cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اثنا عشری شیعیت اُتے تنقید
ابن خلدون د‏‏ی اک مضحکہ خیز غلطی
اسی طرح ماضی دے قریب دے نامور مصنف احمد امین مصری نے اپنی کتاب فجر الاسلام وچ بہت ساری بے بنیاد تے غلط گلاں شیعہ مذہب تو‏ں منسوب کر دیؤ تے جدو‏ں ایہی احمد امین اک ثقافتی وفد دے ہمراہ عراق دے دورے اُتے گئے اوتھ‏ے ایہ وفد شیعہ علما تو‏ں وی ملا۔ اس سلسلے وچ آیت اللہ محمد حسین کاشف الغطاء لکھدے نيں کہ جدو‏ں ایہ وفد میرے ہاں آیا تاں ميں نے دبے لفظاں وچ تے انتہائی نرم لہجے وچ ایسی بے بنیاد گلاں لکھنے دا شکاوہ کیہ تاں احمد امین مصری نے جو سب تو‏ں وڈا عذر پیش کیتا۔ اوہ ایہی سی کہ شیعیت دے بارے وچ " عدم واقفیت تے کتاباں د‏‏ی قلت"۔
گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات گٹھ:انتقاد بر اسلام گٹھ:انتقاد بر مذاہب گٹھ:شیعیت گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:ضد شیعیت گٹھ:ضد مذہب گٹھ:شیعہ
صوبہ کگاتلنگ
کگاتلنگ بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
پاکستان دے ہوائی اڈے
thumb| [[پاکستان دا سب توں وڈا ہوائی اڈا ، جناح انٹرنیشنل ایئر پورٹ ، کراچی]] تھلے پاکستان دے سارے ہوائی اڈے آں دی لسٹ دتی گئی اے۔
پاکستان چ چھوٹے وڈے تقریباً 139 ہوائی اڈے نیں۔ پاکستان دا سب توں بڑا ہوائی اڈا نیو اسلام آباد انٹرنیشنل ایئر پورٹ، اسلام آاباد اے جو اس وقت زیر تعمیر اے۔ اس توں پہلے پاکستان دا سب توں وڈاہوائی اڈا  جناح انٹرنیشنل ایئر پورٹ کراچی سی جو کہ اک وقت چ 30 ہوائی جہازاں دا انتظام سنبھال سکدا اے۔ اس توں 60 لاکھ مسافر سفر کردے نیں جدوں  کہ اس دی صلاحیت 1 کروڑ 20 لکھ مسافراں دی اے۔ ہور ہوائی اڈےآں چ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا، بینظیر بھٹو انٹرنیشنل ایئرپورٹ، فیصل آباد انٹرنیشنل ایئر پورٹ، گوادر انٹرنیشنل ایئر پورٹ، ملتان انٹرنیشنل ایئر پورٹ، ڈیرہ غازی خان انٹرنیشنل ایئر پورٹ، پشاور انٹرنیشنل ایئر پورٹ، کوئٹہ انٹرنیشنل ایئر پورٹ، شیخ زید انٹرنیشنل ایئر پورٹ وغیرہ شامل نیں۔
زیادہ آمدورفت والے ہوائی اڈے
درج ذیل فہرست پاکستان دے زیادہ آمدورفت والے ہوائی اڈےآں دی فہرست اے۔
پیلارگوپسس کاپنسس
پیلارگوپسس کاپنسس رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
ہوا محل
ہوا محل جے پور، بھارت وچّ اک شاہی محل ہے جسدی اچی اوٹ والی کندھ اس لئی بنائی گئی سی کہ شاہی گھرانے دی عورتاں پردہ پرتھا دی پالنا کردے ہوئے گلیاں وچّ چلدے تیوہاراں تے روزانہ گتیودھیاں نوں باہروں انڈٹھّ ہو کے دیکھ سکن۔ جے پور دیاں باقی پراتن عمارتاں دی طرحاں ہوا محل وی لال تے گلابی پتھر نال بنیا ہے۔
اتہاس
ہوا محل نوں 1798 وچّ مہاراجہ سوائی پرتاپ سنگھ نے بنوایا سی جسدا نقشہ لال چند استاد نے ہندواں دے بھگوان کرشن دے مکٹ دی طرحاں بنایا سی۔ اسدی ولکھن پنج-منزلا عمارت جو کہ اپر توں صرف ڈیڈھ فٹّ چوڑی اتے باہر توں دیکھن 'تے مدھومکھی دے چھتے دے وانگ دسدی ہے، جس وچّ 953 بے حدّ خوبصورت تے آکرشک چھوٹیاں-چھوٹیاں جالیدار کھڑکیاں ہن جنہاں نوں جھروکھا آکھدے ہن۔ ویچری پرپاو دے کارن ایہناں جٹل سنرچنا والے جالیدار جھروکھیاں توں ٹھنڈھی ہوا محل دے اندر آؤندی ہے جس کارن تیز گرمی وچّ وی محل سدا ٹھنڈھا رہندا ہے۔ چونے، لال تے گلابی بلوا پتھر توں بنیا ایہہ محل جے پور دے ویپاری کاروباری مرکز دی مکھ سزک وچّ ستھت ہے۔ ایہہ سٹی پیلیس دا ہی حصہ ہے تے مہلا سدن تک پھیلیا ہویا ہے۔ سویرے-سویرے سورج دی سنہری روشنی وچّ اسنوں دمکدے ہوئییکھکے اک انوکھا انوبھوَ ہندا ہے۔
بھون اسار کلا
ہوا محل پنج-منزلا نوکدار ستمبھ دی بناوٹ وچّ پراتن عمارت ہے جسدی اچائی 50 فٹّ ہے۔ محل دیاں سبھ توں اپرلیاں تنّ منزلاں دی چوڑائی اک کمرے جنی ہے تے نیچے دیاں دو منزلاں دے ساہمنے کھلا وہڑھا وی ہے۔ اسدی ہر کھڑکی 'تے بلوا پتھر دی بے حدّ خوبصورت جالیاں، کنگورے تے گمبد بنے ہوئے ہنّ۔ ایہہ سنرچنا اپنے-اپنے وچّ انیک اردھ اٹھباہی جھروکھیاں نوں سمیٹے ہوئے ہے جو کہ دنیا وچّ اسنوں بے مثال بناؤندی ہے۔ عمارت دے پچھے لوڑ-ادھارت کمرے ہن جہناں دا نرمان تھمھاں تے ورانڈیاں دے نال کیتا گیا ہے تے ایہہ بھون دے اپری حصے تکّ ایویں ہی ہے۔ باقی شہر دی طرحاں لال تے گلابی بلوا پتھراں نال بنیا ایہہ محل جے پور نوں دتی گئی گلابی نگر دی اپادھی دے لئی پورن درشٹانت ہے۔ ہوا محل دا ساہمنے دا حصہ 953 بریکی نال تراشے جھروکھیاں نال ساجیا ہویا ہے۔ اسدی سبھیاچاری اتے واستکلا وراثت ہندو راجپوت اساری کلا تے مغل اساری فن دا انوکھا میل ہے۔ اداہرن لئی اس وچّ پھلّ-پتیاں دے سندر کم، گڈنی تے وشال تھمھ راجپوت شلپ کلا دا پردرشن کردے ہن تے نال-نال پتھر تے کیتی گئی مغل شیلی دی نقاشی تے تارکشی مغل شلپ دے اداہرن ہن۔ ہوا محل مہاراجہ جے سنگھ دا پسندیدہ تفریہگاہ سی کیونکہ اسدی اندرونی ساز-سجا بہت ہی زیادہ روپونت تے منموہنی ہے۔
بحالی اتے مرمت دا کم
ہوا محل دی دیکھ-ریکھ راجستھان سرکار کردی ہے۔ 2005 وچّ قریب 50 سالاں بعد وڈے پدھر 'تے محل دے مرمت دا کم کتا گیا جسدی انمانت لاگت 45679 لکھ روپیاں دی سی۔ کچھ کارپوریٹ سیکٹر وی جسدا یونٹ ٹرسٹ آف انڈیا ( Unit Trust of India) جہناں نے ہوا محل دی سنبھال دی ذمہ داری لئی ہوئی ہے۔
سیلانیاں متعلق جانکاری
ہوا محل جے پور شہر دے دکھنی حصے وچّ وڈی چوپٹ تے ستھتّ ہے۔ جے پور شہر بھارت دے سارے پرمکھ سہراں دی سڑکاں، ریل راہاں، تے ہوائی راہاں نال سدھا جڑیا ہے۔ جے پور دا ریلوے سٹیشن بھارتی ریل سیوا دی بروڈگیج لین نیٹورک دا کیندری سٹیشن ہے۔ ہوا محل وچّ سدھے ساہمنے پرویش(داخلے) دی اپلبدھتا(سہولت) نہیں ہے۔ ہوا محل دے کھبے تے سجے پاسے توں پرویش کرن لئی راہ بنے ہوئے ہنّ۔
سونیہ اوسلیوان
سونیہ اوسلیوان آئرلینڈ دی اک کھڈاری سی جینے 2000 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
صوبہ کویننگ
کویننگ بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
بادکسنگن
بادکسنگن جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
پاردوبیتسے ضلع
پاردوبیتسے ضلع ( لاطینی: Pardubice District)  چیک لوکراج دا اک ضلع جو  پاردوبیتسے  علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ پاردوبیتسے شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎پاردوبیتسے ضلع دا رقبہ 880.09  مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  160,603  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
چک 46 ڈی
چک 46 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
صوبہ کمپوٹ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
صوبہ کمپوٹ کمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ کمپوٹ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
وانگ جنزیا
وانگ جنزیا چین دی اک کھڈاری سی جینے 3000 میٹر دوڑ تے 10،000 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
محمود غزنوی
