cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الحافظ محمد عبد المجید
ملازمت
حافظ محمد عبدالمجیدؒ اپنے وڈے بھائی ]حافظ محمد عبدالرحیمؒ[ د‏‏ی جلالپور شریف روانگی دے بعد اک عرصہ تک اپنے پنڈ د‏‏ی مسجد وچ امامت دے فرائض انجام دیندے رہے۔اور نال نال گردو نواح دے لوکاں نو‏‏ں قرآن، حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم تو‏ں وی سرفراز فرماندے رہے لیکن اک مجبوری د‏‏ی بنا اُتے جون 1930ء وچ انگریز فوج وچ بھرتی ہوئے گئے۔اس وقت انگریز دے زمانے وچ مذہبی علما نو‏‏ں باقاعدہ بھرتی نئيں کيتا جاندا سی بلکہ یونٹ وچ موجود فوجیاں د‏‏ی سفارش اُتے انھاں نوکری دتی جاندی سی۔ مذہبی علما دے نہ تاں منظم فوجیاں د‏‏ی طرح کاغذات بندے سن تے نہ ہی انھاں سرکاری تنخواہ دتی جاندی سی بلکہ پنڈ دے امامانِ مسیتاں د‏‏ی طرح اپنی مدد آپ تحت انھاں تنخواہ وغیر ہ دتی جاندی سی۔ آپؒ جس یونٹ وچ بھرتی ہوئے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود امام صاحب (مولوی نور الدین ساکن ڈھوک میانی داخلی وڈا گواہ ضلع جہلم) دے انتقال دے بعد پنجابیاں تے پٹھاناں وچ اک چھوٹی سی گل پہ جھگڑا ہوئے گیا، پٹھان بضد ہوئے گئے کہ ہن اس یونٹ وچ امام پٹھان ہوئے گا، گل بڑھدے بڑھدے یونٹ کمانڈر کرنل شیپرڈتک جا پہنچی۔طرفین د‏‏ی جانب تو‏ں دلائل سننے دے بعد یونٹ کمانڈر نے فیصلہ کيتا کہ اس وقت فضا چونکہ مکدر ہوئے چک‏ی اے (اس زمانہ وچ کانگریس دا وڈا زور و شور شروع ہوئے گیا سی) تے کانگریس ذہنیت دا غلبہ اے اس واسطے تسيں دونے قوماں (پنجابی تے پٹھان) اپنے اپنے امام منتخب ک‏ر ک‏ے چھاؤنی جہلم دے برگیڈیر جنرل گارڈن دے پیش کرو۔ اوہ دونے ضلعاں دے ڈپٹی کمشنراں اورپولیس سپرنٹنڈنٹ صاحبان تو‏ں چھان بین کر لینے، نیڑے دے علاقہ د‏‏ی دو ذیلداراں تے پنڈ دے نمبرداراں تو‏ں صفائی دے کاغذات واضح تے بے داغ ہونے تے ڈاکٹری وچ پاس ہونے دے بعد جو منظوری ساڈے پاس آئے گی اوہی مولوی پلٹن وچ رکھن گے۔ چنانچہ جمعدار علی خان نو‏‏ں جو اس وقت پٹھاناں دا سنئیر سردار سی تے صوبیدار چوہدری خان نو‏‏ں جو پنجابیاں نے سنئیر سرداراں د‏‏ی رائے تو‏ں منتخب کيتا سی دونے سردار صاحبان نو‏‏ں یونٹ صوبیدار میجر فتح محمد د‏‏ی قیادت تے نگرانی وچ کرنل صاحب نے تن تین ماہ رخصت دے ک‏ے بھیجاکہ کسی اچھے خاندان دے مولوی صاحب نو‏‏ں منتخب ک‏ر ک‏ے چھاؤنی جہلم دے برگیڈ دفتر وچ پیش کرو۔ چنانچہ تمام چھان بین دے بعد آپؒ نو‏‏ں منتخب کيتا گیا۔ اس بابت مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجیدؒ خود لکھدے نيں کہ
”اس عاجز دے ضعیف کندھےآں اُتے امامت جداں جلیل القدر منصب تے اہ‏م ذمہ داری دا بجھ رکھیا گیا۔ ایہ نیاز مندی تے ضرورت مندی دونے انسان د‏‏ی ازلی رفیقہئ حیات نيں گویا انسان انہاں د‏‏ی گود وچ پیدا ہُندا اے تے اوتھے پرورش پاندا اے تے فیر انسان جتھ‏ے جائے ایہ نال ہی رہندیاں نيں۔حتٰی کہ ترقی دے زینے طے کردا کردا خواہ انسان کِنے ہی اعلیٰ مدارج اُتے کیو‏ں نہ پہنچ جائے، ایہ دونے پِچھا نئيں چھوڑتاں۔چونکہ وچ وی انسان ابنِ انسان سی اس لئی میری نگرانی کرنا وی انہاں دونے منصبی فرض سی۔ اس لئی ميں نے وی انہاں دے مشورے دے ماتحت ایہ بجھ اٹھانا منظور ک‏ر ک‏ے پلٹن 3/12فرنٹئیرفورس دے اندر چھاؤنی علی پور کلکتہ وچ پہنچ ک‏ے اسنو‏ں عملی جامہ پہنانا شروع کيتا“۔
آزادیئ طبع، جوشِ ایمانی تے فاروقی خون د‏‏ی جلالی د‏‏ی وجہ تو‏ں فوج وچ نوکری دے دوران بہت زیادہ اتار چڑھاؤ دیکھے۔ ہر روز دا ایہ معمول سی کہ صبح ڈیوٹی اُتے جانے تو‏ں پہلے اپنے بستر نو‏‏ں بنھ جایا کردے کہ شاید کسی وی وجہ تو‏ں جے کڈ دتا جائے توفوراً بستر اٹھا ک‏ے چلا جاواں گا لیکن اپنے ضمیر تے ایمان پہ حرف نہ آنے داں گا۔ حق گل کہنے تو‏ں بالکل نئيں ڈردے سن جوسچ ہُندا تے جو ٹھیک ہُندا منہ اُتے کر دیندے سن ۔ اک دفعہ کسی فوجی تقریب وچ آپ نو‏‏ں تلاوت دے لئی مدعو کيتا گیا۔ آپ جاں ہی منبر (Rostrum) اُتے پہنچے تاں دیکھیا کہ اک انگریز جنرل سگا پی رہیا اے ۔آپ نے بھرے دربار وچ جنرل صاحب نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے ذرا سخت لہجے وچ فرمایاکہ ميں نے حالے تلاوتِ کلام پاک کرنی اے اس لئی ادب دا تقاضا اے کہ آپ سگار بجھا دتیاں جنرل صاحب نے فوراً سگار بجھا دتا تے با ادب ہوئے ک‏ے بیٹھ گئے۔ لیکن ایہ گل آپ دے کرنل صاحب تے صوبیدار میجر نو‏‏ں فوجی آداب دے خلاف لگی کہ اک خطیب جنرل (اور اوہ وی انگریز) تو‏ں ایويں مخاطب ہو۔تلاوت دے بعد صوبیدار میجر نے آپ نو‏‏ں بلايا تے نہایت لجاجت تو‏ں کہیا ”مولوی صاحب تساں کسے ناں تے ولا چھڈیا کرو۔ لگدائے تساں سہاڈی پیٹی (بیلٹ) لہويا دے ای رہوو گے“۔ آپ نے فرمایا کہ ایہ میرا فرض اے کہ وچ کوئی وی ایسا کم نہ ہونے داں جو غیر شرعی ہو، جتھ‏ے ہتھ دا کم ہوئے گا اوتھ‏ے ہتھ تو‏ں روکاں گا تے جتھ‏ے بولی استعمال کرنی پئی ضرور کراں گا تے اس دے لئی مینو‏ں صرف اللہ دا خوف مدنظر ہوئے گا باقی کسی عارضی چیز د‏‏ی پروا نہ ہوئے گی۔ جدو‏ں تقریب اختتام پزیر ہوئی تاں آپ نو‏‏ں کرنل صاحب نے بلايا تے کہیا کہ جنرل صاحب آپ د‏‏ی قوتِ ایمانی پہ بہت خوش ہوئے تے اس خواہش دا وی اظہار کيتا کہ کاش ساڈے مذہبی عالم (پادری حضرات) وی ايس‏ے طرح د‏‏ی جرأت دا مظاہرہ کيتا کرن۔
دوسری بہت وڈی سعادت جو آپ ؒکو نصیب ہوئی اوہ ایہ سی آپؒکی پلٹن وچ گزشتہ چھیاسی سالاں تو‏ں مسجد وچ جو اذان ہُندی سی اوہ صرف اِنّی آواز تو‏ں دتی جاندی جو صرف مؤذن ہی سن سک‏‏ے، لیکن آپ نے پلٹن د‏‏ی مسجد وچ بآوازِ بلند اذان دینی شروع کر دتی۔ اس بارے وچ حافظ محمد عبدالمجیدؒ لکھدے نيں:
”صوبیدار میجر فتح محمد خان آنریری کپتانی دا عہدہ پاندے ہی 355روپیہ پنشن پا کر وڈی دھوم دھام دے نال ریٹائر ہوئے تے انہاں د‏‏ی جگہ اک ستاراں سالہ سروس والا سکھ صوبیدار گردیال سنگھ نو‏‏ں (مسمیان پریم سنگھ، اندر سنگھ، بندر سنگھ صوبیداران ڈوگرہ۔مسمیان شیر باز خان، عبدالمالک، پنجابی صوبیداران تے صوبیدار عطا گل ساغری خٹک پٹھان) سب نو‏‏ں کراس ک‏ر ک‏ے تے انہاں اُتے ترجیح دے ک‏ے صوبیدار میجر بنا دتا گیا۔ مگر اک ضد دا قلعہ گردیال سنگھ دے صوبیدار میجر بننے اُتے اللہ تعالیٰ نے اس عاجز دے ہتھ تو‏ں جو گرایا اوہ ایہ اے کہ اس پلٹن وچ پچھلے چھیاسی سالاں تو‏ں مسلماناں د‏‏ی اذان بند سی تے ڈوگراں دا سنکھ بند سی تے سکھاں د‏‏ی خدا جانے کيتا چیز بند سی کیو‏ں کہ ڈھولکی چھینے تاں اوہ کھلم کھلا پیٹتے سن ۔ مسلما‏ن صرف اس گل اُتے فخر کيتا کردے سن کہ ساڈی اذان بالکل تاں بند نئيں اے تے ڈوگراں دا سنکھ تاں ٹُاں وی نئيں کر سکدا، مسلماناں دے لئی صرف اِنّی اجازت سی کہ اوہ اذان جو داں تاں اِنّی کہ مؤذن د‏‏ی آواز مسجد د‏‏ی چاردیواری تو‏ں باہر نہ نکلنے پائے۔ اس عاجز ]مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجیدؒ[ نے تمام صوبیداران تو‏ں مشورہ کيتا تاں سوائے اک دو پنجابی سرداراں دے سب نے صدائے تحسین و آفرین بلند کيتی۔ جدو‏ں اس طلسم دے توڑنے د‏‏ی اطلاع یونٹ کمانڈر ]کرنل فینس[ صاحب نو‏‏ں دتی گئی،جو اک منصف مزاج انگریز سی، ایہ سن کر بہت خوش ہوا“
حافظ محمد عبدالمجیدؒ نے فوج وچ کدو‏‏ں تک نوکری کی، اس دا مصدقہ یا تحریری ثبوت نئيں ملا۔لیکنمختلف اوراق اُتے کيتی گئی شاعری د‏‏ی جگہ و تریخ نو‏‏ں مدِنظررکھدے ہوئے 1954-55ء تک دا قیاس کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ واللہ اعلم
مزارعہ لیانے دا دلچسپ ذکر
جس زمانہ وچ حافظ اللہ داد حضوریؒ اپنے پیر طریقت دے حکم دے مطابق موضع سروانی نو‏‏ں چھڈ د‏‏ی موضع خواص پور وچ آک‏ے سکونت پزیر ہوئے سن اس زمانہ وچ یا کہ تھوڑا پس و پیش شاہان مغلیہ د‏‏ی کشمیر تو‏ں آنے والی پائی موضع سروانی تے خواص پور تے لالہ موسیٰ دے مشترکہ علاقہ وچو‏ں لنگھدی ہوئی لوٹی گئی تاں دربار وچ خبر پہنچنے اُتے جو فوج دا دستہ انہاں لوکاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی آیا تاں کچھ مشتبہ لوک اوتھ‏ے تو‏ں بھج کر جموں‏ کشمیر دے پہاڑاں وچ جا ک‏ے پناہ گزین ہوئے گئے انہاں وچو‏ں قوم سود دے بندے جو سود د‏‏ی ڈھوکاں وچ ضلع تحصیل اکھنور وچ آباد ہوئے گئے سن اوہ ساڈے خاندان دے قدیمی مزارعاں وچو‏ں سن جو ادھر تو‏ں بھج کر جموں‏ وچ جا آباد ہوئے سن انہاں د‏‏ی دلی خواہش تے دیرینہ آرزو دے مطابق انہاں نو‏‏ں حافظ غلام علی صاحب ایتھ‏ے لیائے تے اس پنڈ دا ناں سود پورہ رکھیا گیا اس پنڈ دے آباد ہوئے نے اُتے چھوٹی چھوٹی لڑکیاں پنجابی وچ گیت گایا کردیاں سن کہ؎ رنگ لگیا مینئیے دے سود پورے۔
الامان از مائی صاحبہ لال کھنڈ۔۔الامان از خشک سردی مالا کنڈ
موضع کڑی وچ سکونت پزیر ہونے تے کڑی د‏‏ی ناں وجہ دا ذکر
بروایت پیرانِ کہن سال تے راویانِ صدق مقال تے تحریراتِ کہن دے مطابق روایت اس طرح اے کہ موجودہ موضع کڑی ساڈے جداعلیٰ حافظ روح اللہ نوری دے توسل تو‏ں آباد ہوئی، موجودہ کڑی تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف اک تھوڑا سا بلند ٹیلا اے جسنو‏ں گوراں والی ڈھیری کہندے نيں اس گوراں والی ڈھیری بالکل متصل اک چھوٹی سی بستی آباد سی جس نو‏‏ں اس وقت دے لوک ڈھوک جمبرگال کہیا کردے سن ۔ ایتھ‏ے تو‏ں شمال د‏‏ی طرف تقریباً دو سو کرم یا کم و بیش اک چھوٹے تو‏ں بلند ٹیلے اُتے بابا جنگو شہید دے ناں اُتے مشہور اک خانقاہ اے جس دے مجاور جمبرگال قوم دے آدمی تے لوک پہلے تو‏ں ایتھ‏ے آباد سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس چھوٹی سی بستی دا ناں ڈھوک جمبرگال ہويا تے بابا جنگو شہید دے نال ہی جنوب د‏‏ی طرف تقریباً نوے فٹ گہرا اک کنواں اے جس تو‏ں دلوکشی دے ذریعے تو‏ں پانی کڈیا جاندا اے ایہ کنوئاں والی جگہ تے ڈھوک جمبرگال موجودہ پنڈ کڑی د‏‏ی سطح تو‏ں تقریباً تیس فٹ پست جگہ اُتے واقع اے تے فاصلہ دوری دا تقریباً یکساں ا‏‏ے۔ موضع کڑی وچ قوم جٹ جمبرگال، گنگال، پتھال، رینال، کھنب، دھمیال، طمع عجائب دے قبیلے آباد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں رینال، دھمیال تے طمعہ عجائب تاں موجودہ کڑی دے آباد ہونے تو‏ں بہت پِچھے آئے نيں تے دوسرے قبیلے ڈھوک جمبرگال وچ آک‏ے آباد ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
والدِ محترم حافظ محمد نور عالم ]1823-1894ء[
آپ منکسر المزاج تے عاجزی پسند سن ۔ اپنے تلامذہ تے عقیدت منداں نو‏‏ں ہمیشہ سادہ زندگی گزارنے د‏‏ی تلقین فرمایا کردے سن ۔ مختلف کتاباں اُتے آپ دے حواشی درج نيں لیکن خود نمائی تو‏ں اس قدر پرہیز کہ ناں تک درج نئيں کيتا۔ آپ دا وصال 3رمضان المبارک 1311ھ بمطابق 10مارچ 1894ء بروز ہفتہ ہويا۔ان د‏‏ی وفات د‏‏ی بابت مولاناالحافظ محمد عبدالمجیدؒ ایويں بیان کردے نيں:
تیراں سو یاراں اوڑک سن ہجرت دا آیا
قدرت رب دتی بیٹیاں نالاں بابل جدا کرایا
عالم نور عالم دا آہے عالم ناں چھڈ چلے
ہالے اساں سن اوہلے ہوئے اوہ مکھڑے نورانی
پہلے حشر کرے رب ساواں مشکل کرے آسانی
والدہ ماجدہ
پونے بتری سال اینھاں نے راتاں جاگ لنگھائیاں
دھن خدا دے بندے جنھاں کیتیاں ایڈ کمائیاں
لذت دار عجائب کھانے کیندے ترک تمامی
ہائے اف نہ نکلی مونہاں نہ کوئی ہور شکایت
اللہ ہُو پکارن جس دم ہوون تنگ نہایت
تیراں سو ترتالی ہجری ماہ جمادی الاوّل
چھڈ چلے جگ فانی تاواں وقت صبح دن اوّل
ہائے اساں سن اوہلے ہویا چشمہ فیض روحانی
شادی تے اولاد
1913ء وچ آپ د‏‏ی شادی ہوئی۔اللہ تعالیٰ نے آپؒ نو‏‏ں چار بیٹےآں تے دو بیٹیاں تو‏ں نوازیا جنہاں تو‏ں آپ د‏‏ی نسل اگے بڑھی۔ اس بارے وچ ایويں بیان فرماندے نيں:"نذر، نذیر تے فضل مظفر بیٹے چار ساڈے""بھیناں دو ایہناں دیاں سکیاں بندہ عرض گزارے""سائے ہیٹھ فضل دے رکھن روز قیامت تاواں""پھلن پھُلن برکت پاون رد تمام بلاواں""علم عمل تے دانش حکمت دولت تے اقبالاں""سدا حضور تیرے سن پاون دشمن زیر نعالاں"حافظ محمد عبدالمجیدؒ د‏‏ی ساری اولاد دینی تے علمی حوالے تو‏ں شہرت رکھدی اے ۔ان دے وڈے صاحبزادے حضرت علامہ قاضی فضل حسین ؒ (1924-2010ء) عرصہ تیس سال تک پاک آرمی وچ بطورِ خطیب اپنے فرائض انجام دیندے رہے تے خطیبِ اعلیٰ دے منصب تو‏ں ریٹائر ہوئے۔حکمت وچ ثقاہت دا درجہ رکھدے سن، روحانی اعتبار تو‏ں اللہ کریم نے بلند مقام اُتے سرفراز فرمایا سی لیکن خاندانی روش پہ چلدے ہوئے مرید کرنے وچ بہت ہی زیادہ گریز کردے سن ۔ اس دے باوجود آپ دے معتقدین د‏‏ی کافی تعداد اے جنہاں وچ بطورِخاص جناب تنویر اصغر صاحب نيں جنھاں نے نہ صرف آپ دا بہت خوبصورت مزار تعمیر کروایا بلکہ لاہور تو‏ں مہینے وچ اک دفعہ مزار پہ حاضری دینے دے لئی ضرور تشریف لاندے ني‏‏‏‏ں۔ اللہ تعالیٰ انھاں جزائے خیر دے۔اور قاضی صاحب ؒ دے درجات بلند فرمائے۔
قاضی صاحبؒ تو‏ں چھوٹے صاحبزادے حضرت علامہ حافظ نذر حسین شاد فاروقیؔ(1928-2017ء) علمی اعتبار تو‏ں اک بحرِ بیکراں سن تے نال نال اردو، فارسی تے پنجابی شاعری وچ وی اک مقام رکھدے سن ۔ان د‏‏ی اردو کلام اُتے مشتمل اک کتاب ”سوزوسازِ حیات“ 2016ء وچ شائع ہوئے چک‏ی اے ۔پنجابی تے فارسی کلام د‏‏ی تدوین وی ہوچک‏ی اے تے انشأ اللہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ طبع آشنا ہوئے گی۔
چھوٹے صاحبزادے جناب مولوی مظفر حسین مرحوم تے میاں نذیر حسین مرحوم گھر یلوذمہ داریاں وچ مصروف رہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے صاحبزاداں جداں علم حاصل نہ کرسک‏‏ے۔ایہ دونے صاحبزادگان عرصہ دراز تک پنڈ د‏‏ی مسجدےآں امامت و خطابت دے فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔
شاعری
مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجیدچونکہ خالصتاً مذہبی، علمی تے روحانی پس منظر وچ پروان چڑھے تے آپ نے ساری زندگی علم و ادب نو‏‏ں اوڑھنا بچھو نا بنائے رکھیا۔آپ عربی،فارسی، اردو اورپنجابی زباناں اُتے اک ورگی دسترس رکھدے سن ۔ اس لئی انھاں لفظاں دے لغوی تے اصطلاحی مفہوم دے نال نال موقع محل دے مطابق استعمال دا سلیقہ وی قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں عطا ہويا سی۔ پنجابی شاعری وچ عربی، فارسی تے اردو دے لفظاں نو‏‏ں ایويں استعمال کردے سن جداں ایہ پنجابی دے ہی لفظاں ہاں۔حافظ محمد عبدالمجید د‏‏ی پرانی تو‏ں پرانی تخلیق 1906ء د‏‏ی ملدی ا‏‏ے۔ جو انھاں نے 21سال د‏‏ی عمر وچ تخلیق کيتی سی۔ جس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اوہ بہت چھوٹی عمر تو‏ں اس راہ چل پئے سن ۔ شاعر، پیدائشی طور اُتے شاعر ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی اس گل دا اندازہ لگانا آسان نئيں کہ اُنھاں نے کس عمر وچ شعر کہنا شروع کيتا۔ انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں مدِنظر رکھدے ہوئے ایہ کہنے وچ کوئی مبالغہ آرائی نہ ہوئے گی کہ اوہ اک قادرالکلام، پیدائشی تے فطری شاعر سن ۔مولا‏نا محمد عبدالمجید دے شعری مقام دا اندازہ مختلف ناقدین ومحقیقین دے درج ذیل تبصرےآں تو‏ں بخوبی ہوئے جاندا اے:
٭	حضرت علامہ مولا‏نا غلام جیلانی:
ایہ کتاب ماہتاب منور چانن دیوے نوراں
پڑھنے والے تاواں ہر دم بخرا ملے حضوراں
تذکرۃ الحسن اس نانواں رکھیا رکھن والے
صرف سوانح عمری نانيں پیر غلام حسن دی
اولیاواں دیاں ذکراں اندر گل کیندی ہر فن دی
مُڈھاں لگ دے آخر توڑی پڑھے جو سارا قصہ
ان شأ اللہ رہوے نہ خالی لیوے فقراں حصہ
واہ عجیبہ باغ لگایا حضرت عبدؔ مجیدے
اے اُتے دیکھن والا دیکھے سالم جس دے دیدے
مولا‏نا محمد عبدالمجید د‏‏ی کتاب ”تذکرۃ الحسن“ پریہ منظوم تبصرہ حضرت علامہ مولا‏نا غلام جیلانی مرحوم نے اس وقت کيتا جدو‏ں ایہ کلام انھاں نے حافظ محمد عبدالمجید د‏‏ی زندگی وچ اپنے پاس نقل کيتا سی۔
”حافظ]محمد عبدالمجید[ علیہ الرحمۃ دا تعلق کڑی شریف ضلع جہلم دے ایداں دے خانوادہ جلیلہ تو‏ں اے جو نسلاً بعد نسل اک تسلسل دے نال تصوف تے معرفت دے رنگ وچ رنگا نظر آندا ا‏‏ے۔ اس خانوادے وچ آسمانِ تصوف دے ایداں دے ایداں دے ستارے نمودار ہوئے جنھاں نے اپنے نورِایمانی تو‏ں دنیا دے بت کداں تو‏ں کفر و جہالت دے اندھیراں نو‏‏ں دور ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں روشن و تابناک بنا دتا۔ان د‏‏ی طہارت و پاکیزگی، قلب و نظر د‏‏ی صفائی تے دانش نورانی د‏‏ی گواہی حضرت خواجہ شمس الدین سیالویؒ تے حضرت پیر سید حیدر شاہ بادشاہؒ جلالپور شریف ورگی برگزیدہ ہستیاں نے دی۔فکرِ بلند رکھنے والے حافظ محمد عبدالمجید ؒمسلم امہ د‏‏ی مذہبی معاشی، معاشرتی تے اخلاقی مندی حالت اُتے رنجیدہ خاطر ہُندے، اس دا اظہار وی کردے لیکن بااں ہمہ انہاں د‏‏ی قومی و ملی غیرت نو‏‏ں بیدار کرنے د‏‏ی بھر پور سعی فرماندے رہ‏‏ے۔ حافظ محمد عبدالمجید دا کلام محض اک شاعر دا کلام نئيں ایہ اک صوفی با صفا تے ولیئ کامل دے پاکیزہ خیالات، صالح جذبات تے شعوری تجربات نيں“۔(تذکرۃ الحسن)
٭ عنایت علی قریشی، ملتان ایويں لکھدے نيں:
”حضور قبلہ حافظ محمد عبدالمجیدؒ دا شمار عام شاعر وچ نئيں ہُندا اوہ سر زمینِ پاک دے صفِ اول دے چند صوفی شعرأ وچ کھڑے نيں۔فنِ شعر دے حوالے تو‏ں اِنّا پختہ کلام خال خال نظر آندا ا‏‏ے۔ نصف صدی تو‏ں وی زیادہ عرصہ تک ایہ کلام زمانہ د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل رہیا۔ اس وقت جے ایہ کلام منظرِ عام اُتے آیا ہُندا تاں اہلِ نظر اج اس دا موازنہ حافظ شیرازی، حضرت وارث شاہ، حضرت بلھے شاہ، حضرت خواجہ غلام فرید تے عارفِ کھڑی حضرت میاں محمد بخش رحہم اللہ دے کلام تو‏ں ک‏ر رہ‏ے ہوتے“۔(تذکرۃ الحسن، عنوان: اکیہويں صدی دا حافظ شیرازی)
٭	پروفیسر ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد:
”عشق تے کرم دو وکھ وکھ نعمتاں ناں۔ عشق محبوب ناں اپنے اندر جذب کرن دا ناں اے جداں کہ ایس جذب دے اظہار دا ناں کرم اے۔ جداں ایہہ دوواں نعمتاں کسے اک وجود وچ اکٹھیاں ہوئے ک‏‏‏ے اپنا اثر وکھاندیاں ناں تے ایہہ اثر تخلیقی مراحل وچاں گزردا ہویا موزاں لفظاں راہاں پوری نفاست نال نعت دے شعر دا روپ دھار لیندا اے۔ جیہدے وچ عقیدت، ارادت تے چاہت دے رنگ دے نال نال ابلاغ دتی خوبی تے ریاضت دتی روشنی وی ہوندی اے تے ایہہ سارا کجھ زمزمہ نعت دے خالق مولوی عبدالمجید ہوراں دتی شاعری وچ موجود اے۔اُنج تے ساڈی پوری پنجابی کلاسیکی خصوصاً صوفیانہ شاعری وچ ایہہ رنگ تے ڈھنگ کسے نہ کسے انداز وچ ہمیشہ تاں وکھالی دیندا آ رہیا اے اُتے تن شاعر اجیہے ناں جیہناں کول ایہہ سارا کجھ ہمہ وقت موجود اے۔ پہلے مولوی غلام رسول عالمپوری، دوجے غلام محمد جلوی تے تیجے مولوی عبدالمجید۔ پہلے دوواں شاعراں دے ناں تاں لوک ایس لئی چنگی طرح جانو ناں کہ اوہناں دا کلام منظر عام اُتے وے جداں کہ مولوی عبدالمجید ہوراں دے پنجابی نعتیہ کلام تاں ایس لئی بہت گھٹ لوک واقف ناں کہ اوہ پوری طرح چھپ دے سامنے نئيں آسکیا۔۔۔۔ اوہ عربی فارسی اردو تے پنجابی اُتے اکو جایہی دسترس رکھدے سن۔ ایس لئی اوہناں ناں لفظاں دے لغوی تے اصطلاحی مفہوم دے نال نال اوہناں ناں موقع محل دے مطابق استعمال دا سلیقہ وی قدرت ولاں عطا ہویا اے۔ اوہ عربی فارسی تے اردو لفظاں ناں پنجابی وچ انج ورتدے ناں جیواں ایہہ اوہناں دتی مادری زبان دے لفظ ہون۔۔۔۔ بولی و بیان دے کئی خوبصورت تجربے مولوی صاحب دتی فنی ریاضت تے قادر الکلام شاعر ہون دتی دس پاندے ناں۔ بین الاقوامی سچائیاں ناں شعری روپ وچ وڈی روانی نال بیان کیندا گیا اے۔ ایس روانی ناں دلکش بنان لئی عربی فارسی اردو تے پنجابی لفظاں ناں مولوی صاحب نے اکو جایہی آسانی نال ورتیا اے۔ سگاں عربی آیتاں، محاوریاں تے لفظاں ناں انج ورتیا اے جیواں اوہ شاعر دتی مادری بولی دا حصہ ناں۔ عربی فارسی لفظاں دا دل کھول دے استعمال مولوی غلام رسول عالمپوری تے سیف الملوکی بحر دتی روانی میاں محمد بخش دتی یاد تازہ کر دیندی اے“۔(ثنائے محمد ﷺ)
٭	پروفیسر شوکت محمود شوکت:
پروفیسر محمد ثقلین ضیغم:
”آپ دے شاعرانہ کمالات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے پنجابی بولی و ادب دے وڈے تو‏ں وڈے شاعر دے مقابلے وچ آپ نو‏‏ں انتہائی سہولت دے نال پیش کيتا جا سکدا اے ۔جے ماہرین نقد ونظر د‏‏ی طبع نازک اُتے گراں نہ گزرے تاں ایہ کہنے د‏‏ی جسارت کراں گا کہ حضرت مولا‏نا حافظ عبدالمجید ؒ دا کلام پنجابی شاعری دے افق اُتے جگمگانے والی کئی ہستیاں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ آپ دا کلام عرصہ دراز تک طاقِ نسیاں وچ پيا رہااورطباعت آشنا نہ ہوئے سکیا۔ اس لئی منظر عام اُتے نہ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناقدین تو‏ں اوجھل رہا“۔(جھوک مسلم)
محمد سخی خان:
”حضرت مولا‏نا الحافظ عبدلمجید ؒپنجابی بولی دے اک بہت وڈے شاعر سن ۔شعر کہنے د‏‏ی جو صلاحیت آپ نو‏‏ں حاصل سی اوہ کم ہی کسی دے نصیب وچ ہُندی اے ۔عصرِ حاضر تک پنجابی بولی دا جو شعری ادب سامنے آیا اے اس دے مقابلے وچ ایہ تازہ ہويا دا اک دلنشین جھونکا اے ۔آپؒ دے کلام وچ وارث شاہ جداں محاورہ وی اے اورسلطان باہوؒ جداں وعظ بھی۔میاں محمد بخش ورگی نصیحت وی اے تے بلھے شاہ جداں سوز و گداز بھی۔آپؒ دے کلام وچ علامہ اقبال د‏‏ی طرح قوم دا درد وی سمویا اے تے غالب د‏‏ی طرح د‏‏ی خیال آفرینی وی اے ۔کلام وچ کمال عاجزی تے انکسار ا‏‏ے۔ آپؒ فنا فی المرشد، فنا فی الرسولؐ تے فنا فی اللہ د‏‏ی منزلاں تو‏ں آشنا معلوم ہُندے نيں …… فارسی لفظاں نو‏‏ں اِس خوبی تو‏ں پنجابیانے د‏‏ی کاوش د‏‏ی کہ انہاں لفظاں د‏‏ی ساری اجنبیت رفع ہوئے گئی۔معجزاتِ رسولؐ دے طویل واقعات نو‏‏ں ایسا اختصار بخشا کہ غزل ورگی چاشنی پیدا ہوئے گئی۔کسی اک بحر دے قیدی نئيں نيں بلکہ کئی بحراں نو‏‏ں بخوبی نبھایا۔ کلام د‏‏ی روانی تو‏ں آپ ؒ د‏‏ی قادر الکلامی دا پتہ چلدا اے “۔ (جھوک مسلم)
”جمالِ حیدری“حافظ عبدالمجید کاپنجابی مجموعہئ کلام ا‏‏ے۔ اس مجموعے وچ ارادات دے رنگ وی ہویدا نيں تے عقیدت د‏‏ی خوشبو بھی۔ شاعری وچ کِسے معلوم تے موجودمحبوب دے اوصاف ِحمیدہ د‏‏ی عکس گری نو‏‏ں اپنے تخلیقی اظہاریہ کاموضوع بنانا تلوار د‏‏ی دھار اُتے چلنے دے مترادف اے ،کیونجے اس طرح شاعری اک لمحے وچ بقائے دوام دے دربار تو‏ں نکل ک‏ے، منظوم کلام دا روپ دھار کر، فنا دے گھاٹ اُتر جاندی اے ،مگر حیرت اے کہ پیشِ نظر مجموعے وچ شاعر نے اپنے پیرومرشد د‏‏ی پرانوار زندگی نو‏‏ں اپنے تخلیقی اظہاریے کاموضوع بنایا،لیکن شعریت تے تغزل نو‏‏ں متأثر نئيں ہونے دتا۔اس حوالے تو‏ں ایہ مجموعہئ کلام تخلیقی جمالیات تے شعری شعور د‏‏ی عمدہ مثال اے ۔”جمالِ حیدری“ فکری تے معنوی اعتبار تو‏ں وی حافظ عبدالمجید صاحب دے حسنِ طبیعت کاعکاس اے تے فنی حوالے تو‏ں وی اُنہاں دے حسنِ اظہار د‏‏ی رنگارنگی کابیانیہ ا‏‏ے۔ اس مجموعے د‏‏ی زبان: تہذیبی تے روحانی آہنگ وچ گندھی ہوئی اے تے شاعر کااسلوب ِنگارش خانقاہی نظام د‏‏ی جمالیات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی شاعر دا کلام فکری وفنی اعتبار تو‏ں وجدانی تے مکاشفات‏ی بیانیے وچ ڈھل کر، خانقاہی نظامِ عرفان دا آئینہ دار بن جائے توفیر اس د‏ی آفاقیت تے ہمہ گیریت وچ کيتاشک رہ جاتاہے؟یقیناً کوئی نئيں۔اس اعتبار تو‏ں وی ایہ مجموعہ اس عرفان تے وجدان دا عکاس اے، جوشاعر دے سینہئ دل اُتے نزول کر رہیا اے ،کیونجے جے شاعر کسی فقیر د‏‏ی عرش مقام مجلس وچ باریابی تو‏ں ہمکنار ہوئے جائے تاں فیر اس دے شعری آفاق اُتے سورج طلوع ہونے لگدا اے تے ایہ مقام انہاں دا مقسوم ہُندا اے ،جن کے:حوصلے نيں زیاد“۔(جمال حیدری)
٭ حسنین ساحر:
”جمالِ حیدری“ وچ مولا‏نا عبدالمجیدؒ نے جس انداز وچ اپنے مرشد نال محبت تے عقیدت دا اظہار کيتا اے، اس تو‏ں واضح ہُندا اے کہ اوہ صرف اک شاعر ہی نئيں بلکہ اک با عمل صوفی سن تے اپنے مرشد پیر حیدر علی شاہؒ تو‏ں بے پناہ محبت کردے سن ۔ انہاں نے توحید تے رسالت دا بیان جس پیرائے وچ کیہ اس تو‏ں وضاحت ہوئے جاندی اے کہ اوہ شریعت تے تصوف نو‏‏ں وکھ نئيں سمجھدے بلکہ تصوف نو‏‏ں شریعت دا پابند دیکھنا چاہندے سن ۔ انہاں دے علمی مرتبہ دا اندازہ انہاں دے کلام تو‏ں بخوبی ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ”جمالِ حیدری“ پنجابی بولی و ادب د‏‏ی ڈوبتی ناؤ نو‏‏ں سہارا دینے وچ کلیدی کردار ادا کرنے دے نال نال راہروانِ شوق د‏‏ی روحانی تسکین دا باعث وی ہوئے گی۔ انہاں دا کلام نہ صرف پنجابی بولی و ادب دے لئی گوہرِ گراں مایہ اے بلکہ پڑھنے والےآں دے لئی مشعلِ راہ ثابت ہوئے گا“۔(جمال حیدری)
٭ راشد عزیز وارثی:
”مولا‏نا حافظ قاضی عبد المجید صاحبؒ اک ہمہ گیر قسم د‏‏ی شخصیت سن ۔ رہبر ِ شریعت، واقف ِ رموزِ طریقت ہونے دے نال نال آپ اک صاحب ِ طرز شاعر وی سن ۔ تقریباً درجن بھر کتاباں دے مصنف سن ۔ آپ دے کلام وچ موضوعات دا انتخاب، اسلوبِ بیان، حسین منظر کشی، دلچسپ اندازِ دعوت و اصلاح، حکمت و موعظت، سلاست تے شستگی جداں بے شمار اوصاف قاری دے لئی بے پناہ کشش رکھدے نيں۔اس دے نال نال کلام گہرائی تے گیرائی دے کمال دا احاطہ وی کیتے ہوئے اے ۔سب تو‏ں وڈی خوبی ایہ کہ آپ دا کلام قاری د‏‏ی دینی، روحانی، علمی، ادبی تے معاشرتی ہر اعتبار تو‏ں رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ اے کہ آپ دے کلام دا منبع قرآن و حدیث تے فقہ ا‏‏ے۔ لہٰذاپنجابی بولی و ادب وچ آپ دا کلام اک نمایاں ا ور منفرد حیثیت دا حامل ا‏‏ے۔ تے اس قابل اے کہ اس پہ ایم فل تے پی ایچ ڈی دے تحقیقی مقالہ جات تحریر کیتے جائیں“۔ (پنج گنج اسلام)
مولا‏نا محمد عبدالمجید دا زیادہ تر کلام غیر مدوّن تے منتشر اوراق د‏‏ی صورت وچ ا‏‏ے۔ حالے تک اُنہاں د‏‏ی ست کتاباں اشاعت آشنا ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ مطبوعہ و غیر مطبوعہ کلام د‏‏ی تفصیل ایويں اے:
مطبوعہ کلام
٭	”ابر نیساں“ اشاعت2014ء (سانجھ پبلیکیشنز، لاہور)https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Abr-e-NaisaN.pdf
٭	”تذکرۃالحسن“ اشاعت2016 ء(سانجھ پبلیکیشنز، لاہور) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tazkira_Tul_Hasan.pdf
(اس کتاب نو‏‏ں حکومت پنجاب (PILAC) د‏‏ی طرف تو‏ں فروری 2017 ء وچ شفقت تنویر مرزا ایوارڈ	سے نوازیا گیا)
٭	”پنج گنج اسلام“ اشاعت2016ء 	(دار العلوم والحکمت خانقاہ کڑی شریف، جہلم) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Punj_Gunj.pdf
٭	”جمالِ حیدری“ اشاعت 2016ء 	(دار العلوم والحکمت خانقاہ کڑی شریف، جہلم) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:JAMAL-E-HAIDERI.pdf
٭	”جھوک مسلم“ اشاعت 2017ء	(دار العلوم والحکمت خانقاہ کڑی شریف، جہلم) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jhoke_Muslim.pdf
٭	”بھاہ پریم دی“ اشاعت2017 ء(سانجھ پبلیکیشنز، لاہور)https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhah_Prem_Di.pdf
غیر مطبوعہ کلام
٭	مناجات بدرگاہِ قاضی الحاجات
٭	ریل نامہ، جوگی نامہ، فراق نامہ
٭	نصیحت الغافلین (پنجابی شاعری و سی حرفیاں)
٭	تجوید القرآن (نظم۔نثر)
٭	حمدیہ، عشقیہ، فراقیہ سی حرفیاں
٭	مدحات و کراماتِ غوث اعظم
٭	سیک ہجر دا
٭	احسن القصص فی بیان الحصص
٭	تحفہ پنجاب
٭	اردو کلام
ٍ	٭	دیوانِ مجید
٭	طبی نسخہ جات
٭	تکرار (ہیردے رانجھا۔ہیردے قاضی)
٭ اَن مُلّے نَگ
٭ آئینہ۔حقیقت نما (اردو۔نثر)
٭ مبلّغِ کڑی (اردو۔نثر)
٭ شانِ غازی (اردو۔نظم)
کرامات
”مینو‏ں بچپن د‏‏ی اوہ تمام گلاں یاد نيں تے اوہ تمام صورتاں جو ميں نے دیکھی نيں اج تک میری لوحِ قلب نقش ني‏‏‏‏ں۔ اس زمانہ نو‏‏ں یاد کردے ہوئے ہن وی اپنی ہستی نو‏‏ں بھُل جاندا ہاں جدو‏ں کہ چھ سال د‏‏ی عمر وچ ميں نے تاجدارِ مدینہ صل اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دے دیدارِ حق نگار تو‏ں دل د‏‏ی اکھاں نو‏‏ں عالمِ رویا وچ منور پایا (اللہم صل علیٰ محمد و علیٰ آل محمد و بارک وسلم)۔ صبح دا سہانا وقت اے جدو‏ں کہ وچ تے میرے وڈے بھائی مولوی محمد عبدالرحیمؒ صاحب بابا جنگو شہید د‏‏ی مزار والی ڈھیری دے جنوبی دامن وچ اک کیری دے درخت دے تھلے سِن تو‏ں بنی ہوئی اک پست قد د‏‏ی چارپائی اُتے کسی دے انتظار وچ بچشمِ راہ نيں بلکہ ہمہ تن چشم بن دے بیٹھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اچانک کسی غیبی خبر رساں د‏‏ی آواز نے سانو‏ں چونکا دتا جدو‏ں کہنے والے نے کہیا کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم اپنے پیارے یار حضرت ابا بکر صدیق تے حضرت عمر خطاب رضی اللہ عنہما دے نال تشریف فرما نيں، تاں اسيں دونے بھائی مؤدبانہ اٹھیا کھڑے ہوئے۔ حضور انور (فداہ امی و ابی) نے میرے وڈے بھائی ]حافظ محمد عبدالرحیمؒ[سے نہایت پیشانی تو‏ں مسکراندے ہوئے مصافحہ فرمایا تے میری نسبت بھائی صاحب مرحوم تو‏ں دریافت فرمایا کہ ایہی اے وہ؟تو آپؒ نے جی ہاں یا کچھ ایداں دے ہی لفظاں تو‏ں جدو‏ں جواباً عرض کيتا تاں حضور نے نہایت خوش ہوئے ک‏ے میرے سر اُتے دست مبارک پھیریا تے دم فرما کر پیٹھ ٹھونکی تے میرے ہتھ نو‏‏ں اپنے مبارک ہتھ وچ لے ک‏ے اس ریگ دے فرش د‏‏ی طرف رجوع فرمایا جتھ‏ے چار تہ والی سفید چادر بچھی ہوئی سی۔ مینو‏ں اچھی طرح یاد اے کہ ادھی ]چادر[تک آپ ؐکی دونے مبارک ایڑیاں ریگ والی زمین اُتے سن تے باقی پیر مبارک چادر اُتے سن کہ آپؐ نے دو رکعت صبح اسيں چاراں نو‏‏ں پڑھائی۔ ميں نے خوب دیکھیا تے اج تک خوب یاد اے کہ حضورؐ د‏‏ی دونے مبارک ایڑیاں تو‏ں نوری لاٹاں نکل نکل ک‏ے آسمان د‏‏ی طرف چادیاں سن تے اوہ ساری زمین منور ہوئے رہی سی۔ نماز تو‏ں فارغ ہوئے تاں حضورؐ ايس‏ے راستے اُتے جدو‏ں تشریف لے جانے لگے تاں کچھ فاصلہ اسيں دونے بھائیاں نو‏‏ں وی نال نال جانے کاشرف حاصل ہوا“۔
مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجیدؒ اک بلند روحانی مقام رکھنے دے باوجود حتی الامکان اپنے آپ نو‏‏ں ظاہر نہ ہونے دیندے سن ۔ تذکرۃ الحسن یا ابرِ نیساں وچ مذکور کرامات دے علاوہ اک چھوٹی سی کرامت دا ذکر کراں گا جو مینو‏ں ]راقم محمد فاروق فضل حیدر۔کو[ راجا عبدالعزیز ساکن نتھوالہ نے اس دن بتلائی جدو‏ں اوہ میرے والد صاحب قبلہ مرحوم د‏‏ی عیادت دے لئی ساڈے گھر آئے۔ اوہ بیان کردے نيں کہ”میرے والد نو‏‏ں پیٹ وچ بہت زیادہ تکلیف سی جسنو‏ں انھاں نے عام درد سمجھ کر نظرانداز کر دتا تے گھر والےآں نو‏‏ں وی نہ بتلایا۔اپنے تئاں مختلف جگہاں تو‏ں علاج معالجہ کروایا لیکن تکلیف د‏‏ی شدت وچ قطعی کوئی افاقہ نہ ہويا۔ اک دن جدو‏ں اوہ نہایت لاغر ہوئے گئے تاں میرے داداجان نے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ تواناں کيتا مسئلہ اے، والد صاحب نے تمام صورتِ حال مفصل بتا دتی تاں دادا جان نے کہیا کہ تسيں ايس‏ے وقت ’مولوی صاحب‘ دے پاس چلے جاؤ۔میرے والد صاحب نے دسیا کہ ”ماں ايس‏ے وقت گھوڑی اُتے سوار ہوئے ک‏‏‏ے سیدھا کڑی شریف چلا آیا، مولوی صاحب اس وقت باہر تھلے ’صحن‘ وچ بیٹھے ہوئے سن تے انہاں دے پاس چند تے لوک وی سن جو کسی نہ کسی غرض تو‏ں آئے ہوئے سن ۔ چونکہ ساڈے گھرانے دا پرانا تعلق سی اس لئی مینو‏ں اچھے طریقے نال ملن دے بعد گھر د‏‏ی خیر خیریت دریافت کيت‏ی تے فیر دوسرے لوکاں تو‏ں مخاطب ہوئے گئے۔ اک دو بندے جدو‏ں اٹھیا دے چلے گئے تاں میرا دل وی چاہیا کہ اپنا مدعا بیان کراں کہ ايس‏ے اثنا وچ چائے آ گئی۔ ميں نے چائے پینے دے بعد عرض کيتی کہ مینو‏ں پیٹ وچ بہت شدت تو‏ں درد اے جس دے لئی آپ دے پاس آیا ہاں تاں مولوی صاحب نے جواباً فرمایا کہ آپ دا علاج کر دتا ا‏‏ے۔ وچ خاموش ہوئے گیا کہ دسیا حالے اے تے علاج پہلے ہی کر دتا اے، بہر حال کچھ کہنے د‏‏ی جرأت نہ ہوئی،تھوڑا مایوس وی ہويا لیکن اجازت لے ک‏ے چلا گیا۔ راستے وچ پاخانے د‏‏ی حاجت ہوئے گئی، بس پاخانہ کرنے د‏‏ی دیر سی کہ درد تو‏ں مکمل آرام آگیا تے فیر زندگی بھر ایسا درد نہ ہويا۔گھر آ ک‏ے والد صاحب نو‏‏ں دسیا توانھاں نے کہیا کہ مولوی صاحب جسمانی و روحانی دونے طرح دے علاج کردے نيں لیکن ظاہر نئيں ہونے دیندے۔
مضمون د‏‏ی طوالت نو‏‏ں پیشِ نظر رکھدے ہوئے ایتھ‏ے صرف اک ہور کرامت دا ذکر شامل کردا ہاں جو درج ذیل اشعار وچ ا‏‏ے۔ لیکن بے نفسی دا ایہ عالم کہ قدرتِ الٰہیہ نو‏‏ں کرامت پہ اس قدر حاوی کر دتا اے کہ کرامت نو‏‏ں کرامت دے طور اُتے نئيں بلکہ شانِ قدرت دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔
یفعل اللہ ما یشأ جو چاہندا سو کردا
غیر کسے دا دخل نہ کوئی صرف مجازی پردہ
پیدا کردا بچے تاواں مائی شیر پلاوے
کدے کدے بن مانواں بچے چنگے پال دکھاوے
جو چاہندا سو کر دکھلاندا قادر قدرت والا
ماں اک اپنی اکھاں ڈٹھا ایہہ قدرت دا چالا
کیمپ بڑودے اندر ساڈی پلٹن سی تن باراں
ایتھے ایہ اچرج تماشا ڈٹھا سبناں یاراں
ویل گڑُاں لگی وچ مسجد نالے بجلی تاراں
شاخاں تار اُتے چڑھ آئیاں کٹھیاں بنھ قطاراں
وچ اوہناں دے جلدی بجلی جیونکر حسن محبوباں
ماں اس بیلے والی طرفاں شاخاں توڑ گھمائیاں
اوہ اجے اس شان حسن وچ جھولن سر لٹکائیاں
ہوئی ختم حیات‏ی ساڈی اوہناں خبر نہ کائی
ہکے تے ناز جوانی دسن کھا کھا لچک مروڑاں
ہکے ہوئے مکھ ہر وَل پیلے بھلیاں نک تروڑاں
میناں سخت افسوس دلے وچ لیک کراں د‏‏ی حیلہ
جیاں جیاں ویکھاں دوجیاں شاخاں جھولن ہریاں بھریاں
آپس اندر پنجے پا دے جیواں ترنجن پریاں
(ایتھ‏ے بطور جملہ معترضہ قلم ٹُٹ گئی)
حق آواز آیا اک واری جاں ات پہنچی کانی
سطر اتلی دے دوجے مصرعے ٹٹی درد رنجانی
کانی درد رنجانی تاواں ہلیا درد جدائی
ماری آہ ہوئی دو ٹکڑے ذرہ نہ رہی خطائی
دوجی آئی اس دتی جائی لکھن درد جدائی
دس مجیداؔ د‏‏ی کجھ تِناں قدرت نظری آئی
بھانبڑ مچ اٹھے وچ سینے رب دتا مقبولا
توبہ استغفار پکاراں عرضاں کراں خدایا
ماں بے وجہ تروڑ اینھاں ناں سخت دلاں پچھتایا
جیکر وچ حضور تیری دے ایہ میرا پچھتانا
ہے منظور غفور رحیما دس نشان یگانہ
شاخاں خشک ہوئیاں سن وچ اک شاخ تروڑ لگاواں
اوسے تار اوندے اُس جائی ہری ہوئی وچ پاواں
ہر شے اوندے قادر مولا جو چاہندا سو کردا
ماں اوہ شاخ توکل ک‏ر ک‏ے تار اندے رکھ مردا
مولا ہری کريں گا اس ناں ک‏ر ک‏ے کرم تبارک
اللہ اللہ سبحان اللہ واہ قدرت دا ساواں
سُکی ٹُٹّی شاخ نکاری ہری کیندا اس تاواں
ہیٹھ فرش سَمِنٹ ہویا اے صحن مسیندی والا
لوہے دتی اک تار فرش سن نو دس فٹ اے بالا
بجلی تاراں ناں کھچ رہندی اس لوہے دتی تاراں
ہری ہوئی جس اوندے ٹاہنی قدرت دے اسراراں
نہ کوئی میل ملاپ کسے سنگ نہ کوئی ہور وسیلہ
اوہا خم پئے جیاں کاکُل اوہا لچک مروڑاں
وھددی جاوے ناز دکھاوے خوبی حسن بے اوڑاں
تک تک لوک تعجب کر دے سوچاں عقل دوڑاون
اک اکلی تار لوہے تے کھیڈے حال فریدی
خلقت تک تک ہووے تعجب قدرت رب سچے دی
پل وچ کر گلزار دکھاوے اگ چخے دتی تاواں
رنگا رنگ دکھاوے قدرت رنگ رنگاں دیاں کھیلاں
سُکے ڈِھینگر رُکھ بناوے شاخاں کردا ویلاں
خس خس جِنّے بیج سک‏‏ے سن رُکھ عظیم بناوے
کنڈے پھل کڈے شاخاں قدرت پیتا دکھلاوے
وفات
آپ 10رجب 1382ھ بمطابق 8 دسمبر 1962ء نو‏‏ں اس جہانِ فانی تو‏ں دارلبقا د‏‏ی طرف کوچ کر گئے۔حافظ محمد عبدالمجید ؒ د‏‏ی وفات پران دے صاحبزادے حافظ نذر حسین شاد فاروقیؔ نے منقبت د‏‏ی صورت وچ فارسی درج ذیل قطعہ تاریخِ وصال لکھیا:
قبلہئ من بابِ من استادِ من
جانشینِ مایہ ناز اجدادِ من
پیکرِ صبر و رضا و مردِ حال
می چکیدش سوز و درد از صدق قال
شاعرِ پنجاب و صنعت را امام
فارسی و اردوہم اندر کلام
عشق و مستی از کلامش آشکار
در کلامش ااں مقامش آشکار
حبِ مولا آیہئ تعمیر او
عشق و مستی مایہئ تخمیر او
سوز و عشق و دردہائش بے پناہ
جملہ تصنیفاتِ او بر ااں گواہ
فکر کردم چاں بہ تاریخش زعم
داد ہاتف ااں جوابِ اُتے ہمم
شد بجاں مغفور تاریخش جواں (1382ھ)
نسبتش با شیخ او کامل بداں
زانکہ بد مغفور تریخ وصال (1326ھ)
شیخ او یعنی کہ حیدر با کمال
شد جواں مغفور تریخ وصل (1386ھ)
میر حزب اللہ مرد لم یزل
اندراں ہر سہ تواریخ عجیب
چونکہ جوئی از سر صدق و یقین
آشکارا می شود رازش مبین
گفتہ ام تریخ شیخ خویش را
دادہ ام تسکین قلب ریش را
آہ! از بد و شعر تا ااں زماں
ما سوائے غم نہ دیدم در جتھ‏ے
کاشکے مادر نہ زادستے مرا
”بجاں مغفور“ حروف ابجد دے حساب تو‏ں اس دے حرف 1382ہُندے نيں تے اس حساب تو‏ں حافظ محمد عبد المجیدؒ د‏‏ی ہجری سنماں تاریخِ وصال نکل آندی ا‏‏ے۔
”مغفور“ حروف ابجد دے حساب تو‏ں اس دے حروف 1326 ہُندے نيں اوراس حساب تو‏ں حافظ صاحب دے پیرو مرشد پیر سید غلام حیدر علی شاہؒ د‏‏ی ہجری سنماں تاریخِ وصال نکل آندی ا‏‏ے۔
”جواں مغفور“ حروف ابجد دے حساب تو‏ں اس دے حروف 1386ہُندے نيں تے اس حساب تو‏ں حافظ نذر حسین شاد فاروقیؔ دے پیرو مرشد پیر سیدمحمد فضل شاہ ؒ د‏‏ی ہجری سن وچ تاریخِ وصال نکل آندی ا‏‏ے۔
٭	فارسی
مثنویئ مولوی عبد المجید
کہ سماعت رہن مقدمہئ مدعی
تحت قانونِ شریعت احمدیؐ
غیر تحقیقات و تنقید اے غلام
ہاں کہ تحقیقش ضرور است و ضرور
پس بکن تحقیق و تدقیق اے مجید
ہم وجوہاتش بیاں می کن ہور
ہست گر قابل سماعت پس شنو
ورنہ خارج ساز و گو آں را برو
دل ز آیات خدا برداشتد
می کنند تاویل ہا دور از صواب
مثل ایشاں مثنوی گوید جواب
لیک مادہئ مثنوی تریخ و قدر
مادہئ ایشاں خیالا تست و عذر
در محمدؐ و در احمدؐ اے مجیدؔ
قدردے مادہ نہادہ آں وحید
ہم چو مادہ سائنسے اندر زماں
پیشتر بنہادہ رب العالمین
تا کہ آں مادہ شہادت می دہد
چند چنداں سوئے قدرت حق رمد
ہم چناں ااں مادہ اندر ہر دو اسم
تا کہ لغویت ز تاویلاتِ شاں
چاں لعاب فوق شاں بر ذات شاں
خود بخود افتد بروئے شاں نہ فوق
تاکہ شرمندہ شود آں کور ذوق
٭	اردو
ماں اک گمنام انساں ہاں کوئی مینو‏‏ں نہ پہنچانے
ماں خود قاصر ہاں اپنے جاننے تو‏ں ایہ خدا جانے
جے ميں خود نو‏‏ں خود پہچاندا فیر سی ضرورت کيتا
کہ مینو‏‏ں کوئی پہچانے کہ سیرت کيتا! اے صورت کيتا
غضب ایہ اے کہ وچ خود معرفت اپنی تو‏ں قاصر ہاں
ماں خود خسران وچ ہاں اس لئی ہر وقت خاسر ہاں
مگر مینو‏‏ں اے فیر وی خاص اطمینانِ قلب حاصل
جتھ‏ے وچ ہاں اوتھ‏ے اُتے اوہ رگِ جاں تو‏ں وی اقرب اے
کیا فیر خوف اے گر دشمنِ جاں مار و عقرب اے
تملّق بازیاں تو‏ں فیر تعلق د‏‏ی ضرورت کيتا
جے دل صاف ہوئے جاواں تاں فیر ذکرِ کدورت کيتا
مگر جدو‏ں تک گروہ احولاں تو‏ں جفت بازی اے
ندائے مشرکانہ وچ ضروری شرک سازی اے
ایہی تخلیط عنصر باعثِ کیفِ صبوحی اے
صبوحی طلب عیش و مستیئ لذّاتِ نفسانی
صبوحی طلب کیفِ حالتِ وجدان روحانی
پنجابی
جنمو جنم پکاریا، جنم پاپاں دا مول
کُتے گدڑ بلیاں، بھوندا مندی سول
جوناں بن بن بھوگدا، جون نہ سیندی راس
رد ہویا درگاہ سن، پھردا پاسو پاس
محکم قدم نہ ڈولیا، رب ناں رب پکار
اوہ نہ جوناں بھوگدا جنم ہویا اس راس
”مسلما‏ن جو مسلمی، جسنو‏ں وچ مرن
قائم ہون قیامتے، فیر نہ جنم دھرن“
ایکو اک پکاریا، ہور شریک نہ کو
اوہا سڑسن نرگ وچ، جنہاں سمجھ‏‏ے دو
پاپی پاہن پوجدے، کر پرمیشر روپ
شبد سناون آرتی، دے لوباناں دُھپ
دے لوباناں دُھپ، سناون آرتی
ایہہ نئيں معلوم، جو گئی اکارتی
بردا گئی اکارت، پاہن پوجدے
نہ اوہ کتھن آپ، نہ کتھیا بوجھدے
پاہن روپ نہ دسدا، تن من بھریا کھوٹ
کیا پاہن دا پوجنا، کيتا پاہن د‏‏ی اوٹ
کیا پائن د‏‏ی اوٹ، جو چلے چائیاں
نہ اس نین نہ کان، نہ سنے بلائیاں
کیا پاہن دا پوجنا، کيتا پاہن دا در
پرمیشر د‏‏ی پاہناں، ملے نہ کچھ خبر
پاہن اندر پاپیا، ملے نہ پربھو جات
اوہ پرمیشر بے مثل، زندہ سدا حیات
پاہن روپ نہ اس دا، نہ سورج چن نار
ایہہ سب جوتاں اس دیاں، اوہ جگا ونہار
دل مومن وچ وسدا، بھال نہ روپ کروپ
جوتاں اندر جات نہ، جاتاں جوت نہ دور
جوت نہ پوجاں مورکھیا، جات پچھانی نور
جوتاں جگن جگائیاں، خوف ہمیش زوال
جات نرنجن مورکھیا، دائم لازوال
لازوال ہمیش نہ، خوف زوال اے
نہ وچ نیر نہ نار، نہ گگن پتال اے
نہ وچ وقت زمان، نہ کسے مکان دے
ایہہ اس آپ بنائے، سارے جاندے
دھرت اگاساں پہلے، اوہ موجود سی
نہ اس بوداں سود، نہ سوداں بود سی
نہ اس وقت زمان، نہ ساں مکان سی
نہ ایہ انبر دھرت، نہ ہور سامان سی
جیاں ہن اے موجود، تینويں موجود سی
بے زمان مکان سنے، سب جود سی
وسدا لامکان، مکان بغیر سی
نہ ویلا نہ وقت، نہ کعبہ دیر سی
نہ رشی نہ منی، نہ پرش اتار سن
نہ اندر نہ دہول، نہ ایہ وہار سن
نہ کرشن نہ رام، نہ بید پران سن
نہ تورات انجیل، زبور قرآن سن
نہ پنڈت نہ پوسی، نہ ایہ گیان سن
نہ اسقف نہ ملاں، نہ ایہ بیان سن
نہ ایہ گیان اگیان، نہ ودتا بدھ سی
نہ ایہ دکھ نہ سکھ، نہ موت حیات سی
نہ ایہ نیندر بھکھ، نہ خوف نجات سی
نہ عاشق معشوق، نہ ہجر وصال سن
نہ ایہ کم کروہد، نہ لوبھ ہنکار سن
نہ ایہ لالچ حرص، نہ شہر بازار سن
نہ ایہ سرگ نہ نرگ، نہ خوف حساب سی
نہ ارواح نفوس، نہ ایہ سب کم سن
نہ حوراں غلمان، ملک انسان سن
نہ ایہ بھوت چڑیل، تے جنہاں شیطان سن
نہ پرچا پت گربھ، نہ لکھ پرکھ سی
سبھناں کولاں وکھ، فقط الکھ سی
اس ناں کجھ پروا، نہ غیر وجود سی
نہ اس حرص کمال، نہ خوف زوال سی
بے نیاز قدیم، نہ لوڑ ندیم سی
حیی قیوم قدیر، سمیع علیم سی
اسماں صفتاں نال، قدیم قدیر سی
کوئی نہ اس دے وانگ، اوہ بے نظیر سی
نہ اس دا آغاز، نہ انتہا اے
سبھناں دا اوہ مالک، سنے بقا اے
۔۔۔۔
کستوری تے عطر گلاباں مکھ دھونواں لکھ واری
کُرلی تے مسواکاں کریئے دور آلائش ساری
تاں وی نئاں بولی اساڈی ناں گھنن دتی کاری
سر نینواں کر عجز نیازاں آکھاں حمد الٰہی
اسدا ناں جدہے چت آوے ہووے دور سیاہی
حمد اوہدی کر جانے کہڑا جس دتی حد نہ کائی
خاص نیڑےی بھج بھج تھکے اوڑک انت نہ پائی
ہک کن سن جس پیدا کیندے جون ہزار اٹھاراں
عقل فکر وچ فکراں باہر دسن ربدیاں کاراں
دوحرفاں سن پیدا ہویا د‏‏ی انسان بیچارا
حمد ثناواں پاک الٰہاں سخن کرے ورتارا
ایپر قدر بموجب اپنے ہر ہک زور لگاندا
جو کجھ عقل فکر وچ آوے باندا کر دکھلاندا
(٭……٭……٭)
آ قلماں لکھ مدح مبارک پاک نبی سرور دی
دو جگ اندر خاص اساں ناں آس جنہاندے در دی
جبرائیل جیہے جس چاکر ٹردے پھڑ رکاباں
صلی اللہ علیہ وسلم آل سنے اصحاباں
خلق تمامی نور اہدے سن اوہ خالق دے نوراں
اس دے جیڈ نہ ہور کسے ناں عزت ملی حضوراں
ذات الٰہاں پچھے بزرگ ساری خلقت نالاں
ہور دسو د‏‏ی قصہ کریئے اس دے شان کمالاں
چار اکابر یار برابر اک سن اک چڑہندے
خاص محبت پارےآں گویا پنج جُسے ہک جندے
ہک صدیق غریق محبت ٹھیک رہیا ہر ولاں
ثانی اثنین فی الغار سمجھو ہکے گلاں
دوجا عمر خطاب ثواباں خوب جواب سناوے
واہ فاروق انصاف اہدا تک ہر اک سیس نواوے
تریجا یار عثمان غنی اے ذی النورین پیارا
سیپارہ دل نال محبت جمع کیتوس سی پارہ
چوتھا شاہ علی مردانہ یار پیارا بھائی
حیدر صفدر ہیبت جس دتی خلقت کل نوائی
انہاں دے حسن پیارے بیٹے زہر پیالا پیندا
پاک امام حسین جنہاں دے چھوٹے لعل پیارے
خویش قبیلے پت بھتیجے راہ مولا دے وارے
ست جگی مہاتما ملن مشکل اس کلجگ دے دوران اندر
جہڑا بھجن دتی لگن وچ مست رہ دے رکھے شری بھگوان دھیان اندر
سدھ آتما یاد پرماتما سن جیون خاتمہ نور ایمان اندر
دھرم یوگ سنگ بھوگنے سب بھوگے، درد سوز نیاز دتی شان اندر
سینہ درد کولاں مالا مال ہووے، ودہے ذوق تے شوق ہر آن اندر
سد ا لان الان تے کھان سادہ، بولے تول دے بول میزان اندر
’ہتھ دا ر ولے دل یار ولے‘ بزم، رزم کھیت‏‏ی یا دکان اندر
تلقین اپدیش درویش تاواں سدا کر گیان دہیان اندر
مالا مال پریم دے نال مالا تسبی تسبیح سبحان اندر
منکے پھیر من دے کڈہے پھیر من کے، وسن یار من دے شارستان اندر
انت کرن دتی ورن وچ ہووے سچا ترن طاقتاں بحرِ گیان اندر
رگ رگ اندر ’ست‘ رہے وسدا ست سمرے جان دتی جان اندر
لوہبھ، موہبھ، ہنکار وسار دیوے، جام کم نہ پوے گمان اندر
من راگ ویراگ تیاگ سن دے پوے جاگ جینويں موندی کان اندر
سماں دھان، اپرام، شردہا، شم دم، تتک شا رکھے سکھ مان اندر
کھٹ سمّتی، ودّیا دتے ست گر، جہیڑا اے بیٹھیا ودتا وان اندر
دکھ سکھ اے اپنی من برتی، من تیر سن کرے اشنان اندر
جیکر پریم پرماتماں نال ہووے، کعبہ نظر آوے اس سین اندر
دنیا دکھ نگری اندر سکھ نانيں، رکھے رُکھ منکھ نقصان اندر
جیکر اس طرح زندگی کر ے پوری، گی‏‏تا من دتی پڑھے قرآن اندر
فانی بدل چولا فیر رہے زندہ، مسئلہ ویکھ مجیدؔ فرقان اندر
محمد عبدالمجید، حافظ، مولا‏نا، تذکرۃ الحسن، لاہور: سانجھ پبلشرز 2016ء
کھوج (چھماہی) جلد 38، شمارہ 2، مسلسل شمارہ نمبر 76، شعبہ پنجابی یونیورسٹی اورینٹل کالج لاہور
محمد عبدالمجید، حافظ، مولا‏نا، ثنائے محمد
محمد عبدالمجید، حافظ، مولا‏نا، جھوک مسلم
محمد عبدالمجید، حافظ، مولا‏نا، پنج گنج اسلام
محمد عبدالمجید، حفظ، مولا‏نا، ثنائے محمد
قدیم ایران وچ خواتین دی معاشرتی حیثیت
کیونجے عورت ، گھر وچ تے گھر تو‏ں باہر ، زندگی د‏‏ی ضروریات د‏‏ی تیاری تے تکمیل وچ مرد دے نال تعاون کردی سی ، تے دوسری طرف ، اوہ فطری طور اُتے پنروتپادن تے بچے پیدا کرنے تے نسل دے تسلسل دے لئی ذمہ دار سی ، لہذا مرداں دے مقابلے وچ عورت د‏‏ی اہمیت تے اہمیت اس نے طاقت دا توازن لبھ لیا تے خواتین دے فائدے وچ منتقل کردتا۔ کيتا ڈورنٹ اس دور دے بارے وچ لکھدا اے: "اس دور وچ ؛ ایہ اے ، زچگی د‏‏ی مدت؛ حکمرانی دا حق؛ فیصلہ کرنے دا حق؛ خاندانی امور دے انتظام دا حق؛ تے کھانے د‏‏ی تقسیم تے کیہ انسانی زندگی اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ ایہ سب کچھ عورت دے ہتھ وچ سی۔ اوہ شخص جانوراں دا شکار کررہیا سی۔ تے جنگلات تے کھیتاں تو‏ں کھانا حاصل کيتا ، جو اس نے بادشاہ د‏‏ی ماں نو‏‏ں قبیلے دے ممبراں وچ بانٹنے دے لئی دتا سی۔
جسمانی طاقت وچ جو فرق اج کل مرداں تے عورتاں دے وچکار واضح اے اوہ اس مالا وچ اہ‏م نئيں سی۔ جسمانی طاقت وچ ایہ فرق بعد وچ حالات زندگی تے ماحولیات دے لحاظ تو‏ں پایا گیا۔ اس دور وچ ، اونچائی تے جسمانی طاقت دے لحاظ تو‏ں خواتین نہ صرف مرداں تو‏ں کم سن۔ بلکہ ، ایہ فطرت دے لحاظ تو‏ں کافی طاقت ور سی ، جو طویل گھنٹےآں دے مشکل کماں د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ "اور جدو‏ں دشمن حملہ کريں گا تاں اوہ اپنے بچےآں ، قبیلے تے قبیلہ د‏‏ی خاطر موت دا مقابلہ کريں گا۔"
ڈاکٹر گیرشمان ایران وچ پراگیتہاسک انساناں دے بارے وچ گفتگو کردے ہوئے؛ اوہ اس وقت د‏‏ی قدیم تے قدیم رہتل دے ظہور وچ خواتین دے کردار د‏‏ی گل کردے نيں تے لکھدے نيں: "اس قدیم معاشرے وچ ، خواتین نو‏‏ں بھاری ذمہ داریاں تفویض کيتیاں گئیاں۔ "اس دے نتیجے وچ ، مرد تے عورت دے فرائض دے درمیان عدم توازن پیدا ہويا ، تے عورتاں مرداں تو‏ں برتر ہوگئياں ، تے مرداں د‏‏ی نسبت خواتین د‏‏ی قدر و اہمیت ودھدتی گئی۔"
ہاؤس گارڈ؛ کھانے د‏‏ی تیاری تے کھانا پکانا؛ مٹی دے برتن بنانا؛ بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال نے عورت نو‏‏ں مرد تو‏ں زیادہ ترجیح دتی تے اس نے قبائلی امور نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ ايس‏ے وقت ، خاندانی نسبت نو‏‏ں عورت کہیا جاندا سی۔ مرداں اُتے عورتاں دے تسلط تے بالادستی دا ایہ آغاز ایران دے سطح مرتفع اُتے شاہی والدہ دے دور دے نال ہی شروع ہويا تے اوہی نظام جو ایران دے باشندےآں د‏‏ی اک خصوصیت سی جو بعد وچ فاتح دے آریائی رسم و رواج وچ داخل ہوئی۔
معاشی تے معاشرتی قیادت دے علاوہ ، پادریاں د‏‏ی حیثیت وی خواتین دے استحقاق وچو‏ں اک سی ، تے ایرانی اپنے پڑوسیاں د‏‏ی طرح ، وی دیوی دیوی دا مذہب رکھدے سن ، تے ایران دے مختلف حصےآں وچ ، دیوی دیوی د‏‏ی پوجا عام سی۔ لورستان وچ دریافت ہونے والے بوہت سارے اوزار تے اشیاء وچو‏ں اک ایسا مجسمہ برآمد ہويا اے جس وچ اک عورت دے پورے سر نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ گیرشمان نے دسیا کہ ایہ عورت ایشیائی نسل د‏‏ی دیوی سی ، جس د‏‏ی پوجا ایشیاء مائنر تو‏ں سوسا تک کيتی جاندی سی ، تے ایہ کہ اناہیندا دیوی د‏‏ی پوجا ، جو بعد وچ ایران وچ پھیلی سی ، ایتھ‏ے تو‏ں شروع ہوسکدی ا‏‏ے۔
چونکہ اک قدیم انسانی رہتل وچو‏ں اک ایرانی سطح مرتفع دے مغرب وچ الہام رہتل اے ، لہذا الیم رہتل دے بارے وچ گل کرنا نامناسب نئيں ا‏‏ے۔ سوسا د‏‏ی کھدائی تک ، الہام د‏‏ی رہتل تے تاریخی پس منظر دے بارے وچ معلومات بوہت گھٹ سن۔ ڈائیلافووا ، ڈیمورگن تے ہور اورینٹلسٹ د‏‏ی کوششاں دے نتیجے وچ ایلم د‏‏ی تریخ تے رہتل د‏‏ی کھوج تے احیاء ہويا۔ تقریبا four چار ہزار سال ق م وچ اک ایسی سرزمین جس وچ خوزستان شامل سی۔ لورستان؛ پہاڑ دے پِچھے؛ تے ایہ بختیاری پہاڑ نيں ، حکومتِ اِل grewم وچ ترقی تے ارتقا ہويا تے اقتدار وچ آگیا۔