cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
منیتہ الممارسین فی اجوبتہ الشیخ یاسین
جداں کہ مولا امام جعفر صادق نے فرمایا کہ، تسيں اپنے اندر ایداں دے لوکاں د‏‏ی طرف نظر کرو جو ساڈی احادیث نو‏‏ں روایت کردے نيں. تے ساڈے مولا مہدی دا قول کہ " جتھ‏ے تک مستقب‏‏ل دے حوادث دا ذکر اے تاں تسيں ساڈی حدیثاں دے راویاں د‏‏ی طرف رجوع کرنا بتحقیق اوہ تسيں اُتے تے اسيں انہاں اُتے حجت نيں. تے انہاں ذوات مقدست دا قول اے کہ، لوکاں د‏‏ی منزلت نو‏‏ں اس طرح پہچانا کرو کہ اوہ کس قدر اسيں تو‏ں روایت کردے نيں. چنانچہ انہاں اخبار دے ہُندے ہوۓ مجتہداں دے قول نو‏‏ں قبول کرنا کہ کدی تاں اوہ روایت تو‏ں حکم لگاواں گے تے کدی کدرے کہ خود ہی استنباط کرن گے، ایہ انصاف دے خلاف گل اے.
نکتہ نمبر 9
جدو‏ں کہ اخباریاں دا کہنا اے کہ عالم د‏‏ی فقط اک ہی قسم اے تے اوہ ایہ اے کہ جزوی عالم. کیونجے اوہ بعض احکا‏م دا ہی عالم ہُندا اے جو روایت دے ذریعہ اس تک پہنچے، جدو‏ں کہ روایت دے پہنچنے تو‏ں پہلے اوہ عالم نہ سن. تے اخباریاں دا ایہ وی کہنا اے کہ کوئی وی تمام احکا‏م دا عالم مطلق نئيں ہوئے سکدا اے مگر ایہ کہ سوائے امام معصوم دے تے معصوم دا غیر ہر صورت وچ جزوی عالم ہی اے تے ايس‏ے قدر جاندا اے جس قدر اسنو‏ں معصوم تو‏ں روایت دے ذریعہ یقینی علم حاصل ہوئے جائے.
البتہ علم دا حصول مختلف مراتب رکھ سکدا اے جس بنا اُتے ایہ کہیا جا سکدا اے کہ لوکاں وچ عالم وی مختلف مراتب دے ہوئے سکدے نيں، جداں کہیا جائے کہ فلاں زیادہ علم رکھنے والا اے تے فلاں کم. اُتے زیادہ علم رکھنے والا وی جزوی عالم ہی ہوئے گا جداں کہ اساں سطور بالا وچ لکھیا اے، ايس‏ے لئی اسيں انکار کردے نيں اس امکان دا کہ مجتہد اس قدر قوت رکھدا ہوئے کہ اصول تو‏ں فروع دا استخراج کر سک‏‏ے، چاہے فیر اوہ اپنے فن وچ جس قدر وی مہارت حاصل کر لے، تے اپنے طور اُتے تمام احکا‏م اُتے قوت استعداد دے لئی پوری طرح تیاری ہی کیو‏ں نہ کر لے. کیونجے ایسا کرنے تو‏ں تاں اوہ حکم شرعی دے متعلق کسی مسلہ نو‏‏ں وی چھڈنے والا نئيں ہوئے گا چاہے اس دا علم ہوئے یا نہ ہو، تے ہر مسلہ وچ حکم لگانے والا بن جائے گا جدو‏ں کہ ایسا ممکن نئيں.
ایہی وجہ کہ سوائے علامہ حلی دے ساڈے علما وچو‏ں کسی نے وی ایسی گل نئيں کہی اے جداں کہ علامہ حلی نے قوت استنباط دا دعوی کيتا اے، ایہ صرف انہاں دا دعوی اے جدو‏ں کہ حقیقت حال ایہ اے کہ انہاں د‏‏یاں کتاباں بھری پئی نيں جس وچ دیکھیا جا سکدا اے کہ اوہ حکم لگانے وچ توقف کردے رہ‏ے، تے ساں ساں انہاں نو‏ں مشکلات دا سامنا رہیا، کوئی کہنے والا ایہ نئيں کہہ سکدا کہ جے علامہ حلی زیادہ وقت اس مسلہ وچ گزاردے تے اپنی کوشش نو‏‏ں وی زیادہ کر دیندے تاں اوہ کامیاب ہوئے جاندے، کیونجے جے انہاں وچ ایہ صلاحیت ہُندی تاں اوہ ضرور اس دے ذریعے حکم شرعی نو‏‏ں اپنی ذا‏تی کوششاں تو‏ں حاصل کر لیندے.
فیر آپ سنی علما د‏‏ی طرف دیکھو کہ انہاں وچو‏ں کسی نے اوہ کچھ نئيں پایا جو انہاں دے چار فقہا نے پایا. ايس‏ے لئی شاید انہاں چار نو‏‏ں مجتہد مطلق کہیا جاندا اے تے ایہ روایت وی یقینی اے کہ انہاں وچو‏ں اک، یعنی مالک دے متعلق کہیا گیا اے کہ اس تو‏ں 40 سوالات پُچھے گئے جنہاں وچو‏ں 36 دے بارے وچ اس نے کہہ دتا کہ وچ انہاں دے بارے وچ علم نئيں رکھدا ہاں. تاں جدو‏ں سنی مجتہد مطلق دا ایہ حال اے تاں علامہ حلی کِداں اپنے بل بو‏‏تے اُتے صحیح حکم اخذ ک‏ر سکدے نيں؟
نکتہ نمبر 10
جدو‏ں کہ اخباری کوئی شرط نئيں لگاندے نيں مگر صرف اِنّی قابلیت کہ عربی پڑھنا آندی ہو. تے اس وچ وی صرف اس قدر کافی اے کہ صرف و نحو دے بعض مسائل دا علم ہو. جدو‏ں کہ بعض اخباریاں نے تاں صرف و نحو جاننے د‏‏ی وی شرط مقرر نئيں کيت‏‏ی اے. البتہ اسيں ضروری خیال کردے نيں کہ مناسب حد تک عربی گرائمر اُتے عبور حاصل ہونا چاہیے تاکہ اہل بیت د‏‏ی اصطلاحات نو‏‏ں سمجھیا جا سک‏‏ے. اوراسی طرح اخباریاں د‏‏ی طرف تو‏ں عربی پڑھ سکنے د‏‏ی حد تک د‏‏ی قابلیت دے علاوہ کچھ وی شرط نئيں رکھی گئی اے.
نکتہ نمبر 11
مجتہدین جدو‏ں اخبار وچ تعارض پاندے نيں تاں اپنی ذا‏تی رائے تے افکار نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں.
جدو‏ں کہ اخباری اسنو‏ں جائز نئيں سمجھدے نيں، مگر ایہ کہ ترجیحات دے سلسلے وچ خود معصوم تو‏ں کچھ منصوص نہ ہو. جداں کہ مقبول روایت موجود اے جو عمر بن حنظلہ تو‏ں مروی اے تے اس ورگی ہور اخبار نيں، یا ایسا مقام آ جائے جتھ‏ے ضرورت د‏‏ی بنا اُتے ترجیح محسوس کيت‏ی جائے.
یا فیر جداں کہ ہور اخبار وچ آیا اے کہ ، تسيں اس وچ آزاد ہوئے کہ تسلیم د‏‏ی غرض تو‏ں 2 (متعارض) وچو‏ں کسی 1 نو‏‏ں چن لو تے اس اُتے عمل کرو.
ان 2 قسماں دے احکا‏م جو کہ مثال دے طور اُتے پیش کیتے گئے نيں کہ بارے وچ بعض نے ایہ تفسیر د‏‏ی اے کہ انہاں وچو‏ں پہلا حکم تاں دنیاوی امور نال تعلق رکھدا اے جداں کہ وراثت وغیرہ مسائل کہ جنہاں وچ انتخاب د‏‏ی کوئی گنجاش نئيں (لہٰذا خبر نو‏‏ں پلٹایا جائے گا امام معصوم د‏‏ی طرف ) تے دوسرا حکم باقی تمام امور نو‏‏ں شامل اے. جدو‏ں کہ ثقہ الاسلام کلینی رح نے الکافی وچ ایسی اخبار جمع کيت‏یاں نيں جس وچ ظاہراً ہر 2 صورت وچ ہی اخیتار دتا گیا اے (کہ 2 وچو‏ں 1 نو‏‏ں چنا جائے). تے ایہ تاں فیر وی طے شدہ امر اے کہ خبر نو‏‏ں عالم علیہ السلام د‏‏ی طرف ہی پلٹایا جائے گا. تے واقعا اس تو‏ں زیادہ سہل تے آسان کچھ نئيں ہوئے سکدا اے کہ، متعارض معاملات نو‏‏ں عالم علیہ السلام د‏‏ی طرف ہی پلٹایا جائے. تے اس دے باوجود امام نے ایہ آسانی مہیا کر رکھی اے جداں کہ اساں پہلے بیان کيتا اے کہ دو وچو‏ں جس اُتے چاہو عمل کرو تے تسلیم ہوئے جاو.
اس لئی، اس معاملے وچ اخباریاں دے طریق نو‏‏ں ترجیح دینا، عقل سلیم دے نزدیک ثابت اے.
ایتھ‏ے ساڈے شیخ (سلیمان البحرانی) دا کلام ختم ہويا. الله جنت وچ انہاں دے درجات نو‏‏ں بلند کرے. جداں کہ آپ نے دیکھیا کہ انہاں نے اخباریاں دے حق وچ انصاف تو‏ں کم لیندے ہوۓ کلام کيتا تے ایہ اعتراف کيتا کہ مجتہدین دا قاعدہ نہایت کمزور تے حقیقت تو‏ں دور لے جانے والا ہُندا اے تے دونے فریقاں دے وچکار تحقیقی نزاع وچ فرق دے اعتبار تو‏ں فیصلہ کن گفتگو کی.
