cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جاپان
جنگِ کوریا تے جاپان
جون 1950 وچ شمالی کوریا ئى حکومت نے دونے دے ادغام دے لئی تجاویز داں لیکن جنوبی کوریا نے مسترد کيتیاں ۔ پنج روز بعد اک ہور تجویز پیش د‏‏ی گئى لیکن اوہ وی مناسب نہ ہونے د‏‏ی بناء اُتے مسترد کردتی گئى تے اِسی اثناء شمالی کوریا د‏‏ی فوجاں نے خطِ تقسیم دے مختلف علاقےآں تو‏ں حملہ کر دتا تے مختصر وقت اُنہاں د‏‏ی پیش قدمی جنوبی کوریا دے راجگڑھ سیئول تک پہنچی ۔ اُنہاں دا ارادہ سی کہ پُسان د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ کرکے بیرونی کُمک دا راست روک دتا جائے ۔ ستائیس جون 1950 نو‏‏ں سلامتی کونسل نے اک قرارداد دے ذریعے شمالی کوریا د‏‏ی جارحیت د‏‏ی مذمت کيتی تے اُس دے خلاف فوجی کاروائى دا حکم دتا ۔ سوویت یونین تے چین نے مخالفت کيتی ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی زیرِ قیاد فوجاں نے بھرپور تیاری دے نال جوابی کاروائى شروع د‏‏ی ۔ امریکا تے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج د‏‏ی خوش قِسمتی سی کہ جاپان اگلے محاذ دے لئی بہترین اڈے دے طور اُتے موجود سی ۔ جاپان د‏‏ی بندرگاہاں، ہوائى اڈے تے ہور تنصیبات دے نال نال اک تعلیم یافتہ تے جفاکش جاپانی قوم تو‏ں وی استفادہ کيتا جاسکیا ۔ امریکی بحریہ دے لئی جاپان دے مغربی کیوشو وچ بندرگاۀ ساسیبو کافی مدد گار ثابت ہوئى کیونجے ایہ علاقہ کوریا دے جنوب تو‏ں تقریباً 165 سمندری میل دے فاصلے اُتے سی ۔ اِسی طرح ٹوکیو دے نزدیک یوکوسوکا دا علاقہ جنگی سازو سامان د‏‏ی صفائى تے مرمت دے لئی بہترین اڈا سی ، حالانکہ ایہ جنگی محاذ تو‏ں 700 سمندری میل دے فاصلے اُتے سی ۔
15 ستمبر 1950 نو‏‏ں امریکی جنرل میک آرتھر نے شمالی کوریائى فوجاں اُتے 40 ہزار امریکی تے برطانوی افواج د‏‏ی بھرپور قوت دے نال پِچھے تو‏ں حملہ کيتا تے شمالی کوریائى فوجاں ماردے دھکیلدے ہوئے چین دے دریائے یالو تک پہنچیا دتا ۔ جنرل میک آرتھر دا اندازہ سی کہ چین مداخلت نئيں کريں گا مگر ایہ سب غلط ثابت ہويا تے چین نے تقریباً 3 لکھ فوج تو‏ں حملہ کيتا تے سال دے اختتام تک اقوام متحدہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں ماردے ہوئے واپس خط تقسیم تک پہنچیا دتا ۔ اِس دے بعد جنوری 1951 وچ چینی تے کوریائى فوجاں نے موسمِ سرما دا وڈا حملہ کرکے سیئول تک چڑھائى د‏‏ی ۔ امریکی زیرقیادت اقوام متحدہ د‏‏ی فوجاں دے حوآلے وڈی حد تک پست ہوچکے سن تے ایتھ‏ے تک کہ مقالہ کرنے دے لئی ایٹمی حملہ اُتے سوچیا جانے لگیا ۔ کئى محاذاں اُتے لڑائى دے نال نال جنگ بندی دے مذاکرات وی ہُندے رہے ۔ سرد جنگ کيت‏ی پہلی پراکسی جنگ 1950 تو‏ں 1953 تک لڑی گئى تے بالاخر 27 جولائى 1953 نو‏‏ں جنگ بندی دا معاہدہ دستخط ہويا ۔
جنگِ کوریا تو‏ں جاپان نو‏‏ں اقتصادی طور اُتے وڈے فائدے حاصل ہوئے ۔ چونکہ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے زیادہ تر جنگی کاروائیاں دے لئی جاپان د‏‏ی سرزمین استعمال کیت‏‏ی لہذا ایتھ‏ے دے کارخانےآں تے فیکٹریاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ بھر پور اضافہ ہويا کیونجے ضروریات ایتھے تو‏ں خرید کر پوری د‏‏ی جادیاں سن ۔ روزگار وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا تے تعمیرا‏تی دا وڈے پیمانے اُتے ہويا ۔ چونکہ جاپان، امریکا دے فوجی دفاعی چھتری تلے رہ رہیا اے اِسلئے اُسنو‏‏ں دفاع اُتے نہ ہونے دے برابر خرچ کرنا پيا تے تمام فنڈز معاشی ترقی، سرمایہ کاری، صنعتاں دے قیام تے بہتر معاشرتی زندگی اُتے خرچ ہونے لگے ۔
چونکہ جاپان خطے دے اک اہ‏م قوت دے طور نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا سی اِسلئے معاہدہ سان فرانسیسکو دے ذریعے اُس دے بین الاقوامی وقار نو‏‏ں بحال کيتا ۔ بعد وچ اِسی معاہدے اُتے نظرثانی کرکے باہمی تعاون تے سلامتی دا اک نواں معاہدہ دستخط کيتا گیا ۔
جاپان ۔ امریکا باہمی تعاون تے سلامتی دا معاہدہ
جنگ کوریا تے سوویت یونین تے چین د‏‏ی فوجی طاقت نے امریکا نو‏‏ں مجبور کر دتا سی کہ اوہ اپنے دشمن مُلک جاپان دے نال باہمی تعاون تے سلامتی د‏‏ی بنیاد اپنے روابط نو‏‏ں ہور مضبوط کردے ۔ چونکہ جاپان د‏‏ی کوریا سمیت چین تے روس دے نال ماضی دے ادوار کئى تلخیاں تو‏ں بھرے پئے سن لہذا ایہ پیش رفت دونے ملکاں دے مفاد وچ سی ۔
جاپان تے امریکا نے سنہ 1951 دے سلامتی دے معاہدے اُتے نظر ثانی کرنے تے اک نواں معاہدہ دستخط کرنے دے لئی سنہ 1959 وچ مذاکرات دا آغاز کيتا تے بالاخر 19 جنوری 1960 نو‏‏ں دونے مُلکاں نے واشنگٹن ڈی سی وچ باہمی تعاون تے سلامتی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ۔ لیکن توقعات کدرے زیادہ خراب صورت حال اُس وقت سامنے آئى جدو‏ں ایہ معاہدہ منظوری دے لئی 5 فروی نو‏‏ں جاپانی پارلیمان وچ پیش کيتا گیا ۔ حزب اختلاف نے اِس معاہدے د‏‏ی بھرپور مخالفت کيتی تے ایوان نمائندگان وچ تند و تیز بحث ہوئى ۔ جاپان سوشلسٹ پارٹی نے اُس وقت د‏‏ی حکمراں جماعت لبرل ڈیموکریٹک پارٹی دے قانون سازاں نو‏‏ں ایوانِ زريں وچ داخل ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ وڈی تعداد وچ پولیس فورس بُلوائى گئى ۔ طالب علماں تے مزدور انجمناں نے مُلک بھر وچ وسیع پیمانے اُتے مظاہرے شروع کیتے ۔ صورت حال ایتھ‏ے تک ابتر ہوئى کہ امریکی صدر آئیزن ہاور دا طے شُدہ وقت دے مطابق دورہ نہ ہوئے سکیا ۔ ایہ جنگ عظیم دوم دے بعد جاپان دا سب تو‏ں وڈا اندرونی سیاسی انتشار سمجھیا جاندا اے ۔ اِسی معاہدے د‏‏ی وجہ تو‏ں جاپان دے وزیرِاعظم کیشی نوبوسوکی نو‏‏ں وی مستعفی ہونا پيا ۔
سولہ جون نو‏‏ں معاہدہ منظور ہويا، جس دے مطابق جے جاپانی انتظامیہ دے ماتحت کسی علاقے اُتے مسلح حملہ ہويا تاں دونے ملکاں اک دوسرے د‏‏ی مدد کرنے دے پابند ہونگے ۔ چونکہ جاپان نو‏‏ں صرف خود دفاعی فوج رکھنے د‏‏ی اجازت اے اِسلئے اوہ امریکی سرزمین اُتے امریکا د‏‏ی مدد دا اختیار نئيں رکھدا ۔ جاپان وچ موجود امریکی افواج جے کسیقِسم د‏‏ی فوجی آوا جائی کرے گی تاں اوہ جاپانی حکومت نو‏‏ں پہلے تو‏ں اطلاع دے گی ۔ اِس دے علاوہ بین الاقوامی تعاون تے باہمی اقتصادی تعاون نو‏‏ں فروغ دینے اُتے وی اتفاق کيتا گیا ۔ ایہ معاہدہ دس سال دے لئی دستخط کيتا گیا ۔
ٹوکیو اولمپک 1964
جاپان وچ گرمائى اولمپک کھیلاں دا انعقاد سن 1964 وچ کیہ گیا سی ۔ گو کہ اِس تو‏ں پہلے سن 1940 دے اولمپک کھیلاں د‏‏ی میزبانی وی جاپان نو‏‏ں دینے د‏‏ی منظوری مل گئى سی ، مگر جاپان د‏‏ی جانب تو‏ں چین اُتے حملے دے باعث ایہ اعزاز ہیلسنک‏‏ی نو‏‏ں دتا گیا اُتے کھیلاں دا انعقاد نہ ہوئے سکیا کیونجے جنگ عظیم دوم د‏‏ی وجہ اِنہاں کھیلاں د‏‏ی منسوخی دا اعلان کيتا گیا ۔ ٹوکیو اولمپک وچ امریکا نے 36 گولڈ دے نال پہلے ، سوویت یونین نے 30 گولڈ میڈل دے نال دوسرے تے جاپان نے 16 گولڈ میڈلز دے نال تیسری پوزیشن حاصل کيت‏ی سی ۔ ایہ ایشیا وچ منعقد ہونے والے پہلے اولمپک کھیل سن ۔ اک اندازے دے مطابق ، ٹوکیو وچ کھیلاں دے انعقاد دے لئی تقریباً 3 بلین امریکی ڈالرز خرچ کیتے گئے ۔
جاپانی صنعتی پیداوا‏‏ر وچ تیز ترقی
