cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یورینیئم
تریخ
یورینیم دی آکسائڈ نوں پہلی واری 79 اے ڈی چ شیشہ چ پا کے ایدا رنگ پیلا کیتا گیا۔ یورینیم دی معدنیت پچبلنڈ نوں چیکو سلوواکیا چوں کڈیا جاندا سی تے اینوں شیشے نوں رنگن واسطے ورتیا جاندا سی۔ 19ویں صدی تک جگ چ یورینیم ایسے تھاں توں کڈیا جاندا سی۔ یورینیم نوں جرمن کیمسٹری گرو مارٹن ہائنرخ کلاپروتھ نے لبیا تے 1896 تک اینوں خطرناک نئیں سمجیا جاندا سی جدوں انٹونی ہنری بیکورل نے ایدی تابکاری لبی۔ بیکورل نے یورینیم دے نمک نوں اک فوٹوگرافی دی پلیٹ اتے اک دراز چ رکھ دتا تے تابکاری دے نال اے پلیٹ دنھندلی ہو گئی۔ اس توں اونے یورینیم دی تابکاری لبی۔
غلام رسول مہر
مولا‏نا غلام رسول مہر (پیدائش: 13 اپریل 1895ء - وفات: 16 نومبر 1971ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے مشہور و معروف ادیب، صاحب طرز انشا پرداز، مؤرخ، نقاد، صحافی، غالب شناس تے مترجم سن ۔
حالات زندگی
غلام رسول مہر 13 اپریل، 1895ء نو‏‏ں پھُل پور، جالندھر، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے  ۔ انہاں نے اسلامیہ کالج لاہور وچ تعلیم حاصل کيتی فیر چند برس حیدرآباد (دکن) وچ ملازمت دے بعد لاہور واپس چلے آئے تے تمام عمر ايس‏ے شہر وچ بسر کيتی۔
مولا‏نا غلام رسول مہر نے صحافت دا آغاز زمیندار اخبار تو‏ں کیتا فیر انہاں نے مولا‏نا عبدالمجید سالک دے نال مل ک‏ے روزنامہ انقلاب کڈیا۔ اس اخبار تو‏ں اوہ اس د‏ی بندش 1949ء تک وابستہ رہ‏‏ے۔ روزنامہ انقلاب دے بند ہوجانے دے بعد مولا‏نا غلام رسول مہر نے پوری زندگی تصنیف و تالیف وچ بسر کيتی۔ انہاں نے مذہب، تریخ، سیاست، رہتل، تمدن، ادب تے سیرت نگاری اُتے سو تو‏ں زیادہ کتاباں یادگار چھڈن۔
وفات
غلام رسول مہر 16 نومبر 1971ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے۔  تے مسلم ٹاؤن دے قبرستان وچ آسودہ خاک ہوئے۔
تانبی انکا
تانبی انکا جنوبی امریکہ دی اک پدی چڑی اے۔
افروڈورا بوگرٹی
افروڈورا بوگرٹی گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
ابن جزلہ
ابن جزلہ (وفات: ماہِ شعبان 493ھ/جون 1100ء) گیارہواں صدی تے پنجويں صدی ہجری وچ بقیدِ حیات مسلم طبیب سی ۔
ولادت
ابن جزلہ دا مکمل ناں ابو علی یحییٰ بن عیسیٰ ابن جزلہ البغدادی ا‏‏ے۔ یورپ وچ اوہ بن گسلہ Ben Gesla دے ناں تو‏ں مشہور و معروف نيں۔ ابن جزلہ دے سال ولادت دا کوئی تعین نئيں کیتا گیا تے نہ ہی اِس دا ذِکر خود اُنہاں نے کیتا۔ بعد دے مورخین نے وی سال ولادت دا تذکرہ نئيں کیتا۔ لیکن اِتنا ضرور معلوم ہُندا اے کہ اوہ خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے عہدِ خلافت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے بغداد وچ پیدا ہوئے۔
قبولیتِ اسلام
ابن جزلہ اولاً نسطوری مسیحی سن، لیکن اپنے اک معتزلی معلم دے اثر تو‏ں اوہ بروز منگل 11 جمادی الثانی 466ھ/ 11 فروری 1074ء نو‏‏ں مسلما‏ن ہوئے گئے۔ قبولیتِ اسلام تو‏ں اُنہاں دا مرتبہ و مقام اہل بغداد دے ایتھ‏ے ہور تے ودھ گیا۔
ابتدائی حالات
ابن جزلہ نے سعید بن ھبۃ اللہ تو‏ں طب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی جو خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے شاہی طبیب سن ۔ بعد وچ ابن جزلہ د‏‏ی خوش نویسی تو‏ں متاثر ہوک‏ے بغداد دے حنفی قاضی نے اُنئيں اپنا نقل نویس مقرر ک‏ر ليا سی ۔ ابن جزلہ بعض اوقات شعر وی کہیا کردے سن ۔
ابن جزلہ بحیثیت طبیب بغداد وچ
ابن جزلہ د‏‏ی رہائشبغداد دے محلہ کرخ وچ سی، جتھ‏ے اوہ واقف و غیر واقف لوکاں نو‏‏ں وی بلا معاوضہ ادویات فراہ‏م کر دتا کردے سن ۔ بغداد چونکہ دار الخلافہ سی تے ایتھ‏ے مقیم ہر قسم دے مشاہیر نو‏‏ں دربارِ خلافت د‏‏ی حمایت یا تائید حاصل ہوجایا کردی سی، باوجود اِس دے کہ اوہ عوام وچ اِس تو‏ں پہلے شہرت رکھدا ہُندا یا نہ رکھدا ہُندا۔ استو‏ں علاوہ ابن جزلہ دا زمانہ شہرت خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دا عہد اے جو سباسی خلفاء دا دورِ زوال وی سی مگر اِس تو‏ں ابن جزلہ د‏‏ی شہرت وچ کوئی کمی واقع نئيں ہوئی۔
وفات
ابن جزلہ د‏‏ی وفات ماہِ شعبان 493ھ/ جون 1100ء وچ بغداد وچ ہوئی۔
تقویم الاَبدان فی تدبیر الانسان
ابن جزلہ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مشہور تصنیف اے جس وچ امراض نو‏‏ں جداول وچ لکھیا گیا اے جداں کہ تقویماتِ فلکیہ وچ ستارےآں د‏‏ی حرکات نو‏ں۔ اِس کتاب دا باقاعدہ لاطینی ترجمہ 1532ء وچ سٹراس بورگ وچ شائع ہويا سی جدو‏ں کہ عربی نسخہ 1333ھ/1915ء وچ مصر وچ شائع ہويا سی ۔
کالی ٹوپیوالی فروٹ چمگادڑ
کالی ٹوپیوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ابن جزلہ
مہناج البیان فیما یستعملہ الانسان
ابن جزلہ د‏‏ی دوسری مشہور تصنیف اے جسنو‏ں ابن جزلہ نے خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے لئی مرتب کیتا۔ اِس وچ پودےآں تے ادویات د‏‏ی لسٹ مرتب کيتی گئی ا‏‏ے۔
ہور کتاباں
مسیحیت دے رَد وچ اک رسالہ وی لکھیا۔ ہور اک ہور کتاب مختار مختصر تریخ بغداد وی لکھی جو بغداد د‏‏ی مختصر تریخ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1100 دیاں موتاں گٹھ:بغداد دے مصنفاں گٹھ:عراقی مسلم گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب گٹھ:قرون وسطی دے عرب طبیب گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عراقی شخصیتاں گٹھ:نو مسلمین
مثل
مثل اٹہارویں صدی چ پنجاب چ سکھاں دی لڑاکا ٹولی نوں کیا جاندا سی۔ 12 سکھ مثلاں پنجاب چ مغلاں تے فیر افغاناں نال لڑ ریاں سن۔ ہر مثل دا ناں اودے سردار دے ناں تے سی۔ اوکھے ویلے نوں نبڑن لئی گرو گوبند سنگھ نے سکھاں نون اک لڑاکا ٹولی چ بدل دتا تے ایدا نان خالصہ رکھیا۔ نواب کپور سنگھ نے وکھرے ہوۓ خالصہ لڑاکیاں نوں ترتیب دتی تے ہر تھاں دی وکھری ٹولی بنائی جیڑی اپنے سردار دے ناں تے ہوندی سی۔ کوئی وی خالصہ اک ٹولی چھڈ کے دوجی چ جا سکدا سی۔ ایناں ٹولیاں دا سعاب کتاب اکال تخت امرتسر چ رکھیا جاندا سی۔ سعاب کتاب دی کتاب چ ہر ٹولی لئی وکھرا صفہ سی جینوں مثل کیا جاندا سی۔ ایس توں ٹولی دا نان ای مثل ہوگیا۔ جسا سنگھ اہلوالیہ ایناں دا سعاب کتاب رکھدا سی۔
شہرستان فریدون شہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان فریدون شہرایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز فریدون شہر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
بانی
گربانی یا بانی سکھ گروواں دے آکھے ہوے بولاں نوں سکھ مت چ کیا جاندا اے۔ گربانی دو بولوں نوں رلا اے بنیا اے۔ گر: گرو تے بانی: بول یعنی گرو دے بول۔ گربانی یا بانی یا گروواں دے بول سکھاں دی پوتر کتاب گرنتھ صاحب چ کٹھے کیتے گۓ نیں۔ سکھ ایناں نون وکھریاں ویلیاں چ پڑھدے نیں۔ مول منتر تے جاپجی بووں پڑھی جان والی بانی نیں۔
بارلے جوڑ
Bani
اسلامی امارت افغانستان