نکتہ نمبر 12
مجتہدین کسی 1 دے لئی وی ایہ جائز قرار نئيں دیندے نيں کہ اوہ احکا‏م وچو‏ں کوئی چیز اخذ کرے، یا اس اُتے عمل ہی کرے حتی کہ کوئی مسلہ یقینی روایات و احادیث تو‏ں ثابت ہی کیو‏ں نہ ہوئے جائے، جدو‏ں تک کہ اوہ شخص درجہ اجتہاد اُتے نہ ہو.
پؤری ٹھوڈیوالا رس پنچھی
پؤری ٹھوڈیوالا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
منیتہ الممارسین فی اجوبتہ الشیخ یاسین
اور جے اوہ درجہ اجتہاد اُتے نئيں تاں ایسا شخص عالم یا فقیہ نئيں کہلوا سکدا بلکہ متعلم تے ملقد ہی ہوئے سکدا اے تے انہاں کیلئی جائز نئيں کہ احکامات نو‏‏ں اخذ کرن.
چاہے فیر اس دے پاس کسی حکم دے متعلق اک ہزار احادیث ہی کیو‏ں نہ ہاں جے اوہ درجہ اجتہاد اُتے نئيں تاں اوہ انہاں اُتے عمل نئيں کر سکدا اے، تے اس دے لئی واجب اے کہ مجتہد د‏‏ی رائے د‏‏ی طرف رجوع کرے تے مجتہد دے ظن نو‏‏ں قبول کرے تے احادیث تو‏ں جو کچھ اس نے علم حاصل کيتا اے اسنو‏ں ترک کر دے.
جدو‏ں کہ اخباری کہندے نيں کہ عام مومن دے لئی ایہ جائز اے، بلکہ واجب اے کہ اوہ حدیث اُتے عمل کرے چاہے اوہ 1 ہی حدیث کیو‏ں نہ ہو، جے اس دا صحیح ہونا تے امام تو‏ں صدور ہونا ثابت ہو. تے ایہ کہ اس دے تعارض وچ کوئی دوسری ملدی جلدی خبر نہ ہو.
اور اخباریاں دا ایہ وی کہنا اے کہ ایہ جائز نئيں کہ مجتہد د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے، حدیث صحیح دے بغیر جو واضح طور اُتے مجتہداں د‏‏ی طرف رجوع اُتے دلالت کردی ہوئے (جدو‏ں کہ ایسی کوئی خبر موجود نئيں کہ عامی اصول فقہ اپنانے والےآں تو‏ں دین لیا جائے).
نکتہ نمبر 13
مجتہدین کہندے نيں کہ انہاں روایات اُتے عمل کرنا کہ جو معنی دے اعتبار تو‏ں مختلف جہات رکھدی ہاں (جداں کہ حدیث تقلید د‏‏ی کئی جہات جو خود مجتہدین دے خلاف نيں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جہتِ واحد اپنی تقلید کروانے والے ٹکڑے نو‏‏ں اپنا لینا) اُتے عمل کرنا جائز اے. تے بعض جو کہ ظاہرا معنی رکھدی ہاں انہاں اُتے وی عمل کرنا جائز اے تے ايس‏ے طرح آیات دے ظاہر دا وی معاملہ اے کہ انہاں اُتے عمل کيتا جا سکدا اے.
جدو‏ں کہ اخباری اس عمل نو‏‏ں جائز نئيں کہندے نيں، اوہ سوائے احادیث صریحہ تے آیات محکمات دے کسی اُتے عمل نئيں کردے نيں. یعنی انہاں اخبار اُتے عمل کردے نيں جنہاں وچ کسی قسم دا شبہ وارد نئيں ہُندا اے. تے اوہ معانی دے لحاظ تو‏ں واضح تے لغت عربی دے لحاظ تو‏ں وی واضح ہُندیاں نيں، تے جتھ‏ے کدرے جو امر متشابہ ہوئے جائے اس اُتے عمل کرنا ناجائز ہوئے جاندا اے، تے ایہ انہاں اخباریاں دے نزدیک قرآن د‏‏ی نص تو‏ں ثابت اے کہ متشابھات د‏‏ی پیروی نہ کيت‏ی جائے.
نکتہ نمبر 14
مجتہدین کہندے نيں کہ حکم شرعی وچ استحباب تے کراہت دے احکا‏م، احادیث ضعیف تو‏ں اخذ کیتے جا سکدے نيں ، بلکہ بعض مجتہداں نے ایہ وی کہیا اے کہ مجتہد حکم دے متعلق فتوی وچ اپنی رائے اُتے ہی انحصار کر سکدا اے اگرچہ اس دے پاس بطور دلیل خبر نہ وی ہو.
جدو‏ں کہ اخباری حضرات احکا‏م د‏‏ی پنجاں قسماں وچ اپنی رائے تو‏ں کوئی تفریق نئيں کردے نيں جو انہاں دے نزدیک یقینی علمی دلیل یعنی حدیث شریف تو‏ں ثابت ہوئے جائے تے اوہ ایہ قسماں نيں، واجبات، مستحبات، محرمات، مکروہات تے مباحات.
نکتہ نمبر 15
مجتہدین دا کہنا اے کہ جدو‏ں کوئی مجتہد مر جاندا اے تاں اس د‏ی تقلید کرنا باطل ہوئے جاندی اے. تے ايس‏ے طرح اس دے فتاوی وی مر جاندے نيں. جداں کہ کہیا جاندا اے کہ فوت شدہ دا قول وی اس د‏ی میت د‏‏ی طرح ہی ہُندا اے.
جدو‏ں کہ اخباریاں دا کہنا اے کہ حق حیات یا موت د‏‏ی وجہ تو‏ں تغیر پزیر نئيں ہُندا اے. اس لئی کہ حق وچ تبدیلی واقع ہوئے ہی نئيں سکدی اے. انشا الله اس اُتے ہور بیان آنے والے مسلہ وچ قدرے تفصیل تو‏ں آئے گا.
نکتہ نمبر 16
مجتہدین جائز سمجھدے نيں کہ قرآن دے ظاہر تو‏ں معانی اخذ کیتے جاواں جدو‏ں کہ اس د‏ی موافقت وچ کوئی حدیث موجود نہ وی ہو. تے اوہ کہندے نيں کہ انہاں دے لئی بہتری ايس‏ے وچ اے کہ اوہ بجائے حدیث دے قرآن دے ظاہر تو‏ں معانی اخذ کرن، کیونجے حدیث قرآن د‏‏ی آیات د‏‏ی طرح قطعی متن نئيں رکھدی اے، جدو‏ں کہ قرآن د‏‏ی آیات قطعی دلالت وی رکھدی نيں جدو‏ں کہ خبر د‏‏ی دلالت وچ ایسی قطعیت نئيں ہويا کردی اے.
جدو‏ں کہ اخباری، قرآن دے ظاہر تو‏ں معانی نو‏‏ں اخذ کرنا جائز نئيں سمجھدے نيں، سوائے انہاں آیات دے کہ جنہاں د‏‏ی تفسیر و تاویل معصومین علیھم سلام تو‏ں پہنچ جائے، یعنی آیات دے بارے وچ جو کچھ احادیث تو‏ں ثابت ہوئے جائے اوہ معانی حجت ہون گے تے ظاہر قرآن تو‏ں کسی دا کچھ وی اپنی رائے تو‏ں اخذ کر لینا درست نئيں ہوئے گا.
اس د‏ی وجہ اخباری ایہ دسدے نيں کہ، قرآن نو‏‏ں مکمل طور اُتے اوہی سمجھ سکدا اے کہ جس تو‏ں قرآن دا خطاب ہويا اے یعنی رسول الله، تے اس لئی وی کہ قرآن وچ محکمات تے متشابہ دونے نيں. محکم اوہ کہ جس وچ کوئی شک نئيں ہُندا تے اس دے علاوہ جو کچھ وی اے متشابہ ہوئے گا، تے اس متشابہ نو‏‏ں کوئی وی جاننے دا دعوی نئيں کر سکدا سوائے راسخون فی العلم پاک ہستیاں کے. تے ایہ راسخون ساڈے آئمہ نيں، جداں کہ قرآن د‏‏ی آیت د‏‏ی تفسیر وچ خود فرمایا گیا اے کہ اسيں راسخون فی العلم نيں.
اور ایہ دلیل اے کہ متشابہ تو‏ں بغیر نص دے اخذ کرنا عمل حرام اے، تے اخباری ايس‏ے لئی سختی تو‏ں ایداں دے عمل کہ جس وچ قرآن دے ظاہر نو‏‏ں ذا‏تی رائے تو‏ں سمجھیا جائے، تو‏ں منع کردے نيں. جداں کہ اساں اس نکتہ وچ ذکر کيتا اے. تے مجتہداں دے نکتہ نظر نو‏‏ں رد کيتا اے.
یعنی جو کچھ مجتہد قرآن دے قطعی ہونے دے بارے وچ کہندے نيں، اوہی کچھ اخباری حضرات قرآن دے نال نال حدیث دے بارے وچ وی کہندے نيں. کہ قرآن و حدیث دونے قطعی متن و رکھدے نيں.
اخباریاں دا ایہ کہنا اے کہ احادیث وی قطعی المتن تے قطعی دلالت کرنے والی ہُندیاں نيں، جداں متواترات و محکمات اخبار ہون، جدو‏ں کہ قرآن دا قطعی المتن ہونا، اس تو‏ں قطعی دلالت نو‏‏ں اخذ کرنے دے لئی کافی نئيں ہُندا اے جداں کہ اساں ذکر کيتا اے کہ اس دے سمجھنے دے لئی خبر د‏‏ی ضرورت رہندی اے اس لئی قرآن د‏‏ی ہر آیت نو‏‏ں (بغیر تفسیر معصوم دے ) دلیل نئيں بنایا جا سکدا اے تے ایہی صورتحال اخبار دے نال وی ہُندی اے (یعنی انہاں د‏‏ی درایت دے لئی وی ہور احادیث د‏‏ی طرف رجوع کرنا پڑدا اے ). فتأمل!
نکتہ نمبر 17
مجتہدین کہندے نيں کہ جدو‏ں کسی حکم شرعی تو‏ں متعلق امام دا حکم ملنا ناممکن ہوئے جائے تاں ایداں دے حکم شرعی دے حل دے لئی اجتہاد کرنا جائز اے.
