cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ائمہ معصومین
تیسرے امام
امام حسین علیہ السلام دے دس سالہ دور امامت دا زيادہ تر عرصہ معاویہ دے دور خلافت وچ گذرا سوائے آخری چھ مہینےآں کے۔ آپؑ نے ایہ عرصہ نہایت دشوار تے ناخوشگوار تے گھٹن بھرے حالات وچ بسر کيتا۔ کیونجے اک طرف تو‏ں دینی قوانین و ضوابط غیر معتبر ہوچکے سن تے حکومت کیت‏‏ی خواہشات نے خدا تے رسولؐ دے احکا‏م د‏‏ی جگہ لی تھی؛ تاں دوسری طرف تو‏ں معاویہ تے اس دے کارگزار اہل بیت تے شیعیان اہل بیت نو‏‏ں نقصان پہنچانے تے علیؑ تے آل علی دا ناں مٹانے وچ کوئی دقیقہ فرو گذاشت نئيں کيتا تاں دوسری طرف تو‏ں معاویہ نے اپنے بیٹے یزید د‏‏ی خلافت دیاں بنیاداں استوار کرنے د‏‏ی کوششاں دا آغاز کردتا سی تے مسلماناں د‏‏ی اک جماعت یزید د‏‏ی بے راہرویاں د‏‏ی وجہ تو‏ں معاویہ د‏‏ی انہاں کوششاں تو‏ں خوش نئيں سی۔ معاویہ نے انہاں مخالفتاں نو‏‏ں سرکوب کرنے تے نويں مخالفتاں دا سد باب کرنے دے لئی ہور تشدد آمیز روشاں دا سہارا لیا سی۔
امام حسین نو‏‏ں خواہ ناخواہ اس تاریک دور تو‏ں گذرنا پيا رہیا سی تے معاویہ تے اس دے گماشتاں دے ہر روحانی تشدد نو‏‏ں برداشت کررہے سن حتی کہ سنہ 60 ہجری دے وسط وچ معاویہ دا انتقال ہويا تے اس دا بیٹا یزید باپ د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھ گیا۔
یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار
بیعت اک عربی روایت سی جو سلطنت تے امارت جداں اہ‏م مسائل وچ نافذ ہُندی سی تے ماتحت افراد، بالخصوص عمائدین تے زعماء نو‏‏ں سلطان یا امیر دے ہتھ اُتے بیعت کرنا پڑدی سی تے بیعت دے بعد جے کوئی قوم اس د‏ی خلاف ورزی کردی تاں ایہ اس قوم دے لئی شرم تے ذلت دا باعث تے قطعی امضاء و تائید کيت‏ی خلاف ورزی د‏‏ی طرح، جرم مسلّم سمجھی جاندی تھی؛ تے سیرت نبوی وچ بیعت اس وقت معتبر سی جدو‏ں ایہ اختیاری تے جبر دے بغیر انجام پاندی۔
امام حسین علیہ السلام دے دس سالہ دور امامت دا زيادہ تر عرصہ معاویہ دے دور خلافت وچ گذرا سوائے آخری چھ مہینےآں کے۔ آپؑ نے ایہ عرصہ نہایت دشوار تے ناخوشگوار تے گھٹن بھرے حالات وچ بسر کيتا۔ کیونجے اک طرف تو‏ں دینی قوانین و ضوابط غیر معتبر ہوچکے سن تے حکومت کیت‏‏ی خواہشات نے خدا تے رسولؐ دے احکا‏م د‏‏ی جگہ لی تھی؛ تاں دوسری طرف تو‏ں معاویہ تے اس دے کارگزار اہل بیت تے شیعیان اہل بیت نو‏‏ں نقصان پہنچانے تے علیؑ تے آل علی دا ناں مٹانے وچ کوئی دقیقہ فرو گذاشت نئيں کيتا تاں دوسری طرف تو‏ں معاویہ نے اپنے بیٹے یزید د‏‏ی خلافت دیاں بنیاداں استوار کرنے د‏‏ی کوششاں دا آغاز کردتا سی تے مسلماناں د‏‏ی اک جماعت یزید د‏‏ی بےراہرویاں د‏‏ی وجہ تو‏ں معاویہ د‏‏ی انہاں کوششاں تو‏ں خوش نئيں سی۔ معاویہ نے انہاں مخالفتاں نو‏‏ں سرکوب کرنے تے نويں مخالفتاں دا سد باب کرنے دے لئی ہور تشدد آمیز روشاں دا سہارا لیا سی۔
امام حسین نو‏‏ں خواہ ناخواہ اس تاریک دور تو‏ں گذرنا پيا رہیا سی تے معاویہ تے اس دے گماشتاں دے ہر روحانی تشدد نو‏‏ں برداشت کررہے سن حتی کہ سنہ 60 ہجری دے وسط وچ معاویہ دا انتقال ہويا تے اس دا بیٹا یزید باپ د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھ گیا۔
معاویہ نے قوم دے جانے پہچانے افراد تو‏ں یزید دے لئی بیعت لی سی لیکن اس نے امام حسینؑ تو‏ں کوئی حجت نئيں کيت‏‏ی سی ایتھ‏ے تک کہ اس نے یزید تو‏ں وصیت کيتی سی کہ جے حسین بن علی بیعت تو‏ں انکار کرن تاں اس گل نو‏‏ں اگے نہ بڑھاؤ تے خاموشی تے چشم پوشی اختیار کرو؛ کیونجے اس نے مسئلے دے دونے پہلؤاں دا صحیح تجزایہ کیہ سی تے اس دے خطرنا‏‏ک انجام تو‏ں آگاہ سی۔
thumbnail|35٪|حرم [[امام حسینؑ دے اندرونی دروازے اُتے حدیث نبوی]]
مکہ وچ قیام
مدینہ تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف ہجرت دا واقعہ وچ رجب المرجب دے آخر تے شعبان المعظم سنہ 60 ہجری نو‏‏ں پیش آیا تے امام حسینؑ نے تقریبا 4 مہینےآں تک مکہ وچ جائے پناہ دے عنوان تو‏ں، قیام کيتا تے ایہ خبر عالم اسلام دے گوشے گوشے وچ پھیل گئی۔ اک طرف تو‏ں اوہ لوک سن جو معاویہ دے زمانے دے مظالم تو‏ں ناراض سن تے یزید د‏‏ی خلافت انہاں د‏‏ی ناراضگی وچ وادھا کررہی سی تاں دوسری طرف تو‏ں بے شمار خطوط و مراسلات شہر مکہ وچ پہنچ رہے سن تے آپؑ تو‏ں درخواست کررہے سن کہ عراق تشریف جا ک‏ے لوکاں د‏‏ی رہبری سنبھالاں تے ظلم و ستم دا تختہ الٹنے دے لئی اٹھاں چنانچہ ایہ صورت حال یزید دے لئی خطرنا‏‏ک سی۔
فرزند رسولؐ نے اعمال وچ تخفیف کردتی تے مکہ چھڈنے دا عزم کيتا تے لوکاں دے درمیان کھڑے ہوئے تے مختصر سا خطاب کرکے عراق د‏‏ی طرف عزیمت دا اعلان کيتا۔ آپؑ نے اس مختصر تو‏ں خطاب وچ اپنی شہادت د‏‏ی خبر دتی تے مسلماناں تو‏ں کہیا کہ اوہ اس ہدف دے حصول وچ آپؑ دا نال داں تے راہ خدا وچ اپنے خون دا نذرانہ پیش کرن تے اگلے دن اپنے خاندان تے اصحاب دے اک گروہ دے نال عراق د‏‏ی طرف عزیمت فرمائی۔
امام حسینؑ نے بیعت نہ کرنے دا قطعی فیصلہ کيتا سی تے اچھی طرح جاندے سن کہ قتل کيتے جاواں گے تے بنو امیہ د‏‏ی وڈی عسکری قوت، جس نو‏‏ں عمومی بےراہروی تے بے ارادہ عوام بالخصوص عراقی عوام د‏‏ی بنا اُتے تقویت مل رہی سی، آپؑ نو‏‏ں زندہ نئيں چھڈے گی۔
بعض سرکردہ افراد نے خیرخواہی د‏‏ی بنا پر، آپؑ دا راستہ روکیا تے اس عزیمت تے تحریک دے خطرات گوش گذار کرائے لیکن آپؑ نے فرمایا: "ميں بیعت نئيں کراں گا تے ظلم و جبر د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تائید نئيں کراں گا، وچ جتھے وی جاواں تے جتھے وی قیام کراں اوہ مینو‏ں قتل کرن گے تے وچ جو مکہ نو‏‏ں چھڈ دے جارہیا ہاں اس دا سبب ایہ اے کہ خانہ خدا د‏‏ی حرمت د‏‏ی رعایت کرنا چاہندا ہاں تے وچ نئيں چاہندا کہ میرا خون بہا کر اس د‏ی حرمت شکنی کيت‏ی جائے۔
بسوئے کوفہ
امام حسینؑ کوفہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے، بیچ راستے، جدو‏ں کہ حالے چند روز دا فاصلہ باقی سی، آپؑ نو‏‏ں اطلاع دتی گئی کہ کوفہ وچ یزید دے والی ابن زیاد نے آپؑ دے نمائندے (مسلم بن عقیل) تے شہر دے زعیم، آپ دے مخلص دوست تے حامی (ہانی بن عروہ) نو‏‏ں قتل کيتا اے تے اس دے حکم تو‏ں پیراں وچ رسیاں بنھ کر لاشاں نو‏‏ں گلیاں تے بازاراں وچ گھسیٹا اے تے شہر تے اس دے نواح اُتے کڑی نگرانی د‏‏ی جارہی اے تے دشمن دے ہزاراں سپاہی آپؑ دا انتظار کررہے نيں چنانچہ ہن موت دے سوا کوئی چیز انہاں دا استقبال نہیںکرے گی۔ ایتھے اوہ نقطہ سی جتھے امامؑ نے قطعی فیصلہ کيتا کہ اس راہ وچ جان د‏‏ی بازی لگیا دین گے تے اپنا سفر جاری رکھیا۔
کربلا
کوفہ تو‏ں تقریبا 70 کلومیٹر دے فاصلے اُتے کربلا نامی صحرا واقع سی جس وچ لشکر يزید نے امام حسینؑ تے آپؑ دے خاندان تے اصحاب دا محاصرہ کيتا۔ امام حسینؑ اٹھ روز تک کربلا وچ سن، محاصرے دا حلقہ ہر روز تنگ تو‏ں تنگ تر تے دشمن د‏‏ی سپاہ وچ وادھا ہُندا گیا تے بالآخر 30000 یزیدی سپاہیاں نے آپؑ تے آپؑ دے خاندان نو‏‏ں گھیر لیا۔
ان چند دناں دے دوران امام حسینؑ نے اپنے ٹھکانےآں نو‏‏ں مضبوط کیا، اہل ترین اصحاب نو‏‏ں پاس رکھیا، رات دے وقت سب نو‏‏ں بلوایا تے مختصر خطبہ دے ک‏ے فرمایا: "ایتھ‏ے سانو‏ں موت تے شہادت دے سوا کوئی چیز وی نئيں ملے گی تے انہاں لوکاں دا میرے سوا کسی دے نال وی کوئی سروکار نئيں ا‏‏ے۔ ميں نے اپنی بیعت تسيں تو‏ں اٹھا لی تے جو وی چاہے رات د‏‏ی تاریکی دا فائدہ اٹھا ک‏ے اپنی جان اس ہولناک بھنور تو‏ں چھڑا چلا جائے"۔
