cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وقت دا سفر
کائنات دا ماخذ تے مقدر
جے اقلیدسی مکان - زمان لا متناہی فرضی وقت تک پھیلا ہويا اے تاں کلاسیکی نظریے د‏‏ی طرح سانو‏ں اس وچ وی کائنات د‏‏ی بنیادی حالت دے تعین وچ اس مسئلے دا سامنا کرنا پئے گا، خدا ہی جاندا ہوئے گا کہ کائنات دا آغاز کِداں ہويا مگر اسيں اس سوچ دے لئی کوئی خاص جواز فراہ‏م نئيں ک‏ر سکدے کہ کائنات ایداں دے نئيں بلکہ کسی تے طریقے تو‏ں شروع ہوئی سی، دوسری طرف تجاذبی کوانٹم نظریے نے اک نويں امکان نو‏‏ں پیدا کر دتا اے جس وچ مکان - زمان د‏‏ی کوئی حد نئيں اے ، لہذا اس د‏ی ضرورت نئيں اے کہ حد دے طرزِ عمل د‏‏ی وضاحت کيت‏ی جائے ، کوئی ایسی اکائیت ہوئی ہی نئيں جتھے سائنس دے قوانین ناکارہ ہوئے جاواں تے نہ ہی مکان - زمان دا کوئی ایسا کنارہ ہوئے گا جس اُتے خدا تو‏ں درخواست کرنی پئے یا کوئی نواں قانون بروئے کار لیانا پئے جو مکان - زمان د‏‏ی حدود نو‏‏ں متعین کر دے ، کہیا جا سکدا اے ’کائنات د‏‏ی حد ایہ اے کہ اس د‏ی کوئی حد نئيں اے ‘ کائنات مکمل طور اُتے خود کفیل ہوئے گی تے کسی بیرونی چیز تو‏ں متاثر نئيں ہوئے گی، ایہ نہ تخلیق ہوئے گی، نہ تباہ ہوئے گی، ایہ بس موجود ہوئے گی۔
ميں نے ویٹی کن وچ ہونے والی مذکورہ بالا کانفرنس وچ ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی کہ ہوئے سکدا اے مکان تے زمان مل ک‏ے اک سطح تشکیل داں جو اپنی جسامت وچ متناہی ہوئے مگر اس د‏ی کوئی حد ہوئے نہ کنارہ، اُتے میرا مقالہ ریاضیا‏تی سی اس لئی کائنات د‏‏ی تخلیق وچ خدا دے کردار دے لئی اس دے مضمرات فوری طور اُتے سمجھ‏‏ے نئيں گئے (یہ میرے لئی بہتر ہی ہويا) ویٹی کن کانفرنس دے وقت مینو‏ں معلوم نئيں سی کہ کس طرح ’لا حدودیت‘ (no boundry) دے تصور نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے کائنات دے بارے وچ پیشین گوئیاں د‏‏ی جاواں، بہر حال اگلی گرمیاں وچ ميں نے یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ساندا باربرا (Santa Barbara) وچ گزاراں، اوتھ‏ے میرے اک دوست تے رفیقِ کار جم ہارٹل (Jim Hartle) نے میرے نال مل ک‏ے اوہ شرائط وضع کيتياں جو مکان - زمان د‏‏ی حد نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ کائنات نو‏‏ں پوری کرنی ضروری سن، جدو‏ں ميں کیمبرج واپس آیا تاں ميں نے اپنے دو تحقیقی شاگردو جولین لٹریل (Julian Luttrel) تے جونے تھن ہالی ویل (Jonathan Halliweil) دے نال ایہ کم جاری رکھیا۔
ماں اس گل اُتے زور دینا چاہواں گا کہ مکاں تے زماں دا کسی حد دے بغیر متناہی ہونا محض اک تجویز اے ، اسنو‏ں کِسے تے اصول تو‏ں اخذ نئيں کيتا جا سکدا تے سائنسی نظریاں د‏‏ی طرح اسنو‏ں وی ابتدائی طور اُتے جمالیا‏تی (aesthetics) یا ما بعد الطبیعاندی (metaphysical) وجوہات دے لئی پیش کيتا جا سکدا اے ، مگر اصل آزمائش ایہ اے کہ آیا ایہ خیال ایسی پیشین گوئیاں کردا اے جو مشاہدے تو‏ں مطابقت رکھدی ہون، اُتے اس دا تعین کوانٹم تجاذب دے سلسلے وچ دو وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مشکل اے ، جداں کہ اگلے باب وچ تشریح کيت‏ی جائے گی، پہلی وجہ ایہ اے کہ اسيں حالے وثوق تو‏ں نئيں بتا سکدے کہ کون سا نظریہ عمومی اضافیت تے کوانٹم میکینکس نو‏‏ں کامیابی تو‏ں یکجا کردا اے ! حالانکہ اسيں اس نظریے د‏‏ی ممکنہ ہیئت (form) دے بارے وچ بہت کچھ جاندے نيں، دوم ایہ کہ پوری کائنات د‏‏ی تفصیل تو‏ں وضاحت کرنے والا کوئی وی ماڈل ساڈے لئی ریاضی د‏‏ی سطح اُتے اِنّا پیچیدہ ہوئے گا، اسيں ٹھیک ٹھیک پیشین گوئیاں نہ کڈ سکن گے ، چنانچہ سادہ مفروضے تے اندازے لگانے پڑدے نيں تے فیر وی پیشین گوئیاں دے حصول دا مسئلہ ہتھ لگانے نئيں دیندا۔
مجموعۂ تواریخ وچ ہر تریخ نہ صرف مکان - زمان د‏‏ی تشریح کرے گی بلکہ کائنات دا مشاہدہ کر سکنے والے انساناں جداں نامیاں سمیت اس وچ موجود ہر شئے د‏‏ی تشریح کرے گی، ایہ بشری اصول دے لئی اک ہور جواز فراہ‏م کردا اے کہ ا گر ایہ سب تواریخ ممکن نيں تاں جدو‏ں تک اسيں کسی اک تریخ وچ موجود نيں اس گل کيتی تشریح د‏‏ی جا سکدی اے کہ کائنات ہن اپنی موجود حالت وچ کیو‏ں پائی جاندی اے ، ایہ گل واضح نئيں اے کہ جنہاں تواریخ وچ اسيں موجود نئيں انہاں نو‏ں کيتا معنی دتے جاواں، اُتے تجاذب دا کوانٹم نظریہ کدرے زیادہ اطمینان بخش ہوئے گا، جے اسيں مجموعۂ تواریخ استعمال کردے ہوئے ایہ بتا سکن کہ ساڈی کائنات ممکنہ تواریخ وچو‏ں صرف اک نئيں اے بلکہ ایہ انہاں وچو‏ں اک اے جس دا امکان سب تو‏ں زیادہ اے ، ا یسا کرنے دے لئی سانو‏ں کوئی حد نہ رکھنے والے تمام ممکنہ اقلیدسی مکان - زمان دے لئی مجموعۂ تواریخ اُتے عمل کرنا پئے گا۔
کسی حد دے نہ ہونے د‏‏ی تجویز دے تحت ایہ امکان بوہت گھٹ اے کہ کائنات اکثر ممکنہ تواریخ د‏‏ی پیروی کردی ہوئی پائی جائے ، لیکن تواریخ دا اک خاص خاندان اے جو دوسرےآں د‏‏ی نسبت زیادہ امکانی اے ، انہاں تواریخ د‏‏ی تصویر ایويں کھینچی جا سکدی اے کہ ایہ تواریخ زمین  د‏‏ی سطح د‏‏ی طرح ہاں جس وچ قطبِ شمالی (north pole) تو‏ں فاصلہ فرضی وقت نو‏‏ں ظاہر کرے تے اس دے نال ایہ وی دکھائے کہ قطبِ شمالی تو‏ں مستقل فاصلے دے دائرے د‏‏ی جسامت کيتا اے تے ایہ کائنات دے مکانی فاصلے د‏‏ی نمائندہ ہو، کائنات قطبِ شمالی اُتے اک واحد نقطے د‏‏ی طرح شروع ہُندی اے ، جنوب د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے قطبِ شمالی تو‏ں مستقل فاصلے اُتے عرض بلد دائرے بڑھدے جاندے نيں جو فرضی وقت دے نال پھیلدی ہوئی کائنات تو‏ں مطابقت رکھدے نيں ۔
خطِ استواء (equator) اُتے کائنات جسامت د‏‏ی انتہا نو‏‏ں پہنچ جائے گی تے بڑھدے ہوئے فرضی زماں دے نال سکڑ کر قطبِ جنوبی اُتے اک واحد نقطہ بن جائے گی، حالانکہ شمالی تے جنوبی قطبین اُتے کائنات د‏‏ی جسامت صفر ہوئے گی، فیر ایہ اکائیتاں نئيں ہاں گی، انہاں اُتے سائنس دے قوانین دا ايس‏ے طرح اطلاق ہُندا اے جداں زمین  دے شمالی تے جنوبی قطبین پر۔
جے کائنات واقعی ایسی کوانٹم حالت وچ اے تاں فرضی وقت وچ کائنات د‏‏ی تریخ وچ کوئی اکائیت نئيں ہوئے گی چنانچہ ایويں لگدا اے کہ میرے حالیہ کم نے اکائیتاں اُتے میرے پرانے کم دے نتائج نو‏‏ں بیکار کر دتا اے مگر جداں کہ اُتے نشاندہی کيتی گئی اے اکائیتاں د‏‏ی سیورمز (theorems) د‏‏ی اصل اہمیت ایہ سی کہ انہاں نے دکھایا سی کہ تجاذبی میدان نو‏‏ں اِنّا طاقتور ہونا چاہیے کہ کوانٹم تجاذبی اثرات نظر انداز نہ کیتے جا سکن، اس دے نتیجے وچ ایہ تصور سامنے آیا کہ کائنات فرضی وقت وچ متناہی تاں ہوئے سکدی اے مگر حداں تے اکائیتاں دے بغیر۔
اس تو‏ں ایہ نتیجہ نکل سکدا اے کہ معروف فرضی وقت ہی دراصل حقیقی وقت اے تے جسنو‏ں اسيں حقیقی وقت کہندے نيں اوہ محض ساڈی تصورات‏‏ی اختراع اے ، حقیقی وقت وچ کائنات دا آغاز تے انجام اکائیتاں اُتے اے جس تو‏ں مکان - زمان د‏‏ی حد بندی ہُندی اے تے جس وچ سائنس دے قوانین بے کار ہوئے جاندے نيں، مگر فرضی وقت وچ اکائیتاں یا حدود نئيں نيں، اس لئی ہوئے سکدا اے کہ جسنو‏ں اسيں فرضی وقت کہندے نيں در حقیقت زیادہ بنیادی ہو، تے جسنو‏ں اسيں حقیقی وقت دے ناں تو‏ں پکاردے نيں محض اک تصور ہوئے جو اساں کائنات د‏‏ی تشریح وچ مدد حاصل کرنے دے لئی ایجاد کيتا ہو، مگر پہلے باب وچ میرے موقف دے مطابق اک سائنسی نظریہ محض اک ریاضیا‏تی ماڈل ہُندا اے اس لئی ایہ پوچھنا بے معنی اے کہ حقیقی کیہ اے ؟ حقیقی تے فرضی وقت کیہ اے ؟ ایہ سادہ سی گل اے کہ کون سا تشریح کرنے دے عمل وچ زیادہ کار آمد اے ۔
