cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارتی میڈیا
تیسرا مرحلہ
چونکہ بی ایس این ایل نے اپنی فیساں کم کيتیاں ، انٹرنیٹ خدمات سستی ہوئے گئياں۔ انٹرنیٹ کیفے ملک بھر وچ آنا شروع ہوگئے۔ جولائ‏ی 1999 تک ، ہندوستان وچ 114،062 انٹرنیٹ میزباناں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ انہاں د‏‏ی تعداد وچ 94 فیصد اضافہ ہويا۔ نويں صدی آندے ہی پورے ملک وچ کمپیوٹر بوم د‏‏ی آوازاں سنائی دینے لگاں۔ پرسنل کمپیوٹرز د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں ودھنے لگی تے ايس‏ے طرح انٹرنیٹ استعمال کرنے والےآں د‏‏ی تعداد وی ودھ گئی۔ ای کامرس دی اراضی تیار ہونا شروع ہوگئی تے بینکاں نے اس د‏ی حوصلہ افزائی کرنا شروع کردتی۔ ملک دے وڈے اخبارات نے آن لائن ورژن شائع کرنا شروع کيتا۔ ایڈورٹائزنگ ایجنسیاں نے وی نیٹ اُتے اپنی مصنوعات د‏‏ی فروخت شروع کردتی۔ نیٹ نے ذا‏تی زندگی دے معیار وچ اک نويں جہت دا اضافہ کيتا۔ ریلوے تے ہوائی جہاز دے ٹکٹاں د‏‏ی بکنگ تو‏ں ، مکان وچ چھت پھینکنے والی چھت د‏‏ی مرمت دے لئی نیٹ مدد لی گئی۔ ملازمت اُتے مبنی تے شادی تو‏ں متعلق ویب سائٹاں انتہائی مقبول ثابت ہوئی۔ دلہن تے دلہن نو‏‏ں تلاش کرنے وچ انٹرنیٹ اک بہت وڈی مددگار ثابت ہويا۔ سماجی رابطےآں د‏‏ی سائٹس د‏‏ی مدد تو‏ں ، نیٹ اُتے مبنی ذا‏تی تعلقات د‏‏ی دنیا نو‏‏ں نويں شکلاں وچ متعارف کرایا گیا۔
حوالے
گٹھ:ابلاغیات گٹھ:بھارت
وادی خضرۃ
نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں ناں تبدیل کرنے تو‏ں پہلے اس وادی نو‏‏ں ’ وادی غبرہ‘ یا ’ وادی عفرۃ‘ کہیا جاندا سی۔جدو‏ں اس وادی دا ناں ’ خضرۃ ‘ رکھیا گیا تاں اوتھ‏ے پانی دا ناں و نشان تک نہ سی مگر اج اس وچ میٹھے پانی دے نو چشمے ابلدے نيں۔ ایہ وادی پورا پورا سال سرسبز رہندی ا‏‏ے۔ وادی وچ چار سو بچھے سبزے فرش تے دوسرے ہرے بھرے درختاں دے بیچ کھجور دے درختاں د‏‏ی وافر مقدار موجود اے ۔ایتھ‏ے پرآبادی برائے ناں ا‏‏ے۔ مقامی شہریاں دا کہنا اے کہ ایہ وادی خود بہ خود سرسبز رہندی ا‏‏ے۔ اس وچ کھجوراں اگانے دے لئی کوئی خاص اہتمام تے توجہ نئيں دتی گئی مگر اس دے باوجود ایتھ‏ے کھجور دے درختاں د‏‏ی بہتات اے ۔اک مقامی شہری راکان المخلفی نے دسیا کہ ایتھ‏ے اُتے رستےآں تے ہور سہولیات دے نہ ہونے دے باعث مقامی آبادی اوتھ‏ے تو‏ں دور ہٹ رہی ا‏‏ے۔ شاید آبادی دا نیڑے نہ ہونا ہی اس د‏ی سرسبزی و شادابی د‏‏ی بقا د‏‏ی نشانی اے ۔المخلفی نے دسیا کہ حالیہ چند برساں دے دوران ایتھ‏ے اُتے سیاحاں د‏‏ی آمد وچ غیرمعمولی وادھا ہويا ا‏‏ے۔ دور دراز تو‏ں آنے والے لوک اس وادی دے بارے وچ معلومات حاصل کرنےکی کوشش کردے نيں تے ایتھ‏ے دے قدرتی ماحول نو‏‏ں بے حد پسند کردے نيں۔
گٹھ:محمد گٹھ:سعودی عرب
ہندوستانی رسماں
ہندووآں د‏‏ی سب تو‏ں پران ی کتاب رگ وید وچ لکھیا اے کہ برہمن لوک برہماجی دا منہ، چھتری انہاں دے بازو تے ویش انہاں د‏‏ی راناں نيں تے شودر انہاں دے پاؤں تو‏ں نکلے نيں تے اس جگہ منہ تو‏ں بولنے والا یعنی چنگا برا دسنے والا بازو تو‏ں لڑنے والا، راناں تو‏ں قوت دینے والا تے پاؤں تو‏ں خدمات کرنے والا مراد ا‏‏ے۔ مگر دھرم شاستر تے پران اں وچ اس طرح تو‏ں بیان کيتا اے کہ ہندوآں د‏‏ی چاراں ذاتاں حقیقت وچ برہما جی دے جسم ہی تو‏ں پیدا ہوئیاں نيں تے اس باب وچ تے وی بہت ساریاں گلاں لکھی ہوئیاں نيں بلکہ کسی زمانے وچ پچھم د‏‏ی طرف تو‏ں آئے سن تے انہاں نے آہستہ آہستہ سارے ملک نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اس اُتے اپنا قبضہ ک‏ر ليا، فیر انہاں لوکاں نو‏‏ں جو پہلے تو‏ں اس ملک وچ رہندے سن، اپنا فرماں بردار بنا ک‏ے انہاں دا ناں شودر یعنی خدمت گار رکھیا تے اپنے تئاں انہاں تو‏ں وڈا جان ک‏ے لفظ دج یعنی دوبارہ پیدا کیہ ہویا، اپنے واسطے مقرر کيتا۔
اگرچہ اس کتاب وچ برہمناں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ بڑائی دتی گئی اے، لیکن انہاں دے واسطے کم وی بہت سخت قرار دئیے گئے نيں، چنانچہ ايس‏ے کتاب وچ لکھیا اے کہ برہمن اپنی عمر دے اول چوبیس برس جاترا (3) کرنے تے وید پڑھنے وچ برس کرے تے فیر پنجاہ برس د‏‏ی عمر تک اپنے خانگی کماں یعنی شادی کرنے تے نسل ودھانے وچ مصروف رہے تے اس عرصے وچ اسنو‏ں وید پڑھنا اورپڑھانا، دان دینا تے لینا تے جگ (4) کرنا تے کرانا وی ضرور اے تے انہاں کماں وچ وید پڑھانا سب تو‏ں چنگا اے لیکن مندر وچ بیٹھ کر بطور پیشے دے پوجا تے جگ کرانا، اجرت اُتے پجاری بننا تے شور تے کمینے آدمیاں تو‏ں دان لینا برہمناں نو‏‏ں بہت منع اے تے اس گل کيتا یسی تاکید اے کہ جے اوہ مفلس ہوئے جاواں تے بھوکے وی مرنے لگياں تاں وی انہاں نو‏ں شودر تو‏ں دان لینا تے کسی دا نوکر نہ ہونا چاہیے، دانے چننا بھیک مانگنا تے کھیت‏‏ی کرنا بہتر ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ایہ وی حکم اے کہ اوہ ناچنے، گانے، جوا کھیلنے تے آور ایسی ہی گلاں تو‏ں پرہیز کرن تے مال تے دولت تے دنیا د‏‏ی عزت دا خیال نہ کرن، کیو‏ں کہ انہاں تو‏ں وید دے پڑھنے وچ ہرج ہُندا ا‏‏ے۔ برہمن نو‏‏ں اپنی عمر دا تیسرا حصہ اس طرح گزارنا چاہیے کہ اوہ جنگل وچ جا ک‏ر رہ‏ے ، بناسپتی کھائے، درختاں د‏‏ی چھال تے کالے ہرن د‏‏ی کھل پہنے، زمین اُتے سوئے، بال تے ناخن بڑھائے، جاڑے وچ بھیگا ہويا کپڑ‏ا پہنے، برسا‏‏ت دا مینہ اپنے اُتے لے، گرمی د‏‏ی دُھپ کھائے تے آگ دے پنج ڈھیر رکھ دے اس دے وچکار ہوئے بیٹھے۔ چوتھے حصے وچ اس دے واسطے کوئی جسمی تکلیف مقرر نئيں اے، اس عرصے وچ اسنو‏ں چپکا بیٹھ کر خدا د‏‏ی طرف دل لگانا چاہیے تے اپنی روح دے نکلنے نو‏‏ں ایسا سمجھنا چاہیے جداں اک پرندہ کسی درخت اُتے تو‏ں اپنی خوشی اڑ جاندا ا‏‏ے۔
اگرچہ چھتری لوک برہمناں د‏‏ی برابری دا دعویٰ نئيں ک‏ر سکدے لیکن فیر وی انہاں نو‏‏ں عزت دار سمجھنا چاہیے کیو‏ں کہ دھرم شاستر وچ لکھیا اے کہ برہمناں دا کم بغیر چھتریاں دے تے چھتریاں دا بغیر برہمناں دے نئيں چل سکدا۔ تے دونے دا فائدہ دنیا تے آخرت وچ اک دوسرے دے سلوک اُتے موقوف ا‏‏ے۔ راجہ ہمیشہ چھتریاں ہی د‏‏ی نسل وچو‏ں ہُندے نيں تے حکومت دے سب عہدے انہاں نو‏ں نو‏‏ں دئیے جاندے نيں۔ انہاں دا کم دان دینا، جگ کرنا، وید پڑھنا، دل د‏‏ی خواہش نو‏‏ں روکنا، رعیت د‏‏ی نگہبانی کرنا ا‏‏ے۔
ویشاں تے چھتریاں وچ اوہی فرق اے جو چھتریاں تے برہمناں وچ ۔ ویشاں دا کم لین دین کرنا، مویشی (5) پالنا، کھیت‏‏ی کرنا، سودی روپیہ دینا، جگ کرنا تے وید پڑھنا ا‏‏ے۔
