cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جزیرہ نما باجا کیلیفورنیا
250px|کھبے|thumbnail|جزیرہ نمائے باجا کیلی فورنیا (نمایاں کردہ) جزیرہ نما باجا کیلیفورنیا یعنی زیريں کیلیفورنیا براعظم شمالی امریکا دا اک جزیرہ نما اے جو میکسیکو دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ شمال وچ میکسیکالی تو‏ں جنوب وچ کابو سان لوکاس تک ۱۲۵۰ کلومیٹر اُتے پھیلا ہويا اے تے بحر الکاہݪ نو‏‏ں خلیج کیلیفورنیا تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔
اس جزیرہ نما دا شمالی علاقہ میکسیکو د‏‏ی ریاست باجا کیلیفورنیا دا حصہ اے جدو‏ں کہ ۲۸ ڈگری شمال تو‏ں تھلے دا علاقہ ریاست جنوبی باجا کیلیفورنیا کہلاندا ا‏‏ے۔
باجا کیلیفورنیا علاقہ
باجا کیلیفورنیا علاقہ ۱۸۲۴ء تو‏ں ۱۹۳۱ء تک میکسیکو دا علاقہ سی۔
حوالے
گٹھ:جزیرہ نما گٹھ:خلیج کیلی فورنیا گٹھ:شمالی امریکا گٹھ:میکسیکو دے جزیرہ نما گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
انورادھا بینیوال
جم: 20 اپریل، 1986 ، پنڈ کھیڑی مہم، تحصیل مہم، ضلع روہتک، ہریانہ
کامیابیاں: قومی شطرنج چیمپین اتے کتاب آزادی میرا برانڈ
]] انورادھا بینیوال ہریانہ دی جمپل، اوہ کڑی اے جس نے ہندوستان دیاں کڑیاں نوں گھروں نکلن لئی راغب کیتا اے۔ ہندی ساہت دی دیہلیز تے اسنے اپنی کتاب ‘آزادی میرا برانڈ’ نال پیر دھریا۔ ایہہ اسدی یوروپ گھمکڑی دے ذکر دی پہلی کڑی اے۔ اپنے سوالاں دے نال انرادھا نے بھارتی سماج وچ انسان اپر لگیاں بندشاں دی چیرپھاڑ کیتی اے۔ آزادی میرا برانڈ قائم سماجی ڈھانچے وچ عورت اتے مرد دوناں دیاں بندشاں بارے سوال اٹھاؤندی اے۔ اس حوالہ وچ اسدا ‘ارینج میرج’ بارے ذکر دیکھیا جا سکدا اے۔
اپنی مڈھلی پڑھائی گھر وچ کرن والی انرادھا شطرنج دی اگھی کھڈارن بن کے ابھری۔ اوہ قومی پدھر دی جیتو اے اتے قومانتری پدھر تے وی بھارت دی نمائندگی کر چکی اے۔ اجکلھ اوہ لنڈن وچ اک شطرنج کوچ وجوں کم کردی اے اتے نال نال کئی سماجی سرگرمیاں دا وی حصہ بندی اے۔ بھارت دے وچ کڑیاں دے سماجی دماغی ترقی لئی اسنے 'جیو بیٹی' پروجیکٹ شروع کیتا اے اس توں علاوہ اوہ چھوٹے پنڈاں وچ لڑکیاں نوں شطرنج سکھاؤندی اے۔ اسدی کتاب دی انتکا وچ ہم وطن کڑیاں لئی جو پیار اے صاف جھلکدا اے۔
سفر اسدی مول تنقید بن چکیا اے۔ اوہ پوری دنیا نوں اپنے کھنبھاں ہیٹھ سمیٹ گھمدی رہندی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاں
لسان الدین ابن الخطیب
رمضان ۷۶۰ ہجری نو‏‏ں اک فتنہ دے نتیجے وچ الحاجب رضوان نو‏‏ں قتل کر دتا گیا تے الغنی باللہ نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹادتا گیا جو مغرب (مراکش) منتقل ہو گئے انہاں دے پِچھے ابن الخطیب وی مغرب چلے آئے، دو سال بعد الغنی باللہ اپنا اقتدار واپس حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے تے ابن الخطیب نو‏‏ں انہاں دا منصب واپس کر دتا، لیکن حاسدین جنہاں وچ سرِلسٹ ابن زمرک سن بادشاہ تے ابن الخطیب وچ غلط فہمیاں پیدا کرنے وچ کامیاب ہو گئے جس دے نتیجہ وچ ابن الخطیب نو‏‏ں مغرب ملک بدر کر دتا گیا جتھے ۷۷۶ ہجری نو‏‏ں اوہ قتل کردیے گئے۔
ابن الخطیب نے ادب، تریخ، جغرافیا، سفرنامہ، شریعت، اخلاق، سیاست، طب، موسیقی تے علمِ نبات اُتے بہت سارے آثار چھڈے، انہاں د‏‏ی معروف لکھتاں وچ الاحاطہ فی اخبار غرناطہ، اللمحہ البدریہ فی الدولہ النصریہ، اعمال الاعلام قابلِ ذکر نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی کچھ علمی لکھتاں ایہ نيں : “مقنعہ السائل عن المرض الہائل” جو طاعون اُتے اک مقالہ اے جس د‏‏ی وبا اندلس وچ ۷۴۹ ہجری نو‏‏ں پھیلی سی اس مقالہ وچ اس مرض دے ظہور د‏‏ی علامات تے اس تو‏ں بچاؤ د‏‏ی تدابیر نيں، “عمل من طب لمن احب” ایہ اک طبی تصنیف اے جس د‏‏ی مدح “المقری” نے اپنی کتاب “النفح” وچ خوب د‏‏ی اے، “الوصول لحفظ الصحہ فی الفصول” ایہ موسمی امراض اُتے اک طاقتور مقالہ ا‏‏ے۔
لسان الدین ابن الخطیب (۱۳۷۴ء) دنیا دا پہلا مایہ ناز طبیب تے محقق سی جس نے طاعون دا جراثیم دے ذریعہ پھیلنے دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نے کہیا کہ امراض دو قسم دے ہُندے نيں : متعدی تے غیر متعدی امراض۔ متعدی امراض دے پھیلنے د‏‏ی وجہ اوہ نہایت باریک کیڑے ہُندے نيں جو نظر نئيں آندے مگر اوہ مرض دے کیڑ ے ہو تے نيں۔ چودھويں صدی وچ یورپ وچ چرچ د‏‏ی حکومت سی۔ یورپ وچ اودو‏ں طاعون دا دور دورہ سی۔ عیسائیت دے اثر دے تحت عوام الناس طا عون نو‏‏ں خدا دا عذاب سمجھدے سن تے کہندے سن کہ اس دا کوئی علاج نئيں ا‏‏ے۔ مگر طبیب اعظم ابن الخطیب نے اس مرض اُتے تحقیق د‏‏ی تے لوکاں نو‏‏ں کہیا کہ اوہ مریض دے کپڑ‏ے ، برتن یا کان د‏‏ی بالیاں ہرگز استعمال نہ کرن۔ جو مریض تو‏ں نئيں ملدے اوہ بیمار نئيں ہُندے اس تو‏ں ثابت ہُندا کہ ایہ خدا دا عذاب نئيں بلکہ متعدی بیماری ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1313 دے جم گٹھ:1374 دیاں موتاں گٹھ:۱۳۱۳ دے جم گٹھ:۱۳۷۴ دیاں موتاں گٹھ:اندلس دے شاعر گٹھ:چودہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں گٹھ:چودہويں صدی دے عربی مصنفاں گٹھ:چودہويں صدی دے مؤرخین گٹھ:عرب دے مسلما‏ن مورخین اسلام گٹھ:عربی شاعر گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب گٹھ:قرون وسطی دے عرب طبیب گٹھ:مراکش وچ عرب گٹھ:مراکشی شخصیتاں گٹھ:مراکشی شاعر گٹھ:مراکشی مسلم گٹھ:مراکشی مصنف گٹھ:مراکشی مورخین گٹھ:اسلام دے مسلما‏ن مورخین گٹھ:مسلما‏ن شاعر گٹھ:عرب اطباء گٹھ:چودہويں صدی مسلما‏ن گٹھ:اندلس دے مسلما‏ن مورخین گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:اندلس دے معالجین
زرناک سدھوا
زرناک سدھوا (پیدائش 15 دسمبر 1972) اک پاکستانی شیف تے چاکلاٹیر ا‏‏ے۔ اوہ ہم مصالحہ ٹی وی شو فوڈ ڈائریز وچ نمایاں اے ، تے چوکولکس دا حصہ بندی تھی ۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن پیش کنندگان گٹھ:پاکستانی زرتشتی شخصیتاں گٹھ:پارسی شخصیتاں گٹھ:پاکستان ٹیلی ویژن میزبان گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن باورچی گٹھ:1972 دے جم گٹھ:۱۹۷۲ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
کرویئشا وچ خواتین
thumb| 1946 جنگ عظیم دوم دے متاثرین د‏‏ی یادگار ( [[سربیائی سیریلک حروف تہجی|سربیائی سیریلک وچ ) بوروو د‏‏یاں سوانیاں دے ذریعہ۔]] کروشیا وچ سوانیاں د‏‏ی نصف آبادی اے تے جدید کروشیائی سبھیاچار وچ اوہ زیادہ تر مرداں دے برابر نيں۔ 2011ء د‏‏ی کروشیائی مردم شماری دے مطابق، کروشیا وچ 4,284,889 د‏‏ی کل آبادی وچو‏ں 2,218,554 سوانیاں نيں۔
آبادیات
2009ء وچ کروشیا وچ 44,577 زندہ بچے پیدا ہوئے جنہاں وچ 22,877 مرد تے 21,700 لڑکیاں شام‏ل سن۔ عملی طور اُتے انہاں سب نو‏‏ں طبی سہولیات وچ انجام دتا گیا سی۔ صرف 34 پیدائشاں کدرے تے ہوئیاں۔ کل تعداد وچو‏ں 38,809 بچے شادی دے بعد یا شادی ختم ہونے دے 300 دناں دے اندر پیدا ہوئے تے پہلے بچے د‏‏ی پیدائش دے وقت ماواں د‏‏ی اوسط عمر 27 سال 5 ماہ سی۔ عام زرخیزی د‏‏ی شرح، یعنی 15-49 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی 1,000 سوانیاں وچ پیدائش د‏‏ی تعداد 42.9 اے، جس وچ عمر د‏‏ی مخصوص شرح 25-29 سال د‏‏ی عمر د‏‏یاں سوانیاں دے لئی 101.0 فی ملین تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔
2014ء وچ ، کل ملاومت پیشہ افراد 1.342 ملین سن جنہاں وچو‏ں 46 فیصد تعداد سوانیاں سن۔
2013ء وچ ، کروشیا وچ سوانیاں د‏‏ی موت د‏‏ی اصل وجہ 54.3 فیصد خون دے نظام د‏‏ی بیماریاں سن، اس دے بعد ٹیومر 23.6 فیصد۔ موت د‏‏ی ہور اہ‏م وجوہات وچ چوٹاں، زہر تے ہور بیرونی وجوہات (4.3%)، نظام تنفس د‏‏ی بیماریاں (3.5%)، نظام ہاضمہ د‏‏ی بیماریاں (3.3%)، تے اینڈوکرائن، غذائیت تے میٹابولک امراض (2.8%) نيں۔
قانونی حیثیت
صنفی مساوات کروشیا دے آئین د‏‏ی شق3 دا حصہ ا‏‏ے۔
صنفی مساوات محتسب تے دفتر برائے صنفی مساوات 2003 ءسے موجود اے
سوانیاں دا حق رائے دہی اس وقت متعارف کرایا گیا جدو‏ں 1945ء وچ دوسرا یوگوسلاویہ تشکیل پایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سوانیاں بلحاظ ملک گٹھ:کرویئشائی سوانیاں گٹھ:کروشیا وچ سوانیاں
جزیرہ نما ملائیشیا
thumb|جزیرہ نما ملائیشیا
جزیرہ نما ملائیشیا (Peninsular Malaysia) (مالے: Semenanjung Malaysia) جسنو‏ں مغربی ملائیشیا (West Malaysia) وی کہیا جاندا اے ملائیشیا دا اک حصہ ا‏‏ے۔
شمال وچ ایہ تھائی لینڈ تو‏ں اک زمین سرحد تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ جنوب وچ سنگاپور دا جزیرہ واقع ا‏‏ے۔ مغرب وچ آبنائے ملاکا دے پار سماٹرا (انڈونیشیا) دا جزیرہ ا‏‏ے۔ مشرقی ملائیشیا (جزیرہ بورنیو پر) بحیرہ جنوبی چین دے پار مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
مشرقی ملائیشیا
حوالے
گٹھ:جزیرہ نما ملائیشیا گٹھ:ایشیا دے جزیرہ نما گٹھ:جغرافیہ ملائیشیا گٹھ:جنوبی ایشیا دے جزیرہ نما گٹھ:مالے جزیرہ نما گٹھ:ملایا گٹھ:ملائیشیا گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:Short description is different from Wikidata
شائستہ لودھی
شائستہ لودھیاک پاکستانی ٹیلی ویژن ہوسٹ تے اداکارہ ا‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
شائستہ لودھی کراچی وچ علی گوہر لودھی تے روشن تاج لودھی دے ہاں پیدا ہوئی۔ اوہ اک خاندان وچ تن بھائیاں (عامر لودھی ، طاہر لودھی تے ساحر لودھی ) دے نال پلی بڑھی۔ شائستہ اے آر وائی ڈیجیٹل اُتے نشر ہونے والے مارننگ شو گڈ مارننگ پاکستان کی میزبان سن۔ ستمبر 2010 دے آخر وچ ، اوہ جیو ٹی وی ماں شامل ہوگئياں تے ايس‏ے چینل اُتے مارننگ شو اٹھو جاگو پاکستان د‏‏ی میزبانی کی۔ اس شو نو‏‏ں 15 مئی 2014 نو‏‏ں چینل انتظامیہ نے شو دے دوران مبینہ توہین رسالت د‏‏ی وجہ تو‏ں بند کر دتا تے اوہ اپنی حفاظت دے خدشے دے سبب پاکستان چھڈ گئی سی۔
انہاں نے 2012 وچ اپنے پہلے شوہر تو‏ں طلاق دینے دے بعد جون 2015 وچ دوسری بار شادی کيتی۔ شائستہ نے عدنان لودھی نال شادی کيتی۔ شائستہ اپنے تن بچےآں دے نال جنوبی افریقہ چلی گئياں تے 2015 وچ پاکستان پرت گئياں تے اسيں ستارےپر 'ستارے د‏‏ی صبح' د‏‏ی میزبانی کرکے اوہ صبح دے شو وچ واپس آئیاں ۔ شائستہ دا اک بھائی ساحر لودھی جو ٹی وی وچ وی کم کردا ا‏‏ے۔ 'مہمان نواز' د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی تے ہن جیو ٹی وی اُتے 'جیو صبح پاکستان' د‏‏ی میزبانی وی کیتی۔
2020 وچ ، شائستہ لودھی نو‏‏ں رمضان اسپیشل جیتو پاکستان لیگ وچ پشاو‏ر سٹالینز وچ بھرتی کيتا گیا۔
تفسیر روائی
تفسیر روائی، تفسیر ماثور یا تفسیر نقلی؛ تفسیر قرآن د‏‏ی اک روش اے جس وچ تفسیری روایات تو‏ں استفادہ کیندا جاندا ا‏‏ے۔ شیعہ، روائی تفاسیر وچ پیغمبرؐ تے آئمہ معصومینؑ د‏‏ی احادیث نو‏‏ں پیش نظر قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ مفسرین دے نزدیک، پیغمبر اسلام تے ائمہ معصومینؑ تو‏ں منسوب روایات دے ذریعے قرآن کریم د‏‏ی تفسیر و تبیین، تفسیر د‏‏ی بہترین تے مستحکم ترین روش ا‏‏ے۔ اس دے باوجود جعلی روایات وی تفسیری احادیث دے ضمن وچ نقل کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ تفسیر عیاشی تے تفسیر قمی، شیعہ روائی تفسیر دا نمونہ نيں جدو‏ں کہ جامع البیان اہل سنت د‏‏ی روائی تفسیر دا نمونہ اے ۔ معاصر قرآنی محقق محمد ہادی معرفت دے بقول اسلامی دنیا دے اہ‏م ترین تفسیری آثار اوائل وچ تفسیری روایات د‏‏ی بنیاد اُتے تالیف کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
مفہوم
تفسیر روائی، تفسیر ماثور یا تفسیر نقلی اہل تشیع دے نزدیک پیغمبر اسلامؐ تے آئمہ شیعہ تو‏ں منقول روایات د‏‏ی روشنی وچ تفسیر کرنے دا ناں ا‏‏ے۔
تفسیری روایات د‏‏ی اہمیت تے اعتبار
مسلما‏ن مفسرین دے مطابق پیغمبر اسلام ابلاغ وحی دے علاوہ کلام خدا د‏‏ی تفسیر، تبیین تے تشریح دے وی ذمہ دار سن ۔ اوہ اپنی اس رائے دے لئی سورہ نحل د‏‏ی آیت 44 تے 64 تو‏ں استدلال قائم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس بنا اُتے شیعہ تے سنی مفسرین دا ایہ عقیدہ اے کہ پیغمبرؐ تو‏ں منسوب تفسیری روایات یا کلمات د‏‏ی صحت ثابت ہونے د‏‏ی صورت وچ ایہ تفسیر د‏‏ی اک بہترین تے محکم ترین روش ا‏‏ے۔ اہل تشیع نے حدیث ثقلین تو‏ں استدلال کردے ہوئے ائمہؑ د‏‏ی روایات نو‏‏ں وی تفسیر روائی دے منابع وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ تفسیری روایات د‏‏ی اہمیت دے باوجود مفسرین دے نزدیک مذکورہ احادیث دے ضمن وچ جعلی روایات وی موجود نيں کہ جنہاں نو‏ں کِس‏ے نہ کِس‏ے صحابی دے مقام و منزلت نو‏‏ں ودھانے یا گھٹانے دے لئی جعل کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ سورہ توبہ د‏‏ی آیت 113 دے لئی شان نزول دا جعل انہاں موارد وچو‏ں اک اے تے اہل سنت مفسر طبری تے بخاری نے وی اسنو‏ں جعلی قرار دتا ا‏‏ے۔ مذکورہ شان نزول د‏‏ی بنیاد اُتے سورہ توبہ د‏‏ی آیت 113 نو‏‏ں امام علیؑ دے والد گرامی حضرت ابوطالبؑ دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی موت دے وقت نازل ہوئی تے عمر دے آخری لمحات تک انہاں دے شرک اُتے باقی رہنے نو‏‏ں بیان کر رہ‏ی اے جدو‏ں کہ طبری تے بخاری دے نزدیک ابو طالب ہجرت تو‏ں تن سال پہلے وفات پا چکے سن جدو‏ں کہ ایہ آیت سن نو ہجری نو‏‏ں نازل ہوئی ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی جعلی روایات کہ جنہاں وچو‏ں اکثر و بیشتر، نو مسلم یہودیاں دے توسط تو‏ں جعل د‏‏ی گئیاں نيں؛ نو‏‏ں اسرائیلیات کہیا جاندا ا‏‏ے۔
تفسیر روائی دے چند نمونے
200px|بند انگشتی| تفسیر عیاشی دا سرورق thumb|کبھے معاصر قرآنی محقق تے مفسر محمد ہادی معرفت دے نزدیک اسلاف د‏‏ی اہ‏م ترین تفسیری کتاباں تفسیری روایات اُتے اعتماد کردے ہوئے تالیف کيت‏یاں گئیاں سن تے قرآن دے فلسفی، کلامی تے ادبی معانی اُتے اعتماد انہاں ابتدائی تفاسیر وچو‏ں صرف چند اک وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ معرفت دے نزدیک اہ‏م ترین روائی تفاسیر درج ذیل نيں:
مآخذ
گٹھ:تفسیر روایی گٹھ:تفسیر نوعیت دے اعتبار توں گٹھ:تفسیر قرآن دے قسماں گٹھ:قرآن گٹھ:اسلام
مالی وچ خواتین
مالی وچ سوانیاں د‏‏ی حیثیت تے سماجی کردار نسلی معاشراں وچ مختلف روایات دے پیچیدہ تعامل، وڈی ساحلی ریاستاں دے عروج و زوال، فرانسیسی نوآبادیات‏ی حکمرانی، آزادی، شہری کاری، تنازعات تے مابعد نوآبادیات‏ی پیش رفت تو‏ں تشکیل پایا۔ مالی د‏‏یاں سوانیاں مالی د‏‏ی آبادی دا صرف نصف تو‏ں کم نيں تے بعض اوقات اوہ ازدواجی معاشراں دا مرکز وی رہیاں نيں، لیکن اوہ اس وڈی زرعی پینڈو برادری دے معاشی تے سماجی ڈھانچے دے لئی ہمیشہ اہ‏م رہیاں نيں۔
