cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جوناگڑھ قلعہ
قلعے اندر جان لئی مکھ دو دروازے ہن، جنہاں نوں کرن پول اتے چاند پول دا ناں دتا گیا اے۔ جوناگڑھ قلعے دے لال پتھراں نوں تراش کے بنائے گئے کنارے اس دی خوبصورتی وچ ہور وادھا کردے ہن۔ قلعے دی پہلی منزل اُتے بھوجنشالا، حضور پوڑی، گلاب نواس، شو نواس اتے قلعے دیاں پنجاں منزلاں نوں پار کردا ہویا گھنٹہ گھر بنیا ہویا اے۔ قلعے دی دوجی منزل اُتے زوراور ہرمندر دا چوک اتے وکرم ولاس واقع اے۔ قلعے وچ زنانی ڈؤڈھی دے کول سنگمرمر دا تلاب اے۔ اس منزل اُتے چندر محل، پھول محل، چوبارے، انوپ محل، سردار محل، گنگا نواس، گلاب مندر، ڈونگر نواس واقع ہن۔ انوپ محل وچ کیتی گئی سونے دی میناکاری بھارتی وراثت دا اک اتم نمونہ اے۔ چوتھی منزل اُتے رتن نواس، موتی محل، رنگ محل، سجان محل ہن۔ پنجوی منزل اُتے چھت نواس، پرانے محل آدی ستھان ہن۔ محلاں وچ بنے نکاشیدار ستمبھ وی قلعے دی خوبصورتی وچ اتھاہ وادھا کردے ہن۔ بادل محل وچ سردار محل اے۔ پرانے زمانے وچ گرمی توں کس طرحاں بچیا جاندا سی، اس دی جھلک اس محل وچ ملدی اے۔ بادل محل وچ پہنچدیاں ہی بدلاں وچ پہنچ جان دا احساس ہندا اے۔ اتھے چلن والی تازہ ہوا سیلانیاں دی ساری تھکاوٹ نوں دور کردی اے۔
سرو
سرو سرو ٹبر دا اک رکھ اے۔ ایہ سدھا جاندا اے تے ایسے باہجوں پھلواریاں تے ہور تھانواں تے اگایا جاندا اے۔
جوناگڑھ قلعہ
گز کچہری اتے گز مندر وچ رنگین شیشے دی جڑائی بہت سندر اے۔ اتہاسکاراں مطابق بیکانیر دے قلعے نوں فتح کرن لئی کئی وار دشمناں نے حملے کیتے پر اس نوں کوئی حاصل نہیں کر سکیا۔ مغل بادشاہ بابر دے دوجے بیٹے کامران مرزا نے ہی اک دن لئی اس نوں اپنے قبضے وچ رکھیا۔ اس قلعے نال متعلق تریخی دستاویزاں نوں سنبھالن لئی بنیا سنگرہیالیا راجستھان اتے سیلانیاں لئی سبھ توں وڈی کھچّ دا مرکز اے۔ اس وچ بہت ہی قیمتی گہنے، چتر، ہتھیار اتے پہلے عالمی لڑائی دے ایئرپلین رکھے گئے ہن۔ اس قلعے وچ سن 1631 وچ بنایا گیا راج تلک محل وچ واقع چاندی دا تخت، محل وچ کیتی گئی سونے دی مصوری، مہاراج پدم سنگھ دی 27 کلو وزن دی تلوار، اخروٹ دی لکڑی دے بنے دروازے، بغیر بجلی-پانی توں چلن والا کولر، راجے-رانیاں دے بیڈروم نوں لگے 65 کلو دے چاندی دے دروازے اتے 1914 وچ اتھے قائم کیتی گئی راجستھان دی پہلی لفٹ سیلانیاں نوں حیران کرن والیاں کلاکرتاں ہن۔
بھاویں سمیں-ویلے اُتے اس وراثت دے راجیاں نے جوناگڑھ قلعے اتے بیکانیر نوں ترقی یافتہ کرن لئی وڈے اپرالے کیتے پر اس ریاست دے راجا گنگا سنگھ دے راج نوں بہت وڈے سماجی، سیاسی اتے معاشی ترقی دے روپ وچ ویکھیا جاندا اے۔ اوہناں اپنے راج دوران اتھے سکھیا، صحتَ سہولتاں، پانی سپلائی، بجلی، سڑکاں، ریلوے آدی ترقی کروا کے اتھوں دی رہتل نوں دنیا وچ پھیلاؤن دا کم کیتا، جس نال جوناگڑھ قلعے دی اہمیت ہور وی ودھ گئی۔ جس ویلے بھارت آزاد ہویا، اس ویلے اس ریاست وچ مہاراجہ شاردول سنگھ دا راج سی۔ بھارت دے ہور رجواڑیاں دے حکمراناں وچوں مہاراجہ شاردول سنگھ پہلے حکمران سن، جنہاں نے اس ریاست نوں بھارتی سنگھ وچ ملائے جان لئی ہستاخر کیتے۔
بیکانیر ریاست دے 23ویں مہاراجہ کرنی سنگھ لگاتار 25 سال تک چرو اتے بیکانیر توں آزاد امیدوار دے طور اُتے جت کے ایم۔پی۔ بندے راے۔ بیکانیر ریاست تے ترتیب وار راو بیکا جی، راو ناروجی، راو لونکرن، راو جیتسی، راو کلیان سنگھ، راجا رائے سنگھ، راجا دلپت سنگھ، راجا سور سنگھ، راجا کرن سنگھ، مہاراجہ انوپ سنگھ، مہاراجہ سروپ سنگھ، مہاراجہ سجان سنگھ، مہاراجہ زوراور سنگھ، مہاراجہ گز سنگھ، مہاراجہ راج سنگھ، مہاراجہ پرتاپ سنگھ، مہاراجہ صورتَ سنگھ، مہاراجہ رتن سنگھ، مہاراجہ سردار سنگھ، مہاراجہ ڈونگر سنگھ، مہاراجہ گنگا سنگھ، مہاراجہ شاردول سنگھ، مہاراجہ کرنی سنگھ اتے مہاراجہ نرندر سنگھ سمیت 24 راجیا نے الگّ-الگ ویلے دوران راج کیتا۔
20ویں صدی وچ اس قلعے وچ رہن والا پروار لالگڑھ محل وچ چلا گیا سی۔ ہن اس قلعے دی سانبھ-سنبھال مہاراجہ رائے سنگھ ٹرسٹ ولوں کیتی جا رہی اے۔ اتھوں حاصل ہون والی آمدن نوں قلعے دی دکھّ سنوارن اتے ہور لوک بھلائی دے کماں اُتے خرچ کیتا جا رہا اے۔ اس تریخی قلعے وچ ہر ویلے دیش-ودیش دے سیلانیاں دا جماوڑا دیکھن نوں ملدا اے۔
چک 122 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شہرستان قصرشیرین
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان قصرشیرین ایران دے صوبہ کرمانشاہ دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز قصرشیرین شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ
عطر سنگھ سندھاوالیا
حوالے
گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ مسلاں گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:سندھاوالیا ٹبر
دهستان اسحاق اباد
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان اسحاق اباد
ملر بورنی گبن
ملر بورنی گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
اسٹریلی کولی
اسٹریلی کولی اک آسٹریلین نسل دا کتا اے۔ اینوں ڈنگر چران لئی 19ویں صدی وچ پالیا جاندا سی۔
گٹھ:آجڑی کتے
ایمبلونورا رفرایانا
ایمبلونورا رفرایانا، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
پتہ(انگ)
جبسذ ڈبسج ڈبچ
فوسمبالٹ سر لے لیک
فوسمبالٹ سر لے لیک کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
سکرچکیہ مثل
سکرچکیہ مثل (گرمکھی: ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ) اٹھارہويں صدی وچ خطۂ پنجاب وچ آباد سکھاں د‏‏ی بارہ مثلاں وچو‏ں اک مثل سی اِس مثل دے لوک موجودہ گوجرانوالہ تے حافظ آباد دے شہراں وچ آباد سن ۔رنجیت سنگھ دا تعلق اِسی مثل تو‏ں سی جس نے انیہويں صدی دے آغاز وچ سکھاں د‏‏ی بارہ مثلاں نو‏‏ں منظم انداز وچ ضم کرکے سکھ سلطنت تشکیل دتی۔ ایہ مثل ۱۷۵۲ء تو‏ں ۱۸۰۱ء تک قائم رہی۔ اِس مثل دا مرکز گوجرانوالہ سی۔
تریخ
ایہ مثل سردار نودھ سنگھ دے توسط تو‏ں ۱۷۵۲ء وچ وجود وچ آئی۔سردار نودھ سنگھ دا قبیلہ گوجرانوالہ دے نیڑے اک موضع سکرچک وچ آباد سی، اِسی لئی ایہ مثل سکرچکیہ کہلائی۔ سردار نودھ سنگھ دا پُتر چڑھت سنگھ سکرچکیا سی جو مہاں سنگھ دا باپ تے رنجیت سنگھ دا دادا سی۔ سردار نودھ سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد چڑھت سنگھ سکرچکیا نے باقاعدہ طور اُتے منظم انداز وچ اِس مثل نو‏‏ں تشکیل دتا۔ اِس مثل نے ابتدائی دور وچ احمد شاہ ابدالی دے خلاف مہمات شروع کیتیاں۔ اِنہاں مخالف مہمات وچ سنگھ پوریا مثل تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کرکے اپنا مستقل قیام گوجرانوالہ وچ رکھا۔ ایہ مثل ۱۸۰۱ء وچ منعقدہ دربارِ لاہور دے وقت سکھ سلطنت وچ ضم کرلئی گئی۔ اِس مثل دے لوک سندھانوالیہ جاٹ قوم نال تعلق رکھدے سن جنہاں د‏‏ی آبادی امرتسر تے پٹھان کوٹ وچ آباد سی بعد وچ اِس مثل دے لوک گوجرانولہ، قلعہ سورا سنگھ، قلعہ میان سنگھ، قلعہ دیدار سنگھ، فیروزوالا، ایمن آباد، کلاسک‏‏ے دے علاقےآں وچ آباد رہے۔
