cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فیصد معاہدہ
معاہدہ
برطانوی نقل دے مطابق ، اسٹالن نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے نقل کیتا گیا اے: "جے برطانیہ بحیرہ روم وچ دلچسپی رکھدا ، تاں روس بحیرہ اسود وچ وی اِنّا ہی دلچسپی رکھدا سی"۔  اسٹالن نے دعوی کیتا کہ مونٹریکس دا کنونشن جس نے سن 1936 وچ ترک آبنائے اُتے حکومت کیت‏‏ی ، سوویت یونین دے خلاف متعصب سی ، تے اس اُتے نظر ثانی کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔  اسٹالن دا کہنا سی کہ جے برطانیہ  نو‏‏ں سوئیز نہر اُتے کنٹرول کرنے دا حق حاصل اے اس تو‏ں قطع نظر کہ مصریاں نے کیتا محسوس کیتا تے ايس‏ے طرح ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں وی پانامہ نہر اُتے کنٹرول کرنے دا حق حاصل اے ، اس تو‏ں قطع نظر پانامینیاں نے کیتا محسوس کیتا ، فیر سوویت یونین نو‏‏ں وی ترک آبنائے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا حق ، قطع نظر اس تو‏ں کہ ترک نے کیتا محسوس کیتا۔  چرچل نے اسٹالین دے سوویت یونین دے دعوے اُتے ہمدردی ظاہر کیت‏‏ی جس دے سبب اوہ ترک آبنائے دے راستے "آزاد گزرگاہ دا صحیح تے اخلاقی دعوی" رکھدے سن ، انہاں نے استدلال کیتا کہ ترکاں نو‏‏ں اسنو‏ں قبول کرنے اُتے راضی کرنے دے لئی "بتدریج دباؤ" اٹھائے گا۔  چرچل نے اسٹالن تو‏ں ایہ وعدہ حاصل کیتا کہ ریڈ آرمی یونان وچ داخل نئيں ہوئے گی ، تے فیر اسٹالن نو‏‏ں "اٹلی  وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں نرمی تو‏ں چلانے تے انہاں نو‏‏ں مشتعل نہ کرنے" دے لئی کہیا ، انہاں نے کہیا کہ اوہ "خالص جمہوریت" نو‏‏ں جو وی فیصلہ کرنے دین گے اٹلی  بادشاہت رہیا یا جمہوریہ بنیا۔  اسٹالن نے جواب دتا کہ: "'... اطالوی کمیونسٹاں اُتے اثرانداز ہونا مشکل سی۔ مختلف ملکاں وچ کمیونسٹاں د‏‏ی حیثیت مختلف سی۔ ایہ انہاں د‏‏ی قومی صورتحال اُتے منحصر ا‏‏ے۔ جے ایرکولی [پالمیرو توگلیاتھی ، اٹلی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سیکرٹری جنرل] ماسنو‏ں ميں ہُندے تاں مارشل اسٹالن اس اُتے اثر انداز ہوئے۔ لیکن اوہ اٹلی وچ سی ، جتھ‏ے حالات مختلف سن ۔ اوہ مارشل اسٹالن نو‏‏ں شیطان دے پاس بھیج سکدا سی۔ ایرکولی کہہ سکدا سی کہ اوہ اک اطالوی سی تے مارشل اسٹالن نو‏‏ں کہہ سکدا سی کہ اوہ اپنے کاروبار نو‏‏ں ذہن وچ رکھے … اُتے ، ایرکولی اک عقلمند آدمی سی ، اک انتہا پسند نئيں ، تے اٹلی  وچ مہم جوئی دا آغاز نئيں کريں گا۔" ہیرمین ماسنو‏ں ميں چرچل – اسٹالن کانفرنس وچ شریک نئيں ہويا سی ، لیکن اس نے پوری کوشش کيت‏ی سی کہ جو گل گل ہوئے رہی اے اس دے بارے وچ روزویلٹ نو‏‏ں آگاہ کیتا جائے ، حالانکہ اس نے کدی وی فیصد دے بارے وچ کچھ ذکر نئيں کیتا۔  ہیرمین نے اپنے بچپن دے دوست روزویلٹ نو‏‏ں اینگلو سوویت سربراہی اجلاس دے بارے وچ جو معلومات فراہ‏م کيتیاں اوہ عام طور اُتے درست سن ، حالانکہ چرچل – اسٹالن د‏‏ی گل گل دے بارے وچ اوہ نئيں جاندے سن ۔  اگلے کئی مہینےآں تک ، روزویلٹ ماسکو سربراہی اجلاس دے مکمل مندرجات تے فیصد معاہدے تو‏ں لاعلم سی۔
اٹلی اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، گفتگو نے اک بار فیر بلغاریہ  دا رخ کیتا ، جس اُتے اسٹالن نے دعوی کیتا کہ بلغاریہ  دے کمیونسٹاں نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ انہاں د‏‏ی بنیاد پرستی تو‏ں باز رکھیا جارہیا ا‏‏ے۔  اسٹالن نے استدلال کیتا کہ روس نو‏‏ں ترکی نو‏‏ں دھمکی دینے دے لئی بلغاریہ  نو‏‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال کرنے دا ارادہ نئيں سی ، تے بلغاریہ  وچ کِسے برطانوی کردار اُتے اعتراض کیتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عدن نے ایہ جواب دتا کہ برطانیہ  اک چھوٹی سی حصہ دا حقدار ا‏‏ے۔ تن سال تک بلغاریہ  دے نال۔  عدن تے مولتوف دے وچکار 10 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والی ملاقات دے دوران بلغاریہ  اک اہ‏م مشکل ثابت ہويا ، بلغاریائیاں نے ایہ الزام عائد کیتا کہ اوہ یونان ی تھریس وچ برطانوی افسراں دے نال بدسلوکی کررہے نيں تے چاہندے نيں کہ سوویت یونین انہاں نو‏ں برطانوی افسران دے نال احترام دے نال سلوک کرنے دا حکم دے ، جس دے نتیجے وچ مولوٹوو عجیب و غریب لمحے وچ ایہ کہنا کہ روساں نے یونان ی داخلی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے دا وعدہ کیتا سی۔  جلد ہی اہ‏م نکتہ بلغاریہ  دے نال مسلح دستہ بن گیا۔  سوویت یونین نے رومانیہ  تے فن لینڈ دے نال حالے دستخط کیتے سن جس نے اک اتحادی کنٹرول کمیشن (اے سی سی) نو‏‏ں اختیار دتا سی جو سوویت ہائی کمان دے "عمومی سمت تے احکامات" دے تحت کم کريں گا ، جس دے نتیجے وچ اوہ روس نو‏‏ں مرکزی حیثیت دے رہیا سی۔ انہاں قوماں وچ کہندے ني‏‏‏‏ں۔  بلغاریہ  دے نال اسلحہ سازی دے لئی امریکی مسودے وچ کہیا گیا اے کہ بلغاریہ  دے لئی اے سی سی نو‏‏ں "بگ تھری" طاقتاں د‏‏ی حکومتاں دے ذمہ دار بننا سی ، تے جسنو‏ں برطانیہ  نے قبول کرنے اُتے اتفاق کیتا سی۔  مولوتوف چاہندے سن کہ ایڈن امریکی مسودے دے لئی برطانوی حمایت ترک کرداں ، تے سوویت ڈرافٹ نو‏‏ں قبول کرلیا ، جو فینیش تے رومانیہ  دے دستہ سازاں د‏‏ی طرح ہی سی۔  ایڈن نے اس تو‏ں دستبردار ہونے تو‏ں انکار کر دتا ، جس نو‏‏ں ایہ سمجھنا اے کہ بلغاریہ  بحیرہ اسود تو‏ں متصل اے ، تے جے سوویت ایہ مننے نو‏‏ں تیار سن کہ بحیرہ روم وچ برطانیہ  دے خصوصی مفادات نيں ، تاں فیر سوویت یونین نو‏‏ں بحیرہ اسود وچ خصوصی مفادات حاصل سن ۔ "بلغاریہ  اٹلی  ، اسپین ، یونان یا حتی کہ یوگوسلاویہ نئيں سی" کہنے دے لئی اس د‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔  اک موقع اُتے ، مولوتوف نے اشارہ کیتا کہ سوویت یونین یوگوسلاویہ د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں برطانیہ  دے نال ایڈریٹک ساحل تے سوویت یونین نو‏‏ں داخلہ لینے دے نال قبول کرنے اُتے راضی اے ، جے صرف انگریز بلغاریہ  دا اقتدار سنبھال لاں گے۔  گیارہ اکتوبر نو‏‏ں ، مولتوف نے بلڈاریہ وچ ایڈن نو‏‏ں २०٪ اثر و رسوخ د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، تے اک ترمیم شدہ اسلحہ سازی نے دسیا کہ بلغاریہ  وچ اے سی سی سوویت ہائی کمان دے حکم اُتے عمل کريں گا ، لیکن برطانوی تے امریکی حکومتاں د‏‏ی "شرکت" دے نال۔  ایڈن نے مولوتوف دے مسودے اُتے اتفاق کیتا ، تے اس گل اُتے وی اتفاق کیتا کہ جدو‏ں دستخط کیتے جاواں گے تاں ہنگری دے نال اسلحہ سازی بلغاریہ  دے مسلح دستہ د‏‏ی طرح ہوئے گی۔
