cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
عبداللہ اشتر بن محمدمہدی
سنہ۱۵۱ھ تک عبداللہ اشتر ايس‏ے جگہ رہیا ايس‏ے جگہ رہیا تے اس عرصہ وچ قریباً چارسو عرب اطراف وجوانب تو‏ں کھچ کھچ کرعبداللہ اشتر دے پاس آکرجمع ہوگئے، منصور نوں اتفاقاً ایہ حال معلوم ہوگیا کہ عبداللہ اشتر سندھ دے اک بادشاہ دے ایتھ‏ے مقیم اے تے اک چھوٹی سی جمعیت عرباں د‏‏ی اس دے پاس موجود اے، منصور نے سنہ۱۵۱ھ وچ عمربن حفص نوں سندھ د‏‏ی گورنری تو‏ں بلاکرمصر د‏‏ی حکومت پربھیج دتا تے سندھ د‏‏ی گورنری پرہشامبن عمروتغلبی نوں روانہ کيتا، رخصت کردے وقت تاکید د‏‏ی کہ عبداللہ اشتر نوں جس طرح ممکن ہوگرفتار کرلینا؛ اگرسندھ دا بادشاہ اُس دے دینے تو‏ں انکار کرے توفورا اُس پرچڑھائی کردینا، ہشامبن عمرو نے ہرچند نوں شش کيتی مگرسندھ دا باداشاہ عبداللہ اشتر دے دینے پررضامند نہ ہويا، آخرطرفین تو‏ں لڑائی پرآمادگی ظاہر کیت‏‏ی گئی، عبداللہ اشترجس حصہ ملک وچ مقیم سی اس طرف ہشامبن عمرو دے بھائی سفیح نے فوج کشی د‏‏ی اتفاقاً اک روز عبداللہ اُشتر صرف دس سواراں دے نال دریائے سندھ دے کنارے سیر کردا ہويا نکل گیا، اوتھ‏ے سفیح د‏‏ی فوج یکاک سامنے آگئی، سفیح نے عبداللہ نوں گرفتار کرنا چاہیا تے عبداللہ اُشتر تے اُنہاں دے ہمراہیاں نے مقابلہ کيتا، لڑائی ہونے لگی، آخرعبداللہ اُشتر تے اُنہاں دے ہمراہی سب دے سب مارے گئے، ہشامبن عمرو نے اس د‏ی اطلاع منصور نوں دی، منصور نے لکھیا کہ اس بادشاہ دے ملک نوں ضرور پامال کردتا جائے؛ چنانچہ لڑائیو دا سلسلہ جاری ہويا ہشامنے اس دے تمام ملک پرقبضہ کرلیا، عبداللہ اُشتر د‏‏ی بیوی معہ اپنے لڑکے دے گرفتار ہوک‏ے منصور دے پاس بھیجی گئی، منصور نے عبداللہ اُشتر دے لڑکے تے بیوی نوں مدینہ بھیج دتا کہ اُنہاں دے خاندان والےآں دے سپرد کردتے جاواں۔
مہدی بن منصور د‏‏ی ولی عہدی
عبداللہ سفاح نے مردے وقت منصور نوں اپنا ولی عہد مقرر کيتا سی تے منصور دے بعد عیسیٰ بن موسیٰ نوں ولی عہد بنایا سی، ہن اس وصیت دے موافق منصور دے بعد عیسیٰ بن موسیٰ خلیفہ ہونے والا سی، منصور جدو‏ں محمد مہدی وابراہیم دے خطرات تو‏ں مطمئن ہوگیا تے عیسیٰ بن موسیٰ د‏‏ی امداد کازیادہ محتاج نہ رہیا تواس نے چاہیا کہ بجائے عیسیٰ دے اپنے بیٹے مہدی نوں ولی عہد بنائے، اوّل اس دا ذکر عیسیٰ تو‏ں کيتا، عیسیٰ نے اس دے قبول ومنظور کرنے تو‏ں انکار کيتا، منصور نے خالد بن برمک تے دوسرے عجمی سرداراں نوں شریکِ مشورہ تے اپنی رائے دا مؤید بناکر سنہ۱۴۷ھ وچ عیسیٰ بن موسیٰ نوں جوسفاح دے زمانے تو‏ں کوفہ دا گورنر چلا آندا سی کوفہ  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے محمد بن سلیمان نوں کوفہ دا گورنربنادتا، کوفہ  د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول ہوکرعیسیٰ د‏‏ی تمام قوت زائل ہوگئی تے اس نوں منصور د‏‏ی مرضی دے خلاف اظہارِ رائے د‏‏ی غلطی محسوس ہوئی؛ غرض عیسیٰ نوں بے دست وپا کرکے منصور نے چالاکی وفریب تے دل جوئی ومنافقت تو‏ں کم لے کرلوکاں تو‏ں مہدی د‏‏ی ولی عہدی د‏‏ی بیعت لے لی تے مہدی دے بعد عیسیٰ بن موسیٰ نوں ولی عہد بناکر اس دے وی آنسوپونچھ نے د‏‏ی نوں شش کيتی، خالد بن برمک نے ایہ شہرت دتی کہ میرے سامنے عیسیٰ نے ولی عہدی تو‏ں دست برداری دا اظہار کيتا سی، اس لئی امیرالمؤمنین نے اپنے بیٹے مہدی نوں ولی عہد بنایا اے، اس کم دے لئی منصور نے خلافِ عادت روپیہ وی بہت صرف کيتا تے لوکاں نوں اس تقریب وچ انعام واکرام دے کرخوش کيتا، عیسیٰ بن موسیٰ نے منصور د‏‏ی حکومت دے مضبوط ومستحکم بنانے تے قائم رکھنے وچ سب تو‏ں زیادہ خدمات انجام دتیاں سن، ايس‏ے نے محمدمہدی تے ابراہیم نوں شکستاں دے کرقتل کرایا  تے منصور نوں اک بہت وڈی مصیبت تو‏ں بچایا سی، انہاں خدماتِ جلیلہ دا اس نوں یہ اُلٹا صلہ ملاکہ اوہ ولی عہدی تو‏ں وی معزول کردتا گیا تے مہدی بن منصور اُس پرسابق ہوگیا، عیسیٰ بن موسیٰ گورنری کوفہ  تو‏ں معزول ہونے دے بعد موضع رحبہ علاقہ کوفہ  وچ سکونت پذیر ہوک‏ے خاموش زندگی بسر کرنے لگا۔
رفتہ رفتہ منصو رکے راستے د‏‏ی تمام مشکلات دور ہوگئياں تے سوائے اک ملکِ اندلس دے تمام ملکاں اسلامیہ وچ سنہ۱۴۸ھ دے اندر منصور د‏‏ی حکومت مستحکم طور پرقائم ہوگئی۔
سنہ۱۴۹ھ وچ عباس بن محمد حسن بن قحطبہ تے محمد بن اشعث نے رومیاں پرچڑھائی د‏‏ی تے دور تک قتل وغارت کردے ہوئے چلے گئے۔
خروجِ استادسیس
سنہ ۱۵۰ھ وچ استاد سیس نامی اک شخص خراسان وچ مدعی نبوت ہويا، خراسان وچ ہزارہیا لوک نے فورا اُس د‏‏ی تبوت نوں تسلیم کرلیا، ہرات، بادغیس، تے سیستان وغیرہ دے لوک اُس دے چھنڈے دے تھلے جمع ہوگئے تے خراسان دے اکثر حصہ پراُس نے قبضہ کرلیا، ایہ خبرسن کرمنصور بہت فکرمند ہويا، مرورود دا حاکم مسمیٰ جثم ایہ حالت دیکھ کراُستاد سیس پراپنے پورے لشک‏ر ک‏ے نال حملہ آور ہويا تے شکستِ فاش کھا کرمقتول ہويا، اس دے بعد خازم بن خزیمہ نے خدعہ حرب تو‏ں کم لے کراستاد سیس د‏‏ی فوج نوں وچکار لےکردوطرف تو‏ں حملہ کيتا، استاد سیس دے سترہزار ہمراہی میدان ِجنگ وچ قتل ہوئے تے اوہ ۱۴/ہزار ہمراہیاں دے نال اک پہاڑ وچ محصور کرلیا گیا، عرصہ تک محاصرہ جاری رہنے دے بعد استاد سیس نے اپنے آپ نوں معہ ہمراہیاں دے خازم بن خزیمہ دے سپرد کردتا، استاد سیس د‏‏ی گرفتاری دے بعد منصور نوں اطلاع دتی گئی
تعمیرِرصافہ
جس زمانہ وچ اُستاد سیس نے خروج کيتا توخراسان دا گورنرمہدی سی اوہ مروماں مقیم سی، خازم بن خزیمہ ايس‏ے دے پاس مقیم سی، تے منصور دے حکم دے موافق حمل ہآور ہويا سی، اس فتنہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے مہدی منصور د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، اس وقت تک فوج دا عنصر غالب عربی قبیلے سن تے ہراک معرکہ وچ عرباں ہی د‏‏ی شمشیرِ خاراشگاف دے ذریعہ فتح وفیروزی حاصل ہُندی سی، عجمیاں تے خراسانیاں نوں عرباں د‏‏ی ہمسری دا دعویٰ نہ سی، انہاں عربی قبیلے تو‏ں ہمیشہ اندیشہ رہندا سی کہ اگریہ مخالفت پرمتحد ہوگئے توحکومت نوں ذراسی دیر وچ اُلٹ دین گے، امام ابراہیم نے سب تو‏ں پہلے اس گل نوں پہلے ازوقت محسوس کرکے عجمیاں نوں طاقتور بنانے تے اُنہاں تو‏ں کم لینے د‏‏ی پالیسی ایجاد د‏‏ی سی، اُنہاں دے جانشین وی ايس‏ے خیال پرقائم رہے؛ چنانچہ عبداللہ سفاح نے ابوسلمہ نوں قتل کراکرخالد بن برمک نوں جوبلخ دے آتش کدۂ نوبہار دا مغ زادہ نومسلم تے ابو مسلم دا اک فوجی سردار سی، اپنا وزیر بنایا سی، چند روز دے بعد خالد بن برمک کیس ولایت دا والی بن کرچلا گیا تے ابوایوب اُس د‏‏ی جگہ وزیر ہويا ہن منصور نے دوبارہ اس نوں وزارت دا عہدہ عطا کردتا، فوجاں د‏‏ی سرداریاں تے صوبےآں د‏‏ی حکومتاں پربھی مجوسی النسل لوک مامور ہُندے سن تے بتدریج اُنہاں دا اقتدار ترقی کررہیا تھا؛ لیکن عرباں دا فوجی عنصر حالے تک غالب سی، اس موقع اُتے بے اختیار اکبربادشاہِ ہند د‏‏ی اوہ پالیسی یاد آجاندی اے جواُس نے پٹھاناں د‏‏ی طاقت ور تے بااقتدار قوم تو‏ں محفوظ رہنے کےلئی ہندوستان وچ اختیار کيتی سی کہ پٹھاناں دے خطرہ نوں بے حقیقت بنانے دے لئی ہندوؤں د‏‏ی مردہ قوم نوں زندہ کرنا تے اُنہاں نوں طاقتور بنانا ضروری سمجھیا؛ حتی کہ مان سنگھ نوں ہندوستان دا سپہ سالارِاعظم بنایا تے پٹھاناں نوں ہرجگہ کمزور وناتواں بنانے د‏‏ی نوں ششاں نوں جاری رکھیا، عباسیاں نے وی عرباں د‏‏ی طاقت نوں مٹاکر انہاں د‏‏ی جگہ مجوسیاں تے ایرانیاں نوں طاقتور بنایا کہ نوں ئی عربی قبیلہ تے عربی قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں نوں ئی علوی خروج پرآمادہ نہ ہوسک‏‏ے۔
