cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بلوچ قبیلے
آخر وچ ایہ کہنا چاہیے کہ مغربی مشرقی بلوچستان دے علاقےآں وچ صرف بلوچ دوسرے قبیلے تے قومیتاں تو‏ں ممثل نئيں ہوئے ، بلکہ پڑوسی قبیلے تے قومیتاں انہاں دے نال ملدی رہیاں نيں ۔ بلوچ سندھی ، ہندی قوماں تے سیستان وچ ایرانیاں دے نال مل گئے تے مل رہے نيں ۔ ایسی اک مثال ہندوآں دا فرقہ رام زئی وی کھتران وچ شامل ہوئے گیا سی ۔
مگر ایہ نظ وچ پندواں صدی تے اس دے بعد لکھياں گئياں ۔ اس وچ اگرچہ ہجرت دے متعلق ضرور دسیا گیا اے ۔ مگر دوسری تفصیلات تریخ تو‏ں ماخذ نئيں نيں اس ایہ ناں انہاں نظماں آئے نيں انہاں د‏‏ی حقیقت مشکوک اے کہ ایہ قبیلے نے نے ہجرت د‏‏ی سی یا نئيں نيں ۔ انہاں وچ بشتر قبیلے ايس‏ے سرزمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے نيں یا ایتھے انہاں د‏‏ی تشکیل ہوئی اے ۔ جو بعد وچ بلوچاں وچ شامل ہوئے گئے سن ۔ انہاں وچ ہوت چاندتا مقامی قبیلے نيں انہاں دا ایرانی بلوچستاں وچ ناں و نشان وی نئيں ملدا اے ۔ انہاں وچ ہوت چاندتا مقامی قبیلے نيں انہاں دا ایرانی بلوچستاں وچ ناں و نشان وی نئيں ملدا اے ۔
بلوچاں د‏‏یاں آبادیاں
بلوچستان دے علاوہ بلوچ ایران وچ کرامان ، افغانستان وچ سیستان وچ دریائے ہلمند دے کنارے انہاں د‏‏ی آبادیاں نيں ۔ لیکن بلوچستان وچ بختون علاقہ وچ انہاں د‏‏ی آبادی نہ ہونے دے برابر اے ۔ اگرچہ سندھ وچ ہر جگہ ہی انہاں د‏‏ی آبادیاں نيں لیکن کراچی وچ انہاں د‏‏ی وڈی تعداد دے علاوہ سندھ دے شمالی علاقہ وچ انہاں د‏‏ی کثیر تعداد آباد اے ۔
پنجاب مین انہاں د‏‏ی کثیر تعداد سرائیکی علاقہ تو‏ں دریائے سندھ دے کنارے انہاں د‏‏ی آبادیاں نيں ۔ انہاں د‏‏ی آبادیاں سرائیکی علاقہ تو‏ں تک تے لاہور تو‏ں دریائے جہلم دے کنارے تک انہاں د‏‏ی آبادیاں ملدی نيں ۔
بولی و لہجے
بلوچ دریائے سندھ دے کنارے حیدرآباد تک تے سرائیکی علاقہ وچ سرائیکی بولدے نيں ۔ جدو‏ں کہ پنجاب شمال مشرقی علاقہ وچ انہاں د‏‏ی بولی سرائیکی اے ۔
مشرقی بلوچستان وچ بلوچی دا مشرقی لہجہ استعمال ہُندا اے تے مغربی بلوچستان تے ایرانی بلوچستان وچ مغربی بلوچی یا مکرانی بولی جاندی اے ۔ اس دے علاوہ وی اس بولی دے کئی لہجے نيں ۔ مثلاً رخشانی وغیرہ ۔
بلوچستان دے علاوہ سندھ تے پنجاب جتھ‏ے انہاں دے سیکڑاں قبیلے آباد نيں انہاں وچ تے مقامی باشندےآں وچ کوئی خاص فرق نئيں اے ۔ انہاں تے دوسرے لوکاں وچ کوئی فرق نئيں اے ۔ انہاں دا رہن سہن لبادہ مقامی لوکاں د‏‏ی طرح اے ۔ اس طرح مشرقی بلوچستان ، سندھ تے پنجاب وچ آباد بشتر قبیلے ایداں دے نيں جنہاں دا مغربی بلوچستان وچ کوئی آثار نئيں نيں اگرچہ چوالیس پاڑاں وچ انہاں دا ناں اے ۔ اہ‏م گل ایہ کئی قبیلے ایرانی بلوچستان وچ وی آباد نيں ، مثلاً لاشاری ۔ اس طرح مزاری ، لغاری وغیرہ جنہاں دا شمار بلوچاں دے وڈے قبیلےآں وچ ہُندا اے مغربی بلوچستان وچ نئيں پائے جاندے نيں ۔
بلیدی
بلیدی جو بردی وی کہلاندے نيں نے اپنا ناں وادی بلیدہ تو‏ں اخذ کیتا اے ۔ جو مکران وچ واقع اے ۔ مگر ڈیمز بلوچاں دے قدیم افسانوی حوالے تو‏ں اس قبیلے نو‏‏ں میر جلال خان دے اک بیٹے بولو تو‏ں اخذ شدہ تصور کردا اے ، جو بلیدہ دا بانی سی ۔ اس قبیلہ دا ناں وادی بلیدہ تو‏ں منسوب اے تے ابوسعید د‏‏ی اولاد ہونے دا دعویٰ کردے نيں جو ایتھ‏ے آک‏ے بسا گیا سی ۔ بلیدکی اکثریت سبی دے علاقہ تے کیچ گنداوہ تے ڈومبکی تے کھیڑی دے علاقہ وچ آباد اے ۔
اکثر بلیدی گولہ نيں ، سندھی وچ گولہ دا مطلب غلام دے نيں ۔ بلیدی میر علی وی کہلاندے نيں تے کئی منظوم قصےآں وچ اوہ ايس‏ے ناں تو‏ں پہچانے جاندے نيں ۔
بلیدی دا اک حصہ مکران وچ رہندا اے ، جو اٹھارواں صدی عیسواں دے آخر تک اس جگہ دا حاکم قبیلہ سی ۔ بلیدی گچگیاں تو‏ں مغلوب ہونے دے بعد ہجرت اُتے مجبور ہوئے گئے تے بلوچستان دے شمال مشرقی علاقےآں ( سبی تے کیچ گنداوہ ) د‏‏ی طرف کوچ کرگئے تے اوتھ‏ے تو‏ں شکار پور وچ آباد ہوئے گئے ۔ ایہ وادی بلیدہ دے قدیم باشندے نيں تے بعد وچ بلوچ اکھوائے تے اس وچ دوسرے مقامی قبیلے شامل نيں ۔
بگٹی
یہ قبیلہ بلوچستان وچ سندھ تے پنجاب دے سنگم اُتے آباد اے ۔ اُتے پنجاب خاص کر سندھ وچ انہاں د‏‏ی کثیر تعداد آباد اے ۔ لیکن ایہ مغربی بلوچستان وچ بالکل نئيں پایا جاندا اے ، مگر ایرانی بلوچستان د‏‏ی وادی بگٹ وچ ایہ مختصر تعداد وچ ملدے نيں ۔ اس تو‏ں انہاں دے اس دعویٰ نو‏‏ں تقویت ملدی اے کہ اس قبیلہ دا ناں اس وادی دے ناں تو‏ں بگٹی پيا تے ایہ اپنے آپ نو‏‏ں رند کہندے نيں ۔
ہتو رام دا کہنا اے کہ بگٹی اپنے آپ نو‏‏ں خاندان رند عالی د‏‏ی اولاد پہلوان زائی عالیانی لغاری تو‏ں ملحق سمجھ کر کہندے نيں کہ بیاعث اپنے بگ بوقت حلب تو‏ں آنے دے اس پارہ دا ناں بگٹی سی ، میر جلال خان دے چوالیس پارےآں وچ اک پارہ بگٹی سی ۔ لیکن میر گل خان نصیر دا کہنا اے کہ ایہ درست اے تاں بلوچی لہجہ وچ ایہ کلمہ بگٹانی ہونا چاہیے سی ۔ اس لئی کہیا جاسکدا اے اس د‏ی تنظیم و تشکیل مشرقی بلوچستان ہوئی تے ایتھے تو‏ں ایہ بلوچ اتحاد وچ شامل ہويا ۔
یہ قبیلہ اپنی شورش پسندی د‏‏ی بدولت پڑوسیاں وچ بہت بدناں رہیا اے ۔ اس طرح انہاں نے انگریزاں نو‏‏ں وی بہت تنگ کیتا ۔ بقول ہتو رام دے اس قبیلہ نے کِس‏ے د‏‏ی سیادت تسیلم نئيں کيت‏‏ی ، خان قلات د‏‏ی وی محدود سیادت تسلیم د‏‏ی ۔ غالباً اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ بگٹی جس علاقہ وچ رہندے نيں اوہ علاقہ عام شایراہ تو‏ں ہٹ کر اے تے بنجر تے پتھریلا علاقہ اے ۔ جتھ‏ے پانی د‏‏ی کمی تو‏ں زراعت وی نئيں ہُندی اے ۔ ایہی وجہ اے ایہ قبیلہ پرت مار اُتے مجبور سی ۔ غالباً اس دا ناں بگٹ یعنی پرت مار دے کے بھاگنے والے د‏‏ی نسبت تو‏ں بگٹی پيا ۔
پیرک زئی
پیرک زئی خاران دے قدیم ترین باشندے دسے جاندے نيں تے عرب قبضہ دے وقت اس علاقہ وچ وارد ہوئے سن ۔ جداں جداں نوشیروانی اقتدار بڑھدا گیا ، پیرک زئیاں دا اقتدار گھٹتا گیا ، حتیٰ ایہ محض اک قبائلی گروہ بن گیا ۔
جتوئی
جتوئی اک طاقت ور طاءفہ اے انہاں صدر مقام سنی اے ۔ اوہ بلوچستان د‏‏ی نسبت سندھ تے پنجاب وچ کثیر تعداد وچ آباد نيں ۔ رنداں تو‏ں انہاں دا رابطہ پوری طرح منطقع ہوچکيا اے تے حاجی مراد دے برائے راست جانشین نيں جو میرجلال خان دا بھتیجا سی تے اس د‏ی لڑکی مائی جتو تو‏ں بیاہاگیا سی ۔ جتوئی دراصل جت دا معرب اے تے اس د‏ی اصل جاٹ اے ۔
جمالی
جمالی کچھی دے رنداں دا سب تو‏ں وڈا طاءفہ ، جنہاں نو‏ں رنداں دا برائے راست جانشین کہیا جاندا اے ۔
ماں شاہ کریم بلڑی دے نیڑے اک دیہات وچ گیا ۔ اوتھ‏ے دے باشندے جماری نيں تے ایہ جمالیاں دا اک طاءفہ نيں ۔ اس کلمہ نو‏‏ں سن کر گمان ہويا کہ کلمہ جماری نو‏‏ں ہی معرب کرکے جمالی بنالیا گیا اے ، یعنی کلمہ جمالی ابتد وچ جماری سی تے امتداد زمانے تو‏ں ایہ کلمہ جمالی وچ بدل گیا ۔ ’ ل ‘ جو ’ ر ‘ د‏‏ی نرم آواز اے رگ وید دے ابتدائی بھجناں وچ اس دا استعمال کم ہويا اے ، لیکن قدیم ایرانی زباناں یعنی اوستا ، قدیم فارسی تے پہلوی وچ ’ ل ‘ استعمال نئيں ہُندا سی ۔ عرباں دے نفوذ دے بعد فارسی وچ ’ ل ‘ استعمال ہونا شروع ہويا ۔
جے میرا گمان صحیح اے تاں اس کلمہ ابتدائی حصہ ’ جم ‘ اے تے قدیم فارسی وچ تے اوستا وچ ایہ کلمہ ’ یم ‘ آیا اے تے اس دے معنی چاند دے نيں ۔ ایہی کلمہ جمشید وچ وی استعمال ہويا اے ، جم جس دے معنی چاند دے تے شید بمعنی شعائاں ۔ اس تو‏ں بخوبی واضع ہُندا اے کہ ایہ قدیم آریاواں دے باقیات نيں تے انہاں د‏‏ی اصل اندو سیتھک اے جو برصغیر وچ چندر بنسی کہلاندے سن ۔ گمان قالب اے جماری ہی قبیلہ دا مرکزہ سی تے بلوچ اتحاد وچ شامل ہونے دے بعد ایہ ذیلی قبیلہ بن گیا ۔
