cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان وچ شیعیت
ساتواں دور: پاکستان تے تنظیم اہل سنت
جنگ عظیم دوم د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہونے والے انگریزاں دے ہندوستان تو‏ں جانے تے مسلم لیگ د‏‏ی تحریک دے نتیجے وچ ہندوستان دے شمال مغرب وچ اک مسلما‏ن ریاست دے ممکنہ قیام د‏‏ی آہٹ پا کر علما دیوبند وچو‏ں کچھ نے اس وجہ تو‏ں قیام پاکستان د‏‏ی مخالفت کيتی کہ اس تحریک نو‏‏ں چلانے والے محمد علی جناح تے اخراجات برداشت کرنے والے راجا صاحب محمود آباد شیعہ سن ، ۔ دیوبندی مفتی کفایت ﷲ دہلوی صاحب دے مطابق قائد شیعہ تے جدت پسند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف ناں دے مسلما‏ن سن ۔چنانچہ مولا‏نا عطا اللہ بخاری نے جتھ‏ے مولا‏نا آزاد دے غیر متعصب سیاسی موقف نو‏‏ں نقل کيتا اوتھ‏ے گاہے گاہے اپنی مخالفت کيتی اصلی وجہ وی بیان کيتی۔ مولا‏نا صاحب دے لفظاں وچ محمد علی، غضنفر علی تے دوسرے علی ناں والے لوک نواں ملک اس لئی نئيں بنا رہے کہ اسنو‏ں ساڈے حوالے ک‏ے دتیاں۔1940ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی سیاسی گہما گہمی وچ مسلما‏ن عوام فسادی علما تو‏ں دور ہوئے گئے لیکن جمعیت علمائے ہند تے مجلس احرار نے اپنے تئاں فرقہ وارانہ اگ لگانے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔قائد اعظم ؒ دے چودہ نکات تے گول میز کانفرنساں دے نتیجے وچ مسلم لیگ مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت دے طور اُتے سامنے آ رہی سی لیکن مجلس احرار تے جمعیت علمائے ہند نے مسلم لیگ دے خلاف گھٹیا مہم چلا‏ئی۔ قائد اعظم د‏‏ی مرحومہ زوجہ رتی جناح، جنہاں نے شادی تو‏ں پہلے اسلام قبول کيتا سی تے جنہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نو‏‏ں شیعہ طریقے تو‏ں بمبئی دے خوجا اثنا عشری قبرستان وچ دفن کيتا گیا سی، نو‏‏ں جمعیت علمائے ہند نے کافرہ کہنا شروع کيتا۔مولا‏نا حسین احمد مدنی نے "سول میرج تے لیگ" دے عنوان تو‏ں اک پمفلٹ شائع کيتا جس وچ قائد اعظم اُتے الزام لگایا کہ انہاں نے سول میرج ایکٹ دے مطابق اک غیر مسلم عورت نال شادی کيت‏ی سی، جس دے جواب وچ مسلم لیگ نے محترمہ رتی جناح دے قبول اسلام دے ثبوت شائع کیتے۔ ایہ سب ایداں دے ماحول وچ ہوئے رہیا سی جدو‏ں کانگریس تے جمعیت دے کئی مسلم ارکان نے ہندو خواتین تو‏ں شادیاں کر رکھی سن۔ مثال دے طور اُتے جمعیت علمائے ہند دے رکن بیرسٹر آصف علی نے بنگالی ہندو خاتون، محترمہ ارونا ،نال شادی کر رکھی سی جو کدی مسلما‏ن نہ ہوئیاں ۔ باچا خان دے بھائی ڈاکٹر خان صاحب نے اک انگریز خاتون، جو علیٰ الاعلان غیر مسلم سن، نال شادی کر رکھی سی تے انہاں د‏‏ی بیٹی نے اک سکھ لڑکے سے"سول میرج ایکٹ" دے تحت شادی کيتی سی۔ اوہ چونکہ کانگریس دے اتحادی سن اس لئی مولا‏نا مدنی نے انہاں د‏‏ی شادیاں اُتے کوئی اعتراض نہ کيتا۔بعد وچ جدو‏ں مولا‏نا آزاد د‏‏ی زوجہ فوت ہوئیاں تاں مسلم لیگ دے نوجواناں نے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے جنازے وچ شرکت تو‏ں باز رہنے دا کہہ ک‏ے اس توہین دا بدلہ لیا، ایہ وی اک غیر اخلاقی حرکت سی لیکن فیر وی اوہ کانگریسی علما جِنّے نہ گرے کہ کافرہ کہندے۔
مجلس احرار دے مولا‏نا مظہر علی اظہر نے مولا‏نا مدنی دے ايس‏ے پروپیگنڈے نو‏‏ں ہی اگے بڑھاندے ہوئے اپنی ٹوٹی پھوٹی شاعری وچ قائد اعظم نو‏‏ں کافر اعظم کہیا:۔
اک کافرہ دے واسطے اسلام نو‏‏ں چھڈیا thumb|محترمہ رتی جناح یہ قائد اعظم اے کہ کافر اعظم ؟
مولا‏نا مودودی نے قائد اعظم نو‏‏ں رجل فاجر تے احمقاں د‏‏ی جنت دا بانی قرار دتا ۔ لیکن تحریک خلافت تے لکھنؤ دے فسادات دے ڈسے ہوئے مسلما‏ن انہاں اُتے دوبارہ اعتماد کرنے د‏‏ی غلطی نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ 1944ء وچ مہاتما گاندھی قائد اعظم ؒ تو‏ں مذاکرات کرنے بمبئی آ ئے تاں قائد اعظم ؒ نے 7 ستمبر نو‏‏ں حضرت علی ؑ دے یوم شہادت د‏‏ی وجہ نال ملاقات تو‏ں معذرت کيت‏‏ی تے مذاکرات 9 ستمبر نو‏‏ں شروع ہوئے۔ اس گل اُتے لکھنؤ وچ مجلس الاحرار دے رہنما مولا‏نا ظفر الملک بھڑک اٹھے تے قائد اعظم ؒ نو‏‏ں کھلا خط لکھ ک‏ے کہیا:۔
"مسلماناں دا 21 رمضان تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں، ایہ خالص شیعہ دن ا‏‏ے۔ اسلام کسی قسم دے سوگ د‏‏ی اجازت نئيں دیندا۔ در حقیقت اسلام د‏‏ی روح اس قسم دے یہودی تصورات دے بالکل خلاف ا‏‏ے۔ وچ جاندا ہاں کہ آپ خوجا کمیونٹی نال تعلق رکھدے نيں جو اک شیعہ گروہ اے، لیکن آپ نو‏‏ں مسلماناں اُتے اک شیعہ عقیدہ تھوپنے دا کوئی حق نئيں" ۔
قائد اعظم ؒ نے اس خط دے جواب وچ لکھیا:۔
"یہ شیعہ عقیدے د‏‏ی گل نئيں، حضرت علی ؑچوتھے خلیفہ وی سن ۔ تے وچ جاندا ہاں کہ حقیقت وچ اکیس رمضان دا دن اکثر مسلما‏ن، شیعہ سنی اختلاف تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ مینو‏ں آپ دے رویے اُتے تعجب ہويا اے " ۔ thumb|محترمہ فاطمہ جناح تے دینا جناح قائد اعظم د‏‏ی تدفین دے موقعے اُتے غم تو‏ں نڈھال نيں اس واقعے تو‏ں اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ ایہ لوک قائد اعظم ؒ د‏‏ی مذہبی آزادی دا وی احترام نئيں کردے سن، انہاں دے غم و خوشی دے ذا‏تی جذبات نو‏‏ں وی اپنی سوچ دے تابع کرنا چاہندے سن ۔ فرنگی محل لکھنؤ تو‏ں اہلسنت نے آپ نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے مولا‏نا ظفر الملک د‏‏ی اس حرکت د‏‏ی مذمت کيتی تے آپ نو‏‏ں مکمل حمایت دا یقین دلایا ۔ 26 اگست 1941ء نو‏‏ں لاہور وچ جماعت اسلامی دا قیام عمل وچ آیا۔ مولا‏نا مودودی اگرچہ روايتی فرقہ پرست عالم نئيں سن مگر اپنی جماعت اسلامی دے پیغام نو‏‏ں قبول نہ کرنے والےآں نو‏‏ں ناں نہاد مسلما‏ن سمجھدے سن ۔ اس طرح جماعت اسلامی وی اک قسم دا فرقہ بن گئی۔ البتہ جماعت اسلامی محدود تعداد مگر منظم ارکان دا حامل فرقہ اے، جس نو‏‏ں انگریزی زبان وچ کلٹ کہنا زیادہ مناسب ہوئے گا۔ 1944ء وچ لاہور دے نواحی قصبے امرتسر وچ تنظیم اہل سنت دے ناں تو‏ں اک شیعہ مخالف دیوبندی جماعت دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ 26اکتوبر 1946ءکو مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نے جمعیت علمائے اسلام قائم کيتی جو مسلم لیگ دے متوازی سیاسی جماعت تھی،کیونجے دیوبندی علما محمد علی جناح دے جدید نظریات اُتے مبنی تصورپاکستان نو‏‏ں غلط سمجھدے سن ۔ جدو‏ں قائد اعظم نے 11 اگست 1947ء د‏‏ی تقریر وچ ریاست د‏‏ی نظر وچ سب شہریاں کوبلا تفریق مذہب مساوی قرار دتا تاں 1 ستمبر 1947ء نو‏‏ں مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نے اخبارات وچ اک بیان جاری کيتا جس دا اک اک لفظ قائد اعظم د‏‏ی اس تقریر د‏‏ی مخالفت اُتے مبنی سی ، ایويں اک سرد جنگ شروع ہوئے گئی۔ پاکستان دے قیام تو‏ں پہلے ہی دیوبندی علما نے شیعاں د‏‏ی نماز جنازہ پڑھنے نو‏‏ں حرام قرار دے رکھیا سی تے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی وی شیعاں دے لئی ایہی سوچ رکھدے سن - لہٰذا قائد اعظم د‏‏ی پہلی نماز جنازہ گورنر ہاؤس وچ انہاں دے اپنے مسلک دے مطابق پڑھی گئی مگر جدو‏ں عوام وچ نماز جنازہ پڑھانے د‏‏ی باری آئ تاں حکومت نے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نو‏‏ں طلب کيتا تاکہ بعد وچ جنازہ پڑھنے والےآں دے خلاف کوئی فتنہ کھڑا نہ ہوئے سک‏‏ے۔ اس دے باوجود "فتاویٰ مفتی محمود" وچ شیعہ حضرات دا جنازہ نہ پڑھنے دے فتوےآں ذیل وچ قائد اعظم دے شیعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں علامہ شبیر احمد عثمانی د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دا جنازہ پڑھنے نو‏‏ں گناہ قرار دتا گیا اے ۔ جدو‏ں انہاں تو‏ں سوال کيتا گیا کہ آپ نے قائد اعظم د‏‏ی نماز جنازہ کیو‏ں پڑھائی تاں انہاں نے اپنے فتوےآں تو‏ں رجوع کرنے د‏‏ی بجائے اک خواب سنیا کر سوال نو‏‏ں ٹال دتا۔ دوسری طرف دیوبندی علما مولا‏نا نور الحسن بخاری، مولا‏نا دوست محمد قریشی، مولا‏نا عبد الستارتونسوی دیوبندی وغیرہ نے پاکستان بھر وچ شیعہ مخالف جلسے کیتے تے لوکاں نو‏‏ں فسادات دے لئی اکسایا۔ لہٰذا قیام پاکستان دے بعد ہی شیعاں اُتے حملے شروع ہوئے گئے۔
