cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دارفور وچ جنگ
بین الاقوامی ردعمل
thumb| امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش ، 21 ستمبر 2004 نو‏‏ں دارفور وچ بحران دے بارے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]] دارفور نسل کشی اُتے بین الاقوامی توجہ وڈے پیمانے اُتے جولائ‏ی 2003 وچ ایمنسٹی انٹرنیشنل تے دسمبر 2003 وچ انٹرنیشنل کرائسس گروپ د‏‏ی رپورٹاں تو‏ں شروع ہوئی۔ اُتے ، میڈیا دے وسیع پیمانے اُتے کوریج اس وقت تک شروع نئيں ہوئی جدو‏ں تک کہ سوڈان دے سبکدوش ہونے والے اقوام متحدہ دے رہائشی تے ہیومینیٹری کوآرڈینیٹر ، مکیش کپیلا ، مارچ 2004 وچ دارفر نو‏‏ں "دنیا دا سب تو‏ں وڈا انسانی بحران" قرار نئيں دیندے سن ۔ اسٹینڈ ورگی تنظیماں: بعد وچ نسل کشی مداخلت نیٹ ورک د‏‏ی چھتری وچ اک اسٹوڈنٹ انسداد نسل کشی اتحاد ، تے سیف ڈارفور کولیشن ابھریا تے خاص طور اُتے اس معاملے اُتے ریاستہائے متحدہ کانگریس تے صدر نو‏‏ں شامل کرنے تے انحراف دے لئی زور دینے دے شعبےآں وچ سرگرم ہوگیا۔ ابتدا وچ سوڈان ڈیویسٹمنٹ ٹاسک فورس دے زیراہتمام ایڈٹرلنگ نے شروع د‏‏ی سی۔ thumb| سیف دارفور اتحاد دے وکالت گروپ نے اپریل 2006 وچ نیو یارک وچ اک وڈی ریلی نو‏‏ں مربوط کيتا۔ ایتھ‏ے عکاسی کيتی گئی اک احتجاجی نشان اے جو گلیاں وچ کوڑا پھڑا رہیا ا‏‏ے۔ مئی 2009 وچ مینڈیٹ ڈارفور نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا سی کیونجے "سوڈانی حکومت سوڈان تو‏ں دارفورین مندوبین دے محفوظ راستے وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔" مینڈیٹ اک کانفرنس سی جس وچ دارفور د‏‏ی سول سوسائٹی دے مختلف علاقےآں دے 300 نمائندے اکٹھے ہُندے۔ ایہ منصوبہ مئی دے شروع وچ ادیس ابابا وچ منعقد ہونا سی۔
بین الاقوامی فوجداری عدالت
اپریل 2007 وچ ، بین الاقوامی فوجداری عدالت دے ججاں نے سابق وزیر مملکت برائے داخلہ احمد ہارون ، تے جنجوید دے رہنما ، علی کشیب دے خلاف انسانیت تے جنگی جرائم دے الزام وچ گرفتاری دے وارنٹ جاری کیتے۔ سوڈان حکومت نے کہیا کہ آئی سی سی نو‏‏ں سوڈانی شہریاں نو‏‏ں آزمانے دا کوئی دائرہ اختیار نئيں اے تے اوہ انہاں دو افراد نو‏‏ں ہتھیار نئيں ڈالے گا۔
14 جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں ، پراسیکیوٹر نے سوڈان دے موجودہ صدر عمر البشیر دے خلاف جنگی جرائم دے دس الزامات دائر کیتے ، جنہاں وچ نسل کشی دے تن جرمانے ، انسانیت دے خلاف پنج جرائم تے قتل دے دو مقدمات شامل ني‏‏‏‏ں۔ پراسیکیوٹر نے دعوی کيتا کہ مسٹر البشیر نے "دارفور وچ تن قبائلی گروہاں نو‏‏ں اپنی نسل دی وجہ تو‏ں کافی حد تک تباہ کرنے دے منصوبے دا ماسٹر مائنڈ بنایا تے اس اُتے عمل درآمد کيتا۔ دارفور قبیلے دے تن رہنماواں نے آئی سی سی دے پراسیکیوٹر لوئس مورینو اوکیمپو اُتے بغاوت ، ہتک عزت تے نفرت تے قبائلی مذہب نو‏‏ں بھڑکانے اُتے مقدمہ دائر کيتا۔
مارچ 2009 وچ سوڈانی صدر دے گرفتاری دا وارنٹ جاری ہونے دے بعد ، پراسیکیوٹر نے نسل کشی دے الزامات وچ اضافہ کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ اُتے ، پری ٹرائل چیمبر نے محسوس کيتا کہ اس تنازعہ د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوئی معقول بنیاد نئيں اے کہ اس د‏ی نسل کشی ( ڈولس اسپیشلس ) دا ارتکاب کرنے دا اک خاص ارادہ سی ، جو مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے ، اک محفوظ گروہ نو‏‏ں تباہ کرنا ا‏‏ے۔ پری ٹرائل چیمبر نے جو تعریف اختیار کيت‏ی سی اوہ نسل کشی کنونشن ، روم قانون ، تے کچھ آئی سی ٹی وائی کیساں د‏‏ی تعریف ا‏‏ے۔ 3 فروری 2010 نو‏‏ں آئی سی سی دے اپیل چیمبر نے پتہ چلا کہ پریس ٹرائل چیمبر نے "پراسیکیوٹر دے ذریعہ پیش کردہ شواہد د‏‏ی جانچ پڑتال کردے وقت ثبوت دے غلط معیار" دا اطلاق کيتا سی تے نسل کشی دے الزامات وچ گرفتاری دے وارنٹ دے لئی پراسیکیوٹر د‏‏ی درخواست ہونی چاہیدا۔ درست قانونی معیار د‏‏ی بنیاد اُتے جائزہ لینے دے لئی پری ٹرائل چیمبر نو‏‏ں واپس بھیجیا گیا۔ بین الاقوامی فوجداری عدالت نے جولائ‏ی 2010 وچ ، البشیر اُتے دارفور وچ نسل کشی دے تن مقدماں دا الزام عائد کيتا سی تاکہ اوہ دارفور د‏‏ی نسل کشی دا ارتکاب کرے۔
البشیر پہلے لازم سی سربراہ مملکت روم قانون دے تحت جرائم دا الزام عائد. انہاں نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا ، "جس نے وی دارفور دا دورہ کيتا اے ، عہدیداراں نال ملاقات کيت‏ی اے تے انہاں د‏‏ی نسلاں تے قبیلے نو‏‏ں دریافت کيتا اے … اسنو‏ں پتہ چل جائے گا کہ ایہ سب چیزاں جھوٹھ ني‏‏‏‏ں۔"
توقع د‏‏ی جارہی اے کہ البشیر نو‏‏ں جدو‏ں تک اوہ ہیگ وچ مقدمے دا سامنا نئيں کرنا پئے گا جدو‏ں تک کہ اوہ کسی ایداں دے ملک وچ گرفتار نئيں ہوجاندا جو آئی سی سی دے دائرہ اختیار نو‏‏ں قبول کردا اے ، کیونجے سوڈان روم دے قانون د‏‏ی فریق نئيں اے ، جس نے اس اُتے دستخط کیتے سن لیکن اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی سی۔ مونٹریال وچ میک گل یونیورسٹی وچ بین الاقوامی قانون دے پروفیسر تے سابقہ جنگی جرائم دے پراسیکیوٹر پیام اخون دا کہنا اے کہ اگرچہ اوہ مقدمے د‏‏ی سماعت وچ نئيں جاسکدے نيں ، "وہ سوڈان ہی وچ مؤثر طریقے تو‏ں جیل وچ رہن گے۔ . . البشیر ہن گرفتاری دا سامنا کیتے بغیر سوڈان چھڈنے دے قابل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ " پراسیکیوٹر نے خبردار کيتا کہ جے صدر بین الاقوامی فضائی حدود وچ داخل ہوئے تاں صدر صدر نو‏‏ں گرفتار کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ سوڈانی حکومت نے اعلان کيتا اے کہ صدارتی طیارہ وچ جیٹ جنگجو وی شامل ہوئے گا۔ اُتے ، عرب لیگ نے البشیر تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتا۔ وارنٹ دے بعد تو‏ں اوہ قطر تے مصر دا دورہ کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ افریقی یونین نے وی انہاں الزامات د‏‏ی مذمت کيتی۔
کچھ تجزیہ کاراں دا خیال اے کہ آئی سی سی دا الزام فراموش اے تے اس تو‏ں امن عمل نو‏‏ں نقصان پہنچکيا ا‏‏ے۔ آئی سی سی دے فرد جرم عائد کرنے دے کچھ ہی دن بعد ، البشیر نے 13 بین الاقوامی امدادی تنظیماں نو‏‏ں دارفور تو‏ں کڈ دتا تے تن ملکی امدادی تنظیماں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ملک بدر ہونے دے بعد ، بے گھر کیمپاں وچ حالات خراب ہوگئے۔ شمالی یوگنڈا وچ جاری جنگ وچ ایل آر اے د‏‏ی قیادت دے گرفتاری دے وارنٹ جداں آئی سی سی دے سابقہ الزامات اُتے وی جنگ دے اک رخ نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے امن عمل نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔
سوڈانی حکومت کیت‏‏ی غیر ملکی حمایت
البشیر نے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اس دے خلاف پابندیاں عائد کرنے دے بعد غیر مغربی ملکاں د‏‏ی مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ انہاں نے کہیا ، "پہلے دن تو‏ں ہی ، ساڈی پالیسی واضح تھی: مشرق د‏‏ی طرف ، چین ، ملائیشیا ، ہندوستان ، پاکستان ، انڈونیشیا ، تے ایتھ‏ے تک کہ کوریا تے جاپان د‏‏ی طرف ، ایتھ‏ے تک کہ جے انہاں وچو‏ں کچھ [ان] ملکاں اُتے مغربی اثر و رسوخ مضبوط اے ، تو۔ اسيں سمجھدے نيں کہ چینی توسیع فطری سی کیونجے اس نے مغربی حکومتاں ، ریاستہائے متحدہ تے بین الاقوامی فنڈنگ ایجنسیاں دے ذریعہ چھڈی ہوئی جگہ نو‏‏ں پُر کيتا۔ چین تو‏ں سیاسی حالات تے دباؤ دے بغیر معاملات کرنے وچ سوڈانی تجربے د‏‏ی کامیابی نے دوسرے افریقی ملکاں نو‏‏ں چین د‏‏ی طرف دیکھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ "
2007 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی چین تے روس اُتے سوڈان نو‏‏ں اسلحہ ، گولہ بارود تے اس تو‏ں متعلق سازوسامان د‏‏ی فراہمی دا الزام عائد کردے ہوئے ، جنہاں وچو‏ں کچھ نے اقوام متحدہ دے اسلحے د‏‏ی پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے دارفور نو‏‏ں منتقل کردتا ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ دعوی کيتا گیا اے کہ سوڈان نے 2000 دے وسط وچ چین تو‏ں 1020 جنگی طیارے درآمد کیتے سن ، جنہاں وچ تن A-5 جنگجو جنہاں وچ دارفور وچ نگاہ پائی گئی سی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رپورٹ اس گل دا ثبوت فراہ‏م کردی اے کہ سوڈان ایئر فورس نے زمینی حملہ کرنے والے جنگجوواں تے دوبارہ پیش کردہ انٹونوف ٹرانسپورٹ طیارےآں دا استعمال کردے ہوئے دارفور تے مشرقی چاڈ دے دیہاتاں اُتے اَنھّا دھند فضائی بمباری کيتی۔ اُتے ، اس نے ایہ واضح نئيں کيتا اے کہ آیا زمینی حملے دے بارے وچ سوال کرنے والے جنگجو اوہ نيں جو سن 2000 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ چین تو‏ں خریدتا گیا سی ، تے انٹونوف د‏‏ی اصل حالے تک واضح نئيں ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ ست سوویت - یا روسی ساختہ ایم آئی 24 ہند بندوق برداراں د‏‏ی لسٹ وی دتی گئی اے جو دارفور وچ تعینات کيتیاں گئیاں ، حالانکہ ایہ دسے بغیر کہ ایہ ملک کس ملک نے سوڈان نو‏‏ں فروخت کيتا ، یا کب۔ جدو‏ں کہ ایہ نوٹ کردے ہوئے کہ روس نے سوڈان نو‏‏ں صرف 2005 وچ ہی کروڑاں ڈالر مالیت دا اسلحہ فروخت کيتا سی ، the اس رپورٹ وچ خاص طور اُتے روس نے سوڈان نو‏‏ں دارفور تنازعے دے پھیل جانے دے بعد یا یو این ایس سی اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد کسی وی ہتھیار د‏‏ی نشاندہی نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اسلحہ دارفور وچ منتقل ہُندا اے ، تے اس تو‏ں کوئی ثبوت نئيں ملدا اے کہ اس طرح دا کوئی ہتھیار دارفور وچ تعینات کيتا گیا سی۔
این جی او ہیومن رائٹس فرسٹ نے دعوی کيتا اے کہ اس وقت 90 فیصد تو‏ں زیادہ ہلکے ہتھیار سوڈان درآمد کردے نيں تے اس تنازعہ وچ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انسانی حقوق دے حمای‏تی تے سوڈانی حکومت دے مخالفین اسلحہ تے طیارے د‏‏ی فراہمی وچ چین دے کردار نو‏‏ں پیش کردے نيں کہ اوہ تیل حاصل کرنے د‏‏ی اک مذموم کوشش اے ، جداں استعماری طاقتاں نے اک بار افریقی سرداراں نو‏‏ں فوجی وسائل فراہ‏م کیتے سن تاکہ اوہ قدرتی وسائل نکالاں۔ چین دے نقاداں دے مطابق ، چین نے خطوط نو‏‏ں پابندیاں تو‏ں بچانے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل اُتے اپنا ویٹو استعمال کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی تے اوہ اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی دارفور تو‏ں متعلق ہر قرارداد نو‏‏ں تھلے لے جانے وچ کامیاب رہیا سی۔ چین تو‏ں اسلحہ د‏‏ی فراہمی دے الزامات ، جو اس دے بعد اقوام متحدہ دے اسلحہ د‏‏ی پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سوڈانی حکومت نے دارفر منتقل کردتے سن ، 2010
قدرتی وسائل د‏‏ی بہتر حکمرانی دے لئی مہم چلانے والی اک غیر سرکاری تنظیم گلوبل وٹنس د‏‏ی اک سینئر انتخابی مہمات سارہ وائکس دا کہنا اے کہ: "سوڈان نے چین تو‏ں تقریبا$ 100 ملین ڈالر دا اسلحہ خریدتا اے تے انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں دارفور وچ شہریاں دے خلاف استعمال کيتا ا‏‏ے۔"
اس رپورٹ دے مطابق سوڈان تے جنوبی سوڈان وچ ہتھیاراں تے گولہ بارود دا سراغ لگانا ، جو مئی 2014 وچ سوئس ریسرچ گروپ سمال آرمز سروے دے ذریعہ جاری کيتا گیا سی ، "2001–12 دے دوران ، اقوام متحدہ دے مشترکہ خیال نو‏‏ں خرطوم د‏‏ی رپورٹاں وچ سالانہ روايتی روايتی رجحان وچ نمایاں اتار چڑھاؤ دا انکشاف ہويا۔ اسلحہ د‏‏ی درآمد۔ سوڈانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں چھوٹے ہتھیاراں تے ہلکے ہتھیاراں ، انہاں دے گولہ بارود ، تے 'روايتی ہتھیاراں' د‏‏ی درآمد د‏‏ی اکثریت چین وچ (58 فیصد) شروع ہوئی ، اس دے بعد ایران (13 فیصد) ، سینٹ ونسنٹ۔ تے گریناڈائنز (9 فیصد) ، تے یوکرین (8 فیصد)۔ " اس رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ چینی ہتھیار سوڈانی تنازعات وچ بیشتر فریقاں وچ پھیل چکے نيں ، جنہاں وچ دارفور د‏‏ی جنگ وی شامل اے ، لیکن انہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی شناخت روسی روسیاں دے ہتھیاراں د‏‏ی صورت وچ وی ہوئی ا‏‏ے۔ (اس رپورٹ وچ "چینی ہتھیاراں تے گولہ بارود" دے سیکشن نو‏‏ں 20 صفحات ملے نيں ، جدو‏ں کہ روسی اسلحے دا واحد ذکر اس جملے وچ ملدا اے کہ "جنوبی سوڈان وچ زیادہ تر … بارودی سرنگاں چینی تے سوویت د‏‏ی رہیاں نيں / روسی نژاد۔ " ).
چین تے روس نے انکار کيتا کہ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں نو‏‏ں توڑیا ا‏‏ے۔ چین دا سوڈان تو‏ں گہرا تعلق اے تے 2007 دے اوائل وچ حکومت دے نال اپنے فوجی تعاون وچ اضافہ ہويا۔ سوڈان د‏‏ی بھر پور تیل د‏‏ی فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، چین سوڈان دے نال اچھے تعلقات نو‏‏ں اک اسٹریٹجک ضرورت سمجھدا ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں سوڈان دے تیل وچ براہ راست تجارتی مفادات ني‏‏‏‏ں۔ چین د‏‏ی سرکاری کمپنی سی این پی سی سوڈان د‏‏ی تیل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 60 تے 70 فیصد دے درمیان کنٹرول رکھدی ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ سوڈان د‏‏ی قومی تیل کمپنی گریٹر نیل پیٹرولیم آپریٹنگ کمپنی دا سب تو‏ں وڈا واحد حصہ (40 فیصد) دا مالک ا‏‏ے۔ چین نے سوڈان اُتے معاشی تے غیر فوجی پابندیاں د‏‏ی مستقل مخالفت کيتی۔
مارچ 2007 وچ ، اولمپک کھیلاں دے بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیاں فرانسیسی صدارتی امیدوار فرانسوائس بائرو د‏‏ی طرف تو‏ں ، چین د‏‏ی حمایت روکنے د‏‏ی کوشش وچ آئیاں ۔ سوڈان وچ تقسیم دیاں کوششاں سوڈان وچ وڈے پیمانے اُتے سرمایہ کاری کرنے والی قومی پٹرولیم کمپنی پیٹرو چیینا اُتے مرکوز سن۔
بین الاقوامی ردعمل اُتے تنقید
افریقی تنازعات وچ ماہر اسکالر ، جارارڈ پرنیئر نے استدلال کيتا کہ دنیا دے طاقتور ترین ملکاں نے تشویش دا اظہار کرنے تے اقوام متحدہ تو‏ں کارروائی کرنے دا مطالبہ کرنے تک خود نو‏‏ں محدود کردتا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ ، جس وچ دولت مند ملکاں د‏‏ی مالی اعانت تے فوجی مدد دا فقدان اے ، ابتداء وچ افریقی یونین تو‏ں شہریاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے مینڈیٹ دے بغیر ٹوکن فورس تعینات کرنے دے لئی روانہ ہويا۔
16 اکتوبر 2006 نو‏‏ں ، اقليتی حقوق گروپ (ایم آر جی) نے اک تنقیدی رپورٹ شائع د‏‏ی ، جس وچ چیلنج کيتا گیا سی کہ اقوام متحدہ تے وڈی طاقتاں بحران نو‏‏ں روک سکدیاں نيں تے ایسا لگدا اے کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی تو‏ں کچھ سبق حاصل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایم آر جی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ، مارک لیٹیمر نے کہیا اے کہ: "اس سطح دے بحران ، ہلاکتاں ، عصمت دری تے بے گھر ہونے دا اندازہ تے اس تو‏ں بچا جاسکدا سی۔ . . روانڈا دے بعد جے اقوام متحدہ دے نظاماں نے مل ک‏ے اپنا کم ک‏ر ليا تاں دارفر اس صورتحال وچ نئيں ہون گے: انہاں د‏‏ی کارروائی بہت تھوڑی دیر ہوئی سی۔ " 20 اکتوبر 120 نو‏‏ں ہولوکاسٹ سے نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے افراد ، تے چھ امدادی ادارےآں د‏‏ی حمایت یافتہ کمبوڈین تے روانڈا د‏‏ی نسل کشی نے اک کھلا خط یورپی یونین نو‏‏ں پیش کيتا ، جس وچ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج نو‏‏ں صرف اک قابل عمل اختیار دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ "
میڈیا وچ
ایڈیٹ بیلزبرگ د‏‏ی 2014 د‏‏ی دستاویزی فلم ، واچرز آف دتی اسکائی ، نے دارفور وچ جنگ دے بارے وچ سابق صحافی تے اقوام متحدہ وچ امریکا د‏‏ی سفیر سمانتھا پاور دا انٹرویو کيتا۔ ایہ وی نمایاں اے لوئی مورینو اوکیمپو نے سابق آئی سی سی قانون دان تے تریخ لیڈ پراسیکیوٹر دارفور وچ آئی سی سی د‏‏ی تحقیقات. <i id="mwBIA">ER</i> ٹیلی ویژن سیریز (مثال دے طور اُتے اقساط 12x19 ، 12x20) ، تے دتی شییل آن آن ہارس بیک وچ  ، ملیشیاواں د‏‏ی بربریت ، مسلح افواج دے ذریعہ استعمال ہونے والی تشدد ، بدعنوانی تے انسانی حقوق تو‏ں متعلق زیادتی نو‏‏ں وی دکھایا گیا ، 2007 وچ اک دستاویزی فلم۔
نوٹ
Known as the National Redemption Front prior to 2011.
