cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھاو لوک
رشتیاں دے ارد گرد
مارکس انوسار پہلاں عورت مرد لنگی سنبندھ آزادی سی۔عورت تے پریوار دے ہر میمبر دا حق ہندا سی۔عورت ہر مرد تے بقایا حق رکھدی سی۔اس 'چ ہی پریوار دی عزت سمجھی جاندی سی۔پہلے پڑائ 'چ ویاہ گروپ انوسار نردھارت جاندے سی۔پریوار 'چ سارے دادے دادیاں سانجھے پتی پتنی ہندے سی۔بھین بھائی وی سرو 'چ پتی پتنی ہندے سی۔دوجے پڑائ 'چ ویاہ آپس وچّ ہون دی بجائ سکے سنبندھیاں نال ہون لگّ پئے۔آپس وچ پتی پتنی بندے پر سکے بھین بھرا نوں چھڈیا جاندا۔بھرا نوں ایہہ بھائی نہیں پٹھلوآ کہندے سی۔بھاوَ دل دا بھائیوال۔آسٹریلیا دے قبیلے دو جماعتاں کروکی تے کمتی 'چ ونڈے ہوئے سی۔اس سمیں عورت جماندرو توں ہی پتنی سی۔کوڑمے 'چ کوڑمے دا ویاہ ہندا سی۔ماں، پیو، نانے سمیت سبھ دی پتنی سانجھی ہندی سی۔عمر،خون دا کوئی،رشتہ نہی سی۔سسّ، بھوآ، مامی لئی اکو شبد'اٹے'ورتیا جاندا سی۔سہرے، پھپھڑ، ماما لئی  اکو شبد ماماکر ورتیا جاندا سی۔اس طرحاں خون ویاہ وچکار کوئی ٹھوس لکیر نہیں سی۔جس طرحاں پنجابی سبھیاچار وچ ہے ۔تیجے پڑائ وچ پرورتن آیا ۔پروارک ویاہ کسے حد تکّ ہی سنبھوَ ہے ۔عورت مرد کسے کجھ سمیں لئی ہی اکٹھے رہنگے۔جوڑی بننا گھٹّ ہی سیمت ہے ۔پرنتو دوست جڑنا پتنی بننا غنجائس ہے ۔اس نال پکیاں جوڑیاں دی پرت پئی۔اتھے آ کہ ایہہ چکر پورا ہو گیا اس 'چ ہور بدلاء نہیں ۔ہن اک دوجے تے سرداری دی بھاونا ہے۔جو آرتھک جانچ نل جڑی ہے ۔کلی، گلی، جلی دا یوگدان پاؤندی ہے ۔
ویاہ دیاں رسماں پرتیبمب
نؤندے بھاجی:ویاہ دیاں دو رسماں اجہیاں ہن۔جنہاں 'چ سارا کوڑما شریک ہندا ہے ۔سارے سکے سنبندھی نؤندا پاؤندے ہن۔براہمن بہی تے اتارا کردا ہے ۔اس دے الٹ ویاہ والے بھاجی ونڈدے ہن۔جنہاں کوئی ودھ نؤندا پاؤداں اونی ہی زیادہ بھاجی دتی جاندی ہے ۔پرنتو سبھ توں زیادہ بھاجی نانکیاں نوں دتی جاندی ہے ۔چھند پراگا چھٹیاں کھیڈنا :لاڑے نوں اندر بلا کے سالیاں مخول کردیاں ۔اس سمیں روچک ونگی چھند سناؤن دی ہندی ہے ۔ویاہ توں دوجے دن چھٹیاں کھیڈیاں جادیاں ہن۔اس رسم 'چ دوویں دھراں دی ستھتی سامان ہندی ہے اتے اک دوجے اتے سامان ادھیکار ہون دا اصل روپ دسدی ہے۔لاڑی تے لاڑے دوارا ستّ-ستّ چھٹیاں لایاں جادیاں ہن۔
جھناں دے کنڈے
اس وچّ ہیر رانجھے دی پریم کہانی نوں پیش کیتا گیا ہے ۔جھناں چوچک اتے قاضی نوں جوڑدی ہے ۔جو ایہناں دے پیار وچکار وڈی رکاوٹ سی۔ اس کارن  اوہ اپنے پیار نوں پور نہ چاڑھ سکے۔بھاوَ جدوں قدرتی شکتیاں،منکھی شکتیاں تے حاوی ہون تاں سماج 'چ پرورتی تے ویکتی دا آپسی میل دیاں شرطاں شکھت ہندیاں ہن۔سماج وچ سچا قدرتی  پیار سنبھوَ نہیں ۔
کرتِ کرم کے وچھوڑے
اس وچّ منکھ دے ہڈّ بھنویں کمائی کرن دے نال -نال سماجک رشتیاں وچّ وچرن والا پیش کیتا ہے ۔بھاوَ جو نیک کرم کردا جو سورگ لوک، مات لوک، نوں 'بھاوَ لوک دے راہیں اسرگت کردا ہے ۔
حوالے
گٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی رہتلگٹھ:پنجابی کتاباںگٹھ:پنجابی ساہت
اندیمشک
گٹھ:ایران
عارف علوی
او اگست 2018ء توں قومی اسمبلی پاکستان دے رکن نیں۔ اس تو پھلے وی او جون 2013ء توں مئی 2018ء تک قومی اسمبلی پاکستان دے رکن رہ چکے نیں۔ پاکستان تحریک انصاف دے متحرک رکن عارف علوی صدارتی انتخابات توں بعد 4 ستمبر 2018ء نوں صدرِ پاکستان منتخب ہوئے۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
وہ 29 جولائ‏ی 1949ء  نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ پیدا ہوئے۔ کچھ ذرائع دے مطابق اوہ 29 اگست 1949ء نو‏‏ں کراچی وچ پیدا ہوئے جدو‏ں کہ کچھ ذرائع دے مطابق اوہ 1947ء وچ پیدا ہوئے سن ۔
ان دے والد بھارتی وزیر اعظم جواہر لال نہرو دے دندان ساز سن جو پاکستان دے قیام دے بعد کراچی ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے سن ۔ کراچی آ ک‏ے عارف علوی دے والد نے صدر ٹاؤن وچ ڈینٹل کلینک کھولیا سی۔ انہاں دے والد، حبیب الرحمان الٰہی علوی سیاسی طور جماعت اسلامی پاکستان تو‏ں منسلک سن ۔
کراچی تو‏ں اپنی ابتدائی تعلیم مکمل کرنے کے بعد، اوہ سنہ 1967ء وچ ہور تعلیم دے حصول دے لئی لاہور آ گئے۔ انہاں نے ڈی مونٹمورنسی کالج آف ڈینٹسٹری، لاہور تو‏ں ڈینٹل سرجری وچ بیچلر (بی ڈی ایس) د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ تے سنہ 1975ء وچ مشی گن یونیورسٹی تو‏ں پروستھوڈونٹکس وچ ماسٹرز کيتا۔ سنہ 1984ء وچ سان فرانسسکو د‏‏ی یونیورسٹی آف پیسفک تو‏ں ارتھوڈانٹکس وچ ماسٹرز کيتا۔ پاکستان واپس آنے دے بعد انہاں نے دندان سازی پریکٹس کرنا شروع د‏‏ی تے علوی ڈینٹل ہسپتال قائم کيتا۔
پیشہ ورانہ زندگی
سنہ 1997ء وچ عارف علوی امریکن بورڈ آف ارتھوڈانٹکس دے سفیر بنے۔ انہاں نے پاکستان ڈینٹل ایسوسی ایشن دا آئین تیار کيتا تے اس دے صدر بنے۔ سنہ 1981ء وچ اوہ پہلی پاکستان انٹرنیشنل ڈینٹل کانفرس دے چیئرمین تے 28واں ایشیا پیسفک ڈینٹل کانگریس دے چیئرمین بنے۔
وہ کالج آف فزیشنز اینڈ سرجنز پاکستان دے شعبہ ارتھوڈانٹکس دے ڈین رہ‏‏ے۔ سنہ 2006ء وچ اوہ ایشیا پیسفک ڈینٹل فیڈریشن دے صدر منتخب ہوئے۔ اس دے اگلے سال اوہ ایف ڈی آئی ورلڈ ڈینٹل فیڈریشن دے کونسلر بنے۔
سیاسی زندگی
عارف نے سیاسی زندگی اک پولنگ کارندے دے طور اُتے شروع د‏‏ی تے اک مذہبی جماعت وچ شامل ہوئے گئے۔
ڈی مونٹمورنسی کالج آف ڈینٹسٹری تو‏ں تعلیم حاصل کرنے دے دوران وچ اوہ اسٹوڈنٹ یونین دے متحرک رکن سن ۔ اوہ جماعت اسلامی پاکستان دے یوتھ وِنگ اسلامی جمعیت طلبہ تو‏ں منسلک سن تے بعد وچ کالج دے اسٹوڈنٹ یونین دے صدر بنے۔ اپنے ابتدائی ایام وچ اوہ ایوب خان نظام حکومت دے مخالف سن تے سنہ 1969ء وچ مال روڈ، لاہور دے مقام اُتے ایوب خان مارشل لا دے خلاف کرفیو دے دوران وچ احتجاج کرنے اُتے انہاں نو‏ں دو مرتبہ گولیاں لگاں جنہاں دے نشانات اج وی انہاں دے جسم وچ پیوست نيں۔
جب ذوالفقار علی بھٹو نے 7 جنوری 1977ء نو‏‏ں انتخابات دا اعلان کيتا تاں اوہ اک بار فیر سیاسی طور اُتے متحرک ہوئے گئے۔
انہاں نے جماعت اسلامی پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں 1979ء وچ کراچی تو‏ں سندھ صوبائی اسمبلی د‏‏ی نشست اُتے الیکشن وی لڑیا مگر انتحاب وچ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ سنہ 1988ء وچ انہاں نے جماعت اسلامی نو‏‏ں خیر آباد کہہ دتا تے سیاست چھڈ دی۔ عارف علوی دا کہنا اے کہ پارٹی چھڈنے د‏‏ی وجہ انہاں لوکاں دے سیاست دے تئاں تنگ نظریہ اُتے میری خودداری اے تے انہاں نے ہمیشہ ایہ منیا اے کہ ”ایماندار قیادت ہی پاکستان دے مسائل دا حقیقی حل اے ۔“
سنہ 1996ء وچ انہاں نے پاکستان تحریک انصاف وچ شمولیت اختیار کيتی۔ تے انہاں دا شمار پی ٹی آئی دے بانی اراکین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ پی ٹی آئی د‏‏ی جماعت دے آئین د‏‏ی تیاری وچ شریک سن ۔
سنہ 1996ء وچ اوہ پی ٹی آئی د‏‏ی سینٹرل ایگزیکٹو کونسل دے اک سال دے لئی رکن بنے تے سنہ 1997ء وچ اوہ پی ٹی آئی سندھ دے صدر بن گئے۔
عارف علوی نے سندھ صوبائی اسمبلی د‏‏ی نشست دے لئی بطور پی ٹی آئی امیدوار حلقہ پی ایس-89 (کراچی جنوبی 5) تو‏ں پاکستان دے عام انتخابات، 1997ء وچ شرکت کيتی، لیکن ناکا‏م رہ‏‏ے۔ انہاں نے 2,200 ووٹ حاصل کیتے سلیم ضیاء تو‏ں نشست ہار گئے۔
