cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حضرت امام مہدی
طفولیت
امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے بعد بعض خاص شیعہ اکابرین ـ جو امام حسن عسکریؑ دے معتمدین وچ شامل سن ـ نے آپؑ دا دیدار کیتا اے ؛ جنہاں وچ محمد بن اسمعیل بن موسی بن جعفر، حکیمہ خاتون، ابو علی بن مطہر، عمرو اہوازی تے گیارہویں امامؑ دے خاندانی خادم ابو نصر طریف، شامل نيں جو بارہويں امامؑ دے دیدار دا شرف پا سک‏‏ے نيں۔
محمد بن عثمان عمری 40 افراد د‏‏ی معیت وچ امام حسن عسکریؑ د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن ۔ امامؑ نے انہاں نو‏ں اپنے فرزند دا دیدار کرایا تے فرمایا:
اسی روایت تو‏ں مشابہ اک روایت شیخ طوسی نے نقل کيتی اے تے علی بن بلال، احمد بن ہلال، محمد بن معاویہ بن حکیم تے حسن بن ایوب بن نوح ورگے لوک دا تذکرہ کیتا اے جنہاں نے آپؑ دا دیدار کیتا ا‏‏ے۔ ہور کلینی نے وی ضوء بن علی عِجْلی تو‏ں روایت کيتی اے کہ اک فارسی مرد نے کہیا:
شیخ مفید نے وی ابو عمر عثمان بن سعید سمان تے انہاں دے بیٹے ابو جعفر محمد بن عثمان نو‏‏ں انہاں لوکاں دے زمرے وچ شمار کیتا اے جنہاں نے امام حسن عسکریؑ د‏‏ی حیات وچ امام عصرؑ دا دیدار کیتا ا‏‏ے۔ ہور نصیبین دے خانداناں "بنو الرحبا" تے "بنو سعید"، اہواز دے خاندان "بنو مہزیار"، کوفہ دے خاندان "بنو الرکولی" تے بغداد دے خاندان "بنو نوبخت" دے کئی لوک دے علاوہ قزوین، قم تے "منطقۂ جبال" دے بعض باشندےآں نے امام عسکریؑ دے دوران حیات وچ بارہويں امامؑ دا دیدار کیتا ا‏‏ے۔
امام حسن عسکریؑ دے ایام حیات وچ آپؑ دے فرزند دا ناں لینا ممنوع سی تے امامؑ تاکید فرمایا کردے سن کہ آپؑ نو‏‏ں دے عنوان تو‏ں پکاریا جائے۔
بنی عباس دا رد عمل
خلیفہ وقت معتمد عباسی نو‏‏ں امام حسن عسکریؑ د‏‏ی بیماری د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے اپنے 5 قابل اعتماد افسراں نو‏‏ں امامؑ دے گھر د‏‏ی نگرانی اُتے متعین کیتا تے اپنے قاضی القضاۃ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ وی اپنے 10 قابل اعتماد افراد نو‏‏ں امامؑ د‏‏ی نگرانی دے لئی تعینات کرے۔
امام حسن عسکریؑ نے اپنی وصیت وچ اپنے تمام اموال نو‏‏ں اپنی والدہ ماجدہ "حُدَیث خاتون" دے ناں کیتا گوکہ بنی عباس نے تمام اموال آپؑ د‏‏ی والدہ نو‏‏ں ملنے نئيں دتے تے نصف اموال اُتے عباسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں جعفر نے قبضہ کیتا۔
امام حسن عسکریؑ د‏‏ی وفات دے بعد، عباسی خلیفہ نے اک گروہ نو‏‏ں آپؑ دے گھر بھیجیا جنہاں نے آپؑ دے گھر تے اموال نو‏‏ں مقفل کردتا؛ آپ دے فرزند نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کنیزےآں دا وی دائیاں تو‏ں معائنہ کروایا کہ کدرے انہاں وچو‏ں کوئی حاملہ نہ ہوئے تے ثقیل نامی کنيز نو‏‏ں حاملگی دے شبہ د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں اپنے نال لے گئے تے دو سال تک نظر بند رکھیا تے بعدازاں رہیا کردتا۔
امام زمانہؑ د‏‏ی عمر
امام زمانہؑ سنہ 255ھ وچ پیدا ہوئے جس دے بعد اج تک بارہ صدیاں گذر رہی نيں۔ عمر د‏‏ی ایہ طوالت انساناں د‏‏ی معمولی عمر تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی۔ شیعہ متکلمین نے امام زمانہؑ د‏‏ی عمر د‏‏ی طوالت د‏‏ی عام انساناں دے عمر تو‏ں عدم مطابقت دے سلسلے وچ اٹھنے والے سوالات دے مختلف جوابات دتے نيں:
تجربا‏تی جوابات
بعض متکلمین نے سائنسداناں د‏‏ی تجربا‏تی حصول یابیاں تو‏ں استناد کردے ہوئے ثابت کیتا اے کہ طویل عمر ممکن ا‏‏ے۔ مثلا لطف اللہ صافی گلپایگانی نے مغربی سائنسداناں دے متعدد اقوال نقل کيتے نيں جنہاں دا کہنا اے کہ انسان 800 تو‏ں 1000 سال تک زندہ رہ سکدا ا‏‏ے۔
تاریخی نمونے
"ابو حاتم سجستانی" نے اپنی کتاب المعمرون والوصایا وچ انہاں افراد دا تذکرہ کیتا جنہاں د‏‏ی عمر غیر معمولی تے بہت طویل سن۔ شیعہ متکلمین وچ شیخ صدوق نے کتاب کمال الدین وچ ، کراجکی نے البرہان علی صحۃ طول عمر الامام الزمان وچ طول عمر تو‏ں متعلق سوالات دا جواب دینے دے لئی "باب المعمرین" وچ دسیاں معمر افراد دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔
آسمانی کتاباں
تورات ، انجیل تے قرآن وچ ایداں دے انساناں دا تذکرہ آیا اے جنہاں د‏‏ی عمراں بہت طولانی تے غیر معمولی سن۔ قرآن نے حضرت نوحؑ د‏‏ی دعوت دا عرصہ 950 سال دسیا ا‏‏ے۔ تے سابقہ امتاں وچ طویل زندگیاں د‏‏ی خبر دتی ا‏‏ے۔
روایات
بعض روایات و احادیث وچ وی امام زمانہؑ د‏‏ی طویل عمر د‏‏ی طرف اشارے ہوئے نيں؛ منجملہ: امام سجاد نے فرمایا اے کہ "ساڈے قائم دے پاس پیغمبراں د‏‏ی بعض سنتاں نيں ۔۔۔ آدم تے نوح تو‏ں آپؑ نو‏‏ں ملنے والی سنت طویل العمری ا‏‏ے۔۔۔
امام جعفر صادق وی امام زمانہؑ نو‏‏ں ابراہیمؑ تو‏ں تشبیہ دیندے نيں جو 120 سال د‏‏ی عمر وچ 30 سالہ نوجواناں د‏‏ی طرح سن ۔
امام حسن مجتبی تو‏ں مروی اے کہ خداوند متعال میرے بھائی امام حسین دے نويں فرزند نو‏‏ں طویل عمر عطا فرمائے گا تے فیر آپؑ نو‏‏ں اپنی قدرت تو‏ں 40 سال تو‏ں کم عمر دے نوجوان د‏‏ی صورت وچ ظاہر فرمائے گا۔
امام زمانہؑ دا مسکن
امام زمانہؑ دے مسکن تے مقام رہائش تو‏ں متعلق بحث نو‏‏ں غیبت صغری تو‏ں پہلے ، غیبت صغری، غیبت کبری، عصر ظہور تے قیام تے حکومت دے مراحل دے تناظر وچ دیکھیا جائے گا؛ چنانچہ انہاں تمام ادوار وچ آپؑ دا مقام رہائش مختلف ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے غیبت صغری تو‏ں پہلے تے اس دے دوران آپؑ، آپؑ د‏‏ی رہائش نو‏‏ں تاریخی قرائن و شواہد د‏‏ی روشنی وچ دیکھیا جائے گا تے دوسرے مراحل دے بارے وچ روایات تے امکانی ملاقاتاں تے شرف یابیاں تو‏ں استناد کیتا جائے گا:
'مقام ولادت تے غیبت تو‏ں پہلے دا دور
امام مہدیؑ تریخ ولادت تو‏ں لے ک‏ے غیبت صغری تک اپنے مولد "سامرا" وچ ہی سکونت پذیر سن ۔ اس دوران سرداب وچ عبادت، تے زندگی بسر، ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بعض روایات دے مطابق آپؑ اپنے والد ماجد د‏‏ی حیات وچ کئی بار سرداب وچ دیکھے گئے نيں۔ بعض محققین دا کہنا اے کہ آپؑ نے والد ماجد دے زمانے وچ آپؑ دے ہمراہ حج دے مناسک وچ شرکت کيتی تے فیر مدینہ وچ روپوش ہوئے۔ ایہ روایت شیعہ تاریخی مآخذ دے نال کچھ زیادہ ہمآہنگ نئيں ا‏‏ے۔
سکونت، غیبت دے دوران
بعض روایات اشارہ کردیاں نيں کہ غیبت دے دوران آپؑ دا مسکن نامعلوم ا‏‏ے۔ اس دے باوجود بعض ہور روایات دے مطابق آپؑ ذی طوی ، کوہ رضوی تے طیبہ (مدینہ) وچ سکونت رکھدے نيں۔ چونکہ غیبت صغری دے دوران نواب اربعہ آپؑ دے نال رابطے وچ سن چنانچہ کہیا جاسکدا اے کہ غیبت دا اک عرصہ آپؑ نے عراق وچ گذارا ا‏‏ے۔ بعض مآخذ نے اک داستان د‏‏ی رو تو‏ں، لکھیا اے کہ آپؑ غیبت کبری دے زمانے وچ جزیرہ خضراء وچ سکونت پذیر نيں۔ جس نو‏‏ں بعض شیعہ علماء نے شک و تردد د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا اے تے اس دے نقد وچ کئی کتاباں لکھیاں گئیاں نيں۔
ابن قیم جوزی تے ابن خلدون نے الزام لگایا اے کہ "شیعہ" معتقد نيں کہ امام زمانہؑ غیبت دے دوران سرداب وچ رہندے نيں تے اوتھے تو‏ں ظہور فرمان گے۔ لیکن شیعہ اعتقادی کتاباں وچ اس طرح دا کوئی عقیدہ نئيں ملدا تے انہاں دے نزدیک اس مقام دے تقدس دا سبب ایہ اے کہ ایہ امام عسکریؑ دے زمانے وچ بارہويں امامؑ دا مسکن تے مقام عبادت سی ۔
ظہور تے قیام ہور مقام حکومت تے (مسکن بعد وچ ظہور)