مہدی دے بعض ایسی حرکات سرزد ہوئیاں جس تو‏ں آزاد مزاجی تے خودسری دا اظہار ہُندا سی، ایہ فوج والے سب عربی قبیلے پرمشتمل سن تے مجوسیاں د‏‏ی طرح ضرورت تو‏ں زیادہ اپنے بادشاہ یاخلیفہ د‏‏ی تعظیم وتکریم دے عادی نہ سن انہاں د‏‏ی ایہی گل عباسیاں نوں خائف وترساں رکھدی سی تے غالباً ايس‏ے آزاد مزاجی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہراک نويں تحریک تے نويں مدعی خلافت دے نال شامل ہوجانے وچ شریک نہ ہُندے سن، اس موقع پرلشکر د‏‏ی ایہ حالت دیکھ کرقثم بن عباس بن عبیداللہ بن عباس نے عرباں دے قبیلے ربیعہ تے قبیلے مضر دے درمیان اک مناسب طریقے تو‏ں رقابت ومخالفت پیدا کرکے منصور نوں مشورہ دتا کہ قبیلے مضر تے قبائلِ ربیع وچ چونکہ رقابت پیدا ہوگئی اے اس لئی مناسب ایہ اے کہ فوج دے دوحصے کرکے قبیلے مضر نوں تومہدی دے ماتحت رکھو؛ کیونجے اہلِ خراسان قبیلے مضر دے ہمدرد نيں تے قبیلے ربیعہ نوں اپنے ماتحت رکھو، تمام یمن ی انہاں دے ہويا خواہ نيں، اس طرح دوجانب دوفوجی مرکز قائم ہوجاواں تواک نوں دوسرے دا خوف رہے گا تے نوں ئی بغاوت کامیاب نہ ہونے پائے گی، منصور نے اس رائے نوں پسند کيتا تے اپنے بیٹے مہدی دے قیام دے واسطے بغداد د‏‏ی مشرقی جانب رصافہ د‏‏ی تعمیر دا حکم سنہ۱۵۱ھ وچ دتا کہ اوتھ‏ے وکھ اک فوجی چھاؤنی قائم ہوجائے؛ ايس‏ے سال یعنی سنہ۱۵۱ھ وچ دتا کہ اوتھ‏ے وکھ اک فوجی چھاؤنی قائم ہوجائے، ايس‏ے سال یعنی سنہ۱۵۱ھ وچ محمداشعث نے بلادِ روم د‏‏ی طرف تو‏ں واپس آندے ہوئے راستے وچ وفات پائی۔
سنہ۱۵۳ھ وچ منصور نے حکم جاری کيتا کہ میری تمام رعایا لمبی ٹوپیاں اوڑھاکرے، ایہ ٹوپیاں بانس تے پتے تو‏ں بنائی جاندیاں سن، اس ززانہ وچ حبشی اُنہاں ٹوپیاں نوں اوڑھا کردے سن، سنہ۱۵۴ھ وچ زفربن عاصم نے بلادِروم پرحملہ کيتا۔
وفاتِ منصور
سنہ۱۵۸ھ وچ منصور نے عامل مکہ نوں لکھیا کہ سفیان ثوری تے عباد بن کثیر نوں قید کرکے بھیج دو، لووگاں نوں سخت اندیشہ سی کہ کدرے انہاں نوں قتل نہ کردے، حج دے دن نیڑے آگئے سن، منصور نے خود حج دا ارادہ کيتا اس تو‏ں اہلِ مکہ نوں تے  وی تشویش ہوئی کہ ایتھ‏ے آکرخدا جانے کس کس نوں گرفتار وقید تے قتل کرے؛ مگراہلِ مکہ د‏‏ی دعاواں قبول ہوئیاں او رمنصور مکہ تک پہنچنے تو‏ں پہلےہی فوت ہويا، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ منصور نے ماہ ذیقعدہ سنہ۱۵۸ھ وچ بغداد تو‏ں بعزم حج نوں چ کيتا، بغداد تو‏ں رخصت ہُندے وقت اپنے بیٹے مہدی نوں بغداد وچ اپنا نائب بناکرچھڈیا تے وصیت کيتی کہ:
میری بیاضٰں دے صندوقچہ د‏‏ی حفاظت کرنا تے ضرورتاں دے وقت اپنی مشکلات دے حل د‏‏ی تدبیراں انہاں بیاضاں وچ تلاش کرنا، شہر بغداد د‏‏ی خوب حفاظت کرنا تے میرے بعد کدی دارالخلافہ کسی دوسری جگہ تبدیل نہ کرنا ميں نے اس قدر خزانہ جمع کردتا اے کہ دس برس تک خراج د‏‏ی اک پائی وی خزانہ وچ داخل نہ ہوتوفوج د‏‏ی تنخواہاں تے دوسرے تمام مصارف سلطنت دے لئی ایہ خزانہ کفایت کريں گا، اپنے خاندان والےآں دے نال نیک سلوک کرنا، اُنہاں د‏‏ی عزت بڑھانا تے اُنہاں نوں وڈے وڈے عہدے دینا وچ تسيں نوں خراسانیاں دے نال بہ حسنِ سلوک پیش آنے د‏‏ی تاکید کردا ہاں؛ کیونجے اوہ تواڈے قوتِ بازو تے ایداں دے مددگار نيں کہ انہاں نے تواڈے خاندان وچ حکومت وسلطنت قائم کرنے دے لئی اپنا جان ومال صرف کردتا اے، میرا خیال اے کہ خراسانیاں دے دلاں تو‏ں تواڈی محبت کدی نہ نکلے گی، اُنہاں د‏‏ی لغزشاں تو‏ں درگذر کرنا، اُنہاں دے نمایاں کماں پراُنہاں نوں انعام واکرام تو‏ں خوش کرنا، خبردار! قبیلہ بنوسلیم دے کسی شخص تو‏ں کدی مدد طلب نہ کرنا، عورتاں نوں اپنے کماں وچ دخیل نہ بنانا، اُزتِ رسول اللہ د‏‏ی حفاظت کرنا، ناحق خاں ریزی نہ کرنا، حدودِ الہٰی د‏‏ی پابندی کرنا، ملحدین اُتے حملہ آور بدعتاں نوں مٹانا، عدل نوں قائم کرنا، اعتدال تو‏ں اگے قدم نہ بڑھانا، مالِ غنیمت لشکریاں دے لئی چھڈ دینا؛ کیونجے تواڈے لئی کافی خزانہ چھڈے جاندا ہون، سرحداں د‏‏ی پورے طور پرحفاظت کرنا، رستےآں وچ امن قائم کرنا، رعیت دے مال پرنظر رکھنا، جماعت دا نال نہ چھڈنا، سواروپیادے جس قدر ممکن ہوتیار رکھنا، اج دا کم کل اُتے نہ اُٹھارکھنا، نزولِ حوداث دے وقت مستقل مزاج رہنا، سستی وکاہلی نوں مزاج وچ دخیل نہ ہونے دینا، لوکاں پرحاضری دربار نوں آسانی کرنا، درباناں تو‏ں خبردار رہنا کہ اوہ لوکاں پرسختی نہ کرنے پاواں۔
بغداد تو‏ں روانہ ہوک‏ے منصور کوفہ وچ آیا، حج وعمرے دا احرام بنھیا قربانی دے جانوراں نوں اگے روانہ کيتا، کوفہ  تو‏ں دوتین منزل سفر کرنے پایا سی کہ بیمار ہوگیا، اس بیماری د‏‏ی حالت وچ اپنے آزاد کردہ غلام ربیع نوں جواس دا حاجدوں تے افسر باڈی گارڈ سی اکثراپنی مصاحبت وچ رکھدا سی۔
۶/ذی الحجہ سنہ۱۵۸ھ بمقام بطن کہ ایتھ‏ے تو‏ں مکہ تن چار میل رہ گیا سی فوت ہوگیا، وفات دے وقت اس دے خاص خدام تے ربیع دے تے نوں ئی اُس دے پاس موجود نہ تھا؛ انھاں نے اُس روز منصور د‏‏ی وفات نوں چھپایا، اگلے دن عیسیٰ بن علی، عیسیٰ بن موسیٰ بن محمدولی عہد دوم، عباس بن محمد، محمد بن سلیمان، ابراہیم بن یحییٰ، قاسم بن منصور، حسن بن زید علوی، موسیٰ بن مہدی بن منصور، علی بن عیسیٰ بن ہامان، وغیرہ جواس سفر وچ نال سن، دربار وچ بلائے گئے، ربیع نے خلیفہ د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر سنائی اک کاغذ جومنصور دا لکھیا ہويا سی پڑھ کر لوکاں نوں سنایا، اس وچ لکھیا سی:
بسم اللہ الرحمن الرحیم، عبداللہ منصور د‏‏ی طرف تو‏ں پس ماندگانِ بنی ہاشم واہلِ خراسان وعامۃ المسلمین دے نام، امابعد، وچ اس عہد نامہ نوں اپنی زندگی یعنی دنیا دے دناں وچو‏ں آخری دن وچ تے آخرت دے دناں وچو‏ں پہلے دن وچ لکھ رہیا ہون، وچ تسيں نوں سالام کہندا ہاں تے خدائے تعالیٰ تو‏ں التجا کردا ہاں کہ اوہ تسيں نوں فتنہ وچ نہ ڈالے تے نہ میرے بعد تسيں نوں کوئی فرقےآں وچ متفرق کرے تے نہ تسيں نوں خانہ جنگی دا مزہ چکھائے، میرے بیٹے مہدی د‏‏ی اطاعت دا تسيں اقرار کرچکے ہوئے اُس پرقائم رہو تے بدعہدی وبے وفائی تو‏ں بچو۔
ربیع نے ایہ کاغذ سناکرموسیٰ بن مہدی بن منصور نو‏‏ں اپنے باپ مہدی د‏‏ی طرف تو‏ں نیابۃً بیعت لین دا اشارہ کيتا تے سب تو‏ں پہلے حسن بن زید دا ہتھ پھڑ کرکہیا کہ اُٹھو بیعت کرو، حسن بن زید نے بیعت کيتی اس دے بعد اَگڑ پِچھڑ سب نے بیعت کيتی، عیسیٰ بن موسیٰ نے بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا، ایہ سن کرعلی بن عیسیٰ بن ہامان نےکہیا کہ اگرتم بیعت نہ کروگے توماں تواڈی گردن تلوار تو‏ں اُڑاداں گا، چنانچہ مجبوراً عیسیٰ نے وی بیعت کرلئی، اس دے بعد سردارانِ لشکر تے عوام الناس نے بیعت کيتی؛ پھرعباس بن محمد تے محمد بن سلیمان مکہ معظمہ گئے تے انہاں نے رکن ومقام دے درمیان لوکاں تو‏ں خلافتِ مہدی د‏‏ی بیعت لی، اس دے بعد عیسیٰ بن موسیٰ نے نمازِ جنازہ پڑھائی تے حجون وبیرمیمون دے درمیان مقبرۂ معلاۃ وچ منصور نوں دفن کردیاگیا؛ پھرربیع نے منصور د‏‏ی خبرِوفات تے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی چادر وعصا تے خاتمِ خلافت مہدی د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتی۔
