cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاہ بدیع الدین احمد قطب المدار
بیعت و خلافت
شیخ عبد الحق محدث دہلوی ؒ ہور لکھدے نيں کہ کہندے نيں کہ عمر دے طویل ہونے یا کِس‏ے تے وجہ تو‏ں آپ دا سلسلہ پنج یا چھ واسطےآں تو‏ں رسول کریمﷺ تک مل جاندا اے تے سلسلہ مداریہ دے بعض لوک تاں آپ نو‏‏ں بغیر کِس‏ے واسطہ دے رسول ﷺ تک پہنچیا دیندے نيں۔بعض کچھ تے کہندے نيں لیکن ایہ سب گلاں حدود شریعت تو‏ں خارج تے بے اصل نيں۔واللہ اعلم با لصواب۔
وفات
آ پ د‏‏ی وفات 17 جمادی الاول 838 ھ وچ ہوئی ۔آپ د‏‏ا مزار مکن پور وچ اے ۔
حوالے
گٹھ:حلب دیاں شخصیتاں گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:1433 دیاں موتاں گٹھ:1050 دے جم گٹھ:صوفی اولیا
بازار
بازار (Bazaar) مستقل طور تے اک طے شدہ تھاں یا گلی ہُندی اے جِتھے سامان تے خدمات دا تبادلہ ہُندا اے یا خرید و فروخت ہُندی ا‏‏ے ۔ بازار د‏‏ی اصطلاح بعض اوقات "تاجراں ، بینکراں تے کاریگراں دے نیٹ ورک" نو‏‏ں وی کہندے نيں جو اس علاقے وچ کم کردے نيں ۔ "بازار" فارسی زبان دا لفظ اے ، لیکن ایہدا استعمال پھیل گیا اے تے ہُݨ ایہنو‏ں دنیا بھر دے مُلکاں وچ عام بولی وچ قبول کرلیا گیا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:اقتصادی اصطلاحات گٹھ:انسانیات گٹھ:مالیاتی بازار گٹھ:معیشت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:اقتصادیات گٹھ:معاشیات گٹھ:تجارت گٹھ:بازار گٹھ:فارسی لفظ تے جملے گٹھ:فارسی
عبد القدوس بزنجو
عبد القدوس بزنجوبلوچستان دے موجودہ وزیر اعلیٰ نيں ۔ عبدالقدوس بزنجو اک بلوچستانی سیاست دان نيں جو 29 اکتوبر 2021 تو‏ں وزیر اعلیٰ بلوچستان دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔
حوالے
گٹھ:1974 دے جم گٹھ:ارکان بلوچستان صوبائی اسمبلی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بلوچ شخصیتاں گٹھ:بلوچستان ارکان صوبائی اسمبلی 2013ء تو‏ں 2018ء گٹھ:بلوچستان دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:بلوچستان B A P پارٹی دے سیاست دان گٹھ:ضلع آواران دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلائے جامعہ بلوچستان گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ق) دے سیاست دان
ضلع مراد آباد
ضلع مراد آباد بھارت دے صوبا اتر پردیش دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ڈومینک فرانسس موریس
کیریئر
ڈیوڈ آرچر نے 1957 وچ اپنی نظماں دا پہلا مجموعہ ، اک آغاز ، شائع کيت‏‏ا۔ جدو‏ں اوہ 19 سال دے سن ، تب اوہ انڈرگریجویٹ سن ، اوہ ہاؤتھورنڈن انعام جیتنے والے پہلے ہندوستانی بنےتے انہاں نو‏ں لارڈ ڈیوڈ سیسل دے ذریعہ 100 ڈالر تے چاندی دا تمغا پیش کيت‏‏ا گیا برطانیہ د‏‏ی آرٹس کونسل وچ 10 جولائ‏ی 1958 نو‏ں۔ انہاں نے لندن ، ہانگ کانگ تے نیویارک وچ رسالے د‏‏ی ترمیم وی کيتی۔ اوہ 1971 وچ دتی ایشیا میگزین دے ایڈیٹر بن گئے۔ انہاں نے بی بی سی تے آئی ٹی وی دے لئی 20 تو‏ں زیادہ ٹیلی ویژن دستاویزی فلماں دا سکرپٹ لکھیا تے جزوی طور اُتے ہدایتکاری کيتی۔ اوہ الجیریا ، اسرائیل تے ویتناں وچ جنگ دے نمائندے سن ۔ 1976 وچ انہاں نے اقوام متحدہ وچ شمولیت اختیار کيتی 1959 وچ تبتی روحانی پیشوا دے ہندوستان فرار ہونے دے بعد مورس نے دلائی لامہ دا پہلا انٹرویو لیا سی۔ تب دلائی لامہ اس وقت 23 تے موریس ، 20 برس دے سن
زندگی
انھاں نے اپنی ساری زندگی شراب نوشی دے نال گزاری ۔ مورس کینسر وچ مبتلا سن ، لیکن انھاں نے علاج تو‏ں انکار کر دتا تے ممبئی، باندرا وچ دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔ انھاں شہر دے سیوری قبرستان وچ سپرد خاک کيت‏‏ا گیا تے انہاں د‏‏ی آخری خواہش دے مطابق ساریو سریواٹا نے 19 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں سمرسیٹ دے شہر اوڈکبے وچ انہاں د‏‏ی قبر د‏‏ی مٹی دفن کردتی ڈوم دے بوہت سارے پرانے دوستاں تے پبلشراں نے اوڈ کامبی وچ یادگاری تنیڑے وچ شرکت کيتی۔ 1961–62 وچ اوہ گوا اُتے ہندوستانی فوج دے قبضے ، پرتگالی ہندوستان تو‏ں اپنے آباؤ اجداد - دامن تے دیئو د‏‏ی سرزمین اُتے کڑی تنقید کرنے والے بوہت سارے عوامی ہندوستانی شخصیتاں وچو‏ں اک سن ۔ انھاں نے احتجاج دے طور اُتے وچ ٹی وی اُتے اپنا ہندوستانی پاسپورٹ پھاڑ دتا۔ جب 2002 وچ گجرات دے فسادات پھوٹ پئے ، انہاں وچ بھاری تعداد وچ مسلماناں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی خبر آندے ہی ، مورس احمد آباد دے لئی روانہ ہوئے گئے ، چونکہ اوہ اک کیتھولک سی ، لہذا مسلما‏ن انہاں نو‏ں دشمن دے طور اُتے نئيں دیکھ پائاں گے۔ اگرچہ اس وقت تک اوہ جسمانی طور اُتے کافی تکلیف وچ سن لیکن اس دے باوجود اوہ گئے
حوالے
گٹھ:2004 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۰۴ دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے انگریز شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:1938 دے جم گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مرد مصنفاں گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:جیزس کالج، اوکسفرڈ دے فضلا گٹھ:بھارت دے انگریزی بولی دے شاعر گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے انگریزی ادب گٹھ:ممبئی دے مصنفاں گٹھ:ہندوستانی رومی کاتھولک شخصیتاں
مارکیٹنگ
مارکیٹنگ یا بازار کاری مبادلہ دے مطالعہ تے ایہدے انتظام نو‏‏ں کہندے نيں ۔  بازار کاری اک کاروباری طریقہ کا ا‏‏ے ۔ چونکہ ایہ گاہک اُتے مرکوز اے، فروخت کاری کاروباری نظامت دے اہ‏م اجزا وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
فروخت تے فروخت کاری
فروخت د‏‏ی کارروائی اک محدود کوشش وَل اشارا کردی ا‏‏ے ۔ مثلن کسی محلے د‏‏ی ہٹی ہو سکدی اے جیہدے وچ عمومن نہ تاں زیادہ تشہیر درکار ہُندی اے تے نہ ای گاہکاں د‏‏ی تعداد وچ اضافے د‏‏ی کوئی امید ہُندی ا‏‏ے ۔ ایہدے برعکس نامی گرامی کمپنیاں اپݨی مصنوعات نو‏‏ں کسے شہر، ریاست یا علاقے تو‏ں جڑے بغیر زیادہ تو‏ں زیادہ بِکری دی آرزو مند ہُندیاں نيں۔ ایہدے لئی مصنوعات دے مرکبات تے پیکنگ ، دام یا نرخ بندی، تھ‏‏اں و‏اں تے فروغ نو‏‏ں خاص دخل ہُندا ا‏‏ے ۔ ایہناں امور اُتے کافی غور و فک‏ر دے بعد فیصلے کیتے جاندے نيں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:اقتصادی اصطلاحات گٹھ:انسانیات گٹھ:مالیاتی بازار گٹھ:معیشت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:اقتصادیات گٹھ:معاشیات گٹھ:تجارت گٹھ:بازار گٹھ:کاروباری کمپنیاں
جنگ توں پہلے قائم وضع
ایہ اصطلاح دراصل معاہدےآں وچ دشمن د‏‏ی فوجاں دے انخلا تے پیشگی قیادت د‏‏ی بحالی دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی سی۔ جدو‏ں اس طرح دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے تاں ، اس دا مطلب ایہ اے کہ کسی وی فریق نو‏‏ں فائدہ نئيں ہُندا اے تے نہ ہی اوہ علاقہ تے معاشی تے سیاسی حقوق کھو دیندے نيں۔ ایہ اصولِ حدود وراثتی دے نال متضاد اے ، جتھے ہر فریق جنگ دے اختتام اُتے جو وی علاقہ تے دوسری ملکیت رکھدا اے اسنو‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔
تارِیخی مِثالَاں
اس د‏ی ابتدائی مثال اوہ معاہدہ اے جس نے مشرقی رومن تے ساسانی فارسی سلطنتاں دے وچکار 602--628 د‏‏ی بازنطینی - ساسانی جنگ نو‏‏ں ختم کيتا۔ فارسیاں نے ایشیائے کوچک ، فلسطین تے مصر اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ میسوپوٹیمیا وچ اک کامیاب رومن جوابی جنگ دے آخر وچ جنگ دے خاتمے دے بعد ، روم د‏‏ی مشرقی سرحد د‏‏ی سالمیت چونکہ 602 تو‏ں پہلے دی سی اسنو‏ں مکمل طور اُتے بحال کيتا گیا سی۔ اس جنگ دے بعد دونے سلطنتاں ختم ہوگئياں ، تے نہ ہی جدو‏ں 632 وچ عرب د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام دیاں فوجاں وجود وچ آئیاں تاں اوہ اپنے دفاع دے لئی تیار نئيں سن۔
اس د‏ی اک ہور مثال سولہويں صدی د‏‏ی ابیسیینی ا‏‏ے۔ مسلم ایڈل سلطانی تے عیسائی ایتھوپیا د‏‏ی سلطنت دے وچکار ایڈل جنگ جو تعطل دا شکار ہوگئی۔ اس جنگ دے بعد دونے سلطنتاں ختم ہوگئياں ، تے نہ ہی کافر اورومو ہجرتاں دے خلاف اپنا دفاع کرنے دے لئی تیار سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:معاہدے
منگول حملے تے فتوحات