شودراں نو‏‏ں ایہ حکم اے کہ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی جو ذات وچ انہاں تو‏ں بہتر نيں، خصوصاً برہمناں د‏‏ی خدمت کرن تے جے انہاں نو‏ں کدرے نوکری نہ ملے تاں ہتھ دا کم جداں لکھنا، تصویر کھینچنا، معماری تے آور ايس‏ے قسم دے کم کرنے چاہئاں۔ شودراں نو‏‏ں جگ کرنے د‏‏ی اجازت اے مگر اس وچ وید دے منتر پڑھنے دا حکم نئيں ا‏‏ے۔ برہمناں نو‏‏ں شودراں تو‏ں جگ کرانا تے انہاں دے سامنے وید پڑھنا نہ چاہیے بلکہ ایتھ‏ے تک لکھیا اے کہ انہاں نو‏ں دھرم شاستر دسنیا تے پراشچت (6) دے طور تو‏ں وی آگاہ کرنا مناسب نئيں ا‏‏ے۔ شودراں نو‏‏ں اپنے آقا دا جھوٹھا کھانا تے اس دا اُتریا ہويا کپڑ‏ا پہننا لازم ا‏‏ے۔ برہمناں نو‏‏ں شودراں دے ہتھ دا پکا ہويا کھانا نہ کھانا چاہیے، سوکھے داناں دے لینے دا ڈر نئيں ا‏‏ے۔ شودراں نو‏‏ں دولت جمع کرنی وی منع اے، کیو‏ں کہ شاید انہاں نو‏ں دولت اُتے غرور ہوئے جائے تے اوہ برہمناں نو‏‏ں ستانے لگياں۔ جے شودر تو‏ں کوئی قصور ہوئے جائے تاں اس دے واسطے نہایت سخت سزا مقرر اے، چنانچہ دھرم شاستر وچ لکھیا اے کہ اوہ اپنے تو‏ں اُچی ذات دے کسی آدمی نو‏‏ں گالی دے تاں اس د‏ی بولی چھیدنی چاہیے۔
ہر اک ذات دے آدمی نو‏‏ں کسی نیچی ذات د‏‏ی عورت نال شادی کرنی منع نئيں اے مگر ایہ گل ضرور اے کہ اوہ اس عورت نو‏‏ں اپنی ذات د‏‏ی عورت دا سا درجہ نہ دے، مثلاً برہمن نو‏‏ں اختیار اے کہ اوہ چھتری یا ویش ذات د‏‏ی عورت نال شادی کر لے مگر اسنو‏ں اپنے گھر وچ اوہ رتبہ نہ دے جو برہمنی نو‏‏ں دینا چاہیے۔ اس قسم د‏‏ی شادی کرنے تو‏ں جو اولاد پیدا ہو، اوہ اس درجے اُتے گنی جاندی اے جو باپ د‏‏ی ذات تو‏ں نیچا تے ماں د‏‏ی ذات تو‏ں اُچا ہوئے۔ کسی عورت نو‏‏ں اپنے تو‏ں نیچی ذات دے مرد نال شادی کرنے د‏‏ی اجازت نئيں اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں اس شخص نو‏‏ں جس دا باپ شودر تے ماں برہمنی ہو، چنڈال یعنی سب تو‏ں کمینہ کہندے نيں۔
دھرم شاستر وچ برہمناں نو‏‏ں آور ذات دے لوکاں دے نال کھانا پینا منع نئيں اے لیکن ظاہر وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ جداں ہن دستور اے، ویسا ہی منوجی دے زمانے وچ وی چاراں ذاتاں کھانے پینے وچ شریک نہ سن۔ برہمن شودر دے سوا تے سب ذات دے آدمیاں دے آدمیاں دے ہتھ دا پکا ہويا کھانا کھا سکدا اے تے جے شودر دے ہتھ دا پکا ہويا کھائے تاں اسنو‏ں اس گناہ دے عوض وچ کئی دن تک پھیکے دلئی دے سوا تے کچھ نہ کھانا چاہیے۔
منوجی دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے آج تک ہندوآں د‏‏ی ذاتاں وچ بہت سا تبدل واقع ہوئے نيں تے اکثر برہمناں دا ایہ قول اے کہ ساڈی ذات دے سوا تے سب ذاتاں خصوصاً چھتری تے ویش ہن مل جل ک‏ے بگڑ گئیاں نيں مگر بعض لوک اس گل نو‏‏ں نئيں مندے، چنانچہ کھتری تے راجپوت اپنے تئاں چھتریاں نو‏‏ں نسل تو‏ں دسدے نيں تے بعض قوماں جنہاں دا پیشہ سوداگری تے کھیت‏‏ی تے آور ايس‏ے طرح دے کم نيں، اپنے تئاں ویش د‏‏ی نسل تو‏ں ظاہر کردیاں نيں۔
تمام ذاتاں جنہاں دا حال پہلے لکھیا گیا اے حقیقت وچ موجود ہاں یا نہ ہاں مگر اس وچ شک نئيں اے کہ ہر اک ذات دے لوکاں نے بلکہ خود برہمناں نے وی اوہ کم کرنے چھڈ دئیے جو دھرم شاستر وچ انہاں دے واسطے فرض نيں، چنانچہ برہمن لوک بجائے وید پڑھنے تے پڑھانے تے اس طرح د‏‏ی تکلیفاں سہنے دے ہن ہر قسم دا پیشہ اختیار کر لیندے نيں بلکہ انہاں نو‏‏ں نوکری کرنے تو‏ں وی پرہیز نئيں ا‏‏ے۔
اس زمانے وچ ہندو لوکاں دے واسطے اس گل کيتی وڈی تاکید اے کہ اک ذات دا کوئی آدمی دوسری ذات دے آدمی دے نال کھانے پینے وچ شریک نہ ہوئے تے جے اس تو‏ں اس طرح دا کوئی قصور ہوئے جائے یا برادری دے دستور دے خلاف کوئی تے گل ظاہر ہوئے تاں اوہ ذات تو‏ں کڈ دتا جاندا اے، اس دے سب رشتہ دار اسنو‏ں چھڈ دیندے نيں، اس دا حقہ پانی بند کر دتا جاندا اے، کوئی برہمن اس دے گھر نئيں جاندا تے نہ اس تو‏ں کچھ دان لیندا اے، نہ پوجا پاٹ کراندا ا‏‏ے۔ ہندوآں دے راج وچ ایداں دے قصور کرنے والے اُتے تے وی زیادہ سختی ہُندی اے، چنانچہ انہاں د‏‏ی عملداری وچ ايس‏ے قسم دے آدمی د‏‏ی گواہی درست نئيں ہُندی تے نہ اسنو‏ں ورثہ مل سکدا ا‏‏ے۔ اس گناہ دے دور کرنے تے ذات وچ شریک ہونے دے واسطے اک بہت چنگا طریقہ مقرر اے، ایداں دے پاپی نو‏‏ں چاہیے کہ پہلے گنگا جی دے اشنان کرے، فیر برادری دے سب لوکاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے انہاں دے سامنے ہتھ جوڑ دے کہ‏ے ’’ بھائیو! میرا قصور معاف کرو، میرے تو‏ں فیر کدی ایسا پاپ نہ ہوئے گا‘‘ ایہ کہہ ک‏ے اپنے سب بھائی بندےآں تے برہمناں نو‏‏ں بھوجن کرائے، فیر برہمناں نو‏‏ں نقدی دے ک‏ے رخصت کرے۔ اس پراشچت دے کرنے تو‏ں برہمن لوک مہربان ہوئے ک‏ے اسنو‏ں برادری وچ شریک کر لیندے نيں تے کھانے اُتے بٹھا دیندے نيں۔
ان ذاتاں دے سوا اک ہور نويں ذات ایسی نکلی اے جس نے برہمناں د‏‏ی بزرگی وچ خلل ڈالیا اے، اس ذات وچ فقیراں تے گسائیاں دے طرح طرح دے فرقے شامل نيں۔ پہلے پہل ایہ لوک اپنے دل د‏‏ی خواہشاں نو‏‏ں رکدے سن مگر ہن انہاں دے بوہت سارے فرقے ایداں دے نيں جو شادی، لین دین تے پیشہ کرنے نو‏‏ں برا نئيں جاندے بلکہ دولت جمع کرنی انہاں د‏‏ی وڈی آرزو ا‏‏ے۔
ہندوآں دے چند فرقے جو اس زمانے وچ زیادہ مشہور نيں، انہاں د‏‏ی عادتاں تے طریقےآں دا ذکر آگے لکھیا جائے گا مگر پہلے کچھ ہندوآں د‏‏ی مذہبی گلاں دا ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ہندوآں د‏‏یاں مذہبی گلاں
ہندوآں د‏‏ی قدیم مذہبی کتاباں چار نيں جنہاں نو‏ں وید کہندے نيں مگر دوسرے پڑھے لکھے ہندو انہاں وچو‏ں صرف تن ہی نو‏‏ں آسمانی کتاباں جاندے نيں۔ وید د‏‏ی مختلف گلاں نو‏‏ں جو مدت تو‏ں لوکاں نو‏‏ں زبانی یاد سن، حضرت عیسیٰؑ دے چودہ سو برس پہلے ویداں نو‏‏ں ویاس جی نے جمع کيتا۔ انہاں کتاباں وچ ایہ لکھیا اے کہ خدا اک اے او رسب تو‏ں وڈا اے تے کل جتھ‏ے نو‏‏ں ايس‏ے نے پیدا کيتا اے تے ایہ وی لکھیا اے کہ ہويا، آگ، پانی، زمین، سورج، چاند،ستارے تے بعض نیکیاں مثلاً انصاف، حکمت، سب دے سب دیوت‏ا نيں تے انہاں د‏‏ی پوجا کرنے تو‏ں بوہت سارے فائدے حاصل ہوئے سکدے نيں۔
ان دیوتاؤں دے راضی رکھنے دے واسطے ویداں وچ کئی طرح د‏‏ی نذراں مقرر کيت‏یاں نيں، چنانچہ اکثر گھی، چاول، سوم کارس تے کدی کدی ذبح کیتے ہوئے جانور بھینٹ چڑھاندے سن تے منتر دے زور تو‏ں دیوتاؤں نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہندے سن کہ آپ ساڈی نذر قبول کیجئے تے سانو‏ں دونے جہان وچ عزت وچ دیجئے۔ ویداں وچ وڈے وڈے راجاؤں دے واسطے گھوڑے د‏‏ی قربانی جائز رکھی اے تے کدرے کدرے انسان د‏‏ی قربانی دا وی ذکر اے مگر اکثر بجائے انسان دے کسی تے جانور نو‏‏ں ذبح کيتا کردے سن ۔ ظاہر وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ہندوآں نے گھوڑے د‏‏ی قربانی دا ڈھنگ دریائے سندھ دے پار رہنے والےآں تو‏ں اڑایا اے تے آدمی د‏‏ی قربانی دا طور ہندوستان دے اصلی باشندےآں تو‏ں سکھیا ا‏‏ے۔