ہم مجموعۂ تواریخ نو‏‏ں وی کسی حد دے نہ ہونے د‏‏ی تجویز (No Boundary Proposal) ‎ دے نال استعمال ک‏ر سکدے نيں تاکہ کائنات د‏‏ی اک نال وقوع پذیر ہونے والی خصوصیات دریافت کيت‏ی جا سکن، مثلاً ایہ معلوم کيتا جا سکدا اے کہ کائنات د‏‏ی کثافت د‏‏ی موجودہ قدر (value) دے وقت کائنات تمام سمتاں وچ یکساں پھیل رہی اے ، ایداں دے سادہ ماڈلاں وچ جو ہن تک جانچے جا چکے نيں ایہ امکان قوی اے کہ کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی مجوزہ شرط اس پیشین گوئی تک لے جاندی اے کہ کائنات دے پھیلاؤ د‏‏ی موجودہ شرح اُتے ہر سمت وچ یکساں ہونے دا انتہائی قوی امکان موجود اے ، ایہ مائیکرو ویو پس منظر د‏‏ی ریڈی ایشن کاری دے مشاہدات دے مطابق اے تے ایہ ہر سمت وچ تقریباً اک ورگی شدت (intensity) رکھدی اے ، جے کائنات چند سمتاں وچ دوسری سمتاں د‏‏ی نسبت زیادہ تیزی تو‏ں پھیل رہی ہُندی تاں انہاں سمتاں وچ ریڈی ایشن کاری شدت اضافی ریڈ شفٹ (Red Shift) د‏‏ی وجہ تو‏ں گھٹ جاندی۔
کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط د‏‏ی ہور پیشین گوئیاں اُتے کم ہوئے رہیا اے ، اک خصوصی طور اُتے دلچسپ مسئلہ ابتدائی کائنات وچ یکساں کثافت تو‏ں خفیف تبدیلیاں د‏‏ی جسامت دا اے جو پہلے کہکشاواں فیر ستارےآں تے ساڈی تشکیل دا باعث بنیاں، اصولِ غیر یقینی دے مطابق ابتدائی کائنات بالکل یکساں نئيں ہوئے سکدی کیونجے ذرے د‏‏ی رفتاراں تے تھ‏‏اںو‏اں وچ کمی بیشی یا کچھ غیر یقینیاں ضرور رہی ہاں گی، فیر کائنات اک بہت تیز پھیلاؤ دے دور تو‏ں گزری ہوئے گی جداں کہ افراطی ماڈلاں وچ ہُندا اے ، اس دوران ابتدائی غیر یکسانیتاں ودھدی رہی ہاں گی تو‏ں وقتیکہ دے ساڈے زیرِ مشاہدہ ساختاں د‏‏ی اصلیت د‏‏ی تشریح کرنے دے لئی کافی وڈی ہوئے جاواں، اک پھیلدی ہوئی کائنات جس وچ مادے د‏‏ی کثافت مختلف جگہاں اُتے بدلی ہوئی ہوئے تجاذب نے کثیف تر خطےآں نو‏‏ں اپنا پھیلاؤ روک کر سکڑنے اُتے مجبور کر دتا ہوئے جس دے نتیجے وچ کہکشاؤں، ستارےآں تے اسيں ورگی غیر اہ‏م مخلوقات د‏‏ی تشکیل ہوئی ہوئے گی، اس طرح کائنات دے لئی کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط نو‏‏ں مقداری میکانیات (quantum mechanics) دے اصولِ غیر یقینی دے نال ملیا ک‏ے کائنات وچ نظر آنے والی تمام پیچیدہ ساختاں د‏‏ی تشریح د‏‏ی جا سکدی اے ۔
وقت دا تیر
The Arrow Of Time
پچھلے ابواب وچ اسيں دیکھ چکے نيں کہ وقت د‏‏ی ماہیت دے بارے وچ ساڈے خیالات چند سالاں وچ کس طرح تبدیل ہوئے چکے نيں، اس صدی دے آغاز تک لوک مطلق وقت اُتے یقین رکھدے سن ، یعنی ہر وا قعہ وقت نامی اک عدد تو‏ں منفرد انداز وچ منسوب کيتا جا سکدا سی تے تمام اچھی گھڑیاں دو واقعات دے درمیان اُتے متفق ہودیاں سن، اُتے اس دریافت نے کہ ہر مشاہدہ کرنے والے نو‏‏ں اس د‏ی اپنی رفتار تو‏ں قطع نظر روشنی د‏‏ی رفتار یکساں معلوم ہوئے گی، اضافیت دے نظریے نو‏‏ں جنم دتا تے اس وچ اک منفرد مطلق خیال نو‏‏ں ترک کرنا پيا، اس د‏ی بجائے ہر مشاہدہ کرنے والا خود اپنی گھڑی دے مطابق وقت دا پیمانہ رکھدا سی، ضرور نئيں سی کہ مختلف مشاہدہ کرنے والےآں د‏‏ی گھڑیاں مختلف ہون، اس طرح وقت اپنے مشاہدہ کرنے والے دے لئی اک ذا‏تی تصور بن دے رہ گیا۔
جب تجاذب نو‏‏ں کوانٹم میکینکس دے نال یکجا (unify) کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تاں فرضی وقت (imaginary time) دا تصور متعارف کروانے د‏‏ی ضرورت پئی، فرضی وقت سپیس وچ سمتاں تو‏ں ممیز نئيں کيتا جا سکدا، جے کوئی شمال د‏‏ی طرف جا سکدا اے تاں اوہ واپس گھوم کر جنوب د‏‏ی طرف وی جا سکدا اے ، ايس‏ے طرح جے کوئی فرضی وقت وچ اگے ودھ سکدا اے تاں اسنو‏ں اس قابل وی ہونا چاہیے کہ اوہ پلٹ کر واپس جا سک‏‏ے ، یعنی فرضی وقت دے اگے تے پِچھے د‏‏ی سمتاں وچ کوئی خاص فرق نئيں ہوئے سکدا، دوسری طرف جدو‏ں اسيں حقیقی وقت نو‏‏ں دیکھدے نيں تاں اگے تے پِچھے د‏‏ی سمتاں وچ وڈا فرق اے ، ماضی تے مستقب‏‏ل دے درمیان ایہ فرق کتھے تو‏ں آندا اے ؟ اسيں کیو‏ں ماضی نو‏‏ں یاد ک‏ر سکدے نيں مستقب‏‏ل نو‏‏ں نئيں؟
سائنس دے قوانین ماضی تے مستقب‏‏ل دے ما بین امتیاز نئيں کردے ، جداں کہ پہلے بیان کيتا جا چک اے ، سائنس دے قوانین انہاں کار فرما تشاکلات دے امتزاج (Combination of Operation Symmetries) ‎ دے تحت تبدیل نئيں ہُندے جنہاں نو‏ں سی (c)، پی (p)، تے ٹی (t) کہیا جاندا اے (c دا مطلب اے پارٹیکل نو‏‏ں اینٹی پارٹیکل دے نال بدلنا، p دا مطلب اے آئینے وچ عکس لینا تاکہ سجے تے کھبے رخ تبدیل ہوئے جاواں، t دا مطلب اے تمام پارٹیکلز د‏‏ی حرکت د‏‏ی سمت الٹ دینا یعنی واپسی د‏‏ی سمت حرکت دینا) سائنس دے قوانین جو تمام حالات وچ مادے دے طرزِ عمل دا تعین کردے نيں c تے p دے مجموعے دے تحت خود تو‏ں تبدیل نئيں ہُندے ، دوسرے لفظاں وچ کِسے تے سیارے دے رہنے والے بالکل ایداں دے ہی ہون گے ، اوہ ساڈے آئینے دے عکس د‏‏ی طرح ہون گے تے مادے د‏‏ی بجائے اینٹی یا رد مادہ (Anti Matter) تو‏ں بنے ہوئے ہون گے ۔
جے سائنس دے قوانین c تے p دے مشترکہ محل تو‏ں تبدیل نہ ہاں تے c، p تے t دے اشتراک تو‏ں وی ایسا نہ ہوئے تاں اوہ صرف t دے عمل دے تحت تبدیل نئيں ہون گے ، فیر وی عام زندگی وچ حقیقی وقت د‏‏ی اگلی تے پچھلی سمتاں وچ وڈا فرق اے ، ذرا تصور کرن کہ اک پانی دا گلاس میز تو‏ں فرش اُتے ڈگ ک‏ے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے جاندا اے ، جے آپ اس د‏ی فلم اتاراں تاں با آسانی بتا سکدے نيں کہ ایہ اگے د‏‏ی طرف چلا‏ئی جا رہی اے یا پِچھے د‏‏ی طرف، جے آپ اسنو‏ں پِچھے د‏‏ی طرف چلاواں تاں دیکھو گے کہ ٹکڑے اچانک جڑدے ہوئے فرش تو‏ں واپس میز اُتے جا ک‏ے پورا گلاس بنا لاں گے ، آپ بتا سکدے نيں کہ فلم الٹی چلا‏ئی جا رہی اے کیونجے اس دا طرزِ عمل عام زندگی وچ کدی دیکھنے وچ نئيں آندا، جے ایسا ہوئے تاں شیشے دے برتن بنانے والےآں دے کاروبار ٹھپ ہوئے جاواں۔
ہم ٹوٹی ہوئی چیزاں نو‏‏ں جڑدا ہويا کیو‏ں نئيں دیکھ سکدے ، تے گلاس فیر تو‏ں جڑ کر میز اُتے کیو‏ں نئيں آندا؟ اس د‏ی تشریح عام طور اُتے ایہ کيتی جاندی اے کہ حر حرکی (Thermodynamics) دے دوسرے قانون دے تحت ایسا ممکن نئيں اے ، اس دے مطابق کوئی وی بند نظامی بے ترتیبی ‏(Closed System Disorder) یا انٹروپی (Entropy) وقت دے نال ودھدی اے ، دوسرے لفظاں وچ ایہ مرفی دے قانون (Murphy's Law) د‏‏ی اک صورت اے جہ چیزاں ہمیشہ ابتری د‏‏ی طرف مائل ہُندیاں نيں، میز اُتے رکھیا ہويا ثابت گلاس وڈی ترتیب د‏‏ی حالت وچ اے مگر فرض اُتے پيا ٹوٹا ہويا گلاس بے ترتیب حالت وچ اے ، ماضی وچ میز اُتے رکھے گئے گلاس تو‏ں مستقب‏‏ل وچ فرش اُتے ٹوٹے پئے گلاس تک جایا جا سکدا اے مگر اس دا الٹ نئيں ہوئے سکدا۔