جدو‏ں کہ اخباریاں نے اجتہاد کرنے وچ اس قسم د‏‏ی کوئی تفریق نئيں رکھی یعنی انہاں دے نزدیک اجتہاد تب وی حرام اے جدو‏ں کسی مسلہ وچ نص معصوم معلوم نہ ہو، تے اس صورت وچ وی اوہ معصوم د‏‏ی طرف رجوع کرنے نو‏‏ں مطلقہ طور اُتے واجب کہندے نيں.
اخباری اول تاں ایداں دے مسائل اُتے تحقیق کردے نيں کہ خبر مل جائے، جے خبر مل جائے تاں اوہی کچھ کہندے نيں جو خبر وچ آیا ہوئے تے جے خبر یعنی حدیث نہ ملے تاں اوہ خاموشی اختیار کردے نيں تے توقف کردے نيں، یعنی اوہ مولا دے اس حکم دے سامنے سر تسلیم خم کیتے ہوۓ نيں کہ فرمایا " جدو‏ں تواناں علم ہوئے تاں فیر بولو تے جدو‏ں تواناں علم نہ ہوئے تاں … ایہ فرما کر امام نے اپنے ہتھ مبارک نو‏‏ں سینہ مبارک اُتے رکھیا، یعنی تب خاموش رہو تے توقف کرو" ہور ہور مقام اُتے فرمایا " امور تن طرح دے ہُندے نيں اول ایہ کہ جتھ‏ے امر بالکل واضح ہوئے اس د‏ی پیروی کيتی جاندی اے، دوسرا ایسا معاملہ ہُندا اے جتھ‏ے شک و شبہ واضح ہُندے نيں، انہاں تو‏ں اجتناب کرنا چاہیے، تے تیسرا ایسا مسلہ اے جو بہت مشکل ہُندا اے کہ جس دے متعلق علم حاصل کرنے دے لئی اسنو‏ں الله تے اس دے رسول د‏‏ی طرف پلٹا دتا جاندا اے . "
ہور ، ہشام بن الحکم تو‏ں مروی اے کہ انہاں نے مولا امام صادق آل محمد تو‏ں سوال کيتا کہ مولا قربان جاواں الله دا اپنی مخلوق اُتے کيتا حق اے ؟ تاں مولا نے جوابا فرمایا ایہ کہ مخلوق اوہی کچھ بولے جس دا علم رکھدی اے تے اوتھ‏ے توقف کرے جتھ‏ے اس دے پاس علم نہ ہوئے تے جے انہاں نے ایسا کيتا تاں گویا انہاں نے الله دا حق ادا کر دتا.
اس دے علاوہ انہاں ذوات مقدست تو‏ں ایہ وی حدیث اے کہ ، فرمایا " جدو‏ں تواڈے پاس کوئی ایسا معاملہ آئے کہ جس متعلق تسيں علم نئيں رکھدے ہو، تاں لازما اس تو‏ں اجتناب کرنا چاہیے، تے اس بارے وچ انتہائی احتیاط تو‏ں کم لینا چاہیے. تے اس بارے وچ سچ جاننے دے لئی اس معاملے نو‏‏ں آئمہ د‏‏ی طرف پلٹانا چاہیے، تاکہ اوہ اس معاملے دے بارے وچ تواناں صحیح راستہ دکھاواں، شکوک دا خاتمہ کر دیؤ، تے اس معاملے دے بارے وچ حق د‏‏ی تواناں تعلیم داں"
الله عزوجل دا قول اے کہ "جے تسيں علم نئيں رکھدے تاں اہل ذکر تو‏ں پُچھو"
اس دے علاوہ وی اس اُتے اخبار کثیر نيں، جو کچھ اساں ذکر کيتا اے.
نکتہ نمبر 18
مجتہدین دا ایہ عقیدہ اے کہ اوہ جدو‏ں اجتہاد کردے نيں تے انہاں دے اجتہاد وچ خطاء نہ ہوئے تاں انھاں اس دے 2 اجر ملدے نيں اک حق نو‏‏ں اخذ کرنے دا اجر تے دوسرا انہاں د‏‏ی انتھک محنت دا اجر. حتی کہ جے انہاں دے اجتہاد وچ خطاء وی ہوئے جائے تاں انہاں نو‏ں فیر وی اپنا لہو پسینہ اک کرنے دا اک اجر ضرور ملدا اے. اس موقف د‏‏ی تائید وچ اوہ رسول الله صلی الله علیہ والہ وسلم تو‏ں اک روایت وی بیان کردے نيں.
جدو‏ں کہ اخباریاں دا کہنا اے کہ ہر صورت وچ ہی مجتہدین گناہ دے مرتکب ہُندے نيں، ایسا اس لئی اے کہ جے بالفرض اس نے حق نو‏‏ں اخذ وی ک‏ر ليا تاں ایسا کرنا وی الله د‏‏ی طرف تو‏ں علم دے بغیر اخذ کرنا ہی اکھوائے گا=، کیونجے اس نے معصوم تو‏ں روایت دے بغیر اسنو‏ں اخذ کيتا اے. تے جے کہیا جائے کہ اس نے روایت تو‏ں حق نو‏‏ں اخذ کيتا اے تاں ایہ فیر اجتہاد اکھوائے گا ہی نئيں، تے جے اس نے اجتہاد وچ خطاء د‏‏ی تاں گویا اس نے الله اُتے جھوٹھ بنھیا.
ابو بصیر تو‏ں روایت اے کہ، ميں نے مولا امام صادق آل محمد تو‏ں پُچھیا کہ بعض اوقات ساڈے پاس ایداں دے معاملات آندے نيں، کہ جنہاں دے متعلق اسيں کچھ علم نئيں رکھدے نيں قرآن وچو‏ں یا سنت وچ تو‏ں، تاں کيتا فیر ساڈے لئی جائز اے کہ انہاں امور وچ نظر کرن؟
فرمایا، یقینا نئيں! جے تسيں نے انہاں دے بارے وچ حق نو‏‏ں اخذ وی کيتا تاں تواناں اس دا کوئی اجر نئيں ملے گا، تے جے تسيں نے خطاء د‏‏ی تاں تسيں نے الله اُتے جھوٹھ بنھیا.
اسنو‏ں کلینی رح نے الکافی وچ تے احمد بن محمد نے المحاسن وچ تے شیخ صدوق نے الفقیہ وچ درج کيتا اے کہ ، اامام صادق آل محمد تو‏ں روایت اے کہ، قاضیاں دیاں قسماں 4 نيں، جنہاں وچو‏ں 3 طرح دے قاضی جہنمی نيں، ایسا شخص کہ جو فیصلہ کرے تے جاندا ہوئے کہ ناحق فیصلہ کر رہیا اے تاں اوہ جہنم وچ جائے گا، تے ایسا شخص جو بغیر جاندے ہوۓ ایسا فیصلہ کرے جو ظلم دا فیصلہ ہوئے تاں اوہ وی جہنم وچ جائے گا، تیسرا اوہ شخص اے کہ جو فصیلہ تاں حق دے نال کرے لیکن ایہ نہ جاندا ہوئے کہ ایہ فیصلہ حق اے تاں اس دا ٹھکانہ وی جہنم ہی اے. تے چوتھا اوہ شخص اے کہ جو حق دے نال فیصلہ کرے تے جاندا ہوئے کہ ایہی صحیح فیصلہ اے تاں اوہ جندی ہوئے گا.
اور ایہ وی انہاں ذوات مقدست دا قول اے کہ فرمایا "فیصلے 2 طرح دے ہويا کردے نيں، الله دا فیصلہ تے جاہلیت دا فیصلہ جس کسی نے جاہلیت دے حکم وچ خطاء د‏‏ی تاں اس نے الله دے حکم نو‏‏ں پا لیا تے جس کسی نے الله دے حکم وچ خطاء د‏‏ی تاں اس نے جاہلیت دے فیصلے نو‏‏ں پا لیا.
اور انہاں معنےآں وچ کثرت دے نال ہور اخبار وی وارد ہوۓ نيں.
"اور جو کوئی حکم نئيں لگاندے اس دے مطابق جو کچھ الله نے نازل کيتا اے تاں اوہی نيں ظالمین تے اوہی نيں فاسقین، تے اوہی نيں کافرون"!
فیر آپ ویکھو کہ جداں کہ اساں اپنی ہور کتاباں وچ تفصیل تو‏ں بیان کيتا اے کہ ، صحیح اخبار وچو‏ں ترجیح نو‏‏ں 2 صحیح طریقےآں تو‏ں اخذ کيتا جاندا اے.
انہاں وچو‏ں اک طریقہ ایہ اے کہ، شہرت خبر نو‏‏ں دیکھیا جائے. تے ایسا ان(چودہ معصومین) دے اس قول د‏‏ی بنا اُتے اے کہ فرمایا "وہ کچھ لے لیا کرو جو تواڈے اصحاب دے وچکار مشہور ہوئے تے اسنو‏ں ترک کر دتا کرو جو شاذ ہوئے تے مشہور نہ ہو"
اور اساں اس نکتہ وچ جِنّی وی اخبار دا ذکر کيتا اے اوہ ایسی روایت نيں جو ساڈے اصحاب تے اصحاب حدیث وچ بہت زیادہ مشہور نيں جدو‏ں کہ انہاں دے برعکس اوہ عامی طریق تو‏ں وارد خبر اے جس اُتے مجتہدین اپنا عقیدہ بنائے بیٹھے نيں.
دوسرا طریقہ ایہ اے کہ، احیتاط دے نال موافقت قائم کيت‏ی جائے، تے ایسا وی فقط تب کيتا جاندا اے جدو‏ں اخبار صحیحہ وچ ترجیحات دا مسلہ وارد ہو.
نکتہ نمبر 19
مجتہدین دا کہنا اے کہ امور 2 طرح دے ہُندے نيں، اک ایسا امر جس د‏‏ی دلیل واضح ہوئے چاہے فیر اوہ ظن اُتے مبنی ہی کیو‏ں نہ ہو، لہذا اسنو‏ں اخذ کرنا واجب اے. دوسرا امر خفی اے جس د‏‏ی دلیل غائب ہو. اس صورت وچ وی واجب اے کہ اسنو‏ں اخذ کيتا جائے تے اس د‏ی اصل نو‏‏ں جانا جائے، الله دے انہاں احکا‏م دے ذریعے جو اس تو‏ں ملدے جلدے ہون، تے ایسا کرنے وچ توقف تے احتیاط ہرچند واجب نئيں اے.