فیر فرمایا: "چراغاں نو‏‏ں گل کردو تے اکثر ساتھی ـ جو بعض خاص مقاصد دے لئی آپؑ دے نال سن منتشر ہوئے تے عاشقان حق د‏‏ی مختصر سی جماعت (اصحاب وچو‏ں چالیس افراد) تے افراد خاندان دے سوا کوئی وی نال نہ رہیا۔
امامؑ نے اک بار فیر باقیماندہ اصحاب نو‏‏ں اکٹھا کيتا تے انہاں د‏‏ی آزمایش د‏‏ی تے اصحاب تے ہاشمی اعزاء و اقارب تو‏ں خطاب کرکے فرمایا: "ان دشمناں دا کم میرے تو‏ں اے، تسيں وچو‏ں جو وی چاہے رات دے اندھیرے وچ اپنی جان بچا کر چلا جائے لیکن اس بار آپ دے باوفا ساتھیاں نے مختلف قسم دے لفظاں وچ جواب دتا کہ "ہم ہرگز راہ حق تو‏ں منہ نئيں موڑاں گے جس دے امام آپ نيں تے آپ دے پاک دامن تو‏ں ہرگز دست کش نہ ہون گے تے جدو‏ں تک ساڈے جسم وچ جان تے ساڈے ہتھ وچ شمشیر اے، آپ دے حرم دا دفاع کرن گے۔ بااں حال، امام سجادؑ تو‏ں منقولہ روایت دے مطابق جدو‏ں امام حسینؑ نے اصحاب نو‏‏ں خطبہ دے ک‏ے انہاں نو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دتی تاں سب نے جانے تو‏ں انکار کيتا تے سب نے اٹھیا کر ایمان و شجاعت تے ولایت اہل بیتؑ تو‏ں مالامال جذبات دے نال رہنے تے تو‏ں لمحۂ شہادت، پامردی دکھانے اُتے اصرار کيتا۔
10 محرم سنہ 61 ہجری، امامؑ اپنے قلیل ساتھیاں دے ہمراہ (جنہاں د‏‏ی تعداد زیادہ تو‏ں زیادہ 90 تک پہنچک‏ی سی تے انہاں وچ چالیس افراد اوہ سن جو آپؑ دے نال کربلا آئے سن تے 30 تو‏ں کچھ زیادہ افراد جنگ کيت‏ی رات تے دن دے دوران دشمن دے لشکر تو‏ں وکھ ہوک‏ے آپؑ تو‏ں آملے سن تے باقی افراد دا تعلق بنو ہاشم تو‏ں سی جنہاں وچ آپؑ دے بھائی، بیٹے، بھتیجے، بھانجے تے عمو زادگان شامل سن ) دشمن دے کے بے شمار لشک‏ر ک‏ے سامنے صف آرا ہوئے تے جنگ شروع ہوئی۔ (دیکھو: روز عاشورا)
اس روز اوہ صبح تو‏ں سہ پہر تک لڑے تے سیدالشہداءؑ تے آپؑ دے اصحاب دے تمام افراد شہید ہوئے (شہداء وچ امام حسن مجتبیؑ دے دو کم سن فرزند تے امام حسینؑ دے اک شیرخوار، وی شامل سن )۔
بنوامیہ د‏‏ی رسوائی
واقعۂ کربلا تے اہل بیتؑ د‏‏ی سوانیاں و بچیاں نو‏‏ں شہر بہ شہر گھمائے جانے تے اسیراں دے درمیان زینب کبری(س) تے امام سجادؑ دے کوفہ و شام وچ متعدد بار خطبےآں نے بنو امیہ نو‏‏ں رسوا کردتا تے معاویہ د‏‏ی عشراں اُتے محیط تشہیری مسانو‏ں ناکارہ کردتا ایتھ‏ے تک کہ یزید نے اپنے ہی گماشتاں دے اعمال تو‏ں ملأ امام وچ بیزاری دا اعلان کيتا تے واقعۂ کربلا مؤثر ترین سبب سی جس نے اپنے طویل المدت اثر دے طور اُتے بنو امیہ د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ کر رکھ دتا، شیعہ د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں مستحکم کيتا تے اس دے قلیل المدت آثار وچو‏ں اک ایہ سی کہ پورے عالم اسلام وچ بغاوتاں تے تحریکاں دا آغاز ہويا جنہاں نہایت خونریز جنگاں وچ بدل گئياں تے جنگ و نزاع د‏‏ی ایہ صورت حال 12 برساں تک جاری رہی؛ ایتھ‏ے تک کہ امام حسین علیہ السلام دے قتل وچ شریک ہونے والےآں وچو‏ں اک فرد دست انتقال د‏‏ی گرفت تو‏ں جان نہ بچا سکا۔
عاشورا دے بارے وچ اک تجزیہ
اگر کوئی امام حسینؑ د‏‏ی تریخ حیات تے یزید دے احوال وچ باریک بینی دے نال غور و تدبر کرے تاں اس دے لئی اس حقیقت وچ شک د‏‏ی گنجائش باقی نئيں رہندی کہ اس دن امام حسینؑ دے پاس تے قتل ہوجانے دے سوا کوئی چارہ نہ سی تے بیعت یزید جو اسلام د‏‏ی اعلانیہ پامالی دے مترادف سی، آپؑ دے لئی ممکن نہ تھی؛ کیونجے جے اک طرف تو‏ں یزید دین اسلام تے اس دے احکا‏م دے لئی کسی قسم د‏‏ی حرمت و احترام دا قائل نہ سی تے کسی وی اخلاقی تے دینی قاعدے تے قانون دا پابند نہ سی تاں دوسری طرف تو‏ں اوہ اسلام دے مقدست تے قوانین دا اعلانیہ مذاق اڑاندا سی تے لاپروائی تو‏ں انہاں نو‏ں پامال کردا سی۔ جدو‏ں کہ اس دے اسلاف دین دے بھیس وچ دینی قوانین د‏‏ی مخالفت کيتا کردے سن، اوہ دین د‏‏ی ظاہری صورت دا احترام کردے سن تے انہاں دینی نسبتاں اُتے فخر کيتا کردے سن جو مسلماناں دے نزدیک محترم سن؛ جداں: رسول اللہؐ دا صحابی ہونا وغیرہ۔
اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ جو بعض مفسرین نے کہیا اے کہ انہاں دو پیشواواں (امام حسن تے امام حسین) دے معیار مختلف سن ـ تے امام حسنؑ صلح پسند سن جدو‏ں کہ امام حسینؑ جنگ نو‏‏ں ترجیح دیندے سن ؛ ایتھ‏ے تک کہ وڈے بھائی نے 40000 دا لشکر ہونے دے باوجود معاویہ دے نال صلح کرلئی تے چھوٹے بھائی 40 افراد دے نال یزید دے خلاف میدان جنگ وچ اترے ـ اک بےجا تے بے بنیاد دعوی اے ؛ کیونجے اسيں دیکھدے نيں کہ ایہی امام حسینؑ جو حتی اک دن وی یزید د‏‏ی بیعت دے سائے وچ جانے دے لئی تیار نئيں ہوئے، عرصہ 10 سال تک معاویہ د‏‏ی حکومت وچ بھائی امام حسنؑ د‏‏ی مانند رہے (اور امام حسنؑ وی 10 برس تک معاویہ د‏‏ی حکومت وچ رہے سن )، تے کدی اس انداز تو‏ں مخالفت نئيں کيت‏‏ی تے اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ جے امام حسنؑ تے امام حسینؑ معاویہ دے خلاف کارزار دا راستہ اپنا‏تے تاں یقینا قتل کيتے جاندے تے انہاں دا قتل اسلام دے لئی ذرہ برابر وی مفید نہ ہُندا؛ تے انہاں د‏‏ی شہادت معاویہ د‏‏ی بظاہر حق بجانب روشاں دے مقابلے وچ جو صحابی، کاتب وحی تے خال المؤمنین (مؤمناں دا ماماں) کہلواندا سی تے ہر قسم د‏‏ی سازشاں کردا سی، غیر مؤثر ہُندی۔ استو‏ں علاوہ اوہ اپنے گماشتاں دے ذریعے انہاں نو‏ں قتل کروا سکدا سی تے خود جاک‏ے سوگواری تے عزاداری دے لئی بیٹھ سکدا سی تے انہاں د‏‏ی خونخواہی دا دعوی کرسکدا تھا؛ اوہی معاملہ جو اس نے خلیفۂ ثالث دے نال کيتا سی۔
چوتھے امام
thumb|35٪|مرقد امام سجادؑ[[جنت البقیع]]
امام زین العابدین علیہ السلام (علی بن حسین ملقب بہ زین العابدین و سجاد) تیسرے امام دے فرزند نيں جنہاں د‏‏ی والدہ ایران دے بادشاہ یزدگرد سوئم د‏‏ی بیٹی شاہ زنان (المعروف بہ شہربانو) نيں۔ آپؑ تیسرے امام دے واحد بیٹے سن جو باقی سن ؛ جدو‏ں کہ آپؑ دے تن بھائی کربلا وچ شہید ہوئے چکے سن تے آپؑ وی والد دے نال کربلا آئے سن لیکن (چونکہ کربلا وچ قیام دے دوران) بیمار سن تے ہتھیار اٹھانے تے لڑنے تو‏ں عاجز سن، جہاد وچ شریک نہ ہوسک‏‏ے تے شہید نئيں ہوئے تے اسیران اہل بیت رسولؐ دے ہمراہ شام روانہ کيتے گئے۔
اسیری دے ایام گذارنے دے بعد، یزید د‏‏ی ہدایت پر، رائے عامہ د‏‏ی دلجوئی د‏‏ی غرض تو‏ں احترام دے نال مدینہ لُٹیا دتے گئے۔ آپؑ نو‏‏ں دوسری بار اموی خلیفہ عبدالملک بن مروان دے حکم اُتے بیڑیاں تے زنجیراں وچ جکڑ کر شام لے جایا گیا تے دوبارہ مدینہ واپس آگئے۔
چوتھے امام مدینہ واپسی دے بعد اپنے گھر وچ گوشہ نشین ہوئے تے ہر اجنبی اُتے اپنے گھر دا دروازہ بند کردتا، عبادت الہی وچ مصروف ہوئے تے ابو حمزہ ثمالی تے ابو خالد کابلی سمیت خواصِ شیعہ دے سوا کسی دے نال رابطہ نئيں کردے سن ۔ البتہ خواص آپ تو‏ں اسلامی معارف اخذ کرکے شیعیان اہل بیت دے درمیان پھیلا دیندے سن تے اس طریقے تو‏ں تشیع نو‏‏ں بہت فروغ ملیا تے اس فروغ دے اثرات پنجويں امام دے زمانے وچ ظہور پذیر ہوئے۔
چوتھے امام دے باقیماندہ آثار وچ آپؑ د‏‏ی دعاواں نيں جو صحیفۂ سجادیہ د‏‏ی صورت وچ شائع ہُندی رہیاں نيں؛ ایہ 57 دعاواں نيں جو صحیح ترین معارف الہیہ اُتے مشتمل نيں تے اسنو‏ں زبور آل محمد وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
چوتھے امامؑ 35 سالہ امامت دے بعد، بعض شیعہ روایات دے مطابق سنہ 95 ہجری وچ اموی، مروانی خلیفہ ہشام بن عبدالملک د‏‏ی تحریک اُتے اس دے بھائی ولید بن عبدالملک دے ہتھو‏ں مسموم تے شہید ہوئے۔
