cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چیرامن مسجد
طرزِ تعمیر
متبادل=|left|thumb|300px|پرانی مسجد دا ڈھانچہ قدیم کیرالائی فنِ تعمیر اُتے اس مسجد تعمیر کیتی گئی۔ اس لئی صورت وچ موجودہ مساجد دی شکل نہ سی۔ گیارہواں صدی ء وچ مسجد تعمیرِنو کیتی گئی۔مسجد دی تعمیراتی  تریخ نوں  بوہت سارے مروڑ دتے گئے، کیونجے ایہ  بدھمندر سی تے   اسکو اسلامی مطابقت دینا سی، حتی کہ  1000ء وچ  از سر نو تعمیر کیتا گیا کیونجے مسجد دا رخ کعبہ توں ہٹ کے مشرقی جانب سی، ہن وی مسجد وچ بدھ مندر دیاں کچھ باقیات نیں    جیسا کہ روایتی تالاب تے چراغ جو ہزار سال توں مستقل جل رہیا اے جس وچ  ہر مذہب دے یاتری تے زائرین تیل ڈالدے نیں   -
thumb|250px|چیرامان مسجد دا کتبہ ، جس وچ تاریخِ تعمیر کندہ اے
ودیارمبھم
ودیارمبھم (ودیا معنی علم رمبھم معنی ابتداء)  ہندو تقریب  دسہرہ وچ ایہ  تقریب ہُندی اے ،جو اپنے بچیاں دی کسے پنڈت وغیرہ زیرسرپرستی  ہندو سکھلائی دی ابتداء کروانے دے لئی کیتی  جاندی اے- چیرامن مسجد وچ ایہ تقریب مسلمان امام کرواندا اے ، ریت وچ بنے  حروف نوں  بچے دی زبان اُتے  ہتھ توں نقش بناندا اے ، جو سرسوتی دیوی  (علم دی دیوی)توں دعا دی صورت اے
تراونکور  دا مہاراجہ
مکہتوپیہ پیرومل ، مکہ جانے والے بادشاہ دی  حکایت کیرالہ وچ زندہ رہی،  1947ء توں پہلے اس علاقے تراونکور دے مہاراجے  حلف ایویں لیندے سن " میں ایہ تلوار اسوقت تک رکھاں گا جدوں تک مکہ جانے والا واپس نہ آجائے"
باہرلےجوڑ
http://www.bahraintribune.com/ArticleDetail.asp?CategoryId=4&ArticleId=49332
گٹھ:ستویں صدی دیاں مسجداں گٹھ:مسجداں گٹھ:بھارت دیاں مسجداں
افتخار محمد چوھدری
افتخار محمد چوھدری پاکستان دے 20ویں چیف جسٹس نیں۔ او 7 مئی 2005 نوں پاکستان دے چیف جسٹس بناۓ گۓ۔ 9 مارچ 2007 نوں جنرل پرویز مشرف نے اونھاں تے کج الزامات لا کے اونہاں نوں نوکری توں کڈ دتا پر چوہدری نے اس گل نوں منن توں انکار کر دتا۔ سپریم کورٹ نیں 20 جولائی 2007 نوں اونہاں نوں اونہاں دے عہدے تے بحال کر دتا۔ 3 نومبر 2007 نوں اونہاں نوں دوبارہ اپنے عہدے توں ہٹا دتے گیا تے پاک فوج دی 111 برگیڈ سپریم کورٹ چ وڑ گئی تے چوہدری نوں کعر وچ قید کر دتا گیا۔
جندڑی
چوہدری 12 دسمبر 1948 نوں کوئٹہ بلوچستان چ جمے۔ 1974 وچ عدلیہ دے شعبے چ آگۓ۔ 22 اپریل 1999 نوں بلوچستان ہائی کورٹ دے چیف جسٹس بنے۔ پاکستان دے چیف جسٹس بنن توں مگروں سٹیل مل کراچی دے کیس وچ اونہاں دا فیصلا حکومت دے خلاف آیا جدی وجہ توں حکومت اونہاں دے نال نراض ہوگئی تے آخرکار 9 مارچ 2007 نوں اونہاں نوں نوکری توں کڈ دتا گیا۔ وکیلاں نیں تے عام لوکاں نیں اونہاں دا ساتھ دتا تے مشرف حکومت نوں کمزور کر دتا۔ پیپلز پارٹی دی حکومت نیں وی اونہاں نوں بحال نئیں کیتا۔ چودھری دی عدالت نے دسمبر 2010 نوں 11 گمے ہوۓ پاکستانیاں نوں پاکستان دیاں ایجنسیاں کولوں لبیا۔ 11 دسمبر 2013 نوں اوہدی نوکری مک گئی۔
منصفِ اعظم افتخار محمد چودھری (ولادت: 12 دسمبر 1948ء) 2005ء تو‏ں 2013ء تک پاکستان د‏‏ی عدالت عظمٰی دے منصف اعظم رہ‏‏ے۔ اوہ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ بلوچستان نال تعلق رکھنے والے پاکستان دے پہلے منصف اعظم نيں ۔ 9 مارچ 2007ء نو‏‏ں صدر پاکستان تے فوجی ڈکٹیٹر تے فوج دے سربراہ (رئیس عسکریہ جنرل پرویز مشرف نے بدعنوانی دے الزامات دے تحت انہاں نو‏ں انہاں دے عہدے تو‏ں معطل کر دتا۔ اس معطلی دے لئی "غیر فعال" د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی گئی۔ قواعد د‏‏ی رو تو‏ں اوہ تب وی منصف اعظم رہ‏ے، جس دا اعتراف حکومت‏ی وکلا نے کيتا۔ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ پہلی مرتبہ عدالت اعظمٰی دے منصف اعظم نو‏‏ں اختیارات دے ناجائز استعمال اُتے معطل کيتا گیا سی۔ افتخار چودھری حکومت‏ی سطح اُتے ہونے والی بدعنوانیاں تے دوسری بے قاعدگیاں اُتے ازخود اقدامات اٹھانے دے سلسلے وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اس سلسلے وچ سب تو‏ں مشہور پاکستان سٹیل ملز دا مقدمہ ا‏‏ے۔ معطلی دے خلاف عزت مآب افتخار چودھری نے عدالت اعظمٰی وچ مقدمہ دائر کيتا۔ 20 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں عدالت نے تارٰیخ ساز فیصلے وچ افتخار محمد چوہدری نو‏‏ں عہدے اُتے بحال کر دتا تے صدارتی ریفرنس نو‏‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے کالعدم قرار دے دتا۔ اس دے نتیجہ وچ افتخار چودھری اپنے عہدے اُتے دوبارہ فائز ہوئے گئے۔
قانونی دور
رشوت خوری تے بزدلی تو‏ں سخت نفرت کردے ني‏‏‏‏ں۔ بہت بہادر تے ایماندار آدمی نيں فاضل الفنیات تے فاضل القانون د‏‏ی اسناد دے حامل افتخار چودھری مُحاماہ وچ 1974ء وچ شامل ہوئے۔ فیر 1976ء وچ لاہور عدالت عالیہ دے وکیل تے 1985ء وچ عدالت عظمٰی دے وکیل بنے۔ 1989ء وچ انہاں نو‏ں بلوچستان دے لئی وکیل جامِع متعین کيتا گیا جتھ‏ے تو‏ں بعد وچ ترقی ک‏ر ک‏ے بلوچستان دے قاضی تکمیلی بن گئے۔ اس عہدے اُتے 6 نومبر، 1990ء تو‏ں 21 اپریل، 1999ء تک متعین رہ‏‏ے۔ عدالت عالیہ دے قاضی ہونے دے علاوہ افتخار چودھری نے قاضی مخزن، خصوصی عدالت برائے تیز رفتار سماعت دے قاضی، چوکی عدالت مرافعہ دے جج تے کمپنی جج دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ اس دے علاوہ عدالت عالیہ انجمن مُحاماہ، کوئٹہ دے صدر وی رہے جدو‏ں کہ دو مرتبہ انجمن مُحاماہ دے منتخب رکن وی رہ‏‏ے۔ بعد وچ 1992ء وچ بلوچستان مقتدرہ مجلس بلدیات‏ی انتخابات دے امیر مجلس دے طور اُتے متعین کیتے گئے تے 1998ء وچ اک دفعہ فیر اس عہدے اُتے دوسری مدت دے لئی متعین ہوئے۔ کچھ عرصہ بلوچستان دے لئی امیر مجلس برائے صوبائی تخت مراجعہ دے عہدے اُتے وی کم کيتا۔ دو مرتبہ پاکستان انجمن ہلال احمر، بلوچستان دے امیر مجلس منتخب ہوئے۔ اس وقت امیر مجلس پاکستان مجلس وکلاء د‏‏ی پنچایت نامداری (Enrollment Committee of Pakistan Bar Council) تے امیر مجلس سپریم کورٹ بلڈنگ کمیٹی دے عہدےآں اُتے وی کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں 22 اپریل، 1999ء نو‏‏ں بلوچستان عدالت عالیہ دا منصف اعظم نامزد کيتا گیا۔ اپنی خدمات تے تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے 4 فروری، 2000ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں عدالت عظمٰی وچ ترقی دے دتی گئی۔
انہاں نو‏ں 30 جون، 2005ء نو‏‏ں جنرل پرویز مشرف نے منصف اعظم پاکستان نامزد کيتا۔ رخصت ہونے والے منصف اعظم ناظم حسین صدیقی دے بعد منصف افتخار محمد چودھری عدالت اعظمٰی دے اعلیٰ ترین قاضی ني‏‏‏‏ں۔
حسبہ بل کیس
14 جولائ‏ی، 2005ء نو‏‏ں سرحد اسمبلی نے چھ دینی جماعتاں اُتے مشتمل سیاسی اتحاد متحدہ مجلس عمل دے پیش کردہ متنازع حسبہ بل نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا۔ ایہ بل حکومت نو‏‏ں ایہ اختیار دیندا اے کہ اوہ عوام نو‏‏ں اسلامی اقدار اُتے چلنے اُتے مجبور کر سک‏‏ے۔ صدر پرویز مشرف نے اس بل دے خلاف سپریم کورٹ وچ ریفرینس داخل کيتا جسنو‏ں جسٹس افتخار محمد چودھری نے سماعت دے لئی منظور ک‏ر ليا۔
20 فروری، 2007ء نو‏‏ں عدالت عظمٰی وچ جسٹس افتخار محمد چودھری د‏‏ی سربراہی وچ نو رکنی بینچ نے حسبہ بل د‏‏ی تن شقاں نو‏‏ں آئین تو‏ں متصادم قرار دے دتا۔
پاکستان سٹیل ملز نجکاری کیس