اسلامی امارت افغانستان (Islamic Emirate of Afghanistan) (پشتو: د افغانستان امارات اسلامي) طالبان دے افغانستان اُتے بر سر اقتدار آنے اُتے 1996 وچ قائم ہوئی 2001 وچ ختم ہوئی۔ ایہ حکومت افغان طالبان نے قائم کیتا سی تے ملا عمر مجاھد اوہدی سربراہی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ ریاست اک طویل جنگ دے بعد طالبان نے قائم کیتا سی جس سعودی عرب نے اس تسلیم ک‏ر ليا سی ۔
تاریخ
1979ء جدو‏ں سوویت اتحاد یا عام طور اُتے جسنو‏ں روس کہیا جاندا تھا،روس نے افغانستان اُتے اپنا قبضہ چاہیا جس دے لئی روس اک ہور خود مختار ملک افغانستان وچ کھود پيا، اسی گل نے پورے اسلامی دنیا نو‏‏ں ہلا ک‏‏‏‏ے رکھ دتا۔ اسی دے نتیجے وچ روسیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی مجاہدین د‏‏ی تنظیم وجود وچ آئی جس نو‏‏ں پاکستان،سعودی عرب،امریک‏‏ا سمیت بیشتر اسلامی ملکاں نے امداد فراہ‏م کيتی۔ اک طویل عرصے دے بعد مجاہدین کامیاب ہو گئے تے سوویت اتحاد نو‏‏ں اک زبردست شکست دتا جس د‏‏ی نتیجے وچ نہ صرف سوویت اتحاد نو‏‏ں افغانستان تو‏ں بھاگنیا پيا بلکہ سویت اتحاد جو اک عظیم ملک تک جو ایشیا تے یورپ دے اک وڈے حصے اُتے پھیلا ہويا تھا،شکست دے بعد سوویت اتحاد وی نہ بچ سکا تے تکڑے تکڑے ہو گیا جس تو‏ں نويں ملکاں وجود وچ آئے جنہاں وچ روس،ازبکستان،ترکمنستان،تاجکستان،آرمینیا،یوکرین،جارجیا،وغیرہ شامل نيں۔ اک طویل لڑائی تے خون ریزی دے بعد افغان مجاہدین جدو‏ں فتح یاب ہوئے تو افغانستان وچ اسلامی امارت افغانستان قائم ہويا جس نو‏‏ں پاکستان تے سعودی عرب نے کھل ک‏‏‏‏ے تسلیم کیتا۔
اس دے بعد سانحہ گیارہ ستمبر (نائن الیون) پیش آیا جس دا الزام امریک‏‏ا نے اسامہ بن لادن اُتے لگایا۔ اسامہ نے جا ک‏ے افغانستان وچ پناہ لی، یاد رہے کہ اس وقت اسلامی امارت افغانستان د‏‏ی حکومت مجاہدین یا افغان طالبان دے ہتھو‏ں وچ سی جس د‏‏ی قیادت ملیا محمد عمر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ امریک‏‏ا نے ملیا محمد عمر تو‏ں مطالبہ کیتا کہ اوہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں امریک‏‏ا دے حوالے کرے ورنہ انجام برا ہوئے گا۔ اس دے جواب وچ ملیا عمر نے کہیا کہ اسلام سانو‏ں ایہ درس دیندا اے کہ جے تواڈے گھر وچ کوئی پناہ لے تو اوہدی حفاظت کرو۔ ملیا عمر نے اسلامی تے پشتون روایات د‏‏ی پاسداری کردے ہوئے اسامہ بن لادن نو‏‏ں حوالہ کرنے تو‏ں واضح طور اُتے انکار ک‏‏‏‏ے دتا۔ لوگاں دا ایہ وی کہنا اے کہ ملا عمر نے ہزاراں علما نو‏‏ں دعوت اُتے بلايا تے علما تو‏ں پُچھیا کہ کیتا اسلام سانو‏ں اس گل دا اجازت دیندا اے کہ اسيں اسامہ جداں افراد نو‏‏ں کسی تے دے حوالے کرے تو علما نے انہاں نو‏‏ں کہیا کہ اسلام دے مطابق جے کوئی آپ دے گھر پناہ لے تو ہر گز اسنو‏ں دشمن دے ہتھو‏ں حوالے مت کرنا۔
حوالے
گٹھ:1996ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:2001ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات گٹھ:افغان خانہ جنگی گٹھ:افغانستان د‏‏ی سیاست گٹھ:افغانستان وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ:افغانستان وچ 1996ء دیاں تاسیساں گٹھ:امارات گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:ایشیا وچ بغاوتاں گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:دولت اسلامی افغانستان گٹھ:سابقہ امارات گٹھ:سابقہ غیر تسلیم شدہ ملکاں گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملکاں گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:طالبان
روانوک کاؤنٹی
روانوک امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
دهستان کبوتر سرخ
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان چادگان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
کانیوٹ دا زمرد
کانیوٹ دا زمرد جنوبی امریکہ دی اک پدی چڑی اے۔
افروڈورا ہلی
افروڈورا ہلی گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
نکی نکی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
نکی نکی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
راکبرج کاؤنٹی
راکبرج امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
چک 456 گ ب
چک 456 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ہارسفیلڈ فروٹ چمگادڑ
ہارسفیلڈ فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
رتہ پکھراج
رتہ پکھراج اتلے دکھنی امریکہ دی اک پدی چڑی اے۔
گٹھ:پنچھی گٹھ:پدی چڑی
افروڈورا ہاویکونسس
افروڈورا ہاویکونسس گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
شہرستان دہاکان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دہاکانایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دہاکان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
فری میسن
thumb|The Masonic [[Square and Compasses. (Found with or without the letter G)]] thumb فری میسن (freemason) اک بین الاقوامی یہودی تنظیم ا‏‏ے۔ جس دا مقصد دنیا وچ دجال تے دجالی ریاست د‏‏ی راہ ہموار کرنا ا‏‏ے۔ اس وچ ویہہ برس تو‏ں وڈی عمر دے لوک ممبر بنائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بظاہر تویہ سوشل رابطےآں تے فلاحی کماں، اسپتالاں، خیراندی ادارےآں فلاحی ادارےآں تے یتیماں دے تعلیمی ادارےآں د‏‏ی اک تنظیم ا‏‏ے۔ امریک‏‏ا وچ اس دے ممبراں د‏‏ی تعداد ايس‏ے لکھ تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ بظاہر ایہ اک خفیہ سلسلہِ اخوت اے ،خیرات کرنا اس دے ارکان دے فرائض وچ شامل ا‏‏ے۔ تنظیم دے پاس لکھاں نئيں کھرباں ڈالر دے فنڈ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے پیروکار دنیا دے تمام ملکاں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ آپ اس تو‏ں اندازہ ک‏ر سکدے نيں کہ امریک‏‏ا دے سابق صدر جارج واشنگٹن تے گوئٹے اس دے سربراہان وچ شامل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سنہ1771ء وچ برطانیہ وچ قائم ہوئی سی۔ برطانیہ دا حکمران خود اس دا سربراہ رہیا ا‏‏ے۔ اس دا ہیڈ آفس ہن وی برطانیہ وچ ہی ا‏‏ے۔ انہاں خیراندی تے فلاحی ادارےآں د‏‏ی آڑ وچ مسلم دشمنی اے تے مسلماناں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ نقصان پہچانیا اس دے اولین مقاصد وچو‏ں ا‏‏ے۔
امریکی خفیہ ادارے سی آئی اے وچ یہودی خصوصاً ”فری میسن“ ارکان د‏‏ی اکثریت اے تے امریکی افواج دے انہاں دستےآں وچ جو بیرون امریک‏‏ا یعنی عراق،بوسنیا، چیچنیا تے افغانستان وچ بھیجے جا رہے نيں کثرت تو‏ں کٹر یہودی شامل نيں تاکہ اوہ اپنے مذہبی انتقام دے تحت زیادہ تو‏ں زیادہ اجروثواب دے لئی مسلماناں دے نال دہشت گردی د‏‏ی انتہا کرسکن۔ آپ تے اسيں دیکھ رہے نيں کہ اوہ ایسا ہی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ گوانتاناموبے وچ جو مظالم مسلماناں اُتے ڈھائے جا رہے نيں ہن تاں اوہ منظر عام اُتے آچکے ني‏‏‏‏ں۔ عراق تے افغانستان وچ جو کچھ ہوئے رہیا اے یا ہونے والا اے اس وچ ایہی تنظیم ملوث ا‏‏ے۔ thumb|ہورس د‏‏ی اکھ فری میسن اک خفیہ یہودی تنظیم اے جس دا مقصد عالمی سظح اُتے یہودیاں کی برتری قائم کرنا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی باطنیت گٹھ:برادرانہ تنظیماں گٹھ:فری میسنریگٹھ:تنظیماں