یہ خبر ۱۵/ماہِ ذی الحجہ سنہ۱۵۸ھ نوں بغداد وچ مہدی دے پاس پہنچی، اہلِ بغداد نے وی حاضر ہوک‏ے مہدی دے ہتھ پربیعت کيتی، منصور نے اک ہفتہ کم بائیس سال خلافت کی، ست بیٹے تے اک بیٹی چھڈی، بیٹیاں دے ناں ایہ نيں:
محمدمہدی، جعفراکبر، جعفر اصغر، سلیمان، عیسی، یعقوب، سالم، بیٹی دا ناں عالیہ سی، جس د‏‏ی شادی اسحاق بن سلیمان بن علی دے نال ہوئی سی۔
خلیفۂ منصور تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ نوں ئی ایسی تمنا وی اے جوآپ د‏‏ی ہن تک پوری نہ ہوئی ہو، منصور نے کہیا: صرف اک تمنا باقی اے، اوہ ایہ اے کہ وچ اک چبوترے پربیٹھیا ہاں تے اصحاب حدیث میرے گرد بیٹھے ہون، دوسرے روز جدو‏ں وزراء کاغذات تے معاملات د‏‏ی مثلاں تے قلمدان لے کراس دے پاس پہنچے تواُس وقت اوہ دریافت کرنے والا مصاحب وی موجود سی، اُس نے کہیا: لیجئے ہن آپ د‏‏ی ایہ تمنا پوری ہوگئی، منصور نے کہیا: ایہ اوہ لوک نئيں نيں، جنہاں د‏‏ی تمنا مینو‏ں اے، اُنہاں لوکاں دے توکپڑ‏ے پھٹے ہوئے پاؤں برہنہ تے بال ودھے ہوئے ہُندے نيں تے روایتِ حدیث انہاں دا کم ہُندا ا‏‏ے۔
منصور نے امام مالک رحمہ اللہ نوں مؤطا د‏‏ی تالیف پرآمادہ کيتا تواُنہاں تو‏ں اس طرح مخاطب ہويا کہ اے ابوعبداللہ! تسيں جاندے ہوئے کہ ہن اسلام وچ تسيں تو‏ں تے میرے تو‏ں زیادہ شریعت دا جاننے والا نوں ئی باقی نئيں رہیا، وچ توان خلافت وسلطنت دے جھگڑےآں وچ مبتلا ہاں تسيں نوں فرصت حاصل اے ؛ لہٰذا تسيں لوکاں دے لئی اک ایسی کتاب لکھو جس تو‏ں اوہ فائدہ اُٹھاواں اُس کتاب وچ ابنِ عباس دے جواز تے ابنِ عمر دے تشدد واحتیاط نوں نہ بھرو تے لوکاں دے لئی تصنیف وتالیف دا اک نمونہ قائم کرو، امام مالک رحمۃ اللہ علیہ کہندے نيں، اللہ د‏‏ی قسم! منصور نے ایہ گلاں کيتا کدرے، تصنیف ہی سکھادی۔
عبدالصمد بن محمد نے منصور تو‏ں کہیا کہ آپ نے سزادینے پرایسی کمربنھی اے کہ کسی نوں گمان وی نئيں ہو؛ تاکہ آپ معاف کرنا وی جاندے نيں، منصور نے جواب دتا کہ حالے تک آلِ مروان دا خون خشک نئيں ہويا تے آلِ ابی طالب د‏‏ی تلواراں وی حالے تک برہنہ نيں، ایہ زمانہ ایسا اے کہ حالے تک خلفاء دا رُعب انہاں دے دلاں وچ نئيں قائم ہويا تے ایہ رعب اس وقت تک قائم نئيں ہوسکدا، جدو‏ں تک اوہ عفو دے معنی نہ بھُل جاواں تے سزا دے لئی ہر وقت تیار نہ رہیاں، زیاد بن عبداللہ حارثی نے منصور نوں لکھیا کہ میری تنحواہ تے جاگیر وچ کچھ وادھا کردتا جائے تے اس عرض داشت وچ اپنی تمام بلاغت ختم کردتی، منصور نے جواب دتا کہ جدو‏ں تونگری تے بلاغت کسی شخص وچ جمع ہوجاندی اے تواس نوں خود پسند بنادیندی اے، مجھ نوں تواڈے متعلق ایہی خطرہ پیدا ہوگیا اے، مناسب ایہ اے کہ تسيں بلاغت چھوڑدو، عبدالرحمن زیاد افریقی منصور دا طالب علمی دے زمانہ دا دوست سی، اوہ اک مرتبہ منصور د‏‏ی خلافت دے زمانہ وچ اُس نال ملن آیا، منصور نے پُچھیا کہ تسيں بنواُمیہ دے مقابلہ وچ میری خلافت نوں کیواں دا پاندے ہو؟ عبدالرحمن نے کہیا جس قدر ظلم وجور تواڈے زمانہ وچ ہُندا اے، اِنّا بنواُمیہ دے زمانے وچ نہ سی، منصور نے کہیا کيتا کراں مجھ نوں مددگار نئيں ملدے، عبدالرحمن نے کہیا کہ عمر بن عبدالعزیز دا قول اے کہ اگربادشاہ نیک ہوئے گا تواس نوں نیک لوک ملیاں گے تے فاجر ہوئے گا تواس دے پاس فاجر ہون گے، اک مرتبہ منصور نوں مکھیاں نے بہت تنگ کيتا، اس نے مقاتل بن سلیمان نوں بلايا تے کہیا کہ انہاں مکھیاں نوں خدائے تعالیٰ نے کیو‏ں پیدا کيتا اے ؟ مقاتل نے کہیا: کہ ظالماں نوں ان دے ذریعہ ذلیل کرنے دے لئی، منصور دے زمانے وچ سریانی تے عجمی زباناں تو‏ں کتاباں دا ترجمہ عربی زمان وچ ہونے لگا، چنانچہ اقلیدس تے کلیلہ ودمنہ دا ترجمہ ايس‏ے دے عہد وچ ہويا، سب تو‏ں پہلے منصور نے منجموں‏ نوں اپنا جلیس ومقرب بنایا؛ ايس‏ے دے عہد وچ عباسیاں تے علویاں وچ تلوار چلی؛ ورنہ اس تو‏ں پہلے علوی وعباسی متحد ومتفق سن ۔
اپنے اخلاق وعادات تے اپنے اعمال وکارہائے نمایاں دے اعتبار تو‏ں منصور عباسی عبدالملک اموی تو‏ں بہت ہی مشابہ اے، اوہ وی خاندان مروان وچ دوسرا خلیفہ سی تے منصور وی خاندانِ عباسی دا دوسرا خلیفہ سی، عبدالملک نے وی خلافت امویہ نوں برباد وفنا ہُندے ہُندے بچالیا؛ ايس‏ے طرح منصور نے وی محمد وابراہیم دے مقابلہ وچ خلافتِ عباسیہ نوں برباد ہُندے ہُندے بچالیا، عبدالملک وی عالم وفقیہ تے محدث تھا؛ ايس‏ے طرح منصور وی کفایت شعاری تے بخل دے نال بدنام سی، حکومت وی دونے نے قریباً مساوی مدت تک کی، دونے وچ فرق صرف اس قدر سی کہ منصو رنے لوکاں نوں امان دینے دے بعد وی قتل کيتا تے بدعہدی دے نال متہم ہويا؛ لیکن عبدالملک اس معاملہ وچ بدنام نئيں ہويا۔
مہدی بن منصور
محمدالمہدی بن منصور د‏‏ی کنیت ابوعبداللہ تھ، بمقام ایدرج سنہ۱۲۶ھ وچ پیدا ہويا، اس د‏ی ماں دا ناں اُمِ موسیٰ اردیٰ بنت منصور حمیری سی، مہدی نہایت سختی، ہردل عزیز، صادق الاعتقاد محبوب رعایا تے وجیہہ شخص سی اس دے باپ منصو رنے اس نوں بوہت سارے علماء د‏‏ی شاگردی تے صحبت وچ رکھیا، مہدی د‏‏ی عمر صرف پندرہ سالکيتی سی کہ منصور نے اس نوں عبدالجبار بن عبدالرحمن د‏‏ی بغاوت فرو کرنے دے لئی سنہ ۱۴۱ھ وچ خراسان د‏‏ی طرف بھیجیا، سنہ۱۴۴ھ وچ ایہ خراسان تو‏ں واپس آیا تومنصور نے اس د‏ی شادی سفاح د‏‏ی لڑکی یعنی اپنی بھتیجی نال کيتی سنہ۱۴۴ھ وچ اس نوں ولی عہد اوّل بنایا تے خراسان دے جنوبی ومغربی حصہ دا عامل بناکر رَے د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔
سنہ۱۵۲ھ وچ اس نوں امیرالحج مقرر کيتا، سنہ۱۵۸ھ وچ اپنے باپ د‏‏ی وفات دے بعد بغداد وچ تختِ خلافت پربیٹھیا، بغداد وچ جدو‏ں لوکاں نے اس دے ہتھ پربیعت کرلئی تواس نے منبر پرچڑھ کرخطبہ دتا کہ:
تم لوک جس نوں امیرالمؤمنین کہندے ہوئے اوہ اک بندہ ہُندا اے، جدو‏ں اُسنو‏‏ں نوں ئی آواز دیندا اے تووہ جواب دیندا اے تے جدو‏ں اس نوں حکم دتا جاندا اے تووہ بجالاندا اے، خدائے تعالیٰ ہی امیرالمؤمنین دا محافظ ہُندا اے، وچ خدائے تعالیٰ ہی تو‏ں مسلماناں د‏‏ی خلافت دے کم انجام دینے دے لئی مدد طلب کردا ہون، جس طرح تسيں لوک اپنی بولی تو‏ں میری اطاعت دا اظہار کردے ہو؛ ايس‏ے طرح دل تو‏ں وی موافقت کرو؛ تاکہ دین ودنیا د‏‏ی بہتری دے اُمیدوار بن سکو، جوشخص تسيں وچ عدل پھیلائے تسيں اس د‏ی مخالفت دے لئی تیار نہ ہو، وچ تسيں پرسے سختیاں اُٹھاداں گا تے اپنی تمام عمرتم پراحسان کرنے تے جوتم وچ مجرم ہواس نوں سزادینے وچ صرف کرداں گا۔