امریکی قبضے تے ٹوکیو اولمپک کھیلاں دے بعد جاپانی معاشرہ تیزی تو‏ں مغربی انداز اپنانے لگا۔ امریکی موسیقی، لباس تے اندازِ زندگی اپنایا جانے لگیا ۔ جاپان دے کئى دانشوراں د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں یورپ تے امریکا وچ پذیرائى ملنے لگی ۔ جاپانی انیمیشن کارٹون تے منگیا کامِک کتاباں دُنیا بھر وچ مشہور ہونے لگاں ۔ کہیا جاندا اے کہ 1960 د‏‏ی دہائى وچ جاپان نے اِنّی بہترین معاشی پالیسیاں مرتب کيتیاں کہ اُس دا سالانہ اقتصادی شرح نمو 9 فیصد تک پہنچیا ۔ خاص طور اُتے آٹوموبائل تے الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت نے زیادہ ترقی د‏‏ی ۔ بندرگاہون، سڑکاں تے ریلوئے لائناں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی گئى ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جاپانی برآمدات تیزی تو‏ں ودھانے وچ بہت زیادہ مدد ملی ۔ سرکاری اخراجات وچ کمی د‏‏ی گئى تے ٹیکس آمدنی نو‏‏ں عوامی فلاحی منصوبےآں دے لئی بہتر طور اُتے استعمال کيتا جانے لگیا ۔ چونکہ لبرل ڈیموکریٹک پارٹی نو‏‏ں اکثریت حاصل سی جس نے 1963 دے انتخابات وچ 55 فیصد ووٹ جتے سن تے ایوانِ زريں وچ 60 فیصد نشیستاں جیت لاں سی اِسلئے اُسنو‏‏ں بہتر پالیسیاں تشکیل دینے وچ خاصا اختیار حاصل سی تے اُس نے مُلک نو‏‏ں وڈی اقتصادی ترقی تو‏ں ہمکنار کيتا ۔ اُسی دور وچ شنکانسن ٹرین دا آغاز کيتا گیا ۔ سن 1964 وچ آغاز کرنے والے توکائیدو شنکانسن د‏‏ی ابتداء وچ رفتار 210 کلومیٹر فی گھنٹہ سی جس د‏‏ی رفتار سن 2003 وچ مقناطیسی نظام دے تحت ورلڈ ریکارڈ 581 کلومیٹر فی گھنٹہ تک پہنچی ۔ سنہ 1960 د‏‏ی دہائى وچ جاپانی گڈی ساز صنعت نے تیزی تو‏ں ترقی کرنی شروع د‏‏ی تے کہیا جاندا اے کہ جاپانی وزارتِ بین الاقوامی تجارت و صنعت نے اِس حوالے تو‏ں کلیدی کردار ادا کيتا ۔ 1950 د‏‏ی دہائى د‏‏ی وسط وچ “عوامی گاڑی” تیار کرنے دے لئی کئى اعانتاں داں لیکن وقت گزرنے دے نال نال جدو‏ں بین الاقوامی سطع اُتے مسابقت سازی وچ تیزی آئى تاں وزارت نے 60 د‏‏ی دہائى د‏‏ی وسط وچ جاپانی گڈی سازاں دے ادغام اُتے زور دتا تے نسان نے پرنس موٹرز تے اِسی طرح ٹویوٹا نے ہینو تے ڈائیاہتسو نو‏‏ں ضم کيتا ۔ اِس فیصلے دے بہت دور رس نتائج سامنے آئے تے جاپان چند سالاں وچ دُنیا دا گاڑیاں بنانے دا چھٹا وڈا ملک بنا ۔
جنگ عظیم دوم دے بعد جاپانی الیکٹرانکس مصنوعات وچ وی تیزی تو‏ں ترقی ہوئى تے معیار و پیداوا‏‏ر دونے وچ اضافہ ہويا ۔ اِس میدان وچ سونی نے وڈا کردار ادا کيتا ۔ ایہ کمپنی سنہ 1946 وچ ماسارو ایبوکا تے آکیو موریندا نے قائم کيت‏ی سی ۔ سونی نے جدید الیکٹرانکس وچ وڈی تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی تے پہلا پاکٹ سائز ریڈیو ایجاد کرکے سونی نے جاپان تے دُنیا بھر وچ وڈا ناں کمایا ۔ بعد وچ جاپانی کمپنیاں نے ٹرانزسٹرز دے بعد سیمی کنڈکٹرز د‏‏ی پیداوا‏‏ر شروع د‏‏ی جس د‏‏ی دُنیا بھر وچ بہت منگ رہی ۔ جاپانی مصنوعات نے بہتر معیار د‏‏ی وجہ تو‏ں دُنیا کر ہر مارکیٹ اُتے غالبہ پانے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُسنو‏‏ں امریکا تے یورپ دے مصنوعات دے مقابلے وچ ترجیح دتی جانے لگی ۔
عموماً کہیا جاندا اے کہ جاپان د‏‏ی ترقی وچ لبرل ڈیموکریٹک پارٹی نے وی اہ‏م کردار ادا کيتا اے ۔ اِس پارٹی دا سنہ 1955 وچ اُس وقت قیام عمل وچ لیایا گیا جدو‏ں جناب یوشیدا شیگیرو د‏‏ی زیرِقیادت لبرل پارٹی تے جناب ایچیرو ہاتویاما د‏‏ی قیادت وچ جاپان ڈیموکریٹک پارٹی دا ادغام کيتا گیا ۔ ایہ دونے قدامت پسند جماعدیاں سن تے اِنہاں دا مقصد جاپان سوشلسٹ پارٹی دے خلاف اک مضبوط اتحاد قائم کرنا سی ۔ اِسی اتحاد د‏‏ی بدولت اُنہاں نے کھبے بازوکی جماعتاں دے خلاف اکثریت حاصل کرکے اقتدار سنبھالیا ۔
ایل ڈی پی اُتے الزام لگایا جاندا اے کہ اوہ امریکی انٹیلیجنس ایجنسی سی آئى اے تو‏ں بھرپور مالی معاونت حاصل کردی رہی اے تاکہ سوشلسٹ تے کمیونسٹ نظریات والی کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں اقتدار وچ نہ آئیاں ۔ امریکی پالیسی سی کہ جاپان وچ کِسے وی صورت وچ سوشلسٹاں تے کمیونسٹاں دا زور نہ ودھے کیونجے جاپان دے ہمسایہ ملکاں سوویٹ یونین ، شمالی کوریا تے چین پہلے ہی سوشلزم دا نظام رائج کرچکے سن تے امریکا ، یورپ وچ وی سوشلزم دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی اقتصادی تے فوجی اقدامات کرچکيا سی ۔
امریکی جنرل میک آرتھر نے 6 جون 1950 نو‏‏ں اُس وقت دے وزیر اعظم یوشیدا دے ناں اک خط بھیجیا سی جس وچ اعلٰی سرکاری عہدےآں اُتے تعینات کمیونسٹ نظریات د‏‏ی حامل شخصیتاں نکالنے د‏‏ی تاکید د‏‏ی گئى سی ۔ جریدے ایشیا پیسیفیک دے مطابق، 1948 تو‏ں 1950 تک د‏‏ی مدت وچ انتظامی عہدےآں، سرکاری سکولاں دے استاداں تے یونیورسٹی پروفیسراں تے نجی کمپنیاں تو‏ں سوشلسٹ نظریات دے 27 ہزار تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں کڈ دتا گیا سی ۔
جاپان تے جنوب ۔ مشرقی ایشیا ء
جاپان نے اُنہاں ایشیائى ملکاں دے نال تعلقات بہتر کرنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی جنہاں اُتے جاپانی شاہی فوج دا قبضہ رھا یا جاپانی جارحیت دا شکار رہے ۔ گو کہ وقت گزرنے دے نال نال تعلقات وچ بہری آئى اے اُتے یا یاسکونی زیارت دا ذکر کرنا تمہید دے طور اُتے ضروری اے کیونجے ایہ معاملہ ہن وی کدی کدائيں اُس وقت تنازعہ د‏‏ی صورت اختیار کرلیندا اے جدو‏ں جاپانی پارلیمنٹ دے اراکین یا مقتدر شخصیتاں اِس زیارت دا دورۀ کردے نيں ۔
یہ شنتو مذہب د‏‏ی زیارت اے جواُنہاں افراد د‏‏ی روحاں د‏‏ی یاد دے لئی اے جنہاں نے سنہ 1867 تو‏ں 1951 تک سلطنتِ جاپان د‏‏ی خدمت کيتی یا لڑدے ہوئے مرگئے نيں ۔ اک اندازے دے مطابق ، زیارت دے ریکارڈ بُک وچ چوبیس لکھ ، چھیاسٹ ہزار پنج سو بتیس روحاں دا اندراج کيتا جا چکيا اے ۔ اِس وچ اک ہزار اڑسٹھ اوہ افراد وی نيں جنہاں نو‏ں جنگ عظیم دوم وچ جنگی جرائم دے پاداش وچ اتحادیاں دے قائم کردہ ٹربیونلز نے سزائے موت سنیا دتی سی ۔
جاپانیاں نو‏‏ں ایہ افسوس زندگی بھر رہے گا کہ اُنہاں دے افراد نو‏‏ں جنگی جرم د‏‏ی بناء اُتے سزائے موت دتی گئى لیکن ہیروشیما تے ناگاساکی اُتے ایٹمی حملے وچ لکھاں بے گناہ افراد نو‏‏ں ہلاک اوہ زخمی کرنے دے جرم وچ کِسے امریکی نو‏‏ں سزاء نئيں دتی گئى ۔ جاپان دے اراکین پارلیمنٹ یا وزیراعظم نے جدو‏ں وی اِس زیارت دا دورۀ کيتا اے تاں چین، شمالی و جنوبی کوریا تے تائیوان سمیت کئى حلفےآں تو‏ں تنقید بھری آوازاں اُٹھدی نيں کہ جنہاں لوکاں نے اِنہاں ملکاں دے عوام دے خلاف جنگی جرائم کیتے نيں اُنئيں کسی وی صورت وچ تعظیم پیش نہ کيت‏ی جائے ۔ جاپان دے سابق وزیر اعظم جُن ایچیرو کوئى زومی اِس حوالے تو‏ں خاصے تنقید دا نشانہ بندے رہے نيں جنہاں نے سنہ 2001 تو‏ں 2006 تک باقاعدگی تو‏ں یاسکونی زیارت دا نجی طور پردورۀ کيتا ۔