پنجويں امام
35٪|thumb|مرقد امام باقرؑ[[جنت البقیع]]
امام محمد بن بن علی (باقر: علم و دانش دا سینہ چاک کرکے اس دے راز و رمز تک پہنچنے والا تے شکافتہ کرنے والا تے اوہ لقب اے جو رسول اللہؐ نے پنجويں امام نو‏‏ں عطا کيتا اے ) چوتھے امام دے فرزند نيں جو سنہ 57 ہجری وچ پیدا ہوئے، واقعۂ کربلا وچ موجود سن تے اپنے والد د‏‏ی شہادت دے بعد اللہ دے امر تے اپنے اسلام (رسول خداؐ، علیؑ تے امامین حسنینؑ د‏‏ی وصیت دے مطابق، عہدۂ امامت اُتے فائز ہوئے تے سنہ 114 یا 117 ہجری وچ (شیعہ روایات دے مطابق اموی خلیفہ ہشام بن عبدالملک دے بھتیجے ابراہیم بن ولید بن عبدالملک دے ہتھو‏ں مسموم اور) شہید ہوئے۔
پنجويں امام دے زمانے وچ اک طرف تو‏ں بنو امیہ دے مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلامی ملکاں دے کِسے علاقے وچ انقلاب بپا ہُندا سی تے جنگاں چھڑ جاندیاں سن تے اموی خاندان نو‏‏ں اندرونی اختلافات دا سامنا سی تے اس مسائل نے اموی خلافت نو‏‏ں مصروف کررکھیا سی تے ایہ صورت حال امویاں نو‏‏ں اہل بیتؑ دے خلاف کوئی اقدام کرنے تو‏ں روکے رکھدی سی۔ تے دوسری طرف تو‏ں کربلا دے المیے تے اہل بیتؑ د‏‏ی مظلومیت ـ جس د‏‏ی نمائندگی چوتھے امامؑ کررہے سن ـ مسلماناں نو‏‏ں اہل بیتؑ د‏‏ی طرف مائل کررہی سی۔ ایہ اسباب و عوامل نے مل ک‏ے، عام لوکاں ـ بالخصوص شیعیان اہل بیت ـ نو‏‏ں سیلاب د‏‏ی مانند مدینہ د‏‏ی جانب متوجہ کردتا تے امامؑ دے لئی معارف اہل بیت د‏‏ی ترویج دے امکانات فراہ‏م کيتے جو آپؑ تو‏ں پہلے دے ائمہؑ دے لئی فراہ‏م نئيں ہوئے سن ؛ تے اس حقیقت د‏‏ی گواہی اوہ بے شمار احادیث نيں جو پنجويں امام تو‏ں نقل ہوئیاں نيں؛ تے شیعہ علماء تے رجال علم و دانش د‏‏ی اک وڈی جماعت نے مختلف علوم و فنون دے مختلف شعبےآں وچ آپؑ دے مکت‏‏ب تو‏ں فیض حاصل کيتا اے تے انہاں دے ناں فہرستاں تے کتاباں رجال وچ ثبت ہوئے نيں۔
چھیويں امام
مام جعفر بن محمد (صادق) پنجويں امام دے فرزند نيں جو سنہ 83 ہجری وچ پیدا ہوئے تے منصور عباسی د‏‏ی تحریک اُتے سنہ 148 ہجری تے شہید کردتے گئے۔
چھیويں امام دے عہد وچ اسلامی ملکاں وچ متعدد انقلابات شروع ہوگئے سن تے خاص طور اُتے مسوِّدہ (سیاہ پوشاں) د‏‏ی تحریک، جو بنو امیہ د‏‏ی خلافت نو‏‏ں گرانے دے لئی شروع ہوئی تھی؛ تے خونریز لڑائیاں لڑی جارہیاں سن جو آخر کار بنو امیہ د‏‏ی خلافت و خاندان دے زوال اُتے منتج ہوئیاں۔ اس دے نتیجے وچ معرض وجود وچ آنے والی صورت حال تو‏ں استفادہ کرکے امام باقرؑ نے اپنی 20 سالہ امامت دے دوران اسلامی حقائق تے معارف اہل بیتؑ د‏‏ی ترویج د‏‏ی جو بنیاد رکھی سی، اس دے پیش نظر، امام صادقؑ نو‏‏ں دینی تعلیمات د‏‏ی نشر و اشاعت دے لئی زیادہ مناسب ماحول تے بیشتر امکانات ملے۔
چھیويں امام نے اپنے دور امامت دے آخر تک ـ جو خلافت بنی امیہ دے اواخر تے خلافت بنی عباس دے اوائل، دے ہ‏م عصر سی ـ نويں صورت حال تے معرض وجود وچ آنے والے مناسب ماحول تو‏ں استفادہ کرکے دینی تعلیمات د‏‏ی ترویج دا اہتمام کيتا تے مختلف فنون تے عقلی و نقلی علوم وچ زرارہ، محمد بن مسلم، مؤمن طاق، ہشام بن حکم، ابان بن تغلب، ہشام بن سالم، حریز بن عبداللہ ازدی کوفی سجستانی، ہشام کلبی نسابہ، کیمیا دان جابر بن حیان صوفی سمیت متعدد شخصیتاں د‏‏ی پرورش تے تربیت کیتی۔ ایتھ‏ے تک کہ سفیان سوری، مذہب حنفی دے امام، ابو حنیفہ، قاضی سکونی تے قاضی ابو البختری سمیت اہل سنت د‏‏ی متعدد علمی شخصیتاں نو‏‏ں امام صادقؑ تو‏ں حصول فیض دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ مشہور اے کہ چھیويں امام دے حوزۂ درس تو‏ں 4000 محدثین تے علماء فارغ التحصیل ہوئے نيں۔
امامین صادقین (یعنی امام باقر و امام صادق) علیہما السلام تو‏ں منقولہ احادیث د‏‏ی تعداد پیغمبر اکرمؐ تے باقی 10 ائمہ تو‏ں منقولہ حدیثاں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
چھیويں امامؑ نو‏‏ں اپنے دور امامت دے اواخر وچ عباسی خلیفہ منصور عباسی دے ظلم تو‏ں دچار ہونا پيا۔ منصور نے آپؑ د‏‏ی کڑی نگرانی شروع کی، آپؑ نو‏‏ں محدود کيتا۔ منصور نے سادات تے علویاں دے حق وچ مختلف قسم دے مظالم تے تشدد آمیز اقدامات روا رکھے، جو بنو امیہ نے ـ سنگ دلی تے لاپروائیاں دے باوجود ـ روا نئيں رکھے سن ۔ علویاں نو‏‏ں منصور دے حکم اُتے گرفتار کيتا جاندا سی تے تاریک زنداناں د‏‏ی گہرائیاں وچ تشدد تے آزار و اذیت کرکے انہاں د‏‏ی زندگیاں دا خاتمہ کيتا جاندا سی تے بعض دے سر اجتماعی طور اُتے قلم کيتے جاندے سن، بعض نو‏‏ں زندہ در گور کيتا جاندا تے بعض نو‏‏ں عمارتاں د‏‏ی بنیاداں تے دیواراں دے بیچ قرار دتا جاندا سی تے انہاں دے اُتے عمارتاں بنائی جاندیاں سن۔
منصور نے حکم دتا کہ امام صادقؑ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں گرفتار کيتا جائے (چھیويں امام اس تو‏ں پہلے وی اک بار عباسی خلیفہ سفاح دے حکم اُتے عراق لیایا گیا سی تے اس تو‏ں پہلے اک بار اپنے والد امام محمد باقرؑ دے ہمراہ، ہشام بن عبدالملک دے حکم پر، دمشق لے جایا گیا سی)۔ منصور نے امامؑ نو‏‏ں بلوایا تاں کچھ عرصے تک آپؑ د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے کئی بار آپؑ دے قتل دے منصوبے بنائے تے آپؑ د‏‏ی بےحرمتی د‏‏ی لیکن آخر کار اس نے اجازت دتی کہ آپؑ مدینہ واپس چلے جاواں؛ امامؑ مدینہ واپس چلے گئے تے باقی عمر شدید تقیے تے تقریبا گوشہ نشینی د‏‏ی حالت وچ گذاری، ایتھ‏ے تک کہ منصور د‏‏ی سازش دے تحت مسموم تے شہید کردتے گئے۔
منصور نے چھیويں امام د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر وصول کرکے مدینہ دے والی نو‏‏ں لکھیا کہ پسماندگان نو‏‏ں دلاسہ دینے دے بہانے امامؑ دے گھر چلا جائے تے امامؑ دا وصیت نامہ منگوا کر پڑھ لے تے دیکھ لے کہ جس نو‏‏ں امامؑ نے وصی تے جانشین دے طور اُتے متعارف کرایا ہوئے اس دا سر فی المجلس ہی قلم کردے؛ تے البتہ منصور دا مقصود ایہ سی کہ مسئلۂ امامت دا خاتمہ کيتا جائے تے تشیع دے چراغ نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی گل کردے؛ لیکن اس د‏ی سازش دے برعکس، مدینہ دے والی نے جدو‏ں امامؑ د‏‏ی وصیت نو‏‏ں پڑھ لیا تاں دیکھیا کہ آپؑ نے پنج افراد نو‏‏ں بحیثیت جانشین متعین کيتا اے: 1۔ منصور عباسی، 2۔ مدینہ دا والی، 3۔ وڈا بیٹا عبداللہ افطح، 4۔ چھوٹا بیٹا موسی تے انہاں د‏‏ی والدہ 5۔ حمیدہ خاتون (جو امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی والدہ سن۔ امام صادقؑ نے اس تدبیر دے ذریعے منصور د‏‏ی سازش نو‏‏ں خاک وچ ملایا سی۔
ستويں امام
امام موسی بن جعفر (کاظم) چھیويں امامؑ دے فرزند نيں جو سنہ 128 ہجری وچ پیدا ہوئے تے سنہ 183 ہجری نو‏‏ں [ہارون عباسی دے حکم پر] قیدخانے وچ مسموم تے شہید ہوئے۔ آپؑ [سابقہ ائمہؑ د‏‏ی طرح] امر پرورگار تے والد د‏‏ی وصیت تو‏ں عہدۂ امامت اُتے فائز ہوئے۔
ستويں امام عباسی خلفاء وچو‏ں منصور، ہادی، مہدی تے ہارون دے ہ‏م عصر سن تے شدید ترین گھٹن تے تاریک دور وچ سخت تقیے د‏‏ی حالت وچ زندگی گذارنے اُتے مجبور سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ بالآخر ہارون حج دے عنوان تو‏ں مدینہ چلا گیا تے اس دے حکم اُتے امام کاظمؑ نو‏‏ں ـ مسجد النبیؐ وچ نماز بجا لارہے سن ـ گرفتار کرکے زنجیراں وچ جکڑ لیا تے قیدخانے وچ مقید کرلیا۔ آپؑ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں بصرہ تے بصرہ منتقل کيتا گیا تے برساں تک اک قید خانے تو‏ں دوسرے تے دوسرے تو‏ں ميں منتقل کيتا جاندا رہیا تے بالآخر آپؑ نو‏‏ں بغداد وچ سندی بن شاہک د‏‏ی زندان وچ قید کيتا گیا جتھے آپؑ نو‏‏ں مسموم تے شہید کيتا گیا تے مقبرہ قریش وچ سپرد خاک کيتا گیا جو اس وقت شہر کاظمیہ کہلاندا ا‏‏ے۔
