cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
بعض محققاں دے فتوحات دے آغاز وچ عرباں دی معمارى تو‏ں آشنائی نہ ہونے دے نظریہ دے باوجود قابل اہمیت نکتہ ایہ اے کہ اسلامى معمارى انہاں تمام صدیاں وچ اگرچہ ہور مختلف اقوام دے فن معمارى تو‏ں مستفید ہوتى رہى لیکن ایسى خصوصیات دی حامل اے کہ جس دی بناء پریہ دنیا دے تمام ہور معمارى دے اسالیب تے فنون تو‏ں ممتاز اے _
مسلماناں نے شروع وچ مسیتاں تے محلات بنائے_ مدینہ دی سب تو‏ں قدیمى مسجد کہ جو رسول اکرم(ص) دے زمانہ یعنى ٦۲۲ عیسوى وچ بنائی گئی ، مسجد کوفہ ٦۲۹ عیسوى وچ بنائی گئی تے ۸۴۲ عیسوى وچ فسطاط (قاہرہ) وچ مسجد بنائی گئی ایہ سب مسلماناں دے ہتھو‏ں بنى ہوئے مسیتاں دے چند نمونے نيں _(۲)
۱) ویزگوٹ انہاں مغربى گوٹاں (جرمنى دی اک قوم)وچو‏ں سن کہ جو ۴۱۰ عیسوى وچ اٹلى دے بادشاہ آلادیک دے زمانہ وچ اوتھ‏ے تو‏ں پھُلاں دی سرزمین(فرانس) چلے گئے تے پیرنہ پہاڑیاں دے دونے طرف یعنى فرانس تے اسپین وچ آباد ہوگئے_
۲) محمد مددپور ،سابقہ حوالہ ، ص ۲۵۰_۲۴۹
۱٧۴ رکھتى ہوئے اس مسجددمشق دے مینار سب تو‏ں پہلے مینار نيں جنکے ذریعے لوکاں نو‏‏ں نماز دی طرف دعوت دى جاتى تھی_(۱)
اسپین وچ قرطبہ دی مسجد اسلام دی سب تو‏ں بڑى مسجد اے جسکى بنیاداں ٧۸٦ عیسوى وچ رکھن گئياں اس مسجد دے بارہ حصے نيں تے ہر حصہ وچ رومى ڈیزائن دے ویہہ ستون نيں(۲) سامرا دی مسجد بھى اسلام دے تاریخى آثار وچو‏ں اے کہ جس دے صحن وچ گہرائی تک اک محراب اے تے اسک‏‏ے گرد چند ایوان نيں _(۳) قاہرہ وچ مسجد ابن طولون بھى انہاں مسیتاں وچو‏ں اے کہ جنہاں وچ بین النہرین دی قدیمى مسیتاں جیسى خصوصیات نيں _(۴)
نويں تو‏ں بارھواں صدى عیسوى دے دوران مسلماناں دے ہتھو‏ں بہت سى مسیتاں تے فوجى قلعے تیار ہوئے جنکے ڈیزائن صلیبى جنگاں وچ عیسائیاں نے مسلماناں تو‏ں سیکھے اسى طرح یورپ والےآں نے میچیکولیشن(۵) نامى کنگرے بنانے دا طریقہ بھى مسلماناں تو‏ں سکھیا چودھواں صدى عیسوى وچ فرانس اورانگلستان وچ محلات تے قلعے بنانے دے دوران اس قسم دے کنگراں نے دوسرى صورت اختیار کر لى _
اسپین وچ تیرھواں صدى عیسوى دے بعد اسلامى معمارى دا شاہکار قصر الحمرائالکازار(القصر) اے اشبیلیہ وچ المرابطین نامى محل دے کھنڈرات تے طلیطلہ وچ عیسائیاں تے یہودیاں دے قدیمى معابد نو‏‏ں دیکھمعلوم ہُندا اے کہ کسطرح مراکش دی طرف تو‏ں مغربى معمارى دا طرز تعمیراسپین وچ پھیلا_(٦)
۳) ٹوماس داکر آرنولڈ تے آلفرڈ گیوم ، سابقہ حوالہ، ص ۲۱٧_
۵) Machicolation ، دیوار اُتے کنگرے دا ناں اے جسماں مختلف سوراخ رکھے جاندے سن کہ جنہاں تو‏ں مختلف وسایل دے ساتھدشمناں نال جنگ دی جائی تھی_
٦) سابقہ حوالہ ص ۲۲۱ _ ۲۲۰ ، ارنسٹ کوئل ، سابقہ حوالہ، ص ٦٧ تے ٧۴_۱٦۵_
۱٧۵ قرون وسطى وچ مسیتاں دی عمارتاں دے ڈیزائن تے اسلوب معمارى نے واضح ترقى دی تے مختلف صورتاں وچ سامنے آیا سارا سن طرز دے اسلامى ، گنبداں نے یورپ دے نشا ة ثانیہ دے دور دے گنبداں نو‏‏ں متاثر نئيں کيتا لیکن مسلماناں دے میناراں دی روش معمارى اٹلى وچ چودھواں تے پندرھواں صدى عیسوى وچ رائج تھی_
جسطرح اسلامى معمارى نے ترقى دی اسى طرح گول ، نوک دار ، آدھى دائرہ دے تے دو مرکز رکھنے والے ہلال اوراک ہور ہلال جسنو‏ں ایرانى کہندے سن بھى رائج ہوئے اسى طرح ایسى کھڑ کیو‏ں دا رواج ہويا جو مختلف رنگاں دے شیشاں تو‏ں مزین سن حالانکہ اس زمانہ وچ یورپ وچ رنگاں والے شیشاں دا رواج نہ سی اسلام تو‏ں پہلے آرمینیااور شام دی پتھراں تو‏ں بنى ہوئی عمارتاں تے ایرانى اِٹاں والى معمارى دے قرون وسطى دے یورپ وچ اثرات تو‏ں ہٹ کر نوک دار ہلال بنانا مسلماناں دی ہى ایجاد تھى _
بلا شبہ اک تاں مسلماناں دے صلیبى جنگاں وچ تعلقات تے دوسراقرون وسطى دے دوستانہ روابط اسلامى معمارى نو‏‏ں سرزمین مغرب وچ پھیلانے دے باعث بنے _(۱) ڈالور دی کتاب پیرس دی تریخ  وچ ملدا اے کہ '' پیرس دے نٹرڈام کلیسا نو‏‏ں بنانے دے لئی اسلامى معماراں دے اک گروہ دی خدمات لى گئی_(۲) اسپین وچ اسلامى حکومت دے دوران اکثر عمارتاں وچ اسلامى فنون نو‏‏ں عیسائی فنون اُتے برترى حاصل تھى مثلا مشہور محل سقوبیہ جو گیارھواں صدى عیسوى وچ الفانس ششم دے حکم تو‏ں بنایا گیا تھا_(۳)
موسیولونر وچ لکھدا اے کہ  فرانس دے بوہت سارے کلیساواں وچ مسلماناں دی معمارى دے اثرات واضح محسوس ہُندے نيں (۴) اسى طرح اسلامى فن معمارى دے اک ماہر موسیو پریس دا ایہ نظریہ اے کہ  یورپ وچ سولھواں صدى دے آخر تک خوبصورت میناراں دا جو رواج سی انہاں دے ڈیزائن مسلماناں تو‏ں لئی گئے سن _(۵)
۱) سابقہ حوالہ، ص ۸_۴٧ ، ٹوماس واکر آرنولڈ تے آلفرد گیوم ،سابقہ حوالہ، ص ۳_۲۲۲_
۲) سابقہ حوالہ ص ۵_۲۲۴ ، ارنست کونل ، سابقہ حوالہ ، ص ۴٧، ٦۵_
۳) گوسٹاو لوپاں ، سابقہ حوالہ، ص ٧۱۴_
۴) کریستین پرایس ، سابقہ حوالہ، ص ۱۱٧_
۵) گوسٹاؤ لولون ، سابقہ حوالہ ، ص ٧۱۴_
اسلامى رہتل دے جمود دے اندرونى تے بیرونى اسباب
۱٧٧ الف : بیرونى اسباب
۱_ صلیبى جنگاں
بلا شبہ صلیبى جنگاں دے برپاہونے دا اک مضبوط ترین سبب دینى تے مذہبى انگیزہ سی تے اس گل نو‏‏ں مسلما‏ن اورعیسائی لوک دونے قبول کردے نيں البتہ انہاں جنگاں دے بر پا ہونے دے ہور اسباب بھى بیان ہوئے مثلا عیسائی معاشراں وچ پادریاں دے اثر تے رسوخ دا ودھنا، ایشیا ء صغیر وچ سلجوقى ترکاں نو‏‏ں پیش قدمى تو‏ں روکنا ، قسطنطنیہ دا مسلماناں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل جانا ، عیسائیاں دا بالکان دے علاقہ وچ داخل ہونا ، عیسائیاں وچ شوالیہ(۱) سپاہیاں وچ اپنى شجاعت دکھانے تے یروشلم دی بادشاہت اُتے قبضہ کرنے دے لئی جوش تے خروش پیدا ہونا تے انہاں سب تو‏ں اہ‏م یورپى ملکاں دی معاشرتى تے سیاسى صورت حال(۲) _
یورپ دی معاشرتى تے سیاسى صورت حال دا تجزیہ کرن تاں معلوم ہوئے گا کہ دنیا دے اس حصہ وچ بادشاہتاں دا اک درخشان تراں دور فرانس دے بادشاہ چارلمین دا زمانہ (۸۰۰ عیسوی) سی ٹھیک اسى دے زمانہ وچ مسلماناں دی پیش قدمى اپنے عروج نو‏‏ں پہنچ چکى تھى تے اوہ عیسائیاں دے لئی بہت وڈا رقیب شمار ہُندے سن _ کچھعرصہ گزرنے دے بعد چارل مین دے جانشین بادشاہاں دی نالائقى ، برے اقتصادى حالات ، رہتل دا فقدان تے انسانى آبادى وچ کمى دے باعث ایہ بادشاہت علاقے دے جاگیر داراں وچ تقسیم ہوگئی ، ہر کوئی
۱) شوالیہ: قرون وسطى دے عیسائی گھڑ سوار سپاہى (مصحح)_
۱٧۸ اپنے اپنے علاقہ وچ تمام تر اختیارات دے ساتھحکمرانى کردا سی اگرچہ نويں بادشاہ تو‏ں وفادارى دا حلف اسکى تاجیوشى دی تقریب وچ اٹھایاجاندا سی لیکن ایہ سب کچھفقط برائے ناں سی فوج بھى انہاں گھڑ سواراں اُتے مشتمل ہوتى تھى جنہاں دی باگ ڈور بادشاہ تے انہاں جاگیر داراں دے ہاتھماں تھی_