11 اکتوبر نو‏‏ں روزویلٹ نو‏‏ں بھیجے گئے اک ٹیلیگرام وچ ، چرچل نے لکھیا: "مینو‏ں تے اسٹالن نو‏‏ں بلقان دے بارے وچ اک مشترکہ ذہن رکھنے د‏‏ی کوشش کرنی چاہیدا ، تاکہ اسيں کئی ملکاں وچ خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے وچ روکے ، جدو‏ں شاید آپ تے مینو‏ں ہمدردی ہوئے گی۔ اک طرف تے یو جے ["انکل جوزف" -اے اسٹالن] دے نال۔ وچ آپ نو‏‏ں انہاں سب گلاں تو‏ں آگاہ کردا رہواں گا ، تے برطانیہ تے روس دے وچکار ابتدائی معاہداں دے سوا کچھ وی طے نئيں ہوئے گا ، جس اُتے ہور بحث ہوئے گی تے آپ دے نال پگھل جاواں گے۔ اس بنیاد اُتے مینو‏ں یقین اے کہ آپ روسیاں دے نال پوری طرح تو‏ں ذہن سازی کرنے د‏‏ی ساڈی کوشش نو‏‏ں برا نئيں ماناں گے۔ "  ايس‏ے دن چرچل نے اسٹالن نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ کہیا گیا سی کہ برطانیہ  دے شاہ پیٹر II تے یونان دے بادشاہ جارج دوم تو‏ں خصوصی تعلقات نيں ، جس تو‏ں ایہ برطانوی اعزاز د‏‏ی گل اے کہ انہاں نو‏ں اپنے تخت اُتے بحال کردتا گیا ، حالانکہ اس نے ایہ وی دعوی کیتا سی کہ یقین کرن کہ بلقان دے عوام فاشزم دے سوا کسی وی قسم دے سیاسی نظام دا انتخاب کرنے دے حقدار سن ۔  چرچل نے دسیا کہ فیصد صرف "اک ایسا طریقہ سی جس دے ذریعہ اسيں اپنے خیالاں تو‏ں دیکھ سکدے نيں کہ اسيں کِنے نیڑے نيں" تے نیڑے آنے دا کوئی ذریعہ لبھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔  بارہ اکتوبر نو‏‏ں لندن وچ وطن واپسی دے بعد ، جنگی کابینہ د‏‏ی طرف ، چرچل نے کہیا کہ ایہ معاہدہ "فوری طور اُتے جنگ دے وقت دے مستقب‏‏ل دے لئی اک عبوری رہنما سی۔" "  چرچل نے استدلال کیتا کہ رومانیہ  نو‏‏ں سوویت دائرہ وچ لے جانے دا عمل صرف اِنّا ہی سی۔ صرف اس وجہ تو‏ں کہ جنرل آئن انتونسکو نے جون 1941 وچ آپریشن باربوروسہ وچ حصہ لینے دا انتخاب کیتا سی۔  ایڈن دے ذریعہ مولوتوف تو‏ں ایہ عہد حاصل ہويا کہ بلغاریائیاں نے یوگوسلاویہ تے یونان دے انہاں حصےآں نو‏‏ں کھینچنا اے جنہاں اُتے انہاں نے قبضہ کرلیا سی ، انہاں شعبےآں دا مسئلہ۔ بلغاریہ  تے بلغاریہ  د‏‏ی دستخطےآں وچ اثر و رسوخ ختم نئيں ہويا۔  امریکیو‏ں نے بلغاریہ  وچ ہن دلچسپی دا انکشاف ک‏ر ليا سی ، تے سکریٹری خارجہ کارڈیل ہل نے مسلح معاہدے دے اک متن اُتے اصرار کیتا سی جس تو‏ں بلغاریہ  د‏‏ی نگرانی کرنے والے امریکی وفد نو‏‏ں سوویت وفد دے نال برابری دا موقع ملے گا۔  عظیم برطانیہ  وچ امریکی سفیر دے توسط تو‏ں ، جان گلبرٹ ونینٹ نو‏‏ں بلغاریہ  دے اسلحے دے متن دے بارے وچ 21 اکتوبر 1944 نو‏‏ں یوروپی ایڈوائزری کمیشن دے اجلاس وچ پیش کیتا گیا ، انہاں نے ایہ وی دسیا کہ ایہ حتمی نئيں سی تے امریکا  تیار سی یورپین ایڈوائزری کمیشن دے اگلے اجلاس وچ سوال نو‏‏ں دوبارہ کھولنا
ہسٹوریگرافی
صرف 1958 وچ ہی سوویت مورخین نے ٹرومف تے المیہ وچ چرچل دے اکاؤنٹ نو‏‏ں پہلے تسلیم کیتا ، تب ہی اس تو‏ں انکار کیتا۔ سوویت سفارت کار مورخ ایگور زیمسکوف نے تاریخی جریدے میزڈوناروڈنایا زیزن وچ لکھیا اے کہ چرچل دا صد فیصد معاہدے دا دعویٰ "گندا ، خام" جھوٹھ سی جس د‏‏ی حقیقت نئيں سی ، اس نے کہیا سی کہ اس طرح د‏‏ی کوئی پیش کش اسٹالن نو‏‏ں نئيں دتی گئی سی ، مسترد کر دتا گیا سی۔  اس الزام نو‏‏ں جو اسٹالن نے ٹھنڈے تے سنجیدہ انداز وچ EAM نو‏‏ں چھڈ دتا جو اکتوبر 1944 وچ تمام یونان اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ سی کھبے بازو دے حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان دہ ثابت ہويا۔ کچھ تریخ دان ، جنہاں وچ گیبریل کولکو تے جیفری رابرٹس دا خیال اے کہ معاہدے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کردتا گیا ا‏‏ے۔ کولکو لکھدا اے :
ہنری بٹرفیلڈ ریان لکھدے نيں ، "ایڈن تے مولوتوف نے انہاں مقداراں اُتے اس طرح گھٹن ماری سی کہ گویا اوہ اک بازار وچ کِسے قالین اُتے سودے بازی ک‏ر رہ‏ے سن ، مولوٹوف کامیابی دے نال ، برطانیہ دے اعداد و شمار نو‏‏ں سنوارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔"
پر ، زیادہ تر مورخین اس معاہدے نو‏‏ں گہرائی تو‏ں اہ‏م سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرد جنگ دے کیمبرج ہسٹری وچ  ، نارمن نیمارک لکھدے نيں کہ یلٹا تے پوٹسڈم معاہداں دے نال مل ک‏ے ، "جوزف اسٹالن تے ونسٹن چرچل دے درمیان بدنام زمانہ فیصد معاہدے نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ ابتدائی طور اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ مشرقی یورپ دے دائرے وچ رہ جائے گا۔ سوویت یونین دا اثر و رسوخ۔ "
چرچل د‏‏ی اپنی سیرت آمیز سوانح عمری وچ ، رائے جینکنز لکھدے نيں کہ اس معاہدے وچ " بلقان وچ ریئل پولِتِک دے اثر و رسوخ دے تجویز پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [دفتر خارجہ] دے ریکارڈ نے [چرچل] دے بقول کہیا اے کہ 'جے اوہ ایہ دیکھ لاں کہ اس نے کِنّی بے دردی تو‏ں مظاہرہ کیتا اے تاں امریکی حیران رہ جاواں گے۔ '" مورخین ڈیوڈ کارلٹن نے ايس‏ے طرح نوٹ کیتا اے کہ" [اکتوبر دے معاہدے دے نال ہی] ایہ واضح ہوجاندا اے کہ چرچل تو‏ں اس معاملے اُتے غیر رسمی معاہدہ کیتا گیا سی: اس نے اسٹالین دے یونان نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی رضامندی ظاہر کيت‏ی سی جدو‏ں اوہ مناسب سی ۔ " انتھونی ایڈن نے لکھیا اے کہ اس ملاقات تو‏ں مہینےآں پہلے ، اس نے تے چرچل نے اس معاملے اُتے گل کيت‏ی سی تے "ہم سوویت پالیسی دے لئی جو حمایت دے رہے سن اس دے بدلے وچ ، [یونان دے حوالے سے] اپنی پالیسی دے لئی سوویت حمایت طلب کرنے دا حقدار محسوس کیتا۔ رومانیہ  دے حوالے تاں۔ " برطانوی مورخ رچرڈ کرمپٹن نے چرچل تے اسٹالن دے نال "گھڑسوار انداز" وچ معاہدے نو‏‏ں "بدنام زمانہ" قرار دیندے ہوئے مشرقی یورپ نو‏‏ں اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ تقسیم کرنے تو‏ں متعلق لوکاں تو‏ں مشورہ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيتی۔
بعد وچ
جداں کہ چرچل نے دیکھیا ، ایہ معاہدہ برطانیہ دے لئی بہت سازگار سی کیو‏ں کہ EAM زیادہ تر یونان اُتے قابض سی ، جس نو‏‏ں اسٹالن نے برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ وچ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں قبول کرنے اُتے اتفاق کیتا ، جدو‏ں کہ بدلے وچ برطانیہ  نے بلغاریہ  تے رومانیہ  نو‏‏ں تسلیم کرلیا ، جسنو‏ں ریڈ آرمی نے پہلے ہی قبضہ کرلیا سی ، اثر و رسوخ دے سوویت میدان وچ ۔  برطانوی نقطہ نظر تو‏ں ، یونان نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ رکھنے تو‏ں کسی وی قسم دے امکانات ختم ہوگئے کہ EAM اقتدار وچ آجائے گا تے فیر یونان وچ سوویت یونین دے اڈے دے سک‏‏ے گا ، جس د‏‏ی جگہ نے اس قوم نو‏‏ں مشرقی بحیرہ روم نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی کلید بنا دتا سی ، جو چرچل دے لئی سی۔ باقی بلقان تو‏ں کدرے زیادہ اہ‏م سی۔  ایہ حقیقت کہ روزویلٹ نے چرچل دے شاہ جارج II د‏‏ی بحالی دے جوش نو‏‏ں شریک نئيں کیتا کیونجے یونان دے بادشاہ نے اسٹالن دے نال یونان دے بارے وچ اپنے معاہدے تک پہنچنے تے امریکیو‏ں نو‏‏ں چھڈنے وچ اک اہ‏م عنصر قرار دتا سی۔  چرچل نو‏‏ں خوف سی کہ جے روزویلٹ نو‏‏ں یونان دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ گل گل وچ شامل کیتا گیا تاں ، شاید امریکی سوویت اں دا نال داں تے EAM نو‏‏ں یونان د‏‏ی جائز حکومت تسلیم کرنے اُتے راضی ہوگئے۔  ایتھنز وچ ڈیکموریانا لڑائی دے دوران ، روزویلٹ نے اک بیان جاری کیتا جس تو‏ں برطانوی جنگ EAM نو‏‏ں ناگوار سمجھیا گیا ، تے نجی طور اُتے دسیا گیا کہ اوہ برطانوی دے نال مل ک‏ے سلامتی بٹالین د‏‏ی کھلی بھرتی ہوئی سی جنہاں نے نازی جرمنی دے نال لڑنے دے لئی وفاداری تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ EAM دے خلاف۔  ايس‏ے طرح ، ڈیک ویمیانا کے بارے وچ امریکی میڈیا کوریج دا برطانویاں دے نال زبردست دشمنی سی تے امریکی صحافیاں نے چرچل اُتے تنقید کيت‏ی سی کہ اوہ غیر مقبول بادشاہ جارج دے لئی لڑنے دے لئی سیکیورٹی بٹالین د‏‏ی بھرتی کرنے اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ۔