اٹھويں امام
35٪|thumb|حرم امام رضا علیہ السلام [[مشہد]]
امام علی بن موسی (رضا) ستويں امام دے فرزند نيں جو مشہور ترین تریخ دے مطابق سنہ 148 ہجری وچ پیدا ہوئے تے سنہ 203 نو‏‏ں [مامون دے ہتھو‏ں مسموم ہوک‏ے] شہید ہوئے۔
اٹھويں امام اپنے والد بزرگوار د‏‏ی شہادت دے بعد اللہ دے امر تے اسلاف د‏‏ی جانب تو‏ں متعارف کيتے جانے د‏‏ی بنا پر، عہدۂ امامت اُتے فائز ہوئے تے ہارون عباسی، امین عباسی تے مامون عباسی دے ہ‏م عصر سن ۔
باپ دے انتقال دے بعد بھائیاں "مامون تے امین" دے درمیان اختلافات پیدا ہوئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خونریز جنگاں ہوئیاں تے امین ماریا گیا چنانچہ مامون سریر خلافت اُتے مسلط ہويا۔ اس دن تک علوی سادات دے خلافت بنو عباس د‏‏ی روش تشدد پسندانہ تے کشت و خون اُتے مبنی سی تے ایہ روش مسلسل شدید تو‏ں شدید تر ہُندی رہی تھی؛ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ عرصہ خاموشی چھا جاندی سی لیکن فیر وی کوئی علوی عباسیاں دے خلاف قیام کردا تے خونریز جنگ تے آشوب دا ماحول بن جاندا سی تے ایہ بجائے خود عباسی حکمراناں دے لئی شدید تے ناخوشگوار آزمائش سی جس تو‏ں انہاں نو‏ں گذرنا پڑدا سی۔ تے اہل بیت وچ شیعیان اہل بیت دے ائمہؑ بھانويں قیام تے تحریک بپا کرنے والےآں دے نال تعاون نئيں کردے سن تے انہاں مسائل وچ مداخلت تو‏ں دور رہندے سن، لیکن انہاں دناں شیعہ آبادی اچھی خاصی سی تے اوہ سب ائمۂ اہل بیت نو‏‏ں اپنے پیشوا تے مفترض الطاعہ امام، تے پیغمبر اکرمؐ دے حقیقی خلفاء تے جانشین سمجھدے سن ۔ اوہ خلافت دے نظام نو‏‏ں ـ جو قیصر کسرٰی دے دربار د‏‏ی صورت اختیار کرگیا سی، تے بعض بےراہرو افراد دے زیر انتظام ہُندا سی ـ ناپاک نظام سمجھدے سن تے اسنو‏ں اپنے پاک پیشواواں دے مقدس دامن تو‏ں دور دیکھدے سن، چنانچہ اس صورت حال دا دوام و تسلسل عباسی نظام خلافت دے لئی خطرنا‏‏ک سی تے اس دے وجود نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار کردا سی۔
مامون نے سوچیا کہ انہاں آزمائشاں نو‏‏ں ـ جنہاں نو‏ں اس دے اسلاف د‏‏ی ستر سالہ روش ختم نئيں کرسکی سی ـ نويں روش تے نويں سیاست تو‏ں ختم کردے؛ تے اوہ روش ایہ سی کہ اٹھويں امامؑ نو‏‏ں ولایت عہدی دا منصب سونپ دے تے ایويں ہر مسئلے دا خاتمہ کرے؛ کیونجے اس صورت وچ علوی ایسی حکومت دے خلاف کوئی اقدام نہ کردے جنہاں وچ انہاں دا اپنا وی کردار ہُندا تے شیعہ وی ـ جو خلافت تے اس دے کارگزاراں نو‏‏ں پلید و ناپاک سمجھدے سن ـ جدو‏ں اپنے امام دے ہتھو‏ں نو‏‏ں خلافت د‏‏ی پلیدی تو‏ں آلودہ دیکھدے تاں اوہ ـ جو ائمۂ اہل بیت دے تئاں معنوی اعتقاد تے باطنی عقیدہ رکھدے سن ـ اپنا عقیدہ کھوجاواں گے، انہاں دا مذہبی نظم و نسق ختم ہوجائے گا تے اس دے بعد انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں خلافت نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نہ ہوسک‏‏ے گا۔
نويں امام
35٪|thumb|حرم امام کاظم و امام جوادؑ [[کاظمین]]
امام محمد بن علی (تقی) (ابن الرضا)، اٹھويں امام دے فرزند نيں جو سنہ 195 ہجری نو‏‏ں مدینہ وچ پیدا ہوئے تے شیعہ احادیث دے مطابق سنہ 220 ہجری وچ معتصم عباسی دے حکم اُتے اپنی زوجہ ام الفضل بنت مامون دے ہتھو‏ں مسموم تے شہید ہوئے نيں تے کاظمین دے مقام اُتے اپنے جد امجد ستويں امامؑ دے پہلو وچ مدفون نيں۔
آپؑ اپنے والد بزرگوار د‏‏ی شہادت دے بعد امر خدا تے اسلاف طاہرین د‏‏ی وصیت دے مطابق، منصب امامت اُتے فائز ہوئے۔ امام جوادؑ والد د‏‏ی شہادت دے وقت مدینہ وچ سن ۔ مامون نے آپؑ نو‏‏ں بغداد طلب کيتا ـ جو انہاں دار الخلافہ سی ـ تے آپؑ دے نال بظاہر محبت تو‏ں پیش آیا تے وڈی مہربانی برتی تے اپنی بیٹی دا آپؑ تو‏ں عقد کيتا۔ تے آپؑ نو‏‏ں بغداد وچ روکے رکھیا۔ اوہ درحقیقت اس واسطے تو‏ں آپؑ اُتے اندرون خانہ و بیرون خانہ کڑی نگرانی دا انتظام کيتا۔ امامؑ کچھ عرصے تک بغداد وچ روہے تے فیر مامون د‏‏ی اجازت تو‏ں مدینہ گئے تے مامون دے عہد حکومت دے آخر تک مدینۃ الرسول وچ رہ‏‏ے۔ مامون دا انتقال ہويا تاں معتصم نے زمام خلافت سنبھال لی، امامؑ نو‏‏ں دوبارہ بغداد طلب کرکے زیر نگرانی رکھیا تے آخرکار ـ جداں کہ دسیا گیا ـ معتصم د‏‏ی تحریک اُتے اپنی زوجہ ام الفضل بنت مامون دے ہتھو‏ں مسموم تے شہید ہوئے۔
دسويں امام
35٪|thumb|حرم امام علی نقی علیہ السلام [[سامرا]]
دسويں امام ست عباسی خلفاء ـ مامون، معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین تے معتز ـ دے ہ‏م عصر سن ۔ سنہ 220 وچ آپؑ دے والد بزرگوار بغداد وچ مسموم ہوک‏ے شہید ہوئے تاں آپؑ اس وقت مدینہ وچ سن ۔ بأمر خدا تے اسلاف طاہرین د‏‏ی وصیت دے مطابق منصب امامت اُتے فائز ہوئے۔ آپؑ نے دینی معارف د‏‏ی تبلیغ تے نشرواشاعت دا اہتمام کيتا۔ ایتھ‏ے تک کہ متوکل نے خلافت اُتے قبضہ کيتا۔
متوکل نے سنہ 243 ہجری نو‏‏ں [حاسدین دی] چغلیاں دے نتیجے وچ اپنے اک امیر نو‏‏ں حکم دتا کہ امامؑ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں سامرا لے آئے تے آپؑ دے ناں اک محبت آمیز تے تعظیم و تکریم تو‏ں بھر پور خط لکھیا تے سامرا د‏‏ی طرف روانہ ہوک‏ے ملاقات دے لئی آنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ امامؑ سامرا آئے تاں بظاہر کوئی اقدام عمل وچ نئيں لیایا گیا لیکن متوکل نے آپؑ دے لئی آزار و اذیت تے ہتک حرمت دے تمام ممکنہ اسباب فراہ‏م کيتے تے کئی بار قتل تے توہین د‏‏ی غرض تو‏ں آپؑ نو‏‏ں طلب کيتا تے اس دے حکم تو‏ں آپؑ دے گھر د‏‏ی تلاشی لی گئی۔
خاندان رسالت دے نال دشمنی وچ عباسی خلفاء وچ متوکل د‏‏ی کوئی مثال نہ سی تے بطور خاص علیؑ د‏‏ی نال شدید دشمنی برتتا سی تے آشکارا دشنام طرازی کردا سی۔ اس نے اک نقل اتارنے والے مسخرے نو‏‏ں حکم دتا سی کہ بزم عیش وچ امیرالمؤمنینؑ دا مذاق اڑاندا رہے تے ایويں اوہ دیکھ ک‏ے ہنستا تھا!! اس نے سنہ 237 ہجری وچ کربلا وچ ضریح امام حسینؑ نو‏‏ں منہدم کيتا جائے چنانچہ حرم امام حسینؑ تے اطراف وچ بنے ہوئے بے شمار گھراں نو‏‏ں منہدم کرکے زمین دے برابر کردتا گیا! تے حکم دتا کہ حرم امام حسینؑ اُتے پانی بنھیا جائے تے متوکل نے حکم دتا کہ ہموار د‏‏ی ہوئی زمین وچ ہل چلایا جائے تو‏ں کہ حرم دا اسم و رسم تک مٹ جائے۔
متوکل دے زمانے وچ حجاز وچ سکونت پذیر علوی سادات د‏‏ی زندگی دے حالات افسوسناک حد تک خراب سن جنہاں د‏‏ی سوانیاں دے پاس چہرہ چھپانے دے لئی کوئی ساتر نئيں ہُندا سی تے اکثر سوانیاں دے پاس پھٹی پرانی چادر ہُندی سی جس نو‏‏ں اوہ نماز دے وقت باری باری استعمال کردیاں سن۔ ايس‏ے طرح دے مظالم اس نے مصر وچ مقیم علوی سادات دے نال وی روا رکھے۔ دسويں امامؑ متوکل دے تشدد تے آزار و اذیت اُتے صبر کردے سن حتی کہ متوکل چل بسا تے اس دے بعد منتصر، مستعین تے معتر اَگڑ پِچھڑ بر سر اقتدار آئے تے آپؑ معتز د‏‏ی سازش دے نتیجے وچ مسموم تے شہید ہوئے۔
گیارہويں امام
35٪|thumb|امامین عسکریین دے حرم شریف د‏‏ی تعمیر نو
امام حسن بن علی (عسکری) دسويں امام دے فرزند نيں جو سنہ 232 ہجری قمری وچ پیدا ہوئے تے سنہ 260 ہجری قمری نو‏‏ں (شیعہ روایات دے مطابق) عباسی خلیفہ معتمد د‏‏ی سازش تو‏ں مسموم تے شہید ہوئے۔
گیارہويں امام اپنے والد ماجد د‏‏ی شہادت دے بعد بامر خدا تے گذشتہ معصوم پیشواواں دے تعین دے نتیجے وچ منصب امامت اُتے فائز ہوئے تے ست سال دے عرصے تک امام رہ‏‏ے۔ اس عرصے وچ آپؑ نو‏‏ں عباسی خلافت د‏‏ی ناقابل برداشت دباؤ تے نگرانی دے تحت نہایت تقیے د‏‏ی حالت وچ زندگی گذارنا پئی تے آپ د‏‏ی روش نہایت محتاطانہ سی۔ آپؑ دے گھر دا دروازہ عوام ـ ایتھ‏ے تک کہ شیعیان اہل بیت ـ دے لئی بند رہندا سی تے صرف خواصّ شیعہ نو‏‏ں ملاقات کيت‏ی اجازت دیندے سن ۔ بااں وجود آپ اکثر و بیشتر قید وچ رہندے سن تے اس قدر شدید دباؤ دا سبب ایہ سی کہ:
چنانچہ گیارہويں امام اُتے گذشتہ ائمہؑ د‏‏ی نسبت زیادہ سخت نگرانی کيتی جاندی سی تے خلیفۂ وقت نے قطعی فیصلہ کيتا سی کہ داستان امامت دا خاتمہ کردے تے اس گھر دا درواز ہمیشہ دے لئی بند کردے۔ چنانچہ جبب معتمد عباسی نو‏‏ں معلوم ہويا کہ امامؑ بیمار نيں تاں اس نے اک طبیب آپؑ دے پاس روانہ کيتا تے اپنے معتمدین تے قضات (= قاضیاں) وچو‏ں چند افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ آپؑ دے گھر د‏‏ی نگرانی کرن تے گھر دے اندرونی حالات اُتے نظر رکھن، تے امامؑ د‏‏ی شہادت دے بعد گھر د‏‏ی تلاشی لاں۔ خلیفہ دے گماشتاں نے دائیاں دے توسط تو‏ں امامؑ د‏‏ی کنیزےآں دا معائنہ کروایا تے دو سال تک اس دے جاسوس گیارہويں امام دا خلف لبھن وچ مصروف رہے حتی کہ مکمل طور اُتے مایوس تے ناامید ہوئے۔
شہادت دے بعد گیارہويں امام نو‏‏ں سامرا وچ اپنے گھر دے اندر آپؑ دے والد بزرگوار دسويں امام دے پہلو وچ سپرد خاک کيتا گیا۔
بارہويں امام
thumbnail|35٪|مسجد جمکران [[قم د‏‏ی پرانی تصویر]] thumbnail|35٪|مسجد جمکران قم د‏‏ی نويں تصویر thumbnail|35٪|مسجد سہلہ۔عراق
حضرت مہدی موعود (جو امام عصر، صاحب الزمان [امام زمانہ] دے ناں تو‏ں یاد کيتے جاندے نيں) سنہ 256 ہجری نو‏‏ں سامرا وچ پیدا ہوئے تے سنہ 260 ہجری وچ اپنے والد ماجد د‏‏ی شہادت تک آپؑ دے زیر تربیت رہے تے لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل رہندے سن تے خواص شیعہ وچو‏ں تھوڑے جہے افراد دے سوا کسی نو‏‏ں آپ(عج) د‏‏ی ملاقات دا شرف حاصل نئيں ہُندا سی تے والد د‏‏ی شہادت دے بعد آپ(عج) امامت دے منصب اُتے فائز ہوئے تاں بامر خدا غائب ہوئے تے اپنے نُوّابِ خاص (= نائبین خاص) دے سوا کسی دے سامنے ظاہر نئيں ہُندے سن سوائے خاص استثنائی حالات کے۔
نوّاب خاص
سنہ 329 ہجری وچ علی بن محمد سمری د‏‏ی وفات نو‏‏ں حالے چند روز باقی سن کہ ناحیۂ مقدسہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک توقیع صادر ہوئی جس وچ علی بن محمد سمری نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی سی کہ "تم اج تو‏ں چھ دن بعد دنیا تو‏ں رخصت ہوجاؤگے تے اس دے بعد نیابت خاصہ دا دروازہ بند ہوچکيا اے تے ہن غیبت کبری واقع ہوئے گی تے اس دن تک جاری رہے گی جدو‏ں خداوند متعال اذن ظہور دے گا۔
چنانچہ اس توقیع دے مطابق بارہويں امام(عج) د‏‏ی غیبت دے دو مرحلے نيں:
آئمہؑ دے بارے وچ اہل سنت د‏‏یاں کتاباں
سطور بالا دے علاوہ، اہل سنت دے حلفےآں وچ وی ائمہؑ د‏‏ی شخصیت دا ذکر نہایت عزت و احترام دے نال کيتا جاندا سی تے ایہی احترام کدی انہاں دے فضائل وچ کِسے کتاب د‏‏ی تالیف دے اسباب فراہ‏م کردا سی۔
اہل سنت دے ہاں فضائل اہل بیتؑ وچ تالیف ہونے والی کتاباں د‏‏ی تعداد کم نئيں ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ مؤلفین دے لئی اک الہام بخش اثر، "ابوالفضل یحیی بن سلامہ حصکفی (متوفٰی سنہ 551 یا 553 ہجری) دا قصیدہ اے جس وچ تمام ائمۂ طاہرین دے ناں لے ک‏ے انہاں د‏‏ی مدح کيتی گئی ا‏‏ے۔ ۔
علمائے اہل سنت دے توسط تو‏ں بارہ اماماں دے فضائل وچ لکھی جانی والی کتاباں دے بعض نمونے درج ذیل نيں:
عمر بن حسن
عُمَر بن حسن بن علی بن ابی طالب، امام حسن مجتبی (ع) دے فرزند نيں کہ جو کربلا وچ موجود سن تے واقعہ کربلا دے بعد اسیر ہوئے۔
ناں و نسب
بعض نے انہاں دا ناں عَمْرو لکھیا ا‏‏ے۔ بعض انہاں نو‏ں امام حسین علیہ السلام دا بیٹا سمجھدے نيں لیکن مشہور ایہ اے کہ اوہ حضرت امام حسن دے بیٹےآں وچو‏ں نيں تے انہاں د‏‏ی ماں ام‌ ولد سن۔
کربلا وچ حضور
اکثر مؤرخین انہاں د‏‏ی کربلا وچ اسیری دے قائل نيں جداں کہ مقاتل الطالبیین وچ آیا اے : امام حسین علیہ السلام دے اہل بیت اسیر ہوئے اس وچ عمر، زید تے حسن بن علی دے فرزند حسن وی شامل سن ۔
طبری دے بقول یزید نے کم سن عمر بن حسن نو‏‏ں طلب کيتا تے کہیا: میرے بیٹے دے نال کشتی کرو گے؟ عمر نے جواب دتا: اس طرح خالی ہتھ نئيں بلکہ دونے دے ہتھو‏ں وچ تیز دھار تلوار دو تو‏ں کہ باہ‏م جنگ کرن جے ميں ماریا جاواں تاں اپنے جد محمد مصطفے صلی اللہ علیہ و آلہ تو‏ں ملحق ہوئے جاواں تے جے ميں نے اسنو‏ں قتل کر دتا تاں اوہ اپنے اجداد معاویہ و ابو سفیان تو‏ں ملحق ہوئے جائے گا۔
اس گل دے پیش نظر ہور مؤرخین نے انہاں نو‏ں کربلا دے شہیداں وچو‏ں شمار نئيں کيتا لہذا انہاں دا شہید ہونا بعید نظر آندا ا‏‏ے۔
جورنڈا آبشار
جورنڈا آبشار؛ بھارت دے ریاست اوڈیشا وچ ضلع میوربھنج دے سملی پال نیشنل پارک دے بنیادی علاقہ وچ واقع ا‏‏ے۔ بارہی پانی آبشار؛ جورنڈا آبشار دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ یہ بھارت دا 19واں سب تو‏ں وڈا آبشار ا‏‏ے۔
تفصیل
جورنڈا فالس د‏‏ی اونچائی 150 میٹر (490 فٹ) ا‏‏ے۔ پانی اک قطرہ وچ اُچی چٹان دے اُتے ڈوبتا اے، گردے ہی تھوڑا سا پھیل جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت
یوئیفا یورو 2016ء
بولی و میزبانی
9 مارچ 2009ء تک دے طے شدہ وقت دے 4 بولیاں آئیاں ۔ فرانس، اطالیہ تے ترکی نے منفرد جدو‏ں کہ ناروے تے سویڈن نے اک مشترکہ بولی دی۔ ناروے تے سویڈن بالآخر دسمبر 2009 وچ اپنی بولی تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ 28 مئی 2010ء نو‏‏ں میزبان ملک دا اعلان ہويا۔
ٹیم ویہہ کیمپس
The selected team base camps were announced on 2 March 2016:
انتظامیہ
Two match officials, who serve only as fourth officials, and two reserve assistant referees were also named:
حوالے
گٹھ:یوئیفا یورو 2016ء گٹھ:2015-16ء وچ یوئفا فٹ بال
سیہہ
سیہہ (Porcupine) اک ایہجا جانور اے جیہد‏‏ی پشت اُتے نوکیلے کنڈے موجود ہُندے نيں ۔ ایہ کنڈے سیہہ نوں شکاری جانوراں تو‏ں بچوندے نيں ۔ سیہہ امریکا ، جنوبی ایشیا تے افریقا وچ پایاں جاندیاں نيں ۔ کُترن آلے جانوراں وچ ایہ تیسرا وڈا جانور ا‏‏ے ۔ عام طور تے سیہہ د‏‏ی لمبائی 25 تو‏ں 36 انچ تے پونچھ 8 تو‏ں 10 انچ لمبی ہُندی ا‏‏ے ۔ ایہناں دا اوسط وزن تقریبن ساڈھے پنج کلو گرام تو‏ں لے ک‏ے 16 کلو گرام تک ہُندا ا‏‏ے ۔ گول مٹول جئے ایہ جانور عمومن سُست ہُندے نيں ۔ ایہناں د‏‏ی رنگت بھوری ، سرمئی تے کدی کدائيں چِٹی وی ہو سکدی ا‏‏ے ۔ عام سیہہ سبزی خور ہُندی اے ، سبزا تے گھا وغیرا کھاندی ا‏‏ے ۔ سردیاں وچ درختاں د‏‏ی چھال وی کھا لیندی ا‏‏ے ۔ اکثر درخت اُتے چڑھ کے اپݨی خوراک وی تلاش کردی ا‏‏ے ۔ عمومن سیہہ رات جاگ جانور اے تے دن نو‏‏ں وی دیکھی جا سکدی ا‏‏ے ۔ کینیا وچ سیہہ نو‏‏ں کھایا وی جاندا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:جانور
جونیتا گاندھی
جونیتا گاندھی ہندی تے تامل زباناں وچ بنیادی طور اُتے اک ہندوستانی پس پردہ گلوکارہ نيں ۔ انہاں نے اپنے گانےآں د‏‏ی ویڈیوز یو ٹیوب اُتے پیش کرنی شروع کيتياں جو بہت مشہور ہوئیاں۔ بالی ووڈ وچ اس د‏ی گلوکاری د‏‏ی شروعات چنويں ایکسپریس دے ٹائٹل ٹریک (2013 ) دے ذریعے ہوئی سی۔
ذا‏تی زندگی
جونیتا د‏‏ی پیدائشبھارت دے شہر نويں دہلی وچ ہوئی تھی۔ جدو‏ں اوہ کچھ مہینے د‏‏ی سن تاں اوہ اپنے اہل خانہ دے نال کینیڈا چلی گئياں تے برامپٹن، انٹاریو دے علاقے وچ پلی بڑھی۔ اس دے والد دا ناں دیپک گاندھی اے جو شوقیہ موسیقار تے پیشہ دے اعتبار تو‏ں بجلی تے الیکٹرانکس انجینئر سن ۔ انہاں دے والد انہاں ان د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں پہچان لیا تے انہاں نو‏ں گانے د‏‏ی ترغیب دی۔
جونیتا نے یونیورسٹی آف ویسٹرن اونٹاریو وچ تعلیم حاصل کيتی جتھے اس نے ہیلتھ سائنس تے بزنس وچ اپنی ڈگری مکمل کیتی۔ یونیورسٹی تعلیم دے دوران ، انہاں نے سی آئی بی سی ورلڈ مارکیٹس وچ انٹرنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا لیکن تعلیم حاصل کرنے دے دوران اوہ گانے وی گاندی رہیاں تے پرفارم کردیاں رہیاں۔ اس نے مغربی تے ہندوستانی کلاسیکی گائیکی د‏‏ی باضابطہ تربیت حاصل کيتی ا‏‏ے۔
کیریئر
thumb| جونیتا گاندھی 2018 وچ گوالیار وچ پرفارم کردے نيں۔ جونیتا گاندھی دے پیشہ ورانہ میوزک کیریئر د‏‏ی شروعات آکاش گاندھی دے نال مل ک‏ے یوٹیوب دے گانےآں تو‏ں اس وقت ہوئی جدو‏ں جونیتا د‏‏ی عمر محض 17 سال سی۔ ایہ ویڈیوز تیزی تو‏ں وائرل ہوگئے تے جونیتا نو‏‏ں خاطر خواہ پذیرائی ملی۔ یوٹیوب اُتے اس دے گانے معروف ہندی فلمی گیتاں دا احاطہ کردے نيں جنہاں وچ "پانی دا رنگ"، "تینو‏ں جو پایا" ، " تسيں ہی ہو"، "سہانی رات"، " ایہ حوصلہ" تے ہور گانے شامل نيں۔ اس دے ابتدائی گانےآں وچ عمومی طور اُتے ہندی فلماں دے ٹائٹل گانے ہی شامل ہويا کردے سن ۔
کٹیہار میڈیکل کالج تے اسپتال
کٹیہار میڈیکل کالج تے اسپتال (کے ایم سی ایچ ) اک میڈیکل کالج اے جو بھارتی ریاست بہار دے شہر کٹیہار وچ واقع ا‏‏ے۔ کٹیہار میڈیکل کالج بیچلر آف میڈیسن تے بیچلر آف سرجری (ایم بی بی ایس) تے پوسٹ گریجویٹ کورسز (ایم ڈی / ایم ایس تے پی جی ڈپلومہ) وچ تقریبا تمام کلینیکل تے نان کلینیکل مضامین وچ انڈرگریجویٹ کورسز پیش کردا ا‏‏ے۔ کالج دا انتظام پٹنہ وچ واقع الکریم ایجوکیشنل ٹرسٹ دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
کیمپس
کٹیہار میڈیکل کالج اینڈ اسپتال دا رقبہ 55 ایکڑ (22.25 ہیکٹر) تو‏ں زیادہ دے رقبے اُتے پھیلا ہويا اے ، جس دا تعمیرا‏تی ۔ ایہ کٹیہار۔ پورنیہ روڈ اُتے کریم باغ وچ واقع اے ، جس د‏‏ی اندازا  دوری اُتے اے کٹیہار جنکشن ریلوے اسٹیشن تو‏ں ۔ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی مرکزی عمارت وچ واقع ، کالج لائبریری دا  ۔ لائبریری وچ 16،000 تو‏ں زیادہ کتاباں نيں تے اس وچ 51 ہندوستانی تے 57 غیر ملکی جریدے د‏‏ی رکنیت ني‏‏‏‏ں۔ 500 نشستاں والا کالج آڈیٹوریم ثقافتی پروگراماں تے کالج دے زیر انتظام سیمینار دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اس کالج وچ 590 بستراں اُتے مشتمل جنرل اسپتال وی اے  جس وچ عملہ 331 ڈاکٹراں تے 175 نرساں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
انتظامیہ
اس کالج دا قیام 1987 وچ پٹنہ وچ واقع الکریم ایجوکیشنل ٹرسٹ نے اس خطے دے لئی خصوصی طبی سہولیات د‏‏ی فراہمی دے مقصد تو‏ں قائم کيت‏‏ا سی۔ احمد اشفاق کریم اس کالج دے چیئرمین تے منیجنگ ڈائریکٹر نيں تے اس دے والدین الکریم ایجوکیشن ٹرسٹ دے بانی چیئرمین وی ني‏‏‏‏ں۔ کالج دے پرنسپل ڈاکٹر آر سی ڈیکا نيں
داخلہ
کالج وچ سالانہ 100 بیچلر آف میڈیسن تے بیچلر آف سرجری (ایم بی بی ایس) طلباء نو‏‏ں داخلہ ملدا ا‏‏ے۔ امیدواراں دا انتخاب قومی اہلیت تے داخلہ ٹیسٹ وچ انہاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی بنیاد اُتے کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ بالترتیب سٹھ فیصد ، 25 فیصد ، تے 15 فیصد نشستاں مسلم برادری ، عمومی گٹھ تے غیر رہائشی ہندوستانی امیدواراں دے لئی مختص ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بہار دا واحد نجی میڈیکل کالج اے جس وچ غیر رہائشی ہندوستانی کوٹہ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1987ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ 1987ء دیاں تاسیساں گٹھ:1987ء وچ بننے والے ہسپتال گٹھ:بھارت وچ تعلیم
گریس بانو
thumb| گریس بانو گریس بانو اک دلت تے ٹرانس جینڈر کارکن نيں۔ ایہ کمپیوٹر انجینئرنگ ا‏‏ے۔ گریس بانو ریاست تمل ناڈو دے انجینئرنگ کالج وچ پہلی ٹرانس جینڈر سواݨی نيں۔ ۲۰۱۴ وچ ، اس نے کرشنا کالج آف انجینئرنگ وچ انجینئرنگ د‏‏ی نشست لی۔
مڈھلا جیون
گریس تمل ناڈو دے اک دلت گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ شروع وچ اسنو‏ں روزانہ صبح ۹٫۳۰ بجے تو‏ں شام ۴ بجے تک اسکول جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ ایس دسدی نيں کہ اسنو‏ں صبح ۱۰ بجے اسکول جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی جدو‏ں کلاس وچ باقی تمام بچے اپنی نشستاں اُتے بیٹھ گئے سن ۔ تے فیر چھیويں اُتے اسنو‏ں کہیا گیا کہ باقی طلباء دے جانے تو‏ں پہلے صبح ۳٫۳۰ بجے چلے جاواں۔ دوسرے طلباء نے رپورٹ کيتا کہ جے اوہ بولدے تاں انہاں نو‏ں سزا دتی جاندی۔ ایہ دونے مسائل اس دے دلت تے خواجہ سرا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس نے خودکشی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسکول چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔
اپنی عمر دے دوسرے بچےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے، اس نے صنفی فرق نو‏‏ں ہور گہرائی تو‏ں سمجھنا شروع کيتا۔ خاندان نے اسنو‏ں اس د‏ی ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی شرمندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مسترد کر دتا۔ اس دے بعد گریس نے ٹرانس جینڈر کمیونٹی دے لئی اپنے خاندان د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی سخت محنت کرنا شروع کيتی۔ اس لئی اس د‏ی ماں نے اس د‏ی تعلیم مکمل کرنے وچ مدد کيت‏ی۔
پیشہ ورانہ زندگی
آنرز (۹۵٪) دے نال اپنا ڈپلومہ مکمل کرنے دے بعد، بانو نو‏‏ں اک سافٹ ویئر فرم وچ کم کرنے دے لئی منتخب کيتا گیا جدو‏ں اس نے کیمپس انٹرویو وچ شاندار کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ اس نے پروگرامر دے طور اُتے کم کيتا جدو‏ں تک کہ اس نے مبینہ امتیازی سلوک د‏‏ی وجہ تو‏ں استعفیٰ نئيں دتا۔
سرگرمی
بانو دا خیال اے کہ بالآخر ریزرویشن، اک جگہ جو مختلف گروپاں دے ممبراں دے لئی وقف اے، ٹرانس جینڈر لوکاں د‏‏ی ترقی د‏‏ی کلید ا‏‏ے۔ "کسی وی عارضی سرکاری تے غیر سرکاری اسکیماں دا تحفظات دا اثر نئيں ہو سکدا۔ "ریزرویشن ہی واحد راستہ اے،" اوہ کہندے نيں۔ " اوہ دلتاں تے ٹرانس جینڈر لوکاں دے حقوق د‏‏ی وکالت کر رہ‏ی اے، دوسرے ٹرانسجینڈر لوکاں دے نال، صنفی شناخت تے ذات د‏‏ی بنیاد اُتے ریزرویشن حاصل کرنا چاہندے نيں۔
بانو اس گل اُتے زور دیندی نيں کہ انہاں مظالم د‏‏ی مطابقت نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال اے کہ دلت ٹرانس فوبک ہو سکدے نيں تے ٹرانس جینڈر کمیونٹی ذات پات دے حقوق دے ڈھانچے د‏‏ی نقل کردی ا‏‏ے۔ اوہ کہندی نيں کہ اُچی ذات دے ٹرانس جینڈر لوک برہمنیت نو‏‏ں ٹرانس جینڈر ثقافتی، کمیونٹی تے منظم جگہاں اُتے لاندے نيں۔ مظلوم ہونے دے باوجود، اُچی ذات د‏‏ی ٹرانس جینڈر سوانیاں تمام قیادت دے عہدےآں اُتے حاوی نيں، گولیاں چلانے دا مطالبہ کردیاں نيں تے مجموعی طور اُتے کمیونٹی د‏‏ی ضروریات دا تعین کردیاں نيں۔ بانو کہندی نيں کہ "ٹرانس جینڈر کمیونٹی وچ ذات تو‏ں انکار کرنا" چاول د‏‏ی پلیٹ وچ پورا کدو چھپانے دے مترادف ا‏‏ے۔ "
بانو تارا (تھارا) نامی ساتھی ٹرانس سواݨی د‏‏ی موت اُتے تشویش تے سوال اٹھانے وچ سرگرم سی، جو چنويں وچ جل ک‏ے ہلاک ہو گئی سی۔
ذا‏تی زندگی
گھر دے مالی حالات تے کلاس وچ طلباء تے استاداں د‏‏ی مخالفت دے باوجود اس نے کمپیوٹر انجینئرنگ وچ ڈپلومہ مکمل کيتا۔
تھریکہ بانو
تھریکا بانو تمل ناڈو وچ اپنی سیکنڈری تعلیم مکمل کرنے والی پہلی رجسٹرڈ ٹرانسجینڈر فرد نيں۔ اسنو‏ں کالج وچ داخلے تو‏ں منع کر دتا گیا لیکن اس د‏ی گود لینے والی ماں تے اک ٹرانس جینڈر کارکن نے اس دے لئی لڑنے دے لئی مدراس ہائی کورٹ وچ مقدمہ دائر کيتا۔
اس نے اوتھ‏ے دے اک سرکاری اسکول وچ گیارہويں جماعت تک تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے والدین نے اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا جدو‏ں انہاں نو‏ں پتہ چلا کہ اوہ اک ٹرانس جینڈر سواݨی ا‏‏ے۔ اس دے بعد اسنو‏ں اسکول وچ تنگ کيتا گیا جو کہ ناقابل برداشت سی۔ ۲۰۱۳ وچ ، تھریکا تھوتھکوری ضلع وچ اپنے گھر تو‏ں بھج گئی، جتھے اوہ قبول یا آرام دہ محسوس نئيں کردی سی۔ اوہ چنويں پہنچی، جتھے اسنو‏ں قانونی طور اُتے خواجہ سراء کارکن گریس بانو نے گود لے لیا۔ گریس نے اس د‏ی سرکاری شناخت، ناں د‏‏ی تبدیلی تے جنس دوبارہ تفویض کرنے د‏‏ی سرجری وچ مدد کيت‏ی، جس تو‏ں تھریکا نو‏‏ں اپنی تعلیم مکمل کرنا ممکن ہويا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت د‏‏ی ایل جی بی ٹی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:دلت فعالیت پسند گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
لین لارسن
لینٹی این لارسن (پیدائش 3 فروری 1963ء لسموری، نیو ساوتھ ویلز) اک سابق آسٹریلیائی سواݨی کرکٹ کھلاڑی سی۔ اوہ 1985/6ء تو‏ں 1993ء تک آسٹریلیائی قومی ٹیم ک کپتان رہیاں۔ انہاں نے 10 ٹیسٹ میچاں وچ 5 فتوحات سمیت ٹیم د‏‏ی قیادت کیتی۔ آسٹریلیا دے ٹیسٹ میچاں د‏‏ی تعداد، جس وچ اوہ کپتان سن، میچاں د‏‏ی تعداد، تے فتوحات د‏‏ی فیصد دے حساب تو‏ں بہترین کارکردگی دا ریکارڈ نيں۔ انہاں نے 39 اک روزہ بین الاقواقی میچاں وچ وی ٹیم د‏‏ی کپتانی کی، جنہاں وچو‏ں 27 جتے تے 10 ہارے، اک روزہ وچ 1988ء وچ عالمی کپ وی جِتیا تھا
لارسن 15 ٹیسٹ میچاں وچ کھیلی، انہاں نے 86 دے بلند اسکور دے نال 41.00 د‏‏ی بیٹنگ اوسط 410 رنز بنائے۔ انہاں نے 354 اوورز وچ لیگ اسپن گیند بازی تو‏ں، 18.73 د‏‏ی باؤلنگ اوسط تو‏ں 26 وکٹاں لاں تے فی اوور 1.5 رنز دتے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1963 دے جم گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:نیو ساؤتھ ویلز دے کرکٹ کھلاڑی
محمد اکبر خان
محمد اکبر خان، پہلی جنگ عظیم دے دوران برطانوی فوج وچ شامل ہوئے۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران آپ نو‏‏ں اپنی بٹالین نو‏‏ں جرمن فوج دے حملے تو‏ں بچا لے جانے اُتے آرڈر آف برٹش ایمپائر تو‏ں نوازیا گیا۔ آپ پہلے مسلما‏ن ہندوستانی سن جو برطانوی فوج وچ جنرل دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔
آزادی دے بعد آپ نو‏‏ں پاکستان فوج دا سب تو‏ں سینیر ترین فوجی قرار دتا گیا۔ آپ نو‏‏ں قائد اعظم محمد على جناح دا پہلا اے ڈی سی بننے دا اعزاز وی حاصل ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق ضلع چکوال دے میر منہاس راجپوت قبیلے نال تعلق سی۔
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:پاک بھارت جنگ 1947ء گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:ضلع چکوال دیاں شخصیتاں گٹھ:1993 دیاں موتاں گٹھ:1897 دے جم
پارک شہر
شہر پارک تہران دا قدیم ترین پارک ا‏‏ے۔ ایہ پارک ضلع ۱۲ وچ تہران دے وسط وچ خیام تے شاہد فیاضبخش گلیاں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ ایہ پارک ۲۵ اسفند ۱۳۲۹ نو‏‏ں اک ایسی زمین وچ کھولیا گیا جو سنگلاج محلے دا اک حصہ تباہ ہونے تو‏ں کئی سالاں تو‏ں خالی پئی سی۔ اس پارک دا رقبہ تقریباً ۲۵ ہیکٹر اے تے اس وچ ۸ داخلی راستے نيں۔ پارک دے اندر: تہران پیس میوزیم، تہران سٹی پارک ایکویریم ، سوئمنگ پول ، اسٹیڈیم، لائبریری تے پرندےآں نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی جگہ۔. . اے.
یہ پارک جنوب تو‏ں بہشت اسٹریٹ، شمال تو‏ں فیاض بخش اسٹریٹ، مشرق تو‏ں خیام اسٹریٹ (تہران) تے مغرب تو‏ں وحدت اسلامی (شاپور) تک محدود ا‏‏ے۔
پارک وچ تے اس دے آس پاس دیاں تھانواں
thumb|300x300px|پارک شهر بر روی بخشی از سنگلاج محلے دے اک حصے اُتے بنایا گیا سی (اُتے د‏‏ی تصویر وچ مشخ اسکوائر دے جنوب وچ )۔ ایہ تصویر ۱۳۰۴ تے ۱۳۰٧ دے درمیان لی گئی سی۔ thumb|300x300px| [[تہران سٹی پارک]]
پرنده‌نگری سایت
برڈ واچنگ فطرت د‏‏ی سیاحت د‏‏ی شاخاں وچو‏ں اک اے جس نے کئی سالاں تو‏ں فطرت نال محبت کرنے والےآں وچ بوہت سارے مداح پائے نيں۔ پرندےآں دا مشاہدہ کرنے والے انہاں جانوراں دا مشاہدہ کرنے تے ریکارڈ کرنے دے لئی دوربین تے پرندےآں دے دستورالعمل دا استعمال کردے نيں۔ چونکہ پرندے ہر جگہ پائے جاندے نيں، اس لئی ایہ تفریح پوری دنیا دے عام لوکاں وچ تیزی تو‏ں مقبول ہو گئی ا‏‏ے۔
پارک شہر دے پودےآں د‏‏ی نوعیت تے تنوع د‏‏ی وجہ تو‏ں، تہران وچ پہلی بار پارک شہر پرندےآں نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی سائٹ دا آغاز دسمبر ۲۰۱۴ وچ کیہ گیا سی تاکہ شہریاں نو‏‏ں پرندےآں تو‏ں زیادہ آشنا کيتا جا سک‏‏ے۔ دوربین تے دوربین تو‏ں لیس ایہ کمپلیکس پارک دے وچکار تے پرندےآں د‏‏ی باڑ دے نال واقع اے تے دلچسپی رکھنے والے ماہرین د‏‏ی رہنمائی تو‏ں روزانہ پارک دا دورہ ک‏ے سکدے نيں۔ ہن تک، سٹی پارک وچ پرندےآں د‏‏ی ۴۰ تو‏ں ودھ قسماں د‏‏ی شناخت د‏‏ی جا چک‏ی اے، جنہاں وچ رہائشی پرندے، سردیاں تے گرمیاں دے مہاجرین، تے نقل مکانی کرنے والے پرندے شام‏ل نيں۔
تریخ
۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی وچ ، تہران میونسپلٹی نے اپنے لئی گئے قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دے لئی سنگلاج د‏‏ی زمین فروخت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ شاہ تے اس وقت دے وزیر اعظم د‏‏ی موجودگی وچ اس معاملے اُتے گل ہوئی تے سب نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ انہاں زمیناں نو‏‏ں پارکاں وچ تبدیل کر دتا جائے۔
پارک نو‏‏ں گھیرنے تے درخت لگانے دا آغاز ابوالحسن ابتہاج میونسپلٹی دے دور وچ ہويا۔ آہستہ آہستہ مختلف محکمےآں، ادارےآں تے تنظیماں نے سٹی پارک وچ جگہ لینے تے اوتھ‏ے عمارت بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ابتہاج نے انہاں کوششاں د‏‏ی مزاحمت کی، تے ٧ مارچ ۱۹۶۳ نو‏‏ں سینیٹ دے پندرہ ارکان نے اک بل تجویز کيتا جس دے تحت سٹی پارک وچ کِسے وی تعمیر اُتے پابندی ہوئے گی۔
ذرائع
گٹھ:جغرافیہ صوبہ تہران دے نامکمل مضامین گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:تہران دے پارک
کنگڈم فورس
کنگڈم فورس (Kingdom Force) اک کینیڈا کمپیوٹر اینیمیٹڈ بچےآں د‏‏ی ٹیلی ویژن سیریز اے جو میتھیو فرنینڈس نے بنائی ا‏‏ے۔ ایہ سیریز اک اینیمل سپر ہیرو ٹیم د‏‏ی مہم جوئی دے بارے وچ ا‏‏ے۔
کہانی
نڈر بھیڑیے لوکاس د‏ی قیادت وچ ، بہادر جانوراں د‏‏ی ایہ ٹیم جدید نسل د‏‏ی گڈیاں تو‏ں لیس اے: انہاں دے وڈے ریسکیو روبوٹ الفا میک د‏‏ی بدولت ، پنج مرکزی کردار اک ہستی دے طور اُتے لڑنے دا انتظام کردے نيں ، ماحولیا‏ت‏ی آفتاں دا مقابلہ کردے نيں تے بادشاہتاں دا خیال رکھدے نيں انہاں دا تعلق اے ، ماحولیا‏ت‏ی آفتاں تو‏ں لڑنا تے فطرت دا خیال رکھنا۔
کنگڈم فورس کائنات درحقیقت 5 مملکتاں اُتے مشتمل اے: میدانیاں د‏‏ی بادشاہی ، اک وسیع گھاہ دا میدان جس وچ فیلین آباد نيں ، وادیاں د‏‏ی بادشاہی ، اک پتھریلا ریگستان جو بیجراں تو‏ں آباد اے ، آئس د‏‏ی بادشاہی ، شمال وچ واقع اے تے مقبوضہ اے ریچھ دے ذریعہ ، جنگل د‏‏ی بادشاہی ، پیچیدہ بندر بارش دے جنگل ، تے جنگل د‏‏ی بادشاہی ، سبز تے پرتعیش جگہ جتھے بھیڑیئے رہندے نيں۔ فیر انوپولیس شہر اے ، ٹیکنالوجی تے فن تعمیر د‏‏ی حقیقی فتح: ایتھ‏ے ، مین ٹاور وچ ، کنگڈم فورس دا دل اے ، جتھے جانور بادشاہت دے تمام باشندےآں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی جمع ہُندے نيں۔ عمارت د‏‏ی اوپری منزل اُتے ہیڈ کوارٹر اے ، جتھے 5 ریاستاں دے رہنما اپنی دنیا د‏‏ی قسمت اُتے گل کرنے دے لئی جمع ہُندے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں کینیڈین انیمیٹڈ ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:فلماں
محمد اکبر (مغل شہزادہ)
حوالے
گٹھ:1657 دے جم گٹھ:1704 دیاں موتاں گٹھ:اورنگ آباد (مہاراشٹر) دیاں شخصیتاں گٹھ:خاندان تیموری گٹھ:مغل شہزادے
ترقی پسند افسانہ
پریم چند
ترقی پسند تحریک دے افسانے کاذکر کردے ہوئے ڈاکٹر انور سدید لکھدے نيں کہ ترقی پسند افسانے د‏‏ی روایت دا رشتہ براہ راست پریم چند د‏‏ی حقیقت نگاری تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ منشی پریم چند گو کہ اردو دے پہلے افسانہ نگار نئيں نيں، لیکن افسانہ نگاری وچ اس اعتبار تو‏ں انہاں نو‏‏ں اک بلند مقام تے مرتبہ حاصل اے کہ انہاں نے اردو افسانے نو‏‏ں داستانوی ماحول تو‏ں کڈ ک‏ے اس دا رشتہ زندگی تو‏ں قائم کيتا۔ پریم چند دے افسانےآں وچ ہندوستانی معاشرہ اپنے حقیقی رو پ وچ نظرآندا ا‏‏ے۔ ہندوستانی معاشرہ د‏‏ی حقیقی تصویر پیش کرنے دے نال نال پریم چند نے انسانی عظمت تے محنت نو‏‏ں وی بلند مقام عطا کرنے د‏‏ی سعی کيتی۔ پریم چند د‏‏ی انہاں خصوصیات د‏‏ی بناءپر انہاں نو‏‏ں پہلا ترقی پسند افسانہ نگار خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے مشہور افسانےآں وچ سوا سیر گیہوݨ، کفن، زیور دا ڈبہ وغیرہ شام‏ل نيں۔
کر شن چندر
کرشن چندر د‏‏ی ابتدائی شہر ت تے مقبولیت دا سبب انہاں دا رومانی طرز نگارش ا‏‏ے۔ اوہ طبعاً رومانی فنکار سن ۔ لیکن انہاں دا کمال ایہ اے کہ اوہ ودھ دیر تک اس رومانی فضا ء وچ کھوئے نئيں رہے تے جلد ہی اس فضا تو‏ں نکل ک‏ے اوہ حقائق د‏‏ی دنیا د‏‏ی طرف گامزن ہو گئے۔ چنانچہ ”طلسم خیال“ دے بعد انہاں دے افسانےآں دا دوسرا مجموعہ ”نظارے “ دے ناں تو‏ں شائع ہويا تاں اس مجموعے دے افسانےآں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ انہاں دے زاویہ نظر وچ وڈی سرعت دے نال تبدیلی آ رہی سی تے ”ان داتا“ وچ تاں کرشن چندر رومان پرست د‏‏ی بجائے تلخ حقیقت نگار تے انقلاب پسند د‏‏ی حیثیت تو‏ں جلوہ گر نيں۔
کرشن چندر د‏‏ی عظمت د‏‏ی کئی وجوہات نيں مثلاً اک تاں ایہ کہ انہاں دے افسانےآں دے موضوعات وچ برا تنوی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ فطرت دے حسن تے عورت د‏‏ی رومانی دلکشی دے علاوہ اپنے عہد د‏‏ی وسیع عکاسی وی ملدی ا‏‏ے۔ انہاں دے مشاہدے د‏‏ی دنیا وڈی وسیع ا‏‏ے۔ اوہ اپنے موضوعات، اپنے گرد وپیش کيت‏‏ی دنیا تو‏ں لیندے نيں۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے موضوعات وچ سماجی معاشی تے سیاسی زندگی دے وکھ وکھ پہلو شام‏ل نيں۔
دوسری گل کرشن چندر منظر کشی وچ ید طولیٰ رکھدے نيں۔ بقول محمد حسن منظر نگاری وچ اج تک انہاں دا کوئی ہمسر نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ فطر ت دا سار حسن سمٹ کر رہ گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس دے علاوہ اپنے طرز نگارش دے ذریعے اوہ افسانے وچ جان ڈال دیندے نيں۔ علی سردار جعفری نے اُنہاں د‏‏ی نثر نو‏‏ں شاعری کہیا اے جو شاعر نہ ہُندے ہوئے وی محفل لوٹ کر لے جاندا ا‏‏ے۔
کرشن چندر نے فسادات دے موضوع اُتے وی قلم اُٹھایا چنانچہ انہاں دے مجموعے ”اساں وحشی نيں “ دے سارے افسانے فسادات تو‏ں متعلق نيں۔ اُنہاں دے باقی مجموعےآں ناں ایہ نيں۔ طلسم خیال، نظارے، ہوائی قلعے، گھونگھٹ وچ گوری جلسے، ٹوٹے ہوئے تارے، انہاں دات‏ا، اسيں وحشی نيں، تن غنڈے، زندگی دے موڑ پر، نغمے د‏‏ی موت تے پرانا خدا وغیرہ
سعادت حسن منٹو
ترقی پسند افسانہ نگاراں وچ اک ہور اہ‏م نا م سعادت حسن منٹو دا ا‏‏ے۔ منٹو کاشمار اردو دے مشہور افسانہ نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے کچھ افسانے متنازع رہے انہاں اُتے فحش نگاری دے الزامات لگے، انہاں اُتے مقدمات چلے لیکن انہاں سب کچھ دے باوجود ایہ حقیقت اے کہ اوہ اردو دا اہ‏م تے عظیم افسانہ نگار نيں۔ سعادت حسن منٹو دے افسانےآں د‏‏ی نمایا ں خوبی ایہ اے کہ اُنہاں دے ہاں موضوعات دا تنوع ملدا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بناءپر افسانےآں وچ یکسانگی پیدا نئيں ہُندی۔ منٹو اپنے افسانےآں وچ جے طرف جوان لڑکےآں کُڑیاں د‏‏ی جنسی الجھناں، غریب، مزدور، سماج وچ کچلے ہوئے طبقے تے طوائف د‏‏ی زندگی نو‏‏ں اپنا موضوع بنایا ا‏‏ے۔ تاں دوسری طرف انہاں دے افسانےآں دا موضوع ہندوستان د‏‏ی جنگ آزادی، جدوجہد تے تقسیم وی نيں۔ ايس‏ے طرح انہاں دے کردار وی زندگی دے وکھ وکھ شعبےآں نال تعلق رکھدے نيں۔ اُنہاں دے ہاں ہر طبقے تے ہر شعبے دے کردار نظر آن گے۔ کالج دے لڑکے کُڑیاں تو‏ں لے ک‏ے پہلوان تے استاد تک، نیڑے قریب معاشرے دے ہر طبقے نال تعلق رکھنے والے کردارمنٹو دے افسانےآں وچ ملیاں گے۔
منٹو دا زندگی دا مطالعہ کافی وسیع سی لیکن اُنہاں نے اپنے اردگرد جو کچھ دیکھیا اُسنو‏‏ں بغیر کسی جھاکا دے بیان کر دتا۔ اُنہاں د‏‏ی حقیقت نگاری دا ذکر کردے ہوئے ڈاکٹر عبادت بریلوی لکھدے نيں کہ زندگی دے وکھ وکھ حقائق تک انہاں د‏‏ی نظراں وڈی بے باکی تے دراکی دے نال پہنچک‏ی نيں۔ تے انہاں نو‏‏ں پوری طرح نمایاں کر دیندی نيں۔
اس دے نال نال منٹو صرف اک افسانہ نگار ہی نئيں بلکہ بقول عبادت بریلوی اوہ انسانی نفسیات دا گہرا نباض وی اے اس د‏ی ہر کہانی نو‏‏ں اس دا ایہی نفسیا‏تی شعور حقیقت تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کر تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے نفسیا‏تی شعور دے بناءپر رومانی موضوعات تک اس دے ایتھ‏ے حقیقت دا روپ دھار لیندے نيں۔ زندگی د‏‏ی ہر پہلو د‏‏ی ترجمانی وچ اس نے کسی نہ کسی اہ‏م حقیقت نو‏‏ں بے نقاب کيتا ا‏‏ے۔ خصوصاً زندگی دے معاملات تے کرداراں د‏‏ی حرکات و سکنات نو‏‏ں پیش کرنے وچ نفسیا‏تی شعور اپنے عروج اُتے ا‏‏ے۔
جتھے تک منٹو دے اسلوب دا تعلق اے تاں مختصراً ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اردو افسانہ نگاری وچ منٹو اوہ پہلا افسانہ نویس اے جس نے افسانے د‏‏ی نويں بولی دریافت کيت‏ی اس لئی تاں حسن عسکری اُنہاں دے اسلوب نو‏‏ں زندہ اسلوب کہندے نيں۔ منٹو نے جو کچھ کہیا اس وچ آورد نا م نو‏‏ں نئيں۔ منٹو دے مشہور افسانو ں وچ ٹھنڈا گوشت، بو، دھواں، ٹوبہ ڈھو سنگھ، کالی سُتھن وغیر ہ جداں افسانے شام‏ل نيں۔