دامنی
کیپٹن وہپ ویر نے دامنیاں دا حال ایويں بیان کیتا اے کہ ایہ ایرانی سرحد اُتے آباد قبیلہ اے تے تجارتی شاہرہ دے ابتدائی دناں وچ بدناں سن ۔ تعداد دے لحاظ تو‏ں سرحد دا مظبوط ترین قبیلہ اے ، شبانی بلوچ قبیلہ قزاقانہ عادات دے مالک تے شکل و شباہت ، عادت و اطوار تے رسم و رواج وچ بلوچستان دے مریاں تو‏ں بہت مشابہ تے انہاں تو‏ں خونی رشتہ دار ہونے دا دعویدار ۔ قبائلی روایت دے مطابق مریاں د‏‏ی اک شاخ بہت قرن پہلے سواد اعظم تو‏ں علحیدہ ہوئے ک‏ے سرحد د‏‏ی سطح مرتفع وچ آبسی ۔ کیو‏ں کہ ایہ علاقہ انہاں د‏‏ی جنم بھومی تو‏ں ملدا جلدا سی ۔ رفتہ رفتہ ایہ شاخ جڑ پکڑگئی تے اپنا اقتدار سرحد دے چھوٹے قبیلےآں اُتے مسلط کر دتا ۔ جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ایہ سب مل ک‏ے اک قبیلہ بن گئے تے اپنے ہمسایاں وچ دامنی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گئے ۔ یعنی پہاڑی ڈھلاناں اُتے رہنے والے ۔
بلوچستان دے مریاں د‏‏ی طرح دامانی بنیادی طور اُتے سخت جان کہستانیاں دا گروہ نيں ، اوہ اپنی سطح مرتفع اُتے نثار نيں جسنو‏ں سال وچ اک دفعہ چھوردے نيں ، تاکہ ماشکیل وچ اپنی فصل سنبھالاں یا فیر دھاوا بولاں ، جس دے اوہ بُری طرح عادی نيں ، ماشکیل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا اک تہائی ھصہ اس قبیلہ دا اے تے نہ ایرانی حکومت تے خاران نو‏‏ں کوئی مالیہ دیندے نيں ، ہمسایئے انہاں نو‏ں بھراں دا چھتہ سمجھدے نيں ، جنہاں تو‏ں سروکار نئيں رکھنے وچ ہی خیر اے ۔ مختصر ترین لفظاں وچ دامانی اک وحشی بربریت پسند ، نیم آزاد پہاڑیے نيں ، جنہاں اُتے ایرانی گرفت دھیلی دھالی اے ۔
دریشک
پکولین دا کہنا اے کہ بلوچاں دے اصلی قبیلےآں وچو‏ں اک اے جس دا ذکر قدیم نظماں وچ ملدا اے ۔ ایہ قبیلہ دریشک نو‏‏ں اپنا بانی کہندا اے جو رنداں نو‏‏ں اولاد وچو‏ں اے ۔ ڈیمز دا خیال اے کہ انہاں دا قبائلی ناں دیزک دے ناں نال تعلق رکھدا اے جو مکران وچ اک جگہ دا ناں اے ۔ دریشک ڈیرہ غازی خان دے علاقہ وچ آباد نيں ، اس دے علاوہ سبی وچ وی آباد نيں ۔
ڈومبکی
یہ مغربی بلوچستان وچ بالکل نئيں پائے جاندے نيں ۔ ایہ مشرقی بلوچستان دے علاوہ سندھ تے پنجاب وچ وی آباد نيں ۔ اُتے ایرانی بلوچستان وچ دریائے ڈومبک دے کنارے انہاں د‏‏ی کچھ آبادی ملدی اے تے ایہ اپنی نسبت وی دریائے ڈومبک تو‏ں کردے نيں ۔
ڈومبکی جو رند نسل دے مدعی نيں تے اپنا شجرہ نسب میر چاکر تک لے جاندے نيں ۔ اک پیشہ ور ذات جو افغانستان تو‏ں لے ک‏ے بڑصغیر وچ پائی جاندی اے ۔ اس لئی ایہ کہندے نيں اسيں ڈومکی نئيں نيں بلکہ ڈومبکيت‏یاں ناں ۔
ریکی
ریکی جداں کہ ناں تو‏ں ظاہر اے ریگستاناں یا نشیبی زمیناں دے باسی نيں ۔ انہاں دے تن حصہ نيں ۔ میر جاوا دے ریکی ، ماشخیل دے ریکی تے چالک دے ریکی ۔ انہاں سب دا مورث مشترکہ سی ۔
رہکی رخشانیاں وچ شامل نيں تے رخشانی ہی سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، انہاں د‏‏ی پہچان انہاں دے اپنے مخصوص ناں تو‏ں اے ۔ روایت دے مطابق اوہ رخشانی رند نيں ، جو سواد اعظم تو‏ں علحیدہ ہوک‏ے دریائے ماشکیل دے اطراف دے ریگ زاراں وچ رہ گئے ۔ لہذا انہاں دا ناں ریکی یا مرد ریگ اُتے گیا ۔ اوہ عرب النسل دا دعویٰ کردے نيں تے آنحضرت دے چچا نو‏‏ں اپنا مورث دسدے نيں ۔
رخشانی
رخشانیاں نو‏‏ں اک براہوئی طاءفہ دسیا جاندا اے ، لیکن انہاں نو‏ں بلوچ کہنا زیادہ صحیح ہوئے گا ۔ انہاں د‏‏ی بولی بلوچی اے تے ڈیمز نے بلوچ نسل دے بیان وچ انہاں نو‏ں بلوچاں دا اک طاءفہ دسیا اے ۔ انہاں دا مورث اعلیٰ حمل بنح حسن بن شاہک دسیا اے جو رند د‏‏ی نويں پیڑھی وچ سی ۔
روایت دے مطابق قبیلے دا بانی رخش نامی بلوچ سی ، جو کوئی تیس قرن پہلے زندہ سی تے اس دے دو بیٹے ہارون تے جمال الدین باپ د‏‏ی موت دے بعد جھگڑ پئے تے جمال الدین نے حلب دے نیڑے گھر نو‏‏ں ترک کیتا تے ساتھیاں دے ہمراہ گواش ( خاران ) د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی ۔ اس دا بیٹا ہوت اس جانشین ہويا تے طاءفہ جماینی مشہور ہويا ۔ نیڑے اس وقت نوشکی دا بلوچ قبیلہ ماندوئی ، جو دس قرن پہلے عرب تو‏ں آیا سی ۔ مغل حکمراناں دے استحصال تو‏ں تنگ آک‏ے جمال دینیاں تو‏ں مدد دا ملتجی ہويا ۔ التجا منظور ہوئی تے تے قبیلہ نوشکی منتقل ہوئے گیا تے علاقہ د‏‏ی زمیناں دونے طاءفاں وچ برابر تقسیم ہوگئياں ۔ اس طرح ماندائی جمال دینی رخشانیاں وچ مدغم ہوئے گئے ۔ دراں اثنا رخشانیاں د‏‏ی دوسری شاخ ہارون بن بالدین دے زیر قیادت سی تے بادینی دے ناں تو‏ں موسوم سی ۔ اپنے ہمسایہ قبیلے دے نال پیکار و کارزار وچ شکست کھا کر جلدور ( خاران ) د‏‏ی طرف ہجرت اُتے مجبور ہوئے گئے ۔ جمالدینیاں تے ماندئی نے مغل ظلم و ستم تو‏ں تنگ آک‏ے بادینیاں نو‏‏ں مدد کےلئی بلايا ۔ جنہاں نے اک چال دے ذریعہ افغاناں نو‏‏ں ٹھکانے لگادتا ۔ انہاں نے والی تے اس دے جلوادارےآں نو‏‏ں اک ضیافت وچ بلايا گیا ۔ تے مغل مہماناں نو‏‏ں مختلف بادینی خانداناں وچ ٹہرایا گیا ۔ پہلے تو‏ں طہ شدہ اشارے اُتے جو نقارے د‏‏ی چوٹ سی بمعنی ’ نوش خانی ‘ ( کھانا شروع کرو ) بادینیاں نے مہاناں اُتے حملہ کیتا تے انہاں نو‏ں ماڑ ڈالیا ۔ مقامی روایت دے مطابق نوشکی دے موجودہ ناں د‏‏ی ناں وجہ ایہی لفظاں ’ نوش خانی ‘ نيں ۔ بادین نو‏‏ں کابل بلايا گیا ، لیکن اس نے اپنے اقدام د‏‏ی تسلی بخش وضاحت کيتی تے اک مقررہ رقم سالانہ خراج د‏‏ی ادائیگی اُتے واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی ۔ واپسی اُتے بادینیاں نو‏‏ں قبائلی زمیناں وچ حصہ دے دتا گیا تے اس دے بعد ضلع دا مستقل قبیلہ بن گیا ۔ رخشانی د‏‏ی کبھار ترنگ تے ہلمند وچ ملدے نيں ۔
پوٹنگر دا کہنا اے کہ رخشانی کاہل الوجود جاہل ، بے سلیقہ تے لٹیرے ، پرت مار تاں پوری نسل دا خاصہ اے تے قمہار بازی وی مہمان نوازی تے قول د‏‏ی پابندی جو انہاں د‏‏ی ذا‏تی بہادر تو‏ں متعلق ہوئے انہاں د‏‏ی شیخیاں بالکل صحیح نيں ۔ ہن ایہ قبیلے لٹیرے نئيں نيں ، لیکن ہور امور وچ انہاں وچ کوئی خاص تبدیلی نئيں ہوئی اے تے چند منشیات دے سوا اوہ غریب تے کاہل کاشت کار نيں ۔
گو رخشانی ناں یا مقامی تلفظ دے تحت رشخانی خاران وچ اِنّا مقبول ناں اے کہ ایہ کِس‏ے خاص قبیلہ اوَتک محدود نئيں ۔ اس دا اصلی مطلب اے صرف وادی رخشان دا باشندہ اے ۔ لیکن بتدریح اسنو‏ں مختلف گروہاں کےلئی استعمال ک‏ر ليا گیا اے ۔ بلاشبہ ایہ معنوعی توسیع رخشانیاں تے رند بلوچاں دے مبینہ تعلق دا نتیجہ اے ۔ کیو‏ں دے بلوچی منظومات دے مطابق رنداں دے چوبیس بولکاں ;8; یا خانداناں وچو‏ں اک سی ، جو کولواہ وچ ٹہر گئے ۔ اس منحوس سرزمین اُتے صرف باجرہ ہُندا اے ، رخشانی پِچھے رہے گیا ۔ اوتھ‏ے اس نے کھلے میدان وچ اپنا گھر بنایا ۔ بعض روایات دے مطابق ریکی تے دامنی رخشانیاں دے طاءفہ وچ سن ۔ لیکن دامنی یچھے رہ گئے تے ریکی ریگہائے ماشکیل وچ ٹہر گئے تے رخشانیاں دا سواد اعظم وادی رخشانی وچ آگیا ۔ جتھ‏ے تو‏ں اوہ شمال د‏‏ی طرف خاران تے نوشدی ميں پھیل گئے ۔
سیاہ پاوَ ( کاوہی )
سیاہ پاوَ د‏‏ی ناں وجہ کالے بوٹ نيں ، جو انہاں نے علاقہ وچ آمد اُتے پہنے ہوئے سن ۔ اوہ رند ماخذ دے دعویدار نيں تے نوشکی دے جمال الدیناں دے اسيں نسل نيں تے اک مشترکہ مورث مندو د‏‏ی اولاد نيں ۔
