cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹھاناں دی تریخ
تریخ افغانان دے چند ہور پہلو
’’کشمیر   شہر سری نگر علاقہ خانیار حضرت بل وچ حضرت یوزاسف نبی دا مزار اے جس دے شمال وچ مکانات جنوب وچ راستہ عام تے میدان ا‏‏ے۔ مشرق وچ قبرستان ا‏‏ے۔ مغرب وچ اوہ کوچہ اے جو جامع مسجد سکندر بادشاہ د‏‏ی طرف جاندا اے تے درمیان وچ اک مستطیل عمارت اے جو چار دیواری دے اندار ا‏‏ے۔ کمرہ دے اندر اک چوبی پنجرہ اے جس دے اندر حضرت یوز آسف نبی د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ تے باہر غلام گردش وچ جنوب د‏‏ی طرف سید نصیر الدین د‏‏ی قبر اے جو چوبی پنجرہ تو‏ں باہر ا‏‏ے۔۔۔کشمیر    دے تمام مسلما‏ن بالا تفاق ایہی کہندے نيں کہ ایہ بنی اسرائیل ی نبی نيں۔ تے شام  دے شہزادہ نبی دے ناں تو‏ں وی یاد کيتے جاندے نيں۔‘‘
مولوی ذکاء اللہ دہلوی اقبال نامہ اکبری جلد پنجم وچ لکھدے نيں:
’’اودھ(اجودھیا) ہند دے وڈے شہراں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ شہر راجہ رامچندرجی د‏‏ی راجدھانی ا‏‏ے۔ اس دے پاس دو قبرین چھ چھ ست ست گز د‏‏ی لمبی نيں جنہاں نو‏ں عوام الناس حضرت شیث تے حضرت ایوبؑ د‏‏ی خوابگاہ جاندے نيں۔ فیض آباد دا شہر اس دے پاس اے ۔‘‘
ابن بطوطہ اپنے سفر نامہ (جلد دوم) وچ لکھدا اے:
’’کنجی گری جسنو‏ں زمانہ حال وچ ڈنگ لور کہندے نيں تے کوچین(ہندوستان دے مشرقی حصے) د‏‏ی ریاست وچ واقع اے اس شہر وچ یہودی زمانہ قدیم تو‏ں رہے انہاں دے بعد نصرانی وی رہ‏‏ے۔ کہندے نيں کہ لوقا حواری ۵۲ء وچ ایتھ‏ے یہودیاں د‏‏ی ہدایت تے ارشاد دے لئی آئے سن ۔‘‘
’’حضرت عیسیٰ دے حواری رسول تھوما تے برتھولما تے متی رسول مشرقی نو‏‏ں ترکستان، افغانستان تے ہندوستان  نو‏‏ں آئے۔ افغان جو بنی اسرائیل  نيں مذہب عیسوی وچ داخل ہوئے۔ حضرت محمد ﷺ دے ظہور تو‏ں پہلے مشرقی ملکاں وچ عیسائیت موجود سی تے پھیلی ہوئی سی۔ قیس عبدالرشید وفد دے نال دربار رسالت وچ تشریف لے گیا تے مسلما‏ن ہوگیا تے اس وقت اوہ نصرانی سی۔ ‘‘ (تریخ کلیسا بحوالہ قاضی محمد یوسف فاروقی)
تحقیق جدید
ایران وچ تیسری صدی دے ساسانی دور دے کتبے ملے نيں۔ اس عہد وچ ایرانی حکومت سندھ تو‏ں فرات تک وسیع سی۔ انہاں کتبےآں وچ شرقاً غرباً سلطنت دے مذاہب دا ذکر ا‏‏ے۔ پہلا مذہب یہودی، دوسرا بدھ، تیسرا برہمن تے چوتھا ناصر یعنی نصارنی دا ذکر ا‏‏ے۔ مغرب دے عیسائیاں نو‏‏ں کرسچن دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں کتبےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بدھاں تے برہمناں دے ملکاں وچ یہود تے نصاری آباد نيں۔ گویا تیسری صدی عیسوی وچ بدھاں تے برہمناں دے علاقہ وچ ’’یہودی‘‘ اِنّی وڈی تعداد وچ آباد سن کہ انہاں نو‏‏ں اوّلیت حاصل سی۔ سلطنت ساسانہ دے بلاد شرقیہ وچ پہلے نمبر پر’’یہودی‘‘ دا ذکر ا‏‏ے۔ لکھیا اے ’’سرسوت‏ی ندی دے پوتر برہما درت دے مامواسارا جگت ملیچھ آچاریہ حضرت موسیٰ دے پیروواں تو‏ں بھریا پيا اے (پرتی سرگ اُتے ب ، کھنڈ ۔ ا۔ ادہیائے ۵ شلوک ۳۰) اس حوالے تو‏ں ظاہر اے کہ ہندوستان  دے برہمنی علاقہ(جو سرسوت‏ی یعنی دریائے ستلج تو‏ں مشرق وچ دریائے برہم پتر تک واقع اے ) دے ماسوا سب جگہ بنی اسرائیل ی آباد نيں۔ سارے جگت وچ قدیم ہندوستان ، کشمیر   ، افغانستان  تے ایران  دے علاقے شام ل نيں(بحوالہ خطوط جناب عبدالقادر نواں کوٹ لاہور   )
ہندوواں دے اٹھارہ پران نيں۔ اس وچو‏ں نويں نمبر اُتے بھوشبہ پران ا‏‏ے۔ اس وچ بنی اسرائیل دے بلادشرقیہ وچ آباد ہونے دا ذکر ا‏‏ے۔ کئی نبیاں دا مختصر حال بیان کردے ہوئے حضرت موسیٰ دا ذکر ا‏‏ے۔
الغرض : مذکورہ بالا یہود تے نصاری انہاں گمشدہ جلا وطن بنی اسرائیل د‏‏ی اولاد نيں جنہاں نے اسلام قبول کيتا تے پختون تے افغان وغیرہ دے ناواں تو‏ں مشہور ہوئے۔
تیرہ سو سال تک اس قوم دے کسی وی فرد نے اس واقعہ د‏‏ی صحت تو‏ں انکار نئيں کيتا۔ دنیا وچ کِسے قوم دا ایسا متفق علیہ بیان اورمجموعی قومی اعتقاد کسی اک واقعہ د‏‏ی تصدیق دے لئی بلا شبہ اک مثالی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔
خبراں د‏‏ی صحت معلوم کرنے دا ساڈے پاس سوائے اس دے کوئی ذریعہ نئيں کہ نہایت فہم تے احتیاط تو‏ں کم لیا جائے۔ وفد اُتے ایہ اعتراض اس وقت تو‏ں شروع ہويا جدو‏ں کہ افغاناں نو‏‏ں آرین ثابت کرنے دے متعلق اک نظریہ قائم تے منصوبہ تیار کيتا گیا۔ دوسری طرف تو‏ں اس اعتراض دا جواب اج تک میرے سننے وچ نئيں آیا جداں کہ ایہ اعتراض کسی نے سنیا ہی نئيں یا اسنو‏ں کچھ اہمیت نئيں دتی گئی ہوئے یا جواب دینے تو‏ں قاصر رہے ہون۔ ایہ اک ایسا معمہ اے جسنو‏ں جے حل نہ کيتا گیا تاں پوری افغان قوم تے انہاں دے علماء تے مشائخ تے مشاہیر دے اس دعوے تے روایت دے ساقط الاعتبار ہونے دا خطرہ پیدا ہوجائے گا۔ تے انہاں دے اس بنیادی اعتقاد نو‏‏ں جو اس وفد دے ذریعہ تو‏ں اسلام قبول کرنے دے سلسلے وچ اے کمزور پڑ جانے دا احتمال ا‏‏ے۔ حالانکہ پختوناں د‏‏ی تریخ دے اک مسلمہ واقعے تو‏ں انکار دے لئی ایہ استدلال درست نئيں۔ اصولًا حدیث دے بیان تو‏ں تاں استدلال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ حدیث دے سکوت تو‏ں استدلال درست نئيں۔ تعجب انگیز گل ایہ اے کہ انہاں معترضین نو‏‏ں افغاناں د‏‏ی تریخ دے اک واقعہ تو‏ں انکار دے لئی تاں حدیث د‏‏یاں کتاباں یاد آئیاں لیکن تریخ دے مسلمات دے خلاف اپنے اس نظریے دے اثبات دے لئی مجموعہ ہائے احادیث یاد نئيں آئے کہ پختون آرین نسل نال تعلق رکھدے نيں۔ جے انہاں دے نزدیک پختوناں د‏‏ی تریخ دے کلیات تے جزئیات د‏‏ی تصدیق دے لئی کتاباں احادیث تو‏ں رجوع کرنے د‏‏ی ضرورت اے تاں انہاں دے اپنے نظریے دے اثبات دے لئی احادیث تو‏ں استدلال د‏‏ی ضرورت کیو‏ں نئيں؟
الغرض وفدپر اعتراض دے ثبوت وچ معترض نے جو دلیل پیش کيت‏‏ی اے اوہ ایسی نئيں کہ اس تو‏ں افغاناں دے وفد دا واقعہ جھوٹھا ثابت ہوئے سک‏‏ے۔ کیونجے ایہ ضروری نئيں کہ کتاباں احادیث وچ دنیا دے سارے واقعات درج ہون۔ بلکہ قرآن مجید دا انداز بیان وی ایہی اے جداں کہ اللہ تعالٰی فرماندے نيں جس دا مطلب ایہ اے:
اور کچھ رسول نيں کہ جنہاں دا ذکر اساں تسيں تو‏ں پہلے ک‏ے دتا اے تے کچھ رسول نيں جنہاں دا ذکر اساں تسيں نو‏‏ں نئيں سنایا تے ايس‏ے طرح اللہ نے موسیٰ تو‏ں کلام کيتا جداں کہ واقعی طور اُتے کلام ہُندا ا‏‏ے۔
خلاصہ ایہ کہ ایداں دے بے شمار واقعات تے حالات نيں جس دا ذکر کتاباں احادیث وچ نئيں لیکن اس دا مطلب ایہ ہرگز نئيں کہ کسی صحیح واقعہ یا چیز دا وجود ہی نئيں۔
مثلاً کتاب احادیث وچ حرا جودی تے طور نامی پہاڑاں دا ذکر موجود ا‏‏ے۔ لیکن کوہ ہمالیہ، پامیر، دے مور تے مہابن وغیرہ پہاڑاں دا ذکر تاں کدرے درج نئيں۔ تاں کيتا ہن اس دلیل نو‏‏ں منیا جائے گا کہ انہاں پہاڑاں دا کدرے وجود نئيں حالانکہ انہاں مذکورہ پہاڑاں دا وجود ساڈی اکھاں دے سامنے ا‏‏ے۔
حضور ﷺ رسالت وچ جناں دا وفد
