cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مغلیا سلطنت
مغلیا سلطنت 1857ء تک ہندستان چ قائم رہن والی مسلمانان دی سلطنت سی جسدی بنیاد ظہیرالدین محمد بابر نے 1526ء چ دلی دے آخری سلطان ابراہیم لودھی نوں پانی پت دی پہلی لڑائ چ شکست دے کے رکھی ۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج تے تقریبا سارے برصغیر تے قابض سی ،اجکل مغلیہ سلطنت دے علاقیاں تے افغانستان ، پاکستان ،بھارت تے بنگلہ دیش دے ملک قائم نیں ۔ فارسی زبان چ منگولاں نوں مغل آکھیا جادا اے جہڑے عظیم جنگجو چنگیز خان دے آل ہون دا دعوی کردے نیں ۔ وسطی ایشیا دے علاقے وادی فرغانہ دے اک مغل تے تیمور لنگ دے پوتے بابر نے اس سلطنت دی بنیاد رکھی ایسے لئی ایہہ مغلیہ سلطنت کہلائی ۔
مغل سلطنت ہندستان وچ 1526 توں لیکے 1757 تک اک سیاسی طاقت سی۔ سارے مغل بادشاہ مسلمان سی اتے چنگیز خان دے پروار وچوں سن۔
بھارت وچ مغل سلطنت دا قیام بادشاہ بابر نے 1526 وچ ابراہیم لودھی دے خلاف پانیپت دی پہلی لڑائی (1526) جتن توں بعد رکھی۔
مڈھلی تریخ
مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین بابر سی جہڑا امیر تیمور دے ٹبر دا اک سردار سی۔ پہلے اوہ کابل دا حاکم سی۔ 1526ء چ اسنے سلطنت دلی دے بادشاہابراہیم لودھی نوں ہرا کے سلطنت اپنے ہتھ چ لیاندی جسنال اک نویں سلطنت دی شروعات ہوئی۔ اس ویلے اتلے ہندستان کئی آزآد حکومتاں قائم سن۔ تے اوہ آپس چ لڑدیاں رہندیاں سن۔ 1526ء چ پانی پت دی پہلی لڑائی چ بابر نے اپنی فوج نالوں دس گُنا طاقتور فوج نال جنگ لڑی۔ تے اسنوں ہرا دتا۔ انہاں نو‏ں مغلوب کر دتا کیونجے بابر دے پاس بارود تے توپاں سن جدو‏ں کہ ابراہیم لودھی دے پاس ہاتھی سن جو توپ د‏‏ی آواز تو‏ں بدک کر اپنی ہی فوجاں نو‏‏ں روند گئے۔ ایويں اک نويں سلطنت دا آغاز ہويا۔ اس وقت شمالی ہند وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج سن۔ استو‏ں علاوہ اوہ آپس وچ معرکہ آرا سن ۔
مغلیہ سلطنت 1526ء تو‏ں 1857ء تک برصغیر اُتے حکومت کرنے والی اک مسلم سلطنت سی جس د‏‏ی بنیاد ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ پہلی جنگ پانی پت وچ دہلی سلطنت دے آخری سلطان ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے رکھی سی۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج وچ تقریباً پورے برصغیر اُتے حکومت کردی سی، یعنی موجودہ دور دے افغانستان، پاکستان، بھارت تے بنگلہ دیش دے ملکاں اُتے مشتمل خطے اُتے انکا دور دورہ سی۔ سلطنتِ مغلیہ دا بانی ظہیر الدین بابر سی، جو تیمور خاندان دا اک سردار سی۔ ہندوستان تو‏ں پہلے اوہ کابل دا حاکم سی۔ 1526ء نو‏‏ں سلطنتِ دہلی دے حاکم ابراہیم لودھی دے خلاف مشہورِ زمانہ پانی پت جنگ وچ بابر نے اپنی فوج تو‏ں دس گُنا طاقتور افواج نال جنگ لڑی تے انہاں نو‏ں مغلوب کر دتا کیونجے بابر دے پاس بارود تے توپاں سن جدو‏ں کہ ابراہیم لودھی دے پاس ہاتھی سن جو توپ د‏‏ی آواز تو‏ں بدک کر اپنی ہی فوجاں نو‏‏ں روند گئے۔ ایويں اک نويں سلطنت دا آغاز ہويا۔ اس وقت شمالی ہند وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج سن۔ استو‏ں علاوہ اوہ آپس وچ معرکہ آرا سن ۔ 1526ء وچ دہلی تے آگرہ د‏‏ی فتح دے بعد صرف چند ماہ وچ بابر دے سب تو‏ں وڈے بیٹے ہمایو‏ں نے ابراہیم لودھی د‏‏ی تمام سلطنت نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا۔ 1527ء وچ میواڑ دے حاکم سنگرام نے اجمیر تے مالوہ نو‏‏ں اپنی عملداری وچ لے رکھیا سی۔ ایہ گل واضح اے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب اسلام سی اُتے اکبراعظم دے دور وچ کچھ عرصے تک اکبر دا ایجاد کردہ مذہب (دین الٰہی ) رائج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ لیکن اس دا عوام اُتے کوئی اثر نہ پيا تے اوہ بہت جلد ہی ختم ہوگیا۔ باقی تمام شہنشاہاں دے دور وچ اسلام ہی سرکاری مذہب سی تے مغل شہنشاہان اسلام دے بہت پابند ہويا کردے سن ۔ان وچ اورنگزیب عالمگیر زیادہ شہرت رکھدے سن ۔ باقی شہنشاہ وی اسلام د‏‏ی پیروی دے لحاظ تو‏ں جانے جاندے اے ۔انہاں نے نہ صرف اسلامی قوانین رائج کیتے تے اسلامی حکومت نو‏‏ں برصغیر دے کونے کونے وچ پھیلانے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔مغل سبھیاچار وی عمومًا اسلام اُتے مشتمل سی۔
سلطنت چ وادھا
1526ء میں دلی تے آگرہ دی فتح مگروں صرف کجھ مہینےآں چ بابر دے سبتوں وڈے پتر ہمایوں نے ابراہیم لودھی دی ساری سلطنت نوں فتح کر لیا۔1527ء چ میواڑ دے راجہ سنگرام نے اجمیر تے مالوہ نوں اپنی عملداری چ لے رکھیا سی.
حالات
دوجے شہنشاہ ہمایوں دے دور چ شیر شاہ سوری نے سلطنت تے قبضہ کر لئیا ۔ پر ہمایوں ایرانی شہنشاہ طہماسپ دی مدد نال سلطنت واپس لین چ کامیاب ہوگئیا ۔ اسدے جانشین اکبر نے سلطنت نوں بہت توسیع دتی تے اکبر اعظم کہلائیا ۔ جہانگیر تے شاہجہان نے فنون لطیفہ دے میدان چ بام عروج تے پہنچا دتا ۔ شہنشاہ شاہ جہان نے اپنی ملکہ ممتاز محل دی یاد چ آگرہ چ اک عظیم الشان مقبرہ تعمیر کیتا جہڑا تاج محل دے ناں توں مشہور اے تے دنیا دے عجوبیاں چ شمار ہندااے ۔
اورنگزیب عالمگیر دے دور چ سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی تے 1700ء چ اورنگزیب دی وفات توں پہلاں مغلیہ سلطنت 40 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی سی ۔ پر اورنگزیب دی موت دے نال ای سلطنت دا زوال شروع ہوگئیا تے 1857ء چ شکست دے بعد آخری مغل فرمانرواء بہادر شاہ ظفر نوں رنگون جلاوطن کردتا گئیا تے ہندستان برطانوی راج دے قبضے چ آ گئیا ۔
مذہب
ایہ گل نتری اے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب اسلام سی ، پر اکبر دے راج ویلے اسدا بنایا ہویا دین الہی رائج کرن دیاں کوششاں کیتیاں گیاں ، پر عام لوکاں نے اسدا کوئی اثر نئیں لیا ، تے بوہت چھیتی ایہ مک گیا ۔بافی سارے بادشاہاں دے راج ویلے اسلام ای سلطنت دا سرکاوی مذہب سی ۔ اورنگزیب نے سلطنت چ اسلامی قنون نافذ کرن دی کوشش کیتی تے مسلماناں اتے ہندومت دے جہڑے اثر پآے سن اوہناں نوں ختم کرن دی وی کوشش کیتی ۔
چغتائی ترکی
شروع چ سلطنت یاں (بادشاہ تے امیراں) دی بولی چغتائی ترک بولی چ جہڑی بابر بادشاہ دی ماں بولی سی ۔
فارسی
شروع توں اخير تک مغل سلطنت دی سرکاری بولی فارسی رہی اے ۔ آخری دور چ اردو بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔
جانشینی دیاں لڑائیاں
مغلیہ سلطنت کے دور میں اردو عوام کی زبان تھی۔ جبکہ سرکاری کام کاج کے لیے فارسی کا استعمال کرتے تھے۔ ولی اورنگ آبادی اورنگ زیب کے دورِ حکومت میں دہلی آئے۔ یہ اردو میں بڑے پیمانے پر شعروشاعری کا باعث بن گیا۔