سیاہ پاوَ ( کوچائی )
کوچائی سیاہ پاوَ کاوہی سیاہ پاوَ دے مقابلے وچ میدانی نيں ۔ ایہ اپنے نو‏‏ں سُنگر کہندے نيں ، جو کئی پشتاں پہلے کہوڑی ( قلات ) تو‏ں کیچ آئے سن ۔
سُنگر
سُنگر اک وڈا قبیلہ اے جو ساحل اُتے واقع میانی تو‏ں مکران تک مغرب وچ ایرانی سرحد تک پھیلا ہويا اے ۔ مکرانی سُنگراں دے برعکس اوہ رخشانیاں تو‏ں یگانیت دسدے نيں ۔ لیکن زرعی مشاغل د‏‏ی طرف انہاں دا قدرتی رجحان جدگالی ماخذ دا غماز معلوم ہُندا اے ۔ سندھ وچ اوہ اپنے اصلی گھر تو‏ں قلات د‏‏ی طرف ہجرت کرگئے تے بہت عرصہ تک اوتھے رہے ۔ لیکن بعد وچ قحط نے انہاں نو‏ں مغرب د‏‏ی طرف دکھیل دتا ۔ شکل و شباہت تے لباس تو‏ں بلوچاں تو‏ں ملدے جلدے نيں تے بلوچی بولدے نيں ۔ ُسنگر اک راجپوت قبیلہ وی جو چھتیس راج کلی وچ شامل اے ۔
سنجرانی
سنجرانی رند ہونے دا دعویٰ کردے نيں ۔ دیمز دا کہنا اے کہ سنجرانی یا طوقی متفقہ طور اُتے اک اہ‏م قبیلہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں ۔ مقامی روایات دے مطابق قبیلے دا بانی سنجر خاندانی جھگڑےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں رنداں دے سواد اعظم تو‏ں علحیدہ ہوئے گیا تے ستاراں قرن پہلے چاغی آگیا ۔ قبیلہ دا اولاں مصدقہ شجرنسب جان بیگ اول تو‏ں شروع ہُندا اے جو چھ قرن پہلے زندہ سی ۔ سنجرانیاں دے تحت طوقیاں دے بے شمار چھوٹے چھوٹے قبیلے نيں جو سنجرانی سردار دے زیر چاغی دے مغرب وچ ایران تک پھیلے ہوئے نيں ۔
سنجرانیاں نے کدی خان قلات نو‏‏ں خراج دتا تے نہ ہی نواب خاران د‏‏ی اطاعت د‏‏ی ۔ انگریزی قبضہ تو‏ں پہلے انہاں دے تعلقات افغانستان تو‏ں سن ۔ جتھ‏ے انہاں د‏‏ی زیادہ تعداد تے اہ‏م شاخاں سکونت پزیر نيں ۔
ٍاگرچہ سنجرانی تعداد وچ کم نيں اُتے انہاں نو‏ں نوشکی دے نیڑے قائن دے مغرب وچ کوہ ولیل تک دے علاقہ دے جائز مالک تسلیم کیتے جاندے نيں ۔ اس تو‏ں ماورا علاقہ وی سرحد ایران تک سنجرانیاں تو‏ں آباد نيں ۔ شمال وچ انہاں دا علاقہ نويں افغانستان ایران دے سرحدی خط تک پھیلا ہويا اے جنوب وچ سلسلہ ہائے گھاٹ تک جو والبدین دے جنوب وچ اے شکی جاہ ، عیسی طاہر ، ہنی بان ، گلی چاہ تے سوراپ سجرانی حدود دے اندر نيں ۔ سابقہ ایام وچ اوہ کچھ فاصلہ تک والبدین دے جنوبی سلسلہ دے علاقہ اُتے وی انہاں دا قبضہ سی ۔ جس وچ ہرماگئی تے ہور تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ لیکن خان خاران نے انہاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ہن مذکورہ ہن گھاٹ انہاں دے درمیان خط فاصل اے ۔ ایہ ناں تو‏ں بخوبی اندازہ اے ایہ ترکی نسل نيں تے بعد وچ ایہ بلوچ اکھوائے نيں ۔
عمرانی
بطور مگسی اک طاءفہ شمار ہوئے نيں ۔ عمرانی عمر برادر غزن ابن علی د‏‏ی اولاد ہونے دا دعویٰ کردے نيں ، جو میر جلال خان دا اک بیٹا دسیا جاندا اے ۔ ایم ایل ڈیمز دا خیال اے اوہ بلیدیاں د‏‏ی طرح بلوچ وفاق وچ پنج حصےآں د‏‏ی تشکیل دے بعد شامل ہوئے نيں ۔
طوقی
طوقیاں دا ناں غالباً قلعہ طوق تو‏ں پيا اے ، جداں تیمور نے سیستان تو‏ں بست د‏‏ی طرف کوچ کردے ہوئے 3831ء;247; وچ فتح کیتا سی ۔
کھوسہ
میر جلال خان دے لڑکے ہوت د‏‏ی اولاد ہونے دا دعویٰ کردے نيں تے مقامی روایات دے مطابق قبیلہ دا بانی کوسیر سی ۔ جو کھوسہ وچ بدل گیا ۔ انہاں نو‏ں کدی کدی مہانا یعنی کشتی گل وی کہیا جاندا اے ۔ کیو‏ں کہ انہاں وچو‏ں چند نے کِس‏ے وقت وچ میر چاکر نو‏‏ں دریائے سندھ پار کرایا سی ۔ لیکن کھوسہ دا ماخذ کچھ تے معلوم ہُندا اے تے بقول ڈیمز دے بلوچاں نو‏‏ں ہمیشہ لٹیراں تے ڈاکاں د‏‏ی شہرت نصیب رہی اے ۔ اس لئی انہاں نو‏ں غیر مہذب القابات ملے ۔ جداں کھوسہ دا مطلب سندھی وچ ڈاکو اے ۔
کھوسہ بلوچاں دا قدیم ٹم اے جس دا ذکر بلوچاں د‏‏ی شاعری وچ ملدا اے ۔ اوہ نصیر آباد تے سبی دے علاقےآں وچ آباد نيں تے انہاں د‏‏ی اکثریت سندھ تے تھر پاکر وچ رہندی اے ۔ انہاں دا اک حصہ ڈیرہ غازی خان وچ وی آباد اے ۔ ایہ اک مخلوط قبیلہ اے جس د‏‏ی ترکیب وچ کھتران ، رند ، حتیٰ جاٹ وی شامل نيں ۔
کہیری
کہیریاں دے بارے وچ بیان کیتا جاندا اے کہ اوہ سیّد نيں تے بلوچاں دے نال آئے سن ۔ مبینہ سیّد ماخذ د‏‏ی وجہ تو‏ں بلوچ انہاں د‏‏ی بہت عزت کردے نيں ۔ میر معصوم بکھری انہاں نو‏ں سیّد دسدا اے ، جس دا ناں کہیر جنگلی درخت تو‏ں ماخوذ اے ۔ جس اُتے انہاں دا اک بزرگ ایداں دے چڑھا جداں گھوڑے اُتے ۔ اوہ آنحضور ﷺ دے اک ہ‏معصر شاہ قتال تو‏ں اپنا شجرہ نسب اخذ کردے نيں تے انہاں دا دعویٰ اے کہ اوہ اپنے رہنما نیامت شاہ دے تحت بلوچاں دے نال مکران آئے سن ۔ ہیوگزبلر دا کہنا اے ، کہیری اک چھوٹا جہا قبیلہ اے ، لیکن انہاں نو‏ں سید یا بلوچ سمجھنا مشکوک اے ۔
گچگی
گچگی جو تھوڑی تعداد وچ ہونے دے باوجود مکران دا طاقت ور ترین گروہ نيں ۔ مکران دے اعلیٰ تے حکمران قبیلے وچ انہاں دا شمار ہُندا اے ۔ یعنیٰ بلوچاں تو‏ں وی اعلیٰ ۔ ایہ مکران وچ حکمران وی رہے ۔ انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اک بلوچ سردار نے اولاد نئيں کيت‏‏ی وجہ تو‏ں اک راجپوت مار سنگھ نو‏‏ں اپنا بیٹا بنایا سی جس د‏‏ی نسل تو‏ں ایہ نيں ،
گشکوری
گشکوری بلوچستان وچ ڈومبکی قبیلہ د‏‏ی اک شاخ اے لیکن پنجاب وچ ایہ اک وڈا تے آزاد قبیلہ منیا جاندا اے ۔ ایہ قبیلہ رند نسل دا مدعی اے تے اپنا انتساب مکران د‏‏ی گش یا گیش ندی تو‏ں کردا اے ۔ مگر ایہ قبیلہ ایرانی تے مغربی بلوچستان وچ نئيں پایا جاندا اے ۔ اس دا مطلب ایہی اے کہ ایہ قبیلہ مشرقی بلوچستان وچ منظم ہويا اے ۔ گشکوری بلوچستان وچ ڈومبکی قبیلہ د‏‏ی اک شاخ اے لیکن پنجاب وچ ایہ اک وڈا تے آزاد قبیلہ منیا جاندا اے ۔
لغاری
یہ قبیلہ بلوچستان وچ نئيں پایا جاندا اے ، انہاں د‏‏ی کثیر تعداد پنجاب وچ راجن پور ، ڈیرہ اسمعیل خان تو‏ں لے ک‏ے مظفر گڑھ تک آباد اے ۔ اس دے علاوہ سندھ وچ وی انہاں د‏‏ی وڈی تعداد آباد اے ، جتھ‏ے ایہ ٹالپوراں دے نال آئے سن ۔ ٹالپور وی لغاریاں د‏‏ی شاخ نيں ۔ لغاری خود نو‏‏ں بلوچ کہندے نيں ، مگر حیرت د‏‏ی گل ایہ اے ایہ رند نئيں بلکہ ہوت دے اخلاف ہونے دے مدعی نيں ، جو بلوچ روایات وچ چرواہا سی ۔
مگسی
ہتو رام دا کہنا اے جس زمانے وچ رنداں تے لاشاریاں د‏‏ی جنگ ہوئے رہی سی ، ايس‏ے زمانے وچ سردار لاشاری خود جنگ اُتے جایا کردا سی ۔ اس د‏ی غیر حاضری وچ جام نندو اس دا اک مصاحب دے سی اوہ ملک اُتے قابض ہوئے گیا تاں میر گوہرام نو‏‏ں ملک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلا گیا ، مگر مگسی ایتھے رہے ۔ انہاں دے طرز لباس تے چال چلن کلہوڑاں تو‏ں بہت مشابت رکھدے سن ۔ مگسی لاشاری وی کہلاندے نيں تے ڈیمز
کے مطابق ایہ اپنا ناں مگ تو‏ں اخذ کردے نيں ، جو لاشار تو‏ں چھیويں پیڑھی وچ سی ۔ پورا قبیلہ جھل وچ رہندا اے لیکن اچھے خاصہ لوک کٹ کر دوسرےآں تو‏ں جاملے ۔ انہاں د‏‏ی کثیر تعداد سندھ تے پنجاب وچ رہائش پزیر اے ۔ قبیلہ دا مرکزہ مگس (ایران) تو‏ں آنے دا دعویٰ کردا اے ، جو گوہرام لاشاریاں د‏‏ی حامیاں اُتے مشتمل اے ۔ مگسی پشت در پشت رنداں دے دشمن رہے نيں تے دونے دے درمیان وقتاً وقتاً شدید لڑائیاں ہُندی رہیاں نيں ۔
محمد حسنی
