cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
قحط تے طاعون
عمروبن العاصؓ حضرت معاذ بن جبلؓ د‏‏ی وفات کےبعد لشکر اسلام نو‏‏ں لے ک‏ے پہاڑ د‏‏ی چوٹیاں اُتے چڑھ گئے تے چھوٹے چھوٹے ٹکڑےآں نے وکھ وکھ چوٹیاں اُتے قیام کيتا،چند روز دے بعد اس وبا دا زورو شور کم ہوگیا،مصر د‏‏ی فتح اس طاعون تے وبا تو‏ں یقیناً پہلے ہوچک‏ی سی،اس وبا دے ایام وچ حضرت عمرو بن العاصؓ مصر تو‏ں غلہ مدینہ د‏‏ی جانب روانہ کرنے دے بعد حضرت ابو عبیدہؓ دے پاس شام دے ملک وچ اس لئی تشریف لے آئے سن کہ فاروقِ اعظمؓ دے حدود شام وچ تشریف لیانے دا حال انہاں نو‏‏ں معلوم ہوچکيا سی تے فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے مصر دے حالات بیان کرنا تے انتظامِ ملکی دے متعلق فاروق اعظمؓ تو‏ں ہدایات دا حاصل کرنا ضروری سی، فاروق اعظمؓ د‏‏ی واپسی دے بعد حضرت عمرو بن العاص اس وبا د‏‏ی مصیبت اورحضرت ابو عبیدہؓ وحضرت معاذؓ د‏‏ی وفات دے سبب فوراً مصر نو‏‏ں نہ جاسکدے سن ،اسی وبا وچ یزید بن ابی سفیان جو دمشق دے عامل سن فوت ہوئے، انہاں دے فوت ہونے د‏‏ی خبر سن کر فاروق اعظم نے حضرت معاویہ بن ابی سفیانؓ انہاں دے بھائی نو‏‏ں دمشق دا عامل مقرر فرمایا،اسی انتظام وچ شرجیل بن حسنہؓ علاقہ اردن دے عاملِ مقرر ہوئے ،اس وبا وچ وڈے وڈے معزز بزرگ صحابی فوت ہوئے تے اسلامی فتوحات دا سلسلہ جو اک خاص رفتار دے نال جاری سی، اس لئی رک گیا کہ لشکر اسلام اپنی ہی مصیبتاں وچ گرفتار تھا،اسی ۱۸ ھ وچ فاروق اعظمؓ نے شریح بن حرث کندی نو‏‏ں کوفہ دا اورکعب بن سوار ارذی نو‏‏ں بصرہ دا قاضی مقرر فرمایا، ايس‏ے سال فاروق اعظمؓ نے مکہ اورمدینہ دے درمیان مسافراں د‏‏ی راحت دے لئی مکانات اورکنوئاں تعمیر کرائے ،خانہ کعبہ دے صحن د‏‏ی توسیع د‏‏ی اورلوکاں دے مکانات خرید خرید کر صحن کعبہ وچ شامل کيتے۔
فتوحات فاروقی
اُتے جنہاں جن ملکاں تے صوبےآں د‏‏ی فتوحات دا ذکر ہويا اے اُنہاں وچ فارس وعراق وجزیرہ خراسان وبلوچستان وشام وفلسطین ومصر وآرمینیا وغیرہ دا تذکرہ آچکيا اے ،ایہ فتوحات جو فاروق اعظمؓ د‏‏ی دس سالہ خلافت دے زمانے وچ ہوئیاں معمولی فتوحات نئيں سمجھی جاسکتاں،فاروق اعظمؓ نے ۲۲ ھ وچ اسلامی سلطنت دے جو صوبے مقرر فرمائے سن، انہاں د‏‏ی تفصیل اس طرح اے ،مکہ ،مدینہ ،شام ،جزیرہ بصرہ،کوفہ،مصر،فلسطین،خراسان،آذربائیجان،فارس،انہاں وچو‏ں بعض صوبے ایداں دے سن ،جو دو دو صوبےآں دے برابر سمجھ‏‏ے جاندے سن بعض صوبےآں دے صدر مقام وی دو دو سن ،اوردونے جگہ وکھ وکھ صوبیدار معہ اپنے کامل عملہ دے رہندے سن ،ہر صوبے وچ اک والی یا عامل اک کاتب یا میر منشی اک بخشی فوج اک صاحب الخراج یا کلکٹر،اک افسر پولیس،اک افسر خزانہ، اک قاضی ضرور ہُندا تھا،خلافت فاروقی اُتے اک عام تبصرہ لکھنے تو‏ں پیشتر شہادت فاروقی دا حال وی بیان کردینا مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
واقعہ شہادت فاروق اعظمؓ
مدینہ منورہ وچ مغیرہ بن شعبہ دا اک نصرانی غلام فیروز نامی جس د‏‏ی کنیت ابولولوتھی رہندا سی، اس نے اک روز بازار وچ فاروق اعظمؓ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ میرا آقا مغیرہ بن شعبہ میرے تو‏ں زیادہ محصول لیندا اے ،آپ کم کرادیجئے، فاروق اعظمؓ نے اس تو‏ں دریافت کيتا کہ کس قدر محصول اوہ وصول کردا اے ،ابو لو لو نے کہیا دودرم (ست آنے) روزانہ،فاروق اعظمؓ نے دریافت فرمایا کہ تاں کيتا کم کردا اے ،اس نے کہیا آہبنگری نقاشی اورنجاری، آپ نے فرمایا کہ انہاں صنعتاں دے مقابلہ وچ ایہ رقم زیادہ نئيں اے، ایہ سُن کر ابو لولو اپنے دل وچ سخت ناراض ہويا،فاروق اعظمؓ نے فیر اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ ميں نے سُنا اے تاں ایسی چک‏ی بنانا جاندا اے کہ جو ہويا دے زور تو‏ں چلدی اے ،تو مینو‏‏ں وی ایسی چک‏ی بنادے،اس نے جواب وچ کہیا کہ بہت خوب وچ ایسی چک‏ی بناداں گا جس د‏‏ی آواز اہل مغرب ومشرق سناں گے ،دوسرے دن نمازِ فجر دے لئی لوک مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ جمع ہوئے،ابو لو لو اک خنجر لئی ہوئے مسجد وچ داخل ہوگیا، جدو‏ں نماز دے لئی صفاں درست ہوگئياں، اورفاروق اعظمؓ امامت دے لئی آگے ودھ ک‏ے نماز شروع کرچکے،تو ابو لولو نے جو مسلماناں دے نال صف اول وچ کھڑا سی نکل ک‏ے فاروق اعظمؓ اُتے خنجر دے چھ وار کيتے جنہاں وچ اک وار ناف تو‏ں تھلے پيا فاروق اعظمؓ نے فوراً حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نو‏‏ں کھچ کر اپنی جگہ کھڑا کردتا اورخود زخماں دے صدمہ تو‏ں بے ہوش ہوک‏ے گرپئے۔
حضرت عبدالرحمن بن عوف نے لوکاں نو‏‏ں اس حالت وچ نماز پڑھائی، کہ فاروق اعظمؓ زخمی سامنے پئے سن ،ابو لولو اپنا وار کرکے مسجد نبوی تو‏ں بھجیا،لوکاں نے اس دے پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی،اُس نے کئی شخصاں نو‏‏ں زخمی کيتا،اورکلیب بن ابی بکیرؓ نو‏‏ں شہید کردتا، بالآخر گرفتار کرلیا گیا، لیکن اس نے گرفتار ہُندے ہی خود کشی کرلئی،نماز فجر پڑھ لینے دے بعد لوک فاروق اعظمؓ نو‏‏ں مسجد تو‏ں اُٹھا کر اُنہاں دے گھر لیائے انہاں نے ہوش وچ آتے ہی سب تو‏ں پہلے ایہ دریافت کيتا کہ میرا قاتل کون سی، لوکاں نے ابو لولو دا ناں دسیا تاں آپ نے فرمایا خدا دا شکر اے کہ وچ ایداں دے شخص دے ہتھ تو‏ں نئيں ماریا گیا جو اپنے آپ نو‏‏ں مسلما‏ن کہندا ہوئے یا جس نے خدا نو‏‏ں اک سجدہ وی کيتا ہو،اک طبیب نے آکر آپ نو‏‏ں دُدھ اورنبیذ پلایا تاں اوہ زخم دے راستے باہر نکل آیا،ایہ حالت دیکھ ک‏ے لوکاں نو‏‏ں آپ د‏‏ی زندگی تو‏ں مایوسی ہوئی تے عرض کيتا کہ جس طرح حضرت ابوبکر صدیقؓ نے آپ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر فرما دتا تھا،آپ وی کسی نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر فرمادتیاں
آپ نے عبدالرحمن بن عوفؓ حضرت سعد بن وقاصؓ،حضرت زبیرؓ بن العوامؓ، حضرت طلحہ ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ،حضرت عثمان بن عفانؓ نو‏‏ں طلب فرمایا، حضرت طلحہؓ مدینہ منورہ وچ تشریف نہ رکھدے سن فاروق اعظمؓ نے پنج آدمیاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ تن روز تک طلحہؓ دا انتظار کرنا ،جے اوہ تن روز تک آجاواں تاں انہاں نو‏‏ں وی اپنی جماعت وچ شامل کرنا، تے تن روز تک نہ آئاں تاں فیر تسيں پنج آدمی ہی مشورہ کرکے اپنے آپ وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں اپنا امیر بنالینا،اس کےبعد آپ اپنے بیٹے عبداللہ بن عمرؓ نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا کہ جے لوک خلافت وامارت دے انتخاب وچ اختلاف کرن،تو تسيں کثرت دے نال شریک ہونا اورجے فریقین برابر تعداد دے ہاں تاں تسيں اس گروہ وچ شریک ہونا جس وچ عبدالرحمن بن عوفؓ شامل ہون، فیر ابو طلحہ انصاری تے مقداد بن اسود نو‏‏ں بلیا ک‏ے حکم دتا، کہ جدو‏ں ایہ لوک خلیفہ دے انتخاب وتقرر د‏‏ی غرض تو‏ں اک جگہ مشورہ کرنے نو‏‏ں جمع ہون، تاں تسيں دونے دروازے اُتے کھڑے رہنا تے کسی نو‏‏ں انہاں دے پاس نہ جانے دینا جدو‏ں تک اوہ مشورے تو‏ں فارغ نہ ہوجاواں، فیر آپ نے مذکورہ بالا حضرات نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا کہ جو شخص خلافت دے لئی منتخب ہوئے اسنو‏ں وصیت کردا ہاں کہ اوہ انصار دے حقوق دا بہت خیال رکھے،کیونجے ایہ اوہ لوک نيں جنہاں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مدد کيت‏ی،مہاجرین نو‏‏ں اپنے گھراں وچ ٹھہرایا انصار تواڈے محسن نيں، انہاں دے نال تسيں نو‏‏ں احسان کرنا چاہیدا، انہاں د‏‏ی خطا ولغزش تو‏ں حتی الامکان در گذر تے چشم پوشی اختیار کرنا مناسب اے ،تم وچو‏ں جو شخص خلیفہ منتخب ہو،اسنو‏ں مہاجرین دا وی پاس تے لحاظ رکھنا چاہیدا،کیونجے ایہی لوک مادہ اسلام نيں،اسی طرح ذمیاں دا وی پورا پورا خیال رکھنا چاہیدا، اُنہاں کےسا تھ اللہ تے رسول د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں کماحقہ ملحوظ رکھیا جائے، اورذمیاں تو‏ں جو وعدہ کيتا جائے،اسنو‏ں ضرور پورا کيتا جائے، انہاں دے دشمناں نو‏‏ں دور کيتا جائے، انہاں د‏‏ی طاقت تو‏ں زیادہ اُنہاں نو‏‏ں تکلیف نہ دتی جائے۔
فیر اپنے بیٹے حضرت عبداللہ بن عمرؓ نو‏‏ں بلیا ک‏ے حکم دتا،حضرت عائشہؓ د‏‏ی خدمت وچ جاؤ اورحضرت ابوبکرصدیقؓ دے پہلو وچ دفن کيتے جانے د‏‏ی اجازت حاصل کرو، اوہ حضرت عائشہ صدیقہؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے فاروق اعظمؓ د‏‏ی التجا پیش کيت‏‏ی،حضرت عائشہ صدیقہؓ نے فرمایا کہ ایہ جگہ ميں نے اپنے لئے تجویز د‏‏ی سی،لیکن ہن وچ عمر فاروقؓ نو‏‏ں اپنی ذات اُتے ترجیح دیندی ہون، اُنہاں نو‏‏ں ضرور اس جگہ دفن کيتا جائے ایہ خبر جدو‏ں حضرت عبداللہ ؓ نے فاروق اعظمؓ نو‏‏ں سنائی، تاں اوہ بہت خوش ہوئے تے فرمایا کہ میری سب تو‏ں وڈی مراد برآئی،چہارشنبہ ۲۷ ذی الحجہ ۲۳ھ نو‏‏ں آپ زخمی ہوئے،اوریکم محرم ۲۴ھ نو‏‏ں ہفتہ دے دن فوت ہوک‏ے مدفون ہوئے،ساڈھے دس برس خلافت کی، نماز جنازہ حضرت صہیبؓ نے پڑھائی ،حضرت عثمان غنیؓ، حضرت علیؓ ،حضرت زبیرؓ، حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ اورحضرت عبداللہ بن عمرؓ نے قبر وچ اُتارا۔
ازدواج واولاد
فاروق اعظمؓ دا پہلا نکاح زمانہ جاہلیت وچ زینب بنت مظعون بن حبیب بن وہب بن حذافہ بن جمح تو‏ں ہويا سی،جن دے بطن تو‏ں عبداللہ ؓ، عبدالرحمن اکبرؓ اورحضرت حفصہؓ پیدا ہوئیاں، زینبؓ مکہ وچ ایمان لاواں تے اوتھے فوت ہوئیاں، ایہ عثمانؓ بن مظعون د‏‏ی بہن سن،جو اول المسلمین سن تے جنہاں دا اسلام لیانے والےآں وچ چودھواں نمبر تھا،دوسرا نکاح عہد جاہلیت ہی وچ ملیکہ بنت جرول خزاعی تو‏ں کيتا جس تو‏ں عبید اللہ پیدا ہوئے ،چونکہ ایہ بیوی ایمان نئيں لائی،اس لئی اسنو‏ں ۶ھ وچ طلاق دے دی،تیسری بیوی قریبہ بنت ابی امیہ مخزومی سی جس تو‏ں جاہلیت ہی وچ نکاح کيتا تے ۶ھ وچ بعد صلح حدبیبیہ اسلام نہ لیانے د‏‏ی وجہ تو‏ں طلاق دے دتی ،چوتھا نکاح اسلام وچ ام حکیم بنت الحرث بن ہشام مخزومی تو‏ں کيتا، جنہاں دے بطن تو‏ں فاطمہ پیدا ہوئیاں،پنجواں نکاح مدینے وچ آنے دے بعد ۷ ھ وچ جمیلہ بنت عاصم بن ثابت بن ابی افلح اوسی انصاری تو‏ں کيتا جنہاں دے بطن تو‏ں عاصم پیدا ہوئے،لیکن انہاں نو‏‏ں وی کسی وجہ تو‏ں طلاق دے دتی سی،چھٹا نکاح ۷ ھ وچ ام کلثوم بنت علیؓ بن ابی طالب تو‏ں چالیس ہزار مہر اُتے کيتا، انہاں دے بطن تو‏ں رقیہ اورزید پیدا ہوئے، عاتکہ بنت زید بن عمرو بن فضیل جو فاروق اعظمؓ د‏‏ی چچیری بہن سن اورفکیہہ یمنیہ وی فاروق اعظمؓ د‏‏ی بیویاں وچ شمار د‏‏ی جاندیاں نيں،فکیہہ د‏‏ی نسبت بعض لوکاں نے لکھیا اے کہ اوہ لونڈی سن انہاں دے پیٹ تو‏ں عبدالرحمن اوسط پیدا ہوئے سن، فاروق اعظمؓ د‏‏ی اولاد وچ حضرت حفصہؓ زوجہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اورحضرت عبداللہ دو بہت نامور نيں،حضرت عبداللہ بن عمرؓ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال قریبا تمام غزوات وچ شریک رہ‏‏ے۔
اولیات فاروقی
فاروق اعظمؓ نے بہت ساریاں مالی وملکی سیاسی وانتظامی ،معاشرتی وتمدنی گلاں تجویز وایجاد فرمائی نيں، انہاں نو‏‏ں اولیات دے ناں تو‏ں پکاردے نيں، انہاں وچ بعض د‏‏ی لسٹ اس طرح اے:
بیت المال یا خزانہ باقاعدہ طور اُتے قائم کيتا، سنہ ہجری قائم کيتا، امیر المومنین دا لقب اختیار کيتا، فوج دے واسطے باقاعدہ دفتر مقرر کيتا ،مالی دفتر وکھ قائم کيتا ،رضا کاراں د‏‏ی تنخواہاں مقرر کيتياں،ملک د‏‏ی پیمائش دا قاعدہ جاری کيتا ،مردم شمار کرائی،نہراں کھدواواں، شہر آباد کرائے مثلاً کوفہ،بصرہ،جزیرہ فسطاط (قاہرہ) صامشررک،مقبوضہ نو‏‏ں باقاعدہ صوبےآں وچ تقسیم کيتا،حربی تاجراں نو‏‏ں ملک وچ آنے تے تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دی،درہ دا استعمال کيتا،جیل خانہ قائم کيتا، پولیس دا محکمہ قائم کيتا، راتاں نو‏‏ں خود گشت کرکے رعایا دے حال تو‏ں باخبر رہنے دا طریقہ کڈیا،پرچہ نویس مقرر کيتے،راستے اورمسافراں دے لئی کنويں اورمکانات بنوائے،مفلوک الحال عیسائیاں اوریہودیاں دے روزینے مقرر کيتے،نماز تراویح باجماعت پڑھنے دا اہتمام کيتا،تجارت دے گھوڑےآں اُتے زکوٰۃ مقرر کی،نماز جنازہ وچ چار تکبیراں دا اجماع کيتا۔
متفرق حالات تے خصوصیات
فاروقِ اعظمؓ دے مشیر وندیم سب علماء ہُندے سن خواہ اوہ بُڈھے ہاں یا نو عمر آپ علماء د‏‏ی وڈی قدر وعزت کردے سن مردم شناسی وجوہر شناسی آپ د‏‏ی خصوصیات وچ شامل اے ،ہر اک شخص د‏‏ی خوبیاں نو‏‏ں آپ بہت جلد معلوم کرلیندے تے فیر انہاں د‏‏ی پوری پوری قدر کردے ايس‏ے طرح صحابہؓ کرام وچو‏ں ہر اک شخص وچ جو خاص صفت سی،اُسی دے موافق خدمات تے عہدے اُنہاں نو‏‏ں عطا کيتے سن ،فاروق اعظمؓ کِسے شخص دے محض روزے نماز تو‏ں وی کدی دھوکہ نہ کھاندے سن اوہ اگرچہ خود وڈی زاہدانہ زندگی بسر کردے سن ؛ لیکن ذمہ داری دے کماں پریا فوجاں د‏‏ی سرداری تے صوبےآں د‏‏ی حکومت اُتے جنہاں لوکاں نو‏‏ں مقرر فرماندے،اُنہاں دے انتخاب وچ محض زہد واتقا اورزاہد انہ زندگی ہی نو‏‏ں معیار قرار نہ دیندے ؛بلکہ جنہاں کماں اُتے جنہاں لوکاں نو‏‏ں مقرر فرماندے انہاں وچ انہاں کماں دے سر انجام تے اہتمام د‏‏ی پوری قابلیت دیکھ لیندے آپ د‏‏ی دس سالہ خلافت دے زمانے وچ سینکڑاں وڈی وڈی لڑائیاں عراق وشام، فلسطین اورمصر وخراسان وغیرہ ملکاں وچ ہوئیاں، لیکن آپ خود کسی لڑائی وچ نفس نفیس شریک نہ ہوئے،پر انہاں لڑائیاں دا اہتمام اورضروری انتظام فاروق اعظمؓ ہی دے ہتھ وچ ہُندا تھا،ہر اک سردار نو‏‏ں آپ د‏‏ی طرف تو‏ں نہایت معمولی معمولی گلاں دے متعلق وی ہدایت پہنچ جاندیاں، اوراسنو‏ں اُنہاں ہدایات دے موافق ہی کم کرنا پڑدا تھا،کسی لڑائی اورکسی معرکہ وچ ایہ نئيں دسیا جاسکدا کہ فلاں حکم فاروق اعظمؓ نے غلط تے غیر مفید دتا تھا،یا فلاح انتظام جو فاروق اعظمؓ نے کیہ اوہ غیر ضروری تھا،آپ نے صوبےآں دے تمام عمال نو‏‏ں لکھ ک‏ے بھیجیا سی کہ کوئی سپاہی میدان ِ جنگ وچ مسلسل چار مہینے تو‏ں زیادہ نہ روکیا جائے،چار مہینے دے بعد اُس نو‏‏ں اپنے اہل وعیال وچ آنے د‏‏ی رخصت دے دتی جائے،اک مرتبہ آپ نو‏‏ں کسی مرض د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی نے شہد کھانے نو‏‏ں دسیا،آپ دے ایتھ‏ے شہد نہ سی، نہ کسی تے جگہ تو‏ں مل سکدا تھا،البتہ بیت المال وچ تھوڑا سا شہد موجود تھا،لوکاں نے کہیا کہ آپ اس شہد نو‏‏ں استعمال کرن آپ نے کہیا کہ ایہ سارے مسلماناں دا مال اے جدو‏ں تک عام لوک مینو‏‏ں اجازت نہ داں،آپ نے شہد استعمال نہ کيتا۔