انہاں دے کردار نو‏‏ں مذہب اُتے تنازعات نے وی تشکیل دتا، کیونجے کافر معاشراں نے 1100–1900 دے عرصے وچ آہستہ آہستہ اسلام نو‏‏ں راستہ دتا۔ حالیہ برساں وچ ، مذہبی بنیاد پرستی دے عروج نے سوانیاں د‏‏ی فلاح و بہبود نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ مالی وچ سوانیاں نو‏‏ں درپیش عصری مسائل وچ سوانیاں دے خلاف تشدد د‏‏ی بلند شرح, بچپن د‏‏ی شادی  اور سوانیاں دے اعضا نو‏‏ں مسخ کرنا شام‏ل نيں۔
ثقافتی پس منظر
مالی مغربی افریقہ وچ اک خشکی تو‏ں گھرا ہويا ملک اے ۔ اس نے 1960 وچ فرانس تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ شمالی مالی وچ تنازعہ نے ملک نو‏‏ں غیر مستحکم کر دتا۔ مالی د‏‏ی آبادی 18 ملین تو‏ں زیادہ اے، تے اخلاقی طور اُتے تھلے لکھے گروہاں تو‏ں متنوع اے: بامبرا 34.1%، فولانی 14.7%، ساراکول 10.8%، سینیو 10.5%، ڈوگن 8.9%، مالینکی 7%، بوبو 2.9%، سونگھائی 1.6%, Tuareg 0.9%، ہور مالی 6.1% مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی اقتصادی برادری دے اراکین وچ 0.3%، ہور 0.4%۔ آبادی د‏‏ی اکثریت اسلام د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ شہری کاری 42.4% ا‏‏ے۔ اک عورت دے ہاں پیدا ہونے والے تقریباً 6 بچےآں د‏‏ی زرخیزی د‏‏ی شرح دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
تعلیم
1 تو‏ں 15 سال د‏‏ی عمر تک تعلیم لازمی ا‏‏ے۔ پر، بوہت سارے بچے اسکول نئيں جاندے، تے غربت، لڑکےآں د‏‏ی تعلیم دے لئی سماجی ترجیح، بچےآں د‏‏ی شادی تے جنسی ہراساں جداں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں کُڑیاں دے اندراج د‏‏ی شرح ہر سطح اُتے لڑکےآں دے مقابلے وچ کم اے ۔ سال تے اس تو‏ں زیادہ) مرداں دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے کم اے: سوانیاں 22.2% نيں، مرداں دے مقابلے وچ 45.1% (2015 دا تخمینہ)۔
صحت د‏‏ی دیکھ بھال
مالی دنیا دے غریب ترین ملکاں وچو‏ں اک اے تے صحت تے صفائی دے ناقص انتظامات تو‏ں شدید متاثر ا‏‏ے۔ سوانیاں د‏‏ی صحت منفی طور اُتے متاثر ہُندی اے ، حالانکہ حکومت بچےآں دے نال نال دونے جنساں دے بالغاں نو‏‏ں سبسڈی اُتے طبی دیکھ بھال فراہ‏م کردی اے ۔ مالی دا آئین صحت دے حق د‏‏ی ضمانت دیندا ا‏‏ے۔.صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی پالیسی کمیونٹی د‏‏ی شرکت، لاگت د‏‏ی وصولی، تے ضروری ادویات د‏‏ی دستیابی اُتے مبنی اے، تے اسنو‏ں وزارت صحت نے تیار کيتا تے نافذ کيتا تے نیشنل ہیلتھ ڈائریکٹوریٹ دے ذریعے نافذ کيتا گیا۔ مالی وچ زچگی تے بچےآں د‏‏ی اموات بہت زیادہ نيں۔ کم عمری د‏‏ی شادی، خاندانی منصوبہ بندی دا فقدان، زیادہ زرخیزی تے سوانیاں دا ختنہ سوانیاں د‏‏ی خراب صحت دا باعث بندے نيں۔
حوالے
گٹھ:مالی گٹھ:عورتاں
کالے پانی دی جیل
کالے پانی دی جیل جس دا ناں سیلولر جیل وی اے۔ جو انڈیمان تے نکوبار جزیرےآں دے راجگڑھ پورٹ بلیئر دی سیلولر جیل اے۔ اس جیل دی تعمیر 1896 اتے 1906 دے وچکار کیتی گئی۔
جیل توں پہلاں
جدوں تکّ پورٹ بلیئر دی کالے پانی دی جیل جاں سیلولر جیل نہیں سی بنی، اوناں چر قیدیاں نوں کھلھے اسمان ہیٹھ وائیپر آئیلینڈ (زہریلے سپاں دے جزیرے) اتے لجا کے چھڈّ دتا جاندا سی۔ اتھوں کسے قیدی دے بھجّ جان دا ڈر نہیں سی ہندا، کیونکہ اس دے 10 ہزار کلومیٹر تکّ صرف سمندر ہی سمندر سی۔ کالے پانیاں دی سزا کٹّ رہے قیدیاں وچّ سبھ توں ودھ گنتی پنجابیاں دی سی اتے دوجے نمبر اتے بنگالی سن۔ وائیپر آئیلینڈ اتے دنے تاں سارا دن قیدیاں توں جیل بناؤن لئی لوڑیندی لکڑ کٹوائی جاندی تے رات نوں بھکھے-پیاسیاں نوں درختاں نال بنھ دتا جاندا۔ سویر ہون تکّ کافی سارے قیدی سپاں دے ڈنگن نال ہی مر جاندے سن۔ مر چکے قیدیاں نوں بناں کسے قاعدے-قانون دے سمندر وچّ روڑھ دتا جاندا سی۔ موٹیاں لکڑاں پہاڑی اتے چڑھاؤن لئی قیدیاں دے مگر رسے پا کے لکڑیاں نوں بنھ دتا جاندا اتے پچھوں پسوآں(ڈنگراں) وانگ اوہناں دے گٹیاں اتے ادوں تکّ سوٹیاں ماریاں جاندیاں، جدوں تکّ اوہ موٹی لکڑ نوں کھچّ کے پہاڑی اپر نہ چڑھا دندے۔ اس کم وچّ نکام رہن والے قیدیاں نوں بے ہوش ہو جان تکّ کٹیا جاندا سی۔
جیل بارے جانکاری
بے حدّ مضبوط بنی سیلولر جیل دی بنتر اجیہی ہے کی اک قیدی دوجے قیدی دی شکل تکّ نہیں دیکھ سکدا۔ 13.5 فٹّ لمبائی اتے 7 فٹّ چوڑائی والی ہر اک سیلّ (کال کوٹھڑی) وچّ دس فٹّ لمبا اتے اک فٹّ چوڑا روشن دان بنایا ہویا ہے۔ اک سیلّ وچّ اک قیدی نوں ہی رکھیا جاندا سی اتے اس دے سیلّ وچّ لوہے دا اک بھارا کوہلو اتے اک چکی لگی ہندی سی۔ ہر قیدی لئی ہر روز 25 کلو ناریئل دا تیل کڈھنا ضروری سی۔ پہلاں پتھر اتے مار-مار کے ناریئل توڑنا اتے پھر اس دا تیل کڈھنا۔ جہڑا وی قیدی کسے دن 25 کلو تیل نہ کڈھ سکدا، اس نوں بے رحمی نال ماریا کٹیا جاندا۔ کال-کوٹھڑیاں وچّ بجلی دی روشنی دا کوئی پربندھ نہیں سی۔ ایہناں کال-کوٹھڑیاں وچوں قیدیاں نوں ادوں ہی کڈھیا جاندا سی، جدوں اوہناں توں کوئی کم کرواؤنا ہندا تے جاں تسیہے دینے ہندے۔ جد وی کوئی قیدی ماڑے کھانے جاں ماڑے جیل پربندھ بارے آواز اٹھاؤن دی کوشش کردا تاں اس نوں اک خاص طرحاں دے شکنجے وچّ کسّ کے ادوں تکّ کوڑے مارے جاندے، جدوں تکّ اس دی پٹھّ دا ماس نہ ادھڑ جاندا۔
کھانے بارے جانکاری
ہر قیدی نوں دو بھانڈے دتے جاندے-اک لوہے دا تے اک مٹی دا۔ لوہے دے بھانڈے وچّ کھانا دتا جاندا سی۔ لوہے دے بھانڈے وچّ کھانا بہت جلدی کالا ہو جان کر کے کوئی وی قیدی لوڑ مطابق اپنے کھانے نوں بچا کے نہیں سی رکھ سکدا۔ بھاویں کسے نوں بھکھ ہندی جاں نہ، کھانا چھیتی ہی کھانا پیندا سی۔ دوجا مٹی دا بھانڈا موتر لئی دتا جاندا سی۔ سبھ توں گھناؤنی گلّ ایہہ سی کہ ایہہ بھانڈا وی قیدی نوں اپنے نال کال-کوٹھڑی وچّ ہی رکھنا پیندا سی۔ اس بھانڈے نوں قیدی ادوں ہی صاف کر سکدا سی جدوں سرکاری حکماں مطابق اس دی کوٹھڑی دا دروازہ کھلھدا سی۔
پہنن لئی کپڑے
پہنن لئی قیدیاں نوں پٹ سن دیاں بوریاں دے بنے کپڑے دتے جاندے سن تے پیر ننگے رکھنے پیندے سن۔ عامَ کپڑے پہنن دی قیدیاں نوں اجازت نہیں سی۔ بیماری دی حالت وچّ کسے دا کوئی علاج نہیں سی کروایا جاندا۔ بیمار ہو کے مر جان والے قیدی دی لاش نوں سمندر وچّ ہی روڑھ دتا جاندا سی۔
پھانسی گھر
پھانسی گھر بالکل سمندر دے کنڈھے اتے بنایا گیا سی۔ تنّ-تنّ جنےآں نوں اکٹھیاں ہی فانسی دتی جاندی سی۔ لکڑ دی موٹی شتیری نال اج وی اوہ تنّ رسے لٹک رہے نیں، جہناں نال ہزاراں مہان یودھے موت دی گود وچّ سوا دتے گئے۔ جیل دے ویہڑے وچّ اج وی اوہ تھاں جیوں دا تؤں قایم اے، جتھے فانسی دین توں پہلاں قیدی نوں آخری اشنان کرایا جاندا سی۔ پورٹ بلیار وچّ ڈاکٹر. دیوان سنگھدیوان سنگھ کالے پانی دی یاد وچّ سیلولر جیل توں تھوڑھا جیہا دور بہت سوہنا گرودوارہ بنیا ہویا اے۔ دیوان سنگھ کالے پانی اس ویلے دے مہان ڈاکٹر سن۔ ڈاکٹر ہون دے نال-نال اوہ بہت وڈے ساہتکار وی سن۔ سزا دوران اوہناں دے نہوں جمور نال کھچے گئے سن۔ سزا دوران ہی اوہناں دی موت ہو گئی سی۔ اکلے اوہ ہی نہیں، پتہ نہیں کنے دیوان سنگھ اپنے نہوں جموراں نال کھچوا کے دیس نوں آزاد کروا گئے۔
جرنل ڈیوڈ بیری
