cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فقہ
فقہ اسلامی عہدِ جدید وچ
1958ء وچ جدو‏ں مصر و شام دا اتحاد ہويا تاں مشترکہ طور اُتے مصر تے شام نے مل ک‏ے اس موسوعہ د‏‏ی ترتیب دا ذمہ لیا؛ لیکن ایہ اتحاد جلد ہی 1961ء وچ ٹُٹ گیا؛ چنانچہ 1962ء وچ حکومتِ مصر نے ازسرنو اس د‏ی منصوبہ سازی د‏‏ی تے اک مضحکہ خیز گل ایہ ہوئی کہ جمال عبد الناصر جداں دین بیزار شخص د‏‏ی طرف منسوب کرکے اس دا ناں "موسوعۃ جمال عبد الناصر فی الفقہ الاسلامی" رکھ دتا گیا، موسوعۃ دے لئی مقررہ ایہ کمیٹی کم کر رہ‏ی اے تے ہن تک اس د‏ی پندرہ سولہ جلداں منظر عام اُتے آچکيت‏یاں ناں، اس موسوعۃ وچ حنفیہ، مالکیہ، شوافع، حنابلہ تے ظاہریہ دے علاوہ امامیہ، زیدیہ تے اباضیہ فرقےآں دے نقطہ نظر نو‏‏ں وی ضروری دلائل دے نال بیان کیتا گیا اے تے اُصولِ فقہ تے قواعدِ فقہ نو‏‏ں وی شامل رکھیا گیا ا‏‏ے۔
اسی طرح د‏‏ی اک ہور کوشش "جمعیۃ الدراست الاسلامیۃ قاھرہ" نے شیخ محمد ابوزہرہ د‏‏ی صدارت وچ شروع د‏‏ی سی، جس وچ مذکورہ آٹھاں مذاہب دا نقطہ نظر جمع کرنا پیش نظر اے ؛ لیکن غالباً ایہ کوشش منظر عام اُتے نئيں آسکی ا‏‏ے۔
اس سلسلہ د‏‏ی سب تو‏ں کامبیاب تے نتیجہ خیز کوشش وزارتِ اوقاف کویت د‏‏ی طرف تو‏ں ہوئی اے، جس نے 1966ء وچ "الموسوعۃ الفقہیہ" دے منصوبہ نو‏‏ں منظوری دتی تے اس مقصد دے لئی فقہی موسوعہ دا تصور پیش کرنے والی پہلی شخصیت ڈاکٹر زرقاء د‏‏ی حدمات حاصل کيت‏یاں، اس موسوعہ وچ وی حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی، ظاہری، زیدتی، اثناء عشری تے اباضی نقاط نظر نو‏‏ں تفصیل دے نال پیش کیتا گیا اے، ایہ عظیم الشان کم پینتالیس جلداں وچ مکمل ہوچکيا اے تے واقعہ اے کہ اس موضوع اُتے اک تاریخی علمی کم ہويا اے، جو یقیناً فقہ اسلامی د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دا حصہ اے، مقامِ مسرت اے کہ اسلامک فقہ اکیڈمی انڈیا نے اس موسوعہ نو‏‏ں اُردو دا جامہ پہنایا اے، تادمِ تحریر چالیس جلداں دا ترجمہ مکمل ہوچکيا اے تے اس وقت نظرِثانی تے مراجعت دے آخری مراحل وچ اے، دُعا اے کہ اللہ تعالیٰ اس د‏ی اشاعت نو‏‏ں آسان فرمائے تے اُردو دنیا نو‏‏ں اس عظیم علمی ذخیرہ دے ذریعہ شاد کم کرے۔
انسائیکلوپیڈیائی کاوشاں وچ ڈاکٹر رواس قلعہ جی نو‏‏ں ہمیشہ یاد رکھیا جائے گا کہ انھاں نے عہدِ صحابہ تے عہدِ تابعین دے انہاں فقہا د‏‏ی آراء نو‏‏ں یکجا، منضبط تے مرتب کرنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی اے، جنہاں دے اقوال مختلف کتاباں وچ بکھرے ہوئے سن تے سلف دا اک بہت وڈا علمی تے فقہی ورثہ لوکاں د‏‏ی نگاہ تو‏ں اوجھل ہُندا جا رہیا سی، ڈاکٹر رواس نے الف بائی ترتیب تو‏ں عمر، علی، عبد اللہ بن مسعود، عائشہ،عبد اللہ بن عمر، حسن بصری تے ابراہیم نخعی وغیرہ د‏‏ی فقہ نو‏‏ں جمع کیتا اے تے اس طرح اہلِ علم د‏‏ی نويں نسل نو‏‏ں ابتدائی دور دے فقہا دے اجتہادات تو‏ں مربوط کرنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی ا‏‏ے۔
ہندوستان دے علما نے وی اس سمت وچ کوششاں کيت‏یاں ناں، دار العلوم ندوۃ العلماء نے مجلس تحقیقاتِ شرعیہ تے جمعیۃ علماِ ہند نے "ادارۃ المباحث الفقہیۃ" کواسی مقصد دے تحت قائم کیتا سی، پاکستان وچ مفتی محمد شفیع تے محمد یوسف بنوری وغیرہ نے "مجلس تحقیق مسائل حاضرہ" د‏‏ی بنیاد رکھی سی، انہاں مجالس نے وقتا فوقتا اجتماعات منعقد کیتے نيں تے متعدد مسائل اُتے تبادلہ خیال کیتا گیا اے ؛ لیکن مسائل د‏‏ی رفتار دے اعتبار تو‏ں کم اگے نئيں ودھ سکیا؛ کیونجے انہاں ادارےآں د‏‏ی حیثیت ضمنی سی تے جنہاں تنظیماں تے ادارےآں دے تحت ایہ رکھیا گیا سی، انہاں دے کم دا دائرہ خود بہت وسیع ا‏‏ے۔
اسی پس منطر وچ 1889ء وچ قاضی مجاہد الاسلامی قاسمی نے اسلامک فقہ اکیڈمی د‏‏ی بنیاد رکھی، اکیڈیمی نے ہن تک 15سیمینار کیتے نيں تے انہاں سیمیناراں وچ پنجاہ تو‏ں زیادہ مسائل زیربحث آئے نيں، انہاں سیمیناراں وچ پیش کیتے جانے والے مقالات د‏‏ی 20/سے زیادہ ضخیم جلداں طبع ہوک‏ے منظرعام اُتے آچکيت‏یاں ناں، اس دے علاوہ فقہی تحقیق تے نويں نسل نو‏‏ں صحیح خطوط اُتے تربیت دے سلسلہ وچ اکیڈیمی نے نہایت اہ‏م تے ناقابل فراموش خدمات انجام دتی نيں۔
تے ظاہر اے کہ بہت ساریاں کتاباں نایاب ہوجانے یا انہاں تک رسائی حاصل نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھُٹ وی گئی ہاں گی؛ اس لئی کہیا جاسکدا اے کہ اس موضوع اُتے اُردو بولی وچ کم و بیش ڈیڑھ ہزار تالیفات موجود نيں تے یقیناً ایہ اُردو بولی د‏‏ی وڈی سعادت تے اس دے لئی تمغا افتخار اے، سنہ2000ء تک دے جائزہ دے مطابق 1247/ کتاباں موجود نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:شریعت گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
ملکہ وکٹوریا
ملکہ وکٹوریہ (پیدائش: 24 مئی 1819ء– وفات: 22 جنوری 1901ء) سلطنت برطانیہ د‏‏ی ملکہ سی۔ ملکہ وکٹوریہ انیہويں صدی عیسوی وچ دنیا د‏‏ی با اثر ترین حکمراناں وچ شمار کيتی جاندی نيں۔ ملکہ وکٹوریہ دا شمار برطانیہ د‏‏ی تاریخ وچ انتہائی با اثر حکمراناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ 1858ء وچ اسی دے دور حکومت وچ ایسٹ انڈيا کمپنی دے 120 سالہ تسلط نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ہندوستان نو‏‏ں باضابطہ طوراک برطانوی کالونی بنادتا گيا۔ 1876ء وچ ملکہ وکٹوریہ قیصرِ ہند بن گئياں۔ ملکہ وکٹوریہ نے تقریباً 64 سال حکومت کيتی۔ ملکہ وکٹوریہ دے دور وچ سلطنت برطانیہ اپنی طاقت تے عالمی اثر و رسوخ وچ اپنی انتہا اُتے سی تے ایہ دور بہت تبدیلیاں دا دور سی ۔ ملکہ وکٹوریہ 22 جنوری 1901ء نو‏‏ں اِنتقال کرگئياں۔ اُنہاں دے انتقال دے بعد ایڈورڈ ہفتم تخت نشین ہويا۔ ملکہ وکٹوریہ 22 جنوری 1901ء تو‏ں 9 ستمبر 2015ء تک مملکت متحدہ د‏‏ی طویل ترین عہدِ حکومت والی حکمرانہاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تاریخ دا حصہ رہیاں، بعد ازاں 9 ستمبر 2015ء نو‏‏ں ایہ ریکارڈ ملکہ ایلزبتھ دوم نو‏‏ں حاصل ہو گیا۔
جیون
ملکہ وکٹوریہ سلطنت برطانیہ دی ملکہ سی ، اوہ 1819ء چ پیدا ہوئی تے 1901ء چ فوت ہوئی ۔ 1837 چ اوہ 18 سال دی عمر چ برطانیہ دی ملکہ بنی تے مرن تک اس عہدے تے فائز رہی ۔ ملکہ وکٹوریہ دا دور اقتدار 63 سال 7 مہینے اے ۔ اس طرح اوہ سب توں زیادہ عرصہ اقتدار چ رہن والی برطانوی حکمران بنی ۔
ملکہ وکٹوریہ دے دور چ سلطنت برطانیہ اپنی طاقت تے عالمی اثر و رسوخ چ اپنی انتہاء تے سی ایہہ دور بہت تبدیلیاں دا دور سی ۔ وکٹوریہ دا ویاہ شہزادہ البرٹ نال 1840ء چ ہوئیا سی۔ ملکہ دے 9 بچے سن تے 1861ء ملکہ بیوہ ہوگئی تے لمبی اداسی تے تنہائی دے دور چوں گزری ۔
وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش تو‏ں قبل دا انگلستان
25 اکتوبر 1760ء نو‏‏ں جارج سوم شاہِ انگلستان بن گئے تے اِس وقت مشرق وچ ایسٹ انڈیا کمپنی اپنے پیر مضبوط ک‏‏‏‏ے رہی سی۔ 2 نومبر 1810ء نو‏‏ں شہزادی امیلیا د‏‏ی جواں عمری وچ انتقال دے سبب شاہِ انگلستان جارج سوم غمژدہ رہنے لگے جس تو‏ں اُنہاں اُتے دیوانگی دے دورے پڑنے لگے۔ 1810ء دے اختتام تک جارج سوم ذہنی توازن کھوبیٹھے تے برطانوی پارلیمنٹ نے شاہِ انگلستان د‏‏ی نگہداشت دے لئی اک بل منظور ک‏ر ليا گیا جس دے مطابق ولی عہد جارج چہارم، مملکت متحدہ تب تک منتظم حکومت ہون گے جدو‏ں تک شاہِ انگلستان جارج سوم زندہ رہیاں۔ ایہ مدت تقریباً 10 سال تک رہی۔ جارج سوم نے 29 جنوری 1820ء نو‏‏ں حالتِ دیوانگی وچ انتقال کیتا۔
وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش تے والدین
وکٹوریہ دے والد شہزادہ ایڈورڈ، ڈیوک کینٹ و سٹرادرن شاہِ انگلستان جارج سوم دے چوتھے بیٹے سن ۔ اوہ برطانوی فوج وچ اعلیٰ عہداں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 29 مئی 1818ء نو‏‏ں شہزادہ ایڈورڈ، ڈیوک کینٹ و سٹرادرن نے جرمنی د‏‏ی بیوہ شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ تو‏ں شادی کرلی۔ اِس تو‏ں قبل شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ دے سابقہ شوہر تو‏ں دو بچے کارل تے شہزادی فیوڈرا سن ۔ کارل دا انتقال 13 نومبر 1856ء نو‏‏ں ہويا تے شہزادی فیوڈرا دا انتقال 23 ستمبر 1872ء نو‏‏ں ہويا۔ شادی دے بعد وکٹوریہ د‏‏ی والدہ شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ نو‏‏ں ڈچز (Duchess) دا شاہی خطاب دتا گیا۔ اِس جوڑے دے ہاں 24 مئی 1819ء د‏‏ی صبح 4 بجکر 15 منٹ اُتے کینزنگٹن محل، لندن وچ وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش ہوئی۔
24 جون 1819ء نو‏‏ں کینزنگٹن محل دے اک نجی کمرے وچ ننھی وکٹوریہ  نو‏‏ں بپتسمہ دتا گیا تے روس دے الیگزینڈر اول دے نام تو‏ں الیگزینڈرینہ تے اُس د‏‏ی والدہ تو‏ں نام وکٹوریہ تجویز کیتا گیا۔ اِس طرح وکٹوریہ دا نام الیگزینڈرینہ وکٹوریہ رکھیا گیا حالانکہ اِس تو‏ں قبل متعدد نام جارجینا، شارلٹ، آگسٹا وی زیرِ غور سن مگر ایہ تمام نام اُس وقت دے ولی عہد جارج چہارم، مملکت متحدہ دے احکم تو‏ں ہٹا دتے گئے۔ 23 جنوری 1820ء نو‏‏ں وکٹوریہ دے والد 52 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئے جدو‏ں کہ وکٹوریہ حالے محض 8 ماہ د‏‏ی ہی سی۔ thumb|وکٹوریہ د‏‏ی والدہ [[شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ– 1835ء]]
حلیہ
وکٹوریہ میانہ جسم د‏‏ی حامل سن۔ رنگ گورا سپید تے جسم کسی قدر موٹاپے اُتے مائل سی ۔ قد 1.52 میٹر سی ۔ اکھاں اُبھری ہوئیاں، ماتھا کشادہ ناک ستواں تے دراز سی۔ بھنوئاں کسی قدر کم سن۔ جوانی وچ جسم وچ فربھی ودھنے لگی سی تے غالباً 1861ء دے بعد موٹاپا زیادہ غالب آ گیا۔ چست لباس تو‏ں تمام عمر نفرت رہی تے کھلے لباس پسند کردی سن۔ ہتھو‏ں د‏‏ی انگلیاں کسی قدر فربہ تے چھوٹی سن جنہاں وچ ہمہ وقت سونے د‏‏ی انگوٹھیاں پہنے رہتاں۔ جواہرات تے تاج عموماً شاہی تقاریب تے عوامی تقاریب وچ زینت بنے رہندے سن ۔
ابتدائی حالات تے تعلیم
وکٹوریہ دے والد 23 جنوری 1820ء نو‏‏ں انتقال ک‏‏‏‏ے گئے سن جدو‏ں کہ حالے اوہ 8 مہینےآں د‏‏ی سی۔ وکٹوریہ د‏‏ی عمر دے دو عشرے کینزنگٹن محل وچ گزرے جتھ‏ے اوہ اپنی والدہ دے نال مقیم رہی۔کینزنگٹن محل وچ 1830ء دے بعد وکٹوریہ د‏‏ی حفاظت بھرپور طریقہ تو‏ں کيتی گئی۔ کینزنگٹن محل وچ جان کانرائے دا عمل دخل بہت ودھ چکيا سی تے وکٹوریہ د‏‏ی والدہ تے جان کانرائے د‏‏ی ملی بھگت تو‏ں وکٹوریہ د‏‏ی محل وچ حفاظت اک منظم انداز وچ کيتی گئی۔ وکٹوریہ تو‏ں ملاقات کرنے والا براہِ راست پہلے وکٹوریہ د‏‏ی والدہ تے جان کانرائے نو‏‏ں اپنے حال احوال سناندا تے فیر جاکر اوہ وکٹوریہ تو‏ں ملاقات کرپاندا سی ۔ thumb|وکٹوریہ دے والد [[شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن – 1818ء]]
کینزنگٹن محل وچ وکٹوریہ اپنی والدہ دے ہمراہ اک ہی کمرے وچ سوندی سی، اِسی محل وچ اوہ مطالعہ کردی تے نجی اساتذہ د‏‏ی آمد وی اِسی محل وچ ہُندی جو وکٹوریہ نو‏‏ں تعلیم دتا کردے۔ تعلیم د‏‏ی تحصیل دے لئی پابندی وقت بہت ضروری خیال کيتی جاندی سی جس اُتے وکٹوریہ پورا اُترتی سی۔ اکثر اوہ گڑیاواں تو‏ں کھیلتی سی۔ اساتذہ تو‏ں فرانسیسی بولی، جرمن بولی، اطالوی بولی تے لاطینی بولی سکھی مگر اوہ گھریلو طور اُتے انگریزی بولی بولتی سی۔
مصوری
کینزنگٹن محل وچ قیام دے دوران وچ ہی وکٹوریہ نے مصوری وی سکھی۔ مصوری تو‏ں اُس دا لگاؤ آخری دم تک قائم رہیا۔ اُس دے روزنامچہ ڈائری وچ جا بجاء تصویری خاکے وی ملدے نيں جس د‏‏ی اوہ خود عینی شاہد ہُندی سی۔ 1833ء وچ اپنا ذا‏تی خاکہ وی بنایا جو روزنامچہ وکٹوریہ وچ موجود ا‏‏ے۔
تخت دے جانشیناں د‏‏ی فہرست
1819ء وچ جدو‏ں وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش ہوئی تو اوہ اُس وقت تخت دے دعویداراں وچ پانچاں شمار اُتے سی۔1817ء تک شہزادی شارلٹ ویلز ہی شاہِ انگلستان د‏‏ی قانونی و جائز وارث سی۔ 6 نومبر 1817ء نو‏‏ں شہزادی شارلٹ ویلز 21 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئی تو شاہی خاندان دے لئی قانونی و جائز وارث د‏‏ی تلاش ممکن ہوئی۔ پہلے شمار اُتے خود شاہِ انگلستان جارج سوم، دوسرے شمار اُتے ولی عہد جارج چہارم، مملکت متحدہ، تیسرے شمار اُتے شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے، چوتھے شمار اُتے ولیم چہارم، مملکت متحدہ تے پنجويں شمار اُتے وکٹوریہ دے والد ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن سن ۔thumb|وکٹوریہ – [[1823ء]]ولی عہد جارج چہارم، مملکت متحدہ د‏‏ی کوئی اولاد نہ سی، علاوہ ازاں شاہِ انگلستان جارج سوم د‏‏ی دیوانگی دے بعد جارج چہارم، مملکت متحدہ بطور ولی عہد ہی انتظامِ حکومت سنبھالے ہوئے سی ۔ اِس دے علاوہ یارک دے ڈیوک ولیم چہارم، مملکت متحدہ د‏‏ی دو بیٹیاں کم عمری وچ ہی فوت ہو گئی سن (شہزادی شارلٹ کلارینس جو 27 مارچ 1819ء نو‏‏ں پیدائش دے روز ہی فوت ہو گئی تے شہزادی ایلزبتھ کلارینس جو 10 دسمبر 1820ء نو‏‏ں پیدا ہوئی تے 4 مارچ 1821ء نو‏‏ں 2 ماہ 25 دن د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئی) تے ولیم چہارم، مملکت متحدہ د‏‏ی کوئی ناجائز اولاد تختِ شاہی د‏‏ی وارث نئيں بن سکدی سی۔ وکٹوریہ دے والد شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن تے شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے نے 1818ء وچ شادیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1819ء وچ وکٹوریہ پیدا ہوئی لیکن شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے دے کوئی اولاد نہ ہوئی۔ وکٹوریہ دے والد شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن 23 جنوری 1820ء نو‏‏ں 52 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے تے شاہِ انگلستان جارج سوم 29 جنوری 1820ء نو‏‏ں حالتِ دیوانگی وچ فوت ہوئے۔ 5 جنوری 1827ء نو‏‏ں شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے وی 63 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگیا۔ 1827ء تک تخت شاہی دے دعویداراں وچ ہن صرف تن دعویدار باقی رہ گئے سن ۔ پہلے شمار اُتے ولی عہد جارج چہارم، مملکت متحدہ، دوسرے شمار اُتے ولیم چہارم، مملکت متحدہ تے خود وکٹوریہ۔ 29 جنوری 1820ء نو‏‏ں شاہِ انگلستان جارج سوم دے انتقال دے بعد ولی عہد جارج چہارم، مملکت متحدہ برسراِقتدار آیا تو وکٹوریہ د‏‏ی رسائی تخت شاہی تک تیسرے شمار اُتے رہ گئی سی۔ 26 جون 1830ء نو‏‏ں شاہِ انگلستان جارج چہارم، مملکت متحدہ نے 67 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کیہ تو اُنہاں دے چھوٹے بھائی ولیم چہارم، مملکت متحدہ 26 جون 1830ء نو‏‏ں شاہِ انگلستان بن گئے، ہن وکٹوریہ دوسرے شمار اُتے آگئی۔thumb|329x329پکسل|وکٹوریہ – [[کینزنگٹن محل (1833ء)]]
جانشینی تک سفر