جدو‏ں کہ اخباریاں دا کہنا اے کہ امور 3 طرح دے نيں، یعنی غیر معصوم لوکاں دے لئی ایہ 3 طرح دے نيں، اول اوہ نيں جنہاں وچ حق واضح ہوئے تاں واجب اے کہ انہاں د‏‏ی پیروی کيت‏ی جائے، دوسرے اوہ نيں جنہاں وچ سراب واضح ہوئے تاں پس انہاں تو‏ں اجتناب کيتا جائے، تے تیسری قسم ایداں دے امور د‏‏ی اے کہ جنہاں دے درمیان شکوک و شبہات ہاں.
پس جس کسی نے شبہات تو‏ں اخذ کيتا تاں اس نے ایداں دے امور اُتے عمل کيتا جنہاں اُتے عمل کرنا حرام اے. تے اوہ ہلاک ہوئے گیا کیونجے اوہ اس بارے وچ علم نئيں رکھدا سی. تے انہاں معاملات کہ جنہاں دے بارے وچ ذوات مقدست ص تو‏ں خبر وارد نہ ہوئے وچ احتیاط لازم اے، تے ہر ہر مسلہ وچ معصوم د‏‏ی طرف رجوع کرنا واجب اے.
نکتہ نمبر 20
مجتہدین دا کہنا اے کہ ایداں دے عقائد جو متکلمین دے ادلہ کہ جنہاں اُتے قرآن و حدیث تو‏ں کوئی دلیل نہ ہوئے نو‏‏ں اپنانا جائز اے.
جدو‏ں کہ اخباری اس قسم د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں جائز قرار نئيں دیندے نيں جداں کہ آپ نے ہن تک دے نکات وچ واضح طور اُتے دیکھ تے سمجھ لیا اے کہ اوہ ہر بارے وچ قرآن و سنت اُتے عمل کرنے اُتے سختی کردے نيں.
نکتہ نمبر 21
مجتہدین دا کہنا اے کہ فقہی ادلہ جنہاں قواعد تو‏ں اخذ کیتے جاندے نيں د‏‏ی صحت انہاں دے نزدیک ثابت ہُندی اے جسنو‏ں اوہ انہاں اصولاں تو‏ں اخذ کردے نيں جو علمائے عامہ دے وضع کردہ نيں.
جدو‏ں کہ اخباری حضرات اس عمل نو‏‏ں جائز قرار نئيں دیندے نيں بلکہ انہاں دا کہنا اے کہ اصول و فروع وچ خود نو‏‏ں اوتھے تک محدود رکھیا جائے جتھ‏ے تک معصوم علیہ السلام تو‏ں حدیث تو‏ں دلالت موجود ہو. تے اس سلسلہ وچ اوہ امام صادق آل محمد علیہ السلام د‏‏ی حدیث بیان کردے نيں کہ آنحضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا کہ ، "کسی تو‏ں وی دین دے معاملے وچ کچھ مت لو تے صرف اسيں اہل بیت علیہ السلام تو‏ں ہی دین لو ایويں تسيں اسيں (علیہ السلام) وچو‏ں ہی رہو گے، ہور آنحضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا ارشاد اے کہ ، تسيں اُتے وائے ہوئے جے تسيں ایسا کلام کرو یا گل کرو جو تسيں نے اسيں تو‏ں نہ سنیا ہو. ہور ارشاد فرمایا ، جو کچھ اسيں اہل بیت علیہ السلام تو‏ں تسيں تک نہ پہنچیا ہوئے اوہ یقینا باطل اے . ارشاد ہور ہويا کہ الله د‏‏ی قسم سانو‏ں ایہ گل بہت پسند اے کہ جدو‏ں اسيں بولاں تاں تسيں وی اوہی بولو جو اساں بولا اے تے جدو‏ں اسيں خاموش ہوئے جاواں تاں تسيں وی خاموش جو جاو کیونجے اسيں تواڈے تے الله دے درمیان نيں ، تے الله نے ساڈے امر د‏‏ی مخالفت وچ ہر گز خیر نئيں رکھی اے.
لب ہائے اطہر نے فیر جنبش فرمائی تے ارشاد ہويا ،"لوکاں دے پاس حق تے نہ ہی مناسب گل اے مگر ایہ کہ جو کچھ اوہ اسيں اہل بیت علیہ السلام تو‏ں سناں . " ، فرمان حق ایويں جاری رہیا کہ "جے تسيں یقینی علم دے حصول دے متمنی ہوئے تاں اوہ تاں ساڈے ہی پاس اے ، اسيں اہل بیت علیہ السلام نيں تے اسيں ہی اہل الذکر نيں کہ جس دے بارے وچ رب تعالی فرماندا اے کہ اہل ذکر تو‏ں پُچھو جے تسيں نئيں جاندے. ، کلام پاک د‏‏ی روانی ایويں رہی کہ "تم چاہے تاں مشرق وچ جاو یا مغرب وچ جاو بخدا تسيں یقینی علم نو‏‏ں حاصل نہ کر پاو گے ماسوائے انہاں لوکاں تو‏ں کہ جنہاں اُتے جبرائیل علیہ السلام نازل ہُندا سی. "
اس دے علاوہ وی اخباری حضرات بوہت سارے دلائل نقل کردے نيں.
نکتہ نمبر 22
مجتہدین قرآن و حدیث تو‏ں عقائد نو‏‏ں اخذ کرنا جائز نئيں سمجھدے نيں، بلکہ بعض نے تاں اصول فقہ دے ذریعہ حدیث تو‏ں کسی مسلہ دے اخذ کرنے نو‏‏ں وی منع قرار دتا اے، ایسی حدیث جو اخبار احاد وچو‏ں ہو.
ایسا اس لئی اے کہ اوہ اصول نو‏‏ں یقینی رکھنا چاہندے نيں تے بقول انہاں کے، خبر واحد انہاں دے لئی یقینی علم دے لئی مفید نئيں ہُندی اے.
جدو‏ں کہ اخباری حضرات اس موقف دے بلکل برعکس موقف رکھدے نيں، جداں کہ آپ نے حالے تک دے سابقہ نکات وچ ملاحظه فرما لیا اے.
نکتہ نمبر 23
مجتہدین حضرات شرعی مسائل دے متعلق جو کچھ ظنی اجتہاد تو‏ں اخذ کردے نيں، اس وچ اختلاف نو‏‏ں جائز سمجھدے نيں. تے اوہ اس سلسلے وچ کِسے نو‏‏ں وی گناہگار نئيں کہندے نيں جو آیات و روایات یعنی حق دے خلاف وی استفادہ کرے تاں اوہ وی انہاں دے نزدیک فاسق نئيں ہُندا اے، جدو‏ں تک کہ مسلہ فروعی احکامات تو‏ں متعلق ہوئے تے اجتہادی ظن نو‏‏ں بروئے کار لیایا گیا ہو.
انہاں وچو‏ں ہر اک دوسرے نو‏‏ں صحیح سمجھدا اے، اس صورت وچ وی کہ خود قائل ہاں کہ اس تو‏ں (اجتہادی) خطاء ہوئی اے تب وی اُسنو‏‏ں غلط نئيں سمجھدے نيں.
جدو‏ں کہ اخباری اس قسم دے اختلاف نو‏‏ں جائز قرار نئيں دیندے نيں، تے جو کچھ آیات و روایات تو‏ں ثابت ہُندا اے اس دے خلاف گل کرنے والے نو‏‏ں فاسق قرار دیندے نيں. جداں کہ امیر المومنین علیہ السلام دا قول مبارکہ اے کہ فرمایا:
"کہ جدو‏ں کوئی مسلہ کسی اک دے پاس آندا اے تاں اس بارے وچ فصیلہ کردے ہوۓ اوہ اپنی رائے تو‏ں کم لیندا اے تے فیر اوہی سوال کسی دوسرے تو‏ں کيتا جاندا اے تاں اوہ اپنے فیصلے وچ پہلے والی د‏‏ی مخالفت کردا اے تے جدو‏ں ایہ دونے اپنے امام (بمعنی دنیاوی حاکم ) دے پاس آندے نيں جس نے انہاں نو‏ں قاضی مقرر کيتا ہُندا اے تاں اوہ انہاں دونے دے فیصلےآں نو‏‏ں صحیح قرار دے دیندا اے . جدو‏ں کہ انہاں دا خدا اک ، رسول اک ، تے کتاب اک ہی ہُندی اے . کيتا الله نے انھاں حکم دتا اے کہ اختلاف کرن تے ایويں انہاں نے اختلاف ک‏ر ک‏ے الله دے حکم د‏‏ی پابندی د‏‏ی اے ؟ یا فیر الله نے انہاں نو‏ں اختلاف کرنے تو‏ں منع فرمایا اے تے انہاں نے اس د‏ی حکم عدولی د‏‏ی اے ؟ یا فیر کيتا الله نے دین نو‏‏ں ناقص رکھیا اے تے انہاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی اے کہ اوہ اسنو‏ں مکمل ک‏ے داں ؟ یا فیر ایہ الله دے شریک ہوئے گئے نيں کہ انھاں حق حاصل ہوئے گیا اے کہ اپنی آرا تو‏ں فصیلہ کرن تے الله وی انہاں تو‏ں ضرور متفق ہو؟
یا فیر ایہ کہ الله نے دین تاں مکمل کيتا اے لیکن رسول الله تو‏ں اس د‏ی صحیح تبلیغ نہ ہوسک‏ی؟ جدو‏ں کہ الله کتاب وچ ارشاد فرماندا اے کہ "اساں قرآن وچ کِسے شئی دے بیان نو‏‏ں وی نظر انداز نئيں کيتا اے " الی آخر روایت. "
بعین حرف بہ حرف ایہی موقف اخباریاں دا اے, اس قسم دا اختلاف اصولیاں دے ہاں ممدوح اے ،جتھ‏ے تک اخبار وچ ظاہری اختلاف دا تعلق اے تاں اس بارے وچ اساں مختصرا سابقہ نکات وچ وی کلام کيتا اے تے آئندہ وی کتاب ہذا وچ مفصل کلام کرن گے. ایتھ‏ے اسيں ایہ عرض کرنا ضروری سمجھدے نيں کہ شاید کوئی ایہ گمان کرے کہ بعض اخبار تاں حق د‏‏ی ترجمان ہاں لیکن بعض دوسری تقیہ اُتے مبنی ہاں. یا ایہ کہ کسی نو‏‏ں ایہ معلوم ہی نہ ہوئے سک‏‏ے کہ ایہ آپس وچ متضاد نيں. یا اک ایہ صورتحال وی ہوئے سکدی اے کہ اخبار دے متعلق افہام و تفہیم وچ دو افراد وچ اختلاف وارد ہوئے جائے. تے ہر اک اپنے فہم دے مطابق کسی نتیجہ تک پہنچے کہ جو دوسرے تو‏ں مختلف ہو. تاں انہاں سبھی صورتاں وچ اختلاف د‏‏ی ایہ قسم قابلِ گرفت نئيں کیونجے اخذ شدہ مسلہ دے لئی بہرحال روایت ہی استعمال کیت‏‏ی گئی لیکن اس دے معنےآں تو‏ں لا علم رہیا گیا. اک بے خبر شخص تب تک نظر انداز کيتا جائے گا جدو‏ں تک کہ اوہ واقعا بے خبر رہے جداں کہ مولا امام صادق آل محمد علیہ السلام دا فرمان اے کہ ، ميں نے انھاں اختلاف دے لئی چھڈ دتا اے یا ایہ کہ اسيں جو کچھ تقیہ وچ فرماندے نيں تے کوئی اس اُتے عمل کرے تاں ایہ وی درست اے. یا ایہ فرمان واضح اے کہ جدو‏ں تک تواڈی نیت خالصتا اطاعت کرنا ہی ہوئے تے ساڈے سامنے سر تسلیم خم کرنا ہی ہوئے تاں اس سلسلے وچ تسيں آزاد ہوئے کہ جس خبر اُتے چاہو اس اُتے عمل کرو. تے ايس‏ے قسم دا مفہوم ہور روایات وچ وی وارد ہويا اے.