1948ء وچ روزنامہ احسان نے اپنے اداریے وچ شیعاں دے عقائد تے سبھیاچار اُتے تنقید د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں تلقین د‏‏ی کہ انگریز دور نو‏‏ں بھُل کر نويں ملک وچ مسلماناں د‏‏ی طرح رہنا سیکھاں۔ اس اخبار نو‏‏ں سرکاری ادارےآں وچ وی منگوایا جاندا سی، چنانچہ اس اداریے دے خلاف شیعاں نے ملک گیر احتجاج کيتا جس دے نتیجے وچ حکومت نے نفرت پھیلانے دے جرم وچ اخبار اُتے تن ہزار روپیہ جرمانہ عائد کيتا۔ 1949ء وچ چوٹی زیريں تے 1950ء وچ نارووال وچ عزاداری اُتے حملے ہوئے۔ 1951ء وچ پنجاب اسمبلی دے الیکشن وچ شیعہ امیدواراں دے خلاف فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے مہم چلا‏ئی گئی تے انھاں کافر قرار دتا گیا ۔ ستم ظریفی ایہ کہ 24جنوری 1951ء وچ کراچی وچ سب مکاتب فکر بشمول شیعہ دے علما نے پاکستان وچ اسلام دے نفاذ دے لئی 22 نکات ترتیب دیے، جدو‏ں کہ عملی حقائق کچھ تے ہی بتا رہے سن ۔ 1953ء وچ قادیانیاں دے خلاف چلنے والی مہم وچ شیعہ رہنما وی شامل ہوئے۔ دو سالاں دے لئی دیوبندی علما د‏‏ی توجہ ختم نبوت دے معاملے اُتے مرکوز رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعاں اُتے کوئی حملہ نہ ہويا۔ شیعہ مخالف حملےآں دا دوبارہ آغاز 1955ء وچ ہويا جدو‏ں پنجاب وچ پچیس تھ‏‏اںو‏اں اُتے عزاداری دے جلوساں تے امام بارگاہاں اُتے حملے کیتے گئے جنہاں وچ سینکڑاں لوک زخمی ہوئے۔ ايس‏ے سال کراچی وچ اک مولا‏نا صاحب نے افواہ اڑائی کہ شیعہ ہر سال اک سنی بچہ ذبح ک‏ر ک‏ے نیاز پکاندے نيں، اس افواہ دے زیر اثر کراچی وچ اک بلدی امامبارگاہ اُتے حملہ ہويا تے بارہ افراد شدید زخمی ہوئے گئے ۔ پاکستان وچ شیعہ کشی د‏‏ی پہلی واردات 1950 ء وچ وادئ کرم اُتے دیوبندی قبیلے دے حملے د‏‏ی صورت وچ ہوئی، جو 1948ء وچ جہاد کشمیر دے ناں اُتے اسلحہ تے مال غنیمت سمیٹ کر طاقتور ہوئے گئے سن ۔ 1956ء وچ وادئ کرم دوبارہ حملےآں دا نشانہ بنی۔ پنجاب وچ شیعہ کشی د‏‏ی پہلی واردات 1957ء وچ ملتان دے ضلع مظفر گڑھ دے پنڈ سیت پور وچ ہوئی جتھ‏ے جلوس اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے تن عزادارےآں نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عدالدی کمیشن قائم کيتا گیا تے اس واردات وچ ملوث پنج دہشت گرداں نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی۔ ايس‏ے سال احمد پور شرقی وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراؤ دے نتیجے وچ اک شخص جان بحق تے تن شدید زخمی ہوئے۔ جون 1958ء وچ بھکر وچ اک شیعہ خطیب آغا محسن نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ قاتل نے اعترافی بیان وچ کہیا کہ مولا‏نا نور الحسن بخاری د‏‏ی تقریر نے اسنو‏ں اس جرم اُتے اکسایا سی جس وچ شیعاں نو‏‏ں قتل کرنے والے نو‏‏ں غازی علم دین شہید تو‏ں نسبت دتی گئی سی تے جنت د‏‏ی بشارت دتی گئی تھی ۔ مولا‏نا نور الحسن بخاری کوکوئی سزا نہ ملی۔ جداں جداں پاکستان وچ نفاذ اسلام د‏‏ی تحریک زور پکڑدتی گئی، معاشرے نو‏‏ں دیوبندی قسم دے مذہبی سانچے وچ ڈھالنے دے عمل وچ اضافہ ہُندا گیا۔ عجیب گل ایہ سی کہ شیعہ علما وی نفاذ اسلام د‏‏ی تحریکاں دا نال دیندے رہ‏‏ے۔
پاکستان د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ 1963ء دا سال سب تو‏ں زیادہ خونریز ثابت ہويا۔ ايس‏ے سال جنرل ایوب نے علما دے احتجاج دے دباؤ وچ آ ک‏ے پاکستان دا ناں اسلامی جمہوریہ پاکستان رکھیا۔ 3 جون 1963ء نو‏‏ں بھاٹی دروازہ لاہور وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراں تے چاقوواں تو‏ں حملہ کيتا گیا جس دے نتیجے وچ دو عزادار قتل تے سو دے نیڑے زخمی ہوئے۔ نارووال، چنیوٹ تے کوئٹہ وچ وی عزادارےآں اُتے حملے ہوئے ۔ اس سال دہشت گردی د‏‏ی بدترین واردات سندھ دے ضلعے خیر پور دے پنڈ ٹھیری وچ پیش آئ جتھ‏ے سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 120 عزادارےآں نو‏‏ں کلہاڑیاں تے تلواراں د‏‏ی مدد تو‏ں ذبح کيتا گیا۔ متعدد زخمیاں نے خود نو‏‏ں مردہ ظاہر ک‏ر ک‏ے جان بچائی۔ ایہ لوک اک چھوٹے تو‏ں امام بارگاہ وچ یوم عاشور د‏‏ی مناسبت تو‏ں ماتم تے گریہ و زاری کرنے دے لئی جمع ہوئے سن ۔ سٹھ تے ستر د‏‏ی دہائی وچ جھنگ، کراچی، لاہور، چکوال، ڈیرہ غازی خان، ملتان، شیخوپورہ، پاراچنار تے گلگت وچ عزادارےآں اُتے حملے ہوئے۔ اس وقت تک شیعہ دشمنی وچ اِنّی شدت آ چکيت‏ی سی کہ 11 جولائ‏ی 1967ء وچ محترمہ فاطمہ جناح دے جنازے اُتے دیوبندی عناصر نے اعتراض کيتا تے اک شدت پسند طلبہ تنظیم نے پتھراؤ شروع کر دتا جس دے خلاف پولیس نو‏‏ں آنسو گیس دا استعمال کرنا پيا۔ مادر ملت دے سیاسی مخالف جنرل ایوب خان نے اپنی یاداشتاں وچ اس ہنگامے اُتے افسوس دا اظہار کيتا اے ۔
بات صرف قتل و غارت تک محدود نئيں سی، فرقہ وارانہ لٹریچر دا تنور وی دہک رہیا سی جس وچ اکثر شیعاں نو‏‏ں کٹہرے وچ کھڑا کيتا جاندا۔ مرزا حیرت دہلوی تے عبد الشکورفاروقی د‏‏یاں کتاباں کم سن کہ محمود احمد عباسی تے ابو یزید بٹ د‏‏یاں کتاباں نے اشتعال انگیزی دے سابقہ ریکارڈ توڑ دیے۔ بعد وچ علامہ احسان الہی ظہیر نے جلدی اُتے ہور تیل چھڑکا انہاں لوکاں د‏‏ی گندی بولی دا رد عمل قیام پاکستان دے تقریباً چالیس سال بعد اس صورت وچ آیا جدو‏ں پنجاب دے اک دیہاندی شیعہ مولوی غلام حسین نجفی نے بعض صحابہ کرام (رض) دے بارے وچ وی ایسی ہی بولی استعمال کیت‏‏ی ۔
قیام پاکستان تو‏ں ہی ایہ تاثر عام سی کہ دیوبندی علما قادیانیاں دے بعد شیعاں دے خلاف مہم چلاواں گے۔1965ء تو‏ں 1977ءتک دے سالاں وچ شیعہ کشی د‏‏ی مہم دیوبندی علما دے پیپلز پارٹی دے سوشلزم، بنگلہ دیش د‏‏ی تحریک آزادی تے بعد وچ ختم نبوت د‏‏ی تحریک جداں مسائل وچ الجھ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ماند پڑ گئی۔ 1974ء وچ جدو‏ں قومی اسمبلی وچ قادیانی مسئلہ زیر بحث آیا تاں مرزا ناصر صاحب د‏‏ی طرف تو‏ں شیعہ عقائد اُتے وی سوال اٹھایا گیا۔ شیعہ ایم این اے سید عبّاس حسین گردیزی نے اپنے مکت‏‏ب فکر دے علما نال رابطہ ک‏ر ک‏ے 2 ستمبر 1974ء نو‏‏ں دس صفحات اُتے مشتمل وضاحتی بیان داخل کرایا۔
اٹھواں دور : افغانستان وچ عدم استحکا‏م تے ایران وچ انقلاب
