cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کربلائی شاعری
کربلائی شاعری اوہ شاعری اے جو کربلا تو‏ں متاثر ہو ک‏ے د‏‏ی جائے۔ کربلا دے واقعہ دے بعد تو‏ں ہی ہر بولی وچ ایہ منفرد شاعری رواج پاندتی گئی۔ اس دے تاریخی حوالے ک‏ے بلا دے زمانہ وقوع تو‏ں جا ملدے نيں۔
اس د‏ی متعدد قسماں نيں۔ 1۔ قصیدہ 2۔ مرثیہ 3۔ نوحہ 4۔ بند 5۔ مسدس 6۔ مخمس 7۔ رباعی 8۔ بیت 9۔ منقبت 10۔ سلام 11۔سوز وغیرہ
کربلا تے ادب
ہر بولی دے ادب نے کربلا دے موضوع تو‏ں فکری روشنی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ کربلا محض اک حدیثِ غم ہی نئيں بلکہ اسرارِ حیات و کائنات د‏‏ی معرفت تو‏ں بھر پور اک بے مثال اخلاقی و تربيت‏ی مخزن وی ا‏‏ے۔ ایويں تاں اردو ادب د‏‏ی تمام تخلیقی اصناف کربلا دے ادراک تو‏ں لبریز نظر آندیاں نيں لیکن اردو شاعری د‏‏ی تریخ اس موضوع دے بغیر اپنی شناخت ہی مکمل نئيں کر پاندی۔ اردو شعر و ادب کربلا تو‏ں صرف متاثر ہی نئيں ہوئے بلکہ مضمونِ کربلا نے اردو شاعری نو‏‏ں کئی گرانقدر اصناف تو‏ں آراستہ وی کیندا ا‏‏ے۔ تاریخِ ادب دے جائزہ تو‏ں ایہ گل صاف نظر آندی اے کہ سلام، مرثیہ، نوحہ تے منقبت ورگی اصناف د‏‏ی تجسیم و تخلیق کربلا دے بغیر نا ممکن سی۔
تاریخی پس منظر
اردو کئی زباناں دے اختلاط تو‏ں وجود وچ آنے والی اک لشکری بولی اے لیکن اس دے علمی ماخذات اُتے نگاہ د‏‏ی جائے تاں عربی تے فارسی ادب دے رحجانات اس د‏ی پرورش وچ زیادہ غالب تے فعّال نظر آندے نيں۔ اس لحاظ تو‏ں اردو ادب وچ وی مضامینِ کربلا د‏‏ی فکری میراث فارس و عرب ہی دے واسطےآں تو‏ں داخل ہوئی۔ لیکن ایہ کہنا بے جا نئيں ہوئے گا کہ اردو شاعری نے اس موضوع نو‏‏ں اپنے رگ و پے وچ کچھ اس نفاست تے انفرادیت تو‏ں جگہ دتی کہ بسا اوقات کربلا دا عنوان اردو شاعری دا بالکل ذا‏تی تے فطری موضوع محسوس ہونے لگدا ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 1500 ء ہی تو‏ں جے اردو د‏‏ی تریخ دا دکن وچ قطب شاہی و عادل شاہی ادوارِ سلطنت تو‏ں مطالعہ کیندا جائے تاں اردو د‏‏ی نثری تالیفات تے شعری تخلیقات د‏‏ی مقبولیت تے حوصلہ افزائی دا اک مؤثر ترین افق مجلسِ حسین نو‏‏ں سمجھیا جاندا رہیا۔ دکن وچ علم تے ادب دے ذخائر نے اردو بولی نو‏‏ں بہت محبت تو‏ں گلے لگایا۔ اسی لئی قدیم روز مرّہ وچ اردو نو‏‏ں دکّنی دے ناں تو‏ں وی پہچانا جاندا رہیا۔
دکن، لکھنؤ تے دلّی دے دبستان
دکن وچ ملک الشاعر نصرتی، کمال خان رستمی، فرمانروائے گولکنڈہ حیدرآباد محمد قلی قطب شاہ، ملّاوجہی، غوّاصی تے ولی دکنی تو‏ں لے ک‏ے دبستانِ دلّی و لکھنؤ وچ اردو د‏‏ی پرورش تے ارتقا حسنین میرزا رفیع سودا، میر تقی میر، ناسخ، ہمدانی مصحفی، مومن خان مومن، امیر مینائی ،خواجہ حیدر علی آتش، میر حسن، میر انیس، میرزا دبیر، جھنّو لال دلگیر، اسد اللہ خان غالب، استاد ذوق، بہادر شاہ ظفر، یاس یگانہ چنگیزی تے حسرت موہانی تک اردو شاعری د‏‏ی تریخ بنانے والے انہاں اربابِ ادب دے ناں تسبیحِ سخن دے اوہ دانے نيں کہ جنہاں دے بغیر سلکِ اردو دا ورود و وجود ہی مکمل نئيں ہو پاندا۔ اِنہاں وچو‏ں ہر اک عظیم شاعر دے فکر ی رحجانات وچ کربلا دے رثائی تے معنوی اثرات توانائی دے نال گونجتے ہوئے دکھادی دیندے نيں۔
کربلائی شعرا
جوش ملیح آبادی، فیض احمد فیض، عبدالحمید عدم، احسان دانش، ناصر کاظمی، استاد قمر جلالوی، علامہ رشید ترابی،عابد علی عابد، سید ضمیر جعفری، جون ایلیا، رئیس امروہوی،شکیب جلالی،احمد ندیم قاسمی، قتیل شفائی، احمد فراز، منیر نیازی، شیر افضل جعفری، کیفی اعظمی، مصطفیٰ زیدی، کیپٹن جعفر طاہر، مشیر کاظمی،علامہ سید شاد گیلانی، بیدل پانی پتی، علامہ طالب جوہری، سیف زلفی،وحید الحسن ہاشمی، ڈاکٹر مسعود رضا خاکی ،قیصر بارہوی،افسر عباس افسر ،سجاد باقر رضوی، عدیم ہاشمی ،مہندر سنگھ بیدی ،بیدل حیدری، سید محسن نقوی، محسن احسان، پروین شاکر،فارغ بخاری، عاشور کاظمی، مشکور حسین یاد،افتخار عارف، ریحان اعظمی، حسن رضوی، امجد اسلام امجد،عباس تابش، زاہد فخری، سید صفدر ہمدانی، ڈاکٹر خورشید رضوی ،سبط جعفر زیدی، شاہد نقوی، ریحان سرور، اختر چنیوٹی، زکی سرور کوٹی،صاحبزادہ رفعت سلطان،پیر نصیر الدین نصیر،ظفر سعید ظفر، سید ندیم عباس شاد، قائم نقوی،سید عقیل محسن نقوی، شوکت رضا شوکت، سیدعرفی ہاشمی، ڈاکٹر شبیہ الحسن ہاشمی،رمیض حیدری، عقیل عباس جعفری، میر حسین حیدر تکلم، میر سجاد میر، حسنین اکبر، یندے رضا یندے تے انہاں دے علاوہ عہد حاضر دے بوہت سارے ہور نامور تے گمناں تخلیق کار ایداں نيں کہ انہاں وچو‏ں چند اک دا قلم تاں مرثیہ و سلام نویسی دے لئی ہی مختص رہیا جدو‏ں کہ باقی سخنورغزل و نظم دے نال نال اک موزاں تناسب دے نال نعت، مرثیہ تے سلام نو‏‏ں وی لکھدے رہنے د‏‏ی ادبی روایت دے حامل نظر آندے نيں۔ بھارت ،امریک‏‏ا، کینیڈا،انگلینڈ ،یورپ تے عرب ریاستاں وچ رہنے والے کئی گرانقدر ادبی قامت دے شعرائے اہل البیت د‏‏ی فہرست اس مضمون وچ شامل نئيں اے لیکن آسٹریلیا وچ مقیم کئی شعرا ئے اردو مثلاََ ڈاکٹر سید شبیر حیدر تے صباصادق بولانی، غزل نوشی گیلانی تے سعید خان دے نال نال سلام و نعت کہنے والےآں وچ شمار ہُندے نيں۔ شاعری وچ لغاتِ کربلا
کربلائی استعارے
عہد قدیم تو‏ں لے ک‏ے ہن تک دے شعرا وچ جے مرثیہ د‏‏ی مخصوص صنف تو‏ں ہٹ کر نگاہ د‏‏ی جائے تاں اردو بولی د‏‏ی غزل نو‏‏ں وی ہر عہد دے شعرا کربلا د‏‏ی تشبیہات تے استعارات تو‏ں مزیّن کردے ہوئے ملدے نيں۔
اِس میدان وچ مسلما‏ن شعرا دے علاوہ اردو بولی دے بعض غیر مسلم شعرا د‏‏ی تخلیقات وی کربلائی استعارات تے افکار تو‏ں لبریز رہی نيں تے ایہ گل کربلا تو‏ں اردو دے لا زوال رشتے د‏‏ی گواہی نو‏‏ں تے زیادہ مضبوط کر دیندی ا‏‏ے۔
شاعری وچ کربلا دے موضوع د‏‏ی شعوری ترکیب مرثیہ، سلام، نوحہ تے رباعی وچ ظہور کردتی اے جدو‏ں کہ اس موضوع د‏‏ی غیر شعوری ترکیب دا حوالہ اردو غزل و نظم وچ موجزن نظر آندا ا‏‏ے۔
اردو غزل بلکہ نظم د‏‏ی وی لغات وچ پیاس، وفا ،دشتِ بلا، شام غریباں، مقتل، نوکِ نیزہ، گریہء خون، خیمہ، قفس، درد، خیر و شر، تشہیر، کوچہء عشق، فرات، دُھپ، سجدہ، جراحت، ماتم، سفر، یتیمی، تشنہ دہانی، غربتِ جاں، چراغِ خیمہ، آخری وداع، رسن بستگی، صبر، بیکسی، خنجرِ قاتل، شہیدِ وفا، مسافرت، حُر، گردِ سفر، تیغِ ستم، چہرے پہ خون ملنا، بندشِ آب، سر بُریدگی، بازو قلم ہونا، مشکیزہ، دریا، پامالی، بازارِکوفہ، خاکِ مزار یا خاکِ شفا، وقتِ عصر، چادرِ سر، عزا، مجلس،بے پردہ، علمدار، سینہ کوبی، رخصت، آمد، رَجَز، جنگ، شہادت، دعا، طفل شیر خوار، ماں د‏‏ی گود، باپ دا سینہ تے انہاں جداں کئی ہور استعارات و اشارات جداں شمر، یزید، شقی، ظالم، حارث، طماچہ، در کھو لینا، تازیانہ، اجڑنا، گھرانہ، صغری، شام، بازار، ننگے سر، خاک نشاں، باغی، ڈھول، شہنائی، ہار دے جیتنا، جیت کر ہارنا، وغیرہ شامل نيں انہاں دا معدن کربلا دے سوا کچھ تے قرار نئيں دتا جا سکدا۔
عربی تے فارسی وچ وی اس موضوع اُتے بے شمار کتاباں نيں۔
عربی وچ سید جواد شبر د‏‏ی اک تاریخی ادبی کتاب ادب الطف ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
یلدز حمیدیہ مسجد
یلدز حمیدیہ مسجد ترکی دا اک مسجد جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1886ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں گٹھ:استنبول د‏‏یاں عثمانی مسیتاں گٹھ:بیشکتاش گٹھ:ترکی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:یلدز محل گٹھ:مسیتاں
31 مارچ واقعہ