سیلولر جیل وچّ جیلر ڈیوڈ بیرید دی تاناشاہی چلدی سی۔ اوہ ظلم دے سارے حداں بنے ٹپّ جاندا سی۔ کوڑے مارنے اتے گالھاں دینیاں اسدا عامَ کم سی۔[4] جنرل بیری ادھ رنگ دا شکار ہو گیا سی اتے انت سمیں جدوں اس دی اچھا اپنے پریوار نوں ملن دی ہوئی تاں راہ-جاندیاں جہاز وچّ ہی پریوار نوں ملے بناں ہی اس دی موت ہو گئی۔ قیدیاں اپر ظلم کرن والا جنرل بیری وی اپنے پریوار نالوں وچھڑیا اسے طرحاں ہی مر گیا، جس طرحاں دیس بھگتاں نوں اپنے پرواراں نالوں وچھوڑیا گیا سی۔ بھارت دا ہر آدمی کالے پانی دی سیلولر جیل ضرور ویکھے، تاں کہ پتہ لگے کہ جس آزادی دا نگھّ اسیں مان رہے ہاں، اوہ کنے مہنگے ملّ سانوں نصیب ہوئی اے۔ اونا چر دیس دی آزادی دے ملّ دا پتہ نہیں لگّ سکدا، جنا چر اسیں کالے پانی دی سزا بھگت کے دیس اپروں جاناں قربان کرن والے مہان سوربیراں دیاں قربانیاں نوں نہیں پہچاندے۔
حوالے
گٹھ:جیلاں گٹھ:کالا پانی گٹھ:انڈیمان تے نکوبار
کلائیمیٹ کیس آئرلینڈ
آئرلینڈ ماحول دے دوست بنام آئرلینڈ دی سرکار، جو کلائیمیٹ کیس آئرلینڈ وجوں جانی جاندی اے، ایہہ آئرش سپریم کورٹ وچ جلوایو تبدیلی دے مقدمے دا اک حصہ اے۔ کیس وچ، سپریم کورٹ نے آئرلینڈ دی 2017 دی قومی نگم سکیم نوں اس بنیاد اُتے ردّ کر دتا کہ اس وچ آئرش جلوایو کاروائی اتے گھٹ کاربن ترقی ایکٹ 2015 (2015 جلوایو ایکٹ) دی لوڑیندی خاصیت دی گھاٹ اے۔ سپریم کورٹ نے سرکار نوں اک نویں سکیم بناؤن دا حکم دتا، جو 2015 دے جلوایو ایکٹ دی پالنا کردا سی۔
پچھوکڑ
کیس نیشنل مٹیگیشن پلان (سکیم) نال متعلق اے، جو کہ 19 جولائی 2017 نوں شائع ہویا سی۔ 2015 دا جلوایو ایکٹ "سال 2050 دے انت تک" اک گھٹ کاربن، جلوایو پرتیرودھی اتے ماحول پکھوں ٹکاؤ معیشت "(قومی پرورتن مقصد) دا قیام لئی اک ڈھانچہ حاصل کردا اے۔ 2015 دے جلوایو ایکٹ دی منگ اے کہ، راج نوں قومی تبدیلی دے ادیساں دی پالنا کرن دے یوگ بناؤن لئی، اک قومی نمنلکھت سکیم تیار کرے اتے پروانگی دیوے جو "قومی تبدیلی دے ادیساں نوں حاصل کرن لئی پیش ڈھنگ" نوں درساؤندی ہووے۔
2015 وچ آئرلینڈ وچ اییو وچ متعلق انسان تیجے نمبر تے گرینہاؤس گیس نکاس سی۔ 2017 وچ آئرلینڈ وچ اک آزاد ودھانک ادارہ، جلوایو تبدیلی صلاح کار کونسل نے اپنی رپورٹ سرکار نوں سونپی۔ اسنے اندازا لگایا کہ آئرلینڈ 2020 دے اپنے ٹیچیاں نوں “کافی انتر نال” گوا دیویگا۔ اس وچ دسیا گیا اے کہ آئرلینڈ لئی 2030 دے ٹیچیاں نوں پورا کرن لئی وادھو پالیسیاں اتے اپاء "ضروری" سن اتے ایہہ کہ آئرلینڈ دے 2050 دے ٹیچے لئی "بااثر ودھیک پالیسیاں" نوں لاگوُ کرن دی "ترنت" ضرورت سی۔ کونسل دی چیئر، پروفیسر جوہن پھٹجگرالڈ نے ٹپنی کیتی کہ سکیم وچ "کجھ فیصلے" شامل ہن اتے ایہہ آئرلینڈ دے قومی تبدیلی دے مقصد نوں پورا کرن لئی کافی نہیں ہووےگا۔
ایہہ کیس ماحول کارکن گروہ پھرینڈس آف د آئرش انوائرمینٹ (ایف۔آئی۔ای۔) ولوں لیایا گیا سی، جو گارنٹی ولوں محدود نہ-لابھ والی کمپنی اتے آئرلینڈ وچ اک رجسٹرڈ چیرٹی اے۔ ایف۔آئی۔ای۔ نوں ہور گلوبل موسم دے کیساں ولوں کاروائی کرن لئی متاثر کیتا گیا سی، جویں کہ ارگینڈا کیس اتے جولیانا۔ بنام یو۔ایسّ۔ آدی۔ ایف۔آئی۔ای۔ نے کیہا کہ اوہناں نوں امید اے کہ مقدمہ جلوایو تبدیلی تے سرکار ولوں ہور اتشاہی ابھلاشا لیائیگا۔ ایف۔آئی۔ای۔ دے اس کیس نوں لین دے فیصلے لئی کافی عوامی حمایت حاصل ہویا سی، کیونکہ مدعیاں دی حمایت دی پٹیشن نے 20,000 توں ودھ دستخط حاصل کیتے ہن۔
ہائی کورٹ
ہائی کورٹ وچ، ایف۔آئی۔ای۔ نے دلیل دتی کہ ایہہ سکیم 2015 دے جلوایو ایکٹ 'الٹرا وریس' سی اتے اس سکیم نے ای۔سی۔آر۔آر۔ اتے آئرلینڈ دے آئین (آئین) دے ماتحت حقاں دی النگھنا کیتی سی۔ اس نے دلیل دتی کہ سرکار، سکیم نوں پروانگی دندیاں، ایہہ سمقررہ کرن وچ کاروائی کرن وچ ناکام رہی اے کہ چھوٹ-اودھی اتے مدھم معیاد وچ نکاس گھٹ ہویا اے اتے اس لئی قومانتری بھائیچارے ولوں لوڑیندے منے گئے ٹیچیاں نوں حاصل کرن وچ ناکام رہیگی۔ ایہہ اس حقیقت اُتے انحصار کردا اے کہ، موسمی تبدیلی بارے انتر-سرکاری پینل دی صلاحَ دے باو جود کہ گلوبل وارمنگ نوں پوروَ-صنعتی پدھر توں اپر 2 ° C تک محدود کرن لئی 1990–2020 دے وچکار گھٹو گھٹ 25-40% دی گراوٹ دی ضرورت ہوئےگی، سکیم نے اس معیاد وچ 10% دے نکاس وچ وادھے دی سوچ کیتی۔ ایف۔آئی۔ای۔ نے نوٹ کیتا کہ پیرس سمجھوتے دے مقصد نوں پورا کرن لئی اس توں وی وڈی کٹوتی کرنی لازمی ہوویگی کہ گلوبل وارمنگ نوں پوروَ-صنعتی پدھر توں اپر 1.5 ڈگری سیلسیس تک محدود کیتا جاوے۔ ایف۔آئی۔ای۔ نے سکیم نوں ردّ کرن دے سرکار دے فیصلے نوں ردّ کرن دی منگ کیتی اتے اک حکم منگیا کہ سکیم نوں 2015 دے جلوایو ایکٹ دیاں شرطاں مطابق سودھیا جاوے۔
سرکار نے دلیل دتی کہ ایہہ سکیم، سرکاری پالیسی وجوں، بہتر نہیں سی۔ اسنے ہور اگے دلیل دتی کہ، کیونکہ ایف۔آئی۔ای اک کمپنی اے اتے کوئی قدرتی انسان نہیں اے، اس لئی ایف۔آئی۔ای کول عدالت جاں آئین دے تحت نجی حق دا دعوہ نہیں اے۔
سریمان جسٹس میکگراتھ نے 19 ستمبر، 2019 نوں ہائی کورٹ لئی فیصلہ سنایا۔ ہائی کورٹ نے پایا کہ ایپھّ۔آئی۔ای۔ دے کول حقاں اتے بیسڈ دلیلاں لیاؤن دا حق اے اتے کیس دے ادیساں لئی، منیا جاندا اے کہ ‘انسانی عزت دے مطابق واتاورن’ دا غیر آئینی حق سی۔ حالانکہ، ایہہ پایا کہ سکیم نے اس حق جاں جیون دے آئینی حقاں جاں جسمانی اکھنڈتا دی النگھنا نہیں کیتی، جویں کہ ایف۔آئی۔ای۔ ولوں دعوہ کیتا گیا اے۔ ہائی کورٹ نے پایا کہ ایہہ سکیم 2015 دے جلوایو ایکٹ نوں اتی-اچلت نہیں کر رہی سی، جس نوں سرکار ولوں حاصل ہوئے "وویک دے کافی انتر" نوں درساؤندیاں کیتا گیا سی۔ راحتَ منگی جان توں انکار کر دتا گیا۔
سپریم کورٹ
ہائی کورٹ وچ اوہناں دا کیس ناکام رہن دے بعد، سپریم کورٹ سدھے طور تے اس کیس دی سنوائی کرن لئی سہمت ہو گئی، جس نال ایف۔آئی۔آئی۔ نوں سپریم کورٹ وچ اپیل دے ذریعے سپریم کورٹ دا عامَ رستہ‘ لیپ-پھروگ’ لگن دتا گیا۔ اپنے فیصلے وچ، سپریم کورٹ نے نوٹ کیتا کہ ایہہ کیس “عامَ جنتا اتے قانونی مہتو” دا اے اتے ایہہ کہ موسم وچ تبدیلی دی گمبھیرتا، سکیم نوں درساؤندا جلوایو سائنس جاں سکیم دے جیون دور دوران نکاس وچ ہون والے ممکنہ وادھے بارے پکھاں وچ کوئی اختلاف نہیں اے۔
اس وچ سپریم کورٹ دے ستّ ججّ سن: کلارک سیجے، ارون پی، او ڈونل جے، میکمینامن جے، ڈنّ جے، او'میلی جے اتے بیکر جے آدی۔ اجیہی کمپوجشن خاص اہمیت جاں پیچیدگی دے کیساں لئی راکھویں ہندی اے۔ کیس دی سنوائی دو دناں دوران ہوئی۔ ایہہ فیصلہ، جسنوں سارے ستّ ججاں دا سربسمتی نال حمایت ملیا سی، نوں چیف جسٹس کلارک نے 31 جولائی، 2020 نوں سنایا سی۔
سپریم کورٹ نے فیصلہ سنایا کہ ایہہ سکیم نیانئک جائزہ دے ماتحت اے، کیونکہ عدالت سرکاری پالیسی دی ڈھکویں حالت دی جائزہ نہیں کر رہی سی، بلکہ اس دی بجائے 2015 دے جلوایو ایکٹ دے مطابق سکیم تیار کرن دی سرکار دی ذمہ واری نوں سمجھ رہی سی۔
سپریم کورٹ نے اس سکیم نوں ردّ کر دتا اتے ایہہ سرکار نوں بوہت زیادہ وئنگمئی پایا کیونکہ ایہہ 2015 دے جلوایو ایکٹ دی ضرورت دے مطابق نہیں سی، کیونکہ ایہہ قومی تبدیلی دے مقصد نوں کویں حاصل کریگی اس بارے کوئی خاص ویروا نہیں دتا گیا۔ عدالت نے پایا کہ سکیم جلوایو ایکٹ ماتحت لوڑیندے ویرویاں دے پدھر توں "چنگی طرحاں گھٹ گئی" اے۔ کلارک سیجے نے سکیم دے کجھ حصیاں نوں "بہت زیادہ اواضع جاں بلند حوصلہ" کیہا۔ اسنے سمجھایا کہ سکیم وچ لوڑیندی جانکاری ہونی چاہیدی اے تاں جو لوکاں دے دلچسپی رکھن والے میمبر نوں ایہہ سمجھ سکن اتے ملانکن کیتا جا سکے کہ سرکار اپنے جلوایو دے ادیساں نوں پورا کرن دا ارادہ کویں رکھدی اے۔ عدالت نے حکم دتا کہ سرکار اک نویں سکیم بنائے جو 2015 دے جلوایو ایکٹ دی پالنا کردی اے اتے جس وچ پوری معیاد 2050 تک رہندی اے۔ عدالت نے ایہہ وی فیصلہ سنایا کہ مستقبل وچ اک سامان سکیم نہیں بنائی جا سکدی۔