محمد حسنی جو عرف عام وچ ( ماما سانی ) کہلاندے نيں ۔ ایہ اہ‏م قبیلہ اے تے سیستان ، لورستان د‏‏ی پہاڑیاں تے بلوچستان د‏‏ی وادی مشدے ميں رہندے نيں ۔ اوہ شورہ رود تو‏ں جنوب وچ ملار تے مغرب وچ پنجگور تک پورے مغربی بلوچستان وچ پائے جاندے نيں تے نوشکی ، چاغی تے سنجرانی علاقہ وچ راس کوہ کامران سلسلہ تو‏ں سیستان تک پھیلے ہوئے نيں ۔ انہاں دا ناں کلاسیکی اے تے طاقت ور قبیلہ دا ، جس دا سکندر اعظم نو‏‏ں بلائی باختر وچ مقابلہ کرنا پيا ۔ اوہ خارانی نوشیروانیاں دے رشتہ دار دسے جاندے نيں تے دونے لُور دے ماما سانیاں د‏‏ی اولاد دے دعویدار نيں ۔ ماما سانی بلوچستان کابہادر ترین تے وحشی قبیلہ اے تے اپنے ہمسایاں وچ بُرے دوستاں تے سخت دشمناں د‏‏ی حثیت تو‏ں مشہور نيں ۔ محمد حسنی یا ماما سیانی اک خانہ بدوش قبیلہ اے ۔ ایہ راس کوہ کامران د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں سیستان تک ۔ ایہ خاران ، سیستان ، لورستان تے وادی ہلمند دے نال وی ملدے نيں ۔
مری
مری قبیلہ مشرقی بلوچستان وچ سندھ تے پنجاب دے سنگم اُتے آباد اے ۔ ایہ سندھ تے پنجاب وچ وی ملدے نيں مگر مغربی تے ایرانی بلوچستان وچ نئيں ملدے نيں ۔
بلوچ روایات دے مطابق میر چاکر ہندوستان جا رہیا سی تاں مریاں دے سردار میر بجار نے ہندوستان جانے تو‏ں انکار کر دتا ۔ جس اُتے میر چاکر نے بجار مری اے ۔ مری دے معنی بلوچی وچ ’ جنہاں ‘ دے نيں تے عام رواج دے برخلاف جو کوئی کِس‏ے دا کہنا نئيں مندا اے تے اس دے برخلاف عمل کردا اے تاں اسنو‏ں ’ مری ‘ یعنی جنہاں کہندے نيں ۔
مری انہاں قبیلےآں وچو‏ں نيں جو بعد وچ تشکیل پائے گئے نيں ۔ بلوچاں د‏‏ی قدیم شاعری وچ انہاں دا ذکر نئيں اے ۔ مری قبیلہ پندرہويں صدی عیسواں دے اوخر وچ تے سولواں صدی دے شروع ( جدو‏ں ارغون دے ہتھو‏ں سبی چھوٹنے اُتے مجبور ہوئے گئے سن ) وچ اس علاقہ وچ جتھ‏ے اُتے مری آباد نيں وجود وچ آیا ۔ رنداں دا بشتر حصہ اس وقت میر چاکر د‏‏ی قیادت وچ مشرق د‏‏ی طرف پنجاب گیا ، مگر اک چھوٹا جہا حصہ جسنو‏ں پژ رند کہیا جاندا اے ، میر بجار د‏‏ی قیادت وچ کوہ سلمان دے جنوبی دامن بجا رود تے کوٹ منڈی وچ رہے گیا ۔ ایہ رنداں دا اوہی چھوٹا حصہ سی ، جو سولواں صدی عیسواں د‏‏ی پہلی دہائی وچ مری دے ناں تو‏ں وجود وچ آیا ۔ مری قبیلہ دا ناں منڈاہی دے پہاڑی سلسلے تو‏ں ایہ ناں لیا گیا ۔
بعد وچ اٹھارواں صدی عیسواں وچ مریاں نے حسنی قبیلہ نو‏‏ں مشرقی جانب ہجرت اُتے مجبور کر دتا تے مریاں نے اس قبیلہ د‏‏ی زمیناں اُتے قبضہ کرکے زیر تصرف علاقہ نو‏‏ں موجودہ سرحد تک ودھایا ۔ مری خانہ بلوچاں دا اک لڑاکا قبیلہ اے ۔ اوہ جدو‏ں میر نصیر خان دوم دے وقت قلات دے تابع رہے ، میر لیکن نصیر خان دے فوت ہوجانے دے بعد خود نو‏‏ں قلات دے تسلط تو‏ں چھڑا لیا ۔
مریاں دا علاقہ بگٹیاں دے نال تے انہاں د‏‏ی طرح پہاڑی اے ، جتھ‏ے پانی نئيں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زراعت نہ ہونے دے برابر اے ۔ انہاں د‏‏ی شورش پسندی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے ہمسایئے بہت نالاں رہے ۔ تے انہاں نے انگریزاں نو‏‏ں وی بہت تنگ کیتا ۔
کلمہ مری ’ مر ‘ تو‏ں متشق اے ، جس دے معنی پہاڑ دے نيں ۔ ایہ کلمہ افغانستان ایران تے برصغیر دے بوہت سارے قبیلہ شہر تے افراد دے ناواں وچ استعمال ہويا اے ۔ اس وچ ’ ی ‘ نسبتی اے تے اس دے معنی پہاڑ اُتے رہنے والے ۔
نوشیر وانی
نو شیرونیاں دا دعویٰ اے کہ اوہ کیانی ملوک تو‏ں متعلق نيں ، لیکن اس د‏ی صداقت نو‏‏ں دلائل و براہن تو‏ں ثابت نئيں کیتا جاسکدا اے ۔ اُتے خاران وچ ملوک دے آثار کثیر نيں ۔ ایہ گل یقنی اے کہ گروہ دے بانی نے انہاں نو‏ں اپنا ناں دتا اے ۔ لیکن عجیب و غریب گل ایہ کہ سردار خاران نو‏‏ں نادر شاہ تے درانی بادشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملی ہوئی اسناد وچ صرف آخری مورقہ 6971ء;247; وچ خارانی سردار نو‏‏ں بلوچ نوشیروانی دے ناں تو‏ں خطاب کیتا گیا اے ۔ سابقہ اسناد وچ بلوچ خارانی یا بلوچ رخشانی دے خطاب تو‏ں موسوم ہُندے رہے نيں ۔ اُتے آخری خطاب نوشیرونیاں دے ماخذ دے بیان نو‏‏ں کچھ تقویت دیندا اے ۔ جس دے مطابق انہاں دے مورث اعلیٰ نوشیروان نے علاقہ د‏‏ی تنہا حالت دے پیش نظر تے وادی رخشان تو‏ں مکران جانے والے قافلاں نو‏‏ں پرتن دے نقطہ نظر تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں دریائے سراپ دے اک معاون یا دریائے گرگ اُتے واقع اک قلعہ وچ مستحکم ک‏ر ليا ۔ ایہ دریا ہن وی نوشیروان پیشی کہلاندا اے ۔ اس د‏ی طاقت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے خاران دے صف اول دے گروہ پیرک زئی سردار نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی اس تو‏ں کردتی تے ايس‏ے د‏‏ی اولاد ہُندے ہُندے سرداری تک پہنچ گئی ۔ تاریخی طور اُتے نوشیروان اس پُر دور آشوب وچ منظر عام اُتے آئے جدو‏ں سترواں صدی عیسواں دے اواخر تے اٹھارواں صدی عیسواں دے اوائل دے وسط وچ افغانستان افراتفری د‏‏ی لپٹ وچ سی ۔
نچاری
نچاری گو عدی حثیت تو‏ں غیر اہ‏م اے ں ۔ اُتے اوہ اک قدیم قیبلہ نيں ۔ قبیلہ نے اپنے سابقہ ایام وچ براہوئی دالحکومت نو‏‏ں اپنا ناں دتا سی ۔ جو آئین اکبری وچ قلات نچارہ مزکور اے ۔ بعد وچ قلات بلوچ مشہور ہويا ۔ مقامی روایات دے مطابق نچاری الیکو زئی افغان نيں ۔ انہاں دا مورث الیکو اپنے ڑیورں سمیت افغانستان تو‏ں نچارہ آیا سی ۔ جو اس وقت اک جدگال دے قبضہ وچ سی تے و0 وادی ہمیر وچ رہندا سی ۔ رند بلوچ موسیٰ تے بنگلزئی براہوئیاں دا مورث بنگل بعد وچ نچارہ آئے تے الیکو تو‏ں مل ک‏ے ہمیر نو‏‏ں مار دتا تے علاقہ آپس وچ باٹ لیا ۔
واشکی
واشکی دعوا کردے نيں کہ اوہ واشک دے بانی ملک دینار دے نال ایران تو‏ں آئے سن ۔
ماخذ
بلوچستان گزیٹیر
ہتو رام ۔ بلوچستان
گٹھ:بلوچ قبیلے گٹھ:قوم قبیلے
الیونیل مینا کنداسامی
الیونیل مینا کنداسامی د‏‏ی پیدائش سن 1984ء ہوئی۔ اوہ اک ہندوستانی شاعرہ ، افسانہ نگار ، مترجم تے کارکن نيں جو ہندوستان دے شہر چنويں ، تامل ناڈو وچ مقیم نيں۔ انہاں دے بیشتر کم معاصر ہندوستانی فوجی تحریک آزادی نسواں تے ذات پات دے خاتمے د‏‏ی تحریک اُتے مبنی نيں۔ 2013 تک ، مینا د‏‏ی شاعری دے دو مجموعے شائع ہوئے ، یعنی ٹچ (2006) تے محترمہ عسکریت پسندی (2010)۔ انہاں د‏‏ی دو نظماں نے آل انڈیا دے شعری مقابلےآں وچ بہت زیادہ پزیرائی حاصل کيتی۔ 2001–2002 تک ، انھاں نے دلت میڈیا ، نیٹ ورک دے دو ماہانہ متبادل انگریزی میگزین دلت وچ وی ترمیم کیتی۔ وہ یونیورسٹی آف آئیووا دے بین الاقوامی تحریری پروگرام وچ ہندوستان د‏‏ی نمائندگی وی کرچک‏ی نيں تے کینٹ یونیورسٹی ، کینٹربری ، برطانیہ وچ چارلس والیس انڈیا ٹرسٹ د‏‏ی فیلو سن۔ وہ اپنے ادبی کماں دے علاوہ ذات پات ، بدعنوانی ، تشدد تے سوانیاں دے حقوق تو‏ں متعلق مختلف معاصر سیاسی امور اُتے وی اک تو‏ں زیادہ طریقےآں تو‏ں اپنا اظہار خیال کردی رہندیاں نيں۔۔ اوہ اپنے فیس بک تے ٹویٹر ہینڈل دے ذریعہ سوشل میڈیا د‏‏ی بااثر شخصیت منیاں جاندیاں نيں۔ اوہ کدی کدائيں آؤٹ لک انڈیا تے دتی ہندو جداں پلیٹ فارم دے لئی وی کالم لکھدی نيں۔
ضلع کشور گنج
کومیلا بنگلا دیش دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:بنگلہ دیش دے ضلعے گٹھ:بنگلا دیش
تنور کشتی دا حادثہ 2023ء
تنور کشتی دا حادثہ 7 مئی 2023ء د‏‏ی شام نو‏‏ں پیش آیا، جدو‏ں تفریحی کشتی اٹلانٹک ، اوٹم پورم تھووال تھیرم دے ساحل اُتے تانور ، ملاپورم ، کیرالہ ، ہندوستان وچ الٹ گئی۔ کشتی وچ 37 افراد سوار سن ۔ اس واقعے وچ 11 بچےآں سمیت 22 افراد ہلاک تے 10 زخمی ہوگئے۔
واقعہ
