cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بنوں دی تریخ
علاقہ غوریوالہ د‏‏ی مجموعی صورت حال
ادبی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ کسی تو‏ں پِچھے نئيں اے رحمان ادبی جرگہ تے میراخیل ادبی جرگہ دے علاوہ ۱۹۷۰ وچ ایتھ‏ے اُتے کاروان ادبی ٹولنہ دے ناں تو‏ں وی اک ادبی تنظیم سی جو ادب د‏‏ی ترویج دے لئی کم کررہی سی۔لیکن ہن ایہ ادبی تنظیم تاں ختم اے البتہ رحمان ادبی جرگہ تے میراخیل ادبی جرگہ حالے وی قائم نيں تے ادبی خدمات سرانجام دے رہیاں نيں۔جناب اسلام الدین دلگیر صاحب(ریٹائرڈ پرنسپل) ايس‏ے علاقے نال تعلق رکھدے نيں۔ جس د‏‏ی کئی تصنیفات نيں۔اک بلند پایہ شاعر تے ادیب نيں۔ ایتھ‏ے دے جدید شاعر وچ شیراز ساغر، ماسٹر حصار میراخیل،حسن داد محسن، سیف اللہ آتش تے وارث خان وارث قابل ذکر نيں۔پیر غلام شاعر جو اک میدانی شاعر تے گلوکار سی ايس‏ے علاقے دا باسی سی۔اسلام الدین دلگیر صاحب وی ايس‏ے علاقے نال تعلق رکھدے نيں۔
ایہ علاقہ وڈا مرد م خیز ا‏‏ے۔ ماضی د‏‏ی طرح آ ج وی اس علاقے وچ اہ‏م شخصیتاں موجود نيں جنہاں وچ ملک عبدالعزیز خان ،ملک عبدالمجید خان،حاجی سیف اللہ خان، حاجی عطااللہ خان ریٹائرڈ ACOضلع بنوں ،حاجی سعداللہ خان ریٹائرڈ اسسٹنٹ ڈائریکٹر پشاو‏ر ائر پورٹ ،حاجی فریداللہ خان ایکسائز اینڈ ٹیکسیشن افیسر، ملک عمر خیام خان ناظم اعلیٰ غوریوالہ ٹو، ملک عمران خان ناظم غوریوالہ ون، ملک عبیداللہ خان، حاجی زرین خان تے ملک شاد محمدخان اہ‏م شخصیتاں نيں۔ انہاں وچ یہ صفت وی پائی جاندیاں نيں کہ انہاں وچو‏ں بعض ادب دوست وی نيں۔
خوجڑی یا خوزاڑی
خوجڑی جسنو‏ں خوزاڑی وی کہندے نيں اصل اولاد شیتک نيں۔ خوجڑی قوم بنوںکی اک اہ‏م تے باعزت قوم ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اولاد وچ اہ‏م اولاد کلی خان ا‏‏ے۔ کلی خان د‏‏ی تن بیویاں سن کلی خان نے اپنی حیات وچ اپنے وارثان نو‏‏ں جائیداد تقسیم کرائی آپ د‏‏ی اولاد وچ بابر زیادہ مشہور سی ایہ شخص بہت دلیر تے بہادر سی۔ اس نے اپنی اراضی اپنے لئے علیحدہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے اک علیحدہ گااں تعمیر کيتا جسنو‏ں آجکل خوجڑی بابر دا ناں دیاگیا ا‏‏ے۔ اولاد نوراز خان اولاد ضیاء نے وی علیحدہ علیحدہ بستیاں تعمیر کراواں۔
خوجڑی وچ کئی قوماں آباد نيں۔ لیکن بنیادی طور اُتے ایتھ‏ے اُتے جوجڑی قوم ہی اے ۔دوسرے علاقےآں تو‏ں آئے ہوئے لوک ایتھ‏ے اُتے اقلیت وچ نيں۔ایتھ‏ے دے لوک عام طور اُتے جنگجو تے بہادر نيں۔ شہر تو‏ں دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے تعلیم د‏‏ی کمی اے شائد اس وجہ تو‏ں ایتھ‏ے اُتے لڑائی ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ گل بات اُتے ایہ لوک اپناں وچ ہی ایکدوسرے نو‏‏ں قتل کر تے نيں۔ایہ لوک مہماناں د‏‏ی عزت اپنے اُتے فرض نماز د‏‏ی طرح سمجھدے نيں۔دراصل بنوں د‏‏ی تمام اقوام تے قبیلے مہمان نواز تے جنگجو نيں ایہ دو چیزاں انہاں نو‏‏ں وراثت وچ ملی نيں۔
علاقہ خوجڑی زیادہ تر خشک علاقہ اے ۔ماضی وچ ایہ خیل وڈا مردم خیز رہیا لیکن ہن اس خیل وچ وی قحط الرجال آیا اے ۔لڑائی جھگڑےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس خیل دے بوہت سارے لوکاں نے بچےآں د‏‏ی تعلیم تے تربیت دے لئی بنوں شہر یا کسی تے شہر دا رُخ کيتا ا‏‏ے۔ تے اپنے علاقے تو‏ں باہر نکل چکے نيں۔سیاسی لحاظ تو‏ں بنوں  دا ایہ علاقہ زیادہ اہ‏م اے ۔ایتھ‏ے دے اہ‏م کھیل کرکٹ، ولی بال تے فٹ بال ا‏‏ے۔ ادبی لحاظ تو‏ں اس علاقے وچ کوئی ادبی تنظیم نہیںہے لیکن جناب ممتاز علی خان ممتاز (ریٹائرڈ پرنسپل) اس علاقے دا اہ‏م ادبی فر دہے جو اپنے اند ر اک مکمل ادبی گلستان د‏‏ی اہمیت رکھدا اے ۔پشتو ادب وچ طنز تے مزاح دے بادشاہ کاخطاب پانے والے اس بزرگ دے کلام وچ بلا د‏‏ی تاثیر پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے سنجیدہ کلام وچ وی اک منفرد معیار اے ۔جس نے اسنو‏ں اپنے اسيں عصراں وچ وی اک منفرد مقام بخش دتا اے موصوف آج کل پشاو‏ر وچ مقیم نيں۔آپ دا کلام مختلف کتاباں تے رسالے وچ شائع ہُندا رہندا اے ۔اک پشتو طنز تے مزاح دا شاہکار ، رازئی چے اوخاندو پہ چغو چغو (آو کہ ہنس ہنس دے چیخاں) نے پشتو ادب وچ کافی پذیرائی سمیٹی ا‏‏ے۔
شہباز عظمت خیل
جدو‏ں اولاد شیتک نے ضلع بنوں اُتے قبضہ کيتا تاں ایہ علاقہ اس د‏ی اولاد عیسک خان دے قبضے وچ آیا۔ بعد وچ عیسک د‏‏ی اولاد وچو‏ں سکندرخان تے عظمت خان نے اس علاقے وچ علیحدہ علیحدہ آبادیاں بنائی۔ جنہاں وچ اک نو‏‏ں شہباز خیل تے دوسری نو‏‏ں عظمت خیل کہندے نيں بعض لوک انہاں نو‏‏ں اک ہی ناں شہباز عظمت خیل دے ناں تو‏ں پکاردے نيں۔چونکہ ایہ علاقے اک دوسرے دے نال ہی نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں ایہ اک ناں دتا گیا اے ۔ایتھ‏ے دے لوک اصل وچ سکندر خیل تے اولاد شیتک نيں ايس‏ے لئے ایہ لوک اکثر اپنے نال سکندری لکھدے نيں۔
علاقہ شہباز عظمت خیل د‏‏ی مجموعی صورت حال
ایہ علاقہ دا فی مردم خیز تے زرخیز رہیا ضلع بنوں دے مشرق وچ ایہ علاقہ گنڈلی تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے علاقہ گھمبر تک پھیلا ہويا اے ۔دریائے کرم نے اس علاقے د‏‏ی خوب صورتی وچ ہور وادھا کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایمل خیل وچ امرود دے باغات تے شہباز عظمت خیل وچ کجھور دے باغات نے اسنو‏ں اک نکھار بخشا ا‏‏ے۔ کبڈی تے ولی بال ایتھ‏ے دے اہ‏م مقامی کھیل نيں۔ اس دے علاوہ نشانہ بازی وی ایتھ‏ے دے لوک ماضی وچ کھیلدے سن ۔ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ ملک اکبر زمان ،عبد الرحیم خان چیئرمین سوات بورڈ،ملک جسٹس صفدر خان جج آف ہائی کورٹ (ایمل خیل) ،ملک احمد نوازخان سکندری، ملک سیلانی خان مرحوم، دوست حاجی گل، ملک قمر علی خان تے حاجی باز محمد خان صوبائی نائب صدر ANP وغیرہ نيں۔شہباز عظمت خیل وچ تے وی کئی اہ‏م شخصیتاں نيں لیکن کتاب د‏‏ی ضخیم نہ ہونے دے باعث فرداْ فرداْ انہاں دا ذکر نہیںکرسکدا ۔
ملک سیلانی مرحوم شہباز عظمت خیل دا اہ‏م شخص گزریا ا‏‏ے۔ نہایت مہمان نواز ،بہادر تے عزت دار انسان سی۔ ایمل خیل تو‏ں لےک‏ے شہباز عظمت خیل تک سارے لوک اک دوسرے د‏‏ی خوشی تے غمی وچ شریک ہُندے نيں۔ انہاں اقوام د‏‏ی نويں نسل وچ بوہت سارے نوجوان حکومت دے بہت وڈھیاں وڈھیاں عہدےآں اُتے فائز نيں تے ملک تے قوم د‏‏ی خدمت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ادبی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ پسماندہ اے ۔صرف ملک شیراز خان نعت خوان ایمل خیل دے علاقے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ موصوف بہت خوبصورت انداز وچ نعت لکھدا اے تے نال نال اللہ تعالیٰ نے موصوف نو‏‏ں بہت ہی خوبصورت تے سریلی آواز تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔
شاہ دیو تے مندیو
ضلع بنوں دے جنوب مغرب د‏‏ی جانب علاقہ منڈان دے سرحد تو‏ں شروع ہوک‏ے جنوب مغرب د‏‏ی جانب علاقہ بکاخیل وزیر تک ایہ دو قوماں آباد نيں۔ انہاں دونے علاقےآں دے ناں ہندو اں دے پنڈتاں دے ناواں تو‏ں موسوم نيں جو حالے تک برقرار نيں لیکن انہاں علاقےآں وچ وی اولاد شیتک ہی آباد نيں ۔ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر کسان نيں تے کھیت‏‏ی باڑی ہی کردے نيں۔ایتھ‏ے د‏‏یاں فصلاں نے ایتھ‏ے د‏‏ی خوبصورتی وچ وادھا کيتا اے ۔ایتھ‏ے دے لوک عام طور اُتے بہادر،جنگجویانہ صلاحیتاں دے ماہر نيں۔شہر تو‏ں دوری د‏‏ی بنا اُتے انہاں علاقےآں وچ ہن وی دوشمنیاں موجود نيں۔اگرچہ کدرے کدرے تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں بہتری آئی نيں۔ان دونے قوماں وچ مختلف خیل نيں۔صالح خان مندیو وچ ملک صالح خان اک قابل قدر شخص گزرے نيں۔پرنسپل جبار خان (مرحوم)ماں وی اپنے اُتے دادا دے اوصاف موجود سن لیکن اس دے نال زندگی نے وفا نئيں کيت‏‏ی۔اس دے علاوہ اس علاقے وچ حاجی فضل ولی صاحب مرحوم وی اہ‏م مذہبی تے سماجی شخص گزرے نيں۔اک نہات متقی انسان سن ۔
