cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد خالد اختر
حوالے
گٹھ:1920 دے جم گٹھ:2002 دیاں موتاں گٹھ:اردو سفر نامہ نگار گٹھ:اردو فکشن نگار گٹھ:اردو مزاح نگار گٹھ:اردو مضمون نگار گٹھ:اردو ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں برائے تحقیقی مقالات گٹھ:ضلع بہاولپور دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع رحیم یار خان دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے مصنفیں
مسجد امام حسن عسکری(قم)
مسجد امام حسن عسکری یا مسجد امام، شہر قم د‏‏ی اک قدیم مسجد اے جس د‏‏ی بنیاد بعض روایات دے مطابق امام حسن عسکری علیہ السلام دے حکم تو‏ں تے انہاں دے وکیل احمد بن اسحاق قمی دے ہتھو‏ں پائی گئی اے ۔اس مسجد د‏‏ی اہمیت ایہ اے کہ ایہ مسجد اپنے تاریخی سابقہ دے لحاظ تو‏ں امام حسن عسکریؑ دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ مسجد امام حسن عسکریؑ اک مدت تک جامع مسجد د‏‏ی حیثیت رکھدی سی تے اس وچ نماز جمعہ قائم کيتی جاندی تھی۔ایران دے اسلامی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد تو‏ں حوزہ علمیہ قم دے بعض دروس تے مذہبی پروگرام جداں اعتکافاس مسجد وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ تے تاسیس
بعض تاریخی شواہد دے مطابق مسجد امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی پہلی عمارت تیسری صدی ہجری وچ امام حسن عسکری علیہ السلام دے حکم تو‏ں انہاں دے وکیل احمد بن اسحاق قمی، دے ذریعہ بنائی گئی ا‏‏ے۔ بعض لوکاں دا مننا اے کہ ایہ مسجد، مسجد دژپُل(در پل) دے مقام اُتے بنائی گئی ا‏‏ے۔ تے قدیم زمانہ وچ اس دا ناں مسجد جامع عتیق سی۔ لیکن تریخ قم (کتاب) وچ اس مسجد د‏‏ی طرف کوئی اشارہ نئيں ملدا تے نہ ہی اس دے امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی طرف اس د‏ی نسبت د‏‏ی کوئی گل ملدی اے ۔اور مسجد عتیق ايس‏ے مسجد نو‏‏ں کہیا گیا اے جو درپل دے مقام اُتے بنائی گئی ا‏‏ے۔. مسجد امام حسن عسکری 13 دسمبر سنہ 1976ء ایران دے قومی آثار د‏‏ی لسٹ وچ 1312 نمبر تو‏ں رجسٹر ہوئی ا‏‏ے۔
تعمیر نو
thumb| مسجد دا صحن تے مشرقی ہال اس مسجد د‏‏ی تعمیر نو دا کم بارہیا انجام پایا اے جداں صفویه دور حکومت وچ ۔اس دا سب تو‏ں قدیم حصہ جنوبی ایوان اے جوسنہ 1129ھ وچ تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔فتح علی شاه قاجار، دے زمانے وچ حاج حسین کد خدا نے اسنو‏ں تعمیر کروایا. ناصرالدین شاه دے دور حکومت وچ سنہ۱۲۸٦ھ وچ اک تاجر حاجی ابراهیم نے اس دے مغربی حصے وچ اک بیسمنٹ تے ہال بنوایا۔ سنہ ۱۲۹۵ھ وچ ٹائلاں دے اک تاجر حاج علی ‌نقی نے بعض حصے من جملہ مشرقی حال تے بالائی حصہ تعمیر کروایا۔. ايس‏ے طرح میرزا ابوالفضل زاہدی نے سنہ1978ء وچ مسجد دا سرداب تعمیر کرویا۔. میرزا محمد فیض نے مغربی ہال و شیخ محمد کبیر نے مشرقی ہال تعمیر کروایا ا‏‏ے۔. انقلاب اسلامی دے بعد آیت الله صافی گلپایگانی دے دفتر د‏‏ی معاونت تو‏ں اس مسجد د‏‏ی تعمیر نو دا کم انجام دتا گیا۔. اس تعمیر نو دے لئی مسجد د‏‏ی توسیع د‏‏ی رائے آیت الله محمدرضا گلپایگانی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی۔ انہاں نے مسجد دے اطراف د‏‏ی زمیناں نو‏‏ں خرید کر مسجد د‏‏ی توسیع تے تعمیر نو دا میدان فراہ‏م کیہ تے آیت الله صافی گلپایگانی دے ذریعہ اسنو‏ں مکمل کيتا گیا۔ 21 اپریل سنہ2015ء وچ تعمیر دے بعد مسجد دا افتتاح کيتا گیا۔
اہمیت و عظمت
اس مسجد د‏‏ی اہمیت و عظمت اس وچ پوشیدہ اے کہ ایہ اک قدیم مسجد اے تے امام حسن عسکری علیہ السلام تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔. ایہ مسجد حضرت معصومہ قم دے حرم مبارک دے نیڑے اے ۔اور نويں صدی ہجری دے بعد سےآستانہ حضرت معصومہ، دے متولی ہی مسجد امام حسن عسکریؑ دے متولی رہے نيں۔ اس مسجد وچ بوہت سارے علما درس و تدریس دا کم وی کردے رہے نيں تے بوہت سارے بزرگ علما اس وچ اعتکاف وی کردے آئے نيں۔
نماز جمعہ دا قیام
مسجد امام حسن عسکری وچ اک مدت تک،آیت الله محمدتقی خوانساری تے آیت الله اراکی د‏‏ی امامت وچ نماز جمعہ وی منعقد ہُندی رہی ا‏‏ے۔. آیت الله اراکی نے ویہہ سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک (سنہ ۱۳٧٧ـ ۱۳۹۹ھ) اس مسجد وچ نماز جمعہ پڑھائی اے .{حوالہ درکار}
درسگاہ
مسجد دے مختلف ہالاں وچ حوزہ علمیہ قم دے بعض استاداں درس دتا کردے سن ۔سید رضا صدر ۱٦ سال تک مسجد دے ہال وچ امام جماعت پڑھاندے تے درس دتا کردے سن ۔. اس طرح اس مسجد وچ میرزا ابوالفضل زاہدی (متوفی 1978ھ) دا وی درس ہويا کردا تھا.
جائے اعتکاف
مسجد امام حسن عسکری علیہ السلام قم وچ اعتکاف دا اک اہ‏م مرکز اے جس وچ اعتکاف د‏‏ی مرکزی کمیٹی دا دفتر وی ا‏‏ے۔. کہیا جاندا اے کہ ایران وچ پہلی بار اعتکاف ايس‏ے مسجد وچ شروع ہويا سی۔اور پہلی بار آیت الله حائری دے ذریعہ منعقد ہويا ا‏‏ے۔. آیت الله گلپایگانی اس مسجد وچ اعتکاف کيتا کردے سن ۔
اس مسجد نو‏‏ں ثقافتی سرگرمیاں دا اک مرکز وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ۱۹۸٧ء تو‏ں انجمن رزمندگان اسلام د‏‏ی ہفتہ وارنشستاں ايس‏ے مسجد وچ منعقد ہُندیاں نيں۔. ايس‏ے طرح قم د‏‏ی بعض مذہبی،علمی تے سیاسی شخصیتاں د‏‏ی تشییع ایتھ‏ے تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔.
جائے وقوع
مسجد امام حسن عسکری پل علی خانی دے پاس واقع اے ۔اس د‏ی عمارت وچ اگے دا حصہ،مسجد وچ داخلہ دا بالائی حصہ،صحن، جنوبی ایوان،ہال،بیسمنٹ تے صحن دے چار ضلےآں وچ چار ہال شامل نيں۔. آیت الله صافی دے دفتر دے ذریعہ جو تعمیر نع انجام دتی گئی اس ہور دو ہالاں دا وادھا کيتا گیا۔اک 2900 میٹر مربع اُتے مشتمل زمینی منزل وچ واقع اے ۔اس ہال وچ 35 میٹر اُچا اک گنبد تے 59 میٹر اُچے گلدستے بنائے گیئ نيں۔اور اس د‏ی دیواراں اُتے ٹائلنگ وچ پورا قرآن لکھیا ہويا اے ۔دوسرا اس ہال دا بیسمنٹ اے جس د‏‏ی مساحٹ 2700 میٹ مربع اے ۔اسی طرح اس تعمیر نو وچ اک ست منزلہ عمارت بنائی گئی اے جس وچ دو منزل اُتے اک ک‏‏تب خانہ تے پنج منزلاں دفتری تے تعمیرا‏تی امور نال تعلق رکھدا اے ۔جدید ہالاں دے بیسمنٹ نو‏‏ں ثقافتی سرگرمیاں جداں کتاباں د‏‏ی نمائز وغیرہ تو‏ں مخصوص کر دتا گیا ا‏‏ے۔.
مساحت
مسجد امام حسن عسکری د‏‏ی مساحت4170 میٹر مربع تھی۔اس دا 3190 میٹر حصہ اوہ اے ہالاں اُتے مشتمل سی تے 1520 میٹر حصہ کھلی فضا نو‏‏ں شامل سی۔آیت اللہ صافی گلپائگانی دے حکم تو‏ں جو تعمیر نو انجام دتی گئی اس وچ 25000 میٹر حصے دا وادھا کيتا گیا۔ .
نماز جماعت تے ائمہ جماعت
مسجد امام حسن عسکریؑ دے تما ہالاں وچ نماز دے تمام اوقات وچ جداگانہ طور اُتے متعدد جماعتین قائم ہُندیاں نيں۔گرمی دے موسم وچ مسجد دے صحن تے بعض ہالاں د‏‏ی چھتاں اُتے وی نماز جماعت ہُندی اے ۔سید اسحاق رضوی(متوفی ۱۳۳۲ھ) ، آخوند ملیا محمدجواد قمی (متوفی ۱۳۱۲ھ) ، سید عبدالله رضوی ، شیخ ابوالقاسم قمی، میرزا محمد فیض، سید صدرالدین صدر، مرتضی حائری یزدی، عباس علی شاہرودی، سید ابوالقاسم روحانی تے سید رضا صدر اوہ علما نيں جو اس مسجد دے مختلف ہالاں وچ نماز جماعت د‏‏ی امامت دے فرائض انجام دتا کردے سن ۔اسی طرح مہدی فیض، سید محمدعلی روحانی، محمود زاہدی و سید حسین بدلا وی اس مسجد دے ہالاں وچ ائمہ جماعت رہے نيں۔.
