cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جنگ آزادی 1857 دیاں وجوہات
ویاہتا جیون
اس وقت ہی اک وصیت بنائی گئی تے ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بینتی کیتی گئی کہ دمودر راؤ نوں گنگادھر دا بیٹا تسلیم کر لیا جاوے اتے لکشمی بائی نوں راج دا پرتیندھ منّ لیا جاوے۔ وصیت میجر ایلس نوں پڑھکے سنائی گئی۔چٹھی راہیں گوالیئر تے بندیلکھنڈ دے پلیٹیکل ایجنٹ میجر میلکوم نوں سوچت کیتا گیا۔ گنگادھر دے دادا جی نے بریٹیش نال اک سندھی تے دسخط کیتے ہوئے سن جس مطابق اسدے وارث جھانسی ریاست دے راجے سوکارے جانگے۔اترا اہلکار دا اتہاس کجھ گنجھل دار ہو گیا سی جدوں بے اولاد راجاں دے جانشیناں بارے کمپنی نے وکھرے فیصلے لیکے انھا ریاستاں وچ سدھا دخل دتا سی تے اس مقصد لئی کمپنی نے کجھ وکھری قسم دیاں سندھیاں وی ہوند وچ لے آندیا سن۔ اوہناں سندھیا دے باو جود جھانسی دے حکمران بریٹیش پکھی سن،جدوں دی انھا دے راج تے کمپنی دی سندھی ہوند وچ آئی سی۔ ایہہ کوئی وی قیاس آرائی نہی سی کہ اترا اہلکار دا مصلیٰ کوئی مسئلہ بن جاویگا۔ گنگادھر دی موت 21 نومبر 1853 نوں ہندی اے۔ وصیت وچ لکشمیبائی دا ستی ہونا روک دتا گیا سی۔ کجھ ایہہ وی کہندے ہن کہ لکشمیبائی نے ستی ہون دی پرتھا نال مان حاصل کرن توں نانہہ کر دتی سی۔ ویسے وی 1829 وچ بریٹیش حکومت نے اس رسم نوں غیر قانونی اعلان کر دتا سی۔ چلی آ رہی پرتھا مطابق کتے کتے ستی دی رسم اجے وی جاری سی۔ اصل وچ لکشمی بائی نے اپنے افسوس دے دن وی سرکاری طور تے گھٹا دتے سن۔ اوہ گھر دے اندر تھوڑے دن رہی جد کہ امید زیادہ دناں دی کیتی جا رہی سی۔اصل وچ ایہہ 13 دناں دا سوگ ہندا اے کہ بیواہ گھر دے اندر رہِ کے پورا کردی سی۔ لکشمیبائی نے اپنا سر وی نہی منڈوایا،ونگاں وی نہی توڑیاں تے بیواہ دا لباس وی نہی پایا۔
1853 تک راج اجے وی ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہتھ وچ ہی سی۔ گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نال کھتو کتابت ہوئی۔ انڈیا دا ہر قانون وکھرے حوالہ وچ وکھرے راجاں نال کیتا جا رہا سی۔ کئی تے نوٹیپھکیشن دا سٹیٹس ہی رکھدے سن،پر ہنیری گردی چل رہی سی۔ جھانسی دا راج ایسا سی جسدا راج پربندھ انگریز دے ہتھ نہ ہوکے پروار دی سلطان شاہی نال چل رہا سی۔ جھانسی دے راج پروار نے سارے ویلے دوران بریٹیش نال بڑے نگھے تعلق بنا کے رکھے ہوئے سن۔ 1817 توں جدوں توں انگریز نال سندھی ہوئی سی ایہہ تعلق ودھیا چلے آ راے سن۔ گنگادھر راؤ نے اپنی وصیت وچ اسدا اگھڑواں ذکر کیتا ہویا سی۔ ڈاکٹرائینن آف لیپس دا اصول لارڈ ڈلہوزی اپنی جیب وچ ہی پاکے سوندا سی،اوہ گود لئے ہوئے وارث نوں اترا اہلکار نہی مندا سی۔ اس نال قانونی الجھنا پے گئیاں۔بھارتی رہتل مطابق سبھتوں وڈا پتر کجھ رسماں ادا کردا اے جو اسدی روحانی شاتی تے جم توں بعد اسدی روح نوں نرک توں بچاوے۔ ایہہ لگبھگ رومن کیتھولک وانگ ہی سی۔سو گود لئے پتر دی قانونی مانتا نوں نہ مننا بھارتی نفسیات نوں ٹھیس پہنچاؤنن دے طول سی۔ جھانسی دے راجے دی موت توں بعد اسدی آخری اچھا نوں منن توں انکار کر دتا گیا تے جھانسی ریاست دی بریٹیش راج وچ شمولیت دا اعلان کر دتا گیا۔
سیاسی ایجنٹ میجر میلکوم دی لکشمی بائی بارے لکھتی ٹپنی قابلے غور اے۔ “بہت ہی ستکار یوگ اتے سویمان والی آدریوگ اے تے مینوں پورن وشواش اے کہ اوہ پورے انصاف نال راج کرن والی ثابت ہو سکدی اے۔” ایسی رائے رکھن والا میجر میلکوم اکلا ہی نہی سی۔ ایسا وی نہی سی کہ اک عورت بھارت جاں انگلینڈ وچ راج نہی کر سکدی۔ اسدا اکو اک کارن لالچ سی۔
دسمبر 3,1853 نوں رانی لکشمی بائی نے اس فیصلے خلاف اپیل کر دتی۔ مقامی پلیٹیکل ایجنٹ میجر ایلس نے اسدے حق وچ چٹھی لکھی۔میجر میلکوم نں ہوا دے رخ دا پتہ لگ گیا سی اس لئی اسنے ایہہ اگے پھارورڈ ہی نہی کیتی۔ دوسری اپیل فروری 16,1854 نوں کیتی گئی جو نامنزور ہو گئی۔
استوں بعد لکشمی بائی نے بریٹیش کوسل،جون لینگ نال گل بات کیتی جو اس وقت انڈیا سی تے کمپنی خلاف عدالت وچ کجھ کامیابی حاصل کیتی۔ تیسری اپیل لئی تھاں ہو گیا۔ جون لینگ اپنی کتاب ‘wanderings in India’وچ ذکر کردا اے کہ رانی نال مشورے دوران نے اس ویلے دا مشہور ہویا سلوگن بولیا سی، ‘میرا جھانسی نہی دینگے’۔جون لینگ دی کتاب توں لکشمی بائی دے ویکتیتو دا پتہ لگدا اے۔ جون لینگ مطابق اک سول سروس اہلکار نے جو کسے ویلے گورنر جنرل دا ایجنٹ رہا سی،نے ران نوں میرے نال ملن لئی کیہا سی۔ جھانسی دی ایہہ شمولیت غیر سیاسی،انصاف ہین تے بنھاں کسے یوگ کارن دے سی۔ اس ویلے بریٹیش وچ وی لورڈ ڈلہوزی دے فیصلیاں دی نقطہ چینی ہو رہی سی۔
تیسری اپیل اپریل 22 1854 نوں کیتی گئی جسنوں جونن لینگ دی صلاحَ نال ڈرافٹ کیتا گیا۔ ایہہ اپیل لنڈن دے کورٹ آف ڈائریکٹرز نوں مکھاتب سی۔ اسدا خرچہ وی جھلیا گیا پر ایہہ وی کھارز ہو گئی۔ رانی لکشمی نے 1856 نوں اپنی پٹیشن نوں زندہ رکھن دی کوشش کیتی۔ اسدیاں لگاتار کوشساں نال لارڈ ڈلہوزی کھجھ رہا سی۔
سر جون کائے، بریٹیش ملٹری اتہاسکار جو ایسٹ انڈیا کمپنی تے انڈیا دوواں لئی کم کردا سی دا کہنا سی کہ جھانسی بارے لیا گیا فیصلہ اتنا تنگ دلا تے مورکھدا پورن سی کہ استوں بنھاں ودھیا پربندھ ہو سکدا سی۔ ایہہ صرف چنگاری پیدا کرن والی گل ہی سی۔ جنہاں ہور لوکاں نے اس مقدمے دی تھاہ پائی،انھا دا وی ایہہ وچار سی کہ ایہہ شمولیت 1817 دی سندھی دی بھاونا دے ہی الٹ سی۔ ڈلہوزی دا ترک بالکل نرادھار سی تے ایہہ کوئی دور اندیشی دا فیصلہ ثابت ہون والا نہی سی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی کسے وی عدالت نوں جوابدیہ نہی سی۔ طاقت دی سیما ایہو سی کہ اسنوں سیاسی نظر توں ویکھیا جاندا تے سنبھوتا کوئی وچلا رستہ تلاشیا جاندا جو لوک روہ نوں سخت کرن والا نہ ہندا۔ ایہہ لیپس والا فارمولا تے اسدا غیر ضروری استعمال 1857 دی بغاوت وچ اک وڈا قدم ثابت ہویا جستوں سہجے ہی بچیا جا سکدا سی۔ رانی نوں زبردستی رٹائر کر دتا گیا۔پنج ہزار روپیہ ماسک بھتا، محل جسنوں ہن رانی محل کیہا جاندا سی۔ راج دے گہنے تے فنڈ دتے گئے۔
جھانسی تے بریٹیش دا راج پربندھ
شمولیت توں بعد ایلس تے سنبھوتا مارٹن نوں بدل دتا گیا تے اوہناں دی جگہ کیپٹن الیگزڈر سکین تے کیپٹن ڈنلپ نے لے لئی۔ ایہہ دوویں بھارتی معاملیاں وچ اناڑی سن تے رانی نال سہرد نہی رکھدے سن۔ اس سہانوبھتی توں بنھاں وی رانی زندہ دلی نال رہِ رہی سی۔اگلے تن سال لگاتار اپنے لوکاں نال جڑی رہی تے بریٹیش خلاف اوہناں دے روس نوں ہور ہوا دندی رہی تے اپنے وی پر تولدی رہی۔ دس سال ہو گئے سن، لکشمی بائی نوں جھانسی دی رانی بنیا تے لوک چنگی طرحاں اسنوں جاندے سن تے اوہ لوکاں دی رگ پہچاندی سی۔ ایہہ وی اسدے حق وچ جا رہا سی کہ اپنے لوکاں نوں بھڑکاؤنن دی لوڑ وی گھٹ پئی کیونکہ ایہہ کم انگریز آپے ہی کری جاندے سن۔
رانی دے انصاف متعلق روس تے اسدے اثر
اسنے گنگادھر راؤ دی جاتی جائداد لئی سکیورٹی دا بندوبست کرواؤنن لئی عرضی دتی تاں کہ ایہہ جائداد جو ٹرسٹی وجوں اسدی ذمہ واری سی تاں کہ اپنے متبنے بیٹے لئی سورکھیت رہِ سکے۔ اس لئی انکار کرکے ڈلہوزی نے اپنی تنگدلی دا ثبوت دتا۔
گنگادھر راؤ دا جاتی قرضہ جو 36000 روپئے سی دی ذمہ واری رانی سر جاتی طور تے پا دتی گئی جد کہ ایہہ ریاست دا قرضہ سمجھیا جاننا چاہیدا سی۔ سکین نے اس کم دی تصدیق کیتی پر سر جون کائے اسنوں حد درزے دی کمینگی دسدا اے۔
انگریز ایڈمنسٹریٹر نے اوہ پنڈ جو مہانلکشمی دے مندر لئی سپیشل کیتے ہوئے سن۔ ایہہ اوہ پنڈ سن جنہاں وچ راج پروار دی دیوی دا مندر سی تے لوک تے راج پروار اسنوں پوتر درجے نال نواجدے سن، دا سپیشل سٹیٹس ختم کر دتا گیا۔ رانی دے بھتے وچ 1000 روپئے دا وادھا کر دتا گیا تاں جو اوہ صرف مندر دی دیکھبھال کر سکے۔
رانی نے گنگادھر دیاں آخری کریاواں دے تعلق وچ ریت مطابق جو زمین تن ویکتیاں نوں دان وجوں دتی سی،اوہ سٹیٹ ولوں واپس لے لئی گئی۔
اوہ زمینن تے باغ بغیچے جو پہلاں رانی نوں دتے گئے سن۔ کجھ نوں چھڈکے باقی واپس لے لئے گئے۔
رانی توں چار گرنٹراں دی اک اک لکھ روپئے والیاں دی منگ کیتی گئی جدوں اسنے اپنے متبنے بیٹے دمودر دی جنیؤ رسم پوری کرنی سی تے ایہہ سماگم دمودر دے ٹرسٹ وچوں خرچ ہونی سی۔ دلیل ایہہ دتی گئی کہ جدوں دمودر اڈلٹ ہویا جے اسنے اس رقم دا حساب پچھیا تے اس پیسے دی منگ کیتی گئی تاں جے رانی نہ دے سکی تاں گرنٹراں کولوں وصول کیتی جاوے۔ پر اصل وچ حقیقت ایہہ اے کہ جدوں دمودر وڈا ہویا اسنوں کمپنی ولوں کجھ وی نہی دتا گیا۔ جدوں رانی نے وارانسی جاکے اپنا سر منڈوا کے بیواہ دی عام زندگی بتاؤن لئی اجازت منگی تاں اوہ وی اسنوں نہی دتی گئی۔ اصل وچ لگدا ایہہ اے کہ رانی نے ایہہ اجازت صرف جھانسی توں باہر جان لئی ہی منگی سی۔ انگریز سمجھدا سی استرھاں دی راجپالیسی۔ رانی دا جھانسی وچ رہننا اوہناں دے ہتّ وچ سی تے اوہ جسمانی طور تے اوہناں دی نگرانی ہیٹھ سی۔
جھانسی دے لوکاں دے روس
جھانسی دا عدالت سسٹم ختم کر دتا گیا۔ اس نال جھانسی دی ستھنک فوج،عدالت وچ کم کرن والیاں دی نوکری ختم ہو گئی پر اسدا اثر کجھ گھٹ ہویا جدوں رانی نوں جھانسی وچ ہی رہنن دتا گیا۔ ایہہ انگریز دے حق وچ جان والی گل سی۔ نوکری پیشے دیاں نویا سمبھاوناواں انگریز لوکاں دے آؤن نال کجھ پیدا ہوئیاں۔ جو روزی روٹی تے دندیاں سن،ریونیؤ دی رفتار ودھی سی پر دماغی کشٹ وی سی۔
زمینناں دے نویں بکھیڑے کھڑے ہو گئے، جنہاں دی سیٹلمینٹ لئی زمین دی صحیح قیمت پتہ کرن دا نواں رجھان پیدا ہویا تے انگریز دا صرف ٹیکس اگراؤن دا اک ٹیڈھا طریقہ ہی سی۔ عدالت وچ ہر مقدمے لئی سٹینپ ڈیوٹی دا سسٹم ہوند وچ آیا۔ کئیاں لئی انصاف لینا مہنگا ہو گیا۔
لون تے ٹیکس لگا دتا گیا تے لون دی پیداوار تے پابندھی ٹھوک دتی گئی۔ لون ساڈے روزانہ جیون دا حصہ اے۔
سماجی تبدیلیاں
کرسچینٹی دے پرچارکاں دا کم تے ہوند لوکاں وچ روہ پیدا کر رہی سی۔
بال قتل تے خاص کرکے کڑی-بالی قتل نوں غیر قانونی قرار دینا۔ ایہہ اک ودھیا گل سی پر استوں پہلاں جو جاگرتی پیدا کرن دی لوڑ سی،اوہ نہی کیتی گئی تے لوکاں نے ریتاں وچ سدھی دخل انداجی دے روپ وچ اسنوں لیا۔
بیواہ دی دوجی شادی دی اجازت۔
ستی رسم دا خاتمہ
دھرم دی تبدیلی نوں مُتحرک کرکے عیسائی بناؤنا
مغربی سکھیا دا پاسار
ریلوے تے تار-گھرر سسٹم نوں لوکاں نے اپنے لئی خطرہ سمجھیا۔
بھاویں کجھ بھارتیہ نے کجھ سدھاراں دا استقبال وی کیتا جویں رام موہن رائے نے کجھ دا استقبال کیتا پر بہتے اسنوں اپنی رہتل لئی خطرے وجوں دیکھ راے سن۔ اچی جاتی والے زیادہ ہی دکھی سن۔ ستی،بال-قتل تے بیواہ دی دوجی شادی ورگے سدھاراں نوں اوہناں ناں-پکھی وطیرے نال لیا۔ دھرم پرورتن تے مغربی سکھیا انھا دے سماجی رتبے تے سماجی ادھیکاراں لئی خطرہ سن۔
رٹائرمینٹ وچ رہِ رہی رانی
رانی نوں کرودھت کرن لئی بہت کجھ کیتا گیا تے کئی کجھ لئی انکار کیتا گیا۔ دھکے نال نکرے لائی رانی دے اس حالت دے حق وی جان بجھّ کے انکارے جان لگے۔ اس لئی وی جو اسدیاں بنیادی لوڑاں سن۔ اسدے پتی دے قرضے راج دی ذمہ واری سی جو اسدے جاتی بھتیاں وچو منفی ہون لگی۔ کجھ انگریز صلاحکاراں دی صلاحَ اسنوں دوچتا کر دندی۔ کیپٹن الیگزڈر سکین،جو پلیٹیکل ایجنٹ سی،استوں اوہ کافی متاثر سی۔ ایہہ وی پتہ نہی لگدا سی کہ اسدا جیون ڈھنگ کیہو جیہا سی تے اوہ ایسے حالاتاں وچ کی سوچدی سی؟پتی دی موت توں بعد رواجاً اسنوں پردہ کرنا چاہیدا سی،ایسا ہی کلینن عورت توں آس کیتی جاندی سی پر اسنے استرھاں نہی کیتا۔ اسدا اک کارن ایہہ وی ہو سکدا اے کہ اسنے انگریز تے مقامی لوکاں تے کلین سماج وچ وچرنا سی۔ اپنے وراثتی سنسکاراں توں مکھ موڑکے اسنے رائیپھل، پسٹل چلاؤنن وچ مہارت حاصل کرن ول دھیان دینا شروع کیتا۔ ہر روز کسرت تے گھوڑ-سواری کرنی جاری رکھی۔ لگام نوں منہ وچ دنداں ہیٹھ لیکے دوواں ہتھاں وچ تلوار لیکے گھوڑ سواری دی مشق، اسدے روز دے رجھیویں وچ شامل سی۔ ایہہ سارے حالات 1857 تک جاری رہے۔
1857,گنگادھر دی موت توں چار سال بعد فوج دے کجھ سپاہیاں ولوں بغاوت شروع ہو گئی۔ ایہہ صرف اتری بھارت تک ہی محدود سی۔ایہہ مئی 10 نوں میرٹ توں شروع ہوئی۔بغاوت دیاں کئی وارداتاں ہوئیاں یورپیئن عورتاں تے بچیاں وچ بھاجڑ پے گئی۔ کئی موتاں وی ہوئیاں۔ کجھ انگریز مقامی لوکاں دی مدد نال بھجن وچ کامیاب وی ہو گئے۔
جدوں میرٹ دی خبر جھانسی پہنچی تاں رانی نے اپنی سرکھیا لئی اک چھوٹے گروپ دے گارڈز لئی اجازت منگی۔ جس لئی کیپٹن سکین وی سہمت سی۔ کم تے شروع ہو ہی چکا سی۔ سکین تے ہور دوسرے انگریز افسر رانی دی اگوائی لین توں ناکام ہو گئے تے ممکن بغاوت بروہاں تے کھڑی سی۔جون 5,1857 جدوں بغاوت دوسریاں تھاواں تے فٹ چکی سی،جھانسی دے قلعے دی رکھیا کرن والے گارڈ نے بغاوت دا جھنڈا چکّ لیا۔ ضروری دو قلعیاں تے قبضہ کرن لئی دو انگریز افسر مار دتے تے کئی زخمی ہو گئے۔ شہر تے قبضہ کرکے جیل قیدیاں نوں چھڈا لیا۔ دوسرے بریٹیش تے یورپیئن نے اک قلعے وچ پناہ لے لئی۔ ایہناں دی گنتی 61 سی تے بہتے عورتاں تے بچے سن۔ کجھ مقامی لوکاں دی مدد نال بھجن وچ وی کامیاب ہو گئے۔ جہڑے قلعے وچ گھر گئے،اوہناں نے رانی نوں مدد کرن دی اپیل کیتی۔ رانی کول بہت ہی تھوڑی ہی ملٹری فورس سی۔ ایہہ وی واضع نہی سی کہ اوہ کی کرن والی اے۔ بغاوت پھٹن توں بعد اک چھوٹی ٹکڑی گارڈاں دی دین لئی کمپنی سہمت ہو گئی سی تے ہن اوہ چھوٹی ٹکڑی رانی کول سی۔ بغاوتیاں نال رانی دا کوئی وی سیاسی تالمیل نہی سی،اسلئی رانی تے کوئی الزام وی آئت نہی ہندا سی۔
اسدا کی روئیا ہوئگا،ایہہ کسے نوں وی نہی پتہ سی۔ ایہدے بارے وکھو وکھرے اتہاسکاراں دے آپو اپنے وچار ہن۔ اینٹونیاں پھریزر دا ورشن زیادہ مشہور اے،ایہہ ورشن اے “وٹ قین آئی ڈو؟ جے توں اپنے آپ نوں بچاؤنا چاہندی ہیں، قلعہ چھڈ دے کوئی وی تینوں نقصان نہی پہنچائگا۔ اس مطابق میرا ایہہ خیال اے کہ بغاوتی رانی دے قلعے دے خلاف نہی سن،اس لئی سبھدا وچار سی کہ لوک جھانسی دی رانی نوں کوئی نقصان نہی پہنچاؤننگے۔ اسدے بدلے رانی وی انھا نال ودھیا وہار ہی کریگی۔
جون 7 نوں بغاوتیاں نے ٹاؤنن پھورٹ وی گھیر لیا تے قلعے والیاں نے آتم سمرپن کر دتا۔بغاوتیاں نے قلعہ چھڈ جان لئی بچاو والا راہ دے دتا ایہہ راہ اوہناں نوں جھانسی توں باہر لے جان لئی سی۔ بغاوتیاں وچوں اک نے ایہہ حکم وی کر دتا کہ ایہناں نو مار دتا جاوے۔ رانی نے بغاوتیاں نوں پیسے دتے تاں کہ اوہ گنگادھر دے اک رشتے دار سداشیو راؤ نرین کول پہنچ سکے۔ مسٹر تھورنٹن جہڑا اس ویلے جھانسی دا ڈپٹی کلیکٹر سی اسدی رپورٹ مطابق کہ رانی نے بغاوتیاں نوں ایہہ پیسے اس لئی دتے کہ ساری مارو ماری لئی اسدی ہی شہِ سی۔ بعد دے کجھ اتہاسکاراں نے بعد وچ استوں وی ودھکے کیہا کہ ساری بغاوت پچھے رانی دا ہی ہتھ سی۔تھورنٹن نے اپنی رپورٹ وچ لکھیا اے کہ ایہہ سنی سنائی گل اے پر اسدا کوئی وی گواہ جاں ثبوت موجود نہی سی۔ بگاوتیا نے آگرہ ول مہاراں موڑ لئیاں تے اس بعد دلی تاں کہ 11 جون نوں بغاوتیاں دی صحیح تے وڈے گروہ وچ شامل ہویا جاوے۔
جون 12 نوں رانی نے برٹش راج نوں اک چٹھی لکھی کہ کی ہو رہا سی تے کی کرنا چاہیدا سی۔ اس مطابق کہڑے قدم اوہ چکنا چاہندی سی اس بغاوت نوں روکن لئی تے حالات نوں عام لئی تے مدد لئی بینتی کیتی۔ ایہہ بڑی بھاونا بھری چٹھی سی جو اسدے منّ دی حالت دا پتہ دندی سی۔ پر استوں پراں ہوکے ویکھیاں پتہ لگدا اے کہ اسنے پہلاں ہی حالت تے اپنی پکڑ بنا لئی سی۔ جون 14 نوں اسے ہی مدعے تے اسنے دوسری چٹھی لکھی۔اس وچ اسنے جھانسی دی حالت بیان کیتی تے دوبارہ مدد دی گجارش کیتی۔ ایہہ چٹھی سہج بھری سی جو ایہہ دسدی سی کہ اوہ جھانسی وچ راج پربندھ نوں ٹھیک کرن وچ بہت مصروف اے۔ ایہہ چٹھی میجر ارسکین نوں بھیجی گئی جو اس وقت ساگر دا کمیشنر سی۔ اسنے ایہہ چٹھی کلکتے پھارورڈ کر دتی اپنا نوٹ لاکے، جس وچ درج سی کہ اوہ اسطے بھروسہ کردا اے تے بھروسے دا وسیلہ اسدے اپنے سروت ہن۔ جولائی 2 نوں اسنے جھانسی نوں جواب وچ لکھیا کہ اوہ جھانسی نوں اوہناں چر سمبھالے جنہاں چر نواں سپرٹیننڈیٹ نہی آ جاندا۔ ارسکین دا ایہہ رانی بارے آرنبھک قدم کیننگ ولوں صحیح طریقے نال نہی لیا گیا تے اسنے گورنر جنرل نوں چٹھی لکھکے کیہا کہ اوہ ارسکین نوں کسے قسم دا بلیم نہی دینا چاہندا پر رانی نوں مدد دین دی کوئی تک نہی بندی کیونکہ رانی دے بھیجے ہوئے ہاں پکھی سنیاے، جھوٹھاں دی پنڈ اے۔ استے بھروسہ کرنا مورکھدا ہوویگی۔ میجر ایلس دی رپورٹ سی کہ رانی نے جو بغاوتیاں دی پیسے،ہتھیار تے مینن پاور نال مدد کیتی اے اس لئی اسنوں طاقت نال مجبور کیتا گیا۔ ایہہ ثبوت وی سن کہ قلعے دے گھیرے توں بعد کی ہویا تے کستراں رانی نے وہار کیتا۔ پر انگریز دا وہار تے وچار رانی دے الٹ سی۔
انگریزاں دی جھانسی وچ واپسی
v اس بارے کجھ سروت جنھا مطابق ایہہ جانکاری ملی۔
v رانی دے سر روبرٹ ہمنلٹن نوں لکھی چٹھی
v بریٹیش انٹیلیزینس دیاں رپورٹاں
v گوپال راؤ دی انٹیلیزینس دی رپورٹ
رانی دے بانپر نوں لکھی چٹھی
1857 دے انت تک بریٹیش دلی تے اودھ دیاں وڈیاں سمسیاواں وچ الجھے راے تے سال انت تک اوہناں نوں کجھ ساہ لین دی ویہل ملی۔ہن اوہناں دا دھیان چھوٹیاں سمسیاواں ول گیا تے ایہناں وچ جھانسی وی سی۔ رانی دا بریٹیش نال پتر وہارک تعلق ختم ہو چکا سی۔ جنوری 1,1858 اسنے سر روبرٹ ہاملٹن نوں جھانسی دی حالت بارے چٹھی لکھی تے ایہہ جاننا چاہیا کہ انگریز اس مصلے تے ہن کی پینتڑا لین والے ہن۔ اسنے اس چٹھی دا کوئی اتر نہی دتا۔
جنوری 6, نوں بریٹیش فورس سر ہیوگ روز دی اگوائی وچ جس نال ہملٹن وی سی نے جھانسی ول کوچ کر دتا۔ اپنی مرضی نال سبھ کجھ ہنجھدے ترے آ راے سن۔ رانی نوں پتہ لگا کہ ایہہ کجھ وی واضع نہی دس راے اسلئی ایہناں دے ارادے ٹھیک نہی تے اسنے وی سبھتوں بری گھڑی وانگ تیاری شروع دتی۔ انگریز فوج دا جھانسی ول مارچ کرن دا صرف ایہو مطلب نہی سی کہ اسنے اپنے مارے گئے افسراں بدلے کجھ ہور افسر تینات کرنے سن،بلکہ اوہناں دے ارادے بڑے بھیانک سن۔ مقامی لوکاں نوں پتہ لگ چکا سی کہ دوسرے شہر جویں دلی تے لکھنؤ وچلے لوکاں نال بریٹیش نے کسترھا دا ووہار کیتا سی۔راہ وچ پیندے پنڈاں، قصبیاں نوں لتاڑدے آ راے سن۔ جہڑا وی بغاوتی پھڑ لیندے اسنوں مار مکاؤندے۔ نہ کوئی کیس نہ اپیل نہ دلیل۔ شکی انسان وی ماریا جاندا۔ جے کتے مقدمہ وی چلدا تاں اوہ وی ناں ماتر، فیصلہ پہلاں ہی لیا ہندا۔ بہوتیاں نوں تے خوفزدہ کرن لئی ہی مار دتا گیا۔ بے تحاشہ لٹ مار کیتی گئی۔ زخمیاں نوں مرن لئی چھڈ دتا جاندا تے مال اسباب لٹ لیا جاندا۔جے کوئی اعتراز کردا تاں اکھو پروکھے کر دتا جاندا۔جہڑے اعتراز کر راے سن انھا وچ لورڈ کیننگ،ادوں دا گورنر جنرل تے وکٹوریا دی رانی وی شامل سی۔ ڈاکٹر۔تھومس لوء جہڑا روز فوج وچ میڈیکل افسر سی نوں اعتراز کرن تے ڈسمس کر دتا گیا۔ لوء دا لکشمی بائی بارے جو وچار سی،اوہ ہور بہت سارے بریٹیش دا سی کہ اوہ اک بھارت دی بدچلن عورت سی، جوان،گھمنڈی،طاقت والی تے سمجھوتہ نہ کرن والی رانی سی۔ اس وقت رانی دے سر تے موت دا بھوت سوار سی۔ بہت ہی بھیانک سزا اسدی اڈیک کر رہی سی۔
روز دی بغاوتیاں بارے کی پالسی سی اسدا پتہ لیپھٹینن جے۔ بونس دی اک چٹھی توں لگدا اے جو اسنے فروری 13 1858 نوں اپنے ماں پیؤ نوں لکھی سی۔ اوہ استرھاں اے، “ مے اپنے گھر رہنن ویلے پیپر وچ پڑھیا سی کہ اوہ بہت ہی نرم دل اے۔ اسیں وی اس طرحاں ہی سوچدے ساں، پر اتھے تاں نرم دل والی کوئی گل ہی نہی سی۔ سر ہیوگ کوئی وی مقامی بولی نہی جاندا سی۔ اس لئی قیدی جو وی کہندا،اس لئی اسدا کوئی مطلب نہی سی۔ اسدا پہلا سوال ہندا، کی اس آدمی دے ہتھ وچ اصلا سی۔جے اتر ہاں وچ ہندا تاں اوہ کہندا اسنوں گولی مار دیوو۔”
اسدا ہٹھیلا پن اس گل توں وی پتہ لگدا اے جدوں اک کیس وچ مقدمے دی پیروی دوران ساہور وکھے 149 بغاوتیاں تے مقدمہ چلیا۔ 650 آدمیاں نے بغاوت کیتی سی پر بعد وچ بیرکاں وچ واپس آ گئے۔ اوہناں توں ہتھیار لے لئے گئے تے اوہناں وچوں 149 تے مقدمہ شروع ہو گیا۔ایہہ مقدمہ اک سمری مقدمہ سی جویں بہت ہی چھوٹے کیساں وچ ہندا اے۔ سمری مقدمے دے فوراً بعد اوہناں نوں لائن وچ کھڑا کرکے 150 پھائرنگ سکویڈ گارڈاں ولوں گولیاں چلا کے مار دتا گیا۔ کجھ انھیواہ گولیاں نال مس ہو گئے تے کجھ زخمی ایہناں بچیاں نوں دوبارہ گولی مار دتی گئی۔
ایسے حالات وچ لکشمی بائی کول کجھ گنجائش نہی بچی سی تے اسنے 14000 ولنٹیئر دی فوج تیار کر لئی۔ ایہہ ولنٹیئر مقامی سن، اسلئی اوہ اپنی ہی لڑائی لڑن والے سن۔ 1500 بغاوتی سپاہی وی نال رل گئے۔ سرحد تے ڈیفینس مضبوط کر لئی تے انگریز دے آؤن دی انتظار کرن لگے۔ اک انٹیلیجینس رپورٹ مطابق فروری 7 1858,سر روبرٹ ہملٹن دا کہنا اے، “بھاویں رانی بریٹیش نال لڑنا نہی چاہندی سی پر اسنے سارے انتظام کر لئے سن۔ چھ وڈیاں گناں بنائیاں گئیاں ایہناں واسطے کارتوس تے پرانیا گناں دی مرمنت کروائی گئی۔ دو سو من شورا گوالیئر توں خریدیا گیا تے قلعے وچ لیاندا گیا۔ ہر روز قلعے وچ گن پاؤڈر بنن لگا۔ اٹھ بندوقچی بغاوتیاں ولوں کلپی توں بھیجے گئے تے اوہناں نوں نوکری تے رکھ لیا گیا۔اوہ پتل دے خولاں دی گھاڑت دی نگرانی کرن لگے۔ ایہہ نوٹ کرن والی گل اے کہ بریٹیش دے آؤن توں بغیر ہی رانی نے جھانسی دی سرکھیا دا بندوبست کر لیا سی۔ایہہ کیہا جا رہا سی کہ ایہہ تیاری بریٹیش خلاف نہی بلکہ اپنے رعایتی گوانڈھی دشمن اؤرچھا لئی اے۔ فروری 14 نوں رانی دے نام تے اک فرمان جاری کیتا گیا۔ ایہہ راج دے دوویں فرقیاں لئی سی کہ بریٹیش خلاف بغاوت دا جھنڈا بلند کر دتا جاوے۔ جے تے ایہہ رانی ولوں سی جہڑا کہ شکی لگدا سی،پر جے ایہہ رانی توں وی بغاوت کرن والیاں ولوں سی تاں ایہہ بغاوت دا بغاوتیاں ولوں اعلان-نامہ سی۔ بریٹیش دیاں سوہیاں شاکھاواں نے ایہہ رپورٹ کیتا کہ رانی نے اجے تک وی بریٹیش نال لڑن دا فیصلہ نہی کیتا۔ اس مدعے تے اسدے صلاح کار وی دو دھراں وچ ونڈے گئے۔ اتھوں تک کہ اسدا پیؤ وی بریٹیش فوج نوں روکن دے حق وچ سی پر اوہ اجے ہچکچاؤندی سی۔ اسدی رضا مندی مارچ 15 دی اے۔
اسدیاں بھاوناواں بھاویں کجھ وی ہون پر لکشمی بائی دا بغاوتیاں نال گٹھجوڑ ہو گیا۔–
انگریزاں نے اسنوں دوشی سمجھ لیا تے ہر حالت وچ اسنوں سزا دین دا فیصلہ کر لیا۔
مقامی لوکاں نے انگریز دا راج وی دیکھ لیا سی پر اپنے راج وچ اوہ زیادہ سکھی تے خوش حال سن۔ بریٹیش نے انھ دے ریتی رواج دی وی پرواہ نہی کیتی سی تے اوہناں دیاں بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچائی سی۔ اوہ اس انچااے راج نوں ہر حالت وچ روکنا چاہندے سن۔
رانی دی فوج اصل وچ اؤرچھا گوانڈھی رعایتی دشمن دا مقابلہ کرن لئی ہی اساری گئی سی۔ ایہدے وچ اوہ بغاوتی سن جنہاں دا سمرپن دا مطلب موت سی۔
جاتی طور تے اسدا پیؤ ایہہ چاہندا سی کہ جھانسی دا سنگھاسن اسدی پتری نوں ملے۔ اس کول اس لڑائی نوں ٹالن دی کوئی وی گنجائش نہی بچی سی۔
جھانسی دا گھیراو
اس بارے سروت جنرل روز دی رپورٹ تے گوڈسے دی ڈائری اے۔
مارچ21 1857,بریٹیش فوج نے جھانسی دی گھیرابندی شروع کر دتی۔ شہر نوں سمرپن کرن دا موقع دتا گیا۔ لکشمی بائی نے لوکاں دے تعاون نال سمرپن کرن توں انکار کر دتا۔ سمرپن نال جو بغاوتی سپاہی اس نال جڑے سن دی سدھی موت سی۔ انگریز استوں وی اگے جاندے ہوئے رانی تے ہور لوکاں نوں وی بغاوتی دی کیٹیگری وچ ہی رکھ راے سن۔ لوکاں نوں ایہہ وی حونصلہ سی کہ پچھلے سال دے اکتوبر مہینے،انگریزاں دی اس گھیرابندی نوں توڑ تے ہرا چکے سن۔اوہ ایہہ آس وی لگاکے بیٹھے سن کہ دوسرے علاقیاں دے بغاوتی وی اوہناں دی مدد لئی بوہڑ پینگے۔ سمجھوتے لئی گل بات دا سلسلہ وی چلیا۔ گوڈس اپنی ڈائری وچ ذکر کردا اے کہ اک چٹھی جہڑی رانی نوں بھیجی گئی کہ اوہ تے اسدے خاص منسٹراں نوں چاہیدا اے کہ کیپٹن روز نوں ملن تے اوہ خالی ہتھ تے بنھاں کسے گارڈ توں ہونے چاہیدے ہن۔ رانی نے نانہہ کر دتی تے کیہا کہ اوہ اپنے پرائم منسٹر نوں فوج دی ٹکڑی نال بھیز سکدی اے۔ دوجے پاسے جہڑا اس سمجھوتہ-گلباتا لئی گروپ بنایا گیا سی تے جو جنرل روز نوں جوابدیہ سی۔ لیپھٹین جو بعد وچ جنرل وی بن گیا،جسدا نام لسٹر سی اس مطابق رانی تے سر روبرٹ ہملٹن وچالے رانی دے سمرپن دی گل بات چل رہی سی۔ روز اس ورتارے نال سہمت نہی سی۔ جے ایہو جہی کوئی گل بات چلی سی تے حیرانی والی گل اے کہ اسدا کوئی وی ریکارڈ بریٹیش پھوز دے ریکارڈ وچ موجود نہی اے۔ لکشمی بائی دی مدد دا ملانکن کردیا پتہ لگدا اے کہ اسدے ولنٹیئر دی گنتی ڈھائی لکھ دی وسوں وچوں 14000 سی جے پریواراں دی گنتی کیتی جاوے تے جے چھ نال تقسیم کیتے جاوے تاں ایہہ گنتی 42000 بندی اے اسدا مطلب ہر تن پریواراں پچھے اک انسان ولنٹیئر سی۔اسنے اک عورتاں دا ٹرپ وی بنایا سی جسنوں فرنٹ تے تعینات کیتا گیا سی۔ اوہناں وچوں بہوتیاں دی موت ہو جانی لازمی سی۔ انگریز افسراں نے ویکھیا کہ چڑھدی کلا تے پوری تیاری عینی جوش نال کتے وی ویکھن نوں نہی ملی سی۔ ایسی سہردتا اوہناں دے اپنے فوجیاں وچ نہی سی۔ پر اداس کرن والی گل ایہہ سی کہ ایہہ چڑھدی کلا کسے وی طرحاں ٹریننگ،ڈسپلن، ہتھیار تے لیڈرشپ اوہ وی قابل آپھیسراں دی، دا وکلپ نہی سی۔ نمبراں دے حساب نال انگریز فوج دی گنتی بہت زیادہ سی تے اوہ ہتھیاراں نال وی بیہتر سی۔
دس دن تک بریٹیش نے جھانسی تے پوری گولاباری کیتی تے ایہہ لگاتار ہوئی گئی۔ ایہہ گولاباری بہت زوردار سی پہلاں تاں جواب آؤندا رہا تے بغاوتی کسے وی طرحاں اس توں بچدے راے۔ کمانڈر روز نے تہئیا کیتا ہویا سی کہ اس وار کوئی ڈھل نہی تے جھانسی نوں پوری طرحاں گھیریا ہویا سی۔ مارچ 30 نوں شہر دی دوار طاقت نال توڑ دتی گئی تے بگاوتیا دی 20000 فورس تانتیا توپے دی اگوائی وچ آ پہنچی۔روز نے اس فورس نوں حصیاں وچ ونڈ دتا تے بٹاوا دریا لاگے بھانز دین وچ کامیاب ہویا ایہہ جگہ جھانسی دے مشرق ول تے اؤرچھا دے اتر وچ سی۔ باغیاں دے سینکڑے مارے گئے تے انگریز دے سو توں گھٹ مارے گئے۔ اک بریٹیش افسر دا کہننا اے کہ باغیاں نے نہ تاں جان بخشی دی کوشش کیتی تے نہ ہی کسے دی جان بخشی۔ باغی جاندے سن کہ جے اوہ بچ گئے جاں سمرپن کر گئے پھر وی اوہناں واسطے موت ہی اے۔ ہن اتھے سوال کھڑا ہندا اے کہ رانی نے قلعے توں دھاوا کیوں نہی کیتا تے انگریز فوج دی کمزور کڑی نوں توڑن دی کوشش کیوں نہی کیتی؟تانتیا توپے دے آؤن نال کمانڈر روز نے اسدا مقابلہ کرن لئی وی کمزور ٹکڑی بھیجی۔ اسدا مطلب ایہو اے کہ روز کسے وی قیمت تے گھیرے نوں کمزور نہی کرنا چاہندا سی تے نال ہی چھل کپٹ نال شہر دے اتری حصہ وچ کمزور، فوجی ٹکڑی بھیجی۔ میجر گال،جو اس چھل والے حملے دا انچارج سی، نے اپنی بیوی نوں اک چٹھی لکھکے جو دسیا اوہ استرھاں ہے–
مے تانتیا توپے تے کیتے حملے وچ شامل نہی سی۔ گھیرے توں بعد شہر دی جس دوار نوں توڑیا گیا میری پوسٹ بالکل اسدے دوجے پاسے سی۔ شہر توں باہر اک ٹولا آیا۔ روز نے اپنیاں فوجاں نوں ہٹا لیا تاں کہ اس دی فوج تانتیا توپے نوں مل سکے۔اسنے بھیس بدلیا ہویا سی تے ہنیرا وی سی۔ جھانسی دے رکھئکاں نوں ایہہ پتہ نہی سی کہ اوہ اتھوں جا چکے سن۔ بغاوتیاں نوں ہراکے رلیپھ فوج واپس آ گئی اپریل3 نوں تڑکے تن وزے انگریز فوج نے جھانسی تے زوردار حملہ کر دتا۔ ایہہ لڑائی بہت ہی بھیانک سی تے رانی نے زوردار مقابلہ کیتا جویں اسنے گھیرا پاؤن ویلے کیتا سی، اسدی عورت لڑاکا فوج اسدے نال سی۔ کدے کدے ہی اوہ انگریز فوج نوں دکھائی دندی۔اپنی فوج دا حونصلہ ودھاؤن لئی اوہناں نوں اتساہت کردی۔ کئی واری لگدا کہ اوہ جھانسی نوں چھڈن دا ارادہ رکھدی اے۔ کمانڈر روز دی ساودھانی دے باو جود،تن تے چار اپریل دی رات نوں رانی اپنے کجھ ساتھیا سمیت جنھا وچ اسدا باپ وی شامل سی فرار ہون وچ کامیاب ہو گئی۔ متبنے دمودر نوں اسنے اپنی پٹھّ تے بنھیا ہویا سی۔ ایہہ فراری اتنی کڑی سرکھیا دے باو جود وی کویں ہوئی ایہہ اک بھیت ہی اے۔ کئی ایہہ وی سوچدے سن کہ ایہہ وی روز دی چال سی۔اسنے جان بجھکے اسنوں بھج جان دا موقع دتا۔اوہ سمجھدا سی کہ قلعے وچ اوہ زیادہ خطرناک سی۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ کجھ بھارتی سپاہی جو بریٹیش فوج وچ سن اوہناں نے اس کم وچ اسدی مدد کیتی تیسرا کارن ایہہ وی ہو سکدا سی کہ فوجی لٹمار وچ مصروف ہو گئے۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ اک دوسری نوجوان عورت جسدا نام جھلکاری کرین نے رانی دا حلیہ بناکے ایہہ قربانی کیتی تے بعد وچ اوہ انگریز فوجیا ولوں پھڑی گئی۔ اسنے اپنا ماسک ادوں ہی لاہیا جدوں اسنوں روز دے ساہمنے لیاندا گیا۔ ہن اسدی قسمت دا فیصلہ ہونا سی۔ کیہا جاندا اے کہ اسنوں مار دتا گیا پر لبرا چیپمن نوں پچھن تے اسنے کجھ وی کہنن توں نانہہ کر دتی۔ ورنداون لال ورما رانی دی مصالے والی جیونی لکھدیاں لکھدا اے کہ—جدوں اسنوں روز دے ساہمنے پیش کیتا گیا تے ماسک وی لاہ دتا گیا تاں جھلکاری کورین نے بہت ٹھرمے نال کیہا کہ اوہ ہی اصلی رانی سی۔ اوہ اسنوں مار دین تے انھا دا اصلی رانی نوں کھوجنا بے کار سی جسترھا اوہ سوچدے سن۔ ورنداون لال ورما دا کہننا اے کہ اوہ جھلکاری نوں آپ نہی مل سکیا تے ایہہ جانکاری اسدے پوتے نوں حاصل ہوئی اے جسنے ایہہ وی دسیا کہ جھلکاری کوریں بڈھی ہوکے مری۔ رفل والڈبرگ دے چٹھی پتر توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ جھانسی شہر تے حملہ کوئی ہپھتا-انتا ورگی واک نہی سی تے بنھا شک جھانسی دے لوکاں دا بہادری نال لڑن دا جذبہ یاد کرن یوگ اے۔ اتھوں انھا لوکاں دی کم سٹائل دی اتمتا دا پتہ لگدا اے۔
جھانسی دا خون خرابہ
جھانسی وچ قتل عام چالو سی۔ ہر اگلے دن گلیاں وچ لڑائی ہندی۔ لٹمار،قتل،بھنتوڑ لگاتار جاری سی۔ بریٹیش فوجی تیزی نال انوحکمرانی ہینتا دیا نویا مثالاں قایم کر راے سن۔ اک ہندو پجاری جو اس ویلے اتھے سی جسدا نام وشنوں گوڈسے سی اپنے تزربیاں نوں قلم بند کر رہا سی۔ چار دنا نوں یاد کردا اس سارا تانڈو ناچ بیان کردا اے۔کمانڈر روز نے اپنے جواناں نوں حکم کیتا ہویا سی کہ کوئی وی جسدی عمر سولاں سال توں ودھ اے نوں مار دیوو، صرف عورتاں نوں چھڈ دیوو۔ کجھ جو بچکے بھجن وچ کامیاب نہی ہوئے اوہناں اپنے بچیاں تے بیوی سمیت کھوہاں وچ چھالاں مار کے جان دے دتی۔ کئیاں نوں کھوہ وچوں دھو کے کڈھیا جاندا تے پھر غصے وچ بندوقاں دے بٹاں نال ماریا جاندا۔ گوڈسے دے شبداں وچ، “ جدوں قتل عام تے لٹمار ختم ہوئی، سینکڑے ہی لاشاں نوں اکٹھا کرکے ڈھیر لگا دتا جاندا تے جو وی کسے دے ہتھ آؤندا اس ڈھیر تے سٹکے اگّ لگا دتی جاندی۔ شہر دا ہر چونک ایسے ڈھیراں نال بل رہا سی تے سارا شہر انجھ لگدا ہووے جویں سڑ رہا ہووے۔ ماس دے سڑن دی بو ہوا وچ رلی ہون کرکے ساہ لینا وی اوکھا سی۔ ڈاکٹر۔ لوء مطابق ہوک راے انساناں نوں وی بلدے ڈھیر تے سٹ دتا جاندا۔ ایہہ سارا کجھ اس بدچلن رانی تے اسدے پروار کرکے سی۔ ایہہ اوہ لوک وی سن جنہاں دا رانی نال کوئی لینا دینا ہی نہی سی۔ صرف ایہو قصور کہ اوہ اتھے رہِ راے سن۔ ایہناں وچ اوہ 1500 لوک وی سن جنہاں نوں ہنے جاے ہی بھرتی کیتا گیا سی تے ایہہ صرف روزگار دا مصلیٰ سی۔ ایہناں دی بھیڑی موت پچھے کوئی وی مورل دلیل نہی گھڑی جا سکدی۔ ایہہ کجھ اج وی دنیا وچ ہو رہا اے۔ کدے کتے تے کدے کتے۔ نام لکھن نال ٹوپک توں کھنجھ جان دا خطرہ اے پر ایہہ اوہ نفسیات اے جس مطابق کسے وی قتل عام دے اصل کھلاڑی ہمیشاں بچے وی رہندے ہن تے عامَ لوک اوہناں لوکاں لئی کیڑے مکوڑے ہی ہندے ہن۔ ایہہ اج وی ہو رہا اے۔ اکھنڈ بھارت وچوں نکلے حصیاں دے لوک ساڈے اپنے ہن۔ نھاں دا کلچر تے ریتی رواج ساڈے اپنے ہن۔ اتہاس اپنے آپ نوں دوہرا رہا اے۔ اج وی کسے اک گروہ دی سوچ نال انسانیت دا خون خرابہ ہو رہا اے۔ کی قصور اے اپھگانستن وچ رات نوں ستے ہوئے بچے دا۔ جسدا ہر چڑے دن نال مستقبل بدل جاندا اے۔ جھانسی وچلے بہوتیاں نے کوئی اک وی اپرادھ بریٹیش خلاف نہی کیتے ہونا۔ انگریز دے اپنے ریکارڈ مطابق ایہہ گنتی چار توں پنج ہزار اے۔
گوڈسے مطابق انگریز دے سرکاری انکڑیاں وچ درج دلیل مطابق،اوہناں نے صرف مرداں نں ہی قتل کیتا۔ عورتاں دی موت زیادہ تر ایکسیڈیٹل سی۔ گوڈسے نے لکھیا کہ ایہہ سارا قتل عام تے لٹمار بڑے سوچے سمجھے طریقے نال کیتا گیا۔ جھانسی دے بغاوتی جہڑی 12 بنگال نیٹو انپھیننٹری جہڑی قلعے دی سرکھیا لئی تینات سی ساری دی ساری ماری گئی۔
رانی دا بچ کے نکلنا
اسے ویلے دوران رانی دا بچ کے جھانسی وچوں نکل جانا وی گہگچ توں بنھاں نہی ہویا۔ رانی دا تے بریٹیش دا دو واری آمو ساہمنا ہویا۔اس وچوں اک گھٹنا دا ذکر زیادہ پرچلت اے۔ لپھٹینن ڈوکر نے رانی دا پچھا کیتا ادوں تک جدوں تک اسدے گولی نہی وجع گئی۔ ہو سکدا اے ایہہ گولی رانی نے عامَ ماری ہووے۔ زخمی ہوکے اوہ لاچار ہو گیا۔ کجھ ہور سروتا مطابق اسدا زخمی ہون دا کارن تلوار دا پھٹ سی جو رانی ولوں تلواربازی وچ کیتا گیا۔ دوسری گھٹنا کورنٹ کومبے ولوں اے اس انوسار-
اس مطابق، “اسیں جھانسی بارے خبر سارے کھتے وچ کر دتی سی تے ساڈے ٹرپاں وچوں اک نے ویہہ میل دور بیندا وکھے،رانی نوں گھیر لیا،گہگچ لڑائی ہوئی ، اسیں لگبھگ اسدے سارے سینانی مار دتے پر اوہ پھر نکل گئی۔ اسدے گھوڑے دی کاٹھی وی ڈگ پئی۔
رانی نے سو میل دا سفر کیتا تے چووی گھنٹیاں وچ اوہ کالپی پہنچ گئی جتھے اسنوں سلامی دیکے اعزاز دتا گیا۔ اسدا باپ تے کجھ ہور،اتنے حصےآں والے نہی سن۔ اوہ جھانسی چھڈن ویلے ہی زخمی ہو گیا سی۔ داتیا تک پہنچ گیا پر اتھے اوہ پکڑیا گیا تے جوکھن باغ وچ پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔
بغاوتیاں دے آخری دن تے رانی دی موت
اس بارے سروت ہن-
رانی دے راجا بانپر نوں لکھے اسدے خط
کمانڈر روز دیاں لڑائی دے میدان دیاں رپورٹاں وچوں کڈھے تتّ
برگیڈیئر سمتھ دی روز نوں بھیجی رپورٹ
بغاوتی دھر جسدی اگوائی تانتیا توپے کر رہا سی کونچ گئی جتھے روز رسد دی تن ہفتیاں دی دیری نال اڈیک کر رہا سی نے مئی6 نوں بگاوتیا نوں بھانج دتی۔ روز پھر کالپی نوں مہار لے تریا جتھے بغاوتی ڈھہندی کلا وچ تھکے ہارے سن، پر اننھاں وچ نواں جوش آ گیا جدوں بیندا دا نواب آ بہڑیا۔ نانا صاحبَ دا بھتیجا راؤ صاحبَ وی آ گیا۔ اس نویں حالت نے اوہناں دا حوصلہ دونا چونا کر دتا۔ لکشمی بائی نے دوبارہ لڑائی کرن دا فیصلہ لے لیا۔ مئی 22 نوں ایہناں نے تکڑے جیرے نال بریٹیش فوج تے زوردار حملہ کر دتا۔ سمجھو ٹٹ کے پے گئے۔ بھاویں اتّ دی گرمی کرکے انگریز پھوز ہتاش ہوئی پئی سی پھر وی پھوز نے اپنی نوینن ہتھیار جگت نال اس لڑائی وچ بغاوتیاں نوں ہرا دتا۔ اس واری بغاوتیاں نے گوالیئر ول کوچ کیتا۔ اوہ گوالیئر دے باہر گودل پور پہنچ گئے۔ اوہناں دی منشا گوالیئر نوں ہتھیاؤن دی سی۔ گوالیئر دا قلعہ سارے بھارت وچ سبھتوں تکڑا تے مضبوط منیا جاندا سی۔ گوالیئر دا مہاراجہ سندھیا نے بریٹیش دے حق وچ ہون دا بھرم پالیا ہویا سی۔ اس ساری بغاوتی گھڑی وچ اوہ نرلیپ رہا سی تے بریٹیش دے حق وچ بھگت رہا سی۔۔ بریٹیش دے سوعدہ دا طریقہ بدل گیا سی۔ نڈر بغاوتیاں نے گوالیئر نوں ہتھیاؤن دا منّ بنا لیا سی۔
بغاوتی 11000 دی گنتی نال گوالیئر ول کوچ کر رہے سن۔مہاراجہ سندھیا،اوہناں نوں مرار آکے ٹکریا۔ جیوں ہی پہلی گولی چلی،بہت وڈی تداد وچ مہاراجے دی فوج نے پاسہ بدلکے بگاوتیا دا ساتھ دین دا فیصلہ کر لیا۔مہاراجہ اپنی سرکھیا لئی آگرے ول دوڑ گیا۔ راؤ صاحبَ دا گوالیئر دے نویں حکمران وجوں راج تلک دی رسم ہوئی۔ لکشمی بائی نوں گوالیئر دے خزانے وچوں انمول موتیاں دا نیکلس بھینٹ کیتا گیا۔
روز نے اپنی فوج نوں گوالیئر ول تور لیا۔ لکشمی بائی نوں اتری حصہ دی کمانڈ سونپی گئی۔ ایہہ سرکھیا دی سبھ توں اوکھی وکھی سی۔ اسنے جون 17 نوں کوٹا کی سرائے وچ بریٹیش فوج نوں روک لیا۔ اسنے مرداں والے کپڑے پائے ہوئے سن جو اوہ ہمیشاں لڑائی دے میدان وچ پاؤندی ہندی سی۔ اسدے نال ہی اسنے مانمتے کنگن وی پائے تے بھینٹ کیتا ہویا نیکلس وی۔ایہہ اک حیران کر دین والا اشارہ سی۔ اس وچ کوئی شک نہی کہ اسدے ٹرپ اسنوں پیار کردے سن تے اوہدے لئی لڑ مرن نوں تیار بر تیار سن۔ رانی دی موت کتھے،کدوں تے کسترھاں ہوئی اس بارے وی اٹکلاں ہن۔ اس بارے کئی قصے کہانیاں ہن۔ کجھ ایہہ وی کہندے ہن کہ اسدی موت شروع وچ ہی گولیا دے وردے مینہہ وچ ہو گئی سی،جدوں گوالیئر دے قلعے دی کشمکش چل رہی سی۔ کجھ دوسرے سروت اس نوں ردّ کردے ہوئے اسدی موت دا ستھان کوٹا کی سرائے دسدے ہن۔ لورڈ کیننگ نے اپنی رپورٹ وچ اس بارے جو لکھیا اوہ ہی زیادہ بھروسیمند لگدا اے۔ اس رپورٹ مطابق –
رانی دی موت ہسار دی اٹھویں بٹالیئن دے سینانی دی گولی نال ہوئی پر ایہہ سینانی وی بعد وچ نہی لبھا۔ایہہ گولی اسدی پٹھّ وچ لگی۔اسدا گھوڑا استوں چھٹ گیا۔ اسنے وی اس فوجی تے گولی چلائی۔ فوجی نے اپنی تلوار اسدے آر پار اتار دتی۔ اس ویلے اوہ مردانے کپڑیاں وچ سی۔ اسنے پگڑی بنی ہوئی سی۔اوہ مرداں وانگ ہی گھوڑ سواری کر رہی سی۔ کوئی چلبلی وی نہی سی تے منہ دے چیچک دا داغ(ماں دے داغ) سن۔اسدیاں بہت سوہنیاں تے سریر دی بنتر بہت خوبصورت سی۔ اس وقت اسنے سونے دیاں پزیباں تے گوالیئر دے خزانے وچوں لیا موتیاں دا نیکلس پایا ہویا سی، جس بارے مہاراجہ سندھیا دا کہننا سی کہ اسدی قیمت آنکی ہی نہی جا سکدی۔ اسنوں اسدے پیارے فوجی سنگھنے امباں دے رخ تھلے لے گئے۔ مردے ویلے اسنے اپنے گہنے تے موتی اپنے فوجیاں وچ ونڈ دتے۔ گھوڑ سوار دستے نوں انپھینٹری ٹٹ کے پے گئی تاں کہ رانی آرام نال اس دنیا نوں الوداع کہہ سکے۔ گھوڑ سواراں دا کہننا اے کہ رانی نے جیندے جی اگے اگے گھوڑ سواری کردیاں لڑدی تے پچھے لگیاں نوں ہپھا ددی۔ اسدا ٹینٹ بہت ولاسی قسم دا سی۔ دو سیوادار عورتاں ہمیشہ نال رہندیاں۔ اوہناں وچوں اک ماری گئی۔ رانی دا افسوس دو دن کیتا گیا۔
اسطرح دا ہی اک ہور ورشن اے جسنوں جے۔ ہینری سائلویسٹر نے لکھیا اے جو اس وقت گاولیئر سی اوہ کہندا اے، “ درشنی سنکھی رانی جھانسی کاربائین دی گولی نال زخمی ہو گئی تے ڈگ پئی تے اسنوں چککے پچھے لے گئے۔جتھے اسدی موت ہو گئی۔ لاش نوں ہندو ریتاں مطابق جلا دتا گیا۔”
ساؤل ڈیوڈ اپنی 1857 دی بغاوت بارے لکھی کتاب وچ ایڈورڈ گریء دی ڈائری دا ذکر کردا اے جو ادوں ہسار اٹھ بٹالیئن دا سرجن سی۔ “رانی اپنے گھوڑے تے سوار سی۔ جدوں بریٹیش رسالے دے گھوڑ سواراں دے اچانک آ جان نال رانی نوں گھیرے وچ لئی اسدے ساتھیاں وچ بھگدڑ مچّ گئی۔ رانی بہادری نال اگے تکنیک تے اسنے اگے آ راے زخمی کرکے تھلے سٹ دتا۔شاید اسنے کٹار دا وار کیتا سی۔ کجھ سمے بعد جدوں بریٹیش ہتاش سی۔ اسنے اپنے تے حملہ کرن والے نوں پچھان لیا جو پگڈنڈی تے لہو لہان بیٹھا سی۔ رانی نے استے اپنے پسٹل نال فائر کیتا پر اسدے گولی نہی لگی۔ اسنے وی نوجوان عورت تے اپنی کاربائین دا فائر کر دتا۔ ٹرپر نوں کوئی پتہ نہی سی کہ اسنے کسنوں گولی ماری اے کیونکہ اوہ مردانہ کپڑیا وچ سی۔ اسنوں ایہہ پتہ ہی نہی سی کہ اسنے بغاوت دی ساہ رگ وڈھّ دتی سی۔دشمن نوں مار دین دا انعام اک لکھ سی، پر اس وقت تے اسنے اس وقت اک کروڑ روپئے دے ہیرے پائے ہوئے سن۔
جدوں کہ ایہہ ورشن وی ٹھیک لگدا اے کیونکہ ایہہ وی باقیاں دا رلدا ملدا اے تے ایہہ وی ہو سکدا اے کہ رانی دی پچھان لئی پہلا ہی جاندا ہووے، پر ایہہ واضع نہی اے کہ اسنوں ایہہ کویں پتہ لگا کہ اسنے اک کروڑ دے ہیرے پائے ہوئے ہن۔ شاید اس معاملے وچ اوہ صرف لوکاں وچ پھیلیاں افواہاں نوں ہی ادھار بنا رہا اے۔
دوسرے پاسے سر روبرٹ ہملٹن اسدی موت بارے اپنا سچ اک چٹھی راہیں بیان کردا دکھائی دندا اے جہڑی اسنے اگست 27,1860 نوں جون کائے نوں لکھی۔ —
اوہ گوالیئر وکھے ماری گئی۔میری ہمیشاں ایہہ مننا سی کہ انفیلڈ رائپھلز نے استے بچھاڑ ماری۔ استرھاں اک گروپ اس پریڈ تے آیا جدوں لڑائی چل رہا سی کجھ رائفلاں والے آئے تے چارے پاسے گولیاں چلا دتیاں۔ دو گولیاں نے اپنا کم کیتا۔ اک رانی دے لگی تے دوسری اسدی سیوادار دے۔ رانی نوں پالکی تے پاؤنں توں پہلاں ہی اوہ مر چکی سی۔ پالکی نں تیزی نال شہر دے دوجے پاسے مڈل ول لے گئے۔ میں وی اتھے گیا۔ میرے نال ڈاکٹر۔ کرسٹیسن وی سی تے اسیں کجھ ہڈیاں چکّ لئیا۔ ایہہ اجے وی اس کول ہن۔ سیوادار مسلمان سی۔ دوواں نوں چھاتی وچ گولی ماری گئی تے اوہ بری طرحاں زخمی ہوکے مریاں سن۔
اک ہور ورشن مسٹر مارٹن ولوں اے۔ممکن اے ایہہ رانی دا متبنے دمودر راؤ دیاں یاداں سن۔ ایہہ 1897 دوران لکھیاں کجھ چٹھیاں وچوں لئیاں گئیاں سن۔
مہیشوتی دیوی دس سال دے دمودر راؤ دیاں یاداں دی گل کردی اے۔ خاص طور تے اک شام گوالیئر وکھے اسدے منّ مستک تے اکری اے۔ سندر اکھاں دا جوڑا اس ول ویکھ رہا اے تے بعد وچ ایہہ اکھاں ہولی ہولی بند ہو جاندیا ہن۔ایہہ اسدی ماں دیاں اکھاں سن جو بند ہو رہیا سن مڑکے کدے نہ کھلن لئی۔ اوہ جا رہی سی تے کوئی وی دوبارہ اسنوں چھوہ نہی سکدا سی۔
بڑی سمجھن والی گل سی کہ اسدا سنسکار چھیتی کر دتا گیا کیونکہ کسے نوں وی ایہہ نہی پتہ سی کہ اسدی موت توں بعد وی اسدی لاش نال کستراں دا سلوک ہووےگا۔ روز دی رپورٹ وچ درج اے کہ اسدا سنسکار بڑیاں رسماں نال گوالیئر دی چٹانی علاقے وچ املی دے درخت تھلے کیتا گیا جتھے میں اسدیاں ہڈیاں تے سواہ ویکھی۔
لکشمی بائی کول دو سیوادار اورتاں سن۔ جو جھانسی توں ہی اس نال سن۔ انھا دے ناواں توں علاوہ گھٹ ہی جانکاری اے۔نام سن مندر اتے کاشی کمبنّ۔ مندر بارے کیہا جاندا اے کہ اوہ اسدی بچپن دی سہیلی سی تے اوہ وی اسے ہی گھٹنا وچ ماری گئی۔ جدوں کہ کاشی پچھے دمودر دی دیکھ بھال لئی سی۔ دیوی مطابق ایہہ کاشی سی جسنے لکشمی بائی نں آخری سفر لئی تیار کیتا۔ ایہہ کاشی سی جو دمودر راؤ دا خیال رکھدی سی۔ اسنے دمودر راؤ نوں بریٹیش نوں سونپ دتا،ایہہ وعدہ لیکے کہ اوہ بچیا راے گا۔ استوں بعد اتہاس وچوں او الوپ ہو جاندی اے۔ ایہہ حونصلہ تے سہردتا واقعہ ہی پربھاوی سی۔ ہور بہت سارے لوک ہونگے جنھا دی وفاداری،بہادری، سہردتا تے حوصلے دی کوئی گل نہی کریگا کیونکہ انھا بارے کوئی اتہاس نہی اے۔ اسیں صرف کجھ دے کماں دا ہی لیکھا جوکھا کر سکدے ہاں۔
دو دن مگروں ودروہیاں نے گوالیئر چھڈ دتا۔ جو انھا دے قبضے وچ سی اسنوں بچائی رکھن وچ کوئی دلچسپی نہی لئی۔لکشمی بائی دی موت نے اوہناں نوں مولوں ہی توڑ کے رکھ دتا سی۔ گوالیئر دا قلعہ بریٹیش دے قبضے وچ اسانی نال آ گیا۔ ودروہیاں دے سارے ادیش،سپنے،حوصلے پست ہو گئے سن۔
سر سید احمد خان نے اس بارے اپنی کتاب ‘The Causes of the Indian Mutiny,’ وچ لکھیا۔ ایہہ کتاب 1859 وچ لکھی گئی۔کئی لکھاریاں جنہاں وچ انگریز لکھاری وی ہن کئی موضوعاں بارے لکھیا اے،کجھ استرھا ہن، ‘Utilitarian and evangelical-inspired social reform,’( اپاہلیت تے عیسائی متّ نال جڑے ہوئے سماجی سدھار) ستی رسم دا خاتمہ تے بیواہ دی دوجی شادی دا قانون۔ایہہ سدھار عیسائی متّ تے مشتمل سن۔ انگریز ویکھن نوں بھلا پر روح دا ماڑا سی۔ اسنے ایہہ سدھار بھارتی پرمپراواں نوں ڈھاہ لاؤن نوں کیتے۔ دیکھن پاکھن نوں چنگے لگدے ایہناں سدھاراں دے اوہلے اوہدی نیت بھارت دا سوشن سی۔ استرھاں کرن نال بھارت دا سمچا دھارمک-ڈھانچاک ہی اسدی لپیٹ وچ آ جاندا سی۔ اصل سوچ سارے بھارت نوں عیسائی متّ نال جوڑنا سی۔ بعد دے اتہاسکاراں جنہاں وچ کرس بیئلی وی شمار ہندا اے نے اسنوں اک فریم وچ رکھکے ویکھیا۔ ایہہ اک علم دا ٹکرا سی۔مذہبی لیڈراں دے پہلی آزادی دی لڑائی توں پہلاں دے بیان پرکھن والے ہن۔ ایہدے وچ جہڑے مدعے اٹھائے گئے اوہناں وچ عورت دی بے-ادبی، نیویں جاتی دی چڑھت کرن دے اپرالے سن تاں کہ چل راے سماجی ڈھانچے نوں ڈھاہ ڈھیری کیتا جاوے۔ دکھن دیاں انگریزی دوائیاں دی آمد تے بھارتی رہتل نال جڑیاں تاریاں دے علم دا مذاق اڈاؤنا تے اس خلاف کاروائی کرنی، اس ویلے دے بھارتیاں لئی آلودگی سی۔یورپیئن طرز دے سکول وی سمسیاواں کھڑیاں کر راے سن۔ ریکارڈ مطابق کجھ کہانیاں جو لوکاں وچ چل پئیا سن دا وی ذکر ملدا اے۔ سکولاں وچ گنت نوں مذہبی موضوع دے عوض لاگوُ کیتا گیا۔ ایہہ وی بھارت دے دھارمک-ڈھانچیک تے ڈونگھی مار سی۔ اس نال کڑیا نوں دتی جان والی سکھیا اوہناں دا نیتک پتن کریگی۔ قانون انتظام تاں بھارتیاں لئی سدھا ہی دھکہ سی۔ The Blue Books, East India(Torture) 1855–1857 دا کھرڑا، 1856 وچ ہاؤس آف کامن وچ رکھیا گیا تے 1857 وچ ایہہ منّ لیا گیا کہ کمپنی دے افسراں نوں اپیل کرن دا حق اے جے اوہ بھارتیاں خلاف کوئی تسیاے بھریا زرم کردے ہن۔ دلیل سی کہ حالات دا ساہمنا کرن لئی ایہہ ضروری اے تے موجودہ قانونی ڈھانچہ اوہناں دے حق وچ نہی جاندا، اوہ تے اپنا سہردتا نال کم کر راے ہن۔ گوریاں دیاں معاشی پالسیاں وی بھارتیاں نوں پسند نہی سن۔
بنگال آرمی
ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظام لئی بھارت نوں تن حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ ادیش سی انتظام تے پربھاوی طریقے نال کنٹرول کرنا، تنے حصہ آپو اپنی آرمی نوں سمبھالدے سن۔ دوسرے دوویں حصےآں توں الگ، بنگال آرمی وچ اچّ جات دے ہندو تے مقابلے دے ہی امیر مسلمان بھرتی کیتے گئے۔ مسلماناں دی گنتی کسوتے یونٹاں وچ بہت زیادہ سی جدوں کہ ہندو زیادہ تر روائتی ینٹاں وچ تینات سن۔ بھارتی مول دے فوجیاں دا بہتا رجھان زمینداری تے بھارتی سماج دے روائتی ریتی-روازاں نال سی۔ کمپنی دے شروعاتی دور وچ، ایہہ بھارتی مول دے فوجی سبھ کجھ برداشت کردے سن، سگوں جاتی مشتمل ملیاں سہلتاں نوں بڑاوا وی دندے سن۔ بنگال وچلی آرمی اپنی بھرتی زمینداراں وچوں ہی کردے سن۔ ایہناں وچ گنگا ویلی دے براہمن، راجپوت سن۔ 1840 توں بعد کلکتے دے راج دے ماڈرن کرن دے رجھان نے، ایہناں فوجیاں دیاں سہولتاں،ریتی رواج، سماجی ورتارے،چلی آ رہی رہتل وچ دخل دیکے اوہناں دیاں دماغی بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچاؤننی شروع کر دتی۔ فوجیاں دا اسریا رتبہ، تے اسدی عادت نے اوہناں دی زندگی دی جیون-جاچن نوں اپنیاں رگاں وچ وسایا ہویا سی۔ اس پکھوں اوہ بہت ہی سنویدنشیل سن تے خطرہ محسوسن لگ پئے سن کہ اوہناں دی جات نوں پرآلودہ کیتا جا رہا اے۔
بغاوت دی شروعات
کئی مہینیاں دی بدلی ہوئی پرحالت نے جہڑے تناواں نوں جم دتا سی آخر ایہہ لاواں کدے تاں پھٹنا ہی سی، نال دی نال کجھ ہور واقعے وی ہوئیا جسنے بارود دے ڈھیر تے پئی حالت تے چواتی دا کم کیتا۔ فروری 26,1857 نوں چربی والے کارتوساں دا رولا پے گیا۔ کرنل نے پہلاں سختی ورتی تے پھر پریڈ کینسل کرکے سوعدہ لئی سماں لے لیا۔
منگل پانڈے
مارچ 29,1857 نوں بیرکپر دی پریڈ گرانؤڈ،جہڑا کلکتے دے کول اے،29 سالا منگل پانڈے 34 بٹالیئن انپھیننٹری دا جوان سی، ایسٹ انڈیا کمپنی دے اس کم نال غصے وچ آ گیا۔ اسنے اعلان کیتا کہ اوہ اپنے کمانڈراں خلاف ودروہ کریگا۔سارجینٹ-میجرینٹ جیمز ہیسن نے جدوں ایہہ سنیاں تاں اوہ صرف پڑتال کرن گیا سی،منگل پانڈے نے استے گولی چلا دتی۔ ہیسن نے الارم وجا دتا۔ جدوں اسدے ساتھی لپھٹینن ہینری بائگ گڑبڑ ویکھن باہر آیا تاں منگل پانڈے نے استے گولیاں چلا دتیاں۔ بائگ بچ گیا پر اسدے گھوڑے نوں گولی لگ گئی۔
جنرل جون ہئرسے اسنوں دیکھن پریڈگرانؤڈوچ باہر آیا۔ اسنے بعد وچ دسیا کہ منگل پانڈے نوں کسے قسم دی مذہبی چنڈی چڑھی ہوئی سی۔ اسنے بھارتی کمانڈر کواٹر گارڈ جمعدار اشوری پرشاد نوں حکم دتا کی منگل پانڈے نوں گرفتار کر لیا جاوے۔ جمعدار نے اسدا حکم منن توں انکار کر دتا۔ کواٹر گارڈ تے ہور سپاہیاں دی حاضری وچ ایہہ ہو رہا سی تے سارے اک مت لگدے سن صرف اک سپاہی نوں چھڈکے جسدا نام شیخ پلتو سی۔ سیکھ پلتو نے منگل پانڈے نوں اپنے حملے روکن توں ورجیا۔
جدوں منگل پانڈے نے محسوس کیتا کہ اسدے ساتھی اسدا بغاوت وچ کھلھےعام ساتھ نہی دے رہے تاں منگل پانڈے نے اسنے اپنی ہی جان لین لئی اپنی مسکٹ (پرانی بندوق) اپنی چھاتی تے رکھ لئی تے گھوڑا دب دتا۔ اوہ صرف اپنے آپ نوں زخمی ہی کر سکیا، جان بچ گئی۔ اپریل 6 نوں اسدا کورٹ مارشل ہویا تے اپریل 8 نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ جمعدار ایشوری پرشاد نوں اپریل 22 نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ ریزمینٹ نے استوں پہلاں بہت ہی نرادری بھرے انداز وچ پہلاں اسدی وردی تے تمگے اتارے کیونکہ ایہہ محسوس کیتا گیا سی کہ اوہ ودروہ والیاں بھاوناواں نال بیمار نفسیات دا شکار اے۔ اس گھٹنا توں بعد شیخ پلتو نوں ترقی دیکے بنگال آرمی وچ جمعدار بنا دتا گیا۔
منگل پانڈے تے ایشوری پرشاد دے معاملے وچ، دوسریاں ریجمینٹ وچ ایہہ محسوس کیتا جانن لگا کہ ایہہ بہت ہی سخت سزا سی جسدی لوڑ نہی سی۔ کجھ اتہاسکاراں نے سپاہیاں دی اس نرادری نوں ودروہ دا وڈے کارن وجوں لیا اے۔ استرھاں دے ماحول وچ گھراں وچ بیٹھے رٹائر فوجیاں نے ایہہ فیصلہ کر لیا کہ جد وی موقع میل ہویا، اوہ ودروہ دا حصہ بننگے۔
میرٹھ تے دلی
میرٹھ وچ دوجی وڈی چھاؤنی سی جتھے 2357 بھارتی فوجی تے 2038 بریٹیش فوجی تینات سن۔ ایہہ 12 بریٹیش-مینڈٹش گنّ نال جڑے سن۔ ایہہ سٹیشن بریٹیش بھارتی فوج دا سبھتوں وڈا گڑھ سی اسے کرکے بعد وچ میرٹ نوں ہی بغاوت دا اصل ستھان تسلیم کیتا گیا نہ کہ پہلوں ہی لسٹ سمجھی پلیننگ نوں۔ بھاویں بنگال آرمی وچ پھیلی بے چینی نوں سارے سمجھدے سن۔ لیفٹینینٹ کرنل جارج کارمائیکل،بنگال لائٹ کیولری دی تیسری ینٹ نال متعلق افسر سی۔کارمائکل نوں اس بے چینی نال کوئی ہمدردی نہی سی۔اپریل 24, اسنے اپنے 90 جواناں نوں پریڈ دوران پھئرنگ ڈرل دا حکم دتا۔ پنج جواناں نوں چھڈّ کے ساریاں نے،اوہناں کارتوساں نوں لین توں انکار کر دتا۔ایہناں 85 جواناں دا مئی 9 نوں کورٹ مارشل کیتا گیا تے بہوتیاں نوں سخت مشقت نال دس سال دی سزا دتی گئی۔ 11 نویں چھوٹی عمر دے جواناں نوں سزا پنج سال دتی گئی۔ساری چھاؤنی دے جواناں دے ساہمنے ایہناں جواناں دا نرادار کرن لئی شریام اوہناں دی بھیڑے طریقے نال وردی اتاری گئی تے انھا نوں بیڑیاں وچ جکڑ دتا گیا۔
اگلے دن ایتوار سی۔ کرسچئن ڈے،آرام تے پراتھنا دا دن۔کجھ بھارتی فوجیاں نے ڈیوٹی توں فارغ ہوئے یورپیئن افسراں نوں دسیا کہ سازش گھڑی گئی اے کہ قید کیتے فوجیاں نوں طاقت ورتکے جیل توڑکے چھڈایا جاوے۔ اس اطلاع نوں حاصل کرن والیاں وچ ہیوگ گوگ وی سی جو گھوڑیاں دا لفٹین سی۔ وڈے افسراں نے جنھا نوں وی ایہہ رپورٹ کیتی گئی۔ انھا نے اسنوں سنجیدگی نال نہی لیا تے کوئی کاروائی نہی کیتی۔ میرٹ شہر وچ نویں گھٹنا نوں لیکے بے چینی پھیلی ہوئی سی۔ غصے وچ آئے لوکاں نے بازار وچ تے کجھ سرکاری بلڈنگاں نوں اگاں لگا دتیاں۔ شام نوں بہت سارے یورپیئن افسر چرچ جان دی تیاری کر راے سن۔بہت سارے بازاراں وچ تے چھاؤنی وی گئے ہوئے سن۔ تیسری کیولری دے بھارتی ٹرپاں نے بغاوت کر دتی۔ جنیئر یورپیئن افسر جنہاں نے ٹھل پاؤنی چاہی مار دتے گئے۔ استوں بعد یورپیئن افسراں تے انگریز کواٹراں تے حملہ کر دتا گیا۔ چار سول انگریز، اٹھ انگریز عورتاں تے اٹھ ہی بچے مارے گئے۔ بازار دی بھیڑ نے جتھے وی کوئی آف ڈیوٹی افسر ویکھیا حملہ کر دتا۔لگبھگ 50 سولئن انگریز مارے گئے۔ ایہناں وچوں کجھ اپھسرا دے نجی نوکر وی سن۔ انھا نے اپنی رکھیا کرنی چاہی اپنے مالک دا نام چھپاؤنن دی کوشش کیتی پر پھر وی بھڑکاہٹ ہی اتنی سی کہ اوہ وی مارے گئے۔
میرٹھ شہر دے اندر، کوتوال (قلعے دا کلھیدار) دھیان سنگھ گزر نے جیل دا گیٹ کھولھ دتا۔کل50 یورپیئن مرد( جنہاں وچ فوجی وی سن)اورتاں تے بچے میرٹ شہر وچ بھیڑ تے سپاہیاں ولوں مار دتے گئے۔ مئی 10 دی شام نوں 85 جیل وچ ڈکے ہوئے اوہناں دے ساتھی آزاد کروا لئے گئے تے اسدے نال ہی 800 ہور وی چور لٹیرے کریمینل وی آزاد ہو گئے۔
کجھ سپاہیاں( خاص طور تے نیٹو انپھیننٹری،بنگال دی 11ویں ینٹ) نے کجھ وشواسی بریٹیش افسر، (جنہاں دا اس پھیلی بے چینی نال کوئی لینا دینا نہی سی)عورتاں تے بچیاں نوں گھیرے وچ لیکے بچاو والی جگہ پہنچایا تے پھر ہی اوہ ودروہ وچ شامل ہوئے۔ کجھ افسر،پریواراں سمیت رامپر کھسک گئے،جتھے اوہناں نے رامپر دے نواب کول پناہ لے لئی۔
کمپنی دے سنیئر افسر،خاص طور تے میجر جنرل ہیوٹ، جہڑا ڈویزن دا کماڈر سی، نے کاروائی کرن وچ بہت ہی سستی دکھائی۔ اوہ اس ویلے سطر سال تے ماڑی سیہت دا سی۔ 60ویں رائیفلز، 6ویں ڈریگن گارڈز اتے دو ہور بنگال آرمی دیاں یورپیئن-مینڈیئن بیٹریز (یورپیئن- سورکھیت قلعہ توڑ ینٹ) بغاوتیاں تے حملہ کرن نکل پئیاں۔ اجے ایہناں نوں بغاوتی سپاہیا نال الجھن دا آرڈر نہی سی۔ ایہناں نے صرف ہیڈ کواٹر تے اصلا-کھانے دی حفاظت ہی کرنی سی۔استوں اگلے دن جدوں اوہ حملہ کرن د تیاری ہی کر راے سن، اوہناں ویکھیا کہ میرٹ بالکل شات اے تے بغاوتی،دلی ول کوچ کر گئے سن۔
بریٹیش اتہاسکار فلپ میسن دا کہننا اے کہ بہت سارے بغاوتی فوجیاں دا مئی 10 دی رات نوں مقصد ہی دلی ول جانا سی۔ دلی میرٹ توں چالی میل دور مضبوط دیوار والا شہر سی۔اسدا سہنشاہ بہادر شاہ ظفر سی۔ استوں علاوہ،میرٹ وانگ اتھے بریٹیش دا کوئی مضبوط ادھار نہی سی۔ دلی پرانے ویلے توں ہی بھارت دی راجگڑھ تری آ رہی سی۔ مغل بادشاہت لمبے ویلے توں دلی تے حکومت کر رہی سی۔ اس شہر دے اندر جاں باہر بریٹیش دی کوئی مورچابندی نہی سی۔ اس لئی آس مطابق کسے نوں وی ایہہ بھلیکھا نہی سی کہ اوہناں دا کوئی خلاف ہووےگا۔