cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ضلع ٹسکالا
Taskala Kazakhstan
زائلوفس پیروٹیٹی
زائلوفس پیروٹیٹی نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
عراقی تنازع (2003 – تاحال)
عراقی تنازع اک طویل عرصے تو‏ں جاری مسلح تصادم اے جو 2003 وچ ریاستہائے متحدہ اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے نال شروع ہويا سی جس نے صدام حسین د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹ دتا سی۔ ایہ تنازع جاری رہیا جدو‏ں قابض افواج د‏‏ی یلغار دے بعد د‏‏ی عراقی حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی شورش برپا ہوئی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے باضابطہ طور اُتے اس ملک تو‏ں 2011 وچ دستبرداری اختیار کيت‏ی سی ، لیکن اک نويں اتحاد دے سربراہ دے طور اُتے 2014 وچ دوبارہ شامل ہوئے گیا سی ۔ تنازع ہن وی اک نچلی سطح د‏‏ی شورش دے طور اُتے جاری ا‏‏ے۔
اک اندازے دے مطابق اس تنازع وچ 267،792 تو‏ں 1،190،793+ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔
پس منظر
عراق اُتے حملے دا اصل عقلیہ امریکی تے برطانوی حکومتاں دے انہاں الزامات اُتے مبنی سی کہ صدام حسین وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار تیار کررہے سن تے اس طرح اس نے اپنے پڑوسیاں تے دنیا نو‏‏ں اک خطرہ پیش کيت‏‏ا۔ امریکا نے کہیا "8 نومبر 2002 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے متفقہ طور اُتے قرارداد 1441 منظور کيتی۔ سلامتی کونسل دے تمام پندرہ ممبران نے عراق نو‏‏ں اپنی ذمہ داریاں د‏‏ی تعمیل کرنے تے اسلحے تو‏ں پاک ہونے یا اسلحے تو‏ں پاک ہونے وچ ناکا‏م ہونے دے سنگین نتائج دا سامنا کرنے دا اک آخری موقع دینے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ اس قرارداد دے تحت اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی تے توثیق کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی (IAEA) دے مینڈیٹ نو‏‏ں تقویت ملی ، جس تو‏ں انہاں نو‏ں ایہ اختیار حاصل ہويا کہ اوہ کدرے وی ، کِس‏ے وی وقت جاسک‏‏ے تے عراق تو‏ں تخفیف اسلحہ د‏‏ی تصدیق دے لئی کِس‏ے تو‏ں وی گل کرے۔ "
2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، جارج ڈبلیو بش تے ٹونی بلیئر دی انتظامیہ نے عراق اُتے حملہ کرنے دے لئی اک مقدمہ تیار کرنے دے لئی کم کيت‏‏ا ، جس دا نتیجہ امریکی وزیر خارجہ کولن پاول دے حملے تو‏ں اک ماہ پہلے سلامتی کونسل تو‏ں خطاب وچ ہويا۔ حملے دے فورا بعد ہی ، سنٹرل انٹیلی جنس ایجنسی ، ڈیفنس انٹیلیجنس ایجنسی ، تے ہور خفیہ ایجنسیاں نے عراقی ہتھیاراں ( ہور صدام حسین تے القاعدہ دے رابطے دے الزامات ) تو‏ں متعلق الزامات د‏‏ی حمایت جاری رکھنے تو‏ں انکار کردتا ، جس مقام اُتے بش تے بلیئر انتظامیہ نے جنگ دے لئی ثانوی عقلیتاں ، جداں حسین حکومت دے انسانی حقوق دا ریکارڈ تے عراق وچ جمہوریت نو‏‏ں فروغ دینے دے مترادف اختیارات منتقل کردتے۔ رائے شماری تو‏ں پتہ چلدا اے کہ پوری دنیا دے لوکاں نے اقوام متحدہ دے مینڈیٹ دے بغیر کِس‏ے جنگ کيت‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، تے ایہ کہ امریکا نو‏‏ں عالمی امن دے لئی خطرہ سمجھدے ہوئے نمایاں اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل کوفی عنان نے جنگ نو‏‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے 2004 وچ اک انٹرویو وچ کہیا سی کہ ایہ "سلامتی کونسل دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔"
ناقص شواہد دے انکشافات تے بدلے جانے والے عقائد جنگ دے نقاداں دے لئی مرکزی نکتہ بن گئے ، جو ایہ الزام عائد کردے نيں کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے جان بجھ کر اس حملے نو‏‏ں جواز پیش کرنے دے لئی ثبوت مرتب کیتے جو اس نے طویل عرصے تو‏ں شروع کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ جنگ دے حامیاں دا دعوی اے کہ عراق تے صدام حسین د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ حقیقی سی تے ایہ بعد وچ قائم ہوچکيا ا‏‏ے۔ امریکا نے "وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں (ڈبلیو ایم ڈی) دے سائنس داناں ، تکنیکی ماہرین تے انجینئراں نو‏‏ں سویلین روزگار د‏‏ی طرف بھیجنے تے عراق تو‏ں اس برادری د‏‏ی ہجرت د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی کوشش کيتی راہنمائی کيتی۔"
2003 دا حملہ
عراق اُتے حملہ 20 مارچ تو‏ں یکم مئی 2003 تک جاری رہیا تے اس نے عراق جنگ دے آغاز دا اشارہ کيت‏‏ا ، جسنو‏ں امریکا نے عراقی فریڈم آف آپریشن دا ناں دتا سی۔ اس حملے وچ 21 دن د‏‏ی وڈی جنگی کارروائیاں اُتے مشتمل سی ، جس وچ ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، آسٹریلیا تے پولینڈ دی مشترکہ فوج نے عراق اُتے حملہ کيت‏‏ا تے صدام حسین دی بعثت حکومت نو‏‏ں معزول کردتا۔ یلغار دا مرحلہ بنیادی طور اُتے روايتی طور اُتے لڑی جانے والی جنگ اُتے مشتمل سی جس وچ عراقی راجگڑھ بغداد پر امریکی افواج دے ذریعہ برطانیہ ، آسٹریلیا تے پولینڈ د‏‏ی مدد تو‏ں قبضہ کرنا شامل سی۔
یہ حملہ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں بغداد دے صدارتی محل اُتے فضائی حملے دے بعد کيت‏‏ا گیا سی۔ اگلے ہی دن اتحادی فوج نے عراقی کویت د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع انہاں دے مساجاندی نقطہ تو‏ں صوبہ بصرہ وچ حملہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ جدو‏ں اسپیشل فورسز نے بصرہ تے آس پاس دے پٹرولیم شعبےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی خلیج فارس تو‏ں اک عمیق حملہ کيت‏‏ا تاں ، اہ‏م حملہ آور فوج جنوبی عراق وچ چلی گئی ، اس خطے اُتے قابض ہوک‏ے 23 مارچ نو‏‏ں نصیریاہ د‏‏ی لڑائی وچ ملوث رہیا۔ عراقی کمانڈ اینڈ کنٹرول دے خلاف ملک بھر وچ تے وڈے پیمانے اُتے ہوائی حملےآں نے دفاعی فوج نو‏‏ں افراتفری وچ ڈال دتا تے اک موثر مزاحمت نو‏‏ں روکیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، 173 واں ایئر بورن بریگیڈ نو‏‏ں شمالی شہر کرکوک دے نیڑے اتارا گیا ، جتھ‏ے انہاں نے کرد باغیاں دے نال فوجاں وچ شمولیت اختیار کيتی تے ملک دے شمالی حصے نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی عراقی فوج دے خلاف متعدد کارروائیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا۔
اتحادی افواج دے مرکزی ادارے نے عراق دے وسط وچ اپنی مہم جاری رکھی تے اس تو‏ں تھوڑی مزاحمت دا سامنا ہويا۔ 9 اپریل نو‏‏ں عراقی فوج دا بیشتر حصہ شکست کھا گیا تے بغداد اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ عراقی فوج د‏‏ی جیباں دے خلاف ہور کاروائیاں ہوئیاں ، جنہاں وچ 10 اپریل نو‏‏ں کرکوک اُتے قبضہ تے قبضہ ، تے 15 اپریل نو‏‏ں تکریت اُتے حملہ تے گرفتاری شامل سن ۔ عراقی صدر صدام حسین تے مرکزی قیادت اس وقت روپوش ہوگئی جدو‏ں اتحادی فوج نے ملک اُتے قبضہ مکمل کيت‏‏ا۔ یکم مئی نو‏‏ں ، وڈی فوجی جنگی کارروائیاں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا گیا ، جس وچ یلغار دا دور ختم ہويا تے فوجی قبضے د‏‏ی مدت دا آغاز ہويا۔
اتحاد مخالف بغاوت
حملہ آور امریکی زیرقیادت قوتاں اک انتہائی مرکزی ریاستی اتھارٹی دے اچانک خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں بجلی دا خلا نو‏‏ں فوری طور اُتے پُر کرنے تو‏ں قاصر رہی ، جس دے نتیجے وچ ہفتےآں د‏‏ی مجازی انتشار پیدا ہويا۔ اس وقت دے دوران ہونے والی بے لوث پرت مار ، تے صورتحال اُتے قابو پانے وچ امریکی زیرقیادت فورسز د‏‏ی عدم دلچسپی ، عراقی ناراضگی دا باعث بنی۔ ہور برآں ، صدام حسین د‏‏ی حکومت دے غیر متوقع طور اُتے فوری طور اُتے پھیل جانے دا مطلب ایہ سی کہ حملہ آور قوتاں نے کدی وی کِس‏ے وڈی لڑائی وچ اس د‏ی فوج نو‏‏ں ملوث تے فیصلہ کن شکست تو‏ں دوچار نئيں کيت‏‏ا۔ عراقی فوج دیاں فوجاں آسانی تو‏ں پگھل گئياں ، اکثر اپنے ہتھیاراں دے نال اپنے گھراں نو‏‏ں پرت گئياں۔ ناراضگی د‏‏ی اک ہور وجہ یلغار تو‏ں دوچار عراقیاں دے لئی فوری طور اُتے انسانی امداد تے تعمیر نو د‏‏ی کوششاں دا نہ ہونا ، صدام حسین حکومت دے جبر تے بد انتظامی دے طویل مدتی اثرات تے بین الاقوامی پابندیاں دا سی۔ متعدد دھڑاں نو‏‏ں طویل المیعاد امریکی ارادےآں اُتے شک ہويا۔ کچھ امریکی فوجیاں دے طرز عمل نے تناؤ نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ اتحادی عارضی اتھارٹی ، گورننگ کونسل دے انتخاب د‏‏ی نوعیت تے ہور پالیسی فیصلےآں د‏‏ی تشکیل کردہ ڈی بعثیفیٹیشن کمیشن د‏‏ی ترجمانی سنی عرباں دے ذریعہ کيتی گئی اے تاکہ اوہ انہاں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں امتیازی سلوک دے لئی اکٹھا کرن۔ اس تو‏ں فرقہ وارانہ کشیدگی دے آغاز د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔
سولور
سولور آئس لینڈ دا اک ٹھنڈا اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 1,213 میٹر (3,980 فٹ) اے۔
عراقی تنازع (2003 – تاحال)
اتحاد مخالف بغاوت
باغی گروپاں دے ممبر متعدد ذرائع تو‏ں آئے سن ۔ بعث حکومت کیت‏‏ی سکیورٹی خدمات دے سابق ممبران ، سابق فوجی افسران ، تے بعث پارٹی دے کچھ دوسرے ممبراں نو‏‏ں باغی گروپاں دے ممبراں دے طور اُتے حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ درحقیقت ، انہاں عناصر نے نوائے وقت دے شورش د‏‏ی بنیادی ریڑھ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سی۔ ابتدا وچ بعث پارٹی دے بیشتر سابق ممبران تے سابق عراقی فوجیاں نے اتحادی افواج دے نال سمجھوتہ کرنے اُتے آمادگی دا اظہار کيت‏‏ا۔ اُتے ، بہت سارے لوکاں نے اپنی ملازمتاں تے پنشناں نو‏‏ں پال بریمر دے ذریعہ عراقی فوج دے خاتمے تو‏ں کھو دتا۔ اس تو‏ں ، تے بعث عناصر دے نال مذاکرات کرنے دے لئی اتحادی عارضی اتھارٹی د‏‏ی ناپسندیدگی نے ابتدائی شورش نو‏‏ں فروغ دتا۔ جدو‏ں کہ فوج دے of 80 فیصد افسر سنی سن ، جدو‏ں کہ باقاعدہ فوج دا درجہ تے فائل٪ 80 فیصد شیعہ سی۔ صدام حسین د‏‏ی گمشدگی تو‏ں پہلے قیدیاں نو‏‏ں قید تو‏ں باہر کردتا گیا ، باغیاں د‏‏ی بھرتی تے منظم جرائم دے دونے گروہاں نو‏‏ں اک ہور ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ آخر ، جداں کہ او ہانلان دا کہنا اے ، عراق د‏‏ی غیر محفوظ سرحداں تے اس دے نتیجے وچ غیر ملکی باغیاں نے وی شورش نو‏‏ں تقویت بخشی۔
امریکی زیرقیادت فورسز دے خلاف مزاحمت زیادہ عرصے تک عراق دے سنی علاقےآں تک محدود نئيں رہے گی۔ 2003 تے 2004 دے درمیان ، قبضے تو‏ں شیعہ عدم اطمینان ، خاص طور اُتے شہری غریباں وچ ، آہستہ آہستہ کچھ انہاں وجوہات د‏‏ی بناء اُتے بڑھدا جارہیا سی ، جو سنیاں وچ سی: ایہ اتحاد کہ اپنے وعدےآں تے قوم پرست عدم اطمینان نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ غیر ملکی قبضے دے نال بہت سارے نوجوان ملازمت یا امکانات دے بغیر تے جو امریکا دے وعدےآں تو‏ں اعتماد کھو چکے نيں ، شیعہ مذہبی بنیاد پرستی د‏‏ی طرف راغب ہونا شروع ہوئے ، خاص طور اُتے عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اس برانڈ د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ سدر دا ممتاز خاندانی پس منظر ، تے اس دے خلاف قبضہ مخالف بیانات تے اسلامی قانون دے نفاذ دا مطالبہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ عراقی شیعہ معاشرے دے اس حصے دا قائد بن دے ابھریا۔ جون 2003 وچ ، عراقی گورننگ کونسل دے اک مقام تو‏ں مسترد ہونے دے بعد ، اس نے مہدی فوج دے ناں تو‏ں اک ملیشیا تشکیل دتی سی ، جس دا مشن اس نے کہیا سی کہ عراق نو‏‏ں "برائیاں" تو‏ں پاک رکھنے وچ مدد ملے گی۔ اس نقطہ دے بعد تو‏ں ، امریکا نے اسنو‏ں اک خطرہ سمجھیا سی ، لیکن اس دے بارے وچ اس گل اُتے تقسیم ہوگئی سی کہ کِس‏ے کریک ڈاون دے نال اگے ودھنا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ آخرکار ، جداں جداں سدر د‏‏ی بیان بازی تیز ہوگئی تے اس د‏ی ملیشیا نے صدر سٹی دے ذریعہ پریڈ کر دتی جو امریکا دے ل a اک چیلنج د‏‏ی طرح لگدا سی ، انہاں نے اس د‏ی تحریک نو‏‏ں نچوڑنا شروع کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ 29 مارچ نو‏‏ں ، اوہ صدر دے اخبار نو‏‏ں "الحوضہ" دے ناں تو‏ں جانے جانے والے بند کرنے وچ منتقل ہوگئے تے قتل دے الزام وچ اس دے اک ساتھی نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ اس تو‏ں ، اس نے امریکی حمایت یافتہ عبوری حکومت وچ کامیابی دے لئی اس دے مستقل کم ہُندے ہوئے سیاسی امکانات دے نال مل ک‏ے ، صدر نو‏‏ں مسلح بغاوت دا فیصلہ کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔
4 اپریل نو‏‏ں ، مہدی فوج نو‏‏ں اتحادیاں دے اہداف اُتے حملے شروع کرنے تے امریکا د‏‏ی تربیت یافتہ تربیت یافتہ عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی۔ مہدی آرمی ، جس د‏‏ی تعداد 3،000 تو‏ں 10،000 تک سی ، نے تیزی تو‏ں بڑھدے ہوئے پرتشدد فسادات نو‏‏ں منظم کيت‏‏ا تے فیر اک مربوط حملہ ، اتحاد تے عراقی افواج نو‏‏ں حیرت زدہ کردتا تے نجف ، کوفہ ، الکوٹ ، تے بغداد دے کچھ حصےآں تے جنوبی شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ناصریہ ، عمارہ ، تے بصرہ ۔ عراقی سیکیورٹی فورسز دے وڈے پیمانے اُتے خاتمے دا واقعہ پیش آیا ، جس وچ لڑنے د‏‏ی بجائے باغیاں دا سب تو‏ں زیادہ مستحق یا دفاع سی۔ جلد ہی ، عراق دے جنوبی تے وسطی حصےآں دے بوہت سارے شہری مراکز وچ لڑائی پھیل رہی سی جدو‏ں امریکی افواج نے کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔
اسی دوران ، سنی شورش تیزی تو‏ں تیز ہورہی سی۔ 31 مارچ ، 2004 نو‏‏ں ، امریکی فوج دے لئی کم کرنے والے چار نجی فوجی ٹھیکیداراں نو‏‏ں فلوجہ شہر وچ باغیاں تے رہائشیاں دے ہجوم نے ہلاک تے اس د‏ی توڑ پھوڑ د‏‏ی ، جو خاص طور اُتے امریکا د‏‏ی موجودگی دے خلاف سنی مزاحمت دا اک مرکز سی۔ ايس‏ے دن ، 5 امریکی فوجی اک وڈے IED دے ذریعے شہر تو‏ں کچھ میل دور اک سڑک اُتے ہلاک ہوگئے۔ ایہ حملے اس وقت ہوئے جدو‏ں میرینز امریکی فوج دی جانب تو‏ں فلوجہ واقع صوبہ الانبار دی ذمہ داری لے رہے سن ۔ گشتاں ، کم جارحانہ چھاپےآں ، انسانی امداد ، تے مقامی رہنماواں دے نال نیڑےی تعاون د‏‏ی مطلوبہ سمندری حکمت عملی نو‏‏ں فوری طور اُتے معطل کردتا گیا سی تے امریکا نے فیصلہ کيت‏‏ا اے کہ باغیاں دے شہر نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی ہن کِس‏ے وڈے حملے دا وقت آگیا ا‏‏ے۔ 4 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی افواج نے شہر نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی آپریشن ویجیلنٹ ریزولووشن دا آغاز کيت‏‏ا ، جو واضح طور اُتے مکمل طور اُتے باغی دے ہتھو‏ں وچ آگیا سی۔ انہاں نے گوریلااں د‏‏ی طرف تو‏ں انتہائی سخت تے منظم مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا۔ امریکی میرینز دے نال تن دن تک لڑائی دے بعد ، باغیاں نے ہن وی شہر دے تن چوتھائی حصے اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ شورش پسنداں دے قومی ہ‏م آہنگی د‏‏ی تجویز کردے ہوئے وسیع پیمانے اُتے پہنچنے تے منصوبہ بندی کرنے دے معاملات نوٹ کیتے گئے۔ مشرق وچ فلوجہ تے بغداد دے درمیان سینکڑاں باغیاں نے سڑک کٹ پائی ، جدو‏ں کہ رمادی وچ فلوجہ دے مغرب وچ ، 150 تو‏ں زیادہ باغیاں نے امریکی میرین د‏‏ی پوزیشناں دے خلاف کارروائی کيتی۔ ايس‏ے طرح دا اک حملہ ، اس دے بعد ، نیڑے 150 باغیاں نے ، القائم وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے امریکی میرینز دے خلاف کيت‏‏ا۔ حملےآں د‏‏ی پاداش وچ پیٹا گیا ، لیکن مشترکہ حملےآں تو‏ں امریکی افراد د‏‏ی تعداد درجناں وچ ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ تے عراق د‏‏ی گورننگ کونسل اُتے سیاسی دباؤ ودھنا شروع ہويا کیونجے فلوجہ دے اسپتال وچ عام شہریاں تے عام طور اُتے مسلم دنیا نو‏‏ں ہور متاثر کرنے والے عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتےآں د‏‏ی اطلاع ملدی جارہی ا‏‏ے۔ دو ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد ، امریکی میرینز قبضہ کرنے د‏‏ی راہ اُتے گامزن سن ، لیکن اس نے حالے تک فلوجہ شہر دا مرکزی کنٹرول حاصل نئيں کيت‏‏ا سی۔ پینٹاگون دے رہنماواں نو‏‏ں ، اس خوف تو‏ں کہ اس شہر اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھنا ، کولیشن اتھارٹی دے خلاف ہور وڈے بغاوت دا باعث بن سکدا اے ، تے انھاں نے فورسز نو‏‏ں پِچھے کھچ لیا۔ میریناں نو‏‏ں 30 اپریل نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کھڑے ہونے تے گھیرائو کرنے دا حکم دتا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ اگلے چھ مہینےآں تک شہر دے چاراں طرف دے اک دائرہ وچ رہن گے۔ فلوجہ وچ ہی سلامتی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل 30 30 اپریل نو‏‏ں اک سمجھوتہ کيت‏‏ا گیا سی ، "فلوجہ بریگیڈ" تشکیل دے ک‏ے ، ایہ اک یونٹ جو عراق د‏‏ی فوج دے سابق ممبراں ، مقامی رضاکاراں ، تے خود شورش پسنداں تو‏ں وی راغب سی۔ یونٹ د‏‏ی تشکیل جنگ دے مذاکرات دا حصہ سی۔ اس یونٹ نے کولیشن پرووینل اتھارٹی دے کنٹرول وچ کم کرنا سی ، عراقی پولیس تے نیشنل گارڈزمین دے شانہ بشانہ گشت کيت‏‏ا لیکن اس د‏ی خودمختاری برقرار رکھی۔ فلوجہ بریگیڈ وچ صدام دے بوہت سارے سابق وفادار سن ۔ مختلف اطلاعات تو‏ں ، بریگیڈ دے اراکین نے اپنے آپ نو‏‏ں باغی تنظیماں وچ دوبارہ مربوط کردتا جس نے غلبہ حاصل کيت‏‏ا۔ ایہ شہر باغی افواج دے کنٹرول وچ رہیا۔ اطلاعات دے مطابق ، ابو مصعب الزرقاوی د‏‏ی تنظیم انہاں متعدد افراد وچ شامل سی جنھاں نے علاقے وچ کچھ اختیارات استعمال کیتے۔
موسم بہار د‏‏ی بغاوت دے اختتام تک ، فلوجہ ، سامرا ، باقوبہ ، تے رمادی دے شہراں اُتے سنی گوریلا دے کنٹرول وچ رہ گیا سی ، جدو‏ں کہ شہراں وچ امریکی گشت ختم ہوئے گیا۔ شورش نے اک ہور وڈی ردوبدل د‏‏ی اے ، کیونجے ہن باغی تنظیماں نو‏‏ں فلوجہ جداں شہراں وچ اک دوسرے دے نال ترقی تے ہ‏م آہنگی پیدا کرنے دے محفوظ ٹھکانے ني‏‏‏‏ں۔ زرقاوی دا گروپ تے اس دے اتحادی قوم پرست تے بعثت پسند ایجنڈاں دے زیر اثر دوسرے باغی گروپاں دے نال بے چین تعاون دے دور وچ سن ، حالانکہ ایہ گروپ تیزی تو‏ں سنی باغیاں دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ علاقے دے لئی مسابقت وچ آگئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی فورسز نے سامرا تے باقوبا وچ صرف کدی کدائيں بکتر بند فائرنگ دا آغاز کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ رمادی وچ امریکی میرینز دے نیڑے نصف درجن چھوٹے قلعےآں د‏‏ی دیکھ بھال کيتی گئی سی ، تے اس شہر دے آس پاس دا علاقہ باغیاں دے زیر کنٹرول سی۔ امریکی زمینی دستے فلوجہ تو‏ں باہر ہی رہے ، اگرچہ اس شہر وچ ابو مصعب الزرقاوی دے پیروکاراں دے مبینہ سیف ہائوسز اُتے باقاعدہ فضائی حملے کیتے گئے۔ فلوجہ دے لئی لڑائی دے خاتمے دے بعد ، انہاں شہراں تو‏ں باہر موجود امریکی افواج دے خلاف سنی شورش دا سلسلہ جاری رہیا کیونجے گوریلا اپنے بالواسطہ طور اُتے براہ راست لڑائی تو‏ں گریز کردے ہوئے ، امریکی افواج اُتے بالواسطہ حملہ کرنے دے لئی آئی ای ڈی تے مارٹر استعمال کرنے دے ہتھکنڈے دوبارہ شروع کردیندے ني‏‏‏‏ں۔
ادھر شیعہ جنوب وچ لڑائی جاری رہی۔ اگلے تن مہینےآں وچ ، مہدی فوج دے 1500 تو‏ں زیادہ ملیشیا ، کئی سو عام شہری تے اتحادی فوج دے درجناں فوجی ہلاک ہوگئے جدو‏ں امریکا نے آہستہ آہستہ جنوبی شہراں نو‏‏ں واپس لے لیا۔ 6 جون نو‏‏ں اک معاہدہ ہويا ، جس نے عارضی طور اُتے لڑائی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔
28 جون ، 2004 نو‏‏ں ، اس اتحاد دا باقاعدہ خاتمہ ہويا ، جس نے وزیر اعظم ایاد علاوی د‏‏ی سربراہی وچ اک نويں عراقی حکومت نو‏‏ں اقتدار منتقل کيت‏‏ا۔ اگرچہ بہت سارے عراقی حکومت دے بارے وچ پرامید سن ، لیکن عسکریت پسنداں نے اسنو‏ں اک امریکی کٹھ پتلی تو‏ں کم ہی دیکھیا تے بلا مقابلہ لڑائی جاری رکھی۔ 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، گوریلااں نے علاوی دے قتل دے لئی 285،000 دا انعام پیش کيت‏‏ا۔
فرقہ وارانہ تشدد
فروری 2006 وچ ، سلفی جہادی تنظیم تنظیم قیدات الجہاد فی بلاد الرفیدین (جسنو‏ں عراق وچ القاعدہ وی کہیا جاندا اے ) نے سامرا ماں واقع العسکری مسجد - شیعہ اسلام دے اک مقدس مقام اُتے بمباری کيتی۔ اس تو‏ں سنیاں دے خلاف شیعہ انتقامی کارروائیاں دا سلسلہ شروع ہوگیا جس دے بعد سنی جوابی کارروائیاں دا آغاز ہويا۔ ایہ تنازعہ اگلے کئی مہینےآں وچ 2007 تک ودھیا ، قومی انٹیلی جنس تخمینہ نے اس صورتحال نو‏‏ں خانہ جنگی دے عناصر قرار دتا ۔
2008 تے 2009 وچ ، سنی بیداری تے اضافے دے دوران ، تشدد وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ اُتے ، 2011 دے آخر وچ امریکی انخلا تک نچلے درجے د‏‏ی لڑائی عراق وچ بدستور بدامنی دا شکار رہی۔
اکتوبر 2006 وچ ، اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) دے دفتر تے عراقی حکومت نے اندازہ لگایا اے کہ 2006 وچ العسکری مسجد اُتے بمباری دے بعد تو‏ں ہن تک 370،000 تو‏ں زیادہ عراقی بے گھر ہوچکے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی پناہ گزیناں دی مجموعی تعداد زیادہ ہوگئی ا‏‏ے۔ 1.6 ملین تو‏ں زیادہ 2008 تک ، یو این ایچ سی آر نے پناہ گزیناں دے تخمینے نو‏‏ں تقریبا 4. 4.7 ملین (آبادی دا 16٪ ~) تک ودھیا دتا۔ بیرون ملک تخمینہ لگانے والے پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد 20 لکھ سی (اک تعداد سی آئی اے دے تخمینے دے نیڑے ) تے اندرونی طور اُتے بے گھر ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد 2.7 ملین سی۔ عراق وچ یتیماں د‏‏ی تخمینی تعداد 400،000 (بغدادی صوبائی کونسل دے مطابق) تو‏ں 50 لکھ تک اے (عراق دے انسداد بدعنوانی بورڈ دے مطابق)۔ 2008 تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ یتیم بچےآں د‏‏ی تعداد لگ بھگ 870،000 رکھی گئی سی۔ ریڈ کراس نے 2008 وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی انسانیت سوز صورتحال دنیا دے انتہائی نازک صورتحال وچ اے ، لکھاں عراقیاں نو‏‏ں ناکافی تے ناقص معیار دے پانی دے ذرائع اُتے انحصار کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا۔
لال توت
باہرلے جوڑ
گٹھ:شتوت گٹھ:پھگواڑی
عراقی تنازع (2003 – تاحال)
فرقہ وارانہ تشدد
فارن پالیسی میگزین تے فنڈ فار پیس دے ذریعہ تیار کردہ فیلڈ اسٹیٹس انڈیکس دے مطابق ، عراق 2005 تو‏ں 2008 تک دنیا د‏‏ی پہلی 5 غیر مستحکم ریاستاں وچ شامل سی۔ 2007 وچ سر لسٹ امریکی خارجہ پالیسی دے ماہرین دے اک سروے تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ اگلے 10 سالاں وچ صرف 3 فیصد ماہرین دا خیال اے کہ امریکا عراق نو‏‏ں دوبارہ "جمہوریت دا مرکز" بنانے وچ کامیاب ہوجائے گا تے 58 فیصد ماہرین دا خیال اے کہ سنی شیعہ شیعہ مشرق وسطی وچ تناؤ ڈرامائی طور اُتے ودھ جائے گا۔
2006 وچ کروائے گئے امریکیو‏ں دے دو سروے وچ پتا چلیا اے کہ 65 فیصد تو‏ں 85 فیصد دے درمیان ایہ خیال اے کہ عراق خانہ جنگی دا شکار ا‏‏ے۔ اُتے ، 2007 وچ عراقیاں دے ايس‏ے طرح دے سروے وچ پتا چلیا اے کہ 61 فیصد لوکاں نو‏‏ں یقین نئيں سی کہ اوہ خانہ جنگی وچ ني‏‏‏‏ں۔
اتحاد دا انخلا
کے انخلا وچ امریکی فوجی دستےآں تو‏ں عراق 2000s دے زیادہ تر دے لئی ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ اک متنازعہ مسئلہ تھا. چونکہ جنگ 2003 وچ اپنے ابتدائی یلغار دے مرحلے تو‏ں نیڑے اک دہائی طویل قبضے د‏‏ی طرف بڑھی ، امریکی عوام د‏‏ی رائے فوجیاں دے انخلا دے حق وچ موڑ گئی۔ مئی 2007 وچ ، 55 فیصد امریکیو‏ں دا خیال سی کہ عراق جنگ اک غلطی اے ، تے رجسٹرڈ 51 فیصد رائے دہندگان نے فوجی دستےآں تو‏ں انخلا د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اپریل 2007 دے آخر وچ کانگریس نے عراق دے لئی اضافی اخراجات دا بل منظور کيت‏‏ا جس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک آخری تریخ مقرر کيتی گئی سی لیکن صدر بش نے انخلا د‏‏ی ڈیڈ لائن متعین کرنے دے بارے وچ اپنے خدشےآں دا حوالہ دیندے ہوئے اس بل نو‏‏ں ویٹو کردتا۔ بعدازاں بش انتظامیہ نے عراقی حکومت دے نال معاہدہ طلب کيت‏‏ا ، تے جارج ڈبلیو بش نے امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس وچ 31 دسمبر 2011 د‏‏ی ڈیڈ لائن وی شامل سی ، اس تو‏ں پہلے "تمام امریکی افواج عراق دے تمام علاقےآں تو‏ں دستبردار ہوجان گی"۔ اس معاہدے دے مطابق آخری امریکی فوجیاں نے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق چھڈ دتا سی۔
داعش دا عروج
دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش ، داعش) د‏‏ی فوجی مہم بہت کامیاب رہی ، تے اس گروہ نے سن 2014 دے دوران شمالی عراق وچ مختلف علاقےآں نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا سی۔ صرف جون دے مہینے وچ ہی 1،775 افراد د‏‏ی ہلاکت دے نال ہی تشدد بہت اعلیٰ سطح اُتے پہنچ گیا۔ ایہ تعداد سال دے باقی حص ofاں وچ بہت زیادہ رہی۔
عراقی - کرد کشمکش
2017 عراقی - کرد تنازعہ شمالی عراق دے کرد علاقے تے اس دے آس پاس ہويا جو 15 اکتوبر 2017 نو‏‏ں شروع ہويا سی ، اس دے فورا بعد ہی 2017 وچ عراقی کردستان ریفرنڈم 25 ستمبر نو‏‏ں ہويا سی۔ آزادی ریفرنڈم دے بعد وزیر اعظم حیدر العبادی نے رائے شماری منسوخ کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ اکتوبر وچ ، عراقی فوج دولت اسلامیہ عراق تے لیونت دے داخلے دے بعد کردستان دے علاقے وچ چلی گئی۔ 16 اکتوبر 2017 نو‏‏ں ، کرد پیشمرگہ نے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں دستبرداری دے لئی دتی گئی ڈیڈ لائن نو‏‏ں نظر انداز کيت‏‏ا۔ اس دے نتیجے وچ 15 اکتوبر 2017 نوں کرکوک (2017) ، تے عراقی افواج تے ایرانی حمایت یافتہ پی ایم یو نے کرکوک تے اس دے صوبے نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيت‏‏ا۔ عراقی فورسز نے 15 گھنٹےآں دے اندر ہی ، کرکوک شہر تے آس پاس دے تیل فیلڈز دے نال نیڑےی دے ون ائیر ویہہ نو‏‏ں واپس لے لیا۔ اس دے نتیجے وچ تنازعات دا خاتمہ ہويا۔
داعش د‏‏ی شورش (2017 – موجودہ)
داعش د‏‏ی شکست دے بعد ، اس گروپ نے بغاوت جاری رکھی ا‏‏ے۔ اُتے انہاں نو‏ں بہت کمزور کردتا گیا اے تے 2018 وچ عراق وچ تشدد وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ مئی 2018 دے مہینے دے دوران صرف 95 افراد اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے جو 10 سالاں وچ سب تو‏ں کم شخصیت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عراق وچ خانہ جنگیاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:عراق د‏‏یاں جنگاں گٹھ:ایران د‏‏یاں جنگاں گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ گٹھ:مذہبی بنیاد اُتے جنگاں گٹھ:جاری تنازعات گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات گٹھ:عراق وچ اکیہويں صدی گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:عراق
گلابی بدلی
گلابی بدلی زمین توں 5,200 چانن ورے دے پینڈے اک بدلی اے۔ 130 چانن ورے ایہدا قطر اے۔ ایہدا جوکھ 10,000 سورجاں برابر اے۔ ایہ چٹا راہ وچ اے۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
بخش اروندکنار
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان آبادان   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان دیاں تحصیلاں
چودھری برہم پرکاش
چودھری برہم پرکاش (1918–1993) نے 1940 وچ مہاتما گاندھی دے شروع کیتی انفرادی ایجیٹیشن تحریک وچ اک اہم کردار نبھایا اتے ہندستان چھڈو تحریک دے دوران دلی  وچ انڈرگراؤنڈ کم دا آگوُ سی۔ اس نوں آزادی دے جدوجہد دے دوران کئی وار قید کیتا گیا سی۔
چودھری برہم پرکاش اتلے لہندے دلی دے شکورپور توں سی۔ شیرِ دلی اتے مغلِ اعظم دے نام نال مشہور چودھری برہم پرکاش 1952 توں 1955 تک دلی دا وزیر اعلیٰ رہا۔ اوہ صرف 33 سال دی عمر وچ دلی دا وزیر اعلیٰ بنیا اتے اس ویلے دا سبھ توں جوان وزیر اعلیٰ سی۔ اس نوں بھارت دا پہلا نردلی وزیر اعلیٰ بنن دا وی فخر حاصل اے۔ بعد وچ اوہ پارلیمنٹ رکن بنیا اتے مرکزی کھاد، کھیتی باڑی، سنچائی اتے ساتھی کامے منتری دے روپ وچ الیکھنی کم کیتے۔ 1977 وچ اس نے پچھڑیاں، شیڈولڈ ذاتیاں اتے گھٹگنتیاں دا اک قومی اتحاد بنایا۔ دیس دے بارے اس دے الیکھنی یوگدان لئی اس دے اعزاز وچ 11 اگست 2001 نوں ڈاک ٹکٹ جاری کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن گٹھ:بھارتی قومی کانگرس دے آگو گٹھ:جم 1918 گٹھ:موت 1993 گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:۱۹۱۸ دے جم
سنوفلیوکل
سنوفلیوکل آئس لینڈ دا اک ٹھنڈا اگپعاڑ تے گلیشیر اے۔ ایدی اچائی 1,446 میٹر (4,744 فٹ) اے۔
گٹھ:آئس لینڈ گٹھ:آئس لینڈ دے گلیشیر گٹھ:آئس لینڈ دے اگپعاڑ
Snæfellsjökull
مخچ قلعہ
مخچ قلعہ روس دے خودمختار لوکراج داغستان دا شہر تے راجگڑھ اے ۔
تریخ
مخج قلعہ 1844ء چ روسی سلطنت دے اک قلعے دے طور اتے اساریا گیا تے اسدا ناں زار روس پیٹر اعظم دے ناں اتے رکھیا گیا جنے 1722ء بس علاقے دا دورہ کیتا سی ۔ 1957ء اسنوں شہر دا درجہ ملیا تے نال ای اسدا ناں وی بدل کے پتروووک پورت رکھ دتا گیا ۔ 1921ء اس شہر دا اک وار فیز برد کے اک مقامی انقلابی دے ناں اے مخچ قلعہ رکھیا گیا ۔
موسم
مخچ قلعہ دا موسم سب ٹروپیکل گرم گرمیاں تے کانٹینینٹل موسم دا اکٹھ اے جسدا نتیجہ ٹھنڈیاں سردیاں نیں ۔
جڑواں شہر
مخچ قلعہ دے جڑواں شہر ایہ نیں:
حوالے
گٹھ:روس گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:داغستان
چک 252 ٹی ڈی اے
252 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
سانڈوسکی کاؤنٹی
سانڈوسکی امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
تنگسی بولیاں
thumb|220x220px|تنگسی بولیاں دا ایشیاء وچ پھیلاو thumb|220x220px|ایویکی بولی دی لکھائی جو تنگسی بولیاں دا حصہ ہے thumb|318x318px|تنگسی بولیاں- مانچو تنگسی بولیاں( انگریزی : Tungusic languages )  جاں مانچو - تنگسی بولیاں چڑھدے سائبیریا اتے منچوریا وچّ بولی جان والیاں بولیاں دا اک بولی- پروار ہے ۔  اس بولیاں نوں ماںبولی دے روپ وچّ بولن والے لوکاں نوں تنگسی لوک کیہا جاندا ہے ۔  بوہت ساریاں تنگسی بولیاں ہمیشہ لئی ولپت ہون  دے خطرے وچّ ہن اتے بولی ماہراں نوں ڈر ہے کہ آؤن والے سماں وچّ کِتے ایہہ بولی- پروار پورا جاں ادھک انش روپ وچّ ختم ہی نہ ہووے جاوے ۔  بہت سارے ودواناں  دے مطابق تنگسی بولیاں التائی بولیاں دی اک ذیلی شاخ ہے ۔ دھیان دیو کہ منگول بولیاں اتے ترک بولیاں وی اس پروار دی  ذیلی شاخاں منیاں  جاندیاں ہن. اس لئی ، جیکر ایہہ سچ ہے ،  تاں تنگسی بولیاں دا ترک بولی ،  ازبک بولی،  ایغور بولیاتے منگولی بولی ورگیاں بولیاں دے نال گہرا تعلق ہے اتے ایہہ سارے کسے اک ہی اولین التائی بولی دیاں اولاداں ہن ۔  تنگسی بولیاں بولن والے قبیلےآں نوں گروہی روپ ولوں تنگسی لوک کیہا جاندا ہے ۔
تنگسی دیاں ذیلی شاخاں
تنگسی بولیاں دی اندرونی شرینی کرن نوں لے کے بولی ماہراں وچّ بحث چلدی رہندی ہے ، لیکن زیادہتر ودوان ایہناں نوں شمالی تنگسی اتے دکھن تنگسی وچّ ونڈھدے ہن :
تنگسی بولیاں دے کجھ لچھن
تنگسی بولیاں وچّ ابھشلیشن ویکھیا جاندا ہے ، جتھے شبداں دی مول جڑاں وچّ اکھر اتے دھونیاں جوڑکے اوہناں  دے  مطلبّ وچّ اضافہ کیتا جاندا ہے ۔  اداہرن لئی مانچو بولی وچّ ایہہ ویکھیا جاندا ہے ایمبی ، آمبی جاں امبی جوڑن ولوں کرن ، آؤن جاں کسے اتے پرکار دا حوالہ آ جاندا ہے : اس بولیاں وچّ آواز سہیوگ وی ملدا ہے ، جس وچّ کسے شبد  دے اندر  دے سوراں دا آپس وچّ میل کھانا ضروری ہندا ہے ۔  کجھ حد تکّ ایہہ سارے التائی بولیاں وچّ ویکھیا جاندا ہے ۔  مانچھُو وچّ ویکھیا گیا ہی کہ لنگ وچّ ماملیاں وچّ شبد  دے اک ولوں زیادہ سوراں نوں بدلہ جاندا ہے :
حوالے
گٹھ:التائی بولیاں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
چک 117 ای بی
چک 117 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
کھوتا
کھوتا گھوڑا ٹبر دا اک پالتو جانور اے۔ افریقی جنگلی کھوتا ایہدا پرکھ اے۔ ایہنوں 5000 ورے پہلے مصر یا عراق چ پالتو بنایا گیا سی۔ اس نوں زمیندار تے ہور دوجے لوک سمان چکن آستے رکھدے نیں۔ ایہدی دنیا چ سب توں زیادہ گنتی چین ، پاکستان ، ایتھوپیا تے میکسیکو وچ اے ۔ ایہہ پنجابی کہاوتاں تے محاورےآں وچ عام ورتیا جاندا اے۔
کھوتا کئی ناپاں چ ہوندا اے۔ ایہہ 80 توں 160 سینٹی میٹر (31 توں 63 انچ) تک اچا ہوسکدا اے تے ایہدا جوکھ 80 توں 480 کلوگرام تک ہوسکدا اے۔ ایہہ 30 توں 50 ورے تک جی سکدا اے۔
کھل
کھل انساناں تے جنوراں وچ اوہناں دے پنڈے دا بارلا نرم حصہ اے۔ کھل اندر دے انگاں دی حفاظت کردی اے، گرمی سردی توں بچاندی اے تے اس توں علاوہ محسوس کردی اے۔ ددپلانیاں وچ اے پنڈے دا سب توں وڈا انگ اے، جیدے وچ "ایکٹوڈرمل ٹشو" دی بہت ساری تہواں ہوندیاں نیں۔ ایس توں علاوہ اے اندرلے پٹھیاں، ہڈیاں تے اندرلے انگاں دے باہر وی ہوندی اے۔ دو پاسی جندڑیاں، ریپٹائیلاں تے پنچھیاں وچ وکھری ونڈ دی کھل ہوندی اے۔ سارے میملاں دی کھل تے وال ہوندے نیں چاہے سمندری میمل ہون۔ کھل جراسیم تے ود پانی ضائع ہون توں بچاندی اے۔ اے انسولیشن دا کم کردی اے، تاپ نوں قابو رکھدی اے، حسی انگ اے تے وٹامن ڈی تیار کردی اے۔ خراب ہوئی کھل، "سکار ٹشو" دی مدد توں ول ہو جاندی اے۔ ایہدے وچوں رنگ تے رنگلا مادہ وی کدی کدی مک جاندا اے۔ اک جاندار وچ کھل دی موٹائی وکھری تھاواں تے وکھری ہو سکدی اے۔ مثال دے طور تے انساناں وچ اکھ تے پلک تھلے 0٫5 ملی میٹر دی کھل ہوندی اے جو پنڈے وچ سب توں پتلی کھل اے، تے ایتھے سب توں پہلاں بڑھاپے دے آثار نظر آن لگدے نیں جیویں جھریاں پینا۔ ہتھ دی ہتھیلیاں تے پیراں دے تلوے دی کھل پنڈے دی سب توں موٹی کھل ہوندی اے، ایہدی موٹائی 4 ملی میٹر اے۔
فر گہرے وال نیں۔ فر دے کم انسولیشن دے علاوہ، دوجی جنسی اچیچیاں گلاں تے لکاؤ نیں۔ کج جنوراں دی کھل انی مضبوط ہوندی اے جے اوہدے توں چمڑا بن سکدا اے۔ مچھی تے ریپٹائیل دی کھل تے سخت چھلڑ ہوندے نیں جو ایہناں دے پنڈے دی حفاظت کردے نیں۔ پنچھیاں دی کھل تے سخت پر ہوندے نیں، جو سخت "بیٹا-کیراٹن" دے بنے ہوندے نیں۔ دو پاسی جندڑیاں دی کھل انی موٹی نئی ہوندی تے ایہدے چوں پانی گزر سکدا اے۔
کم
1- حفاظت: جراسیم لئی کھل اک باڑ دا کم کردی اے تے باہر دے محول توں پنڈے دی حفاظت کردی اے۔ ایہدے لینگرہن ولگن بچاؤ پربندھ نال تعلق رکھدے نیں۔
2- محسوس کرنا:
کھل وچ حسی ولگناں دے سرے ہوندے نیں جو گرمی، ٹھنڈک، چھونا، داب، ہل جل، ٹشو چوٹ نوں محسوس کر سکدے نیں۔
3- تاپ نوں قابو کرنا:
کھل وچ ایکرائن (پرسینہ) غدود تے چوڑیاں لعو نالیاں تاپ دے نقصان نوں کم کردیاں نیں تے سکڑیاں لعو نالیاں تاپ نوں ودھاندیاں نیں۔ میملاںکھل دے والاں تھلے اریکٹر پلائی پٹھے، والاں نوں ہلا کے فر دا تاپ قابو کردے نیں۔
4- پاف بنن نوں قابو کرنا:
کھل دا وکھالہ انج دا ہوندا اے کے اے پانی نوں پاف بن کے ضائع ہون توں روکدا اے تے کھل خشک باڑ وانگوں ہوندی اے۔
5- اکٹھا کرنا تے بنانا:
کھل۔ لپڈ تے پانی نوں اکھٹا کرن تے بنان دا کم کردی اے۔
6- چوسنا:
آکسیجن، نائیٹروجن تے کاربن ڈائی آکسائیڈ دی تھوڑی مقدار ایہدے اندر چوسی جا سکدی اے۔ کج جنور کھل نوں ساع لین لئی ورتدے نیں۔
7- پانی دا مقابلہ کرنا:
کھل، پنڈے توں پانی نئی نکلن دیندی تے کیوں جے ایہدی بارلی تھاں چکنی ہوندی اے۔ انج کھل دا پانی ضائع نئی ہوندا اتے کھل دے غذائی انگ وی اندر رہندے نیں۔
میمل کھل دا وکھالہ
میمل کھل دے دو حصے ہوندے نیں۔
مچھی تے دو پاسی جندڑی
مچھی تے دو پاسی جندڑیاں دی کھل وچ زندہ ولگن ہوندے نیں تے کیراٹن دی مقدار کم ہوندی اے۔
پنچھی تے ریپٹائیل
پنچھیاں تے ریپٹائیلاں وچ کھل دی ایپی ڈرمس ، میمل ایپیڈرمس جئی ہوندی اے تے اوہدے باہر مردہ کیراٹن دی تہہ ہوندی اے۔ جو پانی ضائع ہون توں بچاندی اے۔
سکھ راج دا انت
مہاراجہ رنجیت سنگھ  نے اندازہ لا لیا سی کہ اک دن انگریز سادے ہندستان دے مالک ہون گے جو اسدی دور-نظری درساؤندی سی۔ پر جتھوں تک انگریزاں دا سوال اے، ایہناں دی منشا دا اندازہ لگاؤن واسطے کسے ماہر جوتشی دی لوڑ نہیں سی۔ ہر کوئی جاندا سی کہ اک نہ اک دن انگریز سارے ہندوستان اُتے اپنا قبضہ کر ہی لینگے، جے ہو سکیا تاں اس توں وی اگے تک جا کے۔ 40 سال تک مہاراجہ رنجیت سنگھ پنجاب دا حاکم سی، اس نے دیکھیا کہ انگریزاں نے ہندوستان دیاں ساریاں ریاستاں اپر قبضہ کر لیا اے۔ بنگال تے اودھ دے نواب، راجپوت، روہیلہ ، جاٹ تے گورکھا ورگیاں مضبوط ہندوستانی طاقتاں ختم ہو چکیاں سن۔ سبھ توں وڈی طاقت مرہٹے وی ختم ہو چکی سی، جس توں مغل بادشاہاں دے نال ہی انگریزاں نے دلی حاصل کیتی سی۔ ہندوستان وچ اکو-اک آزاد بادشاہی پنجاب دی بادشاہی سی، لاہور دربار۔
انگریزاں نے اپنا ایہہ ارادہ کدے پردے وچ نہیں رکھیا۔ اوہ 1809 وچ ہی اپنی سرحد نوں جمنا توں ستلج دریا تک لے گئے سن تے مالوے دے سبھ سکھ راجیاں نوں اپنی سرکھیا ہیٹھ لے آندا سی۔ جمنا نوں انگریزی راج دی مغربی حد منن دے پہلے فیصلے دے مقابلے ایہہ اوہناں دا اگلے حملیاں دی سکیم دا حصہ سی۔ اس وچ اس گل دی پرواہ نہیں کیتی گئی کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ مالوے دے بہت علاقیاں اپر اپنا اثر رکھدا اے تے ایہناں سکھ ریاستاں اپر اپنا قابو جما رہا اے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ انگریزاں دے اس دخل نوں روکن دی کوشش کردا رہا پر چھیتی احساس کر لیا کہ انگریزاں تے اوہناں دے ہندوستانی ساتھیاں دی طاقت اس نالوں کافی زیادہ اے۔ اس نے صبر دا گھٹ بھر لیا تے مالوا چھڈّ دین دے دستخط کر دتے۔
وار-وار انگریز اس نوں لڑائی واسطے اکساؤندے رہے تے وار-وار اوہ وی لڑائی دیاں گلاں کردا رہا پر اخیر انگریزاں دیاں شرطاں منّ لیندا رہا۔ اوہناں نے رنجیت سنگھ دا دکھن والے پاسے سندھ اتے عرب سمندر تک پہنچن دا رستہ بند کر دتا۔ انگریز افغانستان دے معاملیاں وچ لگاتار دخل دندے رہے تے اس وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں وی شامل کردے رہے۔ اس طرحاں انگریزاں نے کابل اپر اپنا کٹھپتلی بادشاہ شاہ شجاع نوں تخت اپر بٹھا دتا۔ اس توں بعد انگریزاں نے مہاراجہ رنجیت سنگھ اپر لاہور اندر بریٹیش ریزیڈینسی رکھن دی منگ رکھی، جس نوں مہاراجہ سرے توں انکار کر دندا رہا پر اس نوں پتہ سی کہ ایہہ صرف وقت دی ہی گل اے۔
انگریزاں نوں دور رکھن دی خاطر مہاراجہ نے اپنی فوج نوں وڈی بناؤن تے جدید بناؤن دا فیصلہ کیتا۔ سن 1822 توں بعد اس دی فوج وچ یورپین افسر جویں کہ فرانسیسی، اٹالیئن، یونانی، سپینی اتھوں تک کہ کجھ انگریز تے مشرقی یورپ دے لوک وی بھرتی کیتے گئے۔ سکھ فوج نے وڈیاں جتاں حاصل کر لئیاں پر ایہناں یورپین افسراں نوں تنخواہاں دین تے فوج واسطے جدید ہتھیار خریدن واسطے آمدن دی کمی آ گئی۔ نویں جتن والے علاقے وی نہیں بچے سن۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ایہہ اصول ہی بنا لیا کہ اپنیاں فوجاں دیاں تنخواہاں کجھ دیر دیاں بقایا ہی رکھنیاں ہن، تاں جو اوہ این موقعے اُتے ساتھ نہ چھڈّ جان۔ پیسے دی بھاری کمی آ جان توں بعد 1822 توں بعد اوہ فولادی حکمرانی ہی سی، جس دی وجہ مہاراجہ دی فوج وچ کوئی وڈی بغاوت نہیں ہوئی۔ پر لاقنونیت دے بیج ضرور پیدا ہو گئے سن، جس کرکے اس دے وارثاں نوں بہت مشکلاں دا ساہمنا کرنا پینا سی۔ سپاہیاں نے بقایا تنخواہاں منگنیاں شروع کر دتیاں سن تے لڑائی اُتے جان توں پہلاں ترقیاں تے انعاماں دی منگ رکھن لگ پئے سن۔ اوہناں اپنے افسراں دے حکم منن توں انکار کرنا شروع کر دتا تے کئیاں دے خلاف تشدد دا استعمال وی کرن لگے۔ یورپین افسر جو 40 دی گنتی وچ لاہور دربار دے ملازم سن، چھڈّ کے جان والیاں وچوں پہلے سن۔ جہڑے رکے رہے، اوہ وڈیاں تنخواہاں لیندے رہے، جویں وینتورا 2500 روپئے مہینہ تنخواہ تے جگیر دا مالک سی تے اویتیبائیل دی وی 1600 روپئے تنخواہ تے جگیر سی۔ اس دے باو جود اوہناں دیاں وفاداریاں پنجاب حکومت نال نہیں رہندیاں سن، اوہ پیسے دی خاطر انگریزاں نوں جانکاریاں ویچ سکدے سن۔ رنجیت سنگھ نے ایہناں افسراں نوں اچے رتبے والے 'ڈرلّ سارجینٹ' دے طور اُتے ہی رکھیا سی تے کدے وی وفاداری دی پرکھ والی ذمہ واری دا کم نہیں دندا سی۔ اک وار اوہناں نے مہاراجہ دی لگائی لیوی دین توں انکار کر دتا تے مہاراجہ نے ایہہ سارے یورپین 'حرام زادیاں'، جرمناں، انگریزاں تے ساریاں نوں کڈھ دتا سی۔
رنجیت سنگھ دی فوج وچ یورپیناں ولوں سکھلائی حاصل پیادہ فوج توں علاوہ 50 ہزار گھوڑسوار سپاہی تے 300 دے قریب توپاں سن۔ اس توں علاوہ جگیرداراں دے تحت وکھرے سپاہی سن۔ فوج دا اک سال دا خرچہ قریب اک کروڑ روپئے سی تے اس طرحاں ایشیا دی ایہہ بہت طاقتور سلطنت اپنی آمدن دا اک تہائی فوج اپر خرچہ کردی سی۔ اپنیاں نوکریاں قایم رکھن دی خاطر یورپین افسر فوج وچ انگریزاں متعلق نفرت دیاں گلاں کردے رہے، جدوں کہ اوہناں دے دلاں وچ اجیہی کوئی نفرت نہیں سی۔ اس واسطے ایہہ کوئی حیرانی والی گل نہیں سی کہ جدوں احساس ہویا کہ ایہہ چٹی چمڑی والے پنجاب دے خیر-خواہ نہیں تاں عامَ سپاہیاں وچ وکھریواں پے گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سبھ توں وڈی بھلّ ایہہ سی کہ اس نے اپنے کسے وی پتر نوں اس دی جگہ لین دی سکھلائی نہیں دتی۔ جدوں 27 جون، 1839 دی شام نوں اوہ مریا تاں اس دیاں لیہاں اُتے چلن والا کوئی وی نہیں سی۔ کوئی وی حکومت دیاں ذمہ واریاں سنبھالن دے قابل نہیں سی۔ ایہہ گل صرف اس دے پتراں اُتے ہی نہیں، اس دے چوٹی دے درباریاں تے وزیراں اُتے وی ڈھکدی سی۔
رنجیت سنگھ اپنے پچھے 7 پتر چھڈّ کے گیا، کیونکہ اوہ وکھ-وکھ عورتاں دے پیٹ وچوں پیدا ہوئے سن، اوہناں وچ آپسی موہ-پیار نہیں سی۔ اوہناں وچوں کھڑک سنگھ، جس دی عمر اس ویلے 37 سال سی، اپنے پیؤ ولوں وارث دی چون سی۔ ویسے اوہ اپنے سارے بھراواں دے مقابلے سبھ توں گھٹ قابل سی۔ اس نے اپنے پیؤ توں ہور کوئی خوبیاں نہیں حاصل کیتیاں سن، سوائے افیم کھان تے شراب پین دے۔ شاہی حکیم مارٹن ہونیگبرگر دے مطابق اوہ اپنے پیؤ نالوں وڈا افیمی سی۔ کھڑک سنگھ نوں نوکراں نے پالیا ہویا سی، جو اس وچ کوئی چنگی عقل مندی نہیں پیدا کر سکے۔ اوہ آرام طلب سی تے اپنے پیؤ جنی وی محنت نہیں سی کر سکدا۔ اس دے آلسیپنے دا اکو ہاں-پکھی پہلو سی کہ اوہ حکمرانی دے کم واسطے کسے قابل بندے دی تلاش کرکے، سبھ کجھ اس دے سپرد کرن والا نہیں سی۔
کھڑک سنگھ دے پتر نونہال سنگھ وچ اوہ ساریاں خوبیاں سن، جنہاں دی اس دے پیؤ وچ گھاٹ سی۔ اپنے دادا دی موت ویلے اوہ شمال-مغربی سرحد اپر لاہور دربار ولوں افغاناں دے خلاف وڈی جنگ دی اگوائی کر رہا سی۔ اوہ پوری طرحاں جاندا سی کہ اس دا پیؤ راج دا کم-کاج نہیں چلا سکدا تے ایہہ وی پتہ سی کہ اس دے دوآلے بے ایمان قسم دے درباریاں دا گھیرا اے۔
راج تخت دا برابر دا داعویدار رنجیت سنگھ دا دوجے نمبر دا پتر شیر سنگھ وی سی۔ شیر سنگھ نے اپنی خواہش خفیہ نہیں رکھی سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی پہلے ویاہ دی بیوی مہتاب کور دا پتر ہون کرکے اوہ اپنے-اپنے نوں پہلا حقدار دسدا سی۔ ادھر کھڑک سنگھ دا کہنا سی کہ صرف اوہ ہی اپنے پیؤ دا اصلی پتر اے۔ شاہی خاندان ولوں کوئی اگوائی نہ ہون کرکے درباری تے جگیرداری گروپ دی اہمیت ودھدی جاندی سی۔ اوہناں دا نشانہ اپنا رتبہ تے آمدن وغیرہ ودھاؤن دا سی۔ اس واسطے اوہ تخت دے وارثاں دی اک-دوجے دے خلاف وی مدد کردے سن۔ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد دو مکھ گروپ پیدا ہو گئے سن۔
تن ڈوگرا بھرا
گلاب سنگھ، دھیان سنگھ تے سچیت سنگھ توں علاوہ دھیان سنگھ دے پتر ہیرا سنگھ دا اثر بہت وڈا سی، کیونکہ ایہہ سارے مہاراجہ دے جیوندیاں اس دے وڈے چہیتے سن۔ ایہناں بھراواں دا آپس وچ پورا پیار نہیں سی۔ دو بھائی لاہور دربار وچ اپنی چڑھت بناؤن واسطے سرگرم رہندے سن تے تیجا جموں کشمیر وچ اپنی آزاد ریاست قایم کرنی چاہندا سی۔ ڈوگریاں دا خلاف کرن والے مہاراجہ دے خاندان نال جڑے سکھ سردار سن، جویں کہ سندھاوالیئے، اٹاریوالیئے تے مجیٹھیئے۔ ایہناں وچوں سبھ توں ودھ بااثر سندھاوالیا سردار لہنا سنگھ، اجیت سنگھ تے عطر سنگھ سن، جنہاں دے کھڑک سنگھ دی بیوی چاند کور نال وی رابطے سن۔ اس وقت اہم اٹاریوالیئے شام سنگھ، چتر سنگھ تے اس دے پتر، شیر سنگھ تے گلاب سنگھ سن۔ مجیٹھیا پروار دا مکھی لہنا سنگھ سی، جو ودوان بندہ سی پر سست سبھاء والا سی تے نوجوان رنجودھ سنگھ ملٹری کمانڈر سی۔ کیونکہ ڈوگرے ہندو سن، اس واسطے قدرتی سی کہ اوہناں اتے سکھ سرداراں دے وچکار دی کشمکش کجھ فرقو رنگت لے لیندی سی۔ پر ایہناں ساریاں وچ اک گل سانجھی سی کہ ایہہ سارے راج وچ وڈے توں وڈا حصہ حاصل کرنا چاہندے سن۔ اس واسطے اک-دوجے دا قتل کرنا، زہر دینا تے جاں جھوٹھیاں فرداں بنا کے بدنام کرنا تے اس توں ودھ کے انگریزاں نال سانٹھ-گانٹھ کرنی، جو اس وقت پنجاب نوں انگریزی راج وچ شامل کرن دی سوچ رہے سن۔ ایہناں وکھ-وکھ لالچی گروپاں دے باو جود کجھ ایسے لوک وی سن، جو بناں کسے لالچ تے امان داری نال لاہور راج دی خدمت کرنا چاہندے سن۔ ایہناں وچ فقیر بھائی سن، جنہاں وچوں وڈا بھرا فقیر عزیز الدین اہم سی، جو غیرملکی معاملیاں دا صلاح کار سی۔ ایہناں وچ ہی اک کشمیری پنڈت دینا ناتھ سی، جو مالگزاری تے خزانے دے محکمے دی دیکھبھال کردا سی۔ فقیر عزیزالدین تے دینا ناتھ ورگے بندے راج دے کم کاج وچ صلاح کاری تاں کردے سن پر طاقت واسطے لڑن والے کسے گروپ وچ شامل نہیں ہندے سن۔
کھچوتان ادوں ہی پے گئی سی، جدوں اجے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی دیہہ سسکار واسطے تیار کیتی جا رہی سی۔ اس وقت اکٹھے ہوئے سارے درباریاں وچ عامَ رضا مندی سی کہ کنور کھڑک سنگھ تے کنور نونہال سنگھ نوں اگوں اس گدی دے مالک بنائے جان بارے عامَ رائے نہیں بنائی جا سکیگی۔ اگلے دن سبھ درباری محل وچ اکٹھے ہوئے تے کیہا گیا کہ تخت دے سارے داعویدار سری گرو گرنتھ صاحب دے ساہمنے اپنی آستھا ظاہر کرن، جس طرحاں مہاراجہ کردے رہے سن۔ اس دے باو جود حیرانی نہیں ہونی چاہیدی کہ اگلے کجھ دن شاہی محل وچ تخت دے مالک دا مدعا ہی اہم رہا۔
پر شاہی پروار دی ایہہ 'عامَ رضا مندی' زیادہ دیر نہیں چل سکی۔ مہاراجہ کھڑک سنگھ دے پتر نونہال سنگھ نے راج نوں اپنے ہتھ وچ لین دا فیصلہ کر لیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت دے 19 دن بعد 'پنجاب اخبار' نے خبر دتی کہ شاہزادہ نونہال سنگھ نے سارے سرداراں نوں اک دستاویز اپر دستخط کرن واسطے کیہا، جس وچ لکھیا سی کہ نونہال سنگھ نوں مہاراجہ کھڑک سنگھ دی گدی دا ہن توں وارث اعلانیا جاوے تے ہن اوہ اس دا مختار ہووےگا۔ اس نے اپنے ولوں حکم جاری کیتا کہ اس دے پیؤ دے راج تلک تقریب نوں اس دے لاہور پہنچن تک روک دتا جاوے۔ اس توں علاوہ اس نے شاہی خزانے دے سارے پیسے، زیورات تے گھوڑیاں دی گنتی دا حساب وی بناؤن نوں کیہا، جس دی جانچ اوہ آ کے کریگا۔ راجا دھیان سنگھ اس پروانے بارے سن کے گھبرا گیا۔ تلک تقریب اکتوبر تک ملتوی کر دتی گئی سی۔ کجھ وزیر اتے کجھ ہور شہزادے دی حمایت وچ کھڑے ہوئے، سندھاوالیئے سمیت، دھیان سنگھ ڈوگرا دے حامی ہو گئے۔ کجھ ہور فقیر بھراواں تے راجا دینا ناتھ ورگے نرپکھ رہے۔
مہاراجہ کھڑک سنگھ نے اپنی کھوہی ہوئی شان بچاؤن واسطے باجوا تے دھیان سنگھ نوں اک-دوجے دی رضا مندی نال کم کرن اتے باجوا نوں شہزادے دے رحم نال چلن دی صلاحَ دتی۔ دھیان سنگھ نے ملورتن دین توں نانہہ کر دتی پر شاہزادہ اپنی چال اُتے قایم رہا۔ باجوا نے محسوس کیتا کہ ہن اس دے دن تھوڑھے رہِ گئے ہن۔ اس نوں اپنے انگ-رکھیکاں اپر وی بھروسہ نہیں رہِ گیا سی تے مہاراجہ دے کھیمے توں باہر نہیں رہنا چاہندا سی پر ایہہ چوکسی وی اس نوں بچا نہ سکی۔ 8 اکتوبر، 1839 دی تڑکسار نوں اگلے دناں وچ ہون والے محل دے اندر دے قتلاں دی پہلی لڑی شروع ہو گئی۔ اک امریکن کرنل گارڈنر جہڑا راجا دھیان سنگھ دے توپخانے دا انچارج سی تے جہڑا ڈوگرے دے قتل مشن دا بھائیوال سی، اس طرحاں دے سبھ واقعیات دا ذکر کردا اے۔
گارڈنر دے مطابق چیت سنگھ باجوا نے جنرل وینتورا نوں اپنے نال رلا لیا سی تے ہن پوری طرحاں ڈوگریاں دے خلاف کھڑھا ہو گیا۔ قتل توں پہلاں والی شام اوہ دربار اندر دھیان سنگھ دے خلاف بہت بھکھیا تے اخیر دھمکی دتی کہ دیکھنا اگلے 24 گھنٹیاں وچ تیرے نال کی بیتدی اے۔
'کون اے؟' اک آواز آئی۔
دھیان سنگھ ڈوگرا نے جواب دتا، 'مہاراجہ امرتسر دے اشنان واسطے جا رہے ہن تے اساں اس دی تیاری کرواؤنی اے۔'
جدوں ایہہ گروپ 'زنان خانا' پہنچیا، جتھے مہاراجہ دے سون دا مقام اے، اک خفیہ ہتھ نے اس آؤن والے گروپ واسطے اک توں بعد دوجا، سبھ دروازے کھولھے۔ اوہ آرام نال 'بادشاہ-اے-تختشاہ' دیاں ہنیریاں پوڑیاں چڑھ گئے۔ اس توں اگے شاہی کھوابگاہ یعنی سون والا کمرہ سی۔ دھیان سنگھ ڈوگرا تے گلاب سنگھ ڈوگرا نے کجھ گھسر-مسر کیتی تے اسے وقت اک آدمی نیند توں جاگیا، شور مچایا تے مدد لئی دہائی پائی۔ سچیت سنگھ ڈوگرا نے گولی چلا کے اس نوں ہیٹھاں ڈیگ لیا۔ گلاب سنگھ نے سچیت سنگھ نوں اس بے وقوفی واسطے ڈانٹیا۔ اس نال ہل چل مچ گئی تے سرکھیا گارڈ دوڑن لگ پئے۔ دھیان سنگھ ڈوگرا اوہناں نوں شانت کرن واسطے اگے ہو کے ملیا۔ کمانڈر صوبیدار نے پچھیا، 'تساں گولی کیوں چلائی؟' دھیان سنگھ نے اس نوں سجا ہتھ وکھایا، جس اپر دو انگوٹھے سن تے چپّ رہن واسطے کیہا۔ صوبیدار نے شاہی آرامگاہ ول اشارہ کیتا تے چپّ کرکے اپنی بیرک ول آ گیا۔ مہاراجہ دی کھوابگاہ دا دروازہ وی بناں کسے حکم دے کھلھ گیا تے ایہہ سارا گروپ اندر چلا گیا۔ مہاراجہ اپنے بستر اپر بیٹھا سی تے اک گڑوئیا اس دے ہتھاں اپر پانی پا رہا سی کہ اوہ اپنا منہ دھو لوے۔ اوہ تڑکسار دی دعا دی تیاری کر رہا سی۔ نزدیک والا بسترا، جس اپر چیت سنگھ باجوا سوندا سنیا گیا، خالی سی۔ پر بسترے دی چادر تے سرہانے دی حالت دسّ رہی سی کہ تھوڑھی دیر پہلاں ہی اس بسترے وچ کوئی ہووےگا۔
دھیان سنگھ دیاں اکھاں اپنے جانی دشمن اپر گولی چلاؤن دے ارادے نال چمک رہیاں سن، کرنل گارڈن نے لکھیا۔ گلاب سنگھ اگے ودھیا تاں جو چیت سنگھ نوں اپنے ہتھاں نال رخصت کرے پر دھیان سنگھ نے اس نوں اک طرف کر دتا تے اپنا خنجر ہولی جاے اپنے دشمن ول ودھایا تے کیہا، 'توں مینوں چووی گھنٹے دی دھمکی دتی سی کہ میرے نال کی بنیگی۔ اوہ 24 گھنٹے اجے بیتے نہیں ہن'، اس نے دند کریچدے ہوئے آکھیا۔ پھر اک دم شیر والی پھرتی نال اس نے اپنا خنجر چیت سنگھ دی چھاتی وچ کھوبھ دتا تے زور دی کیہا، 'اس نوں رنجیت سنگھ دی یاد وچ رکھ لے۔'
جس طریقے نال چیت سنگھ باجوا دا قتل ہویا سی، مہاراجہ کھڑک سنگھ دے ساہمنے کوئی شنکا نہیں رہی کہ جے اوہ اپنے-اپنے شاہی تخت توں پاسے نہیں ہویا تاں اس دا انت وی اسے طرحاں دا ہو سکدا اے۔ کسے وی طرحاں اس دیاں اپیلاں ردّ کردیاں اس دیاں اکھاں دے ساہمنے اس طرحاں دے قتل دی یاد اس نوں بہت ستاؤندی رہندی سی۔
اس قتل توں اگلے دن ہی 'پنجاب اخبار' نے چھاپیا کہ مہاراجہ کھڑک سنگھ محسوس کر راے ہن کہ اوہناں دا حکومت تے تخت نال کوئی واسطہ نہیں رہا، سبھ کجھ چیت سنگھ دے نال ہی چلا گیا اے، اوہ اپنی پرانی جگیر نال ہی تسلی کر لویگا تے سبھ کجھ راجا دھیان سنگھ تے کنور نونہال سنگھ دے سپرد کر دیویگا۔ باجوا دے قتل توں بعد اس دی جائداد وی ضبط کیتی گئی، اس دے بھرا نوں گرفتار کیتا گیا تے اس نال دوستانہ تعلق رکھن والے ساریاں نوں سزاواں دتیاں گئیاں۔ دربار دا مکھ منیم مست بیلی رام جہڑا کوہ-اے-نور ہیرے دا انچارج سی تے جالندھر توں اس دا بھرا روپ لال کردار تے میگھ راج جو قلعہ گوبندگڑھ دے خزانے دا انچارج سی، سبھ نوں قابو وچ لے لیا گیا۔ کجھ دیر واسطے ایہہ بدل جنرل وینتورا اتے شاہزادہ شیر سنگھ اپر وی چھائے راے، جنہاں نے چیت سنگھ دے خلاف سازش وچ ساتھ دین توں انکار کیتا سی۔
فقیر ازیزدین نوں اک خفیہ مشن واسطے شملہ بھیجیا گیا سی کہ اوہ انگریز حکومت نوں اوہناں کارناں توں جانو کروا سکے، جنہاں کرکے چیت سنگھ دا قتل کیتا گیا سی اتے بیلی رام تے ہورناں نوں گرفتار کیتا اے۔
نونہال سنگھ دا سبھاء اپنے پیؤ نالوں وکھرا سی۔ اس نوں بادشاہاں والی تڑک بھڑک پسند نہیں سی تے ساریاں روائتی شان دیاں رسماں نوں اس نے اپنے پیؤ دے ویلے دیاں گلاں رہن دتیاں، جنہاں دا ناں اوہ بہت عزت نال لیندا سی۔ پر اس نے اپنے وزیراں، صوبیاں دے صوبےداراں تے جرنیلاں نوں صاف کر دتا کہ اوہ حکومت نوں اپنے طریقے نال چلاویگا، کیونکہ ایہہ سارے لوک مہاراجہ کھڑک سنگھ تے کجھ حد تک مہاراجہ رنجیت سنگھ ویلے وی اپنیاں منمرضیاں کردے سن۔ اوہ چھیتی ہی مہاراجے دے سخت حکماں توں کھجھن لگ پئے سن۔ شمال-مغربی سرحد دے پٹھاناں نے پنجاب دی انسچت حالت دا فائدہ اٹھاؤندیاں بغاوت کر دتی۔ دھیان سنگھ ڈوگرا نے کیہا کہ کنا چنگا ہندا کہ اوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی دیہہ دے نال ہی ستی ہو جاندا۔ گلاب سنگھ ڈوگرا ہندوستان دے تیرتھاں دی سفر نوں چلا گیا سی۔ وینتورا نے وی گھٹن محسوس کیتی تے استعفے دی دھمکی دے دتی۔
نونہال سنگھ نے ایہناں ساریاں حالتاں نوں اپنے واسطے اک چیلنج سمجھیا۔ اس نے کشمیر تے ملتان دے صوبےداراں نوں دربار وچ بلایا تے اتھوں دا لاگان باقائدہ جمع کروائے جان دی ہدایت دتی۔ اس نے گلاب سنگھ نوں واپس مڑن دا حکم دتا تے وینتورا نوں پہاڑاں ول بھیج دتا۔ اس نے شاہزادہ کشمیرا سنگھ اپر دباء پا کے اس کولوں تخت دی داعویداری نہ رکھن دا اعلان کروایا۔ اونا دا بکرم سنگھ بیدی اپنے-اپنے نوں گرو نانک دا وارث درسا کے قانون نوں ہتھاں وچ لیندا سی، اس نوں سختی نال تاڑنا کر دتی۔ لوک بھلائی دے کم مہاراجہ نے اپنے ہتھاں وچ لے لئے۔ لاہور توں امرتسر دی سڑک دے دوویں پاسے رکھ لگوائے تے ایہناں دوواں شہراں دے باہرلے پاسے باغ لگوائے۔ دھیان سنگھ اپنے طریقے نال مہاراجہ دے نزدیک آیا، جس نوں منظور کر لیا گیا۔ حالانکہ اس نوں ستّ ہور وزیراں نال برابر دا درجہ دینا پسند نہیں آیا۔ اوہ فقیر ازیزدین، خوش حال سنگھ، بھائیا رام سنگھ، اجیت سنگھ سندھاوالیا تے لہنا سنگھ مجیٹھیا نال برابر دی ہستی رکھدا سی۔ دو مہینے بعد ہی لگن لگ پیا سی کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی روح اس دے پوترے نونہال سنگھ اندر آ داخل ہوئی اے۔ انگریز پنجاب اندر اس طرحاں حکومت دی تبدیلی نوں مانتا دین واسطے تیار نہیں سن پر اوہناں دی جھجک اس کرکے دبی رہِ گئی، کیونکہ اوہ افغانستان توں اپنی فوج پنجاب وچوں دی لنگھا کے واپس بلاؤن دی اجازت چاہندے سن۔ دربار اس منگ دے بالکل خلاف سی پر مہاراجہ نونہال سنگھ نے سبھ دی رائے ردّ کر دتی اتے اس طرحاں اپنے مضبوط گوانڈھی دی حمایت جت لئی۔ صرف اک ہی شرط رکھی کہ انگریز پھر اس طرحاں دی منگ نہیں رکھنگے تے اوہناں دی فوج راجگڑھ لاہور توں دور رہیگی۔
پھر وی واپسی اپر انگریزی فوج دا کمانڈر لارڈ کینے لاہور آیا تے مہاراجہ نونہال سنگھ دے ساہمنے پیش ہو کے انگریزاں دی افغان مہم وچ پنجاب دی حکومت دی مدد واسطے اس دا دھنواد کیتا۔ اس نوں طریقے نال دسّ دتا گیا سی کہ اوہ اپنی حکومت نوں اگاہ کرے کہ کرنل واڈے ولوں مہاراجہ کھڑک سنگھ دی مدد جاری رکھنا اس دربار دے وزیراں نوں پسند نہیں اے۔ کجھ ہفتے بعد کرنل واڈے خود افغانستان توں واپس آؤندا ہویا لاہور وچ رکیا تاں اس نوں مہاراجہ نال ملن دی اجازت نہیں دتی گئی۔ مہاراجہ نونہال سنگھ دی حکومت نوں انگریزاں ولوں مانتا دی جھجک نال شہزادے دے من وچ شنکے پیدا ہو گئے سن۔ بعد وچ اجیاے شنکے دوویں پاسیوں پیدا ہو گئے سن۔ مہاراجہ نونہال سنگھ دا دوست محمد نوں لکھیا خط کہ دوویں طاقتاں مل کے انگریزاں دا مقابلہ کرن، کلکتے پہنچ گیا سی۔ جدوں گل کھلھی تاں مہاراجہ نونہال سنگھ نے اس خط نوں جائلی دسیا۔ اس دے نال ہی مہاراجہ نوں سمجھ آ گئی سی کہ سارا بھروسہ انگریزاں اُتے نہیں کیتا جا سکدا۔
پنجابی اخبار نے رپورٹ کیتی کہ کیپٹن لارینس رات-دن اک کرکے فروزپور دے قلعے نوں مضبوط کرن اپر لگا ہویا اے۔ سرداراں نے رائے دتی کہ سانوں وی قصور دا قلعہ مضبوط کرنا چاہیدا اے۔ ادھر انگریزاں دے اعتراز دے باو جود مہاراجہ نونہال سنگھ نے اک گورکھا جرنیل ماتابر سنگھ نوں لاہور وچ رکھیا، جو انگریزاں دا جانیا ورتکنیک سی۔ اس توں بعد انگریز گورنر جنرل نے محسوس کیتا کہ لاہور دربار نوں دباء کے نہیں رکھیا جا سکدا۔ اس نے اپریل، 1840 نوں کرنل واڈے نوں ہٹا دتا تے اس دی جگہ مسٹر کلیرک نوں نامزد کیتا، جو لاہور دربار نوں منظور سی۔ ہن نونہال سنگھ اپنے ہورناں کماں ول دھیان دے سکدا سی، جنہاں وچوں سبھ توں ضروری ڈوگرا بھراواں نوں اپنی سیما وچ رکھنا سی۔
مئی، 1840 وچ زوراور سنگھ نے لداخ دے اسکاردو توں اطلاع بھیجی کہ اتھوں دے لوکاں وچ احمد شاہ دی حکومت دے خلاف وڈا روس اے تے اس نے اس دے پتر محمد شاہ دی مدد کر کے اس نوں تخت اپر بٹھا دتا اے۔ نونہال سنگھ نہیں چاہندا سی کہ اس چھوٹے تبت وچ زوراور سنگھ حاکم بناؤن والا یعنی 'کنگمیکر' بن جاوے۔ اس نے حکم جاری کیتا کہ احمد شاہ نوں اس شرط اپر بحال کر دتا جاوے کہ اوہ لاہور دربار نوں نذرانہ بھیجدا راے گا۔ زوراور سنگھ نے ایہہ اطلاع اپنے رہنما گلاب سنگھ ڈوگرا نوں دے دتی تے اوہناں دوواں نے مل کے اک رستہ بنا لیا کہ مہاراج دی کھلھی حکم عدولی توں بناں ہی اپنی مرضی دا کم کر لیا جاوے۔
مہاراجہ نونہال سنگھ محسوس کر رہا سی کہ ڈوگرا بھرا حساب توں ودھ طاقتور ہوئی جا راے ہن۔ اوہناں کول نمک دیاں خاناں سن، جنہاں دا اوہ بھرپور لابھ حاصل کردے سن۔ شہزادے نے اپنی خواہش ظاہر کیتی کہ نمک دیاں خاناں نوں سرکاری قبضے وچ لے لیا جاوے تاں جو لوکاں نوں سستا نمک حاصل ہو سکے۔ اس توں پہلاں کہ نونہال سنگھ نمک دی ازاریداری نوں ہتھ پاوے، ڈوگریاں نے اپنے پہاڑی پڑوسی منڈی دے بلبیر سین نوں بغاوت دا سدا دتا۔ مہاراجہ نونہال سنگھ نے سندھاوالیئے تے وینتورا نوں پہاڑی راجپوت نوں درست کرن واسطے بھیجیا، جہڑے دوویں ہی ڈوگرا بھراواں دے خلاف سن۔ دربار دیاں فوجاں نے پہاڑی راجیاں نوں ہرا دتا تے قلعیاں اپر قبضہ کر لیا۔ بلبیر سین نوں قیدی بنا کے امرتسر دے گوبندگڑھ قلعے وچ قید کر لیا۔ وینتورا نے پہاڑاں وچ بہت جگہ پولیس تھانے وی قایم کر دتے۔ مہاراجہ دی ہدایت مطابق اس نے چھوٹے راجیاں ولوں اپنی مرضی دے ٹیکس لاؤن دی مناہی کر دتی۔ عورتاں تے بچیاں نوں ویچن اپر وی پابندی لگا دتی گئی، جس دا ادوں ایہناں پہاڑاں وچ رواج سی۔ اس طرحاں اک وار وینتورا نے ڈوگرا بھراواں دی چال نوں وی بریکاں لگا دتیاں۔ 1840 دیاں گرمیاں وچ لاہور دے قلعے دیاں توپاں شاہی فوجاں دیاں جتاں دے جشناں وجوں گولے داغن وچ رجھّ گئیاں۔ لوکاں نوں محسوس ہون لگا کہ راج دی بیتی شان واپس آ گئی اے۔