دسويں صدى عیسوى تو‏ں مغربى یورپ بالخصوص فرانس وچ اقتصادى تے صنعتى ترقى دے ساتھساتھآبادى وچ بھى وادھا ہونے لگیا انہى حالات دے ساتھساتھمصر بھى ہندوستان تے یورپ دے وچکار پُل دی حیثیت اختیار کر گیا_ مصرى ملاح وینس تے رن تے کسى حد تک مارسى جہازراناں دے توسط تو‏ں ہندوستان تو‏ں مصالحہ جات تے ہور اشیاء لاندے سن تے ایہ تجارت قرون وسطى وچ یورپ دی سب تو‏ں بڑى بندرگاہ یعنى شہر وینس دی ترقى وچ اہ‏م کردار ادا کرتى تھى _(۱)
۲_ منگولاں دی آمد
ستويں صلیبى جنگ(٦۵۲_٦۴٦قمرى /۱۲۵۴_۱۲۴۸عیسوى دے زمانہ وچ منگولاں نے ایشیا دے مشرق تو‏ں اسلامى ملکاں پرحملہ کردتا تے ایران دے بادشاہ سلطان محمد خوارزم شاہ نو‏‏ں شکست دى تے فرار اُتے مجبور کردتا حقیقت وچ تیرھواں صدى عیسوى کووحشت تے خوف دی صدیکا ناں دینا چاہیے کیونجے اس صدى وچ وحشیاں دا تحرک تے تمدناں دا زوال اک ساتھتھا_
سرزماں شام اس زمانہ وچ ایوبى امراء دے ہتھو‏ں وچ تھى جس دے ہر منطقہ وچ اک حاکم حکومت کردا سی _ مصر بھى خاندان غلاماں دے قبضہ وچ سی تے اوہ ایوبیاں دے دشمن سن _ ہلاکو خان نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا تے اپنے سپاہاں نو‏‏ں شام دی طرف حرکت دى ، لیکن مصرى خاندان غلاماں دے امیرقدوز نے سال ٦۵۸ قمرى وچ منگولاں نو‏‏ں عین جالوت دے علاقے وچ شکست دى _
۱) ست صلیبى جنگاں دے اسلامى رہتل تے تمدن اُتے اثرات دے بارے وچ ہور جاننے دے لئی رجوع فرماواں عبداللہ ناصرى طاہرى ، علل تے آثار جنگہاى صلیبی، تہران، دفتر نشر فرہنگ اسلامى ۱۳٧۳، ص ۴٧_۳٧_
۱٧۹ منگولاں دے زمانہ ظہور تو‏ں ہى عیسائی انہاں دے حلیف بننے دے خواہشمند سن _ انہاں نے بوہت سارے سفراء منگول دربار بھیجے سن _ اک طرف منگولاں دی مغرب دی طرف تیزى تو‏ں حرکت نے انہاں نو‏ں منگولاں دی طاقت تو‏ں آگاہ کيتا دوسرى طرف تو‏ں مسلماناں دی جنگ عین جالوت وچ فتح تو‏ں اوہ اس اندیشہ وچ پئے کہ خاندان ممالیک(غلاماں ) عیسائیاں دے لئی بہت وڈا خطرہ نيں اسى لئے انہاں نے منگولاں دے ساتھاتحاد دا ارادہ کيتا پایائے اعظم اوربن چہارم نے ہلاکو خان دی طرف خط بھیجیا _ اس وچ اس نے ہلا کوخان دے عیسائیاں دے ساتھطرز عمل دی تعریف کرنے دے ساتھساتھاسنو‏ں عیسائیت قبول کرنے دی دعوت دى _
ہلاکوخان خط پہچنے تو‏ں پہلے ہى ٦٦۳/۱۲٦۴ عیسوى وچ مرگیا اوراس دا بیٹا اباقاخاناس دا جانشین مقرر ہوئے ا نويں خان نے بادشان بیزانس (قسطنطنیہ)کى بیٹى تو‏ں شادى دی ہوئی تھى تے دین مسیحیت قبول کر چکيا سی اوہ عین جالوت دی شکست تو‏ں سخت رنجیدہ سی اپنے اسلاف تو‏ں بڑھکرعیسائی دنیا تو‏ں روابط دا خواہشمند سی _ بوہت سارے سفرا جو منگولاں دے خان تو‏ں مغرب دی طرف جاندے سن عیسائی سن تے کوشش کررہے سن کہ عیسائیاں نو‏‏ں یروشلیم تے بیت المقدس اُتے حملہ وچ اپنا حلیف بناواں _
لیکن ابا قاخان نو‏‏ں ٦۸۰ قمرى /۱۲۸۲ وچ حمص دے مقام اُتے سلطان قلاوون دی طرف تو‏ں شدید شکست دا سامنا کرنا پيا_ جدو‏ں احمد کلودار نے اسلام قبول کيتا تے مسند حکومت اُتے متمکن ہويا تاں ممالیک تے منگولاں وچ دوستانہ روابط پیدا ہوئے تاں سلطان قلاوون نے موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا تے اپنى پورى طاقت نو‏‏ں صلیبیاں دے خلاف استعمال کيتا اسک‏‏ے بعد اسک‏‏ے فرزندملک اشرف شرف نے بھى باپ دی روش نو‏‏ں جارى رکھیا تے ۰ ٦۹ قمرى ۱۲۹۱ عیسوى وچ صلیباں دے آخرى گروہ نو‏‏ں شام تو‏ں کڈیا_ منگولاں تے ممالیک دے درمیان دوستانہ روابط زیادہ عرصہ نہ چل سک‏‏ے _ نتیجہ ایہ ہويا کہ دونے وچ جنگ ہوئی غازان خان نے مصر تے شام اُتے قبضہ کيتا لیکن ممالیک دی فوج نے بالآخرہ منگولاں نو‏‏ں ٧۰۲ /۱۳۰۳ عیسوى وچ ہمیشہ دے لئی شام تو‏ں کڈ دتا _(۱)
۱) عبداللہ ناصرى طاہر ، سابقہ حوالہ، ص ۹۳ _ ۹۲_
۱۸۰ منگولاں دا حملہ تے اسک‏‏ے نتائج
اسلامى دنیا نو‏‏ں تریخ وچ اگرچہ اغیار دے حملےآں دے تجربات ہوئے لیکن کم کہہ سکدے نيں کہ انہاں وچو‏ں کوئی تجربہ بھى منگولاں دے حملہ دی مانند شدید تے تلخ سی اسيں اس مختصر تو‏ں تبصرے وچ کوشش کرن گے کہ اسلامى رہتل تے تمدن دے جمود وچ وحشى منگولاں دے ہولناک طوفانى حملےآں دے کرداد دا جائزہ لاں _
اسلامى دنیا اُتے منگولاں دا حملہ
۱) شیرین بیانى ، مغولان تے حکومت ایلخانى در ایران ، تہران _ ص ۱٧ _۱۰_
۱۸۱ اگرچہ ایہ موضوع چنگیزخان دے لئی مناسب بہانہ بن سکدا سی لیکن ایران اُتے ٦۱۵ /۱۲۱۸ عیسوى وچ حملہ دی اصلى وجہ منگولاں دا اوہ تجارتى قافلہ بنا جو کہ خوارزم شاہ دی مملکت دے مشرقى سرحدى علاقہ وچ شہر اُتریا ر دے حاکم دے ہتھو‏ں تباہ تے برباد ہويا تے اس قافلہ وچ سوائے اک شخص دے تمام افراد قتل ہوگئے ایہ وہى وقت سی کہ چنگیز خان نے ایران اُتے حملے دا حکم صادر کيتا _(۱)
منگولاں دی پیش قدمی
منگولاں دا اک لشکر چنگیز دے بیٹے تولى دی کمانڈ وچ جنوب دی طرف ودھیا جدو‏ں کہ دوسرے منگول لشکر چنگیزکے بیٹےآں اکتاى تے جغتاى دی کمانڈ وچ اترار دی طرف روانہ ہوئے تے خود چنگیز بھى ٦۱٦ قمری/ ۱۲۲۰ عیسوى وچ دا شمر تے بلا ساقاں شہراں تو‏ں ہُندا ہويا کہ جو پہلے تو‏ں منگولاں دے قبضہ وچ آچکے سن بخارا دی طرف ودھیا_
سلطان محمد خوارزم شاہ کہ جسنو‏ں ابھى تک منگولاں دا سامنا نئيں ہويا سی سمرقند تو‏ں بخارا اوربخارا تو‏ں سیحون دی طرف لشک‏ر ک‏ے ساتھودھیا اس دوران اس نے تمام صوبےآں تو‏ں فوج نو‏‏ں جمع کرنے دا حکم دتا _ منگولاں دے ساتھجنگ وچ سلطان محمد خوارزم شاہ دی فوج اُتے ایسى سخت ضرب لگى کہ جے اسک‏‏ے شجاع بیٹے جلال الدین دی جانفشانى نہ ہوتى تاں ہ خود بھى اس لڑائی وچ ماریا جاندا بہر حال شکست نے سلطان محمد دے دل وچ ایسا خوف ڈالیا کر اوہ مازندران دی طرف فرار ہويا تے اوتھ‏ے تو‏ں کسى جزیرہ وچ پناہ لى تے اوتھے غم تو‏ں جان دی_(۲)
منگولاں دا پہلا نشانہ شہر اترار سی کہ اوتھ‏ے انکا تجارتى قافلہ لُٹیا گیا سی لہذا سب تو‏ں پہلے انہاں نے اسى شہر دا محاصرہ کيتا پنج مہینے دی مزاحمت دے بعد شہر والےآں نے ہتھیار ڈال دتے حملہ آور منگولاں نے کسى اُتے رحم نہ کيتا سب نو‏‏ں خاک تے خون وچ غلطاں کردتا منگولاں نے ایتھ‏ے تو‏ں مملکت ایران نو‏‏ں ویران کرنا شروع کيتا تے فیر جو
۱) عباس اقبال آشتیانى ، تریخ مغول تے اوایل تیمور در ایران ، تہران_
۱۸۲ بھى شہر انہاں دے راستے وچ آیا سب شہر والےآں دا قتل عام کيتا تے فیر اس شہر وچ سوائے خاکستر دے کوئی چیز باقى نہ رہنے دیندے _
انہاں نے سمرقند ، بخارا ، خوارزم ، بلخ ، مرو ، ہرات تے ہور تمام شہراں تے قصبات نو‏‏ں تباہ تے برباد کيتا تے بعض دیہاتاں وچ تاں پالتو جانوراں اُتے بھى رحم نہ کيتا بالخصوص اوہ شہر کہ جتھے کچھمزاحمت ہوئی اوتھ‏ے کسى چیز نو‏‏ں نہ چھڈیا گیا _ مثلا جدو‏ں چنگیز نو‏‏ں دس ماہ تک طالقان دے لوکاں دی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا تاں اس نے اپنے بیٹےآں (جغتاى ، اوکتاى ، تولی) نو‏‏ں مدد دے لئی بلايا تاں انہاں لوکاں دی مزاحمت تے جغتاى دے قتل ہونے دی سزا دا انتقام ایداں دے لیا کہ اس شہر وچ کسى کتے تے بلى نو‏‏ں بھى زندہ نہ چھڈیا _(۱)
چنگیز دے جانشین تے عالم اسلام اُتے حملےآں دا تسلسل
