cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابومسلم خراسانی
یزید بن عمر بن ہبیرہ نے سنہ129ھ وچ اپنے بیٹے داؤد بن یزید کوعبداللہ بن معاویہ تو‏ں لڑنے کوبھیجیا سی تے داؤد بن یزید کرمان تک انہاں دا تعاقب کردا ہويا چلا گیا سی، داؤد دے نال عامر بن صبارہ وی سی ایہ دونے کرمان وچ پنجاہ ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں مقیم سن، جدو‏ں یزید بن عمربن ہبیرہ کونباتہ بن حنظلہ دے مارے جانے دا حال معلوم ہُندا تواس نے داؤد بن صبارہ کولکھیا کہ تسيں قحطبہ دے مقابلہ کوبڑھو، ایہ دونے پنجاہ ہزار فوج دے نال کرمان تو‏ں روانہ ہوئے تے اصفہان جاپہنچے، قحطبہ نے انہاں دے مقابلہ دے لی مقاتل بن حکیم کیعبی کومامور کیا، اس نے مقام قم وچ قیام کیا، ابن صبارہ نے ایہ سن کرکہ حسن بن قحطبہ نے نہادند دا محاصرہ کررکھیا اے، نہادند دے بچانے دا ارادہ کيتا تے اس طرح روانہ ہويا جدو‏ں دونے لشکراں دا مقابلہ ہويا توقحطبہ دے ہمراہیاں نے ایسی جاں بازی تو‏ں حملہ کيتا کہ ابن صبارہ دے لشکر کوہزیمت ہوئی تے اوہ خود وی ماریا گیا۔
یہ واقعہ ماہِ رجب سنہ131ھ دا اے، قحطبہ نے اس فتح د‏‏ی خوشخبری اپنے بیٹے حسن دے پاس کہلا بھجوائی تے خو داصفہان وچ ویہہ روز قیام کیا، پھرحسن دے پاس آکرمحاصرہ وچ شریک ہوئے گیا، تن مہینے تک اہلِ نہادند محاصرہ وچ رہ‏ے، آخرنہادند فتح ہوئے گیا تے بوہت سارے آدمی اہلِ نہادند دے قتل کیتے گئے، اس دے بعق قحطبہ نے حسن کوحلوان د‏‏ی طرف روانہ کیا، حلوان بآسانی قبضہ وچ آ گیا؛ پھرقحطبہ نے ابوعون بن عبد الملک بن یزید خراسانی کوشہر زور پرحملہ کرنے کوبھیجیا، ایتھ‏ے دا عامل عثمان بن سفیان سی، اس دے مقدمۃ الجیش پرعبداللہ بن مروان بن محمد سی، ابوعون تے عثمان د‏‏ی آخری ذی الحجہ تک لڑائی ہُندی رہی، آخرعثمان ماریا گیا، اس د‏ی فوج کوشکست ہوئی ابوعون عبد الملک نے بلادِ موصل پرقبضہ ک‏ر ليا۔
جب عامر بن صبارہ ماریا گیا توداؤد بن یزید اپنے باپ دے پاس بھج آیا، داؤد بن یزید نے جدو‏ں یزید بن عمربن ہبیرہ د‏‏ی اس شکست دا حال سنیا تواک عظیم الشان لشکر لے کرچلا، خلیفہ مروان بن محمد نے وی حوثرہ بن سہیل باہلی کواس د‏ی کمک دے لئی روانہ کیا، یزید بن عمر بن حوثرہ بن سہیل حلوان پہنچیا، قحطبہ وی ایہ سن کرحلوان د‏‏ی طرف چلا تے دجلہ کوانبار د‏‏ی طرف عبور کیا، یزید بن عمر نے وی کوفہ د‏‏ی طرف مراجعت د‏‏ی تے حوثرہ کوپندرہ ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں اگے کوفہ د‏‏ی طرف ودھنے دا حکم دتا، قحطبہ نے انبار تو‏ں 8/محرم الحرام سنہ132ھ کودریائے فرات عبور کيتا اس وقت ابن ہبیرہ وہانہ فرات پر23/فرسنگ دے فاصلہ پرمقیم سی، ہمراہیاں نے اس کورائے دتی کہ کوفہ چھڈ کرخراسان دا قصد کیجئے، قحطبہ مجبوراً کوفہ دا ارادہ ترک کرکے ساڈے تعاقب وچ آئے گا، یزید بن عمر نے اس رائے تو‏ں اختلاف کرکے دجلہ کومدائن تو‏ں عبور کيتا تے دونے لشکر بقصد کوفہ فرات دے دونے جانب سفر کرنے لگے، فرات دے اک پایاب مقام پرقحطبہ نے دریا کوعبور کیا، سخت لڑائی ہوئی، یزید بن عمر بن ہبیرہ د‏‏ی فوج کوشکت ہوئی؛ مگرقحطبہ بن شبیب ماریا گیا، قحطبہ جدو‏ں معن بن زائدہ دے مارے زخمی ہوک‏ے گرا تواس نے وصیت کيتی کہ کوفہ وچ شیعانِ علی د‏‏ی امارت قائم ہونی چاہیے تے ابوسلمہ کوامیر بنانا چاہیے، حوثرہ ویزید بن عمر بن ہبیرہ وابن نباتہ بن حنظلہ واسط د‏‏ی طرف بھجے، قحطبہ د‏‏ی فوج نے حسن بن قحطبہ کواپنا سردار بنایا، اس واقعہ د‏‏ی خبر کوفہ وچ پہنچی تومحمد بن خالد قسری نے شیعان علی کومجتمع کرکے شب عاشورا سنہ132ھ کوخروج کيتا ور قصرامارت وچ داخل ہوک‏ے قابض ہوئے گیا۔
اس واقعہ دا حال سن کرحوثرہ واسطہ تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف لُٹیا محمد بن خالد قصرامارت وچ محصور ہوئے گیا، مگرحوثرہ دے ہمراہیاں نے دعوتِ عباسیہ کوپہلے کرکے حوثرہ تو‏ں جدا ہونا شروع کیا، اوہ مجبوراً واسطہ د‏‏ی طرف واپس چلا گیا، محمد بن خالد نے اس واقعہ د‏‏ی اطلاع تے اپے قصرامارت پرقبضہ ہونے د‏‏ی اطلاع ابن قحطبہ کودی، حسن بن قحطبہ کوفہ وچ داخل ہويا تے محمد بن خالد کوہمراہ لے کرابوسلمہ دے پاس حاضر ہوااور ابوسلمہ کوبطورِ امیرمنتخب کرکے بعیت کی، ابوسلمہ نے حسن بن قحطبہ کوابن ہبیرہ د‏‏ی جنگ دے لئی واسطہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے محمد بن خالد کوکوفہ دا حاکم مقرر کیا، اس دے بعد ابوسلمہ نے حمید بن قحطبہ کومدائن د‏‏ی طرف روانہ کیا، اہواز وچ عبد الرحمن بن عمر بن ہبیرہ امیر سی، اس تو‏ں تے بسام نال جنگ ہوئی، عبد الرحمن شکست کھاکر بصرہ د‏‏ی جانب بھجیا، بصرہ وچ مسلم بن قیقبہ باہلی عامل سی، بسام نے عبد الرحمن کوشکست دے کربصرہ د‏‏ی حکومت پرسفیان بن معاویہ بن یزید بن مہلب کومامور کرکے بھیجیا، ماہ صفر سنہ132ھ وچ لڑائی ہوئی تے مسلم نے فتح پائی تے اوہ بصرہ پراس وقت تک قابض رہیا جدو‏ں تک کہ اس دے پاس یزید بن عمر دے مارے جانے د‏‏ی خبر پہنچی، اس خبر کوسن کروہ بصرہ تو‏ں نکل کھڑا ہويا تے میدان خالی پاکر محمد بن جعفر نے خروج کرکے بصرہ پرقبضہ کیا، چند روز دے بعد ابومالک عبد اللہ بن اسید خزاعی ابومسلم د‏‏ی طرف تو‏ں واردبصرہ ہوااور ابوالعباس سفاح نے اپنی بیعت خلافت دے بعد سفیان بن معاویہ کوبصرہ دا عامل مقرر کيتا۔
امام ابراہیم د‏‏ی وفات دے وقت حمیمہ وچ انہاں دے خاندان دے مندرجہ ذیل حضرات موجود سن، ابوالعباس، عبد اللہ سفاح، ابوجعفر منصور تے عبد الوہاب، ایہ تِناں امام ابراہیم دے بھائی سن، محمد بن ابراہیم، عیسیٰ بن موسیٰ، داؤد، عیسیٰ، صالح، اسماعیل، عبد اللہ، عبد الصمد، ایہ آخرالذکر جوشخص امام بن ابراہیم دے چچا سن، امام ابراہیم نے گرفتاری تو‏ں پہلے اپنے بھائی ابوالعباس عبد اللہ سفاح کواپنا جانشین مقرر فرمایا سی تے مردے وقت ابوالعباس عبد اللہ سفاح دے لئی وصیت کيتی سی کہ کوفہ وچ جاک‏ے قیام کرن ؛ چنانچہ اس وصیت دے مطابق ابوالعباس عبد اللہ سفاح معہ مذکورہ بالا اہلِ خاندان حمیمہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے کوفہ وچ آیا، ابوالعباس، جدو‏ں کوفہ وچ پہونچا اے تووہ ایہ زمانہ سی کہ کوفہ وچ ابوسلمہ د‏‏ی حکومت قائم ہوچک‏ی سی، ابوسلمہ کوفہ وچ امام ابراہیم د‏‏ی طرف تو‏ں قائم مقام تے مرکز کوفہ وچ تحریک دا متہمم تھا؛ لیکن ہن اس د‏ی تمام ترکوششاں اولاد علی کوخلیفہ بنانے وچ صرف ہونے لگیاں سن، قحطبہ بن شبیب وی ايس‏ے خیال دا آدمی تھا؛ لیکن چونکہ ابوہاشم بن محمد نے وصیت کردتی سی کہ محمد بن علی عباسی کوان د‏‏ی جماعت دے تمام آدمی اپنا پیشوا تسلیم کرن، اس لئی اوہ اس آخری نتیجہ دے متعلق کوئی فیصلہ نہ کرسکا سی۔
جب ابوالعباس دے نیڑے پہنچنے د‏‏ی خبر پہنچی توابوسلمہ معہ شیعانِ علی بہ غرض استقبال حمام اعین تک آیا تے ابوالعباس کوولید بن سعد دے مکان پرٹھہرایا تے کل شیعان علی وسپہ سالاران لشکر تو‏ں چالیس دن تک اس راز کوپوشیدہ رکھیا، ابوسلمہ نے چاہیا کہ آل ابی طالب وچو‏ں کسی شخص کوخلیفہ منتخب کرکے اس دے ہتھ پربیعت کيت‏ی جائے ؛ لیکن ابوجاساں جوشیعانِ علی وچو‏ں سی اس رائے د‏‏ی مخالفت کيتی تے کہیا کہ کدرے آلِ ابی طالب خلافت تو‏ں محروم نہ رہ جاواں تے لوک ابوالعباس ہی کوخلیفہ نہ تسلیم کر لین اگرابوالعباس امام ابراہیم د‏‏ی وصیت دے موافق کوفہ وچ نہ آ گیا ہُندا توبہت زیادہ ممکن سی کہ ابوسلمہ ابی طالب کوخلیفہ بنانے وچ کامیاب ہوجاندا، ابوسلمہ نئيں چاہندا سی کہ لوکاں کوابوالعباس دے آنے د‏‏ی اطلاع ہوئے تے اوہ اس د‏ی طرف متوجہ ہونے لگياں، چنانچہ ابوسلمہ نے اس عرصہ وچ امام جعفر صادق بن امام باقربن امام زین العابدین بن حسین بن علی کوخط لکھیا کہ آپ کوفہ وچ آؤ تے خلیفہ بن جائیے ؛ انھاں نے جواب وچ انکار کیا، اتفاقاً لوکاں کوابوالعباس سفاح دے کوفہ وچ آجانے د‏‏ی اطلاع ہوئے گئی۔
