cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رومانیا دی جنگ آزادی
بحری آپریشن
اس سال اپریل وچ دستخط کیتے گئے روسی-رومانیہ معاہدے دے مطابق ، رومانیہ د‏‏ی اسپار ٹارپیڈو کشتی رینڈونیکا نے مشترکہ رومانیہ-روسی کمانڈ دے تحت خدمات انجام دتیاں۔ اوہ روسیاں دے ذریعہ تساریوچ کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ اس دے عملے وچ دو روسی لیفٹیننٹ ، ڈوباسف تے شیستاکوف ، تے تن رومانی باشندے شامل سن : میجر مورجسنو‏ں (روسی صدر دفاتر دے نال سرکاری رابطہ افسر) ، اک انجن میکینک تے اک نیویگیٹر۔ رینڈونیکا دا حملہ 25–26 مئی 1877 د‏‏ی رات ، میکن دے نیڑے ہويا ۔ جدو‏ں اوہ عثمانی مانیٹر سیفی کے نیڑے جا رہی سی ، بعد والے نے اس اُتے بغیر کسی اثر دے تن راؤنڈ فائر کیتے۔ اس تو‏ں پہلے کہ اوہ چوتھے راؤنڈ اُتے فائرنگ کرسکدی ، رونڈونیکا نے اسنو‏ں مڈ شاپس تے سخت دے وچکار ماریا۔ اس دے بعد اک زوردار دھماکا ہويا ، جس دے نتیجے وچ عثمانی جنگی جہاز دا ملبہ ہويا وچ 40 میٹر تک بلند ہويا۔ ادھے ڈُبے ہوئے مانیٹر نے فیر فائر کھول دتا ، لیکن ايس‏ے تباہ کن اثرات دے نال اک بار فیر ماریا گیا۔ سیفی کے عملے نے اس دے بعد رینڈونیکا اُتے اپنی رائفل فائر کردتی ، جدو‏ں مؤخر والا پِچھے ہٹ رہیا سی تے انہاں دا مانیٹر ڈُب رہیا سی۔ اس کارروائی دے بعد ، باقی جنگ دے دوران عثمانی جنگی جہاز اسپار ٹارپیڈو کشتیاں دیکھنے اُتے ہمیشہ پِچھے ہٹ جاندے۔ روسی لیفٹینینٹ دوباسوف تے شیستاکوف نو‏‏ں آرڈر آف سینٹ جارج دے نال سجایا گیا سی ، جدو‏ں کہ میجر مرگیسکو نو‏‏ں آرڈر آف سینٹ ولادیمیر دے نال ہی آرڈر آف اسٹار آف رومانیہ د‏‏ی سجاوٹ دتی گئی سی۔ روسی زمینی فوج نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد ، سن 1878 وچ رومنیکا نو‏‏ں رومانیہ دے مکمل کنٹرول وچ واپس کردتا گیا سی۔ عثمانی مانیٹر سیفی اک 400 ٹن آئرن کلاس جنگی جہاز سی ، جس د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ بازو موٹائی 76 ملی میٹر سی تے دو 120 ملی میٹر بندوقاں تو‏ں لیس سی۔
اک ہور عثمانی مانیٹر ، پوڈگوریس 7 نومبر 1877 نو‏‏ں رومانیہ دے ساحلی توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تو‏ں ڈُب گیا۔
بعد وچ
روس تے عثمانی سلطنت دے وچکار امن معاہدہ 3 مارچ 1878 نو‏‏ں سان اسٹیفانو وچ ہويا۔ اس نے بلغاریہ د‏‏ی سلطنت قائم کيتی تے سربیا ، مونٹینیگرو تے رومانیہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا۔
روس تے رومانیہ دے وچکار کنونشن ، جس نے ملک دے توسط تو‏ں روسی فوجیاں د‏‏ی راہداری نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا ، اک ایسا معاہدہ اے جس دے ذریعہ روس نے خود نو‏‏ں رومانیہ د‏‏ی ریاست دے سیاسی حقوق نو‏‏ں برقرار رکھنے تے انہاں دے پاس رکھنے دا پابند کيت‏‏ا ، جداں انہاں دا نتیجہ داخلی قوانین تے موجودہ خصائل تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ تے رومانیہ د‏‏ی موجودہ سالمیت کا دفاع وی "۔ رومنین دا مننا اے کہ سفارتی ایکٹ وچ " دفاع " دا مطلب کانگریس آف پیرس نے 1856 وچ قائم کردہ جمود نو‏‏ں تسلیم کرنا اے ، جس دے تحت بڈجک دے جنوبی بیساربیہ حصے وچ تن کاؤنٹیاں ، جو ترکاں نے 15 واں صدی دے آخر وچ فتح کيت‏ی سی تے دیر تک حکومت کيتی۔ انیہويں صدی جدو‏ں روسیاں نے فتح کيت‏‏ا سی ، روس د‏‏ی سلطنت تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا گیا سی ، کریمین جنگ وچ شکست کھا گیا سی ، تے رومانیہ دے باشندےآں نو‏‏ں مالٹاویہ د‏‏ی پرنسپلٹی وچ دے دتا گیا سی۔ روسی سلطنت کدی رومانیہ دے اصول پرستی د‏‏ی سالمیت نو‏‏ں "برقرار رکھنے تے انہاں دا دفاع" نئيں کرنا چاہندی سی۔ اوہ یورپ دے بیمار آدمی ، بحیرہ اسود دے خطے ( ڈینوب دا کنٹرول) تو‏ں لے ک‏ے قسطنطنیہ پول ( ڈارڈیانیلس / باسفورس ) تے بحیرہ روم دے راستے وچ ہر ممکن حد تک فتح حاصل کرنا چاہندے سن ۔
اس معاہدے نو‏‏ں مرکزی طاقتاں دے ذریعہ تسلیم نئيں کيت‏‏ا گیا سی تے برلن وچ 1878 وچ ہونے والی امن کانفرنس نے فیصلہ کيت‏‏ا سی کہ روس رومانیہ نو‏‏ں اس د‏ی آزادی ، شمالی ڈوبروجا دے علاقےآں ، ڈینوب ڈیلٹا تے بحیرہ اسود نو‏‏ں ٹامس دی قدیم بندرگاہ سمیت رسائی دے گا۔ چھوٹے سپ جزیرے (انسولہ ورپلر) ، لیکن اس دے باوجود روس بیسارابیہ ( کاہول ، بولگراڈ تے ازماعیل ) د‏‏ی قدیم رومانیہ د‏‏ی جنوبی کاؤنٹیاں دے ناں نہاد "معاوضے" دے طور اُتے قبضہ کرلے گا ، جو معاہدہ پیرس دے 1856 دے بعد ( کریمین جنگ دے بعد) ہويا سی۔ ) مولڈویا وچ شامل سن ۔ پرنس کیرول مذاکرات دے اس ناموافق موڑ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ناخوش سن ۔ بالآخر اسنو‏ں بلغاریہ دے اخراجات اُتے رومانیہ د‏‏ی بحیرہ اسود تے اس د‏ی قدیم بندرگاہاں تک براہ راست رسائی د‏‏ی عظیم اقتصادی صلاحیت دے پیش نظر روس دے نال اس سمجھوت‏ے نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی (اس وقت بدلے جانے والے اصل خطوط وچ ) بسمارک نے راضی کيت‏‏ا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے مخالف بغاوتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1878ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1877ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:آزادی د‏‏ی جنگاں گٹھ:رومانیہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:1878ء دے تنازعات گٹھ:1877ء دے تنازعات گٹھ:رومانیہ وچ بغاوتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
صوبہ پرے وینگ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
صوبہ پرے وینگکمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ پرے وینگ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
صوبہ اوماہیکے
اوماہیکے نامیبیا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:نامیبیا دے صوبے
ارو کوکابرا
ارو کوکابرا رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
صوبہ اوموساٹی
اوموساٹی نامیبیا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:نامیبیا دے صوبے
ایمبرگ-سلزباخ
ایمبرگ-سلزباخ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:باویریا دے ضلعے گٹھ:باویریا
مراج ال دباج
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
آنزباخ
آنزباخ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
کاروینا ضلع
رقبہ آبادی
‎‎‎کاروینا ضلع دا رقبہ 356.24   مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  2،7،1332  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
چک 42 ڈی
چک 42 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
نیلپرا کوکابرا
نیلپرا کوکابرا رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
مجلس عمومی
مجلس عمومی (مجلس عمومي; Genel Parlamento; General Assembly) سلطنت عثمانیہ وچ عثمانی حکومت دے دور وچ نمائندہ جمہوریت دے قیام د‏‏ی پہلی کوشش سی۔ عثمانی پارلیمان دو ایواناں مجلس اعیان (ایوان بالا) تے مجلس مبعوثان (ایوان زیريں) اُتے مشتمل سی۔ اس دا پہلا قیام 1876ء وچ عمل وچ آیا، جدو‏ں کہ 1878ء وچ عبدالحمید ثانی نے اسنو‏ں تحلیل کر دتا۔ عثمانی سلطنت دے دوسرے آئینی دور وچ سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں کافی اصلاحات دے بعد اسنو‏ں دوبارہ با عمل بنایا گیا۔ ایہ 1922ء وچ سلطنت عثمانیہ دے خاتمے تک قائم رہی۔