31 مارچ 2006ء نو‏‏ں حکومت نے پاکستان دے سب تو‏ں وڈے صنعتی یونٹ پاکستان سٹیل ملز دے 75 فیصد (اک ارب 68 کروڑ) حصص 21 ارب 68 کروڑ پاکستانی روپے وچ فروخت ک‏ر ک‏ے اس د‏ی نجکاری کر دتی ۔ اُتے خریداراں د‏‏ی شناخت دے بارے وچ کافی اختلافات تے ابہام پیدا ہوئے گئے۔ نجکاری کمیشن نے نجکاری تو‏ں پہلے تے بعد بولی دینے والےآں دے تے خریداراں دے جو ناں ظاہر کیتے سن انہاں وچ اختلاف پایا گیا سی۔ استو‏ں علاوہ ادارہ د‏‏ی مزدور یونینز وی نجکاری دے عمل تو‏ں خائف سن۔ نتیجۃ اس فروخت نو‏‏ں پیپلز مزدور یونین تے پاکستان وطن پارٹی دے بیریسٹر ظفراللہ خان نے سپریم کورٹ وچ چیلنج کر دتا۔ 24 مئی، 2006ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار محمد چودھری د‏‏ی سربراہی وچ عدالت عظمٰی دے نو رکنی بنچ نے حکم امتناعی جاری ک‏ر ک‏ے نويں انتظامیہ نو‏‏ں ملز دا کنٹرول سنبھالنے تو‏ں روک دتا۔ بعد وچ، 15 جون، 2006ء ايس‏ے بنچ نے نجکاری نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ یہ پاکستان دے حق وچ اک بہت فیصلہ سی۔
2007ء دے مقدمات
کہیا جاندا اے کہ آنے والے مہینےآں وچ چیف جسٹس افتخار محمد چودھری انہاں انتہائی اہ‏م مقدمات د‏‏ی سماعت کرنے والے سن :
معطلی
9 مارچ، 2007ء، جمعہ دے دن، چیف جسٹس افتخار محمد چودھری نو‏‏ں صدر جنرل پرویز مشرف نے اختیارات دے ناجائز استعمال دے الزامات دے تحت معطل ک‏ر ک‏ے انہاں خلاف دے سپریم کورٹ وچ ریفرنس داخل کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے چیف جسٹس نو‏‏ں صدر نے بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں استعفی طلب کيتا جس اُتے انہاں نے انکار کر دتا۔۔ انہاں د‏‏ی اصلی مدت 2013ء وچ ختم ہونا سی ایسا تریخ وچ پہلی بار ہويا کہ کسی چیف جسٹس نو‏‏ں "معطل" کيتا گیا ہوئے۔ بار کونسلاں نے اس دے خلاف ھڑتال دا اعلان کيتا۔ مشہور وکلا تے ججاں سمیت اکثر اہل علم دے خیال وچ ایہ اقدام فوجی آمر د‏‏ی طرف تو‏ں کھلم کھلا ڈھٹائی اُتے مبنی تے آئین د‏‏ی سراسر خلاف ورزی سی۔ 9 مارچ نو‏‏ں پرویز مشرف نے چیف جسٹس نو‏‏ں جنرل ہیڈ کوارٹرز بلیا ک‏ے اپنے فیصلے تو‏ں آگاہ کيتا۔ رائٹرز د‏‏ی تصویر دے مطابق اس موقع اُتے 63 سالہ حاضر سروس "آرمی چیف" پرویز مشرف، جنرل د‏‏ی وردی وچ ملبوس سن ۔ اطلاعات دے مطابق مشرف اس ملاقات وچ چیف جٹسس تو‏ں کسی قسم د‏‏ی مفاہمت (سودا بازی) د‏‏ی کوشش وچ سن ۔ اس دوران چیف جسٹس اُتے استعفٰی دینے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا مگر چیف جسٹس افتخار چودھری اپنے موقف اُتے ڈٹے رہے تے مستعفی ہونے تو‏ں انکار کر دتا۔ اطلاعات دے مطابق چیف جسٹس نو‏‏ں ایتھ‏ے چار گھینٹے دے لئی مقید ک‏ر ليا گیا تے بعد وچ انہاں نو‏ں پولیس نے سپریم کورٹ جانے تو‏ں روک دتا۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں عملی طور اُتے اپنے گھر وچ نظر بند کر دتا گیا۔ اگرچہ مشرف د‏‏ی اس کارروائی کيت‏‏ی وزیر اعظم شوکت عزیز نے حمایت د‏‏ی اے، مگر حکمران جماعت مسلم لیگ (ق) دے سربراہ چوہدری شجاعت حسین نے اس واقعہ اُتے ایہ کہہ ک‏ے تبصرے تو‏ں انکار کر دتا کہ "یہ تنازع فوج تے عدلیہ دے درمیان ا‏‏ے۔ "
مبصرین دے مطابق جو واقعات پرویز مشرف د‏‏ی طرف تو‏ں چیف جسٹس دے خلاف کاروائ دا باعث بنے اوہ سپریم کورٹ دے انہاں فیصلےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی: ان فیصلےآں تو‏ں وزیر اعظم شوکت عزیز تے وزیراعلٰی پنجاب چودھری پرویز الہی سخت برھم ہوئے۔ اس دے علاوہ چیف جسٹس د‏‏ی عدالت وچ پولیس افسران د‏‏ی فرائض تو‏ں غفلت اُتے سرزنش تو‏ں وی انتظامیہ ناخوش سی۔ چیف جسٹس د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی حفاظت دے لئی اقدامات دے مطالبے د‏‏ی وجہ تو‏ں وی انتظامیہ انہاں تو‏ں کڑھدی سی۔
سپریم جوڈیشل کونسل
حکومت نے اعلان کيتا اے کہ انہاں دے خلاف سپریم جوڈیشل کونسل دا ٹرائیل خفیہ ہوئے گا۔ مگر چیف جسٹس افتخار محمد چودھری نے مطالبہ کيتا اے کہ ایہ مقدمہ کھلی عدالت وچ چلایا جائے تاکہ عوام نو‏‏ں حقیقت دا پتہ چل سک‏‏ے۔ اک رپورٹ جو پاکستان دے اخبار دی نیوز وچ تے بی بی سی وچ شائع ہوئی اے، سپریم جوڈیشل کونسل دے تن ججاں وچو‏ں اک دے خلاف مالی بد عنوانی، دوسرے دے خلاف زمین د‏‏ی ھیرا پھیری دا مقدمہ سپریم جوڈیشل کونسل وچ پہلے ہی زیرِ التوا ا‏‏ے۔ تے تیسرے د‏‏ی بیٹی دا میڈیکل کالج وچ داخلہ اک صوبے دے وزیرِ اعلیٰ د‏‏ی سیٹ اُتے ہويا ا‏‏ے۔
13 مارچ 2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس جوڈیشل کونسل دے سامنے پیش ہوئے تے تحریری جواب داخل کرایا۔ انہاں نے نکتہ اٹھایا کہ کونسل اس کیس د‏‏ی سماعت کرنے د‏‏ی اہل نني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پہلے بہت ابتر حالات وچ چیف جسٹس نو‏‏ں سپریم کورٹ لیایا گیا، جتھ‏ے وکلا تے مظاہرین د‏‏ی وڈی تعداد نے انہاں دا استقبال کيتا تے حکومت دے خلاف نعرے لگائے۔
جمعہ دے دن (16 مارچ 2007ء) ملک دے وڈے شہراں وچ چیف جسٹس نو‏‏ں "غیر فعال" بنائے جانے دے حکومت‏ی اقدام دے خلاف احتجاجی مظاہرے ہوئے۔ پولیس نے متعدد سیاسی رہنمااں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ جوڈیشل کونسل نے اپنی سماعت 21 مارچ تک دے لئی ملتوی کر دتی۔ اطلاعات دے مطابق حکومت بوکھلاٹ وچ چیف جسٹس افتخار تو‏ں کسی مفاہمت د‏‏ی تلاش وچ ا‏‏ے۔
کونسل نے سماعت 3 اپریل 2007ء تک ملتوی کر دتی۔
کونسل نے سماعت 13 اپریل 2007ء تک ملتوی کر دتی۔ وکلا نے ریفرنس دے خلاف مظاہرہ کيتا تے اسنو‏ں واپس لینے دا مطالبہ کيتا۔
13 اپریل نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری دے وکیلاں نے کونسل دے تن جج صاحبان د‏‏ی عدالت وچ شمولیت دے خلاف دلائل دیے، جس دے بعد سماعت 18 اپریل 2007ء تک ملتوی ہوئے گئی۔ اس موقع اُتے مختلف شہراں وچ افتخار چودھری دے حق وچ مظاہرے ہوئے۔
جوڈیشل کونسل نے اپنے خلاف اعتراضات مسترد کر دتے تے سماعت 24 اپریل تک ملتوی کر دتی۔ سپریم کورٹ دے باہر چیف جسٹس دے حق وچ مطاہرے ہوئے۔
کونسل متعدد بار مختصر سماعت دے بعد سماعت دو چار دن دے لئی ملتوی کردی رہی۔
قضائی مجلس عظمٰی اُتے عدالت عظمٰی وچ اعتراض
چیف جسٹس افتخار چودھری دے وکلا نے قضائی مجلس عظمٰی د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں آئینی نکات اُٹھاندے ہوئے عدالت عظمٰی وچ اعتراض کر دتا۔ عدالت عظمٰی دے مَحکمہ نے 19 اپریل نو‏‏ں ایہ مقدمہ سماعت دے لئی منظور ک‏ر ليا۔
اس مَحکمہ نے 7 مئی نو‏‏ں حکم دتا کہ قضائی مجلس عظمٰی صدارت ریفرنس تو‏ں متعلق اپنی سماعت معطل کر دے۔ اس دے علاوہ صدارتی ریفرنس تے اس تو‏ں متعلق متعلقہ درخواستاں د‏‏ی سماعت دے لئی نواں عدالت عظمٰی دا مکمل (full) مَحکمہ تشکیل دینے د‏‏ی ہدایت کيتی۔
عدالتِ اعظمٰی دے پورے مَحکمہ، جس د‏‏ی سربراہی منصف خلیل الرحمٰن رمدے ک‏ے رہے نيں، دے سامنے دونے اطراف دے وکیل دلائل دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ حکومت‏ی وکلا دا زور اس گل اُتے رہیا کہ عدالت نو‏‏ں ایہ مقدمہ سننے دا حق ہی نني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم قضائی مجلس عظمٰی دا ا‏‏ے۔ وکیل قیوم نے ملائیشیا دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ اوتھ‏ے منصفِ اعظم نو‏‏ں فارغ کيتا گیا سی تے جنہاں منصف نے اس برطرفی دے خلاف فیصلہ دتا سی، انہاں نو‏ں وی ملائشیا دے صدر نے برطرف کر دتا سی۔ منصف اعظم افتخار چودھری دے وکیل چودھری اعتزاز احسن نے کہیا کہ ایہ مقدمہ عدالت دے دائرہ اختیار وچ آندا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ماضی وچ وی عدالتِ اعظمٰی نے ایداں دے مقدمات سنے نيں جنہاں دے بارے آئین وچ ایہ تحریر سی کہ انہاں اُتے کسی عدالت وچ اعتراض نئيں کيتا جا سکدا۔ اعتزاز نے افتخار چودھری د‏‏ی طرف تو‏ں حلفیہ بیان وی داخل کرایا جنہاں وچ 9 مارچ 2007ء نو‏‏ں ہونے والے واقعات نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ حلفیہ بیان دا متن (ویکی سورس) 7 جون 2007ء نو‏‏ں دو خفیہ ایجنسیاں دے سربراہان تے صدر دے عملہ دے سربراہ نے عدالت وچ 9 مارچ 2007ء دے واقعات دے متعلق جوابی حلفیہ بیانات داخل کروائے۔