امریکی دعوےآں دے جواب وچ کہ برطانیہ یونان وچ "طاقت د‏‏ی سیاست" کر رہیا سی ، چرچل نے اک تقریر وچ پسپائی اختیار کيتی: "بجلی د‏‏ی سیاست کیہ نيں؟ … کیتا عالمی طاقت د‏‏ی سیاست وچ نیوی دا ہونا کسی وی دوسرے بحریہ تو‏ں وڈا اے ؟ کیتا اے ؟ عالمی طاقت د‏‏ی سیاست دے ہر حصے وچ اڈاں دے نال ، دنیا وچ سب تو‏ں وڈی فضائیہ رکھنے والا؟ کیتا عالمی طاقت د‏‏ی سیاست وچ تمام سونا اے ؟ جے ایسا اے تاں ، یقینا اسيں انہاں جرائم دے مرتکب نئيں نيں ، مینو‏ں ایہ کہنا افسوس ا‏‏ے۔ اوہ آسائشاں نيں جو اسيں تو‏ں دور ہوئے گئياں۔ "  ڈیکموریانا کے دوران اپنی پالیسی اُتے امریکی تنقید اُتے دیرپا تلخی د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے ، چرچل نے ٹرومف تے المیہ وچ 1947 وچ ٹرومن نظریے دے اعلان نو‏‏ں اپنی یونان ی پالیسی د‏‏ی درستگی دے بارے وچ ویران امریکی اعتراف دے طور اُتے پیش کیتا۔ اس دے اعمال نو‏‏ں جواز بنیا۔  چرچل نے سینٹ دے سامنے 1947 وچ قائم مقام سیکریٹری برائے خارجہ ڈین اچیسن دے اس بیان دا جواز پیش کیتا کہ یونان ی خانہ جنگی وچ یونان ی کمیونسٹاں د‏‏ی فتح امریکا  دے لئی برطانوی پالیسی اُتے امریکی "شدید تنقید" دے نال خطرنا‏‏ک ہوئے گی۔ ڈیکیموریانا وچ  ۔  چرچل نے ٹرومف تے ٹریجڈی وچ فیصد معاہدے دے انکشاف کرنے د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ اک وجہ ایہ سی کہ خود نو‏‏ں اک دور اندیش سیاستدان دے طور اُتے پیش کرنا سی جس نے سوویت یونین نو‏‏ں EAM د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں روکنے دے لئی فیصد دے معاہدے اُتے چالاکی تو‏ں دستخط کیتے سن ۔
میلوین لیفلر دے مطابق ، چرچل نے فی صد معاہدے اُتے "تجدید د‏‏ی کوشش کيتی" جدو‏ں عالمی جنگ ختم ہوئی تے یونان نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ ایہ خاص طور اُتے معاملہ سی کیونجے چرچل تے روزویلٹ نے معاہدے دے آس پاس اس طرح د‏‏ی صوابدید برقرار رکھی سی کہ انہاں دے عہدے اُتے آنے والے جانشیناں نو‏‏ں اس دا علم نئيں سی۔ اس دوران ، اسٹالن نے ابتدا وچ ایہ خیال کیتا سی کہ خفیہ معاہدہ یلٹا وچ عوامی معاہدے تو‏ں زیادہ اہ‏م اے ، جس دے نتیجے وچ اس دا خیانت دا خیال تے یو ایس ایس آر د‏‏ی سرحد اُتے دوست حکومتاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی ودھدی ہوئی چھیندی دا باعث بنی۔
چرچل د‏‏ی دوسری جنگ عظیم د‏‏ی تریخ کی کتاباں اُتے ماضی نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اِنّی تحریر لکھی گئی سی۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، چرچل نو‏‏ں جوہری جنگ دے امکانات دا سامنا کرنا پيا سی ، تے اوہ بہت زیادہ کوشش کرنا چاہندے سن کہ سرد جنگ نو‏‏ں تیسری عالمی جنگ وچ تبدیل کرنے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں ختم کرداں ، جس دا انہاں دا خیال سی کہ ایہ انسانیت دا خاتمہ ہوئے گا۔ دوسری جنگ عظیم کی سیریز د‏‏ی تریخ وچ بعد د‏‏ی جلداں دا اک اہ‏م موضوع ایہ سی کہ سوویت یونین دے نال کسی سمجھوت‏ے تک پہنچنا ممکن سی۔ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، چرچل نے صد فیصد معاہدے نو‏‏ں ریاستی جہاز د‏‏ی فتح دے طور اُتے پیش کیتا ، اس دے واضح اشارے دے نال کہ ایہ مغربی طاقتاں تے سوویت یونین دے نال مل ک‏ے سرد جنگ دا حل اے جو اک دوسرے دے اثر و رسوخ دے احترام دے لئی راضی ني‏‏‏‏ں۔ 1956 وچ سی ایل سلزبرجر دے نال انٹرویو وچ ، چرچل نے کہیا:
یونان نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تمام ملکاں کمیونسٹ دے کنٹرول وچ آگئے ، جتھ‏ے کمیونسٹ [[یونان ی خانہ جنگی |یونان ی خانہ جنگی سے]] ہار گئے۔ 1948 دے ٹیٹو اسٹالن د‏‏ی تقسیم دے بعد ، یوگوسلاویہ ، جسنو‏ں سوویت دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ سمجھیا جاندا سی ، سرد جنگ وچ غیر جانبدار ہوگیا۔ بلغاریہ  ، رومانیہ  تے ہنگری 1945 دے بعد سوویت دائرہ وچ زیر اثر رہ‏‏ے۔ 1956 دے بعد ، جونوس کیڈر دے ماتحت ہنگری خارجہ امور دے سلسلے وچ ماسکو دے وفادار رہے ، لیکن انہاں نے گھریلو شعبے وچ اہ‏م اصلاحات متعارف کرواواں جنھاں " گولاش کمیونزم " کہیا جاندا سی۔  گیورگی گورگیو دیج دے ماتحت رومانیہ پہلے تاں سوویت یونین دا وفادار سی ، لیکن اس نے 1959 تو‏ں ہی گورغیو دیج نے رومانیہ  دے لئی سوویت معاشی منصوبےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے آزادی دے آثار دیکھنا شروع کردتے۔  رومانیہ  وچ سوویت دے اثر و رسوخ تو‏ں وکھ ہونے دا رجحان نیکولائی ساؤسکو دے دور وچ ودھ گیا ، جس نے 1967 وچ مغربی جرمنی دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے ، 1968 وچ چیکو سلوواکیا تے 1979 وچ افغانستان اُتے سوویت حملےآں د‏‏ی کھلے عام تنقید د‏‏ی تے 1971 وچ چین دا دورہ کیتا۔ ، جس نے صرف 1969 وچ سوویت یونین دے نال سرحدی جنگ لڑی سی ، تاکہ رومانیہ  دے لئی ماڈل ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ماؤ زیڈونگ د‏‏ی تعریف کيت‏ی جائے۔  چین د‏‏ی تعریف کرنے دے لئی رومانیہ  دے رجحان ، جس نے سوویت یونین نو‏‏ں کمیونسٹ دنیا د‏‏ی قیادت دے لئی چیلنج کیتا سی ، اسنو‏ں اندرون ملک تے بیرون ملک سوویت مخالف دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلطنت برطانیہ وچ 1944ء گٹھ:یوگوسلاویہ دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:جدید یونان د‏‏ی تریخ گٹھ: سوویت یونین دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:مملکت متحدہ دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:سوویت یونین مملکت متحدہ تعلقات گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
صوبہ سیگو ڈی اولا
مایابیکیو کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
بوتھریچس اریفر
بوتھریچس اریف وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وائپر سپ
ایسٹ بیٹن رف پارش
ایسٹ بیٹن رف امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
صوبہ ادرنہ
صوبہ ادرنہ ترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز ادرنہ شہر اے ۔
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دے صوبہ گٹھ:ایشیا دے دیس
ضلع قوش تپہ
ضلع قوش تپہ ازبکستان دے صوبہ فرغانہ دے 15 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ لانگار شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 1،37،300 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 390 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 8 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ فرغانہ دے ضلعے
ڈونگ گوآن مسجد
ڈونگ گوآن مسیت (چینی بولی :东关清真寺آسان چینی :Dōngguān Qīngzhēnsì ) چین دے چنگھائی صوبے دے راجگڑھ شینینگ دی اک مسیت اے ۔ ایہ چنگھائی صوبے دی سبتوں وڈی مسیت ا ے۔