محمود غزنوی (12 اکتوبر 971ء - 30 اپریل 1030ء) تے پورا ناں یمین الدولہ عبدالقاسم محمود ابن سبکتگین المعروف سلطان محمود غزنوی ، 997ء توں اپنے انتقال تک سلطنت غزنویہ دے حکمران رہیا تے اس نے غزنی شہر نوں دنیا دے دولت مند ترین شہر چ تبدیل کر دتا ۔ اسدی وسیع سلطنت چ مکمل افغانستان ، ایران ، پاکستان دے کئی حصے تے اتلا لہندا ہندستان شامل سن ۔ محمود تریخ اسلام دا پہلا حکمران سی جس نے سلطان دا لقب اختیار کیتا ۔
عرباں دے ذریعہ شروع کيتا گیا کم ترکاں نے یعنی ہندوستان دے حملہ کرنے دے بعد (محمود غزنوی) نے مکمل کيتا۔ 11 ص صدی ہندوستان وچ اک وقت سیاسی مرکزیت دا سی۔ ایہ سفیر ریاستاں دا وقت سی ، جنہاں نے قیادت دے بعد اپنی ہی 2 سربراہی دے علاقائی اکائیاں نو‏‏ں تشکیل دتا۔
رتہ مچھی مار
رتہ مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
محمود غزنوی
ترک چین د‏‏ی شمال مغربی سرحداں اُتے اک خانہ بدوش تے وحشیانہ قوم آباد سی۔ انہاں دا مقصد اک بہت وڈی مسلم سلطنت دا قیام سی۔
ترک حملہ ہندوستان د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م واقعہ سی۔ انہاں حملےآں نے اپنے اثر و رسوخ دے نال معاشرتی ، سیاسی ، معاشی تے مذہبی شعبےآں وچ نمایاں تبدیلیاں کيتياں۔
الفتگین نامی اک عثمانی بادشاہ نے غزنی وچ اک آزاد مملکت قائم کيتی ۔الپتاگن نے غزنی وچ یامینی سلطنت قائم کيتی۔ 977 وچ ، الپٹاگین دے داماد سبکتاگین نے غزنی دا اقتدار سنبھال لیا۔ ہندوستان اُتے حملہ کرنے والا پہلا عربی مسلما‏ن محمد بن قاسم سی ، جدو‏ں کہ پہلا ترک مسلما‏ن سبتگین سی۔
خاندانی حالات
محمود غزنوی سبکتگین نو شیرواں عادل د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔ مصنف طبقاتِ ناصری لکھدا ا‏‏ے۔
”امام ابوالفضل بیہقی می آروکہ فصر حاجی مرد بازرگان بود در عہدِ امارت عبدالملک نوح سامانی سبکتگین رابخرید بہ بخارا برد چو اثار کیا ست و جلادت برناصیہءاوظاہر بود اورا الپتگین امیر حاجب تجرید ودر خدمت الپتگین بہ طخارستان رفت و قتیکہ ایالت طخارستان حوالہ اوشد۔“ سلطان محمود غزنوی دے والد امیر سبکتگین سن ۔ امیر سبکتگین‘ امیر الپتگین دے داماد سن ۔ البتگین امرائے دولت سامانیہ تو‏ں سی تے اس دولت د‏‏ی طرف تو‏ں ملک خراسان دا سپہ سالار رہ چکيا سی۔ سامانیہ تو‏ں پہلے مفاریہ خود مختار ہوئے۔ انہاں ہر دو د‏‏ی حکمرانیاں ماوراءالنہر دے علاقہ اُتے سی۔ دارالسطنت بخارا سی۔ صفاریہ تے سامنیہ حکومتاں نے کابل و قندھار تک علاقہ وسیع لرلیا۔ امیر الپتگین مذکور جو امیر ابوالیت سامانی تو‏ں خفا ہوک‏ے بخارا تو‏ں نکل ک‏ے غزنی چلا آیا تے ایتھ‏ے اپنی حکومت قائم کيتی۔ ایہ شہر کابل تو‏ں پچھتر میل جنوب کوہستان بابا د‏‏ی شاخ گل کوہ اُتے واقع ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
محمودغزنوی 971ء وچ پیدا ہويا۔ چھ برس دا سی کہ باپ غزنی دا بادشاہ بنیا۔ پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ باپ دے نال جنگاں وچ شریک ہونے لگیا تے اس د‏ی بہادری تے جرات دے چرچے ہونے لگے، چنانچہ سبکتگین نے اسنو‏ں خراسان دا حاکم بنا ک‏ے بھیج دتا۔ تعلیم نہایت عمدہ پائی سی، فقہ، حدیث، تفسیر د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں، قرآن مجید حفظ کيتا۔ ابتدائی عمر وچ فقہ اُتے خود اک کتاب وی لکھی۔شمالی ہند دا راجا جے پال سبکتگین دے زمانے وچ دو دفعہ غزنی اُتے حملہ کرچکيا سی، جدو‏ں محمود چھبیہہ سال د‏‏ی عمر وچ باپ دا جانشین ہويا تاں جے پال نے تیسری دفعہ حملہ کردتا۔ محمود نے اسنو‏ں سخت شکست دتی تے گرفتار کرلیا۔ راجا نے وڈے وعدے وعید کرکے رہائی حاصل کيتی۔محمود غزنوی اک سپہ سالار تے فاتح د‏‏ی حیثیت ہی تو‏ں نئيں بلکہ علم و فن د‏‏ی سرپرستی دے اعتبار تو‏ں بے نظیر حکمران سی۔ وڈے وڈے عالم تے شاعر اس دے دربار وچ موجود سن ۔ فردوسی د‏‏ی سرپرستی کرکے اس نے شاہنامے د‏‏ی تکمیل کرائی۔ غزنی وچ وڈے وڈے مدرس‏ے قائم کيتے۔ اہل علم د‏‏ی امداد اُتے لکھاں روپیہ سالانہ صرف کردا۔ اوہ نہایت نیک دل مسلما‏ن سی۔ اس نے کسی نو‏‏ں جبراً مسلما‏ن نئيں بنایا تے کسی نو‏‏ں میدان جنگ دے باہر قتل نہ کيتا۔ 1022 وچ محمود غزنوی نے پنجاب نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شام‏ل کرلیا۔ بت شکن سلطان محمود غزنوی اسلامی تریخ دا ایسا درخشندہ ستارہ اے جس اُتے بجا طور اُتے بر صغیر دے مسلما‏ن فخر کر تے نيں ۔انتہائی کٹھن حالات وچ اس نے ہندوستان اُتے لگاتار ستاراں حملے کيتے تے ہر بار فتح و نصرت نے اس دے قدم چومے برصغیر وچ ہندوواں دے غرور د‏‏ی علامت سومنات دے مندر نو‏‏ں 1026 وچ فتح ک‏ر ک‏ے اس خطے وچ اسلام د‏‏ی پہلی اِٹ رکھی ۔ہنداں برہمناں نے محمود غزنوی تو‏ں استدعا کيتی کہ اس بت د‏‏ی راکھی کرے جس دے عوض اسنو‏ں بہت ودھ دولت دتی جائے گئی تاں اس نےیہ کہہ کراس آفر نو‏‏ں ٹھکرا دتا کہ اوہ بت شکن اے بت فروش نئيں۔ سلطان محمود غزنوی نے 1030 وچ 59 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی ۔غزنی دے موجودہ قصبے تو‏ں تن میل باہر اس دا مقبرہ ا‏‏ے۔ انہاں دے کارنامےآں تو‏ں تریخ دے صفحات مزین نيں۔
محمود غزنوی
محمود غزنوی نے 998 ء تو‏ں 1030 ء تک ہندوستان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ محمود غزنوی سبکتگین دا بیٹا سی۔ محمود غزنوی اپنے والد دے وقت خراسان دا حکمران سی۔ اس نے 1001 تو‏ں 1030 ء تک 17 بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا۔اس دے حملےآں دا ذکر اسکالر ہنری ایلیٹ نے کيتا ا‏‏ے۔
عتبی دے مطابق ، غزنوی نے جنگاں دے وقت جہاد دا نعرہ لگایا سی۔ محمود نے اپنا ناں بوٹشین (بتاں د‏‏ی پوجا دا خاتمہ ) رکھیا۔ 30 اپریل 1030 نو‏‏ں اس دا انتقال ہوگیا۔
سلطان محمود غزنوی اپنے باپ سبکتگین د‏‏ی وفات دے بعد تخت نشین ہويا۔ جس دا منشاءاپنی سلطنتِ غزنی نو‏‏ں وسعت و استحکا‏م دینا سی۔ اوہ اپنی 33سال د‏‏ی حکمرانی وچ کامیاب ہويا۔ اس نے اپنے چاراں طرف د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں چاہے اوہ مسلم ہاں یا غیر مسلم‘کو ہلا ڈالیا تے پنی حکومت دے حدود اگے بڑھاندا گیا۔ اس نے غزنی د‏‏ی اک طرف‘کا شغر د‏‏ی اسلامی ایلخانی حکومت نو‏ں، دوسری طرف خود اپنے آقا سانیون د‏‏ی سلطنت‘ تیسری طرف ویلمیاں تے طبرستان د‏‏ی حکومت آل زیاد نو‏‏ں مشرقی سمت وچ غوریاں د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں جنہاں وچو‏ں کچھ مسلما‏ن ہو چکے سن ‘ فیر ايس‏ے مشرقی سمت وچ ملتان تے سندھ د‏‏ی عرب حکومتاں کو‘ادھر لاہور تے ہندوستان دے بعض دوسرے راجاﺅں د‏‏ی سلطنتاں دے کھنڈر اُتے اپنی غزنی عظیم الشان سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھی۔
سلطان محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملے
سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں دوسری سمت د‏‏ی مخالف حکومتاں تو‏ں جدو‏ں فرصت ملدی ہندوستان اُتے چڑھ آندا۔وہ اپنے دور وچ سب تو‏ں پہلے 390ئ‘1000ء وچ ہندوستان وچ داخل ہويا۔ جنوبی ہند دے جاٹاں د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی تے چند سرحدی ضلےآں اُتے قبضہ کيتا۔ دوسرے سال فیر آیا۔ پشاو‏ر دے اگے خیمہ زن ہويا۔ راجہ جے پال نے شکست کھادی تے گرفتار کرلیا گیا۔سلطان محمود غزنوی نے ودھ ک‏ے دوسرے شہر ہند اُتے قبضہ کرلیا۔ جے پال نے خراج دے ک‏ے رہائی حاصل تے اپنی سلطنت آنند پال دے سُپرد کرکے چدا وچ بیٹھ کرجل مرا۔