۱۰ رمضان ٦۲۴ قمر ى تے ۱۲۲٧ عیسوى وچ چنگیز خان مرگیا اس نے اپنى موت تو‏ں پہلے مشرقى ملکاں دی سلطنت تولى دے حوالے دی تے مغربى ملکاں دی پادشاہى اکتاى نو‏‏ں بخشى ۵ ٦٦ قمرى ۱۲۵۳ عیسوى وچ چنگیز دے پو‏تے ہلاکو خان نو‏‏ں ایشیا دے معاملات دی ذمہ دارى ملى تو‏ں کہ ایران دی تمام مقامى حکومتاں کوختم کردے ہوئے اک واحد منگولى حکومت نو‏‏ں تشکیل دے _ اس نے فرقہ اسماعیلیہ دی ۱٧۰ سالہ حکومت نو‏‏ں بھى ختم کيتا تے ایران دے تمام قبایل تے گروہاں نو‏‏ں اپنے مقابل سر تسلیم ختم کرنے اُتے مجبور کيتا _
لیکن ہلاکوخان دی سب تو‏ں بڑى دا میابى بغداد یعنى اسلامى خلافت دے مرکز نو‏‏ں فتح کرنا تھى اس نے بغداد اُتے چارو ں طرف تو‏ں حملہ کرنے دا حکم دتا چھدن مزاحمت دے بعد ۴ صفر ٦۵۵ یا ۱۲۵٧ عیسوى وچ اہل بغداد نے ہتھیار ڈال دتے کچھافراد دے علاوہ باقى تمام شہر والےآں نو‏‏ں قتل کردتا گیا اسک‏‏ے بعد اک اک کرکے عراق دے تمام شہراں اُتے منگولاں دا قبضہ ہُندا چلا گیا ہلاکوخان بغداد نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد آذربایجان دی طرف روانہ ہويا
۱) ج ، ج ساندوز ، تریخ فتوحات مغول ، ترجمہ ابوالقاسم حالت ، تہران ، امیر کبیر ، ج ۲ ص ۱۱۴_
۱۸۳ اس نے پہلے مراغہ تے بعدماں تبریز وچ سکونت اختیار دی اسک‏‏ے بعد عراق مکمل طور اُتے تے خاص طور اُتے افسانوى شہر بغداد یعنى اسلامى خلافت دے مرکز دی سیاسى اہمیت ختم ہوگئی تے منگول اپنى حاکمیت دے اختتام تک یعنى ٧۳۴ قمرى ۱۳۳۵ عیسوى تک اس سرزمین اُتے قابض رہے(۱) _
منگولاں دی پیش قدمى دا اختتام او ر ایلخانى حکومت دی تشکیل
ہلاکوخان دی مسلسل یہى کوشش تھى کہ ماوراء النہر وچ دریائے جیحاں تو‏ں بحیرہ روم دے مشرق تے مغرب وچ مصر تک اسکى بادشاہت دی حدود پراس دا تسلط برقرار رہے _ اسى لئی اس نے شام تے شام اُتے حملہ کيتا انہى سالاں وچ مصر تے قاہرہ خاندان ممالیک (غلاماں )کے ہتھو‏ں وچ سی تے اوہ دنیائے اسلام دے دفاع دی ذمہ دارى اپنے کندھےآں اُتے محسوس کردے سن انہاں نے منگولاں تو‏ں کوئی سمجھوتہ نہ کيتا تے فلسطین وچ عین جالوت دے مقام اُتے منگولاں نو‏‏ں سخت شکست فاش تو‏ں دوچار کيتا اسطرح منگولاں دا ناقابل شکست والا طلسم ہمیشہ دے لئی ٹُٹ گیا اسک‏‏ے بعد شام وچ منگولاں دے ما تحت علاقے انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گئے تے دوبارہ مصر دے ممالیک انہاں علاقےآں اُتے حکومت کرنے لگے اسک‏‏ے بعد ہور جنگى معرکےآں وچ منگولاں نو‏‏ں شکست دیندے ہوئے انہاں نے دریائے فرات نو‏‏ں اپنے تے منگولاں دے درمیان سرحدى پٹى قرار دتا _
جنگى معرکےآں وچ کئی دفعہ ہارنے دے باوجود ہلاکو خان نے اپنى بادشاہى تے فوجى قوت نو‏‏ں مستحکم کردے ہوئے  ایلخان دے ناں تو‏ں اپنى حکومت دا اعلان کيتا اسکى حکومت دی حدود شرق وچ دریائے جیحون تے مغرب وچ مصر تک تے شمال وچ قفقاز تے جنوب وچ خلیج فارس تک پھیلى ہوئیاں سن _
ہلاکو خان ٦٦۳ قمرى تے ۱۲٦۵ عیسوى وچ ۴۸ سال دی عمر وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے ا اسک‏‏ے بعد ٦۵۴ تو‏ں ٧۳٦ تک آٹھایل خاناں نے حکومت دی _ آخرى ایلخان منگول بادشان جو کہ لا ولد سی بہت زیادہ عیش تے عشرت دی بناء اُتے ٧۳٦ قمرى تے ۱۳۳٦ عیسوى وچ فوت ہويا اسک‏‏ے بعد حکومت دے دعویدار اختلافات دا شکار
۱) رشید دو ، لى _ شن ، سقوط بغداد، ترجمہ اسداللہ آزداد ، مشہد ، انتشارات آستان قدس رضوى ، ص ۲_ ۱۴۱_
۱۸۴ ہوئے جسکى بناء اُتے ایل خان مختلف ٹکڑےآں وچ بٹ گئے _(۱)
منگولاں دے دور وچ اسلامى دنیا دی تہذیبى صورت حال دا جائزہ
دوسو سال اُتے محیط منگولاں دی حکومت دا دور اسلامى ملکاں دی تریخ وچ اک انتہائی تکلیف اوہ دور شمار ہُندا اے _ کہ اس دور وچ منگولاں دی وحشیانہ حرکات دی بناء اُتے اسلامى رہتل تے تمدن نو‏‏ں ناقابل تلافى نقصانات پہنچے _ منگولاں دی وحشیانہ تباہى تو‏ں پہنچنے والا اک ناقابل تلافى نقصان بغداد اُتے قبضہ دے وقت کتابخاناں نو‏‏ں تباہ کرنا تے چند ہزار جلد کتاب نو‏‏ں اگ دی نذر کرنا سی _
ابن خلدون دے بقول منگولاں نے اسقدر زیادہ تے بے شمار کتاباں نو‏‏ں دریائے دجلہ وچ پھینکا کہ انہاں کتاباں تو‏ں دریا وچ گویا اک پل بن گیا کہ دیہاتاں دے لوک تے گھوڑ سوار اس پل دے ذریعہ اک کنارے تو‏ں دوسرے کنارے تک جاندے سن _ بغداد دی تباہى دے ساتھاسلامى خلافت دا مرکز تے دنیائے اسلامى دا سیاسى اقتدار بھى ختم ہوئے گیا تے اسلامى مقدس تھ‏‏اںو‏اں مثلا مسیتاں ، مدارس تے علمى حوزات ویران ہوئے گئے یا ایہ کہ علمى تحقیقات تے ترقى تو‏ں محروم ہوئے گئے_(۲)
لیکن اسى راکھسے اسلامى رہتل تے تمدن نے دوبارہ جنم لیا اوراس طرح نشو تے نماپائی کہ دا فر منگول بھى متاثر ہوئے بلکہ اسلامى رہتل دے عاشق ہوئے گئے_ تے اسى دور وچ اسلام دے بوہت سارے عظیم ادیب تے دانشور ظاہر ہوئے جنہاں وچو‏ں ہر اک نے اپنے مقام اُتے اسلامى رہتل تے تمدن دے احیاء دے لئی بہترین کردار ادا کیہ انہاں عظیم لوکاں وچ مثلا مولوى ، سعدى ، حافظ ، عطا ملک جوینى تے خواجہ نصیر الدین طوسى قابل ذکرہیاں _ مثلا خواجہ نصیر الدین طوسى دے حوالے تو‏ں کہیا جاندا اے کہ ہلاکو خان انہاں تو‏ں اس قدر متاثر سی کہ جو وقت خواجہ معین فرماندے اوہ اس وقت سفر اُتے روانہ ہُندا یا کوئی دا م کردا شاید یہى مسلما‏ن دانشوراں دا دانشمندانہ تے شایستہ طرز عمل سی کہ اسلامى رہتل دوبارہ ثمر آور ہوئی تے اوہ قوم منگول کہ جس نے اسلام نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی کمر
۱) شیرین بیانى ، مغولان تے حکومت ایلخانى در ایران _ ص ٧٦_
۲) اشپولر ، سابقہ حوالہ ، ص ۴ _۱٧۰_
۱۸۵ باندھرکھى تھى اوہ ہن اسلام کہ حامى تے مروّج بن چکى تھى اسى زمانہ وچ اسلامى تے ایرانى رہتل تے تمدن چین دی طرف منتقل ہويا اوراد ہر تو‏ں چینى علوم بھى سرزماں ایران وچ پھیل گئے بالخصوص چینى ماہرین فلکیات دا ایران وچ گر مجوشى تو‏ں استقبال ہويا تے انہاں دے تجربات تو‏ں خوب فائدہ اٹھایا گیا _
الغرض اسيں کہہ سکدے نيں کہ منگولاں دے حملہ نے مسلماناں دی مادى تے معنوى زندگى نو‏‏ں بہت زیادہ حد تک ویران کردیاایتھ‏ے تک کہ اس دور دا علمى زوال تے معاشرتى سطح اُتے فقر تے نادانى تریخ دے کسى دور تو‏ں قابل موازنہ نئيں اے _ حقیقى گل یہى اے کہ جے وحشى منگول ایران تے تمام اسلامى ملکاں اُتے حملہ آور نہ ہُندے تے ایہ سب ضرر تے نقصان نہ پہنچدا تاں اج اسلامى ملکاں بالخصوص ایران دے حالات کچھاور طرح ہُندے_
۳: سقوط اندلس
بلاشبہ اسلامى رہتل تے تمدن دے تاریخى سفر وچ سقوط اندلس تے دنیا دے اس خطہ وچ مسلماناں دی حکومت دا زوال اک تلخ ترین واقعہ اے _ اندلس دا اوہ اسلامى معاشرہ کہ جو اٹھويں صدى تو‏ں پندرھواں صدى تک مسلسل علمى ، معمارى ، ثقافتى تے فنى شاہکار نو‏‏ں وجود وچ لاندا رہیا آخر کیو‏ں ضعف تے پس ماندگى دا شکار ہوئے ک‏ے تریخ دا حصہ بن گیا تے دنیا دے سیاسى نقشہ تو‏ں اس اسلامى تمدن دا وجود مٹ گیا ؟
اندلس مسلماناں دی فتح تو‏ں پہلے