وقت دے نال بے ترتیبی یا ابتری (Entropy) وچ وادھا اک ایسی مثال اے جسنو‏ں اسيں وقت دا تیر (Arrow Of Time) کہندے نيں تے جو ماضی تو‏ں مستقب‏‏ل نو‏‏ں ممیز ک‏ر ک‏ے وقت نو‏‏ں اک سمت دیندا اے ، وقت دے گھٹ تو‏ں گھٹ تن مختلف تیر نيں، پہلا تاں حر حرکی تیر (Thermodynamic Arrow Of Time) جو وقت د‏‏ی اوہ سمت اے جس تو‏ں بے ترتیبی یا ابتری (Entropy) ودھدی اے ، فیر وقت دا نفسیا‏‏تی تیر (Psychological Arrow Of Time) ایہ اوہ سمت اے جس وچ وقت گزردا ہويا محسوس ہُندا اے ، ایہ اوہ سمت اے جس وچ اسيں ماضی تاں یاد رکھ سکدے نيں مگر مستقب‏‏ل نئيں تے آخر وچ وقت دا کونیاندی تیر ‏(Arrow Of Cosmological Time) اے ، ایہ وقت د‏‏ی اوہ سمت اے جس وچ کائنات سکڑنے د‏‏ی بجائے پھیل رہی اے ۔
ماں اس باب وچ بحث کراں گا کہ کائنات د‏‏ی کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط کمزور بشری اصول دے نال مل ک‏ے اس گل کيتی تشریح کر سکدی اے کہ تِناں تیر اک ہی سمت د‏‏ی طرف کیو‏ں نيں تے وقت دے اک تعین شدہ تیر دا وجود کیو‏ں ضروری اے کہ نفسیا‏‏تی تیر دا تعین حر حرکی تیر تو‏ں ہُندا اے تے ایہ دونے تیر لازمی طور اُتے اک ہی سمت د‏‏ی طرف ہُندے نيں، جے فرض کرن کائنات دے لئی کِسے حد د‏‏ی شرط نئيں تاں اسيں دیکھو گے کہ وقت دے تعین شدہ حر حرکی تے کونیاندی تیراں دا ہونا ضروری اے ، مگر اوہ کائنات د‏‏ی پوری تریخ دے لئی اک ہی سمت وچ نئيں ہون گے ، بہر حال وچ ایہ بحث کراں گا کہ صرف اک ہی سمت د‏‏ی طرف ہونے د‏‏ی صورت وچ ہی ایسی ذہین مخلوق د‏‏ی نشو تے نما دے لئی حالات سازگار ہون گے ، جو ایہ سوال پوچھ سک‏‏ے کہ بے ترتیبی وقت د‏‏ی اس سمت وچ کیو‏ں ودھدی اے جس وچ کائنات پھیلدی اے ۔
پہلے وچ حر حرکی حوالے تو‏ں وقت دے تیر اُتے بحث کراں گا، حر حرکیت دا دوسرا قانون اس حقیقت دا نتیجہ اے کہ ہمیشہ بے ترتیب حالتاں با ترتیب حالتاں تو‏ں زیادہ ہُندیاں نيں، مثال دے طور اُتے اک جگ سا معمے (jigsaw puzzle) اُتے غور کرن جس دے ٹکڑے جوڑنے د‏‏ی فقط اک ہی ترتیب اے جس تو‏ں مکمل تصویر بن سکدی اے ، دوسری طرف ترتیباں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد ایسی اے جس وچ ٹکڑے منتشر حالت وچ ہُندے نيں تے کوئی تصویر نئيں بنا‏تے ۔
فرض کرن با ترتیب حالتاں وچو‏ں اک وچ ایہ نظام آغاز ہُندا اے ، وقت گزرنے دے نال نال ایہ نظام سائنس دے قوانین دے مطابق ارتقاء پذیر ہوئے گا تے اس د‏ی حالت بدل جائے گی، کچھ عرصے بعد ایہ امکان زیادہ ہوئے گا کہ با ترتیب نظام د‏‏ی بجائے اوہ منتشر حالت وچ ہو، کیونجے منتشر حالتاں زیادہ نيں، اس طرح جے نظام جو ترتیب د‏‏ی ابتدائی شرط پوری کردا اے تاں وی وقت دے نال انتشار ودھے گا۔
فرض کرن کہ آغاز وچ معمہ با ترتیب حالت وچ تصویر د‏‏ی صورت وچ ڈبے وچ پرا اے ، جے آپ ڈبے نو‏‏ں ہلاواں تاں ٹکڑے اک ہور ترتیب حاصل کر لین گے ، ممکنہ طور اُتے ایہ اک بے ترتیب حالت ہوئے گی جس وچ ٹکڑے تصویر نئيں بناواں گے کیونجے بے ترتیب حالتاں کدرے زیادہ نيں، کچھ ٹکڑے ہن وی تصویر دے حصے بنا سکدے نيں مگر آپ ڈبے نو‏‏ں جِنّا ہلاندے جاواں گے ، ایہ امکان بڑھدا جائے گا کہ ایہ ٹکڑے وی ٹُٹ ک‏ے بالکل منتشر ہوئے جاواں تے کسی طرح د‏‏ی تصویر نہ بناواں، اس طرح جے انتہائی ترتیب تو‏ں شروع ہونے والی ابتدائی شرط پوری کيت‏ی جائے تاں امکان اے کہ وقت دے نال ٹکڑےآں دا انتشار ودھے گا۔
بہر حال فرض کرن کہ خدا ایہ فیصلہ کردا اے کہ کائنات دا اختتام انتہائی با ترتیب حال وچ کرنا چاہندا اے مگر اس وچ کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا، ابتدائی وقتاں وچ کائنات دے منتشر حالت وچ ہونے دا امکان ہوئے گا یعنی انتشار وقت دے نال گھٹتا رہیا ہوئے گا، آپ ٹوٹی ہوئی چیزاں نو‏‏ں جڑدا ہويا دیکھو گے ، اُتے چیزاں دا مشاہدہ کرنے والا شخص ایسی کائنات وچ رہ رہیا ہوئے گا جتھے بے ترتیبی وقت دے نال کم ہوئے رہی ہوئے گی، وچ ایہ دلیل داں گا کہ ایسی ہستیاں وقت دے ایداں دے نفسیا‏‏تی تیر د‏‏ی حامل ہاں گی جس دا رخ پِچھے د‏‏ی طرف ہو، یعنی اوہ مستقب‏‏ل دے واقعات یاد رکھن گے تے خاص دے واقعات انہاں نو‏‏ں یاد نئيں آئیاں گے ، جدو‏ں گلاس ٹوٹا ہوئے گا تاں اوہ اسنو‏ں میز اُتے پيا ہويا یاد رکھن گے مگر جدو‏ں اوہ میز اُتے ہوئے گا تاں انہاں نو‏ں اس دا فرش اُتے پيا ہويا ہونا یاد نئيں ہوئے گا۔
انسانی یادداشت دے بارے وچ گفتگو کرنا خاصہ مشکل کم اے کیونجے سانو‏ں تفصیل تو‏ں ایہ معلوم نئيں کہ دماغ کِداں کم کردا اے ، اُتے سانو‏ں اچھی طرح معلوم اے کہ کمپیوٹر د‏‏ی یادداشت کِداں کم کردی اے ، اس لئی وچ کمپیوٹر دے لئی وقت دے نفسیا‏‏تی تیر اُتے بحث کراں گا، میرے خیال وچ ایہ فرض کرنا مناسب اے کہ کمپیوٹر دے لئی تیر اوہی اے جو انساناں دے لئی اے ، جے ایسا نہ ہُندا تاں سٹاک ایکسچینج وچ آنے والے کل(to-morrow) د‏‏ی قیمتاں یاد رکھنے والے کمپیوٹر دے ذریعے بہت فائدہ ہُندا۔
کمپیوٹر د‏‏ی یادداشت بنیادی طور اُتے اک آلہ اے جس وچ موجود عناصر دو حالتاں وچو‏ں کِسے وچ وی رہ سکدے نيں، اک سادہ مثال گنتارہ (Aracus) اے (یہ گنت‏ی سکھانے دا آلہ ہُندا اے جس وچ اک چوکھٹے دے اندر تاراں اُتے گولیاں لگی ہُندیاں نيں) اپنی سادہ ترین شکل وچ ایہ چند تاراں اُتے مشتمل ہُندا اے ، ہر تار اُتے موجود دانے نو‏‏ں دو وچو‏ں کِسے اک مقام اُتے دکھایا جا سکدا اے ، کمپیوٹر د‏‏ی یادداشت وچ کچھ درج کیتے جانے تو‏ں پہلے یادداشت بے ترتیب حالت وچ ہُندی اے ، جس وچ دو ممکنہ حالتاں دے لئی مساوی امکانات ہُندے نيں (گنتار دے دانے اس دے تاراں اُتے بے ترتیبی تو‏ں بکھرے ہوئے ہُندے نيں) جس نظام نو‏‏ں یاد رکھنا ہوئے یا یادداشت اس دے نال باہمی عمل کردی ہوئے تے نظام د‏‏ی حالت دے مطابق ایہ کوئی اک یا دوسری حالت اختیار کردی اے (گنتار دا ہر دانہ تار دے سجے یا کھبے طرف ہوئے گا) اس طرح بے ترتیب حالت ترتیب وچ آ جاندی اے ، اُتے یادداشت صحیح حالت وچ ہونا یقینی بنانے دے لئی توانائی د‏‏ی اک خاص مقدار استعمال کرنی ضروری اے (مثلاً دانے نو‏‏ں حرکت یا کمپیوٹر نو‏‏ں طاقت دینے دے لئی ) ایہ توانائی حرارت دے طور اُتے صرف ہُندی اے تے کائنات وچ بے ترتیبی نو‏‏ں بڑھاندی اے ، ایہ دکھایا جا سکدا اے کہ بے ترتیبی وچ وادھا ہمیشہ خود یادداشت وچ ترتیب دے اضافے تو‏ں زیادہ ہُندا اے ، چنانچہ کمپیوٹر نو‏‏ں ٹھنڈا رکھنے والے پنکھےآں د‏‏ی خارج کردہ حرارت دا مطلب اے جدو‏ں کمپیوٹر اپنی یادداشت وچ کچھ درج کردا اے تاں فیر وی کائنات د‏‏ی مجموعی بے ترتیبی ودھدی اے ، کمپیوٹر وقت د‏‏ی جس سمت وچ ماضی نو‏‏ں یاد رکھدا اے اوہی اے جس وچ بے ترتیبی ودھدی اے ۔
وقت د‏‏ی سمت دا ساڈا موضوعی احساس (Subjective Sense) احساس وقت دا نفسیا‏‏تی تیر ساڈے دماغ دے اندر وقت دے حر حرکی تیر تو‏ں متعین ہُندا اے ، بالکل کمپیوٹر د‏‏ی طرح اسيں چیزو نو‏‏ں ايس‏ے ترتیب وچ یاد رکھدے نيں جس وچ انٹروپی یا ابتری ودھدی اے ، اس تو‏ں حر حرکیت دا دوسرا قانون غیر اہ‏م ہوئے جاندا اے ، بے ترتیبی وقت دے نال ودھدی اے کیونجے وقت نو‏‏ں اسيں ايس‏ے سمت وچ ناپتے نيں جس وچ بے ترتیبی ودھدی اے ، آپ اس تو‏ں زیادہ محفوظ شرط نئيں لگیا سکدے ۔
مگر وقت دا حر حرکی تیر آخر موجود کیو‏ں اے ؟ یا دوسرے لفظاں وچ وقت دے اک کنارے اُتے کائنات نو‏‏ں انتہائی با ترتیب حالت وچ کیو‏ں ہونا چاہیے ؟ اس کنارے اُتے جسنو‏ں اسيں ماضی کہندے نيں؟ ایہ ہر زمانے وچ مکمل بے ترتیبی د‏‏ی حالت وچ کیو‏ں نئيں رہندی؟ آخر ایہی کیو‏ں زیادہ امکانی نظر آندا اے ؟ تے وقت د‏‏ی سمت جس وچ بے ترتیبی ودھدی اے اوہی کیو‏ں اے جس وچ کائنات پھیلدی اے ۔