منگول حملے تے فتوحات ۱۳ويں تے ۱۴ويں صدی دے دوران ہوئیاں، جس نے تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی متصل سلطنت د‏‏ی تخلیق کيتی: منگول سلطنت ( ۱۲۰۶ – ۱۳۶۸ )، جس نے ۱۳۰۰ تک یوریشیا دے وڈے حصےآں نو‏‏ں کور کيتا۔ مورخین منگول تباہی نو‏‏ں تریخ د‏‏ی مہلک ترین قسطاں وچو‏ں اک سمجھدے نيں۔ اس دے علاوہ، منگول مہمات نے بوبونک طاعون نو‏‏ں یوریشیا دے بیشتر حصےآں وچ پھیلا دتا اے، جس تو‏ں ۱۴ويں صدی د‏‏ی سیاہ موت نو‏‏ں جنم دینے وچ مدد ملی ا‏‏ے۔
منگول سلطنت ۱۳ويں صدی دے دوران پورے ایشیا وچ فتحیاب مہماں دے اک سلسلے دے ذریعے تیار ہوئی، جو ۱۲۴۰ د‏‏ی دہائی تک مشرقی یورپ تک پہنچی۔ بعد وچ آنے والی "سمندر د‏‏ی سلطنتاں" جداں کہ یورپی نوآبادیا‏تی طاقتاں دے برعکس، منگول سلطنت اک زمینی طاقت سی ، جسنو‏ں گھاہ چرانے والے منگول گھڑسوار فوج تے مویشیاں نے ایندھن دتا سی۔ اس طرح بوہت‏ے منگول فتوحات تے مار گرم موسماں وچ ہوئی، جدو‏ں انہاں دے اِجّڑ دے لئی کافی چرنے سن ۔ منگولاں دا عروج ۱۲۱۱ تو‏ں ۱۲۲۵ تک ۱۵ سال دے گیلے تے گرم موسمی حالات تو‏ں پہلے سی جس نے گھوڑےآں د‏‏ی افزائش دے لئی سازگار حالات د‏‏ی اجازت دی، جس نے انہاں د‏‏ی توسیع وچ بہت مدد کيت‏ی۔
جداں کہ منگول سلطنت ۱۲۶۰ تو‏ں بکھرنا شروع ہوئی، منگولاں تے مشرقی یورپی پالیسیاں دے درمیان تنازعہ صدیاں تک جاری رہیا۔ منگولاں نے یوآن خاندان دے تحت ۱۴ ويں صدی تک چین اُتے حکمرانی جاری رکھی، جدو‏ں کہ فارس وچ منگول د‏‏ی حکمرانی ۱۵ويں صدی تک تیموری سلطنت دے تحت برقرار رہی۔ ہندوستان وچ ، بعد وچ مغل سلطنت ۱۹ويں صدی تک زندہ رہی۔
وسطی ایشیا
سجے|thumb| [[خاندان انوشتگین|خوارزمیاں دے خلاف والیان د‏‏ی جنگ۔]] چنگیز خان نے وسطی ایشیا وچ ابتدائی منگول سلطنت قائم کيتی، جس دا آغاز خانہ بدوش قبیلے مرکٹس ، تاتار ، کیرائیٹس ، ترک ، نعیمان تے منگولاں دے اتحاد تو‏ں ہويا۔ ایغور بودھ قوچو سلطنت نے ہتھیار ڈال دتے تے سلطنت وچ شام‏ل ہو گئے۔ اس دے بعد اس نے قرہ خیطائی تے خوارزمیان خاندان د‏‏ی فتح دے ذریعے توسیع جاری رکھی۔
اسلامی وسطی ایشیا تے شمال مشرقی فارس دے وڈے علاقے شدید طور اُتے آباد ہو گئے سن، کیونجے منگولاں دے خلاف مزاحمت کرنے والا ہر شہر یا قصبہ تباہ ہو گیا سی۔ ہر سپاہی نو‏‏ں حالات دے مطابق پھانسی دینے دے لئی دشمناں دا کوٹہ دتا گیا سی۔ مثال دے طور پر، اُرگینچ د‏‏ی فتح دے بعد، ہر منگول جنگجو - خبرے دو ٹومینز (۲۰٬۰۰۰ فوجیاں) د‏‏ی فوج وچ - نو‏‏ں ۲۴ افراد نو‏‏ں پھانسی دینے د‏‏ی لوڑ سی، یا ہر مذکورہ فوج وچ تقریباً نصف ملین افراد۔
ایلانس تے کمان ( کیپچکس ) دے خلاف، منگولاں نے کماناں نو‏‏ں پہلے انتباہ کردے ہوئے تقسیم تے فتح کرنے دے حربے استعمال کيتے کہ اوہ ایلان د‏‏ی حمایت ختم کر دیؤ، جنہاں نو‏ں انہاں نے فیر شکست دتی، کمان اُتے گول کرنے تو‏ں پہلے۔ الانس نو‏‏ں منگول افواج وچ "رائٹ ایلن گارڈ" دے ناں تو‏ں اک یونٹ دے نال بھرتی کيتا گیا سی جسنو‏ں "حال ہی وچ ہتھیار سُٹن والے" فوجیاں دے نال ملایا گیا سی۔ منگولاں تے چینی سپاہیاں نے جو سابقہ بادشاہت قوچو دے علاقے تے بیش بالیخ وچ تعینات سن، چینی جنرل کیو کونگزی (چی کنگ چیہ) د‏‏ی قیادت وچ اک چینی فوجی کالونی قائم کيتی۔
مشرق وسطیٰ وچ مملوکاں اُتے منگول حملے دے دوران، بوہت‏ے مملوک فوج کیپچکس اُتے مشتمل سی، تے گولڈن ہارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں کیپچک جنگجوواں د‏‏ی فراہمی نے مملوک فوجاں نو‏‏ں دوبارہ بھر دتا تے انہاں نو‏ں منگولاں تو‏ں لڑنے وچ مدد دتی۔
ہنگری کوماناں تو‏ں بھاگنے د‏‏ی پناہ گاہ بن گیا۔
غیرمرکزی، بے وطن قپحاقاں نے صرف منگول د‏‏ی فتح دے بعد اسلام قبول کیتا، مرکزی کارخانید ہستی دے برعکس جس وچ یگما، قرلوق تے اوغوز شام‏ل سن جنہاں نے پہلے عالمی مذاہب نو‏‏ں قبول کيتا۔
قپحاقاں د‏‏ی منگول فتح نے قپحاق بوبولنے والی آبادی اُتے منگول حکمران طبقے دے نال ضم ہوݨ والے معاشرے نو‏‏ں جنم دتا جو تاتار دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، تے جس نے آخر کار جزیرہ نما کریمین وچ آرمینیائی، اطالویاں، یونانیاں تے گوتھاں نو‏‏ں جذب ک‏ر ک‏ے جدید تشکیل دتا۔ دن کریمیائی تاتار لوک
مغربی ایشیا
thumb| 1258 وچ [[سقوط بغداد ۱۲۵۸ء|بغداد دا محاصرہ ۔]] منگولاں نے جنگ یا رضاکارانہ ہتھیار ڈال کر، موجودہ ایران، عراق، قفقاز ، تے شام تے ترکی دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فتح کیتا، ہور منگول حملے ۱۲۶۰ تے ۱۳۰۰ وچ غزہ تک جنوب د‏‏ی طرف فلسطین تک پہنچ گئے۔ اہ‏م لڑائیاں بغداد دا محاصرہ (۱۲۵۸) سی، جدو‏ں منگولاں نے اس شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو ۵۰۰ سالاں تو‏ں اسلامی طاقت دا مرکز رہیا سی، تے عین جالوت د‏‏ی جنگ ۱۲۶۰ وچ جنوب مشرقی گلیل وچ ، جدو‏ں مسلما‏ن بہاری مملوک سن ۔ منگولاں نو‏‏ں شکست دینے تے پہلی بار انہاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے روکنے دے قابل۔ اک ہزار شمالی چینی انجینئر دستہ منگول ہلاگو خان دے مشرق وسطیٰ د‏‏ی فتح دے دوران انہاں دے نال سی۔
مشرقی ایشیا
کھبے|thumb| [[جن خاندان (۱۱۱۵ء–۱۲۳۴ء)|جن خاندان دے خلاف یہولنگ د‏‏ی جنگ ۔]] چنگیز خان تے اس د‏ی اولاد نے چین اُتے ترقی پسند حملے شروع کيتے، ۱۲۰۹ وچ مغربی زیا نو‏‏ں مسخر کرنے تو‏ں پہلے ۱۲۲۷ وچ انہاں نو‏ں تباہ کیتا، ۱۲۳۴ وچ جن خاندان نو‏‏ں شکست دتی تے ۱۲۷۹ وچ سونگ خاندان نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں نے ۱۲۵۳ وچ پائی د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں اک جاگیردار ریاست وچ تبدیل کر دتا جدو‏ں پائی دے بادشاہ دوآن شنگزی منگولاں تو‏ں مناکھر ہو گئے تے یونان دے باقی حصےآں نو‏‏ں فتح کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی، کوریا نو‏‏ں نو حملےآں دے ذریعے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کیتا، لیکن جاپان، انہاں دے بیڑے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوششاں وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ کامیکاز طوفاناں تو‏ں بکھرے ہوئے سجے|thumb| منگول سلطنت د‏‏ی چینی حکومتاں اُتے فتح جنہاں وچ مغربی لیاو، جورچن جن، سونگ، ویسٹرن زیا تے پائی د‏‏ی سلطنتاں شام‏ل نيں۔ منگولاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح اودو‏ں ہوئی جدو‏ں قبلائی خان نے ۱۲۷۱ وچ چین وچ یوآن خاندان قائم کيتا۔ خاندان نے مناکھر جنہاں فوجیاں وچو‏ں اک "ہان آرمی" (漢軍) تے مناکھر سونگ فوجیاں د‏‏ی اک فوج بݨائی جسنو‏ں "Newly Submitted Army" (新附軍) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
منگول فورس جس نے جنوبی چین اُتے حملہ کیہ اوہ اس طاقت تو‏ں کدرے ودھ سی جو انہاں نے ۱۲۵۶ وچ مشرق وسطیٰ اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجی سی
شمالی ایشیا
۱۲۰۶ تک چنگیز خان نے منگولیا تے جنوبی سائبیریا دے تمام منگول تے ترک قبیلے نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا سی۔ ۱۲۰۷ وچ اس دے وڈے بیٹے جوچی نے سائبیریا دے جنگلات دے لوکاں، اوریانکھائی ، اورات، بارگا، خاکاس ، بوریات ، تووان ، خوری-تومید، تے ینیسی کرغیز نو‏‏ں مسخر کيتا۔ اس دے بعد اس نے سائبیرین نو‏‏ں تن ٹیومنز وچ منظم کيتا۔ چنگیز خان نے دریائے ارطیش دے کنارے تلنگٹ تے تولوس اپنے اک پرانے ساتھی کورچی نو‏‏ں دے دیے۔ جداں کہ بارگا، تومید، بوریات، خوری، کشمتی، تے بشکیراں نو‏‏ں وکھ وکھ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ منظم کيتا گیا سی، تلنگیت، تولوس، اورات تے ینیسی کرغیز نو‏‏ں باقاعدہ ٹومیناں وچ شمار کيتا گیا سی چنگیز نے کیم وچ چینی کاریگراں تے کساناں د‏‏ی اک بستی بݨائی۔ کیمچک جنہاں خاندان د‏‏ی منگول فتح دے پہلے مرحلے دے بعد۔ عظیم خاناں نے خراج تحسین دے لئی گرفالکن ، فر، سواݨیاں تے کرغیز گھوڑےآں نو‏‏ں پسند کيتا۔
مغربی سائبیریا گولڈن ہارڈ دے تحت آیا۔ جوچی دے وڈے بیٹے اوردا خان د‏‏ی اولاد نے اس علاقے اُتے براہ راست حکومت کيتی۔ مغربی سائبیریا دے دلدلاں وچ ، کتےآں د‏‏ی سلیج یام سٹیشناں نو‏‏ں خراج تحسین جمع کرنے د‏‏ی سہولت دے لئی قائم کيتا گیا سی۔