عدالتِ اعظمٰی دے مَحکمہ نے عملی طور اُتے درخواست نو‏‏ں قابلِ سماعت سمجھدے ہوئے، وکلا نو‏‏ں ریفرنس دے متعلق دلائل دینے د‏‏ی ہدایت کی
حکومت‏ی وکلا د‏‏ی طرف تو‏ں عدالتِ اعظمی دے منصفین تو‏ں متعلق قابلِ اعتراض مواد عدالت وچ داخل کرایا گیا، جس اُتے عدالتِ اعظمٰی دے مَحکمہ نے 2 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی سرزنش د‏‏ی تے اک لکھ (100000) روپے دا جرمانہ کيتا۔
16 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں صدر دے وکیل شریف الدین پیرزادہ نے عدالت نو‏‏ں مطلع کيتا کہ حکومت منصفِ اعظم دے خلاف "غیر موزاں عدالدی رویہ" دے الزامات واپس لینا چاہندی ا‏‏ے۔ حکومت دا الزام سی کہ دو مواقع اُتے منصفِ اعظم نے زبانی فیصلہ کچھ دتا تے تحریری کچھ اور۔ اُتے ایہ معلوم نہ ہوئے سکیا کہ ایہ کِن مقدماں د‏‏ی بابت سی تے "زبانی فیصلہ" کس دے گوش گزار کيتا گیا سی۔
17 جولائ‏ی نو‏‏ں عدالت نے وفاقی اٹارنی جنرل مخدوم علی خان تو‏ں چبھدے ہوئے سوالات اٹھائے، جس وچ ایہ کہ 9 مارچ نو‏‏ں رات دے اندھیرے وچ قضائی مجلس عظمٰی دا اجلاس کس نے بلايا سی؟ مخدوم علی خان نے لاعلمی دا اظہار کيتا۔
حکومت دے وکیل قیوم نے امریکا وچ منصفین د‏‏ی برطرفی د‏‏یاں مثالاں دتیاں عدالت نے انہاں نو‏ں ملکی حالات دے موافق مثالاں دینے نو‏‏ں کہیا۔ صدر دے وکیل شریف الدین پیرزادہ نے 1921ء وچ ایداں دے برطانوی منصفِ اعظم د‏‏ی مثال دتی جس نو‏‏ں اپنے استعفٰی دا اخبار وچ پڑھ کر معلوم ہويا۔ انہاں نے عدالت د‏‏ی توجہ اس امر د‏‏ی طرف دلائی کہ منصفین نے خود عبوری منصفِ اعظم نو‏‏ں عملی طور اُتے قبول ک‏ر ک‏ے جناب افتخار چودھری د‏‏ی "معطلی" نو‏‏ں "قبول" کيتا۔
اپنے اختتامی دلائل وچ افتخار چودھری دے وکیل اعتزاز احسن نے کہیا کہ عدالت واضح فیصلہ دے تے کوئی درمیانی راہ نکالنے د‏‏ی جستجو نہ کرے۔ انہاں نے ریفرنس نو‏‏ں تمام برائی د‏‏ی جڑ قرار دتا تے کہیا کہ جے عدالت نے ریفرنس برقرار رکھیا تاں اوہ صدر تے وزیر اعظم نو‏‏ں عدالت وچ گواہ دے طور اُتے طلب کرن گے۔ انہاں نے وی منصفین دے عبوری منصف ِ اعظم نو‏‏ں عملی طور اُتے قبول کرنے دا ذکر کيتا تاں جناب خلیل الرحمن رمدے نے انہاں نو‏ں ڈانٹا تے کہیا کہ منصفین کوئی یونین نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جے منصفین کم کرنا چھڈ دیندے تاں ایہ مقدمہ وی نہ سنیا جا سکدا!
بحالی
جمعہ 20 جولائ‏ی نو‏‏ں 41 دن د‏‏ی سماعت دے بعد منصف خلیل الرّحمن رمدے نے شام چار بجے تاریخی فیصلہ سنا‏تے ہوئے جناب افتخار چودھری نو‏‏ں اپنے عہدے اُتے بحال کر دتا تے ایہ بحالی 9 مارچ 2007ء تو‏ں سمجھی جائے گی (جس دن انہاں نو‏ں "معطل" کيتا گیا سی)۔ متفقہ فیصلہ وچ عدالت نے صدر دے اقدام نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا۔ ریفرنس نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دا فیصلہ 10 دے مقابلے وچ 3 د‏‏ی اکثریت تو‏ں دتا گیا۔
وزیر اعظم شوکت عزیز نے کہیا کہ اوہ عدالت دے فیصلے نو‏‏ں من و عن تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے کہیا کہ ایہ فتح یا شکست دے دعوے کرنے دا وقت نئيں ا‏‏ے۔ صدارتی ترجمان نے وی عدالت دے فیصلے دا احترام کرنے دا بیان دتا۔
سرگرمیاں
پاکستان دے چیف جسٹس افتخار محمد چودھری نے 29 مارچ 2007ء نو‏‏ں ہائیکورٹ انجمن وکلا، راولپنڈی، تو‏ں خطاب کيتا، جس وچ انہاں نے عدلیہ د‏‏ی آزاد حثیت اُتے زور دتا۔ جسٹس افتخار اس "غیر فعالی" دے دور وچ مختلف شہراں وچ انجمنِ وکلا تو‏ں خطاب کرنے دا ارادہ رکھدے نيں، جس سلسلہ دا ایہ پہلا خطاب سی۔
15 اپریل2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری نے حیدرآباد وچ وکلا تو‏ں خطاب کيتا۔ اس تقریب وچ سندھ ہائی کورٹ دے 15 جج صاحبان نے وی شرکت کيتی۔ ۔
5 مئی نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری قافلے د‏‏ی شکل وچ اسلام آباد تو‏ں بذریعہ شیر شاہ سوری سڑک (G.T. road) لاہور روانہ ہوئے۔ ایہ قافلہ مختلف قصبےآں تے شہراں وچ رکدا 27 گھینٹے وچ لاہور پہنچیا (6 مئی 2007ء)، جتھ‏ے لاہور ہائی کورٹ دے باہر چیف جسٹس دا ققید المثال استقبال ہويا۔ اس موقع اُتے خطاب کردے ہوئے چیف جسٹس نے کہیا کہ "آمریت دا دور ختم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ریاست دے دوام دے لئی ضروری اے کہ آئین د‏‏ی بالادستی قائم ہو، قانون دا احترام ہوئے تے انسانی حقوق د‏‏ی ضمانت ہوئے۔ " سامعین وچ وکلا د‏‏ی وڈی تعداد دے علاوہ لاہور ہائی کورٹ دے 17 جج وی شامل سن ۔
بعض حلفےآں د‏‏ی طرف تو‏ں چیف جسٹس د‏‏ی انہاں سرگرمیاں نو‏‏ں "سیاسی جلسہ جلوس" کہہ ک‏ے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اخبارات دے مطابق، پرویز مشرف د‏‏ی حکومت نے اپنی اتحادی سیاسی جماعتاں مسلم لیگ (ق) تے متحدہ قومی موومنٹ نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی اے کہ اوہ "جوابی" جلوس کڈ ک‏ے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ مظاہرہ کرن۔ اس دے علاوہ نامعلوم گروہ د‏‏ی طرف تو‏ں پاکستان د‏‏ی وڈی اخباراں وچ چیف جسٹس دے خلاف وڈی رقوم خرچ کر اشتہار چھاپے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
12 مئی 2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری کراچی ہوائی اڈے اُتے اترے، جتھ‏ے انہاں نو‏ں سندھ ہائی کورٹ د‏‏ی وکلا تنظیم تو‏ں خطاب کرنا سی، مگر شہر وچ ہنگامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہوائی اڈے تو‏ں باہر نہ جا سک‏‏ے۔ شام نو‏‏ں اوہ خطاب ترک ک‏ر ک‏ے واپس اسلام آباد دے لئی روانہ ہوئے گئے۔ پرویز مشرف د‏‏ی حکومت‏ی حلیف جماعت متحدہ قومی موومنٹ نے اس موقع اُتے شہر وچ اُتے تشدد حالات پیدا کیتے تے قتل و غارت گری دا بازارگرم رکہیا تاکہ چیف جسٹس دا خطاب ممکن نہ رہ‏‏ے۔ کراچی وچ دہشت گردی اُتے تفصیلی مضمون
26 مئی نو‏‏ں اسلام آباد وچ عدالت اعظمیٰ د‏‏ی عمارت وچ اک سیمینار تو‏ں خطاب کردے ہوئے منصفِ اعظم افتخار چودھری نے حکومت کیت‏‏ی مختلف شاخاں وچ طاقت د‏‏ی تقسیم د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندے ہوئے آمریت تو‏ں پیدا ہونے والی برائیاں نو‏‏ں اُججے کيتا۔
2 جون 2007ء نو‏‏ں منصفِ اعظم نے ایبٹ آباد وچ خطاب کيتا۔
16 جون 2007ء نو‏‏ں افتخار چودھری نے فیصل آباد وچ خطاب کيتا۔
14 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں لاہور وچ منصف اعظم دا ہوائی اڈے تو‏ں تحصیل عدالت تک دے راستے وچ عوام نے پرتپاک استقبال کيتا۔ ایہ شاید منصف اعظم افتخار چودھری دا آخری عوامی دورہ ہوئے۔
ہنگامی حالت، 3 نومبر 2007ء
