cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نیوزیلینڈ
علاقائی حکومت تے خارجی خطے
thumb|311x311px|نیوزی لینڈ (اردو نقشہ) ابتدائی یورپیاں نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں صوبےآں وچ تقسیم کيتا سی تے جنہاں نو‏ں اک حد تک خود مختاری حاصل سی۔ لیکن 1876ء وچ ملک نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی چند اصلاحات دا فیصلہ کيتا گیا جنہاں دے نفاذ دے لئی صوبےآں نو‏‏ں متحد کرنا تے مرکزی نظام تو‏ں جوڑنا ضروری سی۔ لہذا ریلوے، تعلیم، زمین د‏‏ی خرید و فروخت تے ہور پالیسیاں نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی خاطر تمام صوبہ جات مرکزی نظام تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ اُتے ہن انہاں صوبےآں نو‏‏ں علاقائی چھٹیاں تے کھیل دے لئی یاد رکھیا جاندا اے ۔دے لئی یاد رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مرکزی حکومت نے کئی علاقےآں نو‏‏ں شناخت کيتا تے کونسل دے ذریعے اوتھ‏ے حکومت دا نظام چلیایا۔ حکومت‏ی ڈھانچہ وچ تبدیلی کيتی گئی تے اور دو سطحی ڈھانچہ بنایا گیا۔ 1975ء وچ 249 میونسی پالیٹی سی جنہاں نو‏ں مختصر ک‏ر ک‏ے 67 خطےآں تے 11 علاقائی کونسلاں وچ منقسم کر دتا گیا۔ نیوزی لینڈ 16 دولت مشترکہ قلمرو تے انجمن اقتصادی تعاون و ترقی (OECD)، وچو‏ں اک اے تے اس د‏ی سلطنت انہاں تمام علاقےآں اُتے نیوزیلینڈ د‏‏ی مہارانی دا راج چلدا ا‏‏ے۔ ان وچ نیووے تے کک جزیرے خود مختار صوبے نيں جنہاں دا نیوزی لینڈ دے نال آزاد الحاق ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ دا پارلیمان انہاں صوبےآں دے لئی کوئی قانون منظور نئيں کرسکدا اے لیکن خارجی امور وچ انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں فیصلہ لے سکدا ا‏‏ے۔
جغرافیہ
نیوزی لینڈ آبی نصف کرہ دے مرکز دے نیڑے واقع اے تے دو وڈے جزیراں تے کئی چھوٹے جزائر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دو وڈے جزیرے شمالی جزیرہ یا e Ika-a-Māui, تے جنوبی جزیرہ یا e Waipounamu ني‏‏‏‏ں۔ دونے ے درمیان وچ ابنائے کک واقع اے جس د‏‏ی سب تو‏ں کم چوڑائی 22 کلومیٹر اے انہاں دو جزیرے دے علاوہ پنج تے وڈے جزیرے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ جغرافیائی طور اُتے طویل تے سکڑا ا‏‏ے۔ اس د‏ی لمبائی (over کلومیٹر تے چوڑائی ) ا‏‏ے۔ کل  ساحل اے تے خشکی دا رقبہ  ا‏‏ے۔ چونکہ اس دے جزیرے باقی ملکاں د‏‏ی پہونچ تو‏ں دور نيں تے اس دے پاس وڈے سمندر ساحل وی نيں لہذا نیوزی لینڈ آبی وسائل تو‏ں مالا مال ا‏‏ے۔ اس دا ذا‏تی معاشی خطہ دنیا وچ سب تو‏ں وڈا اے جو اس دے خشکی رقبہ تو‏ں تقریباً 15 گنیاوڈا ا‏‏ے۔ شمالی جزیرہ نیوزی لینڈ دا سب تو‏ں وڈا خشکی دا رقبہ اے تے دنیا دا بارہواں وڈا جزیرہ ا‏‏ے۔ جنوبی جزیرہ دنیا دا چودہواں وڈا جزیرہ ا‏‏ے۔ اس جزیرہ وچ پہاڑ گرچہ کم نيں مگر ایتھ‏ے اتش فشاناں د‏‏ی کثرت ا‏‏ے۔ تاپو اتش فشانی خطہ سب تو‏ں وڈا اتش فشانی علاقہ اے تے جزیرہ دا سب تو‏ں اُچا پہار وی ایتھے واقع ا‏‏ے۔ ایتھے ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل جھیل ٹاپو وی واقع ا‏‏ے۔ نیوزی لیند آسٹریلیشیا نامی علاقہ دا حصہ ا‏‏ے۔ اس وچ آسٹریلیا وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ پولینیشیا نامی علاقہ وچ وی آندا ا‏‏ے۔ جغرافیائی اعتبار تو‏ں زمین نو‏‏ں کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جنہاں وچ ایہ علاقے منقسم ني‏‏‏‏ں۔ براعظم آسٹریلیا تے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں شامل ک‏ے دے اک ہور برا علاقہ یا خطہ بندا اے جسنو‏ں اوقیانوسیہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ اس دا وی حصہ ا‏‏ے۔ واضح ہوئے کہ نیوزی لینڈ تے بحر الکاحل دے ہور جزیرے ست براعظماں دا حصہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اوقیانوسیہ دا حصہ منیا جاندا ا‏‏ے۔
آب و ہو‏‏ا
نیوزی لینڈ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا بنیادی طور اُتے کوپن موسمی گٹھ بندی وچ آندا ا‏‏ے۔ اوسط سالانہ درجہ حرارت شمال وچ تے جنوب وچ  رہندا ا‏‏ے۔۔ تاریخی طور اُتے اوسط حرارت کینٹربری، نیوزی لینڈ وچ  تے اوٹاگو وچ  درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ علاقہ دے اعتبار تو‏ں ماحولیا‏ت‏ی حالے وی وڈی تیزی تو‏ں تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی جزیرہ دا مغربی ساحل ہمیشہ بہت تر رہندا اے جدو‏ں کہ مرکزی اوٹاگو، مکینزی بیسن تے نارتھ لینڈ دے علاقے نیم خشک رہندے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دے ست وڈے شہراں وچ کرائسٹ چرچ سب تو‏ں خچک شہر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سالانہ اوسطا 640 ملی میٹر ہی بارش ہُندی ا‏‏ے۔ ویلنگٹن سب تو‏ں تر شہر اے جتھ‏ے کرائسٹ چرچ دے مقابلے دوگنی مقدار وچ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ ۔ آکلینڈ، ویلینگٹن تے کرائسٹ چرچ وچ سالانہ اوسطا 2000 گھینٹے سورج د‏‏ی روشنی پہونچک‏ی ا‏‏ے۔ جنوبی جزیرہ دا جنوبی تے جنوب مغربی خطہ نسبتا ٹھنڈا تے بادل والا اے جتھ‏ے سورج د‏‏ی روشنی اوسطا 1400–1600 گھینٹے پہونچک‏ی اے ۔جنوبی جزیرہ دا جنوبی تے جنوب مشرقی خطہ سب تو‏ں زیادہ روشن اے جتھ‏ے 2400–2500 گھنٹہ سورج د‏‏ی روشنی پہونچک‏ی ا‏‏ے۔ برف باری دا عموما جون تا اکتوبر دے مہینےآں وچ ہُندی ا‏‏ے۔ البتہ بے موسم ٹھنڈی ہواواں وی چلدی ني‏‏‏‏ں۔ برف باری جنوبی جزیرہ دے جنوبی تے مشرقی خطہ وچ بہت عام اے، ايس‏ے طرح ملک دے اُچے پہاڑاں اُتے وی خوب برف باری ہُندی ا‏‏ے۔
ذیل وچ نیوزی لینڈ دے 6 وڈے شہراں دے درجہ حرارت دتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ شمالی جزیرہ دے شہر عموما فروری وچ بہت گرم رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی جزیرہ دے شہر جنوری وچ بہر گرم رہندے ني‏‏‏‏ں۔
حیات‏ی تنوع
thumb|ایستادہ|بغیر اڑان والا پرندہ [[کیوی اک قومی شبیہہ اے |alt=Kiwi amongst sticks]] نیوزی لینڈ د‏‏ی 80 ملین سال د‏‏ی جغرافیائی تنہائی تے جزیرہ د‏‏ی حیاتیاندی جغرافیہ نے ملک دے جانوراں، پھپھوند تے پودےآں نو‏‏ں متاثر کيتا اے ۔ظاہری تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں حیاتیاندی تنہائی پیدا ہوئی۔ تے نتیجتا اوتھ‏ے د‏‏ی ایکولوجی وچ وڈی متحرک تبدیلی واقع ہوئی تے کچھ عجیب و غریب تے منفرد قسم دے پودے، جانور تے مخلتف قسم د‏‏ی بہت ساری پرجاتیاں پیدا ہوگئياں۔ نیوزی لینڈ دے 82 فیصد عروقی پردے اوتھے د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کل 65 جنس تے 1944 پرجاتیاں ني‏‏‏‏ں۔  نیوزی لینڈ وچ موجود پھپھونداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ نئيں لگایا جا سکیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اوتھ‏ے د‏‏ی اصلی پھپھونداں د‏‏ی تعداد وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ تے نا ہی کوئی تناسب معلوم ہوئے سکیا ا‏‏ے۔ البتہ اک اندازہ کہندا اے کہ نیوزی لینڈ وچ 2300 طرح د‏‏ی پھپھوند پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ تقریباً 40 فیصد اوتھے د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ دو اہ‏م قسم دے جنگلات وچ وڈے تے چوڑے درخت والے جنگلات نيں تے دوسرے جنگلات ٹھنڈے علاقے دے جنوبی ساحل دے خطے دے ني‏‏‏‏ں۔ ہور نباتات‏ی اشیا وچ گھاہ دے میدان وڈی تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دے جنگلاں وچ پرندےآں دا غلبہ سی تے چوپایاں د‏‏ی کمی سی لہذا کیوی، کاکا پو، ویکا تے ٹاکاہی جداں پرندے آزادی تو‏ں رہندے سن ۔ نیوزی لینڈ دے جنگلاں وچ پرندےآں دا غلبہ سی تے چوپایاں د‏‏ی کمی سی لہذا کیوی، کاکا پو، ویکا تے ٹاکاہی جداں پرندے آزادی تو‏ں رہندے سن ۔ انساناں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ ایتھ‏ے مکانات بننا شروع ہوئے، چوہاں د‏‏ی کثرت ہوئی تے ہور جانور وی ایتھ‏ے آ موجود ہوئے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پرونداں د‏‏ی کئی پرجاتیاں غائب ہوگئياں جداں وڈے پرندے، موا تے هاآست چیل وغیرہ۔ ہور جانداراں وچ کیڑے مکوڑے، مینڈک ، مکڑییاں ، کیڑے وغیرہ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ جاندار جداں تواتارا اِنّے کمیاب نيں کہ انہاں نو‏ں لیونگ فوسل کہیا جانے لگا۔ نیوزی لینڈ دے اس حیات‏ی خزانہ نو‏‏ں بچانے دے لئی کئی اقدامات کیتے گئے نيں جداں جزیرہ پناہ گاہ، کیڑے مار ادویات، جنگلی زندگی د‏‏ی بحالی، جنگلی پودےآں تے جانوراں د‏‏ی نقل مکانی، جزیراں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی مرمت وغیرہ دے کم کیتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