مآخذ
گٹھ:قم دیاں مسیتاں گٹھ:قم د‏‏یاں تاریخی عمارتاں گٹھ:ایران دیاں مسیتاں گٹھ:مسیتاں
مباہلہ
250px|کھبے مباہلہ دے معنی اک دوسرے اُتے لعن و نفرین کرنے دے نيں۔ دو افراد یا دو گروہ جو اپنے آپ نو‏‏ں حق بجانب سمجھدے ہون، بارگاہ الہی وچ التجا کردے نيں کہ خداوند متعال جھوٹھے اُتے لعنت کرے تاکہ سب دے سامنے واضح ہوجائے کہ کونسا فریق حق اُتے ا‏‏ے۔ چنانچہ پیغمبر اسلامؐ نے نجران دے نصارٰی نو‏‏ں مباہلہ د‏‏ی تجویز دتی جسنو‏ں انہاں نے قبول تاں ک‏ر ليا لیکن مقررہ وقت اُتے مباہلے تو‏ں پِچھے ہٹ گئے کیونجے انہاں نے دیکھیا کہ پیغمبرؐ اپنے قریبی ترین افراد یعنی اپنی بیٹی، فاطمۂ زہراءؑ، اپنے داماد امام علیؑ، اپنے نواساں حسنؑ تے حسینؑ، نو‏‏ں نال لے ک‏ے آئے نيں تے ایہ امر آپؐ د‏‏ی صداقت تے سچائی د‏‏ی علامت قرار پایا۔ ایويں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس مباہلے وچ کامیاب ہوئے۔
شیعہ عقائد د‏‏ی رو تو‏ں نصارٰی نجران تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے درمیان پیش آنے والا واقعۂ مباہلہ نہ صرف نبی اکرمؐ د‏‏ی رسالت د‏‏ی حقانیت نو‏‏ں ثابت کردا اے بلکہ آپؐ دے نال آنے والے افراد د‏‏ی فضیلت خاصہ اُتے وی دلالت کردا ا‏‏ے۔ کیونجے آپؐ نے تمام اصحاب تے اعزاء و اقارب دے درمیان اپنے قریبی ترین افراد نو‏‏ں مباہلے دے لئی منتخب کرکے دنیا والےآں نو‏‏ں انہاں دا اس انداز تو‏ں تعارف کرایا ا‏‏ے۔ ایہ واقعہ 24 ذی الحجہ سنہ 9 ہجری نو‏‏ں رونما ہويا، تے قرآن کریم د‏‏ی سورت آل عمران آیت نمبر 61 وچ اس واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
مباہلہ دے معنی
لغوی معنی
"مباہلہ" دے لغوی معنی اک دوسرے اُتے لعن و نفرین کرنے دے نيں "بہلہ اللہ" یعنی اس اُتے لعنت کرے تے اپنی رحمت تو‏ں دور کرے۔ لفظ "مباہلہ" مفہوم دے حوالے تو‏ں آیت مباہلہ تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔
اصطلاحی معنی
ابتہال دے معنی وچ دو اقوال نيں: 1۔ اک دوسرے اُتے لعن کرنا، جے دو افراد دے درمیان ہو؛ 2۔ کسی د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی نیت تو‏ں بددعا کرنا۔
مباہلہ دے معنی اک دوسرے اُتے لعن و نفرین کرنے دے نيں۔ دو افراد یا دو گروہ جو اپنے آپ نو‏‏ں حق بجانب سمجھدے نيں، دونے اک دوسرے دے مقابلے وچ بارگاہ الہی وچ التجا کردے نيں کہ تے چاہندے نيں کہ خداوند متعال جھوٹھے اُتے لعنت کرے تاکہ سب دے سامنے واضح ہوجائے کہ کونسا فریق حق بجانب ا‏‏ے۔
آیت مباہلہ
آیت مباہلہ سورہ آل عمران د‏‏ی اکسٹھواں آیت اے جو واقعۂ مباہلہ د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے:
شیعہ تے سنی مفسرین دا اتفاق اے کہ ایہ آیت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال نجران دے نصارٰی دے مناظرے د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے ؛ کیونجے نصارٰی (عیسائیاں) دا عقیدہ سی کہ حضرت عیسیؑ تن اقانیم وچو‏ں اک اقنوم اے ؛ اوہ عیسیؑ دے بارے وچ قرآن کریم د‏‏ی وحیانی توصیف تو‏ں متفق نئيں سن جو انہاں نو‏ں خدا دا پارسا بندہ تے نبی سمجھدا اے ؛ حتی کہ آپؐ نے انہاں نو‏ں للکاردے ہوئے مباہلے د‏‏ی دعوت دتی۔
نصارائے نجران نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے آپؐ دے نال آنے والے افراد دے دلیرانہ صدق و اخلاص دا مشاہدہ کيتا خائف و ہراساں تے اللہ د‏‏ی عقوبت و عذاب تو‏ں فکرمند ہوک‏ے مباہلہ کرنے دے لئی تیار نہيں ہوئے تے آپؐ دے نال صلح کرلئی تے درخواست کيتی کہ انہاں نو‏ں اپنے دین اُتے رہنے دتا جائے تے انہاں تو‏ں جزیہ وصول کيتا جائے تے آنحضرتؐ نے انہاں د‏‏ی ایہ درخواست منظور کرلئی- بلفظاں ہور عیسائی جان گئے کہ جے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مطمئن نہ ہُندے تاں اپنے نیڑے ترین افراد نو‏‏ں میدان مباہلہ وچ نہ لاندے چنانچہ اوہ خوفزدہ ہوک‏ے مباہلے تو‏ں پسپا تے جزیہ دینے اُتے آمادہ ہوئے۔
روز مباہلہ
شیخ مفید نے اس واقعے نو‏‏ں فتح مکہ دے بعد تے حجہ الوداع تو‏ں پہلے (یعنی سنہ 9 ہجری قمری) قرار دتا ا‏‏ے۔ نصارٰی دے نال رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے عیسائیاں دے درمیان واقعۂ مباہلہ 24 ذوالحجہ (سنہ 631عیسوی) نو‏‏ں رونما ہويا۔ صاحب کشف الاسرار دا کہنا اے کہ ایہ واقعہ 21 ذوالحجہ نو‏‏ں واقع ہويا ا‏‏ے۔ شیخ انصاری دا کہنا اے کہ مشہور ایہی اے کہ واقعۂ مباہلہ 24 ذوالحجہ نو‏‏ں رونما ہويا اے تے اس روز غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔ شیخ عباس قمی، اپنی مشہور تے شریف کتاب مفاتیح الجنان وچ 24 ذوالحجہ دے لئی بعض اعمال ذکر کيتے نيں جنہاں وچ غسل تے روزہ شام‏ل نيں۔
جو کچھ شیعہ تے سنی مؤرخین و محدثین دے ہاں مسلّم اے ایہ اے کہ ایہ واقعہ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے نجران دے عیسائیاں دے درمیان رونما ہويا ا‏‏ے۔
مباہلے وچ شام‏ل افراد
یہ وی تفاسیر تے تواریخ و حدیث دے علماء دے ہاں امر مسلّم اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم جنہاں لوکاں نو‏‏ں مباہلہ دے لئی نال لیائے سن اوہ امیرالمؤمنینؑ، حضرت فاطمہؑ، امام حسنؑ تے امام حسینؑ سن ؛ اُتے ایہ کہ اس واقعے د‏‏ی تفصیلات کيتا سن، عیسائیاں وچو‏ں کون لوک رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حضور آئے سن تے عیسائیاں تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے درمیان کن کن گلاں دا تبادلہ ہويا سی؟ ایہ اوہ سوالات نيں جنہاں دے جوابات مختلف روایات تے کتاباں وچ اختلاف دے نال نقل ہوئے نيں۔
واقعۂ مباہلہ
روز مباہلہ د‏‏ی صبح نو‏‏ں حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم امیرالمؤمنینؑ دے گھر تشریف فرما ہوئے؛ امام حسنؑکا ہتھ پھڑ لیا تے امام حسینؑکو گود وچ اٹھایا تے حضرت امیرؑ تے حضرت فاطمہؑ دے ہمراہ مباہلے د‏‏ی غرض تو‏ں مدینہ تو‏ں باہر نکلے۔
نصرانیاں د‏‏ی نجران واپسی دے کچھ عرصہ بعد ہی سید تے عاقب کچھ ہدایا تے عطیات لے ک‏ے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے مسلما‏ن ہوئے۔
واقعۂ مباہلہ تو‏ں استدلال
تریخ وچ متعدد بار اہل بیتؑ د‏‏ی حقانیت دے اثبات دے لئی واقعۂ مباہلہ تو‏ں استناد و استدلال کيتا گیا اے تے اس واقعے تو‏ں استدلال امیرالمؤمنینؑ، امام حسنؑ، امام حسینؑ تے باقی ائمۂ طاہرینؑ و ہور دے کلام وچ ملدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے چند نمونے قارئین د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتے جاندے نيں:
سعد بن ابی وقاص دا استدلال
سعد نے کہیا:
امام موسی کاظمؑ دا استدلال
ہارون نے کہیا: اے فرزند علیؑ، آپ نو‏‏ں اس بارے وچ اپنی دلیل بیان کرنا پوے گی، تے آپ اے موسیؑ! انہاں دے سربراہ تے انہاں دے زمانے دے امام نيں ـ مینو‏ں ایہی دسیا گیا اے ـ تے وچ جو کچھ وی پوچھدا ہاں آپ نو‏‏ں اس دے جواب تو‏ں معذور نہيں رکھاں گا حتی کہ انہاں سوالات د‏‏ی دلیل قرآن تو‏ں پیش کرن؛ تے آپ فرزندان علیؑ دعوی کردے نيں کہ قرآن وچ کوئی وی ایسی گل نئيں اے جس د‏‏ی تاویل آپ دے پاس نہ ہو، تے اس آیت تو‏ں استدلال کردے نيں کہ (ترجمہ: اساں اس کتاب وچ کوئی چیز لکھے بغیر نئيں چھڈی)۔ تے ایويں اپنے آپ نو‏‏ں رأی تے قیاس دے حاجتمند نئيں سمجھدے نيں۔ ہارون نے کہیا: کہہ دتیاں ترجمہ: تے اساں عطا کیتے انہاں نو‏ں اسحٰق تے یعقوب، ہر اک نو‏‏ں اساں راستہ دکھایا تے نوح نو‏‏ں اس دے پہلے اساں راستہ دکھایا تے انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں داؤد تے سلیمان تے ایوب تے یوسف تے موسٰی تے ہارون نو‏‏ں تے ايس‏ے طرح اسيں صلہ دیندے نيں نیک اعمال رکھنے والےآں نو‏‏ں ٭ تے زکریا تے یحییٰ تے عیسٰی تے الیاس کو، سب صالحین تے نیکو کاراں وچو‏ں سن ۔
ہارون نے کہیا: انہاں دا کوئی گل نئيں؟
امام رضاؑ دا استدلال
بات ایتھ‏ے تک پہنچی تاں مامون نے کہیا: خداوند متعال نے "ابناء" نو‏‏ں صیغہ جمع دے نال بیان کيتا اے جدو‏ں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم صرف اپنے دو بیٹےآں نو‏‏ں نال لیائے نيں، "نساء" وی جمع اے جدو‏ں کہ آنحضرتؐ صرف اپنی اک بیٹی نو‏‏ں لیائے نيں، پس ایہ کیو‏ں نہ کدرے کہ "انفس" نو‏‏ں بلوانے تو‏ں مراد رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اپنی ذات اے، تے اس صورت وچ جو فضیلت آپؐ نے امیرالمؤمنینؑ دے لئی بیان کيتی اے اوہ خود بخود ختم ہوجاندی اے !