جزیرہ ایبرے دے اوہ حصے بحیرہ روم جو انہ دے ساتھساتھاسپین دے جنوب تے پرتگال دے جنوب مشرق وچ موجود نيں انہاں نو‏ں یا پورے جزیرہ ایبرے نو‏‏ں مسلماناں نے اندلس دا ناں دتا _  کلمہ اندلس جرمناں دے اک قبیلہ واندال دے ناں تو‏ں لیا گیا سی کہ جو پنجويں صدى دے آغاز وچ مغربى روم دی بادشاہت دے مختلف حصےآں وچ بٹ جانے دے بعد اسپین دے جنوب وچ آباد ہوئے _
ظہور اسلام تو‏ں پہلے اندلس پرواندالاں اورویزگوٹاں نے حملہ کیہ ایہ قبیلے پیر ہور دی پہاڑیاں نو‏‏ں عبور کرنے
اٹھويں صدى دے آغاز وچ ویزیگوٹاں دے طبقہ اشراف اوررومى لوکاں دے ثروت مند لوک آپس وچ گھل مل گئے ایويں اک امیراور ثروت مند لوکاں دا طبقہ تشکیل پایا کہ جنہاں نے تمام تجارتى تے اجتماعى امتیازات خودحاصل کرلئی تے باقى لوکاں نو‏‏ں اقتصادى حوالے تو‏ں اپنا محتاج بنا دتا جسکى بناء اُتے عام لوک انہاں تو‏ں ناراض ہوئے _ ویزگوٹاں دی حکومت دی کمزورى دے اسباب نو‏‏ں چار قسماں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے ۱_ امراء دے طبقات وچ جانشینى دے معاملہ اُتے اختلافات ۲_ معاشرے دے ہور لوکاں دا امراء طبقہ دے امتیازات اُتے ناراضگى اختیار کرنا تے سپاہیاں دا غیر قابل اعتماد ہونا ۳_ عقائد دی جانچ پڑتال تے یہودیاں دا تعاقب تے انہاں نو‏ں گرفتار کرکے اذیتاں دینا ۴_ اقتصادى حوالے تو‏ں برے حالات(۱)
مسلماناں دے ہتھو‏ں اندلس دی فتح
اس زمانہ وچ افریقا تے مغرب دا حاکم موسى بن نصیر سی جدو‏ں اوہ ویزیگوٹاں دی حکومت دے زوال تو‏ں مطلع ہويا اسنو‏ں اندلس دی تسخیر دا اشتیاق ہويا تاں اس نے اپنے غلام طارق بن زیاد نو‏‏ں حکم دتا کہ سال ۹۲ قمرى /٧۱۱ عیسوى وچ تنگ دراں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے کہ جنہاں نو‏ں بعد وچ جبل الطارق دا ناں دتا گیا اک ہزار سپاہیاں دے ساتھاسپین دی سرزمین اُتے اترے تے اس جگہ نو‏‏ں فتح کرے _ طارق بن زیاد نے اسپین وچ داخل ہُندے نيں ویزیگوٹاں دے بادشاہ نو‏‏ں شکست دى تے اسپین دے مرکز تک پیش قدمى دی تے اس نے اک سال وچ ہى اندلس نو‏‏ں جنوب تو‏ں شمال تک فتح ک‏ر ليا دوسرى طرف تو‏ں موسى بن نصیر نے ۹۳ رمضان وچ اک عظیم سپاہ کے
۱) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ۱۰ ، ص ۳۲۳ ، ذیل ، انڈلس_
۱۸٧ ساتھجبل الطارق تو‏ں گزتے ہوئے اندلس دے اہ‏م شہراں نو‏‏ں فتح کيتا تے طارق تو‏ں جاملا _
البتہ بعض مورخین دا خیال اے کہ ابتداء وچ عرب لوک انڈلس دی مکمل فتح تے اوتھ‏ے رہنے دے موڈماں نہ سن اوہ محض کچھمال غنیمت لےک‏ے واپس افریقا جانے دے خیال وچ سن لیکن طارق دی غیر متوقع وسیع پیمانے اُتے دا میابى نے انکى سوچ بدل دی_(۱)
مسلماناں دی حکومت دے دوراں اندلس دی سیاسى تریخ مجموعى طور پرتاں ادوار وچ تقسیم ہوتى اے _
الف) اندلس دمشق دی مرکزى اموى حکومت دا اک حصہ (۱۳۲_۹۸ قمرى / ٧۵۵_٧۱٦ )عیسوی
اس زمانہ وچ دمشق دی خلافت دی سرحداں وچ اندلس افریقہ دی حکومت (اج دا تیونس)کا اک حصہ شمار ہُندا سی انڈلس دے حاکماں دا تقرر افریقہ دے والى کردے سن جو قیروان وچ سکونت پذیر سن _ انہاں سالاں وچ تقریبا ویہہ افراد اندلس دے حاکم ہوئے کہ انہاں وچ صرف دو شخص پنج یا پنج تو‏ں زیادہ سالاں تک حکومت کر سک‏‏ے اسى زمانہ وچ اندلس دے حکمران ہور اسلامى فتوحات دے پروگرام وچ رہیا کردے سن _
ب) اندلس اُتے اموى حاکماں دا جداگانہ سلسلہ (۴۲۲_ ۱۳۸ قمری) / (۱۰۳۱ _ ٧۵۵عیسوی)
۱) حسین مونس ، سپیدہ دم انڈلس ، ترجمہ حمید رضا شیخى ، مشہد ، آستان قدس رضوى ، ص ۳٦_۲۵_
۱۸۸ اندلس دی شمالى سر حداں کئی بار تبدیل ہوئیاں جزیرہ ایبرے دے شمال وچ اسلامى حکومت دی حدود بالخصوص شمالى سر حداں کئی بار تبدیلى ہوتى رہیاں اندلس اُتے عظمت تے نعمات دی فراوانى دا دور سی لیکن آہستہ آہستہ اموى حکومتى خاندان وچ اندرونى اختلافات تے انہاں اختلافات دا عواى سطح تک پھیل جانے تو‏ں اندلس دی تریخ وچ اک غمگین دور شروع ہويا ور اس خطہ دا عروج ، ثروت تے ترقى اندرونى جنگاں دی نذر ہوگئی_
ج) اندلس وچ جاگیر دارانہ دور ۸۹۸_ ۴۲۲ قمری/ ۱۴۹۲_۱۰۳۱عیسوی
امویاں دے زوال دے بعد سرزمین اندلس دا شیرازہ بکھر گیا _ بنى حمود وادى الکبیر دے اکثر شہراں تے تقریبا دریائے شنیل تک دے علاقے اُتے حکومت کرنے لگے اسى زمانہ وچ عرب دے متعدد خاندان تے جاگیر داراں دے متعدد سلسلےآں نے مختلف شہراں نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا ۴٧۸ قمری/۱۰۸۵ وچ طلیطلہ دے سقوط دے بعد مرابطےآں نے تقریبا آدھى صدى تک اندلس پرحکومت دی اس حکومت دی حدود وچ نہ صرف ایہ کہ مکمل مراکش تے موریطانیہ سی بلکہ جنوب وچ دریائے تے رسٹگال تک تے شمال وچ مراکش دے مغربى حصہ تک انکى حکومت تھى اندلس وچ مرابطےآں دی حکومت زیادہ عرصہ تک نہ چل سکى بلکہ بربراں دے موحدون نامى اک ہور گروہ نے ۵۴۱ قمرى /۱۱۴۵ عیسوى وچ مرابطےآں دے بربرى سلسلہ نو‏‏ں ختم کردتا_ مرابطےآں دے زوال دے حوالے تو‏ں مختلف اسباب وچو‏ں اک ایہ سی کہ اس سلسلہ دے رؤساء ، افسر لوک تے ہور بلند پایہ حکا‏م زرق تے برق رہتل تے اخلاقى بدعملیاں وچ غرق ہوئے چکے سن _(۱)
موحداں دے زمانہ وچ اندلس عیسائیاں دے پے درپے حملےآں دی زدماں سی اندلس دے مشرق تے مغرب دے علاقے اک اک کرکے عیسائیاں دے ہتھو‏ں وچ آگئے یہانتک کہ ستويں صدى دے وسط وچ اندلس دے شمال ، مغرب تے مشرق دے تمام اسلامى شہراں اُتے عیسائیاں دا قبضہ ہوئے گیا تے اندلس دی اس عظیم مملکت وچ صرف جنوبى شہر عزناطہ تے چند چھوٹے شہر مسلماناں دے پاس رہ گئے موحداں دی حکومت دے آخرى ایام وچ
۱)محمد ابراہیم آیتى ، انڈلس یا تریخ حکومت مسلمین در اروپا ، انتشارات دانشگاہ تہران_
۱۸۹ انہاں دے مخالف محمد بن یوسف نصرى کہ جو ابن احمد دے ناں تو‏ں معروف سی اس نے سال ٦۳۵ قمری/ ۱۲۳۸ عیسوى وچ غرناطہ دے علیحدہ ہونے دا اعلان کيتا عیسائی اندلس دے وڈے شہراں اُتے قبضہ دے بعد کئی بار ابن احمد دی مملکت اُتے حملہ آور ہوئے لیکن غرناطہ دے سپاہیاں نے سختى دے ساتھانہاں دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا بنى احمد با بنى نصر نے ڈھائی صدیاں تو‏ں زیادہ مدت تک اندلس دے جنوب اُتے حکومت دی بالاخر ۸۹۸قمری/ ۱۴۹۲ عیسوى وچ اسلامى شہر غرناطہ فرنانڈو پنجم دے ہتھو‏ں سقوط کر گیا تے بنى نصر دے اخرى امیر ابو عبداللہ دے فرار دے ساتھاندلس مکمل طور اُتے مسلماناں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گیا_(۱)
اندلس دے علمى تے ثقافتى حالات دا جائزہ
انڈلس اپنى جغرافیائی حیثیت دی بنا اُتے ہمیشہ تو‏ں عالم اسلام تے مغرب دا مرکز توجہ رہاتھا با لفاظ ہور دنیا دے اس خطہ نے مسلما‏ن حکومت دی برکت تو‏ں چند صدیاں تک مشرق تے مغرب دے درمیان رابطہ دے پل دا کردار ادا کيتا _ علمى تے ثقافتى پہلاں تو‏ں کئی میداناں وچ واضح ترقى دی مثلاً اندلس وچ ہور اسلامى ملکاں دے اثرات دی بناء اُتے علوم قرآنى دے دائرہ وچ علوم حدیث تے فقہ ( فقہ مالکی) نے وسعت اختیار دی _
جہاں تک تجرباتى علوم دا تعلق اے اندرونى اختلافات دی بناء پرحکم دوم دی حکومت(۳٦٦،۳۵۰قمری) دے زمانہ تک واضح ترقى نہ کر سکیا البتہ اسک‏‏ے زمانہ حکومت وچ علم دی مختلف قسماں وچ دا فى ترقى ہوئی یہانتک کہ قرطبہ دی لائبریرى وچ تقریباً چار لاکھتک کتاباں دی تعداد موجود تھى _