مذکورہ واقعات تے بیانات نو‏‏ں مد نظررکھدے ہوئے میرے ذہن وچ اک وفد دے متعلق جس دا ذکر قرآن تے کتاباں احادیث نيں۔ جنہاں دے ناں تو‏ں آیا اے اک گل آئی اے اوہ ایہ کہ شاید اس ذکر جنہاں تو‏ں قیس دا وفد مراد ہوئے تے اسنو‏ں بوجہ صحرا نشینی تے وحشی تے مستور زندگی گزارنے دے جنہاں دے صفتی ناں تو‏ں موسوم کيتا ہوئے۔ اس لئی کہ لفظ جنہاں دے معنی وچ ستر تے پوشیدگی د‏‏ی صفت دا اعتراف تمام اہل لغت نے کيتا ا‏‏ے۔ صاحب لغات القرآن نے لکھیا اے کہ جنہاں جنہاں تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ عام طور اُتے نظراں تو‏ں پوشیدہ رہندے نيں اس لئی انہاں دا ناں جنہاں ہويا(جلد ۲ صفحہ ۲۵۵) صاحب بیان اللسان نے اس دے معنی وچ لکھیا اے ’’ہر چیز جو حواس تو‏ں پوشیدہ ہو۔‘‘ (صفحہ ۱۶۷) اردو دائرہ معارف اسلامیہ دے مقالہ نگار(ڈی بی میکڈانلڈ) نے نہایت تفصیل دے نال اس لفظ دے معنی، مشتق، اطلاقات تے قسماں د‏‏ی بحث کيتی ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے وی مستور رہنے تے پوشیدہ ہونے دے معنی موجود نيں۔(مطبوعہ لاہور  ، جلد ۷ صفحہ ۶۳۔۴۵۹)
سرسید احمد خاں نے سورہ جنہاں د‏‏ی تفسیر دے شروع وچ لفظ جنہاں دے اشتقاق تے مادہ تے معنی اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:
’’لفظ جنہاں لفظ اجتنان تو‏ں مشتق اے جس دے معنی چھپے ہوئے دے نيں تے عربی  بولی دے محاورے وچ جو چیز پوشیدہ ہوئے اس اُتے جنہاں دا اطلاق ک‏ر سکدے نيں۔ ایتھ‏ے تک کہ پیٹ دے بچے نو‏‏ں وی جنین اس لئی کہندے نيں کہ اوہ پیٹ دے اندر پوشیدہ ہُندا اے ۔‘‘
آخری جملے وچ سر سید دا اشارہ سورہ نجم د‏‏ی آیت ۳۲کی طرف اے ۔ لفظ جنہاں دے اشتقاق تے معنی اُتے روشنی ڈالنے دے بعد سورہ جنہاں د‏‏ی پہلی آیت وچ نفر من الجنہاں دا ترجمہ انہاں نے’’چند چھپے ہوئے شخص‘‘ کيتا ا‏‏ے۔
مولا‏نا غلام رسول مہر نے اس لفظ دے معنی دے نال اس د‏ی اصل د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دتا اے، اوہ لکھدے نيں
’’یہ لفظ اصلاً آرامی اے جس دے معنی نيں چھپا ہويا(مستور) بعض اہل علم نے اس د‏ی اصل عبرانی دسی ا‏‏ے۔
اس تو‏ں معلوم ہويا کہ سترو پوشیدگی تے غیر مرئی ہونا نوع جنہاں د‏‏ی صفت ا‏‏ے۔ اس لئی شاید اس وفد نو‏‏ں وی اس صفتی ناں تو‏ں یاد کيتا گیا ہوئے نہ کہ اس تو‏ں مراد ’’نوع جن‘‘ ہوئے جداں کہ عرباں دا محاورہ ، بلکہ دوسرے لوکاں دا وی ایہی قاعدہ اے کہ جس شخص وچ کِسے دوسری چیز د‏‏ی کوئی صفت موجود ہوئے خواہ اوہ چنگا ہوئے یا برا تاں اس چیز دے صفتی ناں تو‏ں اوہ موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً اسد اللہ، سیف اللہ، ابوجہل وغیرہ۔ ايس‏ے طرح جے اک آدمی بے وقوفی دا کم کرے، طاقت دا مظاہرہ کرے یا کسی خصلت دا اس تو‏ں اظہار ہوئے تاں اسنو‏ں گدھے، شیریا کتے دے صفتی ناواں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے کہ فلاں شخص گدھا، شیر یا کتا اے تے ہور ایداں دے شخص دے متعلق وی جو دیکھنے وچ شاذو نادر آندا ہو، اسنو‏ں پشتو بولی وچ ’’پیرے‘‘ یعنی جنہاں دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے تے لڑکی نو‏‏ں جنی اس وجہ تو‏ں کہندے نيں کہ اوہ پردے وچ رہندی اے تے عام لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں مستور ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح لڑکے نو‏‏ں پشتو بولی  وچ ہلک کہندے نيں۔ جو عبرانی لفظ ہللویا تو‏ں ماخوذ اے جس دا مطلب اے پیدائش اُتے خوشی دے نال اظہار۔
پٹھان اں د‏‏ی تریخ دے بارے وچ حقائق نو‏‏ں صدیاں تو‏ں اس درجہ مسخ کرکے پیش کيتا جاندا رہیا اے تے اس دے گرد غلط فہمیاں دے اِنّے جالے بنے دتے گئے نيں کہ وضاحتاں دے بعد وضاحتاں تو‏ں وی تریخ دا صحیح چہرہ پہچانا نئيں جاندا۔ اس صورت حال دے بارے وچ ابن خلدون دے بیان کردہ اک واقعہ دا مطالعہ نہایت مفید ہوئے گا۔ جے ایہ واقعہ اپنے اندر کوئی تاریخی صداقت نہ رکھدا ہوئے تب وی فکر تے بصیرت دا سروسامان اس وچ موجود ا‏‏ے۔ ابن خلدون نے لکھیا اے کہ :
’’اک وزیر اُتے جدو‏ں بادشاہ دا عتاب ہويا تاں اسنو‏ں قید خانہ وچ بند کر دتا گیا تے برساں اوتھ‏ے رہیا۔ اس دا اک لڑکا پیدا ہويا اس نے وی اوتھ‏ے ماں باپ کینال پرورش پائی ۔ جدو‏ں اس نے ہوش سنبھالیا تاں اک روز باپ تو‏ں پُچھنے لگیا کہ ایہ گوشت جو اسيں کھا رہے نيں کس چیز دا ا‏‏ے۔ باپ نے کہیا بکرے دا ۔ بیٹا بولا۔بکرا کیواں دا ہُندا ا‏‏ے۔ باپ نے اس دا پورا حلیہ بیان کيتا۔ لڑکے نے کہیا ابا جان کیہ اوہ چوہے دے مانند ہُندا ا‏‏ے۔ باپ نے کہیا سبحان اللہ کتھے بکرا کتھے چوہا۔ ايس‏ے طرح گائے تے بھینس دے گوشت دے بارے وچ گفتگو چلی۔ وجہ ایہ سی کہ وزیر دے لڑکے نے قید خانے وچ زندگی گزارنے دے سبب سوائے چوہے دے تے کوئی جانور دیکھیا ہی نہ سی اس لئی اوہ ہر جانور نو‏‏ں چوہے د‏‏ی نسل تو‏ں جاندا سی۔‘‘
پٹھان اں د‏‏ی تریخ دے نال وی مورخین نے کچھ ايس‏ے قسم دا سلوک کيتا ا‏‏ے۔ شیخ سعدی نے اس شعر وچ ايس‏ے حقیقت د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے
بس نامور بہ زیر زمین دفن کردہ اند
کزہستیش بہ روئے زمین بر نشان نماند
(دنیا وچ ایسی نامور ہستیاں وی پیدا ہُندیاں نيں جنہاں تو‏ں زمانہ مساعدت نئيں کردا اس لئی اوہ صفحہ دہر اُتے اپنا نشان چھڈے بغیر فنا ہوئے جاندیاں نيں۔)
اسی مضمون نو‏‏ں اک پشتو شاعر نے وی بیان کيتا اے لیکن اس حقیقت دا اعتراف کرنا پڑدا اے کہ اس دے شعر وچ خیال د‏‏ی بلندی، فکر د‏‏ی گہرائی تے اسلوب د‏‏ی دلکشی بہت ودھ گئی ا‏‏ے۔
گلونہ را پیداشی خوفناشی نالدلی
خوشبوئی خچلہ تالہ کیری د صحراپہ ہويا کانو
اس شعر دا مفہوم ایہ ا‏‏ے۔
صحرا وچ بوہت سارے پھُل کھلدے نيں تے اس تو‏ں پہلے کہ کوئی نگاہ انہاں دے نظارہ جمال تو‏ں آشنا ہوئے یا اوہ کسی مشام روح نو‏‏ں معطر کرن یا اوہ کسی حسین دے گلے دا ہار یا گیسوواں د‏‏ی زینت بنیاں اپنی خوشبو نو‏‏ں صحرا وچ بکھیر کر فنا ہوئے جاندے نيں۔
الغرض جداں کہ اس تو‏ں پہلے بیان کيتا جا چکيا اے کہ بنی اسرائیل یعنی افغان یا پختون دشمناں تو‏ں تنگ ہوئے ک‏ے پہاڑاں وچ آک‏ے آباد ہوگئے سن ۔ انہاں دے متعلق روایات اے کہ ایتھ‏ے جدو‏ں سرور کونین حضرت محمد ﷺ دے مبعوث فرمانے د‏‏ی افغاناں نو‏‏ں خبر پہنچی تاں انہاں نے آپس وچ مشورہ کيتا تے قیس د‏‏ی سرکردگی وچ جو اس قبیلہ دے بزرگ ترین آدمیاں وچو‏ں سن، سربر آور دہ لوک دا اک وفد دربار رسالت بھیجیا گیا۔ اس وفد دے لوک رسول اکرم ﷺ نال ملاقات کرکے مشرف بہ اسلام ہوئے۔ رسول اکرم ﷺ نے انہاں نو‏ں تے انہاں د‏‏ی قوم نو‏‏ں دعا دتی تے ہدایت فرمائی کہ اوہ واپس جا ک‏ے اپنے قبیلہ وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ کرن۔ ہور قیس دا ناں عبدالرشید رکھیا۔ ایہ لوک خوشی خوشی واپس آئے تے اسلام د‏‏ی تبلیغ وچ مشغول ہوگئے۔ رفتہ رفتہ لوک دائرہ اسلام وچ داخل ہُندے رہ‏‏ے۔ قیس نے ۴۰ ھ وچ ۷۷ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔ وصال دے بعد اپنے پِچھے اصلی اولاد وی چھڈی لیکن ہر افغان انہاں دا وارث ہونے دا دعویٰ کردا ا‏‏ے۔
قیس عبدالرشید دا شجرہ نسب
قیس بن عیص بن سلول بن عتبہ بن نعیم بن مرہ بن جلندربن اسکندر بن رمان بن عنین بن مہلول بن شلم بن صلاح بن قارودبن عثم بن فہلول بن کرم بن عمال بن خدیفہ بن منہال بن قیس بن عیلم بن اشمول بن ہارون بن قمرود بن ابی بن صہیب بن طلل بن لوئی بن عامیل بن تارج بن ارزند بن مندول بن سلم بن ’’اب‘‘ (اسم تعریف) بن ارمیا بن سارول بن قیس بن عتبہ بن عیص بن روئیل (جس دا دوسرا ناں زراح اے )یہودا بن یعقوب ؑ بن اسحاق ؑ بن ابراہیم ؑ بن تارخ جس دا دوسرا ناں آذر اے ۔‘‘