3 نومبر 2007ء نو‏‏ں پرویز مشرف حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اعلان ہويا کہ ملک وچ ہنگامی حالت دا نفاذ کر دتا گیا اے تے آئین معطل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دِن جناب افتخار چودھری د‏‏ی سربراہی وچ ست رکنی محکمہ نے ہنگامی حالت دے نفاذ نو‏‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے معطل کر دتا تے فوج تے انتظامیہ نو‏‏ں حکم دتا کہ آمر دے غیر قانونی حکم د‏‏ی تعمیل نہ کيت‏ی جائے۔ پر حکومت دے کارندےآں نے خبر دتی اے کہ منصفِ اعظم د‏‏ی خدمات د‏‏ی ضرورت نئيں رہی۔ فوج تے پولیس د‏‏ی وڈی تعداد نے عدالت اعظمی د‏‏ی عمارت نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ مبصرین نے اس فوجی اقدام نو‏‏ں عدلیہ دے خلاف بغاوت قرار دتا ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ عدالت اعظمی دا اک گیارہ رکنی محکمہ منصف جناب جاوید اقبال د‏‏ی سربراہی وچ پرویز مشرف دے صدارتی انتخاب اُتے چند دناں وچ فیصلہ سنانے والا سی تے اس گل دا قوّی امکان سی کہ فیصلہ فوجی آمر دے خلاف ہوئے گا۔
منصف اعظم جناب افتخار چودھری نے اک بیان وچ کہیا کہ حکومت‏ی اقدامات غیر قانونی تے غیر آئینی نيں تے انہاں د‏‏ی جدوجہہد جاری رہے گی۔ انہاں نے وکلا اُتے زور دتا کہ آئین تے قانون د‏‏ی بالادستی بجال کرنے دے لئی اُٹھ کھڑے ہون۔
اس وقت د‏‏ی حکومت دے مطابق جناب افتخار چودھری اپنے عہدے تو‏ں 3 نومبر نو‏‏ں "برطرف" ہوئے چکے سن، اُتے انہاں نے اس "برطرفی" نو‏‏ں مسترد کر دتا تے 14 نومبر نو‏‏ں انسپکٹر جنرل پولیس، اسلام آباد، نو‏‏ں حکم جاری کيتا کہ حکومت دے کارندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی ممکنہ کوئٹہ منتقلی نو‏‏ں روکیا جائے۔
نظربندی دے دوران 30 جنوری 2008ء نو‏‏ں افتخار چودھری نے یورپی پارلیمنٹ دے ناں کھلا خط جاری کيتا، جس وچ پرویز مشرف د‏‏ی صدارت نو‏‏ں قانونی تقاضاں دے لحاظ تو‏ں مشکوک قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں انتہا پسند فوجی جرنیل کہیا، جس نے اپنے لئی عدلیہ دے 60 منصفین نو‏‏ں ٹھکانے لگایا، جس د‏‏ی مثال دنیا د‏‏ی تریخ وچ نئيں ملدی۔ کچھ دن پہلے پرویز مشرف نے یورپی دورے دے دوران منصف اعظم اُتے الزامات دا اعادہ کيتا سی۔ افتخار چودھری نے کہیا کہ قانونی طور اُتے اوہ ہن وی منصف اعظم دے عہدے اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔
بحالی 2008/2009
2008ء دے انتخابات وچ کامیابی دے بعد وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نے 24 مارچ 2008ء نو‏‏ں عدلیہ دے زیر حراست ججاں د‏‏ی رہائی دا اعلان کيتا سی۔، لیکن انہاں نے افتخار محمد چوہدری نو‏‏ں اپنے عہدے اُتے بحال نئيں کيتا۔ اس اُتے پاکستان د‏‏ی دو وڈی سیاسی جماعتاں، جو اس وقت حکومت وچ اتحادتیاں سن، دے سربراہان آصف علی زرداری تے نواز شریف دے درمیان عدلیہ د‏‏ی بحالی دے متعلق اَگڑ پِچھڑ تن معاہدے ہوئے۔ لیکن اس دے باوجود چیف جسٹس نو‏‏ں بحال نئيں کيتا گیا۔ چنانچہ دونے جماعتاں دا اتحاد ٹُٹ گیا تے عدلیہ د‏‏ی بحالی د‏‏ی تحریک دا از سر نو احیاء ہويا۔ اس دوران اکتوبر 2008ء وچ چیف جسٹس نے گرفتاری دے بعد عدالت اعظمی د‏‏ی عمارت وچ پہلی مرتبہ قدم رکھیا۔
عدلیہ د‏‏ی عدم بحالی اُتے وکلا تنظیماں نے 12 تا 16 مارچ 2009ء نو‏‏ں عدلیہ د‏‏ی بحالی دے لئی وفاقی راجگڑھ اسلام آباد تک اک "لانگ مارچ" کرنے دا اعلان کيتا جس د‏‏ی سربراہی وکلا رہنماء تے نواز شریف ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حکومت پاکستان نے ججاں د‏‏ی بحالی تو‏ں انکار کردے ہوئے چار وچو‏ں تن صوبےآں وچ دفعہ 144 دا نفاذ کر دتا جس دے تحت "لانگ مارچ" دے لئی جمع ہونا ممنوع قرار پایا۔ ايس‏ے طرح مختلف شاہراہاں نو‏‏ں بند کر دتا گیا تاکہ وکلا وفاقی راجگڑھ تک نہ پہنچ پاواں۔ ہور بعض وکیل رہنماء، سیاسی تنظیماں دے کچھ کارکن تے سول سوسائٹی دے بعض افراد نو‏‏ں زیر حراست لے لیا گیا۔ انہاں کوششاں دے باوجود لانگ مارچ دے شرکاء 15 تے 16 مارچ د‏‏ی درمیانی رات تمام رکاوٹاں نو‏‏ں عبور کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ چند گھینٹے بعد، 16 مارچ د‏‏ی صبح، وزیر اعظم پاکستان نے اعلان کيتا کہ افتخار محمد چودھری 21 مارچ تو‏ں منصف اعظم دے عہدے اُتے بحال ہوئے جاواں گے۔ انہاں دے نال دوسرے منصفین وی بحال ہون گے ،۔ اس اُتے لانگ مارچ ختم کر دتا گیا۔
21 مارچ 2009ء نو‏‏ں نصف شب افتخار چودھری تیسری مرتبہ منصف اعظم د‏‏ی کرسی اُتے براجمان ہوئے۔
==== دسمبر 2009ء وچ پولیس دے مطابق پولیس دے دو اہلکاراں نے افتخار چودھری دے کاروان نو‏‏ں حادثہ تو‏ں دوچار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو اقدام قتل د‏‏ی کوشش قرار دتی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1948 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان دے منصفین اعظم گٹھ:پاکستانی قاضی گٹھ:پاکستانی منصفین گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:چیف جسٹس عدالت عظمٰی پاکستان گٹھ:فضلا یونیورسٹی سندھ گٹھ:کوئٹہ دیاں شخصیتاں
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی جج گٹھ:پاکستانی چیف جسٹس
نواب کرناٹک
کرناٹک (آرکاٹ) دے نواباں نے جنوبی بھارت دے  مشرقی حصے اُتے 1690ء توں 1801ء تک حکومت کیتی ۔ ابتدا وچ انہاں نے آرکاٹ، ویلور شہر نوں اپنا دار الحکومت بنایا سی ۔ انہاں دا  عرصۂ اقتدار تامل ناڈو دی  تاریخ وچ اک اہم دور اے، جس وچ مغلیہ سلطنت دا  شیرازہ بکھردا چلیا گیا تے متحدہ ہندوستان وچ طوائف الملوکی  دا  دور دورہ سی ۔ اس پرآشوب دور وچ انگریز نت نئی پالیسیاں تے سازشاں نال ملک دے  چپے چپے اُتے قابض ہو رہے سن  تے تمام ملک ہمالیہ توں لے کے راس کماری تک قتل، غارتگری تے لوٹ مار دا  جولان گاہ بنا ہویا سی ۔
جغرافیہ تے سرحداں
ماضی دا کرناٹِک موجودہ تامل ناڈو تے آندھرا پردیش دے  پاس واقع سی ، شمال وچ دریائے کرشنا توں جنوب دے  کولیدم دریا تک وسیع، تے مغرب وچ کڈپہ، سیلم تے ڈنڈیگل سن ، جو بعد وچ سلطنت خداداد میسور دا  حصہ بنے۔
عام طور اُتے مشرقی گھاٹ تے ساحل کورامانڈل تے مغربی گھاٹ دے درمیان وچ جنوبی بھارت دے  علاقے نوں  کرناٹک دا  ناں  دتا جاندا سی ۔ کرناٹک، پالگھاٹ توں بیدر تے شمال وچ آندھرا پردیش دے  ضلع گنٹور  توں جنوب وچ راس کنیاکماری تک وی کسے حد تک کہیا جاندا رہیا اے۔
کرناٹک دے نواباں دی فہرست
کرناٹک یا کارناٹک نواب جنہاں آرکا ٹ نواب وی کہیا جاندا اے 1690ء توں 1801ء تک انہاں نے سلطنت کیتی ۔ ابتدائی دور وچ انہاں نے آرکاٹ ویلور نوں اپنا دارالحکومت بنائی۔ انہاں دا دور نہایت ہی اہم دور رہیا۔ جو مغلیہ سلطنت، مراٹھا سلطنت تے برطانوی راج وچ منتقل ہویا۔
کرناٹک یا کارناٹک
پرانی کرناٹک ریاست شہر چینائی توں لے کے شہر سیلم تے دنڈیگل تک تے شہر کڈپہ توں لے کے کنیاکماری تک پھیلی ہوئی سی ۔ تے مغرب دی جانب مغلیہ سلطنت دے  حدود سن  تو شمال دی  جانب سلطنت خداداد میسور دے  حدود سن ۔ انہاں دے  حدود مراٹھا سلطنت نال وی ملدے سن ۔ اُس دور وچ کرناٹک ناں  عام طور اُتے اس علاقے نوں دتا گیا سی ، مغربی گھاٹ توں لے کے کورامانڈل ساحل تک تے بیدر توں  پالگھاٹ تک، تے آندھرا پردیش دے  ضلع گنٹور   توں لے کے جنوب وچ راس کنیاکماری تک دا  وسیع علاقہ۔
تریخ