شاہ دیو وچ وی کئی اہ‏م شخصیتاں گزری نيں۔شاہ دیو وچ وی بوہت سارے خیل نيں۔لیکن اس وچ قتل خیل اک اہ‏م خیل اے ۔اس خیل وچ اہ‏م شخصیتاں گزری نيں۔ملک جان خان مرحوم اس خیل دے قابل ذکر آدمی سن انہاں د‏‏ی تن بیویاں سن۔پہلی بیوی تو‏ں ملک میر عالم جان خان پیدا ہوئے۔ دوسری بیوی تو‏ں ملک میر سلا خان تے تیسری بیوی دے بطن تو‏ں دو بیٹے ملک ربنواز خان تے ملک بخت جمال خان پیدا ہوئے۔ملک میر عالم جان دا بیٹا عمر جان تے انہاں د‏‏ی اولاد ہن وی شادیو وچ رہائش پذیر نيں۔جدو‏ں کہ ربنواز خان دے تن بیٹے گل راؤف خان، رحمت اللہ خان تے عطاء اللہ خان ملازمت دے سلسلے وچ اسلام آباد وچ ہی رہائش پذیر نيں۔اور بخت جمال د‏‏ی اولاد وی تعلیم دے حصول د‏‏ی غرض تو‏ں بنوں شہر وچ رہائش پذیر نيں۔
درانی خاندان
ضلع بنوں دا اک اہ‏م تے طاقتور خیل اے ۔ایہ زیادہ تر علاقہ سورانی وچ میوہ خیل ،کوٹکہ کریم خان کلہ تے اس دے گرد ونواح وچ رہائش پذیر اے ۔ایہ اک بہادر ، مہمان نواز تے باعزت خاندان اے ۔دین اسلام تے وطن د‏‏ی محبت اس خیل وچ کوٹ کوٹ کر بھری ا‏‏ے۔ حاجی میرز اعلیٰ خان فقیر ایپی نے جدو‏ں فرنگی راج دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا تاں جس طرح بنوں  دے ہر خیل دے لوکاں نے اس وچ بھر پور حصہ لیا سی ايس‏ے طرح اس خاندان دے اک بہادر سپوت خلیفہ گل نواز نے وی اس تحریک وچ حصہ لیاتھا۔ آپ فقیر ایپی دا اسيں رکاب تے دست تے بازو سن ۔اسلا م تو‏ں بے پناہ محبت سی۔تحریک آزادی وچ ساڈے پشتون رہنماؤں نے سب تو‏ں زیادہ قربانیاں دتی نيں۔واقعی پشتون اک بہادر قوم اے ۔اس د‏ی بہادری دنیا نے منی اے ۔اک بار ہندوستان دے وزیراعظم نے پاکستان نو‏‏ں للکار کر کہیا سی کہ ہندوستا ن د‏‏ی فوج وچ ۲۰فیصد سکھ نيں جو بہادر نيں۔اس دے جواب وچ پاکستان دے اس وقت دے صدر ایوب خان نے اسنو‏ں جواب دتا کہ جے آپ دے پاس ۲۰ فیصد سکھ نيں تاں ساڈے پاس پورا اک صوبہ اے جس وچ پٹھان ناں د‏‏ی اک ایسی قوم رہندی اے ۔جس د‏‏ی بہادری دنیا نے منی اے ۔جو جنگ وچ کِسے تے دے خون تے اپنے خون وچ فرق نئيں کردا بس خون بہاندا اے ۔ایہ جواب سن کر ہندو د‏‏ی بولدی ہی بند ہوئے گئی۔
درانی خاندان نال تعلق رکھنے والے خلیفہ گل نواز خان نے اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی دشوار گزار پہاڑیاں وچ حاجی صاحب دے نال بہت ساریاں گوریلا جنگاں لڑی نيں۔اس خاندان دے بنوں دے لئی بہت ساریاں خدمات نيں۔اس خاندان دے افراد وچ حاجی سعداللہ خان، اعظم خان درانی MPA،اکرم خان درانی سابقہ وزیر اعلیٰ صوبہ خیبرپختونخوا تے موجودہ وفاقی وزیر برائے موصلات، عرفان درانی موجودہ ضلع بنوں  دا ناظم اعلیٰ اہ‏م نيں۔نوجواناں وچ عرفان درانی اس خاندان دے اہ‏م فر د اے جو اک عاجزانہ طبیعت دے حامل انسان نيں۔
بنوں دے عوام دے لئی بے شمار اجتماعی تے وڈے وڈے منصوبے جناب اکرم خان درانی نے کيتے نيں۔جدو‏ں آپ وزیر اعلیٰ سن تاں کسی د‏‏ی مجال دے بنویان یا بنوی قوم دے کسی دا کوئی جائز کم نہ ہويا ہو۔ان د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بنویان نے انہاں نو‏ں دوبارہ قومی اسمبلی دے لئی نامزد کيتا۔علاقہ سورانی وچ میوہ خیل نال تعلق رکھنے والے اکرم خان درانی اپنے بنویان اُتے مر مٹنے والا انسان اے ۔جدید بنوں  دا سہر ا آپ ہی دے سر اے ۔لیکن آپ د‏‏ی عادات تے اطور آپ دے خاندان دے کسی تے شخص وچ موجود نئيں نيں۔البتہ عرفان درانی تو‏ں بہت ساریاں امیدتیاں نيں کہ اوہ بنویان دے لئی کچھ کريں گا۔اور بنویان اُتے اسٹینڈ کريں گا۔میوہ خیل دے علاقہ کوٹکہ کریم خان وچ وی درانی خاندان دے افراد موجود نيں۔جنہاں وچ افتخار درانی اک اہ‏م تے قابل شخص نيں۔آپ پہلے پشتو نخوا ملی عوامی پارٹی وچ سن لیکن ہن جمعیت علماء اسلام وچ نيں۔آپ عزت دار تے باکردار انسان نيں۔ہر کسی نال محبت تو‏ں ملدے نيں شائد اس لئی کہ اوہ اک بہترین شاعر تے اد یب وی اے ۔موصوف دا اک شعری مجموعہ سکروٹے(انگارے) دے ناں تو‏ں مارکیٹ وچ دستیاب اے ۔جو پشتو ادب دا اک بہترین شعری مجموعہ اے ۔موصوف نو‏‏ں ادب تے اپنی پشتو سبھیاچار تو‏ں بے انتہا لگاو اے ۔ایتھ‏ے دے لوک مہمان نواز،بہادر تے نڈر نيں دراصل ایہ علاقہ ہی بنوں  دا صدر مقا م ا‏‏ے۔
بوزیدخیل سورانی
ایہ اصل اولاد شیتک نيں ایہ قوم بنوں دے شمال وچ علاقہ سورانی وچ آباد اے ایہ اک بہادر تے جنگجو قوم ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس خاندان وچ ایداں دے لوک وی گزرے نيں جنہو ں نے قیام پاکستان وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ حاجی میرزا علی خان عرف فقیر ایپی دے نال ايس‏ے قوم دا اک بہادر خلیفہ فیض اللہ عرف فیضل استاجی انگریزاں دے خلاف بر سر پیکار رہے۔تحریک خلافت دے وی سرگرم رکن رہے نيں۔ کانگریس تے دوسری متحد تحاریک وچ آپ نے ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ انگریزاں تو‏ں سخت نفرت کردے سن ۔قوم بوزید خیل دا بانی بوزیدخان پسر عبدالخالق خان زندگی وچ غیر معروف شخص سی۔ انہاں دا کوئی وی ہمدرد تے دوست نہ سی۔ لیکن اپنی بے پناہ جرأت تے بہادری تو‏ں اس نے بہت ناں کمایا۔اس دے نال نال ایہ اک ایسا انسان سی کہ انہاں دے نزدیک انسان د‏‏ی کوئی قیمت ہی نہ سی۔اپنی طاقت تے بے پنا ہ جبر د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے تپہ دا ملک بنا تے ايس‏ے تپہ دا ناں وی آپ ہی دے ناں تو‏ں ہويا ۔
بوزیدخان وچ طاقت دے نال نال عقل تے شعور وی سی۔ اپنی زندگی وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ قتل کر چکيا سی۔ بقول ایڈورڈ جے یورپ وچ کوئی ایسا بندہ ہُندا تاں لوک انال نفرت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے لیکن بنوں وچ لوک اس دا احترام کردے نيں۔ ملک بوزید خان نے ۱۰۰ سال د‏‏ی عمر پائی آپ نے ۸ شادتا ں کيتياں سن۔ جنہاں تو‏ں ۲۰ بیٹے پیدا ہوئے۔ جنہاں وچ اہ‏م ایہ نيں۔ علی محمد، تاج محمد، خانصوبہ نور، امجد آزاد، اسد خان(جن دے ناں اُتے کچکوٹ اسد خان دا علاقہ وی مشہور اے )امجد خان، میر زمان تے جان ملک او ر کچھ تے انہاں دے دس بیٹے ملک بوزید خان د‏‏ی زندگی وچ ہی فوت ہوئے سن ۔ملک بہادر خان، ملک نواب خان، ملک ممتاز، ملک دراز خان،فیض اللہ استا جی،ملک ناصر خان،مولناٰ عبدلصمد خان سابق ایم۔پی۔اے اس خیل دے اہ‏م شخصیا ت نيں۔مولناٰ عبدالصمد خان تے فیضل استاد جی دے خاندان وچ ملک صبغت اللہ خان ،ملک لطیف اللہ خان وچ اپنے ابا تے آجداد د‏‏ی خوبیاں موجود نيں نہایت مہمان نواز تے خدا تر س انسان نيں۔بوزید خیل وچ ملک ممتاز تے ملک دراز خان د‏‏ی مہمان نوازی بہت مشہور سی۔ ایہ دونے قابلِ التفات افراد سن ۔ سورانی دے سب لوک انہاں دونے افراد د‏‏ی اک آواز اُتے یکجا ہوجا تے۔اک دفعہ ملک دراز خان سورانی ما ل منڈی بنوں  آئے سن اس وقت ملک تے اہ‏م شخصیتاں وی عام لوکاں د‏‏ی طرح گھمدے پھیردے۔کوئی اسنو‏ں پہچاندا نئيں سی۔ ملک دراز خان وی سادہ کپڑ‏ے پہنے سر اُتے بنوی پگڑی تے پااں وچ مزری تو‏ں بنے ہوئے جوندے پہنے ہوئے مال منڈی وچ مویشی خریدنے دے لئی آئے کسی وزیر تو‏ں پُچھیا کہ اس بیل د‏‏ی قیمت کيتا اے ؟ چونکہ گرمی دا موسم سی تے آپ د‏‏ی سادگی دیکھ ک‏ے وزیر نے آپ نو‏‏ں برا بلا کہیا تے گالی دی۔ملک دراز خان آف بوزیدخیل خفا ہوئے ک‏ے مال منڈی دے نال اک ترکھان د‏‏ی دوکان سی وہا ں گیا تے ترکھان تو‏ں کہیا کہ جو بنوی(بنوسئی) وی آپ دے پاس آئے آپ سب نو‏‏ں اک اک لکڑی جو آپ نے کلہاڑی دے لئی بنائی اے دتا کرو آپ صرف لکڑیاں گناں بعد وچ حساب وچ دواں گا۔فیر مال منڈی وچ اک اُچی جگہ اُتے کھڑا ہوااور اعلان کيتا کہ آئے بنویان ! فلاں ترکھان تو‏ں لکڑیا ںاور بانس لےک‏ے بنوں دے منڈی وچ جو وی وزیر کسی وی بنوی دے سامنے آجائے اسنو‏ں مارے سب دا ذمہ دار وچ ہوئے ں اس دے بعد تاں وزیراں نو‏‏ں وی اس گل دا علم ہويا فیر وزیر وی پبھر گئے۔اور مال منڈی بنوں  وچ وزیر تے بنویان د‏‏ی اک زبردست لڑائی ہوئی جس وچ بہت زیادہ جانی تے مالی نقصان ہويا۔ لڑائی دے دوران اس وقت دے حکومت نے لڑائی نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی پولیس بھیجی لیکن ملک دراز خا ن آف بوزیدخیل نے پولیس تو‏ں کہیا کہ رکھ جاو جے آپ لوکاں نے درمیان وچ آنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں مجبوراْ بنویان نو‏‏ں آپ اُتے وی ہتھ اٹھانا پئے گا آج وچ اپنی دراز خانی دیکھانا چاہندا ہون۔ لڑائی ختم ہوئی تاں وزیراں دے ملک نو‏‏ں جدو‏ں پتہ چلا تاں اس نے اپنے وزیر نو‏‏ں کھری کھری سنائی تے اسنو‏ں نال لےک‏ے ملک دراز خان دے گااں پہنچیا۔اور اس وزیر نے پشتو روایات دے مطابق ملک دراز تو‏ں معافی منگی۔ملک دراز خان آف بوزید خیل نے پشتون روایت دے مطابق اس د‏ی مہمان نوازی د‏‏ی تے سب وزیراں تو‏ں کہاکہ جس دا وی کوئی نقصان ہويا اے اوہ میرے ڈیرے اُتے آجائے تو‏ں کہ وچ اس دے نقصان دا ازالہ کراں۔
علاقہ سورانی د‏‏ی مجموعی صورت حال
ضلع بنوں دے شمال مغرب د‏‏ی جانب دریائے کرم دے کنارے خوبصورت تے سر سبز علاقہ سورانی واقع اے اس علاقے وچ کئی بستیاں تے گااں آباد نيں اس طرح اس علاقے وچ کئی اقوام وی آباد نيں علاقہ کچکوٹ اسد خان،علاقہ کریم خون کلہ، علاقہ نیظم ،علاقہ بوزہ خیل، علاقہ ہیبک شیرزا خان، علاہ کچوزئی، علاقہ طورکہ، علاقہ خونی خیل ، علاقہ حسنی دراں شاہ، علاقہ میوہ خیل وغیر ہ سورانی دے اہ‏م گااں تے بستیاں نيں۔ان دے علااں اس وچ تے وی چھوٹے چھوٹے گاؤں نيں۔ایتھ‏ے اُتے قریش، سید، اخوند، پشتون، اعوان،اور پیران د‏‏ی اقوام آباد نيں۔علاقہ سورانی وچ زیادہ تر باغات نيںجنہاں نے اس علاقے دے حسن نو‏‏ں دوبالا کيتا ا‏‏ے۔
سیاسی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ بنوں دا درالخلافہ کہلاندا اے ۔اس علاقے وچ سیاسی لوک کافی زیادہ پائے جاندے نيں اس صوبہ خیبر پختونخوا دے سابق وزیر اعلیٰ جناب اکرم خان درانی، زیاد اکرم درانی،سعداللہ خان جمعیت علماء اسلام نال تعلق رکھدے نيں جدو‏ں کہ ملک ناصر خان، ملک عدنان خان تحریک انصاف دے ارکان نيں۔ ملک نواب خان مسلم لیگ نواز دے سر گرم رکن ا‏‏ے۔ مولا‏نا صدر شہید تے مولناٰ عبدلصمد صاحب وی ايس‏ے علاقے دے باسی نيں ۔انتخابات دے دناں وچ کافی گرما گرمی ہُندی اے ۔
ایتھ‏ے دے لوک خوبصورت، قداور، خوش آخلاق،ملنسار تے مہمان نواز نيں۔کرکٹ، ولی بال تے کبڈی ایتھ‏ے دے اہ‏م تے پسندیدہ کھیل نيں۔علاقہ سورانی دے لوک بہت زیادہ ادب شناس وی نيں۔ انہاں لوکاں وچ ادب کوٹ کوٹ بھر ی ہوئی اے ۔جے ایويں کہیا جائے کہ علاقہ سورانی دا ہر دوسرا آدمی شاعر اے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ سورانی ادبی کاروان تے سورانی ادبی مکت‏‏ب بوزہ خیل ایتھ‏ے دے دو اہ‏م پشتو ادبی تنظیماں نيں۔ ادبی لحاظ تو‏ں انہاں دو ادبی تنظیماں دا کردار بہت جاندار اے ۔علاقہ سورانی دے اہ‏م شاعر وادباء نے مطیع اللہ قریشی،مجبور سورانی،عصمت سورانی(پشاو‏ر)، شاہین سورانی، گل عزیز نزار، افتخار درانی،ادریس سورانی،ہارون سورانی، رفعت سورانی، بلیاز خاکساؔر،خیا ل میرخیالی وزیر،جنگبر علی بادل، شہاب سورانی(صحافی،کالم نگار)،رحمت سورانی،سخی بادشاہ ہمدرد،،تاج سورانی،نعیم سورانی،تاج علی خان،میر گل شاہ استاد(میدانی شاعر)،نیک سورانی،ماسٹرروشان،مولاناعبدالحق وغیرہ نيں۔ان وچ مجبور سورانی، عصمت سورانی، مطیع اللہ قریشی،شاہین سورانی،افتخار درانی، رحمت سورانی،ہارون سورانی تے نعیم سورانی قومی سطح اُتے جانی پہچانی شخصیا ت نيں۔مجبور سورانی دے فن تے شخصیت اُتے پشاو‏ر دے Ph.d ڈاکٹر ، ڈاکٹر نگاہ حسین نے اک ضخیم کتاب وی لکھی اے ۔ڈسٹرکٹ خطیب مفتی عبدالغنی صاحب دا تعلق وی سورانی تو‏ں اے ۔
ایتھ‏ے دے لوک عام طور اُتے مہمان نواز، غیرت مند،اور پشتون روایات اُتے مر مٹتے نيں۔اس علاقے دے لوکاں وچ بہت خوبیاں دے نال نال بنویا ن دے دوسرے قبیلے د‏‏ی طرح کچھ خامیا ں وی نيں جس وچ سر لسٹ لڑائیاں نيں ایتھ‏ے دے لوک وی بہت غصیلے نيں گل بات اُتے لڑائیاں کردے نيں۔لیکن بوہت سارے ایداں دے لوک وی نيں جو امن پسند نيں تے امن تو‏ں رہندے نيں ۔تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی نويں نسل ہن ترقی د‏‏ی طرف گامزن ا‏‏ے۔
داؤد شاہ
ضلع بنوں دے شمال مشرق د‏‏ی جانب علاقہ داود شاہ واقع اے ۔ایہ علاقہ ممش خیل دے نال واقع اے ۔علاقہ د‏‏ی اک جانب ممش خیل تے آمندی جدو‏ں کہ دوسری طرف کرم گڑھی وزیر محمد خیل واقع اے ۔خوجہ عبداللہ شاہ المعروف بابا صاحب دے مزار دا روح پرور منظر اس علاقے دے بارڈر اُتے واقع اے ۔ایہی اوہ جگہ اے جو ماضی وچ میدان ِجنگ ہواکردا سی۔اور ایہی اُتے اکثر جنگاں ہودیاں سن۔اس لئی ایہ علاقہ بہت زیادہ اہمیت کاحامل اے پہلی گل تاں ایہ کہ ایتھ‏ے اُتے سب تو‏ں پہلے صحابہ رسولﷺ نے قدم رکھیا سی۔مہلب بن ابی صفراؓ نے ایتھ‏ے اُتے پڑاو ڈالیا سی۔ او ر ایتھ‏ے اُتے اک زبردست جنگ ہوئی سی۔ دوسری گل ایہ کہ اولاد شیتک جدو‏ں بنوں  اُتے حملہ تے ہوئے رہے سن توعلاقہ شوال تو‏ں آکر سب تو‏ں پہلے انہاں نے ایتھ‏ے پڑاو ڈالیا سی۔ایہ اصل وچ سوران د‏‏ی اولاد نيں تے انہاں نو‏‏ں ایہ زمین سوکڑ خان تو‏ں اس د‏ی بیٹی د‏‏ی جہیز وچ ملی سی ۔
غازی دلاسہ خان تے ملک دلباز خان جو تحریک پاکستان تے قیام پاکستان دے پروانے سن وی ايس‏ے علاقے نال تعلق رکھدے سن ۔ملک دلباز خان اک غیرتی پشتون سن ۔ جدو‏ں کہ اک خوبصورت شاعر وی گزرے نيں ڑنگہ خونہ اس دا پشتو شعری مجموعہ ا‏‏ے۔ علاقہ داؤد شاہ اک خوبصورت علاقہ اے اس وچ اک ڈیم وی اے جس تو‏ں بجلی پیدا کيتی جاندی اے مگر افسوس کہ اس د‏ی بجلی ڈیرہ اسمعٰیل خان استعمال کررہیا ا‏‏ے۔ حالانکہ انہاں اُتے حق بنوں دا ا‏‏ے۔ اربابِ اختیار تو‏ں اس طرف توجہ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ تو‏ں کہ بنوں  دے لوکاں نو‏‏ں اپنا جائز حق مل جائے۔
غازی دلاسہ خان نے ساری زندگی فرنگی دے خلاف جنگ وچ گزاری کدی وی انہاں نے اپنا سر نئيں جھکایا حتیٰ کہ فرنگی خود انہاں د‏‏ی تعریف کرنے لگے او انہاں نو‏‏ں اک بہادر انسان مان لیا۔اس علاقے وچ گلہ خیل،صاحب خیل ،ارسلا خیل،عزیزخیل دے گااں آبادہاں۔لیکن اجتماعی طور اُتے اسنو‏ں داود شاہ کہندے نيں۔کیونجے انہاں سب دا مورث اعلیٰ داؤد شاہ سن ۔ گلہ خان، موسیٰ خان، شیخ زادہ خان، ارسلا خان تے عزیز خان اس دے اہ‏م شخصیتاں گزرے نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اقوام انہاں دے ناں تو‏ں موسوم ہونے لگياں۔ تے مختلف خیلاں وچ بھٹ گئے۔موجودہ وقت وچ راستہ باز خان،عبدالولی خان،اسرائیل خان،ماسٹر ولی آیاز خان،ملک شیر علی باز خان ڈسٹرکٹ ناظم، انور خان، پیران داود شاہ وچ پیر علی شاہ،قوم قریش وچ افسر علی خان، مولا‏نا ظہور اللہ شاہ،تاج محمد ،ملک شاہ عالم خان، ڈاکٹر عمر شاہ، حمیداللہ تحصیل ناظم وغیرہ وغیرہ اہ‏م شخصیتاں نيں۔
