cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
علی ابن حسین
زین العابدین اورحضرات خلفائے راشدین
ابو حازم کہندے نيں کہ علی بن حسین تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ حضرت ابوبکر وعمر دا حضور صلی اللہ علیہ وسلم دے نزدیک کیہ مرتبہ سی؟ انھاں نے حضور صلی الله علیہ وسلم دے روضہٴ مبارک د‏‏ی طرف اشارہ کرکے فرمایا: جو تقرب انہاں نو‏‏ں اج اس روضہ وچ حاصل اے ایسا ہی حضور صلی الله علیہ وسلم د‏‏ی زندگی وچ وی سی۔ محمد بن علی بن حسین نے اپنے والد تو‏ں نقل کيتا اے کہ انہاں دے پاس عراق تو‏ں کچھ لوک آئے او رانھاں نے ابو بکر وعمر دا تذکرہ سبّ وشتم دے نال کيتا تے حضرت عثمان د‏‏ی شان وچ گستاخی کرنے لگے، (والعیاذ باللہ)حضرت علی بن حسین نے انہاں عراقیاں تو‏ں کہیا: کیہ تسيں انہاں مہاجرین اولین وچو‏ں ہوئے جنہاں دے بارے وچ الله تعالیٰ نے ایہ ارشاد فرمایا:﴿لِلْفُقَرَاء الْمُہَاجِرِیْنَ الَّذِیْنَ أُخْرِجُوا مِن دِیْارِہِمْ وَأَمْوَالِہِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللَّہِ وَرِضْوَاناً وَیَنصُرُونَ اللَّہَ وَرَسُولَہُ أُوْلَئِکَ ہُمُ الصَّادِقُون﴾َ ․ (الحشر:8) اہل عراق نے کہیا: اسيں انہاں لوکاں وچو‏ں نئيں جنہاں دے بارے وچ الله تعالیٰ نے ایہ ارشاد فرمایا ا‏‏ے۔ حضرت علی بن حسین نے فیر کہیا: کیہ تسيں لوک انہاں لوکاں وچو‏ں ہوئے جنہاں دے بارے وچ الله تعالیٰ نے ایہ ارشاد فرمایا:﴿وَالَّذِیْنَ تَبَوَّؤُوا الدَّارَ وَالإِیْمَانَ مِن قَبْلِہِمْ یُحِبُّونَ مَنْ ہَاجَرَ إِلَیْْہِمْ وَلَا یَجِدُونَ فِیْ صُدُورِہِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُوا وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِہِمْ وَلَوْ کَانَ بِہِمْ خَصَاصَةٌ وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِہِ فَأُوْلٰئِکَ ہُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾ ․(الحشر:9) اہل عراق نے کہیا، اسيں انہاں لوکاں وچو‏ں وی نئيں جنہاں دے بارے وچ الله نے ایہ ارشاد فرمایا اے ۔ اس دے بعد حضرت زین العابدین نے ارشاد فرمایا کہ تسيں لوکاں نے خود اقرار کيتا کہ تسيں آیات وچ مذکور دونے فریقاں وچو‏ں نئيں تے وچ اس گل کيتی گواہی دیتاہاں کہ تسيں انہاں لوکاں وچو‏ں وی نئيں جنہاں دے بارے وچ الله نے ایہ ارشاد فرمایا:﴿وَالَّذِیْنَ جَاؤُوا مِن بَعْدِہِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِیْنَ سَبَقُونَا بِالْإِیْمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِیْ قُلُوبِنَا غِلّاً لِّلَّذِیْنَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤُوفٌ رَّحِیْمٌ﴾․(الحشر:10) ، پھرفرمایا:تم لوک میرے کولو‏‏ں اٹھیا جاوٴ، اللہ تواڈا گھر نیڑے نہ کرے،تم اپنے آپ نو‏‏ں اسلام دے لبادے وچ چھپاندے ہوئے جدو‏ں کہ تسيں اہل اسلام وچو‏ں نئيں ہوئے۔ جعفر بن محمد نے اپنے والد تو‏ں نقل کيتا اے اوہ کہندے نيں کہ میرے والدکے پاس اک آدمی آیا او رکہنے لگیا مینو‏ں ابوبکر وعمر دے بارے وچ بتاواں۔ انھاں نے فرمایا: صدیق دے بارے وچ پوچھ رہے ہو؟ اس آدمی نے کہیا آپ انہیں”صدیق“ کہہ رہے نيں ؟ انھاں نے فرمایا: تیری ماں تینو‏ں گم کردے! میرے تو‏ں بہتر یعنی رسول الله صلی الله علیہ وسلم او رمہاجرین وانصار نے انہاں نو‏‏ں ”صدیق“ کہیا اے، پس جو انہاں نو‏‏ں صدیق نہ کہ‏ے، الله اس د‏ی گل نو‏‏ں سچا نہ کرے ، جاؤ! ابوبکر وعمر نال محبت کرو تے انھاں عزیز رکھو، اس د‏ی تمام ذمہ داری میری گردن اُتے ا‏‏ے۔ یحییٰ بن سعید کہندے نيں علی بن حسین المعروف زین العابدین رحمة الله علیہ نے فرمایا: الله د‏‏ی قسم! حضرت عثمان نو‏‏ں ناحق شہید کيتا گیا ا‏‏ے۔
تحصیل علم تے علمی مقام
زین العابدین نے کبار صحابہٴ کرام وتابعین عظام تو‏ں کسب فیض کيتا، آپ نے امہات المومنین وچو‏ں حضرت عائشہ ، حضرت ام سلمہ، حضرت صفیہ ، اپنے والد حضرت حسین ، اپنے چچا حضرت حسن، حضرت ابوہریرہ، حضرت ابن عباس تے ابو رافع ، مسور بن مخرمہ، زینب بنت ابی سلمہ، سعید بن مسیب، سعید بن مرجانہ ، مروان بن حکم، ذکوان، عمروبن عثمان بن عفان تے عبیدالله بن ابی رافع وغیرہ تو‏ں حدیث شریف دا علم حاصل کيتا او راپنے جدا مجد حضرت علی تو‏ں وی مرسل روایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ابن عساکرماں اے کہ نافع بن جبیر نے علی بن حسین تو‏ں کہیا: آپ ساڈے علاوہ دوسرے لوکاں دے پاس ( تحصیل علم د‏‏ی خاطر ) بیٹھدے نيں؟ علی بن حسین نے جواباً فرمایا: وچ انہاں لوکاں د‏‏ی مجلس وچ بیٹھدا ہاں جنہاں تو‏ں مینو‏ں دینی فائدہ پہنچے ۔ ابن سعد نے اپنی سند دے نال ہشام بن عروہ تو‏ں نقل کيتا اے کہ علی بن حسین حضرت عمر رضی الله عنہ دے غلام اسلم د‏‏ی مجلس وچ ( تحصیل علم دے لئی ) بیٹھیا کردے سن، انہاں تو‏ں کہاگیا کہ آپ قریش نو‏‏ں چھڈ بنی عدی دے اک غلام دے پاس بیٹھدے نيں ؟ تاں انھاں نے فرمایا: آدمی کوجتھ‏ے فائدہ پہنچے اوتھ‏ے بیٹھدا ا‏‏ے۔ ابو نعیم نے حلیہ وچ عبدالرحمن بن ازدک تو‏ں نقل کيتا اے کہ علی بن حسین مسجد وچ آندے، لوکاں دے درمیان تو‏ں ہُندے ہوئے زید بن اسلم دے حلقے وچ تشریف لے جاندے، نافع بن جبیر نے انہاں تو‏ں کہیا: الله آپ د‏‏ی مغفرت کرے! آپ لوکاں دے سردار نيں، لوکاں د‏‏ی گردناں نو‏‏ں پھلانگ کر اس غلام دے حلقے وچ بیٹھدے نيں؟ علی بن حسین نے فرمایا: علم نو‏‏ں طلب کيتا جاندا اے او راس دے لئی آیا جاندا اے او راسنو‏ں حاصل کيتا جاندا اے جتھ‏ے اوہ ہوئے۔ ابن سعد نے اپنی سند دے نال یزید بن حازم تو‏ں نقل کيتا اے، اوہ کہندے نيں کہ ميں نے علی بن حسین او رسلیمان بن یاسر نو‏‏ں منبر تے روضہ شریف دے درمیان چاشت دے وقت تک علمی مذاکرہ کردے ہوئے دیکھیا، جدو‏ں اٹھنے دا ارادہ ہُندا تاں عبدالله بن ابی سلمہ قرآن پاک د‏‏ی کوئی سورت تلاوت کردے ، اس دے بعد ایہ حضرات دعا منگدے سن ۔ علی بن حسین تو‏ں بہت سارے تابعین عظام نے فیض حاصل کيتا اے ، آپ تو‏ں حدیث شریف د‏‏ی روایت کرنے والےآں وچ انہاں دے چار بیٹے ابو جعفر محمد، عمر بن علی بن حسین ، زید بن علی بن حسین ، عبدالله بن علی بن حسین ، انہاں دے علاوہ ابن شہاب زہری ، عمر وبن دینار، حکم بن عیینہ، زید بن اسلم ، یحییٰ بن سعید، ہشام بن عروہ، ابوحازم، محمدبن فرات تمیمی، عاصم بن عبیدالله بن عامر بن عمر بن خطاب تے یحییٰ بن سعید انصاری رحمہم الله وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ آپ سفید رنگ دا عمامہ پہنا کردے سن او راس دا شملہ پشت یعنی کمر د‏‏ی جانب لٹکا دیندے سن ۔
زہد و تقوی