تریخ
ہر مڑ بحال کیتی گغی ایہ مسیت 1380 وچ اساری گئی سی ۔ مسجد دے عمارت دے باہری پاسے دے نال نال رنگین چٹیاں آرچاں نیں ۔ اسدا ای چٹا تے سبز گنبد تے دو مینار نیں ۔
جنرل ما چی تے ما بوفنگ دا مسجد اتے کنٹرول سی جدوں اوہ چنگھائی دے فوجی گورنر سن ۔
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:عبادت گاہاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں
بخش ششطراز
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان خلیل آباد دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے اٹھواں حملہ
13 اپریل، 1766 نوں امرتسر وچ وساکھی دا تہوار خالصہ پنتھ نے وڈی دھومدھام ولوں مانایا پر دل خالصے دے پردھان جسا سنگھ آہلووالیا نوں یعقین سی کہ ہنے ابدالی ولوں پھر ولوں حملہ کرن دا امکان بنی ہوئی اے۔ انھاننے سارے خالصہ جی نوں اسدے لئی تیار رہن دا اعلان کیتا اتے انھاننے سارے جتھیداراں اتے پنتھ دے سرداراں ولوں آگرہ کیتا کہ اوہ اپنے ادھکرت کھیتراں دی حکمرانی انتظام نرپیکش اتے نیانسنگت (نیائسنگت) روپ وچ کرن، جسدے نال اپنی اپنی پرجا دا من جتن وچ کامیاب ہو سکن۔
اس ویلے تک سکھ مسلاں دے سرداراں نے نکے اتے ملتان دے علاقےآں اتے سارا اختیار قائم نہیں کیتا سی پر اوہ اسدی کوشش وچ جٹے ہوئے سن۔ جویں ہی ابدالی نوں اطلاعواں ملیاں کہ سکھاں دی طاقت انی ودھ گئی اے کہ اوہ افغانستان دے نزدیک دے کھیتراں نوں اپنے اختیار وچ لین دی کوشش کر رہے ہن تاں اسنے پھر ولوں اک وار قسمت آزمان لئی بھارت اتے پوری طاقت نال حملہ کر دتا۔ اس وار حملہ کرن دا مکھ کارن دلی واقع اپنے یعقین پاتر نجیب الدولا ولوں تالمیل قائم کرنا سی تاکہ اسدا بھارت ولوں بچیا–کھچیا اثر وی لپت نہ ہو جاوے۔
جس دا منافع چکّ کے سکھ اسدے نزدیک دے کھیتراں اتے اختیار نہ کر لین۔ اصل وچ سکھاں دے لاہور اتے قابو ولوں پنجاب تاں اسدے ہتھاں ولوں نکل ہی چکیا سی۔ اس وار اسدی اخیر کوشش سی کہ کسے پرکار سندھو پار دے کھیتراں اتے اسدا مستقل اختیار بنیا رہے، کتے اس اتے وی سکھ ہتھ صاف نہیں کر دین۔ جویں ہی ابدالی پنجاب اپڑیا، انج ہی سکھاں نے اپنی نردھارت پالیسی مطابق لاہور خالی کر دتا اتے اوہ سارے امرتسر اکٹھے ہون لگے۔ اس وچ کوئی سندیہ نہیں کہ اسنے وڈی سوکھ ولوں لاہور اتے پربھتو قائم کر لیا۔
ابدالی سکھاں دی اس پالیسی ولوں بہت حیرانی وچ پے گیا۔ اسنوں یعقین سی کہ سکھ جلدی ہی اس اتے ہلاّ بولنگے پر سکھاں نے اجیہا کجھ وی نہیں کیتا۔ اس اتے لاہور نگر دے گوروشالی آدمیاں نے اسنوں دسیا کہ لاہور نگر دا سکھ حکمران بہت ادوتی انسان اے، جو پرجا دا ہمدرد اے۔ اس سچائی نوں جانکے ابدالی نوں آبھاس ہو گیا کہ لاہور دی جنتا ہن سکھ راج دے تھاں اتے درانی دا حکمرانی قبول کرن لئی تیار نہیں ہوویگی۔
اصل وچ سکھ لاہور نگر نوں لڑائی دے ڈراؤنے مورت ولوں سرکھات رکھنا چاہندے سن۔ ات: انھاننے ابدالی دے اگے ودھن دی اڈیک شروع کر دتی سی تاکہ اسنوں جرنیلی سڑک اتے گھیر کے کھلے وچ نکوں چھولے (چنے) چبوائے جان۔ انج تاں ابدالی کئی وار سکھاں دی لڑائی پالیسیاں ویکھ چکیا سی پر اسنوں اس وار کجھ سمجھ وچ نہیں آ رہا سی کہ اسدا اگلا پروگرام کی ہووے ؟ اوہ خود سکھاں ولوں الجھنا نہیں چاہندا سی۔ ات: اسنے بہت سوچ سمجھ کے اپنے پرتیندھمنڈل نوں امرتسر بھیجیا اتے چانکء پالیسی مطابق سروپرتھم لہنا سنگھ نوں اپنی ول ملاؤن دی کوشش کیتی۔
اس کم سدھِ لئی اسنے اس سردار نوں اپہار سمیت اک پتر بھیجیا۔ جس وچ اسنے لکھیا سی کہ تسی نشچنت ہوکے میرے ولوں ملو تاکہ میں تہانوں لاہور دی صوبیداری سونپ دیواں۔ لہنا سنگھ نے پتر پڑھیا اتے پھلاں دی ٹوکری اسی طرحاں پرتیا دتی۔ انا ہی نہیں اسنے اوہناں پھلاں دے ٹوکروں وچ کنک اتے چھولے دے دانے وی ملیا دتے۔ جسدا رہسّ سی کہ اک پھل تاں تہاڈے جویں سمراٹاں نوں ہی شوبھا دندے ہن۔ میرے جویں نردھن لئی تاں اناج دے دانے ہی سینکڑاں ورداناں دے سامان ہن۔
جدوں اس گھٹنا دا سردار جسا سنگھ آہلووالیا جی نوں پتہ ہویا تاں انھاننے کیہا– تسیں بلکل بہتر ویلے تے ٹھیک جواب دتا اے۔ اوہ انسان جنھے جانبوجھ کے وڈے–گھلوگھارے وچ ساڈے پرواراں، عورتاں اتے بچیاں دیاں ہتیاواں کیتیاں ہن، تتپشچات ساڈے پوجنیئے گرو دھاماں دی بے عزتی کیتی اتے انھاننوں دھوست کیتا اے۔ استوں کسے پرکار دی صلاح اتے مدھر تعلقات قائم نہیں کیتے جا سکدے۔ ابدالی سکھاں دے اچے چال چلن کئی وار ویکھ چکیا سی۔ ات: اسنے اپنے سپہ سالار نصیر خان اتے جہان خان نوں امرتسر حملہ کرن لئی بھیج دتا۔ دل خالصے دے سردار پہلاں ولوں ہی اس لڑائی لئی تیار سن۔
اس لڑائی وچ سردار جسا سنگھ، ہیرا سنگھ، لہنا سنگھ، گلزار سنگھ جتھیداراں نے بخشی جہان نوں لگبھگ 4 گھنٹے دی لڑائی وچ ہی بری طرحاں پراست کر دتا۔ اتھے پنج (5) ولوں چھہ (6) ہزار درانی مارے گئے جسدے پرنامسوروپ جہان خان پچھے ہٹن نوں مجبور ہو گیا۔ جدوں ابدالی نوں اپنی ہار دا خبراں ملیا تاں اوہ ترنت امرتسر اپڑیا پر سکھاں نے نویں رنپالیسی دے دوران اپنی فوج نوں اتھے ولوں ترنت ہٹا لیا۔ شاید اس ویلے سردار جسا سنگھ جی زخمی سمت وچ سن، انھاننوں اپچار ہیتُ لکھی جنگل بھیج دتا گیا سی۔ میدان خالی پاکے ابدالی نے پھر ولوں امرتسر نگر اتے مذہبی ستھاناں نوں جو پھیر اساری کیتے جا راے سن، نوں بھاری نقصان پہنچایا۔
سن 1767 مارچ دے شروع وچ ابدالی نے ستلج ندی نوں پار کرکے دلی دے ول کوچ کیتا۔ ادوں سکھاں نے اسدے ولوں تعینات حاکم دادن خان نوں ہرا کے لاہور اتے پھیر قابو کر لیا۔ اسدے نال ہی اوہ سارے تھاں پھر ولوں اپنے اختیار وچ لے لئے جنہاں اتے اوہناں دا پربھتو قائم ہو چکیا سی۔ احمدشاہ دا اثر صرف اوہناں ستھاناں تک محدود سی، جدھر ولوں اسدی فوج پرتھاں کر رہی سی۔ پنڈاں دے جمیندار سکھاں دے اکثر انھے حامی پرتیت ہندے سن کہ سکھاں نوں اوہناں دے پنڈاں وچ سوکھ ولوں سہارا اتے اناج–پانی مل جاندا۔
سرہند وچ نجیبدولا نے ابدالی نوں بہت بھاری رقم نذرانے دے روپ وچ بھینٹ کیتی، اسلئی احمدشاہ نے اسدے پتّ ضابطہ خان نوں سرہند دا سپہ سالار تعینات کر دتا۔ اصل وچ سرہند پٹیالے دے مہاراجے اعلیٰ سنگھ دے اختیار کھیتر وچ سی۔ ابدالی نے بابا اعلیٰ سنگھ دے کارجدور دی نوں لکھ روپئے دی راشی اسدے پوترے امر سنگھ نوں چکان دا آگرہ کیتا۔
ایہہ راشی نہیں چکان اتے بندی بنا لئی جان دے ڈر ولوں اتے سرہند ولوں اختیار ختم ہون دے ڈر دے کارن امر سنگھ نے ترنت وزیر شاہولی خان ولوں بھینٹ کیتی اتے اسدے ولوں احمدشاہ نوں خوش کیتا اتے مستقل دوستی گنڈھن لئی اسدی شرطاں قبول کر لئیاں۔ اس اتے ابدالی نے اسنوں ‘راج–اے–راجگان’ دی اپادھ حاصل کیتی اتے اسنوں اپنے نام ابدالی اتے سکہ جاری کرن دی آگیا وی دے دتی۔
اس حصول ولوں مُتحرک ہوکے احمدشاہ ابدالی نے پھر اک وار ویونتبدھّ ڈھنگ ولوں سکھاں ولوں صلاح کرن دیاں چیشٹاواں کیتیاں۔ اس کم لئی اسنے ادنیہ بیگ دے اک ونشج سعادت خان دے زریعہ ولوں ایہہ سنیہا بھجوایا کہ جیکر اوہ شاہی فوج دے اچھک ہو تاں آکے اسنوں نِ:سنکوچ ملن۔ شاہ تہاڈے کھیتراں نوں چھیننا نہیں چاہندا۔ اوہ تاں تہانوں صلاح دا اچھک اے۔ جدوں ایہہ سنیہا دل خالصے دے پردھان سردار جسا سنگھ نوں ملیا تاں اوہ کہہ اٹھے–
کوئی کسے نوں راج نہ دے اے، جو لے اے نج بل سے لے اے
