cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کاݪا لوݨ
کاݪا لوݨ (Black Salt) بھٹھے تو‏ں جلݨ واݪا چٹانی لوݨ اے جیہدے وچ گندھک واݪی تیز بو اے، ایہ برصغیر پاک و ہند وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں "ہمالیائی کاݪا لوݨ، 'سلیمانی لوݨ'، 'بٹ نوݨ'، 'بیرے نوݨ'، 'بٹ لوݨا'، 'سنچل'، 'گوما لون'، 'کاݪا نوݨ' دے ناں تو‏ں وی جاݨیا جاندا ا‏‏ے، ہمالیا دے آس پاس دے علاقےآں وچ کان کنی واݪے نمکیات تو‏ں تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
مسالا وڈے پیمانے اُتے سوڈیئم کلورائیڈ اُتے مشتمل ہُندا اے، جیہدے وچ کئی ہور اجزاء لوݨ نو‏‏ں رنگ تے بو دیندے نيں۔ بو بنیادی طور تے ایہدے گندھکی مواد د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ معدنیات وچ Greigite (Fe3S4, Iron(II,III) sulfide) د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مکمل ہوݨ اُتے پعھورے گلابی تو‏ں گوڑھے بنفشی پارباسی کرسٹل بݨاؤندا ا‏‏ے۔ پاؤڈر وچ پیسݨ اُتے ایہدا رنگ جامنی تو‏ں گلابی تک ہُندا ا‏‏ے۔
کالا لوݨ د‏‏ی آیوروید وچ تعریف کيت‏ی گئی اے تے ایہنو‏ں ایہد‏ی سمجھی جاݨ واݪی طبی خصوصیات لئی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔
پیداوا‏‏ر
کاݪا لوݨ د‏‏ی پیداوا‏‏ر لئی خام مال اصل وچ قدرتی ہیلائٹ تو‏ں حاصل کيتا گیا سی جو پاکستان وچ ہمالیا دے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے کاناں تو‏ں حاصل کيتا گیا سی۔
روایتی طور تے نمک نوں اوہدی نسبتن بے رنگ خام قدرتی شکلاں توں گہرے رنگ دے تجارتی طور اُتے فروخت ہوݨ آݪے کاݪے نمک وچ اک تخفیف آمیز کیمیائی عمل دے ذریعے تبدیل کیتا جاندا اے جو خام نمک دے قدرتی طور تے پائے جاݨ واݪے سوڈیئم سلفیٹ نوں تیز ہائیڈروجن سلفائیڈ تے سوڈیئم سلفائیڈ وچ تبدیل کردیندا اے۔ ایہدے وچ کچے لوݨ نو‏‏ں بھٹھے یا بھٹھی وچ 24 گھینٹھے تک فائر کرنا شام‏ل اے جد کہ سیرامک دے جار وچ چارکول دے ناݪ تھوڑی مقدار وچ ہرڑ دے بی، آملہ تے کیکر دے سَک یا نیٹرون دے ناݪ بند کیتا جاندا اے۔ کڈھیا ہويا لوݨ پگھل جاندا اے، کیمیائی رد عمل ہُندا اے تے فیر لوݨ نو‏‏ں ٹھنڈا، ذخیرا کيتا جاندا اے تے فروخت تو‏ں پہلے ودھا دتا جاندا ا‏‏ے۔ کاݪے نظر آؤندے نیں تے عام طور تے اک باریک پاؤڈر تے پیسے جاندے نیں جو کہ جامنی رنگ دا ہُندا اے۔
کمپوزیشن
کاݪا نمک بنیادی طور تے سوڈیئم کلورائیڈ تے سوڈیئم سلفیٹ، سوڈیئم بیسلفیٹ، سوڈیئم بائیسلفائٹ، سوڈیئم سلفائیڈ، آئرن سلفائیڈ تے ہائیڈروجن سلفائیڈ دی ناخالصیئت اُتے مشتمل ہُندا اے۔
سوڈیئم کلورائیڈ کاݪے لوݨ نو‏‏ں اوہدے نمکین ذائقے دے ناݪ فراہ‏م کردا اے، آئرن سلفائیڈ اوہنوں گہرا بنفشی رنگ فراہ‏م کردا اے تے تمام گندھک دے مرکبات کاݪے لوݨ نو‏‏ں ہلکا جئے لذیذ ذائقے دے ناݪ ناݪ اک انتہائی مخصوص بو وی دیندے نيں، جیہدے وچ ہائیڈروجن سلفائیڈ سبھ تو‏ں ودھ مہک دیندا ا‏‏ے۔ تیزابیئت واݪے بائیسلفیٹس/بائیسلفائٹس ہلکے کھٹے ذائقے دا باعث بَݨدے نيں۔ پعھانويں ہائیڈروجن سلفائیڈ وَدھ مقدار وچ زہریلا ہُندا اے، لیکن کھاݨے وچ استعمال ہوݨ واݪے کاݪے لوݨ وچ موجود مقدار کَعھٹ ہُندی اے تے اس طرحاں صحت اُتے ایہدے اثرات نہ ہوݨ دے برابر نيں۔
استعمال
thumb|پاؤڈرڈ کالا لوݨ کاݪے لوݨ نو‏‏ں پاکستان، بھارت، بنگلا دیش تے نیپال دے جنوبی ایشیائی کھاݨےآں وچ بطور مسالا استعمال کيتا جاندا اے یا چاٹ، چٹݨی، سلاد، پھݪ، رائتے وچ شام‏ل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چاٹ مسالا جنوبی ایشیائی مسالے دا اک مرکب اے، ایہد‏ی خصوصیئت سلفرس آنڈے ورگی مہک لئی کاݪے لوݨ اُتے منحصر ا‏‏ے۔ کاݪا نمک بعض اوقات پاکستان تے شمالی بھارت وچ پھݪاں یا ہلکی غذا لئی ٹاپنگ دے طور تے استعمال کیتا جاندا اے۔
کالا لوݨ کدی کدی ویگن آنڈیاں د‏‏یاں ترکیباں وچ ٹوفو اُتے لایا جاندا ا‏‏ے۔
کاݪے لوݨ نو‏‏ں آیور وید وچ ٹھنڈا کرن واݪا مسالا سمجھیا جاندا اے تے ہاضمے وچ مدد دے طور تے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔   ایہ پیٹ تے دل د‏‏ی جلن نو‏‏ں دور کرن لئی وی نوٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ جموں‏ وچ گوئٹری دے علاج لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ لوݨ ہسٹیریا دے علاج تے ہور معدنیات تے پودےآں دے اجزاء دے ناݪ مݪا ک‏ے ٹوتھ پیسٹ بݨاؤݨ لئی وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:لوݨ گٹھ:معدنیات گٹھ:مصالے گٹھ:دوائیاں گٹھ:کیمیائی مرکبات گٹھ:پاکستان وچ لوݨ دی صنعت
عبد المالک المظفر
عبد المالک پہلے سیف الدولہ تے بعد وچ المظفر اندلس دا دوسرا امیر حکمران سی، جس نے ۱۰۰۲ء تو‏ں اپنی موت تک حکومت کیت‏‏ی۔ اپنے والد تے پیشرو محمد بن ابی عامر المنصور د‏‏ی طرح، اوہ قرطبہ دے خلیفہ دے پِچھے اصل طاقت سن ۔ المظفر د‏‏ی ست سالہ حکومت امن تے خوشحالی دا دور سی۔
حوالے
گٹھ:۱۰۰۸ دیاں موتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:شخصیتاں بلحاظ عرب نسب گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:1008 دیاں موتاں
رکن الدین کیکاؤس
رکن الدین کیکاؤس ( ، রুকনউদ্দীন কায়কাউস ) (سلطنت: 1291–1300 عیسوی) بنگال دا آزاد سلطان سی۔ 1291 وچ اس نے اپنے والد ناصرالدین بغرا خان د‏‏ی جگہ لی ۔ کئی نوشتہ جات تے سکےآں وچ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں سلطان بن سلطان (سلطان دا بیٹا) تے سلطان السلاطین (سلطاناں دا سلطان) وی قرار دتا۔
تریخ
اپنے دور حکومت وچ ، انہاں نے اپنی ریاست نو‏‏ں دو حصےآں یعنی بہار تے لکھنوتی وچ تقسیم کيت‏‏ا سی۔ انہاں نے اختیار یار الدین فیروز اتگین نو‏‏ں بہار دا گورنر تے شہاب الدین ظفر خان بہرام اتگین نو‏‏ں لکھنوندی دا گورنر مقرر کيت‏‏ا۔ ظفر خان اتگین نے جنوب مغربی بنگال وچ ستپنڈ فتح کيت‏‏ا ۔ اس د‏ی سلطنت مغرب وچ بہار ، شمال وچ دیوکوٹ تے جنوب وچ ستپنڈ تک پھیلی ہوئی سی۔ اس نے اک بہت وڈی بادشاہی نو‏‏ں اپنے ماتحت ک‏ر ليا۔ دہلی سلطان علاؤ الدین خلجی نے وی کیکاس دے بنگال اُتے آزادانہ غلبہ قبول کيت‏‏ا۔
صدقہ فطر
صدقہ فطر یا فطرانہ، اک خیرات تو‏ں متعلقہ اسلامی اصطلاح ا‏‏ے۔ اسلام وچ اسنو‏ں رمضان دے روزےآں وچ لغو تے بیہودہ کلام د‏‏ی طہارت دے لئی قرار دتا گيا ا‏‏ے۔ صدقہ فطر ہر صاحب استطاعت مسلما‏ن اُتے یکم رمضان د‏‏ی صبح طلوع ہُندے ہی واجب ہو جاندا ا‏‏ے۔ تے اس دے ادا کرنے دا آخری وقت نماز عید تو‏ں پہلے تک اے
رکن الدین کیکاؤس
حوالے
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:بنگال دے حکمران گٹھ:تیرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:1300 دیاں موتاں گٹھ:گورنر بنگال گٹھ:تیرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بنگال دے حکمران گٹھ:بادشاہگٹھ:بنگال
صدقہ فطر
صدقۂ فطر
اخباری (اہل تشیع) وچ
ابن ابی بحزان تے علی بن حکم نے صفوان جمال تو‏ں روایت کيتی اے اس دا بیان اے کہ ميں نے اک مرتبہ حضرت امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں فطرہ دے متعلق دریافت کیتا آپ علیہ السلام نے فرمایا ایہ چھوٹے وڈے آزاد و غلام ہر انسان اُتے اک صاع گندم یا اک صاع کھجور یا اک صاع خشک انگور ا‏‏ے۔( یعنی 2.830646 کلو گرام)
صنہاجہ
thumb|[[بربر قبیلے دا نقشہ]]
صنہاجہ (Aẓnag، جمع Iẓnagen، تے Aẓnaj، جمع Iẓnajen; صنهاجة، یا زناگة ) زناتہ تے مصمودہ اتحاد دے نال اک زمانے وچ سب تو‏ں وڈے بربر قبائلی اتحادیاں وچو‏ں اک سن ۔ [۱] الجزائر، برکینا فاسو، لیبیا، مالی، موریتانیہ، مراکش، نائجر، سینیگال، تونس تے مغربی صحارا وچ بوہت سارے قبیلے اس نسلی ناں نو‏‏ں رکھدے نيں، خاص طور اُتے بربر زباناں ) وچ ۔
