cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ستاواکا بادشاہت
ستاواکا بادشاہت سری لنکا چ 1521ء توں 1594ءتک قائم رہن آلی اک ریاست سی ۔ ایہہ بادشاہت اوس ویلے وجود چ آئی جدوں کوٹے بادشاہت دے بادشاہ ویجائیا باہو ہفتم دے خلاف اسدے تن پتراں نے بغاوت کیتی تے اپنے پیش نوں مار دتا تے کوٹے بادشاہت نوں اپنے وچکار ونڈ لئیا ۔ کوٹے دی بادشاہت وڈے پتر بووانیکاباہو ہفتم ، ستاویکا دی بادشاہت بادشاہ مایادونے تے رائیگاما بادشاہت ، رائی گام باندیرا دے حصے چ آئی ۔
ستاواکا بادشاہت ، ستاواکا (جہڑا اج کل سری لنگا چ اویساویلا اے) علاقے چ مرتکز سی ، تے بوہت گھت رقبے تے مشتمل سی ۔ 1565ء ج رائی گام باندیرا دے مرن مگروں رائیگاما بادشاہت وی ستاواکا دے بادشاہ مایادونے دے قبضے چ آ گئی ۔ 1581ء چ کینڈی بادشاہت ، جہڑی اوس ویلے سری لنکا دے جزیرے تے سبتوں وڈی ریاست سی ، وی ستاواکا دے تاج دے ماتحت آ گئی ، بادشاہ مایادونے دے جانشین بادشاہ راجاسمہا I نے ]]کینڈی بادشاہت[[ دے بادشاہ نوں شکست دے کے استے مل مار لئیا ۔
گٹھ:سری لنکا گٹھ:سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
چک 159 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
بانو قدسیہ
بانو قدسیہ پاکستان دی مشہور لکھاری تے ادیب سوانی سی۔ اوہناں دی مشہور لکھت اوہناں دا ناول راجا گدھ سی تے ایہ اوہناں دی وجہ مشہوری وی سی۔ اوہناں نے اردو تے پنجابی بولیاں وچ ٹیلیوژن لئی کئی ڈرامے وی لکھے۔ اوہناں دی عمر 88 ورھے سی۔ بانو قدسیہ نے 4 فروری 2017ء نوں لہور وچ انتقال کیتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ادب
سارڈینیا بادشاہت
سارڈینیا بادشاہت (Kingdom of Sardinia) (اطالوی: Regno di Sardegna، ساردینی: Rennu de Sardigna، پائیڈمونٹی: Regn ëd Sardëgna) سافوئے راج ٹبر دی ریاست سی ۔ ایہہ بادشاہت اج دے اٹلی دے علاقے سارڈینیا چ سی ۔
جھنڈے
گٹھ:اٹلی گٹھ:اطالوی بادشاہتاں گٹھ:اٹلی دی تریخ گٹھ:یورپ دیاں سابق دیس گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں گٹھ:سابق دیس
ضلع الوبے
ضلع الوبے ترکی دے صوبہ اوشاک دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
فوبوس
فوبوس مریخ دے دو چانداں وچو‏ں اک چند ا‏‏ے۔ ایہ مریخ دے دوسرے چاند دیموس (Deimos) دے مقابلے وچ مریخ تو‏ں زیادہ نزدیک ا‏‏ے۔ دونے چاند 1877 عیسوی وچ امریکی فلکیات دان آساف ھال (Asaph Hall) نے دریافت کیتے. فوبوس چھوٹا تے بے ڈھنگ شکل دا ا‏‏ے۔ اس دا رداس صرف 7 میل یعنی 11 کلومیٹر اے تے ایہ مریخ دے چاند دیموس تو‏ں ست گنا وڈا ا‏‏ے۔ فوبوس دا نام یونانی خدا فوبوس دے نام اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ یونانی اساطیر وچ اسنو‏ں ایریز یا آرس (Ares) یعنی ( مریخ) تے ایفرودیت (Aphrodite) یعنی (زہرہ) دا بیٹا تے خوف دا پتلا کہیا جاندا اے. thumbnail|بائاں|[[مریخ دے دونے چانداں دی مریخ دے گرد گردش]]
thumb|بائاں|250px| (rover)|[[کیوریسٹی تو‏ں کيتی گئی عکس بندت‏ی۔ فوبوس دے پیچھے تو‏ں دیموس گزر رہیا ا‏‏ے۔]]
سطح مریخ تو‏ں اس دا اوسط فاصلہ صرف 6000 کلو میٹر ا‏‏ے۔ پورے نظام شمسی ماں کوئی دوسرا ایسا چاند نئيں اے جو اپنے سیارے تو‏ں اس قدر نزدیک ہوئے۔ ایہ مریخ تو‏ں اِنّا قریب اے کہ اوہدی مریخ دے گرد مداری گردش، مریخ دی محوری گردش تو‏ں زیادہ تیز ا‏‏ے۔ ایہ مریخ دے گرد اک چکر 7 گھنٹے تے 39 منٹ وچ طے کردا ا‏‏ے۔ جس دے نتیجہ وچ ایہ مریخ دی سطح تو‏ں ہر مریخی دن وچ دو مرتبہ مغرب تو‏ں طلوع تے مشرق وچ غروب ہُندا نظر آندا ا‏‏ے۔ اس دے طلوع تے غروب دے درمیان دا دورانیہ 4 گھنٹے تے 15 منٹ یا اس تو‏ں وی کم ہُندا ا‏‏ے۔
یہ مریخی چاند بہت آہستہ آہستہ مریخ دے نزدیک ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ تقریباً سو سالاں وچ مریخ تو‏ں اس دا فاصلہ لگ بھگ دو میٹر کم ہو جاندا ا‏‏ے۔ اندازہ اے کہ 3 تو‏ں 5 کروڑ سالاں وچ ایہ یا تو مریخ تو‏ں ٹکرا جائے گا یا پھر بکھر کر ویسا ہی اک حلقہ بن جائے گا جداں کہ سیارہ زحل دے گرد ا‏‏ے۔ جے مریخ دی سطح اُتے کھڑے ہو ک‏ے دیکھیا جائے تو ایہ چاند مشرق دی بجائے مغرب تو‏ں طلوع ہُندا اے تے روزانہ دو دفعہ طلوع تے دو دفعہ غروب ہُندا ا‏‏ے۔ فوبوس دے برعکس ساڈی زمین کا چاند بہت آہستہ آہستہ زمین تو‏ں دور ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ 100 سالاں وچ ساڈی زمین دا چاند تو‏ں فاصلہ لگ بھگ 4 میٹر ودھ جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نظام شمسی
پینزا
پینزا روس دا اک شہر اے۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
لوکراج وینس
عروج
گٹھ:اٹلی گٹھ:اطالوی بادشاہتاں گٹھ:یورپ دیاں سابق دیس گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں گٹھ:سابق دیس
ابن انشاء
شاعر، مزاح نگار، اصلی ناں شیر محمد خان سی تے تخلص انشا. آپ 15 جون 1927ء نو‏‏ں جالندھر دے اک نواحی پنڈ وچ پیدا ہوئے۔  1946ء وچ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں بی اے تے 1953ء وچ کراچی یونیورسٹی تو‏ں ایم اے کيتا۔ 1962ء وچ نیشنل بک کونسل دے ڈائریکٹر مقرر ہوئے۔ ٹوکیو بک ڈولپمنٹ پروگرام دے وائس چیئرمین تے ایشین نو‏‏ں پبلی کیشن پروگرام ٹوکیو د‏‏ی مرکزی مجلس ادارت دے رکن سن ۔ روزنامہ جنگ کراچی تے روزنامہ امروز لاہورکے ہفت روزہ ایڈیشناں تے ہفت روزہ اخبار جہاں وچ ہلکے فکاہیہ کالم لکھدے سن ۔ دو شعری مجموعے، چاند نگر تے اس بستی کے کوچے میں 1976ء شائع ہوچکے نيں۔ 1960ء وچ چینی نظماں دا منظوم اردو ترجمہ (چینی نظماں) شائع ہويا۔
سفر نامے
ابن انشاء نے یونیسکو دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعدد یورپی و ایشیائی ملکاں دا دورہ کيتا سی۔ جنہاں دا احوال اپنے سفر ناواں وچ اپنے مخصوص طنزیہ و فکاہیہ انداز وچ تحریر کيتا۔ اُنہاں دے سفرنامے درج ذیل نيں۔
انتقال
آپ دا انتقال 11 جنوری 1978ء نو‏‏ں لندن وچ ہويا۔ کراچی وچ تدفین ہوئی. 1978ء وچ ہی صدارتی تمغا حسن کارکردگی ملا. آپ دے مداح اج وی آپ نو‏‏ں یاد کردے نيں.