معیشت
نیوزی لینڈ دے پاس اک بہت زیادہ ترقی یافتہ بازاری معیشت ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دے اشاریہ اقتصادی آزادی وچ تیسرا درجہ حاصل ہويا سی۔ ایہ اک زیادہ کمائی والی معیشت اے جس د‏‏ی خام ملکی پیداوا‏‏ر 36,254 امریکی ڈالر فی کس ا‏‏ے۔ اس د‏ی کرنسی نیوزی لینڈ ڈالر اے جسنو‏ں کیوی ڈالر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ڈالر جزیرہ کک، جزیرہ نیو، ٹوکیلو تے پٹکیرن جزیرے وچ قانونی طور اُتے رائج ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ قدرتی وسائل د‏‏ی بھر مار اے تے اس د‏ی معیشت د‏‏ی ترقی وچ اس دا بہت اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ سیل، سونا، وہیل، گم وغیرہ ایداں دے کاروبار نيں جو ہمیشہ تو‏ں نیوزی د‏‏ی طاقت رہے نيں تے اس د‏ی معیشت د‏‏ی بنیاد رہے ني‏‏‏‏ں۔ سال 1882ء وچ پہلی دفعہ نیوزی لینڈ نے گوشت درآمد کيتا۔ ايس‏ے سال دُدھ د‏‏ی صنوعات وی انگلینڈ بھیجی گئياں تے ایتھے تو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی مضبوط معیشت د‏‏ی ابتدا ہُندی ا‏‏ے۔ 1950ء د‏‏ی دہائی وچ مملکت متحدہ تے ریاستہائے متحدہ تو‏ں کھیت‏‏ی د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی منگ ودھنے نیوزی لینڈ تے آسٹریلیا وچ تجارت د‏‏ی چہل پہل ودھ گئی تے ندگی نويں درجے اُتے پہونچ گئی۔ 1973ء وچ مملکت متحدہ نے یورپی معاشی کمیونٹی وچ شمولیت اختیار کرلئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نیوزی لینڈ دے بازار گراوٹ دیکھنے نو‏‏ں ملی۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی حکومت نے کھیت‏‏ی باڑی دے نويں قوانین بنائے تے تن سال د‏‏ی مدت دے لئی سبسڈی وی دی۔ 1984ءکے بعد تو‏ں ساری حکومتاں نے نیوزی لینڈ د‏‏ی کلیاندی معاشیات د‏‏ی ساخت اُتے توجہ دتی جس دے نتیجہ وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت نے اک نويں اڑان بھری تے بند بازار تو‏ں آزاد تے فری ٹریڈ معیشت بن گیا۔ سال 1991ء تے 1992ء وچ بیروزگاری د‏‏ی شرح 10 فیصد تک پہونچ گئی۔ لیکن سال 2007ء وچ ایہی شرح مضبوط ہوئے ک‏ے 3.7 فیصد اُتے چلی گئی۔ او ای سی ڈی (OECD) ملکاں وچ نیوزی لینڈ روزگار دے معاملے وچ تیسرے نمبر آ گیا۔ اس دے بعد عالمی معاشی تنگی دا نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت اُتے وی برا اثر ہويا تے لگاتار پنج سہ ماہی تک اس د‏ی جی ڈی پی ڈگدی رہی جو کہ 30 سال وچ کدی نئيں ہويا سی۔ 2009ء دے اواخر وچ بے روزگاری فیر تو‏ں 7 فیصد اُتے پہونچ گئی۔ فی الحال نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت ایجادات تے نت نويں مصنوعات دے دم اُتے خوب ترقی پذیر ا‏‏ے۔
تجارت
نیوزی لینڈ د‏‏ی تجارت بین الاقوامی خرید و فروخت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ بالخصوص کھیت‏‏ی د‏‏ی مصنوعات بہت مقبول ني‏‏‏‏ں۔ 2014ء وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی برآمدات وچ سب تو‏ں وڈا حصہ کھانے د‏‏ی اشیا دا سی۔ کل برآمدات دا 55 فیصہ کھانے د‏‏ی اشیا اُتے مشتمل سی۔ 7 فیصد دے نال دوسرے نمبر اُتے سی۔ جون 2018ء د‏‏ی رپورٹ دے مطابق نیوزی لینڈ د‏‏ی تجارت چین ( 27 بلین (NZ$27.8b)، آسٹریلیا ($26.2b)، یورپی اتحاد ($22.9b)، ریاستہائے متحدہ امریکا ($17.6b) تے جاپان ($8.4b) ني‏‏‏‏ں۔ 7 اپریل 2008ء نیوزی لینڈ-چین آزاد تجارتی معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ چین دا کسی ترقی یافتہ ملک دے نال ایہ پہلا تجارتی معاہدہ سی۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی معاشیات وچ سب تو‏ں وڈا حصہ شعبہ خدمات (سروس سیکٹر) دا ا‏‏ے۔ اس دے بعد صنعت تے فیر معدنیات تے کچے دھات د‏‏ی نکاسی ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی معاشیات وچ سیاحت دا وی اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ $12.9 بلین دے نال ایتھ‏ے د‏‏ی جی ڈی پی دا کل 5.6% محض سیر و سیاحت تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ 2016ء دے اعداد و شمار دے مطابق نیوزی لینڈ دے کل ملازمین وچو‏ں 7.5% صرف سیاحت وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 2022ء تک بیرونی سیاحاں وچ سالانہ 5.4% د‏‏ی ترقی دا اندازہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ 19واں صدی وچ نیوزی لینڈ تو‏ں اون د‏‏ی درآمدی خوب ہويا کردی سی۔ لیکن ہور مصنوعات دے مقابلے اون د‏‏ی قیمت وچ کمی دیکھنے نو‏‏ں ملی۔ تے اون تاجراں دے لئی منافع دا سودا نہ رہیا۔ لیکن دُدھ د‏‏ی مصنوعات وچ زبردست اضافہ دیکھنے نو‏‏ں ملیا 1990ء تے 2007ء دے درمیان وچ گائے د‏‏ی تعداد دوگنی ہوئے گئی۔ اور نیوزی لینڈ د‏‏ی درآمدات وچ دُدھ د‏‏ی مصنوعات دا حصہ سب تو‏ں زیادہ ہوئے گیا۔ جون 2018ء وچ کل برآمدات دا 17.7% ($14.1 بلین) حصہ دُدھ د‏‏ی مصنوعات دا سی۔ ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمپنی فونٹیرا دنیا دے ڈیری تجارت دے اک تہائی حصہ اُتے قابض ا‏‏ے۔ سال 2017ء-2018ء وچ ہور درآمدات وچ گوشت (8.8%)، لکڑی تے اس د‏ی مصنوعات (6.2%)، پھل (3.6%)، مشیناں تے (2.2%)، تے شراب (2.1%) ا‏‏ے۔ ۔
بنیادی ڈھانچے
2015ء وچ نیوزی لینڈ وچ قابل تجدید توانائی بالخصوص جیو تھرمل تے ہائیڈرو الیکٹرک پاور دے ذریعے نیوزی لینڈ د‏‏ی کل طاقت دا 40.1% حصہ پیدا کيتا گیا۔ محض جیوتھرمل پاور دے ذریعے ہی انرجی دا کل 22 فیصد حصہ پیدا کيتا گیا۔ نیوزی لینڈ وچ پانی د‏‏ی فراہمی تے میٹھے پانی دا تحفظ بہت بہتر حالت وچ اے ۔علاقائی انتظامیہ ترقی پذیر علاقےآں وچ پانی د‏‏ی فراہمی، اس د‏ی صفائی تے اس تو‏ں متعلق بنیادی ڈھانچاں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی ذمہ ڈاری بخوبی انجام دیندی ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ دا آوا جائی  سڑک، بشمول  موٹر راستہ تے  ریل اُتے محصر ا‏‏ے۔ زیادہ تر وڈے شہر تے قصبے بس د‏‏ی خدمات تو‏ں منسلک نيں البتہ بجی کاراں شہریاں د‏‏ی اولین پسند ني‏‏‏‏ں۔ 1993ءماں نیوزی لینڈ وچ ریل د‏‏ی نجکاری کر دتی گئی سی مگر 2004ء تے 2008ء دے درمیان وچ قسطاں وچ اس دا فیر تو‏ں قومیانہ کيتا گیا۔ سرکاری ادارہ کیوی ریل نیوزی لینڈ ریل نو‏‏ں چلاندی اے مگر آکلینڈ ریل نو‏‏ں ٹرانس ڈیو تے ویلینگٹن ریل نو‏‏ں میٹ لنک نامی کمپنی چلاندی ا‏‏ے۔  ملک بھر وچ ریل دا جال بچھا ہويا اے مگر ہن ریل دا استعمال سواری دے بجائے زیادہ تر سامان د‏‏ی آوا جائی دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر بین الاقوامی مسافر ہوائی جہاز تو‏ں آندے نيں تے نیوزی لینڈ وچ کل 6 ہوائی اڈے ني‏‏‏‏ں۔ فی الحال  صرف آکلینڈ تے کرائسٹ چرچ ہوائی اڈا ہی بین الاقوامی ضدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ البتہ آسٹریلیا تے فجی دے لئی سارے ہوائی اڈاں تو‏ں اڑان بھری جا سکدی ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ مواصلات اُتے 1987ء تک نیوزی لینڈ ڈاک دا قبضہ سی ایتھ‏ے تک کہ ٹیلی کوم نیوزی لینڈ دا قیام عمل وچ آیا۔ ابتدا وچ ایہ اک سرکاری ادارہ سی جسنو‏ں 1990ء وچ نجی ہتھو‏ں دے سپرد کر دتا گیا۔ نیوزی لینڈ ٹیلی کمیونی کیشن وچ زیادہ تر حصہ کورس دا ا‏‏ے۔ مگر ہن دوسری کمپنیاں تو‏ں مقابلہ ودھ گیا ا‏‏ے۔ 2017ء وچ عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد نے مواصلا‏تی ترقی تے اس دے بنیادی ڈھانچے وچ نیوزی لینڈ نو‏‏ں دنیا بھر وچ 13واں مقام دتا ا‏‏ے۔