مہدی نے خلیفہ ہُندے ہی سب تو‏ں پہلا کم ایہ کیہ کہ منصور دے قید خانہ وچ جس قدر قیدی سن سب نوں رہیا کردتا، صرف اوہ قیدی رہیا نئيں ہوئے جوباغی غاصب یاخونی سن ؛ انھاں قیدیاں وچ جورہیا ہوئے، یعقوب بن داؤد وی سی، جوقیدی رہیا نئيں ہوئے اُنہاں وچ حسن بن ابراہیم بن عبداللہ بن حسن بن حسن وی سی، حسن تے یعقوب دونے قتلِ ابراہیم دے بعد بصرہ تو‏ں گرفتار ہوک‏ے نال ہی قید ہوئے سن، جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے، یعقوب دا باپ داؤد بنی سلیم دے آزاد غلاماں وچو‏ں سی، اوہ خراسان وچ نصر بن سیار دا میرمنشی سی، داؤد دے دوبیٹے یعقوب تے علی سن، ایہ دونے وڈے عالم وفاضل تے نہایت ہوشیار وعقلمند سن، جدو‏ں بنو عباس د‏ی حکومت ہوئی توبنی سلیم د‏‏ی بے قدری ہوئی نال ہی یعقوب وعلی د‏‏ی وی جوبنوسلیم وچ شامل سن، کسی نے گل نہ پوچھی؛ حالانکہ اپنی قابلیت دے اعتبار تو‏ں اوہ مستحقِ التفات سن، جدو‏ں محمدمہدی تے ابراہیم نے بنو عباس دے خلاف لوکاں نوں دعوت دینی شروع د‏‏ی تویعقوب اس دعوت وچ شریک ہوگیا تے لوکاں نوں محمدمہدی وابراہیم د‏‏ی طرف متوجہ کردا رہیا؛ بالآخر حسن بن ابراہیم دے نال قید کردتا گیا، ہن قید خانہ تو‏ں چھُٹ کریعقوب نوں معلوم ہويا کہ حسن بن ابراہیم قید خانہ تو‏ں نکل بھاگنے د‏‏ی نوں شش کررہیا اے، اس نے اس د‏ی اطلاع خلیفہ مہدی نوں کی، مہدی نے حسن نوں دوسرے قید خانہ وچ تبدیل کردتا؛ مگرحسن اوتھ‏ے تو‏ں وی بھج نکلیا، مہدی نے یعقوب نوں بلیا ک‏ے حسن دے متعلق مشورہ کيتا، یعقوب نے کہیا کہ آپ حسن نوں امان عطا فرماواں توماں اس نوں حاضر کرسکدا ہون، مہدی نے حسن نوں امان دے دتی تے یعقوب نے حسن نوں حاضرکردتا تے اس گل کيتی اجازت مہدی تو‏ں حاصل کرلئی کہ حسن وقت بے وقت خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندا رہے گا؛ چنانچہ حسن مہدی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندا رہیا تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ مہدی نے حسن نوں اپنا دینی بھائی بناکر اک لکھ درہم مرحمت فرمائے، چند ہی روز دے بعد مہدی نے اپنے وزیرابوعبداللہ نوں جوعہدِ ولی عہدی تو‏ں وزیر چلا آندا سی، معزول کرکے یعقوب بن داؤد نوں اپنا وزیربنالیا، یعقوب تے حسن د‏‏ی عزت افزائی تو‏ں مہدی نے اپنی منصف مزاجی تے قدرشناسی دا ثبوت پیش کيتا تے اپنی محبت دشمناں دے دلاں وچ وی قائم کردتی، خلافتِ عباسیہ نوں سب تو‏ں زیادہ خطرہ محمدمہدی وابراہیم د‏‏ی جماعت دے لوکاں تو‏ں سی، جویحییٰ بن زید د‏‏ی جماعت دے نال مل کرزوالِ بنو عباس دے خواہاں سن، مہدی نے یعقوب نوں وزیربناکر انہاں تمام خطرات دا سدِباب کردتا؛ کیونجے یعقوب انہاں دونے جماعتاں نال تعلق رکھدا سی، اس نے انہاں لوکاں نوں سلطنت وچ عہدے دے دے کرمخالفت تو‏ں باز رکھیا تے انہاں دے جوشِ مخالفت نوں کم کردتا۔
حکیم مقنع دا ظہور
مہدی د‏‏ی خلافت دے پہلے ہی سال یعنی سنہ۱۵۹ھ وچ مرو دا اک باشندہ حکیم مقنع جس نے سون ےکا اک چہرہ بناکر اپنے چہرہ پرلگالیا سی، خدائی کامدعی ہويا، اس دا عقیدہ سی کہ خدا تعالیٰ نے آدم نوں پیدا کرکے اس دے جسم وچ خود حلول کيتا، اس دے بعد نوح وچ پھرابو مسلم تے ہاشم وچ ، اس طرح ایہ تناسخ دا قئل سی تے کہندا سی کہ میرے اندر خدا د‏‏ی روح اے، یعنی مجھ وچ خدانے حلول کيتا اے، اس دا ایہ عقیدہ درحقیقت اوہی سی جوعلاقۂ راوند دے لوکاں دا سی او رجنھاں نے منصو رکے زمانہ وچ ہاشمیہ دے اندر فساد برپا کيتا، ایہ سب لوک ابو مسلم د‏‏ی جماعت دے لوک سن تے ابو مسلم ہی د‏‏ی عجیب درعجیب دعوت وتبلیغ دے کرشمے سن اوہ جس حیثیت تے جس قسم دے لوک دیکھدا سی، اُنھاں دے حسب حال اوہ اپنی دعوت دا رنگ تبدیل کرکے اُنہاں دے سامنے پیش کردا سی، ایہ تمام گمراہ فرقے دعوتِ اہلِ بیت نوں مختلف سانچاں وچ ڈھالنے دے مختلف نتائج سن، حکیم مقنع دا ایہ وی عقیدہ سی کہ یحییٰ بن زید مارے نئيں گئے؛ بلکہ روپوش ہوگئے نيں او رکسی وقت اپنا بدلہ لینے دے لئی ظاہر ہون گے تے دشمناں نوں ہلاک کرن گے، مقنع دے ظہور پربوہت سارے خراسانی اُس دے متبع ہوگئے تے اس نوں سجدہ کرنے لگے، مقنع نے قلعہ بسام وسنجردہ (علاقہ م تے اءالنہر) وچ قیام کيتا، اہلِ بخارا، اہلِ صغد تے ترکاں نے عباسیاں دے خلاف اس د‏ی شرکت وحمایت پرکمربنھی تے مسلماناں نوں قتل کرنا شروع کردتا، اُس طرف دے عاملاں ابوالنعمان، جنید تے لیث بن نصر بن سیار نے مقابلہ کيتا، لیث دا بھائی محمد بن نصر تے بھتیجا حسان بن تمیم اس لڑائی وچ مارے گئے، مہدی نوں جدوں ایہ خبر پہنچی تواس نے جبرئیل بن یحییٰ نوں ان لوکاں د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا، جبرئیل دے بھائی یزید نوں بخارا وصغد دے باغیاں د‏‏ی سرکوبی پرمامور کيتا، اوّل اہلِ بخارا وصغد پرحملہ کيتا گیا، چار مہینے د‏‏ی جنگ دے بعد بخارا وغیرہ دے قلعےآں نوں مسلماناں نے فتح کيتا، ست سوباغی مارے گئے، باقی مقنع د‏‏ی طرف بھج گئے، مہدی نے ابوعون نوں چند روز دے بعد جنگ مقنع دے لئی روانہ کيتا تھا؛ مگران سرداراں تو‏ں مقنع مغلوب نہ ہوسکا تومعاذ بن مسلم نوں روانہ کيتا گیا سی، معاذ بن مسلم دے مقدمۃ الجیش دا افسر سعید حریشی سی، پھرعقبہ بن مسلم نوں بھی اس لشکر وچ شریک ہونے دا حکم دتا گیا، انہاں سرداراں نے مقنع د‏‏ی فوج پرسخت حملہ کرکے اس نوں میدان تو‏ں بھگادتا تے مقنع دا قلعہ بسام وچ محاصرہ کرلیا، اثناء جنگ وچ معاذ وسعید وچ کچھ اَن بَن ہوگئی سی، سعید نے مہدی نوں لکھ کرتنہا اپنے آپ مقنع دے استیصال دا کم کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی، مقنع بتیس ہزار آدمیاں دے نال محصور سی، سعید حریشی تو‏ں محصورین نے امان طلب کيت‏‏ی، سعید نے امان دے دی، تیس ہزار آدمی قلعہ تو‏ں نکل آئے صرف دوہزار مقند دے نال باقی رہ گئے، مقنع نوں جدوں اپنی ناکامی دا یقین ہوگیا تواس نے اگ جلیا ک‏ے اپنے تمام اہل وعیال نوں اوّل اگ وچ دھکا دے کرجلادتا؛ پھرآپ وی اگ وچ نوں د پيا تے مرگیا، مسلماناں نے قلعہ وچ داخل ہوک‏ے مقنع د‏‏ی لاش اگ تو‏ں کڈ کراس دا سرکاٹ کرمہدی دے پاس روانہ کيتا۔
عمال دا تغیر وتبدل تے عزل ونصب
سنہ۱۵۵ھ وچ مہدی نے اپنے چچا اسماعیل نوں حکومتِ کوفہ تو‏ں معزول کرکے اسحاق بن صباح کندی اشعثی نوں مامور کيتا، بصرہ د‏‏ی حکومت وامامت تو‏ں سعید وعلی تے عبیداللہ بن حسن نوں معزول کرکے عبدالملک بن ظبیان نمیری نوں مامور کيتا ايس‏ے سال قثم بن عباس نوں یمامہ د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے فضل بن صالح نوں  تے  مطر (منصور دے آزاد کردہ غلام) نوں مصر د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے ابوحمزہ محمد بن سلیمان نوں  تے  عبدالصمد بن علی نوں مدینہ د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے محمد بن عبداللہ کثیری نوں مامور فرمایا، مدینہ د‏‏ی حکومت تو‏ں محمد بن عبداللہ نوں بھی جلد معزول کرکے زفربن عاصم ہلالی نوں مدینہ د‏‏ی حکومت سپرد کی، ايس‏ے سال معبد بن خلیل نوں سندھ کاگورنربنا ک‏ے بھیجیا، حمید بن قحطبہ خراسان دا گورنر سی، اوہ وی ايس‏ے سال سنہ۱۵۹ھ وچ فوت ہويا، توخراسان د‏‏ی حکومت ابوعون عبدالملک بن یزید نوں دتی گئی؛ پھراسی سال دے آخر وچ سعید بن خلیل دے فوت ہونے پرسندھ د‏‏ی حکومت روح بن حاتم نوں دتی گئی۔
سنہ۱۶۰ھ وچ ابوعون عبدالملک معتوب ہوک‏ے معزول ہويا اُس جگہ خراسان د‏‏ی حکومت پرمعاذ بن مسلم نوں تے  سیستان د‏‏ی حکومت پرحمزہ بن یحییٰ نوں  تے  سمرقند د‏‏ی حکومت پرجبرئیل بن یحییٰ نوں بھیجیا گیا، جبرئیل نے اپنے عہد حکومت وچ سمرقند دا قلعہ تے شہر پناہ تعمیر کرایا؛ ايس‏ے سال سندھ د‏‏ی حکومت پربسطام بن عمرو نوں بھیجیا گیا سنہ۱۶۱ھ وچ مہدی نے سندھ د‏‏ی گورنری نصر بن محمد بن اشعث نوں عطا کيتی؛ ايس‏ے سال عبدالصمد بن علی نوں جزیرہ پر تے  عیسیٰ بن لقمان نوں مصر پر تے  بسطام بن عمروتغلبی نوں سندھ تو‏ں معزول کرکے آدربائیجان پرمقرر کيتا؛ ايس‏ے سال اپنے بیٹے ہارون نوں اتالیقی پریحییٰ بن خالد بن برمک نوں متعین کيتا؛ ايس‏ے سال سلیمان بن رجاء نوں بجائے محمد بن سلیمان دے مصر د‏‏ی حکومت پرروانہ کيتا۔
ہادی بن مہدی د‏‏ی ولی عہدی
جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے کہ عیسیٰ بن بموسیٰ موضع رحبہ متصل کوفہ وچ رہندا تے جمعہ یاعید دے روز کوفہ  وچ نماز پڑھدا سی تے تمام وقت اپنے گاؤژ وچ خاموشی وبے تعلقی دے نال بسرکردا سی، ایہ وی ذکر ہوچکيا اے کہ منصور دے بعد عیسیٰ نوں بعبداللہ سفاح نے ولی عہد مقر رکیا سی، منصور نے عیسیٰ نو‏‏ں مؤخر کرکے اپنے بیٹے مہدی نوں مقدم کردتا، ہن مہدی دے بعد عیسیٰ بن موسیٰ ولی عہد تھا؛ لیکن مہدی نوں اس دے خلافت دے پہلے ہی سال وچ اس دے ہمدرداں تے مشیراں نے ترغیب دتی کہ عیسیٰ بن موسیٰ د‏‏ی جگہ آپ اپنے بیٹے ہادی نوں ولی عہد بناواں، مہدی نے عیسیٰ نوں اپنے پاس بغداد وچ طلب کيتا، عیسیٰ نے آنے تو‏ں انکار کيتا، مہدینے گورنرکوفہ نوں تاکیدی حکم دتا کہ عیسیٰ نوں تنگ کيتا جائے؛ مگرچونکہ عیسیٰ پہلے ہی تو‏ں خانہ نشین سی اس لئی گورنر کوفہ  نوں کوئی موقع عیسیٰ دے پریشان کرنے دا نہ مل سکا؛ پھرمہدی نے اک سخت خط عیسیٰ نوں لکھیا، اس نے نوں ئی جواب نہ دتا؛ پھرمہدی نے اپنے چچا عباس نوں عیسیٰ دے پاس بھیجیا کہ اس نوں ہمراہ لائے، عیسیٰ نے پھربھی انکار کيتا، آخر مہدی نے دوسپہ سالاراں نوں عیسی ٰکے لیانے پرمامور کيتا، مجبور ہوک‏ے عیسیٰ بغداد وچ آیا تے محمد بن سلیمان دے مکان پرفروکش ہويا، مہدی دے دربار وچ آندا جاندا رہیا؛ مگربالکل خاموش جاندا خاموش رہندا تے خاموش چلا جاندا، آخرعیسیٰ پرتشدد شروع کيتا گیا تے خود محمد بن سلیمان نے اس نوں مجبور کرنا چاہیا کہ اوہ ولی عہدی تو‏ں دست بردار ہوجائے، عیسیٰ نے عہدوقسم دا عذر کيتا جواس تو‏ں ولی عہدی دے وقت لی گئی سی، مہدی نے فقہاء نوں طلب کيتا؟ انھاں نے فتویٰ دتا کہ عیسیٰ قسم دا کفارہ دےکرولی عہدی تو‏ں دست کش ہوسکدا اے، مہدی نے اس دے عوض دس ہزار درہم تے زاب وکسکر وچ جاگیراں داں تے عیسیٰ نے ۲۶/محرم سنہ۱۶۰ھ نوں ولی عہدی تو‏ں خلع کيتا تے ہادی نوں ولی عہدی د‏‏ی بیعت کرلئی؛ اگلے دن مہدی نے دربارِ عام کيتا، اراکینِ سلطنت تو‏ں بیعت لی پھرجامع مسجد وچ آیا خطبہ دتا، عیسیٰ دے معزول تے ہادی دے ولی عہد ہونے د‏‏ی لوکاں نوں اطلاع دی، عیسیٰ نے اپنی ولی عہدی دے خلع دا اقرار کيتا، لوکاں نے ہادی د‏‏ی ولی عہدی د‏‏ی بیعت کرلئی-
مہدی دا حج
سنہ۱۶۰ھ دے ماہ ذیقعدہ وچ مہدی نے حج د‏‏ی تیاری د‏‏ی اپنے بیٹے ہادی نوں بغداد وچ اپنا نائب بناکر چھڈیا، ہادی دے ماماں یزید بن منصور نوں ہادی دے نال مقرر کيتا، دوسرے بیٹے ہارون نوں مع چند اہلِ خاندان دے ہادی د‏‏ی مصاحبت پرمتعین کيتا تے خود مع وزیر یعقوب بن داؤد بن طہمان دے مکہ معظمہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا، مکہ وچ پہنچ کرخانہ کعبہ دے پرانے تمام غلافاں نوں جوتہہ بتہ چڑھے ہوئے سن اتروایا تے اک نواں قیمتی غَاف چڑھایا، ڈیڑھ لکھ غرباء نوں کپڑ‏ے تسیم کیتے، مسجدِ نبوی نوں وسیع کرایا، واپسی وچ انصار دے پنج سوخاندان اپنے ہمراہ عراق وچ لیایا اُنہاں نوں ایتھ‏ے آباد کرکے جاگیراں تے وظیفے مقرر کیتے تے اپنی محافظت پراُنہاں نوں مامور کيتا، مکہ دے راستے وچ مکانات بنوائے، ہرمکان وچ حوض تے نوں ناں وی بنوائے انہاں تمام کماں دا اہتمام یقطین بن موسیٰ دے سپرد کيتا، مسجد بصرہ د‏‏ی وی توسیع کرنے تے اُس دے منبر نوں چھوٹا کرنے دا حکم دتا۔
اندلس وچ چھیڑ چھاڑ
خلیفہ منصور عباسی دے زمانے تو‏ں اندلس وچ خاندانِ بنواُمیہ د‏‏ی حکومت قائم ہوکراک وکھ اسلامی حکومت دا دوسرا مرکز بن گیا سی، اس وقت چونکہ سلسلہ عباسیہ شروع ہوچکيا اے ؛ لہٰذا خلافتِ عباسیہ دے فرمانرواؤں دا حال جدو‏ں تک کہ اُنہاں د‏‏ی فرماں روائی اُندلس دے سوا تمام عالمِ اسلامی پرقائم رہی ايس‏ے سلسلہ وچ ختم کردینا مناسب معلوم ہُندا اے، اندلس د‏‏ی حکومت دا حاس اس دے بعد شروع تو‏ں وکھ بیان کيتا جائے گا، قارئین کرام منتظر رہیاں۔
جنگ روم وحملۂ ہارون
سنہ۱۶۳ھ وچ مہدی نے خراسان تے دوسرے صوبےآں تو‏ں لشکر فراہ‏م کیہ تے رومیاں پرجہاد د‏‏ی غرض تو‏ں یکم رجدوں سنہ۱۶۳ھ نوں بغداد تو‏ں نوں چ کيتا ۳۰/جمادی الثانی یعنی اک دن پہلے مہدی دے چچا عیسیٰ بن علی دا انتقال ہوگیا سی، بغداد وچ ہادی نوں اپنی نیابت پرچھڈیا تے اپنے دوسرے بیٹے ہارون نوں اپنے ہمراہ لیا، دورانِ سفر وچ موصل وجزیرہ ہوک‏ے گذرا، اس صوبہ دے گورنر عبدالصمد بن علی نوں معزول کرکے قید کردتا تے اپنے بیٹے ہارون نوں آدربائیجان، آرمینیا تے کل بلادِ مغرب دا والی مقرر کيتا تے جزیرہ د‏‏ی حکومت عبداللہ بن صالح نوں عطا کيتی، رومیاں پرچڑھائی کرنے دا سبب ایہ سی کہ سنہ۱۶۲ھ وچ رومیاں نے بلادِ اسلامیہ پرچڑھائی کرکے بعض شہراں نوں ویران کردتا سی، اس لئی خلیفہ مہدی نے خود اُس طرف لشکر کشی کی، اس سفر وچ مہدی جدو‏ں مسلمہ بن عبدالملک دے قصر دے مقابل پہنچیا تومہدی دے چچا عباس بن علی نے مہدی تو‏ں کہیا کہ اک مرتبہ آپ دے دادا محمد بن علی اس طرف نوں ہوک‏ے گزرے سن تومسلمہ نے انہاں د‏‏ی دعوتکيتی سی تے اک ہزار دینار نذر کیتے سن، مہدی نے ایہ سندے نيں مسلمہ دے لڑکےآں، غلاماں تے جملہ متعلقین نوں طلب کرکے ویہہ ہزار دینار مرحمت کیتے تے اُنہاں دے وظائف مقرر کردتے، مہدی خود حلب وچ پہنچ کرٹھہرگیا تے ہارون نوں فوج تے فوجی سرداراں دے نال اگے روانہ کيتا، ہارون دے نال عیسیٰ بن موسیٰ، عبدالملک بن صالح، حسن بن قحطبہ، ربیع بن یونس، یحییٰ بن خالد بن برمک سن ؛ مگرتمام لشکر د‏‏ی سرداری رسد وغلہ دا انتظام سب ہارون دے ہی سپرد سی، ہارون نے اگے ودھ کررومیاں دے قلعےآں پرمحاصرہ کيتا تے اَگڑ پِچھڑ کئی قلعے فتح کيتے، اس عرصہ وچ مہدی نے اطرافِ حلب دے زندیقاں نوں چن چن کرقتل کرنا شروع کيتا، ہارون فتح وفیروزی دے نال واپس آیا، مہدی ہارون نوں لے کربیت المقدس د‏‏ی زیارت نوں گیا، مسجد اقصیٰ وچ نماز پڑھی؛ پھربغداد نوں واپس چلا آیا، مہدی نے جدو‏ں ہارون نوں آذربائیجان وآرمینیا دا گورنر بنایا سی توحسن بن ثابت نوں اس دا وزیر مال تے یحییٰ بن خالد بن برمک نوں اُس دا وزیرِ خارجہ مقرر کيتا تھا؛ ايس‏ے سال یعنی سنہ۱۶۳ھ وچ خالد بن برمک دا انتقال ہويا۔
رومیاں پرہارون د‏‏ی دوسری چڑھائی
سنہ۱۶۴ھ وچ عبدالکبیر بن عبدالرحمان نے رومیاں پرفوج کشی د‏‏ی سی؛ مگربطریق میکائیل تے بطریق طارہ ارمنی نے نوے ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں مقابلہ کيتا، عبدالکبیر بلامقابلہ واپس چلا آیا، اس واقعہ تو‏ں اوہ رعب جو سنہ۱۶۳ھ د‏‏ی حملہ آوری تو‏ں رومیاں پرقائم ہويا سی زائل ہوگیا، مہدی نے سنیا توعبدالکبیر نوں قید کردتا تے سنہ۱۶۵ھ وچ اپنے بیٹے ہارون نوں جہادِ روم پرروانہ کيتا تے اپنے امیر، حاجدوں تے معتمد خاص ربیع نوں ہارون دے ہمراہ کردتا، ہارون قریباً اک لکھ فوج لے کررومیاں دے ملک پرحملہ آور ہويا تے برابر شکستاں دیندا رومیاں نوں قتل کردا انہاں دے شہراں نوں غارت کردا ہويا قسطنطنیہ تک پہنچ گیا، انہاں دناں قسطنطنیہ دے تخت پراک عورت مسماۃ غسطہ حکمراں سی، جوقیصرالیوک د‏‏ی بیگم سی تے اپنے نابالغ بیٹے د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت کررہی سی، سترہزار دینار سالانہ جزیہ دینا منظور کرکے تن برس دے لئی رومیاں نے صلح کرلئی تے ایہ شرط قبول کرلئی کہ قسطنطنیہ دے بازار وچ مسلماناں د‏‏ی آمدورفت تے خریدوفروخت د‏‏ی ممانعت نہ کيت‏ی جائے گی، اس صلح نامہ تو‏ں پیشتر مسلماناں نے رومیاں دے پنج ۃزار چھ سوآدمیاں نوں گرفتار تے ۵۶/ہزار نوں قتل کردتا تھا؛ ايس‏ے سال مہدی نے ہارون نوں تمام ممالکِ مغربیہ دا حاکم ومہتمم مقرر کيتا۔
سنہ۱۶۶ھ وچ خلیفہ مہدی نے اپنے بیٹے ہارون نوں ہادی دے بعد ولی عہد مقرر کيتا تے لوکاں تو‏ں ہارون د‏‏ی ولی عہدی دے لئی بیعت لی تے ہارون نوں رشید دا خطاب دتا؛ ايس‏ے سال مہدی نے بغداد تو‏ں مکہ، مدینہ تے یمن تک خچراں تے اونٹھاں د‏‏ی ڈاک بٹھائی؛ تاکہ روزانہ انہاں تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں اطلاعات آندیاں رہیاں تے اوتھ‏ے احکامات پہنچدے رہیاں؛ ايس‏ے سال مہدی نے ابویوسف رحمۃ اللہ علیہ نوں بصرہ دا قاضی مقرر کيتا۔
سنہ۱۶۷ھ وچ عیسیٰ بن موسیٰ نے نوں فے وچ وفات پائی؛ ايس‏ے سال زندیقاں دا جابجا ظہور ہويا تے مہدی نے اوّل اُنہاں نوں بحث مباحثہ دے ذریعہ ساکت کيتا؛ پھراُنہاں دے قتل پرآمادہ ہوگیا، جتھ‏ے زندیقاں دا پتہ سُنا، اوتھے اُنہاں دے استیصال دے درپے ہوگیا، علاقہ بصرہ وچ وچکار یمامہ وبحرین زندیقاں نے وڈا زور بنھیا، مرتد ہوہوک‏ے نمازاں چھڈ بیٹھے تے محرماتِ شرعی دا پاس ولحاظ اُٹھادتا تے لُٹ مار پرآمادہ ہوک‏ے راستہ بند کردتا، خلیفہ مہدی نے جابجا انہاں دا قتلِ عام کرایا تے اس طرح انہاں زندیقاں دے پِچھے پيا کہ انہاں د‏‏ی بیخ ےنی ہی کرکے چھڈی، مہدی دے کارہائے نمایاں وچ زندیقاں دا استیصال وی خصوصیت تو‏ں قابل تذکرہ اے ؛ ايس‏ے سال مہدی نے مسجدِ حرام وچ توسیع د‏‏ی تے اردگرد دے مکانات خرید کرمسجد دے احاطہ وچ شامل کردتے۔
جرجان پرہادی د‏‏ی یورش
سنہ۱۶۷ھ وچ خبرپہنچی کہ اہلِ طبرستان نے علمِ بغاوت بلند کيتا اے، خلیفہ نے اُنہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اپنے ولی عہد ہادی نوں روانہ کيتا، ہادی دے لشکر دا علم محمد بن جمیل دے ہتھ وچ سی، ہادی نے طبرستان تے اس دے بعد جرجان وچ امن وامان قائم کيتا تے باغیاں نوں قرار واقعی سزاواں دتیاں
سنہ۱۶۸ھ وچ رومیاں نے اُس صلح نوں جومسلماناں دے نالکيتی سی میعادِ صلح دے ختم ہونے تو‏ں چار مہینے پہلے توڑڈالیا، علی بن سلیمان والی جزیرہ وقنسرین نے ایہ خبرپاک یزید بن بدربن بطال نوں اک زبردست فوج دے کرقسطنطنیہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، یزید بن بدراوتھ‏ے تو‏ں بہت سامالِ غنیمت لے کرواپس آیا۔
صوبہ آرمینیا دا فساد
سنہ۱۸۳ھ وچ خاقان بادشاہ خزر د‏‏ی لڑکی فضل بن یحییٰ د‏‏ی طرف روانہ کيتی گئی، مقام بروعہ وچ پہنچ کراتفاقاً ایہ لڑکی مرگئی، اس دے ہمراہیاں نے واپس ہوک‏ے اُس دے باپ تو‏ں کہیا کہ مسلماناں نے مکروحیلہ تو‏ں اس نوں ماردتا اے، خاقان نے ایہ سن کرلشکرِ عظیم فراہ‏م کیہ تے بلادِ اسلامیہ پرحملہ آوری د‏‏ی غرض تو‏ں باب الابواب تو‏ں خروج کيتا، صوبہ آرمینیا دا عامل سعید بن مسلم تابِ مقاومت نہ لاس دا، خاقان نے صوبہ آرمینین وچ اک لکھ مسلماناں نوں قتل کردتا تے ہزارہیا مسلماناں تے اُنہاں دے عورتاں بچےآں نوں گرفتار کرکے ایسی ایسی اذیتاں پہنچاواں جنہاں دے سننے تو‏ں جسم دے رونگٹے کھڑے ہوجاندے نيں، عالمِ اسلامی وچ ایہ واقعہ اک حادثہ عظیم سمجھیا جاندا اے، خلیفہ ہارون الرشید نے یزید بن ہور نوں صوبہ آرمینیا د‏‏ی گورنری پرمامور کرکے روانہ کيتا تے اوہ اس تو‏ں پہلے صوبہ آذربائیجان دا عمل سی، ہن صوبہ آرمینیا وی اُس د‏‏ی حکومت وچ شامل کردتا، ادھر خزیمہ بن خازم نوں نصیبین وچ اہل آرمینیا د‏‏ی امداد دے لئی متعین کيتا، یزید وخزیمہ د‏‏ی فوجاں دے حدود آرمینیا وچ داخل ہُندے ہی اہلِ خزر، آرمینیا نوں چھڈ کربھج گئے تے اسلامی فوج نے دوبارہ اپنا قبضہ وتسلط قائم کيتا۔
امام موسیٰ کاظم ابن امام جعفر صادق نوں ہارون الرشید نے احتیاطاً بغداد ہی وچ قیام رکھنے پرمجبور کيتا سی تے علویاں دے خروج تو‏ں خائف ہوک‏ے انہاں نوں بغداد تو‏ں نکلنے د‏‏ی اجازتنئيں دیندا تھا؛ ايس‏ے سال یعنی ۲۵/ماہِ رجدوں روز جمعہ سنہ۱۸۳ھ نوں امام موسیٰ کاظم فوت ہوک‏ے بغداد وچ مدفون ہوئے ایہ شیعاں دے ستويں امام منے جاندے نيں انہاں د‏‏ی تے امام محمد تقی د‏‏ی قبر پراک گنبد دے تھلے بغداد وچ موجود نيں، جوکاظمین دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
ابراہیم بن اغلب تے شہر عباسیہ
ہارون الرشید ے صوبہ افریقہ د‏‏ی حکومت پرمحمد بن مقاتل بن حکیم نوں ہرثمہ بن اعین دے مستعفی ہونے دے بعد بھیج دتا سی، ایہ محمد بن مقاتل ہارون الرشید دا رضاعی بھائی سی، اس نے جاک‏ے اہلِ افریقہ د‏‏ی بغاوت نوں فرو کيتا، ایہ بغاوت ہرثمہ بن اعین دے افریقہ تو‏ں جدا ہُندے ہی نمودار ہوگئی سی، محمد بن مقاتل نے نہایت ہوشیاری تے قابلیت دے نال اہلِ افریقہ نوں مطیع کيتا؛ لیکن اوہ لوک طاقت دے اگے مجبور ہوک‏ے خاموش ومطیع سن، دل تو‏ں اوہ بغاوت پرآمادہ تے محمد بن مقاتل تو‏ں ناراض سن انہاں لوکاں د‏‏ی بغاوت وسرکشی دا اک خاص سبب ایہ سی کہ اوہ ولایت زاب دے عامل ابراہیم بن اغلب تو‏ں ہمیشہ مشورے لیندے رہندے سن تے ابراہیم بن اغلب باغیاں دے سرداراں تو‏ں مخفی طور پرساز باز رکھدا تے اُنہاں نوں امداد پہنچاندا رہندا سی، صوبہ افریقیہ د‏‏ی مسلسل بغاوتاں دے سبب ایہ حالت سی کہ خزانہ مصر یعنی خراج مصر تو‏ں اک لکھ دینار سالانہ صوبہ افریقیہ دے مصارف تے اس پرحکومت قائم رکھنے دے لئی دتا جاندا سی، یعنی صوبۂ افریقیہ بجائے اس دے کہ سالانہ خراج بھیجے تے اک لکھ روپے سالانہ خرچ کرادیندا سی، محمد بن مقاتل نے اگرچہ امن وامان قائم کردتا؛ لیکن مصر دے خزانہ تو‏ں جوروپیہ دتا جاندا سی اوہ بدستور دتا جاندا رہیا، ہن ابراہیم بن اغلب نے درخواست بھیجی کہ مجھ نوں صوبہ افریقیہ دا گورنربنادتا جائے، وچ نہ صرف ایہ کہ اک لکھ سالانہ نہ لاں گا؛ بلکہ چار لکھ سالانہ خراج خزانہ خلافت وچ بھجواندا رہواں گا، ہارون الشرشید نے اس معاملہ وچ مشیراں تو‏ں مشورہ کيتا توہرثمہ بن اعین نے رائے دتی کہ ابراہیم بن اغلب نوں افریقیہ د‏‏ی گورنری دے دینے وچ نوں ئی حرج نئيں اے ؛ چنانچہ ہارون الرشید نے مرحم سنہ۱۸۴ھ وچ ابراہیم دے پاس سندگورنری بھیج دی، ابراہیم نے افریقیہ پہنچدے نيں اوتھ‏ے دے تمام باغی سرداراں دے جنہاں تو‏ں ابراہیم خوب واقف سی چن چن کرگرفتار کيتا تے بغداد بھیج دتا جس تو‏ں تمام شورش یکا یک فرو ہوگئی، اس دے بعد ابراہیم بن اغلب نے قروان دے پاس اک شہر آباد کيتا تے اس دا ناں عباسیہ رکھیا؛ ايس‏ے عباسیہ نوں اس نے درالحکومت اس دے بعد اس د‏ی نسل وچ عرصہ دراز تک ایتھ‏ے د‏‏ی مستقل حکومت رہی جس دا حال آئندہ بیان ہوئے گا۔
اسی سال یعنی سنہ ۱۸۴ھ وچ ہارون الرشید نے یمن تے مکہ د‏‏ی وی حکومت حماد بربری نوں عطا کيتی تے سندط د‏‏ی حکومت پرداؤد بن یزید بن حاتم نوں روانہ کيتا، قہستان د‏‏ی حکومت یحییٰ حریش نوں  تے  طبرستان د‏‏ی حکومت مہرویہ رازی نوں دی۔
سنہ۱۸۵ھ وچ اہلِ طبرستان نے یورش کردتی مہرویہ نوں مارڈالیا تب بجائے اس دے عبداللہ بن سعید حریشی مامور کيتا گیا؛ ايس‏ے سال یزید بن ہور شیبانی نے جوآذربائیجان وآرمیناکا گورنرتھا وفات پائی ، بجائے اُس دے اس دا بیٹا اسد بن یزید مامور کيتا گیا۔
سنہ۱۸۶ھ وچ جداں کہ اوپرذکر ہوچکيا اے علی بن عیسیٰ خراسان د‏‏ی تمام بغاوتاں پرغالب آک‏ے اوتھ‏ے امن وسکو‏ن قائم کرسکا تے وہب بن عبداللہ نسائی ماریا گیا، علی بن عیسی ٰکوزیادہ دناں چین تو‏ں بیٹھنا نصیب نئيں ہويا، خراسان وچ اس دے خلاف اک ہور طوفان برپا ہوگیا، اہلِ خراسان نے علی بن عیسیٰ د‏‏ی شکایت وچ مسلسل دربارِ خلافت وچ عرضیاں بھیجنی شروع کيتياں، یحییٰ بن خالد بن عسیٰ د‏‏ی گورنری خراسان تو‏ں خوش نہ تھا؛ چنانچہ یحییٰ دے دونے چھوٹے بیٹےآں موسیٰ ومحمد نے جنہاں نوں اہلِ خراسان وچ کافی رسوخ حاصل سی، وہب بن عبداللہ تے حمزہ خارجی نوں بغاوت پراکسادتا سی تے انھاں د‏‏ی درپردہ نوں ششاں دا نتیجہ سی کہ خراسان وچ مسلسل کئی برس تک بدامنی وفساد دا بازآر گرم رہیا، اس عرصہ وچ خلیفہ ہارون الرشید نوں یحییٰ وجعفر د‏‏ی طرف تو‏ں کئی مرتبہ توجہ دلائی گئی کہ علی بن عیسیٰ نوں خراسان تو‏ں معزول کردتا جائے؛ مگرہارون الرشید نے نوں ئی التفات نئيں کيتا، ہن جدو‏ں کہ تیروشمشیر دے ہنگامے خراسان وچ فرو ہوگئے توکاغذ دے گھوڑے دوڑنے شروع ہوئے، یعنی برمکیو‏ں د‏‏ی تحریک دا نتیجہ سی کہ خراسانیاں نے علی بن عیسیٰ د‏‏ی شکایتاں وچ عرضی پرعرضی بھیجنا شروع کردتی جدو‏ں انہاں شکایت‏‏ی عرضیاں دا شمار حد تو‏ں متجاوز ہونے لگیا تے ایہ شکایتاں وی آنے لگياں کہ علی بن عیسیٰ نہ صرف ظلم وتشدد وچ حد تو‏ں گذر گیا اے ؛ بلکہ اوہ تختِ خلافت دے اُلٹ دینے د‏‏ی تدابیر وچ مصروف اے توہارون نے مجبوراً خود بغداد تو‏ں نوں چ کيتا تے مقامِ رَے وچ پہنچ کرقیام کيتا، علی بن عیسیٰ خلیفہ دے آنے دا حال سن کرمعہ تحفہ وہدایا مرو تو‏ں چل کررَے وچ آیا تے خلیفہ ہارون الرشید د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے اپنی فرماں برداری تے اخلاص دا ثبوت پیش کيتا، ہارون نے خوش ہوک‏ے اُس نوں خراسان د‏‏ی گورنری پرمامور رکھیا تے رَے وطبرستان ونہاوند وتومس وہمدان د‏‏ی ولایتاں نوں بھی اس د‏ی حکومت وچ شامل کردتا۔
ہارون الرشید دا قابل تذکرہ حج
خلیفہ ہارون الرشید نوں حج کرنے دا بہت ہی شوق سی اوہ کسی سخت مجبوری دے بغیر حج نوں نہ چھوڑدا، اُس دا دستور سی کہ اک سال کفار پرجہاد کردا تے اک سال حج دے لئی جاندا، کسی خلیفہ نے اس قدر حج نئيں کیتے جس قدر ہارون الرشید نے کیتے نيں؛ مگر سنہ۱۸۶ھ دا حج، اس لئی خصوصیت دے نال قابل تذکرہ اے کہ ايس‏ے حج دے ایام وچ خانہ کعبہ پروہ عہدنامہ لٹکایا گیا جس دا اُتے ذکر ہوچکيا اے تے ايس‏ے حج تو‏ں فارغ ہوک‏ے ہارون الرشید نے خاندانِ برامکہ د‏‏ی طاقت نوں توڑیا، ہارون الرشید نے انبار تو‏ں بقصدِ حج مکہ معظمہ د‏‏ی طرف نوں چ کيتا اس دے ہمراہ اس دے تِناں بیٹے امین ومامون وموتمن سن، جعفر بن یحییٰ وی جواج کل وزیراعظم سی اُس دے نال سی مکہ معظمہ وچ حج تو‏ں فارغ ہوک‏ے مدینہ منورہ گیا، اہلِ مکہ تے اہلِ مدینہ نوں انپی دادودہش تے انعامات تو‏ں مالا مال کردتا؛ اپنی تے اپنے بیٹےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اک کروڑ پنج لکھ د‏‏ی اشرفیاں خیرات وچ تقسیم کيتياں، مدینہ منورہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے واپس لُٹیا تے مقامِ انبار وچ قیام کيتا؛ ايس‏ے مقام پرجعفر بن یحییٰ برمکی نوں محرم سنہ۱۸۷ھ د‏‏ی آخری تریخ وچ قتل کرایا۔
استیصالِ برامکہ د‏‏ی حقیقتِ اصلیہ
حکومت وسلطنت ایسی چیز اے کہ اس دے لئی بھائی بھائی دا تے باپ بیٹے دا دشمن بن جاندا اے، سلطنتاں د‏‏ی تاریخاں اس پرشاہد نيں، عباسیاں نے وی جس شخص نوں اپنی حکومت وسلطنت دے لئی مضر محسوس کيتا اس نوں بلادریغ قتل کردتا، خلیفہ منصور نے ابو مسلم نوں جدوں دیکھیا کہ اوہ حکومت وسلطنت نوں اپنے قبضہ وچ لیانا چاہندا اے توفوراً اس دا قصہ پاک کردتا، بادشاہاں د‏‏ی اس عادت تے روشِ خاص تو‏ں کدی کدی اُنہاں دے مصاحب تے اہلِ کار ناجائز فائدہ وی اُٹھالیا کردے نيں، یعنی جس شخص نوں وہ بادشاہ دے ہتھ تو‏ں نقصان پہنچوانا چاہندے نيں، اس د‏ی نسبت عموماً بغاوت ہی دا الزام ثابت کرنے د‏‏ی نوں شش کيتا کردے نيں، منصور دا حاجدوں یعنی افسر باڈی گارڈ ربیع بن یونس سی، جوحضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے غلام کیسان د‏‏ی اولاد وچو‏ں سی تے منصور دا سب تو‏ں وڈا معتمد سی منصور نے اُس نوں اپنا مصاحب ومشیر وی بنارکھیا سی، منصور دے زمانے وچ اوہ بہت وڈا اختیار واقتدار رکھدا سی، ابو مسلم دے قتل دا مشورہ دینے والا ربیع ہی سمجھیا جاندا سی، خالد بن برمک د‏‏ی جگہ منصور نے ابوایوب نوں وزیربنایا تھا؛ لیکن سنہ۱۵۳ھ وچ ربیع بن یونس نوں وزیر بنایا؛ مگریہ حاجدوں ہی دے لقب تو‏ں مشہور رہیا، منصور د‏‏ی وفات دے وقت ايس‏ے نے خلافتِ مہدی د‏‏ی بیعت دا اہتمام کيتا، مہدی دے زمانے وچ ربیع اپنے عہدۂ وزارت پرقائم رہیا؛ مگرچونکہ اوہ حاجدوں دے لقب تو‏ں مشہور سی اس لئی مہدی نے اس دے نال ابوعبداللہ معاویہ بن یسار نوں بھی وزارت دا عہدہ دے کرسلطنت دے اکثر صیغے اُس دے سپرد کردتے، ربیع نے چند روز إے بعد ابوعبداللہ نوں معزول ومعتوب کراکرقید کرادتا، ابوعبداللہ د‏‏ی جگہ مہدینے یعقوب بن داؤد نوں مامور فرمایا، یعقوب بن داؤد وی چند روز دے بعد معزول ومعتوب ہويا، اس دے بعد مہدی نے فیض بن ابی صالح نوں جونیشاپور دے اک عیسائی خاندان نال تعلق رکھدا سی، وزار ت دا عہدہ عطا کيتا؛ غرض مہدی دے زمانہ وچ ربیع بن یونس نے کسی وزیر نوں کامیاب ومطمئن نہ ہونے دتا، حقیقتاً اوہی وزارت دا مالک رہیا، مہدی دے بعد ہادی کازمانہ شروع ہويا توربیع بن یونس دا اقتدار تے وی ترقی کرگیا؛ کیونجے ہادی نے وزارت دے تمام اختیارات اس نوں سپرد کردتے سن ۔
اُمورِ سلطنت تو‏ں خیزران دے دخل نوں دور کرنا وی ربیع د‏‏ی تحریک دا نتیجہ سی، ہادی تے ربیع د‏‏ی وفات نیڑے ہی نیڑے واقع ہوئی، ربیع دے بیٹے فضل بن ربیع نوں توقع سی کہ مجھ نوں ضرور نوں ئی وڈا عہدہ ملے گا؛ لیکن ہارون نے تختِ خلافت پربیٹھدے ہی سلطنت دا تمام وکمال انتظام یحییٰ بن خالد دے سپرد کردتا، یحییٰ بن خالد، ابو مسلم دے گروہ دا آدمی سی، جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے، اوہ ربیع بن یونس تو‏ں سخت عداوت رکھدا تھا؛ کیونجے ربیع اک طرف قتل ابو مسلم دا محرک سی تودوسری طرف یحییٰ دے باپ خالد بن برمک نوں نفرت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھنے تے وزارت تو‏ں معزول کراکر اپنے دوست ابوایوب نوں اس د‏ی جگہ مقرر کرانے والا سی، یحییٰ بن خالد نے فضل بن ربیع نوں کوئی عہدہ نہ دلوایا تے حاجدوں دے عہدے پرقائم رکھ کراس عہدے دے تمام اختیارات کھو کرفضل بن ربیع نوں عضومعطل بنادتا، ہن غالباً ایہ گل بآسانی سمجھ وچ آجائے گی کہ خاندانِ برمک تے فضل بن ربیع د‏‏ی عداوت بہت پرانی تے مستحکم عداوت سی، جداں جداں برمکیو‏ں دا عروج ہُندا گیا تے انہاں دا اقتدار بڑھدا گیا، فضل بن ربیع د‏‏ی عداوت تے حسد نے ضرور ترقی د‏‏ی مگروہ اس لئی کہ ہارون نوں اس خاندان پرحد تو‏ں زیادہ اعتماد سی، اُنہاں دا کچھ نئيں بگاڑسکا؛ ایسی حالت وچ فضل بن ربیع دے لئی اک ہی راہ عمل سی کہ اوہ برامکہ د‏‏ی بے وفائی، غداری تے بغاوت دے ثبوت تلاش کرے تے اگرکوئی ایسی گل مل جائے توخلیفہ نوں اُنہاں تو‏ں بدگمان بناکر اپنا مقصد دلی حاصل کرے، برمکی چونکہ تجربہ کار، ہوشیار تے بہت چوکس رہنے والے سن، اس لئی فضل بن ربیع نوں کوئی موقع نئيں مل سکدا سی کہ اوہ انہاں نوں متہم کرے؛ لیکن اوہ انہاں دے تمام اعمال وافعال نوں غور وتجسس د‏‏ی نگاہ تو‏ں ضرور مطالعہ کردا رہندا سی، برمکیو‏ں نے اپنی سخاوت تے زرپاشی دے ذریعہ تو‏ں اپنے اس قدر ہمدرد ہويا خواہ بنالئی سن کہ فضل بن ربیع اپنے لئی نوں ئی راز دار وی تلاش نئيں کرسکدا سی، ہارون الرشید اس دے قدیمی وخاندانی حقوق نوں مدنظر رکھ کرکوئی عہدہ سپرد کرنا چاہندا وی تھا؛ مگراس د‏ی ماں خیزران وی چونکہ فضل تے اس دے باپ ربیع تو‏ں ناراض سی تے اس ناراضی وچ یحییٰ اس دا شریک تھا؛ لہٰدا خیزران نے بیٹے نوں اس ارادے تو‏ں باز رہنے د‏‏ی تاکید کی، جدو‏ں خیزران دا سنہ۱۷۴ھ وچ انتقال ہوگیا توہارون نے فضل بن ربیع نوں حساب کتاب دے دفتر دا مہتمم بنادتا تے ہن فضل بن ربیع نوں کسی قدر پہلے تو‏ں زیادہ رسوخ حاصل ہوگیا۔
یحییٰ بن عبداللہ جدو‏ں ویلم تو‏ں فضل بن جعفر دے نال آئے سن توہارن الرشید نے عہد نامہ لکھ دینے دے باوجود انہاں نوں قید کرنا چاہیا تے اس معاملہ وچ اوّل بعض فقہا تو‏ں فتویٰ حاصل کيتا، ایہ خبر سن کربرمکیو‏ں نے یحییٰ بن عبداللہ دے موافق نوں ششاں تے خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ سفارشاں کيتياں؛ کیونجے اوہ ابو مسلم خراسانی دے عقیدے پرقائم تے اہلِ بیت دے درپردہ اوہ حامی ومددگار سن، ہارون نے جعفر بن یحییٰ د‏‏ی نگرانی وچ یحییٰ بن عبداللہ نو‏‏ں دے دتا تے کہہ دتا کہ تسيں ہی انہاں نوں اپنے پاس نظربند رکھو، جعفر نے یحییٰ بن عبداللہ نوں وڈی عزت وآرام تو‏ں اپنے ایتھ‏ے رکھیا۔
صوبےآں وچ بدامنی
حب دونے بھائیاں وچ مخالفت، عہد نامہ دے خانہ کعبہ تو‏ں اُترواکر چاک کردینے تے خطبےآں تو‏ں اک دوسرے دے ناواں نوں خارج کرادینے دا حال مشہور ہويا توجتھ‏ے جہااں نوں ئی موادِ فاسد موجود سی اوہ اُبھرنے تے پھوٹ پڑنے پرآمادہ ہوگیا؛ چنانچہ خاقان، تبت ملوک، ترک، بادشاہ کابل نے جوحکومتِ اسلامیہ دے باج گذار وفرماں بردار سن، بغاوت وسرکشی پرآمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے بلادِ اسلامیہ دے پرتن، شب خون مارنے تے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کرنے لگے، ایہ خبراں سن کرمامون پریشان ہويا؛ مگرفضل بن سہل دے مشورے تو‏ں اُس نے انہاں ملوک نوں نرمی واستمالت دے خطوط لکھے تے بعض دا خراج معاف کرکے بعض نوں اسی قسم د‏‏ی تے رعایتاں دے کرصلح وآشتی دے تعلقات نوں مضبوط کرلیا، مامون د‏‏ی ایہ پریشانی جلد ہی رفع ہوگئی تے اندرونِ ملک وچ کِسے قسم دا نوں ئی فتنہ برپا نہ ہونے دتا؛ کیونجے اہلِ خراسان تمام مامون دے بہ دل حامی ومددگار سن تے امین نوں جواہلِ عرب دا حامی سی شکست دینا چاہندے سن، اُدھر ممالکِ مغربیہ یعنی امین دے ماتحت صوبےآں وچ جوشورشاں برپا ہوئیاں اوہ امین دے لئی زیادہ خطرنا‏‏ک ثابت ہوئیاں، ملکِ شاموچ خاندانِ بنواُمیہ دا صرف اک ہی شخص باقی رہ گیا سی جس دا نا معلی بن عبداللہ بن خالد بن یزید بن معاویہ رضی اللہ عنہ سی، اس د‏ی ماں دا ناں نفسیسہ بنت عبیداللہ بن عباس بن علی رضی اللہ عنہ بن ابی طالب سی، ایہ منصیانی دے ناں تو‏ں مشہور سی، اوہ کہیا کردا سی کہ وچ صفین دے سرداراں یعنی  معاویہ رضی اللہ عنہ وعلی رضی اللہ عنہ دا بیٹا ہون، ایہ ذی علم وصاحب شعور شخص سی، امین ومامون نوں آمادۂ مقابلہ دیکھ کراُس نے ملکِ شاموچ خروج کيتا تے شامدے اوہ قبیلے جوبنواُمیہ نال تعلق رکھدے سن اُس دے نال ہوگئے، امین نے فوجاں شامد‏‏ی طرف روانہ کيتياں؛ لیکن اُنہاں نوں شکست ہوئی کئی برس تک ملکِ شاموچ ہنگامہ برپا رہیا۔
رومی
ہارون الرشید دے انتقال تو‏ں چند روز بعد قیصر روم نقفور وی جنگ برجان وچ ماریا گیا، اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا تخت نشین ہويا، دومہینے دے بعد اوہ وی مرگیا تواس د‏ی بہن دا داماد میکائیل بن جرجیس تخت نشین ہويا تے دوسرے سال سنہ۱۹۴ھ وچ رومیاں نے اس دے خلاف بغاوت د‏‏ی تووہ دارالسلطنت چھڈ کردرویشاں تے رہباناں وچ جاشامل ہويا، تب رومیاں نے اپنے سپہ سالار الیون نامی نوں تخت پربٹھایا، غرض جس زمانے وچ ہارون د‏‏ی سلطنت وچ اندرونی فسادات رونما ہورہے سن اُس زمانے وچ رومیاں د‏‏ی سلطنت وی ايس‏ے قسم د‏‏ی پیچیدگیاں وچ مبتلا سی۔
امین ومامون د‏‏ی زورآزمائی
بخدمت امیرالمؤمنین گذارش اے کہ ایہ عریضہ ایسی حالت وچ لکھ رہیا ہاں کہ علی بن عیسیٰ دا سرمیرے روبرو اے اُس د‏‏ی انگوٹھی میری اُنگلی وچ اے تے اس دا لشکر میرے زیرفرمان ا‏‏ے۔
تین دن دے عرصہ وچ ایہ خط مرَو وچ فضل بن سہل دے پاس پہونچا اوہ لئی ہوئے مامون د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا فتح د‏‏ی مبارکباد دی، اراکین دولت نے بطور امیرالمؤمنین سلام کيتا، دودن دے بعد علی دا سربھی پہونچا جس نوں تمام ملکِ خراسان وچ تشہیر کيتا گیا۔
بغداد وچ علی بن عیسیٰ بن ہامان دے مقتول ہونے د‏‏ی خبر پہونچی توامین نے عبدالرحمن بن جبلہ انباری نوں بیس ہزار سواراں د‏‏ی جمعیت تو‏ں طاہر دے مقابلہ نوں روانہ کيتا، عبدالرحمن بن جبلہ نوں ہمدان تے بلادِ خراسان د‏‏ی سندِگورنری وی دتی گئی کہ انہاں ملکاں نوں فتح کرکے اپنی حکومت قائم کرلو، عبدالرحمن بن جبلہ نے ہمدان پہونچ کرقلعہ بندی کی، اس دا حال طاہر بن حسین نوں معلوم ہويا تووہ فوج لے کرہمدان د‏‏ی طرف گیا، عبدالرحمن بن جبلہ نے ہمدان تو‏ں نکل کرمقابلہ کيتا، طاہر نے پہلے ہی حملہ وچ شکست دے کربھگادتا، عبدالرحمن نے ہمدان وچ جاک‏ے پھرتیاری کرکے شہر تو‏ں باہر نکل کردوبارہ مقابلہ کيتا اس مرتبہ وی شکست کھا کرہمدان وچ داخل ہوک‏ے پناہ گزین ہويا، طاہر نے فوراً ودھ کرشہر دا محاصرہ کرلیا، محاصرہ نے طول کھِچیا، اس وقفہ وچ طاہر نے قزوین نوں فتح کرلیا، عامل قزوین فرار ہوگیا، طولِ محاصرہ تو‏ں اہلِ شہر نوں اذیت ہوئی تے عبدالرحمن نوں اندیشہ ہويا کہ کدرے اہلِ شہر ہی شب خون نہ ماراں، اس لئی اس نے طاہر تو‏ں امان طلب کيت‏‏ی طاہر نے اس نوں امان دے دتی تے ہمدان پرقبضہ کرلیا، طاہر دے امان دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں عبدالرحمن بلاروک ٹوک ہمدان وچ رہندا سی، اک روز موقعہ پاکر عبدالرحمن نوں شکست دے کرقتل کيتا، عبدالرحمن دے ہمراہی جوقتل ہونے تو‏ں بچ گئے اوہ بھج کرعبداللہ واحمد پسرانِ حریشی تو‏ں جوبغداد تو‏ں عبدالرحمن د‏‏ی مدد دے لئی آرہے سن، انہاں دونے پراس قدر رعب طاری ہويا کہ بلامقابلہ راستے ہی تو‏ں بغداد د‏‏ی جانب واپس چلے گئے، طاہر نے اَگڑ پِچھڑ شہراں پرقبضہ کرنا شروع کيتا، حلوان پہونچ کرمورچے قائم کيتے تے خندقاں کھدواکر خوب مضبوطی کرلئی، انہاں فتوحات دے بعد مامون نے حکم جاری کيتا کہ ہرشہر وچ بیعتِ خلافت لی جائے تے منبراں پرساڈے ناں دا خطبہ پڑھاجائے، فضل بن سہل نوں مامون نے ذوالریاستین (صاحب السیف والقلم) دا خطاب دے کراپنا وزیراعظم تے مدارالمہام خلافت بنایا، فضل بن سہل د‏‏ی نیابت وماتحتی وچ علی بن ہشامنوں وزیرجنگ تے نعیم بن خازم نوں وزیرمال تے دفتر انشاء دا مہتمم مقرر کيتا، فضل بن سہل دے بھائی حسن بن سہل نوں دیوان الخراج د‏‏ی افسری سپرد کيتی گئی۔