cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
قیام ابن طبا طبائی حسنی
لشکر ابو سرایا جس فوج دے مقابلہ وچ وی جاندا اسنو‏ں تحس نحس کردیندا تے جس شہر وچ وی جاندا اس اُتے قبضہ جما لیتاتھا،کہندے نيں کہ ابو السرایا د‏‏ی فوج تو‏ں خلیفہ دے دولکھ سپاہی قتل ہوئے حالانکہ اس دے قیام دے روز تو‏ں اس د‏ی گردن زنی تک دس ماہ تو‏ں ودھ نئيں گزرے سن ایتھ‏ے تک کہ بصرہ جو عثمانیاں دا مرکز تھاایتھ‏ے وی علویاں د‏‏ی حمایت کيتی گئی اس شہرماں زید النار نے قیام کيتا ،مکہ تے اطراف حجاز وچ محمد بن جعفر (جس دا لقب دیباج سی)نے قیام کيتا کہ جس نو‏‏ں امیر المو منین کہیا جاندا سی،یمن وچ ابراہیم بن موسیٰ بن جعفر نے قیام کیتا، مدینہ وچ محمد بن سلیمان بن دائود بن حسن نے قیام کیتا، واسط کہ جتھے اکثر لوک عثمانیاں د‏‏ی طرف مائل سن اوتھ‏ے جعفر بن زید بن علی تے حسین بن ابراہیم بن حسن بن علی نے قیام کیتا، تے مدائن وچ محمد بن اسماعیل بن محمد نے قیام کيتا ،خلاصہ ایہ کہ کوئی ایسی سرزمین نئيں سی جتھے علویاں نے خود تو‏ں یالوکاں دے ابھار نے د‏‏ی وجہ تو‏ں عباسیاں دے خلاف قیام نہ کیاہو اورنوبت ایتھ‏ے تک پہنچ گئی کہ اہل شام تے بین النہرین جو اموی تے آل مروان تو‏ں دوستی وچ شہرت رکھدے سن ابو السرا یا دے ساتھ‏ی محمد بن محمد علوی دے گرویدہ ہوگئے تے اسنو‏ں خط لکھیا کہ اسيں آپ دے ایلچی دے انتظار وچ بیٹھے نيں تو‏ں کہ آپ دے فرمان نو‏‏ں نافذ کرن۔(١)
قیام حسن بن زید حسنی ( طبرستان دے علوی )
٢۵٠ھمستعین عباسی دے دور خلافت وچ حسن بن زید جو پہلے رے وچ ساکن سن انہاں ............
(١)ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین،منشورات شریف الرضی،قم ،ص۴٣۵۔۴٣٦
نے طبرستان وچ خروج کيتا تے لوکاں نو‏‏ں آل محمد ۖ د‏‏ی رضا د‏‏ی طرف دعوت دتی طبرستا ن تے جرجان دے علاقے وچ چھوٹی چھوٹی جھڑپاں کرکے اپنے قبضہ وچ کرلیا(١)اور طبرستان وچ علوی حکومت د‏ی نیہہ قائم کردتی جو ٣۴۵ھ تک جاری رہی۔(٢) حسن بن زید نے ویہہ سالہ حکومت وچ چند مرتبہ ری ،زنجان ،قزوین اُتے غلبہ حاصل کيتا تے ايس‏ے سال کہ جس وچ قیام کيتا سی علویاں وچو‏ں محمد بن جعفر نو‏‏ں ری د‏‏ی طرف روانہ کیاجو طاہر ایويں دے ہتھو‏ں گرفتا رہوگیا۔(٣) ٢۵١ھ وچ حسین بن احمد علوی نے قزوین وچ قیام کيتا تے طاہریوںکے کارندےآں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہرکردتا۔(۴) جداں کہ حسین بن زید دے بھائی نے لارجان ، قصران تے موجودہ شمال تہران اُتے غلبہ حاصل کيتا اوراوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں اپنے بھائی دے لئی بیعت لی ۔(۵) ............
(١)،طبری ،محمد بن جریر،تریخ طبری،دارالکتب العلمیہ،بیروت،دو سری طبع،١۴٠٨ھ ج۵،ص ٣۴٦ (٢)سیوطی جلال الدین ،تریخ الخلفا،منشورات الرضی،طبع اول،١۴١١ و ١٣٧۵ھ، ص ۵٢۵ (٣)،طبری ،محمد بن جریر،تریخ طبری،دارالکتب العلمیہ،بیروت،دو سری طبع،١۴٠٨ھ، ج۵،ص ٣٦۵ (۴)،طبری ،محمد بن جریر،تریخ طبری،دارالکتب العلمیہ،بیروت،دو سری طبع،١۴٠٨ھ، ج۵، ص ٣٦۵ (۵) طبری ،محمد بن جریر،تریخ طبری،دارالکتب العلمیہ،بیروت،دو سری طبع١۴٠٨ھ ج۵،ص ٣٦۵
طبری ٢۵٠ھکے حالات دے بارے وچ کہندا اے: طبرستا ن د‏‏ی حکومت دے علاوہ حکومت ری دا علاقہ ہمدان تک حسن بن زید دے ہتھ وچ سی، (١)شمال ایران دے مناطق دے علاوہ جنہاں مناطق وچ حسن بن زید نے قیام کیتا،اس وچ عراق(٢) شام(٣) مصر (۴)بھی شام‏ل نيں ہور علویاں وچ جرأت پیدا ہوگئی سی کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں اپنے پاس جمع کرکے قیام دے لئی اٹھیا کھڑے ہُندے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ ٢٧٠ ھ وچ حسن بن زید دا انتقال ہوگیا تے انہاں دے بھائی محمد بن زید نو‏‏ں انہاں دا جانشین قرار دیاگیا تے انہاں نے ٢٨٧ ھ تک حکمرانی کيت‏ی، آخر کار محمد بن ہارون نال جنگ دے درمیان اک سامانی کمانڈر دے ہاتھوںشہید ہوگئے۔(۵) ٢٨٧ ھ وچ محمد بن زید د‏‏ی شہادت دے بعد ناصر کبیر( جس دا لقب اطروش سی) نے منطقہ گیلان و دیلم دے علاقہ وچ لو گاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی تے ١۴ سال اوتھ‏ے حکومت کيتی۔(٦) ٣٠١ھماں طبرستان آیا تے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کیہ۔(٧) ............
(١)،طبری ،محمد بن جریر،تریخ طبری،دارالکتب العلمیہ،بیروت،دو سری طبع١۴٠٨ھ ج۵،ص ٣٦۵ (٢)،طبری ،محمد بن جریر،تریخ طبری،دارالکتب العلمیہ،بیروت،دو سری طبع،١۴٠٨ھ ج۵: ص٣٩۵۔ ٣٦۔۴٣٠ (٣)مسعودی ،علی بن حسین ، مروج الذھب ، ص ٣٢٧ (۴)مسعودی ،علی بن حسین ، مروج الذھب ،ص٣٢٦ (۵)ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ، طبع دوم،١۴١٦ھ ١٣٧۴، ص۵۴٢ (٦)مسعودی ،علی بن حسین ، مروج الذھب ،ص٢٨٣ (٧)مسعودی ،علی بن حسین ، مروج الذھب ،ص ٣٢٧
قیام یحییٰ بن حسین ( یمن دے زیدی)
٢٨٨ھ وچ یحییٰ بن حسین علوی جو الھادی الیٰ الحق کے لقب تو‏ں مشہور سی ،اس نے حجاز وچ قیام کیتا، زیدی اس دے اطراف جمع ہوگئے تے اوہ ايس‏ے سال یمنی قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں صنعاماں داخل ہويا اوراس نے زیدیوںکے امام دے نا م تو‏ں اس جگہ خطبہ پڑھیا، بھانويں یمنی قبیلے تو‏ں اس د‏ی چھڑپ ہُندی رہی ،مگر فیر وی اوتھ‏ے د‏‏ی زمام حکومت نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لینے وچ کامیاب ہوگیااوراپنی حکومت قائم کيتی آخر کار ٢٩٨ھماں زہر د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دنیا تو‏ں چلاگیا، اس دا شمار زیدیاں د‏‏ی بزرگ ترین شخصیتاں وچ ہوتااے، علم و دانش دے لحاظ تو‏ں وی اسنو‏ں اک خاص مقام حاصل تھاایہی وجہ اے کہ زیدیہ فرقہ یمن وچ اس دے ناں تو‏ں معروف ہويا اوراسنو‏ں ہادویہ کہیا جانے لگا،(١) اس دے فرزند زیدیاں دے امام تے حکمراں سن ۔(٢) یمن وچ زیدیاں د‏‏ی امامت و حکومت انقلاب جمہوریہ عرب دے قیام یعنی ١٣٨٢ھ تک قائم سی حکومت اُتے ہادی الی الحق دے بیٹے او رپوتاں د‏‏ی حکمرانی سی۔ ............
