cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جامع احادیث الشیعہ (کتاب)
مؤلفین
جامع الاحادیث، مراجع تقلید وچو‏ں آیت‌اللہ بروجردی (متوفی 1380ھ) د‏‏ی سرپرستی وچ انہاں دے ویہہ شاگرداں د‏‏ی مدد تو‏ں لکھی گئی۔ست سال دے عرصے وچ کتاب دے خام مطالب تیار ہوئے۔ اسماعیل معزی ملایری، علی‌پناہ اشتہاردی تے محمد واعظ‌زادہ خراسانی نے اس اُتے نظر ثانی کيتی۔ کتاب نو‏‏ں اسماعیل معزی ملایری نے مختلف ابواب وچ تقسیم کيت‏‏ا۔ 1370ھ نو‏‏ں آیت اللہ بروجردی نے کتاب تدوین کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔
اہمیت
جامع احادیث الشیعہ وچ دوسری صدی ہجری تو‏ں چودھواں صدی ہجری تک د‏‏ی شیعہ احادیث دے سو تو‏ں زیادہ مصادر شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی اسنو‏ں دے فارسی ترجمے نو‏‏ں «منابع فقہ شیعہ» ناں دتا گیا۔ اس کتاب وچ احادیث د‏‏ی تعداد 48342 تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔
آیت اللہ بروجردی جامع احادیث الشیعہ نو‏‏ں اپنی عمر دا ماحصل قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ امام خمینی جداں بعض مراجع تقلید وی اس کتاب تو‏ں استفادہ کردے سن ۔ مراجع تقلید وچو‏ں آیت اللہ سبحانی اس کتاب د‏‏ی باب بندی تے نظم تے ترتیب نو‏‏ں سراہندے نيں تے انہاں دا کہنا اے کہ ایہ کتاب فقیہ نو‏‏ں شیعہ احادیث د‏‏ی کِس‏ے دوسری کتاب د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں بےنیاز کردی ا‏‏ے۔
تألیف دا سبب
اس کتاب نو‏‏ں لکھنے والےآں وچو‏ں اک محمد واعظ‌زادہ خراسانی دا کہنا اے کہ اس کتاب دا آغاز صرف وسائل الشیعہ نو‏‏ں مدنظر رکھ دے کیہ گیا تھا۔اسی لئی شروع وچ اس دا ناں وی «رہتل الوسائل» رکھیا گیا تھا؛ لیکن بعد وچ تمام شیعہ فقہی احادیث د‏‏یاں کتاباں، کتب اربعہ، مستدرک الوسائل تے دوسری حدیثی مجموعےآں نو‏‏ں وی شامل کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ ايس‏ے لئی آیت اللہ بروجردی نے اس دا ناں جامع احادیث الشیعہ رکھیا۔
آیت اللہ بروجردی نے تدوین شروع کرنے دے اک سال بعد ایہ طے کيت‏‏ا کہ ہر باب دے آخر وچ اہل سنت د‏‏ی احادیث وی ذکر کيتی جان تاکہ اہل سنت نو‏‏ں ایہ سمجھایا جاسک‏‏ے کہ جنہاں فروعات نو‏‏ں تسيں لوک قیاس تے استحسان نے حاصل کردے نيں انہاں نو‏ں روایات تو‏ں وی حاصل کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ آپ قائل سن کہ شیعہ فقہ، اہل سنت د‏‏ی فقہ دے تناظر وچ اے تاں اس لئی اہل سنت علما دے فتوے تے انہاں د‏‏ی روایات، احادیث نو‏‏ں صحیح سمجھنے وچ موثر ني‏‏‏‏ں۔
یہ کم ايس‏ے نہج اُتے کتاب طہارت دے آخر تک انجام پایا لیکن اس دے بعد آیت اللہ بروجردی اپنے فیصلے تو‏ں منصرف ہوئے۔ اس انصراف د‏‏ی وجہ انہاں دا اپنے بیٹے محمد حسن تو‏ں موثر ہونا قرار دتا گیا اے کیونجے انہاں دا کہنا سی کہ لوک کدرے گے کہ شیعہ علماء اہل بیت د‏‏ی احادیث نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی احادیث تو‏ں وکھ کردے سن لیکن آیت اللہ بروجردی نے انہاں نو‏ں دوبارہ تو‏ں مخلوط کردتا۔
مضامین
اس کتاب دا آغاز اک دیباچہ یا مقدمے تو‏ں ہُندا اے جس وچ تدوین دے مراحل دا تذکرہ ا‏‏ے۔ مقدمہ دے ہور مطالب وچ پیغمبر اسلامؐ تے اہل بیتؑ د‏‏ی سنت د‏‏ی حجیت، قیاس دا جائز نہ ہونا تے عبادتاں وچ نیت واجب ہونے تے بعض ہور مطالب شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس مقدمہ د‏‏ی تدوین آیت اللہ بروجردی نے شروع کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بیٹے نے اسنو‏ں پایہ تکمیل تک پہنچیا دتا۔
اس کتاب وچ ابواب فقہ بالترتیب عبادات تو‏ں قصاص تے دیات تک تدوین ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔
خصوصیات
جامع احادیث الشیعہ دے مقدمے وچ اس کتاب د‏‏ی 23 خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:
روش
جامع احادیث دے مولفین نے فقہ دے ہر باب د‏‏ی ابتدا وچ اس تو‏ں مربوط آیات نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ تے فیر معارض احادیث اُتے انہاں احادیث نو‏‏ں مقدم کيت‏‏ا اے جنہاں دے مطابق فتوا دتا گیا اے ايس‏ے طرح عام تے مطلق روایات نو‏‏ں خاص تے مقید اُتے مقدم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ہر باب دے کچھ فصل نيں تے ہر فصل وچ فقہی مسائل تے انہاں مسائل دے ذیل وچ انہاں تو‏ں مربوط احادیث ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس مجموعے د‏‏ی تدوین وچ آیت اللہ بروجردی دے مبانی؛ جداں روایات دے جانچ پڑتال تے احادیث دے لفظاں د‏‏ی شناخت وچ قرآن و سنت معصومین د‏‏ی مرجعیت نو‏‏ں مورد توجہ قرار دتا ا‏‏ے۔
بہادرگڑھ دا قلعہ
بہادرگڑھ دا قلعہ پٹیالہ شہر توں 6 کلومیٹر دور ہے۔ ایہہ پٹیالہ-چنڈی گڑھ روڑ تے واقع ہے۔ ایہہ قلعہ نواب سیف خان نے 1658  وچ بنایا گیا سی۔
→قلعہ بہادرگڑھ دی بنتر بھارت دے کسے قلعے نال نہیں ملدی
جامع احادیث الشیعہ (کتاب)
انتشار و ترجمہ
سنہ 1396ھ نو‏‏ں آیت اللہ خویی د‏‏ی مدد تو‏ں پوری کتاب د‏‏ی طباعت دا کم قم وچ شروع ہويا تے 1415ھ نو‏‏ں 26 جلداں وچ اختتام تک پہنچیا۔ جامع الاحادیث 31 مجلد وچ وی چھپ گئی ا‏‏ے۔ اس نسخے د‏‏ی طباعت 1413ھ نو‏‏ں شروع ہوئی تے 1425ھ نو‏‏ں پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔ اس نسخے وچ تقریبا 1000 ایسی احادیث اس کتاب وچ اضافہ ہوئیاں جو وسائل الشیعہ تے مستدرک الوسائل وچ ذکر نئيں ہوئیاں سن۔ ايس‏ے طرح بعض احادیث دے لفظاں دے معانی تے توضیح وی اس وچ ذکر ہوئیاں۔
بہادرگڑھ دا قلعہ
سیف آباد توں گورو تیغ بہادر دے نام تے بنیا قلعہ بہادرگڑھ
جامع احادیث الشیعہ (کتاب)
انتقادات
بعض نے کتاب جامع احادیث الشیعہ اُتے نقد کردے ہوئے کہیا اے کہ اس وچ تمام آیت الاحکا‏م ذکر نئيں ہوئیاں نيں، بعض آیات تقطیع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ کتاب کافی وچ «عدةٌ من اصحابنا» (بعض شیعہ) تو‏ں مراد کيت‏‏ا اے اسنو‏ں مشخص نئيں کيت‏‏ا اے، رہتل الاحکا‏م تے من لایحضرہ الفقیہ دے اسناد نو‏‏ں معین نئيں کيت‏‏ا اے، بعض علائم دا مفہوم واضح نئيں اے تے اصل منبع د‏‏ی طرف رجوع نئيں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
بہادرگڑھ دا قلعہ
اتہاسکار ڈاکٹر. سکھدیال سنگھ کہندے ہن کہ قلعہ بہادرگڑھ وچوں کماڈوں ٹریننگ سینٹر ہٹاؤنا چاہیدا ہے، تاں کہ وراثتی قلعہ عامَ لوکاں لئی دیکھن دی دلچسپ تھاں بن سکے، کیونکہ راجستھان وچ قلعیاں نوں سنوار کے سیلانیاں لئی کھچّ دا کیندر بنایا گیا ہے، پٹیالہ دی وراثت وی بہت انملی ہے اتھے وی قلعے سنوار کے ٹکٹ لائی جا سکدی ہے۔
جامع احادیث الشیعہ (کتاب)
باہرلے جوڑ
گٹھ:آثار آیت اللہ بروجردی گٹھ:چودھواں صدی ہجری د‏‏ی حدیثی کتاباں گٹھ:شیعہ گٹھ:کتاباں
بہادرگڑھ دا قلعہ
شرینی:بھارت دے قلعے
حوالے
گٹھ:پنجاب دے قلعے گٹھ:قلعے گٹھ:بھارت دے قلعے گٹھ:پنجاب، بھارت دے قلعے
چٹی چھاتیوالا طوطا
چٹی چھاتیوالا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
اگپرا طوطا
ہراامیکاع طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
ولنیس
ولنیس یورپی دیس لیتھوینیا دا راجگڑھ اے۔
گٹھ:جغرافیہ
رت کنا طوطا
رت کنا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
گلابیتاجوالا طوطا
گلابیتاجوالا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
ولاسٹی
فزکس چ ولاسٹی جگہ دی تبدیلی دی رفتار نوں کیندے نیں۔ اے اک ویکٹر اکائی اے جس دا مطلب اے وے کہ اس چ سمت دا دسنا ضروری اے۔ ولاسٹی میٹر وی سیکنڈ دے حساب نال دسی جاندی اے۔ رفتار تے ولاسٹی چ فرق صرف سمت دا اے۔ کسے شے دی رفتار اینج دےی جاندی 8 میٹر فی سیکنڈ جبکہ ولاسٹی اینج دسی جاندی اے، 8 میٹر فی سیکنڈ شمال دی طرف۔
بارلے جوڑ
Vitesse
ہوفمان طوطا
ہوفمان طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
حجاج بن یوسف
وہ تریخ وچ خونخواری تے سفادی ميں مشہور اے تے اپنے مخالفاں نو‏‏ں قتل کرنے وچ اِنّا اگے گیا کہ عبدالملک بن مروان نے وی اِنّی خون ریزی تو‏ں نارضایندی دا اظہار کيتا۔ حجاج دے ہتھو‏ں مارے جانے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں مورخین نے 120000 تے اک قول دے مطابق 130000 آدمی دا اندازہ لگایا ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف، نے واسط شہر نو‏‏ں تاسیس کيتا تے اوتھے اُتے فوت ہويا۔
حسب نسب تے پیدائش
حجاج، بنی صخر دے دیہات وچ پیدا ہويا تے انہاں د‏‏ی کنیت ابو محمد سی۔ انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛ سنہ۳۹، ۴۰ یا ۴۱ھ ۴۲ تے اک روایت دے مطابق سنہ۴۵ھ یا اس تو‏ں کچھ دن بعد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تریخ پیدایش قرار دتا ا‏‏ے۔ بعض نے کہیا اے کہ بچپن وچ اس دا ناں کُلَیب سی تے فیر بعد وچ حجاج رکھیا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض دا کہنا اے کہ کلیب بچپنے وچ اس دا لقب سی۔
حالات زندگی
حجاج د‏‏ی جوانی دے بارے وچ کوئی خاص اطلاعات نئيں نيں، تے صرف بعض اشعار تے تاریخی بعض گزارشات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ اوہ اپنے اسلاف د‏‏ی طرح طائف وچ پتھر لاندا، کنويں کھودتا، بکریاں چراندا تے دباغت دا کم کردا سی۔ حجاج نے بچپنے وچ قرآن مجید تے دینی ابتدائی علوم نو‏‏ں اپنے باپ دے پاس طائف وچ پڑھیا۔ تے فیر عبداللہ بن عباس، انس بن مالک، سَمُرَۃبن جُندَب، ابوبُرْدَۃ بن ابوموسی اشعری جداں استاداں دے پاس پڑھیا۔
حجاج نے طائف دے نزدیک کوثر نامی دیہات وچ بچےآں نو‏‏ں پڑھایا۔ اور کچھ عرصہ سلیمان بن عبدالملک تے سلیمان‌بن نعیم حِمْیری (سلیمان بن عبدالملک دا کاتب ) دے بچےآں دا استاد وی رہیا۔
بیس تو‏ں زیادہ سال د‏‏ی عمر تک طائف وچ رہیا تے فیر اپنے والد دے ہمراہ شام چلا گیا تے اوتھے اُتے رہیا۔
خصوصیات
کہیا گیا اے کہ حجاج چھوٹے قد دا بدصورت شخص تھا لیکن وڈا فصیح و بلیغ تے ماہر خطیب سی۔
تاریخی مآخذ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حجاج وڈا سیاسی تے مدبر شخص سی تے جنگاں وچ کامیابی دے لئی وڈی مکاریاں تے چالاکیو‏ں تو‏ں استفادہ وی کردا اے تاکہ جنگ جِت سکن۔ بعض مورخاں نے اسنو‏ں ظالم، جابر، کافر، فاسق، جھوٹھا، تے خبیت جداں ناواں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔
حجاج نے عبدالملک دے خط دے جواب وچ اپنے آپ نو‏‏ں چڑچڑا، حسد تے بغض رکھنے والے تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔
جیون
ابو محمد حجاج بن یوسف بن حکم بن ابو عقیل ثقفی۔ طائف وچ پیدا ہويا اوتھے اس د‏ی پرورش وی ہوئی، حجاج بن یوسف طائف دے مشہور قبیلہ بنو ثقیف نال تعلق رکھدا سی۔ ابتدائی تعلیم و تربیت اس نے اپنے باپ تو‏ں حاصل کيتی۔ جو اک مدرس سی۔ حجاج دا بچپن تو‏ں ہی اپنے اسيں جماعتاں اُتے حکومت کرنے دا عادی سی۔ تعلیم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اس نے اپنے باپ دے نال ہی تدریس دا پیشہ اختیار کيتا لیکن اوہ اس پیشے اُتے قطعی مطمئن نہ سی تے کسی نہ کسی طرح حکمران بننے دے خواب دیکھدا رہندا سی۔ بالاخر اوہ طائف چھڈ ک‏‏ے دمشق پہنچیا تے کسی نہ کسی طرح عبدالملک بن مروان دے وزیر د‏‏ی ملازمت حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ وزیر نے جلدی ہی اس د‏ی انتظامی صلاحیتاں نو‏‏ں بھانپ لیا تے اسنو‏ں ترقی دے ک‏ے اپنی جاگیر دا منتظم مقرر کر دتا۔ اک چیز جس د‏‏ی وزیر نو‏‏ں ہمیشہ شکایت رہندی سی اس د‏ی سخت گیری سی لیکن اس سخت گیری د‏‏ی وجہ تو‏ں وزیر د‏‏ی جاگیر دا انتظام بہت بہتر ہوئے گیا سی۔
حجاج بن یوسف بنو امیہ دا اک جرنیل سی تے اسدا پوراناں حجاج بن یوسف الثقفی سی ۔ ایہہ طائف دے مشہور قبیلے بنو ثقیف نال تعلق رکھدا سی ۔ ابتدائی تعلیم اپنے پاب کولوں حاصل کیتی ، جہڑا کہ استاد سی ۔ حجاج بچپن توں ای اپنے ہم عمراں تے حکومت کرن دا عادی سی ۔ تعلیم مکمل کرن دے بعد اسنے اپنے باپ نال ای تدریسی دا پیشہ اپنا لئیا پر اوہ اس توں مطمن نئیں سی ۔ اوہ کسے نا کسے طرح حکمران بنن دے خواب دیکھدا رہیا ، بالآخر اوہ طائف چھڈ کے دمشق چلا گئیا تے کسے نا کسے طرح عبدالمالک بن مروان دے وزیر دی ملازمت حاصل کرن چ کامیاب ہوگئیا ۔ وزیر نے چھیتی ای اسدیاں انتظامی صلاحیتاں نوں دیکھ کے اسنوں اپنی جاگیر دا منتظم مقرر کردتا ۔ اسدی سخت گیری دی وجہ توں جاگیر دا انتظام بہت بہتر ہوگئیا ۔
اتفاق نال عبدالمالک نے اپنی فوج ج کاہلی تے سستی دور کرن لئی اک محتسب مقرر کرن دا فیصلہ کیتا ، وزیر نے حجاج دا ناں پیش کردتا ۔ اس طرح اوہ عبدالمالک دی فوج چ شامل ہوگئیا ۔ اس حثیت چ اسنے عبدالمالک دی بہت خدمت کیتی ۔ ہور تے ہور خود وزیر دا دستہ وی اس دی سخت گیری دا شکار ہوئیا ۔ عبدالمالک نے جد عراق تے حملہ کیتا تے مصعب بن زبیر دے خلاف اسدے سخت اقدامات نے عبدالمالک نوں قائل کردتا کہ حجاج اسدے کہن تے کوئی وی اقدام کر سکدا اے ۔
مصر تے شام وچ
حجاج تے اس دا باپ مروان بن حکم دے سپاہیاں وچ سن تے سنہ٦۴ھ نو‏‏ں مصر چلے گئے تے عبد اللہ بن زبیر دے اہلکار عبدالرحمان‌بن جَحْدم فِہری دے ہتھو‏ں تو‏ں کھو لیا تے ایويں مصر، بنی امیہ د‏‏ی سلطنت وچ شامل ہوئی۔ فسطاط شہر وچ دو مہینے قیام دے بعد، حجاج تے اس دا باپ، مروان دے ہمراہ شام واپس لوٹے۔
حجاز وچ
مروان بن حکم، نے سنہ ٦۵ھ، شعبان یا رمضان دے مہینے وچ عبداللہ بن زبیر نو‏‏ں سرکوب کرنے، حُبَیش‌ بن دَلَجہ (دُلجہ) قَینی د‏‏ی سپہ سالاری وچ اک لشکر حجاز بھیجیا تے اس لشکر وچ حجاج تے اس دا باپ علمبردار سن تے اس فوج نے مدینہ دے باہر رَبَذَہ نامی دیہات دے نیڑے عبد اللہ بن زبیر تو‏ں شکست کھادی تے بھج گئے تے ايس‏ے فرار د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد وچ وی حجاج نو‏‏ں طعنے ملدے سن ۔
عبدالملک بن مروان دا دور
عبدالملک بن مروان د‏‏ی خلافت دے دوران حجاج فلسطین وچ خلیفہ دے بھائی اَبان‌بن مروان د‏‏ی پولیس دے سربراہ سی۔ فیر خلیفہ دے وزیر تے اس دے قریبی ساتھی رَوح‌بن زنباع جُذامی دے پولیس وچ شامل ہويا۔ جدو‏ں عبدالملک بن مروان نے روح بن زنباع تو‏ں فوج وچ بے نظمی د‏‏ی گل کيتی تاں روح نے حجاج نو‏‏ں فوجی نظم و انضباط تے نقل و حرکت دا عہدے دار بنانے د‏‏ی تجویز دتی۔ حجاج اس کم وچ اُتے عزم ثابت ہويا تے عبدالملک نو‏‏ں توجہ دا مرکز بنیا۔