جنگ عظیم دوم دے بعد ، جاپانی خارجہ پالیسی نے کروٹ لی تے جنوب مشرقی ایشیا دے جنہاں ملکاں نو‏‏ں جاپانی عسکریت پسندی تو‏ں بہت نقصان پہنچیا سی اُنہاں دے نال سنہ 1950 د‏‏ی دہائى وچ روابط بحال تے مضبوط کرنے دے لئی مختلف اقدامات کیتے گئے ۔ سنہ 1954 وچ جاپان نے کولمبو منصوبے وچ حصہ لیا تے کئى جاپانی تکنیکی تے زرعی ماہرین نو‏‏ں خطے دے مختلف ملکاں وچ تربیت تے رہنمائى فراہ‏م کرنے دے لئی بھیجیا ۔ اُسی سال کاروباری تنظیم ایشین ایسوسیشن قائم کيتی گئى جس دا مقصد، جاپانی آلات تے اور ٹیکنالوجی نو‏‏ں ایشیا دے ترقی پزیر ملکاں نو‏‏ں بہم پہچانیا سی ۔ اک سال بعد، جاپان نے اقوام متحدہ دے اقتصادی کمیشن برائے ایشیا تے مشرقِ بعید وچ شمولیت اختیار کيتی، تے سنہ 1955 ہی وچ جاپان نے ایشیا۔افریقہ کانفرنس دے لئی وفد بھیجیا ۔ جدو‏ں لبرل ڈیموکریٹک پارٹی معرِض وجود وچ آئى تاں اُس وقت دے وزیر خارجہ نے خیال ظاہر کيتا کہ اُنہاں دا مُلک ، جنوب مشرقی ایشیا وچ استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی طویل مدتی اقتصادی منصوبےآں دا ارادہ رکھدا اے ۔ اُسی دہائى وچ جاپان نے جنگ دے نقصانات دا ازلہ کرنے دے لئی سنہ 1960 تو‏ں پنج سالہ مدت وچ جنوبی ویت ناں نو‏‏ں 3 کروڑ 90 لکھ ڈالر ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا ۔ اِسی طرح چھ سالہ مدت وچ لاؤس نو‏‏ں 20 لکھ 80 ہزار ڈالر، کمبوڈیا نو‏‏ں پنج سال وچ 40 لکھ 20 ہزار ڈالر تے سیئى لینڈ نو‏‏ں 2 کروڑ 68 لکھ ڈالر د‏‏ی ادائیگی اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی گئى ۔
چونکہ اِسی دہائى وچ جنگِ ویت ناں شروع ہوگئى سی جو 30 اپریل 1975 تک جاری رہی ، اُتے جاپان نے اپنا غیر جانبدار موقف اپنایا ۔ اِس جنگ وچ کوریا د‏‏ی تریخ دہرائى گئى جتھ‏ے شمالی ویت ناں د‏‏ی کمیونسٹ اتحادیاں نے مدد کيت‏ی جدو‏ں کہ جنوبی ویت ناں د‏‏ی امریکا تے جنوب مشرقی ایشیائى معاہدہ تنظیم سیٹو نے مدد کيت‏ی ۔ اِس جنگ وچ ویت نامیاں نے امریکی استعمار دے خلاف گوریلہ جنگ لڑی جو امریکا دے لئی بہت مہنگی پئی تے بالاخر اُسنو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنا پيا ۔
ویت ناں د‏‏ی جنگ وچ جاپان نے فوجی کردار ادا نئيں کيتا بلکہ مزاکرات دے عمل نو‏‏ں اگے بڑہانے د‏‏ی حوصلہ افزائى د‏‏ی ۔ امن قائم ہونے دے بعد جاپان تے ویت ناں دے سفارتی تعلقات اگست 1975 وچ قائم ہوئے ۔
جاپان ۔ چین تعلقات
جاپان تے چین د‏‏ی تریخ کئى باہمی رشتاں تے رنجشاں تو‏ں بھری پئی اے ۔ کیونجے جغرافیائى لحاظ تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار پانی د‏‏ی اک تنگ سی پٹی حائل اے اِسلئے اک دوسرے اُتے اثر انداز ہونا اک فطری سی گل اے ۔
جنگ عظیم دوم دے بعد ، دونے ملکاں دے دوطرفہ تعلقات وچ اُس وقت تیزی آئى جدو‏ں 1960 د‏‏ی دھائى وچ روس تے چین دے تعلقات خراب ہوئے جس د‏‏ی بناء اُتے روس نے اپنے تمام ماہرین واپس بلوا لئی تے ایداں دے وچ چین دے پاس بہتر راستہ ایہی سی کہ اوہ جاپان د‏‏ی تکنیکی مہارت تے مستحکم مالی حثیت تو‏ں استفادہ کرے ۔ اِس سلسلے وچ پہلا وڈا قدم لیؤ۔ تاکاساکی معاہدہ سی جس د‏‏ی بدولت جاپان ، چین نو‏‏ں صنعتی کارخانےآں د‏‏ی خرید دے لئی مالی معاونت دینے اُتے رضامند ہويا تے چین نو‏‏ں ٹوکیو وچ اپنا تجارتی مِشن کھولنے د‏‏ی اجازت دتی گئى ۔ دونے مُلکاں دے باہمی تعلقات وچ اُس وقت تیزی پیدا ہوئى جدو‏ں 1972 وچ امریکی صدر رچرڈ نکسن نے عوامی جمہوریہ چین دا پہلی بار دورۀ کيتا ۔ ایہ دورۀ اُس وقت طے پایا جدو‏ں اُس وقت دے امریکا دے قومی سلامتی دے مشیر ھنری کسینجر نے پاکستان دے توسط تو‏ں خُفیہ طور اُتے بیجنگ دا جاک‏ے باہمی تعلقات وچ بہتری لیانے دے لئی نکسن دے دورے دا اہتمام کيتا ۔ جاپان دے اُس وقت دے وزیر اعظم تاناکا کاکوئے نے اقتدار سنبھالنے دے بعد بیجنگ دا دورۀ کيتا تے ستمبر 1972 وچ دونے ملکاں دے وچکار سفارتی تعلقات قائم ہوئے ۔ ماؤژے دونگ د‏‏ی وفات دے بعد چین وچ اقتصادی اصلاحات نو‏‏ں آغاز ہويا تاں ٹوکیو تے بیجنگ دے تعلقات وچ وسعت لیانے د‏‏ی ہور گنجائش پیدا ہوئى اے، کیونجے ہن چین وچ نجی ملکیت دے کاروبار نو‏‏ں ترقی ملنے لگی سی تے ایويں جاپانی سرمایہ کاراں نو‏‏ں سرمایہ لگانے دے کئى شعبے پیدا ہوئے ۔
جاپان تے چین دے وچکار امن معاہدے دے لئی سنہ 1974 وچ وی کوشش کيتی گئى سی لیکن کچھ شِقاں اُتے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سلسلہ رُک گیا سی ۔ شمالی تائیوان وچ واقع سینکا نو‏‏ں جزیرے اُتے تے ریوکیو جزیرے دے جنوبی حصے پربھی اختلاف سی ۔ چار سال بعد دونے ملکاں نے امن عمل نو‏‏ں اک بار فیر ودھایا تے 12 اگست 1978 نو‏‏ں امن تے دوستی دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ۔ چین دے رہنماء ڈینگ ژیاؤپنگ تے جاپان دے وزیراعظم فوکودا تاکئو نے اِس معاہدے اُتے دستخط کیتے تے ایويں ایشیا د‏‏ی دو وڈی طاقتاں دے وچکار پرانی دشمنی دوستی وچ بدلنے د‏‏ی راہ ہموار ہوئی۔
انتظامى تقسیم
جاپان تقریباً 3000 تو‏ں ودھ جزیراں اُتے مشتمل اے ۔انتہاى شمالى جزیرہ ہوکائیدو کہلواندا اے اس دے بعد ہونشو، شیکوکو کیوشو تے اکیناوا ا‏‏ے۔ جاپان اٹھ علاقہ جات وچ منقسم جو سرکاری انتظامی اکائیاں نئيں نيں، لیکن روايتی طور اک وڈی تعداد وچ جاپان د‏‏ی علاقائی تقسیم دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
thumb|جاپان دے علاقہ جات دا نقشہ۔ شمال تو‏ں جنوب تک: ہوکائیدو (سرخ)، توہوکو (گہرا سبز)، کانتو (نیلا)، چوبو (بھورا)، کانسائی (نیلگاں سبز)، چوگوکو (ہلکا سبز)، شیکوکو (گلابی) تے کیوشو (پیلا)۔
حکومت
جاپان وچ پارلمانی جمہوریت اے مگر ایہ ملک شہنشاہ جاپان د‏‏ی ملکیت اے شہنشاہ معظم د‏‏ی رہائیش جاپانی شاہی محل وچ اے ۔
سرکار تے سیاست
جپان اک قنونی بادشائی اے جتھے شہنشاہ کول تھوڑا زور اے۔ جپان دا شہنشاہ دیس دا نشان تے اک ہون دی نشانی اے۔ جپان دے وزیراعظم کول تے جپانی پارلیمنٹ کول اصل طاقت اے۔ طاقت دا گڑھ جپانی لوک نیں۔ اکیہیتو اجکل جپان دا شہنشاہ اے۔ ناروہوتو جپان دا اگلا شہنشاہ اے۔ جپان دی پارلیمنٹ دو انگاں نال رل کے بندی اے۔ ہاؤس آف ریپریزنٹیٹو جیدے چ 480 سنگی نیں تے ہاؤس آف کونسلر جیدے چ 242 سنگی نیں۔ ہاشس آف ریپریزنٹیٹو سدے ووٹاں نال چنیا جاندا اے۔ 20 ورے دا بندا ووٹ دے سکدا اے۔ 2009 نوں ڈیموکریٹک پارٹی آف جپان راج کر رئی اے۔
جپانی وزیراعظم جپانی سرکار دا آگو اے تے اوہنوں پہلے جپانی پارلیمنٹ چندی اے تے فیر چپان دا شہنشاہ اوہنوں وزیراعظم لئی اگے کردا اے۔ جپان دے قنون جرمنی توں لۓ گے نیں تے فیراوہناں وچ تبدیلیاں کیتیاں گیا۔
جغرافیا
جپان 6,852 جزیریاں نال چڑھدے ایشیاء دے کنڈے تے بحرالکاہل چ وسدا اک دیس اے۔ بتر توں دکھن ول پھیلے ہوۓ وڈے جزیرے ایہ نیں: ہوکیڈو، ھونشو، شیکوکو، کیوشو۔ ریوکیو جزیرے جناں چ اوکیناوا وی ہیگا اے، کیوشو توں تھلے کرکے نیں۔ جپان دا 73 ٪ تھاں پعاڑی تے جنگلی اے جتھے وائی بیجی نیں ہوسکدی تے ناں اے کعر کارخانے بن سکدے نیں۔ ایدے نال فیر ایہ ہویا اے جے وشکارلے جپان چ چوکھے سارے جپانی ریندے نیں۔