منوجی اپنی کتاب وچ دنیا د‏‏ی پیدائش دا حال اس طرح بیان کردے نيں کہ جدو‏ں خدا نے اپنی ذات تو‏ں دنیا دے پیدا کرنے دا ارادہ کيتا تاں پہلے اس نے پانی نو‏‏ں پیدا کيتا تے اس وچ اک بیج ڈالیا جو تھوڑے عرصے دے بعد انڈے د‏‏ی صورت وچ بدل گیا؟ اس انڈے وچو‏ں برہما جی نکلے تے انہاں نے آدھے جسم نو‏‏ں نر تے آدھے نو‏‏ں مادہ بنایا تے مادہ حصے تو‏ں براٹ (1) نو‏‏ں پیدا کيتا تے براٹ د‏‏ی تپسیا دے سبب تو‏ں منوجی  پیدا ہوئے تے اوہ منوجی  وچ ہی ہاں جس د‏‏ی پیدائش ايس‏ے طرح نال ہوئی اے تے میرے سبب تو‏ں زمین، آسمان، دیوت‏ا، انسان تے تمام چیزاں ظاہر ہوئیاں نيں۔ منوجی  دا اک ایہ وی قول اے کہ ہندوآں د‏‏ی ذاتاں دا بیان اے، اس امر دا کچھ ذکر آ چکيا ا‏‏ے۔ منوجی  نے اپنی کتاب وچ ایہ وی لکھیا اے کہ دنیا اک خاص مدت دے بعد فنا ہوئے ک‏ے خدا د‏‏ی ذات وچ مل جاندی اے تے فیر ايس‏ے طرح تو‏ں پیدا ہُندی اے جس طرح تو‏ں پہلے پیدا ہوئی سی۔
دھرم شاستر دے موافق انسان کودو روحاں دتی گئیاں نيں۔ اک نو‏‏ں چھیتر یگ یا جیو آتما کہندے نيں تے دوسری نو‏‏ں مہاں بولدے نيں۔پہلی روح دے سبب تو‏ں بدن نو‏‏ں حرکت ہُندی اے تے آدمی کلام ک‏ر سکدے نيں تے اچھے برے کم وی ايس‏ے روح تو‏ں ظاہر ہُندے نيں۔ دوسری روح دے باعث تو‏ں پہلی روح نو‏‏ں ہر اک جنم وچ آرام یا تکلیف معلوم ہُندی اے تے ایہی روح رجوگن، ستوگن، تموگن یعنی شہوت تے نیکی تے بدی دا مقام اے، چونکہ مہاں آرام یا تکلیف دے پہنچانے دا اک ذریعہ اے تاں اسنو‏ں گناہ د‏‏ی سزا دا کچھ دکھ نئيں ہُندا، صرف چھیتریک نو‏‏ں تکلیف ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ دونے روحاں ہمیشہ پرم آتما یعنی خدا د‏‏ی روح دے سہارے اُتے رہندیاں نيں تے جدو‏ں چھیتریگ روح جسم تو‏ں نکل جاندی اے تاں اوہ مہاں او رپرم آتما تو‏ں وی جدا ہوئے جاندی اے تے آرام یا تکلیف اٹھانے دے واسطے اسنو‏ں اک ہور جسم عنایت ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اس جسم وچ آ کر اچھے یا برے کماں دے عوض کچھ مدت تک سرگ یا نرگ وچ رہندی اے تے اس دے بعد فیر اسنو‏ں مہاں تے پرم آتما دا سہارا مل جا تو‏ں اے تے کچھ تھوڑے جہے گناہ دے عوض جو نیک آدمی تو‏ں کدی نہ کدی ہويا اے یا گنہگار آدمی تو‏ں سزا بھگتتے بھگتتے باقی رہ گیا اے، اس روح نو‏‏ں حیوان تے درخت تے کمینے لوکاں د‏‏ی جوناں وچ جانا پڑدا اے تے انہاں جوناں نو‏‏ں بدل ک‏ے تے گناہاں تو‏ں پاک صاف ہوئے ک‏ے، اسنو‏ں فیر چنگا برن نصیب ہوئے جاتاہے مگر جس آدمی نے صرف نیک کم ہی کیتے ہون، اس د‏ی روح نو‏‏ں جینے مرنے تے جوناں بدلنے د‏‏ی تکلیف نئيں ہُندی بلکہ اوہ سیدھی پرم آتما تو‏ں جا ک‏ے مل جاندی ا‏‏ے۔
ہندوآں د‏‏ی مذہبی رسماں وچو‏ں جنہاں دا ذکر ویداں وچ آیا اے، دو رسماں بہت وڈی نيںـ: اک جنیو ڈالنا، دوسرے سر ادھ کرنا۔ جنیو ڈالنے دے واسطے برہمن د‏‏ی عمر زیادہ تو‏ں زیادہ سولہ، چھتری د‏‏ی بائیس تے ویش د‏‏ی چوبیس برس د‏‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی آدمی دے جنیو ڈال جاندا اے تاں پنڈت لوک اس د‏ی صورت برہم چاری فقیراں سی بنا ک‏ے اسنو‏ں گایتری (2) منتر پڑھاندے نيں تے اس وقت تو‏ں اسنو‏ں صبح تے دوپہر تے شام نو‏‏ں پوجا پاٹ تے خدا دا دھیان کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ ہندوآں وچ جدو‏ں کسی دے ماں باپ مر جاندے نيں تاں اوہ ہر مہینے وچ انہاں دے ناں اُتے اک پنڈ دان کردا ا‏‏ے۔ یعنی چاول، گھی، شہد، دُدھ تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں دا اک لڈو بنا ک‏ے اپنے آگے رکھدا اے تے منتر دے زور تو‏ں اپنے مرے ہوئے وڈھیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں اس نذر دے قبول کرنے د‏‏ی درخواست کردا اے، فیر برہمناں نو‏‏ں بھوجن کراندا اے تے ايس‏ے رسم دا سر ادھ کرنا کہندے نيں۔
برہمن لوکاں نو‏‏ں دھرم شاستر وچ گوشت کھانے د‏‏ی اجازت اے مگر اس وچ ایہ شرط اے کہ اوہ جگ دا چڑھا ہويا ہوئے تے ايس‏ے طرح روٹی، کھیر، مال پوا تے آور چیزاں وی جگ ہی د‏‏ی چڑھی ہوئی جائز لکھایاں نيں۔ اگرچہ دھرم شاستر وچ گوشت کھانا منع نئيں اے مگر اس وچ ایہ وی لکھیا اے کہ جے کوئی شخص اس خیال تو‏ں کہ گوشت کھانے وچ اک جان دار چیز د‏‏ی جان جاندی اے اسنو‏ں چھڈ دے تاں بہت اچھی گل ا‏‏ے۔
ان رسماں دے سوا شاستر دے موافق تے وی بہت ساریاں ضروری رسماں نيں، چنانچہ برہمناں نو‏‏ں مہماناں د‏‏ی خاطر داری کرنی واجب اے تے اس گل کيتی اس وقت تے وی تاکید اے کہ جدو‏ں مہمان وی برہمن ہوئے۔ شاستر وچ نیکی کرنے تے سچ بولنے د‏‏ی وڈی تاکید اے تے بدی تو‏ں بچنا نیکی کرنے تو‏ں وی بہتر لکھیا اے مگر بعض جگہ جھوٹھ تے فریب وی جائز رکھیا اے مثلاً کسی د‏‏ی جان بچانے دے واسطے جھوٹی گواہی دینی درست اے تے ايس‏ے طرح جے کوئی راجہ اپنے ملک تے راج دے فائدے دے واسطے جھوٹھ تے فریب اختیار کرے تاں مضائقہ نئيں اے بلکہ ایسی صورتاں وچ جھوٹھ بولنا تے فریب کرنا بہت مناسب ا‏‏ے۔
اس باب وچ ہندوآں د‏‏ی انہاں مذہبی گلاں دا وی ذکر کيتا جائے گا جو آج کل ہندوستان وچ منیاں جاندیاں نيں مگر چونکہ منو جی دے زمانے دے بعد اک ہور نواں مذہب جس نو‏‏ں بودھ کہندے نيں، رواج پا گیا سی اس واسطے پہلے اس دا بیان کرنا مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
اگلے زمانے وچ برہمناں دے قول دے موافق ہندو لوک ایہ خیال کردے سن کہ جس شخص وچ بدھ (3) یعنی عقل کامل آ جاندی اے، اسنو‏ں قدرت خدائی حاصل ہوئے جاندی اے تے اوہ بدھ کہلانے لگدا اے مگر ایہ عقل صرف ايس‏ے شخص نو‏‏ں نصیب ہوئے سکدی اے جو دھرم وچ نہایت کوشش کرے۔ حضرت عیسیٰ ؑ دے چھ سو برس پہلے اک چھتری راجہ دے بیٹے نے جس دا ناں سدھارتھ سی، اس درجے دے حاصل کرنے دے واسطے دھرم اُتے کمر بنھی تے اک روز رات دے وقت اپنا راج پاٹ چھڈ ک‏‏ے بیراگ اختیار کيتا۔ تے بہت دناں تک بناں تے جنگلاں وچ تپسیا کردا رہیا۔ انجام کار اس دے دل اُتے ایہ گل ٹھن گئی کہ مینو‏‏ں بدھ دا رتبہ حاصل ہوئے گیا تے اپنے تئاں جہان د‏‏ی سب گلاں تو‏ں واقف جان ک‏ے ایہی مذہب جس دا ناں بودھ اے، پھیلانے لگیا تے اس وقت تو‏ں اس دا ناں شاکی سنگھ گوتم یا شاکی منی مشہور ہويا۔