حوالے
گٹھ:1927 دے جم گٹھ:1978 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں گٹھ:اردو سفر نامہ نگار گٹھ:اردو شاعر گٹھ:اردو کالم نگار گٹھ:اردو مزاح نگار گٹھ:اردو مصنفاں اطفال گٹھ:اردو نثر نگار گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:پاکستانی سفر نامہ نگار گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی مزاح نگار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:پاکستانی نثر نگار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:جالندھر دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے شاعر گٹھ:کراچی دے مصنف گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:اردو ادب گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ساہت گٹھ:اردو شاعر گٹھ:لکھاری گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل
573ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:570ھ دی دہائی
پنجاب (پاکستان)
پنجاب (Punjab)، پاکستان دا اک صوبا تے خطہ پنجاب دا لہندا حصا اے۔ پنجاب دا پراݨا ناں پنجند اے ۔ رگ وید وچ پنجاب دا ناں “پنچا ندا“ اے ۔ پنجاب پاکستان دا لوک گݨتی دے لحاظ نال سبھ توں وڈا صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ لہور اے ۔ پنجاب دے اُبھے وچ کشمیر، چڑھدے پاسے چڑھدا پنجاب ، لمے وچ صوبا سندھ تے راجستھان ، لہندے وچ صوبا خیبر تے لہندے پاسے صوبا بلوچستان واقع آ۔
پنجاب ہڑپا رہتل دا گڑھ اے۔ ایہ انساناں دیاں پراݨیاں رہتلاں وچوں اک اے۔
پنجاب وچ پنجابی بولی جاندی اے اردو تے انگریزی دا وی کچھ حد تک چلن اے ۔ لفظ پنجاب دو لفظاں پنج تے آب نال مل کے بنیا اے ۔ پنج پنجابی وچ 5 نوں کہندے نیں تے آب پانی یعݨی دریا نوں ۔ پنجاب دا پرانا ناں پنجند اے ۔ رگ وید وچ پنجاب دا ناں “پنچا ندا“ اے ۔
جغرافیا
صوبا پنجاب دا رقبا 205,344 مربع کلومیٹر اے ۔ بلوچستان توں بعد پاکستان دا سبھ توں وڈا صوبا اے۔ اے جنوبی ایشیا دے اتر لیہندے ول اے۔ تریخی شہر لہور پنجاب دا راجگڑھ اے ۔ پنجاب وچ 5 دریا وگدے نیں: چناب، ستلج، راوی، جہلم تے انڈس ۔ اے دریا اتر توں دکھن ول وگدے نیں ۔ پنجاب پاکستان دا اکو صوبا اے جیہڑا کہ صوبا سندھ، صوبا بلوچستان، آزاد کشمیر تے صوبا خیبر نال جڑدا اے ۔ پاکستان دا دارالحکومت اسلام آباد پنجاب دے ضلع راولپنڈی توں وکھریاں کر کے دارالحکومت بنایا گیا سی ۔ پنجاب طبعی جغرافیائی لحاظ نال تقریبن 3 علاقیاں وچ ونڈیا جا سکدا اے : سطح مرتفع پنجاب اچا نیواں تے پہاڑی علاقہ، چولستان تے تھل دا ریتلا علاقہ تے پنجاب دا میدانی علاقہ ۔ پنجاب دنیا دے کُجھ بہت زرخیز علاقیاں چوں اک اے۔ پنجاب دے شمال وچ مری تے پتریاٹہ دے پہاڑ 7000 فٹ توں اُچے نیں ۔
لوک
پنجاب وچ 11 کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں ۔ پاکستان دی ادھی توں بوہتی لوک گݨتی ایتھے اے ۔ صدیاں توں لوک امن چین تے چنگے کھان پین لئی پنجاب دے آل دوالے دے تھانواں کشمیر، افغانستان، بلوچستان، ایران، عرب تے وسطی ایشیا توں ایتھے آؤندے رہے تے پنجاب دی رہتل وچ رچ وس گئے ۔ % 99 دے لگ بھگ لوک مسلمان نیں ۔
رت
پنجاب دی رت گرمیاں چ گرم توں سخت گرم ہوندی اے تے سردیاں چ سکی سردی پیندی اے۔ 15جولائی توں دو مھنیاں تک ساون بھادوں دیاں بارشاں ہوندیاں نیں۔ نومبر، دسمبر، جنوری تے فروری ٹھنڈے مہینے نیں۔ مارچ دے مڈھ وچ بسنت آ جاندی اے۔ مئی جون جولائی اگست جوکھی گرمی دے مہینے نیں۔
تریخ
دیس پنجاب ہزاراں سالاں توں وس رہیا اے۔ سطح مرتفع پنجاب وچ سواں دریا دے کنڈے تے پتھر دے ویلے دے انسان دے رہن دے نشان ملے نیں۔ ہڑپہ رہتل انسان دیاں کُچھ پراݨیاں رہتلاں وچوں اک اے۔ ایہ دریاواں دے کنڈھے تے وسی۔ ایہدا وڈا نگر ہڑپا ضلع ساہیوال وچ سی۔ سوتی کپڑا، شکر، کھنڈ، شطرنج دا کھیل ایس رہتل دیاں سارے جگ نوں سوغاتاں نیں۔ ساڑھے تین ہزار ورھے پہلاں ایتھے آریا آئے تے اک نویں رہتل دی بنیاد پئی جیہدے وچ پرانی رہتل دیاں خوبیاں وی ہے سن آریاواں نے وید تے گندھارا رہتلاں چلائیاں۔ آریاواں دی بولی سنسکرت پنجاب وچ ای اپنی ودیا حالت وچ آئی۔ سنسکرت دا وڈا سکالر پانینی پنجاب دا ای واسی سی۔ ہندواں دی مقدس کتاب رگ وید پنجاب وچ ای لکھی گئی۔
عرب حملہ
بنو امیہ دے خلیفہ ولید بن عبدالمالک دے ویلے وچ 711-12 وچ اوہدے اک سردار محمد بن قاسم نیں ایس علاقے تے حملہ کیتا تے سندھ، بلوچستان، صوبا خیبر تے ادھا پنجاب بنو امیہ دی ریاست دا حصہ بن گیا تے پنجاب دا تعلق مغربی ایشیا نال جڑ گیا۔
پنجاب دی معیشت
پنجاب دا مڈھ توں ہی قومی معیشت وچ سب توں وڈا حصّہ ریا اے. 1972 توں لے کے ہن تئیں پنجاب دی معیشت چار گناھ ودھی اے. تے پنجاب دا ملکی معیشت وچ %51 توں %58 حصہ ریا اے. معیشت دا بوتا حصہ زراعت تے سروس والے پاسے اے.صنعتی میدان وچ وی ساریاں صوبیاں اگے اے. 2002 توں 2008 تک ترقی دی شرح %8 توں ٨% تک سی. سمندر دے کنڈہ نہ کر کے وی ایدی کپڑا، کھیڈان دا سامان، جراحی دے آلات، برقی آلات، مشِنری، سیمنٹ، کھاد، آئی ٹی تے زرعی آلات دی صنعت دا مرکز اے. ایتھے پاکستان دی %90 کاغذ تے کاغذی گتے %81 کھاد تے %70 چینی دی صنعتی پیداوار ہندی اے.
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب، پاکستان گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پاکستان دے صوبے گٹھ:پاکستان
575ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:570ھ دی دہائی
محمد ظہور خیام
محمد ظہور ہاشمی (18 فروری 1927 – 19 اگست 2019) جنہاں دا کیریئر چار دہائیاں (19531990) اُتے پھیلا ہويا اے خیامکے ناں تو‏ں مشہور اک بھارتی موسیقار سن.
اسنے بہترین موسیقی دے تن لئے فلم فیئر ایوارڈ جتے: 1977 ء وچ کدی کدی تے 1982 ء وچ  امراؤ جان، تے 2010 وچ عمر بھر د‏‏ی کامیابیاں دے لئی. انہاں نو‏ں 2007 وچ انڈیا د‏‏ی نیشنل اکیڈمی آف میوزک ، ڈانس تے تھیٹر دے ذریعے نیشنل ڈرامہ اکیڈمی کے ذریعہ تخلیقی میوزک اکیڈمی ایوارڈ دتا گیا سی۔ انہاں نو‏ں ہندوستان حکومت نے سال 2011 دے لئی تیسرا اعلیٰ شہری اعزاز ، پدم بھوشن تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ حکومت ہند نے انہاں نو‏ں 2011 وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا شہری اعزاز ، پدم بھوشن تو‏ں نوازیا تھا ۔ thumb| 2011 وچ صدر [[پرتیبھا پاٹل|پرتابھا پاٹل کی طرف تو‏ں کھم نو‏‏ں ' پدم بھوشن ' تو‏ں نوازیا جارہیا ا‏‏ے۔]]
مڈھلا جیون
خیام غیر منقسم پنجاب وچ SBS نگر ضلع دے اک قصبے راہاں وچ پیدا ہویا تھا. نیا شہر تب ضلع جالندھر د‏‏ی تحصیل سی۔ پیدائش دے وقت ، خیام دا ناں سادات حسین سی۔ کم عمری وچ ہی ، دھام موسیقی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی دہلی بھج گیا سی ، لیکن اپنی تعلیم مکمل کرنے دے لئی واپس پرتن اُتے مجبور ہويا سی۔ فیر خیام مشہور بابا چشتی تو‏ں موسیقی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے لاہور گیا۔ لیکن اوہ مطالعے وچ کوئی دلچسپی نئيں رکھدے سن تے ہندوستانی سنیما د‏‏ی موسیقی تو‏ں ہمیشہ ہی متوجہ رہندے سن ۔ اوہ بہت چھوٹی عمر تو‏ں ہی موسیقی وچ دلچسپی لیندا سی۔ اوہ اکثر فلم دیکھنے دے لئی شہر بھج جاندا سی۔ اداکار بننے د‏‏ی امید وچ ، خیام جلد ہی دہلی وچ اپنے چچا دے گھر چلا گیا۔ خیام دے چچا نے انہاں نو‏ں اسکول وچ داخل کرایا ، لیکن جدو‏ں انہاں نے فلماں دا شوق دیکھیا تاں اس نے انہاں نو‏ں موسیقی سیکھنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ ایہ اس د‏ی خواہشات دا ادراک کرنے د‏‏ی سمت اک قدم سی۔ انہاں نے پنڈت امر ناتھ تو‏ں موسیقی د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔ انہاں دے بوہت سارے رشتے دار پاکستان وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اک بہت پڑھے لکھے گھرانے تو‏ں سن ۔
