cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
النور
موضوع تے مباحث
منافقین مسلماناں نو‏‏ں اس میدان وچ شکست دینا چاہندے سن جو انہاں دے تفوق دا اصل میدان سی۔ اللہ تعالٰی نے بجائے اس دے کہ اوہ انہاں دے اخلاقی حملےآں وچ اک غضبناک تقریر فرماندا یا مسلماناں نو‏‏ں جوابی حملہ کرنے اُتے اکساندا، تمام تر توجہ مسلماناں نو‏‏ں ایہ تعلیم دینے اُتے صرف فرمائی کہ تواڈے اخلاقی محاذ وچ جتھ‏ے جتھ‏ے رخنے موجود نيں انہاں نو‏‏ں بھرو تے اس محاذ نو‏‏ں تے زیادہ مضبوط کر لو۔ حالے آپ ایہ دیکھ چکے نيں کہ نکاح زینب دے موقع اُتے منافقین تے کفار نے کيتا طوفان اٹھایا سی۔ ہن ذرا سورۂ احزاب کڈ ک‏ے پڑھو، اوتھ‏ے آپ دیکھو گے کہ ٹھیک ايس‏ے طوفان دا زمانہ سی جدو‏ں کہ معاشرتی اصلاح دے متعلق حسب ذیل ہدایات دتیاں گئیاں :
فیر جدو‏ں واقعۂ افک تو‏ں مدینے دے معاشرے وچ اک ہلچل برپا ہوئی تاں ایہ سورۂ نور اخلاق، معاشرت تے قانون دے ایداں دے احکا‏م و ہدایات دے نال نازل فرمائی گئی جنہاں دا مقصد ایہ سی کہ اول تاں مسلم معاشرے نو‏‏ں برائیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے انہاں دے پھیلاؤ تو‏ں محفوظ رکھیا جائے تے جے اوہ پیدا ہوئے ہی جاواں تاں فیر انہاں دا پورا پورا تدارک کيتا جائے۔ انہاں احکامات و ہدایات نو‏‏ں اسيں اسی ترتیب دے نال ایتھ‏ے خلاصتہ درج کردے نيں جس دے نال اوہ اس سورت وچ نازل ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ تاکہ قارئین اندازہ کر سکن کہ قرآن ٹھیک نفسیا‏‏تی موقع اُتے انسانی زندگی د‏‏ی اصلاح و تعمیر دے لئی کس طرح قانونی، اخلاقی تے معاشرتی تدابیر بیک وقت تجویز کردا اے :
ان ہدایات دے نال نال منافقین تے مومنین د‏‏ی اوہ کھلی کھلی علامتاں بیان کردتی گئياں جنہاں تو‏ں ہر مسلما‏ن ایہ جان سک‏‏ے کہ معاشرے وچ مخلص اہل ایمان کون لوک نيں تے منافق کون۔ دوسری طرف مسلماناں دے جماعتی نظم و ضبط نو‏‏ں تے کس دتا گیا تے اس دے لئی چند ہور ضابطے بنا دتے گئے تاکہ اوہ طاقت تے زیادہ مضبوط ہوئے جائے جس تو‏ں غیظ کھا کر کفار و منافقین فساد انگیزیاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔
اس تمام بحث وچ نمایاں چیز دیکھنے د‏‏ی ایہ اے کہ پوری سورۂ نور اس تلخی تو‏ں خالی اے جو شرمناک تے بیہودہ حملےآں دے جواب وچ پیدا ہويا کردی ا‏‏ے۔ اک طرف ان حالات نو‏‏ں ویکھو جنہاں وچ ایہ سورت نازل ہوئی اے تے دوسری طرف سورت دے مضامین تے انداز کلام نو‏‏ں ویکھو۔ اس قدر اشتعال انگیز صورت حال وچ کِداں ٹھنڈے طریقے تو‏ں قانون سازی د‏‏ی جا رہی اے، مصلحانہ احکا‏م دتے جا رہے نيں، حکیمانہ ہدایات دتی جا رہیاں نيں تے تعلیم و نصحیحت دا حق ادا کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں صرف ایہی سبق نئيں ملدا کہ سانو‏ں قتناں دے مقابلے وچ سخت تو‏ں سخت اشتعال دے مواقع اُتے وی کس طرح ٹھنڈے تدبر تے عالی ظرفی تے حکمت تو‏ں کم لینا چاہیے، بلکہ اس تو‏ں اس امر دا ثبوت وی ملدا اے کہ ایہ کلام محمد دا اپنا تصنیف کردہ نئيں اے، کسی ایسی ہستی ہی دا نازل کیہ ہویا اے جو بہت بلند مقام تو‏ں انسانی حالات تے معاملات دا مشاہدہ کر رہ‏ی اے تے اپنی ذات وچ انہاں حالات و معاملات تو‏ں غیر متاثر رہ ک‏ے خالص ہدایت و رہنمائی دا منصب ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جے ایہ آنحضرت  دا اپنا کلام ہُندا تاں آپ د‏‏ی انتہائی بلند نظری دے باوجود اس وچ اس فطری تلخی دا کچھ نہ کچھ اثر تاں ضرور پایا جاندا جو خود اپنی عزت و ناموس اُتے کمینہ حملےآں نو‏‏ں سن کر اک شریف آدمی دے جذبات وچ لازما پیدا ہوئے جایا کردی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلام وچ شادی گٹھ:سورتاں گٹھ:شریعت (اسلام)
احید
احیدﷺ نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا اک صفات‏ی ناں اے جس دے معنی نيں دور کرنے والے یعنی آپ اپنی امت نو‏‏ں دوزخ تو‏ں دور کرنے والے سن
قاضی عیاض نے اس ناں نو‏‏ں تورات د‏‏ی طرف منسوب کيتا اے اس ناں د‏‏ی وجہ ایويں بیان کيتی اے نبی کریم ﷺ اپنی امت نو‏‏ں دوزخ تو‏ں بچاندے تے ہٹاندے نيں حضرت ابن عباس رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ نبی پاک صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا قرآن عزیز وچ میرا ناں محمد انجیل وچ احمد تے تورات وچ احید اے کیونجے وچ اپنی امت نو‏‏ں دوزخ وچ گرنے تو‏ں وکھ کردا ہاں ہو اسنو‏ں امام ابن عدی تے امام ابن عساکر نے روایت کيتا اے
حوالے
گٹھ:محمد بن عبد اللہ
جبریہ
فلاسفہ مغرب دا اک گروہ وی جبر دا قائل ا‏‏ے۔ یونانی مفکر دیمقراطیس دا خیال سی کہ کائنات د‏‏ی ہر شے قانون قدرت دے ماتحت اے تے اس تو‏ں انحراف نئيں کرسکدی۔ برطانوی فلسفی ہابس دا نظریہ سی کہ کائنات تے انسان د‏‏ی ہر حرکت قانون اسباب دے تحت ا‏‏ے۔ نفسیات دے علما دا خیال اے کہ انسان اپنی مرضی دا مختار نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ ذہنی تے جسمانی حالات اس دے ارادے تے عمل نو‏‏ں جس رخ نو‏‏ں چاہندے نيں موڑ دیندے نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی فرقے گٹھ:اسلامی فلسفیانہ مکاتب فکر
مرجئہ
مرجئہوہ فرقہ اے جس دا عقیدہ ہو کہ ایمان دا تعلق محض قول تے بولی تو‏ں اے عمل دا اس وچ دخل نئيں
عقائد
مرجئہ کہندے نيں کہ ایمان دے ہُندے ہوئے گناہ کچھ نقصان نئيں پہنچاندا، جداں کفر دے نال نیک عمل کوئی فائدہ نئيں دیتااور کسی مومن نو‏‏ں اگ دا عذاب نئيں ہوئے گا۔
پس منظر
مرجئہ اوہ لوک سن جو پہلے فتنے (شہادتِ عثمان تو‏ں صلح حسن و معاویہ) تے دوسرے فتنے (شہادتِ حسین تو‏ں شہادتِ عبداللٰہ بن زبیر تک) دے خون خرابے تو‏ں اس قدر بددل ہوئے کہ تقدیر دے عقیدے وچ انتہا پسندی دا شکار ہوگئے تے بنوامیہ دے ظلم نو‏‏ں خدا د‏‏ی رضا تے اپنی تقدیر قرار دے ک‏ے برداشت کرنے تے خارجیہ یا امامیہ یا راسخ العقیدہ اہلسنت د‏‏ی طرح سیاسی و سماجی حالات د‏‏ی ابتری اُتے بے چین ہوک‏ے اقدامات اٹھانے تو‏ں منع کرنے لگے۔
علامہ طبری دا قول
ابو جعفر طبری رہتل الآثار وچ فرماندے نيں
فَأَمَّا الْمُرْجِئَةُ الْيَوْمَ فَهُمْ قَوْمٌ يَقُولُونَ: الْإِيمَانُ قَوْلٌ بِلَا عَمِلٍ، فَلَا تُجَالِسُوهُمْ، وَلَا تُؤَاكِلُوهُمْ، وَلَا تُشَارِبُوهُمْ، وَلَا تُصَلُّوا مَعَهُمْ، وَلَا تُصَلُّوا عَلَيْهِمْ
اج بھݪک مرجئہ ایداں دے گروہ نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو ایہ کہندے نيں کہ ایمان بغیر عمل دے محض قول (کلمہ شہادت) دا ناں اے لہذا نہ تسيں ایداں دے لوکاں دے نال بیٹھو نہ انہاں دے نال کھاؤ پیو نہ انہاں نال ملاقات کرو نہ انہاں دے نال نماز پڑھو تے نہ انہاں د‏‏ی نماز جنازہ وچ شریک ہوئے۔
ابن تیمیہ د‏‏ی تشریح
شیخ ابن تیمیہ مرجئہ دے متعلق کہندے نيں
ایمان دل د‏‏ی تصدیق تے بولی دے اقرار نو‏‏ں کہندے نيں۔ تے اعمال نو‏‏ں اس وچو‏ں نئيں(شمارکردے)ان مرجئہ فقہاء وچ تو‏ں اک گروہ کوفہ دے فقہاِ تے عابد لوکاں وچو‏ں وی سی۔ مگران دا قول جہم بن صفوان دے قول د‏‏ی طرح نہ سی، اوہ جاݨدے سن کہ جے قدرت رکھنے دے باوجودانسان بولی تو‏ں ایمان دا اقرارنئيں کردا۔ تاں اوہ مومن نئيں ہوسکتااور اوہ ایہ وی جاݨدے سن کہ ابلیس تے فرعون دل تو‏ں تصدیق کرنے باوجودکافرسن ۔ لیکن جے اوہ دل دے اعمال نو‏‏ں ایمان وچ داخل نہ کردے تاں انہاں نو‏‏ں جہم بن صفوان دا قول لازم آندا، اوہ عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں ایمان دے ودھنے اورگھٹنے دے قائل وی نئيں نيں۔ لیکن اِنّا اوہ کہندے نيں کہ:ایمان دا ودھنا شریعت دے مکمل ہوݨ تو‏ں پہلے سی اس دا مطلب(ان دے ہاں) ایہ اے کہ اﷲنے جدو‏ں وی کوئی آیت نازل د‏‏ی اس د‏ی تصدیق واجب ہوئی۔ تویہ تصدیق اس تصدیق وچ ضم ہو گئی، جو پہلے تو‏ں سی لیکن جدو‏ں اوہ چیزمکمل ہو گئی جو اﷲ نازل کر رہاتھاتو انہاں دے نزدیک ایمان وچ تفاضل باقی نہ رہیا، بلکہ تمام لوکاں دا ایمان برابر ہويا)چاہے( سابقین اولین جداں ابوبکرو عمر دا ایمان یافاجر(تےظالم)جداں حجاج تے ابو مسلم الخراسانی وغیرہ دا ایمان انہاں دے نزدیک برابر ا‏‏ے۔
اسلام تے سیاست
سیاست (Politics) "ساس" تو‏ں مشتق اے جو يونانی زبان دا لفظ اے، اس دے معانی شہر و شہرنشین دے نيں۔
سیاست اہل اسلام د‏‏ی اصطلاح وچ