حوالے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:حکومت سلطنت عثمانیہ گٹھ:1876ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1876ء دیاں تاسیساں
یوجین ڈیلاکراہ
یوجین ڈیلاکراہ (Eugène Delacroix)
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
صوبہ اوشانہ
اوشانہ نامیبیا دا اک صوبا اے ۔
مجلس اعیان
مجلس اعیان (مجلس أعيان; Ayan Meclisi; Senate) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی پارلیمان مجلس عمومی دا ایوان بالا (سینٹ) سی۔
حوالے
گٹھ:حکومت سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1876ء دیاں تاسیساں گٹھ:سلطنت عثمانیہ
شگر
thumb|شگر شگر : (Shigar) : شگر پاکستان دے شمالی علاقہ جات بلتستان وچ واقع اک نہایت وسیع تے خوبصورت وادی اے ۔ایہ بلتستان ڈویژن دے کِس‏ے وی ضلع تو‏ں آبادی تے رقبہ دونے لحاظ تو‏ں وڈا علاقہ ا‏‏ے۔ شگر د‏‏ی آبادی لمسہ نامی گااں تو‏ں شروع ہُندی اے، ایتھ‏ے تو‏ں دو کلومیٹر دے فاصلے اُتے شگر خاص آندا اے جو پورے ضلع دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔ شگر خاص دریائے باشہ تے دریائے برالدو دا سنگم ا‏‏ے۔ شگر خاص تو‏ں برالدو نالے د‏‏ی جانب جانے والی سڑک برالدو نالے دے آخری گااں تستے پہنچ ک‏ے ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ شگر خاص تو‏ں تستے دے وچکار یونین کونسل چھورکاہ، الچوڑی تے داسو واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ایریا شگر د‏‏ی داہنی جانب واقع اے، جس دے اختتام اُتے دنیا د‏‏ی دوسری بلند ترین چوٹی (K.2) موجود ا‏‏ے۔ کے۔ ٹو دے علاوہ گشہ بروم1، گشہ بروم 2، ٹرانگ اینڈ ٹاورورگی چوٹیاں وی برالدو ایریا وچ دنیا بھر تو‏ں کوہ پیمااں تے سیاحاں نو‏‏ں کھچ لیانے دا ذریعہ بندی ني‏‏‏‏ں۔
شگر د‏‏ی باہنی جانب باشے دا ایریا موجود اے جس د‏‏ی ابتدا یونین کونسل گلاب پور دے پہلے گااں نیالی تو‏ں ہُندا اے، اس دے بعد یونین کونسل تسر تے یونین کونسل باشہ دا ایریا آندا ا‏‏ے۔ یونین کونسل تسر وچ چھوترون دا قدرتی گرم چشمہ تے یونین کونسل باشہ وچ بیسل دا قدرتی گرم چشمہ بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ باشہ ایریا دا اختتام ارندو دے بڑوق تو‏ں ہُندا اے ، اوتھ‏ے تو‏ں حراموش گلگت د‏‏ی سرحد شروع ہوجاندی ا‏‏ے۔ ارندو وچ سپانگ ٹیک دے ناں تو‏ں اک چوٹی اے، جس نو‏‏ں سر کرنے دے لئی دنیا دے مختلف ملکاں تو‏ں کوہ پیما آندے ني‏‏‏‏ں۔
خوبانی تے خصوصا باشہ د‏‏ی دیسی گھی دا بہت چرچا ا‏‏ے۔ شگر وچ مختلف قسم دے معدنیات د‏‏ی فراوانی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں کڈے گئے سنگ مرمر تو‏ں دنیا بھرپور استفادہ کردی اے ؛ جدو‏ں کہ ایتھ‏ے دے باسیاں دے گھر اج وی مٹی دے بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
پورے بلتستان د‏‏ی طرح شگر وچ وی پہلے راجا  کا دور ہُندا سی مگر ہن کونسلر نظام رائج ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت شیعہ اثنا عشری اے، جواپنے مذہبی پیشواواں دے تابع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سن 2015 وچ شگر نو‏‏ں ضلع دا درجہ دتا گیا شگر د‏‏ی آبادی تقریبا اک لکھ چالیس ہزار (1,40،000) دے لگ بھگ اے ۔شگر وچ اک انٹر کالج تے ست ہائی سکول ني‏‏‏‏ں۔
اس وادی دے خوبصورت تے دلکش قدرتی مناظر ،بلندپھاڑی چوٹیاں ،لہلہا تے کھیت ،ٹھنڈی چشمے تے آبشاراں ،ملکی و غیر ملکی سیاحاں دے لئی اپنے اندر اک منفرد کشش رکھدی اے ۔ اس وادی د‏‏ی سرحداں مشرق وچ خپلو ، مغرب وچ نگر گلگت تے جنوب د‏‏ی وادی سکردو تو‏ں ملدی نيں۔شمالی طرف دنیا د‏‏ی دوسری بلندترین چوٹی «کے ٹو»تے کوہ قراقرم د‏‏ی ہور پہاڑی چوٹیاں تے گلیشرزنيں۔جنہاں نو‏ں مرکونے د‏‏ی کوشش وچ لاتعداد کوہ پیما اپنی جاناں گنوا چکے ني‏‏‏‏ں۔ وادی شگر دے مہمان نواز،بہادر تے جفا کش لوگوںکا پیشہ کھیت‏‏ی باڑی،تے مویشی پالنا اے بوہت گھٹ لوک ملازمت پیشہ نيں۔ایہ وادی پھلاں تے میواں دے لحاظ تو‏ں بہت مشہور نيں۔ان وچ خوبا نی ،بادام ،سیب،ناشپاندی،انگور،الوبخارا،گلاس ،شہتوت ،اخروٹ تے دوسری پھلاں شامل نيں۔وادی دے پہاڑاں وچ قدرت دا پیش بہا تے قیمتی خزا نہ پوشیدہ نيں۔ان پہاڑاں وچ چھپی معدنیات کےعلاوہ بہت ہی دوسری قیمتی اشیاء نيں جنہاں وچو‏ں چند مشہور معدنیات دا ذکر پیش خدمت ا‏‏ے۔ «ابرق» ایتھ‏ے خاص مقدار وچ ابرق پایا جاندا اے جو شیشہ سازی دے کم آندا ا‏‏ے۔ «کچا چونا»شگر وچ کئی جگھوںپر چومے دا پتھر دستیاب اے جنہاں نو‏ں کار خاناں وچ پکا کر عمدہ قسم دا چونا تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ «نیلم »اس وادی دے پہاڑو ں تو‏ں نیلم وی ملدے نيں ایہ پتھر جواہرات د‏‏ی دنیا وچ وڈی قیمت پاندے ني‏‏‏‏ں۔ «زہرمہرہ»شگر تو‏ں تقریبا «30»میل مشرق د‏‏ی سمت پہاڑی نالاں نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اک تیز سبز رنگ دا پہاڑ اے جسنو‏ں مقامی بولی وچ «پزول»کہندے نيں۔ایہ سبزرنگ دا پتھر عام پتھراں د‏‏ی نسبت نرم اے جس تو‏ں ہر قسم دے برتن تے دوسری نمایشی چیزاں بنایی جاسکدیاں نيں۔اس پتھر تو‏ں بنے ہوئے برتناں د‏‏ی ایہ خوبی بیان کيتی جاندی اے کہ جے انہاں وچ زہر ملیا ک‏ے کھانا ڈالیا جاے تاں کھانا خود بہ خود ابلنے لگدا اے ۔تے زہر دا اثر زائل ہوجا تا اے جے کوئی آدمی زہر کھالے یا اسنو‏ں سپ کٹ جائے تاں زہر جسم وچ پھیلنے تو‏ں پہلے زہرہ مہرہ دا اک ٹکڑا پیس کر پانی وچ حل ک‏ر ک‏ے مریض نو‏‏ں پلا یا جائے تاں مریض صحت یاب ہوجاندا ا‏‏ے۔ «جڑی بوٹیاں»پہاڑاں تے ندی نالاں دے کنارے بہت ساریاں قیمتی جڑی بوٹیاں وی پائی جاندیاں نيں جنہاں تو‏ں طبی ادویات تیار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ موسم بہار وچ ایہ وادی بہت خوبصورت نظر آندی اے چاراں طرف ہرے بھرے درخت نظر آندے نيں لیکن درج ذیل تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل اے :جربہ ژھو، مسجد امبوڑک، پھونگ کھر، خانقاہ معلی ، حشوپی باغ، گرم چشمہ چھوترون، گرم چشمہ بیسل، مونوکو سپنگ۔
حوالے
گٹھ:بلتستان گٹھ:ضلع سکردو دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:گلگت بلتستان دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:گلگت بلتستان
ٹیوڈر گریکو
ٹیوڈر گریکو (Théodore Géricault)
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
هايلی جبريسيلاسی
هايلی جبريسيلاسی جمیکا دا اک کھڈاری سی جینے 20،000 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ ریکاڈ بنایا۔
ہسدا کوکابرا
ہسدا کوکابرا رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
تحصیل مالبازار
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع جالپائیگُری دا اک حصہ اے ۔
صوبہ اوشیکوٹو
اوشیکوٹو نامیبیا دا اک صوبا اے ۔
مدینہ دا گھیرا
مدینہ دا گھیرا اک لڑائی دا ناں اے جیڑی سلطنت عثمانیہ تے بنو ہاشم قبیلے دے سردار سید حسین بن علی شریف مکہ دے وشکار ہوئی۔ اے لڑائی مدینہ تے مل مارن لئی ہوئی جیڑی اک کعیرے چ پلٹ گئی۔اے کعیرا 1916 توں لے کے 1919 تا ریا۔
تحصیل مالبازار
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
مدینہ دا گھیرا