امام زمانہؑ کتھے ظہور کرن گے؟ اس بارے وچ دقیق معلومات دستیاب نئيں نيں۔ اک روایت دے مطابق آپؑ ذی طوی وچ ظہور کرن گے؛ فیر اپنے 313 صحابیاں دے نال مکہ پہنچن گے تے حجر الاسود نال ٹیک لگان گے تے اپنا پرچم لہران گے۔ اس روایت تے اس ورگی دوسری روایات دے مطابق، امام زمانہؑ دے قیام (تحریک) دا آغاز مسجد الحرام تو‏ں ہوئے گا تے اصحاب رکن تے مقام دے درمیان آپؑ دے ہتھ اُتے بیعت کرن گے۔ بعض روایات وچ تہامہ نو‏‏ں امام زمانہؑ د‏‏ی تحریک دا نقطۂ آغاز جانیا گیا ا‏‏ے۔ مکہ تے مکہ شمالی تہامہ دا جزء تے مرکز ا‏‏ے۔
بعض روایات وچ ، کرعہ نو‏‏ں امامؑ دے مقام خروج دے عنوان تو‏ں متعارف کرایا گیا جو بظاہر یمانی دے قیام دے نال اشتباہ دا نتیجہ اے جو یمن تو‏ں اٹھن گے۔ اہل سنت دے مؤلف محمد بن احمد القرطبی، دا کہنا اے کہ آپؑ مغرب الاقصی تو‏ں اٹھن گے تے قاضی نعمان مغربی، مراکش نو‏‏ں نقطۂ خروج و ظہور قرار دیندے نيں لیکن ایہ ساری روایات بارہويں امام دے آغاز انقلاب تو‏ں متعلق شیعہ روایات نال سازگار نئيں نيں تے ممکن اے کہ انہاں وچ مقام ظہور نو‏‏ں سفیانی دے مقام خروج تو‏ں مشتبہ ہو گیا ہوئے۔
بعض روایات، شہر کوفہ نو‏‏ں راجگڑھ ، مسجد کوفہ نو‏‏ں فیصلےآں دا مقام ، مسجد سہلہ نو‏‏ں امامؑ دا مسکن تے آپؑ دے ہتھو‏ں بیت المال د‏‏ی تقسیم دا مقام قرار دیندی نيں۔
امام زمان نال منسوب تھ‏‏اںو‏اں
بعض تھ‏‏اںو‏اں امام مہدیؑ تو‏ں منسوب ہوئے نيں تے کہیا گیا اے کہ شیعہ غیبت کبری دے زمانے وچ آپؑ تو‏ں راز و نیاز کرنے دے لئی انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے حاضر ہُندے نيں:
ظاہری تے اخلاقی خصوصیات
شیعہ تے سنی کتاباں احادیث نے امام مہدیؑ د‏‏ی دینی و اخلاقی خصوصیات تے ظاہری اوصاف دے بارے وچ متعدد روایات نقل کيتیاں نيں۔
ظاہری اوصاف
رسول اللہ  نے مختلف فرامین و ارشادات وچ واضح کیتا اے کہ امام مہدیؑ آپؐ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ مشابہت رکھدے نيں۔ امام حسن عسکریؑ فرماندے نيں کہ امام مہدیؑ چہرے تے اخلاق دے لحاظ تو‏ں رسول اللہ دے مشابہ ترین نيں۔ امام علی فرماندے نيں: امام مہدی عَجَّلَ اللهُ فَرَجَهُ الشَّریف اٹھن گے تاں آپؑ د‏‏ی عمر تیس تو‏ں چالیس دے درمیان ہوئے گی ۔
امام حسن مجتبى فرماندے نيں کہ ظہور دے وقت امام مہدیؑ چالیس سال تو‏ں کم عمر دے نوجوان تے بےانتہا جسمانی قوت دے مالک ہونگے۔ امام جعفر صادق دے قول دے مطابق آپ اک کامل تے معتدل نوجوان ہونگے۔ علامہ مجلسی اس روایت دی وضاحت کردے ہوئے لکھدے نيں: "معتدل تو‏ں مراد ایہ اے کہ آپؑ وقت ظہور درمیانی عمر یا نوجوانی دے آخری حصے وچ ہونگے"۔ امام علی رضا ظہور دے وقت امام زمانہؑ د‏‏یاں علامتاں تے خصوصیات دے بارے وچ ابوصلت ہروی دے اک سوال دا جواب دیندے ہوئے فرماندے نيں: آپؑ د‏‏ی نشانی ایہ اے کہ معمّر نيں مگر آپؑ دا چہرہ تے منظر نوجوان اے، ایتھ‏ے تک کہ دیکھنا والا سمجھدا اے کہ آپؑ 40 یا اس تو‏ں کم عمر دے نيں۔
موسوی اصفہانی کتاب مکیال المکارم وچ حسن تے جمال نو‏‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی خصوصیات وچ بیان کردے نيں تے آپؑ نو‏‏ں احادیث دے حوالے دے ک‏ے شہاب ثاقب تے کوکب دری نال تشبیہ دیندے نيں۔
مختلف روایات وچ امام زمانہؑ دے چہرہ مبارک د‏‏ی تفصیلات بیان ہوئیاں نيں۔ رسول اللہ فرماندے نيں: مہدیؑ میرے تو‏ں نيں، آپؑ د‏‏ی جبین کشادہ تے ناک کھڑی اے ۔ اک حدیث وچ رسول اللہ نے فرمایا اے کہ ، انہاں دے سجے گال اُتے اک تل اے جو ستارےآں د‏‏ی مانند دمکدا ا‏‏ے۔
امام محمد باقر نے اپنے والد تے جدّ امجد تو‏ں روایت کيتی اے کہ اک دن امام علیؑ منبر دے اُتے سن تے فرمایا: آخر الزمان وچ میرے فرزنداں وچو‏ں اک مرد ظہور کرے گا جس د‏‏ی رنگت سفید مائل بہ سفیدی ہوئے گی تے سینہ فراخ ہوئے گا ۔۔۔ تے اس دے موڈھے قوی ہونگے تے پشت اُتے دو خال ہونگے جنہاں وچو‏ں اک اوہدی جلد د‏‏ی رنگت دا تے دوسرا رسول اللہ دے خال دے مشابہ ہوئے گا۔
اخلاقی تے دینی اوصاف
جو کچھ وی اخلاق تے کردار دے لحاظ تو‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی خصوصیات ـ خواہ شیعہ روایات وچ ، خواہ سنی روایات وچ ـ دے مجموعے تو‏ں سمجھیا جا سکدا اے، ایہ اے کہ آپؑ خدا دے اگے ابر خاشع ترین تے خائف ترین تے دانشور ترین تے حکیم ترین نيں۔
امام حسينؑ آپؑ دے بارے وچ فرماندے نيں: امام مہدیؑ نو‏‏ں تساں ـ آپؑ دے سکو‏ن و وقار تے حلال و حرام دے سلسلے وچ آپؑ دے علم تے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت تے لوکاں تو‏ں آپؑ انہاں د‏‏ی بے نیازی ـ دے ذریعے پہچانو گے۔
امام جعفر صادق آپؑ نو‏‏ں زاہد ترین فرد دے طور اُتے متعارف کراندے نيں جنہاں دا لباس سخت تے کھردرا تے کھانا جو د‏‏ی روٹی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی حکومت دے کار گزاراں دے لئی وی سخت گیر نيں تے لوکاں دے لئی بخشندہ تے محتاجاں اُتے بہت مہربان نيں۔
امام محمد باقر آپؑ نو‏‏ں ایداں دے فرد دے طور اُتے متعارف کراندے نيں جو کتاب خدا اُتے عمل کردے نيں تے کسی وی منکَر نو‏‏ں نئيں دیکھدا جس د‏‏ی مخالفت نہ کرے۔
امام علی رضا امام مہدیؑ د‏‏ی خصوصیات بیان کردے ہوئے فرماندے نيں: آپؑ لوکاں اُتے انہاں تو‏ں زیادہ صاحب حق تے انہاں دے ماں باپ تو‏ں وی انہاں دے لئی زیادہ ہمدرد نيں۔ اوہ تمام لوکاں تو‏ں زیادہ اللہ دے سامنے خاکسار تر، تے جنہاں اعمال دا حکم دیندے نيں انہاں اُتے سب تو‏ں زیادہ عامل تے جنہاں چیزاں تو‏ں منع کردے نيں انہاں تو‏ں سب تو‏ں زیادہ باز رہنے والے نيں۔ ہور امام علی رضا آپؑ نو‏‏ں دانا ترین، صاحب حکمت ترین، برد بار ترین، ہرہیزگار ترین، سخی ترین تے عابدترین شخصیت دے عنوان تو‏ں متعارف کراندے نيں جو فرشتےآں دے نال ہمکلام ہُندے نيں۔
امام حسن عسکری دے فرزند دے حوالے تو‏ں ابہام
اسی بنا اُتے امام عسکریؑ نے کدی وی اعلانیہ طور اُتے کسی نو‏‏ں اپنے فرزند دا دیدار نئيں کرایا تے حتی کہ آپؑ دا تعارف ـ چند ہی خاص اصحاب دے سوا ـ اپنے بوہت سارے قریبی پیروکاراں نال نئيں کرایا۔ چنانچہ امامؑ د‏‏ی شہادت دے وقت سوائے انہاں ہی چند خاص اصحاب دے سوا کسی نو‏‏ں وی معلوم نہ سی کہ آپؑ دا کوئی فرزند وی ا‏‏ے۔
دوسری طرف تو‏ں امام حسن عسکریؑ نے سیاسی حالات دے پیش نظر، اپنے وصیت نامے وچ صرف اپنی والدہ دا ناں دتا سی تے گیارہویں امامؑ د‏‏ی شہادت دے بعد دے دو برساں دے عرصہ وچ بعض شیعہ سمجھدے سن کہ منصب امامت امام حسن عسکری د‏‏ی والدہ نو‏‏ں سونپ دتا گیا ا‏‏ے۔
امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے فورا بعد، اصحاب خاص "عثمان بن سعید عمری" (متوفیٰ بین 260 تا 267ھ،) د‏‏ی سربراہی وچ اصحاب خاص نے شیعیان اہل بیت دے درمیان اعلان کیتا کہ امام عسکریؑ اپنے بعد اک فرزند چھڈ گئے نيں جو اس وقت آپؑ دے جانشین تے منصب امامت دے حامل نيں۔ عبداللہ بن جعفر حمیری کہندے نيں: ۔
امام د‏‏ی پہچان وچ حیرت زدگی
امام حسن عسکری دے اصحاب خاص د‏‏ی تصریحات تے توضیحات دے باوجود، شیعہ معاشرہ عملی طور اُتے افراتفری ورگی کیفیت تو‏ں گذر رہیا سی تے عراق تے بین النہرین دے بوہت سارے شیعہ نويں واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں حیرت زدگی تے پریشانی دا شکار ہو چکے سن ۔ بطور مثال، شیعیان اہل بیت نے اک ایلچی مدینہ روانہ کیتا تا کہ امامؑ دے فرزند دے بارے وچ تحقیق کرے کیونکہ انھاں نے سنیا سی کہ امامؑ نے اپنا بیٹا مدینہ بھجوایا ا‏‏ے۔ ہور مروی اے کہ غیبت صغری دے ہ‏معصر عالم ابو زید احمد بن سہل بلخی، خراسان تو‏ں اپنے امام د‏‏ی تلاش وچ عراق چلے گئے تے کئی برساں تک تلاش وچ مصروف رہ‏‏ے۔