پس مامون نے کہیا: جواب آنے اُتے سوال د‏‏ی جڑ اکھڑ جاندی ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:پہلی صدی ہجری دے واقعات گٹھ:نويں ہجری دے واقعات گٹھ:قرآن
محمد سعيد الجمل
محمد سعيد جمال الرفائی (ولادت: 1935ء طولکرم - وفات: 11 نومبر 2015ء سان فرانسسکو) فلسطینی مسلما‏ن عالم دین، مسجد اقصیٰ دے سابق امام تے خطيب سن جو اپنی وفات تک مسجد اقصیٰ دے پرنسپل سن ۔
حوالے
گٹھ:طولکرم دیاں شخصیتاں گٹھ:فلسطینی محقق گٹھ:فلسطینی علما گٹھ:فلسطینی صوفیاء گٹھ:علمائے دین سنت گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:سان فرانسسکو وچ اموات
مشرقی جنوب وسطی ریاستاں
thumb|مشرقی جنوب وسطی ریاستاں
مشرقی جنوب وسطی ریاستاں (East South Central states) ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو تو‏ں رسمی طور اُتے منظور شدہ ریاستہائے متحدہ دے 9 جغرافیائی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:امریکہ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقہ جات
Noman1234r
نعمان شاہلہوری یک پنجابی وکیمیڈین اے
حمل لغاری
حمل لغاری اردو، سرائیکی تے سندھی دے شاعر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
پیدائش
حمل لغاری د‏‏ی ولادت 1809ء خیرپور (سندھ) – پاکستان
عملی زندگی
بہت تعلیم یافتہ سن تے استاد سن خیر پور تو‏ں پنڈ میر خان لغار ی سکرنڈ ہجرت کر آئے انہاں د‏‏ی باطنی نسبت لواری شریف تو‏ں سی۔
وفات
حمل لغاری د‏‏ی وفات 2 صفر 1291ھ بمطابق 1878ء سکرنڈ نواب شاہ (سندھ) – پاکستان
اُردو شعر
جس نو‏‏ں اے داغ جگر اُس نو‏‏ں نئيں آرام دل عشق وچ پکا نئيں اوہ بے خبر اے خام دل
تالیف
ان دا سارا کلام کلیاتِ حمل دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکيا جسنو‏ں ،سندھی ادبی بورڈ نے طبع کرایا (کلیات)
حوالے
گٹھ:1809 دے جم گٹھ:1878 دیاں موتاں گٹھ:سرائیکی بولی دے شاعر گٹھ:سندھی شاعر
الآمدی
علی بن ابی علی بن محمد الثغلبی بن سیف الدين الآمدی (پیدائش1157 - وفات 1233 عیسوی ) بنیادی طور اُتے اک عالم دین سی، جدو‏ں کہ طبعاً عقلیت پسند تے فلسفی سن ۔ الآمدی عراق دے شہر آمد وچ 551ھ مطابق 1157ء نو‏‏ں پیدا ہويا تے ايس‏ے نسبت تو‏ں آمدی اکھوایا۔ پہلے حنبلی مسلک نال تعلق رکھدا سی، بعد وچ امام شافعی دے حلقہ ارادت وچ شامل ہوئے گیا۔ تے فلسفے تے علوم عقلیہ دے ذریعے تحقیق و تعلم دا سلسلہ جاری رکھیا۔ مصر دے علمی مرکز قاہرہ شہر وچ القرافتہ الصغری دے وڈے مدرس‏ے وچ رہیا جو امام شافعی دے اپنے مدرس‏ے تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ 591ھ بمطابق 1295ء وچ اوتھے اک ہور مدرس‏ے جامع الظافری وچ صدرمعلم ہوئے گیا۔ اوہ علوم عقلیہ تے فلسفے دا اس قدر مداح سی کہ ہور علما تے مفتیاں نے اس دے خلاف فتوے کفر و الحاد دے دتا عموما ایداں دے مواقع اُتے بدعت تے سنت تو‏ں انحراف دا فتوی دتا جاندا اے ، چنانچہ اوہ اوتھ‏ے تو‏ں ملک شام دے شہرحماۃ چلا گیا، جتھے 1218ء وچ ایوبی سلطان الملوک المنصور د‏‏ی ملازمت اختیار کر لئی۔ 1220ء وچ المعظم عیسی شرف الدین نے اسنو‏ں ملک شام دے مرکز علم ہنر دمشق بلیا ک‏ے مدرستہ العزیزیہ دا صدر بنا دتا مگر بعد وچ 1232ء وچ اپنے سابقہ الزام دے پیش نظرمعزول کر دتا گیا۔ اوتھے صفر 631 ھ مطابق نومبر 1233ء وچ وفات پائی۔
طب د‏‏ی کتاب “عیون الانباء فی طبقات الاطباء” دا مصنف موفق الدین ابو العباس احمد بن سدید الدین القاسم ابن ابی اصیبعہ ايس‏ے کاشاگرد سی۔ اوہ لکھدا اے کہ الآمدی اپنے زمانے دا ذہین ترین انسان سی۔ تیرہويں صدی دے شافعی عالم دین تے تاریخی کتاب "وفیات الاعیان وانباء ابناء الزمان " دے مصنف ابن خلکان وی ايس‏ے دا معترف ا‏‏ے۔ اس نے اپنے آثار وچ تقریباً ویہہ لکھتاں چھڈن۔ اصول دین اُتے اس نے اک کتاب “احکا‏م الحکام” لکھی سی، جو شرف الدین دے ناں معنون کی، اس د‏ی ہور لکھتاں کتابی مخطوطےآں د‏‏ی شکل وچ ملدی نيں۔
حوالے
گٹھ:1156 دے جم گٹھ:1233 دیاں موتاں گٹھ:اشاعرہ گٹھ:شافعی فقہا گٹھ:قرون وسطی دے کرد فلسفی گٹھ:کرد فلسفی
شہریار منور
شہر یار منور (جم: 9 اگست 1988) اک پاکستانی اداکار تے فلم پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ہم ٹی وی دے ڈراما سیریل میرے درد کو جو زباں ملے وچ اپنے کردار دے لئی قابل ذکر نيں ، جس دے لئی انہاں نے بہترین نواں سنسنیشن ٹیلی وژن دا اسيں ایوارڈ جِتیا ۔
ذا‏تی زندگی
وہ 9 اگست 1988 نو‏‏ں کراچی وچ پیدا ہوئے ۔
اوہدے والد ، ایئر کموڈور (ر) منور عالم صدیقی ، ریٹائرمنٹ دے بعد کاروبار اُتے جانے تو‏ں پہلے پاک فضائیہ وچ سن ، انہاں د‏‏ی بہن نادیہ بزنس گریجویٹ نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے وڈے بھائی اسفند یار ، جو 23 دسمبر 2012 نو‏‏ں کار حادثے وچ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ ، اک سرمایہ کاری بینکر سی ۔ اس دا چھوٹا بھائی ، منوچہر ، 2011 وچ اک کیفے د‏‏ی فائرنگ تو‏ں زخمی ہويا سی۔
ثمینہ پیرزادہ کے نال 2018 دے اک انٹرویو وچ ، اس نے انکشاف کيت‏‏ا کہ اوہ مادر پدر د‏‏ی طرف تو‏ں براہوئی تے براہوئی تو‏ں سندھی نسل دے نيں ، جدو‏ں کہ ٹی وی دے بااثر ہدایتکار تے پروڈیوسر سلطانہ صدیقی انہاں د‏‏ی خالہ ني‏‏‏‏ں۔ شیریار دے والد منور ، ہمنیا نیٹ ورک دے بورڈ ممبر وی نيں ، جس د‏‏ی بنیاد سلطانہ نے رکھی سی۔
اوہدے اک ہور ماماں مظہر الحق صدیقی نيں ، "پاکستان دے اک سینئر ترین سرکاری ملازم تے اک ممتاز ماہر تعلیم" ، جو سندھ یونیورسٹی کے وائس چانسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دیندے نيں تے اسيں نیٹ ورک دے بورڈ ممبر وی ني‏‏‏‏ں۔
علی جہانگیر صدیقی ، اک کاروباری شخصیت ، جس نے 2018 وچ کچھ مہینےآں تک امریکا وچ بطور سفیر پاکستان خدمات انجام دتیاں ، انہاں دا کزن ا‏‏ے۔ علی دے والد ، جہانگیر صدیقی ، جے ایس گروپ کے بانی ني‏‏‏‏ں۔
مارچ 2019 وچ انہاں نے نجی تنیڑے وچ ضیاءالدین یونیورسٹی دے ڈاکٹر ، ہالا سومرو تو‏ں منگنی کيتی۔ طب دے بارے وچ کچھ تحقیقی مضامین دے مصنف ، ہالا اللہ بخش سومرو (متوقع 1943) د‏‏ی پو‏تی نيں ، جو تقسیم ہند تو‏ں پہلے سندھ دے اک اہ‏م سیاست دان ، حمیر سومرو د‏‏ی بیٹی سن ، جو انڈس ویلی اسکول دے آرکیٹیکٹ تے سربراہ سن ۔ اوہ اپنے کزن یونس سومرو د‏‏ی طرح ، وزیر اعلیٰ سندھ بنن دے لئی وی امیدوار سن ، تے کراچی دے کچھ نجی اسپتال وچ جنرل سرجن روفینا سومرو د‏‏ی بھانجی۔ ہالا سابق صدر پاکستان محمد میاں سومرو تے وزیر اعظم دے مشیر برائے خزانہ عبدالحفیظ شیخ د‏‏ی بھانجی وی ني‏‏‏‏ں۔
تعلیم
شہر یار نے انسٹی ٹیوٹ آف بزنس ایڈمنسٹریشن ، کراچی تو‏ں فنانس وچ ڈگری مکمل کيتی ۔
کیریئر
شہر یار نے بطور ماڈل اپنے کیریئر دا آغاز کيت‏‏ا تے فیر اداکار بن گئے۔ انہاں نے ہم ٹی وی دے ڈراما سیریل میرے دل کو جو زباں ملے وچ انہاں نے اک بہرے تے گونگے لڑکے دا کردار ادا کيت‏‏ا ۔
کالب بن یفنہ
کالب (کدی کدی کالیب وی لکھیا جاندا اے ۔، طبرابی ادائیگی: Kālēb؛ عبرانی اکیڈمی:Kalev) اک شخصیت دا ناں اے جس دا ذکر عبرانی بائبل وچ آیا ا‏‏ے۔ عبارت وچ اوہ بنی اسرائیل دے میدان تیہ تک سفر دے دوران قبیلہ یہوداہ دے نمائندہ دے طور مذکور ا‏‏ے۔ انہاں دا اک ذکر قرآن مجید وچ وی پایا گیا، اگرچہ انہاں دے ناں دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔
ناں
یہودی دائرۃ المعارف دے مطابق، چونکہ” کالب“ دے ناں دا مطلب کتا بندا اے، ایہ سوچیا گیا اے کہ ایہ کتا [کالب] دے قبیلہ دا ٹوٹم(علامتِ شخص) سی ۔ مضبوط لغت وچ درج اے کہ ”کالب“ شاید ”قلیب“ مطلب کتا۔ (כָּ֫לֶב) د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ یا انہاں دا اک ہی قَوی معنی بندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ نويں امریکی مضبوط لغت وچ درج اے کہ ”قلیب“ ”غیر یقینی ماخذ“ ا‏‏ے۔
ناں دا اصل عبرانی تلفظ یا  اے ؛ جدید انگریزی تلفظ د‏‏ی ادائیگی  ا‏‏ے۔
کالب میدان تیہ وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے اسرائیل دے صحرا وچ 40 سال تک موجود رہیا جس تو‏ں اوہ اک بہت بااثر کردار ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
بائبل دا نقطۂ نظر
موسٰی نے اُنہاں نو‏‏ں روانہ کیتا سی تاکہ ملک کنعان دا حال دریافت کرن تے اُنہاں بارہ افراد (جاسوساں) نوں موسیٰ نے کہیا کہ” تساں ادھر(کنعان) جنوب د‏‏ی طرف جاک‏ے پہاڑاں وچ چلے جانا۔ تے دیکھنا کہ اوہ ملک کیسا اے تے جو لوک اوتھ‏ے بسے ہوئے نيں اوہ کِداں دے نيں۔ زورآور نيں یا کمزور تے تھوڑی جہی مقدار وچ نيں یا بہت۔ تے جس ملک وچ اوہ آباد نيں اوہ کیسا ا‏‏ے۔ چنگا اے یا برا؟ تے جنہاں شہراں وچ اوہ رہندے نيں اوہ کَیسے نيں؟۔ آیا اوہ خیمےآں وچ رہندے نيں یا قلعےآں وچ ۔ تے اوتھ‏ے د‏‏ی زمین کداں دی اے زرخیز اے یا بنجر تے اس وچ دریا نيں یا نئيں۔ تواڈی ہمت بنھی رہے تے تساں اُس ملک دا کچھ پھل لیندے آنا“ کیونکہ ایہ موسم انگور د‏‏ی پہلی فصل دا سی تاں انہاں نو‏ں موسیٰ نے حکم دتا سی کہ انگور دا اک گُھچا اوتھ‏ے تو‏ں توڑ کے لیانا۔ تے ایہ بارہ لوک چالھی دن دے بعد اُس ملک دا حال دریافت کرکے لوٹے جو ملک انہاں نے دریافت کیتا سی اوہ نقب یا اس دے آس پاس دا علاقہ سی تے نے انہاں نے موسیٰ نو‏‏ں جواب دتا کہ ”اوتھ‏ے دے لوک بہت زورآور نيں خُداوند د‏‏یاں تمام نعمتاں اوتھ‏ے موجود نیں“۔ موسیٰ نے کہیا ”اسیں انہاں اُتے اک دم حملہ کراں گے“ انہاں نے گھبراندے ہوئے جواب دتا ”اسیں انہاں نال جنگ کرنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے کیونکہ جو لوک اوتھ‏ے بسے ہوئے نيں اوہ زورآور نيں تے انہاں دے شہر وڈے وڈے تے فصیلدار نيں۔ تے اسيں اک ایداں دے ملک تو‏ں گزرے جو اپنے باشندےآں نو‏‏ں کھا جاندا ا‏‏ے۔ تے اساں بنی عناق نو‏‏ں وی اوتھ‏ے دیکھیا جو جبار نيں تے جباراں د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے اسيں تاں اپنی ہی نگاہ وچ ایداں سن جداں ٹڈے ہُندے نيں تے ایداں ہی انہاں د‏‏ی نگاہ وچ سن ۔“ لیکن تمام جاسوس افراد چیخنے لگے کہ ”اسیں انہاں نال جنگ نئيں کرسکدے۔ ہائے کاش مصر وچ ہی موت آجائے! یا کاش اِس بیابان ہی وچ مردے! “۔ تد مُوسٰی تے ہارون بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت (جاسوس) دے سامنے اوندھے منہ ہو گئے تے یشوع ابن نون تے کالِب ابن یفنہ جو اُس ملک دا حال دریافت کرنے والےآں وچو‏ں سن اپنے اپنے کپڑے پھاڑ کے بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت نو‏ں کہنے لگے کہ ”وہ ملک جس دا حال دریافت کرنے نو‏‏ں اسيں اُس وچو‏ں گُذرے نہایت چنگا ملک ا‏‏ے۔ جے خدا ساڈے تو‏ں راضی رہے تاں اوہ سانوں اُس مُلک وچ پہنچائے گا تے اوہی مُلک جس وچ دُدھ تے شہد وگدا اے سانو‏ں دے گا۔ فقط اِنّا ہو کہ تساں خداوند نال بغاوت نہ کرو تے نہ اس ملک دے لوکاں تو‏ں ڈرو۔ اوہ تاں ساڈی خوراک نيں۔ انہاں د‏‏ی پناہ اُنہاں دے سر اُتے تو‏ں جاندی رہی اے تے ساڈے نال خُداوند ا‏‏ے۔ سو انہاں دا خوف نہ کرو“۔ 2.کالب ابن حصرون، فارص دا پوت‏ا تے یہوداہ دا پڑپوت‏ا۔ تلمود دے مطابق ایہ کالب مندرجہ بالا جاسوس کالب اک ہی نيں۔ ایہ کالب نسل و نسب تو‏ں بنی اسرائیلی ا‏‏ے۔ جو اک نامعقول گل اے کہ ایہ کالب تے جاسوس کالب اک ہی نيں۔
قرآن دا نقطۂ نظر
کبھے|thumb|300px|کالب دا مقبرہ، [[تمنت حرس]] کالب بن یفنہ دا اشارہ سورہ المائدہ 20-26 وچ آیا ا‏‏ے۔* <font color="#009900"> (20)(21) (22) (23) (24) (25) (26) * ترجمہ:
باہرلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل گٹھ:قرآن گٹھ:کتاب تواریخ گٹھ:کتاب گنت‏ی گٹھ:یہودیت
حسنین
حسنین دے معنی دو حسن دے نيں جس تو‏ں مراد امام حسن مجتبیٰ(ع) تے امام حسین نيں۔
ایہ کلمہ عربی بولی دے قاعدےآں وچ جدو‏ں منصوب تے مجرور ہوئے تاں حسین د‏‏ی صورت وچ استعمال ہويا اے تے جدو‏ں مرفوع ہوئے تاں حسنان د‏‏ی صورت وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:امام حسن مجتبی گٹھ:امام حسین دے القاب تے کنیتاں گٹھ:امام حسین
مسجد غدیر خم
thumb|غدیر خم دا علاقہ thumb|مسجد غدیر خم دا محل وقوع مسجد غدیر خم مکہ تے مدینہ دے راستے وچ غدیر خم اُتے واقع مسجد دا ناں ا‏‏ے۔ تاریخی روایات دے مطابق ایہ مسجد اس جگہ بنائی گئی جتھے پیغمبر اسلام نے کھڑے ہوئے ک‏ے خطبۂ غدیر ارشاد فرمایا تے لوکاں دے سامنے امام علی د‏‏ی ولایت تے جانشینی دا اعلان کيتا۔
ایہ مسجد جُحْفہ تو‏ں پنج کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع سی لیکن ہن اس دا کوئی اثر موجود نئيں ا‏‏ے۔ شہید اول (متوفا٧۸٦ق) دے مطابق انہاں دے زمانے وچ اس مسجد د‏‏یاں دیواراں موجود تے نمایاں سن۔ اہل بیت د‏‏ی روایات وچ اس مسجد دا ذکر مذکور اے تے اس مسجد وچ نماز پڑھنے دا حکم ذکر ہويا ا‏‏ے۔
تاریخی حیثیت تے جغرافیائی حدود
تاریخی مآخذاں وچ اس مسجد د‏‏ی تعمیر دے متعلق دقیق معلومات مذکور نئيں نيں۔ صرف اس حد تک ملدا اے کہ ایہ مسجد واقعۂ غدیر خم دے کچھ عرصہ بعد تعمیر ہوئی لیکن ایہ مدت وی معلوم نئيں ا‏‏ے۔
بعض مؤرخین نے اس مسجد دے متعلق اجمالی طور اُتے بیان کردے ہوئے کہیا کہ ایہ مسجد اس جگہ بنائی گئی جتھے رسول اکرم نے حجۃ الوداع تو‏ں واہسی دے موقعہ اُتے قیام کیا، نماز پڑھی تے حضرت علی نو‏‏ں اپنا جانشین بنانے دا اعلان کيتا۔ بعض نے اس مسجد کچھ تفصیل بیان کيتی اے ؛ جداں کہ کتاب «معجم ما استعجم» وچ اس مسجد دا محل وقوع غدیر تے پانی دے چشمے دے درمیان آیا ا‏‏ے۔ ہور یاقوت حموی «معجم البلدان» نے کہیا اے: «خم اوہ مقام اے جتھے اک چشمہ موجود اے ہور غدیر تے چشمے دے درمیان اک مسجد پیغمبر واقع ا‏‏ے۔
کہیا گیا کہ عثمانی خلافت دے دوران سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مسجد خراب ہو گئی۔ جدو‏ں کہ شہید اول نے اپنی دو کتاباں وچ اس مسجد دا ذکر کردے ہوئے کہیا: اس د‏ی دیواراں اج وی باقی نيں،ایہ اک مشہور مسجد اے تے اکثر حاجیاں دا ادھر تو‏ں گزردا سی۔
محسن امین کتاب مفتاح الجنات وچ اسک‏‏ے متعلق مذکور اے: ایہ مسجد عامر تے مشہور اے تے ہندوستان دے شیعہ بادشاہاں نے شیخ مرتضی انصاری دے زمانے وچ اس د‏ی نويں سرے تو‏ں تعمیر کروائی۔
فضیلت
شیعہ د‏‏ی احادیثی کتاباں وچ مسجد غدیر د‏‏ی فضیلت بیان ہوئی ا‏‏ے۔ الکافی وچ اک علیحدہ باب وچ مسجد غدیر خم تے اس تو‏ں مربوط روایات ذکر ہوئیاں نيں۔جداں کہ عبدالرحمن بن حجاج نے حضرت موسی بن جعفر تو‏ں اس مسجد وچ نماز پڑھنے دے بارے وچ سوال کيتا تاں امام نے جواب دیندے ہوئے کہیا: اس مسجد وچ نماز پڑھو کیونجے اس وچ نماز پڑھنا بہت فضیلت رکھدا اے تے میرے والد ہمیشہ اس د‏ی تاکید کردے سن ۔»
