cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ترکى ادب دا شروع تو‏ں ہى واضح طور اُتے دینى امور دی طرف رجحان اے قدیم ترکى ادب دا اک اہ‏م حصہ کہ جو مرکزى ایشیا نال تعلق رکھدا اے دو وڈے دین  مانوی تے بدھمت دی تحریرات اُتے مشتمل اے تے بوہت سارے دینى مفاہیم اورتعلیمات دا حامل اے _ ابتدائی چارصدیاں وچ جدو‏ں کہ دین اسلام مغرب تو‏ں مشرق دی طرف بڑھریا سی ترک لوک اسلام تو‏ں آشناہوئے اسطرح ترک اقوام دی رہتل وچ مفاہیم اسلام دے نفوذ دا راستہ کھل گیا_ اک تقابلى تے عمومى نظرے دے مطابق سانو‏ں مننا پئے گا کہ مرکزى ایشیا یعنى اناطولى ، قفقاز تے ولگا وچ ترکى اشعار مختلف پہلوآں تو‏ں فارسى تے عربى ادب تو‏ں بہت متاثر ہوئے_ تے آلٹائی اور
۱) ملک الشاعر بہار ، سبک شناسى ، ح ۱ ص ۹۰_۳۵_
۸۲ مشرقى تے مغربى سابئیر یا جو اسلامى رہتل تو‏ں دور رہ گئے سن تے آلٹا اقوام دی مقامى سبھیاچار وچ مدغم سن اوتھ‏ے بھى اس شاعرى نے اپنى شکل تے قالب نو‏‏ں قائم رکھیا اے _
پنجويں تے چھٹى صدى ہجرى وچ قراخانیان دے ترکستان دے مغرب وچ  سیرد ریا اور آمودریا دے مناطق اُتے مکمل تسلط دے ساتھساتھترکى اسلامى ادب نے جنم لیا _ نويں تو‏ں گیارہويں صدى ہجرى تک ترکستان دے مشرق وچ اغوز انہاں سالار دے درمیان واضح طور اُتے اک محدود سا ادبى ماحول بنا تے انہاں دے بوہت سارے آثار وچو‏ں بعض کتاباں کہ جو  عبادت تے قصہ قربان '' ناں رکھتى سن مکمل طور اُتے دینى مفاہیم تو‏ں متاثر سن _
یوگا سوترا
حوالے
گٹھ:بھارتی فلسفہ گٹھ:سنسکرت ساہتگٹھ:سنسکرت
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ب ) اسلامى علوم
۱) قرائت :
قرائت دا علم اسلامى علوم وچ قدیم ترین علم اے کہ جس دے بانى پیامبر اکرم(ص) نيں انہاں دے بعد على بن ابى طاب (ع) ، عبداللہ بن مسعود تے فیر آئمہ اطہار دا اس علم دی تدوین وچ اہ‏م کردار اے پہلى صدى ہجرى وچ پہلا شخص کہ جس نے قرآن دی رائج الحان دے ساتھقرائت کىاس دا ناں عبیداللہ بن ابى بکر ثقفى تھا_
پیغمبر اکرم(ص) تو‏ں اصحاب دی قرآن کریم دے بعض لفظاں تے انہاں دے حروف دی ادائیگى دے حوالے تو‏ں مختلف ذرائع تو‏ں روایات نقل ہونے دی بناء اُتے قرائت وچ اختلاف پیدا ہوگیا تے فیر ایہ اختلاف قاریاں دے ذریعہ نقل ہويا تے جارى رہیا _ اسلامى فتوحات دے دوران اسلامى ملکاں دے ہر شہر دے مسلماناں نے مشہور قاریاں وچو‏ں کسى اک قارى دی قرائت نو‏‏ں اختیار کيتا کہ جس دے نتیجہ وچ پنجاہ طرح دی قرائتاں کہ جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور  قراء سبعہ (ست قرائتاں )ظہور پذیر ہوئیاں(۱)
۸۳ پہلے شخص جنہاں نے تمام قرائتاں نو‏‏ں اک کتاب وچ جمع کيتا ابوعبید قاسم بن سلام (متوفى ۲۲۴ قمری) سن کہ انہاں نے تمام قرائتاں نو‏‏ں انہاں ست قرائتاں سمیت پچیہہ قرائتاں وچ خلاصہ کيتا انہاں دے بعد احمد بن جبیر کوفى نے پنج قرائتاں دے بارے کتاب تحریر دی کہ اس دا م دے لئی انہاں نے تمام مشہور شہراں وچو‏ں اک قارى نو‏‏ں انتخاب کيتا _ انہاں دے بعد قاضى اسماعیل بن اسحاق مکى (متوفى ۲۸۲ قمری) نے اک کتاب وچ ویہہ علمائے قرائت تو‏ں جنہاں وچ ایہ ست معروف قارى بھى سن قرائتاں جمع کيتياں _ انہاں دے بعد محمد بن جریر طبرى ( متوفى ۳۱۰ قمری) نے اک کتاب  الجامع تالیف دی تے ویہہ تو‏ں زیادہ قرائتاں اسماں ذکرکاں _
ست معروف قارى کہ جو  قراء سبعہ  دے عنوان تو‏ں معروف سن اوہ مندرجہ ذیل نيں نافع بن عبدالرحمان (متوفى ۱٦۹ قمری) عبداللہ بن کثیر (متوفى ۱۲۰ قمری) ابو عمرو بن العلاء ( متوفى ۱۵۴ قمری) عبداللہ بن عامر ( متوفى ۱۱۵ قمری) عاصم بن ابى بخود ( متوفى ۱۲۹ قمری) حمزہ بن حبیب (متوفى ۱۵۴ قمری) تے کسائی ابوالحسن على بن حمزہ ( متوفى ۱۹۸ قمری)_
چوتھى صدى ہجرى دے اوائل وچ قرائت قرآن دے حوالے تو‏ں ایسا گروہ ظاہر ہويا کہ جو شاذ تے نادراقوال نو‏‏ں بیان کرنے لگے تے ایہ کمیاب اقوال اختلاف قرائت دا سبب بنے لیکن عباسى خلفاء دا انہاں دے بارے وچ سخت اقدام باعث بنا کہ ایہ اختلاف قرائت مستقل نہ رہ سکیا تے ست قاریاں دی قرائت اُتے اعتماد مستحکم ہوگیا_
پنجويں صدى ہجرى وچ قرائت قرآن دے علم نے اپنى اہمیت نو‏‏ں قائم رکھیا اسطرح کہ تمام اسلامى ملکاں وچ یعنى اندلس تو‏ں ماوراء النہر تک بزرگ علماء قرائت قرآن دی تحقیق وچ مشغول سن تے اس سلسلے وچ بہت سى کتاباں تحریر دی گئياں اندلس وچ مثلا ابو عمرو عثمان بن سعید دانى (متوفى ۴۴۴ قمری) تے ابو محمد قاسم بن فیرة بن خلف شاطبى اندلسى (متوفى ۵۹۰ قمری) نے قرائت دے حوالے تو‏ں متعدد کتاباں تحریر کيتياں _
چھٹى صدى ہجرى وچ ایران وچ قرائت دے بزرگ عالم ابوالفضل محمد بن طیفور سجاوندى غزنوى ظاہرہوئے انکى کتاب دا ناں  کتاب الموجز تے عین المعانى فى تفسیر سبع المثانی اے (۱)
۱)بہاء الدین خرمشاہى ،سابقہ حوالہ ، ص ۱۱۹۰_
۸۴ مجموعى طور اُتے علم قرائت نے چوتھى صدى تو‏ں چھٹى صدى تک ترقى دی کیونجے ایداں دے قارى پیدا ہونے تو‏ں کہ
جنہاں قرآن دی قرائت وچ کمیاب اقوال نقل کیتے سن کہ ایہ چیز باعث بنى کہ علم قرائت قرآن وچ جدید مباحث سامنے آئیاں تے اسکى ہور شاخاں وجود وچ آئیاں _ دوسرى طرف اسلامى رہتل دی روز بروز وسعت تو‏ں قرائت دا علم اندلس تے جدید اسلامى سرزمیناں دے مدارس تک پھیل گیا لیکن ستويں ، اٹھويں تے نويں صدى ہجرى وچ علم قرائت نے چھٹى صدى دی مانند ارتقاء دے مراحل طے نئيں کیتے _ہم اس دور وچ دو وڈے قاریاں نو‏‏ں جاندے نيں اک منتخب الدین بن ابى الغزالى یوسف ہمدانى (متوفى ٦۴۳ قمری) تے دوسرے شمس الدین ابوالخیر محمد بن محمد بن یوسف جزرى (متوفى ۸۳۳ قمری) نيں _
جناب جزرى ایداں دے زمانے وچ ظاہر ہوئے کہ جدو‏ں ایہ علم زوال دی طرف رواں سی انہاں نے قرائت دی منسوخ کتاباں دے تعارف دے ساتھساتھانہاں دے مواد نو‏‏ں اپنى دو کتاباں  النشر تے غایة النہایة وچ قرائت دے موضوعات نو‏‏ں اک جدید اسلوب دے ساتھپیش کيتا تے ایہ دو کتاباں حقیقت وچ علم قرائت دا اک انسائیکلوپیڈیا نيں کہ جنکى بدولت اج تک اس علم دی نشر تے اشاعت جارى اے اوہ خصوصیات جنہاں نے انہاں دو کتاباں قرائت دا  دائرة المعارف بنایا اوہ پچھلى کتاباں وچ نئيں دیکھى گئياں _
دسويں تو‏ں بارھواں صدى تک ایران مین دین تے سیاست دے اسيں قدم ہونے تے صفوى خاندان دے حاکم ہونے دے ساتھہى اسلامى علوم وچ جدید باب کھل گیا تے علم قرائت بھى اس جدید فضا تو‏ں بہرہ مند ہويا تے ترقى دی راہ وچ اس علم نے نويں تے مثبت قدم اٹھائے اگرچہ این تن صدیاں وچ علم قرائت دے حوالے تو‏ں جو کتاباں تالیف ہوئیاں اوہ گذشتہ کتاباں دی مانند قدر تے قیمت دی حامل نہ سن _ اس دور دی بعض کتاباں مندرجہ ذیل نيں _ الکشف عن القراآت السبع کہ جو قاضى سعید قمى (متوفى ۱۱۳ قمری) دی تالیف اے _ تحفة القراء کہ جو ملیا مصطفى قارى تبریزى دی فارسى وچ تحریر اے تے رسالہ تجوید کہ جو محمد بن محسن بن سمیع قارى دی فارسى وچ تالیف اے انہاں آخرى صدیاں وچ بھى قرائت لغات قرآن دی تشریح تے کشف آیات دے حوالے تو‏ں بوہت سارے کتاباں وجود وچ آئیاں(۱)