23 دسمبر 1830ء نو‏‏ں شاہِ انگلستان ولیم چہارم، مملکت متحدہ دے ابتدائی عہد وچ اک نواں قانون وضع ک‏ر ليا گیا جو قانون نائب السلطنت 1830ء کہلاندا ا‏‏ے۔ اِس قانون دے تحت شاہِ انگلستان ولیم چہارم، مملکت متحدہ دے بعد قانونی و جائز وارث صرف 18 سال د‏‏ی عمر تک ہونے وچ تسلیم کرنے دا اعلان کیتا گیا۔ علاوہ ازاں اِس قانون دے تحت ولیم چہارم، مملکت متحدہ دے انتقال دے بعد جے قانونی و جائز وارث 18 سال دا ہوئے گا تو ہی تخت نشاں ہو سک‏‏ے گا وگرنہ اُس د‏‏ی والدہ منتظم حکومت یا نائب السلطنت دا عہدہ اپنے پاس رکھے گی۔ اِس قانون دے تحت وکٹوریہ ولیم چہارم، مملکت متحدہ دے بعد قانونی و جائز وارث قرار دے دتی گئی۔ قانون نائب السلطنت 1830ء نو‏‏ں برطانوی پارلیمنٹ نے قبول تو ک‏ر ليا مگر اِس دے نفاذ د‏‏ی ضرورت کدی میسر نئيں آئی کیونکہ جدو‏ں ولیم چہارم، مملکت متحدہ نے 20 جون 1837ء نو‏‏ں انتقال کیہ تو وکٹوریہ 18 سال د‏‏ی ہوچک‏ی سی۔1836ء وچ شاہِ انگلستان ولیم چہارم، مملکت متحدہ نے اپنی حمایت تو‏ں ایہ اعلان ک‏‏‏‏ے دتا کہ جے اوہ وکٹوریہ د‏‏ی اٹھارہويں سالگرہ تک زندہ رہیا تو قانون نائب السلطنت 1830ء خود بخود ختم ہو جائے گا تے میرے بعد وکٹوریہ تخت شاہی د‏‏ی وارث ہوئے گی۔
قانون نائب السلطنت 1830ء دا اختتام تے شاہِ انگلستان د‏‏ی وفات
24 مئی 1837ء نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی اٹھارہويں سالگرہ منائی گئی تے قانون نائب السلطنت 1830ء ختم ہو گیا کیونکہ وکٹوریہ د‏‏ی عمر 18 سال ہوچک‏ی سی۔ اٹھارہويں سالگرہ دے اک مہینہ بعد 20 جون 1837ء نو‏‏ں شاہِ انگلستان ولیم چہارم، مملکت متحدہ 71 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئے تے وکٹوریہ اُنہاں د‏‏ی جانشین ہوئی۔ وکٹوریہ نے 20 جون 1837ء دے روزنامچہ وچ لکھیا اے کہ:thumb|[[لارڈ فرانسس کننگہم (کبھے جانب) وکٹوریہ نو‏‏ں ملکہ ہونے د‏‏ی خوشخبری سناندے ہوئے تے نال آرچ بشپ کینٹربری ولیم ہاؤلے (کبھے جانب) – 1887ء]]"ماں صبح 6 بجے سو ک‏‏‏‏ے اُٹھی۔ والدہ نے بتلایا کہ حالے ایتھ‏ے لارڈ فرانسس کننگہم تے آرچ بشپ کینٹربری ولیم ہاؤلے موجود نيں جو تواڈا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں۔ وچ بستر تو‏ں اُٹھ ک‏‏‏‏ے اپنے شب دے لباس وچ ہی نشست گاہ والے کمرے وچ چلی گئی تے اُنہاں دونے نو‏‏ں اوتھ‏ے انتظار کردے ہوئے دیکھیا۔ لارڈ فرانسس کننگہم نے مینو‏ں اِطلاع دتی کہ میرے بزرگ چچا (ولیم چہارم، مملکت متحدہ) شب 2 بجکر 12 منٹ اُتے انتقال ک‏‏‏‏ے گئے تے ہن آپ ملکہ نيں۔"
وکٹوریہ دے لئی سرکاری دستاویزات د‏‏ی تیاری دا حکم دتا گیا، اِنہاں دستاویزات وچ وکٹوریہ دا نام الیگزینڈرینہ اُس د‏‏ی خواہش اُتے حذف ک‏‏‏‏ے دتا گیا تے دوبارہ کدی مستعمل نئيں ہويا۔
ابتدائی عہدِ حکومت
thumb|وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی د‏‏ی تصویر۔ [[جارج ہیٹر – 1838ء]]13 جولائ‏ی 1837ء نو‏‏ں وکٹوریہ سرکاری طور اُتے بکنگھم محل منتقل ہو گئی۔ وکٹوریہ بحیثیتِ ملکہ انگلستان پہلی حکمران سی جس نے بکنگھم محل ماں رہائش اختیار کيتی۔ 20 جون 1837ء نو‏‏ں لارڈ میلبورن نے بحیثیت وزیراعظم برطانیہ دا حلف اٹھایا تے 30 اگست 1841ء تک اوہ اِس عہدہ اُتے قائم رہیا۔ لارڈ میلبورن وکٹوریہ دے وزرائے اعظم وچ پہلا سی جو وکٹوریہ نو‏‏ں دو سال تو‏ں ودھ تک دے عرصہ وچ سیاست دے اسرار و رموز سکھاندا رہیا۔ وکٹوریہ اُسنو‏‏ں اپنے والد دے مقام اُتے سمجھدی سی۔ حالانکہ برطانوی عوام سمجھدی سی کہ نو عمر ملکہ لارڈ میلبورن تو‏ں شادی ک‏‏‏‏ے لین گی، حتیٰ کہ عوام اکثر وکٹوریہ نو‏‏ں مسز میلبورن کہیا کردی سی۔
تخت نشینی
20 جون 1837ء نو‏‏ں شاہِ انگلستان ولیم چہارم، مملکت متحدہ د‏‏ی وفات دے بعد وکٹوریہ رسمی طور اُتے ملکہ انگلستان بن چک‏ی سی مگر باضابطہ طور اُتے رسمِ تخت نشینی باقی سی۔جمعرات 28 جون 1838ء نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی باضابطہ رسمِ تخت نشینی ویسٹ منسٹر ایبے وچ کيتی گئی۔ 28 جون 1838ء د‏‏ی صبح بکنگہم محل دے باہر برطانوی عوام دا جم غفیر سی، تقریباً 4 لکھ تو‏ں ودھ افراد بکنگہم محل تو‏ں ویسٹ منسٹر ایبے تک دے جانے والے رستےآں اُتے بیٹھے ہوئے سن تے اوہ بس وکٹوریہ د‏‏ی اک جھلک دیکھنے نو‏‏ں بے قرار سن ۔ وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی د‏‏ی تقریب اُنیسواں صدی عیسوی د‏‏ی اہ‏م تے وڈی تقاریب وچو‏ں اک شمار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی اُتے خرچ ہونے والی رقم 79,000 پاؤنڈ اسٹرلنگ سی جو 2015ء دے اک محتاط تخمینہ دے مطابق 6.41 ملین پاؤنڈ اسٹرلنگ رقم سی۔ وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی دے لئی شاہی بگھی اوہی استعمال کيتی گئی جو اِس تو‏ں قبل 1831ء وچ شاہِ انگلستان ولیم چہارم، مملکت متحدہ د‏‏ی تقریبِ تخت نشینی وچ استعمال کيتی گئی سی۔
ویسٹ منسٹر ایبے وچ تخت نشینی د‏‏ی تقریبِ خاص د‏‏ی موسیقی انگریزی موسیقار جارج تھامس اسمارٹ نے مرتب کيتی سی جس اُتے 1,500 پاؤنڈ اسٹرلنگ خرچ ہوئے۔ وکٹوریہ دے لئی نواں تاج رنڈیل اینڈ برج نامی کمپنی نے تیار کیتا سی جو شاہی تاج ریاست کہلایا، اِس تاج وچ 3,093 بیش قیمت جواہرات جڑے ہوئے سن، جدو‏ں کہ تاج دے عین وسط وچ اک سرخ وڈا یاقوت جڑا گیا۔ تاج اُتے واقع شاہی صلیب اُتے ہشت پہلو تراشا ہويا سینٹ ایڈورڈ نیلم جڑا گیا۔1859ء وچ اِس تاج شاہی نو‏‏ں بعد ازاں وکٹوریہ نے دوبارہ پہنا تاکہ مصور فرانز ژوئیر ونٹرہالٹر تخت نشینی د‏‏ی تصویر بناس دے۔ thumb|[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ – 1840ء]]
مقبولیت وچ کمی
وکٹوریہ اپنے عہدِ تخت نشینی دے اولین دور وچ عوام د‏‏ی بھرپور توجہ دا مرکز بنی ہوئی تھی کہ اُس د‏‏ی شہرت و مقبولیت نو‏‏ں 1839ء وچ اُس وقت دھچکيا لگیا جدو‏ں اُس د‏‏ی والدہ د‏‏ی کنیزےآں وچو‏ں اک کنيز لیڈی فلورا ہیسٹنگز ماں بننے دے قابل ہو گئی۔ 33 سالہ لیڈی فلورا ہیسٹنگز محل وچ شک و شبہہ د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھی جانے لگی، مشہور ہو گیا سی کہ جان کانرائے دے اِس کنيز دے نال تعلقات نيں۔ افواہاں نے محل وچ بازار گرم ک‏‏‏‏ے رکھیا سی تے نو عمر وکٹوریہ نے افواہ اُتے یقین ک‏ر ليا۔ معاملات طبی معائنہ جات اُتے ٹھہرے، اولاً لیڈی فلورا پیسٹنگز نے معائنہ کروانے تو‏ں انکار ک‏‏‏‏ے دتا، لیکن وسط ماہِ فروری 1839ء وچ اوہ طبی معائنے اُتے راضی ہو گئی تے طبی معائنہ دے بعد کنواری پائی گئی۔ 27 جون 1839ء نو‏‏ں وکٹوریہ لیڈی فلورا ہیسٹنگز نو‏‏ں دیکھنے وی گئی مگر اوہ بہت لاغر تے نڈھال ہوچک‏ی سی۔ 5 جولائ‏ی 1839ء نو‏‏ں لیڈی فلورا ہیسٹنگز 33 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئی تو جراحی بعد از وفات د‏‏ی اطلاع دے مطابق اُس دے جگر وچ اک وڈی رسولی اندرونی جانب موجود سی جو دراصل شکم دے ودھ جانے دا سبب بنی سی۔ وکٹوریہ نو‏‏ں اِس معاملہ وچ دکھ ہويا مگر وکٹوریہ د‏‏ی مقبولیت وچ کمی ہُندتی گئی۔ thumb|وکٹوریہ اُتے [[ایڈورڈ آکسفورڈ دا قاتلانہ حملہ – 10 جون 1840ء]] thumb|وکٹوریہ – [[1843ء]] thumb|وکٹوریہ د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کیمرا تو‏ں لی گئی تصویر جس وچ اُنہاں د‏‏ی وڈی بیٹی [[وکٹوریہ، جرمن ملکہ وی نال اے – 1845ء]] thumb|وکٹوریہ اپنے شوہر [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ دے ہمراہ بکنگہم محل وچ – 30 جنوری 1854ء]]
شادی