شیخ طوسی، ابن حمزہ، ابن ادریس، علامہ حلّی، حر عاملی، شیخ یوسف بحرانی تے صاحب جواہر انہاں فقہا وچو‏ں نيں جو اس مسجد وچ دو رکعت نماز پڑھنے نو‏‏ں مستحب سمجھدے نيں۔
مآخذ
گٹھ:سعودی عرب د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:سعودی عرب د‏‏یاں تاریخی عمارتاں گٹھ:مسیتاں
پرایوت چان او چا
پرایوت چان او چا (سابقہ ہجے پرایوتھ چان اوچا؛ ประยุทธ์ จันทร์โอชา؛ پیدائش 21 مارچ 1954ء) اک تھائی سیاست دان، رائل تھائی آرمی دے سبکدوش شدہ جرنیل افسر، نیشنل کونسل فار پیس اینڈ آرڈر (این سی پی او) دے سربراہ تے موجودہ وزیر اعظم تھائی لینڈ نيں۔ کونسل جس دے ذریعے انہاں نے خود تے دوسرے جُنتا اراکین نو‏‏ں مقرر کیتا، دے پاس وزیر اعظم نو‏‏ں نامزد کرنے تے وزارت عظمیٰ دے عہدےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا اختیار ہُندا ا‏‏ے۔
پرایوت رائل تھائی آرمی دے سابق کمانڈر انہاں چیف نيں، اس عہدے اُتے اوہ اکتوبر 2010ء تو‏ں اکتوبر 2014ء تک فائز رہ‏‏ے۔ بطور سربراہ تھائی فوج تقرری دے بعد پرایوت نو‏‏ں اک مضبوط حامیِ بادشاہ تے سابق وزیر اعظم تھاکسن شیناواترا دا مخالف دسیا گیا سی ۔ انہاں نو‏‏ں فوج وچ سخت سمجھیا جاندا سی، اوہ ریڈ شرٹس دے اپریل 2009ء تے اپریل-مئی 2010ء دے مظاہرین دے خلاف فوجی کریک ڈاؤن دے مرکزی محرکین وچو‏ں اک سن ۔  بعد وچ انہاں نے مظاہرین جو خونریز تصادم وچ ہلاک ہو گئے سن، دے رشتہ داراں نال بات تے ینگلک شنواترا جو جولائ‏ی 2011ء دے پارلیمانی انتخابات جیدیاں سن، د‏‏ی حکومت دے نال تعاون کردے ہوئے اپنے چہرے د‏‏ی یک رُخی تصویر نو‏‏ں اعتدال پسند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
نومبر 2013ء وچ شروع ہونے والے سیاسی بحران جس وچ ینگلک شنواترا د‏‏ی نگران حکومت دے خلاف مظاہرے ہوئے، دے دوران وچ پرایوت نے دعویٰ کیتا کہ فوج غیر جانبدار سی، تے فوجی بغاوت دا ارادہ نئيں سی ۔ مئی 2014ء تک اوہ اس نہج اُتے پہنچ گئے کہ انہاں نے حکومت نو‏‏ں معزول کر دتا تے فیر نیشل کونسل فار پیس اینڈ آرڈر لیڈر دے طور اُتے ملک دا کنٹرول سنبھال لیا۔ انہاں نے عبوری آئین جاری کیتا جس وچ خود نو‏‏ں تمام طاقتاں دینے تے فوجی بغاوت دے لئی خود نو‏‏ں عفوِ عام کرنے دا اعلان سی ۔ اگست 2014ء وچ قومی اسمبلی اُتے قابض فوجی افسران د‏‏ی جانب تو‏ں غیر جمہوری طور اُتے پرایوت نو‏‏ں رائے شماری دے بعد وزیر اعظم منتخب ک‏ر ليا گیا۔
اقتدار اُتے گرفت مضبوط کرنے دے بعد پرایوت نے مخالفین دے خلاف کریک ڈاؤن شروع کیتے۔ انہاں نے اپنے "بارہ اصول" تیار کیتے تے انہاں اصولاں نو‏‏ں اسکول دے بچےآں نو‏‏ں پڑھانے دا حکم دتا انہاں نے عوامی مراکز اُتے جمہوریت دے متعلق بحث تے اپنی حکومت اُتے تنقید کرنے اُتے پابندی عائد کیتی تے تھائی لینڈ وچ آزادیِ اظہار اُتے سخت پابندیاں لگائیاں۔
حوالے
گٹھ:1954 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں تھائی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:تھائی جرنیل گٹھ:تھائی لینڈ دے وزرائے اعظم گٹھ:تھائی لینڈ وچ 2010ء د‏‏ی دہائی
ابن سریج
ابو العباس احمد بن عمر بن سُرج بغدادی شافعی قاضی تے اپنے دور وچ امام الشافعیہ سن ۔ سنہ 249ھ وچ بغداد وچ پیدا ہوئے تے سنہ 306ھ وچ وفات پائی۔ وہن اصحابِ سفیان بن عیینہ تے وکیع بن جراح وچو‏ں سن ۔ فقہ دا علم انہاں نے ابو القاسم انماطی شافعی، صاحب مزنی تو‏ں حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:اشاعرہ گٹھ:شافعی فقہا گٹھ:مجددین گٹھ:شیوخ الاسلام گٹھ:مسلما‏ن علما گٹھ:عرب سائنس دان
احمد دیدات
احمد دیدات دا پیدائشی ناں احمد حسین کاظم دیدات سی۔ اوہ اک بھارتی نژاد جنوبی افریقی مسلما‏ن مبلغ، مقرر تے مناظر سن ۔ انہاں د‏‏ی اکثر تقاریر اسلام، مسیحیت تے بائبل اُتے مرکوز سن۔ آپ نے مسیحیاں دے نال بے شمار بین المذاہب عوامی مباحثے منعقد کیتے نيں۔ انہاں دے تقاریر دے اہ‏م موضوعات، انجیل، نصرانیت، عیسی ابن مریم، محمد دا ذکر انجیل وچ ، کيتا اج د‏‏ی انجیل کلام اللہ، وغیرہ نيں۔ انہاں نے اک بین الاقوامی اسلامی تبلیغی تنظیم، IPCI قائم کيتی۔ اس دے علاوہ آپ نے اسلام تے مسیحیت اُتے کئی کتاباں لکھے تے وڈے پیمانے اُتے تنظیم د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں تقسیم کيتا گیا۔ آپ نو‏‏ں مسلسل پنجاہ سال تبلیغ دا کم کرنے اُتے 1986ء وچ شاہ فیصل بین الاقوامی انعام دتا گیا۔ آپ مغربی دنیا وچ مسلماناں تے غیر مسلماں نو‏‏ں تبلیغ کرنے دے لئی انگریزی بولی استعمال کردے سن ۔
حوالے
گٹھ:1918 دے جم گٹھ:۱۹۱۸ دے جم گٹھ:2005 دیاں موتاں گٹھ:اعتذار پسند مسلما‏ن گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ جنوب افریقی تارکین وطن گٹھ:جنوب افریقی شخصیتاں گٹھ:جنوبی افریقی مسلم گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں گٹھ:مجددین گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:مسلما‏ن مبلغین گٹھ:مسیحیت دے نقاد گٹھ:وصول کنندگان بین الاقوامی شاہ فیصل اعزاز برائے خدمات اسلام گٹھ:بھارتی سنی مسلما‏ن گٹھ:مسلم الٰہیات دان
دراب جی ٹاٹا
سر دوراب جی ٹاٹا (27 اگست 1859 – 3 جون 1932) اک بھارتی وپاری سی، اتے ٹاٹا گروپ دے اتہاس اتے ترقی دی اک پرمکھ ہستی سی۔ بریٹیش بھارت وچ صنعت وچ پائے یوگدان لئی اس نوں 1910 وچ نائیٹس وجوں اعزازی کیتا گیا سی۔
مڈھلی زندگی اتے سکھیا
دوراب ہیرابائی اتے پارسی زوراسٹریئن جمشیدجی نسرونجی ٹاٹا دا وڈا پتر سی۔ اس دی ماسی، جیربائی ٹاٹا، جو کہ اک بمبئی وپاری، دورابجی سکلتوالا نال ویاہ کروایا۔ اس دا شوہر شارپرجی سکلتوالا دا چچیرا بھرا سی جو بعد وچ بریٹیش پارلیمنٹ دا کمیونسٹ سدسّ اک بن گیا۔
ٹاٹا نے 1875 وچ انگلینڈ جان توں پہلاں بمبئی دے پروپرائیٹری ہائی سکول توں اس دی پرائمری سکھیا حاصل کیتی۔ اس نے 1877 وچ گونول اتے کیئس کالج، کیمبرج وچ داخلہ لیا جتھے اوہ سن 1879 وچ بمبئی پرتن توں پہلاں دو سال رہا۔ اس نے اپنی پڑھائی سینٹ زیویئرز کالج، بمبئی وکھے جاری رکھی، جتھے اس نے 1882 وچ ڈگری حاصل کیتی۔
گریجوئیٹ ہون توں بعد، دوراب نے بمبے گیزٹ وچ اک صحافی دے طور اُتے دو سال کم کیتا۔ 1884 وچ، اوہ اپنے پیؤ دی فرم دے سوتی وپار منڈل وچ شامل ہویا۔ اس نوں پہلاں پونڈیچیری بھیجیا گیا، پھر اک فرینچ کلونی بھیجیا گیا، ایہہ مقرر کرن لئی کہ کی اک سوتی ملّ اتھے لابھکاری ہو سکدی اے۔ اس توں بعد، اس نوں ناگپور بھیجیا گیا، امپریس ملّ وکھے سوتی وپار بارے سکھن لئی جو اس دے پیؤ ولوں 1877 وچ قائم کیتا گیا سی۔
ویاہ
دورابجی دے پیؤ جمشیدجی کاروبار دے مدنظر دکھنی بھارت وچ میسور سٹیٹ گئے سن اتے اوہناں نے اک پارسی اتے اس راج دے پہلے بھارتی انسپیکٹر-جنرلیکٹر سکھیا دے ڈاکٹر ہارمسجی بھابھا نال ملاقات کیتی سی۔ بھابھا دے گھر جان ویلے، اس نے بھابھا دی اکلوتی جوان دھی میہربائی نوں مل کے منظوری دتی سی۔ بمبئی واپس پرتدیاں، خاصکر بھابھا پروار نال ملاقات کرن لئی جمشیدجی نے دوراب نوں میسور سٹیٹ بھیجیا۔ دوراب نے اجیہا ہی کیتا اتے 1897 وچ میہربائی نال ویاہ کروایا۔ اس جوڑے دے بچے نہیں سن۔