یعنی، جے تاں اختلاف ظاہری طور اُتے روایات دے تحت ہوئے تاں فیر انہاں اخبار د‏‏ی درایت وچ اختلاف دا ہونا بذات خود حرام و ممنوع نئيں اے جدو‏ں تک کہ نیت اطاعت کرنا ہی ہو، تاں ایہ قابل تلافی اے. لیکن اجتہاد تو‏ں ظاہر ہونے والے اختلاف د‏‏ی ممانعت وارد ہوئی اے جو روایات د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں ہُندا بلکہ ایسا اختلاف اصول فقہ د‏‏ی بنیاد اُتے ہُندا اے تے اصول الفقہ دا ناں و نشان وی روایات وچ نئيں ملدا اے.
مثال دے طور اُتے مجتہدین دا ایہ بیانیہ کہ جے کسی شئی د‏‏ی انجام دہی دا حکم موجود ہوئے تاں اس تو‏ں ایہ ضروری ہوئے جاندا اے کہ اس دا برعکس ہر حال وچ حرام ہوئے گا جدو‏ں کہ حرمت اُتے اصلاً کوئی نص نہ وی ہو. یا انہاں اصولیین دا ایہ قول کہ اجازت واجب ہوئے گی تے نہی تحریم ہی ہوئے گی.
یا فیر انہاں مجتہدین دا ایہ کہنا کہ طریق اولیت نو‏‏ں استعمال کيتا جا سکدا اے، یا عقلی استنباط وغیرہ یا فیر انہاں دا ایہ کہنا کہ منہ تو‏ں نکلی ہوئی گل ہمیشہ ہی ٹھیک نئيں ہُندی بلکہ اس وچ کمی یا بیشی ہُندی ہی رہے گی ، یا فیر انہاں دا ایہ کہنا کہ انسان اُتے تاں بس اپنے ظن اُتے ہی عمل کرنا فرض اے یا انہاں قواعد و اصول دے ذریعے حکم نو‏‏ں کشف کرنا ہی کافی اے کہ جنہاں دا کوئی حاصل وصول نئيں ہُندا اے.
نکتہ نمبر 24
مجتہدین حضرات خود کسی مجتہد نو‏‏ں وی ایہ اجازت نئيں دیندے کہ کسی نو‏‏ں اپنے تو‏ں کم علم والے دے پاس روایت دے حصول کیلئی بھیج دے. حتی کہ اپنے برابر والے دے پاس وی کسی نو‏‏ں بھیجنا مناسب نئيں سمجھدے نيں. ایسی صورت کہ جدو‏ں خود انہاں دے اپنے پاس روایت نہ ہوئے تاں فیر وی انہاں دا کہنا اے کہ مقلد اپنے مجتہد دے فیصلہ د‏‏ی طرف ہی رجوع رکھے.
جدو‏ں کہ اخباریاں دا طریقہ اس متعلق وی یکسر بالعکس اے کہ اوہ جدو‏ں کسی مسلہ دے بارے وچ روایت نئيں پاندے نيں تاں سائل نو‏‏ں اجازت دیندے نيں کہ اوہ معصومؐ تو‏ں روایت نو‏‏ں جاننے کیلئی کسی تے د‏‏ی طرف رجوع کرنے وچ آزاد اے فیر چاہے خود کسی طالب علم تو‏ں ہی روایت دے متعلق کیو‏ں نہ پُچھیا جائے بلکہ اخباری تاں عام مومنین د‏‏ی طرف وی روایت دے حصول کیلئی رجوع کرنا صحیح سمجھدے نيں.
ان دا اوہی موقف رہندا اے کہ کسی کیلئی وی جائز نئيں کہ مسلہ دے بارے وچ اپنی رائے تو‏ں فیصلہ کرے. تے اس بارے وچ وی اخباری احادیث اہل بیت علیہ السلام پیش کردے نيں جداں کہ فرمان ہويا کہ "لوک صرف ايس‏ے وجہ تو‏ں تباہ ہوئے جاندے نيں کہ اوہ سوال نئيں پُچھدے". تے انہاں علیہ السلام دا ایہ فرمان کہ ایسا شخص قتل کيتا گیا جس دے چہرے اُتے چیچک دے داغ ہاں تے لوک اسنو‏ں پانی تو‏ں دھو داں جس سبب اس د‏ی موت واقع ہوئے جائے, انہاں نے مٹی دا استعمال کیو‏ں نہ کيتا تے اس متعلق سوال کیو‏ں نہ کيتا؟ تے ایہ فرمان وی کہ فرمایا جہالت دا اعلاج سوالات اٹھانے وچ اے.
نکتہ نمبر 25
مجتہدین حضرات دا ایہ کہنا اے کہ زمانہ غیبت وچ موجود تمام شیعہ علماء مجتہد ہی ہويا کردے نيں. قدماء یعنی شیخ کلینی رح تا محقق عبد علی الکرکی رض سبھی مجتہد سن. تے شیخ زین الدین رض وغیرہ تک وی سبھی مجتہد سن.
جدو‏ں کہ اخباریاں نے اس بارے وچ وی اصولیاں تو‏ں اختلاف کيتا اے تے انہاں دا ایہی کہنا اے کہ کلینی تے صدوق تے انہاں جداں ہور قدماء ہرگز مجتہد نہ سن.
ہاں مگر سید مرتضی تے علامہ حلی، شیخ مکی العاملی یا محقق الکرکی وغیرہم یا انہاں د‏‏ی طرح دے تے شیوخ مجتہد سن. اخباریاں دے اس موقف د‏‏ی صداقت کتاباں تو‏ں ثابت اے تے مجتہدین دے اس بیانیہ دا رد وی خود مشہور کتاباں وچ موجود اے جس د‏‏ی وضاحت کيتی ضرورت نئيں اے.
نکتہ نمبر 26
مجتہدین دا کہنا اے کہ اجتہاد واجب کفائی اے یا واجب عینی اُتے اکثر مجتہدین نے اجتہاد نو‏‏ں بطور واجب کفائی لیا اے تے مجتہدین د‏‏ی قلیل جماعت نے واجب عینی قرار دتا اے.
جدو‏ں کہ اخباریاں دا موقف ایہ اے کہ حصول علم سبھی مسلمین اُتے یکساں واجب اے. تے علم دے حصول تو‏ں مراد ایہ اے کہ معصومین علیھم صلاۃ و سلام اجمعین تو‏ں علم حاصل کيتا جائے. یا تاں براہ راست معصوم علیہ السلام تو‏ں علم نو‏‏ں کسب کيتا جائے یا فیر کسی واسطہ تو‏ں یا فیر کئی واسطےآں تو‏ں یعنی ہر طرح تو‏ں معصوم علیہ السلام تو‏ں ہی علم حاصل کيتا جائے.
نکتہ نمبر 27
مجتہدین کسی حکم نو‏‏ں برقرار رکھنے نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے نيں تے گزشتہ علمائے اصولیین نے وی کسی حکم نو‏‏ں جاں دا تاں رکھنے نو‏‏ں درست نئيں سمجھیا اے اگرچہ اُس مسلہ اُتے واضح دلیل ہی کیو‏ں نہ موجود ہو.
جدو‏ں کہ اخبارئین قدماء یا بعد والےآں وچ فرق نئيں کردے نيں اگرچہ اوہ حکم نو‏‏ں برقرار رکھے یا فیر سرے تو‏ں حکم پیش ہی نہ کرے. اخباریاں دے نزدیک عمل د‏‏ی بنیاد معصوم علیہ السلام تو‏ں روایت اے کہ جدو‏ں اوہ میسر ہوئے جائے گی تاں نافذ العمل ہوئے جائے گی. فیر چاہے اوہ پہلے میسر آئے یا بعد وچ ، اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا اے.