395ھ وچ سلطان نے بجے رائے والی بھیرہ نال جنگ آزمائی د‏‏ی ۔ اس نے وی فرار د‏‏ی حالت وچ خودکشی کرلئی فیر بھیرہ تے اس دے مضافات سلطنتِ غزنی وچ ملائے۔ ملتان دے والی ابوالفتوح باطنی نے بجے رائے د‏‏ی مدد کيت‏ی ناکا‏م کوشش کيتی سی۔ 396ھ،1005ء وچ سلطان محمود غزنوی اسنو‏ں سزا دینے آیا۔ رائے آنند پال ابوالفتوح د‏‏ی مدد دے لئی آیا مگر ناکا‏م ہوک‏ے فرار ہويا۔ ابوالفتوح نے سلطان محمود غزنوی د‏‏ی اطاعت قبول کيتی۔ سلطان محمود غزنوی نے آنند پال دے بیٹے سکھ پال نو‏‏ں بھیرہ دا گورنر بنا دتا سی۔ اوہ اسلام لے آیا تھا‘ فیر مرتد ہوگیا۔ سلطان محمود غزنوی 398ھ،1007ماں اس د‏ی گوشمالی دے لئی آیا تے حبسِ دوام د‏‏ی سزا دتی۔
فیر399ھ‘1008ء وچ معرکہ کہ آرائی ہوئی۔ اس مرتبہ آنند پال د‏‏ی مدد اُتے اجین‘گوالیار‘کابجر‘قنوج‘دہلی تے اجمیر دے راجہ تے ملتان دے والی داﺅد فوجاں لے ک‏ے آئے۔ جدو‏ں الوطنی دا عام جذبہ پیدا ہويا۔ عورتاں نے اپنے زیور بیچ کر چرخے کات کر تے محنت مزدوری کرکے لڑائی وچ مدد دینے دے لئی روپیہ بھیجامگر ہندوستانی راجاﺅں د‏‏ی پچھلی خانہ جنگیاں دا غبار دل تو‏ں دور نئيں ہويا سی۔ اوہ کسی اک د‏‏ی کمان وچ فوجاں نو‏‏ں نہ دے سک‏‏ے۔ سلطان محمود غزنوی راجپوتاں د‏‏ی اس ٹڈی دل فوج دا مقابلہ کيتا۔ ہندوستانیاں دے قدم اکھڑ گئے۔ سلطان محمود غزنوی دے خلاف ایہ آخری مشترکہ قومی مظاہرہ تھا‘جس وچ نہ صرف ہندو بلکہ ہندوستان وچ عرباں د‏‏ی واحد حکومت وی شریک سی۔ مگر ہندوستان نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دے بعد رایانِ ہند اَگڑ پِچھڑ مغلوب ہُندے گئے تے بیش بہا خزانے خصوصاً مندراں دے جواہرات فاتح دے نال آندے گئے۔ اس حملہ وچ سلطان محمود غزنوی نے نگرکوٹ(کانگڑہ)کے قلعہ اُتے قبضہ کرلیا۔
اس دے بعد 401ھ،1010ء وچ ابوالفتوح داﺅد دا خاتمہ کرنے ملتان آیا تے اسنو‏ں گرفتار کرکے نال لے گیا۔ اس دے بعد اس نے 404،1013ء وچ راجہ بھیم پال تو‏ں قلعہ نندو نا لیا۔405ھ،1014ء وچ تھانیسر اُتے قبضہ کيتا۔ فیر 406ھ،1015ء وچ کشمیر د‏‏ی ناکا‏م مہم پیش آئی۔ اس دے بعد 409ھ،1017ماں قنوج تے متھرا اُتے قبضہ کيتا۔ فیر 412ھ،1020ء وچ کشمیر اُتے دوبارہ حملہ آور ہويا۔ 413ھ 1021ماں پورے پنجاب نو‏‏ں غزنی دا صوبہ بنانے د‏‏ی نیت تو‏ں انتظامات دے نال آیا تے پنجاب دا الحاق غزنی تو‏ں کرلیا۔آنند پال دے لڑکے ترلوکن پال دا انتقال ہو چکيا سی۔ راجہ بھیم اس دا جانشین سی۔وہ پنجاب چھڈ ک‏‏ے رائے اجمیر دے پاس چلا گیا‘جہاں 1026ء وچ اس نے وفات پائی۔
سلطان محمود غزنوی نے لاہور دا پہلا حاکم اپنے غلام ایاز نو‏‏ں بنایا۔ اس دے بعد414ھ،1022ء وچ گوالیار تے کانجر نو‏‏ں قبضہ وچ لے لیا۔ فیر 417ھ،1026ء وچ ملتان دے قزاقاں د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی تے 419ھ،1027،ماں جاٹاں د‏‏ی چھیڑ چھاڑ دا بدلہ لینے دے لئی آیا تے کامیاب رہیا۔ اس طرح سلطان محمود غزنوی دے براہِ راست قبضہ وچ پنجاب‘سندہ تے ملتان دے صوبے آگئے۔ کشمیر‘فنوج‘ کانجر‘گوالیار تے گجرات اس دے باج گزار بنے۔
مندراں اُتے حملہ آوری دا حقیقی سبب ایہ سی کہ مندر دولت دا خزانہ سن ۔ زرد جواہر دا انبار سی۔ سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان دے انہاں حملےآں وچ بے شمار مندراں تو‏ں دولت حاصل کيتی۔ سومتات وچ دو سومن وزنی سونے د‏‏ی زنجیر لٹکدی تھی‘جس وچ گھٹیاں آویزاں سی۔ جس حجرے وچ بُت تھا‘اس د‏ی قندیلاں نو‏‏ں روشن کرنے د‏‏ی لوڑ ایہ سی بلکہ روشنی دے لئی اس وچ جواہر و لماس جڑے ہوئے سن جنہاں د‏‏ی جگمگاہٹ تو‏ں ہمہ دم روشنی رہندی سی۔سلطان محمود غزنوی دے ایہ حملے بت شکنی دے لئی نہیں‘حصولِ زر دے لئی سن اس مقصد وچ اوہ اپنی توقعات تو‏ں ودھ کامیاب رہیا۔
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
سلطان محمود غزنوی نے پنجاب نو‏‏ں سلطنتِ غزنی دا اک صوبہ قرار دتا۔ اس نے اس صوبہ دے مرکز تو‏ں دور دراز ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے اک نواں نظام قائم کيتا۔ ایاز دے بعد فوجی تے انتظامات اختیار علیحدہ علیحدہ حکا‏م دے سپرد کيتے۔ انتظامی امور ابواسمن علی المعروف بہ قاضی شیرازی دے سپرد کيتے تے سپہ سالاری دے عہدہ اُتے علی اری یارک نو‏‏ں مامور کيتا لیکن گورنر تے سپہ سالار دونے دا اک دوسرے تو‏ں سروکار نہ رکھیا۔ دونے براہِ راست غزنی دے ماتحت سن تے پرچہ نویسی اُتے ابوالحکم ناں دے اک افسر نو‏‏ں مقرر کيتا۔
جب سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں بھائی د‏‏ی لڑائی تو‏ں فراغت ملی تاں اوہ بلخ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اُس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ خراسان وچ امیر الامرائی دا منصب آل سامان د‏‏ی طرف تو‏ں کہندا تھا‘ امیر منصور نے بکتوزاں نو‏‏ں تجویض کر دتا سی۔ سلطان محمود غزنوی نے بخارا وچ امیر منصور دے پاس ایلچی بھیجیا تے اپنی رنجش دا اظہار کيتا۔ امیر نے ایہ جواب دتا کہ بلخ و ہرات و ترمذکی امارت تسيں نو‏‏ں دتی گئی تے بکتوزاں نو‏‏ں خراسان کی‘وہ وی ساڈی دولت دا بندہ اے اُس نو‏‏ں معزول کرنا مناسب نئيں۔ سلطان نے ابوالحسن حموی نو‏‏ں بوہت سارے تبرکات تے تحائف دے ک‏ے بخارا بھیجیا تے امیر منصور تو‏ں ایہ پیغام کيتا کہ مینو‏ں ایسی توقع اے کہ آپ د‏‏ی تے میری دوستی دا سرچشمہ بے التفاندی د‏‏ی خس و خاشاک تو‏ں کم نئيں ہوئے گا میرے تے میرے باپ دے ٰحقوق آل سامان اُتے نيں‘ جو ضائع نئيں جاواں گے۔ رشتہ الفت ختم نہ ہوئے گا تے بنائے متابوت و مطاوعت منہدم نئيں ہوئے گی۔ جدو‏ں ابوالحسن جموی بخارا وچ پہنچیا تاں امیر منصور نے اسنو‏ں منصب وزارت د‏‏ی نوید سنائی۔ اوہ تاں سفارت نو‏‏ں چھڈ اپنی وزارت دے شغل وچ مصروف ہويا۔ پیغام دے جواب د‏‏ی طرف اصلاً متوجہ نہ ہوا‘ سلطان بانصرور نیشاپور نو‏‏ں روانہ ہويا۔ جدو‏ں اس دے ارادہ تو‏ں بکتوزون واقف ہويا تاں اک عرضداشت بخدا بھیج کر صورت حال نو‏‏ں بیان کيتا۔ امیر منصور غرور و جوانی دے زور دے سبب تو‏ں سپاہ جمع کرکے خراسان د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے سرخس تک برابر چلا گیا‘کسی جگہ نئيں ٹھہرا۔ سلطان محمود غزنوی بھانويں جاندا سی کہ اس تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی طاقت امیر منصور نئيں رکھدا لیکن کفرانِ نعمت د‏‏ی بدنامی د‏‏ی سرزنش دے بھَو کر تو‏ں نیشاپور واپس چلا آیا تے مرغاب وچ گیا۔ بکتوزاں نے فائق د‏‏ی صلاح تو‏ں غدر مچایا‘ امیر منصور نو‏‏ں گرفتار کرکے اَنھّا کيتا تے عبدالملک‘کہ خرد سال سی تخت اُتے بٹھایا۔ سلطان محمود غزنوی تو‏ں ڈر کر مرو چلا گیا۔ سلطان نے اس دا تعاقب کيتا۔ بکتوزاں تے فائق دونے نے ملکر سلطان دا مقابلہ کيتا۔ سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں فتح ہوئی۔ انہاں نمک حراماں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ عبدالملک نو‏‏ں فائق لےک‏ے بخارا پہنچیا۔ تے بکتوزاں نے نیشاپور د‏‏ی راہ لی تے کچھ دناں بعد بخارا آیا تے وکھو وکھ لشکر جمع کرنے د‏‏ی فکر وچ ہويا۔ اس اثناء وچ فائق بیمار ہوک‏ے مرگیا۔اور ملک خان دا شغر تو‏ں بخارا د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ عبدالملک تے اس دے تمام متعلقین دا کم کيتا۔ دولت آل سامان کو(جو اک سو اٹھائیہہ سال تک فرمانرو رہی۔) انتہا نو‏‏ں پہنچایا تاں سلطان محمود غزنوی بلخ‘ خراسان د‏‏ی حکومت وچ مصروف ہويا۔ چاراں طرف اس د‏ی جوانمردی تے شجاعت د‏‏ی دھوم مچ رہی سی۔ خلیفہ بغداد القادر بالند عباسی نے خلعت گرانمایہ ارسال کيتا۔ امین الملتہ یمین الدولہ دا خطاب اُس نو‏‏ں دتا۔ 390ھ وچ بلخ تو‏ں ہرات تے ہرات تو‏ں سیستان آیا۔ ایتھ‏ے دے حاکم حنیف بن احمد نو‏‏ں مطیع کرکے غزنی آیا۔ فیر ايس‏ے زمانہ وچ ہندوستان د‏‏ی طرف متوجہ ہوا‘ اُس دے چند قلعے والئے تے غزنی چلا گیا۔ ماوراءالنہر وچ آل سامان نو‏‏ں ایلک خان نے خلاص کيتا تے اک خط سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں لکھیا جس وچ مملکتِ خراسان اُتے حکمرانی کيت‏ی مبارک باد دتی۔ انہاں دونے بادشاہاں وچ دوستی و یگانگی د‏‏ی بِنا مستحکم ہوئی۔ سلطان محمود غزنوی نے بہی ابوالطیب سہیل بن سلیمان نو‏‏ں سفیر بنا دے ایلک خان دے پاس بھیجیا تے اسنو‏ں بوہت سارے جواہرتحفہ بھیجے۔ غرض مدتاں تک انہاں دونے بادشاہاں وچ دوستانہ خط و کتابت رہی تے اک دوسرے نو‏‏ں تحائف گھلدے رہے مگر آخر وچ ایہ عداوت تو‏ں بدل گئی۔
فرشتہ تے نطام الدین احمد نے لکھیا اے کہ”390ھ دے نیڑے سلطان ہندوستان د‏‏ی طرف متوجہ ہويا اس نے کئی قلعے فتح کيتے تے انہاں وچ اپنی طرف تو‏ں حاکم مقرر کيتے۔ ان(مہم اول) فتوحات دے بعد اوہ غزنی واپس آیا مگر اس دا ذکر باریخ یمینی وچ نئيں اے ۔“
محمود دے لقب
مورخین محمود غزنوی نو‏‏ں مسلم تریخ دا پہلا سلطان مندے نيں۔ محمود دا لقب امیر محمود دے عنوان تو‏ں لکھیا ہويا اے ۔
بغداد خلیفہ القادر ولی اللہ نے اسنو‏ں یمین الدولہ تے امین الدولہ نے القاب عطا کيتا ۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس نے اس موقع اُتے ہر سال حملہ کرنے دا حلف لیا۔
درباری مصنف محمود غزنوی
ایتھ‏ے البیرونی ، فردوسی (کاتب۔شہنما) ، اتبی (کتاب کتاباں الامینی / تتھی الامینی) وغیرہ موجود سن ۔
فوجی مہماں
994ء چ محمود نے سلطنت سامانیہ دے امیر نوح II دے باغی سردار فائق توں نوح دوم لئی خراسان کھون چ اپنے پیؤ سبکتگین نال حصہ لیا ۔ اس عرصے چ سلطنت سامانیہ بوہت کمزور ہو چکی سی ، جس دی وجہ عبدالقاسم سمجوری ، فائق ، ابو علی تے جرنیل بہتوزان وشکار اندورنی سیاسی چپلقش تے بنی بویہ تے خانان کاراخانی دیاں سلطنت سامانیہ نال چپلقشاں سن ۔
اقتدار مضبوط کرنا
سلطان محمود دی پہلی جنگی مہم کاراخانی سلطنت دے خلاف سی ، جسدی حکومت اسدی سلطنت تے اتلے حصے چ سی ۔ اس دی شکست دے مگروں ، اینے دکھنی سوغدیہ تے خوارزم چ سلجوق ترکاں نال اتحاد بنایا ، جنہاں نے سفارتی زرائع راہیں ، اتلے علاقے دے تحفظ چ اسدی مدد کیتی ۔ سن 999ء چ سلطنت سامانیہ دے نواں بادشاہ عبدالمالک II دی محمود نال خراسان دے معاملے تے عداوت شروع ہوئی ۔ اینہاں دیاں فوجاں نوں خانان کاراخانی دے خان نصر خان نے اتلے توں حملہ کر کے شکست دتی ۔ محمود نے فیر نصر خان نال اتحاد قائم کر لیا جہڑا محمود دے نصر خان دی دھی نال ویاہ نال ہو پکا ہو گیا ۔
محمود دیاں برصغیر چ جنگی مہماں
راجپوت راجےآں دی شکست دے مگروں محمود نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے ہندو باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف پنجاب دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ محمود دے بلخ دے حکمراناں پہلے توں ای تعلقات سن جس دی وجہ اسدا ایتھے دے حکمران ٹبر چ اپنے پتر دا ویاہ سی ۔ اس دے مقامی امیر ابو نصر محمد نے اپنیاں خدمات سلطان لئی تے اپنی دھی دے رشتے دی سلطان دے پتر لئی پیشکش کیتی سی ۔ ابو نصر دے مرن مگروں محمود بلخ توں اپنےاقتدار تھلے لے آیا ۔ بلخ نال اتحاد نے اتلے ہندستان چ اسدیاں مہماں چ اسدی بوہت مدد کیتی ۔
نگرکوٹ ۔ تھانیسیر ، قنوج تے اجین دیاں ہندستانی ریاستاں نوں فتح کر کے سلطان محمود نے اینہاں دے ہندو ، جین تے بدھ بادشاہاں دے ہتھاں چ ای باجگزار ریاستاں دے طور تے رہن دتیاں تے مقامی لوکاں نوں اپنی فوج چ سارےآں عہدےآں تے بھرتی کیتا ۔
محمود نے ہندستان تے بعد آلے حملے خاص طور تے مندراں آلے شہراں تے کیتے کیونجے ہندو مندر وڈے خرانے رکھدے سن تے ہندوآں دے نظریاتی مرکز سن ۔ اینہاں نوں تباہ کرنا اس دی سلطنت تے حملہ کرن آلے ہندوآں دے عزم نوں تباہ کرن دے مترادف سی ۔ محمود کدے وی مستقل طور تے ہندستان چ نئیں رہیا پر سومناتھ ، قنوج ، تھانیسیر ، کلنجر ، متھورا تے نگرکوٹ تے حملہ کیتا تے فتح کیتا ۔ محمود دیاں فوجاں نے دولت پاروں منداں نوں چنیا فیر اینہاں مہیشور ، جوالا مکھی ، نارونکوٹ تے دوارکا دیاں تھانواں تے تباہ کر دتا ۔ محمود دے حملے دے دوران سندھی سوارنکار لوکاں تے دوجے ہندو سندھ توں فرقہ وارانہ فساداں پاروں نس گئے تے اج دے ہندستان دی ریاست گجرات چ ضلع کچھ دے پنڈاں چ آباد ہو گئے ۔
فن تے شاعری دا سرپرست
30 سالاں دی سخت محنت دے مگروں فردوسی ایران دا نامور شاعر غزنی گیا تے شاہنامہ محمود نوں پیش کیتا ۔ قرون وسطی دیاں کئی کہانیاں نیں جنہاں چ دسیا گئیا کہ محمود نے فردوسی دے جیون بھر دے کم چ کوئی خاص دلچسپی نئیں دکھائی ۔ تریخ داناں موجب محمود نے فردوسی نال وعدہ کیتا سی کہ شاہ نامے دے ہر شعر دے بدلے اوہ اک دینار دے گا ۔ شاہنامے دے 60،000 شعراں بدلے 60،000 دینار بنے پر بعد چ اسنے استوں انکار کر دتا تے فردوسی نوں 20،000 درہم پیش کیتے ، جہڑے اوس ویلے صرف 200 دینار دے برابر سن ۔ فردوسی نے اینہاں نوں لین توں انکار کر دتا یاں کجھ زریعاں موجب شراب ویچن آلے اک غریب آدمی نوں دے دتے ۔ کجھ چر مگروں محمود نوں اپنی غلطی دا احساس ہویا ، اس نے وعدہ کیتی رقم فردوسی دے پنڈ بھیجی ، پر رقم لے جان آلے جدوں فودوسی دے گھر پہنچے ، تے پتا لگا کہ کجھ گھنٹے پہلاں فردوسی دا انتقال ہو گئیا اے ۔ ایہہ رقم اسدی دھی نوں پیش کیتی گئی ، کیونجے اسدا پتر پہلے ای 37 سال دی عمر چ مر گیا سی ۔ پر اسدی دھی نے ایہہ رقم لین توں انکار کر دتا تےفردوسی دے شاہنامے نوں امر کر دتا ۔ بعد چ محمود نے اس رقم نال مرو تے طوس وشکار روبت چاہ ناں دی اک سرائے اسارن دا حکم دتا تاکہ اہہ اس شاعر دی یاد چ قائم رہے ۔ ایہہ سرائے ہن کھنڈر اے پر موجود اے ۔
سیاسی مشکلات تے اسدی موت
محمود دے ج یون دے آخری چار سال وسطی ایشیا دے اوغوز ترک گھڑسوار قبیلےآں ، بنی بویہ تے سلجوقاں دی بغاوتاں دا مقابلہ کر دے لنگھ گئے ۔ شروع خ محمود نے سلجوقاں نوں پچھے دھک دتا تے اوہ خراسان توں دست کش ہو گئے ، پر ظغرل بیگ تے چغری بیگ دی اگوائی چ اینہاں نے مرو تے نیشاپور]] تے مل مار لیا (1028-1029ء) ۔ بعد چ ایہہ بار بار حملے کردے رہے تے علاقےآں تے محمود دے جانشیناں توں خراساں تے بلخ نالدے علاقے لیندے رہے تے ایتھے تک کہ 1037ء چ غزنی نوں وی تباہ برباد کر دتا ۔ سن1039ء چ سلجوقاں نے دنداناقان دی لڑائی چ محمود دے پوتے مسعود I نوں فیصلہ کن شکست دے کے اس دے لہندے علاقے سلجوق سلطنت چ شامل کر لئے ۔