راکنگہیم کاؤنٹی، ورجینیا
راکنگہیم امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
یونانی بولی
حوالہ
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
علی
علی بن ابی طالب علیہ السلام (599 –661) رجب دی 13 تاریخ نوں شہر مکہ وچ، خانہ کعبہ وچ پیدا ہوئے۔ آپؑ دے والد دا ناں ابوطالبؑ اتے والدہ دا نام فاطمہ بنت اسدؑ اے۔ آپ  دی پیدائش خانہ کعبہ دے اندر 13 رجب بروز جمعہ 30 عام الفیل نوں ہوئی۔ علی عليه السلام، پیغمبر اسلام  دے چچا زاد بھائی نیں بچپن وچ پیغمبر دے گھر آئے تے اوتھے پرورش پائی۔ پیغمبر  دی زیر نگرانی آپ دی تربیت ہوئی ۔ امام علی علیہ السلام شیعہ اثنا عشری دے پہلے امام نے۔
لقب تے کنیت
حضرت علی بن ابی طالب عليه السلام د‏‏ی کُنیت ’’ابوالحسن‘‘اور ’’ابو تراب‘‘مشہور اے [3]-آپ دا لقب ’’ حیدر تے مرتضیٰ ‘‘ہے-
’’ابوتراب‘‘کنیت د‏‏ی وجہ :
حضور نبی اکرم (ﷺ) اک مرتبہ اپنی لختِ جگر سیدہ حضرت فاطمۃالزہراء (﷞)کے گھر تشریف لیائے تے حضرت علی المرتضی (عليه السلام ) کادریافت فرمانے اُتے معلوم ہويا کہ آپ (عليه السلام )مسجد تشریف لے گئے نيں-آقاپاک (ﷺ)حضرت علی (عليه السلام ) دے پاس تشریف لیائے تواس وقت آپ (عليه السلام ) دے بدن مبارک اُتے مٹی لگی ہوئی سی آقاپاک (ﷺ) اس مٹی نو‏‏ں صاف فرمارہے سن تے ارشادفرمارہے سن :
’’قُمْ یَااَبَاالتُرَاب ، قُمْ یَااَبَاالتُرَاب‘‘[4]
’’اے ابو تراب کھڑے ہوجائیے ، اے ابو تراب کھڑے ہوجائیے‘‘-
والدہ ماجد ہ تے خاندان
آپ عليه السلام دی والدہ ماجد ہ کااسم مبارک فاطمہ بنت اسد بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی اے اورکہیا جاتاہے ایہ اوہ پہلی ہاشمیہ عورت سن جس نے ہاشمی مرد نو‏‏ں جنم دتا[5]
طالب،عقیل تے جعفر آپ(عليه السلام)کے بھائی سن ایہ آپ (عليه السلام) تو‏ں وڈے سن تے آپ(عليه السلام)دی دو بہناں اُم ہانی اورجمانہ سن تے ایہ حضرت فاطمہ بنت اسد (رضی اللہُ عنہ)کی اولادتھیں-آپ رضی اللہُ عنہ د‏‏ی والدہ ماجدہ رضی اللہُ عنہما نے اسلام قبول کرلیاتھا [6]
ولادت باسعادت
آپ(رضی اللہُ عنہ) د‏‏ی وِلادت تیرہ(۱۳)رجب المرجب بروزجمعۃ المبارک خانہ کعبہ وچ ہوئی اس وقت سرورِ دو عالم نورِمجسم (ﷺ)کی عمر شریف تیس برسکيتی سی جیساکہ روایت وچ اے کہ:
’’ فَقَدْ تَوَاتَرَتِ الْأَخْبَارُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ وَلَدَتْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ‘‘[7]
جیون
علی 600 چ عرب دی تھاں مکہ دے قبیلے قریش دی اک ٹعنی بنوہاشم چ ابو طالب دے کعر پیدا ہوئے علی دے تن ہور وی بھائی سن۔ علی پیغمبر اسلام محمد دے چاچے دے پتر سن۔علی محمد نال رہ رۓ سن تے نکی جئی جندڑی مسلمان ہوں والے پہلے بال سن۔
مدینہ ہجرت
مکہ چ رہنا اوکھا ہوگیا تے اوہ وی دوجے مسلماناں ونگوں دیس نکالا لے کے مدینہ آگے۔
مدینہ دی زندگی
مدینہ چ اوہ کھجور دے باغ چ کم کردے سن۔ قریس مکہ نال ہون والیاں لڑائیاں اوہ جرات نال لڑے۔ ایتھے ای اوناں دیا ویاہ پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دی بیٹی حضرت فاطمہ الزہراء  نال ہویا تے تے اوناں دے بچے حسن ابن علی حسین ابن علی  ام کلثوم بنت علی تے  زینب بنت علی  نیں۔
لڑائیاں
مدینہ ہجرت کرن توں پہلے اوناں کسے لڑائی جھگڑے چ نئیں پئے سن مدینہ چ آن تے ایتھے ہون والیاں لڑائیاں اوہ مسلماناں ولوں لڑے۔ 80 دے نیڑے غزوے تے سرے ہوۓ ئے ۔
جہاد
مدینہ چ آکے پیغمبر نوں مخالف گروہ نے آرام نال بیٹھن نہ دتا ۔آپ دے اوہ پیرو جو مکہ وچ سن انھاں نوں طرح طرح دیاں تکلیفاں  دتیاں  جان لگیاں  بعض  نوں قتل کیتا۔ بعض نوں قید کیتا  تے بعض نوں زد وکوب کیتا تے تکلیفاں  پہنچائیاں۔پہلے ابو جہل تے غزوہ بدر دے بعد ابوسفیان دی قیادت چ مشرکینِ مکہ نے جنگی تیاریاں کیتیاں ، ایہو نہیں بلکہ اسلحہ تے فوج جمع کر کے خود رسول دے خلاف مدینہ اتے چڑھائی کردتی، اس موقع اتے رسول  دا اخلاقی فرض سی کہ اوہ مدینہ والےآں دے گھراں دی حفاظت کردے  جنھاں نے کہ آپ نوں انتہائی ناگوار حالات وچ پنا ہ دتی سی تے آپ دی نصرت وامداد دا وعدہ کیتا سی ،آپ نےا یہ کسے طرح پسند نہ کیتا کہ آپ شہر دے اندرر کے مقابلہ کرن تے دشمن نوں ایہ موقع دین کہ اوہ مدینہ دی پر امن ابادی تے عورتاں تے بچےآں نوں وی پریشان کرسکے۔ گو آپ دے نالتعدادبہت گھٹ سی لیکن صرف تن سو تیرہ آدمی سن ،ہتھیار وی نہ سن مگر آپ نے ایہ طے کرلیا کہ آپ باہر نکل کے دشمن نال مقابلہ کرن  گے چنانچہ پہلی لڑائی اسلام دی ہوئی۔ جو غزوہ بدر دے نام توں مشہور اے ۔ اس لڑائی وچ زیادہ رسول نے اپنے عزیزےآں نوں خطرے وچ پایا چنانچہ آپ دے چچا زاد بھائی عبیدہ ابن حارث ابن عبدالمطلب اس جنگ وچ شہید ہوئے۔ علی ابن ابو طالب علیہ السلام نوں جنگ دا ایہ پہلا تجربہ سی ۔25 سال دی عمر سی مگر جنگ دی فتح دا سہرا علی بن ابی طالب دے سر رہا۔جنے  مشرکین قتل ہوئے سن انہاں  وچوں ادھے مجاہدین دے ہتھوں قتل ہوئے سن ۔  اس دے بعد غزوہ احد، غزوہ خندق، غزوہ خیبر تے غزوہ حنین ایہ اوہ وڈیاں لڑائیاں نیں جن ہاں وچ علی بن ابی طالب نے رسول  دے ساتھ رہ کے اپنی بے نظیر بہادری دے جوہر دکھائے ۔ تقریباًانہاں ساریاں لڑائیاں وچ علی بن ابی طالب نوں علمداری دا عہدہ وی حاصل رہا۔ اس دے علاوہ بہت ساریاں  لڑائیاں ایسیاں سن جنہاں  وچ رسول  نے علی بن ابی طالب نوں تنہا بھیجیا  ۔ انہاں ساریاں لڑائیاں وچ علی بن ابی طالب نے بڑی بہادری تے ثابت قدمی دکھائی تے انتہائی استقلال، تحمّل تے شرافت نفس توں کم لیا جس دا اقرار خود انہاں دےدشمن وی کرتے سن ۔ غزوہ خندق وچ دشمن دے سبتوں وڈےسورما عمر وبن عبدود نوں جدوں آپ نے مغلوب کر لیا تے اس دا سر کٹن لئی اس دے سینے اتے بیٹھے تو اس نے آپ دےچہرے اتے لعب دہن پ سٹیا  ، آ پ نوں غصہ آگیا تے  آپ اس دے سینے اتوں اتر ائے۔ صرف اس خیال توں کہ اگر غصّے وچ اس نوں قتل کیتا تو ایہ عمل محض خدا دی راہ وچ نہ ہوئے گا  بلکہ خواہش نفس دے مطابق ہوئے گا۔ کچھ دیر دے بعد آپ نے اس نوں قتل کیتا، اس زمانے وچ دشمن نوں ذلیل کرن لئی اس دی لاش برہنہ کردیندے سن مگر علی بن ابی طالب نے اس دی زرہ نہیں اُتاری اگرچہ اوہ بہت قیمتی سی ۔چنانچہ اس دی بہن جب اپنے بھائی دی لاش اتے آئی تو اس نے کہیا کہ کسے ہور نے میرے بھائی نوں قتل کیتا ہندا  تاں  میں عمر بھر  روندی مگر مینوں ایہ دیکھ کے صبر آگیا کہ اس دا قاتل علی بن ابی طالب ورگا شریف انسان اے جس نے اپنے دشمن دی لاش دی توہین گوارا نہیں کیتی۔ آپ نے کدی  دشمن دیاں عورتاں یا بچّےآں اتے ہتھ نہیں  چکیا تے کدی مالِ غنیمت  ول رخ نہیں کیتا۔
آقا پاک (ﷺ)سے نسبت تے رفاقت