۱)عند الحلیم بن محمد الہادى قابة، القراة القرانیة، تاریخہا ، ثبوتہا، حجتیہا تے احکامہا ص ٧۳_٧۰ ، ٧۵ _ ٧۴_
۸۵ ۲ _ تفسیر
تفسیر دی تدوین دا مرحلہ بنى امیہ دی حکمرانى دے آخرى تے بنى عباس دی حکومت دے ابتدائی زمانہ وچ حدیث دی تدوین دے ساتھہى شروع ہويا کیونجے سب تو‏ں پہلے روایات ہى قرآن کریم دی تفسیر سن بعد وچ علماء کرام تے بزرگان اسلامى دی کوششاں تو‏ں تفسیرى روایات نو‏‏ں احادیث دے عمومى مجموعہ تو‏ں جدا کرکے مستقل طور اُتے تدوین کيتا گیا بوہت سارے اہل سنت اورشیعہ حضرات دی نظر وچ سب تو‏ں پہلے تفسیر نو‏‏ں تدوین کرنے والے سعید بن جبیر نيں اوہ عبداللہ بن عباس دے شاگرد ہونے دے ساتھساتھتابعین وچو‏ں وڈے ادیب شمار ہُندے سن تے شیعہ ہونے تے حضرت على (ع) دے ساتھوفا دارى دے جرم وچ حجاج بن یوسف (ع) دے ہتھو‏ں شہید ہوئے _
اگر اسيں تحقیق تے دقت دے ساتھاس سوال دا جواب دینا چاہن کہ اسلام وچ سب تو‏ں پہلے مفسر قرآن کون سن تاں بلا شبہ حضرت محمد (ص) تے على بن ابى طالب (ع) دا ناں ہى ساڈے سامنے جلوہ گر ہوئے گا حضرت على (ع) دی تفسیر کوحقیقت وچ قرآن کریم دی تفسیر عقلى دا آغاز جاننا چاہیے تفسیر عقلى تو‏ں مراد قرآنى آیات دی وضاحت تے تفسیر فکرى تے عقلى روش اُتے کرنا تے ایہ روش در حقیقت وہى راستہ اے کہ جسکى طرف کتاب خدا مؤمنین دی راہنمائی کرتى اے _ قرآن دی تفسیر دا ایہ مکت‏‏ب امام محمد باقر (ع) تے انہاں دے فرند امام جعفر صادق (ع) دے دور وچ اپنے عروج نو‏‏ں پہنچیا _ تفسیر عقلى کہ جو تقریبا دوسرى صدى تو‏ں شروع ہوئی چھٹى صدى وچ اپنے کمال دی آخرى حداں نو‏‏ں چھور ہى تھی_
عباسى دور وچ مختلف بلکہ متضاد کلامى مکاتب دی طرز فکر اُتے ایہ تفسیرى مباحث عام ہوگئياں مسلما‏ن دانشوراں دا اک گروہ اپنے علمى تخصص تے مذہب دی اساس اُتے قرآن کریم دی تفسیر وچ مشغول ہويا مثلا علم نحو دے علماء ادب اورعلوم بلاغت دی رو تو‏ں آیات قرآن دی تفسیر تے وضاحت وچ مشغول ہوئے تے علوم عقلى دے ماہرین قرآن مجید دی فلسفى قواعد تے قوانین تے اسلامى حکماء تے فلاسفہ دی آراء دی روشنى وچ تفسیر کرنے لگے(۱)
۱)دانشنامہ جہان اسلام ، ج ٧ ، ذیل تفسیر_
۸٦ جس دے نتیجہ وچ متعدد قسم دی روشاں تے مکاتب تفسیرى وجود وچ آئے اسيں انہاں وچ چند اہ‏م ترین روشاں دی وضاحت کردے نيں :
۱) تفسیر قرآن بہ قرآن : یعنى قرآن کریم دی بعض آیات دی وضاحت تے تفسیر دے لئی دوسرى بعض آیات تو‏ں مدد لینا(۱)
۲)تفسیر موضوعی: اس تفسیرى روش وچ مفسر اک موضوع تے مسئلہ دی وضاحت دے لئی اس موضوع دے متعلق تمام آیات اک جگہ ترتیب تے باہمى ربط دے ساتھپیش کرتاہے_
۳)تفسیر اجتہادى : آیات دی تفسیر تے تشریح دے لئی آیات دے معانى تو‏ں منطق ، اصول تے اجتہادى روشاں دی بناء اُتے بہرہ مند ہونا_
۵ ) تفسیر عصری: مفسر تفسیر دے حوالے تو‏ں گذشتہ علماء دی آراء دا تجزیہ کرتاہے تے گذشتہ مفسرین دے ناقابل دفاع نظریات نو‏‏ں ترک کردیتاہے(۲)
٦)تفسیر تاریخی: مفسر قرآن دے تاریخى واقعات بالخصوص انبیاء (ع) دے قصےآں دی وضاحت کرتاہے تے انہاں وچ عبرت آموز نکات نو‏‏ں کڈ ک‏ے تشریح کرتاہے_
٧) تفسیر فلسفی: مفسر اسلامى فلسفہ دی معلومات تو‏ں قرآنى آیات دے معانى تے اہداف نو‏‏ں درک کرنے دے لئی مدد لیتاہے_
۱)بہاء الدین خرمشاہى ، سابقہ حوالہ ص ٦۵۲ _ ٦۳۴_
۲)شادى نفیسى ، عقل گرائی در تفاسیر قرن چہاردہم_
۸٧ ۸)تفسیر ادبی:مفسر قرآن دے معانى نو‏‏ں کشف کرنے تے صحیح معنےآں وچ درک کرنے دے لئی ادبى علوم تو‏ں بہرہ مند ہوتاہے_
۹)تفسیر نقلى یا ماثور: مفسر پیغمبر (ص) تے آئمہ معصومین (ع) دے اقوال تے احادیث دی رو تو‏ں آیات دی تفسیر کرتاہے_
۱۰)تفسیر ہدایتى تے تربيت‏ی: قرآنى آیات تو‏ں اخلاق تے تربیت دے حوالے تو‏ں نکات نو‏‏ں پیش کرنا تے انہاں آیات الہى تو‏ں قرآنى دعوت دے مضمون دی تہہ تک پہچنا_
۱۱)تفسیر فقہی: عبادات ، معاملات، حدود تے تصرف دے حوالے تو‏ں قرآن دے عملى احکا‏م دا تجزیہ کرنا تے اس نظر تو‏ں قرآنى آیات دی تشریح کرنا_
۱۲_ تفسیر کلامى : مفسر قرآنى آیات دی مدد تو‏ں اپنے عقائد تے مذہب دا دفاع کرتاہے تے اس حوالے تو‏ں آیات دے شبہات نو‏‏ں دور کرتاہے_
۱۳_ تفسیر رمزی: مفسر واضح کرتاہے کہ قرآنى آیات رمز تے اشارہ نيں لہذا انہاں آیات دے لفظاں دے معانى تے اسرار تک پہنچنے دے لئی مروجہ ادبى تے معانى قواعد تو‏ں بڑھکر انہاں دے علاوہ ہور روشاں تو‏ں حقائق تک پہنچنے دی کوشش کردا اے _
۱۴ _ تفسیر عرفانی: مفسر دی نظر وچ قرآن صرف ظاہرى تے لفظى پیغام دی حد تک بیان نئيں کررہیا بلکہ انہاں آیات دے باطن وچ عرفانى تعلیمات تے سیر تے سلوک دے اسرار بھى پنہان نيں کہ جو کشف تے شہود دی روش تو‏ں ظاہر ہونگے(۱)
ہم انہاں چودہ قسماں دی تفاسیر نو‏‏ں تاریخى نگاہ تو‏ں دیکھدے ہوئے اہ‏م ترین تفاسیر دا تعارف کردیندے نيں :
۸۸ تیسرى صدى ہجرى دے پہلے نصف زمانہ وچ بخارى نے اپنى کتاب صحیح دا کچھحصہ گذشتہ تفاسیر دے تجزیہ تے تحلیل دے حوالے تو‏ں خاص کيتا _ جامع البیان فى تفسیر القرآن محمد بن جریر طبرى دی تیسرى صدى دی مشہور تفاسیر وچو‏ں شمار ہوتى اے چوتھى صدى ہجرى وچ محمد بن ابراہیم بن جعفر نعمانى دی تفسیر نعمانى قابل توجہ اے پنجويں صدى ہجرى وچ تفسیر التبیان فى تفسیر القرآن جو کہ محمد بن حسن طوسى دی تالیف اے جو سب تو‏ں پہلى شیعى تفسیر شمار ہوتى اے تے عقلى تے اجتہادى روش دے ساتھدائرہ تحریر وچ آئی _ اسى صدى وچ عتیق بن محمد سور آبادى نیشابورى دی تفسیر سور ابادى یا تفسیر التفاسیر بھى وجود وچ آئی_
چھٹى صدى ہجرى وچ شیخ طبرسى دی مجمع البیان فى تفسیر القرآن  تالیف ہوئی انہاں نے اس تفسیر دے علاوہ تے دو تفاسیر  الکافى الشافی تے  جوامع الجامع بھى تحریر کيتياں _ اسى صدى وچ ابوالفتوح رازى دی روض الجنان فى تفسیر القرآن بھى تالیف ہوئی_
ستويں صدى وچ ابو عبداللہ محمد بن محمد انصارى خزرجى قرطبى دی تفسیر  الجامع لاحکا‏م القرآن لکھى گئی آپ معروف مذہب مالکى دے علماء وچو‏ں سن اٹھويں صدى وچ عبداللہ بن عمر بن محمد نے  انوار التنزیل تے اسرار التاویل  تحریر دی _ دسويں صدى ہجرى وچ جلال الدین سیوطى نے  الدر المنثور فى تفسیر الماثور تالیف دی تے گیارہويں صدى وچ ملیا محسن فیض دا شانى نے تفسیر صافى تحریر کيتی_
تفسیر دی تدوین دے آغاز تو‏ں چودھواں صدى تک تفسیرى آثار دے تالیف وچ اسلوب دے لحاظ تو‏ں واضح تبدیلى مشاہدہ وچ نئيں آتى لیکن چودھواں صدى وچ تفسیر المیزان دے مصنف جناب محمد حسین طباطبائی دے ذریعے تفسیرى اسلوب وچ انقلاب پیدا ہويا اس کتاب دا گذشتہ تفاسیر اُتے امتیاز ایہ اے کہ گذشتہ تفاسیر وچ روش ایہ تھى کہ کسى آیت دے دو یا تن معانى بیان ہُندے تے مختلف احتمالات نقل ہُندے لیکن آخر وچ حقیقى قول واضح تے روشن نہ ہُندا جدو‏ں کہ تفسیر المیزان جو کہ قرآن دی تفسیرقرآن تو‏ں دی تفسیرى روش اُتے لکھى گئی اسماں ہور آیات دی مدد تو‏ں اک آیت دے مختلف معانى وچو‏ں اک معنى نو‏‏ں ترجیح دى گئی اے _ عہد حاضر وچ تفسیر