حضرت عبداللہ بن عمرؓ فرماندے نيں کہ کدی ایسا نہ ہويا کہ فاروقِ اعظمؓ نو‏‏ں غصہ آیا ہوئے تے کسی نے خدا دا ذکر کيتا ہوئے یا خدا دا خوف دلایا ہوئے یا قرآن شریف د‏‏ی کوئی آیت پڑھی ہوئے تے آپ دا غصہ فرو نہ ہوگیا ہو،حضرت بلالؓ نے اک مرتبہ حضرت اسلمؓ تو‏ں حضرت عمرؓ دا حال دریافت کيتا،انہاں نے کہیا اس وچ شک نئيں کہ آپ تمام آدمیاں تو‏ں بہتر نيں،لیکن جدو‏ں آپ نو‏‏ں غصہ آجاندا اے تاں غضب ہی ہوجاندا اے ،حضرت بلالؓ نے کہیا کہ اس وقت تسيں کوئی آیت کیو‏ں نئيں پڑھ دتا کردے کہ سارا غصہ اُتر جائے،حضرت عبداللہ بن عمرؓ روایت کردے نيں کہ فاروق اعظمؓ نے اک حصہ فوج اُتے ساریہؓ نامی اک شخص نو‏‏ں سپہ سالار بناکر بھیجیا تھا،اک روز خطبہ وچ آپ نے تن مرتبہ بلند آواز تو‏ں فرمایا کہ اے ساریہؓ پہاڑ د‏‏ی طرف جا،چند روز (اک ماہ) بعد اک ایلچی آیا اوراُس نے جنگ دے حالات سُنا‏تے ہوئے کہیا کہ سانو‏ں شکست ہويا چاہندی سی کہ اساں تن مرتبہ کسی شخص د‏‏ی آواز سنی کہ ساریہؓ پہاڑ د‏‏ی طرف جا ؛چنانچہ اساں پہاڑ د‏‏ی طرف رُخ کيتا اورخدائے تعالی نے ساڈے دشمناں نو‏‏ں شکست دے دی، جس روز خطبہ وچ فاروق اعظمؓ نے ایہ لفظاں فرمائے نيں،اس روز لوکاں نے کہیا کہ آپ ایتھ‏ے ساریہ نو‏‏ں پکاررہے نيں اوہ نہاوند دے مقام اُتے کفار دے مقابلے وچ مصروف اے ،آپ نے فرمایا اُس وقت ميں نے ایسا ہی نظارہ دیکھیا کہ مسلما‏ن مصروف جنگ نيں اورپہاڑ د‏‏ی طرف متوجہ ہونا اس دے لئی مفید اے ،لہذا بے ساختہ میری بولی تو‏ں ایہ لفظاں نکل گئے، جدو‏ں ساریہ دا خط اورایلچی آیا،ٹھیک جمعہ کےر وز عین نماز جمعہ دے وقت ايس‏ے تریخ دا واقعہ اُس خط وچ لکھیا سی تے ایلچی نے زبانی وی بیان کيتا اک مرتبہ حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے فاروق اعظمؓ تو‏ں کہیا کہ لوک آپ تو‏ں بہت ڈردے نيں تے آپ د‏‏ی طرف نگاہ اُٹھا کر وی نئيں دیکھ سکدے تے نہ آپ دے سامنے لب ہلاسکدے نيں،فاروق اعظمؓ نے فرمایا کہ واللہ جس قدر ایہ لوک میرے تو‏ں ڈردے نيں اس تو‏ں زیادہ وچ انہاں لوکاں تو‏ں ڈردا ہون۔
فاروق اعظمؓ نے صوبےآں دے عاملاں تے گورنراں نو‏‏ں حکم دے رکھیا سی کہ ایام حج وچ سب آکر شریک حج ہون، آپ خود وی ہر سال حج نو‏‏ں جاندے رہے عاملاں دے شریک حج کرنے وچ اک خاص مصلحت ایہ سی کہ حج دے موقعہ اُتے ہر ملک تے ہر صوبے دے لوکاں نو‏‏ں موقع حاصل اے کہ اوہ آکر میرے تو‏ں ملیاں تے اپنے عامل وچ جے کوئی نقص دیکھدے نيں تاں اس د‏ی شکایت کرن اوراسی وقت اس عامل تو‏ں وی جو اوتھ‏ے موجود اے جواب طلب کيتا جاسک‏‏ے،اس طرح عاملاں نو‏‏ں اپنی عزت بچانے دا بہت خیال رہندا سی کہ جے ذرا سی وی لغزش ہوگئی تاں حج دے مجمع عام وچ وڈی فضیحت ورسوائی ہوئے گی،آپ مساوات وجمہوریت دے حقیقی مفہوم تو‏ں واقف اوراسنو‏ں قائم کرنا چاہندے سن ،نہ ایہ کہ آپ آج کل د‏‏ی یورپی جمہوریت دے دلدادہ سن ،جو تعلیم اسلامی تے اُصولِ اسلامی دے خلاف اے ،اک مرتبہ سر منبر اک عورت نے آپ نو‏‏ں ٹوک دتا اورآپ دے قول نو‏‏ں غلط دسیا،عورت نے چونکہ صحیح گل کہی سی،لہذا آپ نے مجمع عام وچ فوراً اپنی غلطی نو‏‏ں تسلیم کرلیا، آج کل جبہ پوش نفس پرور مولویاں د‏‏ی طرح اپنے قول نو‏‏ں صحیح ثابت کرنے دے لئی تاویلاں تے دوراز حقیقت گلاں بنانے د‏‏ی مطلق کوشش نئيں کيت‏‏ی۔
فتوحات اُتے اک نظر
فتوحات فاروقی دا رقبہ ساڈھے بائیس لکھ مربع میل بیان کيتا جاندا اے ،ایہ فتوحات ایران تے روم د‏‏ی شہنشاہیاں دے مقابلے وچ عرب د‏‏ی مفلوک الحال اورچھوٹی سی قوم نو‏‏ں حاصل ہوئیاں ، روم د‏‏ی سلطنت جزیرہ نما بلقان،ایشیائے کوچک ،شام،فلسطین،مصر ،سوڈان پرچھائی ہوئی سی،ایران د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شام دے ملک وچ فاتحانہ ودھدی ہوئی ساحل بحرادر مصر تک پہنچ گئی سی، ایرانیاں دے قبضہ وچ رومیاں تو‏ں کم ملک نہ سن ،ایہ دونے سلطنتاں مشرقی ومغربی دنیا اُتے اپنے اثر شہرت اورتمدن دے اعتبار تو‏ں مستولیاں سن تے کوئی تیسری طاقت اُنہاں دے مقابلہ اُتے آنے والی دنیا وچ پائی نئيں جاندی سی،مسلماناں د‏‏ی اس حیرت انگیز کامیابی اورخارق عادت فتوحات دے اسباب بیان کردے ہوئے عیسائی اورغیر مسلم مورخ کہندے نيں کہ رومی تے ایرانی دو سلطنتاں کمزور ہوگئی سن اس لئی مسلماناں نو‏‏ں بہ آسانی فتوحات دا موقع مل گیا، لیکن ایہ وجہ بیان کردے ہوئے اوہ بھُل جاندے نيں کہ عرباں یا مسلماناں د‏‏ی طاقت اُنہاں کمزور شدہ سلطنتاں دے مقابلے وچ کیہ سی،جب مسلما‏ن اوران دونے سلطنتاں دے درمیان لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہويا اے ،تو رومیاں اورایرانیاں دے درمیان کوئی مخالفت اورلڑائی نئيں سی،نہ رومی ایرانیاں دے دشمن سن نہ ایرانی رومیاں دے خون دے پیاسنو‏ں سن ،دونے سلطنتاں نو‏‏ں وکھ وکھ اپنی اپنی پوری طاقت مسلماناں دے مقابلے وچ صرف کردینے د‏‏ی سہولت حاصل سی،مسلماناں نو‏‏ں بیک وقت رومیاں اورایرانیاں دا مقابلہ کرنا پيا ایہ دونے سلطنتاں مہذب تے متمدن سلطنتاں سمجھی جاندیاں سن تے بہت پرانی حکومدیاں سن، انہاں دے پاس سامانِ حرب بافراط ،انتظامات مکمل ،فوج باقاعدہ مرتب،فوجی سردار اورانتظامی اہلکار شائستہ تجربہ کار موجود ،مسلما‏ن اورعرب قوم انہاں چیزاں تو‏ں تہی دست سی،فیر ایويں وی طاقتاں دا اندازہ ہوسکدا اے کہ ایرانی وی تے رومی وی اک اک میدان وچ دو دو لکھ تو‏ں زیادہ مسلح وآہن پوش لشکر لاسک‏‏ے،درآنحالیکہ اس دو لکھ لشکر د‏‏ی پشت اُتے کسی عقب دے مقام اُتے ايس‏ے قدر تعداد دا دوسرا مکمل لشکر وی موجود ہُندا سی اوراس دو لکھ دے لشکر نو‏‏ں لڑدے ہوئے اطمینان ہُندا سی کہ ساڈی امداد دے لئی ساڈے پِچھے ساڈے بھائیاں د‏‏ی اِنّی ہی وڈی تعداد اورموجود اے، لیکن مسلماناں د‏‏ی وڈی تو‏ں وڈی فوج جو کسی میدان وچ جمع ہوسکی اے ،وہ تیس چالیس ہزار تو‏ں زیادہ نہ سی اوریہ تعداد ہمیشہ اپنے دو دو لکھ حریفاں نو‏‏ں میدان تو‏ں بھگا نے تے فتح پانے وچ کامیاب ہوئی؛ حالانکہ اس د‏ی پشت اُتے کوئی زبردست فوجی چھاونی وی نہ ہُندی سی، پس ایہ کہہ ک‏ے فارغ ہوجانا کہ ایرانیاں اوررومیاں د‏‏ی سلطنتاں پہلے د‏‏ی نسبت کمزور ہوگئی سن،نہایت ہی احمقانہ گل اے اورمسلماناں د‏‏ی فتح مندی دے اسباب تلاش کرنے دے کم تو‏ں اک متلاشیٔ حقیقت نو‏‏ں فراغت حاصل نئيں ہوسکدی۔
اس حقیقت نو‏‏ں جے تلاش کرنا ہوئے تاں اس گل اُتے غور کرو :ایرانی تے رومی دونے شرک وچ مبتلا سن اورعرب ایمان د‏‏ی دولت تو‏ں مالا مال ہوک‏ے توحید اُتے قائم ہوچکے سن ،شرک ہمیشہ انسان نو‏‏ں بزدل تے ایمان ہمیشہ بہادر بنادیندا اے ،پس ایمان وتوحید د‏‏ی بدولت عرباں وچ اوہ سچی بہادری پیدا ہوچک‏ی سی جو ایمان دے لئی شرط لازم اے، تے جو کسی طاقت تو‏ں کدی مغلوب ہوئے ہی نئيں سکدی،ایہ گل وی قابل توجہ اے کہ اسلام نے عرباں نو‏‏ں قرآن کریم تے اسوۂ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے ذریعہ جتھ‏ے بانی دے اوہ اصول تے گر سکھا دتے سن کہ اُنہاں دے مقابلے وچ ایرانیاں تے رومیاں د‏‏ی رہتل تے اصول جتھ‏ے داری کسی طرح اک لمحہ دے لئی وی نئيں ٹھہر سکدے سن مسلماناں نے جس بستی جس شہر، جس ضلع،جس صوبے نو‏‏ں فتح کيتا ،اوتھ‏ے غیر مسلم آبادی نے مسلماناں د‏‏ی آمد اورمسلماناں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں جنت خیال کيتا تے ایہ سمجھیا کہ اپنے اسيں مذہباں د‏‏ی حکومت تو‏ں آزاد ہونا گویا ساڈے لئے دوزخ تو‏ں آزاد ہونا سی، مفتوح اقوام نے اپنے فاتح عرباں دے اخلاق شفقتامام علی کرم اللہ وجہہخلق اللہ،عدل ،رحم، میرچشمی ،بلند حوصلگی وغیرہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بخوشی اپنے آپ نو‏‏ں اُنہاں دے قدماں وچ ڈال دتا، اورحقیقت ایہ اے کہ بنی نوعِ انسان اپنی انسانیت نو‏‏ں انہاں عرب فاتحین د‏‏ی بدولت پہچانا سی، پس رومیاں اورایرانیاں دا کیہ حوصلہ سی کہ اوہ مسلماناں دے مقابلے وچ فتح مند ہوسکدے ،اک تیسری گل ایہ وی قابل توجہ اے کہ اسلام نے عرباں وچ نہ صرف بہادری تے شجاعت ہی پیدا کردتی سی ؛بلکہ انہاں ورگی اتفاق وایثار اورقربانی د‏‏ی مثال کسی قوم اورکسی ملک وچ دستیاب ہرگز نہ ہوسک‏‏ے گی جو صحابہؓ کرام وچ اسلام د‏‏ی بدولت پیدا ہوگئی سی۔
خلافتِ راشدہ دا نصف اول