علم طب وچ اندلس نے بہت زیادہ ترقى دی اس سرزمین اُتے بوہت سارے حاذق اطبا ظاہر ہوئے _ فلسفہ ، کلام شعر تے ادبیات دے حوالے تو‏ں بھى اسلامى تے یورپى سرزمیناں دی سرحد اُتے واقع ہونے دی وجہ تو‏ں ثقافتى تبادلہ دے دروازہ دا دا م دیندا رہیا تے معروف تے مشہور شخصیتاں دی پرورش دی _ ہنر تے فنون دے اعتبار تو‏ں بھى اندلس
۱) دایرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۱ ذیل اندلس (عنایت اللہ خاکى ناد)_
۱۹۰ نے بہت ترقى دی اس دور دے بعض آثار ہنر تے فن ہمیشہ اسلامى رہتل تے تمدن دا فخر شمار ہُندے رہے مثلا معمارى دے حوالے تو‏ں مسجد قرطبہ ، شہر الزہرا تے مدینة الحمراء دی طرف اشارہ کيتا جا سکدا اے کہ ہر مقام اپنى جگہ پراس دور دے یورپ وچ اسلامى فن معمارى دا عجوبہ شمار ہُندا تھا_
اس طرح ہور فنون مثلاًخطاطى تے مٹى دے ظروف بنانے دے حوالے تو‏ں انتہائی اہمیت دے حامل آثار وجود وچ لیائے گئے جو اج بھى اندلس وچ اسلامى تمدن دے درخشان دور دی تصویر نيں _(۱)
عیسائیاں دے ہتھو‏ں اندلس دے سقوط دے اسباب
اندلس وچ مسلماناں دے زوال اُتے مختلف نظریات پیش ہوئے نيں کہ انہاں نظریات نو‏‏ں تن قسماں اندرونى اسباب ، بیرونى اسباب تے جیوپولیٹیکل اسباب وچ تقسیم کيتاجا سکدا اے:
الف: اندلس وچ مسلماناں دے زوال وچ موثر اندرونى اسباب
جب بنى امیہ دے زمانہ وچ مسلماناں نے اندلس نو‏‏ں فتح کيتا اس زمانہ وچ اسلامى نظام وچ بہت سى بدعات اورانحرافات پیدا ہوئے چکے سن کہ انہاں وچ چند مندرجہ ذیل نيں :
۱_ اوہ اسلامى حکومت کہ جو اہل سنت دے عقیدہ دے مطابق پیغمبر اکرم (ص) دے بعد لوکاں دی خلیفہ تو‏ں بیعت اُتے تشکیل پاتى اے ہن اک خاندان دی وراثتى تے آمریت اُتے مبنى حکومت وچ تبدیل ہوچکى تھى حاکم بجائے اسک‏‏ے کہ الہى احکا‏م دا اجراء کرتاصرف اپنى ذاتى خواہشات دی پیروى کردا سی _
۲_ مساوات جو کہ اسلامى نظام دا اک اہ‏م رکن شمار ہوتى تھى ختم ہوئے چکى تھى حالانکہ قرآن تے سنت پیغمبر (ص) نے فضول برترى دے امتیازات نو‏‏ں باطل قرار دتا سی تے فضیلت دے معیار نو‏‏ں صرف تقوى تے پرہیزکارى قرار دتا سی لیکن اموى عربى نسل نو‏‏ں سب تو‏ں برتر نسل شمار کردے سن تے قریش نو‏‏ں عرب وچ ہور قبیلے اُتے برتر سمجھدے سن _
۱) سابقہ حوالہ ص ۳۲٦_
۱۹۱ ۳_ حکومت دی درآمدت جوکہ لوکاں دے عمومى امور اُتے صرف ہونى چاہے سن حکومت دی آسایش تے عیش تے عشرت اُتے خرج ہورہى سن جسکى وجہ تو‏ں عام لوکاں وچ حکومت تو‏ں ناپسندیدگى دے جذبات بڑھرہے سن _
۴_ لوکاں نو‏‏ں گرفتار کرنا، قید کرنا،تشدد کرنااور قتل عام کرنا بنى امیہ دے حکا‏م دے روزمرّہ دے معمول سن اوہ حکومتى سپاہیاں تو‏ں اپنے مخالفین نو‏‏ں تباہ تے برباد کرنے دا دا م لیندے سن _
۵_ زندگى دے معمول وچ ، خوراک ، لباس گھر بار وچ دنیاوى عیش تے عشرت تو‏ں وابستگى بنى امیہ دی حکومت وچ رواج پاگئی تھی_
٦_ شراب پینا ،عورتاں تو‏ں شعف ، گانے والى کنیزےآں دی خرید تے فروخت ، تے زمانہ جاہلیت والے اشعار پڑھنا بنى امیہ دے زمانہ دے رواج سن ،ایہ غیر اسلامى حرکات اسلامى فاتحین دے ساتھمفتوحہ علاقےآں وچ بھى سرایت کر گئياں _
ان تمام اسباب دا مجموعہ دسدا اے کہ کسطرح بنى امیہ دی حکومت دے ذریعے مسلماناں دا انحراف اندلس وچ بھى داخل ہوئے گیا _ اسلامى اقتدار دے ساتھساتھخاندان بنى امیہ دے انحرافات تے بدعات تے بہت سى بلند پایہ اسلامى تعلیمات دا مسنح ہونا ،اک وڈا سبب سی کہ جو اندلس دے مسلماناں نو‏‏ں بتدریج کمزور کرنے دی بنیادى وجہ قرار پایا کہ جسکى بناء اُتے بیرونى اسباب تے دشمنان اسلام نو‏‏ں پیش قدمى کرنے دا دا فى موقع ملیا _(۱)
ب: سقوط اندلس دے بیرونى اسباب
بہت سى جنگاں وچ مسلماناں دی مسلسل دا میابى ، یورپ دے وسیع علاقہ دا فتح ہونا تے عیسائیاں دی صلیبى جنگاں وچ ناکامى تو‏ں یورپ والےآں نو‏‏ں سخت خفت دا سامنا کرنا پيا ،انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں خاص طور اُتے اندلس تو‏ں پِچھے دھکیلنے دے لئی اک طویل المیعاد منصوبہ بنایا اس پروگرام دے دو مرحلے سن ۱_ فوجى حملہ تے اسپین دی سرزمین واپس لینا ۲_ ثقافتى یلغار
۱_ سید محمد طہطاوى ، غروب آفتاب در انڈلس ، علل انحطاط حکومت مسلمانان در اسپانیا ،تہران ، دار الصادقین ، ص ۱٧_۱٦_
۱۹۲ ۱_ فوجى حملات تے بتدریج اسپین دی سرزمین واپس لینا: اسپین دی سرزمین نو‏‏ں واپس لینا یا دوبارہ فتح کرنا پاپ اعظم دی طرف تو‏ں عیسائیاں دے لئی شرعى ذمہ دارى دے عنوان تو‏ں القاء ہويا انہاں نے ابتداء وچ کوشش دی کہ چھوٹے چھوٹے علاقےآں نو‏‏ں محفوظ کرلاں فیر انہاں نو‏ں وسیع کرنے دی کوششاں وچ مصروف ہوئے جنہاں چیزاں نے عیسائیاں دی پیش قدمى وچ مدد دی انہاں وچو‏ں اک عرباں دی بربراں نال جنگ تھى _
اس زمانہ وچ اک شخص آلفونسوپڈرو المعروف آلفونسوى اول ،گالیسیا دے علاقہ وچ حاکم سی جو اک تجرکار ، فہمیدہ تے فعال شخص سی اس نے اس موقعہ تو‏ں بہت فائدہ اٹھایااور اسطرح اپنى مملکت نو‏‏ں وسعت دى کہ اسک‏‏ے بعد مسلما‏ن اسکى حکومت ختم نہ کرسک‏‏ے اسى وجہ اسپینى لوک آلفونسوى اوّل (٧۵٧_ ٧۳۹ عیسوی) دی حکومت نو‏‏ں عیسائی اسپین دی حقیقى ولادت قرار دیندے نيں _ آلفونسوى نے شمالى اندلس دے عیسائیاں کومسلماناں دے خلاف بغاوت پرابھارا تے کچھعرصہ بعد ایہ علاقے مسلماناں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گئے _ اندلس دی حفاظت دے لئی مسلماناں دی آخرى امید غرناطہ وچ بنى احمد یا بنى نصر دی حکومت دا ظہور سی _سلسلہ بنى نصر دی طویل عرصے تک حکومت بحال رہنے دی دو وجوہات سن :اک ایہ کہ غرناطہ دی کوہستانى حیثیت تے دوسرااس دا افریقا دے نزدیک ہونا _ یعنى اوہ خطرہ دی صورت وچ شمالى افریقا دے مسلماناں تو‏ں مدد دی درخواست ک‏ر سکدے سن _
بہر حال اندرونى مشکلات تے باشکوہ عمارتاں دے بنانے وچ فضول نمود تے نمایش تے اسراف تو‏ں دا م لینے دی وجہ تو‏ں ایہ حکومت مالى حوالے تو‏ں کمزور ہوگئی اسى طرح تخت تے تاج اُتے قبضہ پانے دے لئی اندرونى اختلافات تے مختلف مفادات باعث بنے کہ فرنانڈودوم دے لشکر نے چند مراحل دے بعد مکمل طور اُتے غرناط دا محاصر ہ ک‏ر ليا _
آخر دا ر مسلما‏ن سمجھگئے کہ ہن اس شہر دا دفاع ممکن نئيں رہیا تے انہاں نے ہتھیار ڈال دیے، بنى نصر دا آخرى سلطان تے اسپین دے آخرى مسلما‏ن بادشاہ ابوعبداللہ دے اوتھ‏ے تو‏ں الوداع دے بعد اس علاقے تو‏ں اسلامى پرچم ہمیشہ دے لئی اتر گیا_(۱)
۱)سابقہ حوالہ ص ۱۸_۱٧_
۱۹۳ ۲_ یورپى عیسائی تے سقوط اندلس دے لئی ثقافتى یلغار دے ذریعے ثقافتى سطح اُتے اسباب فراہ‏م کرنا:اندلس دے مسلماناں دے زوال وچ اک اہ‏م تراں سبب پروپیگنڈا یا دوسرے لفظاں وچ یورپى لوکاں دی اسلام دے خلاف ثقافتى یلغار تھى _ انہاں نے اک طولانى مدت دے پروگرام دے تحت اسلامى معاشرہ وچ سستى ، لادینیت تے بے پروائی دے بیج بودیے تے مسلماناں تو‏ں سخت انتقام لیا اندلس وچ مسلماناں دی ابتدائی فتوحات دی ضربات اس قدر سخت سن کہ خود پاپ میدان عمل وچ آگیا تے اس نے اندلس دے مسلماناں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی اپنا دینى اثر تے رسوخ استعمال کيتا تے اس حوالے تو‏ں مسلما‏ن سرداراں تے حکا‏م وچ اختلافات تو‏ں بھر پور فائدہ اٹھایا _