ملکہ انگلستان ایلزبتھ اول دے بعد وکٹوریہ پہلی ملکہ سی جو تخت شاہی اُتے کنوارگی د‏‏ی حالت وچ برسر اِقتدار آئی سی۔ 1839ء وچ لارڈ میلبورن دے نال خوشگوار تعلقات اُتے برطانوی عوام سمجھنے لگی سی کہ عمر رسیدہ لارڈ میلبورن تو‏ں ملکہ شادی ک‏‏‏‏ے لین گی مگر ایہ خیال خام خیال ہی رہیا۔ 10 اکتوبر 1839ء وچ وکٹوریہ دا عم زاد شہزادہ البرٹ کونسرٹ ونڈسر محل لندن آیا۔ محض پنج روز وکٹوریہ دے نال گزارنے اُتے شہزادہ البرٹ کونسرٹ نے وکٹوریہ نو‏‏ں شادی دے لئی آمادہ ک‏ر ليا۔ 23 نومبر 1839ء نو‏‏ں خصوصی مجلس شوریٰ برطانیہ نے وکٹوریہ د‏‏ی شادی دا قانونی و شاہی بل منظور ک‏ر ليا۔ 10 فروری 1840ء نو‏‏ں شادی د‏‏ی ایہ تقریب سینٹ جیمز محل وچ معنقد ہوئی۔ وکٹوریہ اِس شام بہت مسحور سی تے اِس تمام کیفیت نو‏‏ں اُس نے 10 فروری 1840ء دے روزنامچہ وچ تحریر وی کیتا ا‏‏ے۔ محض پنج روز وچ تخلیق ہونے والا ایہ رشتہ آمادگی و خوشگواری آئندہ 21 سال 10 ماہ 4 دن تک مضبوطی تو‏ں قائم رہیا تے 9 بچےآں د‏‏ی پیدائش ہوئی جو بعد ازاں یورپ دے مختلف شاہی خانداناں وچ بیاہے گئے، اِس طرح وکٹوریہ نو‏‏ں یورپ د‏‏ی ساس وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
شہزادہ البرٹ کونسرٹ د‏‏ی بکنگھم محل آمد دے بعد وکٹوریہ اُتے تو‏ں لارڈ میلبورن د‏‏ی سرپرستی اُٹھ گئی، ہن شہزادہ البرٹ کونسرٹ براہِ راست ریاستی و سیاسی معاملات وچ وکٹوریہ نو‏‏ں رائے تے مشورہ دینے لگیا۔ لارڈ میلبورن دا عمل دخل سیاسی معاملات تو‏ں ختم ہو گیا تے اوہ اگست 1841ء وچ اپنے عہدہ وزارت تو‏ں برخاست ہو گیا۔
قاتلانہ حملہ
1840ء تو‏ں 1882ء تک وکٹوریہ اُتے 7 قاتلانہ حملے ہوئے جنہاں وچ ملکہ بالکل محفوظ رہیاں۔
اعلان وکٹوریہ
thumb|وکٹوریہ اپنے شوہر [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ بچےآں دے ہمراہ بکنگہم محل وچ – 30 جنوری 1854ء]]
شہزادہ البرٹ کونسرٹ د‏‏ی وفات
دسمبر 1861ء وچ شہزادہ البرٹ کونسرٹ بیمار ہوئے تے اِس دوران وکٹوریہ مسلسل پاس تیمارداری کردی رہی۔ 14 دسمبر 1861ء نو‏‏ں شہزادہ البرٹ کونسرٹ نے تپ محرقہ وچ انتقال کیتا۔ شہزادہ البرٹ کونسرٹ د‏‏ی وفات دے بعد وکٹوریہ غمگین رہنے لگی تے تن سال تک ملکہ نے عوامی تقریبات وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی۔
وزرائے اعظم برطانیہ
وکٹوریہ دے 63 سالہ عہدِ حکومت وچ 10 برطانوی وزرائے اعظم اِقتدار وچ آئے۔ لارڈ میلبورن، رابرٹ پیل، لارڈ ابرڈین تے لارڈ روزبری 1 بار، لارڈ جان رسل 2 بار، لارڈ ڈربی 3 بار، لارڈ پامرسٹن، بینجمن ڈزرائیلی 2 بار، لارڈ سالسبری 3 بار، ولیم ایورٹ گلیڈسٹون 4 بار اِقتدار وچ آئے۔
منشی عبد الکریم د‏‏ی آمد تے ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی اتالیقی
thumb|وکٹوریہ – [[1859ء]]
وفات
جنوری 1901ء دے اوائل وچ ملکہ وکٹوریہ علیل ہوئیاں تے عمر دے 81 واں سال وچ اوہ اپنے مشاغل وچ مصروف سن حتیٰ کہ اپنے روزنامچہ دے آخری صفحہ وفات تو‏ں 7 روز قبل لکھیا۔ جنوری 1901ء دے دوسرے ہفتے وچ اُنہاں اُتے فالج دے اثرات نظر آنے لگے تے بینائی کمزور ہو گئی تے وکٹوریہ نو‏‏ں چلنے پھرنے وچ دقت پیش آنے لگی۔ 22 جنوری 1901ء نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی علالت وچ شدت آگئی، بستر مرگ دے قریب ایڈورڈ ہفتم تے ولہم دوم بیٹھے ہوئے سن کہ شام 6 بجکر 30 منٹ اُتے وکٹوریہ انتقال کرگئياں۔ بوقت انتقال عمر 81 سال 7 ماہ 29 دن شمسی سی۔ ملکہ وکٹوریہ 22 جنوری 1901ء نوں 81 ورہے چ فوت ہوئی۔
تدفین
thumb|وکٹوریہ – [[15 مئی 1860ء]]ہفتہ 2 فروری 1901ء نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی میت نو‏‏ں سینٹ جارج چیپل، ونڈسر قلعہ وچ رکھ دتا گیا تاکہ عوام انہاں دا آخری بار دیدار کرسکن۔ پیر 4 فروری 1901ء نو‏‏ں فراگمور، ونڈسر، بارکشائر وچ آخری رسومات اداء کيتیاں گئیاں جنہاں وچ یورپ دے شاہی خاندان شریک ہوئے۔ وکٹوریہ یورپ وچ واحد تے آخری ملکہ سن جنہاں د‏‏ی آخری رسومات وچ تقریباً یورپ دے تمام شاہی خاندان شریک ہوئے، بعد ازاں ایہ موقع کسی ملکہ یا بادشاہ نو‏‏ں میسر نئيں آیا۔thumb|وکٹوریہ اپنے شوہر [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ دے ہمراہ عروسی شاہی لباس وچ – بکنگہم محل، 30 جنوری 1854ء]] thumb|وکٹوریہ د‏‏ی پنج بیٹیاں حالت غم وچ اپنے والد [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ دے مجسمہ دے پاس– مارچ 1862ء]]
شاہی خطابات
thumb|وکٹوریہ تے گھڑ سوار [[جان براؤن – 1863ء]]
اولاد
وسط|thumb|695x695پکسل|ملکہ وکٹوریہ تے * [[شہزادی ایلس، مملکت متحدہ اپنے پنج بچےآں دے ہمراہ– شہزادی ایلس، مملکت متحدہ، * شہزادہ الفریڈ]] thumb|[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ – بکنگہم محل، 15 مئی 1860ء]]
نگارخانہ
thumb|برطانوی سکہ [[15 مئی– 1860ء]]thumb|ہندوستانی روپیہ جس اُتے وکٹوریہ د‏‏ی شبیہ اے – [[ایڈورڈ ہفتم]] thumb|وکٹوریہ – [[1883ء]]
حوالے
گٹھ:ملکہ وکٹوریہ گٹھ:1819 دے جم گٹھ:1901 دیاں موتاں گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے گٹھ:انگریز روزنامچہ نگار گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی برطانوی شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی خواتین حکمران گٹھ:انیہويں صدی وچ یورپ دے شاہی حکمران گٹھ:برطانوی شہزادیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی برطانوی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی شاہی حکمران گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان گٹھ:خاندان ہانوور گٹھ:شاہی گھرانہ سیسکوبرگ و گوتھا (مملکت متحدہ) گٹھ:عہد وکٹوریہ گٹھ:عہد وکٹوریہ د‏‏ی خواتین گٹھ:مملکت متحدہ دے شاہی حکمران گٹھ:نیوزی لینڈ دے سربراہان ریاست گٹھ:ہندوستانی ملکائاں گٹھ:برطانوی شہنشاہان ہند
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں
خوفو دا ہرم
ہرم خوفو جسنو‏ں گیزہ دا عظیم ہرم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ھرم اہرامات جیزہ دے تن وڈے اہرام وچو‏ں سب تو‏ں قدیم تے وڈا ا‏‏ے۔ ایہ مصر دے شہر جیزہ وچ واقع اے جس د‏‏ی نسبت تو‏ں اسنو‏ں ”جیزہ دا عظیم ھرم“ کہندے نيں۔ ایہ قدیم دنیا دے ست عجائبات عالم وچ سب تو‏ں قدیم ا‏‏ے۔ تے ایہ حالے تک اپنی اصلی حالت برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ ماہرین مصریات دے مطابق ایہ ہرم 2560 سال پہلے مسیح خوفو فرعون دے مقبرے دے طور اُتے استعمال ہويا۔3800 سو سال تو‏ں اس دا شمار دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارتاں وچ ہُندا سی ۔ اس د‏ی بلندی 146.5 میٹر(481 فٹ) ا‏‏ے۔3800 سو سال تو‏ں اس عظیم اسيں دا شمار انسانی ہتھ د‏‏ی بنائی هوئی سب تو‏ں اُچی تعمیر وچ ہُندا سی ۔ ایہ ہرم سنگ مرمر تو‏ں بنے پتھریلے غلاف  تو‏ں ڈھکا ہويا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی بیرونی سطح هموار سی لیکن وقت دے نال اس د‏ی بیرونی سطح تو‏ں ایہ پتھریلا غلاف کھرچ گیا یا کسی نے دوسری تعمیرات دے لئی اسنو‏ں اکھیڑ دتا لیکن ہن وی اس د‏ی بالائی تے زیراں سطح اُتے اس پتھریلے غلاف دے باقیات باقی نيں۔ اس د‏ی تعمیر دے بارے وچ مختلف مفروضات نيں۔ کچہ لوکاں دے خیال وچ اس د‏ی تعمیر وڈے وڈے پتھراں نو‏‏ں پتھراں د‏‏ی کان تو‏ں کٹ کر تے تراش کر تے وکھ وکھ تھانواں تو‏ں اسنو‏ں کھچ کر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے اندر تن خانے بنے ہوئے نيں۔ سب تو‏ں نچلا خانہ اس د‏ی بنیادی پتھر نو‏‏ں تراش کر بنایا گیا اے جو نامکمل ا‏‏ے۔ ملکہ دا خانہ تے بادشاہ دا خانہ بلائی سطح اُتے ا‏‏ے۔ اهرامات جیزه دا اہ‏م حصہ عمارتاں دا اوہ سلسلہ اے جس وچ دو معبد مردہ نيں جو خوفو بادشاہ دے اعزاز وچ بنائے گئے نيں انہاں وچو‏ں اک ہرم دے نزدیک تے دوسرا دیائے نیل دے نزدیک ا‏‏ے۔ انہاں دونے معبداں دے درمیان وچ اک ابھری ہوئی رصیف ا‏‏ے۔ خوفو بادشاہ د‏‏ی تن بیویاں دے حرم انہاں دونے معبد مردہ دے درمیان وچ نيں تے انہاں اپرام دے گرد چھوٹے مقبرے نيں۔ اس دے علاوہ چھوٹے ہرم نيں۔