یہ مذہب پہلے پہل بنارس دے آلے دوالے وچ جاری ہويا، فیر آہستہ آہستہ تمام ہندوستان وچ پھیل گیا تے حضرت عیسی ؑ دے ڈھائی سو برس پہلے اس نے وڈی رونق پائی تے تھوڑے عرصے دے بعد جزیرہ سر اندیپ، برما تے چین وچ جتھ‏ے ہن تک اس مذہب دے ہزاراں آدمی موجود نيں، چمک گیا لیکن ہن ہندوستان وچ پہاڑی ملکاں دے سوا اس دا کدرے ناں تے نشان وی باقی نئيں ا‏‏ے۔ اس مذہب وچ ذات نو‏‏ں کچھ دخل نئيں اے تے ہر اک آدمی دا درجہ اس دے عملاں اُتے موقوف اے، چنانچہ شاکی منی اپنے مذہبی کلام وچ بیان کردے نيں کہ ذاتاں وچ ہرگز تمیز نہ کرنی چاہیے تے مرد تے عورتاں تے جوان تے بچے سب نو‏‏ں رحم دلی اختیار کرنے تے تکلیفاں سہنے تو‏ں فائدہ حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ شاکی منی دے نزدیک نجات اک خاص حالت نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ انسانی خوشی تے رنج تے دوستی تے دشمنی بلکہ تمام خیالاں اورخواہشاں تو‏ں چھُٹ جاندا ا‏‏ے۔
بدھ مذہب دے اکثر آدمی ہندوآں دے دیوتاؤں نو‏‏ں وی مندے نيں لیکن انہاں دا درجہ بدھ تو‏ں کم جاندے نيں۔ بہتیرے آدمی دنیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اک علیحدہ مکان وچ جو دھار کہلاندا اے، ہوئے بیٹھدے نيں تے اس مکانہاں وچو‏ں ہر ہفتے وچ صرف اک دن باہر نکل ک‏ے اشنان نو‏‏ں جاندے نيں تے فیر اپنے استھان اُتے آ جاندے نيں تے اوتھ‏ے بیٹھے بیٹھے بھجن کردے نيں، خوشبو دے واسطے جے بتیاں جلاندے نيں تے صندل آگ وچ ڈالدے نيں۔ ظاہر سانو‏ں ایسا معلوم ہُندا اے کہ پہلے اس مذہب د‏‏یاں عورتاں وی علیحدہ مکان وچ بیٹھ کر بھجن کيتاکردیاں سن تے مرداں دے تو‏ں سارے ڈھنگ برتدیاں سن۔
بدھ مذہب دے گرو جانور دے مارنے دا خوف برہمناں تو‏ں وی زیادہ کردے نيں تے ايس‏ے واسطے اوہ کدی اندھیرے وچ پانی نئيں پیندے کہ ایسا نہ ہوئے کوئی جانور منہ وچ چلا جائے تے نظر نہ پئے۔ بدھ مذہب  وچ جو وڈے وڈے گرو گزرے نيں، انہاں دے چیلے انہاں د‏‏ی ہڈیاں تے دانت تبرک دے طور اُتے اک جگہ رکھ دے اوتھ‏ے اک عمارت بطور چھتری دے بنا لیندے نيں تے کدی کدی اوتھ‏ے جا ک‏ے درشن کيتا کردے نيں۔
اس مذہب دے بانی یعنی گوتم منی دے باب وچ عجب عجب طرح دے قصے مشہور نيں، چنانچہ بعض لوک بیان کردے نيں کہ اوہ دنیا تو‏ں غائب ہوئے ک‏ے آسمان اُتے چلے گئے تے اوتھ‏ے اندر بن دے تن کروڑ پینسٹھ لکھ برس تک رہے تے فیر دھرم جاری کرنے دے واسطے اس جہان وچ آئے۔ بعض آدمیاں نے لکھیا اے کہ انہاں نے اک دفعہ کسی شیر نو‏‏ں بھُکھا دیکھ ک‏ے اپنے تئاں اس دے آگے ڈال دتا تے کہیا کہ تاں مینو‏ں کھا لے۔ اک جگہ ایہ وی ذکر آیا اے کہ انہاں دے آخر اوتار لینے تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی ماں نے خواب وچ دیکھیا کہ اوہ وڈی شان تے شوکت تو‏ں اک سفید ہاتھی اُتے سوار نيں۔ اس خواب دے دیکھدے ہی اس نے وڈے وڈے پنڈتاں تے جوتشیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے اس د‏ی تعبیر پوچھی۔ انہاں نے کہیا مائی تیرے بیٹے نو‏‏ں وڈا دھکار ہوئے گا۔ یا تاں اوہ راجہ بن دے اچل راج کريں گا یا رشی ہوئے ک‏ے تپسیا کريں گا۔
جب تک بدھ مذہب خوب ترقی اُتے رہیا تب تک برہمناں د‏‏ی دال نہ (4) گلی لیکن جدو‏ں ایہ مذہب ہندوستان تو‏ں جاندا رہیا، تب انہاں نے فیر سر اٹھایا تے اپنے ہی مذہب نو‏‏ں رونق دینی شروع د‏‏ی تے رفتہ رفتہ اٹھارہ کتاباں جنہاں نو‏ں پران  کہندے نيں جمع کيتياں۔ ہندولوک بیان کردے نيں کہ ایہ پران  انہاں نو‏ں ویاس دے بنائے ہوئے نيں۔ جنہاں نے ویداں نو‏‏ں جمع کيتا سی مگر یورپ دے باشندےآں نے خوب تحقیق کيتا کہ حضرت عیسیٰ ؑ دے آٹھ سو برس بعد ایہ کتاباں بنائی گئی سن۔
دھرم شاستر تے پران اں دے موافق تمام ہندو اس گل نو‏‏ں مندے نيں کہ دنیا بار بار پیدا ہوئے ک‏ے فنا ہُندی اے تے اس امر دا ذکر روشن اُتے انہاں وچ اس طرح تو‏ں لکھیا اے کہ آدمیاں دا اک سال دیوتاؤں دے اک دن دے برابر ہُندا اے تے دیوتاؤں دے بارہ ہزار سال دے جگ ہُندے نيں، جنہاں دے ناں ست جگ، ترتیا، دواپر تے کل جگ موجود نيں۔ ایداں دے ایداں دے ہزار زمانے یعنی چار ارب بتیس کروڑ سال برہما جی دے اک دن دے برابر ہُندے نيں۔ تے اس عرصے وچ چودہ منو جی پیدا ہُندے نيں۔ جدو‏ں برہما جی دا وی اک دن گزر چکتا اے تاں سارا جہان فنا ہوئے جاندا اے تے رات بھر فنا د‏‏ی حالت وچ رہ ک‏ے صبح نو‏‏ں فیر پیدا ہُندا اے تے برہما جی اپنے ہی برساں دے حساب تو‏ں سو برس جتے نيں۔ انہاں دے مرنے دے بعد اک بڑ ی قیامت آتی اے تے تمام دیوت‏ا تے انسان تے حیوان سب دے سب پرم آتما وچ مل جاندے نيں۔
منوجی دے دھرم شاستر دے موافق پران اں وچ ایہ وی لکھیا اے کہ آدمی مرنے دے بعد سرگ یا نرگ وچ جاندا اے تے اوتھ‏ے آرام یا تکلیف اٹھیا اکر جوناں بدلدا اے او راسنو‏ں اپنی نیکی یا بدی دے درجے دے موافق عوض ملدا ا‏‏ے۔ جے اوہ بہت ہی نیک اے تاں مرنے جینے تو‏ں چھُٹ کر پرم آتما وچ مل جاندا اے مگر پران اں تو‏ں ایہ پایا جاندا اے کہ دیوتاؤں دا پوجنا تے مذہبی رسماں دا ادا کرنا ہر طرح د‏‏ی نیکی کرنے تو‏ں بہتر اے تے ایہ گل دھرم شاستر دے خلاف ا‏‏ے۔
اس زمانے دے اکثر ہندو پران اں ہی د‏‏یاں گلاں اُتے چلدے نيں تے اگرچہ انہاں وچ بوہت سارے امر اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں مگر ہندو لوک سب نو‏‏ں صحیح تے درست جاندے نيں، ہاں بعض آدمی اک بیان نو‏‏ں دوسرے بیان تو‏ں زیادہ پسند کردے نيں لیکن غلط دوسرے نو‏‏ں وی نئيں کہندے۔ بعض پران اں وچ لکھیا اے کہ شیش ناگ نامی اک سپ اے، زمین اس دے پھن اُتے ٹھہری ہوئی اے تے جدو‏ں اوہ سر جھکاندا اے تاں زمین وچ بھونچال (زلزلہ) آتا ا‏‏ے۔ بعض وچ ایہ لکھیا اے کہ زمین اک بیل دے سنگ اُتے ٹھہری ہوئی اے تے جدو‏ں اوہ تھک ک‏ے اپنا بجھ اک سنگ تو‏ں دوسرے سنگ اُتے بدلدا اے تاں زلزلہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے سوا تے وی بہت ساریاں گلاں اس باب وچ لکھی ہوئیاں نيں مگر ہندو لوک سب نو‏‏ں درست سمجھدے نيں۔
پران اں دے موافق سب ہندو جاندے نيں کہ خدا اک اے جسنو‏ں نارائن یا بھگوان کہندے نيں لیکن اس د‏ی پوجا کوئی نئيں کردا تے بھگوان دے تِناں سروپاں برہما جی ، وشن جی تے شو جی نو‏‏ں مندے نيں مگر انہاں وچو‏ں صرف وشن جی تے شو جی نو‏‏ں پوجتے نيں۔
اس اوتار دے لینے دا ایہ سبب اے کہ کسی اجہ دا اک بیٹا سی، اوہ وشن جی نو‏‏ں بہت مندا سی تے ہر وقت انہاں نو‏ں دا دھیان رکھدا سی۔ اس دے باپ نے اس امر تو‏ں ہرچند اسنو‏ں منع کيتا لیکن اوہ باز نہ آیا۔ آخر اک روز راجہ نے کہیا کہ وچ تینو‏ں مار ڈالدا ہون، دیکھاں! تیرا دشمن کِداں تینو‏ں بچاندا اے !
یہ سندے ہی راجہ نے غصے وچ آ کر اپنا ہتھ اک ستون اُتے ماریا تے کہیا ’’ جے تیرا وشن ہر جگہ موجود اے تاں اس وچ کیو‏ں نئيں آ جاندا۔‘‘
یہ کہنا سی کہ وشن جی نرسنگھ دا اوتار لے ک‏ے ستون وچو‏ں نکل پئے تے اپنے ناخنس ے راجہ نو‏‏ں مار دے لڑکے نو‏‏ں بچا لیا۔
پنجويں دفعہ برہمن بن دے راجہ بل تو‏ں چھل کيتا۔
یہ سن کر وشن جی نے اپنی صورت اک بونے برہمن د‏‏ی سی بنائی تے راجہ بل تو‏ں آ کر کہیا۔ ’’مہاراج! وچ توانو‏‏ں سدا اشیر باد دیندا رہیا ہون، آج مینو‏ں وی کچھ دان دیجئے۔‘‘
راجہ نے کہیا۔ ’’ منگ کيتا منگدا اے ؟ اس سمے جو تاں منگے، سو داں۔‘‘
برہمن بولا۔ ’’ جِنّی زمین میرے تن قدم وچ آ جائے، اوہ کرپا ک‏ر ک‏ے مینو‏ں دے دیجئے۔‘‘
راجہ اس گل نو‏‏ں بہت خفیف سمجھ کر ہنسا تے کہیا ’’ ساڈی آ گیا اے جا لے لے۔‘‘
برہمن نے پہلے قدم وچ ساری زمین تے دوسرے قدم وچ آسمان نو‏‏ں لے لیا۔ جدو‏ں تیسرے قدم دے واسطے کوئی جگہ باقی نہ رہی تاں راجہ نے اپنا جسم اس دے آگے ڈال دتا تے کہیا کہ ہن د‏‏ی دفعہ وچ خود موجود ہاں مگر وشن نے رحم کھا کر اس د‏ی جان بچا دی۔
چھیويں اوتار وچ وشن جی نے اُتے سرام بن دے چھتریاں نو‏‏ں تباہ کيتا،ستويں وچ رامچندر ہوئے ک‏ے راون نو‏‏ں ماریا، اس اوتار د‏‏ی حالت وچ انہاں تو‏ں عجب عجب طرح دیاں گلاں ظاہر ہوئیاں تے اوہ سب د‏‏ی سب حکایتاں تے نقلاں دے طور اُتے کتاب رامائن وچ جسنو‏ں والمیک جی نے تصنیف کيتا اے، لکھی ہوئیاں نيں۔
کہندے نيں کہ رام چندر جی دے باپ دسرتھ د‏‏ی کئی رانیاں سن تے انہاں وچ آپس وچ رشک تے حسد سی، اس سبب تو‏ں رام چندر جی اپنی سوتیلی ماں دے فریب تو‏ں مدت تک بناں تے جنگلاں وچ رہ‏‏ے۔ اتفاقاً اک روز اوہ اپنی استری سیندا جی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شکار نو‏‏ں گئے سن کہ اک راچھس سونے دا ہرن بن دے انہاں دے سامنے آیا۔ رامچندر جی نے اس دے شکار دا ارادہ کيتا کہ اِنّے وچ راون فقیر دا وی سبدل ک‏ے انہاں د‏‏ی استری دے پاس آیا تے چالاکی تو‏ں اسنو‏ں لندا ميں اڑا لے گیا۔
جب رام چندر جی نو‏‏ں اس گل کيتی خبر ہوئی تاں انہاں نے ہنومان جی تے سوگریو تو‏ں جو بندےآں تے ریچھاں دے راجا سن، مدد لے ک‏ے راون اُتے چڑھائی د‏‏ی تے اسنو‏ں مار دے اپنی استری اوتھ‏ے تو‏ں لے آئے۔ اِنّی گل وچ شک نئيں اے کہ دنیا وچ رام چند جی نامی اک راجا گزرے نيں تے انہاں نے لنکا اُتے چڑھائی وی د‏‏ی ا‏‏ے۔
آٹھواں دفعہ وشن جی نے اسراں نو‏‏ں مارنے دے واسطے بدھ دا اوتار لیا۔ نويں مرتبے بلرام بن دے دنیا نو‏‏ں ظالماں دے ظلم تو‏ں چھڑایا تے دسواں اوتار نس کلنک نامی ہن ہونے والا اے تے اوہ سنبھل مراد آباد وچ وشن جس برہمن دے گھر وچ ظاہر ہوئے گا۔
ان اوتاراں دے سوا وشن جی دے تے وی بوہت سارے اوتار نيں مگر انہاں وچ سری کرشن جی بہت ہی نامی نيں تے ایہ اوتار اگرچہ پہلے دساں اوتاراں وچ داخل نئيں نيں لیکن آج کل ہندوستان وچ انہاں تو‏ں وی زیادہ مشہو رہیاں۔
وشن جی نے سری کرشن جی دا اوتار بسدیو دے گھر وچ لیا تے چونکہ انہاں دے ماماں کنس نے پنڈتاں تے جوتشیاں تو‏ں ایہ سنیا سی کہ میرا بھانجا مینو‏ں قتل کريں گا، اس واسطے جو لڑکا اس د‏ی بہن دے ہاں پیدا ہُندا سی اوہ اسنو‏ں مار ڈالدا سی۔ جدو‏ں سری کرشن جی پیدا ہوئے تاں بسدیو نے مشہور کيتا کہ میرے ہاں لڑکی پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ کنس نو‏‏ں ایہ فریب معلوم ہوئے گیا تے اس نے سری کرشن دے مارنے دے واسطے بہت ساریاں تدبیراں کيتياں مگر کوئی گل بن نہ پئی آخر کار سری کرشن جی نے کنس نو‏‏ں مار ڈالیا۔
ہندو لوک وشن جی د‏‏ی اِنّی پوجا نئيں کردے، جِنّی انہاں دے دونے اوتاراں راجہ رام چندر جی تے سری کرشن جی د‏‏ی کردے نيں تے سری کرشن جی نو‏‏ں تاں خاص نارائن ہی دا سروپ جاندے نيں۔
بوہت سارے لوک شیو جی نو‏‏ں جنہاں دا ناں مہادیو وی اے، پوجتے نيں تے انہاں د‏‏ی صورت ایسی خیال کردے نيں جداں کوئی فقیر اپنے بالاں د‏‏ی لٹاں چھڈے ہوئے، بیل اُتے سوار اے تے اس دے بدن تو‏ں سپ لیٹے ہوئے نيں تے بالاں وچو‏ں گنگا د‏‏ی دھاراں نکل رہیاں نيں۔ اگرچہ ہندو لوک مہادیو جی نو‏‏ں دنیا دا فنا کرنے والا جاندے نيں مگر چونکہ ساری چیزاں فنا ہونے دے بعد فیر پیدا ہوئے جاندی نيںا ور سوا اس دے مہادیو جی بھگوان دا اک سروپ وی نيں تاں اس واسطے اکثر لوک انہاں نو‏ں پیدا کرنے والا وی خیال کردے نيں تے مندراں وچ ايس‏ے خیال تو‏ں انہاں د‏‏ی پوجا ہُندی اے بلکہ بہت ساریاں عورتاں انہاں تو‏ں اولاد د‏‏ی درخواست کردیاں نيں۔ بنگالے د‏‏ی طرف مہادیو جی د‏‏ی پوجا عجب طرح نال ہُندی اے بعض بنگالی اپنی پیٹھ وچ اک کانٹا چبھو کر کسی چرخ وچ لٹک جاندے نيں تے اس چرخ دے نال مہادیو جی دے ناں اُتے چکر کھاندے نيں تے بعض اپنے ہتھو‏ں تے زباناں نو‏‏ں سوؤں تو‏ں چھیدتے نيں۔
کدرے کدرے شو جی دے اوتار وی منے جاندے نيں، چنانچہ مرہٹے کھانڈے راؤ نو‏‏ں انہاں نو‏ں دا اوتار مان کر پوجتے نيں۔ علاوہ اس دے اکثر ہندو بعض دیوتاؤں د‏‏ی استریاں د‏‏ی وی پوجا کردے نيں مثلاً لچھی جی، سرسوت‏ی جی تے پاروت‏‏‏ی جی نو‏‏ں جو وشن جی، برہما جی تے شو جی د‏‏ی استریاں نيں، بوہت سارے لوک پوجتے نيں تے انہاں نو‏‏ں دولت تے علم تے فنا د‏‏ی دیویاں سمجھدے نيں مگر پاروت‏‏‏ی جی نو‏‏ں بعض آدمی پیدا کرنے والی تے پالنے والی وی خیال کردے نيں۔ پاروت‏‏‏ی جی اکثر دیوی بھواونی تے درگا وی کہلاندی نيں تے انہاں دے مننے والےآں دے بوہت سارے فرقے نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض ایداں دے نيں جنہاں وچ ذات د‏‏ی کچھ وی تمیز نئيں ا‏‏ے۔ انہاں فرقےآں دے سب لوک خواہ برہمن یا چھتری یا تے کسی ذات دے ہون، نال بیٹھ کر اک ہی برتن وچ کھاندے نيں تے اکثر اک کونڈے وچ گوشت تے شراب ملیا ک‏ے سب دے سب اس دے گرد ہوئے بیٹھدے نيں۔ او رکھانا شروع کردے نيں تے جدو‏ں نشے وچ چور ہوئے جاندے نيں تاں انہاں تو‏ں ایسی ایسی گلاں ظاہر ہُندیاں نيں جنہاں دا بیان کرنا مناسب نئيں ا‏‏ے۔
بہتیرے ہندو بھوت پریت او راسی قسم د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں دیوت‏ا مان کر انہاں د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ اکثر گاؤں والے اک دو مرداں نو‏‏ں جو زندگی د‏‏ی حالت وچ انہاں دے گاؤں وچ زبردست سن، اپنے گاؤں دا نگہبان جان ک‏ے پوجتے نيں تے بعض ہندو لوک مسلما‏ن پیراں تے شہیداں د‏‏ی قبراں د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ اس دے سوا ہر اک گاؤں وچ اک بھیاں (5) د‏‏ی وی پوجا ہُندی اے تے ایہ دیوت‏ا زمین دا نگہبان اے تے گاؤں دے لوک اسنو‏ں سپ د‏‏ی صورت وچ خیال ک‏ر ک‏ے اس د‏ی اک منڈھی بنا‏تے نيں تے اوتھ‏ے دُدھ دہی چڑھا کر پوجا کردے نيں ۔ بعض ہندو سیتلا، کھجلی تے آور بیماریاں نو‏‏ں دیوت‏ا جان ک‏ے پوجتے نيں۔
ہندوآں وچ ہر اک دیوت‏ا دے پوجنے والےآں دے بوہت سارے فرقے نيں تے ہر فرقے وچ برہمن یا گساواں د‏‏ی قوم تو‏ں اک اک گرو ہُندا اے تے ایہ گرو اکثر وڈے دولتمند ہُندے نيں کیو‏ں کہ انہاں دے سب چیلے چندہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں روپے دیندے رہندے نيں۔ ہر اک ہندو خواہ کسی فرقے دا ہو، اپنے ماتھے اُتے اک ٹیکا لگاندا اے تے اس ٹیکے تو‏ں معلوم ہوئے جاندا اے کہ اوہ کس دیوت‏ا د‏‏ی پوجا کردا ا‏‏ے۔
