cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سندھ دی تریخ
جغرافیہ
وادی سندھ توں صرف موجودہ سندھ مراد نئی‏‏ں بلکہ موجودہ پاکستان‘افغانستان دا مشرقی حصہ تے بھارت دا مغربی حصہ وی وادی سندھ وچ شمار ہُندا اے۔ وادی سندھ مغرب وچ پاکستان دے صوبہ بلوچستان توں لے کے مشرق وچ اتر پردیش تک پھیلی ہوئی سی جدونکہ شمال وچ افغانستان دے شمال مشرقی حصے توں شروع ہوکر جنوب مغرب وچ بھارتی ریاست مہراشٹرا تک وسیع سی۔
آب و ہوا
سندھ دی عمومی آب و ہویا گرم تے خشک اے جدونکہ ساحلی علاقاں دا موسم قدرے مرطوب رہندا اے۔ پر موسم گرما بالخصوص مئی اورجون وچ موسم سخت گرم تے سردیاں دسمبراور جنوری وچ موسم انتہاہی سرد ہوجا تا اے۔ سندھ دا علاقہ جیکب آباد اپنے ریکارڈ درجہ حرارت دی وجہ توں مشہور اے۔ جولائی تے اگست وچ مون سون وچ شدید بارشاں ہُندی نیں ۔ سندھ وچ اوسطاً سالانہ ست انچ تک بارش ہُندی اے۔ ایہ بات کم لوگاں نوں معلوم اے کہ سندھ دے شمال وچ کوہ کھیرتھرکے بعض علاقے سطح سمندر توں 6000 ہزار فٹ بلند نیں تے موسم سرما وچ اکثر ایتھے برف باری وی ہُندی اے۔ موہنجوداڑو وچ کل نو رہائشی پرتاں دریافت ہوئی نیں۔ انہاں وچ بعض جگہ سیلاب دی تباہ کاریاں دے شواہد ملدے نیں لیکن انہاں وچ نہ زبان بدلی اے نہ رسم الخط وچ تبدیلی نظر آندی اے۔ اک ایسی زمین اُتے جس وچ زبان نے متعدد شکلاں بدلی ہوں رسم الخط بلحاظہ علاقہ بار بار تبدیل ہویا ہو اس وچ اک ای رسم الخط دا تسلسل اس تہذیب دے ٹھہرائو دا وڈا ثبوت اے ۔
انتظامی تقسیم
پاکستان دا صوبہ سندھ انتظامی لحاظ توں 23 ضلعے وچ تقسیم اے۔ انہاں وچ اک شہری ضلع کراچی وی شامل اے جو بلدیاتی نظام متعارف کرائے جانے توں پہلے 5 ضلعے شرقی، غربی، جنوبی، وسطی تے ملیر اُتے مشتمل سی لیکن 2000ء وچ بلدیاندی نظام متعارف کرایا گیا تو اسنوں شہری ضلعی حکومت قرار دے کر 18 قصبہ جات (ٹاؤنز) وچ تقسیم کر دتا گیا۔مجموعی طور اُتے سندھ وچ وچ 94 تحصیلاں تے 18 شہری قصبہ جات (ٹاؤنز) قائم نیں۔ سندھ وچ تحصیل نوں تعلقہ کہیا جاندا اے۔
دریائے سندھ
دریائے سندھ پاکستان دا سب توں وڈا تے اہم دریا اے۔ اس دی شروعات تبت دی اک جھیل مانسرور(جھیل ماناساروار)دے قریب توں ہُندی اے۔ اس دے بعد دریا لداخ تے گلگت بلتستان توں وگدا ہویا صوبہ خیبرپختونخوا وچ داخل ہوجاندا اے۔ صوبہ خیبرپختونخوا وچ اسنوں اباسین کہندے نیں جس دا مطلب اے دریاواں دا باپ جدونکہ دریائے سندھ نوں شیر دریا وی کہیا جاندا اے۔ صوبہ خیبرپختونخواہ وچ دریا ئے سندھ پہاڑاں توں میداناں وچ اتر تا اے تے اس دے بعد صوبہ پنجاب تے سندھ توں وگدا ہویا ٹھٹھہ دے قریب بحیرہ عرب وچ گر جاندا اے۔ مختلف تھاں اُتے اس دے مشرقی معاون دریا (دریائے جہلم، دریائے چناب، دریائے راوی، دریائے ستلج) اس وچ شامل ہُندے جاندے نیں ۔اس دی لمبائی 3200 کلومیٹر اے۔
قبل از اسلام دا دور
زمانہ اسلام توں پہلے سندھ وچ جو راجا حکومت کر دے سن اوہ رائے کہلواندے سن۔ جناب سرور کائنات ﷺنے اعلان نبوت کیتا تو اس توں پہلے ایتھے رائے خاندان دی حکومت سی تے ایہ حکومت اک سو سینتیس سال تک قائم رہی۔ اس خاندان دے پنج راجا لنگھے نیں جو عقیدتاً بدھ مذہب دے پیرو سن۔ایہ رائے خاندان رائے ڈیوانچ‘رائے سیھرس‘رائے ساہ سی‘ رائے سیھرس ثانی‘ رائے ساہ سی ثانی سن ۔
1500 ق م سویستان “سہیون” شیوا ہندووْں دے دیوت‏ا دا مرکز رہااس دے بعد 810 ق م وچ مصر دے بادشاہ نے سندھ اُتے حملہ کيتا تے اسکو اپنی سلطنت دا حصّہ بنا لیا۔ 566-490 ق م تک سندھ “ہینز” دے زیر تسلط رہیا ۔بعد وچ فارسی حکمران 125 سال تک سندھ دے حاکم رہ‏‏ے۔ 325-326 ق م سکندر اعظم سندھ ہر حملہ آور ہويا تے سندھ دے ساحلی علاقےآں تو‏ں ہی واپسی دا سفر اختیار کيتا۔ 313 ق م وچ اشوکا جو کہ جنوبی ہندوستان دا باسی سی حاکم سندھ د‏‏ی مسند اُتے فائز ہوااس دے دور وچ بدھ مت نو‏‏ں بہت ترقی ملی۔ 280-400 عسیوی تک فارسی حکمران دوبارہ سندھ اُتے حکومت کردے اے، 410 عسیوی وچ گجرات دے رائے سہراس اوراس دے بیٹے رائے ساہاسی نے رائے حکومت دی بنیاد پائی تے 550 عسیوی تک سندھ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ رکھیا۔
550 عیسوی وچ کچ رائے نے برہمن خاندان د‏‏ی بنیاد پائی تے کچ رائے دے بیٹے راجہ داھر نے اپنے چچا چندر نال جنگ کيت‏ی جس دے نتیجے وچ سندھ دا تاج راجہ داھر دے سر اُتے سج گیا۔ 711 عیسوی تک راجہ داھر سندھ دا حاکم رہیا لیکن عرباں دے ہتھو‏ں شکست کھا کر اپنی جان گنواء بیٹھیا۔ مسلما‏ن خلیفہ حجاج بن یوسف دے داماد محمد بن قاسم نے سندھ وچ اسلامی مملکت د‏‏ی بنیاد پائی جو تن سو سال تک قائم رہی۔
شق القمر
ملابار دے راجا نے جس دا ناں زمورن جاں سامری سی۔اُس نے شق القمر دا معجزہ ملابار وچ اپنی اکھ توں دیکھیا ۔ جس وقت ایہ واقعہ پیش آیا سی تو اس نے حکم دتا کہ اس دا اندراج روزنامچے دے سرکاری رجسٹر وچ دی جائے۔فیر اُسنوں عرب دے لوگاں توں پتہ چلا کہ عرب وچ اک رسول خدا ﷺ دا ظہور ہویا اے جنہاں نے ایہ معجزہ دکھایا اے۔ راجا نے فوراً ای متاثر ہوکر اسلام قبول کر لیا تے تخت سلطنت چھور کر کشتی وچ سوار ہوکر عرب ول روانہ ہویا تا کہ رسول ﷺکی زیارت توں فیض یاب ہو سکے لیکن راستے وچ ای اوہ وفات پاگیا تے اسنوں یمن دے ساحل اُتے سپرد خاک کیتا گیا ۔
ہندوستان وچ اسلام دا آغاز
1300 سال پہلے جس علاقے نوں ’’سندھ‘‘ کہیا جاندا سی اوہ وسیع و عریض سی۔مغرب دی جانب مکران تک، جنوب وچ بحیرہ عرب تے گجرات تک، مشرق وچ موجودہ مالوہ دے وسط تے راجپوتانے تک تے شمال وچ ملتان توں گزر کے جنوبی پنجاب دے اندر تک وسیع رقبے اُتے جو علاقہ مشتمل سی، عرب مورخاں اسی سارے خطے نوں ’’سندھ ‘‘کہندے سن۔اس علاقہ دی فتح دا سہرا محمد بن قاسم دے سر اے جنہاں دی قائدانہ صلاحیتاں ، جنگی حکمت عملیاں تے اعلی ترین اخلاق دی بدولت اتنا وڈا علاقہ اسلام دے زیرنگیں آیا۔محمد بن قاسم دی فوج تے انتظامی کامیابی پاک و ہند دے مسلماناں دی تریخ دا اک سنہری باب اے، اپنی خداداد صلاحیتاں توں مالا مال اک قابل لیڈر سن۔ حب الوطنی دے جذبے توں سرشار اک قابل منتظم ، دور اندیش حکمران تے سیاستدان سن-نرم خو تے ہنس مکھ طبیعت دے مالک سن ، باہمت ،غیور ، رحمدل تے ملنسار انسان سن۔ آپ دی پیدائش طائف وچ ثقفی قبیلہ دے اک مشہور خاندان72 ہجری وچ ہوئی ایہ اوہ خیر دا دور سی جس دے خیر تے چنگا ہونے گواہی رسالت مآبؐ نے دتی سی۔
75 ہجری عبد الملک بن مروان دے زمانہ وچ حجاج بن یوسف نوں عراق دا حاکم اعلیٰ متعین کیتا گیا۔ حجاج بن یوسف نے اپنے چچا قاسم نوں بصرہ شہر دا والی متعین کیتا۔ محمد بن قاسم اپنے والد دے نال طائف توں بصرہ منتقل ہو گئے، تے اوتھے ای تعلیم وتربیت پائی۔ حجاج بن یوسف نے اپنے خاص فوجیاں دی تربیت دے لئی واسط شہر بسایا۔ اس شہر وچ محمد بن قاسم دی فوجی تربیت ہوئی۔ چنانچہ صرف 17سال دی عمر وچ محمد بن قاسم اک فوجی کمانڈر دی حیثیت توں سامنے آئے۔