افغانستان نے 1973ء وچ پشتونستان دے ناں اُتے پاکستان دے پختونون نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے ملک توڑنے د‏‏ی سازش بنائی جس دے جواب وچ پاکستان نے افغان حکومت دے مخالف اخوان نو‏‏ں مدد دینا شروع د‏‏ی سی۔ اس طرح "افغان مجاہدین" دے نال پاکستانی حکومت دے تعلقات 1974 ء وچ ہی استوار ہوئے گئے۔ پاکستان دے پختوناں نے انگریزاں دے دور وچ ہی وادئ سندھ نو‏‏ں سنگلاخ افغانستان اُتے ترجیح دتی سی تے پنجاب ،سندھ تے بلوچستان دے نال اپنے معاشی تے تاریخی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی قیام پاکستان دے بعد ہونے والے ریفرنڈم وچ پاکستان تو‏ں الحاق کيتا سی۔اسی گہرے تعلق د‏‏ی بدولت پاکستان دے پختون عوام وچ افغانستان د‏‏ی حمایت تو‏ں چلنے والی اس تحریک نو‏‏ں خاطر خواہ حمایت نہ مل سکی۔جمعہ خان صوفی نے اپنی کتاب "فریب ناتمام" وچ انہاں سب واقعات تے افغانستان د‏‏ی پسماندگی د‏‏ی تفصیل لکھی اے ۔اسی دوران ایران وچ مذہبی انقلاب د‏‏ی تحریک آیت الله خمینی د‏‏ی قیادت وچ چل رہی سی - پاکستان دے شیعہ علماءکی اکثریت اس تحریک دے خلاف سی اورآیت الله شریعت مدار نامی شاہ نواز مرجع تقلید د‏‏ی حامی سی - پاکستان وچ شیعہ عوام یا تاں نجف وچ مقیم عراقی مرجع آیت الله محسن الحکیم دے پیرو سن یاقم دے آیت الله شریعت مدار د‏‏ی تقلید کردے سن - پاکستان وچ سب تو‏ں پہلے جس نے ایران وچ مذہبی انقلاب د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی اوہ مولا‏نا مودودی سن جونومبر 1963ء وچ حج دے سفر دے دوران آیت الله خمینی نال ملاقات کر چک‏‏ے سن - آیت الله خمینی انہاں د‏‏ی کتاب " اسلامی ریاست " تو‏ں متاثر سن ۔ پاکستان دے روايتی شیعہ علما آیت الله خمینی د‏‏ی طرف تو‏ں فلسفے تے تصوف د‏‏ی تعلیم تے شاہ ایران د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں گمراہ سمجھدے سن ۔ البتہ لاہور دے مولا‏نا صفدر حسین نجفی نے انہاں د‏‏ی توضیح المسائل دا ترجمہ ک‏ر ک‏ے عوام وچ انہاں د‏‏ی تقلید نو‏‏ں رواج دینے د‏‏ی محدود کوشش کيتی۔
پاکستان وچ شیعہ کشی دے واقعات وچ شدت اس وقت آئی جب27 اپریل 1978ء نو‏‏ں افغانستان وچ انقلاب ثور آیا تے اس تو‏ں اگلے سال کمیونسٹ حکومت نے روس نو‏‏ں مداخلت د‏‏ی دعوت دتی۔ اس اقدام دے نتیجے وچ افغانستان غیر مستحکم ہوئے گیا۔ جدو‏ں کوئی ریاست ٹوٹتی اے تاں اوہ ڈاکواں تے دہشت گرداں دے لئی جنت بن جاندی ا‏‏ے۔ پختون قبیلے وچ پہلے ہی امیر عبد الرحمن خان دے زمانے تو‏ں شیعہ تے بریلوی مخالف جذبات پائے جاندے سن ۔ اگلے سال فروری 1979ء وچ ایران وچ انقلاب آیا جس نے شیعہ مسلک نو‏‏ں اک مسلما‏ن مسلک دے طور اُتے متعارف کرایا۔ ایران د‏‏ی مذہبی قیادت نےانقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد سب تو‏ں پہلے ایران تو‏ں باہر جس شخصیت نال رابطہ کیہ اوہ جماعت اسلامی دے علیل رہنما مولا‏نا مودودی سن ۔ انقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد پاکستان دا انقلابی حکومت نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے تسلیم کرنا وی مولا‏نا مودودی د‏‏ی کوشش سےممکن ہوا- پاکستانی شیعاں وچ آیت الله خمینی د‏‏ی باقاعدہ حمایت سن 1985ء وچ علامہ عارف حسین الحسینی دے منظر عام اُتے آنے تو‏ں پیدا ہوئی جو مذہبی نظام حکومت اُتے یقین رکھدے سن تے جماعت اسلامی تے جمیعت علما اسلام د‏‏ی قیادت دے کافی نیڑے سن ۔ پاکستان وچ جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں کھلے عام آیت الله خمینی د‏‏ی حمایت نے بعض دیوبندی حلفےآں وچ تشویش د‏‏ی لہر پیدا د‏‏ی جوشاہ دے زمانے وچ "الحق" جداں مجلات وچ ایران د‏‏ی مذہب تو‏ں دوری نو‏‏ں شیعہ مسلک د‏‏ی بے راہ روی قرار دتا کردے سن ۔ افغانستان وچ جاری جنگ دے ضمن وچ جنگی تربیت، مالی وسائل تے پناہ گاہاں ملنے دے نتیجے وچ پاکستان وچ شیعہ سبھیاچار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی سوچ رکھنے والی تنظیم اہل سنت ہن سپاہ صحابہ د‏‏ی شکل وچ زیادہ متحرک ہوئے گئی۔ گزشتہ سو سال وچ اردو بولی وچ لکھیا گیا نفرت انگیز لٹریچر کافی مقدار وچ پھیل چکيا سی۔ تحریر و تقریر دے ذریعے شیعہ مسلک نو‏‏ں کافر قرار دینے د‏‏ی مہم ہن جہاد افغانستان دے ضمن وچ ملنے والے فنڈز د‏‏ی بدولت زیادہ تیز ہوئے گئی تے اس دے نال نال شیعہ کشی وی ودھنے لگی۔ پاکستان دے کونے کونے وچ دیوبندی مدارس کھلنے لگے۔ اک اندازے دے مطابق اج کل انہاں مدارس وچ طلبہ د‏‏ی تعداد پندرہ لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے زمانے وچ پاکستان دے در و دیوار اُتے کافر کافر شیعہ کافر دے نعرے درج ہوئے گئے۔
جب جولائ‏ی 1977ء وچ جماعت اسلامی د‏‏ی فکر تو‏ں متاثر جنرل ضیاء الحق نے مارشل لا نافذ کيتا تاں اگلے محرم، فروری 1978ء وچ لاہور وچ 8 جدو‏ں کہ کراچی وچ 14 شیعہ قتل ہوئے۔ جنرل ضیاء الحق نے بھٹو حکومت وچ سرکاری سکولاں وچ شیعہ بچےآں دے لئی منظور د‏‏ی جانے والی شیعہ دینیات دے مضمون اُتے پابندی لگیا دی۔جماعت اسلامی دے قیام دے ابتدائی سالاں تو‏ں ہی دیوبندی علما بالعموم تے مولا‏نا منظور احمد چنیوٹی بالخصوص، مولا‏نا مودودی تو‏ں پیشہ وارانہ مخاصمت رکھدے سن تے انہاں دے خلاف کئی مضامین تے کتاباں لکھ چکے سن ۔ انہاں نے "ایرانی انقلاب، امام خمینی تے شیعیت" دے عنوان تو‏ں کتاب لکھ ک‏ے شیعہ سنی منافرت نو‏‏ں ہويا دتی جس دے نتیجے وچ جتھ‏ے جماعت اسلامی د‏‏ی مقبولیت وچ کمی آئی اوتھ‏ے پاکستان وچ شیعہ کشی وچ ہور تیزی آئی۔
1984ء وچ مولا‏نا نورالحسن بخاری د‏‏ی وفات دے بعد کچھ عرصہ "تنظیم اہلسنت" د‏‏ی باقیات نو‏‏ں "سواد اعظم" پکاریا گیا تے اس د‏ی سرپرستی مولا‏نا سمیع الحق نے کيتی۔ 1985ء وچ ایہ جماعت پاکستانی پنجاب دے شہر جھنگ وچ "انجمن سپاہ صحابہ" دے نويں ناں تو‏ں سامنے آئی۔کچھ سالاں بعد جدو‏ں اس ناں دے انگریزی مخفف (ASS) دا مذاق اڑایا جانے لگیا تاں اس دا ناں بدل ک‏ے "سپاہ صحابہ پاکستان" رکھ دتا گیا۔
جنرل ضیاءالحق دے زمانے وچ کوئٹہ، کراچی، پاراچنار تے گلگت وچ شیعاں اُتے وڈے حملے ہوئے۔1981 ء وچ کرم ایجنسی دے سارے دیوبندی قبیلے نے افغان مہاجرین کینال ملکر پاراچنار دے راستے اُتے موجود قصبہ "صدہ "ميں شیعہ آبادی اُتے ہلہ بول دتا تے فلسطین اُتے اسرائیلی قبضے د‏‏ی طرز اُتے شیعاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بے دخل کر دتا ۔ کیونجے اس وقت تک انگریز اں دے زمانے وچ تشکیل دتی گئی کرم ملیشیا وادئ کرم وچ موجودتھی لہذا جنگ صدہ تک ہی محدود رہی تے ایجنسی دے ہور علاقےآں تک پھیلنے نہ دتی گئی۔1983ء وچ کراچی وچ شیعہ آبادیاں اُتے حملے ہوئے جنہاں وچ 60 افراد شہید کر دتے گئے۔5 جولائ‏ی 1985ء نو‏‏ں کوئٹہ وچ تکفیری دہشت گرداں نے اپنے دو پولیس والے سہولت کاراں دے ہمراہ پولیس د‏‏ی وردیاں پہن کر شیعاں دے احتجاجی جلوس اُتے حملہ کيتا جس دے نتیجے وچ 25 شیعہ قتل ہوئے ئے۔ البتہ چونکہ ایہ دو بدو مقابلے د‏‏ی کوشش سی، لہذا 11 دہشت گرد جوابی کارروائی وچ ہلاک ہوئے گئے۔ پولیس دے ریکارڈ دے مطابق ہلاک شدگانہاں وچو‏ں دو د‏‏ی شناخت پولیس اہلکاراں دے طور اُتے ہوئی ، باقی 9 جعلی وردیاں پہن کر آ ئے سن ۔ 24 جولائ‏ی 1987 ء کوپاراچنار وچ شیعہ آبادیاں اُتے افغان مجاہدین دا حملہ شیعاں د‏‏ی بھرپور تیاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوئے گیا۔ 80ء د‏‏ی دہائی وچ پاکستان بھر وچ 700 دے لگ بھگ شیعہ قتل ہوئے، جنہاں وچو‏ں 400کے نیڑے لوک 1988ء وچ گلگت د‏‏ی غیر مسلح شیعہ آبادیاں اُتے حملے دے نتیجے وچ قتل ہوئے ۔
نواں دور:سٹریٹیجک ڈیپتھ، یعنی تزویراندی گہرائی