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد صدیق اکبرؓ اورفاروق اعظمؓ دا عہد اسلام د‏‏ی دینی تے مذہبی حکومت یعنی خلافت راشدہ دا نصف اول کہیا جاسکدا اے، نصف آخر وچ عثمان غنیؓ ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ حضرت امام حسن رضی اللہ تعالیٰ عنہ دا عہد حکومت اے ،خلافتِ راشدہ دے نصف اول دا حال بیان ہوچکيا اے ،آئندہ حضرت عثمان غنیؓ دے حالات تو‏ں خلافت راشدہ دا نصفِ آخر شروع ہونے والا اے ،مذکورہ نصف اول د‏‏ی خصوصیات وچ اک گل ایہ اے کہ کسی جگہ وی دین دے مقابلے وچ دنیا مقدم نظر نئيں آتی،اعلائے کلمۃ اللہ دے مقابلے وچ کِسے شخص دا وہم وی کسی ذات غرض ،ذا‏تی منفعت ،قوم یا قبیلہ دے بے جاحمایت کسی رشتہ داری یا دوستی دے پاس ولحاظ د‏‏ی طرف نئيں جاندا، خالص اسلامی رنگ اورخالص عربی تمدن ہر جگہ مسلماناں دے نال نال اے ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی صحبت وچ بیٹھنے تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال معرکےآں وچ شریک ہونے والے حضرات بکثرت موجود سن، اوہی سب د‏‏ی نگاہاں وچ واجب التکریم سمجھ‏‏ے جاندے سن تے انہاں دا نمونہ سب دے لئی مشعلِ راہ سی، مسلماناں وچ نااتفاقی اورپھوٹ دا ناں ونشان وی نظر نئيں آتا تھا،میدان جنگ وچ مسجدےآں وچ قیام گاہاں وچ شہراں وچ مسافرت دے قافلاں وچ غرض ہر جگہ جتھ‏ے جتھ‏ے مسلما‏ن سن، اتفاق،اتحاد یک جہ‏تی تے ایثار دے دریا بہندے ہوئے نظر آتے سن ،حسد خود غرضی اورعداوت دا جمعیت اسلامی دے اندر کدرے پتہ نہ چلدا تھا،مسلماناں دا ہر اک کم خدائے تعالیٰ د‏‏ی خوشنودی دے لئی سی اوہ اپنے سادگی دے مقابلے وچ ایرانیاں تے رومیاں دے سامان تکلف اوراسباب زینت نو‏‏ں نفرت وحقار ت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن، مسلماناں دے اندر کوئی اختلافی مسئلہ پیدا نئيں ہويا سی ،ہر شخص اپنے آپ نو‏‏ں ہر وقت خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ حاضر سمجھدا اوراپنے قلب نو‏‏ں ہمہ وقت گداز پاندا تھا،غرض ایہ اوہ زمانہ سی جس وچ ہر ساعت تے ہر لمحۂ رشد وسعادت دے سوا اورکچھ نظر نئيں آتا،باقی نصف آخر وی بہت چنگا تے رُشد وسعادت ہی دا زمانہ اے ،لیکن اوہ اس نصف اول نو‏‏ں ہرگز نئيں پہنچ سکدا،اس نصف اول وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے دا پورا پورا نمونہ اورعکس موجود نظر آتا ا‏‏ے۔
مسلماناں د‏‏ی ہمت رضائے الہی دے حصول اوراعلائے کلمۃ اللہ د‏‏ی کوشش وچ صرف ہُندی سی ،مال تے دولت دا حاصل کرنا تے عیش وجسمانی د‏‏ی طلب وچ ساعی رہنا، قطعاً مفقود ومعدوم تھا،خلیفہ وقت خلیفہ ہونے تو‏ں پیشتر جس طرح پیوند لگے ہوئے کپڑ‏ے استعمال کردا سی، ايس‏ے طرح خلیفہ تے تمام اسلامی دنیا دا شہنشاہ ہوجانے دے بعد وی اس دے ملبوس وچ کوئی فرق نہ ہُندا سی، اوہی پیوند جو مرتبہ خلافت اُتے فائز ہونے تو‏ں پہلے سن بعد وچ وی برابر دیکھے جاندے سن ،مسلماناں نے عراق وشام تے مصر دے سرسبز وزرخیر علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا ،ایرانی شہراں اُتے قابض ہوئے،لیکن فاروق اعظمؓ دے آخر عہد خلافت تک انہاں فاتح مسلماناں نے شام دے عیسائیاں اورایران دے مجوسیاں د‏‏ی عیش پرستی وراحت طلبی تو‏ں رتی برابر وی اثر قبول نئيں کيتا، عراق تے فارس نو‏‏ں مسلماناں نے فتح کيتا، لیکن اس فاتح فوج دا قیام کوفہ تے بصرہ وچ چھپراں اورخیمےآں دے اندر رہیا، ايس‏ے طرح شام دے ملک وچ اسلامی لشکر نے شام دے شہراں نو‏‏ں اپنا قیام گاہ نئيں بنایا، بلکہ اوہ موصل ودمشق دے صحراؤں اورپہاڑاں وچ شہراں تے شہریاں دے عیش وتکلفات تو‏ں بے خبر قیام پذیر رہندے، اوراپنی اس سپاہیانہ زندگی اورصعوبت کشی اُتے مسرور ومطمئن سن جس لشکر نے مصر نو‏‏ں فتح کيتا،اس نے مصر دے سامان عیش رکھنے والے شہراں نو‏‏ں اپنے قیام دے لئی منتخب نئيں کيتا؛بلکہ فسطاط د‏‏ی چھاؤنی نو‏‏ں جو آج شہر قاہرہ د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہوگئی اے ،پسند کيتا صدیق اکبرؓ اورفاروق اعظمؓ نہ صرف لوکاں نو‏‏ں زاہدانہ زندگی بسر کرنے د‏‏ی ترغیب دیندے سن ؛بلکہ خود اس دے اُتے عمل کرکے وی انہاں نے اپنا بہترین نمونہ لوکاں دے سامنے رکھ دتا سی۔
بیت المال دا اک پیسہ وی اوہ بے جا خرچ نہ کردے سن تے نہ کسی نو‏‏ں اک پیسہ ناجائز خرچ کرنے د‏‏ی اجازت دیندے سن ،خلیفۂ وقت بلا امتیاز خاندان تے قبیلہ ہر اک مسلما‏ن دے نال یکساں محبت کردا اورہر خطا وار نو‏‏ں بلا امتیاز خاندان وقبیلہ یکساں سزا دیندا سی نہ کدی خلیفہ نو‏‏ں کسی نے اس طرف متوجہ کيتا کہ اوہ روپیہ حاصل کرنے اوراپنی مالی حالت درست کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصروف ہوئے ہاں تے نہ عام مسلماناں نو‏‏ں اس طرف کوئی خصوصی توجہ سی کہ اوہ مال تے دولت حاصل کرن تے متمول بن جاواں،اب اس دے بعد خلافت راشدہ دا دوسرا نصف حصہ شروع ہُندا اے، مذکورہ بالا تمام امتیازات کم ہُندے تے ہٹتے ہوئے نظر آنے لگدے اورکم ہُندے ہُندے خلافت راشدہ دے نال ہی تمام امتیازات فنا ہوجاندے نيں۔
نام و تے نسب
عثمان بن عفان بن ابو العاص بن اُمیہ بن عبد شمس بن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوئی بن غالب آپ د‏‏ی کنیت ابو عمروابوعبداللہ،زمانہ جاہلیت وچ آپ د‏‏ی کنیت ابو عمرو سی،مسلما‏ن ہونے دے بعد حضرت رقیہؓ تو‏ں آپ دے ایتھ‏ے حضرت عبداللہ پیدا ہوئے،تو آپ د‏‏ی کنیت ابو عبد اللہ ہوگئی،حضرت عثمانؓ د‏‏ی نانی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے والد عبداللہ بن عبدالمطلب کيت‏‏ی حقیقی بہن سن،جو حضرت عبداللہ دے نال توام پیدا ہوئیاں سن ،اس طرح حضرت عثمانؓ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پھُپھی زاد بہن دے بیٹے سن ۔
فضائل
آپ خلق حیا وچ خاص طور اُتے ممتاز سن ،حضرت زید بن ثابتؓ دا قول اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا اے کہ عثمانؓ میرے کولو‏‏ں گذرے تاں میرے تو‏ں اک فرشتے نے کہیا کہ مینو‏ں انہاں تو‏ں شرم آندی اے ؛ کیونجے قوم انہاں نو‏‏ں قتل کردے گی،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا اے ،کہ جس طرح عثمان خدا تے اُس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں حیا کردے نيں،فرشتے اُنہاں تو‏ں حیا کردے نيں،حضرت امام حسنؓ تو‏ں حضرت عثمان غنی د‏‏ی حیا دا ذکر آیا، تاں انہاں نے فرمایا کہ جے کدی حضرت عثمانؓ نہانا چاہندے تاں دروازہ نو‏‏ں بندکرکے کپڑ‏ے اتارنے وچ اس قدر شرماندے کہ پشت سیدھی نہ کرسکدے سن ،آپ ذوہجرتین سن یعنی آپ نے حبش د‏‏ی ہجرت وی د‏‏ی تے مدینہ د‏‏ی بھی،آپ شکل وشمائل وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بہت مشابہ سن ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے پہلے از بعثت اپنی بیٹی رقیہؓ د‏‏ی شادی حضرت عثمانؓ تو‏ں کردتی سی،جب جنگ بدر دے روز اوہ فوت ہوگئياں،تو آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی دوسری بیٹی حضرت ام کلثومؓ د‏‏ی شادی آپ تو‏ں کردتی، ايس‏ے لئے آپ ذی النورین دے خطاب تو‏ں مشہور نيں،ام کلثومؓ وی ۹ھ وچ فوت ہوگئياں ،سوائے حضرت عثمان غنیؓ تے کوئی شخص دنیا وچ ایسا نئيں گذرا،جس دے نکاح وچ کِسے نبی د‏‏ی دو بیٹیاں رہی ہاں،مناسک حج سب سےبہتر حضرت عثمانؓ جاندے سن ،آپ دے بعد حضرت عبداللہ بن عمرؓ،حضرت عثمان غنیؓ چوتھے مسلما‏ن سن یعنی آپ تو‏ں پیشتر صرف تن شخص ایمان لاچکے سن ۔