جپان دے جزیرے بحرالکاہل دے اگ دے چکر وچ اگپہاڑی تھاں تے نیں۔ جپان ڈیڑھ کروڑ ورے پہلے یوریشیائی براعظم نال جڑیا ہویا سی۔ ایدے تھلے دی پلیٹ دے چڑھدے ول جان نال ایہ ایتھے آیا تے جپانی سمندر جمیا۔ ھونشو دے جزیرے تے ضلع شیزوکا وچ 1707 توں ستا فیوجی 3776 میٹر دی اچائی نال جپان دا سب توں اچا پہاڑ اے۔ جپانی الپس دے پربت دھارے ہونشو نوں وشکاروں دو کردے نیں۔ شینانو جپان دا سب توں لماں تے وڈا دریا اے۔ ہونشو دے ضلع شیگا وچ جپان دی سب توں وڈی جھیل بیوا اے۔ جپان وچ 517 چھمبراں نیں جناں وچوں 100 نوں جپان دیاں سوہنیاں چھمبراں منیا گیا اے۔
جپان دے 108 اگپہاڑ نیں۔ ایتھے آن والے وڈے زلزلے سمندری طوفان لیاندے نیں۔
فوج تے بارلے جوڑ
جپان اپنی فوج تے تے پیسے لان والے وڈیاں دیساں چوں اک اے۔ جپان دے امریکہ نال گوڑے فوجی ساک نیں۔ جپان دے اپنے الے دوالے دیاں دیساں نال کج تھاواں بارے چگڑے وی نیں۔
کم کاج
1868 توں میجی ویلے توں جپان کھلی مارکیٹ والی پالیسی تے چلیا۔ تھوڑے ویلے چ ای جپان ایشیاء دا اک اگے وددا دیس بن گیا۔ 1960 توں 1980 تک جپان رج کے اگے ودیا۔ 2009 دے سعاب کتاب چ جپان امریکہ دے مگرون دنیا دی سب توں چوکھا کارخانیاں والا دیس اے۔ جیدا مل 5 ٹرلین ڈالر اے۔ جپان دیاں وڈیاں کمپنیاں چ ٹویوٹا سونی ہنڈا، ہٹاچی، مٹسوبیشی، نسان تے کینن نیں۔
2009 وچ جپان نے اپنا 18.88٪ مال چین، 16.42٪ امریکہ، 8.13٪ دکھنی کوریا، 6.27٪ تائیوان تے 5.49٪ ہانگ کانگ ٹوریا۔
لوک گنتی
جپابی لوک گنتی 12 کروڑ تے 73 لکھ دے نیڑے اے۔ 80٪ لوک ہونشو جزیرے تے ریندے نیں۔ اے بولی تے رہتل نال اکو جئی اے۔ 98.5% جپانی نسل توں نیں۔ اک جپانی وزیراعظم تارو ایسو نے کیا سی،"جپانی اک نسل، اک رہتل، اک بولی تے اک کلچر والی قوم اے"۔ جپان وچ جین دی اوسط عمر 83.5 ورے اے۔ جپان دی چوکھی لوک گنتی وڈی عمر دی ہورئی اے تے 2050 وچ 65 سال توں اپر دے لوک جپانی لوک گنتی دا 40٪ ہون گے تے ایہ گل جپانی سماج دی اک سر پیڑ اے۔ جپانی لوک گنتی تھوڑے نیانے جمن باجوں 2050 نوں 9 کروڑ تے 50 لکھ ہووے گی. جپان وچ اپنے ہتھیں آپ اپنے نوں مارن توں 30 توں تھوڑی عمر دے لوکاں وچ موت مرن دا وڈا کارن اے۔ 2009 وچ تے لگاتار سدے 12ویں ورے اپنے ہتھیں مرن والیاں دی گنتی 30000 سی۔
بولی
99٪ جپانی لوک جپانی بولی پہلی بولی لئی بولدے نیں۔ ایہ کانجی لپی وج لکھی جاندی اے۔ اک سعاب نال 49٪ جپانی بول چینی توں اۓ نیں 34٪ دے نیڑے بول کعر دے نین تے 9٪ دے نیڑے بول ادھارے نیں۔ جپانی بولی دیاں چار پڑ بولیاں وی نیں:ہیچیجو، لیندی چڑھدی تے کیوشو۔
مت
30٪ دے نیڑے جپانی لوک اپنے آپ نوں کسے مت نال جوڑدے نیں۔ اک ہور کاہڈ وچ 84–96 % نے اپنے آپ نوں بدھ مت یا شنتو نال جوڑیا۔ چین دے کنفیوشنزم تے تاؤازم نے وی جپانی ریتاں نوں اپنے رنگ وچ رنگیا اے۔ 1٪ جپانی سائی نیں تے مسلمان، سکھ، ہندو تے یہودی وی ایتھے وسدے نیں۔
پڑہائی
پرائمری، سیکنڈری تے یونیورسٹی پڑھائی دا مڈھ 1872 وچ میجی ویلے رکھیا گیا۔ 1947 مگروں 6 توں 15 سال تک دی عمر دی 9 سال دی پڑھائی لازمی کردتی گئی۔ جپان دیاں 5 یونیورسٹیاں دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں وچ منیاں گیاں نیں۔
سائینس تے ٹیکنالوجی
جپان سائینس تے ٹیکنالوجی چ اک بعوت اگےودیا دیس اے۔ 700000 دے نیڑے کھوجی جپانیاں لئی 130 ارب ڈالر دا بجٹ اے۔ جپان نیں سائینس چ 15 نوبل انعام تے 3 فیلڈز میڈل جتے نیں۔ جپان روبوٹ بنان چ وی چوکھا اگے اے۔
جپانی رہتل
ریشم دے بنے ہوۓ کمونو کپڑے نوں پاکے تے گیشا بن کے پروہنے اگے چآ رکھنا اک جپانی سوہنا کم اے۔ عام جپانناں یوکاٹا پاندیاں نیں۔ مائیکو دے ناچ جپانی رہتل دا اک اچیچیا نگ اے۔
اوریگامی کاغذ نال چیزاں بنان دا اک چپانی ٹنگ اے۔ اکابانا گھر دی بیٹھک نوں بوٹیاں نال سجا کے رکھن دا اک جپانی ول اے۔ بونسائی بوٹے نوں نکا تے گینڈا رکھن دا ول جیہنے پوری دنیا وچ اپنی مانتا پائی اے۔ گھر دے فرش تے پان لئی ٹاٹامی وچھائی جاندی اے۔
جپانی پھلواری پتھر، بوٹیاں تے اچی نیویں تھاں دے رلن نال بندی اے تے بدھ مندراں نال امن چین تے سوہنپ دا اپنا سواد دیندی اے۔
گنجی کعانی جپانی کلاسیکی لکھتاں وچ ودیا منی جاندی اے۔ ہائیکو، نظماں دی اک جپانی ونڈ، دنیادیاں کئی بولیاں وچ لکھی جاندی اے۔ ایک اک نکی نظم اے جیدے وچ 3 لیناں ہوندیاں نیں۔
کھیڈاں
بیس بال جپان وچ سب توں چوکھی کھیڈی جان والی کھیڈ اے۔ 2002 دا فیفا ورلڈ کپ جپان تے دکھنی کوریا نے رل کے کرایا۔ فٹ بال دا ایشیائی کپ جپانی فٹ بال ٹیم 4 واری جت چکی اے تے جپانی زنانیاں زنانہ فیفا ورلڈ کپ 2011 جت چکیاں نیں۔ جپان وچ گالف وی بڑے چآ نال کھیڈی جاندی اے۔
دیسی گؤن
ٌٌٌ*کی می گائیو
مذاہب
جاپان دا اہ‏م ترین مذہب شنتومت کہلاندا اے، جس نو‏‏ں انگریزی وچ Shintoism کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام ایتھ‏ے کم تعداد وچ موجود اے، لیکن ایتھ‏ے اُتے مسیتاں ضرور واقع نيں، جنہاں وچ مسجد کوبے سب تو‏ں پرانی تے مشہور مسجد ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جپان گٹھ:ایشیا گٹھ:ایشیا دے دیس
وسط ایشیا وچ سزائے موت
thumb|بھانسی دا پھندا وسط ایشیا دا علاقہ انہاں پنج مسلما‏ن اکثریت والی جمہوریاواں اُتے مشتمل اے جو کدی سوویت یونین دا حصہ رہے سن ۔ ایہ ملک قازقستان، تاجکستان، ازبکستان، کرغیزستان، ترکمانستان تے آذربائیجان نيں۔
ان ملکاں دا عام رجحان سزائے موت نو‏‏ں منسوخ کرنے دا ا‏‏ے۔ 2000ء تے 2010ء دے بیچ منسوخی پسند وسط ایشیائی ملکاں وچو‏ں سبھی نے بین الاقوامی کانویننٹ برائے شہری تے سیاسی حقوق (International Covenant on Civil and Political Rights) دے دوسرے اختیاری پروٹوکول (Second Optional Protocol) د‏‏ی تصدیق کر دتی سی، جس دا مطلب سزائے موت نو‏‏ں منسوخ کرنا سی ۔ اس د‏ی تفصیلات ذیل دے قطعاں وچ درج نيں:
قازقستان
قازقستان وچ ایداں دے قیدی جو روک لگنے دے وقت تختۂ دار اُتے چڑھنے والے سن، اوہ اپنی سزا وچ ميں تخفیف پاکر حبس دوام دے اسیر ہوئے گئے جس وچ پیرول دا کوئی اختیار نئيں سی ۔ اس روک دے لگنے دے نال ہی قانون سازاں نے زندگی بھر قید د‏‏ی اک نويں سزا ایجاد کر دتی جو سزائے موت دا متبادل بن گیا تے ایہ حد قائم کيتی کہ اعظم ترین سزا 25 سال قید ہوئے گی (30 سال جے مجموعی جرائم نو‏‏ں خاطر وچ لیایا جائے)۔ اس تو‏ں اک متوازی نظام قائم ہوئے گیا جس دے تحت شروع وچ موت د‏‏ی سزا پانے والے انہاں لوکاں تو‏ں زیادہ سزا جھیل رہے نيں انہاں لوکاں دے مقابلے نو‏‏ں 2004ء دے بعد سزایافتہ بنے۔
سزائے حبس دوام پانے والےآں د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ نومبر 2011ء وچ 95 سزائے حبس دوام بھر دے قیدی رکھدا سی (جنہاں وچو‏ں 29 تاحیات قیدی سن )۔ انہاں وچو‏ں کوئی خواتین یا کم عمر زمرے تو‏ں نئيں سی تے قازقستان وچ کِس‏ے وی آدمی نو‏‏ں 65 سال د‏‏ی عمر تک قید وچ رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
تاجکستان