اک مسلما‏ن عرب سردار کہ جس نے عیسائیاں دی بہت مدد دی براق بن عمار سی اس نے عیسائی سرداراں تے کلیسا دے عہدیداراں دے ساتھمختلف مباحث تے گفتگو وچ انہاں نو‏ں نصیحت دی کہ مسلماناں تو‏ں براہ راست جنگ کرنے تو‏ں پرہیز کرن تے پیمان صلح بنھن وقت کوشش کرن تو‏ں کہ مسلما‏ن معاشرہ اندر تو‏ں کھوکھلا ہوجائے اس نے انہاں تو‏ں کہیا کہ مسلماناں دے ساتھتین چیزاں وچ پیمان صلح باندھاں :دینى تبلیغ وچ آزادی، مسلماناں نو‏‏ں تعلیم دینے وچ آزادى تے مسلماناں دے ساتھتجارت وچ آزادى _
اسکى نظر دے مطابق پہلى دو چیزاں تو‏ں مسلما‏ن لوک بالخصوص نوجوان ،مسلما‏ن استاد دے حوالے تو‏ں اپنى طبیعى احترام دی بنا اُتے ، یورپى تے عیسائی لوکاں دے لئی اک طرح دی برترى تے احترام دے قائل ہوجاواں گے تے انہاں نو‏ں مقام دے حوالے تو‏ں اپنے تو‏ں قوى تے بلند سمھاں گے جس دے نتیجہ وچ مسلما‏ن اپنے عقائد وچ سست تے لاپروا ہوجاواں گے جدو‏ں کہ تیسرى چیز مسلماناں وچ خوراک ، پوشاک تے حرام کھانے پینے والى چیزاں دے حوالے تو‏ں موثر ہوگى تے انہاں نو‏ں آہستہ آہستہ غیر ذمہ دار تے لاپرواہ بنادے گی_
اندلس دے مسلما‏ن حاکماں نے اسى پیمان تو‏ں دھوکہ کھایا تے صلح اُتے راضى ہوئے گئے _ عیسائیاں دے ساتھصلح کرنے دے بعد اندلس دے مسلما‏ن اخلاق تے کردار دے حوالے تو‏ں فاسد تے تباہ ہوگئے _ عیسائی مبلغین اور
۱۹۴ راہباں نے خوبصورت تے شاندار تفریح گاہاں بناواں جنہاں وچ اوہ عیسائیت دی تبلیغ کيتا کردے سن مسلماناں دی شخصیتاں اتوار والے دن انہاں تفریح گاہاں وچ جاتى سن تو‏ں کہ سیر تے تفریح دے علاوہ عیسائی جوان لڑکیو‏ں دے حسن تے جمال دا بھى نظارہ کرن _ اسى زمانہ وچ براق بن عمار دی نصیحت دے مطابق یورپ دی شراب اندلس وچ بہت زیادہ مقدار وچ آنے لگى تو‏ں کہ مسلما‏ن جوان دیوالیہ ہاں جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ شراب خورى مسلما‏ن جواناں وچ رواج پاگئی _ جو بھى شراب تو‏ں انکار کردا اسنو‏ں قدامت پسند یا متعصب دا خطاب ملدا _
اب مسلما‏ن نوجوان اپنى دینى تے معاشرتى اقدار دی اہمیت دے قائل نہ رہے مسیتاں صرف بُڈھے لوکاں دے لئی مخصوص ہوگئی جدو‏ں کہ عشرت کدے تے عیش تے شراب دے مراکز نوجواناں تو‏ں بھر گئے جو عیسائی لڑکیو‏ں تو‏ں لذت لینے دے لئی اوتھ‏ے جمع ہُندے سن _ عیش تے عشرت تے تجملات پسندى اسقدر بڑھگئی کہ انہاں خواہشات دی تکمیل حلال کمائی تو‏ں ممکن نہ تھى لہذا ادارےآں وچ فساد ، رشوت تے لُٹ مار عام ہوگئی _ اشیاء دی تولید کرنے والے طبقات مثلا کسان ، دا ریگر تے صنعت دا ر لوک عدم توجہ دا شکار ہوگئے تے ہر روز غریب ہونے دے ساتھساتھموجودحالات تو‏ں ناراض بھى سن _(۱)
بہرحال اس طرح عیسائیاں نے اپنے مکارانہ ہتھکنڈاں تو‏ں اسلامى معاشرہ نو‏‏ں آلودہ کردے ہوئے بتدریج اسپین دے ہور شہراں اُتے بھى اک اک کرکے قبضہ کرلیا_
۱)سابقہ حوالہ ص۲۲_۸_
۱۹۵ ج: اسلامى اندلس دے سقوط دے سیاسى جغرافیائی geopolitical اسباب:
اندلس وچ مسلماناں دی فتوحات دے حوالے تو‏ں جغرافیائی سیاسى gepolitical اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ جزیرہ ایبری(اندلس) مکمل طور اُتے فتح نئيں ہويا سی تے مسلماناں دے مکمل قبضہ وچ نئيں آیا تھا_ بالخصوص اندلس دا شمالمغربى وڈا علاقہ مسلماناں دی دستبرد تو‏ں محفوظ رہیا تھا_ اسى طرح اندلس دے ہور حصےآں وچ ایداں دے علاقے بھى رہے نيں جتھے مسلماناں دا مؤثر قبضہ نہ تھا_ اگرچہ اسپین مکمل طور اُتے عیسائیاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل چکيا سی _ مگر عیسائیاں نے اسپین دے شمالى سواحل تے خلیج بیسک‏‏ے( Biscay ) دے نیڑے پٹى اپنے لئے محفوظ رکھى ہوئی تھى تاکہ کسى دور وچ مسلماناں دے اندرونى اختلافات تے لا ابالى تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اسى جگہ تو‏ں جنوبى علاقےآں پربتدریج قدم بڑھاواں تے آہستہ آہستہ اسپین نو‏‏ں دوبارہ عیسائیت دے دامن وچ لُٹیا داں _(۱)
نتیجہ بحث
عالم اسلام دی اندرونى تبدیلیاں دا تجزیہ کرن تاں معلوم ہوئے گا مادى تے غیر مادى قدرت تے طاقت دے حوالے تو‏ں مسلماناں دا زوال صدیاں پہلے شروع ہوچکيا سی _ نظام خلافت وچ ضعف ، منگولاں دے حملے تے انہاں دے کبھى نہ بھرنے والے گھائو مسلماناں دے زوال دی سرعت دا باعث بنے، اسى زمانے وچ اہل یورپ عالم اسلام تو‏ں تجارت تے صلیبى جنگاں دے ذریعے پیدا ہونے والے نزدیکى تعلقات دی بدولت اپنى ثقافتى تے علمى تحریک تے بیدارى دا آغاز کرچکے سن _
قابل توجہ گل ایہ اے کہ یورپ دی فکرى تے ثقافتى سطح اُتے نشاط دا آغاز سال ۱۴۵۳ عیسوى یعنى قسطنطنیہ وچ مشرقى روم دی شکست تو‏ں ہويا(۲) حالانکہ مسلماناں دے زوال دا اہ‏م ترین موڑکچھعرصہ بعد یعنى ۱۴۹۲ عیسوى وچ اندلس دی آخرى اسلامى حکومت دی شکست اُتے رونما ہويا البتہ دو صدیاں دے گزرنے دے بعد ایہ تبدیلى مکمل طور اُتے تے موثر انداز وچ اہل یورپ دے حق وچ انجام پذیر ہوئی_
۲) مونتگمرى وات، اسپانیاى اسلامى ، ترجمہ محمد على طالقانى ، تہران ، بنگاہ ترجمہ ونشر کتاب ص ۳۲ _ ۱۰ _
۱۹٦ ب:اندرونى اسباب
۱_ استبداد( آمریت)
بشرى رہتل تے تمدن دی تریخ دے ہر عصر وچ اسيں ایداں دے ادوار دا مشاہدہ کردے نيں کہ جنہاں نو‏ں آمریت دے دور دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا جاندا اے بعض محققاں دی نظرماں آمریت فقط مشرقى سماج دے ساتھمختص اے جدو‏ں کہ ہور بعض دے رائے دے مطابق تمام بشرى معاشراں تے سماج وچ ایداں دے مظاہر رہے نيں _ انپى نظر وچ ہر ملک اپنى تریخ دے بعض ادوار وچ آمر بادشاہاں دے شکنجہ وچ رہیا اے _
اس گفتگو وچ ساڈے پیش نظر ایہ اے کہ اسلامى رہتل تے تمدن اُتے آمریت دے اثرات دا تجزیہ کرن تے ایہ دیکھو کہ کِداں اسلامى رہتل وتمدن دے زوال دے اسباب وچ اک سبب آمریت دسیا گیا اے تے ایہ کہ خود آمریت یعنى کيتا ؟ کِداں پیدا ہوتى اے ؟ اوہ اسلامى معاشرے جو آمریت وچ گرفتار رہے انہاں دی کيتا صفات نيں ؟
آمریت یا استبداد ( Dictatorship )کى تعریف:
لغت وچ آمریت تو‏ں مرادیکہ تے تنہا تے خود اپنے طور اُتے ہى دا م کرنا  تے اپنى رائے نو‏‏ں مقدم کرنا اے عرب دانشور عبدالرحمان کواکبى دے بقول : لغت وچ آمریت تو‏ں مراد ایہ اے کہ اک شخص ایسا دا م جو مشورہ تو‏ں انجام دینا چاہیے فقط اپنى رائے تو‏ں انجام دے ، کواکبى دی رائے وچ سیاسى لحاظ تو‏ں آمریت یعنى کسى ملت دے حقوق اُتے اک فرد یاگروہ دا بغیر کسى مواخذہ دے ڈر دے تسلط پیدا کرناہے _(۱)
اس بناء اُتے آمریت اپنى رائے تے اپنى پسند نو‏‏ں فوقیت دینے اُتے مشتمل ایسا نظام اے کہ جسماں اک حکومت یا دقت تو‏ں دیکھو تاں اک شخص جو حکومت وچ بعنوان حاکم اے ،عوام تے ملت دے سامنے کوئی عہد تے ذمہ داری