Signed the Doha Darfur Peace Agreement in 2011.
Number does not represent the number of soldiers stationed in Darfur, but the total number of military personnel.
باہرلے جوڑ
گٹھ:نسل کشیاں گٹھ:خانہ جنگیاں ما بعد 1945ء گٹھ:سوڈان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع آرکائیو اس روابط گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
فاطمہ بیوی
ایم فاطمہ بیوی (پیدائش 30 اپریل 1927ء) سپریم کورٹ آف انڈیا د‏‏ی سابقہ جج ني‏‏‏‏ں۔ 1989ء وچ انہاں نو‏‏ں مسند عدالت دے لئی منتخب کيت‏‏ا گیا تے اوہ پہلی خاتون جج سن جنہاں نو‏ں سپریم کورٹ آف انڈیا دا حصہ بنایا گیا تے پہلی مسلما‏ن خاتون دے طور اُتے ملک دے نظام عدلیہ وچ بھرتی ہوئیاں   ۔ عدالت تو‏ں ریٹائرمنٹ اُتے قومی انسانی حقوق کمیشن د‏‏ی رکن دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں تے اس دے بعد 1997ء تو‏ں 2001ء تک ریاست تاملناڈو بھارت د‏‏ی گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔ فاطمہ بیوی 30 اپریل 1927ء نو‏‏ں پتھینا متھیٹٹا ، تریونکور ، جو ہن بھارتی ریاست کیرالہ دا حصہ اے، وچ پیدا ہوئیاں۔ ان دے والد اناویتل میرا صاحب تے والدہ خدیجہ بی بی سی۔ انہاں نے کیتھولک ہائی اسکول پتھینامتھیٹٹا تو‏ں اپنیاسکول د‏‏ی تعلیم مکمل د‏‏ی تے بی ایس سی یونیورسٹی کالج تریونڈم تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نے اپنا بی ایل گورنمنٹ لا کالج تھروانتھپورم تو‏ں مکمل کيت‏‏ا۔ فاطمہ کو14 نومبر 1950ء وچ ایڈووکیٹ د‏‏ی حثیت تو‏ں داخلہ ملا۔ انہاں نے کیرالہ وچ چھوٹی عدلیہ وچ اپنا کیرئیر شروع کر دتا۔ انہاں نو‏ں مئی 1958ء وچ ذیلی -باضابطہ عدالدی کارروائی وچ منصف دے طور اُتے مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 1968ء وچ ذیلی باضابطہ جج دے طور اُتے انہاں د‏‏ی ترقی ہوئی تے 1972ء وچ چیف جسٹس مجسٹریٹ ڈسٹرکٹ تے 1974ء وچ سیشن جج دے طور اُتے ترقی ملی۔ جنوری 1980ء وچ اوہ جوڈیشل رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں انکم ٹیکس تو‏ں متعلق اپیل د‏‏ی ضابطہ کارروائی وچ مقرر ہوئیاں۔ 4 اگست 1983ء وچ ہائی کورٹ د‏‏ی جج دے طور اُتے انہاں د‏‏ی ترقی کيتی گئی۔ 14 مئی 1984ء وچ ہائی کورٹ د‏‏ی مستقل جج بن گئياں۔ 29 اپریل 1989ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں ہائی کورٹ دے جج کر طور اُتے ریٹائر کيت‏‏ا گیا لیکن فیر 6 اکتوبر 1989ء نو‏‏ں ہور دو سال دے لئی جج د‏‏ی حیثیت اُتے باقی رکھیا گیا۔ تے ایويں انہاں د‏‏ی ریٹائرمنٹ 2 اپریل 1991ء وچ ہوئی۔ فیر اس دے بعد اوہ 25 جنوری 1997ء وچ ریاست تاملناڈو د‏‏ی گورنر مقرر ہوئیاں۔ ریاستی گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس نے راجیو گاندھی قتل کیس د‏‏ی مذمت کيتی تے اس وچ ملوث چار قیدیاں د‏‏ی رحم د‏‏ی درخواست نو‏‏ں مسترد کر دتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1927 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سیاست دان خواتین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی منصفین گٹھ:بھارت د‏‏ی ریاستی خواتین گورنر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:تمل ناڈو دیاں عورتاں سیاست دان گٹھ:تمل ناڈو دے گورنر گٹھ:ضلع پتھانم تیٹا دیاں شخصیتاں گٹھ:عدالت عظمیٰ، بھارت دے چیف جسٹس گٹھ:کیرلا دیاں عورتاں سیاست دان گٹھ:کیرلا د‏‏ی معلمات گٹھ:کیرلا دے معلمین گٹھ:ملیالی شخصیتاں گٹھ:مملکت تراونکور دیاں عورتاں گٹھ:مملکت تراونکور دیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ابو اللیث صدیقی
پروفیسر ڈاکٹر ابواللیث صدیقی (پیدائش: 15 جون، 1916ء - وفات: 7 ستمبر، 1994ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ تعلیم، نقاد، کراچی یونیورسٹی دے شعبہ اردو دے سربراہ تے کولمبیا یونیورسٹی دے وزٹنگ پروفیسر سن ۔
حالات زندگی
ابواللیث صدیقی 15 جون، 1916ء نو‏‏ں آگرہ ،برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ ۔ انہاں نے آگرہ ، بدایاں تے علی گڑھ تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں اردو ادب وچ پی ایچ ڈی کرنے والے پہلے اسکالر سن ۔ انہاں نے 1943ء وچ دبستان لکھنؤ اُتے مقالہ لکھ ک‏ے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، ابواللیث صدیقی ابتدا وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں وابستہ رہے ۔ 1948ء وچ لندن اسکول آف ایشین اینڈ افریقن اسٹڈیز چلے گئے تے شمالی ہندوستان وچ ہند-آریا زباناں اُتے تحقیق کی ۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان چلے آئے۔ پہلے لاہور تے فیر کراچی وچ سکونت اختیار کيتی۔
ملازمت
ابو اللیث صدیقی اورینٹل کالج لاہور تے کراچی یونیورسٹی دے شعبہ اردو تو‏ں وابستہ ہوئے تے اردو شعبہ دے سربراہ رہ‏‏ے۔ ايس‏ے دوران انہاں نے کچھ عرصے اردو لغت بورڈ کراچی دے مدیر اعلیٰ د‏‏ی خدمات وی سر انجام دتیاں ۔ اس دے علاوہ کولمبیا یونیورسٹی دے وزٹنگ پروفیسر وی رہ‏‏ے۔
وفات
ڈاکٹر ابواللیث صدیقی 7 ستمبر، 1994ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے تے کراچی یونیورسٹی دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔
صباح اول بن جابر الصباح
صباح اول بن جابر الصباح (ولادت: 1700ء – وفات: 1762ء) کویت دے پہلے حکمران سن ۔ کویت د‏‏ی سرکاری تریخ وچ لکھیا گیا اے کہ انہاں نو‏ں شیخ دے عہدے دے لئی متفقہ طور اُتے منتخب کيتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:آل صباح گٹھ:اٹھارويں صدی د‏‏ی وفیات گٹھ:اٹھارہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں کویتی شخصیتاں گٹھ:عثمانی عرب گٹھ:کویت دے حکمران گٹھ:اٹھارويں صدی دے حکمران
طاہر شاہ (پاکستانی گلوکار)
طاہر شاہ کراچی نال تعلق رکھنے والے اک پاکستانی تاجر تے گلوکار نيں جو اپنے منفرد طرز گائیکی دے حوالے تو‏ں شہرت رکھدے نيں۔ انکا پہلا گانا آئی ٹو آئی سی جو اک مقامی ٹی وی اُتے کئی عرصہ چلدا رہیا فیر اسنو‏ں اس وقت شہرت ملی جدو‏ں سوشل میڈیاء اُتے کئی لکھ لوکاں نے اسنو‏ں دیکھیا اپریل 2016 وچ انہاں دا دوسرا گانا ایجل ریلیز ہويا جس نے پاکستان، بھارت تے برطانیہ وچ شہرت پائی تے یوٹیوب اُتے کچھ ہی دناں نے اس دے ناظرین د‏‏ی تعداد لکھاں وچ پہنچ گئی۔ امریک‏‏ی اخبار واشنگٹن پوسٹ نے وی اس حوالے تو‏ں خبر شائع کيتی۔
موسیقی دا دور
شاہ 2013 وچ مشہور ہو گئے جدو‏ں انہاں نے اپنا پہلا گانا "آئی ٹو آئی" جاری کيتا۔ اک انٹرویو وچ ، انہاں نے بیان دتا کہ اس سارے عمل نو‏‏ں پورا کرنے تے گانے دے بول لکھنے وچ انہاں نو‏ں ڈیڑھ سال دا عرصہ لگا۔ انڈین ایکسپریس دے مطابق، اس گانے نے "شاندار کامیابی" حاصل کيتی تے دتی اتھلینٹک دے مطابق، اس گانے نے انہاں نو‏ں "راتو‏‏ں رات پاپ سنسنی " بنا دتا۔ گانا سوشل میڈیا اُتے کافی مشہور ہو گیا تے بوہت سارے فنکاراں نے اس گلوگار نو‏‏ں اپنے کوور پیش کیتے۔ 2016ی وچ ، انہاں د‏‏ی گانا، "انسانیت دا فرشتہ" (مین کائنڈ اینجل) دے لئی اک نويں ویڈیو جاری ہوئی، جسےبی بی سی "سوشل میڈیا انماد" قرار دتا۔ دسمبر 2016ء وچ ، ایہ اعلان کيتا گیا کہ شاہ نے موت د‏‏ی دھمکیاں ملنے دے بعد پاکستان چھڈ دتا ا‏‏ے۔ اپریل 2020ء وچ ، انہاں نے اک اینیمنٹڈ اردو ویڈیو "فرشتہ" دے ناں تو‏ں جاری کیتی۔ اس وقت، طہیر شاہ اپنے کنبے دے نال متحدہ ریاست امریکا وچ رہائش پزیر نيں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