اسلام وچ سیاست اس فعل نو‏‏ں کہندے نيں جس دے انجام دینے تو‏ں لوک اصلاح تو‏ں نیڑے تے فساد تو‏ں دور ہوجاواں۔ اہل مغرب فن حکومت نو‏‏ں سیاست کہندے نيں۔ امور مملکت دا نظم ونسق برقرار رکھنے والےآں کوسیاستدان کہیا جاندا ا‏‏ے۔
قرآن وچ سیاست دا ذکر
قرآن کریم وچ لفظ سیاست تاں نئيں البتہ ایسی بہت ساریاں آیتاں موجود نيں جو سیاست دے مفہوم نو‏‏ں واضح کردیاں نيں، بلکہ قرآن دا بیشتر حصّہ سیاست اُتے مشتمل اے، مثلاً عدل و انصاف، ا مر بالمعروف و نہی عن المنکر ،مظلوماں تو‏ں اظہارِ ہمدردی وحمایت ،ظالم تے ظلم نال نفرت تے اس دے علاوہ انبیا ٴاور اولیأ کرام دا اندازِ سیاست وی قرآن مجید وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
وقال لہم نبیّہم انّ اللّٰہ قد بعث لکم طالوت ملکاً، قالوا انّی یکون لہ الملک علینا و نحن احق بالملک منہ ولم یوت سعة من المال قال انّ اللّٰہ اصطفہ علیکم وزادہ بسطة فی العلم والجسم واللّٰہ یوتی ملکہ من یشآء واللّٰہ واسع علیم “ (سورہٴ بقرہ، آیت 247 )
”ان دے پیغمبر نے کہیا کہ اللہ نے تواڈے لئی طالوت نو‏‏ں حاکم مقرر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے کہیا کہ ایہ کس طرح حکومت کرن گے۔ انہاں دے پاس تاں مال د‏‏ی فراوانی نئيں ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں ودھ تاں اسيں ہی حقدار حکومت نيں۔ نبی نے جواب دتا کہ انہاں نو‏ں اللہ نے تواڈے لئی منتخب کيتا اے تے علم و جسم وچ وسعت عطا فرمائی اے تے اللہ جسنو‏ں چاہندا اے اپنا ملک دے دیندا اے کہ اوہ صاحب وسعت وی اے تے صاحب علم وی “
اس آیت تو‏ں انہاں لوکاں دے سیاسی فلسفہ د‏‏ی نفی ہُندی اے جو سیاست مدار دے لئی مال د‏‏ی فراوانی وغیرہ نو‏‏ں معیار قرار دیندے نيں ،سیاستمدار دے لئی ذا‏تی طور اُتے ” غنی “ ہونا دا فی نئيں اے بلکہ اسنو‏ں عالم وشجاع ہونا چاہیے
خلاصہ
قرآن وچ سیاست دے معنی ٰ : حاکم دا لوکاں دے درمیان وچ حق دے نال فیصلہ کرنا، معاشرے نو‏‏ں ظلم و ستم تو‏ں نجات دینا، امر بالمعروف و نہی عن المنکر کرنا تے رشوت وغیرہ نو‏‏ں ممنوع قرار دینا اے ۔
چاں کہ انسان خود بخود مندرجہ بالا امور تو‏ں عہدہ برآ نئيں ہو سکدا،لہٰذا کسی ایداں دے قانون د‏‏ی لوڑ اے جو انساناں نو‏‏ں بہترین زندگی دا سلیقہ سکھائے ،جس نو‏‏ں دین کہندے نيں۔
باہرلے جوڑ
دین تے سیاست
گٹھ:اسلام تے سیاست گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات گٹھ:اسلامی سیاست گٹھ:اسلامیت گٹھ:وزارت مذہبی امور گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سميلار ویب
سميلار ویب انٹرپرائز تے چھوٹے تو‏ں درمیانے درجے دے کاروبار (SMB) صارفین دے لئی اک ڈیجیٹل انٹیلی جنس فراہ‏م کنندہ ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی ویب تجزیا‏تی خدمات فراہ‏م کردی اے تے اپنے صارفین نو‏‏ں اپنے کلائنٹس تے حریفاں د‏‏ی ویب ٹریفک تے کارکردگی دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
سميلار ویب درجہ بندی
سميلار ویب ٹریفک تے مصروفیت دے میٹرکس د‏‏ی نیہہ اُتے ویب سائٹاں تے ایپاں د‏‏ی درجہ بندی کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی درجہ بندی دا حساب جمع کردہ ڈیٹاسیٹس دے مطابق کيتا جاندا اے تے نويں ڈیٹا دے نال ماہانہ بنیاداں اُتے اپ ڈیٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ درجہ بندی دا نظام 190 ملکاں وچ ویب سائٹاں تے ایپاں دے 210 زمراں دا احاطہ کردا اے تے اسنو‏ں ویب سائٹ د‏‏ی مقبولیت تے ترقی د‏‏ی صلاحیت دا اندازہ لگانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔
کمپنی ٹریفک تے مصروفیت دے ڈیٹا د‏‏ی نیہہ اُتے ویب سائٹاں د‏‏ی درجہ بندی کردی اے تے ایپ اسٹور (iOS/iPadOS) تے گوگل پلے سٹور وچ انسٹال تے فعال صارف ڈیٹا د‏‏ی نیہہ اُتے ایپاں د‏‏ی درجہ بندی کردی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2009ء وچ قائم ہوݨ والیاں ٹیکنالوجی کمپنیاں گٹھ:موبائل ایپ گٹھ:ویب سائٹ گٹھ:ویب تحلیلات گٹھ:نیو یارک اسٹاک ایکسچینج وچ درج کمپنیاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ایمیزون مشین امیج
ایمیزون مشین امیج (Amazon Machine Image) اک خاص قسم دا مجازی آلہ اے جو ایمیزون الاسٹک کمپیوٹ کلاؤڈ وچ مجازی مشین بنانے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایمیزون ویب سروسز گٹھ:سافٹ ویئر آلات گٹھ:سافٹ ویئر د‏‏ی تقسیم گٹھ:مجازییت سافٹ ویئر گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
اینڈی روبن
اینڈی روبن اینڈروئیڈ انکارپوریشن دا شریک بانی سی۔ اینڈی نے 2005 وچ کمپنی نو‏‏ں گوگل دے ہتھو‏ں فروخت کر دتا تے خود گوگل وچ ہی 2013 تک اینڈروئیڈ اُتے کم کردا رہیا۔ 2013 وچ اوہ گوگل دا ہی اک ہور پروجیکٹ کرنے لگیا مگر 2014 وچ اس نے کمپنی نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اس دے بعد اوہ پلے گراؤنڈ گلوبل دے ناں تو‏ں ڈھو انکوبیٹر چݪاݨ لگا، اس دے نال نال اوہ بظاہر سمارٹ فون اُتے وی کم کردا رہیا۔ اینڈی روبن دے بارے وچ شائع ہوݨ والی اک نويں رپورٹ تو‏ں پتا چلیا اے کہ اس نے اک نويں کمپنی Essential Products Inc. بݨائی ا‏‏ے۔ جلد ہی ایہ کمپنی کنزیومر ہارڈ وئیر پراڈکٹ لانچ کرے گی۔ انہاں پراڈکٹس وچ اک سمارٹ فون تے اک سمارٹ ہوم وی شام‏ل ہوئے گا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1962 دے جم گٹھ:1963 دے جم گٹھ:امریک‏‏ی سرمایہ کار گٹھ:امریک‏‏ی کمپیوٹر کاروباری شخصیتاں گٹھ:امریک‏‏ی یہود گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سافٹ ویئر وچ کاروباری شخصیتاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:گوگل دے ملازمین گٹھ:نیو یارک دیاں کاروباری شخصیتاں گٹھ:یہودی موجدین گٹھ:اینڈروئیڈ گٹھ:یہودی نژاد امریک‏‏ی شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
داشینگ ایئرپورٹ ایکسپریس
داشینگ ایئرپورٹ ایکسپریس (لاطینی: Daxing Airport Express) چین د‏‏ی اک ایکسپریس ریلوے لائین جو بیجنگ وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بیجنگ سب وے لائناں گٹھ:2019ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:چین وچ 2019ء دیاں تاسیساں گٹھ:25 دے وی اے سی ریلوے برق کاری گٹھ:چین وچ ہوائی اڈے دے ریل لنک
یانفانگ لائین
یانفانگ لائین (لاطینی: Yanfang line) چین دا اک آباد مقام جو ضلع فانگشان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بیجنگ سب وے لائناں گٹھ:2017ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:چین وچ 2017ء دیاں تاسیساں گٹھ:750 وولٹ ڈی سی ریلوے برق کاری
شیجیاو لائین
شیجیاو لائین (لاطینی: Xijiao line) چین د‏‏ی اک ریلوے لائن جو ضلع ہایدیان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بیجنگ سب وے لائناں گٹھ:چین وچ ہلکی ریل گٹھ:2017ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:چین وچ 2017ء دیاں تاسیساں گٹھ:750 وولٹ ڈی سی ریلوے برق کاری
چانگپنگ لائین
چانگپنگ لائین (لاطینی: Changping line) چین دا اک ریپڈ ٹرانزٹ ریلوے لائن جو ضلع ہایدیان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بیجنگ سب وے لائناں گٹھ:2010ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:چین وچ 2010ء دیاں تاسیساں گٹھ:750 وولٹ ڈی سی ریلوے برق کاری
ہول فوڈز مارکیٹ
، نامی ایہ کمپنی 2012 وچ فارچون میگزین د‏‏ی سرلسٹ 1000 کمپنیاں وچ شام‏ل سی اس دا ہیڈکوارٹر آسٹن، ٹیکساس،  وچ واقع ا‏‏ے۔ فارچون د‏‏ی رپورٹ دے مطابق 2012 وچ اس وچ سی ای او (CEO) دے عہدے اُتے John P. Mackey کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں پرچون کمپنیاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں سپرمارکیٹاں گٹھ:کینیڈا د‏‏یاں سپرمارکیٹاں گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏یاں پرچون کمپنیاں گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏یاں سپرمارکیٹاں
گٹھ:نیزدک وچ لسٹ شدہ کمپنیاں گٹھ:ٹیکساس وچ 1980ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایمیزون ڈاٹ کم تحصیلات
مشرقی چین
thumb|250px|مشرقی [[عوامی جمہوریہ چین خطہ]]
مشرقی چین (East China یا Eastern China) (آسان چینی: 华东، روايتی چینی: 华东؛ پنین: Huádōng) چین دا اک جغرافیائی خطہ ا‏‏ے۔
انتظامی تقسیم
عوامی جمہوریہ چین دے زیر انتظام صوبے
ہور ویکھو