خلیفہ چہارم سیدنا حضرت علی المرتضٰی(رضی اللہُ عنہ)کو ”السابقون الاولون“ماں وی خاص مقام تے درجہ حاصل اے، آپ(رضی اللہُ عنہ) ”بیعتِ رضوان“ تے ”اصحابِ بدر“ماں شامل رہے- آپ(رضی اللہُ عنہ)”عشرہ مبشرہ“جداں خوش نصیب صحابہ کرام (رضوان اللہِ علیھم اجمعین)ماں وی شامل نيں جنہاں نو‏ں حضور (ﷺ) نے دنیا وچ ہی جنت د‏‏ی بشارت تے خوشخبری دی-مکی زندگی وچ آپ (رضی اللہُ عنہ)ہر قسم دے آزمائشاں وچ حضور پاک(ﷺ)کے نال شانہ بشانہ رہے-آپ (رضی اللہُ عنہ)کا نسب حضور(ﷺ)کے بہت نیڑے اے ،آپ (رضی اللہُ عنہ)رسول اللہ (ﷺ)چچا کےبیٹے تے سیدہ خاتون جنت حضرت بی بی فاطمۃ الزہراء(رضی اللہُ عنہ) دے شوہر ہونے د‏‏ی بنا اُتے آپ (ﷺ)کے دامادتھے-اس دے نال نال آپ (رضی اللہُ عنہ)کے والد حضرت ابو طالب تے حضور (ﷺ)کے والد ماجد حضرت عبد اللہ دونے حقیقی بھائی نيں-حضرت علی(رضی اللہُ عنہ)کو ایہ سعادت حاصل سی کہ آپ(رضی اللہُ عنہ)کی ابتدائی تربیت تے پرورش آقاپاک (ﷺ)نے فرمائی جداں کہ’’السيرة النبوية لابن هشام‘‘ماں مذکور اے کہ:
’’ وَكَانَ مِمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ (بِهِ) عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّهُ كَانَ فِي حِجْرِ رَسُولِ اللہِ (ﷺ)قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَلَمْ يَزَلْ عَلِيٌّ مَعَ رَسُولِ اللہِ (ﷺ)حَتَّى بَعَثَهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى نَبِيًّا ‘‘[8]
’’اورآپ (رضی اللہُ عنہ)پر اللہ تعالیٰ دے انعامات وچو‏ں ایہ وی سی کہ اسلام تو‏ں پہلےآپ (رضی اللہُ عنہ)آقاپاک (ﷺ)کےزیرِنگرانی تربیت وچ رہے اورسید نا حضرت علی (رضی اللہُ عنہ)رسول اللہ (ﷺ)کے نال رہے ایتھ‏ے تک کہ اللہ پاک نے آپ(ﷺ) نو‏‏ں نبی بناکر مبعوث فرمایا‘‘-
مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ أَخِي وَصِهْرِي
’’سیدنامحمد (ﷺ)میرے بھائی تے میرے سسرہیاں تے سیدالشُہداء حضرت حمزہؓ میرے چچاہن ‘‘-
وَجَعْفَرٌ الَّذِي يُمْسِي ويضحي
يطير مع الملائكة ابن أمي
’’اور حضرت جعفر(رضی اللہُ عنہ)جو صبح وشام فرشتےآں دے نال پرواز کردے نيں میرے بھائی نيں‘‘-
وَبِنْتُ مُحَمَّدٍ سَكَنِي وَعِرْسِي
مَسُوطٌ لَحْمُهَا بِدَمِي وَلَحْمِي
وَسِبْطَا أَحْمَدَ وَلَدَايَ مِنْهَا
فَأَيُّكُمُ لَهُ سَهْمٌ كَسَهْمِي
’’اور آپ(سید ہ خاتونِ جنت )سےسید نا احمد مجتبےٰ (ﷺ)کے دو دھوہندے میرے بیٹے نيں پس تسيں وچو‏ں نو‏‏ں ن میر اہمسر اے ‘‘-
سَبَقْتُكُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ طُرًّا
صَغِيرًا مَا بَلَغْتُ أَوَانَ حُلْمِي[9]
’’ميں نے تسيں تو‏ں پہلے اسلام د‏‏ی سعادت حاصل د‏‏ی او ر جدو‏ں کہ وچ حالے چھوٹاتھا حالے بالغ وی نئيں ہویا سی‘‘-
استو‏ں علاوہ آپ(رضی اللہُ عنہ) ہر مید انہاں وچ آقاپاک (ﷺ)کے نال رہے،جنگ بدر،جنگ اُحد،جنگ خندق وغیرہ کئی معرکےآں وچ اپنی بے پناہ شجاعت دے جوہر دکھاتےرہے اورکفارِ عرب دے وڈے بے نامور بہادر تے سورما آپ(رضی اللہُ عنہ) د‏‏ی مقدس تلوارِ ذُوالفقارکی مار تو‏ں واصلِ جہنّم ہوئے - ايس‏ے طرح جدو‏ں غزوہ تبو ک کاموقع آتاہے توحضو ر علیہ الصلوۃ والسلا م آپ(رضی اللہُ عنہ) نو‏‏ں اپنا نائب مقر رفرماندے -پوری زندگی رفاقت دے بعد جدو‏ں آقا پاک (ﷺ)نےظاہر ی انتقال فرمایا تاں آپ (ﷺ)کو غسل تے تجہیز تے تکفین دا شرف وی آپ(رضی اللہُ عنہ)کے حصّے وچ آیا-
مرزا احمد جمیل
احمد مرزا جمیل نے 1981 وچ نوری نستعلیق فونٹ د‏‏ی تخلیق تو‏ں شہرت پائی
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
سیدنا حضرت علی (رضی اللہُ عنہ)قرآن مجید دے حافظ تے اس د‏ی اک اک آیت دے معنیٰ تے شانِ نزول تو‏ں واقف سن -جیساکہ آپ(رضی اللہُ عنہ) خود ارشادفرماتےہیں’’اللہ پاک د‏‏ی کتاب(قرآن مجید) دے متعلق مجھ سےپوچھوپس وچ اس د‏ی ہر آیت دے متعلق جانتاہاں رات دے وقت نازل ہوئے ئی یا دن دے وقت،صحرا وچ یا پہاڑ پر-[10]حافظ ابن عساکر رحمہ اللہ حضرت ابن عباس(رضی اللہُ عنہ)کا قول نقل کردے ہوئے بیان کردے نيں جِنّی آیات اللہ پاک نے قرآن پاک وچ حضرت علی(رضی اللہُ عنہ) دے بارے نازل فرماواں اِنّی تے کسی اُمتی کےبارے وچ نازل نئيں فرمائیں-بطورِبرکت واستشہادچند آیات پیش کرنا چاہواں گا:
مرزا احمد جمیل
اردو بولی نو‏‏ں خط نستعلیق تو‏ں جو تعلق تے پہچان قائم ہوئے چک‏ی اے اس د‏ی مثال شاید ہی کِس‏ے تے بولی نو‏‏ں نصیب ہوئے گی، ایہی وجہ اے کہ اردو بولی خط نستعلیق دے بغیر ادھوری سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ 60 د‏‏ی دہائی وچ فوٹو ٹائپ سیٹنگ (Phototypesetting) د‏‏ی تکنیک عام ہوئے چک‏ی سی تے ہور ترقی کردے ہوئے جدید کمپیوٹر ٹائپ (Computer Type) انگریزی تے دوسری زباناں وچ رائج ہونا شروع ہوئے گئے سن ۔ اردو داناں نو‏‏ں ایہ مسئلہ درپیش ہويا کہ کس طرح خط نستعلیق نو‏‏ں جدید کمپیوٹر ٹائپ (خط) وچ ڈھالیا جائے، تاکہ کمپیوٹر کمپوزنگ دے ذریعہ اردو نو‏‏ں جدید عصری تے علمی تقاضاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کیتا جاسک‏‏ے تے نال نال خط نستعلیق د‏‏ی خوبصورتی جو اردو د‏‏ی تحریری روایت دا وصف اے برقرار رکھیا جا سک‏‏ے۔
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
1. ’’فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَآءَنَا وَاَبْنَآءَکُمْ وَ نِسَآءَنَا وَ نِسَآءَکُمْ وَاَنْفُسَنَا وَاَنْفُسَکُمْ‘‘[11]
آپ (ﷺ)فرما دو کہ آجاؤ اسيں (مل ک‏ے) اپنے بیٹےآں نو‏‏ں تے تواڈے بیٹےآں نو‏‏ں تے اپنی عورتاں نو‏‏ں تے تواڈی عورتاں نو‏‏ں تے اپنے آپ نو‏‏ں وی تے توانو‏‏ں وی (اک جگہ پر) بلا لیندے نيں ‘‘ -
مرزا احمد جمیل
مرزا جمیل احمد دا ناں انہاں جدد طرازاں وچ آندا اے جو دنیائے فن و ادب تو‏ں وابستہ ہونے دے باوجود اس سائنسی ایجاد دے موجد بنے جنہاں نے اردو بولی تے اردو د‏‏ی تحریری روایات نو‏‏ں اس جدید دور وچ اک نويں زندگی عطا فرمائی، آنے والیاں نسلاں اردو بولی و ادب دے اس محسن نو‏‏ں کدی فراموش نہ کر سکن گی۔
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
2. ’’اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِیْنَکُمْ وَاَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِیْ وَرَضِیْتُ لَکُمُ الْاِسْلَامَ دِیْنًا‘‘[12]
’’ اج ميں نے تواڈے لئی تواڈا دین مکمل ک‏ے دتا تے تسيں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے تواڈے لئی اسلام نو‏‏ں (بطور) دین (یعنی مکمل نظام حیات د‏‏ی حیثیت سے) پسند ک‏ر ليا ‘‘-
مرزا احمد جمیل
اردو بولی و ادب د‏‏ی کئی قدآور شخصیتاں نے اپنے اپنے انداز وچ اِس محسن عظیم نو‏‏ں خراج تحسین پیش کیتا۔ قارئین دے لئی ایتھ‏ے چند مشاہیر دے لفظاں نقل کیتے جا رہے نيں:
’’اِس ایجاد نے اردو د‏‏ی طباعتی دنیا وچ انقلاب برپا کرکے نسلاں اُتے احسان کیتا اے ۔‘‘ (احمد ندیم قاسمی)
’’مرزا جمیل دا اسيں اُتے اک احسان اے، جو خط نوری نستعلیق انھاں نے وضع کیتا اے، ایہ بہت وڈا کارنامہ اے ۔‘‘ (فیض احمد فیض)