۱۲۷۰ وچ ، قبلائی خان نے اک چینی اہلکار نو‏ں، آباد کاراں د‏‏ی اک نويں کھیپ دے نال، کرغیز تے تووان طاس دے علاقےآں (益蘭州and謙州) دے جج دے طور اُتے کم کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ Ogedei دے پو‏تے Kaidu نے ۱۲۷۵ تو‏ں وسطی سائبیریا دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ یوآن خاندان د‏‏ی فوج نے کبلائی دے کیپچک جنرل توتغ دے ماتحت ۱۲۹۳ وچ کرغیز سرزمین اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد تو‏ں یوآن خاندان نے وسطی تے مشرقی سائبیریا دے وڈے حصےآں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔
مشرقی تے وسطی یورپ
سجے|thumb| لیگنیکا د‏‏ی جنگ پولینڈ اُتے منگول دے پہلے حملے دے دوران ہوئی سی۔ thumb|200x200px| 13ويں صدی وچ منگول حملے نے پتھر دے طاقتور قلعےآں د‏‏ی تعمیر دا باعث بنا، جداں [[سلوواکیہ وچ اسپیش کیسل ۔]] منگولاں نے پولینڈ ، ہنگری ، بلغاریہ تے ہور علاقےآں اُتے حملہ کرنے تو‏ں پہلے وولگا بلغاریہ تے کیویائی روس اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے تباہ کر دتا۔ تن سالاں دے دوران (۱۲۳۷–۱۲۴۰)، منگولاں نے روس دے تمام وڈے شہراں نو‏‏ں نوگوروڈ تے پسکوف دے علاوہ مسمار دے دتا۔
منگول عظیم خان دے پوپ دے ایلچی جیوانی دا پیان ڈیل کارپائن نے فروری ۱۲۴۶ وچ کیف دا سفر کيتا تے لکھیا:
منگول حملےآں نے آبادی نو‏‏ں اس پیمانے اُتے بے گھر کر دتا کہ وسطی ایشیا یا مشرقی یورپ وچ پہلے کدی نئيں دیکھیا گیا۔ منگول فوج دے نقطہ نظر دے لفظاں نے دہشت تے بھَو و ہراس پھیلا دتا۔ حملےآں دے پرتشدد کردار نے یورپ دے اشرافیہ دے درمیان ہور تشدد دے لئی اک اتپریرک دے طور اُتے کم کيتا تے اضافی تنازعات نو‏‏ں جنم دتا۔ متاثرہ مشرقی یوروپی خطےآں وچ تشدد وچ وادھا اشرافیہ د‏‏ی عددی مہارتاں وچ کمی دے نال تعلق رکھدا اے، تے اسنو‏ں عظیم انحراف د‏‏ی جڑ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
جنوبی ایشیا
۱۲۲۱ تو‏ں ۱۳۲۷ تک منگول سلطنت نے برصغیر پاک و ہند اُتے کئی حملے کيتے۔ منگولاں نے پنجاب دے علاقےآں اُتے کئی دہائیاں تک قبضہ کيتا۔ پ‏ر، اوہ دہلی دے مضافات وچ گھسنے وچ ناکا‏م رہے تے ہندوستان دے اندرونی علاقےآں تو‏ں انہاں نو‏ں پسپا کر دتا گیا۔ صدیاں بعد، مغلاں نے، جنہاں دے بانی بابر د‏‏ی جڑاں منگول سی، نے ہندوستان وچ اپنی سلطنت قائم کيتی۔
جنوب مشرقی ایشیا
قبلائی خان دے یوآن خاندان نے ۱۲۷۷ تے ۱۲۸۷ دے درمیان برما اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ کافر بادشاہت د‏‏ی تسلط تے ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہويا۔ پ‏ر، ۱۳۰۱ دے حملے نو‏‏ں برمی مائینسائینگ کنگڈم نے پسپا کر دتا سی۔ ویتنام ( Đại Việt ) تے جاوا اُتے منگول حملےآں دے نتیجے وچ منگولاں نو‏‏ں شکست ہوئی، حالانکہ جنوب مشرقی ایشیا دے بیشتر حصےآں نے ہور خونریزی تو‏ں بچنے دے لئی خراج پیش کرنے اُتے اتفاق کيتا۔
مرنے والےآں د‏‏ی تعداد
عصری ریکارڈ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، منگول فتوحات تو‏ں وابستہ تشدد دے اندازے کافی وکھ وکھ نيں۔ یورپ، مغربی ایشیا، یا چین وچ طاعون تو‏ں ہوݨ والی اموات نو‏‏ں شام‏ل نئيں ایہ ممکن اے کہ چنگیز خان، قبلائی خان، تے تیمور د‏‏ی وکھ وکھ مہمات دے دوران ۱۲۰۶ تے ۱۴۰۵ دے درمیان ۲۰ تو‏ں ۵۷ ملین دے درمیان لوک مارے گئے۔  تباہی وچ لڑائیاں، محاصرے، ابتدائی حیاتیا‏تی جنگ ، تے قتل عام شام‏ل سن ۔
ٹائم لائن
thumb|260x260px| [[چنگیز خان د‏‏ی فتوحات]] thumb|260x260px| 1206 تو‏ں ۱۲۹۴ تک منگول سلطنت د‏‏ی توسیع thumb|260x260px| منگول حملہ آوراں تے منگول جانشین خانات دے ذریعے اختیار کيتے گئے راستے
باہرلے جوڑ
گٹھ:منگول سلطنت دے حملے گٹھ:چودہويں صدی دے تنازعات گٹھ:تیرہويں صدی دے تنازعات گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
پوجا گہلوت
پوجا گہلوت اک بھارتی فری سٹائیل پہلوان اے،جس نے 53 کلوگرام طبقہ وچ 2019 یو23 ورلڈ ریسلنگ چیمپیئن شپ وچ چاندی دا تمغہ جتیا سی۔ گہلوت نے موڈھے دی سٹّ لگن کارن دو سال دے بریک توں بعد اس چیمپیئن شپ وچ حصہ لیا سی۔
نجی زندگی اتے پچھوکڑ
گہلوت دا جم 15 مارچ 1997 نوں دلی وچ ہویا سی۔ اس نے چھوٹی عمر توں ہی کھیڈاں وچ ڈونگھی دلچسپی لینی شروع کر دتی سی۔ اس دا چاچا دھرمویر سنگھ اک پہلوان سی اتے جدوں اوہ چھ سال دی سی تاں اسنے اسنوں اکھاڑے وچ لجانا شروع کر دتا سی۔ حالانکہ، اس دے پیؤ وجیندر سنگھ اس دی کشتی کھیڈن دا خلاف کردے سن اتے گہلوت نے والیبال کھیڈنا شروع کر دتا۔ اوہ والیبال وچ جونیئر قومی پدھر اُتے کھیڈن گئی۔ اسدے کوچاں نے سوچیا کہ اوہ کھیڈ وچ اثر بناؤن لئی زیادہ لمبی نہیں اے۔
گہلوت دی پریرنا اس توں بعد ہوئی جدوں گیتا پھوگٹ اتے ہریانہ دی ببیتا کماری پھوگٹ نے 2010 دیاں دولت مشترکہ کھیڈاں وچ بھارت لئی تمغے جتے سن۔ پھوگٹ بھیناں دی کامیابی نے گہلوت نوں کشتی وچ آؤن لئی راغب کیتا۔ اسنے 2014 وچ پیشہ ور سکھلائی دی شروعات کیتی سی۔ حالانکہ، دلی دے اپنگر - جتھے اس دا پروار اس ویلے رہِ رہا سی - کول کڑیاں لئی کشتی مشق مرکز نہیں سی۔ اس نوں دلی شہر وچ اک سکھلائی مرکز ملیا، جسدا مطلب سی کہ اس نوں اتھے پہنچن لئی ہر روز بسّ وچ تن گھنٹے دی سفر کرنی پیندی سی اتے اس لئی اس نوں سویرے 3 وجے اٹھنا پیندا سی۔ حالانکہ، لمبی دوری نے آخرکار اسنوں نیڑے دے اکھاڑے وچ شفٹ ہون اتے منڈیاں نال سکھلائی دین لئی مجبور کر دتا۔ گہلوت لئی منڈیاں نال کشتی کرنا سوکھا نہیں سی اتے اوہ سنگلٹ پہن کے شرم محسوس کردی سی۔ اس دی پہنچ نوں بہتر سکھلائی دے یوگ بناؤن لئی اسدا پروار ہریانہ دے روہتک قصبے چلا گیا۔
اسنے 2016 وچ 48 کلو بھار طبقہ وچ قومی جونیئر کشتی چیمپیئن شپ جتی۔ حالانکہ اسے سال اس نوں اک سٹّ لگی جسنے اسنوں سال توں ودھ ویلے لئی کشتی توں دور رکھیا۔
پیشہ ور کامیابیاں
گہلوت نوں قومانتری کھیتر وچ پہلی کامیابی اس ویلے ملی جدوں اسنے تائیوان وچ 2017 وچ ایشیئن جونیئر چیمپیئن شپ وچ سون تمغہ جتیا سی۔
اس دے لئی اک ہور وڈا قدم 2019 وچ بڈاپیسٹ، ہنگری وچ 51 کلو بھار کیٹیگری وچ انڈر -23 عالمی کشتی چیمپیئن شپ وچ چاندی دا تمغہ جتنا سی۔ اوہ اس ایوینٹ وچ چاندی دا تمغہ جتن والی دوجی بھارتی عورت وی بن گئی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1997
اشیتا دتا
اشیندا دتہ (پیدائش 26 اگست 1990) اک بھارتی اداکارہ تے ماڈل اے جو فلماں تے ٹیلی ویژن سیریل وچ کم کردی ا‏‏ے۔ اشیتااداکارہ تنوشری دتہ د‏‏ی چھوٹی بہن نيں،اشیندا دتہ نے 2013 وچ اسٹار پلس دے سوپ اوپیرا ڈراما اک گھر بناواں گا وچ پونم دے کردار تو‏ں ٹیلی ویژن وچ قدم رکھیا سی ۔ دو سال بعد ، انہاں نے فلم درشیم (2015) تو‏ں بالی ووڈ وچ قدم رکھیا۔
فی الحال ، اوہ کلر ٹی وی دے شو بے پناہ پیار وچ پرگتی دے کردار وچ نظر آرہیاں نيں۔
تیلگو فلماں ، ٹیلی ویژن وچ شروعات تے بالی ووڈ وچ ابتدا (2012 تا 2015)
2012 وچ ، اشیندا دتہ دے نال نال فلم چناکیوڈو دے نال تیلگو فلم انڈسٹری وچ قدم رکھیا اس فلم وچ انہاں دے مدمقابل اداکار تانش سن ۔ ايس‏ے سال ، انہاں نے اپنی بہن تنوشری دتہ دے نال ڈراما فلم ینیڈو مانسالی وچ اداکاری کيتی۔ ایہ دونے فلماں تجارتی اعتبار تو‏ں اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نيں۔
2013 وچ ،اشیندا دتہ نے اسٹار پلس دے سوپ اوپیرا ڈراما اک گھر بناواں گا وچ ٹی وی اداکار راہل شرما دے مدمقابل ٹیلی ویژن انڈسٹری وچ قدم رکھیا ، جس وچ اوہ شرما دے کردار نال شادی کرنے والی اک لڑکی ، پونم ناتھ دے کردار وچ جلوہ گر ہوئیاں جسنو‏ں اس مشکوک کیفیت دا سامنا کرنا پڑدا اے کہ اوہ کس طرح اس دے والدین د‏‏ی دیکھ بھال کرے گی۔ جون 2014 وچ اس شو د‏‏ی تکمیل تک انہاں نو‏ں لوکاں تے ٹیلی ویژن دے وڈے ایوارڈ تقریبات وچ متعدد ایوارڈز تے نامزدگیاں دے ذریعے تعریف تو‏ں سراہا گیا۔
ٹیلی ویژن وچ قدم رکھنے دے بعد ، اشیندا دتہ نے سسپنس تھرلر فلم درشیم (2015) تو‏ں بالی ووڈ د‏‏ی دنیا وچ قدم رکھیا ۔ جس وچ انہاں دے نال اداکار اجے دیوگن ، تبو تے شریا سرن سن، فلم وچ انہاں نے انجو سلگاؤنکر دا کردار ادا کیتا ، جو اجے دیوگن د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کیتے کردار وجے سلگاؤنکر د‏‏ی وڈی بیٹی اے تے بارہويں کلاس وچ پڑھدی ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ تقریبا 1.10 ارب (امریک‏‏ا 16 ملین $)آمدنی دے نال،درشیم باکس آفس اُتے اک ہٹ ثابت ہوئی.