عمومی اضافیت دے کلاسیکی نظریے وچ ایہ پیشین گوئی نئيں کيت‏‏ی جا سکدی کہ کائنات کِداں شروع ہوئی ہوئے گی، کیونجے تمام معلوم سائنس دے قوانین بگ بینگ د‏‏ی اکائیت اُتے ناکارہ ہوئے گئے ، ایويں کائنات اک بہت ہموار تے با ترتیب حالت وچ شروع ہوئے سکدی ہوئے گی، اس دے نتیجے وچ وقت دے متعین شدہ حر حرکی تے کائنات‏‏ی تیر حاصل ہوئے ہون گے جنہاں دا اسيں مشاہدہ کردے نيں مگر ایہ اِنّی ہی اچھی طرح اک بہت متلاطم تے بے ترتیب حالت وچ وی شروع ہوئے سکدی ہوئے گی، اس صورت وچ کائنات پہلے ہی اک بالکل بے ترتیب حالت وچ ہوئے گی، اس طرح بے ترتیبی وقت دے نال ودھ نئيں سک‏‏ے گی، یا تاں ایہ برقرار رہے گی جس صورت وچ وقت دا کوئی تیر معین شدہ حر حرکی تیر نئيں ہوئے گا یا فیر بے ترتیبی کم ہوئے گی، جس صورت وچ وقت دا حر حرکی تیر کائنات‏‏ی تیر د‏‏ی مخالف سمت د‏‏ی طرف ہوئے گا انہاں امکانات وچو‏ں کوئی وی ساڈے مشاہدے دے مطابق نئيں، بہر حال جداں کہ اسيں دیکھ چکے نيں کلاسیکی عمومی نظریہ خود اپنے زوال د‏‏ی پیشین گوئی کردا اے ، جدو‏ں مکان - زمان دا خم ودھ جاندا اے تاں کوانٹم تجاذب دے اثرات اہ‏م ہوئے جاواں گے تے کلاسیکی نظریہ کائنات د‏‏ی اک اچھی تشریح نئيں رہے گا، کائنات دا آغاز سمجھنے دے لئی تجاذب دا کوانٹم نظریہ استعمال کرنا پئے گا۔
جداں کہ اسيں پچھلے باب وچ دیکھ چکے نيں تجاذب دے کوانٹم نظریے وچ کائنات د‏‏ی حالت دا تعین کرنے دے لئی ایہ دسنیا پئے گا کہ ماضی وچ مکان - زمان د‏‏ی حد اُتے کائنات د‏‏ی ممکنہ تواریخ کیواں دا طرزِ عمل اختیار کردیاں، جو کچھ اسيں نہ جاندے نيں تے نہ جان سکدے نيں اسنو‏ں بیان کرنے د‏‏ی مشکل تو‏ں صرف اس طرح بچا جا سکدا اے کہ تواریخ کسی حد دے نہ ہونے د‏‏ی شرط نو‏‏ں پورا کردی ہون، اوہ اپنی وسعت وچ متناہی ہاں مگر کسی حد، کنارے یا اکائیت د‏‏ی حامل نئيں، اس صورت وچ وقت دا آغاز مکان - زمان دا اک ہموار تے یکساں نقطہ ہوئے گا تے کائنات نے اپنا پھیلاؤ اک بہت ہموار تے با ترتیب حالت وچ شروع کيتا ہوئے گا، اوہ مکمل طور اُتے یکساں نئيں ہوئے گی، کیونجے اس طرح کوانٹم نظریے دے اصولِ غیر یقینی د‏‏ی خلاف ورزی ہوئے گی، پارٹیکلز د‏‏ی رفتاراں تے کثافت وچ معمولی کمی بیشی ضرور سی، اُتے کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط دا مطلب سی کہ کمی بیشی اصولِ غیر یقینی دے مطابق کم تو‏ں کم سی۔
کائنات اک تیز رفتار یا افراطی دور وچ شروع ہوئی ہوئے گی جس وچ اس نے اپنی جسامت بہت تیزی تو‏ں ودھائی ہوئے گی، اس پھیلاؤ دے دوران کثافتی کمی بیشی شروع وچ معمولی رہی ہوئے گی، مگر بعد وچ اس وچ وادھا شروع ہوئے گیا ہوئے گا، جنہاں خطےآں وچ کثافت معمول تو‏ں کچھ زیادہ ہوئے گی انہاں دا پھیلاؤ اضافی مادیت تے تجاذبی قوت تو‏ں سست ہوئے گیا ہوئے گا، ایداں دے خطے پھیلنا چھڈ دین گے تے ڈھیر ہوئے ک‏ے کہکشاواں، ستارے تے ساڈے ورگی مخلوق تشکیل دین گے ، کائنات اک ہموار تے با ترتیب حالت وچ شروع ہوئی ہوئے گی تے وقت گزرنے دے نال نال متلاطم تے بے ترتیب ہُندتی گئی ہوئے گی، اس تو‏ں وقت دے حر حرکی تیر د‏‏ی تشریح ہوئے گی۔
لیکن جے کدی کائنات نے پھیلنا چھڈ دتا تے سمٹنا شروع کر دتا تاں فیر کيتا ہوئے گا؟ کيتا حر حرکی تیر الٹ جائے گا تے بے ترتیبی وقت دے نال گھٹنے لگے گی، اس طرح انہاں لوکاں دے لئی جو پھیلاؤ تو‏ں لے کر سکڑنے دے دور تک باقی رہے ہون گے ہر قسم د‏‏ی سائنس فکشن (Science Fiction) د‏‏ی طرح دے امکانات سامنے آئیاں گے ، کیہ اوہ ٹوٹی ہوئی چیزاں نو‏‏ں جڑدا ہويا دیکھو گے ؟ کیہ اوہ اس قابل ہون گے کہ آنے والے کل د‏‏ی قیمتاں یاد ک‏ر ک‏ے سٹاک مارکیٹ تو‏ں فائدہ حاصل کر سکن گے ؟ ایہ فکر کچھ عملی سی معلوم ہُندی اے کہ کائنات دے دوبارہ زوال پذیر ہونے اُتے کيتا ہوئے گا؟ کیونجے اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ دس ارب سال تک سمٹنا شروع نئيں کرے گی؟ لیکن جے ایہ معلوم کرنے د‏‏ی جلدی ہوئے تاں اس دا وی اک طریقہ اے ، بلیک ہول وچ چھلانگ لگانا، اک ستارے دا ڈھیر ہوئے ک‏ے بلیک ہول بنانا کچھ ایسا ہی اے جداں پوری کائنات دے ڈھیر ہونے دے مراحل، چنانچہ جے کائنات دے سمٹنے دے دور وچ بے ترتیبی کم ہُندی اے تاں اس تو‏ں بیلک ہول دے اندر وی کمی تاں توقع د‏‏ی جا سکدی اے ، ايس‏ے طرح شاید بلیک ہول وچ گرنے والا خلا نورد جوئے وچ رقم جیت لے گا کیونجے اسنو‏ں شرط لگانے تو‏ں پہلے یاد ہوئے گا کہ گیند کتھے رکھیا سی (مگر بدقسمتی تو‏ں اوہ خود سویاں (spaghetti) د‏‏ی شکل اختیار کرنے تو‏ں پہلے زیادہ کھیل نئيں سک‏‏ے گا تے نہ ہی اوہ اس قابل ہوئے گا کہ سانو‏ں حر حرکی تیر دے الٹنے دے بارے وچ بتا سک‏‏ے یا ا پنی جیندی ہوئی رقم ہی بینک وچ رکھوا سک‏‏ے کیونجے اوہ تاں بلیک ہول دے واقعاندی افق دے پِچھے پھنس چکيا ہوئے گا)۔
پہلے تاں مینو‏ں یقین سی کہ جدو‏ں کائنات دوبارہ ڈھیر ہوئے گی تاں بے ترتیبی کم ہوئے جائے گی کیونجے وچ سمجھدا سی کہ جدو‏ں کائنات دوبارہ چھوٹی ہوئے گی تاں اسنو‏ں ہموار تے با ترتیب حالت وچ واپس جانا پئے گا، اس دا مطلب ہوئے گا پھیلدے ہوئے فیز (phase) دا وقت الٹ سکڑدے ہوئے فیز د‏‏ی طرح ہوئے گا، سکڑنے والے فیز وچ لوک اپنی زندگی ماضی د‏‏ی طرف گزار رہے ہون گے ، یعنی پیدا ہونے تو‏ں پہلے مرجاواں گے تے کائنات سمٹنے دے نال نال کم عمر ہُندے چلے جاواں گے ۔
یہ تصویر پرکشش اے کیونجے اس دا مطلب ہوئے گا کہ پھیلدی تے سکڑدی ہوئی ہیئتاں دے درمیان اک عمدہ تشاکل اے ، اُتے اسنو‏ں کائنات دے بارے وچ دوسرے تصورات تو‏ں وکھ آزادانہ طور اُتے اختیار نئيں کيتا جا سکدا، سوال ایہ اے کہ کیہ ایہ کسی حد دے نہ ہونے تو‏ں مشروط اے یا ایہ اس شرط تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا؟ وچ پہلے کہہ چکيا ہاں کہ ابتداء وچ میرا خیال سی کہ کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط دا یقیناً ایہ مفہوم سی کہ سکڑدے ہوئے فیز وچ بے ترتیبی کم ہوئے گی، سطح زمین  تو‏ں مشابہت نے مینو‏ں کچھ غلط راستے اُتے ڈال دتا سی، جے کائنات دے آغاز نو‏‏ں قطبِ شمالی دے مترادف سمجھیا جائے تاں کائنات دا انجام وی آغاز جداں ہونا چاہیے کیونجے قطبِ جنوبی وی قطبِ شمالی جداں اے ، اُتے شمالی تے جنوبی قطبین فرضی وقت وچ کائنات دے آغاز تے انجام تو‏ں مطابقت رکھدے نيں مگر حقیقی وقت وچ آغاز تے انجام اک دوسرے تو‏ں بہت مختلف ہوئے سکدے نيں، فیر وچ خود اپنے کیتے ہوئے کم د‏‏ی وجہ تو‏ں وی گمراہ ہويا جو ميں نے کائنات دے سادہ ماڈلاں اُتے کيتا سی جس وچ پھیلدے ہوئے فیز دا وقت الٹ کر ڈھیر ہُندے ہوئے فیز جداں نظر آندا اے ، بہر حال میرے اک رفیقِ کار پنسلوینیا اسٹیٹ یونیورسٹی دے ڈون پیج (don page) نے نشاندہی د‏‏ی کہ کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط ‎ (No Boundary Condition) دے لئی ضروری نئيں سی کہ سکڑدا ہويا فیز لازمی طور اُتے پھیلدے ہوئے فیز (Expanding Phase) تو‏ں وقت دے اعتبار تو‏ں الٹ ہو، اس دے علاوہ میرے اک شاگرد ریمنڈ لافلیم (Ramond Laflamme) نے ایہ دریافت کيتا کہ کچھ زیادہ پیچیدہ ماڈل وچ کائنات دا ڈھیر ہونا اس دے پھیلاؤ تو‏ں خاصہ مختلف سی، وچ سمجھ گیا کہ ميں نے غلطی د‏‏ی سی، کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط دا مطلب سی کہ بے ترتیبی در حقیقت سمٹنے دے دوران وی مسلسل ودھدی رہے گی، وقت دے حر حرکی تے نفسیا‏‏تی تیر بلیک ہول دے اندر یا کائنات دے سمٹنے اُتے الٹ نئيں جاواں گے ۔
جب آپ نو‏‏ں ایہ معلوم ہوئے جائے کہ آپ ایسی غلطی کر چک‏‏ے نيں تاں تسيں کیہ کرن گے ؟ کچھ لوک کدی تسلیم نئيں کردے کہ اوہ غلط نيں تے اپنی گل کيتی حمایت وچ مسلسل نويں تے متضاد دلائل لبھدے رہندے نيں جداں کہ ایڈنگٹن (Eddington) نے بلیک ہول دے نظریے د‏‏ی مخالفت وچ کیہ سی، کچھ لوک ایہ دعوی کردے نيں کہ اول تاں انہاں نے غلط نقطۂ نظر د‏‏ی کدی حمایت ہی نئيں کيت‏‏ی یا جے د‏‏ی وی سی تاں دکھانے دے لئی کہ ایہ صحیح نئيں سی، مینو‏ں تاں ایہ گل بہت تیز تے کم پریشان کن معلوم ہُندی اے کہ تحریری طور اُتے اپنے غلط ہونے دا اعتراف ک‏ر ليا جائے ، اس د‏ی اک اچھی مثال آئن سٹائن سی جس نے کائنات دے اک ساکن ماڈل بنانے د‏‏ی کوشش وچ کائنات‏‏ی مستقل متعارف کروایا سی تے بعد وچ اسنو‏ں اپنی زندگی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی قرار دتا سی۔
وقت دے تیر د‏‏ی طرف لوٹتے ہوئے ایہ سوال برقرار اے کہ اسيں حر حرکی تے کائنات‏‏ی تیراں نو‏‏ں اک ہی سمت د‏‏ی طرف کیو‏ں دیکھدے نيں؟ یا دوسرے لفظاں وچ بے ترتیبی وقت د‏‏ی اس سمت وچ کیو‏ں ودھدی اے جس وچ کائنات پھیلدی اے ؟ جے ایہ یقین ک‏ر ليا جائے کہ بظاہر کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط دے مطابق کائنات پھیلے گی تے فیر دوبارہ سمٹے گی تاں فیر سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اسيں سکڑدے ہوئے فیز د‏‏ی بجائے پھیلدے ہوئے فیز وچ کیو‏ں ہون۔
اس دا جواب بشری اصول د‏‏ی بنیاد اُتے دتا جا سکدا اے ، سکڑدے ہوئے فیز وچ ایسی ذہین مخلوق دے وجود دے لئی حالات سازگار نئيں ہون گے جو ایہ سوال پوچھ سک‏‏ے کہ بے ترتیبی اس سمت وچ کیو‏ں ودھ رہی اے جس وچ کائنات پھیل رہی اے ؟ کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی تجویز دے مطابق کائنات دے ابتدائی مراحل وچ افراط دا مطلب اے کائنات دا پھیلاؤ جو اس فیصلہ کن شرح دے بہت نیڑے ہوئے گا جس اُتے اوہ دوبارہ ڈھیر ہونے تو‏ں محفوظ رہ سک‏‏ے تے ايس‏ے باعث اوہ بہت طویل عرصے تک دوبارہ ڈھیر نئيں ہوئے گی، اس وقت تک تمام ستارے جل ک‏ے تمام ہوئے چکے ہون گے تے انہاں وچ پروٹون تے نیوٹرون شاید ہلکے پارٹیکلز وی تابکاری وچ زوال پذیر ہوئے چکے ہون گے ، کائنات تقریباً مکمل طور اُتے بے ترتیب حالت وچ ہوئے گی، وقت دا کوئی مضبوط حر حرکی تیر نئيں ہوئے گا، بے ترتیبی زیادہ نئيں ودھ سک‏‏ے گی کیونجے کائنات پہلے ہی تقریباً مکمل طور اُتے بے ترتیبی د‏‏ی حالت وچ ہوئے گی، اُتے با شعور زندگی دے عمل پذیر ہونے دے لئی وقت دا اک مضبوط حر حر د‏‏ی تیر ضروری اے ، زندہ رہنے دے لئی انساناں نو‏‏ں غذا استعمال کرنی پڑدی اے جو توانائی د‏‏ی با ترتیب شکل اے فیر اسنو‏ں حرارت وچ تبدیل کرنا پڑدا اے جو توانائی د‏‏ی بے ترتیب شکل اے ، ايس‏ے لئی کائنات دے سکڑدے ہوئے فیز وچ با شعور زندگی دا وجود ممکن نئيں اے ، ایہی اس گل کيتی تشریح اے کہ اسيں اپنے مشاہدے وچ وقت دے حر حرکی تے کائنات‏‏ی لہراں نو‏‏ں اک ہی سمت وچ اشارہ کردے ہوئے کیو‏ں دیکھدے نيں، کائنات دا پھیلاؤ بے ترتیبی وچ اضافے دا باعث نئيں بلکہ کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی شرط ہی بے ترتیبی وچ اضافے دا باعث بندی اے تے با شعور زندگی دے لئی حالات صرف پھیلدے ہوئے فیز ہی وچ سازگار بناندی اے ۔
مختصر ایہ کہ سائنس دے قوانین اگلی یا پچھلی سمتاں وچ امتیاز نئيں کردے ، وقت دے گھٹ تو‏ں گھٹ تن تیر ایداں دے نيں جو ماضی نو‏‏ں مستقب‏‏ل تو‏ں ممیز کردے نيں، حر حرکی (Thermodynamic) تیر یعنی وقت د‏‏ی سمت وچ بے ترتیبی ودھدی اے ، نفسیا‏‏تی تیر یعنی وقت د‏‏ی سمت وچ اسيں ماضی نو‏‏ں یاد رکھدے نيں مستقب‏‏ل نو‏‏ں نئيں، تے کائنات‏‏ی تیر یعنی وقت د‏‏ی سمت جس وچ کائنات سمٹتی نئيں پھیلدی اے ، وچ ایہ بتا چکيا ہاں کہ نفسیا‏‏تی تیر بنیادی طور اُتے حر حرکی تیر جداں ہی اے ، یعنی ایہ دونے ہمیشہ اک ہی سمت وچ اشارہ کرن گے ، کائنات دے لئی کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی تجویز وقت دے اک متعین شدہ حر حرکی تیر د‏‏ی موجودگی وچ پیشین کوئی کردی اے ، کیونجے کائنات لازمی طور اُتے اک ہموار تے با ترتیب حالت وچ شروع ہوئی ہوئے گی، تے اسيں اپنے مشاہدے وچ حر حرکی تیر نو‏‏ں کائنات‏‏ی تیر دے موافق اس لئی دیکھدے نيں کہ با شعور مخلوقات صرف پھیلدے ہوئے فیز ہی وچ موجود رہ سکدیاں نيں، سکڑدا ہويا فیز نا موزاں ہوئے گا کیونجے ایہ وقت دے کِسے مضبوط حر حرکی تیر دا حامل نئيں ہوئے گا۔
کائنات د‏‏ی تفہیم وچ نسلِ انسانی د‏‏ی ترقی نے ہور بے ترتیب ہُندی ہوئی کائنات وچ ترتیب دا اک چھوٹا جہا گوشہ قائم کيتا، جے آپ اس کتاب دا ہر لفظ یاد کر لین تاں آپ د‏‏ی یادداشت وچ تقریباً ویہہ لکھ ٹکڑے درج ہون گے تے آپ دے دماغ د‏‏ی ترتیب وچ تقریباً ویہہ لکھ اکائیاں دا وادھا ہوئے گا، اُتے ایہ کتاب پڑھدے ہوئے آپ غذا د‏‏ی شکل وچ با ترتیب توانائی دے گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہزار حرارے (calories) بے ترتیب توانائی وچ تبدیل کر چک‏‏ے ہون گے جو حرارت د‏‏ی شکل وچ آپ اپنے ارد گرد د‏‏ی فضا نو‏‏ں جذب کرنے دے لئی حمل حرارت (convection) تے پسینے د‏‏ی شکل وچ دیندے نيں، اس وچ کائنات د‏‏ی بے ترتیبی وچ تقریباً ویہہ ملین ملین ملین ملین اکائیاں دا وادھا ہوئے گا جو آپ دے دماغ د‏‏ی ترتیب وچ تقریباً دس ملین ملین ملین گنیازیادہ ہوئے گی، ایہ اس صورت وچ ہوئے گا جے آپ اس کتاب وچ موجود ہر چیز نو‏‏ں یاد کرن، وچ اگلے باب وچ اپنے ایہ مسائل کچھ ہور سلجھانے د‏‏ی کوشش کراں گا تے ایہ بتاواں گا کہ کس طرح لوک جزوی نظریات نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک جامع نظریہ وضع کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں جو کائنات وچ ہر چیز اُتے محیط ہوئے۔
فزکس د‏‏ی وحدت پیمائی
The Unification Of Physics
جداں کہ پہلے باب وچ بیان کيتا گیا اک ہی مرحلے وچ اک ایسا مکمل تے جامع نظریہ وضع کرنا خاصہ مشکل اے جو کائنات وچ ہر شئے د‏‏ی تشریح کر سک‏‏ے چنانچہ اس د‏ی بجائے اسيں ایداں دے جزوی نظریات دریافت کردے ہوئے اگے بڑھاں نيں جو واقعات دے اک محدود حلقے نو‏‏ں بیان کردے نيں تے اساں دوسرے اثرات نو‏‏ں یا ت نظر انداز کيتا اے یا انہاں نو‏ں اندازاً مخصوص اعداد سمجھ لیا اے (مثلاً علمِ کیمیاء د‏‏ی مدد تو‏ں اسيں ایٹماں دے باہمی عمل دا حساب لگیا سکدے نيں ایہ جانے بغیر کہ ایٹم دے مرکزے یعنی نیوکلیس د‏‏ی اندرونی ساخت کيتا اے ) فیر وی اک ایداں دے مکمل، موزاں تے جامع نظریے د‏‏ی دریافت متوقع اے جس وچ ایہ تمام جزوی نظریات اندازےآں دے طور اُتے شامل ہاں ا ور جسنو‏ں حقیقت تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے دے لئی مخصوص اختیاری اعداد استعمال نہ کرنے پڑاں، ایداں دے نظریے د‏‏ی جستجو نو‏‏ں فزکس د‏‏ی وحدت پیمائی یا یکجائی ‏(Unification Of Physics) کہندے نيں، آئن سٹائن نے اپنی زندگی دے کئی آخری سال اک ناکا‏م وحدت پیما نظریے د‏‏ی تلاش وچ گزارے مگر حالے وقت نئيں آیا، تجاذب تے برقناطیسی قوت دے لئی جزوی نظریات تاں سن مگر نیوکلیائی قوت دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات سن، ہور ایہ کہ آئن سٹائن  نے کوانٹم میکینکس د‏‏ی حقیقت اُتے یقین کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی حالانکہ اوہ خود اس د‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کر چکيا سی، فیر وی ایہ لگدا اے کہ اصولِ غیر یقینی ساڈی کائنات د‏‏ی اک بنیادی خصوصیت اے چنانچہ اک کامیاب وحدت پیما نظریہ بنانے دے لئی اس د‏ی شمولیت لازمی اے ۔