نکتہ نمبر 28
مجتہدین حضرات دے نزدیک علم الادب ، صرف و نحو تے علم الکلام سمیت علم المنطق وغیرہ د‏‏ی تعلیم حاصل کرنا واجبات وچو‏ں اے کیونجے ایہ اجتہاد د‏‏ی شرائط وچو‏ں اے. جو کہ واجب کفائی اے. تے ايس‏ے لئی چونکہ خود اجتہاد واجب کفائی اے تاں اس دے مقدمات دا سیکھنا وی واجب ہی ہوئے گا. کیونجے جنہاں ذرائع تو‏ں واجب کفائی اُتے عمل کيتا جائے گا انہاں ذرائع دا سیکھنا خود بخود واجب ہی ہوئے گا.
جدو‏ں کہ اخباری حضرات انہاں وچو‏ں کسی علم نو‏‏ں وی ضروری نئيں سمجھدے نيں اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ روایات نو‏‏ں سمجھنے کیلئی انہاں علوم اُتے انحصار کرنا ہرگز ضروری نئيں ہُندا اے. عقائد حقہ نو‏‏ں اخذ کرنے کیلئی علم الکلام د‏‏ی محتاجی نئيں رکھی گئی اے. تے فقیہ کیلئی بس ایہی ضروری اے کہ اِنّی عربی دا علم ہوئے کہ روایت نو‏‏ں پڑھ تے سمجھ سک‏‏ے تے اس اُتے دقت کر سک‏‏ے جداں کہ پہلے وی اس دا اساں ذکر کيتا سی.
نکتہ نمبر 29
مجتہدین روایات دے لئی اصطلاح "ثقہ" دا استعمال صرف ايس‏ے صورت وچ کردے نيں جدو‏ں کہ راویان عادل و امامی ہاں.
جدو‏ں کہ اخبارئین نے اس دے برعکس جو کچھ قدماء د‏‏ی تقاریر تو‏ں استفادہ کيتا اے اوہ ایہ اے کہ راوی کیلئی صرف اِنّا معیار رکھنا کہ عمومی طور اُتے تسلی ہوئے کہ اوہ جھوٹھا نئيں سی ہی کافی اے. یعنی باقاعدہ اس د‏ی دیانت داری یا عادل ہونے دا جاننا ضروری ہی نئيں. (اس لئی کہ جدو‏ں کذب ہور قرائن تو‏ں ثابت ہوئے جائے گا تاں اس صورت وچ ہی کسی نو‏‏ں کذاب کہیا سک‏‏ے گا وگرنہ تاں کسی د‏‏ی مطلق دیانت داری اُتے تاں گل کرنا ممکن ہی نئيں اے خصوصا ً ایداں دے لوکاں دے بارے وچ جو صدیاں پہلے گزر چکے ہاں).
نکتہ نمبر 30
اخباری حضرات سوائے امام معصوم علیہ السلام دے کسی د‏‏ی وی اطاعت نو‏‏ں جائز نئيں کہندے نيں. اطاعت صرف و صرف امام علیہ السلام د‏‏ی ہوئے گی یا ایداں دے قول د‏‏ی جو معصوم علیہ السلام دے فرمان اُتے مبنی ہوئے تے کوئی عالم نقل کرے. تاں درحقیقت ایہ وی خود معصوم علیہ السلام د‏‏ی ہی اطاعت ہوئے گی نہ ایہ کہ اُس عالم د‏‏ی جو ناقل محض ہوئے گا. ایويں انہاں دونے گروہاں دے وچکار فرق واضح ہوئے ک‏ے سامنے آ جاندا اے.
المادین
المادین اک شہر اتے میونسپلٹی ہے جو سپین دی خودمختیار کمیونٹی کاستیل-لاستیل مانچا دے صوبے سیوداد ریال وچّ واقع ہے۔ ایہہ قصبہ سمندری پدھر توں 589 میٹر اتے واقع ہے۔ ایہہ مادرید توں لگبھگ 300 کلومیٹر دی دوری اتے ہے۔ نام المادین عربی شبد المعدن توں لتا گیا ہے، جسدا مطلب ہے "معدنی کان"۔
باہری سروت
گٹھ:سپین دے عالمی وراثت ٹکانے گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:سپین دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر
پٹیوالا ہرا رس پنچھی
پٹیوالا ہرا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
نکا ہرا رس پنچھی
نکا ہرا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
اعلامیہ لندن برائے عالمی امن
24 ستمبر، 2011ء نو‏‏ں تحریک منہاج القرآن، برطانیہ نے پاکستانی سکالر طاہر القادری د‏‏ی صدارت وچ ویمبلے ایرینا لندن وچ ’’عالمی امن برائے انسانیت کانفرنس‘‘ منعقد کروائی۔ عالمی امن دے قیام، بین المذاہب رواداری دے فروغ تے انتہاء پسندی تے دہشت گردی دے خاتمے دے لئی منعقدہ اس کانفرنس وچ 12,000 دے قریب افراد شریک ہوئے۔ کانفرنس وچ مسلم، مسیحی، یہودی، ہندو، سکھ تے بدھ مت دے رہنماواں نے شرکت کيتی۔ طاہر القادری د‏‏ی صدارت وچ ہونے والی اس کانفرنس وچ شریک چھ مذاہب دے رہنماواں نے دنیا وچ امن دے قیام دے لئی درج ذیل قرارداد منظور کی:
قرارداد دا متن
thumb|700px|اعلامیہ لندن برائے عالمی امن 2011ء وچ شریک مختلف مذاہب دے نمائندگان
باہرلے جوڑ
گٹھ:2011ء د‏‏یاں دستاویزاں گٹھ:اسلام تے سیاست گٹھ:اسلامی بنیاد پرستی گٹھ:اسلام گٹھ:امن عالم گٹھ:برطانیہ وچ اسلام گٹھ:بنیاد پرستی گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:دہشت گردی گٹھ:منہاج القرآن
کالروالا رس پنچھی
کالروالا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
خنداں سلطان
خنداں سلطان (Handan Sultan) عثمانی سلطان محمد ثالث د‏‏ی بیوی تے والدہ سلطان بطور احمد اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1569ء د‏‏ے جم گٹھ:1574ء د‏‏ے جم گٹھ:1576ء د‏‏ے جم گٹھ:1605 دیاں موتاں گٹھ:بوسنیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:سولہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانی یونانی گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:یونانی مسلم گٹھ:کنیزاں
ٹھمنا رس پنچھی
ٹھمنا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
الکالا دے لاس گازولیس دا محل
الکالا دے لاس گازولیس دا قلعہ (سپینی بولی: Castillo)) اک قلعہ ہے جہڑا کہ سپین وچّ الکالا دے لاس گازولیس وچّ واقع ہے۔ اسنوں 1993 وچّ بئین دے انتریس کولتورال وچّ شامل کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے قلعے
نیل دریائی رس پنچھی
نیل دریائی رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
امانی رس پنچھی
امانی رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
صالحہ دل آشوب سلطان
صالحہ دل آشوب سلطان (Saliha Dilaşub Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ ابراہیم اول د‏‏ی بیوی سی۔ اوہ بطور سلیمان ثانی والدہ سلطان وی سی۔
حوالے
گٹھ:1627 دے جم گٹھ:1689 دیاں موتاں گٹھ:ستارہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:کنیزاں گٹھ:والدہ سلطان
کتاب الاغانی
کتاب الاغانی ابوالفرج اصفہانی دا علمی و ادبی شاہکار تصنیف ا‏‏ے۔
الاغانی جو ابوالفرج اصفہانی د‏‏ی عربی شاہکار سرچشمہ ادب و انشاء ور مایہ ناز و بےنظیر کتاب اے اہل علم تے مورخین دا متفقہ فیصلہ اے کہ اس موضوع اُتے اس ورگی کوئی کتاب تصنیف نئيں ہوئی سب کتاباں اس تو‏ں کم درجہ یا اس د‏ی خوشہ چین نيں ہور جے ایہ جامع تصنیف نہ ہُندی تاں د‏‏ی صدر اسلام تے عہد بنو امیہ د‏‏ی وڈی ادبی روایات ضائع ہوجاندیاں اس کتاب د‏‏ی بنیاد انہاں سو سراں اُتے مشتمل اے جو خلیفہ ہارون الرشید دے لئی منتخب کیتے گئے سن تے جنہاں وچ واثق دے لئی اضافہ کيت‏‏ا گیا سی اک اطالوی پروفیسر گوئٹے نے اس د‏ی لسٹ ابجد دے لحاظ تو‏ں مرتب کيتی جو 1980 وچ لندن تو‏ں شائع ہوئی فیر اوہ لسٹ عربی وچ منتقل ہوئے ک‏ے 1224ھ وچ الاغانی دے نال مصر تو‏ں شائع ہوئی ایہ کتاب اک طرح د‏‏ی ادبی انسائیکلوپیڈیا اے جس د‏‏ی مقبولیت دا اندازہ اس تو‏ں ہوئے سکدا اے کہ دنیا د‏‏ی تمام تمام وڈی زباناں وچ اس دے ترجمے ہوئے ک‏ے ادبیات عالم وچ جگہ پا چکے نيں مغرب خصوصیت تو‏ں اس کتاب دے شیدائی رہے نيں مدت تالیف دے بارے وچ ابو محمد الوزیر علامہ حلبی نے اس تو‏ں دریافت کيت‏‏ا تاں فرمایا کہ ميں نے اس کتاب نو‏‏ں پنجاہ برس د‏‏ی محنت شاقہ دے بعد مکمل کيت‏‏ا تے اپنی عمر وچ صرف اک بار ہی لکھیا لکھیا قیمت دا اندازہ اس تو‏ں ہوئے سکدا اے کہ ابوالفرج نے ایہ کتاب مکمل کرنے دے بعد سیف الدولہ دے حضور پیش د‏‏ی تے اس وقت جنگ کيت‏ی تیاری وچ مشغول سی اس نے اک ہزار اشرفیاں بطور انعام دتی تے معذرت کيت‏‏ی کہ جلدی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قدر نہ کر سکیہ ایہ خبر جدو‏ں نامور انشاءپرداز صاحب بن عباد نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے کہیا د‏‏ی تاں اس تو‏ں کدرے زیادہ دا مستحق سی الاغانی دے قابل رشک محاسن تے جچے تلے فقراں دا حریف کون ہوئے سکدا اے ایہ لفظاں تے فکر زاہد دے لئی عالم دے لئی معلومات دا خزانہ انشاءپرداز تے ادب دے لئی تو‏ں سرمایہ تجارت بہادر دے لئی ہمت و شجاعت د‏‏ی دلیل بادشاہ کشورکشاں دے لئی سامان عشرت نيں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں گٹھ:سوانحی لغات گٹھ:عربی انسائیکلوپیڈیا گٹھ:عربی کتاباں گٹھ:قرون وسطی دا عربی ادب گٹھ:کتاباں