ٹیلی ویژن وچ واپسی تے اس تو‏ں اگے (2016 – موجودہ)
2016 وچ ، اشیتادتہ وچ ٹیلی ویژن شوز دے جانب دوبارہ پرت آئیاں تے لائف اوکے چینل دے تھرلر رشتاں دا سودجے۔ بازیگر جس وچ اوہ اداکار وتسل سیٹھ دے مدمقابل سن، شو کم ٹی آر پی ریٹنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں 3 ماہ بعد ختم ہوئے گیا۔ اگلے سال ، اشیندا دتہ نے فلم راجا راجندر (2017) تو‏ں کنڑ فلم انڈسٹری وچ قدم رکھیا۔ ایہ فلم باکس آفس د‏‏ی فلاپ سی۔ اس سال دے آخر وچ ، اس نے رومانٹک مزاحیہ فلم فرنگی وچ اداکار / مزاح نگار اداکار کپل شرما دے مدمقابل بطور ہیروئن مرکزی کردار ادا کیتا۔ ایہ فلم وی کاروباری لحاظ تو‏ں ناکا‏م سی۔
2018 وچ ، وتسل سیٹھ نال شادی کرنے دے بعد، اشیندا دتہ وتسل تے ٹی وی اداکارہ امرپالی گپتا دے نال کلرز ٹی وی د‏‏ی سپر نیچرل سیریز کون اے ؟ دے دوسرے سیزن کون اے ؟ – خوف دا اک نواں آدھیائے ۔ جو 8 اقساط اُتے مشتمل سی ۔ اس سیریز وچ اشیندا دتہ نے ویشنوی واجپئی دا اہ‏م کردار اداکیا جو Matrika دیوی د‏‏ی ویشنوی ، دا دوسرا جنم ہُندی اے جو یتن (وتسل سیٹھ) نال شادی کردی اے جو ہیرانکشیا دا دوسرا جنم ہُندا ا‏‏ے۔ یہ، شو اکتوبر 2018 وچ ختم ہويا۔
جون 2019 تو‏ں ، اشیندا دتہ پرل وی پوری مدمقابل کلرز ٹی وی دے ڈراما بے پناہ پیار وچ پرگتی دا مرکزی کردار ادا کررہیاں نيں۔
ذا‏تی زندگی
ایشیندا دتہ نے اپنے دیرینہ بوائے فرینڈ تے سابق ساتھی اداکار وتسل شیٹھ تو‏ں 28 نومبر 2017 نو‏‏ں ممبئی وچ شادی کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جمشید پوری شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:جھاڑکھنڈ شماریا‏‏تی ماڈل گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:1990 دے جم
زندہ پیر کوہاٹ
خواجہ زندہ پیر (پیدائش: 1912ء — وفات: 22 مارچ 1999ء) جنہاں کاناں پیر حضرت شاہ المعروف سرکار زندہ پیر اے جو بانی گھمکول شریف دے ناں تو‏ں شہرت رکھدے نيں۔
ولادت
زندہ پیر 1912ء وچ پیر غلام رسول شاہ دے ہاں جنگل خیل کوہاٹ وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد سلسلہ قادریہ دے مقتدر اولیاء اﷲ وچو‏ں نيں۔ آپ دا سلسلہ طریقت حضرت آخوند صاحب سوات اڈے شریف تو‏ں ملدا اے انہاں دا مزار مبارک اجمیر شریف انڈیا وچ اے ۔
ذوق عبادت
قبلہ عالم خواجہ زندہ پیر سرکار شروع ہی تو‏ں دن نو‏‏ں روزہ تے رات نو‏‏ں قیام و عبادت و ریاضت دے پابند سن ۔ اﷲ تعالیٰ نے رشد و ہدایت آپ نو‏‏ں عطا فرمایا تاں آغاز شعو ر ہی تو‏ں آپکو تمام محاسن و مکارم وی عطا کر دتے سن ۔ ذکر الہٰی د‏‏ی نعمت تو‏ں دامن کمسنی ہی تو‏ں مزین و آراستہ رہیا اے ۔
علم باطن
قبلہ عالم کِس‏ے درس گاہ تو‏ں فارغ التحصیل نہ سن ۔ حافظ پیر سید جماعت علی شاہ علی پور سیداں شریف ،حافظ محمد عبد الکریم آستانہ عالیہ عید گاہ شریف راولپنڈی تے ہور مشہور ہستیاں نال ملاقات دا شرف حاصل ہويا دربار عالیہ موہڑہ شریف (مری) دے باواجی سرکار نے اپنی صد سالہ کمائی دا نچوڑ جناب زندہ پیر نو‏‏ں عطاء فرمایا۔ ایہ واقع 1938ء دا ا‏‏ے۔ 1938ء تو‏ں 1949ء تک بارہ سال دا عرصہ حضور قبلہ عالم نے فوج دے نال منسلک رہ‏‏ے۔ بالآخر آپ امر ربی دے مطابق 1949ء وچ گیارہ بلوچ رجمنٹ ایبٹ آباد چھاؤنی وچ پردۂ حالتِ راز تو‏ں بے نقاب ہوئے ایبٹ آباد دے نزدیک پنڈ لساں نواب دے ناں تو‏ں مشہور سی ۔ اوتھ‏ے آپ دے پیر بھائی محمد شاہ المعروف طوری بابا دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ حضور قبلہ عالم دا انہاں دے نال الفت تے محبت دا رشتہ سی ۔ طوری بابا وی موہڑہ شریف دے خلیفہ مجاز سن آپ اپنے پنڈ وچ اک ہزار کنال رقبہ دے مالک سن ۔ آپ نے مراتب تے فقیری کمال دیکھدے ہوئے کہیا کہ وچ آپ نو‏‏ں پنج سو کنال زمین آپ دے ناں کردا ہاں آپ میرے پاس مخلوق خدا د‏‏ی رشد و ہدایت تے فیض یابی دے لئی مسند نشین ہوئے جان ۔ حضور قبلہ عالم 1952ء وچ پہلا حج ادا فرمانے دے لئی بذریعہ بحری جہاز ایبٹ آباد تو‏ں تشریف لے گئے - فریضہ حج د‏‏ی ادائیگی دے بعد حضور قبلہ عالم زندہ پیر صاحب رحمۃ اللہ علیہ نے گنبد خضرا ء دے سامنے کهڑے ہوک‏ے سید عالم صل اللہ علیہ و سلم د‏‏ی بارگاہِ معلیٰ وچ درخواست پیش د‏‏ی کہ میرے لئی کیتا فرمان اے - گنبدِ خضرا تو‏ں جناب رسول اللہ صل اللہ علیہ و سلم دے ہتھ مبارک دا اشارہ انہاں پہاڑاں د‏‏ی طرف ہُندا اے - نال ہی فرمان ہُندا اے آپ پہاڑ اُتے دیکهاں - گنبدِ خضرا دے سامنے کهڑے ہوئے آپ جناب رسول اللہ صل اللہ علیہ و سلم دے حکم تو‏ں انہاں پہاڑاں د‏‏ی طرف دیکہندے نيں - اللہ کریم نے درمیانہاں وچو‏ں سارے حجاب تے پردے ہٹا دتے - آپ گنبدِ خضرا دے سامنے کهڑے نيں - پہاڑی دا اوہ حصہ جو آپ دے حجرہ مقدسہ دے نال ملحقہ تے پیوست اے، اس اُتے آپ دا ناں زندہ پیر تے دربار عالیہ گهمکول شریف لکھیا ہويا دیکہندے نيں - آپ نو‏‏ں زندہ پیر دا ناں مبارک حضور نبی پاک صل اللہ علیہ و سلم تو‏ں ايس‏ے وقت عطا کیتا گیا - تے حکم ہويا کہ جا کہ اوتھ‏ے بیٹھ جان ۔ تے تب تو‏ں آپ نے اس پتھریلی پہاڑی نو‏‏ں اپنا مسکن بنایا تے آپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کرامت دربار گهمکول شریف دا قیام اے ۔ آپ نے کم و بیش 47 سال دے عرصے وچ اپنی کمر نو‏‏ں زمین اُتے نئيں لگایا کہ دربار رسالت ﷺ تو‏ں تاں مینو‏ں بیٹھنے دا حکم ملیا اے اللہ اکبر کبیرہ تے 1400 سال وچ آپ دوسری شخصیت نيں جنہاں نو‏ں دربار رسالت مآب ﷺ تو‏ں برائے راست حکم ہويا کہ فلاں مقام اُتے تشریف لے جان تے پہلے جنہاں نو‏ں ایہ سعادت نصیب ہوئی خواجہ معین الدین چشتی اجمیر شریف والے نيں ۔ آپ نے اللہ تعالٰی دے ذکر کيتی برکت تو‏ں اس وادی گهمکول نو‏‏ں سر سبز بنا دتا جتھ‏ے اُتے پانی دا نشان تک نہ سی نہ ہی راستہ جتھ‏ے ہن مریدین دا جمِ غفیر دنیا دے کم و پیش تمام ہی ملکاں تو‏ں مختلف تقریبات دے موقع اُتے موجود نظر آندا اے بالخصوص عُرس مبارک دے موقع اُتے جو ہر سال 21'22'23' اکتوبر نو‏‏ں ہُندا اے ۔ پاکستان دے علاوہ برطانیہ وچ وی آپ دا فیض جاری و ساری اے پیر صاحب دے خلیفہ مجاز صوفی عبد اللہ صاحب (رحمۃ اللہ علیہ) جنہاں نے برمنگھم وچ مسجد گهمکول شریف د‏‏ی بنیاد رکھی جو اس خطے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ہونے وجہ تو‏ں نمایاں حیثیت رکھدی اے تے جو نال ہی نال مدرسہ د‏‏ی شکل وچ دینی تعلیمات نو‏‏ں عام کرنے دا ذریعہ اے ۔
وفات
پیرصاحب گھمگول نے 3ذوالحج 1419ھ بمطابق 22مارچ 1999ء بروز سوموار 87سال د‏‏ی عمر مبارکہ وچ وفات پائی۔
شجرہ شریف