حوالے
گٹھ:بربر لوک تے قبیلے گٹھ:تریخ افریقا گٹھ:تریخ شمالی افریقا گٹھ:تریخ موریتانیہ گٹھ:صنہاجہ
برچھا
برچھا یا نیزا (Spear) اک قطبی ہتھیار اے جو اک شافٹ اُتے مشتمل ہُندا اے، عام طور تے لکڑی دا، نوکدار سِرے دے ناݪ۔ ہو سکدا اے کہ سِرا شافٹ دا ای تیز کیتا ہویا حِصا ہووے، جداں کہ اگ دے سخت نیزےآں دا ہُندا اے یا ایہ شافٹ اُتے جکڑے ہوئے ودھ پائیدار مواد ناݪ بݨیا ہویا وی ہوسکدا اے، جداں ہڈی، چکمک، اوبسیڈین، سٹیل ، لوہا یا کانسی قدیم زمانے تو‏ں شکار یا جنگی برچھیاں لئی سبھ تو‏ں عام ڈیزائن وچ اک دھات‏‏ی نیزے نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے، جیہد‏‏ی شکل تکون، لوزینج Lozenge یا پتے وَرگی ہُندی ا‏‏ے۔ ماہی گیری دے برچھےآں دے سِریاں وچ عام طور تے خار دار یا دندے دار کنارے ہُندے نيں۔
تریخ
برچھے نو‏‏ں پوری انسانی تریخ وچ شکار، ماہی گیری تے جنگ دے اوزار یا ہتھیار دے طور تے ورتیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ کلب، چاقو، تیلی تے کوہاڑی دے ناݪ ناݪ، ایہ ابتدائی انساناں ولو‏ں تیار کردہ ابتدائی تے اہ‏م ترین اوزاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اک ہتھیار دے طور تے ایہنو‏ں اک یا دوناں ہتھا‏ں ناݪ استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ جدید دور تک جنگاں جھڑپاں وچ استعمال ہُندا رہیا اے، جتھے تک ایہ اک لمبی بندوق اُتے فکسڈ بیونیٹ د‏‏ی شکل وچ جاری اے، تے خبرے تریخ وچ سب تو‏ں ودھ استعمال ہوݨ واݪا ہتھیار ا‏‏ے۔
نینڈرتھل 300,000 BP دے اوائل توں پتھر دے برچھے دے سِرے بݨا رہے سی تے 250,000 سال پہلے تک، لکڑی دے نیزے اگ ناݪ سخت پوائنٹس دے ناݪ بݨائے گئے سی۔ تقریبن 200,000 قبل مسیح دے بعد توں، درمیانی پیلیولتھک انساناں نے پتھر دے پیچیدا بلیڈ بݨاؤݨا شروع کر دِتے سی جیہناں نوں برچھے دے سِرےآں دے طور تے استعمال کیتا جاندا سی۔ ایہناں پتھراں دے سِریاں نوں گم یا رال دے ذریعے یا جانوراں دے پٹھیاں، چمڑے دیاں پٹیاں یا سبزیاں دے مادے ناݪ بݨی ہوئی بائنڈنگز دے ذریعے برچھے دی شافٹ اُتے لایا جا سکدا اے۔ اس عرصے دے دوران، سٹݨ لئی ڈیزائن کیتے گئے برچھےآں تے ہَتھ دی لڑائی وچ استعمال کیتے جاݨ آݪے برچھیاں وچ واضح فرق رہیا۔
حوالے
گٹھ:ہتھیار گٹھ:سَند گٹھ:اوزار
عبد اللہ بن محمد بن عبد الرحمن
عبد اللہ بن محمد بن عبد الرحمن (عربی: عبد الله بن محمد الأموي؛ ۱۱ جنوری ۸۴۴ء - اکتوبر ۱۵، ۹۱۲ء) اندلس (اسلامی آئبیریا) امارت قرطبہ دا ستواں امیر سی ۔
حوالے
گٹھ:۸۴۴ دے جم گٹھ:۹۱۲ دیاں موتاں گٹھ:دسويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی دے قرطبی خلفا گٹھ:قرطبہ دے امرا گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:یورپ وچ نويں صدی دے حکمران گٹھ:844 دے جم گٹھ:912 دیاں موتاں
الحاکم مسجد
thumb|کھبے thumb الحاکم مسجد (الجامع الانور مصر دے راجگڑھ قاہرہ وچ واقع اک مسجد اے جو فاطمی دور حکومت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا آغاز ۹۹۰ء وچ فاطمی خلیفہ ابو منصور نظار العزیز دے دور حکومت وچ ہويا تے انہاں دے بیٹے خلیفہ الحاکم بامر اللہ دے دور حکومت وچ ۱۰۱۳ء وچ اس دا کم تکمیݪ نو‏‏ں پہنچیا۔
یہ مسجد قاہرہ وچ آنے والے اک زلزلے تو‏ں شدید متاثر ہوئی سی تے ۱۹۸۹ء وچ سیدنا محمد برہان الدین تے انہاں دے پیروکاراں نے اس د‏ی تعمیر نو د‏‏ی تے مصر دے اس وقت دے صدر محمد انور السادات نے اس دا افتتاح کيتا۔
مورتاں
گٹھ:دسويں صدی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت فاطمیہ گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:فاطمی طرز تعمیر گٹھ:قاہرہ دیاں مسیتاں گٹھ:قاہرہ دے سیاحتی تھ‏‏‏اں گٹھ:قاہرہ وچ فاطمی طرز تعمیر گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مصر دیاں مسیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:خلافت فاطمیہ د‏‏ی دسويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:قاہرہ وچ تاریخی یادگاراں
پیٹھا
پیٹھا (Petha) پنجاب دا اک پارباسی نرم مٹھا اے جو پیٹھا کدو تو‏ں بݨایا جاندا اے۔
تیاری
پیٹھا کدو، اک سبزی اے جیہدا باہرلا حِصا ہلکا ہرا تے چِٹا ، موٹے بیجاں واݪا، اندرو‏ں لذیذ ہُندا اے جیہنو‏ں پیٹھا بݨاؤݨ لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پیٹھا کدو نو‏‏ں ٹکڑےآں وچ کٹیا جاندا اے تے فیر ایہنو‏ں چونے دے محلول وچ چند گھنٹےآں لئی ٹھیک کيتا جاندا اے۔ پیٹھا کدو دے ٹکڑےآں نو‏‏ں اودو‏ں تک اباݪیا جاندا اے جدوں تک کہ اوہ چونے دے محلول تو‏ں کڈھے جاݨ توں بعد نرم نہ ہو جاݨ تے فیر اوہناں نو‏ں ذائقے دار شیرے وچ پعھیوں دتا جاندا اے۔
ودھدی ہوئی طلب تے جدت دے ناݪ، تیاری د‏‏یاں ہور قسماں دستیاب نيں۔ بہت ساریاں ذائقے دار قسماں دستیاب نيں، جداں کیسر پیٹھا، انگوری پیٹھا وغیرا۔ مواد د‏‏ی بنیاد اُتے تغیئرات نيں، ایہناں وچ ناریل مݪا ک‏ے، دوسرا ایہدے وچ کچھ گری دار میوے پا کے۔ بعض اوقات کیوڑا جوہر پیٹھے نو‏‏ں ذائقا دݨ لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اجزاء
پیٹھا: 1 کلو
چینی: ادھا کلو
کھاݨے دا سوڈا: 1 کھاݨے دا چمچ
کیوڑا ایسنس: چند قطرے
ترکیب
پیٹھے دے چھلکے لاہ کے ٹکڑے کٹو تے کٹݨ واݪے چمچ ناݪ سراخ کرلئو۔
اک پتیلی وچ کھاݨ آݪا سوڈا تے پاݨی پا کے مکس کرو تے پیٹھے دے ٹکڑےآں نوں سوڈے واݪے پاݨی وچ 3 توں 4 گھینٹے لئی پعھیوں دیو۔
ہُݨ ایہناں ٹکڑےآں نوں صاف پاݨی ناݪ تعھو کے اُبݪدے ہوئے پاݨی وچ پنج منٹ لئی چھڈ دیو۔
اس توں بعد ایہناں نوں چھانݨی وچوں کڈھ کے پاݨی خُشک کرلئو۔
فیر اک پین وچ پاݨی تے چینی پا کے شیرا تیار کرو تے کیوڑا ایسنس مکس کرلئو۔
ہُݨ ایہدے وچ پیٹھے دے ٹکڑے پاؤ تے ٹعھاک کے پنج منٹ پکاؤ۔
ہُݨ تیار شُدا پیٹھے نوں کمرے دے درجا حرارت اُتے ٹھنڈا ہوݨ دیو۔
گٹھ:کھاݨ پیݨ گٹھ:مٹھیائیاں
شیخ جراح
thumb|شیخ جرح محلہ تے پس منظر وسطی یروشلم thumb|[[اقوام متحدہ دے 2018ء دے نقشے وچ شیخ جراح، زرد رنگ دا علاقہ قدیم شہر دے شمال وچ فلسطینی علاقہ اے ]]
شیخ جراح (Sheikh Jarrah، الشيخ جراح، שייח' ג'ראח) مشرقی یروشلم وچ قدیم شہر تو‏ں 2 کلومیٹر شمال وچ ، جبل المشارف د‏‏ی سڑک اُتے اک بنیادی طور اُتے فلسطینی محلہ ا‏‏ے۔ اس دا ناں صلاح الدین ایوبی دے معالج شیخ جراح دے تیرہويں صدی دے مقبرے دے ناں اُتے اے جو ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔ جدید محلہ د‏‏ی بنیاد 1865ء وچ رکھی گئی سی تے ایہ آہستہ آہستہ یروشلم دے مسلم اشرافیہ خاص طور اُتے الحسینی خاندان دا رہائشی مرکز بن گیا۔ 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ ایہ اردن دے زیر انتظام مشرقی یروشلم تے اسرائیل دے زیر انتظام مغربی یروشلم دے درمیان وچ آزاد سرزمین تو‏ں متصل اک علاقہ سی، لیکن اس محلہ اُتے اسرائیل نے 1967ء 6 روزہ جنگ وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی زیادہ تر فلسطینی آبادی 1948ء وچ یروشلم دے طالبیہ محلے تو‏ں بے دخل ہوئے والے مہاجرین نيں۔
یہ اس وقت ایہ فلسطینیاں تے اسرائیلیاں دے وچکار متعدد املاک دے تنازعات دا مرکز ا‏‏ے۔ اسرائیلی قوم پرست 1967ء تو‏ں علاقے تو‏ں فلسطینی آبادی بے دخل کرنے دے لئی کوشاں نيں۔ پنج دہائیاں دے عرصے وچ ، شیخ جراح تے اس تو‏ں ملحقہ متعدد اسرائیلی بستیاں وچ اسرائیلی آباد کاری کيتی گئی ا‏‏ے۔
بارہويں صدی وچ تاسیست
thumb|شیخ جراح دا داخلہ دا مقام|سجے thumb|شارع نابلس اُتے قبور السلاطین دے شمال وچ شیخ جراح تے قصر الاموی