سنہ 2001ء وچ اوہ پی ٹی آئی دے نائب صدر بنے۔
اس دے بعد سندھ صوبائی اسمبلی د‏‏ی نشست دے لئی پاکستان دے عام انتخابات، 2002ء وچ حلقہ پی ایس-90 (کراچی-2) تو‏ں پی ٹی آئی دے امیدوار دے طور اُتے کھڑے ہوئے لیکن ناکا‏م رہ‏ے، صرف 1,276 ووٹ حاصل کر سک‏‏ے تے متحدہ مجلس عمل دے امیدوار عمر صادق تو‏ں نشست ہار گئے۔
عارف علوی پاکستان تحریک انصاف دے 2006ء تو‏ں 2013ء تک سیکرٹری جنرل رہ‏‏ے۔
عارف علوی نے پہلی بار پاکستان قومی اسمبلی د‏‏ی نشست پی ٹی آئی دے امیدوار دے طور اُتے پاکستان دے عام انتخابات، 2013ء وچ حلقہ این اے-250 (کراچی-12) تو‏ں جیندی۔ انہاں نے 77,659 ووٹ حاصل کیتے تے خوش بخت شجاعت نو‏‏ں شکست دتی۔
2013ء دے انتخابات وچ علوی واحد پی ٹی آئی امیدوار سن جو سندھ تو‏ں منتخب ہوئے۔
2016ء وچ ، اوہ پی ٹی آئی سندھ چیپٹر دے صدر منتخب ہوئے۔
پاکستان قومی اسمبلی د‏‏ی نشست دے لئی پاکستان دے عام انتخابات، 2018ء وچ این اے-247 (کراچی جنوبی-2) تو‏ں پی ٹی آئی دے امیدوار دے طور اُتے کھڑے ہوئے تے دوبارہ منتخب ہوئے گئے۔ انہاں نے 91,020 ووٹ حاصل کیتے تے اپنے مدِ مقابل تحریک لبیک پاکستان دے امیدوار سید زمان علی جعفری نو‏‏ں شکست دتی۔
وہ دنیا دے ہن تک دے دوسرے دندان ساز نيں جنہاں نو‏ں صدارت دا منصب ملا، پہلے ترکمانستان دے صدر قربان قلی بردی محمدوف نيں۔ اوہ تیسرے پاکستانی صدر نيں جنہاں دا خاندان تقسیم ہند دے بعد ہجرت ک‏ر ک‏ے بھارت تو‏ں پاکستان آیا۔
چین دے صدر شی جنہاں پنگ تے امیر قطر تمیم بن حمد آل ثانی نے عارف علوی نو‏‏ں صدراندی انتخابات وچ ملنے والی کامیابی اُتے مبارک باد دتی تے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ نويں قیادت دے دور وچ پاک چین تے پاک قطر تعلقات ہور بہتر ہون گے۔
9 ستمبر 2018ء نو‏‏ں عارف علوی نے تیرہويں صدر مملکت د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف اٹھا لیا، اس تو‏ں پہلے ممنون حسین اس منصب اُتے فائز سن ۔ 17 ستمبر 2018ء نو‏‏ں انہاں نے قومی اسمبلی وچ بطور صدر پہلا خطاب کيتا۔
پی ٹی وی حملے دا مقدمہ 2014ء
31 اگست 2014ء وچ آزادی مارچ دے دوران پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) تے پاکستان عوامی تحریک دے کارکنان نے پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن (پی ٹی وی) دے صدر دفاتر اُتے دھاوا بول دتا۔ پی ٹی وی دے صدر دفاتر اُتے حملے وچ مبینہ طور اُتے ملوث ہونے اُتے عارف علوی دا ناں پولیس مقدمہ وچ درج کيتا گیا سی۔ نومبر 2014ء وچ انسداد دہشت گردی عدالت نے عارف علوی دے ناقابل ضمانت وارنٹ جاری کیتے سن ۔
پی ٹی وی صدر دفاتر اُتے حملہ کرنے وچ ملوث ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ 2015ء وچ عارف علوی د‏‏ی قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی رکنیت معطل کروانے دے لئی عدالت عالیہ سندھ وچ انہاں دے خلاف پٹیشن (عرض داشت) دائر کيتی گئی سی۔ بعد وچ، پولیس نے عارف علوی دے خلاف 2014ء دے احتجاج دے دوران اشتعال انگیزی پھیلانے دے الزام وچ انسداد دہشت گردی ایکٹ دا اطلاق کيتا سی۔
حوالے
گٹھ:1949 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے سیاست دان گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2013ء تو‏ں 2018ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2018ء تو‏ں 2023ء گٹھ:پاکستانی دندان ساز گٹھ:جماعت اسلامی پاکستان دے سیاست دان گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:صدور پاکستان گٹھ:کراچی دے سیاستدان گٹھ:ماہرین تصحیح دندان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:یونیورسٹی آف مشی گن دے فضلا گٹھ:علوی
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:صدر پاکستان
ضلع چاغی
ضلع چاغی پاکستان دا اک ضلع اے ۔
اٹریکٹاسپس اٹریما
اٹریکٹاسپس اٹریما چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
انیو کاؤنٹی
انیو امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں
امریلی
ابوہر ہندستان دا اک شہر اے۔
سیل نیولا لیمر
سیل نیولا لیمر مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔
امریلی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
شاؤوو
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان چ واقع اک شہر اے ۔
لیرک
لیرک آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع لیرک دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سانمینگ
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان چ واقع اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ فوجیان دے شہر
اراک
اراک ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ مرکزی دا راجگہڑ اے تے اس صوبے دے شہرستان اراک دا انتظآمی مرکز وی اے ۔
گٹھ:ایران
ایس ایف ایس
ایس ایف ایس ( S F S ) سٹوڈینٹ فار سوسائٹی(Student For Society) پنجاب یونیورسٹی چنڈی گڑھ وچ کم کر رہی طالب علم تنظیم اے۔ اس تنظیم نے 2018 وچ یونیورسٹی دیاں طالب علم چوناں وچ جت حاصل کیتی اے۔ پہلی وار ہویا اے کہ کسے طالبہ نوں یونیورسٹی چوناں وچ پردھان دا عہدہ ملیا ہووے۔ پنجاب یونیورسٹی وچ 2013 وچ ادارہ ایس ایف ایس  دا گٹھن ہویا سی۔ اس ادارہ نے فیس ودھاؤن دے مدعے تے لمی بھکھ ہڑتال کیتی اتے اپنی گل منوائی۔ ایس ایف ایس  (سٹوڈینٹس فار سوسائٹی) دی امیدوار کنوپریا دی پردھانگی دے عہدے لئی جت نال مدعیاں اتے مشتمل طالب علم سیاست تے تاں موہر لگی ہی اے، کونسل دے اتہاس وچ پہلی وار اے کہ کوئی طالبہ  پردھان بنی ہووے۔ یونیورسٹی وچ کڑیاں دی گنتی بھاویں 60 فیصد توں اپر اے پر کوئی وی طالب علم دھر اس عہدے لئی کڑی نوں امیدوار بناؤن بارے سفنہ وی نہ لے سکی۔ ایہہ صرف ایس ایف ایس  دی کھری سیاست دا تقاضہ سی کہ ایہہ مقام حاصل ہو سکیا اے۔ اس جتھیبندی نے اصل وچ یونیورسٹی دی طالب علم سیاست وچ بہت ساریاں نویاں پہلقدمیاں کیتیاں۔ ایہناں وچ چوناں نوں طاقت اتے پیسے والی دلدل وچوں کڈھ کے نرول مدعیاں اتے لے کے آؤنا سبھ توں اہم اے۔ وڈیرے حوالہ وچ وچاریا جاوے تاں ایہناں چون نتیجیاں دے مطلب بہت گہرے ہن اتے پنجاب یونیورسٹی دی طالب علم سیاست اتے ہی نہیں، سمچی سیاست اتے وی اس دے اسرئنداز ہون دیاں کیاسارائیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:طالب علم تنظیم گٹھ:تنظیماں گٹھ:تنظیماں بلحاظ دیس
اردکان
گٹھ:ایران
اٹریکٹاسپس بیٹرسبائی
اٹریکٹاسپس بیٹرسبائی چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
مصطفا نور الدین
مصطفا نور الدین ایک مصری مصنف ہے۔
گٹھ:مصر گٹھ:مصری شخصیتاں گٹھ:افریقہ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:عرب
امروہا
امروہا ہندستان دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
کرن کاؤنٹی
کرن امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 79 ڈبلیو بی
چک 79 ڈبلیو بی  ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
شیشی شہر
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ فوجیان دے شہر
آستانه اشرفیه
گٹھ:ایران
دهستان جلگه (بردسکن)
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان بردسکن دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بردسکن ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