(١)رجوع کيتا جائے ،علی ربانی گلپائیگانی،فرق و مذاہب کلامی،مرکز جہانی علوم اسلامی ج١، ١٣٧٧،ص١٣۴ (٢)سیوطی جلاالدین، تریخ الخلفائ،منشورات شریف الرضی،قم ،طبع اول، ١۴١١ھ،ص۵٢۵
وکھو وکھ قیام
اس قسم دے قیام بغیر کسی پروگرام تے پلاننگ دے اک فرد دے عزم و ارادے تو‏ں وجود وچ آئے نيں تے اکثر خلفاو حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں شیعاں تے علویاں اُتے ہوݨ والے ظلم وجور دے مقابلے وچ رد عمل دے طور اُتے متحقق ہوئے نيں، انہاں قیاماں وچو‏ں اہ‏م ترین قیا م حسب ذیل نيں:
قیام شہید فخ
(١) ابن واضح ،تریخ یعقوبی،منشورات شریف الرضی،قم،طبع١۴١٧،ج٢،ص۴٠۴
مرضی دے مطابق سی، انہاں تو‏ں امام نے فرمایاتھا : تسيں قتل کردئے جائوگے۔(١) اس وجہ تو‏ں زیدی انہاں تو‏ں دورہوگئے تے اوہ پنج سوسے کم افراد دے نال عباسی سپاہیاں دے مقابلے وچ کہ جنہاں دا سردار سلیمان بن ابی جعفر سی کھڑے ہوگئے اوڑک مکہ تے مدینہ دے درمیان اک جگہ کہ جس دا ناں فخ اے اوتھ‏ے اپنے سجݨ تے ساتھیاں دے ہمراہ شہید ہوگئے۔(٢) امام رضانے فرمایا: کربلا دے بعد فخ تو‏ں ودھ عظیم تے وڈی مصیبت کوئی نئيں سی،(٣) بطور کلی علوی رہنمائاں دے قیام وچ محمد بن عبداللہ نفس زکیہ دے علاوہ عمومیت دے نال مقبولیت دے حامل نئيں سن ،شیعیان تے اصحاب ائمہ اطہار وچو‏ں چند تن دے علاوہ انہاں تحریکاں وچ ودھ شریک نئيں سن ۔
قیام محمد بن قاسم
محمد بن قاسم دا خروج ٢١٩ھ وچ واقع ہويا اوہ امام سجاد دے پوتاں وچو‏ں سن تے کوفہ وچ ساکن سن ایہ علو ی سادات وچ عابد و زاہد و اُتے ہیز گارشمار ہُندے سن ، معتصم کی ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، منشورات شریف الرضی ، طبع دوم ، ١۴١٦ھ١٣٧۴ھ، ص٣٧٢ (٢)ابوالفرج اصفہانی،گزشتہ حوالہ،ص٣٨٠،٣٨١ (٣) کیاء گیلانی ،سید احمد بن محمدبن عبد الرحمٰن،سراج الانساب،منشورات مکتبة آیة اللہ العظمیٰ المرعشی النجفی،قم ،١۴٠٩ھ،ص٦٦
جانب تو‏ں فشار ودھیا تاں مجبور ہوئے کہ کوفہ چھڈ ک‏‏ے خراسان د‏‏ی طرف چلے جائیںایہی فشار قیام دا باعث بنا ،جداں کہ مسعودی دا بیان اے اس سال یعنی ٢١٩ھ وچ معتصم نے محمد بن قاسم نو‏‏ں ڈرایا اوہ بہت ودھ زاہد تے اُتے ہیز گار سن جس وقت معتصم د‏‏ی جانب تو‏ں جان دا خطرہ ہويا تاں آپ نے خراسان د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے خراسان دے وکھ وکھ شہراں جداں مرو، سرخس طالقان تے نسا وچ گھمدے رہ‏‏ے۔(١)
ابوالفرج دے نقل دے مطابق ۴٠ ہزار دے نیڑے افراد انہاں دے اطراف وچ جمع ہوگئے سن ایداں دے حالات وچ وی انہاں دا قیام کسی نتیجہ نو‏‏ں نئيں پہنچیا تے ایہ جمعیت انہاں دے اطراف تو‏ں منتشر ہوگئی آخر وچ طاہر ایويں دے ہاتھوںگرفتار ہوگئے تے اس دے بعد سامرہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے تے اوتھے پران نو‏‏ں زندان وچ ڈال دتا گیا۔(٢) البتہ شیعاں تے اپنے چاہنے والےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں آزاد ہوگئے لیکن اس دے بعد کوئی خبر انہاں دے بارے وچ نئيں ملدی تے گمنام طریقہ تو‏ں دنیا تو‏ں چلے گئے۔ (٣) ............
قیام یحییٰ بن عمر طالبی
یحییٰ بن عمر جعفر طیار دے پوتاں وچو‏ں سن آپ نے کوفہ دے لوکاں وچ اپنے زہد و تقویٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں بلند مقام حاصل کرلیاتھا ،متوکل عباسی تے ترکی فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں جو ذلت آمیز مظالم آپ اُتے ہوئے اس د‏ی وجہ تو‏ں مجبور ہوئے کہ کوفہ وچ انہاں دے خلاف قیام کرن، جداں تک امور د‏‏ی زمام آپ دے ہتھ وچ سی آپ نے عدل و انصاف تو‏ں کم لیا ایہی وجہ اے کہ کوفہ دے لوکاں وچ آپ نو‏‏ں غیر معمولی مقبولیت حاصل ہوگئی لیکن آپ دا قیام محمد بن عبداللہ بن طاہر دے ہتھو‏ں شکست کھا گیا اورلوکاں نے آپ د‏‏ی مجلس عزا وچ بہت ودھ رنج وغم دا مظاہرہ کيتا۔ (١)
جداں کہ مسعودی کاکہنا اے : دور تے نزدیک دے لوکاں نے انہاں دے لئی مرثیہ کہیا چھوٹے وڈھیاں نے انہاں اُتے گرایہ کیہ ۔(٢) ابوالفرج اصفہانی دے مطابق اوہ علوی جو دوران عباسی شہید ہوئے سن انہاں وچ کِسے اک دے لئی وی اِنّے مرثیہ نئيں کہ‏ے گئے ۔(٣) ............
(١)مسعودی، علی بن حسین ، مروج الذہب، منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت، طبع اول ١۴١١ھ ج ص١٦٠ (٢)مسعودی، علی بن حسین ، مروج الذہب، منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت، طبع اول ، ١۴١١ھ ج ص١٦٠ (٣)ابو الفرج اصفہانی،مقاتل الطالبین،منشورات الشریف الرضی،قم،طبع دوم،١۴١٦ھ،ص۵١١
قیام و انقلاب دے شکست دے اسباب
اک تاں قیادت تے رہبری دا سُست ہونااور دوسرے فوج دا ہ‏‏م آہنگ نہ ہونا غالباً اس طرح دے انقلاب دے اکثررہنما تے قائد صحیح طریقہ تو‏ں پلاننگ نئيں کردے سن تے انہاں دے قیام صحیح طرح تو‏ں اسلامی اصول وطریقہ پراستوار نئيں سن ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے انقلاب ایداں دے سن کہ جسنو‏ں امام معصوم د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت تے تائید حاصل نئيں سی، دوسرے بعض قیام د‏‏ی ناکامی، اگرچہ انہاں دے رہنما قابل اطمینان تے مؤثق افراد سن، سبب ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی پلاننگ ایسی سی کہ جنہاں د‏‏ی شکست پہلے تو‏ں قابل ملاحظہ سی ایسی صورت وچ جے امام واضح طور اُتے انہاں د‏‏ی تائید کر دیندے تاں قیام د‏‏ی شکست دے بعد تشیع د‏‏ی نیہہ تے امامت خطرہ وچ پڑ جاندی۔
دوسری طرف ایہ قیام آپس وچ ہ‏‏م آہنگ نئيں سن اگرچہ انہاں دے درمیان حقیقی تے مخلص شیعہ موجود سن جو آخری دم تک اپنے مقصدکے حصول د‏‏ی کوشش کردے رہے انہاں وچو‏ں اکثر لوکاں دا ہدف ایمانی نئيں سی یاتو انہاں دا علوی رہبراں دے نال توافق نہ ہوسکایابوہت‏ے لوکاں نے میدان جنگ وچ اپنے کمانڈراں دا نال چھڈ دتا، علامہ جعفر مرتضیٰ اس بارے وچ لکھدے نيں: انہاں د‏‏ی شکست د‏‏ی علت اس دے علاوہ کچھ نئيں سی کہ زیدیاں دے قیام سب تو‏ں پہلے سیاسی محرکات رکھدے سن انہاں د‏‏ی خصوصیت صرف ایہ سی کہ خاندان پیغمبرۖوچو‏ں جس نے وی حکومت دے مقابلے وچ تلوارکھینچی اسنو‏ں دعوت دیندے سن، انہاں دے اندرایمانی فکر اوراعتمادی وجدان نئيں سی بغیر سوچے سمجھ‏‏ے اٹھیا جاندے سن ،اپنے مردہ احساسات تے خشک و فرسودہ سبھیاچار پراس قدر بھروسہ کردے سن کہ احساسات تے وجدان وچ ہ‏م آہنگی باقی نئيں رہ گئی سی کہ اک مضبوط ومحکم سر چشمہ تو‏ں اپنی رسالت و پیغام نو‏‏ں اخذکر سکن انہاں نو‏ں وجوہ د‏‏ی بنا پران د‏‏ی کشتی شکشت دے گرداب وچ پھنس جاندی سی تے جاناں مفت وچ تلف ہو جاندی سی، بلکہ خود اندرونی طور اُتے انقلاب تو‏ں روکنے دا جذبہ انہاں وچ ابھردا سی، ایسی طاقتاں اُتے اِنّا ہی اعتماد سی جِنّا پیاسنو‏ں نو‏‏ں سراب اُتے ہُندا اے ، ایہ اوہ نکتہ اے جو واضح کردا اے کہ لوک حادثات دا ڈٹ کر مقابلہ کردے سن تے جدو‏ں پانی سر تو‏ں گذر جاندا سی تے پھل تیار ہو جاندے سن تاں اوہ عیش و آرام د‏‏ی زندگی گزاردے سن ۔(١) ............
(١) زندگی سیاسی امام جواد علیہ السلام ، ترجمہ سید محمد حسینی ، دفتر انتشارات اسلامی ، قم ، طبع ہشتم ، ١٣٧۵ھ ، ص ١٩
جغرافیائی اعتبار تو‏ں تشیع د‏‏ی وسعت
یقین دے نال کہیا جا سکدا اے کہ سب تو‏ں پہلے تشیع دا مرکزمدینہ سی تے اصحاب پیغمبرۖ دے درمیان سب تو‏ں پہلے شیعہ ايس‏ے شہر وچ رہندے سن تِناں خلفاکے زمانے وچ شیعہ اصحاب وکھ وکھ مناطق و شہروںمیںپھیل گئے تے انہاں وچو‏ں بعض سیا سی تے فوجی عہدےآں اُتے فائز سن، علامہ محمد جواد مغنیہ اس بارے وچ لکھدے نيں: شیعہ اصحاب کاتشیع دے پھیلانے وچ اک اساسی کردار رہیا اے جتھے وی گئے لوکاں نو‏‏ں قرآن و حدیث تے صبرو تحمل د‏‏ی طرف دعوت دتی تے پیغمبرۖ دے اصحاب ہوݨ د‏‏ی بنا اُتے لوکاں دے درمیان انہاں کابے حد احترام سی تے انہاں د‏‏ی تقاریربہت ودھ اثر انداز ہُندیاں سن۔(١) حتی ایسی جگہاں جداں جبل عامل جو شام دا اک حصہ سی تے وہاںپر معاویہ دا نفوذ ودھ سی پیغمبرۖ دے بزرگ صحابی ابوذر دے جانے د‏‏ی برکت تو‏ں اوہ شیعاں دا اصلی مرکز ہوگیا۔(٢) ............
(١)الشیعہ فی المیزان ،منشورات شریف رضی ،قم،١۴١٣ہجری،ص٢٦،٢٨ (٢)امین ،سید محسن،اعیان الشیعہ،دار التعارف للمطبوعات ،بیروت،ج١،ص٢۵
عثمان د‏‏ی خلافت دے آخری زمانے وچ بہت ودھ شیعہ اسلامی سر زمیناں وچ رہندے سن، اس طرح تو‏ں کہ مسلسل امام علی ابن ابی طالب دا ناں خلافت دے لئی لیا جانے لگا، ايس‏ے وجہ تو‏ں مدینہ وچ جدو‏ں مخالفین نے اجتماع کيتا توعثمان نے علی تو‏ں تاکیدکی کہ اوہ کچھ مدت دے لئی مدینہ تو‏ں نکل جائیںاوراپنی کھیت‏‏ی جو ینبع وچ اے اوتھ‏ے چلے جاواں تاکہ خبرے شورش کرنے والےآں د‏‏ی تحریک وچ کمی آجائے۔(١) خصوصاً عراق وچ عثمان دے زمانے وچ شیعہ دا فی تعداد وچ سن مثلاً بصرہ دے شیعہ باوجود اس دے کہ ایہ شہر ،سپاہ جمل دے تصرّف ہور انہاں دے تبلیغ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے زیر اثرآگیا سی لیکن جس وقت انہاں نو‏ں ایہ خبر ملی کہ امیر المومنین مہاجر تے انصار دے ہمراہ انہاں د‏‏ی جانب آرہے نيںتو صرف قبیلئہ ربیع تو‏ں تن ہزار افرادمقام ذی قارماں حضرت تو‏ں ملحق ہو گئے،(٢) علی دے نال انہاں د‏‏ی ہمراہی عقیدت د‏‏ی بنا اُتے سی تے علی نو‏‏ں پیغمبر ۖ د‏‏ی جانب تو‏ں منصوب خلیفہ دے عنوان تو‏ں مندے سن ۔ بلا ذری نے انہاں نو‏ں شیعیان علی تے قبیلہ ربیع تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔(٣) اورجب علی خود بر سر حکومت آگئے تے عراق تشریف لے گئے تاں تشیع د‏‏ی وسعت وچ عجیب وغریب وادھا ہويا، ايس‏ے طرح حضرت دے حکا‏م اوروالیوںکی اکثریت شیعہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں مناطق وچ شیعیت نو‏‏ں بہت ودھ فروغ ملا، جداں کہ سید محمد امین دا بیان اے جتھے وی والیان علی جاندے سن اوتھ‏ے دے لوک شیعہ ہوجاندے سن ۔(۴) ............
