اوزبیکستان_وچ_ترکاں_دا_کردار
ترک و مغل دور دے صوبیدار
غازی ظہیرالدین محمد بابر ہندوستان وچ ترک و مغل دور حکومت دا پہلا بادشاہ گزریا اے بابر نو‏‏ں ہندوستان وچ قدم جمانے دے لئی وڈی جدوجہد کرنا پئی اپنی سلطنت نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی اس نے کئی علاقے فتح کيتے جدو‏ں بابر نے کابل وچ اپنی حکومت قائم کيتی تے قندھار نو‏‏ں فتح کيتا تاں اس نے قندھار دے حکمران شاہ بیگ ارغون نو‏‏ں سندھ د‏‏ی طرف کوچ کرنے دا حکم دتا شاہ بیگ ارغون نے سندھ وچ مغل سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی اس دے بعد اس دا جان نشین شاہ حسن سندھ دا حکمراں بن گیا اس دے تعلقات بابر تو‏ں بہت ابہتر سن شاہ حسن د‏‏ی وفات دے بعد سندھ وچ مغل سلطنت دو حصےآں وچ تقسیم ہوگئی ٹھٹھہ د‏‏ی حکومت مرزا عیسیٰ بیگ ترخان دے حصے وچ آئی تے بکھر د‏‏ی حکومت سلطان محمود خان نو‏‏ں ملی ترک و مغل سلطنت د‏‏ی اس تقسیم نے سندھ حکومت نو‏‏ں کمزور کردتا مغل حکومت وچ نصیر الدین محمد ہمایو‏ں دا دور حکومت بہت ہی انتشار کازمانہ سی جلال الدین محمد اکبر د‏‏ی تخت نشینی دے بعد اکبر نے وڈی ہی فہم و فراست تے اپنی سیاسی سجھ بجھ تو‏ں مغل سلطنت نو‏‏ں بہتر طریقے تو‏ں سنبھالیا پوری مغل تریخ وچ اکبر جداں قابل حکمراں نئيں گزریا آج وی مؤرخین اسنو‏ں ’’مغل اعظم ‘‘کے لقب تو‏ں یادکردے نيں اکبر نو‏‏ں سیاسی اقدار حاصل کرنے تے حکومت نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ سخت مشکلات دا سامنا کرنا پيا اس نے اپنی اندرونی طاقت نو‏‏ں راجپوتاں تو‏ں مل ک‏ے مستحکم کيتا اکبر بادشاہ نے سیاسی طور اُتے اپنے تعلقات راجپوتاں تو‏ں اس قدر آگے بڑھائے کہ اس نے انہاں وچ شادی بیاہ کرکے اپنی سلطنت نو‏‏ں ہور مضبوط کرلیا سی ہندوستان بھر وچ چھوٹی چھوٹی آزاد تے خودمختار ریاستاں جو ترک و مغل سلطنت دے اردگرد موجود سی اکبر نے اک اک کرکے انہاں نو‏‏ں وی فتح کرلیا سی اس طرح مالی طور اُتے مغل سلطنت تے رعایا بہت خوش حال سی ہندوستان وچ ترک و مغل سلطنت د‏‏ی شہرت تے دولت دا سن کر وسط ایشیا تے ایران تو‏ں تجربہ کار تے ہنرمند، دست کار، موسیقار،مصور، ادیب و شاعر تے مؤرخ، امراء تے علماء منتظمین، تاجر، تجربہ کار جرنیل و سپہ سالار وغیرہ ہندوستان دا رخ کرنے لگے اوہ اپنے تجربات تے نويں طور طریقے وی نال لے کرآئے اوداں تعمیر و ترقی د‏‏ی جانب گامزن ترک و مغل حکومت نو‏‏ں ایداں دے افراد د‏‏ی بہت سخت لوڑ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل سلطنت وچ علم و ادب، فنون تے تعمیری سرگرمیاں دا آغاز ہويا اکبر نے نويں ریاستاں د‏‏ی فتح دے بعد اوتھ‏ے ترک و مغل صوبیدار مقرر کرنے دا ارادہ کيتا تے اس سلسلے وچ منصب داری نظام حکومت نو‏‏ں شروع کيتا جس تو‏ں فوجی تے انتظامی لحاظ تو‏ں سلطنت دا انتظام مضبوط تے بہتر ہويا اکبر نے انہاں وچ ہور اصلاحات کيتياں اس نے صوبائی نظام اس طرح تو‏ں قائم کيتا کہ حکومت دا نظام بہتر طریقے تو‏ں رواں دواں رہے مغلاں نے سندھ اُتے ۱۵۹۱ء تو‏ں اقتدار حاصل کیہ انہاں دا ایہ اقتدار ۱۷۳۸ء تک قائم رہیا سندھ وچ مغلاں نے ۱۴۷سال تک حکومت کیت‏‏ی مغل دور وچ سندھ د‏‏ی سرکاری تے دفتری بولی فارسی سی ابتداء وچ سندھ وچ مغلاں دا اقتدار ترخان حکمراناں د‏‏ی موروثی جاگیر وچ رہیا لیکن ۱۶۱۲ء وچ مغل سلطنت دا حصہ بن گیا تے ۱۷۳۸ء تک ایتھ‏ے مغل صوبیدار پتے رہے صوبیدار دا تقرر صوبےآں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کيتا جاندا سی کتاب ’’تحفتہ الکرام‘‘ دے مصنف میر علی شیر قانع دے مطابق مغل صوبے داراں د‏‏ی تعداد چالیس دسی اے بوہت سارے صوبیدار اک تو‏ں ودھ مرتبہ وی سندھ وچ تعینات رہے مشہور محقق پیر حسام الدین راشدی دے مطابق انہاں د‏‏ی تعداد ۶۴ تک دسی گئی اے اکثر وڈے صوبےآں وچ شہزادےآں تے اعلیٰ منصب داراں دا تقرر ہويا کردا سی تھلے سندھ دے چند صوبیداراں دے اسمائے گرامی درج کيتے جاندے نيں مرزا رستم صفوی، مرید خان، عطر خان، نواب اعظم خان، نواب دلبر خان تے نواب صادق خان وغیرہ وغیرہ سندھ دے بوہت سارے صوبیداراں نو‏‏ں علم و ادب تو‏ں گہری دلچسی رہی اے انہاں وچ مہابت خان، سیف اللہ خان، نواب امیر، دلبر دل خان، میر لطف علی خان، حفیظ اللہ خان، ابو نصرت خان تے امیر الدین خان وغیرہ شام‏ل نيں انہاں صوبیداراں نے ادیباں شاعراں تے مؤرخین د‏‏ی بہت ہمت افزائی د‏‏ی تے ہر طرح تو‏ں انہاں دا خیال رکھیا تے انہاں د‏‏ی پذیرائی وچ کوئی دقیقہ فروگزاشت نئيں کيتا اس دور دے معروف مؤرخین وچ سید محمد میر معصوم بکھری، فرید بکھری تے سید محمد طاہر نسائی دا ناں قابل ذکر اے بوہت سارے صوبیداراں نے سندھ وچ محلات تے حویلیاں تعمیر کراواں مذہبی عقیدت وچ مسیتاں تعمیر کروائیاں آج وی ٹھٹھہ د‏‏ی ’’شاہ جہانی مسجد‘‘ مغل دور حکومت کیت‏‏ی شان و شوکت د‏‏ی یاد تازہ کردی اے انہاں صوبیداراں نے شہراں دے تحفظ دے لئی وی اقدامات کيتے تے انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی قلعے تے فصیلاں تعمیر کروائیاں اکثر عمارتاں امتداد زمانہ دا شکار ہوک‏ے قصہ پارینہ بن چکیاں نيں جو باقی رہ گئیاں نيں اوہ وی عدم توجیہی دے باعث خستہ حالت وچ نيں محکمہ آثار قدیمہ تے حکومت انہاں نو‏ں قومی ورثہ قرار دے کور انہاں نو‏ں محفوظ کرسکدے نيں۔