سکرچکیہ مثل سکھ پنجابیاں دیاں ۱۲ مثلاں چوں اک اے۔ ایدا گڑھ گجرانوالہ سی تے اے گجرانوالہ دے آلے دوالے دیان تھانواں چ سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ ایس مثل دا آخری مثلدار سی۔
شکرچکیا مثل ۱۸ویں صدی دے دوران پنجاب وچ ۱۲ سکھ مثلاں وچوں اکّ پرمکھ مثل سی۔ ایہہ مغربی پنجاب دے گجراں والہ اتے ہاپھجاباد ضلعیاں وچ مرتکز سی اتے ۱۷۵۲ توں ۱۸۰۱ تک ایہدی حکومت رہی۔ شکرچکیا مثل دا آخری مسلدار مہاراجہ رنجیت سنگھ سی۔ ۱۸ویں صدی دے انتلے ویلے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ساریاں سکھ مثلاں اکمٹھّ کرکے پنجاب وچ اکّ آزاد راج نوں قائم کیتا۔
مثلدار
اس مثل دا موڈھی لاہور توں لگبھگ ستر کلومیٹر دور اکّ پنڈ شکرچکّ دا رہن والا اکّ جٹّ دیسو سی۔ اس دی موت (۱۷۱۶) توں بعد اس دے پتر نودھ سنگھ اتے ۱۷۵۲ وچ اسدی موت مگروں چڑھت سنگھ نے اس مثل دی کمان سنبھال لئی۔ اوہدا ویاہ گجراں والہ دے اکّ طاقتور تے انکھیلے جنگجو، سردار امیر سنگھ دی بیٹی دیساں کور نال ہویا، جس نال چڑھت سنگھ دی تکڑی چڑھائی ہو گئی۔
فوجی قوت
۱۷۸۰ء وچ اس مثل دے پاس ۱۵٬۰۰۰ گھڑسواراں د‏‏ی فوج سی بقول سیندا رام کوہلی، اِس مثل د‏‏ی جنگی طاقت تقریباً ۲٬۵۰۰ سوار سی
سربراہ
۱۷۵۲ء تو‏ں ۱۷۷۴ء تک اِس مثل دا سربراہ چڑھت سنگھ سکرچکیا رہیا تے ۱۷۷۴ء وچ اُس د‏‏ی وفات دے بعد اُس دا پُتر مہاں سنگھ سربراہ بنیا۔ مہاں سنگھ ۱۷۷۴ء تو‏ں اپریل ۱۷۹۲ء تک سربراہ رہیا تے مہاں سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد رنجیت سنگھ ۱۲ سال د‏‏ی عمر وچ سربراہ بنا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مثلاں گٹھ:رنجیت سنگھ گٹھ:پنجاب (بھارت) دے معاشرتی گروہ گٹھ:ہندوستانی خاندانی نام گٹھ:ضلع گوجرانوالہ گٹھ:پنجاب د‏‏ی تریخ (پہلے از تقسیم) گٹھ:پنجاب (بھارت) د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ سکھ مت گٹھ:ہندستان د‏‏ی نوابی ریاستاں گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:سکھ مثلاں
سہیل بن عمرو
ناں ونسب
سہیل ناں، ابو یزید کنیت،نسب نامہ ایہ اے، سہیل بن عمرو بن عبد شمس بن عبد و دبن نصر بن مالک بن حسل بن عامر بن لوئی قرشی عامری
اسلام
بالآخر آنحضرتﷺ دے اس عفو وکرم نے ایہ معجزہ دکھایا کہ سہیل حنین د‏‏ی واپسی دے وقت آپ دے نال ہو گئے اورمقام جعرانہ پہنچ ک‏ے خلعتِ اسلام تو‏ں سرفراز ہوئے رحمتِ عالمﷺ  نے ازراہ مرحمت حنین دے مالِ غنیمت وچو‏ں سو اونٹھ عطا فرمائے، گو فتح مکہ دے بعد دے مسلماناں دا شمار مؤلفۃ القلوب وچ اے، لیکن سہیل اس گٹھ وچ اس حیثیت تو‏ں ممتاز نيں کہ اسلام دے بعد انہاں تو‏ں کوئی گل اسلام دے خلاف ظہور پزیر نئيں ہوئی ،حافظ ابن حجرعسقلانی لکھدے نيں، کان محمودالا سلام من حین اسلم۔
فتنہ ارتداد
چنانچہ آنحضرتﷺ دے بعد جدو‏ں ارتداد دا فتنہ اٹھا تاں بوہت سارے مؤلفۃ القلوب ڈگمگا گئے،لیکن سہیل دے ایمان وچ ذرہ برابر وی تذبذب نہ پیدا ہويا، اورانہاں نے قبیلے مکہ نو‏‏ں اسلام اُتے قائم رکھنے د‏‏ی وڈی کوشش کيتی؛چنانچہ جدو‏ں انہاں نے قبیلے مکہ وچ اسلام تو‏ں برگشتگی دے آثار دیکھے تاں تمام قبیلہ والےآں نو‏‏ں جمع کرکے تقریر د‏‏ی کہ: "برادران اسلام! جے تساں لوک محمدﷺ د‏‏ی پرستش کردے سن تاں اوہ دوسرے عالم نو‏‏ں سدھار گئے، اورجے محمدﷺ دے خدا د‏‏ی پرستش کردے سن، تاں اوہ حی وقیوم اورموت د‏‏ی گرفت تو‏ں بالا اے ،برادرانِ قریش! تساں سب تو‏ں اخیر وچ اسلام لیائے ہو، اس لئی سب تو‏ں پہلے اسنو‏ں چھڈنے والے نہ بنو، محمدﷺ د‏‏ی موت تو‏ں اسلام نو‏‏ں کئی صدمہ نئيں پہنچ سکدا؛بلکہ اوہ تے زیادہ قوی ہوئے گا، مینو‏‏ں یقین کامل اے کہ اسلام آفتاب وماہتاب د‏‏ی طرح ساری دنیا وچ پھیلے گا، اورسارے عالم نو‏‏ں منور کریگا یاد رکھو جس شخص نے دائرہ اسلام تو‏ں باہر قدم رکھنے دا ارادہ کیندا اوہدی گردن اڑادداں گا۔ سہیل د‏‏ی اس مؤثر،دلپذیر اورپرجوش تقریر نے مذبذ بین دے دلاں نو‏‏ں فیر اسلام اُتے راسخ کر دتا، اورمرکزِ اسلام (مکہ) فتنۂ ارتداد د‏‏ی وبا تو‏ں بچ گیا، اس طرح آنحضرتﷺ د‏‏ی اس پیشنگوئی د‏‏ی تصدیق ہو گئی کہ ممکن اے سہیل تو‏ں کدی پسندیدہ فعل دا ظہور ہوئے۔ فتنۂ ارتداد دے فرو کرنے وچ انہاں دے گھر بھر نے بلیغ کوشش کيتی؛چنانچہ یمامہ د‏‏ی مشہور جنگ وچ سہیل دے وڈے صاحبزادے عبد اللہ شہید ہوئے، حضرت ابوبکرؓ جدو‏ں حج دے لئی تشریف لے گئے تاں سہیل دے پاس تغریت دے لئی انہاں دے گھر گئے،انہاں نے کہیا ميں نے رسول اللہﷺ  تو‏ں سنیا اے کہ شہید اپنے ستر اہل خاندان د‏‏ی شفاعت کريں گا، مینو‏‏ں امید اے کہ میری سب تو‏ں پہلے شفاعت کیتی جائے گی۔
شام د‏‏ی فوج کشی
شام د‏‏ی فوج کشی دے سلسلہ وچ جدو‏ں حضرت عمرؓ نے تمام ممتاز افراد نو‏‏ں جمع کیا، تاں شیوخ قریش وی آئے، حضرت عمرؓ سب نو‏‏ں درجہ بدرجہ بلاندے سن تے گفتگو کردے سن ؛چنانچہ سب تو‏ں اول متقدمین فی الاسلام مہاجرین اولین نو‏‏ں بلايا اورصہیب،بلال،عمار بن یاسر نو‏‏ں تے دوسرے بدری صحابہ نو‏‏ں شرفِ بار یابی بخشا،ابو سفیان د‏‏ی رعونت اُتے ایہ تقدم بہت گراں گزریا، انہاں نے کہیا، اج تک کدی ایسا نئيں ہويا، انہاں غلاماں نو‏‏ں اندر بلايا جاندا اے اورہم لوک دروازہ اُتے بیٹھے ہوئے نيں ،ساڈی طرف کوئی توجہ نئيں کيت‏‏ی جاندی ،ابو سفیان د‏‏ی اس بے جانخوت اُتے سہیل د‏‏ی حق پسندزبان نے طنزاً کہیا، تساں لوک وی کس قدر عقلمند ہو!تواڈے چہراں اُتے ایہ برہمی دے آثار کیو‏ں نيں؟ جے تساں نو‏‏ں غصہ کرنا اے ،تو خود اپنے اُتے کرو انہاں نو‏‏ں اورساڈی قوم نو‏‏ں اسلام د‏‏ی یکساں دعوت دتی گئی، انہاں لوکاں نے اس دے قبول کرنے وچ سبقت د‏‏ی تے تساں نے تاخیر کی،خدا د‏‏ی قسم جس فضل وچ اوہ تساں تو‏ں بازی لے گئے اوہ باریابی وچ تقدم تو‏ں جس دے لئی تساں بگڑ رہے ہو کدرے زیادہ تواڈے لئی سخت اورتکلیف دہ ہونا چاہیے، تساں نو‏‏ں معلوم اے کہ ایہ لوک تساں اُتے سبقت لے گئے تے ہن اوہدی تلافی کیتی تواڈے لئی کوئی سبیل باقی نئيں اے، اس لئی ہن تساں نو‏‏ں جہاد دا ایہ موقع نہ کھونا چاہیے،اس وچ شریک ہو شاید خدا تساں نو‏‏ں جہاد د‏‏ی شرکت اورشہادت دا شرف عطا فرمائے، ایہ سچی اورحقیقت آمیز گلاں کہہ ک‏ے دامن جھاڑا اورجہاد وچ شریک ہو گئے اس سلسلہ د‏‏ی مشہور جنگ یرموک وچ فوج دے اک دستہ دے افسر سن ۔
وفات
سعد بن فضالہ جو شام دے جہاد وچ سہیل دے نال سن بیان کردے نيں کہ اک مرتبہ سہیل نے کہیا کہ ميں نے رسول اللہﷺ  تو‏ں سنیا اے کہ خدا د‏‏ی راہ وچ اک گھڑی صرف کرنا گھر دے تمام عمر دے اعمال تو‏ں بہتر اے، اس لئی ہن وچ شام دا جہاد چھڈ ک‏‏ے گھر نہ جاواں گا تے ایتھے جان دواں گا، اس عہد اُتے اس سختی تو‏ں قائم رہے کہ طاعون عمواس وچ وی نہ ہٹے تے 18ھ وچ اسی وبا وچ شام دے غربت کدہ وچ جان دی۔
جاہلی عصبیت تو‏ں نفرت
جاہلیت دے تمام جذبات بالکل فنا ہو گئے سن ، انہاں دے دورانِ تعلیم وچ معاذ بن جبل مکہ تو‏ں چلے گئے ،لیکن انہاں نے تعلیم دا سلسلہ ترک نہ کیا، اورمعاذ دے پاس جاک‏ے پڑہندے سن، اک دن ضرار بن ازورنے کہیا تساں اس خزرجی دے پاس کیو‏ں قرآن پڑہنے جاندے ہو؟ اپنے خاندان دے کسی آدمی تو‏ں کیو‏ں نئيں پڑہندے، ایہ متعصبانہ اعتراض سن کے سہیل نے جواب دتا، ضرار اسی تعصب نے ساڈی ایہ گت بنائی اے تے دوسرے اسيں تو‏ں کتنا ودھ گئے،خدا د‏‏ی قسم وچ ضرور معاذ دے پاس جایا کراں گا، اسلام نے جاہلیت دے تمام تعصبات اورامتیازات مٹادتے اوراسلام دے شرف د‏‏ی وجہ تو‏ں خدانے انہاں قبیلے نو‏‏ں جو جاہلیت وچ بالکل ہیچ سن بلند مرتبہ کر دتا، کاش اساں انہاں دا نال دتا ہُندا، تاں اج اسيں وی اگے ہُندے وچ تاں اپنے گھرانے دے مرداں عورتاں ؛بلکہ اپنے غلام عمیر ؓبن عوف تک دے تقدم فی الاسلام دے شرف اُتے خوش ہُندا ہاں، اورخدا دا شکر ادا کردا ہاں، اوریقین رکھدا ہاں کہ انہاں ہی لوکاں د‏‏ی دعاواں نے مینو‏ں فائدہ پہنچایا ورنہ وچ وی اپنے دوسرے ہمعصراں د‏‏ی طرح جو اسلام دے خلاف لڑائیاں وچ مارے گئے، ہلاک ہو گیا ہُندا، وچ بدر، احد اورخندق وچ معاندانہ شریک ہويا، معاہدۂ حدیبیہ ميں نے ہی لکھوایا سی، ضرار جدو‏ں ميں حدیبیہ دے معاہدہ وچ رسول اللہﷺ  د‏‏ی گل نو‏‏ں بار بار رد کرنے اورباطل اُتے اڑنے نو‏‏ں یاد کردا ہاں، تاں مینو‏ں رسول اللہﷺ  تو‏ں شرم معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:صحابہ
ژاک شیراک
حوالے
گٹھ:فرانسگٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
کنفیوشس
thumb|300px|کنفیوشیئس کنفیوشیس جاں کنگفیوشیئس(چینی: 孔子; پن-ین: Kǒng Zǐ) (551-479ق م) اک چینی وچارک اتے سماجی فلسفی سی جس دے فلسفے نے چینی، کوریائی، جاپانی اتے ویتنامی سبھیاچاراں اتے کافی اثر پایا اے۔ جس ویلے بھارت وچ مہاویر اتے بدھ دھرم دے تعلق وچ نویں وچار رکھ رہے سن، چین وچ وی اک سدھارک دا جم ہویا، جسدا نام کنفیوشیئس سی۔ اس ویلے چین وچ ژوؤ شاہی خاندان دا بہار تے خزاں ویلہ چل رہا سی۔ ویلے دے نال ژوؤ شاہی خاندان دی طاقت کمزور پین دے کارن چین وچ بہت سارے راج قایم ہو گئے، جو ہمیشہ آپس وچ لڑدے رہندے سن۔ اسنوں جھگڑدے راجاں دا دور کیہا جان لگیا۔ اس کر کے چین دی پرجا بہت ہی دکھ سہہ رہی سی۔ اجیہے ویلے وچ چین واسیاں نوں   اخلاقیات دا پاٹھ پڑھاؤن لئی مہاتما کنفیوشیئس دی آمد ہوئی۔
کنفیوشس (551–479 م پ) اک پرانا چینی فلسفی، لکھاری، سیاسی آگو سی جیہڑا چینی تریخ دے بسنت تے پت چڑ ویلے ہویا۔جیدیاں سوچاں نے چین جپان کوریا تائیوان تے ہوراں دیساں دیاں رہتلاں تے گوڑے رنگ لا‎ۓ۔
ناں
کنفیوشس دا ایہ ناں 16ویں صدی دے اک پرتگالی پرچارک میٹیو رچی نے چینی ناں کونگ فیوزی توں بنایا۔
551 ق م کنفیوشس دا جمن ورہ منیا جاندا اے تے لو سرکار دا نگر زو جیہڑا ہن شانڈونگ وچ کوفو اخواندا اے۔ اوسدا پیو کونگ ہی لو سرکار وچ اک فوجی افسر سی۔ کنفیوشس ہجے 3 ورے دا سی جے اوہدا پیو مر جاندا اے۔ اوہدی ماں یان زینگزائی بڑی غریبی وچ اوہنو پالدی اے۔ اوہ 19 وریاں دا سی جدوں اوہدا ویاہ چیگوان نال ہوندا اے تے سال مگروں اوہدا پتر کونگ لی جمدا اے۔ کنفیوشس دا تعلق سماج دی وشکارلی پدھر نال سی۔ اوہنے اجڑی، گوالے، کلرک تے کتاباں سامبھن دے کم کیتے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فلسفی گٹھ:چینی فلسفہ گٹھ:چین گٹھ:چینی شخصیتاں گٹھ:فلاسفی گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل
ہرسین
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمانشاہ دے  شہرستان ہرسین دا انتظامی مرکز  اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پیرس امن کانفرنس 1919ء
thumb|"چار عظیم قوتاں" دے سربراہ (داواں تو‏ں باواں) ووڈرو ولسن، جارج کلیمانسو، وتوریو اورلاندو تے ڈیوڈ لائیڈ جارج
پیرس امن کانفرنس پہلی جنگ عظیم وچ 1918ء د‏‏ی عارضی صلح دے بعد شکست خوردہ محوری قوتاں دے لئی امن د‏‏ی شرائط متعین کرنے خاطر منعقدہ اتحادی فاتحین دا اک اجلاس سی۔ ایہ اجلاس 1919ء وچ فرانس دے راجگڑھپیرس وچ منعقد ہويا تے اس وچ 32 ملکاں تے قومیتاں دے نمائندے موجود سن جنہاں نے ملاقات تے غور و خوض دے بعد معاہداں دا اک سلسلہ مرتب کيت‏‏ا۔ انہاں معاہداں نے یورپ وچ نويں سرحداں و ملکاں تے جمعیت اقوام تشکیل داں، جرمنی اُتے جنگ کيت‏ی ذمہ داری عائد کردے ہوئے اس اُتے سخت مالی ہرجانے لگائے۔ اس دے علاوہ شکست خوردہ محوری قوتاں د‏‏ی افریقا، جنوب مغربی ایشیا تے بحر الکاہل وچ موجود نو آبادیات دے فاتح اتحادی قوتاں نے حصے بخرے کردے ہوئے آپس وچ تقسیم ک‏ر ليا گیا۔
اس پورے سلسلے دا مرکز و محور "چار قوتاں" دے رہنما سن : امریکا دے صدر ووڈرو ولسن، برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج، فرانس دے وزیر اعظم جارج کلیمانسو تے اطالوی وزیر اعظم وتوریو اورلاندو۔ اطالوی وزیر اعظم آخر وچ اجلاس چھڈ گئے سن تے معاہدہ ورسائے د‏‏ی حتمی دستاویز د‏‏ی تشکیل وچ کوئی کردار ادا نئيں کيت‏‏ا۔ جرمنی تے روس نو‏‏ں اجلاس وچ شرکت دے لئی مدعو ہی نئيں کيت‏‏ا گیا، لیکن ہور کئی اقوام نے اپنے وفود بھیجے، جنہاں وچو‏ں ہر کسی دے اپنے مفادات سن ۔
چھ ماہ تک پیرس عالمی حکومت دا مرکز بنا رہیا تے "صلح کار" اقوام نے دیوالیہ سلطنتاں دا تیا پانچہ کردے ہوئے نويں ملکاں تخلیق کیتے۔ سب تو‏ں اہ‏م نتیجہ جرمنی نو‏‏ں قصور وار ٹھیرانا سی جس دے نتیجے وچ عائد کردہ پابندیاں تو‏ں جرمنی د‏‏ی قوت کمزور پئی تے انال جنگ دے تمام اخراجات وی فاتحین نو‏‏ں ادا کرنا پئے۔ جرمنی نو‏‏ں قصوروار ٹھیرانے د‏‏ی ایہ شق معاہدہ ورسائے وچ وی شامل کيتی گئی۔ آسٹرو-ہنگرین سلطنت دا خاتمہ کر دتا گیا جسنو‏ں مختلف اقوام د‏‏ی نويں ریاستاں وچ ونڈ دتا گیا۔ انہاں نتائج تو‏ں غیر مطمئن تے اپنے آئین تو‏ں متصادم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا نے معاہدہ ورسائے نو‏‏ں سرے تو‏ں تسلیم نہ کيت‏‏ا تے نہ ہی اس دے نتیجے وچ بننے والی جمعیت اقوام وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس د‏ی جگہ امریکا نے انہاں تن ملکاں دے خلاف وکھ امن معاہدے کیتے جنہاں دے خلاف اس نے اعلان جنگ کيت‏‏ا سی۔ اس حوالے تو‏ں مورخین وچ اختلاف اے کہ ایہ شرائظ جرمنی وچ نازی قوتاں دے عروج تے بعد وچ دوسری جنگ عظیم دے آغاز دا سبب تاں نئيں بنیاں۔ چند مورخ اس تاثر دے حامی نيں جدو‏ں کہ اس د‏ی مخالفت کرنے والےآں دے وی اپنے دلائل ني‏‏‏‏ں۔ کہیا جاندا اے کہ امریکا دا مقصد جمہوریت، سالمیت، آزادی تے حق خود ارادیت نو‏‏ں ترجیح دینا سی جدو‏ں کہ برطانیہ تے فرانس اپنی نو آبادیات‏ی قوت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی انہاں اصولاں دے قائل نہ سن ۔ ایہی وجہ اے کہ امریکا نے پیرس امن کانفرنس دے حتمی نتیجے معاہدہ ورسائے نو‏‏ں تسلیم نہ کيت‏‏ا ۔
18 جنوری 1919ء نو‏‏ں شروع ہونے والی ایہ امن کانفرنس 21 جنوری 1920ء نو‏‏ں جمعیت اقوام د‏‏ی جنرل اسمبلی دے پہلے اجلاس دے نال تمام ہوئی۔ مجموعی طور اُتے پیرس امن کانفرنس وچ ایہ مشہور معاہدے ہوئے:
گٹھ:1919ء وچ اجلاست گٹھ:1919ء وچ بین الاقوامی تعلقات گٹھ:1919ء وچ فرانس گٹھ:پیرس وچ ویہويں صدی گٹھ:پہلی جنگ عظیم گٹھ:ویہويں صدی وچ سفارتی اجلاس گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:امن معاہدے
چک 123 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ایمبلونورا سیمیکوڈاٹا
ایمبلونورا سیمیکوڈاٹا، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
پلیسیاڈاپس
پلیسیاڈاپس سب توں پرانا پرائيمیٹ اے۔ ایہ 55–58 ملین ورے پہلے ہویا ۔
آئرش آزاد ریاست
حوالے
آئرش آزاد ریاست گٹھ:1922ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1937ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:1937ء وچ تحلیل ہونے والیاں ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:آئر لینڈ وچ سابقہ ملک گٹھ:آئرلینڈ وچ 1920ء د‏‏ی دہائی گٹھ:آئرلینڈ وچ 1922ء دیاں تاسیساں گٹھ:آئرلینڈ وچ 1930ء د‏‏ی دہائی گٹھ:برطانوی جزیرےآں دے سابقہ ملک گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست گٹھ:تریخ جمہوریہ آئرلینڈ گٹھ:تریخ جمہوریہ آئرلینڈ بلحاظ دور گٹھ:جدید تریخ مملکت متحدہ گٹھ:جزیرہ ملک گٹھ:سابقہ دولت مشترکہ قلمرو گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:آئیرلینڈ دی تریخ
باڈر کولی
باڈر کولی اک آجڑی راکھا تے گھر رکھنوالا کتا اے۔ ایہ اپنی سیانف باہجوں منیا گیا اے۔ سٹینلے کورن نے کتیاں دی سیانف تے لکھی کتاب (The Intelligence of Dogs) وچ ایس نوں پہلے نمبر تے رکھیا اے۔ ایہ بڑا تیز پھرتیلا تے کھیڈنوالا کتا اے۔ جنوری 2011 وچ اک باڈر کولی نے 1,022 شبداں نوں سن کے تے اوہنے تے چلیا۔
گیسپ
گیسپ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
باڈر کولی
تریخ
باڈرکولی برطانیہ دا کتا اے تے اک ایتھوں دی پرانی نسل کلی توں بنیا اے۔ ایہدا ناں ایہدی پرکھ تھاں انگریزی سکاٹ بارڈر توں لیا کیا اے۔
گیسپ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
باڈر کولی
وکھالہ
باڈر کولی اک مدرے ناپ دا کتا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آجڑی کتے گٹھ:کتے
موتی لال نہرو
موتی لال نہرو (6 مئی 1861–6 فروری 1931)الہٰ آباد، ہندستان دا اک وکیل اتے پنڈت جواہر لال نہرو دا پیؤ سی ۔ اوہ بھارت دی آزادی دی لڑائی دے موڈیاں وچوں سی۔
جیونی
موتی لال نہرو اک کشمیری پنڈت ٹبر وچّ جمیا سی۔ اوہدے پیؤ دا ناں گنگادھر سی۔ اوہ لیندی ڈھنگ دی تعلیم (سکھیا )پاؤن والے پہلی پیڑھی دے گنے-چنے بھارتیاں وچوں سن۔ اوہ الہٰ آباد دے میر سینٹرل کالج وچّ پڑھیا پر بی اے دا امتحان نہیں دتا. ایس مگروں اوہ کیمبرج وچّ 1883 وچّ بار ایٹ لا ہوئیا اتے انگریزی عدالتاں وچّ وکیل دے روپ وچّ کم شروع کیتا۔
موتی لال نہرو دی سوانی دا نام سوروپ رانی سی۔ پنڈت جواہر لال نہرو اسدا اکو اک پتر سی تے دو دھیاں وی سن۔ اسدی وڈی دھی دا نام وجے لکشمی سی، جو اگے چلکے وجے لکشمی پنڈت نام نال مشہور ہوئی۔ اسدی چھوٹی دھی دا نام کرشنا سی۔
اگے چلکے اوہناں نے اپنی وکالت چھڈ کے بھارت دی آزادی لڑائی وچّ کیتا سی۔ 1922 وچّ اوہناں نے دیشبندھو چترنجن داس اتے لالا لاجپت رائے دے نال کانگرس پارٹی دے تحت سوراج پارٹی دا مڈھ رکھیا۔ 1928 وچّ کولکتہ وچّ ہوئے کانگرس اجلاس دے اوہ پردھان سن۔ 1928 وچّ کانگرس ولوں بھارت دا بھاوی سنویدھان بناؤن لئی ستھاپت کمیشن دے اوہ پردھان سن۔ اس کمیشن نے نہرو رپورٹ پیش کیتی۔
موتی لال نہرو نے الہٰ آباد وچّ اک عالیشان مکان لیا سی اتے اس دا نام آنند بھون رکھیا سی۔ بعد وچّ اوہناں نے ایہہ گھر کانگرس پارٹی نوں دے دتا۔
موتی لال نہرو دی 1931 سال وچّ الہٰ آباد وچّ موت ہوئی۔
گٹھ:ہندو شخصیتاں گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں
سنگاپور دریا
سنگاپور دریا ایلیکزینڈررا روڈ (سنگاپور وچ اک سڑک دا ناں) اتے سنگاپور دے دکھنی حصے وچ اک دریا اے جو مرین رشروائک (دریا دا نام) اے۔ سنگاپور دریا سکیم بندی کھیتر سنگاپور دے مرکزی کھیتر دے مرکزی کھیتر وچ شہری ریڈیلیکٹ اتھارٹی ولوں درسایا گیا اے۔
جغرافیہ
سنگاپور دریا کنولویلتھ دریا دے جنکشن توں لگپگ 3.2 کلومیٹر لمبا اے، کیونکہ ایلیگزینڈر نہر ام سینگ برج دے اپنے مول سروت توں دو کلومیٹر توں ودھ اے۔
اتہاس
سنگاپور دریا جس وچ ایہہ موجود سی، اک پرانا بندرگاہ سی، جو قدرتی طور تے دکھنی جزیرےآں ولوں سی۔ تریخی روپ وچ، سنگاپور دے شہر شروع وچ بندرگاہ دے آلے دوآلے چلے گئے سن تاں کہ دریا وپار، وپار اتے معیشت دا مرکز بن گیا۔ سنگاپور ندی اے جتھے ندی دا رنگین اتے رومانوی اتہاس اجے وی پرکاشکاں دیاں یاداں نوں اوہناں دیاں پینٹ کیتیاں اکھاں نال یاد کر سکدا اے۔ ایہہ اوہی جگہ اے جتھے ملی دے پرنس اک وار آ گئے سن اتے ایہہ اوہ تھاں اے جتھے بلد دیاں گڈیاں ہر اک کنارے (ہیٹھاں پانی دی بونداں) نوں اپر ول اتے ہیٹھاں ول کھچدیاں ہن کیونکہ پوربی چٹان دی ندی وچ دریا دا راہ بنایا گیا سی۔ ایہہ اوہ تھاں اے جتھے جاوانیس مہاپہت سامراج نے سال 1376 وچ مڈھلے رہتل نوں جت لیا سی۔ مندر اتے اپاسنا دی جگہ اس ندی دے لاگے موجود اے جتھے لوک جان لئی جاندے ہن۔ اینڈرسن برج (سنگاپور وچ اک پل دا ناں)، ایلنن برج (سنگاپور وچ اک پل دا ناں) اتے کریناگھ برج ورگے پلاں اجے وی بنائے گئے ہن۔ پرانے ویلے وچ دریا اتے کوئی پل نہیں سن۔ اک تھاں توں دوجی تھاں جانا ہور وی اوکھا سی، پر جدوں پل دی شروعات ہوئی تاں بہت ساریاں مشکلاں آئیاں سن۔ تیزی نال شہریکرن اتے وپار دے پھلار کرکے 1819 وچ سنگاپور دی ندی اُتے بھاری آواجائی سی۔ اس توں علاوہ، ندیاں دے نال نال بنے ہوئے گندگی، سیوریج اتے صنعتاں دے ہور اپ-پیداواراں کارن، اس ندی وچ پانی دا آلودگی پیدا ہویا سی۔
حوالے
گٹھ:دریا گٹھ:دریا بلحاظ دیس گٹھ:سنگاپور دے دریا
انگرین
انگرین (Angren/Ангрен; Ангрен; Ангрен) چڑھدے ازبیکستان وچ اک شہر اے۔ ایہہ شہر انگرین دریا دے کنڈھے تاشکند توں 70 ک م۔ دوری تے واقع اے۔ انگرین شہر 1946 وچ جگاریستان، جرتیپا، تیشکتوش اتے کوئیزونا پنڈاں دے واسیاں ولوں بنایا گیا سی، جہڑے کہ دوجی عالمی جنگ دے ویلے انگرین کول بھنڈار دے کارن ابھرے سن۔
سوویت سمیاں وچ انگرین وچ بہت وڈیاں کولے دے کھداناں اتے فیکٹریاں سن۔ سوویت یونین دے انت پچھوں، ایہناں وچوں بہہتیاں فیکٹریاں نوں چھڈّ دتا گیا۔ پیشہ وراں اتے مشیناں دی کمی، ماڑا پربندھن اتے معیشت نوں ڈھاہ لگن دے کارن ایہہ سبھ ہویا۔ انگرین اس ویلے اک اہم صنعتی مرکز سی، پر ہن اسدی دکھّ توں ایہہ اک چھڈیا ہویا شہر لگدا اے اتے اسنوں اک سابق شہر وی کیہا جاندا اے۔
اتہاس
اس شہر دا جدید ناں فارسی دے شبد آہنگراں جسدا مطلب لوہار اے، دا روسیکرن اے۔ 1936 وچ، انگرین وادی وچ پہلے بھو-سائنسی تجزیہ کیتے گئے۔ 1940 وچ، اس کھیتر وچ پہلی کولے دی کان بنائی گئی اتے 1942 وچ ایہہ کم کرن لگی۔ 1941 وچ، انگرین اتے تاشکند نوں اک ریلوے لائن نال جوڑیا گیا سی۔
دوجی عالمی جنگ دے ویلے، کئی پنڈاں دے لوکاں نے اک شہر بناؤن دی منگ کیتی۔ 13 جون، 1946 نوں سوویت ازبیک سرکار ایہناں پنڈاں توں اک شہر بناؤن دا حکم جاری کر دتا۔ بعد وچ پتہ لگا کہ شہر دا کافی حصہ کولے دے بھنڈاراں اپر بن گیا اے۔ جس کرکے 1956 وچ انگرین نوں مول جگہ توں 7-8 ک۔م۔ دور دکھن-لہندے ول بناؤنا شروع کیتا گیا۔
موسم
انگرین وچ براعظمی آب و ہوا اے جس وچ سردیاں بہت ٹھنڈیاں اتے گرمیاں بہت گرم ہندیاں ہن۔ جولائی دا اوسطاً درجہ حرارت 27 °C اتے جنوری دا اوسطاً درجہ حرارت -2 °C اے۔
آبادی
سوویت یونین دے پتن توں پہلاں، انگرین وچ کافی روسی آبادی سی۔ اس شہر دی آبادی 1990 وچ گھٹنی شروع ہو گئی، جسدا کارن غریبی، بے روزگاری اتے پرواس سی۔ 2005 وچ انگرین دی آبادی 130,000 سی۔ ازبک، تاجک اتے روسی اس شہر وچ سبھ توں وڈے نسلی گروہ ہن۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:صوبہ تاشقند گٹھ:وچکار ایشیا دے شہر
ایمبلونورا سیری
ایمبلونورا سیری، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
سکی نک
سکی نک (Haplorhini) آگو مانس دیاں دو ٹولیاں وچوں اک اے۔ ایدے وچ آن والے سنگیاں دی لسٹ تھلے دتی گئی اے:
دهستان ده عباس
ایہ ایران دے صوبہ تہران دے ضلعے شہرستان اسلام شہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان اسلام شہر ، صوبہ تہران چ اے ۔
گلاب سنگھ ڈوگرا
گلاب سنگھ (1792-1857) جموں تے کشمیر دا پہلا مہاراجہ سی۔ پہلی انگریز سکھ لڑائی دے مگروں سکھ دے ہارن تے اوہ انگریزاں نال رل گیا۔ ایس تے انگریزاں نے 75 لکھ روپے تے جموں تے کشمیر اونون ویچ دتا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں جدوں جموں تے مل ماریا تے اوس ویلے گلاب سنگھ اودے نال لڑیا پر لڑائی ہارن تے سکھ فوج نال رل گیا۔ سکھ فوج نے جدوں ملتان تے پشاور تے حملہ کیتا اے اے اودے نال سی۔ پنجاب انگریزاں دے ہتھ آیا تے گلاب سنگھ کشمیر دا مہاراجہ بن گیا۔ گلاب سنگھ دے مرن تے اودا پتر رنبیر سنگھ راجہ بنیا۔
گلاب سنگھ (1792-1857): لاہور دی سکھ ریاست دا اک پربھاوشالی(بارسوخ) راج-درباری، جسنوں جموں دا راجا تھاپیا گیا سی۔ ایہہ میاں کشورا سنگھ ڈوگرا دا وڈا پتر سی اتے اس دا جنم 17 اکتوبر 1792 نوں ہویا سی۔ گلاب سنگھ 1809 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج وچ روزانہ تنّ روپئے دے بھتے ‘تے رسالے وچ سپاہی دے طور تے بھرتی ہویا سی۔ اسنے چھیتی ہی مہاراجے دی منظورنظری حاصل کر لئی اتے اسنوں 12،000 روپئے دی جگیر دے نال 90 گھوڑےآں دی کمان دتی گئی۔
رنجیت سنگھ دے دور چ
پروار دی قسمت ادوں اچانک چمک پئی جدوں اسدے پیؤ ، کشورا سنگھ نوں 1820 وچ، سکھ مہاراجہ ولوں، جموں دا مکھی بنایا گیا۔ گلاب سنگھ نوں اپنے پیؤ نال رہِ کے پربندھکی معاملیاں دی دیکھ-بھال کرن دی پروانگی دتی گئی۔ 1822 وچ، کشورا سنگھ دی موت ہون اتے، رنجیت سنگھ نے ایہہ پدوی(عہدہ) گلاب سنگھ نوں پردان کیتی اتے 16 جون 1822 نوں جموں دے نیڑے اکھنور وکھے اس دے مکھی بنن دی رسم دی پردھانگی کیتی۔ گلاب سنگھ نے اپنے آپ نوں کشل اتے کامیاب شاسک(حکمران) سدھ کیتا اتے اسنے گوانڈھی راجپوت ریاستاں اتے اپنا ادھیکار(اختیار) ودھا لیا۔ ایہہ اتم سپاہی سی اتے اسنے پنجاب دیاں پہاڑیاں اتے کشمیر دیاں وکھ-وکھ مہماں وچ اپنے سوامی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سیوا کیتی۔ لاہور دے سرکاری روزنامچہ لیکھک، سوہن لال سوری نے اپنے دستاویزاں وچ، مہاراجہ ولوں سمیں-سمیں تے اس دیاں سیواواں دی تعریف کردے ہوئے اسنوں تحفے اتے رعایتاں دین دا ریکارڈ درج کیتا اے۔
معاشی ترقی
پہاڑی پردیشاں توں علاوہ، گلاب سنگھ نے 45،000 روپئے دے ٹھیکے اتے چناب اتے جہلم دریاواں دے وچکارلے علاقے لے لئے۔ اپنیاں جگیراں توں علاوہ، جہناں دی کلّ رقم 7،37،237 روپئے بندی سی، اسدا لون دیاں کاناں اتے اکلے دا ادھیکار(اختیار) سی، جہناں نوں اسنے 8،00،000 روپئے دے پٹے اتے لیا ہویا سی۔ مالی طور تے، ایہہ سکھ راج دا سبھ توں ودھ کرپا پاتر جگیردار اتے کر داتا سی۔ بھاویں ایہہ مہاراجے دے جیون ویلے تک چنگا اتے مہاراجے دا حمایتی بنیا رہا، پر پھر وی ایہہ اپنے پرواری معاملیاں دی ترقی لئی اپنے بھرا راجا دھیان سنگھ اتے ہی سبھ توں زیادہ بھروسہ کردا سی۔ گلاب سنگھ دے سپرد کیتے ہوئے 22 ضلعیاں دے مالیئے دی رقم دی خود اسنے ورتوں کیتی۔ سکھاں نوں ٹیکس دین والے کئی پہاڑی ریاستاں نوں اسنے ہڑپّ لیا اتے 1836 توں لگاتار گلاب سنگھ دی اکھ کشمیر اتے ٹکی ہوئی سی۔ اسدے چینی قبیلیاں خلاف منصوبیاں دی انگریزاں نے حوصلہ افزائی نہیں کیتی سی، پھر وی اسنوں سکھاں دے برابر دی طاقت بنن لئی اوہ شہِ دندے رہے۔ 1841 وچ گلاب سنگھ، کھڑک سنگھ دی ودھوا ، چند کور دیاں جگیراں دا نگران بن گیا اتے مہارانی دے گہنے اتے قیمتی وستواں(شیواں) نوں جموں لے گیا۔ جہناں دی اسنے ایوگ ورتوں کیتی۔
لہور دریار خلاف سازشاں
لاہور سرکار دے خلاف اس دیاں سازشاں نے خالصہ فوج نوں اینا زیادہ کرودھی کر دتا کہ 35،000 سپاہیاں دی فوج نوں اسدے ورودھ جموں بھیجیا گیا۔ اس نوں بندی بنا کے ضمانت وجوں لاہور لیاندا گیا اتے اس نوں جموں واپس جان دی اجازت ادوں دتی گئی جدوں اسنے 68،00،000 روپیہ جرمانے وجوں بھرنا منیا اتے نال ہی اسنے بھوکھ (مستقبل) وچ چنگے آچرن دا وعدہ کیتا۔
انگریزاں نال گٹھ جوڑ
گلاب سنگھ نے انگریزاں نال اپنا تعلق بنائی رکھیا اتے انگریزاں اتے سکھاں وچکار پہلی لڑائی (1845-46) دے ویلے برگیڈیئر وہلر نوں لدھیانہ وکھے خفیہ فوجی سوچناواں(معلومات) دیندا رہا۔ انگریزاں نے اسدی لڑائی دے دوران کیتی گئی خفیہ مدد دے لئی سپشٹ(واضع ، صاف) روپ وچ اس نوں انعام دتے اتے 16 مارچ 1846 دے معاہدہ امرتسر راہیں، اوہناں نے اسنوں اتے اسدے ٹبر نوں، پہاڑی علاقےآں اتے نال ہی اوہناں اپر نربھر ہون والے سندھ دریا دے دکھن اتے راوی دریا دے لہندے والے پاسے واقع علاقے دے دتے۔ ایہہ علاقے سکھ راج دا حصہ ہون کارن ، لڑائی دے ختم ہون تے 9 مارچ 1846 نوں معاہدہ لہور انوسار(مطابق)، انگریزاں دے سپرد کر دتے گئے سن۔ اس لئی، سندھی(معاہدہ) دیاں ہور شرطاں انوسار، گلاب سنگھ وی انگریزاں دا جگیردار بن گیا جہناں دی باجگزاری نوں اسنے سویکار(قبول) کر لیا سی۔
موت
30 جون 1857 نوں جموں وکھے گلاب سنگھ دی موت ہو گئی۔
وسط ایشیاء وچ روسی ا ستعمار
مسلم دنیا عہد وسطیٰ تو‏ں جدید دور تک
عہد وسطیٰ وچ اسلام دے تابناک عروج دے بعد مسلماناں وچ فکری تے علمی زوال شروع ہو گیا سی ۔ اک طرف فلسفی تے کلامی مشگافیاں تاں دوسری طرف تقلید پسندی د‏‏ی روش مسلماناں وچ عام ہوئے رہی سی۔ امام غزالیؒ او ر علامہ ابنــ تیمیہ نے اگرچہ اپنے اپنے ادوار وچ مسلماناں وچ علمی تے فکری بیداری د‏‏ی موثر تحریکاں شروع د‏‏ی سی، مگر فیر وی مسلماناں وچ وہ قرُونِ اولیٰ ورگی علمی تڑپ تے فکری عظمت پوری طرح بحال نہ ہوسک‏ی ۱؎ ۔ اگرچہ زوال بغداد تے منگولی حملےآں دے باوجود وی مسلماناں وچ سیاسی اقتدار قاہ‏م رہیا مگر مسلماناں نے علوم تے فنون وچ جو کارنامے انجام دتے سن اوہ سلسلہ آگے نہ ودھ سکا۔جدو‏ں کہ دوسری طرف مغرب جو اوائیل عہد وسطی تک گھپ اندھیرے وچ سی ، اوتھ‏ے اُتے عیسایوںمیںفکری نشاۃ ثانیہ دا آ غذ ۱۶ واں صدی عیسوی دے اوائیل تو‏ں ہی شروع ہوچُکیا سی۔ جدو‏ں مغرب اپنی مذہبی تے فکری نشاۃ ثانیہ وچ آگے ودھ رہیا سی تب اگرچہ مسلم دنیا وچ تن وڈی سلطنتاں قایم سی، جنہاں نو‏ں اپنی عسکری برتری د‏‏ی وجہ تو‏ں (The Gun Powder Empires) دے ناں تو‏ں وی منسوب کيتا جاندا سی، جنہاں وچ سب تو‏ں وڈی طاقت تاں خلافت عثمانیہ سی، جو دنیا دے تن وڈے براعظماں،Three big Continents of World، ایشا،افریقہ تے یورپ وچ برسراقتدار سی، ایران وچ وی صفویاں د‏‏ی طاقت ور حکومت قایم سی تے برصغیر وچ دہلی سلطنت دے بعد مغلیہ سلطنت وی اپنے عروج اُتے سی،اس سیاسی تے عسکری برتری دے باوجود وی مسلماناں وچ فکری تے علمی جمود قایم ہوگیاتھا۔ اٹھارويں صدی عیسوی وچ جدو‏ں مسلماناں د‏‏ی اخلاقی تے سماجی تے فکری حالت د‏‏ی پسماندگی دے نال نال سیاسی زوال وی شروع ہوئے چکيا تھاتو عالم اسلام دے مختلف خطّاں وچ کہی عبقری شخصیتاں سامنے آئی جنہاں نے مسلماناں وچ نہ صرف فکری اصلاح د‏‏ی تحریک نو‏‏ں شروع کيتا بلکہ انہاں نے مسلماناں وچ سیاسی تے اقتصادی بہبودی دا شعور وی مسلماناں وچ پیدا کرنے د‏‏ی پُرزور کوشش کيتی ، انہاں شخصیتاں وچ اک طرف عرب دنیا وچ شیخ محمّد بن عبد الوہاب د‏‏ی اصلاحی تحریک شروع ہوئی، تاں دوسری طرف برصغیر وچ شاہ ولی اللہ محدث دیلوی جداں نابغہ عصرشخصیتاں سامنے آئی جنہاں نے تمام علوم اسلامی وچ بے بہا خدمات دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی سیاسی تے سماجی رہنمائی فرمائی، ۲؎ ۔
مگر انہاں بیشتراصلا حی تحریکوںکے مرکوز نظرصرف مسلماناں دے داخلی تشویشناک حالات سن تے اوہ اُسی داسدِباب کرنے وچ لگے رہ‏ے، جدو‏ں کہ دوسری طرف اس وقت تک یورپ وچ اصلاحی تحریک Reformation، نشاۃثانیہ، صنعتی انقلاب Industrial Revolution) (کے نال نال جدید ساینسی ایجادات Modern Scientific Inventions وی اپنے عروج اُتے سی ، اس بڑہندی ہوئی مغربی طاقت دا اندازہ نہ تاں عوام الناسنو‏ں سی تے نہ ہی مسلم مُفکِرین تے مصلحین نو‏‏ں سی۔ انسویںصدی وچ یورپ نے باقایدہ طور اُتے مسلم علاقوںکو اپنے استعمار دا نشانہ بنا یا،دیکھدے ہی دیکھدے مسلم دنیا دے بیشتر علاقےآں اورمراکز نو‏‏ں یورپی طاقت نے بہ آسانی اپنی نو آبادی(Colonies) وچ تبدیل کر دتا۔ اس فکری جمود تے مغربی استعمار دے خلاف پوری مسلم دنیا وچ کئی احیائی تحریکاں اٹھاں، جنھاں نے مسلماناں وچ علمی تے فکری بیداری اجاگ‏ر کرنے دے لئی کئی احیائی تحریکاں شروع کہ‏ے، اس دور وچ اگرچہ عرب دنیا وچ سیدّ جمال الد ین، محمد عبدہ، سید رشید رضا د‏‏ی تحریک اُسی، برصغیر وچ سیداحمدبریلوی د‏‏ی تحریک جہاد، سر سید احمد خان د‏‏ی علی گڑھ تحریک، علما ئے ہند د‏‏ی دیوبند تحریک اُسی، ايس‏ے دور وچ دوسری طرف وسطِ ایشاء جو کہ اوائل قرُونِ وسطیٰ وچ مسلم دنیا دا ثقافتی تے علمی مرکز رہیا سی، اوہ وی اک طرف علمی تے فکری ابتری دا شکار سی تودوسری طرف انیہويں صدی دے اختتا م تک پورا وسطِ ایشاء روسی سامراج دا شکار ہوچُکیا سی تے اپنی تمام خود مختاری کھو چُکیا سی، ايس‏ے روسی استعمارکے خلاف تے مسلمانوںمیںبڑھدے فکری تے علمی جمود دے خلاف وسطِ ایشاء وچ مفکرین تے دانش وروںنے جو علمی بیداری د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی اُسی تحریک نو‏‏ں تحریکِ جدید Jadidi Movement of Central Asia دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
وسط ِاشیاء وچ روسی استعمار
روسی سامراج نے اگرچہ سولہويں صدی تو‏ں ہی وسطِ ایشاء اُتے دست درازی شروعکيتی سی مگر۱۸ واں صدی عیسواں تک اوہ اپنے منصوبےآں وچ کامیاب نئيں ہورہے سن، چناچہ اٹھارويں صدی تُرکستان دے لئی انتشار تے افتراق دا پیغام لے ک‏ے آئی ، تاتاری خوانین Khanates) (،کی آپس د‏‏ی خانہ جنگیاں تو‏ں روسی سامراج نے فائدہ اٹھایا تے ، ۱۸۸۵ء تک روس پورے مغربی تُرکستان اُتے قابض ہوئے چُکیا سی۔ مسلماناں د‏‏ی روسی سامراج دے ہتھو‏ں شکست دے اسباب دے متعلق مشہور مورخ ، آباد شاہ پوری اپنی کتاب ’’ روس وچ مسلما‏ن قومیں‘‘ وچ لکھدے نيں، ’’جس زمانے وچ رُوس دا سامراجی اژدہا اپنی کُنڈلی دا دائرہ وسیع کر رہیا سی قازان تو‏ں ترکستان تک پھیلے ہوئے مسلما‏ن علاقے علمی تے فکری لحاظ تو‏ں جمود دا شکار ہوئے چکے سن ۔ منگولاں دے سیلاب تے اس دے بعد آئے دن دے طالع آزما فاتحین دے لیائے ہوئے آتش تے خاں دے طوفاناں تو‏ں بچنے دے لئی طبقہ اشراف تے طبقہ اوسط دے لا تعداد افراد ترکِ وطن ک‏ر ک‏ے دوسرے مسلما‏ن ملکاں وچ چلے گئے۔ اس طرح ایہ علاقے اعلیٰ فکری تے ذہنی صلاحیتاں دے حامل دماغاں تو‏ں وڈی حد تک محروم ہوگئے۔ باقیماندہ لوک آہستہ آہستہ ختم ہوگئے۔ اذھان د‏‏ی اعلیٰ تربیت تے انہاں دے اندر پوشیدہ صلاحیتاں نو‏‏ں ابھارنے تے جلا دینے دے لئی اعلیٰ طرز دے فکری تے علمی تے تر بیندی ادارےآں د‏‏ی ضرورت ہُندی اے، جو انہاں علاقےآں وچ بوہت گھٹ باقی رہ گئے سن ۔ علمی تے فکری جمود نے تہذیبی تے معاشرتی زندگی نو‏‏ں متاثر کيتااور فیر رفتہ رفتہ سیاسی زندگی وی اس د‏ی لپیٹ وچ آگئی جسنو‏ں مختلف خانوادےآں د‏‏ی طالع آزمائیاں نے تے وی سنگین بنادتا۔ انہاں جنگاں وچ رہیا سہا جوہر وی تیغ تے سناں دا شکار ہوگیا‘‘۔ ۳؎
روسی زار دے قبضے دے بعد کچھ ہی دیہاں وچ وسطِ ایشاء وچ مسلما‏ن جو کہ ہن تک بیشتر علاقےآں وچ غالب اکثریت رکھدے سن، نہ صرف اُنہاں د‏‏ی اکثریت مُتاثر ہونے لگی بلکہ مسلماناں دے مذہبی، سیاسی تے اقتصادی حقوق پامال ہونے لگے، اس دے نال نال عیسائی مشنریاں دے ذرلعہ مسلما ناں وچ ارتداد نو‏‏ں فرُوغ دتا گیا، سیک ايس‏ے زمانہ وچ جدو‏ں روسی کلیساتاتاری مشنریاں دے ذریعے تاتاری مسلماناں دے دینی افکار اُتے شب خون مار رہیا سی، تاتاریاں وچ احیائے اسلام د‏‏ی تحریک اُٹھ کھڑی ہوئی۔
تاتاری مسلماناں وچ بیداری تے تحریکِ جدید
انیہويں صدی دے اوائل وچ ہی مسلما نانِ وسطِ ایشاء وچ چند گراںقدر ہستیاں جوکہ مصلح تے طبیبِ قوم بن دے اُبھرے تے اپنی مسلسل کوششاں تو‏ں تحریکِ جدید د‏‏ی فکری بنیاد رکھی، جس دے تحت مسلماناں دے زوال د‏‏ی وجوہات اُتے غور کيتا گیا تے ایداں دے اقدامات کرنے دا منصوبہ بنایاگیا جوکہ مسلماناں نو‏‏ں اپنی عظمتِ رفتہ د‏‏ی طرف بُلایے۔ تحریک جدید د‏‏ی فکری تے علمی کاوشاں تو‏ں پتاچلدا اے کہ تحریکِ جدید دے مندرجہ ذیل بنیادی مقاصد سن :
۱۔ مسلمانِ روس نو‏‏ں ذلت د‏‏ی پستیاں تو‏ں کڈنا تے اُنہاں وچ اپنی ذات، اپنے تمدن دا اعتماد بحال کرنا۔
۲۔ اک جدید نظامِ تعلیم متعارف کروانا جس وچ دینی علوم دے نال نال عصری علوم مسلًا، حساب، جغرافیہ ) (Geography ، سانئس تے روسی بولی د‏‏ی تدریس دا اہتمام ہوئے۔
۳۔ جدید طرز اُتے مبنی مدارس دا قیام عمل ، جنہاں وچ مسلماناں د‏‏ی فکری تے علمی بنیاد پرتربیت کيت‏ی جائے۔
۴۔ روس دے اندر رہنے والے تمام مسلماناں خصوصًا تُرکاں وچ اتحاد د‏‏ی فضا قائم کرنا۔
۶۔ جدید مسائل دا اسلامی حل نکالنے دے لئی اجتہاد دا استعمال کرنا۔ ۴؎
اگرچہ تحریک ِ جد ید د‏‏ی عملی شکل انیہويں صدی د‏‏ی آخری دو دہیاں (1880–1900 C.E ) وچ منظرِعام اُتے آئی،جب عملی طورپر ’اصول جدید‘ دے ناں تو‏ں نئےا سکول کھولے گئے، مگر فکری تے علمی طور اُتے تحریکِ جدید د‏‏ی بنیاد انیہويں صدی دے آغاز تو‏ں ہی شروع ہوچک‏ی سی۔تحریکِ جدید دے ابتدائی رہنماؤں وچ سرلسٹ وچ ابونصرالقُرضاوی (1814-1783اور شیخ شہاب الدین المرجانی( 1818–1889 نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ ۵؎ ابو نصرالقُرضاوی فکرِ جدید دے پہلے مصلح سن جنہاں نے سب تو‏ں پہلے اندھی تقلید، علم الکلام د‏‏ی بہ وجہ مشوگوفیاں دے خلاف آواز اُتھائی تے اجتہاد تے آزادیِ رائے د‏‏ی حمایت کيتی۔ چونکہ ابو انصرالقُرضاوی نو‏‏ں روایت پسند علما د‏‏ی مخالفت دا سامنا اک طرف تے کم عمری وچ اُنہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں نے صرف مسلماناں وچ بیداریِ فکر دا شعور پیدا کيتا جو تقلیدپسندی تے جمود پسندی دے خلاف پہلا اعلان سی۔ القرضاوی دے بعد شیخ شہاب الدین المرجانی تحریکِ جدید دے فکری معمار بن دے سامنے آئے۔ المرجانی کودورانِ طالب علم ہی تو‏ں اپنے استاداں تے علماء دے فکری تے ذہنی جمود دا شدت تو‏ں احساس ہوئے گیا سی، انہاں نے جدو‏ں صور تحال اُتے غور کيتا تاں اس نتیجہ اُتے پہنچے کہ اس فکری جمود تے شکستِ حالی د‏‏ی اصل ذمہ دار اس پُرانے طرزِ تعلیم اُتے عائد ہُندی اے جو مدارس وچ رائج سی۔ چنا نچہ اوہ بُخارا تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کرنے دے بعد دینی درسگاہاں وچ اصلاح دا عزم لئی واپس اپنے وطن لوٹے، انہاں نے علماء دے فکری جمود تے تنگ نظری اُتے سخت تنقید کيتی۔ المرجانی د‏‏ی اصلاحی فکر دا مرکز مندرذیل نکات سن :
۱۔ ہر مسلما‏ن مذہب تو‏ں متعلق اپنے سوالات دے جواب خود قرآن تو‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کرے۔
۲۔ اندھی تقلید د‏‏ی روایت نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔
۴ مدارس وچ قرآن، حدیث تے تاریخِ اسلام دے مضامین د‏‏ی تدرس نو‏‏ں جدید انداز وچ متعارف کروانا۔
۵۔ مسلماناں نو‏‏ں اپنی ابتدائی پرانی سبھیاچار د‏‏ی طرف بلیانا۔۶؎
المرجانی نو‏‏ں جس انقلابی شخصیت دے نظریات تے زندگی نے متاثر کيتا سی اوہ امام غزالی ؒ سن، انہاں نے اپنی ساری زندگی اس جدوجہد وچ گزاری کہ اسلام نو‏‏ں مخصوص علما دے روايتی اسلام دے چنگل تو‏ں آزاد کرایا جائے۔ انہاں دا پختہ یقین سی کہ اسلام آج وی دور ِ جدید دے تقاضاں نو‏‏ں پورا کر سکدا اے تے دورِ جدید د‏‏ی سانئس دا تسلی بخش جواب مذہب تو‏ں دینے د‏‏ی اہلیت رکھدا اے تے انہاں دا یقین سی کہ اسلام دے آفاقی اصولاں د‏‏ی مدد تو‏ں آج وی اسلام د‏‏ی عظمتِ رفتہ نو‏‏ں واپس لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ چنا نچہ المرجانی نے اپنے خیالات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کيتی تے 1866ء وچ اپنے تعلیمی نظریات دے مطا بق اک نواں دینی مدرسہ قائم کيتا، بعدازاں تاتاری علاقےآں وچ اس قسم دے مدارس د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا گیا۔ انہاں نويں طرز دے مدارس نو‏‏ں کریما دے اسماعیل گسپرالی (۱۹۱۴ــــــ- ۱۸۵۱ء) نے اک نواں رنگ دتا، گسپرالی نو‏‏ں ترکستان د‏‏ی تحریک جدید دا اصل معمار (Pioneer of Jadidism)ما نا جاندا ا‏‏ے۔ اسماعیل گسپرالی نے جنہاں نیے مدارس د‏‏ی بنیاد رکھی ، انہاں نو‏ں ـ ’اصولِ جدید‘ دا ناں دتا گیا، بعدازں ايس‏ے ’اصولِ جدید‘ د‏‏ی مُناسبت تو‏ں اس فکری تحریک کو’ جدیدازیم‘ یا تحریکِ جدیدJadidism or Jadid Movement دے ناں تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے ۔ ۷؎ اسماعیل گسپرالی دے انہاں قائم شدہ مدارس وچ اسلامی مضامین دے علاوہ دور جدید تو‏ں متعلق مضامین د‏‏ی تدریس دا اہتمام کيتا گیا۔ مدارس وچ روسی بولی سیکھنے اُتے خصوصی زور دتا گیا، ایہ تمام اصلاحات اس مقصدکے تحت سن کہ مسلما‏ن تعلیمی میدان وچ دوسری قوماں تو‏ں کٹ کر نہ رہ جاواں۔
تحریکِ جدید تے اصولِ جدید دے مدارس
ابتدائی طور اُتے اسماعیل گسپرالی نے اپنے مقاصد دے حصول دے وقت سیاست تو‏ں پرہیز کيتا کیونجے اوہ سمجھدے سن کہ جے روسی اقتدار دے خلاف جد تے جہدکيتی گئی تاں مسلما‏ن کچل دئیے جاواں گے۔ چنانچہ گسپرالی نے اس وقت دے حالات دے تحت روس نواز مؤقف ضرور اختیار کيتا لیکن اوہ سلطنتِ روس دے اسلامی علاقےآں نو‏‏ں روسیانے د‏‏ی پالیسی دے سخت خلاف سن ۔ دراصل اوہ اسلام وچ جدیدیت تے تورانیت نو‏‏ں نال لے ک‏ے چلنا چاہندے سن، گسپرالی دا نظریہ سی کہ اسلام ترکاں تے تاتار ایويں دے کلچر دا لازمی جز ا‏‏ے۔ اسماعیل گسپرالی فکری طور اُتے اپنے دور دے متعدد علمی تے فکری تحریکاں تو‏ں متاثر سن، اک طرف دولانِ قیام پیرس اوہ کسی حد تک لبرلازم (Libralism) د‏‏ی تحریک تو‏ں متاثر ہوگئے تاں دوسری طرف قیامِ مصر وچ اوہ سیدّ جمال الدین افغانی د‏‏ی تحریکِ اخوتِ اسلامی (Pan-Islamism) تو‏ں وی متاثر ہوئے، اس دے علاوہ اوہ تُرکی د‏‏ی نوجوان تحریک (Young Turks Movement) تو‏ں وی کافی متاثر سن، ایہ سب اثرا ت گسپرالی د‏‏ی سیاسی، سماجی، اصلاحی تے تعلیمی سرگرمیاں وچ پوری طرح کار فرما رہ‏‏ے۔ اوہ بیکوقت اسلامی اتحاد دے علمبردار وی سن، عربی بولی نو‏‏ں اہمیت وی دیندے مگر نال نال بعض مغربی اصلاحیات نو‏‏ں اپنانے دے خواہش مند وی سن ۔ ۸؎ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی گسپرالی نے ذرائع ابلاغ تے نويں طرز دے مدارس دا بھرپور استمال کيتا۔ ۱۸۸۳ء وچ انہاں نے اپنا اخبار ’ترجمان‘ شائع کيتا جو دو دہایاں تک کاشغر تو‏ں لے ک‏ے کریمیا بلکہ قسطنطنیہ تک مسلمانو ں د‏‏ی فکری تے علمی رہنمائی کردا رہیا۔ اسماعیل گسپرالی نے’ترجمان‘ دے ذریعے نہ صرف مسلمانانِ روس نو‏‏ں درپیش سیاسی، اقتصادی تے فکری challenges کاجواب دتا بلکہ ’ترجمان‘ دے ذریعے اوہ اک ایسی بولی نو‏‏ں ترویج دینے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن جو روس دے ترکی النسل مسلماناں نو‏‏ں مختلف چھوٹی چھوٹی زباناں د‏‏ی جگہ روس دے تمام مسلماناں د‏‏ی مشتر کہ بولی بنے۔ اس طرح گسپرالی تے اُنہاں دے پیروکاراں د‏‏ی کاوشیاں تو‏ں روسی مسلماناں وچ جدید تعلیم نو‏‏ں فروغ ملا، تے ترکی بولی وچ کتاباں دے اشاعت تے طباعت دا سلسلہ شروع ہويا تے مسلماناں وچ علمی تے فکری بیداری د‏‏ی تحریک دن بہ دن مضبوط ہونے لگی۔
جتھ‏ے اصولِ جدید دے مدارس وچ روزبہ روز وادھا ہوئے رہیا سی تے اوہ نويں نسل دے فکر تے ذہن نو‏‏ں نويں سانچے وچ ڈھال رہے سن ، اوتھے وسطِ ایشاء وچ قدیم طرز دے مدارس وی سرگرمِ عمل سن ، جتھ‏ے نويں زمانے د‏‏ی رفتار تے نويں دور دے مسائل دا نہ تاں کوئی احساس سی تے نہ گزر۔ انہاں روايتی مدارس د‏‏ی فضا دسويں صدی عیسوی د‏‏ی سی، انہاں نو‏ں نصاب وچ کِسے قسم دا تغیر تے تبدل گوارہ نہ سی۔ چنانچہ جدو‏ں جدیدیاں نے اصولِ جدید مدارس دے ضمن وچ اپنی کوشش شروع کيتياں تاں انہاں نو‏ں قدیم علماء د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید تے مذاہمت دا سامنا کر نا پيا، اس دے علاوہ روسی حکومت کیت‏‏ی مخالفت دا وی سامنا سی جو مسلماناں د‏‏ی بڑھنی ہوئی سر گر میاں تو‏ں خو فزدہ ہوگئی سی، اس دے نال ہی اک ہور مخالفت عیسا ئی مشنریاں د‏‏ی طرف تو‏ں سی جو مسلماناں نو‏‏ں روسی بنانے دے حق وچ سن ۔نظامِ تعلیم وچ اصلاحات دے علاوہ تحر یک جدید دے مصلحین غیر مسلم حکمراناں دے زیر تسلط مسلما‏ن کالونیاں وچ مغر بی جد یدیت تے اسلامی عقیدے تے سبھیاچار دے درمیان ٹکراؤسے پیدا شدہ مسائل نو‏‏ں مناسب انداز وچ حل کر نے دے لئی کوشاں رہ‏ے، انہاں نے پہلے مسلماناں وچ اندرونی کمزوریاں دور کرنے د‏‏ی سعی د‏‏ی تے مسلمانانِ وسطِ ایشاء وچ فکری تے لسانی اتحاد قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۱۹۰۵ء دے پہلے روسی انقلاب دے بعد تحریک جد ید نے باقاعدہ سیاسی جدوجہد شروع کيتا تے ’اتفاق المسلمین‘ دے ناں تو‏ں اپنی سیاسی جماعت بنائی جس نے پہلے ہی عام انتخابات وچ حصہ لے ک‏ے ۳۵ نشستاں حاصل کيتی مگر چونکہ روس وچ ایہ سیاسی آزادی دا مختصر دور رہیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تحریک جدید د‏‏ی سیاسی سر گرمیاں نو‏‏ں پوری طرح کچل دتا گیا۔
روسی اشتراکی انقلاب تے تحریکِ جدید د‏‏ی فکر اُتے اُس دا اثر
ویہويں صدی دے آغاز تو‏ں ہی اگرچہ اک طرف وسطِ ایشاء دے مختلف علاقےآں وچ تحریک جدید دے ناں اُتے کافی سارے مفکرین اُبھرے ، مگر دوسری طرف سویت یونین Soviet Union) ( دے اقتدار سنبھالنے دے بعد مسلماناں دیاں مشکلاں وچ تے زیادہ وادھا ہُندا گیا۔ اگرچہ ایہ گل اک طرف مسلمہ حقیقت اے کہ تحریک جدید دا قیام عمل مسلماناں د‏‏ی دینی، علمی تے فکری بیداری دے لئی کيتا گیا سی، اُتے ویلہ لنگھن دے نال نال تحریک جدید دے بوہت سارے مفکرین مغربی جدیدیتWestern Modernism تے لبرل ازم Liberalism) ( دے تصورات تو‏ں متاثر ہونے لگے، اُتے سرسیدّ احمد خان د‏‏ی علی گڑھ تحریک د‏‏ی طرح تحریک جدیدنے جو تعلیمی محاذ اُتے مسلمانان وسط ِایشاء د‏‏ی خدمات سر انجام دتے اوہ نا قابل فراموش نيں۔ اسماعیل گسپرالی دے بعد تحریک جدید دے جو سرکردہ مصلحین تے مفکرین وسطِ ایشاء دے مختلف خطےآں وچ اُٹھے اُنہاں وچ ، منور قاری (ـــــــــ ۱۸۸۹ -۱۹۳۳ء) ، ریاض الد ین ( ۱۸۵۹ - ۱۹۳۶ء) ، موسیٰ جارُاﷲ( ۱۸۷۵- ۱۹۴۹ء)، ورگی علمی تے فکری شخصیتاں سر لسٹ نيں۔ تحریکِ جدید دے مدارس تے اُنہاں د‏‏ی فکر اُتے مغربی تصورات دے اثرات دے متعلق، محقق آباد شاہ پوری تنقیدی جایزہ لدے ہوئے رقطراز نيں : ـ’’چونکہ خود اسمٰعیل گسپرالی فکری یکسوئی تو‏ں محروم سن ۔ اس لئی ایہ مدارس وی انتشارِفکر دا سر چشمہ بن گئے۔سیاسی قوم پرستی تے تُولانی تحریک نے انہاں مدارس وچ جنم لیا‘ سوشلزم تے مارکسٹ نظریات نے وی ایتھے فروغ پایا‘ رُوسی مسلماناں وچ کھبے بازو یا خالص سیکولرذہن تے فکر رکھنے والے جِنّے رہنما تے فعاّل تے سر گرم کارکن سن اوہ سب انہاں جدید مدارس دے فیض یافتہ سن ۔ اس طرح جس تحریک دا آغاز شہاب الدّین المرجانی نے اسلامی تہذ یب تے سبھیاچار دے تحفظ تے اسنو‏ں دنیا وچ موثر طاقت بنانے دے نیک عزائم دے نال کيتا تھا‘ اُس دے نتائج تباہ کُن نکلے‘‘ ۱۰؎ مختصر ا ً تحریک جدید دے اجمالی جائز ے تے تجز یے تو‏ں ایہ گل واضح ہوجاندی اے کہ تحر یک جدید وی انیہويں تے بیسو اں صدی عیسوی د‏‏ی اُنہاں متعدد مسلم اصلاحی، احیائی تحریکاں وچ اک سی جنہاں نے مسلماناں وچ بڑھدے علمی فقدان ، فکری جمود، تقلید پسندی، جد ید علوم تو‏ں دوری تے مغربی استعمار دے استحصال دے خلاف آواز اُٹھائی، باقی تحریکاں د‏‏ی طرح اس تحریک وچ وی کافی ساری کمزوریاں سن، اس تحریک دے نتیجے تو‏ں اگرچہ اک طرف مسلمانانِ وسطِ ایشاء وچ علمی تے فکری شعور بیدار ہويا تاں دوسری جدید تعلیم یافتہ طبقہ کافی حد تک مغربیت دے زیر اثر آیا۔
حوالے
۱۔ ڈاکڑ سیدّ حسین محمد جعفری، ’’فکر اسلامی دے ار تقاء دا اک تار یخی جا ئزہ (دور وحی تے رسالت تو‏ں زمانہ اقبال تک)‘‘ ’اقبال: فکراسلامی د‏‏ی تشکیلِ جدید‘ اسلامک فاونڈیشن، نويں دہلی، ۱۹۹۵، ص، ۲۱۔
۲۔ ڈاکٹر ضیاءا لدین فلاحی، فکر اسلامی دا ار تقاء (ہندوستان دا خصوصی مطالعہ)، اسلامک فاونڈیشن، نويں دہلی، ۲۰۱۶، ص ۴۷،
۳۔ آباد شاہ پوری، روس وچ مسلما‏ن قوماں، مر کزی مکتبہ اسلامی، دہلی، ۱۹۹۱ء ص ۴۵
۴۔ فرحت نسیم علوی، ’’وسطِ ایشیاء د‏‏ی تحریک ِ جدید دا تنقیدی تے تحقیقی جائزہ‘‘ پاکستان جرنل آف اسلامک ریسرچ، جلد ۹، ۲۰۱۲، ص ۱۱۵
5. Prof. Naseem Ahmad, "Jadidism among Tatars: an overview of the stages of Development" in "Insight Islamicus" Research Journal of Shah-i-Hamadan Institute of Islamic Studies, University of Kashmir, Srinager, Vol. 11, 2011, P. 3
۶۔ فرحت نسیم علوی، ایضاً ، ص ۱۱۶
7. Adeeb Khalid, Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia, Oxford University Press, New York, 2000, P. 103.
۸۔ آباد شاہ پوری، ایضاً ، ص ۴۴۹۔ ثروت صولت، ملتِ اسلامیہ د‏‏ی مختصر تریخ، جلد چہارم، مرکزی مکتبہ اسلامی پبلشرز نويں دہلی، ۲۰۰۳، ص ۳۸۹
۱۰۔ آباد شاہ پوری، ایضاً ، ص ۶۴
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گیٹینیو
گیٹینیو کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
گریٹ ڈین
گریٹ ڈین اک وڈے پنڈے تے اچے قد والا گھر پالن والا جرمن کتا اے۔ دوجی صدی وچ الانیان نے یورپ تے ہلہ بولیا تے اوہ اپنے نال وڈے لڑائی کتے وی لیاۓ ۔ ایہو کتے ماجھی ویلے تک لڑائیاں وچ ورتے گۓ۔ ایہناں نوں فیر آجڑی تے گرے ہاؤنڈ نال رلایا گیا تے گریٹ ڈین جمیا۔ 44 انچ نال دنیا دا سب توں اجا کتا وی گریٹ ڈین اے۔ اچا ہون دے نال نال ایہ اک پدھر وچ وی بنیا ہوندا اے۔
گریٹ ڈین دا مونہہ لما اگے ودھواں بنیا ہوندا اے تے ایہدی وڈی نشانی اے۔ مونہ توں تھلے لمکدی کھل، تکونے کن تے کھرویں ناس ایہدیاں اچیچیاں گلاں نیں۔
ہوواوارٹ
ہوواوارٹ اک مدرے ناپ دا راکھی کتا اے۔ ایہدا اصل دیس جرمنی دا کالا جنگل اے۔
بشنوئی لوک
بشنوئی قوم  جو دنیا دی سبھ توں ودھ ماحول پریمی قوم اے۔ بشنوئی جاں وشنوئی اک ہندو مذہبی گروہ اے، جو راجستھان، پنجاب، ہریانہ اتے اتر پردیش وچ پائے جاندے ہن۔ ایہناں دی کل آبادی 7 لکھ دے قریب اے۔ اوہ گرو جمبیشور ولوں مقررہ کیتے گئے 29 نظریات دے مطابق چلدے ہن۔ اصل وچ بشنوئی شبد دا مطلب اے بیس نوئی (مطلب ویہہ اتے نوں)۔ گرو جمبیشور نے حکم کیتا سی کہ جانوراں اتے درختاں وچ وی جان اے۔ ایہناں دی ہر حالت وچ سرکھیا کیتی جانی چاہیدی اے۔ ماحول نوں کسے طرحاں دی ہانی پہنچاؤن دا مطلب خود نوں ہانی پہنچاؤن دے برابر اے۔ بشنوئی سماج دے بانی گرو جمبیشور دا جم 1499 ء نوں پینپاسر ضلع بیکانیر وچ ہویا تے موت 1593 ء وچ ہوئی۔ اوہناں دی سمادھی مقام (بیکانیر) وچ بنی ہوئی اے، جو بشنوئیاں لئی اک بہت وڈا تیرتھ ستھان اے۔ انہاں دا مذہب بشنوئی دھرم اے ۔
گرو جمبیشور جدوں نوجوان سن تاں علاقے وچ ادور پے گیا۔ اوہ سمجھ گئے کہ اس ادور دا کارن لوکاں ولوں قدرت نال کیتی جا رہی چھیڑچھاڑ اے۔ اوہناں نے قدرتی وسیلیاں دی سرکھیا نوں اپنے جیون دا مقصد بنا لیا۔ اوہ سنیاسی بن گئے تے سارے تھار ریگستان وچ گھم-گھم کے لوکاں نوں جاگرت کرن لگے۔ ہزاراں لوک اوہناں دے مرید بن گئے۔ اوہناں نے اپنے پیروکاراں اپر جانوراں نوں مارن اتے ہرے درخت وڈھن اُتے سخت پابندی لگا دتی۔ اتھوں تک کہ سکا بالن وی جھاڑ کے بالن لئی کیہا تاں جو کوئی کیڑا-پتنگا اگّ وچ نہ سڑ جاوے۔ بشنوئیاں اُتے نیلے کپڑے پاؤن دی پابندی اے، کیونکہ نیلا رنگ حاصل کرن لئی اک خاص قسم دی جھاڑی نوں بھاری مقدار وچ کٹنا پیندا اے۔ گرو جمبیشور ہریالی متعلق اینے وقف سن کہ اوہناں حکم دتا کہ درکھتاں نوں بچاؤن خاطر مرتک ویکتیاں نوں ساڑن دی بجائے دفنایا جاوے، تاں جو لکڑ دی بربادی نہ ہووے۔ اس لئی زیادہ تر بشنوئی اپنے مرتکاں نوں جلاؤن دی بجائے دفناؤندے ہن۔