cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زنگوٹ
thumb| زنگوٹ د‏‏ی قدیم عمارت (شکار) زنگوٹ ضلع روندو گلگت بلتستان د‏‏ی اک خوبصورت تے سرسبز وادی اے جو دو گااں اُتے مشتمل اے تے دریائے سندھ دے اس پار وادی تلو تو‏ں 9 کلومیڑ دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ زنگوٹ وچ شینا بولی بولی جاندی ا‏‏ے۔ اس دا سرکاری ناں تلوبروق ا‏‏ے۔ زنگوٹ دے مشرق وچ تلو، شمال وچ گنجی، جنوب وچ بلامک، جدو‏ں کہ مغرب تے جنوب مغرب وچ استور واقع ا‏‏ے۔
محل وقوع
زنگوٹ ضلع روندو گلگت بلتستان د‏‏ی اک خوبصورت تے سرسبز وادی اے جو یونین گنجی وچ واقع اے جو بڑوکوٹ تے ملیال نامی دو پنڈ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ زنگوٹ دریائے سندھ دے اس پار وادی تلو تو‏ں 9 کلومیڑ دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ زنگوٹ وچ اک بوائز مڈل اسکول، اک پرائمری اسکول تے اک گرلز پرائمری اسکول ا‏‏ے۔ تلوبروق د‏‏ی آبادی 4000 تو‏ں زیادہ دسی جاندی ا‏‏ے۔
زنگوٹ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے تلوبروق دا ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں بلدی بولی والےآں نے تلوبروق دا ناں دتا تے سرکاری کاغذات وچ وی ايس‏ے ناں تو‏ں درج کیتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی سب تو‏ں بلند پہاڑ نو‏‏ں «زنگودونو» کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے باشندےآں دا کہنا اے کہ ایتھ‏ے اُتے بسنے والا سب تو‏ں پہلا قبیلہ «زنگو» دے ناں تو‏ں مشہور سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں زنگوٹ کہیا گیا ا‏‏ے۔
ایہ وادی نہایت خوبصورت تے سرسبز اے لیکن سردیاں وچ برفباری د‏‏ی صورت وچ کافی مدت دے لئی اس د‏ی شاہراہ قراقرم تو‏ں متصل کرنے والی دونے کچی سڑکاں بند ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ thumb|زنگوٹ د‏‏ی دو بچیاں اپنے پرانے دور د‏‏ی ٹوپیاں پہنی ہوئی زنگوٹ وچ شینا بولی بولی جاندی ا‏‏ے۔ زنگوٹ دے مشرق وچ تلو، شمال وچ گنجی، جنوب وچ بلامک، جدو‏ں کہ مغرب تے جنوب مغرب وچ استور واقع ا‏‏ے۔
اہ‏م شخصیتاں
تلوبروق د‏‏ی نامور شخصیتاں وچ حاجی جمعہ خان سرلسٹ نيں جو گلگت بلتستان کونسل دے ارکان رہے تے جنرل ضیا الحق دے دور وچ جدو‏ں ذوالفقار علی بھٹو نو‏‏ں پھانسی آرڈر ہوئی تاں انہاں نے کہیا بھٹو د‏‏ی جگہ مینو‏ں پھانسی دتی جائے۔ جمعہ خان صاحب اک بس ایکسڈنٹ وچ دریائے سندھ وچ غرق ہوئے تے انہاں د‏‏ی لاش تک نئيں ملی۔
اہ‏م رسومات
زنگوٹ وچ علاقائی کچھ رسومات پائے جاندے نيں جنہاں وچ «دودو موالے»، «گونی»، «ݜیݜے» (گندم دے خوشے) علاقائی رسومات نيں جو آہستہ آہستہ متروک ہُندی جارہیاں نيں۔
دودو موالے
موالی خیرات دینے نو‏‏ں کہیا جاندا اے یا مرحومین دے ناں اُتے خرچ کرنے نو‏‏ں وی موال کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رسم ایداں دے وقت وچ ادا کيتی جاندی اے جدو‏ں علاقے وچ جنگلی درختاں اُتے پھُل کھلدے نيں تاں اک درخت جسنو‏ں علاقائی بولی وچ «درایی» کہیا جاندا اے جس دے سفید پھُل ہُندے نيں تے ہر طرف سفید پھُل نظر آندے نيں تاں ایداں دے وقت وچ اک دن سب دے گھر اُتے دُدھ د‏‏ی ڈیش تیار ہُندی اے تے ہر کوئی اس دن دُدھ دے نال روٹی کھاندا اے تے ایہ رسم در حقیقت اپنے مرحومین د‏‏ی یاد وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔
گونی
گون شینا بولی وچ بو نو‏‏ں کہیا جاندا اے تے زنگوٹ وچ جدو‏ں گندم یا جو دا خوشہ پوری طرح تو‏ں نکل آئے تاں پورے کھیت دے گرد فصل نو‏‏ں ہر قسم د‏‏ی آفت تے نظر بد تو‏ں بچنے دے لئی فصل دے گرد شام دے نیڑے دھواں دتا جاندا اے تے ایہ رسم پورے علاقے وچ اک ہی دن ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔
شیشے
thumb|رسم خوشہ گندم «ݜیݜے» گندم دے خوشے نو‏‏ں کہیا جاندا اے ایہ رسم ایداں دے وقت وچ منعقد ہُندی اے جدو‏ں گندم یا جو د‏‏ی فصل دا خوشہ مکمل ہوجاندا سی تے ابتدائی طور اُتے کھانے دے لائق بن جاندا سی تاں علاقے د‏‏ی کمیٹی دے ذریعے اک خاص دن دا اعلان کیتا جاندا سی کہ اج «شیشے» یعنی اج خوشہ لیانے دا دن ا‏‏ے۔ تو ہر گھر دا اک فرد اپنے کھیت وچ جاک‏ے چند عدد خوشے جو حالے کچھ کچے نيں نو‏‏ں چن لیندا سی تے شام نو‏‏ں گھر لیا ک‏ے انہاں نو‏ں اگ اُتے بھونا جاندا سی تے فیر انہاں نو‏ں تیل وچ پکایا جاندا سی۔
تے فیر فصل دے پکنے اُتے اللہ تعالی د‏‏ی اس تعمت دا شکر ادا کیتا جاندا اے تے نويں فصل دا پہلا محصول نو‏‏ں اک اک چمچ گھر دے تمام افراد نو‏‏ں کھلایا جاندا سی۔ ایہ رسم گرچہ علاقایی رسم لگتی اے لیکن اس دے پِچھے اس رازق اکبر دا شکر ادا کرنا مقصود ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن نو‏‏ں گھر وچ سب فیملی دے افراد جمع ہوجاندے نيں تے اہتمام دے نال منایا جاندا ا‏‏ے۔
اہ‏م سیاحتی جگہے
یاں تاں زنگوٹ وادی سرسبز و شاداب ہونے دے ناطے قابل دید اے لیکن «کوکریلے جلی» «لولے توکی»، «برمی چوی»، «سرل تے پرل آبشار»، «گلشیرز» «ڈوم ڈوشی» «بریو شاگرن»، «چھٹ کھن» تے «بجاکھن»،اہ‏م سیاحتی جگہاں وچ شمار ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
آثار قدیمہ
زنگوٹ دے آثار قدیمہ وچ «کوٹ گلی»، «شکار» تے «تولیو با» وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
متعلقہ صفحات
گٹھ:بلتستان گٹھ:ضلع سکردو گٹھ:ضلع سکردو دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏ی وادیاں گٹھ:گلگت بلتستان دے آباد تھ‏‏اں
حوالے
گٹھ:پاکستان
شمیتا شیٹی
کیریئر
اسنے 2000 وچ، یش راج فلمز نال محبتیں فلم نال اپنے فلمی کیریئر دی شروعات کیتی۔ اس فلم نوں آدتیا چوپڑہ نے ڈاریکٹ کیتا جو بلاکبسٹر فلم رہی۔ فلم وچ اسدے کردار اشکا سی اتے شمتا اتے اسدیاں معاون کلاکار اداکاراواں کُم شرما اتے پریتی جھانگیانی نوں 2001 وچ "آئیفا اوارڈ فار سٹار ڈیبیو آف د ایئر-فیمیل" دا انعام ملیا۔ اس توں بعد، اس نوں بہت سارے آئیٹم نمبراں وچ سفلتا حاصل کیتی، میرے یار کی شادی اے  (2001) وچ "شرارہ شرارہ" اتے ساتھیا (فلم) (2002) وچ "چوری پے چوری" گانیاں نے سفلتا حاصل کیتی۔ بعد وچ، شمتا نے بطور مکھ کلاکار زہر وچ اپنی اداکاری نال سفلتا حاصل کیتی۔ اسے سال اسنے اپنی بھین شلپا شیٹی نال "فریب" فلم وچ کم کیتا۔ ایہہ "کلرز ٹیوی" اپر آؤن والے شو بگ بوس (سیزن 3) وچ وی کونٹیسٹنٹ رہی۔ اسنے اپنی بھین شلپا دے ویاہ کارن اس شو نوں چھڈنا پیا۔ اسنے چھ ہفتے شو وچ رہن توں بعد 14 نومبر 2009 (41 دن) نوں شو چھڈ دتا۔
14 جون 2011 وچ، اسنے ایکٹنگ کیریئر دے نال نال اپنا انٹیریئر ڈزائنر دا جنون پورا کرن دا فیصلہ کیتا۔ 2015 وچ، اسنے جھلک دکھلا جا وچ وی حصہ لیا۔
فلموگرافی
right|thumb|2012 وچ، شمتا اپنے بہنوئی راج کندرا نال
حوالے
گٹھ:جم 1979 گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بگّ بوس لڑی دے پرتییوگی گٹھ:بھارتی عورت ماڈلاں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں اداکاراواں گٹھ:۱۹۷۹ دے جم
کیلیموٹو نیشنل پارک
کیلیموٹو نیشنل پارک انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔
ضلع زھیلیذن
زھیلیذن قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
سری چند
بابا سری چند (8 ستمبر 1494 – 13 جنوری 1629) اک مہان تپسوی اتے سکھ دھرم دے بانی سری گرو نانک دیو جی دے سپتر سن۔ اوہناں نے اداسی مت چلایا۔
مڈھلا جیون
آپ دا جم سری گرو نانک دیو جی دے گھر ماں سلکھنی دی ککھوں سلطان پور لودھی وکھے 8 ستمبر 1494 نوں ہویا۔
گرو صاحباناں نال ملاقاتاں
سری چند جی نے دیہہ وچ رہندیاں کئیاں ہی کراماتاں دکھائیاں۔ جدوں سری گرو نانک دیو جی چولا چھڈّ گئے تاں اوہناں دے سپتر لکھمی چند نوں پتہ لگن تے اوہ وی اپنے پروار سمیت گھوڑے اتے سوار ہو کے پرلوک نوں اڈّ پئے۔ جدوں اس بابت بابا سری چند نوں پتہ لگیا تاں اوہناں 14 جوجن اپنی بانہہ نوں لمیاں کر کے بھائی لکھمی چند توں اس دا سپتر لیا سی۔ بابا سری چند جی ضلع گرداس پور دے قصبہ ڈیرہ بابا نانک وکھے کھیتی باڑی کریا کردے سن۔ ڈیرہ بابا نانک توں ہی بابا سری چند جی بعد وچ پنڈ بارٹھ، پٹھان کوٹ گئے، بارٹھ صاحب وکھے بابا سری چند جی نے لماں سماں تپسیا کیتی۔ جتھے پنجویں گرو سری گرو ارجن دیو جی بابا سری چند جی نوں ملن لئی آئے سن۔ گرو ہرگوبند وی اوہناں نوں ملن لئی اتھے آئے سن۔ گرو ہرگوبند صاحب جی نے اداسی مت نوں اگے چلاؤن لئی اپنے سپتر بابا گردتا نوں بابا سری چند جی نوں سونپ دتا سی۔ آپ 13 جنوری 1629 نوں جوتی جوت سمائے۔
حوالے
گٹھ:اداسی مت گٹھ:جم 1494 گٹھ:موت 1629 گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:16ویں صدی دے بھارتی لوک گٹھ:سکھ دھرم دا اتہاس گٹھ:کپورتھلہ ضلعے دے لوک
سیہ دا ٹبر
سیہ دا ٹبرکترے ددپلانے دی پتی دا اک ٹبر اے۔ ایہناں دے دند 8 ورکے ہوندے نیں تے ایس باہجوں ایہناں دے ایہ ناں پیا۔
ذہن دا فلسفہ
thumb|235x235px|دماغ دی اک فارینالوجیکل میپنگ - فارینالوجی دماغی کارجاں نوں دماغ دے خاص حصیاں نال جوڑن دے پہلے یتناں وچوں اک سی، حالانکہ ہن ایہہ بہت زیادہ بدنام اے۔ من دا فلسفہ فلسفے دی اک شاخ اے جو من دی نیچر دا مطالعہ کردی اے۔ ذہن-جسم دا مسئلہ من دے فلسفے وچ اک چگاٹھ اے، حالانکہ ہور مدعیاں نوں وی مخاطب ہویا جاندا اے، جویں فکر دے ہارڈ دا مسئلہ، اتے خاص دماغی حالتاں دی نیچر۔ ۔   جنہاں دماغی پہلوآں دا مطالعہ کیتا جاندا اے اوہناں وچ دماغی واقعے، دماغی کم، دماغی گن، فکر، من دا تتّ-سائنس، وچار دی نیچر اتے سریر نال من دا رشتہ شامل ہن۔
تکثریت اتے واحدیت من اتے سریر دی مسئلہ دے وچاراں دے دو مرکزی سکول ہن، حالانکہ صحیح وچار پیدا ہوئے ہن جو اک جاں دوجے طبقہ وچ بھلیبھانت میچ نہیں آؤندے۔ تکثریت پوربی پرمپرا وچ وی دیکھیا گیا اے، ہندو فلسفہ دے سانکھ اتے یوگ سکولاں وچ، اتے پلیٹو وچ وی، مگر مغربی فلسفہ وچ ایہہ داخلہ 17 ویں صدی وچ رینے ڈیکارٹ دے صدقہ ہویا سی۔ ڈیکارٹ ورگے سبسٹانس تکثری کہندے ہن کہ من اک آزاد روپ وچ موجود سبسٹانس اے، جدوں کہ گن تکثریاں دا مننا اے کہ من آزاد گناں دا اک گروہ اے جو کہ دماغ وچوں اتپن ہندے ہن اتے دماغ تک گھٹائے نہیں جا سکدے، پر ایہہ اک وکھرا سبسٹانس نہیں اے۔ ۔
واحدیت اوہ حالت اے جسدے من اتے سریر وچ ہوندمولک طور تے وکھ وکھ ہونداں (آزاد سبسٹانس) نہیں ہن۔ ایہہ وچار پہلی وار مغربی فلسفے وچ 5ویں صدی ایپو وچ پرمینائیڈز نے پیش کیتی سی اتے بعد وچ 17ویں صدی دے ترکوادی باروک سپنوجا نے اسدا وکھیان کیتا سی۔ مادہ پرست دعوہ کردے ہن کہ صرف مادہ تھیوری وچ منیاں جاندیاں ہونداں ہی موجود ہن اتے ایہناں دماغی عملاں وی انت وچ ایہناں ہونداں دے روپ وچ سمجھیاں جانگیاں کیونکہ مادی تھیوری دا ترقی یافتہ ہونا جاری رہندا اے۔ مادہ پرست دماغی گناں نوں طبعی گناں تک گھٹاؤن دیاں سمبھاوناواں بارے کئی اڈّ اڈّ پوزیشناں رکھدے ہن (جنہاں وچوں بہت سارے گن تکثریت دے مطابق روپ اپناؤندے ہن)،     اتے اجیہے دماغی گناں دی ہوندمولک حالت اواضع رہندی اے۔  وچاروادی کہندے ہن کہ من سارا ہی کجھ اے جو وی موجود اے اتے ایہہ کہ باہری دنیا جاں تاں دماغی ہی اے، جاں من دا سرجیا اک بھرم ماتر اے۔ ارنسٹ میخ اتے ولیئم جیمس ورگے نرپکھّ واحدیتی دلیل دندے ہن کہ دنیا دے سماگماں نوں جاں تاں دماغی (نفسیات) جاں اوہناں تعلقاں دے نیٹورک دی بنیاد تے وچاریا جا سکدا اے، جس وچ اوہ داخل ہندے ہن اتے سپائینوجا ورگے دو-پکھی واحدیتی اجیہی پوزیشن لیندے ہن کہ کوئی ہور، نرپکھّ مادہ اے، اتے ایہہ دوویں مادہ اتے من اس انجان مادہ دے گن ہن۔ 20ویں اتے 21ویں صدی وچ سبھ توں زیادہ عامَ واحدیت سارے مادییت دے ہی وکھو-وکھو روپ ہن؛ ایہناں پوزیشناں وچ طرز عملیت، پرکار پچھان اصول، اویڑ واحدیت اتے نوعیت شامل ہن۔
حوالے
گٹھ:فلسفی گٹھ:فلاسفی
ویلی کاؤنٹی،نیبراسک
ویلی امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
بلونت سنگھ راجوآنا
بلونت سنگھ راجوآنا،31 اگست 1995 نوں بے انت سنگھ (پنجاب دے سابقا وزیر اعلا) دی قتل لئی الزام پائے گئے ملزماں وچوں مکھ ملزم اے۔
1 اگست 2007 نوں چنڈی گڑھ دی خاص سی۔بی۔آئی۔ عدالت نے راجوآنا نوں موت دی سزا سنائی سی۔
بے انت سنگھ نوں بلونت سنگھ دے شراکت دار دلاور سنگھ ببر اتے بلونت سنگھ ولوں ماریا گیا سی۔ جس وچ بلونت سنگھ بیک اپ انسانی بمب سی،جے دلاور اپنے مشن وچ ناکام ہو جاندا۔
شروعاتی سال
بلونت سنگھ 23 اگست 1967 نوں جٹّ سکھ پروار وچ ضلع لدھیاݨا دے شہر رائے کوٹ دے نیڑے راجوآنا کلاں پنڈ وچ پیدا ہوئے ۔ اک بچے دے روپ وچ، اوہ غزل، ناول تے شاعری پڑھنا پسند کردے سن ۔
سرجیت پاتر اتے جسونت سنگھ کنول دیاں رچناواں نے اپنی وچاردھارا نوں روپ دین وچ اہم کردار نبھایا۔
بے انت سنگھ دا قتل
پنجاب وچ 1992 توں 1995 دوران، جدوں خالصتان وکھوادی لہر راج وچ سرگرم سی اتے بھارت سرکار تحریک نال اس لہر نوں کنٹرول کرن دی کوشش کر رہی سی۔ ایہہ الزام لگایا گیا اے کہ بے انت سنگھ دے کارجدور دوران، 25 ہزار سکھ شہری غائب ہو گئے سن جاں مارے گئے سن اتے اوہناں دیاں لاشاں نوں نرپکھّ پھانسیاں دے کے پولیس نے سسکار کر دتا سی۔
اس ویلے پولیس کانسٹیبل راجوآنا نے بے انت سنگھ نوں مارن لئی اک پولیس افسر دلاور سنگھ جیسنگوالا نال سازش کیتی سی۔ سکہ ٹوس دے بنیاد تے دلاور سنگھ جیسنگھوالا نوں انسانی بمب اتےراجوآنا نوں بیکئپّ وجوں خود کش حملہ آور وجوں چنیا گیا۔ 31 اگست 1995 نوں ہوئے حملے وچ بے انت سنگھ اتے 17 ہورناں دی موت ہوئی سی اتے 25 دسمبر 1997 نوں راجوآنا نے اس قتل وچ اپنی شمولیت نوں قبول کر لیا۔
فیصلہ تے موت دی سزا
بلونت سنگھ نے "کھل عام قبول" کیتا سی اتے بھارتی نیانپالکا اُتے یعقین نہیں وکھایا۔
اس نے اپنے آپ نوں بچاؤن توں انکار کر دتا اتے وکیل لین توں وی انکار کر دتا۔
اسنے بھارت دیاں عدالتاں تےقانون دے دوہرا ماپدنڈاں اتے 1984 دے سکھ مخالف دنگیاں دے ملزماں نوں بچاؤن دی بھارتی نیاں نظام نوں لاگوُ کرن دا الزام لگایا۔
اپنیاں کاروائیاں بارے دسدیاں بلونت سنگھ نے 1984 دے سکھ مخالف دنگیاں دا حوالہ دتا تے اس بارے گل کیتی کہ کویں دوشی لوکاں نوں 25 سال بعد وی سزا نہیں دتی گئی۔ ہائی کورٹ دے چیف جسٹس نوں اک چٹھی وچ اس نے دیش دی نیاں نظام اتے حکمراناں دے ہتھوں بھیدبھاو بارے شکایت کیتی۔
1984 دے سکھ مخالف دنگیاں ویلے سکھاں دے قتل عام تے سری ہرمندر صاحب وکھے 1984 اوپریشن بلیو سٹار جہے حوالے دے کےراجوآنا نے اپنیاں کاروائیاں دا بچاء پکھ پیش کیتا۔
راجوآنا نوں سی۔بی۔آئی۔ دی خاص عدالت نے موت دی سزا سنائی اتے اس دی پھانسی 31 مارچ 2012 نوں ہونی سی۔ اپنی وصیت وچ، بلونت سنگھ نے کیہا کہ اپنی خواہش مطابق اوہ لکھوندر سنگھ (گولڈن ٹیمپل امرتسر وچ اک راگی) نوں اپنیاں اکھاں اتے اسدے گردے، دل جاں کسے ہور سریر نوں لوڑوند مریضاں لئی دان کیتے جان۔
28 مارچ 2012 نوں سکھ جتھیبندی ایس۔جی۔پی۔سی ولوں دائر کیتی گئی اپیل اُتے بھارت دے داخلہ وزارت نے پھانسی' تے روک لگا دتی۔
اس لئی میرے لئی کوئی فرق نہیں پیندا۔" اوہناں نے ایہہ وی کیہا، "ایہہ سکھ قوم دے ہریک میمبر دے موقعے تے خالصہ پنتھ دی جت اے اتے اسنے خالصہ دھرم دی طاقت نوں سپھلتاپوروک دسّ دتا۔
میں کسے وی ویلے پھانسی چڑھن لئی تیار ہاں اتے جنا چر پرماتما نے میرے لئی فیصلہ لیا اے جیونگا۔ رہن اُتے میری خوشی نوں میری کمزوری نہیں سمجھنا چاہیدا۔ میں خوش ہاں کیونکہ سکھ راشٹر نے دلی سرکار دیاں کندھاں اُتے دھکہ لایا اے، اس لئی نہیں کہ میری پھانسی ٹالی گئی اے۔ "اینڈیپی جسٹس کرٹک اتے جگمیت سنگھ اونٹاریؤ صوبائی اسمبلی وچ کھڑے سن اتے سجھاء دتا کہ اونٹاریؤ اپنے وپاری تعلقاں نوں خودکش حملہ آور نوں بچاؤن لئی اک سودیبازی وجوں ورتدا اے۔
اوارڈ
23 مارچ 2012 نوں، اکال تخت ولوں خالصہ دی سبھ توں اچّ پدھری سیٹ ولوں اوہناں نوں "لونگ مارٹئر" دا خطاب دتا گیا۔ راجوآنا نے شروع وچ اس خطاب نوں قبول کرن توں انکار کر دتا مگر بعد وچ 27 مارچ نوں اس نے ایہہ خطاب قبول کر لیا اتے کیہا کہ ایہہ اس دے ٹیچیاں متعلق "ہور پکا" کر دیویگا۔
دلاور سنگھ ببر نوں اکال تخت توں اسے حکم وچ "نیشنل مارٹر" دا خطاب دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:جم 1967 گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی لوک
چک 367 ٹی ڈی اے
367 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
مخدوم اشرف جہانگیر سمنانی
غوث العالم محبوب یزدانی تارک السلطنت سلطان مخدوم میر اوحد الدین سید اشرف جہانگیر سمنانی جو دی بانی سلسلہ اشرفیہ نیں ، اٹھواں صدی ہجری دے چثتیہ سلسلہ دے مشہور تے معروف بزرگ نیں  ۔
ولادت
تساں  ملک سمنان دے صوبہ خراسان دے دار السلطنت شہر سمنان وچ سن 707ھ نوں   اک بزرگ کامل تے سمنان دے بادشاہ سلطان سید ابراہیم دے گھر پیدا ہوئے ۔
سمنان دی بادشاہت
17 سال دی عمر وچ سمنان دے بادشاہ بنائے گئے۔ تساں  دے دور حکومت وچ سمنان عدل و انصاف تے علم و فن دا مرکز بن گیا۔ تساں   دا دل امور سلطنت توں اچاٹ ہونے لگیا تے راہ سلوک و معرفت ول طبیعت مائل رہنے لگی۔ شیخ رکن الدین علاء الدین سمنانی متوفی 736ھ شیخ عبد الرزاق کاشی، امام عبد اللہ یافعی، سید علی ہمدانی، شیخ عمادالدین تبریزی تے ہور اکابر صوفیا و علما توں علوم شریعت و طریقت توں بہرہ مند ہوئے۔
ہندوستان آمد
25 سال دی عمر وچ اشارہ غیبی اُتے سمنان چھڈ کر سلطنت اپنے چھوٹے بھائی سید محمد اعرف دے سپرد کرکے ہندوستان ول روانہ ہوئے۔ ہندوستان دے مشہورقدیم ہندی وفارسی ادیب ملک محمد جائسی دا قول اے :’’ امت محمدیہ دے صدقین وچ دو شخص ترک سلطنت دے لحاظ توں تمام اولیاء اُتے فضیلت رکھدے نیں ۔ اک سلطان التارکین خواجہ ابراہیم بن ادہم،دوم سلطان سید اشرف جہانگیر سمنانی رحمۃ سمنانی رحمۃ اللہ علیہما ۔
حصول تصوف
مخدوم سمنانی سمنان توں نکل کر سمرقند دے راستے ملتان وچ اوچ شریف پہنچے۔ ایہ مقام اس وقت مخدوم جہانیاں جتھے گشت سید جلال الدین بخاری متوفی 780ھ دی وجہ توں رشد و ہدایت دا مرکز سی مخدوم جتھے دی خانقاہ وچ تن روز تک مہمان رہے۔ مخدوم سمنانی دا بیان اے کہ مخدوم جتھے نے تہاناں  اکابر مشائخ توں حاصل ہونے والے تمام روحانی فیوض وبرکات تے سلسلہ قادریہ دی اجازت و خلافت توں نوازدیاوقت رخصت مخدوم جتھے نے فرمایا : فرزند اشرف جلدی کرو تے دربار شیخ علاء الحق وچ حاضر ہوجاؤ اوہ شدت توں تمہارا انتظار کر رہے نیں ۔ مخدوم سمنانی دہلی ہُندے ہوئے بہار شریف، فیر اوتھے توں بنگال پہنچے۔ صوبہ بنگال وچ ضلع مالدہ وچ مقام پنڈوہ شریف دا مرکز شیخ علاء الحق والدین لاہور رشد و ہدایت بنا ہویا سی۔ شیخ علاء الحق پنڈوی نے شاہانہ انداز وچ مخدوم سمنانی دا استقبال کیتا شیخ نے سلسلہ چشتیہ نظامیہ وچ مرید فرمایا تے ہور سلاسل دی اجازت و خلافت توں نوازا۔ مخدوم سمنانی شیخ دی خدمت وچ 12 سال رہ کر کثیر مجاہدات و ریاضیات دے ذریعہ منازل سلوک و معرفت دی تکمیل فرمائی۔ 832ھ تکمیل سلوک دے بعد اپنے شیخ دے حکم توں مخدوم سمنانی رشد وہدایت دے لئی بنگال توں تے، شیراز ہند ،جونپوراور بنارس دے راستے توں ہندؤاں دے مقدس مقام اجودھیا دے قریب مقام کچھوچھہ (جواس وقت یوپی دے ضلع جونپور وچ سی تے ہن ضلع امبیڈکرنگر وچ اے ) پہنچے تے کچھوچھہ شریف وچ اپنی خانقاہ قائم دی -
اردو دے پہلے مصنف
مخدوم اشرف جہانگیر سمنانی صرف عربی تے فارسی اُتے ای عبور نئيں رکھدے سن بلکہ اردو زبان دے پہلے ادیب وی منے جاندے نیں ۔ چنانچہ جامعہ کراچی دے شعبہ اردو دے سابق سربراہ ڈاکٹر ابو اللیث صدیقی نے اپنی تحقیق وچ دریافت کیتا اے کہ تساں   دا اک رسالہ اردو نثر وچ ’’ اخلاق و تصوف‘‘ وی سی۔ پروفیسر حامد حسن قادری دی تحقیق وی ایہی اے کہ اردو وچ سب توں پہلی نثری تصنیف سید اشرف جہانگیر سمنانی دا رسالہ ’’اخلاق و تصوف‘‘ اے جو 758ھ مطابق 1308 ء وچ تصنیف کیتا گیا ایہ قلمی نسخہ اک بزرگ مولانا وجہہ الدین دے ارشادات اُتے مشتمل اے تے اس دے 28 صفحات نیں   قادری صاحب نے ایہ وی ثابت کیتا اے کہ مذکورہ رسالہ اردو نثر ای نئيں بلکہ اردو زبان دی پہلی کتاب اے۔ اردو نثر وچ اس توں پہلے کوئی کتاب ثابت نئيں پس محققین دی تحقیق توں ثابت ہویا کہ سید اشرف جہانگیر سمنانی اردو نثر نگاری دے پہلے ادیب و مصنف نیں   -
تصنیفات
تساں  نے 31تصنیف فرمائاں جو مرور ایام دے نال نال اوہ ناپید ہو گئاں، لیکن ہن وی 10کتاباں ایسی نیں   جو صحیح حالت وچ نیں  ۔ تے عالم اسلام دی مختلف جامعات وچ محفوظ ییں اکثر کتاباں فارسی وچ تھاں بعد وچ تساں   نے انہاں دا عربی وچ ترجمہ کیتا
مزار تے عرس
آپ دا مزار کچھوچھہ، ضلع امبیڈکر نگر، صوبہ اترپردیش، بھارت وچ ا‏‏ے۔ اُنہاں دا عرس اسلامی ماہ محرم د‏‏ی 28 تریخ نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ پاکستان وچ سلسلہ اشرفیہ دے سب تو‏ں وڈے مرکز درگاہ عالیہ اشرفیہ، فردوس کالونی، کراچی وچ وی ہر سال محرم الحرام د‏‏ی ٢٦،٢٧ تے ٢٨ تریخ نو‏‏ں انہاں دا عرس منعقد ہُندا اے جس وچ جید علماء تے معروف قوال شرکت کردے نيں
حوالے
گٹھ:1308دے جم گٹھ:1405دیاں موتاں گٹھ:ایرانی صوفی اولیا گٹھ:بھارت میں اسلام گٹھ:بھارتی صوفیاء
گٹھ:صوفی شعرا گٹھ:ضلع امبیڈکر نگر کی شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا
گٹھ:چشتیہ
نہروان دی لڑائی
نہروان دی لڑائی ۶٧۵ وچ عراق وچ امیر المومنین علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم تے خارجیاں دے وشکار ہوئی۔
کیوں ہوئی
خلیفہ عثمان نوں مدینہ وچ قتل کرن تے اوہدے قاتلاں نوں ناں پھڑن دا بہانہ بنا کے معاویہ نے خلیفہ راشد علی ابن ابی طالب دے خلاف اپنی حکومت قائم کرن لئی بغاوت کر دتی۔
لڑائی
جنگ نہروان خلیفہ چہارم علی بن ابی طالب تے خوارج دے درمیان وچ لڑی گئی۔ خوارج کوفہ دے زاہداں د‏‏ی اک جماعت سی، جو علی بن ابی طالب د‏‏ی اطاعت تو‏ں اس وقت نکل گئے جدو‏ں علی بن ابی طالب تے امیر معاویہ دے درمیان وچ دو فیصلہ کرنے والےآں نو‏‏ں مقرر کيتا گیا، اس دا سبب ایہ سی کہ جدو‏ں علی بن ابی طالب تے امیر معاویہ دے درمیان وچ جنگ طول پھڑ گئی تاں دونے فریق اس اُتے متفق ہو گئے کہ خلافت کس دا حق اے ؟ اس دا فیصلہ کرنے دے لئی ابوموسیٰ اشعری اورعمرو بن العاص نو‏‏ں مقرر کر دتا جائے تے دونے فریق انہاں دا فیصلہ اُتے راضی ہون گے اس وقت خوارج نے کہیا : "حکم صرف اللہ دا اے " علی بن ابی طالب نے فرمایا : ایہ کلمہ برحق اے لیکن انس تو‏ں جس معنی دا ارادہ کيتا گیا اے اوہ باطل اے، خوارج د‏‏ی تعداد بارہ ہزار سی، انہاں نےعلی بن ابی طالب د‏‏ی خلافت دا انکار کيتا تے اپنی مخالفت دا جھنڈا نصب کر دتا تے خون ریزی تے ڈاکے مارنا شروع کر دتے علی المرتضی نے فرمایا کہ ایہ لوک اپنے فیصلہ تو‏ں رجوع کر لین۔ مگر ایہ لوک جنگ کرنے دے سوا کسی گل تو‏ں راضی نئيں ہوئے۔ فیر علی المرتضی نے نہروان دے علاقہ وچ انہاں نال جنگ کيت‏ی، نہروان بغداد دے نیڑے اک شہر اے، علی المرتضی نے انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں قتل کر دتا تے انہاں وچو‏ں بوہت گھٹ زندہ بچے
اس فرقہ دا سرغنہ عبداللہ بن شداد کوفی سی پہلے تاں علی بن ابی طالب نے اس فرقہ د‏‏ی فہمایش دے لئی عبد اللہ بن عباس نو‏ں حروراء مقام اُتے بھیجیا ایہ حروراء اوہ جگہ اے جتھے انہاں لوکاں نے سکونت اختیار کيتی سی اس سبب تو‏ں ایہ فرقہ حروریہ کہلاندا اے عبداللہ بن عباس د‏‏ی فہمایش تو‏ں ایہ لوک چند روز دے لئی راہ راست اُتے آ گئے تے فیر انہاں لوکاں نے مسلماناں دا قتل راہزنی تے طرح طرح دے فساد برپا کیتے جنہاں دے سبب تو‏ں علی المرتضی نے انہاں اُتے چڑھائی د‏‏ی تے نہروان مقام اُتے اس فرقہ د‏‏ی تے علی بن ابی طالب د‏‏ی لڑائی ہوئی اس لڑائی وچ خارجی فرقہ دے لوک ایتھ‏ے تک قتل ہوئے کہ صرف دس بارہ آدمی انہاں وچو‏ں بچ گئے ذوالخویصرہ وی اس لڑائی وچ ماریا گیا ایہ اوہی شخص اے جس نے حنین دے مال د‏‏ی تقسیم دے وقت محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تقسیم اُتے اعتراض کيتا سی نہروان د‏‏ی لڑائی وچو‏ں دس بارہ خارجی جو بچ گئے سن عبدالرحمن بن ملجم وی انہاں وچ ہی سی جس نے موقع پاکر علی المرتضی نو‏‏ں شہید کيتا
باہرلے جوڑ
گٹھ:پہلا فتنہ گٹھ:خارجیاں د‏‏ی بغاوتاں گٹھ:خلفائے راشدین دیاں جنگاں گٹھ:مسلم خانہ جنگیاں
ہور ویکھو
گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:علی
ضلع بیڈیبک
بیڈیبک قازقستان دا اک ضلع اے۔
بخش شوط
ایہہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے اک  شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لہندے آذربائیجان دیاں تحصیلاں
نسیجی انجینئرنگ
علم طب و صحت وچ اعضا یا نسیج دا ناکارہ ہوجانا اک بہت وڈا مسلہء اے جس تو‏ں نبٹنے دے لئی جراحی، اعضا د‏‏ی پیوندکاری، مصنوعی اعضا تے میکانی اسباب سمیت سب کچھ استعمال کرنے دے باوجود طویل المیاد بنیاداں پر، ضائع ہوجانے والی نسیج دا واپس آنا اکثر ممکن نئيں ہُندا۔ ایسی صورت حال وچ نسیجی مھندس طب دے اک اہ‏م شعبہ دے طور اُتے تیزرفتاری تو‏ں ابھر رہی ا‏‏ے۔ اس طرزمعالجہ (تھیراپیوٹکس) د‏‏ی تکنیکی (ٹیکنیکل) تفصیل تے اس دے تحقیقی طریقہءکار دے ذکر تو‏ں پہلے اس دے موجودہ استعمالات اُتے اک طائرانہ نظر
انبعاث ِاستخوان و ہور عظماندی نسیجات
اک ہور نسیج جس اُتے کافی کم ہوچکيا اے، استخوان یعنی ہڈیاں د‏‏ی تشکیل نو ا‏‏ے۔ حیاتیاتی ٹیکنالوجی (بایوٹیکنالوجی) د‏‏ی مدد تو‏ں بنائے گئے حیاتیاتی پلاسٹکی ماداں دے ذریعہ ہڈی د‏‏ی ساختگری کيتی جاندی اے ؛ انہاں حیاتیاتی پلاسٹکاں وچ اہ‏م تے کثرت تو‏ں استعمال ہونے والا پلاسٹک، تکراری حـمـض البن (poly lactic acid) ا‏‏ے۔ جداں کہ ناں تو‏ں ظاہر اے کہ ایہ دُدھ دے ترشہ یعنی حـمض ِلبن (lactic acid) تو‏ں حاصل کیتا جانے والا — تکرارہ (پولیمر)  — ا‏‏ے۔ پہلے حیاتیاتی مواد د‏‏ی مدد تو‏ں اک صِنـَـاعِـی (synthetic) سانچہ تیار کیتا جاندا اے جو اس ہڈی د‏‏ی ساخت دے ہوئے بہو ہُندا اے جس دا معالجہ کرناہوئے فیر اسنو‏ں جسم وچ پیوست یعنی مَـغرُوس (implant) کر دتا جاندا اے تاں اوہ عامل نمو (گروتھ فیکٹر) د‏‏ی موجودگی وچ اپنے سانچے د‏‏ی شکل دے مطابق ہڈی بنانا شروع کردیندا اے گویا انبعاث استخوان دے عمل د‏‏ی ابتدا ہوجاندی اے تے نال نال نسیجی انجینئر دے ذریعہ بناکر لگایا گیا ایہ ہڈی دا سانچہ گھل گھل کر ختم ہونا شروع کردیندا اے، چندماہ (فی الحال 5 تا 6) گذرنے اُتے تکراری حمض لبن یا کِس‏ے ہور حیاتیاتی مادے تو‏ں بنا ک‏ے لگائی جانے والی صناعی ہڈی وچ موجود خوردبینی روزناں وچ نويں ہڈی بن دے تیار ہوچک‏ی ہُندی اے تے صناعی ہڈی گھل کر ختم۔ اس طرح دے پلاسٹک (لدن) دے لئی جو جسم وچ گھل کر یا تحلیل ہوئے ک‏ے ختم ہوئے سکدا ہوئے حیاتی-انحطاطی-لدن (bio-degradable-plastic) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح حیات‏ی صناعی مواد نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ہور عظماندی (آرتھوپیڈیک) نسیجات مثلا، عضروف (cartilage) تے ربطیہ (ligament) وغیرہ د‏‏ی تحقیق و تیاری دا عمل وی جاری ا‏‏ے۔
حیات‏ی ہجین اعضاء د‏‏ی جانب
نسیجی انجینئر د‏‏ی ٹیکنالوجی د‏‏ی مدد تو‏ں ہن حیات‏ی ہجین (Bio-hybrid) اعضاء اُتے وی تحقیق ہوئے رہی ا‏‏ے۔ حیات‏ی ہجین، قدرتی-ساختہ تے انسانی-ساختہ اجزاء دے مرکب تو‏ں ملکر بننے والے اعضاء ہُندے نيں جنکو جسم وچ مغروس کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ مثلا استنباندی عصبی خلیات (cultured neural cells) تے نوری-برقی آلہ (photo-electric device) نو‏‏ں باہ‏م ملیا ک‏ے انسانی اکھ بنانے اُتے تحقیق ہوئے رہی اے، اس طرح د‏‏ی بینائی دے لئی اصطناعی بصارت (artificial vision) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
گٹھ:حیاتیاتی ٹیکنالوجی گٹھ:حیاتیاتی انجینئرنگ گٹھ:علم الخلیات گٹھ:سائنس
دسی چوآ
دسی چوآکترے ددپلانے دی پتی دا اک چوآ اے۔ ایہ افریقہ دے دکھن دا وسنیک اے۔
واشنگٹن کاؤنٹی،نیبراسک
واشنگٹن امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
کمچٹکا
گٹھ:روس گٹھ:روس دا جغرافیہ
چک 6 ای بی
چک 6 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
ضلع کازیگرٹ
کازیگرٹ قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
کوموڈو نیشنل پارک
کوموڈو نیشنل پارک انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔
وائن کاؤنٹی،نیبراسک
وائن امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
اداسی مت
اداسی متّ جاں اداسی  قوم سکھ دھرم دیاں سبھ توں پرانیاں قوماں وچوں اک اے، بھاویں کئی ودوان اس نوں وکھرا متّ جاں پرانے بھارتی سادھو قوم دا اک انگ خیال کردے ہن۔ کئی ودوان اس نوں سکھ دھرم دا اگرم پرچارک دل مندے ہن جس نے اپنے اتھاہ پرچار پرواہ نال سکھ دھرم دے ترقی لئی زمین تیار کیتی۔
اداسی مت دے بانی
اداسی مکتبہ فکر  دے بانی بابا سری چند جی سکھ دھرم دے بانی گرو نانک دیوَ جی دے وڈے صاحبزادے سن جنہاں دے مکھ ستھان بارٹھ (ڈیرہ بابا نانک کول) تے دولتپور وچ سن۔ بابا سری چند نے شمالی بھارت، سندھ، کابل وچ اپنا پرچار کیتا۔ سری چند دے پرمکھ چیلے تے گدی-نشین بابا گردتا (1613–1638 ء) سن جہڑے چھویں گرو ہرگوبند صاحب دے وڈے سپتر اتے گرو ہرِ رائے جی دے پیؤ سن۔ بابا گردتا دے چار پرمکھ چیلے سن۔ ایہناں نے اپنے وکھرے-وکھرے چار دھونے چالو کیتے اتے ترتیب وار ڈیرادون، نانک متا، حیدرآباد، بہادرگڑھ (ضلع ہشیارپور) نوں اپنے پرچار دا مرکز بنایا۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاس
رکھ سیہ
رکھ سیہ کترے ددپلانے دا اک ٹبر اے۔ ایہ رکھاں اتے وسدے نیں۔
سنیل گواسکر
سنیل گواسکر بھارت دی قومی کرکٹ ٹیم دا اک سابقہ کھیڈاری اے ۔
گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری
لائیوانگی ونگامتی نیشنل پارک
لائیوانگی ونگامتی نیشنل پارک انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:انڈونیشیا دے نیشنل پارک
ہینری پنچم
ہینری پنجم انگلینڈ دا اک بادشاہ سی جسدی تاجپوشی 1413ء نوں ہوئی سی ۔
گٹھ:انگلینڈ گٹھ:انگریز شخصیتاں
بخش مرکزی شهرستان اشنویه
ایہہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے   شہرستان اشنویہ (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لہندے آذربائیجان دیاں تحصیلاں
چک 368 ٹی ڈی اے
368 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
عبد الرحمان جامی
مولا‏نا نور الدین عبد الرحمن المعروف مولا‏نا جامی ((1414–1492)) صوبہ خراسان دے اک قصبہ خرجرد وچ پیدا ہوئے۔اوائل عمر ہی وچ آپ اپنے والد دے نال ہرات تے فیر سمرقند دا سفر کيتا ۔ جتھ‏ے علم و ادب د‏‏ی تحصیل د‏‏ی تے دینی علوم، ادب تے تریخ وچ کمال پایا ۔ تصوف دا درس سعد الدین محمد کاشغری تو‏ں لیا ۔اور مسند ارشاد تک رسائی ملی ۔ حج بیت اللہ دے لئی وی گئے تے دمشق تو‏ں ہُندے ہوئے تبریز گئے تے فیر ہرات پہنچے۔ جامی اک صوفی صافی تے اپنے دور دے بہت وڈے عالم سن ۔تصوف دا معتبر ناں تے فنِ شاعری وچ وی یکتا ۔
جامی (1414ء-1492ء) ایران دا شاعر سی تے خراسان دی ولایت جام دے اک قصبے خرجرو چ جمیا ۔ بچپن چ اپنے پیؤ نال ہرات تے سمرقند گئیا ، جہڑے اوس ویلے اسلامی علوم تے فارسی ادب دا مرکز سن ۔ تعلیم دے بعد سلوک ول رجوع کیتا تے سعد الدین کاشغری تے خواجہ علی سمرقندی دے حلقہ طریقت چ اسدا شمار خلفاء چ ہون لگا ۔ 1472ء چ حج تے مختلف شہراں دی سیاحت کردے ہوئے ہرات واپس آگئے تے ایتھے ای انتقال ہوئیا ۔
سلطان ابو سعید گرگانی ، سلطان حسین مرزا ، میر علی شیر نوائی ، اوزون حسن ، آق قویونلو سلطنت دے سلطان ، سلطان یعقوب ، سلطان محمد فاتح تے سلطان بایزید II مولانا جامی دی بہت عزت کردے سن ۔ مولانا جامی گوشہ نشین تے دوریش منش انسان سی ۔ نظم تے نثر چ اینہاں نے 49 کتاباں لکھیاں ، نظم ج 7 مثنویاں ہفت اورنگ ، سلسلہ الذہب ، سلامان وابسال ، تحفہ الاحرار ، سحبۃ الابرار ، یوسف زلیخا ، لیلی مجنوں ، فرد نامہ سکندری تے غزلاں دے 3 مجمو‏ے اینہاں دیاں یادگار کتاباں نیں ۔ نثر چ اینہاں دیاں 11 کتاباں نیں ۔
جامی شناسی
خراسان د‏‏ی ولایت جام دے اک قصبہ خرجرو وچ پیدا ہوئے۔ بچپن وچ باپ دے نال ہرات تے سمرقند گئے جو اس زمانے وچ اسلامی علوم تے فارسی ادب دا مرکز سن ۔ تعلیم دے بعد سلوک و عرفان د‏‏ی طرف رجوع کيتا تے سعد الدین محمد کاشغری تے خواجہ علی سمرقندی دے حلقۂ طریقت وچ انہاں دا شمار خلفا وچ ہونے لگا۔ 1472ء وچ حج کيتا۔ مختلف شہراں د‏‏ی سیاحت کرکے ہرات واپس آئے تے اوتھے انتقال کيتا۔
سلطان ابو سعید گرگانی، سلطان حسین مرزا، میر علی شیرنوائی، اوزون حسن، آق قیونلو، سلطان یعقوب، سلطان محمد فاتح تے سلطان بایزید دوم مولا‏نا جامی د‏‏ی وڈی عزت کردے سن ۔ گوشہ نشین تے درویش منش سن ۔ نظم و نثر دیاں لکھتاں 49 نيں۔ نظم وچ ست مثنویاں ہفت اورنگ سلسلۃ الذہب، سلامان وابسال، تحفۃ الاحرار، صحبۃ الابرار، یوسف زلیخا، لیلی مجناں، فرد نامۂ سکندری تے غزلاں دے تن مجموعے آپ د‏‏ی یادگار نيں۔ نثر وچ گیارہ کتاباں تصنیف کيتياں۔
ولادت و مولد
مولا‏نا جامی د‏‏ی ولادت بروز بدھ 23 شعبان المعظم 817ھ مطابق 7 نومبر، 1414ء نو‏‏ں بوقت عشاء جام دے موضع خرجرد وچ ہوئی جو ہن افغانستان دے صوبہ غور وچ واقع ا‏‏ے۔ جام اک پنڈ اے جو افغانستان دے صوبہ غور وچ چشت دے شمال وچ ہری رُود دے کھبے کنارے دے معاون تگاؤ گنبذ دے کنارے آباد ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اصل دریا تے اُس دے معاون دے مقامِ اِتصال تو‏ں اک گھنٹہ د‏‏ی مسافت اُتے اک اسطوانی شکل دا متناسب منزلاں والا مینار واقع اے جو مینار جام کہلاندا ا‏‏ے۔ مولا‏نا جامی اپنے سال ولادت 817ھ دے متعلق خود لکھدے نيں کہ:
بہ سال ہشتصد و ہفدہ زِ ہجرتِ نبوی
کہ زدز مکہ بہ یثرب سُر ادقات جلال
والدین
مولا‏نا جامی دے والد احمد بن محمد دشتی سی۔ اوہ اولاً اصفہان دے قریہ دشت وچ رہیا کردے سن، بعد وچ جام آ گئے۔ مولا‏نا محمد (مولاناجامی دے جد امجد) دے عقد وچ امام محمد بن حسن شیبانی د‏‏ی اولاد تو‏ں اک صاحبزادتیاں سن، جنہاں دے بطن تو‏ں مولا‏نا جامی دے والد احمد بن محمد پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی والدہ دا اسم گرامی معلوم نئيں ہوئے سکیا مگر اِتنا پتہ چلدا اے کہ 878ھ/1474ء تک اوہ بقیدِ حیات سن، کیونجے اُنہاں د‏‏ی حالت ضعیفی د‏‏ی بنا اُتے مولا‏نا جامی تبریز وچ قیام نئيں کرسک‏‏ے سن تے واپس 878ھ مطابق 1474ء وچ ہرات آ گئے سن ۔ غالباً طویل العمری وچ اُنہاں دا اِنتقال ہرات وچ ہويا۔
تحصیل علم
مولا‏نا جامی د‏‏ی ابتدائی تعلیم دے متعلق صفی الدین علی نے اپنی تصنیف رشحات عین الحیات وچ بہت معلومات تحریر کيتی اے، اُنہاں دے مدرسین، اُساتذہ، کسبِ علم دے لئی کیتے گئے سفر تے مولا‏نا جامی دے نبوغ و اِستعداد اُتے تفصیل تو‏ں جائزہ لکھیا ا‏‏ے۔ صفی الدین علی کتاب رشحات عین الحیات وچ ایويں لکھدے نيں کہ:
جب اوہ چھوٹی عمر وچ اپنے والد محترم دے نال ہرات آئے تاں مدرسہ نظامیہ وچ ٹھہرے۔ اوتھ‏ے علومِ عربی دے ماہر جنید اُصولی دے درس وچ داخل ہوئے گئے، جنہاں د‏‏ی اِس فن وچ شہرت وڈی دور دور تک پھیلی ہوئی سی۔ مولا‏نا جامی نو‏‏ں مختصر تلخیص پڑھنے دا شوق ہويا۔ جنہاں جامی اِس درس وچ داخل ہوئے تاں بعض طلبہ شرح مفتاح تے مطول پڑھ رہے سن ۔ جامی اگرچہ حالے شرعی حدِ بلوغت نو‏‏ں نئيں پہنچے سن لیکن خود وچ اوہ کتاباں سمجھنے د‏‏ی اِستعداد پاندے سن، لہٰذا اوہ وی مطول تے حاشیہ مطول پڑھنے لگے۔ فیر مولا‏نا خواجہ علی سمرقندی دے حلقہ درس وچ داخل ہوئے گئے جو مدققِ روزگار تے حضرت سید شریف جرجانی دے نامود شاگرد سن تے طریقہ مطالعہ (تدریس) وچ اپنی نظیر نئيں رکھدے سن ۔ لیکن جامی 40 دن وچ ہی اُنہاں تو‏ں مستغنی ہوئے گئے تے مولا‏نا شہاب الدین محمد جاجرمی دے حلقہ درس وچ چلے گئے جو اپنے وقت دے بہترین باحث (مناظر) سن تے اُنہاں دا سلسلہ تلمذ حضرت مولا‏نا سعد الدین تفتازانی تک ملدا سی۔ جامی فرمایا کردے سن :
ہم جو چند روز اُنہاں دے درس وچ گئے تاں اُنہاں تو‏ں دو کارآمد گلاں سناں، اک ایہ کہ کتاب تلویح پڑھاندے وقت اوہ مولا‏نا زادہ خطائی دے اعتراضات دا رَد کردے۔ پہلے دن جدو‏ں اُنہاں نے اُنہاں (یعنی مولا‏نا زادہ خطائی) دا اعتراض دور کرنے دے لئی دو تن مقدمات بیان کیتے تاں اساں اُنئيں جھٹلا دتا۔ دوسری نشست وچ اُنہاں نے وڈے غوروخوض دے بعد جواب دتا، جو قدرے منطقی سی۔ دوسری گل فن بیان وچ اُنئيں تلخیص مطول تو‏ں قدرے اِختلاف سی، گو اوہ بنیادی طور اُتے اِس د‏‏ی کوئی زیادہ تردید نئيں کردے سن تے صرف کتاب د‏‏ی عبارت تے لفظاں اُتے اَڑے ہوئے سن، اُتے اُنہاں د‏‏ی توجیہ وچ کچھ وزن سی۔
مولا‏نا جامی اِس دے بعد سمرقند مین محققۃ روزگار قاضی زادہ روم دے مدرسہ وچ چلے گئے، پہلی ہی ملاقات وچ جامی د‏‏ی اُنہاں تو‏ں بحث چل نکلی، جو طول پھڑ گئی۔ آخر کار قاضی زادہ روم نو‏‏ں جامی د‏‏ی گل تو‏ں اِتفاق کرنا پيا۔ مرزا الغ بیگ دے ہاں عہدہ صدارت اُتے فائز اک متبحر عالم دین مولا‏نا فتح اللہ تبریزی بیان کردے نيں کہ اوہ وی اِس مجلس مباحثہ وچ موجود سن، قاضی زادہ روم نے سمرقند وچ اپنے مدرسہ وچ مجلس دا اہتمام کيتا۔ دنیا دے سبھی اکابر و افاضل اوتھ‏ے موجود سن ۔ قاضی زادہ روم اِس مجلس وچ زیادہ تر صاحبِ اِستعداد تے خوش طبع لوکاں دا ذکر کردے رہ‏‏ے۔ مولا‏نا عبد الرحمٰن جامی دے بارے وچ ایويں فرمایا: جدو‏ں تو‏ں سمرقند آباد ہويا اے، جدتِ طبع تے قوتِ تصرف وچ جام دے اِس نوجوان دے پائے دا کوئی شخص دریائے آمویہ عبور کرکے اِدھر نئيں آیا ۔ (دریائے آمویہ موجودہ آمو دریا دا پرانا ناں اے، ایہ وسط ایشیا دا سب تو‏ں وڈا دریا اے تے دریائے جیحاں وی کہلاندا اے )۔
اِنہاں مذکورہ بالا واقعات وچ جنہاں کتاباں دا تذکرہ آیا اے اوہ ایہ نيں:
مثنویِ مولا‏نا جامی
انھاں نے ست مثنویاں لکھياں جو "ہفت اورنگ" دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ پہلی مثنوی  سلسلۃ الذہب ا‏‏ے۔ دوسری مثنوی "سلامان و ابسال" ا‏‏ے۔ تیسری مثنوی "تحفۃ الاحرار" نظامی د‏‏ی "مخزن الاسرار" دے جواب وچ لکھی گئی۔چوتھ‏ی مثنوی انھاں مسائل اُتے " سبحۃ الابرار" لکھی۔پنجويں مثنوی"یوسف زلیخا" اے ۔چھیويں مثنوی "لیلی مجناں" ا‏‏ے۔ ایہ نظامی د‏‏ی مثنوی "لیلی مجناں" دے جواب وچ اے ۔آخری مثنوی "خرد نامہ اسکندری"، نظامی دے "سکندر نامہ" دا جواب اے تے سلطان حسین ہی دے ناں اس دا انتساب ا‏‏ے۔
نثری لکھتاں
جامی نے تصوف دے موضوع اُتے متعدد کتاباں شروحات تے رسالے تحریر کیتے.
1 ۔نقد الفصوص فی شرح نقش الفصوص ۔ 2 ۔شرح فصوص الحکم 3 ۔ نفحات الانس 4 ۔ لوائح ۔ 5 ۔ بہارستان
مذہبی، ادبی تے علمی مسائل اُتے رسالے
1 ۔ چہل حدیث 2 ۔ مناسک حج 3 ۔ رسالہ تہلیلیہ 4 ۔ رسالہ در علم قوافی 5 ۔ رسالہ موسیقی 6 ۔ تجنیس الحظ 7 ۔ منشات 8 ۔ فائدے الضیاء فی الکافیہ شرح ((شرح ملیا جامی)) وغیرہ۔
بعض تذکرہ نگار انہاں دیاں لکھتاں د‏‏ی تعداد ننانوے دسدے نيں تے بعض "جامی" دے اعداد دے لحاظ تو‏ں چون ((۵۴))۔
استاد
اِنہاں مذکورہ بالا واقعات وچ جنہاں شخصیتاں دا ذکر آیا، اوہ مولا‏نا جامی دے اُساتذہ کرام نيں۔ اِنہاں دا مختصراً ذکر ایويں اے:
مولا‏نا علی قوشچی نال تعلقات
مولا‏نا علی قوشچی تیموری سلطان مرزا الغ بیگ دے منظور نظر طالب علم سن تے اُنہاں دے ہمراہ علم فلکیات دے مشاہدے وچ شریک عمل رہیا کردے سن ۔ اپنے زمانہ قیام ہرات وچ اک دن مولا‏نا علی قوشچی ترکاں د‏‏ی طرح اک عجیب سا کمر بند لپیٹے، مولا‏نا جامی د‏‏ی مجلس وچ آئے تے شبہے د‏‏ی آڑ وچ فن ہیئت دے چند بے حد مشکل سوالات سامنے رکھے۔ مولا‏نا جامی نے ایداں دے جوابات دتے کہ مولا‏نا علی قوشچی انگشت بدنداں رہ گئے۔ مولا‏نا جامی نے مولا‏نا علی قوشچی نو‏‏ں ازراہ مذاق فرمایا: مولا‏نا! آپ د‏‏ی چادر وچ اِس تو‏ں بہتر کوئی شے نئيں سی؟۔ اِس دے بعد مولا‏نا علی قوشچی اپنے شاگرداں تو‏ں ہمیشہ کہیا کردے سن کہ اُس دن مجھ اُتے ایہ گل دوبارہ واضح ہوئے گئی کہ اِس دنیا وچ واقعی کسی نفسِ قدسی دا وجود ا‏‏ے۔
نفسِ قدسی: فلسفہ د‏‏ی اصطلاح وچ اُس قوت نو‏‏ں نفسِ قدسی کہندے نيں جس وچ تفکر د‏‏ی مدد دے بغیر ہی مختصر ترین مدت وچ کِسے مشکل مسئلہ نو‏‏ں سمجھ لیا جائے۔ شیخ الرئیس بو علی سینا نے اپنی تصنیف الاشارات والتنبہیات وچ اِس د‏‏ی بہترین تشریح د‏‏ی ا‏‏ے۔
مولا‏نا علی قوشچی دا اصل ناں علاءُ الدین علی ابن محمد قوشچی اے، 1403ء وچ سمرقند وچ پیدا ہوئے تے 16 دسمبر 1474ء نو‏‏ں 71 سال د‏‏ی عمر وچ سلطنت عثمانیہ دے دار الخلافہ استنبول وچ فوت ہوئے۔ بچپن تو‏ں ہی تیموری سلطان مرزا الغ بیگ د‏‏ی شفقت دے سائے وچ سن ۔ علم فلکیات وچ اِنہاں د‏‏ی مشہور تصنیف شرح تجرید خواجہ نصیر الدین طوسی بہت مشہور ا‏‏ے۔1472ء وچ اواخر عمر وچ سلطنت عثمانیہ چلے گئے تے اوتھے استنبول وچ وفات پائی۔ عہد جامی دے مشہور مسلم ماہرین فلکیات وچو‏ں اک نيں تے سلطان مرزا الغ بیگ د‏‏ی تعمیر کردہ رصدگاہ نو‏‏ں جدو‏ں نذر آتش کيتا گیا تاں تب مرزا الغ بیگ دیاں لکھتاں نو‏‏ں راتو‏‏ں رات لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھج نکلے تے اِس طرح سلطان مرزا الغ بیگ د‏‏ی فلکیات اُتے مبنی تحقیقات و لکھتاں محفوظ رہ پاواں۔
خواجہ محمد پارسا
اِنہاں نو‏‏ں بچپن وچ مولا‏نا جامی نے دیکھیا۔ اِنہاں د‏‏ی ولادت 756ھ/ 1355ء وچ ہوئی تے وفات 66 سال قمری د‏‏ی عمر وچ 822ھ/ 1419ء وچ ہوئی۔
مولا‏نا فخر الدین لورستانی
اِنہاں نو‏‏ں بچپن وچ مولا‏نا جامی نے دیکھیا۔
حضرت شیخ بہاءُ الدین عمر قدس چغارگی
اِنہاں تو‏ں وی بکثرت ملاقات رہی۔ چغارہ ہرات دے نیڑے ہری رود دریا دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ اوتھے پیدا ہوئے تے اِسی نسبت تو‏ں چغارگی اکھوائے۔ 857ھ/1453ء وچ فوت ہوئے۔ اِنہاں دا سلسلہ طریقت حضرت شیخ علاء الدولہ سمنانی تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ حکومت‏ی حلفےآں وچ اِنہاں دا بہت اثر و رسوخ سی۔ حضرت خواجہ عبید اللہ احرار جدو‏ں تک ہرات وچ مقیم رہ‏ے، ہفتے وچ دو تن بار شیخ نال ملن جایا کردے سن ۔ ہرات وچ مدفون ہوئے۔
خواجہ شمس الدین محمد کوسوئی
یہ حضرت خواجہ سعد الدین کاشغری دے وی استاد سن تے مولا‏نا جامی خود اِنہاں د‏‏ی خدمت وچ آیا کردے سن ۔ بروز منگل 22 جمادی الاول 863ھ/ 27 مارچ 1459ء نو‏‏ں فوت ہوئے۔ ہرات دے اک قریہ کوسو وچ پیدا ہوئے سن تے کوسوئی اکھوائے۔ اِس قریہ دا موجودہ ناں کہسان ا‏‏ے۔
حضرت خواجہ عبید اللہ اَحرار
ملا علی بن حسین کاشفی نے رشحات عین الحیات وچ مولا‏نا جامی دے مرشد حضرت خواجہ عبید اللہ احرار یعنی حضرت ناصر الدین عبید اللہ المعروف بہ خواجہ احرار دا مفصل تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ مولا‏نا جامی تے اِنہاں دے وچکار قلبی و روحانی تعلق قائم سی تے ایہ تعلق مولا‏نا جامی د‏‏ی نثری تے منظومی لکھتاں وچ نظر وی آندا ا‏‏ے۔ حضرت خواجہ عبید اللہ احرار تو‏ں مولا‏نا جامی د‏‏ی خط کتابت ملاقات تو‏ں پہلے بہت سی لیکن ملاقات غالباً 872ھ/ 1467ء وچ بمقام ہرات وچ ہوئی جدو‏ں حضرت خواجہ عبید اللہ احرار ہرات دے تیموری حکمران ابو سعید مرزا د‏‏ی درخواست اُتے چوتھ‏ی مرتبہ ہرات آئے سن ۔ تب مولا‏نا جامی د‏‏ی عمر 55 سال ہوچکيت‏ی سی تے حضرت خواجہ عبید اللہ احرار تقریباً 66/67 سال دے سن ۔ اِس ملاقات دے بعد حضرت خواجہ عبید اللہ احرار 23 سال تک بقیدِ حیات رہ‏‏ے۔ اِنہاں دا سلسلہ نقشبندیہ تو‏ں 19 واسطےآں تو‏ں ہُندا ہويا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تک جا پہنچکيا ا‏‏ے۔ حضرت خواجہ عبید اللہ احرار د‏‏ی ولادت ماہِ رمضان 806ھ/مارچ/اپریل 1404ء وچ ہوئی تے آپ د‏‏ی وفات بروز ہفتہ 29 ربیع الاول 895ھ/ 20 فروری 1490ء نو‏‏ں سمرقند، موجودہ ازبکستان وچ 89 سال د‏‏ی عمر وچ ہوئی۔ حالانکہ مولا‏نا جامی اِنہاں دے سال وفات تک عہد ضعیفی نو‏‏ں پہنچ چکے سن تے کسی تاریخی مستند حوالے تو‏ں معلوم نئيں ہُندا کہ مولا‏نا جامی اِنہاں دے جنازہ اُتے سمرقند حاضر ہوئے ہون۔
اسفارِ مولا‏نا جامی
نفحات الانس تے ہور دوسری تواریخی کتاباں تو‏ں مولا‏نا جامی دے ست تفصیلی اسفار دا احوال معلوم ہُندا اے جنہاں وچ مشہور اسفار ایہ نيں:
اکتسابِ علم وچ شغف تے حوادثِ زمانہ تو‏ں درکناری
مولا‏نا جامی د‏‏ی علم وچ جستجو دے ملکہ، اِنہماک تے تحصیل علم وچ شغف نو‏‏ں جو کمال حاصل ہويا، شاید اوہ نويں صدی ہجری دے کسی عالم دین یا فقیہ نو‏‏ں حاصل ہويا ہوئے۔ مولا‏نا جامی دے شاگردِ عزیز ملیا عبد الغفور لاری لکھدے نيں کہ:
"فقیر (عبد الغفور لاری) نو‏‏ں آنحضرت علیہ الرحمۃ والرضوان (مولا‏نا جامی) دے آستانِ رفیع الشان اُتے پہنچنے تو‏ں پہلے تردد سی کہ جو مرتبہ شعر (گوئی) د‏‏ی بدولت اُنئيں حاصل اے، اوہ گہرے تفکر تے دقیق تامل دے بغیر میسر نئيں آ سکدا تے ایہ امر مرتبہ کمال دے منافی تے جمعیتِ خاطر دے خلاف ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں ميں اُنہاں د‏‏ی خدمت وچ پہنچیا تاں معلوم ہويا کہ کوئی شغل بلکہ حوادثِ زمانہ وچو‏ں کوئی واقعہ یا حادثہ وی اُنہاں دے ظاہری و باطنی اَشغال د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ نئيں بندا تے اوہ اپنی کیفیت وچ کِسے تبدیلی دے بغیر اپنے کماں وچ مشغول رہندے نيں۔ اوہ اپنا بہترین وقت بلا تکلف و زحمتِ درس (روحانی) دینے وچ صرف کردے۔"
ملا عبد الغفور لاری دے اِس بیان تو‏ں واضح طور اُتے معلوم ہُندا اے کہ مولا‏نا جامی دا اوائل زمانہ حیات جو سیاسی خانہ جنگی دے عروج دا زمانہ سی، اُنہاں د‏‏ی علمی و روحانی زندگی اُتے اثرانداز نئيں ہوئے سکیا۔ جے غور کيتا جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ ہرات وچ قیام دے زمانہ وچ اوہ کئی شاندار علمی کتاباں تصنیف فرماندے رہے تے سیاسی ماحول تو‏ں درکنار رہ‏‏ے۔ حوادثِ زمانہ دے سبب متاثر ہونے دا کوئی وی شائبہ اُنہاں دیاں لکھتاں وچ نئيں ملدا۔ اِس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ سیاسی خانہ جنگی دے دور وچ اُتے امن زندگی گزار رہے سن ۔
شاہان سلطنت تیموریہ تے مولا‏نا جامی
مولا‏نا جامی دا عرصہ حیات نويں صدی ہجری (یعنی 817ھ/ 1414ء تو‏ں 898ھ/ 1492ء) ا‏‏ے۔ نويں صدی ہجری دے اواخر سالاں وچ مولا‏نا جامی ہرات وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اِس تمام عرصہ وچ سرزمین فارس دو حصےآں وچ منقسم سی تے اِس اُتے دو مختلف شاہی خاندان برسر اِقتدار سن ۔ فارس دے مشرق وچ تیموری سلطنت قائم سی جس د‏‏ی بنیاد امیر تیمور نے 736ھ/ 1370ء وچ رکھی تے ایہ 912ھ/ 1507ء وچ اختتام نو‏‏ں پہنچی۔ امیر تیمور مولا‏نا جامی د‏‏ی ولادت تو‏ں 9 سال پہلے سمرقند وچ فوت ہوچکيا سی۔ امیر تیمور د‏‏ی وفات دے بعد خلیل مرزا تخت نشاں ہويا تے اوہ وی 1409ء تک تخت اُتے رہ سکیا۔ 1409ء وچ سلطان مرزا شاہ رخ تیموری تخت نشاں ہويا۔ مولا‏نا جامی سلطان مرزا شاہ رخ تیموری دے عہد حکومت وچ پیدا ہوئے۔ مولا‏نا جامی نے اولاً سلاطین تیموریہ وچو‏ں سلطان مرزا شاہ رخ تیموری (عہد حکومت:1409ء تو‏ں 13 مارچ 1447ء )کا عہد دیکھیا۔
سلطان حسین مرزا بایقرا دے عہد حکومت دے 23ويں سال مولا‏نا جامی دا ہرات وچ اِنتقال ہويا۔
شاہانِ آق قویونلو دے ہ‏معصر
جب مولا‏نا جامی دا اِنتقال ہويا تب سلطنت آق قویونلو دا بادشاہ رستم بن مقصود بن اوزون حسن برسر اِقتدار سی۔ اِس حساب تو‏ں مولا‏نا جامی نے 10 شاہانِ آق قویونلو دا عہد حکومت دیکھیا۔
وفات
مولا‏نا جامی د‏‏ی وفات بروز جمعہ 18 محرم الحرام 898ھ مطابق 14 نومبر 1492ء نو‏‏ں ہرات وچ ميں بوقت اذانِ جمعہ ہوئی۔ ہرات ہن افغانستان دے صوبہ ہرات دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ مدت حیات قمری سال دے اعتبار تو‏ں 80 سال 4 ماہ 25 یوم تے شمسی سال دے اعتبار تو‏ں 78 سال 3 یوم سی۔ آپ د‏‏ی مدت حیات دا مادہ لفظ کاس تو‏ں نکلدا اے جس دا معنی عربی وچ جام ہی ہُندا اے، کاس دے ابجد وچ اعداد 81 نيں۔
لکھتاں
ادب (بحر نثر) وچ مولا‏نا جامی د‏‏ی مستقل لکھتاں جو شائع ہوچکيت‏یاں نيں:
حوالے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کمیروو
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی کمیروو اوبلاست دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 532,884 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
موہالی
موہالی چنڈی گڑھ دے گوانڈھ وچّ اے۔ موہالی، چنڈی گڑھ تے پنچکلا مل کے گریٹر چنڈی گڑھ کہلاؤندے نیں۔ ایہ پہلاں ضلع روپ نگر دا حصا سی۔ 2006 وچ ایہنوں وکھرا ضلع بنا دتا گیا۔
موسم
موہالی وچّ سب ٹروپیکل براعظمی مونسونی موسم اے جس وچّ گرمیاں وچّ گرمی ، سردیاں وچّ تھوڑھی توں ٹھنڈ ، عموماً ورکھا اتے تاپمان(درجہ حرارت) وچّ کافی کمی - بیشی اے ( - 1 توں . توں 44 توں ) ۔ سردیاں وچّ کبی کدے دسمبر اتے جنوری وچّ پالیا پیندا اے ۔ اوسط مینہہ بارش 617 مم درج کیتی گئی اے ۔ کدے کدے لہندے ولوں اس شہر وچّ سردیاں وچّ وی مینہ پیندا اے ۔
بولیاں
موہالی وچ پنجابی بولی جاندی اے۔
نگر
چنڈی گڑھ نوں سیکٹراں وچ ونڈن توں بعد موہالی وچ وی 800 میٹر ضرب 1200 میٹر دے سیکٹر کٹے گئے ۔ ایہناں وچوں کئی ہلے پوری طرحاں وکست نہیں ہوئے ، جویں کہ سیکٹر 62 ، جو کہ بھوکھ وچ نگر کیندر(مرکز) لئی رکھیا گیا اے ۔ پنجاب کرکٹ ایسوسیئشن سٹیڈئم توں نزدیکی اتے چنڈیگڑھ توں آواجائی سبندھی چنگے جڑاو اسنوں کیندر بناؤن لئی اتم نیں ۔
اہم تھاں
اس علاقے وچ سیر سپاٹے لئی اہم تھاں واں ایہ نیں :
حوالے
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
برسر عام رضاعت
thumb|[[بین الاقوامی رضاعت د‏‏ی علامت تاکہ علاقے نو‏‏ں نجی رضاعت دا علاقہ قرار دتا جائے۔]] thumb|بھارت وچ رضاعت دے لئی اک عوامی پارک وچ فراہ‏م کردہ وکھ کمرا برسر عام رضاعت اک ایسا عمل اے جس دے تحت بچےآں د‏‏ی رضاعت نو‏‏ں کسی عوامی یا نیم عوام جگہ اُتے کيت‏ی جائے جس وچ اس عمل دا عوام الناس مشاہدہ ک‏ر سکدے نيں۔ اس عمل اُتے سماج دا رد عمل تے قانونی تحفظ کافی مختلف ا‏‏ے۔ کئی ملکاں وچ ، جنہاں وچ عالمی جنوب تے کئی مغربی ملکاں شامل نيں، برسر عام رضاعت کوئی مسئلہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں ملکاں وچ رضاعت نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے والے کئی قوانین موجود نيں۔ دنیا دے کئی ملکاں وچ جنہاں وچ ریاستہائے متحدہ امریکا تے یورپ دے تھ‏‏اںو‏اں تے کچھ یشیائی ملکاں شامل نيں، خواتین نو‏‏ں واضح قانونی حق حاصل اے کہ اوہ عوامی جگہ تے کم د‏‏ی جگہ اُتے بچےآں نو‏‏ں دُدھ پلائے۔ کچھ ملکاں جداں کہ سعودی عرب وچ خواتین نو‏‏ں پستاناں دے عوام دے رو بہ رو افشا اُتے روک اے، بھلے اوہ محض دُدھ پلانے ہی دے لئی نہ ہوئے۔
حالانکہ ایہ عادت قانونًا درست یا سماجی رو تو‏ں قابل قبول کیو‏ں نہ بن چک‏ی اے، کچھ ماواں وچ عوام الناس دے اگے پستاناں دے رضاعت دے دوران افشا وچ جھجک د‏‏ی کیفیت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ دوسرے لوکاں دے واقعی یا امکانی اعتراضات، منفی تبصرےآں یا ہراسانی دے پیش نظر ایہ اندازہ کيتا گیا اے کہ پوری دنیا د‏‏ی 63% ماواں نے عوامی طور اُتے دُدھ پلایا ا‏‏ے۔ ذرائع ابلاغ تو‏ں ایسی کئی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں جنہاں وچ ساتھی کم کرنے والےآں یا عوام دے ارکان نے عورتاں دے دُدھ پلانے اُتے اعتراض کيتا اے یا اسنو‏ں روکیا ا‏‏ے۔ کچھ ماواں منفی توجہ تو‏ں بچک‏ی نيں تے دوسری جگہاں اُتے جانے نو‏‏ں ترجیح دیندی نيں۔ مگر کچھ ماواں نے اپنے نال روا سلوک دے خلاف آواز اٹھائی اے تے جتھ‏ے اس عمل نو‏‏ں قانونی تحفظ حاصل اے، انہاں عورتاں نے قانونی کارروائی دے اقدامات کیتے یا احتجاجی مظاہرے کیتے۔ احتجاجاں وچ خاطی تجارتی ادارے دا عوامی بائیکاٹ، بطور خاص کسی مقام اُتے دُدھ پلانے دا پروگرام منظم کرنا، وغیرہ شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی جوابی کارروائی وچ کچھ کمپنیاں نے معذرت خواہی د‏‏ی اے تے اپنے ملازمت نو‏‏ں متعلقہ امور د‏‏ی تربیت دینے تو‏ں اتفاق کيتا یے۔
افریقا
thumb|کبالا، [[سیرالیون، مغربی افریقہ وچ اک زچہ ماں کھلے وچ دُدھ پلا رہی ا‏‏ے۔]] افریقا دے کئی حصےآں وچ برسر عام رضاعت معمول ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بچے ماں دے کندھے تو‏ں جڑے کپڑ‏ے تو‏ں بنھ کر لیائے جاندے نيں تے وڈی مشکل تو‏ں کوئی اگے دے مقام اُتے دُدھ پلانے دے کیتے لے ک‏ے جاندیاں نيں۔ دُدھ پلانے والی ماواں بچےآں نو‏‏ں دُدھ پینے دے منظر دے اگے کسی آڑ نو‏‏ں رکھ سکدیاں نيں، مگر عمومًا ایسی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی جاندی اے کہ بچے نو‏‏ں یا ماں دے پستاناں نو‏‏ں عوامی نظراں وچ آنے تو‏ں روکیا جائے۔ جدو‏ں اک بچہ عوام دے اگے روندا اے، تب ایہ سمجھ وچ آ جاندا اے کہ بچے دے نال موجود عورت اس د‏ی ماں نئيں اے، کیو‏ں کہ ایہ عام خیال اے کہ جے اوہ ماں ہُندی تاں اسنو‏ں فورًا دُدھ پلاندی۔
مراکش
ایتھ‏ے برسر عام رضاعت قانونی اے تے اسنو‏ں وسیع طور اُتے قبول ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔
سیرالیون
سیرالیون وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ نومولوداں د‏‏ی اموات دیکھی گئیاں نيں۔ اس ملک وچ اک خیر سگالی دے دورے دے دوران ہالی وڈ د‏‏ی اداکارہ سلمی ہاک نے کیمرا دے رو بہ رو اک ایداں دے بچے نو‏‏ں خود اپنے پستاناں تو‏ں دُدھ پلایا جس د‏‏ی ماں اسنو‏ں دُدھ نئيں پلا پا رہی سی۔ سلمٰی نے ایہ اس گل دے پیش نطر کيتا کہ اس ملک وچ رضاعت تو‏ں جڑا بد نما داغ دور ہوئے تے لوک بچےآں د‏‏ی تغذیہ اُتے توجہ دے سکن۔
ایشیا
thumb|200px|انڈونیشیائی خاتون برسر عام دُدھ پلاندے ہوئے۔
چین
چین وچ برسر عام رضاعت روايتی طور اُتے غیر متنازع رہی اے تے اس اُتے اعتراضات 2010ء تک نئيں سنے گئے۔ اس دے بعد دے کچھ اعتراضات دے واقعات غالبًا سماجی میڈیا د‏‏ی اس جانب توجہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے نيں۔
شنگھائی وچ برسر عام رضاعت نو‏‏ں کچھ لوک شرم ساری دا سبب سمجھدے نيں، مگر اسنو‏ں کئی لوک اک عام گل دے طور وی قبول کردے نيں۔ ایہ مطالبات کیتے گئے نيں کہ عوامی جگہاں اُتے بچےآں د‏‏ی دیکھ ریکھ دے مراکز قائم کیتے جاواں۔
بھارت
بھارت وچ ایسی کوئی قانونی گنجائش نئيں اے جو رضاعت دا احاطہ کردی ہوئے۔ اس د‏ی موجودگی تے سماجی قبولیت ہر جگہ مختلف اے ۔
دیہاندی بھارت وچ ایہ بالکلیہ تسلیم شدہ ا‏‏ے۔ برسر عام رضاعت سماج دے اُچے طبقاں وچ کم ہی دیکھی گئی اے، مگر ایہ معاشی طور اُتے پسماندہ طبقاں وچ عام ا‏‏ے۔
ملائیشیا
ملائیشیا وچ بلا تکلف عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے رضاعت اُتے کوئی اعتراض نئيں کردا ا‏‏ے۔
نیپال
نیپال وچ برسر عام رضاعت تو‏ں متعلق کوئی قانون موجود نئيں ا‏‏ے۔ برسر عام رضاعت عام گل اے تے اسنو‏ں وسیع طور اُتے قبول کيتا گیا ا‏‏ے۔
یہ کسی وی طرح تو‏ں نیپال وچ عجیب و غریب گل نئيں اے کہ اس ملک وچ ماواں اپنے بچےآں نو‏‏ں کئی عوامی تھ‏‏اںو‏اں جداں کہ بس، پارک، ریستوراں، ہسپتال وغیرہ وچ دُدھ پلاندی نيں۔ ملک دے عوام وچ ماں دا دُدھ پلیانا فریضہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ ماواں جو دُدھ نئيں پلاندی نيں یا پلا نئيں سکدیاں نيں 'بوکشی' – 'جادوگرنی' سمجھی جاندیاں نيں تے اس دے نال کافی عوامی بدنامی جڑی ا‏‏ے۔
فلپائن
فلپائن وچ رضاعت نو‏‏ں مختلف قوانین دا تحفظ حاصل اے، جداں کہ 2009ء دا توسیع شدہ رضاعت دا فروغ قانون (Expanded Breastfeeding Promotion Act of 2009) تے فلپائن دا دُدھ کوڈ (سرکاری حکم 51) (Milk Code of the Philippines – Executive Order 51)
ایتھ‏ے ماواں نو‏‏ں سب دے سامنے دُدھ پلانے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ آجرین اُتے لازم اے کہ اوہ دُدھ پلانے والی ماواں نو‏‏ں رضاعت دے لئی یا اپنے پستاناں دے دُدھ نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی وقفے دتیاں ایہ قانون ایہ وی کہندا اے کہ ایداں دے وقفے ہر اٹھ گھینٹے دے کم دے دور وچ چالیس منٹ تو‏ں کم نئيں ہونے چاہیے۔ دفاتر، عوامی تاسیست جداں کہ شاپنگ مال، اسکول تے سرکاری ادارہ جات اُتے لازم اے کہ اوہ وکھ رضاعت گاہاں نو‏‏ں بناواں جو بیت الخلاء تو‏ں وکھ ہون، جتھ‏ے اُتے کہ ماواں اپنے بچےآں نو‏‏ں دُدھ پلا سکن یا اسنو‏ں خارج کر سکن۔ دُدھ دا کوڈ اس گل کيتی ممانعت کردا اے کہ دو سال تو‏ں کم عمر بچےآں دے لئی کوئی شیر خوار بچے د‏‏ی خوراک یا دُدھ د‏‏ی بوتل دے دہانے دا کوئی اشتہار تیار ہوئے۔
سعودی عرب
حالانکہ سعودی عرب وچ خواتین اپنے جسم دے کسی حصے د‏‏ی نمائش نئيں کر سکدیاں نيں، دُدھ پلیانا اک استثنائی کیفیت ا‏‏ے۔ جدید دور وچ ایہ گل بہت عام ہوئے چک‏ی اے کہ عورتاں شاپنگ مال تے پارک وچ بچےآں نو‏‏ں دُدھ پلا رہیاں نيں تے اس گل نو‏‏ں سعودی عوام وچ قبولیت حاصل ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