حوالے
گٹھ:1927 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:پنجاب (بھارت) دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع شہید بھگت سنگھ نگر دیاں شخصیتاں گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:فلم فیئر فاتحین
ضلع تنجیلی
ضلع تنجیلی ترکی دے صوبہ تنجیلی دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے Tunceli
دهستان رستاق
ایہ ایران دے صوبہ فارس دے ضلعے شہرستان نی ریز دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
پنجاب دے ضلعے
پنجاب، پاکستان دے 42 ضلعے نیں جیہڑے درج ذیل نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
چک 161 گ ب
چک 161 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
بھگتی لہر
بھگت
نِرگُن دھاراا والے جنہاں وچوں بھگت کبیر جی اتے بھگت رویداس جی سرمور ہن، نرول نرنکار جو رنگ-روپ رہت ہے تے کن-کن وچّ وسیا ہویا ہے، نوں ہی سمردے ہن۔ سرگن دھارا وچّ رام اتے کرشن دی بھگتی کردے سن۔ ایہناں وچوں سورداس، میراں بائی تے تلسی داس آدی ہندی کاوَ اس دھارا دے شورمنی کوی ہوئے ہن۔ اس طرحاں گورو گرنتھ صاحب وچلے بھگت:
گرو گرنتھ صاحب توں باہرلے بھگتاں وچّ پیلو، کانھاں، سادھو جن، ولی رام، دادو، ننوآ درشن، سندر داس،سری چند، دیال انیمی، غریب داس، بھگت نامدیو جی۔
بھگت نامدیو جی
آپ جی دا جنم 1270 ای. وچّ مہاراشٹر دے اک پنڈ نرسی بامنی وکھے اک چھیبا پریوار وچوں ہویا منیا گیا ہے۔ نابھہ جی رچت بھگت مالا وچّ نامدیو دا جنم اک کنواری کنیا دی ککھوں پرماتما دے سنجوگ نال ہویا دسیا گیا ہے۔ ایہناں دے پتا دا ناں داماشیٹ اتے ماتا دا ناں گولابائی سی الگّ-الگّ ودواناں نے ماتا پتا دے اس ناں نوں تھوڑھا بہت فرق نال لکھیا ہے۔ آچاریاں پرشرام چترویدی آچاریا چترویدی اچاریا رام چندر سکول نربھی سنگھ آدی وداوان نامدیو جی دے 61 پد گورو گرنتھ صاحب وچّ سنکلت ہن ایہہ بانی پرمانک ہے۔ بھگتی مارگ وچّ آپ جی نوں کہ شرومنی بھگت منیا جاندا ہے۔ آپ دی رچنا وچّ مراٹھی، راجستانی، پچھمی ہندی تے پوربی پنجابی دے نال-نال فارسی شبداولی دا پربھاو وی ویکھیا جا سکدا ہے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دے اٹھ شبد اکی راگاں وچّ درج ہن۔ نام دیوَ جی دی بھگتی یاتراں سرگن دھارا وچوں ہندی ہوئی نرگن تکّ پہنچدی ہے۔ نامدیو جی سارے دکھنی تے اتری بھارت وچّ بھرمن کردے رہے ہن۔ اک پرمپرا انوسار منیا جاندا ہے کہ پرماتما نے آپ کئی وار پرتکھ ہو کے نامدیو نوں درشن تے اس دی چھنّ بنہی گھوڑھی تے وچھیری وی بخشی۔ نامدیو دی پوائی چھپری تے دھنے دیاں گٔوآں چاریاں۔ ؛؛بھگت نامدیو جی دا دہانت 1350 ای. وچّ ہویا منیا جاندا ہے۔ بھگت نامدیو دیاں رچناواں بھارتی ساہت وچّ ادتی ستھان رکھدیاں ہن۔
بھگت جے دیوَ
ایہناں دا جنم دکھنی بنگال دے پنڈ کندولی وکھے 1170 ای. وچّ ہویا۔ کجھ ودواناں انوسار ایہناں دا جیون کال بارہویں تیرھویں صدی ای. ہے۔ آپ بنگال دے راجا لچھمن سین دے پنج رتناں وچوں سن۔ اوہ جات دے براہمن سن پر اوہناں وچّ جاتی ابھیمان بالکل ہی نہیں سی۔ گورو ارجن دیوَ جی نے وی اس گل ول سنکیت کیتا ہے۔ “جےَ دیوَ تیاگیو اہمیوَ" گورو گرنتھ صاحب وچّ جےَ دیوَ جی دے دو شبد راگ گزری تے راگ مارو وچّ اکت ہن۔ ‘گیت گووند` آپ جی دوارا سنسکت وچّ رچی گئی پرسدھ رچنا ہے۔ ایہہ رچنا نرگن بھگتی دیاں سدھانتک روڑھیاں نال سمیل رکھدی ہے۔ اتے گورو گرنتھ صاحب وچّ شامل ہون کرکے گرمتِ کاوَ-دھارا دا انکھڑواں انگ ہے۔
بھگت کبیر جی
بھگت کبیر جی رامانند دا چیلا اتے اتر پردیش دا رہن والا سی۔ اسدی اپنی تک شکل جنم شوپوری رویا دے آدھار تے اس نوں کاشی نواسی منیا جاندا ہے۔ کبیر جی دا جنم 1398 ای. وچّ بنارس دے نیڑے اک براہمن ودھوا دی ککھوں ہویا منیا جاندا ہے۔ لوک مانتا انوسار کسے ودھوا نے اسنوں جنم دے کے، سماجک نموشی توں بچن لئی بنرس دے نیڑے اک تلإ دے کنڈھے رکھ دتا اتھو نیرو نامک اک نرسنتان مسلمان جلاہا بچے نوں گھر لے آیا اتے اسدی پتنی نیما نے کبیر جی نوں پتراں وانگ پالیا۔ نرگن بھگتی سمپردائے دے سنت کویاں وچّ کبیر دا پرمکھ ستھان ہے۔ ڈاکٹر: رتن سنگھ جگی انوسار کبیر جی نے اپنیاں رچناواں وچّ دسیا ہے۔ کہ پربھو دا سمرن منکھ لئی بہت ضروری ہے۔ اس وچّ رچی رکھن دی دات گورو دے در توں پراپت ہندی ہے۔ کبیر جی بھگت کرم توں بعد وی کسے پرکار دا کوئی حق نہیں جتاؤندے سگوں اپنا سبھ کجھ بڑی نمرتا سہت پربھو دے چرناں وچّ ارپت کر دندے ہن۔ کبیر میرے کجھ مہہ کچھ نہیں جو کچھ جو تیرا تیرا تجھ کؤ سؤپتے کیا لاگے میرا۔۔ ؛؛کبیر دے پرماتما بارے وچار انوبھوَ آدھارت ہن۔ کبیر جی دے ناں تے وشال ساہت ملدا ہے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ آئیاں کبیر جی دیاں رمینیا دے اک سنگریہہ نوں ‘باون اکھری` کیہا جاندا ہے اسے پرکار اک رچنا نوں ‘بیجک` دا نہ دتا ہے۔
بھگت کبیر دا ویلا پندرہویں صدی دا اے تے ایس دا سانگا اوس ویلے دی چلدی بھگتی لہر نال وی جوڑیا جاندا اے۔ بھگتی دا مطلب اے لگن، صدق، پریم ۔کسے نال لَو لگ جانا یاں devotion۔ بھگتی لہر اٹھویں صدی وچ لمے (دکھنی) ہندوستان وچ چھوہی تے پندرہویں صدی تیک ایہہ اُبھے (شمالی )ہندوستان اپڑ گئی۔
ایس توں پہلے ساریاں لہراں اُبھے ہندوستان وچ اُٹھیاں سن جویں ایتھے ای پہلیاں وڈیاں کتاباں لکھیاں گئیاں جویں چارے وید مڑ ایتھے ای بدھ مت، جین مت تے دوجیاں فکری تے فلسفیانہ لہراں چلیاں پر مڑ اٹھویں صدی وچ اُبھے ہندوستان توں ایہہ آگوائی کھس گئی تے ایہہ آگوائی لمے ہندوستان ول تر گئی۔ لمے ہندوستان وچ ای مڑ ہندو مت دیاں سدھار لہراں جمیاں' ودھدیاں تے پُنگریاں۔ ایتھوں ای مڑ وشنومت' شیومتاں دے رشیاں نے بھگتی دے مٹھ جوڑے تے ایتھے ای شنکر اچاریہ ' رامانج تے ہور مہان فیلسوف جمے تے مڑ رامانج دے اک شاگرد رامانند راہیں ایہہ لہر اُبھے ہندوستان اپڑی۔
بھگتی دا وچار اُکا نواں نہیں۔ ہندوستان وچ ہمیش بھگت رہے نیں تے ایتھے سدا توں دیوے' دیوتیاں تے اوتاراں دی پوجا ہوندی رہی اے۔ ویداں دے ویلے توں لے مڑ اُپنشداں ' بھگوت گیتا وچ سانوں بھگتی دا وچار لبھدا اے۔ ایہہ وچار بھاویں وشنو مت سن یاں کرشن دے رنگ وچ کسے نہ کسے شکل وچ موجود رہے۔ مڑ ایہو وچار پُراناں وچ ' تے بدھ مت تے جین مت وچ وی سن۔ پر ایہناں ساریاں بھگتاں تے اصلوں بھگتی لہر دا ایہہ فرق سی پئی بھگتی آلیاں ایہہ ساری لہر لوک رنگ وچ توری تے ایہہ بھگت گاون تے عام شاعری وچ لکھے گے تے لوکاں دیاں بولیاں وچ رچے گے تے ایہناں گاؤناں دے لکھن آلے بوہتے شاعر ہیٹھلے میل وچوں سن سگوں اوس میل وچوں جس نوں شودر آکھیا جاندا سی۔ ایہہ شاعر تے بھگت پنڈو پنڈ تے شہرو شہر پھردے سن تے لوکاں نوں گا کے آپنا کلام سناؤندے سن۔
آکھیا جاندا اے پئی ایہہ لہر پہلے تامل ناڈو توں چھوہی تے مڑ ایہہ دکن وچ آئی تے مڑ ایہہ اُبھے ہندوستان اپڑی تے اخیر چڑھدے ول۔
بھاویں اسیں سارے بھگتاں تے شاعراں نوں اک لڑی وچ پرو دینے آں پر ایہناں بھگتاں دی آپس وچ ونڈ وی سی تے اسیں ایہناں دیاں دو وڈیاں ڈھانیاں بنا سکنے آں۔ جتھے کتھے وی بھگتی لہر چڑھی ایس وچ فرق سی ویلے دا ' تھاں دا تے اوس بھگتی پوجا دا جو ایس دا ٹیچا سی۔ کجھ بھگت رب دی اک خاص شکل دی بھگت سن تے کجھ اصلوں اوس دے بے شکل ہوون نوں ای مندے سن۔ کجھ وشنو دے پجاری سن کجھ شو دے تے کجھ دیوی ماتا دے۔ کجھ دا اُلار اندر دی چپ ول سی تے کجھ بڑے جلالی تے جذبیاں نال بھرے سن۔