۸۹ المیزان تمام شیعہ تفاسیر وچو‏ں اہ‏م ترین تے جامع ترین تفسیر ہونے دے ساتھامامیہ دے ہاں مطلقاً اس صدى دی مشہور ترین تفسیر بھى اے (۱)
۳_ حدیث
اسلامى فرقےآں وچ شروع تو‏ں ہى حدیث دی تدوین دے بارے وچ اختلاف نظر موجود سی جدو‏ں کہ شیعاں نے اسى زمانہ وچ حدیث دی اہمیت نو‏‏ں درک کردے ہوئے کتابت دے ذریعے اس تاریخى ورثہ نو‏‏ں محفوظ کرنے دے لئی قدم اٹھایا _ جدو‏ں کہ اہل سنت دوسرى صدى دے دوسرے نصف حصہ تک احادیث دا کوئی تدوین شدہ مجموعہ نئيں رکھدے سن کیونجے دوسرے خلیفہ نے کتابت حدیث تو‏ں منع کردتا تھا(۲)
سب تو‏ں پہلى کتاب حدیث حضرت على بن ابیطالب نے تدوین دی کہ جو در حقیقت پیغمبر اکرم(ص) نے املا کروائی تھى _ بعض محققاں دی تحقیق دے مطابق ایہ کتاب امام باقر (ع) دے پاس موجود تھى تے آپ(ع) نے ایہ  حکم بن عتیبہ  نو‏‏ں دکھادی تھى(۳) شیخ مفید ، محقق حلى تے شہید اول دے بقول امیر المؤمنین (ع) دے دور تو‏ں امام حسن عسکرى (ع) دے زمانہ تک یعنى تیسرى صدى دے دوسرے نصف حصہ تک شیعاں نے حدیث وچ چار سوکتب (اصول اربعہ مائة) تحریر کيتياں _
چوتھى صدى ہجرى تو‏ں شیعہ علماء نے حدیث وچ چار اہ‏م ترین کتاباں دی تدوین تے تالیف تو‏ں علم حدیث دے ارتقا وچ انتہائی عظیم تے یادگار قدم اٹھایا جناب محمد بن یعقوب کلینى (متوفى ۳۲۹ قمری) نے  الکافی تالیف دی _ محمد بن على بن بابویہ قمى جو کہ شیخ صدوق دے ناں تو‏ں معروف نيں انہاں نے کتاب  من لا یحضرہ الفقیہ تحریر دی _ تے پنجويں صدى ہجرى وچ محمد بن حسن طوسى (متوفى ۴٦۰ قمری) نے دو کتاباں ''رہتل
۱)سابقہ حوالہ _
۲)على بن حسام الدین متقى ، کنز العمال فى سنن الاقوال والافعال، بیروت ج۱ ص۱٧۴_
۳)سید حسن صدر ، تاسیس الشیعة الکرام ، لفنون الالسلام ص ۲٧۹_
۹۰ اور استبصار '' تالیف کيتياں _
چھٹى صدى تو‏ں گیارہويں صدى تک علم حدیث تقریبا جمود دا شکار رہیا اسى لئی اس طویل دور وچ کچھزیادہ احادیث دی تدوین شدہ کتاباں دا اسيں مشاہدہ نئيں کردے لیکن صفوى حکومت دے قیام تو‏ں دوبارہ اس علم دی طرف توجہ بڑھگئی _ اس دور وچ ملیا محسن فیض دا شانى نے الوافی محمد بن حسن حر عاملى نے  وسائل الشیعہ تے علامہ مجلسى نے بحار الانوار نو‏‏ں تحریر کيتا تے چودھواں صدى وچ بھى سید حسین طباطبائی بروجردى نے اک اہ‏م کتاباں جامع الاحادیث الشیعہ فى احکا‏م الشریعہ نو‏‏ں تالیف کيتا_
دوسرى صدى تو‏ں چودھواں صدى تک علماء اہلسنت نے بھى علم حدیث دے حوالے تو‏ں بہت سى کتاباں تالیف کيتياں کہ جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور مندرجہ دیل نيں : صحیح بخارى ، صحیح مسلم سنن ابن ماجہ، سنن ابو داؤد، سنن نسائی تے جامع ترمذى کہ ایہ کتاباں  صحاح ستہکے عنوان تو‏ں معروف نيں ایہ سب کتاباں تیسرى صدى ہجرى وچ تحریر تے تالیف ہوئیاں اسى طرح اہل سنت دے ہور حدیثى آثار وچو‏ں '' جامع الاساتید تالیف ابو الفرج ابن جوزى (متوفى ۵۹٧ قمری) تے کتاب المنتقى فى اخبار مصطفى تالیف ابن تیمیہ (متوفى ٦۵۲ قمری) قابل ذکر نيں(۱)
۴ _ فقہ
الف) شیعہ فقہ :
مکت‏‏ب شیعہ دا فقہى نظام وکھ وکھ ادوار تو‏ں گزریا، ایتھ‏ے اسيں اختصار تو‏ں انہاں ادوار تے ہر دو ر دے مشہورترین فقہا دا تعارف کرواندے نيں :
۱_ آئمہ (ع) دا دور:اس دور وچ احکا‏م شرع، فقہ تے اجتہاد دا اصلى محور آئمہ (ع) سن انکا دا اک اہ‏م ترین دا م امور شرعى وچ فکر تے استدلال کرنے دے لئی میدان ہموار کرنا اے اسى لئی بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے انہاں نے
۱)کاظم مدیر شانہ چى ، علم الحدیث ، مشہد ص ٦۸ ، ٧۰ تے قیس آل قیس الایرانیون تے الادب العربى ج۲ _
۹۱ واضح طور اُتے اپنى ذمہ دارى اصول تے کلى قواعد بیان کرنا قرار دى تے انہاں قواعد دی مدد تو‏ں فرعى تے جزئی احکا‏م نکالنے دی ذمہ دارى دوسرے لوکاں دے کندھےآں اُتے چھوڑى(۱)
آئمہ دے پیروکاراں تے اصحاب وچ علمى تے بالخصوص کلامى مسائل وچ مختلف رجحانات وچ متکلمین ، محدثین دے رجحانات، عصمت یا علم غیب دا انکار یا اثبات تے امام دے علم دے حوالے تو‏ں مباحث اس دور دی خصوصیات وچو‏ں نيں ، آئمہ دے بوہت سارے رفقاء جو انہاں دے نہایت قابل بھروسہ اصحاب وچو‏ں سن متضاد عقائد رکھدے سن (۲)
۲_ فقہ دی تدوین دا آغاز: اس دور وچ شیعہ مکت‏‏ب دے پیروکاراں وچ فقہى حوالے تو‏ں تن بنیادى رجحانات دیکھنے وچ آندے نيں : اہل حدیث دا فکرى میلان، کہ جو شدت دے ساتھاجتہاد دے مخالف سن تے فقہى احکا‏م نو‏‏ں احادیث تے انہاں دے نقل کرنے وچ محدود کردے سن مثلا جناب کلینى تے ابن بابویہ قمى(۳)
۱)محمد حسن حر عاملى ، وسائل الشیعہ قم ، آل البیت ج ۱۸ ص ۴۱_
۲)اس قسم دے فکرى تے نظریاتى اختلاف دی تشریح شیعہ رجالى کتاباں وچ موجود اے مثلا محمد کشى دی اک کتاب معرفة الرجال ، جو حسن مصطفوى دی کوشش تو‏ں نشر ہوئی ص ۸۰، ۲٧۹ ، ۴۸۳ ، ۴۸۸ ، ۹_۴۹۸، ۵۰٦_
۳)محدثین دے اس گروہ دی فقہ محض احادیث دے مجموعہ دی شکل وچ ہوتى سی کہ جنہاں نو‏ں موضوع دے اعتبار تو‏ں ترتیب دتا جاندا سی کبھى تاں انہاں دے مجموعے وچ احادیث دی سند بھى حذف کردى جاتى تھى مثلا جناب کلینى دی  الکافى فى الفروع _
۴)انکى کتاب  المستمسک حبل آل الرسول کہ جو چوتھى تے پنجويں صدى وچ مشہورترین فقہى منبع تے مرجع تھى رجوع کیجئے  آقا بزرگ طہرانى _ الذریعہ ج ۱۹ ص ٦۹_
۵)جناب ابو على محمد بن احمد بن جنیہ الکاتب الاسکافى چوتھى صدى دے وسطى زمانہ دے عالم سن انکى دو کتاباں دے ناں  تھذیب الشیعہ لاحکا‏م الشریعہ تے والاحمدى فى الفقہ المحمدى  نيں _
٦)ابن عقیل متکلمین دی مانند خبر واحد نو‏‏ں حجت نئيں سمجھدے سن _ جدو‏ں کہ ابن جنید اصحاب الحدیث دی مانند انہاں احادیث دی حجیت دے قائل سن رجوع کیجئے '' سید حسین مدرسى طباطبائی ، مقدمہ اى بر فقہ شیعہ ، مترجم ص ۲ ۴۱ _
۹۲ ان دو بزرگاں دے فقہ اُتے عمیق اثرات مرتب ہوئے _ تیسرا علمى رجحان متکلمین دی فقہ دی شکل وچ اے جناب شیخ مفید اس گروہ دی ممتاز شخصیتاں وچو‏ں نيں(۱)
۳ _ تلفیق (آپس وچ ملانے ) دا دور: شیخ الطانفہ ابوجعفر محمد بن حسن طوسى(۲) نے فقہ وچ اہل حدیث تے متکلمین دے رجحانات نو‏‏ں تلفیق کيتا تے کوشش دی فقہ دے عقل تو‏ں مربوط پہلوآں نو‏‏ں محفوظ رکھدے ہوئے احادیث دی حجیت ثابت کرن انہاں نے اپنے وسیع آثار تے کتاباں دے ساتھشیعہ فقہ وچ بوہت سارے نويں افق روشن کيتے_ شیخ الطائفہ دی اہ‏م فقہى آراء دا دے انہاں دے آثار وچ مطالعہ کيتا جاسکتاہے (۱) النہایة فى مجرد الفقہ تے الفتاوى (۲) المبسوط (۳) الاستبصار (۴) رہتل الاحکا‏م_ فقہ تفریعى تے فقہ تطبیقى دی تقسیم انہاں دے ہى دا رناواں وچو‏ں اے _ ایہ فقہى مکت‏‏ب تن صدیاں تک شیعہ دنیا اُتے حکمرانى کردا رہیا شیخ طوسى دے علاوہ اس دور دی اہ‏م ترین شخصیتاں جناب قطب الدین راوندى(۳) تے ابن شہر آشوب نيں(۴)