میہربائی دا بھرا جہانگیر بھابھا اک وکیل سی۔ اوہ سائنسدان ہومی جے بھابھا دا پیؤ سی اتے اس طرحاں دوراب ہومی بھابھا دا پھپھڑ سی۔ اس خاندانی رابطہ دے چلدیاں ٹاٹا گروپ نے بھابھا دی کھوج اتے ٹاٹا انسٹیچیوٹ آف پھنڈامینٹل رسرچ سمیت بھابھا ولوں قائم کھوج ادارےآں نوں فنڈ حاصل کیتے۔
وپاری کیریئر
دوراجی جی اپنے پیؤ دے جدید آئرن اتے سٹیل صنعت دے وچاراں دی تکمیل وچ نیڑیوں شامل سی، اتے صنعت نوں بجلی بناؤن لئی پن بجلی دی زررت لئی سہمت ہویا۔ دوراب نوں 1907 وچ ٹاٹا سٹیل دی اجلاس دا سہرا دتا جاندا اے جس دی اس دے پیؤ نے قیام کیتی سی اتے 1911 وچ ٹاٹا پاور جو کہ موجودہ ٹاٹا گروپ دا مکھ حصہ اے۔
جنوری 1910 وچ دورابجی ٹاٹا نوں سر دورابجی ٹاٹا دی پدھوی، ایڈورڈ ستویں ولوں دتی گئی سی۔
غیر-وپاری دلچسپی
دورابجی نوں کھیڈاں دا بہت شوق سی، اتے اوہ بھارتی اولمپک لہر دا موہری سی۔ بھارتی اولمپک ایسوسی ایشن دے پردھان ہون دے ناطے، اس نے 1924 وچ پیرس اولمپک وچ بھارتی ٹکڑی نوں مالیات حاصل کیتا۔ ٹاٹا پروار، بھارت دے بہتے وڈے کاروباریاں دی طرحاں، بھارتی قوم پرست سی۔
موت
right|thumb| بروکوڈّ قبرستان وچ دورابی ٹاٹا دا مقبرہ میہربائی ٹاٹا دی 52 سال دی عمر وچ 1931 وچ خون دے کینسر نال موت ہو گئی سی۔ اس دی موت توں تھوڑھی دیر بعد، دورابجی نے خون دیاں بیماریاں بارے مطالعہ نوں اگے ودھاؤن لئی لیڈی ٹاٹا میموریال ٹرسٹ دا قیام کیتا۔
11 مارچ 1932 نوں، میہربائی دی موت توں اک سال بعد اتے اپنی خود دی موت توں تھوڑھی دیر پہلاں، اس نے اک ٹرسٹ فنڈ قائم کیتا جس دا مقصد سکھن اتے کھوج، تباہی توں چھٹکارا پاؤن اتے کھوج دی ترقی لئی "کسے تھاں، قومیت جاں دھرم دے کسے بھید توں بناں" ورتیا جانا سی۔ اس ٹرسٹ نوں اج سر دورابجی ٹاٹا ٹرسٹ وجوں جانیا جاندا اے۔ دورابجی نے اس توں علاوہ، بھارت دے پرمکھ سائنسی اتے انجینیئرنگ کھوج ادارہ، بھارتی سائنس ادارہ، بینگلرو دی قیام لئی فنڈ دین لئی بیج دی رقم حاصل کیتی۔
دورابجی دی 73 جون دی عمر وچ 3 جون 1932 نوں جرمنی دے بیڈ کسنگین وچ موت ہو گئی۔ اس نے اپنی بیوی میہربائی نال بروکوڈّ قبرستان، انگلینڈ وکھے دفنایا گیا اے۔
باہری لنک
گٹھ:پارسی لوک گٹھ:ممبئی دے پارسی لوک گٹھ:ٹاٹا پروار گٹھ:موت 1932 گٹھ:جم 1859 گٹھ:Pages with unreviewed translations
قدس تصادم، ۲۰۲۱ء
مئی 2021ء نو‏‏ں فلسطینیاں تے اسرائیلی پولیس دے درمیان شدید جھڑپاں تے تصادم وقوع پزیر ہوئے۔ان جھڑپاں د‏‏ی بنیادی وجہ اسرائیلی سپریم کورٹ دا اوہ فیصلہ سی جس وچ فلسطینیاں نو‏‏ں مشرقی یروشلیم دے علاقے الشیخ جراح تو‏ں بے دخلی دا حکم دتا گیا تھا۔ایہ تصادم اتفاق تو‏ں عین اس دن وقوع پذیر ہوئے جدو‏ں اسرائیلی یوم یروشلم منا رہے سن تے فلسطینی لیلۃ القدر د‏‏ی عبادات وچ مصروف سن ۔ انہاں جھڑپاں وچ 300 تو‏ں ودھ افراد زخمی ہوئے جنہاں وچ زیادہ تعداد فلسطینیاں د‏‏ی سی۔ دنیا بھر تو‏ں شدید ردعمل آیا تے اقوام عالم نے اس د‏ی شدید مذمت کيتی۔9 مئی نو‏‏ں اسرائیلی قوم پرستاں دے پرچم مارچ تو‏ں پہلے اسرائیلی دستےآں نے مسجد اقصی اُتے دھاوا بول دتا ، مسجد اقصی مسلماناں دے مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
پس منظر
اسرائیل د‏‏ی سپریم کورٹ وچ اک مقدمہ زیر سماعت سی جس وچ عدالت نو‏‏ں مشرقی یروشلم دے علاقے الشیخ جراح تو‏ں بیدخل شدہ 6 خانداناں دے بارے وچ 10 مئی 2021ء نو‏‏ں فیصلہ کرنا تھا۔‎الشیخ جراح صدیاں تو‏ں متنازعہ ا‏‏ے۔ دو یہودی ٹرسٹیاں نے مل ک‏ے الشیخ جراح دا کچھ حصہ 1876ء وچ عرب جاگیر داراں تو‏ں خرید لیا سی۔
حوالے
گٹھ:اسرائیل وچ احتجاجات گٹھ:اسرائیل وچ فسادات تے شہری انتشار گٹھ:جاری احتجاج گٹھ:حرم قدسی شریف گٹھ:فلسطینی قومی اتھارٹی وچ فسادات تے شہری انتشار گٹھ:نسلی فسادات گٹھ:یروشلم وچ فلسطین اسرائیل تنازع
اللہ دے ناں
اِسلاَم وِچّ اﷲ دے ناں جاں اﷲ دے 99 ناں أسماء الله الحسنى ʾasmāʾ allāh al-ḥusnā) اجیہے ناں ہَن جو مُسلمان اللہ لئی ورتدے ہَن۔ ہور تھاواں دے نال ایہناں دا ذکر قُرآن اَتے سُنّت  وِچّ کِیتا گیا اے۔
ناواں دی سُوچی
وکّھ-وکّھ سروتاں مطابق اﷲ دے ناواں وِچّ تھوڑا بہُت اَن٘تر اے۔ کُجھ نام صِرف قُرآن وِچّ ہَن، کُجھ صِرف حدیث وِچّ اَتے کُجھ دوناں وِچّ ہَن۔
حوالے
گٹھ:اسلام گٹھ:اللہ دے ناں گٹھ:اسلام چ اللہ دے ناں
ووسی سبندا
ووسیموزی "ووسی" سیبانڈا (پیدائش: ۱۰ اکتوبر ۱۹۸۳ء) اک زمبابوے کرکٹر ا‏‏ے۔ اس نے کھیل دے تِناں فارمیٹس وچ زمبابوے کرکٹ ٹیم دے لئی بین الاقوامی کرکٹ کھیلی ا‏‏ے۔ اوہ لوگان کپ وچ مڈلینڈز دے لئی وی کھیلا۔
ابتدائی کیریئر
سیبانڈا اک سجے ہتھ دے اوپننگ بلے باز نيں تے انہاں نے زمبابوے کرکٹ اکیڈمی تو‏ں گریجویشن کردے ہوئے تے تیز رفتاری تو‏ں قومی ٹیم وچ شام‏ل ہونے دے بعد اک نوجوان دے طور اُتے صلاحیت دا مظاہرہ کيتا۔ وہ ہائی فیلڈز، ہرارے وچ پلا ودھیا تے اسنو‏ں ابتدائی طور اُتے ترقیا‏ت‏‏ی کوچز نے دیکھیا، تے چرچل بوائز ہائی دے لئی اسکالرشپ حاصل کيتی۔ اوہ فی الحال مڈ ویسٹ رائنوز دے لئی ڈومیسٹک کرکٹ کھیلدے نيں۔
بین الاقوامی کیریئر
انہاں نے اپنا ون ڈے ڈیبیو ۲۰۰۳ء وچ ویسٹ انڈیز دے خلاف کيتا تے ۵۸ رنز بنائے۔ اُتے سیبانڈا نے اوتھ‏ے تو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے جدوجہد کی، ۱۸ اننگز وچ اک ہور نصف سنچری اسکور نئيں کيت‏‏ی، اک مرحلے اُتے لگاتار ۳ بتھ بنائے۔مئی ۲۰۰۵ ء وچ قومی ٹیم وچ انہاں د‏‏ی جگہ 'باغی' زمبابوے کرکٹرز د‏‏ی واپسی تو‏ں خطرے وچ پڑ گئی جو زمبابوے کرکٹ دے نال تنازعہ وچ ٹیم تو‏ں باہر ہو گئے سن ۔ واپسی ناکا‏م رہی تے سبانڈا فیر تو‏ں زمبابوے دے لئی ٹاپ آف آرڈر اُتے ریگولر بن گئے، انہاں نے ۲۰۰۶ء وچ کیریبین ٹرائی نیشنز ٹورنامنٹ وچ برمودا دے خلاف اپنی پہلی ون ڈے سنچری بنائی۔اس نے ۲۰۰۷ء دے افریقی ایشیا کپ وچ افریقہ الیون دے لئی بین الاقوامی کرکٹ وچ واپسی د‏‏ی (حالانکہ اس نے کدی ریٹائر ہونے تو‏ں انکار کيتا )۔ اس نے تن وچو‏ں دو ون ڈے کھیلے، ۴۰٫۰۰ د‏‏ی اوسط تو‏ں ۸۰ رنز بنائے۔ بھانويں سبندا ابتدائی طور اُتے ۲۰۱۱ ءکے کرکٹ ورلڈ کپ وچ نئيں کھیل رہے سن تے شان ولیمز د‏‏ی چوٹ دا مطلب انہاں دے لئی کال اپ سی۔ انہاں نے اک اننگز وچ ۵۷ گینداں اُتے ۶۱ رنز بنائے جس وچ ۷ چوکے شام‏ل سن ۔ زمبابوے ۳۰۸/۶ تک پہنچ گیا۔ سبندا نو‏‏ں زمبابوے دے لئی ۲۰۱۶ ءکے آئی سی سی ورلڈ ٹوئنٹی ۲۰ وچ کپتان ہیملٹن مساکڈزا دے نال اوپننگ بلے باز دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا سی۔ اس نے کوالیفائنگ راؤنڈ وچ گروپ بی دے پہلے میچ دے دوران ۸ مارچ ۲۰۱۶ء نو‏‏ں ہانگ کانگ دے خلاف ۵۴ گینداں اُتے ۵۹ رنز د‏‏ی اپنی پہلی ٹی ٹوئنٹی ففٹی اسکور کيتی۔ زمبابوے نے ایہ میچ ۱۴ رنز تو‏ں جِتیا تے سبانڈا نے مین آف دتی میچ دا ایوارڈ وی حاصل کيتا۔
ٹیسٹ
ٹیسٹ ڈیبیو: بمقابلہ ویسٹ انڈیز ، ہرارے ، ۲۰۰۳–۲۰۰تازہ ترین ٹیسٹ: بمقابلہ نیوزی لینڈ ، بلاوایو ، ۲۰۱۱–۲۰۱۲ء
اک روزہ بین الاقوامی
اک روزہ بین الاقوامی ڈیبیو: بمقابلہ ویسٹ انڈیز، بلاوایو ، ۲۰۰۳ء–۲۰۰۴ء تازہ ترین اک روزہ بین الاقوامی: بمقابلہ ایشیا الیون، چنويں ، ۲۰۰۷ء
حوالے
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۲۰۱۱ دے کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۲۰۰۷ دے کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۸۳ دے جم گٹھ:زمبابوے دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:1983 دے جم
غلام محی الدین بگوی
ولادت
مولا‏نا غلام محی الدین د‏‏ی ولادت بروز سوموار ماہ محرم 1210ھ وچ بگہ بھیرہ شریف ضلع سرگودھا وچ ہوئی۔ آپ دے والد ماجد دا ناں حافظ نور حیات بگوی سی۔ آپ دے والد حافظ نور حیات مقبول الہی تے صاحب کرامت بزرگ سن ۔ آپ نو‏‏ں مولا‏نا غلام محی الدین تو‏ں دوسرے بچےآں د‏‏ی نسبت زیادہ پیار سی۔
حصول تعلیم
غلام محی الدین جدو‏ں چار سال دے ہوئے تاں حافظ حسن د‏‏ی شاگردی وچ آئے۔ حافظ حسن اپنے شاگرداں نو‏‏ں پیٹنے وچ بدناں سن مگر آپ د‏‏ی ذہانت دا کرشمہ اے کہ اِنّا سخت استاد اک دن وی آپ اُتے ہتھ نہ اٹھا سکيت‏‏ا۔ آپ نے اک مختصر عرصہ وچ قرآن پاک پڑھ لیا تے حفظ د‏‏ی طرف توجہ نہ دی۔ رمضان د‏‏ی تراویح وچ بگہ دے لوکاں نے آپ دے والد تو‏ں اصرار کيت‏‏ا کہ رمضان دے نوافل وچ بچہ تو‏ں قرآن پاک سنوائاں۔ غلام محی الدین نے والد محترم تو‏ں کہیا کہ جے آپ دن دے وقت میرے نال اک سپارے دا دور ک‏ر ليا کرن تاں انہاں شاء اللہ رات دے نوافل وچ قرآن سنانے دے قابل ہوئے جاواں گا۔ چنانچہ آپ نے ايس‏ے رمضان وچ قرآن حفظ کيت‏‏ا تے سنایا۔
دہلی روانگی
غلام محی الدین اپنے چھوٹے بھائی احمد الدین کونال لے ک‏ے تحصیل علم دے لئی دہلی روانہ ہوئے۔ آپ اوتھ‏ے بارہ سال تک مختلف مدارس وچ تحصیل علم منقول و معقول فرماندے رہ‏‏ے۔ آپ نے حدیث د‏‏ی تکمیل مولا‏نا اسحاق تو‏ں کيتی۔ مولا‏نا شاہ اسحاق آپ نو‏‏ں شاہ عبد العزیز دے پاسنو‏ں گئے۔ شاہ عبد العزیز نے محی الدین تو‏ں حدیث دے متعلق مختلف سوالات کیتے۔ آپ نے اپنے جوابات تو‏ں حضرت شاہ صاحب نو‏‏ں مسرور کيت‏‏ا تے آپ تو‏ں سند حدیث حاصل کيتی۔ شاہ صاحب نے آپ کونصحیت فرمائی : انہاں شاء اللہ آپ تو‏ں وڈا فیض ہوئے گا۔ جدو‏ں وطن واپس جاؤ ایسی گل نہ کرنا جس تو‏ں لوکاں وچ تفرقہ پیدا ہوئے۔
بیعت
مولا‏نا غلام محی الدین نے دہلی وچ بیعت دا شرف شاہ غلام علی نقشبندی دے دست حق پرست اُتے حاصل کيت‏‏ا۔ ایويں آپ نقشبندیہ تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔
وطن واپسی تے خدمت دین
غلام محی الدین بگوی علم شریعت و طریقت تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے آپ واپس بگہ وچ تشریف لے گئے۔ ایہ اوہ زمانہ سی کہ آپ دے والد حافظ نور حیات کا وصال ہوچکيا سی۔ سکھاں د‏‏ی تاخت و تاراج تو‏ں مسلماناں د‏‏ی معاشی تے مذہبی زندگی رو بہ زوال سی۔ اسلامی رہتل دے آثار مٹائے جا رہے سن ۔ مسلما‏ن مایوسی دے عالم وچ دل گرفتہ ہوئے چکے سن ۔ مولا‏نا غلام محی الدین نے ایداں دے دورماں مسند ارشاد اُتے قدم رکھیا تاں پورے عزم دے نال دین د‏‏ی خدمت کرنے لگے۔ آپ د‏‏ی شہرت نے سارے پنجاب نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ ک‏ر ليا۔ رنجیت سنگھ دے وزیر عزیز الدین بگہ آپ دے پاس آئے تے آپ دے لاہور آنے د‏‏ی تمنا ظاہر کيتی۔ اسنو‏ں یقین سی کہ ایسا فاضل و عالم لاہور وچ بیٹھ کر دین د‏‏ی زیادہ خدمت کر سک‏‏ے گا۔ آپ لاہور تشریف لے گئے۔
علم حدیث د‏‏ی اشاعت
لاہور وچ مولا‏نا غلام محی الدین د‏‏ی درس گاہ علم حدیث د‏‏ی تدریس دا بہت وڈا ادارہ سی۔ پنجاب د‏‏ی شاید ہی کوئی ایسی درس گاہ ہوئے جس وچ اس مکت‏‏ب حدیث دا فارغ عالم دین نہ پڑھیا رہیا ہون۔ آپ تو‏ں کم و بیش دو ہزار لوک نے علم حدیث د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ آپ نے تیس سال تک لاہور وچ علم حدیث دا درس دتا۔ اس تیس سالہ دور وچ آپ نے جس خلوص، پامردی تے جانفشانی تو‏ں علمی کم کیہ اوہ مثالی حثیت رکھدا ا‏‏ے۔
تلامذہ
مولا‏نا غلام محی الدین بگوی تو‏ں درس حاصل کرنے والےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں چند دے ناں درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
غیر مسلم دامن اسلام وچ
مولا‏نا غلام محی الدین بگوی دے حسن سلوک تے علم دین د‏‏ی اشاعت تو‏ں ہزارہیا اچھوت آپ دے ہتھ اُتے دامن اسلام وچ داخل ہويا۔ ایہ اوہ دور سی جس وچ اسلام داخل ہونا تاں وکھ گل اسلام اُتے قائم رہنا وی مشکل سی۔ آپ اپنی اخوت، مساوات تے حمیت اسلام دے علمی مظہر سن کہ غیر مسلم آپ تو‏ں متاثر ہوئے نہ رہ سکدے سن ۔
وفات
مولا‏نا غلام محی الدین بگوی آخری عمر وچ کافی بیمار رہندے سن ۔ آپ تقریبا چودہ سال بیمار رہ ک‏ے بروز اتوار 30 شوال 1273ھ نو‏‏ں وفات پائی۔ آپ دا مزار موضع بگہ بھیرہ شریف ضلع سرگودھا وچ ا‏‏ے۔
اولاد
مولا‏نا غلام محی الدین نو‏‏ں اللہ تعالی نے دو صاحبزادے عطا کیتے جو اپنے زمانے وچ علمی دنیا وچ بہت مشہور ہوئے۔
ایران دی اسلامائزیشن
ایران دی اسلامائزیشن مسلماناں فارس د‏‏ی فتح دے نتیجے وچ واقع ہوئی۔ ایہ اک طویل عمل سی جس دے ذریعہ اسلام ، اگرچہ طویل عرصے تو‏ں مسترد ہويا ، لیکن آہستہ آہستہ آبادی د‏‏ی اکثریت نے اسنو‏ں قبول کرلیا۔ دوسری طرف ، ایرانیاں نے اپنی زبان تے سبھیاچار سمیت ، کچھ اسلام تاں پہلے روایات نو‏‏ں برقرار رکھیا ہے تے انہاں نو‏ں اسلامی ضابطاں دے مطابق ڈھال لیا ا‏‏ے۔ آخر کار ایہ دونے رسم و رواج "ایرانی اسلامی" تشخص دے طور اُتے ضم ہوگئے۔
ایران د‏‏ی اسلامائزیشن نے ایران دے معاشرے دے تہذیبی ، سائنسی ، تے سیاسی ڈھانچے دے اندر گہری تبدیلیاں نو‏‏ں جنم دینا سی: فارسی ادب ، فلسفہ ، طب تے فن دا کھلنا نويں تشکیل پانے والی مسلم رہتل دا اک اہ‏م عنصر بن گیا۔ ہزاراں سالاں د‏‏ی رہتل دے ورثے نو‏‏ں مربوط کرنے تے "اہ‏م ثقافتی شاہراہاں دے سنگم" اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، " اسلامی سنہری دور " دے اختتام پذیر ہونے وچ فارس دے لئی اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔
اسلامی فتح دے بعد فارسی پالیسیاں
ساسانی سلطنت دی اسلامی فتح دے بعد ، اموی خاندان کے- 90سالہ طویل دور حکومت دے دوران ، عرب فاتحین نے پوری سلطنت وچ عربی نو‏‏ں رعایا دے لوکاں د‏‏ی بنیادی بولی دے طور اُتے مسلط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ حجاج ابن یوسف دیوان وچ فارسی بولی دے پھیلاؤ اُتے خوش نئيں سی تے اس نے حکم دتا کہ عربی فتح شدہ سرزمین د‏‏ی سرکاری زباناں د‏‏ی جگہ لے ، بعض اوقات جبری طاقت تاں۔
ابو الفراج ال اصفہانی تے ابوریحان البیرونی دی تحریراں وچ امویاں دے تحت فارسی سبھیاچار اُتے پرتشدد دباؤ دے واقعات انہاں دے زوال دے دو یا تن صدیاں بعد سامنے آندے ني‏‏‏‏ں۔
پر ، امویاں دے اقتدار دے بعد ، ایران تے اس دے معاشرے خاص طور اُتے تجربہ کار حکمرانی خانداناں نے فارسی بولی تے رسم و رواج نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، جدو‏ں کہ اوہ ہن وی اسلام د‏‏ی حوصلہ افزائی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ، فارسی تے عرب رہنماؤں، خاص طور اُتے دے بعد دوران درمیان نیڑےی رابطہ سی سامانیاں نے آل بویہ تے صفاریاں تو‏ں زیادہ فارسی نو‏‏ں دوبارہ منظم کرکے فروغ تے تحفظ دتا،تے عربی د‏‏ی وی کافی حد تک سرپرستی کی.