سرکاری ادارےآں تے اعلیٰ حکومتی عہدےآں اُتے فائز منصب دار وی اس سلسلے وچ دو گروہاں وچ بٹ گئے سن ۔ بطور مثال خاندان نوبخت امام حسن عسکریؑ دے فرزند د‏‏ی موجودگی تے امامت دا حامی سی تے عثمان بن سعید عمری تے انہاں دے بیٹے د‏‏ی نیابتِ امام زمانہؑ نو‏‏ں تسلیم کردا سی ۔
شیعہ معاشریاں وچ گروہ بندیاں
بحرانِ امامت اس زمانے وچ اس قدر سنگین سی کہ حتی بعض لوکاں نے اپنا مذہب ترک کر دتا تے ہور شیعہ تے غیر شیعہ مکاتب تے فرقےآں نال جا ملے۔ ۔ ، کچھ لوکاں نے امام حسن عسکری د‏‏ی وفات دا انکار کیتا تے آپؑ ہی نو‏‏ں مہدی سمجھنے لگے، اک جماعت نے سید محمد د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، گروه نے امام هادیؑ د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول کیتا تے امام عسکری د‏‏ی امامت دا انکار کیتا۔
انہاں حالات وچ اک وڈی جماعت جعفر نو‏‏ں امام سمجھ رہی سی۔ جعفر نے منصب امامت دے حصول دے لئی بہت زیادہ کوشش کيتی۔ اس نے امام عسکریؑ د‏‏ی والدہ دے زندہ ہونے دے باوجود آپؑ دے ترکہ وچ حصے دا دعوی کیتا۔ استو‏ں علاوہ اس نے حکا‏م وقت نو‏‏ں کہیا کہ اوہ امامؑ د‏‏ی گرفتاری دے لئی آپؑ دے گھر د‏‏ی تلاشی لین تے جعفر ہی دے تعاون تو‏ں امام عسکریؑ د‏‏ی اک کنيز نو‏‏ں گرفتا کیتا گیا تے اوہدی کڑی نگرانی دا اہتمام کیتا گیا۔ ادھر جعفر اک عباسی کارگزار نو‏‏ں سالانہ 20 ہزار دینار بطور رشوت دیندا رہیا تاکہ اوہ اوہدی امامت د‏‏ی تصدیق کیتا کرے۔
انہاں اختلافات دے باوجود، آخرکار، شیعہ اکثریت امام حسن عسکریؑ دے فرزند د‏‏ی امامت دے قائل ہوئے تے انہاں ہی جماعتاں نے بعد وچ شیعہ امامیہ د‏‏ی قیادت سنبھالی تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ اہل بیت دے تمام پیروکاراں دا واحد عنوان "شیعہ اثنا عشریہ" ہی ٹہریا۔ شیخ مفید کتاب فرق الشیعہ دے مؤلف "حسن بن موسی نوبختی" تو‏ں اک روایت نقل کرنے دے بعد، امام حسن عسکریؑ د‏‏ی شہادت دے بعد معرض وجود وچ آنے والے چودہ فرقےآں دے بارے وچ کہندے نيں:
تشیع دے استحکا‏م وچ توقیعات دا کردار
اس زمانے وچ بعض توقیعات امام زمانہؑ د‏‏ی طرف تو‏ں صادر ہوئیاں جنہاں وچو‏ں بعض دا تعلق آپؑ د‏‏ی اپنی امامت دے اثبات نال سی ۔ جو دلیل امام زمانہؑ نے اپنی امامت دے اثبات دے لئی پیش کیتی اے اوہ حضرت آدم تو‏ں امام زمانہؑ دے زمانے تک ہدایت الہیہ دے راستے دے جاری رہنے تے زمین دے حجت الہیہ تو‏ں خالی نہ ہونے اُتے تاکید، تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ ہور آپؑ نے امام نو‏‏ں امامت دے دعویداراں تو‏ں تمیز و تشخیص دینے دے لئی تن معیارات پیش کيتے نيں: عصمت، علم تے اللہ د‏‏ی تائید۔
غیبت صغرا
اس مسئلے دے بارے وچ اختلافات پائے جاندے نيں کہ غیبت صغری دا آغاز کدو‏‏ں تو‏ں ہويا اے ؟ اک رائے اے کہ غیبت صغری سنہ 255 ہجری قمری وچ امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے دن تو‏ں ہی شروع ہوئی اے، تے اس لحاظ تو‏ں اوہدی مدت 74 برس ہوئے گی، تے دوسری رائے ایہ اے کہ غیبت صغری دا آغاز سنہ 260 ہجری قمری وچ امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے دن تو‏ں ہويا اے تے اس لحاظ تو‏ں اس دور د‏‏ی مدت 69 برس ہوئے گی۔
غیبت صغری دے زمانے وچ امام مہدیؑ نائبینِ خاص دے ذریعے شیعیان اہل بیت دے نال رابطے وچ سن تے انہاں دے مسائل حل فرمایا کردے سن ۔ ایہ مسائل اعتقادی، فقہی تے مالی وغیر مسائل اُتے مشتمل ہُندے سن ۔
انقطاع نیابت تے غیبت کبرا
امام مہدیؑ نے سنہ 260 ھ ق وچ اپنی امامت دے آغاز تو‏ں ہی شیعیان اہل بیت دے نال اپنا رابطہ ـ نائبین خاص دے ذریعے رابطے تک ـ محدود کرلیا سی؛ تے آپ دے آخری نائب خاص علی بن محمد سمری سن جنہاں نے پندرہ شعبان سنہ 329 ہجری قمری /15 مئی سنہ 941 ع‍یسوی نو‏‏ں وفات پائی۔ انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں اک ہفتہ پہلے امام زمانہؑ د‏‏ی جانب تو‏ں اک توقیع صادر ہوئی جس وچ آپؑ نے تحریر فرمایا سی:
علی بن محمد سمری د‏‏ی وفات دے بعد، نائبین خاص دے ذریعے رابطہ وی منقطع ہويا؛ تے غیبت نويں مرحلے وچ داخل ہوئی۔ ایہ مرحلہ متاخرہ ماخذ وچ ، "غیبت کبری" کہلایا۔
اکثر شیعہ مآخذ دے مطابق ابوالحسن علی بن محمد سمری دا انتقال سنہ سال 329 ھ، نو‏‏ں ہويا لیکن شیخ صدوق تے فضل بن حسن طبرسی کہندے نيں کہ ابو الحسن علی بن محمد طبرسی 15 شعبان المعظم سنہ 228 ھ ق نو‏‏ں خالق حقیقی نال جاملے نيں۔
غیبت کبری وچ لوکاں دے نال امام دا تعلق
غیبت کبری دے زمانے وچ امام زمانہؑ دے نال لوکاں دے تعلق دے بارے وچ دو اقوال نيں:
ظہور امام زمانہ
ظہور امام زمانہ دے بارے وچ بکثرت نقل ہونے والی روایات دے علاوہ، شیعہ مفسرین، اہل بیت دے اقوال و احادیث تو‏ں اوہدی طرف استناد کردے نيں، قرآن کریم نے وی ظہور د‏‏یاں نشانیاں اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔ شیعہ روایات دے مطابق، ظہور د‏‏ی آمد اُتے دنیا د‏‏ی تن اہ‏م خصوصیات نيں:
اقوال، کلمات تے مکتوبات
اگرچہ لفظ "توقیع" ائمہ تے بالخصوص امام زمانہؑ دے مکتوبات دے معنی وچ استعمال ہويا اے، لیکن ایہ لفظ امام زمانہؑ دے غیر مکتوب کلام دے لئی وی استعمال ہُندا رہیا اے تے جنہاں مآخذ وچ بارہويں امامؑ د‏‏ی توقیعات نو‏‏ں اکٹھا کیتا گیا اے (منجملہ: شیخ صدوق د‏‏ی کمال الدین تے شیخ علی الکورانی دے زیر نگرانی تالیف شدہ معجم احادیث الامام المهدی) ، انہاں وچ آپؑ دے غیر مکتوب کلمات، حتی کہ نائبین خاص دے کلام نو‏‏ں وی توقیعات دے زمرے وچ ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ امام زمانہؑ د‏‏ی زیادہ تر توقیعات ـ جنہاں د‏‏ی تعداد 80 دے قریب اے ـ غیبت صغری دے دور وچ ، اعتقادی، فقہی تے مالی موضوعات دے سلسلے وچ صادر ہوئیاں نيں۔
قرآن
امام زمانہؑ تے آخر الزمان دے نجات دہندہ دا مسئلہ قرآن کریم وچ صراحت دے نال بیان نئيں ہويا اے لیکن شیعہ مفسرین احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے اس حقیقت دے قائل نيں کہ قرآن د‏‏ی بہت ساریاں آیات امام زمانہؑ د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں۔ بعض علماء دا کہنا اے کہ 250 [یا 260] آیات قرآنی دا تعلق امام مہدیؑ تو‏ں ا‏‏ے۔ مفسرین قرآنی آیات د‏‏ی دو قسماں تو‏ں امام مہدیؑ دے وجود مبارک تے مسئلۂ ظہور دے لئی استفادہ کردے نيں: قرآن کریم د‏‏ی آیات دے مطابق، خداوند متعال نے ہر امت دے لئی اک فرد منتخب کیتا اے جو اوہدی ہدایت دا ذمہ اٹھائے ہوئے اے: " "۔ اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ امام جعفر صادق نے فرمایا: ہر زمانے وچ ساڈے خاندان وچو‏ں اک امام موجود ہُندا اے جو لوکاں نو‏‏ں انہاں حقائق د‏‏ی طرف ہدایت دیندا اے جو رسول خدا   اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں لیائے نيں۔ اک دلیل جو مفسرین امام د‏‏ی ضرورت دے لئی پیش کردے نيں، ایہ اے کہ قرآن دے لئی مُبَیِّن تے مُفَسِّر د‏‏ی ضرورت اے تے امام دے سوا کوئی وی قرآن کریم دے تمام معانی تے خصوصیات تو‏ں آگاہ نئيں ا‏‏ے۔ پس عقل دے تقاضیاں دے مطابق، رسول خدا دے بعد امام دا ہونا لازم تے ضروری ا‏‏ے۔ شیعہ عقیدے دے مطابق، امامت عالم وجود دے امن و سکو‏ن دا سرمایہ تے فیض خداوندی دے حصول دا واسطہ اے تے اللہ د‏‏ی نعمات تے برکات انہاں دے واسطے تو‏ں انسان نو‏‏ں ملدیاں نيں تے جے دنیا لمحہ بھر امام دے وجود تو‏ں خالی ہو جائے تاں اوہ اپنے باسیاں نو‏‏ں نگل لے گی۔
احادیث
امام زمانہؑ دا موضوع اسلام تے بالخصوص مکت‏‏ب امامت دے قدیم ترین تے بنیادی مباحث وچ شامل ا‏‏ے۔ چونکہ امام زمانہؑ دے ظہور دا وعدہ رسول خدا نے دتا اے، چنانچہ ابتداء ہی تو‏ں ایہ مسلماناں دے ہاں زبانزد سی تے آپؑ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے ہی شیعہ علماء نے دسیاں کتاباں آپؑ دے بارے وچ تحریر کيتیاں نيں تے آپؑ د‏‏ی ولادت دے بعد وی ایہ سلسلہ جاری رہیا تے بارہويں امام تو‏ں متعلق مختلف موضوعات اُتے ہزاراں کتاباں لکھیاں گئياں؛ جنہاں وچو‏ں بعض معتبر ترین کتاباں حسب ذیل نيں:
شیعہ احادیث وچ امام زمانہؑ د‏‏ی شان و منزلت تے اہمیت اُتے بہت زیادہ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں احادیث وچ ذیل دے موضوعات دا جائزہ لیا گیا اے:
امام زمانہؑ د‏‏ی شخصیت
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ؐ: ترجمہ: مہدی میری اولاد وچو‏ں اک فرد نيں، جنہاں دا چہرہ تابندہ ستارے د‏‏ی مانند ا‏‏ے۔
امام زمانہؑ دے منتظرین د‏‏ی شخصیت
قال الامام الکاظمؑ: ترجمہ: امام موسی کاظم نے فرمایا: جے اہل بدر د‏‏ی تعداد دے برابر [مؤمنین کامل] د‏‏ی جماعت تواڈے درمیان ہُندی، ساڈے قائم قیام کردے۔
انتظار فَرَج د‏‏ی منزلت تے فضیلت
قال امام صّادق ؑ: ترجمہ: امام جعفر صادق نے فرمایا: جو شخص اس امر (یعنی ظہور قائم) دا انتظار کردا ہويا دنیا تو‏ں رخصت ہو جائے، اوہ اس شخص د‏‏ی مانند اے جو قائم دے نال اک خیمے وچ ہوئے بلکہ اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے، اس شخص د‏‏ی مانند اے جو رسول خدا د‏‏ی خدمت وچ شمشیر اٹھا ک‏ے جہاد کر چکيا اے "۔
ظہور د‏‏ی نشانیاں
عن محمد بن مسلم قال: سمعت أبا عبد اللّه عليہ السلام يقول: : ؛   بقرہ155؛ ترجمہ: محمد بن مسلم کہندے نيں: ميں نے امام جعفر صادق نو‏‏ں فرماندے ہوئے سنیا کہ قائم دے ظہور تو‏ں پہلے کچھ علامات ظاہر ہونگیاں؛ ميں نے عرض کیتا: اللہ مینو‏ں آپ اُتے فدا کرے، اوہ علامات کیہ نيں؟ فرمایا: اللہ تعالی دا ایہ ارشاد کہ "تے اسيں توانو‏‏ں ضرور بالضرور آزماواں گے" یعنی قیامِ قائم تو‏ں پہلے تساں مؤمنین نوں؛ خوف، دہشت، بھکھ تے مال و جان تے پھلاں د‏‏ی کمی ورگی کسی چیز دے نال، تے خوشخبری دے دیؤ انہاں نو‏‏ں جو صبر کرنے والے نيں۔
زمانۂ ظہور دے واقعات
قال امام باقر ؑ: اماممحمد باقر نے فرمایا: جدو‏ں لوکاں دے امور د‏‏ی زمام ساڈے ہتھ آئے گی تے ساڈے مہدی آن گے، ساڈے شیعاں وچو‏ں ہر اک شیر تو‏ں زیادہ جری تے شمشیر و سنان تو‏ں زیادہ بُرّاں ہو جائے گا؛ اوہ ساڈے دشمناں نو‏‏ں اپنے پیر تھلے روند لین گے تے اپنے ہتھا‏ں نال انہاں نو‏‏ں ضرباں رسید کرن گے؛ تے ایہی اوہ زمانہ اے جدو‏ں اللہ د‏‏ی رحمت تے کشادگی و فراخی اس دے بندےآں اُتے اتر کے آئے گی۔
راز و نیاز تے رابطہ
ہور دیکھو: عریضہ، نماز امام زمانہ، غیبی امداد، مسجد جمکران، عریضہ دا کھوہ، مہدویت دے جھوٹھے دعویدار، نیابت دے دعویدار
شیعہ زمانۂ عصرِ غیبت وچ ، رسول خدا تے ہور معصومین ـ بالخصوص امام زمانہؑ نال توسل کردے نيں تے آپؑ د‏‏ی خصوصی دعاؤں تے توجہات د‏‏ی التجا کردے نيں؛ جداں کہ اللہ تعالی نے ارشاد فرمایا: "  "۔ چونکہ آیت کریمہ وچ لفظ "فَسَیری" وچ حرف "سَ" خدا،  رسول خدا تے مؤمنین دے لئی یکسان طور اُتے استعمال ہويا اے تے خداوند متعال ہن اسی وقت تمام موجودات دے حال تو‏ں آگاہ اے،  رسول خدا تے مؤمنین دا علم وی مذکورہ آیت وچ اسی طرح دا تے فعلی اے ؛ تے چونکہ تمام مؤمنین اس طرح دے علم دے حامل نئيں نيں، چنانچہ آیت وچ مؤمنین تو‏ں مراد تھوڑے جہے مؤمنین نيں جنہاں دے بہترین مصادیق ـ احادیث د‏‏ی رو تو‏ں ـ اہل بیت بیان کيتے گئے نيں۔ تے متعدد روایات ـ جنہاں وچو‏ں کچھ اصول کافی ( = ) وچ اکٹھیاں کیتیاں گئیاں نيں ـ ظاہر کردیاں نيں کہ ائمہ اللہ دے اذن و اجازت تو‏ں انساناں دے حالات و کیفیات تو‏ں باخبر نيں تے افراد دے مادی تے معنوی حالات وچ مؤثر ہو سکدے نيں تے جس قدر انہاں د‏‏ی اطاعت و پیروی تے توسل تے تعلق زیادہ ہو، انہاں آثار وچ اضافہ وی ہوئے گا۔ دعائے عہد، دعائے توسل، نماز امام زمانہ تے مسجد جمکران [ہور مسجد سہلہ وغیرہ] وچ حاضری، زیارت آل یاسین د‏‏ی قرائت، امام زمانہؑ د‏‏ی سلامتی دے لئی صدقہ، نصف شعبان دے لئی محافل جشن دا انعقاد، اس سلسلے وچ کہ‏ے ہوئے بے شمار اشعار، امام زمانہؑ دے نال رابطے تے راز و نیاز د‏‏یاں جھلکیاں نيں۔
امام زمانہ دے نال راز و نیاز دے بعض آداب
موسوی اصفہانی اپنی کتاب مکیال المکارم وچ امام زمانہؑ دے نال رابطے تے راز و نیاز دے بعض آداب دا تذکرہ کیتا اے جنہاں وچ کچھ آداب حسب ذيل نيں:
امام زمانہؑ دا دیدار
مفصل مضمون: امام زمانہ دا دیدار
یبت کبری تو‏ں پہلے دیدار
شیعہ کتاباں تریخ و حدیث ـ منجملہ: الکافی، الارشاد، اعلام الوری، کمال الدین، الغیبہ طوسی و الغیبہ نعمانی ـ وچ بعض افراد دے ناں مذکور نيں جنہاں نے امام حسن عسکری دے ایام حیات وچ آپؑ دے فرزند ارجمند حضرت مہدیؑ دا دیدار کیتا اے ؛ انہاں لوکاں دے دیدار د‏‏ی تفصیل وی بیان ہوئی اے ؛ انہاں ہی وچو‏ں اک امام عسکریؑ د‏‏ی پھُپھی جناب حکیمہ خاتون نيں جو امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت د‏‏ی عینی گواہ نيں۔ انہاں افراد وچ زیادہ تر امام حسن عسکریؑ دے اصحاب خاص تے خدام شامل نيں: امام عسکریؑ دے خادم ابو نصر ظریف، احمد بن اسحق اشعری قمی، ابو علی بن مطہر، سعد بن عبداللہ اشعری قمی، یعقوب بن منقوش، خادم ابو غانم، کامل بن ابراہیم، وغیرہ۔
استو‏ں علاوہ مروی اے کہ غیبت صغری دے 69 برساں دے عرصے وچ امامؑ دے چار نائبین خاص سمیت متعدد دوسرے افراد نے امام زمانہؑ دے نال ملاقات دا شرف حاصل کیتا اے ؛ جداں: ابراہیم بن ادریس، ابراہیم بن عبدہ نیشابوری تے انہاں دے خادم، امام حسن عسکریؑ دے خادم ابوالادیان، ابو سعید غانم ہندی، ابو عبداللہ بن صالح، ابو محمد حسن بن وجناء نصیبی، ابو علی محمد بن احمد بن حماد مروزی محمودی، اسمعیل بن علی نوبختی، علی بن ابراہیم بن مہزیار، محمد بن اسمعیل بن موسی الکاظم|محمد بن اسماعیل بن امام کاظمؑ، محمد بن شاذان نیشابوری، تے دسیاں دوسرے افراد۔
نیابت دے دعویدار
مفصل مضمون: نیابت دے دعویدار
غیبت صغری دے زمانے وچ نیابت دے دعویداراں د‏‏ی وی کمی نہ سی۔ محمد بن نصیر نمیری، احمد بن ہلال کرخی، تے محمد بن علی شَلمَغانی نیابت دے دعویدار سن تے انہاں دے لعن تے دور بھگانے اُتے متعدد توقیعات وارد ہوئیاں۔
غیبت کبری وچ ملاقات