88ہجری وچ سراندیپ دے حاکم نے جزیرہ جاں قوت توں عرباں توں چنگے تعلق قائم کرنے دے لئی اک جہاز عراق دے لئی روانہ کیتا۔جس قافلے وچ کچھ مسلمان عورتاں بیت اللہ دی زیارت دے شوق وچ کشتیاں اُتے سوار ہوگئاں فیر جدو‏‏ں ایہ قافلہ قازرون دے علاقے وچ پہنچا تو مخالف سمت ہوائاں کشتیاں نوں دیبل دے کناراں ول لے آئیاں۔جتھے نکا مرہ دے ٹولے نے آٹھاں جہازاں اُتے دھاوا بول دتا املاک نوں لُٹیا تے مسلمان عورتاں نوں گرفتار کیتا اہل سراندیپ نے انہاں بوہت سمجھایا کہ ایہ تحائف بادشاہ دے لئی جا رہے نیں لہٰذان کامال فوراً واپس کرو لیکن انہاں نے انکار کر دتا تے فاخرانہ انداز وچ کہیا کہ ٓج اگر کوئی تمہارا داد رس اے تو اسنوں پکارو اسی اثناء وچ اک عورت دی زبان توں مظلومانہ آہ نکلی۔انہاں مغویاں وچوں اک آدمی فرار ہو کے حجاج دے کول پہنچااور حجاج نوں کہیا کہ مسلمان عورتاں راجا داھر دے کول قید نیں جو تینو‏‏ں مدد دے لئی پکار رہی نیں۔ اس اُتے حجاج نے لبیک کہیا انہاں دناں مسلمان اندلس، سپین تے ترکستان دے محاذ علی الترتیب موسیٰ بن نصیر تے قتیبہ بن مسلم دی قیادت وچ کھول چکے سن تے اک تیسرا وڈا محاذ کھولنے دی گنجائش نئی‏‏ں سی اسی لئی حجاج نے اتمامِ حجت تے صورتِ حال نوں اُتے اَمن ماحول وچ نپٹانے دے لئی راجا داہر حاکمِ سندھ نوں سفارتی خط لکھ بھیجیا تے قیدیاں دی واپسی دا مطالبہ کیتا۔ لیکن راجا داہر نے جواب دتا کہ عورتاں تے بچاں نوں قید کرنا تے مال و وجہاں نوں لُٹنا بحری قزاقاں دا فعل اے جو میرے دائرہ اختیار توں باہر نیں۔ لہٰذا وچ اس دے بارے وچ کچھ نئی‏‏ں کر سکدا۔ جدو‏‏ں حجاج بن یوسف نوں یقین ہو گیا کہ مسلم عورتاں تے فوج دے جوان دیبل دی جیلاں وچ بند نیں تے سندھ دا بادشاہ عرباں توں دشمنی دی وجہ توں انہاں نوں چھڈنا نئی‏‏ں چاہتاہے، تو حجاج بن یوسف نے سندھ دے سارے علاقاں نوں فتح کرنے دے لئی 90ہجری وچ اک وڈے لشکر نوں محمد بن قاسم دی قیادت وچ سندھ روانہ کیتا۔
92 ہجری 10 رمضان المبارک نوں وچ سندھ دے راجا داہر دی قیادت وچ سندھی فوج توں فیصلہ کن جنگ ہوئی ، جس وچ محمد بن قاسم چھ ہزار دا لشکر لے کے راجا داہر دی ست ہزار فوج دے خلاف دیبل دی بندرگاہ اُتے لنگر انداز ہوئے ، گھمسان دا رن پیتا جس وچ سندھ دا راجا مارا گیا تے محمد بن قاسم دی قیادت وچ مسلماناں نوں فتح ہوئی۔ غرض صرف 20 سال دی عمر وچ محمد بن قاسم فاتح سندھ بن گئے۔95 ہجری تک سندھ دے ہور علاقے حتی دے پنجاب دے بعض علاقے محمد بن قاسم دی قیادت وچ مسلماناں نے فتح کرلئے۔ اسی لئی سندھ نوں باب اسلام یعنی اسلام دا دروازہ کہیا جاندا اے کیونجے ہندوستان اُتے اسلام دا دروازہ ایہی توں کھلا۔ اہلِ سندھ نے وڈی تعداد وچ اسلام قبول کر لیا۔ محمد بن قاسم دی سندھ دی فتح توں سیاسی‘ تہذیبی تے علمی اعتبار توں اک تاریخی دور دا آغاز ہویا۔
آپ نے فتح دے بعد سندھ دے موجودہ نظام نوں خراب نئی‏‏ں کیتا۔ اس نے اندرونی معاملات دا نظام اوتھے دے باشنداں اُتے چھڈ دتا۔ مال گزاری وغیرہ دے وصول کرنے دا حق وی انہاں لوگاں دے ذمہ رہنے دتا۔ اس رعایت توں اوہ لوک نہ صرف خوش سن؛ بلکہ انہاں لوگاں نے جگہ جگہ پہنچ کر اس عفو و درگزر تے حسن سلوک دا تذکرہ تے پرچار کیتا، جس توں تے وی ماحول خوش گوار ہُندا گیا تے بوہت سارے لوک اطاعت گزاری اُتے مجبور ہوئے۔محمد بن قاسم نے ہندوستان وچ مستقل سلطنت دے لئی بنیاداں استوار کیتیاں مسلماناں دی بستیاں تے مساجد تعمیر کیتیاں۔ عوام نوں پہلی بار انہاں دے حقوق توں آشنا کیتا۔ انہاں دے جان و مال تے عزت و آبرو دا محافظ بنا۔
محمد بن قاسم نے سندھ اُتے فتح حاصل کرنے دے بعد جونہی ہند (موجودہ ہندوستان) دی حدود وچ داخل ہونے دا ارادہ کیتا، نویں بادشاہ سلیمان بن عبدالملک دا حکم پہنچا کہ فوراً عراق واپس آجاؤ۔ ولید بن عبد الملک دے بعد سلیمان بن عبد الملک خلیفہ بنے۔ نویں خلیفہ سلیمان بن عبدالملک تے محمد بن قاسم دے خاندان دے نال تعلقات چنگے نئی‏‏ں رہے۔ محمد بن قاسم نوں یقین سی کہ میرا عراق واپس جاناموت نوں دعوت دینا اے۔ سند ھ دے لوگاں تے فوج دے ذمہ داراں نے محمد بن قاسم نوں واپس جانے توں منع کیتا۔ لیکن محمد بن قاسم نے خلیفہ دے حکم دی نافرمانی کرنے توں انکار کیتا تے عراق واپس گئے۔ سلیمان بن عبد الملک نے بغض وعناد وچ محمد بن قاسم نوں جیل وچ بند کر دتا۔ مختلف طرح توں تکلیفاں دتیاں۔ غرض 95 ہجری وچ فاتح سندھ محمد بن قاسم نے صرف 23 سال دی عمر وچ جان جان آفراں دے سپرد کر دتی۔
سندھ دی سرزمین اُتے پہلی نماز جمعہ
متواتر فتوحات کر دے ہوئے جمعہ دے دن 92ھ نوں محمد بن قاسم دیبل پہنچےتو انہاں نے سرزمین سندھ اُتے نماز جمعہ دا اہتمام کیتا ۔ ایہ سندھ وچ ادا دی جانے والی پہلی نماز جمعہ سی
محمد بن قاسم دی وفات
سندھیاں نے محمد بن قاسم دی وفات دی خبر سن کر بوہت ماتم کیتا تے سوگ منایا ۔اوہ اُنہاں دے اخلاق و اوصاف نوں یاد کرکے روتے رہے تے شہر کیرج وچ انہاں دی یاد تازہ رکھنے دے لئی نے محمد بن قاسم دا اک مجسمہ وی نصب کیتا ۔
نفس ذکیہ، عبداللہ الاشتر
144 ھ خلافت دے بارے وچ اہلبیت و غیر اہلبیت دا تنازع جو بنی امیہ دے عہد توں چلا آرہا سی ۔اس سیاسی کشمکش نے شدت اختیار کرلی تے حسنی سادات وچوں عبداللہ بن حسن مثنیُ بن حسن بن علی بن ابی طالب دے صاحبزاداں وچ محمد نےجو ’’نفس ذکیہ‘‘ دے لقب توں مشہور تھےاور انہاں دے بھائی ابراہیم نے عباسی حکومت دے خلاف آواز بلند دی۔ نفس ذکیہ نے اپنے بھائیاں تے صاحبزاداں نوں اپنا نمائندہ بنا کر مختلف ملکاں وچ بھیجیا تاکہ اوہ علوی حکومت دے قیام دے لئی جدوجہد کرو۔اس سلسلے وچ 144 ھ (761-762ء) وچ سندھ وچ انھاں نے اپنے صاحبزادہ عبداللہ بن محمد نوں جو عبداللہ الاشتر دے ناں توں مشہور سن روانہ کیتا۔
سندھ تے عمر بن عبدالعزیز
سندھ وچ جس قدر اسلام حضرت عمر بن عبدالعزیز دے زمانے وچ پھیلااس دی مثال کسے دوسرے خلیفہ دے زمانے وچ نئی‏‏ں ملدی
حساب ہندی تے عرب
عبد اللہ الاشتر دے زمانے 151ھ اک سندھی وفد جس وچ نامور علما وی شامل سن خلیفہ منصور دے دربار وچ حاضر ہوئے ۔ ممکنہ طور اُتے ہندوستان دے علما دا عرباں توں ایہ پہلا رابطہ سی۔وفد وچ سنسکرت دا اک بوہت وڈا عالم وی موجود سی جس نے سدہانت نوں خلیفہ دے سامنے پیش کیتا۔فیر خلیفہ دے فرمان اُتے ابراہیم فراری ریاضی دان نے اس دا ترجمہ عربی وچ کیتا۔ایہ بات پایہ ثبوت نوں پہنچ چکی اے کہ عرباں نے 9 تک دے حسابی رقم (ہند توں) دے لکھنے دا طریقہ ہندواں توں سیکھا۔ اسی لئی اہل عرب اس نوں حساب ہندی جاں ارقام ہندیہ کہندے نیں۔
سندھ وچ عرب دور حکومت
عرب دور دے گورنراں وچ جنید 105-111ھ دے بعد اس دی دائود بن یزید 184-205ھ دی مثال نئی‏‏ں ملدی۔ اس دے دور حکومت نوں بہترین دور حکومت سمجھیا جاندا اے۔
قرآن کریم دا پہلا سندھی ترجمہ
عبداللہ بن عمر بن عبد العزیز ہباری دے زمانے وچ اک ہندو نے جس دا ناں مہروک سی۔ عبداللہ بن عمر ہباری توں درخواست دی کہ سندھی زبان وچ مذہب اسلام دی تعلیم لکھ کر بھیجی جائے۔ اس زمانے وچ منصورہ وچ عراق دا اک عالم قیام پزیر سی، جس دی پرورش منصورہ وچ ہوئی سی۔ اوہ عالم بوہت ذہین‘سمجھدار تے شاعر وی سی۔اوہ ایتھے دی مختلف زباناں اُتے عبور رکھدا سی ۔ عبداللہ بن عمر ہباری نے راجا دی خواہش دا ذکر اس توں کیاتو اُس نے انہاں دی زبان وچ اک قصیدہ تیار کر دے راجا نوں روانہ کر دتا۔راجا نے اس قصیدے نوں بوہت پسند کیتا تے عبداللہ توں درخواست دی کہ اس شاعر نوں اس دے دربار وچ بھیج دتا جائےچنانچہ عبداللہ نےاس نوں اوتھے بھیج دتا۔ اوہ عالم راجا دے دربار وچ تن برس مقیم رہیا تے اس دی خواہش توں اس عالم نے قرآن مجید دا ترجمہ سندھی زبان وچ کیتا۔راجا روزانہ ترجمہ سندا سی تے بے حد متاثر ہُندا سی۔ قرآن مجید دا ایہ پہلا ترجمہ سی جو سب توں پہلے سندھی زبان وچ کیتا گیا ۔ اس عالم دا ایہ وی بیان اے کہ راجا نے چھ سو من سونا اسنوں تن دفعہ عطا کیتا ۔