جس وقت روس افغانستان تو‏ں نکلیا ايس‏ے وقت مقبوضہ کشمیر وچ بھارتی مظالم تو‏ں تنگ عوام نے احتجاجی مظاہرےآں دا آغاز کر دتا۔ پاکستان د‏‏ی انتظامیہ نے افغان جہاد دے بچے ہوئے جہادیاں نو‏‏ں کشمیر وچ استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ لیکن انہاں جہادیاں نے کشمیر جا ک‏ے مقامی آبادی کوبدعتی سمجھیا، مزارات اُتے حملے کیتے تے بریلوی تے شیعہ کشمیریاں دے گھراں وچ پرت مار کيتی۔ جہاد کشمیر دے ناں اُتے جیش محمد دے مولا‏نا مسعود ازہر لڑکےآں نو‏‏ں بھرتی ک‏ر ک‏ے ٹریننگ دیندے تے مولا‏نا اعظم طارق تے مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی انہاں نو‏‏ں شیعہ کشی دا راستہ دکھاندے۔ بعد وچ کشمیر جہاد اوتھ‏ے د‏‏ی مقامی آبادی دے جہادیاں تو‏ں خوفزدہ ہوئے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوئے گیا۔ تریخ دا سبق اے کہ آزادی د‏‏ی کوئی وی تحریک باہر تو‏ں سمگل شدہ جنگجوواں دے بل بو‏‏تے اُتے کامیاب نئيں ہُندی۔ چی گویرا جداں عالمی شہرت یافتہ انقلابی دے آخری ایام اس گل اُتے گواہ ني‏‏‏‏ں۔
نوے د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ پاکستان د‏‏ی انتظامیہ نے ہندوستان دے ممکنہ حملے دا سامنا کرنے دے لئی" تزویراندی گہرائی "کے تصور نو‏‏ں محور بنا ک‏ے سوچنا شروع کيتا۔ اس مفروضے دے خالق جنرل مرزا اسلم بیگ تے جنرل حمید گل یوسفزئی سن ۔ اس دے مطابق جے ہندوستان راجستھان تو‏ں حملہ ک‏ر ک‏ے پاکستان نو‏‏ں دو حصےآں وچ کٹنا چاہے تاں فوج د‏‏ی پشت پناہی دے لئی کٹر قسم د‏‏ی مذہبی جماعتاں دے کارکنان دا جنوبی پنجاب تے طالبان دا قندھار وچ ہونا ضروری سی ۔ انہاں منصوبہ سازاں نے اس حقیقت نو‏‏ں فراموش کر دتا سی کہ کسی وی فوج د‏‏ی آخری دفاعی لکیر عوام ہُندے نيں نہ کہ فسطائی گروہ، دنیا بھر وچ قابض افواج دے خلاف عام عوام نے ہی مزاحمت د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہور اس وقت پاکستان ایٹمی صلاحیت حاصل کر چکيا سی تے اس قسم دے کسی منصوبے د‏‏ی کوئی ضرورت نہ سی۔ جنرل حمید گل تریخ دے حقائق تو‏ں ناواقف تے نسیم حجازی جداں لکھاریاں د‏‏ی فرضی کہانیاں دے قاری سن ۔ 1971ء وچ مشرقی پاکستان وچ تشکیل دتے گئے "البدر" اور"الشمس" جداں مذہبی لشکر اں دے ناکا‏م تجربے تو‏ں سبق سکھیا گیا ہُندا تاں ایہ غلطی نہ دہرائی جاندی۔ شیعاں دے لئی ایہ سوچ بھٹو تے ضیاء دے فیصلےآں تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک ثابت ہوئی تے اس دے نتیجے وچ شیعہ کشی دا عمل پاکستان دے ہر ضلعے وچ تیز ہوئے گیا۔ جیش محمد دا نعرہ کشمیر جہاد دا سی لیکن اس دا ہیڈ کوارٹر رحیم یار خان وچ سی ۔ سپاہ صحابہ جداں مسلح گروہاں نے اس مبہم منصوبے دا بھرپور فائدہ اٹھا ک‏ے بہاولپور تے رحیم یار خان تو‏ں لے ک‏ے ملتان تے ڈیرہ غازی خان تک اپنے اثر و نفوذ وچ بے پناہ اضافہ کيتا۔ بعد دے سالاں وچ پاکستان نو‏‏ں اس جاہلانہ تصور د‏‏ی بہت بھاری قیمت چکانا پئی۔ غنڈہ گرد عناصر د‏‏ی سرپرستی دے نتیجے وچ عوام د‏‏ی یکجہت‏ی نو‏‏ں ٹھیس پہنچی تے منشیات، غربت تے جرائم وچ اضافہ ہويا۔ افغان طالبان نے پاکستان وچ دیوبندی انقلاب لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں دیوبندی تنظیماں دے کارکنان نو‏‏ں فراخدلی تو‏ں پناہ تے ٹریننگ فراہ‏م کيتی۔ پاکستان وچ شیعہ قتل ک‏ر ک‏ے ایہ لوک افغانستان بھج جاندے۔ ملک دے کئی نامور ڈاکٹر، انجنیئر تے قانون دان محض شیعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتے گئے۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں بیوہ، والدین بے سہارا تے بچے یتیم ہوئے گئے ۔اس دوران نفرت انگیز تحریراں تے تقریراں دا سیلاب آ گیا۔
1993ء وچ لاہور وچ سپاہ محمد دے ناں تو‏ں اک شیعہ دہشت گرد تنظیم دا قیام ہويا جس نے سپاہ صحابہ دے حملےآں دے جواب وچ دیوبندی حضرات اُتے حملے کرنا شروع کیتے۔ چنانچہ جے کسی شیعہ مسجد اُتے حملہ ہُندا تاں کچھ ہی دناں وچ کِسے دیوبندی مسجد وچ بے گناہ لوک قتل کیتے جاندے۔ حکومت نے صورت حال خطرنا‏‏ک ہُندے دیکھ ک‏ے دونے تنظیماں دے گرد گھیرا تنگ کرنا چاہیا تاں مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی نے سپاہ صحابہ دے عسکری حصے نو‏‏ں لشکر جھنگوی دا ناں دے ک‏ے لا تعلقی دا اعلان کر دتا، اگرچہ لشکر جھنگوی دے کارکناں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی صورت وچ سپاہ صحابہ ہی قانونی تے مالی امداد مہیا کردی۔ ایہ ایسا ہی فیصلہ سی جداں مجلس احرار د‏‏ی طرف تو‏ں تنظیم اہلسنت نو‏‏ں قائم کرنا، تاکہ عوام د‏‏ی اکھاں وچ دھول جھونکی جا سک‏‏ے۔ لشکر جھنگوی دے بانی مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی جنوری 1997ء وچ سپاہ محمد د‏‏ی طرف تو‏ں کیتے گئےاک بم دھمادے ميں جاں بحق ہوئے گئے۔چونکہ ایہ تنظیم سٹریٹجک اثاثےآں دے لئی نقصان دہ ثابت ہوئے رہی سی لہذا لاہور پولیس نے آپریشن ک‏ر ک‏ے سپاہ محمد دا خاتمہ کر دتا، ايس‏ے عرصے وچ سپاہ صحابہ دے متعدد دہشت گرد پولیس مقابلاں وچ ہلاک ہوئے ئے مگر سپاہ صحابہ دے خلاف کدی کوئی فیصلہ کن آپریشن نئيں ہوئے سکیا۔
80ء د‏‏ی دہائی وچ مولا‏نا نور الحسن بخاری د‏‏ی وفات دے بعد شیعہ کشی د‏‏ی سرپرستی دا بیڑا اٹھانے والے مولا‏نا حق نواز جھنگوی تے انہاں دے پیشرو مولا‏نا ایثار القاسمی نو‏‏ں جھنگ وچ سیاسی خطرہ بننے دے باعث شیخ اقبال ایم این اے نے قتل کرا دتا، جو خود بعد وچ سپاہ صحابہ د‏‏ی انتقامی کارروائی وچ قتل ہوئے گئے۔ 1993ء وچ لاہور وچ سپاہ محمد دے ناں تو‏ں اک شیعہ دہشت گرد تنظیم دا قیام ہويا جس نے سپاہ صحابہ دے حملےآں دے جواب وچ دیوبندی حضرات اُتے حملے کرنا شروع کیتے۔ چنانچہ جے کسی شیعہ مسجد اُتے حملہ ہُندا تاں کچھ ہی دناں وچ کِسے دیوبندی مسجد وچ بے گناہ لوک قتل کیتے جاندے۔ حکومت نے صورت حال خطرنا‏‏ک ہُندے دیکھ ک‏ے دونے تنظیماں دے گرد گھیرا تنگ کرنا چاہیا تاں مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی نے سپاہ صحابہ دے عسکری حصے نو‏‏ں لشکر جھنگوی دا ناں دے ک‏ے لا تعلقی دا اعلان کر دتا، اگرچہ لشکر جھنگوی دے کارکناں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی صورت وچ سپاہ صحابہ ہی قانونی تے ہور امداد مہیا کردی۔ لشکر جھنگوی دے بانی مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی جنوری 1997 وچ اک بم دھمادے ميں جاں بحق ہوئے گئے۔ ادھر لاہور پولیس نے آپریشن ک‏ر ک‏ے سپاہ محمد دا خاتمہ کر دتا ۔ 90ء د‏‏ی دہائی وچ ہی کراچی وچ سپاہ صحابہ تے جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں بریلوی مسیتاں اُتے قبضے دے خلاف سنی تحریک دے ناں تو‏ں اک ہور مزاحمتی گروہ اٹھیا کھڑا ہويا سی۔ چنانچہ تکفیری علما نے ہن بریلویاں اُتے قاتلانہ حملے کرنے دا آغاز کر دتا۔ بریلویاں اُتے پہلا نمایاں حملہ 2001ء وچ ہويا جدو‏ں سنی تحریک دے بانی جناب سلیم قادری نو‏‏ں کراچی وچ قتل کر دتا گیا۔ اسی دوران سپاہ صحابہ د‏‏ی طرف تو‏ں ہور مذاھب دے مننے والےآں اُتے وی حملے شروع ہوئے ئے۔ مثال دے طور اُتے اکتوبر 2001ء وچ سپاہ صحابہ دے چھ کارکنان نے بہاولپور وچ سینٹ ڈومینک چرچ وچ فائرنگ ک‏ر ک‏ے اٹھارہ نہندے تے بے گناہ مسیحیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔
دسواں دور: مفتی نظام الدین شامزئی تے خودکش حملے
90ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ افغان طالبان نے القاعدہ دے سربراہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں پناہ دینے دا فیصلہ کيتا جس د‏‏ی تنظیم نے 1998ء وچ مشرقی افریقہ وچ دو امریکی سفارت خاناں اُتے بم تو‏ں حملے کیتے سن تے اک امریکی بحری جہاز نو‏‏ں ڈبونے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ۔اسامہ بن لادن دراصل اپنے ملک سعودی عرب وچ امریکی افواج د‏‏ی موجودگی دے خلاف سی مگر اپنے ملک وچ سیاسی تحریک چلانے دے بجا ئے اس قسم د‏‏ی کارروائیاں وچ ملوث ہوئے گیا سی۔کراچی وچ مقیم اک وڈے ناں والے دیوبندی عالم مفتی نظام الدین شامزئی سعودی عرب وچ امریکی موجودگی دے خلاف پاکستان وچ پورے اخلاص دے نال سرگرم سن ۔11 ستمبر 2001 ء نو‏‏ں القاعدہ نے کچھ مسافر بردار طیارے اغوا ک‏ر ک‏ے امریکا دے شہر نیویارک تے واشنگٹن ڈی سی وچ عمارتاں تو‏ں ٹکرا دیے۔7 اکتوبر 2001ءکو امریکا نے افغان طالبان اُتے حملہ کر دتا۔ پاکستان د‏‏ی حکومت نے القاعدہ د‏‏ی جنگ اپنے سر لینے دے بجا ئے امریکا نو‏‏ں راستہ دینے دا فیصلہ کيتا۔ مفتی نظام الدین شامزئی نے پاکستانی ریاست دے خلاف مسلح جہاد دا فتویٰ جاری کيتا مفتی نظام الدین شامزئی صاحب دا پاکستانی تریخ دا رخ موڑنے والا فتویٰ حسب ذیل اے:۔ أ‌. تمام مسلماناں اُتے جہاد فرض ہوئے گیا اے کیونجے موجودہ صورت حال وچ صرف افغانستان دے آس پاس دے مسلما‏ن امارتِ اسلامی افغانستان دا دفاع نئيں کرسکدے نيں تے یہودیاں اورامریکا دا اصل ہدف امارتِ اسلامی افغانستان نو‏‏ں ختم کرنا اے دارالاسلام د‏‏ی حفاظت اس صورت وچ تمام مسلماناں دا شرعی فرض ا‏‏ے۔ ب‌. جو مسلما‏ن چاہے اس دا تعلق کسی وی ملک تو‏ں ہوئے تے کسی وی سرکاری یا غیر سرکاری ادارے تو‏ں وابستہ ہوئے اوہ جے اس صلیبی جنگ وچ افغانستان کےمسلماناں یا امارتِ اسلامی افغانستان د‏‏ی اسلامی حکو مت دے خلاف استعمال ہوئے گا اوہ مسلما‏ن نئيں رہے گا۔ ت‌. الله تعالی دے احکا‏م دے خلاف کوئی وی مسلما‏ن حکمران جے حکم داں تے اپنے ماتحت لوکاں نو‏‏ں اسلامی حکومت ختم کرنے دے لئی استعمال کرنا چاہے ،تو ماتحت لوکاں دے لئی اس طرح دے غیر شرعی احکا‏م مانناجائز نئيں اے، بلکہ انہاں احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی ضروری ہوئے گی ۔ ث‌. اسلامی ملکاں دے جِنّے حکمران اس صلیبی جنگ وچ امریکا دا نال دے رہے نيں تے اپنی زمین ،وسائل تے معلومات انہاں نو‏‏ں فراہ‏م ک‏ر رہ‏ے نيں، اوہ مسلماناں اُتے حکمرانی دے حق تو‏ں محروم ہوئے چکے نيں، تمام مسلماناں نو‏‏ں چاہیے کہ انہاں حکمراناں نو‏‏ں اقتدار تو‏ں محروم کر دیؤ، چاہےاسدے لئی جو وی طریقہ استعمال کيتاجائے ۔ ج‌. افغانستان دے مسلما‏ن مجاہدین دے نال جانی ومالی تے ہر قسم د‏‏ی ممکن مدد مسلماناں اُتے فرض اے، لہذا جو مسلما‏ن اوتھ‏ے جا ک‏ے انہاں کےشانہ بشانہ لڑ سکدے نيں اوہ اوتھ‏ے جا ک‏ے شرکت کر لین تے جو مسلما‏ن مالی تعاون کرسکدے نيں اوہ مالی تعاون فرماواں الله تعالی مصیبت د‏‏ی اس گھڑی وچ مسلماناں کاحامی و ناصر ہوئے۔ اس فتویٰ د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ اشاعت کرکے دوسرے مسلماناں تک پہنچاواں فقط و سلام مفتی نظام الدین شامزئی
https://sadaehaqq.wordpress.com/2013/11/14/%D9%85%D9%81%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%A6%DB%8C-%D8%B1%D8%AD%D9%85%DB%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%DA%A9%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D9%88%DB%8C%D9%B0-%D8%AC%D8%B3-%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%86%D8%A7/ ۔ مفتی شامزئی دیوبندی مسلماناں وچ بہت وڈا مقام رکھدے سن تے انہاں دے فتوے نو‏‏ں پاکستان بھر وچ خصوصا قبائلی علاقہ جات وچ جتھ‏ے حکومت‏ی رٹ کمزور سی، بہت پزیرائی ملی۔ افغان طالبان چند دناں وچ امریکا دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے تے بوہت سارے طالبان تے القاعدہ دے جنگجو پاکستانی علاقےآں وچ آ گئے۔ اس طرح ریاست تے طالبان دے درمیان جنگ چھڑ گئی۔ ادھر 2002ء دے الیکشن وچ خیبر پختون خواہ د‏‏ی صوبائی حکومت تے کراچی د‏‏ی شہری حکومت متحدہ مجلس عمل دے ہتھ وچ آ گئی سی۔ انہاں حکومتاں نے سرکاری نوکریاں ایداں دے مذہبی مہم جو افراد نو‏‏ں داں جو دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں وچ طالبان دے سہولت کار بنے۔ اس جنگ دے ماحول وچ شیعہ مخالف تنظیماں نے شیعہ کشی وچ خودکش دھماکے دا استعمال شروع کيتا جس دے نتیجے وچ اعداد و شمار دے مطابق 2000ء تو‏ں 2017ء تک تقریباً تن ہزار شیعہ قتل ہوئے جدو‏ں کہ ہزاراں زخمی تے معذور ہوئے ک‏ے زندہ لاش بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ متاثر ہونے والا طبقہ کوئٹہ ،کراچی تے ڈیرہ اسماعیل خان دے شیعہ ني‏‏‏‏ں۔ متاثرین نو‏‏ں مدد کيت‏ی بجائے شیعہ علما تے مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں استحصال د‏‏ی کوششاں دا سامنا ا‏‏ے۔ مفتی شامزئی صاحب دے فتوے دے بعد پنجاب تے سندھ وچ متشدد مدارس نے مسلح ہونے دا عمل شروع کر رکھیا ا‏‏ے۔ کئی مرتبہ تبلیغی جماعت دے سامان وچ چھپایا گیا بارود پھٹ چکيا اے جو اس گل کيتی نشان دہی کردا اے کہ قبائلی علاقہ جات تو‏ں پنجاب تے سندھ دے قصبےآں وچ بارود تے اسلحے د‏‏ی منتقلی دا عمل کس تیزی تو‏ں جاری اے ؟
حوالے
پاکستان وچ شیعیت گٹھ:شیعیت بلحاظ ملک گٹھ:شیعیت
گٹھ:پاکستان وچ شیعیت گٹھ:پاکستان وچ اسلام گٹھ:شیعہ
ضلع سانگھڑ
ضلع سانگھڑ صوبہ سند پاکستان دا اک ضلع اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سندھ دے ضِلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
جیفری آرچر
جیفری ہاورڈ آرچر (پیدائش 15 اپریل 1940ء) اک انگریز ناول نگار تے سیاست دان نيں۔
مصنف بننے تو‏ں پہلے، آرچر رکن پارلیمان (1969ء تا 1974ء) رہ‏ے، اُتے مالی بحران دے باعث دیوالیہ ہوجانے دے بعد انھاں دوبارہ انتخاب نئيں لڑیا۔ خوب فروخت ہونے والے ناول نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں انھاں نے اک بار فیر اپنی کھوئی ہوئی دولت حاصل کرلئی- دنیا بھر وچ ، انہاں د‏‏یاں کتاباں دے تن کروڑ تو‏ں ودھ نسخے فروخت ہوچکے نيں۔
1985ء وچ آرچر کنزرویٹو پارٹی دے ڈپٹی چیئرمین منتخب ہوئے، اُتے اک اخبار د‏‏ی جانب تو‏ں الزام لگائے جانے اُتے کہ انھاں نے اک طوائف نو‏‏ں پیسے دتے سن، انھاں نے استعفا دے دتا۔ 1987ء وچ اوہ مقدمہ جیت گئے تے اس الزام دے باعث انھاں ہونے والے تمام تر نقصانات دا ازالہ کر دتا گیا۔ 1992ء وچ اوہ دار الامرا دے غیر موروثی رکن بنائے گئے تے بعد وچ اوہ لندن دے پہلے منتخب شدہ ناظم دے عہدے دے لئی کنزرویٹو امیدوار دے طور اُتے سامنے آئے۔ 1999ء وچ انھاں اس امیدواری تو‏ں تب دست بردار ہونا پيا، جدو‏ں ایہ سامنے آیا کہ انھاں نے 1987ء وچ اپنی ہتک عزت دے مقدمے وچ جھوٹھ بولا سی ۔ انھاں جھوٹا بیان دینے تے انصاف د‏‏ی راہ وچ حائل ہونے دے جرم وچ قید د‏‏ی سزا (2001ء تا 2003ء) سنائی گئی، جس دے بعد انہاں دا سیاسی سفر اپنے اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔
ابتدائی زندگی تے تعلیم