۱) عبدالرحمان کواکبى ، طبایع الاستبداد، ترجمہ عبدالحسنین قاجار، ترتیب تے تدوین صادق سجادى تہران ، ص ۱٦ _
۱۹٧ محسوس نئيں کردا _ یعنى ایسا نظام کہ جسماں حکومت لا قانونیت اُتے قائم اے یعنى موجودہ قوانین اس وقت تک نافذ رہن گے جدو‏ں تک آمر انہاں نو‏ں اپنے مفاد وچ پائے گا ،اسى لئے آمرانہ نظام وچ قوانین وچ بہترى دے لئی ترمیمات بے معنى تے خالى ہوتى نيں _(۱)
اسلامى ملکاں وچ آمریت دا سرچشمہ
یہ کہ آمریت دا سبب تے سرچشمہ کيتا اے مختلف نظریات پیش کيتے گئے نيں _ مشرقى اسلامى معاشراں دے اقتصادى پہلو دے تجزیہ تے تحلیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آمریت دا تسلط انہاں ملکاں وچ ميں اتفاقى نہ سی انہاں لوکاں دے طریقہ پیداوا‏‏ر ، سماجى معاملات تے انہاں معاشراں تو‏ں بننے والے مختلف شعبہ جات اس دے لئی راہ ہموار کردے سن مثلاً ایرانى معاشرہ دے جائزے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس معاشرہ وچ لا محدود آمرانہ قوانین تن اسباب دی بناء اُتے وجود وچ آندے رہے :
۱_ اقتصاد تے آبپاشى دا طریقہ دا ر:
ایرانى کساناں دی گذشتہ ادوار تو‏ں ہن تک اہ‏م مشکلات وچو‏ں اک پانى اورآبپاشى دا مسئلہ تھا_ ایران دے بیشتر زرعى علاقے دنیا دے خشک علاقےآں وچو‏ں شمار ہُندے نيں تے یہى وجہ بہت عرصہ تو‏ں ساڈے ملک دے اقتصادى زوال دا سبب بنى ہوئی اے (۲) _ اسى موضوع دی بناء اُتے وقت دی طاقتور حکومتاں نے اک طرف تاں بند باندھے تے نہراں جارى کردے ہوئے زرعى دا ماں نو‏‏ں وسعت دى اوردیہاتى لوکاں دی مدد دی تاکہ زراعت دی بھارى ذمہ دارى تو‏ں بہتر طریقے تو‏ں عہدہ براء ہوئے سکن دوسرى طرف اس سہولت تو‏ں مکمل فایدہ اٹھایا تے اپنى حکومت تے تسلط نو‏‏ں مستحکم تے پائیدار کيتا _
۱) محمد على دا توزیان، استبداد در دموکراسى ونہضت ملی، تہران ص ۱۲_
۲) مرتضى راوندى _ تریخ اجتماعى ایران _ تہران _ ج ۲ ص ۲۸۸ _
۱۹۸ ۲ _ عمومى مالکیت
جداں کہ ذکر ہوچکيا اے کہ پانى دے مسئلہ دی بناء اُتے مرکزى حکومت نے کساناں نو‏‏ں اپنے تابع کرلیا سی زرعى زمین دی وسعت تے فیر اسکى سیرابى دے لئی پانى دے بہت وڈے منصوبے تے انہاں رزعى زمیناں دے استعمال دے لئی انہاں منصوبےآں نو‏‏ں چلیانا ناقابل اجتناب دا م تھا_ اسى طرح آبپاشى دے مصنوعى طریقےآں دی انتہائی ضرورت وڈے وڈے ادارےآں دی تشکیل تے اک فرد دی مطلق حکومت نو‏‏ں بھى اپنے ہمراہ لے آندی_
آمر حکمران سماج دی نمائندگى وچ انہاں تمام سرزمیناں دا فرضى مالک تے انہاں دے چلانے دا عہدہ دار ہُندا تھا_ اسک‏‏ے علاوہ حکومت آبپاشى دے وسیع قومى دے ادارےآں تے پانى دے تمام منابع دی بھى مالک شمار ہوتى تھى _ اسطرح تو‏ں ملک دا وسیع حصہ زمین تے پانى دی صورت وچ یعنى پیداوا‏‏ر دے حقیقى وسائل دی صورت وچ حکومت دی ملکیت سن _(۱)
۳_بیورکریسى (دیوان سالاری)
عمومى مالکیت نے خصوصى حق ملکیت نو‏‏ں تباہ کردتا_ آفیسرز تے دا رکناں دی صور ت وچ حکا‏م دا ایسا طبقہ ظاہر ہويا کہ جو حاکم مطلق دے ماتحت انہاں تمام زمیناں تے پانى دے ہر منصوبے دی نگرانى کردا سی تے انہاں نو‏ں اپنے زیر اختیار رکھدا تھا_اسى شعبہ دے تحت اک بہت وڈا ادارہ وجود وچ آیا کہ جو پورے ملک وچ پھیلا ہويا سی _ اسطرح ایران دی تریخ دے اک مخصوص مرحلہ وچ زمین، آبیارى تے رفاہ عامہ دے امور دے حوالے تو‏ں بیورکریسى اگے بڑھتى چلى گئی تے اقتصادى تے اجتماعى بنیاداں اُتے چھا گئی،اس طرح آمر حاکم تمام حکومتى شعبےآں تے فوج ، مختصر ایہ کہ بیورکریسى دا حاکم شمار ہُندا سی تے اسکى طاقت مطلق اورلامحدود تھی_(۲)
۱)مصطفى وطن خواہ_ موانع تاریخى توسعہ نیافتگى درایران _ ص ۹ _ ۱۳۸
۲) سابقہ حوالہ ص ۱۵٦_
۱۹۹ البتہ ایتھ‏ے واضح کرنا چاہیدا کہ ایہ آمر بادشاہ اپنے لامحدود اختیارات دی صحیح توجیہ کےلئے آئیڈیالوجى دی مدد لیندے سن اوہ اس تاریخى دور وچ اپنى طاقت دے الہى ہونے دا نظریہ پیش کردے رہے کہ ایہ اک آسمانى مقدس حکم اے کہ حکومت انکى نسل وچ منتقل ہوتى رہے تے ایہ پرچار کردے رہے کہ بادشاہ دی خدمت خدا دی خدمت اے ہور بادشاہ دا حکم بھى خدا دا حکم اے (۱) _ یقینا اس دا م تو‏ں انکا مقصود ایہ سی کہ عوام دے دلاں وچ بادشاہ دا مافوق الفطرت رعب تے وحشت طارى رہے تے اوہ کبھى بھى بادشاہ دے خلاف بغاوت دا خیال بھى ذہن وچ نہ لاواں بلکہ ہمیشہ بادشاہ دے تابع تے فرمانبردار رہیاں _
آمریت دے نتائج
جداں کہ پہلے بھى کہیا جا چکيا اے کہ اک آمرانہ سماج وچ تمام مسائل اک خاص فرد دی پسند تے سلیقہ دی بناء اُتے تشکیل پاندے نيں شاید کہیا جاسک‏‏ے کہ آمریت دا سب تو‏ں معمولى نقصان انفرادى حقوق دا ضائع ہونا اے _ آمرانہ سماج وچ آمریت دی شکل مخروطى ہوتى اے یعنى اک درجہ دے کسى اک عنصر یا عناصر دے لامحدود تے حقوق نچلے درجے دے عناصر دے حقوق تو‏ں مطلق بے بہرہ ہونے دے ساتھجڑے ہُندے نيں اک طرف تو‏ں حقوق تو‏ں کلى محرومى تے دوسرى طرف طاقت تے قدرت دی ایہ ترکیب لوکاں دے اذہان نو‏‏ں تباہى دی طرف لیجاتى اے اس غلط صورت حال نو‏‏ں برداشت کرنا بالخصوص آزاد ذہناں دے لئی بہت مشکل اے _
کیونجے کسى فرد دی فردیت اس وقت تشکیل پائے گى جدو‏ں اوہ ہمیشہ حقوق تو‏ں بہرہ مند ہوئے جدو‏ں کہ آمرانہ سماج وچ اکثر لوکاں دے لئی حقوق موجود ہى نئيں ہُندے جدو‏ں تک آمرانہ سماج بنیاد تو‏ں ہى ختم نہ ہوئے حقوق رکھنے والا فرض کبھى بھى حقیقت نئيں پاسکدا تے اس صورت حال دا بالآخر نتیجہ حقوق تو‏ں مطلق محرومیت اے نہ کہ اکثریت دی طاقت دی قدر تے حفاظت اسى لئے ایداں دے معاشراں وچ فردیت وجود وچ نئيں آسکتى(۲) _
۱)فرہنگ رجائی ، تحول اندیشہ سیاسى در شرق باستان، ص ۸۸_
۲) احمد سیف ، پیش درآمدى بر استبداد سالارى در ایران _ ص ۲٧_
اک سماج کلچر تے سبھیاچار دے حوالے تو‏ں اسى وقت ترقى کرسکدا اے کہ جدو‏ں ترقى دے لئی ضرورى شرائط تے ماحول میسر ہوئے _ پس آمریت زدہ معاشراں دے حوالے تو‏ں ایہ توقع نئيں دی جاسکتى کہ اس معاشرہ دی رہتل تے سبھیاچار ترقى کرے تے وسعت اختیار کرے یا جے کسى مسئلہ وچ کوئی ترقى بھى ہوتى ہوئے تاں اس دے ثمرات دی حفاظت ہوسک‏‏ے _
اسلامى معاشراں وچ آمریت
دین اسلام دے ظہور تو‏ں فکر بشریت وچ اک عظیم انقلاب پیدا ہويا اس الہى دین دا مقصد انساناں نو‏‏ں انہاں تمام قسم دی قید تے بند تو‏ں نجات دینا سی جو طول تریخ وچ اسکو جکڑے ہوئے سن _ اسلام حکومتى معاملات وچ فرد واحد دی رائے نو‏‏ں محور بنانے دا مخالف اے بلکہ مشورہ نو‏‏ں حکومت دی بنیاد قرار دیندا اے _ رسول اکرم (ص) اکثر مسائل وچ اپنے اصحاب تو‏ں مشورہ کيتا کردے سن تے آنحضرت (ص) دے بعد خلفاء راشدین بھى ایسا رویہ اپنا‏تے سن کہ لوک اندرونى رغبت تے رضا تو‏ں انکى اطاعت کيتا کردے سن جے کسى دے لئی کوئی سزا مقرر ہوتى تاں اوہ اطاعت کردے تے تعمیل کردے سن _
