cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اموی سلطنت دی تریخ
کوفہ
اب تک جس قدر حالات بیان ہوچکے نيں انہاں سب دے مطالعے تو‏ں کوفہ تے اہلِ کوفہ  د‏‏ی نسبت قلب وچ عجیب عجیب قسم دے خیالات پیدا ہوجاندے نيں تے کوفہ  روئے زمین د‏‏ی اک عجیب محیرالعقول بستی نظر آنے لگتی اے، عبداللہ بن سبا تے ہراک سازشی گروہ نوں کوفہ  وچ کامیابی ہوئی، اہلِ کوفہ  ہی حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے قتل وچ پیش سن، اہلِ کوفہ  ہی   امام علی کرم اللہ وجہہ دے سب تو‏ں زیادہ فدائی وشیدائی نظر آندے سن ؛ پھراہلِ کوفہ  ہی نے سب تو‏ں زیادہ حضرت کرم اللہ وجہہ نوں   اُتے یشان کيتا تے اوہی انہاں د‏‏ی بہت ساریاں ناکامیاں دا باعث بنے، اہلِ کوفہ  ہی نے حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ نوں آزار پہنچایا؛ پھراہلِ کوفہ  ہی خونِ علی رضی اللہ عنہ دے مطالبہ تے خلافتِ حسین رضی اللہ عنہ دے لئی آمادہ ہوئے، اہلِ کوفہ  ہی حضرت حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دا باعث بنے تے انہاں ہی نے وڈی بے دردی تو‏ں کربلا دے میدان وچ اُنہاں نوں قتل کرایا، اس دے بعد اہلِ کوفہ  ہی نے خونِ حسین رضی اللہ عنہ دا معاوضہ لینے   اُتے سب تو‏ں زیادہ آمادگی واستادگی اختیار کيتی تے حیرت انگیز طور   اُتے اپنی محبت دا ثبوت پیش کيتا؛ پھراہلِ کوفہ  ہی سن جنھاں نے اہلِ بیت دے سب تو‏ں وڈے حامی مختار بن عبیدہ دے خلاف نوں شش کيتی تے مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں کوفہ    اُتے حملہ آور کراکر مختار نوں قتل کرایا، اس دے بعد اہلِ کوفہ  ہی سن جومصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ دے قتل دا باعث ہوئے، اہلِ کوفہ  نے اپنی انتہائی شجاعت تے حیرت انگز بہادریاں دے نمونے وی دکھائے تے نال ہی انہاں د‏‏ی انتہائی بزدلی ونامردی دے واقعات وی اسيں مطالعہ کرچکے نيں، کدی انھاں نے اپنے آپ نوں نہایت بے جگری دے نال قتل کرایا تے کوفہ  دے حاکماں د‏‏ی علی الاعلان مخالفت کيتی؛ لیکن کدی اس طرح مرعوب وخوف زدہ ہوئے کہ عبیداللہ بن زیاد وغیرہ کوفہ  دے ہراک جابرانہ حکم د‏‏ی تعمیل بلاچون وچرا کرنے لگے۔
اس قسم د‏‏ی متضاد کیفیت دا سبب دریافت کرنے دے لئی اسيں نوں کوفہ دے باشندےآں د‏‏ی حالت وحقیقت تو‏ں آگاہ ہونے د‏‏ی نوں شش کرنی چاہیے، فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دے عہدِ خلافت وچ کوفہ  انہاں لوکاں د‏‏ی چھاؤنی بنائی گئی سی جومجوسی سلطنت دے مقابلے وچ برسرِپیکار سن، اس فوج وچ اک حصہ انہاں لوکاں دا سی جوحجاز ویمن تے حضرِموت وغیرہ دے رہنے والے سن، ایہ لوک فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دے اعلانِ عام   اُتے مدینہ  منورہ وچ آک‏ے جمع ہوئے تے انہاں دے حکم دے موافق عراق  د‏‏ی طرف بھیج دتے گئے سن، کچھ لوک ایداں دے سن جوعرب دے انہاں صوبےآں دے باشندے سن جوعراق  د‏‏ی سرحد   اُتے واقع تے بمقابلہ مدینہ  دے کوفہ  یابصرہ  دے نیڑے ترسن، ایہ لوک صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین دے ہتھ   اُتے مسلما‏ن ہوہوک‏ے اسلامی لشکر وچ شریک ہوگئے سن تے مدینہ  منورہ تو‏ں کوئی  خصوصی تعلق انہاں نوں حاصل نہ ہوسکا سی، نہ انہاں نے کدی مدینہ  دیکھیا سی، کچھ لوک ایداں دے سن کہ انہاں د‏‏ی بولی توعربی سی مگروہ مجوسی سلطنت د‏‏ی رعایا سن تے ہن مسلما‏ن ہوک‏ے تے مسلماناں دے طرزِ حکومت نوں بہتر پاکر دل تو‏ں مسلماناں دے حامی ہوگئے سن تے مسلماناں دے نال مل کرایران یاں تو‏ں لڑدے سن، کچھ اوہ سردار سن جومدینہ  دے رہنے والے مہاجرین وانصار وچو‏ں سن، جدو‏ں اس لشکر د‏‏ی چھاؤنی کوفہ  قرار پائی تے خلیفہ وقت دا نائب تے عراق ی لشکر دا سپہ سالار کوفہ  تو‏ں تعلقات قائم رکھنے   اُتے مجبور کيتا تے ایران یاں د‏‏ی وی اک جماعت کوفہ  وچ رہنے لگی، عرب دے ریگستاناں د‏‏ی زاہدانہ زندگی دے مقابلے وچ کسریٰ ونوشیرواں تے کیکاؤس وخسرو دے ملکاں نوں فتح کرنے والے لشکریاں د‏‏ی فاتحانہ وحاکمانہ زندگی جوکوفہ  وچ بسر ہوئی سی، یقیناً بہت خوشگوار ہوگئی، مالِ غنیمت د‏‏ی فراوانی وی ضرور محرک ہوئی ہوئے گی۔
لہٰذا اس عطرِ مجموعہ لشکر دا اکثروبیشتر حصہ کوفہ ہی وچ زماں گیرہوک‏ے رہ گیا تے کوفہ  نہ صرف اک فوجی چھاؤنی تے عارضی قرار گاہ رہیا؛ بلکہ بہت جلد اک عظیم الشان شہر بن گیا تے بالآخر اس نے دارالسلطنت تے دارالخلافہ د‏‏ی صورت اختیار کرلئی، اس شہر د‏‏ی آبادی وچ چونکہ فوجیاں دا وڈا عنصر شامل  سی تے علم وتعلم ودرس وتدریس تے رہتل اخلاق ورہتل نفس دے سامان بہت ہی کم سن ؛ لہٰذا مجموعی طور   اُتے شہر دا مزاج متلون تے اخلاقی حالت متغیر رہی، ظاہر اے کہ ایسی بستی وچ علوم ومعقولات تے فہم وتدبر نوں تلاش نئيں کيتا جاسکدا؛ لیکن جذبات تو‏ں خوب کم لیا جاسکدا اے ؛ چنانچہ اہلِ کوفہ  ہمیشہ جذبات دے محکوم ومغلوب رہے تے انہاں نے جوکچھ کيتا جذبات تو‏ں مغلوب ومتاثر ہوک‏ے ہی کيتا ،ایہی وجہ سی کہ جس شخص نے انہاں نوں مشتعل کرنا چاہیا، مشتعل کردتا، جس شخص نے اُنہاں نوں رضامند کرنا چاہیا اوہ رضامند ہوگئے، جدو‏ں کدی انہاں ڈرایا گیا اوہ ڈرگئے، جدو‏ں کدی انہاں نوں کسی دا مخالف بنایا گیا اوہ فوراً مخالفت   اُتے آمادہ ہوگئے، جدو‏ں انہاں نوں بہادر بنایا گیا اوہ بہادر ہوگئے، جدو‏ں انہاں نوں بے وفائی   اُتے آمادہ کيتا گیا اوہ بے وفا بن گئے تے جدو‏ں وفاداری یاد دلائی تووہ وفاداری دے شرائط پورے کرنے لگے۔
کوفہ دے اندر جذبات سن، دماغ نہ سی، جوش سی مگرعقل نہ سی، خروش سی مگرغور وفکر دا سکو‏ن نہ تھا؛ ایسی حالت وچ کوفہ  تو‏ں انہاں نو‏ں گلاں د‏‏ی توقع ہوسکدی سی، جوظہور وچ آئیاں، جدو‏ں چند نسلاں گذر گئياں تے زمانے دے حوادث نے اس مختلف الاجزا مجموعے نوں کیمیاوی امتزاج تو‏ں اک خاص مزاج دے دتا توفیر کوفہ  د‏‏ی ایہ متلون مزاجی وی رفتہ رفتہ دور ہوگئی۔
عبدالملک بن مروان
عبدالملک بن مروان بن حکم بن ابوالعاص بن اُمیہ بن عبدشمس بن عبدمناف بن قصی بن کلاب، ماہِ رمضان سنہ۲۳ھ وچ پیدا ہويا، ا د‏‏ی کنیت اوبالولید سی تے عبدالملوک دے ناں تو‏ں وی مشہور اے ؛ کیونجے اس دے کئی بیٹے اَگڑ پِچھڑ تختِ سلطنت  اُتے بیٹھے، یحییٰ غسانی کہندے نيں کہ عبدالملک اکثراُم الدرداء صحابیہ رضی اللہ عنہا دے پاس بیٹھیا کردا سی، اک مرتبہ انھاں نے پُچھیا کہ ميں نے سنیا اے کہ توعبادت گذار ہونے دے بعد شراب خور ہوگیا اے، عبدالملک نے کہیا کہ وچ توخونخوار وی ہوگیا ہون، نافع کہندے نيں کہ مدینہ  وچ کوئی  جوان عبدالملک د‏‏ی مانند چست وچالاک تے قرآن وحدیث دا واقف تے عابد زاہد نہ سی، ابوالزناد کہندے نيں کہ سعید بن المسیب، عبدالملک بن مروان، عروہ بن زبیر رضی اللہ عنہ تے قبیصہ بن زویب فقہائے مدینہ  نيں، عبادہ بن مثنیٰ نے حضرت ابن عمر رضی اللہ عنہ تو‏ں پوچھاکہ آپ لوکاں دے بعد اسيں مسائل کس تو‏ں دریافت کرن؛ انہاں نے فرمایا کہ مروان دا بیٹا فقیہ اے اس تو‏ں دریافت کرنا۔
جریج کہندے نيں کہ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد عبدالملک نے خطبہ پڑھیا اس وچ حمدوثنا دے بعد کہیا کہ:
ماں نہ خلیفہ ضعیف یعنی عثمان ہاں نہ خلیفہ سست یعنیمعاویہ ہون، نہ خلیفہ ضعیف الرائے یعنی یزید ہون، میرے تو‏ں سواتلوار دے اس کاعلاج تے کچھ نہ ہوئے گا، چاہیدا کہ تواڈے نیزے میری مدد دے لئی بلند ہوجاواں، تسيں مہاجرین دے اعمال تو‏ں سانو‏ں تومکلف کردے ہوئے تے خود انہاں د‏‏ی مانند عمل نئيں کردے، یاد رکھو! وچ تواناں سخت عذاب تو‏ں ہلاک کراں گا تے تلوار ساڈے تواڈے درمیان فیصلہ کرے گی، تسيں ذرا دیکھدے جاؤ میری تلواراں کيتا حال کردیاں نيں، وچ تواڈی تمام گلاں نوں گوارا کرلاں گا؛ مگرحاکم نال جنگ کرنا برداشت نئيں کرسکدا، وچ انہاں دے تمام افعال انہاں د‏‏ی گردناں وچ ڈال داں گا؛ پھرچاہے کوئی خوفِ خدا تو‏ں ڈرایا کرے۔
سب تو‏ں پہلے عبدالملک ہی نے کعبہ  اُتے دیباج دے   اُتے دے ڈالے، عبدالملک تو‏ں کسی نے کہیا کہ امیرالمؤمنین آپ   اُتے بڑھاپا بہت ہی جلد آگیا تواس نے کہیا کِداں نہ آندا وچ ہرجمعہ نوں اپنی بہترین عقل لوکاں   اُتے خرچ کردا ہون، عبدالملک تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ آدمیاں وچ سب تو‏ں بہتر نوں ن اے ؟ اُس نے کہیا کہ جس شخص نے بلند رتبہ ہوک‏ے تواضع کيتی تے بحالتِ اختیار زہد نوں ترجیح دتی تے بحالتِ قوّت عدل وانصاف تو‏ں کم لیا، جدو‏ں عبدالملک دے پاس باہر تو‏ں کوئی  شخص آندا تووہ اس تو‏ں کہیا کردا کہ دیکھو چار گلاں دا لحاظ کرنا، اک توجھوٹھ نہ بولنا؛ کیونجے مجھ نوں جھوٹھ تو‏ں سخت نفرت اے، دوسرے جوکچھ وچ پوچھاں ايس‏ے دا جواب دینا، تیسرے میری مدح نہ کرنا؛ کیونجے وچ اپنا حال وچ خود ہی خوب جاندا ہون، چوتھے مجھ نوں میری رعیت   اُتے برانگیختہ ومشتعل نہ کرنا؛ کیونجے انہاں نوں میری عنایات د‏‏ی زیادہ صرورت ا‏‏ے۔
مدائنی کہندے نيں کہ جدو‏ں عبدالملک نوں اپنے مرنے دا یقین ہوگیا تواس نے کہیا کہ جدو‏ں تو‏ں ميں پیدا ہويا ہاں اس وقت تو‏ں لےکر ہن تک مینو‏ں ایہ آرزو رہی کہ کاش وچ حمال ہُندا؛ پھراپنے بیٹے ولید نوں بلايا تے خوفِ خدا د‏‏ی وصیت کيتی، آپس د‏‏ی مخالفت تو‏ں منع کيتا تے کہیا کہ:
لڑائی وچ نہایت سرگرمی دکھانا، نیک کماں وچ ضرب المثل بننے د‏‏ی نوں شش کرنا؛ کیونجے لڑائی پہلے ازوقت موت نوں نئيں بلاندی، نیک کم دا اجرملدا اے تے مصیبت وچ خدا مددگار ہُندا اے، سختی وچ نرمی اختیار کرنی چاہیے؛ آپس وچ رنجشاں نہ بڑھانا کیونجے اک تیر نوں جوچاہے توڑسکدا اے تے جدو‏ں بوہت سارے تیر جمع ہوجاواں توکوئی نئيں توڑسکدا، اے ولید! وچ جس معاملہ وچ تینو‏ں خلیفہ کردا ہاں اس وچ خوفِ خدا کرنا، حجاج دا خیال رکھنا، اس نے گویا تجھ نوں خلافت تک پہنچایا اے، ا سکواپنا داہنا بازو تے اپنی تلوار سمجھنا، اوہ تجھ نوں تیرے دشمناں وچ پناہ وچ رکھے گا، اس دے حق وچ کِسے دا قول نہ سننا تے یاد رکھنا کہ تجھ نوں حجاج د‏‏ی زیادہ ضرورت اے، حجاج نوں تیری اِنّی ضرورت نئيں، جدو‏ں ميں مرجاواں تولوکاں تو‏ں اپنی بیعت لے تے جوشخص انکار کرے اس د‏ی گردن اُڑادے۔
نزع دے وقت ولید اس دے پاس آیا تے رونے لگاعبدالملک نے کہیا کہ لڑکیو‏ں د‏‏ی طرح رونے تو‏ں کيتا فائدہ اے، میرے مرنے دے بعد تیار ہوک‏ے تے جرأت نوں کم وچ لیا ک‏ے اپنی تلوار کندھے  اُتے رکھ تے جوشخص ذرحالے سراُٹھائے اس دا سرکاٹ لے جوچپ رہے اسنو‏ں چھڈ دے کہ اوہ اپنے مرض وچ آپ ہی مرجائے گا۔
عبدالملک ماہِ شوال سنہ۸۶ھ وچ ۶۳/سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا، ثعلبی دا قول اے کہ عبدالملک کہیا کردا سی کہ وچ رمضان وچ پیدا ہويا، رمضان ہی وچ میرا دُدھ چھڑایا گیا، رمضان ہی وچ ميں نے قرآن ختم کيتا، رمضان ہی وچ بالغ ہويا، رمضان ہی وچ ولی عہد ہويا، رمضان ہی وچ خلیفہ بنا، مینو‏ں خوف اے کہ وچ رمضان ہی وچ مراں گا؛ لیکن جدو‏ں رمضان گذرگیا تے عبدالملک نوں اطمینان ہوگیا تووہ ماہِ شوال وچ فوت ہوگیا۔
اک روز عبدالملک دے پاس اک عورت آئی تے کہیا کہ میرا بھائی چھ سودینار چھڈ کرمرا اے، تقسیم میراث وچ مجھ نوں صرف اک دینار دتا جاندا تے کہیا جاندا اے کہ تینو‏ں ايس‏ے قدر حق پہنچکيا اے، عبدالملک نے ايس‏ے وقت شعبی نوں بلايا تے دریافت کيتا؛ انھاں نے کہیا کہ ایہ تقسیم بالکل درست اے، متوفی دوبیٹیاں چھو ڑکرمرا، انہاں دونے نوں دوتہائی یعنی چار سودینار ملیاں گے تے ماں دا چھٹا حصہ یعنی اک سودنیار، بیوی نوں اٹھواں حصہ یعنی پچھتر دینار تے بارہ بھائیاں نوں چوبیس دینار پس اس حساب تو‏ں اس دے حصہ وچ اک ہی دینار آئے گا۔
خلافتِ عبدالملک دے اہ‏م واقعات
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد عبدالملک نے حجاج نوں ملک ِحجاز دا حاکم بنادتا سی، حجاج نے خانہ کعبہ نوں ڈھاکر تے حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی تعمیر وچو‏ں اک حصہ کم کرکے خانہ کعبہ نوں ازسرِنوتعمیرکیا، حجاج نے مکہ ومدینہ  وچ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم   اُتے وڈے وڈے ظلم روا رکھے، حضرت انس رضی اللہ عنہ وغیرہ جلیل القدر صحابیاں د‏‏ی مشکاں کسواواں تے نوں ڑے پٹوائے، حضرت عبداللہ بن عمر رضی اللہ عنہ تو‏ں جووڈے جلیل القدر تے بزرگ صحابی رضی اللہ عنہ سن، حجاج نوں محض اس لئی عداوت سی کہ اوہ ہمیشہ صاف گو تے حق پسند سن، حجاج د‏‏ی حکمرانی انہاں نوں مرعوب نئيں کرسکدی سی، امربالمعروف تے نہی عن المنکر تو‏ں کوئی  چیز انہاں نوں روک نہ سکدی سی، حجاج نے اک شخص نوں تعینات کردتا کہ اوہ حضرت عبداللہ بن عمر نوں زخمی وہلاک کردے؛ چنانچہ حج دے موقع   اُتے خانہ کعبہ دا طواف کردے ہوئے لوکاں د‏‏ی بھیڑ وچ اس شخص نے اپنا برچھا حضرت عبداللہ بن عمر رضی اللہ عنہ دے پیر وچ ماریا یعنی پیر دے تھلے نوں برچھے د‏‏ی نوک تو‏ں چھید دتا، برچھے د‏‏ی نوک پنجے نوں چھیرتی ہوئی تلوے دے پار ہوگئی تے فرش زمین اُتے جاک‏ے رکی، اس زخم دے صدمے تو‏ں چند روز دے بعد آپ فوت ہوگئے، حجاج نوں یہ مظالم جواس نے صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین   اُتے روا رکھے جس طرح حجاج نوں ملزم وظالم ثابت کردے نيں؛ ايس‏ے طرح عبدالملک نوں بھی مجرم ٹھہراندے نيں؛ کیونجے ايس‏ے نے ایداں دے ظالم تے سخت گیر شخص نوں مکہ  ومدینہ  د‏‏ی حکومت سپرد  د‏‏ی سی، عبدالملک تے حجاج دونے وچ بعض خوبیاں وی سن، جنہاں دے بالمقابل ايس‏ے درجہ د‏‏ی بعض برائیاں وی نظر آندیاں نيں۔
فتنہ خوارج
جس زمانہ وچ خلافت ابن زبیر رضی اللہ عنہ وچ انحطاط دے آثار نمایاں ہوئے تے عبدالملک بن مروان دے کارندےآں نے عراق وفارس وچ حضرت ابن زبیر رضی اللہ عنہ دے خلاف اشاعتی تے سازشی کم شروع کيتا توخوارج دے گروہ جوایران ی صوبےآں وچ خاموش زندگی بسر کرنے لگے سن ؛ پھرکروٹاں بدل کرہوشیار تے مستعد کار ہونے لگے، مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ دے قتل تے عبدالملک دے تسلط تو‏ں عراق  دے اندر باغیانہ خیالات دے لوک سرگوشیاں کرنے لگے، عبدالملک نے عراق  اُتے قابض ہوک‏ے بصرہ  د‏‏ی حکومت خالد بن عبداللہ نوں سپرد  د‏‏ی سی، عراق  تو‏ں دمشق  وچ جاک‏ے عبدالملک د‏‏ی تمام ترتوجہ خوارج د‏‏ی طرف مبذول نئيں رہ سکدی سی؛ کیونجے اس نوں حجاز تے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دا وی خیال دامن گیر سی، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے عبدالملک نے بصرہ  وکوفہ  دے عاملاں نوں معزول کرکے اپنے بھائی بشیر بن مروان نوں بصرہ  وکوفہ  دونے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی حکومت عطا کيتی تے حکم دتا کہ مہلب بن ابی صفرہ نوں جنگِ خوارج   اُتے مامور کرکے فارس د‏‏ی طرف بھیج دتا جائے کہ اوہ جتھ‏ے کدرے انہاں نوں پائے انہاں دا استیصال کرے نال ہی حکم دتا کہ مہلب نوں اختیار دتا جائے کہ اوہ بصرہ  تو‏ں جنہاں جن لوکاں دا انتخاب کرے تے اپنے نال لے جانا چااے، لے جائے تے اک زبردست فوج کوفہ  تو‏ں وی تیار کرکے مہلب د‏‏ی کمک دے لئی بھیجی جائے تاکہ اس فتنہ دا بالکل استیصال وانسداد ہوجائے، ایہ حکم مہلب دے ناں وی براہِ راست بھیج دتا گیا، بشیر بن مروان نوں یہ گل ناگوار گذری کہ امیرالمؤمنین نے براہِ راست مہلب د‏‏ی تعینا‏‏تی کیو‏ں کی، اوہ چاہندا سی کہ خوارج د‏‏ی سرکوبی دا کم میرے زیراہتمام انجام پذیرہونا چاہیے سی وچ اپنے اختیار تو‏ں جس نوں چاہندا ہاں اس کم   اُتے مامور کردا ہون، مہلب بن ابی صفرہ عبدالملک دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ بصرہ  تو‏ں اک جمعیت لے کرروانہ ہويا ادھر بشیربن مروان نے وی کوفہ  تو‏ں عبدالرحمن بن مخنف د‏‏ی سرکردگی وچ اک لشکر مہلب د‏‏ی کمک دے لئی روانہ کيتا؛ مگرروانگی دے وقت عبدالرحمن بن مخنف تو‏ں کہیا کہ وچ تسيں نوں مہلب تو‏ں زیادہ قابل سرداری سمجھدا ہون، تسيں اپنے آپ نوں بالکل مہلب دا ماتحت ہی  بناکے نہ رکھنا؛ بلکہ اپنی رائے تو‏ں وی کم لینا، عبدالرحمن بن مخنف دار ہرمز وچ مہلب تو‏ں جاک‏ے ملا؛ لیکن اوہ اپنی فوج وکھ لے کرخیمہ زن ہويا تے اپنی خود مختاری دے علامات ظاہر کرنے لگا، چند ہی روز دے بعد ايس‏ے مقام   اُتے خبر پہنچی کہ بشیر بن مروان فوت ہويا تے مردے وقت خالد بن عبداللہ نوں اپنا قائم مقام بنایا گیا اے، اس خبر نوں سندے ہی اہلِ بصرہ  وی تے اہلِ کوفہ  وی اپنے اپنے شہراں نوں واپس چل دتے، خالد بن عبداللہ نے ہرچند انہاں لوکاں نوں سمجھایا تے ڈرایا؛ لیکن کوئی  وی مہلب د‏‏ی طرف واپس جانے   اُتے آمادہ نہ ہويا، ادھرخراسان  د‏‏ی ایہ حالت سی کہ عبداللہ بن حازم دے قتل دے بعد جس دا ذکر اُتے ہوچکيا اے، ترکستان  مغوستان دے بادشاہ رتبیل نامی نے خراسان  د‏‏ی سرحداں   اُتے فوج کشیاں شروع کردتیاں سن تے عبداللہ بن حازم دے بیٹے موسیٰ بن عبداللہ بن حازم نے اپنے ماں باپ دے ہمراہیاں نوں لے کر تے  مرو تو‏ں فرار ہوک‏ے مقامِ قلعہ ترمذ وچ اقامت اختیار کيتی تے اپنی اک خودمختار ریاست قائم کرلینے وچ کامیابی حاصل کيتی سی۔
موسیٰ بن عبداللہ اک طرف ترکاں تو‏ں لڑکرکامیابی حاصل کردا سی تودوسری طرف عبدالملک دے مقرر کیتے ہوئے عاملِ خراسان تو‏ں برسرپیکار رہندا سی، خراسان  وچ بکیربن وشاح عامل سی، اس نوں معزول کرکے عبدالملک نے اُمیہ بن عبداللہ بن خالد بن اسید نوں خراسان  دا عامل  بناکے بھیجیا، اُزیہ بن عبداللہ دے پہنچنے   اُتے بکیر بن وشاح خراسان  ہی وچ بعد معزولی مقیم رہیا تے اُمیہ بن عبداللہ نے اس نوں مرو دا نوں توالِ شہر بنادتا، اُمیہ نے خراسان  پہنچ کررتبیل بادشاہ ترکستان    اُتے چڑھائی د‏‏ی تے اس نوں مجبور کرکے اس شرط   اُتے صلح کيت‏‏‏ی کہ آئندہ اوہ مسلماناں   اُتے حملہ آور نہ ہوئے گا، اُمیہ شاہِ ترکستان  تو‏ں ایہ صلح نامہ کیتے ہوئے بلخ تو‏ں مرو د‏‏ی طرف واپس آرہیا سی کہ موسی بن عبداللہ بن حازم نے اس   اُتے حملہ کيتا؛ مگروہ بہزار خرابی اس حملہ تو‏ں بچ کرمرو دے نیڑے پہنچ گیا تے موسیٰ بن عبداللہ واپس چلا گیا، مرو دے نیڑے پہنچ ک‏ے معلوم ہويا کہ بکیر بن وشاح مرو   اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے برسرمقابلہ اے ایتھ‏ے وی معرکہ ہويا تے بکیر بن وشاح شہر د‏‏ی مضبوطی کرکے بیٹھ گیا، آخر چند روز إے بعد صلح ہوئی تے اُمیہ بن عبداللہ نے بکیر بن وشاح نوں خراسان  دے کسی صوبہ د‏‏ی حکومت دینے دا وعدہ کرکے مرو نوں اس دے قبضہ تو‏ں کڈیا۔
ادھر دارہرمز وچ مہلب بن ابی صفرہ تے عبدالرحمنٰ بن مخنف بہت تھوڑی تھوڑی جمعیت دے نال خوارج تو‏ں برسرپیکار سن تے فوج دے واپس چلے جان ےسے انہاں د‏‏ی حالت بہت نازک ہورہی سی، انہاں تمام حالات تو‏ں واقف ومطلع ہوک‏ے عبدالملک بن مروان نے ایہی مناسب سمجھیا کہ حجاج بن یوسف ثقفی نوں حجاز د‏‏ی گورنری تو‏ں تبدیل کرکے عراق د‏‏ی حکومت   اُتے مامور کرے؛ چنانچہ سنہ۷۵ھ وچ عبدالملک نے حجاج نوں بصرہ  وکوفہ  د‏‏ی سندِ حکومت عطا کرکے کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ماہِ رمضان سنہ۷۵ھ وچ کوفہ  وچ داخل ہويا، جامع مسجد وچ جاک‏ے منبر   اُتے بیٹھیا تے لوکاں نوں مجتمع ہونے دا حکم دتا، کوفہ  دے لوک عموماً گستاخ تے اپنے امیراں تے حاکماں د‏‏ی توہین وگستاخی کرنے دے عادی سی؛ چنانچہ اوہ سنگریزے مٹھیاں وچ لے ک‏ے آئے کہ دورانِ خطبہ وچ سنگریزے اس جدید امیر د‏‏ی طرف سُٹیاں گے؛ لیکن جدو‏ں حجاج نے اپنی تقریر شروع د‏‏ی تواس دا ایہ اثر ہويا کہ لوک سہم گئے تے ڈر دے مارے اوہ سنگریزے انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں گرگئے، حجاج نے اپنی تقریر وچ کہیا کہ:
حجاج جامع مسجد تو‏ں اُٹھ کردارالامارۃ وچ آیا تے لوکاں د‏‏ی تنخواہاں تقسیم کرنی شروع کيتياں اک بُڈھے شخص نے جس دے جسم وچ بڑھاپے د‏‏ی وجہ تو‏ں رعشہ پیدا ہوگیا سی، آک‏ے کہیا کہ وچ بوڑھا ضعیف شخص ہون، میرا لڑکا میرے تو‏ں زیادہ توانا اے، میری جگہ اس نوں بھیج دیجئے، حجاج نے پُچھیا تواڈا ناں کيتا اے، اس نے کہیا کہ عمیر بن ضابی برجنی، حجاج نے کہیا کہ تسيں اوہی عمیر بن ضابی ہوئے جس نے حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ دے مکان  اُتے حملہ کيتا، اس نے کہیا: ہاں! حجاج نے کہیا تینو‏ں کس چیز نے اس کم  اُتے آمادہ کيتا سی؟۔
اس نے کہیا کہ عثمان رضی اللہ عنہ نے میرے بُڈھے باپ نوں قید کردتا سی، حجاج نے کہیا ميں تیرازندہ رہنا پسند نئيں کردا، ایہ کہہ ک‏ے اس نے عمیر بن ضابی دے قتل کرنے تے اس دے گھربار دے  اُتے ت لینے دا حکم دتا، تیسرے روز حجاج دے منادی نے ندا د‏‏ی کہ اج رات جوشخص اپنے گھر وچ رہے گا تے مہلب دے لشکر د‏‏ی طرف روانہ، نہ ہوجائے گا اوہ قتل کردتا جائے گا، اس آواز دے سندے ہی لوک مہلب دے لشکر د‏‏ی طرف روانہ ہونے شروع ہوئے تے بہت جلد مہلب دے پاس اک طاقتور لشکر خوارج دا مقابلہ کرنے دے لئی جمع ہوگیا۔
اس دے بعد حجاج نے حکم بن ایوب ثقفی نوں اپنی طرف تو‏ں بصرہ دا امیر مقرر کرکے روانہ کيتا اس دے بعد حجاج نے سندھ    اُتے سعید بن اسلم بن زرعہ نوں متعین کيتا،معاویہ  بن حرث کلابی تے اس دا بھائی محمد وی جہاد د‏‏ی غرض تو‏ں نکل کھڑے ہوئے، اکثر شہراں   اُتے قبضہ کيتا، جنگ آوراں نو‏‏ں قیدوقتل کيتا تے اس کم تو‏ں فارغ ہوک‏ے خود سعید   اُتے بھی ہتھ صاف کردتا، اس خبر نوں سن کرحجاج نے بجائے اس دے مجاعہ بن سعید تمیمی نوں مامور کيتا، زرعہ نے اس سرحد   اُتے بزور وقوت قبضہ حاصل کرکے اپنی حکومت دے اک برس دے بعد مکران دارابیل دے اکثرشہراں نوں فتح کيتا، حجاج نے کوفہ  دا انتظام کرکے اوتھ‏ے عروہ بن مغیرہ بن شعبہ نوں اپنا نائب مقرر کيتا تے خود بصرہ  د‏‏ی طرف آیا، بصرہ  وچ آک‏ے اک ایسا ہی خطبہ دتا جداں کہ کوفہ  وچ دتا سی تے مہلب دا نال نہ دینے والےآں نوں خوب دھمکایا۔
شریک بن عمرویشکری حجاج دے پاس آیا تے کہیا کہ وچ فتق دے عارضہ وچ مبتلا ہون، میری اس معذرت نوں بشربن مروان نے وی قبول کرلیا سی، آپ وی قبول کرن تے مجھ نوں مہلب دے لشکر د‏‏ی طرف جانے تو‏ں معاف رکھن، حجاج نے ايس‏ے وقت اس دے قتل کرنے دا حکم دیحا، ایہ دیکھ کرتمام اہلِ بصرہ ڈرگئے تے فوراً بصرہ  تو‏ں نکل نکل کرمہلب دے لشکر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے جدو‏ں مہلب دے لشکر گاہ دارہرمز دا اٹھارہ فرسخ دا فاصلہ رہ گیا توڈیرے ڈال دتے تے کہیا کہ اے اہلِ کوفہ  وبصرہ ! تسيں لوک ہن اس وقت تک ایتھ‏ے مقیم رہو گے جدو‏ں تک کہ خوارج دا بالکل استیصال نہ ہوجائے، اس جگہ حجاج نے خود اپنے لئی اک نواں فتنہ برپا کرلیا۔