۴_مکت‏‏ب تلفیقى پرتنقید دا دور: شیخ طوسى دے سوسال بعد فقہاء دے اک گروہ نے کوشش دی کہ متکلمین دے فقہى مکت‏‏ب نو‏‏ں زندہ کيتا جائے اس لئی انہاں شیخ طوسى دے مکت‏‏ب تلفیق اُتے تنقید دی اس دور دی مرکزى شخصیت ابن ادریس حلى(۵) نيں _
۵_مکت‏‏ب تلفیق دی اصلاح اورارتقا دا دور: شیخ طوسى دی فقہ بے پناہ جدت دے باوجود نظم، ترتیب تے اصلاح دی محتاج تھى بالخصوص انہاں دے مکت‏‏ب دے ناقدین نے بہت زیادہ انہاں اُتے اعتراضات کیتے سن ،اسى بناء پر
۱) انہاں بہت شدت دے ساتھابن جنید دی فقہى روش دا مقابلہ کيتا رجوع کیجئے مثلا  مفید ، المسائل الصاغانیہ والمسائل السرویة_
۲)رجوع کیجئے محمد بن حسن طوسى  الخلاف تہران _
۴)متشابہہ القرآن تے مختلفہ دے مصنف _
۵)ابن ادریس دے حوالے تو‏ں رجوع کیجئے  دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۲ ذیل ابن ادریس  ص ٧۱۸_
۹۳ محقق حلى(۱) تے انہاں دے عظیم شاگرد علامہ حلى(۲) نے اس حوالے تو‏ں وسیع پیمانے اُتے کوشش کيتياں _ انہاں دو بزرگاں دے فقہى آثار تو‏ں اج تک فقہى محققاں بہرہ مند ہُندے نيں سچى گل ایہ اے کہ جے انہاں دو بلند مرتبہ فقہى شخصیتاں دی کوششاں نہ ہُندیاں تاں مکت‏‏ب تلفیق گذشتہ دور ( مکت‏‏ب تلفیق اُتے تنفید دا دور ) وچ ہى فراموشى دے غبار دی نذر ہوجاندا _
٦_ شہید اول دا دور: شہید اول(۳) نے فقہى تفکر نو‏‏ں مرحلہ کمال تک پہچانے دے لئی کوشش دی تے فقہ شیعہ دے لئی ایداں دے اساسى اصول تے قواعد تلاش کیتے کہ جنکى بناء اُتے شیعہ فقہ نے اہل سنت دے فقہى مکاتب دی مدد دے بغیر اپنى مستقل حیثیت نو‏‏ں تشکیل دتا _ اسى خصوصیت دی بناء اُتے انہاں دے آثار تے تصنیفات گذشتہ فقہاء دے آثار تو‏ں ممتاز ہوئے انہاں دے بعدکے علماء ڈیڑھصدى تو‏ں زیادہ عرصہ تک انہاں دے پیروکار رہے_ تے اپنى فعالیت انہاں دے آثار اُتے شرح تحریر کرنے تک محدود رکھى تھی_ اس مکت‏‏ب دے معروف ترین فقیہ شہید ثانى(۴) نيں _
٧_ صفوى دور دی فقہ : ایہ دور جو دسويں صدى تو‏ں بارھواں صدى تک جارى رہیا اسماں تن رجحان سامنے آئے:
الف) محقق ثانى دی فقہ : محقق ثانى(۵) دی اہ‏م فعالیت دو نکتاں وچ خلاصہ ہوتى اے: فقہ دے قوى دلائل کوہور مستحکم تے پائدار بنانا تے فقہ وچ حکومتى مسائل دی طرف توجہ مثلا فقیہ دے اختیارات دی حدود نماز جمعہ تے خراج دے متعلقہ مسائل تے غیرہ ، محقق ثانى دے اپنے بعد والے فقہاء اُتے اثرات مکمل طور اُتے واضح نيں _
۱)محسن امین حبل عاملى سابقہ ما خذج ۴ ص ۸۹_
۲)سابقہ ما خذج ۵ ص ص ۳۹٦ _
۳)سابقہ ما خذج ۱۰ ص ۵۹_
۴) سابقہ ماخذ ، ج٧، ص ۱۴۳_
۵) عباس قمى ، ہدیة الاحباب ، تہران، ص ۲۵۴_
٦) احمد بن محمد اردبیلی، زبدة البیان، مقدمہ_
۹۴ ۲) مقدس اردبیلى دی فقہ : مقدس اردبیلى(٦) نے اگرچہ فقہ وچ کوئی اساسى تبدیل نئيں دی لیکن اوہ دوسرےآں تو‏ں قطع نظر مخصوص روش دے حامل سن انکى تحقیقات دی اہ‏م خصوصیت ایہ تھى کہ اوہ گذشتہ فقہاء دے نظریات تے آراء تو‏ں قطع نظر فقط اپنى اجتہادى روش تے اپنى نظر اُتے اعتماد کردے سن علمى مباحث وچ انکى شجاعت تے جدت باعث بنى کہ انہاں دے بعد چند فقہاء نے انکى روش نو‏‏ں اختیار کيتا _
ج)اخباریاں دی فقہ : اخباریاں دی تحریک کہ جو پنجويں صدى دے آغاز وچ متکلمین دی علمى کوششاں تو‏ں تقریباً ختم ہوچکى تھى گیارھواں صدى وچ محمد امین استر آبادى دے ذریعے دوبارہ زندگى ہوگئی(۱) اگرچہ اخبارى فقہاء نے چند دہائیاں تک ایران تے عراق دے فقہى تے علمى مراکز اُتے قبضہ جمالیا لیکن اس روش دے حامل مشہور فقہاء دی تعداد زیاہ نئيں اے _
۸ _ اصول دی اساس اُتے اجتہاد دی تجدید حیات : وحید بہبہانى(۲) جو کہ بارھواں صدى ہجرى وچ فقہ دے نابغہ شمار ہُندے نيں انہاں نے اپنى وسیع علمى تحقیقات تو‏ں اخباریاں دے اساسى قواعد تو‏ں مقابلہ کردے ہوئے دوبارہ عقلى روش اُتے اجتہاد نو‏‏ں زندہ کيتا _ انہاں نے فقہ، اصول فقہ دی اصلاح تے دقیق علمى تحقیقات کےساتھکوشش دی کہ شیعہ فقہ نو‏‏ں اک ترقى یافتہ ، پائدار ، منظم ،قانونى تے فقہى مکت‏‏ب دی شکل وچ لے آئیاں(۳) جناب وحید دی اس کوشش تے فعالیت تو‏ں بڑھکر انکى دا میابى ایہ تھى کہ انہاں نے عظیم المنزلت فقہاء دی تربیت دی کہ جنہاں نے فقہى تے اصولى اساس اُتے قیمتى آثار عرصہ وجود وچ لیا ک‏ے انکى کوششاں تے ثمرات نو‏‏ں عظیم استحکا‏م بخشا_
۲) محمد باقر بن محمد اکمل کہ انہاں دے آثار وچو‏ں اے '' الفائدے الحایریة، شرح مفاتیح الشرائع_
۳)سید حسین مدرسى طباطبائی ، سابقہ ما خذص ٦۰_
میرزاى شیرازى(٧) محمد دا ظم خراسانى(۸)
۱)محمد مہدى بن مرتضى طباطبائی (متوفى ۱۲۱۲ قمری) صاحب تصنیف، المصابیح والدورة النجفیة_
۲)کتاب  کشف الغطاء عن مبھمات الشریعة الغراء دے مصنف انکى زندگى دے حوالے تو‏ں رجوع کیجئے  محسن امین جبل عاملى ، سابقہ ما خذج ۴ ص ۹۹_
۳) کتاب  مستند الشیعة ومناہج الاحکا‏م دے مصنف انکى زندگى دے حوالے تو‏ں رجوع کیجئے : محسن امین جبل عاملی، سابقہ ماخذ ، ج۲، ص ۱۸۳_
۴)کتاب انوار الفقاھة دے مصنف رجوع کیجئے  : محسن امین جبل عاملى ، سابقہ ما خذج ۳ ص ۳۵ _
۵)بوہت سارے فقہى آثار دے مصنف مثلا متاجر ، طہارة ، صلاة ، خمس تے بہت فقہى قواعد ، انہاں دے بارے وچ رجوع کیجئے: محسن امین جبل عاملى ، سابقہ ما خذج ۱۰ ص ۱۱٧_
٧)انہاں دے درس فقہ دی تفصیل حسین بن اسماعیل رضوى دے واسطہ تو‏ں بنام  القواعد الحسنیة موجود اے ، رجوع کرن ، آقا بزرگ طہرانى ،الذریعہ ج ۱٧ ص ۱۸۲_
۸)کتب '' تکملة التبصرة ، اللمعات النیرہ ، کتاب القضاء ( انہاں دے دروس دی تفصیل انہاں دے فرزند محمد المعروف آقا زادہ دے ذریعے معلوم ہوئی ) حاشیہ المکاسب دے مصنف ، جتھے بھى شیخ انصارى نے کوئی نظر دى اے اوتھ‏ے انہاں نے انہاں دی تنقید دی اے رجوع کیجئے محسن امین ، جبل عاملی، اصلى سابقہ ما خذج ۹ ص ۵_
۹٦ سید محمد دا ظم یزدى(۱) ، محمد حسین نائینى(۲) ، عبدالکریم حائرى یزدی(۳) سید ابوالحسن اصفہانى(۴) سید حسین طباطبائی بروجردى(۵) سید محسن حکیم(٦) سید ابوالقاسم موسوى خوئی(٧) تے امام خمینى(۸)
این تمام بزرگاں نے دسیاں بلکہ سینکڑاں شاگرداں دی تربیت دی کہ فیر انہاں وچو‏ں ہر اک نے موجود ہ دور وچ فقہ تے فقاہت دے حوزہ وچ اہ‏م خدمات انجام دتیاں لیکن قابل ذکر نکتہ ایہ اے کہ اگرچہ علماء تے فقہاء دے نزدیک مشہورنظریہ یہى اے کہ مکت‏‏ب شیعہ وچ باب اجتہاد کھلا ہويا اے لیکن بوہت گھٹ دیکھیا گیاہے کہ ایہ باب معاشرہ تے اسپر حاکم نظام اُتے باضابطہ صورت وچ کھلا ہوئے ورنہ بے ضابطہ صورت وچ اس دا کھلا ہونا قابل انکار نئيں اے _