جب جزیرہ ابن‌ عمر دا علاقہ قَرقیسیا وچ زُفَر بن حارث کِلابی نے عبد الملک دے خلاف بغاوت کيتا تے زفر دا محاصرہ طول پھڑیا تاں عبدالملک نے رجاء بن حَیوَہ کندی د‏‏ی زیر سرپرستی اک وفد نو‏‏ں صلح کیلئی مذاکرات کرنے زفر دے پاس بھیجیا تے حجاج وی اس وفد دے ارکانہاں وچو‏ں سی۔اس وفد دے دوسرے افراد دے برخلاف حجاج نے زفر بن حارث دے پِچھے نماز نئيں پڑھی تے کہیا جو شخص اموی خلیفہ د‏‏ی مخالفت کردا اے تے منافق اے اس دے پِچھے نماز نئيں پڑھ سکدا ہون۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں عبد الملک دے پاس حجاج دا مقام تے ودھ گیا تے خلیفہ نے پہلی بار تبالہ نامی اک چھوٹے شہر د‏‏ی حکومت اس دے حوالے کی، لیکن جداں ہی حجاج تبالہ دے نیڑے پہنچیا تے اسنو‏ں بہت چھوٹا تے حقیر سمجھ کر واپس عبدالملک دے پاس لُٹیا تے اس شہر دے والی بننے تو‏ں معزرت کیتی۔
مصعب بن زبیر دے نال معرکہ
سنہ٧۲ھ نو‏‏ں شام دے لوکاں نو‏‏ں مصعب بن زبیر دے نال لڑنے عراق جانے اُتے تیار کرنے وچ حجاج دا وڈا ہتھ سی تے عبدالملک بن مروان د‏‏ی عراق اُتے چڑھائی وچ شامل سی۔ اس جنگ وچ مصعب ماریا گیا تے عراق اموی خلافت دے کنٹرول وچ آگیا۔
عراق اُتے کنٹرول کرنے دے بعد عبد الملک نے حجاج نو‏‏ں عبداللہ بن زبیر دا تختہ الٹنے اک لشک‏ر ک‏ے نال کوفہ تو‏ں حجاز بھیج دتا۔ بعض روایات وچ مبالغہ کردے ہوئے حجاج د‏‏ی فوج د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ویہہ تو‏ں چالیس ہزار تک نقل کيتا ا‏‏ے۔ لیکن معتبر روایات دے مطابق حجاج د‏‏ی فوج تے انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آنے والے بعد دے گروہاں سمیت کل تعداد نو‏‏ں ست ہزار تک دسی ا‏‏ے۔
مکہ تے حملہ
عبداللہ بن زبیر نے حجاز تے عراق تے حکومت کیتی پر اوسنوں اموی فوج دی چڑھائی دے بعد مکہ چ پناہ گزین ہونا پئیا تے عبدالمالک نوں اسدی حکومت ختم کرن لئی کسے ایسے شخص دی تلاش سی حرم دی حرمت دی وی پرواہ نا کردے ہوئے عبداللہ بن زبیر دا خاتمہ کرسکے ، چلانچہ اسنے حجاج نوں اس مہم دا انچارج بنادتا ۔
عبداللہ بن زیبر اس وقت مکہ وچ پناہ گزین سن تے عبد الملک نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حکومت ختم کرنے دے لئی کسی ایداں دے شخص د‏‏ی تلاش سی جوعبداللہ بن زبیر دا خاتمہ کر سک‏‏ے۔ چنانچہ حجاج نو‏‏ں اس مہم دا انچارج بنایا گیا۔ اس نے مکہ د‏‏ی ناکہ بنی کرکے غذائی بحران پیدا کر دتا تے سنگباری کيتی۔ جدو‏ں شامی خانہ کعبہ د‏‏ی حرمت یا عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی اخلاقی اپیلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہچکچاندے تاں حجاج خود سنگباری کردا سی۔ اس مہم وچ اس نے انتہائی سفاکی دا مظاہرہ کرکے عبد اللہ بن زبیر نو‏‏ں شہید کر ڈالیا۔ تے انہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں کئی روز تک پھانسی اُتے لٹکائے رکھیا۔ اس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ اسنو‏ں حجاز دا گورنر کر دتا گیا۔
عبدالله ‌بن زبیر نال لڑائی وچ
جمادی الاول سنہ ٧۲ھ نو‏‏ں حجاج کوفہ تو‏ں نکلیا تے ايس‏ے سال شعبان‌‌ نو‏‏ں طائف پہنچیا تے اوہی اُتے رہنے لگا اور اوتھ‏ے رہنے د‏‏ی وجہ وی شاید ایہ ہوسکدی اے کہ اوہ شروع وچ مکہ تے مسجدالحرام اُتے حملہ کرنے اُتے مامور نئيں سی۔ اک یا دو مہینے طائف وچ رہنے تے عرفات وچ عبد اللہ ابن زبیر د‏‏ی فوج تو‏ں اکا دکا معمولی جھڑپاں دے بعد، جدو‏ں ہور مدد کیلئی فوج پہنچی تے اموی خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں اجازت ملی تاں مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے شہر نو‏‏ں ست یا نو مہینے محاصرے وچ رکھیا تے کعبہ نو‏‏ں منجنیق تو‏ں سنگ باران کيتا تے وڈی گھمسان د‏‏ی لڑائی دے بعد 17 جمادی الاولی یا جمادی الثانی، ٧۳ھ نو‏‏ں عبد اللہ ابن زبیر نو‏‏ں قتل کيتا تے مکہ نو‏‏ں اپنے اختیار وچ لے لیا تے حجاز نو‏‏ں اموی حکومت وچ شامل کردتا۔
حجاز د‏‏ی گورنری
حجاج بن یوسف نو‏‏ں گورنر حجاز اس لئی بنایا گیا سی کہ اوہ اموی اقتدار نو‏‏ں اس مقدس سرزمین وچ مستحکم کر ڈالے چنانچہ کچھ دیر تک مکہ وچ مقیم رہیا۔ اس نے ہر اس شخص نو‏‏ں قتل کروا ڈالیا جس تو‏ں اموی اقتدار دے خلاف بولی کھولنے د‏‏ی توقع کيت‏ی جاسکدی سی۔ اس دے مظالم نے عوام دے حوصلے پست کر دتے تے اوہ اموی غلامی اُتے رضامند ہوئے گئے۔
مکہ دے بعد مدینہ د‏‏ی باری آئی۔ حجاج اوتھ‏ے پہنچیا تاں صحابہ زاداں تے تابعین د‏‏ی اک کثیر تعداد موجود سی۔ اس نے اہل مدینہ نو‏‏ں جمع کرکے اک زوردار تقریر د‏‏ی تے انھاں عبد الملک د‏‏ی بیعت کرنے اُتے آمادہ کرنا چاہیا اُتے اہل مدینہ خاموش بیٹھے رہے تے کسی نے مخالفت وی نہ د‏‏ی لیکن بعیت وی کسی نے نہ کيتی۔ حجاج نے انھاں تن دن د‏‏ی مہلت دے ک‏ے رخصت کر دتا لیکن نال ہی قتل و غارت دا مشغلہ شروع کر دتا لوک اس دے جور ستم دے واقعات سن چکے سن تے واقعہ حرہ انھاں حالے بھولا نئيں سی اس لئی انہاں نے عبد الملک د‏‏ی بیعت کر لئی۔ حجاج نے معززین د‏‏ی اک لسٹ تیار کر پائی تے انہاں سب نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ طلب کرکے بیعت لی جس نے اموی حکومت اُتے تنقید د‏‏ی اس د‏ی گردن اڑا دی۔ دو ماہ تک اس د‏ی بربریت دے بھرپور مظاہرے ہُندے رہ‏‏ے۔ بالاخر اس مقدس بستی دے باشندےآں تو‏ں قیامت ٹل گئی تے حجاج دا تبادلہ عراق کر دتا گیا۔
حجاز د‏‏ی حکمرانی
عبدالملک بن مروان نے حجاج د‏‏ی خدمت دے پاداش وچ اسنو‏ں مکہ دا والی بنایا فیر کچھ عرصہ بعد مدینہ تے طائف دا فیر یمن تے یمامہ دا حاکم بنادتا۔
حجاج نے سب تو‏ں پہلے مسجد الحرام تو‏ں جنگی آثار نو‏‏ں ختم کيتا تے سنہ 74ھ دے ابتدا وچ مدینہ چلا گیا تے اوتھ‏ے اُتے اک یا دو مہینے ٹھہرنے دے بعد مکہ واپس لُٹیا تے خلیفہ دے حکم تو‏ں کعبہ د‏‏ی مرمت کیتی۔ مدینہ وچ سکونت دے دوران مدینہ دے لوکاں خاص کر پیغمبر اکرمؐ دے صحابیاں تو‏ں بہت برا سلوک کيتا۔
فیر بزرگاں دے اک گروہ دے نال شام نو‏‏ں چلا گیا تے اوتھ‏ے خلیفہ اموی نال ملاقات کيت‏ی۔
عراق د‏‏ی حکمرانی
دو یا تن سال حجاز دا حاکم رہنے دے بعد عبدالملک بن مروان نے اسنو‏ں اس عہدے تو‏ں برطرف کيتا تے ٧۵ھ دے رجب یا رمضان دے مہینے وچ تمام تر وسیع اختیارات دے نال اسنو‏ں عراق دا حاکم بنا دتا۔ اسنو‏ں معزول کرنے د‏‏ی وجوہات وچ خلیفہ دے بھائی بِشر بن مروان بن حکم د‏‏ی موت، عراق د‏‏ی بگڑدی حالاندی، خوارج دا بڑھدا خطرہ تے حجاز دے بعض بزرگاں د‏‏ی طرف تو‏ں حجاج نو‏‏ں حجاز تو‏ں برطرف کرنے د‏‏ی درخواست قابل ذکر نيں۔ تے اس طرح تو‏ں علی بن ابی طالبؑ دا کوفیاں تو‏ں کیہ ہویا اوہ مشہور خطاب ثابت ہويا، جس وچ آپ نے پیشنگوئی کردے ہوئے فرمایا سی: «خدا د‏‏ی قسم ثقیف قبیلہ دا اک متکبر، دوسرا دا حق کھانے والا لڑکا تسيں اُتے مسلط ہوئے گا تے تواڈا مال کھا جائے گا تے ظلم د‏‏ی شدت تو‏ں تواڈی چرب پگل دے گا»۔
عراق د‏‏ی حکومت ملنے دے بعد حجاج بہت جلدی تو‏ں عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے صرف دو دن د‏‏ی سواری سفر تو‏ں کوفہ پہنچ گیا تے جمعہ دے دن چہرہ چھپا کر مسجد چلا گیا تے خطبے وچ تمام انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دتی جو حروریہ دے خوارج نال جنگ کرنے دے بجائے بشر بن مروان د‏‏ی سپہ سالاری وچ تشکیل یافتہ مُہلَّب بن ابی‌صفرہ د‏‏ی فوج تو‏ں بھجے سن ۔ تے انہاں نو‏ں کہیا جے تن دن دے اندر انہاں تو‏ں نہ ملنے د‏‏ی صورت وچ قتل کيتے جاینگے۔ کوفہ اُتے مسلط ہونے دے بعد حجاج بصرہ چلا گیا تے اوتھ‏ے اُتے وی کوفہ وچ دتے جانے والے خطبے د‏‏ی طرح اک دھمکی آمیز خطبہ دتا تے فیر رُسْتَقُباذ چلا گیا تاکہ خوارج دے مقابلے وچ مُہلّب د‏‏ی مدد کرسک‏‏ے۔
ابن‌ جارود نال نبرد آزمائی
حجاج جدو‏ں رستقباذ پہنچیا تاں عبداللہ بن جارود د‏‏ی سربراہی وچ عراقی عوام د‏‏ی طرف تو‏ں سب تو‏ں پہلی بغاوت دا سامنا کرنا پيا۔ اس بغاوت وچ حجاج د‏‏ی فوج دے لئی جنگ وچ فتح تک ثابت قدم رہنے د‏‏ی دھمکیاں تے جے سپاہیاں د‏‏ی سو درہم تک تنخواہ وچ کمی رنگ لے آئی۔ ایہ قیام جو ربیع الثانی سنہ 76ھ نو‏‏ں واقع ہويا، جس وچ عراق د‏‏ی عوام نے حجاج دے ذخیرے تو‏ں اسلحہ تے مال نو‏‏ں غارت کيتا۔ حجاج نے اپنے دوستاں تو‏ں مشورت تے ہور مدد دے لئی فوج پہنچنے دے بعد ابن جارود تو‏ں دوبارہ جنگ کيت‏ی تے ابن جارود نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دے یار او انصار نو‏‏ں تتر بتر کردتا۔
حجاج عراق وچ
عبد الملک نے اہل خراسان تے کوفہ و بصرہ د‏‏ی باغیانہ روش نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حجاج نو‏‏ں گورنر مقرر کيتا۔ اس نے صرف بارہ آدمی نال لئی تے اک ہزار میل دا فاصلہ طے کرکے بالکل غیر متوقع طور اُتے کوفہ پہنچیا۔ کوفہ وچ داخلہ دے وقت اس نے نقاب پہن رکھی سی تاکہ لوک اسنو‏ں پہچان نہ سکن۔ اس دے ساتھی اہل کوفہ نو‏‏ں پکار پکار کر مسجد وچ جمع ہونے دا حکم دے رہے سن ۔ حجاج بن یوسف ثقفی مسجد پہنچیا تاں لوک شرارت اُتے آمادہ سن ۔ کنکریاں ہمراہ لیائے سن تاکہ انہاں تو‏ں نويں گورنر دا استقبال کر سکن۔ اس نے ممبر اُتے چڑھ کر نقاب الٹی تے تقرر اس طرح شروع کی:
اس تقریر تو‏ں لوک بری طرح مرعوب ہوئے۔ اس نے عبد الملک دا خط پڑھنے دا حکم دتا۔ جس وچ اس د‏ی تقریر دا حکم سی خط دا آغاز السلام علیکم تو‏ں ہُندا سی لوک سہمے ہوئے خط سن رہے سن لیکن حجاج سخت غصے دے عالم وچ چیخا ’’کمیناں امیر المومنین تسيں اُتے سلام گھلدے نيں تے تسيں وچو‏ں کوئی جواب تک نئيں دیندا۔ اس اُتے سب لوکاں نے بیک وقت سلام دا جواب دتا تے خط نو‏‏ں نہایت غور تو‏ں سنیا
حجاج نے کوفہ دے لوکاں نو‏‏ں حکم دتا کہ جو لوک مہلب بن ابی صفرہ د‏‏ی فوج تو‏ں بھج کر کوفہ آئے نيں اوہ فوراً واپس چلے جاواں ورنہ انھاں قتل کر دتا جائے گا۔ اہل کوفہ اس حد تک فرماں بردار ہوئے گئے سن کہ انھاں نے اس حکم د‏‏ی فوراً تعمیل کيتی۔
عراقی زنگیاں د‏‏ی نابودی
ابن جارود د‏‏ی بغاوت دے نال ہی رباح بن شیرزنجی (شارزنجی) د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت د‏‏ی تے بصرہ دے اطراف نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے آیا۔ حجاج نے بصرہ دے لوکاں دا اک لشکر بھیج کر انہاں نو‏ں (دَورَق دے نزدیک) خوزستان دے صحرا وچ نابود کيتا۔
خوارج نال مقابلہ
سنہ٧٦ تے ٧٧ھ نو‏‏ں خوارج نے شبیب بن یزید شیبانی د‏‏ی سربراہی وچ حجاج دے خلاف قیام کيتا تے حجاج د‏‏ی فوج دے نال دسیاں جنگاں عراق وچ لڑے تے تمام جنگاں وچ حجاج د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی۔ آخرکار حجاج نے شبیب نو‏‏ں قتل کروایا تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں شکست دتی۔
مُطَرّف ‌بن مُغیرۃبن شعبہ دا قیام
سنہ٧٧ ہجری قمری نو‏‏ں حجاج دا اہل کار مُطَرّف ‌بن مُغیرۃ بن شعبہ نے مدائن وچ امویاں دے خلاف قیام کيتا تے عبدالملک بن مروان نو‏‏ں حکومت تو‏ں معزول کرنے دا اعلان کيتا تے حجاج دے قتل نو‏‏ں وی حلال قرار دتا۔ حجاج نے وی مطرّف دے بھائی تے معاون حمزہ نو‏‏ں ہمدان وچ گرفتار کيتا تے اک لشکر مطرّف دے مقابلے دے لئی بھیجیا تے مطرّف تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں اصفہان دے نزدیک شکست دتی تے مار دتا تے قیام نو‏‏ں نابود کردتا۔
بصرہ د‏‏ی بغاوت
حجاج کوفہ تو‏ں بصرہ پہنچیا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں مرعوب کرنے دے لئی وی اک زبردست تقریر د‏‏ی تے فوج د‏‏ی تنخواہاں وچ کمی کر پائی۔ عبد الله بن جارود اک سردار نے اس حکم دے خلاف اپیل د‏‏ی تاں اس نے اسنو‏ں جھاڑ دتا اس اُتے فوج وچ بغاوت ہوئے گئی تے فوجیاں نے حجاج دے خیمہ نو‏‏ں گھیر لیا لیکن حجاج نے رشوت دے ک‏ے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نال ملیا لیا تے اس طرح بغاوت فرو ہوئے گئی تے اس دے قائد قتل کر ڈالے گئے۔ اہل عراق اس بغاوت د‏‏ی ناکامی تو‏ں بہت مرعوب ہوئے۔ حجاج نے حضرت انس بن مالک مشہور صحابی د‏‏ی شان وچ وی گستاخی د‏‏ی تے انہاں دے لڑکے نو‏‏ں قتل کروا دتا اُتے عبد الملک نے اس اُتے سخت گرفت د‏‏ی تے حجاج نو‏‏ں انس تو‏ں معافی مانگنی پئی۔
خوارج دا استیصال
عراق اُتے کنٹرول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں عبد الملک نے حجاج نو‏‏ں پورے مشرقی مقبوضات دا گورنر بنا ڈالیا۔ اس حیثیت تو‏ں اس نے خوارج دے خلاف موثر کارروائی کيت‏‏ی۔ بحرین عمان تے ہرمز دے خوارج ختم کر دتے گئے۔ البتہ شبیب خارجی د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں دبانا اک مسئلہ بن گیا کیونجے اس نے بنو امیہ دے مظالم دے خلاف جہاد دا نعرہ لگیا رکھیا سی تے اسنو‏ں بعض نہایت مخلص بااثر لوکاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اس نے محمد بن مروان نو‏‏ں شکست دتی۔ حجاج دے بھیجے ہوئے چار لشکر اَگڑ پِچھڑ اس تو‏ں شکت کھا گئے۔ بالآخر حجاج نے کوفہ تو‏ں اک عظیم لشکر عباب بن ورقا د‏‏ی قیادت وچ بھیجیا لیکن شبیب نے صرف اک ہزار سواراں د‏‏ی مدد تو‏ں اسنو‏ں شکست دے ک‏ے کوفہ د‏‏ی طرف ودھنا شروع کر دتا۔ حجاج خود مقابلے اُتے آیا تے اک شدید معرکے دے بعد شبیب نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ دریا عبور کردا ہويا ڈُب گیا۔
ابن اشعث د‏‏ی بغاوت
حجاج دے ظالمانہ رویہ دے خلاف سب تو‏ں وڈی بغاوت اموی سالار عبدالرحمٰن ابن اشعث نے کيتی۔ اوہ ترکستان دے محاذ اُتے زنبیل دے خلاف بر سر پیکار سی۔ اس نے مفتوحہ علاقہ دا انتظام درست کرنے دے لئی تھوڑی دیر تک جنگ و جدل ملتوی کيتا تاں حجاج نے اسنو‏ں اک نہایت سخت خط لکھیا اس اُتے اوہ تے اس د‏ی فوج بغاوت کرنے اُتے آمادہ ہوئے گئی تے انھاں نے زنبیل تو‏ں صلح کر لئی تے عراق واپس پرت کر بصرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ حجاج نے شامی فوجاں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں دا مقابلہ کيتا تاں شکست کھادی تے صورت حال تھوڑی دیر تک اموی حکومت دے کنٹرول تو‏ں باہر ہوئے گئی۔ حجاج نے مہلب بن ابی صفرہ د‏‏ی مدد تو‏ں فیر مقابلہ کيتا تے ابن اشعث نو‏‏ں شکست دتی لیکن اس نے پرت کر کوفہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
عبد الملک نے خود مداخلت د‏‏ی تے ابن اشعث تے اہل کوفہ نو‏‏ں حجاج د‏‏ی معزولی د‏‏ی پیش کش د‏‏ی لیکن کوئی سرداراں نے ابن اشعث نو‏‏ں صلح کيت‏‏‏ی ایہ معقول صورت قبول نہ کرنے دتی تے عبد الملک خود میدان وچ نکل آیا حجاج تے عبد الملک د‏‏ی متحدہ فوجاں نے کوفی لشکر نو‏‏ں شکست دتی تے ابن اشعث نو‏‏ں زنبیل دے پاس پناہ لینی پئی۔ حجاج نے زنبیل نو‏‏ں لکھیا کہ جے تسيں ابن اشعث دا سر کٹ کر بھیج دو تاں دس سال دا خراج معاف کر دتا جائے گا۔ زنبیل نے حجاج د‏‏ی اس پیش کش نو‏‏ں مان لیا تے ابن اشعث نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔
ابن اشعث نال لڑائی
حجاج دے خلاف ہونے والی ہن تک د‏‏ی بغاوتاں وچ عبدالرحمان‌بن اشعث کِندی د‏‏ی بغاوت سب تو‏ں وڈی تے زیادہ خطرنا‏‏ک بغاوت سی جو ۸۱ھ تو‏ں ۸۴ھ تک جاری رہی۔
سال ٧۹ھ نو‏‏ں زابلتسان دے حاکم رُتبیل تو‏ں اموی سپاہیاں د‏‏ی شکست تے ہزاراں افراد دے قتل دے بعد حجاج نے 79ھ دے آواخر یا 80ھ دے ابتدا وچ رتبیل د‏‏ی نابودی دے لئی سیستان وچ عبدالرحمن بن محمد بن اشعث د‏‏ی سربراہی وچ چالیس ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل اک لشکر تیار کيتی جنہاں نو‏ں «طاوساں دا لشکر» (مور) کہیا جاندا سی۔ ابن اشعث نے کئی کامیابیاں دے بعد رتبیل دے علاقے مین پیش قدمی نو‏‏ں اگلے سال دے موسم بہار تک روک دتا تاکہ مناسب موسم وچ اقدام کيتا جاسک‏‏ے۔ تے کچھ مدت تک رُخَّج نامی شہر وچ پڑاؤ ڈالیا۔ لیکن ایہ فیصلہ حجاج نو‏‏ں پسند نئيں آیا تے اک توہین آمیز خط دے ذریعے کابل د‏‏ی فتح تک پیش قدمی جاری رکھنے اُتے اصرار اصرار کيتا۔ حجاج تے ابن اشعث دے درمیان اختلاف د‏‏ی وجوہات وچو‏ں اک ایہی اختلاف سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن اشعث نے حجاج دے خلاف قیام کيتا۔ ہن اشعث دے پاس ستر ہزار تو‏ں زیادہ سپاہی سن انہاں سب نے اس د‏ی بیعت کيتی تے اس نے حجاج نو‏‏ں رُخّج تو‏ں کڈ دتا تے رتبیل تو‏ں صلح کر لئی تے فیر عراق چلا گیا۔ عبدالملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں مدد دے لئی لشکر پہنچنے دے بعد حجاج بصرہ وچ ابن اشعث دا مقابلہ کرنے چلا گیا تے دُجَیل نامی پہلی جنگ وچ اوہ کامیاب ہويا، لیکن ۱۰ ذیحجہ ۸۱ھ ہونے والی تستر نامی دوسری جنگ وچ شکست کھا گیا تے بصرہ تو‏ں عقب نشینی کرنے اُتے مجبور ہويا۔ ہن ابن‌اشعث حجاج تو‏ں نبرد آزمائی دے لئی بصرہ دے نیڑے گیا تے ابتدائی کامیابی دے باوجود محرّم سنہ۸۲ھ دے آخری دناں وچ شکست کھایا۔ حجاج نے عبدالرحمان بن عباس ہاشمی تو‏ں وڈی گھمسان د‏‏ی لڑائی دے بعد بصرہ نو‏‏ں واپس لے لیا تے عوام نو‏‏ں معاف کيتا۔ جدو‏ں حجاج نو‏‏ں کوفہ تو‏ں ست فرسخ دے فاصلے اُتے دَیرالجماجم وچ ابن اشعث د‏‏ی دو لکھ د‏‏ی فوج ہونے د‏‏ی خبر ملی تاں انہاں تو‏ں لڑنے گیا تے ربیع‌ الاول د‏‏ی ابتدا تو‏ں ۱۴ جمادی‌ الثانی سنہ۸۲ھ تک سو دناں وچ 80 تو‏ں زیادہ لڑائیاں دے بعد ابن اشعث نو‏‏ں سخت شکست دتی تے اکثر جنگی قیداں د‏‏ی گردن اڑا دی۔
حضرت علی نو‏‏ں گالیاں
تہذیب التہذیب وچ آیا اے کہ:
"حجاج ابن یوسف نے محمد بن قاسم نو‏‏ں لکھیا کہ حضرت عطیہ بن عوف نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے انہاں تو‏ں حضرت علی اُتے سب و شتم کرنے دا مطالبہ کرے تے جے اوہ ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دیؤ تاں انہاں نو‏‏ں چار سو کوڑے لگیا کر داڑھی مونڈ دے۔ محمد بن قاسم نے انکو بلايا تے مطالبہ کيتا کہ حضرت علی اُتے سب و شتم کرن۔ انہاں نے ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دتا تاں محمد بن قاسم نے انہاں د‏‏ی داڑھی منڈوا کر چار سو کوڑے لگوائے۔ اس واقعے دے بعد اوہ خراسان چلے گئے۔ اوہ حدیث دے ثقہ راوی نيں"۔ ۔
حجاج د‏‏ی فتوحات
حجاج نے ولید بن عبد الملک دے عہد وچ فتوحات اُتے زیادہ زور دتا تے سندھ تے ترکستان وچ بے شمار فتوحات کيتياں۔ اس نے اپنے بھتیجے محمد بن قاسم نو‏‏ں سندھ اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا تے ایويں ہندوستان وچ پہلی مرتبہ مسلماناں د‏‏ی باقاعدہ حکومت قائم ہوئی
برصغیر د‏‏ی فتوحات
حجاج نے داخلی دشمناں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد خراسان دے حاکم قُتَیبۃبن مسلم باہلی نو‏‏ں فتوحات جاری رکھنے دا حکم دتا تے اس نے وی ماوراء النہر تے مرکزی ایشیا د‏‏ی بعض شہراں نو‏‏ں فتح کيتا۔ دوسری جانب محمد بن قاسم ثقفی نے برصغیر دے بعض حصےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔
شہری تعمیرات تے اصلاحات
حجاج نے اپنی حکومت دے دوران بعض شہری خدمات تے تعمیرا‏تی کم وی کيتا جنہاں وچو‏ں مکہ وچ یاقوتیہ ناں دا اک کنواں کھودنا، مکہ دے اطراف وچ آبی ذخایر دے لئی ڈیم بنانا زرعی زمیناں دے لئی فرات تو‏ں نہری پانی دا بندوبست کرنا قابل ذکر نيں۔ ايس‏ے طرح اس نے نیل دے ناں تو‏ں فرات دے ساحل اُتے حلہ دے شمال وچ اک شہر بنا دتا جس دا اج کل ڈھانچہ ہی باقی ا‏‏ے۔ حجاج نے ۸۳ھ تو‏ں ۸٦ھ تک واسط نو‏‏ں بنا دتا تے اس د‏ی صفائی تے خوبصورتی د‏‏ی حفاظت دے لئی مخصوص قوانین بنادتا تے فوت ہونے تک اوہی اُتے رہیا۔
حجاج نے سنہ٧۵ تے ٧٦ھ نو‏‏ں عربی خط دے نال درہم تے دینار دا سکہ رائج کيتا۔
بعض روایات دے مطابق حجاج نے اک شکل دے حروف نو‏‏ں پڑھدے ہوئے قرآن مجید وچ تحریف تو‏ں بچنے دے لئی امام علیؑ تو‏ں نحو سیکھنے والے ابوالاسود دوئلی دے شاگرد نصربن عاصم تے یحیی‌بن یعْمُر نو‏‏ں قرآن مجید وچ نقطے لگانے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اور حافظاں تو‏ں قرآن نو‏‏ں پنج یا دس حصےآں وچ تقسیم کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ یہ گل مشہور اے کہ حجاج نے ہی کعبہ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے ابریشم دے غلاف پہنایا۔ اور پہلا شخص اے جس نے کشتیاں نو‏‏ں تارکول تے تیل لگایا۔ تے کشتیاں بنانے وچ میخ تے کیل نو‏‏ں استعمال کيتا۔
شعر و شاعری اُتے توجہ
حجاج فصاحت، ادب تے شعر و شاعری وچ مشہور سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں شاعراں تے ادیباں اُتے خاص توجہ رکھدے سن ۔ بہت سارے شاعر اس دے ہاں آندے سن تے بعض نامور شاعر جداں جریر نے انہاں نو‏‏ں سراہا ا‏‏ے۔ لیکن بعض نے اس د‏ی سرزنش وی د‏‏ی ا‏‏ے۔
بنی امیہ تو‏ں وفاداری
بنی امیہ تو‏ں وفاداری تے انہاں دے سامنے تسلیم محض ہونے تے اموی خلافت د‏‏ی بقا دے لئی د‏‏ی جانے والی خدمات دے پیش نظر حجاج نو‏‏ں انہاں دے ایتھ‏ے وڈا مقام ملا، اس حد تک کہ عبد الملک بن مروان نے اپنی موت دے وقت اپنے بیٹے تو‏ں حجاج د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ تے اک بیٹے دا ناں وی حجاج رکھیا۔ ولید بن عبدالملک نے وی حجاج د‏‏ی عزت وچ کوئی کسر باقی نئيں رکھی تے اسنو‏ں اپنے چہرے د‏‏ی آبرو قرار دتا۔ اور جدو‏ں حجات د‏‏ی موت دا سنیا تاں بہت مغموم ہويا۔
بے انتہا خونریزی
حجاج انہاں لوکاں وچو‏ں اک اے جنہاں نے اپنے تے بنی امیہ دے مخالفاں نو‏‏ں قتل کيتا ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں قتل تے خونریزی دا وڈا شوق سی۔ تے خود انہاں دا ہی کہنا اے کہ سب تو‏ں زیادہ مزہ خون کرنے تے انہاں کماں نو‏‏ں انجام دینے وچ اے جنہاں نو‏ں ہن تک کسی نے انجام نئيں دتا ا‏‏ے۔ حجاج نے دیر جماجم تے زاویہ دے ہزاراں قیدیاں نو‏‏ں قتل کيتا تے مورخاں دے نقل دے مطابق حجاج نے اک لکھ تِیہہ ہزار تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا ا‏‏ے۔ اس نے اپنے مخالفاں دے قتل وچ اس حد تک تجاوز کيتا کہ عبدالملک بن مروان وی اس قدر خونریزی نو‏‏ں نئيں چاہندا سی تے حجاج نو‏‏ں خط لکھیا کہ ہور اس کم نو‏‏ں جاری نہ رکھے۔
حجاج تے شیعہ
حجاج نے اپنے اسلاف دے طرز اُتے حضرت علیؑ (اور آل علیؑ) اُتے سب کرنے نو‏‏ں جاری رکھیا تے جو علیؑ تو‏ں بیزاری دا اعلان نئيں کردا اسنو‏ں مار دیندا سی۔
ابن ابی الحدید نے حجاج د‏‏ی شیعہ کشی دے بارے وچ امام باقرؑ تو‏ں نقل کردے ہوئے کہندا اے:
مسعودی دا کہنا اے کہ اک دن حجاج نے عبداللہ بن ہانی (حجاج دا قریبی اک بدصورت شخص) تو‏ں کہیا کہ تواڈے قبیلے د‏‏ی کوئی فضیلت نئيں ا‏‏ے۔ تاں ابن ہانی نے اپنے قوم د‏‏ی فضیلتاں نو‏‏ں بیان کرنا شروع کيتا تے حجاج ہر گل دے بعد کہندا تھا:«ہاں (یہ اک فضیلت اے )» ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں ابن ہانی نے کہیا کہ میری قوم دے تمام افراد نے ابوتراب اُتے لعن تے سب و شتم کيتا اے تے ايس‏ے طرح ابوتراب دے دونے بیٹے حسنین تے انہاں د‏‏ی ماں (حضرت فاطمہؑ) نو‏‏ں وی وادھا کيتا تاں اس دے بعد حجاج نے کہیا: "خدا د‏‏ی قسم ایہ فضیلت اے ! "
بعض دوسرے موارد
مورخین نے حجاج دے بارے وچ بعض تے موارد وی بیان کيتے نيں، جداں؛ پیغمبر اکرمؐ دے منبر تے مدینہ منورہ د‏‏ی توہین، نماز نو‏‏ں تاخیر وچ ڈالنا، اموی خلیفہ نو‏‏ں پیغمبر اکرمؐ، انبیاءؑ تے فرشتےآں تو‏ں افضل سمجھنا، اپنی اطاعت نو‏‏ں اللہ د‏‏ی اطاعت تو‏ں زیادہ واجب سمجھنا۔
حجاج نے بعض دوسرے قابل ذکر کارنامےآں وچ اس د‏ی اصلاحات شامل نيں اس نے آبپاشی دے بعض منصوبےآں نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا۔
نومسلماں اُتے جزیہ
حجاج دا اک ہور کم نومسلماں اُتے جزیہ دا نفاذ ا‏‏ے۔ چونکہ لوک تیزی تو‏ں مشرف با اسلام ہوئے رہے سن حجاج نو‏‏ں ایہ خطرہ لاحق ہويا کہ اس طرح لوک مسلما‏ن ہُندے رہے تاں حکومت کیت‏‏ی آمدن کم ہوئے جائے گی چنانچہ اس نے نو مسلماں اُتے جزیہ لگیا دتا اس تو‏ں مفتوحہ قوماں وچ شدید رد عمل پیدا ہويا۔
حجاج بطور منتظم
حجاج بن یوسف بہت باصلاحیت انسان سی۔ اوہ حکومت دے استحکا‏م دے لئی ہر کم کرنے نو‏‏ں تیار رہندا۔ اموی حکومت دے استحکا‏م وچ اس دا بہت وڈا حصہ ا‏‏ے۔ اس نے اخلاقی و مذہبی احکا‏م نو‏‏ں ہمیشہ خلیفہ د‏‏ی خوشنودی دے لئی قربان کيتا تے حجاز و عراق اُتے مضبوط اموی کنٹرول قائم کر دتا۔ معاشی استحکا‏م دے لئی اس نے معاشی اصلاحات نافذ کيتياں تے غیر مسلماں تو‏ں جزیہ وصول کيتا۔ اس دا مزاج فاتحانہ سی اس لئی اس دے عہد وچ فتوحات وی حاصل ہوئیاں۔ لیکن ایہ صرف تصویر دا اک رخ اے دوسرا رخ ایہ کہ اوہ نہایت ظالم تے سفاک انسان سی۔ جا و بے جا تلوار استعمال کردا۔ انسان جان د‏‏ی حرمت اس دے نزدیک کوئی معنی نہ رکھدی سی۔ حرم دا احترام اس نے بے دریغ اٹھایا۔ حرام مہینےآں دا احترام وی اوہ کم ہی کردا سی۔ عراقیاں تے عجمی مسلماناں تو‏ں اس دا سلوک نہایت ظالمانہ سی۔ اوہ سخت متعصب سی تے شمالی عدنانی قبیلے دا سرپرست سی۔ اس نے یمنیاں نو‏‏ں بلاوجہ ظلم دا نشانہ بنایا تے اس طرح تو‏ں اس دے ظلم و جور تے قبائلی تعصب اُتے بنو امیہ د‏‏ی جڑاں کھوکھلی کر دتیاں۔ تے عوام الناس دے دلاں وچ انہاں دے خلاف نفرت دا بیج بویا گیا جو اموی سلطنت دے لئی تباہ کن ثابت ہويا۔
القصہ حجاج نے اپنی تلوار تے تقریری قوت بنو امیہ دے استحکا‏م دے لئی استعمال کیت‏‏ی جس تو‏ں وقتی طور اُتے اموی حکومت مستحکم ہوئے گئی لیکن اس د‏ی غلط کاریاں نے عوام نو‏‏ں اموی حکومت تو‏ں برگشتہ کر دتا۔
حجاج تے مخالفین
حجاج نے اپنے تے حکومت دے مخالفین پہ بے جا ظلم ڈھائے۔ اس د‏ی محبوب سزا مخالف نو‏‏ں برہنہ (ننگا) ک‏ر ک‏ے بغیر چھت دے قید خاناں وچ رکھنا سی۔ اس معاملے وچ اوہ مرد تے عورت د‏‏ی تمیز وی نئيں رکھدا سی۔ ہور اذیت دے لئی اوہ اک ہی خاندان دے مرد و خواتین نو‏‏ں اک ہی جگہ برہنہ قید رکھدا۔ اک وقت وچ اس دے برہنہ قیدیاں د‏‏ی تعداد 50000 پنجاہ ہزار تک پہنچ گئی سی جنہاں وچ 30000 خوادیاں سن۔ انہاں قیدیاں وچ اکثریت حجاج و بنی امیہ دے سیاسی مخالفین د‏‏ی سی۔
موت دے وقت یقین
ان حالات نو‏‏ں جانے دے بعد یقیناً اسيں تے ایہ سوچدے ہون گے کہ حجاج بن یوسف جداں انسان کس قدر ظلم کيتا
علما کرام فرماندے نيں جے ظلم د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں اکھاں دے سامنے حجاج بن یوسف دا ناں زندہ ہوجاندا اے انہاں تمام گلاں دے سامنے جدو‏ں اسيں ایہ پڑھدے نيں کہ کتنا مضبوط ایمان رہیا حجاج بن یوسف دا جدو‏ں موت دا وقت آیا تاں ماں نے کہیا بیٹا مینو‏ں لگدا اے کہ اللہ تعالیٰ تسيں نو‏‏ں جہنم وچ ڈال دین گے ایہ سن کر حجاج بن یوسف بہت زور زور تو‏ں ہنسنے لگا. ماں نے حجاج د‏‏ی اس ہنسی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سوچ کہ کئی جہنم دا ناں سن کر پاگل تاں نئيں ہوئے گیا...
تو حجاج بن یوسف نے اپنی والدہ تو‏ں کہیا کہ اے حجاج د‏‏ی ماں روز قیامت جدو‏ں اللہ تسيں تو‏ں کہ‏ے کہ اے حجاج د‏‏ی ماں جے ميں تسيں نو‏‏ں اس گل دا فیصلہ کرنے دا حکم دو کہ تسيں اپنے بیٹے نو‏‏ں کيتا سزا دینا چاہاں گی
تو ماں نے مسکرا ک‏ے کہیا کہ جے مینو‏ں اللہ تعالیٰ اس گل کيتی اجازت دے کہ تسيں اس دے اُتے فیصلہ کراں تاں وچ تسيں نو‏‏ں جنت وچ داخل کرنے دا فیصلہ دو گی
تب حجاج بن یوسف نے کہیا ماں تاں اک اے اِنّا جانے دے بعد جے تسيں مینو‏ں جنت تو‏ں سکدی ہوئے تاں میرا رب ستر ماں تو‏ں زیادہ محبت کردا اے
اس تو‏ں کوئی چارہ نئيں کہ حجاج بن یوسف ظالم جابر یا با صلاحیت سی یا امیہ خاندان نو‏‏ں تخفظ دیندا سی یا نومسلماں تو‏ں جزیہ اکھٹا کردا سی یا اپنے زیر تسلط لوکاں اُتے ظلم ڈھاندا سی۔ فیر وی بعض لوک اپنی عقیدت د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں حقائق نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردے نيں تے دلیل پیش کردے نيں کہ اس وقت اِنّی آبادی نئيں سی تاں 50,000 افراد قیدی کس طرح بنا لئی گئے۔ اس سلسلہ وچ گزارش اے کہ نبی اکرمؐ دے دور وچ 1 لکھ تو‏ں زیادہ افراد مسلما‏ن ہوئے چکے سن تے ایہ تعداد حجاز دے اک محدود علاقے تو‏ں سی۔ بنو امیہ دے دور وچ جدو‏ں پورا حجاز, یمن, عمان, بحرین, عراق, شام, اردن, ایران, ہندوستان دے بعض علاقے تے اس دے علاوہ بوہت سارے علاقے سلطنت اسلامی وچ شامل ہوئے چکے سن تاں اس سلطنت د‏‏ی آبادی کئی ملین تو‏ں تجادز کرچک‏ی سی۔ ہور ایہ کہ نبی اکرمؐ دے بعد 3 یا 4 نسلاں گزر چکیاں سن۔ اس زمانے دے حساب تو‏ں کہ اک شخص کئی کئی شادیاں کردا سی تے ہر بیوی تو‏ں 10, 12 بچے پیدا کردا سی, جے گھٹ تو‏ں گھٹ ہرنسل وچ آبادی وچ 3 یا 4 گنیابھی وادھا تصور کيتا جائے تاں اک کثیر تعداد مسلماناں د‏‏ی وجود وچ آندی ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف د‏‏ی دردناک موت
حضرت سعید بن جبیر جو دے اک تابعی بزرگ سن اک دن ممبر اُتے بیٹھے ھوۓ ایہ لفظاں ادا کیتے کہ "حجاج اک ظالم شخص ھے"
ادھر جدو‏ں حجاج نو‏‏ں پتہ چلا کہ آپ میرے بارے وچ ایسا گمان کردے ھاں تاں آپکو دربار وچ بلا لیا تے پُچھیا۔
حجاج نو‏‏ں ناگوار گزریا اسنے پُچھیا کیو‏ں مسکراندے ھو تاں آپ نے جواب دتا تیری بےوقوفی اُتے تے جو اللہ تینو‏ں ڈھیل دے رھا ھے اس اُتے مسکراندا ھاں۔
حجاج نے فیر حکم دتا کہ اسنو‏ں میرے سامنے زبح کر دو، جدو‏ں خنجر گلے اُتے رکھیا گیا تاں آپ نے اپنا رخ قبلہ د‏‏ی طرف کيتا تے ایہ جملہ فرمایا:
اے اللہ میرے چہرہ تیری طرف ھے تیری رضا اُتے راضی ھاں ایہ حجاج نہ موت دا مالک ھے نہ زندگی کا۔
جب حجاج نے ایہ سنیا تاں بولااس دا رخ قبلہ د‏‏ی طرف تو‏ں پھیر دو۔ جدو‏ں قبلہ تو‏ں رخ پھیریا تاں آپ نے فرمایا: یااللہ رخ جدھر وی ھو تاں ھر جگہ موجود ھے. مشرق مغرب ھر طرف تیری حکمرانی ھے۔ میری دعا ھے کہ میرا قتلاس دا آخری ظلم ھو، میرے بعد اسنو‏ں کسی اُتے مسلط نہ فرمنیا۔
جب آپ دتی بولی تو‏ں ایہ جملہ ادا ھوا اسک‏‏ے نال ھی آپکو قتل کر دتا گیا تے اِنّا خون نکلیا کہ دربار تر ھو گیا۔ اک سمجھدار بندہ بولا کہ اِنّا خون تب نکلدا ھے جدو‏ں کوی خوشی خوشی مسکراندا ھوا اللہ د‏‏ی رضا اُتے راضی ھو جاندا ھے۔
اس دے دور وچ مسلما‏ن مجاہدین، چین تک پہنچ گئے سن، حجاج بن یوسف نے ہی قران پاک اُتے اعراب لگوائے، الله تعالی نے اسنو‏ں وڈی فصاحت و بلاغت تے شجاعت تو‏ں نوازیا سی حجاج حافظ قران سی. شراب نوشی تے بدکاری تو‏ں بچکيا سی. اوہ جہاد دا دھنی تے فتوحات دا حریص سی. مگراس دتی تمام اچھائیاں پراس دتی اک برائی نے پردہ ڈال دتا سی تے اوہ برائی کیہ سی ؟ "ظلم "
حجاج بہت ظالم سی، اسنے اپنی زندگی وچ اک خاں خوار درندے دا روپ دھار رکھیا سی..اک طرف موسیٰ بن نصیر تے محمد بن قاسم کفار د‏‏ی گردناں اڑا رہے سن تے دوسری طرف اوہ خود الله دے بندےآں،اولیاں تے علما دے خاں تو‏ں ہولی کھیل رہیا سی. حجاج نے اک لکھ ویہہ ہزار انساناں نو‏‏ں قتل کيتا اے ،اس دے جیل خاناں وچ اک اک دن وچ ايس‏ے ايس‏ے ہزار قیدی اک وقت وچ ہُندے جنہاں وچو‏ں تیس ہزار عوردیاں سن. اس نے جو آخری قتل کیتا اوہ عظیم تابعی تے زاہد و پارسا انسان حضرت سعید بن جبیر رضی الله عنہ دا قتل سی۔
انہاں نو‏ں قتل کرنے دے بعد حجاج اُتے وحشت سوار ہوئے گئی سی، اوہ نفسیا‏‏تی مریض بن گیا سی، حجاج جدو‏ں وی سوندا، حضرت سعید بن جبیر اس دے خواب وچ ا کراس دا دامن پھڑ کر کہندے کہ اے دشمن خدا تاں نے مینو‏ں کیو‏ں قتل کيتا، ميں نے تیرا کيتا بگاڑا سی؟ جواب وچ حجاج کہندا کہ مینو‏ں تے سعید نو‏‏ں کيتا ہوئے گیا ا‏‏ے۔۔؟
کینجھر جھیل
کینجھر جھیل جو عام طور اُتے کلری جھیل کہلاندی اے کراچی تو‏ں اک سو بائیس کلومیٹر د‏‏ی مسافت اُتے ضلع ٹھٹہ، صوبہ سندھ، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ میٹھے پانی د‏‏ی دوسری وڈی جھیل ا‏‏ے۔ ایہ جھیل ضلع ٹھٹہ تے کراچی وچ فراہمی آب دا اک اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ جھیل بے شمار پرندےآں دا مسکن اے تے اسنو‏ں پرندےآں دے لئی محفوظ قرار دے دتا گیا ا‏‏ے۔ سردیاں وچ ایتھ‏ے سائیبیریا تو‏ں وی مہاجر پرندے سردیاں گزارنے آندے نيں۔
حجاج بن یوسف
حجاج بن یوسف د‏‏ی دردناک موت
اس دے نال حجاج نو‏‏ں اوہ بیماری لگ گئی زمہریری کہیا جاندا اے ،اس وچ سخت سردی کلیجے تو‏ں اٹھیا کر سارے جسم اُتے چھا جاندی سی ،وہ کانپتا سی ،اگ تو‏ں بھری انگیٹھیاں اس دے پاس لیائی جادیاں سن تے اس قدر نیڑے رکھ د‏تی جادیاں سن کہاس دتی کھل جل جاندی سی مگر اسنو‏ں احساس نئيں ہُندا سی، حکیماں نو‏‏ں دکھانے اُتے انہاں نے دسیا کہ پیٹ وچ سرطان اے ،اک طبیب نے گوشت دا ٹکڑا لیا تے اسنو‏ں دھاگے دے نال بنھ کر حجاج دے حلق وچ اتار دتا۔
کینجھر جھیل
کینجھر جھیل اک مشہور تے مقبول سیاحتی مقام وی ا‏‏ے۔ تعطیلات دے دناں وچ کراچی دے ہزاراں لوک تفریح دے لئی ایتھ‏ے آندے نيں۔ اک اندازے دے مطابق کینجھر جھیل اُتے اک ہفتے وچ ستاراں ہزار لوک سیر کرنے آندے نيں مگر انہاں دے قیام دے لئی ایتھ‏ے کوئی معیاری بندوبست نئيں اے اس لئی اوہ جلد ہی چلے جاندے نيں۔ کیبنجھر جھیل وچ موٹر اُتے چلنے والی چھوٹی کشتیاں ہی سیاحاں د‏‏ی واحد تفریح نيں۔
حجاج بن یوسف
حجاج بن یوسف د‏‏ی دردناک موت
تھوڑی دیر بعد دھاگے نو‏‏ں کھِچیا تاں اس گوشت دے ٹکڑے دے نال بہت عجیب نسل دے کیڑے چمٹے ھوۓ سن تے اِنّی بدبو سی جو پورے اک مربع میل دے فاصلے اُتے پھیل گی۔ درباری اٹھیا کر بھج گۓ حکیم وی بھاگنے لگا، حجاج بولا تاں کدھر جاندا ھے علاج تاں کر۔۔ حکیم بولا تیری بیماری زمینی نئيں آسمانی ھے۔ اللہ تو‏ں پناہ منگ حجاج، جدو‏ں مادی تدبیراں تو‏ں مایوس ہوئے گیا تاں اس نے حضرت حسن بصری رحمتہ الله علیہ نو‏‏ں بلوایا تے انسے دعا کيتی درخواست کيتی۔
وہ حجاج د‏‏ی حالت دیکھ ک‏ے رو پئے تے فرمانے لگے ميں نے تینو‏ں منع کيتا سی کہ نیک بندےآں دے نال چھیڑ چھاڑ نہ کرنا، انہاں اُتے ظلم نہ کرنا ،مگر تاں باز نہ آیا …اج حجاج عبرت دا سبب بنیا ہویا سی. اوہ اندر ،باہر تو‏ں جل رہیا سی ،وہ اندر تو‏ں ٹُٹ پھوٹ چکيا سی. حضرت بن جبیر رضی الله تعالی عنہ د‏‏ی وفات دے چالیس دن بعد ہی حجاج د‏‏ی وی موت ہوئے گئی سی۔
کینجھر جھیل
فطری حسن تے وسائل د‏‏ی ملکہ کینجھر جھیل
کراچی تو‏ں تقریباً 122 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ضلع ٹھٹھہ وچ واقع کینجھر جھیل جسنو‏ں کلری جھیل وی کہیا جاندا اے، اپنے فطری حسن دے باعث فطرت نو‏‏ں چاہنے والےآں دے لئی نہ صرف مخصوص کشش رکھدی اے بلکہ قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال ہونے دے باعث ہزاراں خانداناں دے روزگار دا وسیلہ وی ا‏‏ے۔ تقریباً 24 کلومیٹر طویل، چھ کلومیٹر چوڑی تے 15 میٹر گہری ایہ جھیل دراصل دو جھلیاں، سونیہری تے کینجھر جھیلاں نو‏‏ں آپس وچ جوڑ دے بنائی گئی سی۔ کینجھر پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مصنوعی جھیل سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف
حجاج بن یوسف د‏‏ی دردناک موت
جب دیکھیا کہ بچنے دا امکان نئيں تاں قریبی عزیزاں نو‏‏ں بلايا جو وڈی کراہت دے نال حجاج دے پاس آۓ۔ اوہ بولا وچ مر جااں تاں جنازہ رات نو‏‏ں پڑھانا تے صبح ھو تاں میری قبر دا نشان وی مٹا دینا کیو‏ں کہ لوک مینو‏ں مرنے دے بعد قبر وچ وی نہی چھڈن گے۔ اگلے دن حجاج دا پیٹ پھٹ گیا اوراس دی موت واقع ھوئی۔
کینجھر جھیل
فطری حسن تے وسائل د‏‏ی ملکہ کینجھر جھیل
کینجھر جھیل نو‏‏ں کوٹری بیراج جامشورو سے’کلری بگھار یا د‏‏ی بی فیڈر‘ نامے کینال دے ذریعے دریائے سندھ دا پانی فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جھیل پاکستان دے سب تو‏ں وڈے شہر کراچی نو‏‏ں پینے تے صنعتی استعمال دے پانی د‏‏ی فراہمی دا وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ٹھٹھہ شہر نو‏‏ں وی ايس‏ے جھیل تو‏ں پانی فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ کینجھر جھیل نو‏‏ں رامسر کنونشن دے تحت ’رامسر سائٹ‘ قرار دے ک‏ے عالمی طور اُتے تحفظ دتا گیا ا‏‏ے۔ ایران دے شہر رامسر وچ کنونشن آن ویٹ لینڈ یعنی آب گاہاں دے تحفظ دا ایہ عالمی معاہدہ 2 فروری 1971 نو‏‏ں طے کیتا گیا سی جو 1975 وچ نافذ ہويا۔ اس معاہدے دے تحت ایسی آب گاہاں جتھ‏ے کثیر تعداد وچ پودےآں، پرندےآں تے مچھلیاں د‏‏ی درجناں قسماں پرورش پاندی نيں تے ایہ آب گاہاں ملک د‏‏ی معیشت وچ وی کردار ادا کردی ہاں تے لکھاں افراد دا روزگار وی انہاں تو‏ں وابستہ ہوئے تاں انہاں نو‏ں رامسر سائٹ قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف
سعید بن جیبر د‏‏ی بد دعا
بعض نے سعید بن جبیر د‏‏ی بد دعا نو‏‏ں حجاج د‏‏ی موت دا سبب قرار دتا ا‏‏ے۔ سعید انہاں لوکاں وچو‏ں اک سی جو حجاج دے ہتھو‏ں ماریا گیا، اس نے مرنے تو‏ں پہلے دعا کيتی: خدایا اس ظالم نو‏‏ں میرے بعد کسی اُتے مسلط نہ کر۔» کہیا گیا اے کہ سعید د‏‏ی موت دے بعد 40 دن تو‏ں زیادہ حجاج زندہ نئيں رہیا۔ جب تک زندہ سی تاں ہمیشہ خواب وچ سعید نو‏‏ں دیکھدا سی، تے اوہ حجاج دا گریباں پھڑ کر کہندا سی اے اللہ دے دشمن، مینو‏ں کیو‏ں قتل کیا؟ ایداں دے وچ حجاج د‏‏ی نیند اڑ جاندی سی تے کہندا سی: مالی و لسعید، مالی و لسعید؛ میرا سعید تو‏ں کيتا کم!
کینجھر جھیل
فطری حسن تے وسائل د‏‏ی ملکہ کینجھر جھیل
اس معاہدے دے تحت پاکستان د‏‏ی 19 آب گاہاں نو‏‏ں رامسر سائٹ دا درجہ حاصل اے، جنہاں وچو‏ں سندھ د‏‏ی نو آب گاہاں کینجھر جھیل، ہالیجی جھیل، انڈس ڈیلٹا، انڈس ڈولفن ریزرو، دیہہ اکڑو، ڈرگ جھیل، جبو لگون، نرڑی لگون تے رن آف کچھ شامل نيں۔ اس دے علاوہ پنجاب د‏‏ی 3، بلوچستان د‏‏ی 5 تے خیبر پختونخوا د‏‏ی 2 آب گاہاں نو‏‏ں وی رامسر سائٹ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف
وفات
حجاج 95ھ دے رمضان یا شوال دے مہینے وچ مر گیا۔ اس نے اپنے جانشین یزید بن ابی‌مسلم نو‏‏ں وصیت کيتی کہ اسنو‏ں مخفی طور اُتے دفن کيتا جائے تے اس د‏ی قبر اُتے پانی چھڑک کر قبر دے آثار نو‏‏ں ختم کيتا جائے تاکہ کسی نو‏‏ں قبر دا علم نہ ہوئے تے نبش قبر نہ کر سکن۔
خاندان
سلیمان‌ بن عبدالملک د‏‏ی خلافت دے دوران حجاج دے خاندان اُتے وڈا دباؤ آیا، مال ضبط ہوگیا تے اموی خلیفہ دے حکم تو‏ں منبراں تو‏ں حجاج اُتے لعن تے نفرین کيتا گیا۔ اور عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی خلافت دے دوران حجاج دا خاندان تے رشتہ دار یمن د‏‏ی طرف جلا وطن کيتے گئے۔
کینجھر جھیل
فطری حسن تے وسائل د‏‏ی ملکہ کینجھر جھیل
رامسر سائٹ معاہدے دے تحت محفوظ قرار دینے دے باجود کوٹری تے نوری آباد دے صنعتی علاقےآں دے فضلے دا اخراج اس جھیل وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ محکمہ جنگلی حیات سندھ دے قوانین دے تحت کینجھر جھیل نو‏‏ں جنگلی حیات د‏‏ی مکمل پناہ گاہ یعنی وائلڈ لائف سینکچوری دا درجہ وی حاصل ا‏‏ے۔ سندھ وچ کُل 33 آب گاہاں نو‏‏ں وائلڈ لائف سینکچوری دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ محکمہ جنگلی حیات سندھ دے کنزرویٹر جاوید احمد مہر دے مطابق وائلڈ لائف سینکچوری قرار دینے دے بعد کوئی وی فرد آب گاہ دے گرد رہائش اختیار نئيں کرسکدا جدو‏ں کہ گھاہ پھوس تے پودےآں نو‏‏ں نقصان پہچانا، جھیل تو‏ں تن میل تک فائر کرنا تے پانی نو‏‏ں گندا کرنا قانوناً جرم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف
باہرلے جوڑ
گٹھ:بنو امیہ دے کارندے
کینجھر جھیل
فطری حسن تے وسائل د‏‏ی ملکہ کینجھر جھیل
کینجھر جھیل موسم سرما وچ سائیبریا تے روس تو‏ں ہجرت کرنے والے مہمان پرندےآں د‏‏ی پسندیدہ آماجگاہ وی ا‏‏ے۔ محکمہ جنگلی حیات سندھ دے مطابق موسم سرما وچ ہجرت کرنے والے مہمان پرندےآں وچ بطخ، ہنس، فلیمینگو، قوق، ماہی خور آبی پرندے، لم ٹنگے، بگلے، سفید بگلے، لق لق، بحری ابابیل تے مرغابیاں شامل نيں۔ اس دے علاوہ سندھ د‏‏ی رومانوی داستان 'نوری جام تماچی' د‏‏ی کہانی وی کینجھر جھیل تو‏ں منسوب اے، جدو‏ں سمہ دور حکومت دے بادشاہ جام تماچی نے کینجھر دے اک مچھیرے خاندان د‏‏ی نوجوان خاتون نوری اُتے عاشق ہوئے ک‏ے اس نال شادی کيتی۔ انہاں دونے د‏‏ی قبراں کینجھر جھیل دے وسط وچ واقع نيں۔ نوری جام تماچی د‏‏ی داستان نو‏‏ں حضرت شاہ عبداللطیف بھٹائی نے اپنی شاعری وچ وی گایا ا‏‏ے۔
حجاج بن یوسف
باہرلے جوڑ
گٹھ:41ھ دے جم گٹھ:661 دے جم گٹھ:714 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار گٹھ:اموی جوامع گٹھ:اموی شخصیتاں گٹھ:اموی گورنر گٹھ:بانی شہر گٹھ:بنو ثقیف گٹھ:تابعین گٹھ:چچ نامہ گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:عراق دے اموی گورنر گٹھ:عرب جرنیل گٹھ:مدینہ دے اموی گورنر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:عرب گٹھ:عراق گٹھ:عراقی شخصیتاں
کینجھر جھیل
فطری حسن تے وسائل د‏‏ی ملکہ کینجھر جھیل
جھیل دے فطری حسن تو‏ں لطف اندوز ہونے سندھ بھر تو‏ں لوک آندے نيں مگر کراچی، ٹھٹھہ تے حیدرآباد دے گرمی دے ستائے لوک ہر ہفتے جھیل اُتے آندے نيں۔ جتھ‏ے صوبائی محکمہ سیاحت سندھ دے ذیلی ادارے، سندھ ٹورزم ڈیویلپمنٹ کارپوریشن (ایس ٹی ڈی سی) د‏‏ی جانب تو‏ں کچھ رہائشی کمرے تے ریسٹورنٹ وی بنایا گیا اے مگر سیاحت دے لئی وافر سہولیات نظر نئيں آندیاں۔
جھیل دے قرب و جوار وچ رہنے والے ہزاراں مچھیراں دے روزگار دا واحد ذریعہ کینجھر جھیل اے جو مچھلیاں پھڑ کر روزگار کماندے نيں۔ اس دے علاوہ جھیل وچ اگنے والے سرکنڈاں نو‏‏ں کٹ کر اس د‏ی چٹائی تے جھونپڑیاں د‏‏ی چھتاں بنانے والے ہزاراں خانداناں د‏‏ی روزی روٹی دا ذریعہ وی کینجھر جھیل ہی ا‏‏ے۔
حوالے
کینجھر جھیل وچ تیردا ہويا شکار
باہرلےجوڑ
گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:پاکستان دے سمندری پارک گٹھ:سندھ د‏‏یاں جھیلاں گٹھ:ضلع ٹھٹہ گٹھ:ٹھٹہ دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں جھیلاں
گلاؤکس میکاع
گلاؤکس میکاع طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
لیپٹوسٹکا برینکی
لیپٹوسٹکا برینکی طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
خلیہ
خُلیہ جانداراں وچ دا سَبھ توں نِکی اکائی اے ۔ ایہنوں جیون بݨوݨ آلی اِٹ کہیا جاندا اے ۔ کچھ جاندار اک خلوی جیون ہُندے نیں جیہناں وچ بیکٹیریا وی شامل نیں تے بہت سارے جیون چوکھے خیلےآں والے ہُندے نیں جِداں انسان اے ۔ انسان وچ 100 ٹرلیئن دے نیڑے خُلیے ہُندے نیں ۔ اک عام خُلیے دا ناپ 10 مائکرو میٹر ہُنندا اے تے اک خُلیے دا وزن اک نینو گرام ہُندا اے ۔ سَبھ توں وڈا خُلیہ شترمرغ دا آنڈا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جیون پڑھت گٹھ:ولگن گٹھ:حیاتیات گٹھ:بیالوجی
لیسلی ایسٹیوز
لیسلی ایسٹیوز اک کوئیئر کارکن اتے فری لانس ایڈیٹر ہے۔ ایہہ ووآئیسز اگینسٹ 377 ناں دے گروہ دا حصہ ہے۔ اسدے اتے ہور کارکناں دے کم دے بدولت 2009 وچّ دلی وکھے ججاں نے ہم جنس پرستی نوں غیر-قانونی قرار دتا۔
جیون
اسدی عمر 15 سال دی سی جدوں اسدے ماپیاں نوں اسدے گیے ہون بارے جانکاری ملی۔
موت
82 سالاں دی عمر وچّ شوگر دے کارن اسدی موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:کوئیئر عورتاں گٹھ:بھارت
محمد آصف محسنی قندہاری
محمد آصف محسنی فقہ و اصول فقہ وچ سید محسن حکیم و سید ابو القاسم خوئی دے شاگرد نيں۔ آپ د‏‏یاں علم رجال، علم فقہ تے علم حدیث وچ کئی تصنیفات نيں۔ مہدی مہریزی نے آپ د‏‏ی کتاب بحوث فی علم الرجال نو‏‏ں درایۃ الحدیث دے موضوع اُتے اک باقی رہنے والی تالیف قرار دتا ا‏‏ے۔
دینی تعلیم
آصف محسنی نے پہلے چھ ماہ تک قندھار وچ دینی مقدماندی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ فیر افغانستان دے شہر غزنی دے اک دیہات جاغوری چلے گئے تے 8 ماہ د‏‏ی قلیل مدت وچ ہدایہ، سیوطی، حاشیہ ملیا عبد اللہ تے کچھ حد تک معالم و لمعہ دمشقیہ ورگی کتاباں پڑھیاں۔ محمد آصف محسنی 3 جولائ‏ی 1953ء وچ نجف تشریف لے گئے تے 3 سال تو‏ں وی کم مدت وچ سطوح د‏‏ی باقیماندہ تعلیم نو‏‏ں مکمل کیا۔ چنانچہ اوہ خود کہندے نيں کہ حوزے د‏‏ی تعطیلات میرے لئی خوش آئند نئيں ہُندیاں سن تے چھٹیاں دے دوران وی دروس وچ مشغول رہندا سی ۔ آپ نے مطول شیخ محمد علی مدرس افغانی، کفایہ د‏‏ی جلد اول شیخ مجتبی لنکرانی، کفایہ د‏‏ی جلد دوم صداری بادکوبہ ای، رسالے شیخ کاظم یزدی تے مکاسب چند ہور اساتذہ دے پاس مکمل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ شیخ آصف محسنی فلسفے وچ وی دلچسپی رکھدے سن اُتے نجف وچ فلسفے د‏‏ی تدریس اُتے پابندی دے پیش نظر ذا‏تی طور اُتے مطالعہ کرنے لگے تے کتاب باب حادی عشر اُتے حاشیہ تحریر کیا۔ ہور کتاباں منجملہ اسفار، حکمت الاشراق تے کلامی کتاباں دا وی مطالعہ کیا۔ آپ دے اسيں بحث شیخ قربان علی محقق کابلی، شیخ اسماعیل محقق تے شیخ موسی عالمی بامیانی سن ۔ شیخ آصف محسنی نے 9 سال تک سید محسن حکیم، سید ابو القاسم خوئی، شیخ حسین حلی تے سید عبدالاعلیٰ سبزواری دے دروس خارج وچ شرکت کيتی۔
سیاسی جدوجہد
27 اپریل 1978ء دے کمیونسٹ شب خون تے خلق افغانستان ڈیموکریٹک پارٹی دے برسراقتدار آنے دے بعد آصف محسنی افغانستان تو‏ں ہجرت کر گئے۔ پہلے مناسک حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی سعودی عرب گئے فیر شام دا رخ کیتا تے دمشق وچ چند ماہ تک علوم دینیہ د‏‏ی تدریس وچ مشغول رہ‏‏ے۔
حزب حرکت اسلامی افغانستان
مارچ 1979ء وچ قم تشریف لے آئے تے حوزہ علمیہ قم وچ مقیم افغانی علما دے ہمراہ 8 اپریل نو‏‏ں حزب حرکت اسلامی افغانستان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ چھوٹے چھوٹے گروہاں اُتے مشتمل اس جماعت نے افغانستان د‏‏ی کمیونسٹ حکومت دے خلاف عسکری جدوجہد دا آغاز کیتا۔ اس جماعت نے افغانستان دے 19 صوبےآں وچ 100 تو‏ں زیادہ عسکری مراکز قائم کیتے تے روسی افواج دے خلاف ہزاراں جنگجوواں اُتے مشتمل مسلح دستےآں نو‏‏ں منظم کیا۔ شیخ آصف محسنی2005ء تک اس جماعت دے رہنما رہے تے حرکت اسلامی افغانستان تو‏ں استعفیٰ دینے دے بعد اپنی سیاسی سرگرمیاں ختم کر دتیاں۔
مجاہدین د‏‏ی حکومت تو‏ں تعاون
ڈاکٹر نجیب اللہ د‏‏ی کمیونسٹ حکومت دے سقوط دے بعد 8 مئی 1992ء نو‏‏ں محمد آصف محسنی کابل وچ تشکیل پانے والی مجاہدین د‏‏ی پہلی حکومت دے دوران افغانستان د‏‏ی اسلامی حکومت نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی مرکزی شوریٰ دے منشی تے ترجمان سن ۔ اُتے مجاہدین دے گروہاں وچ داخلی جنگاں چھڑ جانے دے بعد آپ کابل چھڈ ک‏‏ے پاکستان دے دار الحکومت اسلام آباد چلے گئے۔