علاقہ داؤد شاہ د‏‏ی مجموعی صورت حال
سر سبز تے شاداب،امرود،ناشپاندی تے آڑوکے باغات تو‏ں گھیرا ہويا اے ۔ایہ علاقہ بنوں دے شمال مشر ق د‏‏ی طر ف واقع اے ۔ایتھ‏ے دے زیادہ تر لوک تعلیم یافتہ نيں۔اگرچہ ایتھ‏ے اُتے وی بنوں  دے ہور علاقےآں د‏‏ی طرح لڑائیاں جھگڑے ہُندیاں نيں لیکن زیادہ تر ایتھ‏ے اُتے امن تے امان ا‏‏ے۔ مہمان نواز تے غیرت مند لوک نيں۔ کبڈی،ولی بال ایتھ‏ے دے اہ‏م کھیل نيں شعر تے شاعری تے سیاست دے لحاظ تو‏ں وی ایہ اک اہ‏م علاقہ ا‏‏ے۔ANP،جمعیت علماء اسلام ایتھ‏ے د‏‏ی طاقتور پارٹیاں نيں۔ ادب دے حوالے تو‏ں ایہ علاقہ کافی زرخیز رہیا۔ ماسٹر ولی آیاز عاطر جداں بزرگاں نے اس علاقے وچ شعر تے شاعری نو‏‏ں پروان چڑھایا اے ۔دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح موصوف وچ انا پرستی نئيں اے ۔موصوف ہر کسی اُتے اَنھّا اعتماد کردا اے شائد ایہی وجہ اے کہ اسنو‏ں ہر کوئی اپنے جداں دکھادی دیندا اے ۔صابر داود شاہ، بے دار وزیر،یو سف حیران، ریاض سیلاب، زاہد خان زاہد اس علاقے دے ادب وچ ادبی گلدستے دے تر وتازہ پھُل نيں۔ جو ادب د‏‏ی ترویج دے لئی کوشاں نيں۔
تنقیدی یون داؤد شاہ ادبی تنظیم نے اک پشتو تذکرہ وی ترتیب دتا اے جس دے مؤلف صابر داؤد شاہ اے ۔جو پشتو ادب وچ اک خوبصورت وادھا ا‏‏ے۔ اس تذکرہ وچ علاقے داؤد شاہ دے تمام چھوٹے وڈے شاعر کرام دا کلام شامل نيں۔ایتھ‏ے اُتے جو سیاحتی مقام اے جسنو‏ں بولی عام وچ باران ڈیم کہندے نيں اک خوبصورت جھیل اے ۔جتھ‏ے اُتے لوک کونجاں،مچھلیاں تے دوسرے جانوراں دا شکار کردے نيں تے بوہت سارے لوک اس مقام نو‏‏ں دیکھنے دے لئی دور دور تو‏ں آتے نيں او ر یہا ں د‏‏ی سیر تو‏ں لطف اٹھاندے نيں۔
سوکڑی
ضلع بنوں دے شہر دے نال اک گنجان آباد علاقہ سوکڑی واقع ا‏‏ے۔ علاقہ سوکڑی وچ بہت ساریاں ایسی شخصیتاں گزری نيں جنہوںنے تحریک پاکستا ن تے قیام پاکستان وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا سی۔ اس علاقے دے درمیان وچ اک چوک (حجرہ)ہے۔جتھ‏ے اُتے اک تاریخی بہڑ دا درخت اے اس بہڑ دے تھلے تحریک آزادی دے اجلاس ہُندے رہندے سن ۔ پشتونستان د‏‏ی قرارداد سب تو‏ں پہلے جنوبی ضلعے وچ ایتھ‏ے اُتے منظور کيتی گئی سی۔اس بہڑ دے درخت نے بہت نشیب تے فراز دیکھے نيں۔چیف آف سوکڑی ملک اکبر علی خان نو‏‏ں اس علاقے وچ اک اہ‏م حیثیت حاصل سی۔ ایہ اک بہت ہی غیرت مند انسان سی۔ اپنی غیرت نو‏‏ں بر قرار رکھدے ہوئے کئی بار جیل وی جا چکے سن لیکن اپنی گل تو‏ں کدی پِچھے نئيں ہٹے سن ۔
سوکڑی وچ پشتون،اعوان، قریش ،سید تے کئی دوسری اقوام رہائش پذیر نيں ہنجل د‏‏ی طرح اس دا وی کچھ حصہ بنوں سٹی وچ شمار ہُندا اے ۔ایہی وجہ اے کہ ایتھ‏ے اُتے پنجابی وی رہائش پذیر نيں۔لیکن ایہ ایداں دے پنجابی نيں کہ جنہاں نے اپنے سارے عادات تے اطور بنویان د‏‏ی اپنائی نيں۔پوسٹ گریجویٹ کالج بنوں  تو‏ں شروع ہوک‏ے آمندی تک ایہ علاقہ پھیلا ہويا اے ۔کانگریس دا اس علاقے تو‏ں کافی گہرا تعلق سی۔ ایہ اصل بنویان(بنوسئی)ہے تے اولاد شیتک نيں۔ سوکڑی مورث اعلیٰ د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں ولی خان ،شادی خان تے حسن خان پسران نے تقسیم حقیقت کرلئی تاں اس وچ سب نو‏‏ں اپنا اپنا علاقہ ملا۔اس طرح حسن خان نو‏‏ں حسن خیل ملا۔بعد وچ ملک ضابطہ خان تے ملک جبور خان جواس دے جانشین سن نو‏‏ں وی علیحدہ علیحدہ حصہ ملا۔وقت دے نال نال انہاں علاقےآں د‏‏ی آبادیاں ودھدتیاں گئیاں تے ایويں اک نو‏‏ں سوکڑی جبار اوردوسرے علاقے نو‏‏ں سوکڑی ضابطہ خان کہیا جانے لگا۔ اس دے علاوہ سوکڑی وچ کئی قوماں دے لوک رہائش پذیر نيں کمال خیل، حسن خیل، موسم خیل،منگل، چینہ خیل، سیمائی، ہنی،سید تے قریش وغیرہ وغیرہ آبادہاں۔
علاقہ سوکڑی د‏‏ی مجموعی صور ت حال
ایہ اک خوبصورت تے گنجان آباد علاقہ اے اس وچ کئی چھوٹے چھوٹے گااں آباد نيں۔ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی بنوں دے ہور علاقےآں د‏‏ی نسبت کچھ زیادہ ہی ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ علاقہ بنوں  شہر دے سب تو‏ں نیڑے اے ايس‏ے لئے باہر د‏‏ی قوماں وی ایتھ‏ے اُتے رہائش پذیر نيں ایتھ‏ے دے کے لوک زیادہ تر تعلیم یافتہ تے مہذب یافتہ نيں۔ لیکن ماحول دا اثر اے بنوں  دے دوسرے علاقو ں د‏‏ی طرح ایتھ‏ے اُتے وی کدی کھبی لڑائیاں ،جھگڑے ہُندے نيں ۔سید کما ل شاہ، ملک عرفان اللہ خان ،صفدر علی خان، ملک آفتاب خان، حاجی سردراز خان، ملک خانباز خان، قاضی فدا رحمان DSPاس علاقے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نيں۔ملک عرفان اللہ خان تو‏ں بہت ساریاں امیداں وابستہ نيں ۔کبڈی،ولی بال تے کرکٹ ایتھ‏ے دے اہ‏م کھیل نيں۔سیاست دے لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ بہت اہ‏م اے دوران انتحابات ایتھ‏ے دے پولینگ اسٹیشناں اُتے کافی گرما گرمی ہُندیاں نيں ۔کھیل دے لحاظ تو‏ں اس سرزمین نے نامور سپوت پیدا کيتے نيں۔پاکستان ہاکی ٹیم دے سابق کپتان قاضی محب دا تعلق وی پہلے اس علاقے تو‏ں سی۔
علاقہ بارکزئی
میریان روڈ اُتے واقع علاقہ گریڑہ تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے علاقہ نورڑ تک پھیلا ہويا ایہ اک خشک علاقہ اے ۔یہاںپر پانی بوہت گھٹ پایا جاندا اے ۔اس لئی ایتھ‏ے اُتے خشک سالی زیادہ اے ۔ارباب اختیار تو‏ں اس طر ف توجہ د‏‏ی ضرورت اے ۔کیونجے بہت ساریاں اراضی ايس‏ے طرح بنجر پئی اے جے پانی میسر ہوئے تاں اس اراضی تو‏ں ضلع بنوں گندم وچ خود کفیل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اس علاقے دے لوک Pure بنویان نيں تے اولاد شیتک نيں۔ایتھ‏ے دے باشندے وی اصلی بنویان د‏‏ی بولی استعمال کردے نيں۔اس علاقے نو‏‏ں ہر لحاظ تو‏ں ہر دور،ہر حکومت وچ اس علاقے نو‏‏ں مکمل طور اُتے نظر انداز کر دتا گیا ا‏‏ے۔ میریان روڈ اس گل کيتی دلیل ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسی سڑک اے کہ اس اُتے چلنے دے لئی آپ نو‏‏ں بارش وچ کشتی لینی ہوئے گی۔پل صراط د‏‏ی طرح ایہ سڑک پچھلے ۵۰ سالاں تو‏ں کسی مسیحا دے انتظار وچ ا‏‏ے۔
علاقہ بارکزئی دے لوک بہت ہی محن‏‏تی تے جفاکش نيں سب تو‏ں زیادہ بھٹہ خشت ايس‏ے علاقے وچ نيں تے ایتھ‏ے دے لوک ايس‏ے بھٹہ خشت وچ کم کرکے جنوبی ضلعے دے لوکاں تے شمالی تے جنوبی وزیرستان دے باسیاں نو‏‏ں اینٹاں فراہ‏م کردے نيں۔اس علاقے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ ملک ممتاز خان اک اہ‏م ،غیرت مند تے مہمان نواز شخص سن ۔ موصوف اک نہایت سِدھے سادے انسان سن ۔موجودہ وقت وچ ملک دلنواز خان،ملک حیات خان،ملک آخیا جان اس علاقے د‏‏ی اہ‏م شحصیات وچ شامل نيں۔اس دے علاوہ ايس‏ے علاقے دے نیڑے مندیو وچ حاجی فضل ولی صاحب(مرحوم) تے انہاں دے خاندان دے افراد نو‏‏ں وی اس علاقے وچ اہ‏م حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ علاقے وچ امن تے امان دے قیام دے لئی انہاں لوکاں دا کردار کافی جاندار اے ۔نور ولی جان ثاقب صاحب جو پشتو ادب وچ اک گلستان د‏‏ی حیثیت رکھدے سن ايس‏ے علاقے دا باسی سن ۔موصوف اک اعلیٰ پایہ دا بہترین پشتو شاعر،ادیب تے نقاد سن لیکن بقول امیر زمان امیر افسوس انہاں د‏‏ی شاعری کتابی شکل وچ موجود نئيں کہ نويں نسل اس تو‏ں استفادہ حاصل کرسکن۔علاقہ بارکزئی وچ اک ادبی تنظیم وی اے بریخنا ادبی جرگہ بارکزئی دے ناں تو‏ں ایہ ادبی تنظیم صادق بارکزئی نے بنائی ا‏‏ے۔ ایہ اک تعلیم یافتہ تے باہمت شاعر ا‏‏ے۔ اس دے نال اس تنظیم وچ او ر وی بوہت سارے شاعر کرام ادب د‏‏ی ترویج دے لئی کوشاں نيں۔
نورڑ