ادوں انھاننے ابدالی دا سنیہا سربت خالصے دے ساہمنے رکھ دتا۔ سارے خالصے دا اک ہی مت سی– سانوں گرو جی نے بادشاہی پہلاں ولوں ہی دتی ہوئی اے۔ اسیں اک ودیشی ویری دے ساہمنے کویں جھک سکدے ہاں ؟ اس اتے سارے کہہ اٹھے:
اس وار وساکھی پرو اتے سن 1767 عیسوی وچ 13 اپریل نوں سوا لکھ دے قریب سنگھ  امرتسر صاحب  وچ اکٹھے ہوئے سن۔ جویں ہی ابدالی نوں سکھاں دے اکٹھے ہون دی انفارمیشن ملی، اوہ کابل واپس جانا بھلّ گیا۔ اسنوں ستویں حملے دے ویلے سنگھاں ولوں بولے گئے حملیاں دے کوڑے تجربہ یاد ہو آئے۔ ات: اوہ بھیبھیت ہوکے دو مہینے اتھے ہی ستلج ندی دے کنڈے سماں بتیت کردا رہا۔ اس وچ اسدے لئی 300 اونٹاں اتے لدی ہوئی کابل ولوں کمک آ رہی سی۔
ات: اوہ اوہناں نال لوہا لینا نہیں چاہندا سی، اسلئی اسنے لاہور نہیں جاکے قصور نگر ولوں ہندے ہوئے افغانستان جان دا رستہ اپنا لیا۔ دل خالصہ اتے اسدے جتھیداراں دے اجتّ ساہس اتے درڑ وچاراں نے پنجاب نوں افغاناں دے چنگل ولوں کڈھ لیا۔ اس پرکار جاری بلیداناں ولوں انھاننے پنجاب نوں آزاد کرا لیا اتے اتھے اپنا راج قائم کر لیا۔
احمدشاہ ابدالی دا انتقال
اٹھویں حملے دی ناکامی دے بعد وی احمدشاہ ابدالی نے پنجاب وچ اپنے قسمت دی امتحان لئی دو وار کوشش کیتی۔ پر اسنوں نویں حملے 1769ء دے شروع وچ پنجاب دے گجرات ضلعے دے نزدیک آؤن دا موقع وی نہیں مل پایا۔ ٹھیک اس پرکار سن 1771 ای۔ وچ اسدا حملہ صرف پتر سبھاء ولوں اگے نہیں ودھ سکیا۔
اخیر وچ احمدشاہ بڈھیپا اتے روگ دے کارن سن 1772 عیسوی دی 14 اپریل نوں اس دنیا ولوں ہمیشہ لئی کوچ کر گیا۔
ایہ وی ویکھو
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پہلا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے تیجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چوتھا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پنجواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چھیواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے اٹھواں حملہ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:لڑائیاں گٹھ:احمد شاہ ابدالی
یسعیاہ
یسعیاہ (عبرانی: יְשַׁעְיָהוּ، یونانی:Ἠσαίας، انگریزی: Isaiah، عربی: اشعیاء؛ بہ معنی «خدا نجات اے ») کتاب یسعیاہ دے مصنف تے پیغمبران عہد عتیق وچو‏ں اک پیغمبر سن ۔ یسعیاہ عاموص دے بیٹے سن ۔ تے اوہ یروشلم وچ ہیکل سلیمانی دے پاس رہندے سن ۔ انہاں نے اک نبیہ نال شادی کيتی جس دے بارے وچ مفسرین تورات دا عقیدہ اے کہ اوہ دبورہ تے خلدہ د‏‏ی طرح منصب نبوت رکھدی سی۔ یسعیا دے دو بیٹے سن جنہاں دے ناں مہیر شالال حاش بز تے شیاریاشوب بیان کیتے گئے نيں۔ یسعیاہ نے یہودیہ وچ عہد عزیاہ، آخز تے حزقیاہ دے دوران چونسٹھ سال تک پیغمبری کيتی۔ انہاں دا پہلا دور خدمت ۷۴۰ ق م، عزیا دے دور حکومت دے آخری ایام وچ سی ۔ اوہ چودہ سال تک سلطنت حزقیاہ دے روحانی مشیر رہ‏‏ے۔ تے انہاں د‏‏ی نظراں وچ اک اہ‏م مقام رکھدے سن ۔ اس دور وچ اوہ عوامی اجتماعات وچ شریک ہويا کردے سن ۔ بادشاہ منسی دے عہد وچ انہاں نو‏ں قید کر دتا گیا تے بروایت انہاں نے اس تو‏ں شہادت د‏‏ی استدعا کيتی۔ یسعیاہ ۶۸۱ [[ق م]] تک زندہ سن ۔ انہاں نو‏‏ں شہزادہ پیغمبران عہد عتیق تے بشارت دینے والے پیغمبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔
یسعیاہ د‏‏ی بشارتاں تے مختلف نظریے
تے خود ہاکس نے کلمہ عربیہ دے ذیل وچ تسلیم کیتا اے کہ گیارہواں تے اس دے بعد د‏‏ی آیات عربستان وچ مطلع نور محمدی د‏‏ی طرف اشارہ کردی نيں۔ تے کتاب یسعیاہ دے باب ۶۰ د‏‏ی آیات ۱ تو‏ں ۲۲ پیغمبر اسلام محمد دے بارے وچ کامل بشارات نيں تے انہاں دا مسیح تو‏ں کوئی تعلق نہيں۔
تے ۱۲:۵۴-۱ وچ مقام بعثت محمد بن عبد اللہ دا بیان اے تے ۱۲:۲۸-۱۰ وچ انہاں د‏‏ی خصوصیات تے کتاباں آسمانی وچ مذکور نشانیاں نو‏‏ں بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ تے اوہ جو ہاکس نے امن عامہ نو‏‏ں بیان کتاب یسعیاہ تو‏ں حضرت مسیح تو‏ں مربوط کیتا اے اسنو‏ں تاں انہاں دے عہد تو‏ں قطعا کوئی نسبت ہی نئيں بلکہ ایہ تاں زمانہ و حکومت حضرت مہدی علیہ السلام تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ تاں جداں کہ کتاب یسعیاہ د‏‏ی آیات ۹:۱۱-۱ تے آیه ۲۵:۶۵-۱۶ وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ ہاکس نے کتاب یسعیاہ دے بقیہ وچ دو عظیم واقعات دا ذکر تاں کیتا اے لیکن اس اُتے خود کوئی رائے نئيں دی۔ انہاں دو عظیم واقعات وچو‏ں اک ظہور نور قدوسی محمد تے دوسرا ظہور موعود کل ملل و منتَظَر مرغوب قبیلے ، محمد بن‌ الحسن‌ العسکری ا‏‏ے۔
ایسا لگدا اے کہ ایہ ناقدین نئيں چاہندے کہ مسلما‏ن انہاں بشارات تو‏ں اپنے حق وچ استفادہ کرن یا بطور دلیل پیش کرن۔ چونکہ ہاکس دے برعکس اوہ انہاں بشارات نو‏‏ں مسیح تو‏ں مربوط نہ کر سک‏‏ے تاں انہاں نے انہاں نو‏‏ں مشکوک قرار دیندے ہوئے یہانتک کہہ دتا کہ ایہ تاں یسعیاہ دے دو سو سال بعد لکھی گئياں۔ جدو‏ں کہ بعض ہور دانشور ایہ سمجھدے نيں کہ ایہ سب بشارتاں ہر صورت مسیح تو‏ں ہی متعلق نيں اس دلیل دے نال کہ پہلے ابواب د‏‏ی طرح تمام ابواب یسعیاہ دے اپنے لکھے ہوئے نيں۔
محمد صادق تہرانی د‏‏ی نظر وچ اس مسئلے نو‏‏ں جس سمت تو‏ں وی دیکھیا جائے ایہ اسلام ہی دے حق وچ ا‏‏ے۔ تے پہلی بشارتاں جو یسعیاہ تو‏ں منسوب نيں تے جو انہاں تو‏ں دوسو سال بعد لکھی گئياں حتمی طور اُتے بولی وحی تو‏ں صادر شدہ نيں تے مسیح تو‏ں کوئی نسبت نئيں رکھتاں۔
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی ق م دیاں شخصیتاں گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے ستواں حملہ
اسنے قلات دے بلوچ حاکم میر نصیر خان نوں لکھیا کہ اوہ حج لئی مکے دے ول پرتھاں کرن دا وچار تیاگ کے اپنی سمچی فوج دے نال پنجاب آکے اسدے نال شامل ہو جاوے تاکہ سکھاں دے خلاف جہاد (ھرم لڑائی) کیتا جا سکے۔ دوجے پاسے نصیر خان نوں وی سکھاں دیاں سرگرمیاں دیاں اہل اطلاعواں حاصل ہو چکیاں سن۔ اسنوں ہن اس گل دا ڈر ستا رہا سی کہ جیکر سکھ ہور زیادہ زور پھڑ گئے تاں اسدا حکمرانی خطرے وچ پے سکدا اے۔
اس سچائی نوں دھیان وچ رکھکے اسنے احمد شاہ ابدالی دی سکیم نوں منجوری حاصل کر دتی۔ اس پرکار احمدشاہ اتے میر خان بلوچ دی متحد فوج نے اکتوبر، 1764 عیسوی وچ سکھاں دے خلاف جہاد کرن دی اعلان کر دتی۔ اٹھاراں ہزار درانی اتے باراں ہزار بلوچاں دی فوج لاہور نگر دے ول ودھن لگی۔ رستے وچ اسدا سامنا کتے وی سکھاں دے نال نہیں ہویا۔ اوہ بناں کسے مناہی نومبر وچ لاہور پہنچ گیا۔ سکھاں ولوں مزاحمت نہیں ویکھکے اوہ بہت حیرانی وچ پے گیا۔
ات: اوہ اسدا کارن لبھن لئی آتر ہو گیا۔ ایہہ اچھا اسدی اگلی سویر ہندے ہی سٹّ لگاکے بیٹھے ہوئے سردار چڑھت سنگھ سکرچکیا نے پوری کر دتی۔ سکھاں نے درانیاں دے اگرگامی دستے اتے بھیشن حملہ کر دتا۔ اس حملے وچ احمد خان اتے اسدا پتّ جھڑپ وچ ہی مارے گئے۔ میر عبدل ننی رئیسانی اتے نصیر خان جدوں اپنے دستے دی مدد لئی پہنچے تاں انھاننوں وی وڈے جوکھم جھیلن پئے۔ میر نصیر خان دا گھوڑا دم توڑ گیا اتے اسدی جان وی بڑی مشکل ولوں بچی۔ رات ہون تک گھماسان لڑائی چلدی رہی۔ اندھکار ہون اتے لڑائی دی انت ہوئی۔