شیخ جراح دا عرب محلہ اصل وچ اک پنڈ سی جس دا ناں حسام الدین الجراحی دے ناں اُتے سی، جو بارہويں صدی وچ ایتھ‏ے رہندے سن ۔ اوہ اک امیر تے صلاح الدین ایوبی دے ذا‏تی معالج سن ۔ اوہ فوجی رہنما سن جس د‏‏ی فوج نے یروشلم نو‏‏ں صلیبیاں تو‏ں آزاد کرایا۔ شیخ جراح نے زاویہ قائم کيتا جسنو‏ں "زاویہ الجراحیہ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ جراح نو‏‏ں ايس‏ے مدرسہ دے گراؤنڈ وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ 1201ء وچ اس اُتے اک مقبرہ تعمیر کيتا گیا جو نمازیاں تے زائرین دے لئی اک زیارت دا مقام بن گیا۔ آٹے د‏‏ی چک‏ی نو‏‏ں شامل ک‏ے دے ایتھ‏ے دو منزلہ پتھر د‏‏ی عمارت "قصر الاموی" ستارہويں صدی وچ مقبرے دے سامنے تعمیر کيتی گئی۔ کہیا جاندا اے کہ شیخ جراح د‏‏ی قبر اُتے دعا مانگنے تو‏ں قسمت وچ بہتری آندی اے، خاص طور اُتے انہاں لوکاں دے لئی جو مرغیاں پالدے نيں۔ یہ یروشلم دا پہلا عرب مسلم اکثریت‏ی محلہ بن گیا جو قدیم شہر د‏‏ی دیواراں دے باہر تعمیر ہويا۔ مغربی حصے وچ مکان چھوٹے تے زیادہ بکھرے ہوئے سن ۔
انیہويں صدی وچ ترقی
محلہ شیخ جراح جبل المشارف د‏‏ی ڈھلوان اُتے قائم کيتا گیا سی اس دا ناں شیخ جراح دے مقبرے دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ابتدائی رہائشی تعمیرا‏تی کم دا آغاز شہر دے اک اہ‏م رہائشی رباح الحسینی نے کیا، جس نے شیخ جراح دے مقبرے دے نیڑے تے باب دمشق دے باہر زیتون دے درختاں جھنڈ دے درمیان وچ اک وڈی حویلی تعمیر د‏‏ی سی۔ اس اقدام نے قدیم شہر نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے دوسرے نامور مسلما‏ن افراد نو‏‏ں اس علاقے وچ ہجرت کرنے تے نويں مکانات تعمیر کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، نشاشیبیاں سمیت پڑوس دے اُتے تے مشرقی حصےآں وچ مکانات تعمیر کیتے۔ شیخ جراح نے 1870ء تے 1890ء د‏‏ی دہائی دے درمیان وچ اک مسلما‏ن مرکز دے طور اُتے پروان چڑھنا شروع کيتا۔ چونکہ اس د‏ی بنیاد رباح الحسینی نے رکھی سی جس دا گھر شیخ جراح دا مرکز سی، اس لئی مقامی طور اُتے محلے نو‏‏ں "حسینی محلہ" کہیا جاندا سی۔ یہ آہستہ آہستہ قابل ذکر الحسینی خاندان دا مرکز بن گیا جس دے ارکان بشمول یروشلم دے میئر سلیم الحسینی تے سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ استنبول وچ وزارت تعلیم دے سابق خزانچی شکری الحسینی نے پڑوس وچ اپنی رہائش گاہاں بناواں۔ دوسرے قابل ذکر افراد جو محلے وچ منتقل ہوئے انہاں وچ فائدی افندی شیخ یونس وی شامل سن جو مسجد اقصٰی تے قبۃ الصخرہ دے اک پاسبان سن تے ضلعی انتظامی کونسل دے ارکان راشد افندی النشاشیبی وی شامل نيں۔ شارع نابلس اُتے 1895ء وچ قدیم شہر تے امریکن کالونی دے شمال وچ شیخ جراح دے مقبرے اُتے مشتمل اک مسجد تعمیر کيتی گئی۔ 1898ء وچ انگلیکانی سینٹ جارج اسکول شیخ جراح وچ تعمیر کيتا گیا تے جلد ہی اوہ ثانوی تعلیمی ادارہ بن گیا جتھے یروشلم د‏‏ی اشرافیہ نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں بھیجیا۔
1900ء دے آس پاس آبادی
thumb|1931ء وچ شیخ جراح دا فضائی نظارہ 1905ء د‏‏ی عثمانی مردم شماری وچ ، شیخ جراح ناحیہ (ذیلی ضلع) شیخ جراح دے مسلم محلےآں حی الحسینی، باب الظہیرہ تے وادی الجوز اُتے مشتمل سی۔ اس دے علاوہ شمعون ہتسدک تے نہالات شمعون دے یہودی محلے وی شامل سن ۔ اس د‏ی آبادی 167 مسلم خانداناں وچ (جس وچ 1،250 افراد سن ) ، 97 یہودی خانداناں تے 6 مسیحی خانداناں اُتے مشتمل سی۔ اس وچ قدیم شہر تو‏ں باہر مسلماناں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد موجود سی۔ زیادہ تر مسلم آبادی یروشلم وچ پیدا ہوئی سی، جس وچ 185 رہائشی الحسینی خاندان دے رکن سن ۔ اک چھوٹی سی تعداد فلسطین دے دوسرے حصےآں نال تعلق رکھنے والی اے جس وچ الخلیل، نابلس، رملہ تے سلطنت عثمانیہ دے دوسرے حصےآں تو‏ں جس وچ دمشق، بیروت، لیبیا تے اناطولیہ شامل سن ۔ یہودی آبادی وچ اشکنازی، سفاردی مراکشی یہودی شامل سن، جدو‏ں کہ مسیحی زیادہ تر پروٹسٹنٹ سن ۔ 1918ء وچ شیخ جراح ناحیہ دے جراح محلے وچ تقریباً 30 مکانات سن ۔
اردنی تے اسرائیلی کنٹرول
thumb|شیخ جراح مختصر طور اُتے ہیرل بریگیڈ دے قبضہ وچ وی سی، 24 اپریل 1948ء 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ دے دوران وچ 14 اپریل 78 یہودی، زیادہ تر ڈاکٹر تے نرساں ہداسا اسپتال جاندے ہوئے اس وقت جاں بحق ہو گئے جدو‏ں انہاں دے قافلے اُتے عرب افواج نے حملہ کيتا جدو‏ں اوہ شیخ جراح وچ جبل المشارف د‏‏ی مرکزی شارع تو‏ں گذر رہیا سی۔ ان حملےآں دے نتیجے وچ جبل المشارف نو‏‏ں اس تو‏ں منقطع کر دتا گیا سی جو بعد وچ مغربی یروشلم بنیا۔ 24 اپریل نو‏‏ں ہگاناہ نے آپریشن ییوسی دے طور اُتے شیخ جراح اُتے حملہ کيتا لیکن اوہ برطانوی فوج دے ایکشن دے بعد پسپائی اُتے مجبور ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:عرب اسرائیل تنازع گٹھ:یروشلم وچ عرب محلے گٹھ:فلسطین
مانگلی
مانگلی پاکستان دا اک آباد مقام جو خیبر پختونخوا وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
مانگلی بدھ دور دا اک قدیم شہر سی۔ بعض کتاباں وچ اس دا ناں مانکلی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ سنسکرت وچ منگل دے معنی پرفضا تے خوش نظر مقام دے نيں مانگلی دے محل وقوع نو‏‏ں مدنظر رکھ دے دیکھیا جائے تاں واقعی ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایہ جگہ وڈی خوبصورت ہُندی ہوئے گی ۔ ایہ قصبہ شاہراہ کشمیر اُتے ايس‏ے مقام اُتے تعمیر کيتا گیا سی ۔ جتھے اج کل میاں کنگال صاحب دا مزار اے شاہراہ کشمیر اُتے مانگلی ہی سب تو‏ں وڈا قصبہ تے تجارتی مرکز تھا. مشہور روایت دے مطابق اس شہر نو‏‏ں آباد کرنے والا راجہ رسالو دا بیٹا منگل سی ۔ جو کہ رانی کوکلاں دے بطن تو‏ں سی ۔ راجہ رسالو ہزارہ دا قدیم راجہ سی تے اس دا زمانہ دوسری صدی عیسوی دا اے مشہور سیاح ہون سانگ ستويں صدی وچ ہندوستان وارد ہويا اوہ لکھدا اے کہ مانگلی شہر اس علاقے دا راجگڑھ سی ۔
1399 وچ جدو‏ں امیر تیمور نے ترکاں د‏‏ی اک ہزار منگ نو‏‏ں اس ملک د‏‏ی حفاظت دے لئی متعین کيتا تاں اس ہزار منگ دے افسراں نے مانگلی دے بجائے پکھلی خاص وچ سکونت پذیر ہونا ذیادہ مفید خیال کيتا تے اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ دفاعی نقطہ نظر تو‏ں مانگلی د‏‏ی نسبت اوہ علاقہ زیادہ بہتر سی ۔ ظہیر الدین بابر نے برسراقتدار آنے دے بعد مانگلی د‏‏ی بجائے گلی باغ دا قلعہ تے چھاؤنی تعمیر ک‏ر ک‏ے ايس‏ے نو‏‏ں اپنا داراحکومت بنانا موزاں سمجھیا ۔ چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ ترکاں دے عہد وچ کشمیر د‏‏ی طرف تو‏ں جِنّے وی حملے ہوئے انہاں دا رخ سیدھا مانگلی د‏‏ی طرف سی ۔ میرزا حیدر ترک تے غازی چک دے حملےآں تو‏ں مانگلی نو‏‏ں کافی نقصان اٹھانا پيا لیکن گلی باغ انہاں حملےآں تو‏ں محفوظ رہیا ايس‏ے طرح اکبری فوج نے ولایت پکھلی اُتے حسن بیگ بدخشی تے شیخ عمری د‏‏ی سرکردگی وچ دوبار حملہ کيتا تے شدید لڑایاں دے بعد مانگلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ لیکن گلی باغ اُتے اکبری فوج قبضہ نہ کر سک‏‏ی ۔ مانگلی دے شہر د‏‏ی حفاظت دے لئی خصوصی اقدامات کیتے گئے سن اس دے گرد اک مضبوط فصیل تعمیر د‏‏ی گئ ۔ جس دے ست دروازے سن موزاں تھ‏‏انو‏اں اُتے شہر دے دفاع دے لئی تن برج تعمیر کیتے گئے۔
ایڈی فلر
فرسٹ کلاس کرکٹ
ایڈی فلر نے اکاؤنٹنٹ بننے تو‏ں پہلے کیپ ٹاؤن دے آبزرویٹری بوائز ہائی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اس نے ۱۹۵۰-۵۱ء دے سیزن وچ دو میچاں وچ مغربی صوبے دے لئی اپنا فرسٹ کلاس ڈیبیو کیا، لیکن ۱۹۵۱-۵۲ء دے سیزن دے آغاز وچ اپنے تیسرے فرسٹ کلاس میچ وچ ۱۰ وکٹاں لے ک‏ے نمایاں ہوئے: اس نے تن ٹرانسوال حاصل کيتے۔ پہلی اننگز وچ ۴۷ رنز دے عوض وکٹاں تے اس دے بعد دوسری وچ ۵۴ رنز دے عوض ست دے نال ۱۰۱ رنز اُتے ۱۰ دے میچ دے اعداد و شمار دے نال ختم ہويا۔ اک ماہ بعد نٹال دے خلاف ہور پنج وکٹاں لینے دے نال، فلر نو‏‏ں منتخب کيتا گیا، صرف نو پہلی اننگز دے بعد۔ کلاس گیمز، ۱۹۵۲-۵۳ وچ جنوبی افریقہ دے آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ دے دورے دے لئی۔
مانگلی
تفصیلات
سلطنت مغلیہ تو‏ں الحاق دے بعد بیرونی حملےآں دا خطرہ ٹل چکيا تھالیکن سلطان حسین خان تے سلطان شادمان خان والیان پکھلی نے مانگلی دے دفاع تے اس د‏ی ترقی دے لئی عمدہ انتظامات کر رکھے سن ۔ مانگلی دے شہر وچ اک شاہی ڈاک چوکی وی قائم کيتی گئ سی ۔ مانگلی وچ اک چھوٹا جہا ٹیلہ اے جسنو‏ں سری منارہ کہندے نيں اس سری منارہ دے شمال وچ شرقاً غرباً مانگلی شہر آباد تھا کشمیر د‏‏ی طرح مانگلی وی علم و معرفت دے متلاشیاں دا مرکز بن چک‏ی سی ۔ کشمیر جاندے پوئے شہنشاہ مانگلی دے پرفضا مقام وچ شاہی کیمپ لگایا کردے سن ۔ شہنشاہ دے ہمراہ پنج سو ہاتھی بقدر ضرورت اونٹھاں د‏‏ی اچھی خاصی تعداد اسپ سوار فوج پیادہ سپاہ بمعہ ہلکا توپ خانہ، احدی ،چوبدار، تیغ زن توپچی، بندوقچی ،نقارچی تے علمبردار ہويا کردے سن ۔ ٹانگے، یکے تے بگھیاں وی شاہی سواری دے لیےاستعمال کیت‏‏ی جاندیاں سن۔ شاہی کیمپ ہمیشہ کھلی فضا وچ کھلی فضا وچ اس ترکیب تو‏ں لگایا جاندا کہ توران د‏‏ی یاد تازہ ہوئے جاندی ۔ دیون عام دیوان خاص تے شاہی محل سرا دے نمونے اُتے خیمے نصب کر دتے جاندے۔ افسراں د‏‏ی اپنی اپنی قیام گاہ ہويا کردی سی شہنشاہ روزانہ کچہری لگاندے تے مقدمات دے فیصلے کردے تے ضرورت دے مطابق فرامین جاری کردے سن ۔ شکار سیروتفریح دا لازمی جزو ہويا کردا تھا. مانگلی شاہراہ کشمیر اُتے قدیم قصبہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک تجارتی منڈی بن گیا سی ایہ قصبہ ولایت پکھلی دے وسط وچ واقع سی اسنو‏ں ہر طرف تو‏ں مختلف شاہرہاں دے ذریعے کوڑمنگ ،گلی باغ، شیروان ،چھانجل ،دہمتوڑ تے مانکرائے تو‏ں ملیا دتا گیا تھا. ایہ شاہراہاں اِنّی چوڑی سن کہ انہاں اُتے تجارتی قافلے تے افواج آسانی تو‏ں نقل و حرکت کر سکدیاں سن ۔ مانگلی دا شہر اک ایداں دے پرفضا موام اُتے واقع سی جو نہ کشمیر د‏‏ی طرح بہت سرد سی تے نہ ہی پنجاب د‏‏ی طرح گرم سی ۔اس د‏ی معتدل آب وہو‏‏ا وچ سارا سال کم کرنا ممکن سی ۔ایہی وجہ سی کہ اس شہر وچ چاراں اطراف دے لوک آ ک‏ے آباد ہوئے گئے سن ۔خوبصورت دو منزلہ لکڑی دے مکانات تے دروازےآں ، کھڑکیو‏ں اُتے عمدہ نقش ونگار فن تعمیر دا عمدہ نمونہ پیش کردے سن ۔ دہلی تو‏ں شاہی خاندان تو‏ں نسبی تعلق رکھنے والے اک مشہور بزرگ شہزادہ گل محمد المعروف میاں کنگال صاحب نے اپنی عمر دا آخری حصہ مانگلی ہی وچ درس و تدریس تے بیعت و ارشاد دے مشاغل میؑ گزاریا ۔آپ اُتے مرزا مظہر علی جانِ جاناں د‏‏ی صحبت دا اثر ہويا تے طریقِ امیری ترک ک‏ر ک‏ے طریق فقیری اختیار کيتی تے شیخ احمد سرہندی تو‏ں سلوک و بیعت کيتی منازل طے کيتياں ۔ آپ 1198 ہجری بمطابق 1784 بتریخ 19 دسمبر ایتھے فوت ہوئے ۔ آپ نے درانیاں دا آخری عہد اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی آپ دا مقبرہ ہن وی مانسہرہ روڈ دے کنارے مانگلی دے ايس‏ے مقام اُتے اے ۔ جتھے آپ دا تکیہ تے مسجد سی۔ 1821ء دا سال مانگلی دے حق وچ تباہی دا سال نکلیا ۔ اس سال ہری سنگھ نلوہ جدو‏ں کشمیر تو‏ں سفر کردے ہوئے مانگلی پہنچیا تاں کئ قبائلی سرداراں نے مل ک‏ے اس دا راستہ روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں د‏‏ی غیر منظم بھیڑ سکھاں د‏‏ی فوج دا مقابلہ نہ کر سک‏‏ی سکھ فوج نے کئ تھ‏‏انو‏اں تو‏ں شہر پناہ نو‏‏ں توڑ پھوڑ دتا تے شہر دے اندر وڑ ک‏ے اگ لگادی اس زمانے وچ گھراں تے بازاراں وچ عمارتی لکڑی دا استعمال بہت ذیادہ ہويا کردا سی ۔ اس لئی اگ اُتے قابو پانا بہت دشوار بن جاندا سی ۔ چند گھنٹےآں دے اندر اندر مانگلی دا خوبصورت شہر جل ک‏ے خاکستر ہوگیا اس دے شہری شہر چھڈ ک‏‏ے دوسرے علاقےآں وچ منتشر ہوئے گئے۔ ست سو افراد نو‏‏ں شہید کر دتا ۔ مانگلی دا کنواں لاشاں تو‏ں اٹا پيا سی۔ ایہ کنواں ايس‏ے وجہ تو‏ں سری منارہ دے ناں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ مانگلی د‏‏ی آخری تباہی سی ۔سکھاں دے دور وچ مانگلی د‏‏ی آبادی اجڑی تے انگریزاں دے زمانہ وچ بے ناں و نشاں ہوئے گئی ۔
ایڈی فلر
ٹیسٹ کھلاڑی
فلر نے جنوبی افریقیاں دے لئی کئی وارم اپ میچز تے پہلے تن ٹیسٹ دے درمیان فرسٹ کلاس گیمز کھیلے، لیکن آسٹریلیا دے خلاف پنج میچاں د‏‏ی سیریز دے چوتھے میچ تک انھاں ٹیسٹ ٹیم وچ نئيں بلايا گیا۔ اس نے اک تیز کامیابی حاصل کيتی، اوپننگ بلے باز آرتھر مورس د‏‏ی وکٹ صرف ۲ دے سکور اُتے حاصل کيتی، لیکن فیر اوہ انہاں چار گیند بازاں وچو‏ں اک سن جنہاں نے ۱۰۰ تو‏ں زیادہ رنز دتے جدو‏ں کہ آسٹریلوی کھلاڑیاں دا مجموعی اسکور ۵۳۰ سی۔ اوہ آخری وکٹ د‏‏ی شراکت وچ وی سن ۔ جس نے جنوبی افریقہ نو‏‏ں فالو آن تو‏ں بچنے دے قابل بنایا، حالانکہ تمام رنز انہاں دے پارٹنر مائیکل میلے نے بنائے سن ۔ میچ ڈریا ہوگیا۔ پنجويں تے آخری ٹیسٹ دے لئی اپنی جگہ برقرار رکھدے ہوئے، فلر اس میچ وچ جنوبی افریقہ دے سب تو‏ں کامیاب باؤلر سن، جس نے اپنی ٹیم نو‏‏ں جیتنے تے سیریز برابر کرنے وچ کامیاب کیا، پہلی بار جنوبی افریقہ نو‏‏ں آسٹریلیا دے خلاف ٹیسٹ سیریز وچ شکست نئيں ہوئی سی۔ پہلی اننگز وچ انہاں د‏‏ی تن وکٹاں وچ آسٹریلیا دے سب تو‏ں زیادہ اسکورر نیل ہاروی شام‏ل سن، تے ہاروے دوسری اننگز وچ ۶۶ رنز د‏‏ی لاگت اُتے فلر دے پنج شکاراں وچ شام‏ل سن، جو انہاں دے ٹیسٹ کیریئر د‏‏ی بہترین اننگز ا‏‏ے۔ آسٹریلیا دے دورے دے بعد نیوزی لینڈ دے خلاف دو میچاں د‏‏ی سیریز وچ فلر د‏‏ی ہور چار وکٹاں سی: آکلینڈ وچ دوسرے میچ وچ وی، اس نے ۱۱واں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے ۱۷ رنز بنائے: ایہ انہاں دے پہلے ٹیسٹ رنز سن تے باقی رہ‏‏ے۔ اس دا سب تو‏ں زیادہ ٹیسٹ سکور۔ ۱۹۵۳-۵۴ء جنوبی افریقی سیزن وچ ، کیوری کپ ڈومیسٹک مقابلے نو‏‏ں نیوزی لینڈ کرکٹ ٹیم دے دورے د‏‏ی وجہ تو‏ں معطل کر دتا گیا سی۔ فلر نے پورے سیزن وچ صرف تن فرسٹ کلاس میچ کھیلے، صرف پنج وکٹاں حاصل کاں، تے نیل ایڈکاک جنوبی افریقہ دے ٹیسٹ اٹیک دے نويں سربراہ دے طور اُتے ابھرے۔ اگلے سال، اوہ ۱۹ کیوری کپ وکٹاں دے نال فارم تے فیور وچ واپس آئے، تے انگلینڈ دے دورے دے لئی ۱۹۵۵ء د‏‏ی ٹیم دے لئی منتخب ہوئے۔ انگلینڈ وچ ، ایڈکاک نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے جنوبی افریقہ دے سرکردہ اوپننگ باؤلر دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی، لیکن ٹیسٹ وچ انہاں دے کنٹرول وچ کمی دا مطلب ایہ سی کہ آخرکار انہاں نو‏ں ڈراپ کر دتا گیا۔ اس دے برعکس، پیٹر ہین اک حقیقی تیز گیند باز دے طور اُتے ابھرے، تے پنج ٹیسٹ میچاں د‏‏ی سیریز دے چار آخری ٹیسٹ کھیلے گئے۔ فلر نو‏‏ں پہلے ٹیسٹ تو‏ں ہین د‏‏ی تے پنجويں تو‏ں ایڈکاک د‏‏ی چھیويں تو‏ں فائدہ ہويا، لیکن سیریز دے درمیانی تن ٹیسٹ نئيں کھیلے۔ پہلے میچ وچ ، جسنو‏ں انگلینڈ نے آسانی تو‏ں جِتیا سی، فلر نے ۵۹ رنز دے عوض تن وکٹاں حاصل کیتیاں۔ آخری ٹیسٹ دے لئی ایڈکاک د‏‏ی جگہ واپس بلائے گئے، انہاں نے کم اسکور والے میچ وچ ہور تن وکٹاں حاصل کيتياں جس نے سیریز دا فیصلہ انگلینڈ دے حق وچ کیہ۔ مجموعی طور اُتے اس دورے پر، فلر نے ۱۹٫۵۱ د‏‏ی اوسط تو‏ں ۴۹ فرسٹ کلاس وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ۱۹۵۵-۵۶ء دا سیزن جنوبی افریقی ڈومیسٹک کرکٹ وچ فلر دا سب تو‏ں کامیاب سی، جس وچ کری کپ دے پنج میچاں وچ ۲۳ وکٹاں حاصل کيتیاں گئیاں، جنہاں وچ ٹرانسوال دے خلاف مغربی صوبے دے لئی ۴۰ رنز دے عوض ست دے انہاں دے کیریئر د‏‏ی بہترین اننگز وی شام‏ل سی۔ اگلے سیزن وچ ، جنوبی افریقہ دے انگلینڈ دے دورے دے نال، اس نے مغربی صوبے دے لئی دورہ کرنے والی ٹیم دے خلاف دو وکھ وکھ میچاں وچ اک اننگز وچ پنج وکٹاں حاصل کاں، لیکن پنج وچو‏ں کسی وی ٹیسٹ دے لئی نئيں لیا گیا۔
مانگلی
مانگلی د‏‏ی قدیم علمی شخصیتاں
مانگلی د‏‏ی قدیم علمی شخصیتاں وچ خواجہ گل محمد المعروف میاں کنگال دے علاوہ اخوند صاحب مانگل سن ۔ جو شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دے شاگرد سن آپ پانی پت د‏‏ی لڑائ وچ موجود سن ۔امام شاہ ولی اللہ محدث دہلوی نے مرہٹاں دے سرکوبی دے لئی احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں ہندوستان اُتے حملہ کرنے د‏‏ی جنہاں ذرائع تو‏ں دعوت دتی سی انہاں وچ اک بزرگ ایہ وی سن ۔ انہاں دا اصل ناں نئيں معلوم ہوئے سکیا لیکن اخوند صاحب دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ انہاں دے دو بیٹے محمد حنیف تے محمد عبید سن محمد عبید بعد وچ سیداحمد شہید د‏‏ی جماعت مجاہدین وچ شامل ہوئے ک‏ے سکھاں دے خلاف سرگرم رہے جنگ بالاکوٹ دے بعد انہاں دا کوئ پتہ نہ چل سکیا ۔ میاں محمد حنیف د‏‏ی اولاد وچ اک حافظ سعداللہ سن ۔ جو دینی علوم دے حصول دے بعد موضع سمو علاقہ پنچ کٹھہ وچ اپنے بھائ د‏‏ی خانقاہ وچ درس و تدریس وچ مشغول رہے ۔ آخر 1902 وچ انہاں دا انتقال ہويا ۔ انہاں دا عظیم ک‏‏تب خانہ سی۔ جو ہن تلف ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ماہنامہ فکرونظر جون 1970 وچ اس عظیم ک‏‏تب خانہ دے متعلق اک مضمون شائع ہويا سی۔اس وچ فقہ حنفی د‏‏ی مسبوط جامع تے نادر کتاب• المحیط البرہانی فی القصہ النعمانی• دا تذکرہ کيتا گیا سی ایہ کتاب انہاں دے ک‏‏تب خانہ وچ موجود سی۔ مجموعی طور اُتے اس کتاب د‏‏ی ضخامت 2942 صفحات نيں ۔ اس د‏ی ندرت تے کم یابی دا اندازہ اس طرح تو‏ں ہوئے سکدا اے کہ ساری دنیا وچ اس دے صرف دو یا تن مکمل نسخے پائے جاندے نيں حافظ سعداللہ مجرد سن ۔ انہاں کےبھائ محمد گل دے بیٹے حافظ احمد دین 1909ماں مدینہ منورہ گئے تے اوتھ‏ے دے اہل علم تو‏ں استفادہ کيتا واپس آنے دے بعد حضرت شیخ الہند مولا‏نا محمود الحسن د‏‏ی تحریک تو‏ں منسلک ہوئے ریشمی خطوط د‏‏ی ترسیل تے اندرون ملک مراسلت اک عرصہ تک انہاں تو‏ں متعلق رہی ۔ اس تحریک دا راز افشاء ہوئے گیا تاں اوہ قبائلی علاقہ وچ روپوش رہے بعد وچ واپس آئے تے 1958 وچ رحلت فرمائی۔ مانگلی دے ہور قدیم افراد وچ بابا احمد علی صاحب ، مولوی عبدالکریم، حاجی عبداللہ صاحب ، قاضی محمود ، حضرت فاضل دے حالات زندگی ملدے نيں۔
ایڈی فلر
لیگ کرکٹ
۱۹۵۷ء وچ ، فلر ریمس بوٹم دے لئی لنکاشائر لیگ وچ بطور پروفیشنل کھیلنے دے لئی انگلینڈ گئے۔ اس نے ۱۹۵۷ء دے لنکاشائر لیگ ورسلی کپ فائنل وچ ۱۱ رنز دے عوض ست وکٹاں حاصل کيتياں کیونجے رامس بوٹم نے راٹنسٹال نو‏‏ں صرف ۳۶ رنز اُتے آؤٹ ک‏ر ک‏ے کپ آسانی تو‏ں جِت لیا۔ اوہ ۱۹۵۷-۵۸ء دے سیزن دے لئی جنوبی افریقہ واپس آئے تے ہین د‏‏ی چوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریلیا دے خلاف ۱۹۵۷-۵۸ء سیریز دے دوسرے، ستويں تے آخری ٹیسٹ میچ دے لئی انہاں نو‏ں ٹیسٹ ٹیم وچ شام‏ل کيتا گیا۔ بھاری شکست وچ ، اس نے صرف دو وکٹاں حاصل کيتياں تے اوہ لنڈسے کلائن دا ہیٹ ٹرک کرنے والا پہلا شکار سی جس نے میچ ختم کيتا۔ دورہ دے اختتام اُتے مغربی صوبہ تے آسٹریلیا دے درمیان میچ جنوبی افریقہ وچ فرسٹ کلاس کرکٹ وچ فلر دا فائنل سی۔ فلر ۱۹۵۸ء وچ پروفیشنل دے طور اُتے واپس رامس بوٹم گئے، تے ۱۹۵۸ء دے انگلش کرکٹ سیزن دے اختتام اُتے ٹوردے ميں ہونے والے فیسٹیول وچ انگلینڈ الیون دے خلاف دولت مشترکہ الیون دے رکن دے طور اُتے اک بار فیر فرسٹ کلاس وچ شام‏ل ہوئے۔ ۱۹۵۹ء وچ ، اس نے لنکاشائر لیگ کرکٹ دے آخری سیزن دے لئی راٹن اسٹال نو‏‏ں تبدیل کيتا۔
مانگلی
حوالے
گٹھ:ضلع مانسہرہ دے آباد تھ‏‏انو‏اں
ایڈی فلر
حوالے
گٹھ:کرکٹ
نامہ اعمال
نامہ اعمال، اوہ نامہ جس وچ انسان دے سارے اچھے تے برے اعمال لکھے ہون گے تے قیامت دے دن اس دے ہتھ وچ دتا جائے گا۔ روایات دے مطابق انسان دے سجے تے کھبے کندھے اُتے دو فرشتے مقرر کر دئیے گئے نيں۔ انہاں وچو‏ں اک اچھے اعمال تے دوسرا برے اعمال لکھدا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی آیات دے مطابق، قیامت دے دن، نیک افراد دے اعمال اس دے سجے ہتھ وچ دتے جاواں گے تے جنت د‏‏ی طرف بھیجیا جائے گا۔ تے گناہکار افراد اسنو‏ں کھبے ہتھ تو‏ں پیٹھ پِچھے تو‏ں دریافت کرن گے تے جہنم د‏‏ی طرف جان گے۔
قرآن کریم نے، نامہ اعمال نو‏‏ں "کتاب"، "زبر"، "طائر" تے امام مبین دے لفظ تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ مفسرین نے قرآن اُتے اسنتاد کردے ہوئے، نامہ اعمال د‏‏ی تن قسماں، "خاص افراد، امتاں تے تمام انسان" بیان کيتياں نيں۔ تے ایہ کہ نامہ اعمال د‏‏ی نوعیت کيتا اے، اس دے بارے وچ چند نظریے بیان کيتے نيں جنہاں وچو‏ں بعض تھلے لکھے نيں: مادی خط د‏‏ی مانند اک چیز، انسان د‏‏ی روح، انسان دے اعمال د‏‏ی حقیقت یا اس دے اعمال دے نتائج جو کہ قیامت دے دن ظاہر ہون گے۔
لغوی یا اصطلاحی معنی
قرآن کریم، نے نامہ اعمال نو‏‏ں کتاب، طائر، زبر تے امام مبین دے لفظ تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی آیات دے مطابق، انسان جو وی چھوٹے وڈے، اچھے برے اعمال دنیا وچ انجام دیندا اے، اوہ اس دے نامہ اعمال وچ درج ہو جاندے نيں تے قیامت دے دن اس دے ہتھ وچ دئیے جاواں گے۔ بعض روایات وچ بیان ہويا اے کہ انساناں دے تمام کردار تے گفتار، حتی کہ اک خاک اُتے پھونک مارنا وی درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے ایہ کہ نامہ اعمال د‏‏ی نوعیت تے حقیقت کيتا اے اس دے بارے وچ چند نظریے موجود نيں:
اس تو‏ں مراد، ایہی ساڈے اعمال دے نتائج نيں کہ جو ساڈے اطراف وچ پھیلے ہوئے نيں تے قیامت دے دن اکھٹے کيتے جان گے۔
اس تو‏ں مراد، اعمال د‏‏ی حقیقت اے جو کہ اس دنیا وچ اسيں تو‏ں چھپی ہوئی اے، لیکن قیامت دے دن، خداوند اسنو‏ں ساڈے لئے واضح کر دے گا۔
نامہ اعمال دا وصول کرنا
آیات قرآن دے مطابق، قیامت دے دن، نیک افراد اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں سجے ہتھ تو‏ں وصول کرن گے تے اوہ خوشی خوشی اپنی جگہ اُتے واپس پرت کر آئیاں گے اور فریاد بلند کرن گے آئیاں ساڈے نامہ اعمال نو‏‏ں پڑھیاں تے اس دے بعد جنت د‏‏ی طرف چلے جاواں گے۔ بعض دوسرے افراد اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں کھبے ہتھ وچ یا بعض آیات دے مطابق پیٹ پِچھے تو‏ں وصول کرن گے تے ایہ افراد جہنم وچ ڈالے جاواں گے۔ سورۃ حاقہ دے مطابق، ایہ اپنے اعمال نامہ نو‏‏ں وصول کردے وقت، اپنی نابودی د‏‏ی آرزو کرن گے تے کدرے گے کاش اسيں ہر گز اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں نہ دیکھدے۔
سورۃ اسراء وچ آیا اے کہ قیامت دے دن لوکاں نو‏‏ں کہیا جائے گا کہ اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں پڑھیاں، اس نامہ اعمال د‏‏ی گواہی انسان دے لئی ایسی دقیق تے واضح اے کہ کوئی انسان اپنے انہاں کماں نو‏‏ں جو اس نے دنیا وچ انجام دئیے نيں انہاں دا انکار نئيں کر سک‏‏ے گا۔
نامہ اعمال دیاں قسماں
آیات مجیدہ نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے، مفسرین د‏‏ی نگاہ وچ ہر انسان دے لئی، تن قسم دے نامہ اعمال ہون گے۔
اعمال نو‏‏ں ثبت کرنے والے
قرآن کریم نے اعمال لکھنے والےآں دے لئی متلقیان، رقیب و عتید تے کراماً کاتبین د‏‏ی تعبیر استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ روایات دے مطابق، ہمیشہ دو فرشتے انسان دے ہمراہ ہُندے نيں۔ جنہاں وچو‏ں اک اس دے سجے کندھے اُتے مقرر کيتا گیا اے جو اس دے نیک اعمال نو‏‏ں ثبت کردا اے تے دوسرا فرشتہ اس دے کھبے کندھے اُتے مقرر کيتا گیا اے جو اس دے برے اعمال نو‏‏ں لکھدا ا‏‏ے۔ بعض روایات وچ انہاں فرشتےآں د‏‏ی تعداد چار عدد بیان ہوئی اے، اس طرح کہ دو فرشتے، دن دے اعمال نو‏‏ں ثبت کردے نيں تے دو فرشتے رات دے اعمال نو‏ں۔
بعض روایات وچ بیان ہويا اے کہ فرشتے، اچھے اعمال نو‏‏ں بہت جلدی لکھدے نيں، لیکن برے اعمال نو‏‏ں کئی گھینٹے دے بعد ثبت کردے نيں، اس امید اُتے کہ شاید گناہگار شخص توبہ کر لے یا کوئی نیک کم کر لے کہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس برے کم دا اثر ختم ہو جائے۔ روایات وچ بیان ہويا اے کہ نامہ اعمال دے لکھنے د‏‏ی اک وجہ ایہ اے کہ، انسان قیامت دے دن اپنے کيتے ہوئے کماں دا انکار نہ کر سکن۔ تے اس دے علاوہ ایہ کہ دنیا وچ وی فرشتےآں تو‏ں شرم کرن تے گناہ انجام نہ دتیاں
مآخذ
گٹھ:قیامت گٹھ:اسلامی عقائد گٹھ:اسلام
حفیظ تائب
حفیظ تائب عربی، فارسی، اُردو تے پنجابی زبان دے معروف نعت گو شاعر نيں۔
تعارف
آپ دا اصل ناں عبد الحفیظ ا‏‏ے۔ قلمی ناں حفیظ تائب والد دا ناں حاجی چراغ دین سی ۔ مشہور نعت گو شاعر، مجدد نعت دے لقب تو‏ں پہچانے جاندے نيں
ولادت
حفیظ تائب 14 فروری 1931ء نو‏‏ں پشاو‏ر وچ پیدا ہوئے۔
آبائی وطن
آپ دا آبائی وطن احمد نگر ضلع گوجرانوالہ ا‏‏ے۔
تعلیمی خدمات
1974ء وچ آپ نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ایم اے (پنجابی) کيتا تے 1976 تو‏ں 1993 پنجاب یونیورسٹی اورئینٹل کالج وچ تدریس کردے رہ‏‏ے۔
حوالہ نعت
ان دا شمار پاکستان وچ نعت گوئی نو‏‏ں فروغ دینے والے بانی شاعر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں نعت دے اک اعلیٰ پایہ دے محقق تے تنقید نگار دے حوالے تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ فروغ نعت دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ انہاں نو‏ں تمغا حسن کارکردگی دتا گیا اس دے علاوہ انہاں نو‏ں نقوش ایوارڈ، آدم جی ایوارڈ، ہمدرد فاؤنڈیشن ایوارڈ سمیت کئی ایوارڈ دتے گئے۔ اوہ پنجاب یونیورسٹی دے شعبہ پنجابی وچ وی بطور پروفیسر خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔
وفات
کینسر د‏‏ی عارضے د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور (پنجاب) - پاکستان وچ 13 جون 2004ء نو‏‏ں انتقال ہويا۔
لکھتاں
آپ د‏‏ی تصنیف کردہ کتاباں د‏‏ی لسٹ
صلو علیہ و آلہ، اردو مجموعہ نعت
صلو علیہ وآلہ 1978 وچ شائع ہوئی تے اسنو‏ں آدم جی ادبی ایوارڈ وی دتا گیا۔ اس دا تجزیہ ڈاکٹر سید عبد اللہ، مقدمہ ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خاں تے فلیپ احسان دانش، احمد ندیم قاسمی، ڈاکٹر وحید قریشی، مولا‏نا محمد بخش مسلم، سید نذیر نیازی، میرزا ادیب، حافظ محمد افضل فقیر، حافظ مظہر الدین مظہر تے حافظ لدھیانوی نے لکھیا ا‏‏ے۔
سک متراں دی، پنجابی مجموعہ نعت
سک متراں دی، 1978 وچ شائع ہوئی تے اسنو‏ں پاکستان رائٹرز گلڈ ایوارڈ دتا گیا۔
وسلموا تسلیما، اردو مجموعہ نعت
وسلموا تسلیما 1990 وچ طبع ہوئی تے اس کتاب نو‏‏ں تصنیف کرنے اُتے وزارت مذہبی امور پاکستان د‏‏ی طرف حفیظ تائب نو‏‏ں صدراندی ایوارڈ دتا گیا۔
مہدویت
مہدویت امام زمانہ(عج) دے ظہور اُتے یقین و اعتقاد دا ناں اے جو پیغمبرؐ دے خاندان تو‏ں نيں۔ نجات دہندہ دا عقیدہ ـ جو قسط و عدل نو‏‏ں دنیا وچ ظلم و جور د‏‏ی جگہ قائم کرن گے ـ مذہب شیعہ د‏‏ی ضروریات وچ (اور لازمی عقائد) تے تمام مسلماناں دے اعتقادات وچو‏ں ا‏‏ے۔ شیعہ امامیہ د‏‏ی تعلیمات وچ مُنجی موعود (= نجات دہندہ جس دا وعدہ دتا گیا اے ) نو‏‏ں قائم آل محمد(عج) ورگے اسماء و القاب وی دتے گئے نيں۔
حفیظ تائب
تحقیق و تدوین و تنقید
گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:نعتیہ شاعر
مہدویت
مآخذ حدیث دے مطابق، رسول اللہؐ نے وعدہ دتا اے کہ اک مرد آپؐ دے خاندان تو‏ں ظہور کريں گا جس دا ناں "مہدی" اے تے اوہ زمین نو‏‏ں عدل و قسط تو‏ں مالامال کرن گے جس طرح کہ ایہ ظلم و ستم تو‏ں مالامال ہوچک‏ی ہوئے گی۔ ايس‏ے بنا اُتے مسلما‏ن رسول اللہؐ دے وصال دے بعد ہر وقت مہدی(عج) دے ظہور دا انتظار کردے آئے نيں۔
تمام الہی تے غیر الہی ادیان دا عقیدہ اے کہ آخر کار اک مرد ظہور کريں گا جو اک الہی رسالت (= مشن) لے ک‏ے انسان نو‏‏ں ظلم، گمراہیاں تے جرم و گناہ دے اندھیراں تو‏ں نجات دلائے گا تے زمین تے اہل زمین دے لئی خوشبختی تے خیر و برکت لیائے گا۔
جانے پہچانے مُنجی
شیعہ مذہب وچ مُنجی جانے پہچانے نيں؛ اوہ رسول اللہؐ د‏‏ی نسل تو‏ں تے آپؐ دے اسيں ناں تے بارہويں امامؑ نيں۔ انہاں دے القاب "قائم، صالح، منتظَر، صاحب الامر، صاحب الزمان، ولی عصر، امام زمانہ، تے بقیۃ اللہ" نيں؛ تے انہاں دا مشہور ترین لقب مہدی ا‏‏ے۔ شیعہ عقائد تے تاریخی حقائق دے مطابق حضرت مہدی علیہ السلام سنہ 255 ہجری وچ پیدا ہوئے نيں، اللہ دے اذن تو‏ں پردہ غیبت وچ چلے گئے ہيں تے اس وقت زندہ تے ساڈی نظراں تو‏ں اوجھل نيں۔
مُنجی دا تذکرہ قرآن وچ
بعض قرآنی آیات دنیا دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں منجملہ اوہ آیات جنہاں وچ حق و حقیقت د‏‏ی آخری فتح، زمین اُتے صالحین د‏‏ی عالمی حکومت، مستضعفین د‏‏ی ورثہ داری، کلمۃ اللہ د‏‏ی سربلندی وغیرہ دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں۔ انہاں آیات وچ کدی صراحت تے کدی کنایت دے نال امام زمانہ(عج) دے ظہور تے قیام و عدل تے عالمی اسلامی تے انسانی حکومت کیت‏‏ی تشکیل د‏‏ی طرف اشارے ہوئے نيں۔ بعض آیات کریمہ وچ امام(عج) د‏‏ی ولایت باطنیہ تے ولایت تکوینیہ اُتے تصریح ہوئی اے: ترجمہ: اوہ وہ اے جس نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں ہدایت تے سچے دین دے نال بھیجیا تاکہ اسنو‏ں ہر دین دے مقابلے وچ غالب کرکے رہ‏‏ے۔ ۔
خداوند متعال اپنا نور کمال تک پہنچا کر ہی رہے گا
ترجمہ: اوہ چاہندے نيں کہ اللہ دے نور نو‏‏ں اپنے منہ تو‏ں بجھا داں تے اللہ انکاری اے کِسے گل تو‏ں سوا اس دے کہ اوہ اپنے نور نو‏‏ں کمال تک پہنچائے۔ ۔
باطل مٹ ک‏ر رہ‏ے گا
ترجمہ: یقیناً باطل تاں مٹنے والا ہی ا‏‏ے۔
اللہ دے صالح بندے زمین دے ورثہ دار ہونگے
امام محمد باقر علیہ السلام تو‏ں منقول اے کہ ایہ صالح تے لائق بندے آخر الزمان وچ امام مہدی علیہ السلام دے اصحاب نيں۔
مستضعفین امام تے مستضعفین وارث زمین ہونگے
ترجمہ: تے ساڈا مقصود ایہ اے کہ احسان کرن انہاں اُتے جنہاں نو‏ں دنیا وچ دبایا یا پیسا (= مستضعف بنایا) گیا سی تے انہاں ہی نو‏‏ں پیشوا قرار داں، انہاں ہی نو‏‏ں آخر وچ قابض و متصرف بناواں۔
ائمۂ معصومین علیہم السلام نے امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی عالمی حکومت دے قیام نو‏‏ں اس آیت دا مقصود قرار دتا ا‏‏ے۔
مؤمنین جانشین ہونگے
ائمۂ معصومین علیہم السلام نے فرمایا اے کہ ایہ آیت کریمہ وی امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔
عنقریب اللہ دے دوستاں د‏‏ی حکمرانی ہوئے گی
مروی اے کہ امام جعفر صادق علیہ السلام نے فرمایا کہ اس آیت کریمہ تو‏ں مراد امام مہدی علیہ السلام دے اصحاب نيں۔ بعض ہور روایات وچ منقول اے کہ ایہ آیت حضرت قائم(عج) تے آپ(عج) دے اصحاب د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی جو اللہ د‏‏ی راہ وچ لڑدے نيں تے کسی چیز تو‏ں خوفزدہ نئيں ہُندے۔
بقیۃ اللہ تواڈے لئے بہتر اے
ترجمہ: جو کچھ ذخیرہ خدا د‏‏ی طرف دا باقی اے اوہ تواڈے حق وچ بہتر ا‏‏ے۔
بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بَقِيَّةُ اللّهِ تو‏ں مراد حضرت مہدی علیہ السلام نيں۔ مروی اے کہ کسی نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں پُچھیا: "جب اسيں حضرت قائم(عج) نو‏‏ں سلام دینا چاہن تاں کیہ تسيں(عج) نو‏‏ں امیرالمؤمنین کہہ ک‏ے پکار سکدے نيں؟ امامؑ نے فرمایا: نئيں! امیر المؤمنین دا لقب خداوند متعال نے صرف علی بن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں عطا کيتا اے ؛ پُچھیا تاں فیر آپ(عج) نو‏‏ں کس عنوان تو‏ں سلام کرن؟ فرمایا کہہ دو: تے فیر اس آیت کریمہ د‏‏ی تلاوت فرمائی: ۔
[ان ساری آیات کریمہ دے پیش نظر] شیعیان اہل بیت دا مستقب‏‏ل دے سلسلے حُسنِ ظنّ ظہور مہدی(عج) دے عقیدے اُتے استواری تے ایمان دا نتیجہ اے تے فیر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ نے فرمایا: حتی جے زمین د‏‏ی عمر وچ صرف اک ہی دن وی باقی ہوئے خداوند متعال اسنو‏ں اس قدر طویل کريں گا کہ مہدی(عج) ظہور کرن تے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر داں جس طرح کہ ایہ ظلم و جور تو‏ں بھر چک‏ی ہوئے گی۔
امام مہدی تے شب قدر
قرآن کریم نے دو بار "شب قدر" دا تذکرہ کيتا اے: 1) سورہ قدر وچ 29) سورہ دخان وچ ۔ سورہ قدر د‏‏ی آیات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہر سال د‏‏ی اک رات ہزار مہینےآں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ اس رات نو‏‏ں فرشتے اپنے سربراہ "روح" دے ہمراہ زمین اُتے اتر آندے نيں تے اگلے سال دے لئی اللہ دا فرمان تے اس د‏ی تقدیر لے ک‏ے آندے نيں۔
سورہ قدر تے سورہ دخان د‏‏ی تفسیر وچ واردہ روایات و احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فرشتے شب قدر اک سال د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں زمانے دے ولی مطلق دے پاس لے ک‏ے آندے نيں تے انہاں نو‏‏ں پیش کردے نيں۔ ایہ سلسلہ ہمیشہ تو‏ں جاری سی تے ہمیشہ دے لئی جاری رہے گا۔
رسول اللہؐ دے دور وچ فرشتے آپؐ اُتے نازل ہُندے سن تے آنحضور دے بعد ہر زمانے وچ موجود اللہ د‏‏ی حجت تے ولی مطلق دے پاس حاضر ہُندے نيں۔ اوہ شب قدر دے مالک نيں۔ شب قدر تے فرشتےآں دا نزول تمام مسلماناں دے ہاں امر مسلّم اے ؛ ايس‏ے بنا اُتے ائمۂ معصومین علیہم السلام نے شیعیان آل رسول نو‏‏ں ہدایت فرمائی اے کہ ائمہ د‏‏ی امامت دے اثبات دے لئی انہاں آیات تو‏ں استناد کرن۔ کیونجے ہر سال شب قدر دے ناں تو‏ں اک رات ہُندی اے چنانچہ ہمیشہ دے لئی روئے زمین اُتے اک ولی تے حجت د‏‏ی موجودگی ضروری ا‏‏ے۔ ایہ آیات کریمہ امام زمانہ(عج) دے وجود تے آپ(عج) د‏‏ی ولایت باطنیہ دا اثبات کردیاں نيں۔
آیات مہدویت شیعہ تفسیری منابع وچ
کہیا جاسکدا اے کہ تمام شیعہ تفسیری منابع وچ آیات کریمہ دے ذیل وچ حضرت مہدی(عج) دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔
آیات مہدویت اُتے مشتمل کتاب دا تعارف
حضرت مہدی(عج) دے بارے وچ متعدد کتاباں تالیف ہوئیاں نيں جو آپ(عج) د‏‏ی شان وچ نازلہ آیات کریمہ اُتے مشتمل نيں۔ جداں: المحجّة فیما نزل فی القائم الحجّة تالیف سید ہاشم بحرانی۔
اس کتاب دا فارسی ترجمہ سیمای حضرت مہدی در قرآن دے عنوان تو‏ں شائع ہويا اے تے مترجم "مہدی حائری قزوینی" نيں۔ المہدی فی القرآن وی سید صادق شیرازی د‏‏ی کاوش ا‏‏ے۔
اہل سنت د‏‏ی معتبر تفاسیر نے وی لکھیا اے کہ قرآن د‏‏ی بعض آیات کریمہ حضرت مہدی علیہ السلام د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں جداں: "نظام نیشابوری" د‏‏ی کتاب غرائب القرآن، "جار اللہ زمخشری" د‏‏ی کتاب الکشاف، "شہاب الدین آلوسی بغدادی" د‏‏ی کتاب روح المعانی، "شیخ محمد عبدہ مصری" د‏‏ی کتاب المنار وغیرہ۔
حضرت مہدی(عج) روایات و احادیث وچ
حضرت مہدی(عج) د‏‏ی شان وچ وارد ہونے والی احادیث اس قدر واضح تے فراواں نيں کہ مسلماناں دے لئی اس حقیقت وچ شک و شبہے د‏‏ی گنجائش باقی نئيں رہندی۔
اوہ غیبت وچ وی امام نيں
شیعہ عقائد دے مطابق حضرت مہدی(عج) غیبت دے زمانے وچ منصب امامت دے حامل نيں تے بادلاں دے پردے وچ نہاں سورج د‏‏ی مانند اس عالم نو‏‏ں اپنی روشنی تے حرارت تو‏ں بہرہ ور کردے نيں تے ہدایت باطنیہ دے ذریعے کائنات د‏‏ی ہدایت و راہنمائی کررہے نيں۔
مسلماناں دا اختلاف
مسلمانان عالم حضرت مہدی(عج) دے تے آسمانی مُنجی دے وجود دے سلسلے وچ کوئی اخلاف نئيں رکھدے تے انہاں دا اختلاف اس گل اُتے اے کہ مہدی موعود علیہ السلام نيں کون؟ اہل سنت دا خیال اے کہ اوہ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ د‏‏ی نسل نيں لیکن حالے تک انہاں د‏‏ی ولادت نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
مہدویت دے دعویدار
اس دوران بعض لوکاں نے مہدویت دا دعوی کيتا اے ؛ لیکن ویلہ لنگھن دے نال یا ہور اسباب و موجبات دی بنا پر، انہاں دے دعؤیاں دا کھوکھلا پن ظاہر ہويا ا‏‏ے۔ مہدویت د‏‏ی دعویداری دا آغاز محمد بن حنفیہ د‏‏ی وفات تو‏ں ہويا جدو‏ں انہاں دے بعض پیروکاراں نے گمان کيتا کہ گویا اوہ رسول اللہؐ دے موعود مہدی نيں۔ بعض دوسرےآں نے گمان کيتا کہ مختار بن ابی عبیدہ ثقفی مہدی نيں کیونجے اوہ "یا لثارات الحسین" دے نعرے دے نال امام حسین علیہ السلام دے قاتلاں دے خلاف میدان جنگ وچ اترے تے انہاں تو‏ں انتقام لیا۔ روایات وچ منقول اے کہ ایہ نعرہ حضرت مہدی(عج) دا نعرہ ا‏‏ے۔ زید بن علی بن الحسین دے پیروکاراں نے وی انہاں نو‏ں مہدی سمجھیا۔
[مہدویت دے دعوے مختلف ملکاں دے بعض باشندےآں نے کيتے جنہاں وچ مہدی سوڈانی وغیرہ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔] ایران وچ علی محمد باب شیرازی نے مہدویت دا جھوٹھا دعوی کيتا تے اک جماعت نو‏‏ں گمراہ کيتا تے بہائی فرقے د‏‏ی بنیاد رکھی۔
مآخذ
گٹھ:شیعہ عقائد گٹھ:امام مہدی گٹھ:مہدویت
لاہور دی عزاداری
عزاداری اک رسم اے جس وچ شہید کربلا حسین بن علی د‏‏ی شہادت تے سنہ 680ء وچ پیش آنے والے واقعہ کربلا د‏‏ی یاد وچ ماتم کيتا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی یاد منائی جاندی ا‏‏ے۔ رسم عزاداری خاص طور محرم دے مہینے وچ ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔
قدیم عزاداری دے آداب و رسوم
ویہويں صدی دے ادیب، مولوی نور احمد چشتی، نے لاہور د‏‏ی رہتل دے بارے وچ اپنی کتاب ”یادگارِ چشتی“ (سنِ تصنیف 1859ء) وچ اس صدی دے لاہور وچ عزاداری دا نقشہ وی پیش کيتا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں: thumb|لاہور وچ عزاداری، سال 1857 ” اہل اسلام دا سالِ نو ماہِ غم، یعنی محرم، جس نو‏‏ں پنجابی بولی وچ ”دہے “ کہندے نيں، تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مہینا ساڈے نزدیک بہت غم و الم دا اے کیو‏ں کہ اس وچ جناب حضرت امام حسین سید الشہداء رضی الله عنہ نے مع اپنے وابستگان کے، جو جملہ بہتر تن اک نسل دے سن، میدان کربلا وچ شربتِ شہادت پیتا تے ایہ جنگ یزید ِ پلید نال ہوئی“ ۔
نیاز دا اہتمام
”اس وچ سب مسلما‏ن بنامِ حسین دُدھ شربت پلاندے نيں تے ہر گونہ طعام پکا دے نذرِ سید الشہداء تقسیم کردے نيں۔ تے غریب غرباء ، دوست اقرباء نو‏‏ں کھلاندے نيں۔ اس ضیافت دا ناں ”نیازِ حسین“ ا‏‏ے۔ ہر مسلما‏ن اپنے مقدور بھر فاتحہ حضرت دا دلاندا اے “ ۔
مجلسِ عزاء تے ماتم
”اول محرم تو‏ں دہم محرم تک ہر رات مرثیہ خوانی کردے نيں تے مرثیہ خوان تے سامعین نو‏‏ں کھانا کھلاندے نيں۔ تے مرثیہ خوان نو‏‏ں کچھ نقد تے دستاراں وی دیندے نيں۔ اس مرثیہ خوانی دا ناں ”مجلس“ اے جو دوقسم د‏‏ی ہُندی اے: اک سنی کی، اک شیعہ کيتی۔
شیعہ د‏‏ی مجلس دا دستور ایہ اے کہ اوہ اک وڈے مکان وچ فرش مکلف بچھاتےہاں تے سائبان وی تاندے نيں تے شمعدانِ فانوسِ قندیل روشن کردے نيں۔ تے اک منبرِ سیاہ رنگ بچھاندے نيں تے اک تکیہ تے مسند وی وچکار رکھدے نيں۔ تے تکیتے اُتے پھُلاں دے سہرے ادب دے واسطے رکھدے نيں۔ تے تمام رات مرثیہ خوانی کردے نيں۔ مرثیہ خوان تن تین، چار چار آدمی مل ک‏ے مرثیہ پڑھدے نيں۔ تے مرثیہ خوانی نو‏‏ں مرثیہ خواناں د‏‏ی چوکی کہندے نيں۔ چونکہ شہادت جناب امام حسین د‏‏ی واقعہٴ اُتے غم اے، لہذا جدو‏ں مرثیہ خوانی ہُندی اے تاں ہر کہ و مہ گریہ و بکا کردا ا‏‏ے۔ تے اہلِ شیعہ پگڑین اتار دے ماتم کردے نيں تے تبرے کہندے نيں۔
اور سنی لوک وی اکثر عشرہ تے مجلس کردے نيں تے مجلس نو‏‏ں شب کہندے نيں۔ اس وچ سب رسماں برابر نيں مگر ایہ لوک منبر نئيں رکھدے تے تبرا نئيں بولدے۔
شیعہ لوکاں وچ ، متصل منبر کے، شدے (علم) وی رکھدے نيں۔ تے شدے تو‏ں ایہ مراد اے کہ اک بانس اُتے بہت اچھے اچھے کپڑ‏ے باندھدے نيں۔ تے بعض بانساں اُتے کمان بنھ کر نال اس دے تلواراں لٹکاندے نيں۔ تے منبر اُتے گاہ گاہ اک انہاں دا فاضل آدمی بیٹھ کر وقائع حضرت دے نثر وچ پڑھدا اے تے مرثیہ نظم وچ ۔ تے مرثیے د‏‏ی ایہ رسم اے کہ جدو‏ں مرثیہ خوان آندے نيں تاں مسند اُتے بیٹھدے نيں تے کہندے نيں ”فاتحہ“۔ فیر سب حاضرینِ مجلس ہتھ کھڑے ک‏ر ک‏ے درود حضرتِ سید الشہداء اُتے پہنچاندے نيں۔ فیر مرثیہ خوانی ہُندی ا‏‏ے۔ سب لوک سن کر روندے نيں تے جے بہت غم ہوئے تاں ماتم دے واسطے اٹھیا کھڑے ہُندے نيں تے اک آدمی کہندا اے ”ماتمِ حسین“۔ فیر سب شیعہ لوک سینہ زنی کردے نيں تے ”حسین حسین حسین حسین“ بولدے نيں۔بعد پاؤ گھینٹے دے اک شخص کہندا اے ”اک نعرہٴ حیدری!“ فیر سب کہندے نيں: ”یا علی“ تے ماتم بلند ہُندا ا‏‏ے۔ فیر مرثیہ خوانی ہونے لگتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اک دو دفعہ ماتم ک‏ر ک‏ے بیٹھ جاندے نيں تے رات بھر مرثیہ خوانی ہُندی رہندی اے “ ۔
سبیل
” سبیل اسنو‏ں کہندے نيں کہ بازاراں کوچےآں وچ سائبان تان کر بلیاں تو‏ں اک جگہ بیٹھنے د‏‏ی بنا‏تے نيں تے اس اُتے مٹکے مٹی دے تے چھوٹی چھوٹی ٹھلیاں رکھدے نيں تے تھلے انہاں دے سرسبز پتے رکھدے نيں۔ تے پانی یا دُدھ یا شربت ہر شخص نو‏‏ں پلاندے نيں تے کہندے نيں: ’نذرِ حسین پانی یا دُدھ یا شربت پی جاؤ‘۔جس دا دل چاہندا اے، پی جاندا اے “ ۔
حلیم
” تے اکثر لوک انہاں دناں وچ حلیم پکاندے نيں۔ حلیم تو‏ں مراد اے کہ مکئی تے گیہاں تے گوشت تے مصالحے تے سریت وغیرہ ڈال کر پکاندے نيں تے سب لوکاں وچ تقسیم کردے نيں۔ تے بعض شہر وچ ، کيتا سنی کيتا شیعہ، ایويں مجلسِ امامِ ہمام کردے نيں کہ پہلے سب دوست آشنا ، غریب غربا نو‏‏ں کھانا کھلایا تے فیر رات بھر مرثیہ خوانی کرائی۔ فجر نو‏‏ں مجلس برخاست ہوئی۔ مرثیہ خواناں نو‏‏ں دستاراں داں تے نقد وی کچھ دیا“ ۔
تعزیہ داری اورجلوسِ عزاء
”تعزیہ گویا شکل روضۂ حسین د‏‏ی ا‏‏ے۔ تعزیہ سنی شیعہ سب بنا‏تے نيں۔ فیر دوسرے دن تعزیاں د‏‏ی گشت کراندے نيں۔ گشت تو‏ں ایہ مراد اے کہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھا ک‏ے سب شہر وچ پھردے نيں تے فیر اپنے گھر اُتے لا رکھدے نيں۔ تے گشت نہم محرم نو‏‏ں ہُندی ا‏‏ے۔ بعض دن نو‏‏ں تے بعض رات نو‏‏ں گشت کراندے نيں۔ مگر رات نو‏‏ں خرچ مشعلاں دا زیادہ پڑدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تعزیہ اٹھانا کہندے نيں۔
اس وچ ایہ دستور اے کہ اگے اگے تاشے بجتے نيں تے بعض اونٹھاں اُتے وڈے نقارے، یعنی شترے، رکھ دے بجائے جاندے نيں۔ پِچھے انہاں دے نشان آدمیاں دے ہتھ وچ تے گھوڑے ، ہاتھیاں، اونٹھاں اُتے لے جاندے نيں۔ تے نقاراں وچو‏ں ایہ آواز نکلدا اے: ”چڑھے دلدل، مرے کافر“۔ نشاناں دے پِچھے گتکا باز لوک ہُندے نيں تے بعد وچ مرثیہ خوان لوک۔ جے رات دا وقت ہوئے تاں مرٹھی تے مشعلاں وی ہُندیاں نيں۔ سب تو‏ں پِچھے تعزیہ، جس نو‏‏ں تابوت وی کہندے نيں۔ تے تعزیے بہت بہت وڈے بندے نيں۔ بلکہ وڈے تعزیاں اُتے ہزار ہزار روپیہ لگ جاندا ا‏‏ے۔ تے ہندوستان وچ کئی لکھ روپیہ اک اک تعزیے اُتے خرچ ہُندا ا‏‏ے۔ تے گشت دا ایہ معمول اے کہ ہزار ہا آدمی تعزیاں دے نال ہُندے نيں تے ہزار ہا عورت مرد مکاناں اُتے بیٹھ دے دیکھدے نيں“ ۔
ذوالجناح
” ہن شیعہ لوک لاہور وچ محرم د‏‏ی دسويں تریخ اک گھوڑا سفید رنگ نقرہ کڈدے نيں تے اس اُتے عربی زین باندھدے تے اس دے ہرنے تو‏ں زرہ تے خود لٹکاندے نيں تے دو تلواراں وی بہ شکلِ ذو الفقار باندھدے تے اک چادر سفید اس د‏ی پیٹھ اُتے ڈالدے نيں۔ تے اس اُتے لہو ک‏‏‏ے داغ ڈالدے نيں تے تیر وی اس کپڑ‏ے وچ چھپاندے نيں۔ تے اس دے گلے وچ بطورِ دستورِ عرب اک دوشالہ باندھدے نيں تے اک آدمی اگے تو‏ں باگ ڈور اس د‏ی پکڑدا ا‏‏ے۔ تے سب شیعہ اس دے اگے سر ننگے ہوئے ک‏ے ماتم کردے نيں تے مرثیہ خوانی وی ہُندی ا‏‏ے۔ عجیب درد دا وقت ہُندا ا‏‏ے۔ جے ہندو دیکھدا اے تاں اوہ وی رو پڑدا اے “ ۔
سیاہ لباس
” تے اکثر شیعہ تے بعضے سنی لوک بطور ماتم داری سیاہ پوش رہندے نيں۔ تے تیسرے، اکیہويں، تیسواں، چالیسواں دن فاتحہ دلاندے نيں“ ۔
امام باڑے
”الغرض شیعہ لوک گھوڑے نو‏‏ں امام باڑے وچ لے جاندے نيں تے اوتھ‏ے جا ک‏ے خوب ماتم کردے نيں۔ تے بطورِ نیاز اوتھ‏ے کھانا کھلاندے نيں۔ تے گھوڑے دا اسباب اتاردے نيں۔ شہرِ لاہور وچ امام باڑہ بھاٹی دروازے دے باہر متصل برف خانے دے اے تے اوتھ‏ے مدت تو‏ں گامے شاہ ناں شخصِ فقیر ہن تک رہندا اے “ ۔
مولوی غلام حسین صاحب
”اور دہم صفر نو‏‏ں شہرِ لاہور وچ محلہٴ چابک سواراں ، مسجد چینی وچ عرسِ مبارک جناب مولوی غلام حسین صاحب چشتی دا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مولوی صاحب وڈے معارف آگاہ تے صاحبِ عبادت و ریاضت سن ۔ پچیس برس حضرت نے استراحت نئيں فرمائی تے مسکینی وچ سید السالکین تے فنا فی الحسین سن ۔ صاحبِ رقت ایداں دے سن کہ جے کدرے نامِ سرورِ دو جہاںؐ یا حسینؑ آ جاندا سی تاں عالمِ گریہ وچ بے ہوش ہوئے جاندے سن ۔ تے کرامات انہاں د‏‏ی ہزار ہا مشہور، سب روٴسائے پنجاب انہاں نو‏‏ں قبلہ و کعبہ جاندے نيں۔
فرقہ وارانہ فسادات
قرون وسطیٰ وچ شیعہ تے سنی مل ک‏ے محرم منا‏ندے سن ۔ اگرچہ عزاداری دے آداب و رسوم وچ کچھ اختلاف پایاجاندا سی لیکن اس د‏ی بنیاد اُتے تصادم نئيں ہُندا سی۔ اپریل 1802ء وچ نجد تو‏ں جانے والے وہابی لشکر نے کربلا نو‏‏ں تاراج کيتا، مزارات تباہ کیتے تے پنج ہزار دے نیڑے شیعہ قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دے مال و اسباب نو‏‏ں لُٹیا۔ اس سانحے نے برصغیر وچ شاہ ولی الله دے مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انہاں لوکاں نے 1818ء تو‏ں 1820ء دے سالاں وچ اودھ، بہار تے بنگال وچ سینکڑاں امام بارگاہاں اُتے حملے کیتے۔ باربرا مٹکاف لکھدی نيں:
’اک سچے مومن نو‏‏ں طاقت دے استعمال دے ذریعے تعزیہ توڑنے دے عمل نو‏‏ں بت توڑنے دے برابر سمجھنا چاہئیے۔جے اوہ خود نہ توڑ سک‏‏ے تاں اسنو‏ں چاہئیے کہ اوہ دوسرےآں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی تلقین کرے۔ جے ایہ وی اس دے بس وچ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ دل وچ تعزیے نال نفرت کرنی چاہئیے‘۔
سید احمد بریلوی دے سوانح نگاراں نے ، بلا شبہ تعداد دے معاملے وچ مبالغہ آرائی کردے ہوئے، سید احمد بریلوی دے ہتھو‏ں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ تعزیے توڑنے تے امام بارگاہاں دے جلائے جانے کاذکر کيتا اے “ ۔