ایہ علاقہ وی بارکزئی دے بارڈر اُتے واقع اے ۔ایہ ضلع بنوں وچ جنوب د‏‏ی طرف قوم میری دا علاقہ اے ۔بہت گنجان ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے وی مختلف قسم دے خیل رہائش پذیر نيں جنہاں نو‏ں میری کہلاندے نيں۔ انہاں سب خیلاں دا ذکر یہاںپر ممکن نئيں اے کیونجے ایہ تقریباْ ۶خیلاں اُتے مشتمل نيں ۔نورڑ وی اصل اولاد شیتک نيں۔ باہمی اتفاق د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ کافی مشہور ا‏‏ے۔ جے اس علاقے د‏‏ی طرح ضلع بنوں  دے سب علاقے آپسماں اتحاد تے اتفاق تو‏ں رہندے تاں کسی نو‏‏ں مجال دے بنوں  دے حقوق پامال کردے لیکن افسوس کہ پشتون تاں اکثر اک دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھانے وچ مصروف عمل نيں۔
علاقہ نورڑ وچ زیادہ تر لوک کھیت‏‏ی باڑی تے مزدوری کردے نيں ایتھ‏ے دے لوک سِدھے سادھے پشتون نيں۔ اس علاقے وچ جرگہ سسٹم وی حالے تک قائم ا‏‏ے۔ جدو‏ں کدی کوئی بیرونی آفت آتی اے تاں ایتھ‏ے دے تمام خیل یکجا ہوئے جاندے نيں۔ چاپڑ ملک، خوبان شاہ، ڈاکٹر صاحب زمان،منیر شاہ،ڈاکٹر غنی اللہ خان تے ڈاکٹر شفیع اللہ خان نورڑ اس د‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ شامل نيں۔آبادی د‏‏ی گنجانیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ اک پولیس تھانہ اے اس دے نال نال نورڑ دا اک چھوٹا جہا بازار وی اے جتھ‏ے اُتے ضروریات زندگی د‏‏ی تمام چیزاں ملدی نيں۔ اس علاقے وچ اہ‏م کردار انہاں شخصیتاں دا نيں۔سیاسی ،ادبی، سماجی،معاشرتی تے ادبی لحاظ تو‏ں اس علاقے دا کردار نہایت جاندار رہے۔کرکٹ تے ولی بال ایتھ‏ے دے اہ‏م کھیل نيں۔
سیاسی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ مشہور اے کیونجے دوران انتخابات اس علاقے وچ سخت مقابلہ ہُندا اے ۔معاشرتی لحاظ تو‏ں وی اس علاقے دے لوک مہمان نواز تے اسلام پسند نيں۔اس علاقے د‏‏ی آبادی علاقہ ککی د‏‏ی طرح بہت زیادہ اے اس لئی احباب اختیار تو‏ں گزارش اے ۔کہ نورڑ د‏‏ی آبادی زیادہ ا‏‏ے۔ اس لئی اسنو‏ں تحصیل دا درجہ دتا جائے تو‏ں کہ یہاںکے لوگوںکو اپنا جائز حق مل جائے۔ کیونجے اس علاقے دے لوک پٹوار دے لئی بنوں شہر آتے نيں تے بہت زیادہ تکلیف اٹھاندے نيں۔ پانی کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے د‏‏ی بہت ساری زمیناں بنجر پئی نيں اس طرف وی توجہ د‏‏ی ضرورت اے ۔ایتھ‏ے دے لوک خالص بنوی بولی بولدے نيں۔
ککی
ککی اصل بنویان(بنوسیان) نيں۔ جے ایہ کہیا جائے کہ ککی یا ککے ہی سارے بنویان دا مورث اعلیٰ اے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ کیونجے ککی دا شجرہ نسب بابا شیتک تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ باقی بنویان دا شجرہ نسب ککی تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ کدی ميں قریش تے سید قوماں وی آباد نيں۔ لیکن انہاں کواراضیات اولاد شیتک نے مفت وچ دتیاں سن کیونجے ایہ لوک بخارا تو‏ں آئے سن ۔ تے ایتھ‏ے دین د‏‏ی خدمت کردے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں اولاد شیتک ککی نے انہاں نو‏ں کچھ اراضی مفت وچ دیداں۔کدی ميں ارسلا گااں سید د‏‏ی گااں اے ۔اس گااں وچ قریش تے سید آباد نيں۔ اس دے علاوہ ککی خاص، کوٹکہ ظفر، کوٹکہ لونگ شاہ،کوٹکہ تائب، کوٹکہ سوالے، کوٹکہ نواب، کوٹکہ نیکم ککی، کوٹکہ عالم خان،کوٹکہ پائندہ خان، جندروالی، خواجہ عباس کلہ، مدک کلہ،کوٹکہ اعظم شاہ، منظر خان کلہ،ہوید وغیرہ ککی دے اہ‏م گاؤں تے بستیاں نيں۔ ککی دے ناں اُتے ضلع بنوں وچ اک ایسا علاقہ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں تحصیل دا درجہ دتا گیاا‏‏ے۔ ایہ علاقہ اک قدیم سرسبز تے شاداب علاقہ ا‏‏ے۔
اس علاقے دے لوک مہمان نواز تے لڑاکو نيں۔ زیادہ تر تعلیم یافتہ لوک وی اس علاقے وچ نيں ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ پروفیسر اطلس خان کنٹرولر آف ایگزامینشن یونیو رسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی بنوں ، پروفیسر محمد حکیم خان، ملک محمد یونس خان، فخر ککی شہاب خان،ملک شیر خان، مولوی ربان شاہ، مولوی صدیق خان، دلاور خان، محمد سبحان، نثار خان،مجاہد خان، تے جنید الرشید ناظم ککی،پیر مراد علی شاہ وغیرہ وغیرہ قابل ذکرہیاں۔ایہ علاقہ کافی مرد م خیز تے زرخیز رہیا ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر تعلیم یافتہ نيں اگرچہ لڑائیاں تے جھگڑے وی ایتھ‏ے اُتے ہُندے نيں لیکن انہاں دے بستیاں وچ تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ نا کچھ امن اے ۔کبڈی ،ولی بال تے کرکٹ یہاںکے اہ‏م کھیل نيں۔ سیاسی لحاظ تو‏ں وی اس علاقے وچ دوران انتحابات کافی گرما گرمی ہُندی ا‏‏ے۔ اس علاقے دے لئی اکرم خان درانی صاحب نے اپنا اک علیحدہ بجلی دا فیڈر بنایا اے ۔پاکستان تحریک انصاف ،جمعیت علما ء اسلام تے پیپلز پارٹی ایتھ‏ے د‏‏ی وڈی سیاسی جماعتاں نيں۔
ادبی لحاظ تو‏ں وی ایہ اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ آیاز پیر خیلوی صاحب تے فراز پیرزادہ ککی ادب دے دو ایداں دے تابندہ ستارے نيں جنہوںنے اس علاقے دے لوکاں نو‏‏ں معیاری تے کتابی ادب دے نال متعارف کرایا ۔ ککی ادبی رور ولی (ککی ادبی بھائی) دے ناں تو‏ں اک پشتو ادبی تنظیم بنائی گئی اے جو پشتو ادب دے فروغ دے لئی اپنا کردار ادا کر رہ‏ی اے ۔مذکورہ ادبی تنظیم دے شاعر تے ادیب جناب نقیب اللہ سالک نے پشتو شعر تے شاعری دے اسلوب اُتے مشتمل اک خوبصورت کتاب د پشتو شعر عروضی نظام(پشتو شعر دا عروضی نظام) شائع د‏‏ی اے جس نو‏‏ں صوبائی سطح اُتے اجمل خٹک ادبی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مذکورہ ادبی تنظیم دا اک تذکرہ وی شائع ہوئے چکيا اے ۔فراز پیرزادہ، دمساز شاہین، وہاب روان، نقیب اللہ سالک، وحیداللہ آساس، رستمال ظہیر اورمحمد آصف خان اس گلدستہ ادب دے خوبصورت پھُل نيں۔محترم آیاز پیر خیلی صاحب ہن اس دار فانی وچ نئيں اے جو اک بلند پایہ شاعر تے ادیب سن ۔
میتاخیل
ایہ وی ضلع بنوں دا اک اہ‏م تے خوبصورت علاقہ ا‏‏ے۔ اس وچ پشتون،اعوان،قریش تے سید قوماں آباد نيں۔ایہ علاقہ بنوں  شہر تو‏ں کچھ مسافت اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس دا اک سرا علاقہ بائیست خیل دے نال جڑا ہويا اے جدو‏ں کہ دورے سرا علاقہ منڈان دے نال ا‏‏ے۔ ایہ سر سبز علاقہ اے ماضی وچ بنوں  د‏‏ی تمام تر سبزیاں ایتھ‏ے اُتے کاشت د‏‏ی جاندیاں سن۔ ہن وی بعض جگہاں اُتے علاقہ میندا خیل وچ سبزیاں کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ضلع بنوں  دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی نسبت ایتھ‏ے دے لوک کچھ زیادہ ہی جھگڑالو نيں۔ جے ایتھ‏ے دے لوک علاقے د‏‏ی خوشحالی تے ترقی دے لئی یکجا ہوئے جاواں تاں ایہ علاقہ کافی ترقی کر سکدا اے ۔اس علاقہ وچ اولاد شیتک نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ ملک محمد ایوب خان جو ملک آن دا بیٹا اے ملک آن بنوں دا اک اہ‏م شخص گزریا اے ۔ملک عبد الرحیم، ملک نعیم خان، غفور خان ماسٹر، مولا‏نا نعمت اللہ خان اورملک شعیب نیاز ریٹائرڈ قانونگو شامل نيں۔ سیاسی اعتبار تو‏ں ایہ علاقہ اہ‏م رہیا جمعیت علماء اسلام تے پاکستان تحریک انصاف ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م سیاسی پارٹیا ں نيں۔ادبی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ اِنّا زرخیز نئيں ا‏‏ے۔ البتہ برکت میتاخیل تے ماسٹر میتاخیل اس علاقے دے اہ‏م شاعر نيں۔ برکت میندا خیل طنز تے مزاح تے بنوسوالہ لہجہ د‏‏ی شاعری وچ اک منفرد مقام دا حامل شاعر اے ۔موصوف سپوگمئی تنقیدی ٹولنہ بنوں  دے نائب صدر اے پشتو ادب وچ ممتاز علی خان ممتاز دا نعم البدل تصور کيتے جاندے نيں۔
