cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کھیتی باڑی
کیڑے مار دوائیاں
اک وکلپک دلیل ایہہ اے کہ "ماحول نوں بچاؤن" اتے درورتوں روکن دا طریقہ کیڑے مار دوائیاں اتے گنجھل دار اچّ اپجیاں فصلاں دی ورتوں کرنا اے، اک مورت، جو کہ کیندر فار گلوبل فوڈ اشوز دی ویبسائیٹ اے: 'اک پرتی اےکڑ ودھن نال زمین ہور ودھ جاندی اے۔ قدرت ' حالانکہ، آلوچکاں دا دلیل اے کہ ماحول اتے غذا دی ضرورت دے وچکار وپار بند کرنا لازمی نہیں اے اتے ایہہ کیڑے مار دوائیاں صرف چنگی کھیتی باڑی تکنیک جویں کہ فصل روٹیشن نوں تبدیل کردے ہن۔ یو۔اینّ۔ای۔پی۔ پش-پلنّ ایگریکلچرڈ پیسٹ مینیجمینٹ تکنیک دا پریوگ کردا اے جس وچّ انٹرکرپپنگ شامل ہندی اے جو صحیح کیڑے-مکوڑیاں نوں کھچن جاں آکرشت کردے ویلے کیڑیاں نوں دور کرن جاں دور کرن لئی پلانٹ دے اروم دی ورتوں کردا اے۔ "پوربی افریقہ وچ دھکن دی پرکریا نوں لاگوُ کرن نال مکی دی پیداوار وچ اہم وادھا ہویا اے اتے ن-پھکسنگ پھارپھے فصلاں دی سانجھی کاشت نے مٹی نوں بھرپور کر دتا اے اتے پشواں لئی پھیڈراں نوں اناج مہیا کروایا اے۔ گوشت، دودھ اتے ہور ڈیئری اتپاد اتے اوہ کھاد نوں جیوک کھاد وجوں ورتدے ہن جو کھیتاں وچّ پوشٹک تتّ کڈھدے ہن۔
موسمی تبدیلی
جلوایو تبدیلی وچ تاپمان، بارش (ٹائیمنگ اتے ماترا)، سیؤ 2, سورجی ریڈیئیشن اتے ایہناں تتاں دے سمپرک نال کھیتی باڑی نوں متاثر کرن دی سمرتھا اے۔ اتیئنت گھٹناواں، جویں کہ خشک اتے ہڑ، جلوایو تبدیلی دے پھیلاء ہون دی بھوکھبانی کردے ہن۔ کھیتی باڑی، جلوایو تبدیلی دے اثراں لئی سبھ توں ودھ اسرکھئت کھیتراں وچوں اک اے؛ اداہرن لئی پانی دی سپلائی، کھیتی باڑی دے پیداوار نوں قایم رکھن اتے عالمی دی ودھ رہی آبادی نوں قایم رکھن لئی لوڑیندے غذا دی پیداوار وچّ وادھا حاصل کرن لئی اہم ہوویگی۔ ویہہ-پہلی صدی وچ دریاواں دے وہاء وچ اتار-چڑھاء ودھن دی سمبھاونا اے۔ نیل ندی بیسن (ایتھوپیا، کینیا اتے سڈان) اتے ہور وکاسشیل دیساں دے دیساں دے تجربے دی بنیاد تے، کھیتی لئی اہم سیزناں دوران پانی دے سروتاں دی گھاٹ کارن اپج وچّ 50% تک گراوٹ آ سکدی اے۔ مستقبل وچّ قدرتی سروتاں نوں سنبھالن لئی پرورتنشیل پہنچ دی ضرورت پویگی۔ مثال دے طور تے، ماحول اتے سمرتھ کھیتی تکنیک نوں مُتحرک کرن والیاں نیتیاں، پرتھاواں اتے سادھن اہم ہونگے، جویں کہ جوکھماں اتے کمزورتا دے ملانکن لئی ماحول بارے وگیانک جانکاری دی بہتر ورتوں۔ یوجناکاراں اتے پالیسی نرماتاواں نوں اجیاے ڈھکویں پالسیاں بناؤن وچ مدد دی ضرورت ہوویگی جہڑیاں اجیاے کھیتی باڑی تبدیلی لئی پھنڈنگ نوں مُتحرک کردیاں ہن۔
کھیتی باڑی اسدے بہت سارے روپاں نوں گلوبل وارمنگ نوں گھٹاؤن جاں وگڑ سکدا اے۔ ماحول وچ CO2 دے کجھ وادھے مٹی وچ جیوک مادےآں دی وچھوڑا توں آؤندیاں ہن اتے ماحول وچ نکلن والے زیادہ تر میتھین دے کارن چول دے کھیت جاے مٹی وچ جیوک مادےآں دی وچھوڑا کرکے اتے نال ہی نال فارم جانوراں دیاں عامَ پاچن سرگرمیاں۔ اس توں علاوہ گلی ہاؤس گیساں نائیٹرک آکسائیڈ اتے نائیٹرس آکسائیڈ نوں چھڈّ کے بھنگار جاں ایناؤروبک مٹی وی نائیٹروجن راہیں نشٹ کر دندی اے۔ پربندھن وچّ بدلاو ایہناں گرینہاؤس گیساں نوں چھڈن نوں گھٹّ کر سکدا اے، اتے وایومنڈل وچّ کجھ CO2 نوں ملاؤن لئی مٹی ورتی جا سکدی اے۔ یو۔اینّ۔ای۔پی ولوں سوچنا دتی گئی، "[اک] گریٹپھک جیوک نائیٹرس آکسائیڈ نکاسی دے لگبھگ 58 فی صدی اتے لگبھگ 47 پرتیشت عالمی مینین دے نکاساں دا پیداوار کردا اے۔ گدھے اتے چول فارم میتھین نوں جاری کردے ہن، اپجاؤ کھیتر نائیٹرس آکسائیڈ نوں رلیج کردے ہن اتے رینیاں دے ورنن فصل ترقی یافتہ کرن جاں پشواں نوں کاربن ڈائی آکسائیڈ جاری کرن لئی چکیا جاندا اے۔ ایہناں دوناں گیساں وچّ CO2 (ترتیب وار 298 گنا اتے 25 گنا) نالوں پرتی گنجھل دار گلوبل وارمنگ سمرتھا اے۔ "
کھیتی باڑی دے کھیتر وچّ کئی کارک ہن جو وڈی ماترا وچّ CO2 دے نکاساں وچّ یوگدان پاؤندے ہن۔ سروت دی وبھنتا کھیتی سند دے پیداوار توں کٹائی پیداواراں دے آواجائی تکّ سیما اے۔ کھیتی باڑی سروتاں دے کارن لگبھگ 8% قومی کاربن پیدل چھاپ ایہناں وچوں 75% فارماں دی سہائتا کرن والے کیمیائی مادےآں دے پیداوار توں جاری کاربن نکاس وچوں اے۔ کیٹناشک، جڑی-بوٹیاں، الیمار اتے کھاد پیدا کرن والیاں کارخانیاں وچ گرینہاؤس گیس دا وڈا دوش اے۔ فارم اُتے اتپادکتا اتے مشینری دی ورتوں کاربن نکاس دی اک ہور سروت اے۔ جدید کھیتی وچّ لگائیاں جان والیاں تقریباً ساریاں صنعتی مشیناں جیوک اندھن ولوں چلایا جاندا اے۔ ایہہ ینتر پرکریا دی شروعات توں اخیر تکّ جیو پھیول بالن کر راے ہن۔ ٹریکٹر اس سروت دا مول ہن۔ ٹریکٹر الیکٹرول نوں جلاؤن جا رہا اے اتے صرف چلاؤن لئی سیئیس 2 جاری کر رہا اے۔ وکھ وکھ اکائیاں دے نتھی ہون اتے ہور طاقت دی لوڑ دے کارن مشینری توں نکلن والی ماترا دی ماترا مٹی دی تیاری دے پدھراں دے تھرمل دے دوران اتے ہلا دی ورتوں امتحان نوں خراب کرن لئی کیتی جائیگی۔ ترقی در دے دوران پمپاں اتے سپریئر فصلاں نوں ہائیڈریٹ رکھن لئی ورتیا جاندا اے۔ اتے جدوں فصلاں اک چکر نوں چنن لئی تیار ہندیاں ہن جاں پھر جوڑن والے ورتے جاندے ہن۔ ایہناں قسماں دیاں مشیناں وچ وادھو توانائی دی لوڑ ہندی اے جس نال مڈھلے ٹریکٹراں توں کاربن ڈائی آکسائیڈ دے ودھن دا پدھر ودھ جاندا اے۔ کھیتی باڑی وچّ CO2 دے نکاس لئی انتم مکھ یوگدان پیداوار دے آخری ٹرانسپورٹ وچّ اے۔ وڈی ماترا وچّ کھیتی باڑی سبسڈی کارن مقامی کھیتی پچھلے سیکنڈ وچّ گرایا جا رہا سی۔ کریانے دی دوکان وچّ ختم ہون توں پہلاں بہتے فصلاں سینکڑے میلاں وچّ وکھ وکھ پروسیسنگ پلانٹاں وچّ بھیجیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ برآمد آواجائی دے جیوک بالن سادھناں راہیں کیتی جاندی اے۔ لازمی طور اُتے ایہہ آواجائی کاربن ڈائی آکسائیڈ دے نکاساں وچّ شامل ہندی اے۔
ستھرتا
کجھ مکھ ادارےآں کھیتی باڑی دے اندر-اندر کھیتی نوں پرپھلت کر رہیاں ہن جویں کہ مکھ دھارا دے کھیتی لئی اگے ولّ۔ موجودہ کھیتی طریقیاں نے پانی دے سنسادھن، اچّ پدھری ڈھاہ اتے مٹی دی اپجاؤ طاقت گھٹائی اے۔ انٹرنیشنل واٹر مینیجمینٹ انسٹیچیوٹ اتے یو۔اینّ۔ای۔پی۔ دی اک رپورٹ مطابق، ورتمان پرتھاواں دی ورتوں نال کھیتی نوں جاری رکھن لئی لوڑیندے پانی دی لوڑ نہیں اے؛ اس لئی فصل دی پیداوار نوں مُتحرک کرن لئی پانی، زمین اتے پریاورن دے سروت کنے اہم ہن، اس بارے مڑ وچار کیتا جانا چاہیدا اے۔ رپورٹ وچّ ماحول اتے روزی-روٹی کڈھواؤن نوں مانتا دین، ماحول اتے ماحول نوں مانتا دین اتے وکھ-وکھ اپبھوگتاواں اتے ہتاں دے ادھیکاراں نوں سنتلن دین دا سجھاء دتا گیا اے۔ اجیاے اپاء اپنائے جان دے نتیجے وجوں بے انصافی نوں سنبودھت کرن دی ضرورت ہندی اے، جویں غریباں توں امیر لوکاں لئی پانی دی پنر-نردھارن، ودھیرے لابھکاری کھیتی باڑی لئی زمین دی کلیئرنگ، جاں جیٹلینڈ پرنالی دی سانبھ سنبھال جس نال مچھیاں پھڑن دے ادھیکاراں نوں روکیا جا سکدا اے۔
تکنالوجی وچ ترقی ترقی دے نال کساناں نوں سند اتے سادھناں وچ سہائتا حاصل کردی اے تاں کہ کھیتی نوں ہور زیادہ ٹکاؤ بنایا جا سکے۔ نوینیاں تکنالوجیاں نے نویاں تکنیکاں پیدا کیتیاں ہن جویں کہ کنوروزن ڈرریج، اک کھیتی پرکریا جس نال امتحان نوں نقصان، پانی دے پردوشن نوں روکن اتے کاربن سکھنیپن نوں ودھاؤن وچ مدد ملدی اے۔
انٹرنیشنل فوڈ پالسی رسرچ انسٹیچیوٹ (آئی ایپھّ۔پی۔آر۔آئی۔) دی اک رپورٹ مطابق کھیتی باڑی تکنالوجیاں دا اک دوجے نال میل-ملا کے جے کھانے دے پیداوار اُتے سبھ توں وڈا اثر اے؛ اک ماڈل دا استعمال کردیاں ایہہ اندازہ لگایا گیا اے کہ کس طرحاں دیاں گیاراں تکنیکاں نال کھیتی اتپادکتا، خوراک سرکھیا اتے وپار نوں 2050 تکّ متاثر کیتا جا سکدا اے، آئیئیپھپیارآئی نے پایا کہ بھکھ توں ہون والے خطرے والے لوکاں دی گنتی 40% تک گھٹائی جا سکدی اے اتے کھانیاں دیاں قیمتاں لگبھگ ادھیاں گھٹائیاں جا سکدیاں ہن۔
کھیتی باڑی معاشیات
کھیتی باڑی معاشیات معاشیات نوں درساؤندا اے کیونکہ ایہہ "[کھیتی باڑی] وستاں اتے سنوجواناں دا پیداوار، ونڈ اتے کھپت" نال سبندھت اے۔ 1800 دے اخیر وچّ مطالعہ دے انوحکمرانی وجوں مارکیٹنگ اتے وپار دے عامَ سدھانتاں دے نال کھیتی باڑی دے پیداواراں دا سنیوگ کرنا اتے 20 ویں صدی وچّ کافی وادھا ہویا۔ حالانکہ کھیتی باڑی معاشیات دا مطالعہ حالَ ہی وچّ اے، بھاویں کہ کھیتی باڑی وچّ پرمکھ رجھان پورے اتہاس وچّ راشٹری اتے انترراشٹری ارتھچاریاں نوں متاثر کردے ہن، کرائےدار کساناں توں لے کے اتے امریکن سول یدھ توں بعد امریکن یدھ توں بعد یوروپی سامراج دی یورپی سامراج پرنالی دے حصے وجوں۔ یونائیٹڈ سٹیٹس اتے ہور تھاواں اُتے فوڈ پروسیسنگ، ونڈ اتے کھیتی باڑی مارکیٹنگ دے کارن، کدے-کدے ملّ دیاں چیناں دے طور' تے جانے جاندے ہن، جدوں کھیتی باڑی دے کارن ہوئے خرچے گھٹّ گئے ہن۔ ایہہ کھیتی دی ودھ توں ودھ سمرتھا نال متعلق اے، جو سپلائی چین ولوں مہیا کیتی جاندی قیمت دے وادھے دے ودھے ہوئے پدھر (جویں بہت زیادہ پروسیسڈ پیداواراں) دے نال ملدی اے۔ مارکیٹ اکسارتا نال کھیتر وچّ وی وادھا ہویا اے، اتے بھاویں بازار دی ودھ رہی وادھا دی کلّ سمبھاونا کشلتا وچّ وادھا ہویا اے، بدلاء اتپادکاں (کساناں) اتے کھپتکاراں توں معاشی سرپلس نوں مڑ ونڈدا اے اتے پینڈو سماجاں لئی منفی اثر ہو سکدا اے۔
قومی سرکار دیاں نیتیاں کھیتی باڑی پیداواراں لئی قرضے، سبسڈیاں، ٹیرپھ اتے ہور اپاواں دے روپ وچ معاشی بازاراں نوں اہم روپ وچ بدل سکدیاں ہن۔ گھٹو گھٹّ 1960 دے دہاکے توں، آیات / نریات پابندیاں، وٹاندرا در دیاں نیتیاں اتے سبسڈیاں دے اک سمیل نے وکاسشیل اتے ترقی یافتہ دنیا دے دوناں کساناں نوں متاثر کیتا اے۔ 1980 ویاں وچّ، ایہہ واضع سی کہ وکاسشیل دیساں دے غیر-سبسڈی والے کساناں نوں قومی نیتیاں توں ماڑے اثر دا ساہمنا کرنا پے رہا اے، جو کہ فارم پیداواراں لئی کھیتی باڑی نال گھٹّ گلوبل بھاء بناؤندے ہن۔ 1980 اتے 1980 دے دہاکے دے مدھ وچ کئی انترراشٹری سمجھوتیاں نوں لاگوُ کیتا گیا سی جس وچ سیمت کھیتیباتاں، سبسڈیاں اتے ہور وپاری پابندیاں سن۔
حالانکہ، 2009 تکّ، گلوبل کھیتی باڑی اتپاد دیاں قیمتاں وچّ اجے وی نیتیگت ڈھنگ نال چلن والے ڈرافٹ دی بہت وڈی رقم سی ٹیکسس دے کارن مکھ طور تے ٹیکساں دے کارن کھنڈ، دودھ اتے چاول دی وپاری وترن دی سبھ توں وڈی رقم والے تنّ کھیتی باڑی اتپاد سن۔ تلسیداراں وچّ، تلھھی قسم دے ٹیکس دی سبھ توں وڈی رقم سی، مگر سمچے طور تے، فیڈ اناجاں اتے تلہنیاں وچّ جانوراں دے پیداواراں نالوں ٹیکساں دا بہت گھٹّ پدھر سی۔ 1980 دے دہاکے توں، کھیتی باڑی پالیسی وچّ عالمی پدھری سدھاراں دوران پالسی-چلائیسی گئے بھٹکنیاں نے پشواں دیاں وستواں وچّ اک وڈا کمی دیکھی اے۔ اس پرکریا دے باو جود، کجھ فصلاں جویں کہ کپاہ، اجے وی ترقی یافتہ دیساں وچّ سبسڈی نوں ویکھدے ہن، جو کہ عالمی دیاں قیمتاں نوں نقلی طور تے گھٹاؤندے ہن، غیر-سبسڈی والے کساناں نال وکاسشیل دیساں وچّ مشکل پیدا کردی اے۔ غیر-پروسیسڈ چیزاں (جویں کہ مکی، سوئیبین، گاواں) عامَ طور تے کوآلٹی نوں درساؤن لئی گریڈ کیتیاں جاندیاں ہن۔ گنوتا اتپادک نوں حاصل ہون والی قیمت نوں متاثر کردا اے چیزاں نوں عامَ طور اُتے پیداوار دے ماترا ولوں سوچت کیتا جاندا اے، جویں کہ آئتن، نمبر جاں بھار۔
توانائی تے کھیتی باڑی
2002 وچ کھاد اتے کیڑے مار دوائیاں دی پیداوار لئی ورتی جاندی تیل اتے قدرتی گیس مکھ طور اُتے تیل اتے قدرتی گیس اے جو کہ 2002 وچ 0.6 ایکسجوئل (0.6 کواٹر عرب بیوٹی) دا حصہ اے۔ نائیٹروجون کھاد دے پیداوار ولوں کھپت کیتی جان والی قدرتی گیس اتے کولے دا ادھ توں ودھ کھیتی باڑی توانائی ورتوں ۔ چین زیادہ تر کولے نوں نائیٹروجن کھاد دے پیداوار وچ استعمال کردا اے، جدوں کہ زیادہ تر قدرتی گیس اتے تھوڑھے جاے کولے دی ورتوں کرن والے یورپ وچ بہتات اے۔ رائل سوسائٹی ولوں شائع اک 2010 دی رپورٹ دے مطابق، کھیتی باڑی جیوانو ایندھن دے سدھے اتے اسدھے نویش تے نربھر اے۔ سمچے طور اُتے، کھیتی باڑی وچّ ورتے جان والے اندھن کئی کارکاں دی بنیاد تے بدلدے ہن، جس وچّ فصل، پیداوار پرنالی اتے تھاں شامل ہن۔ کھیتی مشینری دا نرمان کرن لئی ورتی گئی توانائی وی اسدھے کھیتی باڑی توانائی دی کھپت دا اک روپ اے۔ سنیوکت راج دے فارماں ولوں سدھے اتے اسدھے کھپت نال مل کے، دیس دی توانائی دی ورتوں دے لگپگ 2% حصے ہندے ہن۔ امریکہ دے فارماں ولوں سدھی اتے اسدھے توانائی دی کھپت 1 9 7 9 وچ سکھر تے سی اتے پچھلے 30 سالاں وچ ایہہ ہولی ہولی گھٹّ ہوئی اے۔ فوڈ پرنالیاں صرف کھیتی باڑی دے پیداوار وچ نہیں آؤندیاں، سگوں کھانا-پیسا دیاں پروسیسنگ، پیکنگ، ٹرانسپورٹیشن، مارکیٹنگ، کھپت اتے کھان-پین دیاں چیزاں نال سمبندھت وستاں دا نپٹارا کردیاں ہن۔ امریکہ وچ فوڈ پرنالی دے توانائی دی ورتوں دے پنجویں حصے توں گھٹّ کھیتی دا کھاتہ اے۔
پیٹرولیئم دی کمی دے اثر نوں مٹاؤنا
ایہہ سجھاء دتا گیا اے کہ دہاتی بھائیچاریاں نوں جیوک اتے سنپھول پرکریا توں ایندھن مل سکدا اے، جو کہ کھیتی باڑی دے کوڑے-کرکٹ دی ورتوں کردا اے، جو عامَ کھانے دے بنام الیکٹران بحث دی بجائے، چارلال کھاد، کجھ بالن اتے کھانا مہیا کردا اے۔ جیوں ہی سنپھوئیل دی ورتوں سائیٹ اُتے کیتی جاوے گی، ایہہ پرکریا ودھیرے پربھاوی ہوویگی اتے صرف اک نویں جیوک-کھیتی باڑی پھیوزن لئی کافی ایندھن مہیا کریگی۔
ایہہ سجھاء دتا گیا اے کہ کجھ ٹرانسیگینیکل پلانٹاں نوں کجھ دن ترقی یافتہ کیتا جا سکدا اے جو روائتی فصلاں نالوں گھٹّ پھاسل-الیکٹل-بنائیٹل گئے مادےآں دی منگ کردے ویلے پیداوار نوں بنائے رکھن جاں ودھاؤن دی آگیا دیویگا۔ ایہناں پروگراماں دی سفلتا دی سمبھاونا نوں ماحول اتے ارتھشاستریاں ولوں سوال کیتا جاندا اے جو اسمبھو GMO پریکٹساں جویں کہ ٹرمنیٹر بیجاں نال متعلق ہن۔ جی۔ایمّ۔او۔ فصلاں دی ورتوں نال ستھرتا بارے کجھ کھوج وی کیتی گئی اے، پر مونسینٹو کمپنی ولوں گھٹو گھٹّ اک پرمکھ بہو-سالا یتن اکامیاب رہا اے، حالانکہ اسے ویلے دوران روائتی پرجنن تکنیکاں نے اکو فصل دی اک ہور ستھائی قسم نوں حاصل کیتا۔
پالیسی
کھیتی باڑی پالیسی سرکار دے فیصلیاں اتے گھریلو کھیتی باڑی اتے ودیشی کھیتی باڑی پیداواراں دی درامد سنبندھی کاروائیاں دا سیٹ اے۔ سرکاراں عامَ طور اُتے کھیتی باڑی پالسیاں نوں گھریلو کھیتی باڑی پیداواراں دے مارکیٹاں وچّ اک خاص نتیجے حاصل کرن دے ادیس نال لاگوُ کردیاں ہن۔ کجھ بہت زیادہ وشا-وستواں وچّ خطرہ پربندھن اتے ووستھا (جلوایو تبدیلی، غذا سرکھیا اتے قدرتی آفت نال سبندھت نیتیاں سمیت)، معاشی ستھرتا (ٹیکساں نال متعلق نیتیاں سمیت)، قدرتی سروت اتے ماحول دی ستھرتا (خاص کرکے پانی دی پالیسی)، کھوج اتے ترقی، اتے مارکیٹ گھریلو وستواں لئی پہنچ (وشو-ویاپی سنگٹھناں اتے ہورناں ملکاں نال سنبندھاں سمیت)۔ کھیتی باڑی پالیسی کھانے دی گنوتا اُتے وی سمپرک کر سکدی اے، ایہہ یقینی بناؤندے ہاں کہ کھانا سپلائی اک لگاتار اتے جانی-جانی گنوتا، خوراک سرکھیا دی اے، ایہہ یقینی بناؤندا اے کہ غذا دی سپلائی آبادی دیاں لوڑاں پوریاں کردی اے اتے بچاء پالسی پروگرام وتی پروگراماں، جویں کہ سبسڈیاں، توں پیداوار نوں سوے-اچھت کوالٹی اشورینس پروگراماں وچّ بھرتی کرن لئی مُتحرک کرن لئی لے سکدے ہن۔
کھیتی باڑی پالیسی دے نرمان اُتے بہت سارے اثر ہن، جنہاں وچ کھپتکاراں، کھیتی باڑی کاروبار، وپاری لابیاں اتے ہور گروہ شامل ہن۔ لابیکرن اتے مہم دے یوگدان دے روپ وچّ، کھیتی باڑی دے وپاری ہتاں دی پالیسی بناؤن اتے بہت زیادہ اثر اے۔ ماحول سنبندھی مدعیاں اتے مزدور یونیناں وچ دلچسپی رکھن والے راجنیتک ایکشن گروپاں وچ اثر وی پیدا ہندا اے، جویں کہ نجی کھیتی باڑی وستاں دی پرتندھتا کرن والے لابنگ تنظیم۔ سنیوکت راشٹر دے فوڈ اینڈ ایگریکلچر اؤرگینائیجیشن (ایپھّ اے او) بھکھ نوں ختم کرن لئی قومانتری یتناں دی اگوائی کردا اے اتے عالمی کھیتی باڑی نیماں اتے سمجھوتیاں دی گل بات لئی فورم مہیا کردا اے۔ ایپھئیؤ دے پشو پیداوار اتے صحتَ وبھاجن دے ڈائریکٹر ڈاکٹر۔ سیموئل جوٹجی نے کیہا کہ وڈیاں کمپنیاں ولوں لابنگ نے سدھاراں نوں روک دتا اے جو انسانی صحتَ اتے ماحول نوں بہتر بناؤنگے۔ اداہرن وجوں، 2010 وچ پشواں دی انڈسٹری لئی سوے-اچھت کوڈ آف کنڈیشن لئی تجویز جنہاں وچ صحتَ دے معیار وچ سدھار لیاؤن لئی پریرک اتے ماحول نیم شامل ہونگے، جویں جانوراں دی گنتی زمین دا کھیتر لمبے ویلے دے نقصان توں بناں سہائتا دے سکدا اے وڈے فوڈ کمپنی دے دباء کارن سپھلتاپوروک ہاریا۔
حوالے
گٹھ:کھیتی باڑی
لکس اسٹائل اعزاز
لکس اسٹائل اعزاز پاکستان وچ سب تو‏ں وڈی میڈیا انعام (پییٹائٹ انعام دے بعد) اے.
ساجدہ سلطان
افتخار علی خان پٹودی
ساجدہ سلطان (4 اگست 1915 ء - 5 ستمبر 1995) افتخار علی خان پٹودی دے 8واں نواب د‏‏ی بیگم سن تے خود بھوپال د‏‏ی 12واں (تے آخری، ناں کی) نواب بھوپال بیگم سن.
سیرت
23 اپریل 1939 نو‏‏ں ساجدہ نے پٹوڈی دے 8 واں نواب نواب افتخار علی خان نال شادی کيتی۔ انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی تن بیٹیاں سن - صالحہ ، صبیحہ تے قدسیہ - تے اک بیٹا منصور ۔ 5 جنوری 1952 نو‏‏ں ، افتخار علی خان وفات پاگئے تے منصور اپنے والد دے بعد 9 واں پٹودی نواب بن گئے ۔
1960 وچ ، اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے ، اوہ بھوپال د‏‏ی ٹائٹلر حکمران بن گئياں۔ اس د‏ی وڈی بہن ، عابدہ ، اس لقب تو‏ں ظاہر وارث سی لیکن اوہ 1950 وچ پاکستان ہجرت کر چکيت‏ی سی تے اس نے مستقل طور اُتے بھوپال واپس آنے تو‏ں انکار کردتا سی۔ اس دے بیٹے نے وی انکار کردتا۔ ساجدہ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے 1962 وچ بھوپال د‏‏ی نواب بیگم دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی .۔
حوالے
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں گٹھ:مسلم حکمران گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھوپال د‏‏ی بیگمات گٹھ:1995 دیاں موتاں گٹھ:1915 دے جم
نور الحسن شاہ بخاری
سیدنورالحسن شاہ بخاری پاکستانی سنی عالم دین، مبلغ،مقرر،خطیب،محقق تے مصنف سن ۔ آپ دا شمار تنظیم اہلسنت والجماعت دے قائدین تے بانیان وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ نے اپنی قائدانہ تے مقررانہ صلاحیتاں دے ذریعے تحاریک ختم نبوت، دفاع صحابہ واہل بیت،نفاذشریعت تے ردرفض وبدعت وچ تحریکی،تنظیمی،تقریری وتصنیفی کردار ادا کيتا۔
ولادت
آپ د‏‏ی پیدائش ۱۹۰۵ء وچ راجن پور ضلع ڈیرہ غازی خان (موجودہ ضلع راجن پور) دے علاقے وچ ہوئی۔
وطن
آپ دا تعلق راجن پور ضلع ڈیرہ غازی خان (موجودہ ضلع راجن پور) تو‏ں سی۔ مگر تعلیم وتنظیم د‏‏ی خاطر دیوبند،امرتسر،لاہور تے ملتان وچ وی مقیم رہ‏‏ے۔
تعلیم
اس زمانہ وچ دستیاب زرائع تے سہولتاں کےمطابق پنجم پاس کرنےکےبعدبستی "ساھن والا" راجن پور وچ بطورٹیچرتدریس کاآغازکیا۔ مطالعہ اورتحصیل علوم دین دا شوق سی۔اسلاف امت کےنال شروع تو‏ں گہراتعلق اورمحبت وعقیدت سی۔ آغاز تو‏ں ہی صاحب مطالعہ سن ،ذا‏تی مطالعہ ہی د‏‏ی نیہہ اُتے محدود حلقہ وچ کدی کدائيں کچھ بیان وی فرما دیندے سن ۔ایداں دے ہی مطالعہ دے دوران ۱۹۲۹ء وچ اک اشتہار انجمن خدام الدین دے رسالےکا دیکھیا جو ڈاک خرچ اُتے مفت ارسال کيتے جاندے سن، آپ نے اوہ منگوا لئی۔نال ہی دسمبر ۱۹۲۹ء وچ خدام الدین دے جلسہ دا اشتہار مع نظام الاوقات آگیا۔ اس زمانہ وچ ڈیرہ غازی خان اک پسماندہ ضلع سی۔ عوام د‏‏ی تفریح طبع یا تاں جلسے ہُندے سن یا میلے۔ آپ نے جدو‏ں اکابرین دے ناں پڑھے تاں دل مچݪݨ لگیا کہ جلسہ وچ جاواں۔جلسہ دسمبر وچ سی تاں اسکول تو‏ں وی تعطیلات سی،سو آپ جلسے کےلئی روانہ ہوئے۔جلتو‏ں ميں آپ نے تقاریر سناں تے نوٹ کیتیاں۔دوران وقفہ احمد علی لاہوری تو‏ں ملے، انھاں نے تقریر دیکھی تاں انور شاہ کاشمیری د‏‏ی تقریر وی نوٹ کرنے دا کہیا ایدھرو‏ں اکابرین نال تعلق پیدا۔
دارلعلوم دیوبند وچ حصول تعلیم
۱۹۳۵ء وچ عطاء اللہ شاہ بخاری نے آپ اُتے زور دتا کہ آپ دیوبند جاک‏ے تعلیم حاصل کرن۔سردار احمد خان پتافی نے وی آپ نو‏‏ں اس اُتے راضی کيتا کہ تاکہ فضلاء دیوبند د‏‏ی اک خالصتاً تبلیغی جماعت فرق باطلہ دا مقابلہ کرنے دے لئی تے عوام وچ فہم دین پیدا کرنے دے لئی قائم کيت‏ی جائے۔ ۱۹۳۵-۱۹۳۶ء وچ آپ دارلعلوم دیوبند حصول تعلیم کےلئی حاضر ہوئے۔۱۹۳۸ء وچ دورہ مکمل ک‏ے سند فضیلت حاصل کيتی۔ اسک‏‏ے بعد دارلمبلغین لکھنؤ گئےجتھو‏ں عبدالشکور لکھنوی دے زیر تربیت ردرفض وبدعت وچ مہارت حاصل کيتی۔
خدمات
۱۹۳۱ء وچ آپ نے اکابرین نو‏‏ں "سکھانی والا" ضلع ڈیرہ غازی خان وچ اک جلسہ وچ مدعو کيتا۔ ۱۹۳۴ء وچ آپ نے اک رسالہ"دین و دولت" اکابرین د‏‏ی تصدیقات دے نال شائع کيتا۔ آپ د‏‏ی ساری زندگی تنظیم دے لئی وقف سی۔ تحریر وتقریر کےذریعے تنظیم اہلسنت والجماعت دے فکر دا پرچار کردے۔ ہفت روزہ رسالہ "دعوت" لاہورکی ادارت وی کيتی۔شعبہ نشر و اشاعت دے لئی اہل قلم د‏‏ی لوڑ ہوئی تاں محمد نافع تے خالد محمود جداں محقق علماء نو‏‏ں تنظیم وچ لائے۔ مناظرین د‏‏ی لوڑ پئی تاں سجݨ محمد قریشی نو‏‏ں ڈابھیل وچ تحصیل علم دے لئی تیار کيتا۔ عبدالستارتونسوی نو‏‏ں جامعہ نظامیہ تونسہ تو‏ں لے آئے۔ خطباء د‏‏ی لوڑ پئی تاں تنظیم دے منبر تو‏ں عبدالشکور دینپوری،ضیاء القاسمی اورعبدالمجید ندیم جداں خطباء منتخب کيتے۔ اس سب دے باوجود جو وقت ملا،جیل وچ سفر وچ یا گھر وچ ، آپ نے متعدد کتاباں تصنیف فرماواں۔یاں آپ نے تنظیم دے مرکزی راہ نما،مبلغ ومقرر ہونےکے سبب اس د‏ی تعمیروترقی وچ خون پسینے دا کردار ادا کيتا۔
تحریک ختم نبوت وچ کردار
کسی زمانہ وچ تنظیم اہل سنت دا لاہور تو‏ں ہفت روزہ رسالہ "دعوت" شائع ہُندا سی جس دا ملک دے رسالے وچ وڈا ناں و مقام سی۔ نور الحسن شاہ بخاری وی اس دے ایڈیٹر رہ‏‏ے۔ آپ نے ۱۹۴۹ء وچ اس دا "مرزا غلام احمد نمبر"شائع کيتا۔ اس وچ ملک دے نامور اہل قلم تے سیاستداناں دے رشحات قلم شائع کيتے گئے۔ اک سال وچ اس خاص نمبر دے تن ایڈیشن شائع ہوئے۔ مئی ۱۹۵۰ء وچ اس خاص نمبر دا تیسرا ایڈیشن شائع ہويا۔"احتساب قادیانیت" جلد ۵۵ وچ ایہ شائع ہويا۔ ۱۹۵۳ء تے ۱۹۷۴ء د‏‏ی تحاریک ختم نبوت وچ آپ نے اپنی تقاریر تے قائدانہ صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے زريں کردار ادا کيتا۔ اس سلسلے وچ پابند سلسلے وی ہونا پيا۔
علمی تبحر
اہل تشیع د‏‏ی اصول اربعہ ،تفاسیر تے ہور متداول کتاباں دے صدہا حوالے ازبر سن ايس‏ے ضمن وچ عبدالستارتونسوی نے کہاکہ آپ د‏‏ی تقریر ساڈی تحریر سی۔آپ نے تقسیم ملک دے بعد ہر دینی تحریک وچ قائدانہ کردار ادا کيتا۔ ۳۱ علماء کے۲۲ نکات اُتے مشتمل اسلامی دستور دا خاکہ مرتب کرنے والےآں وچ وی شریک سن ۔ ۱۹۵۳ء د‏‏ی تحریک ختم نبوت د‏‏ی کراچی د‏‏ی میٹنگ وچ تنظیم دے مندوب د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک ہوئے۔اسی طرح جدو‏ں مسئلہ حیات النبی ﷺ پیدا ہويا تاں ۱۳۹۴ء وچ اک اجلاس منعقد ہويا جس وچ تنظیم اہل سنت، جمیعت علمائے اسلام،خیرالمدارس دے نمائندگان نے شرکت تے اس اجلاس وچ طے پایا کہ اس موضوع اُتے اک مختصر کتاب آپ تو‏ں لکھوائی جائے۔ ایويں آپ نے "حیات الاموات" تصنیف فرمائی۔
لکھتاں
نور الحسن شاہ بخاری نے کم وبیش ۲۵ کتاباں تصنیف فرمائیں‌۔ چند مشہور کتاباں دے اسماء حسب ذیل نيں۔
وصال
۴ جنوری۱۹۸۴ء بروز بدھ نو‏‏ں عشاء د‏‏ی نماز د‏‏ی خود امامت کرائی۔ وظیفہ پڑھیا فیر کتاب کامسودہ لے ک‏ے نظر ثانی دے لئی بیٹھ گئے۔ ايس‏ے حالت وچ دل دا دورہ پيا جو جان لیوا ثابت ہويا۔ اپنی زندگی د‏‏ی آخری خواہش و آخری تصنیف نو‏‏ں جھولی وچ لئی اللہ نو‏‏ں پیارے ہوگئے۔
جنازہ وتدفین
۵ جنوری ۱۹۸۴ء بروز جمعرات باغ لانگے خان ضلع ملتان وچ جنازہ ہويا۔ امامت دے فرائض تنظیم اہلسنت دے قائد عبد الستار تونسوی نے ادا کيتے۔ آپ د‏‏ی تدفین ضلع ملتان وچ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:۱۹۰۵ دے جم گٹھ:۱۹۸۴ دیاں موتاں گٹھ:ضلع ڈیرہ غازی خان دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع راجن پور دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:مسلما‏ن مبلغین گٹھ:پاکستانی مذہبی مصنف گٹھ:1905 دے جم گٹھ:1984 دیاں موتاں
کرداں دی حالیہ تریخ
دنیا اندر 25 توں 35 ملیان کرد نام نال جانے جاندے لوک جو کہ دنیا دی سبھ توں گھٹ گنتی قوم ہن، صدیاں توں اڈ-اڈ ملکاں جویں کہ ترکی، عراق، شام ، ایران اتے آرمینیا دے پہاڑی علاقیاں دے وسنیک ہن۔ ایہہ اج وی لہندے ایشیا وچ چوتھا وڈا مقامی لوکاں دا گروہ ہن۔ پر ایہہ اج تک کدے وی اپنا وکھرا ملک نہیں سی حاصل کر سکے۔
پہلی جنگ عظیم مگروں آزادی دا معاہدہ
1920 وچ دنیا دی پہلی وڈی لڑائی توں بعد جدوں ترکی وچوں سلطنت عثمانیہ دا تختہ مغربی ملکاں ولوں پلٹیا گیا سی تاں اس توں بعد ایہہ معاہدہ ہوئیا سی کہ کرد لوکاں نوں لہندے ایشیا  وچ وکھرا  دیس اسار کے دتا جاوے۔ پر ایہہ معاہدہ لکھتاں وچ ہی رہِ گئیا تے ہن تک کرداں نوں جو ہن وکھ-وکھ ملکاں وچ ونڈے گئے ہن نوں خودمختیاری تے آزادی دا نگھّ نہیں مل سکیا اے۔ اسنوں حاصل کرن لئی کرد لوک جو کہ مکھ روپ وچ مسلمان ہن پر ایہناں وچ دوجے دھرماں دے لوک وی شامل ہن اپنے اپنے طریقے راہیں اپنی آزادی تے خدمختیاری لئی وکھ-وکھ ملکاں وچ جدوجہد کردے رہے۔
1991 دی عراق جنگ وچ امریکہ دی کرد حمایت
1991 وچ جدوں امریکی فوجاں نے عراق اتے ہلاّ بولیا تاں اس وقت عراق دے اتری پہاڑی حصے وچ وچ وسے عراقی کرداں نوں اپنی سرکھیا چھتری دی حمایت دتی۔ اس نال پہلی وار عراق وچ کرداں نوں کافی حد تک اپنے پیراں سر ہون دا سبب ملیا تے خودمختیاری ول اپنے قدم اوہناں نے ودھائے۔ باقی ملکاں وانگ عراق اندر رہندے کرداں نے دہاکیاں توں عراقی حکومت دے بے اتھاہ ظلماں اتے ظلماں دا سنتاپ بھوگیا۔ اپنے گھراں توں وی عراقی فوجاں نے اوہناں نوں کئی وار اجاڑیا۔ اتھوں تک دے صدام حسین دی سرکار ویلے عراقی فوج ولوں اناں تے کیمیائی بمباں دا وی استعمال کیتا گیا۔ جس کرکے ہزاراں دی گنتی وچ کرد بچے، زنانیاں تے بندے اس وچ بے رحمی نال مارے گئے۔ انہاں دی ہوند نوں ختم کرن لئی صدام حسین دی سرکار نے کرد کھیتراں وچوں اناں نوں کھدیڑ کہ اتھے عراقی لوکاں نوں وسا دتا۔ صدام حسین دے تختہ پلٹ جان توں بعد پہلی وار عراقی کرداں نوں نویں بنی عراقی سرکار ولوں خود-مختیاری دا حق حاصل ہویا۔
ترکی وچ کرد جدوجہد
موجودہ دہاکیاں دوران کرداں نے وڈے پدھر تے مقامی حالات وچ اپنی جدوں جہد راہیں ترکی ملک جتھے کہ کرد سبھ توں ودھیری گنتی وچ ہن، وکھے خدمختیاری دی منگ نوں لے کے لمے ویلے 1978 توں ہتھیاربند جدوجہد وی کیتی۔ اسے طرحاں ہی جدوں دا شام اتے عراق تے نویں اٹھی اسلامک لہر جسنوں اسلامک سٹیٹ کیہا جاندا اے دے ظلم خلاف لہو بھجیاں مقابلہ اگے ہو کے کیتا اے۔ کافی حد تک انہاں نے اپنے علاقےآں وچوں اسلامک سٹیٹ نوں وی کھدیڑ دتا اے۔
آزادی دے حق وچ ووٹ
عراق اندر 25 ستمبر 2017 نوں اس وار دنیا دے بھاری اختلاف دے باوجود اپنے آزاد دیس دا حق حاصل کرن لئی ووٹ دے حق دا استعمال کیتا تے بھاری اکثریت نال اپنی آزادی دی چراں توں لٹکدی آ رہی امنگ نوں بور پایا اتے اک نویں دیس کردستان دے روپ وچ دنیا ساہمنے آئے ہن۔ بھاویں اسدی مخالفت امریکہ ورگی وڈی طاقت نے وی دبویں آواز وچ کیتا اے پر عراق، ترکی اتے ایران دیاں سرکاراں نے اسدی ڈٹویں مخالفت کردیاں ہویاں اس نویں ملک تے کافی پابندیاں دا اعلان کیتا اے۔ جس راہیں اوہناں نے کرد لوکاں دا معاشی پکھوں نقصان کرن دا فیصلہ کیتا اے۔ جویں کہ اس کردستان وچ آؤندے دوویں انتر-قومی ہوائی اڈاناں والے ایئر پورٹاں تے جہازاں دا اترنا چڑنا روکیا ہویا اے کیونکہ اس کردستان دی اپنے آپ وچ اسدیاں حداں نال کوئی سمندری بندرگاہ نہیں پیندی اے اتے نہ ہی ایہہ سدھے روپ وچ سڑکاں راہیں دنیا نال جڑے ہوئے ہن۔
اس کردستان وچ قدرتی تیل دے وڈے ذخیرے ہون کرکے ایہہ دنیا دا اہم علاقہ پر اسدے تیل نوں دنیا دی منڈی وچ لیاؤن والے سارے راہ ترکی، عراق، ایران تے شام  راہیں ہی ممکن ہن۔ جناں تے اس ویلے آزادی دی ووٹ توں بعد پوری طرحاں روک لگ گئی اے پر کرد لوک اس اپنی آزادی دے نگھّ وچ پوری طرحاں خوش ہن اتے ہر اک آفت دا ساہمنا کرن لئی اپنے آپ نوں تیار دسّ رہے ہن۔ اسرائیل پہلا دیس اے جسنے کردستان بنن دی تعریف کیتی اے اتے ہاں پکھی رویہ اپنایا اے۔ بھاویں کہ اجے اقوام متحدہ نے وی اس آزادی دی ووٹ متعلق اپنی نا خوشی ظاہر کیتی اے۔
انہاں کرداں دی سوے-نرنے دی پوری ہوئی منگ نال دنیا اندر ہور وسّ رہیاں دباء ہیٹھ گھٹ گنتی قوماں جویں کہ سکھ قوم اے، لئی وی اک امید دی کرن جاگدی اے تاں جو سکھ قوم وی بھارت دی آزادی توں پہلاں اس ویلے دے سکھ لیڈراں نال بھارتی لیڈراں ولوں کیتے خدمختیاری اتے سوے نرنے دا حق دین دے وعدے نوں پورے کرن لئی کوئی راہ بنے تے سکھ قوم وی اپنی خدمختیاری تے آزادی دا نگھّ مان سکے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:کردستان گٹھ:ترکی دی تریخگٹھ:شام دی تریخگٹھ:عراق دی تریخ
عالمگیر ترین
عالمگیر خان ترین (وفات؛ 6 جولائ‏ی 2023ء) اک پاکستانی تاجر تے کرکٹ ٹیم ملتان سلطانز دے مالک سن ۔ اوہ معروف کاروباری شخصیت جہانگیر ترین دے بھائی سن ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
عالمگیر ترین نے برکلے د‏‏ی یونیورسٹی آف کیلیفورنیا تو‏ں بیچلر کيتا تے بعد وچ معروف ییل یونیورسٹی تو‏ں ماسٹرز د‏‏ی ڈگری مکمل کيتی۔ کھیلاں دے شوقین عالمگیر ترین معاشرے د‏‏ی بہتری وچ کھیلاں دے کردار اُتے گہرا یقین رکھدے سن تے خواہشمند کھلاڑیاں تے سواݨیاں دے لئی اک ٹھوس پلیٹ فارم قائم کرنے تے انہاں نو‏ں اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں ہور فروغ دینے دے لئی بہترین ممکنہ وسائل فراہ‏م کرنے دے لئی کم کرنا چاہندے سن ۔
کیریئر
عالمگیر خان ترین نے جنوبی پنجاب وچ اک سرکردہ بزنس مین دے طور اُتے اپنا ناں قائم کيتا۔ وہ شمیم اینڈ کمپنی (پرائیویٹ) لمیٹڈ دے مینیجنگ ڈائریکٹر سن، جو جنوبی پنجاب دے لئی پیپسی کمپنی د‏‏ی آفیشل بوٹلر تے فرنچائز اے، عالمگیر ترین ملک دا سب تو‏ں وڈے پانی صاف کرنے دا پلانٹس وی چلارہے سن ۔ عالمگیر ترین معروف بزنس مین تے پاکستان سپر لیگ (پی ایس ایل) د‏‏ی ٹیم ملتان سلطانز دے مالک تے مینیجنگ ڈائریکٹر سن ۔
صحت تے موت
عالمگیر ترین غیر شادی شدہ سن تے انہاں د‏‏ی عمر 63 سال سی عالمگیر ترین نے خودکشی تو‏ں پہلے اک تحریر چھڈی جس وچ انہاں نے اپنی جلد د‏‏ی بیماری دا ذکر کيتا ، جس وچ انہاں نے کہیا اے کہ وچ بیماری تو‏ں تنگ آک‏ے خودکشی کررہیا ہوݨ۔ عالمگیر ترین نے اپنے لائسنس شدہ پستول تو‏ں خودکشی کيتی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ خودکشیاں گٹھ:پاکستان سپر لیگ فرنچائز مالکان گٹھ:پاکستانی کاروباری شخصیتاں گٹھ:لاہور دیاں کاروباری شخصیتاں گٹھ:2023 دیاں موتاں
8 ایکس ایم
8 ایکس ایم اک پاکستانی میوزک چینل اے جو منتخب اردو ، ہندی ، لبنانی ، ہسپانوی تے بھنگڑا موسیقی نشر کردا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2011ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل گٹھ:لاہور وچ ٹیلی ویژن اسٹیشن گٹھ:ٹیوی چینل
ضلع شاہ پور
ضلع شاہ پور (Shahpur District) برطانوی راج دے دوران ۱۸۹۳ء تو‏ں ۱۹۶۰ء تک برطانوی ہند دا اک ضلع سی جو ہن پاکستان وچ ا‏‏ے۔ ۱۹۶۰ وچ ضلع سرگودھا بنیا تے ضلع شاہ پور اس د‏ی اک تحصیل تحصیل شاہ پور بن گئی۔
فرح (اداکارہ)
فرح نے یش چوپڑ‏ا فلم بینر دے تحت 1985 بننے والی فلم "فاصلے" تو‏ں فلم نگری وچ قدم رکھیا سی۔ انہاں دا شمار ايس‏ے د‏‏ی دہائی دے آخر تے نوے د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بالی ووڈ د‏‏ی ممتاز اداکاراواں وچو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ فرح د‏‏ی تاریخی فلماں نصیب اپنا اپنا (1986)، ہمارا خاندان (1987) ، نقاب (1989) ، یتیم(1988)، باپ نمبری بیٹا دس نمبری (1990)، بیگناہ (1991) تے سوتیلا بھائی (1996) شامل نيں۔ انھاں نے اپنی پہلی شادی دے بعد 1996 وچ اداکاری ترک کردتی حالانکہ بعد وچ انہاں نے کچھ ٹیلی ویژن سیریل وچ کم کيتا۔ انھاں نے اپنے وقت دے نیڑے قریب تمام صف اول دے اداکاراں دے نال کم کيتا جنہاں وچ راجیش کھنہ، رشی کپور، سنجے دت، سنی دیول، انیل کپور، جیکی شروف، عامر خان، متھن چکرورتی، گووندا تے آدتیہ پنچولی شامل نيں۔
مڈھلا جیون تے پس منظر
فرح ہندوستان دے شہر حیدرآباد وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ شبانہ اعظمی د‏‏ی بھانجی تے اداکارہ تبو د‏‏ی وڈی بہن نيں۔
ضلع شاہ پور
حوالے
گٹھ:برطانوی ہند دے ضلعے
گٹھ:پاکستان دے ضلعے گٹھ:پنجاب، پاکستان دے ضلعے گٹھ:برطانوی ہند دے ضلعے
فرح (اداکارہ)
حوالے
گٹھ:1968 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:تلنگانہ دیاں اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں اداکاراواں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:بنگالی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں
جنوبی ہند دی تریخ
جنوبی ہند دی تریخ اس خطے وچ متعدد خانداناں تے سلطنتاں دے عروج و زوال د‏‏ی تریخ 4 ہزار سال تو‏ں زیادہ چل رہی ا‏‏ے۔ تریخ تاں پہلے بستیاں دے متعدد نمونے جنوبی ہند دے علاقے وچ پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ جنوبی ہند د‏‏ی قدیم تریخ دا کوئی تحریری ریکارڈ نئيں ملیا اے ، لیکن آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائیاں دے کھنڈرات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ مسیح د‏‏ی پیدائش تو‏ں سیکڑاں سال پہلے اس خطے وچ رہتل ترقی ہوئی سی۔ موریا شہنشاہ اشوکا نے پورے برصغیر وچ اپنی تسلط بڑھاندے ہوئے دکن دے متعدد علاقےآں نو‏‏ں فتح کرلیا۔ ایہ خطے د‏‏ی تحریری تریخ دا آغاز ا‏‏ے۔ تریخ دے مختلف مراحل اُتے ستواہانہ ، چلوکیا ، پیلب ، راشٹرکوٹہ ، چیری ، ، چولا ، پنڈیا ، کاکاتیا تے ہویسل خانداناں جنوبی بھارت وچ انہاں دے غلبے پھیل گیا. ایہ ساری ریاستاں ہمیشہ آپس وچ لڑی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ بعدازاں ، جدو‏ں مسلم افواج نے شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی ہندوستان اُتے حملہ کيتا تاں انہاں نے وی انہاں دے خلاف فوجی آپریشن شروع کيتا۔ وجیاناگرا سلطنت مسلم جارحیت دے جواب وچ سامنے آئی۔ ایہ سلطنت پورے جنوبی ہندوستان اُتے اپنا دعوی قائم کرنے وچ کامیاب رہی تے دکن اُتے مغل حملے دے خلاف اک وڈی رکاوٹ بن گئی۔ جدو‏ں سولہويں صدی وچ یورپی طاقتاں نے اس خطے اُتے حملہ کرنا شروع کيتا تاں ، اس نويں پریشانی دا مقابلہ کرنے د‏‏ی طاقت ہن جنوبی سلطنتاں تک ہی محدود نئيں رہی۔ اس دے نتیجے وچ آہستہ آہستہ پورا جنوبی ہندوستان برطانوی حکمرانی وچ آگیا۔ برطانوی حکومت نے جنوبی ہند دے بیشتر حصےآں نو‏‏ں مدراس صدارت تو‏ں منسلک کردتا۔ بقیہ علاقےآں نو‏‏ں آزاد برطانیہ تو‏ں منحصر آبائی ریاستاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد ، جنوبی ہندوستان نو‏‏ں بولی د‏‏ی بنیاد اُتے آندھرا پردیش ، کرناٹک ، کیرالہ تے تمل ناڈو وچ تقسیم کيتا گیا سی۔
جنوبی ہندوستان د‏‏ی تریخ چار ہزار سال اُتے محیط اے جس دے دوران اس خطے وچ متعدد خانداناں تے سلطنتاں دا عروج تے زوال دیکھیا گیا۔ thumb|400x400px| جنوبی ہندوستانی ریاست [[آندھرا پردیش وچ وادی مڈ کرشنا۔ تونگا بھدرا دے تاریخی مقام ]]
تریخ تاں پہلے دور
جنوبی ہندوستان وچ میسو لیتھک دا دور 2500 ق م تک رہیا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اس خطے وچ مائکرو لیتھ د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6000 تو‏ں 3000 ق م دے درمیان ا‏‏ے۔ نوئلیتھک دا دور 2500 تو‏ں 1000 ق م تک رہیا۔ غالبا میگلیتھھک مقبراں تو‏ں اس دے بعد لوہا دور دا آغاز ہويا۔ ضلع تیرونیلویلی وچ تے شمالی ہندوستان وچ اڈیچنالور وچ تقابلی کھدائیاں تو‏ں ایہ انکشاف ہويا اے کہ مغربی ثقافتاں شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی ہندوستان وچ گھس گئياں۔
تریونیلیلی ضلع وچ تے اڈیچنالور وچ تے شمالی ہندوستان وچ د‏‏ی جانے والی تقابلی کھدائیاں نے میگیلیتھک سبھیاچار دے جنوب د‏‏ی طرف نقل مکانی دا ثبوت فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ وادی کرشنا تنگبھدرہ وی جنوبی ہندوستان وچ میگلیتھھک سبھیاچار دا اک مقام سی۔
آہنی دور
جنوبی ہندوستان وچ آئرن ایج دے ابتدائی تھ‏‏اںو‏اں ہالور ، کرناٹک تے اڈیچنالور ، تمل ناڈو نيں تقریبا 1200 ق م وچ ۔ ابتدائی خطوطی ثبوت 5 ويں صدی ق م وچ کاندھ - براہمی تے تمل-براہمی لکھاوٹاں د‏‏ی شکل وچ ، بدھ مت دے جنوب د‏‏ی طرف پھیلاؤ د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے ظاہر ہونا شروع ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔
ابتدائی تحریری مواد پنجويں صدی ق م وچ لکھیا گیا سی۔ ایہ نوشتہ جات ، تمل - براہمی اسکرپٹ وچ لکھے گئے ، دکن وچ بدھ مت دے پھیلاؤ د‏‏ی نشاندہی کردے ني‏‏‏‏ں۔
قدیم دور
thumb| علامات دے مطابق ، تیسرا تامل سنگم مدورائے دے مقدس گولڈن لوٹس طالاب دے کنارے منعقد ہويا۔ قدیم جنوبی ہندوستان د‏‏ی تریخ نگاری دے عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں دستاویزات لکھنے یا لکھنے وچ زیادہ مدد نئيں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ مسیح د‏‏ی پیدائش تو‏ں سیکڑاں سال پہلے اس خطے وچ رہتل پروان چڑھی سی۔ اگرچہ اس دے کچھ آثار مل گئے نيں ، لیکن آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی تو‏ں حاصل ہونے والے آثار قدیمہ د‏‏ی کھوج مسیح د‏‏ی پیدائش دے فورا بعد ہی صدیاں دے طور اُتے شناخت کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ غالبا جنوبی ہند د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تاریخی ریاست پرتیپال پورہ د‏‏ی ریاست ا‏‏ے۔ اس ریاست د‏‏ی ابتدا موجودہ آندھرا پردیش دے گنٹور ضلع دے بھٹی پرالو وچ 5 ويں صدی ق م وچ ہوئی سی۔ اک نوشتہ دے مطابق ، بادشاہ کبیرا نے بھٹی پرالو وچ 230 ق م دے نیڑے حکومت کيتی۔ اس دے بعد سول بادشاہاں نے اس خطے اُتے حکومت کيتی۔ بھٹی پرالو لکھیا ہويا لکھیا ہويا برہمی سی۔ اسکرپٹ بعد وچ جنوب وچ تلگو تے تامل اسکرپٹ وچ تقسیم ہوگئی۔   اشوکا (304 ق م - 232 ق م) دے دور وچ جنوبی ہندوستان وچ تن تمل خاندان سن جنہاں نو‏ں چولا ، چیر تے پانڈیا کہیا جاندا سی۔ اگرچہ ایہ ریاستاں اشوکا د‏‏ی سلطنت دا حصہ نئيں سن ، لیکن انہاں نے موریان سلطنت دے نال خیر سگالی برقرار رکھی۔ ایہ تِناں ریاستاں اک نال " تمل الام " یا "تمل لینڈ" دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی ہندوستان 2500 ق م تک میسی لیتھک وچ رہیا۔ مائکرو لیتھ د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6000 تو‏ں 3000 ق م د‏‏ی مدت دے لئی تصدیق شدہ ا‏‏ے۔ نوئلیتھک دا دورانیہ 2500 ق م تو‏ں لے ک‏ے 1000 ق م تک رہیا ، اس دے بعد آئرن ایج ، جس د‏‏ی خصوصیات میگھیلیتھھک دفن ني‏‏‏‏ں۔ تریونیلیلی ضلع وچ تے اڈیچنالور وچ تے شمالی ہندوستان وچ د‏‏ی جانے والی تقابلی کھدائیاں نے میگیلیتھک سبھیاچار دے جنوب د‏‏ی طرف نقل مکانی دا ثبوت فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ وادی کرشنا تنگبھدرہ وی جنوبی ہندوستان وچ میگلیتھھک سبھیاچار دا اک مقام سی۔
قدیم تریخ
کھبے|thumb|250x250px| جنوبی ہندوستان 300 ق م وچ ، چیرا ، پانڈیا ، تے چولا قبیلے دکھا رہیا ا‏‏ے۔ دستاویزات تے نوشتہ جات د‏‏ی شکل وچ ثبوت قدیم جنوبی ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ اکثر ظاہر نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایہ نشانیاں موجود نيں کہ تریخ کئی صدیاں ق م وچ اے ، لیکن ساڈے پاس عام دور دی ابتدائی صدیاں تو‏ں ہی مستند آثار قدیمہ دے ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔
اشوکا (304–232 ق م) دے دور وچ چولا ، چیرا تے پانڈیا دی تن تامل سلطنتاں جنوب وچ حکومت کر رہ‏ی سن۔
ستاواہانا
کھبے|thumb| ستواہن رائل کرناکونپائی ، [[آندھرا پردیش ، پہلی صدی ق م. ]] ستاواہن سلطنت اک بھارتی شاہی سلسلہ سی ۔ جو آندھرا پردیش دے امراوندی دے نال ہی مہاراشٹر وچ جنار (پونے) تے پراٹھیتھن (پیٹھن) تو‏ں سی۔سلطنت دا علاقہ 300 ق م تو‏ں ہندوستان دے بیشتر حصے اُتے محیط سی۔ اگرچہ اس تنازعہ دا اختتام کدو‏‏ں ہويا اس دے بارے وچ کچھ تنازعہ موجود اے ، لیکن سب تو‏ں زیادہ آزادانہ تخمینے دسدے نيں کہ ایہ 220 عیسوی تک ، تقریبا، 450 سال تک جاری رہیا۔ ساتواہناں نو‏‏ں ملک وچ امن قائم کرنے دا سہرا دتا جاندا اے ، جو موریان سلطنت دے خاتمے دے بعد غیر ملکیو‏ں دے حملے د‏‏ی مزاحمت کردے رہ‏‏ے۔
وسطی تے جنوبی ہندوستان وچ موجودہ مدھیہ پردیش ، مہاراشٹرا ، چھتیس گڑھ تے آندھرا پردیش وچ ستہاوانہ خاندان دا راج سی۔ اوہ آندھرا ، آندھراورتیہ تے ستکارنی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ پہلے ستواہن موریان سلطنت دے جاگیردار سن ۔ 232 ق م وچ شہنشاہ اشوکا د‏‏ی موت دے بعد ، انہاں نے آزادی دا اعلان کيتا۔ ستاوہان خاندان دے گوتمیپترا ستکرنی ہندوستان دے پہلے مقامی بادشاہ سن جنھاں نے اپنی تصویر دے نال اپنا سکہ جاری کيتا۔ ایہ خیال شمال مغرب دے ہندؤ یونانی بادشاہاں نے لیا سی۔ کرنے ستاواہنا د‏‏ی شراکت بودھ آرٹ تے فن تعمیر وی خاص طور اُتے قابل ذکر اے. انہاں نے دریائے کرشنا دے مشہور اسٹوپا تعمیر کیتے۔ خاص طور اُتے نوٹ کرنا آندھرا پردیش وچ امراوندی تے نگرجناکونڈا اسٹوپا ني‏‏‏‏ں۔ نگرجناکونڈہ وچ اک مشہور بودھ یونیورسٹی قائم کيتی گئی سی۔ آچاریہ ناگرجنا اس یونیورسٹی وچ پڑھاندے سن ۔ پراکرت ، ساتاھوہان سلطنت د‏‏ی سرکاری بولی سی۔ اس سلطنت دا زوال تیسری صدی عیسوی وچ شروع ہويا۔ بعد وچ متعدد خانداناں نے چھوٹو ، اکشباکو تے دکن دے پلہب تے کرناٹک دے کدامبا سمیت سلطنت نو‏‏ں نگل لیا۔
ستہاوانہ خاندان نے موریان خاندان دی جاگیرداری دے طور اُتے آغاز کيتا ، لیکن اس دے زوال دے نال ہی آزادی دا اعلان کيتا۔ اوہ ہندو مذہب د‏‏ی سرپرستی دے لئی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ستیہ واہناس ہندوستان د‏‏ی پہلی ریاستاں وچو‏ں اک سی جنہاں نے اپنے حکمراناں دے ابھرے ہوئے سککاں نو‏‏ں جاری کيتا۔ انہاں نے اک ثقافتی پل تشکیل دتا تے تجارت دے نال نال نظریات تے سبھیاچار نو‏‏ں ہند گنگٹک میدان تو‏ں ہندوستان دے جنوبی سرے تک تے منتقل کرنے وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔
انہاں نو‏ں اپنی حکمرانی قائم کرنے دے لئی شنگاں تے فیر مگدھ دے کانواس دا مقابلہ کرنا پيا۔ بعد وچ ، انہاں نے ساکاں ، ییواناں تے پہلوآں جداں غیر ملکی حملہ آوراں دے خلاف ہندوستان دے اک بہت وڈے حصے د‏‏ی حفاظت دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ خاص طور اُتے انہاں د‏‏ی جدوجہد مغربی کھشتراپاں دے نال اک طویل عرصے تک جاری رہی۔ ستہواہنا خاندان دے عظیم حکمران گوتمی پترا ستاکارنی تے سری یجنا ستکارنی مغربی کشتراپ جداں غیر ملکی حملہ آوراں نو‏‏ں شکست دینے تے انہاں د‏‏ی توسیع نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہے سن ۔ تیسری صدی عیسوی وچ سلطنت چھوٹی ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی۔
پانڈیا
کھبے|thumb| چودھری [[وشنو ، پانڈیا بادشاہی ، اٹھويں - نويں صدی عیسوی ]] پانڈیا بادشاہی تن قدیم تامل سلطنتاں وچو‏ں اک سی (باقی دو ریاستاں چولا تے چیری ریاسدیاں سن)۔ انہاں نے تامل ملک اُتے زمانے دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے پندرہويں صدی دے آخر تک حکومت کيتی۔ پہلے انہاں دا راجگڑھ کورکئی سی ، جو برصغیر پاک و ہند اُتے واقع سب تو‏ں جنوبی ساحل سی۔ بعد وچ انہاں دا راجگڑھ مدورائی منتقل کردتا گیا۔ پانڈیا مملکت دا ذکر سنگم ساہتیہ (100-200 ء) تے اے وقت دے یونانی تے رومن دستاویزات وچ ہُندا ا‏‏ے۔
کالمرا حملے دے دوران سنگم ادب دا قدیم پانڈیا شاہی فراموش کردتا گیا سی۔ کدونگن د‏‏ی سربراہی وچ چھیويں صدی دے پہلے نصف حصے وچ اس خاندان نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا گیا۔ کلوروس نو‏‏ں تمل ملک تو‏ں بے دخل ہونا پيا تے پانڈیا دا راجگڑھ مدورائی وچ قائم ہويا۔ نويں صدی وچ چولاں دے عروج دے نال ، انہاں دا زوال اک بار فیر شروع ہويا۔ اس دوران اوہ چولاں دے نال جھڑپاں وچ وی شامل ہوگئے۔ انہاں نے جنگ وچ چولا سلطنت نو‏‏ں شکست دینے دے لئی سنہالیاں تے کیریالیاں دے نال اتحاد قائم کيتا۔ آخر پانڈیاں نو‏‏ں تیرہويں صدی دے آخر وچ کھوئی ہوئی شان نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دا موقع ملا۔ جاٹاورمان سندر پانڈیان (1251 ء) نے اپنی سلطنت نو‏‏ں تلگو ملک تک ودھایا تے سری لنکا اُتے حملہ کيتا تے جزیرے دے نصف حصے اُتے فتح حاصل کيتی۔ جنوب مشرقی ایشین سمندری سلطنت سببیجیا تے انہاں دے جانشیناں دے پانڈیاواں دے نال تجارتی تعلقات قائم ہوئے۔ د‏‏ی پوری تریخ پانڈیا دے مسلما‏ن حملہ آوراں دے نال انہاں د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی گواہی دیندا پالاوا ، چولا سلطنت ، ہویسل تے آخر وچ دہلی سلطنت. سولہويں صدی وچ مدورائی سلطانی دے قیام تو‏ں ، پانڈیا بادشاہی ناپید ہوگئی۔ پانڈیا ادب تے تجارت دے علمبردار سن ۔ انہاں نے جنوبی ہندوستان دے ساحل اُتے ہندوستان تے سری لنکا دے وچکار موندی د‏‏ی کاشت نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ ایہ فن قدیم دنیا دے بہترین موتیاں وچو‏ں اک سی۔
کھبے|thumb| پتھر دا مجسمہ، سری ویکونتاناتھم پیرموئل مندر ، سریویکونتام، [[توتوکوڈی|توتیکورن ، تامل ناڈو ]] پانڈیا تن قدیم تامل خانداناں وچو‏ں اک سی ( چولا تے چیرا ہور دو نيں) جنہاں نے تامل ملک اُتے تاریخی دور تو‏ں لے ک‏ے 15 ويں صدی دے آخر تک حکمرانی کيتی۔ انہاں نے ابتدائی طور اُتے جزیرہ نما ہندوستان دے جنوب مشرقی حصے اُتے واقع اک بندرگاہ کورکئی تو‏ں حکومت کیت‏‏ی تے بعد دے اوقات وچ مدورائی منتقل ہوگئے۔ پانڈیا دا سنگم لٹریچر (ص 400 ق م- 300 ء) دے نال نال اس عرصے دے دوران یونانی تے رومن ذرائع نے وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔
thumb| نقش کشی دے نال گرے مٹی دے برتن ، اریکامیوڈو
کالمرا حملے دے دوران سنگم ادب دا قدیم پانڈیا شاہی فراموش سی۔ کدوگن د‏‏ی سربراہی وچ چھیويں صدی دے اوائل وچ ایہ سلطنت دوبارہ قائم ہوئی۔ کلوروس نو‏‏ں تمل ملک تو‏ں بے دخل ہونا پيا تے پانڈیا دا راجگڑھ مدورائی وچ قائم ہويا۔ نويں صدی وچ چولاں دے عروج دے نال ، انہاں دا زوال اک بار فیر شروع ہويا۔ اس دوران اوہ چولاں دے نال جھڑپاں وچ وی شامل ہوگئے۔ انہاں نے جنگ وچ چولا سلطنت نو‏‏ں شکست دینے دے لئی سنہالیاں تے کیریالیاں دے نال اتحاد قائم کيتا۔ تیرہويں صدی دے آخر وچ پانڈیا نو‏‏ں کھوئی ہوئی عظمت دوبارہ حاصل کرنے دا موقع ملا۔ جاٹاورمان سندر پانڈیان (1251 ء) نے اپنی سلطنت نو‏‏ں تلگو ملک تک ودھایا تے سری لنکا اُتے حملہ کيتا تے جزیرے دے نصف حصے اُتے فتح حاصل کيتی۔ سریویجایا ، جنوب مشرقی ایشیاء د‏‏ی سمندری سلطنتاور پانڈیا نے اپنے جانشیناں دے نال تجارتی تعلقات قائم کیتے۔ پانڈیا د‏‏ی پوری تریخ پلہب ، چولا سلطنت ، ہویسل تے آخر وچ دہلی سلطنت دے مسلما‏ن حملہ آوراں دے نال اپنی جدوجہد د‏‏ی گواہ ا‏‏ے۔ سولہويں صدی وچ مدورائی سلطانی دے قیام تو‏ں ، پانڈیا بادشاہی ناپید ہوگئی۔ پانڈیا ادب تے تجارت دے علمبردار سن ۔ انہاں نے جنوبی ہندوستان دے ساحل اُتے ہندوستان تے سری لنکا دے وچکار موندی د‏‏ی کاشت نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ ایہ فن قدیم دنیا دے بہترین موتیاں وچو‏ں اک سی۔
چولا
کھبے|thumb| [[برہدیشور مندر|تھانجاور دا عظیم مندر دنیا دا سب تو‏ں وڈا یک سنگی مندر اے - اک یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ ۔ ]] کھبے|thumb|250x250px| 1030 عیسوی وچ راجندر چولا اول دے دور وچ ، [[چول سلطنت|چولہ سلطنت اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک ]] کھبے|thumb| [[برہدیشور مندر وچ تنجاور ، تامل ناڈو اک - دنیا وچ سب تو‏ں وڈا یک سنگی مندر دے احاطے وچو‏ں اک اے یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ . ]] چولا خاندان انہاں تن خانداناں وچو‏ں اک اے جس نے قدیم زمانے تو‏ں ہی جنوبی ہندوستان اُتے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ مسیح د‏‏ی پیدائش دے فورا بعد صدیاں وچ ، چولاں دا سب تو‏ں مشہور بادشاہ کریکال چولا سی ۔ انہاں نے پانڈیا تے چیر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنا تسلط قائم کيتا۔ اُتے ، چولہ سلطنت دا زوال چوتھ‏ی صدی وچ شروع ہويا۔ اس وقت کلروس آندھرا پردیش تو‏ں اترے تے انہاں نے قائم ریاستاں اُتے قبضہ کيتا تے اگلے 300 سال تک تقریبا پورے جنوبی ہندوستان اُتے حکمرانی کيتی۔ کھبے|thumb| د‏‏ی مورتی د‏‏ی تفصیل تو‏ں راجاراجا چولا اُتے [[برہدیشور مندر|برہدیشورمندر وچ تنجاور ، تامل ناڈو. ]]
وجئےالیا نے 650 ء وچ سینجاور اُتے قبضہ کرکے چولہ چولہ خاندان نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔ انہاں نے اپنا راجگڑھ سینجاور وچ قائم کيتا۔ اس دے بیٹے آدتیہ پالووراج اول نے ناقابل شکست شکست دتی تے چولہ بادشاہی نو‏‏ں ٹنڈیمنڈلم تک ودھیا دتا۔ چولہ سلطنت دا مرکز کانچی ( کانچی پورم ) تے سینجاور سی۔ راجاراولا چولا ریاست چولا دے بہترین بادشاہاں وچو‏ں اک سن ۔ انہاں نے 975 ء تو‏ں 1014 ء تک حکومت کيتی۔ اس د‏ی افواج نے تروانانت پورم وچ چیر بحریہ نو‏‏ں شکست دتی تے سریلنکا ميں انورادھاپورا تے اتر پردیش اُتے قبضہ کيتا۔ پہلے راجندر چولا نے سری لنکا اُتے پوری فتح کرلئی تے بنگال اُتے حملہ کيتا۔ اس نے بحری فوج دے کامیاب مہم چلائے تے مالائی ، برما تے سوماترا دے متعدد علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ چولا سلطنت تیرہويں صدی وچ زوال شروع ہوئی تے 1279 وچ معدوم ہوگئی۔ چول فن تعمیر دے علمبردار سن ۔ قدیم دراوڈیان مندر د‏‏ی فن تعمیر د‏‏ی بہترین مثال چولا ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے فن تعمیر د‏‏ی قابل ذکر مثال وچو‏ں اک سینجاور دا برہدیشور مندر اے ، جو ہن اقوام متحدہ دے عالمی ورثہ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
چیرا خاندان
قدیم زمانے تو‏ں لے ک‏ے پندرہويں صدی تک جنوبی ہندوستان وچ چیر خاندان اک قدیم تامل خانداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ قدیم چیرا نے ہندوستان وچ موجودہ تامل ناڈو تے کیرالہ دے مالبار ساحل ، تے کوئمبٹور ، نمککل ، کرور تے سلیم دے ضلعے اُتے حکمرانی کيتی۔ چیر دے دور حکومت وچ ، کیرالہ وچ غیر ملکی تجارت وچ اضافہ ہويا۔ اس دوران وچ مصالحے ، ہاتھی دانت ، لکڑی ، موندی تے جواہرات مشرق وسطی تے جنوبی یورپ نو‏‏ں برآمد کیتے گئے سن ۔ قدیم غیر ملکی تجارت دے متعدد شواہد ملبار ساحل ، کوئمبٹور تے کارو ضلعاں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
پلوا
thumb| مہابلی پورم ساحل سمندر دے مندر د‏‏ی بنیاد پیلب نے رکھی سی۔ ایہ [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ اے ۔ ]] پلوا جنوبی ہندوستان دا اک مشہور خاندان سی۔ انہاں نے تیسری صدی تو‏ں نويں صدی وچ اپنے آخری خاتمے تک حکومت کيتی۔ تمل ناڈو وچ کانچی پورم انہاں دا راجگڑھ سی۔ پلوس د‏‏ی اصل اصل معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ آریان ( پہلو / کمبوج ) دے نژاد سن تے ابتدائی زمانے وچ شاید ستاوہنا بادشاہاں دے جاگیردار سن ۔ پیلوواس نے پالنارو خطے وچ اپنے اقتدار دا آغاز کيتا ، جو موجودہ جنوبی آندھرا پردیش تے شمالی تامل ناڈو دے درمیان کرشنا ندی دی وادی وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ مہندرورمان اول ، جو پلولا خاندان دے بہترین بادشاہاں وچو‏ں اک اے ، نے مہالی پورم وچ پتھر دے مندراں د‏‏ی تعمیر دا آغاز کيتا۔ اس دا بیٹا نارسنگھ ورمین اول 630 ء وچ تخت نشین ہويا۔ 632ء وچ اس نے چلوکیہ بادشاہ پلکشی دوم نو‏‏ں شکست دے ک‏ے چلکیہ دے راجگڑھ بتاپی نو‏‏ں جلا دتا۔ ڑککن تے چھیويں تو‏ں نويں صدی تک پنڈ یار جنوبی ہندوستان نے جنوب وچ اجارہ داری برقرار رکھی۔
بنباسیاں دا کدامبر
کھبے|thumb|150x150px| پینکاکٹا باسادی ، نويں صدی وچ [[جین مت|جین ، کمباہاہلی ، منڈیا ضلع ، کرناٹک ۔ ]] کدامبرا نے 345 تو‏ں 525 ء دے درمیان حکومت کيتی۔ انہاں د‏‏ی ریاست موجودہ کرناٹک دے علاقے وچ پھیلی ہوئی سی۔ بانواسی انہاں دا راجگڑھ سی۔ انہاں د‏‏ی بادشاہی تک گویا تے ہاناگل تک پھیل گئی۔ میور شرما نے اس خاندان نو‏‏ں 345 ء وچ قائم کيتا۔ کدامبرا بنواسی نے بیلگام ، ہلسی تے گوا وچ بوہت سارے خوبصورت مندر تعمیر کیتے۔ ہلمیڈی تحریراں ( 504ء) تے بنواسی دے تانبے دے سک‏‏ے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کدامبرائی پہلا حکمران سی جس نے انتظامی کماں وچ کناڈا زبان استعمال کيتی۔ بادامی دے چالکیہ خاندان دے عروج دے بعد ، کدامبارہ 525 ء تو‏ں اگلی پنج صدیاں تک چلوکیہ جاگیردار دے طور اُتے حکمرانی کردے رہ‏‏ے۔
تلکر دا گنگا خاندان
thumb| سرابنابلاغلاڑہ مسماریہ دا مجسمہ ، 982-83 عیسائی عہد ، وزیر مملکت تے گنگا کمنداریا دے کمانڈر نے تعمیر کيتا۔
گنگا خاندان نے 350 کرناٹک تے 550 ء دے درمیان جنوبی کرناٹک اُتے حکومت کيتی۔ انہاں نے دسويں صدی تک چلوکیا تے راشٹرکوٹا خانداناں دے جاگیرداراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس خطے اُتے حکمرانی جاری رکھی۔ ستواہنا سلطنت دے خاتمے دے بعد ، جنوبی کرناٹک وچ گنگ آبادی وچ اک آزاد گنگا بادشاہت قائم ہوئی۔ ایہ ریاست شمالی کرناٹک د‏‏ی ریاست کدبہ دے نال ہ‏معصر سی۔ واضح رہے کہ کدامبرا گنگا د‏‏ی طرح ستواہنا جاگیردار وی سی تے ساتواہناں دے خاتمے دے بعد اک آزاد مملکت قائم کيتا سی۔ انہاں د‏‏ی بادشاہی دا ناں گنگ آبادی سی۔ گنگا وچ ریاست دے ضلعے اُتے مشتمل میسور ، چامراج نگر ، تمکر ، کولار ، مانڈیا تے وچ بنگلور اج کرناٹک. پہلے گنگاکی بادشاہی دا راجگڑھ کولار شہر وچ سی۔ بعد وچ راجگڑھ نو‏‏ں میسور دے نیڑے تالیا ک‏ے منتقل کردتا گیا۔ گنگاکی بادشاہی دے بادشاہ ڈوربینیٹ ، شاہ شمر دوم تے کناڈا ادب وچ وزیر جنرل چومندریا د‏‏ی شراکت ناقابل تردید ا‏‏ے۔ شروانابیلگوولا وچ واقع جین دی یادگار نو‏‏ں گنگا بادشاہاں نے تعمیر کيتا سی۔
بادامیر چلوکیا
کھبے|thumb|200x200px| بیروپکسا مندر ، [[بھورا|براؤن ، کرناٹک - بھورا چلوکیا فن تعمیر دے نمونے۔ ]] چلوکیا خاندان دے پہلے بادشاہاں وچو‏ں اک پلوکش اول سی۔ پلوشی اول چلوکیا خاندان دا صحیح بانی تے پہلا خودمختار بادشاہ سی۔ اس دا راجگڑھ بادامی (موجودہ دور وچ بیجاپور ، کرناٹک ) سی۔ انہاں دا بیٹا پلوکشی دوم 610 ء وچ چلوکیا تخت اُتے چڑھ گیا۔ پلوکی دوم نے 642 ء تک حکومت کيتی۔ 635 ء وچ ، اس نے جنگ وچ شہنشاہ ہرشوردھن نو‏‏ں شکست دتی۔ پالووراجا اول مہیندرورمان نو‏‏ں وی اس نے شکست دتی۔ چلکیو‏ں نے کبیری تے نرمدا دے ندیاں دے درمیان اس علاقے اُتے 543 ء تو‏ں 656 ء تک حکومت کيتی۔ انہاں دے دور حکومت وچ ، اک خاص چلکیہ طرز فن تعمیر دا ظہور ہويا۔ چلوکیابادشاہاں وچ کئی مشہور یادگاراں تعمیر پٹاکدال ، آئیہول تے بادامی. انہاں تمام مندراں دے فن تعمیر وچ بیسار فن تعمیر دا ارتقاء پایا جاندا ا‏‏ے۔
بینگی دے چلوکیا پوربا چلکیو‏ں دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ بادامی چلوکیو‏ں دے عصری دور وچ ، انہاں نے موجودہ وجے واڑہ (آندھرا پردیش) وچ جنوبی ہندوستان دے مشرقی ساحل اُتے حکمرانی کيتی۔ پلکیشی دوم دے بھائی ، کبوجا وشنووردھن نے مشرقی چلوکیا سلطنت قائم کيتی۔ چلوکیو‏ں نے تقریبا پنج سو سال حکومت کيتی۔ اوہ چول سلطنت دے مددگار سن ۔
میناخیت دا راشٹرکوٹا
کھبے|thumb|200x200px| راشٹرکوٹ فن تعمیر دے نمونے- کیلاشناتھ مندر، [[ایلورا|یلورا گفااں ، مہاراشٹر . ]] راشٹرکوٹ سلطنت دا دور حکومت 635 ء تو‏ں 972 ء تک جاری رہیا۔ گلبرگہ وچ راشٹرکوٹاں دا راجگڑھ منیاخیت سی۔ راشٹر کوٹاں د‏‏ی آخری خوشحالی راشٹرکوٹاں دے دور وچ پہلے عجیب سال (614-16 ء) وچ دیکھنے نو‏‏ں ملی۔ اموگھاورش اول جنوبی ہندوستان دا اشوک کہلاندا ہے ۔ بادامی چلوکیو‏ں دے خاتمے دے بعد ، راشٹرکوٹ ابھرے تے گجرات دے پرتیہاراں تے بنگال دے پالیا بادشاہاں دے نال شمالی ہندوستان دے گنگا میدانی علاقےآں وچ اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے لئی تن جہ‏تی جدوجہد وچ الجھے۔ راشٹرکوٹہ بادشاہاں نے ایلورا وچ کیلاش مندر سمیت متعدد چشم کشا پتھر دے مندر تعمیر کیتے۔ ادیبی پمپا ، سریپونا تے سیواکوٹی اچاریہ نے ، دوسرےآں دے نال ، اس عرصے وچ کناڈا ادب نو‏‏ں تقویت بخشی ۔ پہلا اموغشور کنگ راجا مارگ نے لکھیا سی ، جو کناڈا ادب دا قدیم متن ا‏‏ے۔
مغربی چلوکیا
کھبے|thumb| مہادیو مندر ، ایٹاگی ، [[کوپل ضلع|ضلع کوپل۔ 1112 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا ، ایہ مندر شہری سپر ساخت دے نال ڈراوڈیاکی تعمیرا‏تی طرز د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ ]] بادامیر چلوکیہ خاندان دے جانشیناں نے مغربی چلوکیہ سلطنت قائم کيتی۔ انہاں د‏‏ی سلطنت 963 ء تو‏ں 1195 ء تک جاری رہی۔
مغربی چلوکیہ سلطنت بادامیر چلوکیا قبیلے د‏‏ی اولاد نے تشکیل دتی سی تے اس نے 973–1195 عیسوی تک حکومت کیت‏‏ی سی۔ انہاں دا راجگڑھ کلیانی سی ، اج کل کرناٹک وچ بسوا کلیانا سی۔ اوہ راشٹرکوٹاس دے زوال اُتے اقتدار وچ آئے سن ۔ انہاں نے جنوب وچ کاویری تو‏ں لے ک‏ے شمال وچ گجرات تک حکومت کيتی۔ سلطنت وکرمادتیہ ششم دے تحت عروج اُتے پہنچی۔ کلیانی چلکیو‏ں نے گڈگ طرز دے فن تعمیر نو‏‏ں فروغ دتا ، جس د‏‏ی عمدہ مثالاں کرناٹک دے گڈگ ، دھارواڈ ، کوپل تے حواری ضلعے وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کناڈا دے عظیم شاعراں جداں رنا تے ناگورما دوم د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں کناڈا ادب دا سنہری دور سمجھیا جاندا ہے ۔ انہاں دناں دے دوران مقامی کناڈا شاعری دا واچانا ساہتیہ انداز فروغ پایا ۔
ہوسال
کھبے|thumb|267x267px| [[کیشب مندر ، سومناتھ پورہ ، کرناٹک ۔ ]] کھبے|thumb|200x200px| کیشوا مندر ، [[کرناٹک ، سوماناٹھا پورہ ۔ ]] ہوسلس نے کلیانی دے چلوکیا دے ماتحت دے طور اُتے اپنی حکمرانی دا آغاز کيتا تے آہستہ آہستہ اپنی سلطنت قائم کردتی۔ گنگاوادی دے مغربی علاقے وچ حکمرانی کرنے والی نریپا کاما ہوسالہ نے ہوسالہ خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ انہاں دے بعد دے جانشین بالالہ اول نے اپنے راجگڑھ بلور وچ حکومت کيتی۔ وشنووردھنہ ہوسالہ (1106–1152 عیسوی) نے نولمبا علاقہ فتح کيتا جس دا لقب نولماباوڈی گونڈا سی۔ جنوبی ہندوستانی مندراں دے کچھ بہت ہی عمدہ نمونےآں وچ اوہ نيں جو کرناٹک دے ہوسالا خاندان تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔ ویسارا انداز انہاں دے عہد وچ انتہا نو‏‏ں پہنچیا۔ ہوسالاس دور نو‏‏ں اج کرناٹک د‏‏ی تریخ دے روشن ترین ادوار وچو‏ں اک دے طور اُتے یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے کرناٹک اُتے تن صدیاں تک حکومت کيتی۔ 1000 تو‏ں 1342 عیسوی۔ ہوسالس دے درمیان سب تو‏ں مشہور بادشاہ وشنووردھن ، ویر بالا دوم تے ویر بالا سوم سن ۔ ہوسالہ دے دور وچ جین مت د‏‏ی ترقی ہوئی۔ شری وشنو مت دے بانی ، رامانوجا اپنے مذہب نو‏‏ں پھیلانے دے لئی ہوسلا بادشاہی آئے سن ۔ ہوسالاں نے کناڈا تے سنسکرت ادب دونے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے بیلور ، حلی بیڈو ، سومناتھا پورہ ، بیلواڑی تے امرتھا پورہ وچ مندر بنانے والےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک بہت وڈا ناں کمایا۔ اس طرح دے مشہور شاعراں جداں رودر بھٹہ ، جننا ، راگھنکا تے ہریہرا نے اس زمانے وچ کناڈا وچ بہت ساری کلاسیکی لکھی سی۔