حجاج دے نال بہت ہی تھوڑے جہے آدمی سن، مقابلہ ہويا، نیڑے سی کہ حجاج مقتول یاگرفتار ہوجائے؛ لیکن شام ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کم نوں کل   اُتے ملتوی رکھ کرسب اپنے اپنے خیمےآں د‏‏ی طرف واپس ہوئے انہاں دا اصل مقصد حجاج نوں قتل کرنا تھا؛ ایہی نئيں بلکہ اوہ اس نوں عراق  تو‏ں کڈ دینا چاہندے سن، رات نوں حجاج دے دوستاں نے اس نوں مشورہ دتا کہ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں بھج کرعبدالملک دے پاس چلے جاؤ حجاج ايس‏ے شش وپنج وچ سی کہ ايس‏ے رات مخالفین دے درمیان پھوٹ پڑگئی تے عبادہ بن حصین سبطی ابن جارود تو‏ں ناراض ہوک‏ے حجاج دے پاس چلا آیا، اس د‏ی دیکھیا دیکھی قتیبہ بن مسلم وی اپنی جماعت نوں لے کرحجاج دے پاس آگیا؛ پھرسبزہ بن علی کلابی، سعید بن اسلم کلابی، جعفر بن عبدالرحمن بن مخنف ازدی وی آگئے؛ غرض صبح ہُندے ہُندے حجاج دے پاس چھ ہزار د‏‏ی جمعیت فراہ‏م ہوگئی، صبح نوں دونے گروہاں وچ خوب جم کرمقابلہ ہويا، حجاج تے اس دے ساتھیاں دے پیر اکھڑگئے سن تے عبداللہ بن جارود نوں فتح حاصل ہوچک‏ی سی کہ اک تیر عبداللہ بن جارود دے گلے وچ آکرلگا تے اس دا کم تمام کرگیا، عبداللہ بن جارود دے مردے ہی حجاج د‏‏ی شکست فتح تو‏ں تبدیل ہوگئی، ابن جارود دے ہمراہی بوہت سارے مقتول ہوئے، بوہت سارے امان طلب کرکے پھرحجاج دے لشکر وچ آکرشریک ہوگئے، حجاج نے عبداللہ بن جارود تے اس دے ہمارہی سرداراں دے اٹھارہ سرکاٹ کرمہلب دے پاس بھجوائے، مہلب نے انہاں نوں نیزےآں   اُتے نصب کرادتا؛ تاکہ خوارج دیکھ کرمرعوب ہون، ادھر ابن جارود دے نال حجاج د‏‏ی معرکہ آرائی ہورہی سی ادھربصرہ  د‏‏ی طرف تو‏ں خبر آئی کہ سووان دا اک قبیلہ رنج نامی جوبصرہ  تے اس دے نواح وچ سکونت پذیر سی باغی ہوگیا ا‏‏ے۔
ابن جارود دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے حجاج نے اپنے بیٹے حفص نامی نوں اک مختصر فوج دے ک‏‏ے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا تے کوفہ دے نائب نوں لکھیا کہ کوفہ  تو‏ں اس جدید بغاوت نوں فرو کرنے دے لئی فوج روانہ کرے؛ چنانچہ کئی معرکہ آرائیاں دے بعد اس بغاوت نوں فرو کردتا گیا، خوارج د‏‏ی جمیعتاں ایران  وخراسان  تے عراق  دے شہراں تو‏ں کھچ کھچ کرمقام دارہرمز وچ مہلب دے مقابلے   اُتے آگئی سن تے نہایت سختی وشدت دے نال لڑکرمہلب نوں پسپا کرنے تے بصرہ  تک پہنچ ک‏ے اس   اُتے قبضہ کرلینے د‏‏ی نوں شش وچ ایہ لوک مصروف سن، جدو‏ں کوفہ  وبصرہ  تو‏ں پیہم امدادی فوجاں روانہ ہوئیاں تومہلب تے عبدالرحمن بن مخنف نو‏‏ں جوخوارج دے مقابلہ   اُتے ڈٹے ہوئے سن بہت قوت حاصل ہوگئی، اس تو‏ں پہلے تووہ اپنی فوج دے کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف مدافعت وچ مصروف سن تے خوارج نوں اگے ودھنے تو‏ں روک رکھیا تھا؛ لیکن ہن تقویت پاک ران دونے نے خوارج   اُتے جارحانہ حملے شروع کردتے تے خوارج د‏‏ی فوج نوں پِچھے ڈھکیلدے ہوئے گازرون دے نیڑے پہنچ کرخوارج جم گئے تے مورچے جماکر مقابلہ کرنے لگے۔
مہلب نے ایہ رنگ دیکھ کرحفاظت کيتی غرض تو‏ں اپنے لشکر گاہ دے گرد خندق کھدوائی تے دمدمے بنالیئے، عبد الرحمن بن مخنف شروع ہی تو‏ں اپنا لشکر مہلب دے لشکر تو‏ں جدا رکھدا تے وکھ ہی خیمہ زن ہُندا تھا؛ ایتھ‏ے وی عبدالرحمن نے تھوڑے فاصلہ  اُتے اپنی لشکر گاہ قائم کيتی، مہلب نے عبدالرحمن دے پاس کہلا بھجوایا کہ اس جگہ شب خون دا سخت خطرہ اے، مناسب ایہ اے کہ تسيں وی اپنے لشک‏ر ک‏ے گرد خندق کھدوالو، عبدالرحمن نے جواباً کہلا بھجوایا کہ تسيں اطمینان رکھو، ساڈی تلواراں خندق دا کم داں گی، ایہ کہہ کروہ کھلے میدان وچ ميں خیمہ زن رہیا، اک روز خوارج نے مہلب   اُتے شب خون ماریا؛ لیکن خندق د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اگے نہ ودھ سک‏‏ے، اوتھ‏ے تو‏ں ناکا‏م رہ کروہ عبدالرحمن بن مخنف د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے، میدان صاف سی، برابر بڑھدے چلے گئے تے قتل کرنا شروع کردتا، عبدالرحمن بن مخنف د‏‏ی فوج والے سوندے ہوئے اس حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے گھبراہٹ وچ جدھ رکومنھ اُٹھا بھج کھڑے ہوئے، عبدالرحمن نے بہت تھوڑے جہے آدمیاں نوں ہمارہ لے کرمقابلہ کيتا تے معہ ہمراہیاں دے خوارج دے ہتھ تو‏ں مقتول ہويا، مہلب وعبدالرحمن دوسردار سن، مہلب د‏‏ی فوج وچ تمام بصری لوک شامل  سن تے عبدالرحمن د‏‏ی فوج نوں فیاں   اُتے مشتمل سی، نوں فی لشکر دا اس معرکہ وچ سخت نقصان ہويا، اس د‏ی اطلاع حجاج دے پاس پہنچی توا س نے عبدالرحمن بن مخفف د‏‏ی جگہ عتاب بن ورقاء نوں کوفی لشکر دا سردار مقرر کرکے صاف حکم دتا کہ عتاب مہلب دا ماتحت رہے گا تے مہلب دے ہراک حکم د‏‏ی تعمیل کرنا اس دا اوّلین فرض ہوئے گا، عتاب نوں یہ گل گراں گذری تے اس لئی مہلب وعتاب وچ ناچاقی وشکررنجی پیدا ہوئی۔
عتاب نے حجاج نوں لکھیا کہ مجھ نوں واپس بلوالیجئے، حجاج نے اس د‏ی ایہ درخواست منظور کرکے اسنو‏ں واپس بلالیا تے تمام نوں فی لشکر براہِ راست مہلب د‏‏ی سرداری وچ دے دتا گیا، مہلب نے اس نوں فی حصہ فوج  اُتے اپنی طرف تو‏ں اپنے بیٹے حبیب بن مہلب نوں سردار مقرر کيتا تے نیڑے اک سال نیشاپور وچ ٹھہرا خوارج دا مقابلہ کردا رہیا، آخرخوارج دے اندر خود پھوٹ پئی تے دوگروہ ہوک‏ے آپس وچ لڑنے لگے، مہلب نے اس حالت وچ انہاں   اُتے کوئی حملہ نئيں کيتا، جدو‏ں اک فرقہ نے دوسرے نوں مغلوب کرکے طبرستان د‏‏ی طرف کڈ دتا تومہلب نے غالب فرقہ   اُتے حملہ کرکے اس نوں قتل کيتا تے اس طرح خوارج دے فتنے تو‏ں سنہ۷۷ھ وچ مہلب نے فراغت پائی، خوارج اس قدر بہادر تے ایسی بے جگری تو‏ں لڑنے والے لوک سن کہ انھاں نے بسااوقات دس دس تے ویہہ بیس گنی فوج نوں شکست دے دے کربھگادتا اے، اک مرتبہ اک ہزار خوارج نے کوفہ  دے نیڑے پنجاہ ہزار دے لشکر نوں شکست فاش دے ک‏‏ے بھگادتا، خوارج دے مقابلے وچ صرف مہلب بن ابی صفرہ ہی اک ایسی سردار سی جوپورے طور   اُتے کامیاب سی، جس وقت مہلب خوارج د‏‏ی جنگ تو‏ں فارغ ہوکرکوفہ  وچ حجاج دے پاس آیا اے توحجاج نے اک عظیم الشان دربار منعقد کيتا تے مہلب نوں اپنے برابر مسند   اُتے بٹھایا، مہلب دے نال بیٹے سن انھاں نے خوارج دے مقابلے وچ انتہائی بہادری دے نمونے دکھائے سن ؛ لہٰذا انہاں د‏‏ی تنخواہاں وچ دوہزار درم سالانہ دا وادھا کيتا گیا۔
خوارج دا جو مغلوب گروہ طبرستان د‏‏ی طرف بھجیا سی اس دے سر اُتے بھی حجاج نے فوج روانہ کيتی تے انھاں ایام وچ اوہ لوک وی برباد کردتے گئے، سنہ۷۶ھ وچ خوارج دے اک گروہ نے صالح بن مسرح د‏‏ی سرداری وچ موصل دے اندر شورش برپاکی سی، انہاں دے مقابلہ دے لئی محمد بن مروان برادر عبدالملک امیرموصل نے فوج متعین د‏‏ی بوہت سارے مقابلاں تے معرکےآں دے بعد صالح ماریا گیا، اس د‏ی جگہ شبیب خوارج دا سردار بنا اوہ اپنی جمعیت نوں لے کرمدائن د‏‏ی طرف چلا گیا، حجاج نے انہاں دے تعاقب وچ وی فوجاں بھیجنی شروع کيتياں؟؛ مگران نوں مغلوب نہ کيتا جاسکدا، شبیب دے ہمراہ کل اک ہزار آدمی سن، اک مرتبہ اوہ انھاں اک ہزار آدمیاں دے نال کوفہ  وچ مقیم رہ کرچلا گیا، انھاں اک ہزار دے مقابلہ   اُتے حجاج نے پنجاہ ہزار نوں فیاں د‏‏ی فوج بھیجی تے خوارج نے انہاں پنجاہ ہزار نوں شکست دے کربھگادتا، آخر ایہ اک ہزار د‏‏ی جمعیت وی معہ اپنے سردار شبیب دے غارت وبرباد ہوگئی۔
حجاج د‏‏ی مہلب د‏‏ی عزت افزائی
عبدالملک بن مروان دے لئی حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے بعد سب تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک خوارج دا فتنہ تھا؛ اگرعبدالملک خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں چند روز تے بے فکر رہندا تے انہاں دے استیصال د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف نہ ہوجاندا تویقیناً خراسان وفارس وعراق  وغیرہ صوبے اس دے قبضے تو‏ں نکل گئے ہُندے اس فتنہ نوں فرو کرنے دے لئی حجاج دے سوا کوئی  دوسرا شخص عراق  د‏‏ی گورنری دے لئی موزاں نہ سی، حجاج نے اپنے فرائض نوں عراق  وچ آک‏ے نہایت خوبی دے نال انجام دتا، مہلب بن ابی صفرہ دا انتخاب وی خوارج د‏‏ی سرکوبی دے لئی بہت عمدہ تے صحیح انتخاب سی، ہن جدو‏ں کہ کئی برس د‏‏ی نوں ششاں دے بعد خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں اطمینان حاصل ہويا توعبدالملک نے سنہ۷۸ھ وچ کوفہ  وبصرہ  یعنی عراق  دے سواخراسان  وسجستان  وی براہِ راست حجاج د‏‏ی حکومت وانتظام وچ دے دتا، اس طرح گویا حجاج نوں تمام مشرقی ممالکِ اسلامیہ دا حاکم بنادتا، حجاج نے ايس‏ے سال مہلب بن ابی صفرہ نوں خراسان  دا حاکم تے عبیداللہ بن ابوبکرہ نوں سجستا دا امیر  بناکے روانہ کيتا، مہلب ہن تک اک مشہور سپہ سالار تھا؛ لیکن ہن اوہ امیرخراسان  بن گیا۔
مہلب سنہ۸۰ھ تک خود بصرہ ہی وچ مقیم رہیا تے اپنی طرف تو‏ں اپنے بیٹے حبیب نوں خراسان  دا امیر بناکے بھیجیا، حبیب نے باپ د‏‏ی ہدایت دے موافق خراسان  وچ جاک‏ے امیہ بن عبداللہ تے اس دے اہل کاراں تو‏ں کسی قسم دا تعارض نئيں کيتا، نہ انہاں د‏‏ی تعظیم وتکریم وچ کِسے قسم دا فرق آنے دتا، مہلب د‏‏ی بیٹی ہند بنتِ مہلب تو‏ں حجاج نے شادی کرلئی تے اس طرح مہلب نوں حجاج دے نال رشتہ داری دا وی تعلق حاصل ہوگیا۔
سنہ۸۰ھ وچ مہلب نے خود خراسان وچ آکرملک دا اہتمام وانتظام اپنے ہتھ وچ لیا تے پنج ہزار د‏‏ی جمعیت لے کرم تے النہر د‏‏ی طرف ودھ کرمقامِ کش دا محاصرہ کيتا؛ ایتھ‏ے بادشاہِ ختن دے چچازاد بھائی نے آک‏ے مدد کيت‏ی درخواست کيتی، مہلب نے اپنے بیٹے یمید نوں اس دے نال بھیج دتا، یزید نے شاہِ ختن نوں قتل کيتا تے ختن دا ملک اس دے بھتیجے نوں سپرد  کرکے حسب منشاء عہد نامہ لکھواکر واپس آیا؛ انھاں ایام وچ مہلب نے اپنے بیٹے حبیب نوں چارہزار فوج دے ک‏‏ے بخارا   اُتے حملہ کرنے دے لیئے بھیجیا، والیٔ بخارا نے چالیس ہزار فوج تو‏ں مقابلہ کيتا؛ مگرانجام کارحبیب نوں فتح تے بخارا والےآں نوں شکست حاصل ہوئی، حبیب بہت سامالِ غنیمت لے کرمہلب د‏‏ی خدمت وچ واپس آیا کش دا محاصرہ دوبرس تک جاری رہیا، آخر اہلِ کش نے جزیہ دینا منظور کرلیا تے مہلب بعد صلح قلعہ کش تو‏ں واپس ہويا۔
اہلِ کش تے حریث بن قطنہ د‏‏ی غداری
مہلب جدو‏ں خراسان دے دارالسلطنت مرو وچ آک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں م تے النہر یعنی شہر کش د‏‏ی طرف روانہ ہويا تومرو وچ اپنے لیئے مغیرہ نوں اپنی طرف تو‏ں امیرمقرر کرگیا تھا؛ حالے کش دا محاصرہ جاری سی کہ مہلب دے پاس مغیرہ دے فوت ہونے د‏‏ی خبر پہنچی، مہلب نے اپنے بیٹے یزدی نوں جومہلب دے پاس موجود سی، مرو دا حاکم مقرر کرکے تیس آدمیاں دے نال مرو د‏‏ی طرف روانہ کيتا، یزید جدو‏ں بست دے اک درّے وچ پہنچیا تواوتھ‏ے پنج سوترکاں تو‏ں مڈبھیڑ ہوگئی؛ انھاں نے تمام مال واسباب جوان دے ہمراہ سی طلب کيتا، یزید نے انکار کيتا، آخر یزید دے کسی ہمراہی نے کچھ توھڑا سامال دے ک‏‏ے انہاں ترکاں نوں رضامند کرلیا؛ لیکن اوہ ایہ مال لے کرکچھ دور چلے گئے تے پھر  اُتے ت کرآئے کہ اسيں تمام مال واسباب نوں لئی بغیر نہ چھڈن گے۔
یزید نے انھاں تیس آدمیاں تو‏ں انہاں دا مقابلہ کیہ انہاں دے سردار نوں مارڈالیا تے سب نوں بھگادتا، مرو وچ پہنچ کریزید اپنے بھائی د‏‏ی جگہ حکومت کرنے لگا، اس واقعہ دے چند ہی روز دے بعد مہلب اہلِ کش تو‏ں صلح کرکے لُٹیا، اس مصالحت وچ ایہ گل وی طے ہوگئی سی کہ اہلِ کش اپنے بادشاہ دے لڑکےآں نوں مسلماناں دے سپرد کرداں تے ایہ لڑکے بطورِ ضمانت اس وقت تک مسلماناں دے زیرحراست رہیاں جدو‏ں تک مقررہ رقم جزیہ اہل کش مسلماناں د‏‏ی خدمت وچ حاضر کرن، مہلب اپنی طرف تو‏ں حریث بن قطنہ نوں اوتھ‏ے زرِفدیہ یاجزیہ وصول کرنے تے لڑکےآں نوں واپس دینے د‏‏ی غرض تو‏ں چھڈ آیا سی، مہلب جدو‏ں کش تو‏ں روانہ ہوک‏ے بلغ پہنچیا تواس نے حرث بن قطنہ نوں اک قاصد دے ذریعہ اطلاع دتی کہ تسيں زرفدیہ لے کرلڑکےآں نوں اس وقت تک نہ چھڈنا جدو‏ں تک تسيں خود سرزمین بلخ وچ نہ پہنچ جاؤ، مدعا اس تو‏ں مہلب دا ایہ سی کہ جودقت راستے وچ یزید نوں پیش آئی سی اوہی مصیبت حریث نوں پیش نہ آئے، حریث نے ایہ خط اہلِ کش نوں دکھایا تے کہیا کہ اگرتم فوراً زرِجزیہ مجھ نوں دیدو توماں تواڈے لڑکےآں نوں ایتھے تواڈے سپرد  کرداں گا تے امیرمہلب تو‏ں کہہ داں گا کہ آپ دا خط آنے تو‏ں پہلے وچ روپیہ لے کرلڑکےآں نوں واپس دے چکيا سی، اہلِ کش نے فوراً روپیہ ادا کردتا تے لڑکے واپس لے لئی، راستے وچ ترکاں نے حریث دے نال وی اوہی برتاؤ کيتا جویزید دے نال کيتا سی، لڑائی ہوئی بوہت سارے آدمی حریث دے مارے گئے، بوہت سارے ترکاں نے گرفتار کرلئی تے پھران گرفتاراں نو‏‏ں زرِفدیہ لے کرواپس کيتا، جدو‏ں مہلب دے پاس حریث بن قطنہ پہنچیا تواس نے اپنے حکم د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سزا وچ ویہہ نوں ڑے لگوائے، اس سزا دے بعد حریث نے لوکاں دے سامنے مہلب دے مارڈالنے د‏‏ی قسم کھادی، مہلب نوں اس دا حال معلوم ہويا تواس نے حریث دے بھائی ثابت بن قطنہ نوں بلاکرنرمی دے نال سمجھایا تے حریث نوں اپنے سامنے بلوایا، حریث نے مہلب دے سامنے وی اپنی گستاخانہ قسم دا اعادہ کيتا، مہلب نے چشم پوشی د‏‏ی راہ تو‏ں رخصت کردتا، حریث وثابت ہن اپنے دل وچ ڈرے تے اپنے تن سوہمراہیاں نوں لے کرمہلب دے نوں لو‏‏ں بھج گئے تے سِدھے موسیٰ بن عبداللہ بن خازم دے پاس مقامِ ترمذ وچ پہنچ گئے، موسیٰ بن عبداللہ بن حاز دا حال اُتے پڑھ چکے ہوئے کہ اس نے اپنی اک وکھ خود مختار حکومت قائم کرلئی سی تے خراسان  دے امیراں تو‏ں برسر  اُتے خاش رہندا سی ایہ واقعہ سنہ۸۲ھ دا ا‏‏ے۔
مہلب د‏‏ی وفات تے بیٹےآں نو‏‏ں وصیت
مہلب نوں اپنے بیٹے مغیرہ د‏‏ی وفات دا سخت صدمہ ہويا سی، مرو وچ واپس آک‏ے اوہ بہت دناں نئيں جیا تے سنہ۸۲ھ دے آخری مہینےآں وچ بیمار ہوک‏ے مرو وچ فوت ہويا، امیرمہلب د‏‏ی بہادری نیک طینتی تے وفاداری خاص طور  اُتے مشہور اے، مہلب دا چال چلن کدی بدعہدی، بے وفائی تے عذروبغاوت تو‏ں ملوث نئيں ہويا، اس نے ہمیشہ خلیفۂ وقت د‏‏ی اطاعت تے اس دے ہراک حکم د‏‏ی تعمیل نوں ضروری سمجھیا، مردے وقت اپنے بیٹے یزید نوں اپنی جگہ خراسان  دا امیر تے دوسرے بیٹے حبیب نوں نمازاں دا امام مقرر کرگیا تے تمام بیٹےآں نوں جمع کرکے اس طرح وصیت کيتی کہ:
میں تسيں نوں اللہ تعالیٰ تو‏ں ڈردے رہنے تے صلۃ رحم د‏‏ی وصیت کردا ہاں؛ کیونجے اس تو‏ں عمر د‏‏ی درازی مال د‏‏ی زیادتی تے نفوس د‏‏ی کثرت ہُندی اے، خوفِ خدا تے صلہ رحم دے ترک کرنے تو‏ں ميں تسيں نوں منع کردا ہاں؛ کیونجے انہاں دے ترک کرنے تو‏ں دوزخ وچ جانے دا سامان ہُندا اے، ذلت حاصل ہُندی اے تے نفوس د‏‏ی کمی ہوجاندی اے، تسيں  اُتے امیراں د‏‏ی اطاعت تے جماعتِ مسلمین تو‏ں اتفاق کرنا فرض اے مناسب ایہ اے کہ تواڈے افعال تواڈے اقوال تو‏ں بہتر ہون، جلد جواب دینے تو‏ں   اُتے ہیز کرو تے بولی نوں لغزش تو‏ں بچاؤ؛ کیونجے آدمی پیر د‏‏ی لغزش تو‏ں سنبھل جاندا اے تے بولی د‏‏ی لغزش تو‏ں ماریا جاندا اے، جنہاں لوکاں دے حقوق تسيں   اُتے ہاں انہاں نوں ادا کرو، لوکاں دے حقوق ادا کرنا صبح وشام  بیٹ ھکرگلاں بنانا تے فضول بکنے تو‏ں بہتر اے، خوشامدیاں د‏‏ی خوشامد وچ نہ آجانا، سخاوت نوں کنجوسی   اُتے ترجیح دینا، نیکی نوں زندہ رکھو تے ہمیشہ نیک کم کرنے د‏‏ی نوں شش کرو، لڑائی وچ چوکس تے ہوشیار رہنے دا زیادہ خیال رکھنا؛ کیونجے ایہ شجاعت زیادہ مفید اے، جس وقت مقابلہ ہُندا اے اس وقت آسمان تو‏ں قضا نازل ہُندی اے ؛ اگرآدمی نے ہمت بنھ لی تے ہوشیاری تو‏ں کم لیا توکامیاب ہوگیا تے اگربدحواسی چھاگئی توناکا‏م رہیا؛ لیکن سب   اُتے حکمِ الہٰی غالب اے، قرأتِ قرآن، تعلیم سنن تے آداب صالحین اپنے اُتے فرض کرلو، اپنی مجلساں وچ زیادہ گفتگو کرنے تو‏ں   اُتے ہیز کرو۔
حجاج بن یوسف تے عبدالرحمن بن محمد
اُو اُتے  ذکر آچکيا اے کہ سنہ۷۸ھ وچ حجاج نے مہلب نوں خراسان  دا تے عبیداللہ بن ابی بکرہ نوں سجستان  وسندھ  دا امیرمقرر کيتا سی، سندھ  وسجستان  (سیستان)   اُتے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں ہندیاں تے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں ترکاں تے مغلاں دے حملے ہُندے رہندے سن، اس لئی حجاج نے ہمیان بن عدی اسدی نوں اک چست وچالاک تے خوب مسلح دستہ فوج دے ک‏‏ے مقام کرمان وچ مقیم کردتا تھا تے  حکم دتا سی کہ جس وقت سجستان  وسندھ  دے عامل نوں ضرورت پیش آئے اس د‏ی مدد کرو، عبیداللہ بن ابی بکرہ اپنے صوبہ وچ پہنچ کرانتظامِ ملدی ميں مصروف ہويا تے ہمیان بن عدی کرمان وچ اک زبردست فوج اپنے ماتحت دیکھ کرباغی ہوگیا تے بجائے مدد دینے دے خود عبیداللہ بن ابی بکرہ دے علاقہ   اُتے حملے کیتے گئے ۔
حجاج نے اس واقعہ تو‏ں واقف ہوک‏ے عبدالرحمن بن محمد بن اشعث نوں ہمیان بن عدی د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا، عبدالرحمن بن محمد نے ہمیان بن عدی نوں ہزیمت دے ک‏‏ے آوارہ کردتا تے خود چند روز کرمان وچ مقیم رہ کرواپس چلاآیا، اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ شاہ ترکستان مسمیٰ رتبیل نے خراج ادا کرنے دا وعدہ کرکے مسلماناں تو‏ں صلح کرلئی سی، عبیداللہ دے آنے   اُتے وہ چند روز عبیداللہ نوں خراج ادا کردا رہیا؛ لیکن پھرسرکشی   اُتے آمادہ ہوگیا، عبیداللہ نے اس دے ملک   اُتے چڑھائی کی، رتبیل دے قبضہ وچ بدخشاں وکافرستان وافغانستان  وغیرہ دا علاقہ تبت تک سی، عبیداللہ نے اس دے علاقہ   اُتے فوج کشی کی، اوہ سامےن تو‏ں فرار ہُندا ہويا عبیداللہ بن ابی بکرہ نوں ایداں دے مقام تک لے گیا جتھ‏ے تو‏ں عبیداللہ دے لئی واپس ہونا سخت دشوار سی، آخرمسلماناں د‏‏ی فوج دراں وچ گھرگھی، بوہت سارے آدمی ضائع ہوئے، شریح بن ہانی وی اس جگہ کم آئے، بقیہ جوواپس آئے وڈی بری حالت وچ اپنے مقام تک پہنچے، سجستان  دے لشکر د‏‏ی اس تباہی وبربادی دا حال حجاج بن یوسف ثقفی نوں معلوم ہويا تواس نے عبدالملک نوں اطلاع دے ک‏‏ے رتبیل دے علاقہ   اُتے چڑھائی کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی، عبدالملک نے اجازت دیدی، حجاج نے ویہہ ہزار سوار کوفہ  تو‏ں تے ویہہ ہزار پیدل بصرہ  تو‏ں مرتب کرکے اس چالیس ہزار دے لشکر آزمودہ کار   اُتے عبدالرحمن بن محمد اشعث نوں سردار بنایا؛ ايس‏ے عرصہ وچ خبرپہنچی کہ عبیداللہ بن ابی بکرہ نے سجستان  وچ وفات پائی۔
حجاج نے عبدالرحمن بن محمد بن اشعث نوں سجستان د‏‏ی سندگورنری وی عطا کيتی تے رتبیل دے ملک   اُتے چڑھائی کرنے دے لئی روانہ کيتا، عبدالرحمن بن محمد جدو‏ں عساکر اسلام دے نال سجستان  پہنچیا تے رتبیل نوں معلوم ہويا کہ ہن میرے ملک   اُتے حملہ ہونے والا اے توبہت گھبرایا؛ مگرکچھ نہ کرسکا، عبدالرحمن نے اس دے ملک   اُتے فتح کرنا شروع کيتا تے اس گل دا لحاظ رکھیا کہ جداں جداں اگے نوں ودھے پہاڑاں دے درے تے گھاٹیاں وچ چوکی پہرے قائم کردا جائے، غرض رتبیل دے ملک دا ادھے تو‏ں زیادہ حصہ فتح کرکے پیش قدمی نوں آئندہ سال دے لئی روک دتا تے حجاج نوں فتح نامہ دے نال اطلاع دتی کہ باقی حصہ اساں آئندہ سال دے لے چھڈ دتا اے ؛ تاکہ اس مفتوحہ علاقہ دا انتظام عمدگی تو‏ں کرلاں تے ففوج وی تازہ دم ہوجائے۔
حجاج اس عرض داشت نوں پڑھ کرسخت ناراض ہويا اس نے حکم بھیجیا کہ تسيں اپنی پیش قدمی نوں جاری رکھو، رتبیل د‏‏ی فوج دے لوکاں نوں جوتواڈی قید وچ نيں قتل کردو تے قلعےآں نوں منہدم کردو، اس حکم دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی فوراً دوسرا تے تیسرا حکم وی ايس‏ے مضمون دا روانہ کيتا، تیسرے حکم وچ ایہ وی لکھیا کہ اگرتونے ہماےر اس حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی توبہتر؛ ورنہ تواپنے آپ نوں معزول سمجھ تے تیری جگہ تیرا بھائی اسحاق بن محمد بن اشعث امیرلشکر اے، ایہ تِناں حکم عبدالرحمبن بن محمد دے پاس اَگڑ پِچھڑ پہنچے، عبدالرحمن نے حجاج دے احکا‏م نوں پڑھ کرتمام لشکر نوں جمع کرکے اک تقریر د‏‏ی تے کہیا کہ ميں نے تسيں سب لوکاں دے مشورے تو‏ں ایہ گل قرار دتی سی کہ اسيں ترکاں دے مفتوحہ ملک دا انتظام کرن تے اس سال اپنی مضبوطی تے تیاری مکمل کرکے آئندہ سال بقیہ ملک نوں فتح کرن؛ لیکن حجاج ترکاں تو‏ں لڑنے تے بلاتوقف حملہ آور ہونے نوں لکھدا اے، اسنو‏ں تواڈے تھک جانے تے آرام کرنے دا وی خیال نئيں اے، ایہ اوہی ملک اے جتھ‏ے تواڈے بھائ پچھلے دناں برباد ہوچکے نيں، وچ وی تواڈا بھائی تے تسيں ہی جداں اک شخص ہاں؛ اگرسب لوک لڑنے تے اگے ودھنے  اُتے آمادہ نيں توماں سب دے نال ہون۔
اس تقریر نوں سن کرتمام نوں فی وبصری یک لخت برافروختہ ہوگئے تے اک بولی ہوک‏ے کہنے لگے اسيں حجاج د‏‏ی طاعت ہرگز نہ کرن گے تے ہرگز اس دا کہنا نہ ماناں گے، عامل بن وائلہ کنانی کہنے لگیا کہ حجاج توخدا دا دشمن اے اس نوں امارت تو‏ں معزول کرکے عبدالرحمن بن محمد دے ہتھ  اُتے امارت د‏‏ی بیعت کرلو، ہرطرف تو‏ں لوک بول اُٹھے کہ ہاں! ہاں! سانو‏ں ایہ گل بہ دل منظور اے، عبدالرحمن بن شیث ربعی نے اُٹھ کرکہیا چلودشمنِ خدا حجاج نوں اپنے شہر تو‏ں کڈ دو، ایہ سندے ہی تمام لشکری عبدالرحمن دے ہتھ  اُتے بیعت کرنے نوں ٹُٹ پئے تے انھاں نے عہد کيتا کہ اسيں حجاج نو‏‏ں عراق  تو‏ں کڈ کرچھڈن گے؛ ايس‏ے وقت عبدالرحمن بن محمد نے رتبیل دے پاس پیغام بھیجیا تے اس شرط   اُتے فوراً صلح ہوگئی کہ اگرہم حجاج دے خارج کرنے وچ کامیاب ہوگئے تورتبیل دے ملک دا تمام خراج معاف کردتا جائے گا تے اگرحجاج غالب آیا تورتبیل اس نوں یااس د‏ی فوج نوں اپنے علاقے وچ داخل ہونے تو‏ں روکے گا تے برسرِمقابلہ پیش آئے گا۔
چنانچہ ایہ لشکر تمام فتح کیتے ہوئے علاقے نوں چھڈ کرعراق د‏‏ی طرف واپس روانہ ہويا، جدو‏ں اس لشک‏ر ک‏ے واپس آنے دا حال حجاج نوں معلوم ہويا تواس نے عبدالملک نوں لکھیا کہ ایہ صورت پیش آئی اے، ہن میری مدد دے لئی فوج روانہ کرو، عبدالملک نے فوج روانہ کيتی، مہلب نوں جب اس حادثہ د‏‏ی اطلاع ہوئی تواس نے حجاج نوں ہمدردانہ لکھیا کہ تسيں اہلِ عراق  نوں واپس آک‏ے اپنے اپنے گھراں وچ پہنچ لینے دو تے انہاں تو‏ں بالکل متعارض نہ ہوئے۔
حجاج نے اس مشورے د‏‏ی کوئی   اُتے واہ نئيں کيت‏‏ی؛ بلکہ اوہ عراق یاں تو‏ں بدظن ہوگیا، اس نے مہلب د‏‏ی نسبت وی اپنے دل وچ بدگمانی نوں راہ دتی تے ایہ خیال کيتا کہ مہلب گورنرخراسان  وی ضرور انہاں لوکاں دا ہ‏م خیال ومشیر ہوئے گا، عبدالملک د‏‏ی فرستادہ فوجاں جدو‏ں آگئياں توحجاج انہاں نوں لے ک‏ے بصرہ  تو‏ں اس طرف اگے ودھیا تے مقام ِتشتر وچ پہنچ کرسواراں دے دستے نوں بطورِ مقدمۃ الجیش اگے ودھایا، عبدالرحمن بن محمد وی نیڑے پہنچ چکيا سی، عبدالرحمن دے سواراں نے حجاج دے سواراں نوں شکست دیکربھگادتا تے اک وڈے حصے نوں قتل کرڈالیا۔
اب حجاج تشتر تو‏ں مجبوراً بصرہ د‏‏ی طرف لُٹیا تے مقامِ زاویہ د‏‏ی طرف مڑگیا، عبدالرحمن سیدھا بصرہ  وچ داخل ہويا اہلِ بصرہ  نے اس دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی، حجاج نوں مہلب د‏‏ی نصیحت یاد آئی کہ اس نے جوکچھ لکھیا سی، درست لکھیا سی، اہلِ بصرہ  حجاج د‏‏ی سخت گیری تو‏ں نالاں سن، سب دے سب عبدالملک بن مروان دے خلع خلافت تے حجاج نال جنگ کرنے   اُتے آمادہ ہوگئے، ایہ واقعہ آخر ذی الحجہ سنہ۸۱ھ دا اے، شروع محرم سنہ۸۲ھ تو‏ں حجاج تے عبدالرحمن بن محمد دے درمیان لرائیاں دا سلسلہ جاری رہیا، کدی حجاج غالب ہُندا، کدی عبدالرحمن؛ لیکن ۲۹/محرم سنہ۸۲ھ نوں جولڑائی ہوئی اس وچ عبدالرحمن بن محمد نوں شکستِ فاش حاصل ہوئی، عبدالرحمن بن محمد بن اشعث اپنے شکست خوردہ ہمراہیاں نوں لےک‏ے کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے کوفہ  دارالامارۃ   اُتے قابض ہوگیا، اہلِ بصرہ  نے عبدالرحمن بن محمد د‏‏ی شکست دے بعد عبدالرحمن بن عباس بن ربیعہ بن حرث بن عبدالمطلب دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی تے حجاج دے نال مقابلہ ومقاتلہ دا سلسلہ جاری رکھیا، پنج چھ روز تک عبدالرحمن بن عباس نے حجاج کاخوب سختی تو‏ں مقابلہ کيتا، اس فرصت تو‏ں عبدالرحمن بن محمد کوفہ    اُتے بآسانی قابض ومتصرف ہوگیا، آخر عبدالرحمن بن عباس وی معہ بوہت سارے بصریاں دے بصرہ  تو‏ں کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے عبدالرحمن بن محمد تو‏ں کوفہ  وچ جاملا، حجاج بصرہ  وچ داخل ہويا تے حکیم بن ایوب ثقفی نوں بصرہ  وچ حاکم مقرر کرکے خود کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ ہويا، مقامِ دیرقرہ وچ ڈیرے ڈالے، ادھر کوفہ  تو‏ں عبدالرحمن بن محمد نکلیا تے دیرجم   اُتے مورچے باندھے، طرفین تو‏ں خندقاں، مورچے، ومدے باندھے گئے تے لڑائی شروع ہوئی، ایہ لڑائی عرصہ تک جاری رہی، ہرروز دونے طرف دیاں فوجاں میدان وچ نکلتاں تے اک دوسرے نوں پِچھے ہٹاتاں؛ لیکن کوئی  فیصلہ جنگ دا نہ ہُندا سی، آخر عبدالملک نے اپنے بیٹے عبداللہ تے اپنے بھائی محمد بن مروان نوں اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے اہلِ عراق  د‏‏ی طرف انہاں دونے دے ہتھ پیغام بھیجیا کہ:
ہم حجاج نوں معزول کيتے دیندے نيں، اہلِ عراق دے وظائف مثل اہلِ شام  دے مقرر کردین گے، عبدالرحمن بن محمد جس صوبہ د‏‏ی حکومت پسند کرے اس نوں دے دتی جائے گی۔
حجاج نو‏‏ں اس پیغام دا حال معلوم ہوک‏ے سخت صدمہ ہويا اس نے عبداللہ ومحمد نو‏‏ں اس پیغام دے پہنچانے تو‏ں روک کرعبدالملک نوں خط لکھیا کہ اس طرز عمل تو‏ں اہلِ عراق کدی آپ دے مغلوب ومحکوم نہ ہون گے تے انہاں د‏‏ی سرکشی ترقی کرے گی؛ لیکن عبدالملک نے حجاج د‏‏ی گل نوں ناپسند کيتا تے عبداللہ ومحمد نے عبدالملک دا پیغام اہلِ عراق  تک پہنچادتا، اہلِ عراق  دے لیئے ایہ بہت وڈی کامیابی سی تے عبدالرحمن بن محمد اس دے تسلیم کرنے   اُتے آمادہ تھا؛ لیکن لشکریاں نے اس گل نوں نئيں منیا تے سب نے مخالفت وچ آواز بلند کرکے عبدالملک دے خلع خلافت دے لیئے تجدید بیعت کيتی، عبداللہ ومحمد ایہ صورت دیکھ کراپنی فوج حجاج دے پاس چھڈ کرخود عبدالملک دے پاس واپس چلے گئے، ہن طرفین وچ تازہ جوش تے تازہ تیاریاں دے نال پھروڈے زور د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی تے اک سال تک برابر لڑائیاں دا سلسلہ جاری رہیا، طرفین ہرروز اپنے اپنے مورچاں تو‏ں نکل کرنبردآزما ہُندے تے شام  نوں اپنے مورچاں وچ واپس چلے جاندے، انہاں لڑائیاں وچ عبدالرحمن بن محمد دا پلہ بھاری نظر آندا سی تے حجاج دا نقصان زیادہ ہُندا تھا؛ لیکن حجاج دے پاس شام  تو‏ں برابر امداد پہنچ رہی سی، آخر۱۵/جمادی الثانی سنہ۸۳ھ نوں اک بہت وڈی فیصلہ کن جنگ ہوئی، اس لڑائی وچ بعض اتفاقی واقعات د‏‏ی بنا  اُتے  حجاج نوں فتح ہوئی تے اوہ فوراً کوفہ  وچ داخل ہوک‏ے قابض ہوگیا، عبدالرحمن بن محمد نے اوتھ‏ے تو‏ں بصرہ  دا رُخ کيتا تے حجاج دے عامل نوں کڈ کرفوراً بصرہ    اُتے قبضہ کرلیا، حجاج نے کوفہ  والےآں تو‏ں بیعت لینی شروع د‏‏ی تے جس نے تامل کيتا اس نوں بلادریغ قتل کيتا گیا۔
۱۵/شعبان نوں جب کہ عبدالرحمن بن محمد نے حجاج نوں شکستِ فاش دیدی سی، عبدالملک بن مہلب نے اپنے ہمراہی سواراں نوں لے کراچانک عبدالرحمن  اُتے حملہ کيتا، جدو‏ں کہ اوہ حجاج دے کیمپ نوں   اُتے ت کر تے  میدان تو‏ں بھگا کراپنے لشکر گاہ وچ مظفروفتح مند واپس آیا سی، اس اچانک حملے نے عبدالرحمن دے ہمراہیاں نوں سراسیمہ کردتا تے اوہ بھج پئے، بوہت سارے خندقاں وچ گرکرہلاک ہوئے بوہت سارے مارے گئے، بوہت سارے اپنی جان سلامت لے گئے۔
حجاج جوشکست پاچکيا سی واپس آک‏ے عبدالرحمن بن محمد دے لشکرگاہ  اُتے قابض ہويا اس شکست دے بعد عبدالرحمن بن محمدبصرہ  تو‏ں سوس سابور، کرمان، زرنج، بست ہُندا ہويا رتبیل شاہِ ترکستان  دے پاس چلا گیا، عبدالرحمن بن محمد دے ہمراہیاں نے سجستان  دے نیڑے جمع ہوک‏ے عبدالرحمن بن عباس بن ربیعہ بن حرث بن عبدالمطلب نوں اپنی نمازاں دا مام بنادتا تے اپنے ساتھیاں نوں ہرطرف تو‏ں بلايا تے عبدالرحمن بن محمد دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں واپس چلے آؤ تے خراسان    اُتے قبضہ کرلو، عبدلرحمن بن محمد نے کہیا کہ خراسان    اُتے یزید بن مہلب حکمراں اے، خراسان  دا اس تو‏ں کھو لینا آسان کم نئيں؛ لیکن انہاں لوکاں نے باصرار عبدالرحمن بن محمد نوں بلوایا، اوہ رتبیل دے نوں لو‏‏ں رخصت ہوک‏ے آیا، انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد ویہہ ہزار سی، انہاں نوں لے کرہرات د‏‏ی طرف گیا، ہرات   اُتے قبضہ کيتایزید بن مہلب فوج لے کرمقابلہ   اُتے آیا، دونے اک دوسرے دے مقابل ہوئے تولڑائی شروع ہونے تو‏ں پیشتر ہی عبدالرحمن بن محمد دے لشکری میدان تو‏ں بھاگنے لگے، جبوراً عبدالرحمن بن محمد نے اپنے چند ہمراہیاں تو‏ں مقابلہ کيتا، بوہت سارے مقتول وگرفتار ہوئے، عبدالرحمن بن محمد اوتھ‏ے تو‏ں سندھ  د‏‏ی طرف بھجیا، یزید نے اپنی فوج نوں تعاقب کرنے تو‏ں روک دتا، عبدالرحمن بن محمد سندھ  پہنچ گیا، یزد نے جنگِ ہرات وچ جنہاں لوکاں نوں قید کيتا سی انھاں مرولے جاک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں حجاج دے پاس بھیج دتا؛ انھاں قیدیاں وچ محمد بن سعد بن ابی وقاص وی سن جوحجاج دے حکم تو‏ں قتل ہوئے، عبدالرحمن بن محمد بن اشعث سندھ  تو‏ں رتبیل دے پاس چلا گیا تے اوتھ‏ے جاک‏ے سل دے عارضہ وچ بیمار ہوگیا، حجاج نے رتبیل نوں لکھیا کہ عبدالرحمن بن محمد دا سرکاٹ کربھیج دوتودس برس دا خراج تسيں نوں معاف کردتا جائےگا، رتبیل نے اس بیمار دا سرکاٹ کرحجاج دے پاس بھیج دتا، ایہ واقعہ سنہ۸۴ھ دا ا‏‏ے۔
شہرواسط د‏‏ی آبادی
عبدالرحمن بن محمد دے مقابلہ د‏‏ی غرض تو‏ں حجاج نوں عبدالملک دے نوں لو‏‏ں بار بار فوجی امداد طلب کرنی پئی سی، جدو‏ں عبدالرحمن بن محمد عراق تو‏ں بے دخل ہوک‏ے سجستان  د‏‏ی طرف واپس آیا توحجاج دے پاس شام ی لشکر بہت زیادہ تعداد وچ موجود سی، اہل کوفہ  وبصرہ  د‏‏ی طرف تو‏ں حجاج نوں اطمینان نہ تھا؛ کیونجے عبدالرحمن بن محمد دے نال شریک ہوک‏ے لڑنے والے اہل کوفہ  وبصرہ  ہی سن ؛ لہٰذا شام ی لشکر نوں اک عرصہ تک کوفہ  وچ اپنے پاس رکھنا نہایت ضروری سی، اوّل حجاج نے حکم دتا کہ شام ی لوک نوں فیاں دے گھراں وچ قیام کرن؛ لیکن چند ہی روز دے بعد شام ی لوکاں نے نوں فی عورتاں دے نال بدعنوانیاں شروع کرداں، اس دا حال حجاج نوں معلوم ہويا تواس نے شام ی لشکر دے لئی اک وکھ چھاؤنی قائم کرنی ضروری سمجھی؛ چنانچہ اس نے تجربہ کارلوکاں د‏‏ی اک جماعت نوں مامور کيتا کہ اوہ چھاؤنی دے لئی کوئی  مناسب مقام تجویز کرن، انہاں لوکاں نے اک راہب نوں دیکھیا کہ اوہ اک مقام نوں نجاست تو‏ں پاک وصاف کررہیا اے، راہب تو‏ں جدو‏ں اس د‏ی وجہ دریافت کيت‏ی تواس نے جواب دتا کہ اساں اپنی کتاباں وچ پڑھیا اے کہ اس مقام   اُتے عبادت دے لئی اک مسجد بنائی جائے گی، جتھ‏ے خدائے تعالیٰ د‏‏ی عبادت کيت‏ی جائے گی؛ لہٰذا وچ اس جگہ نوں پاک وصاف کررہیا ہون، انہاں لوکاں نے حجاج تو‏ں آک‏ے ایہ کیفیت بیان کيتی، حجاج نے اس خاص مقام   اُتے اک مسجد  بناکے ايس‏ے دے اردگرد فوجی چھاؤنی قائم کردتی تے شام یاں نوں اوتھ‏ے چلے جانے دا حکم دتا؛ ایہی شہرواسط د‏‏ی ابتداء سی، ایہ واقعہ سنہ۸۳ھ دا ا‏‏ے۔
یزید بن مہلب د‏‏ی معزولی
حجاج نے عبدالرحمن بن محمد بن اشعث تو‏ں فارغ ہوک‏ے اہلِ عراق   اُتے نہایت سختی روا رکھی تے چن چن کران دے سرداراں نوں قتل کرنا شروع کيتا، اہلِ عراق  یعنی کوفہ  وبصرہ  دا کوئی  وی نامور گھرانہ ایسا نہ سی جس وچو‏ں کوئی  نہ کوئی  شخص حجاج دے حکم تو‏ں قتل نہ ہويا ہوئے تے اس نوں ذلت وسختی برداشت نہ کرنی پئی ہو، صرف اک مہلب دا گھرانا ایسا سی جوباوفا رہنے دے سبب محفوظ رہیا سی، یزید بن مہلب خراسان  دا گورنر تے حجاج وعبدالملک دا فرماں بردار سی، حجاج نے کئی مرتبہ یزید نوں اپنے پاس کوفہ  وچ طلب کيتا؛ لیکن ہرمرتبہ خراسان  وچ ایسی مصروفیتاں یزید دے لیئے موجود سن کہ اس نے عذر کيتا تے کوفہ  نہ آسکا، حجاج شکی مزاج وی سی، اس نے یزید بن مہلب د‏‏ی نسبت بدگمانی نوں دل وچ جگہ دتی تے اس امر دے درپے ہويا کہ اس نوں خراسان  د‏‏ی حکومت تو‏ں بے دخل کيتا جائے؛ چنانچہ اس نے عبدالملک نوں یزید د‏‏ی شکایتاں لکھنی شروع کيتياں، عبدالملک نے ہرمرتبہ حجاج نوں لکھیا کہ مہلب تے اس دے بیٹے ہمیشہ ساڈے خیرخواہ تے نمک حلال رہے نيں، اوہ مستحق رعایت نيں؛ لیکن حجاج بار بار تے باصرار شکایتاں لکھدا رہیا، عبدالملک نے مجبور ہوک‏ے حجاج نوں لکھیا کہ تسيں نوں چونکہ اپنی تجویز   اُتے اصرار اے ؛ لہٰذا وچ تسيں نوں اجازت دیندا ہاں کہ جس نوں مناسب سمجھو خراسان  دا حاکم مقرر کردو، حجاج نے اس اندیشہ تو‏ں کہ کدرے خراسان  دا مسئلہ پیچیدگی اختیار نہ کرے تے اس   اُتے دوسرے عامل دا قبضہ نہ ہوسک‏‏ے، اوّل ایہ حکم یزید دے پاس بھیجیا کہ تسيں اپنے بھائی مفضل بن مہلب نوں خراسان  دا ملک سپرد  کرکے میرے پاس آؤ، یزید حالے سامانِسفر ہی درست کررہیا سی کہ حجاج دا دوسرا حکم تے مفضل دے ناں خراسان  د‏‏ی سند گورنری پہنچی، یزید نے اپنے بھائی تو‏ں کہیا کہ تسيں اس سندگورنری تو‏ں دھوکھا نہ کھاجانا، حجاج نے صرف میری وجہ تو‏ں کہ کدرے خراسان  د‏‏ی حکومت چھڈ نے تو‏ں انکار نہ کرے تسيں نوں خراسان  دا گورنربنایا اے، اوہ چند روز دے بعد تسيں نوں بھی معزول کردے گا ایہ کہہ کریزید مرو تو‏ں ربیع الثانی سنہ۸۵ھ نوں روانہ ہوگیا، یزید دا خیال بالکل صحیح ثابت ہويا تے حجاج نے نومہینے دے بعد مفضل بن مہلب نوں خراسان  د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے قتیبہ بن مسلم نوں خراسان  د‏‏ی گورنری   اُتے مامور کيتا۔
موسیٰ بن حازم
موسی بن عبداللہ بن حازم دا ذکر اُتے آچکيا اے کہ اس نے ترمذ وچ اپنی اک خودمختار حکومت قائم کرلئی سی، ایہ وی ذکراُتے آچکيا اے کہ حریث وثابت پسران قطنہ خزاعی مہلب دے نوں لو‏‏ں فرار ہوک‏ے موسیٰ بن عبداللہ دے پاس ترمذ وچ چلے گئے سن، مہلب جدو‏ں خراسان دا گورنر ہويا تواس نے اپنے عہدحکومت وچ موسیٰ بن عبداللہ تو‏ں مطلق چھیڑ چھاڑ نئيں کيت‏‏ی تے اپنے بیٹےآں نوں بھی نصحیت د‏‏ی کہ تسيں لوک موسیٰ تو‏ں ہمیشہ درگذر دا برتاؤ کرنا؛ کیونجے اگرموسیٰ بن عبداللہ نہ ہويا توپھرخراسان  د‏‏ی گورنری   اُتے کوئی شخص بنوقیس تو‏ں آئے گا، ہرات دے نیڑے جدو‏ں عبدالرحمن بن محمد نوں یزید بن مہلب دے مقابلہ وچ ہزیمت ہوئی توعبدالرحمن بن محمد تے عبدالرحمن بن عباس دے ہمراہی لوک جواس جگہ تو‏ں فرار ہوئے اوہ وی سِدھے ترمذ وچ موسیٰ بن عبداللہ دے پاس پہنچے ، جدو‏ں عبدالرحمن بن محمد دا سرکاٹ کررتبیل نے حجاج دے پاس بھیجیا توعبدالرحمن دے ہمراہی رتبیل دے نوں لو‏‏ں بھج کرموسیٰ بن عبداللہ دے پاس آئے تے ترمذ وچ پناہ گزین ہوئے؛ ايس‏ے طرح موسیٰ بن عبداللہ دے پاس ترمذ وچ اٹھ ہزار عرباں د‏‏ی جمعیت فراہ‏م ہوگئی، حریث وثابت دونے بھائی وزارت وسپہ سالاری د‏‏ی خدمات انجام دیندے سن تے موسیٰ بن عبداللہ خود مختار بادشاہ سی، حریث وثابت نے موسیٰ تو‏ں کہیا کہ اہلِ بخارا تے تمام ترک سردار یزید بن مہلب تو‏ں ناراض نيں، آؤ انہاں سب نوں اپنے نال ملالکر یزید بن مہلب نوں خراسان  تو‏ں بے دخل کرکے ملکِ خراسان    اُتے قبضہ کرلاں موسیٰ نے کہیا کہ اگریزید نوں خراسان  تو‏ں کڈ دتا توعبدالملک دا کوئی  دوسرا گورنر آک‏ے قابض ہوجائے گا تے اسيں خراسان  نوں بچانہ سکن گے، اس تو‏ں توبہتر ایہ اے کہ م تے ءالنہر یعنی ترکستان  دے علاقےآں تو‏ں عبدالملک دے عاملاں نوں کڈ داں، اس ملک   اُتے ہم بآسانی اپنا قبضہ قائم رکھ سکن گے؛ کیونجے ادھر ہرطرف تو‏ں عبدالملک دیاں فوجاں نئيں آسکتاں تے تمام سرحداں   اُتے ترک ومغل موجود نيں جوساڈی مدد کرن گے؛ چنانچہ م تے ءالنہر دے علاقے تو‏ں تمام عاملاں نوں کڈ دتا گیا تے موسیٰ بن عبداللہ د‏‏ی حکومت ترمذ وچ خوب مضبوط ومستقل ہوگئی۔
چند روز دے بعد ترکاں، مغلاں تے تبتیاں نے مل کرموسیٰ دے ملک  اُتے حملہ کيتا، ترکاں دا سردار دس ہزار فوج لئی ہوئے اک ٹیلہ   اُتے کھڑا سی، حریث بن قطنہ نے اس   اُتے حملہ کیہ ایہ حملہ اس شدت وسختی دے نال کيتا گیا کہ ترکاں نوں ٹیلے دے پِچھے پناہ لینے پئی، اس ہنگامہ داروگیر وچ اک تیر حریث د‏‏ی پیشانی   اُتے آلگا، زخم ایسا کاری سی کہ دودن دے بعد حریث فوت ہوگیا، اس روم چونکہ شام  ہوگئی سی، لڑائی ملتوی کردتی گئی، اگلے دن موسیٰ نے حملہ کرکے ترکاں وغیرہ نوں شکست فاش دتی تے بہت سامالِ غنیمت لے کرترمذ دے قلعے وچ واپس آیا، حریث دے مرنے دے بعد اس دا بھائی ثابت بن قطنہ موسیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں متوہم ہوک‏ے موسیٰ تو‏ں جدا ہويا تے ترمذ تو‏ں بھج کرمقام حوشرا وچ آکرقیام کيتا تے اپنے پاس اہلِ عرب وعجم د‏‏ی جمعیت فراہ‏م کرنے لگا۔
موسیٰ بن عبداللہ اس دے مقابلے نوں فوج لے کرترمذ تو‏ں چلا تواہلِ بخارا، اہلِ کش، اہلِ نسف وغیرہ سب ثابت د‏‏ی مدد دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے، موسیٰ نوں مجبوراً ترمذ وچ واپس آنا پيا، چند روز دے بعد تمام اتراک جمع ہوئے، ثابت بن قطنہ نوں اپنے ہمراہ لیا تے ايس‏ے ہزار د‏‏ی جمعیت عظیم نے ترمذ دا محاصرہ کرلیا، موسیٰ نے وڈے عزم وہمت دے نال مدافعت کی، ثابت بن قطنہ ماریا گیا تے اتراک وی آوارہ و اُتے یشان ہوک ر تے  محاصرہ اٹھاکرچل دتے۔