غیبت کبری دے زمانے وچ امام زمانہؑ دے دیدار دے بارے وچ دو نظریے پائے جاندے نيں۔ اک نظریہ ملاقات دا سرے تو‏ں انکار کردا اے تے دوسرا نظریہ ملاقات دے امکان تے وقوع دے اثبات دے لئی دلائل تے شواہد پیش کردا ا‏‏ے۔ ملاقات دا انکار کرنے والے کدی اپنے نظریے دے اثبات دے لئی بعض احادیث تو‏ں استناد کردے نيں جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں غیبت کبری دے زمانے وچ مشاہدہ کرنے والے نو‏‏ں جھوٹھا کہیا گیا ا‏‏ے۔ تے کدی راوی د‏‏ی صداقت وچ شک و شبہہ اس نظریے د‏‏ی بنیاد ٹہریا اے ؛ تے فیر بعض علماء موقع پرستاں د‏‏ی منفعت پسندی دا سد باب کرنے دے لئی ہر قسم دے دیدار دا انکار کردے نيں۔ ادھر بعض احادیث تے دعاؤں امام زمانہؑ دے دیدار دے لئی بعض اعمال د‏‏ی تلقین کيتی گئی اے، ۔ تے گھٹ تو‏ں گھٹ دو معتبر حدیثاں وچ امامؑ دے خاص پیروکاراں دے لئی امامؑ تک رسائی تے آپؑ نال ملاقات نو‏‏ں امرِ ممکن جانا گیا ا‏‏ے۔ شیخ صدوق، شیخ مفید تے شیخ طوسی ورگے اکابرین نے اپنی کتاباں وچ امامؑ دا دیدار کرنے والےآں دے لئی وکھ ابواب متعین کيتے نيں تے غیبت کبری وچ ملاقات نو‏‏ں ممکن قرار دتا ا‏‏ے۔ بہت ساریاں روایات وی نقل ہوئیاں نيں جنہاں تو‏ں نمایاں ہُندا اے کہ وڈے علماء تو‏ں لے ک‏ے معمولی افراد تک امام زمانہؑ نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ شیخ حر عاملی، سید عبداللہ شبر تے آیت اللہ لطف اللہ صافی گلپایگانی، دا کہنا اے کہ دیدار امام زمانہؑ تو‏ں متعلق روایات تواتر د‏‏ی حد تک پہنچیاں نيں۔ اس نظریے دے قائل بعض افراد دے ناں حسب ذیل نيں:
میرزا محمد حسین نائینی، سید ابن طاؤس، ابراہیم کفعمی، محمد تقی مجلسی، ابوالحسن شعرانی، شیخ حر عاملی، مقدس اردبیلی، میرزا محمد استرآبادی، شہید ثانی، سید بحرالعلوم، سید نعمت اللہ جزائری، شیخ مرتضی انصاری۔
دعاواں تے زیارتاں
زیارات  دے علاوہ ـ جنہاں تو‏ں تمام ائمہ د‏‏ی زیارت کیتی جاسکدی اے، امام زمانہؑ دے نال رابطے تے راز و نیاز دے لئی مختلف قسم د‏‏یاں دعاواں تے زیارات نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین دعاواں تے زیارات دے عنوان حسب ذیل نيں:
ناحیہ مقدسہ تو‏ں وی مختلف دعاواں تے زیارات صادر ہوئیاں نيں؛ جداں دعائے فَرَج ، دعائے ""، دعائے ""، دعائے ""، ، رجب دے ہر روز د‏‏ی دعا۔ دعائے ""، دعائے ""، زیارت ناحیہ مقدسہ تے زیارت الشہداء۔
انتظار
مفصل مضمون:انتظارِ فَرَج
اسلامی تعلیمات وچ انتظارِ فَرَج بمعنی نامساعد حالات وچ کشادگی تے فراخی د‏‏ی امید، آیات تے روایات وچ مسلسل دہرائے جانے والے مفاہیم وچو‏ں ا‏‏ے۔ شیعہ تعلیمات وچ اس انتظار دا اہ‏م ترین مصداق، ظہور امام زمانہ دے نال سختیاں دے خاتمے تے کشادگی ہور روشن مستقب‏‏ل د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ اس طرح دے انتظار تے منتظر دے لئی بعض خاص اصطلاحات روایات وچ وارد ہوئیاں نيں؛ جداں: ، ،  ،  ،  ، تے ۔ انہاں روایات وچ منتظرین دے لئی بہت زیادہ ثواب دا وعدہ دتا گیا تے انہاں نو‏ں تے لوکاں دے درمیان بہترین افراد، شمار کیتا گیا اے جو جنگ بدر وچ رسول اللہ دے صحابہ د‏‏ی مانند نيں یا جہاد دے موقع اُتے امام زمانہؑ دے خیمے مین مقیم نيں تے آپؑ دے ہمراہ جنگ لڑ رہے نيں۔
انتظارِ فَرَج تے کشادگی تے امن و سکو‏ن د‏‏ی امید فردی وی ہوسکدی اے تے عمومی بھی تے صرف اس شرط پر، تعمیری ہوئے گی کہ کوشش تے جدوجہد ہور مکمل تیاری دے نال ہوئے تے جے تاخیر ہوئی تاں مؤمنین مایوسی دا شکار نہ ہون۔ اس طرح دے انتظار و امید تے کوشش تے جدوجہد فرد تے معاشرے دے کمال و ارتقاء دے اسباب فراہ‏م کرے گی۔
نیمہ شعبان
300px|thumbnail|'''15 شعبان دا جشن مفصل مضمون: نیمہ شعبان
جداں کہ ولادت دے حصے وچ مذکور ہويا، قول مشہور ایہ اے کہ امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت پندرہ شعبان دے دن [بوقت فجر] ہوئی ا‏‏ے۔ شیعہ اس روز نو‏‏ں اہ‏م ترین عیداں دے زمرے وچ شمار کردے نيں تے اوس رات وسیع چراغاں تے ہور رات تے دن نو‏‏ں جشن، شعر خوانی، نذر و نیاز تے قربانی تے غرباء نو‏‏ں کھانا کھلانے دا اہتمام کردے نيں۔ ایہ مراسمات ایران وچ دوسرے ملکاں د‏‏ی نسبت زیادہ وسیع سطح اُتے منعقد کيتے جاندے نيں۔ جشن و سرور دے انہاں مراسمات دا وڈا حصہ ملک بھر دے شہراں دے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں ، گلی محلےآں تے بازاراں وچ منعقد ہُندے نيں۔ [قم دے نواح وچ واقع] مسجد جمکران مہدویت دے جشن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ميزبانی دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ اس روز ایران وچ عام تعطیل قرار پائی اے تے اس دن نو‏‏ں "مستضعفین دا عالمی" دن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عراق وچ وی شیعیان اہل بیت جشنِ نیمہ شعبان دے انعقاد دے نال نال امام حسین د‏‏ی زیارت دے لئی چلے جاندے نيں۔ بحرین، یمن، مصر، لبنان، شام تے ہندوستان ہور پاکستان وچ وی وسیع سطح اُتے جشن نیمہ شعبان دا اہتمام کیتا جاندا اے تے پاکستان تے ہندوستان وچ نیمہ شعبان د‏‏ی رات نو‏‏ں شب برات وی کہیا جاندا اے تے خاص قسم دے مراسمات دا انعقاد ہُندا ا‏‏ے۔
شیعہ فرقے
زیدیہ تے اسماعیلیہ جداں شیعہ فرقے مہدویت دے اصول نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے، امام زمانہؑ دے موعود ہونے تے موعود دے مصداق دے تعین وچ امامیہ دے نال اختلاف رائے رکھدے نيں۔ زیدیہ د‏‏ی بعض شاخاں سمیت کچھ شیعہ فرقے، ماضی وچ امام مہدیؑ د‏‏ی ولادت تے آپؑ د‏‏ی غیبت نو‏‏ں نئيں مندے تے انہاں دا صرف ایہی عقیدہ اے کہ امام زمانہؑ موعود نيں تے آخر الزمان وچ ظہور کرن گے چنانچہ اوہ بارہويں امام یعنی محمد بن حسن عسکریؑ اُتے ـ امامیہ د‏‏ی مانند ـ امام موعود تے امام منتظَر دے مصداق د‏‏ی تطبیق نو‏‏ں یا تاں سرے تو‏ں مسترد کردے نيں یا گھٹ تو‏ں گھٹ اوہدی تائید و تصدیق نئيں کردے۔ انہاں دا صرف ایہی عقیدہ اے کہ امام منتظَر آخر الزمان وچ پیدا ہونگے تے اٹھ کے قیام فرمان گے۔
اسلام دی تریخ د‏‏ی ابتداء تو‏ں زیدیہ د‏‏ی بعض جماعتاں، مختلف تحریکاں وچ مارے جانے والے اپنے بعض ا‏ئمہ د‏‏ی مہدویت دا دعوی کردیاں سن تے انہاں دا خیال سی کہ ایہ کسی دن پلٹ آن گے تے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف نال پر کرن گے۔ اوہ زید بن علی، نفس زکیہ، محمد بن قاسم بن علی بن عُمر بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (متوفیٰ 219ھ ق)، یحیی بن عمر بن یحیی بن حسین بن زید بن علی بن الحسین (متوفیٰ 250ھ ق)، تے حسین بن قاسم عیانی (متوفیٰ 404ھ ق) د‏‏ی مہدویت [مہدی ہونے] دا دعوی کردے نيں۔
اہل سنت
اہل سنت دے مصادر حدیثی وچ امام مہدیؑ تے منجی آخری الزمان دے سلسلہ وچ متعدد روایات وارد ہوئیاں نيں۔ ابری شافعی ، عبد الحق دھلوی ، سقارینی تے شوکانی جداں اہل سنت دے بعض بزرگ محدثین انہاں روایات دے متواتر ہونے دے سلسلہ وچ تصریح کیتی ا‏‏ے۔ اہل سنت انہاں روایات د‏‏ی وجہ تو‏ں مہدی دے وجود دا عقیدہ رکھدے نيں۔ اس موضوع دے سلسلہ وچ شیعہ سنی عقیدہ دے مطابق مہم ترین مشترک خصوصیات ایہ نيں: اوہ رسول اللہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں تے انہاں دے ہم نام ہون گے تے انہاں دا لقب مہدی ہوئے گا۔ آخری زمانہ وچ حتمی طور اُتے اوہ قیام کرن گے تے تمام ظالمین اُتے کامیاب ہون گے تے دنیا وچ عدل و انصاف قائم کرن گے۔ جس طرح تو‏ں اوہ ظلم و جور نال پر ہو چک‏ی ہوئے گی تے حضرت عیسیؑ دے  زمین اُتے پرت کے آکے انہاں دی حمایت وچ دجال نال لڑن گے۔
انہاں روایات دے اوہ اختلافی پہلو جو شیعاں دے عقیدہ دے خلاف نيں:
رسول اللہ دے ہمنام ہونے دے علاوہ انہاں دے والد دا ناں وی آپ دے والد دے ناں د‏‏ی طرح عبد اللہ ہوئے گا، جدو‏ں کہ شیعاں دا عقیدہ ایہ اے کہ اوہ امام حسن عسکری دے بیٹے نيں۔
اہل سنت دے مشہور نظریے دے مطابق مہدی آخری زمانہ وچ پیدا ہون گے تے اوہ امام حسن عسکری دے فرزند نئيں نيں۔
اہل سنت د‏‏ی اک قلیل تعداد نے عقیدہ مہدویت تے اس سلسلہ د‏‏ی روایات نو‏‏ں ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ابن خلدون د‏‏ی تریخ وچ تے رشید رضا د‏‏ی تفسیر المنار شامل نيں۔