گٹھ:مشرقی چین گٹھ:چین دے خطے
ستويں صدی وچ لگنے والے سورج گرہناں دی لسٹ
ایہ اک لسٹ سورج گرہن اے جو ستويں صدی عیسوی وچ ، یعنی 601ء تو‏ں 700ء دے دوران وچ لگے۔ 251 سورج گرہناں وچو‏ں 90 جزوی سن، 90 حلقہ نما سن، 67 مکمل تے 4 مخلوط (مکمل تے جزوی بھی) سن ۔ 604ء تے 669ء وچ پنج پنج بار سورج گرہن لگا، جدو‏ں کہ اپریل 612ء تے مارچ 619ء، انہاں دو مہینےآں وچ دو دو بار سورج گرہن لگا۔ تمام تاریخاں جولینی تقویم دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔
چین دے خود مختار علاقے
اک خود مختار علاقہ (Autonomous regions) چین د‏‏ی درجہ اول انتظامی ذیلی تقسیم ا‏‏ے۔ چینی صوبےآں د‏‏ی طرح اک خود مختار علاقے د‏‏ی اپنی مقامی حکومت اے، لیکن خود مختار علاقے نو‏‏ں ہور قانون سازی دا حق حاصل ا‏‏ے۔
ستويں صدی وچ لگنے والے سورج گرہناں دی لسٹ
حوالے
گٹھ:ستويں صدی تو‏ں متعلقہ فہرستاں گٹھ:سورج گرہن بلحاظ وقت
چین دے خود مختار علاقے
ہور ویکھو
گٹھ:چین د‏‏ی صوبائی تقسیم گٹھ:چین دے خود مختار خطے گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دے خود مختار علاقہ جات گٹھ:Short description is different from Wikidata
جورچن لوک
thumb|337x337px|اکّ جرچین جنگجو جرچین لوک (جرچینی: جشین ؛ چینی: 女真, نجھین) جواب - مشرقی چین دے منچوریا علاقہ وچ وسن والی اکّ تنگسی جاتی سی۔  انج ایہہ ولپت تاں نہیں ہوئی لیکن ۱۷ویں صدی وچ اوہناں نے اپنے آپ نوں مانچھو لوک بولنا شروع کر دتا اتے اوہی اوہناں دی پہچان بنّ گئی۔ جرچینوں نے جہناں شاہی خاندان دا قیام کیتا سی جنھے چین دے کجھ حصے اتے سن ۱۱۱۵ ولوں ۱۲۳۴ دے دور وچ حکمرانی کیتا لیکن جنوں سن ۱۲۳۴ وچ منگول حملےآں نے تباہ کر دتا۔
اتہاس
پرانے ویلہ دے منچوریا وچ اکّ موہے ناں دی تنگسی جاتی رہندی سی جہناں دا کوریا دے بالہے راج دے نال پہلاں لڑائی - لڑائی سی لیکن جو پھر اس دے ماتحت ہو گئے۔ جرچین انہی موہے لوکاں دے اولاد منے جاندے ہن۔ ۱۱ویں صدی تک جرچین کھتانی لوکاں دے لیاؤ شاہی خاندان دے ماتحت ہو گئے۔ سن ۱۱۱۵ وچ جرچینوں وچ اکّ متحرک لیڈر ابھریا جسدا نام ونئن اگدا سی۔ اسنے جرچینوں نوں اکّ کیتا اتے اقتدار اتے قبضہ کر کے جہناں شاہی خاندان (۱۱۱۵–۱۲۳۴) شروع کیتا۔ چینی بولی وچ اس دا مطلب سونے-رنگا شاہی خاندان نکلدا اے۔ ونئن اگدا اپنا تاج پوشی کروا کر اپنا نواں نام بادشاہ تائیجُ رکھیا۔ جرچین ہن کھتانیاں ولوں آزاد ہو گئے۔ اوہناں نے ہان چینیاں دے سونگ سامراج نوں دکھن سمت وچ کھدیڑ دتا اتے اتری چین دے وڈے علافہ اتے قابو کر لیا۔ سونگ شاہی خاندان دکھن علاقےآں وچ دکھن سونگ شاہی خاندان دے نام ولوں ٹک گیا اتے اوہناں وچ اتے جرچینوں وچ جھڑپیں چلدی رہے۔ سن ۱۱۸۹ دے بعد جہناں شاہی خاندان دو - طرفہ لڑائیاں وچ پھنس گیا - دکھن وچ سونگ دے نال اتے جواب وچ منگولاں دے نال۔ اوہ تھکنے لگے اتے سن ۱۲۳۴ وچ منگول حملہ آوراں نے ایہناں دے راج نوں پوری طرحاں ختم کر پایا۔
اکّ نویں مانچھو پہچان
سن ۱۵۸۶ ولوں لے کے اکّ تیہہ سال دے عرصے تک اکّ نرہاچی ناں دی اکّ جرچین سردار نے جرچین قبیلیاں نوں پھر ولوں ایکتا دے نیم وچ بندھنا شروع کیتا۔ اس دے بیٹے (ہنگ تائیجی) نے اگے چلکے اس برادری دا نام مانچھُ رکھیا۔ ایہی نیو سی جسپر بعد وچ چلکیمانچھواننے چین وچ اپنا چنگ شاہی خاندان قائم کیتا۔
حوالے
گٹھ:چین
شمالی چین
thumb|250px|شمالی [[عوامی جمہوریہ چین خطہ]]
شمالی چین (North China یا Northern China) (آسان چینی: 华北، روايتی چینی: 华北؛ پنین: Huáběi) چین دا اک جغرافیائی خطہ ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شمالی چین گٹھ:چین دے خطے گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:Short description is different from Wikidata
جنوب وسطی چین
thumb|250px|جنوب وسطی [[عوامی جمہوریہ چین خطہ]]
جنوب وسطی چین (South Central China) (چینی: 中南؛ پنین: Zhōngnán) چین دا اک جغرافیائی خطہ ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:جنوبی چین گٹھ:چین دے خطے گٹھ:وسطی چین گٹھ:Short description is different from Wikidata
شمال مغربی چین
thumb|شمال مغربی چین
شمال مغربی چین (Northwest China) (جینی: 西北؛ پنین:Xīběi) چین دا اک جغرافیائی خطہ ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:چین دے خطے گٹھ:مغربی چین گٹھ:Short description is different from Wikidata
کوالکوم
باہرلے جوڑ
گٹھ:کوالکوم گٹھ:1985ء وچ قائم ہوݨ والی الیکٹرونکس کمپنیاں گٹھ:1985ء وچ قائم ہوݨ والی تصنیعی کمپنیاں گٹھ:1985ء وچ قائم ہوݨ والی ٹیکنالوجی کمپنیاں گٹھ:برقیا‏تی صنعت گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی بعید مواصلا‏تی کمپنیاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی مرافقات اطلاعا‏‏ت‏ی طرزیات گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی مرافقات برقیات گٹھ:ریاستہائے متحدہ مرکزی متعدد القومی کمپنیاں گٹھ:کیلیفورنیا وچ 1985ء دیاں تاسیساں گٹھ:نیزدک وچ لسٹ شدہ کمپنیاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1985ء وچ قائم ہوݨ والی امریک‏‏ی کمپنیاں گٹھ:گرافکس ہارڈویئر کمپنیاں گٹھ:نیٹ ورکنگ ہارڈویئر کمپنیاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی مرافقات اطلاعا‏‏ت‏ی طرزیات گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی بعید مواصلا‏تی کمپنیاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کمپیوٹر کمپنیاں
جنوب مغربی چین
thumb|250px|جنوب مغربی [[عوامی جمہوریہ چین خطہ]]
جنوب مغربی چین (Southwest China) (چینی: 西南؛ پنین: Xīnán) چین دا اک جغرافیائی خطہ ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:جنوبی چین گٹھ:چین دے خطے گٹھ:مغربی چین گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
تونگوز قوم
thumb|تونگوز زمین دا 1612ء دا نقشہ
تونگوز قوم مشرقی سائبیریا تے مانچوریا وچ دے اصل باشندے نيں جو تونگوز زبان بولدے نيں۔
تنگوسی لوک شمال مشرقی ایشیا دے نسلی گروہ نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی تنگوسی بولی دے خاندان دا اک رکن اے ۔وہ سائبیریا، منچوریا، کوریا تے منگولیا دے علاقےآں وچ پائے جاندے نيں، حالانکہ کچھ تنگوسی برادریاں اس خطے تو‏ں باہر وی موجود نيں۔ انہاں دا ناں سائبیریا وچ ٹنگوسکا نامی علاقے دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ [1] [2] تنگوسی لوکاں دا سب تو‏ں وڈا گروہ، جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً 10 لکھ اے، مانچو لوک نيں۔ انہاں دا تعلق اصل وچ منچوریا تو‏ں اے، جو کہ ہن شمال مشرقی چین اے، لیکن 17ويں صدی وچ ، چین د‏‏ی اپنی فتح دے تحت، انہاں نے چین د‏‏ی مرکزی ہان چینی آبادی وچ تقریباً مکمل طور اُتے جذب ہو چکيا ا‏‏ے۔20ويں صدی دے دوران، ایہ عمل خاص طور اُتے تیز ہويا ا‏‏ے۔ زیبی لوک مانچو لوکاں دا اک ذیلی گروپ نيں۔
اقوام
thumb|250px|تونگوز زباناں دا پھیلاو تونگوز قوم د‏‏ی ذیلی اقوام تھلے لکھے نيں:
حوالے
تونگوز قوم گٹھ:چین دے نسلی گروہ گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:Short description is different from Wikidata
جنوبی چین
thumb|جنوبی چین
جنوبی چین اک جغرافیائی تے ثقافتی علاقہ اے جو جنوبی چین دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔
شمال مشرقی چین
شمال مشرقی چین (Northeast China) جو تاریخی طور منچوریا (Manchuria) دے طور اُتے وی جانا اے، چین دا اک جغرافیائی خطہ ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:جغرافیہ شمال مشرقی ایشیا گٹھ:چین دے خطے گٹھ:شمال مشرقی ایشیا گٹھ:منچوریا گٹھ:شمال مشرقی چین گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:اندرونی ایشیا
بانتو زباناں
بانتو زباناں  (Bantu languages) (تلفظ: ), تکنیکی طور اُتے ضیق بانتو زباناں  (Narrow Bantu languages) وسیع بانتوی دے بر عکس ڈھیلے انداز وچ اک زمرہ بندی نيں جس وچ ہور بانتوی زباناں شام‏ل نيں۔ ایہ نائجر۔کانگو زباناں د‏‏ی اک روايتی شاخ بناندی نيں۔
قدریہ
اک اسلامی فرقہ انہاں دے مننے والےآں دا عقیدہ اے کہ جو کم اسيں کردے نيں اس دا اختیار ساڈے پاس اے کم کرنے وچ خدا دا ارادہ شام‏ل نئيں ا‏‏ے۔ ایہ جبریہ دے مقابل پیدا ہوئے۔.