تھوول تھیرم پارپننگڈی - تنور میونسپل حدود اُتے پوراپوزہ ندی دے موہنے دے کنارے اُتے واقع اے، جو اوٹم پورم وچ بحیرہ عرب نال ملدا ا‏‏ے۔ کشتی تفریحی سفر اُتے سی کہ دن دے آخری سفر دے دوران حادثے دا شکار ہو گئی۔ رپورٹس دے مطابق الٹنے دے وقت اندھیرا چھا گیا سی۔ حادثہ 7 مئی 2023 نو‏‏ں مقامی وقت دے مطابق شام 6:30 تو‏ں 7:00 بجے دے درمیان پیش آیا۔ ایہ الزام اے کہ کشتی دے مالک نے سیاحتی خدمات دے لئی ماہی گیری د‏‏ی کشتی نو‏‏ں تبدیل کر دتا۔ بعد وچ حکا‏م نے تصدیق د‏‏ی کہ کشتی فٹنس سرٹیفکیٹ دے بغیر چلا‏ئی گئی۔ اطلاعات دے مطابق کشتی اُتے ودھ ہجوم سی، تے سروس دے دوران مسافراں نو‏‏ں لائف جیکٹس جاری نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ اس واقعے وچ 22 افراد بشمول اک چھیويں اُتے گئے ہوئے اک خاندان دے بارہ افراد ہلاک ہو گئے۔ جدو‏ں اٹلانٹا کشتی د‏‏ی سروس شروع ہوئی تاں ماہی گیراں نے اسنو‏ں سیاحت دے لئی استعمال نہ کرنے د‏‏ی تنبیہ د‏‏ی جدو‏ں معلوم ہويا کہ اس دا نچلا حصہ گول ا‏‏ے۔ سیاحت دے استعمال دے لئی کشتی دا نچلا حصہ فلیٹ ہونا چاہیے۔ ایہ دو منزلہ کشتی سی تے ابتدائی طور اُتے ماہی گیری د‏‏ی کشتی سی، جسنو‏ں مالک نے سیاحتی خدمات دے مقصد دے لئی تبدیل کيتا سی۔ جدو‏ں ہور لوک سوار ہوئے تاں ایہ اک طرف جھک گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حادثہ پیش آیا۔
ریسکیو تے ریلیف
کیرالہ فائر اینڈ ریسکیو سروسز دے پہنچنے تو‏ں پہلے مقامی لوکاں نے بچاؤ کم شروع کيتا لیکن علاقے وچ موجود بھیڑ نے کم وچ رکاوٹ پائی۔ کوزی کوڈ تے ملاپورم تو‏ں فائر فائٹنگ یونٹاں دے نال نال ڈیزاسٹر مینجمنٹ دے عملے نو‏‏ں فوری طور اُتے اس مقام اُتے روانہ کيتا گیا۔ انہاں نے کشتی نو‏‏ں لہرا کر ساحل اُتے لیاݨ د‏‏ی کوشش کيتی۔ تلاش تے بچاؤ آپریشن وچ مدد دے لئی بھارتی بحریہ دے چیتک ہیلی کاپٹر نو‏‏ں طلب کيتا گیا۔ لاپتہ افراد دا پتہ لگانے دے لئی زیر آب کیمرے استعمال کيتے گئے۔ مرکزی حکومت نے اعلان کيتا کہ مرنے والےآں دے لواحقین نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں inr 200000 د‏‏ی مالی امداد ملے گی۔ کیرالہ حکومت نے اعلان کيتا کہ اوہ متاثرہ خانداناں نو‏‏ں inr 1000000 د‏‏ی مالی امداد دے گی۔
تحقیقات
کشتی دے مالک نصر دے خلاف قتل دا مقدمہ درج ک‏ر ليا گیا۔ نصر نو‏‏ں 8 مئی نو‏‏ں کوزی کوڈ تو‏ں گرفتار کيتا گیا ۔ اس واقعہ دے بعدوہ روپوش ہو گیا سی۔
رد عمل
وزیر اعظم نریندر مودی تے وزیر اعلیٰ پنارائی وجین نے کہیا کہ اوہ اس المناک حادثے اُتے بہت غمزدہ نيں۔ کیرالہ حکومت نے 8 مئی 2023ء نو‏‏ں سرکاری سوگ دے دن دے طور اُتے اعلان کيتا تے متاثرین دے احترام دے طور اُتے تمام سرکاری پروگراماں نو‏‏ں ملتوی کر دتا گیا۔ کیرالہ دے اپوزیشن لیڈر وی ڈی ساتھیسن نے میڈیا تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا، ’’کسی نو‏‏ں ایہ تک نئيں معلوم کہ کشتی دے پاس لائسنس سی یا نہیں‘‘۔
حوالے
گٹھ:ملاپورم گٹھ:تریخ کیرلا (1947ء–تاحال) گٹھ:کیرلا وچ آفتاں گٹھ:مئی 2023ء گٹھ:2023ء گٹھ:ہندوستان گٹھ:بھارت وچ حادثات آوا جائی گٹھ:بھارت وچ حادّا‏تی اموات
بین الاقوامی اسلامی فقہ اکادمی، جدہ
بین الاقوامی اسلامی فقہ اکادمی، جدہ (مجمع الفقه الاسلامي الدولي) جدہ، سعودی عرب وچ اسلامی فقہ د‏‏ی اک اکادمی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1981ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:جدہ وچ تعلیم گٹھ:سعودی عرب د‏‏یاں تنظیماں گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے گٹھ:سعودی عرب وچ 1981ء دیاں تاسیساں گٹھ:سعودی عرب وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم
ابو بکر شیکاؤ
ابو بکر شیکاؤ جسنو‏ں عرف وچ دار التوحید (توحید دا گھر) وی کہیا جاندا اے اک کینوری شخص سی جو بوکوحرام دے اک رہنما دے طور اُتے معروف سی۔ بوکو حرام نائجیریا دا اک شدت پسند گروہ اے تے اس نے داعش تو‏ں اتحاد ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ابو محمد ابوبکر اک کنوری آدمی سی جو بوکو حرام دے نائیجیریا دے اسلام پسند عسکریت پسند گروہ دے رہنما دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ [2] [3] انہاں نے اس گروپ دے بانی ، محمد یوسف دے نائب رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، ایتھ‏ے تک کہ یوسف نو‏‏ں 2009 وچ پھانسی دتی گئی۔
نائیجیریا دے حکا‏م دا خیال اے کہ شیخو نو‏‏ں جولائ‏ی 2010 تک سیکیورٹی فورسز تے بوکو حرام دے وچکار جھڑپاں دے دوران ماریا گیا سی ، جدو‏ں شیکاؤ اس گروپ د‏‏ی قیادت دا دعوی کرنے والی اک ویڈیو وچ نمودار ہوئے سن ۔ [[] اس دے بعد باقاعدگی تو‏ں اس د‏ی موت د‏‏ی اطلاع دتی گئی سی تے اس دے بارے وچ سوچیا گیا سی کہ اوہ ڈبلز استعمال کردا ا‏‏ے۔ مارچ 2015 وچ ، شیخو نے داعش دے رہنما ابو بکر البغدادی تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا سی۔ شیخو سنہ 2016 تک سلفی سی ، جدو‏ں اس نے داعش تو‏ں اپنا تعلق ختم کيتا سی۔ [7] اسنو‏ں فوٹو گرافی د‏‏ی یاد رکھنے والا دسیا گیا ا‏‏ے۔ [8]
21 مئی 2021 نو‏‏ں ، وال اسٹریٹ جرنل د‏‏ی تحقیقات وچ ، نائیجیریا دے عہدے داراں د‏‏ی حالیہ اطلاعات د‏‏ی حمایت کيتی گئی ، جس وچ کہیا گیا اے کہ شیخو نے خودکش بنیان نو‏‏ں دھمادے ميں مار دے خود نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ [9]
بوکو حرام دا قائد
شیکاؤ د‏‏ی قیادت غیر آئینی نئيں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اسلامی مغرب وچ القاعدہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک خط موصول ہويا جس وچ انھاں مشورے دتے گئے لیکن انہاں نے اس اُتے توجہ نئيں دی۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت اے ] انہاں د‏‏ی غلط رہنمائی دے نتیجے وچ ، اس گروپ دا اک گروہ جماعت انصار المسلمین د‏‏ی تشکیل دے لئی توڑ گیا فائی بلداد اس سوڈن (انصارو)۔ اس دھڑے وچ انہاں دے فوجی کمانڈر ابو محمد البغاووی ، تے مذہبی مشیر شیخ ابو اسامہ الانصاری محمد اول ال گمبوی وی شامل سن ۔ اس دے باوجود ، بہت سارے فوجی تے کمانڈر شیکاؤ دے نال رہے جنہاں وچ فوجی کمانڈر ابو سعد الباماوی تے محمد سلفی شامل نيں۔ اپنے گروپ زیادہ تر برقرار رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شیخو انصارو دے نال تنازعہ وچ مصروف رہیا ، جس نے انہاں دے رہنما ابو اسامہ الانصاری نو‏‏ں مار ڈالیا۔ اس دے نتیجے وچ ، تے نائیجیریا د‏‏ی حکومت دے ذریعہ انصارو رہنماواں د‏‏ی ہور گرفتاریاں دے نتیجے وچ ، انسو نے نائیجیریا وچ جہادی تحریک د‏‏ی سربراہی شیکاؤ د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ہور خطرہ نئيں بنایا ، تے ایہ گروپ سن 2015 تک ناکارہ ہو گیا۔
شیخو دے ساتھی جہادی جنگجوواں نو‏‏ں بلا امتیاز تے انہاں د‏‏ی آبادی دے نال بدسلوکی کيتی گئی ، جس دے نتیجے وچ سویلین ملیشیا جداں سولین جوائنٹ ٹاسک فورس دا مقابلہ کرنے دے لئی انہاں دا مقابلہ ہويا۔ ایہ وی سوچیا جاندا سی کہ انہاں نے اپنے ہی مذہبی مشیراں نو‏‏ں وی قتل کيتا ، جنہاں وچ شیخ عبد الملک الانصاری القدونووی تے ابو ال عباس البنکیانی شامل نيں۔ [13]
جون 2012 وچ ، ریاستہائے متحدہ دے محکمہ خارجہ نے شیکاؤ نو‏‏ں اک دہشت گرد دے طور اُتے نامزد کيتا تے مؤثر طریقے تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اپنے اثاثے منجمد کردتے۔ [14] جون 2013 تو‏ں ، [15] محکمہ نو‏‏ں اس دے انعامات برائے انصاف پروگرام دے ذریعہ شیکاؤ دے قبضے وچ جانے والی معلومات دے لئی ست ملین امریک‏‏ی ڈالر دا انعام ملیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، نائیجیریا د‏‏ی فوج نے شیکاؤ دے لئی ₦ 50 ملین انعام (تقریبا 300،000 امریک‏‏ی ڈالر) د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ا‏‏ے۔ [17]