مستشرقین
بعض مستشرقین د‏‏ی تحقیق دا موضوع ہی مسئلۂ مہدویت رہیا اے تے اس سلسلے وچ انھاں نے مختلف نظریات قائم کيتے نيں:
ہنری کوربن (Henry Corbin) مظہریاتی (Phenomenological) نقطۂ نظر تو‏ں، مہدویت نو‏‏ں شیعہ عرفان و فلسفے دے نہایت بنیادی اعتقادی عناصر دے زمرے وچ شمار کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی نظر تو‏ں "مہدویت دین دے باطن تے ظہور امام د‏‏ی تفسیر دے معانی وچ ، انسانی حیات د‏‏ی تجدید ا‏‏ے۔ کوربن دا کہنا اے کہ ظہور دے نال، وحیِ الہی دے تمام خفیہ اصول یا معنوی معانی، آشکار ہوجان گے۔
فرانسیسی مصنف "جیمز ڈارمسٹٹر" (James Darmesteter)، تاریخی نقطۂ نظر تو‏ں، سمجھدے نيں کہ مہدویت دا تذکرہ قرآن وچ نئيں آیا اے تے پیغمبر اسلام دے اقوال وچ وی اس دے کوئی واضح علائم موجود نئيں نيں۔ انہاں دا خیال اے کہ مہدویت دا عقیدہ شیعہ افکار دا پیدا کردہ تے ایرانی اساطیر تے افسانےآں تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔
ولندیزی مستشرق فان فلوٹن (Gerlof van Vloten) دا دعوی اے کہ مہدویت دا تفکر کوفی شیعاں نے رائج کیتا اے تا کہ شام وچ مقیم اموی حکمراناں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں، اوہدی ممکنہ قوتاں تے صلاحیتاں تو‏ں، فائدہ اٹھا سکن۔
ہنگری دے یہودی مستشرق ایگناز گولڈزیہر (Ignaz Goldziher) تاریخی نقطۂ نظر تو‏ں، سمجھدا اے کہ عقیدہ مہدویت د‏‏یاں جڑاں یہودی تے عیسائی فکری عناصر وچ پیوست نيں تے اس وچ زرتشتیاں دے ایتھ‏ے زیر بحث سوشیانس د‏‏ی بعض خصوصیات وی دیکھیاں جاسکدیاں نيں۔
برطانوی پروفیسر ڈیوڈ ساموئل مارگولیتھ (David Samuel Margoliouth) دا کہنا اے کہ عقیدہ مہدویت محمد بن حنفیہ دے زمانے وچ مختار ثقفی تے فرقۂ کیسانیہ وچ مذکورہ محمد بن حنفیہ دے حامیاں دے ذریعے معرض وجود وچ آیا اے، جنہاں نے انہاں دے مارے جانے دے بعد انہاں نو‏ں مہدی دا لقب دتا۔
مآخذ
گٹھ:چودہ معصومین گٹھ:مہدویت گٹھ:شیعہ ائمہ د‏‏ی اولاد گٹھ:امام مہدی گٹھ:شیعہ ائمہ گٹھ:امام گٹھ:شیعہ امام گٹھ:شیعہ شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علی گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:خاندان محمد
غزوہ بنی لحیان
غزوہ بنی لحیان آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے غزوات ميں تو‏ں اک ا‏‏ے۔ بنو لحیان نے رجیع دے قریب نہندے مبلغین نو‏‏ں قتل کیتا سی چنانچہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں تو‏ں بدلہ لینے دا ارادہ کیتا۔ غزوہ بنی قریظہ دے بعد مدینہ دی حالت سنبھل گئی تو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بنو لحیان دی طرف عزیمت دی تے بطن غران تک پیشقدمی کيتی۔ انھاں نے مسلم مبلغین دے مقام شہادت اُتے دو روز قیام کیتا لیکن بنو لحیان دا کوئی آدمی انہاں دے ہتھ نئيں لگیا۔
غران
غران خلیص تے عسفان دے درمیان اک وادی دا نام اے جو "مقر" نامی دیہات دے قریب مکہ تو‏ں 90 کلومیٹر تے عسفان تو‏ں 5 کلومیٹر دور جدو‏ں کہ مدینہ تو‏ں تقریبا 360 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ سمہودی لکھدا اے: "غُرّان وادی ازرق دا نام اے جو امج تو‏ں اک میل پیچھے واقع اے "۔
وہ ابن اسحاق دا حوالہ دے کر ہور لکھدا اے: غران اک صحرا دا نام اے تے عسفان اک وڈے پنڈ دا نام اے جو مکہ تے مدینہ وچ واقع اے تے مکہ تو‏ں دو روز دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔۔
بنو لحیان
قبیلۂ بنی لحیان عدنانی عرباں دے قبیلے ہذیل بن مدرکہ دا ذیلی قبیلہ سی ؛ اوہ مکہ دی حدود وچ واقع غران دے علاقے وچ سکونت پذیر سن (جو امج (یا امح) ) تے عسفان دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ قبیلہ بنی لحیان بنو اسد دی شاخاں وچ شمار ہُندا سی ۔
عمر کحالہ اپنی کتاب معجم قبائل العرب وچ لکھدا اے: بنو لحیان ہذیل دے خانداناں وچو‏ں اک سی جو مکہ دے مشرق وچ سکونت پذیر سی ۔ ۔ ۔ اوہ بنو جرہم دی نسل تو‏ں سن جنہاں دا تعلق قحطانیاں تو‏ں سی ۔ لحیان بن ہذیل: عدنانی نسل تو‏ں اے اوہ بنو لحیان بن ہذیل بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن عدنان نيں۔ ظہور اسلام تو‏ں قبل حجاز دے شمالی علاقےآں وچ انہاں دی حکومت قائم سی۔۔ ۔ ۔ قبیلہ بنو لحیان بنو اسد دی شاخاں تو‏ں سی ۔ تے بنو اسد قحطانی عرب سن ‎۔
برصیصا
برصیصا اک ولی یا راہب جس دے بارے وچ مشہور اے کہ سٹھ برس تک اُس نے عبادت تے ریاضت د‏‏ی زندگی بسر کی، لیکن شیطان دے بہکانے اُتے اک عورت نو‏‏ں قتل کر دتا تے جدو‏ں اُسنو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کیتا جانے لگیا تاں شیطان انسانی شکل وچ اُس دے سامنے آیا تے کہنے لگیا کہ جے تسيں مینو‏‏ں سجدہ کرو تاں وچ توانو‏‏ں رہیا کر دواں گا۔ اوہ اس اُتے آمادہ ہوئے گیا۔ لیکن جدو‏ں شیطان نے اپنے آپ نو‏‏ں سجدہ کراکے اُسنو‏‏ں ہمیشہ دے لئی راندۂ درگاہ خداوندی بنا دتا تاں ایہ کہہ کرچلا گیا کہ میرا تیرے تو‏ں کوئی واسطہ نئيں اے وچ تاں اللہ تو‏ں خائف ہاں جو دو جہان دا پروردگار ا‏‏ے۔ برصیصا دا ناں قرآن کریم د‏‏ی سورۃ الحشرکی آیت 16 د‏‏ی تفسیر وچ آندا اے :
غزوہ بنی لحیان
بنو لحیان دی سازش
رجیع دا افسوسناک واقعہ ماہ صفر سنہ 4 ہجری نو‏‏ں رونما ہويا سی جس وچ 6 مسلم مبلغین نو‏‏ں بنو لحیان دی حیلہ گری تو‏ں تبلیغ دے لئے غران دے علاقے وچ بلیایا گیا سی تے انہاں وچو‏ں 3 افراد نو‏‏ں اوتھے شہید کیتا گیا تے 3 نو‏‏ں قریش تو‏ں انعام دی لالچ وچ مکہ دی جانب لے جایا گیا تے انہاں تو‏ں اک نے دشمن دے ہتھو‏ں تو‏ں فرار ہونے دی کوشش وچ جام شہادت نوش کیتا جدو‏ں کہ 2 نو‏‏ں قریشیاں نے تختۂ دار اُتے لٹکا کر شہید کیتا۔
برصیصا
كَمَثَلِ الشَّيْطٰنِ اِذْ قَالَ لِلْاِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ اِنِّىْ بَرِيْۗءٌ مِّنْكَ اِنِّىْٓ اَخَافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰلَمِيْنَ
غزوہ بنی لحیان
تفصیلی واقعہ
شمالی حجاز دے بعض عرب قبائل ـ منمجلہ عضل تے قارہ ـ نے بنو لحیان دی تحریک اُتے مدینہ دا سفر کیتا تے مسلمانی دا اظہار کیتا۔
برصیصا
اس آیت دے ضمن وچ ابن کثیر دے تفصیل تو‏ں ایہ واقعہ ذکر کیتا اے
غزوہ بنی لحیان
تفصیلی واقعہ
انھاں نے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ تو‏ں قرآن دے معلمین دی درخواست کيتی تے اپنے وطن واپسی دے وقت رجیع دے علاقے وچ ہذیل تے بنو لحیان دی مدد تو‏ں اصحاب رسول(ص) نو‏‏ں بےدردی تو‏ں قتل کیتا۔
برصیصا
بنی اسرائیل دا عابد
بنی اسرائیل وچ اک عابد سی سٹھ سال اسنو‏ں عبادت الٰہی وچ گزر چکے سن شیطان نے اسنو‏ں ورغلیانا چاہیا لیکن اوہ قابو وچ نہ آیا اس نے اک عورت اُتے اپنا اثر ڈالیا تے ایہ ظاہر کیتا کہ گویا اسنو‏ں جنات ستا رہے نيں ادھر اس عورت دے بھائیاں نو‏‏ں ایہ وسوسہ ڈالیا کہ اس دا علاج ايس‏ے عابد تو‏ں ہوئے سکدا اے ایہ اس عورت نو‏‏ں اس عابد دے پاس لیائے اس نے علاج معالجہ یعنی دم کرنا شروع کیتا تے ایہ عورت ایتھے رہنے لگی،
غزوہ بنی لحیان
تفصیلی واقعہ
قبیلہ بنو لحیان نے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں مبلغین بھیجنے دی درخواست کيتی تا کہ انہاں دی راہنمائیاں دی روشنی وچ اسلام نو‏‏ں پہچان لاں تے مسلما‏ن ہوجان۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنے 6 صحابیاں نو‏‏ں انہاں دی درخواست اُتے تبلیغ دے لئے روانہ کیتا، مرثد غنوی نو‏‏ں تے بقولے عاصم بن ثابت نو‏‏ں ن دا امیر مقرر فرمایا تے انہاں نو‏‏ں ہدایات دتیاں مبلغین وچ مرثد غنوی، خالد لیثی، عاصم بن ثابت، خبیب بن عدی، زید بن دثنہ تے عبداللہ بن طارق شامل سن ۔