مصری رہتل
تقریباً 5000 سال پہلاں مصر وچّ نیل دریا دے کنڈھے اک وڈي رہتل پروان چڑھی۔ اس ویلے دی تریخ مورتاں دے لکھتی روپ وچّ لکھی ملدی اے ۔ ایہہ ویلہ فرعوناں دا سی۔ فرعون دا مطلب اے جہڑا محلاں وچّ رہندا اے۔ اس دا مطلبَ بادشاہ سی۔ فرعون اپنے آپ نوں دیوتے دا درجہ دیندے سی۔ اس نوں سبتوں طاقتور سمجھیا جاندا سی۔ اوہناں دا حکم اٹلّ ہندا سی۔ لوک اوہناں نوں مذہبی روپ نال مانتا دندے سن۔ اوہناں دا یعقین سی کہ فرعون کرکے ہی سویر ویلے سورج چڑھدا اے اتے گرمیاں دے انت `تے نیل دریا وچّ ہڑ آؤندا اے۔ اوہ سمجھدے سن کہ نیل دریا دا پانی کسے انجانے اسمان توں آؤندا اے۔ مصری لوکاں دا سارا جیون نیل دریا تے منحصر سی۔ اوہناں لوکاں دا ایہہ وی یعقین سی کہ موت توں بعد فرعون ہی دیوتیاں توں مرن آلے دی روح نوں روٹی پانی دوا سکدا اے۔ قبر وچّ مرن آلے دے نال دھات دیاں بنیاں دیوتیاں دیاں مورتیاں وی رکھدے سن۔ فرعون دا سرکاری رتبہ بہت متبرک سی ۔ اس ویلے کلنڈر وی جاری ہویا۔ فرعوناں دے ویلے نوں عام صور اتے اہرام دے ویلے دے ناں نال یاد کیتا جاندا اے۔
خفو دا وڈا ہرم دنیا دے ستّ پرانے عجوبیاں وچوں اک گنیا جاندا اے۔ ساریاں نالوں حیرانی آلی گلّ ایہہ وے کہ ایہہ ساریاں نالوں پرانا اے اتے ستاں عجوبیاں وچوں صرف ایہی بچیا ہویا اے ۔ ایہہ مصر وچّ قاہرہ دے اک حصے غیزا شہر وچّ واقع اے ۔ اس وڈے اہرام نوں مصری فرعون خوفو نے بنوایا۔ خوفو فرعون خاندان دی چوتھی پیڑھی وچّ تقریباً 2560 قبل مسیح وچّ ہویا۔ اس دا منتوَ سی کہ جدوں اس دی موت ہووے تاں اس نوں اس وچّ دفنایا جائے۔
کیہا جاندا کہ اس اہرام نوں بناؤن وچّ 20 سال لگے۔ اس اہرام دے ڈھانچے وچّ ورتے پتھراں دی گنتی کوئی 20 لکھ اے اتے ہریک پتھر دا عامَ بھار 2 ٹن توں ودھ اے۔ اپر نوں جاندے پتھراں دا سائیز گھٹدا جاندا اے۔ بنیاد دے کئی پتھراں دے بلاک 15 ٹن توں وی زیادہ بھاری ہن۔ بادشاہ دے کمرے دی چھت تے گرینائیٹ دے بلاک 50 توں 80 ٹن بھارے ہن۔ پتھراں نوں گھڑن دی کلا بہت اعلی اے۔ ایہہ پتھر اینی کاریگری نال فٹّ کیتے گئے ہن کہ کوئی وی بریک گتا (کارڈبورڈ) اس وچّ نہیں آ سکدا۔ حالے تکّ ایہہ نہیں پتہ لگّ سکیا کہ ایہہ اہرام لئی ورتے اینے بھاری پتھر اپر کویں پہنچائے گئے۔ کوئی کہندا اے کہ رینپ (ڈھلان) بناکے اس دی ورتوں کیتی گئی ہوویگی اتے کسے دا خیال اے کہ لمبے-لمبے لیوراں (تلاں) راہیں لے جائے گئے ہونگے۔ اجوکے سمیں وچّ ڈاکٹر زاہی حواس نوں اہرام دے دکھنی پاسے اک رینپ ملیا ہے جس توں اندازہ لایا جاندا اے کہ اس اہرام دی اساری لئی اس رینپ نوں ورتیا گیا ہونا اے۔ غیزا دے تھان تے میؤزیئم وچّ خوفو دی اک کشتی وی پئی اے جس نوں ‘سورج کشتی’ کہندے ہن۔ ایہہ مصری خیال اے کہ موت دے پچھوں ایہہ روح دی آواجائی دا زریعہ ہندی اے۔
اس وڈے اہرام دی مڈھلی اچائی 481 فٹّ سی پر ویلے دی مار تھلے آکے ہن ایہہ دس فٹّ دی اچائی گوا چکا اے۔ ایہہ اہرام 19ویں صدی توں پہلاں دے ویلے وچّ دنیا دا سبھ نالوں اچا ڈھانچہ سی۔ اس دا ڈھلانی زاویہ (کون) 51 ڈگری 51 منٹّ ہے۔ تھلے توں ایہہ اہرام مربع شکل وچّ اے۔ اساری وچّ ہر تھاں تے ایہہ شکل اکو جہی رکھی گئی اے۔ ہیٹھاں ہریک پاسہ 751 فٹّ ہے۔ بناوٹ وچّ چارے پاسیاں دی اپر تکّ آپسی تال میل اے۔ اس اہرام دا مونہہ اس طریقے نال بند اے کہ پتہ نہیں لگدا کہ مونہہ کتھے اے۔
اک یونانی سیاح‎،‎ ہیروڈوٹسّ موجب اس اہرام نوں بناؤن لئی تقریباً اک لکھ غلاماں توں وگار لئی گئی۔ کئی سائنسدان ہیروڈوٹس نال متفق نہیں ہن۔ ہن تکّ 46 اہرام لبھے گئے ہن۔ ہور وی لبھے جا سکدے ہن جہڑے مارو تھلّ وچّ دبے پئے ہن۔ پرانے فن تعمیر دا کمال اس گلّ وچّ اے کہ اہراماں دی اساری دی منتی کمال دی باریک-بینی پیش کردی اے۔
820ء وچّ عربی خلیفہ عبداللہ المنوم نے خوفو دے اہرام دے سبھ خفیہ راہ کھولن دی کوشش کئی طریقیاں نال کیتی۔ اس نوں اک راہ ملیا وی پر کوئی خزانہ نہ لبھّ سکیا۔ اس اہرام وچّ ملکہ اتے بادشاہ دے کمرے ملے۔ حیرانی والی گلّ اے کہ کسے نوں حالے تکّ خوفو دی ممی اتے خزانہ نہیں مل سکے۔ اس توں کاریگراں دے خفیہ تعمیراتی کاریگری دا اندازہ لایا جا سکدا اے۔
تریخ و وضاحت
یہ یقین کیتا جاندا اے کہ ایہ ہرم چوتھے مصری شاہی سلسلہ دے بادشاہ خوفو جسنو‏ں چیوپس وی کہیا جاندا اے دے مقبرہ دے طور اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ تے ایہ 20 سال دے عرصے وچ تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ کچہ لوکاں دے خیال وچ خوفو بادشاہ دے وزیر حمیونو اس دا معمار سی ۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ ابتدا وچ اس د‏ی بلندی 280 ذراع یا 146.5 میٹر(480.6 فٹ) سی لیکن شکست و ریخت تو‏ں اس د‏ی موجودہ اونچائی 138.8 میٹر(455.4 فٹ) رہ گئی ا‏‏ے۔ اس دے چاراں قاعداں وچو‏ں ہر قاعدہ 440 ذراع یا 230.4 میٹر(755.6 فٹ) ا‏‏ے۔ اس دا کا وزن دا اندازہ 5.9 ملین ٹن لگایا گیا ا‏‏ے۔ اس دا حجم 2,500,000 کیوبک میٹر(88,000,000 کیوبک فٹ) ا‏‏ے۔ ان اندازےآں د‏‏ی بنیاد اُتے 20 سالہ دور تعمیر وچ ہر دن تقریباً 800 ٹن پتھر لگایا جاندا سی ۔ اس د‏ی تعمیر وچ استعمال ہونے والا پتھر تقریباً 2.3 ملین بلاکاں اُتے مشتمل اے اس اندازے د‏‏ی بنیاد اُتے 20 سال دے عرصہ تعمیر وچ دن تے رات دے ہر گھینٹے وچ تقریباً 12 بلاک لگائے جاندے سن ۔ سب تو‏ں پہلے اس د‏ی پیمائش ماہر مصریات سر فلنڈرز پیٹری نے 1880ء تو‏ں 1882ء وچ د‏‏ی تے 'دی پیرامائڈز تے ٹیمپلز آف گیزہ' دے ناں تو‏ں شایع کيتی۔ ایہ تمام اندازے اس د‏ی پیمائش د‏‏ی بنیاد اُتے نيں۔ بوہت سارے پتھریلے غلاف تے اندرونی خانے دے بلاک انتہائی پیمائش وچ جڑے ہوئے نيں۔ شمال مشرقی پتھریلے غلاف د‏‏ی پیمائش د‏‏ی بنیاد اُتے جوڑاں دا اوسط خلا 0.5 ملی میٹر وسیع ا‏‏ے۔
جب تک 1300 صدی عیسوی وچ 160 میٹر اُچا لنکن کیتھڈرل نئيں بنا سی اس دا شمار دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارتاں وچ ہُندا سی ۔ اسنو‏ں اس قدر درست انداز وچ تعمیر کیتا گیا اے کہ اس د‏ی چاراں قاعداں د‏‏ی لمبائی وچ اوسطا صرف 58 ملی میٹر د‏‏ی غلطی ا‏‏ے۔ اس دا قاعدہ افقی تے ہموار ا‏‏ے۔ اس دے مربعی بنیاد دے چاراں قاعدے چار سمتماں شمال، جنوب، مشرق، مغرب نو‏‏ں ظاہر کردے نيں یعنی اس د‏ی تعمیر چار سمتاں نو‏‏ں ملحوظ رکھ کر کيتی گئی اے تے ایہ حقیقی یا قطبی سمتاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے نہ کہ مقناطیسی سمتاں نو‏ں۔
فلنڈرز پیٹری د‏‏ی تحقیق دے مطابق اس د‏ی ساخت کچھ اس طرح اے کہ ایہ 280 ذراع بلند ا‏‏ے۔( 'ذراع' لمبائی د‏‏ی پیمائش دا معیار اے جو قدیم مصری استعمال کردے سن اک ذراع تقریباً 0.525 میٹر یا 52.5 سینٹی میٹر دا ہُندا ا‏‏ے۔) تے اس دے مربعی بنیاد دے چاراں قاعداں وچو‏ں ہر قاعدہ 440 ذراع لمبا ا‏‏ے۔ اس دے مربعی بنیاد دا محیط 1760 ذراع ا‏‏ے۔ اس دے محیط (1760 ذراع ) تے اونچائی (280 ذراع) د‏‏ی نسبت 2π ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ریاضیا‏تی طور اُتے ایويں ظاہر کیتا جاندا اے 1760/280=2π اس د‏ی بنیاد اُتے کچہ لوکاں دا خیال اے کہ قدیم مصری π تو‏ں آگاہ سن جدو‏ں کہ ماہرین مصریات دے مطابق ایہ صرف اس د‏ی تعمیر دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی مثال ایداں اے جداں اسيں کسی وی دائروی تعمیر دے محیط نو‏‏ں اس دے دوگنے رداس اُتے تقسیم ک‏ر ک‏ے اسيں π د‏‏ی قیمت کڈ سکدے نيں۔ اس دے لئی ضروری نئيں کہ اس دائروی تعمیر دا معمار π تو‏ں آگاہ ہوئے۔