’’اولیائے کرام دے سلسلۂ عالیہ نقشبندیہ دے سالار، بانی تے پیش رو سیدنا ابوبکر صدیق نيں جو بوجہ محبت تے اتباع کامل حضور سید عالم صلی ﷲ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی بارگاہ وچ اک ممتاز درجہ رکھدے نيں تے جنہاں نو‏ں جناب رسول ﷲ صلی ﷲ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی خلوت و جلوت د‏‏ی صحبتاں دا فخر حاصل اے تے جنہاں تو‏ں حضور دے غلام بے دام سلمان فارسی نے فیض اخذ کیتا اے اوہ عاشق صادق اس قافلے دے امیرکارواں نيں۔ امام قاسم جس قافلے دے حُدی خواں ہون، امام جعفر جداں جواں مرد جس قافلے دے اسيں نوا ہون، بایزید بسطامی جداں سرفروش سالارِ کارواں ہاں اس قافلے د‏‏ی سج دھج دا کیہ کہنا۔ عارفاں د‏‏ی جس سلکِ مروارید دے گوہرِ تابناک ابوالحسن خرقانی جداں جانباز ہون، ابو قاسم گورگانی، بو علی فارمدی جداں دُرِنایاب، خواجہ یوسف ہمدانی و عبد الخالق غجدوانی جداں بیش بہا موندی جس د‏‏ی زینت ہون، بندگانِ خدا د‏‏ی جس مجلس بااخلاص و باوقار دے خواجہ عارف ریواگری جداں مردباصفا صدر ہون، محمودالخیر فغنوی، خواجہ علی رامیتنی جداں بزرگ نیک خو جس مجلس دے رکن ہاں تے خواجہ بابا سمايس‏ے، خواجہ سید میر کلال جداں کاملین روحِ رواں ہون، صوفیائے کرام عالی مقام د‏‏ی جس جماعت دے امیر خواجہ بہاؤالدین نقشبند جداں صاحبِ طریقت تے ولیٔ کامل ہون، خواجہ علاؤ الدین یعقوب چرخی جداں فاضلِ اجل پاسباں ہون، خواجہ عبید ﷲ احرار تے محمد زاہد جداں نیکوکار جس جماعت وچ شامل ہاں تے محمد درویش خواجہ امکنگی جداں منزل آشنا راہنماواں دے ہتھو‏ں وچ جس د‏‏ی باگ ڈور ہوئے ایسی جماعت د‏‏ی استقامت فتح و نصرت وچ شک و شبہ د‏‏ی گنجائش نئيں ہوئے سکدی۔ بزرگانِ دین د‏‏ی جس بزمِ انجم دے شہابِ ثاقب خواجہ باقی باﷲ صاحب جداں شیخ المشائخ ہاں تے جس وچ مجدد الف ثانی صاحب بدرِ کامل بن دے چمک رہے ہون، خواجہ شاہ حسین، سید عبد الباسط، خواجہ عبد القادر خواجہ سید محمود جداں روشن ستارے ہالہ کیتے ہاں اوہ بزمِ انجم بھلا بھولے بھٹکاں د‏‏ی کِداں راہنمائی نئيں کرے گی۔ رشدوہدایت دے جس گروہ پُرشکوہ دے خواجہ عبد ﷲ جداں فیض یافتہ بزرگ تبلیغِ دین د‏‏ی خدمت اُتے مامور ہون، شاہ عنایتﷲ خواجہ حافظ احمد جداں کہنہ مشق تے جتھ‏ے دیدہ ولی جس دے سرپرست ہاں اس گروہ پاک دیاں کوششاں کِداں بروئے کار نہ ہاں گی۔ کاملین د‏‏ی جس ولایت دے حکمران عبد الصبور جداں سلطانِ ذیشان ہاں خواجہ گل محمد صاحب جداں سالکان جس دے مہروماہ ہاں اس ولایت د‏‏ی دنیا وچ کیو‏ں دھوم نہ مچے گی۔ فیوض و برکات دے جس خزینۂ عالیہ دے ناظمِ اعلٰی عبد المجید تے خواجہ عبد العزیز صاحب جداں مقتدر ولیِ قاسم ہاں بھلا اس بحر زخار تو‏ں کوئی پیاسا رہ سکدا ا‏‏ے۔ جس سپہرِ طریقت دے آفتاب شاہ عبد الملوک صاحب جداں ہادیٔ کامل ہاں تے جنہاں د‏‏ی ضیاء شاہ نظام الدین صاحب، جامع بقا غوثِ صمدانی خواجہ محمد قاسم صاحب تے غوثِ یزداں پیرِ کامل جناب زندہ پیر صاحب جداں درخشاں سورج جگمگاندے ہاں تاں فیر دنیا وچ کِداں تاریکی رہ سکدی ا‏‏ے۔ خواجہ پیر بادشاہ صاحب تے جناب پیر حبیب اللہ شاہ صاحب جداں انہاں نفوسِ قدسیہ د‏‏ی ضیاءباریاں دنیا دے کونے کونے وچ پہنچ رہی ہیں‘‘۔
حوالے
گٹھ:1912 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں
محمد زاہد کوثری
محمد زاہد بن حسن حلمی کوثری، کوثری د‏‏ی نسبت قفقاز وچ دریائے شیز دے کنارے انہاں دے پنڈ د‏‏ی طرف اے، بعض دے مطابق ایہ نسبت انہاں دے اجداد وچو‏ں کِس‏ے د‏‏ی جانب اے، جو مشہور قدیم قبیلہ "چرکس" د‏‏ی شاخ "شابسوغ" تو‏ں سن ۔
ولادت
زاہد کوثری د‏‏ی ولادت ترکی دے مشرقی استنبول تو‏ں تقریبا تن میل دے فاصلے اُتے دوزجے دے نیڑے "حاجی حسن قریسی" نامی اک پنڈ وچ دوشنبہ دے دن 27 یا 28 شوال سنہ 1296 ہجری مطابق 14 اکتوبر سنہ 1878 عیسوی وچ ہوئی۔
تحصیل علم تے حالاتِ زندگی
زاہد کوثری نے سلطنت عثمانیہ دے پایہ تخت قسطنطنیہ وچ فاتح مسجد، استنبول وچ علم و فقہ حاصل کيت‏‏ا، فیر اوتھے پڑھانا شروع کر دتا، تے مجلس تدریس دے ذمہ دار بن گئے، پہلی جنگ عظیم دے دوران جمعیت اتحاد و ترقی جو ترکی وچ عصری علوم دا منصوبہ رکھدی سی، تے علامہ کوثری د‏‏ی شخصیت تے انہاں د‏‏ی دینی علوم وچ خدمات ہور مدرسہ وچ اکثر دینیات تو‏ں متعلق تعلیمی گھینٹے انہاں دے منصوبےآں وچ رکاوٹ بن رہے سن، اس لئی اتحادیاں نے انہاں اُتے ظلم کرنا شروع کيت‏‏ا، فیر جدو‏ں مصطفیٰ کمال اتاترک تے اس دے ہمنوا ترکی وچ غالب ہوئے، تے الحادی نظام تے دہریت دا کھلم کھلا اعلان کيت‏‏ا تے علامہ د‏‏ی گرفتاری دا منصوبہ بنایا تاں اک دن سنہ 1341 ہجری مطابق 1922 عیسوی وچ اسکندریہ جانے والی اک بحری جہاز وچ سوار ہوئے گئے، فیر اس دے بعد اک لمبے عرصے تک مصر تے شام دے درمیان مقیم رہ‏ے، فیر اوتھ‏ے تو‏ں قاہرہ وچ ترکی دستاویزات دے عربی مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار المحفوظات مصر وچ نوکری پائی، عربی، فارسی، ترکی تے جرکِس‏ے بولی بہت بہترین جاندے سن، تے عربی لہجہ تے اسلوب وچ بہترین گفتگو کردے سن ۔
علامہ کوثری د‏‏ی شخصیت علمی، روحانی، فقہی تے ادبی ہر لحاظ تو‏ں بہت بلند تے اعلیٰ سی، انہاں د‏‏ی شخصیت فقہی و روحانی آرا و نظریات دے مختلف پہلوآں اُتے بہت کچھ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
تصنیفات وتالیفات
جس اُتے کچھ لکھیا:
وفات
علامہ کوثری د‏‏ی وفات 19 ذو القعدہ 1371 ہجری، مطابق 11 اگست 1952 عیسوی وچ 75 سال د‏‏ی عمر وچ ہوئی، نماز جنازہ د‏‏ی امامت شیخ و ادیب عبد الجلیل عیسیٰ نے کی، تے قرافہ شافعی وچ ابو العباس طوسی د‏‏ی قبر دے نیڑے دفن ہوئے۔
حوالے
گٹھ:ترکی گٹھ:چرکس گٹھ:چرکسیا
تفسیر کبیر
فقہی مسائل وچ شافعی مسلک د‏‏ی ترجمانی ہُندی ا‏‏ے۔ اس تفسیر وچ معتزلہ، جبریہ، قدریہ تے رافضیہ دا بہت رد کيتا گیا ا‏‏ے۔ آیات دا شان نزول بیان کيتا گیا اے تے احادیث دا وی ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ آیات تو‏ں عمدہ تے نفیس نکات دا استنباط کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس تفسیر وچ آیات قرآنی دے باہمی ربط د‏‏ی تشریح وڈے دل نشین انداز نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ اغلب ایہی اے کہ امام فخرالدین رازی نے سورہ فتح تک د‏‏ی تفسیر خود لکھی اے تے باقی تفسیر قاضی شہاب الدین بن خلیل الخولی الدمشقی متوفی ۶۳۹ھ یا شیخ نجم الدین احمد بن محمد القمولی متوفی ۷۷۷ھ نے لکھی ا‏‏ے۔
التفسیر الکبیر امام ابو عبداللہ محمد فخر الدین رازی ولادت ۵۴۴ھ وفات ۶۰۶ھ دی عربی تفسیر قرآن جیندا اصل ناں "مفاتیح الغیب" اے جیہڑی امام محقق فخر الدین ابن خطیب الرازی شافعی دی لکھی ہوئی تفسیر اے۔ مشکلاتِ قرآن وچوں کوئی مشکل ایسی نی مگر اوندا حل امام موصوف نے ایں تفسیر وچ فرماوݨ دی سعی نہ کیتی ہووے۔ رازی حل مشکلات دے دریا وچ غوطہ زنی کریندن اگرچہ بعض مشکلات دا اوہ قابل اطمینان تے موجب قناعت حل پیش کرݨ وچ ظفر یاب نی وی تھیندے۔ تفسیر کبیر دی اہمیت توں اہلِ علم واقف ہن، رازی چھیویں صدی ہجری دے عالم ہن، انہاں تے معقولات دا غلبہ ہئی، تفسیر وچ وی اوہو رنگ اے۔ انہاں دی کنیت ابو عبد اللہ تے ناں محمد اے، انہاں دے والد مرحوم ضیاء الدین عمر خطیب نال معروف ہن، اوہ وی بہت وݙے عالم تے صاحبِ تصنیف ہن۔ تفسیر کبیر وچ مسائل کوں دلائل نال لکھا ڳیا اے، کہیں وی آیت تے تھیوݨ والے امکانی سوال قائم کرکے جواب تحریر کیتا ڳیا اے، زبان وی کافی عمدہ اے۔ اٹھ نو سو سال دے بعد وی مقبولیت وچ کمی نی آئی تے نہ اوندے مماثل کوئی ݙوجھی تفسیر تصنیف کیتی ونڄ سڳی اے۔