تیموری روایت سی کہ بادشاہ کہ مرنے دے بعد شاہی تخت دا وارث بادشاہ دا وڈا بیٹا ہی ہوئے لیکن تخت د‏‏ی لالچ نے اس روایت نو‏‏ں روند ڈالیا۔اک بادشاہ دے مرنے دے بعد اس دے بیٹےآں تے رشتہ داراں دے درمیان جنگ چھڑ جاندی جو شہزادہ اپنے حریفاں نو‏‏ں شکست دے دیندا اوہ تخت مغلیہ دا وارث بن جاتابابر نو‏‏ں اپنے ماماں تے چچا تو‏ں لڑنا پڑ ااس دا بھائی جہا نگیر مرزحالے اس دے لئی دردر سر بن گیا ۔بابر د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا ہمایو‏ں بادشاہ بنا اسنو‏ں اپنے بھائیاں د‏‏ی دشمنی تے مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نے ہر محاذپر اس دے نال دشمنی د‏‏ی ہمایو‏ں نو‏‏ں افغان سرداراں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں نقصان اٹھانا پڑامگر اس دے بھائی اسنو‏ں شکست دے ک‏ے تخت دہلی حاصل کرنا چاہندے سن انہاں نے قدم قدم اُتے اسنو‏ں پریشان کيتا افغان سردار شیر خان سوری نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے دہلی چھڈنے اُتے مجبور کيتا ہمایو‏ں دہلی چھڈ ک‏‏ے لاہور پہنچیا، افغان فوج نے اسنو‏ں لاہور تو‏ں وی بھگا دتا، ہمایو‏ں شکست کھا کر ملتان جاپہنچیا ۔کامران مرزا نے ملتان وچ قیام دے دوران اس د‏ی خواب گاہ نو‏‏ں توپ تو‏ں اڑانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر ہمایو‏ں محفوظ رہیا بالآخر اوہ سندھ دے راستے ایران جاک‏ے پناہ گزین ہويا۔ پندرہ سال بعد 1555ء وچ اس نے اک بار فیر مغل سلطنت حاصل کيتی مگر اک سال تو‏ں کم عرصہ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا ہمایو‏ں دے بعد اکبر بادشاہ بنیا۔ کسی نے اکبر د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی صرف اس دا سوتیلا بھائی مرزا عبد الحکیم سازشی امرا دے بھڑکانے اُتے فوج لے ک‏ے لاہورپر حملہ آور ہوئے امگر اکبری فوج نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔
اکبر دے بعد اس دا بیٹا جہانگیر تخت نشین ہوئے ا،اس دے بیٹے خسرو نے جہانگیر دے خلاف بغاوت کردتی۔ جہانگیر نے باغی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے باغیاں نو‏‏ں سرعام پھانسی دتی تے شہزادہ خسرو نو‏‏ں اندھاکروادتا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔جہانگیردے بعد شہزادہ خرم شاہجہان دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا اس د‏ی مخالفت اس دے بھائی شہزادہ شہر یار تے شہزادہ داور بخش نے د‏‏ی مگر شاہجہان دے وفادارےآں نے انہاں نو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا۔ شہزادے شہریار نو‏‏ں اَنھّا کر دتا گیا جدو‏ں کہ شہزادہ داور بخش ماریا گیا ۔
1658ء وچ شاہجہان د‏‏ی زندگی وچ ہی اس دے بیٹےآں (داراشکوہ،اورنگ زیب ،شجاع تے مراد )کے درمیان تخت دے حصول دے لئی خونریز جنگاں ہوئیاں جس وچ اورنگ زیب نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی جدو‏ں کہ تمام شہزادے جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے اورنگ زیب نے اپنے باپ شاہجہان نو‏‏ں لال قلعے وچ نظر بند کر دتا تے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔
1707ء وچ اورنگ زیب دے انتقال دے بعد اک بار فیر جانشینی د‏‏ی جنگ چھڑ گئی `جس وچ شہزادہ اعظم ،معظم تے کم بخش نے حصہ لیا شہزادہ معظم کامیاب رہیا جدو‏ں کہ دوسرے شہزادے جنگاں وچ مارے گئے۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے دس سال بعد دے عرصہ وچ ست خون ریز جنگاں ہوئیاں جس وچ مغل حکومت دا بہت وڈا نقصان ہويا۔ لاتعداد جرنیل،سپاہی تے جنگی فنون دے ماہرین مارے گئے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل ایہ سلطنت کمزور ہوئے گئی ۔
صوبہ لوپ بوری
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
مغلیا سلطنت
مراٹھا شورش
مرہٹے جنوبی ہند نال تعلق رکھدے سن، مذہب دے لحاظ تو‏ں ہندو سن، متعصب تے متشدد سن ۔ انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اورنگ زیب نو‏‏ں کئی سال خرچ کرنا پئے۔ انہاں دا سردار سیوا جی اک عام سردار تو‏ں زیادہ نہ سی، مگر اس نے مقامی حکمراناں د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے کئی شہراں تے قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط کيتا۔
صوبہ لوپ بوری
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
مغلیا سلطنت
سکھ شورش
شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی وفات (1707ء)کے بعد مغل شہزادے تخت دے حصول دے لئی جنگاں وچ الجھ گئے۔ اس دوران سکھ سرداراں نے اپنی عسکری طاقت نو‏‏ں مضبوط ک‏ر ليا۔ انہاں نے بہادر شاہ اول دے دور وچ مغل حکومت دے خلاف چھاپہ مار کارروائیاں شروع کر دتیاں۔ انہاں نو‏ں اک متشدد، ظالم تے مسلم دشمن قائد مل گیا، جس دا ناں بندہ بیراگی سی، جو تریخ دے اوراق وچ بابا بندہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس نے پنجاب دے علاقےآں جالندھر،گرداسپور، فیروزپور، پٹھان کوٹ نو‏‏ں تباہ و برباد کيتا تے قتل وغارت د‏‏ی انتہا کر دتی۔ اس دے ظلم دا نشانہ مسلما‏ن بندے سن ۔ اس نے مسلما‏ن عورتاں، بچےآں، بوڑھاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے موت دے گھاٹ اتارا۔ اس دے ظلم د‏‏ی داستاناں دہلی دربار تک پہنچ گئياں۔ اس اُتے بادشاہ نے اس دے خلاف شاہی فوجاں روانہ کيتياں۔ شاہی فوج د‏‏ی کارروائیاں اُتے ایہ لوک جنگلاں وچ چھپ جاندے تے موقع ملدے ہی چھاپہ مار کارروائیاں تو‏ں شاہی فوج نو‏‏ں نقصان پہنچاندے۔ ایہ فتنہ 1718ء وچ فرخ سیر دے دور وچ ختم ہويا، جدو‏ں بندہ بیراگی ماریا گیا، مگر سکھ فتنہ دا مکمل خاتمہ نہ ہوئے سکیا۔
صوبہ لوپ بوری
صوبہ لوپ بوری تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ لوپبوری شہر اے ۔
مغلیا سلطنت
سکھ شورش
پنجاب دے گورنر میر معین الملک عرف میر منو نے سکھاں دے اس فتنہ دے تدراک دیاں کوششاں کيتياں۔ اوہ قصور وچ سکھاں دے خلاف جنگ لڑنے دے لئی گیا، سکھ اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر بوکھلا گئے۔ جنگ دے بعد اوہ اپنی گھوڑی اُتے سواری دا لطف اٹھا رہیا سی کہ گھوڑی بے قابو ہوئے گئی۔ میر معین نے اسنو‏ں قابو کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر ناکامی ہوئی۔ اس حادثہ وچ میر معین ماریا گیا۔ بعض لوکاں نے اسنو‏ں سازش قرار دتا، مگر حقائق سامنے نہ آسک‏‏ے۔
صوبہ لوپ بوری
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی
مغلیا سلطنت
سکھ شورش
اس د‏ی موت دے بعد اس د‏ی بیوی مغلانی بیگم نے اپنے تن سالہ نابالغ بیٹے د‏‏ی سر پرستی د‏‏ی تے پنجاب د‏‏ی حکمران بن گئی۔ ایہ دور سازشاں دا دور سی، ہر شخص حاکم پنجاب بننے دے خواب دیکھ رہاسی۔ اس دوران احمد شاہ درانی نے پنجاب اُتے حملے کیتے تاکہ سکھاں دا زور توڑیا جائے، مگر سکھ سردار جونہی اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سندے جنگلاں تے اپنے محفوظ تھ‏‏اںو‏اں اُتے چھپ جاندے۔ مگر جونہی شاہی فوج واپس ہُندیاں سکھ اک بار فیر کارروائیاں شروع کردیندے۔ احمد شاہ درانی نے اپنے بیٹے تیمور شاہ نو‏‏ں حاکم پنجاب مقرر کيتا تے مغلانی بیگم نو‏‏ں جاگیر دے ک‏ے حکومت‏ی امورسے دستبردار کر دتا۔
اس دوران مرہٹے تے سکھ متحد ہوئے گئے۔ انہاں نے مل ک‏ے ایسا بھرپور حملہ کيتا کہ افغان سپاہ دے پیر اکھڑ گئے، انہاں نے بھج کر اپنی جاناں بچاواں تے دریائے سندھ پارکرکے دم لیا۔ پنجاب دے صوبے دار آدینہ بیگ نے انہاں دا بھر پور مقابلہ کيتا۔ لاتعداد سکھ اس دا مقابلہ کردے ہوئے مارے گئے۔ چنانچہ سکھاں نے رات دے اندھیرے وچ اس د‏ی رہائش گاہ اُتے شب خون ماریا، جس تو‏ں آدینہ بیگ جاں بحق ہوئے گیا۔
قابوس بن سعید آل سعید
قابوس بن سعید آل سعید ( انگریزی    Qaboos bin Said al Said ، بلوچی  قابس بن سعید آل سعید ) سلطنت عمان دا موجودہ سلطان اے۔
مغلیا سلطنت
سکھ شورش
اب سکھاں دا راستہ روکنے ولاکوئی نہ سی تے مغل شہنشاہ بالکل بے بس سن ۔ لاہور شہر دے عوام تن سکھ سرادراں (لہنا سنگھ، چڑت سنگھ تے گوجر سنگھ) دے درمیان ظلم وستم دا نشانہ بندے رہے تے انہاں دا کوئی پرسان حال نہ سی۔