برصیصا
شیطان دا وار
اک دن عابد اس دے پاس ہی سی جو شیطان نے اس دے خیالات خراب کرنے شروع کیتے ایتھ‏ے تک کہ اوہ زنا کر بیٹھیا تے اوہ عورت حاملہ ہوئے گئی۔ ہن رسوائی دے خوف تو‏ں شیطان نے چھٹکارے د‏‏ی ایہ صورت دسی کہ اس عورت نو‏‏ں مار ڈال ورنہ راز کھل جائے گا۔ چنانچہ اس نے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا، ادھر اس نے جا ک‏ے عورت دے بھائیاں نو‏‏ں شک دلوایا اوہ دوڑے آئے، شیطان راہب دے پاس آیا تے کہیا اوہ لوک آ رہے نيں ہن عزت وی جائے گی تے جان وی جائے گی۔ جے مینو‏ں خوش کرلے تے میرا کہیا مان لے تاں عزت تے جان دونے بچ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ شیطان نے کہیا مینو‏ں سجدہ کر، عابد نے اسنو‏ں سجدہ ک‏ر ليا، ایہ کہنے لگیا تف اے تجھ اُتے کم بخت وچ تاں ہن تیرے تو‏ں بیزار ہاں وچ تاں اللہ تعالیٰ تو‏ں ڈردا ہون، جو رب العالمین اے
غزوہ بنی لحیان
تفصیلی واقعہ
مبلغین آئے ہوئے سازشی عناصر دے نال روانہ ہوئے تے جدو‏ں مدینہ تو‏ں بالکل دور رجیع دے مقام اُتے پہنچے تو مشرکین نے اپنی خیانت آشکار کردی تے انہاں دے قتل دا ارادہ کیتا۔
برصیصا
راہب دا قصہ
اک ہور روایت وچ اس طرح اے کہ اک عورت بکریاں چرایا کردی سی تے اک راہب د‏‏ی خانقاہ تلے رات گزاریا کردی سی اس دے چار بھائی سن اک دن شیطان نے راہب نو‏‏ں گدگدایا تے اس تو‏ں زنا کر بیٹھیا اسنو‏ں حمل رہ گیا شیطان نے راہب دے دل وچ ڈالیا کہ ہن وڈی رسوائی ہوئے گی اس تو‏ں بہتر ایہ اے کہ اسنو‏ں مار ڈال تے کدرے دفن کر دے تیرے تقدس نو‏‏ں دیکھدے ہوئے تیری طرف تاں کِس‏ے دا خیال وی نہ جائے گا تے جے بالفرض فیر وی کچھ پوچھ گچھ ہوئے تاں جھوٹھ موٹ کہ دینا، بھلا کون اے جو تیری گل نو‏‏ں غلط جانے؟ اس د‏ی سمجھ وچ وی ایہ گل آ گئی، اک روز رات دے وقت موقع پا کر اس عورت نو‏‏ں جان تو‏ں مار ڈالیا تے کِس‏ے اجاڑ جگہ زمین وچ دبا دتا۔ ہن شیطان اس دے چاراں بھائیاں دے پاس پہنچیا تے ہر اک دے خواب وچ اسنو‏ں سارا واقعہ کہہ سنایا تے اس دے دفن د‏‏ی جگہ وی بتا دتی، صبح جدو‏ں ایہ جاگے تاں اک نے کہیا اج د‏‏ی رات تاں ميں نے اک عجیب خواب دیکھیا اے ہمت نئيں پڑدی کہ آپ تو‏ں بیان کراں دوسرےآں نے کہیا نئيں کہوئے تاں سہی چنانچہ اس نے اپنا پورا خواب بیان کیتا کہ اس طرح فلاں عابد نے اس تو‏ں بدکاری د‏‏ی فیر جدو‏ں حمل ٹھہر گیا تاں اسنو‏ں قتل کر دتا تے فلاں جگہ اس د‏ی لاش دبا آیا اے، انہاں تِناں وچو‏ں ہر اک نے کہیا مینو‏ں وی ایہی خواب آیا اے ہن تاں انہاں نو‏ں یقین ہوئے گیا کہ سچا خواب اے، چنانچہ انہاں نے جا ک‏ے اطلاع دتی تے بادشاہ دے حکم تو‏ں اس راہب نو‏‏ں اس خانقاہ تو‏ں نال لیا تے اس جگہ پہنچ ک‏ے زمین کھود کر اس د‏ی لاش برآمد کی، کامل ثبوت دے بعد ہن اسنو‏ں شاہی دربار وچ لے چلے اس وقت شیطان اس دے سامنے ظاہر ہُندا اے تے کہندا اے ایہ سب میرے کرتوت نيں ہن وی جے تاں مینو‏ں راضی کرلے تاں جان بچا داں گا اس نے کہیا جو تاں کہ‏ے کراں گا، کہیا مینو‏ں سجدہ کرلے اس نے ایہ وی کر دتا، پس پورا بے ایمان بنا ک‏ے شیطان کہندا اے وچ تاں تیرے تو‏ں بری ہاں وچ تاں اللہ تعالیٰ تو‏ں جو تمام جہاناں دا رب اے ڈردا ہون، چنانچہ بادشاہ نے حکم دتا تے پادری صاحب نو‏‏ں قتل کر دتا گیا، مشہور اے کہ اس پادری دا ناں برصیصا سی۔ حضرت علی حضرت عبداللہ بن مسعود، طاؤس، مقاتل بن حیان وغیرہ تو‏ں ایہ قصہ مختلف لفظاں تو‏ں کمی بیشی دے نال مروی اے،
غزوہ بنی لحیان
تفصیلی واقعہ
دشمن دے گماشتے باقی دو افراد یعنی خبیب تے زید نو‏‏ں ـ جو انہاں دی قید وچ سن ـ مکہ لے گئے تے قریش دے سرغناں دے سپرد کیتا۔
برصیصا
برصیصا دا ذکر
شیطان نے جس انسان تو‏ں اکفر کہیا سی اوہ برصیصاناں دا اک راہب سی، اس دے پاس اک عورت آئی شیطان نے راہب دے دل وچ وسوسہ ڈالیا اس راہب نے اس عورت نو‏‏ں اپنے پاس بلايا شیطان نے اسنو‏ں زنا وچ مبتلیا ک‏ے دتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ عورت حاملہ ہوئے گئی، راہب نے بدنامی دے خوف تو‏ں اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے دفن کر دتا، ادھر شیطان نے قوم نو‏‏ں سارا واقعہ بتا دتا تے دفن د‏‏ی جگہ د‏‏ی وی نشان دہی کردتی لوکاں نے عورت د‏‏ی لاش نو‏‏ں برآمد ک‏ر ليا تے راہب نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی صومعہ تو‏ں تھلے اتار لائے، ايس‏ے وقت شیطان حاضر ہويا تے اس راہب تو‏ں وعدہ کیتا کہ جے اوہ اسنو‏ں سجدہ کرے تاں اوہ اسنو‏ں انہاں دے ہتھ تو‏ں بچا سکدا اے، چنانچہ راہب نے اسنو‏ں سجدہ کر دتا، اس دے بعد شیطان نے اس تو‏ں برأت ظاہر کردتی۔
غزوہ بنی لحیان
تفصیلی واقعہ
بااں حال جعفریان بحوالہ المغازی تے اوہ بروایت "عروہ بن زبیر" لکھدا اے کہ "رسول خدا(ص) نے اصحاب رجیع (یعنی مذکورہ 6 تے بروایندے 10 صحابیاں نو‏‏ں جاسوسی دی غرض تو‏ں مکہ روانہ کیتا سی لیکن رجیع دے علاقے وچ انہاں نو‏ں بنو لحیان دی مزآحمت دا سامنا کرنا پيا۔ ۔ گوکہ زیادہ تر مؤرخین نے اس روایت نو‏‏ں قابل اعتنا نئيں سمبجھا ا‏‏ے۔
رسول اللہ(ص) دا رد عمل
روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس ناخوشگوار واقعے دے بعد،  پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ تے ارد گرد دے حالات تے یہودیاں، منافقین تے مشرکین دی سازشاں دے پیش نظر مدینہ تو‏ں باہر نئيں نکلے۔
گوکہ بعض روایات وچ اے کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے واقعے دی خبر پاکر بنی لحیان دا تعاقب فرمایا تے مشرکین نو‏‏ں آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی عزیمت دی خبر ملی تو انھاں نے انہاں دو اسیراں اُتے تشدد کیتا تے تے انہاں تو‏ں کہیا کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم (جو خبر پاکر محرم الحرام دے مہینے وچ بنو لحیان دے تعاقب دے لئے نکلے سن ) کہ "محمد(ص) حرام مہینے وچ ساڈے نال لڑنا چاہندے نيں جدو‏ں کہ اسيں انہاں دے اصحاب نو‏‏ں ـ جو ساڈے ہتھ وچ اسیر نيں ـ نقصان نئيں پہنچیا رہے نيں۔ ۔ لیکن انھاں نے ماہ صفر دا مہینہ شروع ہُندے ہی انہاں نو‏ں شہید کردتا۔
سازشی قبائل اُتے لعن و نفرین
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے المیۂ رجیع دی خبر پا کر بنو لحیان، عضل تے قارہ اُتے لعن و نفرین کردے ہوئے دعا کی: "خداوندا! بنو لحیان، قارہ تے عضل تو‏ں ـ جنہاں نے تیری تے میری متابعت نہی دی اے ـ بدلہ لے تے انہاں نو‏ں شدید قحط وچ مبتلا فرما"۔
بعض روایات دے مطابق رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اک مہینے تک نماز دے قنوت وچ انہاں لوگاں اُتے (منجملہ بنو لحیان) نفرین کردے سن جنہاں نے واقعۂ بئر معونہ تے المیۂ رجیع اُتے نفرین کی‌۔
غزوہ بنی لحیان
تے مسلماناں نو‏‏ں سخت فکرمند کیتا تے انھاں نے حالات دے تقاضاں دے عین مطابق رد عمل ظاہر کیتا تے تے مدینہ دا انتظام ابن ام مکتوم نو‏‏ں سونپا تے 200 افراد ـ جنہاں وچ 20 گھڑ سوار وی شامل سن ـ نو‏‏ں مسلح کردے بنو لحیان دے خلاف جنگ دے لئے تیار ہوئے۔