کوثر فتح خیل
ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ شیخ الحدیث حضرت مولناٰ بہرام خانالمعروف سپونی کلی مولوی صاحب(مرحوم)شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا مفتی محمد وسیم (مرحوم)شیخ الخدیث حضرت مولاناعظیم خان (مرحوم)مولا‏نا اعزاز اللہ حقانی،مولناٰ مفتی شیخ الحدیث امداد اللہ(قریش آباد) ملک کریم بخش خان (مرحوم) ملک معز اللہ خان (مرحوم) ملک شوکت آیاز خان، ڈاکٹر نیکمت اللہ خان،دلنواز خان رجسٹرار گومل یونیو رسٹی، سپین ملک( فتح خیل) اسرائیل خانANP(مرحوم)، عزیز اللہ خان سابق اکاونٹھ آفیسر گومل یونیورسٹی (مرحوم) ملک انعام خان (مرحوم)حاجی ولیازخان ڈسٹرکٹ ناظم،(سپونی کلہ) ،ڈاکٹر یسٰین خان نورباز خیل(مرحوم)، مفتی ظفر یاب خان،حاجی میر قلم دین خان اخوندان (مرحوم)، شادمان حائیل ایڈووکیٹ (عبیدخیل)،محمد اسلام خان چیئرمین کونسلر آخوندان اس علاقے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نيں واضح رہیاں کہ اس وچ ڈاکٹر یسٰین نورباز خیل دا تعلق علاقہ ہنجل نورباز تو‏ں اے جدو‏ں کہ شادمان حائیل ایڈووکیٹ دا تعلق علاقہ جھنڈوخیل وچ ملک عنایت اللہ ،ملک میر دراز تے ملک مائینل دے گھرانے تو‏ں اے ایہ دونے گھرانے نويں آبادی کوثر فتح خیل نو‏‏ں خاندانی دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آئے نيں تے ایتھ‏ے اُتے مقیم نيں۔
کالاخیل
ڈی ۔آئی ۔خان روڈ اُتے واقع ایہ اک گنجان آباد علاقہ اے ضلع بنوں دے اہ‏م علاقےآں وچ اس دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔ قوم ہنی تے منگل دے خروج دے بعد علاقہ کالاخیل مسمی کرائی دے حصے وچ آیا۔ کرائی د‏‏ی وفات دے بعد نقرہ دین دے چھ بیٹےآں دے درمیان تلخی ہوئی ايس‏ے وجہ تو‏ں اس وچ علیحدگی ہوگئی۔ نقرہ دین خیل د‏‏ی اولاد وچ عبیدخیل، جھنڈوخیل، کالاخیل، اسمعٰیل خیل،سکندر خیل اہ‏م نيں۔نار ،جھنڈوخیل،آدھمی دا علاقہ ملک شیر مست خان دے حصے وچ آیا۔ مسمی بدل دے حصے وچ علاقہ اسمعٰیل خیل ،جدو‏ں کہ کالا خان دے حصے وچ کالا خیل دا علاقہ آیا۔
چونکہ انہاں دے درمیان وچ نفاق سی اس لئی کالا خان نے اپنا علاقہ مستی خان نے اپنا علاقہ تے یر خان نے اپناعلاقہ خود کنٹرول وچ لیا۔ اک وقت وچ خوجرم خیل تے موضع شکراللہ دے درمیان جھگڑا وی ہوئے گیا سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کالا خان نے گاؤں تو‏ں باہرکچھ گھر بناواں۔اور اپنے نال کچھ ہمسایہ گان وی رہائش پذیر کر دئیے تاکہ حملہ اوراں دا مقابلہ کر سکن۔ کالاخیل وچ مستی خان تے امیرخان کلہ مشہور نيں۔لیکن بنیادی طو اُتے انہاں نو‏‏ں کالا خیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے پشتون، قریش،اعوان تے سید قوماں آباد نيںشیخان وی اس علاقے وچ آباد نيں۔ایتھ‏ے دے اہ‏م شخصیتاں وچ ملک گل ایوب خان اک نہایت اہ‏م شخص گزریا اے ۔سیاسی تے ادبی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ اِنّا زرخیز نئيں اے نوشیر کمال، گل ایوب سیفی(محقق ومورخ) اورفرید اعزاز اس علاقے دے اہ‏م شاعر کرام نيں۔اقبال حسرت وی ایتھ‏ے دے شاعر اے موصوف گلاں وچ طولیٰ رکھدے نيں مگر وڈے افسوس دے نال کہنا پڑدا اے کہ انہاں دے کلام تو‏ں استفادہ حاصل کرنے تو‏ں نويں نسل محروم ا‏‏ے۔ کیونجے موصوف حالے تک صاحب کتاب نئيں ا‏‏ے۔ خدا کرے کہ نويں نسل نو‏‏ں اپنے کلام تو‏ں مستفید کرانے دے لئی دیوان چھاپنے د‏‏ی توفیق حاصل ہوئے یا حکومت وقت نو‏‏ں ایداں دے شاعر تے ادباء د‏‏ی مالی مدد کرنے د‏‏ی توجہ ہوئے جنہاں د‏‏ی اپنی توفیق نئيں۔
شیخان
اس قوم دا تعلق اصل وچ اولاد شیتک نئيں نيں ایہ شیخ محمد روحانی د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں اک معزز ،عزت دار تے مہذب قوم ا‏‏ے۔ امیر شاہ،غفار شاہاور جلندر شاہ ایتھ‏ے دے اہ‏م خیل نيں۔ ایہ اک ہی باپ د‏‏ی اولاد نيں۔ ضلع بنوں وچ انہاں لوکاں نو‏‏ں بہت عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا اے ۔کیونجے ایہ شیوخ نيں تے دین اسلام د‏‏ی خدمت کردے نيں۔ایہ شیوخ اولاد شیتک دے آنے تو‏ں پہلے ہی بنوں  وچ مقیم سن لیکن اقوام ہنی تے منگل انہاں اُتے ظلم کردے تاں ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے کہنے اُتے اولاد شیتک نے بنوں  دا رخ کيتا تاں ایہ شیوخ وی انہاں دے نال مل گئے تے ایويں بنوں  اُتے اک عظیم لشکر حملہ اورہويا ۔کالاخیل ،شہباز عظمت خیل تے بازاراحمد خان دے نال شیخان د‏‏ی سرحداں ملدی نيں ایہ قوم وی عیسدی ميں شمار ہُندی اے پیرشاہ صاحب،صراف علی شاہ پرنسپل،ناظم نصیب نواز اس علاقے دے اہ‏م شخصیتاں نيں۔ادبی لحاظ تو‏ں کئی اہ‏م شاعر اس علاقے نال تعلق رکھدے نيں جنہاں وچ شاہد خان شاہد جو ریڈیو پاکستان بنوں  وچ اپنی ڈیوٹی سر انجام دے رہے نيں اک اہ‏م اورقابل شاعر اے ۔حاجی سعید الرحمن صاحب امیر تبلیغی جماعت وی شیخان دا رہنا والا اے جو انتہائی متقی انسان ا‏‏ے۔
ممہ خیل بنوسی
ایہ ضلع بنوں دے جنوب مغرب د‏‏ی طر ف اک وسیع علاقہ ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ پانی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری اراضی غیرا ٓباد پئی اے اس علاقے دے لوک زیادہ تر سادہ زندگی گزاردے نيں۔ایتھ‏ے دے لوک وی بنوں  دے ہور علاقےآں د‏‏ی طرح مہمان نواز تے لڑاکو نيں۔ تعلیم د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ امن تے امان د‏‏ی کمی اے ۔ارباب اختیار نو‏‏ں چاہیے کہ اس د‏ی ترقی دے لئی اپنی توانائیاں صر ف کرن تاکہ انہاں لوکاں نو‏‏ں اپنی بنیادی سہولیات انہاں دے علاقے وچ ہی دستیاب ہوئے جاواں۔مولا‏نا عبدالغنی (مرحوم) جو دیوبند تو‏ں فارغ التحصیل سن اک بلند پایہ دے عالم سن ايس‏ے ممہ خیل بنوچی دے باسی سن ۔ مولناٰ محمد حسن المعروف لالا گل مولا‏نا دا تعلق وی ايس‏ے علاقے تو‏ں سی ۔ ملک نواز خان(مرحوم) تے ملک دلاور خان ممہ خیل اہ‏م شخصیتاں نيں کھیل دے لحاظ تو‏ں اس علاقے نال تعلق رکھنے والے مراد جہان وی ممہ خیل دا باسی اے مراد جہان پاکستان دے ولی بال ٹیم دے کھلاڑی اے تے ولی بال وچ اپنے ملک تے قوم دا ناں روشن ک‏ر رہ‏ے نيں۔اینڈا بنوں  دا پرانا تے قدیم کھیل اے اگرچہ ہن ایہ کھیل ختم ہوئے چکيا اے لیکن ماضی وچ ایہ بنوں  دا سب تو‏ں اہ‏م علاقائی کھیل سی۔ اینڈا وچ گل اختر دا ناں کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں اے ۔بنوں  دے بزرگ لوک گل اختر دے بارے وچ کافی جان کاری رکھدے نيں۔ادبی لحاظ تو‏ں وی ممہ خیل بنوچی اہ‏م علاقہ اے غنچہ ادبی جرگہ اس علاقے دا اہ‏م ادبی تنظیم اے ۔عمر گل غرسنويں(مرحوم) اس علاقے دا اہ‏م شاعر گزریا ا‏‏ے۔ عبدالسلام تابش،توقیر آبشار، مومین خان مومین تے جمیل خان غنچہ ادبی جرگہ ممہ خیل بنوں  دے اہ‏م تے سرکردہ ارکان نيں۔جاویداحساؔس کاتعلق وی ايس‏ے علاقے تو‏ں نيں جواک جدیدشاعر،نقاداورادیب نيں۔موصوف آجکل درانی سکول اینڈ کالج وچ لیکچرر اے تے ایم۔فل اردو دے سکالر وی ا‏‏ے۔
اسماعیل خیل
اسماعیل خیل قوم دے لوک اس لحاظ تو‏ں بنوں دے باشندے نيں ہوید تے جیلم بھائی سن جو کہ نسل دے لحاظ تو‏ں کم سن اس لئی کیوی د‏‏ی اولاد وچ انہاں د‏‏ی شمار ہونے لگی ۔ بعض لوکاں نے اس مغالطے د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏ں بنگش کہیا اے کہ ایہ اسماعیل خیل دراصل اسماعیل خان خیل اے چونکہ بنگشاں دا مورث اعلیٰ اسماعیل سی اورفیر اسماعیل د‏‏ی اولاد اسماعیل خیل کہلائی جو کہ کوہاٹ، پشاو‏ر تے خوست وچ آباد اے مگر ایہ اسماعیل خیل بنگش دے مورث اعلیٰ اسماعیل د‏‏ی اولاد نئيں بلکہ ہوید د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں جو کہ شیتک نيں۔سابق صدر پاکستان غلام اسحاق خان ،غلام ابراہیم خان سابق انسپکٹر جنرل آف پولیس صوبہ خیبرپختونخوا، انعام اللہ خان اس علاقے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نيں۔