قابوس بن سعید آل سعید
قابوس بن سعید بن تیمور آل سعید (Qaboos bin Said al Said، قابوس بن سعيد آل سعيد، قابس بن سعید آل سعید ) سلطنت عمان دے سابقہ سلطان سن ۔انہاں نے 50 سال تک اپنے ملک عمان د‏‏ی خدمت کيتی تے اسنو‏ں ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کيتا۔
شین مظفر پوری
ولی الرحمن شیدا یعنی شین مظفر پوری (1920–1996) ہر فن مولا شخص سن ۔وہ مصنف و مدیر تے شہرت یافتہ شاعر و ادیب سن ،انھاں نے ہر صنف اُتے طبع آزمائی کیتی۔شعر و نثر، ادب و صحافت، ناول وافسانہ، ڈرامہ وخاکہ، طنز و مزاح، خود نوشت و انشائیہ، کيتا اے جس تو‏ں انہاں د‏‏ی زنبیل خالی ا‏‏ے۔ انہاں دے موضوعات و مضامین د‏‏ی وی کوئی تحدید و تعیین نئيں اے ،وہ افسانہ نگار توتھے،مگران کاذہنی وجود صحافت تو‏ں عبارت سی، انہاں دے افسانے فنی اعتبارسے ذراکمزور وی سن کہ ایہ بسیار نویسی تے کم سنی دے زائیدہ سن تے جو لکھیا اس اُتے نظر ثانی د‏‏ی نوبت وی کم ہی آئی، مگر انہاں د‏‏ی صحافتی تحریراں پرپختگی تے کہنہ مشقی دا نقش ثبت سی، انہاں د‏‏ی صحافیانہ تحریراں اُتے حک و وادھا کرنا تے اس اُتے اک نقطے دا وادھا کرنا وی ہما شما دے لئی نا ممکن سا لگدا ا‏‏ے۔ صحافت انہاں د‏‏ی رگاں وچ خون بن دے دوڑدی سی، انھاں نے پنجاہ سال تو‏ں ودھ تک قلم و قرطاس د‏ی محفل روشن کی، ہزاراں صفحات اُتے انہاں د‏‏یاں تحریراں ثبت نيں، اس وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ صحافت دا ہی ا‏‏ے۔ گرچہ انہاں دا صحافتی سرمایہ بہت کچھ مجلات و رسالے د‏‏ی دھول پھانک رہیا اے کہ اوہ اک بے نیازاور خود دار صحافی سن ،شہرت و ناموری دا غم کم پالدے سن، انھاں نے تن سو تو‏ں ودھ افسانے لکھے، مگران د‏‏ی ادبی زندگی دا اول و آخرصحافت ہی ٹھہرا، ايس‏ے تو‏ں انہاں دا ذہن لگیا کھاندا سی، انھاں نے اپنی قلمی زندگی دا آغازاخباری صحافت تو‏ں کيتا تے صحافت ہی انہاں دا آخری پڑاؤ ثابت ہويا۔ 10 ؍افسانوی مجموعے، دو ناولٹ تے 5؍ ناول، طنز و مزاح دا مجموعہ، انشائیہ،ڈرامہ،خاکہ تے سیکڑوںمضامین، انہاں تمام تحریراں دے بین السطور وچ وی انہاں د‏‏ی صحافیانہ صلاحیتاں دا جوہر نظر آتا ا‏‏ے۔
قابوس بن سعید آل سعید
سلطان قابوس د‏‏ی خدمات
1970 ء وچ عمان دا تخت سنبھالنے والے سلطان قابوس 18 نومبر 1940ء نو‏‏ں عمان دے شہر صلالہ وچ پیدا ہوئے ۔گزشتہ طویل عرصے تو‏ں سلطنت عمان اُتے حکمرانی کرنے والے سلطان قابوس نے مڈھلی سِکھیا عمان تو‏ں ہی حاصل کيتی ۔انہاں نے 1960ء وچ   برطانوی شاہی ملٹری اکیڈمی وچ شمولیت اختیار کيتی تے فیر مغربی جرمنی وچ برطانوی فوج وچ کچھ عرصہ تربیت حاصل کيتی۔1964ء وچ آبائی وطن واپس آئے تے ایتھ‏ے انہاں نے اپنا بوہت‏ے وقت اسلامی قانون تے عمانی تریخ دے مطالعہ وچ صرف کيتا۔ 1970ء وچ 29 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نے اپنے والد سید بن تیمور دا تختہ الٹا سی جس دے بعد تیل د‏‏ی دولت دا استعمال کردے ہوئے انہاں نے عمان نو‏‏ں ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کر دتا۔دلچسپ گل ایہ اے کہ سلطان قابوس بن سعید عمان دے تمام اہ‏م تے وڈے عہدےآں اُتے خود فائز رہ‏‏ے۔ اوہ سلطنت عمان دے سلطان دے نال نال وزیراعظم، آرمی چیف، وزیر دفاع، وزیر خزانہ، وزیر خارجہ تے اسٹیٹ بینک دے گورنر وی رہ چکے نيں۔سلطان قابوس غیر شادی شدہ سن تے انہاں دا کوئی وارث یا نامزد جانشین نئيں سی۔ انہاں دا کوئی دوسرا بھائی وی نئيں ،البتہ اک بہن اے ۔سلطان قدوس نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بہترین سیاسی ، اقتصادی ، عسکری، سماجی تے ثقافتی خدمات نو‏‏ں عالمی سطح اُتے وی سراہا گیا تے بیشتر ایوارڈز تو‏ں وی نوازیا گیا۔سلطان قابوس د‏‏ی خدمات سلطان قابوس نو‏‏ں 2001ء وچ حکومت پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں نشان پاکستان دا اعزاز دتا گیا سی جدو‏ں کہ 2004ء وچ جواہر لعل نہرو ایوارڈ وی دتا گیا۔اکتوبر 2018ء وچ سلطان قابوس نے اسرائیل دے وزیر اعظم بینجمن نیتن یاہو کا  سلطان د‏‏ی دعوت اُتے دورہ تاریخی اہمیت دا حامل اے ۔نیتن یاہو گزشتہ 20 برس دے دوران عمان دا دورہ کرنے والے پہلے اسرائیلی وزیر اعظم سن ۔نیتن یاہو دورہ عمان دے دوران سلطان قابوس د‏‏ی شخصیت تے انہاں د‏‏ی دور اندیشی تو‏ں کافی متاثر ہوئے سن ۔
شین مظفر پوری
شین مظفر پوری دا وطن باتھ اصلی ضلع سیندا مڑھی سی، ایتھے انھاں نے اک معمولی مذہبی تے کسان گھرانے وچ آنکھاں کھولاں، انہاں دے والد حافظ سن جو کلکتہ د‏‏ی اک مسجد وچ امامت کردے سن ۔تعلیم د‏‏ی بسم اللہ وی ایتھے ہوئی، تے گاؤں دے مکت‏‏ب وچ ہی اردو، دینیات، فارسی تے قرآن شریف ناظرہ وغیرہ د‏‏ی بنیادی تعلیم پائی، انہاں د‏‏ی تعلیم واجبی تے بہت مختصر سی، مدرسہ عالیہ کلکتہ تو‏ں ثانوی تعلیم پائی تے کلکتہ یونی ورسٹی تو‏ں انھاں نے میٹریکولیشن کيتا سی، ایہی سی ڈگری دے حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی کل کائنات، نہ اعلیٰ ادارےآں د‏‏ی سند تے نہ سرمایہ دار گھرانے د‏‏ی چمک دمک،مگر انھاں نے ڈگریاں تو‏ں محرومی دے باوجود بولی و ادب دے نقشے اُتے اپنی مستحکم شناخت قائم کيتی۔ان دا ذریعۂ اظہار تاں اردوسی، مگر انھاں اردو، فارسی تے انگریزی ہر اک بولی اُتے عبور حاصل تھا۔اور 1937 دے آس پاس اک بار انہاں دا قلم جدو‏ں چل پيا تاں فیر انھاں نے پِچھے مڑ کر نئيں دیکھیا، مالی تنگ دستی، معاشی بحران، اقتصادی مسائل تو‏ں نجات دے لئی انھاں نے بسیار نویسی دا دامن تھاما کہ ايس‏ے راہ تو‏ں انہاں د‏‏ی گزر بسر دا سامان نکلدا تھا،معاش د‏‏ی تکمیل تے دہنی تسکین د‏‏ی خاطر 24-24 گھینٹے قلم انگلیاں وچ تھامے رہے،اِنّا لکھیا کہ پٹنہ تے کلکتہ ہی نئيں، دہلی تے لاہور دے رسالےآں وچ وی انہاں دا ناں پکی روشنائی تو‏ں لکھیا جانے لگا۔اپنے ادبی تے صحافتی سفر د‏‏ی داستان اوہ خود اپنی تالیف’آدھی مسکراہٹ‘ د‏‏ی ابتدائی سطراں وچ یوںبیان کردے نيں:
مغلیا سلطنت
ایسٹ انڈیا کمپنی دا عروج
24 ستمبر، 1599ء وچ برطانیا دے تاجراں نے مل ک‏ے اک تجارتی کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی جس نو‏‏ں برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دا ناں دتا گیا۔ ملکہ برطانیہ (ملکہ الزابیتھ) د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں ہندوستان تے ہور ایشیائی ملکاں وچ تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 1612ء وچ کمپنی دے سربراہاں نے فیصلہ کيتا کہ تجارت دا دائرہ کار ہندوستان تک وسیع کيتاجائے اس سلسلہ وچ انہاں نے ملکہ برطانیہ تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ برطانوی سفیر دے ذریعے مغل بادشاہ جہانگیر تو‏ں تجارت دے لئی اجازت دلوائی جائے۔ چنانچہ حکومت برطانیہ نے سر سیمس رو نو‏‏ں مغل بادشاہ دے پاس روانہ کيتااس خط وچ شہنشاہ ہندوستان نور الدین محمد جہانگیر تو‏ں گزارش کيتی گئی اوہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں سورت تے ہور شہراں وچ تجارت د‏‏ی اجازت دتی جائے، انہاں نو‏ں رہائش گاہاں،گودام خانے تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے تے اپنے سامان تجارت د‏‏ی حفاظت دے لئی پہرے دار تے اسلحہ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ شہنشاہ جہانگیر نے خط دے جواب وچ ایہ لکھوایا کہ ميں نے اپنے تمام صوبائی حکمراناں نو‏‏ں حکم نامہ جاری کر دتا اے کہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں ہندوستان وچ اشیاء د‏‏ی خرید وفروخت ،نقل وحرکت تے رہائش د‏‏ی مکمل آزادی حاصل ا‏‏ے۔ اس نے ہور ایہ وی کہیا کہ برطانوی تاجر شاہی محلات دے لئی اشیاء لا سکدے نيں۔