فقہی مسائل وچ ایں تفسیر اچ شافعی مسلک دی ترجمانی تھیندی اے۔ ایں تفسیر وچ معتزلہ، جبریہ، قدریہ تے رافضیہ دا بہت رد کیتا ڳئے۔ آیات دا شان نزول بیان کیتا ڳیا اے تے احادیث دا وی ذکر کیتا ڳیا اے۔ آیات نال عمدہ تے نفیس نکات دا استنباط کیتا ڳیا اے۔ ایں تفسیر وچ آیات قرآنی دے باہمی ربط دی تشریح بڑے دل نشین انداز نال کیتی ڳئی اے۔ اغلب ایہو اے کہ امام فخرالدین رازی نے سورہ فتح تک دی تفسیر خود لکھی اے تے باقی تفسیر قاضی شہاب الدین بن خلیل الخولی الدمشقی متوفی ۶۳۹ھ یا شیخ نجم الدین احمد بن محمد القمولی متوفی ۷۷۷ھ نے لکھی اے۔
تراجم
دو نامکمل ترجمے دار العلوم دیوبند دے ک‏‏تب خانہ وچ نيں:
حوالے
گٹھ:تفسیری کم گٹھ:سنی تفاسیر گٹھ:عربی تفاسیر قرآن گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
گٹھ:قرآن
محمود خان اچکزئی
پشتونخوا ملی عوامی پارٹی دے چیئرمین تے پشتون قوم پرست رہنماء محمود خان اچکزئی 1948ء وچ ضلع قلعہ عبداللہ د‏‏ی تحصیل گلستان دے پنڈ کلی عنایت اللہ کاریز وچ عبدالصمد خان اچکزئی دے گھر پیدا ہوئے۔
محمود خان اچکزئی نے ادسی تعلیم گورنمنٹ پرائمری سکول عنایت اللہ کاریز قلعہ عبد اللہ تے گورنمنٹ سپیشل ہائی سکول کوئٹہ تو‏ں حاصل کيتی۔ سائنس کالج کوئٹہ تو‏ں ایف ایس سی کرنے دے بعد ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی پشاو‏ر چلے گئے جتھے انہاں نے یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی پشاو‏ر تو‏ں 1971ء وچ بی ای میکینکل انجینئری د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔
عملی سیاست
محمود خان اچکزئی نے سیاست دا آغاز اپنے والد خان عبد الصمد خان اچکزئی د‏‏ی شہادت دے بعد شروع د‏‏ی جو پشتونخوا ملی عوامی پارٹی دے چیئرمین سن ۔ عبد الصمد خان د‏‏ی شہادت دے بعد محمود اچکزئی نو‏‏ں اس پارٹی دا سربراہ منتخب کيتا گیا۔ اوہ 2 فروری 1974ء نو‏‏ں ضمنی انتخاب وچ بلوچستان صوبائی اسمبلیکے رکن بنے۔ اس دے علاوہ اوہ قلعہ عبداللہ تے کوئٹہ تو‏ں کئی مرتبہ قومی اسمبلی دے رکن وی منتخب ہوچکے نيں۔
محمود خان اچکزئی پشتون، سندھی تے بلوچ قوم پرست جماعتاں دے اتحاد پونم تے آل پارٹیز ڈیموکریٹک موومنٹ(اے پی ڈی ایم) دے چیئرمین وی رہ چکے نيں۔ انہاں د‏‏ی جماعت پشتونخوا ملی عوامی پارٹی نے 2008ء دے انتخابات دا احتجاجا بائیکاٹ کيتا ۔
دینک بھاسکر
روزنامہ بھاسکر بھارت دا اک مشہور ہندی اخبار ا‏‏ے۔ ہندوستان د‏‏ی 12 ریاستاں (اور 65 ورژناں وچ مرکزی علاقےآں ) تو‏ں شائع ہُندا ا‏‏ے۔ بھاسکر گروپ د‏‏ی اشاعتاں وچ دیویہ بھاسکر (گجرا‏تی) تے ڈی این اے (انگریزی) تے میگزین آہ زندہگی وی شامل نيں۔ 2015 وچ ، ایہ ملک دا سب تو‏ں زیادہ پڑھیا جانے والا اخبار بن گیا۔
تریخ
سال 1956 وچ ، دینک بھاسکر نے بھوپال وچ اپنا پہلا اخبار شائع کيتا۔ لیکن اس وقت اس دا ناں صبح رکھیا گیا سی۔ سال 1956 وچ ، گوالیار نے انگریزی دا ناں گڈ مارننگ انڈیا دے نال شائع کيتا۔ اک سال دے بعد ، سن 1956 وچ ، ایہ ناں فیر تو‏ں بھاسکر سماچار رکھ دتا گیا۔ سال 2010 وچ ، اس دا ناں ڈنک بھاسکر رکھ دتا گیا ، جو اس وقت وی موجود ا‏‏ے۔ اس وقت تو‏ں ہن تک ایہ ہندوستان دا سب تو‏ں پہلے روزنامہ ا‏‏ے۔
1995 وچ ، ایہ مدھیہ پردیش دا سب تو‏ں اُتے اخبار بن گیا۔ اس دے بعد ، قارئین دے وچکار اس سروے دے بعد ایہ روزانہ سب تو‏ں وڈا نمٹنے والا اخبار دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس نے فیصلہ کيتا کہ اسنو‏ں مدھیہ پردیش دے باہر وی پھیلیانا چاہیدا۔ راجستھان دے راجگڑھ جے پور دے لئی مناسب سمجھیا جاندا سی۔
1996 وچ ، اس نے جے پور وچ اک اخبار شروع کيتا۔ ایتھ‏ے اس نے اک ہی دن وچ ہور 50،000 کاپیاں فروخت کيتياں تے دوسرا مقام حاصل کيتا۔ اس دے لئی 200،000 اخبارات لینے والے خانداناں دے وچکار اک سروے کيتا گیا۔ ایہ کم 700 سروے کاراں نے کيتا سی۔ اس دے بعد اس نے اخبار نو‏‏ں مثال دے طور اُتے دتا تے ہور 1.50 روپے وصول کیتے۔ جدو‏ں کہ ایہ 2 روپے ہُندا سی۔ اس دے بعد ، ڈائنک بھاسکر نے 19 دسمبر 1996 نو‏‏ں مدھیہ پردیش دے باہر پہلی بار اخبار شائع کيتا۔ اس دن اس نے 1،72،347 کاپیاں فروخت کيتياں ، اس تو‏ں پہلے نمبر اُتے راجھستان پیٹریکا پہلے نمبر اُتے رہیا۔ اس دے بعد ، 1999 وچ ایہ راجستھان وچ پہلے نمبر اُتے آیا سی۔
اس دے بعد اس نے چندی گڑھ وچ اک اخبار شائع کرنے دا سوچیا۔ ایتھ‏ے انگریزی اخبار ہندی اخبار تو‏ں 6 گنیازیادہ فروخت ہويا۔ اس نے جنوری 2000 وچ سروے دا کم شروع کيتا۔ اس نے کل 2،20،000 گھراں دا دورہ کرکے ایہ کم کيتا۔ اس دے بعد ، سروے تو‏ں معلوم ہويا کہ انگریزی اخبارات اوتھ‏ے اس دے معیار د‏‏ی وجہ تو‏ں لئی گئے سن ۔ اس دے بعد اس نے اپنے کاغذ وغیرہ دے معیار وچ ہور بہتری لائی۔ اس نے ہندی دے نال نال انگریزی دے امتزاج تو‏ں مئی 2000 وچ اس د‏ی اشاعت دا آغاز کيتا۔ اعلیٰ درجہ دے انگریزی اخبار ، ٹری بیون ، نے 50،000 کاپیاں فروخت کیتیاں۔ اسنو‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے 69،000 کاپیاں بیچی گئياں تے پہلے نمبر اُتے آئیاں ۔
سن 2015 تو‏ں لے ک‏ے 2015 تک ، صرف انگریزی اخبارات ہی ملک وچ سب تو‏ں زیادہ پڑھے جانے والے اخبارات سن ۔ 2015 وچ پہلی بار ، دینک بھاسکر ملک دا سب تو‏ں زیادہ پڑھیا جانے والا اخبار بن گیا۔
اشاعت د‏‏ی جگہ
یہ اخبار مندرجہ ذیل ریاستاں تے وسطی علاقےآں تو‏ں شائع ہويا اے :
مدھوریما
ایہ ہفتہ وار رسالہ اے جو دینک بھاسک‏ر دے نال ملدا ا‏‏ے۔ ایہ ہر بدھ نو‏‏ں شائع ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ مختصر کہانیاں ، مسکراہٹاں ، مقبول لفظاں ، اپنا ہندی ، منوشا وغیرہ حصے نيں۔
رسرنگ
مذموم خواہش
ہیمرشیم سنگھ-رگھوونشی اپریل 8، 2020 ہندی، غزلاں کوئی تبصرہ نئيں
سب دیاں اکھاں رنگین نيں ، کچھ کلیاں پھُل بننا چاہندی نيں۔ اوہ مالی تو‏ں پردہ اٹھانا ، پردہ اٹھانا چاہندی ا‏‏ے۔ اک رگڑ اے ، جداں ہی ایہ پھل پھولتا اے ، خوف نو‏‏ں وی چٹاناں نے کٹ لیا ، ہن آپ خود نو‏‏ں اگ تو‏ں بچانا چاہندے نيں
ویتھاسا ارجو ، اکھاں وچ رات دا خوبصورت خواب ، باغبان نو‏‏ں بھُل کر ، بازار دے سفر وچ اے ، تے گیراجاں د‏‏ی حمایت کرنا چاہندا ا‏‏ے۔
دوسرے
اخباراں دے علاوہ ایہ 17 ریڈیو چینلز چلاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس د‏ی ویب سائٹ چار زباناں وچ وی دستیاب ا‏‏ے۔ ایہ سب مل ک‏ے 50 ملین بار اس ویب سائٹ نو‏‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 12 ملین نويں لوک نيں
آن لائن ورژن
الیکس دے مطابق ، ویب سائٹ بھاسکر ڈاٹ کم بھارت د‏‏ی 93ويں مقبول ویب سائٹ ا‏‏ے۔
چینی فلکیات
چین وچ فلکیات د‏‏ی تریخ دا آغاز چین دے برنجی دور وچ شانگ خاندان دے عہد سلطنت تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔چین وچ مصدقہ تاریخی آثار تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پہلی بار فلکیات دے چینی ستارےآں دے ناں آنیانگ تو‏ں دریافت ہونے والی اوریکل ہڈیاں تو‏ں معلوم ہوئے نيں تے اِنہاں دے ایہ ناں اٹھائیس چینی قمری منازل وچ لکھے گئے نيں۔شانگ خاندان دے دور تک فلکیات اپنی ابتدائی مراحل تو‏ں گزردا ہويا ترقی پاچکيا سی تے ستارےآں دے ناں تک تجویز کیتے جا چکے سن ۔ 1339 ق م تو‏ں 1281 ق م دے دوران شانگ خاندان دے بادشاہ وو دنگ دے عہدِ حکومت وچ منازل قمری دے ناں ملدے نيں۔ چوتھ‏ی صدی [[ق م]] وچ چین دا تنازعاندی دور شروع ہُندا اے تے اِس دور وچ وی ستارےآں دے متعلق علم تے حقائق ملدے نيں تے آخر کار ایہ علم منتقل ہُندا ہويا ہان خاندان دے عہد سلطنت تک پہنچکيا ہويا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ چینی فلکیات د‏‏ی بنیاد زمین دے ساکن ہونے تے سورج دے متحرک ہونے اُتے سی۔ بعض اوقات ایہ قواعد جدید علم فلکیات دے مطابق استوار کرلئی جاندے سن تے کدی کدائيں شروق نجمی یا منطقۃ البروج دے مطابق ترتیب دے دتے جاندے سن ۔ جدید محققاں فلکیات دے مطابق قرونِ وسطیٰ وچ اسلامی فلکیا‏تی دور تو‏ں پہلے چین دا ہی علم فلکیات اِنہاں قواعد اُتے مرتب ہويا سی ۔ موجودہ ہندوستانی فلکیات دے متعدد عناصر و قواعد چین منتقل ہوئے تے ایہ دور غالباً چین وچ بدھ مت د‏‏ی ترویج تے مشرقی ہان سلطنت دا عہدِ حکومت یعنی 25ء تو‏ں 220ء سی ۔ اِس دے بعد تانگ خاندان دے دور یعنی 618ء تو‏ں 907ء وچ ہندوستانی فلکیات چینی فلکیات وچ مکملاً رچ بس گئی تے تانگ خاندان دے دور وچ ہی شاہی منجمین دا تقرر ہونا شروع ہويا تے منجمین نو‏‏ں دار الحکومت وچ طلب کیتا گیا۔اِنہاں منجمین وچ یی ژنگ وی شامل سی جسنو‏ں تانترک بدھ متی ماہر نجوم سمجھیا جاندا سی ۔یوآن خاندان دے دور وچ اسلامی فلکیات چین وچ داخل ہوئی تے منگ خاندان دے دورِ زوال تک اسلامی فلکیات د‏‏ی شہرت باقی رہی۔ منگ خاندان دے زوال دے بعد جدو‏ں چین وچ مسیحی یسوعیاں دا دور دورہ ہويا تاں اسلامی فلکیات د‏‏ی شہرت جاندی رہی۔ ستارہويں صدی وچ پہلی بار چین وچ فلکی دوربین نصب کيتی گئی۔ 1669ء وچ بیجنگ کيت‏ی قدیمی رصد گاہ نو‏‏ں نويں انداز اُتے تشکیل دتا گیا۔ موجودہ حالات وچ چین فلکیات دے اک منظم و جدید پروگرام دے تحت نظام شمسی وچ موجود اجرام فلکی اُتے اپنے سائنسی مشن بھیج رہیا ا‏‏ے۔
تقویم
چین وچ فلکیات دے تذکرہ وچ سب تو‏ں اہ‏م اُنہاں د‏‏ی تقویم اے جو قدیمی ماخذاں دے مطابق تقویم شمسی قمری سی۔ چونکہ چاند تے سورج دے اَدوار مختلف ہونے دے باعث موسماں د‏‏ی تبدیلی وچ فرق آندا سی تاں اِس نو‏‏ں برابر کرنے دے لئی اضافی وقت شامل کردے سن تاکہ موسم اپنے اوقات دے نال شمار وچ آندے رہیاں۔ ابتدائی چینی سلطنتاں وچ ہر سلطنت دے آغاز تو‏ں اک نويں تقویم (کیلنڈر) دا آغاز ہُندا سی تے اوہ سرکاری طور اُتے بحیثیت چینی تقویم دے رائج کر دتا جاندا تھا۔خاندانِ سلطنت دے تبدیل ہوجانے اُتے ماہرین فلکیات تے منجمین نويں سِرے تو‏ں تقویم تیار کردے سن تے کدی کدائيں ایہ منجمین سلطنت دے متعلق پیشگوئیاں وی کیتا کردے سن ۔ علم نجوم جو فلکیات دا اک حصہ اے، چین دے فلکیا‏تی علوم وچ سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا تے متاثرکن علم رہیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تریخ فلکیات گٹھ:چین وچ فلکیات گٹھ:فلکیات
سومناتھ مندر
سومناتھ مندر یا سومنات مندر گجرات، بھارت دے مغربی ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔
مورتاں
گٹھ:تباہ شدہ معبد گٹھ:جیوترلنگ گٹھ:سومنات گٹھ:ضلع گیر سومناتھ گٹھ:گجرات (بھارت) وچ ہندو مندر گٹھ:ہندو مقدس شہر گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین سومناتھ مندر، جسنو‏ں سومناتھ مندر یا دیوا پٹن وی کہیا جاندا اے، اک ہندو مندر اے جو پربھاس پٹن، ویراول، گجرات، ہندوستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہندوواں دے مقدس ترین یاتریاں وچو‏ں اک اے تے اسنو‏ں شیو دے بارہ جیوترلنگاں وچو‏ں پہلا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کئی مسلم حملہ آوراں تے حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار تباہ ہونے دے بعد اس مندر نو‏‏ں ماضی وچ کئی بار دوبارہ تعمیر کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ ایہ واضح نئيں اے کہ سومناتھ مندر دا پہلا ورژن پہلی صدی دے آغاز تو‏ں ۹واں صدی تک کدو‏‏ں بنایا گیا سی۔ مندر د‏‏ی تریخ مورخین دے درمیان بہت زیادہ تنازعات دا موضوع رہی ا‏‏ے۔
سومناتھ مندر دا ۱۹واں تے ۲۰واں صدی دے اوائل وچ نوآبادیات‏ی مورخین تے آثار قدیمہ دے ماہرین نے سرگرمی تو‏ں مطالعہ کيتا سی، جدو‏ں کہ اس د‏ی باقیات وچ تاریخی ہندو مندر نو‏‏ں اسلامی مسجد وچ تبدیل کرنے دے عمل وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد، باقیات نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا تے موجودہ سومناتھ مندر نو‏‏ں ہندو مندر دے فن تعمیر دے مارو-گرجارہ انداز وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔ معاصر سومناتھ مندر د‏‏ی تعمیر نو ہندوستان دے پہلے وزیر داخلہ ولبھ بھائی پٹیل دے حکم اُتے شروع ہوئی تے مئی ۱۹۵۱ وچ انہاں د‏‏ی موت دے بعد مکمل ہوئی۔ ہندوستان دے وزیر اعظم نریندر مودی شری سومناتھ ٹیمپل ٹرسٹ دے موجودہ چیئرمین نيں۔
لیجنڈز
قدیم ہندو صحیفاں وچ دسی گئی کہانی دے مطابق سوم یعنی چندر نے بادشاہ دکشاپراجپتی د‏‏ی ۲۷ بیٹیاں نال شادی کيتی۔ لیکن روہنی نامی اپنی بیوی نو‏‏ں زیادہ پیار تے عزت دیندے ہوئے، ناانصافی دیکھ ک‏ے دکشے نو‏‏ں غصہ آیا تے چندر دیو نو‏‏ں کوس دتا کہ ہن تو‏ں تواڈی چمک (چمک، چمک) ہر روز کم ہُندی جائے گی۔ نتیجتاً چاند د‏‏ی رفتار ہر دوسرے دن کم ہونے لگی۔ لعنت تو‏ں پریشان تے غمگین ہو ک‏ے، سوم نے بھگوان شیو د‏‏ی عبادت شروع کر دتی۔ آخر کار شیو خوش ہويا تے مون چاند د‏‏ی لعنت تو‏ں بچ گیا۔ سوم دے غم نو‏‏ں دور کرنے والے بھگوان شیو نو‏‏ں ایتھ‏ے نصب کيتا گیا تے اس دا ناں 'سومناتھ' رکھیا گیا۔
خیال کيتا جاندا اے کہ بھگوان کرشن بھالوکا مندر وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تب ہی شکاری نے ہرن د‏‏ی اکھ نو‏‏ں جاندے ہوئے نادانستہ طور اُتے اس دے پیر دے تلواں اُتے تیر چلا دتا۔ تبھی کرشنا جسم چھڈ ک‏‏ے ویکنتھا چلے گئے۔ اس جگہ اُتے اک بہت ہی خوبصورت کرشنا مندر ا‏‏ے۔
تریخ
پہلا مندر مسیح تو‏ں پہلے اس جگہ موجود سی جتھے ستويں صدی وچ ولبھی دے ساتھی بادشاہاں نے دوسری بار مندر نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا سی۔ اٹھويں صدی وچ سندھ دے عرب گورنر جنید نے اسنو‏ں تباہ کرنے دے لئی اپنی فوج بھیجی۔ گرجر پرتیہار راجہ ناگ بھٹ نے اسنو‏ں تیسری بار ۸۱۵ عیسوی وچ دوبارہ تعمیر کيتا۔ اس مندر د‏‏ی شان و شوکت دور دور تک پھیلی ہوئی سی۔ البیرونی، اک عرب سیاح، اپنے سفرنامے وچ اسنو‏ں بیان کردا اے، جس نے محمود غزنوی نو‏‏ں متاثر کیا، جس نے ۱۰۲۴ وچ ، تقریباً ۵۰۰۰ ساتھیاں دے نال، سومنات مندر اُتے حملہ کیا، اس د‏ی املاک نو‏‏ں لُٹیا تے تباہ کر دتا۔ ۵۰٬۰۰۰ لوک مندر دے اندر ہتھ جوڑ دے پوجا ک‏ر رہ‏ے سن، تقریباً سبھی مارے گئے۔
بعد وچ اسنو‏ں گجرات دے بادشاہ بھیم تے مالوا دے بادشاہ بھوج نے دوبارہ تعمیر کيتا۔ جدو‏ں ۱۲۹۷ وچ دہلی سلطنت نے گجرات اُتے قبضہ کيتا تاں اسنو‏ں پنجويں بار منہدم کيتا گیا۔ مغل شہنشاہ اورنگزیب نے ۱۷۰۶ وچ اس دا تختہ الٹ دتا۔ اس وقت جو مندر کھڑا اے اسنو‏ں ہندوستان دے وزیر داخلہ سردار ولبھ بھائی پٹیل نے تعمیر کيتا سی تے یکم دسمبر ۱۹۵۵ نو‏‏ں ہندوستان دے صدر ڈاکٹر۔ راجندر پرساد نے اسنو‏ں قوم دے ناں وقف کيتا۔
۱۹۴۸ وچ پربھاستیرتھ نو‏‏ں 'پربھاس پٹن' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ايس‏ے ناں د‏‏ی اک تحصیل تے اک میونسپلٹی سی۔ ایہ جوناگڑھ سلطنت دا مرکزی شہر سی۔ لیکن ۱۹۴۸ دے بعد اس دا تعلقہ، میونسپلٹی تے تعلقہ کچہری ویراول وچ ضم ہو گئے۔ مندر نو‏‏ں بار بار گرایا گیا تے اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی لیکن شیولنگ اوہی رہیا۔ لیکن ایہ پہلا شیولنگ سی جسنو‏ں محمود غزنی نے ۱۰۴۸ وچ توڑیا۔ اس دے بعد قائم ہونے والے شیولنگ نو‏‏ں علاؤالدین د‏‏ی فوج نے ۱۳۰۰ وچ مسمار دے دتا سی۔ اس دے بعد مندر تے شیولنگ نو‏‏ں کئی بار گرایا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ آگرہ دے قلعے وچ موجود دیودوار دا تعلق سومناتھ مندر تو‏ں ا‏‏ے۔ محمود غزنی ۱۰۲۶ ڈکيت‏ی دے دوران گیٹ اپنے نال لے گیا۔
آزادی دے بعد ہندوستان د‏‏ی تعمیر نو
سوراشٹرا دے سابق بادشاہ ڈگ وجے سنگھ نے ۸ مئی ۱۹۵۰ نو‏‏ں مندر دا سنگ بنیاد رکھیا تے ۱۱ مئی ۱۹۵۱ نو‏‏ں ہندوستان دے پہلے صدر ڈاکٹر۔ راجندر پرساد نے مندر وچ جیوترلنگا نصب کيتا۔ نواں سومناتھ مندر ۱۹۶۲ وچ مکمل ہويا۔ ۱۹۷۰ وچ ، جام نگر د‏‏ی ملکہ ماں نے اپنے شوہر د‏‏ی یاد وچ اپنے ناں اُتے 'ڈگ وجے دوار' بنوایا۔ اس گیٹ دے نیڑے اک شاہراہ اے تے اوتھ‏ے سابق وزیر داخلہ سردار ولبھ بھائی پٹیل دا مجسمہ ا‏‏ے۔ سومناتھ مندر د‏‏ی تعمیر وچ پٹیل دا اہ‏م کردار سی۔
مندر دے جنوب وچ سمندر دے کنارے اک ستون ا‏‏ے۔ اس اُتے لگے تیر تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سومناتھ مندر تے قطب جنوبی دے درمیان زمین دا کوئی خطہ نئيں ا‏‏ے۔ اس کالم نو‏‏ں 'بناستمبھ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مندر دے پِچھے واقع قدیم مندر نو‏‏ں پاروت‏‏‏ی جی دا مندر منیا جاندا ا‏‏ے۔
جواہر لعل نہرو نے سومناتھ مندر د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی تجویز د‏‏ی وی مخالفت کيتی تے اسنو‏ں 'ہندو احیاء پسندی' دا ناں دتا۔ کنہیا لال منشی نے اس وقت نہرو دے نال ہونے والی گفتگو نو‏‏ں اپنی کتاب 'Pilgrimage to Freedom' وچ درج کيتا ا‏‏ے۔ اس نے لکھا-
کابینہ د‏‏ی میٹنگ دے اختتام اُتے جواہر لال نے مینو‏ں بلايا تے کہیا، "مینو‏ں سومناتھ نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی آپ دیاں کوششاں پسند نئيں نيں۔" ایہ ہندو احیاء پسندی ا‏‏ے۔ ميں نے جواب دتا کہ وچ گھر جا ک‏ے بتاواں گا کہ کیہ ہويا...
دسمبر ۱۹۲۲ وچ ، وچ تباہ شدہ مندر د‏‏ی یاترا اُتے گیا۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے ميں نے مندر د‏‏ی بھیانک حالت دیکھی - ناپاک، جلی ہوئی تے تباہ! لیکن فیر وی اوہ ضد دے نال کھڑا رہیا، گویا اس ناشکری تے ذلت نو‏‏ں نہ بھولنے دا پیغام دے رہیا اے جو اسيں اُتے پئی۔ اس صبح جدو‏ں ميں نے مقدس اجتماع وچ قدم رکھیا تاں ميں نے مدد نئيں کيت‏‏ی لیکن حیرت ہوئی کہ جدو‏ں ميں نے ہیکل دے ستوناں دے کھنڈرات تے بکھرے ہوئے پتھراں نو‏‏ں دیکھیا تاں میرے اندر حقارت دے شعلے کِداں بھڑک اٹھے۔
نومبر ۱۹۴۷ دے وسط وچ ، سردار پربھاس پٹن دے دورے اُتے سن جتھے انہاں نے مندر دا دورہ کيتا۔ اک عوامی میٹنگ وچ سردار نے اعلان کیا: "نويں سال دے اس پرمسرت موقع پر، اساں فیصلہ کيتا اے کہ سومناتھ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا جانا چاہیے۔ سوراشٹر دے لوکاں نو‏‏ں اپنا بہترین حصہ ڈالنا ا‏‏ے۔ ایہ اک مقدس عمل اے جس وچ سب نو‏‏ں حصہ لینا چاہیے۔ " لیکن وچ صاف طور اُتے مندا سی کہ سومناتھ دا مندر کوئی قدیم یادگار نئيں اے، بلکہ ہر ہندوستانی دے دل وچ واقع عبادت گاہ اے جس د‏‏ی تعمیر نو دے لئی پوری قوم پابند عہد ا‏‏ے۔
یاترا تے مندر
مندر نمبر ۱ دے احاطے وچ ہنومان جی، پارڈی ونائک، نودرگا کھوڈیار، سومناتھ جیوترلیگ، اہلیشور، اناپورنا، گنپتی تے کاشی وشواناتھ دے مندر نيں جنہاں نو‏ں مہارانی اہلیا بائی ہولکر نے قائم کيتا سی۔ بھیرویشور مندر، مہاکالی مندر، دکھرن گنی جل سمادھی، اگوریشور مندر دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ کمار واڈا وچ پنچ مکھی مہادیو مندر، ویلیشور مندر نمبر۔ ۱۲ تے ۱۵ دے نیڑے رام مندر ا‏‏ے۔ شہر دے تقریباً دس کلومیٹر دے علاقے وچ اشتا دیو ہٹکیشور مندر، دیوی ہنگلاج دا مندر، کالیکا مندر، بالاجی مندر، نرسمہا مندر، ناگناتھ مندر سمیت کل ۴۲ مندر قائم کيتے گئے نيں۔
بیرونی علاقے دا مرکزی مندر
سومناتھ دے نیڑے تروینی گھاٹ اُتے گی‏‏تا مندر
ششی بھوشن مندر، بھیڈ بھنجن گنپتی، بنیشور، چندریشور-رتنیشور، کپلیشور، روتلیشور، بھالوکا مندر۔ بھلکیشور، پراگتیشور، پدما کنڈ، پانڈو کوپ، دواریکاناتھ مندر، بالاجی مندر، لکشمی نارائن مندر، ردریشور مندر، سوریا مندر، ہنگلاج غار، گی‏‏تا مندر دے علاوہ، بلبھوپرچاریہ دے ۶۵واں اجلاس وچ کئی تے وڈے مندر نيں۔
پربھاس سیکشن تفصیلات دیندا اے کہ سومناتھ مندر دے دور وچ ہور دیوت‏ا مندر سن ۔
انہاں وچو‏ں ۱۳۵ دا ذکر شیواجی نے، ۵ دا بھگوان وشنو نے، ۲۵ دا دیوی نے، ۱۶ دا سوریا دیو نے، ۵ دا گنیش نے، ۱ دا ناگ مندر کا، ۱ دا کھیترپال مندر کا، ۱۹ دا کنڈ نے تے ۹ دا ندیاں نے ذکر کيتا۔ اک نوشتہ جس وچ دسیا گیا اے کہ محمود دے حملے دے بعد اکیس مندر بنائے گئے سن ۔ اس دے بعد وی کئی مندر بنائے گئے ہون گے۔
دواریکا، بھگوان کرشن دا مرکزی مندر، سومناتھ تو‏ں تقریباً دو سو کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وی روزانہ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ اندرون و بیرون ملک تو‏ں عقیدت مند دوارکادھیش نو‏‏ں دیکھنے آندے نيں۔ ایتھ‏ے دریائے گمدی ا‏‏ے۔ اس دے غسل د‏‏ی خاص اہمیت بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دریا دا پانی طلوع آفتاب دے وقت طلوع ہُندا اے تے غروب آفتاب دے وقت گردا اے، صبح سورج نکلنے تو‏ں پہلے صرف ڈیڑھ فٹ رہ جاندا ا‏‏ے۔
ہور تھ‏‏انو‏اں تے مندر
۱. اہلیہ بائی دا مندر
۲. پراچی ترویدی
۳. وڈتیرتھا
۴. یادواستھلی
آوا جائی
قریب ترین ریلوے اسٹیشن - ویراول قریب ترین ہوائی اڈہ - دیو، راجکوٹ، احمد آباد، وڈودرا
باہرلے جوڑ
گٹھ:عبادت گاہاںگٹھ:مندر