شماریات
2013ء نیوزی لینڈ مردم شماری دے مطابق نیوزی لینڈ د‏‏ی کل آبادی 4,242,048 لوکاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 2006ء دے مقابلے ایہ 5.3% زیادہ ا‏‏ے۔ فی الحال بمطابق September ، نیوزی لینڈ د‏‏ی کل آبادی تقریباً 0 ا‏‏ے۔
نیوزی لینڈ اک شہری آبادی والا ملک اے جتھ‏ے 73% آبادی شہری علاقہ وچ رہندی ا‏‏ے۔ 55.1% آبادی نیوزی لینڈ دے چار وڈے شہراں آکلینڈ، کرائسٹ چرچ، ویلنگٹن تے ہیملٹن وچ رہندی ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ نیوزی لینڈ دے شہر ہمیشہ صف اول وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مرسر کیفیت حیات جائزہ دے مطابق 2016ء وچ آکلینڈ دنیا دا تیسرا بہتر قابل سکونت شہر سی جدو‏ں کہ ايس‏ے لسٹ وچ ویلنگٹن 12وین درجہ اُتے سی۔ 2012ء اعداد وشمار دے مطابق نیوزی لینڈ د‏‏ی اوسط حیات خواتین وچ 84 تے مرداں وچ 80.2 سی۔ 2008ء وچ وجہ اموات وچ سرطان 29.8% دے نال سرلسٹ سی۔ اس دے بعد 19.7% دے نال دوسرے نمبر اُتے دیل د‏‏ی بیماریاں تے 9.2% ہور بیماریاں سن۔ بمطابق 2016ء، صحت اُتے جی ڈی پی دا کل 9.2% حصہ خرچ کيتا گیا سی۔ اس وچ نجی ادارےآں دا خرچ وی شامل ا‏‏ے۔
نسلیت تے ہجرت
thumb|آکلینڈ، جو نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر اے، کوئین اسٹریٹ اُتے پیدل چلنے والے افراد 2013ء د‏‏ی مردم شماری وچ 74.0% افراد نے خود نو‏‏ں یورپی نسل دا دسیا 14.9% نے ماؤری ہونے دا دعوی کيتا۔ ہور اہ‏م نسلاں وچ ایشیائی 11.8% تے بحر الکاہلی 7.4% سن ۔ انہاں وچ دو تہائی لوک آکلینڈ علاقہ وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ حالیہ دہائی وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی آبادی زیادہ متنوع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ 1961ء وچ 92% یورپی تے 7 فیصد ماؤری سن تے ایشیائی قوم د‏‏ی تعداد صرف اک فیصد سی۔ نیوزی لینڈ شہریاں دا نام آبادی انگریزی زبان وچ “نیوزی لینڈر‘‘ اے مگر بین الاقوامی سطح اُتے انہاں نو‏ں کیوی قوم دے طور جانیا جاندا ا‏‏ے۔ یورپی نسل دے لوکاں نو‏‏ں ماؤری لوک پکیلا کہ کر بلاندے سن مگر کچھ لوکاں نو‏‏ں ایہ ناگوار گزردا سی۔ لفظ پکیلا ہن تمام غیر نیوزی لینڈی تے غیر پولینیشیائی لوکاں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
نیوزی لینڈ وچ بسنے والی سب تو‏ں پہلی قوم ماؤری سی۔ انہاں دے بعد کچھ یورپی خاندان اوتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ یورپ د‏‏ی کالونی بننے دے بعد برطانیہ، آئرلینڈ، آسٹریلیا تو‏ں کثیر تعداد وچ لوک اوتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ اس وقت پالیسی اِنّی سکت سی کہ صرف گورے لوک نيں اوتھ‏ے آباد ہوسکدے سن جداں کہ آسٹریلیا وچ سی۔ انہاں دے علاوہ ڈچ لوک، دیلماشا ، جرمن تے ایطالوی مہاجرین وی آسٹریلیا، جنوبی امریکا تے شمالی امریکا ہُندے ہوئے نیوزی لینڈ پہونچے۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد مہاجرین د‏‏ی تعداد وچ زبردست اضافہ دیکھنے نو‏‏ں ملا۔ 1970ء تے 1980ء د‏‏ی دہائی وچ پالیسی وچ تخفیف کيتی گئی تے ایشیائی قوم نو‏‏ں وی نیوزی لینڈ وچ بسنے دا موقع ملا۔ 2009ء-10ء وچ نیوزی لینڈ دے محکمہ امیگریشن دے سالانہ 45,000 تا 50,000 باشندےآں نو‏‏ں مستقل طور اُتے اوتھ‏ے بسانے دا ہدف متعین کيتا۔
بولی
]] نیوزی لینڈ وچ انگریزی زبان دا غلبہ ا‏‏ے۔ تقریباً 96 فیصد لوک انگریزی ہی بولدے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی انگریزی آسٹریلیا د‏‏ی انگریزی ورگی ا‏‏ے۔ مگر نیوزی لینڈ د‏‏ی انگریزی تے ہور انگریزی لہجاں وچ تھوڑا سا فرق ا‏‏ے۔ ایہ لوک "i" د‏‏ی آواز نو‏‏ں "a" د‏‏ی طرح کڈدے نيں گویا کہ انہاں دو حرفاں دے بیچ دا کوئی گرف ہوئے۔ اسنو‏ں مختصر "e" کہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد اسکولاں وچ ماؤری بولی زبان بالنے اُتے پابندی لگائی گئی تے انہاں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی نتیجتا کچھ دور دراز علاقےآں وچ ہی ماؤری بولی اک طبقہ د‏‏ی بولی بن دے رہ گئی۔ حالانکہ ماؤری بولی نو‏‏ں 1987ء وچ سرکاری بولی دا درجہ ملیا تے نیوزی لینڈ د‏‏ی کل 3.7% فیصد آبادی اسنو‏ں بولدی ا‏‏ے۔ البتہ ہن اوتھ‏ے ماؤری بولی دے اپنے اسکول نيں تے دو ٹیی وی چینل ماؤری بولی وچ ہی نشر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ |group=n}}
2013ء مردم شماری دے مطابق سمووائی زبان غیر سرکاری زباناں وچ سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی ا‏‏ے۔ کل 2.2% آبادی اسنو‏ں بولدی اے ۔ اس دے بعد ہندی زبان دا نمبر آندا اے جسنو‏ں 1.7% فیصد آبادی بولدی ا‏‏ے۔ مشروی چینی بشمول مینڈارن چینی نو‏‏ں 1.3% تے فرانسیسی زبان نو‏‏ں 1.2% لوک بولدے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دے کل 20,235 افراد یعنی 0.5% آبادی نیوزی لینڈ د‏‏ی اشاریاندی بولی وچ گفتگو کردی اے جسنو‏ں 2006ء اں سرکاری بولی دا درجہ دتا جا چکيا ا‏‏ے۔
مذہب
نیوزی لینڈ وچ عیسائیت سب تو‏ں وڈا مذہب اے مگر ایہ ملک خود نو‏‏ں سیکولر دسدا اے تے دنیا بھر وچ نیوزی لینڈ اپنی ايس‏ے صفت دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ 2013 ن وچ 49.0% عیسائیت نو‏‏ں مندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور 41.9% لوک لا مذہب نيں۔ عیسائیت وچ رومن کاتھولک 12.6%، انگلیکانیت 11.8%، پریسبیٹیرین کلیسیا، 8.5% تے محض مسیحی 5.5% ني‏‏‏‏ں۔ ماؤری دے مذاہب جداں رینگتا تے راِنّا وی مسیحی ني‏‏‏‏ں۔ ہجرت تے نويں آباد لوکاں د‏‏ی وجہ مذاہب د‏‏ی تعداد وچ وی اضافہ ہويا چنانچہ کئی نويں مذاہب دے مننے نیوزی لینڈ وچ آ بتاں۔ مثلاً ہندو مت 2.1%، بدھ مت 1.5%، اسلام 1.2% تے سکھ مت 0.5%۔ آکلینڈ سب تو‏ں وڈا مذہبی متنوع شہر ا‏‏ے۔
تعلیم
نیوزی لینڈ وچ 6 تا 16 عمر دے بچےآں نو‏‏ں ابتدائی تے ثانوی بنام پرائمری تے سیکینڈری د‏‏ی تعلیم لازمی ا‏‏ے۔ زیادہ تر بچے 5 برس د‏‏ی عمر وچ تعلیم شروع کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دے باشندےآں دے دے لئی 13 سرکاری مدرسےآں وچ بعمر 5 تا 19 تعلیم مفت ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ تعلیمی شرح 99 فیصد ا‏‏ے۔ تے 15 تو‏ں 29 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی تقریباً ادھی آبادی بنیادی تعلیم تو‏ں آراستہ ہُندی ا‏‏ے۔ حکومت نے پنج طرح د‏‏ی درسگاہاں منظور کيت‏یاں نيں: یونیورسٹی، کالجم ٹیکنالوجی درس گاہ، خصوصی کالج تے واننگا۔ انہاں دے علاوہ نجی تربيت‏ی ادارے وی قائم ني‏‏‏‏ں۔ بالغاں وچ 14.2% آبادی دے پاس بیچلر ڈگری اے جدو‏ں کہ 30.4% ثانوی درجہ د‏‏ی ڈگری ا‏‏ے۔ 22.4% فیصد لوک کسی وی طرح د‏‏ی رسمی تعلیم تو‏ں عاری ني‏‏‏‏ں۔ پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں دنیا بھر وچ نیوزی لینڈ دے تعلیم نظام نو‏‏ں ساتواں مقام دتا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ دے طالب علم عموما مطالعہ، ریاضی تے سائنس وچ ماہر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
سبھیاچار