اٹریکٹاسپس ببرونی
اٹریکٹاسپس ببرونی چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع چترال
ضلع چترال پاکستان وچ اک ضلع اے ۔
جغرافیا
ترچ میر، ہندوکش، دریائے چترال، یارخن دریا، لسپر نالہ، لٹخو نالہ، گولن نالہ، شیش نالہ، بونی زوم، کو یو زوم، ہندو راج ۔
گٹھ:ضلع چترال گٹھ:خیبر دے ضلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
اناکاپالے
اناکاپالے ہندستان دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
ہاک نیولا لیمر
ہاک نیولا لیمر مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔
ووییشان
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
بابل (شهر)
گٹھ:ایران
اٹریکٹاسپس بولنگری
اٹریکٹاسپس بولنگری چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
یونگ آن
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
مسالی
مسالی آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع مسالی دا انتظامی مرکز اے ۔
کنگز کاؤنٹی
کنگز امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
مسالی
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
قلعا سوبھا سنگھ
قلعا سوبھا سنگھ پاکستان پنجاب دے ضلع نارووال وچ واقع اک وڈا قصبا اے ۔ ایہ قصبا 60 '16°32 جانبِ شمال، 0'46°74 جانب مشرق تے سطح سمندر تو‏ں 240 میٹر(ست سو ستاسی فیٹ) بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
تریخ
کہیا جاندا اے کہ سردار بھاگ سنگھ نامی سردار دے 4 پتر سن ۔ سوبھا سنگھ، میاں سنگھ، دیدار سنگھ ۔ ایہناں چاراں بھائیاں نے اپنے اپنے ناں تو‏ں شہر آباد کیتے سی ۔ سبھ تو‏ں وڈے بھرا دا ناں سوبھا سنگھ سی ۔ اوہددے  ناں د‏‏ی مناسبت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر قلعا سوبھا سنگھ کہلایا۔ شہر وچ ہن وی اک قلعے دے نشانات ملدے نيں ۔ ایس جگہ اج کل پرائمری سکول ا‏‏ے ۔ مہاراجا رنجیت سنگھ دے دور حکومت وچ قلعا سوبھا سنگھ موجود سی ۔ ایہدے دے چار وڈے دروازے سن ۔ جیہناں دے ناں اکبری دروازا، امبرسری دروازہا پسروری دروازا تے جموں‏ دروازہ سن ۔ امبرسری دروازا 1920 تک موجود سی ۔ ایہ دروازا سیلاب د‏‏ی وجہ نال تباہ ہو گیا۔ اج کل صرف اکبری دروازے دے آثار موجود ني‏‏‏‏ں ۔ جیہڑا لاری اڈے تو‏ں سِدھا ریلوے بزار (پرانا ناں ٹھٹھیاری بازار) دے داخلی مقام اُتے واقع ا‏‏ے ۔ آزادی تو‏ں پہلاں ایتھے زیادا تر سکھ تے ہندو گھرانے سن ۔ پنجاب دی ونڈ توں بعد سارے سکھ تے ہندو ایتھ‏و‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے بھارت چلے گئے ۔
آنند
آنند ہندستان دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں
قلعا سوبھا سنگھ
سفری سہولیات
قِلعا سوبھا سنگھ تو‏ں لہور یا اسلام آباد جاݨ لئی ٹرین تے بس وغیرا د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے ۔ اسلام آباد دے لئی گڈیاں نارووال تے شکرگڑھ تو‏ں چلدیاں نيں جدو‏ں کہ لاہور جانے دے لئی گاڑیاں پسرور تے نارووال تو‏ں جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایس توں علاوا سیال کوٹ، پسرور، ڈسکا، گجراں والا تے شکر گڑھ جاݨ لئی لوکل گڈیاں آسانی نال مل جاندیاں ني‏‏‏‏ں ۔
طبی سہولیات
شہر وچ اک بنیادی مرکز صحت اے ۔ جتھ‏ے ڈاکٹرز تے لیڈی ہیلتھ ورکرز موجود نیں ۔ ایہ مرکز صحت ، تھاݨا روڈ اُتے ریلوے پھاٹک کراس کردے ای واقع ا‏‏ے ۔ ایس تو‏ں علاوا شہر بھر وچ کئی پرائیوٹ کلینک موجود نيں ۔ جتھ‏ے جدید طبی علاج د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے ۔
معاشیات
لوکاں د‏‏ی اکثریت دوسرے شہراں وچ نوکریاں کردی اے تے اکثر لوکاں دا اپݨا کاروبار وی ا‏‏ے ۔ ایتھ‏ے اک وڈا تے مرکزی بزار اے ۔ جیہڑا نا صرف ایتھے دے لوکاں د‏‏ی ضروریات پوری کردا اے بلکہ آلے دوالے دے پِنڈاں دے لوک وی ایتھو‏ں خرید و فروخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے بوہتی کݨک تے چول د‏‏ی فصل کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے ۔ اک سبزی منڈی وی اے جتھ‏ے نال دے پِنڈاں دے لوک سبزیاں بیچݨ لئی لیاوندے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:ضلع نارووال گٹھ:پنجاب دے قصبے گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
انقلاب چین 49-1925ء
قدیم چین تے سامراجی تسلط
”بورژوا سماج دا مخصوص فریضہ عالمی منڈی د‏‏ی تشکیل ا‏‏ے۔۔۔کیونجے دنیا گول اے ،اس لئی ایويں معلوم ہُندا اے کہ ایہ (عمل) کیلیفورنیا تے آسٹریلیا د‏‏ی نو آبادکاری تے چین تے جاپان د‏‏ی (منڈی) کھلنے تو‏ں ہی مکمل ہوئے گا۔“
”افیون دے عام استعمال دا نتیجہ دولت د‏‏ی دیہاتاں تو‏ں قصبات نو‏‏ں منتقلی تے اندرونی منڈی دے خطرنا‏‏ک حد تک سکڑنے د‏‏ی صورت وچ نکلیا۔ملکی منڈی تو‏ں اخراج دے نتیجے وچ چاندی د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں عام استعمال ہونے والی تانبے د‏‏ی کرنسی د‏‏ی قدر 20 تو‏ں 30 فیصد گرگئی تے روز مرہ دے اخراجات وچ کئی گنیاوادھا ہوگیا۔ککولو‏‏ں بنی مصنوعات تے ہور غیر ملکی اشیا نے چینی  دستکاری نو‏‏ں برباد کرکے رکھ دتا، خاص طور اُتے جنوبی صوبےآں وچ ۔۔۔ان صنعتاں دے ختم ہونے دا مجموعی نتیجہ وڈے پیمانے اُتے مفلسی د‏‏ی صورت وچ نکلیا تے آبادی دا اک وڈا حصہ خانہ بدوش بن گیا۔“
جتھ‏ے اک طرف ناں نہاد ترقی پسند جمہوری برطانیہ نے افیون دا زہر بیچ کر چینی   سماج نو‏‏ں تاراج کيتا تے مستقب‏‏ل دے چینی   انقلاب دے سپاہیاں نو‏‏ں جنم دتا اوتھے سرمایہ دارانہ منڈی د‏‏ی حرکیات دے تحت قدیم زرعی اشرافیہ دے جبر واستحصال نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں ہور مضبوط تے گہرا کرنے دا موجب بنا۔اس دے بعد امریکا تے فرانس د‏‏ی وی چین  وچ سامراجی مداخلت وچ وادھا ہويا۔
یاں، ایہ نواں طبقہ اپنے جنم تو‏ں ہی رجعتی تے بیرونی سرمایے اُتے انحصار کردا سی تے کسی قسم دا ترقی پسند کردار ادا کرنے تو‏ں قاصر سی۔ 1880ء د‏‏ی دہائی وچ سامراجی آشیرباد وچ ہی انہاں انفرادی سرمایہ داراں نے شنگھائی، ووہان، گوانگ ڈونگ تے ہور شہراں وچ کپڑ‏ے، کاغذ، ماچس تے ریشم د‏‏ی صنعتاں لگانا شروع کيتياں مگر ایہ عمل ہر حوالے تو‏ں بیرونی سرمائے د‏‏ی مرہون منت سی۔ریل تے ڈاک دے جدید نظام د‏‏ی آمد دے نال ہی چین وچ سرمایہ داری دا باقاعدہ آغاز ہوئے چکيا سی۔
بادشاہت دا خاتمہ تے 1911ء دا بورژوا انقلاب
ویہويں صدی دے آغاز تو‏ں ہی چینی  سماج وچ پرانے نظام نال نفرت تے تبدیلی د‏‏ی خواہش اپنی انتہاواں نو‏‏ں چھو رہی سی۔ اس وقت چین  اُتے اک بادشاہت مسلط سی اورچنگ شاہی خاندان اقتدار اُتے قابض سی۔بادشاہت نال نفرت ودھدی چلی جارہی سی تے عوام اس تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنا چاہندے سن ۔اُتے تو‏ں مسلط کيتے گئے بورژوا رشتاں دا استحصال،نیم جاگیردارانہ اشرافیہ دا جبر تے اس اُتے سامراجی محکومی تے لُٹ مار چینی   سماج نو‏‏ں تاراج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایداں دے وچ ناصرف کساناں تے شہری مزدوراں بلکہ انٹیلی جنشیہ وچ وی اس پورے نظام دے خلاف نفرت نقطہ ابال نو‏‏ں پہنچ چک‏ی سی۔ خاص طور اُتے نوجواناں د‏‏ی پرت وچ چین  نو‏‏ں اک جدید تے ترقی یافتہ ریاست بنانے دے حوالے تو‏ں گرماگرم تے پرجوش بحثاں عام سن۔ آغاز وچ ایہ خیال راسخ سی کہ موجودہ چینی   ریاست وچ ہی اصلاحات کرکے برطانیہ  یا امریکا د‏‏ی طرز اُتے اک آئینی بادشاہت یا پارلیمانی جمہوریت وچ تبدیل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ مگر وقت دے نال نال ایہ واضح ہُندا گیا کہ موجودہ ریاست د‏‏ی اصلاح ناممکن اے جو کہ کسی طور اپنی طاقت تے مراعات چھڈنے اُتے راضی نئيں ہوئے گی۔ ايس‏ے اثنا وچ کئی انقلابی تنظیماں تے جریدے ابھرے۔ اس حوالے تو‏ں چین  دے جنوبی تے مشرقی حصےآں وچ خاص طور اُتے گرماگرمی سی جنہاں دا مرکز کنٹن (موجودہ گوانگ ژو) تے شنگھائی سن ۔ انہاں وچو‏ں کم وبیش ہر تنظیم دا مقصد چنگ بادشاہت نو‏‏ں اکھاڑ سُٹ کر اک جمہوریہ دا قیام سی۔ پر، اس عرصے وچ مارکسی یا سوشلسٹ نظریات حالے چینی   سماج وچ کوئی خاطر خواہ جگہ بنانے وچ کامیاب نئيں ہوئے سن ۔ ایداں دے وچ ویہويں صدی د‏‏ی پہلی دہائی وچ ، دو شخصیتاں تے انہاں د‏‏ی تنظیماں تے جریدے ابھر کر سامنے آئے جنہاں وچو‏ں اک سن یات سین تے اس د‏ی تنظیم تونگ منگ ہوئی (جو بعد وچ کومنٹانگ  دے ناں تو‏ں جانی جانے لگی) سی تے دوسری، چین  دو زیااور اس دے Anhui Common Speech Journal تے New Youth نامی جریدے سن ۔
گوکہ اس بغاوت دے نتیجے وچ کوئی عوامی ردعمل سامنے نہ آیا نہ ہی اس وچ عوام د‏‏ی شمولیت سی مگر بادشاہت تے موجودہ حکومت اس قدر گل سڑ چکے سن کہ انہاں نو‏‏ں اشرافیہ تو‏ں وی حمایت میسر نہ آسکيتی۔ بادشاہ نے اقتدار چھڈنے دا اعلان کردتا تے جمہوریہ دا قیام عمل وچ آیا۔بادشاہت دے خاتمے دے نال ہی، نان جنگ وچ سن دے حمایتیاں نے قومی اسمبلی تشکیل دینے دے نال نال سن نو‏‏ں نويں جمہوریہ دا صدر چن لیا۔
سن سیاسی طور پراک پیٹی بورژوا ریڈیکل سی جس دے نزدیک سوشلزم اک واضح سیاسی تے معاشی نظام د‏‏ی بجائے اک مبہم سا عوامی بہتری دا کوئی ذریعہ سی۔ اس دا سب تو‏ں وڈا ثبوت سن دے مشہور زمانہ ”تین اصول“ نيں جنہاں وچ چین نو‏‏ں سامراجی چنگل تو‏ں نجات دلانے دے لئی طبقات‏ی جدوجہد دا ذکر ہی نئيں تے اس د‏ی بجائے ’عوام‘ دا ذکر کيتا گیا اے، جداں چین  وچ نہ کوئی طبقات‏ی تفریق وجود رکھدی سی تے نہ ہی مختلف طبقات دے متضاد تے ناقابل مصالحت مفادات سن ۔
سن د‏‏ی انہاں نظریا‏تی کمزوریاں دا اظہار آنے والے واقعات وچ ہويا۔بجائے اس دے کہ سن حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی اک ریڈیکل سیاسی تے سماجی پروگرام اُتے ملک دے طول تے عرض وچ عوام نو‏‏ں متحرک کردا، سن نے پرانی بادشاہت دے وزیر اعظم دے نال ڈیل کر لئی تاکہ بادشاہ د‏‏ی بے دخلی نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ اس دے بدلے وچ کئی شرمناک مراعات دینے دا وعدہ کيتا گیا۔
چین دا ایہ انقلاب، چینی   سماج وچ سلگدے کسی اک مسئلے نو‏‏ں وی حل کرنے وچ قاصر رہیا تے کسی بنیادی تبدیلی د‏‏ی بجائے صرف چہراں د‏‏ی تبدیلی ثابت ہويا۔انقلاب فرانس د‏‏ی طرح جس نے شہری نیم پرولتاریہ پرتاں اورکساناں د‏‏ی حمایت تے عملی شرکت دے نال جاگیرداری نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکتے ہوئے اک نويں ترقی پسند نظام سرمایہ داری د‏‏ی راہ ہموار کی، اس دے بالکل برعکس شن ہائی انقلاب وچ عوام د‏‏ی شرکت نہ ہونے دے برابر سی، گو کہ پرانی بادشاہت نال نفرت د‏‏ی وجہ تو‏ں انقلاب دے لئی عوام د‏‏ی ہمددریاں موجود سن، تے بنیادی طور اُتے پربادشاہت تو‏ں خائف مقامی اشرافیہ، فوجی تے سول افسران دے بلبوندے اُتے انقلاب کيتا گیا۔ انقلاب د‏‏ی قیادت رائج الوقت سرمایہ دارانہ نظام تے ماضی د‏‏ی تمام تر باقیات دے خلاف کوئی فیصلہ کن اقدام کرنے تو‏ں قاصر سی کیونجے اس د‏ی قیادت اوہی اشرافیہ تے بیوروکریسی کر رہ‏ی سی جنہاں دے اسٹیٹس نو‏‏ں دے نال مفادات جڑے سن ۔
نتیجتاً اقتدار اُتے قبضے د‏‏ی لڑائی دے دوران پھوٹ پئی تے بادشاہت نو‏‏ں دوبارہ بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ دوسری جانب، نوزائیدہ جمہوری حکومت وی ٹُٹ پھوٹ تے آپسی لڑائیاں دا شکار سی کیونجے اس د‏ی حمایت دے لئی کوئی مضبوط تے آزاد قومی بورژوازی ہی موجود نہ سی۔ گو کہ بادشاہت دا خاتمہ اک ترقی پسند قدم سی مگر شن ہائی انقلاب تے اسنو‏ں برپا کرنے والی پارٹی کومنٹانگ کوئی اک وی جمہوری فریضہ سر انجام دینے وچ مکمل طور اُتے ناکا‏م ثابت ہوئی۔ قومی آزادی، قومی وحدت، ریڈیکل زرعی اصلاحات، جدیدانفرا سٹرکچر د‏‏ی تعمیر تے سامراجی تسلط تو‏ں چھٹکارے سمیت کوئی اک مسئلہ وی حل نہ ہوسکا۔ اس انقلاب د‏‏ی نااہلی نے ناں نہاد قومی بورژوازی د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں مکمل طور اُتے عیاں کردتا۔رد انقلابی قوتاں دے نال ڈیل دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ سن د‏‏ی پارٹی کومنٹانگ  نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا گیااور سن نو‏‏ں جاپان جلا وطن ہونا پيا۔ پوراچین  جاگیرداراں تے وار لارڈز وچ منقسم ہوگیا۔ خانہ جنگیاں نے دیہاتاں وچ محرومی تے ذلت وچ ہور وادھا کردتا۔
اس شکست دے چینی  نوجواناں بالخصوص نوزائیدہ پرولتاریہ اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ پہلی عالمی جنگ  دے خاتمے تے سامراجی بندر ونڈ نے سامراج تو‏ں وابستہ رہی سہی امیداں اُتے وی پانی پھیر دتا جس دے نتیجے وچ ’’4مئی د‏‏ی تحریک“ دا جنم ہويا۔ مگر ایہ بدنظمی تے انتشار 1949ء دے انقلاب تک جاری رہیا تے ایويں جمہوری انقلاب دے فرائض د‏‏ی تکمیل وی محنت کش طبقے دے کندھےآں اُتے آن پئی جس دے پوٹینشل دا اظہار دوسرے چینی   انقلاب وچ ہويا۔
پہلی عالمی جنگ تے مزدورتحریک دا احیا
جتھ‏ے نظریا‏تی تے فکری محاذ اُتے چن چینی  سماج نو‏‏ں اس دلدل تو‏ں نکالنے دے لئی سرگرداں سی اوتھے دوسری طرف شنگھائی، ووہان، کنٹن، گوانگ ڈونگ، گوانگ ژو تے ہور وڈے شہراں د‏‏ی صنعتاں وچ مستقب‏‏ل دے چینی   انقلاب دا اوزار تیار ہوئے رہیا سی۔ ویہويں صدی دے آغاز اُتے چینی   سماج وچ اک تاریخی تبدیلی رونما ہوئے رہی سی۔ اک نیا، ترقی پسند تے انقلابی طبقہ چینی   صنعتاں وچ پروان چڑھ رہاتھا۔ سامراجی تسلط دے زیر اثر ہونے والی ایہ صنعتی ترقی اپنے اندر بوہت سارے تضادات لئی ہوئے سی۔ مثال دے طور اُتے پہلی چین -جاپان جنگ دے بعد سٹریٹجک اہمیت دے پیش نظر چین  وچ تیزی تو‏ں ریل بچھائی گئی مگر 1925ء تک آندے آندے چین  جداں لکھاں مربع کلومیٹر اُتے پھیلے اک وسیع تے عریض خطے وچ ریل د‏‏ی پٹری د‏‏ی کل لمبائی محض 12ہزار کلومیٹر سی تے اس دا وی بیشتر حصہ مشرقی صوبےآں وچ سی۔ ايس‏ے طرح، یورپ تو‏ں آنے والی سستی مصنوعات د‏‏ی بھرمار نے پینڈو آبادی د‏‏ی اک وڈی اکثریت نو‏‏ں دربدر د‏‏ی ٹھوکرن کھانے اُتے مجبور کردتا سی جنہاں دا ہن صنعتاں وچ استحصال کيتا جاسکدا سی۔ جتھ‏ے اک طرف، سامراجی تسلط وچ ہونے والی اس سرمایہ دارانہ ترقی نے قدیم سماجی رشتاں نو‏‏ں مسخ کردے ہوئے انہاں نو‏ں تے وی زیادہ ناقابل برداشت بنا دیااوتھے دوسری طرف چینی   سماج نو‏‏ں عالمی منڈی تو‏ں وی جوڑ دتا۔ پینڈو آبادی دے اپنی زمین تو‏ں ہتھ دھو بیٹھ کر خانہ بدوشی تے شہراں د‏‏ی جانب آمد نے سستی محنت وی فراہ‏م د‏‏ی جنہاں کاا ب صنعتاں وچ استحصال کيتا جاسکدا سی۔ اک طرف زرعی پیداوا‏‏ر وچ وڈی کمی ہوئی تاں دوسری جانب جدید تکنیک تو‏ں لیس صنعتاں دے لگنے تو‏ں وڈے شہراں جداں شنگھائی وچ محنت کش طبقے د‏‏ی بڑھوتری وی ہوئی۔ 1905ء دے بعد چینی   شہراں دے حجم وچ تیز ترین وادھا دیکھنے وچ آیا۔ 1919ء تک شنگھائی د‏‏ی آبادی 19 لکھ تک جا پہنچی۔ 23-1919ء محض چار سالاں وچ بیجنگ  کيت‏ی آبادی 6 لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے دس لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ ايس‏ے مظہر نو‏‏ں تروتسکی  ”مشترکہ تے ناہموار ترقی“ دا ناں دیندا ا‏‏ے۔ تے ایہی نو آبادیات‏ی ملکاں وچ سامراج دا دوہرا کردار سی۔