سندھ وچ اردو زبان دی ابتدا
سندھ وچ عرباں دی فتوحات دے بعد سندھی زبان وچ بوہت سارے عربی الفاظ شامل ہو گئے سن۔ علاوہ ازاں آبلہ‘سیراف تے شیراز دے جتنے وی تاجر سندھ آندے جادے سن اُنہاں دی زبان فارسی سی۔ایہی وجہ اے کہ ملتان‘مکران تے منصورہ وچ فارسی زبان تجارتی تعلقات دی وجہ توں کچھ نہ کچھ فروغ پا چکی سی۔ منصورہ‘ملتان تے مکران وچ تجارتی کاروبار دے لئی فارسی زبان استعمال ہُندی سی۔ عرباں وچ ایہ وی رواج سی کہ اوہ جس ملک وچ رہندے اوتھے دی زبان نوں عربی حروف وچ ضرور لکھدے سن۔ غزنوی حکومت دا قبضہ سندھ وچ 552ھ (1186-1187ء) تک قائم رہیا۔ غزنوی فوجاں وچ افغان‘ترکی‘بلوچی‘ایرانی تے ہندی سپاہی شامل سن۔ انہاں سب دے میل جول توں اک نواں زبان نے جنم لیا چنانچہ قیاس کیتا جاسکدا اے کہ ایہ نواں زبان اردو زبان دی ابتدائی شکل سی ۔ اس دے علاوہ غزنوی دور دے شاعر حکیم سنائی‘مسعود سعد سلیمان دے اشعار وچ وی کدرے کدرے ہندی دے بعض الفاظ ملدے نیں۔ محمود غزنوی نے اپنی سلطنت وچ جو ہندواں دی ریاستاں باقی رکھن انہاں وچ سلطان نے جو سکہ جاری کیتا اس سکے اُتے ہندی وچ عبارت کندہ سی۔
اردو دا پہلا فقرہ
سندھی سلطان فیروز دے ٹھٹھہ توں ناکام ہوکر گجرات جانے دے بعد اپنی کامیابی نوں سندھ دے مشہور بزرگ حضرت پیر پٹھو دی کرامت قرار دیندے ہوئے کہیا کر دے سن:برکت شیخ پٹھا ۔اک موا اک نٹھااک موا توں اُنہاں دا اشارہ سلطان محمد تغلق ول سی، جس نے ٹھٹھہ ای وفات پائی تے اک نٹھا توں انہاں دا اشارہ سلطان فیروز ول سی جو ٹھٹھہ توں ناکام گجرات ول چلا گیا سی ۔کہیا جاندا اے کہ نثر وچ ایہ اردو دا پہلا فقرہ اے جو سندھ وچ بولا گیا۔
سومرہ خاندان
1026ء وچ “سومرا” نے سندھ اُتے قبضہ کرلیا جسنو‏ں 1054ِء وچ سلطان محمود غزنوی تے علاوْالدین خلجی د‏‏ی جارحیت نے پسپائی اُتے مجبور کردتا۔ 1353 وچ “ساما” خاندان جو بعد وچ جام آف لسبیلہ اکھوائے سندھ اُتے قابض ہوئے، ساما خاندان دا تختہ 1521 وچ “ارغون خاندان” دے شاہ بیگ نے الٹا جوکہ چنگیز خان دے خاندان تو‏ں سی۔
تیمور
تیمور دے قبضے دے بعد اہل سندھ دی حکومت دی عمل داری دا تعلق ہندوستان دی حکومت توں بالکل ختم ہوگیااور اس دے بعد سندھیاں دی اک خود مختار حکومت دی بنیاد پئی۔
سمہ
فارسی مورخاں نے سمہ نوں جمع دی صورت وچ سمگان وی لکھیا اے۔بعض لوگاں نے انہاں دا ناں سماس لکھیا اے اگرچہ اس وچ اختلاف پایا جاندا اے کہ ایہ شروع وچ مسلمان سن جاں بعد وچ مسلمان ہوئےمگر ایہ بطور مذہب مسلمان تھےاوران دا صدر مقام ٹھٹھہ تھااور اس دا سرکاری لقب جام سی۔انہاں دا ناں ہندی تے عربی ملیا ہُندا سی۔تریخ فرشتہ تے آئین اکبری وچ انہاں نوں جام دے لقب دی وجہ توں ایرانی بادشاہ جمشید دی اولاد توں دسیا گیا اے۔
جام سمہ
سندھ دے زمینداراں دیاں دو قسماں سن، اک نوں سومرہ تے دوسرے نوں سمہ کہندے سن۔سمہ باشندے اپنے بزرگاں نوں جام دے لقب توں یاد کر دے سن۔شاہ محمد تغلق دے آخر عہد وچ مسلماناں دی کوشش تے مدد توں حکومت سومراں دے ہاتھاں توں نکل کر سمہ خاندان دے ہاتھ وچ چلی گئی ۔ اس خاندان دے اکثر سردار مسلمان تھےاور اکثر اوقات سلاطین دہلی دے مطیع تے باج گزار تھےلیکن کدی کبھار اوہ علم بغاوت وی بلند کر دے تھےچونکہ ایہ اپنے تہانو‏‏ں جمشید ول منسوب کر دے تھےاس لئی ایہ اپنے سرداراں نوں جام دے لقب توں یاد کر دے سن۔اسلام دے زمانے وچ پہلا شخص جو انہاں وچوں حکومت سندھ اُتے فائز ہویا اس دا ناں جام اُنر سی۔
جام نظام الدین ثانی
جام نندہ دے دور وچ سندھ دے اندر اطمینان و دلجمعی دی لہر دوڑ گئی، تے اس فرمانروا نے دینی تے دنیوی علوم نوں اپنے ملک وچ غیر معمولی طور اُتے فروغ دتا۔ایہ اوہ زمانہ سی کہ وسط ایشیا وچ سخت بے امنی تے طوائف الملوکی پھیلی چکی سی۔ اس لئی اوتھے دے علما وی سندھ دے وطن نوں اک نعمت غیر مترقبہ سمجھ کے ایتھے آ کے آباد ہوئے ۔
سمون دا دور حکومت تے ست درویش
سماں دی دور حکومت (1350-1520ء) علم و فضل تے سندھی زبان دے ارتقا تے سندھی شاعری دی ابتدائی ترقی دے اعتبار توں اک اہم دور منیا جاندا اے۔انہاں ای دے زمانے میںسندھی زبان تے شاعری وچ قوت بیان نوں تقویت حاصل ہوئی ۔ انہاں دے زمانے وچ سب توں پہلے ست درویشاں دے سندھی دے اوہ اشعار دستیاب ہیںجو انہاں نے جام تماچی دے دور وچ بطور پیش گوئی جنہاں ماموئی جاں ساموئی دے اشعار کہیا جاندا اے۔ کہے ماموئی اصل وچ لفظ معما دی بگڑی ہوئی شکل اے۔غالباً اسنوں معمائی توں ماموئی بنایا گیا ۔ ایہ پیشین گوئیاں ہر درویش نے اپنے اپنے شعر وچ جام تماچی توں ناراض ہوکر سندھ دے مستقبل دے متعلق اس وقت دی سن جدو‏‏ں حکمران جام تماچی نے انھاں قتل کرنے دا حکم دتا
مغل دور وچ سندھ
سندھ مغل دور وچ دو حصےآں وچ بٹیا ہویا سی۔
بالائی سندھ جس دا صدر مقام بھکر (سکھر) سی تے زیریں سندھ جس دا صدر مقام ٹھٹھہ سی۔ بالائی سندھ دی حیثیت صوبہ ملتان دی چوتھی سرکار دی سی تے اوتھے دا حاکم ملتان دے صوبے دار دے تابع ہُندا سی۔ اوتھے 1574ء تے 1679ء یعنی 105 برس وچ پنجاہ حاکم مقرر ہوئے۔ انہاں دی مدت ملازمت دا اوسط فی کس دو سال ہُندا اے۔ اورنگزیب دے عہد وچ سلطنت دے ضعف تے سیاسی ابتری دا اندازہ اس بات توں لایا جا سکدا اے کہ 1679ء وچ فوجی مہماں دی ناکامی دے بعد بالائی سندھ دا علاقہ کلہوڑا سردار میاں یار محمد دے حوالے کر دتا گیا تے فیر اوتھے کوئی مغل حاکم نئی‏‏ں آیا۔ زیریں سندھ جتھے مرزا جانی بیگ ترخان دی خود مختار حکومت سی 1599ء وچ اکبر دے حکم توں فتح ہویا سی مگر دُور اندیش شہنشاہ نے مرزا جانی بیگ توں عہدِ وفاداری لے کے ریاست اس نوں واپس کردتی سی۔ مرزا جانی بیگ دی وفات دے بعد اس دا بیٹا مرزا عیسٰی خان ترخان سندھ دی باج گزار ریاست دا مالک تسلیم کر لیا گیا لیکن اس دی وفات دے بعد جہانگیر نے سندھ نوں 1614ء وچ الگ صوبہ بنا دتا۔ ٹھٹھہ وچ 1614ء تے 1732ء (118سال) دے درمیان 67 صوبے دار آئے تے گئے۔ انہاں دی مدتِ ملازمت دا اوسط ڈیڑھ سال ہُندا اے۔ بعضاں نے تے دلی توں ٹھٹھہ آنے دی تکلیف وی گوارا نہ کیتی بلکہ اپنے نائب بھیج دتے۔ لاہری باندر نوں جو وادیِ سندھ دی واحد وڈی بندرگاہ سی خالصہ دی ملکیت قرار دے دتا گیا لہٰذا صوبے دی آمدنی گھٹ گئی تے سیاسی اہمیت وی کم ہو گئی۔ چنانچہ عموماً کم رتبے دے منصب داراں نوں ٹھٹھہ دا صوبے دار مقرر کیتا جاندا بلکہ بعض اوقات سیوستان جاں بھکر دے کسے فوجدار نوں صوبے دار بنا کر ٹھٹھہ بھیج دتا جاندا سی۔ آخر صوبہ ٹھٹھہ دا وی اوہی حشر ہویا جو بھکر دا ہویا سی۔ 1732ء وچ نواب امیر خان نوں پوا صوبہ بطور جاگیر عطا ہویا۔ انھاں نے اس دولت خدادا نوں اک شخص دلیر خان ولد دلیر دلبر خان نوں اجارے (ٹھیکے) اُتے دے دتا تے جدو‏‏ں دلیر خان مرگیا تے صادق علی خان نوں مستاجر بنا دتا۔ انہاں موصوف نوں اجارے وچ ” گھاٹا” ہویا لہٰذا انھاں نے زیریں سندھ نوں 1738ء وچ خدا یار خان کلہوڑا (نور محمد خان) دے سپرد کر دتا۔
1554ء وچ جنرل عیسیٰ بیگ نے “ترکھان” خاندان دا ناں سندھ دے حاکماں د‏‏ی لسٹ وچ لکھوایا جو اک ترکی نسل سی۔اس دے دورِ حکومت وچ سندھی بولی د‏‏ی ترویج ہوئی تے شاہ عبدالکریم 1538ء تا 1625ء نے سندھی بولی وچ موسیقی تے شاعری دا آغاز کيتا۔ بلا آخر 1591ء نو‏‏ں مغل بادشاہ اکبر نے مرزا عیسیٰ بیگ تو‏ں پورا سندھ کھو لیا تے 1700ء تک بلا شرکت غیرئے مغلاں د‏‏ی حکومت رہی، 110 سالہ دورِحکومت وچ مغل بادشاہاں نے 40 گورنر تبدیل کيتے، 1701 وچ مغلاں دے کمزور ہونے اُتے بلوچ حاکم کلہوڑو نے سندھ پرقبضہ ک‏ر ليا تے 80 سال تک بارہ کلہوڑو حکمران سندھ د‏‏ی تقدیر اُتے براجمان رہے،کلہوڑو دور نو‏‏ں سندھی بولی دے سنہرے دور تو‏ں تشبیہ داں تاں کوئی بعید نہ ہوئے گا ايس‏ے دور وچ شاہ عبدالطیف بھٹائی تے سچل سرمست جداں عظیم سندھی شاعر گزرے جنہاں نے سندھی بولی نو‏‏ں حقیقی معنیٰ وچ اک بولی د‏‏ی شکل دی۔
ٹھٹھے دا صوبہ چار سرکاراں اُتے مشتمل سی۔ ٹھٹھہ ، نصرپور، چاچکاں تے چاکر ہالا۔ صوبے دے حاکم اعلیٰ نوں ناظم کہندے سن۔ سرکار دا حاکم فوجدار تے پرگنے دا حاکم شقہ دار کہلاندا سی۔ انہاں دے علاوہ نظم ونسق دے فرائض دی ادائیگی دے لئی دیوان، بخشی، عامل، وقائع نویس، قاضی، محتسب، صدر، مقدم، قنون گو، پٹواری، متصدی، کارکن، سجاول تے ارباب متعین سن۔ وقائع نویس مرکزی حکومت دا نمائندہ ہُندا سی۔ اس دا کم مرکز نوں علاقے دے نظم و نسق دی خفیہ رپورٹاں بھیجنا ہُندا سی البتہ ایہ پتہ نئی‏‏ں چلدا بقیہ عہدے داراں دا تقرر وی مرکز کردا سی جاں اوہ صوبیدار دے نامزد کردہ ہُندے سن۔ بہرحال قریب قریب سبھی عہدے ترکاں تے ایرانیاں دے لئی مخصوص سن خواہ اوہ براہِ راست دہلی سےآتے جاں سندھ وچ بسے ہوئے پرانے ترک، ایرانی جاں عرب خانداناں دے افراد ہُندے۔ اس دی وجہ شاید ایہ سی کہ مقامی باشندے فارسی زبان توں جو سلطنت دی سرکاری زبان سی شاذو نادر ای واقف ہُندے سن۔
زرعی نظام دا ارتقا
ایتھے دے قدیم سیاسی نظریاں دے مطابق زمین کاشت کاراں دی مشترکہ جاں ذاتی ملکیت تسلیم دی جاندی سی، ریاست دی ملکیت نئی‏‏ں ہُندی سی۔ البتہ کاشت کاراں نوں پیداوار دا اک مقررہ حصہ ریاست دے حوالے کرنا پڑدا سی۔ پیداواری عمل وچ گاواں والے اک دوسرے دا ہاتھ بٹاندے سن۔ واجبات دی وصولی تے ادائیگی گاواں دے مکھیا دی ذمے داری ہُندی سی۔3
مسلماناں دا سندھ وچ دور حکومت
مسلماناں دے عہد وچ (712۔1843ء) سندھ وچ یکے بعد دیگرے گیارہ مختلف خاندان بر سر اقتدار آئے۔ انہاں وچ سومرا، کلہوڑا تے تالپور خاص مقامی لوک سن لیکن نسلی تفاخر دا رحجان ساڈے پڑھے لکھے طبقاں وچ چھوت دی بیماری وانگ پھیلیا ہویا اے اسی‏‏ں نوں اس سرزمین توں رشتہ جوڑتے بری شرم محسوس ہُندی اے۔ چنانچہ ہر شخص ایہی کوشش کردا اے کہ اپنا نسلی رشتہ عرب، عراق، ایران، ترکستان توں جوڑے تے ایہ ثابت کرے کہ ساڈے اجداد باہر توں آئے سن۔ کوئی شخص ایہ ماننے دے لئی تیار نئی‏‏ں کہ اس دے پرکھے ایتھے ای دے رہنے والے سن جو مسلمان ہو گئے سن۔ افسوس اے کہ ساڈے مورخاں وی اس مرض توں محفوظ نہ رہ سکے۔ مثلاً مولانا غلام رسول مہر نے ” تریخِ سندھ عہدِ کلہوڑا” وچ 35 صفحے ایہ ثابت کرنے وچ صرف کیتے نیں کہ کلہوڑا عباسی نیں4؎ اسی طرح مولانا اعجاز الحق قدوسی نے تریخ معصومی ، تریخ طاہری، مولانا سید سلیمان ندوی، ڈاکٹر نبی بخش بلوچ تے انگریز مورخاں دی تمام دلیلاں نوں رد کر دے ہوئے ایہ دعویٰ کیتا اے کہ ” سومرا عرب سن جو ہندوستان وچ آباد ہو گئے سن” 5؎ حالاں کہ سومرا، سمہ تے کلہوڑا خاندان دے بانیاں دے ناں اوران دے قبیلہ داری رسم و رواج ای انہاں دے سندھی الاصل ہونے دی ناقابلِ تردید شہادت پیش کر دے نیں۔ مثلاً بھونگر، دودا، سانگھڑ، پاتھو، گھنرا، چنیسر، گھچن، بہیل وغیرہ۔
مقامی خانداناں دے دور وچ حاکم تے محکوم دا فرق اگرچہ موجود سی مگر خلیج اِنی وسیع نئی‏‏ں سی جِنی غیر ملکی حکمراناں دے عہد وچ ہوئی۔ سومرا ہوں جاں سمہ، کلہوڑا تے تالپور انہاں دا رہن سہن، انہاں دے رسم و رواج ، انہاں دی زبان تے تہذیبی قدراں عام باشنداں توں مختلف نہ سن لہٰذا رعایا نوں بے گانگی دا چنداں احساس نہ ہُندا سی۔ اس دے علاوہ انہاں دے عہد وچ سندھ دی دولت سندھ ای وچ رہتی سی تے عام لوگاں نوں وی اس توں براہِ راست جاں بالواسطہ طور اُتے مستفید ہونے دا موقع مل جاندا تھ۔ خراج دی شکل وچ دمشق، بغداد، غزنی جاں دہلی نئی‏‏ں منتقل ہُندی سی۔ مثلاً ہیر وڈوٹس لکھتا اے کہ داریوش اعظم دے دور وچ سندھ دا صوبہ ایران نوں سونے دے 231 من ذرات بطور خراج بھیجتا تھا6؎ اسی طرح خلافتِ بنی امیہ تے بنی عباس دی محکومی وچ سندھ نوں ہر سال 15 لکھ درہم خراج ادا کرنے ہُندے سن۔ تیسری بات ایہ اے کہ ملکی حکومتاں دے زمانے مین سرکاری ملازمتاں مقامی لوگاں نوں ملدی سن۔ صوبے دار تے شقہ دار باہر توں آ کے انہاں اُتے مسلط نئی‏‏ں ہُندے سن تے نہ فوج دے سالار تے سپاہی غیر سندھی ہُندے سن۔
ہباری قریش، ارغون تے ترخان ہر چند دے باہر توں آئے سن لیکن انھاں نے سندھ وچ مستقل بودوباش اختیار کرلی سی۔ شادی بیاہ وی مقامی خانداناں وچ کرنے لگے سن تے انھاں وچ گھل مل گئے سن۔ اس دے برعکس سلاطینِ مغلیہ دے عہد وچ سندھ دی حیثیت بالکل مفتوحہ علاقے دی سی۔ تمام ذمہ دار عہدے ترکاں تے ایرانیاں نوں سونپے جاندے سن تے انہاں نوں ہر طرح دی مراعات حاصل سن جدو‏‏ں کہ سندھ دے حقیقی باشنداں نوں صوبے دے نظم و نسق اُتے کوئی اختیار نہ سی۔
سندھی تے غیر سندھی خانداناں دے دورِ حکومت دے اس فرق دے باوجود انگریزاں دی آمد (1843ء) توں پیش تر ایتھے دے معاشرے وچ ہزار برس دی طویل مدت دے دوران کوئی بنیادی تبدیلی نئی‏‏ں ہوئی۔ حکومتاں بدلتی رہاں لیکن طرزِ حکومت قریب قریب یکساں رہیا۔ نہ قبیلہ داری نظام بدلا تے نہ ذرائع پیداوار تے پیداواری رشتاں وچ کوئی فرق آیا۔ جو آلات و اوزار گوتم بدھ دے زمانے وچ استعمال ہُندے سن اوہی مغلاں دے زمانے وچ وی بدستور استعمال ہُندے رہے۔ حکومتاں آندیاں رہیاں جاندیاں رہیاں مگر دیہات دی زندگی پرانی ڈگر اُتے چلتی رہی۔ غور توں دیکھیا جائے تو اندازہ ہُندا اے کہ خالص سندھی حکومتاں دے عہد وچ وی سرکار دربار دی ساری فضا ایرانی سی۔ دربار وچ فارسی بولی جاندی سی، سرکاری دفتراں دی زبان فارسی سی، خط و کتابت فارسی مین ہُندی سی، شعر فارسی وچ کہے جادے سن، کتاباں فارسی وچ لکھی جاندی سن، مکتباں تے مدرساں وچ ذریعہ تعلیم فارسی سی تے جو خاندان ایران، عراق، ترکستان تے افغانستان توں بھج کر ایتھے آندے سن انہاں دے نال امتیازی سلوک ہُندا سی۔ انہاں نوں ملازمتاں تے زمیناں آسانی توں مل جاندی سن۔ سندھ وچ پیراں تے سیداں دی فراوانی اہلِ سندھ دی اسی فراخ دلی تے مہمان نوازی دی مرہونِ منت اے
1908ء وچ بریسٹر غلام محمد بھڑگڑی تے ھرچندرنےوشینداس نے سندھ نو‏‏ں بمبئی تو‏ں وکھ کرنے دا مطالبہ کيتا بعد وچ آل انڈیا مسلم لیگ تے قائد اعظم د‏‏ی کوششاں دے بعد 1936ء وچ سندھ نو‏‏ں بمبئی تو‏ں وکھ کرکے صوبے دا درجہ دتا گیا۔ 1947ء وچ پاکستان بننے دے بعد سندھ پاکستان دا حصّہ بنا تے تقریبا” 11 لکھ ہندو سندھی سندھ چھڈ ک‏‏ے ہندوستان چلے گئے۔
جرمنی
جرمنی یا آلمانیا یا آلمان (Deutschland)، رسمی طور اُتے وفاقی جمہوریہ جرمنی (Bundesrepublik Deutschland) وسطی یورپ وچ واقع اک ملک دا ناں ا‏‏ے۔ اس دا سرکاری ناں وفاقی جمہوریہ جرمنی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی بولی وچ جرمنی، جرمن بولی وچ ڈوئچ لانڈ تے عربی بولی وچ المانیا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی قومی بولی جرمن ا‏‏ے۔ اس وچ 16 ریاستاں نيں۔ اس دے شمال وچ بحر شمالی، ڈنمارک تے بحر بالٹک واقع نيں، مشرق وچ پولینڈ تے چیک جمہوریہ، جنوب وچ آسٹریا تے سوائٹزرلینڈ تے مغرب وچ فرانس، لگزمبرگ، بيلجيم تے نيدر لينڈ واقع نيں۔
جرمنی (جرمن: Bundesrepublik Deutschland / بندسریپبلک ڈوئچلینڈ) لیندے وشکارلے یورپ دا اک پارلیمانی لوکراج دیس اے۔ ایدی لوک گنتی 8 کروڑ 18 لکھ اے۔ جرمنی نے 357,021 مربع کلومیٹر تھاں گھیری ہوئی اے. ایس دی بولی جرمناے۔ ایہدے 16 صوبے نیں. جرمنی دے اتر وچ اتلا سمندر ، ڈنمارک تے بالٹک سمندر نیں ، چڑھدے ول پولینڈ تے چیک لوک راج، دکھن وچ آسٹریا تے سویٹزرلینڈ تے لیندے وچ فرانس، لکسمبرگ، بیلجیم تے نیدرلینڈز نیں۔ برلن ایدا راجگڑھ اے۔ اے نیٹو تے یورپی یونین دا وی سنگی اے۔ 8 کروڑ 18 لکھ لوکاں نال اے یورپی یونین دا وڈا دیس اے۔
سندھ دی تریخ
مسلماناں دا سندھ وچ دور حکومت
پاکستان بننے دے بعد ایوب کھوڑو سندھ دا وزیر اعلیٰ بنا لیکن ون یونٹ بننے دے بعد سندھ د‏‏ی صوبائی حثییت اک بار فیر ختم ہوگئی 1971ء وچ پاکستان دے دولخت ہونے دے بعد صوبائی حثیت د‏‏ی بحالی ہوئی تے سندھ وچ سندھی حکمران ممتاز بھٹو وزیراعلیٰ بنے جوکہ تادم تحریر زندہ ني‏‏‏‏ں۔ 1971ء وچ ہی کراچی نو‏‏ں پہلی بار سندھ وچ شامل کرکے راجگڑھ بنایا گیا۔ جے اسيں سندھ د‏‏ی پوری تریخ دا جائزہ لاں تاں اک خاص گل علم وچ آئے گی کہ سندھ د‏‏ی چھ ہزار سالہ تریخ وچ 1971ء تو‏ں پہلے کدی کوئی سندھی حاکم نئيں رہیا۔ ایہ سندھی قوم د‏‏ی بدقسمتی رہی اے کہ ہمیشہ اس قوم نو‏‏ں غلامی د‏‏ی زنجیر وچ جکڑکر رکھیا گیا، تاحال سندھی قوم غلاماں د‏‏ی زندگی بسر کرنے اُتے مجبور اے تے اج کل انہاں دے اپنے ہی وڈیرے جاگیردار غلام بنائے بیٹھے ني‏‏‏‏ں۔
گٹھ:سندھ دی تریخ گٹھ:سندھ
جرمنی
جرمنی اقوام متحدہ، نیٹو تے جی۔ایٹ دا رکن ا‏‏ے۔ ایہ یورپی یونین دا تاسيسی رکن تے یورپ دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا تے سب تو‏ں طاقتور تے دنیا د‏‏ی تیسری وڈی معيشت رکھنے والا ملک ا‏‏ے۔
جرمنی وچ کل 16 ریاستاں نيں۔ اس دا کل رقبہ 357,386 مربع کلو میٹر مطابق 137,988 مربع میل ا‏‏ے۔ درجہ حرارت موسم دے مطابق بدلدا رہندا ا‏‏ے۔ کل آبادی 83 ملین اے تے روس دے بعد یورپ دا دوسرا کثیر آبادی والا ملک ا‏‏ے۔ جرمنی یورپ دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا ملک اے جو مکمل طور اُتے یورپ ا‏‏ے۔ ایہ یورپی اتحاد دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا رکن ا‏‏ے۔ جرمنی اک بہت زیادہ غیر مرکزی (decentralised) ملک ا‏‏ے۔ اس دا راجگڑھ تے کثیر آبادی والا شہر برلن ا‏‏ے۔ فرینکفرٹ اس د‏ی اقتصادی راجدھانی اے تے فرینکفرٹ ہوائی اڈا ملک دا مشغول ترین ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ جرمنی دا سب تو‏ں وڈا شہری علاقہ رور اے تے اس دے مراکز ڈورٹمنڈ تے ایسین نيں۔ ملک دے ہور اہ‏م شہر ہم برک، میونخ، کولون (علاقہ)، شٹوٹگارٹ، ڈسلڈورف، لائبزش، ڈریسڈن، ہانوور تے نورنبرگ نيں۔
متعدد جرمن قبیلے عہد کلاسیدی ميں جدید جرمنی دے شمالی حصہ وچ آباد ہوئے سن ۔ 100 ق م وچ اک علاقہ جرمنیہ ناں تو‏ں آباد ہويا سی۔ اک وقت جرمنی وچ ہجرت د‏‏ی ہويا چلی تے اکثر جنوب د‏‏ی جانب آبتاں۔10واں صدی دے آغازماں جرمن لوکاں نے جرمنی دے علاقہ وچ مقدس رومی سلطنت دا مرکز قائم کيتا۔ 16واں صدی وچ شمالی جرمنی پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا دا مرکز بن گیا۔
1871ء وچ جرمنی اک قومی ملک بن گیا کیونجے اکثر جرمن ریاستاں متحد ہوگئياں حالانکہ سویٹزرلینڈ تے آسٹریا نے اتحاد تو‏ں انکار کر دتا۔ نويں حکومت دا پروشیا منتخب کيتا گیا تے ایہ جرمن سلطنت دا حصہ بنی۔ پہلی جنگ عظیم تے جرمن تحریک 1918ء-1919ء دے بعد جرمن سلطنت پارمانی نظام وچ تبدیل ہو گئی۔ 1933ء وچ نازی نے جرمنی اُتے قبضہ کيتا تے نازی جرمنی دا آغاز ہويا جس دے پاداش وچ آسٹریا دا شمول دوسری جنگ عظیم تے مرگ انبوہ جداں تریخ ساز واقعات رونما ہوئے۔ مغربی جرمنی وچ امریک‏‏ی، برطانوی تے فرانسیسی کالونیاں آباد سن جنہاں نو‏ں متحد ک‏ر ک‏ے مغربی جرمنی دا علاقہ بنا جدو‏ں کہ مشرقی جرمنی نو‏‏ں سوویت تو‏ں آزاد کرایا گیا۔
ناں
انگریزی دا بول 'جرمنی' لاطینی بول جرمانیہ توں بنیا اے۔ جرمانیہ بول جولیس سیزر توں چلیا تے اوہنے ایہہ فرانس وچ سُنیا سی جتھے ایہنوں رہائن دریا توں چڑھدے پاسے دے واسیاں لئی ورتیا جاندا سی ۔ حرمن شبد ڈوئچلینڈ (جرمن دیس) ڈوئچ توں بنیا اے جیدا مطلب اے عام، جیدا جوڑ عام لوکاں (diot) نال ہووے۔ ڈوئچ فیر عام جرمن لوکاں دی بولی نوں وی کیا جان لگ گیا جیہڑی کے لاطینی توں وکھری سی. لاطینی پڑھے لکھے لوکاں,. گرجے تے سائینس دی بولی سی۔ جرمنی نوں جرمن وچ ڈوئچلینڈ تے عربی تے فرانسیسی وچ اینوں المانیا آکھیا جاندا اے۔
تریخ
تھلواں سکینڈینیویا تے اتلا جرمنی, جرمن قبیلیاں دا اصل دیس اے جتھے اوہ صدیاں پہلے وس رۓ سن۔ پہلی صدی توں پہلے اوہ ایس تھاں توں دکھن, چڑھدے تے لیندے ول آۓ تے اوہناں دا گال وچ سیلٹ نال تے چڑھدے یورپ ول سلاوی تے بالٹی قبیلیاں نال واہ پیا ۔رومی شہنشاہ آگسٹس ویلے رومی جرنیل پبلیس نے جرمانیہ (رہائن توں یورال تک دا تھاں ) تے مل مارن لئی ہلہ بولیا۔ تن رومی فوجاں 9 عیسوی چ دریاۓ رائن دے پار جرمنی وچ وڑیاں پر جرمن چیرسکی قبیلے دے سردار ارمینیس نے ٹیوٹوبرگ جنگل دی لڑائی چ رومی فوج نوں ہرا کے پچھے کردتا۔ ٹیکیٹس 100 وچ لکھدا جے جرمن لوک ڈینیوب تے رہائن دے دوالے وس چکے سن ۔ تیسری صدی وچ جرمن لوک ودھے تے اوناں دے کئی قبیلے فرینک، سیکسن، تے اینگل سامنے آۓ۔ اوہ آلے دوالے دےدیساں وچ وڑن لگ گۓ۔ سیکسن تے اینگل نے برطانیہ تے مل مارلیا۔ اینگلاں والی تھاں انگلینڈ اکھوائی تے فرینک گال تے چھا گۓ تے ایس دیس ناں بن گیا فرانس۔
رومی جرمن سلطنت
25 دسمبر 800 نوں شارلمین نے رومی سلطنت دی نیوں رکھی جیہڑی 843 چ ونڈی گ‏ی ۔ رومی جرمن سلطنت ایدا چڑھدے پاسے دا انگ سی۔ایہہ آئیدر دریا توں لے کے رومی سمندر تک پھیلی ہوئی سی۔ اٹو شہنشاہاواں (919–1024) دے ویلے ک‏ی انگاں نوں کٹھا کیتا گیا تے 962 چ جرمن بادشاہ نوں ایناں راجاں دا اک جٹ بناکے اودا ناں رومی جرمن سلطنت رکھ کے شہنشاہ بنا دتا گیا۔ 1215 تک ایدے چ برگنڈی تے اتلا اٹلی رلے۔ 12ویں تے 13ویں صدی چ جرمن چڑھدے پاسے دے سلاو لوکاں دے دیساں ول ودے۔ ہانزا جٹ دے سنگی جرمن شہر امیر ہوۓ ۔ 1315 دے وڈے قحط تے 1348-50 دے طاعون نے جرمن لوکاں دی گنتی نوں تھوڑا کردتا۔ 1356 توں رومی جرمن سلطنت اک قنون تھلے ائی تے ایدے شہنشاء چنے جان لگے۔
1517 وچ مارٹن لوتھر اک جرمن پادری نے کیتھولک چرچ دے کماں تے 95 گلاں وچ انگلی چکی تے انج پروٹسٹنٹ فرقہ دا مڈ پیا۔ بوت سارے جرمن دیساں وچ 1530 مگروں لوتھرن چرچ ای سرکاری مذہب سی۔ ایہہ مذہبی چگڑا تی سالہ لڑائی دی وجہ بن گیا جیہدے وچ 30 ٪ جرمن لوک مارے گۓ ۔ 1648 نوں لیندے فالیا دے امن نال لڑائی مک گئی پر سلطنت عملی طور تے ونڈی گئی۔ 1740 توں مگروں جرمنی تے چودھراہٹ لئی آسٹریا تے پرشیا دے وچکار کھیچل چلدی رہی۔ 1806 نوں نیپولین دیاں لڑائیاں باجوں ایہہ سلطنت مُک گئی ۔
جرمن سنگت تے جرمن سلطنت
فرانس دے نیپولین دے 1814 چ ہارن مگروں ویانا کانگرس ہوئي جیدے چ 39 جرمن دیساں دا اک جٹ بنایا گیا۔ لوکاں وچ فرانس دے انقلاب نے گُوڑہیاں سوچاں پیدا کر دتیاں سن۔ آسٹرین سیاستدان میترنخ نے ازادی دیاں اینان سوچاں نوں دبان لئی ٹل لائی۔ زولفراين ٹیکساں دی اک سنگت جرمنی نوں کٹھا کرن ول اک وڈا قدم سی ۔ 1848 چ جرمن دیساں چ انقلاب ایآ پر کوئی خاص تبدیلی ناں ہوئی۔ پرشیا وچ ازادی دیاں سوچاں نوں دبان لئی 1862 چ بسمارک نوں چانسلر لا دتا گیا۔ 1864 چ پرشیا نے ڈنمارک نوں ہرایا تے 1868 نوں آسٹریا پرشیا لڑائی وچ آسٹریا نوں ہرا کے ہمیشہ لئی آسٹریا نوں جرمن ماملیاں توں باہر کڈھ دتا گیا۔ جرمنی نوں اک دیس بنا دے کم چ پرشیا اگے سی۔
فرانس، اتلے جرمنی دے اک جُٹ ہون تے تپ گیا۔ پرشیا تے فرانس دی لڑائی ہوگئی جیہدے وچ فرانس ہار گیا۔ فرانس دا شہنشاہ جرمنی دا بندی بن گیا۔ پیرس دے نیڑے ورسائی دے محل وچ 18 جنوری 1871 نوں جرمن سلطنت دی نیو رکھی گئی۔ پرشیا دے ہوہنزولرن ٹبر دا بادشاہ ولیم I ایس جرمن سلطنت دا شہنشاہ سی تے ایس جرمن سلطنت دا راجگڑھ برلن سی ۔ آسٹریا نوں چھڈ کے ریندے سارے جرمن دیس جرمنی وچ رلاۓ گۓ۔ایس سلطنت وچ پرشیا دا حصہ 2/3 بندا سی تے اینج اوہ ایس سلطنت دی سب توں وڈی حصہدار سی۔ جرمنی دے اکجٹ ہون مگروں جرمن چانسلر بسمارک نے بڑی ہشیاری نال جرمنی نوں امن دی راہ تے رکھیا اینوں اک وڈی طاقت بنایا تے فرانس نوں کلا کرکے رکھ دتا۔ ولہلم II دے جرمن شہنشاہ بنن مگروں جرمن سرکاری سوچ نے پلٹا کھادا۔ ولہلم II نے بسمارک نوں چانلری توں لادتا۔ نویں شہنشاہ دے راج وچ جرمنی دوجیاں یورپی طاقتاں وانگوں شہنشاہی راہ ول ٹر پیا تے اینج اوہدا گوانڈی دیساں نال ویر پے گیا۔ 1884 توں جرمنی نیں یورپ توں باہر افریقہ تے ایشیاء وچ اپنیاں کالونیاں بنا لئیاں۔ جرمنی نے جرمن چڑھدا افریقہ، جرمن دکھنی لیندا افریقہ کیمرون تے ٹوگو وچ کالونیاں بنا لئیاں ۔ شہنشاہ ولہلم I دے ویلے تک جرمنی اک چنگی پالیسی تے چل رہیا سی پر شہنشاہ ولہلم II دے ویلے وچ جرمن پالیسی پلٹ گئی فرانس نیں برطانیہ تے روس نال رشتے جوڑ لۓ۔ جرمنی نے سلطنت آسٹریا ہنگری تے سلطنت عثمانیہ نال جوڑ بنا لیا۔
28 جون 1914 نوں سلطنت آسٹریا ہنگری دے شہزادے فرانز فرڈیننڈ دے قتل توں پہلی وڈی لڑائی چھڑ گئی جیہدے وچ جرمنی نوں ہار ہوئی۔ جرمنی دے 20 لکھ فوجی مارے گۓ اودے کولوں کلونیاں تے یورپ چ کئی تھاں کھو لۓ گۓ۔ لڑائی دے مگروں انقلاب آیا تے جرمن شہنشاہ نوں راج چھڈنا پیا۔ جرمنی وچ لوکراج ٹر پیا۔ جون 1918 نوں ورسائی دی ٹریٹی تے دسخط کرا کے جرمنی نوں بے عزت کر دین آلیاں شرطاں منن تے لفادتا گیا جیہدی وجہ توں جرمنی وچ لوک خوش نہیں سن تے اے سمجھیا جاندا اے کہ ایہدی وجہ توں جرمنی وچ نازی پارٹی تے ہٹلر آۓ ۔
وائمر لوکراج تے نازی جرمنی
لڑائی تے انقلاب دے مگروں جرمنی وچ وائمر دی تھاں تے سرکار بنی۔ وائمر دے قنون تے 18 اگست 1918 نوں صدر ایبرٹ نے کگی ماری پر صلح دیاں پینڈیاں شرطاں تے کم کاج دے ڈپریشن نے لوکاں نوں وائمر لوک راج توں پرے کر دتا. ایس توں 1932 وج جرمن پارلیمنٹ نوں دو پارٹیاں جرمن کمیونسٹ پارٹی تے نازی پارٹی اپنے چوکھے سنگی ہوں باجوں چلاریاں سن۔ 30 جنوری 1933 نوں جرمن صدر پال فان ہنڈنبرگ نے تیز سوچاں رکھن والی نازی پارٹی نوں تےاوہدے آگو ہٹلر نوں سرکار بنان دا سدا دتا ۔
30 جنوری 1933 نوں ہٹلر جرمنی دا چانسلر بن گیا۔ 27 فروری 1933 نوں ریشتاگ نوں اگ لگ گئی تے اس گل نوں بہانہ بنا کے لوکاں دے حقاں تے تکڑیاں پابندیاں لا دتیاں گیاں۔ ہٹلر نوں بے انت اختیار دیدتے گۓ۔ سوشل ڈیموکریٹک پارٹی نے پارلیمنٹ وچ ایس دے خلاف ووٹ دتا ۔ کمیونسٹ پارٹی دے سنگیاں نوں جیل وچ سٹ دتا گیا۔ کج ای چر وچ جرمنی اک بندے تے حکم تے چلن والا دیس بنگیا۔ کارخانیاں وچ زور فوج دے کم آنوالیاں چیزاں بنان تے سی۔
1935 وچ جرمنی نے سارلینڈ تے، تے 1936 وچ رہائنلینڈ تے مل مارلیا۔ ایہ جرمن تھاں جرمنی کولوں ورسائی دی ٹریٹی دے مگروں کھہ لۓ گۓ سن ۔ 1938 وچ آسٹریا جرمنی نال رلا لیا گیا تے 1939 وچ چیکوسلواکیہ جرمنی دے تھلے آگیا۔ 1939 نوں سویت یونین تے جرمنی وشکار دوناں دیساں دے وشکارلے دیساں نوں آپس وچ ونڈن دی گل بات ہوئی ایہنوں ربنٹراپ-مولوٹوف گل بات وی کیا جاندا اے۔ ایس گل بات دے مگروں جرمن فوج وہرماخت تے سوویت یونین دی رتی فوج نے پولینڈ تے چڑھائی کردتی تے پولینڈ نوں جرمنی تے سوویت یونین نے آپس وچ ونڈ لیا۔ جرمن فوج وہرماخت نے پولینڈ تے ہلہ بولدیاں ہویاں لڑائی دے ای نویں ول بلتسکریک نوں ازمایا تے پولینڈ نوں دناں وچ بے بس کردتا۔ پولینڈ تے ہلے باجوں دوجی وڈی لڑائی ٹر پئی جیہنے ساری دنیا نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ جرمنی نے تھوڑے چر وچ براعظمی یورپ تے اتلے افریقہ تے مل مارلیا پر برطانیہ نوں اوہ تھلے ناں لا سکیا۔ 22 جون 1941 نوں جرمنی نے ربنٹراپ-مولوٹوف گل بات نوں توڑدیاں ہویاں سوویت یونین تے ہلہ بولدتا۔ لیندے ول جرمنی دے سنگی جپان نے پرل ہاربر امریکہ تے ہلہ بولیا۔ جرمن فوج سوویت یونین دے اندر تک چلی گئی تے ماسکو توں صرف 25 کلومیٹر دے پینڈے تک اپڑ کئی پر فیر سٹالن گراڈ دی لڑائی وچ جرمن فوج نوں ہار ہوئی تے اوہ فیر چڑھدے پاسے ولوں پچھے ای ہٹدی گئی ۔ ستمبر 1943 وج جرمنی دے سنگی اٹلی نے ہتھیا سٹدتے تے تے جرمن فوج نوں اوتھے وی اپڑ کے اوہدی راکھی کرنی پئی۔ 6 جون 1944 نوں امریکی برطانوی فوجاں نے نارمنڈی فرانس تے چڑھائی کیتی تے جرمنی تک اپڑ گۓ۔ رتی فوج نے برلن تے مل مارلیا ہٹلر نے اپنے آپ نوں ماردتا تے 8 مئی 1945 نوں جرمنی نے ہتھیار سٹ دتے ۔ ایس لڑائی وچ 4 کروڑ لوک مارے گۓ ۔ 53 لکھ جرمن فوجی تے لکھاں جرمن مارے گۓ    جرمنی کولوں سائیلیشیا چڑھدا پرشیا تے ہور تھاں کھوہ لۓ گۓ۔ ڈیڑھ کروڑ جرمناں نوں یورپ دے دوجے دیساں چوں کڈ دتا گیا۔ لکھاں جرمن سوانیاں نال زیادتی کیتی گئی ۔ جرمن شہر بمباری کرکے تباہ کردتے گۓ۔ ایس لڑائی وچ جرمناں نے روسی، یہودی، پولش تے کئی ہور لوکاں نوں وی لکھاں دی گنتی وچ ماریا۔
جغرافیہ
جرمنی دی تھاں 357,021 مربع کلومیٹر اے۔ جیہدے وچ 349,223 کلومیٹر زمین اے تے 7,798 مربع کلومیٹر پانی اے۔ ایہہ تھاں نال یورپ دا 7واں وڈا دیس تے دنیا دا 62واں وڈا دیس اے ۔ ایہہ الپس دیاں پہاڑیاں توں لے کے اتلے سمندر دے بالٹک سمندر تک پھیلیا ہویا اے۔ ایہناں دے وچکار اُچے تھاواں تے جنگل نیں تے اتلے تھاواں تے نیویں تھاں نیں۔الپس وچ سوگسپتزے 2962 میٹر نال جرمنی دی سب توں اُچی تھاں اے۔جرمنی دی سب توں نیوین تھاں اتلے جرمنی وچ شلیسوگ ہولسٹاین صوبے دے ضلع سٹائنبرگ دی اک تھاں ولسترمارش اے جیہڑی سمندر توں وی 3.54 میٹر نیویں اے۔ یورپ دے وڈے دریا رہائن، ڈینیوب تے ایلبے جرمنی توں لنگھدے نیں۔ جرمنی یورپ دا نویکلا دیس اے جیہدے سب توں بوہتے گوانڈھی نیں: ڈنمارک اتر وچ، پولینڈ تے چیک لوکراج چڑھدے ول، آسٹریا تے سویٹزرلینڈ دکھن ول، فرانس تے لکسمبرگ دکھنی لیندے ول، بیلجیم تے نیدرلینڈ اتر لیندے ول۔