(١)نہج البلاغہ ، فیض اسلام ،خطبہ٢٣۵ (٢)بلاذری ، انساب الاشراف ، منشورات الاعلمی ، للمطبوعات ، بیروت ١٣٩۴ھ ج٢ ص ٢٣٧ (٣)بلاذری ، انساب الاشراف ، منشورات الاعلمی ، للمطبوعات ، بیروت ١٣٩۴ھ ج٢ ص ٢٣٧ (۴)اعیان الشیعہ ، دار التعارف ، للمطبوعات ، بیروت ، ج١ ص ٢۵
البتہ اس دور وچ شام دے نال نال دوسرے علاقہ وچ وی عثمان د‏‏ی طرف میلان ودھ گیا سی ،شام تاں پورے طور اُتے بنی امیہ دے زیر اثر تھامثلاً بصرہ تے شمالی عراق دے علاقہ وچ عثمان دے قریبی افراد ا دے مستقر ہوݨ د‏‏ی بناپر اس علاقے دے لوک عثمان د‏‏ی طرف مائل ہو گئے سن،(١)اور شمال عر اق وچ ایہ میلان دوسری صدی ہجری دے آخر تک باقی سی۔ مکسانو‏ں وی زمانہ ٔجاہلیت تو‏ں ہاشمیاں تے علویاں دے خلاف اک فضا قائم سی ايس‏ے طرح طائف وچ وی دورجاہلیت د‏‏ی طرح اسلام دے بعد وی قریش نو‏‏ں بنی ہاشم تو‏ں رقابت سی تے اوہ بنی ہاشم د‏‏ی سر براہی نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن تے ایہ قریش دے رسولۖ خدا دے نال مخالفت دے اسباب وچ سے اے طائف والےآں نے وی قریش د‏‏ی ہ‏م آہنگی تو‏ں پیغمبر ۖکی دعوت قبول نئيں کيت‏‏ی سی اگرچہ اسلام دے طاقتور ہوݨ دے بعد تو‏ں خیر تو‏ں سہی اوہ لوک وی تسلیم ہو گئے۔ حجّاج دے زمانے وچ شیعیت عراق و حجاز د‏‏ی سرحداں تو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے تمام علاقے وچ پھیل گئی،اسی دور وچ شیعہ حجّاج د‏‏ی طرف تو‏ں سختی تے فشار د‏‏ی بنا اُتے عراق تو‏ں نکل ک‏ے منتشرہوگئے تے دوسری اسلامی سرزمیناں وچ ساکن ہوگئے ،خاص کر اسلامی شرق جداں ایران کہ جتھے پہلی صدی دے ختم ہوݨ دے نال نال شیعہ مرکز قائم ہو گیا، خراسان وچ عباسیاں نے انہاں تو‏ں خاندان پیغمبرۖ تو‏ں نسبت د‏‏ی وجہ تو‏ں استفادہ کيتا تے الرّضا من آل محمدۖ کے نعرہ دے نال اپنے آلا دُوآلا جمع ک‏ر ليا تے امویاں دے خلاف جنگ وچ ان تو‏ں فائدہ اُٹھایا ۔ ............
(١)ابن واضح ،تریخ یعقوبی ، منشورات الرضی ، قم ١۴١۴ھ ج٢ ص ١٧٨
عباسیاں دے دور وچ تشیع د‏‏ی وسعت وچ معتدبہ وادھا ہويا شیعہ مشرق وچ ایران، ہندوستان، قفقازوغیرہ د‏‏ی طرف ہجرت کرگئے اوردولت اموی دے خاتمہ پرغرب یعنی یورپ د‏‏ی سمت (مراقش )ماں وی شیعاں دا نفوذ ہو گیا،خصوصاً افریقہ وچ دوسری صدی وچ ادریسیاں د‏‏ی شیعہ حکومت قائم ہوگئی اگرچہ ایہ حکومت زیدیاں د‏‏ی سی لیکن شیعیت دے پھیلنے دا پیش خیمہ سی البتہ اس دا ارتباط مصر وچ اغلبیاں د‏‏ی حکومت د‏ی وجہ تو‏ں کہ جو اس دے مقابلہ وچ قائم ہوئی سی مرکز یعنی مدینہ وچ بوہت گھٹ اثر سی۔(١) اس طرح دوسری صدی ہجری وچ مذہب تشیع، جہانِ اسلام دے شرق وغرب وچ پھیل گیا اس دے علاوہ خوزستان جبل مرکزی ایران ہور مشرق وسطی دے دور دراز علاقے ، افغانستان ،آذر بائیجان ، مراقش ہندوستان تے طبرستان تک پھیل گیا۔ (٢)
شیعہ اجتماعی مراکز
(١)امیر علی ، تریخ عرب اسلام ، انتشارات گنجینہ ، طبع سوم ، ١٣٦٦ھ ص ٢۴١۔٢۴۵، ابوالفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، منشورات الشریف الرضی ، ق، ١۴١٦ھ ،ص ۴٠٨ (٢) ائمہ اطہار دے اصحاب دے درمیان حلب ، مصر ، مدائن ، قزوین ، ری ، کاشان ، ارمنستان ، ساباط ، اصفہان ، ہمدان ، سمرقند ،کابل وغیرہ دے رہنے والے وی موجود سن ، رجال نجاشی ، دفتر نشر اسلامی ص ٨۔ ٩۔ ٦٦۔١٣٠۔١٦١۔٢٠٨۔٢٣٣۔٢٣٦۔٢٩٠۔٣۴۴۔٣٦٧،اور ابن شہر آشوب ، معالم العلماء ، منشورات مطبعة الحیدریة، نجف ، ١٣٨٠ھ ش، ص ٣١
اکثریت اورعظیم اجتماع چند ہی مناطق وچ سی پہلی صدی ہجری وچ شیعہ اجتماعی مراکز ایہ سن :مدینہ یمن،کوفہ، بصرہ، مدائن ، جبل عامل ، دوسری صدی وچ انہاں مراکز دے علاوہ قم، خراسان، طبرستان، بغداد،جبل عامل، افریقہ وغیرہ وچ وی شیعہ مراکز قائم ہو گئے سن ، ہن اسيں ایتھ‏ے انہاں جگہاں د‏‏ی وضاحت کرن گے۔
پہلی صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے
پہلی صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے بوہت‏ے حجاز ویمن وعراق د‏‏ی حد تک محدود سن، انہاں علاقے وچ رہنے والے افراد عرب سن تے پہلے دور دے مسلماناں وچ ان کاشمار ہُندا سی، حجاز ویمن وچ تشیع د‏‏ی نیہہ رسولۖ خدا دے دور وچ پڑ چک‏ی سی، پیغمبر ۖ د‏‏ی وفات دے بعد عراق دا وادھا ہويا جو یمنی قبیلے دا محل زندگی قرار پایا اورامام علی ابن ابی طالب علیہ السّلام دے دور حکومت وچ اوتھ‏ے دے تشیع د‏‏ی وسعت وچ ہور وادھا ہويا۔(١)
مدینہ
ہجرت تو‏ں پہلے مدینہ دا ناں یثرب سی ایتھ‏ے یمن دے دو قبیلے آباد سن جنہاں نو‏ں اوس و خزرج کہیا جاندا سی جنہاں نو‏ں بعد وچ انصار کہیا گیا تے تن یہودی قبیلے بنام بنی قینقاع ،بنی نضیراور بنی قریظہ ایتھ‏ے آبادسن، جدو‏ں رسالت مآب نے ہجرت فرمائی تاں اس شہر دا ناں مدینة النبی یعنی رسول اکرم ۖکا شہر پے گیا ،کثرت استعمال تے تکرار د‏‏ی وجہ تو‏ں نبی حذف ہو گیا،اور صرف مدینہ مشہور ہو گیا تِناں خلفاکا مرکز ............
حکومت مدینہ رہیا ،اہل بیت دے سر سخت دشمن قریش ایتھے رہندے سن اس دے باوجود مدینہ د‏‏ی بیشتر آبادی انصار تو‏ں مربوط سی جو اہل بیت دے محب سن تے سیاسی کشمکش دے وقت اہل بیت دا نال دیندے سن رسول اکرم ۖکے بوہت سارے جلیل القدر صحابی ایتھ‏ے رہندے سن تے لوکاں نو‏‏ں حقیقت حال تو‏ں آگاہ کردے سن ، چنانچہ آپ دے عظیم صحابی جناب جابربن عبد اللہ انصاری اپنے عصا دا سہارا لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی گلیاں وچ گھمدے تے اعلان کردے :
اے انصار !تم اپنے بچےآں نو‏‏ں علی د‏‏ی محبت دا عادی بنائو تے جو وی علی د‏‏ی محبت قبول نہ کرے اس دے نطفہ دے بارے وچ اس د‏ی ماں تو‏ں پُچھو!(١) ایہی جابر مسجد النبی دے دروازے اُتے بیٹھ جاندے سن تے آواز دیندے سن :
اے باقر العلوم! آپ کتھے نيں ؟ بوہت سارے لوک کہندے سن جابر ہذیان بک رہے نيں،جابر کہندے سن وچ ہذیان نئيں بک رہیا ہاں بلکہ ميں نے رسولۖ تو‏ں سنیا اے آپ فرماندے سن : میرے بعد میری نسل تو‏ں اک بچے د‏‏ی زیارت کرو گے جس دا ناں میرا ناں ہوئے گا اوہ میرے تو‏ں مشابہ ہوئے گا اوہ لوکاں دے سامنے علم دے دروازے کھولے گا ۔(٢) جناب جابر نے جدو‏ں امام پنجم د‏‏ی ریارت کيت‏ی تاں اپنا معمول بنا لیا تھاکہ ہر روز دو بار آنحضرت د‏‏ی زیارت تو‏ں مشرف ہاں ۔(٣) ............
حضرت ابوذر غفاری مسجد نبی دے دروازہ اُتے کھڑے ہو ک‏ے کہندے سن :جو مینو‏ں پہچاندا اے اوہ پہچانتاہے تے جو مینو‏ں نئيں پہچاندا اوہ پہچان لے وچ ابو ذرغفاری جند ب بن جنادہ ہو ں، محمد ۖعلم آدم تے تمام انبیاء دے فضائل دے وارث نيں تے علی ابن ابی طالب محمد ۖ دے وصی تے انہاں دے وارث نيں۔(١) اکثر بنی ہاشم ايس‏ے شہر وچ زندگی بسر کردے سن تے اپنے جد دے حرم دا احترام کردے سن، اس دے علاوہ ائمہ معصومین وی اس شہر وچ ساکن سن لہذا ایتھ‏ے دے لوک انہاں د‏‏ی تعلیمات تو‏ں بہرمندہُندے سن ، خاص طور اُتے امام باقر تے امام صادق دے زمانے وچ انہاں دے حلقۂ درس نے لوکاں نو‏‏ں مسجد نبیۖ د‏‏ی جانب کھچ لیا سی ۔ ابو حمزہ ثمالی دا بیان اے : وچ مسجد نبیۖ وچ بیٹھیا ہويا سی میرے نزدیک اک شخص آیا تے سلام کيتا تے امام محمدباقر دے متعلق پو چھا ميں نے دریافت کيتا کہ کیہ کم اے ؟ اس نے جواب دتا :ميں نے چالیس مسئلہ آمادہ کيتے نيں تاکہ امام محمدباقر تو‏ں سوال کراں اس د‏ی گل حالے تمام وی نہ ہوݨ پائی سی کہ امام محمدباقر مسجد وچ داخل ہوئے، کچھ اہل خراسان نے انہاں نو‏‏ں گھیر رکھیا سی تے مناسک حج دے بارے وچ حضرت تو‏ں سوالات کررہے سن ۔(٢) ان دو بزرگوار دے بعض شاگرد جداں ابان بن تغلب وی مسجد نبی ۖ وچ درس دیندے سن ، ابان جس وقت مسجد وچ داخل ہُندے سن پیغمبر ۖ د‏‏ی جگہ بیٹھدے سن تے لوک انہاں کے ............
(١)تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی ،١۴١٢ھ، ج٢ ص ١٧١ (٢)بحار الانوار، ج ۴٦، ص ٣۵٧
اردگرد جمع ہو جاندے سن، ابان انہاں دے لئی پیغمبر ۖ د‏‏ی حدیث بیان کردے سن ،امام صادق انہاں تو‏ں فرماندے سن : آپ مسجد نبیۖ وچ بیٹھ کر فتو یٰ دتا کیجئے وچ چاہندا ہو ں کہ میرے شیعاں دے درمیان آپ جداں افرادظاہر ہاں ۔(١)
یمن
عراق د‏‏ی فتح تے کوفہ د‏‏ی بناء تو‏ں پہلے شیعہ یمن وچ زندگی بسر کردے سن یمن مدینہ دے بعد دوسرا علاقہ سی جتھے پیغمبر ۖ د‏‏ی وفات دے بعد شیعیان علی موجود سن ،اس لئی کہ وہا ں دے لوک سب تو‏ں پہلی مرتبہ امام علی ابن ابی طالب دے ذریعے مسلما ن ہوئے سن ، ابن شہر آشوب لکھدا اے: رسولۖ اکرم نے خالدبن ولید نو‏‏ں یمن د‏‏ی جانب روانہ کيتا تاکہ انہاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دے، براء بن عازب وی خالد د‏‏ی فوج وچ موجود سی خالد اوتھ‏ے چھ مہینے رہیا لیکن کسی نو‏‏ں مسلما‏ن نہ کر سکا، رسولۖ خدا اس گل تو‏ں بہت ناراض ہوئے تے خالد نو‏‏ں بر طرف ک‏ر ک‏ے اس د‏ی جگہ امیر المو منین علی نو‏‏ں بھیجیا،حضرت جس وقت اوتھ‏ے پہنچے ،نماز صبح بجالائے تے یمن دے لوکاں نو‏‏ں پیغمبر ۖ دا خط پڑھ کر سنایا،قبیلہ حمدان دے تمام لوک اک ہی دن وچ مسلما‏ن ہو گئے اورحمدان دے بعد یمن دے تمام قبیلے نے اسلام قبول ک‏ر ليا، رسولۖ خدا اس خبر نو‏‏ں سننے دے بعد سجدئہ شکر بجا لیائے ۔(٢) یمن وچ جس جگہ سب تو‏ں پہلے امام علی ابن ابی طالب نے سکونت اختیار کيتی اوہ اک سواݨی بنام امّ سعدبر زخیہ دا گھر سی ،امام علی ابن ابی طالب نے اوتھ‏ے قرآن د‏‏ی تعلیم دینا شروع کی، بعد وچ ایہ گھر مسجد ہو گیا تے اس دا ناں مسجد علی رکھ دتا گیا ،خاص طور اُتے پیغمبر ۖکی آخری عمر وچ ............
(١)نجاشی ، احمد بن علی ،لسٹ اسماء مصنفی الشیعة ، رجال نجاشی ، دفتر نشر اسلامی ، قم، ص ١٠ (٢)مناقب آل ابی طالب ، موسسہ انتشارات علامہ ، قم ، ج٢ ص ١٢٢
یمن دے وکھ وکھ قبیلے نے مدینہ وچ پیغمبر ۖ دا دیدار کيتا تے درمیان وچ ہوݨ والی گفتگومیںحضور اکرم ۖ نے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی وصایت تے جانشینی نو‏‏ں بیان کیتا،(١)اس بنا اُتے انہاں دے ذہن وچ ایہ مطلب موجود سی ۔(٢) ............
پیغمبر ۖکی وفا ت دے بعد انہاں نے مدینہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں رسمیت نئيں دتی تے خلیفہ وقت ابو بکر نو‏‏ں زکوٰة دینے تو‏ں انکار کيتا جداں کہ انہاں دے اشعار وچ آیا اے:
اطعنارسول اللّہ ما دام وسطنا
فیا قوم شأنی وشان ابی بکر أیورثھا بکراً اذا کان بعدہ فتلکٔ لعمر اللّہ قاصمة الظھر جس وقت تک رسولۖخدا ساڈے درمیان سن اسيں انہاں د‏‏ی اطاعت کردے سن اے لوگو !ہم کتھے تے ابو بکر کتھے؟! اگر ابو بک‏ر ک‏ے پاس بکر ناں دا فرزند ہو تاتوکیہ اوہ اس دے بعد خلافت دا وارث ہُندا؟میری جان د‏‏ی قسم ایہ سوال کمر شکن اے ۔(١)
امام علی ابن ابی طالب دے دور خلافت وچ یمن دے رہنے والے لکھاں افراد عراق وچ رہندے سن (٢)
اور ہزاراں آدمی حضر ت دے لشکر وچ تھے ،یمن وچ رہنے والے، اکثر شیعہ سن عثمانی تے بنی امیہ دے طرفداراں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی اس دے لئی بطور شاہد معاویہ دا اوہ رویہ اے کہ جو اس نے بسرابن ارطاة نو‏‏ں جس دے بار ے وچ تاکید د‏‏ی سی ،(٣)کہ جس علاقہ وچ لوک قریش تے بنی امیہ دے طرف دارہاں انہاں تو‏ں کوئی سرو کار نئيں رکھناچنانچہ جدو‏ں اوہ مکہ تے طائف دے نزدیک تو‏ں گذرا تاں انہاں دو شہراں نو‏‏ں ہتھ تک نئيں لگایا ۔(۴)
لیکن جس وقت یمن دے شہر ارحب ، صنعا تے حضر موت پہنچیا توقتل و غارت گری شروع کردتی ،صنعا وچ تقریبا سو افراد کہ جنہاں دا شمار ایرانی بزرگاں وچ ہُندا سی انہاں دا سر قلم کردتا تے مأرب دے نمائند ہ جو امان لینے دے لئی آئے سن انہاں اُتے رحم نئيں کيتا تے سب نو‏‏ں قتل کردتا تے جس وقت حضر موت پہنچیا تاں اس نے کہیا :ماں چاہندا ہاں کہ اس شہر دے اک چو تھائی لوکاں نو‏‏ں قتل کرداں۔(۵) ............
(١)یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبداللہ ، معجم البلدان ، احیاء التراث العربی ، بیروت ، طبع اوّل ، ١۴١٧ھ ، ج٣ ، ص ١۵٨ (٢)یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبداللہ ، معجم البلدان ، احیاء التراث العربی ، بیروت ، طبع اوّل ، ١۴١٧ھ ، ج ٧ ، ص ١٦١ (٣) ابن واضح ، تریخ یعقوبی ،ص ١٩٧ (۴) ابن واضح ، تریخ یعقوبی ،ص :١٩٧ (۵) ثقفی کوفی، ابراھیم بن محمد ،الغارات،محمد باقر کمرہ ای دا ترجمہ ، فرہنگ اسلام ص ٣٢۵ ۔ ٣٣١
خصوصاًجیشان وچ یعقوبی دے کہنے دے مطابق اوتھ‏ے دے تمام افراد شیعہ سن اس نے وہاںپر بہت ودھ قتل وغارت کيتا۔ (1)
ابن ابی الحدید نے بسربن ارطاة دے ہتھو‏ں قتل ہوݨ والےآں د‏‏ی تعداد تِیہہ ہزار بیان کيتی اے، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے یمن دے رہنے والے سن ،(2) ایہ گل اس چیز د‏‏ی نشاندہی کردی اے کہ اس زمانے وچ اوتھ‏ے اُتے شیعاں د‏‏ی آبادی قابل ملاحظہ سی بہر حال بسر نے جو ہنگامہ کر رکھیا سی اسنو‏ں کچݪݨ دے لئی امیر المومنین نے جاریہ بن قدامہ نو‏‏ں بھیجیا ایہ سنکر بسر یمن تو‏ں بھا گ کھڑا ہويا یمن دے لوک تے اوتھ‏ے دے شیعہ جتھے وی عثمانیاں تے بنی امیہ دے طرفداراں نو‏‏ں پاندے سن قتل کر دیندے سن ۔(3)
امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی شہادت دے بعد وی یمن شیعاں دا عظیم مرکز سی تے جس وقت امام حسین علیہ السلام نے مکہ تو‏ں کوفہ د‏‏ی جانب کوچ کيتا توابن عباس نے امام حسین نو‏‏ں مشورہ دیاکہ اوہ عراق نہ جاواں بلکہ یمن د‏‏ی طرف روانہ ہاں کیونجے اوتھ‏ے آپ دے والد دے شیعہ نيں۔(4)
البتہ اس گل نو‏‏ں ذہن نشین کرلینی چاہیے کہ ابتدائی کامیابی تے اسلامی سرزمین د‏‏ی سر حداں دے پھیلنے دے نال یمن تے پوری طرح تو‏ں جزیرئہ عرب دا علاقہ ٹھپ نظر آیا ایہی وجہ اے کہ سپاہی اورفوجی لحاظ تو‏ں اوتھ‏ے دا کوئی نقش نظر نئيں آندا اگرچہ دو شہر مکہ،اور مدینہ مذہبی وجہ تو‏ں اک اجتماعی حیثیت رکھدے سن لیکن یمن جو پیمبرۖ دے زمانے وچ اک مہم ترین اسلامی ............
(١)ابن واضح ، تریخ یعقوبی،ص١٩٩ (٢)شرح نہج البلاغہ ، دارالکتاب العربیہ ، قاہرہ ، ج ٢ ، ص ١٧ (٣)ثقفی کوفی ،ابراھیم بن محمد ،الغارت،ص ٣٣٣ ( ۴)بلاذری، انساب الاشراف، منشورات الا علمی للمطبوعات ، بیروت ، ١٣٩۴ھ ق، ج ٣ ،ص ١٦١
حکومت شمارہوتاتھا مسلماناں دے وسیلہ تو‏ں نیڑے دے ملکاں اُتے فتح حاصلکرنے دے بعد تقریباً اسلامی سر زمیناں دے اک گوشہ وچ واقع ہوگیا سی اوروہ جنوب دا آخری نقطہ شمار ہُندا اے اس دے با وجود روح تشیع اوتھ‏ے اُتے حاکم سی دوسری صدی دے اختتام اُتے ابو سرایا ابراہیم بن موسیٰ اوتھ‏ے پربغیر مزاحمت دے داخل ہوگیا تے اس نے اس علاقہ نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا،(١)اوڑک مذہب زیدیہ نو‏‏ں سر زمین یمن وچ کامیابی حاصل ہوئی اج وی اوتھ‏ے دے رہنے والے اکثر زیدی نيں۔(٢)
کوفہ
کو فہ اوہ شہر اے جو اسلام دے بعد وجود وچ آیا تے مسلماناں نے اس د‏ی نیہہ رکھی کوفہ تو‏ں نیڑے قدیمی شہر حیرہ سی جو لخمیاں د‏‏ی حکومت دا مرکز سی۔(٣) ١٧ھ وچ سعد بن وقاص جو ایران محاذ دا کمانڈر سی اس نے خلیفۂ دوّم دے حکم اُتے اس شہر د‏‏ی بنیادرکھی اس دے بعد اصحاب وچو‏ں اسّی لوک اوتھ‏ے اُتے ساکن ہو گئے، (۴) ابتداماں شہر کوفہ وچ بوہت‏ے فوجی چھاونی سی جو شرقی محاذپر فوجیاں د‏‏ی دیکھ ریکھ کردی سی اس شہر دے اکثر رہنے والے مجاہدین اسلام سن جس وچ اکثر قحطانی تے یمن دے قبیلے سن، اس و جہ تو‏ں کوفہ وچ قحطانی تے یمنی ماحول ودھ سی ،(۵) اصحاب پیغمبرۖ وچو‏ں اکثر ............
(١)ابو الفرج اصفہانی،علی بن حسین،مقاتل الطالبین،منشورات الشریف الرضی،قم ١۴١٦ہجری، ص۴٣۵ (٢)مظفر ،محمد حسین،تریخ شیعہ ،ص١٣٢ (٣) یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبداللہ ، معجم البلدان،دار احیاء التراث العربی ، بیروت ، طبع اوّل ، ١۴١٧ھ، ص ١٦٢ (۴)ابن واضح ،تریخ یعقوبی، منشورات شریف الرضی ، قم ، ١۴١۴ھ ،ج ٢ ، ص ١۵٠ (۵) یاقوت حموی ،شہاب الدین ابی عبداللہ، معجم البلدان ،ص ١٦١
انصار وہاںرہنے لگے جودر اصلیمنی سن، انصار دے دو قبیلےآں وچو‏ں اک خزرج سی جنہاں دا کوفہ وچ اپنا مخصوص محلہ سی ،یا قوت حموی دا بیان اے: زیاد دے زمانے وچ بوہت‏ے جو گھر اِٹ دے بنے ہوئے سن اوہ خزرج ا و رمرادکے سن ،(١)البتہ کچھ موالی تے ایرانی وی کوفہ وچ زندگی بسر کردے سن جو امیر المومنین علیہ السلام دے دور خلافت وچ کوفہ دے بازار وچ خرید و فروخت کيتا کردے سن،(٢) جناب مختارکے قیام دے وقت انہاں د‏‏ی فوج وچ بوہت‏ے ایہی موالی سن ۔(٣) کوفہ د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ اہل بیت تو‏ں کافی احادیث وارد ہوئیاں نيں کہ جنہاں وچو‏ں بعض ایہ نيں : امام علی ابن ابی طالب نے فرمایا: کوفہ کتنا چنگا شہر اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی خاک سانو‏ں سجݨ رکھدی اے تے اسيں وی اسنو‏ں سجݨ رکھدے نيں، کوفہ دے باہر قبرستان (وہ قبرستان کوفہ جو شہر تو‏ں باہر واقع سی ) تو‏ں روز قیامت ستّر ہزار افراد ایداں دے محشور ہوݨ گے جنہاں دے چہرے چاند د‏‏ی طرح چمک رہے ہوںگے، کوفہ ساڈا شہر تے ساڈے شیعاں دے رہنے د‏‏ی جگہ اے ۔ امام صادق علیہ السلام نے فرمایا: خُدایا !جو شخص وی کوفہ نال دشمنی رکھے توبھی اسنو‏ں دشمن قرار دے،(۴) کوفہ وچ شیعیت امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی ہجرت تو‏ں وی پہلے موجود سی ............
(١)یاقوت حموی ،شہاب الدین ابی عبداللہ، معجم البلدان ،ص ١٦١ (٢)بلاذری، انساب الاشراف، منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ١٣٩۴ھ ،ج٢ ص١٢٦ (٣)جعفریان ،رسول،تریخ تشیع در ایران از آغاز تو‏ں ہفتم ہجری، شرکت چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی ، ١٣٧٧ھ ، ص٧١ (۴)ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ،دار الاحیاء کتاباں العربیہ،طبع قاہرہ ،ج٣،ص١٩٨
جس دے دوعوامل بیان کيتے جاندے نيں ۔ اک یمنی قبیلے دا اوتھ‏ے اُتے ساکنہونا جداں کہ پہلے اسيں بیان کر چک‏‏ے نيں کہ بوہت‏ے افراد وہاںخاندان پیغمبر ۖکو سجݨ رکھنے والے سن ۔ دوسرے بزرگ شیعہ اصحاب دا وجود جداں عبداللہ بن مسعود ، عمّار یاسر،عمر نے عمّار کواوتھ‏ے دا حاکم بناکر تے ابن مسعود نو‏‏ں معلّم قرآن دے عنوان تو‏ں بھیجیا تھاابن مسعود نے برساں اوتھ‏ے لوکاں نو‏‏ں فقہ او رقرآن د‏‏ی تعلیم دتی۔(١) ان دو بزرگو ں د‏‏ی تعلیمات دے اثرات امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی خلافت دے آغاز وچ قابل مشاہدہ نيں،آنحضرت د‏‏ی بیعت دے وقت مالک اشتر دا اوہ خطبہ جو کوفہ دے لوکاں دے درمیان روح تشیع د‏‏ی حکایت کردا اے ا س وقت مالک اشتر کہہ رہے سن : اے لوگو! وصی ا وصیاء اوروارث علم انبیا اوہ شخص اے جس دے ایمان د‏‏ی گواہی کتاب خُدا نے دتی اے تے اس دے جنّتی ہوݨ د‏‏ی گواہی پیغمبرۖ نے دتی اے تمام فضائل اس اُتے ختم ہوجاندے نيں، اس دے سابقہ علمی تے فضل و شرف دے سلسلہ وچ اولین تے آخرین وچ کِسے نے شک نئيں کیاا‏‏ے۔(٢) جس وقت امام علی ابن ابی طالب نے اپنے بیٹے امام حسن تے عمار کواہل کوفہ دے پاس ناکثین دے مقابلہ وچ جنگ کرنے دے حوالے تو‏ں بھیجیا تاں ابو موسیٰ اشعری اوتھ‏ے دا حاکم سی تے لوکاں نو‏‏ں امام علی ابن ابی طالب دا نال دینے تو‏ں منع کر رہاتھا ،اس دے باوجود نو ہزار افراد حضر ت ............
(١)ابن اثیر ، ابی الحسن علی بن ابی کرم، اسد الغابہ فی معرفة الصحابہ ، دار الاحیاء التراث العربی بیروت ، ج٣ ، ص ٢۵٨ (٢) ابن واضح، تریخ یعقوبی،ص١٧٩
علی تو‏ں ملحق ہوگئے۔(١) امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی ہجرت دے وقت تو‏ں تیسر ی صدی ہجری دے آخر تک کوفہ شیعوںکا اہ‏م ترین شہر سی ،ڈاکٹر حسین جعفری اس سلسلے وچ کہندے نيں: جس وقت امام علی ابن ابی طالب سن ٣٦ھ وچ کوفہ منتقل ہوئے اودو‏ں تو‏ں بلکہ اس تو‏ں وی پہلے ایہ شہر در واقع بہت ساریاں تحریکاں، آرزؤں، الہامات اوربسا اوقات شیعاں د‏‏ی ہ‏‏م آہنگ کوششاں دا مرکز سی تے کوفہ دے اندر تے باہر بوہت سارے نا گوار حادثات رونما ہوئے جو تشیع دے آغاز دے لئی تریخ ساز سن ، انہاں حوادث وچ جداں جنگ جمل وصفّین دے لئی امام علی ابن ابی طالب دا فوج نو‏‏ں آراستہ کرنا، امام حسن علیہ السّلام دا خلافت تو‏ں دورہونا ۔حجر بن عدی کندی دا قیام ، امام حسین تے انہاں دے ساتھیوںکی در ناک شہادت ،انقلاب توابین تے قیام مختارمنجملہ انہاں نو‏ں حوادث وچو‏ں نيں، اس دے باوجود کوفہ نا امّیدی و محرومیت دا مرکز سی،حتی کہ شیعاں دے نال خیانت، تے انہاں د‏‏ی آرزاں د‏‏ی پامالی انہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں سی جو خاندان علی کواسلامی سماج وچ قیادت دے عنوان تو‏ں دیکھنا نئيں چاہندے سن ۔(٢) اگرچہ امام حسین نو‏‏ں قتل کرنے والے اہل کوفہ سن،(٣)شیعاں د‏‏ی بزرگ ہستیاں اودو‏ں ابن زیادکے زندان وچ مقید سی،(۴) دوسری طرف حضرت مسلم تے ہانی کی ............
(١) بلاذری ،انساب الاشراف،ص ٢٦٢ (٢) ڈاکٹر سید حسین جعفری ،تشیع در مسیر تریخ، ترجمہ ڈاکٹر سید محمد تقی آیت اللھی، دفتر نشر فر ہنگ اسلامی، طبع قم ، ١٣٧٨ھ، ص ١٢۵ (٣) مسعودی ، علی بن حسین، مروج الذھب،منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ١۴١١ھ، ج٣، ص٧٣ (۴) مظفر محمد حسین تریخ الشیعہ،منشورات مکت‏‏ب بصیرتی ، ص٦٧
شہادت تو‏ں شیعہ ابن زیاد جداں قوی خونخوار دشمن دے مقابلے وچ بغیررہبر دے سر گردان و پریشان سن لیکن امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعدوہ خواب غفلت تو‏ں بیدار ہوئے، توابین تے مختارکا قیام عمل وچ آیا ،کوفہ اہل بیت دے نال دوستی تے بنی امیہ دے نال دشمنی وچ مشہور سی ایتھ‏ے تک کہ مصعب بن زبیر نے اہل کوفہ دے دلاں نو‏‏ں اپنی طرف موڑنے دے لئی محبت اہل بیت دا اظہار کيتا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں امام حسین د‏‏ی دھی نال شادی کيتی۔(١) پہلی صدی ہجری دے تمام ہوݨ تک اگرچہ نويں شیعہ نشین علاقے قائم ہوچکے سن فیر وی کوفہ شیعاں دا اہ‏م ترین شہرشمار کيتا جاندا سی ۔ جداں کہ عباسی قیام دے رہنما محمد بن علی بن عبداللہ بن عباس نے دوسری صدی د‏‏ی ابتدا تے بنی امیہ دے خِلاف قیام دے شروع وچ بطور شفارش اپنی طرف دعوت دینے والےآں تو‏ں کہیا:یادرہے کوفہ تے اس دے اطراف وچ شیعیان علی ابن ابی طالب رہندے نيں۔(٢) ............
(١) ابن قتیبہ ، ابی محمد عبداللہ بن مسلم ، المعارف ، منشورات الشریف الرضی ، قم ، طبع اوّل ، ص ٢١۴ (٢) فخری نقل کردا اے: محمد بن علی نے اپنے چاہنے والےآں تے مبلغاں تو‏ں کہیا : کوفہ تے اس دے اطراف وچ علی بن ابی طالب دے شیعہ رہندے نيں ،بصرہ دے لوکاں نے عُثمانی جماعت دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی اے لیکن جزیرہ دے لوک حروری مسلک تے دین تو‏ں خارج نيں، شام دے لوک آلِ ابوسُفیان دے علاوہ کسی نو‏‏ں نئيں جاݨدے تے بنی مروان دے علاوہ دوسرے د‏‏ی اطاعت نئيں کردے لیکن مدینہ تے مکہ دے لوک ابو بکر اورعمر د‏‏ی سیرت اُتے نيں اس بنا اُتے خُراسان دے لوگوںسے غفلت نہ کرو کیونجے اوتھ‏ے دے لوک بہت ہوشیار ، پاک دل تے آسودہ خاطر نيں ، انہاں نو‏ں کسی چیز د‏‏ی فکر نئيں اے نہ تاں وکھ وکھ مذاہب وچ بٹے ہوئے نيں تے نہ ہی دین و دیانت دے پابند نيں ۔( ابن طباطبا ،الفخری فی اٰداب السُلطانیہ،طبع مصر ،ص ١٠۴
دوسری تے تیسری صدی ہجری وچ وی طالبیاں دے چند افراد نے کوفہ وچ قیام کيتا سی ، عباسیاں دے دور وچ عراق وچ بغداد اک اہ‏م شہر بن چکيا سی اس دے باوجود وی کوفہ نے اپنی سیاسی اہمیت نو‏‏ں ہتھو‏ں تو‏ں نہ جانے دتا اوردوسری صدی ہجری دے آخری نصف وچ ابوالسرایا د‏‏ی سپہ سالاری وچ ابن طبا طبا دا قیام اس شہر وچ عمل وچ آیا ۔(١) اسی وجہ تو‏ں بنی امیہ د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ د‏‏ی سخت نگرانی ہوݨ لگی تے سفّاک و ظالم افراد جداں زیاد، ابن زیاداور حجّاج بن یوسف اس شہر دے حاکم بنادتے گئے اوتھ‏ے دے حکاّم علویاں دے مخالف سن تے جے اتفاق تو‏ں کوئی حاکم مثل خالد بن عبداللہ قسری جے تھوڑاسا شیعاں اُتے رحم وی کردا سی تاں فوراً اسنو‏ں ہٹا دتا جاتاتھا حتیٰ کہ اسنو‏ں زندان وچ ڈال دتا جاندا سی۔(٢) کوفہ سیاسی حیثیت دے علاوہ علمی اعتبار تو‏ں وی اک اہ‏م شہر شمار ہُندا سی تے شیعہ رہتل وہاںپرحاکم سی، اس شہر کاعظیم حصّہ ائمہ دے شیعہ شاگرداں اُتے مشتمل سی ، شیعاں دے بوہت سارے بزرگ خاندان اس شہر کوفہ وچ زندگی گذاردے سن کہ جنہاں نے شیعہ رہتل د‏‏ی بے حد خدمت کيتی ،جداں آل اعین امام سجاد دے زمانے تو‏ں غیبت صغریٰ تک اس خاندان دے افراد ائمہ طاہرین دے اصحاب وچو‏ں سن، اس خاندان تو‏ں سٹھ جلیل القدر محدثین پیدا ہوئے جنہاں وچ زرارہ بن اعین،حمران بن اعین ، بکیر بن اعین ، حمزہ بن حمران ،محمد بن حمران ،عبید بن زُرارہ کہ ایہی عبید امام صادق د‏‏ی شہادت دے بعد ............
اہل کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندہ بن ک‏ے مدینہ آئے سن تاکہ امامت دے متعلق پیدا ہوݨ والے شبہات نو‏‏ں دور کرن تے کوفہ پلٹ جاواں۔( ١) آل ابی شعبہ وی کوفہ وچ شیعاں دا اک وڈا خاندان سی کہ انہاں دے جد ابو شعبہ نے امام حسن تے امام حسین تو‏ں حدیثاں نقل کيتی نيں ،نجّاشی دا بیان اے کہ اوہ سب دے سب قابل اطمینان ا ور موثق نيں۔(٢) اسی طرح آل نہیک جداں شیعاں دے وڈے خاندان کوفہ وچ رہندے سن ،عبداللہ بن محمد تے عبد الرّحمن سمری انہاں نو‏ں وچو‏ں نيں ۔(٣) کوفہ دیاں مسیتاں بالخصوص اوتھ‏ے د‏‏ی جامع مسجد وچ ائمہ طاہرین د‏‏ی احادیث د‏‏ی تدریس ہُندی سی ،امام رضا علیہ السلام دے صحابی حسن بن علی وشّا کہندے نيں: کوفہ د‏‏ی مسجد وچ ميں نے نوسو افراددیکھے کہ اوہ سب امام صادق تو‏ں حدیث نقل ک‏ر رہ‏ے سن ۔(۴) ............
(١) بلاذری،ابو غالب ، رسا لة فی آل اعین،مطبعہ ربانی، اصفہانی ، ص ٢ ۔١٨ (٢) نجاشی ، ابو العباس احمد بن علی ، لسٹ اسمأ مصنفی شیعہ،دفتر نشر اسلامی ،وابستہ جامعہ مدرسین ، قم ١۴٠٧ھ ، ص ٢٣٠ (٣) نجاشی ، ابو العباس احمد بن علی ، لسٹ اسمأ مصنفی شیعہ،دفتر نشر اسلامی ،وابستہ جامعہ مدرسین ، قم ، ٠٧ ١۴ھ ، ص٢٣٢ (۴) نجاشی ، ابو العباس احمد بن علی ، لسٹ اسمأ مصنفی شیعہ،دفتر نشر اسلامی ،وابستہ جامعہ مدرسین ، قم ، ٠٧ ١۴ھ ، ص ٣٩ ۔ ۴٠ ) ۔
بصرہ
بصر ہ و ہ شہر اے کہ جس د‏‏ی مسلمانو ں نے کوفہ دے نال ہی ١٧ ھ میںبنیاد رکھی ،(١) اگرچہ بصرہ دے لوک عائشہ،طلحہ وزبیر د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمانی حوالے تو‏ں شہرت رکھدے سن جس زمانے وچ جمل د‏‏ی فوج بصرہ وچ مقیم سی شیعیان امیر المومنین وی اوتھ‏ے زندگی بسر کردے سن تے امیر مومنین دے بصرہ پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں دے شیعاں نے دشمناں نال جنگ وی د‏‏ی کہ جس وچ کافی تعداد وچ لوک شہید ہوئے جداں کہ شیخ مفید نے نقل کيتا اے کہ فقط عبدالقیس قبیلہ تو‏ں پنج سو شیعہ افراد شہید ہوئے۔(٢) بلاذری دے نقل دے مطابق ربیعہ قبیلہ دے تن ہزار شیعہ محل ذی قار وچ حضرت تو‏ں ملحق ہوئے ۔(٣) جنگ جمل دے بعد بصرہ وچ عثمانی رجحان ودھنے دے باوجود کافی تعداد وچ شیعہ اوتھ‏ے زندگی بسر کر تے سن ،اسی وجہ تو‏ں جدو‏ں معاویہ نے ابن حضرمی نو‏‏ں فتنہ ایجاد کرنے دے لئی اوتھ‏ے بھیجیا تاں اس کواس گل د‏‏ی تاکید د‏‏ی کہ بصرہ وچ رہنے والے کچھ لوک شیعہ نيںبعض قبیلے جداں ربیعہ تو‏ں ہوشیار رہنے د‏‏ی تلقین کی، بہر حال عثمانی خیال اوتھ‏ے اُتے ودھ سن تے اگرامام علی ابن ابی طالب علیہ السّلام کوفہ تو‏ں فوج نئيں گھلدے تاں ابن حضرمی د‏‏ی فتنہ پردازیاں تو‏ں بصرہ عثمانیاں دے ذریعہ انہاں دے کنٹرول تو‏ں نکل جاندا ۔(۴) ............
(١) یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبداللہ ، معجم البلدان،دار احیا ء التراث العربی ، بیروت طبع اوّل ، ١۴١٧ ھ، ج ٢ ، ص ٣۴٠ (٢) شیخ مفید، الجمل، مکت‏‏ب الاعلام الا سلامی ،مر کز نشر ، قم ، ١۴١٦ھ،ص٢٧٩ (٣)انساب الاشراف،منشورات موسسئہ الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١٣٩۴ ھ ، ج ٢ ، ص ٢٣٧ (۴) ثقفی کوفی ، ابراھیم بن محمد ، الغارت ،ترجمہ محمد باقر کمرہ ای ، فرہنگ اسلامی ،ص١٦٦
(١)امین ، سید محسن ، اعیان الشیعہ ،دارالتعارف للمطبوعات ، بیروت ،( بی تو‏ں ) ج ١ ،ص ۵٩٠ (٢)مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذھب، منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١١ ج٣ ، ص ١٠٩ (٣) بتراء ابتر دا مؤنث اے جس دے معنی بریدہ تے ناقص دے نيں حدیث وچ ہر اوہ گفتگو جو خُدا دے ناں تو‏ں شروع نہ ہو اسنو‏ں ابتر کہیا جاندا ا‏‏ے۔
زبان نو‏‏ں بند رکھنا تاکہ میرے ہتھ تے بولی تو‏ں امان وچ رہو،(١)بعد وچ کوفہ وی زیادکے کنٹرول وچ آگیا، زیاد چھ ماہ کوفہ وچ رہتاتھا تے چھ ماہ بصرہ وچ جس وقت کوفہ جاندا سی سمرة بن جندب نو‏‏ں بصرہ وچ اپنی جگہ معین کر دیندا سی، سمرہ اک ظالم شخص سی جو خون بہانے وچ ذرہ برابر وی اعتنانہاں نو‏ں کردا سی اس نے زیاد د‏‏ی غیر موجود گی وچ اٹھ ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا (٢)وقت دے نال نال بصرہ وچ شیعیت ودھدتی گئی ایتھ‏ے تک کہ حکومت عباسی دے آغاز وچ دوسرا علوی قیام جو محمد نفس زکیہ دے بھائی ابراہیم کانے کيتا بصرہ وچ واقع ہويا ۔(٣)
مدائن
کوفہ تے بصر ہ دے بر خلاف مدائن ایساشہر اے کہ جو اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی تے سعد بن ابی وقاص نے ١٦ھ وچ عمر بن خطاب د‏‏ی خلافت دے زمانہ وچ اسنو‏ں فتح کیتا، اک قول دے مطابق نوشیرواں نے اس شہر د‏‏ی بنا رکھی تے فارسی وچ اس کانام تیسفون سی جو ساسانیان دے پائے تخت وچ شمار ہُندا سی آݪا کسریٰ وی ايس‏ے شہر وچ واقع اے اس شہر وچ سات وڈے محلے سن ہر محلہ اک شہر دے برابر سی ايس‏ے بنا اُتے عرباں نے اسنو‏ں مدائن کہیا جو مدینے د‏‏ی جمع اے البتہ کوفہ بصرہ ،بغداد ،واسط تے سامرہ جداں جدید شہروںکی بناکے بعد ایہ شہر ویران ہوتاگیا۔ (۴) ............
(١) شہیدی ڈاکٹر سید جعفر ، تریخ تحلیل اسلام تو‏ں پایان امویان،مر کز نشر دانشگاہ علمی ، تہران ، ص ١۵٦ (٢)طبری ، محمد بن جریر ، تریخ الامم والملوک،دار القاموس الحدیث ، بیروت ، ج ٦ ، ص ١٣٢ (٣)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ، منشورات شریف الرضی ، قم ١۴١٦ ھ ، ص٢٩٢ (۴)یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبد اللہ ،معجم البلدان، طبع اول ، ١۴١٧ھ ، ج٧ ص ٢٢١۔٢٢٢، مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذہب ، ج١ ص ٢٦٧
پہلی دوسری وتیسری صدی ہجری تک مدائن شیعہ نشین شہراں وچ شمار ہُندا سی تے ایہ جلیل القدرشیعہ اصحاب جداں سلمان فارسی ،حذیفہ بن یمان د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی وجہ تو‏ں سی ايس‏ے وجہ تو‏ں مدائن دے لوکاں نے اسلام کوشروع وچ شیعہ اصحاب تو‏ں قبول کيتا سی قیام توابین وچ شیعیان مدائن دے ناں واضح و روشن نيں ،مسعودی دا بیان اے سلیمان بن صرد خزاعی تے مسیب بن نجبہ فزاری د‏‏ی شہادت دے بعد توابین د‏‏ی قیادت د‏‏ی ذمہ داری عبداللہ بن سعد بن نفیل نے اپنے ذمہ لے لی ،اودو‏ں مدائن و بصرہ دے شیعاں د‏‏ی تعداد تقریباً پنج سو افرادتھی تے مثنیٰ بن مخرمہ تے سعد بن حذیفہ انہاں دے سردار سن ، تیزی تو‏ں اگے آئے تے اپنے نو‏‏ں توابین تک پہنچانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن نئيں پہنچ سک‏‏ے،(١)یاقوت حموی دے قول دے مطابق اکثر اہل مدائن شیعہ سن ۔(٢)
جبل عامل
پہلی صدی ہجری وچ شیعہ نشین مناطق وچو‏ں اک جبل عامل سی ایتھ‏ے شیعیت اودو‏ں تو‏ں وجودماں آئی جدو‏ں عثمان نے جناب ابوذرکو ملک شام شہربدرکیا جانہار(مرحوم) سید محسن امین کہندے نيں : معاویہ نے وی ابوذر نو‏‏ں جبل عامل دے دیہاتاں وچ شہر بدرکردتا ابوذر اوتھ‏ے لوکاں د‏‏ی ہدایت تے تبلیغ کردے رہ‏ے، لہذا اوتھ‏ے دے لوکاں نے مذہب تشیع اختیار ک‏ر ليا جبل عامل دے دو گائاں صرفند ،اور میس وچ دو مسجدتیاں نيں، جو ابوذر تو‏ں منسوب نيں ایتھ‏ے تککہ امیر المومنین دے زمانے وچ اسعار ناں دے گائاں وچ شیعہ مذہب کے ............
(١)مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذھب ، ج٣ص ١٠٩ (٢)یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبد اللہ ،معجم البلدان، طبع اول ، ١۴١٧ھ ، ج٧ ص٢٢٢
لوک سن ۔(١) جانہار(مرحوم) مظفر نے وی اوتھ‏ے دے تشیع دے بارے وچ کہیا اے جبل عامل وچ تشیع د‏‏ی ابتدا ابوذر غفاری دے فضل تو‏ں اے ،(٢) کرد علی دا وی کہنا اے :دمشق ،جبل عامل تے شمال لبنان وچ تشیع دا آغازپہلی صدی ہجری تو‏ں ہی ا‏‏ے۔(٣) ............
دوسری صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے
دوسری صدی ہجری د‏‏ی ابتدا وچ تشیع جزیرةالعرب تے عراق د‏‏ی سرحداں تو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے تمام اسلامی مناطق وچ پھیل گیا ،شیعاں تے علویاں دے اسلامی سرزمیناں وچ پھیلنے تو‏ں ایہ مطلب کڈیا جاسکدا اے کہ حجاج بن یوسف دے زمانہ تو‏ں شیعوںاور علویوںکی مہاجرت شروع ہوئی دوسری صدی ہجری دے شروع وچ علویاں د‏‏ی تبلیغ تے قیام تو‏ں اس ہجرت وچ تیزی آ گئی کوفہ وچ قیام زید دے شکست کھانے دے بعد انہاں دے بیٹے یحییٰ نے اپنے چند چاہنے والےآں دے نال خراسان ہجرت کی،(1)اس دے بعد عبد اللہ بن معاویہ کاقیام عمل وچ آیا،ایہ جعفر طیار دے بیٹےآں وچو‏ں نيںانہاں نے ہمدان ،قم، ری،قرمس،اصفہان اورفارس جداں مناطق نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کیا تے خود اصفہان وچ زندگی گذاری۔ ............
ابوالفرج اصفہانی دا بیان اے : بنی ہاشم دے بزرگ اس دے پاس جاندے سن تے اوہ ہر اک دے لئی نو‏‏ں اطراف وچ حکومت فراہ‏م کردا تھاایتھ‏ے تک کہ منصور تے سفاح عباسی نے وی اس دا نال دتا ،مروان حمار اورابو مسلم دے زمانہ تک اوہ اپنی جگہ اُتے مستحکم سی۔(١) عباسیاں دے دور وچ مسلسل علوی قیام وجود وچ آندے رہے انہاں قیام دا اک حتمی نتیجہ ایہ نکلیا کہ وکھ وکھ علاقہ وچ علوی افرادپھیل گئے جداں کہ منصور د‏‏ی حکومت وچ محمد نفس زکیہ دے قیام د‏‏ی شکست دے بعد امام حسن د‏‏ی اولاد وکھ وکھ منا طق وچ پھیل گئی، مسعودی دا اس بارے وچ کہنا اے : محمد بن عبداللہ (نفس زکیہ )کے بھائی وکھ وکھ ملکاں وچ پھیل گئے علی بن محمد مصر چلے گئے تے اوتھے اُتے قتل کر دتے گئے دوسرے بیٹے عبداللہ بن محمد نے خراسان تے اوتھ‏ے تو‏ں سندھ مہاجرت د‏‏ی تے اوتھ‏ے مار دتے گئے تیسرے بیٹے حسن بن محمدنے یمن دا سفر کيتا اوتھ‏ے زندان وچ ڈال دتے گئے تے زندان ہی وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوگئے ا ن دے بھائی موسیٰ نے جزیرہ دا رخ کيتا تے دوسرے بھائی یحٰ نے ری تے وہاںسے طبرستان دا سفر کیتا، انہاں دے تیسرے بھائی مراقش چلے گئے تے چوتھے بھائی ابراہیم نے بصرہ دا رخ کيتا تے نے اوتھ‏ے اُتے اہواز ،فارس تے دوسرے شہراں دے لوکاں دے نال ملکرلشکر بنایا لیکن انہاں کاقیام شکست کھاگیا۔(٢) اگرچہ انہاں وچو‏ں بوہت‏ے عباسی مامورین د‏‏ی نگرانی وچ تھے تے اک جگہ ............
(١)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ،قم ،١۴١٦ھ،ص :١۵٧ (٢)مسعودی ،علی بن حسین، مروج الذھب،منشورات مؤسسةالاعلمی للمطبوعات ،بیروت ١۴١١ھ، ج٣،ص٣٢٦
قیام نئيں ک‏ر سکدے سن اورقتل ہوجاندے سن لیکن اپنے اثرات چھڈ جاندے سن کدی انہاں دے بیٹے انہاں علاقوںماں رہندے سن، جداں کہ عبداللہ نفس زکیہ دا پُتر ،مسعودی دے نقل دے مطابق اوہ خراسان وچ نئيں رہ سک‏‏ے تے سندھ د‏‏ی طرف چلے گئے،( ١)لیکن صاحب کتاب منتقلة الطالبیین دے نقل دے مطابق عبداللہ بن ابراہیم خراسان وچ رہندے سن تے انہاں دے قاسم تے محمد ناں دے دو بیٹے سن،(٢)اسی طرح ماوراء النہرمیںکچھ ایداں دے گروہ سن کہ جو اپنے نو‏‏ں ابراہیم بن محمد نفس زکیہ تو‏ں نسبت دیندے سن ۔(٣) اب اسيں انہاں شہراورعلاقےآں دے حالات د‏‏ی تحقیق کرن گے جتھے دوسری صدی ہجری وچ شیعہ کثیر تعداد وچ زندگی بسر کررہے سن ۔
خراسا ن
دوسری صدی دے شروع ہو نے دے نال نال بنی ہا شم دے مبلغین د‏‏ی تحریک تے کوشش تو‏ں خراسا ن دے اکثرلوک شیعہ ہوگئے ۔(۴) ............
(١)مسعودی ،علی بن حسین، مروج الذھب،منشورات مؤسسةالاعلمی للمطبوعات ،بیروت ١۴١١ھ،ج٣،ص٣٢٦ (٢)ابن طباطبا،ابو اسماعیل بن ناصر ،منتقلةالطالبیین ،ترجمہ محمد رضا عطائی انتشارات آستانہ قدس رضوی ۔طبع اول١٣٧٢ش ھ،ص٢٠٧ (٣)ابن طباطبا،ابو اسماعیل بن ناصر ،منتقلةالطالبیین ،ترجمہ محمد رضا عطائی انتشارات آستانہ قدس رضوی ۔طبع اول١٣٧٢ش ھ:ص۴٠٣ (۴) اس گل اُتے توجہ رہے کہ بنی ہاشم د‏‏ی اصطلاح اس زمانہ وچ عباسیاں نو‏‏ں وی شام‏ل سی کیونجے ہاشم انہاں دے وی جد سن ۔
یعقوبی نقل کردا اے: زید د‏‏ی شہا دت دے بعد خراسان دے شیعہ جوش و خروش وچ آگئے تے اپنے شیعہ ہوݨ کابرملہ ا ظہارکرنے لگے نیزمبلغاں تے خطیباں نے بنی امیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خا ندان پیغمبر ۖپر ہوݨ والے مظالم دا کھلم کھلا اعلان کرنا شروع کردتا۔(١) یحییٰ بن زید خراسا ن چلے گئے تے اور چند دناں تک مخفی زندگی گزاری جس وقت خروج کيتا کافی لوک انہاں دے ارد گر دجمع ہو گئے ،(٢) مسعودی دے نقل دے مطابق جس سال یحٰ دا قتل ہو ا اس سال جوبچہ وی خراسان وچ پیدا ہويا اس دا نا م یحٰ رکھیا گیا۔ (٣) البتہ خراسان دے شیعاں اُتے زیدیاں تے عباسیاں دے مبلغین دے سبب زیدیت تے کیسانیت کارنگ چڑھا ہو اتھاخاص کر عباسیاں نے اپنی خلافت دے آغاز وچ محمد حنفیہ دے بیٹے محمد بن علی ابو ہاشم د‏‏ی جانشینی دا اعلان کيتا ،جداں کہ ابو الفرج اصفہانی نے عبد اللہ بن محمد حنفیہ دے حالات دے تھلے لکھیا اے : ایہ اوہی نيں جنہاں دے بارے وچ خراسان دے لوکاں دا گمان سی کہ انہاں دے والد امام سن تے ایہ انہاں دے وارث نيں تے انہاں دے وارث محمد بن علی بن عبد اللہ بن عباس نيں تے محمد بن علی نے ابراہیم نو‏‏ں اپنا وصی بنایا اے اس طرح تو‏ں عباسیاں وچ جانشینی استوار ہوئی ،(۴)خراسانی مسلسل عباسیاں دے طرفدار سن علویاں او ر عباسیاں دے درمیان ہوݨ والے نزاع دے دوران عباسیاں د‏‏ی طرفداری ............
(١)ابن واضح ،تریخ یعقوبی ،منشورات شریف الرضی ،قم ، ١۴١۴ھ، ج٢ ص ٣٢٦ (٢)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ،قم ،١۴١٦ھ،ص ١۴٩ (٣)مسعودی ، علی بن حسین ،مروج الذھب، ص٣٣٦ (۴) ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، ص ١٢٣
کردے سن چنانچہ محمد نفس زکیہ دے نال جنگ وچ اکثر عباسی سپاہی خراسانی سن تے فارسی وچ گفتگو کردے سن، ابوالفرج اصفہا نی نقل کردے نيں: جس وقت محمد نفس زکیہ دے سرداراں وچو‏ں اک سردار بنام خضیر زبیری مدینہ تو‏ں فوجی چھائونی د‏‏ی طرف آرہیا تھاخراسانی فارسی وچ کہہ رہے سن : خضیرآمدخضیر آمد۔(١)
قم
دوسری صدی ہجری دے بعد قم اہ‏م ترین شیعہ نشین شہرشمار ہُندا سی تے اس شہرکی نیہہ نہ صرف ایہ کہ اسلامی اے بلکہ شیعاں دے ہتھو‏ں تو‏ں رکھی گئی اے تے اس وچ شروع تو‏ں ہی شیعہ آباد سن تے ہمیشہ شیعہ اثنا عشری رہے کہ جو کدی راستہ تو‏ں مناکھر نئيں ہوئے ،نہ صرف ایہ کہ سنیوںنے اس شہر وچ کدی سکونت نہیںکی بلکہ غالیاں دے لئی وی ایتھ‏ے آنا ممکن نئيں ہوااور اگرکدی اس شہر وچ آبھی جاندے سن تاں قم دے لوک انہاں نو‏‏ں بھگادیندے سن ۔(٢) ایتھ‏ے دے بوہت سارے لوگوںنے ائمہ اطہار د‏‏ی خد مت وچ حاضری دتی اے تے انہاں بزرگاں تو‏ں کسب فیض کيتا اے تے مسلسل ائمہ نال رابطہ وچ رہے نيں ٨٢ ھ وچ ابن اشعث د‏‏ی شورش حجاج دے مقابلہ وچ ناکا‏م ہوگئی تے اوہ کابل د‏‏ی جانب فرار کر گیا ، (٣) ا س کی ............
فوج وچ بعض شیعہ وی موجود سن ،منجملہ عبداللہ ،احوص،نعیم ،عبدالرحمٰن اوراسحاق ،سعد بن مالک بن عامر اشعری جو ابن اشعث د‏‏ی شکست دے بعد قم د‏‏ی طرف آگئے ،اوتھ‏ے ست پنڈ سن انہاں وچ اک پنڈ دا ناں کمندان سی ایہ سارے بھائی اس پنڈ وچ ساکن ہو گئے تے انہاں دے رشتہ داراور رفقا انہاں تو‏ں ملحق ہُندے گئے تے رفتہ رفتہ ایہ تمام دہات آپس وچ مل گئے تے ست محلےآں د‏‏ی طرح ہو گئے انہاں سب نو‏‏ں کمندان کہیا جانے لگیا آہستہ آہستہ اگے دے حروف کم ہُندے گئے اورترخیم ہوک‏ے عربی وچ قم ہو گیا۔ (١) اس دے بعد قم شیعاں دا اک اہ‏م مرکز ہو گیا تے شیعہ خصوصاًعلوی ہر جگہ تو‏ں ایتھ‏ے آئے تے قم وچ ساکن ہوگئے ،(٢)دوسری صدی ہجری دے آخر وچ حضرت فاطمہ معصومہ سلام اللہ علیہا د‏‏ی تشریف آوری تو‏ں اس شہر د‏‏ی تاریخی عظمت ودھ گئی تے معصومہ(س)کے آنے د‏‏ی برکت تو‏ں اس شہر د‏‏ی اہمیت وچ ہور وادھا ہوگیا ۔
بغداد
بناپر عباسی بھَو زدہ ہو گئے،سلیمان بن منصور، ہارون دا چچا لوکاں دے غصہ نو‏‏ں کم کرنے دے لئی پا برہنہ تشییع جنازہ وچ شریک ہويا ۔(١) بغدادکی نیہہ عراق وچ رکھی گئی تے عراق دے اکثر لوک شیعہ سن اگرچہ ابتدا وچ ایہ اک فوجی و سیاسی شہر سی ،مرور زمانہ دے نال نال جہان اسلام د‏‏ی علمی مرکز یت ایتھ‏ے منتقل ہوگئی تے کوفہ بصرہ مدائن دے شیعہ ایتھ‏ے ساکن ہو گئے، تے مختصر سا زمانہ گزرنے دے بعد ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی بہت ودھ ہو گئی رفتہ رفتہ غیبت صغریٰ دے بعد شیعہ مذہب د‏‏ی علمی مرکزیت وی ایتھ‏ے منتقل ہو گئی تے آل بویہ د‏‏ی شیعہ حکومت دے سائے وچ اوتھ‏ے تشیع نے مزیدرونق حاصل کيتی، اس دے بعد شیخ طوسی نے شیعی مرکزیت نو‏‏ں نجف منتقل کيتا ۔
تیسری صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے
(١)امین سید محسن ،اعیان الشیعہ، دار التعارف للمطبوعات ، بیروت ،ج١ ص ٢٩ (٢) ابی محمد بن جریر طبری ،تریخ طبری، دار الکتب العلمیہ ، بیروت، طبع دوم ، ١۴٠٨ھ ج۵ ص ٣٦۵ (٣) جلال الدین سیوطی ، تریخ الخلفائ،منشورات الرضی ، طبع اول ، ١۴١١ھ ،ج ص ۵٢۴
کے باوجود انہاں حکومتوںکا وجود انہاں علاقےآں تے سر زمینوںپر فروغ شیعیت دے لئی اک سنگ میݪ قرار پایا،زیدیاں تے اسماعیلیاں نے اس تو‏ں خوب فائدہ اٹھایا ۔ دوسرا راستہ انہاں مناطق د‏‏ی لسٹ اے جتھے ائمہ اطہار دے وکیل سن، وکالت دا نظام امام صادق دے دور تو‏ں شروع ہويا تے امام ہادی و امام حسن عسکری دے زمانے وچ ایہ نظام اپنے عروج اُتے سی تے پوری طرح تو‏ں اس د‏ی فعالیت جاری و ساری سی جنہاں مناطق وچ ائمہ دے وکلاتھے اوہ حسب ذیل نيں: اہواز، ہمدان، سیستان، بست،ری، بصرہ،واسط، بغداد ،مصر، یمن،حجاز،مدائن۔(١) البتہ تیسری صدی ہجری دے آخر وچ کوفہ،قم ،سامرہ تے نیشاپور اہ‏م ترین شیعہ شہراں وچ شمار ہوݨ لگے، انہاں جگہاں اُتے شیعہ فقہ د‏‏ی تدریس ائمہ معصومین د‏‏ی احادیث د‏‏ی نیہہ اُتے ہُندی سی، ہاں تیسری صدی ہجری دے بعد کوفہ د‏‏ی رونق کم ہو گئی تے آہستہ آہستہ بغداد نے اس د‏ی جگہ لے لی آل بویہ دے اوتھ‏ے آنے تو‏ں ہور بزر گان شیعہ جداں شیخ مفید سید مرتضیٰ،سید رضی ،شیخ طوسی دے وجود تو‏ں بغداد دے حوزۂ علمیہ نو‏‏ں ہور فروغ ملا۔ بغداد وچ شیعہ نفود دے بارے وچ آدام متزچوتھ‏ی صدی ہجری دے حوالہ تو‏ں لکھدا اے : بغداد جو تمام جہت تو‏ں اسلام دا پایہ تخت سی اورہر طرح دے فکری نظریات دا دریا اوتھ‏ے موجزن سی ،تمام مذاہب دے طرفدار اوتھ‏ے موجود سن جنہاں وچ دو گروہ سب تو‏ں ودھ قوی تے حد تو‏ں ودھ متعصب سن، اک حنبلی دوسرے شیعہ، طرفداران تشیع بازار کرخ دے اطراف وچ منظم طریقہ تو‏ں مقیم سن تے چوتھ‏ی صدی ہجری دے آخر وچ پل ............
(١)پور طباطبائی ، مجید،تریخ عصر غیبت، مرکز جہانی علوم اسلامی ، ص ١١٩