لیکن جدو‏ں بنى امیہ مقام اقتدار اُتے پہنچے تاں بوہت سارے مسائل تبدیل ہوگئے روادارى تے تحمل اُتے مبنى حکومت دا دور ختم ہوچکيا سی معاویہ دے والى تے حکا‏م نو‏‏ں ایہ خوف سی کہ جے لوکاں نو‏‏ں آزادى دى گئی تاں اوہ بغاوت برپا کرن گے لہذا تشدد دی پالیسى شروع ہوئی_ سب تو‏ں پہلے معاویہ دا ہى دور سی کہ جدو‏ں رسمى طور اُتے تشدد دا دا م شروع ہويا اوہ لوک جو معاویہ دے مخالف سمجھ‏‏ے جاندے سن تے انہاں نو‏ں گرفتار کرکے سزاواں دى جاتى سن(۱) _
۲۰۱ عباسى خلفاء دے ادوار بھى اسى طرح سن بلکہ بعض تاں اموى دور تو‏ں بھى بدتر سن _ انہاں ادوار وچ خلفاء اپنے مخالفین نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں بھى نہ چکدے سن اس قسم دی سیاست تو‏ں وقت گزرنے دے ساتھساتھآہستہ آہستہ لوک متنفر ہونے لگے_
آمریت تے استبداد کوئی ایسا مظہر نئيں اے کہ جسنو‏ں اسيں تریخ دے کسى خاص دور وچ محدود کرداں بلکہ اج بھى بہت سى اقوام آمریت دا شکار نيں لیکن بعض ادوار تاریخى وچ آمریت ایسى خاص شکل وصورت وچ سامنے آئی کہ مورخین تے دانشوراں دی توجہ دا مرکز قرار پائی مثلاً عثمانى بادشاہت دا تجزیہ کرن تاں معلوم ہُندا اے کہ اس بہت بڑى بادشاہت دے سقوط دا اک اہ‏م سبب عثمانى بادشاہاں دی آمریت تے عوام دی ناراضگى تھا_ اسى طرح ایران دی تریخ دا تجزیہ تے تحلیل کرن بالخصوص مشروطیت دے دور دا مطالعہ کرن تاں معلوم ہوتاہے کہ لوکاں دا قیام تے انقلاب مشروطیت مکمل طور اُتے ظلم تے آمریت نو‏‏ں ختم کرنے تے قانون اُتے مبنى عادل حکومت دی تشکیل دے لئی تھا_
عصر حاضر وچ بھى مشرق وسطى دے تیل دی دولت تو‏ں مالا مال بوہت سارے ملکاں آمرانہ نظام تے حکومت دے حامل نيں _ دانشوراں دے نظریہ دے مطابق انہاں ملکاں دی حکومت دا اسيں ستون تیل دی دولت تو‏ں تشکیل پانے والا اقتصاد تے دوسرا ایہ کہ عمومى درآمدات تو‏ں بے نیازى اے گویا کہ تیل نے انہاں نو‏ں عوام تو‏ں بے نیاز کردتا اے بہرحال آمریت دی کوئی بھى وجہ ہوئے تے کسى زمانہ وچ بھى ظاہر ہوئے یہى کدرے گے کہ ایہ رہتل تے تمدن دے زوال دا اہ‏م سبب اے اوراسلامى رہتل تے تمدن بھى اسى قانون تے قاعدہ تو‏ں مستثنى نئيں اے اسلامى رہتل دی تریخ بتاتى اے کہ جس قدر بادشاہاں دی آمریت تے استبداد کم ہويا اسى قدر اسلامى رہتل دی ترقى تے وسعت دے لئی اسباب تے امکانات حاصل ہوئے _
۲_ دنیا پرستى ،قدامت پسندى تے حقیقى اسلام تو‏ں دوری:
آنحضرت (ص) اسلام دے پیغمبر ہونے دی حیثیت اپنى سیرت طیبہ تے روش زندگى نو‏‏ں ایداں دے سامنے لیائے جو ہر
۲۰۲ قسم دے اسراف تے نمود تے نمایش تو‏ں دور تھی_ آپ دی غذا ، رہائشے تے لباس معاشرہ دے معمولى ترین افراد دی مانند سادہ تے چمک دمک تو‏ں دور تھا_ آپکى وفات عظمى دے بعد خلفاء راشدین دی سیرت بھى آپ (ص) تو‏ں مشابہت رکھتى تھى اوہ بھى سعى کردے سن کہ اسلام حقیقى تے رسول اکرم (ص) دی سیرت طیبہ دی پیروى وچ مادى نمود تے نمایش تو‏ں دور رہیاں تے تمام مسلماناں دے لئی نمونہ عمل دی حیثیت تو‏ں رہیاں جدو‏ں کہ اموى خلافت دے آغاز تو‏ں ہى دنیا پرستى تے تجملات مسلماناں دے حقیقى اسلام تو‏ں دورى دا باعث بنے اسى طرح فکرو نظر تے روشن خیالى دی راہ وچ قدامت پسندى دی رکاوٹ بھى اسلامى رہتل وتمدن دے زوال دا سبب قرار پائی_
الف: دنیا پرستی
ابن خلدون دا نظریہ سی کہ حکومتاں انسانى زندگى دی مانند اک عمر تے اسک‏‏ے مختلف مراحل جداں پیدائشے ، رشد تے جوانى تے ضعف تے بڑھاپا رکھتى نيں _ انہاں دے خیال دے مطابق حکومتاں پیدائشے تو‏ں زوال تک پنج مراحل تو‏ں گزرتى نيں :
پہلا مرحلہ کہ جس دا ناں دا میابى دا مرحلہ اے فرد حاکم قوم دے اندرونى روابط تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اقتدار حاصل کردا اے ایہ قومى روابط اک طرح تو‏ں مختلف امور تے فیصلےآں نو‏‏ں اسکى ذات وچ منحصر ہونے تو‏ں مانع ہُندے نيں _دوسرے مرحلہ وچ اوہ کوشش کردا اے اپنى حاکمیت نو‏‏ں مستحکم کردے ہوئے اقتدار نو‏‏ں اپنى ذات وچ منحصر کرلے_
تیسرے مرحلہ وچ اپنے اقتدار اُتے بھروسہ رکھدے ہوئے آسودگى تے آسایش دی نعمات تو‏ں بہرہ مند ہُندا اے _ دوسرے لفظاں وچ اوہ طاقت واقتدار دے پھل چندا اے اس مرحلہ وچ نمود تے نمائشے تے آسودگى دا اظہار ہُندا اے اوہ ہور مشہور حکومتاں دی مانند بے پناہ رقم شہراں نو‏‏ں خوبصورت بنانے اورعوامى عمارتاں دی تعمیر اُتے لگاندا اے _ اسى طریقہ دا ر اُتے چلدے ہوئے اس دے ماتحت، حوارى تے حکومتى دا رندے دونے ہتھو‏ں تو‏ں مال تے ثروت جمع کردے نيں تے اُتے تعیش زندگى اختیار کردے نيں فیر اقتصادى ترقى دا زمانہ آندا اے حاکم طبقہ دی توجہ تے حوصلہ
۲۰۳ افزائی دی وجہ تو‏ں مصنوعات ، خوبصورت فنون تے علوم ترقى کردے نيں اسى دوران آرام وسہولت دا زمانہ آپہنچدا اے اس زمانہ وچ انسان دنیاوى لذتاں تے آسائشے تو‏ں بہرہ مند ہُندے نيں ایتھ‏ے حکومت دے ارتقا دا پہلا مرحلہ مکمل ہوجاندا اے _
چوتھے مرحلہ وچ حاکم طبقہ تے رعایا دی مسرتاں دا عروج دا دور اے ایہ لوک پچھلى نسلاں دی مانند زندگى دی لذتاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں لیکن اس امر تو‏ں غافل نيں کہ پچھلى نسل نے انہاں لذتاں تک پہنچنے دے لئی کتنى جدو جہد دی سن اوہ اسى خیال وچ رہندے نيں کہ تعیش تے زرق وبرق تو‏ں بھرپور زندگى تے معاشرتى رہتل دی ہور سہولیات ہمیشہ تو‏ں موجود سن تے موجود رہیاں گى _
تجملات، آسائشے تے خواہشات نفسانى نو‏‏ں پور اکرنا گویا اندے لئی اک عام سى گل ہوجاتى اے اوہ اس دور وچ گذشتہ لوکاں دی محصولات تے ایجادات اُتے مکمل طور اُتے اکتفاء کیئے ہوئے ہُندے نيں ایداں دے مصائب تے اسباب جو ممکن اے کہ انکى دا میابیاں وچ خلل ڈال داں ، انہاں دے مقابلے وچ کمزور پڑجا تے نيں پانچوےں مرحلہ وچ حکومت زوال دی کى راہاں اُتے قدم رکھتى اے اس دور وچ فضول خرچى تے اسراف دا آخرى مرحلہ شروع ہُندا اے _ تن آسانی، تجملات، جسمانى ضعف تے اخلاقى تباہى دا حملہ یا اندرونى اضمحلال یا دونے اسباب دی بناء اُتے ایہ حکومت تباہ ہوجاتى اے _(۱)
سلسلہ بنى امیہ دا آغاز اورعیش تے عشرت دی ابتدائ
اکثر اسلامى فتوحات بنى امیہ دے دور وچ مکمل ہوئیاں ایہ چیز اک طرح تو‏ں حقیقى اسلام دی صورت بگاڑنے وچ اہ‏م کردار رکھتى اے کیونجے اسلام ایداں دے خاندان تے انہاں دے وابستہ لوکاں دے ذریعہ ترویج ہورہیا سی کہ جو خود اسلام دے زیادہ معتقد نہ سن _ بنى امیہ نے دین وچ مختلف بدعتاں ایجاد کيتياں تے انہاں بدعات نو‏‏ں دین دے ناں تو‏ں پھیلایا _ انہاں نے اسلام دے زريں قانون مساوات نو‏‏ں پائاں تلے روندڈالیا تے عرب دی عجم اُتے برترى دے نظریہ دا پروپیگنڈا کيتا _
۱) عبدالرحمان ابن خلدون ، مقدمہ ابن خلدون، ترجمہ محمد پروین گنابادى تہران_
۲۰۴ اموى حکمراناں نے اسلامى حکومت دی بہت سى درآمدات نو‏‏ں اپنى عیش وعشرت تے خوبصورت محلات بنانے اُتے صرف کيتا اسى بناء اُتے عوامى طبقات وچ ناراضگى دی لہر دوڑى تے ایہ چیز اموى حکمراناں دے سلسلہ نو‏‏ں ختم کرنے دا باعث بنی_ انہاں دے بعد بنى عباس نے بھى اسى طرز عمل نو‏‏ں جارى رکھیا تے انہاں نو‏ں بھى بنى امیہ دی مانند انجام دا سامنا کرنا پيا_
خلفاء اورا مراء دی بے پناہ ثروت تے اسک‏‏ے نتائج