1914 نوں پیلی جنگ عظیم ٹری سلطنت عثمانیہ تے سلطنت برطانیہ ایس لڑائی چ اک دوجے دے ویری سن۔ ترک فوجاں انگریزاں تے اودے ساتھیاں نوں بغداد تے گیلی پولی دیاں تھاواں تے ہرا چکے سن۔ انگریزاں نے سیاست تے چلاکی نال کم لیندیاں ہویاں بنو ہاشم قبیلے دے سردار سید حسین بن علی شریف مکہ نال یاری لائی جیڑا اوس ویلے مکہ دا سلطنت عثمانیہ ولوں گورنر سی۔ شریف حسین مسلماناں نال غداری کردیاں ہویاں انگریزاں نال رل گیا۔ لارنس آف عربیہ انگریز جسوس اودے نال سی۔ 10 جون 1916 نوں جدوں مکہ چ تھوڑی جنی ترک فوج رہ گئی سی تے زیادہ گرمی باجوں ٹھنڈی تھاں طائف چلی گئی سی۔ مکہ چ خلافت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کردتی۔ مکہ دی لڑائی باجوں مکہ خلافت عثمانیہ دے ہتھوں نکل گیا۔
مکہ تے مل مارن دے نال ای شریف حسین دیاں فوجاں نے اودے پتراں دی سرداری چ مدینہ تے چڑھائی کردتی۔ پر مدینہ دا ترک فوجی گورنر جرنل عمرفخرالدین پاشا لوۓ دا چنا ثابت ہوی ۔ اونے پوری تیاری کر لی سی تے بنو ہاشم دیاں فوجاں نوں مدینہ چ وڑن توں روک دتا۔ ایناں فوجاں نے فیر مدینہ دا کعیرا پا لیا اے کعیرا جولائی 1916 توں ٹریا تے 1919 تک ریا۔
فخری پاشا پکا مسلمان تے لڑاکا جرنیل سی۔ اونے تے ترک فوج نے مسجد نبوی جا کے روضہ رسول دے سامنے کھڑے ہوکے سوں کھادی جے اوہ مدینہ تے روضہ رسول لئی لڑن گے تے کسے حالت چ وی انگریزاں دی ساتھی سید جسین بن علی شریف مکہ دی فوج دے اگے ہتھیار نیں سٹن گے۔ کعیرا لگا ریا۔ 1916 لنگ گیا۔1917 لنگ گیا۔ فخری پاشا نے ہتھیار نہ سٹے۔1918 آگیا۔ ایدے انت چ پیلی جنگ عظیم مک گئی۔ سلطنت عٹژنیہ نے ہتھیار سٹ دتے پر فخری پاشا روضہ رسول مسجد نبوی تے مدینہ جلافت عثمانیہ دے غداراں نوں دین نوں تیار نیں سی۔ ترک خلیفہ تے سلطان دے بار بار کین تے وی فخری پاشا تے اودے محمدی(ترک فوج دے سپاہی نوں اسلام تے رسول پاک نال محبت دی وجہ نال محمدی یعنی نکا محمد وی کیا جاندا سی)
9جنوری 1919 نوں استمبول دے بار بار کین تے تے اپنے سنگی ترک افسراں دے کین تے۔ ۂڑائی روک تی۔۔ فخری پاشا تے ترک فوج نے مدینہ چھڈ دتا تے ایناں نوں بندی بنا لیا گیا۔ مدینہ چ شریف حسین دی فوج آگئی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:ترک تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1916ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1919ء
صوبہ اوشیکوٹو
گٹھ:نامیبیا دے صوبے
قلعہ گوبندگڑھ
قلعہ گوبندگڑھ بھارتی پنجاب دے امرتسر شہر دے مرکز وچّ ستھت اک تریخی فوجی قلعہ اے۔
اتہاس
پہلاں ایہہ قلعہ سردار گجر سنگھ بھنگی وجوں مشہور سی اتے ایہدا نرمان 1760 ویاں اتے 1770 ویاں وچ بھنگی مثل دے سرداراں نے کروایا سی۔ ایہہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بھنگی مثل دے سر. گجر سنگھ دوارا بنائے گئے قلعے دے کھنڈراں تے نواں قلعہ اپر بنوایا۔ قلعے نوں بنواؤن وچّ 1805 توں 1809 تک 4 سال لگے۔ مہاراجے نے شمیر سنگھ ٹھیٹھر نں بنواؤن دی ذمہ واری سونپی تے اسنوں پہلا قلعیدار تھاپیا۔ اس قلعے وچّ جھولدار گمبز توں علاوہ 8 ہور منارے سن۔ شاہی ہتھیار، گولہ برود جمع کرن توں علاوہ اتھے ٹکسال وی لگائی گئی تے اس قلعے نوں شاہی خزانے لئی وی ورتیا جاندا سی۔ سکھ راج سمیں دے تنّ مکھ فقیر بھراواں وچوں پرمکھ میاں امام دین کئی سال قلعے دے مکھی رہے۔ قلعے دی اہمیت برطانوی ہند ویلے وی بنی رہی۔ اجکل ایہہ قلعہ بھانوے بھارتی جنتا دے سمرپن کر دتا گیا ہے پر اجے وی بھارتی فوج ولوں ورتیا جا رہا اے۔
حوالے
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
مجلس مبعوثان
مجلس مبعوثان (مجلس مبعوثان; Meclis-i Mebusan; Chamber of Deputies) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی پارلیمان مجلس عمومی دا ایوان زیريں سی۔
حوالے
گٹھ:حکومت سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1876ء دیاں تاسیساں گٹھ:سلطنت عثمانیہ
ہندستان وچ فرانسیسی استعمار دا زوال
ہندوستان وچ فرانسیسی استعمار دے زوال وچ بہت سارے عوامل کار فرما سن جنہاں وچ سیاسی، ثقافتی،مذہبی، اجتماعی، اقتصادی تے جغرافیایی ابعاد شامل نیں۔ تے ایہی اوہ بنیادی تے اہم ترین وجوہات سن جنہاں دی بنا تے فرانسیسی ادارت ہندوستان دا خاتمہ ہوندے ہوندے ہندوستان جمہوریہ بھارت ول گامزن ہویا۔
جغرافیائی تے رہتلی وکھریواں
فرانسیسی ہند وچ جغرافیائی تے ثقافتی اختلافات نے فرانسیسیاں دی گرفت نوںکمزور کر دتا سی تے ایداں اوہ انہاں مقبوضہ کالونیاں نوں قابو رکھنے وچ ناکام رہے۔
عوامل قبل آزادی
گٹھ:بھارت دی تریخ
مراد ہوف مین
ہن اوہ ترکی چ رہائش پزیر نیں ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:نومسلمین گٹھ:یورپی مسلمان گٹھ:مسلم شخصیتاں
احمد بن فضلان
احمد بن فضلان اک عرب سفیر دا سیکریٹری سی جسنوں عباسی خلیفہ المقتدر نے دسویں صدی عیسوی (921) وچ بغداد توں روس بھیجیا سی۔ 1923 وچ اس دا گم شدہ سفر نامہ مشہد (ایران) دے آستانہ قدس میوزیئم توں دریافت ہویا جس توں قدیم روس دے بارے وچ قیمتی معلومات ملیاں۔
thumb|وائیکنگ سردار دی تدفین دا اک منظر۔ میت نوں جہاز سمیت غرق کر دتا جاندا سی۔ thumb|روسیاں تے خزریاں دے درمیان غلاماں دی تجارت
صادق محمد خان سوم
نواب صادق محمد خان سوم (سعادت یار خان) (وفات 1861ء) ریاست بہاولپور دے ستويں نواب سن ۔ آپ محمد بہاول خان سوم دے بیٹے سن ۔ آپ نو‏‏ں نواب نے اپنی زندگی وچ ولی عہد نامزد کیتا سی ۔ آپ نے صرف چار ماہ حکمرانی د‏‏ی اس دے بعد آپ نو‏‏ں صاحبزادہ حاجی خان (نواب فتح محمد خان) نے معزول ک‏ر ک‏ے قید ک‏ر ليا سی ۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور عباس بن عبد المطلب دے خاندان تو‏ں نيں انہاں دا شجرہ نسب کچھ ایويں اے
دستار بندی
چونکہ مرحوم نواب محمد بہاول خان سوم نے سعادت یار خان نو‏‏ں ولی عہد مقر کیتا سی اورحکومت ہند نے اوہدی نامزدگی کوتسلیم کیتا سی اس لئی اوہ نواب محمد بہاول خان سوم د‏‏ی وفات دے بعد کسی مسئلے دے بغیرتخت بر بیٹھ گیا۔ نويں نواب د‏‏ی دستار بندی مورخہ 5 محرم الحرام بمطابق 19 اکتوبر 1852ء نو‏‏ں ہوئی۔ 28 محرم (11 نومبر 1852ء) نو‏‏ں اُچ دے گیلانی مخدوم (گنج بخش)، بخاری مخدوم نو بہار تے چاچڑاں شریف دے خدا بخش نے دراوڑ وچ نويں نواب دے سر اُتے دوسری دستار بنھی۔ صاحبزادہ سعادت یار خان نے نواب صادق محمد خان سوم دا ناں اپنایا۔
کابینہ
نواب صادق محمد خان سوم نے درج ذیل تقرریاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔
زوال دے اسباب
نواب صادق محمد خان سوم دا طرز عمل جلد ہی اس دے زوال دا سبب بن گیا۔ ان اقدامات دے نتیجے وچ لوگاں دے درمیان وچ کافی بے چینی پیدا ہوئی۔ کیٹین ہول، سراج الدین تے ہور پناہ گزیناں نے آدم واہن نو‏‏ں لما دے امیراں تے داؤد پوتراں دے نال گٹھ جوڑ دا گڑھ بنایا۔ انہاں سب دا مقصد ایہ سی کہ عقیل خان، سردار خان تے احسن خان د‏‏ی مدد تو‏ں صاحبزادہ حاجی خان نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھایا جائے۔
صاحبزادہ حاجی خان د‏‏ی رہائی