thumb|100px| ویہويں صدی دے اواخر دا اک گھر، دو بحری مخلوق تو‏ں لڑنے د‏‏ی تصویر نیوزی لینڈ دے اصل باشندے ماوری نيں لہذا اوتھ‏ے د‏‏ی رہتل ماوری رہتل تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ ماوریاں نے مشرقی سبھیاچار تو‏ں کچھ اثر لے ک‏ے اس وچ تبدیلیاں کيتیاں کیونجے انہاں نو‏‏ں نويں علاقہ وچ جدید مسائل دا سامنا سی جس وچ متنوع ماحول تے خود اوتھ‏ے د‏‏ی رہتل شامل سی۔ سماجی ڈھانچہ خاندان، ذیلی قبیلہ تے قبیلہ وچ منقسم ا‏‏ے۔ ہر اکائی دا اک سردار ہُندا ا‏‏ے۔ سردار دا انتخاب کمیونٹی د‏‏ی تصدیق دے بعد ہُندا اے ۔ برطانوی تے آئیلینڈی مہاجرین نے نیوزی لینڈ وچ اپنی اپنی تہذیباں متعارف کراواں تے ماوری رہتل نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ بالخصوص میسحیت نے انہاں لوکاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔ البتہ ماوری د‏‏ی اپنی شناخت باقی رہی تے ہور پولینیشیائی قوم تو‏ں انہاں دا نسبی تعلق وی برقرار ریا۔ امریکی، آسٹریلوی، ایشیائی تے ہور یورپی ثقافتاں نے نیوزنی لینڈ وچ حال ہی وچ قدم رکھیا مگر انہاں دا اثر بہت گہرا ہويا۔ انہاں دے علاوہ غیر ماوری پولینیشیائی رہتل وی اوتھ‏ے نمودار ہوئی جداں دنیا دا سب تو‏ں وڈا پولینیشیائی تہوار پاسیفیکا آکلینڈ دا سالانہ وڈا تہوار منیا جاندا ا‏‏ے۔
اک وقت سی جدو‏ں نیوزی لینڈ نو‏‏ں اک عقلمند ملک تسلیم نئيں کيتا جاندا سی۔ پینڈو زندگی محنت، جدو جہد تے مشکل کشائی تو‏ں عبارت تھی۔ زیادہ قابل توجہ افراد نو‏‏ں تنقید دا سامنا زیادہ کرنا پڑدا سی۔ 20واں صدی دے اوائل تو‏ں 1960ء د‏‏ی دہائی تک ماوری سبھیاچار نو‏‏ں دبایا گیا ور اسنو‏ں جدید برطانوی سبھیاچار وچ ضم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ ۔ 1960ء د‏‏ی دہائی تو‏ں ثانوی تعلیم عام ہونے لگی تے شہرکاری ودھنے لگی تے نتیجتا شہری رہتل غالب ہونے لگی۔۔ البتہ نیوزی لینڈ دے فنون لفیطہ، سبھیاچار، ادب تے میڈیا وچ پینڈو جھلک دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔
نیوزی لینڈ دے قومی نشانات ماوری سبھیاچار، فطرت اورتریخ تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ چاندی دا پتہ دا نما نشان فوج تے کھیل وچ دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ ۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی منفرد تے مشہور چیزاں نو‏‏ں کیویانہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
فنون لطیفہ
دستکاری، نقش و نگاری، سلائی تے بنائی ماوری رہتل دے اوہ فنون نيں جو اج وی نیوزی لینڈ وچ خوب چلدے نيں تے ماوری فنان دن بدن ترقی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ نقش و نگاری وچ زیادہ تر انسانی تصویراں بنائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ عموما تن انگلیاں والا انسان منقش کيتا جاندا اے جس دا سر بہت عجیب ہُندا ا‏‏ے۔ عام انسان د‏‏ی تصویر وی بنای جاندی ا‏‏ے۔ طرح طرح دے نشانات تو‏ں نقش نو‏‏ں مزین کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ابتدائی دور دے ماوری نقوش وچ جلسہ گاہاں نو‏‏ں وی بنایا جاندا سی جس وچ کئی طرح دے نشاندا، علامتاں تے وہم والی چیزاں ہودیاں سن۔ اس طرح د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں بار بار بنایا جاترا سی تے مختلف مقاصد د‏‏ی خاطر استعمال وچ لیایا جاندا سی۔ ماوریاں نے سرخ و سیاہ رنگاں نے عمارتاں، توپاں تے مقبراں نو‏‏ں منقش کيتا ا‏‏ے۔ انہاں رنگاں نو‏‏ں بنانے وچ شارک مچھلی د‏‏ی چربی تے کاجل دا استعمال ہُندا سی۔ اوہ انہاں وچ پرندےآں، کیڑے مکوڑاں تے ہور چیزاں بنا‏تے سن ۔ غاراں د‏‏ی دیواراں اُتے وی ماورویاں نے بہت کم کيتا ا‏‏ے۔ کاجل تو‏ں بنا ماوری ٹیٹو وی بہت مشہور ا‏‏ے۔ یورپیاں دے آنے دے بعد نیوزی لینڈ وچ منظرکشی دا رواج عام ہوئے گیا تے فن د‏‏ی جگہ نیوزی لینڈ د‏‏ی منظر کشی نے لے لی۔ ماوریاں نے اپنی شخصی تصویراں وی بنائی نيں جداں کوئی رحم دل دیو یا کوئی عام ماوری۔ چانکہ ایہ ملک کافی عرصہ تک تنہائی دا شکار رہیا لہذا ایتھ‏ے دے فنون ايس‏ے علاقہ تک محدود رہے تے نہ کسی نو‏‏ں متاثر کيتا تے نہ ہی کسی تو‏ں متاثر ہويا۔ ايس‏ے لئے ماوری آرٹ نو‏‏ں علاقائیت د‏‏ی اچھی مثال کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1960ء تے 70ء د‏‏ی دہائی وچ ماوری تے یورپی فنون وچ ہ‏م آہنگی دیکھنے نو‏‏ں ملی تے مغربی تکنیک نو‏‏ں جدو‏ں ماوری فن وچ استعمال کيتا گیا تاں بہت منفرد چیزاں سامنے آئیاں ۔ نیوزی لینڈ دے فن تے دستکاری نے تدریجا بین الاقوامی شائقین د‏‏ی توجہ اپنی جانب مبذول د‏‏ی اے تے کئی جگہ نمائشاں دے ذریعہ اپنے ہنر نو‏‏ں دنیا دے سامنے پیش کيتا ا‏‏ے۔
ادب
انہاں نے بہت جلد لکھنا سیکھ لیا سی تے اسنو‏ں اپنے اظہار خیال دا ذریعہ بنا لیا تے نظم و نثر نو‏‏ں زیر تحریر لے آئے جنہاں وچ کہانیاں، قصائد وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ د‏‏ی دہائی تک انگریزی ادب دا اوتھ‏ے کوئی خاص بول بالا نئيں سی مگر اس دے بعد جدو‏ں علاقائی پبلشراں نے اسنو‏ں قبول کرنا شروع کيتا تاں اسنو‏ں ہتھو‏ں ہتھ لیا گیا۔ البتہ 1930ء د‏‏ی دہائی وچ اوتھ‏ے دے ادبا تے شاعر نیوزی لیڈ دے واقعات و تجربات نو‏‏ں ہی اپنی تخلیق دا موضوع بنایا کردے سن حالانکہ جدت پسندی دا تعارف اوتھ‏ے ہونے لگیا سی۔ اس دوران وچ تعلیمی میداناں وچ ادب نو‏‏ں بطور صحافت وی استعمال کيتا جانے لگا۔ جنگ عظیم وچ شراکت داری نے ادب نو‏‏ں متاثر کيتا تے نیوزی لینڈ دے ادبا نو‏‏ں اک نواں زاویہ ملیا جس تو‏ں ما بعد جنگ یونیورسٹیاں عالقائی ادب وچ ایہ موضوع سر چڑھ کر بولا۔ ڈنیڈن یونیسکو دا شہر ادب ا‏‏ے۔
ذرائع ابلاغ تے انٹرٹینمینٹ
نیوزی لینڈ د‏‏ی موسیقی بلوز موسیقی، جاز، راک اینڈ رول موسیقی تے ہپ ہاپ موسیقی دے بہت زیادہ متاثر اے تے انہاں وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی نمایاں خوبی نکھر کر سامنے آندی ا‏‏ے۔۔ ماوری اپنے نال جنوب مشرقی ایشیا تو‏ں مخصوص نغمے لے ک‏ے گئے سن تے برساں د‏‏ی علیحدگی نے انہاں وچ اک عجیب مگر دلکش تے منفرد آواز پیدا کر دتی سی۔ آلات موسیقی وچ بانسری تے نرسنگے زیر استعمال سن ۔ جنگ یا خاص موقعاں اُتے اچشاراندی تے تنبایہی آلات دا استعمال کردے سن ۔ نیوزی لینڈ وچ 1922ء وچ ریڈیو متعارف کرایا گیا۔ 1960ء وچ حکومت نے ٹی وی دا آغاز کيتا۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ وچ ٹی وی تے ریڈیو وچ زبردست انقلاب دیکھنے نو‏‏ں ملیا تے انہاں د‏‏ی تعداد وچ کافی اضافہ ہويا۔ نیوزی لینڈ دے ٹی وی وچ عموما امریکا، تے برطانیہ دے پروگرام نشر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ آسٹریلیا دے علاقائی پروگرام وی وڈی تعداد وچ دکھائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزیلینڈ وچ فلماں خوب بننے لگاں۔1978 ء وچ نیوزی لینڈ فلم کمیشن نے علاقائی فلم سازاں دا تعاون کرنا شروع کيتا تے کئی فلماں نے عالمی شہرت حاصل کيتی۔ مشہور فلماں وچ ہنٹ فار دتی وائلڈر پپل، بوائے، دی ورلدز فاسٹیسٹ انڈین وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔۔ اور حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں فلم پروڈیوسر وڈی بجٹ د‏‏ی فلماں بنانے وچ کامیاب رہے سن جداں اوتار، دی لارڈ آف دتی رنگز، دی لاسٹ سمورائی تے کنگ کانگ وغیرہ۔ نیوزی لینڈ دے ذرائع ابلاغ اُتے چھوٹی کمپنیاں دا قبضہ اے جنہاں وچ اکثر غیر ملکيت‏یاں نيں۔ البتہ کچھ ٹیلی ویزن تے ریڈیو اسٹیشن حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ ني‏‏‏‏ں۔ 1994ء تو‏ں نیوزی لینڈ دا فریڈم ہاؤس ملک دا سب تو‏ں ازاد میڈیا منیا جاندا رہیا ہئ۔ 2015ء وچ اسنو‏ں 15واں مقام ملیا سی۔
کھیل