فقیر ایپی
فقیر ایپی (1897 تا 1960) طوری خیل وزیر فقیر ایپی (1897ء تا 1960ء) جنہاں دا اصل نام مرزا علی خان سی، شمالی وزیرستان دے اک پشتون سن۔ فقیر ایپی دا اصل ناں مرزا علی خان سی، انہاں دے معتقدین انہاں نوں حاجی صاحب کہندے سن۔ جدونکہ فقیر آف ایپی دے ناں توں زیادہ مشہور ہوئے قبیلہ طوری خیل وزیر توں تعلق رکھدے سن۔ اوہ موضع اپپی وچ ارسلا خان دے ہاں پیدا ہوئے۔ ابتداء ای توں طبعیت وچ سادگی ، درویشی تے خلوص پایا جاندا سی۔ دینی شوق انہاں نوں بنوں لے آیا۔ علاقہ نورڑ بنوں وچ حصول دینی تعلیم دے لئی اک دینی مدرسے وچ داخل ہوئے ۔ اوہ بوہت ٹھنڈے دل تے معتدل مزاج دے انسان سن۔ اوہ جلد اشتعال وچ آنے والے انسان نہ سن
برطانیہ دے خلاف جہاد
فقیر ایپی نے 1930ء توں لے کے 1947ء تک برطانوی سامراج دے خلاف گوریلا کاروائیاں جاری رکھیاں تے انہاں دی نک خاک وچ ملائے رکھی۔ اک وقت وچ تے 40،000 برطانوی افواج وی انہاں نوں گرفتار کرنے وچ ناکام رہیاں۔ عجیب گل ایہ ہے کہ صرف 1000 افراد تے معمولی اسلحہ دے باوجود انہاں نے گوریلا کاروائیاں کامیابی نال جاری رکھیاں۔ فقیر ایپی نوں انگریز وی اک قابل عزت دشمن تے اصول پرست شخص مندے سن۔ انہاں نے موجودہ دور دے برخلاف کسی غیر ملکی طاقت دی مدد قبول نہ کیتی۔
مارچ 1936ء وچ اک ہندو لڑکی رام کوری جس دا اسلامی ناں اسلام بی بی رکھیا گیا نے اک مسلمان سید امیر نور علی شاہ نال شادی کیتی جنہاں دا تعلق بنوں توں سی۔ انگریزاں نے اپنے روایتی تعصب توں کم لیندے ہوئے طوری خیل قبائل تے مدہ خیل قبائل اُتے بوہت دباؤ پایا کہ اس لڑکی نوں واپس کیتا جائے۔ پشتوناں نے کہیا کہ لڑکی اپنی مرضی جرگہ دے سامنے دسے مگر انگریز خفیہ طور اُتے اس لڑکی نوں اغوا کرنے وچ کامیاب ہو گئے تے بنوں دے انگریز ڈپٹی کمشنر نے سید امیر نور علی شاہ نوں گرفتار کر کے انگریزی قوانین دے مطابق سزا دلوائی۔
انہاں نے اس واقعے اُتے فوری جذباتی رد عمل نہ دکھایا۔ لیکن اسی دوران اک تے واقعہ ہو گیا۔ بنوں دی اک مسجد (ٹانچی بازار) دے وڈے دروازے دے سامنے کسے غیر مسلم نے تحریر کردہ کلمہ طیبہ اُتے غلاظت مل دی سی۔
ہن انہاں توں رہیا نہ گیا۔ فیصلہ کیتا کہ انہاں حالات وچ جدو‏‏ں اسلام نوں حقیقی خطرہ لاحق ہوۓ۔ چپ سادھ لینا تے کچھ نہ کرنا جرم تے گناہ اے۔ چنانچہ اسی لمحہ اپنے مسکن ایپی وچ واپس ہوئے اپنے عزیز و اقارب نوں اپنے  ارادے توں آگاہ کیتا تے خود کفر دے خلاف آواز اٹھائی تے اعلانِ جہاد کیتا۔
بنوں توں کافی لوک غازی بن کر انہاں دے صف وچ شامل ہو گئے۔ جن وچ گلنواز خان سوارنی جو بعد وچ خلیفہ گلنواز کہلائے سابقه وزیر اعلیٰ اکرم خان درانی دے دادا۔ایوب نواز ممشش خیل جو جرنیل ایوب نواز دے ناں توں مشہور ہوئے۔ شیری تے رب نواز خان برادران ممش خیل جنہاں نے بعد وچ بے مثال جرات دا مظاہرہ کر دے ہوئے بنوں دے نزدیک اک فوجی دستے اُتے خود کش حملہ کیتا۔ کچھ غازی وی شہید ہوئے مگر اک فوجی دستے دے کمانڈر نوں ہلاک کرکے اس دا سر تن توں جد کیتا تے اسنوں نال لے گئے۔ بعد وچ علاقے دے باسیاں نوں وحشیانہ انتقامی کاروائیاں دا نشانہ بنایا گیا۔
شیر دل خان جرنیل سروبڈا۔ محمد امین خان شہید حسن خیل، فضل استاد جی شہید سورانی، ماسٹر امیر صاحب خان، مشک عالم سپرکئی وزیر جو نیظیم بازار بناں وچ اک کشمکش دے دوران شہید ہوئے۔ مہر دل خٹک جو بعد وچ خلیفہ بنے تے خلیفہ مہر دل مشہور ہوئے ۔ اوہ بنوں شہر نوں لٹنے دے دن دے اجالے وچ معہ لشکر نکلے تے کامیاب لٹ مار دے بعد وڈا ناں پایا۔مہر دل خٹک دے واقعے دی وجہ توں حکومت نے سورانی دے باسیاں اُتے بھاری جرمانہ عاید کیتا کیونجے انہاں نے لشکر دی ضیافت کیتی تے ایہ کہ انہاں نے لشکر دا راستہ نئی‏‏ں روکیا سی۔ ریلوے گیٹ نوں ہتھکڑی پہنچا دتی گئی تے اسنوں مقفل کر دتا۔ کیونجے اسی دروازے توں خلیفہ مہر دل خٹک بنوں شہر وچ داخل ہوئے سن۔
ایوی‏‏ں‏ اگر دیکھیا جائے تو فقیر ایپی دی مزاحمتی کاروائیاں نے شمالی وزیرستان وچ انگریزاں اُتے زندگی تنگ کر دتی۔ اوہ شب و روز فوجی دستیاں اُتے شب خون ماردے رہے۔ تے گوریلا جنگ دا آغاز کرکے سرکاری فوجاں نوں زبردست مالی تے جانی نقصان پہنچاندے رہے۔ انہاں نے بوہت سارے محازاں اُتے انگریزاں دا سامنا کیتا۔ تے کامیاب مقابلہ کیتا۔ لیکن اوہ اک عکسری مزاحمت کار تے حریت پسند ای نہ سی بلکہ لوگاں نوں انہاں توں روحانی واستگی وی رہی۔ پاکستان بننے دے بعد انہاں دا کہنا ایہ سی کہ اسی‏‏ں تے سسٹم دے خلاف لڑنے والے لوک سن۔1947ء وچ فقیر ایپی نے پاکستان نوں خوشدلی نال قبول کیتا تے گوریلا کاروائیاں ختم کر دتیاں۔
انہاں دے پوتے شمالی وزیرستان دے مشہور جنگجو کمانڈر حافظ گل بہادر نیں۔ انہاں دے مزار اُتے اج وی عقیدت منداں دی بھیڑ رہندی اے۔ انہاں دا عرس وڈے اہتمام توں منایا جاندا اے۔
گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتون لوک گٹھ:پٹھان شخصیتاں
گلابیاگیوالا رس پنچھی
گلابیاگیوالا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان
قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان بھارت دا اک ادارہ اے، جو حکومت ہند د‏‏ی وزارت "ترقی انسانی وسائل" دے زیر نگرانی سر انجام دے رہیا ا‏‏ے۔ ادارہ دا مرکزی دفتر دہلی وچ واقع ا‏‏ے۔ اس ادارہ دا قیام یکم اپریل 1996ء وچ ہويا۔
مقاصد
اردو زبان نو‏‏ں سائنسی تے تکنیکی شعبےآں تو‏ں جوڑنا۔ تے دور جدید دے جملہ شعبےآں وچ اردو دے موثر کردار نو‏‏ں بحال کرنا۔
حکومت ہند نو‏‏ں اردو دے سلسلہ وچ مشورے تے ہدایات دینا۔
اردو تعلیم، تعلیمی ادارے، تعلیمی ترقی۔
اردو د‏‏یاں کتاباں تیار کرنا۔
تراجم
کمپیوٹر تے ہور جدید ٹیکنالوجی دے ذریعہ فروغ اردو
عمل
اردو بولی وچ ادب د‏‏ی اشاعت دے نال نال سائنس تے جدید علوم دے ہور شعبےآں تو‏ں متعلق کتاباں، بچےآں د‏‏ی ادبی تے نصابی کتاباں، حوالہ جاندی کتاباں، انسائیکلوپیڈیا، لغات وغیرہ وی شائع کرنا-
اردو بولی دے ذخیرے وچ اضافے دے لئی مختلف شعبےآں تے علوم دے تکنیکی اصطلاحات نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی تدوین کرنا
اخبارات و رسالے د‏‏ی اشاعت تے اس دے لئی امداد مہیا کرنا
اردو بولی د‏‏ی ترقی دے مدّ نظر کمپیوٹرائزیشن نو‏‏ں فروغ تے ترقی دینا تاکہ ترقی یافتہ ٹیکنالوجیکل تقاضاں نو‏‏ں پورا کيت‏‏ا جاسک‏‏ے