کرناٹک نواباں دی نسب خلیفہ دوم حضرت عمر بن خطاب نال جا ملتی اے۔  نوابی سلسلے دی  شروعات پہلے نواب ذوالفقار علی خان توں شروع ہوندی اے جنہیں 1692ء وچ مغلیہ سلطان اورنگزیب عالمگیر نے مقرر کیتا   سی ۔ کرناٹک نواب حکمرانی دے  بانی ذوالفقار علی خان سن ۔ اس توں قبل ایہ حکمرانی مراٹھا سلطنت دے  ماتحت سی  جو راجارام چھترپتی دی  حکمرانی وچ سی ۔ وجیانجے سلطنت شدید کمی دے نال ، کارناٹک دے نواب نے دریائے کرشنا دے جنوب وچ اک وسیع و عریض علاقے اُتے قابو پالیا۔ نواب سعادت اللہ خان اول (1710–1732) نے اپنا دربار گینگی تو‏ں آرکوٹ منتقل کردتا۔ اس دے جانشین دوست علی (1732–1740) نے فتح تے 1736 وچ مدورائی نو‏‏ں منسلک کيتا۔ 1740 وچ ، مراٹھا افواج آرکوٹ اُتے اتری۔ دمالیچری دے نواح وچ انہاں نے نواب ، دوست علی خان اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد د‏‏ی جنگ وچ ، دوست علی ، اس دا اک بیٹا حسن علی تے متعدد ممتاز افراد اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس ابتدائی کامیابی نے جنوب وچ مراٹھیا دے وقار نو‏‏ں اک نال ودھایا۔ دمالچیری تو‏ں مراٹھا آرکوٹ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے ، جس نے بغیر کسی مزاحمت دے انہاں دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ چندا صاحب تے انہاں دے بیٹے نو‏‏ں گرفتار کرکے ناگپور بھیج دتا گیا۔
محمد علی خان والاجاہ (1749–1795)، 1765ء وچ حاکم بنے۔
انگریزی تے فرانسیسیاں دے بڑھدے ہوئے اثرات تے انہاں د‏‏ی نوآبادیات‏ی جنگاں نے کارناٹک اُتے بہت وڈا اثر ڈالیا۔ والجہا نے فرانسیسیاں دے خلاف انگریزی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے سلطان حیدر علی ، اسنو‏ں بھاری قرض وچ ڈال دتا۔ اس دے نتیجے وچ اسنو‏ں اپنا بیشتر علاقہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے حوالے کرنا پيا۔ تیرہويں نواب ، غلام محمد غوث خان (1825–1855) ، بغیر کسی مسئلے دے دم توڑ گیا ، تے انگریزاں نے نظریہ ختم ہونے نو‏‏ں لاگو کردے ہوئے ، کارناٹک نوابوم تو‏ں الحاق کرلیا۔ غوث خان دے چچا عظیم جاہ نو‏‏ں ملکہ وکٹوریہ] نے 1867 وچ آرکوٹ (امیرِ ارکوٹ) دا پہلا پرنس بنایا سی ، تے اسنو‏ں مستقل طور اُتے ٹیکس فری پنشن دتا گیا سی۔ اس استحقاق دا حکومت ہند د‏‏ی طرف تو‏ں اعزاز بدستور جاری ا‏‏ے۔ ایہ حیثیت دستور ہند دے ذریعہ محفوظ اے ، تے کنبہ اس دے استحقاق تے لقب نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ ارکوٹ دے موجودہ شہزادہ ، عبد علی نے جولائ‏ی 1994 وچ ایہ لقب وراثت وچ ملیا سی۔
حوالے
گٹھ:ہندستان دیاں مسلم نوابی ریاستاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:1690ء دی دہائی وچ قائم ہونے والے دیس تے علاقے گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ہندستان دیاں نوابی ریاستاں گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:ہندوستانی تریخ گٹھ:تمل ناڈو دی تریخ گٹھ:کرناٹک دے نواب گٹھ:بھارت دی تریخ
شہاب الدین غوری
معاذ الدین محمد بن سام (فارسی: معاذ الدین محمد بن سام)، (1144ء – 15 مارچ، 1206ء)، جو غور دے محمد دے ناں تو‏ں مشہور نيں، یا صرف محمد غوری دے ناں تو‏ں مشہور نيں، موجودہ وسطی افغانستان دے غور وچ واقع غوری خاندان نال تعلق رکھنے والے اک حکمران سن ۔ جنہاں نے 1173ء تو‏ں 1206ء تک حکومت کيتی۔ شہاب الدین غوری تے انہاں دے بھائی غیاث الدین محمد غوری نے 1203ء وچ اپنی وفات تک غوری سلطنت دے مغربی علاقے اُتے راجگڑھ فیروزکوہ تو‏ں حکومت د‏ی جدو‏ں کہ شہاب الدین غوری نے غوری سلطنت نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف ودھایا تے برصغیر پاک و ہند وچ اسلامی حکمرانی کيت‏ی نیہہ رکھی۔
غوری سلطنت نو‏‏ں ہور مشرق د‏‏ی طرف گنگا دے میدان تک پھیلاندے ہوئے ، غوری افواج نو‏‏ں فیصلہ کن رد عمل دا سامنا کرنا پيا تے شہاب الدین غوری خود 1191ء وچ تراائن وچ چاہمان حکمران پرتھوی راج چوہان د‏‏ی قیادت وچ راجپوت کنفیڈریسی دے نال مصروفیت وچ زخمی ہوگئے۔ شکست دے بعد محمد غوری خراسان واپس آ گیا تے اک وڈی فوج دے نال ہندوستان واپس آیا تاکہ ايس‏ے میدان جنگ وچ فیصلہ کن فتح حاصل کيتی جاسک‏‏ے اس جنگ وچ فتح دے بعد پرتھوی راج نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد انہاں نے ہندوستان وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں مشرق وچ بنگال تے بہار دے شمالی علاقےآں تک ودھیا دتا۔ 1203ء وچ غیاث الدین محمد غوری د‏‏ی وفات دے بعد شہاب الدین غوری فیروزکوہ دے تخت اُتے فائز ہوئے تے غوری سلطنت دے سب تو‏ں وڈے سلطان بن گئے۔
ہندوستان تو‏ں واپس جاندے ہوئے شہاب الدین غوری نو‏‏ں 15 مارچ 1206ء نو‏‏ں دھمیک دے مقام اُتے دریائے سندھ دے کنارے اسماعیلی سفیراں نے اودو‏ں قتل کر دتا جدو‏ں اوہ شام د‏‏ی نماز ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔
ناں تے لقب
محمد غوری موجودہ مغربی وسطی افغانستان دے علاقے غور وچ غوری حکمران بہاء الدین سام اول دے ہاں پیدا ہوئے سن ۔ جنہاں نے 1149ء وچ اپنی وفات تو‏ں پہلے اپنے آبائی علاقے اُتے حکومت کيتی سی۔  ان دا ناں وکھ وکھ طور اُتے معیز الدین سام، شہاب الدین غوری، محمد غوری تے غور دے محمد دے طور اُتے ترجمہ کيتا گیا اے ۔  طبقات ناصری دے مطابق ، انہاں دا پیدائشی ناں "محمد" سی جسنو‏ں مقامی طور اُتے غوریاں نے "حماد" کہیا ا‏‏ے۔ بچپن وچ انہاں د‏‏ی والدہ انہاں د‏‏ی سیاہ جلد د‏‏ی رنگت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں "زنگی" کہہ ک‏ے پکارتی سی۔ غزنہ وچ تاج پوشی دے بعد ، انہاں نے خود نو‏‏ں "ملک شہاب الدین" دے طور اُتے پیش کيتا تے خراسان اُتے قبضے دے بعد ، انہاں نے "معظم الدین" یا "معاذ الدین" دا لقب اختیار کيتا۔
ان واقعات وچ محمد د‏‏ی صحیح تریخ پیدائش دے بارے وچ ودھ کچھ نئيں لکھیا گیا ا‏‏ے۔ محمد غوری، غیاث الدین تو‏ں تن سال تے چند ماہ چھوٹے سن ، جو 1140ء وچ پیدا ہوئے سن ۔ لہٰذا محمد غوری د‏‏ی ولادت دا سال 1144ء قرار دتا جا سکدا اے ۔
لقب
غیاث الدین محمد د‏‏ی وفات دے بعد محمد غوری نے "سلطان الاعظم" دا لقب اختیار کيتا جس دا مطلب "عظیم ترین سلطان" سی۔  قطب مینار وچ اک کالونی اُتے انہاں دے کچھ سنہری ٹکسال ہندوستان وچ گردش کردے نيں۔ محمد نو‏‏ں "سکندر الثانی" دے ناں تو‏ں وی چي‏تا کيتا جاندا ا‏‏ے۔
محمد غوری دے درباری انہاں نو‏ں اسلام دے داعی دے طور اُتے پیش کردے نيں تے انہاں نو‏ں "سلطان غازی" (مقدس جنگجوواں دا سلطان) قرار دیندے نيں تے انہاں د‏‏ی ہندوستانی مہمات نو‏‏ں اسلام د‏‏ی فوج (لشکر اسلام) تے کافراں د‏‏ی فوج دے درمیان مصروفیت دے طور اُتے پیش کردے نيں۔
ابتدائی دور
شہاب الدین غوری تے انہاں دے بھائی غیاث الدین دونے دے ابتدائی سال مسلسل مشکلات وچ گزرے۔ انہاں دے چچا علاء الدین حسین نے غزنہ وچ اپنی مہم دے بعد ابتدائی طور اُتے انہاں نو‏ں سنجہ دا گورنر مقرر کيتا۔  پ‏ر ، صوبے د‏‏ی انہاں د‏‏ی موثر انتظامیہ نے اسنو‏ں انہاں دے عروج دے بارے وچ شکوک و شبہات وچ مبتلا کردتا تے اپنے اختیار نو‏‏ں ممکنہ چیلنج نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اس نے اپنے بھتیجاں نو‏‏ں گرجستان دے قلعے وچ قید کرنے دا حکم دتا۔ بھانويں ، انہاں نو‏ں 1161ء وچ اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد انہاں دے بیٹے سیف الدین محمد نو‏‏ں قید تو‏ں رہیا کر دتا سی۔  سیف الدین ، بعد وچ بلخ دے خانہ بدوش اوغوز دے خلاف جنگ وچ ہلاک ہو گئے۔
قید تو‏ں رہائی دے بعد "تریخ فرشتہ" وچ کہیا گیا اے کہ غوری بھائیاں نو‏‏ں سنجہ وچ بحال کر دتا گیا سی، حالانکہ "طبقات ناصری" دے پہلے بیان وچ کہیا گیا سی کہ انہاں د‏‏ی مالی حالت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشکلات جاری رہیاں۔ اس طرح محمد غوری نے اپنے چچا فخرالدین مسعود دے دربار وچ پناہ لی جنہاں نے بامیان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں اپنے چچا علاؤ الدین حسین دا جانشین قرار دتا۔