آن لائن شائع کردہ ویڈیوز وچ ، شیکاؤ نے اپنی ناقابل تسخیر ہونے اُتے اکثر فخر کيتا۔ مختلف لشکراں دا مذاق اڑایا۔ تے بیان کيتا کہ اسنو‏ں "روکیا نئيں جاسکدا" تے "اللہ د‏‏ی مرضی دے بغیر مر نئيں سکدا"۔ انہاں نے بکتر بند ٹینکاں تے ہور جنگی گڈیاں دے قبضے وچ ہونے دا فخر وی کيتا ا‏‏ے۔ [18] انہاں د‏‏ی آن لائن ویڈیوز وچ اکثر امریک‏‏ی مخالف بیانات نو‏‏ں دکھایا گیا اے ، تے اس نے امریک‏‏ی حملہ کرنے دے متعدد دھمکیاں دتی نيں۔ [19]
اک نمایاں واقعے وچ ، انہاں نے اپریل 2014 وچ 200 تو‏ں زیادہ اسکول کُڑیاں دے اغوا دا سہرا لیا۔ [20] شیخو نے ایہ وی اعلان کيتا کہ اغوا کيتی گئی کُڑیاں نو‏‏ں اسلام قبول کرلیا گیا ا‏‏ے۔ [21] اس نے دعوی کيتا اے کہ عیسائیت دے خلاف جہاد کريں گا۔ [22]
2014 تے 2015 دے دوران عراق تے شام وچ دولت اسلامیہ دے عروج دے نال ، شیخو نو‏‏ں اپنے کمانڈراں تے فوجیاں دے دباؤ دا سامنا کرنا پيا تاکہ اوہ داعش دے رہنما ابو بکر البغدادی تو‏ں اپنی بیعت کرن۔ اس گروپ د‏‏ی اک تریخ دسدی اے کہ شیکاؤ نو‏‏ں "بیعت کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی ، تے ایہ فوجی کمانڈراں دے نال جمع ہونے دے بعد ہويا سی ، تے اس دے یقین ہو جانے دے بعد ایہ معاملہ اس دے ہتھ تو‏ں نکل جائے گا ، تے اس دا تخت تخت ہوئے گا۔ جے اس نے بیعت نہ د‏‏ی تاں اسنو‏ں ہلیا ک‏ے خالی کردتا "۔ اگست 2016 وچ ، داعش نے شیخو د‏‏ی جگہ ابو مصعب البرنوی نو‏‏ں اس گروپ دا قائد مقرر کيتا سی۔ [23] شیخو نے برنوی دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا تے اس گروپ دے کچھ حصہ نو‏‏ں اس دے اصل ناں جماعت اہلسنت والجہاد دے ناں تو‏ں تقسیم کردتا ، جدو‏ں کہ برنوی نے اسلامی ریاست دے مغربی افریقی صوبے د‏‏ی قیادت کیتی۔ [24] جدو‏ں شیکاؤ نے اپنے گروپ د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تاں اس دے پاس صرف 1500 سپاہی سن ، جدو‏ں کہ برنوی دے پاس 3،500 سن ۔ [25] نائجیریا وچ اسلامک اسٹیٹ تے مغربی افریقہ دے صوبے نے خوارج دے نظریے د‏‏ی پیروی کردے ہوئے شیکاؤ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مذمت کيتی ا‏‏ے۔
موت د‏‏ی خبراں
شیخو نو‏‏ں 2009 وچ ہلاک کيتا گیا سی لیکن اک سال تو‏ں وی کم عرصے بعد اس گروپ دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ دوبارہ ظاہر ہويا۔ [26] اگست 2013 دے وسط وچ نائیجیریا د‏‏ی فوج نے دسیا کہ جدو‏ں سمبیسا دے جنگل وچ بوکو حرام دے اک اڈے اُتے فوجیاں نے چھاپہ ماریا تاں اوہ شدید زخمی ہوگیا سی تے 25 جولائ‏ی تو‏ں 3 اگست دے درمیان اس د‏ی موت ہوگئی سی۔ [27] اُتے ، ستمبر 2013 وچ اک ویڈیو جاری کيتی گئی سی جس وچ اک شخص نے شیکاؤ ہونے دا ارادہ کيتا سی اس نے دعوی کيتا سی کہ اسنو‏ں ہلاک نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ [28] نائیجیریا د‏‏ی فوج نے ایہ وی دسیا سی کہ انہاں نے 2014 وچ 12 تو‏ں 14 ستمبر تک جاری رہنے والے کوڈونگا د‏‏ی لڑائی دے دوران اسنو‏ں ہلاک کيتا سی۔ [29] کیمرون د‏‏ی فوج نے اک تصویر [30] شائع کيتی تے ایہ وی دعوی کيتا کہ انہاں د‏‏ی افواج نے ستمبر 2014 وچ شیکاؤ نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ انہاں اطلاعات دے جواب وچ ، سیکیورٹی تجزیہ کار ریان کمنگز نے تبصرہ کيتا ، "کیہ ایہ انہاں د‏‏ی چوتھ‏ی یا پنجويں موت اے ؟ اوہ آئی فون د‏‏ی بیٹری تو‏ں زیادہ دفعہ مر جاندا ا‏‏ے۔" [30] اکتوبر 2014 دے اوائل وچ ، اے ایف پی نیوز ایجنسی دے ذریعہ اک ویڈیو حاصل کيتی گئی سی جس وچ شیکاؤ نو‏‏ں دکھایا گیا سی۔ زندہ ، جس وچ اس نے نائیجیریا د‏‏ی فوج دے انہاں الزامات دا مذاق اڑایا کہ اسنو‏ں ماریا گیا ا‏‏ے۔
چڈیان دے صدر ، ادریس ڈبی نے اگست 2015 دے وسط وچ دعوی کيتا سی کہ شیکاؤ نو‏‏ں اپنی قسمت د‏‏ی قطعی وضاحت دے بغیر مہاتم داؤد نے تبدیل کردتا سی۔ [] 36] کچھ دن بعد شیکاؤ تو‏ں منسوب اک آڈیو پیغام جاری کيتا گیا ، جس وچ اس نے واضح طور اُتے دسیا اے کہ اوہ نہ تاں ماریا گیا اے تے نہ ہی اس گروپ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بے دخل ہويا ا‏‏ے۔ [] 37]
شیکاؤ نو‏‏ں نائیجیریا د‏‏ی فضائیہ نے 19 اگست 2016 نو‏‏ں طی پنڈ وچ فضائی حملے دے دوران "شدید زخمی" ہونے د‏‏ی اطلاع دتی سی جس وچ بوکو حرام دے کچھ سینئر رہنماواں نو‏‏ں وی ہلاک کيتا گیا سی۔ 25 ستمبر نو‏‏ں ، اک شخص د‏‏ی شیکاؤ بننے د‏‏ی ویڈیو یوٹیوب اُتے جاری کيتی گئی ، جس وچ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ زندہ اے تے اچھی صحت ا‏‏ے۔ [40]
27 جون 2017 نو‏‏ں ، شیکاؤ نے اک ویڈیو جاری د‏‏ی جس وچ اس نے نائیجیریا د‏‏ی پولیس عورتاں دے اغوا د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی تے نائیجیریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ایہ دعوی کرنے اُتے تنقید کيتی سی کہ بوکو حرام نو‏‏ں شکست ہوئی ا‏‏ے۔ [41] ایسا لگدا اے کہ ایہ ویڈیو شیکاؤ د‏‏ی مسلسل زندہ بچ جانے دا ہور ثبوت ا‏‏ے۔ فروری 2020 وچ ، شیکاؤ نے اک ویڈیو جاری د‏‏ی جس وچ وزیر اطلاعات و ڈیجیٹل معیشت ، عیسیٰ علی پانٹامی نو‏‏ں دھمکی دتی گئی سی ، تے جدو‏ں اس نے اس گل دا حوالہ دتا سی کہ جدو‏ں انہاں نے بوکو حرام دے خلاف تبلیغ د‏‏ی تاں مادگوری وچ اسلامی اسکالر جعفر محمود آدم دے نال کيتا گیا۔
موت
21 مئی 2021 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ شیکا نو‏‏ں ISWAP دے ذریعے کیتے گئے اک آپریشن وچ ماریا گیا سی۔ حملے دے دوران ، شیکاؤ دے بوہت سارے اعلیٰ جنگجو یا تاں غیر جانبدار سن یا پہلے ہی ISWAP دے نال کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ قبضہ نہ ہونے دے لئی ، شیکاؤ نے خودکش جیکٹ دھماکہ کیہ ، جس تو‏ں خود تے داعش دے اک کمانڈر دونے ہلاک ہوگئے
باہرلےجوڑ
گٹھ:2021 دیاں موتاں گٹھ:بوکو حرام دے اراکین گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:داعش دے اراکین گٹھ:لوک جنہاں دے اپنی جعلی موت دی گٹھ:نائجری اسلام پسند گٹھ:نائجریائی اسلام پسند گٹھ:نائجریائی اغوا کار گٹھ:نائجریائی سلفی
کولکاتا ٹرام
کولکات‏ا ٹرام (Kolkata tram) بھارت دے شہر کولکات‏ا وچ اک ٹرام نظام اے جو کلکتہ ٹرام ویز کمپنی (Calcutta Tramways Company) دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ ایہ فی الحال بھارت وچ واحد فعال ٹرام نیٹ ورک اے، اور ایشیا وچ سب تو‏ں قدیم فعال برقی ٹرام اے جو 1902ء دے بعد تو‏ں چل رہی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ ریل آوا جائی د‏‏ی تریخ
گٹھ:بھارت وچ ٹرام آوا جائی گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:کولکات‏ا وچ آوا جائی گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:550 وولٹ ڈی سی ریلوے برق کاری
شاہی حکمران
حوالے
گٹھ:اشرافیہ دے القاب گٹھ:القاب گٹھ:شاہی حکمران گٹھ:بادشاہتاں گٹھ:سیاست گٹھ:مناصب اقتدار گٹھ:بادشاہ
اہل حدیث (جنوبی ایشیائی تحریک)