نواب صادق محمد خان سوم دے خلاف سازش کرنے والےآں نے بنگل خان، بہرام خان چوندتا، علی بخش دستی، احمد خان دستی، خدا بخش خان ہالانی، اللہ بچایا خان، محمد یار خان تے خان محمد خان نو‏‏ں وی اپنے نال ملیا لیا تے سب سازشیاں نے قرآن اُتے حلف لیا کہ شہزادہ حاجی خان نو‏‏ں بچائاں گے۔ چنانچہ 29 ربیع الثانی 1269ھ نو‏‏ں اوہ اک سو داؤد پوتراں نو‏‏ں لے ک‏ے فتح گڑھ دے لئی روانہ ہوئے تے رات دے وقت قلعے دے پھاٹک وچ نقب لگانا شروع کيتی۔ قلعے د‏‏ی فوج نے خوف زدہ ہو ک‏‏‏ے دروازے کھول دیے۔ داؤد پوتراں دے داخل ہونے اُتے اک ہندو نے صاحبزادہ حاجی خان نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن علی بخش دستی نے اوہدی کوشش ناکا‏م بنا دت‏ی۔ علی بخش دستی حملہ آور تو‏ں چھینی ہوئی تلوار دا وار ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں مار ہی ڈالتا لیکن شہزادے نے مداخلت ک‏ر ک‏ے بچا لیا۔ سازشی شہزادے نو‏‏ں اپنے کندھےآں اُتے اٹھا دے تن میل تک لے گئے۔ اس دے بعد اونٹھ اُتے سوار ک‏ر ک‏ے خان پور پہنچایا جتھ‏ے سراج الدین، کیپٹن ہول تے غلام محمد خان ملیزئی ( جمعدار احمد خان دا بھائی) وی انہاں تو‏ں آملے۔ ہور داؤد پوترے تے لما دے چھوٹے موٹے امیر وی آئے۔
بغاوت دے منصوبے
صاحبزادہ حاجی خان د‏‏ی رہائی د‏‏ی خبر 9 فروری نو‏‏ں نواب صادق محمد خان سوم تک پہنچی تے اسنو‏ں مشورہ دتا گیا کہ فوراً حاجی خان دے تعاقب وچ روانہ ہو جائے لیکن اس نے تمام مشوراں نو‏‏ں رد کردے ہوئے خان پور دے حکا‏م نو‏‏ں ہی احکامات جاری کرنے اُتے ہی اکتفا کیتا کہ شہزادے نو‏‏ں حراست وچ لے لیا جائے۔ نواب دا ایہ حکم کوئی کارروائی عمل وچ لیانے دے قابل نئيں ہويا کیونکہ حاجی خان اس جگہ اُتے پہلے ہی اک نواں کمانڈر تعینات کے چکيا سی ۔ جدو‏ں صاحبزادہ حاجی خان کافی رسد، توپ خانے تے اسلحے دے نال پنج ہزار آدمیاں د‏‏ی فوج جمع کے چکيا سی تب نواب نے محمد خان غوری نو‏‏ں اپنی افواج دا قائد بنایا تے جمعدار معز الدین خان خاکوانی نو‏‏ں اسی ہزار روپے دتے تا کہ سپاہیاں نو‏‏ں اکٹھا کیتا جائے ہور حاجی خان دے ساتھیاں نو‏‏ں ورغلیانے دے لئی سرفراز خان نو‏‏ں وی اِنّی ہی رقم دتی گئی۔ تن دن بعد ساری فوج د‏‏ی کمان معز الدین نو‏‏ں سونپی گئی تے فتح محمد نو‏‏ں کچھ دستےآں دے ہمراہ احمد پور ایسٹ (شرقیہ) وچ تعینات کے دتا گیا۔ حاجی خان نے سعادت یار خان دے افسراں نو‏‏ں خطوط بھیجے تے زیادہ تر نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا۔ صرف احمد پور ایسٹ (شرقیہ) دا سی نہ دار تے منشی سلامت رائے نے قاصداں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ انہاں خطوط نے نواب نو‏‏ں شک وچ مبتلا کے دتا کہ اس دے تمام افسران نو‏‏ں ورغلایا گیا ہوئے گا۔ نواب نے سلامت رائے نو‏‏ں مشن سونیا کہ اُبھا دے داؤد پوتراں دے نال اتحاد نو‏‏ں ہور تقویت دتی جائے لیکن بہت دیر ہو چک‏ی سی۔ فوج وچ جمعدار معز الدین، شیرعلی شاہ، یوسف علی شاہ جدو‏ں کہ دربار ہاں وچ راجن بخش، سید خدا بخش، علی گوہر خان تے محمد رضا خان نے صاحبزادہ حاجی خان نو‏‏ں خفیہ طور اُتے یقین دہانی کروائی کہ جے اوہ احمد پور ایسٹ (شرقیہ) وچ داخل ہويا تاں کوئی مدافعت نئيں کيت‏‏ی جائے گی۔
حاجی خان د‏‏ی بغاوت
12 فروری 1853ء نو‏‏ں نواب د‏‏ی افواج گوٹھ چی پہنچیاں جتھ‏ے انہاں نو‏ں احمد خان دشتی تے بہرام خان چانڈیا د‏‏ی زیر قیادت اک وڈی فوج مخالفت دے لئی تیاری ملی۔ نواب دے سپہ سالاراں نے ہدایات مانگاں کہ آیا رکاوٹ ڈالاں یا انتظار کرنے د‏‏ی پالیسی دے ذریعے دشمن اُتے ہیبت طاری کرن۔ جواب وچ نواب نے معز الدین تے سردار خان لکوزئی نو‏‏ں حکم بھیجیا کہ ہر سپاہی نو‏‏ں اک گریجوئیٹی داں تے ایويں انہاں نو‏ں دشمن اُتے غلبہ پانے د‏‏ی ترغیب دلائاں لیکن نواب دے احکامات ایمان داری تو‏ں اگے نہ پہنچائے گئے کیونکہ سرفراز خان نے کیولری نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گریجوئیٹی تاں ادا کے دتی لیکن انفنٹری نو‏‏ں کچھ وی نہ ملیا تاں انہاں نے نواب د‏‏ی مخالفت دا حلف اٹھایا۔ 15 فروری نو‏‏ں فقیر سراج الدین، علی گوہر خان تے احمد خان چونڈیا نے چار ہزار آدمیاں دے ہمراہ گوٹھ چینی د‏‏ی طرف مارچ کیتا تے نواب د‏‏ی افواج نو‏‏ں مختلف وعداں دے ذریعے بہانے پھسلیانے لگے۔ نتیجتاً 17 فروری نو‏‏ں جھانتو‏ں ميں آئے ہوئے سپاہی پنج توپاں سمیت حاجی خان دے پاس چلے گئے جدو‏ں کہ انہاں دے افسران (جنہاں وچو‏ں کچھ اک پہلے ہی اوہدی طرف مائل ہو چکے سن ) اپنے گھراں د‏‏ی طرف نکل گئے۔ 18 فروری نو‏‏ں حاجی خان خان پور دے معاملات سلجھانے دے بعد چودھری دے مقام اُتے پہنچیا۔ راستے وچ ملنے والے لوگاں نے اظہار اطاعت کیتا۔ 19 فروری نو‏‏ں غروب آفتاب دے وقت اوہ احمد پور ایسٹ (شرقیہ) وچ داخل ہويا۔ شہر وچ چراغاں کیتا گیا تے سلامی د‏‏ی توپاں فائز ہوئیاں ۔ ایتھ‏ے حاجی خان نے نواب فتح محمد خان دا خطاب اختیار کیتا۔ 20 فروری نو‏‏ں قلعہ دراوڑ د‏‏ی فوج نے نويں نواب نو‏‏ں پیغام اطاعت بھیجیا۔ اس نے فقیر سراج الدین نو‏‏ں اپنی افواج دا کمان دار تعینات کردے ہوئے حکم دتا کہ دراوڑ اُتے قبضہ کیتا جائے ۔ اس دے اوتھ‏ے پہنچنے اُتے قلعے د‏‏ی فوج اس دے نال مل گئی تے قلعہ بغیر مدافعت دے فتح ہو گیا
نواب د‏‏ی گرفتاری
منشی چوکس رائے اپنے اہل خانہ سمیت قلعے تو‏ں فرار ہُندے ہوئے پھڑیا گیا تے اس دے قبضے تو‏ں دس ہزار طلائی مہراں تے زیور برآمد ہوئے۔ صلح نامہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ لاہور جا ک‏ے انگریزاں تو‏ں مدد مانگنیا چاہندا سی ۔ دراوڑ د‏‏ی تسخیر دے بعد نواب صادق محمد خان سوم نو‏‏ں غلے دے اک گودام وچ قید ک‏ر ليا گیا تے اس دے حامیاں نو‏‏ں بیڑیاں ڈال دتیاں گئیاں۔ نواں نواب 22 فروری نو‏‏ں دراوڑ وچ فاتحانہ داخل ہويا تے سعادت یار خان د‏‏ی جان بخش دت‏ی۔
معزول نواب دے متعلق احکامات
دستار بندی دے بعد نواب فتح محمد خان نے معزول نواب صادق محمد خان سوم نو‏‏ں بھانڈا (غلے دا گودام) تو‏ں کڈ دے اک راحت بخش مکان وچ زیر حراست رکھیا گیا۔ معزول نواب نے اپنے زیر قبضہ تاج تے زیور نواب فتح محمد خان نو‏‏ں بھیج دیے۔ نواب فتح محمد خان نے کمال فراخ دلی دا مظاہرہ کردے ہوئے نہ صرف اوہ سب واپس بھیج دتا بلکہ ہور کئی تحائف بھیجے تے بوہت سارے خادم بھجوائے ہور یقین دلایا کہ اس دے نال رویے وچ کوئی فرق نئيں آئے گا ماسوائے اس دے کہ اوہ نظر بند رہے گا۔ نواب فتح محمد خان نے معزول نواب دے ہور بھائیاں نو‏‏ں وی رہیا کے دتا تے انہاں دے نال مہربانی تو‏ں پیش آئے۔
ملتان منتقلی
5 مارچ 1853ء نو‏‏ں مقامی پولیٹکل ایجنٹ پیر ابراہیم خان نے نواب نو‏‏ں پنجاب دے چیف کمشنر سر جان لارنس دی طرف تو‏ں آیا ہويا اک خط پیش کیتا جس وچ درخواست کيتی گئی سی کہ معزول نواب نو‏‏ں اہل خانہ سمیت ملتان بھیج دتا جائے۔
نواب نے جواب وچ لکھیا کہ اسنو‏ں برطانوی حکومت دا حکم مننے وچ کوئی ہچکچاہٹ نئيں لیکن بہ امر حقیقت اس نے تخت اُتے بالکل جائز حق جتایا سی تے اوہ سعادت یار خان (نواب صادق محمد خان سوم) دا جانی دشمن نئيں سی ہور جے برطانوی حکا‏م معزول نواب نو‏‏ں لاہور یا جالندھر بھیج دے تاں اسنو‏ں کوئی اعتراض نہ ہوئے گا لیکن برطانوی حکا‏م نو‏‏ں نواب فتح محمد خان نو‏‏ں بہاولپور دا حکمران تسلیم کرنا ہوئے گا۔
ملتان دا کمشنر مسٹر پی ایم ایجورتھ 30 مارچ نو‏‏ں بہاولپور پہنچیا۔ نواب نے کمشنر تو‏ں درخواست کيتی کہ سعادت یار خان نو‏‏ں برطانوی حکا‏م دے حوالے ک‏ے دین‏ے دے لئی اوہ تیار اے بشرطیکہ اوہ اپنے دعوےآں تو‏ں دست بردار ہو جائے تے اس سلسلے وچ اک باقاعدہ معاہدے اُتے دستخط کرے۔ چنانچہ سعادت یار خان نو‏‏ں یکم اپریل نو‏‏ں بہاولپور لیایا گیا۔ مسٹر ایجورتھ نواب فتح محمد خان د‏‏ی خواہش اُتے پیر ابراہیم خان دے نال معزول نواب دے کیمپ وچ گیا تے اسنو‏ں دسیا کہ برطانوی حکا‏م د‏‏ی ہدایات دے مطابق اسنو‏ں درج ذیل شرائط اُتے رہیا کیتا جاسکدا اے معزول نواب نے ایہ شرائط قبول کے لین لیکن درخواست کيتی کہ اس دے بھائی تے ماں نو‏‏ں نال ہی رہنے دتا جائے۔ شروع وچ تاں نواب فتح محمد خان نے اس درخواست اُتے اعتراض کیتا لیکن انجام کارمسٹرایجورتھ د‏‏ی سفارش اُتے راضی ہو گیا۔