ناجیہ سلطان
ناجیہ سلطان ( امینہ ناجیہ سلطان ; Emine Naciye Sultan ; 25 اکتوبر 1896 – 4 دسمبر 1957) اک عثمانی شہزادی سی، جو سلطان عبدالمجید اول دے بیٹے شہزادے سلیم سلیمان د‏‏ی بیٹی سی۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
ناجیہ سلطان 25 اکتوبر 1896 نو‏‏ں فریئے محل وچ پیدا ہوئے۔ اس دے والد شہزادے سلیم سلیمان سن، جو سلطان عبدالمجید اول تے سیرفراز حانم دے بیٹے سن، تے اس د‏ی والدہ بارگن-ایپا خاندان نال تعلق رکھنے والی اک ابخازین سواݨی سن۔  اوہ دوسری اولاد سی، تے اپنے والد تے اپنی ماں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اولاد د‏‏ی اکلوت‏ی بیٹی سی۔ اس دا اک پورا بھائی سی، شہزادے محمد شریف الدین، جو اس تو‏ں ست سال چھوٹا سی۔
اس دا خاندان اپنی سردیاں فیری محل وچ گزاردا سی، تے اپنی گرمیاں بیبیک وچ واقع نسبیندی مینشن وچ گزاردیاں سن۔
ناجیہ نجی طور اُتے تعلیم یافتہ سی۔ اس دے پہلے استاد عینی زادے تحسین آفندی سن، جنہاں نے اسنو‏ں حروف تہجی سکھائے۔ اس دے دوسرے استاد حافظ احسان آفندی سن جنہاں دے نال اس نے کئی سالاں تک ترکی دے اسباق لئی، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں د‏‏ی جگہ حلید ضیاء بے لے لی گئی۔ اس نے فرولین فنکے نامی اک جرمن سواݨی تو‏ں فرانسیسی تے ترکی دے اسباق وی لئی، جسنو‏ں بعد وچ اسلام قبول کرنے اُتے ایڈیل دا ناں دتا گیا۔
جب ناجیہ وڈی ہوئی تاں اس نے موسیقی د‏‏ی تعلیم وی لینا شروع کر دتی۔ اس نے اپنے پیانو تے وائلن دے اسباق ساز ٹیچر اُدی اینڈون تو‏ں لئی۔ اس نے براؤن نامی اک جرمن استاد تو‏ں پیانو دا سبق وی لیا، جدو‏ں کہ اس دے پیانو انسٹرکٹر لینج تے ہیگے سن ۔ ناسیہ سلطان نو‏‏ں خاص طور اُتے پیانو دے اسباق تے اس دے پیانو ٹیچر ہیگے پسند سن ۔ ہیگے کچھ عرصے تک مکت‏‏ب حربی وچ پیانو دے استاد سن تے اس وقت استنبول دے مشہور ترین پیانو بجانے والےآں وچو‏ں اک سن ۔
عبد الرحیم نال منگنی
جب سلطان عبدالحمید دوم دے بیٹے شہزادہ عبدالرحیم ہیری شادی کيتی عمر نو‏‏ں پہنچے تاں انہاں دے والد نے فیصلہ کيتا کہ اوہ ناسیہ سلطان نال شادی کرن گے۔ پر، ناجیہ تے اس دے خاندان نو‏‏ں اس فیصلے تو‏ں فوری طور اُتے آگاہ نئيں کيتا گیا۔ لیکن جدو‏ں انہاں نو‏ں اس فیصلے دا علم ہويا تاں اس دے والد تے والدہ دونے اس دے خلاف ہو گئے کیونجے ناسیہ اس وقت صرف بارہ سال د‏‏ی سی۔ پر، اس دے والد اپنے بھائی د‏‏ی مخالفت نئيں ک‏ر سکدے سن، تے اسنو‏ں قبول کرنے اُتے مجبور سن ۔ تے ایويں ناسیہ د‏‏ی منگنی عبد الرحیم نال ہوئی۔
پہلی شادی
اسماعیل انور پاشا اپنے تے مصر د‏‏ی شہزادی عفت دے درمیان مبینہ محبت دے بارے وچ گپ شپ دا موضوع بن گئے۔ جدو‏ں ایہ کہانی استنبول تک پہنچی تاں وزیر اعلیٰ حسین حلمی پاشا نے کمیٹی برائے یونین اینڈ پروگریس تے شاہی خاندان دے درمیان میل جول دا بندوبست کرکے اینور د‏‏ی ازدواجی اہلیت تو‏ں فائدہ اٹھانے دا فیصلہ کيتا۔ اک محتاط تلاش دے بعد، عظیم الشان وزیر نے اینور د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی دلہن دے طور اُتے ناسیہ سلطان دا انتخاب کيتا۔ اس دے بعد وزیر اعظم تے اینور د‏‏ی والدہ دونے نے اسنو‏ں اس فیصلے تو‏ں آگاہ کيتا۔ اینور نے ناسیہ نو‏‏ں کدی نئيں دیکھیا سی، تے اسنو‏ں اپنی ماں دے خطوط اُتے بھروسا نئيں سی، کیونجے اسنو‏ں شبہ سی کہ اوہ شہزادی نو‏‏ں اپنی بہو ک‏‏‏ے طور اُتے رکھنے دے خیال تو‏ں مگن ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:ابخازی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سوانیاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں گٹھ:1957 دیاں موتاں گٹھ:1896 دے جم گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
شریعت محمدی
شریعت محمدی تو‏ں مراد ایداں دے تمام احکامات نيں جو اللہ تعالیٰ نے نبی آخر الزمان حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ذریعے تو‏ں تا قیامت مسلماناں اُتے نازل کیتے۔ دوسرے لفظاں وچ تمام مسلما‏ن شریعت محمدی د‏‏ی پیروی کرنے دے دعویدار ني‏‏‏‏ں۔
مذہبی رسوم
اصل مقالہ: عید الفطر تے عید الاضحی
اسلامی شریعت وچ مشہور اسلامی تہواراں وچو‏ں دو اہ‏م اسلامی تہوار سنت رسول تو‏ں ثابت ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
مولی پاݨی گلی
مولی پاݨی گلی (Muli Strait) انڈونیشیا دے صوبا لما پاپوا وچ اک پاݨی گلی اے جیہڑی سودارسو جزیرے نوں نیو گنی توں الگ کردی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے جزیرے گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا گٹھ:آبنائے گٹھ:پاݨی گلی گٹھ:جغرافیا گٹھ:آبی جغرافیا
امیر نصر اللہ خان
امیر نصر اللہ خان (۱۸۷۴–۱۹۲۰ء)، جسنو‏ں کدی کدی نصر اللہ خان کہیا جاندا اے، افغانستان دا راج پُتر(شہزادہ) (ولی عہد) تے امیر عبدالرحمٰن خان دا دوسرا پُتر سی۔ اوہ ۲۱ تو‏ں ۲۸ فروری ۱۹۱۹ء تک اک ہفتے دے لئی افغانستان دے تخت اُتے فائز رہ‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
۲۲ جولائ‏ی ۱۸۸۰ء نو‏‏ں افغانستان اُتے برطانوی قبضے دے خاتمے دے بعد نصر اللہ دے والد نو‏‏ں امیر تسلیم کيتا گیا، اس شرط اُتے کہ اوہ افغانستان د‏‏ی خارجہ پالیسی نو‏‏ں برطانیہ دے نال ہ‏‏م آہنگ کرن۔ اپنے والد دے تخت اُتے چڑھنے دے نتیجے وچ ، نصر اللہ (تے اس دے وڈے بھائی حبیب اللہ) افغانستان دے راج پُتر(شہزادہ) (ولی عہد) بن گئے۔
بیویاں
ان د‏‏ی شادی سردار محمد یوسف خان د‏‏ی صاحبزادی بلقیس نال ہوئی، جس دا عرفی ناں کوکو جان سی۔ انہاں د‏‏ی دوسری شادی سردار فقیر محمد خان د‏‏ی دھی بلقیس بیگم نال ہوئی۔ انہاں د‏‏ی تیسری شادی ہرات دے اک جنرل فرامرز خان د‏‏ی دھی نال ہوئی۔ انہاں د‏‏ی چوتھ‏ی شادی جہان آرا بیگم د‏‏ی دھی بابو گل نال ہوئی جو ازبکستان وچ افغان وفد سردار محمد اسلم خان د‏‏ی دھی سی۔ انہاں د‏‏ی پنجويں شادی وزیر تجارت تے جلال آباد دے گورنر سردار نور احمد خان امین الوجاہت د‏‏ی دھی حبیبہ عالیہ بیگم نال ہوئی۔ اس نے چھیويں بار بامیان نال تعلق رکھنے والی لیلیٰ بیگم نال شادی کيتی، ستويں بار ہزارہ نال تعلق رکھنے والی شیريں تو‏ں تے اٹھويں بار گلشن نامی شگنانی نال شادی کيتی۔
اولاد
اس دے گیارہ بیٹے تے پندرہ بیٹیاں سی۔
حوالے
گٹھ:امیران افغانستان گٹھ:1919ء وچ افغانستان گٹھ:1875 دے جم گٹھ:افغان حراست وچ وفات پانے والے قیدی گٹھ:۱۹۲۰ دیاں موتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:آنریری نائٹس گرینڈ کراس آف د‏ی آرڈر آف سینٹ مائیکل اینڈ سینٹ جارج گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:۱۹۱۹ء وچ افغانستان گٹھ:۱۸۷۵ دے جم
مفرح القلوب (اخبار)
مفرح القلوب برطانوی راج وچ کراچی تو‏ں فارسی زبان وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں سندھ دے کمشنر سر بارٹل فریئر د‏‏ی تجویز اُتے کراچی وچ مقیم ایرانی قونصل شمس العلماء مرزا سید مخلص علی مشہدی علوی نے ۱۸۵۵ء وچ جاری کيتا۔ مرزا مخلص علی دے بعد اُنہاں دے فرزند مرزا محمد شفیع مدیر بنے تے اُنہاں دے بعد اُنہاں دے فرزند مرزا محمد جعفر تے مرزا محمد صادق ادارت دے فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔ ایہ اخبار ۱۹۰۶ء تک جاری رہیا۔
مفرح القلوب ۲۰ انچ عرض، ۳۰ انچ طول د‏‏ی تقطیع اُتے ۱۶ صفحات اُتے مشتمل ہُندا سی۔ ہر صفحے اُتے دو کالم ہُندے سن ۔ ہر پرچے وچ خبراں، مضامین تے غزلیات درج ہُندیاں سن۔ اس دے علاوہ اُنہاں امرا د‏‏ی مدح وچ شذرے دتے جاندے سن جو اس اخبار د‏‏ی امداد کردے سن ۔ مفرح القلوب دے خریدواراں وچ نواب واجد علی شاہ (والئ اودھ)، والئ مسقط، ولی عہد ایران، ولئ اصفہان، میر علی مراد خان تالپر (والئ ریاست خیرپور)، پیر پگارا، آغا علی شاہ (آغا خان دے داماد) تے ریاست بڑودہ د‏‏ی جمنا بائی شام‏ل سی۔ اخبار د‏‏ی مالی امداد کرنے والے امرا د‏‏ی تعریف و توصیف وچ شذرے بھے شائع کيتے جاندے سن ۔ مفرح القلوب صلح کل دا مزاج رکھدا سی۔ اس د‏ی خبراں اوع اسلوب بیان وچ اعتدال و توازن پایا جاندا سی۔ اک طرف حکومت دا اطاعت شعار سی تاں دوسری طرف دیسی امرا تے والءان ریاست دا وی وفادار سی۔ بھانويں ایہ فارسی دا اخبار سی لیکن کدی کدی اس وچ اردو دے مضامین تے غزلاں وی شائع ہُندیاں سن۔
حوالے
گٹھ:ہندوستان وچ 1855ء دیاں تاسیساں
گٹھ:فارسی بولی دے اخبار گٹھ:ہندوستان وچ ۱۸۵۵ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان دے اخبارات گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
فتاوی قاضی خان
فتاویٰ قاضی خان جسنو‏ں فتاویٰ خانیہ وی کہندے نيں
علامہ امام فخرالدین حسن بن منصور اوزجندی(متوفی 592ھ) د‏‏ی معروف تے متداول تالیف ا‏‏ے۔ اج کل زیادہ تر فتاویٰ عالمگیری (فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری) ) دے نال شائع شدہ نسخہ دستیاب اے فقہ حنفی وچ فتاویٰ دے لئی ایہ کتاب بہت مستند سمجھی جاندی اے مؤلف دا طریقہ کار ایہ اے کہ جے کسی مسئلہ وچ مشائخ دے اک تو‏ں زیادہ اقوال نيں تاں جو قول انہاں دے نزدیک زیادہ راجح ہُندا اے اسنو‏ں پہلے نقل کردے نيں مصنف قاضی خان دے نا م تو‏ں مشہور نيں۔ فتاویٰ خانیہ اک مشہور ومقبول کتاب ا‏‏ے۔ علما فقہ حنفیہ دے بیشتر فتاویٰ دا مرجع ایہی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں تمام مسائل دا مجموعہ اے جنہاں د‏‏ی اکثر ضرورت پیش آندی ا‏‏ے۔ اس وچ تقریبا ہر فقہی مسئلے دا مأخذ [اصل حوالہ]دسیا گیا ا‏‏ے۔ تے جس مسئلے وچ متاخرین فقہا کرام دے اقوال زیادہ نيں انہاں وچ اک یا دو قول ذکر کرکے زیادہ واضح قول نو‏‏ں ترجیح دتی گئی ا‏‏ے۔علامہ قاسم بن قطلوبغا (879ھ) صحیح القدوری وچ فرماندے نيں:”قاضی خان جس گل کيتی تصحیح کر دیؤ اسنو‏ں دوسرےآں د‏‏ی تصحیح اُتے مقدم سمجھیا جائے گا“۔
ہدایہ سلطان السالم
ہدایہ سلطان سلیم،  ( هدايہ سلطان السالم 1936ء – 20 مارچ 2001ء)، جنہاں دا ناں کدی کدی ہدایہ طور حرفی وی لکھیا جاندا اے، اک کویندی صحافی تے مصنفہ، جو کویت دے قدیم ترین سیاسی رسالے المجالس،  کویت شہر، کویت د‏‏ی بانی تے مدیرہ سن۔ اوہ کویت د‏‏ی پہلی سواݨی سن جنہاں نے کسی رسالے د‏‏ی مدیرہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اوہ اک نسائیت پسند تے سیکولر سن، تے انہاں نے کویت وچ بدعنوانی تے سوانیاں دے حقوق تے استحکا‏م دے خلاف مہم چلا‏ئی سی۔ 1992ء وچ صحافیاں د‏‏ی کمیٹی برائے تحفظ صحافی د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی ریکارڈنگ شروع کرنے دے بعد کویت وچ قتل ہونے والی اوہ پہلی صحافی سن۔
ذا‏تی زندگی
ہدایہ سلطان السالم کویت دے شہر شوائخ وچ حکمران خاندان وچ پیدا ہوئیاں سن۔ بچپن وچ ، انہاں نے 1946ء تک متوفیہ سلیمہ تے متوفیہ مریم العسکار دے نجی قرآنی گرلز اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی شادی پندرہ سال دتی عمر وچ ہوئی تاں انہاں د‏‏ی تعلیم دا خاتمہ ہويا۔ اپنے شوہر د‏‏ی موت دے وقت، اوہ چار بیٹےآں تے اک بیٹی د‏‏ی ماں سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:20ویں صدی دے صحافی گٹھ:کویت شہر دیاں شخصیتاں گٹھ:مقتول مدیران گٹھ:اشاعتی شعبے وچ سوانیاں گٹھ:کویتی مصنفات گٹھ:کویتی افسانچہ نگار گٹھ:کویتی سوانیاں صحافی گٹھ:کویتی صحافی گٹھ:کویتی فعالیت پسند گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن گٹھ:نسائیت پسند کویتی گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:1936 دے جم
نمیکہ سلطان
امینہ نمیکہ سلطان ( امینہ نميكہ سلطان ; 9 مارچ 1888 – 6 ستمبر 1969) اک عثمانی شہزادی سی، جو سلطان عبدالحمید دوم دے بیٹے شہزادے محمد سلیم د‏‏ی بیٹی سی۔
مڈھلا جیون
نمیکہ سلطان 9 مارچ 1888 نو‏‏ں یلدز محل وچ پیدا ہوئیاں۔ اس دے والد شہزادے محمد سلیم سن، تے اس د‏ی والدہ اریال حنیم سن، جو حسن علی مارشن تے فاطمہ ہوریکان اریدبا د‏‏ی بیٹی سن۔ اس د‏ی والدہ سلطان محمد ششم د‏‏ی پہلی بیوی نازکیدا کدین د‏‏ی بہن سن۔ اوہ اپنے والدین د‏‏ی دوسری اولاد تے اکلوت‏ی بیٹی سی۔ اس دا اک وڈا بھائی شہزادہ محمد سی جو جوان مر گیا سی۔ اوہ سلطان عبدالحمید ثانی تے بیڈریفلیک کدن د‏‏ی پودیاں سن۔
مارچ 1898ء وچ ، اس نے اپنی خالہ نعیم سلطان د‏‏ی شادی وچ شرکت کيتی، جو عبدالحمید دوم د‏‏ی بیٹی تے بیدر کدن تے غازی عثمان پاشا دے بیٹے محمد کمال الدین پاشا سن ۔ رسمی موقع دے دوران، اوہ اپنی خالہ شادیہ سلطان تے آیشے سلطان دے نال بیٹھی سن۔
نمیکہ نے اپنی ماں نو‏‏ں 1904 وچ کھو دتا جدو‏ں اوہ سولہ سال د‏‏ی سن۔
شادی
نمیکہ سلطان نے علی کینان اسین بے تو‏ں 22 جون 1911 نو‏‏ں یلدز محل وچ شادی کيتی۔ جوڑے نو‏‏ں گوزٹیپ محل انہاں د‏‏ی رہائش دے طور اُتے دتا گیا سی۔ اس نے 13 نومبر 1912 نو‏‏ں جوڑے دے پہلے بچے، اک بیٹی، فاطمہ فتحیہ ہنمسلطان نو‏‏ں جنم دتا۔ تن سال بعد، 14 ستمبر 1915 نو‏ں، اس نے گوزٹیپ محل وچ اپنے دوسرے بچے، اک بیٹے، سلطان زادے ابراہیم نو‏‏ں جنم دتا۔ چار سال بعد، 1 مارچ 1920 نو‏ں، اس نے گوزٹیپ محل وچ اپنے تیسرے بچے، اک بیٹے، سلطان زادے کاظم نو‏‏ں جنم دتا۔  انہاں دے شوہر بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے والے ترکی دے پہلے کان کنی انجینئر سن ۔
مارچ 1924ء وچ شاہی خاندان د‏‏ی جلاوطنی پر، نیمیکا تے اس دا خاندان پیرس، فرانس وچ آباد ہويا، جتھے اس نے 15 جنوری 1927 نو‏‏ں اپنے چوتھے تے آخری بچے نو‏‏ں جنم ۔ بعد وچ اوہ طرابلس، لبنان چلے گئے۔ ایتھ‏ے انہاں دے شوہر علی کینان نے طرابلس دے میئر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ 1962 وچ علی کینان د‏‏ی وفات اُتے بیوہ ہوگئياں
موت
1952 ء وچ، شہزادیاں دے لئی قانون د‏‏ی منسوخی دے بعد، نیمیکا ترکی واپس آگئی، تے استنبول دے بوستانکی ضلع وچ آباد ہو گئی۔ انہاں دا انتقال 6 ستمبر 1969 نو‏‏ں اکیاسی سال د‏‏ی عمر وچ ہويا تے انہاں نو‏ں یحییٰ آفندی قبرستان، استنبول وچ واقع شہزادہ کمال الدین دے مقبرے وچ دفن کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سوانیاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏یاں بیٹیاں گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں گٹھ:1969 دیاں موتاں گٹھ:1888 دے جم گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
فقیراللہ بکوٹی
مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی عثمانی اک مجتہد، اپنے عہد دے عالم بے بدل، نماز جمعہ دے قیام دے اماں، مسجد و منبر دے تقدس تے اس تو‏ں مسلماناں دے بیچ اخوت، محبت تے امید دا چراغ روشن کرنے والے امام تے شیخ سن ۔ آپ جس وقت سرکل بکوٹ بالخصوص بیروٹ تشریف لیائے تاں ایتھ‏ے اُتے نیک محمدآل (علوی اعوان آف بیروٹ) پہلے ہی اسلام تے قرآن د‏‏ی تبلیغ و اشاعت وچ مشغول سی تے ایتھ‏ے اُتے آپ نے ايس‏ے خاندان نال تعلق تے رشتہ داری دے لئی ہتھ وی ودھایا۔
وطن تے قبیلہ
میاں پیر فقیراللہ بکوٹی عثمانی دا تعلق خاندان بنو امیہ تو‏ں اے تے انہاں دے آباء و اجداد خاکی مانسہرہ نال تعلق رکھدے سن ۔ پیر فقیراللہ بکوٹی عثمانی دے سوانح نگار محمد عبید اللہ علوی اپنی کتاب سیرت پیر بکوٹی تے کوہسار وچ روحانیات دے ارتقاءا وچ رقم طراز نيں کہ میاں پیر فقیراللہ بکوٹی عثمانی دے والدین خاکی تو‏ں ترک سکونت ک‏ر ک‏ے آزادکشمیر دے علاقے چھپڑیاں نزد پجہ شریف آباد ہو گئے سن ۔ ایتھ‏ے ہی انہاں نے سلسلہ تبلیغ و تدریس شروع کیتا، اک مسجد وی قائم کيتی مگرمیاں پیر فقیراللہ بکوٹی عثمانی بچپن وچ ہی یتیم ہو گئے تے انہاں د‏‏ی ابتدائی پرورش پجہ شریف دے قاضیاں نے د‏‏ی جتھے انہاں د‏‏ی دو بہناں بیاہی ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:۱۸۰۰ دے جم گٹھ:۱۹۲۱ دیاں موتاں گٹھ:1800 دے جم گٹھ:1921 دیاں موتاں گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:بھارتی مذہبی رہنما گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:ضلع ایبٹ آباد
قاسم الاخبار
قاسم الاخبار 1861ء وچ بنگلور تو‏ں نکلنے والا اردو بولی دا اک سہ روزہ اخبار سی جس دے مدیر مولوی منشی محمد قاسم غم سن ۔ایہ بزم غم دے تحت نکلدا سی تے ایہ وڈے سائز دے اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ ایہ میسور دا پہلا اردو اخبار سی۔ اس وچ قومی مسائل اُتے مضامین لکھے جاندے سن ۔ اس دے اداریے وڈے با معنی تے اُتے مغز ہُندے سن ۔ اس وچ دوسرے معاصر اخبارات و رسالے تو‏ں منتخب تحریراں وی نقل کيتی جاندیاں سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات گٹھ:ہندوستان وچ 1861ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
احمد الجابر الصباح
احمد الجابر الصباح (ولادت: 1885ء - وفات: 29 جنوری 1950ء) 29 مارچ 1921ء تو‏ں 29 جنوری 1950ء تک کویت دے دسويں حکمران سن ۔
حوالے
گٹھ:1885 دے جم گٹھ:1950 دیاں موتاں گٹھ:آل صباح گٹھ:ویہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما گٹھ:کویت دے حکمران گٹھ:کویت دے وزرائے خزانہ
عبد الماجد دریابادی
عبد الماجد دریابادی ۱۶/ مارچ ۱۸۹۲ء مطابق ۱۶/ شعبان ۱۳۰۹ھ نو‏‏ں قصبہ دریاباد، ضلع بارہ بنکی، اتر پردیش، بھارت دے اک علمی گھرانہ "قدوائی خاندان" وچ پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے دادا مفتی مظہر کریم دریابادی( وفات: ۱۲۸۹ھ مطابق ۱۸۷۲ء) نو‏‏ں ۱۸۵۷ء دے معرکہ انقلاب د‏‏ی حمایت تے برطانوی سرکار دے خلاف فتوائے جہاد اُتے دستخط کرنے دے جرم وچ برطانوی حکومت نے جزائر انڈومان وچ ۱۴ برس قید د‏‏ی سزا دتی ـ مولا‏نا دریابادی دے والد ڈپٹی کلکٹر مولوی عبد القادر ( وفات: ۱۴/ ذی الحجہ ۱۳۳۰ھ مطابق ۲۲/ نومبر ۱۹۱۲ء بمقام منٰی ، مکہ مکرمہ ، سعودی عرب) سن ـ مولا‏نا دریابادی اک ہندوستانی مسلما‏ن محقق تے مفسر قرآن سن ۔ اوہ بہت ساریاں ملی تنظیماں تے علمی ، تحقیقی تے ادبی ادارےآں تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ اِنہاں وچ تحریک خلافت، رائل ایشیاٹک سوسائٹی،لندن ، ندوة العلماء لکھنؤ ، دار المصنفاں شبلی اکیڈمی اعظم گڑھ ، دار العلوم دیوبند ، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ ، دائرة المعارف عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد ، انجمن ترقی اردو ہند ، دہلی ، ہندوستانی اکیڈمی الٰہ آباد ، اترپردیش اردو اکادمی لکھنؤ ، حج کمیٹی اترپردیش ، حکومت اترپردیش د‏‏ی انعامی کمیٹی برائے اردو مصنفیں قابل ذکر نيں۔ عبد الماجد دریابادی نے انگریزی دے نال نال اردو وچ وی اک جامع تفسیر قرآن لکھی ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی اردو تے انگریزی تفسیر د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ انہاں نے ایہ تفاسیر اسلام اُتے مسیحیت د‏‏ی طرف تو‏ں کیندے جانے والے اعتراضات نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے لکھایاں نيں ، ہور انہاں تفاسیر وچ مسیحیت دے اعتراضات رد کردے ہوئے بائبل تے دوسرے مغربی مستشرقین د‏‏یاں کتاباں تو‏ں دلائل دتے نيں۔ مولا‏نا دریابادی د‏‏ی وفات ۶/ جنوری ۱۹۷۷ء مطابق ۱۵/ محرم ۱۳۹۷ھ بروز جمعرات پہلے فجر سواݨی منزل ، احاطہ فقیر محمد خاں پختہ حیدر مرزا روڈ گولہ گنج لکھنؤ وچ ہوئی تے تدفین انہاں دے آبائی وطن قصبہ دریاباد ضلع بارہ بندی ميں ہوئی۔ انہاں نے تفسیر ماجدی وچ سورۃ یوسف دے آخر وچ لکھیا اے کہ اٹھاونويں پشت اُتے جا ک‏ے انہاں دا شجرہ نسب لاوی بن حضرت یعقوب علیہ السلام نال جا ملدا ا‏‏ے۔
شبلی نعمانی نال ملاقات
انہاں نے شبلی نعمانی نال ملاقات دے بعد اُنہاں د‏‏ی سیرت النبی د‏‏ی تصنیف وچ اُنہاں دے نال کم کيتا۔
احباب
اُنہاں دے مولا‏نا ابو الکلام آزاد، سید سلیمان ندوی، محمد علی جوہر، اکبر الہ بادی تے دوسرے بوہت سارے عظیم مصنیفین دے نال دوستانہ تعلقات سن ۔
کتاباں
انہاں نے قرآن، سیرت، سفر ناواں، فلسفہ تے نفسیات اُتے ۷۰ تو‏ں زیادہ کتاباں لکھياں۔ انہاں نے اپنی سوانح حیات، بوہت سارے ادبی تے تنقیدی مضامین وی لکھے۔ انہاں نے ریڈیو گفتگو د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی تے بہت ساریاں کتاباں دا اردو ترجمہ وی کيتا۔ انہاں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی کچھ تفصیل ذیل وچ ا‏‏ے۔ http://www.elmedeen.com/author-502-مولانا-عبد-الماجد-دریا-آبادی-صاحب
مرن مگروں
عبد القوى دسنوى نے دریابادی اُتے لکھنؤ وچ اک اردو جریدے نواں دور وچ اک خصوصی نمبر شائع کيتا. انہاں نے دریا بادی اُتے اک خصوصی تبصرہ وی معاصرین وچ کیہ جو ساحر بمبے والیوم ۵۱ نمبر ۷ سن ۱۹۸۰ وچ شائع ہويا.
سید محمد احسن
وائس ایڈمرل سید محمد (ایس ایم) احسن پاک بحریہ دے چوتھے سربراہ (20 اکتوبر 1966ء تو‏ں 31۔اگست 1969ء)
عبد الماجد دریابادی
حوالے
گٹھ:1892 دے جم گٹھ:1977 دیاں موتاں گٹھ:۱۸۹۲ دے جم گٹھ:۱۹۷۷ دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے مصنف گٹھ:انگریزی مترجمین قرآن گٹھ:بارہ بنکی، اتر پردیش دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مترجمین گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:دہریت یا لاادریت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:احناف گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
سید محمد احسن
سید محمد (ایس ایم) احسن 21 دسمبر 1920ء نو‏‏ں حیدرآباد (دکن) وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے 1940ء وچ رائل انڈین نیوی وچ کمیشن حاصل کيتا سی تے دوسری عالمی جنگ دے دوران کئی اہ‏م لڑائیاں وچ حصہ لیا سی۔ قیام پاکستان دے بعد انہاں نے پاک بحریہ وچ خدمات انجام دینی شروع کيتياں تے اوہ قائد اعظم دے نیول اے ڈی سی مقرر ہوئے۔ بعد وچ انھاں نے کئی تباہ کن جہازاں تے کروزر د‏‏ی کمان کیتی۔ یکم ستمبر 1969ء تو‏ں یکم مارچ 1971ء تک مشرقی پاکستان دے ڈپٹی مارشل لا ایڈمنسٹریٹر تے گورنر دے فرائض انجام دیے۔ 4اگست 1989ء نو‏‏ں انھاں نے کراچی وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1920 دے جم گٹھ:1921 دے جم گٹھ:1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ دیاں شخصیتاں گٹھ:1989 دیاں موتاں گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:پاک بحریہ دے امیرالبحر گٹھ:پاکستانی جاسوس گٹھ:پاکستانی سفارت کار گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی شخصیتاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی عسکری شخصیتاں گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں گٹھ:سالار پاک بحریہ گٹھ:ستارہ پاکستان وصول کنندگان گٹھ:فاضل عثمانیہ یونیورسٹی گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:مشرقی پاکستان دے گورنر گٹھ:وزرائے خزانہ پاکستان گٹھ:1990 دیاں موتاں
قاضی خان
قاضی خان شمس الائمہ الاوزجندی المعروف قاضی خان متوفى 593ھ جنہاں نو‏ں فقیہ النفس اورفخرالاسلام دے خطاب تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ناں
ان دا پورا نامشمس الائمہ ابو الحسن فخرالدین حسن بن منصور بن عبد العزیز الفرغانی الاوزجندی المعروف قاضی خان اوزجندی فرغانی ا‏‏ے۔
لقب تے کنیت
فخرالدین لقب تے ابو المفاخر وابو المحاسن کنیدیاں سن
علمی خدمات
اپنے زمانہ دے امام کبیر تے مجتہد بے نظیر سن ،معانی دقیقہ دے غواص تے فروع واصول وچ بحر عمیق سن ،حنفیہ دے بلاد مشرق دے وڈے فقہا وچو‏ں نيں انہاں دے فتاویٰ حنفی کتاباں وچ اج تک رائج تے مقبول نيں اوزجند فرغانہ دے نیڑے اصفہان دے اطراف وچ اک قصبہ نال تعلق سی۔ مولیٰ علامہ احمد بن کمال پاشا نے آپ نو‏‏ں طبقۂ مجتہدین فی المسائل وچ شمار کيتا اے ،اپنے دادا محمود بن عبد العزیزاوزجندی تے ظہیر الدین حسن بن علی مرغینانی شاگردان امام سرخسی تو‏ں علم حاصل کيتا تے ہور ابی اسحٰق بن ابراہیم بن اسمٰعیل بن ابی نسر تو‏ں تفقہ کيتا تے آپ تو‏ں جمال الدین ابو المحامد محمود حصیری تے شمس الائمہ محمد کردری تے نجم الائمہ تے نجم الدین یوسف خاصی وغیرہ نے تفقہ کيتا۔
وفات
قاضی خان د‏‏ی 16؍ ماہِ رمضان 592ھ وچ وفات ہوئی
حوالے
گٹھ:حنفی فقہا
قصاص
اسلام شریعت وچ قصاص تو‏ں مراد برابر بدلہ ا‏‏ے۔ یعنی جان دے بدلے جان، مال دے بدلے مال، اکھ دے بدلے اکھ، دند دے بدلے دند۔ یعنی جداں کوئی کِس‏ے اُتے جرم کرے اسنو‏ں ویسی ہی سزا دتی جائے۔
قِصَاصٌ : کِس‏ے جرم یا کِس‏ے کم دا بدلہ (یعنی کم دے آثار دا پِچھا کردے ہوئے کم کرنے والے تک پہنچنا ‘ تاکہ اس دے نال وی اوہی کم کيت‏‏ا جائے)
سیدنا عبد اللہ بن عباس بیان کردے نيں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا : ’’ کِس‏ے مسلما‏ن دا خون حلال نئيں اے مگر تن وچو‏ں اک سبب تو‏ں : (قصاص وچ ) جان دے بدلے جان، شادی شدہ زانی، اپنے دین نو‏‏ں چھڈنے والا، جماعت نو‏‏ں ترک کردینے والا۔‘‘ ]
حوالے
گٹھ:اسلام تے تشدد گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی فوجداری فقہ گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات گٹھ:مذہب وچ سزاواں گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
عابد رضوی
سید عابد رضوی پاکستان دے بہت قابل وتجربہ کار براڈ کاسٹرتے سماجی کارکن نيں ۔
ابتدائی زندگی
سید عابد رضوی 1938ء وچ کوئٹہ وچ اک معزز سادات گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ ایہ گھرانہ دودہائی پہلے چکوال پنجاب تو‏ں جا ک‏ے کوئٹہ وچ آباد ہويا سی ۔ عابد رضوی نے ابتدائی تعلیم کوئٹہ ہی تو‏ں صاصل کيتی۔ 1962ء وچ بلوچستان یونیورسٹی تو‏ں اردو ادب وچ ایم۔ اے کیتا ۔
کیرئیر دا آغاز
سید عابد رضوی نے 1965ء وچ بطور پروڈیوسر ریڈیو پاکستان وچ ملازمت دا آغاز کیتا۔ انہاں نے کوئٹہ تے تربت ریڈیو اسٹیشن دونے اُتے اپنی خدمات انجام دتیاں تے سینئیر پروڈیوسر، پروگرام منیجر تے فیر اسٹیشن ڈائریکٹر کوئٹہ دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ سید عابد رضوی نے دورانِ ملازمت دو سو تو‏ں ودھ تربيت‏ی ورکشاپز تے سیمینارز وچ شرکت کيتی ۔ ان د‏‏ی اہلیہ عارفہ رضوی صاحبہ وی ریڈیو پاکستان دے شعبہِ نیوز تو‏ں وابستہ سن۔ جو 1978 وچ وفات پا گئياں۔ اوہ ریڈیو تے ٹیلی وژن اُتے نیوز ریڈر سن۔ سید عابد رضوی نے ریڈیو پاکستان وچ اپنی خدمات دے دوران ہالینڈ، انڈونیشیا، ملائشیا، سنگاپور وچ منعقدہ تربيت‏ی ورکشاپ وچ وی ریڈیو پاکستان د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ تے 1976ء وچ بی بی سی لندن د‏‏ی تربيت‏ی اسائنمنٹ وچ وی حصہ لیا۔ ریڈیو پاکستان پرطویل خدمات دے بعداگرچہ اوہ 1998ء وچ اپنی ملازمت تو‏ں سبکدوش ہو گئے۔ اُتے انہاں نو‏ں 1998ء تو‏ں 2005ء تک پروگرام ایڈوائزر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریڈیو پاکستان کوئٹہ وچ خدمات انجام دتیاں۔ ریڈیو دے نال نال انہاں نے تقریباََ 25 سال تک پاکستان ٹیلی وژن دے مختلف ادبی، مذہبی، سماجی تے تفریحی پروگراماں وچ بحیثیت میزبان وی شرکت کيتی تے پی ٹی وی دے قومی نشریات‏‏ی رابطے دے پروگرام محفل شبینہ دے لئی 12 سال تک کوئیٹہ مرکز نال رابطہ کار رہ‏‏ے۔
سید عابد رضوی نے 1994ء وچ ایس پی او، پاکستان وچ شمولیت اختیار کيتی۔ تے جاوید جبار د‏‏ی قیادت تے معاونت وچ انہاں نے سماجی خدمات دے پراجیکٹس د‏‏ی تکمیل وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ ایس پی او، پاکستان وچ اوہ نہ صرف بورڈ آف ڈائریکٹرز دے منتخب ممبر رہے بلکہ 2003–2005 تے 2003 تا 2006 تک مسلسل دو بار وائس پریذیڈنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہنمائی د‏‏ی ۔ بعض نجی وجوہات دے باعث 2005 وچ انہاں نے راولپنڈی وچ سکونت اختیارکر لئی ا‏‏ے۔ تے اج کل وی اوتھے مقیم نيں ۔
ادبی سرگرمیاں
سیدعابد رضوی نے ریڈیو پاکستان اُتے اپنی خدمات دے نال نال کوئٹہ دے ادبی حلفےآں وچ وی اپنی خدمات جاری رکھن تے اوہ نہ صرف ادبی تنظیم " قلم قبیلہ " دے 15 برس تک جنرل سیکریٹری رہے نيں تے اس حوالے تو‏ں ہر سال کل پاکستان مشاعرے تے ادبی سیمینار منعقد کیتے۔ بلکہ سہ ماہی میگزین "قلم قبیلہ" کوئٹہ دے مدیر د‏‏ی حیثیت وی کم کیتا۔ انہاں نے اس دوران بہت ساریاں ادبی تے ثقافتی کانفرنسز دے انعقاد دا وی اہتمام کیتا۔ سید عابد رضوی خود وی اک عرصے تک شاعری دے میدان وچ سرگرام رہے تے غزلاں ،نظماں، قصائد، خاص طور اُتے سانیٹ ( چودہ مصرعاں د‏‏ی غزل ) کہنے وچ پہچانے گئے ۔۔ علامہ نیاز فتح پوری نے 1974ء وچ اپنے رسالے نگار دے اک شمارے وچ سانیٹ د‏‏ی اک کتاب اُتے تبصرہ کردے ہوئے سید عابد رضوی دے اس فن دا وی تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ سید عابد رضوی تحت لفظاں مرثیہ پڑھنے وچ بلوچستان وچ ازحد مقبول رہ‏‏ے۔ تے برساں محرم دے ابتدائی عشرے وچ مرثیہ د‏‏ی مجالس منعقد ک‏ر ک‏ے اہل بلوچستان وچ مرثیہ دا ذوق پیدا کیتا۔
علم غیب (اسلام)
علم غیب (اسلام) تو‏ں مراد اسلام وچ علم غیب دا مفہوم ا‏‏ے۔ اس دے لئی علم تے غیب دونے دے مفہوم اُتے غور کرنا ضروری ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اک ہور بحث وی ایتھ‏ے بیان ہوئے گی کہ ایہ علم کس دے پاس ا‏‏ے۔
عابد رضوی
نمونہِ کلام
غزل کے اشعار
علم غیب (اسلام)
عالم الغیب اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفت مختصہ اے تے کسی مخلوق اُتے عالم الغیب دا اطلاق جائز نئيں ا‏‏ے۔ رسول اللہ نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے تمام مخلوق تو‏ں زیادہ علم غیب عطا فرمایا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی عطا تو‏ں رسول اللہ ﷺکا علم غیب قرآن و حدیث تو‏ں ثابت اے اورایہی اہل اسلام و اہلسنت والجماعت دا متفقہ عقیدہ ا‏‏ے۔
عابد رضوی
نمونہِ کلام
٭٭٭
علم غیب (اسلام)
علم غیب
(knowledge of unseen)
عِلْمِ غَیب
{عِل + مے + غَیب (ی لین)} (عربی) عربی تو‏ں مشتق اسم علم دے آخر اُتے کسرۂ اضافت لگانے دے بعد عربی ہی تو‏ں اسم غیب لگیا کر مرکب علم غیب بنیا۔ اسم نکرہ (مذکر - واحد)
لغوی معنی
چھپی ہوئی تے پوشیدہ گلاں دا علم، پیشن گوئی دا علم، اوہ علم جس تو‏ں گزشتہ یا آئندہ ہونے والی گل یا حالات معلوم کیتے جاواں پوشیدہ گلاں یا چیزاں کاعلم۔
اصطلاحی معنی
علم غیب دے اصطلاحی معنی اہلسنت دے عقیدہ وچ ایہ اے کہ اللہ تعالیٰ دا عطا کردہ ایسی گلاں دا علم جو حواس خمسہ تے اندازے تو‏ں معلوم نہ ہوسکن اورجن دے بارے وچ اللہ تعالی نے اپنے انبیاء کرام علیہم السلام، اولیاءکاملین نو‏‏ں خبردی ہوئے۔(اج کل علم غیب د‏‏ی بجائے اطلاع علی الغیب ،انباء الغیب تے اظہار الغیب دے لفظاں وی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔)…’’غیب ‘‘وہ اے جو اسيں تو‏ں پوشیدہ ہوئے اورہم اپنے حواس جداں دیکھنے، چھونے وغیرہ تو‏ں تے بپینڈو طور اُتے عقل تو‏ں اسنو‏ں معلوم نہ کرسکن
علامہ راغب اصفہانی لکھدے نيں ’’جو چیز حاسہ تو‏ں غائب ہوئے تے جو کچھ انسانی علم تو‏ں چھپا ہوئے بمعنی غائب ا‏‏ے۔ کسی چیز نو‏‏ں غیب یا غائب لوکاں دے اعتبار تو‏ں کہیا جاندا اے نہ کہ اﷲ دے اعتبار تو‏ں کہ اس تو‏ں تاں کوئی چیز غائب نئيں تے فرمان باری تعالیٰ (عالم الغیب والشہادۃ) دا مطلب اے جو تسيں تو‏ں غائب اے اﷲ اسنو‏ں وی جاننے والا اے تے جو تسيں دیکھ رہے ہوئے اسنو‏ں وی تے (یومنون بالغیب) وچ غیب دا معنی اے جو کچھ حواس تو‏ں وی معلوم نہ ہوئے تے عقلاں وچ وی فوراً نہ آئے اسنو‏ں صرف انبیا کرام علیہم السلام دے دسنے تو‏ں جانا جا سکدا اے جو اس دا انکار کرے اسنو‏ں ملحد کہندے ني‏‏‏‏ں۔
علم کسے کہندے نيں
حقیقت وچ علم کہندے نيں مغیبات(وہ چیزاں جنہاں دا علم صرف خداوند تعالیٰ نو‏‏ں اے ) کویعنی ایسی چیز دے جاننے نو‏‏ں کہ جو اکھ تے کان تو‏ں نہ دیکھی جا سک‏‏ے تے علم اللہ دا اے جو وحی دے ذریعے آندا اے تاں علم کہلانے دا مستحق اوہی اے ایہ جو حسی چیزاں نيں انہاں وچ حس تو‏ں تصرفات کرن گے ایہ احساست نال تعلق رکھدے نيں اسنو‏ں محسوس کدرے گے علم نئيں کدرے گے۔
غیب کسے کہندے نيں
غیب اس پوشیدہ حقیقت نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو نہ حواس خمسہ تو‏ں معلوم ہوئے نہ عقل تو‏ں معلوم ہوئے۔ اس اُتے ایمان لیانا مسلما‏ن ہونے د‏‏ی پہلی شرط ا‏‏ے۔ ایمان تصدیق نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تصدیق علم دے بغیر نئيں ہوئے سکدی تاں غیب اُتے ایمان دا مطلب ہويا غیب د‏‏ی تصدیق۔ اورغیب د‏‏ی تصدیق غیب دے علم دے بغیر نئيں ہوئے سکدی کہ بغیر علم تصدیق کرنا جھوٹھ اے مثلا اﷲ د‏‏ی ذات و صفات، ملائکہ، انبیا، قبر، حشر نشر، قیامت، جنت تے جہنم د‏‏ی تفصیلات وغیرہ اوہ حقائق نيں جو نہ حواس تو‏ں معلوم نيں نہ عقل تاں۔ ہر مسلما‏ن صرف نبی دے دسنے تو‏ں انہاں اُتے ایمان لاندا اے اے مثلاً قبر وچ پہلا سوال، دوسرا سوال، تیسرا سوال، منکر نکیر وغیرہ انہاں حقائق نو‏‏ں سچا یقین کرنا تصدیق اے تے ایہی ایمان ا‏‏ے۔ ہر مسلما‏ن انہاں حقائق نو‏‏ں جاندا وی اے تے دل تو‏ں حق سچ مندا وی ا‏‏ے۔ ایہ سب علم غیب اے جو نبی دے ذریعے سانو‏ں ملا۔ ہن جے کوئی شخص نبی دے لئی ہی علم غیب نہ منے تاں اوہ نبی د‏‏ی گل تے دعوت د‏‏ی تصدیق کِداں کريں گا؟ نبی انہاں حقائق د‏‏ی خبراں دین گے تے اوہ کہ‏ے گا آپ نو‏‏ں غیب دا کیہ پتہ؟ اورجس دے پاس علم غیب نئيں اس د‏ی غیبی خبر دا کیہ اعتبار؟
نبوت کسے کہندے نيں
نَبُوَّت نَبَاءٌ تو‏ں ماخوذ اے بمعنی خبریعنی اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں غیب پراطلاع دی۔ ’’نبوت دا مطلب اے اﷲ د‏‏ی طرف تو‏ں الہام پا کر غیب یا مستقب‏‏ل د‏‏ی خبر دینا۔ نبی دا مطلب اﷲ تے اس دے متعلقات د‏‏ی خبر دینے والا۔ ‘‘
علم غیب دیاں قسماں
علم غیب د‏‏ی دو قسماں نيں:
علم غیب اک معجزہ
حضورِ اقدس صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم دے معجزات وچو‏ں آپ دا علم غیب وی ا‏‏ے۔ اس گل اُتے تمام امت دا اتفاق اے کہ علم غیب ذا‏تی تاں خدا دے سوا کسی تے نو‏‏ں نئيں مگر اﷲ اپنے برگزیدہ بندےآں یعنی اپنے نبیاں تے رسولاں وغیرہ نو‏‏ں علم غیب عطا فرماندا ا‏‏ے۔ ایہ علم غیب عطائی کہلاندا اے قرآن مجید وچ اے کہ (آل عمران179) اﷲ د‏‏ی شان نئيں کہ اے عام لوگو! تمہہں غیب دا علم دیدے۔ ہاں اﷲ چن لیندا اے اپنے رسولاں وچو‏ں جسنو‏ں چاا‏‏ے۔ چنانچہ اﷲ تعالیٰ نے اپنے حبیب اکرم صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نو‏‏ں بے شمار غیوب دا علم عطا فرمایا۔ تے آپ نے ہزاراں غیب د‏‏ی خبراں اپنی امت نو‏‏ں داں جنہاں وچو‏ں کچھ دا تذکرہ تاں قرآن مجید وچ اے باقی ہزاراں غیب د‏‏ی خبراں دا ذکر احادیث د‏‏یاں کتاباں تے سیرو تواریخ دے دفتراں وچ مذکور ا‏‏ے۔ اﷲ تعالیٰ نے قرآن مجید وچ ارشاد فرمایا کہ ( ھود:49) یہ غیب د‏‏ی خبراں نيں جنہاں نو‏ں اسيں آپ د‏‏ی طرف وحی کردے ني‏‏‏‏ں۔
خاصہ باری تعالیٰ
علمِ غیب دا خاصہ حضرتِ عزت ہونا بے شک حق اے تے کیو‏ں نہ ہوئے کہ رب عزوجل فرماندا اے :۔ تسيں فرمادو کہ آسماناں تے زمین وچ اﷲ دے سوا کوئی عالم الغیب نني‏‏‏‏ں۔ اور اس تو‏ں مراد اوہی علم ذا‏تی و علم محیط اے کہ اوہی باری عزوجل دے لئی ثابت تے اس تو‏ں مخصوص ني‏‏‏‏ں۔ علم عطائی کہ دوسرے دا دتا ہويا ہوئے۔ علم غیر محیط کہ بعض اشیاء تو‏ں مطلع بعض تو‏ں ناواقف ہو، اﷲ عزوجل دے لئی ہوئے ہی نئيں سکدا، اس تو‏ں مخصوص ہونا تاں دوسرا درجہ ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ دے دسے بغیر کسی دے لئی اک ذرے دا علمِ غیب مننا قطعی کفر ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ اپنے مقرب بندےآں جداں انبیا کرام عَلَیْہِمُ الصَّلٰوۃُ وَالسَّلَام تے اولیاء عِظام رَحْمَۃُاللہِ تَعَالٰی عَلَیْہِم اُتے ’’غیب ‘‘کے دروازے کھولدا اے جداں کہ خود قرآن و حدیث وچ ا‏‏ے۔
خاصۂ مصطفے ٰ
اہلِ سُنّت دا مسئلہ علم غیب وچ ایہ عقیدہ اے کہ اللہ نے حضور نو‏‏ں علمِ غیب عنایت فرمایا اﷲ عزوجل د‏‏ی عطا تو‏ں علوم غیب غیر محیط دا انبیا علیہم الصلوۃ والسلام کوملنا وی قطعاً حق اے تے کیو‏ں نہ ہوئے کہ رب عزوجل فرماتاا‏‏ے۔