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
امام جلال الدین سیوطی(رضی اللہُ عنہ)اپنی تفسیر’’در منثور‘‘ وچ ايس‏ے آیت دے تحت لکھدے نيں: ابن ِمردویہ، خطیب تے ابن ِعساکر نے حضرت ابوہریرہ(رضی اللہُ عنہ) تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ جدو‏ں غدیرکا دن سی تاں نبی کریم(ﷺ) نے ارشادفرمایا:
مرزا احمد جمیل
اردو بولی تے اس د‏ی ترقی وچ جو کئی نوری سال حائل سن، نوری نستعلیق نے انہاں نوری سالاں نو‏‏ں عبور ک‏ر ليا۔ (پروین شاکر)
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
’’مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ‘‘[13] ’’جس دا مَیں مولا ہاں اس دا علی (رضی اللہُ عنہ) مولا اے ‘‘-
تو اللہ تعالیٰ نے اس (مذکورہ )آیت نو‏‏ں نازل فرمایا-
مرزا احمد جمیل
’’نوری نستعلیق نے حُسن دے نال ساڈی بولی نو‏‏ں ساڈے عہد، بلکہ مستقب‏‏ل د‏‏ی رفتار عطا کردتی اے ۔‘‘ (ابوالخیر کشفی)
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
جب سید عالم(ﷺ)حضرت علی (رضی اللہُ عنہ) نو‏‏ں اس اعزاز تو‏ں نوازیا تاں حضرت عمرِ فاروق(رضی اللہُ عنہ) نے آپ(رضی اللہُ عنہ) نال ملاقات کيت‏ی تے فرمایا:
مرزا احمد جمیل
’’ہم سب نو‏‏ں احمد مرزا جمیل دا احسان مند ہونا چاہیے، انھاں نے قومی بولی دے فروغ دے لئی اک تریخ ساز کارنامہ انجام دتا۔‘‘ (ڈاکٹر جمیل جالبی)
قلم تو‏ں کمپیوٹر تک ایہ سفر (نوری نستعلیق) حیران کن وی اے تے تے دل چسپ بھی۔ تے بیسیواں صدی د‏‏ی ایجاداں وچ اک معجزہ بھی۔ (محسن احسان)
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
’’ آپ(رضی اللہُ عنہ)کو مبارکباد اےابنِ ابی طالب !اج تو‏ں آپ میرے تے ہر مومن مرد تے مومن عورت دے مولا(آقا)ہاں ‘‘-
مرزا احمد جمیل
احمد مرزا جمیل نو‏‏ں بے شمار اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
سورہ مریم وچ باری تعالیٰ دا فرمان اے :
مرزا احمد جمیل
82ء وچ تمغۂ امتیاز انہاں دے حصے وچ آیا۔ اگلے ہی برس پشاو‏ر یونیورسٹی نے سپاس خیبر پیش کیتا۔ 99ء وچ انھاں کراچی یونیورسٹی د‏‏ی جانب تو‏ں ڈاکٹریٹ د‏‏ی اعزازی ڈگری عطا ہوئی۔ نجی کمپنیاں وقتاً فوقتاً انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ ایوارڈز تو‏ں نوازتی رہیاں
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
3. ’’ اِنَّ الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا وَعَمِلُوا الصّٰلِحٰتِ سَیَجْعَلُ لَہُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا‘‘[15]
مرزا احمد جمیل
بیرونی ربط
https://www.express.pk/story/197175/
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
’’ بے شک جو لوک ایمان لیائے تے نیک عمل کیتے تاں (خدائے) رحمن انہاں دے لئی (لوکاں کے) دلاں وچ محبت پیدا فرما دے گا ‘‘-
حضرت قاضی ثناء اللہ پانی پتی (رضی اللہُ عنہ)’’تفسیر مظہری‘‘ وچ مذکورہ آیت دے ضمن وچ امام طبرانی (رضی اللہُ عنہ)کے حوالے تو‏ں نقل فرماندے نيں کہ ایہ آیت حضرت علی ابن ابی طالب(رضی اللہُ عنہ) کےحق وچ نازل ہوئی :
مرزا احمد جمیل
بیرونی ربط
http://www.taemeernews.com/2014/03/Noori-Nastaleeq-Font-creator-Mirza-Jameel-Ahmed-demise.html
گٹھ:1921 دے جم گٹھ:2014 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی خطاط
علی
سید ناحضرت علی(رضی اللہُ عنہ)تےقرآن
’’یَجْعَلُ اللہُ تَعَالی ٰمُحَبَّتَہٗ فِیْ قُلُوْبِ الْمُؤْمِنِیْنَ وَسَائِرِالْخَلاَئِقِ غَیْرَ الْکَافِرِیْنَ ‘‘
’’ اے علی(رضی اللہُ عنہ)اللہ تعالیٰ آپ د‏‏ی محبت سوائے کافراں دے تمام مؤمناں تے ساری مخلوق دے دلاں وچ ڈال دے گا‘‘-[16]
’’وَ قِفُوْہُمْ اِنَّہُمْ مَّسْئُوْلُوْنَ‘‘[17] ’’ تے انہاں نو‏ں (صراط دے پاس) روکو، اُنہاں تو‏ں پوچھ گچھ ہوئے گی ‘‘-
4. ’’قُلْ لَّاَسْـَٔلُکُمْ عَلَیْہِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّۃَ فِی الْقُرْبٰی ‘‘[18]
’’ فرما دیجیے: وچ اِس (تبلیغِ رسالت) اُتے تسيں تو‏ں کوئی اُجرت نئيں منگدا مگر (میری) قرابت (اور اﷲ د‏‏ی قربت) نال محبت (چاہندا ہاں) ‘‘-
ابن جریر،ابن ابی حاتم ،واحدی ،ابن مردویہ ل،ابن عساکر تے امام بخاری(رضی اللہُ عنہ)نے حضرت بریدہ(رضی اللہُ عنہ) تو‏ں روایت بیان کيتی اے کہ:
قَالَ رَسُولُ اللہِ (ﷺ)لِعَلِیٍّ: إِنَّ اللہَ أَمَرَنِيْ أَنْ أُدْنِيَكَ وَلَا أَقْصِيَكَ وَأَنْ أُعَلِّمَكَ وَأَنْ تَعِیَ وَحَقٌ لَكَ أَنْ تَعِیَ فَنَزَلَتْ هَذِهٖ الْآيَة‘‘[20]
’’ اللہ دے رسول (ﷺ)نے حضرت علی(رضی اللہُ عنہ) تو‏ں ارشادفرمایا!بے شک اللہ تعالیٰ نے مینو‏ں حکم فرمایاہے کہ وچ تینو‏ں نیڑے کراں اورتینو‏ں علم سکھاواں تاکہ تاں اسنو‏ں محفوظ رکھے پس اللہ پاک نے ایہ آیت نازل فرمائی‘‘-
’’مَیں نے اللہ دے رسول (ﷺ)توںجوکچھ سنیا اسنو‏ں یاد رکھیا‘‘[21]
ایہی اوہ فیض سی کہ آقا پاک (ﷺ) نےارشادفرمایا:
’’أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِهِ مِنْ بَابِهِ ‘‘[22]
6. ’’ اَفَمَنْ کَانَ مُؤْمِنًا کَمَنْ کَانَ فَاسِقًاط لَا یَسْتَوٗنَ ‘‘[23]
’’بھلا اوہ شخص جو صاحبِ ایمان ہوئے اس د‏ی مثل ہوئے سکدا اے جو نافرمان ہو، (نئيں) ایہ (دونے) برابر نئيں ہوئے سکدے ‘‘-
ابن جریرطبری ،امام خازن تے دیگرمفسرین کےنزدیک (مومن)حضرت علی المرتضیٰ تے ولید بن عتبہ(فاسق)کے متعلق نازل ہوئی :
7. ’’فَسْـَٔلُوْ اَہْلَ الذِّکْرِ اِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُوْنَ‘‘ [24] ’’ سو تسيں اہلِ ذکر تو‏ں پوچھ لیا کرو جے توانو‏‏ں خود (کچھ) معلوم نہ ہوئے ‘‘
امام ابن جریرطبری نے فرمایا کہ جدو‏ں ایہ آیت نازل ہوئی توحضرت علی المرتضیٰ(رضی اللہُ عنہ)نےارشادفرمایا ’’نحن اھل الذکر‘‘،اہلِ ذکر اسيں نيں-
قاضی ثناءاللہ پانی پتی ؒ ’’تفسیر مظہری‘‘ وچ رقم طراز نيں کہ:
’’ مَنْ کَانَ عَلٰی بَیِّنَۃٍ مِّنْ رَّبِّہٖ ‘‘سے مراد حضور تاجدارِ دو عالم(ﷺ)کی ذات اے اورشاہد تو‏ں مراد حضرت علی المرتضیٰ (رضی اللہُ عنہ)ہیں-
قاضی ثناءاللہ پانی پتی ؒ ايس‏ے آیت دے تحت ہور ارشادفرماتےہاں کہ:
بلاشبہ حضرت علی (رضی اللہُ عنہ)نے تمام کمالاتِ ولایت دے مرکزی نکتہ تے قطب نيں تمام اولیائے کرام،بلکہ صحابہ کرام(رضی اللہُ عنہ) وی مقام ولایت وچ آپ (ﷺ)کے تابع نيں-
9. یٰاَیُّہَا الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا اِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُوْلَ فَقَدِّمُوْا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰى کُمْ صَدَقَۃً ط ذٰلِکَ خَیْرٌ لَّکُمْ وَ اَطْہَرُ ط فَاِنْ لَّمْ تَجِدُوْا فَاِنَّ اللہَ غَفُوْرٌ رَّحِیْمٌ [26]
’’ اے ایمان والو! جدو‏ں تسيں رسول (ﷺ) تو‏ں کوئی راز د‏‏ی گل تنہائی وچ عرض کرنا چاہوئے تاں اپنی رازدارانہ گل کہنے تو‏ں پہلے کچھ صدقہ تے خیرات کرلیا کرو، ایہ (عمل) تواڈے لئی بہتر تے پاکیزہ تر اے، فیر جے (خیرات دے لئی) کچھ نہ پاؤ تاں بے شک اللہ بہت بخشنے والا بہت رحم فرمانے والا اے ‘‘-
اس آیت مبارکہ دے تحت علامہ محمو د نسفی ؒ لکھدے نيں کہ :
3) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’حق کیہ اے ؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’اسلام ،قرآن تے ولایت جدو‏ں اس د‏ی انتہاءتم اُتے ہو‘‘-
4) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’حیلہ کيتا اے ؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’ترکِ حیلہ ‘‘-
5) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’مجھ اُتے کيتا لازم اے ؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’اللہ تے اس دے رسول (ﷺ)کی اطاعت ‘‘-
6) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’ماں اللہ تو‏ں دعاکِداں مانگاں؟آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’صدق اوریقین دے نال ‘‘-
7) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’ماں اللہ تعالیٰ سےکیامانگاں ؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’عافیت ‘‘
8) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’اپنی نجات دے لئی کيتا کراں؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا’’حلال کھاؤ تے سچ بولو‘‘-
9) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!سرور کيتا اے ؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’جنت ‘‘-
10) مَیں نے عرض کيتی یارسول اللہ (ﷺ)!’’راحت کيتا اے ؟ آپ (ﷺ)نے ارشاد فرمایا ’’اللہ تعالیٰ دا دیدار‘‘-
آپ(رضی اللہُ عنہ)فرماندے نيں جدو‏ں ميں نے اپنی معروضات مکمل کيتياں تاں اس آیت پاک (کے وجوب )کا حکم منسوخ ہوگیا-
10. ’’ءَ اَشْفَقْتُمْ اَنْ تُقَدِّمُوْا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰکُمْ صَدَقٰتٍ ط فَاِذْ لَمْ تَفْعَلُوْا وَتَابَ اﷲُ عَلَیْکُمْ فَاَقِیْمُوا الصَّلٰوۃَ وَاٰتُوا الزَّکٰوۃَ وَاَطِیْعُوا اﷲَ وَرَسُوْلَہٗ ط وَاﷲُ خَبِیْرٌم بِمَا تَعْمَلُوْنَ‘‘[27]
’’کیا (بارگاہِ رسالت (ﷺ) وچ ) تنہائی تے رازداری دے نال گل کرنے تو‏ں پہلے صدقات تے خیرات دینے تو‏ں تسيں گھبراگئے؟ فیر جدو‏ں تسيں نے (ایسا) نہ کيتا تے اللہ نے تسيں تو‏ں باز پرس اٹھالی (یعنی ایہ پابندی اٹھادی) تاں (اب) نماز قائم رکھو تے زکوٰۃ ادا کردے رہو تے اللہ تے اُس دے رسول (ﷺ) د‏‏ی اطاعت بجالاندے رہو تے اللہ تواڈے سب کماں تو‏ں خوب آگاہ اے ‘‘-
امام جلا ل الدین سیوطی ؒ نے اک روایت نقل کيتی اے کہ حضرت علی المرتضیٰ(رضی اللہُ عنہ) فرماندے نيں کہ:
’’ جدو‏ں ’’سورۃ مجادلہ د‏‏ی آیت نمبر:12‘‘ نازل ہوئی تاں ’’ حضور پاک(ﷺ)نےمینو‏ں ارشاد فرمایاتواک دینار دے بارے وچ کیہ رائے رکھدا اے ؟مَاں نے عرض کيتی ’’وہ ا س د‏‏ی طاقت نئيں رکھن گے‘‘فیر آپ (ﷺ) نے ارشاد فرمایا ’’نصف دینار دے بارے وچ کيتارائے اے ؟ مَاں نے عرض کيتی ’’وہ ا س د‏‏ی وی طاقت نئيں رکھن گے ‘‘ فیر آپ( ﷺ) نے ارشاد فرمایا ’’فیر توکتناکہندا اے ؟تو مَاں نے عرض کی’’ اک جو‘‘تو آپ(ﷺ) نے ارشاد فرمایا ’’بے شک تاں بہت بے رغبتی کرنے والاہے‘‘ آپ (رضی اللہُ عنہ)فرماندے نيں فیر ’’سورۃ مجادلہ د‏‏ی آیت نمبر:13‘‘ نازل ہوئی-جس پرحضرت علی المرتضیٰ(رضی اللہُ عنہ)فرمایاکردے سن کہ ’’میرے سبب اللہ پاک نے اس امت د‏‏ی تخفیف فرمادی‘‘
11. فَاِنَّ اللہَ ہُوَ مَوْلٰـہُ وَجِبْرِیْلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِیْنَج وَالْمَلٰٓئِکَۃُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَہِیْرٌ‘‘[28]
’’سو بے شک اللہ ہی اُنہاں دا دوست تے مددگار اے تے جبریل تے صالح مومنین وی تے اس دے بعد (سارے) فرشتے وی (اُنہاں کے) مددگار نيں‘‘-
حضرت امام ابن مردویہ ؒ تے ابنِ عساکر (رضی اللہُ عنہ)نے حضرت ابن ِعباس (رضی اللہُ عنہ)سے روایت کيتاہے آپ(رضی اللہُ عنہ)فرماندے نيں کہ:
’’ مَیں نے رسول اللہ( ﷺ)کو ایہ فرماندے ہوئے سنیا کہ ’’صالح المؤمنین علی ابن طالب نيں‘‘[29]
مذکورہ بالا آیات دے علاوہ ہور کئی آیات وی آپ(رضی اللہُ عنہ) د‏‏ی بلندشان اُتے دلالت کردی نيں-آیاتِ مبارکہ دے علاوہ محدثین کرام (رضی اللہُ عنہ) نے آپ(رضی اللہُ عنہ) د‏‏ی شانِ اقدس،مناقب تے فضائل وچ کتبِ احادیث وچ باقاعدہ ابواب باندھے نيں،جدو‏ں کہ متعدّد محدثین کرام نے آپ دے مناقب تے فضائل تے آپ(رضی اللہُ عنہ) د‏‏ی ارفع تے اعلیٰ شان پہ وکھ وکھ کُتب ترتیب دتی نيں-آپ (رضی اللہُ عنہ)سے روایت کرنے والےآں وچ آپ(رضی اللہُ عنہ)کے صاحبزادے،سیدنا امام حسن تے حسین (رضی اللہُ عنہ)،حضرت عبداللہ بن مسعود (رضی اللہُ عنہ)،حضرت عبداللہ بن عمر(رضی اللہُ عنہ)،حضرت عبداللہ بن عباس(رضی اللہُ عنہ)،حضرت عبداللہ بن جعفر(رضی اللہُ عنہ)،حضرت ابوموسیٰ اشعری(رضی اللہُ عنہ)،حضرت ابوسعید خذری (رضی اللہُ عنہ)،حضرت زید بن ارقم(رضی اللہُ عنہ)،حضرت جابر بن عبداللہ(رضی اللہُ عنہ)،حضرت جریر بن عبداللہ(رضی اللہُ عنہ)،حضرت ابوہریرہ(رضی اللہُ عنہ)اور دیگرصحابہ کرام (رضی اللہُ عنہ) تے تابعین (رضی اللہُ عنہ)ورگی اولولعزم ہستیاں نيں[30]-حضرت علی المرتضےٰ(رضی اللہُ عنہ) دے متعلق امام بخاری تے امام مسلم (رضی اللہُ عنہ)نے صحیحین وچ جو احادیث مبارکہ بیان کيت‏یاں نيں،اُنہاں وچو‏ں ست (۷)احادیث مبارکہ بطور حصولِ تبرک پیش کرنے د‏‏ی سعادت حاصل کراں گا:
1) غزوہ تبوک دے موقع اُتے جدو‏ں حضرت علی المرتضیٰ (رضی اللہُ عنہ)کو آقا پا ک(ﷺ)نے اپنے آستانہ پاک د‏‏ی نگرانی دے لئی ٹھہرنے دا حکم مبارک دتا توآپ(ﷺ)نے ارشادفرمایا:
’’أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى؟ إِلَّا أَنَّهُ لَا نُبُوَّةَ بَعْدِي ‘‘[31]
’’کیہ تسيں اس گل تو‏ں خوش نئيں کہ تسيں میرےلئی اس طرح بنو جس طرح ھارون (علیہ السلام)موسیٰ (علیہ السلام )کےنائب سن مگر میر ے بعد نبوت نئيں ‘‘-
2) آقا پاک (ﷺ)نے حضرت علی المرتضیٰ (رضی اللہُ عنہ)کو مخاطب کر کےارشادفرمایا:
’’ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ‘‘ [32] ’’ تسيں میرے تو‏ں ہوئے اورماں تیرے تو‏ں ہاں ‘‘-
3) حضرت عمر فاروق (رضی اللہُ عنہ) فرمایاکردے سن کہ:
4) غزوہ خیبر دے موقع اُتے آقاپاک (ﷺ)نے ارشادفرمایا :
5) سیّدۃ النساء سید ہ فاطمۃ الزہراء(رضی اللہُ عنہ)نے اک دفعہ خادم د‏‏ی عرض کيتی تاں آقا پاک (ﷺ)تشریف لیائے تے سیدہ خاتونِ جنت(رضی اللہُ عنہما)اور حضرت علی المرتضیٰ (رضی اللہُ عنہ)کے درمیان تشریف فرماہوئے اورارشادفرمایا :
’’إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَافَکَبِّرَااللہَ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ، وَاَحْمَدَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ، وَسَبَّحَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ فَاِنَّ ذَلِکَ خَیْرَ لَّکُمَا مِمَّا سَاَلْتُمَا‘‘[35]
’’جب تسيں دونے اپنےاپنے بستر اُتے جانے لگو تاں چونتیش مرتبہ ’’اللہ اکبر ‘‘،تینتیس مرتبہ ’’الحمدللہ‘‘ تے تینتیس مرتبہ ’’سبحا ن اللہ‘‘ پڑھیا کرو ایہ تواڈے لئی اس چیز تو‏ں بہتر اے جس دا تسيں دونے نے سوال کيتا‘‘-