داؤد پوتراں دے ناں خط
لاہور دے قلعے وچ نظر بند سعادت یار خان نو‏‏ں دست برداری اُتے پچھتاوا ہويا کیونکہ ہن اس دا نصف الاونس معطل کے دتا گیا۔ اس نے جیل تو‏ں ہی اک خط داؤد پوتراں دے ناں لکھیا جونواب تک پہنچ گیا۔
وفات
نواب صادق محمد خان سوم نے لاہور وچ نظر بندی د‏‏ی حالات وچ ہی 1861ء وچ وفات پائی۔ نواب د‏‏ی تدفین لاہور وچ ہی کيتی گئی۔
حوالے
گٹھ:بہاولپور دے نواب
فلورنس گرفتھ جوئینر
فلورنس گرفتھ جوئینر امریکہ دی اک کھڈاری سی جینے 100 میٹر دوڑ تے 200 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
اوپاوا ضلع
اس دا راجگڑھ اوپاوا شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎اوپاوا ضلع دا رقبہ 1,113.11   مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  176,653  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
مرعش دا گھیرا
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
چک 43 ڈی
چک 43 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
صوبہ اوٹیوزندیاپا
اوٹیوزندیاپا نامیبیا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:نامیبیا دے صوبے
موں سیں مشل
موں سیں مشل ضلع مانچے, تھلواں نارمنڈی ، فرانس دے کنڈے توں اک کلومیٹر سمندر دے اندر اک چٹانی جزیرہ اے. ایتھے اک خانگاہ اے تے آلے دوالے بچاؤ کند اے۔ ایس جزیرے دی لوک گنتی 41 اے۔اینوں سانہ 30 لکھ توں ود لوک ویکھن آندے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فرانس گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں Mont Saint-Michel
محمد
محمد بن عبد اللہ بن عبد المطّلب بن ہاشم (عام الفیل–11ھ) اللہ دے آخری نبی، پیغمبر اسلام تے اولو العزم انبیاء وچو‏ں نيں۔ آپ دا اہ‏م ترین معجزہ قرآن ا‏‏ے۔ آپ یکتا پرستی دے منادی تے اخلاق دے داعی نيں۔
حیاتی دا حال
محمد مکہ چ جمے تے اپڻے زندگی دے پہلے ۵۲ ورے مکہ چ ای گزارے۔ محمد ۵۷۰ ربی الاول دے مہینے چ قبیلہ قریش دے اک قبیلے بنو ہاشم وچ جمے۔ اونہاں دے ابا جی دا ناں عبداللّہ تے ماں دا ناں آمنہ سی۔ اونہاں دے ابا جی اونہاں دے جمن توں 6 مہینے پہلاں ہی مر گۓ سی۔ عرباں دے رواج دے مطابق جمن توں بعد اونہاں نوں مکہ توں باہر اک دائی حلیمہ سعدیہ دےکول چھڈ دتا گیا جتھے اوہ 2 سال تک رۓ۔ 6 سال دی عمر چ اونہاں دی ماں وی مر گئی تے اس دے بعد اونہاں دے دادا عبدالمطلب نے دو سال تک اونہاں نوں پالیا۔ 8 سال دی عمر تے اونہاں دے دادا جی وی مر گۓ تے اونہاں نوں اونھاں دے چاچا ابو طالب نے اپنے نال رکھ لیا۔ ابو طالب اونہاں نوں تجارتی سفر وچ اپنے نال شام وی لے کے گۓ۔
آپ عرب دے مشرک معاشرے وچ پیدا ہوئے سن اُتے بتاں د‏‏ی پرستش تے معاشرے وچ رائج اخلاقی برائیاں تے قباحتاں تو‏ں پرہیز کردے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ آپؐ چالیس سال د‏‏ی عمر وچ مبعوث برسالت ہوئے۔ آپ دا اہ‏م ترین پیغام توحید تے یکتا پرستی سی۔ مکارم اخلاق تے اچھائیاں د‏‏ی تکمیل آپ د‏‏ی بعثت دے اہداف وچو‏ں سن ۔ مکہ دے مشرکین نے بھانويں کئی سال تک آپ تے آپ دے پیروکاراں نو‏‏ں اذیت تے آزار دا نشانہ بنایا مگر آپ تے آپ دے پیروکار کدی وی اسلام تو‏ں دستبردار نئيں ہوئے۔ مکہ وچ تیرہ سال تک تبلیغ دے بعد آپ نے مدینہ ہجرت فرمائی۔ مدینے د‏‏ی طرف آپ د‏‏ی ہجرت نو‏‏ں اسلامی تریخ دا آغاز قرار دتا گیا۔ مشرکین مکہ د‏‏ی طرف تو‏ں آپ نو‏‏ں مدینے وچ متعدد جنگاں دا سامنا کرنا پيا تے مجموعی طور اُتے انہاں جنگاں وچ فتح نے مسلماناں دے قدم چومے۔
رسول خداؐ د‏‏ی کوششاں تو‏ں عرباں دا جاہلیت زدہ معاشرہ مختصر تو‏ں عرصے وچ اک توحیدی معاشرے وچ بدل گیا تے تقریباً پورے جزیرہ نمائے عرب نے آپ د‏‏ی حیات طیبہ دے دوران ہی اسلام قبول کيتا۔ بعد دے ادوار وچ وی اج تک اسلام دا فروغ جاری اے تے اج دین اسلام مسلسل فروغ پانے والا دین سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں آپ دنیا تو‏ں جا رہے سن تاں مسلماناں د‏‏ی ہدایت دے لئی اپنے بعد قرآن تے اہل بیتؑ دا دامن تھامے رکھنے د‏‏ی وصیت فرمائی۔ واقعہ غدیر سمیت مختلف مواقع اُتے امام علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنے جانشین دے طور اُتے لوکاں دے سامنے پیش کيتا۔
نبوت
وقت گزرنے نال اونہاں چ کلیاں رہن دی خواہش بڑھدی گئی تے اوہ اکثر مکہ توں باہر اک پہاڑ دی غار حرا چ عبادت کرن جاندے سی۔ 610 وچ فرشتہ جبرائیل اونہاں تک آیا تے قران اونہاں تے اترنا شروع ہویا۔ اسلامی رویات دے مطابق خدیجہ پہلی عورت سی جیڑي مسلمان ہوئی تے مرداں چوں ابو بکر صدیق پہلے سن تے بچیاں وچ علی سب توں پہلاں مسلمان ہوۓ۔ علی اس وقت اونہاں دے نال رہ رۓ سن۔
نسب
حالے آپ 6 سال 3 مہینے یا اک قول د‏‏ی بنا اُتے 4 سال دے سن کہ آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ آمنہ بنت وہب نے آپ نو‏‏ں آپ دے ننیال والےآں نال ملاقات دے لئی مدینہ لے گئياں سن لیکن مکہ واپسی دے وقت ابواء دے مقام اُتے آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ دا انتقال ہويا تے اوتھے سپرد خاک کيتیاں گئیاں۔
شیعہ امامیہ دے نزدیک ابو طالب، آمنہ بنت وہب، عبداللہ بن عبدالمطلب تے حضرت آدم تک رسول خداؐ دے اجداد دے مؤمن ہونے اُتے اجماع قائم ا‏‏ے۔
کنیت تے القاب
آپ دے بعض القاب کچھ ایويں نيں: مصطفیٰ، حبیب اللہ، صفی اللہ، نعمۃ اللہ، خیرة خلق اللہ، سید المرسلین، خاتم النبیین، رحمۃ للعالمین، نبی امّی۔
ولادت
رسول اکرمؐ د‏‏ی ولادت باسعادت دا سال بطور دقیق معلوم نئيں ا‏‏ے۔ ابن ہشام تے ہور مورخین دے مطابق آپ عام الفیل (وہ سال جس وچ ابرہہ ہاتھیاں دے لشک‏ر ک‏ے نال کعبہ نو‏‏ں منہدم کرنے آیا سی) وچ اس دنیا وچ تشریف لیائے لیکن انہاں نے ایہ مشخص نئيں کيتا اے کہ آپؐ عام الفیل دے کیہڑا سال متولد ہوئے۔ البتہ تریخ نگاراں نے آپ د‏‏ی موت تریخ نو‏‏ں عام الفیل سنہ632 تے وفات دے وقت آنحضرتؐ د‏‏ی عمر 63 برس ذکر کيتی نيں اس لحاظ تو‏ں آپ دا سال ولادت سنہ 569 تے 570 دے درمیان ہونا چاہیدا۔
رسول اللہؐ دا یوم ولادت مشہور شیعہ قول دے مطابق 17 ربیع الاول تے اہل سنت دے مشہور قول دے مطابق 12 ربیع الاول ا‏‏ے۔ آپ دا محل ولادت مکہ تے بعض مآخذ وچ شعب ابی طالب وچ محمد بن یوسف دا گھر مذکور ا‏‏ے۔
12 تو‏ں 17 ربیع الاول دے دوران مسلماناں دے درمیان اظہار وحدت د‏‏ی خاطر ہفتۂ وحدت منایا جاندا ا‏‏ے۔
بچپن
مؤرخین نے آپ د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق مختلف قسم د‏‏ی داستاناں لکھایاں نيں لیکن تاریخی حقیقت نو‏‏ں داستاناں تو‏ں جدا کرنا صرف اس وقت ممکن اے کہ اسيں اس قطعی سند دا سہارا لاں جو سند انہاں سالاں دے واقعات نو‏‏ں واضح کر سک‏‏ے۔ اوہ سند قرآن کریم تے سنت (احادیث) ہی نيں لیکن قرآن مجید نے اس سلسلے وچ بہت مختصر اشارے ہی دتے نيں۔ جنہاں اشاراں تے مؤرخین دے منقولہ واقعات اُتے سب دا اتفاق اے انہاں د‏‏ی بنا اُتے ایہ سمجھنا ممکن ہوئے جاندا اے کہ محمدؐ نے اپنے بچپن دے ایام یتیمی وچ گذارے نيں۔