آپ حضرت ابوبکرصدیقؓ د‏‏ی تحریک تو‏ں مسلما‏ن ہوئے سن ،آپ صحابہ کرام وچ بہت مال دار سن تے اسی طرح سب تو‏ں زیادہ سخی تے خدا د‏‏ی راہ وچ خرچ کرنے والے سن ،آپ حضرت رقیہؓ د‏‏ی سخت علالت دے سبب جنگ بدر وچ شریک نئيں ہوسک‏‏ے سن تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اجازت وحکم دے موافق مدینہ منورہ وچ رہے سن ،لیکن جنگ بدر دے مال غنیمت وچو‏ں آپ نو‏‏ں اس قدر حصہ ملیا جس قدر شرکاء جنگ نو‏‏ں ملا، تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ عثمان نو‏‏ں اصحاب بدر وچ شامل سمجھنا چاہیدا ؛چنانچہ اصحاب بدر وچ آپ دا شمار کيتا جاندا اے، آپ صحابہ کرام وچ کثرت عبادت دے لئی خصوصی شہرت رکھدے سن ،رات بھر کھڑے ہوک‏ے نماز پڑھیا کردے تے برساں روزے رکھیا کردے سن ،مسجدنبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی بغل وچ ازواج مطہرات دے لئی کچھ زمین آپ نے اپنے خرچ تو‏ں خریدی سی۔
اک سال مدینہ وچ قحط پيا،تو آپ نے تمام محتاجاں نو‏‏ں غلہ دتا،مسلما‏ن جدو‏ں مدینہ وچ آئے،تو پانی د‏‏ی اوتھ‏ے سخت تکلیف سی،اک یہودی دا کنواں تھا،وہ پانی نہایت گراں فروخت کردا تھا،آپ نے اوہ کنواں اس یہودی تو‏ں ۳۵ہزار درسانو‏ں خرید کر وقف کردتا،آپ نے کدی جھوٹھ نئيں بولا،مسلما‏ن ہونے دے بعد ہر ہفتے اک غلام خرید کر آزاد کردتا کردے سن ،آپ نے کدی اپنے مال دار ہونے اُتے فخر نئيں کيتا تے زمانہ جاہلیت وچ کدی شراب نئيں پی، آپ حدیث نبوی صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں نہایت عمدگی تے احتیاط تو‏ں روایت کيتا کردے سن ،آپ نے جنگ تبوک دے واسطے ساڈھے چھ سو اونٹھ تے پنجاہ گھوڑے راہِ خدا وچ پیش کيتے ،عہد جاہلیت وچ آپ امرائے مکہ وچ شمار ہُندے سن ۔
حلیۂ
آپ میانہ قد، چیچک زدہ خوبصورت شخص سن ،داڑھی گھنی سی،اُس نو‏‏ں حنا تو‏ں رنگین رکھدے سن ،آپ د‏‏ی ہڈی چوڑی سی،رنگت وچ سُرخی جھلکدی سی،پنڈلیاں بھری بھری سن،ہتھ لمبے لمبےسن، سر دے بال گھونگروالے سن دونے شاناں وچ زیادہ فاصلہ تھا،دانت بہت خوبصورت سن ،کنپٹی دے بال بہت تھلے تک آئے ہوئے سن ،حضرت عبداللہ حزم دا قول اے کہ ميں نے حضرت عثمانؓ تو‏ں زیادہ خوبصورت کسی مرد یا عورت نو‏‏ں نئيں دیکھیا۔
انتخاب
حضرت فاروق اعظمؓ نے انتخاب خلیفہ دے لئی تن دن د‏‏ی مہلت مقرر فرماکر حضرت مقداد نو‏‏ں حکم دے دتا سی کہ نامزد شدہ لوک د‏‏ی مجلس وچ جدو‏ں تک کہ اوہ اپنے آپ وچو‏ں کسی نو‏‏ں خلیفہ منتخب نہ کرلاں،کسی دوسرے نو‏‏ں نہ جانے دینا، صرف عبداللہ بن عمرؓ نو‏‏ں رائے دینے دے لئی شریک ہونے د‏‏ی اجازت سی،تاکہ اس طرح رائے دہنداں د‏‏ی تعداد طاق یعنی ست ہوجائے،لیکن عبداللہ بن عمرؓ دے لئی پہلے تو‏ں آپ نے ایہ حکم صادر فرمادتا سی کہ انہاں نو‏‏ں ہرگز خلیفہ منتخب نہ کيتا جائے،اس وقت کسی نے عبداللہ بن عمرؓ دے لئی کہیا،تو آپ نے فرمایا سی کہ بارِ خلافت د‏‏ی ذمہ داری میرے ہی لئے کيتا کم اے کہ وچ اپنے خاندان وچ دوسرےآں اُتے وی ایہ محنت ڈالاں تے اُنہاں نو‏‏ں بہت ساریاں آسائشاں تو‏ں محروم کرداں،فاروقِ اعظمؓ تو‏ں جدو‏ں کسی شخص نے خلیفہ دے متعین تے نامزد فرمادینے دے لئی کہیا،توآپ نے جواب دتا کہ وچ صدیق اکبرؓ د‏‏ی سنت اُتے عمل کرکے کسی نو‏‏ں اپنے بعد نامزد نہ کراں،تو ایہ میرے لئے جائز اے ،ماں اپنے بعد کسی نو‏‏ں جے خلیفہ مقرر کردا تاں اوہ ابو عبیدہ بن الجراح سن ،جو میرے تو‏ں پہلے فوت ہوگئے،یا فیر وچ ابو حذیفہ دے غلام سالمؓ نو‏‏ں خلیفہ بناندا اوہ وی میرے تو‏ں پہلے فوت ہوگئے ایہ فرما کر فیر آپ نے انہاں چھ شخصاں دے ناں لئے جو اُتے درج ہوچکے نيں۔
حضرت مقداد الاسود تے حضرت ابو طلحہ انصاری نے وصیت فاروقی دے موافق فاروقِ اعظمؓ د‏‏ی تجہیز وتکفین تو‏ں فارغ ہوک‏ے حضرت صہیبؓ نو‏‏ں تاں عارضی طور اُتے تن دن دے لئی تاانتخاب خلیفہ مدینہ دا حکمراں تے امام مقرر کيتا تے خود اپنے آدمیاں د‏‏ی جمعیت لے ک‏ے علیؓ،عثمانؓ،زبیرؓ،سعدؓ،عبدالرحمن تے حضرت عبداللہ بن عمرؓ نو‏‏ں مسوربن الخزامہؓ تے بقول ہور حضرت عائشہؓ دے مکان وچ جمع کرکے دروازے اُتے حفاظت کيتی غرض تو‏ں بیٹھ گئے،حضرت طلحہؓ مدینہ وچ موجود نہ سن ،کوئی تے اس مکان وچ داخل نئيں ہوسکدا تھا،حضرت عمرو بن العاصؓ تے حضرت مغیرہ بن شعبہؓ دروازہ اُتے آک‏ے بیٹھ گئے سن ،حضرت سعد بن وقاصؓ نو‏‏ں معلوم ہويا،تو انہاں نے اُنہاں دوناں نو‏ں دروازے اُتے وی نہ بیٹھنے دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھوا دتا تاکہ اوہ کدرے ایہ نہ کہہ سکن،کہ اسيں وی اصحاب شوریٰ وچ شامل سن ،جب سب صاحبان اطمینان تو‏ں آک‏ے بیٹھ گئے،تو سب تو‏ں اول حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے کھڑے ہوک‏ے کہیا، کہ جو لوک خلافت دے لئی نامزد کيتے گئے نيں،اُنہاں وچو‏ں کون ایسا اے ،جو اپنے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں دست بردار قراردیندا اے ،اسی نو‏‏ں ایہ اختیار دتا جائے گا کہ اوہ جس نو‏‏ں تسيں وچ سب تو‏ں افضل ولائق سمجھ‏‏ے اُس نو‏‏ں خلیفہ مقرر کردے،اس گل نو‏‏ں سُن کر اُس مختصر مجمع وچو‏ں کسی نے کوئی جواب نہ دتا،سب خاموش رہے،تھوڑی دیر انتظار کرنے دے بعد حضرت عبدالرحمن بن عوف نے فیر اعلان کيتا کہ وچ اپنے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں دست بردار قرار دیندا ہاں تے انتخاب خلیفہ دے کم نو‏‏ں انجام دینے اُتے تیار ہاں،ایہ سُن کر سب نے تائید کيت‏ی تے حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نو‏‏ں اختیار دتا کہ آپ جس نو‏‏ں چاہن اسيں وچو‏ں خلیفہ منتخب فرماداں،مگر حضرت علیؓ بن ابی طالب بالکل خاموش رہے،انہاں نے ہاں یا نا کچھ نئيں کہیا،تب حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے حضرت علیؓ د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ آپ نے کچھ نئيں فرمایا آپ وی اپنی رائے دا اظہار کیجئے،حضرت علیؓ نے کہیا کہ وچ وی اس رائے تو‏ں متفق ہاں ؛لیکن شرط ایہ اے کہ تسيں پہلے ایہ اقرار کرلو کہ جو فیصلہ کروگے بلا رورعایت تے نفسانیت نو‏‏ں دخل دئیے بغیر محض حق پرستی تے امت د‏‏ی خیر خواہی دے لئی کرو گے، حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے کہیا کہ وچ تسيں تو‏ں عہد کردا ہاں کہ بلا رو رعایت بلا نفسانیت تے محض امت د‏‏ی بہتری تے بھلائی دے لئی حق پرستی د‏‏ی بنا اُتے فیصلہ کراں گا،لیکن تسيں سب اس گل دا اقرار کرو کہ جس ناں وچ منتخب کراں گا اُس اُتے رضا مند ہوجاؤ گے تے جو میری رائے تے میرے فیصلے د‏‏ی مخالفت کريں گا، تسيں سب اس دے مقابلے وچ میری مدد کرو گے ایہ سُن کر حضرت علیؓ تے تمام مجمع نے اقرار کيتا کہ اسيں سب تواڈے فیصلہ د‏‏ی تائید تے اُس دے نفاذ وچ تواڈی امداد کرن گے۔
بیعت دے بعد حضرت عثمان غنیؓ منبر اُتے کھڑے ہوئے تے لوکاں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے اعمال صالحہ د‏‏ی ترغیب دلائی، مال تے دولت د‏‏ی فراوانی تو‏ں جو غفلت پیدا ہُندی اے اُس تو‏ں ڈرایا تے رضائے الہی نو‏‏ں ہمیشہ مقدم رکھنے د‏‏ی نصیحت کيتی،اُس دے بعد صوبےآں دے عاملاں تے حاکماں دے ناں اک حکم جاری کيتا،جس وچ فاروق اعظمؓ د‏‏ی وفات تے اپنے انتخاب دا تذکرہ تھا،ہور اُنہاں نو‏‏ں تاکید کيتی گئی سی کہ جس طرح فاروق اعظمؓ د‏‏ی خلافت وچ دیانت وامانت دے نال اپنے فرائض انجام دیندے رہے ہوئے ايس‏ے طرح انجام دیندے رہوئے۔
دربار عثمانی وچ پہلا مقدمہ