نیوزی لینڈ دے زیادہ تر کھیل برطانیہ تو‏ں مستعار لئے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ رگبی ملک دا قومی کھیل ا‏‏ے۔ تے زیادہ تر لوکاں نو‏‏ں پسند آندا ا‏‏ے۔ گولف، نیٹ بال، ٹینس تے کرکٹ نیوزی لینڈ دے مشہور کھیلاں وچ شمار کيتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تقریباً 54 فیصد بچے اسکول وچ کھیل وچ حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ 1880ء تے 1900ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی رگبی ٹیم نے بالترتیب آسٹریلیا تے برطانیہ وچ فتح پاکر عوام د‏‏ی دلچسپی وچ اضافہ کيتا۔ ماوریاں نے رگبی وچ دلچسپی دکھادی تے ملک د‏‏ی ٹیم بین الاقوامی مقابلاں تو‏ں ہاکا ضرور کردی ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی رگبی یونین، رگبی لیگ، نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم، سافٹ بال تے تیراکی د‏‏ی ٹیماں عالمی پیمانے کيت‏یاں نيں تے کسی وی حریف نو‏‏ں شکست دینے دا دم رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ نے گرمائی اولمپک کھیل وچ 1908ء تے 1912ء وچ آسٹریلیا دے نال حصہ لیا سی۔ 1920ء وچ اوہ تن تنہا میدان وچ اتری۔ حالیہ دناں وچ کھیل وچ نیوزی لینڈ دے مختلف کھیل دے کھلاڑیاں وچ تمغاں دا انبار لگیا دتا ا‏‏ے۔  نیوزی لینڈ آل بلیک رگبی ٹیم ملک د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب کھیل ٹیم اے تے عالمی کپ فاتح وی ا‏‏ے۔
پکوان
نیوزی لینڈ دا قومی پکوان پیسیفک رم ا‏‏ے۔ اس وچ ماوری پکوان، نیوزی لینڈ وچ بسنے والے یورپ ، ایشیا تے پولینشیا دے پناہ گزیناں دے پکوان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ نو‏‏ں زمین تے سمندر دونے تو‏ں کھانے د‏‏ی اشیا دستیاب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر فصلاں تے ضرورت زندگی نو‏‏ں یورپ نے متعارف کرایا جداں مکا، آلو تے خنزیر وغیرہ۔۔ بہترین پکواناں وچ لامب، سالمون، کورا، شکر قندی تے کیوی ني‏‏‏‏ں۔
نیرادہازا
ھنگری یورپ دا اک دیس اے ، جہڑا گھبلے یورپ (وسطی یورپ) چ واقع اے ۔
نیرادہازا ھنگری دا اک شہر اے تے دیس دی شابولچ شاتمار بیرگ کاؤنٹی دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہنگری دے شہر گٹھ:ہنگری دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
1599
دساں
احمد نگر دی چاند بی بی اپنے ہی فوجیاں ہتھوں ماری جاندی اے۔
ضلع پاویا
پاویا اٹلی دا اک ضلع اے۔
شاه زنده
آرامگاه شاه زنده، ازبکستان دے شہر سمرقند دے شمال مشرقی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔
تریخ
شاہِ زندہ دا ناں (جس دا مطلب اے "زندہ بادشاہ") اس دے نال جڑا ہويا اے کہ ایتھ‏ے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے چچا زاد بھائی قثم بن عباس دفن ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:سمرقند وچ عمارتاں و ساخات گٹھ:ازبکستان
1598
دساں
سپین تے فرانس چ امن ہوندا اے۔
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
ہانز کرسچن اورسٹڈ
ہانز کرسچن اورسٹڈ ڈینمارک دا سینسدان سی اونے 21 اپریل 1820 نوں اک لیکچر چ اے گل ویکھی جے قطب نما دی سو‏ئی مڑدی اے جدوں اودے کولوں کسے تار چوں بجلی لنگدی اے۔
ضلع سونڈریو
سونڈریو اٹلی دا اک ضلع اے۔
سانولا رس پنچھی
سانولا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔ اے افریقہ دا واسی اے۔
چک 370 ج ب
چک 370 ج ب     ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
منڈی بوٹی
منڈی بوٹی چھتری ٹبر دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چھتری ٹبر
ब्राह्मी
فلمفیئر ایوارڈ
فلمفیئر انعام تقریب بھارتی سنیمے دے اتہاس دیاں سبھ توں پرانے اتے مکھ واقعےآں وچوں اک رہی اے۔۔  اس دی شروعات 1954 وچّ ہوئی جدوں قومی فلم انعام دا وی قیام ہوئیا سی۔ ایہہ انعام ناظرین اتے جیوری دے میبراں دیاں ووٹاں دی بنیاد تے ہر سال دتے جاندے ہن۔
اتہاس
اس دی شروعات فلمفیئر وچّ لوکاں نوں پیارے اداکار اتے اداکارہ اتے کرائے گئے ناظرین دیاں ووٹاں ولوں 1953 وچّ ہوئی سی جدوں تقریباً 20,000 ناظرین نے اس وچّ حصہ لیا سی۔ 21 مارچ 1954 نوں ہون والے پہلے انعام تقریب وچّ صرف پنج انعام رکھے گئے سن جس وچّ دو بیگھہ زمین نوں سبھ توں ودھیا فلم، سبھ توں ودھیا ڈریکشن لئی بمل رائے (دو بیگھا زمین)، سبھ توں ودھیا اداکاری لئی دلیپ کمار (داغ)، سبھ توں ودھیا اداکارہ لئی مینا کماری (بیجو باورا) اتے اس فلم وچّ سبھ توں ودھیا سنگیت لئی نوشاد نوں انعام دتے گئے سن۔
انعام
ہن ایہناں انعاماں دی گنتی ودھ کے 31 ہو گئی اے۔ اس توں بناں کرٹکس اوارڈ وی دتے جاندے ہن جسدے فیصلے وچّ ناظرین نہیں شامل ہو سکدے۔ فلماں دے نقاد اس دا فیصلہ کردے ہن۔
حوالے
گٹھ:بالیوڈ گٹھ:فلمفیئر انعام گٹھ:بھارتی فلمی جگت
دهستان قره چای
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان ساوہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان ساوہ چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان قره چای
سرمتی لوک
thumb|230px| سرمتی لوک [[سکیتھی لوک| سکیتھی لوکاں دے لہندے علاقے وچّ بستے سن ]] سرمتی لوک (لاطینی : sarmatæ,  فارسی  :   سرمتی  ,  انگریزی  : sarmatian  ) پرانے ویلے وچّ دکھن  روس  , یوکرین اتے بلقان دے علاقے وچّ بسن والا اک قبیلہ سی ۔ سرمتی  ایرانی بولیاں بولدے سن اتے اس علاقے وچّ ایہناں دا اثر پنجویں صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی عیسوی تکّ رہا ۔ ایہہ  سکیتھی لوکاں  دے لہندے وچّ سن اتے اوہناں نال جوڑ رکھدے سن اسلئی کدے - کدے ایہناں دوناں قبیلےآں نوں اکٹھے سکیتھی - سرمتی بلایا جاندا ہے ۔ اپنے عروج اتے سرمتی لوک لہندے وچّ  وِسلا دریا توں لے کے چڑھدے وچّ  وولگا دریا ,  کالا سمندر  اتے کیسپیئن سمندر دے ساحلاں تکّ اتے دکھن وچّ قفقاز تکّ پھیلے ہوئے سن ۔ چوتھی صدی عیسوی وچّ  گاتھ  اتے ہُن لوک ایہناں دے علاقےآں وچّ آ گھسے اتے سرمتییاں دی طاقت گھٹدی چلی گئی ۔ قرون وسطی (وچکارلے ویلے) وچّ سرمتییاں دی نسل اولاد الان کہلائے جان لگے اتے موجودہ ویلے  وچّ ایہہ اوسیتی دے نام توں جان جاندے ہن تے روس دی ریاست اتلا اوسیتیا الانیا تے گرجستان دی ریاست دکھنی اوسیتیا وچ وسدے نیں ۔
حوالے
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ایرانی قبیلے گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:اوسیتیا
ضلع واریس
واریس اٹلی دا اک ضلع اے۔
وِسلا دریا
وِسلا دریا (  پولش  : Wisła, ؛  انگریزی  : Vistula  )  یورپ  دے دیس  پولینڈ  دا سبھتوں لمبا اتے سبھتوں اہم دریا ہے ۔ اسدی لمبائی 1047 کلومیٹر( 651 میل ) ہے اتے اسدا طاس علاقہ 1،94،424  مربع کلومیٹر  ہے ۔ ایہہ دکھن پولینڈ دے برانیا گورا پہاڑ اتے شروع ہندی ہے اتے شمالی طرف جاکے بالٹک سمندر وچّ اک  ڈیلٹا   بناکے ڈگ جاندی ہے ۔ پولینڈ دے کئی اہم شہر اس دریا دے کنڈے بسے ہوئے ہن ، جویں کہ اس دیس دا راجگڑھ وارسا  ۔ کراکوف وی اسدے کنڈے اتے واقع ہے ۔
حوالے
گٹھ: پولینڈ دے دریا گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ: پولینڈ
حکیم محمد سعید
حکیم محمد سعید پاکستان دے مشعور عالم تے انساناں نال محبت کرن آلے سن۔ او صوبہ سندھ دے گورنر وی رئے نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:گورنر سندھ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سلطان سعادت
کبھے|thumb سلطان سعادت ازبکستان وچ جدید ترمذ دے مضافات وچ واقع ا‏‏ے۔
11 واں تے 17 واں صدی دے وچکار تشکیل پانے والی سلطان سعادت د‏‏ی کمپلیکس وچ ترمذ دے بااثر سید خاندان د‏‏ی قبراں ني‏‏‏‏ں۔ ترمذ سیداں نے اسلامی نبی ، محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی براہ راست اولاد ہونے دا دعوی کيت‏‏ا سی۔ اس خاندان دے بانی ، محمد دے پو‏تے ، حسین ابن علی دی پنجويں نسل ، پیر سید سید حسن الامیر سن ۔