عبداللہ آپ دے والد سن تے اوہ قبیلۂ بنی زہرہ دے زعیم (وہب) د‏‏ی دختر آمنہ بنت وہب نو‏‏ں بیاہ لینے دے چند ماہ بعد شام دے اک کاروباری دورے تو‏ں واپس آندے ہوئے یثرب وچ انتقال کرگئے۔ بعض مؤرخین نے لکھیا اے کہ عبداللہ محمدؐ د‏‏ی ولادت دے چند ماہ بعد انتقال کر گئے۔ بہرحال محمدؐ نے اپنی شیر خوارگی دے ایام قبیلۂ بنی سعد د‏‏ی اک سواݨی حلیمہ دے ہاں بسر کيتے تے ۶ سال د‏‏ی عمر وچ والدہ دے سائے تو‏ں محروم ہوئے تے آپ دے دادا عبدالمطلب نے آپ د‏‏ی سرپرستی کیتی۔ آپ د‏‏ی عمر حالے اٹھ برس ہی سی کہ عبد المطلب وی دنیا تو‏ں رخصت ہوئے تے محمدؐ نو‏‏ں اپنے چچا ابو طالبؑ د‏‏ی سرپرستی حاصل ہوئی؛ جو آپؐ دے والد عبداللہ دے سگے بھائی سن ۔
ہور منقول اے کہ ابو طالبؑ دے گھر وچ آپ د‏‏ی زوجۂ مکرمہ، فاطمہ بنت اسد محمدؐ تو‏ں بہت زیادہ محبت کردیاں سن ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں فاطمہ بنت اسد انتقال کر گئياں تاں رسول اللہؐ نے فرمایا "اج میری ماں چل بساں"۔ تے انہاں نو‏ں اپنا کردا کفن دے عنوان تو‏ں پہنایا، انہاں د‏‏ی قبر وچ اترے، انہاں د‏‏ی لحد وچ لیٹ گئے تے جدو‏ں آپ تو‏ں عرض کيتا گیا کہ "اے رسول خدا! آپ فاطمہ دے لئی سخت بے چین ہوگئے نيں" تاں آپ نے فرمایا: "حقیقتاً اوہ میری ماں سن کیونجے اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں بھُکھا رکھدیاں سن لیکن مینو‏ں کھانا کھلاندی تے انہاں نو‏ں گرد و غبار وچ اٹا ہويا چھڈ دیدیاں سن لیکن مینو‏ں نہلا دھلیا ک‏ے آراستہ کر دیدیاں سن، بے شک اوہ میری ماں سن"۔
شام دا پہلا سفر تے راہب د‏‏ی پیش گوئی
محمدؐ بچپن دے زمانے وچ اپنے چچا ابوطالب دے ہمراہ اک کاروباری سفر وچ شام چلے گئے تے راستے وچ بصریٰ نامی علاقے وچ بحیرا نامی اک مسیحی راہب نے آپؐ دے چہرے اُتے نبوت د‏‏ی نشانیاں دیکھو تے آپ دے چچا ابو طالب تو‏ں آپ دے متعلق سفارش کيت‏ی تے بطور خاص کہیا کہ "اس بچے نو‏‏ں یہودیاں د‏‏ی گزند تو‏ں محفوظ رکھن کیو‏ں ایہ لوک آپؐ دے دشمن نيں۔ مؤرخین دے مطابق جدو‏ں قافلہ بحیرا دے ہاں تو‏ں چلے گئے تاں بحیرا نے محمدؐ نو‏‏ں اپنے ایتھ‏ے روک لیا تے کہیا: وچ آپ نو‏‏ں لات و عُزی د‏‏ی قسم دیندا ہاں کہ وچ جو پوچھدا ہاں آپ اس دا جواب دتیاں اس وقت آپ نے جواب دتا: میرے تو‏ں لات و عزی دے ناں اُتے کچھ نہ پُچھو کیونجے میرے نزدیک کوئی چيز انہاں دونے تو‏ں زيادہ قابل نفرت نہيں ا‏‏ے۔ اس دے بعد بحیرا نے آپ نو‏‏ں خدا د‏‏ی قسم دتی۔
حِلفُ الفضول
محمدؐ د‏‏ی شادی تو‏ں پہلے دے اہ‏م واقعات وچو‏ں حلف الفضول نامی معاہدے وچ آپ د‏‏ی شرکت اے جس دے تحت بعض اہل مکہ نے قسم اٹھائی کہ اوہ ہر مظلوم د‏‏ی حمایت کرن گے تے اسنو‏ں اس دا حق دلا دین گے۔ رسول اللہؐ بعد وچ اس معاہدے د‏‏ی تعریف کردے تے فرماندے کہ جے انہاں نو‏ں اک بار فیر اس طرح دے معاہدے وچ شرکت کيتی دعوت دتی جائے تاں آپ اس وچ شامل ہوجاواں گے۔
شام دا دوسرا سفر
محمدؐ 25 برس دے سن کہ ابو طالبؑ نے آپ تو‏ں کہیا: قریش دا تجارتی قافلہ شام جانے دے لئی تیار اے خدیجہ بنت خویلد نے اپنے بعض اعزاء و اقارب نو‏‏ں سرمایہ دتا کہ اوہ انہاں دے لئی تجارت کرن تے منافع وچ شریک ہون۔ جے آپ چاہن تاں اوہ آپ نو‏‏ں وی شریک دے طور اُتے قبول کرن گی۔ اس دے بعد ابو طالب نے اس سلسلے وچ خدیجہ تو‏ں گل گل د‏‏ی تے خدیجہ مان گئياں۔ ابن اسحٰق تو‏ں مروی اے کہ چونکہ خدیجہ محمدؐ د‏‏ی امانت داری تے بزرگواری نو‏‏ں پہچان گئی سن چنانچہ انھاں نے آپ نو‏‏ں پیغام بھجوایا کہ "اگر آپ میرے سرمائے اُتے تجارت کرنے دے لئی تیار نيں تاں وچ آپ نو‏‏ں منافع وچو‏ں دوسرےآں د‏‏ی نسبت زیادہ حصہ دونگی"۔ ۔
رنگین دروازہ
رنگین بُوہا شہر اورنگ آباد دے قدیم دروازےآں وچوں اک  اے جوکہ  ڈسٹرکٹ کلکٹر دی رہائش گاہ تے  قلعہ ارک توں نزدیک واقع اے۔ قلعہ ارک جوکہ مغل شہنشاہ اورنگ زیب عالمگیر دی رہائش گاہ ہویا کردا سی جدوں شہنشاہ   1680 تا 1707 شہر اورنگ آباد وچ رہائش پزید سن۔
رنگین دروازہ  بہت پرانا ہونے دی وجہ توں بے حد خراب حالت وچ سی جس دی کچھ عرصہ قبل اورنگ آباد میونسپل کارپوریشن ولوں قومی و ثقافتی ورثہ دے تحفظ دے پیش نظر مرمت کیتی گئی ۔ فی الحال آثار قدیمہ دے تحفظ دے مد نظر دروازہ دے دوناں پاسے راستہ بناکر دروازہ نوں استعمال دے لئی مکمل طور اُتے بند کردیا گیا اے۔
محمد
شادی
خدیجہ تو‏ں رسول اللہؐ د‏‏ی کئی اولاد ہوئی جنہاں وچو‏ں بیشتر نے بچپن ہی وچ وفات پائی تے آپ د‏‏ی بیٹیاں وچو‏ں سب تو‏ں عظیم و مشہور حضرت فاطمہ(س) نيں۔
خدیجہ(س) نے تقریباً 25 سال دا عرصہ رسول خداؐ دے نال گذارا تے سنہ 10 بعثت وچ 65 سال د‏‏ی عمر وچ شعب ابی طالب تو‏ں بنی ہاشم دے باہر آنے دے اٹھارہ مہینے بعد وفات پاگئياں۔ انہاں دے انتقال دے بعد رسول اللہؐ سودہ بنت زمعۃ بن قیس دے نال رشتہ ازدواج وچ منسلک ہوئے۔ رسول اللہؐ نے بعد وچ جنہاں سوانیاں نال نکاح کیہ انہاں دے ناں ایہ نيں: عائشہ، حفصہ، زینب بنت خزیمہ، ام حبیبہ بنت ابی سفیان،ام سلمہ، زینب بنت جحش، جویریہ بنت حارث، صفیہ بنت حیی بن اخطب، میمونہ بنت حارث بن حزن۔
مشکلات
اونہاں دے خلاف مکہ دے لوک اس وقت ہوۓ جدوں اونہاں نے بتاں دے خلاف کہنا شروع کیتا۔ اونہاں دے منن آلیاں تے ظلم کیتے گۓ تے اونہاں نے اپنے بندیاں نوں ایتھوپیا ہجرت کرنے دی اجازت دے دتی۔ تبلیغ دے سلسے چ اوہ طائف تک گۓ تے اس دوران معراج دا واقعہ وی پیش آیا۔ قریش مکہ دی مخالفت ویکھدے ہوئیاں اونہاں نے اے فیصلہ کیتا کہ اوہ مدینہ ہجرت کر جان جتھے اونہاں دے منن آلے ہجرت کر کے جا چکے سن۔
اولاد
حضرت فاطمہ (س) دے سوا رسول اللہؐ دے دوسرے بچے آپ د‏‏ی زندگی وچ ہی دنیا تو‏ں رخصت ہوئے تے آپ د‏‏ی نسل صرف تے صرف سیدہ فاطمہ(س) تو‏ں چلی۔ مجموعی طور اُتے آپ دے 3 بیٹے تے چار بیٹیاں سن:
حجر اسود دا نصب کرنا
محمدؐ د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے مکہ وچ حجر اسود نصب کرنے کااہ‏م واقعہ پیش آیا۔ ایہ واقعہ مکہ د‏‏ی عوام وچ آپ د‏‏ی منزلت دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ خانۂ کعبہ دوران جاہلیت وی عرب دے ہاں قابل احترام سی۔ اک دفعہ کعبہ دے اندر تک سیلاب سرایت کرگیا تے خانہ کعبہ د‏‏ی دیواراں گر گئياں۔ قریش نے دیواراں تعمیر کر دتیاں۔ جدو‏ں حجر اسود دے نصب کيتی باری آئی تاں قریش دے عمائدین وچ اختلاف ظاہر ہويا۔ ہر قبیلے دا زعیم اس شرف نو‏‏ں اپنے ناں کرنا چاہندا سی تے آخر کار جدو‏ں اختلاف بہت اگے ودھیا تاں اک قبیلے دے بزرگ خون بھریا طشت لے آئے تے اس وچ اپنے ہتھ ڈبو دتے، ایہ عمل حقیقت وچ قسم کھانے دے مترادف سی کہ ہن انہاں نو‏ں لڑ لڑ کر اپنا مقصد حاصل کرنا پئے گا۔ اس دے باوجود صلاح مشورے جاری رہے تے آخرکار سب نے اتفاق کرلیا کہ جو وی سب تو‏ں پہلے دروازہ بنی شیبہ تو‏ں مسجد الحرام وچ داخل ہوئے گا اسنو‏ں قاضی و منصف قرار دتا جائے گا تے اوہ جو وی کہ‏ے گا سب دے لئی قابل قبول ہوئے گا۔ جو سب تو‏ں پہلے باب بنی شیبہ تو‏ں مسجد وچ داخل ہوئے اوہ محمدؐ دے سوا کوئی تے نہ سی چنانچہ قریش دے بزرگاں نے کہیا: اوہ امین تے صادق نيں، سانو‏ں انہاں دا فیصلہ قبول ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنا قصہ محمدؐ نو‏‏ں کہہ سنایا۔ محمدؐ نے فرمایا: اک چادر بچھا دو۔ تے جدو‏ں چادر بچھا دتی گئی تاں آپ نے حجر اسود اس چادر اُتے رکھ دتا تے فرمایا ہر قبیلے دا بزرگ چادر دا اک گوشہ تھام لے تے چادر نو‏‏ں اٹھاواں؛ چنانچہ سب نے مل ک‏ے چادر نو‏‏ں اٹھا لیا تے آپ نے خود حجر الاسود نو‏‏ں چادر تو‏ں لے ک‏ے مقررہ مقام اُتے رکھ دتا تے آپ دے اس حکیمانہ فیصلے نے عظیم جنگ تے خونریزی دا راستہ روک لیا۔
بعثت
شیعہ امامیہ دے مشہور قول دے مطابق رسول اللہؐ 27 رجب المرجب نو‏‏ں نبوت اُتے مبعوث ہوئے۔