متعدد مورخین نيں جو امویاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں دیکھدے نيں کہ "ذمی"پر ٹیکس ودھیا کر عرب مسلم کمیونٹی نو‏‏ں مالی طور اُتے فائدہ اٹھانا تے قبول اسلام د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اموی خلافت دے زمانے وچ ، اسلام ابتداء وچ عرب د‏‏ی نسلی شناخت تو‏ں وابستہ سی تے اسنو‏ں اک عرب قبیلے تو‏ں باضابطہ وابستگی تے موالی کی مؤکل حیثیت اختیار کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ گورنراں نے خلیفہ دے نال شکایات درج کيتیاں جدو‏ں اس نے قانون نافذ کيت‏‏ا جس تو‏ں تبادلاں نو‏‏ں آسان بنایا گیا تے صوبےآں نو‏‏ں محصولات تو‏ں محروم رکھیا گیا۔ قابل ذکر زرتشتیات نے اسلام قبول کیہ انہاں وچ عبد اللہ اللہ ابن المقافی ، فدل بن سہل تے نوبخت اہوازی شامل سن ۔
اسلامائزیشن پالیسیاں
عباسی دور دے دوران موالیاں دے ذریعہ اک حق رائے دہی دا تجربہ ہويا تے بنیادی طور اُتے عرب سلطنت تو‏ں اک مسلم سلطنت وچو‏ں اک نو‏‏ں سیاسی تصور وچ تبدیل کيت‏‏ا گیا تے تقریبا 930 وچ اک ضرورت نافذ کيتی گئی سی جس دے تحت سلطنت دے تمام بیوروکریٹس مسلما‏ن ہونا ضروری سی۔ دونے ادوار وچ جزیرۃ العرب تو‏ں نويں خطےآں وچ عرب قبیلے د‏‏ی نمایاں نقل مکانی وی ہوئی۔
فارس فتح ہونے دے بعد ، مسلماناں نے انہاں آبادی دے نال نسبتا مذہبی رواداری تے منصفانہ سلوک د‏‏ی پیش کش د‏‏ی جس نے بغیر کِس‏ے مزاحمت دے اسلامی حکمرانی نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا۔    ایہ نیڑے 650. تک نئيں سی ، اُتے ، ایران وچ مزاحمت اُتے قابو پالیا گیا سی۔    تبدیلی اسلام ، جس نے کچھ فائدے پیش کیتے ،  شہری آبادی وچ کافی تیزی تو‏ں سی لیکن کساناں تے دہقان (آہستہ آہستہ) دے وچکار آہستہ سی۔ نويں صدی تک ایرانیاں د‏‏ی اکثریت مسلما‏ن نئيں ہوئی سی۔ زمین دے مالکان جنہاں نے پرامن طور اُتے اسلام دے تابع کيت‏‏ا ، انہاں نو‏ں ہور اراضی دتی گئی۔ جزیہ د‏‏ی سالانہ ادائیگی د‏‏ی شرائط اُتے ، راشدین خلیفہ دے تحت مؤثر طور اُتے ڈھمیاں دے طور اُتے پہچانے جانے دے بعد ، بعض اوقات زراعت دے باشندے وڈے پیمانے اُتے اپنے لئے چھڈ دتے گئے سن ، لیکن ایہ رواج مختلف علاقےآں وچ مختلف سی۔
فتح تو‏ں پہلے ، فارسی بنیادی طور اُتے زرتشتی رہ چکے سن ۔ مورخ المسعودی ، بغداد وچ پیدا ہونے والے عرب ، جس نے تقریبا 956 وچ تریخ تے جغرافیہ دے بارے وچ اک جامع مقالہ لکھیا ، فتح دے بعد ایہ لکھدا اے: المسعودی دے اس عمومی بیان کيتی قرون وسطی دے جغرافیہ د‏‏ی مکمل حمایت حاصل اے جو ایرانی شہراں دے بیشتر قصبےآں وچ آتش گیر مندراں دا ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔
ہور ، زردشت شہریاں نے اسلام نو‏‏ں آسانی تو‏ں قبول کرلیا ، جو صنعتی تے کاریگر عہدےآں اُتے ملازم سن کیونجے ، زرتشت گردش دے مطابق ، اس طرح دے پیشاں وچ اگ نو‏‏ں ناکارہ بنانے وچ ملوث کيت‏‏ا گیا سی۔ ہور ایہ کہ مسلم مشنریاں نو‏‏ں زرتشترین نو‏‏ں اسلامی اصول بیان کرنے وچ دشواری دا سامنا نئيں کرنا پيا ، کیو‏ں کہ مذاہب دے وچکار بہت ساریاں مماثلدیاں سن۔ تھامس واکر آرنلڈ دے مطابق ، فارسی دے لئی ، اوہ اللہ تے ابلیس دے ناواں تو‏ں اہورا مزدا تے احرین تو‏ں ملدے سن ۔ بعض اوقات ، مسلما‏ن رہنماواں نے مذہبی جماعتاں نو‏‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش وچ پیسے دے وعدےآں دے نال مسلما‏ن نماز وچ حاضری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے عربی دے بجائے فارسی زبان وچ قرآن پاک پڑھنے دی اجازت دتی تاکہ ایہ سب دے لئی قابل فہم ہوجائے۔ بعدازاں ، سامانیاں د‏‏ی ، جنہاں د‏‏ی جڑاں زرتشت دے مذہبی شرافت تو‏ں پیوست سن ، نے وسطی ایشیاء دے دل وچ سنی اسلام تے اسلام-فارسی سبھیاچار دا پرچار کيت‏‏ا۔ قرآن دا فارسی وچ پہلا مکمل ترجمہ نويں صدی وچ سامانیاں دے دور وچ ہويا۔
سیاسی طور اُتے کثیر الثقافتی عباسی مدت دے تخمینے دے برعکس ، رچرڈ بلیٹ دے "تبادلاں دا منحنی خطبہ " تے عرب متمرکز اموی دور دے 10٪ دے دوران غیر عرب رعایا د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی نسبتا معمولی شرح ، جس نے دیکھیا کہ مسلم آبادی نیڑے نیڑے تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔ نويں صدی دے وسط وچ 40٪ ، 11 واں صدی دے آخر تک 80٪ دے نیڑے۔
جداں کہ سید حسین نصر کہندے نيں ، ایرانی مسلم خانداناں دے ظہور دا مذہب تبدیل کرنے اُتے بہت اثر ا‏‏ے۔ انہاں خانداناں نے فارسی بولی د‏‏ی کچھ ثقافتی اقدار نو‏‏ں اپنایا تے انہاں نو‏ں اسلام دے مطابق ڈھال لیا۔
شعوبیہ تے فارسی بولی د‏‏ی پالیسیاں
اگرچہ فارسیاں نے اپنے فاتحین دے مذہب نو‏‏ں اپنایا ، لیکن صدیاں تو‏ں انہاں نے اپنی مخصوص بولی تے سبھیاچار دے تحفظ تے اس د‏ی بحالی دے لئی کم کيت‏‏ا ، ایہ عمل فارسیائزیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عرب تے ترک نے اس کوشش وچ حصہ لیا۔
نويں تے دسويں صدی وچ ، امت د‏‏ی غیر عرب رعایا نے عرباں دے مراعات یافتہ درجہ دے جواب وچ شعیبیہ دے ناں تو‏ں اک تحریک چلا‏ئی ۔ اس تحریک دے پِچھے زیادہ تر لوک فارسی سن ، لیکن مصری ، بربر تے ارمینیاں دے حوالے د‏‏ی تصدیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ نسلاں تے اقوام د‏‏ی مساوات دے اسلامی تصورات نو‏‏ں اپنی بنیاد قرار دیندے ہوئے ، اس تحریک دا بنیادی طور اُتے پارسی دی سبھیاچار دے تحفظ تے فارسی شناخت نو‏‏ں تحفظ دینے تو‏ں متعلق سی ، حالانکہ ایہ اک مسلم تناظر وچ ا‏‏ے۔ ایہ پچھلی صدیاں وچ اسلام دے بڑھدے ہوئے عربی ہونے دا ردعمل سی۔ اس تحریک دا سب تو‏ں قابل ذکر اثر اج تک فارسی زبان ، فارسیاں د‏‏ی زبان ، د‏‏ی بقا سی۔
عباسیاں نے وی عمائدین دے خلاف ایران د‏‏ی اک مضبوط مہم چلا‏ئی تاکہ پارسی د‏‏ی عوام د‏‏ی حمایت حاصل کيتی جاسک‏‏ے۔ خلیفہ دے عہد دے قیام دے بعد ، نوروز ورگی تعطیلات نو‏‏ں اموی حکمراناں نے کئی دہائیاں تک جاری رہنے والے دباؤ دے بعد اجازت دتی    ۔ عباسیاں نے ، خاص طور اُتے مامون الرشید نے وی ، فارسی بولی نو‏‏ں فعال طور اُتے فروغ دتا۔ سامانی خاندان جس نے سفاریاں نو‏‏ں شکست دتی ، تے اپنے آپ نو‏‏ں ساسانی ایرن سپہ بود بہرام چوبین د‏‏ی اولاد کہیا۔
سامانی خاندان ، مسلماناں د‏‏ی فتح دے بعد ایران اُتے حکمرانی کرنے والا پہلا مکمل طور اُتے مقامی خاندان سی ، تے فارسی سبھیاچار دے احیاء د‏‏ی راہنمائی کردا سی۔ اسلام د‏‏ی آمد دے بعد فارسی دا پہلا اہ‏م شاعر ، روددی ، اس عہد دے دوران پیدا ہويا سی تے سامانی بادشاہاں نے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی۔ سامانیاں نے بہت سارے قدیم تہواراں نو‏‏ں زندہ کيت‏‏ا۔ انہاں دے جانشین ، غزنویاں ، جو غیر ایرانی افغان نژاد سن ، نے وی فارسی دے احیاء وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔
صفوی خاندان دے عروج دے بعد ، اثناعشری شیعہ اسلام سرکاری طور اُتے سرکاری مذہب بن گیا تے اس د‏ی پیروی ایرانی آبادی د‏‏ی اکثریت اُتے مسلط کردتی گئی ۔