۱)مشہور کتاب  العروة الوثقی دے مصنف رجوع کیجئے ، محسن امین جبل عاملى ، سابقہ ما خذج ۱۰ ص ۹۴۳_
۲)انہاں دے آثار وچو‏ں  قاعدہ لا ضرر اوررسالة فى اللباس الشکوک نيں  ہور انہاں دے نماز دے متعلق فقہى درس دی تفصیل انہاں دے د تے برجستہ شاگرداں وچ محمد تقى آملى تے محمد على دا ظمینى دے ذریعہ جدو‏ں کہ انہاں دے مکاسب دے حوالے انہاں دے درس دی تفصیل محمد تقى آملى تے موسى خوانسارى دے ذریعے نشر ہوئی_
۳)انہاں دے آثار وچو‏ں الصلاةہے ہور انہاں دے نکاح دے حوالے تو‏ں فقہى درس دی تفصیل محمود آشتیانى دے ذریعے نشر ہوئی_
۴)مشہور کتاب وسیلةالنجاة دے مصنف نيں امام خمینى دی کتاب تحریر الوسیلہ اسى کتاب اُتے نظر ثانى تے امام دی اپنى آراء دے مطابق تکمیل اے _
۵)انہاں دے تمام آثار انہاں دے فقہى دروس نيں جو اسيں تک پہنچے نہایة التقریر محمد موحدى لنکرانى دی ہمت تو‏ں ، البدر الزاہر فى صلاةالجمعة تے المسافر حسین على منتظرى دے ذریعے تے زبدة المقال فى خمس النبى تے الال عباس ابوترابى دی ہمت دے ساتھنشر ہوئی_
٦)عروة الوثقى اُتے سب تو‏ں پہلى استدلالى شرح بنام مستمسک العروة الوثقى ہور نہج الفقاھة تے دلیل الناسک دے مصنف نيں _
٧)ان:کے درساں دی مختلف افراد دے ذریعے تفصیل اسيں تک پہنچى اے  التنقیح فى شرح العروة الوثقى  على غروى تبریز ى دی کوشش کےنال، دروس فى فقہ الشیعة مہدى خلخالى دی ہمت تو‏ں الدر الغوالى فى فروع العلم الاجمالى رضا لطفى دی کوشش دے ساتھمستند العروة الوثقى مرتضى البروجردى دی کوشش دے ساتھمصباح الفقاھة محمد على توحید دی کوشش تو‏ں تے محاضرات فى الفقہ الجعفرى سید على شاہرودى دی کوشش تو‏ں نشر ہوئیاں _
۸)متعدد فقہى آثار دے مصنف نيں مثلا کتاب الطہارة کہ جو تن جلداں وچ اے کتاب البیع کہ جو پنج جلداں وچ اے المکاسب المحرمة جو کہ دو جلداں وچ اے _ تحریر الوسیلة دو جلد نيں رسالة فى قاعدہ لا ضرر، رسالة فى التقیة اورکتاب الخلل فى الصلاة_
۹٧ عہد حاضر دے معروف اصولیاں تے فقہاء وچو‏ں تے صاحب مکت‏‏ب کہ جنہاں نو‏ں ایسا پہلا شیعى عالم کہیا جاسکتاہو جنہاں نے علم تے اجتہاد دی قدیم روایتى روش تو‏ں بہرہ مند ہُندے ہوئے بنیادى حقوق دے مفاہیم دے تعارف اورانہاں نو‏ں انہاں دے صحیح مقام اُتے لیانے دی کوشش کرنے دے ساتھنال فقہ حکومت پر بھى بحث دی ہوئے اوہ مرحوم میرزا محمد حسین نائینى نيں انکى آرا ء وچ وجوب مقدمہ واجب کے نظریہ دے تحت مشروطیت دے قیام نو‏‏ں واجب قرار دینا ، استو‏ں علاوہ اک ہور فتوى وچ ٹیکس لینے والے یعنى حکومت نو‏‏ں ٹیکس دینے والے یعنى عوام دے مد مقابل جواب دہ ہونا شامل اے _(۱)
اسى طرح ہور مجتہدین نيں اے کہ جنہاں نے روایتى فقہ (قدیمى روش تے قواعد پرمشتمل) دی حدود وچ رہندے ہوئے فقہ حکومت کو موضوع بحث بنایا شہید سید محمد باقر الصدر سن کہ انکى حکومت تو‏ں متعلقہ مسائل وچ فقہ دے حوالے تو‏ں تخلیقى اجتہادى آراء قابل توجہ نيں(۲)
اسى بحث دے حوالے تو‏ں استاد شہید مرتضى مطہرى جداں بزرگان دی فعالیت تو‏ں غافل نئيں ہونا چاہیے کہ انہاں نے اسى روایتى روش اجتہاد دی روشنى وچ اپنے اسيں عصراں تو‏ں بڑھکر معاشرتى مسائل دی پیچیدگیاں تے الجھناں نو‏‏ں حل کرنے دے طریقے بیان کیتے اسى حوالے انہاں دا نظریہ سی کہ کوئی شخص بھى اس وقت تک مقام اجتہاد اُتے فائز نئيں ہوسکدا جدو‏ں تک اوہ ایہ اچھى طرح نہ جان لے کہ اسلام دی دا ئنات ، انسان ، معاشرے ، تریخ
۱)ہور معلومات دے لئی رجوع کرن ، میرزا حسین نائنی، تنبیہ الامة تے تنزیہ الملة ، جعفر عبد الرزاق ، الدستور والبرلمان فى الفکر السیاسى الشیعى ص ۴۸ ، ۴٧ _
۲)ہور معلومات دے لئی رجوع کرن ، سید محمد باقر الصدور الاسلام یقود الحیاة_
۹۸ ، اقتصاد ، سیاست تے دے بارے وچ کيتانظر اے (۱)
ایداں دے فقہاء وچ مرحوم شیخ محمد مہدى شمس الدین بھى قابل ذکر نيں کہ جنہاں نے اجمالى طور اُتے فقہ حکومت اُتے قابل توجہ بحث دی تے اس حوالے تو‏ں اپنى آراء داں(۲)
ب) اہل سنت دی فقہ تے تغیر تے تبدل دے ادوار:
۱)پیغمبر (ص) دا زمانہ: شرعى نصوص تک براہ راست رسائی (اسلام دے آغاز تو‏ں گیارہ ہجرى تک )
۲)صحابہ دا دور: چونکہ براہ راست پیغمبر اکرم(ص) نال رابطہ رہیا سی لہذا آسانى تو‏ں انہاں تو‏ں قول نقل کيتا کردے سن (گیارھواں ہجرى تو‏ں چالیسواں ہجرى تک)
۳)تابعین دا دور: انکا اک واسطہ دے ذریعے پیغمبر اکرم(ص) نال رابطہ سی لہذا انہاں تو‏ں قول نقل کيتا کردے سن (چالیسواں ہجرى تو‏ں پہلى صدى دے تمام ہونے تک)
۴)چار اماماں دا دور یا فقہى مذاہب دی تشکیل دا دور( دوسرى صدى تو‏ں چوتھى صدى تک) _
۵)چار آئمہ دی تقلید دا دور (تیسرى صدى تو‏ں چودھواں صدى تک)
٦)جدید فقہى اورقانونى بیدارى تے اجتہادات دے دروازے دے کھلنے دا دور(۳)
دراصل اہل سنت دی فقہ چار آئمہ دے ظہور تے فقہى مذاہب دی تشکیل تو‏ں مرحلہ کمال تک جاپہنچى تے گذشتہ ادوار اس دور نو‏‏ں وجود وچ لیانے دا سبب بنے لہذا انہاں مذاہب دی تشکیل دے لئی راستہ ہموار ہوگیا _ تیسرے خلیفہ
۱)رجوع کیجئے انکى کتاباں : نہضت ہاى صد سالہ اخیر ، انتشارات صدرا ص ٧۵ _٧۱ دہ گفتار ، انتشارات صدرا ۱۲۰ _۱۲۱ ، تعلیم تے تربیت در اسلام ، انتشارات صدرا ص ۲۴ ، اسلام تے مقتضیات زمان ص ۲۳۲_
۲)انکى اس حوالے تو‏ں دو کتاباں مندرجہ ذیل نيں نظام الحکم والادارة فى الاسلام، تے فى الاجتماع السیاسى الاسلامى ، دار الثقافة للطباعة والنشر قم_
۳)محمد خضرى بیک ، تریخ الشریع الاسلامى ، بنارس ص ۵_
۹۹ کے دور نيں قرآن کریم دی جمع آورى ، دوسرى صدى تو‏ں احادیث دی جمع آورى دا آغاز، وکھ وکھ عقائد تے نظریات دا ظہور، مسلماناں دی ہور تہذیباں تو‏ں آشنا ہونا کلام دے مکاتب دا وجود وچ آنا، حکومت دی توسیع تے اسک‏‏ے اثرات اورقانون دی ضرورت وچ وادھا تے غیرہ ایہ سب انہاں فقہى مذاہب نو‏‏ں وجود وچ لیانے دا سبب بنیاں(۱)
اہل سنت دے سب تو‏ں پہلے فقہى مکت‏‏ب نو‏‏ں ابوحنیفہ (۱۵۰ _۸۰ قمری) نے تشکیل دتا(۲) ایہ مکت‏‏ب کہ جو بعد وچ حنفى دے عنوان تو‏ں مشہورہويا ، حکومت دے اسنو‏ں سرکارى طور اُتے قبول کرنے تے حنفى قاضیاں دے تمام اسلامى مناطق وچ بھیجنے تو‏ں ایہ مکت‏‏ب بہت سرعت دے ساتھپھیلا(۳) عباسى خلفاء ، مھدى ، ہادى تے ہارون الرشید نے قضاوت دے متعلق امور قاضى ابو یوسف دے سپرد کیتے کہ جو ابوحنیفہ دے شاگرد تے حوارى سن تاں ایہ شخص فقط انہاں لوکاں نو‏‏ں بہ عنوان قاضى کسى جگہ اُتے گھلدا سی جو حنفى فقہ نو‏‏ں قبول کردے تے اسنو‏ں لوکاں وچ پھیلاندے ، اسى لئی حنفى فقہ سب تو‏ں پہلے عراق، فیر مصر ، ماوراء النہر ، ایشائے کوچک تے ہند ایتھ‏ے تک کہ چین تک پھیل گئی(۴)
مکت‏‏ب ابوحنیفہ دے شاگرد تے تربیت یافتہ لوکاں نے حنفى فقہ نو‏‏ں وسعت دى لیکن بلا شبہ اس حوالے تو‏ں قاضى ابویوسف(۵) تے محمد بن حسن شیبانى(٦) دا سب تو‏ں زیادہ کردار اے خود ابوحنیفہ دے علاوہ اس مکت‏‏ب دے سب پروردہ لوک در اصل فقہ حنفى دے فقط مروج تے شارح سن تے انہاں نے ابوحنیفہ دے فقہى نظریات دے مد مقابل کوئی جدت لیانے دی کوشش نہ دی _
