cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گرمتی کاوی
رچناواں
گرو نانک دیوَ جی دے ناں نال متعلق رچناواں نوں اسیں دو حصیاں وچ ونڈ سکدے ہاں:- 1.	اوہ رچناواں جو آدی گرنتھ صاحب جی وچ شامل کیتیاں گئیاں ہن۔ 2.	اوہ رچناواں جو آدی گرنتھ صاحب جی وچ شامل نہیں۔ آدی گرنتھ (سری گرو صاحب جی) وچ شامل ہوئیاں رچناواں دا ویروا ہیٹھا دتا جاندا اے۔ گرو نانک دیوَ جی نے کل 974 شبد لکھے ہن جو کہ آدی گرنتھ وچ درج ہن۔ کئیاں دا وچار اے کہ گرو نانک گایا کردے سی تے اوہناں دے چیلے اس نوں لکھ لیا کردے سی۔ پر پورپھیسر پرکاس سنگھ جی دا وچار اے کہ گرو نانک نے اپنیاں رچناواں آپ لکھیاں تے بعد وچ اوہ اوہناں نوں دوسرے گرو انگد دیوَ جی نوں دے دتیاں۔ ویلے تے حالت مطابق گرو نانک دیوَ جی نے اپنیاں رچناواں وچ وکھ-وکھ وچاراں نوں پرگٹایا اے۔ اوہناں دی ساری دی ساری بانی سنگیت روحانی اے:- ‘جپجی` نوں چھڈّ کے گرو نانک دیوَ جی دیاں ساریاں دیاں ساریاں رچناواں وکھ-وکھ راگاں وچ رچیاں گئیاں ہن۔ گرو نانک دیوَ جی دیاں اپنیاں رچناواں گایا کردے سی تے اوہناں دے ساکھی بھائی مردانہ رباب تے سنگت کریا کردا سی۔ گرو نانک دا اصول سی کہ سنگیت انسانی برتیاں نوں ابھار کے اکاگر کردا اے۔ گرو نانک دیاں کرتاں نوں سکھ مت وچ بانی دا نام دتا جاندا اے تے ایہہ گرو گرنتھ صاحب جی وچ درج اے۔ ایہہ اک روایت بن گئی اے کہ صرف اوہ بانی جو کہ گرو گرنتھ اکتر کیتی گئی اے تے جنہاں دے انت وچ سلوک مہلا-1 لکھیا گیا اے نوں پکی بانی کیہا جاندا اے کیونکہ اس اپر گرو ارجن دیوَ جی جو، سکھاں دے پنجویں گرو اس نے ایہہ مہر لگا دتی اے کہ ایہہ بانی اوہناں دی ہی لکھی ہوئی اے۔ ویسے گرو نانک دیوَ جی دے نام نال ہور وی بہت ساری شاعری جڑی ہوئی اے، پر اس نوں ‘کچی بانی` کیہا جاندا اے تے گرو نانک دیوَ جی دی رچنا نوں قبول نہیں کیتا جاندا۔ اپنی اس کرت وچ اسیں اسے بانی نال ہی اپنے آپ نوں جوڑانگے کہ گرو گرنتھ صاحب جی وچ درج اے۔ اوہناں دیاں کجھ اک رچناواں ایہہ ہن:
جپجی (سکھاں دی سویر دا پاٹھ)
اس وچ کل 40 چھند ہن جنہاں وچ 2 سلوک ہن تے 38 پوڑیاں ہن۔ ایہہ بہت اچّ پدھر دی وچارشیل شاعری اے۔ سی گرو گرنتھ صاحب وچ صرف ایہہ ہی اک بانی اے جس نوں کسے سنگیت وچ نہیں ڈھالیا گیا۔ اس وچ ربّ اک اے، ‘نام جپنا چاہیدا اے تے ‘واہگرو نوں پیار کرنا` چاہیدا اے دے سدھاتاں نوں بھلی بھانت واضع کیتا گیا اے۔ گرو صاحبِ نے اس دی رچنا اپنے جوتی جوت سماؤن توں ستّ سال پہلاں 1532 وچ کیتی جاپدی اے۔ جپجی دا اچارن مول منتر نال شروع ہندا اے۔ مول منتر توں بعد وچ سلوک آؤندا اے جو کہ اس دے کردار اے۔ اس طرحاں نال اس دے 40 انگ ہن۔ پہلیا سنت پاؤڑیاں وچ ایشور دا نعش نہ ہونا والا اے۔ ہر سکھ سویرے ویلے اس بانی دا پاٹھ کردا اے۔ جپجی دا شروع اس نال ہندا کہ اکو اک سدیوی پرماتما وچ یعقین اے۔ اوہ ہمیسا ست اے۔ اوہ شروع وچ وی ست سی گرو نانک اس نوں ‘ست نام` جاں پھیر بالکل سچا انسان سمجھدا اے۔ گرو نے اس نوں ‘ستنام کیہا اے۔` دوسری پیڑھی پرماتما دی رزاں جاں حکم مطابق چلن ول گل دسدی اے۔ سارے اس دا حکم مندے ہن، اس توں مکت کوئی نہیں اے۔ اگلی پیڑھی وچ اس دی مہما تے وڈیائی نوں گایا گیا اے۔ دین والا دیندا رہندا اے پر لین والا تھکّ جاندا اے۔ ستویں پوڑی وچ پھیر دسیا گیا اے کہ کوئی وی پرماتما تے کرپا نہیں کر سکدا اے۔ اٹھویں تے نوویں پوڑی نوں ونوبھا بھاویں بھگوان نال ملاپ دے دوسرے پڑا دا دوسرا حصہ دسدا اے۔ پہلیاں چار پوڑیاں اکو ہی وچار نال سرو ہندیاں ہن تے اکو ہی خیال نال ختم ہندیاں ہن۔ جپجی دا آخری حصہ سلوک اے جس وچ ساری دنیا دی ہوا پانی، مٹی تے انسان جاتی دا ذکر اے۔ انت وچ کیہا گیا اے کہ جنہاں دے نام جپیا اے اوہناں نال جو لگے ہن اوہ مکتی حاصل کردے ہن۔ گرو نانک نے سنگیت توں علاوہ، کاویاتمک چتر کلا، مشہور سمبھلیاں، ڈھکویں شبداں دا وی استعمال کیتا اے۔
آسا دی وار
‘آسا دا وار` دا پاٹھ سویر ویلے، سازاں دی سنگت وچ کیتا جاندا اے۔ اس وچ کل 24 پوڑیاں ہن تے وچّ-2 سلوک وی آؤندے ہن۔ ایہناں وچوں کل سلوک گرو انگد دیوَ جی دی کرتویں ہن۔ ‘آسا دی وار` دا شروع پرماتما دی استتّ نال ہندا اے۔ پرماتما دی تعریف دے کھیتر وچ ایہہ نرت جپجی دی تلنا وچ اے۔ پرماتما د ڈر نال اس سرشٹی دے سارے کم ہندے رہندے ہن، 24 وی پوڑی وچ گرو نانک دیوَ جی فرماؤندے ہن کہ آدمی نوں پرماتما خوشی نوں ماننا چاہیدا اے ۔ سندھ گوشٹی:- سدھ گوسٹی گرو نانک دی اک بہت اتم بانی اے۔ اس دے لکھے جان دے ویلے دا ودواناں وچ اختلاف اے۔ سدھ گوسٹی نوں ہم عصر راگ مطابق ڈھالیا گیا اے۔ اس وچ کل 73 بند ہن تے ہر بند وچ 6 لائیناں ہن۔ سدھ گوشٹی اک پاسے تاں سچے جیون نوں جین دا ڈھنگ درساؤندی اے تے دوسرے پاسے بنیادی سوالاں، جنہاں وچوں پراسرار جیون وی اک اے نال دو چار کرواؤندی اے۔ گرو نانک، جنہاں نے ایہناں سوالاں دا مطالعہ کیتا اے تے اوہناں دا جواب وی لبھّ گیا اے۔ اس نوں اس بولی وچ دسدے ہن جس نوں کہ عامَ لوک وی سمجھ سکدے ہن۔ اس مقصد لئی اوہ روپکاں دا استعمال کردے ہن ۔
باراماہ
بارانماہ اک چھوٹی رچنا اے جس وچ کل 17 بند ہن۔ ہر بند وچ کل چھ لائیناں ہن۔ اس بانی وچ باراں مہینیا دوران قدرت دے وکھ-وکھ بدلدے سجذبات دا ذکر کیتا اے۔ گرو نانک دیوَ جی دے کردار وچ صرف روح دی پرماتما نال میل دی تانگھ نوں ہی نہیں درسایا گیا، سگوں اس حالت دا ذکر وی کیتا گیا اے جس مطابق روح نوں کس پرکار پوتر ہونا چاہیدا اے۔ جس مطابق کہ اوہ نال میل کرن دے یوگ وی ہو جاوے۔ بھادوں، اسو تے کتک دے مہینے بارے وچاراں والے تے بے مہارے ہندے ہن۔ ایہناں وچ روح دے کرااے پے سکدی اے۔ اس ویلے گرو دے رستہ فلسفہ نال انسان ٹھیک راہ تے چل سکدا اے۔ بھاویں اس دے آلے دوآلے دی دنیا پرماتما وچ یعقین وی کیوں نہ کھوہ دیوے۔ اس توں علاوہ اس وچ قدرت دی خوبصورتی دا ذکر کیتا گیا اے جس دا امر کہ آتماں تے وی پیندا اے۔
دکھنی اوانکار
اوانکار گرو نانک دیوَ جی دی مشہور روحانی بانی اے۔ گرو صاحب دی اوانکار دی رچنا اک مہان وسمادی تے انوبھوی کاومئی رچنا اے۔ اس رچنا دا بڑا ادے ایہہ اے کہ، برہم تعلیم، ایکتاواد، گرمکھتا، شبد-امرت، آتم دھن نوں سمرن تے سیوا راہیں اپنا کے اس نوں نام یوگ دی حصول تے پرچار دا اٹل زریعہ بنا دتا جاوے۔ گرو صاحب دی ایہہ رچنا اوہناں دی اپنی تعلیمی بانی پٹی دے طریقے دی بانی اے۔ اوانکار وچ جیون یوگ دے بہت سارے موضوعاں دے تتاں نوں ذکر کیتا گیا اے اسدے مکھ موضوع ہن - 1) پرماتما (2) نام دے شبد تے اوہناں دا جیون داتا رستہ (3) گرمکھِ (4) ست سورمے دا دھرم (5) آمورت عورت (6) جگت تے جیو (7) سمرن-جپ مشق۔
ماجھ دی وار