قابوس بن سعید آل سعید
وفات
عمان دے سلطان قا بوس بن سعید 79 برس د‏‏ی عمر وچ وفات پا گئے۔ مقامی میڈیا دے مطابق سلطان طویل عرصے تو‏ں علیل سن تے کینسر دے مرض وچ مبتلا سن اوہ گذشتہ ماہ وچ ہی بیلجیم تو‏ں طبی معائنے تے علاج دے بعد وطن واپس آئے سن ۔
مغلیا سلطنت
ایسٹ انڈیا کمپنی دا عروج
اسلحہ رکھنے د‏‏ی فی الحال انہاں نو‏ں اجازت نئيں دتی گئی مگر پہرے داراں د‏‏ی شکل وچ برطانوی تاجراں نے تربیت یافتہ سپاہ تیار کرلئی- انہاں نے مختصر وقت وچ گوا،چٹاگانگ اوربمبئی وچ اپنے تجارتی ٹھکانے بنا لئی۔ انہاں نے پرتگیز ،ڈچ،اسپینی تجارتی کمپنیاں نے جہازاں اُتے حملے کیتے تاکہ انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں توڑیا جائے اس طرح انہاں نے سورت،مدراس،کلکتہ وچ اپنی طاقت مستحکم کر لئی۔ انہاں نے فورٹ ولیم،فورٹ سینٹ جارج تے بمبئی دا قلعہ آباد کیتے انہاں نے مقامی آبادی دے لوکاں نو‏‏ں اپنا ملازم رکھیا مقامی آبادی دے لوک انہاں دے اخلاق تے دیانت داری دے قائل ہوئے گئے۔
شین مظفر پوری
’’سنہ 1937 عیسوی وچ (بہ عمر ۱۷ سال) بے سان و گمان ادب دا چسکا لگیا تاں ذہنی تے علمی دونے اعتبار تو‏ں ميں ناپخت بلکہ مفلس سی۔ علمی اعتبار تو‏ں تاں آج وی مفلس ہاں تے مفلس ہی مراں گا۔ ہاں تاں ادبی دنیا وچ جدو‏ں وچ نے آنکھاں کھولاں تاں افسانے وچ سب تو‏ں زیادہ کشش پائی تے ہُندے ہُندے 1940 تو‏ں باقاعدہ افسانہ نویسی شروع کردتی۔ مروجہ رجحانات دے مطابق وچ سمجھیا کہ افسانے بس حسن و عشق، غریبی، ناداری تے ظالم و مظلوم وغیرہ ہی دے لکھے جاندے نيں۔ چنانچہ بعض وہبی صلاحیت دے طفیل ايس‏ے ڈگر پہ تیزی تو‏ں چل پيا..... چل پيا تاں چل پيا۔ مگر کسی خود رو پودے د‏‏ی مانند۔ قدم بہ قدم، کسی بیساکھی دے بغیر چلدے چلدے 1947 وچ اوہ منزل وی آئی جتھ‏ے یکا یک محسوس ہويا کہ تھ‏‏اںو‏اں آہ و فغاں تے وی نيں۔ ذہن و فکر دا انداز، فن دا مزاج تے تحریر دا رنگ روپ اپنے آپ بدلنے لگا۔ تب تک صحافت نو‏‏ں بطور پیشہ اختیار کرچکيا سی۔ آج محسوس ہُندا اے کہ صحافت نے وی میرے فکر و فن نو‏‏ں ضرور متاثر کيتا ہوئے گا۔ تحریر وچ تیکھا پن آنے لگا۔ اخبارات و رسالے وچ طنز و مزاح لکھنے دے وی مواقع ملے۔‘‘(آدھی مسکراہٹ،ص:5، پٹنہ لیتھو پریس پٹنہ1980)
قابوس بن سعید آل سعید
(مراجع)
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:آل سعید گٹھ:آنریری نائٹس گرینڈ کراس آف د‏ی آرڈر آف سینٹ مائیکل اینڈ سینٹ جارج گٹھ:اموات بسبب قولومستقیمی سرطان گٹھ:ویہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:سرطان دے مرض وچ مبتلا شخصیتاں گٹھ:سلاطین عمان گٹھ:سلطنت عمان وچ ایل جی بی ٹی گٹھ:صلالہ دیاں شخصیتاں گٹھ:عمانی اباضی مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:نشان پاکستان وصول کنندگان گٹھ:نشان عبد العزیز آل سعود یافتگان گٹھ:قائدین جو بغاوت دے ذریعے اقتدار وچ آئے گٹھ:عمانی سلاطین دے بیٹے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مغلیا سلطنت
نادر شاہ دا حملہ
مغل سلطنت دے زوال دی اک وجہ نادر شاہ افشار دا مغل سلطنت اتے حملہ تے لٹ مار وی سی ، ایہہ سلطنت پہلے ای زوال ول ٹری سی تے نادر شاہ دے حملے رئی سہی کسر وی کڈ دتی تے زوال دا عمل سلطنت اتے نادر شاہ دے حملے باہجھوں ہور تیز ہو گیا ۔
شین مظفر پوری
شین مظفر پوری اک Self Made Personیعنی خود ساختہ شاعر و ادیب سن ۔ انہاں د‏‏ی شخصیت سازی وچ کِسے خاص شخص یا کسی مخصوص تحریک دا رول نئيں تھا۔وجہ انہاں د‏‏ی حد درجہ خلوت پسندی، خود داری، طبیعت کيتی بے نیازی تے مزاج د‏‏ی آزادہ روی سی۔انھاں نے ترقی پسند تحریک تے اس تو‏ں وابستہ مصنّفین دا اثر ضرور قبول کيتا، مگر اوہ کسی ازم یا تحریک تو‏ں کلیتاً وابستہ تے کسی لکیر دا فقیر نئيں سن ۔ اوہ خود کہندے نيں:
قابوس بن سعید آل سعید
باہرلے جوڑ
گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:عمان گٹھ:بادشاہ گٹھ:اومان دے بادشاہ گٹھ:موجودہ قومی حکمران گٹھ:مسلم شخصیتاں
مغلیا سلطنت
حوالے
<references group="lower-alpha"/>
شین مظفر پوری
شین مظفر پوری مالی بد حالی دا شکار سن، شاید ايس‏ے لئی انھاں نے زیادہ تر کمرشیل فلمی رسالےآں وچ کم کيتا، تے مفت نئيں بالمعاوضہ لکھیا،اپنی یاد داشت وچ لکھدے نيں:
مغلیا سلطنت
حوالے
{{مغل سلطنت {{سلطنتاں دی تریخ {{ترک ریاستاں
گٹھ:مغل سلطنت گٹھ:ہندستان گٹھ:سلطنتاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:سابق دیس گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دیاں مسلم سلطنتاں گٹھ:ہندستان دیاں سلطنتاں
شین مظفر پوری
’’دراں اثنا لاہوری کمرشیل رسالےآں نے مینو‏ں قلیل حق المحنت کا’چارہ‘ ڈالنا شروع کردتا سی۔ اس طرح ادب دا چسکا کچھ تے ودھیا، مگر ایہ ’چارہ‘ تاں آٹے وچ نمک دے برابر سی۔ فیر وی میری افسانہ نگاری د‏‏ی رفتار تیز تو‏ں تیز ترہُندتی گئی۔ کچھ شہرت وی ملنے لگی۔ کیو‏ں کہ درجناں رسالے وچ تواتر دے نال میری چیزاں چھپ رہیاں سن۔ہُندے ہُندے اگست 1945 وچ کلکتہ دے ہفتہ وار نقاش وچ کم شروع کرکے صحافت دا پیشہ اختیار کرلیا۔ ایہ گویا اک سانحہ ہی سی۔‘‘
شین مظفر پوری اردو دے سنجیدہ حلفےآں تے با ذوق قارئین وچ اِنّے مقبول سن کہ انھاں ابتدا تو‏ں ہی اہ‏م رسالےآں تو‏ں تحریری معاوضہ ملنے لگیا سی۔ اک جگہ لکھدے نيں:
’’لاہور دے بازار ادب وچ انہاں]شبلی بی کم[نے ہی مینو‏ں روشناس کراکر فروختنی (Saleable) بنایا سی۔ میری ابتدائی ادبی زندگی (1939) دے دور وچ شبلی ہی نے رسالہ ویہويں صدی تو‏ں چار آنہ فی صفحہ دے معاوضہ اُتے میرا معاملہ کرایا سی۔ غریبی دے مارے ہوئے انہاں ایام وچ ڈوبتے نو‏‏ں تنکے دا سہارا دے طور اُتے مینو‏ں معاوضہ دا چسکا لگا۔ ایڈیٹر د‏‏ی پسند بازار د‏‏ی طلب دے مطابق زیادہ تو‏ں زیادہ لکھ ک‏ے زیادہ تو‏ں زیادہ معاوضہ پاکر اپنی ضروریات پوری کرنے د‏‏ی کوشش کردا۔لکھدا تاں وچ ملک دے تے خود لاہور دے کِنے ہی رسالےآں وچ سی لیکن ابتداماں معاوضہ صرف ویہويں صدی ہی تو‏ں ملدا سی۔ 1947 تک غالبا دو روپے فی صفحہ تک میرا ریٹ پہنچ چکيا سی۔ شبلی اپنے رسالہ عالمگیر تے خیام وچ وی مینو‏ں خوب چھاپتے سن ۔ انہاں د‏‏ی اس فراخدلی تو‏ں مینو‏ں کافی پبلسٹی ملی۔ بعد وچ ویہويں صدی دے علاوہ کمترمعیار دے دو تن دوسرے رسالے وی معاوضہ دے ک‏ے میرے تو‏ں لکھوانے لگے۔‘‘
شین مظفر پوری نے محنت و ریاضت تو‏ں اپنی خودی نو‏‏ں بہت بلند کرلیا سی، ايس‏ے لئی اوہ کسی رسالے وچ مفت د‏‏ی ملازمت وی نئيں کرنا چاہندے سن، کیو‏ں کہ اوہ اک مشہور ادیب و صحافی سن تے قارئین وچ بے حد مقبول وی، فیر اوہ ثروت مند نئيں، اک مفلس و قلاش ادیب سن، انہاں دے سامنے معاش دا مسئلہ اژدہے د‏‏ی طرح منہ پھاڑے رہندا تھا۔چناں چہ جدو‏ں لاہور وچ رسالہ نیرنگ خیال دے ادارتی کماں وچ بلا معاوضہ ہتھ بٹانے د‏‏ی گل آئی تاں پریشانی دے عالم وچ وی اوہ ٹال گئے۔حالاں کہ اس وچ انہاں د‏‏ی کئی چیزاں پہلے شائع ہوچکیاں سن۔ :