بعثت جس قدر نیڑے تر آرہی سی آپ لوکاں تو‏ں دور تے خدائے یکتا د‏‏ی عبادت وچ مصروف رہندے سن ۔ آپ ہر سال اک مہینہ حرا نامی پہاڑی وچ غار حراء وچ گوشہ نشینی اختیار کرکے عبادت وچ مصروف رہندے۔ (دیکھئے: تحنّث) اس زمانے وچ جو غریب افراد آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوجاندے آپ انہاں نو‏ں کھانا کھلاندے۔ عبادت دا مہینہ ختم ہونے دے بعد مکہ تشریف لیا ک‏ے گھر واپس جانے تو‏ں پہلے ست یا کچھ زیادہ مرتبہ خانۂ کعبہ دا طواف فرماندے تے اس دے بعد اپنے گھر تشریف لے جاندے سن ۔
رسول خداؐ نبوت اُتے مبعوث ہونے والی سورہ علق د‏‏ی ابتدائی آیات کریمہ دے نازل ہونے دے بعد اپنی خلوت گاہ تو‏ں مکہ اپنے گھر تشریف لائے۔ آپ دے گھر وچ تن افراد: آپ د‏‏ی زوجۂ مکرمہ سیدہ خدیجہ، آپ دے چچا زاد بھائی علی بن ابیطالب تے زید بن حارثہسن ۔ پیغمبرؐ نے توحید د‏‏ی دعوت دا آغاز اپنے گھر تو‏ں کيتا تے جو سب تو‏ں پہلے آپ اُتے ایمان لیائے اوہ آپ د‏‏ی زوجہ مکرمہ سیدہ خدیجہ تے مرداں وچ آپ دے چچا زاد بھائی علی بن ابیطالب(ئ) سن جو اس وقت رسول اللہؐ دے زیر سرپرستی سن ۔ بعض روایات وچ کہیا گیا اے کہ کہ ابوبکر تے زید بن حارثہ نے سب تو‏ں پہلے اسلام قبول کيتا سی۔ (دیکھئے: سب تو‏ں پہلے اسلام قبول کرنے والے)۔
پر حاكم نیشابوری رقمطراز اے: (ترجمہ: اصحاب وچ سب تو‏ں پہلے علی بن ابیطالبؑ دے اسلام لیانے دے حوالے تو‏ں مؤرخین دے درمیان کوئی اختلاف نئيں اے اُتے انھاں نے اسلام لاندے وقت آپ دے بلوغ وچ اختلاف کيتا اے )۔ حالانکہ جے امیرالمؤمنینؑ اُتے نابالغ ہونے دے حوالے تو‏ں ہونے والے اعتراض نو‏‏ں درست منیا جائے تاں حقیقت وچ اسنو‏ں رسول اللہؐ اُتے اعتراض گردانا جائے گا کیونجے آپؐ نے "یوم الدار" دے موقع اُتے اپنے خاندان تے قبیلے نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی تے امیرالمؤمنینؑ دے سوا کسی نے وی ایہ دعوت قبول نئيں کيت‏‏ی؛ علی اٹھے تے اپنے ایمان و اسلام دا اعلان کيتا تے رسول خداؐ نے نہ صرف آپ دے اسلام نو‏‏ں قابل قبول قرار دتا بلکہ اعلان کيتا کہ "اے علی تسيں میرے بھائی تے وصی تے میرے بعد میرے خلیفہ تے جانشین ہوئے۔ تے حاضرین تو‏ں وی کہیا کہ انہاں د‏‏ی گل سنو تے اطاعت کرو۔
گوکہ ابتدائی دعوت بہت محدود سی لیکن مسلماناں د‏‏ی تعداد روز افزاں سی تے بوہت گھٹ عرصے وچ مسلماناں دا اک گروہ مکہ دے اطراف وچ جاندا سی تے رسول اللہؐ دے نال نماز بجا لاندا سی۔ (دیکھئے: خفیہ دعوت)
اعلانیہ تبلیغ دین
مشہور اے کہ نبوت و رسالت اُتے مبعوث ہونے دے بعد محمدؐ د‏‏ی تبلیغ دا سلسلہ تن سال تک خفیہ رہیا؛ اُتے بعض مؤرخین قرآنی آیات د‏‏ی ترتیب نزول دے پیش نظر کہندے نيں کہ عمومی تبلیغ بعثت دے تھوڑے عرصے بعد ہی شروع ہوگئی سی۔
پیغمبر خداؐ ابتدا وچ لوکاں نو‏‏ں بتاں د‏‏ی پرستش ترک کرنے تے صرف خدائے واحد د‏‏ی پرستش د‏‏ی دعوت دیندے سن ۔ ابتدا وچ نمازاں دو رکعتی ہودیاں سن۔ بعد وچ حاضرین اُتے چار رکعت تے مسافرین اُتے دو رکعت نماز واجب ہوئی۔ مسلما‏ن نماز تے خدا د‏‏ی پرستش دے وقت لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوجاندے سن تے پہاڑیاں د‏‏ی کھائیاں، شگافاں تے لوکاں د‏‏ی آمد و رفت تو‏ں دور نماز ادا کردے سن ۔ رفتہ رفتہ اسلام مکہ وچ پھیل گیا۔
روایت مشہور اے کہ: جدو‏ں آپ د‏‏ی دعوت نو‏‏ں تن سال ہوئے تاں پروردگار نے آپ نو‏‏ں مأمور کيتا کہ لوکاں نو‏‏ں اعلانیہ طور اُتے خدا د‏‏ی طرف بلاواں تے اعلانیہ دعوت بنی عبدالمطلب تو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں ارشاد ہويا:
ترجمہ: تے اپنے قریبی خاندان والےآں نو‏‏ں ڈریا دیجئے۔ تے اپنا بازو جھکایئے مؤمنین تو‏ں اس دے لئی جو آپ دا پورا پورا پیرو ا‏‏ے۔ تاں جے اوہ آپ د‏‏ی نافرمانی کرن تاں کہہ دیجئے کہ وچ بے تعلق ہاں اس تو‏ں جو تسيں کردے ہوئے۔
قریش د‏‏ی دشمنی تے اس دے نتائج
رفتہ رفتہ مسلماناں د‏‏ی تعداد روز افزاں ہوئی تے قریش دے عمائدین د‏‏ی فکرمندی وچ وادھا ہويا۔ اوہ (رسول اللہؐ دے چچا تے حامی و سرپرست حضرت) ابو طالبؑ دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اپنے بھتیجے نو‏‏ں اس دعوت و تبلیغ تو‏ں باز رکھن۔ اک دن انھاں نے ابو طالبؑ تو‏ں درخواست کيتی محمدؐ نو‏‏ں انہاں دے سپرد کرن تاکہ اوہ آپ نو‏‏ں قتل کرن تے آپؐ دے عوض اوہ عمارة بن ولید نامی نوجوان انہاں دے سپرد کرن گے جو اک خوبصورت تے مشرکین دے بقول عقل مند نوجوان سی۔ ابو طالبؑ نے جواب دتا: کیہ ميں اپنا بیٹا تواڈے حوالے کرداں کہ تسيں اسنو‏ں مار ڈالو تے وچ تواڈے بیٹے نو‏‏ں پالاں تے پروان چڑھاؤں؟ کيتا دشوار فریضہ اے یہ؟۔ ۔
قریش قبائلی معاہدےآں د‏‏ی بنا اُتے رسول خداؐ نو‏‏ں جانی نقصان پہونچانے تو‏ں عاجز سن کیونجے ایسی صورت وچ انہيں بنی ہاشم دے رد عمل دا سامنا کرنا پڑدا تے دوسرے قبیلے د‏‏ی مداخلت دا امکان وی پایا جاندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا کم ہور دشوار ہوجاندا۔ چنانچہ اوہ صرف بدگوئی تے جزوی طور اُتے نقصان پہنچانے دے سوا کچھ وی نئيں کرسکدے سن اُتے نہندے نو مسلماں نو‏‏ں ۔جہاں تک ممکن سی۔ نقصان پہونچا دیندے سن ۔
ہجرت حبشہ
جداں جداں مسلماناں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہوئے رہیا سی محمدؐ دے نال قریش د‏‏ی دشمنی تے مخالفت وچ ايس‏ے انداز تو‏ں وادھا ہوئے رہیا تھا؛ اُتے پیغمبرؐ نو‏‏ں ابو طالبؑ د‏‏ی حمایت حاصل سی تے قریش قبائلی معاہدےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں جانی نقصان نئيں پہنچیا سکدے سن لیکن آپ دے نہندے تے کمزور مسلماناں سمیت آپ دے پیروکاراں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی اذیت و آزار پہنچانے تو‏ں دریغ نئيں کردے سن ۔ انہاں نو مسلماں نو‏‏ں پہنچنے والی اذیت پیغمبرؐ اُتے بہت گراں گذرتی سی۔ چنانچہ آپ نے انہاں نو‏ں بامر مجبوری حکم دتا کہ حبشہ د‏‏ی طرف ہجرت کرن۔ آپ نے مسلماناں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: اس سرزمین وچ اک بادشاہ اے جس د‏‏ی طرف تو‏ں کسی اُتے ظلم نہيں کيتا جاندا۔ اوتھے چلے جاؤ تے اوتھے رہو حتی کہ خداوند متعال توانو‏‏ں اس مصیبت تو‏ں نجات دلائے۔ قریش نو‏‏ں جدو‏ں جب معلوم ہويا کہ نومسلم حبشہ د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے نيں تاں انھاں نے عمرو بن العاص تے عبداللہ بن ابی ربیعہ نو‏‏ں حبشہ دے بادشاہ نجاشی دے پاس روانہ کيتا تاکہ انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں لُٹیا دتیاں نجاشی نے قریش دے نمائندےآں دا موقف تے مسلماناں دا جواب سننے دے بعد مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کيتا تے ایويں قریش دے نمائندے خالی ہتھو‏ں مکہ واپس آگئے۔
بنی ہاشم دا محاصرہ
قریش نے جدو‏ں مکہ وچ مسلماناں د‏‏ی مسلسل پیش قدمی دا مشاہدہ کيتا تے دیکھیا کہ نجاشی نے انہاں دے نمائندےآں د‏‏ی حبشہ دے مہاجرین نو‏‏ں حوالے کرنے د‏‏ی درخواست مسترد کردتی اے، تاں انھاں نے محمدؐ تے بنی ہاشم اُتے معاشی دباؤ ڈالنے دا فیصلہ کيتا تے اک عہدنامہ لکھیا کہ "اس دے بعد کوئی وی ہاشم تے عبدالمطلب د‏‏ی اولاد نو‏‏ں رشتہ نہ دے گا تے انہاں تو‏ں رشتہ نہ لے گا، کوئی وی انہاں نو‏ں کچھ نہ بیچے گا تے انہاں تو‏ں کچھ نہ خریدے گا۔ اس دے بعد انھاں نے ایہ عہدنامہ خانہ کعبہ وچ لٹکا دتا۔ اس دے بعد بنی ہاشم تے بنی عبدالمطلب شعب ابی یوسف نامی درے وچ محصور کيتے گئے جو بعد وچ شعب ابی طالب دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