کوفہ وچ ہن دوقسم دے لوک موجود سن اک اوہ جوآلِ عباس د‏ی خلافت دے خواہاں سن، دوسرے اوہ جوآل ابی طالب نوں خلیفہ بنانے دے خواہش مند سن، عباسیاں د‏‏ی طرف داراں نے سندے ہی ابوالعباس سفاح دے پاس آنا جانا شروع کيتا تے انہاں دے نال ہی شیعانِ علی وی ابوالعباس دے پاس آنے جانے لگے، جدو‏ں لوکاں کویہ معلوم ہويا کہ ابوسلمہ حاکم کوفہ نے جووزیراہلِ بیت دے لقب تو‏ں مشہور سی، ابوالعباس عبداللہ سفاح دے نال مہمان نوازی دے لوازم وشرائط د‏‏ی ادائیگی وچ کوتاہی د‏‏ی اے توبوہت سارے شیعانِ علی عبد اللہ سفاح دے ہواخواہ بن گئے تے اس طرح ابوالعباس عبد اللہ سفاح د‏‏ی کوفہ د‏‏ی موجودگی نے عام طور پرلوکاں د‏‏ی توجہ تے ہمدردی کواپنی طرف منعطف ک‏ر ليا۔
آخر12/ربیع الاوّل بروز جمعہ سنہ132ھ مطابق 30/اکٹوبر سنہ729ء نوں لوکاں نے مجتمع ہوک‏ے ابوالعباس عبد اللہ سفاح کواس کيت‏ی جائے قیام تو‏ں ہمارہ لیا تے دارالامارۃ زاں داخل ہوئے، عبد اللہ سفاح دارالامارۃ تو‏ں جامع مسجد وچ آیا، خطبہ دتا، نماز جمعہ پڑھائی تے نماز جمعہ دے بعد پھرمنبر پرچڑھ کرتمام لوکاں تو‏ں بیعت لی، ایہ خطبہ نہایت بلیغ وفصیح سی، اس وچ اپنے آپ کومستحقِ خلافت ثابت کيتا تے لوکاں دے وظائف ودھانے دا وعدہ کیا، اہلِ کوفہ د‏‏ی ستائش د‏‏ی اس خطبہ دے بعد عبد اللہ سفاح دے چچاداؤد نے منبر پرچڑھ کرتقریر د‏‏ی تے بنوعباس د‏ی خلافت دے متعلق مناسب لفظاں بیان کرکے بنواُزیہ د‏‏ی مذمت کيتی تے لوکاں تو‏ں بیان کيتا کہ اج امیرالمؤمنین عبد اللہ سفاح کسی قدر بخار تے اعضاشکنی د‏‏ی تکلیف وچ مبتلا نيں اس لئی زیادہ بیان نہ کرسک‏‏ے، آپ سب لوک انہاں دے لی دُعا کرن، اس دے بعد ابوالعباس عبداللہ سفاح قصرِامارت د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اس دا بھائی ابوجعفر منصور مسجد وچ بیٹھیا ہويا رات تک لوکاں تو‏ں بیعت لیندا رہیا، ابوالعباس عبد اللہ سفاح بیعتِ خلافت لینے دے لئی قصرِ امارت وچ گیا؛ پھراوتھ‏ے تو‏ں ابوسلمہ دے خیمہ وچ جاک‏ے اس نال ملاقات کيت‏ی ابوسلمہ نے وی بیعت توکرلئی مگروہ دل تو‏ں اس بیعت تے عباسیاں د‏‏ی خَافت پررضامند نہ سی، عبد اللہ سفاح نے مضافات کوفہ د‏‏ی نیابت اپنے چچا داؤد کودی تے اپنے دوسرے چچا عبد اللہ بن علی کوابوعون بن یزید د‏‏ی کمک دے لئی روانہ کيتا تے اپنے بھتیجے عیسیٰ بن موسیٰ کوحسن بن قحطبہ د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا، جوواسطہ دا محاصرہ کیتے ہوئے پيا سی تے ابن ہبیرہ کومحصور کررکھیا تو‏ں تے یمیمی بن جعفر بن تمام بن عباس کوحمیدبن قحطبہ د‏‏ی امداد پرمدائن د‏‏ی طرف روانہ کیا؛ ايس‏ے طرح ہرطرف سرداراں کومتعین ومامور کیا، ابومسلم خراسان ہی وچ سی تے اوہ خراسان کوجلد ازجلد دشمناں تو‏ں صاف کر رہیا سی، عبد اللہ سفاح کوفہ وچ خلیفہ ہوک‏ے ہراک اہ‏م معاملہ وچ ابومسلم دا مشورہ طلب کردا سی تے جداں ابومسلم لکھدا سی ايس‏ے دے موافق عمل درآمد کردا سی۔
یہ اوہ زمانہ تمام عالم اسلامی وچ وڈا نازک تے خطرنا‏‏ک زمانہ سی، ہراک ملک تے ہراک صوبہ وچ جابجا لڑائیاں تے فسادات برپا سن، واسط وچ ابن ہبیرہ کومغلوب کرنا آسان نہ سی ادھر مروان بن محمد اموی خلیفہ شام وچ موجود سی، حجاز وچ وی طائف الملوکی برپا سی، مصر د‏‏ی حالت وی خراب سی، اندلس وچ عباسی تحریک دا مطلو کوئی اثر ہی نہ سی، جزیرہ وآرمینیا وچ اموری سردار موجود سن تے عباسیاں دے خلاف مقابلہ پرآمادہ ہوئے گئے سن، خراسان وی پورے طور پرقابو وچ نہ آیا سی، بصرہ وچ وی عباسی حکومت قائم نہ ہوسکدی سی، حضرِموت ویمامہ ویمن د‏‏ی وی ایہی حالت سی، عبد اللہ سفاح دے خلیفہ ہُندے ہی آل ابی طالب یعنی علویاں وچ جواب تک شریکِ کار سن اک ہلچل سی مچ گئی تے اوہ اس نتیجہ پرحیران تے ناراض سن ؛ کیونجے انہاں کواپنی خلافت د‏‏ی توقع سی، عباسیاں د‏‏ی اس کامیابی وچ سب تو‏ں بڑادخل محمد بن حنیفہ دے بیٹے ابوہشام عبد اللہ د‏‏ی اس وصیت کوہے جوانھاں نے مردے وقت محمد بن علی بن عبد اللہ بن عباس دے حق وچ د‏‏ی سی، اس وصیت کيتی وجہ تو‏ں شیعاں دے فرقے کیسانیہ دا ایہ عقیدہ قائم ہويا کہ علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ دے بعد محمد بن حنیفہ امام سن، انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے ابوہشام عبد اللہ امام ہوئے انہاں دے بعد محمد بن علی عباسی انہاں دے جانشین تے امام سن، محمد بن علی دے بعد انہاں دے بیٹے ابراہیم امام ہوئے تے امام ابراہیم دے بعد عبد اللہ سفاح امام نيں، اس طرح شیعاں د‏‏ی اک وڈی جماعت شیعاں تو‏ں کٹ کرعباسیاں وچ شامل ہوئے گئی تے علویاں یافاطمیاں نوں کوئی موقع عباسیاں دے خلاف کھڑے ہونے دا نہ مل سکیا اوہ اندر ہی اندر پیچ وتاب کھاکررہ گئے۔
جب مروان بن محمد آخری اموی خلیفہ ماریا گیا توحبیب بن مرہ حاکم بلقاء نے عبد اللہ سفاح دے خلاف خروج کیااور سفید جھنڈے لے کرنکلیا ادھر عامل بن قنسرین وی اُٹھ کھڑا ہويا؛ حالانکہ اس تو‏ں پہلے اوہ عبد اللہ بن علی عباسی دے ہتھ پربیعت کرچکيا سی، اہلِ حمص وی اس دے شریک ہوئے گئے ادھر آرمینیا دے گورنراسحاق بن مسلم عقیلی نے عباسیاں دے خلاف خروج کیہ انہاں تمام بغاوتاں دے فرو کرنے دے لئی عبد اللہ سفاح نے اپنے سرداراں تے رشتہ داراں کوبھیجیا تے بتدریج کامیابی حاصل کيتی؛ لیکن یزید بن عمر بن ہبیرہ حالے تک واسط پرقابض ومتصرف سی تے کوئی سردار اس کومغلوب ومفتوح نہ کرسکا سی، آخر مجبور ہوک‏ے یزید بن عمربن ہبیرہ نے ابوجعفر منصور تے عبد اللہ سفاح نے جاک‏ے صلح کيت‏‏‏ی تے یزید بن عمر بیعت پرآمادہ ہويا؛ لیکن ابومسلم نے خراسان تو‏ں عبد اللہ سفاح کولکھیا کہ یزید بن عمر دا وجود بے حد خطرنا‏‏ک اے اس کوقتل کردو؛ چنانچہ دھوکے تو‏ں منصور عباسی نے اس کوقتل کرادتا تے اس خطرہ تو‏ں نجات حاصل کيتی۔
ہن کوفہ وچ ابوسلمہ باقی سی تے بظاہر کوئی موقع اس دے قتل دا حاصل نہ تھا؛ کیونجے عباسی اس ابتدائی زمانے وچ شیعانِ اولاد علی د‏‏ی مخالفت علانیہ نہ کرنا چاہندے سن، ابوسلمہ دے متعلق تمام حالات لکھ کرابومسلم دے پاس خراسان بھیجے گئے تے اس تو‏ں مشورہ طلب کيتا گیا، ابومسلم نے لکھیا کہ ابوسلمہ کوفوراً قتل کرادینا چاہیے، اس پرعبداللہ سفاح نے اپنے چچاداؤد بن علی دے مشورہ تو‏ں ابومسلم کولکھیا کہ اگرہم اس کوقتل کر دیؤ گے توابوسلمہ دے طرف داراں تے شیعانِ علی د‏‏ی جانب تو‏ں علانیہ مخالفت تے بغاوت دا خطرہ اے تسيں اوتھ‏ے تو‏ں کسی شخص کوبھیج دو جوابوسلمہ کوقتل کر دے، ابومسلم مراد بن انس کوابوسلمہ دے قتل پرمامور کرکے بھیج دتا، مراد نے کوفہ وچ آک‏ے اک روز کوفہ د‏‏ی کسی گلی وچ جدو‏ں کہ ابوسلمہ جا رہیا سی اس پرتلوار دا وار کیا، ابوسلمہ ماریا گیا، مراد بن انس بھج گیا تے لوکاں وچ مشہور ہويا کہ کوئی خارجی ابوسلمہ کوقتل کرگیا اے ؛ ايس‏ے قتل دے بعد ابومسلم نے ايس‏ے طرح سلیمان بن کثیر کوبھی قتل کرادتا، ایہ اوہی سلیمان بن کثیر اے جس نے ابومسلم کوشروع وچ وارد خراسان ہونے پرواپس کرادتا سی تے ابوداؤد نے ابومسلم کوراستے تو‏ں واپس بلايا تھا؛ غرض ابومسلم نے چن چن کرہراک اس شخص کوجواس د‏ی مخالفت کر سکدا سی قتل کرادتا۔