علی بن حسین وڈے عابد وزاہد تے شب بیدار سن، اوہ بنی ہاشم دے فقہاء وعابدین وچو‏ں سن اس زمانے وچ انہاں نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ ” سید العابدین“ یعنی عابداں دا سردار کہیا جاندا سی، انہاں د‏‏ی ايس‏ے عبادت گزاری د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ” زین العابدین“ عبادت گزاراں د‏‏ی زینت وی کہیا جاندا سی۔ امام مالک نے فرمایا کہ مینو‏ں ایہ گل پہنچی اے کہ علی بن حسین دا موت تک روزانہ اک ہزار رکعت نفل پڑھنے دا معمول سی اوران نو‏‏ں کثرت عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں ”زین العابدین“ کہیا جاندا سی۔ امام زہری علی بن حسین دا تذکرہ کردے ہوئے روندے سن تے انھاں زین العابدین دے ناں تو‏ں یاد کردے سن ۔ ابو نعیم نے ” حلیہ “ماں انہاں دے بارے وچ فرمایا کہ اوہ عبادت گزاراں د‏‏ی زینت، قانتین د‏‏ی علامت، عبادت دا حق ادا کرنے والے او رانتہائی سخی ومشفق سن ۔ ابن عیینہ نے زہری تو‏ں نقل کيتا اے کہ وچ اکثرعلی بن حسین د‏‏ی صحبت وچ بیٹھیا کردا سی، ميں نے انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں فقیہ نئيں پایا؛ لیکن اوہ بوہت گھٹ گو سن ۔ امام مالک نے فرمایا کہ اہل بیت وچ انہاں جداں کوئی نئيں؛ حالانکہ اوہ اک باندی دے بیٹے سن ۔ زین العابدین جدو‏ں نماز دے لئی وضو کردے سن توان دا رنگ پیلا پے جاندا تے وضو واقامت دے درمیان انہاں دے بدن اُتے اک کپکپی د‏‏ی کیفیت طاری ہُندی سی ، کسی نے اس دے بارے وچ پُچھیا تاں فرمایا: توانو‏‏ں معلوم اے کہ وچ کس دے سامنے کھڑا ہونے جارہاہاں تے کس تو‏ں مناجات کرنے لگیا ہاں( یعنی الله تعالیٰ سے)۔ کسی نےسعید بن مسیب تو‏ں کہیا کہ آپ نے فلاں تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں پرہیز گار پایا؟ انھاں نے فرمایا کیہ تسيں نے علی بن حسین نو‏‏ں دیکھیا اے ؟ تاں سائل کہیا کہ نئيں، تاں فرمایا کہ ميں نے انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں وی پرہیز گار نئيں پایا۔ طاؤس کہندے نيں ميں نے علی بن حسین نو‏‏ں سجدے د‏‏ی حالت وچ ایہ دعا منگدے ہوئے سنیا، اوہ فرمارہے سن :”عَبِیْدُکَ بِفِنَائِکَ، وَمِسْکِیْنُکَ بِفِنَائِکَ، سَائِلُکَ بِفِنَائِکَ، فَقِیْرُکَ بِفِنَائِکَ“طاوس کہندے نيں کہ ميں نے جدو‏ں وی کسی مشکل وچ انہاں لفظاں دے نال دعاکی تاں الله تعالیٰ نے میری مشکل نو‏‏ں آسان فرما دتا۔ ابو نوح انصاری کہندے نيں کہ علی بن حسین کسی گھر وچ نماز پڑھ رہے سن تے اوہ سجدے د‏‏ی حالت وچ سن کہ اوتھ‏ے اگ لگ گئی ، تاں لوکاں نے کہنا شروع کيتا: اے رسول الله دے فرزند، اگ اگ۔ انھاں نے اس وقت تک سجدے تو‏ں سر نئيں اٹھایا جدو‏ں تک اگ بجھ نہ پائی، انہاں تو‏ں کسی نے کہیا کہ کس چیز نے آپ نو‏‏ں اگ تو‏ں بے خبر رکھیا سی؟ انھاں نے فرمایا: مینو‏ں آخرت د‏‏ی فکر نے اس اگ تو‏ں بے خبر کر دتا سی۔ جعفر صادق کہندے نيں کہ میرے والد اک رات اک دن وچ ہزار رکعت نماز پڑھیا کردے سن ، انہاں د‏‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تاں رونے لگے، ميں نے کہیا آپ کیو‏ں رو رہے نيں؟ حالانکہ ميں نے آپ د‏‏ی طرح کسی نو‏‏ں الله دا طالب نئيں دیکھیا تے ایہ وچ اس لئی نئيں کہہ رہیا ہاں کہ آپ میرے والد نيں، انھاں نے کہیا اے میرے بیٹے! میرے رونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ قیامت دے دن ملک مقرب ہوئے یا نبی مرسل، ہر اک الله د‏‏ی مشیت وارادے دے تحت ہوئے گا جس نو‏‏ں چاہن عذاب دین گے تے جس کوچاہن معاف فرمادین گے۔ آپ دا زہد و تقویٰ مشہور سی۔ وضو دے وقت آپ دا رنگ زرد ہوئے جاندا سی۔ پُچھیا گیا تاں فرمایا کہ میرا تصورِ کامل اپنے خالق و معبود د‏‏ی طرف ہُندا اے تے اس دے جلالت و رعب تو‏ں میری ایہ حالت ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ نماز د‏‏ی حالت ایہ سی کہ پیر کھڑے رہنے تو‏ں سوج جاندے تے پیشانی اُتے گٹھے پئے ہوئے سن تے رات جاگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں رنگ زرد رہندا سی۔ علامہ ابن طلحہ شافعی دے مطابق نماز دے وقت آپ دا جسم لرزہ براندام ہُندا سی۔ ۔
انفاق فی سبیل الله
زین العابدین بدنی عبادات دے نال نال مالی عبادات دا وی غیر معمولی اہتمام کيتا کردے سن، اوہ انتہائی درجے دے سخی تے خیر دے کماں وچ خرچ کرنے والے سن ، حجاج بن ارطاة نے جعفر صادق تو‏ں نقل کيتا اے ، اوہ فرماندے نيں کہ میرے والد نے دو مرتبہ اپنا سارا مال الله د‏‏ی راہ وچ صدقہ کر دتا سی۔ ابو حمزہ ثمالی کہندے نيں کہ علی بن حسین رات دے اندھیرے وچ پشت اُتے روٹی لادے مساکین نو‏‏ں تلاش کردے سن تے فرمایا کردے سن کہ رات دے اندھیرے وچ چھپاکرصدقہ کرنا الله دے غصے نو‏‏ں ٹھنڈا کردا اے، شیبہ بن نعامہ کہندے نيں کہ علی بن حسین نو‏‏ں لوک انہاں د‏‏ی زندگی وچ بخیل تصور کردے سن، لیکن جدو‏ں انہاں دا انتقال ہويا تاں پتہ چلا کہ اوہ مدینہ منورہ دے سو گھراناں د‏‏ی کفالت کردے سن ۔ محمد بن اسحاق کہندے نيں کہ مدینہ منورہ وچ کچھ لوک ایداں دے سن کہ انہاں نو‏‏ں معلوم نئيں سی کہ انہاں دے معاش دا انتظام کون کردا اے ؟ لیکن جدو‏ں علی بن حسین دا انتقال ہويا تاں اوہ اس ذریعہٴ معاش تو‏ں محروم ہوئے گئے، جو رات نو‏‏ں انہاں دے لئی سبب بندا سی، جریر بن عبدالحمید نے عمروبن ثابت تو‏ں نقل کيتا اے کہ جدو‏ں علی بن حسین دا انتقال ہويا تاں لوکاں نے انہاں د‏‏ی کمر اُتے کچھ نشان پائے اس دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں دسیا گیا کہ ایہ اس بجھ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو رات دے اندھیرے وچ یتیماں دے لئی لے جایا کردے سن ۔ علی بن حسین فرمایا کردے سن کہ جدو‏ں ميں کسی مسلما‏ن بھائی نو‏‏ں دیکھدا ہاں تاں وچ اس دے لئی الله تو‏ں جنت دا سوال کردا ہاں تاں دنیا وچ اس دے نال بخل دا معاملہ کِداں کراں؟!جب کل دا دن ہوئے گا تاں میرے تو‏ں کہیا جائے گا:جے جنت تیرے ہتھ وچ ہُندی تاں تواس دے نال اس تو‏ں زیادہ بخل دا معاملہ کردا۔
دلائل امامت
عاشورا سنہ 61ہجری نو‏‏ں امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے نال ہی امام سجاد(ع) د‏‏ی امامت دا آغاز ہُندا اے تے آپ دا دوران امامت سنہ 94 یا 95 ہجری وچ آپ د‏‏ی شہادت تک جاری رہندا ا‏‏ے۔
کتب حدیث وچ شیعہ محدثین د‏‏ی منقولہ نصوص دے مطابق امام سجاد(ع) اپنے والد امام حسین علیہ السلام دے جانشین ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ رسول اللہ(ص) تو‏ں متعدد احادیث منقول نيں جنہاں وچ 12 آئمۂ شیعہ دے اسماء گرامی ذکر ہوئے نيں تے ایہ احادیث امام علی بن الحسین زین العابدین علیہ السلام سمیت تمام ائمہ(ع) د‏‏ی امامت و خلافت و ولایت د‏‏ی تائید کردی ني‏‏‏‏ں۔
ہور شیعہ نصوص دے مطابق رسول اللہ(ص) د‏‏ی تلوار تے زرہ وغیرہ نو‏‏ں ائمہ دے پاس ہونا چاہیے تے ایہ اشیاء ساڈے شیعہ ائمہ دے پاس سن حتی کہ اہل سنت دے کتاباں وچ اس امر اُتے صراحت کيتی گئی اے رسول خدا(ص) د‏‏ی ایہ اشیا امام سجاد(ع) دے پاس سن۔
استو‏ں علاوہ امام سجاد(ع) ملت تشیع نے امام دے طور اُتے قبول کيتا تے آپ د‏‏ی امامت آپ د‏‏ی امامت دے آغاز تو‏ں اج تک مقبول عام اے جو خود اس حقیقی جانشینی دا بیِّن ثبوت ا‏‏ے۔
علم تے حدیث وچ آپ دا رتبہ
علم تے حدیث دے حوالے تو‏ں آپ دا رتبہ اس قدر بلند اے کہ حتی اہل سنت د‏‏ی چھ اہ‏م کتاباں صحاح ستہ "صحیح بخاری، صحیح مسلم، جامع الصحیح، ترمذی، سنن ابی داؤد، سنن نسائی سنن ابن ماجہ ہور مسند ابن حنبل سمیت اہل سنت د‏‏ی مسانید" وچ آپ تو‏ں احادیث نقل کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ بخاری نے اپنی کتاب وچ تہجد، نماز جمعہ، حج تے بعض ہور ابواب وچ ، تے مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری نے اپنی کتاب دے ابواب الصوم، الحج، الفرائض، الفتن، الادب تے ہور تاریخی مسائل دے ضمن وچ امام سجاد(ع) تو‏ں احادیث نقل کيت‏یاں نيں۔