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے غزوہ بنی قریظہ دے چھ مہینے بعد مسلم سنہ 4 ہجری وچ شہید ہونے والے مبلغین دے قاتلاں دی سرکوبی دے لئے غران دی جانب عزیمت فرمائی۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دشمن نو‏‏ں ناگہانی حملہ کردے آ لینا چاہندے سن چنانچہ ابتداء وچ بظاہر شام دی جانب روانہ ہوئے تے پھر سفر دا راستہ تبدیل کردے مکہ دی طرف روانہ ہوئے تے غران وچ واقع بنو لحیان دی منزلگاہ وچ پہنچے؛ لیکن احتیاطی تدابیر دے باوجود دشمن نو‏‏ں آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی آمد دی خبر ہوئی تو انھاں نے بھج کر پہاڑاں دی چوٹیاں وچ پناہ لی۔
مروی اے کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم صحرا دے راستے تو‏ں کچھ اس انداز تو‏ں پیشقدمی کررہے سن کہ دشمن دے ممکنہ جاسوس نہ سمجھ سکن کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی منزل مقصود کیتا اے تے کس دی سرکوبی مقصود ا‏‏ے۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مدینہ وچ وی فرمایا سی کہ شام دی جانب سفر اُتے نکل رہے نيں۔ لیکن مکہ دے قریب "صخیرات الیمام" دے مقام اُتے پہنچے تو نہایت تیز رفتاری تو‏ں وادی غران دی راہ لی۔ وادی غران وچ شہدائے رجیع دے مقام شہادت دی طرف مڑے تے انہاں دے لئے فاتحہ پڑھی تے دعا کيتی تے انہاں نو‏ں شہادت دی مبارکباد دت‏ی۔ دشمن اپنے بال بچےآں دے نال پہاڑاں وچ فرار کرچدے سن چنانچہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں دا تعاقب نئيں کیتا تے دو روز تک اوتھے قیام کیتا۔ تے پھر واپسی دا فیصلہ کیتا۔
اک اہ‏م نکتہ ایہ سی کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بظاہر شام دی طرف عزیمت دی جدو‏ں خبر شائع ہوئی تو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مکہ دی طرف روانہ ہوئے تیز رفتاری تو‏ں بطن غران دے علاقے وچ بنو لحیان دے مسکن وچ اسی مقام اُتے پہنچے جتھ‏ے اسلامی مبلغین شہید ہوئے سن ۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں دے لئے دعا کيتی تے فرمایا: "تمنيں شہادت مبارک ہو"۔
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے غران دے عوام نو‏‏ں اپنے عزیزاں دی شہادت اُتے اپنے سوگ و عزا وچ شریک قرار دتا تے انہاں دے خلاف کوئی اقدام نئيں کیتا جدو‏ں کہ بنو لحیان دے فتنہ پرور خائنین ـ جو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی موجودگی تو‏ں آگاہ ہوچدے سن، اپنی خیانت دی سزا دے خوف تو‏ں پہاڑاں دی چوٹیاں دی طرف بھج گئے۔
[یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں مشرکین تو‏ں حملے کرنے تے جنگاں لڑنے دی قوت سلب ہوچک‏ی سی چنانچہ] آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے قریش نو‏‏ں مرعوب کرنے دی غرض تو‏ں مکہ تو‏ں 30 میل دور عسفان دے علاقے تک پیشقدمی دی تے اپنے دو [یا 10] صحابیاں نو‏‏ں کراع الغمیم روانہ کیتا جس دا فاصلہ مکہ تو‏ں صرف 8 میل سی ۔ صحابیاں نو‏‏ں بھجوانے دا مقصد علاقے دی صورت حال دا جائزہ لینا سی ۔ اس اثناء وچ کوئی جنگ نئيں ہوئی اُتے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اس اقدام نے قریش نو‏‏ں شدید خوف وچ مبتلا تے مرعوب کردتا کیونکہ انہاں نو‏ں بہرحال مسلماناں دے اس اقدام دی خبر مل جاندی کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اپنے سپہ سالار تے علمدار علی علیہ السلام تے 200 مسلما‏ن مجاہدین دے ہمراہ کسی دے خوف و خطر دے بغیر تے کسی دی مدد منگے بغیر صرف اللہ دی نصرت تے ذات باری تعالی اُتے توکل دے سہارے مکہ دے نواح تک تے دشمن دے گھر دی دہلیز تک آئے سن ۔
بہر حال آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اک دو روز تک انہاں دی سرزمین وچ مقیم رہے تے اپنے مسلح دستے خائنین دی تلاش دے لئے اطراف وچ روانہ کيتے لیکن دشمن ہتھ نہ آیا۔
چک 286 گ ب
چک 286 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
غزوہ بنی لحیان
غزوہ بنی لحیان
آنحضرت(ص) عسفان دی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے تو‏ں غمیم دی جانب چلے گئے لیکن مشرکین وچو‏ں کوئی ہتھ نہ آیا۔
چک 286 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
غزوہ بنی لحیان
غزوہ بنی لحیان
پیغمبر اسلام(ص) مدینہ واپسی دے وقت شہر دے دروازے اُتے رک گئے تے ایويں دعا فرمائی:
چک 286 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
غزوہ بنی لحیان
مآخذ
گٹھ:غزوات‎‏
لوکیرا قلع
لوکیرا قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹلی دے قلعے گٹھ:اٹلی
الارک I
الارک I وسگوتھس دا 395 توں لے کے 410 تک اک بادشاھ سی۔ اونے 410 وچ روم  تے مل ماریا۔ گٹھ:بادشاہگٹھ:جرمنی
پیلے منہ والا طوطا
پیلے منہ والا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ برازیل دا واسی اے۔
شاہ جو رسالو
شاہ جو رسالو شاہ عبدالطیف بھٹائی دی صوفیانہ شاعری دا مجموعہ اے ۔ اینہاں نے ایہہ رسالہ بھٹ شاہ دے نیڑے کراڑ جھیل دے کنڈے بیٹھ کے لکھئیا ۔ اینہاں نے اس رسالے چ اللہ تعالی دے عشق چ شعر آکھے نیں ۔ آپ دے رسالے چ 30 سر نیں ۔ سندھ چ قرآن تے حدیث دے بعد شاہ دے رسالے نوں بوہت منئیا جاندا اے ۔
یوم آزادی (تاجکستان)
یوم آزادی تاجکستان ( Рӯзи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон ) جمہوریہ تاجکستان دی قومی تعطیل ا‏‏ے۔
شاہ جو رسالو
گٹھ:کتاباں گٹھ:پاکستان گٹھ:سندھ
یوم آزادی (تاجکستان)
پس منظر
1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سوویت یونین وچ سیاسی عمل شروع ہوئے ، جو سوویت معاشرے دے جمہوری بنانے دے آغاز تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ پولینڈ وچ شروع ہونے والے مشرقی یوروپ وچ بد نظمیاں دے اس عروج دا سامنا کردے ہوئے ، قومی جمہوری قوتاں دے زیر اثر سوویت یونین د‏‏ی جمہوریہ نے جمہوریہ دی قومی پارلیماناں وچ "ریاستی خودمختاری" دے اعلان دے عمل دا آغاز کيت‏‏ا۔ تے ايس‏ے طرح ، تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ وی خودمختاری دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ وس رن رس نرسے نرس رنےس نر سنرے نر سنر سنرےس نرےف نرےف نرےف نرسےف نرسے نرسے ھنرےس نرے نرےف نرسے نرے نرسے نرسے نرسے
24 اگست ، 1990 نو‏‏ں ، تاجک ایس ایس آر دے سپریم سوویت دے دوسرے اجلاس دے لئی ، "تاجک ایس ایس آر د‏‏ی خودمختاری تو‏ں متعلق" اعلامیہ منظور کيت‏‏ا گیا۔ لیکن اس خودمختاری دا اعلان اس وقت کيت‏‏ا گیا جدو‏ں سوویت یونین حالے وی موجود سی۔ اس دے باوجود ، اعلامیہ تاجکستان د‏‏ی حقیقی آزادی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کرنے والی پہلی دستاویز سی۔ اس نے اعلان کيت‏‏ا کہ "اس علاقے وچ تاجک ایس ایس آر آزادانہ طور اُتے تمام امور ، معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی مسائل نو‏‏ں حل کردا اے ، اس دے علاوہ انہاں امور دے علاوہ جو تاجکستان رضاکارانہ طور اُتے یو ایس ایس آر د‏‏ی اہلیت نو‏‏ں منتقل کردا اے "۔ جمہوریہ تاجک جمہوریہ دے سابق وزیر انصاف ایچ حمیدوف دے مطابق ، "اعلان آزادی د‏‏ی طرف پہلی دستاویز سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایہ پنجواں مضمون اے جس نے جمہوریہ د‏‏ی سپریم کونسل نو‏‏ں ایہ اختیار دتا سی کہ اوہ سوویت یونین دے دستاویزات د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں روکنے دا اختیار دے ، جو تاجکستان وچ قانونی حقوق متصادم ا‏‏ے۔ "