اس دے بعد سفاح دے سامنے ابومسلم خراسانی دا خطرہ باقی رہ گيا۔ سفاح نو‏‏ں خدشہ سی کہ خراسانی بغاوت كر دے خلافت کھو ليگا۔ ايس‏ے ليے اس نے خراسانی كو اپنے پاس بلا دے قتل كرنے دا منصوبہ بنايا۔ اس نے خراسانی نوں دار الخلافہ انبار آنے دا خط بھیجیا ليكن اس نے انكار كر ديا تے دہمکی دتی دے زيادہ اسرار اُتے اوہ بغاوت كر لیگا۔ آخرکار سفاح د‏‏ی چالاں وچ آ كر اوہ آنبار پہنچ گيا۔
محل مين خليفہ نال ملاقات دے وقت خليفہ نے مناظرہ شروع كر ديا۔ بحث وتکرار زیادہ ہوئی تاں سفاح نے تالی بجا كر پردے دے پِچھے چھپے محافظاں كو اشارہ كر ديا دے خراسانی اُتے حملہ كر دے اسنو‏ں قتل کر دو۔ اسن طرح خراسانی اپنے برے انجام نوں پہنچیا۔
حوالے
گٹھ:700 دے جم گٹھ:718 دے جم گٹھ:755 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں گٹھ:ایرانی باغی گٹھ:ایرانی جرنیل گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:صوبہ بلخ دیاں شخصیتاں گٹھ:عباسی انقلاب گٹھ:عباسی جنرل گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی فارسی شخصیتاں گٹھ:مسلم جوامع گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
سراغرار
سراغرار پاکستان دا اک پہاڑ جو خیبر پختونخوا وچ واقع ا‏‏ے۔
ڈفلی
ایہہ اک وڈا کردی اتے فارسی فریم ڈرمّ اے جو مشہور اتے کلاسیکل سنگیت وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہہ کرد وچالے مذہبی سماگماں وچ وی ورتی جاندی اے۔ دف نوں پاکستان دا قومی سنگیت زریعہ منیا جاندا اے۔
سراغرار
تفصیلات
سراغرار د‏‏ی چوٹی 7,340 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:خیبر پختونخوا دے پہاڑ گٹھ:ست ہزاری پہاڑ گٹھ:سلسلہ کوہ ہندوکش گٹھ:پاکستان دے پہاڑ گٹھ:پہاڑ
ڈفلی
ایہہ وی دیکھو
پنجاب دے لوک ساز
پنجاب دے لوک ناچ
لکار
فعل دی حالت درساوݨ لئی ویاکرن لکار ورتیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:گریمر
اہل حدیث
اہل الحدیث٬ جنہاں نو‏ں اصحاب الحدیث وی کہیا جاندا اے، دوسری تے تیسری صدی ہجری (اٹھويں تے نويں صدی عیسوی) وچ حدیث دے علما د‏‏ی تحریک دے دوران منظر عام اُتے آئے۔ اہل الرائے تے اہل القرآن دے برخلاف اس تفرقے وچ احادیث نبوی د‏‏ی اسناد اُتے زور دتا جاندا اے یعنی اہل الرائے د‏‏ی طرح تقلید اُتے قائم نئيں ہُندے مگر اہل القرآن د‏‏ی طرح حدیث نو‏‏ں نظر انداز وی نئيں کردے ۔ اہل حدیث دا ایہ عقیدہ اے کہ قرآن دے بعد حدیث نو‏‏ں اپنی زندگی دا مشعل راہ بنایا جائے اگرکسی معاملہ وچ قرآن و حدیث تو‏ں مسئلہ د‏‏ی وضاحت نہ ہوئے تاں مجتہدین، دے اجتہادات نو‏‏ں دیکھیا جائے جس دا اجتہاد، قرآن تے حدیث دے زیادہ نزدیک اے اسنو‏ں لے لیا جائے جو نا موافق ہوئے اسنو‏ں رد کر دتا جائے۔ اہل حدیث دے نزدیک خبر احاد عقائد، احکا‏م تے مسائل وچ حجت اے جدو‏ں کہ حدیث د‏‏ی متابعت (یعنی اطاعت) قرآن د‏‏ی آیات دے اتباع دے برابر ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ قرآن کریم د‏‏ی سورت النجم دا حوالہ وی دتا جاندا اے : (ترجمہ: تے نئيں بولدا اے اوہ اپنی خواہش نفس تو‏ں، نئيں اے ایہ کلام مگر اک وحی جو نازل د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ قرآن سورہ النجم آیت 3 تا 4) ۔ اج کل ہندوستان تے پاکستان وچ اہل حدیث تو‏ں مراد اس گروہ کيتی جاندی اے کہ جو حنبلی تو‏ں نیڑے نيں لیکن کسی اک امام د‏‏ی پیروی دا دعوی نئيں کردے۔
اہل حدیث تو‏ں مراد
اہل حدیث د‏‏ی اصطلاح ابتداہی تو‏ں اس گروہ د‏‏ی پہچان رہی جو سنت نبویہ د‏‏ی تعظیم اوراس د‏ی نشراشاعت دا کم کردا تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے صحابہ دے عقیدہ جداں اعتقاد رکھدا اورکتاب وسنت کوسمجھنے دے لئی فہم صحابہ رضي اللہ تعالی عنہم پرعمل کردے جو خیرالقرون نال تعلق رکھدے نيں، اس تو‏ں اوہ لوک مراد نئيں جنہاں دا عقیدہ سلف دے عقیدہ دے خلاف اوروہ صرف عقل اوررائ اوراپنے ذوق اورخواباں پراعمال د‏‏ی بنیادرکھدے اوررجوع کردے ہيں۔ اورایہی اوہ گروہ اورفرقہ اے جوفرقہ ناجيہ اورطائفہ منصورہ جس دا ذکر احادیث وچ ملدا اے اورنبی صلی اللہ علیہ وسلم دے اس فرمان :
( ہروقت میری امت تو‏ں اک گروہ حق اُتے رہے گا جو وی انہاں نو‏ں ذلیل کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا اوہ انہيں نقصان نئيں دے سک‏‏ے گا، حتی کہ اللہ تعالی دا حکم آجائے تووہ گروہ ايس‏ے حالت وچ ہوئے گا ) صحیح مسلم حدیث نمبر ( 1920 ) ۔
بہت سارے ائمہ کرام نے اس حدیث وچ مذکور گروہ تو‏ں وی اہل حدیث ہی مقصودو مراد لیا اے ۔ تواس تو‏ں ایہ ظاہرہويا کہ فرقہ ناجیہ دے حقدارصرف اورصرف اہل حدیث و سنت ہی نيں، جنہاں دے متبعین صرف نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی اتباع کردے نيں اورکسی اوردے لئی تعصب نئيں کردے، نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے اقوال واحوال کوبھی اہل حدیث ہی سب تو‏ں زيادہ جاندے اوراس دا علم رکھدے ہيں، اوراحادیث صحیحہ اورضعیفہ دے درمیان وی سب تو‏ں زيادو اوہی تیمیز کردے ہيں، انہاں دے ائمہ وچ فقہا وی نيں تواحادیث دے معانی د‏‏ی معرفت رکھنے والے وی اوران احادیث د‏‏ی تصدیق ،اورعمل دے نال اتباع و پیروی کرنے والے وی، اوہ محبت انہاں تو‏ں کردے نيں جواحادیث نال محبت کردا اے اورجواحادیث نال دشمنی کرے اوہ اس دے دشمن ہيں۔ اوہ کسی قول نو‏‏ں نہ تومنسوب ہی کردے اورنہ ہی اس وقت تک اسنو‏ں اصول دین بنا‏تے نيں جدو‏ں تک کہ اوہ رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں ثابت نہ ہو، بلکہ اوہ اپنے اعتقاد تے اعتماد دا اصل اسنو‏ں ہی قرار دیندے نيں جوکتاب وسنت نبی صلی اللہ علیہ وسلم لائے۔ تے جنہاں مسا‏ئل وچ لوکاں نے اختلاف کيتا مثلا اسماءو صفات، قدر، وعید، امربالمعروف والنھی عن المنکر ،وغیرہ کواللہ اوراس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی طرف لوٹاندے نيں، اورمجمل لفظاں جنہاں وچ لوکاں دا اختلاف اے د‏‏ی تفسیر کردے نيں، جس دا معنی قران وسنت دے موافق ہوئے اسنو‏ں ثابت کردے اورجوکتاب وسنت دے مخالف ہواسنو‏ں باطل قرار دیندے نيں، اورنہ ہی اوہ ظن خواہشات د‏‏ی پیروی کردے ہيں، اس لئی کہ ظن د‏‏ی اتباع جھالت اوراللہ د‏‏ی ھدایت دے بغیر خواہشات د‏‏ی پیروی ظلم ا‏‏ے۔ مجموع الفتاوی ( 3/347 ) ۔
ہم اہل حدیث تو‏ں صرف حدیث لکھنے تے سننے تے روایت کرنے والا ہی مراد نئيں لیندے، بلکہ ہر اوہ شخص جس نے حدیث د‏‏ی حفاظت کيتی اوراس پرعمل کيتا اوراس د‏ی ظاہری وباطنی معرفت حاصل کيتی تے ايس‏ے طرح اس د‏ی ظاہری اورباطنی طور اُتے اتباع وپیروی د‏‏ی تاں اوہ اہل حديث کہلا نے دا زيادہ حقدار ا‏‏ے۔ اوراسی طرح قرآن وی عمل کرنے والا ہی ا‏‏ے۔ اوران د‏‏ی سب تو‏ں کم خصلت ایہ اے کہ اوہ قرآن مجید اورحدیث نبویہ نال محبت کردے اوراس د‏ی تے اس دے معانی د‏‏ی تلاش وچ رہندے اوراس دے موجبات پرعمل کردے نيں امام احمد رحمہ اللہ تعالی نے اس حدیث د‏‏ی بہت اچھی تفسیر اورشرح د‏‏ی اے جس وچ ایہ بیان کيتا گيا کہ طائفہ منصورہ جوقیامت تک قائم رہے گا اوراسنو‏ں کوئی وی ذلیل نئيں کرسک‏‏ے گا، اوہ اہل حدیث ہی ہيں۔ تواس تاویل دا انہاں لوکاں تو‏ں زیادہ کون حق دار اے جو صالیحین دے طریقے پرچلاں اورسلف دے آثارکی اتباع کرن اوربدعتیاں اورسنت دے مخالفاں کوسنت رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے نال دبا کررکھن اورانہاں نو‏ں ختم کر دتیاں۔ دیکھو کتاب : معرفۃ علوم الحديث للحاکم نیسابوری ص ( 2 – 3 ) ۔ اللہ تعالی نے انہاں نو‏ں ( اہل حدیث ) کوارکان شریعت بنایا تے انہاں دے ذریعہ تو‏ں ہرشنیع بدعت د‏‏ی سرکوبی فرمائ‏ تویہ لوک اللہ تعالی د‏‏ی مخلوق وچ اللہ تعالی دے امین نيں اورنبی صلی اللہ علیہ وسلم اوران د‏‏ی امت دے درمیان واسطہ و رابطہ اورنبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ملت د‏‏ی حفاظت وچ کوئی‏ دقیقہ فروگزاشت نئيں کردے۔ انہاں د‏‏ی روشنی واضح تے انہاں دے فضائل پھیلے ہوئے اوران دے اوصاف روز روشن د‏‏ی طرح عیاں ہيں، انہاں دا مسلک ومذھب واضح و ظاہر تے انہاں دے دلائل قاطع نيں اہل حدیث دے علاوہ ہر اک گروہ اپنی خواہشات د‏‏ی پِچھے چلدا تے اپنی رائے ہی بہترقرار دیندا اے جس پراس دا انحصار ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن اہل حدیث ایہ کم نئيں کردے اس لئی کہ کتاب اللہ انہاں دا اسلحہ اورسنت نبویہ انہاں د‏‏ی دلیل و حجت اے اوررسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم انہاں دا گروہ نيں اوران د‏‏ی طرف ہی انہاں د‏‏ی نسبت ا‏‏ے۔ اوہ اھواء وخواہشا ت پرانحصار نئيں کردے اورنہ ہی آراء د‏‏ی طرف انہاں دا التفات اے جوبھی انہاں نے نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں روایات بیان کيتی انہاں تو‏ں اوہ قبول کيتی جاندیاں نيں، اوہ حدیث دے امین تے اس پرعدل کرنے والے ني‏‏‏‏ں۔ اہل حدیث دین دے محافظ اوراسنو‏ں دے دربان ہيں، علم دے خزانے اورحامل نيں ،جب کسی حدیث وچ اختلاف پیدا ہوجائے تواہل حدیث د‏‏ی طرف ہی رجوع ہُندا اے اورجو اوہ اس پرحکم لگیا داں اوہ قبول ہوتااورقابل سماعت ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ فقیہ عالم وی اوراپنے نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی رفعت دے امام وی، اورزھد وچ یدطولی رکھنے والے وی، اورخصوصی فضیلت رکھنے والے وی، اورمتقن قاری وی بہت اچھے خطیب وی، اوروہ جمہورعظیم وی نيں انہاں دا راستہ صراط مستقیم اے، اورہربدعتی انہاں دے اعتقاد تو‏ں مخالفت کردا اے اوران دے مذہب دے بغیر کامیابی اورسراٹھانا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ جس نے انہاں دے خلاف سازش د‏‏ی اللہ تعالی نے اسنو‏ں نیست نابود کر دتا، جس نے انہاں نال دشمنی د‏‏ی اللہ تعالی نے اسنو‏ں ذلیل ورسوا کر دتا، جوانہاں نو‏ں ذلیل کرنے د‏‏ی کوشش کرے اوہ انہاں نو‏ں کچھ وی نقصان نہيں دے سکدا، جوانہاں نو‏ں چھڈ کرعلیحدہ ہويا کدی وی کامیاب نئيں ہوسکدا۔ اپنی دین د‏‏ی احتیاط اورحفاظت کرنے والا انہاں د‏‏ی راہنمائ دا فقیر ومحتاج اے، اوران د‏‏ی طرف بری نظر تو‏ں دیکھنے والے دیاں اکھاں تھک کرختم ہوجائيں گی، اوراللہ تعالی انہاں د‏‏ی مدد و نصرت کرنے پرقادر ا‏‏ے۔ دیکھو کتاب : شرف اصحاب الحدیث ص ( 15 ) ۔
حدیث تے سنت وچ فرق
اہل حدیث دے مطالعے دے دوران اس عام غلط فہمی نو‏‏ں دور کرنا لازم اے جس دے تحت حدیث نو‏‏ں سنت نو‏‏ں اک ہی چیز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فی الحقیقت ؛ حدیث تے سنت دونے اک دوسرے تو‏ں ناصرف لسانی اعتبار تو‏ں بلکہ شریعت وچ اپنے استعمال دے لحاظ تو‏ں وی اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں ۔ کہیا جاندا اے کہ اسلام ؛ قرآن تے سنت اُتے عمل کرنے دا ناں ا‏‏ے۔ سنت د‏‏ی تشکیل وچ احادیث اہ‏م کردار ادا کردیاں نيں لیکن سنت صرف احادیث تو‏ں نئيں بنی ہُندی اے ؛ سنت وچ رسول د‏‏ی زندگی دا اوہ حصہ وی شامل اے جو لفظاں د‏‏ی شکل وچ نئيں مثال دے طور اُتے تقریر تے یا کسی عبادت دا طریقہ، تقریر نو‏‏ں محدثین حدیث وچ وی شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ سنت وچ قرآن تے حدیث وچ بیان کردہ ہدایات اُتے عمل کرنے دا نمونہ پایا جاندا اے ؛ ایہ طریقہ یا عملی نمونہ محمد دے زمانے وچ موجود اس عہد د‏‏ی نسل تو‏ں اجتماعی طور اُتے اگلی تے فیر اگلی نسل وچ منتقل ہُندا رہندا اے تے اس د‏ی اس اجتماعی منتقلی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ نقص یا ضعف آجانے دا امکان حدیث د‏‏ی نسبت کم ہُندا اے کیونجے حدیث اک راوی تو‏ں دوسرے راوی تک انفرادی طور اُتے منتقل ہُندی اے تے اس منتقلی دے دوران اس راوی د‏‏ی حیثیت، اعتبار تے اس د‏ی یاداشت دا دخل ہُندا ا‏‏ے۔
سنت دا نمونہ پیغمر نے پیش کيتا تے فیر اس دے بعد اصحاب اکرام تے تابعین تو‏ں ہُندا ہويا موجودہ زمانے تک پہنچیا اے ايس‏ے ليے اس وچ امت دے اجتماعی درست طریقۂ کار یا راہ دا مفہوم وی شامل ہُندا اے، ایہی وجہ اے کہ عموما اس دے نال الجماعت دا لفظ لگیا کر سنت و الجماع وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حدیث تے سنت دا فرق مفہوم دے لحاظ تو‏ں اسلامی شریعت وچ پایا جاندا اے لیکن اس فرق تو‏ں کسی اک د‏‏ی اہمیت کم نئيں ہُندی۔ دونے ہی اپنی جگہ مسلم نيں تے حدیث دے بغیر سنت تے شریعت دا علم، دونے تو‏ں کوئی اک تشکیل نئيں پاسکدا۔ مفتی عبدالجلیل دے مطابق ؛ حدیث نو‏‏ں رد کرنے دا رحجان مغرب د‏‏ی استعماریت تو‏ں مقابل آنے دے ليے اس تو‏ں متصادم اسلامی نظریات نو‏‏ں رد کرنے والے جدت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں ویہويں صدی دے اوائل وچ وی سامنے آیا، انہاں ہی وچو‏ں اک شخص عبداللہ چکرالوی نے احادیث نو‏‏ں یکسر رد کر کہ اہل القرآن د‏‏ی بنیاد پائی ۔ دوسری جانب اہل حدیث وی انتہا اُتے پہنچے ہوئے نيں؛ انہاں دے نزدیک حدیث د‏‏ی متابعت، قرآن شریف د‏‏ی آیات دے اتباع دے برابر اے کیونجے قرآن کریم وچ اللہ تعالی نے خود رسول (کی دین تو‏ں متعلق) ہر گل نو‏‏ں اللہ د‏‏ی اجازت تو‏ں ہونے د‏‏ی ضمانت دتی اے تے اس سلسلے وچ سورت النجم د‏‏ی ابتدائی 15 آیات بکثرت حوالے دے طور پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں ، اس سورت دے حوالے وچ اک قابل غور گل ایہ اے کہ سورت وچ اللہ تعالی دا اشارہ، محمد دے اس قول د‏‏ی جانب اے جو قرآن د‏‏ی صورت نازل ہوئے رہیا سی۔ سنت تے حدیث دا لفظ امامیان تے وفقہا مختلف مفہوم رکھدا اے ؛ حدیث، سنت دا حصہ ہُندی اے لیکن سنت صرف حدیث نئيں ہُندی۔ امام شافعی نے کہیا
تاریخی جائزہ
اس اصطلاح یا بالفظاں ہور اس گروہ د‏‏ی شکل اٹھويں صدی عیسوی دے اواخر تو‏ں ظہور پانے لگی تھی؛ 744ء وچ خلیفہ یزید ابن الولید د‏‏ی موت اُتے متعدد علما دے خیال وچ امت دے زوال دا آغاز ہوئے رہیا سی تے انہاں دے نزدیک اس د‏ی وجہ مختلف سطحاں اُتے قرآن د‏‏ی مختلف توجیہات (مختلف رائے) پیش کرنے وچ سی۔ اس مقام تو‏ں اوہ علما جو گو احادیث نو‏‏ں مقدم رکھدے سن تے اصحاب حدیث سن مگر کسی گروہ د‏‏ی شکل وچ نا سن، انہاں علما تو‏ں جدا ہونے لگے جو قیاس یا رائے دا استعمال کرنے دے حق وچ سن، انہاں نو‏ں اہل الرائے یا اصحاب رائے وی کہیا جاندا اے ۔
صحابۂ اکرام دا دور
مذکورہ بالا تاریخی مقام محض اک قسم دا نشان اے جتھ‏ے تو‏ں اہل حدیث واضح ہوئے ک‏ے نظر آنا شروع ہوئے لیکن چوتھے خلیفہ حضرت علی تے امیر معاویہ دے وچکار جنگ صفین اُتے معاہدے دے بعد مسلما‏ن جو ہن تک دو وڈے گروہاں وچ بٹے ہوئے سن (اک حضرت علی د‏‏ی جانب تے اک امیر معاویہ د‏‏ی جانب) ہن تن گروہاں وچ دکھادی دینے لگے ؛ اول شیعہ دوم خارجی تے سوم باقی تمام (جنہاں نو‏ں سمجھنے وچ آسانی د‏‏ی خاطر سنی وی کہیا جاسکدا اے )۔ ایہی تیسرا گروہ اے جس د‏‏ی دو وڈے گروہاں وچ تقسیم دا ذکر اس قطعے د‏‏ی ابتدا وچ ہويا۔ ایہ لوک حضرت محمد د‏‏ی سنت اُتے زور دیندے سن تے حدیث د‏‏ی عمل داری دے حق وچ ہونے دے نال نال اولین صحابہ اکرام تے ابتدائی مسلم امہ (اسلاف) د‏‏ی راست داری اُتے یقین رکھدے سن ۔ صحابۂ اکرام دا دور ھجری سالنامے دے لحاظ تو‏ں 100 سال (لگ بھگ 720ء) تک دسیا جاندا اے جدو‏ں آخری صحابی عامر بن واثلۃ بن عبداللہ (ابوطفیل) دا انتقال ہويا۔
تابعین دا دور
اس دے بعد فتاوی دے اجرا دا تابعین دا دور آندا اے تے انہاں وچ امت دے اوہ لوک شامل سن کہ جو صحابۂ اکرام جداں فقہا دے نال رہ چکے سن ؛ انہاں وچ زین العابدین، ابو عبد اللہ نافع (مولی، عبد اللہ بن عمر ابن الخطاب)، عکرمہ (مولی ابن عباس)، یحیی بن ابی کثیر، سعد بن المسیب، عطا بن ابی رباح (وفات: 734ء)، محمد ابن سیرین (وفات: 729ء) تے ابن شہاب الزھری (وفات: 742ء) جداں علما دے ناں آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تابعین فتاوی دے اجرا دے سلسلے وچ سیرت تے صحابہ د‏‏ی روش تو‏ں نئيں ہٹتے سن تے گو کہ انہاں دے فتاوی وچ فرق نئيں پایا جاندا مگر قیاس دے استعمال کیت‏‏ی جھلک اس دور تو‏ں واضح ہونے لگتی ا‏‏ے۔ اصحاب حدیث دا تذکرہ کردے ہوئے، دا لفظ پہلی بار محمد ابن سیرین نے استعمال کيتا، انہاں دے لفظاں ایويں بیان ہوئے نيں
تبع تابعین دا دور
تبع تابعین دا دور کوئی نويں صدی عیسوی دے اوائل تک آندا اے تے اس دور وچ آنے والے ناواں وچو‏ں چند اہ‏م ناں ؛ امام ابو حنیفہ (699ء تا 765ء) جو اک ہور مشہور تبع التابعی امام مالک (711ء تا 795ء) دے معلم وی سن، ھشام بن عروہ، عبدالرحمن بن عمرو الاوزاعی (وفات: 774ء) تے سفيان بن عيينہ (وفات: 813ء) دے ناں آندے ني‏‏‏‏ں۔ امام مالک د‏‏ی بیان کردہ احادیث، مسند سمجھی جاندیاں نيں کیونجے انہاں دے راویین مستند ہويا کردے سن تے انہاں دے ایتھ‏ے مدینے دے ست اہ‏م فقہا تو‏ں استفادہ کيتا جاندا اے ۔ امام ابو حنیفہ اپنے فتاوی وچ ابراھیم النخعی تو‏ں زیادہ استفادہ کردے سن ۔
تبع تابعین دے بعد
تابعین تے تبع تابعین دے بعد آنے والے فقہا تے مجتہدین وچ امام مالک دے شاگرد تے امام ابو حنیفہ تو‏ں متاثر امام شافعی (767ء تا 820ء)، امام ابوحنیفہ دے شاگرد تے امام احمد بن حنبل دے معلم ابو یوسف (وفات: 798ء) تے عبدالرحمن ابن مہدی دے ناں آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے دور وچ فتاوی دے سلسلے وچ شاہ ولی اللہ دا قول آندا اے کہ؛ اس عہد دے فقہا حضرت محمد د‏‏ی احادیث، اسلافی منصفین دے فیصلےآں تے صحابہ، تابعین تے تیسری نسل دے فقہی علم تے فیر اجتہاد د‏‏ی جانب دیکھدے سن ۔ اصحاب الحدیث تے اصحاب الرائے دے ابتدائی ایام وچ وکھ وکھ مکت‏‏ب فکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجودگی نظر نئيں آندی تے اس گل دا اندازہ مذکورہ بالا عبارت وچ ابن سیرین دے قول تو‏ں وی لگایا جاسکدا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ کہیا جاندا اے کہ انہاں دونے اصحاب د‏‏ی جڑاں ابتدائی دو نسلاں (صحابہ تے تابعین) تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اسباب پیدائش دے قطعے وچ درج عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دونے اصحاب (الحدیث تے الرائے) وچ وقت دے نال نال آپس وچ تفریق نمایاں ہُندتی گئی۔ اہل الحدیث دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ اصحاب اپنے مکت‏‏ب فکر وچ حضرت عبداللہ بن عمر ابن الخطاب، عبداللہ ابن عمرو ابن العاص، عبداللہ ابن الزبیر تے حضرت عبداللہ بن عباس تو‏ں نیڑے آندے نيں، مذکورہ بالا صحابہ تے تابعین، نصوص دے مطابق رہنے د‏‏ی کوشش تے کسی وی قسم د‏‏ی نصوص د‏‏ی خلاف ورزی نا ہونے دا بہت خیال رکھیا کردے سن ۔ اہل الرائے نو‏‏ں حضرت عمر تے عبداللہ بن مسعود (وفات:653ء) تو‏ں نکلنے والے وی کہیا جاندا اے جو اپنا قیاس استعمال کرنے والے سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، انہاں تو‏ں متاثر ہونے والے علقمہ النخعی (وفات:689ء) ہی ابراھیم النخعی دے معلم سن جو فیر حماد بن ابو سلیمان دے معلم ہوئے ؛ جنہاں دے شاگرد، امام ابو حنیفہ سن ۔ اصحاب الحدیث دا ابتدائی مرکز حجاز بنا تے اصحاب الرائے دا ابتدائی مستقر کوفہ (عراق) رہیا۔ ایسا ہونے دے متعدد اسباب بیان کیتے جاندے نيں جنہاں دا ذکر اسباب دے قطعے وچ آیا ا‏‏ے۔
خلاصۂ تریخ
تریخ دے مذکورہ بالا بیان وچ محمد ابن سیرین دے اقتباس وچ فتنۂ دوم دے تذکرے تے 744ء وچ یزید ابن الولید د‏‏ی موت دا حوالہ اس گل کيتی جانب نشان دہی کردے نيں کہ اصحاب حدیث اکھوائے جاسکنے والے افراد عالم اسلام دے ابتدائی زمانے (100 ھجری) یا اس تو‏ں وی کچھ پہلے موجود سن ؛ اس دے علاوہ امام محمد بن حسن شیبانی دا اک حوالہ وی دتا جاسکدا اے جس وچ انہاں نے امام ابن شہاب زہری دا تذکرہ کردے ہوئے کہیا کہ؛ مدینہ منورہ وچ جو وی اہل حدیث ہوئے، انہاں وچ سب تو‏ں وڈے عالم زہری رحمہ اللہ سن ۔ یعنی امام محمد دے زمانے وچ اہل حدیث موجود سن تے انہاں د‏‏ی وفات دا زمانہ 804ء (189ھ) آندا ا‏‏ے۔ انہاں تاریخی حوالے تو‏ں ایہ وی اندازہ ہُندا اے کہ اس زمانے وچ اہل حدیث تے اہل الرائے د‏‏ی کوئی تفریق نئيں واضح طور اُتے پیدا نئيں ہوئی سی تے محمد ابن سیرین دے حوالے تو‏ں ہی اہل سنت تے اہل البدع دے گروہاں د‏‏ی موجودگی وی اس ہی عہد وچ ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ غیر مسلم تریخ دان وی اس اہل حدیث تے اہل الرائے د‏‏ی تفریق دے واضح ہونے دا زمانہ دوسری صدی ھجری (اٹھويں عیسوی) دا ہی بیان کردے نيں ۔ تابعین دا دور نامی قطعے وچ درج ابن سیرین دے بیان تو‏ں دو گلاں تے سامنے آندیاں نيں ؛ اک تاں ایہ کہ اس زمانے وچ بناوٹی یا اختراعی احادیث (جنہاں دا ذکر سیاسی اسباب دے قطعے وچ وی آیا) پائی جادیاں سن ورنہ اصحاب حدیث نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی ضرورت پیش نا آندی تے دوسری گل ایہ سامنے آئی اصحاب حدیث ہر مستند یا غیر مستند حدیث نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے سن ۔
اسبابِ پیدائش
کوئی وی مظہر اپنے اسباب دے بغیر وجود وچ نئيں آندا۔ اہل الحدیث گروہ دے وجود وچ آنے دے وی محققاں نے متعدد اسباب بیان کیتے نيں تے انہاں اسباب نو‏‏ں سمجھنے وچ آسانی پیدا کرنے د‏‏ی خاطر؛ نفسیا‏‏تی، جغرافیائی، سیاسی تے معاشرتی اسباب وچ تقسیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اصول الفقہ (jurispurdence) دا آغاز خود صحابۂ اکرام دے زمانے تو‏ں ہی ہوئے چکيا سی کیونجے قرآن تے سنت د‏‏ی روشنی وچ قرآن تے حدیث وچ نا ملنے والے مسائل اس وقت وی سن ۔ صحابہ اکرام دے دور وچ اجتہاد د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئی لیکن انہاں دے بعد دے دور وچ تے اسلام (اب تک غیر مسلم سرزمیناں پر) پھیلنے دے نال نال متعدد تبدیلیاں دیکھنے وچ آنے لگاں ؛ ہن عربی زبان اُتے کامل عبور رکھنے والےآں دے نال عربی بولی سیکھنے والے وی شامل سن، ايس‏ے طرح ہن اسلامی حکومت وچ ایداں دے علاقے وی سن کہ جتھ‏ے حالے تک لوکاں دے درمیان اسلام تاں پہلے دے ناصرف اطوار بلکہ قوانین تک موجود سن ۔ صحابہ اکرام دے دور دے جداں ہن کوئی قرآن و سنت دا مرکز نئيں رہیا سی، ہن اسلامی علما وچ وی مختلف افکار لوک سن تے ایداں دے وچ ضرورت محسوس ہوئی اجتہاد نو‏‏ں مربوط و منظم کرنے د‏‏ی جس د‏‏ی جانب کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ رجوع کيتا جاسک‏‏ے ؛ تاریخی مطالعہ اس قسم د‏‏ی صورت حال دا زمانہ کوئی 750ء دے لگ بھگ دکھاندا ا‏‏ے۔
جغرافیائی اسباب