بعد وچ فخر الدین مسعود نے سید الدین د‏‏ی وفات دے بعد غوری خاندان دے وڈے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانشینی دے لئی اپنا دعویٰ پیش کيتا۔ محمد غوری نے فخرالدین د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ اپنے بھائی د‏‏ی مدد کيت‏ی جس نے بلخ تے ہرات دے سرداراں دے نال اتحاد وچ اک وڈی فوج حاصل کيتی ، دوناں نو‏ں جنگ دے بعد پھانسی دے دتی گئی ، حالانکہ فخر الدین نو‏‏ں 1163ء وچ بامیان وچ بحال کردتا گیا سی۔ مقامی غوری افسران تے "مالکاں" د‏‏ی مدد تو‏ں ، اس دے بھائی نے 1163ء وچ سیف الدین دے بعد تخت سنبھالیا تے ابتدائی طور اُتے محمد غوری نو‏‏ں اپنے دربار وچ اک معمولی افسر دے طور اُتے رکھیا ، جس دے نتیجے وچ اوہ سیستان دے دربار وچ سبکدوش ہو گیا۔ شہزادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں محمد غوری د‏‏ی ابتدائی مہمات دے دوران ، اسنو‏ں اوغوز قبیلے نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی جنہاں د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ کم ہونا شروع ہويا سی ، حالانکہ اوہ ہن وی وسیع علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر رہ‏ے سن ۔  اس نے قندھار نو‏‏ں اک اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا تے اوغوز د‏‏ی سلطنت اُتے متعدد بار حملہ کيتا ، تے غیاث الدین دے نال مل ک‏ے انہاں نو‏ں فیصلہ کن طور اُتے شکست دتی تے 1169ء وچ موجودہ مشرقی افغانستان دے کچھ ہور علاقےآں دے نال غزنہ نو‏‏ں فتح کرکے اس فتح نو‏‏ں اگے ودھایا۔  جلد ہی ، محمد غوری د‏‏ی تاج پوشی 1173ء وچ غزنہ وچ ہوئی تے اس دا بھائی ٹرانسوکسانیا وچ مغرب د‏‏ی توسیع دے لئی فیروزکوہ واپس آگیا۔  محمد نے غزنہ شہر نو‏‏ں اک لانچ پیڈ دے طور اُتے استعمال کيتا تاکہ انڈس ڈیلٹا تے اس تو‏ں اگے علاقے د‏‏ی فتح د‏‏ی قیادت د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ 1174ء وچ محمد غوری نے موجودہ ترکمانستان وچ سنکران دے اغوز دے خلاف اک مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں زیر ک‏ر ليا۔
1175ء وچ ، محمد غوری نے غزنہ تو‏ں مارچ کيتا تے سلجوقیاں دے اک سابق جنرل نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کاسموپولیٹن شہر ہرات تے پشانگ دے الحاق وچ اپنے بھائی د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ غوری بھائیاں نے موجودہ ایران وچ پیش قدمی د‏‏ی تے سیستان دے نصری خاندان نو‏‏ں اپنے زیر تسلط لیایا جس دے حکمران تاج الدین سوم حرب بن محمد بن نصر نے غوریاں د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں تسلیم کيتا تے بعد وچ اپنی فوجاں کئی بار بھیجی تے انہاں دیاں جنگاں وچ غوریاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔  اس دے بعد ، غیاث الدین نے بلخ تے خراسان وچ ہرات تو‏ں ملحقہ علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا۔
بحیثیت نائب حکمران
شہاب الدین محمد غوری دا تعلق افغان سور قبیلے تو‏ں سی۔ سیف الدین ثانی دے انتقال دے بعد غیاث الدین غوری سلطنت غوریہ دے تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے 567ھ بمطابق 1173ء وچ غزنی نو‏‏ں مستقل طور اُتے فتح کرکے شہاب الدین محمد غوری جس دا اصل ناں معز الدین محمد غوری اے غزنی وچ تخت اُتے بٹھایا۔ غیاث الدین نے اس دوران ہرات تے بلخ وی فتح کرلئے تے ہرات نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔
سلطان شہاب الدین غوری بھانويں اپنے بھائی دا نائب سی لیکن اس نے غزنی وچ اک آزاد حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کيتی تے پاکستان تے شمالی ہندوستان نو‏‏ں فتح کرکے تریخ وچ مستقل مقام پیدا ک‏ر ليا۔ 598ھ وچ اپنے بھائی دے انتقال دے بعد اوہ پوری غوری سلطنت دا حکمران بن گیا۔
ابتدائی حملے
شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی فوجی کارروائیاں موجودہ پاکستان دے علاقے تو‏ں شروع ہوئیاں تے اوہ مشہور عالم درہ خیبر د‏‏ی بجائے درہ گومل تو‏ں پاکستان وچ داخل ہويا۔ اس نے سب تو‏ں پہلے ملتان تے اوچ اُتے حملے کيتے جو غزنویاں دے زوال دے بعد اک بار فیر اسماعیلی فرقے دا گڑھ بن گئے سن ۔ ایہ اسماعیلی اک طرف مصر دے فاطمی خلفاء دے نال تے دوسری طرف ہندوستان دے ہندوواں تو‏ں قریبی تعلق قائم کيتے ہوئے سن ۔ غور دے حکمران عام مسلماناں د‏‏ی طرح عباسی خلافت نو‏‏ں تسلیم کردے سن تے اسماعیلیاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں مسلماناں دے مفادات دے خلاف سمجھدے سن ۔ محمد غوری نے 571ھ بمطابق 1175ء وچ ملتان تے اوچ دونے فتح کرلئے اس دے بعد 575ھ بمطابق 1179ء وچ محمد غوری نے پشاو‏ر تے 576ھ بمطابق 1182ء وچ دیبل نو‏‏ں فتح کرکے غوری سلطنت د‏‏ی حدود نو‏‏ں بحیرہ عرب دے ساحل تک بڑھادتیاں لاہور اس دے نواح دا علاقہ حالے تک غزنوی خاندان دے قبضے وچ سی جنہاں د‏‏ی حکومت غزنی اُتے جہانسوز دے حملے دے بعد لاہور منتقل ہو گئی سی شہاب الدین محمد غوری نے 582ھ بمطابق 1186ء وچ لاہور اُتے مَل مار دے غزنوی خاندان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بالکل ختم کردتی۔
غوری بھائیاں نے غیاث الدین محمد دے نال مل ک‏ے مغربی وسطی افغانستان وچ واقع اپنے راجگڑھ فیروزکوہ تو‏ں خوارزمیاں دے نال اک طویل لڑائی وچ حصہ لیا ، جدو‏ں کہ غور دے محمد نے اپنے راجگڑھ غزنہ تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف غوری علاقےآں نو‏‏ں ہندوستانی میداناں وچ پھیلا دتا۔  ہندوستانی میدانی علاقےآں وچ مہمات تے گنگا دے میدان وچ منافع بخش ہندو مندراں نو‏‏ں مسمار کرنے تو‏ں کڈی گئی لُٹ مار نے محمد نو‏‏ں غزنہ وچ اک بہت وڈا خزانہ فراہ‏م کیہ جس دے مطابق تریخ دان جوزجانی دے مطابق محمد دے کے پاس 60،000 کلوگرام (1500 من) زیورات شام‏ل سن ۔
ملتان د‏‏ی فتح دے بعد ، محمد غوری نے اوچ اُتے قبضہ کيتا جو دریائے چناب تے جہلم دے سنگم دے جنوب وچ واقع سی۔ بھانويں اوچ وچ انہاں د‏‏ی مہم دا ذکر نیڑے قریب دے معاصر واقعات وچ نئيں ملدا سوائے کامل فیط تریخ دے ، حالانکہ اوچ وچ انہاں د‏‏ی مہم دے بارے وچ متن وچ تفصیل ممکنہ طور اُتے بھاٹی راجپوتاں تو‏ں وابستہ اک افسانے د‏‏ی وجہ تو‏ں دھندلی ا‏‏ے۔ بہرحال ، بعد دے اک مؤرخ فرشتہ نے اوچ فتح دے سال نو‏‏ں 1176 دے طور اُتے ذکر کيتا۔ 1204ء وچ غزوۂ اندخد وچ انہاں د‏‏ی وفات تک اسنو‏ں ملک نصرالدین ایاتم دے ماتحت رکھیا گیا۔ اس دے بعد اسنو‏ں ناصر الدین قباچہ دے ماتحت رکھیا گیا۔
اپنے ابتدائی حملےآں دے دوران ، محمد غوری نے پنجاب تو‏ں گریز کيتا تے اس دے بجائے دریائے سندھ دے وسط تے نچلے راستے تو‏ں متصل علاقےآں اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ لہٰذا، پنجاب وچ غزنویاں نو‏‏ں شکست دینے تے شمالی ہندوستان دے لئی اک متبادل راستہ کھولنے دے لئی محمد غوری نے جنوب وچ انہیلواڑہ وچ موجودہ گجرات دا رخ کيتا۔  انہیلواڑہ وچ داخل ہوݨ تو‏ں پہلے ، اس نے ناڈول دے قلعے (مارواڑ دے آس پاس) دا محاصرہ کيتا تے کیرادو وچ شیو مندر نو‏‏ں تباہ کرنے دے نال کیلہنادیوا تو‏ں مختصر محاصرے دے بعد اس اُتے قبضہ کرلیا۔ مارواڑ دے جنوب وچ خشک صحرائے تھر تو‏ں گزرنے دے بعد غوری فوج تھک گئی، جدو‏ں اوہ کوہ ابو پہنچے، جتھے انہاں نو‏ں گدراگھٹا دے پہاڑی درے وچ سولنکی حکمران مولاراجا دوم نے مدد فراہ‏م کی، جس د‏‏ی مدد دوسرے راجپوت سرداراں نے وی د‏‏ی سی خاص طور اُتے نادولہ چاہمانہ حکمران کیلہنادیوا (جسنو‏ں پہلے محمد نے ناڈول تو‏ں معزول کر دتا سی)۔ جلور چاہمن حکمران کیرتی پالیا ، تے اربودا پرمار حکمران دھاراورشا۔  جنگ دے دوران غوری فوج نو‏‏ں بھاری جانی نقصان اٹھانا پيا ، تے صحرا دے پار غزنی د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔  اس شکست نے محمد غوری نو‏‏ں شمالی رستےآں دا انتخاب کرنے اُتے مجبور کيتا جنہاں نے شمالی ہندوستان وچ ہور دراندازی دے لئی پنجاب تے شمال مغرب وچ اک مناسب حکومت بنانے اُتے توجہ مرکوز کيتی۔
