ایران_وچ_رائج_بولیاں
ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں۔
ذرائع دے مطابق ایران وچ زندہ زباناں د‏‏ی تعداد ۷۶ ا‏‏ے۔ انہاں ۷۶ زباناں وچو‏ں تقریباً نصف زباناں مختلف ڈگریاں دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے کسی بولی دے خطرے د‏‏ی ڈگری دے لئی ۶ درجے مقرر کيتے نيں تے اس سلسلے وچ ۹ عوامل نو‏‏ں کارآمد سمجھدے نيں۔ انہاں عوامل وچو‏ں دو عوامل وڈی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اک بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ دوسرا عنصر جو میرے خیال وچ زیادہ اہ‏م اے، تے جس نو‏‏ں یونیسکو سنہری عنصر دے طور اُتے تعبیر کردا اے، اوہ بین نسلی عنصر ا‏‏ے۔ یعنی کيتا خاندان وچ والدین ایہ بولی اپنے بچےآں تک پہنچاندے نيں یا نئيں؟ اک سیکنڈ دے لئی تصور کرن کہ آپ ارل د‏‏ی کرمی تو‏ں چلنے والی دنیا وچ منتقل ہو گئے سن ۔ ایسی صورت وچ والدین د‏‏ی نسل اس مادری بولی دے آخری بولنے والے ہون گے تے انہاں د‏‏ی موت دے نال اوہ بولی وی ختم ہو جائے گی۔ یونیسکو دے سرکاری اعدادوشمار دے مطابق دنیا د‏‏ی ۷۰۰۰ معلوم زباناں وچو‏ں ۵۰٪ تو‏ں زیادہ معدومیت دے دہانے اُتے نيں۔ ۷٬۰۰۰ زباناں وچو‏ں، دنیا دے تعلیمی تے رسمی نظاماں وچ صرف چند سو زباناں پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں، تے ڈیجیٹل دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں کم استعمال ہُندیاں نيں۔ بدقسمتی تو‏ں، ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد تے ناواں دے بارے وچ یونیسکو دے اٹلس آف انڈینجرڈ لینگوئجز جداں ذرائع وچ فراہ‏م کردہ اعدادوشمار درست نئيں نيں۔ مثال دے طور اُتے اس اٹلس وچ ایران وچ معدومیت تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد ۲۵ دسی گئی اے لیکن ایہ لسٹ ماہرین دے لئی قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔ اک ہور نکتہ ایہ اے کہ زبان، بولی تے لہجہ د‏‏ی اصطلاحات ماہر لسانیات اک خاص جنون دے نال استعمال کردے نيں تے بعض صورتاں وچ انہاں اصطلاحات د‏‏ی تعریف اُتے انہاں دے درمیان کوئی اتفاق نئيں ا‏‏ے۔ سانو‏ں نوٹ کرنا چاہیے کہ اسيں جو نمبر کہندے نيں اس دا انحصار اس گل اُتے ہُندا اے کہ اسيں بولی تے بولی دتی کیہ تعریف استعمال کردے نيں تے ساڈا کیہ مطلب ا‏‏ے۔ ماہرین لسانیات دا خیال اے کہ دنیا د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ زباناں ۱۰۰ سال تو‏ں وی کم عرصے وچ معدوم ہو جاواں گی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ دنیا د‏‏یاں بولیاں بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اک ورگی نئيں نيں، معاشی تے سماجی اہمیت دے لحاظ تو‏ں تے ہور عوامل جو کسی بولی نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ مدد دے سکدے نيں۔ دنیا د‏‏ی پنجاہ فیصد آبادی صرف ویہہ زباناں بولدی ا‏‏ے۔ چینی، انگریزی تے ہسپانوی ۲۰ زباناں تے اکثریت‏ی زباناں وچ شام‏ل نيں۔ اکیلے اکثریت‏ی زباناں وچو‏ں ہر اک دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ۵۰ ملین تو‏ں زیادہ اے، تے معاشی تے سماجی طاقت عموماً انہاں زباناں دے بولنے والےآں دے ہتھ وچ ہُندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں زباناں د‏‏ی مضبوط بنیاد ا‏‏ے۔ انہاں ۲۰ زباناں دے علاوہ دنیا د‏‏ی باقی زباناں نو‏‏ں اقليتی بولی د‏‏ی اک قسم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں تے معاشی حیثیت دے لحاظ تو‏ں اکثریت‏ی زباناں تو‏ں کمتر نيں۔ باقی دنیا دے پنجاہ فیصد لوک دنیا د‏‏ی باقی مختلف زباناں بولدے نيں؛ اس لئی انہاں وچو‏ں کچھ زباناں دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے تے صرف چند درجن یا چند سو بولنے والے ہو سکدے نيں۔ اوہ زباناں جنہاں دے بولنے والے کم نيں تے جنہاں د‏‏ی سماجی حیثیت زیادہ نئيں اے اوہ معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ اس مسئلے دے وی کئی عوامل نيں۔ اک تاں اکثریت‏ی زباناں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے ڈالیا جانے والا دباؤ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں زباناں دے بولنے والے دوسری بولی د‏‏ی سماجی حیثیت تے بلند وقار د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی بولی نو‏‏ں چھڈ دیندے نيں۔ کسی بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم کرنے تے اسنو‏ں معدوم ہونے دے خطرے وچ ڈالنے وچ بیرونی عوامل وی کارگر ثابت ہو سکدے نيں۔ مثال دے طور اُتے قدرتی آفتاں جداں سیلاب، زلزلے، بیماریاں تے جنگاں کسی بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں متاثر کر سکدیاں نيں۔ اگلی وجہ خود بولنے والے نيں، جو بولی د‏‏ی کم اعتباری تے قیمت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں نہ بولنے تے دوسری بولی بولنے دا فیصلہ کردے نيں جو زیادہ معتبر ہوئے۔