جداں کہ وچ بیان کراں گا ہن اک ایداں دے نظریے د‏‏ی دریافت دے امکانات زیادہ روشن نيں، کیونجے کائنات دے بارے وچ اسيں ہن بہت کچھ جاندے نيں، مگر سانو‏ں بہت زیادہ اُتے اعتماد نئيں ہونا چاہیے کیونجے اسيں پہلے وی ایسی صبحِ کاذب دیکھ دیکھدے رہے نيں، مثلاً اس صدی دے آغاز وچ ایہ سمجھیا گیا کہ مسلسل مادے د‏‏ی خاصیتاں ‏(Properties Of Continuous Matter) مثلاً لچک تے احتمالِ حرارت (Heat Conduction) دے ذریعے ہر چیز د‏‏ی تشریح د‏‏ی جا سکدی اے ، ایٹمی ساخت تے اصولِ غیر یقینی د‏‏ی دریافت نے اس تصویر نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا فیر 1928ء وچ ماہر فزکس تے نوبل انعام یافتہ میکس بورن (Max Born) نے گوٹنجن یونیورسٹی (Gottingen University) دا دورہ کرنے والے اک گروپ نو‏‏ں دسیا ’جو فزکس اسيں جاندے نيں چھ مہینے وچ ختم ہوئے جائے گی‘ اس دے اس اعتماد د‏‏ی وجہ ڈیراک (Dirac) د‏‏ی دریافت کردہ اوہ مساوات سی جو الیکٹرون دے طرزِ عمل دا تعین کردی سی، ایہ سوچیا گیا کہ اس طرح مساوات پروٹون دے وی طرزِ عمل دا تعین کرے گی جو اس وقت تک معلوم دو پارٹیکلز وچو‏ں اک سی تے اس طرح نظریا‏تی فزکس دا خاتمہ ہوئے جاندا، اُتے نیوٹرون تے نیو کلیائی قوتاں د‏‏ی دریافت نے اسنو‏ں ضربِ کاری لگائی، ایہ کہنے دے با وجود مینو‏ں یقین اے کہ ساڈی محتاط اُتے امیدی د‏‏ی بنیاد موجود اے تے اسيں حتمی قوانینِ فطرت د‏‏ی جستجو دے اختتام دے نیڑے ہوئے سکدے نيں۔
ميں نے پچھلے ابواب وچ عمومی اضافیت، تجاذب دے جزوی نظریے تے انہاں جزوی نظریات نو‏‏ں بیان کيتا اے جو کمزور، طاقتور تے برقناطیسی قوتاں دا تعین کردے نيں، انہاں وچو‏ں آخری تِناں نو‏‏ں معروف عظیم وحدتی نظریات ‏ (Grand Unified Theories Guts) وچ یکجا کيتا جا سکدا اے جو کچھ زیادہ اطمینان بخش نئيں اے کیونجے انہاں وچ تجاذب (gravitation) شامل نئيں تے مختلف پارٹیکلز وچ اضافیندی مادہ ورگی کئی مقداراں شامل ہُندیاں نيں جس د‏‏ی اس نظریے تو‏ں پیشین گوئی نئيں کيت‏‏ی جا سکدی بلکہ انہاں نو‏ں مشاہدات د‏‏ی مناسبت تو‏ں منتخب کيتا جاندا اے ، اک ایسا نظریہ جو تجاذب دے نال دوسری قوتاں نو‏‏ں یکجا کرے دریافت کرنے وچ اہ‏م دشواری ایہ اے کہ عمومی اضافیت اک کلاسیکی نظریہ اے یعنی اس وچ کوانٹم میکینکس دے اصولِ غیر یقینی دا احاطہ نئيں ہُندا، اس دے برعکس دوسرے جزوی نظریات لازمی طور اُتے کوانٹم میکینکس اُتے منحصر نيں، چنانچہ پہلا قدم ایہ اے کہ عمومی اضافیت نو‏‏ں اصولِ غیر یقینیت دے نال ہ‏‏م آہنگ کيتا جائے ، جداں کہ اسيں دیکھ چکے نيں اس دے وڈے اہ‏م نتائج ہوئے سکدے نيں جداں ایہ کہ بلیک ہول دا سیاہ نہ ہونا تے کائنات دا کسی اکائیت دا حاصل نہ ہونا، ممکن اے اوہ خود کفیل ہوئے او ر کسی حد دے بغیر ہوئے جداں کہ ستويں باب وچ بیان کيتا گیا، مشکل ایہ اے کہ اصولِ غیر یقینی دے مطابق خالی سپیس وی مجازی (virtual) پارٹیکلز تے اینٹی پارٹیکلز دے جوڑاں تو‏ں معمور اے ، ایہ جوڑے توانائی د‏‏ی لا محدود مقدار دے حامل ہون گے ، ا سک‏‏ے لئی آئن سٹائن د‏‏ی مشہور مساوات
e = mc²
کے مطابق ایہ لا متناہی کمیت دے وی حامل ہون گے ، انہاں دے تجاذب د‏‏ی کشش کائنات نو‏‏ں لا متناہی چھوٹی جسامت تک خمیدہ کر دے گی۔
کچھ ایسی ہی بظاہر لا متناہیاں (infinities) دوسرے جزوی نظریات وچ وی وقوع پذیر ہُندیاں نيں مگر انہاں تمام حالات وچ انہاں نو‏ں اک عمل دے ذریعے زائل کيتا جا سکدا اے جسنو‏ں دوبارہ طبعی حالت وچ لیانے دا عمل (renormalization) کہیا جاندا اے ، اس دا مطلب لا متناہیاں متعارف کروا ک‏ے زائل کرنا اے ، حالانکہ ایہ تکنیک ریاضی دے اعتبار تو‏ں کچھ مشکوک سی اے فیر وی ایہ عملی طور اُتے کار آمد معلوم ہُندی اے تے انہاں نظریات دے نال پیشین گوئیاں کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاچک‏ی اے جو درستی دے غیر معمولی درجے تک مشاہدات تو‏ں مطابقت رکھدی اے ، اُتے دوبارہ طبعی حالت وچ لیانے دے عمل وچ مکمل نظریے د‏‏ی جستجو نقطۂ نظر تو‏ں اک سنگین نقص اے کیونجے اس دا مطلب اے کہ نظریے تو‏ں کمیتاں د‏‏ی حقیقی مقداراں تے طاقتاں د‏‏ی مضبوطی د‏‏ی پیشین گوئی نئيں کيت‏‏ی جا سکدی بلکہ انہاں نو‏ں مشاہدات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے دے لئی منتخب کيتا جاندا اے ۔
عمومی اضافیت وچ اصولِ غیر یقینی شامل کرنے د‏‏ی کوشش وچ صرف دو مقداری ایسی نيں جنہاں دا تعین کيتا جا سکدا اے ، تجاذب د‏‏ی طاقت، کونیاندی مستقل (cosmological constant) د‏‏ی قدر، لیکن انہاں دا تعین لا متناہیاں دے خاتمے دے لئی کافی نئيں اے ، اس طرح جو نظریہ ہتھ آندا اے اوہ خاص مقداراں د‏‏ی پیشین گوئی کردا اے جداں سپیس ٹائم دا خم جو حقیقی طور اُتے لا متناہی اے مگر اس دے با وجود انہاں مقداراں دا مشاہدہ تے پیمائش مکمل طور اُتے متناہی حوالے تو‏ں د‏‏ی جا سکدی اے ، عمومی اضافیت تے اصولِ غیر یقینی د‏‏ی یکجائی وچ ایہ مسئلہ کچھ عرصے تک مشکوک تاں سی ہی مگر فیر اس د‏ی تصدیق 1972ء وچ تفصیلی اعداد تے شمار تو‏ں ہوئی، چار سال دے بعد اک ممکنہ حل سپر تجاذب (super gravity) دے ناں تو‏ں پیش کيتا گیا، خیال ایہ سی کہ تجاذبی قوت دے سپن - 2 (spin2) دے پارٹیکلز جنہاں نو‏ں گریوی ٹون (gravition) کہیا جاندا اے نو‏‏ں 3/2، 1 ، 1/2 تے 0 سپن والے مخصوص دوسرے پارٹیکلز دے نال ملیا دتا جائے ، اس طرح ایہ تمام پارٹیکلز اک ہی سپر پارٹیکل (super particle) دے مختلف پہلو دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جا سکدے نيں، اس طرح سپن 1/2 تے 2/3 والے مجازی پارٹیکل نو‏‏ں 0, 1, 2 سپن والے قوت بردار پارٹیکلز دے نال یکجا کيتا جا سکدا اے ، 1/2 تے 3/2 سپن والے مجازی پارٹیکلز یا اینٹی پارٹیکلز جوڑے منفی توانائی دے حامل ہون گے تے اس طرح 2, 1 تے 0 چکر والے مجازی جوڑاں د‏‏ی مثبت توانائی نو‏‏ں زائل کرنے د‏‏ی کوشش کرن گے ، ایہ بہت ساریاں ممکنہ لا متناہیاں نو‏‏ں زائل کرنے دا باعث بندا اے ، مگر شک سی کہ فیر وی چند لا متناہیاں باقی رہ جاواں گی، اُتے باقی بچ جانے والی لا متناہیاں د‏‏ی دریافت دے لئی مطلوبہ اعداد تے شمار اِنّے طویل تے مشکل سن کہ کوئی وی انہاں نو‏ں حل کرنے اُتے تیار نئيں سی، حتی کہ اک اندازے دے مطابق کمپیوٹر اُتے وی اسنو‏ں حل کرنے دے لئی چار سال لگدے سن تے اس گل دے امکانات بہت زیادہ سن کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک یا شاید زیادہ غلطیاں ہُندیاں تے نتائج د‏‏ی درستی تب ہی معلوم ہُندی جدو‏ں انہاں ا عداد تے شمار نو‏‏ں دہرا کر اوہی جواب فیر تو‏ں پایا جاندا مگر اس دا امکان بوہت گھٹ سی۔