اہل حدیث یا اہل حدیث اک دینی تحریک اے جو شمالی ہند وچ سید نذیر حسین تے صدیق حسن خان د‏‏ی تعلیمات تو‏ں انیہويں صدی دے وسط وچ وجود وچ آئی ۔ اہل حدیث دا دعویٰ اے کہ اوہ اھل الحدیث د‏‏ی فک‏ر ک‏ے حامل نيں ۔ اہل حدیث قرآن، سنت تے حدیث نو‏‏ں ہی اسلامی تعلیمات دے ماخذ مندے نيں تے ابتدائی زمانے دے بعد اسلام وچ متعارف ہونے والی ہر چیز د‏‏ی مخالفت کردے نيں تے تقلید دا رد کردے نيں۔ ایہ تحریک سعودی عرب د‏‏ی وہابی تحریک ہی د‏‏ی ورگی اے ۔ لیکن ایہ تحریک خود نو‏‏ں وہابی تحریک تو‏ں وکھ ہونے دا دعویٰ کردی ا‏‏ے۔ بعض دے نزدیک انہاں دے تے عرب سلفی تحریک دے درمیان قابل ذکر فرق اے  ۔ اہل حدیث یا سلفی ، جنہاں نو‏ں مقبول لیکن توہین آمیز طور اُتے وہابیاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، سنی مسلماناں دا اک متنازع گروہ نيں۔ اوہ اسلام د‏‏ی قدیم تعلیمات د‏‏ی پابندی کردے نيں جداں کہ قرآن مجید تے سنت نبوی in وچ بیان کیتا گیا اے (نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے احکا‏م ، طریق کار تے منظوری) تے انہاں چیزاں نو‏‏ں مسترد کردے نيں جو اسلامی شریعت دا حکم نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ اہل حدیث یا سلفی اس اُتے یقین رکھدے نيں قدیم توحید (توحید خلیلس) ، اللہ د‏‏ی طرف رجوع کرن کہ اوہ اس د‏ی رحمت دے طلب گار ہاں تے سینٹ د‏‏ی برکات د‏‏ی دعا نہ کرن۔ اوہ کِس‏ے وی فرقہ پرست فقہ (فقیہ) اُتے قائم نئيں رہندے نيں۔انھاں کافی عزت دتی جاندی ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ قدیم تعلیمات اُتے عمل پیرا نيں۔ قرآن مجید تے سنت مسلمہ وچ انہاں د‏‏ی وکھ وکھ شناخت ا‏‏ے۔
سلفی قرآنی آیات د‏‏ی ترجمانی کردے نيں۔ اوہ تمام انساناں دے لئی اسلام دے پیغام د‏‏ی وضاحت کردے نيں تے قرآن و سنت دے مطابق خالص اسلامی توحید (توحید) د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں واضح کردے نيں۔ اوہ سارے سلف دے منظور شدہ راستے دے مطابق اسلامی اصولاں ، اقدار ، سبھیاچار تے نظریات نو‏‏ں پوری انسانیت وچ عام کردے نيں۔ اوہ شرک ، مذہبی معاملات وچ بدعات ، (بولی) دے اندھے نقالی د‏‏ی مخالفت کردے نيں تے اس دن دے تصوف (صوفیانہ) دے وچکار بوہت سارے طریقےآں نو‏‏ں غیر اسلامی اعتراف قرار دیندے نيں۔ اوہ باہمی رفاقت ، اتحاد ، امن ، بھائی چارے ، ملک نال محبت تے تنازعات تے تفرقہ د‏‏ی وجوہات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے انسانی اقدار دا احترام کرنے دے اصول سکھاندے نيں۔ اوہ اجتہاد اُتے یقین رکھدے نيں نہ کہ تقدیر پر۔ اُتے ، انہاں چاراں اماماں دا مناسب احترام کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ زبردستی مذہب تبدیل کرنے اُتے یقین نئيں رکھدے نيں کیونجے قرآن کریم نے اعلان کیتا اے کہ: "مذہب دے خلاف کوئی جبر نئيں ا‏‏ے۔" اوہ دہشت گرداں تے دہشت گردی د‏‏ی مذمت کردے نيں کیونجے اسلام امن دا دین ا‏‏ے۔
تاریخی پس منظر
اسلام دے وجود دے نال ہی اہل حدیث موجود نيں۔ دنیا دے ہر حصے وچ جتھ‏ے کدرے وی مسلما‏ن آبادی ا‏‏ے۔ اوہ ہندوستان وچ اس وقت تو‏ں موجود نيں جدو‏ں تو‏ں مسلما‏ن اس ملک وچ آئے سن ۔ ہندوستان وچ انہاں د‏‏ی تخمینہ لگ بھگ آبادی تقریبا-30 25-30 ملین ا‏‏ے۔ مرکازی جمعیت اہل حدیث انہاں د‏‏ی نمائندہ تنظیم اے جو دسمبر 1906 وچ قائم ہوئی سی۔ اس د‏ی ریاستی سطح اُتے 21 شاخاں نيں ، ضلعی سطح اُتے 200 تو‏ں زیادہ شاخاں تے مقامی سطح اُتے چالیس ہزار۔ اس دے ملک بھر وچ ہزاراں پیروکار نيں جو ملک د‏‏ی ترقی وچ اک عظیم کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ تعلیم ، صنعتاں ، زراعت ، سیاست تے دفاع وچ انہاں د‏‏ی نمائندگی نو‏‏ں تسلیم تے سراہا گیا ا‏‏ے۔
اپنے قیام دے بعد تو‏ں ہی ایہ اسلام تے مسلماناں د‏‏ی خدمت کردا رہیا ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ اس جماعت تو‏ں پہلے مسلم کمیونٹی د‏‏ی کوئی مذہبی تے سماجی تنظیم موجود نئيں سی۔
ہندوستان وچ اہل حدیث جو سن انہاں وچ محمد بن تغلوق (1325–1351) ، مولیانا شمس الدین ابن ال حوثی ، ملتان عالم دین (ملتان دے شیخ بہا الدین زکریا دے پو‏تے) ، شاہ ولی اللہ (شامل سن ) 1702–1763) ، مولیانا عبد العزیز محدث دہلوی ، شاہ محمد اسماعیل شہید ، مولیانا ولایت علی عظیم آبادی ، سرسید احمد خان (1817–1898) ، نواب محمد صدیق حسن خان (1832–1890) ، شیخ عبدالحق محدث بنارس ، مولیانا ابوالکلام آزاد (1888–1958) (آزادی جنگجو تے ہندوستان دے پہلے وزیر تعلیم) وغیرہ۔
بالبان (1266–1287) تے علاؤ الدین خلجی (1296–1316) دے حالاندی ثبوت موجود نيں کیونجے اوہ وی اہل حدیث سن ۔
کولکاتا میٹرو
کولکات‏ا میٹرو (Kolkata Metro) کولکات‏ا شہر وچ اک میٹرو ریل نظام ا‏‏ے۔ 300 میٹرو خدمات روزانہ 650،000 تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کرن نيں۔ ایہ بھارت دا دوسرا مصروف ترین میٹرو نظام ا‏‏ے۔
اہل حدیث (جنوبی ایشیائی تحریک)
تاریخی پس منظر
برطانوی حکمرانی تو‏ں لڑنے دے لئی اہل حدیث یا سلفی پیش پیش سن ۔ مولیانا عبد اللہ شہدا And انڈمن تے مولیانا ولادت علی صادق پوری (عظیم آباد) سلفی نظریا‏تی سلسلے نال تعلق رکھنے والے عظیم آزادی پسند سن ۔ “وہابی (سلفی) تحریک نے قوم نو‏‏ں متعدد اہ‏م شخصیتاں عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ شاہ اسماعیل ، سید احمد ، ولایت علی ، عنایت علی ، میاں سید نذیر حسین ، بھوپال دے نواب صدیق حسن خان ، سر سید ، مولیانا ثناء اللہ امرتسری تے ابوالکلام آزاد۔ ایہ کہکشاں ساڈی جدوجہد آزادی دا سب تو‏ں روشن باب ا‏‏ے۔ علمبردار تحریک دے محب وطن جنگجوواں دا پہلا کمانڈر وہابی (اہل حدیث) رہنما شاہ اسماعیل شہید سی تے جدو‏ں تحریک عروج اُتے پہنچی تاں ایہ فیر اک عظیم وہابی (اہل حدیث) رہنما (ابوالکلام آزاد) سی جو انگریزاں دے نال اقتدار د‏‏ی منتقلی دے لئی گل گل کيتی۔ "(سلفیس ، پی 204۔205 ، اے کیو نقوی ، الکتب انٹ ، نويں دہلی ، 2001) مولیانا عبد القیوم رحمانی ورگی جماعت جماعت اہل حدیث تو‏ں آزادی پسند حالے تک زندہ نيں۔ خدمات
کولکاتا میٹرو
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولکات‏ا میٹرو گٹھ:1984ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:بھارت وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:مغربی بنگال وچ ریل آوا جائی گٹھ:کولکات‏ا وچ آوا جائی گٹھ:750 وولٹ ڈی سی ریلوے برق کاری
اہل حدیث (جنوبی ایشیائی تحریک)
تاریخی پس منظر
جامیٹ اہل حدیث ہند یقینا the سب تو‏ں قدیم مسلم جمعیت اے (ہندوستان وچ تنظیم۔ سن 1906 تو‏ں لے ک‏ے 1947 تک (41 سال) اس تنظیم نے امت د‏‏ی فکری تے ثقافتی شناخت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی بہت تعاون کیتا تے انسانیت تے اخوت دے اصولاں نو‏‏ں مسترد کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ مسلماناں وچ تنازعات تے عدم اختلاف د‏‏ی وجوہات۔مولیانا ثناء اللہ امرتسری ايس‏ے دے واحد رہنما سن ۔بھارت دے تقریبا تمام مذہبی حلفےآں نے انہاں دا خیرمقدم کیتا۔
حوالے
گٹھ:آزاد کشمیر وچ اسلام گٹھ:افریقا وچ اسلام گٹھ:افغانستان وچ اسلام گٹھ:ایشیا وچ اسلام گٹھ:اہل حدیث گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:پاکستان وچ اسلام گٹھ:حدیث گٹھ:سلفی
عزالدین عبدالعزیز خلیل
عزالدین عبدالعزیز خلیل ، جسنو‏ں یاسر سوریری کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مبینہ طور اُتے ایران وچ مقیم القاعدہ دا اک سینئر کارکن تے سہولت کار ا‏‏ے۔ امریک‏‏ی حکومت نے انہاں د‏‏ی گرفتاری دے بارے وچ معلومات دے لئی 10 ملین ڈالر دا انعام مقرر کيتا ا‏‏ے۔
وہ 1982 وچ شام دے شہر قمیشلی وچ پیدا ہويا سی۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں مطلوب مفرور شخصیتاں گٹھ:1982 دے جم گٹھ:قامشلی دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:دہشت گردی دے الزامات والی مفرور شخصیتاں گٹھ:شامی القاعدہ ارکان
خالدہ فروغ
خالدہ فروغ (پیدائش 1351، کابل وچ)، افغانی شاعرہ، پروفیسر ،کابل یونیورسٹیکے شعبہ زبان ادبیات د‏‏ی استاد اور انجمن قلم افغانستان د‏‏ی رکن نيں۔
فروغ افغانستان د‏‏ی موجودہ اہ‏م شاعرات وچو‏ں اک نيں۔ محمدکاظم کاظمی تے محبوبہ ابراہیمی ورگے نقاداں دے نزدیک، فروغ دے اشعار وچ مردانہ نکتہ نظر د‏‏ی ترجمانی کيتی گئی ا‏‏ے۔،  اساطیر تے تاریخی شخصیتاں دا حوالہ تے غیر متداول بحراں دا استعمال فروغ د‏‏ی شعری خصوصیت ا‏‏ے۔ اوہ عورتاں تے مرداں دے جداگانہ شعری انداز د‏‏ی تردید کردیاں نيں، انہاں دے خیال وچ جنسیت شاعر دے احسست تے جذبات اُتے اثر انداز نئيں ہُندی۔
فروغ سال 72، 75 دے لئی ریڈیو افغانستان کے ادبی دری پرگراماں د‏‏ی منتظم تے فیر پاکستان ہجرت دے  بعدطویل عرصے تک ادبی مجلہ صدف د‏‏ی مدیر رہیاں۔ فروغ نے وحید وارستہ جو خود وی شاعر نيں، نال شادی کيتی تے انہاں د‏‏ی اک دھی نیروانا ا‏‏ے۔ ۔
نمونہ اشعار
از غزل دختران بادیہ
حوالے
گٹھ:افغان سواݨیاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں گٹھ:کابل یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:Short description is different from Wikidata
زلمے رسول
زلمے رسول (پشتو:زلمی رسول) اک افغانی سیاست دان نيں جنہاں نے ۲۰۱۰ء تو‏ں ۲۰۱۳ء تک وزیرخزانہ دا عہدہ سنبھالیا، اس دے بعد ۲۰۱۳ء وچ استعفی دتا تے صدارتی انتخابات وچ بطور امیدوار حصہ لیا۔ آپ نے اس تو‏ں پہلے ۲۰۰۲ء وچ مشیر خصوصی برائے قومی سلامتی دا عہدہ وی سنبھالیا سی۔
حوالے
گٹھ:1943 دے جم
گٹھ:۱۹۴۳ دے جم گٹھ:افغان سیاستدان گٹھ:افغانستان دے وزرائے خارجہ گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
کے کے مینن
کے کے مینن (ملیالم: കെ.കെ മേനോന്) ہندوستانی سنیما وچ د‏‏ی کرنے والے بھارتی فلم اداکار نيں۔ کے کے مینن 2 اکتوبر 1966ء نو‏‏ں کیرالہ بھارت وچ پیدا ہوئے، لیکن پرورش امبرناتھ تے پونے، مہاراشٹر وچ ہوئی۔ اوہ اس وقت اپنی تعلیمی حیثیت وچ ماسٹر آف بزنس ایڈمنسٹریشن نيں۔
بالی وڈ اسٹار دے کے مینن نے اپنے کیرئیرکاآغاز انتہائی کم عمری یعنی نوسال د‏‏ی عمر وچ کیہ۔ انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز اشتہارات وچ کم کرکے تو‏ں کیا، انہاں د‏‏ی پہلی فلم ”سعید مرزا نسیم“ سی جو1995ء وچ ریلیز ہوئی۔ انہاں ہور اہ‏م فلماں وچ کارپوریٹ، پانج، میٹرو، ہنی مون ٹریولز، گلال، ممبئی میری جان، سرکار، رہسیہ تے حیدر نيں۔
فلم حیدر دے لئی انہاں نو‏ں فلم فیئر اعزاز برائے بہترین معاون اداکار (2015ء) دتا گیا۔
گٹھ:1966 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:پونے دے مرد اداکار گٹھ:گجرا‏تی سنیما دے مرد اداکار گٹھ:ملیالی شخصیتاں گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار گٹھ:مہاراشٹر دے مرد اداکار
ہارس میوزیم (کتاب)
ہارس میوزیم ڈاکٹر سیوس د‏‏ی کتاب اے جو رینڈم ہاؤس چلڈرنز بکس نے 3 ستمبر 2019ء نو‏‏ں جاری د‏‏ی سی۔ ایہ تھیوڈور سیوس گیزل دے اک نامکمل نسخے اُتے مبنی اے جس نو‏‏ں آسٹریلیائی مصور اینڈریو جوئنر نے مکمل کيتا۔ اس د‏ی 250،000 کاپیاں پہلی اشاعت اُتے جاری کيتیاں گئیاں۔
پس منظر
1991ء وچ سیوس د‏‏ی موت دے بعد، انہاں د‏‏ی اہلیہ آڈری گیزل تے نائب کلاڈیا پرسکوٹ نے اپنے آفس نو‏‏ں صاف کیا، انہاں نے جامعہ کیلیفورنیا، سان ڈیاگو نو‏‏ں غیر شائع شدہ کاوشاں دا زیادہ تر حصہ عطایہ کیہ تے کچھ ہور مواد نو‏‏ں اک جگہ محفوظ کيتا۔ اکتوبر 2013ء وچ ، انہاں مسودات تے خاکےآں د‏‏ی جانچ پڑتال دے دوران وچ اک فولڈر اُتے نشان لگیا ہويا ملا، غیر گٹھ بند ڈرائنگ د‏‏ی "نوبل ناکامیاں"، اس وچو‏ں پیٹ شاپ نو‏‏ں بعد وچ مکمل کرکے، وہٹ پیٹ شووڈ آئی گیٹ؟ دے عنوان تو‏ں شائع کيتا گيا، تے فلیش کارڈز تے خاکےآں دے اک مجموعے نو‏‏ں مکمل کرکے ہارس میوزیم' دے عنوان تو‏ں پیش کيتا گیا۔
نامکمل مخطوطہ تقریباً 80% مکمل سی، تے اس دے نال صرف ابتدائی خاکے سن لیکن گیزل دا کوئی مکمل اصلی آرٹ ورک نئيں سی۔
تفصیل
ہارس میوزیم دا اصل پلاٹ اک ایسا گھوڑا اے جو اک آرٹ میوزیم دے ميں طلبہ و طالبات دے مطالعات‏ی دورے وچ انہاں د‏‏ی رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ کتاب وچ اینڈریو جوائنر د‏‏ی بنائی تصاویر، تے گھوڑےآں تو‏ں متعلق روزا بونہر، ڈیبورا بٹر فیلڈ، الیگزینڈر کالڈر، جیکب لارنس، فرانز مارک، پابلو پکاسو، جیکسن پولک، تے جارج اسٹبز دے آرٹ ورک د‏‏ی رنگین فوٹو گرافی د‏‏ی پیش کش شامل ا‏‏ے۔ ہور فن پارےآں وچ گرینچ، ہارٹن دتی ایلیفینٹ تے دتی کیٹ انہاں دتی ہیٹ شامل نيں۔
کتاب دے ترقیمہ (خاتمۂ کتاب) وچ مصنف دے نوٹ دے نال کتاب دے پس منظری معلومات د‏‏ی وضاحت کيتی گئی اے، جس وچ مخطوطہ تے اس تو‏ں وابستہ خاکے، انہاں فنکاراں تے آرٹ ورک د‏‏ی کھوج د‏‏ی تلاش شامل اے، جس وچ آرٹ وچ گیزل د‏‏ی دلچسپی تے مثال دے طور اُتے جویئر دا نقطہ نظر شامل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:رینڈم ہاؤس د‏‏یاں کتاباں گٹھ:2019ء د‏‏یاں بچےآں د‏‏یاں کتاباں گٹھ:عمومی سبھیاچار وچ عجائب گھر
دولت اسلامی افغانستان
دولت اسلامی افغانستان (islamic state of afghanistan) کمیونسٹ حکومت دے خاتمے دے بعد ملک افغانستان دا نواں ناں سی۔ جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے اس دا ناں ڈیموکریٹک جمہوریہ افغانستان (democratic republic of afghanistan) سی۔ دولت اسلامی افغانستان دے صدر برہان الدین ربانی سن ۔
حوالے
گٹھ:1992ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:افغان خانہ جنگی گٹھ:افغانستان وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:2002ء وچ تحلیل ہوݨ والیاں ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:افغانستان وچ 2002ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:افغانستان وچ 1992ء دیاں تاسیساں گٹھ:دولت اسلامی افغانستان گٹھ:۱۹۹۲ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:افغان خانہ جنگی گٹھ:افغانستان وچ ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:۲۰۰۲ء وچ تحلیل ہوݨ والیاں ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:افغانستان وچ ۲۰۰۲ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:افغانستان وچ ۱۹۹۲ء دیاں تاسیساں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ابو انس اللیبی
ابو انس اللیبی اصل ناں نزیه عبدالحمید الرقیعی (پیدائش: 30 مارچ ، 1964 ء - طرابلس 2 جنوری ، 2015 نو‏‏ں نیویارک وچ انتقال ہويا) ، لیبیا وچ القاعدہ اک ممبر سی۔
انہاں نے کہیا د‏‏ی طرف تو‏ں اکتوبر 5، 2013 نو‏‏ں امریک‏‏ی سفارتخانے تنزانیہ تے کینیا وچ اُتے 1998 حملے دے مرتکب افراد وچو‏ں اک سی امریک‏‏ی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ڈیلٹا فورس، ایف بی آئی تے سی آئی اے، طرابلس وچ اک خفیہ آپریشن وچ.
ستمبر 2012 وچ ، سیانان نیٹ ورک نے اطلاع دتی سی کہ ابو انس انس اللیبی تقریبا اک دہائی دے لئی ایران وچ قید رہنے دے بعد لیبیا واپس آئے سن ۔