ممکن اے کچھ ناں درمیان وچ بھُل تو‏ں رہ گئے ہاں لیکن بہر صورت نسبی پہچان تے تعارف دے لئی اِنّا ہی کافی سمجھنا چاہیدا۔
یہ لوک چونکہ اہل کتاب سن ۔ عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی پیدائش اُتے وی انہاں دا وفد یروشلم  گیا سی۔ تے عیسیٰ علیہ السلام دے مبعوث ہونے دے بعد بعضاں نے انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول وی ک‏ر ليا سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اچھی طرح معلوم سی کہ حضرت محمد ﷺ نبی آخر الزمان آئیاں گے۔
چنانچہ وفد دے اوتھ‏ے پہنچنے اُتے جدو‏ں حقیقت انہاں اُتے واضح ہوگئی تاں رفتہ رفتہ اسلام وچ داخل ہُندے گئے۔ سیاسی نقطۂ نگاہ تو‏ں وی جے دیکھیا جائے تاں انہاں دا مشرف بہ اسلام ہونا وقت دا تقاضا سی۔ اس لئی کہ ایہ چاراں طرف تو‏ں دشمناں وچ گھرے ہوئے سن ۔
مغرب د‏‏ی طرف ساسانیاں د‏‏ی حکومت سی جو انہاں دے سخت دشمن سن تے انہاں دے ظلم تے ستم د‏‏ی بدولت اوہ ایران تو‏ں نکل ک‏ے ایتھ‏ے پہاڑیاں وچ رہنے اُتے مجبور ہوئے سن ۔ مشرق تے شمال د‏‏ی طرف زابلستان، سیستان تے کابل   تک تاتاری، آرین مذہب تے نسل دے لوک آباد سن جنہاں د‏‏ی طاقتور حکومتاں قائم سن تے جنوب د‏‏ی طرف مکران دا علاقہ سی جس وچ بلوچ قوم آباد سی جو اگرچہ انہاں د‏‏ی دشمن نہ سی ۔بااں وجہ رسول کریم ﷺ دے مبعوث ہونے د‏‏ی خبر سندے ہی ایہ اسلام د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے انہاں وچ اک نويں زندگی دے آثار نمودار ہونے لگے۔ چونکہ اوہ علاقہ جتھ‏ے ایہ لوک رہندے سن کافی وسیع سی اس لئی ایہ ضرور خیال کيتا جاسکدا اے کہ انہاں سب دے اسلام قبول کرنے وچ کافی وقت صرف ہويا ہوئے گا۔
حضرت عمرؓ د‏‏ی خلافت دے دوران ابو موسیٰؓ نے خوزستان، فارس تے مکران اُتے حملے جاری رکھے تے جس وقت اوہ سوس پہنچے تاں اہل سوس قلعہ بند ہوگئے۔ ابو موسیٰ نے انہاں دا محاصرہ کيتا جوکئی دن تک جاری رہیا جدو‏ں اہل سوس دے پاس کھانے پینے نو‏‏ں کچھ نہ رہیا تاں انہاں نے امان چاہی تے انہاں دے مرزبان نے درخواست کيتی کہ انہاں وچو‏ں ۸۰ آدمیاں نو‏‏ں امان دتی جائے تاں اوہ شہر دا دروازہ کھول دے گا اورحکم تسلیم کر لے گا۔ ابو موسیٰؓ نے اس د‏ی درخواست منظور د‏‏ی اس نے ۸۰ آدمی چن لئے مگر اپنے تئاں انہاں وچ شام ل نہ کيتا۔ جنہاں لوکاں نو‏‏ں امان دتی گئی اوہ امان وچ رہ‏‏ے۔ مرزبان نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ ابو موسیٰ نے انہاں دے قلعے وچ اک مقام دیکھیا جس اُتے پردہ پيا ہويا سی۔ پُچھیا ایہ کیہ اے ؟ دسیا گیا کہ دانیال نبیؑ د‏‏ی لاش ا‏‏ے۔ حضرت دانیال نو‏‏ں بخت نصر بیت المقدس تو‏ں قیدیاں دے ہمراہ لیایا سی تے سوس وچ معہ اہل خاندان دے نظر بند کر دتا سی۔ انہاں نے ایتھے وفات پائی تے تبرک دے طور اُتے انہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں محفوظ رکھیا گیا سی۔ ابو موسیٰؓ نے ایہ قصہ حضرت عمرؓ نو‏‏ں لکھیا ۔جواب وچ آیا کہ کفن دو تے دفن کر دو۔
چنانچہ انہاں نے دانیال نبیؑ د‏‏ی میت نو‏‏ں دریائے کرخہ دے کنارے دفن کر دتا تے اگے ودھ گئے۔ فارس فتح کيتا تے کرمان دے آخر وچ کوہ قفس پہنچ گئے ۔ ایتھ‏ے انہاں دا مقابلہ ایرانی تے بلوچ قوم تو‏ں ہويا۔ کوہ قفس وچ اس وقت خشی افغان (پختون) قبیلے آباد سن ۔ جنہاں نے انہاں د‏‏ی اچھی طرح آؤ بھگت د‏‏ی تے امداد د‏‏ی اسلامی لشک‏ر ک‏ے پاس راشن د‏‏ی کمی سی انہاں نے اونٹھ تے بھیڑ بکریاں ذبح کرنے دے لئی پیش کيتے ۔ اسلامی لشک‏ر ک‏ے سربراہ نے قیمت ادا کرنی چاہی تے اس سلسلہ وچ حضرت عمرؓ نو‏‏ں لکھیا کہ بخت (پخت) دے اونٹھ ساڈے اونٹھاں تو‏ں زیادہ موٹے نيں انہاں د‏‏ی قیمت کيتا ادا کيت‏ی جائے؟ جواب ملیا کہ قیمت گوش دے تناسب تو‏ں ادا کيتی جانی چاہیدا۔ چنانچہ ايس‏ے تناسب تو‏ں قیمت ادا کيتی گئی۔ بخت تو‏ں مراد ایتھ‏ے پخت(پختون) نيں۔ تریخ طبری (حصہ سوم خلافت راشدہ فتح کرمان) نے وی ایہ ذکر کيتا ا‏‏ے۔
جغرافیہ خلافت مشرقی نے تشریخ د‏‏ی اے کہ جبرفت(کرمان) دے جنوب مشرق وچ اوہ کوہستانی علاقہ سی جس نو‏‏ں جبل القفص کہندے سن ۔ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ اس دے بعید حصےآں وچ پہاڑی لوک آباد سن تے بلوص(بلوچ) دے قبیلے اس علاقے د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے جسنو‏ں بادیہ ایران دا جنوبی حصہ سمجھنا چاہیدا آوارہ گرد رہندے سن اس دور افتادہ علاقہ دے اک حصے نو‏‏ں الخواش یعنی قبیلے خواش(یا خاشی قبیلے) دا وطن کہندے سن ۔ ایہ قبیلے زیادہ تر شتربان سن تے اک ہی وادی وچ رہندے سن ۔
ایتھ‏ے گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں نیشکر د‏‏ی کاشت ہُندی سی۔ جو سجستان تے خراسان نو‏‏ں درآمدکيتی جاندی سی ۔ایہ وادی اس پہاڑی ملک دا اک ٹکڑا سی جو بادییہ ایران  دے جنوبی سرے تے مکران دے درمیان تک گیا سی ۔اس پہاڑی ملک وچ ست پہاڑ وکھ وکھ سن ۔ بیان ہويا اے کہ ہر پہاڑ دا سردار جدا جدا سی جو اس اُتے حکمران سی۔ انہاں پہاڑی لوکاں دے پاس اس زمانے وچ گھوڑے نہ سن ۔ عام طور اُتے اوہ کرد جداں سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ کیونجے اوہ بھیڑ بکریاں دے ریوڑ تے مویشیاں دے مالک سن ۔ بالاں دے بنے ہوئے خیمےآں وچ رہندے سن تے انہاں دے علاقہ وچ شہر نہ سن ۔ اس پہاڑی علاقہ دے جنوبی حصہ وچ کھجور دے درخت خوب پھلدے پھولدے سن ۔ ايس‏ے علاقہ وچ اک ہور شہر منوقان یا منو جان جو جیرفت تو‏ں پنجاہ میل جنوب وچ واقع سی اس شہر دے اک حصے دا ناں کونین تے دوسرے دا ناں زامان (زمن۔زمند) سی تے اک قلعہ جو ہن تک باقی اے انہاں دونے دے وچکار سی۔ تے ايس‏ے قلعہ وچ اک مسجد سی جو سیان کہلاندی سی معلوم رہے کہ زامن، زمند اک افغان قبیلہ اے جس د‏‏ی ایتھ‏ے رہائش سی۔
جغرافیہ خلافت مشرقی دا مصنف اگے لکھدا اے:
’’جوئے سلیمان دا آباد تے معمور شہر ریگان تو‏ں اک مرحلہ مغرب وچ واقع سی۔ اس شہرکی زرخیز اراضی اک ندی تو‏ں سیران ہُندی سی۔ جو شہر وچو‏ں لنگھدی سی۔ شہر دے عین وسط وچ اک مسجد تے قلعہ سی۔ مقدسی نے لکھیا اے کہ ایہ شہر جیرفت دے اعمال وچ شام ل سی۔‘‘
’’ابن ہوکل اک ہور جگہ دا ذکر کردے ہوئے لکھدا اے کہ کرمان تو‏ں سجستان دے راجگڑھ زرنج نو‏‏ں جانے والی سڑک دے کنارے بالکل بیچ د‏‏ی کنزل اُتے بادیہ ایران دا تنگ ترین حصہ اک نخلستان سی۔ ایتھ‏ے اک مختصر سی وادی اے جس وچ چشمے نيں۔ ایرانی اسنو‏ں نصرت آباد کہندے سن ۔ تے بلوچی اسنو‏ں اسپی یا سفی کہندے سن ۔اس مقام دا اک ناں اسپیذا وی پڑھنے وچ آیا ا‏‏ے۔
ایہ اسپی، اسفی تے اپسیذا اک ہی ناں اے (یعنی اسیفزی) مقدسی نے اس مقام نو‏‏ں علاقہ سجستان وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ ابن ہوکل نے مقام مذکورہ صوبہ کرمان دے متعلق دسیا ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ وی اک شہر سی اس د‏ی آبادی بہت سی تے ایتھ‏ے قابل زراعت زمین وی بہت ساریاں۔ جو نہراں(قنی) تو‏ں سیران ہُندی سی لیکن شہر دے گرد مکانات دے بالکل نیڑے تک صحرائے بے آب سی۔‘‘
سید صباح الدین عبدالرحمن مولف’’ہندوستان دا عہد وسطی‘‘ لکھدے نيں:
’’۶۴۴ عیسوی وچ حضرت عمرؓ د‏‏ی وفات دے وقت عرباں نے پورا ایران، ہرات تک تسخیر کرلیا سی اس وقت مکران دے پہاڑی علاقےآں وچ افغان تے بلوچ آباد سن ۔ انہاں اُتے وی عرباں دا حملہ ہويا۔‘‘
الغرض جدو‏ں رفتہ رفتہ ایہ لوک مشرف بہ اسلام ہوئے تاں انہاں وچ نويں زندگی، نواں جوش تے نواں ولولہ پیدا ہويا تے اسلامی لشکراں دے نال وقتاً فوقتاً شمولیت تو‏ں اسنو‏ں تے وی تقویت پہنچی۔ جس وقت محمد بن قاسم نے سندھ اُتے حملہ کيتا سی تاں ایہ لوک کافی تعداد وچ انہاں دے نال سن ۔ اس تو‏ں انہاں نو‏‏ں ملتان تے سندھ دے علاقے دیکھنے دا موقع ملا۔ جو انہاں د‏‏ی صلاحیت تے بیداری دا پیش خیمہ ثابت ہويا۔ اس کینال انہاں د‏‏ی مالی حالت وی سدھرتی گئی۔ جس تو‏ں انہاں وچ اگے ودھنے دا جذبہ پیدا ہويا۔ تے انہاں نے اپنا اپنا سردار منتخب کرنے دا فیصلہ کيتا۔ جنہاں وچ غور د‏‏ی امارت بہ نسبت اوراں دے زیادہ مضبوط سی۔
روایت اے کہ اس دوران وچ انہاں نو‏‏ں اپنے شجرہ ہائے نسب مرتب کر لینے دا خیال پیداہويا۔ تے اس ضمن وچ انہاں نے اپنے قبیلے د‏‏ی تنظیم کيتی۔ انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں چار وڈے گروہاں وچ تقسیم کيتا۔ سڑانبی، غور غشتی، تبنی تے کرلانی۔ چار گروہاں وچ تقسیم ہونے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اشوریاں نے دو جھدے سلطنت اسرائیلیہ تے یہودا دے لیائے سن تے بابل والےآں نے وی دو جتھے لیائے سن لہٰذا اپنی تریخ دے انہاں عظیم حادثات نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی انہاں نے گروہاں د‏‏ی تقسیم وی ايس‏ے انداز نال کيتی۔ شام تے اس دے اطراف تو‏ں جس طرح نکل ک‏ے ایہ لوک آئے سن ۔ اس تو‏ں انہاں دے چار گروہ یا قبیلے بن گئے۔ اگے چل ک‏ے ہر قبیلے دے نامور افراد د‏‏ی نسبت تو‏ں انہاں دے خانداناں نے شہرت پائی تے فیر مدت دراز دے بعد انہاں خانداناں نے اپنے بزرگاں دے ناواں د‏‏ی نسبت تو‏ں مستقل شکل اختیار کر لئی جنہاں د‏‏ی تعداد سینکڑاں تک پہنچ گئی۔
تنظیم نو دے تحت جدو‏ں انہاں نے چار گروہ بنائے تاں اس قومی وحدت، سیاسی نظم، فوجی قوت تے معاشی تے اقتصادی خصوصیات نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی قومی تریخ دے جدید دور یعنی ظہور اسلام دے بعد دے اپنے اسلام وچو‏ں اپنا اک مورث اعلیٰ تے مرکزی تے قومی شخصیت دے تعین دا سوال زیر غور آیا۔
اک ایسی قوم جو سینکڑاں سال تو‏ں جلا وطنی تے قید تے بند د‏‏ی زندگی گزار رہی سی۔ انتشار د‏‏ی حالت وچ مبتلا سی تے دربدر د‏‏ی ٹھوکرن کھا رہی سی اسنو‏ں اپنے شجرہ ہائے نسب دے تحفظ دا کیہ خیال آسکدا سی لیکن جدو‏ں اوہ تریخ دے نويں دور وچ داخل ہوئے انہاں نو‏ں سنبھلنے دا موقع ملیا تے اسلام د‏‏ی بدولت انہاں دا انتشار تسبیح دے داناں د‏‏ی طرح وحدت فکری دے رشتہ تو‏ں منسلک ہوگیا تاں انہاں نو‏ں فوراً اپنی معاشی ، اقتصادی تے سیاسی حالت د‏‏ی درستگی دے نال اپنی تریخ تے نسب دے تحفظ دا خیال پیدا ہويا۔ ایہ انہاں دا عظیم کارنامہ تے شدید قومی احساس کانتیجہ سی کہ اوہ اپنی تنظیم نو دے تحت اک ناں اُتے اکٹھا ہونے اُتے آماد ہوئے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اک دوسرے دے نیڑے ہوگئے۔ نا آشنائی ختم ہوئی محبت نے جنم لیا تے اپنی معاشی ترقی تے اقتصادی تحفظ دے لئی بیک آواز کمر بستہ ہوگئے۔ جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ تھوڑے ہی عرصہ وچ ایہ لوک خراسان تے وادی دریائے سندھ  دے علاقےآں وچ جتھ‏ے تو‏ں بہت ہی کسمپرسی د‏‏ی حالت وچ نکل جانے اُتے مجبور کيتے گئے سن ۔ اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں سرخرو کيتا تے اسلام د‏‏ی برکت تے یک جہ‏تی د‏‏ی ب دولت انہاں نے اوہ علاقے واپس لے لئے۔ ہندوواں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ ک‏ے قابض ہوئے تے سندھ ، پنجاب    تے ہندوستان  بلکہ بنگال  تے مدارس وچ سینکڑاں سال حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں وچ وڈے وڈے اولیائے ، علماء تے مشائخ پیدا ہوئے جنہاں نے تمام ہندوستان  وچ اسلام نو‏‏ں پھیلایا تے دین اسلام د‏‏ی عظیم الشان خدمت انجام دتیاں۔ برصغیر دے طول تے عرض وچ انہاں دے سینکڑاں مزارات اج تک بلا تفریق ہندوؤں، مسلماناں تے دوسری قوماں دے لئی زیارت گاہ تے مرکز عقیدت بنے ہوئے نيں۔
پختوناں د‏‏ی جدید تریخ وچ قیس عبدالرشید د‏‏ی شخصیت بہت اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بدولت، انہاں د‏‏ی ہدایت تاں، انہاں د‏‏ی ترغیب تو‏ں سفر حجاز تو‏ں واپس آک‏ے اسلام د‏‏ی حقانیت تے بعثت نبوی د‏‏ی تصدیق تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے پختون قوم دعوت اسلام تو‏ں مشرف ہوئے سی۔ اس لئی پختون قوم نے کافی غور تے خوض دے بعد باہمی صلاح تے مشورہ تو‏ں باہ‏م متفق ہوئے ک‏ے قیس نو‏‏ں اپنا اک قومی مورث اعلیٰ تسلیم ک‏ر ليا تے سب نے انہاں نو‏ں تو‏ں اپنے اپنے شجرہ ہائے نسب نو‏‏ں ملیا لیا۔ اس تو‏ں اتفاق تے مضبوطی پیدا ہوئی۔ تے اسنو‏ں خاندانی علم قرار دتا۔
دوسری طرف مسلمانان عرب نے ہندوؤں، آریاواں تے بدھ مت دے مننے والےآں نو‏‏ں جنگی چھیڑ چھاڑ تو‏ں کافی کمزور کر دتا سی۔ اوہ انہاں اُتے لشکر کشی کردے تے فتح حاصل کرکے انہاں نو‏‏ں اپنا باجگزار بنا لیندے سن ۔ کچھ مدت بعد فیر بغاوت ہُندی تے اوہ لشکر کشی کرکے فیر انہاں اُتے فتح حاصل کر لیندے ایہ سلسلہ جاری رہیا۔ ادھر افغاناں نو‏‏ں اس تو‏ں ایہ فائدہ حاصل ہويا کہ پہاڑاں تو‏ں تھلے اتر آئے تے مشرقی جانب توجہ د‏‏ی تے میدانی علاقےآں وچ اپنی نو آبادیات قائم کرنے دا خیال پیدا ہويا۔ غوریاں د‏‏ی ریاست مضبوط تو‏ں مضبوط تر ہُندی چلی گئی۔ کچھ عرصہ بعد شیخ حمید لودی افغان جو لودی خاندان نال تعلق رکھدا سی برسراقتدار آیا تے اس نے ہندوواں کامقابلہ کيتا۔ چنانچہ غیر افغانی مورخین فرشتہ تے ٹاڈراجستان ایہ حالت ایويں بیان کردے نيں:
’’حضرت عثمانؓ نے عبداللہ بن عامر د‏‏ی سرکردگی وچ ۳۱ھ وچ کرمان د‏‏ی طرف تو‏ں تے اخف بن قیس نے سیستان تے قوہستان وغیرہ تے نیشا پور اُتے قبضہ کيتا۔ انہاں لوکاں(یعنی افغاناں) نے مسلماناں تو‏ں موافقت کيتی۔ ہور ہرات، بادغیس، غور غرجستان، مرو، طالقان تے بلخ وی مسلماناں دے تصرف وچ آئے۔ تے قیس بن ہیشم خراسان وچ تے احنف بن قیس مرو، طالقان تے نیشا پور وچ تے خالد بن عبداللہ ہرات، غور تے غرجستان وچ والی ہوئے۔ خالد بن عبدالللہ معزولی دے بعد افغاناں دے نال کوہ سلیمان وچ متوطن ہوئے سن تے اپنی بیٹی اک معتبر افغان نو‏‏ں جو مشرف بہ اسلام ہويا سی دے نکاح وچ دے دتی سی۔ القصہ قوم افغانان دا گروہ زراعت تے تحصیل فائدہ معاش وچ مشغول ہويا۔ تے اسلام دے سبب انہاں نو‏ں امن تے سکو‏ن نصیب ہويا۔ سیاسی استحکا‏م تے معاشی ترقی ہوئی۔ گائے، بیل، بکری، اونٹھ تے گھورے وغیرہ ہر چیز ودھ گئی تے جو اہل اسلام محمد بن قاسم دے نال آک‏ے ملتان  وچ متوطن ہوگئے سن انہاں تو‏ں روابط تے تعلقات نو‏‏ں مستحکم کيتا تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی طاقت ہور ودھ گئی تے قوم افغان د‏‏ی اولاد وی بکثرت ہوگئی تاں انہاں نے ۱۴۳ھ وچ قوہستان تے غرجستان وغیرہ دے علاقےآں تو‏ں نکل ک‏ے ہندوواں دے مقبوضات اُتے قبضہ تے تصرف دا عزم کيتا۔ ایہ سلسلہ چلدا رہیا بعد وچ ’’لاہور   ‘‘ دے راجہ جے پال نے افغاناں اُتے لشکر کشی کیتی۔‘‘
راجہ جے پال
چونکہ افغاناں د‏‏ی تریخ وچ اس د‏ی وڈی اہمیت اے اس لئی مناسب معلوم ہُندا اے کہ ’’لاہور  ‘‘ دے راجہ جے پال دا چند لفظاں وچ تعارف کرا دتا جائے۔ جے پال ہندوواں دے برہمن خاندان تو‏ں سی اس دے باپ دا ناں است پال یاست پال سی تے بیٹے دا ناں انند پال۔ سلطنت لاہور    نو‏‏ں مشرق وچ سرہند تک تے کشمیر    تو‏ں ملتان  تک تے شمال مغرب وچ چترال تے لمغان تو‏ں کوہ سلیمان تک اپنے قبضہ تے تصرف وچ رکھدا سی ور اوہ اس مملک دا خود مختار حکمران سی بلکہ کابل   تے قندھار وی اس دے باجگزار تے زیر اثر سن ۔ تے بوہت سارے ہندو رائے تے راجے اس دے حکم بردار سن ۔ اس دا راجگڑھ لاہور    سی جو پشاو‏ر تو‏ں جانب مشرق چھپن (۵۶) میل دے فاصلہ اُتے دریائے سندھ  تو‏ں جانب مغرب واقع سی تے راجہ دے رہائشی محلات تے اس د‏ی حفاظت دے واسطے چھوٹا جہا اک مضبوط قلعہ وی دریائے سندھ  دے مغربی کنارے اُتے شہر ہند(باوے ہند، دہند، ہنڈ ، انڈ) دے مقام اُتے سی۔ جو دریائے سندھ  اُتے قلعہ اٹک تو‏ں سولہ میل شمال د‏‏ی طرف واقع سی۔ تے قصبہ ہند تو‏ں جانب شمال مغرب نیڑے چارسو میل دے فاصلہ اُتے راجگڑھ شہر لاہور    سی۔ انہاں دونے تھ‏‏اںو‏اں دے درمیان اک وڈا شہر آریانا آباد سی۔ ایہ تِناں اک دوسرے تو‏ں ایداں دے لگ ہوئے سن کہ اک ہی شہر دکھادی دیندا سی۔ تھ‏‏اںو‏اں مذکورہ دے ہن تک ایتھ‏ے نہ صرف آثار قدیمہ موجود نيں بلکہ ایہ اس وقت وی سکوندی قصبے نيں تے ہن تک انہاں پرانے ناواں تو‏ں موسوم نيں۔ انہاں قصبےآں وچ قبیلہ اباخیل منڈر یوسف زئی آباد نيں۔
واضح رہے کہ اس زمانے وچ پنجاب   دا لاہور    نئيں سی بلکہ اس وقت پنجاب    دا مرکزی مقام سیالکوٹ    سی۔ پنجاب    نو‏‏ں موجودہ صدر مقام لاہور    دریائے راوی دے کنارے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ مند کوہور یا کوہارو دے ناں تو‏ں موسوم سی۔ اس وقت اس مقام د‏‏ی اوہ اہمیت نہ سی جو بعد وچ ہوئی۔ ایہ وی معلوم رہے کہ ایتھ‏ے گندھارا وچ ہندا تے لاہور    جو درحقیقت اک ہی شہر دے دو ناں سن دے قرب تے جوار وچ کانجر، کانگڑ، نگرائی، (نگرکوٹ) بھڑوچ ٹانڈہ، مہابن، ڈیلور، (ڈیلی) گوہاٹی، اجمیر، متھرا وغیرہ شہراں دے آثار قدیمہ انہاں ناواں تو‏ں معروف، اگرچہ ویران ہن وی موجود نيں۔ لہٰذا جدو‏ں وی لاہور    دا ذکر سامنے آئے تاں احتیاط تو‏ں کم لینا چاہیدا۔
سلطان محمود غزنوی دے غلام خاص ایاز د‏‏ی قبر ضلع مردان وچ مواضعات نواں کلی ترلاندی تے کالو خان دے درمیان صوابی مردان سڑک دے جنوبی کنارے اُتے اک اُچے ٹیلے اُتے واقع اے تے ایہ مقام لاہور   تو‏ں پندرہ میل شمال د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ایاز د‏‏ی قبر عوام وچ مشہور ہونے دے علاوہ اک قلمی نسخہ وچ جو اس زمانے دے اک ایداں دے شخص دا لکھیا ہويا اے کہ جو خود اس موقع اُتے موجود سی، سلطان غزنوی تے جے پال دیاں جنگاں دا ذکر بالتفصیل موجود ا‏‏ے۔ لکھیا اے کہ جنگ بھڑوچ سدوم (ضلع مردان) وچ فتح پانے دے بعد سلطان نے اوتھ‏ے مرکز بنایا جتھ‏ے ایاز د‏‏ی قبر اے تے ایاز نو‏‏ں صوبہ دار بنا ک‏ے اوہ غزنی  واپس چلا گیا۔ فیر اس دے بیٹے مسعود نے وی جدو‏ں اپنے بیٹے مجدود نو‏‏ں لاہور    وچ چھڈیا تاں ایاز نو‏‏ں اس دے ہمراہ بطور اتالیق مقرر کيتا۔ ۹ ذوالحجہ ۴۳۳ھ نو‏‏ں مجدود نے وفات پائی تے ايس‏ے مہینے دے آخر اں ایاز وی اپنی طبعی موت مرا تے تر لاندی دے شمال وچ کچھ فاصلہ اُتے عام راستہ دے جنوبی کنارے تو‏ں اُچی جگہ دفن کيتا گیا۔
یہ قلمی کتاب جناب عبدالقادر استاد دے پاس موجود سی ایہ شمس الدین ماسٹر دے وڈے بھائی تے موضع حمزہ کوٹ تپہ سدوم ضلع مردان علاقہ پشاو‏ر دے رہنے والے سن ۔ ميں نے خود اپنی تسلی دے لئی حمزہ کوٹ جا ک‏ے عبدالقادر استاد نال ملاقات کيت‏ی تے ہر قسم دا اطمینان اس بارے وچ حاصل کيتا۔ اس دے بعد ميں نے ایہ تمام حالات اللہ بخش یوسفی مرحوم نو‏‏ں بھیج دتے سن جو انہاں نے اپنی تریخ یوسف زئی افغان وچ درج کيتے۔
کچھ عرصہ بعد یوسفی صاحب مرحوم دا کراچی تو‏ں خط ملیا جس وچ کافی پریشانی دے نال لکھیا سی کہ ایاز د‏‏ی قبر تاں لاہور  (پنجاب   ) دے رنگ محل وچ موجود اے تے اک پارٹی اس اُتے فلم بنا رہی اے وغیرہ۔ ميں نے انہں اک تسلی آمیز خط لکھیا تے خود اپنے اک دوست سردار خان ساکن موضع نطوفہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے لاہور    روانہ ہويا۔ رنگ محل جا ک‏ے اک خانقاہ وچ مسجد تے اس دے صحن وچ اوہ قبر دیکھی تے اُتے دروازے اُتے کتبہ ایويں لکھیا ہويا تھا’’ملک ایاز غلام سلطان محمود غزنوی‘‘ اندر جا ک‏ے ریارت کيت‏ی۔ باہر ايس‏ے خانقاہ د‏‏ی چند دوکاناں نيں۔ انہاں نو‏ں وچو‏ں دروازے تو‏ں شمال د‏‏ی طرف عمر حیات صراف د‏‏ی دوکان سی۔ اساں اس تو‏ں پُچھیا ’’ بھائی صاحب ایہ کتبہ کیواں دا لکھیا گیا اے تے ایہ قبر کس د‏‏ی اے ؟‘‘
اس نے تعجب تو‏ں کہا’’ جدو‏ں تسيں نے کتبہ پڑھ لیا تاں پُچھنے دتی کیہ گل اے ؟‘‘
ميں نے اس تو‏ں کہیا ’’ بھائی صاحب ایہ کتبہ غلط معلوم ہُندا اے کیونجے سلطان محمود غزنوی تے ایاز دے وقت وچ تاں ایہ لاہور   پیدا ہی نئيں ہويا سی تے انہاں نے تاں اس لاہور    نو‏‏ں دیکھیا وی نئيں سی تاں ایاز ایتھ‏ے کِداں پہنچیا تے اس د‏ی قبر ایتھ‏ے کِداں بنی ‘‘تو اوہ میری اس گل تو‏ں زیادہ برہم ہويا ۔بعد وچ معلوم ہويا کہ اوہ ايس‏ے خانقاہ د‏‏ی انجمن دا سیکرٹری (یعنی ناظم) ا‏‏ے۔ وچ اسنو‏ں نرم کردا رہیا تے سمجھاندا رہیا کہ بھائی ایتھ‏ے ملک ایاز اک گورنر گزریا اے جو آپ دے موجودہ گورنر امیر محمد خان جداں زبردست تے سخت آدمی سی۔ ملکہ رضیہ سلطانہ اس د‏ی رضا مندی حاصل کرنے دے لئی اک وفد نال لے ک‏ے دہلی تو‏ں لاہور    آئی سی تے اوہ وڈی منت سماجت تو‏ں راضی ہويا سی تے رضیہ نے لاہور    دے علاوہ ملتان  د‏‏ی گورنری وی اس دے حوالہ کر دتی سی تے اوہ اک نیک تے بزرگ شخص سی۔ مختصراً ایہ کہ ميں نے ملک ایاز د‏‏ی بہت تعریفاں کيتياں۔ گل راست آئی تے سانو‏ں دوکان وچ بیٹھنے دے لئی کہیا تے چائے منگوائی۔ فیر قصہ ایويں شروع کیہ ميں تعجب تو‏ں سندا رہیا۔ بیان کيتا کہ پاکستان  بن جانے دے وقت فسادات دے دوران وچ ایتھ‏ے ہندوواں دے اس اُچے مکان کر گرایا گیا جو جنوب نو‏‏ں واقع سی تاں اس دے ملبہ تو‏ں اصل کتبہ ڈگ ک‏ے ٹُٹ گیا جس اُتے صرف ’’ملک ایاز‘‘ لکھیا ہويا سی۔ سیکرٹری نے صاف اقرار کيتا تے تسلیم کيتا کہ اصل کتبہ وچ ’’غلام ایاز سلطان محمود غزنوی‘‘ نہ سی۔ بلکہ اساں جدو‏ں دروازہ دوبارہ بنایا تاں ميں نے خود از سر نو کتبہ تیار کرکے اس اُتے اپنے خیال تو‏ں اس طرح لکھیا کیونجے میرے خیال وچ صرف اوہی ایاز سی جو سلطان محمود غزنوی دا غلام سی تے ملک نال اس لئی لکھیا کہ پہلے کتبہ وچ ایہ لفظ موجود سی۔ واضح رہے کہ اس خانقاہ وچ مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں داخل ہُندے ہی سجے طرف ہموار زمین وچ سنگ مرمر دا اک پرانا کتبہ اک ہور قبرپر ’’متولی خانقاہ ملک ایاز‘‘ دے ناں تو‏ں ہن وی موجود ا‏‏ے۔ نہ کہ غلام ایاز سلطان محمود غزنوی۔
سیکرٹری صاحب تو‏ں ميں نے التماس د‏ی کہ ایہ کتبہ کڈ ک‏ے اصل کتبہ دے مطابق دوسرا لگیا داں ورنہ اس غلط کم تو‏ں ساری تریخ غلط ہوئے جائے گی۔ اس نے کہیا کہ تسيں اک خط لکھ ک‏ے مینو‏ں دیدو تے انجمن دے اراکین دا اک اجلاس بلیا ک‏ے اس غلطی دا ازالہ کر دتا جائے گا۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپس آک‏ے یوسفی صاحب مرحوم نو‏‏ں کراچی خط روانہ کيتا۔ کچھ عرصہ بعد جدو‏ں ميں دوبارہ کسی کم تو‏ں لاہور   گیا تاں رنگ محل جا ک‏ے ایہ دیکھ ک‏ے وڈی حیرت ہوئی کہ قبر اُتے اوہی پرانا کتبہ بدستور لگیا ہويا سی۔ ميں نے عمر حیات نال ملاقات کيت‏ی اس نے دسیا کہ حکومت پاکستان  نے اس خانقاہ نو‏‏ں محکمہ اوقاف دے حوالہ کيتا اے ۔ساڈا اس تو‏ں کوئی تعلق نئيں رہیا تے ایہ غلطی جو ہوئے چک‏ی اے اس اُتے سخت افسوس ظاہر کيتا۔ مینو‏ں وی انتہائی افسوس ہويا تے اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کر محکہ اوقاف دے دفتراں د‏‏ی خاک چھانی مگر بے سود۔ بلکہ ساڈا مذاق اڑایا گیا۔ اس قسم د‏‏ی غلطی تو‏ں بعض اوقات سمجھ دار لوک وی گمراہ ہوئے جاندے نيں۔ اس ضمن وچ ہور تفصیلی بحث بعد دے اوراق وچ د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔
لاہور   تے جے پال دے سلسلے وچ ضروری سمجھدا ہاں کہ کتاب الہند ابو ریحان البیرونی د‏‏ی تحریر جو انند پال دے خط دے بارے وچ اے نقل کر دتی جائے ہور اس خاندان دا ضروری تعارف کرا داں۔ البیرونی لکھدا اے کہ
’’منجملہ انہاں راجگان(کشن) دے اک کنک (کنشک) جس د‏‏ی طرف برشاور(پشاو‏ر) د‏‏ی بہار یعنی بدھ مت د‏‏ی خانقاہ منسوب اے تے کنک چیت کہلاندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے دا آخری راجہ لگتور مان (ساکا) سی۔ اس دے وزیر د‏‏ی جو اک کلر بہرمن سی زمانے د‏‏ی موافقت کيتی تے اسنو‏ں اتفاقاً اِنّے دفینے(خزانے) مل گئے جنہاں تو‏ں اسنو‏ں بہت مدد ملی تے طاقتور ہوگیا۔ اس دے نال دولت نے اس دے آقا تو‏ں منہ پھیریا اس لئی کہ زمانہ قیدم تو‏ں اس دے گھر وچ (یہ تحریک) چلی آندی سی۔ راجہ لگتور مان دے اخلاق تے عادات بگڑ گئے تے اوہ برے کم کرنے لگا۔ وزیر دے پاس اس د‏ی بہت ساریاں شکائیتاں پہنچیاں تے اس نے سزا دے لئی راجہ نو‏‏ں گرفتار کرکے قید کر دتا۔ فیر برہمن وزیر نو‏‏ں خود اپنی بادشاہت دا مزا ملا۔ اس دا ذریعہ یعنی مال اس دے پاس موجود سی۔ اوہ ملک (و سلطنت) اُتے قابض ہوگیا۔
اس دے بعد برہمناں نے بادشاہت د‏‏ی (جنہاں وچ کلر دے بعد) پہلا راجہ سامندر سی فیر ککو ہويا۔ اس دے بعد بھیم راجہ ہويا۔ فیر (است پال) اس دے بعد جے پال، اس دے بعد انند پال فیر (جے پال ثانی) اس دے بعد تروچن پال ہويا جو ۴۱۳ھ وچ قتل کيتا گیا اوراس دے بعد اس دا بیٹھیا بھیم پال بادشاہ ہويا۔ اس خاندان دا آخری بادشاہ سی۔ تے اس دے مرنے دے بعد ہند (دے ہند) تے لاہور   یعنی ہندی لاہور   ی بادشاہت دا سلسلہ ختم ہوگیا تے اس خاندان وچ کوئی اگ سلگانے والا وی باقی نہ رہیا ۔اس خاندان دے لوک وسعت ملک تے دولت دے نال اعلیٰ درجہ دے شریفانہ اخلاق تے احسان تے سلوک کرنے دے دلدادہ سن ۔ سانو‏ں انند پال دا خط سلطان محمود غزنوی دے ناں اس وقت جدو‏ں کہ دونے دے تعلقات نہایت کشیدہ سن بہت پسند آیا۔ اس نے محمود غزنوی نو‏‏ں لکھیا سی کہ ’’اساں سنیا اے کہ ترکاں نے آپ دے مقابلے وچ بغاوت د‏‏ی اے تے خراسان  وچ پھیل گئے نيں۔ جے آپ منظور کرن تاں پنج ہزار سوار تے اس تو‏ں دو گنا(دس ہزار) پیادے تے اک سو ہاتھی دے نال اسيں خود آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہاں تے جے فرمائیے تاں اپنے بیٹے نو‏‏ں اس تو‏ں دو گناہ تعداد دے نال روانہ کر دتیاں۔ ساڈی اس پیشکش دا مطلب ایہ ہرگز نئيں اے کہ اسيں آپ نو‏‏ں اس ذریعہ تو‏ں خوش کرن بلکہ گل ایہ اے کہ اسيں آپ تو‏ں شکست کھا چکے تے ایہ نئيں چاہندے کہ آپ اُتے ساڈے سوا دوسرا کوئی غالب آئے۔‘‘
سخت مقابلے تے کئی لڑائیاں ہوئیاں تے ايس‏ے طرح پنج مہینے وچ ستر لڑائیاں پشاو‏ر تے کرمان دے درمیان ہوئیاں تے افغاناں د‏‏ی مدد دے لئی ہور مسلما‏ن وی آئے سن ۔ تے لاہور   دے راجہ نے وی کافی زور لگایا سی۔ مگر نتیجہ ایہ ہويا کہ پہاڑاں د‏‏ی گگڑ قوم تو‏ں جو اس وقت کافر سی راجہ لاہور    د‏‏ی مخالفت پیدا ہوگئی تے گگڑ کافراں نے قرب تے جوار تے پڑوس دے سبب تو‏ں افغاناں د‏‏ی مخالفت چھڈ دی۔ راجہ نے افغاناں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے چند علاقے افغاناں دے لئی چھڈ دتے۔ افغاناں نے کوہستان پشاو‏ر وچ اک حصار تیار کرکے خیبر ناں رکھیا تاکہ ساسانیاں دے حملےآں تو‏ں راستہ محفوظ رہ‏‏ے۔
سبکتگین نے شیخ حمید نو‏‏ں تجویز نو‏‏ں پسند کردے ہوئے منظور کيتا۔ تے جے پال د‏‏ی شکست دے بعد بہت ہمدردی تو‏ں پیش آیا تے ملتان د‏‏ی جاگیر شیخ حمید دے ناں حسب سابق مقرر رکھی تے افغاناں نو‏‏ں بحال سابق رہنے دینے دا وعدہ کيتا۔
افغاناں تے سبکتگین دے درمیان تعلقات معمول اُتے آئے تے اچھے رہ‏‏ے۔ شیخ حمید دے بعد اس دا لڑکا نصیر ملتان وچ حکمران رہیا تے نصیر دے بعد اس دا لڑکا ابو الفتح داؤد ملتان  دا حکمران ہويا۔ اس دوران ملتان  وچ بکثرت افغان آباد ہوئے۔ سلطان محمود نے اپنی باپ سبکتگین دے خلاف عمل کيتا ا ور افغاناں دے قبیلے نو‏‏ں مقہور تے معزول کرکے انہاں وچو‏ں سرکشاں(بہادراں) نو‏‏ں تیغ دے گھاٹ اتار دتا۔‘‘
نور احمد چشتی اپنی کتاب تحقیات چشتی وچ لکھدے نيں کہ ’’سبکتگین اپنے آپ نو‏‏ں از نسل شاہان ایران بیان کرکے بادشاہ یزدجرد(جو ماہویہ سوری مرزبان مرو دے زمانہ وچ اک چک‏ی ميں قتل ہويا سی) نو‏‏ں اپنا دادا کہیا کردا سی۔ اوہ اپنے پہلے ہی سن جلوس ۶۷۷ عیسوی وچ ہند اُتے چڑھ آیا۔ اس وقت لاہور    وچ راجہ جے پال حاکم سی۔ افغاناں دے نال سبکتگین د‏‏ی خوب بن(یعنی اختلاف) آئی ہوئی سی اس باعث تو‏ں انہاں نو‏‏ں علاقہ ہند وچ آنے تو‏ں بہت مزاحمت ہوئی ۔اس دے بعد سبکتگین نے افغاناں نو‏‏ں کسی طرح راضی کيتا تے اپنے نال ملیا ک‏ے ہند دے کئی قلعے فتح کيتے تے لاہور    اپنے قبضہ وچ ک‏ر ليا تے انہاں تو‏ں بہت سا مال غنیمت لے ک‏ے اپنے ملک واپس چلا گیا۔‘‘ (تحقیقات چشتی ص ۴۴۱) علامہ احسان اللہ عباسی اپنی تصنیف اسلام د‏‏ی تریخ وچ لکھدے نيں کہ :
’’کوئی برا منے یا بھلا مولف دے نزدیک گو محمود غزنوی نے ہندوستان اُتے حملے بہت کيتے تے غازی لقب پایا۔ ملسماناں دے نزدیک اپنے نو‏‏ں موقر دکھایا۔ لیکن سمجھدار لوکاں نے اس وقت ایہی رائے قائم کيتی سی کہ نقدی طمع دے خیال تو‏ں یا حکمرانی دے شوق وچ محمود کفرستان وچ ماریا ماریا پھردا اے لیکن دین اسلام نو‏‏ں اس تو‏ں ترقی نئيں ہُندی تے نہ اوہ مذہب نو‏‏ں ترقی دینے دے لئی کوئی کوشش کردا۔ بعض مورخین نے اس د‏ی مذہبی گلاں نو‏‏ں تقیہ یا حکمہ عملی تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ امام حسین دے خون دا بدلہ لینے دے پردہ وچ جس طرح عراق وچ لوکاں نے حکومتاں کيتياں ايس‏ے طرح محمود وی مذہبی جہاد دے ناں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں اپنا جان نثار بنائے رہیا۔ ورنہ اسلام پھیلانے تو‏ں اسنو‏ں کوئی غرض نہ سی۔‘‘ (اسلام د‏‏ی تریخ ۔ الوقت پریس ۔ گورکھپر ۱۸۹۵ء ص ۳۸۱)
سلطان محمود نے زمانے وچ افغاناں د‏‏ی کارروائیاں تریخ دے صفحاں اُتے زیادہ تر نمایاں ہونے لگیاں سن۔ خلافت مشرق دے مصنف لکھدے نيں کہ :
’’گو اس سلطان نو‏‏ں انہاں لوکاں دے نال خونریز لڑائیاں کرنے دے مواقع پیش آندے رہے اُتے ایہ انہاں د‏‏ی فوجی خدمت کيتی بہت قدر کردا سی۔ چنانچہ ہندوستان د‏‏ی فتوحات دا وڈا حصہ انہاں لوکاں (یعنی افغاناں) د‏‏ی شجاعت وجوانمردی دے باعث اسنو‏ں نصیب ہويا سی۔‘‘ شیخ حمید دے ابتدائی دور وچ افغان قوم نو‏‏ں پہاڑاں تو‏ں نکل ک‏ے میدانی علاقہ اُتے قبضہ کرنے دا موقع ہتھ آیا۔ لیکن محمود غزنوی د‏‏ی مداخلت دے سبب اس کم وچ رکاوٹ پیدا ہوگئی۔ فیر غوریاں دے عہد وچ انہاں نو‏ں پہاڑاں تو‏ں نکلنے دا دوبارہ موقع ملیا تے اوہ اپنے اپنے سامنے والے علاقے اُتے قابض ہوگئے۔ خاشی قبیلے تے غوریا خیل کوہ قفص تو‏ں اتر کر غور یا خیل، ارگنداب ، ترنک ، مقر تے قرہ اُتے قابض ہوگئے۔ جو قندھار تو‏ں جنوب مغرب وچ واقع سن ۔ تے زمند قبیلے علاقہ زامندا ور اُتے قابض ہوئے گئے۔ بعد وچ ایہ لوک پشین وچ آباد ہوئے سن لیکن بعد وچ کابل   د‏‏ی طرف منتقل ہوئے۔ خیمے یا خاشی قبیلے دریائے نیشک اُتے جس دا ناں وی بعد وچ دریائے خاشی ہويا،پر قابض ہوگئے۔ ایہ علاقہ وی نیشکے دا علاقہ کہلاندا اے تے اس دا صدر مقام گڑکویہ سی۔ شمال د‏‏ی جانب گگیانی تے ترکانی قبیلے تے جنوب د‏‏ی طرف جتھ‏ے دونے دریاواں دا دو آبہ اے تے علاقہ نیشک دے ناں تو‏ں مشہور اے اس اُتے یوسفزئی قابض ہوگئے۔
کوہ قفس د‏‏ی تشریح ایويں اے کہ قفس دے معنی نيں قید خانہ یا پنجرہ۔ قید خانہ اس لئی سی کہ ایہ لوک قید د‏‏ی صورت وچ دنیا تو‏ں وکھ تھلگ سینکڑاں سال رہ‏‏ے۔ ادھر ادھر جانا انہاں دے لئی محال سی۔ پنجرہ اس لئی کہ جس طرح پنجرہ وچ کوئی پرندہ بند کر دتا جائے تاں اوہ موذی جانوراں تو‏ں بچ جاندا ا‏‏ے۔ مطلب ایہ ہويا کہ جداں جداں اوہ قید تے بند وچ رہے اس کینال نال محفوظ وی رہ‏‏ے۔
جغرافیہ خلافت مشرقی’’خاش تے گڑ نو‏‏ں یہ‘‘ د‏‏ی تشریح ایويں کردا ا‏‏ے۔
’’دریائے خاشی علاقہ غور دے پہاڑاں تو‏ں نکل ک‏ے دریائے فرہ تے ہلمند دے بیچ تو‏ں گزردا ہويا جھیل ذرہ وچ گردا اے ۔‘‘
ابن ہوکل نے اس دریا دا ناں نہر نیشک لکھیا اے ۔نیشک اس معمور مقام دا ناں سی جو زرنج دے بالکل مشرقی وچ واقع سی۔ خواش اس علاقہ دا سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ تے ایتھ‏ے د‏‏ی کھجوراں مشہور سن۔وہ علاقہ جو دریائے خاشی دے کنارےآں تو‏ں ملیا جلا گیا سی۔ علاقہ نیشک کہلاندا سی۔ نیشک دے علاقہ دا وڈا شہر گڑ نو‏‏ں ایہ سی۔ ایہ شہر زرنج تو‏ں شمال وچ اک منزل اُتے سی۔ زرنج دے شمالی دروازے دا ناں ايس‏ے شہر دے ناں اُتے باب گڑکویہ(یاگاڑ کے) سی تے ایہ علاقہ بہت زرخیز سی۔
لرغونی سری پختی
دہ یوسفزو دو کوم ملکونہ
ملک ئے نیشکے۔ مینہ ئے گار کے
غوریہ اخیل دا تراوسہ پغیو رونہ
غوریا خیلہ! پیغورمہ کرہ!
تہ اوکیسنبے یئی سرہ تے رونرہ
ھالہ تہ زوژ دے پہ مرونہ
یہ اوہی مقام تے علاقہ اے جتھ‏ے تو‏ں یوسفزئی تے انہاں دے متعلقین کابل  د‏‏ی طرف چلے گئے سن ۔ افسوس کہ وچ ایہ تحقیق نہ کر سکیا کہ یوسفزئی تے انہاں دے قریبی قبیلے دے اجداد قفس دے پہاڑاں وچ کدو‏‏ں تے کتھے تو‏ں آئے سن ۔ کتھے تو‏ں میری مراد سر زمین ایران، ماوراء النہر(سیحون پار) خراسان ، زابلستان تے وادی دریائے سندھ  ا‏‏ے۔ البتہ میرا ایہ قیاس اے تے زیادہ انہاں لوکاں د‏‏ی روایت وی اے کہ انہاں لوکاں نے بخت نصر دے ہتھو‏ں جلا وطنی دے بعد مراگہ وچ جو شمالی ایران  دے علاقہ آذر بائیجان وچ واقع سی۔ منتقل ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے مستقل سکونت اختیار کر لئی سی تے صدیاں گزريں تے اوتھ‏ے خوش وی سن ۔ لیکن عرصہ دراز دے بعد اک وقت ایسا وی آیا ہوئے گا کہ انہاں نو‏‏ں مجبوراً ایہ علاقہ چھڈنا پيا ہوئے گا تے اپنے خویش تے اقارب سمیت مشرق د‏‏ی جانب کوچ کرکے دریائے سیحون دے جنوب وچ فرخانہ دے نسیاز براں وچ مقیم ہوگئے ہون گے۔ تے انہاں دے مسکن مراغہ د‏‏ی نسبت تو‏ں ایتھ‏ے اک چھوٹا جہا شہر مرغینان دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہی مراغہ دے لوک یعنی مرغینانہ دے بارے وچ جغرافیہ خلافت مشرقی لکھدا اے:
’’صوبہ فرغانہ دا اوہ حصہ جو دریائے سیخون دے جنوب وچ سی علاقہ نسیایا نسائیہ کہلاندا سی۔ اس دا کچھ حصہ بلند سی تے کچھ نیچا تے اس لحاظ تو‏ں اک حصہ نو‏‏ں نسائیہ بلند تے دوسرے نو‏‏ں نسائیہ پست کہندے سن ۔ نسائیہ بلند پہاڑیاں وچ واقع سی۔ جس وچ خوقند یا خواکند دا شہر سی۔ تے نسائیہ پست وچ مرغینان دا چھوٹا جہا شہر سی۔‘‘
قیاس غالب اے کہ خشی قبیلے دے علاوہ بقایا کند تے زمند قبیلے وی شمالی ایران تو‏ں ادھر آنے والےآں وچ سن ۔ کانسی قبیلے پہلے تو‏ں ایتھ‏ے آباد سن ۔ لہٰذا ایہ نووارد وی اپنے اسيں نسل لوکاں دے پاس جگہ بہ جگہ آباد ہوئے ہون گے۔ واضح رہے کہ دونے دریاواں سیحون تے جیون جو اسرائیلی رکھے ہوئے ناں نيں ،کے درمیانی علاقہ وچ انہاں نو‏ں افغان قبیلے دے ناواں تو‏ں پہاڑ، دریا، شہر تے دیہات موسوم ہوئے۔ مثلاً نہر کاسان زامین(زمند) دا وڈا شہر، کاسی غرا کاشغر کش دا شہر، کسانیہ یا کشانی جو صوبہ سغد دا سب تو‏ں آباد شہر سی۔ شاؤ غردریائے سیحون دے کنارے واقع سی تے ایتھ‏ے نیڑے متصل اک مقام دا ناں یسی سی۔ جو حضرت داؤدکے والد یسی دے ناں تو‏ں موسوم سی۔ تے ایہ مقام شاؤ غر دے دامن وچ واقع سی۔ تے یسی شہر تو‏ں شمال وچ اک دن د‏‏ی راہ اُتے سوران (یعنی سوری، سورانی خاندان) دا اک وڈا شہر سی۔ تے اس دے کچھ فاصلہ اُتے بر د‏‏ی شہر سی۔ جس وچ قبیلہ ارمڑ د‏‏ی رہائش سی۔ سیحون دے کھبے ہتھ خجند تو‏ں اک فرسخ جنوب د‏‏ی طرف کندکی بستی سی۔ معلوم ہُندا اے کہ ایتھ‏ے غور یاخیل د‏‏ی کسی شاخ د‏‏ی سکونت سی تے اس علاقہ وچ تون ناں دا اک شہر وی سی۔ ہور شہر خاشت تے دریائے خواش وغیرہ بہت نشانات ایداں دے نيں جو اس اُتے دلالت کردے نيں کہ ایہ لوک اوتھ‏ے رہندے سن ۔ آخر وچ جدو‏ں حالات خراب ہوئے ہون گے تاں انہاں لوکاں نے اوتھ‏ے تو‏ں ترک سکونت کرکے جنوب د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ک‏ے جگہ بہ جگہ عارضی قیام وی کيتا ہوئے گا۔ تے عرصہ دراز دے بعد نیشا پور دے جنوب وچ غرجستان، غور ، پشت، یا پخت، قہستان اورکوہ قفس وغیرہ محفوظ پہاڑاں وچ اپنی برادری دے لوکاں دے پاس پہنچے ہون گے۔ واللہ اعلم کہ انہاں حالات وچ انہاں پرکیہ کيت‏‏ا گزر چکيا ہوئے گا۔
الغرض جیساکہ اُتے بیان کيتا جا چکيا اے کہ افغاناں نے مصمم ارادہ ک‏ر ليا سی کہ اوہ ہندوواں نو‏‏ں کڈ ک‏ے دم لاں گے۔ تے اس مقصد دے لئی مدتاں تک انہاں دے نال چھیڑ چھاڑ جاری رکھی۔ کسی حد تک اوہ اپنے اس منصوبے وچ کامیاب وی ہوگئے سن ۔ اس وقت انہاں د‏‏ی قیادت شیخ حمید دے ہتھ وچ سی۔ جو اک بہادر قائد دے علاوہ مدر رہنما وی سن ۔
جن علاقےآں اُتے اوہ قابض ہوئے گرفت مضبوط رکھی۔ افغاناں نو‏‏ں قندھار دے علاقہ وچ بسایا تے انہاں د‏‏ی تنظیم د‏‏ی شیخ حمید دے بعد اس دے لڑکے نصیر دے وقت وچ کوئی نويں فتوحات تاں نہ ہوئے سکن۔ البتہ اس نے اپنے باپ دے مقبوضات نو‏‏ں قائم رکھیا۔ اس دے بعد نصیر دا لڑکا ابو الفتح داؤد ملتان وچ حکمران رہیا۔ تے قندھار، غور وغیرہ اُتے امیر محمد سوری افغان حکمران سی۔ اس دے دور حکومت وچ سلطان محمود غزنوی نے سر اٹھایا تے ہندوستان  اُتے حملہ آور ہونے تو‏ں پہلے افغاناں تو‏ں چھیڑ چھاڑ شروع ہوئی۔ جس دے نتیجے وچ افغاناں نو‏‏ں ہندوواں دے انخلا وچ رکاوٹ پئی تے اس وچ کافی عرصہ گزریا۔
سلطان محمود نے خراسان دا تمام علاقہ فتح کيتا۔ درایئے سندھ تو‏ں باجوڑ تک سب علاقہ اس دے قبضے وچ سی۔ مگر ہندو اپنی جگہ اُتے بطور اس د‏ی رعایا دے مسلط رہ‏‏ے۔ اس وقت افغاناں دے مساکن دے بارے وچ کتاب الہند البیرونی (جلد اول ترجمہ سید اسغر علی انجمن ترقی اردو ہند دہلی ۱۹۴۱ء ص ۲۷۷ وچ درج اے
’’ہندوستان دے پچھم (مغرب) دے پہاڑاں وچ مختلف افغانی قبیلے رہندے نيں۔ جنہاں دا سلسلہ ملک سندھ دے نیڑے ختم ہُندا اے ۔‘‘
محمد غوری دے دور حکومت وچ افغاناں دا ایہ منصوبہ پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ انہاں نے باہ‏م مشورہ کيتا۔ کہ ہندو جو اس وقت غور تو‏ں جانب مشرق ڈیرہ اسماعیل خان تک تے جانب شمال کل علاقہ خراسان ، باجوڑ، دیر، سوات ، وادی درایئے سند، گندھارا یعنی علاقہ پشاو‏ر، کوہاٹ، بناں وچ مسلط نيں انہاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ افغاناں نو‏‏ں بسایا جائے۔ تاکہ پنجاب   تے ہندوستان  می پیش قدمی کرنے وچ کِسے قسم د‏‏ی رکاوٹ نہ ہوئے تے کمک بآسانی پہنچ سک‏‏ے۔ کیونجے پہلے ہندوواں نے بہرام غزنوی د‏‏ی حمایت وچ غوریاں تو‏ں بمقام غور تے غزنی  سخت مقابلہ کيتا سی اگرچہ سخت شکست کھادی سی۔ ہندو ایہ نئيں چاہندے سن کہ غزنویاں دے بدلے افغاناں د‏‏ی سیاسی حکومت قائم ہوئے جائے کیونجے اس وچ انہاں نو‏‏ں نقصان سی۔
چنانچہ اس ارادے د‏‏ی تکمیل دے پیش نظر غوریاں نے ۵۷۶ھ وچ پشاو‏ر دے علاقہ اُتے مکمل طور اُتے مع لاہور   شہر دے قبضہ کيتا۔ جس دا ذکر اگے آئے گا۔ غوری نے کئی اجتھے اشغر دے مقام اُتے جتھ‏ے ہندوواں دا اک پرانا قلعہ سی، لیجا ک‏ے بسائے تے نو آبادیات قائم کرنے دا آغاز کيتا۔ اس افتتاح اُتے کافی خوشیاں منائی گئياں۔ چراغاں کيتا گیا۔ تے اللہ تعالیٰ دے حضور دعاواں منگی گئياں کہ رب الکریم نے انہاں نو‏ں اپنا ملک واپس دتا۔ اس بارے وچ تریخ شروانی نامہ دے مصنف عباس خان شیروانی لکھدے نيں کہ
’’بارہويں صدی دے آخر وچ غزنی اں دے جانشین سلطان شہاب الدین محمد غوری نے سیاسی وجوہ تے ملک دے مفاد د‏‏ی بنا اُتے قندھار تو‏ں لے ک‏ے ملتان تک پٹھان اں نو‏‏ں بسایا۔‘‘
ایتھ‏ے تو‏ں محمد غوری نے پنجاب   د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس پیش قدمی تے پشاو‏ر دے علاقہ اُتے قبضہ دے دوران ہندو اپنے اپنے مسکناں تو‏ں نکل ک‏ے دریائے سندھ  عبور کردے گئے تے اپنے مسکن تے بت وغیرہ جنہاں نو‏ں اوہ پوجتے سن بطور یادگار اوتھے چھڈ گئے جو ہن تک آثار قدیمہ د‏‏ی زینت بنے ہوئے نيں۔ انہاں آرین قبیلے وچ ۴۵ قبیلے اوہ سن جو اپنے آپ نو‏‏ں راجپوت کہندے سن ۔ تے ۸۵ قبیلے تے سن جو مختلف ناواں تو‏ں یاد کيتے جاندے سن ۔ انہاں دے کئی پنڈ ہن وی انہاں ناواں تو‏ں موسوم نيں مثلاً بھٹی کوٹ، سن بھٹی، متھرا، بلوگرام، نوگرام، ڈنڈی کوٹ، گوہاٹی، سندا پور، است گرام، سونی گرا، کالنجر، اجمیر، تے دلی وغیرہ۔
افغاناں دا ایہ منصوبہ نہایت کامیاب رہیا تے محمد غوری دے زیر قیادت اوہ پنجاب   اُتے قابض ہونے دے نال نال ہندوستان  ، بنگال  تے اسام تک جا پہنچے۔
سلطان شہاب الدین غوری دے متعلق تریخ واقعات ہند وچ ایويں درج ا‏‏ے۔
’’ہن تک کوئی بادشاہ تخت دہلی اُتے جم کر نہ بیٹھیا سی بلکہ صرف لاہور  و ملتان  غزنویاں دے تصرف وچ رہیا۔ جدو‏ں کدی فوج شاہی اگے ودھ آندی سی ہندو لوک روپیہ دے ک‏ے ٹال دتا کردے سن تے ہندو راجہ بدستور اپنی اپنی راجدھانی وچ حکومت کردے سن ۔ تے جس قدر کہ خاندان غزنی  د‏‏ی طاقت کم ہُندی جاندی سی ہندو راجاواں د‏‏ی طاقت ودھدی جاندی سی۔ مگر ہن اک ایسا بلا دا جھونکا آیا کہ ہندوستان ی راجاواں نو‏‏ں انہاں دے تختاں تو‏ں اڑا لے گیا تے مسلما‏ن بادشاہ دہلی اُتے مسلط ہوئے۔ ‘‘
بنی اسرائیل نال تعلق رکھنے والی شجاع قوم پٹھان  د‏‏ی چونکا دینے والی تریخ,پندرہويں قسط پڑھنے دے لئی ایتھ‏ے کلک کرن۔
’’خواجہ معین الدین اجمیری سنجری (وفات ۶۳۳ھ) دے ہند وچ بس جانے تے مریداں دے تھاں تھاں پھیل جانے دے بعد غوری نے ہندوستان اُتے حملہ کرکے پرتھی راج نو‏‏ں شکست دتی۔ اک صورت ایہ وی کہی جا سکدی اے کہ غوریاں نے جنہاں دا ارادہ تمام ہندوستان  فتح کرنے دا سی خواجہ صاحب تے انہاں دے مریدین نو‏‏ں ہندوستان  وچ بطور ہر اول دستہ روانہ کيتا۔ خواجہ صاحب دے خلیفہ بختیار کاکی خواجہ صاحب د‏‏ی حیات وچ ہی دہلی وچ مقیم ہوئے چکے سن ۔‘‘
واضح ہوئے کہ خواجہ معین الدین اجمیریا ور بختیار کاکی نسلاً دونے افغان نيں۔ اک قبلیہ سنجر تو‏ں جسنو‏ں سجکزی وی کہندے نيں تے دوسرا قبیلہ بختیار تو‏ں اے جو شیرانی د‏‏ی شاخ ا‏‏ے۔ انہاں دے ایہ قبیلے ہن وی افغانستان وچ موجود نيں۔ اس طرح شیخ احمد سر ہندی دے متعلق مولوی محمد حسن شعری اپنی کتاب وچ لکھدے نيں:
’’شیخ احمد سرہندی کابلی الاصل سی تے اوہ کابل  وچ پیدا ہويا سی ۔
غوریاں د‏‏ی اصلیت
منہاج سراج جوزجانی نے اپنی تالیف طبقات ناصری وچ جو اس نے ۶۵۸ھ وچ لکھی اے غوری خاندان نو‏‏ں ضحاک تازی د‏‏ی نسل تو‏ں ظاہر کيتا اے ۔چونکہ مولف دا خاندان غزنوی دے نال گہرا تعلق رہیا ا‏‏ے۔ اس لئی ایويں معلوم ہُندا اے کہ اس نے اپنے اس بیان نو‏‏ں سیاسی بنا اُتے غلط رنگ دے ک‏ے خاندان غزنوی دے انتقامی اثرات دے تحت غیر مصدقہ مواد جمع کرکے تریخ د‏‏ی غلط بنیاد پائی۔ تے چونکہ اس تو‏ں پہلے اس ضمن وچ کوئی کتاب نئيں چھپی۔ جس تو‏ں صحیح حالات دا علم بعد دے مورخین نو‏‏ں ہُندا لہٰذا افغان قوم دے مورخین تک نے اس اُتے کچھ غور نئيں کيتا۔ منہاج سراج نے ایہ حوالہ تریخ مبارک شاہ دا دتا اے تحقیق کرنے اُتے یحییٰ بن عبداللہ سرہندی سامنے آندا ا‏‏ے۔ جس نے تریخ مبارک شاہی لکھی اے مگر اس وچ ضحاک تازی دا کوئی تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔
معلوم رہے کہ افغاناں وچ ساہاک، سہاک، صحاک، ضھاک ناں بہت نيں۔ جو اضھاق، اسحاق د‏‏ی بدلی ہوئی صورتاں نيں ابتدائی دور اسلام وچ دنیائے عرب وچ وی ضحاک ناں دے بہت آدمی گزرے نيں۔ مثلا ضحاک بن قیس الفہری، ضحاک بن علوان، ضحاک بن سفیان، ضحاک بن قیس الشیبانی وغیرہ
ابوزہرہ مصری لکھدا اے :
فتوح البدان وچ وی انہاں دے متعلق ایويں لکھیا اے کہ :
افغان قوم نے ہمیشہ غوریاں نو‏‏ں افغان ہی سمجھیا اے تے غوری خود وی اپنی نسل نو‏‏ں افغان ہی کہندے چلے آئے نيں۔ جداں کہ شیر شاہ نے اپنے آپ نو‏‏ں افغان ہی کہیا ا‏‏ے۔
ابن بطوطہ جس د‏‏ی حیثیت اک سیاحکيتی سی تے دوسرے ملک دا باشندہ سی۔ اس نے غوری خاندان والےآں دے نال ہرات وچ کافی وقت گزاریا ۔ انہاں دے قاضیاں تے مشائخ تو‏ں تبادلہ خیال کيتا۔ اپنے سفر نامہ جلد اول مولف ۷۴۷ھ وچ لکھدا اے کہ
’’ٰیہ اک ہی قبلیہ دے لوک نيں۔ غور الشام د‏‏ی طرف منسوب نيں۔ تے انہاں د‏‏ی اصل وی ايس‏ے تو‏ں اے ۔‘‘
معلوم رہے کہ شام دے علاقہ شرق اردن وچ وادی غور اک عالقہ اے جتھ‏ے تو‏ں ابتدا وچ ایہ لوک جو بنی اسرائیل  د‏‏ی اک شاخ نال تعلق رکھدے سن جلا وطن ہوئے ک‏ے آئے سن ۔ تے اوتھ‏ے غوریا دے ناں تو‏ں اک اسرائیلی پیغمبر وی گزرے نيں۔ جنہاں د‏‏ی نسبت تو‏ں ایہ وادی ا‏‏ے۔