تاجکستان وچ جولائ‏ی 2004ء تو‏ں سزائے موت اُتے روک لگیا دتی گئی ا‏‏ے۔ قازقستان ہی د‏‏ی طرح اس ملک وچ سزائے موت دے نفاذ دے بارے متاثرہ خانداناں نو‏‏ں نہ تاں پہلے تو‏ں دسیا جاندا سی تے نہ ہی مقام تدفین د‏‏ی کوئی اطلاع ملدی سی۔ قانونًا تاجکستان وچ پنج جرائم دے لئی موت د‏‏ی سزا دتی جاندی تھی: قتل؛ دہشت گردی؛ کم سن د‏‏ی آبروریزی؛ نسل کشی؛ تے حیات کشی (biocide)۔ تعزیرات تاجکستان اُتے نظرثانی دا عمل جاری اے، حالاں کہ اس گل کيتی امید اے کہ آنے والے وقت وچ سزائے موت نو‏‏ں بالکلیہ طور اُتے ہٹا دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ غیرسرکاری تنظیم نوٹا بینے د‏‏ی رائے شماری دے مطابق 2,000ٍ جواب دہنداں وچو‏ں 67 فی صد سزائے موت بالکلیہ ہٹا دینے دے حق وچ ا‏‏ے۔ ملک وچ 18 سال تو‏ں کم عمر دے لوکاں اُتے سزائے موت دا نفاذ نئيں کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ 63 سال تو‏ں اُتے دے افراد نو‏‏ں حبس دوام یا موت د‏‏ی سزا نئيں دتی جا سکدی ا‏‏ے۔
ترکمانستان، کیرغیزستان تے ازبکستان
ترکمانستان، کیرغیزستان تے ازبکستان وچ علی الترتیب 1999ء، 2007ء تے 2008ء وچ موت د‏‏ی سزا دے جواز نو‏‏ں قانونًا منسوخ کر دتا گیا گیا سی ۔
آذربائیجان
سوویت یونین تو‏ں آزادی دے بعد تو‏ں آذربائیجان نے کئی اقدامات اٹھائے جو موت د‏‏ی سزا د‏‏ی منسوخی دا اشارہ کردے نيں، جس وچ سبھی عورتاں تے 65 سال تو‏ں زیادہ عمر دے مرداں دا اس سزا تو‏ں مستثنٰی ہونا تے موت د‏‏ی سزا والے جرائم د‏‏ی لسٹ وچ کمی شامل نيں۔ اس دے علاوہ ملک وچ 1993ء دے بعد تو‏ں کوئی سزائے موت د‏‏ی تعمیل دیکھنے وچ نئيں آئی تے ایتھ‏ے دے صدر حیدر علیوف باضابطگی تو‏ں اپنے دستوری اختیارات نو‏‏ں بہ روئے کار لاندے ہوئے موت د‏‏ی سزاواں نو‏‏ں عمر قید وچ تبدیل کردے آئے نيں۔
آذربائیجان د‏‏ی عدالتاں صدر جمہوریہ د‏‏ی معافیاں نو‏‏ں خاظر وچ نہ لاندے ہوئے سزائے موت سناندی رہیاں نيں۔ 1996ء وچ 41 افراد نو‏‏ں سزا د‏‏ی موت دا عدالتاں د‏‏ی جانب تو‏ں اعلان کیتا گیا سی ۔ موت سزا سنائے جانے والے مجرماں نو‏‏ں ودھ از گنجائش ماحول وچ قید ک‏ر ک‏ے رکھیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس گل دے وی الزامات لگائے گئے نيں کہ قانون دا نفاذ کرنے والے عہدیدار زبردستی اقبال جرم کرواندے نيں، جس وچ ایداں دے جرائم وی نيں جنہاں د‏‏ی سزا موت ہی ا‏‏ے۔ جو ابتدائی استثنائی زمرے رہے نيں، انہاں دے مطابق موت د‏‏ی سزا کِس‏ے ایداں دے شخص نو‏‏ں نئيں دتی جا سکدی اے جو 18 سال تو‏ں کم عمر ہوئے عورتاں نو‏‏ں سزائے موت نئيں دتی جا سکدی اے تے نہ ہی 65 سال متجاوز مرداں نو‏ں۔ ملک د‏‏ی سزاواں گولی مارکر دتی جادیاں سن، اُتے سپریم کورٹ آخری اپیل دا مرکز سی ۔
اس طرح بہ حیثیت مجموعی ایہ کہنا بے جا نئيں ہوئے گا کہ وسط ایشیائی ملکاں وچ عمومًا سزائے موت د‏‏ی منسوخی دے لئی اسيں وار فضا چل رہی ا‏‏ے۔ جنہاں ملکاں نے مکمل یا حتمی طور سزائے موت د‏‏ی منسوخی دا اعلان نئيں کیتا اے، اوہ بہت ممکن اے کہ آنے والے کچھ سالاں وچ ایہ اعلبن ک‏ے سکدے نيں۔
حوالے
گٹھ:سزائے موت گٹھ:وسطی ایشیا
ہارمون
ہارمون اک کیمیائی مادہ اے جینوں پنڈے دے اک انگ دا ولگن اک سنیعے دی مورت چ چھڈدا اے جیہڑا پورے پنڈے نوں نوں متاثر کردا اے۔
پتنگا
پتنگا پکھڑوں نال رلدا اک اڈنوالا کیڑہ اے۔ ایدیاں 160,000 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہدیاں چوکھیاں ونڈاں رات نوں اڈدیاں نیں۔
پکھڑوں دا انٹینا سدھا تے پتلا ہوندا اے جد کے پتنگے دا نکے پر ورگا ہوندا اے۔ پتنگا جدوں اڈدا نہیں اوس ویلے اوہدے پر اوہدی مگر تے پدھرے پۓ ہوندے نیں۔ پتنگے رات نوں اڈدے نیں پر سارے نہیں۔
ریانگکانگ
ریانگکانگ اتلے کوریا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:اتلا کوریا گٹھ:اتلے کوریا دے شہر
رامفوٹائفلوپس نگرسنس
رامفوٹائفلوپس نگرسنس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دهستان باغک
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان تنگستان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان تنگستان ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
ملیالم لپی
ملیالم لپی براہمی پروار دیاں لپیاں وچوں نکلی ہوئی لپی ہے۔ اس دی ورتوں ملیالم بولی دے نال نال پنیا، رولا، کونکنی بولی لکھن لئی ہندی ہے۔ ملیالم (മലയാളം, ملیالم) جاں کیرلی (കൈരളി, کیرلی) دکھنی بھارت دی اک بولی ہے جو بھارت دے کیرلا صوبے، تاملناڈو دے کنیانکماری، کرناٹک  دے دکھن کنڑ ضلعے اتے پانڈیچیری اتے لکشادیپ وچّ بولی جاندی ہے۔
مڈھلی جانکاری
ملیالم لپی وچّ 578 اکھر ہندے ہے۔ باقی بھارتی لپیاں دی طرحاں ملیالم لپی ابوگیدا ہے جو کہ کجھ حصہ ورنمالا متعلق ہے تے کجھ حصہ اچارکھنڈ متعلق ہے۔ موجودہ ملیالم اکھر وچّ 16 سوَر  (واول اکھر) ، 36 وئنجن (صحیح اکھر ) تے کجھ ہور چنہ ہندے ہن جو کہ ملکے 576 اچارکھنڈی اکھر بناندے ہے۔ تے باقی دو اکھر انوسور تے وسرگ ہندے ہے۔
حوالے
گٹھ:لپی گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں گٹھ:براہمی لپیاں
ਮਲਿਆਲਮ ਲਿਪੀ
بجایہ
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ٹاکسم ویہڑہ
ٹاکسم ویہڑہ استمبول ترکی وچ اک کھلا ویہڑہ اے۔ ایہ استمبول دے یورپی حصے وچ اے تے نویں استمبول دا دل اخواندا اے۔ ایتھے دکاناں، ہوٹل نیں تے پھرن ٹرن دی وڈی تھاں اے۔ ایتھے ای لوکراج یادگار بنی ہوئی اے۔
رامفوٹائفلوپس اولیواسس
رامفوٹائفلوپس اولیواسس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کلنگ لپی
کلنگ لپی براہمی پروار دیاں لپیاں دی اک لپی اے ۔ ایہ لپی فلپائن دے کلنگا علاقے دی کلنگ بولی لکھی لئی ورتی جاندی اے ۔
گٹھ:لپی گٹھ:فلپائن دیاں بولیاں گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں گٹھ:براہمی لپیاں
لاٹولی پیڑاں
لاٹولی پیڑاں تنزانیہ وچ تریڑ وچ اک تھاں اے جتھے پتھر ہوئی سوآ وچ انساناں دیاں 36 لکھ پرانیاں پیڑاں دے نشان لبھے نیں۔
ایس تھاں نوں لوئیس لیکی دی ٹبری میری لیکی نے 1978 وچ لبھیا سی۔ ایہ آگو مانساں دے دوپیراں تے ٹرن دی سب توں پرانی نشانی اے۔
لہاسا نوں کاروان
لہاسا نو‏‏ں کاروان اک ٹریول کتاب اے تے اس نے سن 1920 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1960 د‏‏ی دہائی تک لہاسا وچ تارکین وطن نیپالی تاجراں د‏‏ی زندگیاں دا بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ کمل رتن تولادھر دے ذریعہ تحریر کردہ ، کتاب وچ ہمالیہ دے پار کھٹمنڈو تو‏ں کارواں سفر تے تبت وچ نیوار دے تاجراں د‏‏ی زندگی تے اس دے تاجر والد کارونا رتنا تولادھر (1920–2008) تے ماماں دے تجربات دے ذریعہ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
کرونا رتنا نے 1935–1946 تے 1949–1954 تک 17 سال لہاسا وچ گزارے۔ اوہ کھٹمنڈو وچ اک بیوپاری گھرانے وچ پیدا ہويا سی ، تے 1935 وچ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد لہاسا وچ آبائی دکان لیا سی۔
لہاسا کو کاروان کٹھمنڈو دے لہاسا نیوار دے تاجراں د‏‏ی صدیاں پرانی تریخ اُتے مبنی اے جو تبت تے ہندوستان وچ اپنے کاروباری گھراں وچ طویل عرصے تک مقیم رہے تے جنوبی تے وسطی ایشیا نو‏‏ں ملانے والے تجارتی نیٹ ورک نو‏‏ں چلاندے رہ‏‏ے۔
تبت اُتے چینی قبضے تے 1959 وچ دلائی لامہ دے ہندوستان جانے دے بعد ایہ کتاب تاجراں د‏‏ی آخری واپسی دے نال ختم ہوئی۔ پہلا ایڈیشن 2004 وچ شائع ہويا۔
حوالے
گٹھ:تبتی بدھ مت گٹھ:لہاسا گٹھ:تجارتی گزرگاہاں گٹھ:سفرنامے گٹھ:2011ء د‏‏ی غیر فکشن کتاباں گٹھ:کتاباں
سیاحت نامہ
thumb| سیاحت نامہ دا سرورق بذریعہ اولیا چلبی، 1895 ایڈیشن سیاحت نامہ ( فارسی / عثمانی ترکی : سیاحت نامه ، " سفر د‏‏ی کتاب ") اک ایسی ادبی شکل تے روایت دا ناں اے جس د‏‏یاں مثالاں اسلامی دنیا دے قرون وسطی وچ صدیاں تو‏ں مل سکدیاں نيں ، جس دا آغاز عربی مسافراں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اموی دور۔ زیادہ مخصوص معنےآں وچ ، اس ناں تو‏ں عثمانی ترک مسافر اولیا چلبی (1611–1682) دے سفری نوٹ دا حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔
اولیا چلبی دا سیاحت نامہ اس روایت کيتی اک مثال ا‏‏ے۔
اپنے دس جلداں والے سیاحت نامہ وچ ، اولیا نے جلد اول وچ بیان کيت‏‏ا اے: استنبول دا راجگڑھ (اس کيت‏ی جائے پیدائش) تے اس دے آس پاس۔ دوسری وچ : برسا ، ازمیر ، باتم ، ترابزون ، ابخازیہ ، کریٹ ، ایرزورم ، آذربائیجان ، جارجیا ، وغیرہ۔ تیسری وچ : دمشق ، شام ، فلسطین ، ارمیا ، سیواس ، کردستان ، آرمینیا ، رومیلیا ( بلغاریہ تے ڈوبروجا ) ، وغیرہ۔ چہارم وچ : وان ، تبریز ، بغداد ، بصرہ ، وغیرہ۔ پنجويں وچ : وان ، بصرہ ، ہنگری ، روس ، اناطولیہ ، برسا ، دارڈانیلس ، ایڈرینوپل ، مولڈویا ، ٹرانسلوینیہ ، بوسنیا ، ڈالمٹیا ، صوفیہ ۔ ششم وچ : ٹرانسلوینیہ ، البانیہ ، ہنگری ، نوو زومکی ، بیلگریڈ ، ہرزیگوینا ، راگوسا ( ڈوبروینک ) ، مونٹی نیگرو ، کنیزا ، کروشیا ؛ ستويں وچ : ھنگری ، بودا ، ایرلاؤ ، تیمیشوارا ، ٹرانسلوانیہ ، ولاچیا ، مالڈووا ، کریمیا ، قازق ، جنوبی روس ، قفقاز ، داغستان ، ازوف ؛ اٹھويں وچ : ازوف ، کافا ، بخشی سرائے ( کریمیا )، استنبول ، کریٹ ، مقدونیہ ، یونان ، ایتھنز ، ڈوڈیکاہور ، موریہ ، البانیہ ، والونا ، اوخرید ، ایڈریا ، استنبول ؛ نويں وچ : ( حج کرنے مکہ ) جنوب مغربی اناطولیہ ، سمرنہ ، افسس ، روڈس ، جنوبی اناطولیہ ، شام ، حلب ، دمشق ، مدینہ منورہ ، مکہ ، سویز ؛ : دسويں وچ مصر (تاریخی )، قاہرہ ، بالائی مصر ، سوڈان ، حبشہ.
اولیا تاریخی حقیقت نو‏‏ں ننگا کرنے د‏‏ی علامت نو‏‏ں ترجیح دیندا اے ، تے بعض اوقات مزاحیہ اثر دے لئی ڈیزائن کيتی گئی کہانیاں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کردی اے یا تخلیق کردی ا‏‏ے۔ اس طرح اس دا سیہتھنم 17 واں صدی دے ہلکے ادب دے کم دے طور اُتے ظاہر ہُندا اے ، جو 17 واں صدی دے بول چال ترکی دے مخلوط استعمال کیت‏‏ی بدولت وسیع حلفےآں دے لئی قابل فہم سی ، جدو‏ں کدی کدی زینت دے اسلوب تو‏ں فقرے تے تاثرات دا کدی کدائيں ادھار لیا جاندا سی۔ وسیع سامعین تو‏ں اپیل کرنے د‏‏ی اس طرح د‏‏ی کوشش مصنف د‏‏ی تاریخی حقیقت دے بارے وچ تشویش د‏‏ی کمی د‏‏ی وضاحت کر سکدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اس نے کچھ ایداں دے واقعات وی ریکارڈ کیتے جداں اس نے انہاں نو‏ں خود دیکھیا یا تجربہ کيت‏‏ا حالانکہ نیڑے تو‏ں جانچ پڑتال تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ انہاں نو‏‏ں صرف سننے یا ادبی ذرائع تو‏ں جاندا اے ، جس دا اوہ حوالہ نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ان تحفظات دے باوجود ، اولیا دا سیاحت نامہ ثقافتی تریخ ، لوک داستان تے جغرافیہ تو‏ں متعلق بہت ساری معلومات د‏‏ی پیش کش کردا ا‏‏ے۔ اس کم د‏‏ی اہمیت اس حقیقت وچ مضمر اے کہ ایہ غیر مسلم واقعات دے نال اپنے رویاں وچ ستارہويں صدی عثمانی ترک دانشوراں دے ذہنی نقطہ نظر د‏‏ی عکاسی کردی اے ، تے اس وقت د‏‏ی سلطنت عثمانیہ دی انتظامیہ تے داخلی تنظیم اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔
اس دے کم د‏‏ی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سیاحت نامہ کی عمومی اصطلاح اکثر اولیہ سلوبی د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں خاص طور اُتے ترک زبان تے مطالعے دا تعلق رکھنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
جدید ترکی وچ متعدد ترجمے دے علاوہ ، اولیا دے سیاحت نامہ دے کافی حصے عربی ، ارمینیائی ، بوسنیائی ، یونانی ، ہنگری ، رومانیہ ، روسی تے سربیا وچ ترجمہ کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا حالیہ انگریزی ترجمہ رابرٹ ڈانکوف تے سوونگ کم دا 2010 دا ترجمہ ، اک عثمانی مسافر: کتاب برائے ٹریولز آف اولیا چلبی سے انتخاب اے  ، جس وچ تمام جلداں دے حصے شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس تو‏ں متعلق اک نوع ، جو عثمانی سفیراں دے سفر تے تجربات تو‏ں مخصوص اے ، اوہ سفارت نامہ (سفارت نامہ) اے ، جس د‏‏یاں مثالاں انہاں دے مصنفاں نے سلطان تے اعلیٰ انتظامیہ دے سامنے پیش کرنے دے پیش نظر انہاں وچ ترمیم کيت‏یاں سن ، اس طرح ایہ وی اک نیم سرکاری افسر سی۔ کردار ، اگرچہ اوہ عام قاری دے لئی وی دلچسپی دا باعث بنے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
باہرلے جوڑ
گٹھ:عثمانی ادب گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:فارسی لفظاں تے جملے گٹھ:سفرنامے گٹھ:ترک ادب گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
چک 29 ڈبلیو بی
چک 29 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
کھیڈاں اُپر بنن والیاں فلماں دی لسٹ
ترچھی لکھائیفلماں دے اس مجموعہ وچ ساریاں کھیڈاں دیاں سرگرمیاں شامل ہن۔ مووی فلماں دے دور توں بعد سپورٹس فلماں بنائیاں گئیاں ہن، جویں کہ 1915 دی فلم "دِی چیمپین" اداکار چارلی چیپلن۔ اس صنف وچ فلماں گمبھیر (Raging Bull) توں لے کے مورتی (Horse feathers ) تک ہو سکدیاں ہن۔ کھیڈ فلماں لئی اک کلاسک تھیم اک انفرادی جاں ٹیم دی جت اے جو مشکلاں دے باو جود جتدا اے۔
سائکلنگ
thumb|1956 دی فلم آننا کیریرن-ہوریرن دا جاپانی مووی پوسٹر
ملٹیسپورٹ گیمز / اولمپک
Note: Films featuring the Olympics, Paralympics, X-Games, etc... and other similar events are included. Films featuring specific sports featured in the games should be listed under that specific sport
Rowing
گٹھ:لسٹاں گٹھ:فلماں
فرانز زیور ونٹرہالٹر
فرانز زیور ونٹرہالٹر (20 اپریل 1805 – 8 جولائی 1873) اک جرمن پینٹر سی۔ اوس دیاں پینٹنگ 19ویں صدی دے شاہی ٹبران تے نیں۔
پمی بائی
پمی بائی(پرمجیت سنگھ سدھو) پنجابی گلوکار، سنگیتکار اتے بھنگڑا ڈانسر اے۔ دنیا بھر دے پنجابی سنگیت وچ پمی بائی نے بہت ہی اہم کم کرکے اپنا اہم ستھان بنایا، خاص طور اپر بھنگڑے لئی روایتی سنگیت وچ اپنا ہتھ ازمایا۔ پمی نوں لوکاں دا ودھیرے دھیان "اشکے" توں ملیا۔ ہن تک، پمی دیاں 12 ایلبماں اتے 100 دے قریب گانے ریکارڈ ہو چکے ہن۔ پمی بائی نوں بھنگڑے دا شیر وی کیہا جاندا اے۔ پمی دنیا دے 25 توں ودھ دیساں وچ اپنی نمائش کر چکیا اے۔ پنجاب سرکار ولوں 2009 وچ، پمی نوں فوک گیت کارن شرومنی اوارڈ نال نوازیا گیا۔ پنجاب اتے پنجابی یونیورسٹی دے پنجابی ترقی ڈپارٹمینٹ ولوں پمی نوں فیلوشپ نال نوازیا گیا گیا اے۔
مڈھلا جیون