جدوں کہ ایپھائیئی سکیم دی گیرکانونیتا بارے اوہناں دی دلیل وچ کامیاب رہی، اوہ اپنے حق بیسڈ دلیلاں وچ ناکام رہے۔ عدالت نے پایا کہ اک کارپوریٹ اکائی وجوں ایف۔آئی۔ای۔ زندگی دے حق جاں جسمانی اکھنڈتا دا انند نہیں لیندی اتے اس لئی اوہ وکھ-وکھ حق بیسڈ داعویاں دے مطابق نہیں کھڑی جو اس نے ای۔سی۔ایچ۔آر۔اتے آئین دے ماتحت پیش کرن دی منگ کیتی۔ حالانکہ، کلارک سی جے نے قبول کیتا کہ آئینی حق مستقبل وچ اک ڈھکویں ماحول متعلق کیس وچ شامل ہو سکدے ہن، حالانکہ اسنے اس وچار دا پرگٹاوا کیتا اے کہ تندرست ماحول دا حق آئین توں نہیں لیا جا سکدا۔
ردعمل
آئرلینڈ دے موسم کم، کمیونیکیشن نیٹورک اتے ٹرانسپورٹ وزیر ایمون ریان نے کیہا کہ اسنے سپریم کورٹ دے فیصلے دا “سواگت” کیتا اے اتے متر ماحول پریمیاں نوں کیس لین لئی ودھائی دتی اے۔ اوہناں کیہا کہ اس فیصلے نوں لازمی طور اُتے "لالسا ودھاؤن" اتے "بااختیاری کم" لئی ورتیا جانا چاہیدا اے۔
اثر
موسم دا کیس آئرلینڈ اجیہا پہلا کیس سی جس وچ آئرش دیاں عدالتاں نے سرکار نوں موسم وچ تبدیلی لیاؤن وچ ناکام رہن لئی ذمہ وار ٹھہرایا۔ ایہہ کیس قومانتری طور اُتے تن اچّ پدھری، "رننیتک" جلوایو کیساں وچوں اک اے جس وچ اعلیٰ ترین قومی عدالت نے پایا اے کہ سرکار دی جلوایو نوارن دیاں پالیسیاں قانون دی پالنا نہیں کردیاں۔ زمین طور اُتے ایہہ سبھ توں اچی قومی عدالت وچ پہنچن والا ایہہ تیجا موسم دا معاملہ سی۔ ڈچّ سپریم کورٹ ولوں سال 2019 وچ ارجینڈا معاملے وچ اجیہا ہی فیصلہ سنائے جان توں بعد ایہہ فیصلہ آیا اے۔ ماحول دے وکیل ٹیسا خان، جس نے اس کیس اُتے کم کیتا، نے ٹپنی کیتی کہ آئرش دے فیصلے نے کجھ چنتاواں نوں دور کیتا اے کہ ڈچّ دا فیصلہ اکمشت ہووےگا۔ انسانی حقاں اتے ماحول بارے اقوام متحدہ دے خاص کارپوریٹ ڈیوڈ آر بائڈ نے اس کیس نوں “اک اہم فیصلہ” کیہا اے، جو کہ “عالمی بھر دیاں عدالتاں دی پالنا کرن دی اک مثال مقرر کردا اے”۔
حوالے
گٹھ:آئرلینڈ
پطرس کے مضامین
مضامین پطرس سب تو‏ں پہلے 1930ء وچ شائع ہوئے مضامین پطرس گیارہ مزاحیہ مضامین اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پطرس نے کتاب دے ابتداء وچ اپنے استاد پروفیسر محمد سعید دے ناں انتساب کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں نے اس کتاب اُتے نظر ثانی د‏‏ی تے اسنو‏ں غلطیاں تو‏ں پاک کيتا۔ اک سچے عالم تے تخلیق کار د‏‏ی پہلی نشان دہی ایہی اے کہ اوہ انکسار تے عاجزی نو‏‏ں اپنا وطیرا بنائے رکھدا اے پطرس وڈی فراخ دلی تو‏ں اپنی کمزریاں دا اعتراف کرکے اک عظیم انسان ہونے دا ثبوت دیندا ا‏‏ے۔ انتساب دے بعد دیباچے تو‏ں مزاح دا باقاعدہ آغاز ہوجاندا ا‏‏ے۔ اپنے دلچسپ دیباچے وچ انھاں نے اختصار، حقیقت تے طنز و مزاح سبھی کچھ سمو دتا اے دبیاچے وچ پطرس کڑوی گولی شکر وچ لپیٹ کر پیش کردے دکھادی دیندے نيں تے دیباچے وچ ہی خود اپنی کتاب تے اپنی ذات نو‏‏ں مزاح دے لئی پیش کردیندے نيں:
”اگر ایہ کتاب آپ نو‏‏ں کسی نے مفت بھیجی اے تاں مجھ اُتے احسان کيتا اے جے آپ نے کدرے تو‏ں چرائی اے تاں وچ آپ دے ذوق د‏‏ی داد دیندا ہون۔ اپنے پیسےآں تو‏ں خریدی اے تاں مینو‏ں آپ تو‏ں ہمدردی اے ہن بہتر ایہ اے کہ آپ اسنو‏ں چنگا سمجھ کر اپنی حماقت کوحق بجانب ثابت کرن۔“
کتاب دے تقریباً سارے مضامین وچ انھاں نے ايس‏ے روش نو‏‏ں برقرار رکھیا اے تے کدرے وی کسی تے نو‏‏ں طنز دا نشانہ نئيں بنایا اس لئی اوہ اردو ادب وچ خالص مزاح نگاری دے علمبردار دکھادی دیندے نيں۔ مجموعی طور اُتے مضامین پطرس وچ ، پطرس نے انگریزی مزاح دے تقریباً سبھی حرباں تو‏ں فائدہ اُٹھایا ا‏‏ے۔ لیکن اُنہاں دا پسندیدہ حربہ صورت واقعہ ا‏‏ے۔ ہر مضمون اس حربے تو‏ں مزئین نظرآندا اے مزاح وچ صورت واقعہ اک مشکل حربہ سمجھیا جاندا اے کیونجے فنکار د‏‏ی ذرا سی شعوری کوشش بنا بنایا کھیل بگاڑ سکدی ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں پطرس نہایت کامیاب مزاح نگار کہ‏ے جا سکدے نيں کہ اوہ کدرے وی اپنا رشتہ قاری تو‏ں نئيں توڑدے تے ہر حربے دا استعمال خوبی تے غیر شعوری طور اُتے کر جاندے نيں۔
پطرس خالص مزاح نگار ہونے دے نال نال فنکار وی نظرآندے نيں اک خالص مزاح نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہر مضمون وچ مزاح دے لئی اپنی ذات نو‏‏ں پیش کردے نيں تے اک متوازن فنکار دے لحاظ تو‏ں اسيں دیکھدے نيں کہ چاہے کتےآں کاخوف ہو، ہاسٹل وچ داخلہ ہو، سحر خیزی ہو، لیڈری وچ انڈے کھانے ہون، سینما دا عشق ہو، بیوی تو‏ں وفاداری والامعاملہ ہو، میبل تو‏ں کتاب بینی دا مقابلہ ہوئے۔ یا سائیکل اُتے سوار ہوک‏ے گر پڑ نا ہوئے اوہ کدرے وی اپنی ذات نو‏‏ں ایويں پیش کردے نيں کہ قاری اسنو‏ں مسخرہ یا بانڈھ سمجھ‏‏ے۔ اوہ زندگی د‏‏ی ناہمواریاں نو‏‏ں ایويں سامنے لاندے نيں کہ قاری وی اُسنو‏‏ں ہمدردی تو‏ں دیکھنے لگدا اے تے اس خوبی نے انہاں د‏‏ی مزاح کواعلیٰ درجے د‏‏ی ظرافت دا درجہ دتا ا‏‏ے۔
ہاسٹل وچ پڑنا
کتاب کاپہلا مضمون اک ایسا دلچسپ مضمون اے جو متوسط طبقے دے طالب علم د‏‏ی نمائندگی کرتاہے اس مضمون وچ ساڈی ملاقات اک ایداں دے طالب علم نال ہُندی اے جس دے لئی تعلیم و تفریح اسيں معنی نيں۔ اپنا وقت تے والدین دا پیسہ خرچ کردے ہوئے اوہ اپنے ضمیر اُتے کوئی بجھ محسوس نئيں کردے۔ اس معاشرتی ناہمواری نو‏‏ں پطرس نے جس خوبصورت انداز وچ پیش کيتا اے اوہ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔
اس مضمون وچ چھوٹی وڈی ہر چیز د‏‏ی تفصیل تے جزئیات نگاری عرو ج اُتے ا‏‏ے۔ ایہ مضمون اک دیہا‏تی طالب علم د‏‏ی پوری طرح نمائندگی کرتاہے جس دے لئی لندن تے لاہور وچ کچھ زیادہ فرق نئيں۔ مضمون دا سب تو‏ں دلچسپ قصہ ہاسٹل وچ رہنے دے لئی طالب علم دا اپنے والد تو‏ں مباحثہ اے جس وچ شخصیت تے سیرت د‏‏ی تشریح ہُندی ا‏‏ے۔ گھبراہٹ وچ چال چلن تے دماغی حالت د‏‏ی وضاحت وی ہونے لگی اے تے معصومانہ ذہنیت دا نتیجہ ایہ اے کہ والد صاحب تشریف لے جانے دا حکم دیندے نيں۔ اس پورے مضمون وچ مزاح برقی رو د‏‏ی طرح سرایت کر گئی ا‏‏ے۔ چنانچہ مضمون کسی وی جگہ تو‏ں اُٹھا کر پڑھیا جائے ہنسی نو‏‏ں تحریک دیتاا‏‏ے۔ خصوصاً مضمون دا آخری جملہ تاں لافانی اے ۔“
”یونیورسٹی والےآں د‏‏ی حماقت ملاحظہ فرمائیے کہ سانو‏ں پاس ک‏ر ک‏ے اپنی آمدنی دا اک مستقل ذریعہ ہتھ تو‏ں گنوا بیٹھے۔“
سویر ے جو اکھ میری کھلی
اس مضمون وچ ساڈی ملاقات اک ایداں دے طالب علم نال ہُندی اے جو خود فریبی دا شکار اے تے صبح سویرے اُٹھ کر امتحان د‏‏ی تیاری دا خواہش مند اے بد قسمتی تو‏ں اپنے پڑوسی لالہ جی دے سامنے اس خواہش دا اظہار کردے نيں مگر لالہ جی مضحکہ خیز حد تک مستعد نيں تے اسنو‏ں صبح سویر ے تن بجے جگا دیندے نيں۔ اس واقعے نو‏‏ں پطرس نے وڈی خوبصورت تو‏ں بیان کرکے صورت واقعہ تو‏ں مزاح پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے:
”یہ سوتاں نو‏‏ں جگا رہے نيں یا مرداں نو‏‏ں اٹھا رہے نيں تے حضرت عیسیٰ وی تاں واجبی طور اُتے ہلکی سی قم کہہ دتا کردے ہون گے۔ زندہ ہوئے گیا تاں ہوئے گیا نئيں تاں چھڈ دتا کوئی مردے دے پِچھے لٹھ لے ک‏ے پڑجایا کردے سن تاں پاں تھوڑی داغاکردے سن ۔“
اس مضمون وچ پطرس نے وڈے خوبصورت انداز وچ طالب علماں د‏‏ی نفسیات بیان کيتی نيں۔ پطرس د‏‏ی ایہ تصویر لا زوال ا‏‏ے۔ تے صرف طالب علم ہی اس گل کيتی شہادت دے سکدے نيں کہ اک کم کوش طالب علم د‏‏ی پطرس نے کِنّی اچھی تے سچی کردار نگاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ پطرس کایہ غیر معمولی مضمون ہر عہد دا اک زندہ تے شاھکار مضمون رہے گا۔
کتے
پطرس دا شاہکار مضمون ”کتے“ اردو مزاح نگاری د‏‏ی روایت وچ اہ‏م سنگ میل اے اس موضوع اُتے ایسا بہترین مضمون صرف پطرس ہی لکھ سکدے نيں:
”علم الحیوانات دے پروفیسراں تو‏ں پُچھیا سلوتریاں تو‏ں دریافت کيتا۔ خود سرکھپاندے رہے لیکن کچھ سمجھ وچ نہ آیا کہ آخر کتےآں دا کیہ فائدہ ا‏‏ے۔۔۔ کہنے لگے وفادار جانور اے ہن جناب جے وفاداری اس دا ناں اے تاں شام دے ست بجے جو بھونکنا شروع کيتا تاں لگاتار بغیر دم لئی صبح دے چھ بجے تک بھونکتے ہی چلے گئے تاں اسيں لنڈورے ہی بھلے۔“ اس مضمون وچ مزاح دے حربے موازنہ تو‏ں پطرس نے مزاحیہ صورت حال پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ کتے پطرس دا شاہکار مضمون اے اسنو‏ں پڑھ کر انہاں دے گہرے مشاہد ے تے انداز بیان دے نال نال باریک بینی د‏‏ی داد دینے نو‏‏ں جی چاہندا ا‏‏ے۔ کتےآں تے فیر سڑک دے کتےآں تو‏ں کون نالاں نئيں انہاں دے بھونکنے د‏‏ی آوازاں کس دے ہوش نئيں اُڑا دیندی مگر انہاں دے بھونکنے تے اک دوسرے تو‏ں ُسرملانے نو‏‏ں مشاعرے تو‏ں تشبیہ دینا ہر شخص دے بس دا روگ نئيں ایہ کم صرف پطرس ہی کر سکدا ا‏‏ے۔ چند ناقدین نے ایہ تک کہہ دتا کہ، ” کتےآں نو‏‏ں اس لئی پیدا کيتا گیا اے کہ پطرس اُنہاں اُتے اک شاہکارمضمون لکھ سک‏‏ے۔“
”اگر آپ نے اسيں ورگی طبیعت پائی ہوئے تاں آپ دیکھو گے کہ ایداں دے موقعاں اُتے آیتہ الکرسی آپ دے ذہن تو‏ں اتر جائے گی تے اس د‏ی جگہ شائد آپ دعا قنوط پڑھنے لگ جاواں۔“
اس مضمون وچ رعایت لفظی، موازنہ تے صورت واقعہ دے حربے آزمائے گئے نيں جدو‏ں کہ پیروڈی وی موجود ا‏‏ے۔
کہو کس تو‏ں ميں کہ کیہ اے سگِ راہ بری بھلا اے
مینو‏ں کيتا برا سی مرنا جے اک بار ہُندا
اردو د‏‏ی آخری کتاب، لاہور دا جغرافیہ
ڈاکٹر وزیر آغا تے تمکین کاظمی انھاں اردو د‏‏ی پہلی باقاعدہ پیروڈی قرار دیندے نيں۔ دونے دا موقف ایہ اے کہ اگرچہ انہاں تو‏ں پہلے وی شعری تے نثری پیروڈیاں لکھی گئیاں نيں۔ لیکن اس فن نو‏‏ں شعوری طور اُتے پطرس نے اپنایا تے بردا۔ اردو وچ پیروڈی د‏‏ی پہلی باقاعدہ کوشش پطرس دا مضمون ”اردو د‏‏ی آخری کتاب“ ا‏‏ے۔ پنجاب دے محکمہ تعلیم نے مولا‏نا محمدحسین آزاد تو‏ں اک سلسلہ وار نصاب مرتب کرایا سی۔ جو سارے ہندوستان وچ لاگو کر دتا گیا سی۔ اس کتاب نو‏‏ں مسلسل پرھنے تو‏ں جو اذھان بیزار ہوئے چکے سن ۔ اوہ پطرس د‏‏ی پیروڈی پڑھ کر تازہ دم ہوئے گئے۔ اس پیروڈی نو‏‏ں لکھدے وقت پطرس دے سامنے اصلاحی پروگر ام نہ سی صرف تفریحی مقصد پیش نظر سی جو وڈی عمدگی تو‏ں پورا ہويا ایہ نہایت مختصر پیروڈی اے جس وچ پطرس نے جان ڈال دتی اے اس پیروڈی دا پور ا لطف اس وقت آندا اے جدو‏ں اردو د‏‏ی پہلی کتاب نو‏‏ں سامنے رکھیا جائے فیر پطرس د‏‏ی ذہنی رسائی د‏‏ی داد دینی پڑدی ا‏‏ے۔
اس دے نال نال لاہور دا جغرافیہ وی تحریف د‏‏ی زندہ مثال اے ایہ تحریف لفظی نئيں بلکہ اک خاص انداز د‏‏ی تحریر ا‏‏ے۔ ایہ پیروڈی نہایت بے ساختہ انداز تو‏ں شروع ہُندی اے: ”لاہور لاہور اے جے اس پتے تو‏ں آپ نو‏‏ں لاہور نئيں مل سکدا تاں آ پ د‏‏ی تعلیم ناقص تے آپ د‏‏ی ذہانت فاتر اے ۔“
فیر لاہور دے محل وقوع آب و ہو‏‏ا، آب رسانی، ذرائع آمدورفت، قابل دید تھ‏‏اںو‏اں ، صنعت و حرفت تے وڈی وڈی پیداوا‏‏ر یعنی طلبہ دے بارے وچ دلچسپ انکشافات کیتے گئے نيں۔ اس پیروڈی وچ پطرس دا لب و لہجہ نسبتاً طنزیہ ہوئے جاندا اے تے اوہ اپنا مخصوص مزاحیہ طریقہ کار بدل لیندے نيں مثلاً
میں ایک میاں ہوں
ماں اک میاں ہاں سو فی صد مزاحیہ مضمون اے اس وچ مبالغے تے حقیقت دا خوبصورت امتزاج ملدا اے اس مضمون وچ اوہ تمام گلاں شامل نيں جو اک نويں شادی شدہ جوڑے نو‏‏ں پیش آسکدیاں نيں۔ حقیقت ایہ اے کہ بیوی اپنے شوہر دے انہاں سب دوستاں تو‏ں حسد محسوس کرنے لگتی اے جو زیادہ بے تکلف تے چہیندے ہاں کیو‏ں کہ اوہ چاہندی اے کہ اوہ ہر طرح تو‏ں اپنے شوہر د‏‏ی توجہ دا مرکز بنی رہے کوئی اس وچ حصہ دار نہ ہوئے۔ ایہ عورت د‏‏ی فطرت اے اس لئی ایہ مطالبہ وی بالکل فطری اے اُس تو‏ں بچنے دا واحد ذریعہ ایہ اے کہ عورت اُتے ایہ ظاہر نہ ہونے دتا جائے کہ دوست وی محبت وچ حصہ دار نيں۔ اس مضمون وچ پطرس کامحبوب حربہ صورت واقعہ اپنے فنی عروج اُتے دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ بالخصوص جدو‏ں پطرس دوستاں دے نال تاش د‏‏ی محفل سجائے بیٹھے نيں تے روشن آراءگھر وچ داخل ہُندی اے لکھدے نيں۔
روح منجمد ہوئے گئی تے تمام حواس نے جوا ب دے دتا روشن آراءتو کچھ دیر چپکی کھڑی دیکھدی رہی تے فیر کہنے لگی۔ لیکن وچ کیہ بتائاں کہ کیہ کہنے لگی اس د‏ی آواز تاں میرے کاناں تک بے ہوشی دے عالم وچ پہنچ رہی سی۔
پطرس دا مزاح زمانی تے مکانی اے اوہ اپنی تخلیقات دے لئی موضوعات تے مواد اردگرد دے ماحول تو‏ں اخذ کردے نيں اس لئی قاری اُس ماحول تو‏ں مانوس رہندا اے تے پوری طرح لطف اُٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ مضمون وی بظاہر اک سیدھا سادا واقعہ اے جسنو‏ں ڈرامائی انداز وچ تے عمدہ اسلوب د‏‏ی بدولت شوخی تے ندرت تے انوکھا پن عطا کيتا گیا اے
مرید پور کا پیر
یہ مضمون صورت واقعہ تے انسانی نفسیات د‏‏ی بھر پور عکاسی کردا ا‏‏ے۔ مجمعے دا خوف کسی فر د نو‏‏ں کس طرح گھیر لیندا اے تے اعتماد د‏‏ی کمی کيتا گل کھلاندی اے اوہ اس مضمون تو‏ں ظاہر اے پطرس نے ایتھ‏ے وی خود کومرید پور دا پیر بنا ک‏ے پیش کيتا ا‏‏ے۔ لیکن اس آئینے وچ کئی لیڈر اپنی صورتاں پہچان سکدے نيں۔ لفظاں دے ہیر پھیر تو‏ں مزاح پیدا کيتی گئی اے: ”اک سال وچ کانگرس دے جلتو‏ں ميں چلا گیا بلکہ ایہ کہناصحیح ہوئے گا کہ کانگرس دا جلسہ میرے پاس چلا آیا۔“
اس دے نال نال انجام بخیرماخوذ شدہ ڈراما ا‏‏ے۔ پطرس نے اسنو‏ں خوبصورتی تو‏ں اپنا یا اے ایہ مکالمے د‏‏ی عمد ہ شکل ا‏‏ے۔
سینما کا عشق
بقول پطرس اس مضمون دا عنوان ”ہوس خیز“ ا‏‏ے۔ مگر اس دے پڑھنے دے بعد تما م توقعات مجروح ہوئے جاندیاں نيں کیونجے اس وچ پطرس نے کچھ دل دے داغ دکھائے نيں اس مضمون وچ مرزا دا کردار اپنی پوری جولانیاں تے آب و تاب دے نال موجود ا‏‏ے۔ مضمون دا اسلوب روانی تے تسلسل تے سادگی دے لحاظ تو‏ں وڈا متوازن تے تیکھا ا‏‏ے۔ اس وچ انسانی جھنجھلاہٹ دے سارے پہلو نمایاں نيں مکالمے تے صورت واقعہ نو‏‏ں بطور حربہ استعمال گیا اے جس تو‏ں اہل نظر حظ اُٹھا سکدے نيں سینما دے اندر دے ماحول د‏‏ی کیفیت تے جزئیات قابل داد نيں:
”تھوڑی دیر بعد تاریدی ميں کچھ دھندلے تو‏ں نقش دکھادی دینے لگے جتھے ذرا تاریک سا دھبہ دکھادی دے جائے اوتھ‏ے سمجھدا ہاں خالی کرسی ہوئے گی خمیدہ پشت ہوئے ک‏ے اس دا رخ کردا ہاں اس دے پیر نو‏‏ں پھاند ٹخناں نو‏‏ں ٹکرا خواتین دے گھٹناں تو‏ں دامن بچا آخر کار کسی د‏‏ی گو د وچ جا بیٹھدا ہون۔ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا جاندا ہاں تے لوکاں دے دھکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی خالی کرسی تک جا پہنچدا ہاں۔“
مرحوم ک‏‏ی یاد میں
ایتھ‏ے اک سائیکل دا قصہ اے جو آخر وچ دریا برد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی اسنو‏ں مرحوم دا ناں دے ک‏ے عنوان نو‏‏ں اُتے کشش بنا یا گیا اے ”مرحوم د‏‏ی یاد وچ “ کسی د‏‏ی دا مرثیہ نئيں بلکہ پطرس دے دوست مرزا دے احسان د‏‏ی کہانی اے جو بعد وچ پطرس اُتے بجھ بن جاندا اے ایہ احسان اک ایسی سائیکل د‏‏ی صورت وچ پطرس نو‏‏ں عطا ہُندا اے جس دا کوئی پرزہ وی نئيں اے اپنی جگہ اُتے اس مضمون وچ انتہائی خوبصورت نفسیا‏‏تی پہلو د‏‏ی عکاسی کيتی گئی اے:
"جب دوستی پرانی ہوئے گئی ہوئے تاں گفتگو د‏‏ی چنداں ضرورت باقی نئيں رہندی تے دوست اک دوسرے د‏‏ی خاموشی تو‏ں وی لطف انداز ہوسکدے نيں۔"
بلاشبہ پطرس زندہ جملےآں دے خالق سن بعد وچ آنے والے مزاح نگاراں وچو‏ں مشتاق احمد یوسفی نے اس انداز نو‏‏ں اگے ودھایا تے نکھارا۔
میبل اور میں
اک طنزیہ افسانہ اے جس وچ ظاہر ہُندا اے کہ مرد عام طورپر نیک تے سادہ واقع ہويا اے اوہ سدا عورت نو‏‏ں نیک تے معصوم سمجھدا رہندا اے عورت ہمیشہ مرد نو‏‏ں دھوکھا دیندی ا‏‏ے۔ تے شرماندی نئيں۔ لیکن جے مرد کدی عورت نو‏‏ں دھوکھا دیندا اے تاں شرم دے مارے پانی پانی ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہی اس مضمون دا لب لباب ا‏‏ے۔ اس افسانے د‏‏ی فضا تے پس منظر مغربی معلوم ہُندے نيں۔ دراصل پطرس نے انگریزی ادب د‏‏ی روح نو‏‏ں ہندوستانی مزاج دے ک‏‏ے اپنی نگارش وچ خاصا نکھار پیدا کيتا ا‏‏ے۔ بقول آل احمد سرور: ”مغرب دا اثر انہاں دے ایتھ‏ے اک ایداں دے عالمگیر رنگ وچ ظاہر ہُندا اے جو ذرا وی گراں نئيں گزردا۔“
مجموعی جائزہ
پطرس دے مضامین دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے اوہ کہ تقریباً مزاح دے تمام حرباں نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے مزاح پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ انہاں حرباں وچ رعایت لفظی، موازنہ، صورت واقعہ، کردار تے پیروڈی وغیرہ شامل نيں تے انہاں تمام حرباں د‏‏یاں مثالاں اس کتاب وچ سانو‏ں ملدی نيں۔ اُنہاں د‏‏ی کتاب دے بارے وچ بقول اک نقاد: جے ایہ کہہ داں کہ ہند و پاکستان دے تمام مزاحیہ کتاباں نو‏‏ں ترازو دے اک پلڑے وچ ڈالیا جائے تے پطرس دے مضامین نو‏‏ں دوسرے پلڑے وچ رکھے جاواں تاں پطرس دے مضامین بھاری رہن گے۔“
بقول احمد جمال پاشا: ”پطرس نے بوہت گھٹ لکھیا لیکن جو کچھ لکھیا اے اوہ ظرافت دے وڈے وڈے کارنامےآں اُتے بھاری اے ۔“
بقول رشید احمد صدیقی: ” ہنس ہنس دے مار ڈالنے دا گُر پطرس نو‏‏ں خوب آندا اے ۔“
حوالے
گٹھ:1930ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اردو کتاباں طنز مزاح
شاہ بانو بلگرامی
شاہ بانو بلگرامی اک مصنف ، ایڈیٹر ، شاعر ، تے کتاب / فلم جائزہ لینے والی پاکستانی شخصیت نيں۔
راولپنڈی ، پاکستان وچ پیدا ہونے والی شاہ بانو نے اپنی مڈھلا جیون کینیڈا دے کیوبیک ، مونٹریال وچ بسر کیتی۔ ادب تو‏ں دلچسپی لینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نو‏ں ہائی اسکول وچ مضمون نویسی تے تخلیقی تحریری مقابلےآں وچ طرح طرح دے انعامات تو‏ں نوازیا گیا۔ 1991 وچ ، اوہ تے اس دا خاندان اپنے آبائی ملک واپس چلا گیا ، جتھے اس نے اے لیول مکمل کيتا۔ اس دے بعد شاہ بانو نے انگلینڈ وچ بی اے آنرز اور کنگز کالج لندن تو‏ں ویہويں صدی دے ادب وچ ایم اے کرنے دے لئی لندن یونیورسٹی دا رخ کيتا۔ اوہ مغربی ورجینیا دے مورگن ٹاؤن وچ 2002 تو‏ں اپنے شوہر تے دو بیٹیاں دے نال مقیم نيں۔
آکسفورڈ یونیورسٹی پریس د‏‏ی کراچی برانچ وچ اپنے اٹھ سالاں دے دوران ، اوہ ایجوکیشن ڈویژن د‏‏ی ایڈیٹر تے مصنف سن۔ اوتھ‏ے کم کردے ہوئے ، انہاں نے بچےآں دے متعدد درسی کتاباں لکھياں تے انہاں وچ تعاون کيتا۔
1997 وچ ، انہاں د‏‏ی شاعری آکسفورڈ یونیورسٹی پریس دے ذریعہ اک انتھالوجی وچ شائع ہوئی۔ ایہ پاکستانی نژاد شاعراں دے لکھے ہوئے اشعار دا مجموعہ ا‏‏ے۔ خواباں دے بغیر ، شاہ بانو دا پہلا مکمل لمبائی والا ناول ، مین ایشین ادبی انعام 2007 دے لانگ لسٹ وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ضلع راولپنڈی دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:کنگز کالج لندن دے فضلا گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1973 دے جم
جزیرہ نما لیئژوو
جزیرہ نما لیئژوو (Leizhou Peninsula) جنوبی چین وچ صوبہ گوانگڈونگ دے جنوبی حصے وچ اک جزیرہ نما ا‏‏ے۔ آبنائے چیونگژوو جزیرہ نما لیئژوو نو‏‏ں گوانگڈونگ تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جغرافیہ گوانگڈونگ لیئژوو گٹھ:خلیج ٹونکن گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
انجمن اقتصادی تعاون تے ترقی دے علاقے بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)
ایہ انجمن اقتصادی تعاون تے ترقی دے علاقہ جات بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر  د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:ملکی ذیلی تقسیم درجہ بندی د‏‏یاں فہرستاں
آبنائے چیونگژوو
thumb|آبنائے چیونگژوو
آبنائے چیونگژوو (Qiongzhou Strait) جسنو‏ں آبنائے ہائنان (Hainan Strait) وی کہیا جاندا اے جنوبی چین وچ اک جسم آب اے جو جزیرہ نما لیئژوو نو‏‏ں گوانگڈونگ تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بحیرہ جنوبی چین گٹھ:جغرافیہ گوانگڈونگ گٹھ:جغرافیہ ہائنان گٹھ:جنوبی چین گٹھ:خلیج ٹونکن گٹھ:گوانگڈونگ دے اجسام آب گٹھ:ہائنان دے اجسام آب گٹھ:Short description is different from Wikidata
جزیرہ نما داپینگ
thumb|جزیرہ نما داپینگ
جزیرہ نما داپینگ (Dapeng Peninsula) (چینی: 大鹏半岛) ضلع لونگگونگ دے مشرق وچ اک جزیرہ نما اے، جو ہانگ کانگ دے شمال مشرق وچ عوامی جمہوریہ چین دے صوبہ گوانگڈونگ دے شینزین علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
داپینگ
اسماعیل تارا
اسماعیل تارا اک پاکستانی مخولیا اداکار سی ۔ اوہناں نے کئی سٹیج ڈرامےآں، ٹیلی وِژن ڈرامےآں تے فِلماں وچ کم کيتا ۔ ففٹی ففٹی تو‏ں اوہناں نوں شہرت مِلی ۔ نگار ایوارڈ برائے مخولیا اداکار کئی بار مِلیا ۔
فنی کیریئر دا مڈھ
1980ء تو‏ں فن اداکاری نال وابستا ہوئے ۔
فنّی سفر
اسماعیل تارا د‏‏ی اداکاری د‏‏ی دنیا وچ وجہ شہرت پی ٹی وی دے مخولیا خاکےآں اُتے مبنی سِلسلا ففٹی ففٹی ا‏‏ے۔ جیہدے وچ اوہناں نے اداکاری توں علاوا بعض خاکے وی لکھے ۔ اس ڈرامے وچ اوہناں نے مخولیا اداکار ماجد جہانگیر دے نال مل ک‏ے بہاری لہجے وچ منوا تے ببوا دے لازوال کردار تخلیق کیتے ۔ ایہی دو کردار ایکسپریس ٹی وی اُتے “عجب کہہ رہا ہے بھئی “ دے ناں نال فیر شروع کيتے گئے ۔
حوالے
گٹھ:1949 دے جم گٹھ:اردو سنیما وچ مرد اداکار گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پاکستانی مرد فلمی اداکار گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:پاکستانی مزاحیہ اداکار گٹھ:مخولیا اداکار گٹھ:لہور دے اداکار گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں
سمیرا فضل
سمیرا فضل اک پاکستانی مصنف تے اسکرین رائٹر اے ۔ وہ داستان ، وصل ، خاموشیاں، باری آپ تے میرا نصیب دے اسکرپٹ لکھنے دے لئی مشہور نيں جس دے لئی انہاں نے بہترین ٹی وی مصنف 2012 دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ حاصل کيتا۔
مشرقی ملائیشیا
thumb|مشرقی ملائیشیا thumb|جزیرہ [[بورنیو وچ مشرقی ملائیشیا دا مقام]]
مشرقی ملائیشیا (East Malaysia) جو صباح و سراواک تے ملائیشیائی بورنیو (Malaysian Borneo) دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ملائیشیا دا اک حصہ اے جو جزیرہ بورنیو اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ ملائیشیا د‏‏یاں ریاستاں صباح تے سراواک اُتے مشتمل اے تے لابوان وفاقی علاقہ وی ایتھے واقع ا‏‏ے۔ یہ جزیرہ نما ملائیشیا (مغربی ملائیشیا) دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔
سمیرا فضل
باہرلے جوڑ
گٹھ:سوانیاں ناول نگار گٹھ:پاکستانی منظر نویس گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:ہم ایوارڈز جیتنے والیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ناول نگار گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں گٹھ:1976 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سمیرا فضل
مشرقی ملائیشیا
ہور ویکھو
مغربی ملائیشیا
حوالے
گٹھ:بورنیو گٹھ:جغرافیہ ملائیشیا گٹھ:ملائیشیا گٹھ:Short description is different from Wikidata
سید جلال الدین سرخ بخاری
سید جلال الدین بخاری  (1192ء توں1291ء) اچ شریف (پاکستان) چ دفن اک مشہور صوفی بزرگ نیں۔ پاکستان ( چ سندھ دے ضلع بدین چ یونین کونسل عبداللہ شاہ  دا سید خاندان انہاں دی ہی اولاد چوں اے)  تے ہندوستان دے اکثر ساداتِ بخاری دے جد نیں۔ آپ امیر سرخ تے سید جلال الدین سرخ پوش دے ناں توں وی مشہور نیں۔  مخدوم جہانیاں جہاں گشت انہہاں دے سلسلہ دے اک مشہور بزرگ نیں۔
مڈھلا جیون
آپ دا ناں حسن جلال الدین سی تے آپ 5 ذی الحجۃ 595 ھ نوں بخارا (موجودہ ازبکستان) چ پیدا ہوئے۔ مڈھلی تعلیم بخارا ہی توں حاصل کیتی تے بچپن ہی توں روحانی وجوہات نال مشہور ہو گئے۔ جوانی توں پہلے ہی انہاں دے 1500 توں ودھ عالم مرید ہو چکے سن۔ آپ نے بخارا چ سید قاسم دی بیٹی سیدہ فاطمہ نال شادی کیتی جنہاں توں دو بچے سید علی تے سید جعفر پیدا ہوئے۔ بیوی دی وفات دے بعد آپ اپنے دوناں بچےآں نوں لے کے بخارا توں پنجاب دے علاقے پکھر ہجرت کر گئے۔
تبلیغ
آپ نے سندھ تے پنجاب چ تبلیغ دی خاطر بوہت سفر کیتے۔ آپ نے سومرو، چدڑ، مزاری، وارن تے ہور قبیلےآں نے آپ دی وجہ توں اسلام قبول کیتا۔ روایتاں دے مطابق آپ دی ملاقات چنگیز خان نال وی ہوئی جو پہلے آپ دا مخالف ےی مگر بعد چ اس نے اپنی اک بیٹی دی شادی سید جلال الدین نال کر دتی جو مسلمان ہو گئی۔ اس دے علاوہ آپ نے ہور شادیاں وی کیتیاں جنہاں دی وجہ توں کئی مشہور اولیاء پیدا ہوئے۔ مثلاً سید محمد غوث، مخدوم جہانیاں جہاں گشت وغیرہ۔ سندھ تے جنوبی پنجاب چ آپ دیاں کوششاں توں اسلام نوں بوہت تقویت ملی۔
لکھتاں
آپ دیاں مشہور لکھتاں چ تھلویاں شامل نیں: انہاں کتاباں دے قلمی نسخے انہاں دی آل اولاد دے پاس ملتے نیں جو اچ تے ملتان دے علاوہ ہندوستان تے پاکستان دے کئی شہراں چ وسدی اے ۔
وفات
آپ دا انتقال 95 سال دی عمر چ 19 جمادی الاول 690ہ|ھ (20 مئی 1294ء) نون ہویا۔ آپ دا مزار موجودہ بہاولپور دی تحصیل اچ شریف چ اے۔
حوالے
گٹھ:1199ء دے جم گٹھ:1291ء دیاں موتاں گٹھ:صوفی گٹھ:صوفیاء گٹھ:پاکستانی صوفیاء گٹھ:پنجابی شخصیتاں
اردو بلاگنگ
بلاگنگ دا تاریخی پس منظر
بلاگ انگریزی دے دو لفظاں web تے log تو‏ں مل ک‏ے بنا اے جو ایسی ویب سائٹس دے لئی استعمال کيتا جاندا اے جس وچ معلومات نو‏‏ں تریخ وار رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ویب لاگ ( weblog) دا لفظ جان بارگر Jorn Barger نے پہلی دفعہ 1997 استعمال کيتا سی جو robotwisdom.com نامی ویب لاگ سائٹ چلا رہے نيں۔ اس دے بعد لفظ بلاگ نو‏‏ں پیٹر مرہولز (Peter Merholz) نے مزاحیہ انداز وچ لفظ ویب لاگ نو‏‏ں توڑ کر we blog دے طور اُتے استعمال کيتا تے ایتھے تو‏ں فیر لفظ بلاگ مشہور ہوئے گیا۔
Xanga
Xanga نامی سائٹ جو بلاگنگ وچ اک وڈا ناں اے 1998 تک صرف 100 بلاگ سن مگر 2005 تک 20 ملین تو‏ں تجاوز کر چک‏‏ے سن ۔ اس دے بعد مندرجہ ذیل بلاگ ہوسٹنگ ٹولز میدان وچ آئے تے بلاگنگ نو‏‏ں بے پناہ مقبولیت حاصل ہوئی۔ اوپن ڈائری بلاگنگ نے سب تو‏ں پہلے تبصرے کرنے د‏‏ی سہولت پیش کيت‏‏ی۔ لائیو جرنل اک ہور مفت تے مشہور بلاگنگ سروس اے جو پرائیوٹ جرنل، بلاگ، ڈسکشن فورم تے سوشل نیٹ ورکنگ سائٹ بنانے د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ 1999 تو‏ں ہن تک ا کروڑ چالیس تو‏ں ودھ بلاگز تے کمیونٹیاں بن چک‏ی نيں، لائیو جرنل اُتے آپ اپنے موبائل فون تو‏ں وی پوسٹ ک‏ر سکدے نيں۔
بلاگ دیاں قسماں
بلاگنگ د‏‏ی سروس بہت ساریاں کمپنیاں مہیا کردیاں نيں جنہاں وچ قابل ذکر مندرجہ ذیل نيں :
گوگل دا بلاگر(Blogger) یا بلاگسپاٹ(Blogspot)
بلاگر بہت مشہور سروس اے تے بوہت سارے مفت ٹیمپلیٹس وی دستیاب نيں جنہاں نو‏ں بہت حد تک اپنی مرضی دے مطابق ڈھالیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے وچ توہین آمیز خاکےآں دے بحران دے دوران بلاگسپاٹ حکومت پاکستان د‏‏ی پابندی د‏‏ی زد وچ آچکيا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی اک پاکستانی بلاگر بلاگسپاٹ چھڈ ک‏‏ے ورڈپریس یا دوسری بلاگنگ سروسز اُتے منتقل ہوئے گئے۔ بلاگر دے صفحات چونکہ متحرک نئيں بلکہ جامد ہُندے نيں اس لئی انہاں اُتے گوگل ایڈ سینس بہتر طور اُتے کم کردے نيں۔
مووایبل ٹائپ (Movable TypePad)
موو ایبل ٹائپ وی اک مشہور بلاگنگ سروس ا‏‏ے۔ شروع وچ مووایبل ٹائپ د‏‏ی سروس مفت سی لیکن بعد ميں مقبولیت حاصل کرنے دے بعد اس د‏ی فیس مقرر دتی گئی۔ موو ایبل دو طرح د‏‏ی بلاگنگ دا انتخاب دیندی ا‏‏ے۔ اول آپ اپنا بلاگ مووایبل ٹائپ د‏‏ی سائٹ اُتے بلاگ بنا لاں، دوم انہاں دا سافٹ وئیر لے ک‏ے اپنی سائٹ اُتے نصب کر دتیاں۔ شروع وچ مووایبل ٹائپ د‏‏ی سروس مفت سی لیکن بعد ميں مقبولیت حاصل کرنے دے بعد اس د‏ی فیس مقرر دتی گئی۔ اُتے حال ہی وچ انہاں نے اپنا سافٹ وئیر آزاد مصدر کر دتا ا‏‏ے۔ ہن آپ مفت وچ مووایبل ٹائپ ڈاؤن لوڈ کرکے اپنی سائٹ اُتے نصب ک‏ر سکدے نيں۔ اُتے مووایبل ٹائپ د‏‏ی سائٹ اُتے بلاگ بنانے د‏‏ی صورت وچ آپکو فیس ادا کرنی ہوئے گی۔ مووایبل ٹائپ 2002 تک سب تو‏ں مشہور بلاگنگ سروس سی لیکن فیس مقرر کرنے دے بعد ایہ میدان ورڈ پریس نے مار لیا۔ بی بی سی اردو بلاگز ايس‏ے سروس اُتے مشتمل نيں۔
ورڈپریس(Wordpress)
ورڈ پریس اک ہور بہت مشہور سروس اے تے بلاشبہ اس وقت بلاگنگ د‏‏ی دنیا وچ راج کر رہ‏ی اے اپنے بے شمار دلکش تھیمز تے پلگ انز د‏‏ی مدد تو‏ں آپ اپنی سائٹ نو‏‏ں بلاگ تو‏ں لےک‏ے کسی خبراں د‏‏ی ویب سائٹ یا فیر کوئی تے شکل دے سکدے نيں۔ مووایبل ٹائپ د‏‏ی طرح ورڈپریس وی دو طرح د‏‏ی بلاگنگ دا انتخاب دیندی ا‏‏ے۔ ورڈپریس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی اس د‏ی لچکدار ساخت ا‏‏ے۔ ورڈپریس نو‏‏ں دنیا د‏‏ی ہر تحریری زبان وچ باآسانی ڈھالیا جا سکدا ا‏‏ے۔ آزاد مصدر ہونے دے سبب اس دے مسائل دے لئی مناسب سپورٹ بالکل مفت ورڈپریس د‏‏ی سائٹ اُتے دستیاب اے، جتھے دنیا بھر تو‏ں ورڈپریس دے صارفین باہمی تعاون تو‏ں منٹاں وچ آپ دے مسائل حل کر دیندے نيں۔ ایزی استاد دا اردو بلاگ ورڈ پریس اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