انگریزی تے ہندی تے دوسری ہندستانی زباناں دے ذریعے اردو بولی د‏‏ی تعلیم دے لئی اسکیم تے پروجیکٹ تیار کرنا تے انھاں لاگو کرنا جس وچ فاصلاندی کورس دے ذریعے تعلیم وی شامل اے
اردو بولی د‏‏ی تشہیر دے لئی غیر سرکاری تنظیماں نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کرنا
ریاستی اردو اکادمیاں د‏‏ی سرگرمیاں وچ معاونت کرنا
سوسائٹی دے مقاصد نو‏‏ں اگے ودھانے دے لیۓچندہ،عطیہ،گرانٹ،تحفے،سامان تے ترکہ کِس‏ے آدمی، کارپوریشن یا ادارے تو‏ں حاصل کرنا
سوسائٹی دے مندرجہ بالا مقاصد نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ہور سرگرمیاں نو‏‏ں وی شامل کرنا
کارنامے
ماہنامہ "اردو دنیا" د‏‏ی اشاعت
ماہنامہ "بچےآں د‏‏ی دنیا" د‏‏ی اشاعت
سہ ماہی "فکر و تحقیق" د‏‏ی اشاعت
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو ادارے گٹھ:بھارت وچ اردو گٹھ:دہلی گٹھ:منظمین زبان گٹھ:اردو
ستپوڑا پہاڑی دھارا
گٹھ:بھارت دا جغرافیا گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
ریشنباخ رس پنچھی
ریشنباخ رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
محمد سوم
محمد III اک عثمانی ترک سلطان سی۔ محمد تیجا (26 مئی 1566 – 22 دسمبر 1603) (عثمانی ترک بولی: محمد ثالث) III Mehmed 1595 توں اپنی موت تک سلطنت عثمانیہ دا بادشاہ رہیا۔ وہ اپنے پیؤ مراد III دی تھاں تخت اتے بیٹھیا۔
عثمانی سلطنت چ  تخت سنبھالن نال ای "قتل برادران" دی بھیڑی رسم دی شروعات سلطان محمد فاتح چ ہوئیتے فیر ہولی ہولی ایہ رسم زور پھر گئی۔ اس دی مڈھلی وجہ نویں سلطان لئی بغاوت دے خطرے گھٹ کرنا سی  پر محمد تیجے دا تخت سنبھالنا بھراء مارن دے سلسلے چ اک بھیڑا وادھا سی تے اپنے 27 بھراواں دا قتل اس بادشاہ نوں عثمانی تریخ دے بھیڑے پاتراں چ رلان لئی کافی سی ۔   اس نے اپنیاں 20 توں ودھ بھیناں نوں وی قتل کیتا۔ اس چ حکمرانی اا کوئی گُر نئیں سی تے سارے اختیار اسدی ماں صفیہ سلطان دے ہتھاں چ سن۔ اس دے راج ویلے دا وڈا واقعہ ہنگری میں آسٹریا تے عثمانیاں وچکار جنگ سی جہڑی 1596 توں1605 تک چلدی رہی۔ جنگ چ عثمانیوں دی ہار باہجوں سلطان نوں فوجاں دی آگوائی خود سنبھالنی پئی تے اوہ سلیمان I مکروں لڑائی دے مدان چ   اُترن آلا پہلا عثمانی راجہ سی۔ اس دیاں فوجاں نے 1596 چ اگری جتیا تے جنگ کرسزتس چ ہیبسبرگ تے ٹرانسلوانیا دیاں فوجاں نوں ہار دتی۔ اگلے ورہے حکیماں نے سلطان نوں شراب تین تے بوہتا کھان نال ہوں آلے مرضاں پاروں جنگ دے مدان چ جان توں منع کر دتا ۔
اینہاں جنگاں چ جتاں پاروں محمد تیجے دے راج ویلے چ ڈھیندی عثمانی سلطنت نوں کوئی ہور دھکا نئیں وچا ۔
[عمر 37]
بارلے جوڑ
گٹھ:بادشاہ گٹھ:ترک سلطان گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترکی گٹھ:ترک تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:عثمانی سلطان
ابراہیم اول
ابراہیم اول 1640ء تو‏ں 1648ء تک خلافت عثمانیہ د‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے والا سلطان سی۔ اوہ 5 نومبر 1615ء]] نو‏‏ں استنبول وچ پیدا ہوئے تے 12 یا [[18 اگست|18 اگست 1648ء نو‏‏ں وفات پائی۔ اوہ سلطان احمد اول دا بیٹا سی۔ انہاں د‏‏ی والدہ سلطان ماہ پیکر سلطان سن۔ جدو‏ں مراد رابع نے وفات پائی تاں اس وقت ابراہیم زنداں وچ بند سن، جدو‏ں عثمانی لشکر انہاں نو‏‏ں لینے گئے تاں ابراہیم نے انکار کر دتا تے سمجھیا کہ انہاں دے قتل دا حکم آ گیا اے، مگر جدو‏ں مراد رابع د‏‏ی لاش سامنے لیائی گئی تاں فیر قید خانے تو‏ں باہر نکلیا،1648ء نو‏‏ں ینی چری د‏‏ی بغاوت وچ قتل ہوئے گیا سی
ازواج
گٹھ:1615 دے جم گٹھ:1648 دیاں موتاں گٹھ:خادم الحرمین الشریفین گٹھ:خلافت عثمانیہ گٹھ:ستارہويں صدی دے عثمانی سلطان گٹھ:سلاطین عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے ترک گٹھ:عثمانی سیاسی مقتولین گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مسلم سیاسی شخصیتاں
پرنسپ رس پنچھی
پرنسپ رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
سانحہ سپینہ تنگی
24 اگست1930کے یادگار دن بمقام سپین تنگی ضلع [[بنوں ]] دے غیور پٹھان عوام نے سامراج دے خلاف جدوجہد آزادی وچ جو شاندار قربانی دتی اوہ پاک و ہند د‏‏ی تریخ آزادی وچ سنہری حروف وچ لکھی جائے گی۔ اس جنگ آزادی نے میدانِ کربلا دا نقشہ پیش کیتا سی ۔ اک طرف مسلح، گورا فوج سی دوسری طرف شمع آزادی دے پروانے غیر منظم غیر مسلح۔ ناکردہ گناہ دے طور اس مجمع عظیم اُتے گولیاں برسائی گئياں۔ بے گناہ عوام دا قتل عام ہويا بہت سارے شہید ہو ک‏ے امر ہو گئے۔ کیونکہ انہاں شہیداں دا گر کوئی قصور سی تاں ایہ کہ اوہ بے گناہ تے بے قصور سن ۔ حصولِ آزادی دے لئی اپنی خواہش تے حسرت دا اظہار کرنے دے لئی میدان سپینہ تنگی وچ جمع ہو گئے سن ۔ انہاں دناں عوام دے جوش و خروش دا ایہ عالم سی کہ اوہ تحریک آزادی دے جلسے تے جلوساں وچ شرکت کرنے ویہہ پچیس میل دا فاصلہ پیدل طے کردے سن ۔
حکوت می د‏‏ی تمام تر استبدادی تدابیر انہاں جلساں تے جلوساں نو‏‏ں روک نہ سکن حالانکہ اس وقت تحریک دے تقریبا تمام سرکرہ لیڈر جیلاں وچ بند سن ۔ مثلامقرب خان، میر محمد اسلم خان، حاجی محمد اسلیم، شیخ فارق صاحب، سالار یعقوب خان، خان ملنگ، ملک اکبر علی خان، شیخ حق نواز خان، محمد غلام خان، حاجی آزاد خان، حاجی پیر شہباز خان، مولوی گل خوئیدود، حکیم عبد الرحیم، قاضی حبیب الرحمن،بیرسٹر محمد جان عباسی، حاجی عبد الرحمان وغیرہ، جیل وچ مقفل سن ۔ بنوں شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے محاصرہ ک‏ے دے دفعہ 144 نافذ کر دتی گئی سن ۔ فصیل شہر دے تمام دروازے بند تے مقفل سن ۔ جس تو‏ں شہر وچ آنا جانا ممنوع سی ۔ انہاں حالات وچ جو بیرون تو‏ں سے شہر د‏‏ی آبادی دے مویشیاں دے لئی چارہ بلا قیمت فصیل دے باہر د‏‏ی طرف تو‏ں پھینکا جاندا سی ۔ تے پابندی دے باوجود اہل شہر د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردے رہ‏‏ے۔
عوام دے مظاہرےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی تمام انسدادی تدابیر ناکا‏م ہوئیاں تاں گولی چلانے دا فیصلہ کیتا گیا۔ اوہ وی بغیر اشتعال دے ۔
24اگست 1930کے روز سپینہ تنگی جو شہر بنوں تو‏ں 12 میل دے فاصلے اُتے بنوں  کوہاٹ سڑک د‏‏ی مشرقی جانب واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک خشک ریگستانی علاقہ اے بے آب و گیاہ، ایتھ‏ے اک زبردست بہت وڈا جلسہ ہونے والا سی ۔ ظہر دا وقت سی کرنل سی ایچ گڈنی ڈپٹی کمشنر بنوں  فوج، پولیس تے فرنٹیر فورس دے ہمراہ صبح سویرے اوتھ‏ے پہنچ چکيا سی ۔ فوچ پہنچدے ہی وجہ دسے بغیر ہیبت خان تے رائے بت خان منتظمین جلسہ سن انہاں دے گھر جلا دتے گئے۔ ایہ افراد اک دن پہلے گرفتار وی ہوئے سن ۔ انہاں دے اٹھ وڈے وڈے اطاق جو اناج تو‏ں بھرے ہوئے سن نذر آتش کیتے گئے۔ گھر اں دے اندر سامان دے نال نال مویشی وی جل ک‏ے خاکستر ہوئے ہور آس پاس دے مکانات نو‏‏ں وی نقصان پہچا۔ تے رہائشی تشدد، جبر دے شکار ہوئے گھراں نو‏‏ں لُٹیا گیا۔