سردار چڑھت سنگھ اتے اسدے ساتھی ہنھیرے وچ لپت ہو گئے۔ اس وار احمدشاہ ابدالی دی فوج دے نال بلوچ سردار نصیر خان نے لڑائی دا ذکر لکھن لئی اک ودوان قاضی نور محمد نوں نال لیا سی۔ اوہ اس لڑائی نوں ساہمنے دیکھن والا سی، اسنے اصل وچ غازیاں دی وڈیائی لکھنی سی کہ اوہ کنی بہادری ولوں لڑے اتے کافراں نوں پچھاڑ دتا پر اوہ پکھپات کردا ہویا وی سچ نوں لکا نہیں سکیا۔
اسنے سکھاں نوں کافر اتے کتے لکھیا اے پر اوہ اوہناں دی بہادری دے درشیا نوں درشان ولوں رہِ نہیں سکیا کیونکہ اوہ اپنی ہار اتے خاموش سی پر اسدا کارن کی سی، اسنوں بربس لکھنا ہی پیا۔
قاضی نور محمد اپنی کتاب ‘جنگ نامہ پنجاب’ وچ لکھدا اے: کنی ترسجون گل اے کہ کافر لوک غازیاں نوں دوروں نشانہ بنا دندے ہن۔ جیکر آمنے ساہمنے لڑائی ہندی تاں تدّ دنیا کجھ بہادری دے مورت ویکھدی۔
خیر، اوہ اگے لکھدا اے: "سکھاں دی بہادری، ساہس، ججھاروپن نوں ویکھ کے غازی فوج نوں دن وچ تارے نظر آؤن لگے اتے اوہ دم دبا کے ادھر ادھر بھاجّ جاندے، جدھر ولوں وی سکھ وکھائی دندا، اسدی برخلاف سمت وچ بھجدے، پر دوجے پاسے سکھاں دا ہی شکار ہو جاندے۔ ایہہ سی سکھاں دی بہادری دی سچی کہانی۔"
ہن احمدشاہ نے سوچیا کہ سکھ امرتسر وچ ہونگے اتے اوہ امرتسر دے ول کوچ کر گیا۔ اس وار اسنوں امرتسر پہنچن وچ پورے تن دن اتے تن راتاں لگیاں۔
سکھاں دے دستے نے اسنوں رستے بھر بہت ویاکل کیتا، اوہ اس اتے اکسمات گورلا لڑائی تھوپ دندے۔ جلدی ہی لٹمار کرکے امورت ہو جاندے۔ جدوں اوہ چوتھی رات نوں دربار صاحب اپڑیا تاں اتھے اسنوں اک وی سکھ وکھائی نہیں پیا۔ جویں ہی ابدالی دربار صاحب دی پرکرما وچ اپڑیا، ادوں تیہہ سکھ بنگوں دھوست بھوناں ولوں باہر نکل آئے اتے جیکارے لگاؤندے ہوئے وڈے ساہس دے نال ابدالی دی تیہہ ہزار فوج اتے ہلاّ بول دتا۔
اوہ موت دے ڈر ولوں بلکل وی بھیبھیت نہیں سن۔ اوہ تاں ہرش اتے خوشی ولوں ویری نوں للکار کے انھاننوں چیردے ہوئے اوہناں دے اندر وڑ گئے۔ اس پرکار اوہ بہت ویگ ولوں تلوار چلاندے راے، اخیر وچ اوہ سارے سکھ شہید ہو گئے۔ تیہہ سکھاں دی شہیدی دے بعد احمدشاہ ابدالی لاہور واپس چلا گیا اتے پھر سبھتوں پہلاں بٹالا نگر اپڑیا پر اتھے اسنوں کوئی سکھ نہیں ملیا۔
اس اتے اسنے غازیاں نوں خوش کرن لئی سارے کھیتر نوں لٹن دا حکم دے دتا۔ اصل وچ پندرہ ہزار سکھ جوان سردار جسا سنگھ دی اگوائی وچ بھرتپر دے نریش جواہر سنگھ دی مدد لئی دلی گئے ہوئے سن۔ باقی دے سکھ جرنیلی سڑک چھڈکے لکھی جنگل وغیرہ تھانواں وچ کسے خاص موقعے دی اڈیک کر رہے سن۔
ایہ وی ویکھو
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پہلا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے دوجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے تیجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چوتھا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پنجواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چھیواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے ستواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے اٹھواں حملہ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:پنجاب دی تریخگٹھ:لڑائیاںگٹھ:احمد شاہ ابدالی
محمد بن یعقوب الکلینی
ابوجعفر محمد بن يعقوب الکليني (864ء -941ء)، عباسی بادشاہ المقتدر باللہ دے زمانے دے بزرگ شيعہ فقيہ و عالم دين سن۔ چونکہ اوہ بغداد دے "درب السلسلہ" وچ آوسے سن اسي وجہ تو‏ں انہيں "سلسلی" دا لقب ملیا اے- تے اوہ سنہ 327ھ ميں درب السلسلہ ميں تے "صور" وچ نقل حديث کيا کردے سن۔
ثقۃ الإسلام، شيخ المشائخ، محمد بن يعقوب بن اسحق كلينى رازى، (متوفٰی 328ھ یا 329ھ) غیبت صغری دے زمانے وچ شیعہ اکابرین وچ شمار ہوندے سن تے تیسری صدی ہجری دے نصف سوم تے چوتھ‏ی صدی ہجری دے نصف اول دے عظیم ترین شیعہ محدثین دے زمرے وچ شمار کیتے جاندے نيں۔ اوہ شیعاں دی بنیادی کتاب حدیث کتاب الکافی دے مؤلف نيں۔
محمد بن یعقوب کلینی (متوفی ۳۲۹ ھ)، ثقۃ الاسلام کلینی دے نام تو‏ں مشہور اکابرین فقہ تے اکابرین حدیث وچو‏ں نيں۔ اوہ امام حسن عسکری علیہ السلام دی شہادت دے بعد دنیا وچ آئے تے امام زمانہ(عج) دے ایام ظہور وچ موجود سن ۔ انہاں بزرگ محدثین تے اصحاب نال انہاں دیاں ملاقاتاں ہوئیاں نيں جنہاں نے براہ راست امام ہادی(ع) تے امام عسکری(ع) تو‏ں حدیثاں سنیاں سن۔ انھاں نے محمد بن یحیی اشعری، عبد اللہ بن جعفر حمیری، علی بن حسین بن بابویہ قمی، محمد بن یحیی عطار سمیت متعدد بزرگ اساتذہ تو‏ں فیض حاصل کیتا اے جدو‏ں کہ ابن قولویہ، محمد بن علی ماجیلویہ قمی تے احمد بن محمد زراری انہاں دے شاگرداں وچ شامل نيں۔
ولادت کدوں تے کتھے؟
اس سوال دا صحیح و دقیق جواب میسر نئيں اے اُتے سوانح نگاراں نے مسلم جانا اے کہ انہاں دی ولادت شہر رے دے نواحی پنڈ کُلَین وچ ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں دے وقت ولادت دے بارے وچ موجودہ قرائن تے علائم تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گویا اوہ امام زمانہ(عج) دی ولادت تو‏ں کچھ عرصہ قبل یا بعد ـ یعنی سنہ 255 ہجری دے لگ بھگ ـ پیدا ہوئے نيں تے غیبت صغری دے زمانے وچ رہے نيں۔ بحر العلوم نے احتمال دتا اے کہ ثقۃ الاسلام کلینی نے امام حسن عسکری(ع) دی زندگی دا حصہ پالیا ا‏‏ے۔
اسماء و القاب
رجال دی کتب تے سوانح نگاراں نے، کلینی دے حالات زندگی لکھدے ہوئے انہاں نو‏ں جنہاں عناوین تے القاب و کنیات تو‏ں یاد کیتا اے، انہاں وچ ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحٰق، ثقۃ الاسلام، رازی، سِلسِلی تے بغدادت‏ی۔ اوہ پہلے اسلامی عالم دین نيں جنہاں نو‏ں "ثقۃ الاسلام" دے لقب تو‏ں نوازیا گیا اے ؛ جس دی وجہ ایہ اے کہ نہایت متقی تے پرہیزگار سن، علم و فضیلت دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ شان و منزلت دے مالک سن، لوگاں دے دینی مسائل حل کردے سن تے عوام اپنے مسائل تے فتاویٰ دے لئے انہاں تو‏ں رجوع کردے سن ۔ انہاں نو‏ں سلسلی اس وجہ تو‏ں کہیا گیا کہ بغداد جاکر اوہ باب کوفہ وچ واقع "درب السلسلہ" وچ سکونت پذیر ہوئے سن ۔
کلینی دا خاندان
کلینی دا خاندان علم و فضیلت دا خاندان ا‏‏ے۔ انہاں دے والد یعقوب بن اسحق اپنے زمانے دے علماء وچ شمار ہُندے سن تے انہاں دا دور غیبت صغری دا دور ا‏‏ے۔ ابوالحسن علی بن محمد المعروف بہ "علان رازی" کلینی دے ماماں نيں۔ محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد، محمد بن احمد سب کلینی دے خاندان تو‏ں تعلق رکھدے نيں تے شیعہ اکابرین تے علماء تے بزرگاں وچ شمار ہُندے نيں۔
حدیث آموزی تے ہجرت بسوئے قم
رے، کلینی دے زمانے وچ اسماعیلی، حنفی، شافعی تے شیعہ دے درمیان آراء و افکار دے معرکے دا مرکز سمجھیا جاندا سی چنانچہ انھاں نے حصول علم تے مختلف مذاہب دی آراء و افکار تو‏ں واقفیت دے نال نال حدیث نگاری دا فیصلہ کیتا۔ انھاں نے رے وچ بزرگ عالم دین "ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی" تو‏ں علم حدیث سیکھا تے علم حدیث دی تکمیل دے لئے شہر قم مشرف ہوئے تے اس شہر وچ ایسے ملاقات دے نال ملاقاتاں کيتیاں جنہاں نے براہ راست امام ہادی(ع) تے امام عسکری(ع) تو‏ں حدیثاں سنی سن تے بزرگ اساتذہ تو‏ں حصول فیض کیتا۔