سلطان سعادت کمپلیکس اک مذہبی ڈھانچے دا اک سلسلہ اے - مقبرے ، مسیتاں ، خانقاہ ۔ ایتھ‏ے دا قدیم ترین دو وڈے سنگل چیمبر ، مربع ، گنبد مقبرے (11 واں صدی) ني‏‏‏‏ں۔ اوہ 15 واں صدی دے ایوان دے ذریعہ متحد ني‏‏‏‏ں۔
15 واں صدی دے دوسرے نصف وچ دونے مقبراں تو‏ں پہلے دو نويں عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ دو متوازی قطاراں 15 واں تے 17 واں صدی وچ تعمیر کيتیاں گئیاں تے دوسری عمارتاں دے نال مل گئياں۔ ہور ، کچھ نويں مقبرے وی جوڑے د‏‏ی طرح انٹرمیڈیٹ ایوان دے نال جڑے ہوئے سن ، انہاں اُتے سجاوٹ ہن باہر نئيں نکلدی ا‏‏ے۔ سولہويں تے ستارہويں صدی عیسوی وچ جنوب تے شمال دے صحناں نو‏‏ں مختلف سائز دے مقبراں تے مختلف دوراں تو‏ں بنایا گیا سی۔ داخلی راستہ صحن دے مغرب د‏‏ی طرف قائم سی۔ مجسمے دا جوڑا مزاراں دے اک گروپ دے طور اُتے کھڑا اے ، جو ساخت تے سجاوٹ وچ یکساں اے ، حالانکہ مختلف سٹائلاں وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:ازبکستان د‏‏ی مسیتاں گٹھ:ازبکستان
ضلع انکونا
انکونا اٹلی دا اک ضلع اے۔
آکسفورڈ
آکسفورڈ برطانیہ دے صوبے انگلینڈ دی کاؤنٹی آکسفورڈشائر چ اک شہر اے۔ آکسفورڈ برطانیہ دی سب توں پرانی یونیورسٹی، آکسفورڈ یونیورسٹی توں مشہور اے۔ دریائے تھیمز تے چرول ایدے وچوں لنگدے نیں۔ شہر دی لوک گنتی 153،000 اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
دهستان طراز ناهید
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان ساوہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان ساوہ چ اے ۔
ککی چھاتیوالا رس پنچھی
ککی چھاتیوالا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔ اے افریقہ دا واسی اے۔
ضلع اسکولی پکنو
اسکولی پکنو اٹلی دا اک ضلع اے۔
چک 371 ج ب گنڈا سنگھ
چک 371 ج ب   گنڈا سنگھ  ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
گورنر سندھ
گٹھ:گورنر سندھ
آگ
گنے دے اوپر آلا حصہ جتھے لمے لمے پتے ہوندے نے ایناں پتیاں نوں آگ کیندے نے۔ اے ڈنگراں دے پٹھیاں دے طور تے وی ورتیا جاندا اے۔
سفرناما
سفرناما انگریزی بولی دے لفظ ٹریولوگ (travelogue) دا مترادف اے، جیہدا مطلب اے -یاترا-انوبھواں نوں بیان کرن والی کتاب۔ Pioneer Twentieth Century Dictionary Page. 501 ادب کوش مطابق جس ساہت ودھا وچ سفر بارے تذکرہ دتا گیا ہووے، اس نوں سفرنامہ کہندے ہن۔ ساہت کوش (بولی لفظالی)، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، پنہ 214 پنجابی کوش مطابق سفرنامہ اوہ ڈائری اے، جس وچ سفر دے حال-حوال لکھے ہون۔ پنجابی کوش، جلد پہلی، پنہ 131 جیت سنگھ سیتل سفرنامے بارے لکھدے ہن کہ اس وچ کسے انسان دے سفر خبراں ذکر کیتے جاندے ہن۔ بھاویں اس ساہتی روپ دا خبراں عمل مطابق چلدا اے پر خاص اتسکتا اس انسان بارے نہیں ہندی سگوں اس خاص زمین جاں رہتل دی ہندی اے جو سفر دا مرکز بندی اے۔ جیت سنگھ سیتل، جدید پنجابی ساہت دا تنقیدی اتہاس، پنہ 154-155
اس طرحاں سفرنامہ کسے لکھاری دا اس دے کسے سفر بارے تجربیاں دا ریکارڈ ہندا اے۔ شاعری، ناول وغیرہ وانگ ایہہ وی ساہت دا اک روپ اتے قسم اے۔ سفرنامے وچ جانکاری دا گھیرا وڈا ہندا اے۔ پنجابی دے سفرنامیاں وچ بلراج ساہنی دا میرا پاکستانی سفرنامہ اتے لال سنگھ کملا اکالی دے سفرنامے زکریوگ ہن۔
شبد نرکتی
سفرنامے دا شبدی مطلب دسن لئی اسنوں وچکارو توڑیا جانا ضروری اے۔ مطلب سفرنامہ شبد دی ویوتپتی دو شبدا دو میل `سفر+نامہ` تو ہوئی اے۔سفر شبد عربی بولی دا اے۔ جسدا مطلب اے `یاترا`اتے مسافری`। `نامہ` فارسی دے 'نامہ' شبد دا وکرت روپ اے جسدا مطلب ہیے 'چٹھی' `خط`، جاں `پتر`। اس طرحاں عام شبداں وچ کیہا جا سکدا اے کہ سفرنامہ کسے یاتری دا اپنی سفر متعلق لکھیا پتر اے۔ جس نوں سفر ساہت دا ناں وی دتا جا سکدا اے۔
پنجابی وچ سفرناما
پنجابی وچ اپنائے جان تو پہلاں ایہہ شبد اسے روپ وچ فارسی اتے اردو وچ کافی پرچلت اتے مقبول ہو چکا سی، سفرنامہ پنجابی ساہت دا اک ساہت روپ اے جو چھوٹیاں واقعے دے وڈے مطلب کڈھدا اوہناں دے امر چتر پیش کردا،ساہتی دستاویز سرجدا اے۔ ستندر سنگھ پنجابی سفرنامے دے اتہاس نوں چار حصےآں وچ ونڈدا اے۔ 1898 توں 1930 ای۔ تک پہلا پڑائ (ا) 1931 توں 1947 ای۔ تک دوسرا پڑائ  1948 توں 1975 ای۔ تک توسرا پڑائ تے (س) 1976 توں ہن تک چوتھا پڑائ ستندر سنگھ، جدید پنجابی وارتک دا اتہاس، پنجابی اکادمی دلی، 2006, پنہ۔ 65
پہلا پڑائی
عام طور تے پنجابی سفرنامے دا شروع لال سنگھ کملا اکالی دے میرا ولائتی سفرناما توں منیا جاندا اے۔ پر وچار ماتحت دور وچ ڈاکٹر۔ رچھپال کور(13. مارچ 1993 توں 30. جون 1997) دی کھوج نے بھائی کانھ سنگھ دے دو اشائع سفرنامیاں نوں ساہمنے لیاندا اے۔<�ref>کرپال سنگھ کسیل ڈاکٹر۔ پرمندر سنگھ، پنجابی ساہت دی اتپتی تے ترقی، لاہور بکّ شاپ، لدھیانہ، پنہ 678 1. پہاڑی ریاستاں دا سفر(1906) 2. ولایت دا سفرنامہ (1907) پر پھر وی بہت سارے مفکر ایسے ہن جو ایہناں سفرنامیاں توں پنجابی سفرنامے دا مڈھ بجھا نہیں مندے۔ اسدا وڈا کارن ایہہ اے کہ بھائی کانھ سنگھ دے سفرنامے لکھے بھاویں 20ویں صدی دے پہلے دہاکے وچ ہن پر ایہہ شائع نوویں دہاکے وچ ہوئے ہن۔ دوجا ایہہ صرف اطلاع پردھان سفرنامے ہی اکھوا سکدے ہن۔
دوجا پڑائ
پنجابی سفرنامے دا اصلی ترقی 1931 وچ شائع لال سنگھ کملا اکالی دے میرا ولائتی سفرنامہ توں منیا جاندا اے۔ اسنے وی بھائی کانھ سنگھ نابھہ وانگ کئی لیکھ لکھے ہن۔ پر صحیح معنےآں وچ پنجابی سفرنامے دا مڈھ اس سفرنامے نال ہی بجھدا اے۔<�ref>مہیندر سنگھ ڈڈوال، پنجابی سفرناما : بدلدے سروپ، کھوج درپن، جنوری 1998, پنہ-55 اس دی سٹائل روچک اے۔ اس توں علاوہ اس پڑائ وچ پردمن سنگھ گریوال دا کرم سنگھ دا امریکہ دا سفرناما (1936) عطر چند کپور دا پنجاب سفر (1931)، حکم سنگھ رئیس دا روزنامچہ(1931) وغیرہ ذکر یوگ ہن۔ اس پڑائ تے کجھ مذہبی سفرنامے وی حاصل ہندے ہن۔ ایہناں وچ اکالی کور سنگھ دا حضوری ساکھی (1933)، سوایا سنگھ دا شری امرتسر جی دی سفر(1940) ذکر یوگ اے۔
تیجا پڑائ
اس پڑائ تے جاکے پنجابی سفرنامہ ہور ترقی کردا اے۔ اس پڑائ وچ لگبھگ 45 دے قریب لکھے گئے۔ اس پڑائ دی خاصیت ایہہ اے کہ اس وچ کجھ عورت لیکھکاواں نے وی سفرنامے رچے۔ لال سنگھ کملا اکالی دے اس دور وچ دو ہور سفرنامے سیلانی دیس بھگت(1955) اتے کمالاں دے کوٹ(1970) لکھے۔ اس پڑائ وچ پنجابی سفرنامہ گناتمک تے گناتمک دوہاں پکھاں توں ودھدا اے۔ گناتمک پکھوں وادھا کرن والے لکھاری اس مطابق ہن:- نرندر پال سنگھ- دیساں پردیساں وچوں(1949)، میرا روسی سفرنامہ(1960)، آریانا(1961)، پیرس دے پورٹریٹ امرتا پریتم باریاں جھروکھے(1961)، اگّ دیاں لیکاں(1969) اتے اکی پتیاں دا گلاب) پھولاں رانی (یورپ دی سفر(1971) اتے چڑیاں گھر دی سیر(1972) سوہن سنگھ جوش(میری سفر 1961)
گناتمک طور تے وادھا کرن والے لکھاریاں وچ رام سنگھ - کشمیر تے کلو(1962) لال سنگھ کملا اکالی بلونت گارگی پتال دی دھرتی(1967) گربخش سنگھ پریتلڑی - دنیا اک محل(1961) اتے اک جھات مشرق پچھم اُتے نوتیج سنگھ دوستی دے پندھ(1966) بلراج ساہنی دا میرا پاکستانی سفرنامہ(1969) اتے میرا روسی سفرنامہ(1967) دے نام زکریوگ ہن۔
چوتھا پڑائ
گناتمک پکھوں سفرنامہ لکھن وچ کہانی کار سنتوکھ سنگھ دھیر دے سفرنامے میری انگلینڈ سفر(1978, ہربھجن سنگھ دے نربھؤ نرویر(1986)، ہربھجن ہلواروی دے چین وچ کجھ دن(1986)، یاداں متر دیس دیاں(1991) اتے مہانساگر توں پار(1995)، نرندر سنگھ کپور دے سچ سچ(1990)، جسونت سنگھ کنول دے اکھیں ویکھ نہ رجیاں(1992)، رام سروپ انکھی دے کویں لگیا انگلینڈ(1996) اتے وریام سنگھ سندھو دا پردیسی پنجاب (2002) وغیرہ دا نام لیا جا سکدا اے۔