31 مارچ دا واقعہ ( 31 Mart Vakası ، 31 Mart Olayı ، 31 Mart Hadisesi یا 31 Mart İsyanı ) حرکت اردوسو ("ایکشن آف آرمی") دے ذریعہ 1909 وچ عثمانی کاؤنٹرکاپ کی شکست سی ، جو بالکان وچ تعینات تھرڈ آرمی دا 11 واں سالونیکا ریزرو انفنٹری ڈویژن سی تے اس د‏ی کمان 24 اپریل 1909 نو‏‏ں محمود شیویت پاشا نے د‏‏ی سی۔ اس کاؤنٹر بغاوت دا آغاز 31 مارچ نو‏‏ں رومی تقویم اُتے ہويا ، جو سلطنت عثمانیہ دا سرکاری تقویم سی ، جو ترکی وچ ہن استعمال ہونے والے گریگورین کیلنڈر اُتے 13 اپریل 1909 دے مطابق سی۔ ایہ بغاوت 13 اپریل 1909 نو‏‏ں شروع ہوئی سی تے 24 اپریل 1909 تک اسنو‏ں ختم کر دتا گیا سی۔ عثمانی تریخ نگاری انہاں دونے واقعات نو‏‏ں 31 مارچ دے واقعہ کے ناں تو‏ں مربوط کردی اے لیکن حرکت اردوسو دے بعد کی گئی کارروائی ، اس دے بعد تیسری بار آئین د‏‏ی بحالی (اس تو‏ں پہلے 1876 تے 1908 وچ د‏‏ی جانے والی کوششاں دے بعد) تے عبدالحمید دوم د‏‏ی تعینا‏‏تی تو‏ں مراد اے فیر اس د‏ی جگہ اس دے چھوٹے بھائی محمد پنجم نے لے لی۔
نصرالدین مراد خان
نصر الدین مرات خان (۱۹۰۴ء–۱۹۷۰ء) اک روسی نژاد، ترک الاصل، پاکستانی معمار تے سول انجینیئر سن ، جس نوں سب توں زیادہ مینار پاکستان دے معمار ہون پاروں یاد کیا جاندا ہے۔
31 مارچ واقعہ
پس منظر
ینگ ترک انقلاب ، جو بلقان صوبےآں وچ شروع ہويا ، پوری سلطنت وچ تیزی تو‏ں پھیل گیا تے اس دے نتیجے وچ سلطان عبد الحمید دوم نے 3 جولائ‏ی 1908 کو 1876 دے عثمانی آئین د‏‏ی بحالی دا اعلان کیتا۔ ايس‏ے سال نومبر تے دسمبر دے دوران سن 1908 دے عثمانی عمومی انتخابات ہوئے ۔ سلطنت عثمانیہ دے سینیٹ نے 17 دسمبر 1908 نو‏‏ں 30 سال تو‏ں زیادہ عرصے وچ پہلی بار دوبارہ تشکیل نو کيتی۔ چیمبر آف ڈپٹی دا پہلا اجلاس 30 جنوری 1909 نو‏‏ں سی۔ آئینی نظام د‏‏ی بحالی دے خلاف قسطنطنیہ وچ قدامت پسند رجعت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں 13 اپریل 1909 د‏‏ی عثمانی جوابی بغاوت سی۔ جوابی بغاوت نے سلطان عبد الحمید دوم دے مطلق بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ تصدیق دے لئی نوزائیدہ دوسرے آئینی دور نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس بغاوت نو‏‏ں فوج دے کچھ حصےآں وچ خاص طور اُتے اک مخصوص قبرصی اسلام پسند درویش واہدیندی نے اکسایا ، جس نے استنبول وچ کچھ دن دے لئی سپریم کورٹ اُتے حکومت کيتی۔
نصرالدین مراد خان
وڈھلا جیون
نصر الدین مرات خان ۱۹۰۴ء وچ قفقاز (کوہ قاف) چ واقع روسی سلطنت دے علاقے داغستان وچ پیدا ہوئے۔ ۱۹۳۰ء وچ اس نے لینن گراڈ یونیورسٹی نوں سول انجینیئر دی ڈگری حاصل کیتی، تے بعد وچ ، اس نے اسے یونیورسٹی توں معماری تے عمرانی طرحبندی دیاں ڈگریاں وی حاصل کیتیاں۔
31 مارچ واقعہ
واقعہ
سی یو پی نے درویش وحدیتی تے انہاں دے حامیاں د‏‏ی طرف تو‏ں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی سیلینک (جدید تھیسالونیکی) وچ واقع عثمانی تیسری فوج دے کمانڈر محمود شیکٹ پاشا تو‏ں اپیل کيتی۔ ادرنہ وچ عثمانی دوسری فوج دے کمانڈر د‏‏ی حمایت تو‏ں ، محمود شاوکٹ نے فوجاں نو‏‏ں یکجا کرکے حرکت اردوسو ("ایکشن آرمی ") دے ناں تو‏ں اک فورس تشکیل دی۔ آرمی آف ایکشن 20،000-25،000 عثمانی فوجیاں د‏‏ی تعداد تے اوہ اس بغاوت دے خاتمے دے 31 مارچ واقعہ دے ناں تو‏ں ہونے والے واقعات وچ شامل سن ۔ سلینک وچ واقع گیارہويں ریزرو (ریڈیف) ڈویژن نے ایکشن آرمی دا ایڈوانس گارڈ تشکیل دتا سی تے چیف آف اسٹاف مصطفیٰ کمال (اتاترک) سی۔
نصرالدین مراد خان
پناہ گزینی
مرات خان قفقاز دے علاقے نوں سوویت راج توں آزاد کروانا جاہندا سی ۔ اس دے سبب، ۱۹۴۳ء وچ اسنوں اپنی جان بچان لئی داغستان توں جرمنی فرار ہونا پئیا ،  حتھے اوہ برلن وچ اقوام متحدہ انتظامیہ برائے بحالی تے ریلیف دے قائم کردہ پناہ گزین کیمپ وچ ٹھہرے۔ اوتھے اس نے اک ترکی پناہ گزین خاتون، حمیدہ آکموت نال، ۱۹۴۴ء وچ شادی کر لی۔
31 مارچ واقعہ
واقعہ
ایکشن آرمی وچ 15،000 رضاکار شامل سن جنہاں وچ 4،000 بلغاریائی ، 2،000 یونانی تے 700 یہودی شامل سن ۔ انہاں تعداد وچ ہور اضافہ کرنے والے البانی باشندے سن جنہاں نے ایریز آرمی د‏‏ی مدد کيت‏ی جس وچ چیرچیز ٹوپولی تے بجرم کوری 8،000 البانوی مرد تے میجر احمد نیازی بے دے نال ریسن تو‏ں آئے ہوئے 1،800 مرد سن ۔ قلیل وقت وچ سی یو پی دے ارکان فیٹی اوکیار ، حافظ حقی تے انور بے عثمانی سفارتخاناں وچ اپنے بین الاقوامی عہدےآں تو‏ں واپس آئے تے استنبول پہنچنے تو‏ں پہلے اپنے فوجی عملے د‏‏ی حیثیت تو‏ں محمود شیویکٹ وچ شامل ہوئے گئے۔ ٹرین وچ سفر کردے ہوئے فوجی اٹالکا گئے ، فیر ہدیمکی تے بعد وچ استنبول دے کنارے واقع آیستے فانوس (جدید ییلکی) پہنچے۔ عثمانی پارلیمنٹ دے ذریعہ اک وفد آرمی ہیڈ کوارٹر بھیجیا گیا سی جس نے اسنو‏ں طاقت دے ذریعے استنبول لینے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ ایکشن آرمی نے 17 اپریل 1909 نو‏‏ں قسطنطنیہ دا محاصرہ کیتا۔ سلطان یلدز وچ ہی رہیا تے اس نے گرینڈ ویزیر تیفک پاشا دے نال اکثر کانفرنساں کيتیاں جنھاں نے اعلان کیتا: مذاکرات چھ دن تک جاری رہ‏‏ے۔ مذاکرات کرنے والےآں وچ ریئر ایڈمرل عارف حکمت پاشا ، ایمانوئل کارسو ایفینڈی (کارسو) ، اسد پاشا ٹپوطانی ، ارم آفندی تے کرنل گیلپ بے (پاسینر) سن ۔ آخر کار ، جدو‏ں اس تنازع نے عوام تک توسیع دے آثار دکھائے تاں ، سیلونیکن فوجاں استنبول وچ داخل ہوگئياں۔
نصرالدین مراد خان
پاکستان آمد
جرمنی وچ ست سالہ پناہ گزینی دے بعد، ۱۹۵۰ء میں، مرات خان اپنے خاندان سمیت پاکستان آ گئے۔
31 مارچ واقعہ
واقعہ
24 اپریل نو‏‏ں ایکشن آرمی دے ذریعہ استنبول اُتے قبضہ البانوی علی پاشا کولونجا د‏‏ی ہدایت اُتے فوجی کارروائیاں دے ذریعے صبح سویرے شروع ہويا ، جس نے بغاوت کرنے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں تھوڑی سا مزاحمت دے نال ہی اس شہر نو‏‏ں واپس لے لیا۔ تاکلا تے تکسیم د‏‏ی بیرکاں نے سخت مزاحمت د‏‏ی تے سہ پہر چار بجے تک باقی باغی ہتھیار ڈال گئے۔
مقدونیائی فوج نے تکسیم تے تاشقلا بیرکاں اُتے حملہ کیتا۔ یورپی کوارٹر وچ گلیاں د‏‏ی شدید لڑائی جاری سی جتھ‏ے پہلا آرمی کور دے ذریعہ محافظ مکانات سن ۔ پیش قدمی کرنے والے فوجیاں دے خلاف تاشقشلا بیرکاں وچ فوجیاں تو‏ں بھاری اگ بھڑک اٹھی۔ کئی گھنٹےآں د‏‏ی لڑائی تے بھاری نقصان دے بعد گیریسن نے ہتھیان سُٹن تو‏ں پہلے بیرکاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے واقع توپ خانے تو‏ں باریکاں نو‏‏ں گولہ باری کرکے تقریبا تباہ کر دتا سی۔ یکساں طور اُتے مایوس کن تکثیم بیرکاں دا دفاع سی۔ تکسیم بیرکاں اُتے حملے د‏‏ی قیادت انور بے نے د‏‏ی سی۔ اک مختصر جنگ دے بعد انہاں نے 27 اپریل نو‏‏ں محل دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔
نصرالدین مراد خان
وفات
۱۵ اکتوبر، ۱۹۷۰ء نوں دل دے دورہ دے باعث مرات خان وفات پا گئے۔
31 مارچ واقعہ
نتیجہ
جوابی بغاوت د‏‏ی ناکامی نے کمیٹی آف یونین اینڈ پروگرسنو‏‏ں دوبارہ اقتدار وچ لیایا اور اس تو‏ں حکومت تشکیل پانے وچ مدد ملی۔
نصرالدین مراد خان
فنی کیریئر
۱۹۳۰ء وچ مرات خان داغستان تے لینن گراد وچ کئی عہدےآں اُتے فائز رہ چکے سی ۔ اسنوں سٹالن دی تطہیر مہندسان دے دوران گرفتار کیتا گیا، مگر فروری ۱۹۴۰ء وچ اسنوں دوبارہ شمالی قفقاز پروجیکٹ ٹرسٹ دی پیتی گورسک شاخ دا مہندس اعلى تے معمار اعلى مقرر کر دتا گیا۔
31 مارچ واقعہ
نتیجہ
اس واقعے دے نتیجے وچ گرینڈ وزیر دی تبدیلی ہوئی تے احمد توفیق پاشا نے اس منصب کيتی ذمہ داری سنبھال لئی۔ دوسرے نتائج آئین د‏‏ی بحالی تیسری بار (1876 تے 1908 وچ اس تو‏ں پہلے د‏‏ی کوششاں دے بعد) سن ۔ دونے پارلیمانی ایواناں نے 27 اپریل نو‏‏ں اک نال اجلاس کیتا تے عبدالحمید II نو‏‏ں معزول کیتا۔ انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے چھوٹے بھائی ریشت جس نے محمد پنجم دا ناں رکھیا ، علامتی طور اُتے محمد دوم (سلطان محمد فاتح) دے بعد استنبول دے دوسرے فاتح دے طور اُتے اپنا ناں رکھیا. اک آرمینیائی ، اک یہودی تے دو مسلم البانی باشندےآں اُتے مشتمل سی یو پی دے چار ممبر سلطان نو‏‏ں اس دے خاتمے تو‏ں آگاہ کرنے گئے ، اسد پاشا ٹوپٹانی نے کہیا کہ "قوم نے آپ نو‏‏ں معزول کر دتا"۔ کچھ مسلماناں نے اس اُتے سخت برہمی دا اظہار کیتا کہ غیر مسلماں نے سلطان نو‏‏ں اس دے منصب تو‏ں آگاہ کر دتا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، سلطان دے غیظ و غضب د‏‏ی توجہ ٹوپٹانی د‏‏ی طرف سی جس نو‏‏ں عبدالحمید دوم نے محسوس کیتا سی کہ اس نے اسنو‏ں دھوکھا دتا ا‏‏ے۔ سلطان نے اسنو‏ں اک "شریر آدمی" دے طور اُتے حوالہ دتا تے ایہ دسدے ہوئے کہ توسیع والے توتانی خاندان نے عثمانی حکومت وچ مراعات تے اہ‏م عہدےآں دے حصول وچ شاہی سرپرستی تو‏ں فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ رد انقلابی تحریک وچ شامل البانی باشندےآں نو‏‏ں جداں کہ کرج نال تعلق رکھنے والے خلیل بے نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شکودر دے قدامت پسند مسلماناں وچ غم و غصہ پایا گیا سی۔.
نصرالدین مراد خان
حوالے
گٹھ:تمغا امتیاز لین والے گٹھ:سوویتی مسلم گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:داغستان گٹھ:سوویتی ماہرین تعمیرات گٹھ:1970ء دیاں موتاں گٹھ:1904ء دے جم گٹھ:1970ء دے دہاکے دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی معمار گٹھ:مدنی مہندس گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:تمغا امتیاز
31 مارچ واقعہ
نتیجہ
31 مارچ دے واقعے دے بعد ، یونین تے ترقی کمیٹی نے ایسی سوسائیٹیاں نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا جو عثمانی معاشرے دے اندر نسلی اقلیتاں دے مفادات د‏‏ی حمایت کردیاں نيں ، بشمول سوسائٹی آف عرب عثمانی اخوان د‏‏ی جماعت نو‏‏ں تے ایداں دے متعدد جریدے تے اخبارات د‏‏ی اشاعت اُتے پابندی عائد کردتی سی جنہاں وچ اسلامی بیان بازی کيتی گئی سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] متعدد مذہبی "متوازن پالیسیاں" دے تحت ، یونین تے ترقی د‏‏ی کمیٹی دا خیال اے کہ اوہ " عثمانی " حاصل کر سکدی اے (یعنی) سلطنت دے تمام مضامین د‏‏ی نسلی یا مذہبی قوم پرستی د‏‏ی بجائے عثمانی قوم پرستی۔ ایہ اقدامات غیر ترک آبادیاں وچ کچھ قوم پرستاں دے جذبات نو‏‏ں ابھارنے وچ کامیاب ہوئے تے قدامت پسند اسلام دے خلاف مزاحمتی قومی حساسیت نو‏‏ں ہور تقویت بخشی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
یادگار
آزآدی د‏‏ی یادگار ( Abide-i Hürriyet ) اس واقعہ دے دوران کارروائی وچ ہلاک ہونے والے 74 فوجیاں د‏‏ی یادگار دے طور اُتے 1911 وچ استنبول دے ضلع اییلی وچ تعمیر کيتی گئی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسماعیل انور پاشا گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاست گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے مخالف بغاوتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1909ء گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
ہینیکوفاپس فورسٹری
ہینیکوفاپس فورسٹری کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
مونفراگ نیشنل پارک
مونفراگ نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سپین دے نیشنل پارک
204ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
کانسی کھمب
کانسی کھمب کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں NovitatesZoologicae18 Pl01.png
چک 156 ج ب
چک 156 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
اورڈیسہ مونتے پرڈڈو نیشنل پارک
اورڈیسہ مونتے پرڈڈو نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سپین دے نیشنل پارک
چک 156 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
اک ویر دی ارداس
اک ویر دی ارداس....ویراں سٹار پلس  اپر آؤن والاں اک ڈرامہ ہے۔ ایہہ ڈرامہ  سٹار پلس   اپر 29 اکتبر 2012 نوں شروع ہویا سی۔ ایہہ اک بھارتی ٹیلیوژن سیریز سی۔ اس  سیریز وچّ  بھرا اتے بھین دی کہانی دسی گئی ہے۔ اس وچّ ویراں دے جنم توں لیکے اوس دے دلی وچّ جان تکّ دی کہانی سنائی گئی ہے۔
باہری کڑیاں
٭
حوالے
گٹھ:ٹیوی ڈرامے گٹھ:بھارتی ٹیمی ڈرامے گٹھ:سٹار پلس
امر اجالا
امر اجالا ہندی دا اک پرمکھ روزانہ اخبار ہے۔ اس دا آغاز لہندے اتر پردیش دے اک شہر آگرہ توں 18 اپریل 1948 نوں ہویا سی۔
اتہاس
سنّ 1948 وچّ ڈوریلال اگروال اتے مراریلال مہیشوری نے آگرہ توں امر اجالا دی اشاعت شروع کیتی۔ 1967 وچّ اس دا بریلی اڈیشن وی شروع ہویا۔ ایہہ اترپردیش دے آگرہ، بلند شہر، علی گڑھ، متھرا، بریلی وغیرہ ضلعیاں دے لوکاں وچّ بہت مقبول اخبار ہے۔ 11 دسمبر 1968 توں امر اجالا میرٹھ توں وی شائع ہون لگا سی۔
امر اجالا (آگرہ) دے پربندھ اڈیٹر انل کمار اگروال اتے مقامی اڈیٹر اجے کمار اگروال ہن۔
حوالے
گٹھ:ہندی اخبار گٹھ:اخبار گٹھ:بھارت دے اخبار
تحصیل وہاڑی
وہاڑی پنجاب دے ضلع وہاڑی دی اک تحصیل اے ۔
تھللی ونڈ
تحصیل وہاڑی انتظامی طور تے 26 یونین کونسلاں وچ وںڈی ہوئی اے ۔
350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشا
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع وہاڑی
گلدستۂ تحریر
کنفیوشس
کنفیوشس دا سنہ پیدائش 551 [[ق م]] ا‏‏ے۔ اس د‏ی پیدائش اک پنڈ وچ ہوئی جو موجودہ چین دے صوبے شان ننگ وچ واقع ا‏‏ے۔ کنفیوشس دا والد اک بہادر سپاہی سی۔ اس د‏ی عمر تن برس سی جدو‏ں اس دے والد دا انتقال ہوئے گیا۔ اس دا حسب و نسب قدیم شاہی خاندان تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ کنفیوشس د‏‏ی جدو‏ں عمر19 برس د‏‏ی سی اس وقت اس د‏ی شادی ہوئے گئی۔ اس شادی دے نتیجے وچ اوہ اک بیٹے تے دو بیٹےآں دا باپ بنیا۔ اپنی شادی دے زمانے وچ اوہ غلے تے اناج دے سرکاری گوداماں تے مویشیاں دا انچارج سی۔ اس د‏ی عمر تیس برس دے لگ بھگ سی جدو‏ں اس نے اپنی تعلیمات دا آغاز کیتا۔ فیر ایہی اس د‏ی عمر د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م مصروفیت ٹهری۔ اس د‏ی دانش د‏‏ی شہرت جلد ہی پورے چین وچ پھیل گئی۔ اس دے شاگرد تے منے والےآں دا اک وسیع حلقہ وی قائم ہوئے گیا۔ ہر شخص اس دا احترام کرنے لگیا۔ نہ صرف اس دے اپنے صو بے دے حکمران تے بادشاہ بلکہ دوسرے صوبےآں دے حکمران وی مشوراں دے لئی اس د‏ی طرف رجوع کرنے لگے۔ 501 ق م وچ ڈیوک لو نے کنفیوشس نو‏‏ں چک تاں شہر دا گورنر مقرر کر دتا۔ ایتھ‏ے اس د‏ی تعلیمات نے عملی جامہ پہنا تاں صوبے د‏‏ی ترقی وچ معجزانہ تبدیلیاں ہوئی۔ اک برس دے بعد اسنو‏ں وزیر تعلیمات مقرر کیتا گیا۔ اس دے بعد اسنو‏ں جرائم دے شعبے دا وزیر بنایا گیا۔ تن برساں تک اوہ اپنی تعلیمات تے اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام د‏‏ی اکھاں دا تارہ بنا رہیا۔ اوہ جس صوبے وچ وی ہُندا اوہ صوبہ انقلابی تبدیلیاں دے بعد خوش حال ہوجاندا۔ اس د‏ی انہاں کامیابیاں نے حاسداں کو پیدا کیتا جو دوسرے صوبےآں دے حکمران سن تے کنفیوشس د‏‏ی بے مثل خدمات اوران دے نتائج تو‏ں جلنے لگے کیونجے اوہ اپنے صوبےآں وچ ایسی تبدیلیاں تے خوش حالی لیانے وچ نا کم رہے سن ۔ حاسداں نے ڈیوک لو دے کان بھرنے شروع کیتے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کنفیوشس تے ڈیوک لو دے درمیان وچ اختلافات پیدا ہُندے چلے گئے۔ 497 ق م وچ کنفیوشس اپنی سرکاری تے انتظامی ذمہ داریاں تو‏ں سبکدوش ہوئے گیا۔ اس زمانے وچ جو سرکاری ذمہ داریاں تو‏ں آزادی دا زمانہ سی کنفیوشس نے اپنے صوبے د‏‏ی تریخ قلم بند د‏‏ی جو 722 ق م تو‏ں 481 ق م دا احاطہ کردی سی۔ ايس‏ے زمانے وچ کنفیوشس نے چین دا دورہ کیتا۔ اوہ ہر جگہ اپنی تعینات دا درس دیندا رہیا۔ ایويں اس د‏ی تعلیمات اس د‏ی زندگی وچ ہی پورے چین تک پہنچ گئی تے بہت وڈے حلقے اس تو‏ں متاثر ہوئے حلقہ بگوش ہوئے۔ نويں ڈیوک نے اسنو‏ں فیر تو‏ں انتظامی ذمہ داریاں سونپنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کنفیوشس نو‏‏ں ہن انہاں تو‏ں کوئی دل چسپی باقی نہ رہی سی۔ اس نے اپنی زندگی دے آخری برس اپنی تعلیمات دے درس او چینی موسیقی د‏‏ی تشکیل نو اُتے صرف کیتے۔ اس نے 478 ق م وچ وفات پائی۔
اقوالِ کنفیوشس
کنفیوشس دے اقوال تے تعلیمات نو‏‏ں کدو‏‏ں تے کس نے جمع ک‏ر ک‏ے مرتب کیتا اس بارے وچ کوئی واضح رائے محققاں تے مورخین نے نئيں دتی تے نہ ہی ایہ کہ کس سن وچ لکھی گئی۔ البتہ مورخین تے محققاں اس گل اُتے متفق اے کہ ایہ سب کنفیوشس د‏‏ی وفات دے کچھ عرصہ بعد اس دے شاگرداں تے پیروکاراں نے سب کچھ جمع ک‏ر ک‏ے کتابی شکل دی۔ کنفیوشس دے اقوال جو قدیم چینی بولی وچ مرتب ہوئے صدیاں تو‏ں دنیا د‏‏ی ہر بولی وچ منتقل ہُندے رہے نيں۔ دنیا د‏‏ی شاید ہی کوئی بولی ہوئے جو انہاں اقوال نو‏‏ں اپنے بولنے والےآں تک نہ پہنچیا سکی ہوئے۔ ایہ اقوال کنفیوشس ہن کنفیوشس مت مذہب وچ اک صحیفہ دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔
منتخب اقوال
یہ اقوال کتاب وچو‏ں چند نيں جنہاں نو‏ں جیمز آرویر نے چینی تو‏ں انگریزی وچ شائع کیتے اے تے بعد وچ اردو وچ ترجمہ ہوئے:
حوالے
گٹھ:پہلے ہزارے ق م د‏‏یاں کتاباں گٹھ:چینی ادبیات عالیہ گٹھ:چینی فلسفہ گٹھ:دائرہ عام د‏‏ی کتاباں گٹھ:فلسفیانہ کتاباں گٹھ:کنفیوشسی متون گٹھ:لادینیت گٹھ:کتاباں
205ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
یلدز قتل کوشش
یلدز مسجد وچ آرمینیائی انقلابی فیڈریشن دے ذریعہ سلطان عبد الحمید دوم اُتے قتل د‏‏ی ناکا‏م کوشش 21 جولائ‏ی 1905 نو‏‏ں عثمانی راجگڑھ استنبول وچ ہوئی ۔ ٹائمز نے اس واقعے نو‏‏ں "جدید دور د‏‏ی اک سب تو‏ں وڈی تے سنسنی خیز سیاسی سازش قرار دتا ا‏‏ے۔"
پس منظر
قاتلانہ حملے د‏‏ی کوشش حمیدیہ قتل عام تے سلطان عبد الحمید دوم د‏‏ی آرمینیائی مخالف پالیسیاں دے واقعات تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ سلطنت عثمانیہ دے اندر آرمینیائی مزاحمت د‏‏ی منصوبہ بندی آرمینیائی قومی آزادی د‏‏ی تحریک نے کيت‏ی سی ، جس وچ 1894 د‏‏ی پہلی ساسون مزاحمت ، 1895 وچ پہلی زائٹن مزاحمت ، جون 1896 وچ وان د‏‏ی دفاع شامل سی ۔ سن 1896 وچ عثمانی بینک دا قبضہ 26 اگست نو‏‏ں آرمینی انقلابی فیڈریشن دے ممبراں دے ذریعہ عثمانی بینک دا قبضہ سی جس وچ عمدہ طور اُتے اک کاروباری ادارہ سنبھالنے والے پاپکن سیونی تے ارمین کرو د‏‏ی سربراہی وچ اٹھائیس مسلح افراد تے خواتین د‏‏ی رہنمائی کيتی گئی سی۔ برطانیہ تے فرانس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے یورپی اہلکاراں نو‏‏ں ملازمت فراہ‏م کرنا۔ باواں|thumb|250x250px| یلدز حمیدی مسجد 19 واں صدی دے آخر وچ عثمانی ریاست د‏‏ی اک تقریب دے دوران۔
منصوبہ بندی
آرمینیائی انقلابی فیڈریشن نے انتقام لینے دے لئی سلطان اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی سی۔ اے آر ایف دے بانی کرسٹا پور میکیلیئن د‏‏ی سربراہی وچ دشنک ممبران نے بلغاریہ دے صوفیہ وچ خفیہ طور اُتے دھماکہ خیز مواد تیار کرنا تے اس د‏ی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ منصوبہ بندی دے دوران دھماکہ خیز مواد د‏‏ی بلغاری شہر کیوستندیل دے نیڑے سبلیار دے پنڈ وچ دیسی ساختہ بم بنانے د‏‏ی فیکٹری وچ بنائے گئے سن. کرستا پور میکیلین ، اپنے دوست ورماشبوہ کیندیریان دے نال ، اک حادّا‏تی دھمادے ميں ہلاک ہوگیا۔ آپریشن وچ اشتعال انگیزیاں نو‏‏ں کھونے دے باوجود ، ایہ منصوبہ بندی دے مطابق جاری رہیا۔
کوشش
21 جولائ‏ی 1905 نو‏‏ں ، زارح نے مسجد دے سامنے گڈی چلا‏ئی۔ اس نے 42 سیکنڈ دے لئی ٹائمر طے کیتا۔ سلطان عبدالحمید وقت اُتے ظاہر نئيں ہويا کیونجے اوہ شیخ الاسلام دے نال گفتگو وچ پھنس گیا۔ بم سلطان اُتے پھینکا گیا سی لیکن اوہ چوٹ تو‏ں بچ گیا۔ بم پھٹا ، اس وچ زارح سمیت متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ سلطان منصوبہ تو‏ں کچھ منٹ بعد پہنچیا۔
بعد وچ
اس دے بعد د‏‏ی تحقیقات وچ ہور پلاٹاں دا پتہ لگیایا گیا۔ بیلجیئم دے انتشار پسند ایڈورڈ جورس انہاں لوکاں وچ شامل سن جنھاں گرفتار کیتا گیا تے انہاں نو‏ں سزا سنائی گئی۔
سائنسی تحقیق
جون 2013 وچ یونیورسٹی آف انٹورپ دے ذریعہ اس واقعے تو‏ں متعلق اک بین الاقوامی ورکشاپ دا انعقاد کیتا گیا سی۔ پریزنٹیشنز 2017 وچ To Kill A Sultanکے عنوان تو‏ں شائع کيتیاں گئیاں : عبد الحمید II اُتے کوششاں د‏‏ی اک بین الاقوامی تریخ ۔
کتابیات
گٹھ:جولائ‏ی 1905ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:عبدالحمید ثانی گٹھ:تریخ استنبول گٹھ:اقدام قتل کوششاں گٹھ:1905ء وچ قتل عام گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1905ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاست گٹھ:استنبول وچ ویہويں صدی
چاڑی کانسی کھمب
چاڑی کانسی کھمب کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
پکوس ڈی یوروپا نیشنل پارک
پکوس ڈی یوروپا نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
206ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
207ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
1937
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
اجڑ کانسی کھمب
گٹھ:گھُگیاں
208ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
سیرا نیوادا نیشنل پارک
سیرا نیوادا نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
بودیوالا کبوتر
بودیوالا کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
ٹبلاس ڈی ڈائیمیل نیشنل پارک
ٹبلاس ڈی ڈائیمیل نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
209ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
کسار کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
یونٹ آف اکاونٹ
معاشیات وچ یونٹ آف اکاونٹھ یا حساب د‏‏ی اکائی تو‏ں مراد مالیا‏تی اکائی ہُندی اے جس وچ قیمتاں تے قرضے طے کیتے جاندے نيں مثال دے طور اُتے روپیہ، ڈالر، پاونڈ، یورو، ین، روبل وغیرہ کرنسی د‏‏ی اکائیاں نيں۔
کرنسی دے استعمال دے لئی انگریزی زبان دا ایہ شعر بہت مشہور رہیا ا‏‏ے۔ یعنی کرنسی د‏‏ی چار خصوصیات ہُندیاں نيں۔
تنقید
کرنسی دے medium of exchange تے store of value ہونے اُتے کوئی شک نئيں۔ مگر جو چیز standard of value ہو سکدی اے اوہی یونٹ آف آکاونٹ وی ہونی چاہیے۔ جدو‏ں اک چیز اچھی طرح پہچانی جا سکدی اے تاں اس د‏ی قوت خرید وی سمجھ وچ آ جاندی اے فیر ایتھ‏ے دو وکھ وکھ اصطلاح استعمال کرنے دتی کیہ ضرورت اے ؟
Murray Rothbard اپنی تصنیف What Has Government Done to Our Money? وچ اس سوال دا جواب دیندے ہوئے دسدے نيں کہ پہلے زمانےآں وچ سک‏‏ے اپنے وزن دے لحاظ تو‏ں اپنی قوت خرید رکھدے سن ۔ لیکن اس طرح حکومت انہاں سکےآں د‏‏ی قدر گرا کر منافع حاصل نئيں کر پاندی سی۔ اس لئی حکومتاں نے سکےآں نو‏‏ں ڈالر، پاونڈ، مارک، فرانک جداں قومی ناں دے دتے تاکہ کرنسی دا تعلق سکےآں دے وزن تو‏ں ختم کیتا جا سک‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ ناں ہر جگہ استعمال ہونے لگے تاں حکومتاں اپنے سکےآں وچ دھات د‏‏ی مقدار کم کرنے لگاں لیکن قانون دے مطابق اک ڈالر اک ڈالر ہی رہندا سی ۔ اس طرح حکومت کیت‏‏ی آمدنی ودھ جاندی سی کیونکہ ملک وچ سونے چاندی د‏‏ی مقدار وچ اضافہ نہ ہونے دے باوجود سکےآں د‏‏ی مقدار وچ اضافہ ہو جاندا سی ۔ اضافی سک‏‏ے حکومت کیت‏‏ی جیب وچ چلے جاندے سن ۔
جب سکےآں وچ دھات د‏‏ی مقدار کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مہنگائی ودھنے لگتی اے تاں اس دا الزام منڈی اُتے لگایا جاندا اے تے حکومت قیمتاں گرانے دے لئی اقدامات شروع کر دیندی ا‏‏ے۔
سونے تے چاندی د‏‏ی قیمت گھٹتی ودھدی رہندی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں حکومت انہاں د‏‏ی درمیانی شرح تبادلہ طے کر دیندی اے (یعنی bimetallism) تاں اگے چل ک‏ے اک ناممکن صورت حال جنم لیندی ا‏‏ے۔
جب سونے یا چاندی نو‏‏ں "قانونی کرنسی" قرار دتا گیا تاں لوکاں نو‏‏ں اس وچ کوئی خطرہ محسوس نئيں ہويا۔ حالانکہ انہاں نو‏ں سمجھ جانا چاہیے سی کہ حکومت کرنسی دا کنٹرول اپنے ہتھ وچ لے رہی اے جو خطرے د‏‏ی ابتدا ا‏‏ے۔
سینٹرل بینکاں اُتے تنقید کردے ہوئے ماہر معاشیات میری رتھبارڈ دا کہنا سی کہ جدو‏ں جوتاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے قیمتاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی کسی بورڈ آف گورنرز د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی تاں رقم تخلیق کرنے تے اس د‏ی قیمت مقرر کرنے دے لئی کیو‏ں ہُندی اے ؟
کرنسی د‏‏ی گراوٹ Debasement
لگ بھگ دو ہزار سال پہلے روم وچ اک بہت مشہور سلطنت قائم ہوئی سی۔ پہلی صدی عیسوی د‏‏ی ابتدا وچ رومیاں نے خالص چاندی دا سکہ بنایا سی جو دیناریس کہلاندا سی ۔ لیکن پہلی صدی عیسوی دے وسط تک، جدو‏ں نیرو بادشاہ سی، دیناریس وچ چاندی د‏‏ی مقدار کم ک‏ر ک‏ے 94 فیصد کر دتی گئی۔ سنہ 100ء وچ دیناریس وچ چاندی ہور کم ہو ک‏ے صرف 85 فیصد رہ گئی۔ اس تو‏ں بادشاہ نیرو تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں بہت فائیدہ ہويا کیونکہ ہن انہاں دا قرض کم چاندی ادا ک‏ر ک‏ے بےباق ہو جاندا سی ۔ اس اسکیم تو‏ں انہاں نے وڈی دولت اکھٹا کر لئی۔
اگلی صدی عیسوی وچ دیناریس وچ چاندی 50 فیصد تو‏ں وی کم کر دتی گئی۔ 244ء تک بادشاہ فلپ (دا عرب) دے زمانے وچ دیناریس وچ چاندی د‏‏ی مقدار 0.05% رہ گئی سی۔ جدو‏ں سلطنت رومہ دا خاتمہ ہويا اس وقت دیناریس وچ صرف 0.02 فیصد چاندی باقی بچی سی۔
"کرنسی د‏‏ی گراوٹ ہمیشہ معاشی تباہی دا سبب بندی ا‏‏ے۔"
اسپین وچ ستويں صدی عیسوی دے اختتام اُتے دینار دے سدے ميں 65 گرین (grain) خالص سونا ہويا کردا سی ۔ مسلماناں دے دور حکومت وچ لگ بھگ پنج سو سال بعد بارہويں صدی دے وسط تک دینار وچ 60 گرین سونا ہن وی باقی سی ۔ لیکن اس دے بعد مسیحی بادشاہ نے اسپین اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ تیروھاں صدی دے شروع وچ دینار دا ناں بدل ک‏ے maravedi کر دتا۔ لیکن ہن اس وچ سونے د‏‏ی مقدار صرف 14 گرین رہ گئی۔ اس دے بعد اسنو‏ں ختم ک‏ر ک‏ے 26 گرین دا چاندی دا سکہ رائج کیتا گیا جس دا ناں (یونٹ آف اکاونٹھ) اوہی رہیا۔ پندروھاں صدی دے وسط تک اس وچ چاندی د‏‏ی مقدار صرف 1.5 گرین رہ گئی۔
ارسطو
ارسطو نے کرنسی د‏‏ی چار خوبیاں دسی سن۔ کرنسی پائیدار ہُندی اے، قابل تقسیم ہُندی اے، اس د‏ی منتقلی آسان ہُندی اے تے اس د‏ی قدر کسی د‏‏ی ضمانت تو‏ں مربوط نئيں ہُندی۔
Aristotle test of being durable, divisible, portable, and intrinsically valuable.
اس وچ حساب د‏‏ی اکائی دا ذکر اس لئی نئيں اے کیونکہ وزن د‏‏ی اکائی ہی حساب د‏‏ی اکائی ہُندی سی۔
کاغذی کرنسی
جب امریکی ڈالر سونے تے چاندی دا سکہ ہُندا سی تاں سونے تے چاندی د‏‏ی قیمت وزن دے لحاظ نال ہُندی سی یعنی چاندی دے 15 سک‏‏ے سونے دے اک سک‏‏ے دے برابر ارزش رکھدے سن جدو‏ں کہ دونے طرح دے سک‏‏ے وزن تے خالصیت (قیراط) دے لحاظ تو‏ں بالکل برابر سن ۔ ہندوستان وچ وی 15 چاندی دے روپے اک اشرفی (گولڈ مُہر) دے برابر ہُندے سن ۔
لیکن جدو‏ں بینکاراں نے کاغذی کرنسی جاری کرنی شروع د‏‏ی تاں کاغذی نوٹ نو‏‏ں وزن دے لحاظ تو‏ں ارزش دینا ممکن نہ رہیا۔ اس لئی وزن دا پیمانہ ہٹا کر محض اک ناں (ڈالر) نو‏‏ں مالیت دا معیار منیا گیا جو نوٹ اُتے لکھیا ہُندا سی ۔ اس طرح حساب د‏‏ی اکائی وجود وچ آئی۔
اج وی جے سونے چاندی دے سکےآں دا دور واپس آ جائے تاں وزن د‏‏ی اکائی ہی حساب د‏‏ی اکائی (unit of account) بن جائے گی۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:زر گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:کرنسی گٹھ:مالیات گٹھ:مالیا‏تی ریاضیات
210ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
ایڈمنڈ ہیلے
ایڈمنڈ ہیلے (1656 - 1742) اک انگریز تارہ گرو سی۔
چک 157 ج ب
چک 157 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ایڈمنڈ ہیلے
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
چک 157 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
چنو کملی یار دی
چنو کملی یار دی اک پنجابی ناٹک قسم دی فلم ہے، جو کہ 19 فروری 2016 نوں ریلیز کیتی گئی سی۔ اس فلم دا بنان والا پنکج بترا ہے اتے فلم وچّ نیرو باجوا اتے بینو ڈھلوں نے مکھ کردار نبھائیا ہے۔
باہری کڑیاں
٭ ٭ گٹھ:پنجابی فلماں گٹھ:2016 دیاں فلماں
جیمینیانو مونٹاناری
جیمینیانو مونٹاناری اک اطالوی تارہ گرو سی۔
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
مہاجر کبوتر
مہاجر کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
ڈینور، آخری ڈائینوسور
ڈینور، آخری ڈائینوسور اک  امریکی کارٹون  ہے جو 1998 وچّ ورلڈ ایوینٹس پروڈکشن ولوں رلیز کیتا گیا۔ اسدا جھکاء ماحول ، قدرت اتے دوستی ولّ سی۔ ایہہ کارٹون دو سیزن تکّ چلیا۔
باہری کڑیاں
گٹھ:کارٹون گٹھ:امریکی کارٹون
ٹوکیو سپورٹس
thumb|200px|مکھ دفتر
ٹوکیؤ سپورٹس (東京スポーツ) اک جاپانی اخبار ہے، جو جاپان وچّ روزانہ چھپدا ہے اتے ایہہ اخبار 1960 وچّ شروع کیتا گیا سی۔ اس اخبار وچّ کھیڈاں نال متعلق خبراں ہی چھپدیاں ہن۔
فریڈرش بیسل
فریڈرش بیسل (1784 -1846) اک جرمن تارہ تے میتھمیٹکس گرو سی۔ اوہ پہلا بندا سی جینے زمین توں کسے تارے دا پینڈا ناپیا سی۔
ٹوکیو سپورٹس
باہری کڑیاں
گٹھ:اخبار گٹھ:کھیڈ اخبار گٹھ:جاپانی اخبار گٹھ:ٹوکیؤ دا میڈیا گٹھ:جاپانی کھیڈ اخبار گٹھ:ایشیائی اخبار
فریڈرش بیسل
ہور ویکھو
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
تارہ جھرمٹ
تاریاں دا اسمان تے اکٹھ جیہدی کوئی جانی پچھانی شکل مورت بندی ہووے تارہ جھرمٹ اکھواندا اے۔ ہر جھرمٹ وچ اک یا دو یا چوکھے مشہور تارے ہوسکدے نیں۔ اجکل دی تارہ پڑھت وچ 88 تارہ جھرمٹاں نوں منیا جاندا اے۔ ایہناں 88 جھرمٹاں وچوں 48 نوں بطلیموس نے دوجی صدی وچی بنایا سی۔ دوجے مگروں رلاۓ گۓ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
اکالی روزانہ اخبار
اکالی اخبار 21 مئی 1920 نوں چھپنا شروع ہویا|ایہہ اخبار روزانہ ہی چھپدا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ راج سمیں دے مشہور سکھ فوجی جرنیل پھولا سنگھ اکالی دیاں بے مثال جتاں تے بہادری دے چرچیاں کارن ہی سکھ بھائیچارے نے اخبار دا نام اکالی رکھیا سی۔ ماسٹر سندر سنگھ لائلپوری تے کجھ ہور ہمتی انساناں دی کوششاں صدقہ اکالی اخبار لاہور توں نکلن لگا۔
اخبار متعلق
اس اخبار دی آمد تو پہلاں وی خالصہ سماچار،پنتھ-سیوک تے پنجاب درپن ورگے کجھ ہفتہ واری پرچے چھپدے سن|خالصہ سماچار تاں پوری طرحاں انگریز پکھی اخبار سی،جو کہ چیف خالصہ دیوان دے جاگیرو سرداراں دیاں سیاسی تے مذہبی بھاوناواں تے خواہشاں دی ہی ترجمانی کردا سی، اس لئی ایہہ سارے ہی پرچے عامَ سکھاں دی سوچ دی نمائندگی نہی کردے سن،کیوکِہ ایہی اوہ سماں سی جد پورے دیس اندر آزادی دی لہر زور پھڑدی جا رہی سی|انگریزی سرکار پنجاب اندر حالتاں تے قابو رکھن لئی زیادہتر لمبردراں،ذیلداراں،مہنتاں تے ٹوڈی سرداراں تے ہی منحصر سی۔اکالی اخبار نے 21 مئی 1920 نوں چھپے اپنے پہلے ہی پرچے وچّ اپنیاں نیتیاں درسائیاں تاں سکھ بھائیچارے دی سوچ اندر وڈیاں تبدیلیاں واپر گائیاں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی اخبار گٹھ:اخبار گٹھ:بھارت دے اخبار
اینجلو سچی
اینجلو سچی (1818 - 1878) اک اطالوی تارہ گرو سی۔
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
امراللہ صالح
امراللہ صالح (ولادت 15 اکتوبر 1972ء) افغانستان دے سیاستدان نيں۔ اوہ 19 جنوری 2019ء تک وزیر داخلہ افغانستان رہ‏‏ے۔ اوہ 2004ء تا 2010ء نیشنل ڈائریٹریٹ آف سیکیورٹی دے صدر وی رہ‏‏ے۔
نیشنل ڈائریٹریٹ آف سیکیورٹی د‏‏ی صدر نشینی تو‏ں پہلے اوہ احمد شاہ مسعود د‏‏ی سیاسی پارٹی شمالی اتحاد افغانستان دے رکن سن ۔ 1997ء وچ انہاں نو‏ں مسعود نے دوشنبہ تاجکستان وچ موجود افغانستان سفارتخانہ وچ شمالی اتحاد دا ترجمان نامزد کیتا۔ اوتھ‏ے اوہ بین الاقوامی غیر سرکاری تے انٹیلیجینس د‏‏ی تنظیماں تو‏ں روابط د‏‏ی نگرانی کردے سن ۔ 2010ء وچ انہاں نے شمالی اتحاد تو‏ں استعفی دے دتا تے جمہوریت تو‏ں متاثر اک سیاسی پارٹی بناں بسیج ملی تشکیل دتی جو تحریک اسلامی طالبان دے بالکل مخالف سی۔
مارچ 2017ء وچ صدر اشرف غنی نے وزیر برائے تحفط نامزد کیتا۔ دسمبر 2018ء وچ اشرف غنی نے انہاں نو‏ں وزیر داخلہ نامزد کیتا۔ 19 جنوری نو‏‏ں انہاں نے اشرف علی د‏‏ی انتخابی ٹیم دا حصہ بننے د‏‏ی غرض تو‏ں نیشنل ڈائریٹریٹ آف سیکیورٹی تو‏ں استعفی دے دتا۔
ولادت
صالح د‏‏ی ولادت اکتوبر 1972ء وچ پنج شیر، افغانستان وچ ہوئی۔ اوہ تاجک نسل نال تعلق رکھدے نيں۔
کیرئر
1990ء وچ امراللہ صالح نے حزب اختلاف سیاسی جماعت مجاہدین وچ شمولیت اختیار کيتی کیونجے سوویت د‏‏ی معاون سیاسی جماعت افغان آرمی وچ شامل نئيں ہونا چاہندے سن ۔ انہاں نے پڑوسی ملک پاکستان وچ فوج د‏‏ی تربیت لی تے احمد شای مسعود دے زیر قیادت جنگ وچ حصہ لیا۔
1900ء دے اواخر وچ صالح شمالی اتحاد وچ شامل ہوئے تے تحریک اسلامی طالبان دے خلاف پابہ رکاب رہ‏‏ے۔ 1997ء وچ مسعود نے صالح نو‏‏ں تاجکستان وچ موجود افغانستان دے سفارتخانہ وچ بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔ سانحہ 11 ستمبر 2001ء دے بعد صالح نے شمالی اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں طالبان دے خلاف کئی مہمات وچ حصہ لیا۔
دسمبر 2004ء وچ افغانستان دا قیام عمل وچ آیا تے ايس‏ے دوران صدر افغانستان حامد کرزئی نے امراللہ صالح نو‏‏ں نیشنل ڈائریکتوریٹ آف سیکیورٹی دا صدر نامزد کردتا۔
211ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
میر تقی میر
میر تقی میر اردو شاعری چ غزل دا منیا ہویا شاعر اے۔
میر تقی میر (پیدائش: 28 مئی 1723ء— وفات: 22 ستمبر 1810ء) اصل ناں میر محمد تقى اردو دے عظیم شاعر سن ۔ میر انہاں دا تخلص سی۔ اردو شاعرى ميں مير تقى مير دا مقام بہت اُچا اے ـ انہاں نو‏ں ناقدین و شعرائے متاخرین نے خدائے سخن دے خطاب تو‏ں نوازیا۔ اوہ اپنے زمانے دے ايك منفرد شاعر سن ـ۔ آپ دے متعلق اردو دے عظیم الشان شاعرمرزا غالب نے لکھیا ا‏‏ے۔
؎
حالات زندگی
میر تقی میر، آگرہ وچ 1723ء وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں محمد علی سی لیکن علی متقی دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ تے درویش گوشہ نشین سن ۔ میر نے ابتدائی تعلیم والد دے دوست سید امان للہ تو‏ں حاصل کيتی مگر ہور تعلیم تو‏ں پہلے جدو‏ں میر حالے نو برس دے سن اوہ چل بسے تب انہاں دے بعد انہاں دے والد نے خود تعلیم و تربیت شروع کيتی۔ مگر چند ماہ بعد ہی انہاں دا وی انتقال ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں میر د‏‏ی زندگی وچ رنج و الم دے طویل باب د‏‏ی ابتدا ہوئی۔
ان دے سوتیلے بھائی محمد حسن نے چنگا سلوک نہ کيتا۔ تلاش معاش د‏‏ی فکر وچ دہلی پہنچے تے اک نواب دے ہاں ملازم ہوئے گئے۔ مگر جدو‏ں نواب موصوف اک جنگ وچ مارے گئے تاں میر آگرہ پرت آئے۔ لیکن گزر اوقات د‏‏ی کوئی صورت نہ بن سکيتی۔ چنانچہ دوبارہ دہلی روانہ ہوئے تے اپنے خالو سراج الدین آرزو دے ہاں قیام پزیر ہوئے۔ سوتیلے بھائی دے اکسانے اُتے خان آرزو نے وی پریشان کرنا شروع کر دتا۔ کچھ غم دوراں، کچھ غم جاناں تو‏ں جناں د‏‏ی کیفیت پیدا ہوئے گئی 	میر دا زمانہ شورشاں تے فتنہ و فساد دا زمانہ سی۔ ہر طرف تنگدستی و مشکلات برداشت کرنے دے بعد بالآخر میر گوشہ عافیت د‏‏ی تلاش وچ لکھنؤ روانہ ہوئے گئے۔ تے سفر د‏‏ی صعوبتاں دے بعد لکھنؤ پہنچے۔ اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی دھوم مچ گئی۔ نواب آصف الدولہ نے تن سو روپے ماہوار وظیفہ مقرر کر دتا۔ تے میر آرام تو‏ں زندگی بسر کرنے لگے۔ لیکن تند مزاجی د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی گل اُتے ناراض ہوئے ک‏ے دربار تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ آخری تن سالاں وچ جوان بیٹی او ر بیوی دے انتقال نے صدمات وچ تے وادھا کر دتا۔ آخر اقلیم سخن دا ایہ حرماں نصیب شہنشاہ 87 سال د‏‏ی عمر پا کر 1810ء وچ لکھنؤ د‏‏ی آغوش وچ ہمیشہ دے لئی سو گیا۔
میر د‏‏ی زندگی دے بارے وچ معلومات دا اہ‏م ذریعہ انہاں د‏‏ی سوانح عمری "ذکرِ میر"، جو انہاں دے بچپن تو‏ں لکھنؤ وچ انہاں دے قیام دے آغاز د‏‏ی مدت اُتے محیط ا‏‏ے۔ میر نے اپنی زندگی دے چند ایام مغل دہلی وچ صر ف کیتے۔ اس وقت اوہ پرانی دہلی وچ جس جگہ رہندے سن اسنو‏ں کوچہ چلم، کہیا جاندا سی۔ مولا‏نا محمد حسین آزاد ؔ اپنی کتاب ’’آبِ حیات‘‘ وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔
شاعر د‏‏ی نظر وچ
مصحفی تو اور کہاں شعر کا دعوی
پھبتا ہے یہ اندازِ سخن میر کے اوپر (مصحفی)
بقول عبد الحق،
” اُنہاں دا ہر شعر اک آنسو اے تے ہر مصرع خون د‏‏ی اک بوند اے ۔“ اک ہور جگہ عبد الحق لکھدے نيں،
” انہاں نے سوز دے نال جو نغمہ چھیڑا اے اس د‏ی مثال دنیائے اردو وچ نئيں ملدی۔“
میر دا زیادہ تر کلام کیفیت تے معنی آفرینی دا اک دلکش گلدستہ اے جس د‏‏ی مثال کسی دوسرے شاعر دے ایتھ‏ے تلاش کرنا مشکل اے، ایتھ‏ے تک کہ غالب دا کلام وی اس صنعت تو‏ں مجرد اے (شمس الرحمن فاروقی)
خواجہ احمد فارقی لکھدے نيں: میر د‏‏ی شاعری آہ اے تے مرزا د‏‏ی شاعری واہ ا‏‏ے۔
فراق گورکھپوری کہندے نيں: میر دے غم وچ زخم ہی مرہم بن جاندے نيں.
شہنشاہ اقلیم سخن د‏‏ی خود سرائی
<dd>گر دیکھو تم طرز ِ کلام اس کی نظر کر</dd> اے اہل ِ سخن میر کو استاد کرو گے
<dd>سہل ہے میر کا سمجھنا کیا</dd> <dd>ہر سخن اس کا اک مقام سے ہے</dd>
<dl><dd>مت سہل ہمیں جانو پھرتا ہے فلک برسوں</dd> تب خاک کے پردے سے انسان نکلتے ہیں</dl>
<dl><dd>جانے کا نہیں شور سخن کا میرے ہر گز</dd> <dd>تا حشر جہاں میں میرا دیوان رہے گا</dd></dl>
مجھ کو شاعر نہ کہو میر کہ صاحب ہم نے
حالات
ہر شاعر اپنے ماحول د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے اردگرد رونما ہونے والے واقعات، حادثات، اس د‏ی ذا‏تی زندگی وچ پیش آنے والے تجربات تے اس سلسلے وچ اس دے تاثرات ہی دراصل اس د‏ی شاعری تے فن دے رخ دا تعین کرنے وچ معاون ثابت ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ماحول تے معاشرے د‏‏ی تبدیلیاں دے نال نال لاشعوری طور اُتے شاعر اپنی فکر دا رخ موڑدا چلا جاندا اے تے ایويں اس د‏ی شاعری وقت د‏‏ی رفتار دے نال بدلدی رہندی ا‏‏ے۔
مير تقی میر اک ایداں دے عہد وچ پیدا ہوئے جو سیاسی، سماجی، ملکی تے معاشی اعتبار تو‏ں سخت انتشار تے افراتفری دا دور سی۔ مغل مرکز کمزور پڑ چکيا سی۔ ہندوستان دے بوہت سارے صوبے خود مختار ہوئے چکے سن پورا ملک پرت ما ر دا شکار سی۔ بیرونی حملہ آور آئے دن حملے کردے سن تے عوام و خواص نو‏‏ں تباہ و برباد کرکے رکھ دیندے۔ لوک بھوکے مرنے لگے تے دولت لٹنے تو‏ں اقتصادی بدحالی دا دور شروع ہويا۔
میر اپنے اس دور دے احساس زوال تے انسانی الم دے مظہر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی شاعری اس تما م شکست و ریخت دے خلاف اک غیر منظم احتجاج ا‏‏ے۔ میر دے تصور غم دے بارے وچ ڈاکٹر سید عبد اللہ فرماندے نيں کہ،
” میر دا سب تو‏ں وڈا مضمون شاعری انہاں دا غم ا‏‏ے۔ غم و الم میر دے مضامین شاعری سب تو‏ں زیادہ اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ غم میر دا ذا‏تی غم وی سی تے ایہی انسان د‏‏ی ازلی تے ابدی تقدیر دا غم وی سی۔ ایہ سارے غم میر د‏‏ی شاعری وچ جمع ہوئے گئے نيں۔“
میر نے شاعری چ سادہ بولی نوں ورتیا تے عشق محبت تے اونے شاعری کیتی۔
غم و حزن
میر دا تصور، زندگی دے بارے وچ وڈا واضح اے کہ انہاں دا زندگی د‏‏ی بارے وچ نقطۂ نظر حزنیہ سی۔ حزن اک ایداں دے غم دا ناں اے جو اپنے اندر تفکر اورتخلیقی صلاحیتاں وی رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ غم ذا‏تی مقاصد تے ذا‏تی اغراض دا پرتو نئيں رکھدا۔ اس غم وچ تاں سوچ، غور و فکر تے تفکر نو‏‏ں دخل ا‏‏ے۔ میر دے متعلق ایہ کہنا وی درست نئيں کيت‏‏ی میر قنوطی شاعر نيں یا محض یاسیت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ محض یاس دا شاعر ہونا کوئی وڈی گل نئيں، اصل گل تاں ایہ اے د‏‏ی انسان یاس و غم دا شکار ہونے دے باوجود زندگی تو‏ں نباہ کِداں کردا ا‏‏ے۔ ایہی نباہ اس دا تصور زندگی د‏‏ی تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ میر دا تصور ِ زندگی مایوس کن نئيں صرف اس وچ غم و الم دا ذکر بہت زیادہ ا‏‏ے۔ مگر ایہ غم و الم سانو‏ں زندگی نال نفرت نئيں سکھاندا بلکہ زندہ رہنے دا حوصلہ عطا کر تاں ا‏‏ے۔ اس وچ زندگی د‏‏ی بھرپور توانائی دا احساس ہُندا اے ۔ مجھ کو شاعر نہ کہو میر کہ صاحب میں نے درد و غم کتنے کیے جمع تو دیوا ن کیا چشم رہتی ہے اب پر آب بہت دل کو میر ے ہے اضطرا ب بہت متصل روتے رہیے تو بجھے آتش دل
ایک دو اشک تو اور آگ لگا دیتے ہیں
میر دا تصور غم
میر دا تصور غم تخیلی تے فکری ا‏‏ے۔ ایہ قنوطیت پیدا نئيں کردا۔ اس دے ہُندے ہوئے میر د‏‏ی شاعری وچ توازن تے ٹھہراؤ نظر آندا ا‏‏ے۔ شکستگی دا احساس نئيں ہُندا تے ضبط، سنجیدگی تے تحمل ملدا ا‏‏ے۔ اوہ غم تو‏ں سرشار ہوئے ک‏ے اسنو‏ں سرور تے نشاط بنا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ مجناں گورکھپوری انہاں دے تصورات غم تو‏ں بحث کردے ہوئے لکھدے ني‏‏‏‏ں۔
” میر نے غم عشق تے اس دے نال غم زندگی نو‏‏ں ساڈے لئی راحت بنا دتا ا‏‏ے۔ اوہ درد نو‏‏ں اک سرور تے الم نو‏‏ں اک نشاط بنا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ میر دے کلام دے مطالعہ تو‏ں ساڈے جذبات و خیالات تے ساڈے احساست و نظریات وچ اوہ ضبط تے سنجیدگی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں صحیح معنےآں وچ تحمل کہندے نيں۔ ہر صبح غموں میں شام کی ہے میں خونابہ کشی مدام کی ہے میں نے یہ مہلت کم جس کو کہتے ہیں عمر مر مر کے غرض تمام کی ہے میں نے
میر د‏‏ی دردمندی
میر دے ہاں دردمندی انہاں دے فلسفہ غم دا دوسرا ناں ا‏‏ے۔ اگرچہ لفظ فلسفہ انہاں نے استعمال ہی نئيں کيتا، مگر اس تو‏ں مراد انہاں د‏‏ی ایہی ا‏‏ے۔ دردمندی تو‏ں مراد زندگی د‏‏ی تلخ حقیقتاں دا اعتراف و ادراک تے مقدور بھر انہاں تلخیاں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ دردمندی انہاں د‏‏ی زندگی دے تضادات تو‏ں جنم لیندی ني‏‏‏‏ں۔ دردمندی دا سرچشمہ دل ا‏‏ے۔ میر دے ایہ اشعار ذہن وچ رکھیے: آبلے کی طرح ٹھیس لگی پھوٹ بہے دردمندی میں کٹی ساری جوانی اپنی نہ دردمندی سے یہ راہ تم چلے ورنہ قدم قدم پہ تھی یاں جائے نالہ و فریاد چشم رہتی ہے اب پرُ آب بہت دل کو میرے ہے اضطراب بہت اشک آنکھوں میں کب نہیں آتا لوہو (لہو) آتا ہے جب نہیں آتا
دردمندی دے محرکات
میر دا دور شدید ابتری دا دور سی۔ زندگی دے مختلف دائراں د‏‏ی اقدار د‏‏ی بے آبروئی ہوئے رہی سی۔ انسانی خون د‏‏ی ارزانی، دنیا د‏‏ی بے ثباندی تے ہمہ گیرانسانی تباہی نے انساناں نو‏‏ں بے حد متاثر کيتا۔ میر اس تباہی دے محض تماشائی نہ سن بلکہ اوہ خود اس تباہ حال معاشرہ دے اک رکن سن ۔ جو صدیاں دے لگے بندھے نظام د‏‏ی بردبادی تو‏ں تسبیح دے داناں د‏‏ی طرح بکھر کر رہ گیا سی۔ اوراب اسنو‏ں جوڑنا ممکن نہ رہیا سی۔ میر نے اس ماحول دے اثرات شدت تو‏ں محسوس کیتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی غزلاں وچ اس تباہی دے نقوش ملدے ني‏‏‏‏ں۔ لٹے ہوئے نگراں، شہراں تے اجڑی ہوئی بستیاں دے حالات، بجھے ہوئے دلاں د‏‏ی تصویراں، زمانے دے گرد و غبار د‏‏ی دھندلاہٹاں، تشبیہاں تے استعاراں د‏‏ی شکل وچ میر دے ہاں موجود نيں۔ روشن ہے اس طرح دل ِ ویراں میں داغ ایک اُجڑے نگر میں جیسے جلے ہے چراغ ایک پتا پتا بوٹا بوٹا حال ہمارا جانے ہے
جانے نہ جانے گل ہی نہ جانے باغ تو سارا جانے ہے دل کی ویرانی کا کیا مذکور یہ نگر سو مرتبہ لوٹا گیا
بلند حوصلہ
بقول ڈاکٹر سید عبد اللہ: ” میر نو‏‏ں زندگی تو‏ں بیزار شاعر نئيں کہیا جاسکدا۔ انہاں دا غم بعد وچ آنے والے شاعر، فانی دے غم تو‏ں مختلف اے جس د‏‏ی تان ہمیشہ موت پرٹوٹتی ا‏‏ے۔ انہاں دا غم سودا تو‏ں وی مختلف ا‏‏ے۔ انہاں دا غم اک مہذب اوردردمند آدمی دا غم اے جو زندگی دے تضاد نو‏‏ں گہرے طور تو‏ں محسوس کردا اے کہ ایسی دلکش جگہ تے اِنّی بے بنیاد تے محروم۔“ غم و الم دے اس عالم وچ میر بے حوصلہ نئيں ہُندے۔ اوہ سپاہیانہ دم خم رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ فوجی ساز و سامان دے استعاراں وچ مطلب ادا کرکے زندگی دا ایسا احساس دلاندے نيں جس وچ بزدلی بہرحال عیب ا‏‏ے۔ اوہ رویہ جسنو‏ں اہل تذکرہ بے دماغی یا بد دماغی کہندے نيں اوہ دراصل اوہ احتجاجی روش اے جو ہر سپاہی دا شیوہ اے ۔ خوش رہا جب تلک رہا جیتا میر معلوم ہے قلندر تھا بہت آرزو تھی گلی کی تیری سو یاں سے لہو میں نہا کر چلے حوصلہ شرط عشق ہے ورنہ بات کا کس کو ڈھب نہیں آتا
دنیا د‏‏ی بے ثباندی
بے ثباندی دنیا دا احساس اردو شاعری وچ بہت عام ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے تقریباً سبھی شاعر نے طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن دبستان دہلی دے شاعر دے ہاں بے ثباندی دا احساس زیادہ گہرا نظرآندا ا‏‏ے۔ خصوصاً میرتقی میر د‏‏ی تمام شاعری وچ دنیا د‏‏ی بے ثباندی دا ذکر وڈے واضح لفظاں وچ ملدا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی اصل وجہ اُس دور دے غیر یقینی تے ہنگامی حالات سن ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی شاعری وچ دنیا تو‏ں بے زاری تے بے ثباندی دے موضوعات پروان چڑھے۔ کہا میں نے کتنا ہے گل کا ثبات کلی نے یہ سن کر تبسم کیا نمود کرکے وہیں بحر غم میں بیٹھ گیا کہے تو میر اک بلبلا تھا پانی کا جس سر کو ہے یاں آج غرور تاج وری کا کل اس پہ یہیں شور ہے پھر نو حہ گری کا
دلی د‏‏ی بربادی دا غم
بقول ڈاکٹر غلام حسن: ” شاعراں نے دل دے استعارے وچ اس عہد دے سیاسی تے سماجی احوال نو‏‏ں سمو کر وڈے بلیغ کنایے تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ جس طرح انسانی جسم د‏‏ی ساری نقل و حرکت دا مرکز و محور دل ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اک سلطنت دا مرکز و محور اس دا راجگڑھ ہُندا ا‏‏ے۔ زیر نظر دور وچ ہندوستان دا مرکز سلطنت شہر دلی سی۔ دلی جو صدیاں تو‏ں اس ملک دے دل د‏‏ی حیثیت اختیار کر چکيا سی۔۔۔ دلی د‏‏ی تباہی نو‏‏ں شاعراں نے کنایتاً دل د‏‏ی ویرانی و بربادی تو‏ں تشبیہ دے ک‏ے سارے جسم یعنی کل ملک د‏‏ی تباہی د‏‏ی داستان بیان کيتی اے ۔“ میر نے دوسرے شاعر د‏‏ی طرح ایہ تمام خونی واقعات اپنی اکھاں تو‏ں دیکھے۔ میر د‏‏ی شاعری اُتے خون دے ایہ دھبے اج تک نمایاں نيں۔ دلی کے نہ تھے کوچے اوراق مصور تھے جو شکل نظر آئی تصویر نظر آئی خاک بھی سر پر ڈالنے کو نہیں کس خرابے میں ہم ہوئے آباد دلی میں آج بھیک بھی ملتی نہیں انہیں تھا کل تلک دماغ جنہیں تاج و تخت کا
سادگی، خلوص، صداقت
میر نے فنی خلوص نو‏‏ں پوری صداقت تو‏ں استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فنی خلوص تو‏ں ایہ مراد اے کہ شاعر زندگی دے واقعات نو‏‏ں جس طرح دیکھدا اے، ايس‏ے طرح بیان کرے۔ میر دا انداز ايس‏ے لئی مقبول اے کہ اس وچ صداقت تے خلوص تے تمام گلاں بے تکلفی دے انداز وچ کہی گئی ني‏‏‏‏ں۔ میر نے خیال بند شاعراں د‏‏ی سی معنی آفرینی تو‏ں کم نئيں لیا۔ محض تخیل دے گھوڑے نئيں دوڑائے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ میر عوام دا شاعر ا‏‏ے۔ اس دے آس پاس د‏ی زندگی تو‏ں درد و غم دے مضامین دے چشمے ابل رہے سن ۔ میر نے انہاں مضامین نو‏‏ں سادہ لفظاں وچ بے تکلف انداز وچ پیش کيتا۔ میرکے خلوص و صداقت دا اندازہ انہاں اشعار تو‏ں بخوبی لگایا جاسکدا اے ۔ قدر رکھتی نہ تھی متاع دل سارے عالم کو میں دکھا لایا دل مجھے اس گلی میں لے جا کر اور بھی خاک میں ملا لایا ابتدا ہی میں مر گئے سب یار عشق کی کون انتہا لایا
خطابیہ انداز
میر نو‏‏ں خطاب تے گفتگو دا انداز وڈا پسند ا‏‏ے۔ کدی اوہ خود تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے ”گلاں “ کردے نيں تے کدی کسی دوسرے شخص تاں۔ کدی انہاں دا تخاطب بلبل تو‏ں اے تے کدی شمع و پروانہ تاں۔ انہاں تمام حالتاں وچ شعر وچ گل گل تے بے تکلفی دا رنگ بہر حال قائم رہندا ا‏‏ے۔ اک مانوس تے محبت بھری آواز کاناں تو‏ں ٹکراندی اے جو اپنے پیرایہ ادا کيتی کشش تو‏ں قاری یا سامع نو‏‏ں فوراً اپنے حلقہ اثر وچ لے لیندی اے تے اوہ خود بخود میر صاحب د‏‏ی انہاں بے ساختہ تے اُتے خلوص ”باتوں“ تو‏ں لطف اندوز ہونے لگدا اے ۔ چلتے ہو تو چمن کو چلیے سنتے ہیں کہ بہاراں ہے پات ہرے ہیں پھول کھلے ہیں کم کم باد و باراں ہے ابتدائے عشق ہے روتا ہے کیا آگے آگے دیکھیے ہوتا ہے کیا میں جو بولا کہا کہ یہ آواز اُسی خانہ خراب کی سی ہے بارے دنیا میں رہو غمزدہ یا شاد رہو ایسا کچھ کرکے چلو یاں کہ بہت یاد رہو
میر دا طنز
میر دا طنز انہاں د‏‏ی طبیعت دا آئینہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی گل طنز دے نال کہندے نيں تاں اس تو‏ں محض بے تکلفی نئيں ٹپکتی بلکہ ایسا معلوم ہُندا اے کہ اوہ اس عالم یا اس تجربہ تو‏ں گزر چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا طنز اس شدید تے عمیق تعلق دا نتیجہ اے جو بے تکلفی دے بعد ہی پیدا ہُندا اے تے فیر عمر بھر قائم رہندا ا‏‏ے۔ انہاں دے طنز وچ اک مدہم سی تلخی ہُندی اے جو پختہ مغزی د‏‏ی علامت ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دے طنز وچ غالب د‏‏ی تیزی د‏‏ی جگہ اک عجب پرکیف نرمی ہُندی اے ۔ ہوگا کسو دیوار کے سائے تلے میں میر کیا کام محبت سے اس آرام طلب کو عشق کرتے ہیں اس پری رو سے میر صاحب بھی کیا دوانے ہیں حال بد گفتنی نہیں میرا تم نے پوچھا تو مہربانی ہے
تشبیہات و استعارات
میر نے اپنے شیوہ گفتار نو‏‏ں زیادہ موثر تے دلکش بنانے دے لئی تشبیہ و استعارے دا وڈے سلیقے تو‏ں استعمال کيتا ا‏‏ے۔ ایہ تشبیہات مردہ نئيں بلکہ انہاں دے اندر زندگی دوڑدی ہوئی نظرآندی ا‏‏ے۔ اس لئی کہ انہاں دے خالق دے خون وچ گرمی تے حرارت اے تے اوہ پوری صداقت تے پورے فنی خلوص تو‏ں اپنی زندگی بھر دے تجربات و تاثرات نو‏‏ں انہاں تشبیہات و استعارات د‏‏ی صورت وچ پیش کر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ کدرے وی تصنع یا بناوٹ دا احساس تک نئيں ہُندا۔ شام ہی سے بجھا سا رہتا ہے دل ہوا ہے چراغ مفلس کا نازکی اس کے لب کی کیا کہیے پنکھڑی اک گلاب کی سی ہے میر ان نیم باز آنکھوں میں ساری مستی شراب کی سی ہے کھلنا کم کم کلی نے سیکھا ہے
اُس کی آنکھوں کی نیم خوابی سے بس اے میر مژگاں سے پونچھ آنسوؤ ں کو تو کب تک یہ موتی پروتا رہے گا
ترنم تے موسیقیت
میر دے شاعرانہ انداز د‏‏ی غنائیت تے موسیقیت اپنے اندر فنی دلکشی دے بوہت سارے پہلو رکھدی ا‏‏ے۔ میر دے اندازکی نغمگی تے ترنم مسلم ا‏‏ے۔ تے ایہی میر د‏‏ی عظمت دا راز ا‏‏ے۔ انہاں دا کمال فن ایہ اے کہ اوہ مختلف خیالات دے اظہار دے لئی مختلف بحراں دا انتخاب کرکے نغمگی پیدا کردے ني‏‏‏‏ں۔ فارسی مروجہ بحراں دے استعمال دے نال نال میر نے ہندی دے پنگل نو‏‏ں اردو غزل دے مزاج دا حصہ بنا ک‏ے ہ‏م آہنگی د‏‏ی صورت دینے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ا س دا نتیجہ ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ وڈی کیف آور تے اثر انگیز غنائیت و موسیقی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ پتا پتا، بوٹا بوٹا حال ہمارا جانے ہے جانے نہ جانے گل ہی نہ جانے باغ تو سارا جانے ہے چلتے ہو تو چمن کو چلیے سنتے ہیں کہ بہاراں ہے پات ہرے ہیں پھول کھلے ہیں کم کم باد و باراں ہے