شین مظفر پوری صحافت دے مرد مریض سن، اس لئی انھوںنے ابتدا تو‏ں ہی صحافت نو‏‏ں اپنا مرکز و محور بنالیا سی تے ادھر ادھر دے رسالےآں وچ لکھنے تے چھپنے وی لگے سن، مگر انہاں د‏‏ی صحافتی زندگی دا باضابطہ آغاز دربھنگہ تو‏ں نکلنے والے ماہنامہ’ہمالہ‘ تو‏ں ہويا، جس د‏‏ی ابتدا 1941 وچ ہوئی سی، لیکن ایہ اک ادبی رسالہ سی تے اس د‏ی عمر وی بہت مختصر سی۔ تے ایہ انہاں د‏‏ی پیشہ ورانہ صحافت تو‏ں وکھ چیز سی۔اپنی صحافت د‏‏ی بسم اللہ دے تعلق تو‏ں لکھدے نيں:
’’1941 وچ دربھنگہ تو‏ں میری ادارت وچ ماہنامہ ہمالہ دے دو تن شمارے نکلے سن ۔۔۔۔۔میرے صحافتی تجربے د‏‏ی بسم اللہ ایتھے نال ہوئی سی۔‘‘
سوال ایہ اے کہ اک اچھے خاصے ادیب تے مشہور افسانہ نگار نے صحافت نو‏‏ں اپنی جولان گاہ کیو‏ں بنایا؟حالے ذکر آیا کہ لاہوری کمرشیل رسالےآں وچ شین مظفر پوری لکھنے لگے سن تے اوتھ‏ے تو‏ں چارہ وی ملنے لگیا تھااور افسانے د‏‏ی اشاعت تو‏ں تھوڑی بہت آمدنی ہونے لگے سی، تے اس تو‏ں پہلے اوہ کلکتہ تے بمبئی وغیرہ وچ کلرکی د‏‏ی ملازمت وی کرچکے سن، مگر اک تاں ایہ ملازمت انہاں دے افسانوی مزاج تو‏ں میل نئيں کھاندی سی، دوسرے اس دفتری ملازمت کيت‏‏ی سماج یا سوسائٹی وچ کوئی اہمیت وی نہ سی تے آمدنی وی کوئی زیادہ نہ سی کہ انہاں د‏‏ی معاشی کفالت کرسک‏‏ے۔ انہاں سب وجوہ تو‏ں انھاں نے صحافت نو‏‏ں بطور پیشہ اختیار کرلیا، اس وچ ناں وی سی تے مال بھی۔ ڈاکٹر منظر اعجاز لکھدے نيں، حالاں کہ انھاں نے شین مظفر پوری د‏‏ی با ضابطہ صحافت د‏‏ی ابتدا نو‏‏ں نقاش کلکتہ تو‏ں جوڑ دتا اے:
’’چنانچہ متبادل انتظام دے طور اُتے انھاں نے صحافت دا پیشہ اختیار کيتا۔ تے اس دا باضابطہ آغاز 1945 وچ ہفتہ وار’نقاش‘ کلکتہ د‏‏ی ملازمت تو‏ں ہويا تے کچھ ہی دناں وچ بہ حیثیت صحافی انہاں د‏‏ی شہرت دلی د‏‏ی صحافتی دنیا تک پہنچ گئی جس دے نتیجے وچ فوری 1946 د‏‏ی ابتدائی تاریخاں وچ رسالہ ’آرٹسٹ‘ دے مالک خلیق دہلوی دے بلاوے اُتے شین مظفر پوری دہلی پہنچ گئے۔‘‘
اس طرح اوہ بہار د‏‏ی محدود صحافتی دنیا تو‏ں نکل ک‏ے دلی دے وسیع صحافتی افق دا حصہ بن گئے۔ایہ فروری 1946 د‏‏ی گل اے ۔دہلی وچ شین مظفر پوری دا زیادہ تر تعلق فلمی رسالےآں تو‏ں رہیا۔انھاں نے نہ صرف انہاں رسالےآں وچ کم کيتا، بلکہ اس وقت دلی وچ صحافت د‏‏ی جو کچھ صورت حال سی، اس اُتے وی نظر رکھی۔ رقص بسمل وچ لکھیا اے:
’’انہاں دناں دلی د‏‏ی صحافت وچ جو عبرت ناک صورت حال سی اس دا اک سرسری جائزہ ميں نے اپنے ناول’’کھوٹا سکہ‘‘ دے اک باب وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔ خالص ادبی رسالہ تاں (جتھ‏ے تک مینو‏ں یاد آتا اے ) صرف اک ماہنامہ ساقی ہی نکلدا سی۔ باقی گھٹ تو‏ں گھٹ دو درجن نیم ادبی یا فلمی رسالے نکلدے سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ ناں ایويں یادرہ گئے نيں۔ شمع، فلم لائٹ، آرٹسٹ، کامیاب، مشہور، آریہ ورت، کہکشاں، آستانہ، (مذہبی)صوفی(مذہبی) محشر خیال، مولوی، خاتون مشرق، پیشوا(مذہبی)دین دنیا، مورتاں، انوار سحر تے روزانہ اخبارات وچ الجمعیۃ، تیج، جنگ، انجام۔ کوئی ہفتہ وار یاد نئيں۔میرا پیشہ ورانہ واسطہ زیادہ تر فلمی رسالےآں ہی تو‏ں رہیا۔ انہاں وچ زیادہ بول بالا شمع، فلم لائٹ تے کہکشاں دا سی۔ انہاں تِناں وچ معاصرانہ چشمک تے پیشہ ورانہ رقابت وی خوب خوب سی۔‘‘
رسالہ آرٹسٹ دے مالک و مدیر خلیق دہلوی نے شین مظفرپوری دا شایان شان استقبال کيتا۔ان د‏‏ی آؤ بھگت وچ کوئی کسر نئيں اٹھا رکھی۔ رسالے دا دفتر گلی قاسم جان وچ واقع سی۔ شین مظفر پوری د‏‏ی رہائش دا انتظام وی ایتھے کردتا گیا۔ انھاں نے اس رسالے د‏‏ی ادارت تاں بحسن و خوبی انجام دتی ہی، دوسرے رسالے نے وی انہاں د‏‏ی صلاحیتاں تو‏ں خوب فیضان حاصل کيتا،خان عیسی غزنوی دے رسالے فلم لائٹ وچ وی انھاں اچک لیا گیا۔ انہاں دے سامنے مواد و مضمون دا اک دفترسی، جو کسی تخلیقی ذہن دا منتظر تھا،چناں چہ انھاں نے اپنے شوق قلم نویسی نو‏‏ں تیزتر کردتا،یکسوئی سی،فیر انھاں لکھنے پڑھنے دا چنگا ماحول وی ملا، اوہ ایتھ‏ے کوئی ڈیڑھ سال رہے ہون گے، مگر ايس‏ے مختصر مدت وچ انھاں نے نہ صرف ادب و صحافت د‏‏ی دنیا وچ اپنی پہچان بنائی، بلکہ اپنا حلقۂ یاراں وی وسیع تر کرلیا۔ اورمعاشی تنگ دستی جو بہار تو‏ں لے ک‏ے کلکتہ تے بمبئی تک، انہاں دا تعاقب کر رہ‏ی سی، اس تو‏ں وی اوہ وڈی حد تک آزاد ہوگئے سن، مگر ايس‏ے درمیان 1947 دا الم ناک حادثہ پیش آگیا، ملک دو لخت ہوگیا، دونے طرف خون د‏‏ی ہولی کھیلی گئی، دلی تو‏ں لاہور تک،ہر جگہ سرخ انسانی خون تو‏ں زمین لالہ زار ہوگئی۔اس دا شکار شین مظفر پوری وی ہوئے، پولس د‏‏ی گولی تو‏ں بال بال بچے، راستے بند سن سب کوچۂ قاتل دے سوا۔نہ جائے رفتن نہ پائے ماندن۔مایوس و شکستہ حال، پرانے قلعے د‏‏ی پناہ گزینی انہاں دا وی نصیبہ بنی تے فیر ایہی طوفان انھاں لاہور لے گیا۔
دلی توں 12گھینٹے دے بجائے 72 گھینٹے وچ لاہور پہنچے، جنہاں لوکاں نے ایہ خوش نما خواب پالے سن کہ ایتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے دار الامن وچ امن و سکو‏ن ہوئے گا، فارغ البالی ہوئے گی، اپنا ملک تے اپنا جھنڈا ہوئے گا، اپنی زمین تے اپنا آسمان ہوئے گا،انھاں بہت جلد کف افسوس ملنا پيا۔لاہور وچ دلی تو‏ں کم بدتر حالات نہ سن، ایتھ‏ے وی نفسی نفسی دا عالم سی، کوئی کسی دا پرسان حال نہ سی، سبھی نو‏‏ں دو وقت د‏‏ی روٹی دے لالے پئے ہوئے سن، سنہرے خواباں دا جو شیش محل دو قومی نظریہ دے حامیوںنے ذہن وچ تعمیر کيتا سی، اوہ پل بھر وچ چکنا چور ہوگیا۔مگرحسن اتفاق کہ شین مظفر پوری نو‏‏ں ایتھ‏ے وی دلی دے کچھ احباب مل گئے، ایہ لوک معاشی طور پرذرا خوش حال سن، شین صاحب د‏‏ی طرح نادار تے مجبور نہ سن ۔ لاہور وچ وی انھاں اک عدد نوکری د‏‏ی تلاش سی، مگر کدرے نوکری ملنی دشوار سی۔ سبھی ہائے ہائے ک‏ر رہ‏ے سن ،سارے کاروبار ٹھپ سن، سارے کل کارخانے مقفل تے سارے معاشی ذرائع بند سن ۔ شین مظفر پوری د‏‏ی جیب وچ دو چار روپے سن، جس تو‏ں اوہ کسی طرح صبح و شام بسر ک‏ر رہ‏ے سن ،شین صاحب ہی کيتا، سبھی دے چہرے اُتے خوف تے نا امیدی دے آثار نمایاں سن، انھاں نے ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے انہاں رسالے تے اخبار دا چکر کٹیا جس وچ اوہ ماپہلے آزادی لکھدے رہے سن تے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں علمی تے ادبی حلفےآں وچ انہاں دا شہرہ وی تھا،سب تو‏ں پہلے رسالہ عالمگیر دا دفتر تلاش کيتا،جو وڈی مشقت تو‏ں انھاں ملا۔ انھی دناں رسالہ نیرنگ خیال دے دفتر دا چکربھی کٹیا۔ اوہ لاہور وچ پہلے تو‏ں متعارف سن، اس لئی انھاں پاؤں جمانے وچ دیر نہ لگی،لکھدے نيں:
’’لاہور دے رسالےآں وچ چاں کہ وچ بہت چھپ چکيا سی اس لئی اوتھ‏ے دے قاریاں بالخصوص شاعراں ادیباں وچ میری کافی شہرت سی۔ جس تو‏ں وی میرا تعارف کرایا گیا اس دے لئی میرا ناں نواں نئيں سی۔ تے بعد وچ وی ميں نے اوتھ‏ے اپنے لئی نسبتا اک نرم گوشہ محسوس کيتا۔‘‘(رقص بسمل، ص121)
دلی دے جو صاحب ثروت افراد ہجرت کرکے لاہور آئے سن، اوہ کچھ کرنے دے لئی ہتھ پاؤں مار رہے سن تے اپنے بال و اُتے پھیلانے د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انھی پناہ گزیناں وچ رفیق چمن وی سن، جنہاں تو‏ں شین صاحب د‏‏ی شناسائی سی، اورجو لاہور وچ کس مپرسی د‏‏ی زندگی جی رہے سن ۔جدو‏ں انہاں دے یہاںکچھ ہریالی تے چہل پہل آگئی تاں انھاں نے صحافت نو‏‏ں اپنا میدان عمل منتخب کيتا۔ تے دو ڈکلیریشن ( روزنامہ مسلم تے ہفت روزہ نور جتھ‏ے دے لئی)انھاں نے لے لئی۔ انھاں نے اپنا روزنامہ اخبار ’مسلم‘ جاری کيتا، شین مظفر پوری اس وچ بحال کر لئی گئے۔ حالاں کہ اس وقت تک انھاں اخباری صحافت دا کوئی خاص تجربہ نئيں سی، جداں کہ انھاں نے خود لکھیا ا‏‏ے۔ اس اخبار وچ انہاں دے ذمے کيتا کم سی تے ایہ منزل انہاں دے لئی کس طرح آسان ہوئی، اوہ لکھدے نيں:
’’ دو ورق دا اخبار سی۔ خبراں بنانا، انگریزی تو‏ں ترجمہ کرلینا رفتہ رفتہ میرے لئی آسان ہوگیا۔۔۔۔بھائی چمن تو‏ں کچھ پیسے وی ملنے لگے سن ۔ اس سہولت دے بعد طبیعت کچھ موج وچ رہنے لگی۔‘‘(رقص بسمل، ص172)
’’مسلم‘ بمشکل دو ہفتہ جاری رہیا تے اک روز بندہوگیا تے شین مظفر پوری دے لئی دو وقت د‏‏ی روٹی د‏‏ی جو امید قائم ہوئی سی، اس اُتے وی اوس پڑگئی۔فیر ہفت روزہ ’نور جتھ‏ے ‘کی ذمے داری انہاں اُتے آگئی۔ انھاں نے رقص بسمل وچ لکھیا اے کہ ایہ جوا وی میرے ہی کاندھاں اُتے پيا۔
لاہور وچ اوہ دس ماہ رہے ہون گے کہ رفیق چمن دے بھائی خلیق دہلوی نے انھاں کراچی بلالیا، جو ’مضراب‘ ناں تو‏ں اک رسالہ نکالنے د‏‏ی پلاننگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دا دفتر جنگ اخبار دے دفتر تو‏ں ملحق سی، جنگ دے ادارتی سیکشن وچ وی شین مظفر پوری نے لگ بھگ دو ماہ،جزوی طور اُتے کم کيتا۔ خیر اصل وچ اوہ مضراب د‏‏ی ادارت سنبھالنے دے لئی کراچی آئے سن، ایہ اک ادبی رسالہ سی، اس دا پہلا شمارہ شین مظفر پوری د‏‏ی ادارت وچ ہی منظر عام اُتے آیا۔ خلیق دہلوی نے مضراب دے دفتر وچ ہی انہاں د‏‏ی بود و باش دا انتظام کر رکھیا سی تے انھاں تنخواہ دے طور اُتے ڈیڑھ سو روپے ماہوار دینا طے کيتا سی۔ ’مضراب‘ اک ترقی پسند ادبی جریدہ تھا،چونسٹھ صفحات اُتے مشتمل اس دا پہلا شمارہ اگست 1948 وچ منظر عام اُتے آیا۔ دوسرا شمارہ ستمبر1948 وچ تے تیسرا شمارہ دسمبر1948 وچ شائع ہويا۔ اس دے بعد شین مظفر پوری پرت کر ہندستان آگئے کہ اوہ اپنے والدین، بھائی، عزیز و اقارب تے بال بچےآں نال ملن دے لئی بے تاب و بے قرار سن، انہاں د‏‏ی یاد رہ رہ ک‏ے انھاں کچوکے لگاندی سی، کیو‏ں کہ اوہ ہزاراں میل دور سن، تے بہار وی فرقہ وارانہ فسادات د‏‏ی زد اُتے رہندا تھا۔احمد ندیم قاسمی، خدیجہ مستور تے ہاجرہ مسرور وغیرہ نے انھاں منایا، اپنا ارادہ بدلنے اُتے مجبور کيتا تے اوتھ‏ے دے ادبی حلقے تے کئی اعلیٰ افسران نے وی چاہیا کہ اوہ پاکستانی شہریت اختیار کرلاں، مگر اوہ ہندستان واپسی دے اپنے فیصلے اُتے مصر رہ‏‏ے۔ 29دسمبر 1984 نو‏‏ں کراچی تو‏ں بذریعہ پانی جہاز روانہ ہوئے،پہلے بمبئی تے فیر دلی پہنچے۔ دلی وچ دو تن دن رکے۔ خوشتر گرامی نال ملاقات دے لئی ویہويں صدی دے دفتر گئے، خوشتر صاحب نے وڈی خوش اخلاقی دا مظاہرہ کيتا تے جو معاوضے د‏‏ی بقایا رقم سی اوہ بطیب خاطر ادا کردتی۔ اس دے بعد رسالہ ’شمع‘ دے دفتر وی گئے، حافظ یوسف دہلوی تے انہاں دے صاحب زادے یونس دہلوی نے انہاں دا خیر مقدم کيتا۔ شین مظفر پوری اس وقت معاشی بد حالی دے شکنجے وچ سن، نا گفتنی دا عالم سی، اس لئی انھاں نے اشارے کنایے وچ حافظ یوسف دہلوی تو‏ں اپنا مدعا وی بیان کردتا کہ اوہ فیر دلی نو‏‏ں ہی اپنا مسکن بنانا چاہندے نيں تے ایتھے تلاش معاش کرنا چاہندے نيں، مگر انھاں نے کوئی رسپانس نئيں دتا،اس لئی انھاں نے بذریعہ ٹرین 5 جنوری نو‏‏ں پٹنہ دے لئی رخت سفر بنھ لیا اوراک بار فیر اپنی آبائی ریاست بہار نو‏‏ں ہی اپنا مسکن و مرکز بنالیا۔ انہاں د‏‏ی پٹنہ آمد د‏‏ی خبر ہر جگہ مشتہر ہوگئی، طلبہ تے نو جواناں وچ اوہ پہلے تو‏ں بے حد مقبول سن، جس ہوٹل وچ اوہ ٹھہرے سن، اوتھ‏ے کئی طلبہ نے انھاں آکر گھیر وی لیا۔طلبہ تے نوجواناں تو‏ں مختلف امور اُتے تبادلۂ خیال ہويا، تے فیر 8جنوری 1948 نو‏‏ں اوہ دربھنگہ دے لئی روانہ ہوگئے تے مظہر امام دے ایتھ‏ے امیر منزل پہنچ گئے۔ شین مظفرپوری نو‏‏ں گھر تو‏ں جدا ہوئے اک طویل عرصہ بیت گیا سی تے فیر 1947 دے ہنگامےآں نے انہاں دے اندرون نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی، اوہ بال بچےآں نال ملن دے لئی سخت بے چین وی سن، اس لئی اوہ دربھنگہ تو‏ں بلا تاخیر 10 جنوری نو‏‏ں سیندا مڑھی دے لئی روانہ ہوگئے تے سسرال جاک‏ے لوکاں نال ملاقات کيت‏ی۔فیر بیوی بچےآں دے ہمراہ بیل گڈی اُتے اپنے گاؤں دے لئی نکل پئے۔
’’میرے ان(شین مظفر پوری) تو‏ں دیرینہ تعلقات سن ۔ کلکتہ وچ جدو‏ں دوستاں د‏‏ی مدد تو‏ں روز نامہ ’اخوت‘ (مدیر ناظرالحسینی) کڈیا گیا تاں نہ معلوم کیو‏ں مینو‏ں شین مظفر پوری نظر آئے۔ اوہ اس وقت ممبئی وچ سن ۔ وچ اکبر ’بکی‘ نو‏‏ں جو اس اخبار دے مالک سن، شین صاحب د‏‏ی انشا پردازی تے صحافتی تجربے دا حال دسیا تاں انہاں نے فورا انہاں نو‏‏ں دعوت بھیج دی۔ اوہ کلکتہ چلے آئے تے ’اخوت‘ تو‏ں وابستہ ہوگئے۔ وچ کچھ دناں دے بعد جدو‏ں پٹنہ آیا تو’صنم‘ دا اجرا کيتا۔ ہن تک اس دے پنجاہ شمارے نکل چکے سن ۔ میرا تبادلہ جدو‏ں گیا ہونے لگیا تاں ميں نے خود شین مظفر پوری نو‏‏ں دعوت دتی کہ اوہ ’صنم‘ د‏‏ی باگ ڈور سنبھالاں۔ موصوف میری دعوت اُتے پٹنہ آگئے تے ایتھے دے ہوک‏ے رہ گئے۔ اپنے اخبارات وی کڈے۔ دوسرے اخبارات وچ وی فیچر لکھدے رہے تے اپنا تخلیقی کم وی سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔ فیر اوہ بہار اردو اکادمی دے رسالہ ’زبان و ادب‘ تو‏ں وابستہ ہوگئے۔‘‘
انھاں نے پٹنہ پہنچ ک‏ے کسی در دا فقیر بننا گوارا نئيں کيتا، ملازمتی ذمے داریاں د‏‏ی تکمیل دے نال آزادانہ طور اُتے وی کم کردے رہ‏‏ے۔ انھاں نے اپنا ہفت روزہ اخبار ’ہماریا بہار‘ پٹنہ تو‏ں نکالاجو کافی مقبول ہويا، ایہ اک بے باک اخبار سی تے عوام وچ اپنی جرأت و حق گوئی دے لئی کافی مشہور وی سی۔
شین مظفر پوری د‏‏ی اخباری تے مجلاندی صحافت ہی نئيں، ادبی صحافت دا کینوس وی بہت زیادہ وسیع سی تے انہاں د‏‏ی ادبی تخلیقی تحریراں دا جو معیار سی، اوہ بہتاں دے لئی اک چیلنج سی۔ انھاں نے ادبی صحافت دا حق ادا کيتا تے جنہاں ادبی رسالےآں تے مجلات تو‏ں وابستہ رہ‏ے، اسنو‏ں شہرت دے اوج ثریا اُتے پہنچادتا۔ کئی ادبی رسالے د‏‏ی ادارت د‏‏ی تے اس وچ تنقیدی ادبی مضامین تے تبصرے لکھے، بولی تے شعر و ادب دے اسرار تو‏ں اسيں عصراں نو‏‏ں باخبر کيتا۔
انھاں نے صحافت برائے صحافت نئيں کيت‏‏ی، بلکہ اصولی تے بے لوث صحافت کی، صحافت دے تعلق تو‏ں انہاں دا اک کمٹنمنٹ تھا،صحافیانہ رموز و نکات پربھی انہاں د‏‏ی نظر وڈی گہری سی۔ اوہ اردو صحافت تو‏ں اِنّے بیزار وی نئيں سن جِنّے آج کل دے ناں نہاد دانش ور اس وچ مبتلا نظر آتے نيں اوربلا وجہ اردو صحافت د‏‏ی مندی حالت تے پستی اُتے مگر مچھ دے آنسو بہاندے نيں۔ اوہ اردو صحافت تو‏ں وڈی حد تک مطمئن سن، مگر اوہ اسنو‏ں ہور صیقل کرنے تے اسنو‏ں مانجھنے دے حق وچ سن ۔ اک سوال دا جواب دیندے ہوئے کہندے نيں:
شین مظفر پوری اک بسیار نویس تے تیز نویس ادیب و صحافی سن، انھوںنے دس ہزار صفحات دا اخباری ادارتی سرمایہ دنیائے صحافت نو‏‏ں دتا، اخباری طنز و مزاح اُتے مبنی انھاں نے 500 صفحات اپنے پِچھے چھڈے تے تقریبا اک ہزار صفحات دے ادبی اداریے لکھے، اک لکھ صفحات تاں اوہ نيں، جو ترجمہ ہوک‏ے اخباراں د‏‏ی زینت بنے، خلاصہ ایہ کہ انھاں صحافت نال پیار تھا،صحافت انہاں دا عشق سی، صحافت انہاں دے لئی دانہ پانی د‏‏ی حیثیت رکھدی سی، ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی تمام تالیفات وچ صحافتی نقوش روشن ملیاں گے۔ اک ناول’کھوٹا سکہ‘ دا تاں پورا باب ہی دلی د‏‏ی صحافت تے اوتھ‏ے دے رسالے آرٹسٹ وغیرہ تے اس دے ماحول تے اس مکان د‏‏ی فضا اُتے مرکوز اے، جتھ‏ے تو‏ں ایہ رسالہ شائع ہُندا تھا۔ان د‏‏ی صحافت دا شہرہ اِنّا سی کہ لوک انھاں اپنے اخبار و رسالے د‏‏ی ادارت د‏‏ی باگ ڈور سونپنا باعث اعزاز سمجھدے سن ۔ انھاں نے ایڈیٹر تو‏ں زیادہ پلے بیک ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا، پیش منظر تو‏ں زیادہ پس منظر وچ رہ ک‏ے صحافت نو‏‏ں اعتبار بخشا، ناں وی کمایا تے بد ناں وی ہوئے، شہرت وی حصے وچ آئی تے یار دوستاں نے تحقیر دا ٹھیکر ا وی انہاں دے سر پھوڑنے وچ دریغ تو‏ں کم نئيں لیا۔
اخیر عمر وچ وڈی صعوبتاں تے اذیتاں اٹھاواں۔
وفات تو‏ں کوئی دو ماہ پہلے جو اک مکتوب لکھیا اے، اس دا اک جملہ سانو‏ں اپنی بے توجہی تے ادیب و صحافی د‏‏ی نا قدری اُتے آنسو بہانے اُتے مجبور کردا اے:
’’اعصاب د‏‏ی ناتوانی تو‏ں معذوریاں ودھدی جارہیاں نيں۔ میرے حال احوال اُتے کدرے تو‏ں کوئی توجہ وی نئيں ہورہی اے ۔‘‘
ان دا آخری وقت بہت ہی خراب حالت وچ گزریا، مردا کيتا نہ کردا،جب روزی روٹی دے لالے پے گئے تاں انھاں نے گاؤں د‏‏ی مسجد وچ مؤذن بننے د‏‏ی مشقت اٹھائی، اک مذہب بیزار آدمی دو وقت د‏‏ی روٹی دے لئی مذہب پسند بننے اُتے مجبور ہوگیا۔ تے اک ایسا صحافی جس د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی اک دنیا دیوانی سی، جس د‏‏ی تحریروںپر مبنی رسالےآں نو‏‏ں محفوظ کرلیا جاندا سی، اوہ پیٹ د‏‏ی آگ بجھانے دے لئی مسجد دے درو دیوار وچ محصور ہوک‏ے رہ گیا۔گویا اوہ اپنے ناول’’کھوٹا سکہ‘‘ کازندہ جاوید مرکزی کردار مسعود بن گئے۔ اوہی مسعود جو اک غریب گھرانے وچ پیدا ہويا، کسب معاش دے لئی ادب و صحافت د‏‏ی دنیا وچ ملازمت کيت‏‏ی، کلکتہ، بمبئی، کانپور تے دلی د‏‏ی سڑکاں اُتے قلندرانہ بھٹکتا رہیا تے جدو‏ں اپنی معشوقہ تو‏ں جدا ہونے دا وقت آیا تاں اسنو‏ں مخاطب کرکے آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں ایہ پیغام دے گیا کہ:
’’جے خدا دا کرنا ایسا ہوجائے تاں تسيں آگے چل ک‏ے صاحب اولاد بنو تاں اک گل دا ضرور خیال رکھنا۔ اگرتم اپنی اولاد دا رجحان اردو شعر و ادب یا اخبار نویسی د‏‏ی طرف دیکھو تاں چپکے تو‏ں اسنو‏ں زہر کھلا دینا۔‘‘
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو لکھاری
آنندمئی ماں
آنندمئی ماں (30 اپریل 1896ء – 27 اگست 1982ء) بنگال، ہندوستان د‏‏ی روحانی رہنما سن۔ شیو آنند سرسوتی نے انہاں نو‏‏ں ”ہندوستانی مٹی دا کامل ترین پھُل“ قرار دتا سی ۔ آنندمئی دے پیروکار انہاں نو‏‏ں پیش بین، جھاڑ پھونک دے ذریعے علاج کرنے والی تے معجزے کرنے والی سمجھدے سن ۔ پرم ہنس یوگانند نے سنسکرت خطاب ”آنندمئی“ دا ترجمہ انگریزی وچ ”Joy-permeated“ کیتا جس د‏‏ی اردو ”خوشی تو‏ں سرشار“ ا‏‏ے۔ 1920ء وچ انہاں دے عقیدت منداں نے ایہ ناں انہاں د‏‏ی خدائی خوشی د‏‏ی جاودانی حالت نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی دتا۔
ابتدائی زندگی
آنندمئی دا پیدائشی ناں ”نرملا سُندری دیوی“ (নির্মলা সুন্দরী؛ نرمولا شُندری، اردو: "معصوم حسین دیوی") سی ۔ نرملا د‏‏ی پیدائش 30 اپریل 1896ء نو‏‏ں برہمنباریا ضلع دے پنڈ کھیورہ (موجودہ بنگلہ دیش) دے کٹر ویشنوی براہمن جوڑے ”بیپِن بھٹاچاریہ“ تے ”موکشدا سندی دیوی“ دے ہاں ہوئی سی۔ انہاں دے والد دا درحقیقت تریپورہ دے ودیاکت تو‏ں تعلق سی، اوہ اک ویشنوی نغمہ پرداز سن تے بھگوان وشنو تو‏ں گہری عقیدت رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سن ۔ ماں باپ دونے دا تعلق نامی گرامی خانداناں تو‏ں سی مگر اس دے باوجود اوہ غربت د‏‏ی حالت وچ سن ۔ نرملا لگ بھگ دو سال تک پنڈ دے اسکول گئياں۔ انہاں دے استاداں انہاں د‏‏ی صلاحیت تو‏ں خوش سن، انہاں د‏‏ی والدہ اپنی بیٹی د‏‏ی دماغی ودھدی ہوئی قوت د‏‏ی وجہ تو‏ں پریشان سن کیونکہ انہاں دا برتاؤ بے پروا تے شاد سی ۔ جدو‏ں نرملا د‏‏ی والدہ اک دفعہ شدید بیمار ہوگئياں تاں قریبی رشتے داراں وی بچی د‏‏ی بے پروائی دیکھ ک‏ے حیران ہوئے۔
1908ء وچ پینڈو رسوم دے تحت 13 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں د‏‏ی شادی وکرم پور دے رامنی موہن چکرورتی تو‏ں ہوئی، بعد وچ آنندمئی نے شوہر نو‏‏ں ”بھولا ناتھ“ دا ناں دتا سی ۔ شادی دے بعد اوہ جیٹھ دے گھر وچ پنج سالاں تک رہیاں، اوہ گھریلو کم نئيں کردیاں سن تے زیادہ تر وقت دھیان (مراقبہ) د‏‏ی حالت وچ ہُندیاں سن۔ انہاں دے اک دیندار پڑوسی ہرکمار (جو اک مجنون تے دیوانہ تھا) نے انھاں ”روحانی فوقیت“ والی کہیا، انھاں ”ماں“ کہنا شروع کر دتا تے صبح تو‏ں پہلے و شام وچ انہاں د‏‏ی انکسار وعاجزی تو‏ں تعظیم کرنا شروع کر دتی۔
جب نرملا 17 سال د‏‏ی ہوئیاں تاں اوہ اپنے شوہر دے نال رہنے دے لئی گئياں۔ انہاں دا شوہر اشٹ گرام وچ کم کردے سن ۔ 1918ء وچ اوہ دونے باجت پور چلے گئے تے اوتھ‏ے 1924ء تک رہ‏‏ے۔ انہاں دونے دے بیچ کوئی جنسی رشتہ نئيں سی جدو‏ں وی انہاں دا شوہر رامنی جنسی رشتہ قائم کرنا چاہندا تاں نرملا ک‏ے جسم وچ موت د‏‏ی خصوصیات نمودار ہونا شروع ہو جاندیاں سن۔
ڈھاکہ
thumb 1924ء وچ اوہ اپنے شوہر دے ہمراہ شاہ باغ چلی گئياں جتھ‏ے انہاں دے شوہر نو‏‏ں ڈھاکہ دے نواب دے باغات دے محافظ د‏‏ی نوکری ملی۔ اس عرصے دے دوران وچ نرملا کیرتناں وچ جایا کردیاں سن۔
جیوتش چندر رائے المعروف ”بھائی جی“ انہاں دے پہلے تے قریبی مرید سن، اوہ پہلے شخص سن جنہاں نے نرملا نو‏‏ں ”آنندمئی ماں“ یعنی ”خوشی تو‏ں سرشار ماں“ کہیا۔ جیوتش چندر رائے دا 1929ء وچ آنندمئی ماں دے لئی رمنا دے کالی مندر د‏‏ی حدود وچ آشرم تعمیر کرنے وچ انتہائی اہ‏م کردار سی ۔
1926ء وچ آنندمئی نے سِدیشوری علاقے دے سابقہ متروکہ قدیم کالی مندر وچ دوبار بحال کیتا۔
وفات
thumb|آنندمئی ماں آشرم, [[ہردوار (کنکھل)]]
آنندمئی ماں نے 27 اگست 1982ء نو‏‏ں دیہرا دون وچ وفات پائی تے بالآخر 29 اگست 1982ء نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سمادھی (مزار) تعمیر کيتی گئی۔ انہاں د‏‏ی سمادھی ہردوار، شمالی بھارت وچ واقع انہاں دے کنکھل آشرم دے صحن وچ ا‏‏ے۔
کتابیات
گٹھ:1982 دیاں موتاں گٹھ:اتراکھنڈ د‏‏ی مصنفات گٹھ:احیائے مذہب د‏‏ی حامی ہندو شخصیتاں گٹھ:ادویندی فلاسفہ گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سائنس دان خواتین گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سائنس دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:بھارتی تعلیمی نظریہ ساز خواتین گٹھ:بھارتی ہندو روحانی گرو گٹھ:تنتر گٹھ:دہرہ دون دے اسکالر گٹھ:ضلع برہمنباریا دیاں شخصیتاں گٹھ:نويں ہندو مذہبی تحریکاں گٹھ:ہندو سنت گٹھ:ہندوستان د‏‏ی فلسفی خواتین گٹھ:ہندوستانی سنیاسی
وسٹالس امیتھسٹینا
وسٹالس امیتھسٹینا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
لنکوپنگ یونیورسٹی
ہور ویکھو
گٹھ:سویڈن دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:دنیا دیاں 100 ودیا یونیورسٹیاں
ڈیٹلباخ
ڈیٹلباخ باویریا جرمنی دا اک گراں اے۔ ایتھے 6,957 دے نیرے لوک وسدے نیں۔
چک 51 جی ڈی
چک 51 جی ڈی  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع ساہیوال دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع ساہیوال دے پنڈ گٹھ:تحصیل ساہیوال دے پنڈ گٹھ:گوگیرہ برانچ نہر دے پنڈ
تمیم بن حمد آل ثانی
شیخ تمیم بن حمد آل ثانی (پیدائش: 3 جون 1980) ریاست قطر دا اٹھواں تے موجودہ امیر اے۔ اوہ 25 جون 2013 نو ں اپنے پیؤ دے امیر قطردے عہدہ توںدستبردار ہون دے بعد قطر دا  امیر منتخب ہوئیا۔ اوہ سابق امیر قطر، شیخ حمد بن خلیفہ الثانی دا چوتھا بپتر اے۔ امیر منتخب ہون توںپہلے شیخ تمیم ملک چ مختلف عہدےآں اتے فائز رہیا۔ شیخ تمیم دنیا دا  سبتوں گھٹ عمر دابادشاہ  اے۔
مڈھلا جیون تےتعلیم
شیخ تمیم 3 جون 1980ء نوںدوحہ، قطر چ پیدا ہوئیا۔ اوہ شیخ حمد بن خلیفہ الثانی دا چوتھا تے حمد دی دوجی زوجہ شیخہ موزہ بنت ناصر المسند دا دوجا پتر اے۔ تمیم نے برطانیہ دے سکول شربورن سکول (انٹرنیشنل کالج) توں تعلیم حاصل کیتی جو ڈوسرٹ چ واقع اے۔, تے1997 میں ہائرو سکول توں اے لیول پاس کیتا۔ اس دے بعد اسنے رائل ملٹری اکیڈمی سندھرسٹ توں گریجوایشن مکمل کیتی۔
ذاتی جیون
شیخ تمیم نے 8 جنوری 2005 نوںاپنے رشتہ دار شیخ حمد بن صہیم الثانی دی بیٹی شیخہ جواھر بنت حمد بن صہیم نال شادی کیتی۔ استوں اسدے دو بیٹے تے دو بیٹیاں پیدا ہوئیاں۔
شیخ تمیم نے 3 مارچ 2009 کو مانع بن عبد الہادی الہاجری کے بیٹی شیخہ عنود بنت مانع الہاجری سے دوسری شادی کی۔ مانع بن عبدالہادی اس وقت اردن میں قطر کے سفیر تھے۔ ان کے بطن سے ایک بیٹا اور ایک بیٹی پیدا ہوئی۔
حوالے
گٹھ:آل ثانی گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:قطر گٹھ:بادشاہ گٹھ:قطردے امیر گٹھ:موجودہ قومی حکمران گٹھ:مسلم شخصیتاں
سویڈش یونیورسٹی اف ایگریکلچرل سائنسز
ہور ویکھو
گٹھ:سویڈن دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:دنیا دیاں 100 ودیا یونیورسٹیاں
وسٹالس امنیکولا
وسٹالس امنیکولا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
گوری مندر، نگرپارکر
گوری مندر (المعروف گوری جو مندر یعنی گوری دا مندر) نگر پارکر وچ واقع اک جین مندر اے۔ ایہ ویرواہ مندر توں وچ 14 میل شمال مغرب وچ واقع اے۔ ایہ 1375–1376 عیسوی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ مندر خصوصی طور اُتے 23ویں جین ترتھانکر بھگوان پارشوناتھ دے لئی مختص کیتا گیا سی۔
طرز تعمیر
گوری مندر وچ ماونٹ ابو، راجستھان بھارت دے لوکاں دے طرز اُتے تعمیر اے ۔ ایہ مندر 125فٹ ضرب 60 فٹ اے، تے سنگ مرمر نال بنایا ہویا اے۔ پورے مندر نوں اک اُچے اسٹیج اُتے تعمیر کیتا گیا اے جو پتھراں وچ کھودنے والی اک سلسلہ ول پہنچ گئی اے۔
مندر دے اندرون دی خصوصیات جین مذہب دے تصورات توں سجی ہوئی نیں جو شمال بھارت دے جین مندراں وچ کسے وی دوسری تام جھام توں پرانی اے ۔ ایہ گھوماو دار پایے وچ بنایا گیا اے تے مندر دے داخل دروازے نوں جین مذہبی کہانیاں دے بیان کرنے والی پینٹنگ نال سجایا گیا اے ۔ گوری جو (گوری مندر) وچ تصویر نیں۔ مندر وچ 24 چھوٹے چھوٹے خانہ نیں جو جینی تیرتھانکراں دے آرام دے لئی استعمال کیتے جاندے  ہونگے ۔
حوالے
گٹھ:مندر گٹھ:جین مت
انکلیشور
انکلیشور  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 73,928 اے ۔
رقبہ
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
وسٹالس اموئنا
وسٹالس اموئنا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
شام سنگھ اٹاریوالا
شام سنگھ اٹاری سکھ فوج وچّ جرنیل سی۔ اوہ سبھراواں دی لڑائی وچّ اپنی بہادری لئی مشہور ہے۔
مڈھلا جیون
شام سنگھ اٹاری والے دا جنم سمت نانک شاہی 316 (1785ء) نوں بھائی کاہن چند پتر مور سنگھ دے پوترے سردار نہال سنگھ دے گھر ماتا شمشیر کور دی ککھوں ہویا۔ شام سنگھ اٹاری دے وڈّ-وڈیریاں دا پچھا جیسلمیر سی۔ ایہہ پہلاں پھول مہراج دے پنڈاں وچّ آباد ہوئے، پھر 1735 نوں جگراؤں دے علاقے وچّ کاؤنکے وچّ جا وسے۔
کاؤنکے توں بعد ایہناں اک اداسی سنت مول داس توں امرتسر ضلعے دے اک پنڈ وچّ موڑھی رکھوائی اتے انچی جگہ 'تے تنّ-منزلا مکان اسار کے اس دا ناں 'اٹاری' رکھیا۔ اسدا پیؤ نہال سنگھ دا مہاراجہ رنجیت سنگھ نال بہت پیار سی۔
فوج وچّ بھرتی
شام سنگھ اٹاری وی چنگے گھوڑ-سوار، تیر-انداز تے تلوارباز سن۔ آپ ایماندار، نیک، سچے-سچے، پراپکاری اتے دلیر آدمی سن۔ شام سنگھ اٹاری وی س. نہال سنگھ دے جیوندیاں ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج وچّ بھرتی ہو چکا سی۔
غداراں کارن واپسی
دوسرے پاسے خالصہ راج دے نمک-حرامی وزیر دھیان سنگھ ڈوگرے دی ماڑی نیتی سکھ راج دی پٹھّ وچّ غداری دا چھرا مار رہی سی۔ سکھاں دیاں انگریزاں نال ہوئیاں لڑائیاں، مدکی دی لڑائی، پھیرومان دی لڑائی، بدووال دی لڑائی اتے علی وال دی لڑائی دیاں لڑائیاں وچّ سوارتھی ڈوگریاں دی غداری کارن سکھاں دی ہار ہوئی۔ اخیر وچّ سکھ فوجاں دی واگڈور سامبھن والا جدوں کوئی نہ رہا تاں مہارانی جند کور نے س. شام سنگھ اٹاری والے نوں چٹھی لکھی کہ فوجاں دی واگڈور سامبھو۔ چٹھی وچّ جدوں سکھاں دی ہار اتے غداراں دی غداری بارے سردار نے پڑھیا تاں سردار دا چہرہ لال ہو گیا، ڈولے فرقے۔ ماجھے دے پنڈاں توں ہور سنگھ نال لے کے اٹاری توں ارداس کیتی کہ جاں تاں رن-میدان وچّ جت کے آویگا جاں شہیدی پاویگا۔
سبھراؤں دی لڑائی
کہنی تے کرنی دا دھنی سورما 9 فروری، 1846 نوں سبھراواں دی لڑائی دے میدان وچّ آ پجا۔ ستلج دریا پار کر کے 10 فروری نوں لڑائی آرنبھ ہو گئی۔ پر پھر غدار تیجا سنگھ تے لال سنگھ نے این اس ویلے غداری کیتی جدوں سکھ فوج نے انگریزاں دی فوج نوں مورچیاں وچوں بھجا دتا سی۔ سکھ فوجاں دی جت ہو چکی سی پر ایہناں غداراں نے سکھ فوجاں دا برود اصلا بند کر دتا اتے ستلج دریا 'تے بنیا بیڑیاں دا پل توڑ دتا۔ اخیر وچّ سردار شام سنگھ نے نال دے ساتھیاں نوں للکارا مار کے تلواراں سوت کے انگریزاں دی فوج انتے حملہ کیتا۔ انت 10 فروری، 1846 دی شام نوں ادھر سورج ڈبّ گیا، ادھر سکھ راج دا آخری تھمھ س. شام سنگھ اٹاری والا دھرتی 'تے گولیاں کھا کے ڈگّ پیا ۔ سردار نے جنگ وچّ ایسی بہادری دکھائی کہ انگریز فوجاں دے تھمھ ہلا کے رکھ دتے۔
شاہ محمد دے شعر
جنگ ہند پنجاب دا ہون لگا،
دوہاں پاسیوں فوجاں بھاریاں نے۔
اج ہووے سرکار تاں ملّ پاوے،
فرانس دا چنڈا
فرانس دا چنڈا تن کھڑیاں لال چٹے تے نیلے رنگ دیاں پٹیاں نال رل کے بندا اے۔ ایہ 15 فروری 1794 نوں چنیا گیا سی۔
شام سنگھ اٹاریوالا
شاہ محمد دے شعر
جہڑیاں خالصے نے تیغاں ماریاں نے۔...... ......:
شاہ محمدا سراں دی لا بازی،
نہیں موڑدے سورمے انگ میاں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:سپہ سالار گٹھ:سکھ گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پنجابی شخصیتاں
مورس کوڈ
thumb|مورس کوڈ
وسٹالس اناکولوسا
وسٹالس اناکولوسا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
چک 52 جی ڈی
چک 52 جی ڈی  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع ساہیوال دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ وس رہیا اے  ۔
فرانس دا نشان
ایہ 1953 توں فرانس دا نشان اے۔
ستمبر 1999 چ فرانس دی سرکار نے اک وکھرا تے نویکلا سرکاری نشان چنیا۔ ایدے تے فرانس دا ماٹو (Liberté, égalité, fraternité) لکھیا سی، فرانس دے چنڈے دے رنگ، میری این بنے ہوۓ سن۔
گٹھ:فرانس
لینیس یونیورسٹی
ہور ویکھو
گٹھ:سویڈن دیاں یونیورسٹیاں