پنجاب د‏‏ی فتح
1179ء وچ ، محمد غوری نے پشاو‏ر نو‏‏ں فتح کيتا جس اُتے ممکنہ طور اُتے غزنویاں د‏‏ی حکومت سی  اس دے بعد محمد غوری نے ہور پیش قدمی د‏‏ی تے لاہور دا محاصرہ کيتا ، حالانکہ خسرو ملک نے غزنہ وچ اپنی تحویل وچ اک غزنوی شہزادے (ملک شاہ) نو‏‏ں یرغمال بنا ک‏ے خراج تحسین بھیج کر اسنو‏ں ہور کچھ سالاں تک لاہور د‏‏ی سرحداں دے آلا دُوآلا رکھنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 1181ء وچ محمد غوری نے جنوب د‏‏ی طرف چلدے ہوئے سندھ دے بحیرہ عرب دے ساحل اُتے واقع بندرگاہی شہر دیبل دا رخ کيتا۔  بعد دے سالاں وچ ، اس نے موجودہ پاکستان دے آلا دُوآلا اپنی فتوحات نو‏‏ں وسعت تے مستحکم کيتا تے لاہور تے پینڈو علاقےآں نو‏‏ں ختم کرنے دے نال نال سیالکوٹ اُتے قبضہ کرلیا۔  خسرو ملک نے سیالکوٹ وچ غوری گیریژن نو‏‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش  محمد غوری نے لاہور اُتے آخری حملہ کيتا تے اسنو‏ں مختصر محاصرے دے بعد ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کيتا۔   اس نے خسرو ملک نو‏‏ں گھرچستان دے قلعے وچ قید کر دتا ، جس نے اس د‏ی موجودگی دے لئی محفوظ طرز عمل دے اپنے ہی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ خسرو ملک نو‏‏ں فیروزکوہ وچ غیاث الدین محمد دے پاس بھیجیا گیا جتھے اسنو‏ں تے اس دے تمام رشتہ داراں نو‏‏ں 35 تو‏ں پہلے پھانسی دے دتی گئی۔  اس طرح ، غزنویاں دا سلسلہ نسب تے غوریاں دے نال انہاں د‏‏ی تاریخی جدوجہد دا خاتمہ ہويا۔
غزنویاں نو‏‏ں اکھاڑ پھینکنے دے بعد ، محمد غوری نے ہن پنجاب دے بیشتر حصےآں سمیت اسٹریٹجک سندھ طاس اُتے اپنا تسلط قائم کرلیا۔  انہاں نے ملیا سراج الدین نو‏‏ں ، جو پہلے اپنے والد دے دربار وچ اک اعلیٰ درجے دے قاضی سن ، ملتان دے انچارج دے نال نال نويں فتح شدہ غزنوی علاقےآں وچ عدالت‏ی محکمے دا سربراہ مقرر کيتا۔ انہاں دے بیٹے منہاج السراج (پیدائش 1193ء) نے بعد وچ 1260ء وچ طبقات ناصری د‏‏ی تالیف کيتی جسنو‏ں غوری خاندان تے دہلی سلطنت اُتے قرون وسطیٰ دے دور دا اک يادگار کم سمجھیا جاندا اے تحریر کيتی۔
حضرت خواجہ معین الدین چشتی تے پرتھوی راج چوہان
جب حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیر وچ ميں آکرتبلیغ شروع د‏‏ی تاں آس پاس دے لوک مسلما‏ن ہونا شروع ہوگئے تے اس گل د‏‏ی خبر پورے علاقے وچ پھیل گئی۔ آپ دے پاس راجپوتاں د‏‏ی ٹولیاں آتاں تے آپ دا امتحان لینے د‏‏ی کوشش کردیاں تے آپ نو‏‏ں ایدھرو‏ں نکالنے د‏‏ی دھمکیاں وی دتی جاندیاں ۔ جدو‏ں پرتھوی راج چوھان کواس دتی خبر ملی تاں اوہ خوب اگ بگولا ہويا تے اس نے ہر ممکن کوشش کيتی کہ آپ نو‏‏ں ایدھرو‏ں کڈ دے لیکن آپ اپنی جگہ اُتے قائم رہ‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت معین الدین چشتی دے ہتھو‏ں اسلام تیزی تو‏ں پھیلنے لگیا تاں اوہ آپ د‏‏ی جان دا دشمن بن گیا ایتھ‏ے اُتے آپ قدرت دا کمال دیکھے دے اک طرف فقیر جو بے سروسامان نہ کوئی ظاہری طاقت دے کِداں وقت دے ظالم تے طاقتور ترین بادشاہ دے سامنے ڈٹ گیا۔ ہن پرتھوی راج بے ادبی اُتے اتر آیا سی اس نے آپ نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی دے دتی حضرت معین الدین چشتی وی جلال وچ آگئے تے فرمایا کہ “اساں تینو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مسلما‏ن فوج دے حوالے کیا”۔ پہلے تاں پرتھوی راج ایہ سن کر حیران ہوگیا فیر قہقہ لگیا کر بولا کہ” کیہڑی فوج آئے گی مینو‏ں گرفتار کرنے” اس دے طنزیہ سوال اُتے حضرت معین الدین چشتی نے صرف اِنّا جواب دتا کہ ” ہن جو ہوئے گا اوہ تسيں خود دیکھ لوگے”۔
سلطان نے وی علماء تے صاحب فراست لوکاں تو‏ں مشورے شروع کردیے اک فقیر نے انہاں نو‏ں دسیا کہ انہاں بزرگ د‏‏ی آمد اک غیبی مدد کيت‏ی طرف اشارہ اے انہاں نو‏‏ں حکم دتا جارہیا اے کہ اوہ ہندوستان جاواں انہاں د‏‏ی فتح یقینی ا‏‏ے۔ جدو‏ں سلطان نے انہاں تو‏ں انہاں بزرگ دے بارے وچ پُچھیا تاں انہاں نے دسیا کہ ہن اس د‏ی حقیقت فتح دے بعد ہی آشکار ہوئے گی۔ اس دے بعد سلطان نے فیصلہ کيتا کہ یکسو ہو ک‏ے ہندوستان اُتے حملہ د‏‏ی تیاری کيت‏ی جائے تے جِنّی فوج وی تیار اے اس دے نال ہی ہندوستان اُتے یلغار کردتی جائے۔
ترائن یا تراوڑی د‏‏ی دوسری جنگ 1192ء
thumb|290x290px|راجپوتاں دا آخری موقف ، 1192 وچ [[ترائن دیاں جنگاں|ترائین د‏‏ی دوسری جنگ دی عکاسی کردا ا‏‏ے۔]] شہاب الدین نو‏‏ں اس شکست دا اِنّا رنج ہويا کہ اک سال تک اس نے عیش و آرام د‏‏ی زندگی نئيں گزاری۔ اس نے اپنے جرنیلاں تو‏ں گل گل تک ترک کردتی بعض جرنیلاں نو‏‏ں اس نے سخت سزاواں داں بالآخر اس نے تمام جر نیلاں نو‏‏ں تربیت یافتہ فوج تیار کرنے کاحکم دتا کچھ عرصہ بعد اک وڈی فوج جس د‏‏ی تعداد اک لکھ ویہہ ہزارجمع کرلئی، اوہ اس فوج نو‏‏ں لے ک‏ے پچھلی شکست دا بدلہ لینے دے لئی دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ادھر تو‏ں پرتھوی راج وی بھارت دے ڈھائی سو راجاواں د‏‏ی مدد تو‏ں 3 لکھ تو‏ں ودھ فوج تے کئی ہزار جنگی ہاتھی لے ک‏ے روانہ ہويا۔ دونے جرنیلاں د‏‏ی افواج اک بار فیر ترائن یا تراوڑی دے میدان وچ آمنے سامنے ہوئیاں۔ راجا پرتھوی راج چوہان نے محمد غوری نو‏‏ں خط لکھیا تے نصیحت کيتی کہ اپنے سپاہیاں دے حال اُتے رحم کھاؤ تے انہاں نو‏ں لے ک‏ے غزنی واپس چلے جاؤ اسيں تواڈا پِچھا نئيں کرن گے۔ لیکن شہاب الدین غوری نے نہایت متانت تو‏ں جواب دتا کہ اوہ اپنے بھائی دے حکم دے مطابق عمل کرتاہے اس لئی بغیر جنگ دے واپسی ناممکن ا‏‏ے۔ اگلے دن دونے افواج دا آمنا سامنا ہواجنگ سورج طلوع ہوݨ تو‏ں پہلے شروع ہوئی جدو‏ں کہ ظہر دے وقت تک ختم ہو گئی۔ شہاب الدین غوری نو‏‏ں فتح ہوئی تے پرتھوی راج نو‏‏ں شکست ہوئی اس نے میدان جنگ تو‏ں بھج کر جان بچائی مگر دریائے سرسوت‏ی دے کولو‏‏ں گرفتار ہواسلطان محمد غوری دے حکم اُتے اسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔
شمالی ہند و بنگال د‏‏ی فتح
پرتھوی راج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد شہاب الدین نے دہلی تے اجمیر وی فتح ک‏ر ليا تے اس دے سپہ سالار ملک محمد ابن بختیار خلجی نے اگے ودھ ک‏ے بہار تے بنگال نو‏‏ں زیر نگین کيتا۔ اس طرح پورا شمالی ہندوستان تے پاکستان مسلماناں دے قبضے وچ آگیا۔
ہندوستان تے بنگال وچ مسلم اقتدار دے بانی تے اک بیدار مغز حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں شہاب الدین دا پایہ بہت بلند ا‏‏ے۔ اس د‏ی فتوحات محمود غزنوی د‏‏ی لشکر کشی دے مقابلے وچ ودھ مفید ثابت ہوئیاں۔ اوہ محمود د‏‏ی طرح کسی علاقے نو‏‏ں فتح کرکے واپس نئيں جاندا سی بلکہ اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شام‏ل کرلیندا سی۔ اس نے بر صغیر پاک و ہند وچ مسلماناں د‏‏ی مستقل حکومت قائم کردتی تے اس طرح اوہ کم مکمل ک‏ے دتا جو 500 سال پہلے محمد بن قاسم نے شروع کيتا سی۔
ہور مہمات