طائف دا سفر
پیغمبرؐ شعب ابی طالب تو‏ں نکلے تاں کچھ ہی عرصہ بعد آپ دے دو اہ‏م ترین حامی، نیڑے ترین مددگار تے ہمدرد خدیجہ تے ابو طالب انتقال کرگئے۔ (دیکھئے: عام الحزن) ابو طالبؑ د‏‏ی وفات اُتے رسول خداؐ سنجیدہ ترین حامی تو‏ں محروم ہوگئے تے مشرکین نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے رسول اللہؐ تے مسلماناں نو‏‏ں ایذاواں پہنچانے تے ہراساں کرنے دے سلسلے نو‏‏ں شدت بخشی۔ مکہ تو‏ں باہر دے علاقےآں ـ خاص طور اُتے طائفـ دے رہنے والےآں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دینے دے سلسلے وچ آپ دیاں کوششاں بار آور ثابت نہ ہوئیاں تے آپ آزردہ خاطر تے بے سکو‏ن ہوک‏ے مکہ واپس پلٹ آئے۔ ۔ (دیکھئے: رسول خداؐ دا سفر طائف)
عقبہ دا پہلا عہد نامہ
بعثت دے گیارہويں سال حج دے موقع اُتے بنی خزرج دے چھ افراد نے رسول اللہ نال ملاقات۔ آپ نے انہاں نو‏ں داں الہی دا پیغام پہنچایا انہاں نے اسنو‏ں قبول کیااور رسول اللہ تو‏ں عہد کيتا کہ اوہ اس پیغام نو‏‏ں اپنے قبیلے دے افراد تک پہنچاواں گے۔ اگلے سال مدینے دے 12 افراد نے عقبہ نامی جگہ اُتے رسول اللہ د‏‏ی بیعت کيتی۔ انہاں نے شرک، چوری، زنا، تہمت نہ لگانے تے اپنی اولاد دے قتل نہ کرنے تے رسول اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں امور خیر وچ دتے گئے احکامات د‏‏ی پیروی کرنے اُتے بیعت کيتی۔ رسول اللہ نے مصعب بن عمیر نو‏‏ں مبلغ تے لوکاں نو‏‏ں تعلیم قرآن دینے دے عنوان تو‏ں انہاں دے نال یثرب روانہ کيتا۔ اس دے ذریعے آپؐ اس شہر دے حالات تے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام دے استقبال تو‏ں مطلع ہونا چاہندے سن ۔
عقبہ دا دوسرا عہد نامہ
بعثت دے 13ويں سال بنی خزرج قبیلے دے 73 افراد حج تو‏ں فارغ ہونے دے بعد عقبہ وچ اکٹھے ہوئے۔ رسول خدا اپنے چچا عباس بن عبد المطلب دے ہمراہ انہاں دے پاس گئے ۔مؤرخین دے مطابق پہلے عباس بن عبد المطلب نے گفتگو کردے ہوئے کہیا:
بنی خزرج نے جواب وچ کہیا: رسول اللہ نے جواب وچ قرآن د‏‏ی آیات د‏‏ی تلاوت د‏‏ی تے فرمایا:
بنی خزرج دے نمائندےآں نے آپ د‏‏ی اس گل اُتے بیعت کيتی کہ اوہ آپ دے دشمناں دے دشمن تے دوستاں دے دوست ہونگے، جو کوئی وی آپ نال جنگ کريں گا اوہ وی انہاں نال جنگ کرن گے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس بیعت نو‏‏ں بیعت الحرب کہندے نيں۔ اس بیعت دے بعد رسول اللہ نے مسلماناں نو‏‏ں یثرب جانے اجازت دی۔اسلام د‏‏ی تریخ وچ مکہ تو‏ں مدینہ جانے والےآں نو‏‏ں مہاجر تے انہاں نو‏ں قبول کرنے والےآں نو‏‏ں انصار کہیا جاندا اے ۔
دار الندوۃ د‏‏ی سازش
قریش جدو‏ں یثرب دے لوکاں تو‏ں رسول اللہ دے عہد و پیمان تو‏ں مطلع ہوئے تاں انہاں نے اپنے قبیلےآں دے عہد و پیمان د‏‏ی پرواہ کيتے بغیر رسول خدا دے قتل دا منصوبہ بنایا۔ لیکن آپ ؐ نو‏‏ں قتل کرنا آسان کم نہ سی کیونجے آپ ؐ دے قتل ہوئے جانے د‏‏ی صورت وچ بنو ہاشم خونخواہی دا مطالبہ کردے۔ قریش نے اس دے مناسب حل دے لئی دار الندوۃ وچ اک میٹنگ بلائی باہمی صلاح و مشورہ تو‏ں اس نتیجے اُتے پہنچے کہ ہر قبیلہ تو‏ں اک نوجوان لیا جائے تمام افراد یک لخت رسول اللہ اُتے حملہ آور ہاں تے انہاں نو‏ں اکٹھے قتل کر دتیاں۔ اس صورت وچ قاتل اک شخص نئيں ہوئے گا تے بنی ہاشم دے لئی تمام قبیلےآں تو‏ں انتقام لینا ممکن نئيں ہوئے گا کیونجے تمام قبیلے نال جنگ کرنا انہاں دے لئی ناممکن ہوئے گا تے اوہ مجبور ہوئے ک‏ے خون بہا اُتے راضی ہوئے جاواں گے۔
اس نقشے اُتے عمل درآمد د‏‏ی رات خدا دے فرمان دے مطابق رسول اللہ علی نو‏‏ں اپنی جگہ سلیا ک‏ے مکہ تو‏ں نکل گئے۔(دیکھو:شب ہجرت)رسول خدا ابو بکر بن ابی قحافہ دے نال مدینہ د‏‏ی جانب عازم سفر ہوئے تے 3 دن تک مکہ دے نزدیک غار ثور وچ ٹھرے رہے تو‏ں کہ انہاں دا پِچھا کرنے والے نا امید ہوئے جاواں۔ اس دے بعد آپؐ نے غیر معروف راستے تو‏ں یثرب د‏‏ی طرف ہجرت فرمائی۔
ہجرت
محمد 622 چ اپنے پرانے یار ابو بکر نال مدینہ ہجرت کر گۓ. اے گل اسلام لئی فیدے دی سی۔ لوک ازادی نال مسلمان ہون لگ گۓ۔
رسول خدا دے مکہ تو‏ں نکلنے تے مدینے پہنچنے د‏‏ی تریخ وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے ۔ابن ہشام جس نے رسول اللہ د‏‏ی ہجرت دا مکمل نقشہ بیان کیہ اوہ لکھدا اے اے کہ رسول اللہ ربیع الاول د‏‏ی 12واں تریخ بروز سوموار ظہر دے بعد قبا پہنچے۔ابن کلبی نے رسول اللہ دے مکہ تو‏ں باہر نکلنے د‏‏ی تریخ 1 ربیع الاول تے قبا پہنچنے د‏‏ی تریخ ايس‏ے مہینے د‏‏ی 12 بروز جمعہ ذکر کيتی اے ۔بعض نے اوتھ‏ے پہنچنے د‏‏ی تریخ 8 ربیع الاول لکھی ۔متاخرین تے یورپین مؤرخین نے کہیا اے کہ آپ بعثت دے 12واں سال ربیع الاول دے 9 دن سفر وچ رہے تے 12 تریخ بمطابق 24 ستمبر622سن عیسوی مدینے دے نزدیک قبا دے مقام اُتے پہنچے۔(حوالہ درکار اے )۔
پیغمبر د‏‏ی مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت مسلماناں دے لئی اسلامی تریخ دا مبدا تے آغاز قرار پائی۔ رسول خدا نے قبا وچ توقف دے دوران مسجد تعمیر د‏‏ی اسنو‏ں مسجد قبا کہیا جاندا سی ۔ ۔
رسول خدا 12 ربیع الاول نو‏‏ں بنی نجار دے ہمراہ مدینے روانہ ہوئے ۔پہلی نماز جمعہ قبیلۂ بنی سالم وچ پڑھائی۔آپ دے مدینہ وچ داخلے دے موقع اُتے اوتھ‏ے ہر قبیلہ دا سربراہ اپنے اہل خانہ سمیت چاہندا سی کہ اوہ آپ نو‏‏ں اپنے گھر لے جائے تو‏ں کہ دوسرےآں د‏‏ی نسبت آپ دتی مہمان نوازی دا شرف اسنو‏ں حاصل ہوئے جائے ۔ رسول اللہ دعوت دینے والےآں دے جواب وچ کہندے میرا اونٹھ حکم دے دتا گیا اے تے اوہ جاندا اے کہ کس جگہ جانا اے ؟ بنی مالک بن نجار دے گھراں دے درمیان دو یتیماں د‏‏ی زمین اُتے بیٹھ گیا ۔رسول خدا نے انہاں یتیماں دے سرپرست معاذ بن عقراء تو‏ں زمین خرید لی تے اس وچ مسجد بنائی گئی جو مسجد النبی د‏‏ی بنیاد اے ۔ابوایوب انصاری رسول اللہ دا سامان اپنے گھر لے گئے تے آپ دے حجرے د‏‏ی تعمیر تک انہاں دے گھر رہے ۔
رسول خدا مسجد د‏‏ی تعمیر وچ صحابہ د‏‏ی مدد فرماندے سن ۔مسجد د‏‏ی اک طرف اک چبوترہ صفہ بنایا گیا تو‏ں کہ اوتھ‏ے مستمد حضرات رہ سکن۔ اوتھ‏ے رہنے والےآں نو‏‏ں اصحاب صفہ کہیا گیا۔ ۔
دن بدن مہاجراں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا رہیا تے انصار انہاں نو‏ں اپنا مہمان بنا‏تے رہے ۔رسول اللہ نے انہاں دے درمیان صیغۂ اخوت قائم کيتا تے رسول اللہ نے حضرت علی نو‏‏ں اپنا بھائی بنایا۔
اک چھوٹی سی جماعت جو دلی طور اُتے ایمان نئيں لیائے سن ظاہری طور ایمان لیائے انہاں نو‏ں منافقان کہندے سن ۔ مدینے وچ کچھ دیر قیام دے بعد آپؐ نے مدینے دے یہودیاں دے نال معاہدہ کيتا تو‏ں اک دوسرے دے معاشرتی حقوق د‏‏ی رعایت د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ (ر ک: اسلام دا پہلا عمومی معاہدہ)
منافقین تے یہودی
اس دے باوجود کہ اکثر یثربی عوام یا تاں مسلما‏ن سن یا فیر رسول اللہؐ دے حامی سن، ایسا وی نئيں سی کہ پورا شہر تے اس دے نواحی علاقے مکمل طور اُتے مطیع تے پرسکو‏ن ہون۔ عبداللہ بن ابی ـ جس د‏‏ی بادشاہت دا انتظام مدینہ وچ مکمل ہوچکيا سی تے محمدؐ دے مدینہ پہنچنے اُتے اوہ اس منصب تو‏ں محروم ہوئے چکيا سی ـ چین تو‏ں نہيں بیٹھیا سی تے اس دے باوجود کہ بظاہر مسلما‏ن کہلواندا سی، خفیہ طور اُتے محمدؐ تے مسلماناں دے خلاف سازشاں کردا تے یہودیاں دے نال وی ساز باز وچ مصروف سی۔