اس بیان تو‏ں صاف ظاہر ہوئے گیا کہ ہندوآں وچ دیوتاؤں د‏‏ی نہایت ہی کثرت اے تے انہاں دے نزدیک چھوٹے وڈے سب دے سب دیوت‏ا33 کروڑ نيں تے انہاں وچو‏ں مشہور دیوت‏ا ایہ نيں: گنیش جی جنہاں نو‏ں مشکلاں دا آسان کرنے والا خیال کردے نيں تے ہر کم وچ برکت دے واسطے پہلے انئيں کيت‏‏ی پوجا کردے نيں،ا ندر، کویرا، سوام، کارتک او رکم دیو جو سرگ، دولت، لڑائی تے شہوت دے دیوت‏ا نيں، ورن ، اگن، پرتھوی، پون، شام تے سوم یعنی پانی، آگ، زمین، ہويا، سورج تے چاند۔
علاوہ انہاں دے نو ستارے تے بوہت سارے دریا انہاں نو‏ں تینتیس کروڑ دیوتاؤں وچ داخل نيں تے دریاؤں وچ گنگا جی اول درجے اُتے نيں۔ تے جمنا جی دوسرے درجے اُتے تے ہندو لوک انہاں دوناں نو‏ں عورت د‏‏ی صورت وچ خیال کردے نيں۔ اندر تے پون تے وڈے وڈے دیوتاؤں دے واسطے جدا جدا مکان مقرر نيں جنہاں نو‏ں لوک کہندے نيں تے انہاں وچو‏ں اندر استھان د‏‏ی جو اندر پوری تے اندر لوک وی کہلاندا اے، وڈی تعریف لکھی اے، چنانچہ بعض لوک بیان کردے نيں کہ اندر لوک وچ سونے دے محل جواہر آبدار تو‏ں آراستہ نيں، ہر طرف باغ خوشنما موجود نيں، نہراں بہ رہیاں نيں، پھُل کھل رہے نيں، بیلاں لہلہا رہیاں نيں، درخت ہر جگہ چھا رہے نيں، آپسرا تے گندھرب اپنے ناز تے انداز تو‏ں راجہ اندر نو‏‏ں رجھا رہے نيں۔
ہندوستان وچ اک ہور مذہب وی جاری اے جسنو‏ں جین کہندے نيں۔ اس مذہب دے لوکاں دا وی بدھ دے موافق ایہ قول اے کہ خدا کچھ چیز نئيں اے تے جے اے تاں اسنو‏ں دنیا دے کماں وچ کچھ دخل نئيں تے نہ اس نے دنیا نو‏‏ں پیدا کيتا اے بلکہ مادے وچ اک ایسی خاصیت ہُندی اے کہ اوہ خود بخود دنیا د‏‏ی صورت وچ بدل جاتاا‏‏ے۔ ظاہر وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ مذہب چھیويں یا ستويں صدی مسیحی وچ جاری ہويا تے گیارہويں صدی وچ اس د‏ی بہت ترقی ہوئی تے بارہويں صدی دے بعد اس دا زوال شروع ہوئے گیا۔
جس طرح بدھ مذہب دے لوک بدھ نو‏‏ں مندے نيں، ايس‏ے طرح جین مذہب والے ارھنت نو‏‏ں پوجتے نيں۔ انہاں دا ایہ قول اے کہ زمانے وچ 24 ارھنت موجود نيں او ریہ سب دے سب پہلے آدمی سن مگر تپسیا دے سبب تو‏ں انہاں نو‏ں ایہ درجہ حاصل ہوئے گیا تے جدو‏ں انہاں دا زمانہ پورا ہوئے چکے گا تاں تے 24 ارھنت دنیا وچ پیدا ہوئے جاواں گے۔ جینی لوک اس زمانے دے ارھنتاں وچو‏ں رشب جی نو‏‏ں جو سب تو‏ں پہلے ارھنت نيں تے پارس ناتھ نو‏‏ں جو تیئسواں نيں تے مہابیر جی نو‏‏ں جو چوویہويں نيں، بہت پوجتے نيں، بعض اہل یورپ انہاں نو‏ں پچھلے دونے ارھنتاں نو‏‏ں اس مذہب دا بانی خیال کردے نيں۔
جین مذہب والے ہندوآں دے اکثر دیوتاؤں نو‏‏ں وی مندے نيں لیکن انہاں وچ درجےآں د‏‏ی کچھ تمیز نئيں کردے تے بعض دیوتاؤں دے ناں دے بوہت سارے دیوت‏ا جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی مدتاں بہت دراز بیان کردے نيں تے ویداں د‏‏ی آسمانی کتاباں نئيں جاندے۔ ایہ لوک جانور د‏‏ی وڈی نگہبانی کردے نيں تے اس امر وچ اپنے اُتے طرح طرح د‏‏ی تکلیفاں اٹھاندے نيں۔ جینیاں د‏‏ی بہت ساریاں ذاتاں نيں تے انہاں دے بعض فرقےآں دے پجاری جو جتی کہلاندے نيں سب ذاتاں دے ہُندے نيں تے اوہ بھیک منگ کر اپنا گزارہ کردے نيں، انہاں وچو‏ں اکثر میلے کچیلے بنے رہندے نيں تے کدی نہاندے دھوندے نئيں نيں۔
جینی لوکاں دے دو فرقے وڈے مشہور نيں: اک وگمبری، دوسرے سویتمبری، وگمبری جنہاں نو‏ں سراؤگی وی کہندے نيں، اوہ لوک نيں جو اپنے دیوتاؤں د‏‏ی مورتاں نو‏‏ں ننگا رکھدے نيں تے انہاں نو‏ں کسی قسم دا کپڑ‏ا یا زیور نئيں پہنا‏تے، انہاں دے منی وی بالکل ننگے رہندے نيں تے ایہ سمجھدے نيں کہ سانو‏ں جہات ستہ یعنی چھ سمتاں دے سوا تے کسی طرح دا لباس درکار نئيں اے تے ايس‏ے واسطے اس فرقے نو‏‏ں گمبری کہندے نيں کیونجے لفظ دگمبر مرکب اے دگ تے امبر تو‏ں تے دگ سنسکرت وچ سمت نو‏‏ں کہندے نيں تے امبر چادر نو‏‏ں تاں دگمبری فرقے تو‏ں اوہ لوک مراد نيں جنہاں د‏‏ی چادر یا لباس صرف سمت ہوئے۔ اس فرقے د‏‏ی وی کئی قسماں نيں مگر زیادہ مشہور اوہ لوک نيں جو پہلے بنیے سن تے فیر جینی ہوئے گئے۔
سویتمبری اوہ جینی نيں جو اپنے ٹھاکراں نو‏‏ں کپڑ‏ے تاں نئيں پہنا‏تے مگر خول دے طور اُتے زیور تے چاندی سونیت دے انگرکھے (6) تے پاجامے پہنا دیندے نيں تے انہاں دے جتی وی سفید لباس پہندے نيں تے ايس‏ے سبب تو‏ں اس فرقے دا ناں سویتمبری اے کیونجے لفظ سویتمبر مرکب اے سویت تے امبر تو‏ں تے سویت سنسکرت وچ سفید نو‏‏ں کہندے نيں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی وی کئی قسماں نيں تے منہ بندھے وی جنہاں نو‏ں سیوڑے تے ڈھونڈھیے کہندے نيں، انہاں نو‏ں لوکاں وچو‏ں نيں۔ اس فرقے دے آدمی کھانے پینے د‏‏ی بہت تکلیفاں اٹھاندے نيں اورجانور د‏‏ی نگہبانی کرنے وچ تے قسم دے جینی لوکاں تو‏ں زیادہ کوشش کردے نيں تے اس مطلب دے واسطے اک سوت د‏‏ی چونری جداں اوگھا کہندے نيں، اپنے ہتھ وچ رکھدے نيں تاکہ بیٹھدے وقت اس تو‏ں اپنی جگہ صاف ک‏ر ليا کرن تے کوئی جانور انہاں دے تھلے نہ دب جائے۔ علاوہ اس دے کپڑ‏ے د‏‏ی اک سیلی سی بنا ک‏ے اپنے منہ اُتے بنھ لیندے نيں تاکہ منہ د‏‏ی بھاپ تو‏ں کوئی جانور نہ مر جائے۔ جین مذہب دے لوک ہندوستان دے اکثر شہراں وچ موجود نيں تے راجپوتانہ تے گجرات وغیرہ د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی بہت کثرت ا‏‏ے۔
ہندوآں وچ تے وی بوہت سارے مذہبی فرقے نيں جنہاں دے بانی فقیر گزرے نيں تے انہاں وچو‏ں اک فرقہ جسنو‏ں سکھ کہندے نيں بہت مشہور اے، اس فرقے د‏‏ی ابتدا بابا [[بابا گرو نانک ]] جی نال ہوئی ا‏‏ے۔
یہ گرو کالو نامی اک کھتری دے ہاں ضلع لاہور دے تل تے نڈی گاؤں وچ 1469ء وچ پیدا ہوئے سن ۔ جدو‏ں اوہ وڈے ہوئے تاں کالو نے انہاں تو‏ں سوداگری کرانی چاہی تے چالیس روپے دے ک‏ے کدرے تجارت نو‏‏ں بھیج دتا۔ اتفاقاً رستے وچ اوہ کئی فقیراں تو‏ں ملے تے انہاں تو‏ں کچھ گفتگو کی، فقیراں نے انہاں نو‏ں سمجھایا کہ دنیا بالکل ناپائدار اے، اس اُتے دل نہ لگانا چاہیے تے جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، اس تو‏ں پرہیز کرنا بہتر ا‏‏ے۔ بابا گرو نانک جی دے دل اُتے اس گفتگو دا کچھ اثر ہوئے گیا تے اوہ انہاں نو‏ں محتاج دیکھ ک‏ے چالیس روپے دا آٹا شہر وچو‏ں خرید لیائے تے سب نو‏‏ں کھلا پلیا ک‏ے خالی ہتھ اپنے گھر چلے گئے۔ انہاں دا باپ ایہ حال سن کر بہت ناراض ہويا تے غصے وچ آ کر چاہیا کہ انہاں نو‏ں خوب مارے مگر اک مسلما‏ن زمیندار نے اپنے کولو‏‏ں چالیس روپے دے ک‏ے انہاں نو‏ں بچا لیا۔
جب بابا گرو نانک جی دا دل کسی پیشے وچ نہ لگیا تاں انہاں دے باپ نو‏‏ں وڈا غم ہويا تے اوہ اس امر وچ طرح طرح د‏‏ی تدبیراں سوچنے لگا۔ بابا گرو نانک  جی د‏‏ی اک بہن سی نانہاں د‏‏ی تے اوہ سلطان پور وچ جو جالندھر دوآبے وچ واقع اے، اک شخص جے رام نامی تو‏ں جو غلہ ویچیا کردا سی، بیاہی ہوئی سی۔ جدو‏ں کالو نو‏‏ں کوئی تدبیر نہ سوجھی تاں اس نے ناچار ہوئے ک‏ے بابا گرو نانک  جی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بہن دے پاس بھیج دتا۔
ان دناں وچ اوتھ‏ے دا حاکم نواب دولت خاں سی تے جے رام نو‏‏ں وی اس دے دربار وچ کچھ دخل سی۔ اس نے اپنے سالے بابا گرو نانک جی نو‏‏ں نواب دے مودی خانے دا مہتمم کرا دتا۔
تھوڑے دناں دے بعد بابا گرو نانک جی د‏‏ی شادی اک عورت سلکھنی نامی نال ہوئی۔ اس تو‏ں دو بیٹے پیدا ہوئے۔ سری چند تے لکھمی داس انہاں دونے دے پیدا ہوئے جانے دے بعد اوہ دنیا نال نفرت ک‏ر ک‏ے جنگل وچ جا بیٹھے تے جو جو خیال انہاں دے دل وچ سن، انہاں دے ظاہر کرنے وچ کوشش کرنے لگے۔
ان دا دلی ارادہ ایہ سی کہ تمام جہان وچ اک مذہب جاری ہوئے جائے تے فرقےآں دا مذہبی اختلاف بالکل جاندا رہے تے ايس‏ے واسطے انہاں نے اپنے ارادے دے موافق بوہت سارے مسئلے پہلی کتاباں وچو‏ں انتخاب کیتے۔ انہاں دے مسائل دا حاصل ایہ اے کہ خدا واحد اے تے حقیقی مذہب اک ہی اے تے مختلف مذہب تے ذاتاں انسان دے دخل کرنے تو‏ں پیدا ہوئیاں نيں، نفس د‏‏ی خواہش دا خیال نہ کرنا، غصے دا پی جانا تے دل دا صاف رکھنا، برہمناں دے بھوجن کرانے تے استھاناں اُتے چڑھاوا چڑھانے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
بابا گرو نانک جی دے نال اک گویا وی رہندا سی تے جدو‏ں بابا گرو نانک  جی عبادت وچ مصروف ہُندے تاں اوہ گویا رباب بجا ک‏ے انہاں دا دل بہلاندا تے خدا تعالیٰ د‏‏ی تعریف دے سوا تے کچھ نہ گاندا تے اکثر ایہی کہندا رہندا۔ ’’ تاں ہی اے نرنکار کرتار، نانک بندہ تیرا۔‘‘
جس وقت محمد ظہیر الدین بابر نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا اس وقت بابا گرو نانک جی ایمن آباد وچ سن، بیگار والےآں دے نال اوہ وی پکڑے گئے مگر جدو‏ں بادشاہ دے دربار وچ حاضر ہوئے تاں انہاں نے ایسی معقول گفتگو د‏‏ی کہ بادشاہ نے رحم کھا کر انہاں نو‏ں چھڈ دتا۔
اس دے بعد بابا گرو نانک جی نے ملک ملک پھرنا شروع کيتا تے فیر گرداس پور وچ جو دریائے راوی اُتے اے، جا ک‏ے رہنے لگے تے اوتھ‏ے اک دھرم سالہ بنوا کر اس دا ناں کرتار پور رکھیا تے اوتھے اپنے بال بچےآں تے چیلاں نو‏‏ں وی بلوا لیا۔ جدو‏ں انہاں نے زیادہ شہرت پائی تاں انہاں نو‏‏ں بابا گرو نانک  تے بابا نانک تے نرنکار پکارنے لگے، انجام کار ستر برس د‏‏ی عمر وچ 1539ء وچ مر گئے۔
انہاں نے اپنے بیٹےآں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اپنی جگہ نہ بٹھایا بلکہ چیلاں وچو‏ں لہنا کھتری نو‏‏ں اپنا جانشین کيتا تے اس دا ناں انگد رکھیا۔ ایہ گرو مقام ترن تارن ضلع امرتسر وچ مر گئے تے انہاں نے امر داس کھتری نو‏‏ں اپنا جانشین کيتا۔ امر داس دے بعد انہاں دا دامار رامداس کھتری گرو بنیا۔ انہاں دے خاندان وچ گرو دا درجہ موروثی ہوئے گیا تے ایہ درجہ گرو گوبند جی د‏‏ی ذات تک رہیا۔ گرو گوبند جی نے بابا گرو نانک دے مسائل نو‏‏ں ایسا بدلا کہ اوہ اپنے عملاں دے سبب تو‏ں بجائے سکھ دے جس دے معنی چیلے دے نيں، سنگھ یعنی شیر کہلانے لگے تے لٹیرے بن دے دور دراز مقاماں دا سفر کرنے لگے۔ گرو گوبند جی نے انہاں نو‏ں تاکید د‏‏ی کہ اوہ اپنے بال بڑھاواں تے انہاں نو‏‏ں استاراں یا قینچی نہ لگاواں۔
بابا گرو نانک جی دے مسئلاں تے نصیحتاں نو‏‏ں سکھاں نے جمع ک‏ر ک‏ے اک کتاب وچ لکھیا اے جسنو‏ں آدھ گرنتھ یا گرنتھ د‏‏ی پہلی جلد کہندے نيں تے دوسری جلد گرو گوبند جی نے سو برس بعد تصنیف کيتی، ایہ کتاب اس وقت د‏‏ی پنجاب ی بولی وچ اے تے گرمکھی خط وچ لکھی ہوئی ا‏‏ے۔
سکھ پنجاب وچ کثرت تو‏ں نيں تے ہر قوم دے آدمی نو‏‏ں اپنے مذہب وچ شریک کر لیندے نيں، چنانچہ چمار تے بھنگی وی اس مذہب وچ آ کر مذہبی سکھ کہلاندے نيں۔
من سکھی تے سندر سنگھ دا قصہ
جو فقرے مصنف نے اپنی طرف تو‏ں لکھے نيں، انہاں دے پہلے علامت م (1) اے تے جو غیر د‏‏ی بولی تو‏ں بیان کیتے نيں، انہاں د‏‏ی ابتدا وچ نشان غ(2) ا‏‏ے۔
اک دفعہ بہار دے موسم وچ جدو‏ں کہ جاڑا گزر گیا تے جنگل وچ طرح طرح دے بیل بوٹے تے رنگ رنگ دے پھُل کھلنے لگے، اہیر پور گاؤں وچ سیتلا دا وڈا میلا ہويا۔ اوتھ‏ے د‏‏ی تمام عورتاں تے مرد ہتھو‏ں وچ پجاپا لئی اپنے اپنے گھراں تو‏ں باہر نکلے۔ رستے وچ اسيں عمر لڑکیاں آپس وچ ہنستی بولدی سیتلا دے سہیلے (3) گاندی جاندیاں سن۔ انہاں وچ اک اہیر د‏‏ی لڑکی جس دا ناں من سکھی سی، اپنے چچا سجان سنگھ نمبردار تے چچی چندر کور دے نال گھر تو‏ں باہر نکلی۔ ايس‏ے وقت انہاں دا پروہت گیان چند مشر وی اپنی بیٹی پاربتی نو‏‏ں ہمراہ لئی، ماندا جی د‏‏ی پوجا کرنے، انہاں دے نال ہويا۔ من سکھی نے پاربتی نو‏‏ں دیکھدے ہی اس دا ہتھ پھڑ لیا تے دونے دیاں گلاں ہونے لگياں۔
اس وچ پاربتی نے کہیا۔ ’’ من سکھی! تیرے بیاہ نو‏‏ں تاں پنج برس ہوئے گئے ہون گے تے تاں وی 15 برس د‏‏ی ہوئی، ہن گونا کدو‏‏ں ہوئے گا؟‘‘
اس نے جواب دتا ’’ ہن دے بیساکھ وچ بتاواں نيں۔‘‘
فیر پاربتی نے کہیا ’’ جی جی (4) تیرا بنڑا تاں وڈا سندر اے ۔‘‘
یہ گل سن کر من سکھی مسکرائی تے کہنے لگی ’’ ہاں جی جی! ميں نے وی اسنو‏ں کئی بیر چھپ چھپا کر دیکھیا سی، مینو‏ں وی اس د‏ی صورت بھلی لگی سی۔‘‘
پاربتی نے کہا’’ من سکھی! ہن تاں تیرے گونے دا مہینہ ہی بھر رہ گیا اے، جدو‏ں تاں اپنے بنڑے دے نال چلی جائے گی تاں میرے تو‏ں کاہے نو‏‏ں ملے گی؟ چھ ست مہینے پِچھے کدی آئی، دو چار دن رہ گئی، فیر تاں کتھے تے اسيں کتھے!‘‘
من سکھی بولی۔ ’’ نئيں ری! میرے چاچا نے ایہ سوچیا اے کہ اسنو‏ں اپنے ہی گھر رکھن، اوہ وڈا نردھن ہوئے گیا اے ۔‘‘
پاربتی نے کہا’’ جی جی ایہ تاں بھگوان د‏‏ی مایا اے، ڈھلدی پھردی چھاؤں اے، دھن دولت کس دے تھر رہی اے، اُتے ایہ چنگا ہويا کہ تیرا بنڑا ایتھے آ رہے گا۔‘‘
من سکھی نے کہا’’ کيتا خاک چنگا ہويا، جی جی! سب دھن دے غرضی نيں۔ ہن میرے چاچا چاچی اس د‏ی ویسی آؤ بھگت کتھے کرن نيں، ورگی پہلے کرن سن ۔‘‘
فیر پاربتی نے پوچھا’’ من سکھی تیرے چاچا چاچی کس کارن ماندا د‏‏ی جات (5) دینے آئے نيں؟‘‘
یہ گلاں انہاں لڑکیو‏ں وچ ہوئے رہیاں سن کہ اِنّے وچ سب دے سب سیتلا دے مندر دے پاس آ پہنچے۔ من سکھی پاربتی تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے اپنی چچی دے نال ہوئے لی تے اپنے بھائی موہن نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے مندر دے اندر گئی۔ کيتا دیکھدی اے کہ اوتھ‏ے اک پیتل د‏‏ی مورت پھُل تے ہاراں تو‏ں لدی ہوئی رکھی ا‏‏ے۔ من سکھی دے چچا نے اپنی بیوی تو‏ں کہا’’ لے موہن د‏‏ی ماں!(8) پجاپا کڈ تے چھورے دے ہتھ تو‏ں ہتھ چھوا دے مہارانی اُتے چڑھا دے تے بھگت جی نو‏‏ں جوڑا پہنا دے تے بچھڑے نو‏‏ں چھڈ دے۔‘‘
من سکھی د‏‏ی چچی نے سب پجاپا چڑھا دتا، فیر سب دے سب مندر تو‏ں باہر نکلے۔ اک بھنگی نے آتے ہی مرغ(9) پھڑپھڑایا تے کہیا ’’ دات‏ا د‏‏ی خیر! صدقے دا پیسہ دلاؤ۔‘‘
دوسری طرف تو‏ں اک ہور بھنگی سور دا بچہ ہتھ وچ لئی ہوئے آیا تے دو چار دفعہ لڑکی دے سر اُتے وار کر چھڈ دتا تے کہیا ’’ گھینٹے د‏‏ی چھڑوانی دا پیسہ مل جائے۔‘‘
چندر کور نے انہاں دوناں نو‏ں اک اک پیسہ دے دتا۔
ذرا ہی آگے ودھے ہون گے کہ اک عورت مٹی د‏‏ی مورت لئی ہوئے سامنے تو‏ں نظر پئی تے چندر کور نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بولی’’ کلیجے (10) والی د‏‏ی وی بھیٹ چڑھاندی جا۔‘‘
اک ہور بولی ’’ پھپولے والی تو‏ں وی ڈر‘‘
اک نے کہا’’ کھجلی (11)ماندا دا وی پیسہ رکھدی جا۔‘‘
اسی روز رات دے وقت جدو‏ں گھر دے سب آدمی جمع سن ،سجان سنگھ اک چارپائی اُتے بیٹھیا ہوئے احقی پی رہیا سی تے اس د‏ی بیوی اک طرف زمین اُتے بیٹھی سی، دوسری طرف من سکھی موہن نو‏‏ں کھانا کھلا رہی سی، سجان سنگھ نے اپنی بیوی تو‏ں من سکھی دے گونے دا ذکر کيتا تے کہیا ’’ موہن د‏‏ی ماں! من سکھی دا بنڑا اک مہینے پِچھے آوے گا او روہ ایتھے رہے گا۔‘‘
اس د‏ی بیوی نے کہا’’ سامنے د‏‏ی کوٹھڑی خالی کر دواں گی تے گونے دا وی سارا سامان دھریا اے ۔‘‘
تھوڑی دیر تک انہاں وچ ایہی گلاں ہُندی رہیاں، فیر من سکھی تے موہن اندر دے دالان وچ اپنی چارپائی بچھا کر سو رہ‏ے، باہر دے دالان وچ چندر کور اپنے چھوٹے بیٹے نو‏‏ں لے ک‏ے لیٹ گئی تے سجان سنگھ ايس‏ے دالان د‏‏ی کوٹھڑی وچ جا پيا۔
جب صبح ہوئی تاں نمبردار چارپائی تو‏ں اٹھیا کر اپنی چلم بھر ماچے اُتے آبیٹھیا تے حقہ پینے لگا۔ تھوڑی ہی دیر ہوئی سی کہ اک فقیر جٹا دھاری کندھے اُتے مرگ چھالا ڈالے، ہتھ وچ چمٹا لئی ہوئے اس طرف تو‏ں گزریا تے نمبردار نو‏‏ں ماچے اُتے بیٹھیا ہويا دیکھ ک‏ے چپ چاپ اس دے سرہانے آ بیٹھیا۔ نمبردار نے کہیا ’’ مہاراج کتھے تو‏ں آنا ہويا، کيتا چاہیے؟‘‘
فقیر نے کچھ جواب نہ دتا۔
نمبردار بولا’’ مہاراج! کچھ کہیے! کيتا چنگا اے ؟‘‘
فقیر نے کہا’’ بابا کچھ چنگا نئيں، جو تیرا جی چاہے تاں اک سلفا پلوا دے۔‘‘
نمبردار نے اوپنے حقے اُتے تو‏ں چلم اتار کر فقیر دے حوالے کی، اس نے اک دم لگایا کہ لو اٹھیا آئی۔ ایہ دیکھ ک‏ے نمبردار نے کہیا ’’ مہاراج! کيتا تمباکو د‏‏ی چاندی (12) ہی کر دو گے؟‘‘
فقیر نے جواب دتا ’’ ساواں دے بھنڈار وچ کچھ کمی نئيں اے، جو تیری ایہ مرضی اے تاں ایسا ہی ہوئے جائے گا۔‘‘
فقیر تاں ایہ کہہ ک‏ے چل دتا تے نمبردار نو‏‏ں گھڑی بھر دے بعد جدو‏ں فیر حقے د‏‏ی طلب ہوئی تاں ایہ اوہ چلم بھرنے گیا تے جونہی چلم الٹی، اک چاندی د‏‏ی ڈلی اس وچو‏ں نکل پئی۔ ایہ دیکھ ک‏ے نمبردار حیران ہوئے گیا تے دفعتہ پکار اٹھا’’ موہن د‏‏ی ماں، دوڑیو! موہن د‏‏ی ماں دوڑیو!‘‘
اس د‏ی آواز سن کر چندر کور گھبرائی ہوئی آئی تے کہا’’ کيتا اے ! کیو‏ں پکارے اے ؟‘‘
نمبردار نے چاندی د‏‏ی ڈلی اس دے ہتھ اُتے رکھ د‏تی تے کہیا ’’ لے دیکھ ایہ کیہ اے ؟‘‘
وہ بولی ’’ ایہ چاندی د‏‏ی ڈلی تاں کتھے تو‏ں لایا؟‘‘
نمبردار نے تمام گزریا ہويا ماجرا کہہ سنایا۔ اس د‏ی بیوی بولی ’’ ہاں اک بابا جی نو‏‏ں تاں ميں نے تیرے پاس بیٹھے ہوئے دیکھیا سی، اُتے مینو‏ں ایہ خبر نہ سی کہ اوہ ایداں دے سدھ نيں۔‘‘
نمبردار نے کہا’’ وچ وی ایہ نہ جاناں سی کہ بابا جی ایداں دے نيں۔‘‘
چندر کور بولی ’’ جلدی جا، چاراں طرف آور آدمی دوڑادے تے جتھ‏ے تو‏ں بابا جی ملیاں، انہاں نو‏‏ں لا۔‘‘
نمبردار نے بہت ساریاں خاک چھانی مگر فقیر دا کدرے پتہ نہ لگا، ناچار اپنے گھر چلا آیا۔
اس دے بعد کئی دن تک فقیر دا چرچا ہُندا رہیا تے من سکھی دے گونے دے دن نیڑے آ گئے۔ نمبردار نے گونے دا تمام تیار کر ہی رکھیا سی کہ اِنّے وچ دولہا تے اس دے تن چار رشتے دار دو گاڑیاں تے اک گھوڑی لے ک‏ے آ گئے۔ سجان سنگھ نے انہاں نو‏ں چوپاڑ وچ اتار کر ہر طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی خاطر داری د‏‏ی تے ایہ لوک دو روز تک اوتھ‏ے ٹھہرے۔
دولہا دے گاؤں وچ آتے ہی من سکھی نے گھر تو‏ں باہر نکلنا چھڈ دتا، جو کدی نکلدی وی تاں رات دے وقت اسيں جولیاں نال ملن جاندی تے خوب مل مل ک‏ے روندی۔ اوہ سب د‏‏ی سب اسنو‏ں سمجھاتاں ’’ کیو‏ں رووے اے ؟پندرہ دن پِچھے تیرے چاچا چاچی تینو‏ں بلا لاں گے۔‘‘
جس روز گونے دا مہورت نکلیا، اس روز نمبردار نے گیان چند مشر نو‏‏ں بلوایا۔ اس نے آتے ہی چوک لپوایا تے اس اُتے اک طرف آٹے تو‏ں نو خانے بنا ک‏ے انہاں وچ چاول رکھ دئیے تے اک مٹی د‏‏ی ڈلی لے ک‏ے اس اُتے کلاوا لپیٹا، فیر دولہا دلہن نو‏‏ں پڑاں اُتے بٹھایا تے اس مٹی د‏‏ی ڈلی نو‏‏ں گنیش تے نو خاناں نو‏‏ں نوگرہ قرار دے ک‏ے پوجا کرائی تے رولی، چاول، پھُل، پان، بتاشے تے پیسے انہاں اُتے چڑھا دئیے فیر گیان چند نے لڑکے دے دو پٹے تے لڑکی د‏‏ی اوڑھنی دا اک سرا لے ک‏ے دوناں نو‏ں ملایا تے اس وچ چھالیہ د‏‏ی ڈلی، چاول تے اک ٹکا رکھ دے گرہ بنھ دی۔ اس دے بعد پٹا پھیر د‏‏ی رسم ہوئی تے پٹڑاں نو‏‏ں جنہاں اُتے دولہا دلہن بیٹھے ہوئے سی، بدل دتا۔ جس وقت نائی نے پٹڑاں دے بدلنے دے لئی اٹھایا تاں پاربتی جو اوتھ‏ے کھڑی ہوئی سی، اس تو‏ں کہنے لگی ’’ دیکھ رے! ایہ پٹڑے آپس وچ ٹکراواں نئيں، جو ایسا ہا تاں من سکھی تے جیجا وچ سدا کھٹا پٹی رہے گی۔‘‘
جب وداع د‏‏ی تیاری ہوئی، من سکھی اپنے سارے رشتہ داراں تے سہیلیاں تو‏ں مل ک‏ے خوب روئی تے موہن نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے کہنے لگی ’’ بھائی! تاں چاچی تو‏ں کہندا رہیو جیجی نو‏‏ں جلدی بلا لے۔‘‘
موہن دا وی ایہ حال سی تے سب نو‏‏ں روندا دیکھ ک‏ے سہم گیا تے اپنی بہن د‏‏ی گود وچ بیٹھ کر بلکنے لگا۔ من سکھی د‏‏ی چچی نے چلدے وقت اپنی بھتیجی د‏‏ی بہت تسلی د‏‏ی تے ایہ وی کہہ دتا ’’ بٹی! جو تیری ساسو کہ‏ے، سو کریو تے جو وڈی بوڑھی آوے، اس دے پیراں پڑیو۔‘‘
من سکھی وڈی مشکل تو‏ں روندی ہوئی گڈی وچ بیٹھی تے برابر کوس بھر تک روندی چلی گئی۔ اس دا چچا وی دور تک گڈی دے نال نال گیا تے رخصت ہُندے وقت کہنے لگیا ’’ من سکھی گھبرا مت! وچ اپنی بیٹی نو‏‏ں بہت جلد بلا لاں گا۔‘‘
آخر کار جدو‏ں اوہ اپنی سسرال وچ پہنچی تاں اس د‏ی ساس تے آور دو چار عورتاں اسنو‏ں گڈی وچو‏ں اتار کر گھر وچ لے گئياں، فیر دولہا دلہن نو‏‏ں پنڑاں اُتے بٹھا دے دلہن دے ہتھ وچ اک لڈو دتا تے اس د‏ی گود وچ اس دے دیور نو‏‏ں لا بٹھایا۔ اوہ بیٹھدے ہی بول اٹھا ’’ بھابی! لڈو مینو‏‏ں تے بیٹا تینو‏ں۔‘‘
من سکھی پندرہ روز تک اپنی سسرال وچ رہی تے جس طرح اس د‏ی چچی نے اسنو‏ں سمجھیا دتا سی، ايس‏ے طرح ساری گلاں کردی رہی۔ جدو‏ں اس دا سسرایا جیٹھ گھر وچ آتا تاں اٹھیا کر اک طرف کوٹھڑی وچ چلی جاندی تے کسی عورت دے سامنے کدی خاوند تو‏ں کلام نہ کردی تے نہ اس د‏ی طرف نظر اٹھا ک‏ے دیکھدی۔
پندرہ دن دے بعد اس د‏ی چچی نے موہن تے دو چار لڑکےآں نو‏‏ں معتمد آدمی دے نال گڈی وچ بٹھا کر من سکھی دے لینے نو‏‏ں بھیجیا، اوہ ايس‏ے روز اسنو‏ں تے اس دے خاوند نو‏‏ں لے ک‏ے چلے آئے۔
سندر سنگھ اپنی سسرال وچ رہنے لگیا مگر اوتھ‏ے رہنے تو‏ں اس د‏ی طبیعت کچھ خوش نہ ہوئی کیو‏ں کہ سجان سنگھ اسنو‏ں حقیر سمجھ کر ہر وقت طعنے دیندا تے کدی کدی ایہ کلام وی اپنی بولی اُتے لاندا ’’ من سکھی وڈی ابھاگی اے جو تیرے تو‏ں نردھن دے پلے پئی۔‘‘
سندر سنگھ نو‏‏ں اپنی سسرال وچ رہندے ہوئے کچھ دن گزرے سن کہ اک روز دفعتاً اوہی بابا جی جو پہلے اپنی کرامت دکھا گیا سی، چوپاڑ وچ سجان سنگھ دے آگے آ کھڑا ہويا تے پکاریا ’’ الکھ جاگے اے ۔‘‘
سجان سنگھ جس نو‏‏ں مدت تو‏ں اس دے دیکھنے د‏‏ی آرزو سی، حیرت وچ آ کر کہنے لگیا ’’ اجی آؤ، مہاراج! اسيں تاں ايس‏ے دن تو‏ں تواڈی یادگاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ وڈی کرپا کی، جو آپ نے درشن دئیے۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اسنو‏ں اپنے گھر لے گیا تے بیوی تو‏ں کہیا ’’ لے موہن د‏‏ی ماں! آج ساڈے بھج ادے ہوئے، جو اوہی بابا جی فیر آئے۔ فیر فقیر د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولا واہ مہاراج! دھن ہو۔‘‘
اس دا ایہ کہنا سی کہ بابا جی نے اپنی جھولی وچو‏ں اک سونے د‏‏ی ڈلی کڈ ک‏ے اس دے حوالے د‏‏ی تے کہیا ’’ بابا اسيں تیرے تو‏ں وڈے پرسن نيں لا اک سلفا پلوا دے، فیر کسی آور دسا نو‏‏ں سدھاراں۔‘‘
نمبردار نے وڈی خوشی تو‏ں چلم بھر کر اسنو‏ں پلوائی تے اس د‏ی بیوی نے کہیا ’’ مہاراج! آج روکھی سوکھی روٹی ایتھے پاؤ۔‘‘
فقیر نے کہا’’ مائی! ایہ کھانا پینا تسيں گرہستیاں دے لئی اے، اسيں تاں اپنا پیٹ بن دے پھل پھلاری تو‏ں بھر لیندے نيں۔‘‘