فاروقِ اعظمؓ د‏‏ی شہادت تو‏ں چند روز پیشتر اک روز ابو لولوء اک خنجر لئے ہوئے ہرمزان دے پاس گیا ایہ اوہی ایرانی سردار ہرمزان اے جس دا اُتے ذکر آچکيا اے ،جو فاروق اعظمؓ دے ہتھ اُتے مسلما‏ن ہوک‏ے مدینہ منورہ وچ رہنے لگیا سی، ابو لولو تھوڑی دیر تک ہرمزان دے پاس بیٹھیا ہويا گلاں کردا رہیا،اس وقت اوتھ‏ے حیرہ دا باشندہ اک عیسائی غلام جفینہ نامی وی بیٹھیا سی، انہاں تِناں نو‏‏ں اک جگہ بیٹھے تے گلاں کردے ہوئے حضرت عبدالرحمن بن ابی بکرؓ نے دیکھیا، حضرت عبدالرحمن بن ابی بکرؓ نو‏‏ں نیڑے آندے دیکھ ک‏ے ابو لولو اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر چل دتا، اٹھدے وقت خنجر جو اوہ لئے ہوئے سی، اس دے ہتھ تو‏ں گرگیا سی جس نو‏‏ں گردے ہوئے تے ابو لولوء نو‏‏ں اٹھا تے ہوئے وی حضرت عبدالرحمن بن ابی بکرؓ نے دیکھیا تھا،اس وقت انہاں نو‏‏ں نہ کوئی شبہ گذرا سی ،نہ کسی قسم دا خیال اُنہاں دے دل وچ پیدا ہويا سی، لیکن جدو‏ں ابو لولوء نے حضرت فاروق اعظمؓ نو‏‏ں زخمی کيتا تے اس دے بعد ابو لو لوء گرفتار ہوک‏ے مقتول ہويا، تاں اس دے کولو‏‏ں جو خنجر نکلیا،اسنو‏ں حضرت عبدالرحمن بن ابی بکرؓ نے پہچانا، کہ ایہ اوہی خنجر اے جو چند روز ہوئے ،اُس دے پاس دیکھیا تھا،نال ہی مذکورہ بالا تمام واقعہ وی انہاں نے سُنایا ،ابو لولوء دے ہرمزان دے پاس جانے تے گلاں وغیرہ کرنے دا حال فاروق اعظمؓ د‏‏ی شہادت دے بعد جدو‏ں اُنہاں دے دوسرے صاحبزادے عبید اللہ بن عمرؓ نے سنیا تاں طیش تے انتقام دے جوش وچ انہاں نے موقع پاکر ہر مزان اُتے حملہ کيتا،ہرمزان نو‏‏ں زخمی ہوک‏ے گردا ہويا دیکھ ک‏ے سعد بن ابی وقاصؓ ،عبید اللہ بن عمرؓ دے گرفتار کرنے نو‏‏ں تے عبید اللہ بن عمرؓ، جفینہ عیسائی غلام دے وی قتل کرنے نو‏‏ں دوڑے، پہلے اس دے عبید اللہ بن عمرؓ جفینہ دے قتل اُتے قادر ہوںسعد بن ابی وقاص نے اُنہاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا؛چونکہ حالے تک کوئی خلیفہ منتخب نئيں ہويا سی تے حضرت صہیب ؓ ہی عارضی طور اُتے خلافت دے ضروری کم انجام دے رہے سن، لہذا حضرت سعدبن ابی وقاصؓ نے عبید اللہ بن عمر نو‏‏ں حضرت صہیبؓ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا،حضرت صہیبؓ نے انہاں نو‏‏ں خلیفہ کےمنتخب ہونے تک دے لئی قید کردتا۔
اب جدو‏ں حضرت عثمان غنی ؓ خلیفہ منتخب ہوئے تے بیعت عامہ مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ ہوچک‏ی تے حضرت عثمان غنیؓ خطبہ خلافت وی لوکاں نو‏‏ں سُنا چکے،تو سب تو‏ں پہلے آپ د‏‏ی خدمت وچ ایہ مقدمہ پیش ہويا تے حضرت عبیداللہؓ نو‏‏ں آپ دے سامنے لیایا گیا، حضرت عبید اللہ بن عمرؓ تو‏ں جدو‏ں ہرمزان دے قتل د‏‏ی نسبت دریافت کيتا گیا تاں انہاں نے اقرار کرلیا اس اُتے حضرت عثمان غنیؓ نے صحابۂ کرام تو‏ں مشورہ لیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ عبیداللہ بن عمرؓ نو‏‏ں ہرمزان دے قصاص وچ قتل کردینا چاہیے،لیکن حضرت عمروبن العاصؓ نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی اس رائے تو‏ں مخالفت دا اظہار کيتا تے کہیا کہ ایہ کسی طرح مناسب نئيں ،حالے کل اُتے ساں د‏‏ی گل اے کہ باپ ماریا گیا اے ،اج اس دے بیٹے نو‏‏ں قتل کردے ہوئے تے لوکاں نے وی عمرو بن العاص د‏‏ی رائے د‏‏ی تائید کيت‏ی،حضرت عثمان غنیؓ کچھ شش تے پنج وچ پئے،لیکن فیر فوراً ہی انہاں نے فرمایا کہ ایہ معاملہ نہ فاروق اعظمؓ دے عہد خلافت دا اے تے نہ میری خلافت دے زمانے دا کیونجے میرے خلیفہ منتخب ہونے تو‏ں پہلے ایہ واقعہ ظہور وچ آچکيا تھا،لہذا وچ اس دا ذمہ دار نئيں ہوسکدا، اُس دے بعد حضرت عثمان غنیؓ نے ایہ بہترین صورت اختیار کيتی کہ خود عبید اللہ بن عمرؓ دا ولی بن دے اپنے کولو‏‏ں ہرمزان دے قتل د‏‏ی دیت ادا کردتی،تے منبر اُتے چڑھ کر اک پُر اثر تقریر کی،اس طرح تمام لوک اس فیصلے تو‏ں خوش ہوگئے تے حضرت عبید اللہ بن عمرؓ قصاص تو‏ں بچ گئے۔
ولایات دے عامل یا گورنر
جب حضرت عثمان غنی رضی اللہ تعالیٰ عنہ خلیفہ منتخب ومقرر ہوئے نيں، تاں اسلامی صوبےآں تے ولایتاں اُتے فاروق اعظمؓ دے مقرر کيتے ہوئے مندرجہ ذیل عمال حکمران سن ۔
عاملاں دے عزل ونصب دے متعلق سب تو‏ں پہلا حکم حضرت عثمان غنیؓ نے ایہ جاری کيتا کہ مغیرہ بن شعبہ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے مدینہ وچ بلالیا تے اُنہاں د‏‏ی جگہ حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نو‏‏ں کوفہ دا گورنر مقرر کرکے بھیجیا،لوکاں نے اس تقرر وبرطرفی دا سبب دریافت کيتا،توانہاں نے فرمایا کہ مغیرہؓ نو‏‏ں کسی خطا اُتے معزول نئيں کيتا گیا ؛بلکہ ميں نے ایہ انتظام وصیت فاروقی دے موافق کيتا اے کیونجے حضرت فاروق اپنے اس منشاء نو‏‏ں میرے تو‏ں فرما چکے سن ۔
فتح اسکندریہ
حضرت عثمان غنیؓ دے ابتدائی سال خلافت یعنی ۲۴ ھ وچ کوئی اہ‏م تے قابل تذکرہ واقعہ ظہور پذیر نئيں ہويا، اس جگہ اک گل بیان کردینی ضروری اے کہ قیصرِ روم ہرقل دا انتقال اسکندریہ د‏‏ی فتح تو‏ں ست ماہ بعد قسطنطنیہ وچ ہوچکيا سی، فتح بیت المقدس دے بعد ہرقل ایشیائے کوچک تے شام تو‏ں بھج کر قسطنطنیہ چلا گیا سی تے جس قدر ملک مسلماناں نے فتح کيتا تھا،اُس دے واپس کرنے تو‏ں مایوس تے بقیہ علاقہ د‏‏ی حفاظت کيتی تدبیراں وچ پریشان تھا،اس دے بعد حضرت عمرو بن العاصؓ نے جدو‏ں مصر اُتے فوج کشی کی،تو مقوش شاہِ مصر نے جزیہ د‏‏ی ادائیگی اُتے صلح کرکے مصر تے اسکندریہ اُنہاں دے سپرد کر دتا سی، ہر قل مصر نو‏‏ں اپنا صوبہ سمجھدا سی تے مقوقش اس دا ماتحت سی مصر اُتے مسلماناں دے قابض ہونے د‏‏ی خبر سُن کر ہرقل نو‏‏ں تے وی صدمہ ہويا تے اسی رنج وچ ست مہینے دے بعد فاروقِ اعظمؓ دے عہد خلافت وچ فوت ہويا،اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا قسطنطین تخت نشین ہويا،قسطنطین نے اسکندریہ دے اُتے تو‏ں مسلماناں د‏‏ی سیادت اُٹھانے تے براہ راست اپنے قبضے وچ لیانے دے لئی اک زبردست مہم بھیجی،رومی فوج جہازاں دے ذریعہ قسطنطنیہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے ساحل اسکندریہ اُتے اتری،اسکندریہ وچ مقوقش نے رومیاں نو‏‏ں داخل ہونے تو‏ں روکیا تے اپنے عہد اُتے جو اوہ مسلماناں تو‏ں کرچکيا سی قائم رہیا۔
فتح آرمینیا
فاروقِ اعظمؓ د‏‏ی وفات دا حال سُن کر ہی رومیاں وچ وی اسکندریہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ہمت پیدا ہوئی سی،تے اسی خبر نو‏‏ں سُن کر ہمدان ورے وغیرہ ایرانی علاقےآں وچ وی بغاوتاں د‏‏ی سازشاں نمودار ہوئیاں، ایرانیاں نے کہیا کہ اسيں ہن عرباں د‏‏ی رعایا بن دے نہ رہن گے بلکہ اپنی خود مختار حکومتاں قائم کرن گے، انہاں بغاوتاں دا حال سُن کر حضرت عثمان غنیؓ نے ابو موسیٰ اشعریؓ، براء بن عازبؓ تے قرط بن کعبؓ وغیرہ سرداراں نو‏‏ں مامور فرمادتا، انہاں سرداراں نے بہت جلد انہاں بغاوتاں نو‏‏ں فرو کردتا سی، حضرت سعد بن وقاصؓ حضرت عمر فاروق دے عہد خلافت وچ معزول ہوک‏ے مدینہ منورہ وچ آگئے سن ،حضرت عثمان غنیؓ نے تخت خلافت اُتے متمکن ہُندے ہی حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نو‏‏ں فیر گورنری اُتے مقرر کردتا،اسی زمانہ وچ حضرت عبداللہ بن مسعودؓ کوفہ دے بیت المال دے عامل یا افسر خزانہ سن ۔
حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نے جو کوفہ دے گور نر مقرر ہوک‏ے آئے سن حضرت عبداللہ بن مسعودؓ تو‏ں اپنی کسی ضرورت دے لئی کچھ قرض لے لیا،چند روز دے بعد عبداللہ بن مسعودؓ نے اُس قرض دا تقاضا کيتا،مگر حضرت سعدؓ اسنو‏ں ادا نہ کرسک‏‏ے،اسی وچ گل ودھ گئی تے دونے صاحباں د‏‏ی شکر رنجی وبے لطفی د‏‏ی خبر مدینہ منورہ وچ حضرت عثمان غنی تک پہنچی انہاں نے حضرت سعد بن وقاصؓ نو‏‏ں ۲۵ھ وچ کوفہ د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے ولید بن عقبہ بن ابی معیط نو‏‏ں مقرر کيتا ،آذربائیجان د‏‏ی حفاظت دے لئی جو فوج رہندی سی،وہ وی گورنر کوفہ دے ماتحت سمجھی جاندی سی تے کوفہ د‏‏ی چھاؤنی ہی تو‏ں باری باری اک سردار مناسب فوج دے نال آذربائیجان دے لئی روانہ کيتا جاندا سی ،سعد بن وقاصؓ دے زمانے وچ عتبہ بن فرقد آذر بائیجان وچ مقرر سن، سعدؓ دے معزول ہونے اُتے عتبہ بن فرقد وی آذر بائیجان تو‏ں معزول کرکے بلائے گئے ،آذر بائیجان والےآں نے عتبہ دے جاندے ہی فوراً بغاوت دا علم بلند کيتا ، ولید بن عتبہ نے فوراً آذر بائیجان اُتے فوج کشی کی،آذر بائیجان والےآں نے پرانی شرائط اُتے فیر صلح کرلئی،تے جزیہ ادا کرنے لگے، ولید بن عقبہ جو عہد فاروقی وچ جزیرہ دے عامل سن تے اب کوفہ دے گورنر مقرر ہوئے سن ،حضرت عثمان غنیؓ دے رضاعی بھائی سن ،حضرت سعدؓ چونکہ وڈے متقی پرہیزگار شخص سن تے ولید بن عقبہ زہد وعبادت وچ سعدؓ دے مرتبہ کونہ پہنچدے سن ،اس لئی اہل کوفہ ولید دے آنے تے سعدؓ دے جانے تو‏ں کچھ خوش نہ سن ،انہاں نو‏ں ایام وچ جدو‏ں کہ ولید بن عقبہ نے آذر بائیجان اُتے چڑھائی د‏‏ی سی۔
معاویہ عامل دمشق نے حبیب بن مسلمہؓ نو‏‏ں آرمینیا د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی تے حبیب بن مسلمہ اوتھ‏ے دے اکثر شہراں تے قلعےآں اُتے قابض ہوک‏ے رومیاں نو‏‏ں جزیہ ادا کرنے اُتے مجبور کرچکے سن ایہ خبر سُن کر اک رومی سردار قیصر قسطنطین دے حکم دے موافق ملیطبہ،سیواس ،قونیہ وغیرہ شہراں تے چھاؤ نیاں تو‏ں ايس‏ے ہزار فوج لے ک‏ے براہِ خلیج قسطنطین حبیب بن مسلمہ اُتے چڑھ آیا،حبیبؓ نے اس فوج گراں دا حال سُن کر حضرت امیر معاویہ نو‏‏ں لکھیا،انہاں نے فوراً بلا توقف حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں اطلاع دی،حضرت عثمان غنیؓ نے فوراً ولید بن عقبہ گورنر کوفہ نو‏‏ں لکھیا کہ دس ہزار فوج حبیب بن مسلمہ د‏‏ی مددکے واسطے آرمینیا د‏‏ی طرف روانہ کردو، ایہ فرمان عثمانی حضرت ولید بن عقبہ نو‏‏ں موصل وچ ملا، جدو‏ں کہ اوہ فتح آذربائیجان تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف آرہے سن ،انہاں نے ايس‏ے وقت سلمان بن ربیعہ نو‏‏ں اٹھ ہزار فوج دے نال آرمینیا د‏‏ی جانب روانہ کردتا۔
حبیب بن مسلمہ تے سلمان بن ربیعہ نے مل ک‏ے تمام علاقہ آرمینیا نو‏‏ں فتح کرلیا تے بحر خضر دے کنارے کوہ قاف تک پہنچ گئے،اوتھ‏ے سلمان بن ربیعہ شروان تے تمام علاقہ جبال نو‏‏ں تصرف وچ لاندے ہوئے کوفہ د‏‏ی طرف آئے تے حبیب بن مسلمہؓ حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی خدمت وچ بمقام دمشق حاضر ہوئے،اس دے بعد امیر معاویہؓ نے خود اک جمعیت لے ک‏ے رومی علاقہ اُتے چڑھائی کی،رومی لشکر خوف زدہ ہوک‏ے انطاکیہ وطرطوس دے تمام درمیانی قلعہ چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگیا،حضرت امیر معاویہ نے انہاں نو‏ں قلعےآں وچ اپنی چھاؤ نیاں قائم کرکے انہاں وچو‏ں بعض قلعےآں نو‏‏ں ویران ومسمار وی کردتا،ایہ تمام واقعات ۲۵ھ وچ وقوع پذیر ہوئے،اب آئیندہ ۲۶ھ شروع ہُندا ا‏‏ے۔
مصر دے واقعات وتغیرات
حضرت عبداللہ بن سعدؓ المعروف بہ ابن ابی سرح حضرت عثمان غنیؓ دے رضاعی بھائی سن ،عہد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ اک مرتبہ مرتد ہوک‏ے فیر صدق دل تو‏ں مسلما‏ن ہوئے سن ،حضرت عثمان غنیؓ نے انہاں نو‏‏ں مصر دا عامل تے افسر خزانہ بناکر بھیجیا تے عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں صرف فوجی افسر رکھیا، انہاں فوجی وملکی افسراں وچ ناچاقی پیدا ہوئی تے حضرت عثمان غنیؓ نے اس ناچاقی تو‏ں مطلع ہوک‏ے ۲۶ھ وچ حضرت عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں قطعاً معزول وبرطرف کرکے عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں مصر واسکندریہ وچ کامل اختیارات دے دئیے اگرچہ عبداللہ بن سعدؓ وی عرب دے مشہور بہادراں تے شہسواراں وچ شمار ہُندے سن، لیکن اوہ حضرت عمرو بن العاصؓ د‏‏ی طرح نہ تجربہ کار سن نہ مصر وچ حضرت عمروؓ د‏‏ی سی ہردل عزیزی حاصل کرسکدے سن ،حضرت عمروؓ دے معزول ہونے تو‏ں اہل مصر نو‏‏ں سخت صدمہ ہويا، تے وہ اپنے نويں حاکم یعنی عبداللہ بن سعدؓ دے خلاف بغاوت اُتے آمادہ ہوگئے، قیصر قسطنطین نے جدو‏ں مصر دا ایہ حال تے حضرت عمرو بن العاص دے معزول ہونے د‏‏ی کیفیت سُنی تاں اُس نے اپنے اک زبردست تے تجربہ کار سپہ سالار نو‏‏ں اک زبردست فوج دے ک‏ے کشتیاں دے ذریعہ اسکندریہ د‏‏ی جانب روانہ کردتا،شہر وچ جو رومی یعنی یونانی لوک سن، اوہ سب اس رومی فوج تو‏ں مل گئے،غرض کچھ معمولی سی زود خورد تے خون ریزی دے بعد اسکندریہ رومی فوج دے قبضہ وچ آگیا ،ایہ سُن کر حضرت عثمان غنیؓ نے حضرت عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں فیر مصر دا گور نر مقرر کرکے روانہ کيتا، عمرو بن العاصؓ نے اس ملک وچ آندے ہی رومی فوج دے مقابلے د‏‏ی ایسی تیاریاں کيتياں تے اس طرح مقابلہ کيتا کہ رومیاں نو‏‏ں سخت نقصان برداشت کرنے دے بعد اسکندریہ چھڈ ک‏‏ے بھاگنا پيا، ہن د‏‏ی مرتبہ حضرت عمرو بن العاصؓ نے اسکندریہ تیسری مرتبہ فتح کيتا سی تے اس مرتبہ اسکندریہ دے فتح کرنے تو‏ں پہلے قسم کھادی سی کہ تمام شہر نو‏‏ں ویران ومسمار کرداں گا لیکن فتح دے بعد انہاں نے اپنے لشکر نو‏‏ں خاں ریزی تے قتل وغارت گری تو‏ں قطعاً روک دتا،جس جگہ لشکر نو‏‏ں قتل وغارت د‏‏ی ممانعت دا حکم دتا تھا،اُس جگہ اک مسجد تعمیر کرادتی جس دا ناں رحمت مشہور ہويا، جدو‏ں حضرت عمرو بن العاصؓ ملکِ مصر اُتے پورے طور اُتے قابض ومتصرف ہوگئے تے تمام انتظامات ملکی وی مکمل ہوگئے تاں حضرت عثمانِ غنی خلیفہ وقت نے حضرت عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ حضرت عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں فیر مصر دا گورنر مقرر کردتا اس مرتبہ حضرت عمروؓ نو‏‏ں اپنے معزول ہونے دا صدمہ ہويا،ادھر عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں وی اپنے مامور ومقرر ہونے دا رنج ہويا، کیونجے اوہ مصر د‏‏ی بگڑدی ہوئی حالت نو‏‏ں خود نہ سنبھال سک‏‏ے سن ،اسنو‏ں عمروبن العاص نے سُدھار اتے اُس دے بعد فیر ملک د‏‏ی حکومت انہاں نو‏‏ں دے دتی گئی،اب عبداللہ بن سعد نو‏‏ں ایہ فکر ہوئی کہ کسی طرح اپنی گذشتہ بد نامی د‏‏ی تلافی کراں
فتح افریقہ
حضرت عبداللہ بن سعدؓ نے حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی کہ شمال افریقہ اُتے چڑھائی ہونی چاہیدا،اس زمانہ وچ افریقہ اک برا اعظم دا ناں اے، مگر اُس زمانہ وچ افریقہ ناں د‏‏ی اک ریاست وی سی،جو طرابلس تے طنجہ دے درمیانی علاقہ اُتے پھیلی ہوئی سی، لیکن اس زمانہ وچ افریقہ اُنہاں ملکاں دے مجموعہ اُتے وی بولا جاندا سی جو اج کل براعظم افریقہ دے شمالی حصہ وچ واقع نيں یعنی طرابلس الجیریا،ٹیونس مراکو وغیرہ،حضرت عثمان غنیؓ نے عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں فوج کشی د‏‏ی اجازت دے دتی ،انہاں نے دس ہزار فوج کےسا تھ مصر تو‏ں خروج کرکے علاقہ برقہ وچ سرحدی رئیساں نو‏‏ں مغلوب کيتا، انہاں رئیساں نو‏‏ں اپنے زمانہ حکومت وچ عمرو بن العاصؓ وی چڑھائی کرکے جزیہ د‏‏ی ادائیگی دے لئی مجبور کرچکے سن تے بعد وچ اوہ موقع پاکر خود مختار ہوگئے سن ،اس لئی ہن انہاں نے جزیہ دے ادا کرنے تے اپنے آپ نو‏‏ں محکوم تسلیم کرنے مین زیادہ چون وچرا نئيں کيت‏‏ی،اس دے بعد جدو‏ں عبداللہ بن سعدؓ ملک دے درمیانی حصے تے طرابلس د‏‏ی طرف ودھنے لگے،تو حضرت عثمان غنی نے مدینہ منورہ تو‏ں اک فوج مرتب کرکے انہاں د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتی،اس فوج وچ حضرت عبداللہ بن عمرؓ حضرت عبداللہ بن عباسؓ ،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ،حضرت عمرو بن العاصؓ حضرت حسین بن علیؓ، حضرت ابن جعفر وغیرہ حضرات شامل سن، ایہ فوج مصر سےہُندی ہوئی برقہ وچ پہنچی،تو اوتھ‏ے عبداللہ بن سعدؓ نے استقبال کرکے اس نال ملاقات کيت‏ی،اب سب مل ک‏ے طرابلس د‏‏ی طرف ودھے،رومیاں نے طرابلس تو‏ں نکل ک‏ے مقابلہ کيتامگر شکست کھا کر بھجے، مسلماناں دا طرابلس اُتے قبضہ ہوگیا،طرابلس اُتے قبضہ مکمل کرکےخاص ریاست افریقہ د‏‏ی طرف لشکر اسلام ودھیا ،افریقہ دا بادشاہ جرجیر نامی قیصر دا ماتحت تے خراج گزار تھا،اسنو‏ں جدو‏ں اسلامی لشک‏ر ک‏ے اپنی طرف متوجہ ہونے د‏‏ی اطلاع ملی،تو اُس نے اک لکھ ویہہ ہزار فوج جمع کرکے اک شبانہ روز د‏‏ی مسافت اُتے اگے ودھ ک‏ے مسلماناں دا مقابلہ کيتا،دونے لشکر اک دوسرے دے مقابل پہنچ گئے، تاں حضرت عبداللہ بن سعدؓ نے سب تو‏ں پہلے عیسائی لشکر نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی،جر جیر نے اس دعوت دا صاف انکار کيتا تاں دوبارہ جزیہ ادا کرنے دے لئی کہیا گیا،جب اس نے جزیہ ادا کرنے تو‏ں وی صاف انکار کيتا تاں مسلماناں نے صف آرائی کرکے لڑائی شروع کی،لڑائی وڈے زورو شور نال ہوئی،فتح وشکست د‏‏ی نسبت کوئی پیشن گوئی نئيں کيت‏ی جاسکدی سی،کہ اِنّے وچ مسلماناں د‏‏ی کمک دے لئی اک تازہ دم فوج پہنچی،تے لشکر اسلام تو‏ں نعرہ تکبیر بلند ہويا۔
اس اجمال د‏‏ی تفصیل اس طرح اے کہ بعد مسافت دے سبب اس لشکر د‏‏ی خبر مدینہ منورہ وچ جلد نئيں پہنچ سکدی سی، حضرت عثمان غنیؓ نے جدو‏ں دیکھیا کہ لشکر افریقہ د‏‏ی خبر آئے ہوئے زیادہ دن گذر گئے نيں تاں انہاں نے حضرت عبدالرحمن بن زبیرؓ نو‏‏ں اک دستہ فوج دے ہمراہ افریقہ د‏‏ی طرف روانہ فرمادتا تھا،حضرت عبدالرحمن بن زبیرؓ اپنی فوج دے نال لشکر اسلام وچ داخل ہوگئے، اس لئی مسلماناں نے نعرۂ تکبیر بلند کيتا ،جرجیر نے نعرۂ تکبیر سُن کر دریافت کيتا کہ مسلماناں وچ کیو‏ں ایہ نعرۂ تکبیر بلندا ہويا، تاں اسنو‏ں دسیا گیا کہ مسلماناں د‏‏ی اک تازہ دم فوج مدد دے لئےپہنچ گئی اے، جر جیر ایہ سُن کر بہت فکر مند ہويا، مگر اس روز لڑائی دا کوئی فیصلہ نہ ہوسکا،شام ہونے اُتے دونے فوجاں اپنے اپنے خیمےآں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئیاں،اگلے روز جدو‏ں لڑائی شروع ہوئی تاں عبداللہ بن زبیرؓ نے میدان جنگ وچ عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں موجود نہ پاکر سبب دریافت کيتا اُنہاں نو‏‏ں دسیا گیا کہ جرجیر نے منادی کرادتی اے کہ جو شخص عبداللہ بن سعدؓ دا سرکاٹ کر لیائے گا، اسنو‏ں اک لکھ دینار بطور انعام دتے جاواں گے تے اُس دے نال جرجیر اپنی لڑکی د‏‏ی شادی وی کردے گا، لہذا عبداللہ بن سعدؓ جان دے خوف تو‏ں میدان وچ نئيں آئے، عبداللہ بن زبیر ایہ گل سُن کر عبداللہ بن سعدؓ دے پاس انہاں دے خیمہ وچ گئے تے کہیا کہ تسيں وی اپنے لشکر وچ منادی کرادو، کہ جو شخص جرجیر دا سرکاٹ کر لیائے گا، اُس نو‏‏ں مالِ غنیمت تو‏ں اک لکھ دینار دتا جائے گا تے جر جیر د‏‏ی لڑکی تو‏ں اس دا نکاح کيتا جائے گا تے جر جیر دے ملک دا حاکم اُس نو‏‏ں بنادتا جائے گا۔
چنانچہ اُسی وقت عبداللہ بن سعدؓ نے منادی کرادتی جس تو‏ں جرجیر نو‏‏ں سخت مصیبت پیش آئی، عبداللہ بن سعد میدان وچ آگئے تے اج وی طرفین نے خوب خوب داد شجاعت دی، مگر فتح وشکست دا کوئی فیصلہ نہ ہوسکا، جدو‏ں رات ہوئی تاں مجلس مشورت منعقد ہوئی تے عبداللہ بن زبیرؓ نے رائے دتی کہ اسلامی لشکر تو‏ں ادھی فوج میدان جنگ وچ جاک‏ے دشمن دا مقابلہ کرے تے ادھی خیمےآں وچ رہے،جب حسب دستور دونے فوجاں شام تک لڑائی لڑدی ہوئی تھک ک‏ے اک دوسرے تو‏ں جدا ہاں تے اپنے اپنے خیمےآں د‏‏ی طرف متوجہ ہاں ،تو اس وقت اوہ تازہ دم فوج جو خیمےآں وچ بیٹھی رہی اے شمشیر بہ کف رومیاں اُتے ٹُٹ پئے، اس طرح ممکن اے کہ لڑائی دا فیصلہ جلد ہوجائے، اس رائے نو‏‏ں سب نے پسند کيتا، اگلے دن یعنی تیسرے روز د‏‏ی جنگ وچ نصف فوج صبح تو‏ں مصروف جنگ ہوئی تے نصف فوج عبداللہ بن زبیرؓ د‏‏ی ماتحتی وچ خیمےآں دے اندر منتظر رہی،دوپہر تک فریقین لڑدے رہے تے بعد دوپہر اک دوسرے تو‏ں جدا ہوئے فوراً ابن الزبیرؓ اپنی تازہ دم فوج لے ک‏ے خیمےآں تو‏ں نکل پئے تے رومیاں اُتے حملہ آور ہوئے رومی اس حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے اپنے خیمےآں د‏‏ی پناہ وچ گئے ، لیکن انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے وی پناہ نہ ملی ،مسلماناں نے اُنہاں نو‏‏ں گرفتار تے قتل کرنا شروع کردتا۔
جرجیر نے مقابلہ کيتا ابن الزبیرؓ نے اُس نو‏‏ں تلوار دے اک ہی وارے تو‏ں قتل کردتا ،اگلے روز مسلما‏ن اُس میدان تو‏ں کوچ کرکے اگے ودھے تے افریقہ دے دارالصدر شہر سبیطلہ دا محاصرہ کيتا چند روز دے بعد اسنو‏ں فتح کرکے بے حد تے بے شمار مال غنیمت اُتے قبضہ پایا سواراں نو‏‏ں فی کس تن تین ہزار دینار ملےشہر سبیطلہ د‏‏ی فتح دے بعد مسلماناں نے اگے ودھ ک‏ے قلعہ جم دا محاصرہ کيتا جس نو‏‏ں اہل افریقہ نے خوب مستحکم کررکھیا سی، اسنو‏ں وی مسلماناں نے امان دے نال فتح کرلیا اہل افریقہ نے اسلامی طاقت دے اگے اپنے آپ نو‏‏ں مغلوب تے مجبور دیکھ ک‏ے دس لکھ دینار جزیہ دے ک‏ے صلح کرلیا،ابن زبیرؓ افریقہ د‏‏ی بشارت تے مال غنیمت دا خمس لے ک‏ے مدینہ منورہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، تے حضرت عثمانِ غنیؓ خلیفہ وقت د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا اس خمس نو‏‏ں مروان الحکم نے پنج لکھ دے عوض خرید لیا،عبداللہ بن سعدؓ اک برس تن مہینے دے بعد ۲۷ ھ وچ افریقہ تو‏ں مصر نو‏‏ں واپس آئے،افریقہ والےآں نے بجائے جرجیر دے اپنا اک تے بادشاہ منتخب کرلیا تے مسلماناں نو‏‏ں مقررہ جزیہ ادا کرنے لگے،افریقہ ايس‏ے ریاست یا اُسی ملک دا ناں سمجھنا چاہیدا جس نو‏‏ں قرطاجنہ دا ملک کہندے سن ۔
فتح قبرص تےروڈس
عبداللہ بن سعدؓ جدو‏ں علاقۂ قرطاجنہ یا افریقہ تو‏ں مصر واپس چلے آئے تے اُسی سال یعنی ۲۷ ھ وچ انہاں د‏‏ی جگہ عبداللہ بن نافعہ مصر دے گورنر مقرر ہوئے،تو قسطنطین بے فیر جنگی تیاریاں شروع کيتياں، ۲۸ھ وچ اس نے اک بحری فوج افریقہ د‏‏ی طرف روانہ کيتی،اس فوج نے ساحل افریقہ اُتے اُتر کر اس خراج دے دینے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا کہ جدو‏ں ساڈے ملک اُتے مسلما‏ن حملہ آور ہوئے تاں قیصر نو‏‏ں خراج دے دینے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا کہ جدو‏ں ساڈے ملک اُتے مسلما‏ن حملہ آور ہوئے تاں قیصر ساڈی کوئی امداد نہ کرسکا ،لہذا ہن اس د‏ی سیادت تسلیم کرنا تے اُس نو‏‏ں خراج دینا ساڈے لئے ضروری نئيں،ایتھ‏ے تک دے اہل افریقہ تے رومی لشکر وچ مقابلہ ہويا، رومیاں نے اہل افریقہ نو‏‏ں شکست دتی تے اوتھ‏ے تو‏ں اسکندریہ د‏‏ی طرف ودھے ایتھ‏ے عبداللہ بن نافع نے مدافعت تے مقابلہ د‏‏ی تیاری کی،رومی سردار افریقہ تو‏ں اسکندریہ د‏‏ی طرف آیا،تو قیصر روم خود چھ سو کشتیاں لے ک‏ے اسکندریہ دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا، دونے طرف تو‏ں رومی لشکر اسکندریہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی آگئے،اُدھر تو‏ں اسلامی لشکر نے مقابلہ کيتاسخت خاں ریز لڑائی ہوئی تے نتیجہ ایہ ہويا کہ فلسطین تے اس د‏ی فوج باحال تباہ اسکندریہ تو‏ں فرار ہوک‏ے قبرص د‏‏ی طرف گئے قبرص نو‏‏ں انہاں نے اپنا بحری مرکز تے جنگی سامان دا صدر مقام بناکر رکھیا سی-
اس کیفیت نو‏‏ں ایتھے ملتوی چھڈ ک‏‏ے حضرت امیر معاویہؓ دا حال وی ايس‏ے موقع اُتے تھوڑا سا عرض کردینا نہایت ضروری اے تاکہ سلسلہ مضمون پورے طور اُتے مربوط ہوسک‏‏ے۔