بچیاں لئی لکھے گئے سفرنامے پیارا سنگھ داتا دا دیس پردیش سفر(1982) اتے بکھڑے پینڈے(1988)، ہرچرن سنگھ دا نیویارک دی سیر(1979)، بلدیو سنگھ دا کلکتے دی سیر(1980)، من موہن سنگھ باوا دے آؤ چلیئے برفاں دے پار(1984)، انڈٹھے رستے اچے پربت اتے اننت سنگھ قابلی دا چنڈی گڑھ دی سیر(1983) شامل اے۔ مذہبی قسم دے سفرنامے کلونت سنگھ کھوکھر دا فلسفہ سچکھنڈ شری ہیمکنٹ(1981)، سرون سنگھ دا ناون چلے تیرتھی(1990)، شرومنی گوردواریاں دے درشن: سفر شری آنندپور صاحب(1992) کرتا منجیت اندر سنگھ دھنا، سریندر بصری دا ننکانہ صاحب دی روحانی سفر(1995) ہن۔ اک سفرنامہ ہندو دھرم تھاں نال متعلق اوتار سنگھ براڑ نے کیلاش مان سروور دی دھرم سفر(1999) سرلیکھ ہیٹھاں لکھیا۔ اسے سرلیکھ ہیٹھ ہی اک سفرنامہ (1998) وچ سدیش بیالا نے وی لکھیا سی۔
اتھے پہنچ کے پنجابی سفرنامے وچ اصلوں ہی وکھرے سفرنامے وی حاصل ہوئے۔ جنہاں وچ ذکر تھاواں بالکل انچھوہ پئیاں ہن۔ برجندر سنگھ ہمدرد دا دھرتیاں دے گیت(1982) سفرنامہ انڈیمان نکوبار دے دیپ گروہ دے آدواسی قبیلیاں بارے اے۔ اویں ہی بلبیر مادھوپری نے اپنے سفرنامے سمندر دے انگ سنگ(1997) وچ دکھنی بھارت دے لوکاں تے انچھوہ دھرتی نوں پیش کیتا اے۔ اس کھیتر وچ اگھا ناں سرجیت سنگھ ڈھلوں دا اے۔ اس نے انوکھے راہاں دا سفر : اینٹارکٹکا(1995) لکھیا اے جو ٹھنڈا-یکھا اے کہ اتھے پہنچنا ہی لگبھگ ناممکن اے۔
اس پڑائ دی اک تبدیلی ایہہ اے کہ پہلاں پنجابی لکھاری لکھاری دوجے اتے بیگانے ملکاں متعلق لکھدے سن پر اس پڑائ تے آکے جو پنجابی لکھاری پرواس وچ رہن لگے اوہ بھارت جاں پنجاب پھیری نوں اپنے سفرنامے وچ بیاندے ہن۔ سورن چندن دا سفرنامہ اپنی دھرتی(1979) پھس دی پنجاب پھیری نال متعلق اے۔ اسے طرحاں پریتم سدھو اپنے سفرنامے میری پنجاب پھیری(1993) وچ پنجاب کھاڑکوواد ویلے دا ذکر کردا اے۔
سٹہ
سمچے تور تے کیہا جا سکدا اے کہ جدید پنجابی ساہت دا وارتک روپ `سفرنامہ` قومانتری سدبھاونا نوں بنائی رکھن وچ اہم رول ادا کر رہا اے۔ اس نال جتھے پنجابی ساہت دا گھیرا ودھیا اے اتھے انسانی سوچ دا دائرہ وی وصال ہویا اے۔ ایہناں سو سالاں وچ قریب سٹھّ ملکاں دیاں دھرتیاں نال ڈوناں رستا قایم کردے سفرنامے حاضر ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:ادب
دهستان نورعلی بیک
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان ساوہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان ساوہ چ اے ۔
سورنجیت سوی
سورنجیت سوی (جم 20 اکتوبر 1958) شاعر وی اے تے چترکار وی۔ اس نے دوناں کھیتراں وچ نویاں پیڑاں پائیاں ہن۔
کامیشوری دا ناٹکی روپانتر
'کامیشوری' لمبی شاعری تے مشتمل کاوَ-ناٹ انیتا دیوگن، ہردیپ گل ولوں نرندر سانگھی دی نردیشنا وچ 1998 وچ پنجاب یونیورسٹی ایکسٹینشن لائبریری آڈیٹوریم لدھیانہ تے ٹیگور تھئیٹر چنڈی گڑھ وکھے کھیڈیا گیا۔
کلا نمائشاں
پنجابی شاعری تے مشتمل پوسٹر-شاعری نمائش 355 ون مین شو شمالی بھارت وچ 1987 توں 1990 تک کیتے۔ جنہاں وچ بابا شیخ فرید توں لے کے ہن تک دے شاعراں دیاں کویتاواں تے مشتمل 700 پوسٹر جس وچ شاعری دیاں لائیناں دے نال پوسٹر کلر نال پینٹنگ کیتی ہوئی سی۔ مگروں گرشرن بھاء نے اوہ شو اپنے ناٹکاں نال اننت تھاواں تے کیتے۔ اس توں علاوہ پنجاب للت کلا اکیڈمی 1990، آرٹ انڈیا لدھیانہ 1991-92، آرٹس ہیریٹیج، اے۔پی۔جے۔ فائین آرٹ کالج جالندھر 1997–98 وچ حصہ لیا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:بھارت دے چترکار
ضلع میسراٹا
میسراٹا اٹلی دا اک ضلع اے۔
آکسیجن
آکسیجن یا تیزابساز اک عنصر اے جیدا جوہری عدد 8 اے۔ اے کمرے دے درجہ حرارت تے اک ہور تیزابساز دے جوہر نال رل کے تیزابساز دا سالمہ بناندا اے۔ اس سالمہ توں تمام جاندار زندہ ریندے نیں۔
تیزابساز دوری جدول تے چالکوجن ٹولی دا سنگی اے۔ جیہڑا ریایکٹو عنصر اے۔ اے چھیتی نال دوجے عنصراں نال مرکب بنادا اے۔ سٹینڈرد گرمی ناپ تے تیزابساز دے دو جوہر رل کے دو تیزابساز (dioxygen) بنادے نیں جیہڑی بے رنگ بے بو بےذائقہ فارغہ اے۔ آبساز تے شمصر دے مکروں اے چک چ سب توں چوکھا ہون والا عنصر اے۔ وزن دے ناپ نال زمین دے اتے سب توں چوکھا ہون والا عنصر اے۔ ڈائاٹامک تیزابساز فارغہ ہوا دا 20.8 % بندا اے۔
جیوندے حیات دے جوڑن والے سالمہ پروٹین کاربوہائیڈریٹ تے چربی چ تیزابساز ہوندے نیں۔ اے ای سپی دند تے ہڈیاں چ وی ہوندا اے۔
تیزابساز نوں سب توں پہلے کارل ولہلم شیل نے 1773 چ لبیا تے یوسف پریسلے نے 1774 چ لبیا۔ انٹونی لیوازیر نے 1777 چ ایدا اے ناں رکھیا۔
علی النقی
حضرت علی نقیؒ، حضرت محمد تقی دے پُتر ھور اہلِ تشیع دے دسویں امام سی.
ناں تے نسب
اسم مبارک علی ؒ, کنیت ابو الحسن ؒ اور لقب نقی ؒ اے ۔اسی واسطے آپ تے پہلے حضرت علی مرتضٰیؓ اور امام رضا ؒ دی کنیت ابو الحسن ہو چکی سی- ای لئے آپ نوں ابوالحسن ثالث« کہا جاندا اے ماں آپ دی سمانہ خاتون سیں۔
حوالے
گٹھ:212ء دی وفات گٹھ:254ء دے جم گٹھ:اہل بیت گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ گٹھ:تاریخ اسلام گٹھ:شیعہ امام گٹھ:امام گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:علی گٹھ:خاندان محمد
ضلع پوموراوسکی
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔
سربیا دے ہن 25 ضلعے نیں ، جنہاں چوں 7 وئیوودینا چ تے باقی 18 گھبلے سربیا چ نیں ، جدوں کہ اسدے 5 ضلعے جہڑے کہ کوسوو چ واقع سن ہن اک نواں دیس کوسوو اے ۔
سربیا دے ضلعےآں دا صدرمقام اس ضلع چ واقع سبتوں وڈا شہر ہندا اے ۔
ضلع پوموراوسکی سربیا دے 25 ضلعےآں چوں اک اے ، اسدا انتظامی مرکز یاگودینا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے ضلعے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ
صالح بن طریف برغواطی
صالح بن طریف برغواطی اک جھوٹا مدعی نبوت سی۔ اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ یہودی الاصل سی۔ اس دی پرورش سرزمین اندلس دے اک قلعہ برباط وچ ہوئی۔ اوتھوں مشرق دا رخ کیتا تے عبید اللہ معتزلی توں حصول علم کردا رہیا ، فیر سحر وچ مہارت حاصل کیتی۔ اوتھے ای توں سخت عسرت تے شکستہ حالی دے عالم وچ تامتا دے مقام اُتے پہنچا جو مغرب اقصی وچ ساحل بربر اُتے واقع اے۔ اوتھے اس نے بربری  قبائل نوں دیکھیا جو بالکل جاہل تے وحشی سن اس نے انہاں لوکاں وچ بودوباش اختیار کر لی۔ انہاں دی زبان سیکھی تے سحر تے شعبدہ جات نال گرویدہ بنا  کے انہاں اُتے حکومت کرنے لگیا۔ 125ھ جاں 127ھ وچ اس نے  دعوائے نبوت کیتا۔ اس وقت خلیفہ ہشام بن عبد الملک اسلامی ملکاں دا فرمانروا سی۔ تھوڑے ای عرصہ وچ صالح دی حکومت نوں اوہ اوج تے عروج نصیب ہویا کہ شمالی افریقہ وچ اس دے کسے ہمعصر تاجدار نوں دہ عظمت تے شوکت حاصل نہ سی۔ دعوی نبوت دے علاوہ اس دا ایہ وی دعوی سی کہ اوہی اوہ مهدی اکبر اے جو قرب قیامت نوں ظاہر ہو کے جناب عیسی بن مریم علیہ السلام دے مصاحبت اختیار کرے گا تے حضرت مسیح علیہ السلام جنہاں دے پیچھے نماز پڑھن گے۔
حوالے
جھوٹے نبی ؛ص ۱۴۵ تا ۱۴۹- مکتبہ سراجیہ ، لاہور گٹھ:اندلس گٹھ:جھوٹے نبی
حدیبیہ دی صلح