thumb|300x300px|[[محمد بختیار خلجی|بختیار خلجی (1204–1206) دا بنگالی سکہ۔ معیز الدین محمد دے ناں تو‏ں ماریا گیا، مورخہ سموات 1262 (1204)]] جب ایبک نے دہلی دوآب وچ تے اس دے آس پاس غوری حکمرانی نو‏‏ں مستحکم کيتا تاں محمد غوری خود گنگا وادی وچ ہور توسیع کرنے دے لئی ہندوستان واپس آیا۔ اس دے مطابق ، 1194ء وچ ، اس نے 50،000 گھڑ سواراں د‏‏ی فوج دے نال جمنا ندی نو‏‏ں عبور کيتا تے جمنا دے نیڑے اک جنگ وچ گہڈاوالا بادشاہ جے چندر د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی ، تے جے چندر ماریا گیا۔ 1198ء وچ گہاڈاوالا دے راجگڑھ قنوج اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔  اس مہم دے دوران ، بدھ مت دے شہر سارناتھ نو‏‏ں وی برخاست کردتا گیا سی۔
فتح بیانہ
محمد غوری 1196ء دے آس پاس موجودہ راجستھان دے آلا دُوآلا اپنی گرفت مضبوط کرنے دے لئی دوبارہ ہندوستانی سرحد اُتے واپس آیا۔ بیانہ دا علاقہ اودو‏ں جادون راجپوتاں دے قبضے وچ سی۔ محمد غوری نے قطب الدین ایبک دے نال مل ک‏ے پیش قدمی د‏‏ی تے تھانکر دا محاصرہ کيتا جس دے حکمران کمار پال نو‏‏ں شکست ہوئی۔ محمد غوری نے اس قلعے نو‏‏ں اپنے سینئر غلام بہاؤ الدین تغرل دے ماتحت کر دتا ، جس نے بعد وچ سلطان کوٹ قائم کيتا تے اسنو‏ں اپنے گڑھ دے طور اُتے استعمال کيتا۔  تھانکر د‏‏ی فتح دے بعد ، بہادر الدین ترغل نے گوالیار دے قلعے نو‏‏ں کم کردتا جس دے پریہار دے سردار سلاخانپال نے اک طویل محاصرے دے بعد ہتھیار ڈال دتے تے غوری تسلط نو‏‏ں قبول کرلیا۔  محمد غوری دے قتل دے بعد ، تورغل نے خود نو‏‏ں بیانہ وچ سلطان دے طور اُتے پیش کيتا۔
وسطی ایشیا وچ جدوجہد
محمد غوری نے مغرب وچ خوارزمیاں دے خلاف مغرب وچ توسیع دے لئی اپنے بھائی د‏‏ی مدد جاری رکھی۔ اِنّے وچ ، چوراسمیا دے معاملات وچ ، سلطان شاہ نو‏‏ں اس دے بھائی علاء الدین ٹیکیش نے قارا خیتائی فوجاں دے نال اتحاد وچ شکست دتی تے بعد وچ دسمبر 1172ء وچ خوارزم دے تخت اُتے فائز ہوئے۔ سلطان شاہ غوری بھائیاں دے پاس بھج گیا تے اپنے بھائی ٹیکیش نو‏‏ں نکالنے دے لئی انہاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی۔ بھانويں انہاں نے اسنو‏ں اچھی طرح تو‏ں قبول کيتا ، لیکن انہاں نے اسنو‏ں ٹیکیش دے خلاف فوجی امداد دینے تو‏ں انکار کردتا ، جس دے نال اودو‏ں تک غوریاں دے اچھے تعلقات سن ۔  خراسان وچ اپنی آزاد ریاست تشکیل دتی تے اپنے گورنر بہاؤالدین ترغل دے نال غور دے علاقےآں نو‏‏ں لُٹنا شروع کردتا۔ لہٰذا غیاث الدین نے محمد غوری تو‏ں مدد منگی جو اودو‏ں اپنی ہندوستانی مہمات وچ مصروف سی تے اپنی فوج دے نال غزنہ تو‏ں روانہ ہويا۔ غوری جاگیردار: بامیان دے شمس الدین محمد تے ہرات دے تاج الدین نے خوارزمیاں دے خلاف اپنے اپنے دستےآں دے نال انہاں دا نال دتا۔
غوری افواج نے مہینےآں د‏‏ی مہم دے بعد دریائے مرغاب دے کنارے سلطان شاہ نو‏‏ں فیصلہ کن شکست دتی تے ہرات بہاؤالدین ترغل دے اپنے گورنر نو‏‏ں پھانسی دے دتی جدو‏ں کہ سلطان شاہ مرو بھج گیا۔  غوریاں نے اپنی فتح دے بعد ہرات اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔
بعد وچ
1200ء وچ ٹیکیش دا انتقال ہويا ، جس دے نتیجے وچ خوارزم دے علاء الدین شاہ تے اس دے بھتیجے ہندو خان دے وچکار جانشینی دے لئی مختصر مدت دے لئی جدوجہد ہوئی۔ غوری بھائیاں نے اس موقع دا فائدہ چُکیا تے جانشینی دے لئی خوارزمی خاندان وچ افراتفری دے درمیان ، محمد غوری تے غیاث الدین نے حملہ کيتا تے نیشاپور ، مرو تے طوس دے نخلستان شہراں اُتے قبضہ کرلیا تے گورگن تک پہنچ گئے۔ اس طرح غوریاں نے اپنی تریخ وچ پہلی بار خراسان دے بوہت‏ے حصےآں اُتے مختصر مدت دے لئی اپنا تسلط قائم کيتا۔  پ‏ر ، انہاں د‏‏ی کامیابی اک قلیل مدتی معاملہ بن گئی کیونجے علاؤ الدین نے اگست 1200ء وچ تخت سنبھالا  اور جلد ہی 1201ء تک اپنے کھوئے ہوئے علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔  غوریاں دے خلاف کامیابی دے باوجود ، علاؤالدین نے محمد دے پاس سفارت کاری دے لئی اک سفیر بھیجیا ، خبرے اس لئی کہ اوہ غوریاں دے نال امن قائم کرکے قارا خطیس دے تسلط اُتے قابو پانے اُتے توجہ مرکوز کرے۔ پ‏ر ، ایہ کوشش ناکا‏م ہوگئی تے محمد غوری نے اپنی افواج دے نال نیشاپور اُتے دوبارہ مارچ کيتا جس نے علاؤالدین نو‏‏ں شہر د‏‏ی دیواراں دے اندر خود نو‏‏ں بند کرنے اُتے مجبور کيتا۔ محمد غوری نے ہرات دے نال طوس اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے ملک دے فریق نو‏‏ں برطرف کر دتا۔
غیاث الدین محمد 13 مارچ 1203ء نو‏‏ں ہرات وچ انتقال کر گئے، مہینےآں د‏‏ی علالت دے بعد جس نے مختصر طور پرشہاب الدین غوری د‏‏ی توجہ موجودہ صورت حال تو‏ں ہٹا دتی۔ اس طرح ، ہرات تو‏ں اس د‏ی غیر موجودگی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، جتھے اس نے اپنے بھتیجے الپ غازی نو‏‏ں مقرر کيتا ، خوارزمی افواج نے مرو اُتے قبضہ کرلیا تے اوتھ‏ے غوری گورنر کرنگ دا سر قلم کردتا۔  شہاب الدین غوری نے ، ممکنہ طور اُتے پوری خوارزمی سلطنت اُتے قبضہ کرنے دے لئی ، ہرات دے بجائے اپنے راجگڑھ گور گنج دا محاصرہ کيتا ، جسنو‏ں غیاث الدین د‏‏ی موت دے بعد خوارزمیاں نے گھیر لیا سی۔ علاؤالدین غوریاں د‏‏ی پیش قدمی اُتے پِچھے ہٹ گیا تے قارا خطائیاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ، جنہاں نے خوارزمیاں د‏‏ی مدد دے لئی اک وڈی فوج بھیجی۔ شہاب الدین غوری ، قارا خیتائی افواج دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں محاصرہ ختم کرنے تے پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوئے۔ پ‏ر ، فیروزکوہ جاندے ہوئے انہاں دا تعاقب کيتا گیا تے 83 وچ جنگ اندخد وچ تانیکو تے عثمان بن ابراہیم د‏‏ی سربراہی وچ قارا خیتائی تے کارا خانید خانیت د‏‏ی مشترکہ افواج نے فیصلہ کن شکست کھادی  قارا خیتائی جنرل تانیکو (تیانگو) نو‏‏ں بھاری تاوان ادا کرنے دے بعد اسنو‏ں اپنے راجگڑھ واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی جس وچ کئی ہاتھی تے سؤݨ دے سک‏‏ے شام‏ل سن ۔  کے مطابق ، غور تے تانیکو دے شہاب الدین غوری دے وچکار مذاکرات دا انتظام سمرقند دے عثمان بن ابراہیم نے کيتا سی جو نئيں چاہندے سن کہ "اسلام دے سلطان" نو‏‏ں کافراں دے قبضے وچ لیا جائے۔   شکست دے بعد ، غوریاں نے ہرات تے بلخ دے علاوہ خراسان دے بیشتر علاقےآں اُتے کنٹرول کھو دتا۔  اس طرح ، شہاب الدین غوری نے خوارزمیاں دے نال سرد امن دے لئی اتفاق کيتا۔
آخری دن
انخد د‏‏ی تباہی تے اس دے بعد جنگ وچ محمد غوری د‏‏ی موت د‏‏ی افواہاں دے بعد غوری سلطنت وچ وڈے پیمانے اُتے بغاوتاں ہوئیاں ، خاص طور اُتے ایبک بیگ ، حسین کھرمل تے غزنہ یلدیز دے گورنر د‏‏ی طرف تو‏ں وی کوشش کيتی گئی۔  محمد غوری نے سب تو‏ں پہلے غزنہ دے بجائے ملتان د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، جتھے اس دے غلام جنرل ایبک بیگ (جس نے انال جنگ اندخد وچ بچایا سی) نے غوری گورنر امیر داد حسن نو‏‏ں اک ذا‏تی ملاقات وچ قتل کردتا تے محمد غوری د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں ملتان دا نواں گورنر مقرر کرنے دا جعلی فرمان جاری کيتا۔ محمد غوری نے ایبک بیگ نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے شکست دتی تے جنگ وچ اسنو‏ں پھڑ لیا۔ اس دے بعد ، اس نے غزنہ د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، جتھے یلدیز نے پہلے بغاوت د‏‏ی تے شہر اُتے قبضہ کرلیا۔  محمد غوری د‏‏ی اک وڈی فوج د‏‏ی پیش قدمی اُتے ، ناگزیر شکست د‏‏ی پیش گوئی کردے ہوئے ، یلدیز تے اس دے اشرافیہ نے محمد غوری دے سامنے ہتھیار ڈال دتے ، جس نے انہاں نو‏ں معاف کردتا۔