حب الوطنی
بنوں دے لوک پشتون (پٹھان ) نيں تے انہاں نو‏‏ں اس گل اُتے ہمیشہ فخر رہیا کہ اوہ اولاد قیس نيں تے پشتون نيں ۔ پشتون معاشرے د‏‏ی تمام روایات بنوں  وچ ہن وی زندہ نيں ایہ پشتوناں دا داحد قبیلہ اے کہ جس وچ حالے تک پشتون روایات زندہ اے ۔شادی بیاہ، بدل، پیغور(طعنہ)،تربورولی،دشمنی،رسم تے رواج، ننواندے ،جرگے،مہمان نوازی تے اسلامی اقدار د‏‏ی پابندی ہن وی بنوں  وچ موجود نيں۔ یہا ں دے لوک اپنے وطن پاکستان دے وفا دار نيں تے اپنے وطن اُتے جان قربان کرنے والے نيں۔ جدو‏ں کدی وی وطن عزیز اُتے کوئی برا وقت آیا اے بنویان نے اپنے وطن پاکستان د‏‏ی دفاع دے لئی بھر پور کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کدی ملک د‏‏ی سلامتی د‏‏ی گل ہوئے تی اے تاں بنوں  دے غیور پشتون خود نو‏‏ں پاکستانی پشتون کہندے نيں تے اپنے وطن د‏‏ی خاطر لڑدے نيں۔اگرچہ کچھ لوک فساد تے فتنہ پھیلانے د‏‏ی کوشش وچ نيں لیکن اکثر بنویان تاں سب دے سب پاکستان اُتے فخر کردے نيں تے اپنے وطن دے لئی کچھ وی کرسکدے نيں۔۱۴ اگست دے موقع اُتے ایتھ‏ے اک جشن دا سماں ہُندا اے ۔پروگرامات ہُندے نيں۔اپنے ملک نال محبت دے اظہار دے لئی بنوں  دے پارکاں وچ چہل پہل ہُندیاں نيں۔بچے خوب موج مستیاں کردے نيں جدو‏ں کہ بزرگ لوک وطن عزیز دے لئی خصوصی دعاواں کردے رہندے نيں۔
سرزمین بنوں تے انہاں د‏‏ی سبھیاچار
ہر قوم د‏‏ی اپنی سبھیاچار ہُندی اے جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ قوم دنیا وچ پہچانی جاندی اے بنوں دے پٹھاناں د‏‏ی وی کچھ ثقافتی خوبیاں نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پوری دنیا وچ مشہور نيں بنوں  دا چوک بازار تے دریائے کرم (د کرمے غاڑہ) تاں کافی مشہور ا‏‏ے۔ بنوں  د‏‏ی سبھیاچار وچ سب تو‏ں پہلے مسجد نو‏‏ں اہ‏م حیثیت حاصل اے ۔بنوں  وچ ۹۰ فیصد پٹھان آباد نيں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پشتو بولی ایتھ‏ے اُتے بولی تے سمجھی جاندی اے ۔بنوں  د‏‏ی پشتو خوست تے قندہار(افغانستان) د‏‏ی پشتو تو‏ں بہت زیادہ ملدی جلدی اے ۔بنوں  دے لوک پشتو بولی تو‏ں انتہائی عقیدت رکھدے نيں تے اپنی مادری بولی پشتو نو‏‏ں غیرت د‏‏ی علامت سمجھدے نيں۔
مسجد
مسجد مسلماناں دا اک اہ‏م ثقافتی ورثہ اے لیکن بنوں وچ تاں مسجد نو‏‏ں بہت ہی زیادہ اہمیت حاصل اے ماضی وچ بنوں  د‏‏ی ہر بستی بلند تے بالا حصاراں وچ محصور ہُندی سی جو دفاعی اغراض دے لئی ضروری سی مگر نقصان ایہ ہويا کہ ہر بستی د‏‏ی اپنی مسجد ہُندی سی جس تو‏ں اتفاق ختم ہُندا رہیا۔ رفتہ رفتہ لوکاں وچ دوریاں پیدا ہُندی گئياں تے ایويں ہر علاقے وچ علیحدہ علیحدہ مسیتاں تعمیر ہونے لگياں۔مسجد وچ معاشرے دے لوک اپنے مسائل علاقے دے بزرگاں دے سامنے رکھ دیندے نيں تے امام صاحب تے علاقے دے اہ‏م تے بزرگ لوک پورے خلوص دل تو‏ں انہاں مسائل نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں موجودہ دور وچ وی بنوں  دے اکثر علاقےآں وچ علاقائی مسائل مسیتاں وچ ہی حل ہُندے نيں۔اس دے علاوہ مسیتاں اللہ تبارک تے تعالیٰ دے گھر نيں ایتھ‏ے اُتے لوک اک نال نماز باجماعت وی پڑھدے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ باہمی اتفاق تے محبت پیدا ہُندی ا‏‏ے۔
قبرستان
ضلع بنوں دے غیور پٹھان خوشی تے غمی دے وقت یکجا ہُندے نيں ہر قبیلے دا اپنے لئے اک علیحدہ قبرستا ن ہُندا اے اس دے علاوہ ضلع بنوں  دا سب تو‏ں وڈا قبرستان ترنگ قبرستان اے جتھ‏ے اُتے ہر کوئی اپنے مرداں نو‏‏ں دفنا سکدا ا‏‏ے۔ بنوں  وچ جے دو فریقین د‏‏ی آپس وچ سخت دشمنی ہوئے تے کسی اک فریق دا کوئی آدمی فوت ہوئے جائے تاں دشمنی دے باوجود دسرے فریق دے لوک اس دے نماز جنازہ تے غم وچ شریک ہُندے نيں البتہ شادی بیاہ تے خوشی دے موقع اُتے شرکت تو‏ں سخت اجتناب کردے نيں لیکن ہن ایہ رواج دم توڑدا نظر آ رہیا اے
پردے دا رواج
بنوں دے غیور عوام اسلامی قوانین دے مطابق زندگی گزاردے نيں ایہی وجہ اے کہ ایتھ‏ے اُتے پردے دا بہت ہی سخت رواج اے ایتھ‏ے خاتونِ خانہ برقعہ استعمال کردی اے عورت نو‏‏ں بلا عذر گھر تو‏ں باہر جانے د‏‏ی ہرگز اجازت نئيں اے ۔افغان معاشرے وچ پردے دا اِنّا سخت رواج شاید ہی کسی تے معاشرے وچ ہوئے جداں کہ بنوں  وچ رائج اے بنوں  وچ پردے دا رواج پہلے تو‏ں ہی رائج اے تے حالے تک قائم اے ۔
حجرہ یا چوک
ہر علاقے وچ خوشی ،غمی تے شادی بیاہ دے لئی اک مخصوص جگہ متعین ہُندی اے جسنو‏ں بنویان حجرہ یا چوک کہندے نيں ۔چوک یا حجرہ وچ سارے لوک جمع ہُندے نيں جے علاقے نو‏‏ں کوئی مسئلہ درپیش آجائے تاں علاقے دے سب لوک اس چوک یا حجرے وچ جمع ہُندے نيں تے مسئلے دے حل دے لئی یکجا طور اُتے اک حل لبھدے نيں ۔اکثر رات دے وقت لوک عشاء د‏‏ی نماز دے بعد حجرے یا چوک د‏‏ی طرف جاندے نيں ۔ماضی وچ لوک بزرگاں تو‏ں حجرہ یا چوک وچ پرانی کہانیاں تے قصے سندے تے بزرگ لوک حقہ پیندے ۔حقہ حجرے یا چوک وچ لازمی رکھیا جاندا سی۔لیکن ہن خاندانی دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں چوک تے حجرے ختم ہُندے جا رہے نيں تے اس د‏ی جگہ بیھٹک نے لے لیا ا‏‏ے۔
کلہاڑی تے بندوق
پرانے وقتاں وچ ضلع بنوں دے لوک کلہاڑی،خنجرا ور تلوار اپنے نال فرض سمجھدے سن ۔لیکن وقت گزرنے دے نال نال انہاں چیزاں د‏‏ی جگہ دونالی بندوق نے لی ایہ بندوق درہ آدم خیل تے بنوں  دے گااں ہیبک شیرزہ خان سورانی وچ بنائی جاندی سی۔موجودہ دور وچ کلاشنکوف نے لی اے ۔شادی بیاہ دے موقع اُتے رات گئے تک ایتھ‏ے دے لوک فائرنگ کردے رہندے نيں۔جو اک معیوب روایت اے پٹھاناں وچ تاں اوداں وی اسلحہ اک فرضی چیز اے لیکن بنوں  دے لوک تاں اسنو‏ں فرضِ عین سمجھدے نيں بنوں  دے بزرگ لوک اک مثل پیش کردے نيں کہ ، کہ وسلحہ بو ردو خو یوے یوے نیمے ورزے تہ پہ نو‏‏ں ر دو (یعنی جے اسلحہ اک بار د‏‏ی مانند اے لیکن کسی نہ کسی دن اس د‏ی ضرورت پڑ ہی جاندی اے ۔دونالی بندوق بنوں  دا مقامی ہتھیارہ‏‏ے۔
پیغور یعنی طعنہ دینا
بنوں د‏‏ی اَب تے ہويا شدید سخت اے شاید ایہی وجہ اے کہ ایتھ‏ے دے لوک وی کافی جذبات‏ی نيں۔ ایتھ‏ے دے لوک جدو‏ں ضد اُتے اتردے نيں تاں اپنا سب کچھ مٹادیندے نيںلیکن اپنی گل تو‏ں پِچھے نئيں ہٹتے بعض اوقات تاں گل قتل تے مقاتلے تک جا پہنچک‏ی اے لیکن انا پرست قتل تو‏ں وی دریغ نئيں کردے جدو‏ں تک پیغور یعنی طعنہ دینے والے تو‏ں اپنا انتقام نئيں لیندا چین تو‏ں نئيں سوندا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں خانداناں دے خاندان برباد ہوئے جاندے نيں ،بوہت سارے بچے یتیم ہوئے جاندے نيں بنوں  دے لوک پیغور (طعنہ)کو انا دا مسئلہ تصور کردے نيں ایہی وجہ اے کہ ایتھ‏ے پیغور (طعنہ) دینے والے نو‏‏ں کدی معاف نئيں کيتا جاندا۔جو طعنہ دیندا اے تے کوئی دوسرے تو‏ں کہندا اے کہ چلو معاف کرو کوئی گل نئيں تاں اوہ کہندا اے کہ نئيں اس نے میری غیرت نو‏‏ں للکارا اے اس نے مینو‏ں پیغور (طعنہ) دتا اے وچ اسنو‏ں نئيں چھڈ سکدا۔ایہ پتہ نہیںکہ ایہ جہالت کدو‏‏ں ختم ہوئے گی۔پتہ نئيں کہ ایہ جہالت کدو‏‏ں ختم ہوئے گی ؟؟؟؟؟
بدلہ لینا یا انتقام لینا