اہل سنت دا دوسرا فقہى مذہب مالک بن انس(٧) (۱٧۹ _ ۹۳ قمری) دے ذریعے تشکیل پایا تے فقہ مالکی
۱)ابوالفضل عزتى ،پیدائشے تے گسترش تے ادوار حقوق اسلامى ، ص ۵۱_
۲)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۵ ذیل ابوحنیفہ ص ۳٧۹_
۳)بوجینا غیانہ ، تریخ الدولة الاسلامیة تے تشریعہا ، بیروت ص ۱٧۳ ، قیس آل قیس ، الایرانیون تے الادب العربی، تہران ج ۵ ص ۴_
۴)قیس آل قیس ، سابقہ ما خذص ۵_۴_
۵)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ٦ ، ذیل ابویوسف_
٦)بوجینا غیانة، سابقہ ما خذص ۱٦٦_
٧)محمد ابوزھرة ، مالک ، حیاتہ تے عصرہ ، آرا اوہ وفقھہ، قاہرة_
اہل سنت دے تیسرے فقہى مکت‏‏ب نو‏‏ں ابوعبداللہ محمد بن ادریس شافعى(۲) (۲۰۴ _ ۱۵۰ قمرى ) نے تشکیل دتا اوہ چونکہ دونے حنفى تے مالکى مذاہب دے بارے وچ معلومات رکھدے سن اسى لئی انہاں نے کوشش کہ انہاں دو مذاہب وچ اساسى امتزاج پیدا کيتا جائے تے اس امتزاج تے وحدت اُتے جدید فقہ نو‏‏ں تشکیل دتا جائے(۳) لیکن اسک‏‏ے ساتھساتھانہاں نے حنفى مکت‏‏ب دے استحسان تے مالکى مکت‏‏ب دی استصلاح دی بھى مخالفت کيتی_ انہاں نے اپنى فقہى آراء دے اساسى قواعد نو‏‏ں اصول الفقہ دے متعلق اک رسالہ وچ تحریر کيتا _ مصر وچ صلاح الدین ایوبى دے ذریعے فقہ شافى رائج ہوئی(۴) تے اس فقہ دے عراق تے مکہ وچ بھى حامى موجودہاں(۵)
اہل سنت دا چوتھا فقہى مکت‏‏ب احمد بن حنبل(٦) (۲۴۱ _ ۱٦۴ قمری) دی طرف منسوب اے جو فقہ حنبلى دے عنوان تو‏ں مشہور اے _ احمد بن حنبل علماء حدیث دے وڈے مفکرین وچو‏ں شمار ہُندے نيں انہاں نے شافعى
۱)کاظم مدیر شانہ چى ، علم الحدیث، مشہد ص ۳٦_
۲)محمد ابوزہرہ ، امام شافعى حیاتہ تے عصرہ تے آرا تے فقہہ ، قاہرہ_
۴)قیس آل متین ، سابقہ ما خذ ، ج ۵ ص ۵_
۵) بوجینا غیانة ، سابقہ ما خذص ۱٧۴_
٦)ذائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ٦ ، ذیل احمد بن حنبل_
۱۰۱ کے ہاں درس پڑھیا(۱) تِیہہ ہزار احادیث اُتے مشتمل حدیث دی مسند لکھکر دوسرےآں نو‏‏ں اپنى طرف متوجہ کرلیا(۲) انکى فقہ دی بنیاداں کتاب ، سنت ، صحابہ دے فتاوى ، قیاس، استحسان ، مصالح او رذرایع تو‏ں تشکیل پاواں انہاں دے مذہب دے سب تو‏ں زیادہ پیروکار حجاز وچ نيں(۳)
اہل سنت دے انہاں چار اماماں دے بعد سنى فقہ نے اپنى جدت تے تحرک نو‏‏ں کھودتا_ چوتھى صدى تو‏ں تیرھواں صدى تک انہاں آئمہ دے آثار پرصرف حاشیہ یا انکى شرح تے تفسیر دی حد تک دا م ہويا انہاں مذاہب دے فقہاء نے انکى آراء دے ساتھتقریبا کوئی نويں نکتے دا وادھا نہ کيتا اسى لئی اہل سنت دی فقہ وچ اجتہاد انہاں چار لوک دی تقلید وچ تبدیل ہوک‏ے رہ گیا اگرچہ انہاں چار آئمہ وچ اجتہاد نو‏‏ں منحصر کرنے اُتے کوئی بھى عقلى تے نقلى دلیل موجود نہ تھى لیکن بتدریج تے حاکماں دے سیاسى مقاصد تے دا ماں دی بناء اُتے اس مسئلہ وچ اجماع دی کیفیت پیدا ہوگى کہ ہن اسک‏‏ے خلاف آواز بلند کرنا آسان دا م نہ تھا(۵) لیکن تیرھواں صدى ہجرى تو‏ں عالم اسلام وچ واضح تبدیلیاں پیدا ہوئیاں _ عصرى تقاضاں ، زندگى تے معاشرتى روابط وچ گہرى تے وسیع تبدیلیاں دے پیش نظر اہل سنت دے بعض فقہاء فقط انہاں چار آئمہ دی تقلید وچ منحصر ہونے دے مسئلہ وچ شک تے تردید دا شکار ہوگئے_
۱)وحینا غیانة ، سابقہ ما خذص ۱٧٧ _
۳)دائرة المعارف بزرگ اسلامی، سابقہ ما خذ_
۴)رجوع کرن ، ابن حبیرہ الافصاح عن معافى الصحاح، حلب ج ۱ ص ۵۴_
۵) ابوالفضل عزتى ، سابقہ ما خذص ۸۳ _ ٧۱ _
۱۰۲ بتدریج اہل سنت دے فقہاء ایہ گل سمجھگئے کہ انہاں آئمہ دی تقلید اُتے کوئی عقلى تے نقلى حکم تے معتبر دلیل موجود نئيں اے اوہ بھى انہاں چار فقہاء دی مانند شرعى مسائل وچ اجتہاد کرسکدے نيں اس حوالے تو‏ں مصر دے عظیم مفتى شیخ محمود شلتوت نے شیعہ فقہاء دی آراء اُتے توجہ کردے ہوئے شیعہ فقہا دی آرا دی پیروى دے جواز دا اعلان ک‏ر ک‏ے اک اہ‏م ترین قدم اٹھایا _ (یہ گل قابل ذکر اے کہ انہاں مندرجہ بالا چارمسالک دے علاوہ ہور مسلک تے مکاتب بھى دائرہ وجود وچ آئے جنہاں وچو‏ں بعض مسالک مثلا زیدیہ تے اسماعیلیہ شیعہ مسالک وچ شمارہُندے نيں تے اپنى فقہ تے پیروکاراں دے ساتھعہد حاضر وچ موجود نيں تے بعض مسالک جو کسى تو‏ں وابستہ نئيں نيں مثلا اباضى مسلک کہ جو خوارج دے مسلک وچو‏ں ابھى تک اپنا وجود برقرار رکھے ہوئے اے (۱) یا ہور مسالک مثلا مسلک اوزاعى (متوفى ۱۵۰ قمری) تے مسلک سفیان ثورى (متوفى ۱٦۱ قمری) تے مسلک داود بن على ظاہرى (متوفى ۲٧۰ قمری) کہ ایہ سب سنى مسالک وچو‏ں شمار ہُندے نيں لیکن بوہت گھٹ پیروکاراں دی بناء اُتے زیادہ عرصہ تک نہ چل سک‏‏ے(۲)
لیکن انہاں تمام مسالک وچ اک معمولى ساموازنہ کردے ہوئے اسيں دیکھدے نيں کہ زیدى مسلک بہت زیادہ پیروکاراں تے بے شمار علما، محدثین ، معروف فقہاء تے مؤلفین دی بناء اک ممتاز مقام دا حامل اے اس مذہب دی بعض کتاباں مندرج ذیل نيں :
زید بن على بن الحسین (ع) تو‏ں منسوب  المجموع(۳) یحیى بن حسین (۹۸_ ۲۴۵قمری) دی جامع الاحکا‏م فى الحلال تے الحرام احمد بن یحیى المرتضى (۸۴۰ _ ٧٧۵قمری) دی البحر الزخار، ابراہیم بن محمد دی الروض فى الحامل شرح الکافل حسن بن احمد (متوفى ۱۰۴۸) دی ضوء النہار فى شرح الازہار تے محمد بن على الشوکانى (متوفى ۱۲۲۱)
۲)عبدالکریم زیدان، المدخل لدراسة الشریعة الاسلامیة ، بیروت ج ۱۱ ص ۱۴۸_
۳) سابقہ ما خذ_
۱۰۳ کى الدرر البھیة والسیل الجرار تے نیل الاوطار(۱) (زیدى مذہب تو‏ں دا فى عرصہ دے بعد اسيں داود بن على الظاہرى تو‏ں منسوب ظاہرى مذہب دا ناں لے سکدے نيں کیونجے اسک‏‏ے پیروکار بہت ہى کم سن تے اج تقریباً موجود نئيں نيں اس مذہب دی بنیادى فقہى کتا ب المحلى  اے کہ جسنو‏ں ابن حزم ظاہرى نے تحریر کيتا اس مذہب دے استحکا‏م تے بقاء دا باعث تھى اسى شخص دی خدمات جانى گئياں(۲)
۵_ اصول
اسلامى علوم وچ اوہ علم کہ جو اصلى منابع تے مصادر تو‏ں اسلامى احکا‏م تے قوانین دے استنباط دے لئی تدوین ہويا علم اصول اے ایہ علم وجود وچ آنے دے بعد تو‏ں ہن تک نو مراحل تو‏ں گزریا:_
۱)وجود وچ آنے دا دور: اس دور وچ اس علم دی تدوین تے اسک‏‏ے مقدمات بیان کرنے دے لئی سب تو‏ں پہلى کوششاں ہوئیاں _ شیعہ محققاں دی رائے دے مطابق اس علم دے خالق امام باقر (ع) تے امام صادق (علیہما السلام ) نيں _ اگرچہ عصر حاضر دے کچھمحققاں دا خیال اے کہ اصلى قواعد دا سادہ انداز وچ استعمال صدر اسلام تو‏ں ہى رائج تھا(۳)
۲) تصنیف دے دور دا آغاز: اس دور وچ علم اصول جس دا ذکر فقہى مسائل دے درمیان ہُندا سی جداگانہ شکل وچ سامنے آیا_ میرے خیال وچ علم اصول دی سب تو‏ں پہلى تصنیف جناب حشام بن حکم دی اے کہ جوامامیہ متکلمین دے سربراہ شمار ہُندے نيں انہاں نے کتاب  لفظاں تے مباحثہا تحریر کى(۴)
۱) موسوعة الفقہ الاسلام ، سابقہ ما خذ، الحلیمی، الروض النضیر ، مقدمہ ، دائرة المعارف بزرگ اسلام ج ۲ ص ۵۹ _۱٦۴ ، على بن عبدالکریم شرف الدین ، الزیدیة نظریہ تے تطبیق ، العصر الحدیث ج ۲ ص ۱_۳ تے اسک‏‏ے بعد ، فواد سزگین ، تریخ التراث العربى ج ۱ ، جزء ۳ عربى ، ص ۳۵۳_
۲)مصطفى الزلمى ، اسباب اختلاف الفقہاء فى احکا‏م الشریعة ص ۵٦_
۳)حسن شفایی، ملاک اصول استنباط، ص ۹ ، حسن ہادى الصدر، تاسیس الشیعہ لعلوم الاسلام بغداد ، ابولاقاسم گرجى ، مقالات حقوقى ،ج۲ ص ۱۱٧، ۱۱۳_
۴) ابوالقاسم گرجی، سابقہ ما خذص ۱۱۹ _ ۱۱۸_
۱۰۴ ۳)علم اصول دے علم کلام دے ساتھملاپ دا دور: ایہ دور جو کہ زیادہ تر اہل سنت دے حوالے تو‏ں اے ، اہل سنت دے متکلمین بالخصوص معتزلہ علم اصول وچ داخل ہوئے تے اسنو‏ں اسک‏‏ے اصلى راہ  فرعى تے فقہى احکا‏م دے استنباط تو‏ں ہٹا دتا_ اس دور وچ اہل سنت دے مولفین وچو‏ں کتاب آراء اصولى ابوعلی دے مصنف محمد بن عبدالوہاب بن سلام جبائی ( متوفى ۳۰۳ قمرى )کتاب التحصیل دے مصنف ابو منصور عبدالقاہر بن طاہر تمیمى اسفراینى (متوفى ۴۲۹ قمری) تے کتاب  المستصفى کے مصنف ابوحامد غزالى (متوفى ۵۰۵ قمرى ) قابل ذکر نيں _
۴)علم اصول دے کمال تے دوبارہ جدا ہونے دا دور : ایہ دور جو کہ مکت‏‏ب شیعہ دے حوالے تو‏ں اے علم اصول بتدریج پختگى دی منازل طے کر گیا تے دا فى حد تک علم کلام دے مسائل تو‏ں جدا ہوگیااس دور دے اہ‏م ترین آثار دے جنہاں نے علم اصول نو‏‏ں ترقى دی انتہائی بلندیاں تک پہنچیا دتا اوہ ابن ابى عقیل ، شیخ مفید تے شیخ طوسى دی تصنیفات تے تالیفات نيں _
۵)استنباط دے جمود تے علم اصول وچ ٹھہراؤ دا دور: شیخ طوسى دے علمى نبوغ تے عظمت دی بناء اُتے تقریباً اک صدى تک مختلف علوم بالخصوص اصول فقہ وچ انکى آرا، تے نظریات بغیر کسى علمى تنقید دے باقى رہے تے اس دور دے مولفین دی کتاباں اُتے انہاں دے آثار دی تقلید دی چھاپ باقى رہى _ مثلا سدید الدین حمصى رازى دی کتاب مصادر تے حمزہ بن عبدالعزیز المعروف سلار دی کتاب  التقریب وچ ایہ تقلید دیکھى جاسکتى اے مجموعى طور اُتے اس دور دے تمام فقہى استنباط تے نتائج شدت دے ساتھشیخ طوسى دی آراء تو‏ں متاثر سن _
٦) تجدید حیات دی تحریک: اس دور دی خصوصیات وچو‏ں ایہ نيں کہ اک طرف روح اجتہاد دوبارہ زندہ ہوئی تے دوسرى طرف گذشتہ بزرگان دین دی کتاباں دی شرح ، حاشیہ تے تلخیص دی گئی تے فن منطق دے بعض مسائل علم اصول وچ داخل ہوئے اس دور دے علما تے بزرگ محققاں وچو‏ں محمد بن ادریس حلى (متوفى ۵۹۸ قمرى )محقق حلى ، علامہ حلی، فاضل مقداد تے شیخ بہائی قابل ذکر نيں(۱)
وکروکتی جیوت
وکروکتیجیوت  اچاریہ کُنتک دا رچیا اکو اک سنسکرت گرنتھ اے۔ ایہہ وی ادھورا ہی ملدا اے۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۱)سابقہ ما خذ ص ۱۲۱ ، ۱۳۰ ، ۱۳۵_
۱۰۵ ٧)علم اصول وچ ضعف دا دور : تشیع دی علمى محافل تے حوزات وچ اخبارى مکت‏‏ب فکر دی طرف میلان ودھنے تو‏ں علم اصول دی گذشتہ ادوار دی مانند رونق ختم ہوگئی اس دور وچ اخباریاں تے اصولیاں وچ شدید نزاع رہیا، اس دور دی اخبارى مکت‏‏ب فکر وچ اہ‏م ترین تالیف  کتاب فائدے المدنیہ اے کہ جو محمد امین استر آبادى (متوفى ۱۰۳۳) نے تالیف کيتی_
۸)علم اصول دا جدیدد ور: جناب وحید بہبہانى دے علمى حوزات وچ ظاہر ہونے تو‏ں علم اصول بتدریج دوبارہ ترقى دے زیناں دی طرف ودھنے لگا، آپ تے آپ دے شاگرداں نے اپنى حیرت انگیز صلاحیتاں تو‏ں مالامال علمى طاقت تو‏ں اخبارى مکت‏‏ب فکروالےآں دے تمام شبہات تے تہمتاں دا جواب دتا تے ایہ ثابت کرنے دے لئی بہت زیادہ کوشش دی کہ فقہى مسائل تک پہنچنے دے لئی اسيں سب فقط اصولى قواعد دے محتاج نيں اس دور وچ علامہ وحید بہبہانى دے علاوہ عظیم علمى شخصیتاں وچو‏ں سید مہدى بحر العلوم (متوفى ۱۲۱۲ قمری) دا شف الغطاء (متوفى ۱۲۲٧قمری) تے سید على طباطبائی (متوفى ۱۲۲۱ قمری) قابل ذکر نيں(۱)
وکروکتی جیوت
کنتک وکروکتی نوں شاعری دی جند ،جاں، روح  مندے ہن۔ وکروکتیجیوت  وچ وکروکتی نوں ہی شاعری دی روح منیا گیا اے جسدا ہور آچاریاں نے انکار  کیتا اے۔ پورے گرنتھ وچ وکروکتی دے سروپ اتے سبھاء دا بہت ہی پروڈھ اتے گہر-گمبھیر وویچن اے۔ وکروکتی دا مطلب اے ودیگدھئبھنگیبھنتی (वदैग्ध्यभंगीभणिति)، یعنی عامَ پرچلت لوک بولی توں وکھ ولکھن بھاشائی استعمال۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۹)عصر حاضر : ایہ دور جو کہ حقیقت وچ علم اصول دی معراج دا دور شمار ہوتاہے شیخ مرتضى انصارى (متوفى ۱۲۸) دے ظہور تو‏ں شروع ہويا تے انہاں دے بعد انہاں دے شاگرداں دی کوششاں تو‏ں جارى رہیا _ واقعى گل تاں یہى اے کہ اس دور وچ علم اصول دی ترقى دا گذشتہ ادوار وچ کسى دور تو‏ں موازنہ نئيں کيتاجاسکدا اس دور وچ علم اصول وچ تحقیقات کیفیت تے کمیت دے اعتبار تو‏ں وسیع ہونے دے ساتھساتھانتہائی عمیق بھى نيں(۲)
٦_ کلام
اسلامى تمدن دے زیر سایہ علم کلام دی پیدائشے دی کچھوجوہات سن انہاں وچو‏ں اک مسلماناں دا غیر مسلم اقوام مثلا ایرانیاں ، رومیاں اورمصریاں تو‏ں تعلقات سن انہاں روابط تے تعلقات دی بناء اُتے عقائد تے نظریات
۱)سابقہ ما خذ ص ۱۳۸_
۲)مرتضى مطہری، آشنائی با علوم اسلامى ، بخش اصول فقہ ص ۲٦۳_
۱۰٦ ماں اختلاف آشکار ہويا _ مسلماناں نے دین اسلام دے دفاع دے لئی نويں فکرى تے استدلالى روشاں نو‏‏ں سکھیا_ اسى طرح اس علم دے وجود وچ آنے دی دوسرى وجہ ایسى اقوام دا اسلام قبول کرنا قرار پائی کہ جو اپنے مذاہب وچ اللہ تعالى دی صفات، توحید ، قضا تے قدر تے جزا تے سزا تے غیرہ دے مسائل وچ مخصوص عقائد تے نظریات دے حامل سن _ اسى بناء پہ نويں مسلما‏ن لوک اسى کوشش وچ رہندے سن کہ اپنے سابقہ دینى عقائد نو‏‏ں دین اسلام دے سانچے وچ ڈھال کر پیش کرن اسى لئی مسلماناں نے بھر پور کوشش دی کہ عقلى دلائل تو‏ں بہرہ مند ہوک‏ے اسلام دے بنیاد ى عقاید نو‏‏ں مستحکم تے پائیدار بناواں(۱)
وکروکتی جیوت
گٹھ:بھارتی شاعری شاستر گٹھ:سنسکرت ساہتگٹھ:ساہت
اسلامى تہذيب تے ثقافت
علم کلام اپنے آغاز وچ فقط عقائدى مسائل بالخصوص توحید تے غیرہ اُتے بحث کردا سی تے جو شخص عقائد دے امور وچ دلیل تو‏ں گل کردا اسنو‏ں متکلم کہیا جاتاتھا تے خود دینى عقائد تے اصول وچ بحث تے جدل کرنے نو‏‏ں علم کلام دا ناں دیاگیا _ اسلام دے وڈے متکلمین وچو‏ں جنہاں نے کلامى نظریات تے مسالک دی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا حسن بصرى (۱۱۰ _ ۲۱ قمری) دی طرف اشارہ کيتا جاسکتاہے کہ جو گناہاں دے حوالے تو‏ں بہت سخت موقف رکھدے سن _ انکا عقیدہ سی کہ تمام افعال فقط انسانى مرضى دی بناء اُتے انجام پاندے نيں