مکہ معظمہ تے اک منزل دے فاصلے پر اک کنواں حدیبیہ دے ناں سے مشہور اے ۔ اوہاں مدینہ ھورمشرکینِ مکہ دے درمیان مارچ 628ء نوں اک معاہدہ ہوا سی جسے حدیبیہ دی صلح  (عربی وچ ) کہندے سی۔ 628ء (6 ھجری) وچ 1400 مسلمانوں دے ساتھ حضرت محمد مدینہ تے مکہ دی طرف عمرہ دے ارادہ تے روانہ ہوئے۔ عرب دے رواج دے مطابق غیر مسلح افراد چاہے او دشمناں کیوں نہ ہوں کعبہ دی زیارت کر سکدےسیگے جس وچ رسومات بھی شامل تھی سی۔ ای ہی  وجہ سی کہ مسلمان تقریباً غیر مسلح سیگے۔ مگر عرباں دے رواج دے خلاف مشرکینِ مکہ  حضرت خالد بن ولید (جو بعد وچ مسلمان ہو گئےسی) دی قیادت وچ دو سو مسلح سواروں دے نال مسلمانوں نوں حدیبیہ دے مقام پر مکہ دے باہر ہی روک لیاسی۔ رسول اللہ نے حضرت عثمان غنی نوں سفیر بنا کر مکہ بھیجا۔ انھاں نوں  وہاں روک دتتا گیا سی۔ ان دے واپس آن وچ دیر ہوئی تو آپﷺ نے صحابہ تے بیعت لی جن نوں بیعت رضوان دے ناں سے مشہور اے۔اس بیعت وچ مسلماناں نے عہد کتا کہ وہ مردے دم تک حضور  دا ساتھ نہیں چھڈینگے۔ تھوڑی دیر بعد حضرت عثمان  واپس آگئےسی اس بیعت دی خبر مکہ والوں نوں ہوئی ھور انھاں نے مسلمانوں نوں جنگ دے لیے تیار ویکھا۔ تو صلح پر راضی ہوگئے سی۔ رسول پاک نے مکہ والوں دی شرطاں قبول فرما لتیں ھور حضرت علی ؓ تے ای صلح نامہ لکھوایا گیاسی۔ صلح حدیبیہ تک مسلماناں انتہائی طاقتور ہو چکے سی مگر یہ یاد رکھو کہ اس وقت مسلماناں جنگ دی تیاری دے نال نہیں آئے سی ای ھو لیے بعض لوگاں چاہدے سی کہ جنگ ضرور ہووے۔ خود مسلمانوں وچ ای لوگ سی جن نوں معاہدہ دی شرائط پسند نہیں سینگی۔ مثال دے طور پر اگر کوئی مسلمان مکہ دے لوگاں دے پاس چلا جاوے تو اسے واپس نہیں کتا جاوے گا مگر کوئی وی مشرک مسلمان ہو کر اپنے بزرگاں دی اجازت دے بغیر مدینہ چلا جاوے تو اسے واپس کتا جاوے گا۔ مگر حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی سمجھداری نالاں سے صلح دا معاہدہ ہو گیاسی۔ اس دی بنیادی شق ای سی کہ دس سالاں تک جنگ نہیں لڑی جاوے گی ھور مسلماناں ای سال واپس چلے جاوینگے ھور عمرہ دے لیے اگلے سال آوینگے ۔ ای ھو لیے مسلماناں واپس مدینہ آئے ھور پھر 629ء وچ حج کتا۔ ای معاہدہ دے بہت چنگے اثرات برآمد ہوئے۔
معاہدہ دے لفظاں
معاہدہ یہ سی ۔
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ”شروعات اللہ دے ناں سے۔ امن دی ای شرطاں محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب ھور سہیل بن عمرو سفیرِ مکہ دے درمیان طے ہوئیں۔ دس سال تک کوئی جنگ نہیں ہووےگی۔ کوئی وی (حضرت) محمد  دا ساتھ دینا چاہوے یا ان تے معاہدہ کرن چاہے تو اس امر وچ آزاد اے۔ ای طرح کوئی وی قریش (مشرکینِ مکہ) دا ساتھ دینا چاہے یا ان تے معاہدہ کرن چاہے تو اس امر وچ آزاد اے۔ کوئی وی جوان آدمی یا ای ہا شخص جس دا باپ زندہ ہوئے (حضرت) محمد  دی طرف اپنے پیو یا سرپرست دی اجازت دے بغیر جاوے تو اسے اپن پیو یا سرپرست نوں واپس کتاِ جاوے گا لیکن اگر کوئی وی قریش دی طرف جائے تو اسے واپس نہیں کتا جائے گا۔ ای سال (حضرت) محمد  مکہ وچ داخل ہوئے بغیر واپس چلےجاوینگے مگر اگلے سال او ھور ان دے ساتھی مکہ وچ داخل ہو سکدے سین، تین دن گزار سکدے سین ھور طواف کر سکدے سیں۔ ان تین دنوں وچ قریشِ مکہ آس پاس دی پہاڑاں تے ہٹ جاوینگے۔ جب (حضرت) محمد  ھور ان دے ساتھی مکہ وچ داخل ہووینگے تو غیر مسلح ہو ینگے سوائے ان سادہ تلواروں دے جو عرب ہمیشہ اپن ساتھ رکھدے سین“۔
ای سال مسلمان جو تعداد وچ تھوڑے ھور غیر مسلح سی جنگ تے بچ گئےسی ھور ای سے اگلے سال مکہ وچ داخل ہوئے۔ معاہدہ دے دوران پہلے حضور دا نام 'محمد رسول اللہ' لکھا گیا مگر مشرکین نوں اعتراض ہووا تو حضور  نے اپنا سادہ ناں لکھوا لتا۔
گٹھ:628ء گٹھ:تاریخ اسلام گٹھ:محمد گٹھ:معاہدے
وشپریم
ھنگری یورپ دا اک دیس اے ، جہڑا گھبلے یورپ (وسطی یورپ) چ واقع اے ۔
وشپریم ھنگری دا اک شہر اے تے دیس دی وشپریم کاؤنٹی دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہنگری دے شہر گٹھ:ہنگری دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چالکومترا فولیگینوسا
چالکومترا فولیگینوسا رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔ اے افریقہ دا واسی اے۔
ضلع پسارو تے اربینو
گٹھ:اٹلی دے ضلعے
گیندا لال ڈکشٹ
گیندا لال ڈکشٹ ، (پیدائش: 20 نومبر، 1888ء - وفات: 30 مارچ، 1930ء) ہندوستان دے انقلابی تے اسکول ٹیچر سن ۔ اوہ تحریک آزادی ہند دے انہاں انقلابی کارکنان وچ شامل سن جنہاں نے اپنی سرگرمیاں تو‏ں برطانوی راج نو‏‏ں ناقابلِ تلافی نقصان پہنچایا۔ 1918ء وچ مین پوری سازش دے جرم وچ انہاں نو‏ں گرفتار کیتا گیا تے مختلف جیلاں وچ قید رہ‏‏ے۔ اوہ مشہور انقلابی رام پرساد بسمل دے نال وی وابستہ رہ‏‏ے۔
حالات زندگی
گیندا لال ڈکشٹ 20 نومبر، 1888ء نو‏‏ں موضع ٹبیسر، ضلع مین پوری، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے میٹرک تک تعلیم حاصل کيتی۔ پیشے دے اعتبار تو‏ں اوریا دے ڈی اے وی اسکول وچ استاد سن ۔ معلمی دے زمانہ وچ ہی آریہ سماج تے محب وطن سیاسی کارکناں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے انہاں نے برطانوی حکومت تو‏ں ملک نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی شیواجی سوسائٹی د‏‏ی تنظیم کيتی۔۔ دریائے چمبل تے دریائے جمنا دے بیچ دے علاقے وچ دھاوا مارنے والے ڈاکواں دے گروہ نال تعلق قائم کیتا تے انہاں نو‏ں ملک د‏‏ی آزادی دے لئی کم کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ انقلابی سرگرمیاں دے لئی انہاں د‏‏ی تنظیم د‏‏ی تے سرکاری خزانےآں تے دوسرے سرکاری تھ‏‏اںو‏اں اُتے حملےآں کامنصوبہ بنایا۔ اپنے اصل مقصد تو‏ں حکومت کیت‏‏ی توجہ ہٹانے دے لئی گوالیار دے اک پنڈ اُتے حملے د‏‏ی قیادت کيتی۔ اک پولیس مخبر نے انہاں دا راز فاش کر دتا۔ پوری پارٹی نو‏‏ں گھیر لیا گیا تے اس دے 35 کارکنان پولیس مقابلے وچ مارے گئے۔ باقی اراکین نو‏‏ں پھڑ لیا گیا جنہاں وچ گیندا لال وی شامل سن تے گوالیار، قلعہ آگرہ تے مین پوری د‏‏ی جیلاں وچ قید رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ ماتری دیدی انقلابی جماعت دے ممبراں نے انہاں دے چھڑانے دے لئی اک ناکا‏م کوشش کيتی۔ جیل وچ وحشیانہ تشدد دے سبب سخت بیمار پے گئے تے بعد وچ تپ دق ککا شکار ہوئے گئے۔ پولیس حکا‏م نو‏‏ں انہاں دا مخبر بن جانے د‏‏ی پیش کش ک‏ر ک‏ے دھوکھا دتا تے جرات مندانہ طور اُتے بچ نکلنے دے موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ کیہ مہینےآں تک روپوش رہ‏‏ے۔ انہاں دے خاندان دے افراد نو‏‏ں پولیس نے دہشت زدہ ک‏ر ک‏ے تکلیفاں پہنچائاں مگر انہاں نے ہار نئيں مانی۔ خفیہ طریقے تو‏ں دہلی پہنچے تے اک پیاؤ اُتے پانی پلانے والے نوکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمت انجام دی۔ انہاں د‏‏ی بیوی تے چھوٹا بھائی جدو‏ں دہلی جا ک‏ے انہاں تو‏ں ملے تاں انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ پیچش دے مرض وچ شدت تو‏ں مبتلا ني‏‏‏‏ں۔ پولیس دے پہچان لینے دے خوف د‏‏ی بنا اُتے طبی امداد نہ ملنے تو‏ں انہاں د‏‏ی حالت نازک ہوئے گئی۔ انہاں نو‏ں دہلی دے ارون ہسپتال لے جایا گیا تے فرضی ناں تو‏ں داخلہ لیا۔ اک نامعلوم آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں 21 دسمبر 1920ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ انہاں د‏‏ی لاوارث لاش لے گئی تے بعد وچ انہاں نو‏ں شناخت ک‏ر ليا گیا۔
حوالے
گٹھ:1888 دے جم گٹھ:1921 دیاں موتاں گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:ضلع اوریا دیاں شخصیتاں گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:دہلی وچ وفات پانے والی شخصیتاں
چک 371 ج ب
چک 371 ج ب     ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
ڈارلنگ دریا
ڈرلنگ دریا آسٹریلیا دا تیجا سبھ توں وڈا دریا ہے جسدی اتلے نیو ساؤتھ ویلز وچّ اپنے سومے توں لے کے وینٹورد، نیو ساؤتھ ویلز وکھے مرے دریا نال سنگم تکّ دی لمبائی 1,472 کلومیٹر ہے۔ اپنے سبھ توں لمبے معاون دریاواں نوں ملا کے اس دی لمبائی 2,844 کلومیٹر. ہے جس کر کے ایہہ آسٹریلیا دا سبھ توں لما دریا پربندھ ہے۔
ڈرلنگ دریا آسٹریلیا دے آؤٹبیک نان دے سُکّے بنجر علاقے دا سبھ توں مشہور آبی راہ ہے۔ اس دی حالت پانی دی بوہتی-ورتوں، کیڑے مار دوائیاں دی آلودگی اتے بوہتے چر تک چلن والے سوکے پاروں  بہت خراب ہو چکی ہے۔ کجھ سالاں توں تاں ایہہ مساں ہی وگ رہا ہے۔ اس دا پانی بوہت کھارا ہے جسدی کوالٹی دنو-دن ڈگدی جا رہی ہے۔
اس دریا دے ناں اُتے ڈارلنگ ڈیپارٹمنٹ، رورینا-ڈارلنگ ڈیپارٹمنٹ، ڈرلنگ نرواچکی ضلعے، لاچلان اتے ہیٹھلا ڈارلنگ نرواچکی ضلع دے ناں رکھے گئے ہن۔
حوالے
گٹھ:اوشینیا دے دریا گٹھ:آسٹریلیا دے دریا