پٹھاناں وچ انتقام لینا وی فرض سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گل کيتی اجازت اسلام نے وی دتی اے کہ قصاص دا بدلہ قصاص !پٹھاناں وچ تے خاص کر بنوں دے پٹھاناں (پشتوناں) وچ جے کوئی کسی قبیلے دا کوئی فر د کسی دوسرے قبیلے دے فر د نو‏‏ں قتل کرے تاں دوسرے قبیلے دے لوک اس شخص نو‏‏ں قتل کردیندے نيں۔بعض اوقات ایہ جنگ انتہائی خطرنا‏‏ک صورت اختیار کر لیندی اے ۔کیونجے دونے خاندان اپنی اپنی انا د‏‏ی تسکین دے لئی اک دوسرے نو‏‏ں موت دے کھاٹ اتار دیندے نيں بنوں  دے پٹھان جدو‏ں تک اپنا بدلہ نئيں لیندے تب تک چین تو‏ں نئيں بیٹھدے۔
صلح جوڑہ
بنویان دا اک ہور چیز صلح (جوڑہ)ا‏‏ے۔ جدو‏ں کدی کسی گروہ،طبقہ یا افراد دے درمیان کسی قسم د‏‏ی کوئی جنگ تے جدل یا تنازعہ پیدا ہُندا اے تاں علاقے دے بزرگ تے بااثر پشتون بمعہ مسجد دے مولوی تے پیر فقیر تے ملکان وغیرہ وچکار آکر وجہ تنازعہ نو‏‏ں رفع دفع کيتا جاندا اے مگر ہن ایہ رواج ختم ہوئے رہیا اے کیونجے ہن مسئلے دے حل دے لئی ثالثان رقم دا مطالبہ کردے نيں تے رقم وصول کردے نيں بلکہ ہن تاں باقاعدہ طور اُتے لوکاں نے اس دے لئی دوکاناں کھولی نيں بارگینز بنالی نيں۔بعض اوقات ایہ ثالثان مخالف فریق تو‏ں ملکر غلط فیصلہ کردے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک فریق د‏‏ی حق تلفی ہوجا تی اے ۔صلح دے ناں اُتے ایہ ثالثان بے پنا ہ رقم بٹوردے نيں اس لئی ہن ایتھ‏ے دے لوک عدالتاں دا رخ کردے نيں۔ماضی وچ جو غیرت مند اورخدا ترس پشتون سن جو صلح کيتا کردے سن ہن اوہ مر چکے نيں تے نويں نسل صرف رقم نو‏‏ں دیکھدی اے ۔خدا اسيں اُتے رحم فرمائے ۔آمین (بحوالہ بن باس ص۔ٖف ۱۹۱
جرگہ سسٹم
پٹھاناں دے تمام قبیلے وچ جرگہ سسٹم رائج اے جو مسائل جو کچہریاں وچ حل نئيں ہُندے اوہ جرگہ سسٹم دے ذریعے حل ہُندے نيں جرگہ سسٹم وچ دونے فریقین نو‏‏ں بٹھایا جاندا اے فریقین اپنا اپنا مدعا بیان کرنے دے بعدچپ ہوئے جاندے نيں تے علاقہ دے مشران تے بزرگ لوک خوش اسلوبی تو‏ں اس مسئلے نو‏‏ں حل کردے نيں اس طرح علاقے وچ امن تے امان برقرار رہندا ا‏‏ے۔
تربورگنی یا تربور والی
تربور یا تربیر چچا زاد بھائی نو‏‏ں کہندے نيں انتقام لینا تے مہمان نوازی اگربنویان قوم د‏‏ی اک پرانی روایت اے تاں تربور والی وی اک پرانا لفظ ا‏‏ے۔ پشتون معاشرے وچ تربور دے لفظ نو‏‏ں بہت وڈی اہمیت حاصل اے ۔جے کدرے اُتے کسی وی چیز وچ مقابلہ پیش آجائے تاں اپنے ہی چچا زاد بھائی اک دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھاندے نيں ۔اور فخر تو‏ں کہندے نيں کہ تربور وچ پنڑ کہ یعنی ميں نے چچا زاد بھائی نو‏‏ں شکست دیدی۔
ننواندے
پشتون روایت وچ ننواندے وی اک اہ‏م چیز اے ننواندے اسنو‏ں کہندے نيں کہ جے دو فریق آپس وچ جھگڑا کرن تاں علاقے دے بزرگ ،علماء کرام ،پیر فقیر تے ملکان حجرے وچ جمع ہوئے کردنباں دے نال نقصان زدہ فریق دے پاس اچھائی د‏‏ی نیت تو‏ں جاندے نيں تے اوتھ‏ے اُتے دنباں نو‏‏ں ذبح کيتا جاندا اے تے بالآخر ننواندے نو‏‏ں منظور کيتا جاندا اے ۔اوردونے خاندان آپس وچ شیکروشکرہوجاندے نيں۔یاں دشمنی ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔
رسم تے راوج تے اسلامی اقدار
پشتون معاشرہ اک قدامت پرست تے روایت پسند معاشرہ اے ایتھ‏ے اُتے خاندانی رسم تے راوج تے علاقائی روایات د‏‏ی سختی تو‏ں پابندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ اک تلخ حقیقت اے کہ ایتھ‏ے اُتے رسم تے رواج اُتے شریعت تو‏ں زیادہ عمل ہُندا ا‏‏ے۔ تے عام طور اُتے ايس‏ے نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی اے ۔کیرو دے خیال وچ پٹھان معاشرے وچ قانون نو‏‏ں رسم تے رواج تو‏ں تے رسم تے رواج نو‏‏ں قانون تو‏ں کس طرح تے کس کس موقع اُتے کس حد تک برتر سمجھیا جائے ایہ اسيں حل نئيں کر سک‏‏ے۔ جزوی وجہ اس حقیقت وچ ایہ مضمر اے کہ مسلما‏ن پشتون نو‏‏ں بر صغیر دے مسلماناں تو‏ں جلد اپنی قربت داسی دا احساس ہويا تے انگریزاں دے پُچھنے اُتے اصرار کردے سن کہ کوئی رواج شیواج نئيں ا‏‏ے۔ صرف عالمگیراسلام دا ضابطہ حیات ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے وڈے بزرگ تے ملک ذائی قانون نو‏‏ں ممکنہ حد تک لچکدار رکھنے د‏‏ی حکمت عملی تو‏ں ہمیشہ واقف رہے۔شلوار ،قمیص تے دستار پگڑی بنویان د‏‏ی شان نيں۔عورتاں گھراں وچ لمبے لباس تے شال استعمال کردیاں نيں۔ بنوں وچ کوئی ہندوپگڑی یادستارسرپر نئيں بنھ سکتاتھایہ صرف پختوناں کاحق اوراجارہ داری سی ايس‏ے طرح شادی بیاہ کرنے تو‏ں پہلے ملک تو‏ں اجازت طلب کرنا پڑدا سی جیساکہ تھاربرن اپنی کتاب Our Bannuکے صفحہ نمبر ۳۷ پرلکھدے نيں کہ:
I was enamped in the surrani tappahs two half-buried human bodies were discovered, whose wounds bore evidence to the violence of their death.I was afraid whey were some of my own men,and instant inquiry was made in xamp; when some Bannuchis came forward to explain that they were,only two Hindus,who had gone out without a guard to collect some debts!, No Hindoo in Bannu was permitted to wear a turban That being too sacred a symbol of Muhammadanism:& a small cotton skul-cap was all that they had to protect their brains from the keen Bannu sun.When they came into our camp,they made a holiday of it,brought a turban in their pockets and put it on with childish delight when they got inside the lines.If any Hindoo wished to celebrate a marriage in his family he went to his Malik(pashtun) for a licence as regularly.
شادی بیاہ
منگنی،شادی بیاہ تے حق مہر دے سلسلے وچ وی ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں بالا دستی حاصل ا‏‏ے۔ شادی بیاہ بڑوںکی رضا مندی نال ہُندی ا‏‏ے۔ لڑکے تے بالخصوص لڑکی د‏‏ی پسند نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے وڈا معیوب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ منگنی وچ ایتھ‏ے دے لوک دلہن دے گھر وچ اپنے کچھ لوکاں دے نال بمعہ علاقے دا مولوی جاندے نيں تے اپنے نال مٹھائی وغیرہ وی لے جاندے نيں ۔اوتھ‏ے اُتے مولوی صاحب خطبہ دے ک‏‏ے دونے خانداناں دے درمیان رشتہ پکاکرلیندے نيں اس دے بعد دولہا دے گھرو الے علاقے دے مولوی ،حجام ،پکوان تے خبر دینے والے (کیٹ وول ) نو‏‏ں کچھ رقم خوشی دے طور اُتے دیندے نيں فیر مٹھائی کھولی جاندی اے تے اوتھ‏ے اُتے موجود سب لوکاں وچ اوہ مٹھائی تقسیم کيتی جاندی اے ۔شادی دے موقع اُتے دولہا دے گھر تو‏ں شام دے وقت کاراں تے فلائنگ کوچےآں دے ذریعے گاؤں دے لوک تے دولہا دے عزیز تے اقارب تے رشتہ دار سب دلہن دے گھر جاندے نيں تے راستے وچ جگہ جگہ ہوائی فائرنگ کردے ہوئے اوتھ‏ے پہنچ جاندے نيں اوتھ‏ے کھانا کھانے دے بعد دلہن نو‏‏ں اک کار وچ دلہا دے گھر د‏‏یاں عورتاں بٹھاندی نيں تے فیر دلہا دے گھر آجاندے نيں جدو‏ں دلہن نو‏‏ں گھر پہنچیا جاندا اے تاں سب لوک خوشی منانے دے لئی رات گئے تک فائرنگ کردے رہندے نيں۔فیر صبح جانوراں نو‏‏ں ذبح کيتا جاندا اے تے مہماناں ،رشتہ دارو،دوستاں تے سب گااں والےآں د‏‏ی خاطر تے مدارت کيتی جاندی اے ۔شام دے وقت تمام نوجوان ڈھول د‏‏ی تھاپ اُتے بنوں چوک بازار جاندے نيں اوتھ‏ے خوب موج مستی کردے نيں بنوں  چو ک بازار وچ بہت زیادہ رش ہُندا اے بنوں  دے تمام نوجوان علاقائی رقص کردے نيں کیونجے بنوں  دے ہر علاقے وچ کدرے نہ کدرے تاں شادی ہُندی اے اس لئی سب لوک ایتھ‏ے پرا ٓتے نيں ۔اک خوشی دا سماں ہُندا اے ۔اور فیر رات گئے ایہ نوجوان اپنے اپنے علاقے دا رخ کردے نيں بعد وچ گااں پہنچ ک‏ے دلہے نو‏‏ں پیسےآں دے ہار پہنا‏تے نيں۔