دوسرى صدى ہجرى نيں ابو محرز جھم بن صفوان نے مسلک جھمیہ نو‏‏ں تشکیل دتا _ اس مسلک دے مننے والےآں دا نظریہ ایہ اے کہ اللہ تعالى دی شناخت دے لئی فقط ایمان دا فى اے ہور عبادات تو‏ں اس دا کوئی ربط نئيں اے تے کوئی بھى اللہ تعالى دے ارادے دے سوا فعل انجام نئيں دیندا_ پس انسان اپنے افعال وچ مجبور اے (۲)
تیسرى صدى ہجرى وچ ابو سہل بشر بن معتمر ہلالى کوفى بغدادى (متوفى ۲۱۰قمری) نے مسلک بشریة نو‏‏ں تشکیل دتا _اس دا نظریہ ایہ سی کہ اللہ تعالى قادر اے تے اس نے اپنے بندےآں نو‏‏ں اپنے دا م کرنے اُتے قادر کيتا اے لیکن ایہ مناسب نہ سمجھیا کہ حیات، موت تے قدرت جداں امور بھى انساناں دے سپرد کرے(۳)
۱) علامہ شبلى نعمانی، تریخ علم کلام، ترجمہ داعى گیلانی، ص ۸_
۲)خیر الدین زرکلى ، الاعلام ، ج ۲ ص ۲۲٦_
۱۰٧ چوتھى صدى وچ اسيں چند مشہور تے معروف متکلمین دا عرصہ وجود وچ ظہور دا مشاہدہ کردے نيں انہاں وچو‏ں اک شیخ مفید نيں انکى تقریباً دو سو دے نیڑے تالیفات سن کہ جنہاں وچو‏ں اکثر مختلف کلامى مسالک دے عقائد دی رد اُتے لکھى گئياں _ اسى صدى دے دوسرے مشہور متکلم شیخ الطایفہ ابوجعفر محمد بن حسن طوسى نيں اوہ سب تو‏ں پہلے شخص سن کہ جنہاں نے نجف نو‏‏ں شیعہ مکت‏‏ب دے علمى تے دینى مرکز وچ تبدیل کيتا انکى کلام وچ مشہور کتاباں دے ناں مندرجہ ذیل نيں :الشافی، الاقتصادالہادى الى الرشاد اورتمھید الاصول_
پنجويں صدى وچ مشہور متکلم ابوحامد محمد غزالى پیدا ہوئے_ غزالى دا عقیدہ سی کہ متکلمین نے اس زمانہ وچ دین دی نصرت دے لئی قیام کيتا کہ جدو‏ں دینى فرقےآں وچ اختلاف بڑھگیا سی تے لوکاں دے دلاں وچ ایمان متزلزل ہوچکيا سی انہاں نے عقلى تے منطقى دلائل دے ساتھشبہات پیدا کرنے دا راستہ بند کردتا سی ہور انکا عقیدہ سی کہ عوام نو‏‏ں علم کلام تو‏ں دور کرنا چاہیے کہ جے انہاں وچو‏ں کوئی ید ،  فوق تے عرش اُتے استوار'' دا معنى پوچھاں تاں بھى انہاں نو‏ں نہ بتاواں خواہ انہاں نو‏ں تازیانے مارنا پڑاں(۱) جس طرح کہ خلیفہ دوم حضرت عمرہر اس شخص تو‏ں ایسا سلوک کيتا کردے سن کہ جو تشابہ آیات دے بارے وچ سوال کردا پنجويں صدى دے اک ہور معروف متکلم ابوالفتح محمد بن عبدالکریم بن احمد شہرستانى نيں انکى علم کلام وچ معتبرترین کتاب دا ناں نہایة الاقدام فى علم الکلام اے جو علم کلام دے ویہہ قواعد تے اس علم دے مسائل دی فروع اُتے تشریح دی حامل اے (۲)
چھٹى صدى ہجرى دے مشہورترین متکلم امام فخر رازى یاامام المشککین نيں اوہ علم اصول تے کلام وچ مکت‏‏ب اشعرى اُتے تے فروع دین وچ شافعى مسلک اُتے سن انہاں دے بیشتر اعتراضات اورتشکیکات فلسفی، کلامى تے علمى مسائل وچ سن _ اوہ اسلامى عقاید دی تشریح اشعرى مکت‏‏ب دے اصولاں دی بناء اُتے کيتا کردے سن تے فقہ اہل سنت اُتے عمل پیرا سن _
۲)ابراہیم مذکور، فى الفلسفة الاسلامیة، قاہرہ_
۱۰۸ ستويں صدى ہجرى دے عظیم ترین متکلم خواجہ نصیر الدین طوسى نيں چونکہ خواجہ شیعہ ہونے دے ساتھساتھمنگولاں دے بادشاہ ہلاکوخان دی نگاہ وچ اہ‏م مقام دے حامل سن لہذا اہل سنت دے بوہت سارے علماء انہاں تو‏ں حسد کيتا کردے سن تے انہاں نو‏ں سب تے شتم کيتا کردے سن انکى علم کلام وچ اہ‏م ترین کتاب  تجرید الاعتقاد اے (۱)
ان تمام گذشتہ صدیاں وچ علماء اسلام وچو‏ں فقط علامہ حلى نيں کہ جنہاں نو‏ں آیت اللہ دے لقب تو‏ں نوازیا گیا آپ ستويں صدى وچ پیدا ہوئے، آپکى چار سو تو‏ں زیادہ تالیفات نيں انہاں نے اپنى علم کلام دے بارے وچ تالیفات وچ سیاست دی بحث بھى کی_ اوہ سیاست کوعین دین سمجھدے سن انکى علم کلام دی مباحث وچ شیعہ سیاسى افکار جلوہ گر نيں _ انکى علم کلام وچ اہ‏م ترین کتا ب الباب الحادى عشر اے اسک‏‏ے ابواب وچ مذہب شیعہ دے مختلف کلامى موضوعات مثلا نبوت، عصمت پیغمبر(ص) دا ضرورى ہونا، پیغمبر (ص) دی افضلیت ، پیغمبر(ص) دا نقص تو‏ں دور ہونا، امامت ، امام دا معصوم ہونا تے حضرت على (ع) دی امامت دے حوالے تو‏ں بحث تے تجزیہ تے تحلیل کيتاگیا اے _(۳)
۱)میان محمد شریف، تریخ فلسفہ در اسلام تہران_
۲)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۳ ، ذیل ابن تیمیہ_
۳)خوانسارى ، روضات الجنات، لقرآن ص ۴۲۱ _۴۱۹_
تصوف دا لغت وچ معنى  صوفى بننا اے ، بظاہر سب تو‏ں قدیمى کتاب کہ جسماں کلمہ صوفى تے صوفیہ استعمال ہويا اوہ جاحظ (متوفى ۲۵۵ قمرى ) دی البیان تے التبین اے (۱) ابن خلدون نے اپنے مقدمہ وچ تصوف نو‏‏ں صحابہ ، تابعین تے انہاں دے بزرگان دی روش دے طور اُتے ذکر کيتا(۲) بعض نے لفظ صوفى نو‏‏ں صفا تو‏ں لیا کہ جس دا معنى روشنى تے پاکیزگى اے تے صفوت تو‏ں مرادمنتخب اے لیکن شہرت یہى اے کہ صوفى صوف تو‏ں لیا گیا اے کہ جس دا معنى پشم اے تے صوفى یعنى پشم پوش (پشم پہننے والا)(۳)
عرفان نو‏‏ں یورپى زباناں وچ  مَیسٹک Mystics(۴) دا ناں دتا گیا اے کہ جو یونانى لفظ میسٹیکوس( Mistikos ) تو‏ں لیا گیاتھا(۵) اوراس دا مفہوم تے معنى اک مرموز ، پنہان تے مخفى امر اے _
اور اصطلاح وچ ایداں دے خاص دینى پہلو اُتے دلالت کرتاہے کہ جس وچ کسى انسانى فرد دا دا ئنات دے رب دے ساتھبلاواسطہ رابطہ تے اتصال پیدا ہونا ممکن اے تے ایہ علم انسان نو‏‏ں خالق دا ئنات کےساتھکشف تے شہود تے باطنى تجربات دے ذریعے متصل کردا اے دوسرے لفظاں وچ عرفان تو‏ں مراد اوہ روش تے طریقہ کہ جو نظریاتى طورپر علم حضورى کہلاتاہے تے عملى حوالے تو‏ں عبادت، کوشش تے زہد تے ریاضت تو‏ں لولگانے نو‏‏ں کہندے نيں(٦)
دوسرى صدى ہجرى وچ اوہ خاص لوک کہ جو دینى مسائل دی طرف بہت زیادہ توجہ دیندے سن زاہد، عابد اورمتصوف کہلاندے سن _ اس دور وچ ہمیشہ وچ عبادت وچ مصروف ہونا ، اللہ تعالى دے لئی ترک دنیا،
۱)عمرو بن بحر حاحظ، البیان تے التبین چاپ حسن سندولى قاہرہ ، ج۱ ص ۲۸۳_
۲)ابن خلدون، مقدمہ ، ج۱ ص ٦۱۱_
۳)منصور بن اردشیر عبادی، مناقب الصوفیہ ص ۳، ۳۱_
۴) mystic
۵) mistikos
٦)نورالدین کيتائی ناد، سیر عرفان در اسلام، ص ٧_٦۵_
جاحظ تے ابن جوزى نے تقریباً ابتدا دے صوفیاں وچو‏ں چالیس افر اد دا تعارف کروایاہے جنہاں وچ ابوذر، حذیفہ بن یمان، خباب بن ارث تے بلال حبشی، سلمان فارسی، عمار یاسر ، مقداد تے ہور اوہ لوک کہ جو عبادت تے زہد وچ معروف سن انکا ذکر ہويا، اسى طرح اوہ لوک کہ جو صدر اسلام دے شیعاں وچو‏ں شمار ہُندے نيں(۲)
تیسرى صدى دے وسط تو‏ں صوفى حضرات گروہى اعتبار تو‏ں بتدریج منظم ہوگئے_ انکا اہ‏م ترین گروہ بغداد وچ تھا_معروف صوفى مثلا ابوسعید خرّاز (متوفى ۲٧٧ قمری) جنید بغدادى (متوفى ۲۹۸قمری) تے ابوبکر شبلى (متوفى ۳۳۴ قمرى ) اوتھ‏ے زندگى گذاردے سن (۳) کلامى اوراعتقاد دے اعتبار تو‏ں صوفیاں وچ پائے جانے والے مختلف نظریات انہاں دے فکرى تے باطنى مکتبےآں تے فرقےآں وچ اختلاف دا باعث سن _ مثلا خواجہ عبداللہ انصارى تے ابوسعید ابو الخیر آپس وچ اختلاف رائے رکھدے سن (۴)