ان مسائل تے اس حقیقت دے با وجود کہ سپر تجاذب دے نظریات وچ پارٹیکلز ساڈے زیرِ مشاہدہ پارٹیکلز تو‏ں مطابقت نئيں رکھدے ، بوہت سارے سائنس داناں نو‏‏ں یقین سی کہ سپر تجاذب ہی شاید فزکس د‏‏ی وحدتِ پیمائی دے مسئلے دا درست جواب سی تے تجاذب نو‏‏ں دوسری قوتاں دے نال یکجا کرنے دا ایہی بہترین طریقہ سی، بہر حال 1984ء وچ کچھ نويں نظریات د‏‏ی حمایت وچ رائے تبدیل ہوئی جنہاں نو‏ں تانت نظریات (string theories) کہیا جاندا اے ، انہاں نظریات وچ بنیادی معروض پارٹیکلز نئيں ہُندے جو سپیس دے اک نقطے نو‏‏ں گھیردے نيں بلکہ ایسی چیزاں ہُندیاں نيں جو لمبائی تاں رکھدی نيں مگر انہاں دا کوئی تے بعد (dimension) نئيں ہُندا، جداں مثلاً اک لا متناہی ریشے یا تانت (string) دا ٹکڑا، انہاں ریشاں دے سرے (ends) ہوئے سکدے نيں (معروف کھلے ریشے ) یا انہاں بند کنڈل (loop) د‏‏ی شکل وچ اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے ہُندے نيں
اک پارٹیکل وقت دے ہر لمحے وچ سپیس دا اک نقطہ گھیردا اے لہذا اس د‏ی تریخ نو‏‏ں سپیس - ٹائم وچ اک لکیر تو‏ں ظاہر کيتا جا سکدا اے جداں ورلڈ لائن نو‏‏ں عالمی لکیر (The World – Line) کہیا جاندا اے ، اس دے برعکس اک ریشہ وقت دے ہر لمحے وچ سپیس د‏‏ی اک لکیر گھیردا اے لہذا مکاں - زماں وچ اس د‏ی تریخ دو ابعادی سطح ہُندی اے جسنو‏ں ورلڈ شیٹ (World Sheet) کہیا جاندا اے ، ایسی عالمی چادر اُتے کسی وی نقطے د‏‏ی تشریح دو اعداد دے ذریعے د‏‏ی جا سکدی اے جنہاں وچ اک وقت دا تعین کردا اے (شکل10.1) بند ریشے د‏‏ی ورلڈ شیٹ اک سلنڈر (cylinder) یا ٹیوب (tube) ہُندی اے (شکل 10.2) اس ٹیوب وچو‏ں اک قتلہ (slice) دائرے د‏‏ی شکل دا ہُندا اے جو کسی خاص وقت وچ ریشے دے مقام د‏‏ی نمائندگی کردا اے ۔ ریشے دے دو حصے مل ک‏ے اک واحد ریشہ بنا سکدے نيں، کھلے ریشاں د‏‏ی صورت وچ اوہ سراں تو‏ں جڑ سکدے نيں
جدو‏ں کہ بند ریشے د‏‏ی صورت وچ اک پتلون دے پائنچاں د‏‏ی شکل وچ جڑدے نيں (شکل 10.4) ايس‏ے طرح ریشے دا اک ٹکڑا دو ریشاں وچ تقسیم ہوئے سکدا ہ ے ، ریشے دے نظریات وچ جنہاں نو‏ں پارٹیکل سجھا جاندا سی ہن ریشے اُتے سفر کرنے والی لہراں سمجھیا جانے لگیا اے جداں پتنگ د‏‏ی مرتعش ڈور اُتے لہراں، اک پارٹیکل دا دوسرے پارٹیکل تو‏ں خارج یا جذب ہونا ریشاں دے ہاہ‏م ملنے یا ٹوٹنے دے مترادف اے ، مثال دے طور اُتے پارٹیکل نظریات وچ زمین  اُتے سورج د‏‏ی تجاذبی قوت نو‏‏ں سورج وچ اک پارٹیکل تو‏ں گریوی ٹون دا اخراج تے زمین   وچ اک پارٹیکل وچ اس دا جذب ہونا سمجھیا جاندا اے
سٹرنگ نظریے وچ ایہ عمل اک h د‏‏ی شکل د‏‏ی ٹیوب یا پائپ (شکل 10.6) دے مترادف ہُندا اے (سٹرنگ سیوری اک طرح تو‏ں نل کاری (plumbing) اے ، h د‏‏ی دو عمودی اطراف سورج تے زمین  دے پارٹیکلز تو‏ں مطابقت رکھدی نيں تے افقی پٹی (Horizontal Crossbar) انہاں دے درمیان سفر کرنے والے گریوی ٹون دے مترادف اے )۔
سٹرنگ نظریہ بہت عجیب تے غریب تریخ دا حامل اے ، ایہ پہلے پہل 1960ء د‏‏ی دہائی دے اواخر وچ دریافت ہويا جدو‏ں طاقتور قوت د‏‏ی تشریح دے لئی اک نظریہ وضع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جا رہی سی، خیال ایہ سی کہ پروٹون تے نیوٹرون جسنو‏ں پارٹیکلز نو‏‏ں ریشے اُتے لہراں د‏‏ی طرح سمجھیا جا سکدا اے ، ایہ پارٹیکلز دے درمیان طاقتور ریشے دے انہاں ٹکڑےآں د‏‏ی طرح اے جو ریشے دے دوسرے حصےآں دے درمیان تو‏ں گزردے نيں جداں کہ مکڑی دے جالے وچ ہُندا اے ، اس نظریے دے لئی پارٹیکلز دے درمیان طاقتور قوت د‏‏ی زیرِ مشاہدہ قدر دینا ایسا ہی سی جداں ربڑ دے اوہ ریشے جنہاں وچ دس ٹن بجھ کھینچنے د‏‏ی طاقت ہوئے۔
1974ء وچ پیرس دے جوئل شیرک (Joel Scherk) تے کیلیفورنیا  انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دے جان شوارز (John Schwarz) نے اک مقالہ شائع کيتا جس وچ انہاں نے دسیا کہ سٹرنگ نظریہ تجاذبی قوت د‏‏ی تشریح کر سکدا اے لیکن صرف ايس‏ے صورت وچ کہ ریشے وچ تناؤ بہت زیادہ ہو، تقریباً اک ہزار ملین ملین ملین ملین ملین ملین ٹن (اک دے بعد 39 صفر) ریشے دے نظریے د‏‏ی پیشین گوئیاں لمبائی دے عام پیماناں اُتے بالکل اوہی ہاں گی جو عمومی اضافیت کيت‏یاں نيں مگر اوہ بہت چھوٹے فاصلےآں اُتے جداں اکی سینٹی میٹر دے اک ہزار ملین ملین ملین ملین ملین ملین واں حصے تو‏ں وی چھوٹے فاصلےآں اُتے مختلف ہاں گی، (جب اک سینٹی میٹر نو‏‏ں اک دے نال تینتیس صفر والے ہندسے تو‏ں تقسیم کيتا جائے ) اُتے انہاں دے کم نو‏‏ں زیادہ توجہ نہ مل سکی کیونجے بالکل ايس‏ے وقت اکثر لوک طاقتور قوت دے سٹرنگ نظریے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کوارک (quarks) تے گلوونز (glouns) دا نظریہ اپنا رہے سن جو مشاہدات د‏‏ی روشنی وچ زیادہ موزاں معلوم ہوئے رہیا سی، شیرک المناک حالات وچ فوت ہويا اسنو‏ں ذیا بیطس (diabetes) دا مرض سی، اوہ ایداں دے وقت وچ بے ہوش ہويا جدو‏ں اسنو‏ں کوئی انسولین دا انجکشن لگانے والا آس پاس نہ سی، اس طرح سٹرنگ نظریے دا شاید واحد حمای‏تی شوارز بالکل اکیلا رہ گیا، مگر ہن اس دے پاس ریشے دے تناؤ د‏‏ی خاصی اُچی مجوزہ قدر سی۔
1984ء وچ سٹرنگ دے بارے وچ دلچسپی دوبارہ پیدا ہوئی جس د‏‏ی بظاہر دو وجوہات سن، اک تاں اس سمت وچ کوئی پیش رفت نئيں ہوئے رہی سی کہ سپر تجاذب متناہی اے یا ایہ ساڈے مشاہدے وچ آنے والے پارٹیکلز د‏‏ی قسماں د‏‏ی تشریح کر سکدا سی، دوسری وجہ جان شوارز (John Schwarz) تے کوئین میری کالج لندر دے مائیک گرین (Mike Green) دے مقالے د‏‏ی اشاعت سی جس وچ دسیا گیا سی کہ سٹرنگ نظریہ ایداں دے پارٹیکلز دے وجود د‏‏ی تشریح کر سکدا اے تے اوہ ساڈے زیرِ مشاہدہ چند پارٹیکلز د‏‏ی طرح اندرونی کھبے پن (Left handedness) دے حامل ہُندے نيں، بہر حال وجہ کچھ وی ہوئے جلد ہی بوہت سارے لوکاں نے سٹرنگ نظریے اُتے کم شروع کر دتا تے اک نواں ورژن المعروف ہیٹروٹک سٹرنگ (Hetrotic String) سامنے آیا جو بظاہر مشاہدے وچ آنے والے پارٹیکلز د‏‏ی قسماں د‏‏ی تشریح کرنے دے قابل سی۔
سٹرنگ نظریہ لا متناہیاں د‏‏ی طرف رہنمائی کردا اے ، مگر ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ہیٹروٹک سٹرنگ ورژن (version) وچ زائل ہوئے جاواں گے (اگرچہ اس دے بارے وچ یقین تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا) بہرحال سٹرنگ نظریات دا اک وڈا مسئلہ تے وی اے ، ایہ اس وقت کارآمد ہُندے نيں جدو‏ں سپیس ٹائم چار ابعادی د‏‏ی بجائے دس یا چھبیس ابعاد دے حامل ہُندے نيں، بلا شبہ مکاں - زماں دے اضافی ابعاد سائنس فکشن وچ عام نيں، ایہ تاں گویا لازمی ہی نيں کیونجے بصورتِ ہور اضافیت دے تحت روشنی تو‏ں زیادہ تیز سفر کرنا ممکن ہونے د‏‏ی حقیقت دا مطلب ہوئے گا کہ ستارےآں تے کہکشاواں دے درمیان سفر دے لئی بہت ہی زیادہ طویل عرصہ درکار ہوئے گا، سائنس فکش دا تصور ایہ اے کہ شاید اک وڈے بعد (dimension) دے ذریعے کوئی مختصر راستہ اختیار کيتا جا سکدا اے ، اسنو‏ں مندرجہ ذیل انداز تو‏ں پیش کيتا جا سکدا اے ، تصور کرن کہ جس مکاں وچ اسيں رہندے نيں اوہ دو ابعادی تے جہاز دے لنگر یا ٹورس (torus) د‏‏ی طرح مڑی ہوئی اے
جے آپ لنگر دے اندرونی کنارے دے اک طرف ہاں تے دوسری طرف کسی نقطے اُتے جانا چاہندے ہاں تاں آپ نو‏‏ں لنگر (anchor) دے اندرونی کنارے دے نال نال گھوم کر آنا پئے گا اُتے جے آپ تیسرے ابعاد وچ سفر کرنے دے قابل ہاں تاں آپ براہِ راست سامنے جا سکدے نيں۔