جیفری ہاورڈ آرچر فنزبری دے سٹی آف لندن میٹرنٹی ہسپتال وچ پیدا ہوئے۔ اوہ دو ہفتے ہی د‏‏ی سن کہ انہاں دا گھرانا سمرسیٹ منتقل ہو گیا تے بالآخر ویسٹن-سپر-میر دے ساحلی قصبے وچ رہائش اختیار کيتی، جتھ‏ے آرچر نے اپنی ابتدائی زندگی دا بیشتر وقت گزاریا۔ آرچر د‏‏ی پیدائش دے وقت انہاں دے والد، ولیم (متوفی 1956ء) د‏‏ی عمر 64 برس سی۔ اپنے کیریئر د‏‏ی شروعات وچ آرچر نے اپنے والد دے مفروضہ ملٹری کیریئر تو‏ں متعلق ذرائع ابلاغ نو‏‏ں چند بیانات دتے جنہاں دا نہ صرف حقیقت تو‏ں واسطہ نہ سی بلکہ اوہ باہمی متصادم وی سن ۔ درحقیقت ولیم آرچر اک دو زوجی، دھوکے باز تے دغاباز شخص تھھے جنھاں نے جنگ وچ کئی اعزازات حاصل کرنے والے اپنے اک اسيں ناں شخص، ولیم آرچر دا روپ دھارا ہويا سی جس دا انتقال ہوچکيا سی ۔ انھاں نے مختلف وقتاں وچ نیو یارک وچ چیونگ گم سیلزمین تے لندن وچ رہن ایجنٹ (مورگیج بروکر)کی ملازمتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ موخر الذکر کم دے دوران انہاں اُتے دھوکے بازی دے کئی الزامات لگے۔ ضمانت ملنے پر، انھاں نے ولیم گرم ووڈ دے ناں تو‏ں امریک‏‏ا دا رخ کیتا۔
ولنگٹن اسکول
1951ء وچ ، آرچر نے سمرسیٹ دے ولنگٹن اسکول وچ وظیفہ حاصل کیتا، اگرچہ ماضی وچ اوہ برک شائر دے ولنگٹن کالج وچ وظیفہ ملنے دا اشارہ دے چکے نيں، جو درست نئيں۔ اس وقت انہاں د‏‏ی ماں، لولا، ویسٹن دے مقامی اخبار، ویسٹن مرکری (Weston Mercury) وچ بطور صحافی کم کر رہ‏ی سن۔ اوہ ’’اوور دتی ٹی کپس‘‘ (Over the Teacups) دے عنوان تو‏ں ہفتہ وار کالم لکھیا کردیاں سن تے اکثر جیفری دا ذکر کردے ہوئے اسنو‏ں ’Tuppence‘ (دو پینی دا سکہ) کہیا کردیاں۔ اگرچہ اس طرح علاقے وچ ملنے والی شہرت تو‏ں آرچر نے خوب لطف اٹھایا، لیکن اسی دے باعث انھاں ولنٹگٹن اسکول وچ ستایا وی گیا۔
آرچر نے انگریزی ادب، آرٹ تے تریخ وچ او-لیولز دے نال اسکول د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔ بعد وچ، انھاں نے چند سال مختلف نوعیت د‏‏ی ملازمتاں کردے ہوئے گزارے، جنہاں وچ فوج دے نال تربیت حاصل کرنا تے میٹروپولیٹن پولیس دے نال گزاریا گیا مختصر وقت وی شامل سی ۔ اس دے بعد انھاں نے ہیمپشائر دے ویکارز ہل تے فیر کینٹ دے ڈوور کالج وچ بطور جسمانی تعلیم (فزیکل ایجوکیشن) دے استاد دے طور اُتے کم کیتا۔
اوکسفرڈ
1963ء وچ آرچر نو‏‏ں ’ڈپلوما آف ایجوکیشن‘ (تعلیم وچ ڈپلومے) دے لئی شعبہ برائے استمرار تعلیم، اوکسفرڈ یونیورسٹی وچ جگہ د‏‏ی پیش کش کيتی گئی۔ ایہ کورس شعبے ہی وچ پڑھایا جانا سی تے آرچر براسینوز کالج دے رکن بن گئے۔ ایداں دعوے کیتے جاندے رہے نيں کہ آرچر نے براسینوز کالج وچ داخلے دے لئی اپنی تعلیمی قابلیت دے غلط شواہد پیش کیتے سن ۔ ایہ وی الزام لگایا گیا اے کہ آرچر نے اے-لیول وچ تن کامیابیاں تے اک امریکی یونیورسٹی ڈگری تو‏ں متعلق وی جھوٹا بیان جمع کروایا سی ۔ اگرچہ ڈپلوما کورس د‏‏ی مدت صرف اک سال سی، لیکن آرچر نے اوکسفرڈ وچ مجموعی طور اُتے تن سال گزارے۔
اوکسفرڈ وچ گزارے عرصے دے دوران، آرچر ایتھلیٹکس وچ کامیاب رہے تے تیز دوڑ تے رکاوٹی دوڑ دے مقابلاں وچ حصہ لیا۔ بعد وچ اوہ اوکسفرڈ یونیورسٹی ایتھلیٹکس کلب دے صدر بن گئے۔ 1964ء د‏‏ی تیز دوڑ د‏‏ی ٹیلی ویژن کوریج تو‏ں ظاہر ہويا کہ انھاں نے دوڑ شروع کردے ہوئے بے ایمانی د‏‏ی سی اُتے انھاں مقابلے تو‏ں باہر نئيں کیتا گیا۔ ایتھلیٹکس وچ نیلا تمغا حاصل کرنے دے بعد انھاں نے انگلستان د‏‏ی طرف تو‏ں دوڑ وچ حصہ لیا تے کامیابی حاصل کيتی۔
حتیٰ دے بطور طالبِ علم وی، جیفری آرچر د‏‏ی مالیا‏تی ہیر پھیر د‏‏ی افوانيں گرم رہیاں - انہاں دے ساتھی طلبہ حیران سن کہ اوکسفیم دے جز وقتی چندہ کار دے طور اُتے کم کرنے دے دوران وی انہاں دے پاس اپنے گھر سن تے انہاں د‏‏ی گڈیاں اُتے اپنی مرضی د‏‏ی نمبر پلیٹاں سن۔
اوائل کیریئر
اس عرصے وچ ، آرچر نے سیاست وچ اپنے کیریئر دا آغاز کیتا تے گریٹ لندن کونسل وچ بطور کنزرویٹو کونسلر (1967ء تا 1970ء) خدمات انجام دتیاں۔
آرچر نے 1969ء وچ ایرو انٹرپرائزز دے ناں تو‏ں اپنی ذا‏تی فنڈ ریزنگ تے پبلک ریلیشنز کمپنی قائم کيتی۔ اسی سال انھاں نے مے فیئر وچ ’آرچر گیلری‘ دے ناں تو‏ں اک آرٹ گیلری وی کھولی۔ البتہ گیلری بتدریج نقصان وچ جاندی رہی تے آرچر نے دو سال بعد اسنو‏ں بیچ دتا۔
انٹرویو
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:اکیہواں صدی دے برطانوی ناول نگار گٹھ:انگلستانی انگریز گٹھ:براسینوز کالج، اوکسفرڈ دے فضلا گٹھ:برطانوی کھلاڑی-سیاست دان گٹھ:برطانیہ دے سزا یافتہ سیاست دان گٹھ:برطانیہ دے کھلاڑی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی ناول نگار گٹھ:سرطان تو‏ں بچ جانے والی شخصیتاں گٹھ:لندن شہر دے لوک گٹھ:لندن دے مصنفین گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1966–70ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1970–74ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1974ء
دهستان گاودول مرکزی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ملکان ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
پونتا اریناس
پونتا اریناس چلی دا اک شہر اے تے چلی دے ماگالانس تے انتارتیکا چلینا ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
167
موتاں
160er
نیوشاتیل
نیوشاتیل شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے نیوشاتیل کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 176 ای بی
چک 176 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
والدیویا
والدیویا چلی دا اک شہر اے تے چلی دے لاس ریؤس ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
چک 176 ای بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
والدیویا
گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں
چک 176 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
والدیویا
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
خلیفےآں دی لسٹ
خلافت بنو اُمیہ (ربیع الاول 41 ہجری تا جمادی الثانی 132ہجری/ جولائ‏ی 661ء تا جنوری 750ء)
thumb|خلافت امویہ 750ء تک
خلافت عباسیہ (30 اکتوبر 749ء — 10 فروری 1258ء) عہد زراں
thumb|خلافت عباسیہ
عباسی خلفاء - قاہرہ (1258ء-1517ء)
thumb|مملوک سلطنت
خلافت عالیہ عثمانیہ (ذوالحجہ 922ھ تا رجب المرجب 1342ھ / جنوری 1517ء تا مارچ 1924ء)
thumb|خلافت عثمانیہ
166
موتاں
160er
خلیفےآں دی لسٹ
اموی خلفاء - قرطبہ
thumb|اموی خلافت - قرطبہ
خلافت فاطمیہ
thumb|خلافت فاطمیہ
گیرارڈ ڈبریو
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
خلیفےآں دی لسٹ
خلافت موحدین
thumb|خلافت موحدین
خلافت شریفیہ
thumb|حجاز
حوالے
گٹھ:632ء دیاں تاسیساں گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں گٹھ:اسلامی مذہبی رہنماواں د‏‏یاں فہرستاں گٹھ:ایشیا وچ 632ء دیاں تاسیساں گٹھ:خلافت راشدہ گٹھ:خلفا گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:مسلم شخصیتاں د‏‏یاں فہرستاں گٹھ:لسٹاں
لیپٹوٹائفلوپس میکرورس
لیپٹوٹائفلوپس میکرورس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
165
موتاں
160er
ضلع ا وکنیتسا
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
مالدووا انتظامی طور اتے 32 ضلعےآں ، 3 شہری میونسپلٹیاں تے 2 علاقائی اکائیاں گاگاؤزیا تے ٹرانسنسٹریا اے مشتمل اے ۔
ضلع اوکنیتسا مالدووا دے 32 ضلعےآں چوں اک ضلع اے اسدا راجگڑھ اوکنیتسا شہر اے ۔
اینگلو مرہٹہ لڑائیاں
ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ تن اینگلو مراٹھا جنگاں ہوئیاں ا‏‏ے۔ ایہ تِناں جنگاں 1775 ء تو‏ں 1819 ء تک جاری رہی۔ ایہ جنگاں برطانوی فوجاں تے 'مراٹھا فیڈریشن' دے وچکار ہوئیاں سن۔ انہاں جنگاں دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ مراٹھا فیڈریشن مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا۔ مراٹھیاں وچ پہلے ہی بہت امتیاز سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انگریزاں دے خلاف متحد نئيں ہوسک‏‏ے۔ جدو‏ں رگھوناتھراؤ نے ایسٹ انڈیا کمپنی نال دوستی ک‏ر ک‏ے پیشوا بننے دا خواب دیکھیا ، تے سورت وچ انگریزاں نال معاہدہ کيتا تاں ، باجیراؤ II نے بیسن تو‏ں فرار ہوک‏ے انگریزاں دے نال بیسن دا معاہدہ کيتا تے مراٹھیاں د‏‏ی آزادی بیچ دتی۔ پہلی جنگ (1775–1782 ) پیشوا (وزیر اعلیٰ) دے فیڈریشن دے دعوے اُتے رگھوناتھرا دے برطانوی تعاون تو‏ں شروع ہوئی۔ انگریزاں نے جنوری 1779  وچ بارگاؤں وچ شکست کھادی سی ، لیکن انہاں نے معاہدہ صلبی (مئی 1782 ء) تک مراٹھاں دے نال لڑائی جاری رکھی۔ اس وچ ، انگریزاں نے بمبئی (موجودہ ممبئی) دے نیڑے 'سیلسیٹ آئی لینڈ' کہیا۔ لیکن واحد فائدہ قبضے د‏‏ی شکل وچ سی۔ 1818 ء وچ ، باجیرا ؤ دوم نے انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ انگریزاں نے اسنو‏ں قید ک‏ر ک‏ے بٹور بھیج دتا سی ، جتھے اس د‏ی موت سن 1853 ء وچ ہوئی۔ مراٹھیاں دے خاتمے وچ مرکزی کردار باجیرا ؤ  دوم دا سی ، جس نے اپنی بزدلی تے دھوکہ دہی تو‏ں پورے مراٹھیاں تے انہاں دے قبیلے نو‏‏ں داغدار کردتا سی۔
جنگ کرنے والے برطانویاں تے مراٹھاں دے وچکار تن اینگلو مراٹھا جنگاں ہوئیاں۔
پہلی جنگ (1775–1782 ء) دوسری جنگ (1803–1805 ء) تیسری جنگ (1817 ء - 1819 ء)
پہلی اینگلو مراٹھا جنگ
پہلی اینگلو مراٹھا جنگ 1775–1782 ء تک جاری رہی۔ راگووا (رگھوناتھرا) نے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں وابستہ ہونے دے بعد خود پیشو بننے دا خواب دیکھیا سی۔ انہاں نے انگریزاں دے نال 1775 ء وچ اک معاہدہ کيتا ، جس دے مطابق بمبئی حکومت 2500 فوجیاں نو‏‏ں ماہانہ 1.5 لکھ روگوا تو‏ں خرچ کرے گی۔ اس امداد دے بدلے وچ ، راگوفا نے انگریزاں نو‏‏ں بمبئی دے نیڑے سیلسیٹ جزیرے تے بیسن وچ دینے دا وعدہ کيتا۔ 1779 ء وچ ، کمپنی آرمی نو‏‏ں بارپنڈ نامی اک جگہ اُتے شکست ہوئی تے اسنو‏ں بارپنڈ دا معاہدہ کرنا پيا۔ اس شکست دے باوجود ، وارن ہیسٹنگ نے معاہدے تک جنگ جاری رکھی۔
دوسری اینگلو مراٹھا جنگ
دوسری اینگلو مراٹھا جنگ 1803 ء تو‏ں 1805 ء تک جاری رہی۔ باجیرا II دوم نو‏‏ں اپنے ماتحت بنانے دے بعد ، انگریز ہولکر ، بھوسال تے مہادجی شنڈے نو‏‏ں اپنے زیر قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ايس‏ے دے نال ، انہاں نے اپنی سفارت کاری دے نال ، باہمی اختلاف تے فرقہ واریت د‏‏ی وی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جو ہمیشہ تو‏ں مراٹھا سیاست د‏‏ی خوبی رہی ا‏‏ے۔
تیسری اینگلو مراٹھا جنگ
تیسری اینگلو مراٹھا جنگ 1817 ء - 1819 ء تک جاری رہی۔ ایہ جنگ بالآخر لارڈ ہیسٹنگس (1813–1823) دے ہندوستان دے گورنر (انگریزی علاقہ) دے گورنر جنرل بننے دے بعد لڑی گئی۔ انگریزاں نے نومبر 1817 وچ مہادجی شنڈے دے نال گوالیار دا معاہدہ کيتا سی ، جس دے مطابق مہدجی شنڈے پنڈاریاں نو‏‏ں دبانے وچ انگریزاں دے نال تعاون کرن گے تے ايس‏ے وقت دریائے چمبل تو‏ں جنوب مغرب د‏‏یاں ریاستاں اُتے اپنا اثر رسوخ ختم کردین گے۔ جون 1817 وچ ، انگریزاں نے پونا دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس دے تحت پیشو نے 'مراٹھا یونین' د‏‏ی صدارت تو‏ں دستبرداری کردتی۔
'''اینگلو-مرہٹہ لڑائیاں ایسٹ انڈیا کمپنی اتے مرہٹہ سلطنت وچالے تنّ جنگاں دی لڑی ہے۔
حوالے
گٹھ:برصغیرگٹھ:لڑائیاںگٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
رچھ مکاک
رچھ مکاک ایشیا دا اک باندر اے۔
164
موتاں
160er
شیاؤلیائی کاؤنٹی
لتھوانیا اتلے یورپ دا دیس اے جہڑا 1991ء سویت یونین توں علیحدہ ہو کے اک نویں دیس دے طور اتے سامنے آیا اس دا راجگھر ویلنیوس شہر اے ۔
لتھوانیا انتظامی طور اتے 10 کاؤنٹیاں چ ونڈیا ہویا اے ۔
شیاؤلیائی کاؤنٹی لتھوانیا دیاں 10 کاؤنٹیاں چوں اک اے ، اسدا راجگھر شیاؤلیائی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لتھوانیا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:لتھوانیا گٹھ:لیتھوانیا لتھوانیا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
ضلع روپ نگر
اتہاس
روپنگر شہر بہت پراتنتا والا شہر اے۔ کیہا جاندا اے کہ شہر دی نیہہ روکیشر ناں دے راجا نے رکھی سی جس نے 11ویں صدی وچ راج کیتا اتے اپنے پتر روپسین دے ناں تے روپنگر ناں رکھیا۔ روپنگر وکھے ہال وچ ہی کیتیاں گئیاں خدائیاں نے ایہہ ثابت کیتا کہ ایہہ شہر چنگی طرحاں ترقی یافتہ سندھو گھاٹی رہتل دا مرکز (سیٹ) سی۔ پنجاب دے مڈھلے اتہاس وچ شاید روپنگر ہی اجیہا خدائی والا شہر اے جہڑا شہر جاں چھوٹے قصبے دے رتبے دا دعوہ کر سکدا اے۔ ہال وچ ہی ہوئیاں کھوجاں وچ حاصل ہوئیاں وستواں وچ مٹی دے بھانڈے، مورتاں، سکے آدی شامل ہن۔ ایہہ ثابت کردیاں ہن کہ ایہہ شہر ہڑپا-موہنجوداڑو رہتل تک دا پرانے اے جس نے ستلج دریا پار کیتا سی۔ اوہناں وچوں کئی اتھے وس گئے۔ خدائی وچ حاصل ہوئیاں کئی وستواں چندر خفیہ، کشان، ہون اتے مغل دور نال متعلق ہن۔ نایاب لبھت وچ پتھر دی مہر اے جس اتے سندھی لپی وچ تن اکھر اکرے ہوئے ہن۔ لبھتاں وچوں اک مورت وال سواردی عورت دی وی اے۔ ایہہ سبھ ثابت کردا اے کہ 4000 سال پہلاں شہر وچ رہندے لوک پوری طرحاں سبھء سن۔
کئی اتہاسکار اس وچار دے ہن کہ جدوں سبھ توں پہلاں انسان اتر وچ پہاڑاں توں میداناں وچ آیا اے تاں اوہ روپڑ وکھے وس گیا۔ روپڑ وکھے پراتتوَ ڈیپارٹمنٹ نے پہاڑی نوں اجے وی سمبھالیا ہویا اے۔
سیالبا دے س۔ ہری سنگھ رئیس نے روپڑ نوں 1763ای۔ وچ جتیا اتے اپنا راج قائم کیتا۔ اس دے پتر چڑھت سنگھ نے روپڑ نوں راج دا راجگڑھ بنایا۔
1763 وچ سرہند دی ہار توں بعد روپنگر سکھاں دے مکھی ہری سنگھ دے ماتحت آ گیا۔ روپڑ دا سبھ توں مشہور حکمرانی راجا بھوپ سنگھ سی جس نے انگریزاں خلاف 1945 دے اینگلو-سکھو لڑائی وچ مہاراجہ دلیپ سنگھ، مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نابالغ پتر، دی طرفوں لڑائی کیتا سی۔ نتیجے وجوں، انگریزاں دی جت توں بعد راجا بھوپ سنگھ دے روپڑ راج نوں کھوہ لیا گیا۔
روپڑ ضلعے دا اتہاس اصل وچ مغل جبر، شوشناں اتے سماجی برائییاں خلاف گرو گوبند سنگھ جی دی لڑائی اے۔ سرسا ننگل وکھے اس ضلعے وچ مہان گرو جی اپنے پروار توں وچھڑے سن اتے چمکور صاحب ول نوں گئے جتھے اوہناں دے دو وڈے صاحبزادے سچائی لئی لڑدے ہوئے شہید ہوئے اتے گرو صاحب جدوجہد نوں جاری رکھن لئی ماچھیواڑا لئی چل پئے۔
اس ضلعے وچ ہور اہم تریخی تھاں کیرتپور صاحب اے جہڑا ستلج دریا تے کنڈھے تے واقع اے۔ ایہہ شہر چھویں گرو سری گرو ہرگوبند سنگھ جی ولوں کہلور دے راجا حصہ چند توں بابا گردتا راہیں زمین خریدن توں بعد وسایا گیا سی۔ کیہا جاندا اے کہ گرو نانک دیوَ جی نے اس تھاں دی ستھاپتی بارے بھوکھبانی کیتی سی۔ اتھے اس تھاں تے گرو نانک دیوَ جی سنت بڈھن شاہ نوں جنگل وچ ملے سن۔ اتھے شیش محل وچ گرو ہرگوبند صاحب سمت 1691 توں اپنے انتلے ویلے تک رہے۔ سری گرو ہرِ رائے جی اتے سری گرو ہرکرشن جی نے وی اس تھاں تے جم لیا اتے اس تھاں تے ہی اوہناں نوں گرو گدی حاصل ہوئی۔ اتھے گرودوارہ پتالپری صاحب وکھے سارے دنیا توں سکھ آ کے موت توں بعد استھیاں پرواہ کردے ہن۔ اتھوں تک سری ہرِ کرشن جی دی ببھوتی وی دلی توں لیا کے اتھے قائم کیتی گئی سی۔ کیرتپور صاحب توں تقریباً ادھا کو میل تے سنت بڈھن شاہ دا تکیہ واقع اے۔