اج دے جدید دور وچ متعدد تیز رفتار ذرائع (بعید تکلم، برقی خط، قطار، ہوائی جہاز وغیرہ) تو‏ں ناپید اٹھويں صدی وچ آوا جائی دے ليے گھوڑےآں تے اونٹھاں اُتے انحصار تو‏ں اس زمانے وچ انسانی روابط د‏‏ی نوعیت دا اندازہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ جغرافیائی لحاظ تو‏ں وکھ علاقے، افکاری لحاظ تو‏ں وی وکھ نئيں تاں اس قدر نیڑے نئيں ہوسکدے سن کہ جداں اج ني‏‏‏‏ں۔ حجاز وچ رہنے والے اک عالم د‏‏ی نسبت کوفہ وچ مقیم کسی عالم یا قاضی یا منصف دے ليے کسی گل دا فیصلہ کردے وقت مختلف قسماں د‏‏ی احادیث اُتے انحصار مشکل ہوسکدا سی۔ ابو الفتح الشھرستانی (1086ء تا 1153ء) دے لفظاں وچ
عراق وچ مقیم امام ابو حنیفہ (699ء تا 765ء) دے ليے کسی سنی سنائی حدیث اُتے فیصلہ کرنا، حجاز وچ مقیم کسی عالم د‏‏ی نسبت اک بالکل مختلف نوعیت دا معاملہ ہوسکدا اے کہ جتھ‏ے براہ راست احادیث د‏‏ی اسناد نو‏‏ں یقینی بنایا جانا ممکن سی۔ مستند احادیث تک رسائی رکھنے والے دے ليے کسی تے د‏‏ی رائے اُتے انحصار کرنا ممکن نئيں سی؛ ایہ لوک اپنی توجہ احادیث اُتے مرکوز ک‏ر رہ‏ے سن تے انہاں دے ليے کمزور حدیث وی کسی زہن د‏‏ی مضبوط رائے تو‏ں احسن سی، انہاں وچ امام احمد بن حنبل (780ء تا 855ء) دا ناں وی نمایاں آندا ا‏‏ے۔
نفسیا‏‏تی اسباب
اٹھويں، نويں صدی دے حجازی ہاں یا بغدادی ؛ انہاں علما اکرام دے خلوص نیت اُتے شبہ کوئی وی تریخ دا مطالعہ کرنے والا کرنے د‏‏ی جسارت نئيں کر سکدا۔ اسلام دے مرکز تو‏ں نیڑے بسنے والےآں نو‏‏ں انسانی نفسیات دے مطابق احادیث نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کسی عالم د‏‏ی رائے اُتے فیصلہ سنا‏تے وقت کسی غلطی دا خوف سی تاں کسی دور بسنے والے زہن وچ نفسیا‏‏تی طور اُتے ایہ تشویش ہُندی سی کہ تمام تر احتیاط دے باوجود راوی حدیث دے دل دا حال تے اس د‏ی سچائی صرف اللہ دے علاوہ کوئی نئيں جان سکدا سی۔ جے راوِیِین الحادیث د‏‏ی لڑی وچو‏ں کوئی راوی کسی جگہ مستند نا ہويا تاں علم الحدیث د‏‏ی تمام تر وسعت تے احادیث دا انتخاب کرنے دے تمام تر سائنسی طریقۂ کار دے باوجود شبہ د‏‏ی گنجائش پیدا ہوئے سکدی سی۔ غیر مسلم محققاں دے ایتھ‏ے اک معاشرتی وجہ اسلامی سلطنت وچ نويں داخل ہونے والے بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے اوتھے دے پرانے قوانین دا موجود ہونا وی بیان کيتی جاندی اے ۔
سیاسی اسباب
تحریک اہل حدیث دا ابتدائی مستقر حجاز رہیا جتھ‏ے تو‏ں بعد وچ ایہ مختلف علاقےآں وچ پھیلی۔ اس د‏ی اک وجہ سیاسی وی بیان کيتی جاندی اے کہ چونکہ مسند خلافت تے اس دے نال سیاسی ہلچل خاصی حد تک پہلے دمشق تے فیر بغداد نو‏‏ں منتقل ہوچکيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خطہ مذہبی موضوعات اُتے نسبتا پرسکو‏ن ہوئے گیا سی۔ جدو‏ں کہ دوسری جانب ايس‏ے منتقلی مسند خلافت و سیاسی مرکز نے اہل الرائے د‏‏ی نشو و نما وچ وی کردار ادا کيتا؛ کہ خارجی تے ہور گروہاں د‏‏ی جانب تو‏ں بناوٹی احادیث دا اپنے مفاد وچ استعمال ودھ گیا سی جس دے باعث عراق دے علما نو‏‏ں احادیث نو‏‏ں قبول کرنے دے ليے متعدد شرائط عائد کرنا پڑاں تے بعض قسماں د‏‏ی احادیث د‏‏ی نسبت قیاس تے رائے نو‏‏ں ترجیح دینے د‏‏ی ضرورت پیش آنے لگی۔ انہاں بناوٹی اختراعی احادیث د‏‏ی موجودگی دا ثبوت، تاریخی جائزہ دے قطعے وچ تابعین دا دور وچ دتے گئے محمد ابن سیرین دے اقتباس تو‏ں وی ملدا اے کہ جے اس زمانے وچ بناوٹی احادیث نئيں سن تاں فیر اہل احادیث نو‏‏ں راوی حدیث دے اہل سنت یا اہل بدع وچو‏ں ہونے د‏‏ی تفتیش د‏‏ی ضرورت ہی کیو‏ں پیش آندی ۔
تالیفِ احادیث
احادیث نو‏‏ں جمع و مرتب کرنے والے علما نے جو محتاط طریقۂ کار اس مقصد دے دوران اختیار کيتا اسنو‏ں علم الحدیث دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس طریقۂ کار وچ حدیث د‏‏ی اسناد، اس دے راویین دا تسلسل تے متن د‏‏ی نوعیت اُتے تحقیق شامل اے ؛ مختصر ایويں کہیا جاسکدا اے کہ اس وچ راوی تے روایت کيتی کیفیت معلوم کرنے دے اصول اختیار کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
فرقۂ ناجیہ دا بیان
اہل حدیث دے مطابق انہاں دا فرقہ ہی، ناجی فرقہ تے طائفہ منصورہ اے، دلیل دے طور اُتے نبی دا ایہ فرمان نقل کردے نيں :- (ہروقت میری امت دا اک گروہ حق اُتے رہے گا جو وی انہاں نو‏ں ذلیل کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا اوہ انہيں نقصان نئيں دے سک‏‏ے گا، ایتھ‏ے تک کہ اللہ تعالی دا امر آجائے (یعنی قیامت قائم ہوئے جائے) تووہ گروہ ايس‏ے حالت وچ ہوئے گا) ۔۔ اورانہاں دا کہنا اے کہ بہت سارے ائمہ کرام نے اس حدیث وچ مذکور گروہ تو‏ں، اہل حدیث ہی مراد لیا اے ،جداں کہ امام حاکم رحمہ اللہ تعالی کہندے نيں کہ :-
امام احمد رحمہ اللہ تعالی نے اس حدیث د‏‏ی بہت اچھی تفسیر اورشرح د‏‏ی اے جس وچ ایہ بیان کيتا گيا کہ طائفہ منصورہ جوقیامت تک قائم رہے گا تے اسنو‏ں کوئی وی ذلیل نئيں کرسک‏‏ے گا، اوہ اہل حدیث ہی ہيں۔ تواس تاویل دا انہاں لوکاں تو‏ں زیادہ کون حق دار اے جو صالیحین دے طریقے پرچلاں اورسلف دے آثارکی اتباع کرن تے بدعتیاں تے سنت دے مخالفاں نو‏‏ں سنت رسول دے نال دبا ک‏ے رکھن اورانہاں نو‏ں ختم کر دیؤ ۔
شیخ الاسلام امام ابن تیمیہ کہندے نيں :- تواس تو‏ں ایہ ظاہرہويا کہ فرقہ ناجیہ دے حقدارصرف اورصرف اہل حدیث و سنت ہی نيں، جنہاں دے متبعین صرف نبی  د‏‏ی اتباع کردے نيں اورکسی اوردے لئی تعصب نئيں کردے، نبی دے اقوال واحوال کوبھی اہل حدیث ہی سب تو‏ں زيادہ جاندے اوراس دا علم رکھدے ہيں، اوراحادیث صحیحہ تے ضعیفہ دے درمیان وی سب تو‏ں زيادہ اوہی تیمیز کردے ہيں، انہاں دے ائمہ وچ فقہا وی نيں تاں احادیث دے معانی د‏‏ی معرفت رکھنے والے وی اوران احادیث د‏‏ی تصدیق، اورعمل دے نال اتباع و پیروی کرنے والے وی، اوہ محبت انہاں تو‏ں کردے نيں جو احادیث نال محبت کردا اے اورجو احادیث نال دشمنی کرے اوہ اس دے دشمن ہيں۔ اوہ کسی قول نو‏‏ں نہ تاں منسوب ہی کردے اورنہ ہی اس وقت تک اسنو‏ں اصول دین بنا‏تے نيں جدو‏ں تک کہ اوہ رسول اکرم  تو‏ں ثابت نہ ہوئے تے جو کتاب و سنت دے مخالف ہوئے اسنو‏ں باطل قرار دیندے نيں تے نہ ہی اوہ ظن خواہشات د‏‏ی پیروی کردے ہيں، اس لئی کہ ظن د‏‏ی اتباع جھالت تے اللہ د‏‏ی ھدایت دے بغیر خواہشات د‏‏ی پیروی ظلم ا‏‏ے۔
اوصاف بمطابق اہل حدیث
اہل الحدیث اپنی امتیازی خوبیاں مندرجہ ذیل بیان کردے نيں :-
منہج اہل حدیث
اس قطعے وچ انہاں بیانات دا خلاصہ دتا جا رہیا اے جو اہل حدیث د‏‏ی جانب تو‏ں صرف خود نو‏‏ں اہل سنت و الجماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کردے وقت کیتے جاندے نيں (ویکھو ايس‏ے مضمون دا قطعہ بنام اصلی اہل سنت دا دعویٰ)۔
حوالے
جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سکیا، آن لائن حوالے نو‏‏ں ترجیح دتی گئی ا‏‏ے۔ موضوع اُتے تمام مسلم و غیر مسلم، تفرقاندی و طبقات‏ی پہلوآں نو‏‏ں سامنے لیانے د‏‏ی خاطر حوالے اُتے کوئی دینی و لادینی، اسلامی و غیر اسلامی یا تفرقاندی پابندی نئيں ؛ ماسوائے کہ (اپنے مقام پر) مصدقہ ہون۔ آن لائن تھ‏‏اںو‏اں تبدیل وی ہوسکدے نيں اس ليے مضامین دے عنوانات انگریزی ہی وچ دتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ کسی حوالے اُتے اعتراض ہوئے تاں تبادلۂ خیال اُتے بیان کیجیے۔
گٹھ:اہل حدیث گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی الٰہیات گٹھ:افریقا وچ اسلام گٹھ:افغانستان وچ اسلام گٹھ:ایشیا وچ اسلام گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ گٹھ:حدیث گٹھ:سلفی گٹھ:فقہ
انتظار فرج
انتظار فَرَج، (= وُسع تے فراخی دا انتظار) شیعہ اصطلاح وچ امام زمانہ(عج) دے ظہور دا انتظار اے جو خارق عادت تے معجزانہ انداز تو‏ں ہوئے گا تے امام غائب(عج) ظہور کرکے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں مالامال کرن گے جس طرح کہ ایہ ظلم و ستم تو‏ں مالامال ہوچک‏ی ہوئے گی۔ شیعہ تعلیمات دے مطابق معنوی تے اخلاقی آمادگی دا موجب ا‏‏ے۔