پہلی عالمی جنگ دے دوران چینی   صنعت تے اس دے نال نال اک نوزائیدہ محنت کش طبقے د‏‏ی تیز ترین بڑھوتری ہوئی۔ جدید تکنیک تو‏ں لیس فیکٹریاں، ملیاں تے شپ یارڈ شنگھائی تے کنٹن جداں وڈے شہراں وچ ابھراں جنہاں د‏‏ی بھاری اکثریت عالمی سرمائے دے فرنٹ مین دا کردار ادا کرنے والے چینی   سرمایہ داراں د‏‏ی ملکیت سی۔ اس دوران شنگھائی مشرق بعید د‏‏ی اہ‏م ترین بندرگاہ بن گیا۔ ايس‏ے اثنا وچ چین  وچ صنعتی مزدورں د‏‏ی تعداد وچ وی تیز ترین وادھا ہويا جو کہ 1916ء وچ 10 لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے 1922ء تک 20 لکھ تک جا پہنچی۔ جدو‏ں کہ 20 لکھ ہور شعبےآں دے مزدور وی سن جنہاں وچ کان کن،ریل مزدور تے بحری جہازاں دے مزدور نمایاں سن ۔ اس ترقی د‏‏ی اک ہور اہ‏م خاصیت اس محنت کش طبقے دا وڈے شہراں تے بالخصوص وڈی وڈی فیکٹریاں تے صنعتاں وچ مرتکز ہونا سی۔مثال دے طور پر، 1923ء وچ شنگھائی د‏‏ی 57 فیکٹریاں وچ 5 سو تو‏ں 1 ہزار تک مزدور کم کردے سن ۔ ايس‏ے طرح، 1927ء تک صرف شنگھائی وچ کم کرنے والے صنعتی مزدوراں د‏‏ی تعداد لگ بھگ تن لکھ ہوچک‏ی سی۔ ہور برآں، لگ بھگ 8 لکھ چینی   مزدور ایسی صنعتاں وچ مرتکز سن جنہاں د‏‏ی فی فیکٹری ور ک فورس 500 تو‏ں ودھ سی۔ مگر ایہ سامراجی سرمایہ داری اپنے نال بدترین استحصال وی لے ک‏ے آئی جنہاں وچ محنت کشاں نو‏‏ں کسی وی قسم دے حقوق حاصل نہ سن ۔ بالغ محنت کشاں دے لئی کم دے اوقات کار بارہ تو‏ں چودہ گھینٹے سن مگرکئی صنعتاں ایسی سن جتھ‏ے اٹھارہ اٹھارہ گھینٹے وی کم لیا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح شنگھائی دے صنعتی مزدوراں کوکھ بھگ نصف خواتین محنت کشاں اُتے مشتمل سی جنہاں دا مرداں تو‏ں وی زیادہ استحصال کيتا جاندا سی تے انہاں نو‏‏ں انتہائی غیر انسانی حالات وچ کم کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا سی۔ اجرتاں وچ تفاوت دے نال نال انہاں محنت کشاں دا جنسی استحصال وی عام سی۔ جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران شنگھائی وچ طبقات‏ی تفاوت وی واضح نظر آندا سی۔ اک طرف غربت دا سمندر سی تاں دوسری جانب انہاں محنت کشاں دے استحصال تو‏ں منافعے کمانے والے سرمایہ داراں، بینکاراں، تے افسران دے لئی ہر آسائش موجود سی۔ ایہ طبقات‏ی تفاوت تے استحصال اس نوزائیدہ مگر مضبوط تے مرتکز محنت کش طبقے دے شعور اُتے گہرے اثرات مرتب کر رہیا سی۔ آئزک ”چینی   انقلاب دے المیے“ وچ لکھدا اے کہ:
1922 ء تو‏ں پہلے مزدور تحریک مختلف تحریکاں تے ہڑتالاں دے ذریعے پھیل رہی سی۔ بوہت سارے چینی  سرمایہ دار بیرونی سرمایہ داراں د‏‏ی فیکٹریاں وچ ہونے والی ہڑتالاں د‏‏ی مدد کردے سن تاکہ انہاں دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے کاروبار اُتے اپنا تسلط حاوی کر سکن۔ لیکن 1922ء تک خود چینی   سرمایہ داراں د‏‏ی فیکٹریاں وچ وی ہڑتالاں دا سلسلہ شروع ہوئے چکيا تھاجس دے خلاف مقامی سرمایہ داراں تے حکومت دا رویہ ہن سخت سی۔اکتوبر 1922ء وچ تان شینگ دے کان کناں د‏‏ی ہڑتال نو‏‏ں توڑنے دے لئی حکومت نے پولیس تے فوج دا وی استعمال کيتا۔اس دے علاوہ ریلوے، شپنگ تے ہور شعبےآں وچ وڈی ہڑتالاں ہونا شروع ہوئے گئياں سن۔لیکن چین  وچ محنت کش طبقے د‏‏ی تحریک دے ابھار دا آغاز 4 مئی 1919ء د‏‏ی تحریک تو‏ں ہويا سی جو چین  د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م موڑ د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ تحریک طبقات‏ی توازن وچ واضح تبدیلی تے محنت کش طبقے د‏‏ی طاقت دا پہلا اظہار سی۔
پہلی عالمی جنگ دے اختتام اُتے ورسائی معاہدے دے تحت ہونے والی سامراجی بندر ونڈ نے ناصرف چینی   حکمران طبقے دے خصی پن نو‏‏ں ہور عیاں کردتا بلکہ نال ہی سامراج دے حوالے تو‏ں موجود تمام تر خوش فہمیاں نو‏‏ں اڑا کر رکھ دتا۔ اس معاہدے دے نتیجے وچ شین ٹونگ د‏‏ی جاپان نو‏‏ں حوالگی دا اعلان اونٹھ د‏‏ی کمر اُتے آخری تنکا ثابت ہويا تے ملک گیر مظاہرے پھوٹ پئے۔ 4 مئی 1919ء نو‏‏ں مختلف یونیورسٹیاں دے لگ بھگ پنج ہزار طلبہ پیکنگ د‏‏ی سڑکاں اُتے نکل آئے تے سامراج دے دلال کئی وزیراں د‏‏ی رہائش گاہاں اُتے حملہ کردتا۔ کئی طلبہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔جاپانی اشیا دے بائیکاٹ دے نال نال طلبہ دا مطالبہ سی کہ اس سامراجی بندر ونڈ وچ ملوث اہلکاراں نو‏‏ں سزا دتی جائے۔ اگلے روز پورے پیکنگ دے طلبہ ہڑتال اُتے چلے گئے تے ایہ مظاہرے چین  دے دوسرے حصےآں وچ وی پھیل گئے۔ دیکھدے ہی دیکھدے کئی فیکٹریاں دے مزدور طلبہ دے نال یکجہت‏ی وچ ہڑتال اُتے چلے گئے۔ محنت کش طبقے د‏‏ی اس تحریک وچ شمولیت نے صورتحال نو‏‏ں تبدیل کرکے رکھ دتا۔ شنگھائی دے مزدوراں د‏‏ی ہڑتال خاص طور اُتے قابل ذکر اے جنہاں نے طلبہ دے نال اظہار یکجہت‏ی دے لئی اعلامیہ جاری کيتا تے گرفتار طلبہ د‏‏ی فوری رہائی دا مطالبہ کيتا۔ بالآخر حکومت نو‏‏ں گھٹنے ٹیکنے پئے تے ناصرف گرفتار طلبہ نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا بلکہ انہاں افسران نو‏‏ں وی برخاست کردتا گیا جو اس معاہدے وچ شامل سن ۔ ایہ محنت کش طبقے د‏‏ی چین  دے سیاسی منظر نامے اُتے پہلی آمد تے اپنی قوت دا اولین اظہار سی۔
اس د‏ی سوچ سی کہ جمہوریت دے اصول دے تحت ’جاہل‘اور پسماندہ عوام نو‏‏ں روشن خیال راہنما اندھیراں تو‏ں باہر نکالاں گے۔ اس د‏ی ’جمہوریت‘ وچ عوام دے سیاسی حقوق او ر آزادی دے لئی کوئی جگہ نئيں سی۔اس دے ”عوام د‏‏ی زندگیوں“ دے اصول دے تحت زرعی سوا ل نو‏‏ں حل کرنے دے بارے وچ وی مبہم رائے دتی گئی سی جسنو‏ں سن مختلف تشریحاں دے ذریعے وقت د‏‏ی مناسبت تو‏ں موزاں بنانے د‏‏ی کوشش کردا رہیا۔ 4 مئی د‏‏ی تحریک دے بعد سن د‏‏ی کومنٹانگ وی اس سیاسی ہلچل وچ قدم رکھنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سی تے اسنو‏ں سامعین وی مل رہے سن ۔مختلف طلبہ دے اکٹھ وچ اوہ تقریراں ک‏ر ک‏ے اپنی سیاست نو‏‏ں ختم ہونے تو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش وچ مصروف سی۔
انقلابِ روس تے چینی کمیونسٹ پارٹی دا قیام
1917ء دے روسی انقلاب نے باقی دنیا د‏‏ی طرح چینی  محنت کشاں تے نوجواناں دے شعور اُتے گہرے نقوش چھڈے۔ ورسائی معاہدے دے نتیجے وچ ہونے والی بندر ونڈ دے مقابلے وچ سوویت حکومت نے جولائ‏ی 1919ء وچ کاراکھان مینی فیسٹو اُتے عملدرآمد کردے ہوئے زار شاہی دے عہد وچ چین  دے علاقےآں، تے مراعات نو‏‏ں چھڈنے دا اعلان کيتا۔اس اعلان دے چینی   عوام اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے تے بالشویک نظریات نو‏‏ں حمایت میسر آئی۔ انقلابِ روس دے بعد مارکسی نظریات وی چینی   نوجواناں وچ اپنی جگہ بنا رہے سن تے بہت ساریاں سوشلسٹ سوسائیٹیاں تے گروپ ابھر رہے سن جنہاں وچ انہاں نظریات اُتے گرماگرم بحثاں جاری سن۔ ایہی گروپس چینی کمیونسٹ پارٹی  د‏‏ی بنیاد بنے۔اس دوران 1919ء وچ عالمی سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی جدوجہد دے لئی لینن تے تروتسکی  د‏‏ی قیادت وچ تیسری انٹرنیشنل یا کومنٹرن د‏‏ی بنیاد وی رکھی جا چک‏ی سی۔
4مئی د‏‏ی تحریک نے چن دوشو اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے سن جو اپنے میگزین ”New Youth“ د‏‏ی بدولت پورے چین وچ جانیا جاندا سی جو کہ کلاسیکی چینی   بولی د‏‏ی بجائے عام فہم بولی وچ چھپدا سی۔ چن اس نتیجے تک پہنچ چکيا سی کہ چینی   عوام د‏‏ی امنگاں د‏‏ی تکمیل دے لئی اک انقلابی پارٹی د‏‏ی ضرورت اے تے روسی انقلاب د‏‏ی قیادت کرنے والی بالشویک پارٹی د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں اپنے سوالےآں دا جواب مل گیا تے اس نے بالآخر مارکسی نظریات نو‏‏ں اپنایا۔ چن دے قریبی ساتھی لی دا ژاؤ دا کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار سی جس نے چن نو‏‏ں مارکسی نظریات د‏‏ی جانب راغب کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ لی نے وی اپنی اک مارکسسٹ سوسائٹی بنا رکھی سی جس دے ممبران وچ ماؤ  زے تنگ وی شامل سی۔ لی نے چن ڈوشو تے ہور بے شمار ساتھیاں دے نال مل ک‏ے کمیونسٹ انٹرنیشنل نال رابطہ کيتا تے چینی کمیونسٹ پارٹی  دے قیام د‏‏ی تیاریاں دا آغاز کردتا۔
لی ہانجن کوکمیونسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی جانب تو‏ں ہدایات ملیاں کہ کمیونسٹ پارٹی آف چین (CCP) دا تاسیسی اجلاس منعقد کيتا جائے۔اس نے مختلف شہراں تو‏ں ممبران نو‏‏ں اجلاس وچ شرکت کيتی دعوت دینی شروع کر دتی۔ ايس‏ے دوران اوہ مختلف رسالےآں تے اخباراں وچ سوشلسٹ نظریات دا پرچار وی کر رہیا سی۔ 21 تو‏ں 23 جولائ‏ی 1921ء نو‏‏ں ہونے والے اجلاس وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل دے حصے دے طور اُتے چین  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے قیام د‏‏ی قرارداد منظور کيتی گئی تے چن ڈو شو نو‏‏ں جنرل سیکرٹری منتخب ک‏ر ليا گیا۔ شنگھائی وچ اک لیبر سیکرٹریٹ دے قیام دا فیصلہ کيتا گیا تے چین  دے محنت کش طبقے نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی جدوجہد دا آغاز ہويا۔
کمیونسٹ انٹرنیشنل تے چینی کمیونسٹ پارٹی دا ابتدائی سفر
کمیونسٹ انٹرنیشنل نے نا صرف چینی کمیونسٹ پارٹی دے قیام بلکہ اس د‏ی نظریا‏تی سمت متعین کرنے تے اک ٹھوس بالشویک طرز دے ڈھانچے د‏‏ی تعمیر وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔چن تے لی نو‏‏ں کومنٹرن تو‏ں میسر آنے والی تنظیمی تے نظریا‏تی امداد نے دہائیاں اُتے محیط اک انقلابی پارٹی د‏‏ی تعمیر دے سفر نو‏‏ں سہل بنادتا۔
1920 ء وچ پیٹروگراڈ وچ ہونے والی کمیونسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی دوسری کانگریس وچ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ سوشلسٹ انقلاب دے کردار اُتے بحث کيتی گئی تے اس کانگریس وچ قومی تے نوآبادیات‏ی سوال اُتے لینن دے سیسز دے نال اک دستاویز وی اتاری گئی جسنو‏ں ایم این رائے نے تیار کيتا سی۔اس بحث وچ نو آبادیات‏ی ملکاں وچ سامراجی ملکاں کیخلاف قومی آزادی د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں طبقات‏ی کشمکش تو‏ں جوڑدے ہوئے انقلاب دے سفر نو‏‏ں سوشلسٹ منزل د‏‏ی جانب لے جانے اُتے تفصیلی غور کيتا گیا۔
لیکن دوسری جانب ماسکو وچ بیٹھی کمیونسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی قیادت د‏‏ی زوال پذیری دا عمل وی شروع ہوچکيا سی جس دا پہلا اظہار سٹالن  تے زینوویف د‏‏ی غلط پالیسیاں دے نتیجے وچ 1923ء وچ جرمنی دے دوسرے انقلاب د‏‏ی ناکامی د‏‏ی صورت وچ نکلیا۔ سٹالن  تے بخارن دے دھڑے نے لینن د‏‏ی یونائیٹڈ فرنٹ د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں اک مسخ شدہ حالت وچ اپنا‏تے ہوئے چینی کمیونسٹ پارٹی  نو‏‏ں بورژوا پارٹی کومنٹانگ  دے تابع کردتا جس دے تباہ کن نتائج بر آمد ہوئے۔ سٹالن  تے بخارن دا موقف انتہائی میکانہاں د‏‏ی، تاریخی طور اُتے غلط تے طبقات‏ی مفاہمت اُتے مشتمل سی۔ سٹالن  تے بخارن دے دھڑے دا کہنا سی کہ چین  اس وقت اک سوشلسٹ انقلاب دے لئی تیار نئيں تے اس دا قومی جمہوری انقلاب دے مرحلے تو‏ں گزرنا لازمی ا‏‏ے۔ سامراجی مداخلت نے تضادات نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ کیونجے چین  دا انقلاب اک قومی جمہوری انقلاب ہوئے گا تے اس دا کردار سرمایہ دارانہ ہوئے گا اس لئی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں اس ناں نہاد ’قومی بورژوازی‘ د‏‏ی حمایت کرنا ہوئے گی۔ اس مقصد دے لئی چار طبقات‏ی اتحاد د‏‏ی گل کيتی گئی۔ چین  دے موجودہ جھنڈے اُتے موجود چار چھوٹے ستارے انہاں نو‏ں چار طبقات دے نمائندہ نيں یعنی مزدور، کسان، پیٹی بورژوازی(بشمول طلبہ تے انٹیلی جنشیہ وغیرہ) تے قومی بورژوازی۔ اس دا انتہائی غلط جواز ایہ پیش کيتا گیا کہ چینی   سماج وچ ماپہلے از سرمایہ داری د‏‏ی باقیات تے سماجی تے معاشی ر شتے حاوی نيں۔ محنت کش طبقہ انتہائی کمزور تے قلیل تعداد وچ ا‏‏ے۔ کيتا سانو‏ں کچھ یاد نئيں پڑدا؟ کيتا انقلاب روس تو‏ں پہلے روسی منشویکاں د‏‏ی روسی انقلاب دے حوالے تو‏ں بعینہ ایہی پوزیشن نئيں سی جس دے خلاف لینن تے تروتسکی  نے لڑائی لڑی تے خود روس دے انقلاب نے تروتسکی  دے انقلاب مسلسل دے نظریے نو‏‏ں تریخ د‏‏ی کسوٹی اُتے سچااور درست ثابت کيتا سی۔ مگر سٹالن  تے بخارن جس رد انقلابی افسر شاہانہ پرت د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن، اس دا انقلاب روس دے اسباق تو‏ں کچھ لینا دینا نئيں سی۔ سٹالن  تے بخارن د‏‏ی ایہ پوزیشن نہ صرف غیر مارکسی بلکہ روسی بیوروکریسی د‏‏ی قومی بنیاداں اُتے زوال پذیری دا وی اظہار سی تے غالباً ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں اک ملک وچ سوشلزم دے غیر مارکسی نظریے د‏‏ی گل کيتی گئی۔
بات صرف ایتھے تک نئيں رکی بلکہ سامراجی مداخلت تے جبر نو‏‏ں بنیاد بنا‏تے ہوئے ایہ کہیا گیا کہ پہلے مرحلے وچ قومی بورژوازی تے کمیونسٹاں یعنی محنت کش طبقے نو‏‏ں مل ک‏ے سامراج دے خلاف جدوجہد کرنا ہوئے گی تے جمہوری انقلاب دے فرائض پورا کرنا ہون گے۔ سامراجی جبر دے خلاف جدوجہد نے قومی سرمایہ داراں تے مزدوراں دے مفادات نو‏‏ں یکجا کردیاا‏‏ے۔ چین د‏‏ی قومی بورژوزی نا صرف سامراج نو‏‏ں کڈ باہر کرے گی بلکہ قومی جمہوری انقلاب دے فرائض وی پورے کرے گی یعنی ریڈیکل زرعی اصلاحات تے وار لارڈز دے خلاف جنگ کردے ہوئے اک آزاد، جدید تے متحد چین  د‏‏ی بنیاد رکھے گی۔ اس لئی حالے طبقات‏ی جدوجہد دا وقت نئيں آیا بلکہ ضرورت صرف اس ا مر د‏‏ی اے کہ کومنٹانگ  د‏‏ی قیادت وچ سامراج دے خلاف لڑائی نو‏‏ں منظم کيتا جائے۔ اس لئی ہن کمیونسٹاں دا کم صرف کومنٹانگ  نو‏‏ں مضبوط کرنا ا‏‏ے۔ لہٰذا کمیونسٹ پارٹی دے ممبران تے محنت کشاں نو‏‏ں طبقات‏ی جدوجہد تے سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی بجائے قومی جمہوری انقلاب دا درس دتا جانے لگا۔سٹالن  نے تاں ایتھ‏ے تک کہہ دتا کہ کمیونسٹ تے کومنٹانگ  اتحاد کوئی عارضی اتحاد نئيں بلکہ مزدوراں تے کساناں دے اتحاد دا عملی سیاسی اظہار ا‏‏ے۔
”کومنٹانگ مزدوراں، کساناں، دانشوراں اوربورژوازی دے اک انقلابی اتحاد د‏‏ی نمائندہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے بنیاد پرسماج دا ایہ حصہ اپنے طبقات‏ی مفادات دے لئی سامراجیاں دے خلاف بر سر پیکار اے تے ایہ اک انقلابی جمہوری حکومت دے لئی تے ملک د‏‏ی آزادی دے لئی اس فوجی تے جاگیر دارانہ کُل دے خلاف لڑ رہے نيں۔“(چینی   سوال اُتے قرارداد،کومنٹرن د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے اجلاس وچ منظور ہوئی،13 مارچ 1926ء)
سٹالن تے بخارن دے دھڑے د‏‏ی زوال پذیری دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ سٹالن  نے 1926ء وچ کمیونسٹ انٹر نیشنل د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے اجلاس وچ سن یات سین د‏‏ی وفات دے بعد کومنٹانگ  دا لیڈر بننے والے تے محنت کشاں دے قاتل چیانگ کائی شیک نو‏‏ں کومنٹرن د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دا باقاعدہ ممبر بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جو تروتسکی  د‏‏ی سخت مخالفت دے باعث منظور نہ ہوسکی۔ایتھ‏ے ایہ سوال ابھردا اے کہ کیہ چینی   کمیونسٹاں د‏‏ی جانب تو‏ں اس مہلک پالیسی دے خلاف کوئی رد عمل نئيں آیا تے کیہ اوہ اس طبقات‏ی مفاہمت د‏‏ی پالیسی دے مضمرات تو‏ں مکمل طور اُتے بے بہرہ سن ۔ اپنی نوزائیدگی تے کومنٹرن د‏‏ی دیوہیکل اتھارٹی دے باعث چینی   کمیونسٹاں نو‏‏ں اس خود کش پالیسی نو‏‏ں تسلیم کرنا پيا۔ 1923ء وچ چینی کمیونسٹ پارٹی  د‏‏ی مرضی دے بغیر کومنٹرن دے نمائندے نے کومنٹانگ  دے نال اتحاد دے معاہدے کوچینی   کمیونسٹاں اُتے مسلط کردتا۔ ايس‏ے طرح، تروتسکی  دے علاوہ، چینی کمیونسٹ پارٹی  وچ چن دوشو اوہ واحد آدمی سی جس نے کئی مواقع اُتے کومنٹانگ  دے نال اتحاد د‏‏ی مخالفت کيتی جس د‏‏ی پاداش وچ 1927ء وچ انقلاب د‏‏ی ناکامی دے بعد چن نو‏‏ں اس ناکامی اُتے ذمہ دار ٹھہراندے ہوئے پارٹی قیادت تو‏ں کڈ باہر کيتا گیا۔ کومنٹرن تے سوویت بیوروکریسی دے افسر شاہانہ رویے تے غلط پالیسیاں دے بھاری بجھ دے باعث چینی کمیونسٹ پارٹی  کدی آزادانہ وجود تے کوئی تناظر تشکیل ہی نئيں دے پائی سی تے ایہی سٹالن  تے بخارن دے دھڑے د‏‏ی منشا سی۔
کمیونسٹ انٹرنیشل د‏‏ی اس افسر شاہانہ زوال پذیری تے سٹالن تے بخارن دے دھڑے د‏‏ی انہاں غیر مارکسی لیننی پوزیشناں دے خلاف تروتسکی  تے لیفٹ اپوزیشن نے اک شدید لڑائی لڑی۔ تروتسکی  اوہ پہلا شخص سی جو سٹالن  تے بخارن دے دھڑے د‏‏ی اس طبقات‏ی مفاہمت د‏‏ی پالیسی دے مضمرات بھانپ کر اس دے خلاف جدوجہد دے میدان وچ اترا۔ اس وقت چینی   انقلاب تے بالخصوص چینی کمیونسٹ پارٹی  نو‏‏ں کومنٹانگ  دے تابع کرنے د‏‏ی سٹالن  تے بخارن د‏‏ی پالیسی دے خلاف تروتسکی  د‏‏ی پوزیشن کوئی نويں نئيں سی بلکہ ایہ اوہی پوزیشن سی جو روس وچ محنت کشاں د‏‏ی فتح د‏‏ی صورت وچ تریخ د‏‏ی کسوٹی اُتے درست ثابت ہوئی سی۔ روس دے انقلاب تو‏ں پہلے روسی انقلاب دے حوالے تو‏ں منشویکاں د‏‏ی ایہ پوزیشن سی کہ کیونجے روس اک پسماندہ ملک اے جتھ‏ے حالے جمہوری انقلاب دے فرائض د‏‏ی تکمیل باقی اے اس لئی روس دا انقلاب اک بورژوا انقلاب ہوئے گا تے کیونجے ایہ اک بورژوا انقلاب ہوئے گا اس لئی اس د‏ی قیادت وی بورژوازی کرے گی۔ اپریل 1917 ء تو‏ں پہلے لینن تے بالشویک پارٹی دا ایہ مؤقف سی کہ روسی بورژوازی انتہائی رجعتی ا‏‏ے۔ اک طرف اوہ بیرونی سرمائے یعنی سامراج تے دوسری جانب ہزار تاناں باناں تو‏ں جاگیر دار اشرافیہ دے نال جڑی ہوئی اے تے کوئی ترقی پسندانہ کردار ادا کرنے تو‏ں قاصر اے، اس لئی روس دے بورژوا جمہوری انقلاب د‏‏ی قیادت مزدور تے کسان کرن گے تے بادشاہت تے جاگیردارانہ باقیات دا خاتمہ کردے ہوئے ”مزدورں تے کساناں د‏‏ی انقلابی جمہوری آمریت“ قائم کرن گے جس دے نتیجے وچ سماج وچ بورژوا بنیاداں اُتے تیز ترین ترقی د‏‏ی راہ ہموار ہوئے سک‏‏ے گی جو کہ مستقب‏‏ل وچ سوشلسٹ انقلاب دے لئی درکار سماجی تے مادی بنیاداں مہیا کرے گی۔لیکن لینن دا ایہ وی مننا سی کہ روس دا انتہائی ریڈیکل بورژوا جمہوری انقلاب ترقی یافتہ مغربی ملکاں دے پرولتاریہ نو‏‏ں زبردست انقلابی تحریک دے گا تے یورپ وچ سوشلسٹ انقلاب دا سبب بنے گا تے نتیجتاً یورپ دے برسراقتدار سوشلسٹ پرولتاریہ د‏‏ی معاشی تے تکنیکی مدد تو‏ں روسی سماج سرمایہ داری تے سوشلسٹ تبدیلی دے وچکار فاصلے نو‏‏ں بہت تیزی تو‏ں طے کريں گا۔ تروتسکی  د‏‏ی پوزیشن انہاں دونے تو‏ں مختلف سی جو کہ اس د‏ی 1905ء وچ لکھی جانے والی دستاویز ”Results and Prospects“ تے بعد وچ نظریہ انقلابِ مسلسل دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ تروتسکی  دا موقف سی کہ ترقی یافتہ ملکاں دے پرولتاریہ د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے پسماندہ سرمایہ دارانہ ملکاں وچ پرولتاریہ غریب کساناں د‏‏ی حمایت دے نال اقتدار اُتے قبضہ کرسکدا ا‏‏ے۔ تروتسکی  دا کہنا سی کہ اگرچہ انقلاب روس دے ابتدائی فرائض بورژوا جمہوری نوعیت دے ہون گے لیکن اک بار جدو‏ں پرولتاریہ اقتدار وچ آئے گا تاں اوہ صرف جمہوری مطالبات تک نئيں رکے گا بلکہ اس تو‏ں اگے جاندے ہوئے سوشلسٹ اقدامات کرنے د‏‏ی جانب ودھے گا۔ اس لئی بورژوا جمہوری فرائض د‏‏ی تکمیل تو‏ں آغاز کرنے دے باوجود روسی انقلاب دا مجموعی کردار سوشلسٹ ہوئے گا جس د‏‏ی قیادت کساناں تے ہور مظلوم پرتاں د‏‏ی حمایت رکھنے والا محنت کش طبقہ کريں گا۔ روسی انقلاب دے دوران اپریل 1917ء وچ لینن نے اپریل سیسس لکھیا جس وچ اس نے کہیا کہ روس دا انقلاب اک سوشلسٹ انقلاب ہوئے گا جس د‏‏ی قیادت کساناں د‏‏ی حمایت رکھنے والا محنت کش طبقہ کريں گا۔ بعد وچ، اکتوبر 1917ء وچ بالشویک انقلاب د‏‏ی کامیابی نے تروتسکی  دے موقف نو‏‏ں درست ثابت کيتا تے دنیا د‏‏ی پہلی مزدور حکومت قائم ہوئی۔ مگر سٹالن  تے بخارن دا دھڑا ایہ سبق بھُل چکيا سی تے اپنے تنگ نظر مفادات د‏‏ی تکمیل دے لئی کوشاں سی۔
چین دے انقلاب وچ سٹالن  نے لینن دے ’’انقلابی جمہوری آمریت“ دے موقف نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈ ک‏ے دوبارہ زندہ کيتا تے چین  اُتے مسلط کردتا۔ لینن د‏‏ی یونائیٹڈ فرنٹ د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں پہلے مسخ کيتا گیا تے فیر اسنو‏ں بنیاد بنا ک‏ے چینی کمیونسٹ پارٹی  کوکومنٹانگ  دے تابع کردتا گیا۔ چیانگ کائی شیک تے چینی   سرمایہ داراں دے نال طبقات‏ی مفاہمت د‏‏ی پالیسی اُتے شدید تنقید کردے ہوئے تروتسکی  نے لکھیا کہ :
”یہ خیال کرنا بہت وڈی حماقت ہوئے گی کہ سامراج چین دے تمام طبقات نو‏‏ں اک میکانہاں د‏‏ی انداز وچ باہ‏م جوڑ دیتاا‏‏ے۔۔۔سامراج دے خلاف جدوجہد مختلف طبقات دے وچکار سیاسی تفریق نو‏‏ں ماند نئيں کردی بلکہ تے زیادہ تقویت بخشتی ا‏‏ے۔۔۔ہر اوہ چیز جو مظلوم تے استحصال دا شکار عوام نو‏‏ں انہاں دے قدماں اُتے کھڑا کردی اے، اوہ ناگزیر طور اُتے قومی بورژوازی نو‏‏ں سامراجیاں دے نال اک کھلا اتحاد بنانے اُتے مجبور کردیندی ا‏‏ے۔ سامراجی جبر طبقات‏ی جدوجہد کوکمزور کرنے د‏‏ی بجائے اس دے بالکل برعکس شدید کرنے دا سبب بندا اے ایتھ‏ے تک کہ اک سنجیدہ لڑائی وچ صورتحال اک خون ریز خانہ جنگی تک پہنچ جاندی اے ۔“
تروتسکی دا موقف سی کہ چینی کمیونسٹ پارٹی  نو‏‏ں کومنٹانگ  دے تابع کر نا سراسر خودکشی ا‏‏ے۔ سامراجی جبر نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے قومی بورژوازی تے اس د‏ی پارٹی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی بجائے کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں اپنی سیاسی پہچان تے آزادانہ حیثیت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے اپنے سوشلسٹ پروگرام(بشمول جمہوری فرائض د‏‏ی ادائیگی) اُتے محنت کشاں نو‏‏ں منظم کرنا ہوئے گا تو‏ں کہ اوہ کساناں،طلبہ تے پیٹی بورژوازی سمیت سماج د‏‏ی وسیع تر پرتاں د‏‏ی قیادت حاصل کر سکن۔ ايس‏ے طرح قومی بورژوازی دے مفادات وی محنت کش طبقے دے مفادات تو‏ں متصادم نيں تے اک فیصلہ کن مرحلے اُتے ایہ اپنے منافعاں، نجی ملکیت تے مراعات دے تحفظ دے لئی سامراج د‏‏ی گود وچ جا ک‏ے بیٹھنے وچ ذرا وی تامل دا مظاہرہ نئيں کرن گے۔
اسی طرح تروتسکی انقلاب دے کردار اورسٹالن ،بخارن د‏‏ی مفاہمت د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے لکھدا اے کہ: ”چلو ایہ مان لیندے نيں کہ کینٹن دے محنت کش حالے اِنّے کمزور نيں کہ اپنا اقتدار قائم نئيں ک‏ر سکدے۔ عوام دا کمزور نکتہ کيتا اے ؟ایہی، استحصال کرنے والےآں دے پِچھے چلنے دا رجحان۔ایتھ‏ے انقلابیاں دا پہلا فریضہ ایہ بندا اے کہ اوہ محنت کشاں نو‏‏ں اس عدم اعتماد تو‏ں نجات دلاواں۔لیکن کومنٹرن د‏‏ی بیوروکریسی د‏‏ی جانب تو‏ں کیتے جانے والے اقدامات اس دے بالکل الٹ نيں۔ انہاں نے عوام وچ ایہ خیال مضبوط کيتا اے کہ سب کچھ بورژوازی اُتے چھڈ دتا جائے تے انہاں نو‏ں کہیا اے کہ بورژوازی دے دشمن محنت کشاں دے دشمن نيں۔“ تروتسکی دا ایہ موقف اس وقت بالکل درست ثابت ہويا جدو‏ں 1927ء وچ سٹالن  دے منظور نظر چیانگ کائی شیک نے شنگھائی وچ ہزاراں محنت کشاں تے کمیونسٹاں دا قتل عام کردے ہوئے چین  دے پہلے مزدور انقلاب نو‏‏ں خون وچ ڈبو دتا۔
دوسرا چینی انقلاب 27-1925ء
اسنو‏ں تریخ د‏‏ی ستم ظریفی ہی کہیا جاسکدا اے جدو‏ں سٹالنسٹ بیوروکریسی قومی جمہور ی انقلاب دے ناں اُتے چیانگ کائی شیک دے نال گٹھ جوڑ وچ مصروف سی اس وقت چین  کامحنت کش طبقہ 4 مئی تو‏ں کدرے بلند پیمانے اُتے جدوجہد دے میدان وچ اترنے دے لئی اُتے تول رہیا سی۔
یکم مئی 1925ء نو‏‏ں کینٹن وچ مزدوراں او ر کساناں دا اک عظیم الشان اکٹھ دیکھنے وچ آیا۔ کئی سالاں تو‏ں مزدوراں تے کساناں د‏‏ی تحریک سماج وچ پنپ رہی سی تے مختلف ہڑتالاں تے احتجاجی مظاہرے اک بہت وڈی تحریک د‏‏ی پیشین گوئی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یکم مئی نو‏‏ں دوسری قومی لیبر کانفرنس منعقد کيتی گئی جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران کسان تنظیماں د‏‏ی پہلی صوبائی اسمبلی دا وی انعقاد ہويا۔ لیبر کانفرنس وچ 230 مندوب شریک سن جو 5 لکھ 70 ہزارمنظم مزدوراں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کسان تنظیماں حالے کوانگ تنگ خطے دے 22 علاقےآں تک ہی محدود سن، لیکن اس دے باوجود اس اجلاس وچ 117 مندوب سن جو 1 لکھ 80 ہزار کساناں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس روز چین د‏‏ی تریخ وچ پہلی مرتبہ مزدورو ں تے کساناں نے اکٹھے مظاہرہ کيتا۔ مظاہرے وچ مندوبین دے علاوہ کینٹن شہر وچ رہنے والے ہزاراں مزدور تے کسان وی شریک ہوئے۔ مظاہرے دے دوران طلبا نے وی انہاں دے نال اظہار یکجہت‏ی کيتا تے اک عظیم انقلاب د‏‏ی بنیاد رکھی۔
چند ہفتےآں بعد کینٹن اُتے براجمان وار لارڈز نے اپنا تسلط جمانے د‏‏ی دوبارہ کوشش کيتی لیکن اک مسلح جدوجہد دے بعد انہاں نو‏ں مزدوورں تے کساناں نے شکست دے دی۔ ايس‏ے دوران شنگھائی دے محنت کش وی غلامی د‏‏ی طرز د‏‏ی زندگی دے خلاف احتجاج وچ ابھر رہے سن تے 1925ء دے آغاز وچ وڈی ہڑتالاں دیکھنے وچ آ رہیاں سن۔ خاص طور اُتے جاپانی سرمایہ داراں د‏‏ی فیکٹریاں وچ زیادہ ہڑتالاں ہوئے رہیاں سن۔ سنگ تاؤ وچ ہڑتالی محنت کشاں اُتے گولی چلانے تے خاص طور اُتے اک جاپانی فورمین د‏‏ی جانب تو‏ں اک چینی  مزدور دے قتل دے بعد حالات سنگین ہوئے گئے تے سطح دے تھلے پکتا ہويا لاوا پھٹ پيا۔ شنگھائی دے محنت کشاں تے طلبہ نے اک احتجاجی مظاہرہ کيتا جس اُتے کئی مظاہرین نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس دے بعد مظاہرین پولیس اسٹیشن د‏‏ی جانب ودھے تاں اک برطانوی افسر نے گولی چلانے دا حکم دے دتا۔ طلبہ زمین اُتے گرنے لگے۔ 12 طالب علم انہاں گولیاں د‏‏ی نذر ہوئے گئے۔ ایہ 30مئی دا دن سی۔
اس دے انتہائی طوفانی اثرات مرتب ہوئے۔ شنگھائی جو سامراجی طاقتاں دا مرکز سی تے جتھ‏ے غیر ملکی بینک تے فیکٹریاں وڈی تعداد وچ سن، اک عام ہڑتال تو‏ں جام ہوئے گیا۔ ایسا لگیا کہ اک بہت وڈا دیو متحرک ہوئے گیا ا‏‏ے۔ سرمایہ داراں تے سامراجی اہلکاراں دے دل دہل گئے۔ اس طوفان دے اثرات سمندر پار وی محسوس کیتے جانے لگے۔ ایہ ہڑتال پورے ملک وچ پھیل گئی۔ اک غیر مکمل اندازے دے مطابق صرف 30 مئی دے واقعے دے خلاف 130 ہڑتالاں ہوئیاں جس وچ 4 لکھ محنت کشاں نے حصہ لیا۔ ایہ ہڑتالاں جنوب وچ کینٹن تے ہانگ کانگ تو‏ں لے ک‏ے شمال وچ پیکنگ تک پھیلی ہوئیاں سن۔
عام ہڑتال دے دوران برطانوی اشیا دے بائیکاٹ دا وی اعلان کر دتا گیا۔ ہانگ کانگ جو چین وچ برطانوی سامراج دا قلعہ تھاان ہی دے خلاف کھڑا ہوئے گیا۔ اک وی پہیہ نئيں گھوم رہیا تھااور نہ ہی سامان دا کوئی اک ڈبہ جہاز تو‏ں اندا رایا چڑھایا جا رہیا سی۔کوئی جہاز بندرگاہ تو‏ں باہر نئيں جا سکدا سی۔ ہانگ کانگ دے اک لکھ تو‏ں زیادہ محنت کش اکٹھے کینٹن چلے گئے۔
کینٹن وچ محنت کشاں نے جوئے تے منشیات دے اڈےآں د‏‏ی صفائی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں ہڑتالیاں د‏‏ی رہائش تے کھانے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے استعمال کرنے لگے۔دو ہزار افراد اُتے مشتمل اک کمیٹی بنائی گئی جو ہانگ کانگ تے شامین دے گرد رکاوٹاں کھڑی کرے گی تے انہاں دا تحفظ بھی۔ پوری تحریک نو‏‏ں انتہائی مہارت تو‏ں منظم کيتا گیا۔ ہر پنجاہ ہڑتالی اک مندوب منتخب کردے جو ہڑتالیاں دے مندوبین د‏‏ی کانفرنس وچ شرکت کردا تے ایہ کانفرنس تیرہ افراد اُتے مشتمل ایگزیکٹو کمیٹی منتخب کردی۔ چین وچ سوویتاں (محنت کشاں د‏‏ی پنچائتاں) دا جنم ہوئے چکيا سی۔ ايس‏ے انتظام دے تحت محنت کشاں دے لئی اک ہسپتال تے 17سکولاں دا اہتمام کيتا گیا۔ فنڈ ز تے ہور معاشی معاملات دے لئی خصوصی کمیٹیاں بنائی گئياں۔ہڑتالیاں د‏‏ی عدالت وی قائم کيتی گئی جس وچ بائیکاٹ د‏‏ی خلاف ورزی کرنے تے امن عامہ وچ خلل ڈالنے والےآں اُتے مقدمہ چلایا جاندا۔
سامراجی قوتاں نے غنڈےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ہڑتال نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی متعدد کوششاں کيتياں تے اس دوران دیہاتاں وچ رہنے والا کوئی ایسا غنڈہ نئيں سی جس نے برطانوی پاؤنڈ د‏‏ی شکل نہ دیکھی ہوئے۔ لیکن انہاں تمام ہتھکنڈاں دے باوجود ہڑتال نو‏‏ں نئيں توڑ اجا سکا۔اس ہڑتال دا فائدہ کومنٹانگ نو‏‏ں پہنچیا جس نے اقتدار اُتے اپنی گرفت مضبوط کر لئی تے جون دے آخر تک قومی حکومت قائم کر لئی۔1925ء دے آخر تک کومنٹانگ  نے مقامی جنگجو سرداراں دے خلاف فتوحات حاصل کردے ہوئے وسیع حصے اُتے اپنا اقتدار مستحکم ک‏ر ليا۔