پمی بائی دا جم 9 نومبر، 1965 وچ سنگرور وکھے ہویا۔ اسدا جم آزادی لئی لڑن والے گھرانے وچ ہویا اتے ایہہ اپنے پیؤ سردار پرتاپ سنگھ باگھی ورگا راجنیتیوان بننا چاہندا سی جو لڑائی نال لڑن والا انسان سی۔ بچپن وچ ہی پمی دا جھکاء بھنگڑے ول سی جس کارن اسنے سکول پروگراماں وچ حصہ لینا شروع کیتا۔ اس توں بعد پمی نے کالج دوران انٹر-یونیورسٹی پروگرام وچ حصہ لیا اتے اس نوں بھنگڑا ڈریکٹر بنا دتا گیا۔ ایم۔اے۔ دے دوران پمی نے غیر پیشہ وری گانا شروع کیتا۔ 1982 وچ اسنے اپنا پہلا گانا "نچدی جوانی" ریکارڈ کروایا۔
سنگیتی کیریئر
1987 وچ، پمی نے اپنی پہلی اؤڈیؤ کیسیٹ نرندر بیبا نال مل کے ریکارڈ کیتی۔ اس توں بعد پمی بائی نے اگلی کیسیٹ سریندر کور نال ریکارڈ کیتی۔
سنگیتک ویڈیو
"عاری" "گڈی جٹّ دی" "مرزا" "جگنی""
حوالے
گٹھ:پنجابی گلوکار
رامفوٹائفلوپس پلبارنسس
رامفوٹائفلوپس پلبارنسس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع بایسون
ضلع بایسون  ازبکستان دے صوبہ ســُـرخان دریا دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ بایسون شہر اے ۔ بایسون شہر صوبائی راجگڑھ ترمذ 145 کلومیٹر اتلے لہندے چ واقع اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 79،000 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 3،720 مربع کلومیٹر اے ۔ نقشے چ ایہ ضلع نمبر 3اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ســُـرخان دریا دے ضلعے
ہالی
ہل چلان آلے نوں ہالی کیندے نے۔
ریختہ
ریختہ اردو دی اک شروعاتی قسم سی جس وچ ہندی تے فارسی تے عربی شبداں دا رلا کیتا جاندا سی ۔
براشوو
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ براشوو شہر رومانیہ دا اک شہر تے رومانیہ دی براشوو کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ریشم رکھ
ریشم رکھ پھلیاں ٹبر دی جنس ریشمی بوٹے دا اک رکھ اے۔ ایہ لیندے دکھنی تے چڑھدے دکھنی ایشیاء دا واسی اے۔
ریشم رکھ دا ناں ایہدے نرم تے سوہنے پھلاں باہجوں رکھیا گیا اے۔
ایہ اک نکے ناپ دا 5–12 میٹر اچا جانوالہ رکھ اے۔
چاگانگ
چاگانگ اتلے کوریا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:اتلا کوریا گٹھ:اتلے کوریا دے شہر
نعامہ
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 30 ڈبلیو بی
چک 30 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
ضلع ترمذ
ضلع ترمذ  ازبکستان دے صوبہ ســُـرخان دریا دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ ترمذ شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 78،600 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 860 مربع کلومیٹر اے ۔ نقشے چ ایہ ضلع نمبر 13اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ســُـرخان دریا دے ضلعے
دهستان جم
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان جم دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان جم ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
جنرل ڈائر
ریجینالڈ ایڈورڈ ہیری ڈائر  (9 اکتوبر 1864 – 23 جولائی 1927) اک بریٹیش انڈین آرمی افسر سی جو، اک عارضی برگیڈیئر جنرل، برطانوی ہند دے (برطانوی پنجاب صوبے دے) شہر امرتسر وچّ جلیانوالہ باغ قتل عام لئی ذمہ وار سی۔ ڈائر نوں ڈیوٹی توں ہٹا دتا سی۔ پر اوہ برطانیہ وچّ، خاص طور تے برطانوی راج دے نال جڑے لوکاں لئی ہیرو بن گیا سی۔ کجھ اتہاسکار اس حادثے نوں ہندستان وچّ برطانوی حکومت دے انت ولّ اک وڈا قدم کہندے ہن۔
حوالے
گٹھ:برطانوی ہندگٹھ:برطانوی شخصیتاںگٹھ:انگریز
رامفوٹائفلوپس پنگوس
رامفوٹائفلوپس پنگوس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
جلیاں والا باغ
thumb|جلیاں والا باغ
امبرسر پنجاب وچ اک باغ اے ۔ ایہ باغ ہمت سنگھ نامی اک شخص دے دے خاندان دی ملکیت سی ۔ اوہ جلا پِنڈ دے سی ایس وجہ توں اوہناں دے ٹبر نوں جلیاں آلے کہیا جاندا سی تے اوہناں دے باغ دا نام وی جلیاں آلا باغ پے گیا ۔ ایتھے ای جلیاں والا باغ قتل عام دا حادثا پیش آیا سی ۔
تریخ
امبرسر ’’ پنجاب وچ جلیاں والا باغ وچ 13 اپریل 1919 ء نوں انگریز فوج نے سینکڑے آزادی پسندوں نوں گولی مار کے ماریا سی۔ اس قتل عام دی وجہ اک بھیڑا قنون رولٹ ایکٹ مجریہ 21 مارچ 1919 سی جیہدے ذریعے ہندوستان دے لوکاں دی رہی سہی آزادی وی مک گئی سی ۔ سارے دیس چ مظاہرے تے ہڑتالاں راہیں اس ایکٹ دے خلاف احتجاج کیتا جا رہیا سی تے امبرسر وچ وی بغاوت ورگی حالت سی ۔
13 اپریل بساکھی دے میلے دا دیہاڑ سی تے امبرسر دے جلیاں والا باغ وچ ہزاراں پنجابی کسان تے شہری میلا منارہے سن تے اک نکر تے کھوہ دے نیڑے رولٹ ایکٹ دے خلاف جلسا وی ہو رہیا سی۔ جلسے نوں روکݨ لئی جلندھر توں ڈائر نوں سدیا گیا سی۔ اوہ جلسے دی تھاں تے جا پہنچیا تے دوویں بوہیاں تے سپاہیاں نوں بندوقاں تاݨ کے کھڑا کر دتا۔ دیکھدے ای دیکھدے لاشاں دے ڈھیر لگ گئے ۔ سواݨیاں نے کھوہ وچ چھالاں مار دتیاں تے باغ رتا ہوگیا۔
واقعات
13 اپریل 1919ء اتوار دے دن امبرسر دے شہری شام دے 4 بجے اپنے آگوآں ڈاکٹر سیف الدین کچلو تے ڈاکٹر ستیہ پال دی گرفتاری دے خلاف احتجاج لئی جلیانوالہ باغ چ جمع ہوئے۔ حکومت نے جلسے جلوسوں اتے تن دن پہلے پابندی لا دتی سی۔ ایہ باغ دو سو گز لمبا تے اک سو گز چوڑا سی۔ اس دے چارے پاسے کندھ سی تے کندھ دے نال نال مکان بنے ہوئے سن۔ باہر نکلن لئی اک چھوٹا جہا تنگ راہ سی۔ سارا باغ کچھا کھچ بھریا ہویا سی ۔ تے لوک آگوآں دیان تقریراں سن رہے سی ۔ 13 اپریل نوں شام ساڈھے چار بجے تک امبرسر دے آلے دوالے دے تقریبن پندراں توں ویہہ ہزار تک لوک باغ وچ جمع ہو چکے سن ۔
پنچ بج کے پندراں منٹ اُتے جنرل ڈائر نے پچاس فوجیاں تے دو آرمرڈ گڈیاں نال اوتھے پہنچ کے بغیر کسے گل دے لوکاں اتے فائرنگ دا حکم دتا۔ اس حکم اتے عمل ہویا تے کجھ منٹاں چ سینکڑے لوک مار دتے گئے ۔ بوہت سارے لوکاں نے باغ دے اک کونے چ بنے کھوہ جان بچان لئی چھالاں مار دتیاں ، پر اوہناں اتے وی فائرنگ کر دتی گئی ۔سرکاری ریکارڈ مطابق کھوہ چوں 120 لاشاں کڈھیاں گئیاں باقی وچے رہ گئیاں۔
فائرنگ 20 منٹ جاری رہی جس مگروں جنرل ڈائر تے اسدے فوجی واپس پرت گئے ، اس وشکار تھری ناٹ تھری دے 1650 راؤنڈ فائر کیتے گئے ، جنرل ڈائر دے اندازے موجب 6 گولیاں چوں اک نال بندہ مریا ۔ اوہدا آکھنا سی کہ 200 توں 300 لوک مرے ، پر برطانوی حکومت دے ریکارڈ مطابق 379 بندے مرے تے 1200 زخمی ہوئے پرغیرسرکاری آنکڑے ایہدے الٹ نیں ۔ پنڈت مدن موہن مالویہ دا ، جنے اس واقعے دے فوراً مگروں امبرسر پہنچ کے اپنے ساتھیاں نال مل کے گنتی کیتی ، کہنا اے کہ مرن آلےآں دی گنتی 1000 توں وَدھ اے ۔
یادگار
1920 چ جلیاں والا باغ نوں پنچ لَکھ سٹھ ہزار چار سو بتالی رپئیے وچ خرید لیا گیا پر پنجاب دی آزادی تک ایتھے یادگار تعمیر نا کیتی جا سکی ۔ آزادی مگروں ایس یادگار دی اساری شروع ہوئی جو 1961 چ مکمل ہوئی ۔ ایہدے اُتے سوا نوں لَکھ رپیے خرچ ہوئے تے ایہنوں آزادی دا شعلا دا نام دتا گیا ۔ ایہدا افتتاح ڈاکٹر راجندر پرشاد نے کیتا ۔ مرکزی یادگار دی اچائی تیہ فٹ اے ۔
حوالے
گٹھ:امبرسر گٹھ:باغ گٹھ:تھاں
ریشمی بوٹے
ریشمی بوٹے پھلیاں ٹبر دی اک جنس اے جیدے وچ 150 دے نیڑے ونڈاں نیں۔
بویرا
بویرا الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبا بویرا دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:افریقا دے شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
اتلا ہوانگہے
اتلا ہوانگہے اتلے کوریا دا اک صوبہ اے۔
ضلع دیناؤ
ضلع دیناؤ  ازبکستان دے صوبہ ســُـرخان دریا دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ دیناؤ شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 2،53،700 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 750 مربع کلومیٹر اے ۔ نقشے چ ایہ ضلع نمبر 4 اتے اے ۔
ہامبرگ
ہامبرگ براعظم یورپ دے ملک جرمنی دا اک شہر اے۔ ہامبرگ جرنی دا دوجا وڈا شہر اے تے یورپی یونین دا ستواں وڈا شہر اے۔
رامفوٹائفلوپس پولیگرامامکس
رامفوٹائفلوپس پولیگرامامکس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ہانگ کانگ
ہانگ کانگ چین دے پربندھ وچ اک اچیچا تھاں اے۔ ایہ پہلے برطانیہ کول سی تے ہن جین کول اے۔
٧ ݨام
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
دهستان انارستان (جم)
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان جم ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
ابو الریحانتین
اَبو الرّیحانَتَیْن امام علی د‏‏ی کینت جس دے معنی دو خوشبوواں دے باپ دے نيں۔ رسول اللہؐ نے حضرت امام حسنؑ تے حضرت امام حسینؑ دے بارے وچ فرمایا : حسنؑ تے حسینؑ میری دو خوشبوئاں نيں ، ايس‏ے مناسبت د‏‏ی کی بنا اُتے انہاں دے والد حضرت علیؑ نو‏‏ں ابو الریحانتین کہیا جاندا ا‏‏ے۔
منابع
گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں گٹھ:علی
ہاڑھ
ہاڑھ، پنجابی کیلنڈر دا چوتھا مہینا اے۔ ایہ اَدھ جون توں شروع ہُندا اے۔
گٹھ:ویلا گٹھ:وقت دیاں اکائیاں گٹھ:دیسی مہینے گٹھ:مہینے گٹھ:پنجابی کیلنڈر گٹھ:پنجابی رہتل
بریلا
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ بریلا شہر رومانیہ دا اک شہر تے رومانیہ دی بریلا کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں گٹھ:رومانیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
مدُھرا نائیک
مدُھرا ہیمنت نائیک اک بھارتی ماڈل اتے اداکارہ اے، جسنوں ایہناں ٹیلیوژن شو وچ ویکھیا جا سکدا اے جویں کہ 'پیار کی یہ ایک کہانی، اس پیار کو کیا نام دوں، ہم نے لی اے - شپتھ اتے تمہاری پاکھی وغیرہ ۔
کیریئر
نائیک نے اپنے کیریئر نوں اک ماڈل وجوں شروع کیتا جس نے شائل اوسوال ولوں سنگیت ویڈیو "عمر بھر" وچ کم کیتا۔ اسنے پھر اپنے پہلے شو کہانی گھر گھر کی لئی ہستاکھر کیتے سن۔ اسنے پھر چار سال توں بالاجی ٹیلیفلم نال کم کیتا۔ اسنوں 9X چینل تے کہیں نہ کہیں وچ سونی تے بھاسکر بھارتی ، سٹار پلسّ تے کس دیس میں اے میرا دل، ایک نند کی کھشیوں کی چابی۔.۔میری بھابی، کیامت اتے سٹار ون تے پیار کی یہ ایک کہانی وچ ویکھیا جا سکدا اے۔
اسنے لائف اوکے تے ہم نے لی اے شپتھ وچ مکھ کردار نبھایا اے۔ اس توں علاوہ سٹار پلسّ دی سیریز اس پیار کو کیا نام دوں؟ وچ وی شیتل کپور دی کردار نبھایا۔
سماجی اتے سیاسی کارن
ہیرو، جو جانوراں دے حقاں لئی اک وکیل وی اے، نے پنچھیاں نوں قید کرن توں روکن لئی پیٹا   نوں اپنا ہتھ ودھا دتا۔ سپرڈوڈ لئی شوٹنگ کردے ویلے اس نے اس نوں اک پرچارک سرگرمی دے روپ وچ جوڑ دتا۔
حوالے
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
کستوربا گاندھی
کستوربا گاندھی (1869 - 1944), مہاتما گاندھی دی تینویں سی جو بھارت وچّ بے دے نام نال مشہور ہے۔ کستوربا گاندھی دا جنم 11 اپریل 1869 وچّ مہاتما گاندھی دی طرحاں کاٹھیاواڑ دے پوربندر نگر وچّ ہویا سی۔ اس پرکار کستوربا گاندھی عمر وچّ گاندھی توں 6 مہینے وڈی سی۔ کستوربا گاندھی دا پیؤ گوکلداس مکنجی عام وپاری سی۔ گوکلداس مکنجی دی کستوربا تیجی اولاد سی۔ اس زمانے وچّ کوئی لڑکیاں نوں پڑاؤندا تاں سی نہیں، ویاہ وی الپ عمر وچّ ہی کر دتا جاندا سی۔ اس لئی کستوربا وی بچپن وچّ ان پڑھ سی اتے ستّ سال دی عمر وچّ 6 سال دے موہنداس دے نال اس دی کڑمائی کر دتی گئی۔ تیراں سال دی عمر وچّ اوہناں دوناں دا ویاہ ہو گیا۔ پیؤ نے اوہناں اتے شروع توں ہی انکش رکھن دی کوشش کیتی اتے چاہیا کہ کستوربا بناں اوہناں دی اجازت کِتے نہ جاوے، پر اوہ اس نوں جہناں دباؤندے اونا ہی اوہ آزادی لیندی اتے جتھے چاہندی چلی جاندی۔
جیون
left|thumb|200px|با اتے گاندھی 1902 وچّ
گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:گاندھی نہرو ٹبر گٹھ:ہندو شخصیتاں گٹھ:بھارتی لوک
رامفوٹائفلوپس پروکسیمس
رامفوٹائفلوپس پروکسیمس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تھلواں ہوانگہے
تھلواں ہوانگہے اتلے کوریا دا اک صوبہ اے۔
ضلع جرقرغان
ضلع جرقرغان  ازبکستان دے صوبہ ســُـرخان دریا دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ جرقرغان شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 1،42،200 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 1140 مربع کلومیٹر اے ۔ نقشے چ ایہ ضلع نمبر 5 اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ســُـرخان دریا دے ضلعے
دهستان تشان
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان جم دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان جم ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
رامفوٹائفلوپس سلویا
رامفوٹائفلوپس سلویا اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اننے سپ
برینڈا فائیگن
برینڈا فائگن (جم 1944) اک امریکی فیمینسٹ کارکن، فلم پروڈیؤسر، اتے اٹارنی اے۔
مڈھلا جیون اتے سکھیا
برینڈا سو فائگن دا جم 1944 وچ پھالس چرچ، وکھے ہویا سی۔ اس دے پیؤ آرتھر پال پھائگن اک وکیل اتے ماں شرلی کیڈیسن اک گھریلو بیوی سی۔  پھائگن نے 1962 وچ ہائی سکول توں گریجوئیشن کیتی۔
نجی زندگی
پھائگن نے 1968 اتے 1974 وچ مارک فسٹیو نال ویاہ کروایا  اس جوڑے کول اک بچہ، ایلسکس سی، جو یو۔سی۔ برکلی توں گریجوئیشن کرن گیا۔ 1979 وچ فسٹیو اتے فائگن دی طلاق ہو گیا۔ فائگن اس ویلے کیلیفورنیا وچ رہندی اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1944 گٹھ:20ویں صدی دے امریکی لکھاری گٹھ:20ویں صدی دے لکھاری گٹھ:21ویں صدی دے لکھاری
گٹھ:فیمینسٹ لکھاری گٹھ:زندہ لوک
بوزاؤ
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ بوزاؤ شہر رومانیہ دا اک شہر تے رومانیہ دی بوزاؤ کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 31 ڈبلیو بی
چک 31 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
رامفوٹائفلوپس سیمیلس
رامفوٹائفلوپس سیمیلس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ہامہنگ
ہامہنگ اتلا کوریا دا اک شہر اے.
وکٹوریا، اسٹریلیا
وکٹوریہ آسٹریلیا دا اک صوبہ اے۔ آبادی دے مطابق یہ آسٹریلیا دا دوجا سب توں وڈا صوبہ اے۔
برج بو عریریج
برج بو عریریج الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ برج بو عریریج دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کاربوہائیڈریٹ
کاربوہائیڈریٹ ایسے کمپاؤنڈ ہوندے نیں جیہڑے کاربن ، ہائیڈروجن تے آکسیجن نال رل کے بندے نیں۔