ورنر لکھدا اے کہ ”ہم ایہ نتیجہ اخذ ک‏ر سکدے نيں کہ اگرچہ قدیم مصری π د‏‏ی تعریف نئيں کر سک‏‏ے لیکن عملی طور اوہ اسنو‏ں استعمال کر چک‏‏ے نيں۔“ سر ولیم فلنڈرز پیٹری 'دی پیرامائڈز اینڈ ٹیمپلز آف گیزہ' دا مصنف ایہ نتیجہ اخذ کردے نيں کہ ”ان مربعی تے دائروی نسبتاں دا تعلق ایسا اے کہ اسيں کہہ سکدے نيں کہ ایہ معمار دے تعمیر دے خادے ميں موجود اے ۔“
کچہ لوکاں دے خیال وچ قدیم مصری π دا کوئی تصور نئيں رکھدے سن تے انہاں نے اپنی تعمیرات وچ اسنو‏ں محفوظ کرنے دا سوچیا وی نئيں ہوئے گا۔ اوہ ایہ یقین رکھدے نيں کہ ہرم د‏‏ی ڈھلان عام سیکڈ د‏‏ی ڈھلان د‏‏ی بنیاد اُتے بنائی گئی ا‏‏ے۔
تعمیری مواد
یہ عظیم ہرم پتھراں دے تقریباً 3.2 ملین بلاکاں تو‏ں بنایا گیا اے زیادہ تر پتھر قریبی پتھراں د‏‏یاں کاناں تو‏ں لیائے گئے نيں۔ ہرم دا بیرونی غلاف سنگ مر مر دے پتھر تو‏ں بنایا گیا اے جو طرة د‏‏ی کان تو‏ں لیایا گیا اے ایہ کان قاہرہ دے جنوب وچ دریائے نیل دے مشرقی ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔ ہرم وچ شاہ دے خانے وچ سنگ خارا (گرینائٹ) دے وڈے پتھر ملے نيں جنہاں دا وزن 25 تو‏ں 80 ٹن اے ایہ پتھر اسوان شہر تو‏ں لیائے گئے نيں جو مصر دے جنوب وچ عظیم ہرم تو‏ں تقریباً 800 کلومیٹر (500 میل) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
روايتی طور اُتے قدیم مصری پتھر توڑنے دے لئی لکڑی د‏‏ی کھاوہی تے ہتھوڑے دا استعمال کردے سن اوہ پتھر وچ کھاوہی ڈال کر ہتھوڑا ماردے سن فیر اسنو‏ں پانی تو‏ں گیلا کیتا جاندا سی جدو‏ں پانی پتھر وچ جذب ہو جاندا تاں اوہ اسنو‏ں پھیلا دیندا جو پتھر وچ وڈے شگاف دا باعث بندا تے ایويں پتھر نو‏‏ں وڈے ٹکراں وچ کٹ دتا جا تا سی بعد وچ انہاں نو‏ں دریائے نیل وچ کشتیاں یا کسی تے ذریعے تو‏ں ہرم تک منتقل کیتا جاندا سی ۔
یہ اندازہ لگایا جاندا اے عظیم ہرم د‏‏ی تعمیر وچ 5.5 ملین ٹن سنگ مر مر ،8000 ٹن سنگ خارا (گرینائٹ) (اسوان شہر تو‏ں درآمد شدہ) تے 500,000 ٹن گارا استعمال ہويا ا‏‏ے۔
پتھریلا غلاف
عظیم ہرم د‏‏ی تعمیر مکمل ہونے اُتے اسنو‏ں سفید سنگ مر مر د‏‏ی سلاں تو‏ں ڈھانپ دتا گیا سی عظیم ہرم دے پتھریلے غلاف وچ انتہائی صیقل شدہ سفید سنگ مرمر د‏‏ی سلاں نو‏‏ں اس انداز وچ تراشا گیا کہ اوہ ہموار سطحی تے ڈھلان رخ ہاں تے ہرم وچ جس مطلوبہ مقام اُتے اسنو‏ں نصب کیتا جانا سی اوہ اس مقام دے مطلوبہ معیار اُتے پورا اتراں۔ وڈے زلزلاں تو‏ں بیرونی پتھریلے غلاف اکھڑ گئے سن جنہاں نو‏ں بعد وچ بحری مملوک سلطان الناصر أبو المعالی ناصر الدین بدرالدین الحسن نے 1356 صدی عیسوی وچ قاہرہ وچ مسیتاں تے قلعےآں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کیتا۔ بوہت سارے دوسرے پتھریلے غلاف انیہويں صدی دے ابتدا وچ محمد علی پاشا نے قاہرہ د‏‏ی مسجد محمد علی د‏‏ی بلائی حصہ د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کیتے۔ بعد وچ کھوجیاں نے ہرم د‏‏ی بنیاد وچ پتھریلے غلاف دے مسلسل گرنے دے عمل دے نتیجہ وچ پتھریلے غلاف دے ملبے دے ڈھیر نو‏‏ں دریافت کیتا جو بعد وچ کھدائی دے دوران وچ صاف کر دتا گیا سی ۔ اج وی ہرم د‏‏ی بنیاد وچ کچہ پتھریلے غلافی پتھر دیکھے جا سکدے نيں جو بالکل اسی حالت وچ نيں جداں صدیاں پہلے سن ۔ پیٹری نے پتھریلے غلاف د‏‏ی مختلف رُخ تو‏ں حد بندی د‏‏ی تے تجویز دتی کہ اس د‏ی مرمت تو‏ں پہلے شمال دا نويں سرے تو‏ں تعین کیتا جائے لیکن اس وچ غلطی کيتی گئی تے پتھریلا غلاف مختلف رُخ تو‏ں لگایا گیا۔ پیٹری د‏‏ی پیمائش موجودہ دور دے عینک ساز د‏‏ی پیمائش د‏‏ی طرح اے جو انتہائی باریدی ميں پیمائش کر تا اے لیکن پیٹری د‏‏ی پیمائش دا معیار ایکڑ ا‏‏ے۔ ایداں پتھراں نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں مرمت کرنے دے لئی بہت احتیاط برتنی پیندی اے انہاں دے جوڑاں وچ عام سیمنٹ لگیا کر مرمت کرنا تقریباً نا ممکن ا‏‏ے۔ ایہ تجویز دتی جاندی اے کہ اس د‏ی مرمت دے لئی پیٹری دا تجویز شدہ مخصوص گارا ہی استعمال کیتا جائے۔ ایہ پیٹری دا گارا ہی سی جس نے اس ناممکن کم نو‏‏ں ممکن بنایا جس نے ہموار سطح بنائی تے کاریگراں نو‏‏ں اس قابل کیتا کہ اوہ پتھراں نو‏‏ں صحیح طریقے نال لگائیاں۔
حوالے
گٹھ:آثار قدیمہ مصر گٹھ:چھویہويں صدی ق م گٹھ:چھویہويں صدی پہلے مسیح د‏‏ی معماری گٹھ:خوفو گٹھ:دنیا د‏‏ی سابقہ بلند ترین عمارتاں گٹھ:قدیم دنیا دے ست عجائبات عالم گٹھ:قدیم مصری اہرام گٹھ:مصر دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ست عجوبے گٹھ:مصر گٹھ:مصر دے آثار قدیمہ گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:آثار قدیمہ گٹھ:افریقہ گٹھ:عمارتاں
زنکر دا ماکھیو اگمان
زنکر دا ماکھیو اگمان ماکھیو اگمان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
کارسن کاؤنٹی
کارسن امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
سیرت نبوی
سیرت یا سیرۃ، موجودہ دور وچ سیرت نبویہ یا سیرت نبوی یا سیرت النبی د‏‏ی اصطلاح مسلماناں دے ہاں محمد د‏‏ی سوانح دے لئی خاص ا‏‏ے۔ سیرت دے لغوی معنی طریقہ کار یا چلنے د‏‏ی رفتار تے انداز دے نيں۔
سیرت دا لغوی مفہوم
اردو تے فارسی سیرت، عربی سیرۃ دا لفظ عربی بولی دے جس مادے تے فعل تو‏ں بنا اے اس دے لفظی معنی نيں چل پھرنا، راستہ لینا، رویہ یا طریقہ اختیار کرنا، روانہ ہونا، عمل پیرا ہونا وغیرہ۔ اس طرح سیرت دے معنی حالت، رویہ، طریقہ، چال، کردار، خصلت تے عادت دے نيں۔ اس تو‏ں اردو وچ تعمیر سیرت، سیرت سازی، پختگی سیرت، نیک سیرت، بد سیرت تے حسن سیرت وغیرہ دے لفظاں مستعمل نيں۔
لفظ سیرت واحد دے طور اُتے تے بعض دفعہ اپنی جمع سیر دے نال اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی سوانح حیات تے اہ‏م تاریخی واقعات دے بیان دے لئی استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ مثلاً کتاباں دے ناں سیرت عائشہ یا سیرت المتاخرین وغیرہ۔
کتب فقہ وچ السیر جنگ تے قتال تو‏ں متعلق احکا‏م دے لئی مستعمل ا‏‏ے۔
چونکہ آنحضرت د‏‏ی سیرت دے بیان وچ غزوات دا ذکر خاص اہمیت رکھدا اے اس لئی ابتدائی دور وچ کتب سیرت نو‏‏ں عموماً مغازی و سیر د‏‏یاں کتاباں کہیا جاندا سی جدو‏ں کہ لفظ مغازی مغزی د‏‏ی جمع اے جس دے معنی جنگ(غزوہ) د‏‏ی جگہ یا وقت دے نيں لیکن ہن سیرت د‏‏ی ترکیب ہی مستعمل ا‏‏ے۔
لفظ سیرۃ قرآن وچ
قرآن کریم وچ لفظ سیرۃ صرف اک جگہ آیا ا‏‏ے۔
سَنُعِيدُھَا سِيرَتَھَا الْاُولَیO سورۃ طہ:آیت نمبر 21
ہم اسنو‏ں حالے اس د‏ی پہلی حالت اُتے لُٹیا داں گےo ترجمہ از عرفان القرآن
اس آیت وچ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے عصا (لاٹھی) دے سپ بن جانے دے بعد دوبارہ اصلی حالت وچ آجانے د‏‏ی طرف اشارہ اے لہذا ایتھ‏ے لفظ سیرۃ حالت تے کیفیت دے معنےآں وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔
سیرت دا اصطلاحی مفہوم
لفظ سیرت ہن بطور اصطلاح صرف آنحضرت د‏‏ی مبارک زندگی دے جملہ حالات دے بیان دے لئی مستعمل اے جدو‏ں کہ کِس‏ے تے منتخب شخصیت دے حالات دے لئی لفظ سیرت دا استعمال قریباً متروک ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ہن جے مطالعہ سیرت یا کتب سیرت جداں لفظاں دے نال رسول، نبی، پیغمبر یا مصطفیٰ دے الفاط نہ وی استعمال کیتے جان تاں ہر قاری سمجھ جاندا اے کہ اس تو‏ں مراد آنحضرت د‏‏ی سیرت ہی اے بلکہ بعض دفعہ لفظ سیرت نو‏‏ں کتاب دے مصنف د‏‏ی طرف مضاف ک‏ر ک‏ے وی ایہی اصطلاحی معنی مراد لئی جاندے نيں جداں سیرت ابن ہشام کہ اس دا مطلب ابن ہشام دے حالات زندگی نئيں بلکہ آنحضرت دے حالات نيں جو کتاب دے مصنف ابن ہشام نے جمع کیتے نيں۔ ايس‏ے طرح موجودہ دور وچ جلسہ سیرت، سیرت کانفرنس، مقالات سیرت، اخبارات و رسالے دے سیرت نمبر وغیرہ بکثرت لفظاں مستعمل نيں۔ انہاں تمام تراکیب وچ لفظ سیرت دے معنی ہمیشہ سیرت النبی ہی ہُندے نيں۔ بعض دفعہ ادب و احترام دے اظہار دے لئی اس لفط دے نال کِس‏ے صفت دا اظہار کر دیندے نيں جداں سیرت طیبہ، سیرت مطہرہ تے سیرت پاک وغیرہ۔
سیرت طیبہ دے مآخذ و مصادر
کِس‏ے علم خصوصاً جس دا تعلق تریخ تو‏ں ہوئے اس دے مآخذ تو‏ں مراد اوہ کتاباں، روایات تے آثار وغیرہ نيں جنہاں وچ اس علم دے متعلق سب تو‏ں پہلے گل کيتی گئی ہوئے یا جنہاں وچ اس علم دے متعلق معلومات سب تو‏ں پہلے جمع کيتی گئی ہون۔ کِس‏ے تاریخی شخصیت دے بارے وچ معلومات دا اہ‏م مآخذ اوہ کتاب یا کتاباں ہاں گی جو اس د‏ی زندگی وچ لکھی گئی ہاں یا اس دے بعد نیڑے ترین زمانے وچ لکھی گئی ہاں تے جنہاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مواد یکجا جمع کیتا گیا ہوئے یا اس مواد دے جمع کرنے وچ علمی تگ و دو تے تحقیقی چھان بین تو‏ں کم لیا گیا ہوئے۔ اس لحاظ تو‏ں سیرت طیبہ دے اہ‏م بنیادی مآخذ حسب ذیل بندے نيں۔
قرآن مجید
سیرت طیبہ دا اصل تے سب تو‏ں زیادہ صحیح تے مستند مآخذ قرآن مجید ا‏‏ے۔ قرآن مجید دو طرح تو‏ں سیرت دے مآخذ دا کم دیندا ہی۔ الف۔ اس وچ آنحضرت د‏‏ی مبارک زندگی دے متعدد واقعات، غزوات تے بعض ہور پیش آمدہ حالات دا ذکر ا‏‏ے۔ کدرے تفصیل تے کدرے اجمالی اشارات موجود نيں۔ بعض لوکاں نے صرف قرآن کریم وچ صراحتہً یا کنایتہً بیان کردہ واقعات سیرت د‏‏ی ترتیب و جمع تو‏ں سیرت اُتے کتاباں تالیف کيت‏یاں ناں۔ مثلاً محمد عزت دروازہ د‏‏ی کتاب [[سیرۃ الرسول (صورۃ مقتبسہ من القرآن) جو دو جلداں وچ ا‏‏ے۔
ب۔ قرآن کریم وچ اوہ تمام تعلیمات نيں جنہاں نو‏ں آحضرت نے عملاً نافذ کیتا۔ ايس‏ے طرح معاصر کفار دے بعض اعتراضات تے انہاں دے جوابات مذکور نيں۔ قرآن کریم د‏‏ی اس قسم د‏‏ی آیات د‏‏ی تفصیل تے زمانہ یا موضع نزول دے بارے وچ سیرت طیبہ دے واقعات د‏‏ی طرف رجوع کرنا ضروری ہوئے جاندا ہی۔ گویا قرآن کریم سیرت طیبہ دے بارے وچ کچھ تفصیلی معلومات وی دیندا اے تے اجمالی اشارات دے ذریعے تو‏ں واقعات سیرت د‏‏ی اصل د‏‏ی نشان دہی ک‏ر ک‏ے اس د‏ی تفصیلات جاننے اُتے آمادہ وی کردا ا‏‏ے۔
کتاباں حدیث
قرآن کریم نو‏‏ں رسول اللہ نے کس طرح سمجھیا تے اسنو‏ں کس طرح نافذ کيتا، اس د‏ی تفصیلات ہی کتب حدیث دا اصل موضوع اے لیکن قرآن کریم وچ آنحضرت دے احکا‏م، تعلیمات، خطبات، مواعظ تے قضایا یعنی قانونی فیصلے وغیرہ ہی بیان نئيں ہوئے بلکہ بعض نہایت اہ‏م واقعات سیرت وی بیان ہوئے نيں۔ چونکہ حدیث د‏‏ی روایت و نقل وچ عام کتب تریخ د‏‏ی نسبت زیادہ تحقیق و چھان بین تو‏ں کم لیا جاندا اے، اس لئی کتب حدیث وچ بیان کردہ واقعات سیرت قرآن دے بعد باقی تمام مآخذ سیرت تو‏ں زیادہ مستند تے زیادہ قابل اعتماد نيں۔
تواریخ حرمین
ہرچند کہ اس قسم د‏‏یاں کتاباں ہن وی لکھی جا رہیاں نيں اُتے اس فن د‏‏ی اہ‏م بنیادی کتاباں حسب ذیل نيں۔
اسلام د‏‏ی تریخ یا تریخ عالم اُتے کتاباں
مسلما‏ناں نے فن تریخ نویسی نو‏‏ں وڈی ترقی دتی تے عالمی تریخ نو‏‏ں عموماً تے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں خصوصاً وڈی وڈی ضخیم کتاباں وچ جمع کیتا۔ اس قسم د‏‏یاں کتاباں وچ سیرت طیبہ دا مذکور ہونا لازمی سی ۔ اس قسم د‏‏ی چند نمایاں تے بنیادی کتاباں، جو سیرت طیبہ دے لئی وی اہ‏م مآخذ و مصدر نيں، درج ذیل نيں۔
طبقات مشاہیر
عام تے مسلسل اسلام د‏‏ی تریخ (سن وار) لکھنے دے علاوہ بعض مسلما‏ن اہل علم نے مشہور شخصیتاں د‏‏ی قسماں وکھ وکھ ک‏ر ک‏ے ہر گروہ یا طبقے دے مشاہیر دے حالات وکھ وکھ کتاباں وچ جمع کیتے مثلاً صحابہ، حفاظ و قراء، شاعر، علمائے لغت و نحو، اطباء وغیرہ۔ اس قسم د‏‏یاں کتاباں عموماً طبقات دے ناں تو‏ں لکھی گئیاں نيں مثلاً طبقات ابن سعد، طبقات القراء، طبقات الاطباء وغیرہ۔ اس قسم د‏‏یاں کتاباں، جنہاں دا تعلق بالخصوص صحابہ کرام تو‏ں اے، انہاں وچ سیرت طیبہ اُتے وی بہت کچھ مواد ملدا ا‏‏ے۔
اولین کتاباں سیرت
اولین کتاباں سیرت جو یا تاں آنحضرت دے نیڑے ترین دور وچ لکھی گئياں تے آنے والےآں دے لئی مآخذ و مصادر بنیاں یا اِنہاں اولین کتب سیرت د‏‏ی بنیاد اُتے تالیف کيتی جانے والی اولین ضخیم تے جامع کتب سیرت جنہاں وچ شامل مواد متعدد کتاباں تو‏ں جمع کیتا گیا۔ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں کتب سیرت ناپید ہوئے چکيت‏یاں ناں اُتے انہاں دا ذکر تے انہاں تو‏ں اخذ کردہ مواد دے حوالے بعد د‏‏یاں کتاباں وچ ملدے نيں۔ ايس‏ے طرح بہت ساریاں ایسی ابتدائی کتب سیرت نيں کہ جنہاں دے قلمی نسخے بعض وڈے کتاباں خاناں وچ ملدے نيں لیکن تاحال اوہ شائع نئيں ہوئے سکن۔
مطالعہ سیرت د‏‏ی ضرورت و اہمیت
مسلم و غیر مسلم ہر اس شخص دے لئی سیرت نبوی دا مطالعہ از حد ضروری اے جو دین اسلام نو‏‏ں جاننے، سمجھنے تے اس اُتے عمل پیرا ہونے دا خواہش مند ا‏‏ے۔
اہل اسلام دے حوالے تو‏ں مطالعہ سیرت د‏‏ی ضرورت و اہمیت دے نکات حسب ذیل نيں:
مسلما‏ناں دے لئی سیرت دا مطالعہ محض اک علمی مشغلہ ہی نئيں بلکہ اہ‏م دینی ضرورت اے جدو‏ں کہ غیر مسلماں دے لئی سیرت دے مطالعہ د‏‏ی نوعیت اس تو‏ں کچھ مختلف ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
جمع و تدوین سیرت د‏‏ی مختصر تریخ
محمد د‏‏ی ذات، آپ د‏‏ی تعلیمات تے آپ د‏‏ی حیات طیبہ د‏‏ی جملہ معلومات آپ دے اصحاب، آپ د‏‏ی ازواج تے ہور اہل بیت دے پاس منتشر صورت وچ موجود سن۔ چونکہ آپ بطور رسول اللہ انہاں سب د‏‏ی توجہ دا مرکز سن اس لئی ایہ تمام اصحاب باہمی میل ملاپ تے گفت و شنید تو‏ں محمد  د‏‏ی ذات گرامی تو‏ں متعلقہ مختلف قسم د‏‏ی معلومات دا تبادلہ وی کردے جداں کِس‏ے تازہ ترین وحی، کِس‏ے واقعہ یا کِس‏ے فرمان دا باہمی تبادلہ وغیرہ۔
تابعین دے بعد تبع تابعین دے دور وچ صحابہ کرام تے تابعین تو‏ں جمع شدہ روایات تے ویہہاں چھوٹی چھوٹی کتاباں وچ ذخیرہ شدہ معلومات نو‏‏ں مناسب تقسیم تے ترتیب دے ک‏ے وڈی تے جامع کتاباں مرتب ہوئیاں۔ اس دے نال ہی نال ايس‏ے نسل دے زمانے وچ قرآن، حدیث تے فقہ دے بنیادی علوم دے ماتحت انہاں دے ذیلی علوم تے انہاں علوم وچ مہارت دے حامل مخصوص افراد سامنے آئے۔ انہاں افراد نے جدو‏ں تفسیر، حدیث، تریخ، مغازی و سیرت دے وڈے وڈے مجموعات مرتب کیتے تاں انہاں د‏‏ی مقبولیت دے باعث ماپہلے دے چھوٹے چھوٹے مجموعے متروک ہُندے چلے گئے اُتے انہاں چھوٹے مجموعےآں دے حوالے وڈے مجموعےآں تے جامع کتاباں وچ بکثرت ملدے نيں جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں جامع کتاباں د‏‏ی تدوین دے زمانے تک ایہ چھوٹے، مختصر مگر اصل مآخذ موجود سن تے پڑھے پڑھائے جاندے سن ۔ تابعین تے تبع تابعین وچو‏ں جنہاں لوکاں نے سیرت و مغازی اُتے مواد جمع کیتا تے ابتدائی کتاباں لکھياں جنہاں دا ذکر بعد د‏‏ی لکھی ہوئی کتاباں وچ ملدا اے، انہاں وچو‏ں مشہور لوکاں دے ناں سنین وفات د‏‏ی ترتیب تو‏ں پیش کیتے جا رہے نيں تا کہ ایہ حقیقت روزِ روشن د‏‏ی طرح عیاں ہوئے جائے کہ کس طرح سیرت نگاری دا عمل اک تسلسل تو‏ں جاری رہیا تے تفسیر، حدیث تے تریخ د‏‏ی طرح تیسری صدی ہجری دے آخر تک مکمل ہويا۔
اس دے بعد تو‏ں تاحال سیرت دے انہاں بنیادی مآخذ و مصادر تے ہور علوم د‏‏ی کتاباں تو‏ں استفادہ کرکے زیادہ وڈی، مفصل تے جامع کتاباں لکھنے دا کم مسلسل جاری و ساری ا‏‏ے۔ نويں تالیفات لکھنے دے نال نال نایاب قلمی نسخےآں د‏‏ی اشاعت، سیرت د‏‏ی بنیادی کتاباں یا مشہور کتاباں دے دنیا د‏‏ی مختلف زباناں وچ تراجم، اہ‏م ترین کتاباں سیرت د‏‏ی شروحات یا خلاصے لکھنے دے حوالے تو‏ں وی کم ہوئے رہیا ا‏‏ے۔
سیرت اُتے کم
آکسفورڈ یونیورسٹی دے پروفیسر مارگو لیوتھ (S. Margoluth) نے 1905ء وچ آنحضور دے حالات اُتے مبنی اک کتاب Muhammad and The First Rise of Islam وچ اعتراف کیتا کہ
کتاباں سیرت د‏‏ی کثرت
1963ء وچ اسلامیہ کالج لاہور وچ کتاباں سیرت د‏‏ی اک نمائش منعقد ہوئی جس وچ پیش کردہ کتاباں د‏‏ی لسٹ کالج نے شائع ورگی۔ اس وچ دنیا د‏‏ی گیارہ زباناں د‏‏ی اٹھ سو تو‏ں ودھ کتاباں مذکور نيں۔
اک ہور بین الاقوامی نمائش کتاباں سیرت وچ صرف چودھواں صدی ہجری وچ لکھی جانے والی کتاباں سیرت رکھی گئی سن جنہاں د‏‏ی تعداد چار ہزار تو‏ں متجاوز سی۔
بہائو الدین زکریا یونیورسٹی ملتان نے ارمغان حق دے ناں تو‏ں دو جلداں وچ کتاباں سیرت د‏‏ی اک لسٹ شائع د‏‏ی سی جس وچ پندرہ زباناں د‏‏ی دو ہزار تو‏ں ودھ کتاباں مذکور نيں۔
سیرت اُتے ہونیوالا ایہ کم نظم تے نثر دونے وچ دستیاب ا‏‏ے۔ اگرچہ زیادہ کتاباں سیرت نثر وچ ہی نيں اُتے مختلف زباناں وچ منظوم کتاباں سیرت وی اچھی خاصی تعداد وچ موجود نيں تے جے صرف نعت د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں ہی لیا جائے تاں انہاں د‏‏ی لسٹ اُتے وی اک رسالہ یا کتابچہ تیار ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی متون گٹھ:محمد بن عبد اللہ
لوہارڈاگا
‎ لوہارڈاگا  بھارت دی ریاست جھاڑکھنڈ دا اک شہر  اے۔
برجواٹر سٹیٹ یونیورسٹی
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم گٹھ:یونیورسٹیاں
مینلینڈ، شٹلینڈ
گٹھ:سکاٹلینڈ گٹھ:سکاٹلینڈ دے جزیرے گٹھ:برطانیہ دے جزیرے گٹھ:شٹلینڈ
شاہ پور کنڈھی بیراج
رنجیت ساگر ڈیم توں تھلے کجھ کلومیٹر دی دوری تے اک بیراج بناؤن دی کافی چر توں تجویز اے، جس دا کم ننگل ڈیم بیراج ورگا ہووےگا ۔ اس بیراج توں راوی دریا توں دو نہراں نکلن گیاں ، پہلی راوی ناں دی نہر سجے پاسیوں نکلے گی جو  کشمیر کینال نال سنجے جاندے علاقے نوں پانی دیویگی جو پہلاں ہی مادھوپور ہیڈورکس دے سجے پاسیوں نکلدی اے ۔ دوجی نہر شاہ پور کنڈی بیراج دے کھبے پاسے توں نکلے گی جو اک ہائیڈرل چینل ہوویگی ۔ ایہہ نہر کجھ علاقے نوں پانی وی دیویگی اتے 50 فٹّ دے اک ڈراپ نوں بجلی بناؤن لئی ورت کے پھر دریا راوی وچ ہی مادھوپور ہیڈ ورکس توں اپر ڈگے گی ۔ اس سارے پراجیکٹ اپر کجھ کم شروع کیتا گیا سی پر پیسے دی گھاٹ کارن اجے رکیا ہویا اے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
کاسن دا ماکھیو اگمان
کاسن دا ماکھیو اگمان ماکھیو اگمان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پُونم راؤت
پُونم گنیش راؤت (جم 14 اکتوبر 1989) اک کرکٹر اے جس نے اک ٹیسٹ کرکٹ، 28 عورتاں دے ون ڈے انٹرنیشنل اتے 27 ٹی -20 میچاں وچ بھارت لئی کھیڈی اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1989 گٹھ:بھارتی خواتین اوڈیائی کرکٹ کھڈاری گٹھ:زندہ لوک گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری
منتظر زیدی
منتظر زیدی اک عراقی صحافی اے جینیں 14 دسمبر 2008 نوں بغداد، عراق وچ اک پیجس کانفرس وچ امریکہ دے صدر جارج بش دے منہ دے اتے دو واری جتی ماری۔ پولیس آلیاں نیں اونہوں پھڑ لیا تے رج کے کٹیا لیکن اپنے اس کم دی وجہ توں اوہ دنیا چ بہت مشہور ہو گیا اے۔
کاس کاؤنٹی، ٹیکساس
کاس امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
برسٹل کمیونیٹی کالج
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم
منتظر زیدی
جوڑ
^ a b Rashad, Muhieddin; Yahya Barzanji (2008-12-15). "Family: Shoe thrower hates both US, Iran role", Associated Press, Africa & Middle East, International Herald Tribune. Retrieved on 17 December 2008. ٭
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
مناسلو
مناسلو دنیا دی اٹھویں سب توں اچی چوٹی اے۔ اس دی بلندی 8156 میٹر / 26758 فٹ اے۔ اے نیپال وچ پربت دھار ہمالیہ وچ واقع اے۔ مناسلو دا مطلب سنسکرت وج روح دا پہاڑ اے۔ اسنوں سب توں پہلے 9 مئی 1956 نوں دو جاپانی پہاڑ چڑن آلیاں نیں سر کیتا۔
مدھوپور، دیوگھر
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 47،326 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:جھاڑکھنڈ دے شہر
بابک خرمی
خلافت عباسیہ دے دور چ اک خفیہ مذہبی تے سیاسی تحریک دا بانی ۔ آذربائیجان چ اسدا بوہت اثر تے رسوخ سی تے ایرانیاں دی اک وڈی گنتی اسدے منن آلےآں چ شامل سی ۔ بابک نے اسلامی علاقےآں تے حملے شروع کر دتے تے مسلماناں نوں لٹن مارن لگا ۔ مامون الرشید نے اس دی سرکوبی لئی اگڑ پچھڑ کئی مہماں گھلیاں پر ہر وار فتح بابک نوں ای ملی ۔ مامون دے بعد معتصم باللہ دے ویلے چ کئی ورہیاں دے مسلسل معرکےآں دے مگروں بابک پھڑئیا گئیا تے اسنوں پھانسی دے پھندے تے لٹکا دتا گئیا ۔ اس دے پیروکار اسنوں نبی من دے سی ۔ تے اینہاں دا عقیدہ سی کہ نبوت موروثی اے ۔ ایہہ لوک آواگون دے وی قائل سن ۔
گٹھ:خلافت عباسیہ گٹھ:ایران گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
لالٹین
بنتر
لالٹین دے ہیٹھلے حصے وچّ مٹی دے تیل والی چھوٹی جہی گول ٹینکی ہندی اے۔ ٹینکی دے اُپرلے حصے وچ اک گلی ہندی اے۔ اُپرلے حصے وچّ بتی پا کے اس گلی وچّ فٹّ کر دتا جاندا اے تاں کہ اوہ تیل نال بھجّ سکے۔ ٹینکی دے اپر فریم بنا کے لالٹین چکن لئی اک کنڈا لگائا جاندا اے۔ فریم دے اندر لوہے دیاں تاراں دا جالیدار فریم بنایا جاندا اے، جس وچّ چمنی پائی ہندی اے۔
حوالے
گٹھ:رہتل گٹھ:رہتلاں
صوبہ مہا سراکھام
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
صوبہ مہا سراکھام تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ مہا سراکھام شہر اے ۔
پاکستان نیوی
پاک بحریہ (Pakistan Navy) پاکستان دی بحری حدود تے سمندری تے ساحلی مفادات دی محافظ اے۔ ایہ پاکستان دی دفاعی افواج دا حصہ اے۔پاکستان نیوی (پاک بحریہ) پاکستان دی بحری فوجی اے ایدا کم عرب سمندر نال پاکستان دی 1،046 میٹر (650میل) لمی سمندری سرحد دی حفاظت کرنا اے۔
پاک بحریہ (اردو: پاکستان بحریہ۔ Pɑkistan Bahri'a) (ناں رپورٹنگ: PN) پاکستان دی دفاعی افواج دے بحری جنگ دی شاخ اے۔ ایہ پاکستان دی 1,046 کلومیٹر (650 میل) لمبی ساحلی پٹی دے نال نال بحیرہ عرب تے اہم شہری بندرگاہاں تے فوجی اڈےآں دے دفاع دی ذمہ دار اے۔ پاک بحریہ 1947ء وچ پاکستان دی آزادی دے بعد وجود وچ آئی تے ایڈمرل کلیم شوکت موجودہ سربراہ نیں ۔ بحری دن 8 ستمبر 1965ء نوں   پاک بھارت جنگ دی یاد وچ منایا جاندا اے۔
پاک بحریہ پاکستان دی حکومت دی پالیسیاں دی حمایت وچ ملکی تے غیر ملکی خدمات سر انجام دے رہی اے۔ پاکستان دے دفاع دے لئی پاک بحریہ دا موجودہ تے بنیادی کردار اے۔ اکیسویں صدی وچ پاک بحریہ نے محدود بیرون ملک آپريشنز کیتے تے پاکستان انترکٹک پروگرام دے قیام وچ اک اہم کردار ادا کیتا اے ۔
پاک بحریہ جدت تے توسیع دے مراحل توں گزر رہی اے تے دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ وی اس دا اہم کردار رہیا اے۔ 2001ء توں پاک بحریہ نے اپنی آپریشنل گنجائش نوں  ودھایا تے عالمی دہشت گردی، منشیات سمگلنگ تے قزاقی دے خطرے دا مقابلہ کرنے دی قومی تے بین الاقوامی ذمہ داری وچ تيزی لیائی۔ 2004 وچ پاکستان نیٹو مشترکہ ٹاسک فورس CTF-150 دا رکن بن گیا۔