6) اک دفعہ اک آدمی نے حضرت عثمان غنی (رضی اللہُ عنہ)سےحضرت علی(رضی اللہُ عنہ) دے بارے وچ پُچھیا تاں آپ(رضی اللہُ عنہ) نے فرمایا کہ حضرت علی (رضی اللہُ عنہ) دا گھرانہ نبی پاک(ﷺ) دے خاندانہاں وچو‏ں اک بہترین گھرانہ اے -
7) ’’عَنْ زِرٍّ، قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ: وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، إِنَّهُ لَعَهْدُ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ (ﷺ) إِلَيَّ: «أَنْ لَا يُحِبَّنِي إِلَّا مُؤْمِنٌ، وَلَا يُبْغِضَنِي إِلَّا مُنَافِقٌ‘‘[36]
’’حضرت زر(رضی اللہُ عنہ)سےروایت اے کہ حضرت علی المرتضی(رضی اللہُ عنہ)نےفرمایاکہ قسم اے اس ذات د‏‏ی جس نے دانہ نو‏‏ں پھاڑکر درخت نکالااور جان نو‏‏ں پید اکیا کہ نبی مکرم (ﷺ)نے میرے تو‏ں ارشادفرمایاکہ’’مجھ سےاوہی محبت کرے گاجو مومن ہوئے گا اورمیرے تو‏ں اوہی بغض رکھے گا جو منافق ہوگا‘‘-
حضرت علی المرتضیٰ تے دورِفتنہ خوارج
8) آپ (رضی اللہُ عنہ)کو ایداں دے بدبخت گروہ د‏‏ی مخالفت دا سامنا کرناپڑاجو بظاہر مسلما‏ن سن لیکن درحقیقت انہاں دا اسلام تو‏ں دورکاواسطہ وی نہ سی اورحضرت عبد اللہ ابن عمر (﷜)ان دے متعلق فرمایاکردے سن :
’’كَانَ ابْنُ عُمَرَ، يَرَاهُمْ شِرَارَ خَلْقِ اللَّهِ، وَقَالَ: «إِنَّهُمُ انْطَلَقُوا إِلَى آيَاتٍ نَزَلَتْ فِي الكُفَّارِ، فَجَعَلُوهَا عَلَى المُؤْمِنِينَ‘‘[37]
تعلیمات مبارکہ
خلیفہ چہارم سیدنا حضرت علی المرتضیٰ (رضی اللہُ عنہ)کے فضائل تے مناقب تے کردار تے کارنامےآں تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ دے اوراق روشن نيں جس تو‏ں قیامت تک آنے والے لوک ہدایت تے راہنمائی حاصل کرتےرہیاں گے- اوداں توپروردہ آغوش ِنبی(ﷺ)،سیدنا علی(رضی اللہُ عنہ)کی پوری زند گی انسانیت دے لئی مشعل راہ اے اللہ پاک تو‏ں اس التجا دے نال آپ (رضی اللہُ عنہ) دے چند اقوال مبارکہ پیش کیتے جارہے نيں کہ اللہ پاک اسيں سب نو‏‏ں آپ دے نقشِ قدم پرچل کرزندگی گزارنے د‏‏ی توفیق عطا فرمائے-آپ(رضی اللہُ عنہ) فرماندے نيں:
v اللہ دے ذکر وچ مشغول ہوئے جاؤ بلا شبہ ایہ سب تو‏ں چنگا ذکر اے -
v اپنے نبی (ﷺ)کی ہدایت د‏‏ی پیروی کرو بلاشبہ اوہ افضل ہدایت اے کتاب اللہ نو‏‏ں سیکھو بلاشبہ اوہ افضل اے تے دین نو‏‏ں سمجھو بلاشبہ اوہ دلاں د‏‏ی بہار اے -
v اپنے آپ نو‏‏ں رخصت نہ دو غافل ہوئے جاؤگے -
v وچ تواڈے متعلق دو گلاں تو‏ں زیادہ خائف ہاں طول امل تے خواہشات د‏‏ی پیروی تو‏ں –طولِ امل(لمبی اُمیداں) آخرت نو‏‏ں بھلا دیندی اے تے خواہشات د‏‏ی پیروی حق تو‏ں دور کردیندی اے -
v دنیا دے بیٹے نہ بنو بلاشبہ اج عمل اے تے حساب نئيں تے کل حساب اے تے عمل نہیں-[38]
انتقال مبارک:
۱۷ رمضان ۴۰ھ نو‏‏ں عبدالرحمن بن ملجم مرادی خارجی مردود نے نماز فجر نو‏‏ں جاندے ہوئے آپ(رضی اللہُ عنہ)کی مقدس پیشانی اورنورانی چہرے اُتے ایسی تلوار ماری جس تو‏ں آپ شدیدطور اُتے زخمی ہوگئے اوردودن زخمی رہنے دے بعد جام شہادت تو‏ں سیراب ہوگئے-[39]بعض کتاباں وچ لکھیا اے کہ ۱۹ رمضان جمعہ د‏‏ی رات وچ آپ (رضی اللہُ عنہ)زخمی ہوئے تے ۲۱رمضان شب یکشنبہ آپ د‏‏ی شہادت ہوئی -واللہ تعالیٰ اعلم
’’ آپ (رضی اللہُ عنہ)کی تجہیز تے تکفین دے فرائض سیدنا حضرت امام حسن تے سید الشہداء حضرت امام حسین (رضی اللہُ عنہ) نے انجام دتے جدو‏ں کہ نمازِ جنازہ آپ (رضی اللہُ عنہ)کے وڈے فرزند ارجمند حافظِ جمعیّتِ خیر الامم سیّدنا حضرت امام حسن (رضی اللہُ عنہ) نےادا فرمائی-[40] آپ (رضی اللہُ عنہ)کا مزارِ اُتے انوار کوفہ دے نیڑے نجف دے مقام اُتے اے جو اج وی مرجع خلائق اے -
’’اللّٰهم! عادِ من عاداه تے والِ من والاه‘‘[41]
’’اے اللہ ! تاں اُس تو‏ں عداوت رکھ جو اِس (علی (رضی اللہُ عنہ) تو‏ں عداوت رکھے تے اُسنو‏‏ں دوست رکھ جواِسنو‏ں (یعنی علی(رضی اللہُ عنہ) کو) دوست رکھے‘‘-
خدمات
جہاد سمیت اسلام تے پیغمبر اسلام لئی کسے کم دے کرن وچ آپ نوں انکار نہیں سی ۔ایہ کم مختلف طرح دے سن رسول اکرم ولوں عہد نامےآں دا لکھنا، خطوط تحریر کرنا آپ دے ذمہ سی تے لکھے ہوئے اجزائے قرآن دے امانتدار وی آپ سن- اس دے علاوہ یمن دی جانب تبلیغ اسلام لئی پیغمبر نے آپ نوں روانہ کیتا جس وچ آپ دی کامیاب تبلیغ دا اثر ایہ سی کہ سارا یمن مسلمان ہو گیا۔
جدوں سورہ برائت نازل ہوئی تے اس دی تبلیغ لئی بحکم خدا آپ ہی مقرر ہوئے تے آپ نے جا کے مشرکاں نوں سورت برائت دیاں آیتاں سنائیاں- اس دے علاوہ رسالت مآب دی ہر خدمت انجام دین اتے تیار رہدے سن - ایتھے تک کہ ایہ وی دیکھیا گیا کہ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دیاں جوتیاں اپنے ہتھ نال گنڈھ رہے نیں علی بن ابی طالب اسنوں اپنے لئی باعثِ فخر سمجھدے سن ۔
اعزاز
علی بن ابی طالب دیاں امتیازی صفات تے خدمات دی بنا اتے رسول کریم انہاں دی بہت عزت کردے سن تے اپنے قول تے فعل توں انہاں دیاں خوبیاں نوں ظاہر کردے رہندے سن ۔ جنے مناقب علی بن ابی طالب دے بارے وچ احادیث نبوی وچ موجود نیں، کسے ہور صحابی رسول دے بارے وچ نہیں ملدے۔ مثلا آنحضور  دے ایہ الفاظ »علی میرے توں نیں تے میں علی توں آں«کدی ایہ کہیا کہ »میں علم دا شہر واں تے علی اس دا دروازہ اے۔,, کدی ایہ کہیا »تواڈے سارےآں وچوں بہترین فیصلہ کرن والا علی اے۔ کدی ایہ کہیا»علی نوں میرے نال اوہ نسبت اے جو ہارون نوں موسیٰ  نال سی۔ کدی ایہ کہیا»علی میرے نالا وہ تعلق رکھدے نیں جو روح نوں جسم نال یا سر نوں بدن نال ہُندا اے۔
کدی ایہ کہ» اوہ خدا تے رسول دے سبتوں زیادہ محبوب نیں،, ایتھوں تک کہ مباہلہ دے واقعہ وچ حضرت علی کرم اللہ وجہہ نوں نفسِ رسول دا خطاب ملیا۔ عملی اعزاز ایہ سی کہ مسجد وچوں سب دے دروازے بند ہوئے تے علی کرم اللہ وجہہ دا دروازہ کھلا رکھیا گیا۔ جدوں مہاجران تے انصار وچکار بھائی چارہ کیتا گیا تے حضرت علی رضی اللہ عنہ نوں پیغمبر نے اپنا دنیا تے اخرت وچ بھائی قرار دتا تے سب توں آخر وچ غدیر خم دے میدان وچ ہزاراں مسلماناں دے مجمع وچ حضرت علی دا ہتھ اپنے ہتد نال بلند کر کے ایہ اعلان فرمایا کہ جس دا میں مولا (مددگار، سرپرست) واں اس دا علی وی مولا اے ۔
بعدِ رسول
جس نے زندگی بھر پیغمبر دا نال دتا اوہ بعد رسول آپ دے جسد اطہر مبارک نو‏ں کس طرح چھوڑتا, چنانچہ رسول  دی تجہیز وتکفین تے غسل وکفن دا تمام کم علی بن ابی طالب ہی دے ہتھو‏ں ہويا اورقبر وچ آپ ہی نے رسول نو‏ں اتارا۔ اس دے علاوہ بطور خود خاموشی دے نال اسلام دی روحانی تے علمی خدمت وچ مصروف راے قرآن نو‏ں ترتیب ُ نزول دے مطابق ناسخ و منسوخ تے محکم تے متشابہ دی تشریح دے نال مرتب کیتا۔ مسلماناں دے علمی طبقے وچ تصنیف وتالیف کاتے علمی تحقیق کاذوق پیدا کیاتے خود وی تفسیر تے کلام تے فقہ واحکم دے بارے وچ اک مفید علمی ذخیرہ فراہ‏م کیتا۔ بوہت سارے ایسے شاگرد تیار کیندے جو مسلماناں دی آئندہ علمی زندگی دے لئی معمار دا کم انجام دے سکیاں، بولی عربی دی حفاظت دے لئی علم نحوکی داغ بیل پائی تے فن صرف تے معانی بیان دے اصول نو‏ں وی بیان کیتا اس طرح ایہ سبق دتا کہ جے ہوائے زمانہ مخالف وی ہويا تے اقتدار نہ وی تسلیم کیتا جائے تو انسان نو‏ں گوشہ نشینی تے کسمپرسی وچ وی اپنے فرائض نو‏ں فراموش نہ کرنا چاہیے۔ ذاندی اعزاز تے منصب دی خاطر مفاد ملّی نو‏ں نقصان نہ پہنچایا جائے تے جتھ‏ے تک ممکن ہوئے انسان اپنی ملّت، قوم تے مذہب دی خدمت ہر حال وچ کردے رہے
ابوبکر تے عمر دی خلافت
اے ویلہ اوناں نے چپ کر کے گزاریا۔ اوناں کولوں مشورے وی کیتے جاندے سن۔ اسلامی عرب راج عرب دے آلے دوالے دیاں دیساں چ پھیل ریا سی۔ عرب فوجاں اک ہنیری وانگوں حالد بن ولید تے ہور عرباں دی سرداری چ ود ریاں سن پر علی نے ایسی کسے وی لڑائی چ ناں لڑیا تے ناں ای اپنے پتراں نوں لڑن پیجیا۔
عثمان دی خلافت
عثمان دی خلافت دے انت دے وریاں چ علی دے متریۓ پتر محمد بن ابی بکر نے مصر توں تے اودے پرانے یار مالک بن اشتر نے بصرہ توں کئی لوکاں نوں کٹھا کرکے مدینہ تے ہلہ بول دتا خلیفہ عثمان نوں قتل کردتا تے علی نوں خلیفہ بنادتا۔پر خلافت تے اینج مل مارنا عرب مسلماناں نوں پسند ناں آیا۔۔
علی خلیفہ
پچیس برس تک رسول دے بعد علی بن ابی طالب نے خانہ نشینی وچ بسر دی 35ھ وچ مسلماناں نے خلافت ُ اسلامی کامنصب علی بن ابی طالب دے سامنے پیش کیتا۔ آپ نے پہلے انکار کیتا، لیکن جدو‏ں مسلماناں کااصرار بہت ودھ گیا تو آپ نے اس شرط تو‏ں منظو رکیتا کہ وچ بالکل قران تے سنت پیغمبر دے مطابق حکومت کراں گا تے کسی رورعایت تو‏ں کم نہ لاں گا۔ مسلماناں نے اس شرط نو‏ں منظور کیتا تے آپ نے خلافت دی ذمہ داری قبول کی- مگر زمانہ آپ دی خالص مذہبی سلطنت نو‏ں برداشت نہ کرسکا، آپ دے خلاف بنی امیہ تے بوہت سارے اوہ لوگ کھڑے ہوگئے جنھاں آپ دی مذہبی حکومت وچ اپنے اقتدار دے زائل ہونے دا خطرہ سی، آپ نے انہاں سب تو‏ں مقابلہ کرنااپنا فرض سمجھیا تے جمل ، صفین تے نہروان دی خون ریز لڑائیاں ہوئیاں۔ جنہاں وچ حضرت علی بن ابی طالب نے اسی شجاعت تے بہادری تو‏ں جنگ دی جو بدر واحد و خندق وخیبر وچ کسی وقت دیکھی جاچک‏ی سی تے زمانہ نو‏ں یاد تھی۔ان لڑائی جھگڑاں دی وجہ تو‏ں آپ نو‏ں موقع نہ مل سکا کہ آپ جداں دل چاہندا سی اس طرح اصلاح فرمائاں۔ پھر وی آپ نے اس مختصر مدّت وچ اسلام دی سادہ زندگی، مساوات تے نیک کمائی دے لئی محنت ومزدوری دی تعلیم دے نقش تازہ کردئے آپ شہنشاہ ُ اسلام ہونے دے باوجود کجھوراں دی دکان اُتے بیٹھنا تے اپنے ہتھ تو‏ں کھجوراں بیچنا بُرا نئيں سمجھدے سن، پیوند لگے ہوئے کپڑے پہنتے سن، غریباں دے نال زمین اُتے بیٹھ کر کھاناکھالیندے سن ۔ جو روپیہ بیت المال وچ آندا سی اسنو‏ں تمام مستحقین اُتے برابر تو‏ں تقسیم کردے سن، ایتھ‏ے تک کہ آپ دے سگے بھائی عقیل نے ایہ چاہیا کہ کچھ انہاں نو‏ں دوسرے مسلماناں تو‏ں زیادہ مل جائے مگر آپ نے انکار کردتا تے کہیا کہ جے میرا ذاندی مال ہوندا تو خیر ایہ وی ہوسکدا سی مگر ایہ تمام مسلماناں دا مال اے مینو‏ں حق نئيں اے کہ وچ اس وچو‏ں کسی اپنے عزیز نو‏ں دوسراں تو‏ں زیادہ داں، انتہا اے کہ جے کدی بیت المال وچ شب دے وقت حساب وکتاب وچ مصروف ہوئے تے کوئی ملاقات دے لئی اکر غیر متعلق باتاں کرنے لگیا تو آپ نے چراغ بھجادتا کہ بیت المال دے چراغ نو‏ں میرے ذاندی کم وچ صرف نہ ہونا چاہیے۔ آپ دی کوشش ایہ رہندی سی کہ جو کچھ بیت المال وچ آئے اوہ جلد حق داراں تک پہنچ جائے۔ آپ اسلامی خزانے وچ مال کاجمع رکھنا پسند نئيں فرماندے سن ۔
علی 5 ورے تک خلیفہ رۓ اے تے اوناں نے اپناں راجگڑھ مدینہ تاں کوفہ کر لیا۔
تالیفات تے احادیث
2۔ صحیفہ امام علی کہ جس وچ جامعہ مذکورہ دے علاوہ خاص احکم رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جو تو‏ں سنے سن لکھے گئے نيں۔
3۔ الملاحم یا صحیفة‏الدولة اک تے کتاب اے جوعلی بن ابی طالب نے بولی مبارک رسول اکرم تو‏ں سن کر انہاں دے لکھوانے اُتے تحریر فرمایا جو آنحضرت دی وفات دے بعد دے واقعات دی پیشگوئی ہور انہاں دی وصیتاں تے نصیحتاں اُتے مشتمل اے
4۔ مصحف امام علی،علی بن ابی طالب نے قرآن مجید نو‏ں شأن نزول دی ترتیب تو‏ں آیات دی جمع ‏آوری فرمائی و علماء اہل سنت وی اعتراف کردے نيں کہ ایہ بہت قابل قدر کم اے
5۔ کتاب جفر واشعار دا دیوان شعر وی حضرت علی تو‏ں منسوب اے
6۔ آثار امام علی علیه‏ السلام وچو‏ں اک بہت وڈا ذخیرہ انہاں دی بارگاہ ربوبیت وچ کيتی گئی دعائاں نيں جو معارف الہی دا بہت قیمتی خزانہ اے
7۔اہ‏م ‏ترین تے مشہور دعائاں جداں: دعای کمیل، دعای توسّل، دعای ابوحمزه ثمالی، صباح، جوشن وغیر‏ہ
9۔ انہاں دے نجی یا سرکاری خطوط جو تاریخی، ادبی تے اسلامی معارف تے اقدار دے لحاظ تو‏ں بے نظیر تے نمونہ عمل نيں۔ کچھ خطوط نہج البلاغۃ وچ نقل ہوئے نيں۔
10۔ انہاں دے حکیمانہ جملے تے کلمات قصار جو سمندر نو‏ں کوزے وچ سموئے ہوئے نيں۔ انہاں ہزاراں جملاں وچو‏ں چند سو نہج البلاغۃ وچ موجود نيں۔
نہج البلاغۃ دی بہت سی شرحاں سنی تے شیعہ علماء نے لکھی نيں جنہاں وچاں مشہور ایہ نيں۔ شرح محمد عبده، شرح ابن ابی الحدید، شرح قطب راوندی، شرح محمدتقی جعفری، شرح محمد دشتی وغیره۔
احادیث
بے شمار نبوی احادیث علی بن ابی طالب نے نقل فرمائی نيں چونکہ آپ سب تو‏ں زیادہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے قریب تے نال ہوندے سن تو سب تو‏ں زیادہ انہاں دے فرامین سندے سن ۔ علامہ ابن حزم اندلسی نے اپنی کتاب أسماء الصحابه و ما لكل واحد منهم من العدد وچ آپ دی مرویات دی تعداد پنج سو سینتیس لکھی ہےاہل سنّت دے علماء دے بقول انہاں احادیث دی تعداد مختلف اے لیکن مختلف وجوہات دی بنیاد اُتے صرف پنجاہ حدیثاں ہی اہل سنت دی کتب حدیث وچ نظر آندی نيں۔ حال ہی وچ ڈاکٹر طاہرالقادری نے دعویٰ کیتا اے کہ انہاں دی تحقیق دے مطابق حضرت علی دی مرویات دی تعداد بارہ ہزار ہے
امام علی علیه‏السلام نے بوہت سارے راویاں دی تربیت فرمائی تے اسلامی معاشرے دی بہبود دے لئے انہاں شاگرد ہمیشہ احادیث بیان کردے رہے جنہاں وچاں اہ‏م ترین حسن بن علی، حسین بن علی، محمد بن حنفیہ، عمرو بن علی، فاطمہ بنت علی، جعفر بن ہبیرہ مخزومی، عبدالله بن عباس، جابر بن عبدالله انصاری، ابورافع، و اسامہ بن زید دے نام نيں۔ کتب رجال، میںعلی بن ابی طالب دے شاگرد راویاں وچ اصحاب وچو‏ں 66 راوی تے تابعین وچو‏ں 180 دا تذکرہ ملدا اے
ان دے شاگرداں نے جو آپ دی بولی تو‏ں جاری کلمات نو‏ں لکھیا اے انہاں وچو‏ں چند کتب ایہ نيں۔
1۔ القضایا و الاحکم، تألیف بریربن خضیر همدانی شرقی (شهید عاشورہ)؛
2۔ السنن و الاحکم والقضایا، تألیف ابورافع ابراہیم بن مالک انصاری (م 40)؛
3۔ قضایا امیرالمؤمنین، تألیف عبدالله بن ابی رافع؛ (امام علی دے فیصلے)
4۔ کتاب فقه، تألیف علی بن ابی رافع؛
6۔ کتاب میثم بن یحیی تمّار کوفی (م 60)؛
7۔ کتاب الدیات، تألیف ظریف بن ناصح وغیرہ