ماجھ دی وار دے موضوع دے مرکز نوں لبھنا سوکھا نہیں۔ گربانی دے ہر حصہ وچ ربّ پردھان اے پر انسان وی کدھرو نظروں اوہلے نہیں ہندا۔ پہلے تاں ستگرو ہی انسان تے ربّ دے وچکارلی کوئی حالت لگدا اے، پھر گرمکھ اس توں ہی ودھیرے انسان دے نیڑے اے۔ منمکھ تاں انسان ہی اے، شاید اس توں بھی ہیٹھاں، پھر نام، جو ربّ تے انسان دے درمیان پل بندا اے، گربانی دا ربّ جنا ہی مکھ موضوع لگدا اے۔ نام نال متعلق انسانی سداچارک گن، ست، سنتوکھ دئیا، دھرم آدک وی کئیاں دے نظر وچ گربانی رچنا دے پرمکھ مقصد ہن۔ ربّ، انسان، گرو، نام، سداچار وچوں کسے نوں مرکز منّ کے ماجھ دی وار دے موضوع دی وچار ارمبھی جائے، اس دا نرنا، جگ ڈونگھی نظر نال کیتی وار دی پرکھ پڑچول منگدا اے۔ اسدے وچ ‘سچ` نوں اس وار دا مرکز پیش کیتا جاندا اے۔ ماجھ دی وار دی انتلی پؤڑی وچ اس دی رچنا دے پرکرن بابت کجھ چاننا پاؤندیا اخیرلی سطر وچ گرو نانک نے سچ دا جس کرن نوں اس دا منت درسایا اے۔ نانک سچُ مالاہِ پورا پایا۔۔ ماجھ دی وار گرو نانک صاحب دے سچ بابت وچاراں تے جذبات نوں سمجھن لئی اک ادتی رچنا اے۔ وار دی پہلی پؤڑھی وچ سچ دے مطلب تے اس دا جس بہت نکھریویں روپ وچ ملدے ہن۔ ماجھ دی وار وچ حکم دا تجزیہ پردھان اے۔ سچ دے تجزیہ دی وضاحت کرن لئی ایہہ بہت سہائی اے۔
ملھار دی وار
گرو جی نے مانوتا نوں اس وار وچ اک سرتاں والا جیون بتیت کرن دی جاچ دسی اے۔ ہاں، ملھار دی وچ بابے نانک نے ایہہ سدھ کیتا کہ اوہ سماجی، معاشی، سیاسی تے روحانی روگاں نوں دور کرن وچ سدھ-ہست ہن۔ گرو جی-دان داتے ہن تے دل کمل دا وگسنا گرو نصیحت دی کرامات اے۔ گرو اس گل دی سکھیاں دیندے ہن کہ سچے نام توں سارے سکھ حاصل ہو سکدے ہن۔ رہسّ، وینگ تے دھنی شاعری دی روح ہندے ہن تے ملھار دی وار وچ اس گل دی تھڑھ نہیں۔
سدور سلوک
آسا راگ وچ سنکلت ‘سودر` شبد دا ایہہ ناں بھائی کانھ سنگھ (مہان کوش، پنہ 174) مطابق اس دے شروع وچ آئے ‘سدورُ کیہا موگھر کیہا` پاٹھ ہون کارن پیا اے۔ اس وچ پرماتما دے مہان دوار دا تجربہ ظاہر کیتا گیا اے، جتھے کئیاں دیوی-دیوتے، سدھ گھوگی، جنگجو گیانی آدی کھڑوتے ہوئے جس گا راے ہن اتے جتھے وراجمان پربھو سبھ دی دیکھ-بھال کر رہا اے۔ اس شبد دی ‘جپُ` دی 27 ویں پؤڑی نال اتی-ادھک برابری اے۔ سارو راگ وچ گرو نانک دے 22 سولاے ہن۔
الاہنیاں
الاہنی مرت ویلے دا اک پنجابی لوک گیت اے، جس وچ عامَ کرکے مرے ہوئے انسان دے گناں دی دکھدائک سر وچ تعریف کیتی جاندی اے۔ گرو نانک نے پہلی وار بڑی سفلتا نال ساہتی ابھانسان دا زریعہ بنا کے وڈہنس راگ وچ پنج الاہنیا لکھیاں ہن۔
وچاردھارا/فلسفہ
گرو نانک دی روحانی روحانی حصول دا فلسفہ اوہناں دے بہت کتھناں وچوں ابھر-ابھر کے پیندا اے۔ جس طرحاں کہ اوہناں دا فرمان اے۔ من توں جوتِ سروپ اے اپنا مولُ پچھانُ۔۔ اس تک وچ گرو نانک نے اپنے سوے-روحانی حصول دے فلسفے دا نچوڑ کڈھ کے رکھ چھڈیا اے۔ گرو نانک اک مذہبی نیتا اتے مہانمرد سن۔ اوہناں نے اس ویلے دیاں پرحالات مطابق منکھتا نوں اک نواں شندیش دتا۔ ایہہ سندیش نواں اس لئی سی کہ گرو نانک اپنے آلے-دوآلے دیاں پرحالات متعلق سچیت ہن اتے نورتی دی تھاں تے اوہناں نے تنقید رستہ نوں اپنایا سی۔ اوہ پاکھنڈاں اتے باہرلے آڈمبراں دے ورتکنیک سن اتے اجیہا خلاف کرن ویلے اوہ ہندواں مسلماناں وچوں کسے دا وی پکھپات نہیں سن کردے۔ گرو نانک دیوَ جی نے کدے وی نراشا دی بھاونا نوں اپنے من وچ ستھان نہیں من دندے۔ پربھو وچ اوہناں دا اڈگّ یعقین اوہناں نوں سدا منکھتا دی اساری وچ لگائی رکھدا۔ گرو نانک دیوَ جی دی وچاردھارا دی خاصیت ہی ایہہ رہی اے کہ اس نے کدے وی اپنے آپ نوں تنگدلی، اندھ یعقین اتے روڑھیوادتا نال کلنکت نہیں ہونا دتا۔ گرو نانک دیوَ جی دے مذہبی وشواشاں اتے اصولی دھارناواں دا کجھ وستار سمیت تجزیہ کر لینا اسنگت نہیں ہووےگا۔ گرو نانک دا پرماتما نال ساکھیاتکار ہویا سی۔ اوہناں دی پرماتما وچ اڈگّ عقیدت سی۔ پرماتما متعلق اوہناں دا مول نظریہ مول منتر دے دوران آ گیا اے:- “اک اونکار ستنام کرتا پرکھ نربھؤ نرویرُ ادور مورتِ اجونی سیبھں گرپرسادِ۔” گرو نانک نرگن برہم دے اپاسک سن۔ ‘سدھ گوسٹِ` وچ گرو نانک نے نرگن توں ہی سگن برہم دی اتپتی مندیا کیہا اے کہ اویکت توں ہی نرمل روپ (برہم) آپ ہوند وچ آیا اے۔ ‘سرگن` توں مطلب ایہہ نہیں کہ گرو جی سگنوادی سن۔ اصل وچ اجیہے کتھناں ولوں گرو نانک نے اپنے تجربہ کیتے ست دا سپشٹیکرن کرن دا یتن کیتا اے۔ آتم مہہ رامُ، رام مہہ آتمُ چینسِ گر بیچارا (بھیرؤ، اشٹ 1) پرماتما دی سرشٹی وچوں جیو ہی سبھ توں ادھک وی اے۔ گرو نانک دیوَ جی منکھاں نوں ستھول روپ وچ دو طبقےآں وچ ونڈدے ہن۔ اک طبقہ گرمکھاں دا اے جو ہرِ بھرفتار ولوں اپنا جم کامیاب کردے ہن۔ دوجا طبقہ منمکھاں دا اے جو سنسارک آسکتیاں وچ لین ہو کے اپنے اصلی رستہ توں کھنجھ جاندے ہن۔ پچھے جویں دسیا گیا اے کہ پہلاں نرگن روپ وچ برہم واقع سی، اسے توں پھر سرشٹی دا ترقی ہویا ‘اوانکار` ناں دی رچنا وچ جگت دی اتپتی دا سپشٹیکرن کردیاں اس دی اتپتی ‘اوانکار` توں منی گئی اے۔ گرو نانک دیوَ جی نے نرگن برہم نوں سن دا ناں دے کے اس توں جگت دی اتپتی منی اے۔ ‘آسا دی وار` وچ وی ‘اپینھ` آپُ ساجیو آپینھ رچیو ناؤ` لکھیا اے۔ گرو نانک دیوَ جی نے سمست سرشٹی دی اتپتی پرماتما دے حکم توں منی اے۔ گرو نانک دا اصول اے کہ سچ جیون دا سبھ نالوں اتم کرم ہندا اے۔ اس نالوں اپر ہور کجھ نہیں ہندا۔ سچ تاں ایہہ اے کہ گرو نانک نے جیون دے سچ، بدھی تے روحانی پکھاں نوں تعلیم دی مول مقصد منیا اے تے باقی دے سارے نظریات نوں اس دے ماتحت بنایا اے۔
کاوَی-کلا-النکار
ایہہ گرو نانک دیوَ جی دی شاعری صلاحیت دا کمال اے کہ اس دنیا وچ دنیاوی میاراں ماتحت جو کجھ وی سوہنا، اچا تے اتم ہو سکدا اے، اس سبھ کجھ نوں اس دھرم ست ہستی دے سیوا وچ لگیا ہویا دکھایا گیا اے۔ گرو شاعر تاں سہج بھا، اپنی گل نوں پربھاوجنک ڈھنگ نال کہنا لوچدے ہن۔ اس شاعری یتن وچ اوہناں دی سہجوادی دی صلاحیت نال جو شبد-اساری ہندی اے اس وچ النکار ودھان لئی اوہناں دا کوئی چیتن پریاس نہیں اے۔ ایہہ تاں بعد وچ نقاد ہی ویکھدے ہن کہ ایہہ سٹائل النکارک اے جاں سدھ-پدھری۔ سہج سبھا شاعری رچنا دے وہن وچ جہڑے النکار ظاہر ہندے ہن (پیدا ہندے نہیں ہن) اوہناں نوں ہی بھارت دے کلاسیکل الوچکاں نے اتم درجے دے النکار پروان کیتا اے۔ گرو نانک دیوَ جی دی بانی گمبھیر عاصیا تے ربی رازاں نال بھرپور اے۔ تنقید دی بولی وچ نانک بانی دی وستو بڑی اتکرشٹ اے۔ اس لئی اتکرشٹ وستو نوں پرگٹاؤن لئی ظاہر ہوئے النکار وی اتکرشٹ نانک بانی دے النکاراں دی مہانتا دا راج ہی ایہو اے کہ اوہ-وستو نال پرِ پورن اے۔ گرو نانک النکار وادی شاعر نہیں ہن۔ النکار خود-بہ-خود رچے جاندے ہن۔ گرو نانک دیوَ جی بانی وچ پرمپرا توں مقبول بہت سارے النکاراں دے اشارہ مل جاندے ہن۔ شبد النکار کوئی بہتی مقدار وچ نہیں ملدیے۔ اوہناں دے انش حاصل ہو جاندے ہن۔ گرو نانک دی اک سطر اے:-
اتھے ‘و` ورن نوں وار-وار دہرایا گیا اے جس نال اک ناد پیدا ہندا اے اس لئی شبد اتے ہون کرکے ایہہ شبد النکار اے۔ اس توں علاوہ نانک بانی وچ اپما، روپک، وئترے، تلاہلیت، ورودھابھاس، وبھاونا، کاولنگ آدی النکار ملدے ہن۔
بمب ودھان
گرو نانک دی شاعری وچ کئیاں ہی روپک جاں بمب پرتکھّ کیتے جا سکدے ہن۔ ڈاکٹر۔ سریندر سنگھ کوہلی مطابق گرو نانک نے وڈا رٹن کیتا۔ گرو نانک دیوَ جی دی شاعری وچ کئیاں بمب اجیاے ہن، جو نیچر وچوں لئے گئے ہن، کئی بمب سماجی اتے گھروگی جیون وچوں سیاسی اتے مذہبی جیون وچوں لئے گئے ہن۔ نیچر وچوں رتا تے پون پانی، سورج دا بمبا، چندرما دا بمبا، دھپّ چھاں، پون ہنیری، ندیاں، سمندر جہاز، تھل پہاڑ جنگل، اسمان، تارے، کیسر، پپیہا، طوطا، مچھی کیڑے آدی گرو نانک دیوَ جی دی بانی وچ ورتے گئے بمب ہن۔ سماجی جیون وچوں:- پیکا سہگ، عورت، گن، گہوے، ملاپ، سیجا، ویاہ سنمبندھی، مانپے بچے، سجن متر سہیلیاں، گھروگی بمب جویں دودھ، چرکھا، پیسنا، اگّ، نیند سپنا، نوکر مالک، روگ دارو آدی بمب گرو جی بانی وچ ہن۔ سیاسی، جیون وچوں جویں راجے، لڑائی زمین، قلعہ، کوتوالی، دنڈ، چور، غلام، پرجا، اہل کار آدی بمبا دی ورتوں گرو جی نے اپنی بانی کیتی اے۔ اس توں علاوہ اوہناں نے اپنی بانی وچ روحانی جذبات لئی بمب جویں روح لئی، پربھو لئی، سریر متعلق بمب وی ورتے ہن۔
شبد سیلی
گرو نانک دیوَ جی دی رچنا وچ تن پرمکھ سٹائلاں دیکھیاں جا سکدیاں ہن۔ اک سٹائل وچ اپبھرنش روپ پردھان ہن، بھاویں ایہہ نرول اپبھرنش نہیں۔ ایہہ سٹائل عامَ کرکے آپ بھاوک وینک حوالےآں دی رچنا لئی ورتدے ہن۔ اس اپبھرنش ملی بولی دے کجھ اداہرن اس پرکار ہن:-
سور سرُ سوسِ لے سوم سرُ پوکھ لے
جگتِ کرِ مرتُ سو سنبندھُ کیجے۔
منجھُ کچجی اماونِ ڈوسڑے
ہؤ کیؤ سہُ راونِ جاؤ جیؤ۔
دوجی سٹائل روحانی رچنا دی اے۔ اس وچ شبد سٹائل ودھیرے پوربی اتھوا سادھ-بھاکھا والی اے۔ گرو نانک دا ادھیاتمواد پردھان روپ وچ ویدانت تو وکسیا بھارتی اے، تے ایہہ سارے اتری بھارت وچ قریب-قریب اکو پرکار دی راجستھانی تے اتکنیک اتے مشتمل بولی وچ پرچاریا جاندا سی جس وچ سادھو لوک عامَ کرکے وکھیان کردے تے دھرم-کتاباں لکھدے سن۔ دکھنی اوانکار؛ تے سدھ گوشٹِ توں مگروں ایہہ شبد سٹائل گرو نانک نے راگ گؤڑی، رامکلی تے مارو، آدی وچ ورتی اے۔ تیجی شبد سٹائل ودھیرے پنجابی روپ دی اے۔ گرو نانک دی بولی دا وڈا حصہ اسے شبد سٹائل وچ اے، بھاویں اس وچ ہر تھاؤں دوجیاں اپ-بولیاں، لیہندی، راجستھانی، برجی، اتکنیک، اتھوا سادھ-بھاکھا دی ملاوٹ اے۔ اس توں مگروں گرو نانک نے اک ‘شبد` فارسی وچ تے چار شلوک سہسکرتی وچ وی اچیرا ہن۔ گرو نانک توں پہلاں پنجابی بولی وچ ادھیاتمک-آچرنک رچنا بہت گھٹ ہوئی سی۔ گرو نانک نے پہلی وار پنجابی نوں روحانی تے سماجی تنقید دے کھیتر وچ ورتوں وچ لیاندا۔ گرو نانک دیوَ جی دی بانی وچ وینک شاعری بھرپور روپ وچ ملدا اے۔ بھاویں ایہہ وینک شاعری شاعری رس لئی نہیں رچیا گیا، تاں وی اس وچوں شاعری رس رسے ہوئے پھل واکر-فٹ-فٹ نکلدا اے۔ اس شاعری وچ گرو نانک نے بہتے گیت ایشور نال ویوگ تے ملاپ دے گائے ہن۔
چھندا-بندی
گرو نانک دیوَ جی دی بانی وچ کجھ خاص چھند اس پرکار ورتے گئے ہن۔ جویں:- گرو نانک دیوَ جی دی بانی وچ ‘الالا` نامی چھند جو کہ سلوکاں دے روپ وچ ملدا اے، وی ورتیا گیا، اپمان، ات گیتا، اگاہا، اننت تکا، سوئیا سار، سروٹھا، سولہا، ہاکل، ہنسگتِ، کلس، گیتا، چوپئی، ڈکھنا، دوہرا، پؤڑی، پد، پنہا جاں پھنہا، روپ مالا (جاں مدن) آدی چھند وی اپنی بانی وچ ورتے ہن۔
گرو انگد دیوَ جی دا گرمتی کاوَ-دھارا وچ یوگدان
گرو انگد دیوَ جی دی رچی ہوئی بانی ‘گرو گرنتھ صاحب` وچ باقی سبھ گروآں نالوں گھٹ اے۔ آپ جی دے رچے ہوئے 63 شلوک دا مول موضوع نرمانتا، گرو بھرفتار، عقیدت اتے پریم اے۔ ایہہ شلوک جاں تاں باقی گروآں دی بانی وچوں آؤندے ہن جاں ‘واراں توں ودھیک` شلوکاں دے سرلیکھ ہن۔ ایہہ شلوک بڑی سادی تے آسان سٹائل وچ ہن۔ ایہناں وچ زندگی دیاں دھرم سچیائیاں پرگٹائیاں ہن۔ آپ جی دی رچنا دے کجھ ویروے اس پرکار ہن:-
آپ جی دے 63 شلوک آپ جی دے ناں ماتحت گرو گرنتھ صاحب دیاں 9 واراں وچ درج ملدے ہن:- جویں
جیون
سری گرو امرداس جی سکھاں دے تیجے گرو ہوئے۔ گرو امرداس جی دا جم 5 مئی 1479 ای۔ نوں ضلع امرتسر دے اک پنڈ باسرکے وچ ہویا۔ گرو جی دے پیؤ جی دا ناں بھائی تیز بھان بھلا اتے ماں دا ناں لکھو سی۔3 گرو جی نوں 12 سال دی عمر وچ گرگدی حاصل ہوئی۔ جدوں اوہ دنیا اتے پروار دے دکھاں وچوں لنگھ چکے سن 24 سال دی عمر وچ گرو جی دی شادی ہوئی سی۔ اوہناں دے دو شاہبجادے موہن اتے موہری سن اتے دو صاحبزادیاں دانی اتے بھانی سن۔ بھاویں گرو امرداس جی گرو نانک دیوَ جی نالوں دس سال ہی چھوٹے سن پر پھر وی اوہناں دا میل گرو نانک دیوَ جی نال نہ ہو سکیا۔ اک دن اوہناں دے کنی گرو نانک دیوَ جی دی بانی پئی جس نوں بڑے پیار نال اسدے بھرا دی نونہہ اتے انگد دیوَ جی دی سمتری بیبی ارمو پڑھ رہی سی۔ پتہ کرن تے اوہناں نوں گرو نانک دیوَ جی دی گدی اتے بیٹھے گرو انگد دیوَ جی بارے جان-پچھان ہوئی۔ بیبی جی نوں نال لے کے اوہ گرو جی نوں جا ملے اتے اتھے ہی اوہناں دی سیوا وچ جٹّ گئے۔ اوہ لنگر لئی پانی اتے لکڑی ڈھون لگے۔ ہر روز سویرے نیم نال اوہ تن میلاں اتے وگدی بیاس ندی توں گرو جی دے اشنان لئی پانی لیاؤندے سن۔ اخیر وچ اوہناں دی گھالنا قبول ہوئی اتے اوہناں نوں گریائی حاصل ہوئی۔
مشہور رچناواں
گرو امرداس جی نے گناتمک اتے گناتمک پکھاں توں بہت رچنا کیتی۔ گرو امرداس جی دی رچنا دیاں 2523 تکاں اتے 896 بند ہن۔ گرو جی دیاں مشہور رچناواں اس پرکار ہن : کجھ خاص بانیاں:
انند
انند گرو امرداس جی دی مشہور رچنا وچوں اک اے۔ ایہہ رچنا سکھاں دے ہر تقریب وچ چھوٹے روپ وچ پڑھی جاندی اے۔ گرو گوبند سنگھ نے اس نوں امرت-کمیونیکیشن دے ویلے پڑھن والیاں پنج بانیاں وچ شامل کیتا سی۔ نت-نیم دیاں بانیاں وچ اس دا وی پاٹھ کیتا جاندا اے۔ شام نوں سکھ سادھکاں ولوں پڑھی جان والی ‘رہجاس` وچ وی اس بانی سنکھپت روپ شامل اے۔ اس رچنا وچ کوئی اجیہا اندرلا نشان مہیا نہیں جسدے بنیاد تے اس دی رچنا-پیررنا اتے رچنا-دور بارے کوئی اہلکار گل کہی جا سکے۔ سمپردائک روایت مطابق گرو جی نے اس دی رچنا اپنے پوترے، بابا موہری دے پتب ‘آنند` دی پیدائش ویلے سن 1554 ای۔ وچ کیتی سی۔
وار ست
بلاول راگ وچ لکھی اس نکی جہی بانی وچ چھ-چھ تکاں دے دس پدے ہن اتے ‘رہاؤ` دیاں دو تکاں ایہناں توں علاوہ ہن۔ اتھے وار دا تعلقات سپتاہ دے ستّ واراں نال اے۔ اس نوں لوک-کاو دھارا وچ ‘ستوارا` کیہا جاندا اے۔ اس بانی دا شروع ایتوار توں کیتا گیا اے۔ ہر اک وار دا الیکھ اک-اک پدے وچ ہویا اے، پر بدھوار لئی دو پدے ورتے گئے ہن۔ ایہناں اٹھ پدیاں توں بعد ہور پدیاں وچ گورو-شاعر نے سمچا نصیحت دتا اے۔ ایہناں دس پدیاں توں بعد دس ہور پدیاں دی ہور بانی وی درج اے۔
پٹی
آسا راگ وچ درج اس مختصر کرتی وچ دو-دو تکاں دے 18 پدے ہن اتے ‘رہاؤ` دیاں دو تکاں دا پاٹھ ایہناں توں زیادہ اے۔ گرو امرداس توں پہلاں گرو نانک دیوَ نے آسا راگ وچ اک ‘پٹی` دا اچارن کیتا سی۔ اسے دھارنا تے تیجے گرو نے وی ‘پٹی` دی رچنا کیتی پرتیت ہندی اے۔ پر ایہناں دوہاں پٹیاں وچ اکھر-کرم اتے گنتی اک-سامان نہیں اے۔ گرو نانک دیوَ جی ولوں لکھیاں گئیاں پٹی وچ کجھ کو بھنّ کرم نال حال گورمکھی لپی دے 35 ورناں اتے اوہناں دا اچارن لکھیا اے، پر گرو امرداس جی دی پٹی وچ گورمکھی دے دس اکھراں (چ، نج، ٹ، ٹھ، ڈ، ڈھ، ن، پھ، ی، ڑ) دا الیکھ نہیں ہویا باقی دے 25 اکھراں دا اچارن حال گورمکھی لپی مطابق اے۔
واراں
گرو امرداس جی نے چار واراں دی رچنا وی کیتی اے جنہاں وچوں دو واراں نوں لوک واراں دی دھنی اتے گاؤن دا حکم دتا گیا اے۔ ‘گوجری کی وار محلہ تیجا` نوں سکندر براہم دی دھنی` اتے گاؤن بارے کیہا گیا اے اتے ‘رامکلی کی وار محلہ تیجا` نوں ‘جودھے ویرے پوربانی` دی دھنی اتے گاؤن دا حکم انکت ہویا اے۔ گرو جی نے پنجابی بولی دی تعمیری گنجائش دا بھرپور استعمال کیتا اے۔ آپ دے بہت سارے کتھن پنجابی دے لوکوکتی ساہتّ دا بھنڈار بن گئے ہن ۔ کجھ کو کتھن اس پرکار ہن: 1.	مایہ دھاری اتی انھا بولا۔۔ (گؤڑی کی وار) 2.	لوبھی کا ویساہو ن کیجے۔۔ (سوہی محلہ 3) 3.	نندا بھلی کسےَ کی ناہی۔.۔.۔۔ (سوہی محلہ 3) 4.	پرائی امان کیؤ رکھیئے دتی ہی سکھ ہوئِ۔۔ 5.	ہرِ مندر ایہہ سریر اے۔.۔.۔۔ (پربھاتی)۔
گرو رام داس جی (1534–1581)
چوتھے پاتشاہ سری گرو رام داس جی دا جم 24 ستمبر، 1534 ای۔ نوں چونا منڈی لاہور وکھے سری ہرداس جی اتے ماں دیا کور دی پوتر ککھوں ہویا۔ اپنے ماں پیؤ دا پلیٹھا پتر ہون کرکے آپ جی دا نام رام داس دی تھاں جیٹھا ہی مشہور ہو گیا۔ اجے آپ بچپن دی حالت وچ ہی سن کہ پہلاں ماں جی اتے پھر پیؤ جی دا انتقال ہو گیا۔ آپ جی دے نانکے پنڈ باسرکے سن، جتھے آپ جی دے پالن پوشن دی ذمہ واری آپ جی دی نانی دے سر آ گئی۔ آپ مڈھ توں ہی گمبھیر سبھاء دے مالک سن تے بچیاں والی چنچلتا آپ وچ نہیں سی۔ آپ جی دی نانی بڑی نیک، مذہبی وچاراں والی عورت سی۔ اوہ آپ جی نوں باہوں پکڑ کے لاہور توں لے آئے۔ آپ بالک ہی سن جدوں اک نکے جاے پنڈ وچ ہی آپنے چھوٹی موٹی کرت کرکے اپنا گزارا کرنا آرنبھیا۔ اوہ اپنا زیادہ سماں سنتاں سادھاں تے ہور بھلے مرداں دی سیوا وچ بتیت کردے، اوہناں توں پرماتما بارے جانکاری حاصل کردے اتے ‘شبھ کرمن` دی جاچ سکھدے۔ کیہا جاندا اے کہ جدوں گرو امرداس جی گوئندوال باؤلی صاحب تیار کروا راے سن۔ تاں سنگت نال بھائی جیٹھا جی وی اتھے آئے۔ گرو جی بھائی جی دی سویا اتے نمرتا ویکھ کے اوہناں ول کھچے گئے اتے بیبی بھائی نال شادی کر دتی۔ شادی توں مگروں بھائی جیٹھا جی گرو جی کول ہی راے۔ دوجے اتے تیجے گرو جی وانن ہی اوہناں نے وی، گرو جی دی اینی سیوا کیتی کہ اوہ گرو گدی دے مالک بنے۔ سکھ اتہاس وچ اک ہور گھٹنا دا وی ذکر آؤندا اے کہ اک واری گرو امرداس جی نے بیبی بھانی اتے خوش ہو کے ور منگن لئی کیہا۔ بیبی جی نے اتر دتا کہ اگے چل کے گریائی گھر وچ ہی راے۔ گرو رامادس جی دی مگروں گریائی موڈھی خاندان وچ ہی رہی۔ گرو رام داس جی دے ویلے ہی امرت سروور کھنیا جا چکا سی۔ گریائی ملن توں مگروں گرو جی گوئندوال چھڈّ کے رامداسپر آ گئے سن۔ ایتھے اوہناں نوں 1577 وچ اکبر بادشاہ نے 500 وگھے دی جاگیر دتی گرو صاحب نے ایتھے ہی سروور کھدوایا اتے امرتسر شہر دی بنیاد رکھی۔ گرو جی اک ستمبر، 1581 وچ گوئندوال وچ جوتی جوت سمائے۔ اوہناں دے تن سپتر سن، پرتھی چند، مہاں دیوَ اتے ارجن۔ آپ نے سبھ توں چھوٹے نوں یوگ سمجھ کے اوہناں نے گر-گدی دتی۔
رچناواں
گرو رام داس رچت بانی وچ گرو تے پربھو لئی اتھانہ عقیدت اتے پیرم اے۔ آپ نے گرو گرنتھ صاحب دے 31 راگاں وچوں 29 راگاں وچ بانی رچی اے۔ اوہناں نے کل 56 دپدے، 2 پنچپدے، 2 چھپدے، 12 پڑتال دپدے، 38 چھند۔ چھنتاں نال متعلق سلوک، اک پہرہ، اک ونجارا، 2 کرہلے، 2 گھوڑیاں، 2 سولاے، 30 سلوک، واراں تے ودھیک، 105 واراں نال متعلق سلوک اتے 183 واراں دیاں پؤڑیاں۔ گرو رام داس جی دیاں پرمکھ بانیاں وچوں واراں، گھوڑیاں، لاواں، کرہلے، مارو سولاے، ونجارا اتے چھکے چھنت خاص طور تے ذکر یوگ ہن۔ گرو رام داس جی دیاں پرمکھ رچناواں بارے وسترت ویروا تے تجزیہ ہیٹھ درج اے۔
واراں
پنجابی ساہتی پرمپرا دے دوران وار شاعری روپ دا ادراس لوک ساہت دے اک روپ وجوں ہویا تے ہولی ہولی بدلدیاں حالات دے حوالہ وچ اس شاعری روپ دا سروپ وی مقررہ چوکھٹیاں دی ولگن، وچوں نکلدا گیا اتے بہو پرکاری جیون انوبھواں نوں اپنے کلیور `چ لین دے اہل ہندا گیا۔ گرو صاحب نے کل 8 واراں دی سرجنا کیتی۔ ایہہ ترتیب وار سری راگ، راگ گؤڑی، راگ وڈہنس، راگ بلاول، راگ بہاگڑا، راگ سورٹھ، راگ سارنگ اتے راگ کانڑا وچ ہن۔ سری راگ کی وار دیاں 21 پؤڑیاں ہن تے ہر اک پؤڑی نال دو دو شلوک ہن۔ اس توں ایہہ گل وی بھلی بھانت اجاگر ہندی اے اے کہ اوہناں نے 21 پاؤڑیاں دی ہی وار لکھی سی اتے ایہناں نال سلوک جوڑن دا سہرا گرو ارجن دیوَ جی دے سر اے۔ ہر اک پؤڑی دیاں پنج تکاں ہن تے پؤڑی دی تک دا ٹھیک وزن 15+10 ماتراں دا اے جویں- دوسری وار گؤڑی دیاں کل 33 پؤڑیاں تے 68 شلوک ہن۔ ایہناں وچوں پہلیاں 26 پؤڑیاں گرو رام داس جی دیاں 27 توں 31 تک پنج پؤڑیاں پنچم پاتشاہ گرو ارجن دیوَ دیاں اتے آخری دو پؤڑیاں وی گرو رام داس جی دیاں ہن۔ گؤڑی دی وار دی پہلی پؤڑی وچ ہی ایشور دی ارادھنا کیتی گئی اے جویں- تیسری وار بہاگڑے دی وار اے۔ اس دیاں کل 21 پؤڑیاں اتے 43 شلوک ہن۔ پہلیاں واراں وانگ ایہہ وار وی واہگرو جاں برہم دی نرول مہما دا ہی گائن کردی اے۔ اسدے پریرک ہیتو دنیا دی ااستحکام، ناشمانتا اتے چھنبھنگرتا اے۔ چوتھی وار وڈہنس اے جسدیاں پؤڑیاں 21 اتے سلوک 43 ہن۔ ایہہ سمچی وار سبھ توں پہلاں پؤڑیاں وچ ہی لکھیاں گئیاں سی۔ ہریک پؤڑی پنج تکی اے۔ پنجویں وار دا نام سورٹھ دی وار اے۔ اس دیاں کل 29 پؤڑیاں اتے 58 شلوک ہن۔ ہر اک پؤڑی نال دو-دو شلوک انکت ہن۔ اس وار دا مرکزی موضوع وی گورو-مہما ہی اے۔ سورٹھ دی وار وچ ‘گرمکھِ نانک ارادھیا سبھِ آکھہُ دھنُ دھنُ دھنُ گر سیئی` دا مضمون لایا اے۔ چھیویں وار بلاول دیاں صرف تیرا پؤڑیاں ہن اتے ایہہ گرو رام داس جی دی سبھ توں مختصر وار اے۔ اس دے کل 27 شلوک ہن۔ اس وار دی ستویں پؤڑی نال 3 شلوک اتے باقی ساریاں نال دو-دو شلوک درج ہن۔ ایہناں وچوں گرو نانک دیوَ جی دے 2` گرو امرداس جی دے 24 اتے گرو رام داس جی دا اپنا صرف اک شلوک ہی انکت اے۔ اس دا بنیادی وزن تے تول 15+10=25 مقدار دا اے جویں:- ستویں سارنگ دی وار اے جس دیاں 36 پؤڑیاں ہن اتے 74 شلوک ہن۔ ایہہ گرو گرنتھ صاحب وچ انکت بائی واراں وچوں سبھ توں لمی وار اے۔ ایہناں وچ گرو نانک دیوَ جی دے 33، گرو انگد دیوَ جی دے 9، گرو امرداس جی دے 23، گرو رماداس جی دے اپنے 6 اتے گرو ارجن دیوَ جی دے صرف تن شلوک ودمان ہن ۔ جویں: اٹھویں وار دا نام کانڑے دی وار اے۔ جس دیاں 15 پؤڑیاں اتے 30 شلوک ہن اتے ایہہ سارے دے سارے شلوک گرو رام داس جی ولوں رچے ہوئے ہن۔ اس وار دا مول موضوع وی پہلیاں واراں وانگ گرو بھرفتار اتے نام بھرفتار دی مہما اے۔
گھوڑیاں
راگ وڈہنس وچ گرو رام داس جی نے لوک-کاو روپ ‘گھوڑیاں` وچ وی بانی دی رچنا کیتی اے۔ گرو گرنتھ صاحب جی نے پنہ نمبر 575 اتے 576 وچ درج اس بانی دے پچھوکڑ بارے وچار کرنا ضرور اے۔ ساڈی جاچے ‘گھوڑیاں` ویاہ ویلے گائے جان والے گیتاں دا ناں اے۔ جدوں لاڑا سجی ہوئی گھوڑی تے چڑدا اے۔ اسنوں گھوڑی چڑھن دی ریت کہندے ہن۔ اس ریت ویلے جہڑے گیت گائے جاندے ہن، اوہناں نوں ‘گھوڑیاں` کہندے ہن۔ اس سنساری ریت نوں گرو رام داس جی نے اک روحانی مطلب اتے موڑ دتا۔ یعنی سریر اک سندر گھوڑی دی نیائیں اے، جس تے چڑھ کے پرماتما تک پہنچنا اے۔ نام روپی زین پا کے، علم روپی کنڈیارا پا کے اتے پربھو-پریبھ روپی چابک مار کے نام درڑھ کرن دی ریت درسائی اے۔ اجیہی گھوڑی دی سواری چھیتی ہی اکالپرکھ نال میل کروا دندی اے۔
لاواں
سری گرو گرنتھ صاحب وچ پنہ 773-774 اتے سوہی راگ دے چھنتاں وچ ہی لاواں دے چار چھنت آؤندے ہن۔ لانو دراصل پرتیک اے، اک اجیہی لمبی، مضبوط اتے اٹٹ رسی دا جس نال پشو نوں نوڑ کے بنھیا جاندا اے۔ ایہناں لاواں وچ گرو رام داس جی نے گرمتی دے پورے رہسواد اتے جیون دے چار اہم پڑاواں دا الیکھ کیتا اے۔ گرو صاحب دے شاعری دا پردھان سر ادھیاتمکتا اتے بھرفتار بھاونا دا اے جو خاص کرکے جیو اتے پربھو دے ملاپ نال متعلق اے۔ پہلی لانو وچ مول حالت اپنے دھرم کرم وچ پوری طرحاں درڑھ ہون دی اتے یعقین دی پکیائی دی اے جویں: دوجی لانو مطابق ستگرو دے ملاپ مگروں من ہر پرکار دے بھے اتے موضوع وکاراں توں ومکت ہو جاندا اے اتے ہؤمے دی میل لحن مگروں چارے پاسے آنند ہی آنند دا وایومنڈل اتپن ہو جاندا اے جویں گرو رام داس جی فرماؤندے ہن:-
کرہلے
‘کرہلے` سرلیکھ ہیٹھاں دو شبد راگُ گؤڑی پوربی وچ ملدے ہن۔ ایہناں وچوں ہر اک رچنا دے دس بند ہن۔ کرہلے دا مطلب ہولا کرنا جاں ہلاّ شیری دینی وی لیا جاندا اے۔ انجھ ‘کرہلا` سندھی شبد اے جس دا مطلب اوٹھ توں لیا جاندا اے۔ ایہناں شبداں وچ، ایہہ پد انسانی من لئی ورتیا گیا اے جہڑا اوٹھ دی طرحاں بے چین ہویا اک تھاں توں دوسری تھاں تے گھمدا رہندا اے۔ اس طرحاں اتھے ‘کرہل` توں بھٹکدے جیو ول وی اشارہ ہو سکدا اے۔ ‘کرہلے` دے دوہاں شبداں وچ ستگرو دی شرنی جان دا نصیحت دتا گیا اے جتھے بھٹکن ختم ہو جاندی اے۔
چھنت
چھکے چھنت چھ چھنتاں نوں دتا گیا ناں اے۔ آسا راگ وچ گرو جی دے گھرُ 4 وچ چھ چھنت ملدے ہن۔ ہر چھنت دے چار پدے ہن، اس لئی کل 35 پدے ہن۔ ہر پدے نوں آسا دی وار دی ہر پؤڑی نال ترتیب وار پڑھیا جاندا اے۔
ونجارا
سری گرو گرنتھ صاحب وچ پنہ 81 اتے ونجارا سرلیکھ ہیٹھ صرف اک ہی شبد ملدا اے اتے اس شبد دے رچنہار وی گرو رام داس جی ہی ہن۔ ‘ونجارا` اک اجیہا شبد اے جس دے سدھے سادے مطلب ہن- ونج جاں وپار کرن والا۔
وچاردھارا/فلسفہ
گرو رام داس جی مطابق گرو اتے پربھو وچ انتر نہیں۔ گرو ربی گناں نال سنچارت ہندا اے۔ گرو دا بچن گناں دا ساگر اے اتے جیو اس ساگر دی اک اک گناں، روپی بند نوں حاصل کرن لئی یتنشیل رہندا اے۔ گرو اتے بھگت دا اجیہا رشتہ اے جتھے باقی رشتہ نرارتھک تجربہ ہون لگ جاندے ہن۔ گرو رام داس جی نے اپنی بانی وچ پربھو دی مہما ہی کیتی اے۔ گرو رام داس جی مطابق، گرو دا اہمیت بہو-پکھی اے۔ آپ نے اپنی بانی وچ گرو اتے سادھ سنگت دی مہما دے نال-نال ہور پراسنگک فلسفی پکھاں نوں وی اجاگر کیتا اے۔ ستگرو توں بے مکھ ہو کے جیو نوں کھپانی کھوار ہونا پیندا اے اتے ایہہ بھٹکن جاں کھپانی خواری گرو دی شرنی جایا ہی دور ہو سکدی اے۔ سمچی بانی دا سار ایہہ اے کہ ہر وقت واہگرو دے نام دا سمرن کرو تے شبھ گناں نوں دھارن کردے ہوئے ہؤمے تے ہور وکاراں دا تیاگ، گرو دی شرن لے کے ستسنگ وچ نام سمرن کرکے ہی پربھو دی بخشش ممکن اے۔ گرو جی مطابق پربھو آکار-یکت نہیں سائز مکت اے۔ اروپ آریکھ اے۔ گرو جی مطابق ایہو ہی گرمت دا رہسواد اے۔ گرمکھ نوں ہری پربھو دی بھکھ لگدی۔ گرسکھ سبھ دا بھلا سوچدا اے۔ اس اندر پرائی تات نہیں، گرو جی مطابق سبھ گن دھارن کرن نال روحانی اچتا حاصل ہندی اے۔ گرو جی نے سکھ لئی اک آچار پالیسی نیت کیتی اے۔
شاعری کلا
بانی دی بولی : گرو رام داس جی دی بانی اک مشرت بولی دی ورتوں کردی اے، جس وچ عربی، فارسی، اردو، ہندی، سنسکرت آدی بولیاں رلیاں ہوئیاں ہن۔ اس رلا دا مکھ کارن گرو جی دا وڈا جیون تجربہ اے۔ نویں علم دی کھوز وچ اک تھاں توں دوجی تھاں اکثر بھرمن کردے رہندے ہن۔ گرو رام داس جی دی بانی وچ عربی فارسی تے اردو بولی دا اثر ڈریکٹ روپ وچ اجاگر ہویا اے۔ اس ووکیبولری دی ورتوں گرو جی نے تتسم اتے تدبھوَ دوویں روپاں وچ کیتی اے۔ گرو رام داس جی دی بولی دی اگلی خاصیت بانی وچ بھاشائی سہج نوں اتپن کرن والے آدھاراں نال متعلق اے۔ گرو رام داس جی دی بانی وچ سہج محاوریاں، اکھاناں دی بہتر اتے سنجممئی ورتوں نال آیا اے۔
النکار-سکیم
جتھے کئی ورناں دی سروپ اتے کرم نال اک وار ورتوں ہندی اے، اتھے چھیکاں انوپراس النکار اے۔ گرو رام داس جی دی بانی وچ چھیک انوپراس النکار ورتے ہن۔ گرو رام داس جی دی بانی وچ ستیانپراس دی جھلک وی درشٹیگوچر ہندی اے۔ گرو جی دی بانی وچ ، ا، ، س، ہ دے طبقہ دی ورتوں وی ویکھن یوگ اے۔ گرو جی دی بانی النکاراں نال بھرپور اے۔
چھند
گرو رام داس جی دی بانی وچ کئی چھنداں دی ورتوں ہوئی اے۔ بانی وچ اگاہا، اتگیتا، رویہ، چترکلا جاں انکلا، سگیتکا (چھند)، پؤڑی، سورٹھا، دوہرا، چوپئی آدی چھنداں دا استعمال کیتا اے۔ گرو جی دی چھنت رچنا وسترت روپ وچ حاصل ہندی اے۔ اوہناں ولوں رچت کل 29 چھنت ہن جو وکھ وکھ راگاں وچ رچے گئے ہن۔
رس ودھان
گرو رام داس جی دی سمچی بانی وچ شنگار رس، ہاس راس، کرنا رس، رودر رس، بیر رس، بھیانک رس، ویبھتس رس، ادبھت رس، شانت رس، واتشلی رس اتے بھرفتار رس ودھیرے پربل اے۔
سٹائل
گرو رام داس جی دی بانی دی پرتھم شیلگت خوبی ارک وحہ، رفتار شیلتا اتے روانگی دی اے۔ اوہناں دی بانی دی کتھن تکنیک گرامین نہیں شہری اے۔ سٹائل دی روانگی دی اکو اک کھاشیئت شبداں دا دہراؤ کہی جا سکدی اے۔ عامَ رچنا وچ ایہہ دہراؤ اکیویں بھرپور ہندا پربھو گرو صاحب دی بانی وچ ایہہ دہراؤ نیرس نہیں بندا سگوں اک خاص قسم دا آنترک سرود اتپن کردا اے۔ گرو رام داس جی نے اپنی بانی وچ ایہہ سنگیتمئی اثر پرمکھ طور تے تن زریعاں نال اتپن کیتا اے۔ وینگ گرو رام داس جی دی بانی دی سٹائل دا ایہہ ہور ادتی گن اے۔ در-ب-در بھٹکدے اتے اٹٹ بندھناں وچ بجھے منمکھاں، دشٹاں اتے نندکاں تے گرو صاحب اکو جہی طاقت نال باہروں مٹھا پر اندروں زہریلہ وینگ کسدے ہن۔ پاکھنڈ، ککرم اتے چھلکپٹ کرکے اپنے مختصر پروار نوں تاں سکھ دندا اے پر پرماتما نوں دکھ دندا اے۔ گرو صاحب کٹاخش دی ورتوں کرکے اسنوں سچیت کردے ہن ایہہ اوہناں دی لاجواب وڈیائی اے۔
بھگت شاعر
گرمتی شاعری وچ گرو شاعراں توں علاوہ بھگت شاعراں دی بانی وی درج اے۔ شری گرو گرنتھ صاحب دے 31 راگاں وچ 22 راگاں وچ بھگتاں دی بانی وی سنکلت اے۔بھگتاں دے سارے شبد 349 ہن اتے بھگت بانی وچ 3 شبد گرو ارجن دیوَ جی دے ہن۔
بھگت رامانند
رامانند جی دکھن بھارت دے آچاریہ،بھرفتار مت دے سنچالک 1017–1137 ء دے چودھویں پیڑی وچ جانشین سن۔گرو گرنتھ صاحب وچ آپ جی دا اک پدا راگ بسنت وچ ملدا اے۔گرو گنتھ صاحب وچ درج بھگت بانیکاراں وچوں تقریباً ادھے بھگت رامانند جی دے چیلیاں وچوں اتے ہم عصر ہن۔گرو گنتھ صاحب وچ شامل بسنت راگ ماتحت شبد وچ آپ نے پرنراگت تکنیک نوں تیاگ کے گرو دے دسے مطابق ،دل اندر وسدے بھہم دی پوجا کرن تے بل دتا اے۔ ستگرو توں ہی صحیح رستہ فلسفہ ہندا اے۔
ستگور مے بلہاری تور۔۔
جنِ ثقل بکل بھم کاٹے مور۔۔
رامانند سوآمی بکل رمت بھہم۔۔
گر کا سبدُ کاٹے کوٹِ کرم۔۔
بابا فرید
بابا فرید دا جم 1173ء وچ ملتان دے پنڈ کھوتوال وچ شیخ جمالدین سنلیمان دے گھر ہویا۔انت فرید جی 93 سال دی عمر بھوگ کے 1265 نوں پاکپٹن وکھے ادور چلانا کر گئے۔گرو گنتھ صاحب وچ آپ دے 112 سلوک تے چار شبد، دو راگ آسا وچ اتے دو راگ سوہی وچ شامل ہن۔فرید جی نے مڈھلی تعلیم اپنی ماں توں لئی۔خواجہ بکھتیار کاکی دی شخصیت تے وچاراں تو متاثر ہو کے فرید جی اوہناں دے مرید بن کے دوی چلے گئے۔اوہناں دی رچنا دا مول مقصد انسان دی روحانی اچتا تے سداچارک پکھ اچا چکنا اے۔فرید جی سوے پڑچول محسوس کردے تے کہندے ہن کہ اوہ وی گناہاں توں ابھجّ نہیں ہن۔
فریدہ جے تو عقلِ لتیپھُ کالے لیکھ ن لیکھ۔۔
آپنڑے گریوان مہہ سرُ نیوا کرِ دیکھُ۔۔
انسان نں دنیاوی چیزاں چھڈّ کے پرماتما دی بھرفتار وچ لین ہونا چاہیدا اے۔
چارے کنڈا ڈھونڈھیا رہن کتھاؤ ناہِ۔۔
فرید جی دی بانی وچ ناشمانتا نوں گون ستھان ہی ملدا اے،اسدے سمچے سرجن دنیا نوں پرکاشمان کرن والا پکاش نقطہ موت انسان دی موت اے۔
بھگت کبیر
کبیر جی دا جم چوندھویں پندرویں صدی وچ منیا جاندا اے۔گرو گرنتھ صاحب وچ 17راگاں وچ آپ دی بانی شبداں اتے سلوکاں دے روپ وچ ملدی اے۔ اپنی رچنا وچ اوہ کجھ اس پرکار لکھدے ہن:
کبیر جس مرنے تے جگ ڈرے میرے منُ انند ۔ مرنے تے ہی پائیے پورن پرمانندُ۔
بھگت کبیر دی بانی زبانی اتے لکھت دوہاں روپا وچ حاصل ہوئی اے۔ کبیر دی بہت ساری بانی سانوں حاصل ہوئی اے۔ جویں:- بیجک، کبیر، گرنتھاولی، گرو گرنتھ صاحب وچ درج بانی۔ بیجک:- بیجک، کبیر دی سبھ تو پرمانک رچنا سمجھی جادی اے۔ کبیر پنتھ وچ بیجک دا اوہی ستھان اے، جہڑا سکھ پنتھ وچ گرو گرنتھ صاحب دا آچری پرسرام چترویدی نے کبیر ساہتی کی پرکھ کتاب وچ لکھیا اے کہ بیجک وچ سنکلت رچناوا دی ایہہ وشیستا اے کہ اوہناں وچ سرسٹی رچناں بارے لکھیا وسترت وچار ہن۔ کبیر گرنتھاولی:- کبیر گرنتھاولی اتے گرو گرنتھ صاحب وچ سنکلت کبیر بانی وچ کافی برابری اے۔ گرو گرنتھ صاحب:- کبیر دی بانی دا دوجا وڈا پرمانک سروت گرو گرنتھ صاحب اے۔
بھگت رویداس
رویداس جی دا جم 14ویں 15ویں صدی دے وچکارلے ویلے وچ بنارس نال لگدے پنڈ مانڈر وکھے چمار جاتی وچ ہویا ۔اوہناں دے 16راگاں وچ 40شبد تے اک شلوک درج اے۔ عنہ مطابق کوئی انسان اچا نیوا نہیں جو پیما بھرفتار دا رستہ اپناؤندا اے اوہ پبھو پاپتی دا حقدار اے۔ اوہ فرماؤندے ہن
جہ کل سادھ بیسنو ہوئِ۔۔
برن ابرن رنکُ نہی ایسرُ بمل باسُ جانیئ جگِ سوئِ۔۔
بھگت رویداس جی نے نرنجن پاپتی دا زریعہ ،گرو کرپا دا نوں منئا اے
گرو پسادِ نرنجن پاوؤ۔۔
آپ دی بولی رنگ برنگی اے۔بنارس دے آس پاس دی اتکنیک دا خاص پبھاو اے۔ فارسی ،گورمکھی تے مہاوریاں دی ورتوں کیتی گئی اے۔صوفیانہ تجربہ نوں پگٹاؤن لئی پتیکا دی عامَ ورتو کیتی اے۔
الٹی گنگ جمن مے لاوو۔۔
بن ہی پانی منجن دے پاوو۔۔
نامدیو
بھگت نامدیو دا جم 26 اکتوبر 1270ء لگبھگ سرب پووانت ہو چکا اے۔پنجاب وچ رہن کرکے اتھوں دی بولی نال وی رابطہ حاصل کیتا۔بھگت نامدیو دی مراٹھی وچ 'ابھنگ' رچنا تو علاوہ ہندی وچ پد رچنا وی ملدی اے۔گرو گرنتھ صاحب وچ اوہناں دے61 شبد ہن جنہاں دی رچنا راگ گؤڑی آسا، گوجری، سورٹھ، دھناسری، ٹوڈی،تلنگ،بلاول،گونڈ،رامکلی، مارو،بسنت،ملار،راگاں دے دوران ہوئی۔نامدیو بانی وچ ہم عصر مذہبی کرم کانڈاں پاکھنڈ اتے تکھا وینگ ملدا اے۔اوہ گرمتی راہی نام دی ارادھنا نوں ہی پار نشتارے دا زریعہ مندے ہن۔
بھیرؤ بھوت سیتلا دھاوے۔۔
کھر باہنُ اوہُ چھارُ اڈاوے۔۔
بھگت ترلوچن
اوہ بھگت نامدیو دے ہم عصر تے ساتھی سن۔گرو گرنتھ صاحب وچ آپ دے چار شبد، تن راگاں، سری،دھناسری وچ ملدے ہن۔ترلوعدہ جی جات دے براہمن تے مہانراشٹر دے نواسی سن۔دھناسری راگ دے پدے وچ پورانک کتھاولی دا مختصر نال ہی پھلار دے دتا اے۔کرم دے خیال دی پدھانتا دتی اے:
پوربلو کت کرمُ ن مٹے ری
گھر گیہنِ تا چے موہِ جاپیئلے رام چے نامں۔۔
شبداں دی بولی اپر مراٹھی دا رنگ اے۔'تاچے رے سوآرتھی، ندی چے ناتھں ،رامچے دیش دی بولی مراٹھی دے شبد ہن۔
بھگت دھنا
دھنا بھگت دا جم 1415ء وچ راجستھان دے علاقہ ٹانک دے پنڈ دھوان وکھے ہویا۔جٹّ گھرانے نال تعلقات رکھدے سن۔ آپ دے دو پدے ، راگ آسا وچ اک پدا دتے گئے ہن۔ایہہ رامانند دے شش سن۔ایہہ آپ دی بانی تو نرگن برہم پتی یعقین اتے ڈونگھی بھاونا اجاگر ہندی اے۔آپ دی بانی وچ ہیٹھ لکھیا تکاں پیش ہن:
بھمت پھرت بہو جم بلانے تنُ منُ دھنُ نہی دھیر۔۔
لالچ بکھ کام لبدھ راتا منِ بسرے پبھُ ہیرے۔۔رہاؤ ۔۔
بھگت سین
دھوپ دیپ گھت ساجِ آرتی۔۔
وارنے جاؤ کملپاتی۔۔
بھگت بینی جی
اپنے سمے دے اجیاے پسدھّ بانیکار ہن جنہاں دے رچے سریراگ ،رامکلی تے پبھاتی راگاں وچ تن شبد گرو گرنتھ صاحب وچ درج ہن۔اس پکار آپ دی رچنا نوں گرو ارجن دیوَ جی ولوں مہان 15مہانمرداں دے نال آدریوگ ستھان پدان کیتا گیا اے۔بھگت بینی جی کام، کدھ ،موہ ،ہنکار تو بچن لئی کہندے ہن۔جنہاں وچ کھچت ہون نال انسان جمع دے دیش جاندا اے:
پھرِ پچھتاوہگا موڑیا توں کون کمتِ بھمِ لاگا۔۔
چیتِ رامُ ناہی جم پرِ جاہگا جنُ بچرے انرادھا۔۔
بھگت بھیکھن جی
بھگت بھیکھن جی دی جو بانی رچنا مہیا اے اس دا سائز بہت چھوٹا اے۔شری گرو گرنتھ صاحب وچ شامل پندراں بھگتاں دی بانی، وچ بھیکھن جی دے رچے صرف دو پدے شامل ہن۔ایہہ دووے پدے سورٹھ راگ دے دوران پنہ 659 اتے درج ہن۔شری گرو ارجن دیوَ جی نے ایہہ سرلیکھ دتا اے:
'راگُ سورٹھ بانی بھگت بھیکھن کی'۔
بھگت دے روپ وچ بھیکھن دی گرو سہبان اتے ہور سنتاں بھگتاں نال روحانی سانجھ اے۔
بھگت پرمانند جی
بھگت پرمانند دا جم 1389ای وچ شعلہ پور دے بارویں پنڈ وکھے ہویا ۔آپ جی دا اک اک شبد گرو گرنتھ صاحب وچ شامل اے۔جو اس پکار اے:
تے نر کیا پرانُ سنِ کیتا ۔۔
انپاونی بھگتِ نہی اپجی بھوکھے دانُ ن دینا رہاؤ۔۔
اس شبد وچ پرمانند جی انسان نوں کام ، لوبھ موہ ، ہنکار تیاگ کے دیوی گن دھارن کرن تے زور دندے۔
بھگت سورداس
کرشن بھرفتار دے شرومنی شاعر بھگت سورداس پرانے پنجاب دے نگر صیحی دے جمپل سن۔آپ دا پسدھّ گرنتھ سور ساگر اے۔جس دے منوہر گیت کرشن بھگت منڈلیاں عامَ گاؤندیاں ہن۔آپ دی بانی نوں سارنگ راگ وچ گرو ارجن دیوَ جی ولوں گرو گرنتھ صاحب وچ شامل کیتا گیا اے۔
ہؤ ہؤ ایک رمئیا لیہؤ۔۔
آن دیوَ بدلاونِ دیہؤ۔۔رہاؤ۔۔
بھگت جےَ دیوَ
گرو گرنتھ صاحب وچ آپ دے نام ہیٹھ دو شبد راگ گزری اتے راگ مارو وچ درج ہن۔آپ جی دا جیون دور تیروی صدی عیسوی اے۔آپ دکھنی بنگال دے پنڈ کندولی وکھے پیدا ہوئے ۔دوواں پدیاں دا موضوع نروپن،سگھڑ، اتے بولی متحد اے۔پہلے پدے دے پنج بند ہن۔مرکزی خیال 'رہاؤ'وچ آیا اے:
صرف رام نام منورمں۔۔بدِ امرت مائیئں۔۔
بھگت پیپا
ایہناں دا جم دور سمت1465-75 دے نیڑے دسیا گیا اے۔آپ دا دھناسری راگ وچ اک پدا گرو گرنتھ صاحب وچ درج اے۔ایہہ پدا آرتی دے روپ وچ اے:
کایؤ دیوا کائیؤ صرف کائیؤ جنگم جاتی۔۔
کائیؤ دھوپ دیپ نئیبیدا کائیؤ پوجؤ پاتی۔۔
کایا بہو کھنڈ کھوجتے نوَ ندھِ پائی۔۔
نہ کچھ آئیو نہ کچھ جائیو رام کی دہائی۔۔رہاؤ۔۔
اوہناں مطابق برہم دی بھیٹا دھوپ،دیپک دی تھاں اپنی کایا ہی سمرپن کر دینی چاہیدی اے۔
بھگت سدھنا جی
سدھنا جی سندھ دے پنڈ سہوا وچ پیدا ہوئے ۔ ایہہ نامدیو دے ہم عصر سن۔ اک آتم گیانی سادھو توں پھٹکار پین تے آپ اپرام ہو گئے۔ من نوں ٹھوکر لگی تاں آپ بھرفتار وچ لین ہو گئے۔گرو گرنتھ صاحب وچ آپ دا بلاولُ راگ وچ اک شبد اے۔ جو اس پکار اے:
نپ کنیا کے کارنے، اک بھایا بھیکھدھاری۔۔
کامارتھی سوآرتھی، وا کی پیج سواری۔۔
گرو گوبند سنگھ جی
گرو جی دا جیون دور1666ای تو 1708ای تک اے۔گرو صاحب دیاں ساریاں رچناواں نوں دسم گرنتھ کیہا جاندا اے۔جاپُ صاحب دسم گرنتھ دی مرکزی بانی اے۔پبندھاتمک رچناواں وچو صرف چنڈی دھی وار ہی پنجابی بولی وچ اے۔ چنڈی دی وار پنجابی وار شاعری پرمپرا نوں اک نویں سکھر پدان کردی اے۔گرمتی جیون تکنیک نے روپانترن دی اک نویں سمت گرہن کر لئی۔دھرم چلاؤنا، دشاں دی تباہی کرنا گرو جی دا مکھ مقصد سی۔سماج وادی لوکتنتری سنکیتک ورتارے نں ودھیرے کارگر تے اہم بناؤن لئی اوہناں ہریک انسان نوں برابری دا درجہ دین لئی کیہا کہ:
مانس کی جاتِ سبھے ایکے پہچانبو
ایک پیؤ ایکسُ کے ہم بارک۔۔
اس رچنا دے کل 55چھند ہن۔ایہہ پنجابی وار شاعری دا پرمانک نمونہ پیش کردی اے۔گرو گوبند سنگھ جی دی اصلی مہانتا گرمتی شاعری وچ تیسرے اہم ترقی پڑاؤ دی پپتی اے۔گرو جی نے 'گرمکھ 'دے آمورت نوں سنت سپاہی دے معنےآں وچ پھلار کیتا ۔
راکسِ آئے روہلے کھیت بھڑن کے چائ۔۔
لشکن تیغاں برچھیاں سورجُ ندرِ ن پائِ۔۔ 12 دسمبر، 1705 دے دن گرو گوبند سنگھ صاحب، مسلماناں دے پیراں والے ہرے رنگ دے (مسلمان ایہناں ہرے کپڑیاں نوں نیل-بستر کہندے سن؛ نیل دا لفظی مائنا نیلا نہیں بلکہ 'رنغدار' اے) پہن کے اجنیر دے قاضی چراغ شاہ تے چار ہور مسلمان مریداں (عنایت علی نورپور، قاضی پیر محمد سلوہ، سبیگ شاہ ہلوارا اتے حسن علی موٹھو ماجرہ) نال ماچھیواڑا توں دینا کانگڑ ول چل پئے۔ کڑی پٹھاناں، گھنگرالی، مانومپر وچوں ہندے آپ اجنیر پجے تے قاضی چراغ شاہ دے مہمان بنے۔ اگلا دن آپ اجنیر پنڈ وچ ہی راے تے 13 دسمبر نوں اگے چل پئے۔ اس توں بعد ملکپر، للّ، کٹانی، رامپر ہندے دوراہا پجے اتے رات اتھے سراں وچ بتائی۔ اتھوں چل کے آپ کنیچ پنڈ پجے۔ اتھوں چل کے ہور پنڈاں وچوں ہندے ہوئے 14 دسمبر دے دن عالم گیر پجے۔ اک رات اتھے رہن مگروں موہی پنڈ ول چلے گئے۔ 15 دسمبر دی رات موہی وچ رہن مگروں آپ 16 دسمبر نوں ہیہر پنڈ جا پجے۔ اتھوں چل کے 17 دسمبر دی رات لمے جٹپرے بتائی جتھے رائے کلھا آپ نوں ملن آیا۔ اس نے اپنے ساتھی نورا ماہی نوں سرہند بھیج کے، ماں گزری اتے بچیاں دی سہیدی دی خبر تصدیق کروائی۔ دو رات اتھے رہن مگروں اتھوں چل کے گرو جی تکھتوپرا پجے۔ اتھے آپ نے آپ دے نال آئے پنج مسلمان مریداں نوں الوداع آکھی اتے آپ گھوڑے اُتے سوار ہو کے اگے چل پئے۔ پھر آپ مدھیء ہندے ہوئے بھدوڑ پجے۔ 20 دسمبر دی رات اتھے بتاؤن مگروں 21 دسمبر، 1705 دے دن دینا پنڈ وچ جا ٹھہرے۔
بھائی گرداس
آپ جی دا پالن-پوشن اتے تعلیم دا پربندھ وی سری گرو امرداس جی نے ہی کیتا سی۔تیسرے ستگور دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ وچردیاں ہی آپ نے پنجابی، ہندی،سنسکرت تے برج بولی آدی دا مکمل علم حاصل کیتا۔ آپ جی سری گرو امرداس جی توں پچھوں چوتھے پاتشاہ سری گرو رام داس جی تے پھر بانی کے بوہتھ سری گرو ارجن دیوَ جی دی سیوگ اگوائی ہیٹھ آگرہ تے کانشی وکھے رہِ کے اس علاقے وچ گرمتی دا پرچار کیتا۔ آدی سری گرو گرنتھ صاحب جی دی پہلی بیڑ دے لکھاری ہون دا مان بھائی گرداس جی نوں حاصل اے۔ایہہ مہان کم بھائی صاحب جی نے سری گرو ارجن دیوَ جی دی سیوگ اگوائی تے نگرانی ہیٹھ کیتا۔ سکھ دھرم وچ اجیہی سیوا نبھاؤن دا مان بھائی صاحب بھائی گرداس جی نوں حاصل ہویا۔ جد سری امرتسر وکھے گرتاگدی دے مالک پنچم پاتشاہ سری گرو ارجن دیوَ جی براجمان سن تاں پرتھی چند نے گریائی ہتھیاؤن لئی ادھمول مچایا ہویا سی۔ اس ویلے بھائی گرداس جی نے آگرے توں واپس سری امرتسر پہنچ کے پرتھی چند دا کرودھ شانت کرن دا یتن کیتا۔ پنجابی بولی وچ آپ جی دی مہان رچنا "واراں علم رتناولی"[1] نوں پنچم پاتشاہ سری گرو ارجن دیوَ جی نے آپ جی دی رچنا ’واراں علم رتناولی’ نوں گربانی دی کنجی کہہ کے نوازیا۔ سکھ اتہاس تے پنجابی ساہت وچ ایہناں واراں دا اک خاص ستھان اے۔ گنتی وچ ایہہ واراں 40 ہن تے ایہناں وچ 41 ویں وار جو ’وار سری بھگؤتی جی کی’ ناں نال مشہور اے۔
بھائی مردانہ
بھائی مردانہ گرو نانک دیوَ جی دا اننّ سکھ اتے انترنگ سکھا سی۔ بہاگڑے دی وار وچ پؤڑی دے نال بھائی مردانہ دے 2سلوک درج ہن۔اسدے پیؤ دا نام بھائی بادرا اتے ماں دا نام مائی لکھو سی۔گرو نانک دیوَ جی دیا اداسیاں ویلے اوہ اوہناں دے انگ سنگ رہا ۔اوہ اک پوین ربابی سی۔'بہاگڑے دی وار 'وچ اوہناں دے سلوک دلج ہن۔
کایا لاہنِ آپُ مدُ مجلس ترشنا دھاتو۔۔
منسا کٹوری کوڑِ بھری پیلائے جم کالُ۔۔
حوالے
<گرمتی شاعری اصول اتے اتہاس، بھپندر کور ،روی ساہت پکاشن امرتسر 91-100/ref>
ودھیرے مطالعہ لئی کتاباں
گٹھ:سکھ ساہت
دریاۓ لونی
دریاۓ لونی ہندستان دا اک دریا اے۔ لونی مغربی راجستھان، بھارت دا اکّ دریا اے۔ ایہہ اجمیر کول اراولی پہاڑاں دی پشکر گھاٹی توں شروع ہو کے گجرات وچ کچھ دی رن تک وگدا اے اتے ایہدی کل لمبائی ۵۳۰ کلومیٹر اے۔ پہلاں ایہنوں ساگرمتی کیہا جاندا اے، پھیر گوبندگڑھ ٹپن مگروں اپنے معاون دریا سرسوتی نال ملن پچھوں ایہنوں لونی ناں ملدا اے۔.
حوالے
گٹھ:بھارت دے دریا
مونگوز
مونگوز دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دا اک ٹبر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
چک 169 گ ب جنوبی
چک 169 گ ب(جنوبی) ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
دهستان اجارود غربی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
برکت اللہ (آرچ ڈیکن)
علامہ برکت اللہ اک اعتذار پسند مسیحی (Christian apologist) سن تے انہاں نے شیعہ اسلام ترک ک‏ر ک‏ے انگلیکان مسیحیت اختیار ورگی۔  ۔ ابتدائی تعلیم مشن اسکول تو‏ں حاصل کيتی اس دے بعد اک مدرس‏ے وچ داخل کروادیاگیا۔جداں پنجويں کلاس وچ پہنچے تاں تومسیحی تعلیم د‏‏ی لیاقت تے معلومات وچ مسیحی لڑکےآں تو‏ں وی اگے سن ۔ان د‏‏ی مڈھلا جیون دا کوئی ایسا سال نئيں گزریا جدو‏ں انہاں نے بائبل مقدس د‏‏ی تعلیم وچ انعام حاصل نہ کیتا ہو۔ان د‏‏ی عمر حالے 12 برس سی تے ایہ چھیويں جماعت دے طالب علم سن کہ سعدی اورفردوسی دا کلام بخوبی پڑھ سکدے سن ۔ بچپن دے اک واقعہ نے انہاں د‏‏ی زندگی پرگہرا اثر کیتا جس وچ اک انگریز مشنری ٹامس نے اک مسلما‏ن لڑکے دے انہاں اُتے مسیحی منادی دے دوران تھوکنےتے طمانچہ رسید کرنے اُتے معاف کرنے تے برکت دینے دے لفظاں ادا کیتے سن ۔نويں جماعت دا امتحان پاس کرنے دے بعد جدو‏ں ایہ گھر لوٹے تاں انہاں نو‏‏ں خبر ملی کہ انہاں دے والد، والدہ، دو بہناں تے دو بھائی مسیحی ہوئے گئے نيں۔ان دے والد شیخ رحمت علی انجمن اسلامیہ دے صدر سن ۔انجیل دے مطالعہ وچ انہاں دے والد نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ۔مسلسل مطالعہ دے بعد 7 جولائ‏ی 1907ء نو‏‏ں 16 برس د‏‏ی عمر وچ بپتسمہ پایا۔ انہاں نے 1914ء تو‏ں اپنے نفاذِ فرمان (آرڈینیشن) 1923ء تک ایڈورڈز کالج تے فورمن کرسچین کالج وچ بطور لیکچرر خدمات سر انجام دتیاں۔ 1956ء اپنے آرچ ڈیکن دے منصب تو‏ں ریٹائر ہونے دے بعد انہاں نے علی گڑھ وچ ہنری مارٹن اسکول برائے اسلامیات وچ ملازمت اختیار کيتی۔ انہاں مسیحی اعتذاریات (Christian apologetics) دے موضوعات اُتے کئی اردو کتاباں لکھياں۔ بعد وچ اوہ رائل ایشیاٹک سوسائٹی (Royal Asiatic Society) دے رکن وی بنے۔ آپ 1971ء وچ وفات پا گئے۔
تصنیفات
سیدنا مسیح کی آمد اور سلطنتِ روم
توريتِ موسوی اور محمد عربی
محمد عربی
توضیح العقائد
مسیحیت کی عالمگیری
توضیح البیان فی اصول قرآن
اُبوتِ خدا اور ابنیتِ مسیح
ايلی ایلی لما شقنتی
قانائے گلیل کا معجزہ
دریاۓ بٹوا
دریاۓ بٹوا ہندستان دا اک دریا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
برکت اللہ (آرچ ڈیکن)
تصنیفات
مقدس توما رسولِ ہند
نورالہدی (حصہ اول و دوم)
کلمتہ اللہ کی تعلیم
مسیحیت اور اشتراکیت
صداقت وقدامتِ اناجیلِ اربعہ (حصہ اول و دوم)
کیا تمام مذاہب یکساں ہیں؟
اناجیل اربعہ کی زبان اور چند آیات کا نیا ترجمہ
منجی عالمین کی آمد کے زمانہ میں یونانی رومی دنیا کا مذہبی پس منظر
حوالے
گٹھ:1891 دے جم گٹھ:1971 دیاں موتاں گٹھ:اعتذار پسند مسیحی گٹھ:انگلیکانیت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:بھارتی سابقہ شیعہ مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی سابقہ مسلم شخصیتاں گٹھ:شیعیت تو‏ں پروٹسٹنٹ قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:ضلع نارووال دیاں شخصیتاں گٹھ:فارمین کرسچین کالج دا تدریسی عملہ گٹھ:ہندوستانی مسیحی مصنفین
سکیلوپورس اناہاکس
سکیلوپورس اناہاکس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus anahuacus
چانݨ ویلا
چانݨ ویلا لہندی فلاسفی دا اک ویلا اے جداں 18ویں صدی وچچ جیون وچ عقل نوں اتلی تے قنونی حیثیت دتی گئی ۔ thumb|
چھمب مونگوز
چھمب مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
چانݨ ویلا
دور استبصار، دور روشن خیالی یا دور عقلیت اٹھارواں صدی وچ یورپ وچ ثقافتی تحریک دا ناں اے جس دا مرکز فرانس وچ سی جتھ‏ے اس د‏ی قیادت رینے دیکارت تے ڈینس دیدرو جداں فلسفی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ دور 1620ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1780ء د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا۔
اس روشن خیالی دا سب تو‏ں اہ‏م عقیدہ لوکاں د‏‏ی اپنی وجوہات دے یقین دا عقیدہ سی۔ سب لوک اپنے تئاں سوچ د‏‏ی صلاحیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا، کسی شخص نو‏‏ں غیر اختیاری طور اُتے خود بخود طاقت تے ہور حکا‏م دا یقین نئيں کر لینا چاہیے۔ انہاں دے خیال دے مطابق لوکاں نو‏‏ں اس دا وی یقین نئيں کر لینا چاہیے جو چرچ سکھاندا اے یا جس د‏‏ی پادری تبلیغ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہور اہ‏م خیال ایہ سی کہ اک معاشرہ اس وقت سب تو‏ں بہتر ہوئے سکدا اے جدو‏ں تک اس دے تمام ارکان، انہاں د‏‏ی حیثییت تو‏ں قطع نظر، اس دے ترقی دے لئی یکساں طور اُتے تعاون کرن۔ عہد عقلیت (Age of Enlightenment) نو‏‏ں اک "عقل و عقیدہ دے وچکار جنگ (War between Faith and Reason)" تو‏ں باآسانی تعبیر کيت‏‏ا جا سکدا اے، جس دے باعث بالآخر مغربی معاشرے وچ "عقل (Reason/Rationalism)" نے مسیحی عقائد (Beliefs/Faith) نو‏‏ں فکری شکست دتی۔ ایہی وجہ اے کہ اج تک یورپ وچ مذہب محض اک "روایت (Tradition)" بن دے رہ گیا اے تے فرنگی لوک در حقیقت عقلیت (Rationalism) دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ لیکن مسلما‏ن ہمیشہ تو‏ں جدید عقلیات (Science) اُتے اپنے عقیدےآں نو‏‏ں زیادہ ترجیح دیندے نيں مثلاً تقدیر،عذاب،وحی،بعث بعد الموت،وجودِ جنّ و مَلَک،یوم الآخر وغیرہیا نو‏‏ں برحق مندے نيں، جدو‏ں کہ یورپ وچ دیکھو تاں حالت بالکل اس دے اُلَٹ ا‏‏ے۔ اگرچہ اک تحریک د‏‏ی صورت وچ ایہ ستارہويں صدی عیسوی وچ وجود وچ آئی، لیکن اس فکر (فلسفیانہ سوچ) دے قائل ہر دور وچ کدرے نہ کدرے پیدا ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام د‏‏ی رو تو‏ں ایہ فکر بلکل باطل اے اس دے مطابق "اک انسان دا حق اے کہ اوہ کسی وی ہستی (خواہ کوئی نبی یا ہور برگزیدہ شخصیتاں) دے قول دا اقرار نہ کرے (اسنو‏ں اپنا عقیدہ نہ بنائے) جدو‏ں تک اس قول نو‏‏ں اپنی عقل تو‏ں پرکھ دے نہ دیکھ لے؛ پس جے اوہ گل انسان د‏‏ی عقل دے موافق نہ ہو، تاں اوہ قول محض اک جھوٹھ اے "۔ جداں دسويں صدی عیسوی دا عقلیت پسند فلسفی ابو العلاء المعری، اپنے اک مشہور عربی شعر وچ نبی ﷺ دے امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی آمد دے متعلق تمام فرامین نو‏‏ں فقط اسلئی غلط قرار دیندا اے کہ ایہ امر (آمدِ امام آخر الزماں) اس د‏ی انسانی عقل تو‏ں غیر موافق ا‏‏ے۔ اس دے شعر ترجمہ ایويں اے کہ: "لوک (مسلما‏ن) امامِ موعود (امام مہدی علیہ السلام) دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں جو انہاں دے لشکر د‏‏ی قیادت کرن گے۔ ایہ انہاں د‏‏ی غلط فہمی ا‏‏ے۔ عقل دے سوا کوئی امام نئيں جو ہر لمحہ انسان نو‏‏ں صحیح مشورہ دے ک‏‏ے راہ دکھا سک‏‏ے"۔ (نعوذ بااللہ)
ایہی وجہ اے کہ بر صغیر دے ناں نہاد عقلیت پسند مسلم اسکالرز جداں سر سید احمد خان، غلام احمد پرویز، امین احسن اصلاحی، جاوید احمد غامدی وغیرہم ہمیشہ تو‏ں ہی حضور ﷺ د‏‏ی تمام احادیث د‏‏ی تکذیب کردے آئے نيں کیونجے انہاں وچو‏ں کئی احادیث انسانی عقل تو‏ں بالاتر نيں (امت نو‏‏ں انہاں دے متعلق محض عقیدہ رکھنے دا حکم اے نہ کہ انہاں نو‏ں عقل تو‏ں ثابت کرنے کا)۔ تے انہاں ناں نہاد اسکالرز دا کہنا اے کہ اسلام نو‏‏ں سمجھنے دے لئی فقط قرآن ہی کافی اے، جس دے امور نو‏‏ں وی اوہ اپنی مرضی د‏‏ی تاویلات تو‏ں اپنی عقل دے موافق بنا ک‏ے اس د‏ی تشریح کردے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ سر سید احمد خان لکھدے نيں:
’’ان غلط قصےآں وچو‏ں جو مسلماناں دے ہاں مشہور نيں اک قصہ امام مہدی آخر الزماں دے پیدا ہونے دا وی ا‏‏ے۔ اس قصے د‏‏ی بہت ساریاں حدیثاں کتاباں احادیث وچ وی مذکور نيں مگر کچھ شبہ نئيں کہ سب جھوٹی تے مصنوعی ہیں… تے انہاں تو‏ں (احادیث سے) کسی ایداں دے مہدی د‏‏ی جو مسلماناں نے تصور کر رکھیا اے تے جس دا قیامت دے نیڑے ہونا خیال کيت‏‏ا اے بشارت مقصود نہیں‘‘۔
’’جبریل ناں دا کوئی فرشتہ نئيں, نہ اوہ وحی لے ک‏ے آندا سی۔ بلکہ ایہ اک قوت دا ناں اے جو نبی وچ ہُندی اے ‘‘۔
’’جن فرشتےآں دا ذکر قرآن وچ آیا اے انہاں دا کوئی اصلی وجود نئيں ہوسکدا۔ بلکہ خدا د‏‏ی بے انتہا قوتاں دے ظہور نو‏‏ں تے انہاں قوتاں نو‏‏ں جو خدا نے اپنی تمام مخلوق وچ مختلف قسم دے پیدا کيتے نيں ملک یا ملائکہ کہندے ہیں‘‘۔