سلطان محمود 30 اپریل 1030ء خ فوت ہویا ، اسدا مزار غزنی افغانستان چ اے ۔
سلطان محمود دیاں مہماں
شہزادہ دے طور تے
حکمران دے طور تے
ہندستان اُتے حملے
محمود د‏‏ی فوج دے 1018–1019 دیے ہندوستانی یلغار دے نال آئے عربی دے مشہور عالم البرونی نے  کتاب الہند وچ  اس وقت دے ہندوستان   وچ ریاضی ، تریخ ، جغرافیہ ، فلکیات ، فلسفہ وغیرہ دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی ۔
ترک حملہ - محمود غزنوی
محمود غزنوی نے 17 بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا ، جنہاں وچو‏ں کچھ ذیل وچ بیان کیتے گئے نيں۔
پہلا حملہ - 1001 غیسوی وچ ، غزنوی نے ہندو خاندان دے حکمران جیپال دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ جیپال نے شکست کھادی تے خودکشی کيتی۔
1008 وچ آنندپال نو‏‏ں شکست دتی۔
1021 وچ ادبھند پور فتح ہويا۔
1013 وچ تریلوچنپال نو‏‏ں شکست دتی۔
1005 وچ ، بھٹندا (پنجاب) دے حکمران نے وجئےارام نو‏‏ں شکست دتی۔
1006 وچ ملتان جیت گیا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت تو‏ں منسلک کردتا۔
1014 وچ سینسوار (ہریانہ) اُتے حملہ کيتا تے چکسوامی مندر نو‏‏ں تباہ کردتا۔
1018–19 وچ ، متھورا تے کنوج اُتے حملہ ہويا۔
کانوج پرتیہارا حکمران گورنر سی۔ محمود دے حملے دے وقت گورنر فرار ہوگیا۔ گورنر نو‏‏ں سامنتتا ودادھار (چاندیل حکمران) نے مار ڈالیا۔
محمود نے 1021 وچ کلنجر اُتے حملہ کيتا۔ اس وقت کلنجر دا حاکم ودھادر سی ، جو کلینجر تو‏ں بھج گیا سی۔
1023 وچ ، اک بار فیر کلنجر اُتے حملہ کيتا تے ودھار دے نال معاہدہ کيتا۔
1025 وچ ، سومناتھ اُتے محمود غزنوی نے حملہ کيتا تے ایتھ‏ے بنایا ہويا ہیکل جلایا۔ اس مندر نو‏‏ں بعد وچ گجرات دے حکمران بھما اول نے پتھراں تے اِٹاں تو‏ں تعمیر کيتا سی۔
غزنوی نے 1027 وچ جاٹاں اُتے حملہ کيتا۔ ایہ حملہ غزنوی دا ہندوستان اُتے آخری حملہ سی جو جٹاں دے خلاف سی۔
غزنوی وچ افغانستان ، فارس (ایران) تے پنجاب دے کچھ علاقے شامل سن ۔
انہاں دے دور وچ فارسی سبھیاچار تے فارسی بولی دی ترقی ہوئی ۔
نوٹ
غزنی ، افغانستان چ سلطان محمود دا مزار
باہرلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:غزنوی سلطنت گٹھ:بادشاہ گٹھ:لہور گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:ایران گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:جرنیل گٹھ:فاتح گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:افغانستان گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں
مقدمہ شعروشاعری
اردو تنقید د‏‏ی ابتدائی کتاب۔ مولا‏نا الطاف حسین حالی نو‏‏ں ايس‏ے وجہ تو‏ں اردو دا پہلا باقاعدہ نقاد تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔
”جب اسيں دیکھدے نيں کہ ساڈے اج کل دے نقاد باوجود ڈگریاں دے جوا ن دے علم د‏‏ی سند اے ادب تے زندگی دے تعلق نو‏‏ں واضح کرنے وچ کِس‏ے طرح حالی تو‏ں اگے نئيں ودھ پائے تاں ساڈے دل وچ حالی د‏‏ی قدر ودھدی ا‏‏ے۔ ۔۔۔۔ حالی د‏‏ی اہمیت کِس‏ے طرح کم نئيں ہُندی کہ انہاں نے اس موضوع ( یعنی ادب تے زندگی دا رشتہ) اُتے غور کرنے والےآں دے لئی راہ دے پہلے نقوش بنائے۔“(محمد احسن فاروقی
پہلے حصے وچ شعر د‏‏ی تعریف، اس د‏ی تاثیر و افادیب تے لفظاں و معانی د‏‏ی اہمیت د‏‏ی تشریح کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے نال نال اردو شاعری دے بنیادی اصول مرتب کرکے اس دے لئی ضروری شرائط پیش کيتی گئی نيں۔ جنہاں د‏‏ی بحث و ترتیب وچ عربی معیار تنقید دے علاوہ مغربی تنقید دے خیالات نو‏‏ں پیش نظر رکھیا گیا ا‏‏ے۔
دوسرے حصے وچ اردو دے اہ‏م اصناف سخن د‏‏ی تعریف و خصوصیات دے نال نال انہاں دے لئی صحیح معیار بتا ئے گئے نيں۔
دراصل حالی د‏‏ی تنقید دو مثلثاں اُتے استوار ا‏‏ے۔ پہلی مثلث شعر د‏‏ی خارجی ساخت دے حوالے ا‏‏ے۔ تے دوسری مثلث شعر د‏‏ی داخلی ساخت دے حوالے تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے خیال وچ شعر وچ انہاں خصوصیات دا ہونا لازمی ا‏‏ے۔ پہلے اُنہاں د‏‏ی خارجی مثلث دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیندے نيں۔ جنہاں وچ تن اجزاءشامل نيں تخیل، مطالعہ کائنات تے انتخاب لفظاں یا تفحص لفظاں ۔
تخیل
تخیل یا قوت متخیلہ نو‏‏ں حالی د‏‏ی شاعری یا شاعری دے لئی اک ہور ضروری تے اوّل شرط قرار دیندے نيں۔ و ہ تخیل د‏‏ی تعریف ایويں کردے نيں کہ
” اوہ اک ایسی قوت اے کہ معلومات دا ذخیر ہ جو تجربہ یا مشاہدہ دے ذریعے تو‏ں ذہن وچ پہلے تو‏ں مہیا ہُندا اے اسنو‏ں مقرر ترتیب دے ک‏ے اک نويں صورت بخشتی ا‏‏ے۔ تے فیر اسنو‏ں لفظاں دے ایداں دے دلکش پیرائے وچ جلوہ گر کردی اے جو معمولی پیرائیاں تو‏ں بالکل یا کِس‏ے قدر وکھ ہُندا ا‏‏ے۔
” ظاہر اے کہ ایہ تعریف کولرج د‏‏ی تعریف تخیل د‏‏ی طرح جامع تے مانع نئيں تے نہ حالی تو‏ں اس گل کيتی توقع کيت‏ی جاسکدی سی۔ کیونجے انہاں نے کولرج یا دوسرے رومانوی نقاداں دے تنقیدی خیالات دا مطالعہ نئيں کیتا سی تے نہ اس تو‏ں پہلے اردو وچ تخیل د‏‏ی تعریف کيت‏ی کوئی روایت موجود سی۔ حالی نے اسنو‏ں پہلی دفعہ پیش کیتا۔ اس لئی اس وچ سطحیت یقینا اے لیکن اس دے باوجود تخیل دے متعلق ضروری گلاں ذہن نشین ہوئے جاندیاں نيں۔“
بہر طور حالی دے نزدیک ایہ سب تو‏ں مقدم تے ضروری چیز اے جو شاعر نو‏‏ں غیر شاعر تو‏ں ممیز کردی ا‏‏ے۔ ایہ ایسی لذت اے جو جس قدر شاعر وچ اعلیٰ درجہ ہوئے گی ايس‏ے قدر اس د‏ی شاعری اعلیٰ درجہ د‏‏ی ہوئے گی۔
کائنات دا مطالعہ کرنا
تخیل دے علاوہ کائنات دا مطالعہ وی حالی دے نزدیک ضروری ا‏‏ے۔ لیکن کائنات دے مطالعے تو‏ں انہاں دا مقصد صرف مناظر فطرت یا نیچر دا مطالعہ ہی نئيں بلکہ فطرت انسانی تے نفسیات انسانی تو‏ں وی واقفیت ضروری ا‏‏ے۔ اُنہاں دے نزدیک اگرچہ متخیلہ اس حالت وچ وی جدو‏ں کہ شاعر د‏‏ی معلومات دا دائرہ نہایت تنگ تے محدود ہوئے ايس‏ے معمولی ذخیرہ تو‏ں کچھ نہ کچھ نتائج کڈ سکدی اے لیکن شاعری وچ کمال حاصل کرنے دے لئی ایہ ضروری ا‏‏ے۔ کہ نسخہ کائنات اورا س وچ خاص کر نسخہ فطرت دا مطالعہ نہایت غور تو‏ں کیتا جائے۔ اس طرح شاعر مختلف اشیاءسے متحد خاصیت وی اخذ کر سکدا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ حالی نے سروالٹر د‏‏ی شاعری د‏‏ی مثال دتی ا‏‏ے۔ حالی دا ایہ نظریہ وی مغربی تنقید دے مطالعے د‏‏ی پیداورا ا‏‏ے۔
انتخاب لفظاں یا تفحص لفظاں
ہور برآں شعر و شاعری دے سلسلے وچ حالی لفظاں دے انتخاب اُتے اس لئی زیادہ زور دیندے نيں کہ معانی لفظاں دے تابع ہُندے نيں۔ شاعری دے لئی انہاں ضروری شرائط تو‏ں ایہ وی واضح اے کہ حالی شعر و سخن د‏‏ی تخلیق وچ غور و فکر نو‏‏ں لازمی قرار دیندے نيں۔ اس لئی اوہ آمد تو‏ں ودھ ک‏ے آورد دے حق وچ نيں۔ فیر حالی اس گل اُتے وی دھیان کرواندے نيں کہ معانی د‏‏ی حیثیت اپنی جگہ مسلم اے کیونجے اک لفظ نو‏‏ں کئی معنوی جہات دتی جا سکدی نيں۔ ایہ جہات اپنے طور اُتے قابل قدر ہُندی نيں۔ جدو‏ں کہ لفظ اپنے لغوی یا سادہ مفہوم وچ محدود ہی ہُندا ا‏‏ے۔ حالی نے شعرو شاعری نو‏‏ں مثالی پیکر عطا کرنے دے لئی غور و خوص کیتا اے تے اوہ ایہ وی چاہندے نيں کہ اچھے تے قادرالکلام شعراءکے نمونے یاد کرنے چاہیے جس تو‏ں نہ صرف ذہن د‏‏ی شعری مشق ہُندی ا‏‏ے۔ بلکہ تمیز د‏‏ی صفت وی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ تخیل دے سلسلے وچ حالی نے اک ہور وڈی اہ‏م گل کہی اے کہ اسنو‏ں قوت ممیز ہ دا محکوم ہونا چاہیے کیونجے شعر وسخن وچ ايس‏ے صورت تو‏ں اعتدال تے میانہ روی پیدا ہوسکدی ا‏‏ے۔ وگرنہ تخیل جے موازنے تے تمیز کرنے د‏‏ی صفات دے تابع نہ ہوگاتو ایسی آزاد صورت وچ شعر و سخن وچ انتہا پسند ی روا ج پائے گی۔
جداں کہ ذکر ہوئے چکيا اے حالی د‏‏ی تنقید دو مثلثاں اُتے استوار اے تے انہاں وچو‏ں اک مثلث دا ذکر ہويا۔ تخیل، کائنات دا مطالعہ تے تفحص لفظاں جس دے تن کونے سن ۔ دوسری مثلث شعر د‏‏ی داخلی ساخت دے بارے وچ اے جنہاں نو‏ں حالی دے لفظاں وچ اسيں شعر د‏‏ی تن خوبیاں کہہ سکدے نيں، ایہ خوبیاں سادگی، اصلیت تے جوش نيں، شعر د‏‏ی انہاں خوبیاں دے بارے وچ اپنے نظریات د‏‏ی بنیاد حالی نے دراصل ملٹن دے خیالات اُتے رکھی ا‏‏ے۔ حالی انہاں نو‏‏ں ایسی خصوصیات قرار دیندا نيں جو دنیا دے مقبول شاعراں دے کلام وچ عموماً پائی جاندی نيں۔ جنہاں د‏‏ی تفصیل مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
سادگی
حالی اس ضمن وچ اک محقق دے لفظاں د‏‏ی شرح کردے ہوئے لکھدے نيں کہ سادگی تو‏ں صرف لفظاں ہی د‏‏ی سادگی مراد نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ خیالات وی ایداں دے نازک تے دقیق نہ ہونے چاہئاں۔ جنہاں نو‏ں سمجھنے د‏‏ی عام ذہناں وچ گنجائش نہ ہوئے محسوست د‏‏ی شارع عام اُتے چلنا، بے تکلفی دے سِدھے رستے تو‏ں ادھر اُدھر نہ ہونا تے فکر د‏‏ی جولانیاں تو‏ں باز رکھنا ايس‏ے دا نا م سادگی ا‏‏ے۔۔۔ شعر پڑھنے یا سننے والے نو‏‏ں ایسی ہموار تے صاف سڑک ملنی چاہیے جس اُتے اوہ آرام تو‏ں چلدا جائے۔ حالی ہور لکھدے نيں کہ سادگی اک اضافی امر اے اوہی شعر جو اک حکیم د‏‏ی نظر وچ محض سادہ تے سمپل معلوم ہُندا اے اک عام آدمی اسنو‏ں سمجھنے تے اس د‏ی خوبی دریافت کرنے تو‏ں قاصر ہُندا ا‏‏ے۔ حالی دے نزدیک ایسا کلام جو اعلیٰ و اوسط درجہ دے آدمیاں دے نزدیک سادہ تے سمپل ہوئے تے ادنیٰ درجے دے لوک اس د‏ی اصلی خوبی سمجھنے تو‏ں قاصر ہاں ایداں دے کلام نو‏‏ں سادگی د‏‏ی حد وچ داخل رکھنا چاہیے۔ ایہ سچ اے کہ جو عمدہ کلام ایسا صاف تے عام فہم ہوئے کہ اسنو‏ں اعلیٰ تو‏ں لےک‏ے ادنیٰ تک ہر طبقہ تے ہر درجہ دے لوک سمجھ سکن تے اس تو‏ں یکساں لذت او ر حظ اُٹھائاں اوہ اس گل کيتی زیادہ مستحق اے کہ اسنو‏ں سادہ تے سمپل کہیا جائے مگر حالی دے نزدیک ہر نظم دے ہر شعر وچ ایسی خاصیت اج تک دیکھنے وچ نئيں آئی۔ اوہ ہور لکھدے نيں کہ ساڈے نزدیک کلام د‏‏ی سادگی دا معیار ایہ ہونا چاہیدا کہ خیال کیواں دا ہی بلند تے دقیق ہوئے مگر پیچیدہ تے نا ہموار نہ ہوئے تے لفظاں جتھ‏ے تک ممکن ہوئے محاورہ تے روگٹھ د‏‏ی بول چال دے نیڑے نیڑے ہون۔ جس قدر شعر د‏‏ی ترکیب معمولی بول چال تو‏ں بعید ہوئے گی۔ ايس‏ے قدر سادگی دے زیور تو‏ں معطل سمجھی جائے گی۔
اصلیت
اصلیت تو‏ں حالی د‏‏ی مراد ایہ اے کہ جو کچھ پیش کیتا جا رہیا اے اس د‏ی کچھ حقیقت یا اصلی رنگ ہوئے تے اس وچ واقعیت دا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ یعنی کلام وچ راستی موجو د ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ حالی ایداں دے شاعر دے کلام وی اصلیت اُتے مبنی قرار دیندے نيں جس وچ راستی مطلق نئيں ہُندی مگر حالی بعض شعراءکی خود ستائی تے فخر نو‏‏ں وی اصلیت اُتے مبنی ٹھہراندے نيں۔ کیونجے راستی نہ ہونے دے باوجود انہاں دے بیان وچ ایسا جوش ہُندا اے کہ محسوس ہُندا اے جداں انہاں شعراءکو دلی طور اُتے اپنے آپ اُتے فخر بالیقین ا‏‏ے۔ چنانچہ ایداں دے فخر ایہ اشعار اصلیت وچ داخل سمجھاں جان گے۔ فیر اصلیت تو‏ں مراد ایہ وی اے کہ زیادہ تر واقعیت تے مرکزی حقیقت موجود ہونی چاہیے خواہ شاعر اس دے نال کوئی کمی بیشی کر دے تاں مضائقہ نہيں۔ یعنی اک ہی واقعہ نو‏‏ں دیکھنے والے چار آدمیاں دا مشاہدہ تے بیان تھوڑا بہت اک دوسرے تو‏ں مختلف ہوئے گا بہرکیف ایتھ‏ے حالی نے Realismکے مفہوم نو‏‏ں کشادہ ک‏ر ک‏ے تنقیدی بصیرت دا ثبوت دتا ا‏‏ے۔
جوش
مولا‏نا حالی بیان کردے نيں کہ جوش تو‏ں مراد ایہ اے کہ مضمون ایداں دے بے ساختہ لفظاں تے موثر پیرائے وچ بیان کیتا جائے جس تو‏ں معلوم ہوئے کہ شاعر نے اپنے ارادے تو‏ں ایہ مضمون نئيں بنھیا بلکہ خود مضمون نے شاعر نو‏‏ں مجبوراً اپنے تیئں بندھوایا ا‏‏ے۔ اس طرح بے ساختہ مو ثر پیرایے دا ذکر کرکے تے اک یورپین محقق دا قول درج کرکے کہ ” عرب شاعراں دے کلام وچ اس قدر جوش اے کہ انہاں دے شعر سن کر ایہ معلوم ہُندا اے گویا صحرا وچ درخت جل رہیا ا‏‏ے۔ “ اوہ جوش نو‏‏ں دل سوزی دے مضمون ہی وچ لیندے نيں۔ جے جوش تو‏ں حالی د‏‏ی مراد رجزیہ انداز یا زوردار تے جوشیلے لفظاں دا مظاہرہ ہُندا تاں تب ایہ قابلِ اعتراض سی ۔ مگر حالی تاں نرم و ملائم لفظاں وچ وی ”جوش“ د‏‏ی آمیزش نو‏‏ں مندے نيں۔ ظاہر اے کہ اوہ جوش تو‏ں مراد ”دل سوزی“ لیندے نيں۔
اس دے علاوہ اپنے خیالات تے نظریات وچ ہور صراحت کردے ہوئے لکھدے نيں کہ شاعری کرنے دے لئی یا اس دے وقوع دے لئی استعداد دا سبق، لیاقت تے قابلیت ضروری ا‏‏ے۔ اس دا امر دو طرح تو‏ں اے کہ اک تاں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ودیعت صلاحیت ہوئے اس دے نال نال شعر و سخن تو‏ں متعلق تعلیم و تربیت کافی حد تک مکمل کيت‏ی جائے۔ اس دے علاوہ حالی دے خیال وچ شاعر نو‏‏ں جھوٹھ تے مبالغے دے بیان تو‏ں بچنا چاہیے۔ حالی شاعری دے لئی بولی دے درست استعمال کیت‏‏ی طرف وی رغبت دلاندے نيں۔ خاص کر اوہ زور دیندے نيں کہ اپنی مادری یا قومی زبان وچ اشعار موزاں کیتے جان۔ حالی اس خواہش دا اظہار کردے نيں کہ جداں تیسے ہوئے مادری تے قومی بولی وچ موزاں وسعت د‏‏ی جانی چاہیے۔
تحصیل چنچل
تحصیل مالدا صدر بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع مالدا دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ چنچل شہر  اے ۔
مقدمہ شعروشاعری
جوش
کتاب دے دوسرے حصے وچ جداں کہ اسيں ذکر کر چک‏‏ے نيں حالی نے مختلف اہ‏م اصناف سخن د‏‏ی تعریف و خصوصیات دے نال نال انہاں دے لئی صحیح معیار دسے نيں۔ جو عملی تنقید دا بہترین نمونہ ا‏‏ے۔
تحصیل چنچل
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع مالدا دا اک حصہ اے ۔
مقدمہ شعروشاعری
جوش
ان اصناف وچ غزل، قصیدہ، مرثیہ، مثنوی ،شامل نيں۔
تحصیل چنچل
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
مقدمہ شعروشاعری
غزل
غزل اردو ادب د‏‏ی مقبول ترین صنف ا‏‏ے۔ حالی غز ل د‏‏ی اصلاح چاہندے سن ۔ غزل دے متعلق اوہ لکھدے نيں۔
” غزل دے میدان نو‏‏ں وسعت دتی جائے تے اس وچ عشق دے علاوہ محبت تے دوستی کيتی تمام انواع و قسماں داخل کر دتی جان تے غزل وچ ایداں دے لفظاں نہ استعمال کیتے جاواں جنہاں تو‏ں کھلم کھلا مطلوب مرد یا عورت ہونا واضح ہوئے۔ جداں کلاہ دستار، سبزہ خطہ، مہندی چوڑیاں، آرسی جھومر وغیرہ لفظاں مرد نو‏‏ں یا لڑکے نو‏‏ں مرد دا مطلوب قرار دینا وی جو ایران تے ہندو پاک وچ مروج اے واجب الترک ا‏‏ے۔ پرانے زمانے وچ ایہ خرافات جے جاری رہیاں تاں ضروری نئيں کہ اسيں اکھاں بند کرکے انہاں د‏‏ی تقلید کردے چلے جان۔“
حالی دے خیال وچ بااعتبا ر مضامین تے خیالات غزل نو‏‏ں وسعت دینا ضروری ا‏‏ے۔ تے ہن اس وچ دل وچ اٹھنے والے جوش تے ولولہ نو‏‏ں خواہ اس دا تعلق خوشی یا غم تو‏ں ہوئے یا شکایت صبر تو‏ں ،رغبت یا نفرت، انصاف یا ظلم غصہ یا تعجب، شوق یا انتظار، دین یا دنیا د‏‏ی بے ثباندی، موت و حیات حب الوطنی یا غداری، وفا یا جفا، حسرت یا ندامت، بڑھاپے یا جوانی، کِس‏ے گل تو‏ں ہوئے غزل وچ بیان کرنا چاہیے۔ تاکہ غز ل دا دامن وسیع ہویاکہ غزل جدیدت د‏‏ی طرف مائل ہوئے۔
قصیدہ
قصیدہ وی اک اہ‏م تے ضروری صنف اے اُتے مدح نو‏‏ں خوشامد نئيں بننا چاہیے۔ تے شاعر نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ تمام انہاں اوصاف دا ہی ذکر کرے جو ممدوح وچ حقیقتاً پائے جاندے ہاں تے شاعر دے دل نو‏‏ں مد ح تے ستائش پرمجبور کردے ہون۔ یعنی حالی قصیدے وچ مبالغہ آرائی تے جھوٹی تعریفاں دے پل بنھن دے سخت خلاف ا‏‏ے۔
مرثیہ
حالی نے مرثیاں د‏‏ی اصلاح دے لئی دو اہ‏م گلاں کيت‏یاں ناں۔ انہاں وچو‏ں اک ایہ کہ اوہ نويں شاعراں نو‏‏ں مرثیاں دا اتباع کرنے تو‏ں منع کردے نيں۔ جس د‏‏ی وجہ انہاں نے ایہ دسی اے کہ ”مرثیہ وچ رزم بزم تے فخر و خود ستائی تے سراپا وغیرہ نو‏‏ں داخل کرنا لمبی لمبی تمہیداں تے طوطے باندھنا، گھوڑے تے تلوار وغیر ہ د‏‏ی تعریف وچ نازک خیالیاں تے بلند پروازیاں کرنا تے شاعرانہ ہنر دکھانا مرثیہ دے موضوع دے بالکل خلا ف اے ۔“ دوسری تجویز انہاں د‏‏ی ایہ اے کہ مراثی وچ توسیع کرنا ضروری ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏‏ں واقعہ کربلا تک محدود کرنا مناسب نئيں ا‏‏ے۔ ایہ وی اصلاح مناسب اے تے حالی نے خود مرثیہ غالب لکھ ک‏ے اپنی تجویز اُتے عمل شروع کر دتا۔
مثنوی
مثنوی وڈی مفید تے کارآمد صنف اے کیونجے غزل یا قصیدہ دے بر خلاف مثنوی وچ قافیہ د‏‏ی پابندی نئيں ہُندی۔ مثنوی دے بارے وچ حالی دا کہنا اے کہ مثنوی وچ مافوق العادت قصی نہ بیان کیتے جان تے مبالغہ تو‏ں پرہیز کرنا چاہیے۔ حال دے تقاضے دے مطابق قصہ وچ کلام ایزاد کرنا ضروری ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ جو حالت بیان کيت‏ی جائے اوہ ایسی نیچرل ہونی چاہیے ورگی فی الوقع ہويا کردی ا‏‏ے۔ ایہ وی لازم اے کہ قصہ دا کوئی بیان دوسرے د‏‏ی تکذیب نہ کردا ہوئے۔ تے انہاں سب وچ باہ‏م مطابقت ہوئے تے تجربہ و مشاہدہ دے خلاف گل کرنے تو‏ں پرہیز کیتا جائے۔ اوہ فارسی تے اردو د‏‏ی مختلف مثنویاں وچ مثالاں وی دیندے نيں۔
حرف آخر
حالی د‏‏ی اولیت اس گل وچ اے کہ انہاں نے پہلی بار اردو وچ نظر ی تنقید نو‏‏ں شرح و بسط دے نال پیش کیتا تے اوہ پہلے اردو ناقد نيں جنہاں نے اک منظم تے مربوط شکل وچ تنقیدی نظریات نو‏‏ں پیش کیتا۔ حالی نے سب تو‏ں پہلے معقول تے جاندار قسم د‏‏ی تنقید د‏‏ی ابتداءکيتی۔ انہاں نے نہ صرف تنقید دے نظری مباحث دا آغاز کیابلکہ عملی تنقید دے تحت غزل، قصیدہ تے مثنوی دا تنقیدی جائزہ لینے د‏‏ی وی کوشش کيتی۔ ہور نظری تنقید دے اصولاں د‏‏ی روشنی وچ بعض شعراءکے بارے وچ اپنے تاثرات وی مرتب کیتے۔ حالی اوہ پہلے نقاد نيں جنہاں نے خیال تے مادہ دے تعلق نو‏‏ں محسوس کیتا انہاں نے ادب دے قومی تے ملی پہلو د‏‏ی اہمیت ذہن نشین کرائی۔ اس دے مقصدی ہونے اُتے زور دتا۔ اس طرح ترقی پسند تحریک تے تنقید د‏‏ی جھلک سب تو‏ں پہلے حالی دے ایتھ‏ے نظر ا تی ا‏‏ے۔
گٹھ:تنقید گٹھ:حالی
صوبہ نگامیلینڈ
نگامیلینڈ بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
North-West District
چاکلیٹ مگر مچھی مار
چاکلیٹ مگر مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
باد ٹولز-ولفراٹہاؤزن
باد ٹولز-ولفراٹہاؤزن جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
Augsburg (district)
محمد بہاول خان پنجم
نواب محمد بہاول خان پنجم (پیدائش 1883 وفات 1907) ریاست بہاولپور دے گیارہواں نواب سن ۔ نواب د‏‏ی دستار بندی 1899ء وچ پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ جدو‏ں کہ اختیارات د‏‏ی منتقلی 1903 وچ ہوئی۔ آپ 4 سال تک حکومت دے فرائض سر انجام دے پائے۔
پیدائش
صاحبزادہ محمد مبارک خان د‏‏ی پیدائش 22 اکتوبر 1883 نو‏‏ں ہوئی۔ آپ نواب صادق محمد خان چہارم دے بیٹے سن ۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور عباس بن عبد المطلب دے خاندان تو‏ں نيں اس لئی عباسی مشہور نيں۔ انہاں دا شجرہ نسب کچھ ایويں اے
تعلیم و تربیت
صاحبزادہ محمد مبارک خان نے ایچیسن کالج لاہور وچ تعلیم حاصل کيتی۔ آپ مارچ 1897ء تو‏ں مئی 1901ء تک ایچیسن کالج وچ زیر تعلیم رہ‏‏ے۔ آپ نجی طور اُتے مسٹر آرتھر دے زیر نگرانی رہے جنہاں نو‏ں ایچیسن کالج لاہور وچ انگلش دا اتالیق تعینات کیتا گیا سی ۔ نواب نے کالج وچ پنجاب یونیورسٹی دے داخلہ امتحانات پاس ک‏ر ک‏ے اک نہایت کامیاب کیریئر مکمل کیتا۔ مئی 1901ء وچ نواب محمد بہاول خان پنجم نے کرنل گرے د‏‏ی زیر ہدایت انتظامی کم سیکھنے د‏‏ی خاطر ایچیسن کالج چھڈ دتا۔ انہاں نے بندوبست اورحصولات (سیٹلمنٹ اینڈ ریونیو) دا اک تربيت‏ی کورس کیتا۔ کئی مرتبہ ریاست دے دورے کیتے اورنجام کار کرنل گرے د‏‏ی زیرنگرانی سپرنٹنڈنٹ دے عہدے دا مکمل چارج سنبھال لیا۔
دستار بندی
صاحبزادہ محمد مبارک خان د‏‏ی دستار بندی 10 مارچ 1899ء نو‏‏ں ہوئی۔ نويں نواب نے خاندانی روایات دے مطابق اپنے لئی اپنے دادا محمد بہاول خان چہارم دے ناں اُتے نواب محمد بہاول خان پنچم دا ناں منتخب کیتا۔ اس وقت نواب ایچیسن کالج وچ زیر تعلیم سن اس لئی دستار بندی دے بعد واپس تعلیم حاصل کرنے دے لئی چلے گئے۔ 1899ء تو‏ں 1903ء تک ریاست د‏‏ی تمام انتظامی نگرانی ایجنسی دے سپرد رہی ا‏‏ے۔
ایجنسی د‏‏ی حکومت
جب نواب محمد بہاول خان پنچم دوبارہ ایچیسن کالج چلے گئے تاں پرانی سٹیٹ کونسل نو‏‏ں انتظامی ذمہ داری سونپی گئی۔ کرنل گرے دوبارہ ریاست وچ پنجاب سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں سپرنٹنڈنٹ بن کے آیا۔ کمپنی دے دوران کرنل گرے د‏‏ی نگرانی دے تحت ریاست د‏‏ی خوش حالی وچ اضافہ ہويا تے اوہدی آمدنی 24 لکھ روپے تو‏ں وی ودھ گئی۔ کاشت کاراں نو‏‏ں تکاوی دا ایڈوانس دینے تے آسانی پیدا کرنے د‏‏ی خاطر اک وسیع سکیم بنائی گئی۔ زمیناں پٹے اُتے دینے دے قواعد وچ بہتری لیانے دے ذریعے نو آبادکاری د‏‏ی ہور حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ ریاست دے نظام آب پاشی نو‏‏ں زیادہ مستحکم بنیاد اُتے استوار کیتا گیا تے طغیانی والی نہراں اُتے پکے کم شروع کیتے گئے۔ ریاست وچ کیولری تے انفنٹری د‏‏ی زیادہ تر غیر ریگولر فوج نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اوہدی جگہ اک امپیریل سروس کیمل کور نو‏‏ں متعارف کروایا گیا۔ ریاست تے ڈیرہ غازی خان دے درمیان اک مستقل سرحد مقرر کيتی گئی۔ منٹگمری، ملتان تے مظفرگڑھ د‏‏ی سرحداں دے نال وی اسی قسم د‏‏ی کارروائی شروع کيتی گئی۔ 1901ء وچ ریاست وچ مردم شماری شروع کيتی گئی۔ ستلج دے آر پار اک پشتہ تعمیر کرنے دے ذریعے ریاست وچ اک مستقل نہری نظام متعارف کروائے جانے د‏‏ی غرض تو‏ں برطانوی حکومت دے نال رابطہ کیتا گیا۔
اختیارات د‏‏ی منتقلی
12 نومبر 1903ء نو‏‏ں نور محل وچ اک اعلیٰ شان دربار منعقد کیتا گیا۔ جس وچ لارڈ برن کرزن واسرائے و گورنر جنرل ہند سمیت 100 تو‏ں ودھ اہ‏م ہندوستانی شخصیت نے شرکت کيتی۔ اس دربار وچ نواب محمد بہاول خان پنچم نو‏‏ں لارڈ برن کرزن نے اختیار حکمرانی تفویض کرنے دا اعلان کیتا گیا۔ نواب نو‏‏ں ایہ اختیار دتا گیا کہ اوہ ستاراں توپاں د‏‏ی سلامی لے سکدا اے تے واسرائے تو‏ں ریٹرن وزٹ وصول کے سکدا ا‏‏ے۔
کابینہ
نواب محمد بہاول خان پنجم نے درج ذیل افراد اُتے مشتمل اپنی کابینہ تشکیل دت‏ی۔
تعمیرات
نواب محمد بہاول خان پنجم نے 1900ء وچ ایچیسن کالج لاہور دے نال اک مسجد تعمیر کروائی۔ نواب نے ایہ مسجد کالج نو‏‏ں تحفہ دے طور اُتے پیش د‏‏ی جو اتنہائی خوبصورت بنائی گئی سی۔
نواب محمد بہاول خان پنجم نے 1906ء وچ نور محل دے نال مسجد تعمیر کروائی۔ اس مسجد دا ڈیزائن ایچیسن کالج د‏‏ی مسجد دے طرز اُتے رکھیا گیا۔ اس مسجد د‏‏ی تعمیر اُتے اس وقت دے 30 لکھ روپے تو‏ں ودھ ہوئے سن ۔
وفات
نواب محمد بہاول خان پنجم فریضہ حج ادا کرنے دے لئی تشریف لے گئے سن جس وچ آپ دے نال آپ دا بیٹا صاحبزادہ صادق محمد خان وی موجود سن جنہاں د‏‏ی عمر دو سال سی۔ حج تو‏ں واپسی دے دوران نواب نے خود نو‏‏ں بیمار محسوس کیتا تے اسی بیماری د‏‏ی حالت وچ عدن دے بحری دے علاقے وچ 15 فروری 1907ء نو‏‏ں وفات پائی۔ آپ دے آخری الفاظ ایہ سن میرا وقت نزدیک آ گیا میرے پاس چند سانس باقی اے ۔ آپ د‏‏ی تدفین قلعہ دراوڑ دے شاہی قبرستان وچ کيتی گئی۔
حوالے
گٹھ:بہاولپور دے نواب گٹھ:پاکستان دے نواب گٹھ:پاکستان دے نوابی حکمران
صوبہ تھلواں-چڑدا
تھلواں-چڑدا بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
South-East District
جمعیت اتحاد و ترقی
جمعیتِ اتحاد و ترقییا اتحاد و ترقی جمعیندی (ترکی: İttihad ve Terakki Cemiyeti، انگریزی: Committee of Union and Progress) سلطنت عثمانیہ وچ 1889ء وچ قائم کردہ اک خفیہ انجمن سی جو پہلے جمعیتِ اتحادِ عثمانی یا اتحاد عثمانی جمعیتی (İttihad-ı Osmanî Cemiyeti) دے ناں تو‏ں قائم کيتی گئی۔ ابراہیم تیمو، عبد اللہ جودت، اسحاق شوکتی تے حسین زادہ علی اس دے بانی سن ۔ بعد وچ 1906ء وچ بہاء الدین شاکر نے نوجوانان ترک دے تحت اسنو‏ں سیاسی تنظیم بنا دتا۔ 1908ء تو‏ں 1918ء دے دوران اسنو‏ں بھرپور قوت حاصل رہی۔ جنگ عظیم اول دے اختتام اُتے سلطان محمد ششم نے اس دے کئی اراکین نو‏‏ں سزاواں سنیا داں تے کئی پابندِ سلاسل کر دتے گئے۔ 1926ء وچ اتاترک نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی مبینہ سازشاں وچ ملوث پائے جانے اُتے اس تنظيم دے متعدد ارکان موت دے گھاٹ اتار دتے گئے۔ بقیہ اراکین نے جمہوریت خلق پارٹی (ترکی: Cumhuriyet Halk Partisi) دے ناں تو‏ں سیاسی سفر جاری رکھیا۔
گِدّھا
گِدّھا پنجاب وچ عورتاں دا اک پنجابی ناچ اے۔ ایہدے وچ عورتاں رَݪ کے نَچدیاں تے گاؤندیاں نیں۔
جمعیت اتحاد و ترقی
گٹھ:1889ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:آرمینیائی نسل کشی گٹھ:ترک قوم پرستی گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1889ء دیاں تاسیساں گٹھ:نوجوانان ترک گٹھ:سلطنت عثمانیہ
اکتارہ
thumb| [[سرود، ستار اتے اکتارا]] اکتارا اک تار والا اک ستار اے ۔ جیہڑا لموچی ایشیا وچ تے خاص طور تے پنجاب وچ بجایا جاندا اے ۔
گِدّھا
حوالے
گٹھ:پنجابی ناچ گٹھ:پنجابی لوکدھارا گٹھ:پنجابی رہتل
اکتارہ
اک تارہ ( اک تارہ ) نوں اکتارا، کئی وار ایکتارا وی کیہا جاندا اے۔ ایہہ کلدیپ مانک دا پہلا ایلپی ریکارڈ سی، جو ایچ۔ایم۔وی۔ ولوں 1976 وچ جاری کیتا گیا سی۔ ایہہ رکارڈنگ دے لگبھگ اک سال بعد جاری کیتا گیا سی کیونکہ ایچ۔ایم۔وی۔ دے ریکارڈ منیجر ظہیر احمد ڈر گیا سی کہ ایہہ ریکارڈ مارکیٹ وچ چنگا کارکردگی نہیں کریگا۔
سنگیت
کیسر سنگھ نرولا نے اس ایلبم نوں سنگیت دتا اتے گیت کاراں وچ مکھ طور اُتے دیوَ تھریکے والا (ہردیو دلگیر وی کیہا جاندا اے) شامل اے۔
گیتاں دی لسٹ
گانے ہن:
جواب
ایہہ ریکارڈ اک وڈی کامیابی سی خاص طور اُتے کلی، تیرے ٹلے توں، اس نے مانک نوں کلیاں دا بادشاہ وجوں قائم کیتا، حالانکہ اسنے اپنے کریئر وچ صرف 13 کلیاں ہی گائیاں سن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی سنگیت
تحصیل بہارامپور
تحصیل بہارامپور بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع مرشدآباد دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ بہارامپور شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع مرشدآباد دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
ضلع بامبرگ
بامبرگ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
پاؤلہ ریڈکلف
پاؤلہ ریڈکلف برطانیہ دا اک کھڈاری سی جینے 10 ،20 تے 30 کلومیٹر دوڑ تے میراتھن وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
سویتاوی ضلع
سویتاوی ضلع ( لاطینی: Svitavy District)  چیک لوکراج دا اک ضلع جو  پاردوبیتسے  علاقہ چ واقع اے۔
ضلع بیرتھ
بیرتھ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع تے شہر اے۔
سویتاوی ضلع
اس دا راجگڑھ سویتاوی شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎سویتاوی ضلع دا رقبہ 1,378.56 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  104,557  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
سانولے سروالا مچھی مار
سانولے سروالا مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
صوبہ تھلواں
تھلواں بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
تیرونیش دبابا
تیرونیش دبابا ایتھوپیا دی اک کھڈاری سی جینے 5000 میٹر دوڑ تے 15 کلو میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
صوبہ چوب
چوب بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
یادگار غالب
یادگار غالب اردو دے سب تو‏ں معتبر تے معروف شاعر مرزا اسد اللہ خان غالب د‏‏ی سوانح عمری ا‏‏ے۔ یاد گار غالب دے مصنف مولا‏نا الطاف حسین حالی نيں۔ اقبال خواجہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:حالی
چک 47 ڈی
چک 47 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
صوبہ کیپ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
صوبہ کیپکمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ کیپ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
گلزاری لال نندا
thumb|277x277px|Gulzarilal Nanda گلزاری لال نندہ اک ہندستانی سیاستدان تے دو واری 13، 13 دن لئی ہندستان دا وزیراعظم ریا۔