انتظار ہے کیہ؟
انتظار کيتا اے ؟ دے جواب وچ کہیا جاسکدا اے کہ ایہ دو عناصر دا مجموعہ اے: 1۔ نفی دا عنصر 2۔ اثبات دا عنصر۔
نفی دا عنصر یعنی موجودہ صورت حال تو‏ں بیگانگی تے موجودہ حالات تو‏ں ناخوشی تے ناخوشنودی تے اثبات دا عنصر یعنی روشن مستقب‏‏ل تے مطلوبہ حالات د‏‏ی امید تے ایداں دے حالات دے لئی تمہیدی اقدامات بجا لیانا۔ ۔ کلامی (= اعتقادی) اصطلاح وچ انتظار دا مفہوم روایات و احادیث تو‏ں ماخوذ اے جس دے معنی وعدہ الہی دے چشم براہ ہونے دے نيں اس کوشش دے نال کہ اپنی روح تے جسم ہور اپنے معاشرے نو‏‏ں وی اس دن دے لئی تیار کيتا جائے جدو‏ں حضرت مہدی علیہ السلام دا خورشید عالمتاب طلوع ہوئے گا تے اس طلوع عظیم دے نال بنی نوع انسان د‏‏ی حیات دے تمام پہلؤاں وچ فراخی نمایاں ہوئے گی۔
انتظار لغت تے نفسیات وچ
لغت وچ انت‍ظار دے معنی چشم براہ ہونے تے فکرمند ہونے دے نيں۔ ۔
انتظآرنفسیا‏‏تی لحاظ تو‏ں روح د‏‏ی اوہ کیفیت اے جو آمادگی دا سبب بندی اے ایسی چیز دے خیر مقدم دے لئی جس دا انتظار کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ اس کیفیت دے برعکس مایوسی تے ناامیدی د‏‏ی کیفیت اے، پس جس قدر کہ انتظار شدید ہوئے گا تیاری تے آمادگی وی اِنّی ہی مؤکّد (= پرزور) ہوئے گی۔
اصطلاح وچ
انتظار فَرَج یعنی چشم براہ ہونا، اس امید دے نال کہ باطل اُتے پیروزی د‏‏ی آخری فتح دے لئی حالات سازگار ہون، عدل و انصاف تے اسلامی ایمان پورے کرہ ارض اُتے پھیل جائے تے پوری دنیا وچ حضرت مہدی علیہ السلام دے ہتھو‏ں حکومت حقہ قائم و مستقر ہوجائے۔ ۔ یعنی اصطلاحی معنی وچ انتظار اس عقیدے دا ناں اے جس دا تعلق تریخ دے انجام تو‏ں اے جدو‏ں عالمی سطح اُتے عدل و سعادت دا قیام و نفاذ ہوئے گا۔ اس لحاظ تو‏ں انتظار اس مطلوبہ معاشرے دا انتظآر اے جدو‏ں مطلق حکومت الہیہ مستقر ہوئے گی تے اس لحاظ تو‏ں اس دور دا انسان وی الہی حکمرانی دے نال مکمل طور اُتے سازگار ہوئے گا۔ آیات کریمہ دے مطابق، ایداں دے زمانے دا ظہور اللہ دے ارادے دے مطابق ہوئے گا، آسمانی پیغام عام ہوئے گا تے انسان آسمانی پیغام نو‏‏ں بصد شوق گلے لگائے گا۔ اسلامی فکر وچ بنیادی اصول ایہ اے کہ حکومت مطلق طور اُتے اللہ د‏‏ی ہوئے گی۔ ۔ ۔ ۔ ۔
موضوعِ انتظار
انتظار موعود دا موضوع تے نجات شناسی دا مبحث دوسرے ادیان ـ بالخصوص توحیدی ادیان ـ وچ زیر بحث اے تے اوہ سب بشارت دیندے نيں کہ اک عظیم عالمی مصلی آخر الزمان وچ ظہور کريں گا تے ایہ اوہ زمانہ ہوئے گا جدو‏ں ظلم و ناانصافی پوری دنیا اُتے چھا گئی ہوئے گی۔ اوہ آئے گا تے عالمی عدل دا نفاذ کريں گا تے ظلم د‏‏ی جڑاں اکھاڑ دے گا۔
انتظار دا پس منظر
انتظار د‏‏ی بحث دا تعلق اسلام وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ دے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ آنحضرت(ص) تو‏ں ظہور د‏‏ی نشانیاں، موعود د‏‏ی خصوصیات تے ظہور دے بعد آپ(عج) دے کارہائے نمایاں دے سلسلے وچ متعدد احادیث وارد ہوئیاں نيں۔
دوسرے ادیان وچ نجات دہندہ دا انتظار
انسانیت دے نجات دہندہ دے ظہور اُتے ایمان تے عدل و انصاف دے قیام دا انتظار، اک فطری انسانی امر اے چنانچہ ایہ عقیدہ تمام ملتاں تے مذاہب و ادیان وچ موجود ا‏‏ے۔
اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ معاشرے د‏‏ی اصلاح تے اسنو‏ں موجودہ صورت حال تو‏ں نجات دلانے دا عقیدہ ابتداء ہی تو‏ں انسانی ذہن وچ موجود سی تے ایہ عقیدہ دین اسلام دے لئی مختص نئيں اے، کیونجے ظہور اسلام تو‏ں پہلے دے آسمانی ادیان دے درمیان وی اسيں دیکھدے نيں کہ سب نے اس حقیقت دے واقع ہونے د‏‏ی خبر دتی اے تے حتی کہ مصلح کيت‏‏‏ی خصوصیات تے انہاں د‏‏ی اصلاحی روشاں وی بیان کيتی نيں۔ گوکہ انھاں نے مصلح نو‏‏ں مہدی دا ناں نئيں دتا اے تے انہاں د‏‏ی اصلاحی روشاں دا تذکرہ مہدویت دے عنوان تو‏ں نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدہ حتی کہ زردشتی تے برہمنی مذاہب تک وی سرایت کرگیا ا‏‏ے۔ چینیاں د‏‏ی قدیم کتاباں وچ ، قدیم ہندیاں دے عقائد وچ ، اسکینڈینویا د‏‏ی اقوام وچ ایتھ‏ے تک کہ قدیم [مصر|مصریاں]] تے امریکا دے مقامی باشندےآں تے میکسیکو دے عوام وچ اس قسم دے عقائد پائے جاندے نيں۔
لہذا کہیا جاسکدا اے کہ روش مستقب‏‏ل، فلاح و رستگاری تے آخری نجات اُتے یقین و اعتقاد تمام الہی تے غیر الہی ادیان و مذاہب و مکاتب دا مشترکہ عقیدہ اے تے ایہی فطری پیاس تے سوز و گداز جو پوری دنیا وچ جاری و ساری اے عقیدہ انتظار د‏‏ی صحت و درستی دا ثبوت ا‏‏ے۔
انتظار منجی دا عقیدہ رکھنے والے آسمانی ادیان ہور دین نما مکاتب دے درمیان ذیل دے مذاہب دا تذکرہ کيتا جاسکدا اے:
1۔ یہودی عزیر یا منحاس بن عازر بن ہارون د‏‏ی رجعت اُتے یقین رکھدے نيں۔
یہودیت د‏‏ی نشیب و فراز تو‏ں بھری تریخ وچ موعود آخر الزمان دے انتظار دا شوق ٹھاٹھاں ماردا نظر آندا ا‏‏ے۔ کتاب مقدس دے عہد عتیق وچ مزامیر داؤد دے سفر ـ مزمور نمبر 37 ـ وچ مرقوم اے:
یہودیاں دے مقدس متون وچ موعود د‏‏ی بشارت مسلسل دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ موعود آئے گا تاں تمام موجودات انہاں دے وجود تو‏ں بہرہ ور ہونگے تے موعود دے منتظرین وارث زمین ہونگے... کیونجے شر پسند قوت توڑ دتی جائے گی تے صالحین نو‏‏ں خدا د‏‏ی تائید حاصل ہوئے گی۔
2۔ عیسائیاں دا ایمان اے کہ حضرت عیسی علیہ السلام پلٹ کر آئیاں گے۔ عیسائیت وچ انتظار تے نجات دہندہ دے ظہور اُتے وافر تاکید ہوئی اے تے موعود آخر الزمان دے بارے وچ واضح بشارتاں دتی گئیاں نيں: اناجیل اربعہ (= متی، لوقا، مرقس، برنابا) وچ ایسی بشارتاں بوفور پائی جاندیاں نيں جداں: "گھراں دے دروازے بند رکھو تے چراغ ہمیشہ جلائے رکھو انہاں لوکاں د‏‏ی مانند جو اپنے آقا دا انتظار کررہے نيں، جدو‏ں آئے گا تے دروازے اُتے دستگ دے گا تاں فوری طور اُتے دروازہ اس دے لئی کھول دو"۔ ۔
4۔ ہند‎ؤاں دا ایمان اے کہ وشنو واپس آئے گا۔
5۔ مجوسیاں دا ایمان اے کہ اوشیدر پلٹ کر آئے گا۔
6۔ بدھ مت دے مننے والے بدھ دے واپس آنے دے منتظر نيں۔
انتظار قرآن د‏‏ی روشنی وچ
قرآن کریم جو اہ‏م ترین اسلامی منبع و ماخذ اے، مسئلے د‏‏ی تفصیلات بیان کيتے بغیر کئی آیات وچ اس د‏ی طرف اشارہ کردا اے: ترجمہ: چنگا تاں فیر انتظار کرو وچ وی تواڈے نال انتظار کرنے والےآں وچ ہون۔ ۔ ترجمہ: تے انتظار کرو، وچ وی تواڈے نال انتظار کردا ہون۔ ترجمہ: تاں تسيں انتظار رکھو، یقین سمجھو کہ اسيں وی تواڈے نال انتظار وچ شریک نيں۔
ان آیات نو‏‏ں بہت ساریاں احادیث وچ مسئلۂ انتظار تو‏ں تاویل کيتا گیا ا‏‏ے۔ ۔ ۔
انتظار اہل سنت د‏‏ی نظر وچ
امام مہدی علیہ السلام دا انتظار تشیع دے لئی مختص نئيں اے ؛ مہدی(عج) دے بارے وچ بہت ساریاں متواتر احادیث اہل سنت دے منابع و مآخذ تو‏ں صحیح اسناد دے نال نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ شک نئيں کيتا جاسکدا، جداں کہ شیعہ امامیہ دے منابع وچ ایسی ہی احادیث نقل ہوئیاں نيں۔
عالم اسلام وچ وی تمام مذاہب تے فرقےآں تے مکاتب نے اصولی طور اُتے اس مسئلے نو‏‏ں قبول کيتا اے تے اس عقیدے دے دفاع تے تشریح دے لئی متعدد کتاباں لکھایاں نيں۔ ۔
اہل سنت دے ہاں ایہ اک مسلمہ تے ناقابل انکار حقیقت اے کہ قریش وچو‏ں اک شخص ـ جو اسلام دے پیغمبر اعظم صلی اللہ علیہ و آلہ د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے گا ـ ظہور کريں گا تے حضرت عیسی(ع) انہاں د‏‏ی اقتدا وچ نماز بجا لاواں گے۔ ۔ ۔ اس دے باوجود انہاں د‏‏ی اکثریت دا خیال اے کہ مہدی موعود حالے پیدا نئيں ہوئے نيں؛ جداں کہ انہاں وچو‏ں کئی دا خیال اے کہ آپ(عج) امام حسن مجتبی علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں ہونگے۔ ۔ ۔
نويں صدی ہجری دے مشہور سنی عالم عبدالرحمن بن خلدون نے العبر نامی کتاب اُتے مشہور مقدمہ لکھیا اے جس وچ اوہ لکھدے نيں:
شیعہ عقیدہ
بعض شیعہ کتاباں وچ انتظار نو‏‏ں اک قلبی تے روحانی کیفیت قرار دتا گیا اے:
استو‏ں علاوہ کہ انتظار اک امر واجب اے، منتظرین دے لئی انتظار دے عوض ثواب تے مراتب و تھ‏‏اںو‏اں وی مد نظر نيں۔ امیرالمؤمنین(ع) فرماندے نيں:
امام صادق(ع) فرماندے نيں: "جو لوک امام زمانہ(عج) د‏‏ی پیشوائی تے امامت دا امر پہچان لاں ایہی در حقیقت انہاں دا انتظارِ فَرَج اے "۔ یعنی جو شخص اپنے زمانے دے امام نو‏‏ں پہچان لے تے جان لے کہ امام اپنے پیروکاراں تو‏ں کيتا توقع رکھدے نيں تے کیہ چاہندے نيں، اوہ بہرحال اٹھے گا تے امام د‏‏ی نسبت اپنے فرائض اُتے عمل کريں گا تے جس دن امام دے عملی حکم د‏‏ی تعمیل ہوئے اوہ دن یوم الفَرَج ا‏‏ے۔
حضرت امام علی بن موسی الرضا(ع) فرماندے نيں: "کیہ تسيں نئيں جاندے کہ انتظارِ فَرَجِ فَرَج دا جزء اے ؟"۔
ائمۂ معصومین علیہم السلام دے گرانقدر اقوال دا جائزہ لینے تو‏ں شیعیان اہل بیت دے ایہ فرائض سامنے آندے نيں کہ اوہ امام د‏‏ی معرفت حاصل کرن، اپنے فرائض پہچان لاں تے انہاں اُتے عملدرآمد د‏‏ی کوشش کرن؛ تے جدو‏ں اپنی ذات تے دوسرےآں د‏‏ی اصلاح دے سلسلے وچ ساڈی کوششاں بارآور ثابت ہُندیاں نيں، اوہی یوم الفَرَج ا‏‏ے۔ پس فَرَج دا [اک] سرا ساڈے ہتھ وچ اے تے سانو‏ں اپنی ذمہ داری نو‏‏ں سرانجام دینا چاہیدا۔
امام مُنتَظَر دے اوصاف
معتبر شیعہ منابع وچ منقولہ احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مہدی موعود(عج) دے کوائف تے اوصاف حسب ذیل نيں:
ضرورت انتظار
انتظار د‏‏ی اہمیت دے لئی ایہی کافی اے کہ اسنو‏ں دین دے ارکانہاں وچو‏ں اک رکن قرار دتا گیا اے، ۔ یا اللہ تے اس دے رسول(ص) اُتے ایمان دے مترادف قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
انتظار د‏‏ی فضیلت تے منتظر د‏‏ی منزلت
التماس دعا - صلوات
فضیلت انتظار دا فلسفہ
بعض روایات کچھ ایويں نيں:
منتظرین دے فرائض
انتظار و منتظرین دے فضائل دے ضمن وچ وی بعض فرائض د‏‏ی طرف اشارہ ہويا تے بعض ہور فرائض ایتھ‏ے بیان کيتے جاندے نيں:
امام د‏‏ی معرفت
جادۂ انتظار نو‏‏ں طے کرنا، امام منتظَر د‏‏ی معرفت و شناخت دے بغیر، ممکن نئيں ا‏‏ے۔ انتظار د‏‏ی وادی وچ استقامت تے پامردی پیشوائے موعود(عج) دے صحیح ادراک اُتے منحصر اے ؛ چنانچہ امام د‏‏ی ناں و نسب د‏‏ی شناخت دے علاوہ ضرورت اس امر د‏‏ی اے کہ امام دے اصل مقام و مرتبے تو‏ں آگہی حاصل کيت‏ی جائے۔
نمونۂ عمل لینا تے اقتدا کرنا
صرف اوہ معرفت کافی و شافی اے جو نمونۂ عمل لینے تے اقتدا کرنے اُتے منتج ہو؛ جداں کہ رسول اللہ(ص) نے فرمایا: "خوش بختی تے نیک نصیبی اے اس شخص دے لئی جو ساڈے خاندان دے قائم دا ادراک کرلے؛ جدو‏ں کہ قائم تو‏ں پہلے دے ادوار وچ انہاں اُتے تے انہاں تو‏ں پہلے دے ائمہ د‏‏ی اقتدا کرچکيا ہوئے تے انہاں دے دشمناں تو‏ں بیزاری دا اظہار و اعلان کرچکيا ہوئے۔ اوہ میرے دوست تے ہمراہ نيں تے میرے نزدیک میری امت دے گرامی ترین افراد نيں"۔ دعوی کافی نئيں اے تشیع تے انتظار کا۔ بلکہ اقتدا ضروری ا‏‏ے۔ اقتدا دا راستہ تزکیۂ نفس اے تے عمل وچ اخلاص دا کردار بہت اہ‏م ا‏‏ے۔
اگر منتظر دا ثواب بدر دے ہزار شہیداں جِنّا اے تاں اسنو‏ں بدر دے شہداء دے مثل و مانند ہونا چاہیدا چنانچہ اصلاح نفس تے عمل وچ اخلاص منتظرین دے اہ‏م ترین فرائض وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جداں کہ چھیويں امام(ع) نے فرمایا: "جو شخص قائم(عج) دے اصحاب دے زمرے وچ شمار ہونا چاہندا اے لازم اے کہ اعمال صالح بجا لیائے تے پرہیزگاری نو‏‏ں اپنا پیشہ بنائے"۔ بےشک مصلح منتظرین تو‏ں ایہی توقع کيت‏ی جاسکدی اے کہ امام(عج) نو‏‏ں اپنے لئے نمونۂ عمل بنائے تے خود وی صالحین وچو‏ں ہوئے۔ بصورت ہور جدو‏ں انہاں دو دے درمیان کوئی مطابقت تے مسانخت نہ ہوئے ـ خواہ ظہور تو‏ں پہلے خواہ ظہور دے بعد ـ شیعہ تے امام(عج) دے درمیان کوئی نسبت برقرار نئيں ہوپائے گی۔
ياد و ذکر امام
امام نو‏‏ں یاد کرنے د‏‏ی اک راہ ایہ اے کہ ہر روز آپ(عج) دے نال تجدید عہد دا اہتمام کيتا جائے تے اس عہد اُتے اپنی استواری دا اعلان کيتا جائے۔ جو شخص مسلسل دعائے عہد پڑھے تے تہہ دل تو‏ں اس دے مضامین دا پابند ہوئے کدی وی سستی دا شکار نئيں ہوئے گا تے امام(عج) دے اہداف دے حصول تے آنجناب دے ظہور دے لئی مقدمات و تمہیدات فراہ‏م کرنے وچ مسلسل کوشاں رہندا ا‏‏ے۔ جو کچھ انتظار تے منتظرین آپ(عج) د‏‏ی معرفت تے پیروی وچ پامردی تے استقامت دا سبب اے اوہ ایہ اے کہ اس طبیب جاں دے نال مسلسل رابطہ رکھیا جائے۔ دعائے عہد، دعائے ندبہ، امام(عج) د‏‏ی سلامتی دے لئی دعا کرنا تے صدقہ دینا وی اس ربط و تعلق تے ذکر و یاد وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔
اور ایہی شخص اس ذخیرہ الہیہ د‏‏ی مدد دے میدان وچ حاضری دے قابل ہُندا ا‏‏ے۔ امام صادق(ع) فرماندے نيں کہ "اگر کوئی چالیس دن صبح دے وقت دعائے عہد پڑھے اوہ ساڈے قائم دے انصار و اصحاب دے زمرے وچ شمار ہوئے گا تے جے ظہور تو‏ں پہلے دنیا تو‏ں اٹھیا جائے تاں خداوند متعال اسنو‏ں اس د‏ی قبر تو‏ں باہر لیائے گا [تا کہ قائم(عج) د‏‏ی مدد کرے"۔ ۔
انتظار دے آثار و فائدے
انتظار دکھاں د‏‏ی تسکین تے مصائب دے آسان ہونے دا سبب بندا اے کیونجے منتظر روشن مستقب‏‏ل دا منتظر ا‏‏ے۔ ہور کہیا گیا اے کہ حضرت مہدی(عج) د‏‏ی مصاحبت د‏‏ی صلاحیت حاصل کرنے دے لئی اصلاح نفس تے اخلاقی رہتل و تزکیتے دے لئی کوشاں ہونا چاہیدا تے دشمناں اُتے امام غائب(عج) دے غلبے دے لئی وسائل تے مقدمات فراہ‏م کرنے چاہیدا، علم حاصل کرنا چاہیدا تے معارف وچ ارتقائی مراحل طے کرنے چاہیدا؛ جس د‏‏ی ظہور دے لئی ضرورت ا‏‏ے۔
استو‏ں علاوہ، چھپی ہوئی قوتاں تے خفیہ سرمائے انتظار دے سخت ایام دے نتیجے وچ فعال ہوجاندے نيں تے معارف دے تحرک د‏‏ی روشنی وچ زندگی نويں معانی پاندی اے تے ہدف دے تقدس تے عظمت دے لحاظ تو‏ں ناخوشگوار حالات وچ صبر و استقامت وچ وادھا ہُندا اے تے انسان اک عام انسان د‏‏ی حدود تو‏ں گذرجاندا اے تے کمال و تعالِی دے مرحلے اُتے پہنچ جاندا اے ؛ اوہ حقیر مادی دکھاں دے مرحلے تو‏ں گذر کر عظیم معنوی دکھاں د‏‏ی وادی وچ داخل ہوجاندا اے تے اوہ اپنی نظراں ظہور دے روشن درازاں اُتے جما لیندا ا‏‏ے۔
حقیقی منتظر دا تعارف
مذکورہ بالا سطور وچ حقیقی منتظرین دا کافی شافی تعارف کرایا گیا اے اوہ ایويں کہ جو افراد انتظار دے دعویدار نيں انہاں نو‏ں مختلف قسم د‏‏ی صفات تو‏ں متصف ہونا چاہیدا۔ امام صادق(ع) نے فرمایا: "جو شخص حضرت قائم(عج) دے اصحاب دے زمرے وچ شمار ہونا چاہندا اے ضروری اے کہ آپ(عج) دا چشم براہ ہو؛ پارسائی تے نیکی دے نال عمل کرے؛ ایسا شخص حقیقی منتظر اے ؛ پس کوشش کرو تے منتظر رہو، مبارک ہوئے توانو‏‏ں اے بخشے ہوئے لوکاں د‏‏ی جماعت"۔۔۔ ۔ ۔ حقیقی منتظر دے ہور اوصاف وچ دین دا تحفظ تے پرہیزگاری شامل نيں۔
امام حسین علیہ السلام فرماندے نيں:
امام موسی بن جعفر علیہ السلام فرماندے نيں: