cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انقلابِ روس دی حاصلات
باہرلےجوڑ
گٹھ:سوویت یونین
چٹنڈن کاؤنٹی
چٹنڈن امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان انزل شمالی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:انزل شمالی
ٹان
ٹان سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 7,157 لوک وسدے نیں۔
کوینزلینڈ پڑ ولابائی
کوینزلینڈ پڑ ولابائی آسٹریلیا دا اک ولابائی اے۔
گری
گری اک پینڈے چھلکے والا بی اے جینوں کھادا جاندا اے۔ اخروٹ بدام مونگ پھلی پستہ چلغوزے دیاں گریاں عام کھان چ آندیاں نیں۔
شلبرگ
شلبرگ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زوگ دا اک پنڈ اے۔
سیمارانگ
سیمارانگ انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ گھبلا جاوا دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بیعد
ٹفلوپس گیاڈنہنسس
ٹفلوپس گیاڈنہنسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اننے سپ
چک 82 ڈبلیو بی
چک 82 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
بکرماجیت
بکرماجیت (Vikramaditya)، (قبل مسیح 102 توں 15 عیسوی تک) پنجاب دے علاقے دا اک پراݨا بادشاہ سی۔ اوہ اپݨے علم تے بہادری وچ مشہور سی۔ اوہندی نسبت ناݪ بعد وچ دوجے بہت سارے بادشاہاں نے ایہ لقب اختیار کیتا۔ راجا بکرماجیت دا زمانہ پہلی صدی قبل مسیح دا اے۔ سنہ 57ء قبل مسیح وچ دیسی بکرمی کیلنڈر دا مڈھ رکھݨ دا سہرا وی اوہدے سر اے۔
thumb|مہاراجا بکرما جیت بادشاہ thumb|بکرما جیت بھون
والد دا ناں
تریخ کشتواڑ وچ بکرما جیت دے والد دا نام گندھرب سین دسیا گیا اے۔
اک لقب
بکرما جیت اک لقب اے جو تریخ قدیم دے نامور حکمراناں نے اپنی شان و شوکت دے اظہار دے لئی اختیار کیندا سی۔ گپت خاندان وچ چندر گپت بکرما جیت توں علاوا اوہدا پوت‏ا پوروگپتا 73۔467 ؁ء وی اپݨے آپ نو‏‏ں وکرم دت کہلاؤندا سی تے ایداں اوہدے عہد دے سکےآں تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ مؤرخین نے حکمران دا اصلی ناں بیان نئيں کيتا بلکہ اوہدا لقب بکرما جیت یا بکرم دت لکھیا ا‏‏ے تے آؤݨ آݪے مورخین نے وی اصل ناں دریافت کرن د‏‏ی بجائے لقب ای لکھݨ اُتے اکتفاء کیتا ا‏‏ے۔ بکرما جیت اوہی اے جیہدے پُتر شلادتیا پرتاپ شیل 600۔550 ؁ء نو‏‏ں سری نگر شہر دے بانی راجا پرورسین نے اجین جاک‏ے شکست دتی سی۔
بکرمی سنہ
بکرما جیت سن بکرمی دا آغاز اپنی پیدائش تو‏ں کيتا جس نو‏‏ں سمبت کہیا جاندا اے جس وچ عیسوی سن تو‏ں 57 سالاں د‏‏ی زیادتی پائی جاندی ا‏‏ے۔ عام طور تے چندر گپت بکرما جیت جیہدا عہد حکومت 414۔375 ؁ء اے تے جو گپتا خاندان دا نامور حکمران ہويا اے اوہنوں چند گپت کہیا جاندا اے، جیہدے نورتن مشہور نيں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:بادشاہ
ریڈبرج
ریڈبرج وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لندن گٹھ:وڈا لندن
ٹفلوپس گیارای
ٹفلوپس گیارای اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چڑھدا برش ولابائی
چڑھدا برش ولابائی آسٹریلیا دا اک ولابائی اے۔
ریکون ام ٹوسٹل
ریکون ام ٹوسٹل سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,364 لوک وسدے نیں۔
چھانگا مانگا
چھانگا مانگا (Changa Manga) تحصیل پتوکی ضلع قصور پنجاب وچ اک نگر اے تے ایہ مصنوعی جنگل تے جنگلی جیون دا تھاں اے ۔ ایہ دنیا دا سبھ توں وڈا انسانی ہتھاں نال لایا جان والا جنگل اے ۔ برطانوی دور حکومت میں بنائے جان والے ایس مصنوعی جنگل دے بنائے جان دا کارن اوس ویلے دے اسٹیم انجناں لئی لکڑی فراہم کرنا سی ۔ چھانگا مانگا دے جنگلات صوبہ پنجاب کے شہر لہور توں 70 کلو میٹرتے پتوکی توں 7 کلومیٹر دی دوری تے واقع نیں تے 12 ہزارایکڑ دےکُھلے تھاں تے پھیلے ہوئے نیں ۔
ناں
چھانگا مانگا دا نام لوک کہاݨیاں دا حصہ اے ۔ ایہ دو بھائیاں دی کہاݨی اے ۔ اک بھائی دا نام چھانگا تے دوجے دا نام مانگا سی ۔ ایہ دوویں بھائی ڈاکو سی تے انگریز سرکار توں بچݨ لئی جنگلاں وچ لُک جاندے سی ۔ ایہناں بھائیاں دے قصے ایس علاقے دے بارے وچ جانݨ والے ہر کِسے لئی دلچسپی دا کارن ہُندے نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے نگر
گوری لنکیش
گوری لنکیش (ಗೌರಿ ಲಂಕೇಶ್ Gauri Laṅkēś، 29 جنوری 1962 – 5 ستمبر 2017) بلند آواز والی کارکن اُتے صحافی سی۔ ٹائیمز آف انڈیا دے بنگلور ایڈیشن، ‘سنڈے’ رسالے اتے اک تیلگو ٹیلیوژن چینل نال کم کرن مگروں گوری نے اپنے پیؤ پی لنکیش توں ‘لنکیش پترکے’ دا ذمہ سمبھالیا سی۔ خاندانی اختلاف مگروں اس نے 2005 وچ اپنا پرچہ ‘غوری لنکیش پترکے’ کڈھیا سی۔
نیوہیم
نیوہیم وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
ایسکس کاؤنٹی، ورمونٹ
ایسکس امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
چک 84 ڈبلیو بی
چک 84 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
کولبرن
کولبرن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 2,245 لوک وسدے نیں۔
والٹہیم فوریسٹ
والٹہیم فوریسٹ وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
کیمپٹن، سوٹزرلینڈ
کیمپٹن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 0 لوک وسدے نیں۔
پینڈٹ ناچ
پینڈیٹ بالی،انڈونیشیا توں اک روایتی ناچ اے، جس وچ پھلاں دی پیش کش نوں مندر جاں تھئیٹر نوں تقریب جاں ہور ناچاں دی شروعات وجوں خالص کرن لئی بنایا جاندا اے۔ پینڈیٹ عامَ طور تے چھوٹی کڑیاں ولوں کیتی جاندی اے، پھلاں دیاں پھلاں دیاں بوتلاں چکدے ہن، جہناں دی مدد ڈانس وچ کئی وار ہوا وچ سٹّ دتی جاندی اے۔ پینڈیٹ نوں نمسکار کرن لئی ناظرین دے طور تے وچار کیتا جا سکدا اے، ناظرین دا استقبال کرن اتے آتماواں نوں مظاہرہ دا انند لین لئی سدا دے سکدا اے۔ ایہہ سبھ توں پرانی بالی نرت وچوں اک اے، حالانکہ موجودہ روپ نوں 1950 ویاں وچ سنشودھت کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بالی دے ناچ گٹھ:انڈونیشیا
بنگالی ماٹھا لوریز
بنگالی ماٹھا لوریز پرائيمیٹ دے اک ٹبر لوریز دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:لوریز
فرینکلن کاؤنٹی، ورمونٹ
فرینکلن امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
گرو نانک کالج بڈھلاڈا
گرو نانک کالج بڈھلاڈا، مانسا ضلعے دے حلقہ بڈھلاڈا وچ واقع اے۔ گرو نانک دیو جی دی 500ویں جم صدی سمے سال 1971 وچ اس کالج دا قیام کیتا گئیا۔ اس کالج وچ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دی مانتا ہیٹھ کورس کروائے جاندے ہن۔ کالج ولوں ہر خطے نال متعلق سکھیا مہیا کرواؤن دے نال پنڈ وچوں کالج آؤندیاں لڑکیاں دے سفر لئی بساں دا پربندھ کیتا گیا اے۔ شاندار کھیڈ سٹیڈیم، اے۔سی۔ کمپیوٹر لیب، اے۔سی۔ انگلش کمیونیکیشن لیب، فیشن ڈزائیننگ لیب، سائنس لیب اتے وڈا اے۔سی۔ کمپیوٹرائیزڈ لائبریری جہے ونگ کالج دی شان ہن۔
حوالے
گٹھ:کالج گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے
عبدالغفور قریشی
عبدالغفور قریشی پنجابی ادب اُتے لکھی گئی کتاب پنجابی ادب دی کہاݨی دے لکھاری نیں۔ عبدالغفور قریشی 1930 دے نیڑے پنجاب دی ریاست ملیر کوٹلا دے پنڈ چوندا چ جمے۔ اوہ پہلے مسلمان سن جیناں نے گرمگھی چ گیانی دا امتیان پاس کیتا۔ پنجابی چ اوناں دا وڈا کم اونادی کتاب 'پنجابی ادب دی کہاݨی' اے۔ ایہ کتاب یونیورسٹی تے کالج دے سلیبس وچ لاگو اے۔ اوہ ضلع بھکھر دے پنڈ 60/61 ایم ایل چ وسدے سن۔ 2009 وچ فوت ہوگئے۔
پالو
بالو انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ گھبلا سولاویسی دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں
دهستان دول
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
چک 88 ڈبلیو بی
چک 88 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
ارگنہاؤسن
ارگنہاؤسن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 0 لوک وسدے نیں۔
جامع مسجد اصفہان
جامع مسجد اصفہان ایران د‏‏ی اک مسجد جو اصفہان وچ واقع ا‏‏ے۔ thumb|310x310px|جامع مسجد اصفہان دے ایوان دا زیريں جانب تو‏ں منظر
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:اصفہان د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:ایران وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:ایرانی معماری گٹھ:شیعہ مسیتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مسیتاں
پالانگکارایا
پالانگکارایا انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ گھبلا کالیمانتان دا انتظامی مرکز اے ۔
ٹفلوپس گوناونسس
ٹفلوپس گوناونسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
پالانگکارایا
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
وحشی بافقی
مڈھلا جیون
بافق وچ پیدا ہوئے ،وحشی بافقی د‏‏ی شاعری وچ تربیت انہاں دے وڈے بھائی مرادی نے د‏‏ی سی۔ اس نے بافق دے مقامی ادبی چراغ شراف الدین علی تو‏ں وی تربیت حاصل کيتی۔ اوہ کاشان دی طرف جانے تو‏ں پہلے یزد چلا گیا۔
بعد د‏‏ی زندگی
کاشان وچ ، بافقی نے اسکول ٹیچر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا شروع کيت‏‏ا جدو‏ں انہاں د‏‏ی شاعری نے علاقائی گورنر د‏‏ی توجہ مبذول کرلئی- انہاں نے تہماسپ اول دے اعزاز وچ نظماں لکھياں۔ یزد واپسی تو‏ں پہلے، کاشان تو‏ں، بافقی نے اراک تے بندر عباس دا سفر کيت‏‏ا. بافقی تفت دے چھوٹے تو‏ں پنڈ وچ آباد ہويا جتھ‏ے اوہ خطے دے موروثی حکمراناں دے دربار وچ سب تو‏ں اہ‏م شاعر تھا. بافقی نے کرمان دے گورنراں تے اسماعیل دوم دے اعزاز وچ نظماں لکھياں۔
بالیان د‏‏ی اوادی دے مطابق ، بافقی د‏‏ی موت یزد وچ 1583 وچ شراب دے زہر تو‏ں ہوئی سی۔
کم
وحشی د‏‏ی ، شیرین تے فرہاد ، ساسانی ایران د‏‏ی اک فارسی لوک داستان تے رومانوی کہانی ، فارسی دے شاعر نظامی د‏‏ی رومانوی مہاکاوی شیرین تے فرہاد دے میٹر وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اگرچہ وحشی د‏‏ی وفات دے وقت ایہ کم ادھورا رہ گیا سی ، لیکن اس کہانی دے بمشکل 500 اشعار مکمل ہوئے ، لیکن اسنو‏ں شاعراں وچ سب تو‏ں مشہور شاہکار تسلیم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ وحشی نال تعلق رکھنے والی اس مشہور فارسی مہاکاوی دے تقریبا اک سو نسخےآں نو‏‏ں پوری دنیا وچ پیش کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ شیراز دے دو شاعر ، وصال تے صابر ، نے 19 واں صدی وچ وحشی د‏‏ی نظم نو‏‏ں مکمل کرنے دا فریضہ سرانجام دتا۔
وحشی دے ادبی پادری اوہدی نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد وحشی د‏‏ی شاعری دے تقریبا 9000 اشعار جمع کیئے۔ انہاں وچ متعدد فارسی شکلاں شامل نيں جنہاں وچ غزل ، قصیدہ تے سرپرستاں دے لئی عمائدین دے نال نال اس وقت دے اولیاء د‏‏ی تعریف وی شامل ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:1532 دے جم گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی گٹھ:1500 دی دہائی دیاں موتاں گٹھ:سولہويں صدی دے فارسی شاعر گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گرینڈ آئل کاؤنٹی
گرینڈ آئل امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
ہیرنگے
ہیرنگے وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
اینڈی اونگ
اینڈی اونگ سیو کئی (جم 6 اگست 1970) اک سنگاپوری صنعت کار، لکھاری اتے پراپرٹی انویسٹر اے۔ اوہ 26 سال دی عمر وچ اک سوے-نرمت کروڑپتی بن گیا سی۔  اونگ سکھیا، سکھلائی، پرنٹ میڈیا اتے پراپرٹی نویشاں وچ کاروباراں دی نگرانی کردا اے اتے 100 ملیان ڈالر دا سلانہ کاروبار کردا اے۔
اونگ نے اونترپرنرز رسورسسینٹر (ای آر سی) ہولڈنگز دا قیام کیتا۔ اس توں علاوہ ای آر سی دے بانی اتے سی۔ای۔او۔ دے طور تے اونگ نے ای آر سی انسٹیچیوٹ، بگورکر، بگّ فنڈ اتے بگ فٹنیسّ دا قیام وی کیتا۔
مڈھلا جیون اتے سکھیا
اونگ نے رافیلز انسٹیچیوٹ، سینٹ اینڈریوز جونیئر کالج اتے نیشنل یونیورسٹی سنگاپور وچ سکھیا حاصل کیتی۔ 15 – 24 سال دی عمر توں، اسنے ہالینڈ دے پنڈ دے ریسٹرو وچ اک رسوئی وچ اک معاون دے طور تے کم کیتا جتھے اوہ سکول توں بعد شام 6 وجے توں شام 11 وجے تک سبزیاں کٹلونڈی۔
اونترپرنرز رسورس سینٹر
2001 وچ، اونگ نے انکیوبیٹر اتے بجنیس کنسلٹینسی اونترپرنرز رسورس سینٹر (یارسی) دا قیام کیتا۔ یارسی سنگاپور دے ادمیاں نوں سکھلائی، فنڈ اتے صلاحَ دین لئی اک حبّ سی۔ ای۔آر۔سی۔ نوں سنگاپور دے معاشی ترقی بورڈ (ای۔ڈی۔بی۔) ولوں سیڈز پروگرام دے ماتحت گرانٹ دتی گئی سی۔
تاشقورغان​
​تاشقورغان ( سرکولی بولی : [ tɔʃqyrʁɔn buzur ], تاشکرگان​ ; ایغور بولی :   تاشقورغان بازىرى  ,     چینی بولی : 塔什库尔干镇 , تاشکئیرگن ؛  انگریزی  : Tashkurgan )  وچکار ایشیا  وچّ  چین  دے شنجیانگ صوبے دے  تاشفورغان​ تاجک خودمختار ضلع دا راجگڑھ ہے ۔ پاکستان  دے  گلگت  بلتستان  علاقے توں آؤن والی شاہراہ قراقرم  اتے ایہہ پہلا اہم چینی پڑاؤ ہے ۔ اس شاہراہ اتے سرحد اتے واقع خنجراب درے  دے چینی طرف تاشکرگان​ ہے اتے پاکستانی طرف  سوست  شہر ہے ۔
اینڈی اونگ
حوالے
گٹھ:جم 1970 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:سنگاپوری کاروباری گٹھ:سنگاپور
تاشقورغان​
نام
تاشکُرگان​ دے نام ایغور بولی دا ناں تاشقورغاناے
ترک بولیاں وچّ تاش دا مطلبّ پتھر ہندا ہے اتے ایہہ ہندوتاش  ( مطلبّ : ہندو - پتھر ) اتے  تاشقند  ( مطلبّ : پتھر - شہر ) مرگے ناوان وچّ ملدا ہے ۔ قورغان دا مطلبّ  قلعہ  جاں [ [ گمبد ]] ہندا ہے ۔ دونے ملاکے تاشکرگان دا مطلبّ پتھر دا قلعہ جاں گمبد ہے ۔
تریخی روپ توں اس شہر نوں سرکول ( سريكول ) جاں سرکول (  سرقول  ) وی بلایا جاندا سی ۔
اتہاس
تاشقورغان​ تريحی روپ نال ریشم رستہ  اتے اک اہم پڑاؤ ہویا کردا سی ۔ اتھوں کئی وپاری کاروان رستے نکلدے سن ۔ ایہہ رستے شمال وچّ  کاشغر , چڑھدے وچّ  کارگلک  , لہندے وچّ  بدخشان​  اتے  واخان  اتے دکھن چڑھدے وچّ  چترال  اتے  گلگت بلتستان  دے  ہنزہ  علاقے توں ہندے ہوئے  ہندستان دی مکھ بھوئیں دی طرف جاندے سن ۔ اس علاقے دا  وچکار ایشیا  دے  سغد  علاقے نال اتے ہندستان نال گہرا رہتلی اتے وپاری تعلق سی اتے کتبےآں وچّ اتھے ہند آریا  لوکاں دے آؤن - جان دے چہن(نشان) ملے ہن ۔
حوالے
گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دے شہر گٹھ : ریشم رستہ گٹھ:شاہراہ ریشم گٹھ : وچکار ایشیا دی تریخ گٹھ : وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ : وچکار ایشیا دے شہر گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ : کاشغر پریفیکچر گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے شہر
سنڈا ماٹھا لوریز
سنڈا ماٹھا لوریز اک آگو مانس اے۔
گٹھ:گالاگو گٹھ:لوریز
مسجد شاہ (اصفہان)
شاہ مسجد (فارسی زبان وچ : مسجدِ شاه) ایران دے شہر اصفہان وچ میدان نقش جہان وچ قائم اک عظیم الشان عبادت گاہ اے جسنو‏ں ایران د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تے شاندار مسجد ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ ایہ عظیم مسجد اپنے انوکھے طرز تعمیر دے باعث تمام شیعہ مسلم دنیا وچ مشہور ا‏‏ے۔
مورتاں
گٹھ:1629ء وچ مکمل ہونے والی مذہبی عمارتاں گٹھ:اصفہان د‏‏ی مسیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی مسیتاں گٹھ:شیعہ مسیتاں گٹھ:صفوی معماری گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ایرانی معماری گٹھ:مسیتاں
فورخ
فورخ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 2,815 لوک وسدے نیں۔
عبدالرحمن الغافقی
عبدالرحمن الغافقی (انتقال732ء ) بنو امیہ دا اک جرنیل تے اندلس دا گورنر سی ، جس دی زیر قیادت اموی فوج نے فرانس تے حملہ کیتا سی ۔ تے 10 اکتوبر 732ء چ بلاط الشہداء(جنگ ٹورس ) چ شکست کھادی ۔ اس شکست دے نتیجے چ مغربی یورپ چ اسلام دی پیس قدمی رک گئی۔
عبدالرحمن دا تعلق یمن دے قبیلے غافق نال سی ، جہڑا پہلے تیونس تے بعد چ مراکش چ قیام پزیر ہوئیا ،۔ 721ء چ جنگ ٹولوس چ السمح ابن ملک دی ہلاقت دے بعد عبدالرحمن نے مشرقی اندلس دی قیادت سمبھالی ، تاہم عنسب بن سحیم الکلبی دی تقرری دے بعد قیادت توں دستبردار ہوگئیا ۔ 726ء چ عنسبہ دی ہلاقتت دے بعد متحدہ کمانداراں نے قیادت سمبھالی پر کسے دا دور وی طویل نئیں رہیا تے بالآخر 730ء چ ہشام بن عبدالمالک نے عبدالرحمان نوں اندلس دا کورنر تے کمانڈر مقرر کردتا ۔
اس نے فرانس تے چڑھائی دا ارادہ کیتا تے کوہ پائیرینس عبور کر کے بورڈیکس تے قبضہ کرلئیا ، پر اسدیاں فتوحات زیادہ دیر برقرار نا رہ سکیاں تے 732ء چ ٹورس دے مقام تے ہون والی جنگ چ چارلس مارٹیل دی زیر قیادت فرانسیسیاں نے شکست دے دتی ۔ اس جنک ج عبدالرحمن ماریا گئیا ۔
مسلم تے یورپی دونے مورخ اس گل تے متفق نیں کہ جے جنگ ٹورس ج اموی لشکر نوں شکست نا ہندی تے سارا عیسائی یورپ مسلماناں دے زیر نگیں ہونا سی تے تریخ بالکل تبدیل ہوجاندی ۔ اس شکست دے بعد مسلماناں نے فیر کدے وی فرانسیسی علاقیاں تے چڑھائی نئیں کیتی ۔ چارلس دی فتح تریخ عالم دیاں فیصلہ کن فتوحات چ شامل اے ، جس نے مغربی یورپ نوں اسلام دے ودھدے ہوئے طوفان توں بچا لئیا ۔
نیمبو
نمبو اک مدرے ناپ دے رکھ تے اوہدے فروٹ دا ناں اے۔ ایہ ایشیا دا واسی اے۔ ایہدے فروٹ دا گPدا تے رس کھان پین وچ ورتیا جاندا اے۔
وکھالا
ایہ اک مدرے ناپ دا بوٹا اے۔ ایہدے پتے گوڑے ہرے ہوندے نیں۔ گرمیاں وچ نکے تے چٹے رنگ دے پھل لگدے نیں جیہڑے اگے چل کے نمبو بندے نیں۔
ایہ فروٹ گول ہوندا اے تے ایہدا رس کھان پین تے ہور کماں وچ ساری دنیا وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہدا گودا تے چھلڑ وی ورتے جاندے نیں۔ ایہدے وچ 5% توں 6% سٹرک ایسڈ ہندا اے جس باہجوں ایہدا سواد کھٹا ہندا اے۔ ایہدا اولڑا سواد ای ایہنوں کھان پین وچ اک لوڑی دی شے بناندا اے۔
نمبو دا اصل دیس پک نال نہیں پتہ پر ایہ سوچ اے جے ایہ برما، ہندستان تے چین دی رلدی ولگن تے ایہ پہلے ہوندا سی۔ انسان ایہنوں پچھلے 2 ہزار وریاں توں ورت ریا اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پھلوالے بوٹے
ایوان
ایوان کسی محرابی چھت والے دالان یا ہال نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایوان اک مستطیل شکل دا محل یا جگہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی تِناں طرف بند تے اک طرف کھلی رہندی اے۔
عبدالرحمان
عبدالرحمان (731 - 788) قرطبہ سپین چ بنو امیہ ٹبر دا اک آکو سی۔ اوہنے قرطبہ، سپین چ بنو امیہ دے راج نون ٹوریا جدوں ایہ ریندے اسلامی دیساں چ مک گیا سی۔ عبدالرحمان دا جوڑ مکہ، عرب دے قبیلے قریش نال سی۔ جیڑا دمشق توں ساری اسلامی دنیا تے راج کر ریا سی۔ بنو امیہ دے راج دے مک جان تے اوہ سپین ٹر آیا قرطبہ نوں اپنا راجگڑھ بنایا تے سپین چ بنو امیہ دے راج نوں ٹوریا جیہڑا اگلیاں تین صدیاں تک چلدا ریا۔
عبدالرحمان دسویں اموی خلیفہ ہشام بن عبدالملک دا پوتا سی تے ہلے اوہ نکا ای سی کہ اودے لئی سوچ لیا گیا سی کہ اونو اگلا خلیفہ بنایا جاؤ گا۔ اوہ پتلا تے لمبا سی تے اودی ماں بربر سی۔ عبدالرجمان تے بنو امیہ دے اگلے آن والے حکمراناں نے علم انصاف رواداری تے جیداری ورگے گناں تے اک ایسی رہتل دی نیوں رکھی جیہنے سپین نوں یورپ تے دنیا دا امیر تے پڑھیا لکھیا دیس بنا دتا جینے یورپ نوں ہنیریاں چوں کڈیا۔ نیشنل جیوگرافک سوسائٹی نے اپنے 100ویں ورے چ 1988 چ سپین دے ایس ویلے انسانی تریخ دا سب توں اہم ویلہ دسیا اے۔
شام توں نسنا
عبدالرحمان 19 سال دا سی جدوں 750 چ عباسیاں دی بغاوت ہون نال بنو امیہ دا راج مک گیا۔ عبدالرحمان اپنے ٹبر دے کج لوکاں دے نال دمشق توں جیڑا بنو امیہ دی خلافت دا گڑھ سی ٹریا تے اک پنڈ چ لک گیا۔ ہر تھاں تے اودی کھوج جاری سی۔ بنو امیہ دے دشمن اونوں لب رۓ سن۔ بنو امیہ دا جیڑا بندہ وی لبدا سی اونوں اوہ مار چھڈدے سن۔ اپنی ٹبری، بچے تے پعیناں نوں اک گراں چ لکا کے اوہ اپنے پعرا تے نوکر بدر نال دریاۓ فرات ال آیا۔ ویری اودے پچھے لگ گۓ۔ عبدالرحمان تے اودے نوکر نے دریا چ چھال مار دتی پر اودھا نکا پعرا جیڑا کے لگدا اے ایدا ترنا نیں سی جاندا اونوں پچھا کرن آلیاں نے آکھیا کے تو واپس آجا تینوں کج نئیں کیا جاۓ گا اوہ واپس مڑ گیا تے اونوں قتل کر دتا گیا عبدالرحمان تے اودا نوکر دریاۓ فرات دے دوے کنڈے تے پونچ گۓ تے انجان راہواں تے ٹر پۓ۔ شام توں اپنی جان بچان توں مگروں اوناں نے فلسطین، تے مصر نوں پار کیتا۔
اتلے افریقہ چ بن باس
عبدالرحمان چھپ چھپ کے چل ریا سی تے اوہ اتلے افریقہ ال اپنی ماں دے دیس جانا چاہ ریا سی۔ ابن حبیب چڑھدے افریقہ دا گورنر سی پہلاں اوہ بنوامیہ ول سی پر ابن عباس دے مل مارن تون مگروں اوناں ول سی تے اپنے جسوسان نال عبدالرحمان نوں لب ریا سی۔اپنے رتے والاں نال اونوں پچھاننا اوکھا نی سی عبدالرحمان تے بدر اک بربر سردار کول رے رے سن اس بربر سردار نون عبدالرحمان نال ہمدردی سی۔ ابن حبیب دے بندے اس اموی نون لبن لئی اس قبیلے دے ڈیرے چ آ گۓ بربر سردار دی کعر والی تقفا نے عبدالرحمان نوں اپنے کعر دیاں شیواں تھلے لکا دتا تاں جے اوہ دسے ناں عبدالرحمان نون مراکش جان لئی کئی سال لگ گۓ۔ عبدالرحمان 755 چ سیوتا مراکش اپڑیا۔ ایتھے سمندر دے کنڈے تے کھلو کے اندلس نون ویکھیا۔ پر اونوں ہجے شک سی جے بنو امیہ دی سلطنت دے اس دور صوبے چ اونوں جی آیان نون آکھیا جاؤ گا یا نئی۔ لوکاں دی مرضی جانن لئی اس نے بدر نوں اس سنعے نال اندلس پیجیا جے اوہ بنو امیہ دا وارث اے تے اندلس تے راج کرن دا اونوں حق اے۔ تے اندلس اودے دادا دے ویلے بنو امیہ دے تھلے آیا اندلس تے اس ویلے ماڑے امیر یوسف الفیری دا راج سی تے اے افراتفری دا ویلا سی۔ عرباں تے بربراں دے وشکار وی دوری سی تے جیڑا موقعہ اونوں افریقہ چ نئیں لبیا اونوں اندلس چ دسیا۔بدر جلدی نال افریقہ واپس آیا۔ بنو امیہ دے نمک حلالاں دی دعوت تے عبدالرحمان اندلس ول ٹر پیا۔ عبدالرحمان دے یورپ جان ویلے اودے نال بدر تے اودے کج سنگی سن۔
عبدالرحمان اندلس چ
عبدالرحمان اندلس چ مالکہ دے چڑھدے پاسے المنیصر دی تھاں تے اندلس اتریا۔ اے ستمبر 755 دا ویلا سی۔ سرقستہ دا چگڑا نمٹان لئی الفہری دی فوج اتلے اندلس ول گئی ہوئی سی۔ عبدالرحمان نے آسانی نال اشبیلیہ تے مل مار لیا۔ الفہری عبدالرحمان نوں نپٹن لئی سپین دے دکھن ال آیا۔ قرطبہ دے سامنے دریاۓ کبیر دے کنڈیاں تے دوۓ فوجاں آمنے سامنے ہوئیاں۔ عبدالرحمان دیاں فوجاں نے الفہری نوں ہرا دتا تے عبدالرحمان قرطبہ وچ آگیا۔ الفہری نے دوبارہ فوجاں کٹھیاں کیتیاں پر عبدالرحمان نے اونوں فیر ہرا دتا تے اوہ طلیطلہ چ مارا گیا۔عبدالرحمان نے اپنے امیر ہون دا اعلان کیتا پر ہجے اپنے آپ نوں خلیفہ نئیں آکھیا اودے امیر بننے دی خبر ساری اسلامی دنیا چ پھیل گئی بنو امیہ دے ساک تے سنگی سپین اپڑن لگ پۓ۔ عبدالرحمان نے اوناں نوں وڈے عہدیاں تے لا دتا۔ بغداد دے عباسی خلیفہ منصور نوں اک اموی شہزادے دا اندلس دا امیر اکھوانا اودیاں اکھاں چ رڈک ریا سی۔ امیر عبدالرحمان دا راج مکان لئی منصور نے الاعلا ابن مقیت نوں افریقہ تے اندلس دا صوبیدار بنایا۔ 763 چ الاعلا ابن مقیت نے سپیس تے ہلا بول دتا۔ کرمونہ دی تھاں عبدالرجمان نے ایس عباسی فوج نوں ہرادتا تے ایدے سرداراں دے سر کٹ کے تے لون لا کے عباسی خلیفہ منصور ول ٹور دتے۔ 783 چ اونے سرقستہ دے بغاوت نوں کچل دتا۔
عبدالرحمان دے کم
عبدالرحمان 788 چ مرگیا تے اونوں قرطبہ چ دبیا گیا۔ اودا پتر ہشام I اگلا امیر بنیا۔
اتہ پتہ
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:اندلسی مسلمان گٹھ:عبدالرحمان گٹھ:بنو امیہ
سورابایا
سورابایا انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ چڑھدا جاوا دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بیعد
فلڈباخ
فلڈباخ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔
گوشت
گوشت جنوراں دے پنڈے وچ پائی جان آلی پروٹین اے جیدے نال پٹھے بندے نیں، ایہنوں کھان لئی ورتیا جاندا اے۔ ککڑ، مچھی، گاں، مج، اونٹھ دا گوشت کھایا جاندا اے۔
بچھو
بچھو جاں ٹھوںہاں اک شکاری کیڑا اے ۔ ایہ انٹارکٹکا نوں چھڈ کے ہر براعظم تے ہُندا اے ۔ ایہدیاں 1,752 ونڈاں نیں ۔ ایہدیاں 25 دے نیڑے ونڈاں ایہجیاں نیں جیہناں دا زہر بندے نوں مار سکدا اے ۔
گٹھ:کیڑے گٹھ:حشرات
عمدۃ الامراء غلام حسین علی خان
پیدائش تے ابتدائی حالات
غلام حسین علی خان د‏‏ی پیدائش 8 جنوری 1748ء نو‏‏ں مدراس وچ ہوئی۔ اُنہاں دا پیدائشی ناں اُنہاں دے دادا انور الدین خان نے عبد الولی رکھیا سی مگر اوہ اپنے خطاب عمدۃ الامراء تو‏ں مشہور ہوئے جو اُنئيں مغل شہنشاہ شاہ عالم ثانی نے کمانڈر انچیف ہند رابرٹ کلائیو تو‏ں بہترین تعلقات و مشاورت دے بدلے وچ 1765ء وچ تفویض کیتا سی ۔ غلام حسین علی دے والد نواب کرناٹک محمد علی خان والا جاہ سن جو ایسٹ انڈیا کمپنی دے اتحادی وی سن ۔ والدہ نواب بیگم صاحبہ سن۔
صوبیداری ارکٹ
1759ء وچ غلام حسین علی نو‏‏ں نثارنگر دا نائب صوبے دار مقرر کیتا گیا۔ 1760ء وچ آرکٹ، ویلور د‏‏ی صوبیداری وی دے دتی گئی۔ 12 اگست 1765ء نو‏‏ں مغل شہنشاہ شاہ عالم ثانی نے عمدۃ الامراء دا خطاب تفویض کیتا جو معاہدہ الٰہ آباد 1765ء وچ بہترین مشاورت و سفارت دا نتیجہ سی ۔
عہدِ حکومت
13 اکتوبر 1795ء نو‏‏ں نواب کرناٹک محمد علی خان والا جاہ نے وفات پائی تاں غلام حسین علی نواب کرناٹک بنے۔ 16 اکتوبر 1795ء نو‏‏ں باقاعدہ تخت نشینی د‏‏ی تنیڑے چیپاک محل، مدراس وچ ادا کيتی گئی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے متعدد ارکان ایہ یقین رکھدے سن کہ 1798ء وچ شروع ہونے والی چوتھ‏ی اینگلو میسور جنگ وچ غلام حسین علی نے ٹیپو سلطان نو‏‏ں خفیہ طور اُتے امداد فراہ‏م د‏‏ی تاکہ اوہ جنوبی ہندوستان وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا بڑھدا ہويا تسلط ختم کرسکن۔ 4 مئی 1799ء نو‏‏ں ٹیپو سلطان د‏‏ی شہادت دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے غلام حسین علی اُتے اِس امداد دا الزام لگاندے ہوئے مطالبہ کیتا کہ اوہ کرناٹک د‏‏ی انتظام ایسٹ انڈیا کمپنی دے حوالے ک‏ے دے جس اُتے نواب نے انکار کیتا۔ خیال کیتا جاندا اے کہ اِس کشمکش وچ نواب د‏‏ی اچانک موت دا سبب ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی جانب تو‏ں دتا گیا زہر سی ۔
وفات
نواب غلام حسین علی نے 53 سال 6 ماہ 7 دن د‏‏ی عمر وچ 15 جولائ‏ی 1801ء نو‏‏ں چیپاک محل، مدراس وچ انتقال کیتا۔ تدفین 	حضرت نثار والی درگاہ، فرنگی دروازہ، تروچراپلی وچ کيتی گئی۔
ہور پڑھو
گٹھ:1748 دے جم گٹھ:1801 دیاں موتاں گٹھ:تریخ تمل ناڈو گٹھ:کرناٹک دے نواب گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:مغل اشرافیہ گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
اینفیلڈ
اینفیلڈ وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لندن گٹھ:وڈا لندن
دهستان بکشلوچای
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باہرلے جوڑ
fa:بکشلوچای
چک 92 ڈبلیو بی
چک 92 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
پنجاب دیاں وراثتی کھیڈاں (کتاب)
اس کتاب وچ پنجاب دے پینڈو جیون وچوں الوپ ہو رہیاں 78 وراثتی کھیڈاں نوں سامبھن دا اہم اپرالا کیتا گیا ہے۔ سکھدیو مادھپوری نے کتاب وچ کھیڈاں دی ونڈ عمر تے صنف(جنس) دی بنیاد تے چار حصےآں وچ کیتی ہے، جو اس طرحاں ہے:-
کتاب دی شروعات مڈھلے شبد بلبیر سنگھ کنول دے نال ہندی ہے۔ بعد وچ اس وچ آدکا شامل کیتی گئی ہے، جو سکھدیو مادھپوری نے ہی لکھی ہے۔ کھیڈاں جنم توں لیکے لوکپریا ہون اتے کھیڈ نوں کھیڈے جان دے طریقے نوں بڑے ہی دلچسپ طریقے نال پیش کیتا گیا ہے۔
بابیاں دیاں کھیڈاں
کتاب وچ بابیاں دیاں کھیڈاں پہلاں انکت ہن اتے اس وچ کلّ چار کھیڈاں رکھیاں گئیاں ہن۔ ایہناں کھیڈاں دی سمانتا ایہہ ہے کہ ایہہ بیٹھکے کھیڈن والیاں کھیڈاں ہن۔ ایہہ دماگ والیاں تے لماں ٹیم چلن والیاں کھیڈاں ہن۔
باراں ٹہنی
اسنوں نوں سوجھ وان تے بدھی مان گبھرو جاں وڈیری عمر دے آدمی کھیڈدے ہن، اس کھیڈ نوں دو جنے کھیڈدے ہن۔ ایہہ کھیڈ انند مئی تے روچک ہندی ہے جس دا لابھ درشک وی اٹھاؤندے ہن۔ اس کھیڈ وچ شطرنج وانگ سوچکے تے بوچ کے گوٹاں اتھوا بیٹیا چلیاں جاندیاں ہن۔
بوڑا کھوہ
ایہہ بیٹھکے کھیڈن والی کھیڈ ہے جو گرمی دی رتّ وچ ودھیری کھیڈی جاندی ہے، اس وچ دے کھڈاری ہندے ہن۔ عمر تے لنگ دی کیئی نشچتتا نہیں ہندی۔
چوپڑ
چوپڑ جاں سار پاسہ پکیری عمر دے ویکتیاں دی کھیڈ ہے۔ ای وچ بدھی تے کم توں لیکے کھیڈ دی بازی نوں لماں سماں چالو رکھیا جاندا ہے۔ اس کھیڈ نوں چار کھڈاری کھیڈدے ہن جیکر کھڈاری ودھ جان تا ٹولیاں دے روپ وچ چار ٹولیاں وچ ہی کھیڈی جاندی ہے۔ ایہہ کھیڈ بہتے پرانے سمیں توں پرچلت رہی ہے۔ اس کھیڈ دا مہابھارت وچ وی ذکر آؤندا ہے۔
گبھروآں دیاں کھیڈاں
کبڈی، لمبی کوڈی، بچیاں تے گبھروآں دیاں منپسسند کھیڈاں ہن۔ لیکھک نے دسیا ہے کہ کبڈی تے لمبی کوڈی زور ااجمائی والیاں کھیڈاں ہن جس وچ کھڈاری جوش تے گیان نال کھیڈدے ہن۔ کھدو کھنڈی تے ربّ دی کھنڈی ایہناں دوویں کھیڈاں نوں وی لیکھک نے اکو جہیاں کھیڈاں ہی دسیا ہے۔ ایہہ کھیڈاں پنڈاں وچ گیان دی رتّ وچ آتھن سمیں کھیڈیاں جاندیاں ہن۔ انھانں کھیڈاں دے نییم، کھڈاریاں دی گنتی آدی ہاکی دے کھیڈ وانگ ہی ہن۔ لیکھک نے کئی کھیڈاں دی تلنا اج دیاں پرچلت کھیڈاں جویں کہ ہاکی، بوکسنگ، کرکٹ آدی نال کیتی ہے۔ استوں بناں لیکھک کھیڈاں وچ رتاں دا ویروا وی دندا ہے کہ کس کھیڈ دا سنبندھ کس رتّ نال ہے۔
سونچی پکی
مالوے وچ کھیڈی جان والی ایہہ کھیڈ گبھروآں دی من پسند کھیڈ رہی ہے۔ سونچی پکی دی کھیڈ کسے حد تکّ بوکسنگ نال ملدی جلدی ہے۔
کشتی
مادھپوری لکھدے ہن کہ کشتی شریرک بل وکھاؤن اتے ہنر دکھاؤندے ہوئے اک دوجے دی پٹھّ لگاؤندے ہن۔
رسا کسی
رسا کسی توں رسا کھچن توں ہے۔ اس دا مقابلہ دو ٹیماں وچکار ہندا ہی ٹیم دے دس باراں میمبر ہو سکدے ہن۔ ایہہ کھیڈ بھائیچارک ایکتا اتے سانجھیوالتا دا پرتیک ہے۔
نون میانی
نون میانی جاں بلّ بچیاں دی ماں پنجابیاں دی بڑی حرمن پیاری کھیڈ رہی ہے۔ اس کھیڈ نوں بچیاں توں لیکے گبھروآں تکّ سبھ کھیڈدے رہے ہن۔ اس کھیڈ لئی کھڈاریاں دی گنتی وی نشچت نہیں ہندی پنج توں لیکے پندراں ویہہ کھڈاری اکٹھے کھیڈ سکدے ہن۔ گلی ڈنڈا اتے نون تیل للے پچھمی دیشاں دیاں پرسدھ کھیڈاں کرکٹ نال ملدیاں جلدیاں ہن۔ لیکھک نے ایہناں دوہاں کھیڈاں نوں منڈیاں دیاں دلچسپ کھیڈاں نال جوڑیا ہے جس نوں بڑی چستی تے چلاکی نال کھیڈیا جاندا ہے۔
ڈنڈ پڑانگڑا
ڈنڈ ڈکّ، کیڑ کڑانگا، جنڈ، کھڑنگ، ڈنڈ پراگا تے پیل پلینگن آدی اس کھیڈ دے ناں ہن۔ ایہہ گرمی دی رتّ دی کھیڈ ہے، جو پپلاں تے بروٹیاں دے درختاں اتے کھیڈی جاندی ہے۔ ایہہ بڑی روچک کھیڈ ہے۔
ڈنڈ پرمبل
ایہہ کھیڈ ڈنڈ پڑانگڑ نال ملدی جلدی ہے۔ اس وچ فرق کیول ایہہ ہے کہ اس کھیڈ وچ بچے درخت تے نہیں چڑھدے سگوں ہیٹھاں ہی میدان وچ کھیڈدے ہن۔
کوکاں کانگھڑے
اس کھیڈ نوں منڈے کڑیاں رلکے کھیڈدے ہن۔ اس کھیڈ راہیں جتھے لکاؤن اتے کھوجن دی روچی جگائی جاندی ہے۔ اتھے نال ہی گنتی دا ابھیاس وی ہندا ہے۔ ایہہ بڑی روچک کھیڈ ہے۔
ٹبلا ٹبلی
اس کھیڈ نوں چھوٹی عمر توں لیکے وڈی عمر تکّ دے بچے کھیڈ سکدے ہن۔ اس کھیڈ راہیں سمچے پنڈ جاں اپنی گلی محلے دے ٹبر اتے اوہناں دے جیاں دا گیان کروایا جاندا ہے۔ ایہہ سیال رتّ دی کھیڈ ہے۔
شکر بھجی
ایہہ کھیڈ دو ٹولیاں وچ کھیڈی جاندی ہے جس وچ اک ٹولی دوجی دا لکّ پھڑکے کھڑی ہندی ہے تے اک دوجے دی پٹھّ تے بیٹھدے ہن تھکّ جانتے کھڈاری ہار جاندے ہن۔۔
اخروٹ
اخروٹ پنجابیاں دی سیال رتّ دی کھیڈ ہے۔ اس وچ بچیاں توں لیکے گبھروآں تکّ بھاگ لیندے ہن۔ اس کھیڈ راہیں نشانہ لاؤن دا ابھیاس ہندا ہے۔ اج کلّ اخروٹاں دی تھاں ریٹھیاں اتے کچّ جے بانٹیاں نال کھیڈیا جاندا ہے۔ بچے تاں عامَ کرکے بانٹیاں نال کھیڈدے ہن۔
جڑ پٹ گولہ
اس وچ کھڈاریاں دی گنتی نشچت نہیں ہندی تے کھڈاری ٹولی بناکے کھیڈدے ہن۔
کڑیاں دیاں کھیڈاں
تیجے حصے وچّ لیکھک نے کڑیاں دیاں کھیڈاں بارے دسیا ہے۔
تھال
تھال ستاں تیہاں والی لیراں دی دھاگیاں نال گندی ہوئی گیند نال کھیڈے جاندے ہن جس نوں کھدو جاں کھیڈ نوں وی کیہا جاندا ہے۔ اک توں ودھ کڑیاں ایہہ کھیڈ کھیڈدیاں ہن۔ اک کڑی اک ہتھ نال ہوا وچ کھدو نوں اچھالدی ہے تے پھر سجے ہتھ دی تلی تے بوچکے اس نوں اکہرے تال نال اپنی تلی تے بار بار بڑھکاؤندی ہوئی اسے تال نال تھال دے بول بولدی ہے۔
ککلی
ککلی پنجابی کڑیاں دا پیارا لوکناچ وی ہے تے کھیڈ وی۔ ایہہ کھیڈ عامَ طور تے گرمیں دی رتے بروٹیاں ٹاہلیاں دیاں چھاواں ہیٹھ جاں گھراں دے موکلے وہڑیاں وچ کھیڈی جاندی ہے۔ کڑیاں جوٹے بناکے اک دوجی دے ہتھاں نوں کنگھیاں پاکے گھمن لگّ جاندیاں ہن۔
اڈی چھڑپا
اڈی چھڑپا جاں اڈی ٹپا کڑیاں دی بڑا حرمن پیاری کھیڈ ہے۔ اس کھیڈ نوں دو ٹولیاں کھیڈدیاں ہن۔ ہر ٹولی وچ چار پنج کڑیاں ہندیاں ہن۔ اس کھیڈ راہیں کڑیاں دوڑن تے اچیاں چھالاں مارن اتے اپنے شریر نوں ضبط وچ رکھن دا ابھیاس کردیاں ہن۔
گیٹے
گیٹے بالڑیاں دی من پسند کھیڈ ہے، جس نوں اوہ بڑی گرمجوشی نال کھیڈدیاں ہن۔ اس کھیڈ وچ بڑی ہشیاری، صفائی، پھرتی تے اکاگر چتّ ہوکے کھیڈیا جاندا ہے۔
پیچو بکری
اس کھیڈ دے ہور نہ اڈی ٹپا اتے سمندر پٹڑا آدی ہن۔ آئتاکار خانے بناکے ٹھیکری نال ایہہ کھیڈ کھیڈی جاندی ہے۔
ہرا سمندر
ہرا سمندر پنجابی کڑیاں دی حرمن پیاری لوک کھیڈ ہے۔ اس کھیڈ دا دوجا نام سمندر تے مچھی ہے۔ عامطور تے ایہہ کھیڈ گھراں توں باہر موکلیاں تھاواں تے کھیڈی جاندی ہے۔
لکن میٹی 2
لکن میٹی بچیاں دی گرمی رتّ دی بڑی حرمن پیاری کھیڈ ہے، جہڑی رات سمیں کھیڈی جاندی ہے۔ اکو ہان دے منڈے کڑیاں ایہہ کھیڈ رلکے کھیڈدے ہن۔ ڈیٹی لکون، انگلا پلنگناں، میرے کوٹھے تے کون، پنگھوڑا، تیرا میرا میل نی، کرنیل جرنیل، ایہہ چھ کھیڈاں چھوٹیاں کڑیاں دوارا کھیڈیاں جاندیاں ہن۔ لیکھک نے دسیا ہے کہ ایہہ کھیڈاں لکن اتے گھمن بھار چکن آدی نال سنبندھت ہن۔ ایہناں وچ کڑیاں دی گنتی نشچت نہیں ہندی۔ ایہہ بڑیاں روچک، تے حرمن پیاریاں کھیڈاں ہن۔
آلے بھولیاں دیاں کھیڈاں
اس وچ مادپری نے 41 کھیڈاں شامل کیتیاں ہن۔ امرت برچھ، انھا جھوٹا، الیئے پٹلیئے، اوچ نیچ، اوٹھک بیٹھک، اوٹھک بیٹھک 2، ست تاڑی، پوچھ پوچھ، بچھو کٹا، لکڑ کاٹھ، ایہہ ساریاں کھیڈاں نوں مادپری نے تھوڑے بہتے فرق نال چھوہن والیاں کھیڈاں دے روپ وچ پیش کیتا ہے۔ جنہاں وچ سارے بچے پگدے ہن تے مگروں جو بچہ رہِ جاندا ہے تے اس سر دائی آ جاندی ہے تے اوہ کھیڈ دے نییماں انوسار دوسرے بچیاں نوں چھونہدا ہے۔ ایہناں کھیڈاں وچ بچیاں دی گنتی تے سماں نشچت نہیں ہندا۔ ایکسپریس جاں چھوہن چھہائی تے داعیاں دوہکڑے وی چھوہن والیاں ای کھیڈاں ہن ایہناں وچ دائی والا بچہ کندھ ولّ منہ کرکے کھڑا ہندا ہے تے باقی سارے لک جاندے ہن تے دائی والے بچے دوارا دوسرے بچیاں نوں لبھکے چھونہدا ہے۔
کاں گھوڑی، خان گھوڑی، کاہنا کاہنا شیر جوانا، آن چلے مان چلے، کاٹو، لیلی دا سوار، ایہہ ساریاں ملدیاں جلدیاں کھیڈاں ہن، جنہاں وچ چھوٹے بچیاں توں لیکے اٹھ توں دس سال تکّ دے بچے کھیڈدے ہن۔ مادپری نے دسیا ہے کہ ایہناں کھیڈاں وچ اک بچہ گھوڑا بندا ہے، گھوڑا تے سوار دیاں کھیڈاں ہن، جس وچ بچے گھوڑے دی سواری کردے ہن۔ ایہہ بھار چکن والیاں کھیڈاں ہن۔ جس وچ بچے اک دوجے نوں پٹھّ تے چکدے ہن۔ اوٹھک بیٹھک، ندی کنارہ، ایہہ دوویں کھیڈاں اک قطار بنا کے کھیڈیاں جاندیاں ہن۔ مادپری نے اک کھیڈ نوں اوٹھک بیٹھک تے دوسری نوں ٹپن نال جوڑیا ہے۔ بچے بڑی دلچسپی نال ایہہ کھیڈاں کھیڈدے ہن۔ کن من کانی کون کنیاں، پری، بڈھی مائی، بڈھی مائی 2، لیڈر لبھنا ایہہ کھیڈاں چھوٹے بچیاں دیاں ہن۔ جس وچ پھرولن تے بجھن دیاں کریاواں کیتیاں جاندیاں ہن، ایہناں کھیڈاں دے بچیاں دی گنتی تے سماں نشچت نہیں ہندا اتے ہور کھیڈاں وانگ منگن تے دائی وی ایہناں کھیڈاں دا حصہ ہن۔
انھاں انھی
اس وچ دو بچے اکھاں تے پٹی بنکے اک دوجے نوں لبھدے ہن۔ ایہہ دو بچیاں دے وچکار کھیڈی جان والی کھیڈ ہے تے باقی بچے اس دا آنند ماندے ہن۔
میرے کوٹھے تے کون کھنگھیا
ایہہ کھیڈ منڈے کڑیاں دی سانجھی کھیڈ ہے، جس وچ زور ازمائی کیتی جاندی ہے۔
کوٹلہ چھپاکی
قاضی کوٹلے جی مار چھوٹے بچیاں دی حرمن پیاری کھیڈ ہے، جس وچ بچے گول چکر بناکے ایہہ دائی والا بچہ کوٹلہ بناکے چکر تے گھنمدا ہے۔ ایہہ بہت سارے بچیاں وچ کھیڈی جاندی ہے۔
ڈار توڑ
ایہہ کھیڈ منڈے کڑیاں دی سانجھی کھیڈ ہے، اس نوں باراں سال تکّ دی عمر دے بچے عامَ کھیڈدے ہن۔
ڈومنا مخیال
اس کھیڈ وچ بچے مکھیاں دا چھتہ بناؤندے ہن تے چھیڑن والے مگر دوڑدے ہن۔
دھیں گولی
ایہہ کھیڈ لیراں دی کھدو نال کھیڈی جاندی ہے۔ اس وچ پھرتی نال کھیدو نوں پھڑن تے مارن کریا دوارا کھیڈدے ہن۔
پٹھو
اس کھیڈ نوں بچے بڑے چاء نال کھیڈدے ہن۔ اس کھیڈ وچ وی کھدو نال نشانہ لاؤن، کھدو نوں بوچن اتے نشانے توں بچن دا ابھیاس ہندا ہے۔
گھگو جاں آقا باقا
چھوٹے عمر چ بچیاں دی ایہہ ..... کھیڈ ہے جس وچ بچے چیکنی مٹی نال کھیڈدے ہن۔
بھنڈا بھنڈاریا
اس کھیڈ وچ دس پندراں بچے بھاگ لیندے ہن۔ پگنوں رہا بچہ دھرتی تے چپّ مارکے بیٹھ جاندا ہے تے باقی بچے اوہدے سر اتے بند مٹھاں اک دوجی تے رکھکے، دائرہ بناکے کھلو جاندے ہن، مٹھیاں چکیاں جاندیاں نے تے دائی والا اوہناں نوں چھونہدا ہے۔
موراں موراں توں کی پیندا
اس کھیڈ وچ بچے اک بتے نوں مور بناکے اس نوں اڈاندے ہن۔ اوہ کافی دیر ایدھر ادھر اڈاندے رہندے ہن۔
راجا منگے بکری
ایہہ کھیڈ چھ سال توں لیکے باراں سال دے بچے بخے چاء نال کھیڈدے ہن۔ بچے لائن بناکے کھڑے ہو جاندے ہن۔ سبھتوں پہلاں بچہ مالک بندا تے باقی بکریاں۔ اک بچہ راجا بندا تے اوہ مالک توں بکری دی منگ کردا ہے۔
راجا تے نوکر
اگ چھوٹے بچیاں دی کھیڈ ہے۔ بچے دو ٹولیاں بناکے کھیڈدے ہن جس وچ اک ٹولی راجے تے دوسری نوکر اکھواؤندی ہے۔ راجے دوڑدے ہن تے نوکر اوہناں نوں پھڑدے ہن۔
رومال چکنا
آخر دے دو پنیاں تے لیکھک دا جیون بیورا انکت کیتا گیا ہے۔ جس وچ لیکھک دے جنم توں لیکے ساہت دے ڑیتر وچ پراپتیاں تکّ مڈھلی جانکاری دتی گئی ہے۔ پستک دے آخری پنے تے اک اکھان لکھی گئی ہے:- کھیڈاں اتے ماواں مکن تے ہی چیتے آؤندیاں ہن۔ گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:کھیڈاں گٹھ:ایشیائی کھیڈاںگٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی ساہت
ابو شکور بلخی
ابو شکور بلخی (پیدائش 915 ء) دسويں صدی وچ بلخ تو‏ں شروع ہوئی سامانی سلطنت دا اک فارسی شاعر سی ۔
وہ رودگی دا ہ‏معصر سی تے اس نے تن مثنویاں لکھياں ، آفرین نامہ (944 وچ لکھیا گیا) انہاں وچو‏ں اک سی۔ انہاں د‏‏ی اشعار وچو‏ں صرف 192 باقی ني‏‏‏‏ں۔
ہور ویکھو
گٹھ:دولت سامانیہ دے شاعر گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:غیر موجود سال وفات گٹھ:915 دے جم گٹھ:ایرانی شخصیتاں
تاشقورغان​ تاجک خودمختار ضلع
تاشفورغان​ تاجک خودمختار ضلع جاں کاؤنٹی چین دے  شنجیانگ  صوبے دے  کاشغر پریفیکچر دا اک ضلع ہے ۔ اسدی 80 ٪ توں زیادہ آبادی تاجک لوکاں دی ہے ۔ اس ضلعے دا راجگڑھ  تاشقورغان​  شہر ہے جتھوں  پاکستان  اتے چین نوں جوڑن والی شاہراہ قراقرم نکلدی ہے ۔
نام
ترک بولیاں وچّ تاش دا مطلبّ پتھر ہندا ہے اتے ایہہ ہندوتاش  ( مطلبّ : ہندو - پتھر ) اتے  تاشقند  ( مطلبّ : پتھر - شہر ) ورگے ناوان وچّ ملدا ہے ۔ قورغان دا مطلبّ  قلعہ  جاں برج  ہندا ہے ۔
جفرافیہ
تاشقورغان ​ ضلع شنجیانگ صوبے دے بہت دور لہندے وچّ واقع ہے ۔ اسدیاں سرحداں  تاجکستان  دے  کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ,  افغانستان  دے  واخان گلیارے  اتے پاکستان دے  گلگت بلتستان  علاقے  نال لگدیاں ہن ۔ ضلع  پامیر پہاڑی سلسلے دے چڑھدے حصے وچّ واقع اک پٹھاری علاقہ ہے ، جتھے  کونلون پہاڑ ,  ہندوکش  اتے  تیان شان  دے پہاڑی سلسلے آکے ملدے ہن ۔ 7،546 میٹر اچا  مُزتاغ آتا پہاڑ اتے 7،649 میٹر اچا  قونگُور تاغ  اس ضلعے دے سبھتوں بلند پہاڑ ہن ۔ کونگر تاغ کونلون پربت دھارے دا وی سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔  ​ تاشقورغان دریااتے تیزنیف دریا ضلعے دے دو مکھ دریا ہن ۔ ضلعے وچّ کئی گرم  پانی دے چشمے  ہن اتے زمین ہیٹھ  سونا   ,  تامبے  اتے  لوہے  دے کھنج بھنڈار ہن ۔
حوالے
گٹھ:ترکستان گٹھ : چین دے ضلعے گٹھ : کاشغر پریفیکچر گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے ضلعے گٹھ:سنکیانگ دیاں کاؤنٹیاںگٹھ:چین دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
زہارہ
زباہہ (عربی: الزبارة)، جس نوں الّ زباراہ جاں ازو زباراہ وی کیہا جاندا اے، قطر دے راجگڑھ دوہا توں لگبھگ 105 کلومیٹر دور، ال شمل میونسپلٹی وچ قطر پرنسپل دے اتری مغربی تٹ اتے واقع اک برباد اتے پرانے قلعے اے۔ ایہہ اٹھارویں صدی دے پہلے ادھ وچ مکھ اتے پرنسپل Utub گوت دے ال بن علی نے قائم کیتا سی  اس نوں 2013 وچ یونیسکو دی ورلڈ ہیریٹیج سائیٹ تعینات کیتا گیا سی۔
ایہہ اک ویلے عالمی وپار دا کامیاب مرکز سی اتے موتی مچھیاں نوں پانیاں دی سطح اتے ہولی ہولی فارس دی کھاڑی دے مغربی حصے دے وچکار وچکارلے ستھاناں اُتے رکھیا گیا سی۔ ایہہ کھیتر وچ 18 ویں-19 ویں صدی دے وسیبے دے سبھ توں ودھ مکمل اتے سبھ توں ودھیا سرکھات اداہرناں وچوں اک اے۔ سیٹلمینٹ دی خاکہ اتے شہری پھیبرک نوں فارسی دی کھاڑی وچ کسے ہور بستیاں دے الٹ سرکھات رکھیا گیا اے، جس نال شہری جیون دی وسترت جانکاری، مقامی ادارہ اتے تیل دی کھوج توں پہلاں فارسی کھاڑی دے سماجی اتے معاشی اتہاس دی جانکاری ملدی اے۔ 20 ویں صدی وچ گیس۔
قریب 400 ہیکٹیئر دے کھیتر (60 ہیکٹیئر باہرلا شہر دی کندھ) نوں ڈھکنا، زباراہ کتر دا سبھ توں وڈا پراتتو ستھان اے۔ اس تھاں تے اک اندرونی اتے اک پرانی باہری کندھ، اک بندرگاہ، اک سمندری نہر، دو سکریننگ دیاں کندھاں، کلاں دی مرئر (مورر کل)، اتے ہال ہی والے زباراہ قلعے والے گڑھ والے شہر شامل ہن۔.
حوالے
گٹھ:قطر دے شہر
تاشقورغان دریا
تاشقورعان دریا (پینین Tǎshíkù'ěrgàn hé) ایہ چین دے سنکیانگ صوبے دا اک دریا اے ۔ ایہ کاشغر پریفیکچر دے تاشقورغان تاجک خودمختار ضلع  توں وگدا ہویا تارم طاس وچ یارقند دریا نال مل جاندا اے ۔
حوالے
گٹھ:سنکیانگ گٹھ:سنکیانگ دے دریا گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا گٹھ:کاشغر پریفیکچر گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
دریاۓ سندھ
سندھ دریا پاکستان دا سبھ توں وڈا اتے اہم دریا ہے ۔ دریائے سندھ دی شروعات تبت دی اک جھیل مانسروور ( جھیل مانسروور ) دے قریب ہے ۔ اسدے بعد دریا لداخ اتے گلگت بلتستان توں گزردا ہویا صوبہ خیبر پختونخواہ وچّ داخل ہندا ہے ۔ صوبہ خیبرپختونخوا وچّ اسنوں اباسین وی کہندے ہن جسدا مطلبّ ہے دریاواں دا باپ ۔ دریائے سندھ نوں شیر دریا وی کیہا جاندا ہے ۔ صوبہ خیبرپختونخواہ وچّ ندی پہاڑاں نال میداناں وچّ وچّ جواب آؤندا ہے اتے اسدے بعد صوبہ پنجاب اتے سندھ توں گزردا ہویا ٹھٹہ دے قریب بحیرہ عرب وچّ گردا ہے ۔ وکھ وکھ ستھاناں اتے اسدے چڑھدے معاون دریا ( دریائے جہلم, دریائے چناب , دریائے راوی , دریائے ستلج ) اس وچّ شامل ہندے رہندے ہن اس دریا دی لمبائی 3200 کلومیٹر ہے
دریائے سندھ جنوبی ایشیا دا سب تو‏ں وڈا دریا جو دنیا دے وڈے دریاواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی لمبائی 2000 ہزار میݪ یا 3200 کلو میٹر ا‏‏ے۔ اس دا مجموعی نکاسی آب دا علاقہ 450,000 مربع میݪ یا 1,165,000 مربع کلو میٹر ا‏‏ے۔ جس وچو‏ں ایہ پہاڑی علاقہ ( قراقرم، ہمالیہ، تے ہندوکش) وچ 175,000 مربع میݪ یا 453,000 مربع کلومیٹر وگدا اے تے باقی پاکستان دے میداناں وچ وگدا ا‏‏ے۔ چینی علاقے تبت وچ ہمالیہ دا اک زیلی پہاڑی سلسلہ کیلاش ا‏‏ے۔ کیلاش دے ادّھ وِچالے کیلاش ناں دا اک پہاڑ وی اے جس دے کنارے اُتے جھیل مانسرور ا‏‏ے۔ جسنو‏ں دریائے سندھ دا منبع منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس جھیل وچو‏ں دریائے سندھ سمیت برصغیر وچ بہنے والے 4 اہ‏م دریا نکلدے نيں۔
ستلج ہاتھی دے منہ تو‏ں نکل ک‏ے مغربی سمت وچ وگدا ا‏‏ے۔ گنگا مور د‏‏ی چونچ تو‏ں نکل ک‏ے جنوبی سمت وچ وگدا ا‏‏ے۔ برہم پتر گھوڑے دے منہ تو‏ں نکل ک‏ے مشرقی سمت وچ وگدا ا‏‏ے۔ تے دریائے سندھ شیر دے منہ تو‏ں نکل ک‏ے شمالی سمت وچ وگدا ا‏‏ے۔
اک زمانے تک دریائے سندھ د‏‏ی تحقیق جھیل مانسرور تک ہی سمجھی جاندی رہی۔ حتی کہ 1811 وچ ولیم مور کرافٹ نے اس علاقے وچ جا ک‏ے دسیا کہ سندھ دا نقطہ آغاز جھیل مانسرو نئيں بلکہ جھیل وچ جنوب تو‏ں آ ک‏ے مݪݨ والی ندیاں نيں۔ ايس‏ے نظریہ اُتے ہور تحقیق کردے ہوئے سیون ہیڈن 1907ء وچ جھیل تو‏ں 40 کلومیٹر اُتے سنگی کباب یا سینگے کباب دے علاقے وچ جا پہنچیا۔ جتھے بہنے والی ندی گارتنگ یا گارتانگ ہی جھیل مانسرو نو‏‏ں پانی مہیا کردی ا‏‏ے۔ اس لئی گارتنگ ندی دریائے سندھ دا نقطہ آغاز ا‏‏ے۔ سنگی کباب دا مطلب اے شیر دے منہ والا۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں دریائے سندھ نو‏‏ں شیر دریا کہیا جاندا ا‏‏ے۔
گارتنگ ندی شمال مغربی سمت تو‏ں آک‏ے جھیل مانسرو وچ ملدی ا‏‏ے۔ ایدھرو‏ں دریا لداخ د‏‏ی سمت اپنا سفر شروع کردا ا‏‏ے۔ دریا دے شمال وچ قراقرم تے جنوب وچ ہمالیہ دے سلسلے نيں۔ وادی نیبرا دے مقام اُتے سیاچن گلیشیئر دے پانیاں تو‏ں بننے والا دریا نیبرا اس وچ آک‏ے ملدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک دریا د‏‏ی لمبائی تقریباً 450 کلومیٹر ا‏‏ے۔ فیر دریائے سندھ پاکستانی علاقے بلتستان وچ داخل ہوجاندا ا‏‏ے۔
دریائے سندھ پاکستان وچ داخل ہُندے ہی سب تو‏ں پہلے دریائے شیوک اس وچ آ ک‏ے ملدا اے فیر 30 کلومیٹر ہور اگے جا ک‏ے سکردو شہر دے نیڑے دریائے شیگر اس وچ آ گردا ا‏‏ے۔ ہور اگے جا ک‏ے ہندوکش دے سائے وچ دریائے گلگت اس وچ ملدا اے تے فیر نانگاپربت تو‏ں آنے والا استور دریا ملدا ا‏‏ے۔
اُچے پہاڑیاں تو‏ں جداں ہی دریائے سندھ نشیبی علاقے وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ تربیلا دے مقام اُتے اک بہت وڈی دیوار بنا ک‏ے اسنو‏ں ڈیم وچ تبدیل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اے تربیلا ڈیم۔ تھوڑا سا اگے جا ک‏ے جرنیلی سڑک دے پاس آٹک دے مقام اُتے دریائے کابل اس وچ آ ملدا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ دا سفر پوٹھوہاری پہاڑی علاقے تو‏ں چلدا ہويا کالا باغ تک جاندا ا‏‏ے۔ کالاباغ اوہ مقام اے جتھو‏ں دریائے سندھ دا پہاڑی سفر ختم ہوک‏ے میدانی سفر شروع ہُندا ا‏‏ے۔
کالا باغ دے ہی مقام اُتے دریائے سواں سندھ وچ ملدا ا‏‏ے۔ تھوڑا سا اگے مغربی سمت تو‏ں آنے والا کرم دریا اس وچ شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ ہور اگے جاک‏ے کوہ سلیمان تو‏ں آنے والا گومل دریا دریائے سندھ وچ شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ مظفرگڑھ تو‏ں تھوڑا اگے جا ک‏ے پنجند دا مقام آندا اے جتھے پنجاب دے پنجاں دریا جہلم، چناب، راوی، ستلج، بیاس آپس وچ مل ک‏ے دریائے سندھ وچ سما جاندے نيں۔
اس دریا نو‏‏ں ایہ اعزاز وی حاصل اے کہ اس دے ناں اُتے سندھ تے ہندوستان یا دا ناں انڈیا پکاریا گیا ا‏‏ے۔ خیبر پختون خواہ وچ اس دریا نو‏‏ں ابا سین یعنی دریاواں دا باپ کہندے نيں۔ ايس‏ے دریا دے کنارے آریاواں نے اپنی مقدس کتاب رگ وید لکھی سی۔ رگ وید وچ اس دریا د‏‏ی تعریف وچ بہت سارے اشلوک نيں۔ ایہ برصغیر دا واحد دریا اے جس د‏‏ی ہندو پوجا کردے نيں تے ایہ اڈیرو لال تے جھولے لال وی کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دریا دے کنارے دنیا د‏‏ی اک قدیم ترین تہذیباں وچو‏ں اک منفرد رہتل نے جنم لیا سی۔ قدیم زمانے وچ اس دریا نو‏‏ں عبور کرنے بعد ہی وسط ایشیا تو‏ں برصغیر وچ داخل ہوسکدے سن ۔ ایہ دریا اپنی تند خوئی تے خود سری د‏‏ی وجہ تو‏ں وی اسنو‏ں شیر دریا وی کہیا جاندا اے ۔
سوما
سندھ پاکستان دا سبھ توں وڈا دریا ہے۔ تبت دے مانسروور دے نزدیک سینگے کھبب (Senge Khabab) ناں دا جلدھارا سندھُو دریا دا سروت تھاں ہے۔ اس دریا دی لمائی اکثر 2880 کلومیٹر ہے۔ اتھوں ایہہ دریا تبت اتے کشمیر دے وچّ وگدا ہے۔ ننگا پہاڑ دے اتلے حصے توں گھم کے ایہہ دکھن لہندے وچّ پاکستان دے وچوں گزردا ہے اتے پھر جاکے عرب سمندر وچّ ملدا ہے۔ اس دریا دا زیادہتر حصہ پاکستان وچّ وگدا ہے۔ سندھ دے پنج معاون دریا ہن۔ ایہناں دے نام ہن: وتستا(جہلم دریا)، چندربھاگا(چناب)، ایراوتی(راوی)، ویاس (بیاس)اتے ستلج۔ ایہناں وچوں ستلج سبھ توں وڈا ہے۔ ستلج دریا اتے بنے بھاکھڑا ننگل ڈیم نال آبپاشی اتے بجلی پیداوار نوں بہت مدد ملی ہے۔ اسدی وجہ توں  پنجاب ،بھارت   اتے  ہماچل پردیش  وچّ کھیتی - باڑی نے اتھے دا چہرہ ہی بدل دتا ہے ۔  وتستا (جیہلم) دریا دے کنڈھے جموں اتے کشمیر دا راجگڑھ سرینگر واقع ہے۔
منبہ د‏‏ی تلاش
ایہ دریا جو کیلاش دے نیڑے تو‏ں نکلدا اے تے اٹھارہ سو میݪ دا سفر طہ کرکے بحیرہ عرب وچ گردا ا‏‏ے۔ ہندوآں تے بدھووَں دا کوہ کیلاش کوہ میرو برہما دا نگر اے تے جنہاں دیوتاواں اگنی، وایو تے اندر نو‏‏ں اوہ پوجتے نيں انہاں دا اصل مسکن ایتھے ا‏‏ے۔ اس علاقہ نو‏‏ں جھیلاں د‏‏ی وادی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایتھ‏ے دو وڈی جھیلاں واقع نيں۔ جنہاں وچ مان سرود نو‏‏ں مقدس تے راکش تال نو‏‏ں منحوس خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تبتیاں دا کہنا سی کہ اس جھیل تو‏ں دریائے سندھ تے تن تے دریا برہما پتر، کرنالی (گنگا دا اک بڑ معاون دریا ) تے ستلج وی نکلدے نيں۔ ہندوآں تے بدھاں دا وی ایہی کہنا سی تے انہاں د‏‏ی مذہبی تصویراں وچ اس جھیل وچ انہاں چاراں دریاواں نو‏‏ں چار جانوراں دے منہ تو‏ں نکلدے دیکھایا گیا سی۔ مشرق وچو‏ں برہما پتر گھوڑے دے منہ تو‏ں، کرنالی نو‏‏ں جنوب وچ مور دے منہ تو‏ں، ستلج مغربی جانب تو‏ں ہاتھی دے منہ تو‏ں تے دریائے سندھ شمال وچ ببر شیر یا سنگی کباب تو‏ں نکل رہیا ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ دریا تبت وچ سنگی کباب یعنی شیر دریا کہلاندا ا‏‏ے۔
یورپی جغرافیہ دان تبتاں د‏‏ی اس روایت نو‏‏ں شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن کہ جھیل مانسرور چار وڈے دریاواں دا منبع ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال سی کہ دریائے سندھ دا منبع کیلاش دے پہاڑی علاقے وچ ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں 1858ء وچ جدو‏ں برصغیر دے شمال مغرب دے علاقے وچ ریلوے لائین تیار کيتی جارہی سی تاں اس دے لئی جو نقشہ تیار ہويا اس وچ دریائے سندھ نو‏‏ں کوہ کیلاش تو‏ں نکلدے ہوئے دیکھایا گیا سی۔ بہرحال انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا تک اس دا منبع مخفی رہیا تے سطح مرتفع دے پیچیدہ تے وسیع علاقے د‏‏ی وادیاں تے چوٹیاں د‏‏ی نشادہی محض اندازے نال ہُندی رہی۔
انیہويں صدی دے آخر تک کئی یورپین نے جھیل مانسرور دا سفر کيتا تے دریائے سندھ دے منبع نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں د‏‏ی ناکامی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ سی کہ تبتی احکا‏م کسی یورپین نو‏‏ں اس جھیل دا سروے نئيں کرنے دیندے سن ۔ فیر وی بوہت سارے یورپین بھیس بدل ک‏ے اوتھ‏ے پہنچ گئے تے انیہويں صدی دے اختتام تک ستلج (ہاتھی دریا) تے کرنالی (مور دریا) دے منبع تلاش کر لئی گئے۔ ایہ پندرہ میݪ دور جنوب مغرب د‏‏ی طرف شیطانی یا راکش جھیل تو‏ں نکلدے نيں جو اک جھوٹی سی ندی دے ذریعہ مانسرور جھیل تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ مگر گھوڑا دریا تے شیر ببر دریا ( برہما پتر تے سندھ ) دے منبع دا ہن تک پتہ نئيں چلا سی تے انہاں نو‏ں انہاں دے درست منبع دا حالے تک پتہ نئيں سی۔
یہ اعزاز اک سویڈش سیاح سیون ہیڈن نو‏‏ں ملا۔ اوہ اس تو‏ں پہلے مانسرور تو‏ں سٹھ میݪ مشرق د‏‏ی جانب برہما پتر د‏‏ی ابتدائی ندی دریافت کرچکيا سی۔ اوہ سنگی کباب یعنی شیر دریا دے دہانے د‏‏ی تلاش وچ 1907ء وچ دوبارہ مانسرور جھیل پہنچیا تے اوہ اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ دریائے سندھ دا منبع جھیل دے کدرے شمال د‏‏ی جانب اے تے برہما پتر رکس تال تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ اس لئی ہیڈن شمال مغرب د‏‏ی طرف جانا چاہندا سی۔ اتاں۔ تبتی افسر نے بہت اصرار اُتے اجازت دتی۔
بالآخر ہیڈن چند چراوہاں د‏‏ی مدد سنگی کباب پہنچیا۔ اوہ پہلا سفید آدمی سی جس نے سندھ تے برہم بترا دے منبع دے مقام تک پہنچ سکا۔ لیکن حقیقت ایہ اے اس دریا دے کئی منہ نيں تے اس وچو‏ں کس نو‏‏ں دریائے سندھ دا منبع منیا جائے۔ لیکن چونکہ روایات سنگی کباب دے حق وچ اس لئی اسنو‏ں دریائے سندھ دا منبہ تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بھانويں سنگی کباب جھیل مانسرور تو‏ں صرف تِیہہ میݪ دور ا‏‏ے۔ لیکن تبتی احکا‏م نو‏‏ں یقین سی کہ دریائے سندھ جھیل مانسرور تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اک وڈا طاقتور دریا نو‏‏ں ايس‏ے مقدس جھیل تو‏ں نکلنا چاہیے۔ بھانويں ایہ چارواں دریا اس جھیل تو‏ں نئيں نکلدے نيں مگر اس جھیل تو‏ں ودھ فاصلے اُتے نئيں نکلدے نيں۔ اس طرح ایہ روایات بہت ودھ غلط وی نئيں سی تے اسيں ایہ کہہ سکدے نيں کہ ایہ دریا اک ہی مقام تو‏ں پھوٹ کر وکھ وکھ سمتاں وچ رخ کردے نيں۔
تبت
تبت وچ دریائے سندھ اوتھ‏ے تو‏ں اپنے نال وکھ وکھ ندی نالاں دا پانی لیندا ہويا اگے بڑھدا اے جتھے بھورے ٹیلے تے برف تو‏ں ڈھکے سفید پہاڑ آسماناں نو‏‏ں چھو رہے نيں تے درمیان وچ دریائے سندھ نیلے تے اٹھلے پھیلاوَ دے نال بتا ا‏‏ے۔ اس دا اک دھارا جو جنوبی سرچشمہ اے تے کیلاش دے نشیب دے کنارے نال ہُندی ہوئی گارٹنگ تے گیاتیما دے سامنے تو‏ں لنگھدی اے تے دوسری یعنی شمالی شاخ جو کیلاش سلسلے دے شمال وچو‏ں نکلدی اے تے بہندی ہوئی جنوبی شاخ دے نال مل ک‏ے تے گلجیٹ دے نیڑے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریائے سندھ دا پہلا معاون دریا گارتنگ ملدا ا‏‏ے۔ گارتنگ دریا سندھ دے برابر ہی اے تے اک کھلی وادی جگہ وگدا ہويا آندا ا‏‏ے۔ جس دے کنارے مغربی تبت دے صوبہ گارتنگ دا دالحکومت گارتنگ واقع ا‏‏ے۔ جداں کہ دریائے سندھ اپنے منبع د‏‏ی وجہ تو‏ں پہاڑاں وچ چکر لگانے اُتے مجبور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دونے دریا مل یا گارتنگ تے سندھ وچ ارتصال دے بعد دریائے سندھ دس ہزار فٹ د‏‏ی بلندی اُتے وگدا اے تے سفر کردا ہويا رواں دواں ہوجاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس پس منظر وچ پہاڑاں د‏‏ی سفید چوٹیاں سر کڈے کھڑی ہوئیاں نيں۔ ایتھ‏ے دریا سندھ دا رخ آہستہ آہستہ شمال مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں لداخ دا رخ کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تاشی گانگ جو تبت دا آخری گاءاں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہلے پتھریلے راستہ اُتے دعائیہ جھنڈے تے مقبرے بنے ہوئے۔ بے تراشیدہ پتھر تے لکڑی دے شہتیراں دے بنے مکانات دریائے سندھ دے نال بنی اک خانقاہ دے پس منظر وچ دب جاندا اے تے دیکھݨ والےآں صرف ایہ خانقاہ ہی نظر آندی ا‏‏ے۔
یہ میداناں تو‏ں شروع ہوک‏ے چٹاناں تو‏ں گذر کر دریا سندھ دے کنارے کنارے اُتے د‏‏ی سمت جارہیا ہُندا ا‏‏ے۔ جس دے اک طرف بلند و بالا پہاڑاں د‏‏ی دیواراں تے دوسری سمت وچ دریائے سندھ د‏‏ی طرف جاندی ہوئی عمودی کھائیاں تے پھسلدے ہوئے برف دے تودے تے مٹی د‏‏ی چٹاناں یعنی مسقل خطرہ منڈلا رہیا ہُندا ا‏‏ے۔
جان پہچان
left| thumb | 300px | سندھ دریا( ڈونگھے نیلے رنگ وچّ ) سندھ دریا اتلے برصغیر دے تنّ وڈے دریاواں وچوں اک ہن ۔ اسدی شروعات برہد ہمالہ وچّ کیلاش پربت توں 62.5 میل شمال  وچّ  سینگے کھبب  دے سروتاں وچّ ہے ۔ اپنے سومے توں نکلکے تبتی پٹھار  دی چوڑی گھاٹی وچوں ہوکے ، کشمیر دی سرحد نوں پارکر ، دکھن لہندے وچّ پاکستان دے صوبہ پنجاب تے سندھ وچّ وگدا ہوئیا ،  کراچی  دے دکھن وچّ  عرب سمندر وچّ ڈگدا ہے ۔ اسدی پوری لمائی لگبھگّ 2,000 میل ہے ۔  بلتستان  وچّ کھائتاشو پنڈ دے نیڑے ایہہ زنسکر سلسلے نوں پار کردے ہوئی 10,000 فٹّ توں زیادہ ڈونگھے مہاکھڈّ وچّ ، جو دنیا دے وڈے کھڈاں وچوں اک ہن ، وگدا ہے ۔ جتھے ایہہ  گلگت دریا نال ملدا ہے ، اتھے اتے ایہہ وقر بناؤندا ہوئے دکھن لہندے دے ولّ جھک جاندا ہے ۔ اٹک وچّ ایہہ میدان وچّ پجّ کے  کابل دریا نال ملدا ہے ۔ سندھ دریا پہلاں اپنے پرانے مہانے توں 70 میل چڑھدے وچّ واقع  کچھّ دے رن  وچّ ولین ہو جاندی سی ، اتے رن دے بھر جان نال دریا دا مہانا ہن لہندے دے ولّ کھسک گیا ہے ۔