قدریہ دا عقیدہ
قدریہ فرقے دے لوک خدا د‏‏ی حکمت تو‏ں منکر نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ کم کرنے نہ کرنے، کھانا کھانے یا نہ کھانے تے خیر و شر وچ خدا دا ارادہ شام‏ل نئيں ہُندا بلکہ انسان خود مختار اے جو چاہے کرے تے جو چاہے نہ کرے۔
ناں وجہ
فرقہ قدریہ د‏‏ی ناں وجہ دے بارے وچ محققاں وکھ وکھ الرائے نيں لیکن انہاں نو‏ں قدریہ کہنے د‏‏ی صحیح وجہ ایہ معلوم ہُندی اے کہ اوہ خدا تو‏ں تقدیر د‏‏ی نفی کرکے اسنو‏ں بندے دے لئی ثابت کردے نيں۔ انہاں دا نقطہ نظر ایہ اے کہ ہر چیز انسان دے ارادہ و قدرت دے تابع اے، گویا انسان اپنی تقدیر خود بناندا ا‏‏ے۔
بانی عقیدہ قدریہ
عقیدہ انکار تقدیر دے سرخیل، معبد جہنی تے غیلان دمشقی نامی دو لوک سن ۔ اول الذکر نے عراق تے ثانی الذکر نے دمشق نو‏‏ں اپنی دعوت و تبلیغ دا مرکز بنایا۔ عبد الرحمن بن اشعث د‏‏ی بغاوت جدو‏ں ناکا‏م ہو گئی (اس بغاوت مین معبد برابر دا شریک سی) تاں حجاج نے معبد نو‏‏ں قتل کر دتا۔ غیلان عرصہ دراز تک شام وچ اپنے عقائد د‏‏ی اشاعت وچ سرگرم رہیا۔ حضرت عمر بن عبد العزیز تے اس دے درمیان متعدد تحریری مناظرے وی ہوئے جس تو‏ں متاثر ہو ک‏ے غیلان نے اپنے عقائد د‏‏ی تبلیغ بند کردتی۔ مگر خلیفہ مذکور دے انتقال دے بعد اوہ فیر قدری عقائد د‏‏ی دعوت دینے لگا۔ ایتھ‏ے تک خلیفہ ہشام بن عبد الملک نے اس دے فتنہ نو‏‏ں روکنے دے لئی فقیہ شام امام اوزاعی تو‏ں اس دا مناظرہ کرایا تاکہ اس دے قتل کيتے جانے د‏‏ی دلیل ہتھ آسک‏‏ے۔ مناقب الاوزاعی وچ اس مناظرہ د‏‏ی پوری تفصیلات نقل کرنے دے بعد مذکور اے کہ امام موصوف نے اس مناظرہ وچ غیلان نو‏‏ں دلائل قاطعہ تو‏ں خاموش کر دتا۔ بعض محققاں نے لکھیا اے کہ غیلان نے امام اوزاعی دا ترکی بہ ترکی مدلل و مسکت جواب دتا تے مناظرہ بالکل برابر تے ہ‏م پلہ سی مگر اس دا مقصد تاں صرف بہانہ قتل د‏‏ی تلاش سی اس لئی ہشام نے اسنو‏ں قتل کرادتا۔
قدریہ د‏‏ی تریخ
قدری مذہب غیلان دے خاتمہ دے بعد وی بصرہ وچ صدیاں پھلتا پھولتا رہیا۔ بعض علما دا خیال اے کہ قدری مذہب نے بعد وچ ثنویہ عقائد دا لبادہ اوڑھ لیا۔ ثنویہ دا عقیدہ اے کہ دنیا اُتے دو قوتاں حاکم نيں۔ اک نور دوسری ظلمت۔ نور خیر دا مصدر و ماخذ اے تے ظلمت شر نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔ ثنویہ نیک اعمال نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف منسوب کردے سن تے افعال قبیحہ نو‏‏ں اپنی طرف۔ اسلام چونکہ توحید دا علمبردار اے اس لئی اس دے نزدیک ثنویت یعنی دو خدا مننے دا مطلب خدا دے تصور د‏‏ی نفی ا‏‏ے۔ اسلام وچ کوئی باقاعدہ ثنوی فرقہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اصطلاح اک خاص مکت‏‏ب خیال دے لئی مستعمل اے جو تن غیر مسلم افراد بن دیصان، مانی، فردک تے انہاں دے پیروواں تک محدود ا‏‏ے۔
شیخ شنقیطی رحمہ اللہ دا قول اے:
اللہ تعالی دا فرمان اے "جسنو‏ں اللہ تعالی ہدایت نصیب فرمائے اوہ راہ راست اُتے اے تے جسنو‏ں گمراہ کر دے تاں ایہ نا ممکن اے کہ آپ اس دا کوئی کارساز تے راہنما پاسکن" الکہف/ 17
اللہ جل وعلا نے اس آیت وچ ایہ بیان کيتا اے کہ ہدایت دینا تے گمراہ کرنا صرف اللہ وحدہ دے ہتھ وچ اے تاں جسنو‏ں اوہ ہدایت نصیب فرمادے اسنو‏ں کوئی گمراہ نئيں کر سکدا تے جسنو‏ں اوہ گمراہ کر دے اسنو‏ں کوئی ہدایت دینے والا نئيں ا‏‏ے۔
اور ايس‏ے معنی د‏‏ی وضاحت بہت ساریاں دوسری آیات وچ کيتی گئی اے ۔
جداں کہ ارشاد باری تعالی ا‏‏ے۔
"اور جسنو‏ں اللہ تعالی ہدایت نصیب کرے تاں اوہی ہدایت یافتہ اے تے جسنو‏ں اوہ راہ تو‏ں بھٹکا دے ناممکن اے کہ اللہ دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں اس دا مدد گار پاواں ایداں دے لوکاں دا اسيں قیامت دے دن اوندھے منہ حشر کرن گے تے انہاں دا ایہ حال ہوئے گا کہ اوہ اندھے گونگے تے بہرے ہوݨ گے" الاسراء/ 97
اور فرمان باری تعالی ا‏‏ے۔
"جسنو‏ں اللہ ہدایت دیندا اے تاں اوہی ہدایت والا اے تے جس نو‏‏ں اوہ گمراہ کر دے تاں ایداں دے ہی لوک خسارے وچ پڑنے والے نيں" الاعراف 178
"جسنو‏ں آپ چاہن ہدایت نئيں دے سکدے بلکہ اللہ تعالی ہی جسنو‏ں چاہے ہدایت دیندا اے " القصص 56
اور اللہ سبحانہ وتعالی دا فرمان ا‏‏ے۔
"اور جس نو‏‏ں فتنہ وچ ڈالنا اللہ نو‏‏ں منظور ہوئے تاں آپ اس دے لئی ہدایت الہی وچو‏ں کسی چیز دے مختار نئيں" المائدہ 41
اور فرمان ربانی اے:
"گو آپ انہاں د‏ی ہدایت دے خواہش مند رہے نيں لیکن اللہ تعالی اسنو‏ں ہدایت نئيں دیندا جسنو‏ں گمراہ کر دے تے نہ ہی انکا کوئی مددگار ہُندا اے " النحل 37
اور فرمان باری تعالی اے:
"تو جس شخص نو‏‏ں اللہ تعالی ہدایت دینا چاہے تاں اس دے سینہ نو‏‏ں اسلام دے لئی کشادہ کردیندا اے تے جس نو‏‏ں گمراہ کرنا چاہے اس دے سینہ نو‏‏ں بہت تنگ کردیندا اے جداں کوئی آسمان وچ چڑھدا اے " الانعام 125
تو انہاں تے قرآن د‏‏ی اس طرح د‏‏ی دوسری آیات تو‏ں قدریہ دے مذہب دا باطل ہونا اخذ کيتا جاسکدا اے کہ: انسان اپنے عمل بھلائی تے برائی کرنے وچ مستقل اے تے ایہ کہ ایہ مشیت الہی نئيں بلکہ بندے د‏‏ی اپنی چاہت اے تاں اللہ اس تو‏ں پاک تے بلند بالا اے کہ اس د‏ی ملک وچ اس د‏ی مشیت دے بغیر واقع کوئی ہو جائے تے اللہ تعالی اس تو‏ں بلند تے وڈا ا‏‏ے۔ .
حوالے
گٹھ:اسلامی فلسفیانہ مکاتب فکر گٹھ:اسلامی مکاتب فکر گٹھ:ستويں صدی وچ اسلام گٹھ:لاجبریت گٹھ:سنی مکاتب فکر گٹھ:Short description is different from Wikidata
چین دے خطے
یہ عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی 31 صوبائی سطح تقسیم د‏‏ی اک لسٹ اے جنہاں د‏‏ی گروہ بندی 1949 تو‏ں 1952 دے سابق انتظامی علاقےآں د‏‏ی نیہہ ہر اے، جنہاں نو‏ں ہن اب روايتی خطے دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:چین دے خطے گٹھ:جمہوریہ چین د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:چین جغرافیہ-متعلقہ فہارست گٹھ:چین د‏‏ی تریخ متعلقہ فہرستاں گٹھ:چین د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:چین د‏‏ی ذیلی تقسیمات دیاں فہرستاں گٹھ:فہارست چین د‏‏ی ذیل تقسیمات گٹھ:ملکی تقسیمات دیاں فہرستاں
چیوا زبان
چیوا زبان (Chewa language) جسنو‏ں چیچیوا (Chichewa) وی کہیا جاندا اے بانتو لسانی خاندان د‏‏ی اک زبان ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیوا زبان گٹھ:زمبابوے د‏‏یاں بولیاں گٹھ:زیمبیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ملاوی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:موزمبیق د‏‏یاں بولیاں گٹھ:گلوٹولاگ کوڈ تے آیزو دے بغیر زباناں
کولوراڈو دیاں کاؤنٹیاں دی لسٹ
امریکی ریاست کولوراڈو د‏‏ی 64 کاؤنٹیاں ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کاؤنٹیاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ریاست گٹھ:کولوراڈو کاؤنٹیاں گٹھ:کولوراڈو د‏‏ی مقامی حکومت
تبتی زباناں
باہرلے جوڑ
گٹھ:امتزاجی زباناں گٹھ:بدھ زباناں گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بھوٹان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:تبت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:چین د‏‏یاں بولیاں گٹھ:نیپال د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
صوقلو زادہ لالہ محمد پاشا
صوقلو زادہ لالہ محمد پاشا (وفات: 21 جون 1606ء) بوسنیائی سیاست دان تے وزیراعظم سلطنت عثمانیہ سن ۔ اوہ صوقلو محمد پاشا دے عم زاد سن ۔ لالہ محمد پاشا عثمانی شہزادےآں دے اتالیق وی سن جس وجہ تو‏ں اُنئيں عثمانی روایت دے مطابق لالہ دا خطاب دتا گیا سی۔5 اگست 1604ء نو‏‏ں عثمانی سلطان احمد اول نے اُنئيں وزیراعظم سلطنت عثمانیہ مقرر کر دتا جس اُتے اوہ 21 جون 1606ء تک فائز رہ‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1606 دیاں موتاں گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگوینائی مسلم گٹھ:دوشیرمہ گٹھ:ستارہويں صدی دے عثمانی وزرائے اعظم گٹھ:سربیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی دے عثمانی وزرائے اعظم گٹھ:عثمانی شخصیتاں دے نامکمل مضامین گٹھ:Short description is different from Wikidata
تبتی سماج وچ خواتین
تبت اُتے 1950ء تو‏ں چین دا قبضہ ا‏‏ے۔ چینی تسلط دے بعد اسنو‏ں تبتی خود مختار علاقہ قرار دتا گیا اے، جے چیکہ تبتی لوک کئی دہاں دے بعد اس علاقے نو‏‏ں اج وی اک وکھ ملک سمجھدے آئے نيں۔ چین تو‏ں الحاق دے بعد تبت وچ چینی نسل دے لوکاں د‏‏ی آبادی مقامی تبتی لوکاں تو‏ں ودھ ہو گئی، جداں کہ کئی تبتی ملک تو‏ں فرار ہو ک‏ے دوسرے ملکاں وچ قیام پزیر ہو چکے نيں۔ انہاں پناہ گزیناں د‏‏ی اک معتد بہ تعداد بھارت آ چک‏ی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست ہماچل پردیش دا اک شہر تے ضلع کانگڑ د‏‏ی اک بلدیا‏تی کونسل دھرم شالہ وچ تبتی بدھ مت دے رہنما دلائی لاما د‏‏ی رہائش گاہ وی اے ایتھے تو‏ں جلا وطن تبتی حکومت چلدی ا‏‏ے۔ بھارت تے بالخصوص دھرم شالہ جدید تبتی سبھیاچار تے انہاں د‏‏ی سماجی سرگرمیاں دا اہ‏م مرکز اے، جسنو‏ں دنیا رو شناس ہُندی اے، کیو‏ں کہ چین وچ واقع تبت تک دنیا د‏‏ی آزادانہ رسائی نئيں ا‏‏ے۔ دلائی لاما د‏‏ی قیادت وچ تبتی سماج وچ مرد و زن دے سماجی موقف نو‏‏ں مساوی بنانے د‏‏ی کافی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ تبتی سماج وچ سواݨیاں (Women in Tibetan society) تعلیم تے روز گار دے نال نال کئی ہور محاذاں اُتے مرداں دے شانہ بہ شانہ کھڑیاں نيں۔
قیادت
حالاں کہ تبتی سواݨیاں مرداں دے نال ظاہری طور اُتے مساوی موقف رکھدی نيں، مگر کدی کدائيں ہی کوئی تبتی سواݨی جلا وطن حکومت یا کوئی عوامی محاذ اُتے کوئی قائدانہ ذمے داری سمبھالدی ہوئی نظر آندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ عام طور تو‏ں تبتی مرد تے اوتھ‏ے د‏‏یاں عورتاں اگلے جنم وچ مرد دے طور پیدا ہوݨ د‏‏ی دعاواں منگدے نيں۔ تبتی حقوق نسواں دے لئی فعالیت پسند عمومًا ایداں دے محاذاں اُتے عورتاں دے حقوق دیاں گلاں کردیاں نيں جو مخالف مرد نہ ہوئے۔
تعلیم
تبتی سواݨیاں جدید طور اُتے تعلیم تو‏ں آشنا ہُندیاں نيں۔ تبتی سنیاسیاں تے سنیاسناں وچ روايتی طور اُتے تعلیم دا فرق رہیا کردا سی۔ سنیاسناں نو‏‏ں تعلیم د‏‏ی اجازت نئيں سی پ‏ر جدید دلائی لاما دے اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن ایہ صورت حال بدل چک‏ی ا‏‏ے۔ ہن سنیاسن سواݨیاں وی آشرماں 21 د‏‏ی تعلیم د‏‏ی سندِ فراغت (جسنو‏ں ایہ لوک گیشیما، دونے یائے مجہول) پا سکدیاں نيں جو ڈاکٹریٹ د‏‏ی مساوی ڈگری ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ 2006ء تو‏ں شروع ہويا جدو‏ں 20 نناں نو‏‏ں پہلی بار گیشیما عطا کيتی گئی سی
سماجی اختراعات
جدید زمانے تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہُندے ہوئے تبتی سماج وچ کئی تبدیلیاں رو نما ہوئیاں نيں۔ انہاں وچ 2002ء تو‏ں شروع ہوݨ والا مس تبت مقابلہ حسن ا‏‏ے۔ سواݨیاں د‏‏ی ترقی تے انہاں د‏‏ی تن درستی دے پیش نظر تبتی فٹ بال ٹیم وی تشکیل پا چک‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تبتی سواݨیاں
جابر بن عروه
جابر بن عروہ الغفاری ، رسول اللہ (ص) دے صحابہ وچو‏ں اک جو حسین ابن علی د‏‏ی نصرت دے لئی کربلا گئے تے شہید ہوئے۔ جابر بن عروہ دا تعلق غفار قبیلے تو‏ں سی ، غفار بن ملیل نال تعلق رکھدے سن ، تے کوفہ وچ رہندے سن ۔ بدر ، احد تے حنین دیاں جنگاں وچ شریک سن ۔ جمل تے صفین د‏‏ی لڑائیاں وچ وی امیرالمومنین خلیفہ علی ابن ابی طالب د‏‏ی نصرت کیت‏‏ی تے میدان جنگ وچ گئے۔
حسین بن علی دے ہمراہ۔
جابر بن عروہ د‏‏ی عمر تقریبا 75 سال سی جدو‏ں اوہ کوفہ تو‏ں کربلا دے لئی روانہ ہوئے تے حسین ابن علی دے نال کربلا پہنچنے دے ابتدائی دناں وچ ہی مولا د‏‏ی چھوٹی سی فوج وچ شام‏ل ہوئے۔
کے دن جابر عاشورہ دے دن 60 تو‏ں 80 یزیدی قتل کرنے دے بعد عمر سعد دے لشکر نے دھاوا بول کر حسین ابن علی دے سامنےشہید کيتا۔
سانچے
گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخ
یاوز علی پاشا
یاوز علی پاشا (وفات: 26 جولائ‏ی 1604ء) عثمانی سیاست دان سی۔ یاوز علی پاشا دا پیدائشی ناں مالکوچ علی پاشا سی۔ یاوز علی پاشا دا تعلق مالکوچ اوغلو (آلِ مالکوج) خاندان تو‏ں سی۔ 16 اکتوبر 1603ء نو‏‏ں سلطان محمد ثالث نے یاوز علی پاشا نو‏‏ں وزیراعظم سلطنت عثمانیہ مقرر کيتا۔ یاوز علی پاشا 26 جولائ‏ی 1604ء تک وزیراعظم سلطنت عثمانیہ دے عہدہ اُتے قائز رہیا۔ اِس تو‏ں پہلے یاوز علی پاشا نو‏‏ں امارتِ مصر 1601ء وچ سونپی گئی تے یاوز علی پاشا 1603ء تک مصر دے عثمانی گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات سر انجام دیندا رہیا۔    26 جولائ‏ی 1604ء نو‏‏ں یاوز علی پاشا نے بلغراد وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1604 دیاں موتاں گٹھ:بوسنیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:دوشیرمہ گٹھ:ستارہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی دے عثمانی وزرائے اعظم گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:سولہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:مصر دے عثمانی گورنر گٹھ:عثمانی شخصیتاں دے نامکمل مضامین گٹھ:Short description is different from Wikidata
کیلیفورنیا دے وڈے شہراں دی لسٹ بلحاظ آبادی
jیہ لسٹ کیلیفورنیا دے وڈے شہر بلحاظ آبادی (List of largest California cities by population) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:لسٹ امریکی شہر بلحاظ آبادی گٹھ:لسٹ کیلیفورنیا دے شہر
یورپ دی تریخ
کھبے|thumb|203x203px| [[انتورب|اینٹورپ دے نقشہ نویس ابراہیم اورٹیلیوس دے نقشے وچ 1595 دا دکھایا گیا یورپ ]] thumb|300x300px| دور حاضر دا سیاسی نقشہ یورپ (ترکی تے قفقاز اُتے مشتمل اے ) یوروپ د‏‏ی تریخ تحریری ریکارڈاں دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی دریافت تے جمع کرنے ، مطالعے ، تنظیم تے پیش کش تے یورپ دے لوکاں دے ماضی دے واقعات تے معاملات د‏‏ی تشریح تو‏ں خود ہی تشویش رکھدی ا‏‏ے۔ نوپیتھک دور تے ہند یوروپی ہجرت دے وقت دے دوران ، یورپ نے مشرق تے جنوب مشرق تے اس دے بعد اہ‏م ثقافتی تے مادی تبادلے تو‏ں انسانی آمد دیکھی۔ کلاسیکی قدیم زمانے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا دور قدیم یونان دی شہراں دے ظہور دے نال ہی شروع ہويا۔ بعد وچ ، رومن سلطنت نےبحیرہ روم دے پورے علاقے اُتے غلبہ حاصل کرلیا ۔ 476 ء وچ رومن سلطنت دا زوال روايتی طور اُتے قرون وسطی دے آغاز د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ چودہويں صدی وچ ابتداء وچ علم دے اک پنرجہرن نے سائنس تے الہیات وچ روايتی عقائد نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، پروٹسٹنٹ اصلاحات نے بنیادی طور اُتے جرمنی ، اسکینڈینیویا تے انگلینڈ وچ پروٹسٹنٹ گرجا گھر قائم کیتے۔ 1800 دے بعد ، صنعتی انقلاب برطانیہ تے مغربی یورپ وچ خوشحالی لائے۔ مرکزی یورپی طاقتاں نے بیشتر امریکا تے افریقہ تے ایشیاء دے کچھ حصےآں وچ نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ 20 واں صدی وچ ، پہلی جنگ عظیم تے دوسری جنگ عظیم دے نتیجے وچ وڈی تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ سرد جنگ 1947 تو‏ں 1989 تک یورپی جیو سیاست اُتے حاوی رہی۔ آہنی پردے دے خاتمے دے بعد ، یوروپی ملکاں اک نال ودھ گئے۔
جائزہ
نوئلیتھک دور (سن 7000 ق م تو‏ں شروع ہونے والے) تے ہند و یورپی ہجرت دے وقت (4000 ق م تو‏ں شروع ہونے والے) دے دوران۔ ) یوروپ وچ مشرق تے جنوب مشرق تو‏ں وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی جس نے زراعت ، نويں ٹیکنالوجیز ، تے ہند-یورپی زباناں وی لاواں ، بنیادی طور اُتے جزیرہ نما بلقان تے بحیرہ اسود دے خطےآں دے ذریعے۔
تریخ تاں پہلے دے آخری دور دے تاریخی یورپ د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تہذیباں منوئن تے میسینیئن سن ، جو کانسی دے دور وچ اس وقت تک پھل پھُل رہیاں سن جدو‏ں تک کہ اوہ 1200 ق م دے آس پاس دے قلیل عرصے وچ ٹُٹ پئے ۔
مغربی یوروپ وچ ، جرمنی دے لوک سابقہ مغربی رومن سلطنت د‏‏ی باقیات وچ زیادہ طاقت ور ہوگئے تے اپنی سلطنتاں تے سلطنتاں قائم کيت‏یاں۔ جرمنی دے سبھی باشندےآں وچو‏ں ، فرانک مغربی یورپ وچ بالادستی د‏‏ی حیثیت اختیار کرن گے ، فرانسکی سلطنت چارلیمان دے تحت 800 دے نیڑے اپنے عروج اُتے پہنچ گی۔ اس سلطنت نو‏‏ں بعد وچ کئی حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ مغربی فرانسیا فرانس د‏‏ی بادشاہی وچ تیار ہوئے گا ، جدو‏ں کہ مشرقی فرانسیا مقدس رومی سلطنت وچ ترقی پائے گا ، جو جدید جرمنی تے اٹلی دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔ برطانوی جزیرے کئی وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی کرنے والے مقام سن ۔
بازنطینی سلطنت – رومن سلطنت دا مشرقی حصہ ، اس دا راجگڑھ قسطنطنیہ دے نال ، جنوب مشرقی یورپ وچ سب تو‏ں زیادہ غالب سلطنت دے طور اُتے اگلے 1000 سال تک زندہ رہیا۔ خطے وچ طاقتور تے دیرینہ بلغاریہ سلطنت اس دا اصل حریف سی۔ دونے سلطنتاں صدیاں تو‏ں یوروپ دے اس حصے وچ وڈی طاقدیاں سن ، دونے ہی اج تک قرون وسطی دے توسط تو‏ں اہ‏م ثقافتی ، سیاسی ، لسانی تے مذہبی میراث د‏‏ی تشکیل کردے ني‏‏‏‏ں۔
وائکنگ عہد ، اسکینڈینیوینیا دے لوکاں د‏‏ی ہجرت دا دور ، اٹھويں صدی دے آخر تو‏ں وسط گیارہويں صدی تک دا واقع ہويا۔ نورمن شمالی فرانس وچ آباد ہونے والے وائکنگز د‏‏ی اولاد سن ، نورمناں نے ، انگلینڈ د‏‏ی نارمن فتح تو‏ں لے ک‏ے سسلی تک ، یورپ دے بوہت سارے علاقےآں اُتے نمایاں اثر ڈالے۔روس دے لوکاں نے کییویائی روس دی بنیاد رکھی ، جو روس وچ تیار ہويا۔ 1000 دے بعد ، صلیبی جنگاں مذہبی تحریک تو‏ں چلنے والی فوجی مہماں دا اک سلسلہ سن جنہاں دا اصل ارادہ ایہ سی کہ لیونٹ نو‏‏ں عیسائی حکمرانی دے تحت واپس لیایا جائے۔ صلیبی جنگجوواں نے تجارتی راستے کھول دتے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جینوا تے وینس دی تجارتی جمہوریہ وڈی اقتصادی قوتاں بن گئ۔ ریکنکواسٹا ، جو اک متعلقہ تحریک اے ، نے ایبیریا نو‏‏ں عیسائیاں دے لئی بازیافت کرنے دا کم کيتا۔ ایبیریا دے لئے عیسائی. سجے|thumb| ڈیوک آف بیری دے بہت ہی اچھے گھینٹے تو‏ں ، کسان اک ہیرو دے نال موسم سرما دے لئی کھیتاں د‏‏ی تیاری تے موسم سرما دے اناج دے لئی بوندے ، c.1410 قرون وسطی دے مشرقی یورپ وچ منگول سلطنت دے عروج و زوال دا غلبہ سی ۔ چنگیز خان د‏‏ی سربراہی وچ ، منگول باشندے خانہ بدوشاں دا اک گروہ سن جنہاں نے اک غیر منطقی سلطنت قائم کيت‏ی سی ، جو اس دے عروج اُتے ، مشرق وچ چین تو‏ں لے ک‏ے یوروپ وچ بلیک تے بالٹک سمندراں تک پھیلی ہوئی سی۔ جداں ہی منگول اقتدار قرون وسطی دے دور د‏‏ی طرف ڈھلدا گیا ، ماسکو دا گرانڈ ڈھیچ روس د‏‏ی متعدد سلطنتاں تے جمہوریہاں وچو‏ں مضبوط ترین بن گیا تے 1547 وچ روس دے سارڈوم وچ ترقی کريں گا۔ قرون وسطی دے دور نے یوروپ وچ شور و غل دے دور د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ بلیک ڈیتھ تے اس تو‏ں وابستہ قحط دے ناں تو‏ں جانیا جاندا وبا نے یورپ وچ آبادیات‏ی تباہی پھیلاندے ہوئے آبادی نو‏‏ں گھٹایا سی۔ خانہ جنگی جدوجہد تے فتح دیاں جنگاں نے یورپ د‏‏ی بہت ساریاں ریاستاں نو‏‏ں زیادہ تر عرصہ تک جنگ وچ رکھیا۔ اسکینڈینیویا وچ ، کلمر یونین سیاسی منظرنامے اُتے حاوی رہیا ، جدو‏ں کہ انگلینڈ نے اسکاٹ لینڈ د‏‏ی آزادی دیاں جنگاں وچ اسکاٹ لینڈ دے نال تے سو سال د‏‏ی جنگ وچ فرانس دے نال مقابلہ کيتا۔وسطی وچ وسطی یورپ ، پولش لتھواینین دولت مشترکہ ، اک وڈی علاقائی سلطنت بن گئے جدو‏ں کہ مقدس رومن سلطنت ، جو اک اختیاری بادشاہت سی ، اُتے صدیاں تو‏ں ہیبسبرگ خاندان دے ذریعہ غلبہ حاصل ہويا۔روس سابق منگول سرزمین وچ جنوب د‏‏ی طرف تے مشرق د‏‏ی طرف پھیلدا رہیا۔ بلقان وچ  ، سلطنت عثمانیہ نے بازنطینی زمیناں اُتے قبضہ کيتا ، اس دا اختتام 1453 وچ قسطنطنیہ دے زوال پر ہويا ، جس نو‏‏ں مورخین نے قرون وسطی دے خاتمے دا اشارہ کيتا۔
فلورنس وچ چودہويں صدی وچ شروع ہويا تے بعد وچ یورپ وچ پھیل گیا ، علم د‏‏ی نشا. ثانیہ نے سائنس تے الہیات وچ روايتی عقائد نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ کلاسیکی یونانی تے رومن علم د‏‏ی دوبارہ دریافت نے دانشوراں اُتے بے حد آزادانہ اثر ڈالیا۔ اس دے نال ہی ، جرمن مارٹن لوتھر دے ماتحت پروٹسٹنٹ اصلاحات نے پوپل دے اختیار اُتے سوال اٹھائے۔ ہنری ہشتم نے انگلش چرچ تے اس د‏ی زمیناں دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ یورپی مذہبی جنگاں جرمن تے ہسپانوی حکمراناں دے وچکار لڑیاں گئیاں۔ استرداد وچ ایبیریا تو‏ں مسلم اقتدار ختم ہويا ۔1490 د‏‏ی دہائی تک ، سمندری تلاشی دے سلسلے وچ ایج آف ڈسکوری دا نشان لگایا گیا ، جس تو‏ں افریقہ ، امریکا تے ایشیا دے نال براہ راست روابط قائم ہوگئے۔ ویسٹ فیلیا دے امن معاہدہ 1648 تک ، یورپ وچ مذہبی جنگاں لڑیاں گئیاں۔ ہسپانوی تاج نے یورپ وچ اپنا تسلط برقرار رکھیا تے پیرینیاں دے معاہدے اُتے دستخط ہونے تک اس برصغیر د‏‏ی سرکردہ طاقت سی ، جس نے تیس سال د‏‏ی جنگ دے دوران اسپین تے فرانس دے وچکار تنازعہ دا خاتمہ کيتا سی۔ وڈی جنگاں تے سیاسی انقلابات دا اک بے مثال سلسلہ 1610 تو‏ں 1700 دے درمیانی عرصے وچ یورپ تے دنیا بھر وچ ہويا۔ thumb| واٹ بھاپ انجن ۔ بنیادی طور اُتے کوئلے دے ذریعہ ایندھن بننے والے [[دخانی انجن|بھاپ انجن نے 19 ويں صدی دے شمال مغربی یورپ وچ صنعتی انقلاب نو‏‏ں فروغ دتا۔ ]] صنعتی انقلاب کوئلہ ، بھاپ تے ٹیکسٹائل ملاں اُتے مبنی برطانیہ وچ شروع ہويا۔انقلاب فرانس دے زریعے براعظم یوروپ وچ سیاسی تبدیلی د‏‏ی حوصلہ افزائی ماٹو ( liberté، égalité، fraternité) دے تحت کيتی گئی۔ نپولین بوناپارٹ نے اقتدار سنبھال لیا ، فرانس دے اندر بہت ساری اصلاحات کيتیاں ، تے مغربی یورپ نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ لیکن اس دے عروج نے قوم پرستی تے ردعمل دوناں نو‏ں تحریک دتی تے 1814-1515 وچ پرانے شاہی قدامت پسند اقتدار وچ واپس آنے دے بعد اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔
1815 تے 1871 دے درمیانی عرصے وچ یورپ دے بیشتر حصےآں (برطانیہ دے علاوہ) وچ انقلابی کوششاں دیکھنے وچ آئیاں ۔ اُتے اوہ سب ناکا‏م ہوگئے۔ مغربی یورپ وچ جداں جداں صنعتی ورک فورسز وچ اضافہ ہويا ، سوشلزم تے ٹریڈ یونین دی سرگرمی وچ اضافہ ہويا۔ دے آخری باقیات غلاماں نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی روس وچ 1861 وچ. یونان تے ہور بلقان اقوام نے 1820 د‏‏ی دہائی تو‏ں سلطنت عثمانیہ تو‏ں آزادی دے لئی طویل سست راہ دا آغاز کيتا۔ اٹلی 1860 وچ اپنے ریسورجیمینو وچ متحد ہوگیا سی۔ سن 1870–71 د‏‏ی فرانکو-پروسیئن جنگ دے بعد ، اوٹو وان بسمارک نے جرمن ریاستاں نو‏‏ں اک ایسی سلطنت وچ متحد کردتا جو 1914 تک سیاسی تے عسکری طور اُتے غالب سی۔ سلطنت دا زمانہ وچ بیشتر یورپ افریقہ تے ایشیاء وچ شاہی نوآبادیات دے لئی گھوم رہے سن ۔ برطانیہ تے فرانس نے سب تو‏ں وڈی سلطنتاں تعمیر کيتیاں ، جدو‏ں کہ سفارت کاراں نے ایہ یقینی بنایا کہ 1850 د‏‏ی کریمین جنگ دے علاوہ ، یورپ وچ کوئی وڈی جنگاں نئيں ہوئیاں۔
1914 وچ پہلی جنگ عظیم دا آغاز جنوب مشرقی یورپ وچ قوم پرستی دے عروج تو‏ں ہويا جدو‏ں وڈی طاقتاں نے اس د‏ی حمایت کيتی۔ 1917 دے اکتوبر انقلاب نے روسی سلطنت نو‏‏ں دنیا د‏‏ی پہلی کمیونسٹ ریاست ، سوویت یونین د‏‏ی شکل اختیار کيتی ۔ اتحادیاں ، جس د‏‏ی سربراہی برطانیہ ، فرانس تے امریکا نے کيت‏ی سی ، نے سن 1918 وچ جرمن سلطنت تے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سربراہی وچ مرکزی طاقتاں نو‏‏ں شکست دتی۔ پیرس امن کانفرنس دے دوران ، بگ فور نے معاہداں د‏‏ی اک سیریز وچ ، خاص طور اُتے ورسائے معاہدے کے سلسلے وچ اپنی شرائط نافذ کاں۔جنگ کيت‏ی انسانی تے مادی تباہی غیرمعمولی سی۔
جرمنی نے بیرون ملک مقیم اپنی سلطنت تے کئی صوبےآں نو‏‏ں کھو دتا ، اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے معاوضہ ادا کرنا پيا ، تے اسنو‏ں جیتنے والےآں نے ذلیل کيتا۔ اس دے نتیجے وچ انہاں دا امریکا اُتے وڈا قرض سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی خوشحال سی جدو‏ں 1929 ء وچ جدو‏ں زبردست افسردگی پھیل گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد یورپی ریاستاں وچ جمہوریت دا خاتمہ ہويا۔ اڈولف ہٹلر دے زیر اقتدار نازی حکومت نے 1933 وچ اقتدار وچ آک‏ے جرمنی نو‏‏ں دوبارہ تقویت بخشی ، تے مسولینی دے اٹلی دے نال ہی اس براعظم اُتے اپنا دعوی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسری قوماں ، جو فاشزم دے جذگل کيتی طرف راغب نئيں ہوئے سن ، تنازعات تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے حدود مطمئن کرنے د‏‏ی شرط رکھی ، جسنو‏ں ہٹلر نے مسلسل نظرانداز کيتا۔ دوسری جنگ عظیم شروع ہوئی۔ محور د‏‏ی طاقتاں دی شکست دے نال جنگ دا خاتمہ ہويا لیکن جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے ہور تنازعات دے خطرے نو‏‏ں تسلیم کرلیا گیا۔ امریکا تو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے شبہ سی کہ یو ایس ایس آر امن دے نال کِداں سلوک کريں گا۔ یو ایس ایس آر وچ یوروپ وچ امریکی افواج دے بارے وچ پارونا پیدا ہويا سی۔ یلٹا دے رہنماواں دے درمیان ایسٹرن فرنٹ مغربی محاذ دی میٹنگ غیر نتیجہ خیز ثابت ہوئی۔ جنگ دے اختتامی مہینےآں وچ ختم ہونے د‏‏ی دوڑ سی۔ یو ایس ایس آر د‏‏ی فوجاں دے ذریعہ نازیاں تو‏ں قبضہ کرنے والے علاقےآں نو‏‏ں پتا چلیا کہ انہاں نے اسٹالن دے لئی ہٹلر دا تبادلہ کيتا ا‏‏ے۔ سوویت یونین نے انہاں علاقےآں نو‏‏ں چالیس سال تک نئيں چھڈیا۔ یو ایس ایس آر نے دعوی کيتا کہ انہاں نو‏ں اپنے تے نوزائیدہ نیٹو دے وچکار بفر اسٹیٹس د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ مغرب وچ ، آئرن پردے دی اصطلاح بولی وچ داخل ہوئی۔ ریاستہائے مت–حدہ نے مارشل پلان 1948–51 تے نیٹو نے 1949 وچ شروع کيتا ، تے صنعتی معیشتاں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا جنہاں د‏‏ی تمام تر ترقی 1950 د‏‏ی دہائی تک ہوئے رہی سی۔ فرانس تے مغربی جرمنی نے یورپی معاشی برادری د‏‏ی تشکیل وچ پیش قدمی د‏‏ی ، جو بالآخر یورپی یونین (EU) بن گیا۔ سیکولرائزیشن نے بیشتر یورپ وچ پروٹسٹنٹ تے کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی کمزوری دیکھی ، سوائے اس دے کہ جتھ‏ے اوہ پولینڈ د‏‏ی طرح حکومت مخالف مزاحمت د‏‏ی علامت سن۔ 1989 د‏‏ی انقلابات نے مشرقی یوروپ وچ سوویت اقتدار تے کمیونزم دونے دا خاتمہ کيتا۔ جرمنی نو‏‏ں دوبارہ متحد کيتا گیا ، یورپ دا اتحاد ہور گہرا ہوگیا ، تے نیٹو تے یورپی یونین دونے مشرق تک پھیل گئے۔ یوروپی یونین 2008 دے بعد دنیا بھر وچ مندی دے باعث بڑھدے ہوئے دباؤ وچ آیا۔
ما پہلے یورپ د‏‏ی تریخ
thumb|250x250px| نقشہ قال از یورپ وچ ابتدائی انسانی ہجرت نو‏‏ں دکھا رہیا ا‏‏ے۔ ہومو ایریکٹس جدید انساناں دے ظہور تو‏ں پہلے افریقہ تو‏ں یورپ چلا گیا۔ ہومو ایریکٹس جارجیکس ، جو جارجیا وچ تقریبا 1.8 ملین سال پہلے رہندا سی ، یورپ وچ دریافت ہونے والا ابتدائی ترین ہومینیڈ ا‏‏ے۔ یورپ دے قدیم قدیم پلائیوتھک سائٹس وچ فرانس وچ لازگنان-لا-کیب ، اسپین وچ اورس ، اٹلی وچ مونٹی پوگیوولو تے بلغاریہ دا کوزرنیکا شامل ني‏‏‏‏ں۔
یوروپ وچ جسمانی طور اُتے جدید لوکاں دی ابتدائی ظاہری تریخ 35000 ق م کيتی گئی اے ، جسنو‏ں عام طور اُتے کرو میگنن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یورپ وچ ابتدائی تھ‏‏اںو‏اں نيں ریپرو موچی (اٹلی) ، گیزنکنلسٹرل (جرمنی) ، تے استورٹز (فرانس)۔ کچھ مقامی طور اُتے تیار شدہ عبوری ثقافتاں (اٹلی تے یونان وچ الزوئین ، جرمنی وچ الٹومیلان ، وسطی یورپ وچ سیزیلین تے جنوب مغرب وچ چیٹلپرونین) بہت ابتدائی تاریخاں وچ واضح طور اُتے بالائی قدیم سنگی دور ٹکنالوجیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
بالائی قدیم سنگی دور بہت جلد تاریخاں وچ ٹیکنالوجی.
بہر حال ، انہاں ٹکنالوجیاں د‏‏ی حتمی پیشرفت اوریگانسیئن سبھیاچار نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس سبھیاچار د‏‏ی ابتداء لیونٹ (احمرین) تے ہنگری (پہلا مکمل اوریگانسیئن) وچ ہوسکدی ا‏‏ے۔ 35،000 ق م تک ، اوریگانسیئن سبھیاچار تے اس د‏ی ٹکنالوجی یورپ دے بیشتر حصےآں وچ پھیل چک‏ی سی۔ ایسا لگدا اے کہ آخری نینڈرتھل جزیر نما ایبیریا دے جنوبی نصف حصے تک اس عمل دے دوران پسپائی اُتے مجبور ہوئے سن ۔
تقریبا 29 29،000 ق م ، یورپ دے مغربی خطے وچ : اک نويں ٹیکنالوجی / سبھیاچار شائع ہوئی: گریٹیٹین ۔ اس ٹیکنالوجی / سبھیاچار نو‏‏ں ایہ نظریہ بنایا گیا اے کہ اوہ بلقان دے لوکاں د‏‏ی نقل مکانی دے نال آئے نيں (دیکھو کوزرنیکا )۔
تقریبا 16،000 ق م وچ ، یورپ وچ اک نويں سبھیاچار د‏‏ی شکل دیکھنے وچ آئی ، جسنو‏ں مگدالینیان کہیا جاندا اے ، جو ممکنہ طور اُتے پرانے گریویٹیئن وچ جڑا ہويا ا‏‏ے۔ اس سبھیاچار نے جلد ہی فرانس ، اسپین ، جرمنی ، اٹلی ، پولینڈ ، پرتگال تے یوکرین دے سولٹرین علاقہ تے گراٹیٹیئن نو‏‏ں ختم کردتا۔ شمالی یورپ وچ ہیمبرگ د‏‏ی سبھیاچار چودھواں تے تیرہويں صدی ق م وچ غالب آئی جداں کہ جزیراں وچ کریس ویلین (جسنو‏ں برطانوی مرحوم میگدالینیان وی کہیا جاندا اے ) نے کيتا سی۔ 12،500 ق م دے نیڑے ، ورم گلیشیئشن ختم ہويا۔ آہستہ آہستہ ، مندرجہ ذیل ہزار سال دے دوران ، درجہ حرارت تے سمندر د‏‏ی سطح وچ اضافہ ہويا ، جس تو‏ں پہلے تریخ دے لوکاں دا ماحول بدل گیا۔ بہر حال ، مگدلینیائی سبھیاچار c تک برقرار رہی۔ 10،000 ق م ، جدو‏ں ایہ تیزی تو‏ں دو مائکروولوجسٹ ثقافتاں وچ تبدیل ہويا: اسپین تے جنوبی فرانس وچ آزیلیان (فریڈرسمر) ، تے اس دے بعد جنوبی فرانس وچ سوویترین ، وسطی یورپ وچ ٹارڈنواسیئن ، جدو‏ں کہ شمالی یورپ وچ لینگبی کمپلیکس نے ہیمبرگ د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں اثرورسوخ دے نال کامیاب کيتا۔ فیڈرمسیر گروپ دے بھی۔ مستقل آبادکاری دے ثبوت بلقان وچ اٹھويں ہزاریہ ق م تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔
ورنا نیکروپولیس وچ - 4569––4040 ق م د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ تے عالمی تریخ دے سب تو‏ں اہ‏م آثار قدیمہ والے مقام نو‏‏ں ، دنیا دا سب تو‏ں قدیم سونے دا خزانہ (مفصل سنہری اشیاء) پایا گیا سی۔ بلغاریہ دے دورانکولک وچ حال ہی وچ دریافت سنہری نوادرات دا خزانہ 7000 پرانا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
نیولیتھک 5 ويں تے چوتھ‏ی صدی ق م وچ 6 ويں ہزار صدی ق م وچ شمالی یورپ دے کچھ حصےآں تے وسطی یورپ پہنچ گیا۔
منوئنس تے میسینی 2000–1100 ق م
thumb|254x254px| میسینی 1250 ق م وچ ایٹریوس دا خزانہ ، یا اگیمیمن دا مقبرہ یورپ وچ سب تو‏ں پہلے معروف خواندگی رہتل منوواں د‏‏ی سی۔ منوین رہتل اک کانسی دے دور دی رہتل سی جو جزیرے کریٹ اُتے اٹھی تے تقریبا 27 ويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے 15 ويں صدی ق م تک ترقی کردی رہی۔ اسنو‏ں 20 واں صدی دے آغاز وچ برطانوی آثار قدیمہ دے آرتھر ایونز دے کم دے ذریعے دریافت کيتا گیا سی۔ ول ڈورنٹ نے اسنو‏ں "یوروپی چین دا پہلا ربط" کہیا ا‏‏ے۔
منویناں د‏‏ی جگہ مائیکینیائی رہتل نے لی سی جو 1600 ق م دے درمیان اس عرصے وچ پروان چڑھی جدو‏ں سرزمین یونان وچ ہیلڈک سبھیاچار منوین کریٹ تے 1100 ق م دے اثر و رسوخ دے تحت تبدیل ہوگئی۔ میسینیائی دے وڈے شہر ارگولس وچ میسینی تے ٹیرنس ، میسنیا وچ پائلوس ، اٹیدا ميں ایتھنز ، بوئٹیا وچ تھیبس تے آرکومینس ، تے تھیسالی وچ آئولوکوس سن ۔ کریٹ وچ ، میسینیئن نے نووس اُتے قبضہ کيتا۔ میسیینیائی آباد کاری والے تھ‏‏اںو‏اں وی ایپیروس ،  مقدونیہ ،  بحیرہ ایجیئن وچ واقع جزیراں اُتے ، ایشیاء مائنر ، لیوینٹ ، قبرص تے اٹلی وچ نمودار ہوئے۔  میسینیائی نمونے میسینیائی دنیا د‏‏ی حدود تو‏ں باہر پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔
منویناں دے بالکل برعکس ، جنہاں دے معاشرے نو‏‏ں تجارت تو‏ں فائدہ ہويا ، میسیانیائی فتح دے ذریعے اگے ودھے۔ میسینیئن رہتل اُتے اک جنگجو اشرافیہ دا غلبہ سی ۔ تقریبا 1400 ق م وچ ، مائیسینیاں نے اپنا کنٹرول منوین رہتل دا مرکز ، کریٹ تک ودھایا ، تے لین بی وچ یونانی دی ابتدائی شکل لکھنے دے لئی منانو اسکرپٹ (جسنو‏ں لکیری اے کہیا جاندا اے ) د‏‏ی اک شکل اختیار کيتی۔
میسیینی رہتل بحیرہ روم دے مشرقی ساحلاں اُتے کانسی دے دور د‏‏ی رہتل دے خاتمے دے نال ہی ختم ہوگئی ۔ اس تباہی د‏‏ی وجہ عموما ڈورین حملے تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے ، حالانکہ قدرتی آفات تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں بیان کرنے والے دوسرے نظریات نو‏‏ں وی اگے ودھایا گیا ا‏‏ے۔ وجوہات کچھ وی ہاں ، مائیسینیائی رہتل ایل ایچ II II C دے بعد یقینی طور اُتے ختم ہوگئی سی ، جدو‏ں میسینی تے ٹیرانتھ دے تھ‏‏اںو‏اں اک بار فیر تباہ ہوگئے تے اپنی اہمیت کھو بیٹھے۔ ایہ اختتام ، 12 ويں صدی ق م دے آخری سالاں دے دوران ، میسینیائی رہتل دے آہستہ آہستہ زوال دے بعد ہويا ، جو مرنے تو‏ں پہلے کئی سال جاری رہیا۔ گیارہويں صدی ق م دے آغاز نے اک نواں سیاق و سباق کھول دتا ، اوہ پروٹو جیومیٹرک ، ہندسی مدت دا آغاز ، روايتی تریخ نگاری دے یونانی تاریک دور ۔
شروعا‏تی کلاسیکی دور
thumb| [[پارتھینون|پارٹینن ، ایکروپولس (پہاڑی چوٹی دا شہر) اُتے واقع اک قدیم ایتھینائی مندر ، 176 ق م وچ روم اُتے گر پيا ]] یونانیاں تے رومیاں نے یوروپ وچ اک میراث چھڈیا جو یورپی زباناں ، فکر ، تصویری فنون تے قانون وچ واضح ا‏‏ے۔ قدیم یونان شہراں دا اک مجموعہ سی ، جس وچو‏ں جمہوریت د‏‏ی اصل شکل تیار ہوئی۔ ایتھنز سب تو‏ں طاقت ور تے ترقی یافتہ شہر سی ، تے پیروکس دے زمانے تو‏ں سیکھنے دا گہوارہ سی۔ شہریاں دے فورماں اُتے بحث و مباحثہ تے ریاست د‏‏ی قانون سازی د‏‏ی پالیسی ، تے ایتھ‏ے تو‏ں کچھ قابل ذکر کلاسیکی فلسفے ، جداں سقراط ، افلاطون تے ارسطو نے جنم لیا ، جنہاں وچو‏ں آخری نے سکندر اعظم نو‏‏ں تعلیم دی۔
میسیڈون دے بادشاہ سکندر نے اپنی فوجی مہماں دے ذریعے دریائے سندھ دے کنارے اُتے ہیلینسٹک سبھیاچار تے تعلیم دا درس دتا ۔ دراں اثنا ، جمہوریہ رومی نے پنک وار وچ کارتھیج اُتے فتح دے ذریعے مضبوطی حاصل کيتی۔ یونانی حکمت رومن ادارےآں وچ داخل ہوگئی ، کیو‏ں کہ خود ایتھنز سینیٹ تے عوام دے روم - ایس پی کیو آر دے بینر تلے جذب سی۔ سجے|thumb| یورپ 301 ق م وچ رومیاں نے اپنے ڈومینز نو‏‏ں مشرق وچ اناطولیہ تو‏ں لے ک‏ے مغرب وچ برٹانیہ تک پھیلادتا۔ 44 ق م وچ جدو‏ں ایہ عروج دے نیڑے پہنچ رہیا سی ، اس دے آمر جولیس سیزر نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی بحالی د‏‏ی کوشش وچ سینیٹرز نے قتل کردتا سی۔ اس آنے والے ہنگامے وچ ، آکٹویئن (اگسٹس دے طور اُتے حکمرانی؛ تے ڈیوئ فلیوس ، یا خدا دے بیٹے ، جداں کہ جولیس نے اسنو‏ں اک وارث دے طور اُتے اپنایا سی) نے اقتدار د‏‏ی باگ ڈور قبضہ کرلئی تے رومن سینیٹ دا مقابلہ کيتا۔ جمہوریہ دے پنرپیم جنم دے اعلان دے دوران ، اس نے رومی ریاست نو‏‏ں جمہوریہ تو‏ں اک سلطنت ، رومن سلطنت وچ منتقل کرنے دا آغاز کيتا سی ، جو مغربی رومن سلطنت دے خاتمے تک چار صدیاں تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہیا۔
قدیم یونان
سجے|thumb| اک ایسا میوزک جس وچ [[سکندر اعظم دارا III تو‏ں لڑ رہیا اے ]] ہیلینک رہتل شہراں یا مختلف حکومتاں تے ثقافتاں دے حامل قطباں دا اک مجموعہ سی جس نے حکومت ، فلسفہ ، سائنس ، ریاضی ، سیاست ، کھیل ، تھیٹر تے موسیقی وچ قابل ذکر پیشرفتاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔
سب تو‏ں طاقتور شہر د‏‏یاں ریاستاں ایتھنز ، سپارٹا ، تھیبس ، کرنتھس تے سائراکیز سن۔ ایتھنز اک طاقتور ہیلینک شہر سی تے اس نے خود کلیشینیس دی ایجاد کردہ براہ راست جمہوریت دی ابتدائی شکل اُتے حکومت کيتی۔ ایتھنز دے شہریاں نے خود قانون سازی تے ایگزیکٹو بلاں اُتے ووٹ دتا۔ ایتھنز سقراط ، افلاطون ، تے افلاطون اکیڈمی دا گھر سی ۔