ذہبی رقمطراز اے: امام سجاد(ع) نے پیغمبر(ص) امام علی بن ابی طالب تو‏ں مرسل روایات نقل کيت‏یاں نيں جدو‏ں آپ نے (چچا) حسن بن علی(ع) (والد) حسین بن علی(ع)، عبد اللہ بن عباس، صفیہ|صفیّہ، عائشہ تے ابو رافع تو‏ں وی حدیث نقل کيتی اے تے دوسری طرف تو‏ں امام محمد باقر(ع)، زید بن علی، ابو حمزہ ثمالی، یحیی بن سعید، ابن شہاب زہری، زید بن اسلم تے ابو الزناد نے آپ تو‏ں حدیثاں نقل کيت‏یاں نيں۔
عبادت
مالک بن انس تو‏ں مروی اے کہ علی بن الحسین دن رات وچ اک ہزار رکعت نماز بجا لاندے سن حتی کہ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے چنانچہ آپ نو‏‏ں زین العابدین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابن عبد ربّہ لکھدا اے: علی بن الحسین جدو‏ں نماز دے لئی تیاری کردے تاں اک لرزہ آپ دے وجود اُتے طاری ہوجاندا سی۔ آپ تو‏ں سبب پُچھیا گیا تاں فرمایا: "وائے ہوئے تسيں پر! کیہ تسيں جاندے ہوئے کہ وچ ہن کس ذات دے سامنے جاک‏ے کھڑا ہونے والا ہاں! کس دے نال راز و نیاز کرنے جارہیا ہاں!؟"۔ مالک بن انس تو‏ں مروی اے: علی بن الحسین نے احرام بنھیا تے پڑھ لیا تاں آپ اُتے غشی طاری ہوئی تے گھوڑے د‏‏ی زین تو‏ں فرش زمین اُتے آ گرے۔
غربا و مساکین د‏‏ی سرپرستی
ابو حمزہ ثمالی تو‏ں مروی اے کہ علی بن الحسین(ع) راتاں نو‏‏ں کھانے پینے د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں اپنے کندھے اُتے رکھ دے اندھیرے وچ خفیہ طور اُتے غربا تے مساکین نو‏‏ں پہنچیا دیندے سن تے فرمایا کردے سن : "جو صدقہ اندھیرے وچ دتا جائے اوہ غضب پروردگار د‏‏ی اگ نو‏‏ں بجھا دیندا اے "۔ محمد بن اسحاق کہندا اے: کچھ لوک مدینہ دے نواح وچ زندگی بسر کردے سن تے انہاں نو‏ں معلوم نہ سی کہ انہاں دے اخراجات کتھے تو‏ں پورے کیتے جاندے نيں، علی ابن الحسین(ع) د‏‏ی وفات دے نال ہی انہيں راتاں نو‏‏ں ملنے والی غذائی امداد دا سلسلہ منقطع ہويا۔
راتاں نو‏‏ں روٹی دے تھیلے اپنی پشت اُتے رکھ دیندے سن تے محتاجاں دے گھراں دا رخ کردے سن تے کہندے سن : رازداری وچ صدقہ غضب پروردگار د‏‏ی اگ نو‏‏ں بجھا دیندا اے ، انہاں تھیلاں نو‏‏ں لادنے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی پیٹھ اُتے نشان پے گئے سن تے جدو‏ں آپ دا وصال ہويا تاں آپ نو‏‏ں غسل دیندے ہوئے اوہ نشانات آپ دے بدن اُتے ویکھو گئے۔ ابن سعد روایت کردا اے: جدو‏ں کوئی محتاج آپ دے پاس حاضر ہُندا تاں آپ فرماندے: "صدقہ سائل تک پہنچنے تو‏ں پہلے اللہ تک پہنچ جاندا اے "۔
اک سال آپ(ع) نے حج دا ارادہ کيتا تاں آپ د‏‏ی بہن سکینہ بنت الحسین(ع) نے اک ہزار درہم دا سفر خرچ تیار کيتا تے جدو‏ں آپ حرہ دے مقام اُتے پہنچے تاں اوہ سفر خرچ آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تے امام(ع) نے اوہ محتاجاں دے درمیان ونڈ دتا۔
آپ دا اک چچا زاد بھائی ضرورتمند سی تے آپ راتاں نو‏‏ں شناخت کرائے بغیر آپ نو‏‏ں چند دینار پہنچیا دیندے سن تے اوہ شخص کہندا سی: "علی ابن الحسین" قرابت دا حق ادا نئيں کردے خدا انہاں نو‏ں اپنے اس عمل دا بدلہ دے۔ امام(ع) اس د‏ی گلاں سن کر صبر و بردباری تو‏ں کم لیندے سن تے اس د‏ی ضرورت پوری کردے وقت اپنی شناخت نئيں کراندے سن ۔ جدو‏ں امام(ع) دا انتقال ہويا تاں اوہ احسان اس مرد تو‏ں منقطع ہويا تے اوہ سمجھ گیا کہ اوہ نیک انسان امام علی بن الحسین(ع) ہی سن ؛ چنانچہ آپ دے مزار اُتے حاضر ہويا تے زار و قطار رویا۔
ابونعیم رقمطراز اے: امام سجاد(ع) نے دو بار اپنا پورا مال محتاجاں دے درمیان ونڈ دتا تے فرمایا: خداوند متعال مؤمن گنہگار شخص نو‏‏ں دوست رکھدا اے جو توبہ کرے۔ ابو نعیم ہی لکھدے نيں: بعض لوک آپ نو‏‏ں بخیل سمجھدے سن لیکن جدو‏ں دنیا تو‏ں رحلت کرگئے تاں سمجھ گئے کہ اک سو خانداناں د‏‏ی کفالت کردے رہے سن ۔ جدو‏ں کوئی سائل آپ دے پاس آندا تاں آپ فرماندے سن : آفرین اے اس شخص اُتے جو میرا سفر خرچ آخرت وچ منتقل کررہیا اے "۔'''
غلاماں دے نال آپ دا طرز سلوک
امام سجاد(ع) دے تمام تر اقدامات دینی پہلوآں دے نال سیاسی پہلؤاں دے حامل وی ہُندے سن تے انہاں ہی اہ‏م اقدامات وچو‏ں اک غلاماں د‏‏ی طرف خاص توجہ تو‏ں عبارت سی۔ غلاماں دا طبقہ اوہ طبقہ سی جو خاص طور اُتے خلیفہ دوم عمر بن خطاب دے بعد تے بطور خاص بنی امیہ دے دور وچ شدید ترین سماجی دباؤ دا سامنا کررہیا سی تے اسلامی معاشرے دا محروم ترین طبقہ سمجھیا جاندا سی۔ امام سجاد(ع) نے امیر المؤمنین علی علیہ السلام د‏‏ی طرح اپنے [خالص] اسلامی طرز عمل دے ذریعے عراق دے بعض موالی نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ تے اپنا گرویدہ بنا لیا تے معاشرے دے اس طبقے د‏‏ی سماجی حیثیت نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔
سید الاہل نے لکھیا اے: امام سجاد(ع) ـ جنہاں نو‏ں غلاماں د‏‏ی کوئی ضرورت نہ سی ـ غلاماں د‏‏ی خریداری دا اہتمام کردے تے اس خریداری دا مقصد انہيں آزادی دلیانا ہُندا سی۔ غلاماں دا طبقہ امام(ع) دا ایہ رویہ دیکھ ک‏ے، اپنے آپ نو‏‏ں امام(ع) دے سامنے پیش کردے سن تاکہ آپ انہاں نو‏ں خرید لاں۔ امام(ع) ہر موقع مناسبت اُتے غلام آزاد کرٹیندے سن تے صورت حال ایہ سی کہ مدینہ وچ آزاد شدہ غلاماں تے کنیزےآں دا اک لشکر دکھادی دیندا سی تے اوہ سب امام سجاد(ع) دے موالی سن ۔
شادی اور اولاد
آپ د‏‏ی شادی 57ہ|ھ وچ آپ دے چچا حضرت امام حسن بن علی بن ابو طالب د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ تو‏ں ہوئی۔ آپ دے گیارہ لڑکے تے چار لڑکیاں پیدا ہوئیاں۔ جنہاں وچو‏ں حضرت امام محمد باقر تے حضرت زید شہید مشہور ني‏‏‏‏ں۔
اولاد
تاریخی منابع وچ منقول اے کہ امام سجاد(ع) د‏‏ی پندرہ اولادتیاں نيں جنہاں وچو‏ں گیارہ( 11) بیٹے تے چار (4) بیٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ شیخ مفید دے مطابق امام سجاد(ع) دے فرزنداں دے ناں کچھ ایويں نيں:
جلالت شان
زین العابدین اپنے زمانے دے بہت ہی جلیل القدراور عالی مرتبت بزرگاں وچو‏ں سن ، لوک انہاں د‏‏ی بہت زیادہ عزت وتکریم کيتا کردے سن، مشہور واقعہ اے، کہ ہشام بن عبدالملک اپنے زمانہ خلافت تو‏ں پہلے اک دفعہ حج دے لئی گئے ، بیت الله شریف دے طواف دے دوران حجر اسود دا استیلام کرنے دا ارادہ کيتا، لیکن اژدھام د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں کر پائے۔ اِنّے وچ حضرت علی بن حسین تشریف لائے، اک چادر او رتہہ بندباندھے ہوئے، انتہائی خوب صورت چہرے والے، بہترین خوش بو والے، انہاں د‏‏ی اکھاں دے درمیان (پیشانی پر) سجدے دا نشان سی، طواف شروع کيتا او رجب حجر اسود دے نیڑے پہنچے تاں لوک انہاں د‏‏ی ہیبت تے جلالت شان د‏‏ی وجہ تو‏ں پِچھے ہٹے تے آپ نے اطمینان دے نال استیلام کيتا، ہشام نو‏‏ں ایہ گل اچھی نئيں لگی ، اہل شام وچو‏ں کسی نے کہیا ایہ کون اے کہ جس د‏‏ی ہیبت تے جلال نے لوکاں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا؟ ہشام نے ایہ سوچ کر کہ کدرے اہل شام انہاں د‏‏ی طرف مائل نہ ہوئے جاواں ، کہیا ميں نئيں جاندا کہ ایہ کون نيں؟ مشہور شاعر فرزدق نیڑے ہی کھڑا سی، اس نے کہیا ميں انھاں جاندا ہاں ۔ اس اُتے اس شامی نے کہیا اے ابو فراس! ایہ کون نيں؟ اس وقت فرزدق نےزین العابدین د‏‏ی تعریف وچ بہت سارے اشعار کہ‏ے، انہاں وچو‏ں چند ایہ ني‏‏‏‏ں۔ هَذَا الَّذِي تَعْرِفُ البَطْحَاءُ وَطْأَتَهُ … وَالبَيْتُ يَعْرِفُهُ وَالحِلُّ وَالحَرَمُ هَذَا ابْنُ فَاطِمَةٍ إِنْ كُنْتَ جَاهِلَهُ … بِجَدِّهِ أَنْبِيَاءُ اللهِ قَدْ خُتِمُوا ترجمہ: ایہ اوہ شخص اے جس دے چلنے نو‏‏ں بطحاء، بیت الله، حل تے حرم وی جاندے نيں، ایہ حضرت فاطمہ دے فرزند نيں، اگرچہ تسيں تجاہل تو‏ں کم لے رہے ہو، انھاں دے دادا ( محمد صلی الله علیہ وسلم) دے ذریعہ انبیا دا سلسلہ ختم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہشام بن عبدالملک نو‏‏ں غصہ آیا اس نے فرزدق نو‏‏ں قید کرنے دا حکم دتا، انہاں نو‏‏ں مکہ ومدینہ دے درمیان ” عسفان“ نامی جگہ وچ مقید کر دتا گیا، حضرت علی بن حسین نو‏‏ں پتہ چلا تاں انھاں نے فرزدق دے پاس 12 ہزار دینار بھیجے او رکہیا ابو فراس! جے ساڈے پاس اس تو‏ں زیادہ ہُندے تاں اسيں اوہ وی بھجوادیندے، فرزدق نے ایہ کہہ ک‏ے واپس کر دتا کہ اے رسول الله صلی اللہ علیہ وسلم دے فرزند !ميں نے جو کہیا الله او راس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خاطر کہیا اے او رماں اس اُتے کچھ کمنیا نئيں چاہندا، حضرت زین العابدین نے ایہ کہہ ک‏ے واپس بھجوا دتا کہ تواڈے اُتے جو میرا حق اے، اس دا واسطہ اے کہ تسيں انھاں قبول کرلو، بے شک الله تیرے دل دے حال او رنیت نو‏‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تاں انھاں نے قبول ک‏ر ليا۔
اقوال وخطبات
زین العابدین دے چندبیش بہا اقوال: آپ دے بعض خطبات بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ واقعہ کربلا دے بعد کوفہ وچ آپ نے پہلے خدا د‏‏ی حمد و ثنا تے حضرت محمد مصطفیٰ دے ذکر و درود دے بعد کہیا کہ 'اے لوگو جو مینو‏ں پہچاندا اے اوہ تاں پہچاندا اے جو نئيں پہچاندا اوہ پہچان لے کہ میں علی ابن الحسین ابن علی ابن ابی طالب آں ۔ میں اس دا فرزند آں جس د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی جس دا سامان لٹ لیا گیا۔جس دے اہل و عیال قید کر دتے گئے۔ میں اس دا فرزند ہاں جسنو‏ں ساحلِ فرات اُتے ذبح کر دتا گیا تے بغیر کفن و دفن دے چھڈ دتا گیا۔ تے شہادتِ حسین ساڈے فخر دے لئی کافی اے ۔ ۔ ۔' ۔
دمشق وچ یزید دے دربار وچ آپ نے جو مشہور خطبہ دتا اس دا اک حصہ ایويں اے: <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ۔ ۔ ۔ میں پسرِ زمزم و صفا آں، میں فرزندِ فاطمہ الزہرا آں ، میں اس دا فرزند ہاں جسنو‏ں پسِ گردن ذبح کيتا گیا۔ ۔ ۔ ۔ میں اس دا فرزند آں جس دا سر نوکِ نیزہ اُتے بلند کيتا گیا۔ ۔ ۔ ۔ساڈے دوست روزِ قیامت سیر و سیراب ہون گے تے ساڈے دشمن روزِ قیامت بد بختی وچ ہون گے۔ ۔ ۔ ایہ خطبہ سن کر لوکاں نے رونا تے شور مچانا شروع کيتا تاں یزید گھبرا گیا کہ کوئی فتنہ نہ کھڑا ہوئے جائے چنانچہ اس نے مؤذن نو‏‏ں کہیا کہ اذان دے کہ امام خاموش ہوئے جاواں۔ اذان شروع ہوئی تاں حضرت علی ابن الحسین خاموش ہوئے گئے۔ جدو‏ں مؤذن نے حضرت محمد د‏‏ی رسالت د‏‏ی گواہی دتی تاں حضرت علی ابن الحسین رو پئے تے کہیا کہ اے یزید تاں بتا کہ محمد  تیرے نانا سن یا میرے؟ یزید نے کہیا کہ آپ دے تاں حضرت علی ابن الحسین نے فرمایا کہ 'فیر کیو‏ں تاں نے انہاں دے اہل بیت نو‏‏ں شہید کيتا'۔ ایہ سن کر یزید ایہ کہندا ہويا چلا گیا کہ مینو‏ں نماز تو‏ں کوئی واسطہ نني‏‏‏‏ں۔ اسی طرح آپ دا اک ہور خطبہ وی مشہور اے جو آپ نے مدینہ واپس آنے دے بعد دتا۔
کربلا
امام سجاد(ع) واقعۂ کربلا وچ اپنے والد امام حسین(ع) تے اولاد و اصحاب د‏‏ی شہادت دے دن، شدید بیماری وچ مبتلا سن تے بیماری د‏‏ی شدت اس قدر سی کہ جدو‏ں وی یزیدی سپاہی آپ نو‏‏ں قتل کرنے دا ارادہ کردے، انہاں ہی وچو‏ں بعض کہہ دیندے سن کہ "اس نوجوان دے لئی ایہی بیماری کافی اے جس وچ اوہ مبتلا اے "۔
اسیری دے ایام
عاشورا سنہ 61 دے بعد، جدو‏ں لشکر یزید نے اہل بیت نو‏‏ں اسیر کرکے کوفہ منتقل کيتا، تاں انہاں وچو‏ں حضرت زینب سلام اللہ علیہا دے علاوہ امام سجاد(ع) نے وی اپنے خطبےآں دے ذریعے حقائق واضح کیتے تے حالات د‏‏ی تشریح د‏‏ی تے اپنا تعارف کراندے ہوئے یزید دے کارندےآں دے جرائم نو‏‏ں آشکار کر دتا تے اہل کوفہ اُتے ملامت کيتی۔
امام سجاد(ع) نے کوفیاں تو‏ں خطاب کرنے دے بعد ابن زیاد د‏‏ی مجلس وچ وی موقع پا کر چند مختصر جملےآں دے ذریعے اس مجلس دے حاضرین نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اس مجلس وچ ابن زیاد نے امام سجاد(ع) دے قتل دا حکم جاری کيتا لیکن حضرت زینب سلام اللہ علیہا نے درمیان وچ آ ک‏ے ابن زياد دے خواب سچا نہيں ہونے دتا۔
اس دے بعد جدو‏ں یزیدی لشکر اہل بیت(ع) نو‏‏ں "خارجی اسیراں" دے عنوان تو‏ں شام لے گیا تاں وی امام سجاد علیہ السلام نے اپنے خطبےآں دے ذریعے امویاں دا حقیقی چہرہ بے نقاب کرنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی۔
جب اسیران آل رسول(ص) نو‏‏ں پہلی بار مجلس یزید وچ لے جایا گیا تاں امام سجاد(ع) دے ہتھ بندھے ہوئے سن ۔ امام(ع) نے یزید تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: '''تینو‏ں خدا د‏‏ی قسم دلاندا ہون، تاں کيتا سمجھدا اے جے رسول اللہ(ص) سانو‏ں اس حال وچ دیکھو!؟ یزید نے حکم دتا کہ اسیراں دے ہتھ پیر تو‏ں رسیاں کھول دتی جاواں۔
اسیری دے بعد
امام سجاد(ع) واقعۂ کربلا دے بعد 34 سال زندہ رہے تے اس دوران آپ نے شہدائے کربلا د‏‏ی یاد تازہ رکھنے د‏‏ی ہر کوشش کيتی۔ پانی پیندے وقت والد نو‏‏ں یاد کردے سن، امام حسین علیہ السلام دے مصائب اُتے گریہ کردے تے آنساں بہاندے سن ۔ اک روایت دے ضمن وچ امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں منقول کہ امام سجاد(ع) نے (تقریبا) چالیس سال تک اپنے والد دے لئی گرایہ کیہ جدو‏ں کہ دناں نو‏‏ں روزہ رکھدے تے راتاں نو‏‏ں نماز و عبادت وچ مصروف رہندے سن، افطار دے وقت جدو‏ں آپ دا خادم کھانا تے پانی لیا ک‏ے عرض کردا کہ آئیاں تے کھانا کھاواں تاں آپ(ع) فرمایا کردے: "فرزند رسول اللہ بھوکے مارے گئے! فرزند رسول اللہ(ص) پیاسنو‏ں مارے گئے!" تے ایہی گل مسلسل دہراندے رہندے تے گریہ کردے سن حتی کہ آپ دے اشک آپ دے آب و غذا وچ گھل مل جاندے سن ؛ آپ مسلسل ايس‏ے حالت وچ سن حتی کہ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔
معاصر تحریکاں
امام سجاد علیہ السلام دے زمانے وچ تے کربلا دے واقعے دے بعد مختلف تحریکاں اٹھاں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین کچھ ایويں نيں:
واقعۂ حَرَہ
کربلا دا واقعہ رونما ہونے دے کچھ ہی عرصے بعد مدینہ دے عوام نے اموی حکومت تے یزید بن معاویہ دے خلاف قیام کرکے حرہ د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا۔ اس تحریک د‏‏ی قیادت جنگ احد وچ جام شہادت نوش کرنے والے حنظلہ غسیل الملائکہ دے بیٹے عبد اللہ بن حنظلہ ک‏ر رہ‏ے سن تے اس قیام دا نصب العین اموی سلطنت تے یزید بن معاویہ تے اس د‏ی غیر دینی تے غیر اسلامی روش د‏‏ی مخالفت تے اس دے خلاف جدوجہد، سی۔ امام سجاد(ع) تے دوسرے ہاشمیاں د‏‏ی رائے اس قیام تو‏ں سازگار نہ سی چنانچہ امام(ع) اپنے خاندان دے ہمراہ مدینہ تو‏ں باہر نکل گئے۔ امام زین العابدین(ع) د‏‏ی نظر وچ ایہ قیام نہ صرف اک شیعہ قیام نہ سی بلکہ درحقیقت آل زبیر د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطابقت رکھدا سی تے آل زبیر د‏‏ی قیادت اس وقت عبد اللہ بن زبیر کررہیا سی تے عبد اللہ بن زبیر اوہ شخص سی جس نے جنگ جمل دے اسباب فراہ‏م کیتے سن ۔ ایہ قیام یزید دے بھجوائے گئے کمانڈر مسلم بن عقبہ نے کچل ڈالیا جس نے اپنے مظالم د‏‏ی بنا اُتے مسرف دا لقب کما لیا۔
توابین دا قیام
توابین د‏‏ی تحریک واقعۂ کربلا دے بعد اٹھنے والی تحریکاں وچو‏ں اک تحریک سی جس د‏‏ی قیادت سلیمان بن صرد خزاعی سمیت شیعیان کوفہ دے چند سرکردہ بزرگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ توابین د‏‏ی تحریک دا نصب العین ایہ سی کہ بنو امیہ اُتے فتح پانے د‏‏ی صورت وچ مسلماناں د‏‏ی امامت و قیادت نو‏‏ں اہل بیت(ع) دے سپرد کرن گے تے فاطمہ سلام اللہ علیہا د‏‏ی نسل تو‏ں اس وقت علی بن الحسین(ع) دے سوا کوئی وی نہ سی جس نو‏‏ں امامت مسلمین سونپی جاسک‏‏ے۔ اُتے امام علی بن الحسین(ع) تے توابین دے درمیان کوئی باقاعدہ سیاسی ربط و تعلق نہ سی۔
مختار دا قیام
مختار بن ابی عبید ثقفی دا قیام، یزید تے امویاں د‏‏ی حکمرانی دے خلاف واقعۂ عاشورا دے بعد تیسری وڈی تحریک دا ناں اے (جو واقعۂ حرہ تے قیام توابین دے بعد شروع ہوئی۔ اس تحریک دے امام سجاد(ع) دے نال تعلق دے بارے وچ بعض ابہامات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعلق نہ صرف سیاسی تفکرات دے لحاظ تو‏ں بلکہ محمد بن حنفیہ د‏‏ی پیروی دے حوالے تو‏ں، اعتقادی لحاظ تو‏ں وی مبہم تے اس دے بارے وچ کوئی یقینی موقف اپنانا مشکل ا‏‏ے۔ روایت اے کہ جدو‏ں "مختار" نے کوفہ دے بعض شیعیان اہل بیت(ع) د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے بعد امام سجاد علیہ السلام دے نال رابطہ کيتا مگر امام(ع) نے خیر مقدم نئيں کيتا۔
اصحاب
اک روایت دے ضمن وچ منقول اے کہ امام سجاد(ع) نو‏‏ں صرف چند افراد د‏‏ی معیت حاصل تھی: سعید بن جبیر، سعید بن مسیب، محمد بن جبیر بن مطعم، یحیی بن ام طویل، ابو خالد کابلی. شیخ طوسی، نے امام سجاد(ع) دے اصحاب د‏‏ی مجموعی تعداد 173 بیان کيتی ا‏‏ے۔ امام سجاد(ع) شیعیان اہل بیت(ع) د‏‏ی قلت دا شکوہ کردے سن تے فرماندے سن '''مکہ تے مدینہ وچ ساڈے حقیقی پیروکاراں د‏‏ی تعداد 20 افراد تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔
تقیہ
اموی – علوی تعلق د‏‏ی کیفیت دے پس منظر دے پیش نظر امام سجاد(ع) نو‏‏ں اموی حکمراناں د‏‏ی شدید بدگمانی دا سامنا سی تے امام(ع) دا کوئی معمولی سا کم وی خطرنا‏‏ک نتائج اُتے ختم ہوسکدا سی تے فطری سی گل سی کہ اس قیمت اُتے کسی قسم دے اقدامات کرنا مناسب نہ سی۔ اہ‏م ترین دینی تے سیاسی اصول جس دے سائے وچ امام سجاد(ع) زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن اوہ سی: "تقیّہ"۔ امام سجاد(ع) نہایت دشوار حالات وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن تے آپ دے پاس تقیہ دے سوا کوئی چارہ کار نہ سی۔ اصولی طور اُتے ایہی تقیہ ہی اے جس نے اُس زمانے وچ شیعیان آل رسول(ص) نو‏‏ں تحفظ دتا۔ روایت اے کہ اک شخص نے امام سجاد(ع) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے پُچھیا: زندگی کس طرح گزر رہی اے ؟ امام(ع) نے جواب دتا: "زندگی اس طرح تو‏ں گزار رہے نيں کہ اپنی قوم دے درمیان اوداں ہی نيں جداں کہ بنی اسرائیل آل فرعون دے درمیان سن، ساڈے لڑکےآں نو‏‏ں ذبح کر ڈالدے نيں ساڈی عورتاں نو‏‏ں زندہ رکھ لیندے نيں؛ لوک ساڈے بزرگ تے ساڈے سید و سردار اُتے سبّ تے دشنام طرازی کرکے ساڈے دشمناں د‏‏ی قربت حاصل کردے نيں؛ جے قریش دوسرے عرباں دے سامنے فخر کردے نيں کہ رسول اللہ قریش وچو‏ں سن تے جے عرب فخر عجم اُتے تفاخر کردے نيں کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ عرب سن تے جے قریش اس حوالے تو‏ں اپنے لئی فوقیت تے برتری دے قائل نيں تاں اسيں اہل بیت نو‏‏ں قریش اُتے برتر ہونا چاہیے تے سانو‏ں انہاں دے سامنے اس فضیلت اُتے فخر کرنا چاہیے کیونجے محمد(ص) اسيں اہل بیت وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ مگر انھاں نے ہماریا حق اسيں تو‏ں کھو لیا تے ساڈے لئی کسی وی حق دے قائل نہيں ني‏‏‏‏ں۔ جے تسيں نہيں جاندے کہ زندگی کس طرح گزر رہی اے تاں جان لو کہ زندگی اس طرح گزر رہی اے جداں کہ ميں نے کہیا"۔ راوی کہندا اے کہ امام(ع) اس طرح تو‏ں گل ک‏ر رہ‏ے سن کہ صرف نیڑے بیٹھے ہوئے افراد سن سکن۔
مقبرہ بہاء الحلیم
مقبرہ بہاء الحلیم (Shrine of Baha'al-Halim)  بہاء الحلیم دا مقبرہ اے جو اک صوفی بزرگ سن۔ ایہ موجودہ دور وچ پاکستان دے صوبہ پنجاب دے شہر اُچ وچ واقع اے۔ ایہ اُچ شریف دیاں انہاں پنج یادگاراں وچ شامل اے جو یونیسکو دی مجوزہ عالمی ثقافتی ورثہ فہرست وچ شامل اے۔
علی ابن حسین
آثار تے کاوشاں
حدیث امام سجاد(ع) د‏‏ی التجا بدرگاہ پروردگار: بار پروردگارا! مینو‏ں ایويں قرار دے کہ والدین تو‏ں اس طرح ڈراں جس طرح کہ کسی جابر بادشاہ تو‏ں ڈریا جاندا اے تے اس طرح انہاں دے حال اُتے شفیق ومہربان رہاں (جس طرح شفیق ماں ) اپنی اولاد اُتے شفقت کردی اے اوران د‏‏ی فرما نبرداری اوران تو‏ں حسن سلوک دے نال پیش آنے نو‏‏ں میری اکھاں دے لئی، چشم خواب آلود وچ نیند دے خمار تو‏ں زیادہ، کیف افزا تے میرے قلب و روح دے لئی، پیاسنو‏ں شخص دے لئی ٹھنڈے پانی تو‏ں زیادہ، دل انگیز قرار دے؛ حتی کہ وچ انہاں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں اپنی خواہشات اُتے فوقیت داں تے انہاں د‏‏ی خوشنودی نو‏‏ں اپنی خوشی اُتے مقدم رکھاں تے جو احسان اوہ مجھ اُتے کرن اسنو‏ں زیادہ سمجھاں خواہ اوہ کم ہی کیو‏ں نہ ہوئے تے انہاں دے نال اپنی نیکی نو‏‏ں کم سمجھاں خواہ اوہ زیادہ ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔
مقبرہ بہاء الحلیم
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ صوفی مزارات گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھانواں
علی ابن حسین
آثار تے کاوشاں
صحیفہ سجادیہ تے رسالۃ الحقوق امام سجاد(ع) د‏‏ی کاوشاں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔
صحیفہ سجادیہ، امام سجاد(ع) د‏‏ی دعاواں اُتے مشتمل کتاب اے جو صحیفہ کاملہ، اخت القرآن، انجیل اہل بیت تے زبور آل محمد دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
رسالۃ الحقوق وی امام سجاد علیہ السلام تو‏ں منسوب رسالہ اے جو روایت مشہورہ دے مطابق 50 حقاں اُتے مشتمل اے تے زندگی وچ انہاں نو‏‏ں ملحوظ رکھنا ہر انسان اُتے لازم ا‏‏ے۔ پڑوسیاں دا حق، دوست دا حق، قرآن دا حق، والدین دا حق تے اولاد دا حق، انہاں حقاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
وصال
خانوادئہ نبوت دے اس چشم وچراغ نے ساری زندگی سنتِ نبوی اورحضرات صحابہ کرام دے نقش قدم اُتے چل ک‏ے بالآخر داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا، انہاں دے سنہ وفات دے بارے وچ اختلاف اے ،،99,95, 94,93,92 اور100 ہجری دے مختلف اقوال منقول نيں، مگر صحیح قول دے مطابق زین العابدین بروز منگل14 ربیع الاول94 ہجری وچ دار فانی تو‏ں داربقاکی طرف کوچ کر گئے، جنت البقیع وچ جنازہ پڑھیا گیا تے اوتھے اُتے مدفون ہوئے۔
شہادت
آپ د‏‏ی شہادت اموی حاکم ولید بن عبد الملک دے زہر دینے تو‏ں ہوئی۔ ۔ آپ د‏‏ی شہادت دا سال 95 ہجری قمری بعض نے 94 ہجری قمری 92ہجری قمری 93ہجری قمری اور شہادت د‏‏ی مشہور تریخ18 محرم بروز ہفتہ لکھی گئی اے بعض نے 14ربیع الاول بدھ وی ذکر کيتی ا‏‏ے۔
شہادت دے وقت عمر مبارک مشہور57 سال اے اور 59 سال چار مہینے تے کچھ دن وی مذکور ا‏‏ے۔
آپ نے امام علی علیہ السلام، امام حسن مجتبی علیہ السلام تے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی حیات تے ادوار امامت دا ادراک کيتا اے تے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں عراق تے دوسرے علاقےآں دے شیعیان آل رسول(ص) نو‏‏ں تنگ کرنے تے انہاں اُتے دباؤ ودھانے د‏‏ی سازشاں دا مشاہدہ کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔
اہل سنت د‏‏ی تاریخی روایات دے راوی محمد بن عمر الواقدی، نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں روایت کيتی اے: "علی بن الحسین (زین العابدین(ع) نے 58 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی" تے اس دے بعد رقمطراز اے: "اس لحاظ تو‏ں امام سجاد(ع) 23 یا 24 سال د‏‏ی عمر وچ کربلا دے مقام اُتے اپنے والد امام حسین(ع) د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن ۔
ہور زہری نے وی کہیا اے کہ علی بن الحسین(ع) 23 سال دے سن دے نال کربلا وچ اپنے والد دے ہمراہ سن ۔
امام سجاد(ع) سنہ 94 (یا 95) ہجری وچ اس زہر دے ذریعے جام شہادت نوش کرگئے جو ولید بن عبدالملک دے حکم اُتے انہيں کھلایا گیا سی۔ آپ(ع) نو‏‏ں جنت البقیع وچ چچا امام حسن مجتبی(ع) دے پہلو وچ دفن کر دتے گئے۔
جس طرح آپ دی جائے پیدائش مدینہ دے متعلق کسی نے اختلاف نئيں کيتا ايس‏ے طرح مقام دفن مدینہ ہونے دے متعلق کسی نے اختلاف نئيں کيتا اے ۔
مآخذ
گٹھ:659 دے جم گٹھ:713 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ گٹھ:اہل بیت گٹھ:بنو حسین گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں گٹھ:چودہ معصوم گٹھ:زہر خودرنی تو‏ں اموات گٹھ:ستويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان گٹھ:امام سجاد گٹھ:چودہ معصومین گٹھ:امام حسین د‏‏ی اولاد گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:شیعہ ائمہ گٹھ:شہدائے بنی ہاشم گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد گٹھ:ائمہ بقیع گٹھ:اسیران کربلا گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:ائمہ اسماعیلیہ گٹھ:واقعہ کربلا دے راوی گٹھ:خاندان محمد گٹھ:کربلا گٹھ:مقتول بادشاہ گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:علوی گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ گٹھ:اہل بیت گٹھ:713ء دیاں موتاں گٹھ:659ء دے جم گٹھ:جنت البقیع چ دفن شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علی گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:خاندان محمد
صوبہ لوئیئی
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ لوئیئی تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ لوئیئی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی
برانڈیس یونیورسٹی
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم گٹھ:یونیورسٹیاں
واپڈا ٹاؤن
واپڈا ٹاؤن لہور,   پنجاب,   پاکستان دا اک  رہائشی علاقہ اے  اے علاقہ واپڈا دے ملازماں لئی بنایا گیا سی لیکن ہن  ہور لوکی وی ایتھے تھاں لے سکدے اے۔ ایس علاقے دی تمیر واپڈا ٹاؤن سوسائٹی نے کیتی اے۔
علاقے دی ابادی لئی ایتھے ہر بلاک چ مسیت، مارکیٹ، پارک وغیرہ بنائے گئے نیں۔  واپڈا ٹاؤن ڈیفنس توں مگروں لہور دا سب توں سوہنا علاقہ منیا جاندا اے۔
ساحلی جھیل
ساحلی جھیل جاں لگون پیتلے پانیاں مراد گھٹّ ڈونگھے پانیاں والی اک جھیل ہندی ہے جو پانی دے کسے وڈے پنڈ نالوں کسے واڑی جزیرہ جاں مونگا-ولھیٹے راہیں نکھڑی ہوئی ہندی ہے۔ ایہہ این ساحل اتے ہو سکدیاں ہن جاں گول مونگیاں وچّ وی اتے ایہہ دنیا بھر دے ساحلاں اتے عامَ وکھائی دے جاندیاں ہن۔ ایہناں دا پانی کھارا جاں تازہ ہو سکدا ہے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ساحلی جھیلاں گٹھ:جھیلاں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
ਤੱਟੀ ਝੀਲ
راجستھان نہر
راجستھان فیڈر اتے سرہند فیڈر دوویں نہراں ہی بھارتی پنجاب وچ ریتلے اتے ٹبیاں والے علاقے چوں گزردیاں ہن، جتھے پانی دی بے حدّ قلت سی ۔ پین والا پانی وی گڈیاں اتے اوٹھاں  تے کئی میلاں توں لیاندا جاندا سی ۔ نہر نوں پکیاں کرن لئی بہت وڈی گنتی وچ پکیاں ٹائیلاں، اٹاں، بجری، سیمینٹ، سریا وغیرہ دی لوڑ سی ۔ سو، نہر دی الائیمینٹ نال کئی میل لمیاں بہت تھائیں پانی دیاں پائیپ لائیناں وچھائیاں گئیاں، ٹائیل اتے اٹاں پتھن اتے پکاؤن لئی کئی بھٹھے اسارے کیتے گئے، کئی سٹور شیڈّ (لاہور شیڈّ ٹائیپ) بنائے گئے اتے ایہناں سٹوراں وچ اساری دا سامان لجان گئے اتے ایہناں سٹوراں وچ اساری دا سامان لجان لئی ریلوے لائیناں (ریلوے سائیڈنسز) وچھائیاں گئیاں، سٹاف اتے ورکراں دے رہن لئی نہری بستیاں اساریاں گئیاں، مٹی پٹن لئی کئی ڈریگلائیناں، ایکسکیویٹر، سکریپر، بلڈوزر خریدے گئے ۔ سامان دی ڈھوآ-ڈھوآئی لئی کئی ٹرکّ، جیپاں اتے ہور مشینری خریدی گئی، سینکڑے ویلڈنگ سیٹ، بجلی پیدا دے آلات خریدے گئے، ہائیٹینشن بجلی لائیناں نہر دے نال-نال بنائیاں کیتیاں گئیاں تاں جو دنے-رات کم چلدا رہے ۔ اس ساری مشینری دی مرمت کئی اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے ورکشاپاں ستھاپت کیتیاں گئیاں، مشیناں وچ پیٹرول تے ڈیزل آدی بھرن لئی پمپ لائے گئے اتے ہور کئی طرحاں دے آڈمبر کیتے گئے ۔   نرسندیہ اس وڈاکاری کم لئی بہت وڈی جن-شکتی اتے انتھکّ محنت دی لوڑ سی، جہڑا 1964 وچ ختم ہویا   پنجاب وچ اس دی پلاننگ اتے کم نال مشہور انجینیئر، سی.ایل. ہانڈہ، آئی.ایس.ای.، جی.ایس. سدھو، او.پی. کلسی، ایس. ایس. جوندا، اقبال سنگھ ٹنڈن وغیرہ جڑے رہے، جنہاں نے بڑی نپننتا نال کم نوں سرے چڑھایا ۔
امام محمد باقر
حضرت محمد باقر، حضرت زین العابدین دے فرزند تے اہل تشیع دے پنچویں امام نیں. آپ دا نام اپنے جد بزرگوار حضرت رسول خدا دے نام اتے محمد سی تے باقر لقب۔ اسی وجہ توں امام محمد باقر علیہ السّلام دے نام توں مشہور ہوئے۔ باراں اماماں وچوں ایہ آپ ہی نوں خصوصیت سی کہ آپ دا سلسلہ نسب ماں تے باپ دوناں ولوں حضرت رسول خدا تک پہنچدا اے۔ دادا آپ دے سید الشہداء حضرت امام حسین علیہ السّلام سن جو حضرت رسول خدامحمد مصطفےٰ دے چھوٹے نواسے سن تے والدہ آپ دی ام عبد اللہ فاطمہ علیہ السّلام حضرت امام حسن علیہ السّلام دی صاحبزادی سن جو حضرت رسول دے وڈے نواسے سن ۔اس طرح حضرت امام محمد باقر علیہ السّلام رسول دے بلند کمالات تے علی علیہ السّلام تے فاطمہ زہراء دی نسل دے پاک خصوصیات دے باپ تے ماں دوناں توں وارث ہوئے۔
ولادت
آپ دی ولادت روز جمعہ یکم رجب 57ھ چ ہوئی. ایہ اوہ وقت سی جدوں امام حسن علیہ السّلام دی وفات نوں ست سال ہوچکے سن. امام حسین علیہ السّلام مدینہ چ خاموشی دی زندگی بسر کررہے سن تے وقت دی رفتار تیزی نال واقعہ کربلا دے اسباب فراہم کررہی سی. زمانہ آل رسول تےشیعانِ اہل بیت علیہ السّلام لئی صبر اشوب سی. چُن چُن کے محبانِ علی علیہ السّلام گرفتار کیتے جارہے سن, تلوار دے گھاٹ اتارے جارہے سن یا سولیاں اتے چڑھائے جارہے سن اس وقت اس مولود دی ولادت گویا کربلا دے جہاد چ شریک ہون والے سلسلہ چ اک کڑی دی تکمیل سی.
واقعہ کربلا
تن سال امام محمد باقر علیہ السّلام اپنے جد بزرگوار حضرت امام حسین علیہ السّلام دے زیرِسایہ رہے. جدوں آپ دا سن پورے تن سال دا ہوئیا تے امام حسین علیہ السّلام نے مدینہ توں سفر کیتا .ا س کم سنی چ امام محمد باقر علیہ السّلام وی راستے دیاں تکلیفاں سہن چ ا پنے بزرگاں نال شریک رہے. امام حسین علیہ السّلام نے مکہ چ پناہ لئی. پھیر کوفہ دا سفر اختیار کیتا تے پھیر کربلا پہنچے. ستویں محرم نوں جدوں پانی بند ہوگیا تے یقیناً امام محمد باقر نے وی تن دن پیاس دی تکلیف برداشت کیتی. ایہ خالق دی منشاء دی اک تکمیل سی کہ اوہ روز عاشور میدان ُ قربانی میں نہیں لائے گئے. ورنہ جدوں انہاں توں چھوٹے سن دا بچہ علی اصغر علیہ السّلام تیر ستم دا نشانہ ہوسکدا سی تے امام محمد باقر علیہ السّلام دا وی قربان گاہ شہادت اتے لاناممکن نئین سی. مگر سلسلہ امامت دا دنیا چ قائم رہنا نظام کائنات دے برقرار رہن لئی ضروری تے اہم سی لٰہذا منظور الٰہی ایہ سی کہ امام محمد باقر علیہ السّلام کربلا دے میدان چ اس طرح شریک ہوئے .عاشور نوں دن بھر عزیزاں دے لاشے تے لاشے آندے دیکھنا. بیبیاں چ کہرام, بچےآں چ تہلکہ , امام حسین علیہ السّلام دا وداع ہونا تے ننھی جئی جان علی اصغر علیہ السّلام دا جھولے توں جدا ہوکے میدان چ جانا تے پھیر واپس نہ آنا ,امام علیہ السّلام دے باوفا گھوڑے دا درخیمہ اتے خالی زین دے نال آنا تے پھر خیمہ عصمت میں اک قیامت دا برپا ہونا .ایہ سب مناظر امام محمد باقر علیہ السّلام دیاں اکھاں دے سامنے آئے تے پھر بعد عصر خیمےآں چ اگ دا لگنا , اسباب دا لُٹیا جانا, بیبیاں دے سراں توں چادراں دا اتارا جانا تے اگ دے شعلےآں توں بچےآں دا گھبرا کے سراسیمہ تے مضطرب اَدھر اُدھر پھرنا , اس عالم چ امام محمد باقر علیہ السّلام دے ننھے جغے دل اتے کیا گزری تے کیا تاثرات انہاں دے دل اتے قائم رہ گئے اس دا اندازہ کوئی دوسرا انسان نہیں کرسکدا۔
گیارہ محرم دے بعد ماں تے پھوپھی ,دادی تے نانی تمام خاندان دے بزرگاں نوں دشمناں دی قید چ اسیر دیکھیا, یقیناً اگر سکینہ علیہ السّلام دا ہتھ رسی چ بندھ سکدا اے تے یقین نال کہیا جاسکتا اے کہ امام محمد باقر علیہ السّلام دا گلا وی ریسمان ظلم نال ضرور بنھیا گیا. کربلا توں کوفہ تے کوفہ توں شام تے پھیر رہائی دے بعد مدینہ دی واپسی انہاں تمام منزلاں چ نہ جانے کنے صدمے سن جو امام محمد باقر علیہ السّلام دے ننھے دل نوں سہنے پئے تے کنے غم تے الم دے نقش جو دل اتے ایسے بیٹھے کہ آئیندہ زندگی چ ہمیشہ برقرار رہے۔
تربیت
واقعہ کربلا کے بعد امام زین العابدین علیہ السّلام کی زندگی دنیا کی کشمکشوں اور آویزشوں سے بالکل الگ نہایت سکون اور سکوت کی زندگی تھی, اہل دنیا سے میل جول بالکل ترک کبھی محراب عبادت اور کبھی باپ کاماتم ان ہی دو مشغلوں میں تمام اوقات صرف ہوتے تھے .یہ وہی زمانہ تھا جس میں امام محمد باقر علیہ السّلام نے نشونما پائی .61ھ سے 95ھ تک 43 برس اپنے مقدس باپ کی سیرت زندگی کامطالعہ کرتے رہے اور اپنے فطری اور خداداد ذاتی کمالات کے ساتھ ان تعلیمات سے فائدہ اٹھاتے رہے جو انھیں اپنے والد ُ بزرگوار کی زندگی کے ائینہ میں برابر نظر اتی رہیں۔
باپ کی وفات اور امامت کی ذمہ داریاں
حضرت امام محمد باقر علیہ السّلام بھر پور جوانی کی منزلوں کو طے کرتے ہوئے ایک ساتھ جسمانی وروحانی کمال کے بلند نقطہ پر تھے اور 83 برس کی عمر تھی جب آپ کے والد بزرگوار حضرت امام زین العابدین علیہ السّلام کی شہادت ہوئی .حضرت نے ا پنے وقت وفات ایک صندوق جس میں اہلِ بیت علیہ السّلام کے مخصوص علوم کی کتب تھیں امام محمد باقر علیہ السّلام کے سپرد کیا نیز اپنی تمام اولادکوجمع کرکے ان سب کی کفالت وتربیت کی ذمہ داری اپنے فرزند امام محمد باقر علیہ السّلام پر قرار دی اور ضروری وصایا فرمائے اس کے بعد امامت کی ذمہ داریاں حضرت امام محمد باقر علیہ السّلام پر ائیں. آپ سلسلہ اہلِ بیت علیہ السّلام کے پانچویں امام ہوئے ہیں جو رسول خدا کے برحق جانشین تھے
اس دور کی خصوصیات
یہ وہ زمانہ تھا جب بنی امیہ کی سلطنت اپنی مادری طاقت کے لحاظ سے بڑھاپے کی منزلوں سے گزر رہے تھے. بنی ہاشم پر ظلم وستم اورخصوصاً کربلا کے واقعہ نے بہت حد تک دنیا کی انکھوں کو کھول دیا اور جب یزید خود اپنے مختصر زمانہ حیات ہی میں جو واقعہ کربلا کے بعد ہوا اپنے کیے پرپشیمان ہوچکا تھا اور اس کے برے نتائج کو محسوس کر چکا تھا اور اس کے بعد اس کا بیٹا معاویہ اپنے باپ اور دادا کے افعال سے کھلم کھلا اظہار بیزاری کرکے سلطنت سے دستبردار ہوگیا تو بعد کے سلاطین کوکہاں تک ان مظالم کے مہلک نتائج کااحساس نہ ہوتا. جب کہ اس وقت جماعت توابین کا جہاد مختار رض اور ان کے ہمراہیوں کے خون حسین علیہ السّلام کا بدلہ لینے میں اقدامات اور نہ جانے کتنے واقعات سامنے اچکے تھے جن سے سلطنت شام کی بنیادیں ہل گئیں تھیں. اس کا نتیجہ یہ تھا کہ امام محمد باقر علیہ السّلام کے زمانہ امامت کو حکومت کے ظلم وتشدد کی گرفت سے کچھ آزادی نصیب ہوئی اور آپ کو خلق خدا کی اصلاح وہدایت کا کچھ زیادہ موقع مل سکا.
عزائے امام حسین علیہ السّلام میں انہماک
آپ واقع کربلا کو اپنی انکھوں سے دیکھے ہوئے تھے .پھر اپنے باپ کی تمام زندگی کا جو امام مظلوم علیہ السّلام کے غم میں رونے میں بسر ہوئی. مطالعہ کرچکے تھے. یہ احساس بھی نہایت تکلیف دہ تھاکہ ان کے والد بزرگوار باوجود اتنے غم ورنج اور گریہ وزاری کے ایسا موقع نہ پا سکے کہ دوسروں کو امام حسین علیہ السّلام کے ماتم برپا کرنے کی دعوت دیتے اس کا نتیجہ یہ تھا کہ امام محمد باقر علیہ السّلام کو اس میںخاص اہتمام پیدا ہوا. آپ مجالس کی بنا فرماتے تھے اور کمیت بن زید اسدی جو آپ کے زمانہ کے بڑے شاعر تھے, ان کوبلا کر مراثیہائے امام حسین علیہ السّلام پڑھواتے اور سنتے تھے .یہی وہ ابتداتھی جسے امام جعفر صادق علیہ السّلام اور اس کے بعد پھر امام رضا علیہ السّلام کے زمانہ میں بہت فروغ حاصل ہوا۔
علوم اہلبیت علیہ السّلام کی اشاعت
حضرت علیہ السّلام کے زمانہ میں علوم اہلبیت علیہ السّلام کے تحفظ کااہتمام اور حضرت کے شاگردوں نے ان افادیات سے جو انہیں حضرت امام محمدباقر علیہ السّلام سے حاصل ہوئے. مختلف علوم وفنون اور مذہب کے شعبوں میں کتب تصنیف کیں ذیل میں حضرت کے کچھ شاگردوں کا ذکر ہے اور ان کی تصانیف کانام درج کیا جاتا ہے. جس سے آپ کو اندازہ ہوگا کہ امام محمدباقر علیہ السّلام سے اسلامی دنیا میں علم ومذہب نے کتنی ترقی کی۔
~01 . ابان ابن تغلب : یہ علم قرآت اور لغت کے امام مانے گئے ہیں- سب سے پہلے کتاب غریب القرآن یعنی قرآن مجید کے مشکل الفاظ کی تشریح انہوں نے تحریر کی تھی اور ~0141ئھ میں وفات پائی۔
~0-2 ابو جعفر محمد بن حسن ابن ابی سارہ رو اسی علم قرآت, نحو اور تفسیر کے مشہور عالم تھے۔ کتاب الفصیل معانی
القرآن وغیرہ پانچ کتب کے مصنف ہیں- ~0101ئھ میں وفات پائی۔
~0-3 عبداللّٰہ ابن میمون اسود القداح: ان کی تصانیف سے ایک کتاب مبعث بنی، رسالت مآب کی سیرت اور تاریخ زندگی میں اور ایک کتاب حالاتِ جنت و نار میں تھی- ~0105ئھ میں وفات پائی۔
~0-4 عطیہ ابن سعید عوفی- پانچ جلدوں میں تفسیر قرآن لکھی- ~0111ئھ میں وفات پائی- ~0-5 اسماعیل ابن عبدالرحمٰن الدی الکبیر- یہ مشہور مفسر قرآن ہیں- جن کے حوالے تمام اسلامی مفسرین نے سدی کے نام سے دیے ہیں ~0127ئھ میں وفات پائی- ~0-6 جابر بن یزید جعفی, انہوں نے امام محمد باقر علیہ السلام سے پچاس ہزارحدیثیں سن کر یاد کیں اور ایک روایت میں ستر ہزار کی تعداد بتائی گئی ہے- اس کاذکر صحاح ستہ میں سے صحیح مسلم میں موجود ہے- تفسیر, فقہ اور حدیث میں کئی کتب تصنیف کیں- ~0128ئھ میں وفات پائی- ~0-7 عمار بن معاویہ وہنی: فقہ میں ایک کتاب تصنیف کی ~0132ئھ میں وفات پائی- ~0-8 سالم بن ابی حفصہ ابو یونس کوفی: فقہ میں ایک کتاب لکھی وفات ~0137ئھ میں پائی- ~0-9 عبدالمومن ابن قاسم ابو عبداللّٰہ انصاری: یہ بھی فقہ میں ایک کتاب کے مصنف ہیں- ~0147ئھ میں وفات پائی- ~0-10 ابوحمزہ ثمالی: تفسیر قرآن میں ایک کتاب لکھی, اس کے علاوہ کتاب النوادر اور کتاب الزمد بھی ان کی تصانیف میں سے ہیں- ~0150ئھ میں وفات پائی- ~0-11 زرارہ ابن اعین: بڑے بزرگ مرتبہ شیعہ عالم تھے ان کی علم کلام اور فقہ اور حدیث میں بہت سی کتب ہیں- وفات ~0150ئھ- ~0-12 محمد بن مسلم: یہ بھی بڑے بلند پایہ بزرگ تھے- امام محمد باقر علیہ السلام سے تیس ہزار حدیثیں سنیں- بہت سی کتب کے مصنف ہیں جن میں سے ایک کتاب تھی- چہار صد مسئلہ اور ابواب حلال و حرام- وفات ~0150ئھ ~0-13 یحیٰی بن قاسم ابو بصیر اسدی جلیل المرتبہ بزرگ تھے- کتاب مناسک حج کتاب یوم دلیلہ تصنیف کی- ~0150ئھ میں وفات پائی- ~0-14 اسٰحق قمی: فقہ میں ایک کتاب کے مصنف ہیں- ~0-15 اسماعیل بن جابر خثعمی کوفی: احادیث کی کئی کتب تصنیف کیں اور ایک کتاب فقہ میں تصنیف کی- ~0-16 اسمٰعیل بن عبدالخالق:بلند مرتبہ فقیہہ تھے- ان کی تصنیف سے بھی ایک کتاب تھی- ~0-17 بروالا سکاف الازدی: فقہ میں ایک کتاب لکھی- ~0-18 حارث بن مغیرہ: یہ بھی مسائل فقہ میں ابک کتاب کے مصنف ہیں- ~0-19 حذیفہ بن منصور خزاعی: ان کی بھی ایک کتاب فقہ میں تھی- ~0-20 حسن بن السری الکاتب: ایک کتاب تصنیف کی- ~0-21 حسین بن ثور ابن ابی فاختہ: کتاب النوادر تحریر کی- ~0-22 حسین بن حما عبدی کوفی: ایک کتاب کے مصنف ہیں- ~0-23 حسین بن مصعب بجلی: ان کی بھی ایک کتاب تھی- ~0-24 حماد بن ابی طلحہ: ایک کتاب تحریر کی- ~0-25 حمزہ بن حمران بن اعین: زرارہ کے بھتیجے تھے اور ایک کتاب کے مصنف تھے۔ یہ چند نام ہیں ان کثیر علمائ و فقہا و محدثین میں سے جنہوں نے امام محمد باقر علیہ السّلام سے علوم اہل بیت علیہ السّلام کو حاصل کر کے کتب کی صورت میں محفوظ کیا- یہ اور پھر اس کے بعد امام جعفر صادق علیہ السلام کے دور میں جو سینکڑوں کتب تصنیف ہوئیں یہی وہ سرمایہ تھا جس سے بعد میں کافی#- من لا یحضرہ, تہذیب اور استبصار ایسے بڑے حدیث کے خزانے جمع ہو سکے جن پر شیعیت کا آسمان دورہ کرتا رہا ہے-
اخلاق و اوصاف
آپ کے اخلاق وہ تھے کہ دشمن بھی قائل تھے چنانچہ ایک شخص اہل شام میں سے مدینہ میں قیام رکھتا تھا اور اکثر امام محمد باقر علیہ السلام کے پاس آ کر بیٹھا کرتا تھا- اس کا بیان تھا کہ مجھے اس گھرانے سے ہرگز کوئی خلوص و محبت نہیں مگر آپ کے اخلاق کی کشش اور فصاحت وہ ہے جس کی وجہ سے میں آپ کے پاس آنے اور بیٹھنے پر مجبور ہوں-
امورِ سلطنت میں مشورہ
سلطنتِ اسلامیہ حقیقت میں ان اہل بیت رسول کا حق تھی مگر دنیا والوں نے مادی اقتدار کے آگے سر جھکایا اور ان حضرات کو گوشہ نشینی اختیار کرنا پڑی- عام افراد انسانی کی ذہنیت کے مطابق اس صورت میںاگرچہ حکومتِ وقت کسی وقت ان حضرات کی امداد کی ضرورت محسوس کرتی تو صاف طور پر انکار میں جواب دیا جا سکتا تھا مگر ان حضرات کے پیش نظر اعلی ظرفی کا وہ معیار تھا جس تک عام لوگ پہنچے ہوئے نہیں ہوتے- جس طرح امیر المومنین حضرت علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے سخت موقعوں پر حکومت وقت کو مشورے دینے سے گریز نہیں کیا اسی طرح اس سلسلہ کے تمام حضرات علیہ السّلام نے اپنے اپنے زمانہ کے بادشاہوں کے ساتھ یہی طرزِ عمل اختیار کیا- چنانچہ حضرت امام محمد باقر علیہ السلام کے زمانہ میں بھی ایسی صورت پیش آئی- واقعہ یہ تھا کہ حکومتِ اسلام کی طرف سے اس وقت تک کوئی خاص سکہ نہیں بنایا گیا تھا- بلکہ روی سلطنت کے سکے اسلامی سلطنت میں بھی رائج تھے- ولید بن عبدالملک کے زمانہ میں سلطنت شام اور سلطان روم کے درمیان اختلافات پیدا ہو گیا- رومی سلطنت نے یہ ارادہ ظاہر کیا کہ وہ اپنے سکوں پر پیغمبر اسلام کی شان کے خلاف کچھ الفاظ درج کرا دے گی اس پر مسلمانوں میں بڑی بے چینی پیدا ہو گئی- ولید نے ایک بہت بڑا جلسہ مشاورت کے ليے منعقد کیا جس میں عالم السلام کے ممتاز افراد شریک تھے- اس جلسہ میں امام محمد باقر علیہ السلام بھی شریک ہوئے اور آپ نے یہ رائے دی کہ مسلمان کو خود اپنا سکہ ڈھالنا چاہئے جس میں ایک طرف لاالٰہ الااللّٰہ اور دوسری طرف محمد رسول اللّٰہ نقش ہو- امام علیہ السّلام کی اس تجویز کے سامنے سر تسلیم خم کیا گیا اور اسلامی سکہ اس طور پر تیار کیا گیا-
سلطنت بنی امیہ کی طرف سے مزاحمت
باوجودیکہ امام محمد باقر معاملاتِ ملکی میں کوئی دخل نہ دیتے تھے اور دخل دیا بھی تو سلطنت کی خواہش پر وقارِ اسلامی کے برقرار رکھنے کے ليے- مگر آپ کی خاموش زندگی اور خالص علمی اور روحانی مرجعیت بھی سلطنت وقت کو گوارا نہ تھی چنانچہ ہشام بن عبدالملک نے مدینہ کے حاکم کو خط لکھا کہ امام باقر کو ان کے فرزند امام جعفر صادق کے ہمراہ دمشق بھیج دیا جائے- اس کو منظور یہ تھا کہ حضرت کی عزت و وقار کو اپنے خیال میں دھچکا پہنچائے چنانچہ جب یہ حضرات علیہ السّلام دمشق پہنچے تو تین دن تک ہشام نے ملاقات کا موقع نہیں دیا- چوتھے دن دربار میں بلا بھیجا- ایک ایسے موقع پر کہ جب وہ تخت شاہی پر بیٹھا تھا اور لشکر داہنے اور بائیں ہتھیار لگائے صف بستہ کھڑا تھا اور وسط دربار میں ایک نشانہ تیراندازی کا مقرر کیا گیا تھا اور رؤسائ سلطنت اس کے سامنے شرط باندھ کر تیر لگاتے تھے امام علیہ السلام کے پہنچنے پر انتہائی جراَت اور جسارت کے ساتھ اس نے خواہش کی کہ آپ بھی ان لوگوں کے ہمراہ تیر کا نشانہ لگائیں- ہر چند حضرت علیہ السّلام نے معذرت فرمائی مگر اس نے قبول نہ کیا- وہ سمجھتا تھا کہ آل محمد طویل مدت سے گوشہ نشینی کی زندگی بسر کر رہے ہیں- ان کو جنگ کے فنون سے کیا واسطہ, اور اس طرح منظور یہ تھا کہ لوگوں کو ہنسنے کا موقع ملے- مگر وہ یہ نہ جانتا تھا کہ ان میں سے ہر ایک فرد کے بازو میں علی علیہ السّلام کی قوت اور دل میں امام حسین علیہ السّلام کی طاقت موجود ہے- وہ حکم الٰہی اور فرض کا احساس ہے جس کی وجہ سے یہ حضرات ایک سکون اور سکوت کا مجسمہ نظر آتے ہیں- یہی ہوا کہ جب مجبور ہو کر حضرت نے تیر و کمان ہاتھ میں لیا اور چند تیرپے در پے ایک ہی نشانے پر بالکل ایک ہی نقطہ پر لگائے تو مجمع تعجب اور حیرت میں غرق ہو گیا اور ہر طرف سے تعریفیں ہونے لگیں- ہشام کو اپنے طرزِ عمل پر پشیمان ہونا پڑا- اس کے بعد اس کو یہ احساس ہوا کہ امام علیہ السلام کا دمشق میں قیام کہیں عام خلقت کے دل میں اہل بیت علیہ السّلام کی عظمت قائم کر دینے کا سبب نہ ہو- اس لیے اس نے آپ کو واپس مدینہ جانے کی اجازت دے دی مگر دل میں حضرت علیہ السّلام کے ساتھ عداوت میں اور اضافہ ہو گیا۔
وفات
سلطنتِ شام کو جتنا امام محمد باقر علیہ السلام کی جلالت اور بزرگی کا اندازہ زیادہ ہوتا گیا اتنا ہی آپ کا وجود ان کے ليے ناقابل برداشت محسوس ہوتا رہا- آخر آپ کو اس خاموش زہر کے حربے سے جو اکثر سلطنت بنی امیہ کی طرف سے کام میں لایا جاتا رہا تھا شہید کرنے کی تدبیر کر لی گئی- وہ ایک زین کا تحفہ تھا جس میں خاص تدبیروں سے زہر پوشیدہ کیا گیا تھا اور جب حضرت اس زین پر سوار ہوئے تو زہر جسم میں سرایت کر گیا۔ چند روز کرب و تکلیف میں بستر بیمار پر گزرے اور آخرت سات ذی الحجہ 114ھ کو 57برس کی عمر میں وفات پائی۔
آپ کو حسب وصیت تین کپڑوں کا کفن دیا گیا جن میں سے ایک وہ یمنی چادر تھی جسے اوڑھ کر آپ روز جمعہ نماز پڑھتے تھے اور ایک وہ پیراہن تھا جسے آپ ہمیشہ پہنے رہتے تھے اور جنت البقیع میں اسی قبہ میں کہ جہاں امام حسن علیہ السلام اور امام زین العابدین علیہ السلام دفن ہو چکے تھے، دفن کئے گئے۔
حوالے
گٹھ:اسماعیلی گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ گٹھ:اہل بیت گٹھ:733ء دیاں موتاں گٹھ:743ء دیاں موتاں گٹھ:676ء دے جم گٹھ:جنت البقیع چ دفن شخصیتاں گٹھ:خاندان محمد گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:علی گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں