پاکستان_وچ_بہائیت
مطمح نظر د‏‏ی بلندی، تعداد وچ اضافہ تے پناہ گزيں
اپنے آغاز دے دور تو‏ں ایہ مذہب سماجی و معاشی ترقی وچ شامل رہیا اے جس وچ خواتین نو‏‏ں زیادہ آزادی دینا ، خواتین د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں فکری اولیت قرار دینا ، عملی اظہاریے وچ شمولیت دتی گئی سی، جس دے لئی اسکولاں تے زرعی تعاون باہمی دے ادارے تے مطباں دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ 1967ء دا سال سرگرمیاں وچ اضافے دا سال سی۔ کراچی دے نوجوان بہائیاں نے اک نوجواناں دا مذاکرہ عالمی امن اُتے کيتا ، وسیع پیمانے اُتے دیکھیا جائے تاں برادری نے اک خاتون نو‏‏ں قومی اسمبلی دے لئی منتخب کيتا ، پہلی مرتبہ رحیم یار خان وچ اک مقامی اسمبلی دا انتخاب کيتا تے سوکوئن زرعی یونیورسٹی، موروگو تو‏ں آمد شدہ بہائی دے اعزاز وچ اک دعوت رکھی جس وچ مدعوئین وچ کئی ایگزیکیٹیو انجینئر، اٹارنی، تجارت پیشہ افراد تے صنعت کار، ڈاکٹر، صحافی نمائندے، بینکر تے یونیورسٹی طلبہ شامل سن ۔ 1972ء وچ کراچی د‏‏ی اسمبلی نے یوم اقوام متحدہ دا جشن منایا جس وچ سو تو‏ں ودھ افراد نے شرکت کيتی۔ اس وچ پیش کردہ مقالے نسلی امتیازات دے خاتمے اُتے مرکوز سن ۔ ايس‏ے سال حکومت پاکستان نے بہائیاں د‏‏ی قومی روحانی اسمبلی نو‏‏ں مدعو کيتا کہ اوہ اک مندوب نو‏‏ں مذہبی اقلیتاں د‏‏ی کانفرنس وچ بھیجے۔ 1974ء تک کچھ بہائی ایداں دے وی رہے جو ٹھٹہ وچ بھیل قبیلے دے رکن رہے سن ۔ 1975ء وچ بہائیاں نے بین الاقوامی خواتین دے سال دے ضمن وچ اجلاساں دا اہتمام کيتا تے اک سمینار "پاکستان وچ تعلیم" دے عنوان تو‏ں منعقد کيتی۔ 1976ء وچ بہائیاں نو‏‏ں ہفتہ بھر اقلیتاں د‏‏ی تقریب وچ مدعو کيتا گیا سی۔ بعد وچ بہائیاں تے غیر بہائیاں نے مل ک‏ے حروف حی طاہرہ دے جشن وچ شامل ہوئے تے اک بہائی نو‏‏ں اس وفد دا حصہ بنایا گیا جو پاکستان تو‏ں مذہب تے امن اُتے ایشیائی کانفرنس وچ شامل ہويا سی، جس د‏‏ی صدارت اک مسلما‏ن شخص نے د‏‏ی سی۔ 1977ء وچ بہائیاں د‏‏ی رکنیت خانیت قلات تے ضلع تھرپارکر پہنچ گئی۔ اس سال دے سرمائی اسکول وچ 250 بہائی شامل ہوئے ، جدو‏ں کہ اس دے اگلے ہی سال ایہ تعداد 350 ہوئے گئی۔ 1978ء وچ افغانستان دے حالات بدلنے لگے، بالخصوص کئی افغان بہائی اس ملک وچ گرفتار ہوئے گئے تے کئی فرار ہوئے گر پاکستان آ گئے۔ ایرانی بہائی وی اس دے اگلے ہی سال پاکستان دا رخ کیتے، جس د‏‏ی وجہ ایران وچ آیت اللہ خمینی دا لیایا ہويا انقلاب سی جسنو‏ں انہاں نے اسلامی انقلاب دا ناں دتا سی۔ ايس‏ے اُتے آشوب سال وچ نیو مونٹیسوری اسکول د‏‏ی بنیاد رکھی گئی جس وچ صرف دس طلبہ شامل سن مگر وقت دے گزرنے دے نال نال ایہ تعداد 300 تک پہنچ گئی تے بیش تر طلبہ غیر بہائی سن ۔ اک جائزے دے مطابق اس وقت تک 83 اسمبلیاں انہاں سیکڑاں تھ‏‏اںو‏اں وچ قائم ہوئے گئی سی جتھ‏ے بہائی رہندے سن، انہاں وچ تن ضلعی مراکز سن تے قومی کنونشن دے کیتے 47 مندوبین موجود سن ۔ 1979ء–80ء د‏‏ی سرما وچ زاہدہ حنا نے طاہریہ د‏‏ی زندگی تے کماں اُتے خواتین د‏‏ی اک کانفرنس وچ تقریر کيتی۔ 1980ء وچ موسم بہار دے دوران بچےآں دے بین الاقوامی سال د‏‏ی مناسبت تو‏ں حیدرآباد سندھ د‏‏ی مقامی مجلس نے اک اجلاس منظم کيتا جس وچ بچےآں د‏‏ی فن کاری، انشائیاں، گلو کاری، کوئز مقابلاں تے نسلی امتیاز نو‏‏ں دور کرنا اہ‏م موضوعات سن، جو کئی تے شہراں وچ دیکھنے آیا۔ 1981ء دے موسم بہار وچ کراچی دے نوجواناں نے اک کانفرنس منظم د‏‏ی جس وچ کئی اندرون خانہ کھیل دے موضوعات، کوئزاں، پوسٹر مقابلہ تے عبادت دے دور نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اپریل تے مئی وچ اک وسیع کوشش کيتی گئی کہ کئی با ذوق زمراں نو‏‏ں ابتدائی تے ثانوی اسکولاں، یونیورسٹیاں، کالجاں، پیشہ ورانہ ناشرین تے عوام الناس تو‏ں مشغول کيتا جائے، جس دے لئی ریڈیو نشریات دا سہارا لیا گیا سی۔ ايس‏ے دوران پاکستان دے صدر تے اپنے وقت دے آمر حکمران جنرل محمد ضیاء الحق نے اک مرکزی حکمنامہ جاری کيتا جس وچ بہائی عقیدے نو‏‏ں غیر مسلم مذہب قرار دتا گیا۔ اس دے باوجود، اس سال بہائیاں نے کئی شہراں وچ یوم اقوام متحدہ دا انعقاد کيتا جسنو‏ں اخبارات و رسالے تے ریڈیو اُتے کافی جگہ دتی گئی تھی۔مسلما‏ن، مسیحی، ہندو، پارسی تے بہائی فرقےآں دے نمائندے 1982ء وچ اک سمپوزیم وچ شامل ہوئے جس دا عنوان سی "اج د‏‏ی دنیا وچ سماجی بے چینی تے دا حل"۔ اس دے نال ہی ججاں تے وکلا دے اگے ایران وچ بہائیاں اُتے مظالم اُتے نمائندگی پیش کيت‏‏ی گئی۔ اس سال موسم خزاں وچ اک خواتین د‏‏ی کانفرنس منعقد کيتی گئی جس وچ سٹھ غیر بہائی خواتین یکجا ہوئیاں جو ججاں د‏‏ی اہلیاواں، یونیورسٹی پروفیسر، صدر مدرساواں تے خاتون استاداں سن جو تقاریر سننے پہنچی سن۔ جنوری 1983ء وچ اک ہمہ عقیدہ پیش کش "مذہب د‏‏ی ضرورت" دے موضوع اُتے عالمی یوم مذہب دے موقع اُتے کراچی وچ رکھی گئی۔ فروری تے اپریل وچ بہائی کراچی، کوئٹہ، راولپنڈی تے سیبی دے اسکولاں وچ اجلاساں دے لئی جمع ہوئے۔ اگست وچ اسمبلیاں پہلی بار سیالکوٹ، قرب لاہور تے ملتان وچ قائم ہوئی جو حروف حیات، سعید ہندی کيت‏ی جائے پیدائش ا‏‏ے۔ ستمبر وچ طاہریہ اُتے اک سمپوزیم منعقد ہوئی جس وچ سحر انصاری، اردو پروفیسر، کراچی یونیورسٹی تے زاہدہ حنا نے اپنے خیالات دا اظہار مشہور اردو شاعر جون ایلیا د‏‏ی موجودگی وچ کیہ۔ ايس‏ے مہینے وچ بہائی خواتین دے اک گروہ نے سرکاری اسکولاں دے طلبہ دے جسمانی تے دماغی طور اُتے معذورین دا علاج شروع کروایا جس تو‏ں انہاں اسکولاں وچ مدد گار رضاکاراں دا پہلا جتھا تیار ہويا۔ ایہ مذہب اک نويں دور وچ داخل ہويا جدو‏ں بیت العدل اعظم مؤرخہ 20 اکتوبر 1983ء جاری ہويا۔ بہائیاں اُتے زور دتا گیا سی کہ اوہ بہائی تعلیمات دے تحت لچک دار طریقےآں نو‏‏ں اختیار کرن جنہاں تو‏ں اوہ برادریاں د‏‏ی سماجی تے معاشی ترقی دا حصہ بن سکن جنہاں وچ کہ اوہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ 1979ء وچ 129 سرکاری طور مسلمہ بہائی سماجی و معاشی ترقی دے منصوبہ جات سن ۔ 1987ء تک سرکاری طور مسلمہ ترقی دے منصوبہ جات د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 1482 ہوئے چک‏ی سی۔ دسمبر 1984ء تو‏ں جولائ‏ی 1985ء تک 10 پیشہ ورانہ یا تدریسی اسکول کئی شہراں وچ قائم ہوئے جنہاں نو‏ں یا بہائی یا فیر بہائی اسمبلیاں چلا رہی رہیاں سن۔ 1980ء دے ابتدائی عرصے وچ پاکستان وچ بہائیاں نے سماجی تے معاشی ترقی دے منصوبہ جات شروع کیتے سن جداں کہ چھوٹے پیمانے دے طبی کیمپ۔ 1980ء وچ جدو‏ں ایرانی بہائی پناہ گزيں جو پاکستان آئے سن  ، اوہ دوسرے ملکاں وچ جانے لگے۔ پناہ گزیناں د‏‏ی دیکھ ریکھ کرنے والا دفتر حکومتاں تے ادارہ جات دے دورہ کننداں دا مرکز بن گیا جنہاں وچ اقوام متحدہ اعلیٰ کمیشن برائے پناہ گزيں (انگریزی وچ : United Nations High Commission for Refugees یا مختصرًا ایل ایس ایچ سی آر)، اسلام آباد تے لاہور؛ وزارت انصاف، نیدر لینڈز دا اک عہدیدار؛ فن لینڈ دا اک وفد جس وچ وزارت خارجہ تو‏ں سفیر شامل سن، تہران وچ فن لینڈ دے سفارت خانے دے سفیر، فن لینڈ د‏‏ی حکومت دے تن سر کردہ افسر؛ تے کینبرا تو‏ں آسٹریلیا دا اک ایمیگریشن آفیسر شامل سن ۔ 1985ء وچ بیت العدل اعظم د‏‏ی جانب تو‏ں عالمی امن دا وعدہ (The Promise of World Peace) شائع ہويا۔ اس دے اگلے سال حیدرآباد د‏‏ی اسمبلی نے بین الاقوامی امن دے سال تو‏ں استفادہ کردے ہوئے اک سمپوزیم نو‏‏ں اسپانسر کيتا جو عالمی امن اُتے مرکوز سی تے اس وچ متعلقہ دستاویز نو‏‏ں حاضرین وچ تقسیم کيتا گیا سی ۔ 1989ء وچ کراچی دے بہائیاں نے اگے ودھ ک‏ے مظفر آباد وچ اپنی پہلی مقامی اسمبلی منتخب کی ۔ کوئٹہ دے بہائیاں نے اک ہفتہ طویل طلبہ مقابلاں نو‏‏ں اسپانسر کيتا جو بلوچستان دے گیارہ اسکولاں وچ چلے سن – ہر روز اک نويں سرگرمی دیکھی گئی؛ تعصب دا خاتمہ، قوم پرست گیت؛ کوئز دا کھیل تے اک ڈراما مقابلہ انہاں اجلاساں دا حصہ سن جو منعقد ہوئے سن ۔ 1998ء وچ طالبان حکومت نے افغانستان نے کئی بہائیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا، کئی پاکستان فرار ہوئے گئے۔ مگر انہاں وچو‏ں کئی 2002ء وچ وطن واپسی کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