ایہناں فرقاں دے ہوندیاں ایہناں وچ سانجھ وی سی۔ جویں نام ساریاں وچ سانجھا سی تے ایہہ رب دی اک شکل سی۔ نام نرا رب دا ٹھپہ نہیں سی سگوں رب دا اک جیوندا جاگدا انگ سی۔ نام نام چپنا تے آپنے من پسند رب دی شان تے اوہدے سوہپن دے گاون گاونا بھگتی دیاں شکلاں سن۔ مندر وچ جا کے ریت موجب رسماں کرن نوں بوہتی تھاں نہیں دتی جاندی سی تے سدھے رب نال کلام کرن نوں بوہتا آدر دتا جاندا سی۔ مندراں دے ریتی پروہتاں تے برہمناں نالوں گرواں دی سکھلائی تے سنگت نوں بوہتا وڈھایا جاندا سی۔ بھگتی لہر آلیاں دا سبھا ساری جاتی نال کُھلا سی تے بھاویں اوہ مرد ہوون یاں سوانی۔ کئی چوکھا اثر رکھن آلیاں سوانیاں وی بھگت سن تے شودر جات وچوں سن۔
بھگت رویداس جی
نرگن بھگتی کاوَ-دھارا وچّ کبیر جی وانگ بھگت رویداس دا وی بڑا سنمان یوگ ستھان ہے۔ اتری بھارت وچّ بھگتی لہر دا وکاس کرن آپ دا اہم یوگدان منیا جاندا ہے۔ اوہ رامانند دی شش پرمپرا وچوں کبیر دے سمکالی اتے بنارس دے وسنیک سمجھے جاندے ہن۔ اوہناں دا جنم بنارس دے نیڑے لہرتارا تلإ دے آس پاس 1376 ای. وچّ ہویا۔ آپ دے پتا دا ناں راگھن اتے ماتا دا گھربنیا دسیا جاندا ہے۔ بھگت رویداس بہت ہی نمر سبھاء والے اتے اندروں باہروں اک سن۔ اوہناں دے جیون بارے ملدی جانکاری توں پتہ لگدا ہے کہ نیویں سمجھی جاندی چمار جاتی نال سنبندھت ہندے ہوئے وی اپنے گیان تے پربھو بھگتی راہی سریشٹتا تے پرسدھی پراپت کر گئے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ ایہناں دے 40 شبد 16 راگاں وچّ درج ہن۔ ایہناں 40 شبدا توں علاوہ “ریداس جی کی بانی" نامک اک ہتھ لکھت پوتھی ناگری پرچارنی سبھ کول اپلبدھّ ہے۔ بھاشا وبھاگ پنجاب نے وی ایہناں دیاں رچناواں نوں ‘بانی گورو رویداس` سرلیکھ ادھین 1984 ای: وچّ پرکاشت کروایا ہے۔ اس وچّ گورو گرنتھ صاحب وچلی بانی توں علاوہ 87 پد باہرلی بانی دے وی انکت کیتے گئے ہن۔ رویداس جی نوں عربی فارسی بھاشا دا وی گیان سی راگ گؤڑی دے شبد وچّ فارسی رنگ اگھڑیا ہے۔ آپ جی دے انتم سمیں بارے کوئی پرمانک جانکاری نہیں ملدی اک روائتی انوسار اوہ 1491 ای. وچّ سورگواس ہوئے منے جاندے ہن۔
بھگت رامانند جی
بھگتی لہر دیاں جڑھاں بھاویں کافی دور دے سمیں تکّ پجدیاں ہن پرنتو اس دا موڈھی رامانند نوں ہی منیا جاندا ہے۔ اوہناں دا جنم 1366 ای. وچّ دکھن مانکوٹ پنڈ وکھے اک براہمن پریوار وچّ سشیلا ناں دی عورت دی ککھوں ہویا۔ آپ دے پتا دا ناں سدن شرما سی۔ پہلاں آپ رام-سیتا دے اپاشک سن پر پھر نرگن دے اپاسنا ولّ رچت ہو گئے۔ رامنند جی بڑے ادار درشٹی کون دے مالک سن۔ اوہناں نوں عورتاں اتے پچھڑیاں ذاتیاں لئی وی بھگتی دے دوار کھولھ دتے۔ فلسروپ بھگتی کاوَ وچّ اداروادی چیتنا دا وکاس ہویا رامانند نے سنسکرت دی تھاں ہندی سدھوکڑی بھاشا نوں اپنا پرچار مادھئم بنایا۔ سنسکرت وچّ آپ دے نہ تے کئی رچناواں ملدیاں ہن جنہاں وچوں دو مہتوپورن سمجھیاں جاندیاں ہن۔ پہلی سری ویشنومتابج بھاسکر جس وچّ پرمکھ سدھانت انکت ہن، دوجی ‘سری راماچرن پدھتی` جس وچّ پوجا پرنالی بارے دسیا گیا ہے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ رامانند جی دا اک ‘شبد` بسنت راگ ادھین درج ہے۔ آپ جی دا دیہانت 1467 ای. وچّ کاشی وکھے ہویا دسیا جاندا ہے۔
بھگت ترلوچن جی
ایہناں دے جیون کال بارے کوئی ٹھوس جانکاری نہیں ملدی۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ (مہانکوش، پنہ 609) انوسار بھاگت ترلوچن دا جنم 1268 ای. وچّ مہانراشٹر دے ضلع شعلہ پور دے بارسی قصبے وچّ ہویا۔ آپ دا جنم 1267 ای. وچّ گجرات وچّ ہویا وی منیا جاندا ہے۔ کجھ ودواناں انوسار اوہناں دا جدی پنڈ اتر پردیش وچّ سی اتے گیان دیوَ دے سمپرک وچّ آؤن مگروں اوہ مہاراشٹر ولّ چلے گئے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ ترلوچن جی دے چار شبد، سری راگ، گزری تے دھناسری راگ ادھین درج ہن۔ ایہناں دی بھاشا اپر مراٹھی دا پربھاو پرتکھ ہے۔ آپ جی فرماؤندے ہن کہ منکھ جنم کوڈیاں بدلے گوا بیٹھدا ہے: مایہ موٹھا چیتسِ ناہی جنم گواہیو آلسیا ؛؛بھگت ترلوچن دے ویکتیتو دی سبھ توں وڈی وشیشتا ایہی سی کہ اوہ سادھوآں پرتی بے حدّ شردھا تے ستکار رکھدے سن اتے اوہناں دی بھوجن آدی نال سیوا کردے سن۔
بھگت پیپا
ایہناں دا رامانند جی دی شش پرمپرا وچّ مہتوپورن ستھان ہے اتے ایہہ اوہناں دے دوسرے ششاں کبیر اتے بھگت رویداس آدی وانگ ہی پرسدھ ہوئے ہن۔ پیپا جی دے جنم بارے کوئی صحیح جانکاری پراپت نہیں ہے پر آپ دا جنم 15 وی صدی دے آرنبھ وچّ ہویا منیا جاندا ہے۔ بھگت پیپا جی پہلاں راجستھان دی ریاست گگرونگڑھ دے راجا سن۔ ڈاکٹر. رتن سنگھ جگی انوسار بچپن توں ہی آپ دے من وچّ ویراگ دی بھاونا وکست ہون لگّ پئی سی، جو راج گدی اتے بیٹھن پرنت وی اسے طرحاں بنی رہی۔ سادھ سنتاں دی سیوا کرن وچّ آپ دا بہت من لگدا سی۔ پہلا آپ دیوی دے اپاشک سن پر اک ویشنو سادھو توں پربھاوت ہو کے سوآمی رامانند دے چیلے بن گئے اتے راج بھاگ تیاگ کے ادھیاتمک جگیاسا دی پورتی لئی سادھنا کرن لگّ پئے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ راگ دھناسری دے انترگت اوہناں دا اچاریا ‘شبد` انکت ہے۔ اسدی بھاشا اتے راجستھانی دا پربھاو پرتکھ ہے۔
بھگت سدھنا جی
اک روایت انوسار بھگت سدھنا جی دا جنم سندھ پرات دے سہواں پنڈ وچّ چودویں صدی دے آرنبھ وچّ ہویا۔ وکھو-وکھرے تھاواں نامدیو دے سمکالی سن اتے بھگت رویداس توں پہلاں ہو چکے سن۔ اس طرحاں آپ دا جیون کال 14 ویں صدی منیا جا سکدا ہے۔ آپ دے جیون دا مڈھلا سماں پتا پرکھی قصائی دا کم کرن وچّ گزاریا۔ بعد وچّ آپ بھگتی وچّ لین ہو گئے۔ بلاول راگ وچّ سدھنا جی دا اک ‘شبد` گورو گرنتھ صاحب وچّ انکت ہے۔ اس وچّ آپ دی نمرتا تے آتم سمرپن دی خوبصورت ابھویکتی ہوئی ہے۔ آپ فرماؤندے ہن کہ بھگتی ہر ماڑے کرم دا پھل ناس کرن یوگ ہے۔ اوہ اپنا آپ تیاگ کے پربھو دے ہی ہو جاندے ہن: مے ناہی کچھ ہؤ نہیں کچھ ایہہ ن مورا۔ اؤسر لجا راکھ لیہُ سدھنا جنُ تورا۔
بھگت سین
اک مانتا انوسار سین جی دا جنم 15 ویں صدی دے ادھ وچّ ہویا۔ ‘مہان کوش` انوسار آپ باندھنگڑ دے ‘راجا رام` دے نائی سن۔ رامانند جی دی شش پرمپرا وچّ وی ایہناں دا مہتوپورن ستھان ہے۔ اک روایت انوسار جدوں اک رات آپ راجے دی سیوا وچّ نہ جا سکے تاں پربھو اوہناں دے روپ دھار کے آپ آ گیا۔ پربھو دے آپ آؤن کارن راجے دا گٹھیئے دا روگ دور ہو گیا۔ ایؤ راجے نوں سارا بھید سمجھ آ گیا اتے سین پرتِ اس دے من وچّ شردھا پیدا ہو گئی۔ بھگت سین جی بانی دا کیول اک ہی شبد سری گورو گرنتھ صاحب وچّ درج ہے۔ سدھکڑی بھاشا وچّ رچے گئے اس شبد وچّ پرماتما دی وراٹ آرتی لئی دھوپ دیپ دی تھاں دل دے سچے پریم نوں اہمیت دتی گئی ہے۔
بھگت بینی جی
بھگت بینی جی دا جنم 11 ویں صدی وچّ ہویا۔ آپ لک لک کے بھگتی کریاں کردے سن۔ گھردیاں تے باہردیاں نوں جھوٹھ بولدے کہ میں راج دربار وچّ نوکر ہاں۔ آپ دی گپت بھگتی بارے بھائی گرداس جی لکھدے ہن کرم کرو ادھیاتمی ہورس کسےَ نہ الکھ لکھاوے آپ جی دے تنّ شبد سری راگ رامکلی تے پربھاوی راگ وچّ گورو گرنتھ صاحب وچّ درج ہن۔
بھگت پرمانند
ایہناں دے جیون برتانت بارے کوئی پرمانک سمگری نہی ملدی۔ انومان ہے کہ آپ جی دا جنم چودویں صدی دے اخیر وچّ ہویا۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ مہان کوش وچّ بھگت پرمانند جی نوں بارسی دا وسنیک دسدے ہن۔ اک مانتا انوسار پربھو بھگتی وچّ ہر سمیں لین رہن کارن آپ دے نیناں وچوں ہمیشہ نیر وگدا رہندا سی۔ بھگت پرمانند دا سارنگ راگ وچّ اچاریا اکو اک شبد سری گورو صاحب وچّ درج ہے۔
بھگت سرداس جی
بھائی کانھ سنگھ نابھہ مطابق آپ دا پہلا نام مدن موہن براہمن سی۔ آپ سنسکرت ہندی تے فارسی دے ودوان سن۔ روایت ہے کہ پہلاں اوہ اودھ دے سندیل، علاقہ دے حاکم سن پر پھر ویراگ دھارن کرکے پربھو دا سرمن کرن لگّ پئے۔ بھگت سورداس جی نیترہین سن اتے سنمان ہتّ ہی اوہناں دا اہنام پرچلت ہویا۔ سورداس ویراگی سبھاء دے نشٹھوان بھگت سن۔ اہنا نے سری کرشن نوں پورن برہم سمجھ کے اوہناں نے سری کرشن نوں پورن برہم سمجھ کے اوہناں پرتی نرچھل اتے نشکام بھگتی دا پرواہ چلایا۔ سورداس اک مہان سنگیتکار سن۔ اوہناں دے ناں نال بھاویں درجناں رچناواں جوڑیاں جاندیا ہن پرنتو پرمکھ رچناواں تنّ ہن سور، ساگر، سورسارولی اتے ساہتی لہری۔ نمرتا آتم سمرپن دی بھاوناں، سنسارک وشیا پرتیئرچی والی ویراگ بھاونا سیو تچھتا اتے پتت ہون دا احساس آدی وشیشتاوا اوہناں نوں مہان بھگتاں دی قطار وچّ لیا کھڑھا کردیاں ہن۔ آپ جی دی اک تک تے اک شبد محلہ پنجواں دے ناں ہیٹھ گورو گرنتھ صاحب وچّ راگ سارنگ ادھین درج ہن۔ ؛؛ایہناں توں الاواں گورو گرنتھ صاحب دے کجھ کو ہور بھگت کوی جویں کہ بابا سندر جی، ستا تے بلونڈ، بھٹّ کوی آدی سن۔ جنہاں بہت اچے کوٹیدیاں رچناواں کیتیاں ہن اتے ایہناں توں بنا گورو گرنتھ صاحب باہرلے بھگت جویں کانا، چھجو، پیلو وغیرہ۔
سٹہ
سری گرو گرنتھ صاحب دے ایہناں نرگنی عالمی نظریعے دے دھارنی بھگتاں نے پوری انسانی نسل تے پوری دنیا دی بانی رچی ہے۔ بھارتی فلسفہ ایہناں دی شعری رچنا دا مول سوماں سی۔ ایہہ بھگت عامَ لوکاں وچوں ہوئے ہن اتے عامَ لوکاں ورگا ہی جیون بتیت کردے رہے ہن۔ سارے دیس دا بھرمن کردے رہن کارن ایہناں دی پرسدھی دور-2 تکّ پھیل گئی سی۔ ایہہ بھگت بھیکھ، پاکھنڈ وہم-بھرم، ذات-پات، رنگ، نسل اوچ نیچ وغیرہ سارے فرق مٹاؤن لئی کوشش کردے رہے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ہندستان
آریہ ورت
سنہ 25 سو قبل مسیح چ ہندستان دے اتلے علاقےآں تے گھبلے ایشیا دی اک جنگجو قوم آریا نے حملہ کر کے مل مار لئیا تے ایتھے دے دراوڑ نسل دے بوت سارے لوکاں نوں اپنا غلام بنا لئیا تے باقی لوک دکھن ول نس گے ۔ آریا نے اپنی قومی ناں تے پرانے ہندستان دا ناں آریہ ورت یعنی آریاواں دا دیس رکھئیا ۔ اس ویلے آریہ ورت دیاں سرحداں دریائے گنگا دی وادی توں لہندے چ دریائے سندھ تیکر پھیلیاں ہوئیاں سن ۔
گٹھ:ہندستان
576ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:570ھ دی دہائی
ابو الجلال ندوی
ابو الجلال ندوی  (پیدائش: 22 اپریل، 1894ء - وفات: 14 اکتوبر 1984ء) ہندستانی نژاد پاکستانی محقق، نقاد، معلم تے ماہرِ لسانیات سن جنہاں نے موئن جو دڑو تو‏ں برآمد ہونے والی قدیم مہراں د‏‏ی تشریح تے توضیح اُتے تنقیدی تے وقیع کم کيتا۔ ابو الجلال ندوی دار العلوم ندوۃ العلماء تو‏ں فراغت دے بعد سید سلیمان ندوی د‏‏ی رہبری وچ دار المصنفاں وچ کم کردے رہ‏ے، جتھے د‏‏ی علمی تے تحقیقی فضا نے انہاں دے ادبی تے لسانیات‏ی ذوق نو‏‏ں پروان چڑھایا تے بعد وچ انہاں د‏‏ی تحقیقات، بالخصوص اعلام القرآن تے لسانی تحقیقات معارف دے صفحات دے ذریعہ اہلِ علم تک پہنچاں۔
ابو الجلال ندوی د‏‏ی زندگی دے دو حصے نيں، پہلا حصہ جدو‏ں اوہ ہندوستان وچ رہ ک‏ے اعلام القرآن تے قدیم تہذیباں بالخصوص یمنی رہتل دے کتبات وغیرہ اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسرا حصہ اس وقت شروع ہُندا اے جدو‏ں ابو الجلال ندوی تقسیم ہند دے بعد پاکستان منتقل ہوئے تے اوتھ‏ے اپنی تحقیقات دا دائرہ ہور وسیع کردے ہوئے ہڑپہ تے موئن جو دڑو د‏‏ی تہذیباں اُتے کم کيتا۔ ابو الجلال ندوی اردو، عربی، فارسی تے انگریزی زباناں دے نال قدیم زباناں عبرانی تے سنسکرت وی جاندے سن، چنانچہ انہاں د‏‏ی ایہ متعدد الالسنہ صلاحیت موئن جو دڑو تے یمنی رہتل دے قدیم کتبات اُتے تحقیقی کم وچ انتہائی معاون رہی۔
ضلع چمشگزک
ضلع چمشگزک ترکی دے صوبہ تنجیلی دا اک ضلع اے۔
ابو الجلال ندوی
حالات زندگی
ابو الجلال ندوی د‏‏ی پیدائش 22 اپریل 1894ء وچ چریاکوٹ، اعظم گڑھ، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وچ ہوئی۔ ابتدائی تعلیم پنڈ دے مولوی الیاس تے اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی، اس دے بعد دار العلوم ندوۃ العلماء لکھنؤ وچ داخل ہوئے۔ فراغت دے بعد شبلی نیشنل کالج وچ مدرس ہوئے۔ 1923ء وچ سید سلیمان ندوی نے انہاں د‏‏ی صلاحیت دیکھ ک‏ے دار المصنفاں وچ رفیق دے منصب تو‏ں سرفراز کيتا۔ پنج چھ برس دار المصنفاں دے قیام دے بعد مدرسہ جمالیہ دے پرنسپل ہوک‏ے مدراس چلے گئے۔ 1927ء وچ ابو الجلال ندوی نے سید سلطان بہمنی تے نذیر احمد شاک‏ر ک‏ے نال مل ک‏ے مدراس تو‏ں روزنامہ مسلما‏ن جاری کيتا جو ہن وی جاری اے تے تمل ناڈو دا واحد اردو اخبار اے جس نے کتابت دے فن نو‏‏ں زندہ رکھیا اے تے مکمل اخبار د‏‏ی کتابت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ لسانیات تے دوسرے تحقیقی موضوعات اُتے جدو‏ں انہاں دے مضامین معارف تے ہور جریدے وچ شائع ہوئے تاں ملک دے علمی حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی شہرت بڑھی، اہ‏م کتاباں اُتے تبصرے وڈی عرق ریزی تے توجہ تو‏ں کردے۔ لسانیات، علم الاشتقاق تے تقابل ادیان انہاں دا خاص موضوع سی۔ اوہ اردو دے علاوہ عربی، فارسی، عبرانی تے انگریزی زباناں اُتے عبور رکھدے سن ۔ انہاں نے وادیٔ سندھ خصوصاً موئن جو دڑو تو‏ں برآمد ہونے والی قدیم مہراں د‏‏ی تشریح تے توضیح تے انہاں مہراں د‏‏ی روشنی وچ وادیٔ سندھ دے قدیم رسم الخط اُتے تحقیق کی تے اس حوالے تو‏ں انہاں دے متعدد مقالات وی شائع ہوئے۔
ضلع چمشگزک
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
ابو الجلال ندوی
حالات زندگی
وید، گی‏‏تا، اپنیشد تے ہندوستان دے دوسری مذہبی کتاباں دا وی گہرا علم سی۔ کوئی کتاب تاں مرتب نہ کر سک‏‏ے لیکن ماہنامہ معارف تے دوسرے معیاری رسالےآں وچ انہاں دے اعلیٰ تحقیقی مضامین تو‏ں انہاں د‏‏ی علمی قدر تے قیمت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ آخر عمر وچ پاکستان چلے گئے۔
ضلع چمشگزک
ہور پڑھو
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ابو الجلال ندوی
وفات
ابوالجلال ندوی دا انتقال 14 اکتوبر 1984ء وچ کراچی، پاکستان وچ ہويا تے سعود آباد، ملیر دے قبرستان وچ آسودۂ خاک ہوئے۔
تحقیقات
ابو الجلال ندوی دے چھوٹے بھائی دے فرزند حاطب احمد صدیقی اپنی کتاب "ابو الجلال: دیدہ تے شنیدہ تے خواندہ" وچ وادئ سندھ دے رسم الخط دے متعلق ابو الجلال ندوی د‏‏ی بعض تحقیقات انہاں د‏‏ی زبانی درج کيت‏یاں نيں، جنہاں دے چند اقتباس حسب ذیل نيں۔
رسم الخط
"ہم اسکول کالج دے لڑکےآں وچو‏ں جے کوئی اپنے درسی مطالعے د‏‏ی روشنی وچ ایہ کہ دیندا کہ موہنجوداڑو د‏‏ی بولی پڑھ نئيں جاسکی تاں وڈے ابا سخت غصے تے جلال وچ آجاندے۔با آواز بلند کہندے: پڑھی نئيں جاسکی، غلط ا‏‏ے۔ جان بجھ نئيں پڑھیا گیا۔
اس دے بعد وڈے ابا وڈی تفصیل تو‏ں دسدے کہ انہاں مہراں نو‏‏ں نہ پڑھنے، بلکہ جان بجھ کر نہ پڑھنے د‏‏ی وجہ کيتا اے ؟ اوہ نقوش د‏‏یاں مثالاں دے دے ک‏ے دسدے کہ انہاں مہراں دے نقوش د‏‏ی بولی سیدنا ابراہیم علیہ السلام دے دین حنیف دے پیروکاراں د‏‏ی بولی سی۔ ایہ ملت حنیفہ د‏‏ی بولی سی۔ عبرانی تے عربی رسم الخط وی انھی نقوش تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ محض تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نئيں پڑھیا گیا۔ ایسی ہی اک گفتگو وچ انھاں نے دسیا: 1852ء تے 1860ء دے درمیان وچ جدو‏ں برہمن آباد تے ہڑپا وغیرہ تو‏ں قدیم آثار بر آمد ہوئے تاں اس زمانے وچ کراچی وچ اک عالم آدمی فوج وچ ملازم سی۔ اس دا ناں کننگھم سی۔ اوہ اوتھ‏ے دوڑ کر گیا تے اس نے کھدائی رکوادی۔ اس دے بعد تو‏ں اس کم اُتے اسنو‏ں متعین کر دتا گیا۔ اس نے انہاں مختلف جگہاں تو‏ں انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں کھودا جتھے قدیم آثار موجود سن ۔ انھی آثار وچو‏ں اوہ مہراں برآمد ہوئیاں جنہاں اُتے بیل د‏‏ی تصویراں سن۔ اج انہاں وچو‏ں اک وی مہر ہندوستان وچ اے نہ پاکستان وچ ۔ تمام مہراں دنیا وچ ادھر ادھر پھیلا دتیاں گئیاں۔ ہن صرف انہاں مہراں دا نقلل یا عکس رہ گئے نيں۔
ایتھ‏ے د‏‏ی کھدائی تو‏ں پہلے عراق وچ اک ایسی ہی کھدائی ہوئے چک‏ی سی۔ عراق تو‏ں وی کچھ مہراں ملیاں سن، جنہاں اُتے ایہی تصویری نقوش سن ۔ اس وقت انہاں دا ماخذ معلوم نئيں ہوئے سکیا سی۔ ہن ایتھ‏ے تو‏ں جو مہراں ملیاں ۔.۔.۔.۔.۔.۔ 1859ء تے 1860ء وچ ۔.۔.۔. تے انہاں دے نقوش شائع ہوئے تب لوکاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ انہاں عراقی مہراں دا ماخذ وی سندھ سی۔ 1857ء وچ تاں انگریزاں نو‏‏ں مسلماناں نال دشمنی سی۔ اس لئی انہاں مہراں د‏‏ی قرأت وچ تے تحقیقات وچ کِسے مسلما‏ن نو‏‏ں شامل ہونے دتا گیا، نہ انھاں کسی ایسی جگہ شائع کيتا گیا جتھو‏ں اس د‏ی بھنک وی مسلماناں دے کاناں وچ پڑ سک‏‏ے۔
مولا‏نا ابوالجلال ندوی نے دلائل تو‏ں ثابت کيتا کہ موہنجوداڑو دے رسم الخط نو‏‏ں مغربی ماہرین نے درست طور اُتے نئيں سمجھیا۔ انہاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق وادی سندھ د‏‏ی اس قدیم رہتل دا سیدنا ابراہیم علیہ السلام تے آپ دے بعد دے انبیا د‏‏ی امتاں تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ مولا‏نا دا پہلا مضمون انجمن ترقی اردو پاکستان دے سہ ماہی رسالے تریخ تے سیاسیات وچ نومبر 1953ء دے شمارے وچ شائع ہويا۔ بعد وچ وزارت اطلاعات ونشریات، حکومت پاکستان دے سرکاری جریدے ماہ نو وچ سندھی مہراں دے عنوان تو‏ں اگست تو‏ں دسمبر 1959ء پنج قسطاں شائع ہوئیاں، فیر مارچ تو‏ں دسمبر 1958ء ايس‏ے موضوع اُتے مختلف عنوانات تو‏ں چھ مضامین شائع ہوئے۔
سندھی مہراں اُتے غور کرنے د‏‏ی خواہش میرے دل وچ دو وجوہ تو‏ں بھری۔ پہلی وجہ تاں ایہ کہ ماہ نو وچ اک ہاتھی د‏‏ی تصویر اُتے ایہ (ایتھ‏ے مولا‏نا نے تصویری حروف بنا ک‏ے دکھائے) لکھیا دیکھیا تے دیکھدے ہی اسنو‏ں فیل پڑھ لیا۔ دوسری وجہ ایہ ہوئی کہ اک رات دمیری د‏‏ی حیاة الحیوان دیکھ رہیا سی۔ اس وچ لفظ اسد دے ماتحت ایہ داستان ملی کہ فقیہ ابو الزنادؓ نے حضرت ابو موسی اشعریؓ دے فرزند حضرت ابو بردہ اشعری دے ہتھ وچ اک انگوھی دیکھی جس دے نگ اُتے دو شیراں دے درمیان وچ اک انسان د‏‏ی شکل سی۔ فقیہ ابو الزناد جو ساڈے قانون میراث دے اولین مرتب نيں تے ذرا ذرا تو‏ں فرق دے نال احناف، مالکی، شوافع، حنابلہ مکحول شامی (اصلا تے نسلا سندھی) سب نے انھی د‏‏ی فقہ دا اتباع کيتا اے، ابو بردہ دے پاس ایہ انگشتری دیکھ ک‏ے معترض ہوئے کہ آپ تے ایہ انگشتری؟ انھاں نے جواب دتا کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانہ خلافت وچ حضرت ابو موسی اشعریؓ سوس (سوسا، واقع امیران) دے گورنر سن ۔ اوتھ‏ے اک بھٹی ہوئی نہر صاف د‏‏ی جارہی سی۔ اتفاق تو‏ں اک قبر کھل گئی۔ حضرت ابو موسی اشعریؓ نو‏‏ں اس د‏ی خبر دتی گئی۔ ایہ قبر حضرت دانیال علیہ السلام د‏‏ی سی۔ لاش مع کفن ایسی سی جداں حالے حالے دفن کيتی گئی سی۔ انھاں نے (حضرت ابو موسی اشعری) نے قبر وچو‏ں لاش کڈ ک‏ے ازسر نو غسل تے کفن دے ک‏ے تے باجماعت نماز جنازہ پڑھ کر اسنو‏ں دفن کر دتا تے اس دے اُتے تو‏ں نہر سوسا رواں کر دتی۔ لاش دے نال قبر وچو‏ں اک انگشتری ملی، جس نو‏‏ں حضرت ابو موسی نے حاصل ک‏ر ليا۔ انگشتری د‏‏ی مہر اُتے دو شیراں دے درمیان وچ اک مرد د‏‏ی تصویر سی۔حضرت دانیال نو‏‏ں بخت نصر نے شیراں د‏‏ی ناند وچ ڈال دتا سی لیکن شیراں نے انہاں نو‏‏ں کوئی گزند نئيں پہنچایا۔
اس خبر نو‏‏ں پڑھ کر خیال آیا کہ وچ اس منظر نو‏‏ں بچشم خود کدرے دیکھ چکيا ہون۔ صبح اٹھیا کر کنیمرا میوزیم لائبریری وچ گیا تاں اک سندھی مہر اُتے دو شیراں دے درمیان وچ اک انسانی پیکر دیکھیا تے اس نوشتے نو‏‏ں نقل ک‏ر ليا، جسنو‏ں اس وقت نئيں سمجھیا سی لیکن توقع سی کہ سمجھ لاں گا۔ میوزیم لائبریری تو‏ں واپسی دے بعد در بارہوٹل وچ اک دوست مولوی عبد الستار صاحب کرنولی دے نال چائے پی رہیا سی، اس ماجرا دا انہاں تو‏ں ذکر کيتا تے کہنے لگیا کہ کچھ مہراں موہنجوداڑو د‏‏ی مل جاواں تاں کوشش ک‏ر ک‏ے معلوم کرنا مشکل نہ ہوئے گا کہ انہاں اُتے کيتا مکتوب ا‏‏ے۔ ایہ گلاں ہوئے رہیاں سن کہ اک شخص نے ماہ نو دا پرچہ سامنے رکھ دتا۔ لفظ فیل نو‏‏ں پڑھدے ہی امید واثق ہوئے گئی کہ انہاں مہراں نو‏‏ں پڑھ لاں گا۔
جے کسی گھریلو محفل وچ وی انہاں تو‏ں موہنجوداڑو دے تعلق کوئی سوال کر دتا جا تاتو علم دا بحر زخار موج زن ہوئے جاندا۔ اک بار اک مجلسی گفتگو وچ وڈے ابا نے وڈے دلچسپ انداز وچ دسیا: موہنجوداڑو اک کاسموپولیٹن شہر سی۔ اس وچ عرب آباد سن ۔ اس وچ ناگا آباد سن ۔ اس وچ براوہی آباد سن ۔ ميں نے اک مہر دیکھی اے، جس د‏‏ی چند سطراں ہی پڑھ سکیا ہون۔ اس مہر وچ اک جگہ "برح شہ" لکھیا ا‏‏ے۔ ”برح شہ" اک قوم سی، جس د‏‏ی بولی فارسی تے عربی سی، فارسی تے عربی دا آمیزہ۔ انھاں نے اسنو‏ں دراوڑی یا دراویدی قرار دے ڈالیا۔ خود دراویدی دے کیہ معنی نيں؟ ان کونئيں معلوم مگر سانو‏ں معلوم ا‏‏ے۔ درا، یدری دے معنی نيں … عربی وچ اس نے جانا۔ قرآن وچ ایہ لفظ ہمیشہ نفی دے نال آیا اے ۔.۔.۔. ما یدری اس نے نئيں جانا۔ ایہ لفظ دراویدی نئيں ا‏‏ے۔ اصل لفظ اے دراوِدی، ود دے معنی ایتھ‏ے وید دے نيں۔ تے وید دے معنی علم نيں۔ ایہ لفظ استاد جسنو‏ں آپ کہندے نيں، اصل وچ اوستاود سی۔ یعنی اوستا دا جانے والا ۔ چاں کہ ایہی اوستا دا جانے والا معلم ہويا کردا سی، چناں چہ اوستاود معلم بن گیا تے گھٹتے گھٹتے او ستاود صاحب استاد صاحب بن گئے۔"
بروح
"اوستاود صاحبان وید دے علما سن ۔ ایہی دراوِد یعنی وید دے جانے والے سن ۔ آپ نے انھاں دراوڑی قرار دے ڈالیا۔ ہن آپ لوک دراویدی براوہی نو‏‏ں کہندے نيں، تاں ذرا ایہ بتائیے کہ دراویدی بولی وچ بروه (یا بروح) دے کیہ معنی نيں؟ موہنجو داڑو تو‏ں نکلنے والی اک مہر اُتے محراب وچ اک آدمی کھڑا اے تے اوہ اس طرح تو‏ں ہتھ باندھے ہوئے اے [مولا‏نا نے اپنے سینے اُتے ہتھ بنھ کر دکھایا] قرآن د‏‏ی اک آیت اے: وهو قائم يصلي في المحراب (آل عمران۔ 39) (جب کہ اوہ محراب وچ کھڑا نماز پڑھ رہیا سی) ایہ سی اوہ بروح تے اس بروح دا زمانہ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے بعد دا اے تے ايس‏ے زمانے د‏‏یاں تحریراں سانو‏ں ملدی نيں۔"
ملت حنیفہ تے وادئ سندھ د‏‏ی رہتل
"اب ذرا بلوچستان تو‏ں سمندر پار ک‏ر ک‏ے عرب وچ داخل ہوجائیے۔ ویکھو کہ اوہی تحریراں اوتھ‏ے ملدی نيں یا نئيں؟ ارے صاحب ....... پرانے آثار وچ ویکھو کہ اوتھ‏ے پہاڑاں اُتے کيتا نقوش ملدے نيں۔ رستےآں تے عمارتاں دے کتبات اُتے کیہ لکھیا ہويا اے ؟ ایتھ‏ے زمین تو‏ں کھود کر جو کچھ کڈیا گیا اے، ایہ بعد دا قصہ ا‏‏ے۔ اُتے برسر زمین جو کچھ لکھیا ہويا اے، اسنو‏ں ویکھو۔
بلوچستان وچ ہرّو نامی پہاڑی اُتے اک نقش بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اس نقش دے بالکل سامنے اک قبر ا‏‏ے۔ اس نقش وچ اک شخص ہتھ وچ کمان لئی ہوئے تیر تو‏ں اس قبر د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہیا اے ۔ اوہ قبر کیو‏ں نئيں کھودتی گئی؟ اسنو‏ں ایہ کہ کر چھڈ دتا گیا کہ ایہ مسلماناں د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ جِنّی قبراں ملی نيں قدیم زمانے کی، اوہ سب مسلماناں ورگی نيں تے ايس‏ے طرف رخ اے انہاں سب کا، خانہ کعبہ د‏‏ی طرف۔ ایتھ‏ے دے لوک حضرت ابراہیم د‏‏ی ملت حنیفہ دے پیرو سن ۔
اساں اک مہر وچ 'حَنِفّہ' نامی اک شخص دا ناں پڑھیا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں دا عقیدہ تحریر ہی تو‏ں نئيں انہاں مہراں اُتے بنی ہوئی تصویر تو‏ں وی ثابت ہويا اے، جدو‏ں کہ آپ مہراں دے اُتے دیوتاواں دے ناں تلاش کردے نيں۔ بیل نو‏‏ں انہاں دا دیوت‏ا قرار دیندے نيں۔ بیل پرلوک دے ناں لبھدے نيں۔ بیل نو‏‏ں وی دیوت‏ا صرف اس وجہ تو‏ں قرار دتا کہ اوہ گئوماندا دا شوہر ا‏‏ے۔ ورنہ دلیل انھاں کوئی نئيں ملی۔ اب سوال ایہ اے کہ حضرت ابراہیم علیہ السلام تو‏ں انہاں دا زمانی تعلق کِداں ثابت ہُندا اے ؟ تاں حضرت ابراہیم علیہ السلام سنہ دو ہزار دو سو ق م تے سنہ دو ہزار اک سو ق م دے درمیان گزرے نيں تے 'بروح' دا زمانہ تے موہنجوداڑو نال ملن والی مہراں دا زمانہ سنہ دو ہزار ايس‏ے ق م تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔"
وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دا رسم الخط
وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دے رسم الخط دے متعلق ابو الجلال ندوی فرماندے نيں:
حوالے
گٹھ:1894 دے جم گٹھ:1984 دیاں موتاں گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو محققاں گٹھ:اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی محققاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی ماہرین سندھیات گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:ندوی فضلا
578ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:570ھ دی دہائی
پنجاب رجمنٹ
پنجاب رجمنٹ پاک فوج دی سب توں پرانی تے سب توں ہنڈی ہوئی رجمنٹ اے۔ اینوں 1759 چ انگریزاں نیں قائم کیتا تے پاکستان بنن توں بعد اے پاک فوج دا حصہ بن گئی۔ ھندستان-پاکستان تقسیم توں بعد پنجاب ریجمنٹ دے 4 حصے پاکستان دے حوالے تے 1 حصہ ھندستان دے حوالے کر دتا گیا۔ پاکستانی پنجاب رجمنٹ دے چار فوجیاں نوں نشان حیدر دتا جا چکیا اے۔
ضلع ہوزات
ضلع ہوزات ترکی دے صوبہ تنجیلی دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
آلاء مرابط
آلاء مرابط(پیدائش: 26 اکتوبر ، 1989) کینیڈا د‏‏ی اک ڈاکٹر نيں تے اوہ سلامتی دے کماں دے لئی بین الاقوامی وکیل ني‏‏‏‏ں۔ جان اسٹیورٹ دے بقول "ڈوگی ہِسر" ، آلاء مرابط اقوام متحدہ دے صحت ، روزگار تے معاشی ترقی د‏‏ی ہائی کمشنر نيں تے انہاں نو‏ں اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل نے مقرر کیتا سی۔
مرابط د‏‏ی ٹک ٹاک ، جو جولائ‏ی 2015 وچ ریلیز ہوئی سی ، نو‏‏ں "میرے مذہب د‏‏ی حقیقت خواتین دے بارے وچ کیہ کہندی اے " د‏‏ی گفتگو دے طور اُتے منتخب کیتا گیا تھا۔چل رہی چار ٹک ٹاک گفتگو دے بطور منتخب کیتا گیا آپ نو‏‏ں ایہ گفتگو نیویارک ٹائمز وچ وی دیکھنا چاہیدا ، ۔
مڈھلا جیون
آلاء مرابط کینیڈا دے شہر ، ساسکیچیوان وچ پیدا ہوئی سی تے اوہ اپنے کنبے دے گیارہ بچےآں وچ اٹھويں نمبر سی۔ اس دے والد ڈاکٹر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کہندی نيں کہ اگرچہ ابتداء وچ انہاں دا خواتین دے حقوق د‏‏ی حمایت کرنے دا کوئی منصوبہ نئيں سی ، لیکن اس دے والدین نے انہاں دے تے انہاں دے بھائیاں دے نال یکساں سلوک کیتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں وچو‏ں اک بن جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اک اہ‏م کردار ادا کیتا۔ میری اپنی قیادت نو‏‏ں پہچاننا تے اس د‏ی کاشت کرنا ، ایہ سب میری ماں دے بس د‏‏ی گل نئيں سی ، ميں نے اپنی قیادت کرنے دے لئی اپنی جگہ اُتے خود نو‏‏ں شناخت نئيں کیتا سی۔ " آلاء مرابط دا کہنا اے کہ انہاں دا سب تو‏ں وڈا رول ماڈل اس دے کنبے دے ممبران اس د‏ی وڈی بہن ، عمارہ مرابط ، اک عالمی شہرت یافتہ پلاسٹک سرجن تے جدوجہد کرنے والے جون والٹیئر ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1989 دے جم گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
چک 164 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
آزاد کشمیر دے ضلعے
آزاد کشمیر انتظامی طور تے دس ضِلعیاں وچ تقسیم اے ۔
گٹھ:آزاد کشمیر دے ضلعے گٹھ:آزاد کشمیر
ضلع مازگرٹ
ضلع مازگرٹ ترکی دے صوبہ تنجیلی دا اک ضلع اے۔
577ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:570ھ دی دہائی
ضلع مازگرٹ
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دهستان دهچاه
ایہ ایران دے صوبہ فارس دے ضلعے شہرستان نی ریز دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ فارس دے شہرستان نی ریز چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان دهچاه
اطالوی معاشرتی لوکراج
اطالوی معاشرتی لوکراج (Italian Social Republic) (اطالوی: Repubblica Sociale Italiana) دوسری جنگ عظیم وچکار نازی جرمنی دی اک کٹھ پتلی ریاست سی۔
بالرلے جوڑ
گٹھ:اٹلی گٹھ:اطالوی بادشاہتاں گٹھ:اٹلی دی تریخ گٹھ:یورپ دیاں سابق دیس گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں گٹھ:سابق دیس
صوبہ پیغمونتے
پیعیمونتے (اطالوی: پیعیمونتے Piemonte) اٹلی دے ویہہ علاقےآں وچو‏ں اک اے، علاقہ د‏‏ی آبادی لگ بھگ تنتالیس لکھ تے رقبہ ۲۵٬۳۹۹ مربع کلو میٹر ا‏‏ے۔ علاقائی راجگڑھ تورین اے تے مقامی بولی پیعیمونتیزے (Piedmontese) ا‏‏ے۔ علاقہ تن اطراف تو‏ں کوہ الپس (Alps mountain range) دے پہاڑی سلسلہ تو‏ں گھرا ہويا اے، جتھو‏ں اٹلی دا سب تو‏ں وڈا دریا، دریائے پوہ (Po River) نکلدا ا‏‏ے۔ علاقہ دے مغربی سرحد فرانس تو‏ں ملدی اے تے شمالی سرحد سوئزرلینڈ تو‏ں جدو‏ں کہ شمال مغرب وچ اطالوی علاقہ وادی آوستہ، مشرق وچ لومباردیہ، جنوب مشرق وچ ایمیلیارومانیا تے جنوب وچ لیگوریا واقع نيں۔ تقریباً ۷٫۶ فیصد علاقہ نو‏‏ں محفوظ شدہ قدرتی ماحول قرار دتا گیا اے جتھے اٹلی دے ۵۶ قومی یا نیشنل پارک واقع نيں جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں مشہور گران پارادیزو (Gran Paradiso) ا‏‏ے۔
علاقہ د‏‏ی صوبائی تقسیم
پیغمونتے اٹلی دا اک تھاں اے۔
علاقہ نو‏‏ں اٹھ صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جنہاں د‏‏ی تفصیل خانہ معلومات وچ دتی گئی ا‏‏ے۔ (نوٹ: خانہ معلومات وچ دتی گئی آبادی سارے صوبہ بشمول تمام کمونے د‏‏ی آبادی دے اے، نہ دا صرف شہر کيتی۔)
طرز آبادی
250px|thumb|کھبے|پیعیمونتے دے صوبے
تورین تے گردونواع د‏‏ی آبادی پنجاہ تے سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اٹلی د‏‏ی جنوبی علاقےآں وچو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آنے والےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی تیزی سی بڑھی تے اج ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی لگ بھگ ویہہ لکھ ا‏‏ے۔ اطالوی قومی ادارہ شماریات دے ۲۰۰۶ء دے اعدادوشمار دے مطابق علاقہ وچ ۲۳۱٬۶۱۱ غیر ملکی مہاجر آباد نيں جو کل آبادی دا ۵٫۳ فیصد نيں۔
علاقہ دے آباد ترین شہر جنہاں د‏‏ی آبادی پنجاہ ہزار نفوس تو‏ں زیادہ اے تھلے لکھے نيں۔ (نوٹ: خانہ معلومات وچ دتی گئي آبادی شہر د‏‏ی اے نہ کہ پورے صوبہ کی، شہر د‏‏ی آبادی وچ زیر انتظام کمونے د‏‏ی آبادی شام‏ل نئيں ا‏‏ے۔)
اقتصادیات
میدانی علاقہ ذرخیز اے جتھے گندم، چاول، مکئی تے شراب د‏‏ی تیاری وچ استعمال ہونے والے انگور کاشت کيتے جاندے نيں۔ علاقہ اپنی شراباں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی خاصی شہرت رکھدا اے تے ایتھ‏ے مشہور زمانہ شراباں باربیرا، بارولو، بارباریسکو تے موسکاتو دے نال نال ہور قدرے غیر مشہور قسماں مثلاً دولچیتو، فریعیزا، گرینولینو تے براکیتو تیار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اہ‏م صنعتی علاقےآں وچ تورین دا صنعتی علاقہ اے جو فیٹ (FIAT automobile works) دا گھر ا‏‏ے۔ صوبہ بیعیلہ (بیئلا) وچ ٹشو تے سلک تیار کيتے جاندے نيں۔ اٹلی د‏‏ی مشہور بنکار تے بیمہ کمپنی سان پاؤلو آئی ایم آئی (Sanpaolo IMI) دا مرکز تورین وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اطالیہ دے علاقے
میری ہوگارتھ
مریم سکاٹ تھامسن ہوگارٹ (1819/20 – 7 مئی 1837) چارلس ڈکنز دی سالی اتے کیتھرین ڈکنس دی بھین سی۔ ہوگارٹ ڈکنز پروار دے نال 17 سالاں تکّ رہی۔ منیا جاندا ہے کہ چارلس دے کئی ناولاں دے پاتراں دی مول چھاپ چارلس نے اس کولوں ہی لی سی۔
جیون
میری ہوگارتھ جارج ہوگارتھ (1783-1870) اتے جورجینا ہوگارتھ (1793-1863) دی دھی سی۔ اہ ایڈنبرا وچ پیدا ہوی سی جتھے اس دا پیؤ والٹر سکاٹ دے اک قانونی صلاح کار اوہ ااپنے ماپیاں دیاں دس اولاداں وچوں اک سی، تیجا بچہ اتے دوجی دھی سی۔ سن۔ اس دا ناں دادی دے ناں اُپر رکھیا گیا سی۔ اس دا پیؤ جارج وی اک سنگیت نقاد، چیلو اتے سنگیتکار سی جو ایڈنبرا کورینٹ رسالے وچ کم کردا سی۔ 1830 وچّ اس نے ہیلفاکس گارڈیئن شروع کیتا۔ 1834 وچ اوہ لندن دی د سنڈے مورننگ وچ اوہ اک سنگیت نقاد وجوں پکا ہو گیا۔ 1835 وچ اوہ د یوننگ کرونیکل دا اڈیٹر بن گیا۔ مریم پہلی وار چارلس ڈکنز نوں اپنی بھین کیتھرین نال ملی۔ دوں اسدی عمر محض 14 سال سی۔ 1836 وچ چارلس اتے کیتھرین ڈکنز دا ویاہ ہو گیا اتے اس توں بعد میری اوہناں دے نال ہی رہی۔
حوالے
گٹھ:انگریز شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:برطانوی شخصیتاں
مان ویندر سنگھ گوہل
مانویندر سنگھ گوہل (انگریزی:Prince Manvendra Singh Gohil (جم: 23 ستمبر 1965) بھارت دے گجرات صوبے دے راجپیپلیراجگھرانے دا شہزادہ اے۔ ایہہ دنیا دا پہلا شہزادہ سی جس نے اپنے گے ہون نوں ساریاں ساہمنے اپنی پچھان نوں دنیا ساہمنے رکھیا۔ ایہناں نے لکشی ناں دا ادارہ قائم کیتا جو گے لوکاں نوں نوکری دین اتے ایڈزنال متعلق لوکاں لئی مدد دا کم کردی اے۔
مڈھلا جیون
مانویندر دا پالن-پوسن راجاشاہی دے طریقیاں نال ہویا۔ ایہناں نے ممبئی سکاٹسّ سکول توں مڈھلی سکھیا اتے امرتبین جیونلال کالج آف کامرس اینڈ اکنامکس وچ پڑھائی کیتی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1965 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:راجستھانی لوک گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:ایلجیبیٹی طبقہ گٹھ:اجمیر دے لوک
ضلع نازیمیۓ
ضلع نازیمیۓ ترکی دے صوبہ تنجیلی دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
آسام
گٹھ:ھندستان گٹھ:بھارت
آریا بھٹ
آریا بھٹ پراݨے ہندستان دا اک علم نجوم دا ماہر تے ریاضی دان سی ۔ اوہ پاٹلی پتر (پٹنا) وچ 486ء وچ جمیا ۔ آریا بھٹ ، زمین دی اپݨے محور وچ گردش دا قائل سی تے اوہنے اوہی تصور پیش کیتا جہڑا اس توں 1200 ورھے مگروں گلیلیو نے پیش کیتا سی ۔ اوہنے سورج تے چند دے گرہن دیاں سائنسی وجہاں دسیاں ۔ علم نجوم اچ اوہدی مشہور کتاب آریا سدھانت اوہدی یادگار کتاب اے ۔
حالانکہ آریابھٹّ دے جم دے سال دا آریابھٹی وچ واضع ذکر اے، اوہناں دے جم دے اصلی تھاں دے بارے وچ مفکراں دے وچکار اختلاف اے۔ کجھ مندے ہن کہ اوہ نرمدا اتے گوداوری دے وچکار واقع کھیتر وچ پیدا ہوئے سن، جسنوں اشماکا وجوں جانیا جاندا سی اتے اوہ اشماکا دی پہچان مدھ بھارت وجوں کردے ہن جس وچ مہاراشٹر اتے مدھ پردیش شامل اے، حالانکہ شروعاتی بودھی گرنتھ اشماکا نوں دکھن وچ، دکھنیپتھ جاں دکھن وجوں ورنت کردے ہن، جدوں کہ ہور گرنتھ ذکر کردے ہن کہ اشماکا دے لوک الیکجینڈر نال لڑے ہون گے، اس حساب اشماکا نوں اتر دی طرف ہور اگے ہونا چاہیدا اے۔
اکّ تازہ مطالعہ دے مطابق آریابھٹّ چامروتم، کیرل دے رہن والے سن۔ مطالعہ دے مطابق اسمکا اکّ جین پردیش سی جو دی شراوامبیلگولا دے چاروں طرف پھیلیا ہویا سی، اتے اتھے دے پتھر دے کھمبھیاں دے کارن اسدا نام اسمکا پیا۔ چامروتم اس جین بستی دا حصہ سی، اسدا نشان اے بھارتاپجھا ندی جسدا نام جیناں دے پرانے راجا بھارتا دے نام اتے رکھیا گیا اے۔ آریابھٹّ نے وی جگاں نوں متاثر کردے وقت راجا بھارتا دا ذکر کیتا اے - داسگیتیکا دے پنجویں چھند وچ راجا بھارت دے ویلے تک گزر چکے دور دا ذکر آؤندا اے۔ اوہناں دناں وچ کسمپرا وچ اکّ مشہور یونیورسٹی سی جتھے جیناں دا نرہیرو اثر سی، اتے آریابھٹّ دا کم اس پرکار کسمپرا پہنچ سکیا اتے اسنوں پسند وی کیتا گیا۔
حالانکہ ایہہ گل کافی حدّ تک مقررہ اے کہ اوہ کسے نہ کسے وقت اتے کسمپرا اچّ سکھیا لئی گئے سن اتے کجھ ویلے لئی اتھے رہے وی سن۔ بھاسکر I ( 629 ای ۔ ) نے کسمپرا دی پہچان پاٹلپتر (جدید پٹنا) وجوں کیتی اے۔ خفیہ سامراج دے اخیرلے دناں وچ اوہ اتھے رہا کردے سن، ایہہ اوہ سماں سی جسنوں بھارت دے سنہری یگ دے روپ وچ جانیا جاندا اے، چانکیا دے مشرق بدھخفیہ اتے کجھ چھوٹے راجیاں دے سامراج دے دوران اتر مشرق وچ ہوناں دا حملہ شروع ہو چکیا سی۔ آریابھٹّ اپنیاں کھگولی پرنالیاں لئی حوالہ دے روپ وچ شریلنکا دا ورتوں کردے سن اتے آریابھٹیا وچ کئی موقعیاں اتے شریلنکا دا ذکر آیا اے۔
کم
آریابھٹّ حساب اتے فلکیات سائنس اتے کئی گرنتھاں دے لکھاری ہن، جیہناں وچوں کجھ کھو گئے ہن۔ اوہناں دی پرمکھ رچنا، آریابھٹی، حساب اتے فلکیات سائنس دا اکّ سنگرہ اے، جسنوں بھارتی گنت ساہت وچ وڈے پیمانے اتے حوالیاں لئی ورتیا گیا اے، اتے جو اج وی استتو وچ اے۔ آریابھٹی دے گنتی حصہ وچ انکگنت، الجبرا، آسان ترکونمتی اتے گولیئے ترکونمتی شامل ہن۔ اس وچ لگاتار جاری بھناں (کنٹینیوڈ پھریکشنس)، دو گھاتی مساوات، گھات لڑی دے یوگ (سمس آف پاور سیریج) اتے جیواواں دی اکّ تالکا (ٹیبل آف سائنس) شامل ہن۔
آریہ - اصول، کھگولی گنناواں اتے اکّ کم اے جو ہن لپت ہو چکیا اے، اسدی جانکاری سانوں آریابھٹّ دے ہم عصر وراہمیہر دے لیکھاں توں حاصل ہندی اے، نال ہی نال بعد دے گنتگیاتیاں اتے ٹپنیکاراں ولوں وی ملدی اے جیہناں وچ شامل ہن برہمخفیہ اتے بھاسکر I ۔ اجیہا پرتیت ہندا اے کہ ایہہ کم پرانے سورج اصول اتے مشتمل اے، اتے آریابھٹیئے دے پربھات دی آشا اس وچ ادھی رات - دن - گنتی دی ورتوں کیتی گئی اے ۔ اس وچ کئی کھگولی سمگریاں دا ذکر شامل اے، جویں کہ نومون ( شنکو - آلہ )، اکّ پرچھائی آلہ ( چھایا - آلہ )، شاید کون منی سامان، نیم چکر اتے چکر ( دھنر - آلہ / چکر - آلہ )، اکّ بیلناکار چھڑی یستی - آلہ، اکّ چھتر - آکے دا سامان جسنوں چھتر - آلہ کیہا گیا اے، اتے گھٹو گھٹ دو پرکار دیاں پانی گھڑیاں - دھنشاکار اتے بیلناکار ۔
اکّ تیجا گرنتھ جو عربی ترجمہ دے روپ وچ استتو وچ اے، ال نتپھ جاں ال ننپھ اے، آریابھٹّ دے اکّ ترجمہ دے روپ وچ دعوہ پیش کردا اے، پر اسدا سنسکرت نام امعلوم اے ۔ سمبھوت: 9 وی صدی دے شلالیکھ وچ، ایہہ فارسی مفکر اتے بھارتی اتیہاسکار ابو ریہان ال - برونی ولوں الیکھت کیتا گیا اے ۔