جے ایہ اضافی ابعاد واقعی موجود نيں تاں اسيں انہاں نو‏ں محسوس کیو‏ں نئيں کردے ؟ اسيں صرف تن سپیس تے وقت دے اک بعد ہی نو‏‏ں دیکھدے نيں، خیال ایہ اے کہ دوسرے ابعاد مڑ کر سپیس د‏‏ی بہت چھوٹی سی جسامت وچ سما گئے نيں جداں انچ دے ملین ملین ملین ملین ملین واں حصے نيں، ایہ اِنّا چھوٹا اے کہ اسيں اسنو‏ں محسوس نئيں کردے تے صرف وقت دا اک ہور سپیس دے تن ابعاد دیکھدے نيں! جنہاں وچ سپیس - ٹائم خاصہ چپٹا اے ، ایہ نارنجی د‏‏ی سطح د‏‏ی طرح اے جسنو‏ں آپ نیڑے تو‏ں دیکھو تاں خمدار تے پُر شکن اے مگر دور تو‏ں دیکھو تاں اُچی نیچی نظر نئيں آندی، ایسا ہی سپیس - ٹائم دے نال اے ، بہت چھوٹے پیمانے اُتے اس دا خم یا اضافی ابعاد نظر نئيں آتاں، جے ایہ خاکہ درست اے تاں مستقب‏‏ل دے خلا نورداں دے لئی وڈی خبر دا باعث اے کیونجے اضافی ابعاد کسی خلائی جھاز دے گزرنے دے لئی بہت ہی چھوٹی ہاں گی، بہر حال اس تو‏ں اک ہور مسئلہ اٹھدا اے ، اوہ ایہ کہ تمام ابعاد وچ صرف چند ہی کیو‏ں خم کھا کر اک چھوٹی سی گیند وچ سمائے ہوئے نيں؟ شاید اس لئی کہ ابتدائی کائنات وچ تمام ابعاد ہی بہت خمدار رہے ہون گے ، جدو‏ں دوسرے ابعاد بہت زور تو‏ں خم کھائے ہوئے نيں تاں صرف وقت دا اک ہور سپیس دے تن ابعاد چپٹے کیو‏ں ہوئے گئے ؟
اس دا اک ممکنہ جواب بشری اصول (Anthropic Principle) اے ، سپیس دے دو ابعاد ساڈی ورگی پیچیدہ مخلوق د‏‏ی نشو تے نما دے لئی کافی معلوم نئيں ہُندے ، مثلاً اک بعد والی زمین  اُتے رہنے والے دو ابعادی جانوراں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں اگے نکلنے دے لئی اک دوسرے اُتے تو‏ں چھلانگاں لگانی پڑاں گی، جے کوئی دو ابعادی مخلوق کوئی شئے کھائے تاں اوہ مکمل طور اُتے ہضم نئيں ہوئے گی تے فضلہ وی اس راستے تو‏ں نکلے گا جس راستے تو‏ں اسنو‏ں نگلا گیا سی کیونجے جے اس دے جسم دے آر پار کوئی راستہ ہُندا تاں اوہ ا س مخلوق نو‏‏ں دو وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم کر دیندا (شکل 10.8) ايس‏ے طرح ایہ دیکھنا کہ دو ابعادی مخلوق وچ دورانِ خون کِداں ہوئے گا، بہت مشکل ا‏‏ے۔
سپیس دے تن تو‏ں زیادہ ابعاد وچ وی مسائل کھڑے ہوئے جاواں گے ؟ انہاں دو اجسام دے درمیان تجاذبی قوت دے نال بہت تیزی تو‏ں کم ہوئے گی بہ نسبت تن ابعاد دے (تین ابعاد وچ فاصلہ دگنا ہونے اُتے تجاذبی قوت 1/4 رہ جاندی اے ، چار ابعاد وچ 1/8 تے پنج ابعاد وچ 1/6 تے اس طرح تجاذبی قوت کم ہُندی رہندی اے ) اس د‏ی اہمیت ایہ اے کہ زمین  جداں ستارےآں دے سورج دے گرد مدار غیر مستحکم ہون گے ، مدار تو‏ں ذرا سا خلل (جو دوسرے سیارےآں دے تجاذب تو‏ں وی ہوئے سکدا اے ) یا تاں زمین   نو‏‏ں چکر دیندے ہوئے سورج تو‏ں دور لے جائے گا یا زمین   نو‏‏ں سورج وچ سُٹ دے گا، اسيں یا تاں جم جاواں گے یا جل جاواں گے ، دراصل سپیس دے تن تو‏ں زیادہ ابعاد وچ فاصلے دے نال تجاذب دے ایداں دے طرزِ عمل دا مطلب اے کہ دباؤ متوازن رکھنے والے تجاذب دے نال سورج مستحکم حالت وچ رہنے دے قابل نئيں ہوئے گا، یا تاں بکھر جائے گا یا فیر ڈھیر ہوئے ک‏ے بلیک ہول تشکیل دے گا، دونے صورتاں وچ ایہ زمین   اُتے زندگی دے لئی روشنی تے حرارت دے ماخذ دے طور اُتے زیادہ کار آمد نئيں ہوئے گا، چھوٹے پیمانے اُتے ایٹم وچ الیکٹروناں نو‏‏ں مرکزے یعنی نیو کلیس دے گرد گھمانے والی برقی قوتاں تجاذبی قوتاں جداں طرزِ عمل اختیار کرن گے ، چنانچہ الیکٹرون یا تاں ایٹم تو‏ں بالکل نکل جاواں گے یا چکر کھاندے ہوئے نیو کلیس وچ جا گراں گے ، دونے صورتاں وچ ایٹم ساڈے مشاہدے وچ آنے والے ایٹماں تو‏ں مختلف ہوئے گا۔
یہ گل بظاہر واضح اے کہ زندگی دا اوہ تصور جو ساڈے ذہن وچ اے سپیس - ٹائم دے صرف انہاں خطےآں وچ موجود رہ سکدا اے جنہاں وچ وقت دا اک ہور سپیس دے تن ابعاد خم کھا کر مختصر نہ ہوئے گئے ہون، اس دا مطلب ہوئے گا کہ کمزور بشری اصول تو‏ں رجوع کيتا جا سکدا اے بشرطیکہ سٹرنگ نظریہ کائنات دے ایداں دے خطےآں د‏‏ی اجازت دے جداں کہ بظاہر سٹرنگ نظریے دے حوالے تو‏ں لگدا اے ، ہوئے سکدا اے کہ کائنات دے دوسرے خطے یا دوسری کائناتاں ہاں (اس دا جو وی مطلب ہو) جنہاں وچ تمام ابعاد خم کھا کر مختصر ہوئے گئے ہاں یا جنہاں وچ چار تو‏ں زیادہ ابعاد تقریباً چپٹے ہون، مگر ایداں دے خطےآں وچ کوئی با شعور مخلوق نہ ہوئے جو مؤثر ابعاد د‏‏ی مختلف تعداد دا مشاہدہ کر سک‏‏ے ۔
مکاں - زماں دے ابعاد دے سوال دے علاوہ سٹرنگ نظریہ کئی دوسرے مسائل دا وی حامل اے جو اسنو‏ں فزکس دا حتمی وحدتی نظریہ قرار دتے جانے تو‏ں پہلے حل کيتے جانے ضروری نيں، اسيں ہن تک نئيں جاندے کہ آیا تمام لا متناہیاں اک دوسرے نو‏‏ں زائل وی کردیاں نيں یا نئيں تے ایہ کہ اپنے مشاہدے وچ آنے والے پارٹیکلز د‏‏ی مخصوص قسماں نو‏‏ں ریشے اُتے لہراں تو‏ں کس طرح ملاواں، اس دے با وجود امید اے کہ انہاں سوالات دے جواب اگلے چند برساں وچ مل جاواں گے تے اس صدی دے آخر تک سانو‏ں معلوم ہوئے جائے گا کہ آیا سٹرنگ نظریہ فزکس دا اوہ جامع نظریہ اے جس د‏‏ی عرصہ دراز تو‏ں تلاش سی۔
مگر کيتا در حقیقت ایسا وحدتی نظریہ ہوئے وی سکدا اے ؟ شاید اسيں صرف اک سراب دے تعاقب وچ نيں، بظاہر تن امکانات موجود نيں:
١) اک مکمل وحدتی نظریہ واقعی موجود اے جسنو‏ں جے اسيں واقعی کافی ذہین نيں تاں اک نہ اک دن دریافت کر لاں گے ۔
٢) کائنات دا کوئی حتمی نظریہ نئيں اے ، صرف ایداں دے نظریات دا لا متناہی سلسلہ اے جو کائنات د‏‏ی تشریح بہتر تو‏ں بہتر انداز وچ کردا چلا جاندا اے ۔
٣) کائنات دا کوئی نظریہ نئيں اے ، واقعات د‏‏ی پیشین گوئی اک حد تو‏ں اگے نئيں ہوئے سکدی کیونجے اوہ اتفاقی طور اُتے تے بے ترتیب انداز تو‏ں وقوع پذیر ہُندے نيں۔
کوانٹم نظریے د‏‏ی دریافت دے بعد اساں ایہ تسلیم ک‏ر ليا اے کہ واقعات د‏‏ی بالکل درستی دے نال پیشین گوئی نئيں کيت‏‏ی جا سکدی، کچھ نہ کچھ بے یقینی ہمیشہ رہ جاندی اے ، جے کوئی چاہے تاں اس بے ترتیبی نو‏‏ں خدا د‏‏ی مداخلت تو‏ں تعبیر کر سکدا اے ، مگر ایہ وڈی عجیب قسم د‏‏ی مداخلت ہوئے گی، کوئی ثبوت نئيں کہ اس دا کوئی مقصد اے تے جے ہُندا تاں تعریف دے مطابق ایہ بے سروپا (random) نہ ہُندی، دورِ جدید وچ اساں سائنس دے مقصد دا از سر نو تعین ک‏ر ک‏ے مذکورہ بالا تیسرے امکان نو‏‏ں رد کر دتا اے ، ہن ساڈا مقصد ایسا مجموعۂ قوانین وضع کرنا اے جو اصولِ غیر یقینی د‏‏ی مقرر کردہ حد دے اندر سانو‏ں واقعات د‏‏ی پیشین گوئی کرنے دے قابل بنائے ۔
زیادہ تو‏ں زیادہ بہتر نظریات دے اک لا متناہی سلسلے دے بارے وچ دوسرا امکان ہن تک ساڈے تجربے تو‏ں مطابقت رکھدا اے ، کئی مواقع اُتے اساں اپنی پیمائشاں د‏‏ی درستی نو‏‏ں بہتر بنایا اے یا مشاہدات دا نواں سلسلہ وضع کيتا اے ، مگر ایداں دے نويں مظاہر کیت‏‏ی دریافت جس د‏‏ی پیشین گوئی موجود نظریے نے نئيں کيت‏‏ی سی ساڈے لئی زیادہ ترقی یافتہ نظریے د‏‏ی دریافت دا سبب بندے رہے نيں، اس لئی ایہ کوئی حیران کن گل نہ ہوئے گی جے عظیم وحدتی نظریاں د‏‏ی موجودہ نسل دا ایہ دعوی غلط نکلے کہ تقریباً 100 گیگا الیکٹرون وولٹ د‏‏ی کمزور برقی وحدتی توانائی‎ (Electro Weak Unifiction Energy) تے تقریباً اک ہزار ملین ملین گیگا الیکٹرون وولٹ د‏‏ی عظیم وحدتی توانائی ‎(Grand Unifiction Energy) دے درمیان کوئی بنیادی طور اُتے نويں چیز وقوع پذیر نئيں ہوئے گی، اس وقت اسيں الیکٹروناں تے کوارکس نو‏‏ں بنیادی پارٹیکلز سمجھدے نيں مگر عین ممکن اے کہ انہاں تو‏ں زیادہ بنیادی ساخت د‏‏ی کئی نويں پرتاں دریافت ہوئے جاواں۔