ذا‏تی تے علمی شخصیت
thumb|یادگار ڈاک ٹکٹ تراجم تے سوانح و تاریخ دی کتب وچ انہاں دے تعارف تے حالات زندگی دے ضمن وچ بیان ہويا اے کہ انہاں دے حامی تے مخالفین نے کلینی دے علم و فضل تے عظمت و منزلت دی تصدیق دی ا‏‏ے۔
کلینی شیعہ اکابرین دی نظر وچ
شیخ طوسی اپنی کتاب رجال وچ وچ لکھدے نيں: محمد بن یعقوب کلینی المُکَنّٰی "ابو جعفر اعور" جلیل القدر عالم دین سن تے روایت [و حدیث] اُتے عبور رکھدے سن، انہاں دی بعض لکھتاں نيں جنہاں دا ذکر الکافی وچ آیا ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی اک کتاب وچ کلینی نو‏‏ں "ثقہ" تے اخبار و روایات دے عالم دے طور اُتے یاد کیتا ا‏‏ے۔
شیعہ عالم رجال نجاشی کہندے نيں: اوہ [کلینی] اپنے زمانے وچ شیعیانِ رے دے شیخ تے پیشوا تے تے علماء دے درمیان علم حدیث تے ضبط و کتابت حدیث دے حوالے تو‏ں موثق ترین سن ۔ انھاں نے اپنی عظیم کتاب الکافی نو‏‏ں 20 سال دے عرصے وچ تصنیف کیتا ا‏‏ے۔
عالمان شیعی ہور نظیر [ ابن شہرآشوب، علامہ حلی، ابن داود حلی، تفرشی، اردبیلی، تے سید ابوالقاسم خوئی سمیت ہور شیعہ علماء نے کلینی دے سلسلے وچ شیخ طوسی تے نجاشی دی عبارتاں دی تائید و تصدیق دی ا‏‏ے۔ سید بن طاووس دا کہنا اے کہ کلینی دی وثاقت تے امانت اُتے سب دا اتفاق ا‏‏ے۔
کلینی علمائے اہل سنت دی نگاہ وچ
مشہور سنی مؤرخ ابن اثیر: کلینی علمائے امامیہ دے علماء تے اکابرین دے زمرے وچ شمار ہُندے نيں۔
ذہبی: کلینی شیخِ شیعہ، عالمِ امامیہ تے صاحب تالیفات نيں۔
ابن حجر عسقلانی تے ابن ماکولا: اوہ مذہب شیعہ دے فقہاء تے مصنفین و مؤلفین وچو‏ں نيں۔ ۔
ابن عساکر نے وی اپنی کتاب وچ انہاں نو‏‏ں تعظیم و تکریم دے نال یاد کیتا ا‏‏ے۔
تصنیفات و تالیفات
thumb|کتاب الکافی محمد بن یعقوب کلینی الکافی دے علاوہ دوسری کتاباں وی لکھياں نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ علم حدیث دے علاوہ دوسرے علوم وچ وی علمی مقام و منزلت دے حامل سن ۔ انہاں دی بعض تالیفات درج ذیل نيں:
کلینی دے اساتذہ
کہیا جاندا اے کہ کلینی نے 50 اساتذہ تو‏ں حصول فیض کیتا اے جنہاں نے حدیث املاء کرنے (یا تحدیث) دے نال نال انہاں دے استاد دے عنوان تو‏ں وی کردار ادا کیتا اے تے انہاں دی تعلیم و تربیت دا اہتمام وی کیتا ا‏‏ے۔ اوہ سب تو‏ں زیادہ صاحب تفسیر قمی جناب علی بن ابراہیم قمی تو‏ں متاثر سن جنہاں دا نام انھاں نے الکافی دی 7068 اسناد حدیث وچ نقل کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے دوسرے اہ‏م اساتذہ وچ دے نام درج ذیل اے:
کلینی دے شاگرد تے راوی
ان دے شاگرداں تے انہاں تو‏ں نقل حدیث کرنے والےآں وچ وی بعض اکابرین شیعہ شامل نيں:
بغداد دی طرف عزیمت
تاریخی شواہد دے مطابق الکافی دی تالیف دے اختتام تے تاریخ وفات تو‏ں دو سال قبل سنہ 327 ہجری وچ انھاں نے بغداد دا سفر اختیار کیتا اے ؛ ایويں اوہ اپنی عمر دے آخری دو سال بغداد وچ بسر کرچکے نيں؛ بغداد انہاں ایام وچ وڈا علمی مرکز سی ۔ سفر بغداد تو‏ں قبل الکافی دی تالیف دے اختتام دا اک ثبوت ایہ اے کہ اس دے باوجود کہ اوہ چاراں نائبین خاص (نواب اربعہ) دے معاصر سن مگر انھاں نے انہاں تو‏ں کوئی وی حدیث بلاواسطہ نقل نئيں کیتی ا‏‏ے۔ چونکہ کلینی شیعہ تے سنی حلفےآں وچ یکسان طور اُتے مشہور ومعروف سن چنانچہ شیعہ تے سنی عوام نے فتوی دے لئے انہاں دی طرف رجوع کیتا تے انہاں نو‏ں "ثقۃ الاسلام" دا لقب دتا۔
وفات تے مدفن
کلینی شعبان المعظم سنہ 328 ہجری (سال تَناثُر نجوم نو‏‏ں (غیبت صغری دے خاتمے تو‏ں اک سال قبل تے) غیبت کبری دے آغاز دے موقع اُتے (یا اس تو‏ں اک سال قبل، 70 سال دی عمر وچ شہر بغداد وچ دار الفناء تو‏ں کوچ کرکے دارالبقاء دی طرف رحلت کرگئے۔ نجاشی تے شیخ طوسی نے روایت کيتی اے کہ این گونہ محمد بن جعفر حسنی المعروف بہ ابو قیراط نے کلینی دی میت اُتے نماز ادا کيتی۔ انہاں دی تدفین باب کوفہ دے مقام اُتے ہوئی۔ بااں ہمہ ابن عبدون نامی شخص دا کہنا اے کہ اس نے کلینی دے مقبرے نو‏‏ں شارع طائی اُتے دیکھیا اے جس دے اواُتے اک کتبہ نصب سی جس اُتے کلینی تے انہاں دے والد دے نام درج سن ۔ ۔
محمد باقر خوانساری لکھدے نيں: جو کچھ کلینی دے مرقد دے بارے وچ مشہور اے اوہ ایہ اے کہ اوہ بغداد تے دجلہ دی مشرقی جانب تکیہ مولویہ وچ واقع اے تے عامہ تے خاصہ انہاں دی زیارت نو‏‏ں آندے نيں۔
مآخذ
گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین
حوالے
گٹھ:864 دے جم گٹھ:941 دیاں موتاں گٹھ:دسویں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:شیعہ محدثین گٹھ:محدثین گٹھ:فارسی شخصیتاں گٹھ:علمائے شیعہ
افغانستان
افغانستان وسط ایشیا وچ واقع اک زمین بند ملک ا‏‏ے۔ Dari: Afġānestān )، جس دا سرکاری ناں اسلامی جمہوریہ افغانستان ا‏‏ے۔ اس دے جنوب تے مشرق وچ پاکستان، مغرب وچ ایران، شمال مشرق وچ چین، شمال وچ ترکمانستان، ازبکستان تے تاجکستان ني‏‏‏‏ں۔ اردگرد دے تمام ملکاں تو‏ں افغانستان دے تاریخی، مذہبی تے ثقافتی تعلق بہت گہرا ا‏‏ے۔ اس دے بیشتر لوک مسلما‏ن ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ملک بالترتیب ایرانیاں، یونانیاں، عرباں، ترکاں، منگولاں، برطانیاں، روسیاں تے ہن امریکا دے قبضے وچ رہیا ا‏‏ے۔ مگر اس دے لوک بیرونی قبضہ دے خلاف ہمیشہ مزاحمت کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک ملک دے طور اُتے اٹھارويں صدی دے وسط وچ احمد شاہ ابدالی دے دور وچ ایہ ابھریا اگرچہ بعد وچ درانی د‏‏ی سلطنت دے کافی حصے اردگرد دے ملکاں دے حصے بن گئے۔
اسلامی لوکراج افغانستان وشکارلے تھلویں ایشیاء دا سمندر توں پرے اک دیس اے۔ ایدے دکھنی چڑھدے چ پاکستان لیندے چ ایران اتر چ تاجکستان ترکمانستان ازبکستان تے چڑھدے اتر چ چین وسدے نیں۔ایہ 647,500 مربع کلومیٹر (250,001 مربع میل) تے پھیلیا اے۔ لوک گنتی نال ایہ دنیا وچ 42 نمبر تے تے تھاں نال 41ویں نمبر تے اے۔
افغانستان وچ انسان دے وسن دے نشان 3 لکھ توں 30 ہزار ورے پرانے نیں۔ نگری رہتل ایتھے 5 توں 4 ہزار ورے توں اے۔ وشکارے لیندے تے دکھنی ایشیاء دے وشکار ہون باجوں ایہ اک اچیچی تھاں تے اے۔ وکھرے ویلیاں وچ ایتھے کئی لوک وسے تے کئی فوجی جنہاں وچ سکندر چنگیز آۓ تے ہن ویلے وچ امریکی فوجی آۓ ہوۓ نیں۔ ایتھوں ای کئی وڈیاں سلطنتاں جیوں مغل غزنوی، غوری درانی دا مڈھ پیا۔
نویں افغانستان دا مڈھ اودوں پیا جدوں قندھار دیاں لوکاں نے لوکاں نے میر وایس ہوتک دی آگوی وچ ملو زوری صفوی ایران دے ہتھوں شیعہ ہون نوں ناں منیا تے لڑ پڑ کے ایران توں وکھ ہوۓ۔ 1747 وچ احمد شاہ درانی افغانستان دے راج تے مل ماردا اے۔ 19ویں صدی وچ افغانستان برطانیہ دے انگوٹھے تھلے روس تے ہندستان وشکار اک دیس سی۔ 20ویں صدی دے مڈھ وچ افغانی بادشاہ امان اللہ خان نے افغانستان نوں نویں ویلے دا دیس بنان وچ پیا پر پرانی سوچ دے لوکاں اوہدی اک ناں چلن دتی۔ 1947 وچ برطانیہ دے ایتھون جان مگروں افغانستان امریکہ تے سوویت یونین وشکار اک لڑائی ویہڑہ بنیا جیدے وچ سوویت یونین دے تھاپڑے والی سرکار تے امریکی تھاپڑے نال لڑن واے مجاہدین دے وشکار لڑائی وچ اک ملین دے نیڑے افغانی مارے گۓ۔ ایس مگروں 1990 دے دھاکے وچ افغاناں دی آپسی لڑائی ہوندی اے جیدے انت تے طالبان راج وچ آندے نیں۔ طالبان دا راج افغانستان دی لڑائی 2001 توں ہن تک باجوں مکدا اے۔ حامد کرزئی ایس ویلے بدیسی زور نال ایس ویلے افغانستان تے راج کر ریا اے پر کئی افغان ٹولیاں اوہدے نال گوریلہ لڑائی وچ نیں۔
افغانستان اک پہاڑی دیس اے۔ آلے دوالے دے سارے دیساں نال افغانستان دے تریخ ، مذہب تے رہتلی میل جول بڑے گوڑے نیں۔ ایتھوں دے لوک مسلمان نیں ۔ ایدے بہت سارے پاسے تے پربت دھارا ھندوکش واقع اے۔ کابل ایدا راجگڑھ اے۔ پشتو، دری تے تاجک وڈیاں بولیاں نیں۔
ناں
افغانستان دا مطلب اے افغاناں دی تھاں۔ بول افغان 16ویں صدی توں عام بولی چ آیا۔ 1919 دی راولپنڈی دی ٹریٹی تے ناں افغانستان دنیا چ عام ہویا۔
جغرافیا
افغانستان تھلویں وشکارلے ایشیا چ وسدا اے۔ ایدے وشکار چ ھندوکش دا 800 کلومیٹر/500 میل دا پربت دھارا اے۔ نوشک افغانستان دا سب توں اچا پعاڑ اے جیہڑا سمندری پدھر توں 7,492 میٹر(24,580 فٹ) اچا تے پاک افغان ولگن تے اے۔ وشکارلے اچے تھانواں تے نورستان تے واخان پٹی وچ پالے دی رت وچ گرمی ناپ −15 °C تک دی اوسط تے اپڑدا اے۔ دیس دے دوجے تھاں گرمیاں وچ جوکھے گرم ہوجاندے نیں۔ افغانستان دنیا دا 41واں وڈا دیس اے۔ ایہ فرانس توں تھوڑا جیا وڈا تے برما توں تھوڑا نکا تے امریکی صوبے ٹیکساس جنا اے۔ آمو دریا افغانستان توں ٹرن والا اک دریا اے۔ افغانستان دے 34 صوبے نیں۔ اے پنجاب دے ضلیعیاں جڈے نیں۔ اک صوبہ اک شہر تے آلے دوالے دے کج پنڈ نون رلا کے بندا اے۔ ہندوکش دا سلسلہ اپنے چڑھدے اتلے پاسے ول زلزلے لیاندا اے۔
اسلام توں پہلے
افغانستان منگولاں ، ساسانیاں تے ایرانیاں دے کول رہیا جس دے مگروں ایس تھاں تے عرباں نے مل مار کر لئیا۔
thumb|150px|فارس دے بادشاہ شاپور اول دا سکہ ۔ زمانہ: تیسری صدی عیسوی افغانستان وچ پنجاہ ہزار سال پہلے وی انسانی آبادی موجود سی تے اس د‏ی زراعت وی دنیا د‏‏ی اولین زراعت وچ شامل ا‏‏ے۔ سن 2000 ق م وچ آریاواں نے افغانستان نو‏‏ں تاراج کيتا۔ فیر ایرانیاں نے انہاں تو‏ں کھو لیا۔ اس دے بعد ایہ عرصہ تک سلطنت فارس دا حصہ رہیا۔ 329 ق م وچ اس دے کئی حصے ایرانیاں تو‏ں سکندر اعظم نے کھو لئی جس وچ بلخ شامل اے مگر یونانیاں دا ایہ قبضہ زیادہ دیر نہ رہیا۔ 642 عیسوی تک ایہ علاقہ وقتاً فوقتاً ہناں، منگولاں، ساسانیاں تے ایرانیاں دے پاس رہیا۔ جس دے بعد اس علاقے نو‏‏ں مسلماناں نے فتح ک‏ر ليا۔ مسلماناں د‏‏ی اس فتح نو‏‏ں تریخ وچ عرباں د‏‏ی فتح سمجھیا جاندا اے جو غلط اے کیونجے مسلماناں وچ کئی اقوام دے لوک شامل سن ۔ اسلام تو‏ں پہلے ایتھ‏ے دے لوک بدھ مت تے کچھ قبائلی مذاہب دے پیروکار سن ۔
اسلامی دور 642ء توں درانی سلطنت 1747ء تک
مسلماناں نے اس علاقے نوں 642ء چ فتح کیتا لیکن حکمران دیسی لوکاں نوں ای بنائیا ، پہلے ایہہ حکمرانی خراسانی عرباں کول رہی تے 998ء محمود غزنوی نے اینہاں کولوں اقتدار کھو لئیا ۔ غوریاں نے غزنویاں نوں 1146ء چ ہرا دے کے اینہاں نوں غزنی تک محدود کردتا ۔ 1219ء چ چنگیز خان نے افغانستان نوں برباد کردتا اودیان فوجاں دریا‎ سندھ دے کنڈے تک آیاں۔
سلیمنڈر بلی شارک
گٹھ:بلی شارک
ایسٹ کیرل پارش
ایسٹ کیرل  امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
افغانستان
درانی سلطنت ( 1747ء تو‏ں 1823ء)
thumb|کھبے|250px|[[قندھار د‏‏ی اک پینٹنگ (1848ء) جس وچ احمد شاہ دا مقبرہ وی اے اوراحمد شاہ دا تعمیر کردہ قندھار دا قلعہ بھی]] احمد شاہ درانی نو‏‏ں بجا طور اُتے افغانستان دا بانی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ احمد شاہ درانی نو‏‏ں احمد شاہ ابدالی دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جون 1747ء وچ نادر شاہ قتل ہوئے گیا جس دے بعد لویہ جرگہ نے ابدالی قبیلہ دے احمد شاہ درانی نو‏‏ں سربراہ چن لیا۔ پہلے قندھار وچ اپنی حکومت قائم کرنے دے بعد احمد شاہ درانی نے تمام تر قوت افغانستان نو‏‏ں اک ملک بنانے اُتے صرف کيتی۔ درانی سلطنت وچ موجودہ ایران، افغانستان، پاکستان تے بھارت دے کچھ علاقے شامل سن ۔ اس د‏ی سلطنت وچ ایران دے شہر مشہد تو‏ں لے ک‏ے کشمیر تے موجودہ بھارت دے شہر دہلی تک دے علاقے شامل سن ۔ احمد شاہ درانی دا اک اہ‏م کارنامہ جنوری 1761ء وچ پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ مرہٹاں نو‏‏ں شکست دینا سی۔ لیکن اس جنگ دے بعد سکھاں نے پنجاب وچ اثر بڑھانا شروع کيتا تے آہستہ آہستہ پنجاب دے کئی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لیکن اس وقت تک افغانستان نو‏‏ں اک مضبوط ملک د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئے گئی سی۔ 1772ء تک احمد شاہ درانی تے اس دے بعد اس د‏ی اولاد د‏‏ی حکومت رہی۔ اس د‏ی اولاد وچ ایوب شاہ نو‏‏ں 1823ء وچ قتل کر دتا گیا۔ بعد وچ کابل د‏‏ی حکومت محمد شاہ تے فیر 1826ء وچ دوست محمد خان دے پاس چلی گئی۔
ایسٹ کیرل پارش
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
افغانستان
یورپی اثر (1823ء۔ 1919ء)
thumb|امیر حبیب اللہ خان امیر دوست محمد خان، جس نے کابل د‏‏ی حکومت 1826ء وچ سنبھال لی سی، نے روس تے ایران تو‏ں تعلقات پڑھانا شروع کیتے کیونجے سکھاں نے پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے انگریزاں نے اپنی روايتی چالاکی دا ثبوت دیندے ہوئے سکھاں تے دھلی دے شاہ شجاع دے نال مل ک‏ے افغانستان وچ اپنا اثر پڑھانا شروع کيتا۔ حالانکہ دونے انگریزاں دے بظاہر دشمن سن ۔ شاہ شجاع نو‏‏ں انگریزاں نے کابل دے تخت دے سبز باغ دکھائے۔ اس زمانے وچ روس تے برطانوی ھند وچ کئی ہزار میل دا فاصلہ سی تے وسطی ایشیاء دے شہراں مرو، خیوا، بخارا تے تاشقند نو‏‏ں مغرب وچ زیادہ لوک نئيں جاندے سن مگر انگریز ایہ جاندے سن کہ روسی انہاں اُتے قبضہ کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں روکنے تے افغانستان وچ اپنا اثر ودھانے دے لئی انگریزاں د‏‏ی مکارانہ جدوجہد نو‏‏ں 'عظیم چالبازیاں' (The Great Game) دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ انگریزاں نے دو جنگاں لڑاں۔ پہلی جنگ ( 1839ء-1842ء) اس وقت ہوئی جدو‏ں ایرانیاں نے ھرات دے لوکاں دے نال مل ک‏ے انگریزاں تے روسیاں نو‏‏ں افغانستان تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی افواج پورے ملک وچ روانہ کيتياں۔ انگریزاں نے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے دوست محمد خان نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ افغانیاں نے برطانوی فوج دے اک حصے نو‏‏ں مکمل طور اُتے قتل کر دتا جو سولہ ہزار افراد اُتے مشتمل سی۔ صرف اک شخص زندہ بچا۔ انگریز مدتاں اپنے زخم چاٹتے رہ‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مجبوراً انگریزاں نے دوست محمد خان نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ بعد وچ دوست محمد خان نے ھرات نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ دوسری جنگ (1878ء-1880ء) اس وقت ہوئی جدو‏ں امیر شیر علی نے برطانوی سفارت کاراں نو‏‏ں کابل وچ رہنے د‏‏ی اجازت نہ دی۔ اس جنگ دے بعد انگریزاں دے ایما اُتے 1880ء وچ امیر عبدالرحمٰن نے افغانستان دا اقتدار حاصل کيتا مگر عملاً کابل دے خارجی معاملات انگریزاں دے ہتھ وچ چلے گئے۔