جرمن صوبے
جرمنی 16 صوبیاں وچ ونڈیا ہویا اے جناں نوں جرمن وج (Länder) کیندے نیں ۔ ایہناں دے ناپ وکھرے نیں۔ تن صوبے برلن ہامبرگ تے بریمن صرف شہر ای نیں۔ تھاں نال باویریا تے لوک گنتی نال اتلا رائین لیندا فالیہ وڈے صوبے نیں۔ ایہ صوبے اگوں 403 ضلعیاں وچ ونڈے ہوۓ نیں جناں وچوں 301 پینڈو تے 102 شہری ضلعے نیں ۔
موسم
جرمنی دا موسم درمیانہ اے۔ اوقیانوس توں آن والی گلف سٹریم دے باجوں ایہہ سردیاں وچ بوتا ٹھنڈا نئیں ہوندا تے گرمیاں وچ بارشاں لگیاں ریہندیاں نیں تے گرمنی ناپ 30 درجہ سینٹی گریڈ دے آلے دوالے ریہندا اے۔
سرکار
جرمنی اک لوکراج اے جتھے صوبیاں نوں کم کرن دی کافی کھلی چھٹی اے۔ جرمن سیاست 1949 وچ بنن والے قنون تے چلدی اے۔ جرمنی دا سیاسی قنون جرمن پارلیمنٹ وچ دو تیہائی ووٹاں نال بدلیا جاسکدا اے۔ انساناں دے وڈے حق پارلیمنٹ، عدالتاں تے سرکار دا وکھریاں ہونا۔ ایہناں دی جرمن قنون وچ تبدیلی نہیں ہو سکدی۔ جرمنی دے اک جُٹ ہون توں بعد 1990 وچ ایس قنون وچ دو نکیاں جہیاں تبدیلییاں ہی ہوئیاں۔ جرمن چانسلر جرمن سرکار نوں چلاؤندا اے۔ ایہہ وزیراعظم ورگا ای ہوندا اے۔ اینجلا مرکل اج کل چانسلر اے۔ جرمن پارلیمنٹ دو پاسیاں بندستاگ تے بندسرات نال رل کے بنی اے۔ بندستاگ دے سنگی ووٹاں نال چنوتی ہون دے مگروں ایتھے آندے نیں تے بندسرات دے سنگیاں نوں صوبے چن کے پیجدے نیں۔ جس پارٹی نوں جنیں ٪ ووٹ لبھدے نیں اوہ اوسے حساب اپنے بندے پارلیمنٹ وچ پیج سکدے نیں۔ جرمن صدر جرمنی دا وکھالا اے۔ اوہدے کول دسن جوگی طاقت ہوندی اے۔ اج کل جوخم گاؤک جرمنی دا صدر اے۔
جرمنی وچ دو وڈیاں پارٹیاں نیں کرسچن ڈیموکریٹک یونین تے سوشل ڈیموکریٹک پارٹی۔ اج تک جنے وی چانسلر بنے اوہ ایہناں دو پارٹیاں چوں ای بنے نیں۔ اک نکی گرین پارٹی وی ہے۔
دوجے دیساں نال جوڑ
جرمنی توں بار جرمنی دے 229 سفارتی مشن نیں تے 190 دیساں نال ایدے سفراتی رشتے نیں۔ 2011 وچ یورپی یونین دے بجٹ وچ ایدا حصہ (20%) سب توں زیادہ سی۔ یونائیٹڈ نیشنز نوں حصہ پان وچ ایدا نمبر تیجا(8%) اے۔ جرمنی نیٹو دا سنگی اے۔ دوجی وڈی لڑائی مگروں جرمنی نے فرانس نال گوڑے رشتے رکھے نیں۔ امریکہ تے فرانس مگروں ماتڑ دیساں نوں امداد دین والا ایہ تیجا وڈا دیس اے۔ چڑھدے پاسے دے دیساں نال ولی برانت نے یاری نوں اگے ودھایا تے گیرہارڈ شروڈر نے دوجی وڈی لڑائی مگروں پہلی واری کوسوو دی لڑائی وچ پہلی واری جرمن فوجیاں نوں لڑن لئی پیجیا ۔ امریکہ نال جرمنی دے گوڑے سیاسی تے رہتلی ساک نیں۔ عراق دی لڑائی باجوں ایہناں وچ اک ٹھنڈ آئی پر دونوں دیس گوڑے کاروباری جوڑاں وچ بجے ہوۓ نیں۔ جرمنی دا 8.8% مال امریکہ تے جرمنی آن والا 6.6% مال امریکہ توں آندا اے ۔
فوج
جرمن فوج وچ 183,000 فوجی نیں۔ تے جرمنی دا فوج تے خرچہ دنیا وچ نوویں نمبر تے اے۔ اپریل 2011 تک 6,900 جرمن فوجی دوجیے دیساں وچ امن رکھن لئی گے ہوۓ سن۔ 2011 تک ہر جرمن لئی فوجی سکھلائی کرنا لازمی سی ہر ہن ایہ قنون بدل دتا گیا اے۔ 17,500 جرمن سوانیاں وی فوج وچ نیں۔
جنگلی جیون
جرمنی دے (34%) تھاں تے وائی بیجی، (30.1%) تے جنگل، 13.4% تے چراگاواں تے 11.8% تھاں تے شہر پنڈ تے سڑکاں گلیاں نیں ۔ یورپ دے عام رکھ تے جانور ایتھے دے جنگلان وچ لبدے نیں۔جیسمند نیشنل پارک،مورتز نیشنل پارک، ہائینرش نیشنل پارک، آئیفل نیشنل پارک جرمنی دے وڈے نیشنل پارک نیں۔ جرمنی وچ 400 دے نیڑے چڑیاکر تے پارک نیں تے اینے دنیا دے ہور کسے وی دیس وچ نئیں ۔ برلن چڑیا کعر جرمنی دا سب توں پرانا چریا کر اے۔ ایتھے جانوراں دیاں ونڈاں دا اک وڈا کٹھ اے ۔
کم کاج
جرمنی دنیا دی دوجی وڈی ایکانومی اے۔ تیار چیزاں باہر پیجن وج دنیا وچ دوجے نمبر تے تے اندر دیس وچ لیان وچ تیجے نمبر تے اے۔ لوکاں دی خوشحالی دی پدھر اچی اے۔ جرمنی دی مارکیٹ ایکانومی اے۔ لوک پڑھے لکھے تے کم کاج جاندے نیں۔ ہیرا پھیری کوئی نیں۔ لوکاں نوں نویاں شیواں یا ودھیا شیواں بنان دی تانگ ریندی اے۔ ایہنون کم کاج نال یورپ دا انجن کیا جاندا اے۔ جی ڈی ّی 71% سروسز تے، کارچانیاں تے مال بنان دا 28%، تے وائی بیجی دا 1٪ جصہ اے ۔ مئی 2012 وچ بیروزگاری 6.7% سی ۔ 1 جنوری 2002 نوں جرمنی نے پورے یورپ لئی اک کرنسی یورو چلائی ۔ جرمنی نوں اک ہویاں 20 ورے ہوگۓ نیں پر ہجے وی لیندے صوبے امیر نیں۔
فارچون گلوبل 500 دے ناپ وچ آن والیاں 37 کمپنیاں جرمن نیں۔فوکس ویگن، مرسیڈیز، نیویا، بائر، پورشے، ایڈیڈاس ،آڈی، سیمنز، بی ایم ڈبلیو ورگے ناواں نوں پوری دنیا جاندی اے ۔
سائینس تے ٹیکنالوجی
سائینس تے ٹیکنالوجی وج جرمنی دا کم بہت ود اے۔ 103 جرمن نوبل انعام لے چکے نیں ۔ 20ویں صدی وچ سائینس وچ سب توں چوکھے انعام جرمن قوم نے لۓ ۔ ایلبرٹ آئینسٹائن تے میکس پلانک نے نویں فزکس دا مڈ رکھیا تے ایناں دے کم نوں ورنر ہائسنبرگ تے میکس بورن اگے لے کے گۓ ۔ پر ایہناں توں پہلاں ہور وڈے ناں نیں فزکس وچ: ہرمن فان ہیلمہولٹز، جوزف فان فراؤنہوفر تے ڈینیل گیبریل فارنہائیٹ۔
جوہانز گٹنبرگ اک جرمن نے 15ویں صدی وچ پرنٹنگ پریس ایجاد کرکے پڑھہن لکھن وچ اک انقلاب دا مڈ رکھیا۔ فرڈیننڈ فان زیپلن, گوٹلیب ڈیملر، روڈلف ڈیزل تے کارل بنز آن جان وچ انقلاب لے آۓ ۔ ولہیلم رونٹیگن جینے 1901 وچ فزکس وچ پہلا نوبل انعام لیا سی اوہنے ایکس رے لبی سی ۔ فرڈیننڈ کوہن تے رابرٹ کوخ مائکروبیالوجی دا مڈ رکھدے نیں۔ اٹو ہاہن ریڈیو ایکٹیوٹی تے ریڈیو کیمسٹری دی نیو رکھی ۔
فیلکس کلائن، ہرمن وائل، کارل وائرسٹراس ،گوٹفرائیڈ لیبنز، برنہارڈ رائیمان، ڈیوڈ ہلبرٹ تے کارل فریڈریس گاس ورگے میتھمیٹکس دے گرو جرمن سن۔ ورنہر فان براؤن نے پہلا خلائی راکٹ بنایا۔ ہائنرش ہرٹز دے کماں نیں ریڈیو دی نیو رکھی ۔
میکس پلانک سوسائیٹی، فراؤنہوفر سوسائٹی، ہیلمہولٹز ایسوسیایشن سائینس وچ کھوج کرن دے وڈے ادارے نیں ۔
جرمن لوک
جنوری 2010 وچ 81.8 ملین لوکاں نال جرمنی یورپ دا سب توں زیادہ لوکاں دا دیس اے تے دنیا وچ ایدا سولواں نمبر اے۔ 229.4 لوک اک مربع کلومیٹر تے اوسط نال وسدے نیں ۔ جمن ویلے جرمنی وج جیون دی اوسط عمر 80.19 ورے (77.93 مرداں لئي اےتے 82.58 زنانیاں لئي) ۔ اک جرمن زنانی دے 1.41 جواک ہوسکدے نیں۔ جرمنی وچ جمدے تھوڑے تے مردے جوکھے نیں تے ایس توں اگلے وریاں وچ لوک گنتی تھوڑی ہوندی جائیگی۔ جرمن جرمنی وج وسدے لوکاں دا 91٪ بندے نیں۔ 2009 وچ 20% لوکاں دیاں جڑاں بدیسی نیں۔ ایتھے 25 لکھ ترک، 776,000 اطالوی 687,000 پولش نیں۔ 1987 دے مگروں سوویت یونین تے چڑھدے یورپ توں 30 لکھ جرمن وی جرمنی آکے وس گۓ نیں۔
مذہب
عیسائیت جرمنی دا سب توں وڈا مذہب اے۔ 51.5 ملین لوک مزہب نوں مندے نیں جیہڑے 62.8% بندے نیں جناں وچوں 30٪ کیتھولک تے 29.9% پروٹسٹنٹ نیں۔ 1.6% لیندا آرتھوڈکس چرچ نوں مندے نیں۔ اسلام جرمنی دا دوسرا وڈا مزھب اے مسلمان 38 توں 43 لکھ تک نیں تے ایہ (4.6% 5.2%) بندے نیں ۔ 250،000 بدھ مت نوں منن والے تے 200،000 یہودی نیں۔ 34.1% جرمن کسے مزھب نوں نئیں مندے۔ ایہ چڑھدے جرمنی دے رلن والے صوبیاں دے واسی نیں ۔
1871ء وچ نويں جرمنی دا جنم ہويا تے اس وقت اک تہائی آبادی پروٹسٹنٹ مسیحیت اُتے عمل کردی سی جدو‏ں کہ اک تہائی آبادی کاتھولک کلیسا نو‏‏ں مانت‏ی سی۔ یہود اقلیت وچ سن ۔ گرچہ جرمنی وچ ہور عقائد دے مننے والے لوک وی نيں مگر انہاں د‏‏ی تعداد اِنّی زیادہ نئيں ہوئی کہ انہاں نو‏ں شمار کيتا جا سک‏‏ے۔ مرگ انبوہ دے دوران وچ جرمنی تو‏ں تقریباً تمام تر یہودی ختم ہو چکے سن ۔ 1945ء دے بعد جرمنی وچ مذہبی بدلاؤ شروع ہويا تے تفریق قدرے ختم ہوئی۔ مغربی جرمنی وچ ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہبی تنوع زیادہ دیکھنے نو‏‏ں ملیا جدو‏ں کہ مشرقی جرمنی وچ ملکی سیاست دا قبضہ رہیا۔ 1990ء دے بعد مشرقی جرمنی وچ وی مذہبی تنوع شروع ہويا تے ملک وچ انجیلی مسیحیت تے مسلما‏ن آ ک‏ے بسنے لگے۔
بولیاں
جرمن جرمنی وچ سرکاری تے سب توں زیادھ بولی جان والی بولی اے ۔ ایہ یورپی یونین دیاں 23 سرکاری بولیاں وچوں اک اے تے یورپی کمیشن دیاں تن چالو بولیاں وچوں اک اے۔ دیسی تھوڑی گنتی وچ بولیاں جان والیاں بولیاں ڈینش، تھلویں جرمن، رومانی، سوربین تے فریزین نیں۔ مہاجراں دیاں بولیاں وچ ترک کردی، پولش، بلقان دیاں بولیاں تے روسی بولی آندیاں نیں۔
پڑھائی
15 ورے توں اپر دے 99٪ جرمن لکھ پڑھ سکدے نیں ۔ لوکاں دی سکھلائی تے اکھ رکھنا صوبیاں دا کم کے۔ 9 سال تک سکول دی پڑھائی لازمی اے۔ دنیا دیاں 100 ودیا یونیورسٹیاں وچ 6 جرمن یونیورسٹیاں آندیاں نیں تے 200 وریا وچ 18 آندیاں نیں۔
صحت
صحت بچاؤ دا دنیا دا سب توں پرانا پروگرام جرمنی وچ 1883 وچ بسمارک نے ٹوریا ۔ جرمنی اپنے جی ڈی پی دا 11٪ صحت تے لاندا اے۔ جرمنی وچ جین دا چانس مرداں لئی 77 ورے تے زنانیاں ل‏ئی 82 ورے اے تے جمن ویلے 1000 چوں 4 نیانیاں دے مرن دا خطرہ ریندا اے ۔ 2010 وچ دل دا روگ مرن دی سب توں وڈی وجہ سی (41٪)۔ 2005 دی پچھ پرتیت توں پتہ چلیا جے 27٪ جوان جرمن سگرٹ پیندے نیں۔
رہتل
صدیاں توں جرمنی نوں شاعراں تے فلاسفراں دا دیس کیا جاندا اے۔ رہتلی ادارے نوں چلاناں صوبیاں دی زمےواری اے۔ جرمنی وچ 25000 لائبریریاں، 240 تھیٹر، انگنت سمفنی آرکسٹرا تے میوزیم نے۔ میوزماں وچ سلالنہ 91 ملین واری لوک جاندے نیں۔2 کروڑ سلانہ تھیٹر تے اوپیرا جاندے نیں۔ 36 لکھ لوک سمفنی آرکسٹرا سندے نیں۔ یونیسکو نے جرمنی دیاں 33 تھانواں نوں یونیسکو نے اپنی سانب چ لیا اے ۔
آرٹ
البرخت دیورر کیسپر ڈیوڈ فریڈرش، تے میکس ارنسٹ جرمن مورتاں بنان وچ وڈے ناں نیں۔والٹر گروپیاس تے لڈوگ مائیز فان ڈیر روہے نے 20ویں صدی آرکیٹیکچر نوں اک نویں راہ وکھائی۔ جرمنی موسیقی دا گھر منیا جاندا اے تے لڈوگ فان بیتھوون، یوہان سبسٹیان باخ، ولفگانگ موزرت، یوہانز براہمز، رچرڈ ویگنر تے رچڑڈ سٹراس جرمن موسیقی دے منے پرمنے ناں نیں۔
ساہت تے فلاسفی
گوئٹے، فریڈرش شلر،گرم برادران، تھامس مان، ہرمن ہیسے، ہائنرش بل، گنٹر گراس جرمن ساہت دے کئی ناواں چوں کج نیں۔ 13 جرمناں نے نوبل انعام لۓ. جرمن کتاباں چھاپن والے ہر سال 70 کروڑ کتاباں 80،000 سرناویاں تے چھاجدے نیں جناں وچوں 60،000 نویں ہوندے نیں۔ جرمنی کتاباں چھاپن دی گنتی ناپ تے آنگریزی تے چینی کتاباں مگروں تیجے نمبر تے دنیا وچ آندا اے ۔ فرینکفرٹ کتاب میلہ دنیا وچ کتاباں دا اک پرانا تے وڈ میلہ اے۔
دنیا دیاں سوچاں نوں وچ تے ایہنوں نواں کرن وچ جرمن فلسفیاں دا وڈا ہتھ اے۔ گوٹفرائیڈ لیبنز،کانٹ، نطشے، فریڈرش اینگلز، کارل مارکس، شوپنہائر، شیلنگ، ہیگل تے فختے جانے پچھانے ناں نیں۔
کھیڈاں
2 کروڑ 70 لکھ جرمن کسے کھیڈ کلب دے سنگی نیں تے ایدے نال اک کروڑ 20 لکھ کلیاں ای کھیڈاں چ پیندے نیں۔ فٹ بال سب توں چوکھی پسند کیتی جاندی اے تے جرمن فٹ بال سنگت دے 63 لکھ سنگی نیں تے اینج ایہ دنیا دی سب توں وڈی کھیڈاں دی سنگت اے۔جرمن فٹبال ٹیم فیفا ورلڈ کپ 1954، 1974، 1990 وچ جت چکی اے۔ 1974 تے 2006 دے فیفا ورلڈ کپ جرمنی وچ ہوۓ۔
کار دوڑاں وچ وی جرمن سب توں اگے نیں۔ مائیکل شوماخر نے ایس کھیڈ وچ ک‎ی ریکارڈ بناۓ نیں۔ اولمپک کھیڈاں وچ جرمن کسے توں پچھے نئیں رۓ۔ ساریاں کھیڈاں دے میڈل یا ٹکے گنے جان تے جرمن تیجے نمبر تے آندے نیں۔
اتہ پتہ
گٹھ:1871ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1949ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1990ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:الپائنی ملک گٹھ:بحر اوقیانوس دے کنارے واقع ملک گٹھ:بحیرہ بالٹک دے کنارے واقع ملک گٹھ:جرمن بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:جی 20 اقوام گٹھ:جی 20 ملک گٹھ:صو‏‏تی مضامین گٹھ:گروہ 8 دے ملک گٹھ:مجلس یورپ دے رکن ملک گٹھ:مغربی یورپ گٹھ:مغربی یورپی ملک گٹھ:نیٹو دے رکن ملک گٹھ:وسطی یورپ گٹھ:وسطی یورپی ملک گٹھ:وفاقی آئینی جمہوریتاں گٹھ:وفاقی جمہوریتاں گٹھ:وفاقی ملک گٹھ:یورپی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:یورپی ملک گٹھ:یورپ دے دیس گٹھ:جرمنی
61ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
صوبہ ہائی دوؤنگ
صوبہ ہائی دوؤنگ ویت نام دے 58 صوبےآں چوں اک اے ، اسدا راجگڑھ ہائی دوؤنگ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویت نام گٹھ:ویت نام دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا
میگالیما مونٹیکولا
گٹھ:ایشیائی باربٹ
جلال بایار
جلال بایار ترکی دے سیاستدان سن تے 1921ء توں 1937ء تک مختلف وزارتاں تے فائز رہے ۔ 1932ء چ ترکی تے یونان دے درمیان تبادلہ آبادی ہوئیا تے ایہہ اسدے نگران سن ۔ 1937ء چ وزیر اعظم بنے تے 1939ء چ ، کمال اتاترک دے انتقال دے بعد عصمت انونو نال اختلافات دی وجہ توں مستعفی ہوگئے ۔ 1946ء چ عدنان میندریس نال مل کے ڈیموکریٹک پارٹی دی بنیاد رکھی ۔ 1950ء دیاں چوناں چ اینہاں دی جماعت نوں کامیابی ملی تے عصمت انونو دی جگہ ترکی دے صدر منتخب ہوئے ۔
حالات زندگی
جلال بایار ترکی دے پہلے غیر فوجی صدر سن ۔ اینہاں دا پورا ناں محمود جلال بایار سی ۔ اوہ ولایت بروصہ دے اک پند عمر چ 1883ء چ پیدا ہوئے ۔ ترک جمہوریہ دے قیام توں پہلاں اوہ زراعتی بنک تے جرمن بنک نال وابستہ رہے ۔ 1919ء چ اوہ عثمانی پارلیمنٹ دے رکن منتخب ہوئے تے 12 جنوری 1920ء چ عثمانی پارلیمنٹ دے آخری اجلاس چ شریک ہوئے ۔ اوہ اتحاد و ترقی دی ازمیر شاخ دے جنرل سیکٹری وی سن ۔ اس دے بعد اناطولیہ چلے گئے تے قومی تحریک چ شریک ہوئے ۔
قید دے بعد زندگی
پارلیمانی حکومت دی بحالی دے بعد اینہاں دی سزا ختم کردتی گئی تے اوہ گوشہ نشینی دی زندگی گزارن لگے ۔ اوہناں نے اس زمانے ج اپنی سرگزشت لکھی ، ایہہ کتاب 1967ء توں 1973ء دے درمیان 8 جلداں تے مشتمل ضحیم کتاب دے شکل چ شائع ہوئی ۔ اس کتاب دا ناں " بن دے یازدم" یعنی " میں وی لکھیا" اے تے ایہہ کتاب 2 ہزار 800 صفحہیاں تے مشتمل اے ۔ جلال بایار محنتی ، مستعد ، حلیم الطبع تے نیک دل انسان سن ۔ 1966ء اوہناں نوں معافی دے دتی گئی تے 1973ء چ مکمل سیاسی حقوق بحال کردتے گئے ۔ اوہناں نے سینٹ دی تاحیات رکنیت دی پیش کش قبول کرن توں انکار کردتا تے اوہ 27 اگست 1986ء چ استمبول چ انتقال کرگئے ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:سیاستدان
چک 7 ج ب
چک 7 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