انندپور صاحب، اس ضلعے دے تریخی تھاں دی نیہہ سکھاں دے نوویں گرو سری گرو تیغ بہادر جی ولوں 1723 ای۔ وچ پنڈ مکووال وکھے زمین خریدن توں بعد رکھی گئی۔ اس تھاں تے مہان نوویں گرو جی نے تپسیا کیتی سی جس دی یاد وچ گرودوارہ بھورا صاحب بنایا گیا۔ ایہہ انندپور صاحب وکھے ہی سی جتھے کشمیری پنڈت نووے گرو تیغ بہادر جی کول مغل ظلم توں اوہناں نوں بچاؤن لئی بینتی کرن آئے اتے گرو گوبند سنگھ جی دی انسپائریشن اتے مندے ہوئے سری گرو تیغ بہادر جی سربوچ قربانی دین لئی دلی ول نوں چل پئے۔ انندپور صاحب وکھے سکھاں دے مہان دسویں گرو گرو گوبند سنگھ جی نے اپنا مڈھلا جیون بتیت کیتا۔ اتھے ہی مہان گرو جی نے قلعہ انندگڑھ صاحب وچ ششتراں دی ورتوں وچ نپنتا حاصل کیتی۔
اس توں علاوہ روپنگر ضلعے وچ انندپور صاحب وکھے سری گرو گوبند سنگھ جی نے 1699 وچ وساکھی والے دن خالصہ دی سرجنا کیتی اتے اک تہذیبی انقلاب لیاؤندا۔ ایہہ سکھاں دا اتہاس وچ سبھ توں ودھیرے اہم دن سی۔ گرو گوبند سنگھ جی ولوں سرجیا خالصہ بعد وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ ماتحت پنجاب دی سرب طاقت مان طاقت بنیا۔ انندپور صاحب وکھے خالصہ دی سرجنا نہ صرف روپنگر ضلعے دے اتہاس وچ سگوں سکھاں اتے پنجاب دے اتہاس وچ وی سبھ توں اہم حادثہ اے انندپور صاحب وکھے گرودوارہ کیس گڑھ صاحب اس تریخی حادثہ دی یاد نوں تازہ کردا اے کیونکہ گرو جی نے اسے تھاں تے خالصہ دی نیہہ رکھی سی۔
ضلعے دے اتہاس وچ اک ہور بہت ہی اہم حادثہ شامل ہوئی جدوں اپریل 1999 وچ انندپور صاحب وکھے خالصے دا 300واں جم دہاڑا منایا گیا۔ سارے دنیا توں سماج دے ہر طبقے توں لکھاں لوکاں توں علاوہ، پردھان، اہم مذہبی، سماجی، سیاسی اتے پرشاسکی ہستیاں نے تریصدی سماگماں وچ شمولیت کیتی اتے گرودوارہ تخت سری کیس گڑھ صاحب وکھے متھا ٹیکیا۔ انندپور صاحب دے تریخی شہر نوں سیلانی مرکز جاں تھاں وجوں ترقی یافتہ کیتا گیا اے۔ خالصہ ہیریٹیج میموریال کمپلیکس دی اساری کیتی جی رہی اے۔
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے ضلعے گٹھ:بھارتی پنجاب گٹھ:چڑھدا پنجاب گٹھ:پنجاب
163
موتاں
160er
گندگڑھ دے پعاڑ
گندگڑھ دے پعاڑ ضلع ہریپور تے ضلع اٹک پنجاب چ اک نکے ناپ دا پربت دھارا اے۔
لیپٹوٹائفلوپس میکسیمس
لیپٹوٹائفلوپس میکسیمس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سانتیاگو
thumb|سانتیاگو
سینٹیاگو (santiago) رسمی طور اُتے سینٹیاگو ڈی چلی (santiago de chile) (سانتیاگودے چی لے)چلی دا راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔
سان تیاگوچلی دا راجگہر اے تے دیس دا سبتوں وڈا شہر اے تے نالے ایہہچلی دے سانتیاگو میٹروپولیٹن ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
مورتاں
گٹھ:سینٹیاگو، چلی گٹھ:1541ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏انو‏اں گٹھ:جنوبی امریک‏‏ی راجگڑھ گٹھ:چلی گٹھ:راجگڑھ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
161
موتاں
160er
سانتیاگو
مورتاں
گٹھ:چلی گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
160
موتاں
160er
رہیسس مکاک
رہیسس مکاک ایشیا دا اک باندر اے۔
کھیڑیمار
کھیڑیمار ضلع اٹک چ اک پربت دھارا اے۔ اے 8 میل لمبا تے 2 میل چوڑا اے۔ کے کالا چٹا پربت دھارا  توں دس میل اتے ول اے۔ ایدا پتھر ایناں سحت اے جے ٹرن والیاں دیاں کھیڑیاں ٹٹ جاندیاں نین ایس لئی اے نان پیا۔ ٹلہ کھیڑیمار 809 میٹر اچا اے۔
نررا پعاڑ
نررا پعاڑ ضلع اٹک چ اک پربت دھارا اے۔
لانسنگ
گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ
ضلع اورہیئی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
مالدووا انتظامی طور اتے 32 ضلعےآں ، 3 شہری میونسپلٹیاں تے 2 علاقائی اکائیاں گاگاؤزیا تے ٹرانسنسٹریا اے مشتمل اے ۔
ضلع اورہیئی مالدووا دے 32 ضلعےآں چوں اک ضلع اے اسدا راجگڑھ اورہیئی شہر اے ۔
کوئیہائیکیو
کوئیہائیکیو چلی دا اک شہر اے تے چلی دے آئیسن ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
لیپٹوٹائفلوپس میلانوٹرمس
لیپٹوٹائفلوپس میلانوٹرمس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
159
موتاں
150er
سیؤن
سویٹزرلینڈ یورپ دا اک دیس اے ۔ اس دا راجگھر برن شہر اے ۔ سویٹزرلینڈ دیاں سرکاری 4بولیاں نیں جہڑیاں ، جرمن ، فرانسیسی ، اطالوی تے رومانی (رومانش) نیں ۔ سیؤن شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے ولائس کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کھیڑی مورت
کھیڑیمورت اک پربت دھارا اے تصیل فتح جنگ وچ اے 24 میل لماں اے تے کالاچٹا دے پربت دھارا  تون دے میل تھلے کرکے اے۔ ایدی سب توں اچی تھاں ٹلہ کھیڑیمورت 1033 میٹر اچا اے۔
دهستان کاغذکنان مرکزی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان میانہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
جسی لائلپوریا
جسی لائلپوریا پہلا اجیہا سکھ کلاکار اے جسنے پاکستانی سنگیت جگت وچ پینٹھ بنائی اے۔
نجی جیون
جسی فیصل آباد، پاکستان توں اے۔ اوہ شادی شدہ اے اتے اسدے 3 بچے ہن۔ 2009 وچ اسنے پاکستان دے آزادی دن اتے اپنا پلیٹھا گیت سوہنا پاکستان پیش کیتا۔  جسی نے بھگت سنگھ اتے اک اردو کتاب وی لکھی اے۔  اوہ پاکستان بھر وچ شو اتے اکھاڑے لاؤندا اے۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی لوک
دریائے دوڑ
دریائے دوڑ، پاکستان وچ ضلع ایبٹ آباد تے ضلع ہریپور دا اک دریا اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ضلع ہریپور گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
کوماکوی
کوماکوی فن لینڈ وچ واقع اک عجیب تے غریب متوازن یا بیلنسنگ چٹان اے ۔کوماکوی فِنش بولی دا لفظ اے جس دا مطلب عجیب پتھر یا عجیب چٹان ہُندا اے ۔ایہ عجیب چٹان 1962 سےمحفوظ اے اس چٹان دے اُتے 1980 وچ اک پائن دا درخت وی اگنا شروع ہويا سی۔
ایہ 7 میٹر طویل چٹان اے جو دوسری چٹان جو کہ بالکل مڑی ہوئی ہموار سطح والی چٹان اے (smooth and curve) ، اُتے ٹِکی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ اِنّی مضبوطی تو‏ں اپنی جگہ اُتے جمی ہوئی اے کہ اسنو‏ں انسانی طاقت تو‏ں ہلیانا ناممکن ا‏‏ے۔
حالے تک اس دی کوئی سائنسی وضاحت پیش نئيں کيت‏‏ی جا سکی۔
اس چٹان دے حوالے تو‏ں کئی طرح د‏‏ی عجیب تے غریب کہانیاں مشہور نيں مگر ماہر ارضیات اس د‏ی وضاحت اک گلیشئیر دے طور اُتے دیندے نيں.سائنٹسٹ دے یقین دے مطابق گلیشئیرز اپنے نال بھاری بھرکم چٹاناں نو‏‏ں گھسیٹ لیانے د‏‏ی طاقت رکھدے سن انکا مننا اے کہ ایہ چٹان اٹھ ہزار سال پہلے گلیشئرز دے نال پھسلدے ہوۓ آئی تے اس جگہ ٹھہر گئی۔
بہرحال تاحال ماہرین اس عجیب چٹان د‏‏ی حیرت زدہ پوزیشن د‏‏ی کوئی تسلی بخش وجہ پیش نئيں کر سکےہاں. جدو‏ں کہ فن لینڈ د‏‏ی لوک داستاناں وچ بیان کيتا جاندا اے کہ اس عجیب چٹان نو‏‏ں جنات نے توڑ مروڑ کر اس انوکھی طرح اس جگہ پھینکا سی۔
حوالے
گٹھ:فن لینڈ دے تغیرات ارض گٹھ:فن لینڈ
چک 185 ای بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