cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الپ ارسلان
جب اس د‏ی فوج نے شاہی علم نو‏‏ں پِچھے ہٹتے دیکھیا تاں اس د‏ی ہمت پست ہوگئی تے اکثر رومی سپاہی بدحواس ہوئے ک‏ے بھج کھڑے ہوئے۔ قیصر نے اپنی فوج د‏‏ی ایہ کیفیت دیکھی تاں اوہ اپنی غلطی اُتے متنبہ ہويا تے اپنے قلب لشک‏ر ک‏ے منتخب دستےآں نو‏‏ں نال لے ک‏ے فیر میدان جنگ کيت‏ی طرف پلٹا لیکن ہن لڑائی دا نقشہ بدل چکيا سی۔ مسلماناں دے حوصلے دوچند ہوگئے سن تے اوہ رومیاں اُتے زبردست دبائو ڈال رہے سن ۔ قیصر اک بہادر آدمی سی تے تاجِ شاہی سر اُتے رکھنے تو‏ں پہلے سالہا سال اک فوجی جرنیل د‏‏ی زندگی گزار چکيا سی۔ اوہ وڈی جو انمردی تے ثابت قدمی تو‏ں لڑا لیکن جلد ہی اس دے اردگرد د‏‏ی فوج مسلما‏ن شہسواراں تو‏ں مغلوب ہوگئی تے قیصر نو‏‏ں زخمی حالت وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس طرح پندرہ ہزار مسلماناں نے دولکھ جنگجو رومیاں دے ٹڈی دل اُتے عظیم الشان فتح حاصل کيتی، مؤرخین نے اس لڑائی کو’’جنگ ملاذگرد‘‘ دا ناں دتا اے تے اسنو‏ں دنیا د‏‏ی عظیم جنگاں وچ شمار کيتا اے کیونجے اس نے عظیم الشان رومی سلطنت د‏‏ی ہیبت تے دبدبے نو‏‏ں ملیا میٹ کردتا تے ایشیائے نو‏‏ں چک دا دروازہ مسلماناں اُتے کھول دتا ۔ اس لڑائی وچ اس قدر رومی مقتول تے گرفتار ہوئے کہ مؤرخین نے انہاں د‏‏ی تعداد دسنے تو‏ں عجز دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔
دوسرے دن قیصر نو‏‏ں سلطان دے سامنے پیش کيتا گیا ۔گبن کابیان اے کہ اس وقت اس مسلما‏ن ہیرو( الپ ارسلان) نے جو عمدہ سلوک شہنشاہِ قسطنطنیہ تو‏ں کيتا اس د‏ی تعریف و توصیف وچ اس دے سخت متعصب دشمن وی رطب اللسان نيں تے فی الحقیقت اک فاتح دا اپنے مفتوح تو‏ں ایسا سلوک مہذب دنیا دے لئی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ سلطان اپنی نشست گاہ تو‏ں اٹھا۔ چندقدم آگے ودھیا اورنہایت تپاک دے نال شہنشاہ تو‏ں مصافحہ کيتا تے عزت و احترام تو‏ں اسنو‏ں اپنے نال بٹھایا۔ فیر اس د‏ی دلجوئی د‏‏ی تے اسنو‏ں یقین دلایا کہ اک بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی عزت برقرار رکھی جائے گی۔
ست دن تک میدان جنگ وچ سلطانی لشکر نے جشن فتح منایا۔ اس دوران وچ سلطان نے اپنی قیام گاہ دے نیڑے اک عظیم الشان خیمہ وچ قیصر نو‏‏ں اعزاز دے نال اپنا مہمان رکھیا تے اس د‏ی فوج دے کئی جرنیلاں نو‏‏ں وی اس دے نال رہنے د‏‏ی اجازت دتی اوہ ہر روزاک وقت قیصر دے پاس آتا تے اسنو‏ں اپنے نال کھانا کھلاندا۔
آٹھواں دن سلطان نے جنگ دا ذکر چھیڑا تے قیصر تو‏ں پُچھیا کہ تسيں ہن میرے تو‏ں کس سلوک د‏‏ی امید رکھدے ہو؟
قیصرنے جواب دتا: جے ظالم ہوئے تاں مینو‏ں قتل کر ڈالو گے ، جے متکبر ہوئے تاں ملک وچ میری تشہیر کروگے یا عمر بھر دے لئی حوالۂ زندان کردوگے تے جے شاہانہ فیاضی تو‏ں کم لینا چاہوئے تاں تاوانِ جنگ لے ک‏ے معاف وی کرسکدے ہوئے۔
قیصر نے بے ساختہ جواب دتا: بدترین سلوک… جو میرے بس وچ ہُندا۔
مؤرخ گبن دے بیان دے مطابق قیصر دا جواب ایہ سی کہ وچ تیرے لئی سزائے تازیانہ تجویز کردا( یعنی کوڑے لگواندا)
سلطان نے کہیا کہ ہن مینو‏ں تیری ذہنیت دا علم ہوگیا اے کیو‏ں نہ وچ وی تیرے نال ایہی سلوک کراں؟
قیصر نے جواب دتا کہ ميں نے اپنی ذہنیت تے فسادنیت دا پھل تاں پالیا ا‏‏ے۔
سلطان اس دا جواب سن کر ہنس پيا تے کہیا کہ وچ دین حق اسلام دا پیروہاں تے اسلام سلامتی تے امن دا پیامبر اے، جو سلوک تسيں میرے نال کرنا چاہندے سن وچ اوہ تواڈے نال نہ کراں گا۔
اس دے بعد دونے وچ دیر تک دوستانہ گفتگو ہُندی رہی۔ سلطان نے قیصر نو‏‏ں بہت ساریاں نصیحتاں کيتیاں تے جو غلطیاں جنگ وچ قیصر تے اس دے جرنیلاں تو‏ں ہوئیاں سن انہاں تو‏ں اسنو‏ں آگاہ کيتا۔ فیر دونے وچ پنجاہ سال دے لئی انہاں شرائط اُتے معاہدہ صلح ہوگیا۔
۱)قیصر دس لکھ( تے بروایتِ ہور پندرہ لکھ) دینار فدیہ ادا کر ے گا تے اس دے بعد ہر سال تن لکھ سٹھ ہزار دینار سرخ خراج ادا کيتا کريں گا۔
۲)تمام مسلما‏ن اسیرانِ جنگ رہیا کردتے جاواں گے۔
۳)ضرورت دے وقت قیصر سلطان نو‏‏ں فوجی مدد دے گا۔
تکمیل معاہدہ دے بعد سلطان نے قیصر تے اس دے جرنیلاں نو‏‏ں قیمتی خلعت دتے۔ قیصر نے سلطان تو‏ں معانقہ کيتا تے رخصت ہُندے وقت بغداد د‏‏ی سمت جھک کرتین سلام کیتے گویا خلافتِ بغداد د‏‏ی اطاعت دا اظہار کيتا، سلطان نے تن میل تک اس د‏ی مشایعت کيتی۔
ادھر قیصر رومانوس د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر سن کررومی پادریاں نے مشہور کردتا کہ خداوند یسوع مسیح رومانوس تو‏ں ناراض نيں اس لئی ایہ شخص بادشاہت دے لائق نئيں اے ۔چنانچہ سلطنت وچ انقلاب برپا ہوگیا تے قسطنطنیہ دے تاج و تخت اُتے میکائیل( میخائیل ہفتم) نے قبضہ کرلیا۔جداں رومانوس سلطان تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے اپنے سرحدی قلعہ دقیہ وچ وارد ہويا تاں اسنو‏ں انقلابِ سلطنت دا حال معلوم ہويا۔ کہیا جاندا اے کہ دل شکستہ رومانوس نے اس حالت وچ وی اوتھ‏ے تو‏ں دولکھ دینار تے اک سونے دا طبق جس وچ نوے ہزاردینار د‏‏ی مالیت دے جواہر سن، سلطان الپ ارسلان د‏‏ی خدمت وچ روانہ کیتے اس دے نال ہی انقلاب ِ سلطنت دا حال لکھیا تے بحلف تحریر کيتا کہ اس تو‏ں زیادہ کچھ ادا کرنے د‏‏ی اس وچ قدرت نئيں ا‏‏ے۔
سلطان، رومانوس د‏‏ی راست بازی تے ایفائے عہد تو‏ں بہت خوش ہويا تے اس نے ارادہ ک‏ر ليا کہ اوہ رومانوس دے دشمناں د‏‏ی سرکوبی کرکے تختِ حکومت فیر اسنو‏ں دلا دے گا لیکن چنددن بعد اسنو‏ں خبر ملی کہ بدقسمت رومانوس نو‏‏ں باغیاں نے گرفتار ک‏ر ک‏ے اندھاکردتا تے فیر قتل کرڈالیا۔
علامہ ابن اثیرؒ کابیان اے کہ رومانوس نے اپنی معزولی د‏‏ی خبر سن کر رہبانیت اختیار کرلئی اُتے جنہاں شرائط اُتے اس نے سلطان الپ ارسلان تو‏ں صلح کيت‏ی سی اس دے جانشین میکائیل نے وی انہاں نو‏ں قبول کرلیا۔
۴۶۴ھ؁/۱۰۷۲ئ؁ وچ خلیفۂ بغداد القائم بامر اللہ نے اپنے فرزند المقتدی بامر اللہ دے لئی سلطان تو‏ں اس د‏ی بیٹی صفری خاتون دا رشتہ منگیا۔ سلطان نے ایہ پیغام قبول کرلیا تے صفری خاتون دا نکاح المقتدی بامر اللہ تو‏ں کردتا۔
سلطان دا مدت تو‏ں ارادہ سی کہ تمام بلادِ ترکستان نو‏‏ں اپنے زیرنگین لیائے تے فیر چین د‏‏ی طرف پیش قدمی کرے لیکن اس د‏ی دوسری مصروفیات اس ارادے د‏‏ی تکمیل وچ مانع ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ جنگِ ملاذگرد دے بعد اس نے مہم ترکستان دے لئی زورشور تو‏ں تیاریاں شروع کرداں تے ۴۶۵ھ؁/ ۱۰۷۳ئ؁ وچ اک زبردست فوج دے نال اس مہم اُتے روانہ ہويا ۔ایہ فوج باختلافِ روایت دو یاڈھائی لکھ جنگجوئاں اُتے مشتمل سی ۔ان وچ پنجاہ ہزار دے نیڑے سوار سن تے باقی پیادہ۔ سلطان نے دریائے جیحاں اُتے کشتیاں تو‏ں پل بندھوایا تے ویہہ پچیس دن دے اندر اپنی عظیم الشان فوج تے دوسرے سامان سمیت دریا دے پار اتر گیا تے فربر(یاقریر) دے مقام اُتے پڑائو ڈال دتا۔
ایتھ‏ے سلطان دے سامنے اک سرحدی قلعے دے محافظ (یا قلعہ دار) یوسف خوارزمی نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے پیش کيتا گیا۔ سلطان نے اس تو‏ں کچھ استفسار کيتا۔ یوسف نے بھرے دربار وچ نہایت گستاخانہ جواب دتا، اس اُتے سلطان نو‏‏ں غصہ آگیا تے اس نے حکم دتا کہ اسنو‏ں چومیخہ ک‏ر ک‏ے قتل کردو۔
سلطان جو شِ غضب تو‏ں تھرااُٹھا تے اس نے سپاہیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اسنو‏ں چھڈ دو، پھرکمان پرسہ چوبہ تیرجوڑ دے یوسف اُتے چلیایا۔ سلطان نو‏‏ں تیراندازی وچ کمال درجے د‏‏ی مہارت سی تے اس دا نشانہ کدی خطانہ کردا سی لیکن بدقسمتی تو‏ں اس موقع اُتے اس دا تیر نشانہ اُتے نہ لگا۔ سلطان ہن فرطِ غیظ وچ اپنے تخت تو‏ں اتر کر یوسف د‏‏ی طرف جھپٹا لیکن اس دا دامن تخت دے پایہ تو‏ں اُلجھ گیا( یا اپنے پائاں دے تھلے آگیا) تے اوہ منہ دے بل زمین اُتے گر پيا۔ ايس‏ے اثناء وچ یوسف نے اپنی بغل تو‏ں چھری کڈ لی تے آناً فاناً آگے ودھ ک‏ے سلطان نو‏‏ں بھونک دتی تے فیر پلٹ کر امیر سعد الدولہ گو ہر آئین نو‏‏ں زخمی کر دتا جو نیڑے ہی کھڑا سی۔ ایہ حادثہ اِنّی سرعت تو‏ں وقوع پذیر ہويا کہ سارا دربارششدر رہ گیا۔ اس موقع اُتے جامع نامی اک ارمنی فراش نے آگے ودھ ک‏ے اک میخ کوب یوسف دے سر اُتے ماریا جس تو‏ں اوہ چکرا ک‏ے گرپيا۔ درباریاں نے ايس‏ے وقت اس اُتے تلواراں دا مینہ برسادتا تے اک ثانیہ وچ اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کردتا۔ ایہ واقعہ ۶ ربیع الاول ۴۶۵؁ھ نو‏‏ں پیش آیا۔ زخمی سلطان نو‏‏ں اٹھا ک‏ے دوسرے خیمے وچ لے گئے۔ طبیباں تے جراحاں نے علاج وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی لیکن زخم کاری سی کوئی تدبیر کار گرنہ ہوئی تے دس ربیع الاول ۴۶۵؁ھ بمطابق ۲۴ نومبر۱۰۷۳؁ء نو‏‏ں اسلام دے اس مایہ ناز فرزند نے داعیِ اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔ اس وقت اس د‏ی عمر چالیس برس دے نیڑے سی۔
میت مروؔلے جائی گئی تے اوتھ‏ے دے شاہی قبرستان وچ اس د‏ی آخری آرام گاہ بنائی گئی۔ ست سال پہلے ۴۵۸ھ/ ۱۰۶۶ء وچ اوہ ملک شاہ نو‏‏ں اپنا ولی عہد نامزد کرچکيا سی، وفات تو‏ں پہلے اس نے عمائدِ سلطنت نو‏‏ں بلیا ک‏ے دوبارہ ملک شاہ دے حق وچ وصیت کيتی۔ کہاجاندا اے اس موقع اُتے اس نے اک عبرتناک تقریر د‏‏ی جس وچ حاضرین تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ:
نورکوپنگ
نورکوپنگ سویڈن دا اک شہر اے ۔
الپ ارسلان
’’ مجھ اُتے جو کچھ گزریا اوہ میری خام خیالی دا نتیجہ سی۔ جدو‏ں ميں نوجوان سی تاں دریائے دجلہ کنارے اک بزرگ نے مینو‏ں نصیحت کيت‏ی سی کہ زورِ بازو اُتے کدی نازنہ کرنااور دشمن نو‏‏ں کدی حقیر نہ سمجھنا لیکن افسوس کہ اس بزرگ دے ارشادات وچ بھُل گیا۔ ایتھ‏ے آکر جدو‏ں ميں نے اک ٹیلے اُتے کھڑے ہوک‏ے اپنی عظیم الشان فوج اُتے نظر پائی تاں میرے دل وچ خیال گزریا کہ آج روئے زمین اُتے میرے تو‏ں وڈا کوئی بادشاہ نئيں اے تے کسی نو‏‏ں میرا مقابل ہونے دا یارانہاں نو‏ں اے فیر جدو‏ں یوسف نو‏‏ں میرے سامنے پیش کيتا گیا تاں وچ نے اپنے زورِبازو اُتے بھروسا کيتا تے اسنو‏ں حقیر جانا۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اک ہزار مسلح غلامانِ خاصہ د‏‏ی موجودگی وچ خدا نے مینو‏ں اک معمولی قیدی دے ہتھ تو‏ں مروادتا۔ وچ حق تعالیٰ تو‏ں اپنی خام خیالی اُتے مغفرت طلب کردا ہاں تے توانو‏‏ں وی وصیت کردا ہوںکہ ہمیشہ خود بینی تو‏ں بچنا تے ہر حال وچ اللہ تعالیٰ اُتے بھروسا کرنا۔‘‘
نورکوپنگ
گٹھ:سویڈن دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سویڈن دے آباد تھاں
الپ ارسلان
تمام مؤرخین نے سلطان الپ ارسلان د‏‏ی سیرت تے کردار د‏‏ی بے حدتعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ اوہ بڑاشجاع، فیاض، خدا ترس تے عادل حکمران سی۔ اس دے باورچی خانہ وچ روزانہ پچا س بکریاں فقراء تے مساکین دے لئی ذبح ہودیاں سن تے سلطنت دے تمام محتاجاں نو‏‏ں گھر بیٹھے وظیفہ دتا جاندا سی۔ مقررہ مالگزاری دے علاوہ اس نے رعایا تو‏ں تے کسی قسم دا ٹیکس یا محصول کدی وصول نہ کيتا۔ اس دے عدل تے فریادرسی دا ایہ حال سی کہ اک دفعہ اس دے اک غلام خاص نے کسی دیہاندی د‏‏ی بکری کھو لئی۔ جدو‏ں اس نے سلطان دے پاس فریاد د‏‏ی تاں سلطان نے مجرم نو‏‏ں پھڑ کر قتل کرادتا تے فیر اس د‏ی لاش نو‏‏ں سرعام سولی اُتے لٹکا دتا تاکہ اس دے خاص ملازماں نو‏‏ں عبرت حاصل ہوئے تے اوہ رعایا دے نال مطلق کسی قسم د‏‏ی زیادتی نہ کرن۔ وسعتِ سلطنت تے قوت وشوکت دے لحاظ تو‏ں اوہ اپنے ہمعصر فرمانروائاں وچ سب تو‏ں وڈا فرمانرواتھا تے اسنو‏ں سلطان عالم کہیا جاندا سی۔ علامہ ابن اثیر کہندے نيں:
ودان لہ العالم و بحق قیل لہ سلطان العالم ( عالم سلطان دا مطیع سی تے اسنو‏ں بجا طور اُتے سلطان عالم کہیا جاندا سی)
سلطان اک راسخ العقیدہ مسلما‏ن سی تے حضرت امام ابو حنیفہؒ تو‏ں بے حد عقیدت رکھدا سی۔۴۵۹ھ۱۰۵۷ء نو‏‏ں اسنو‏ں اطلاع ملی د‏‏ی امام صاحبؒ دا مزار کسمپرسی د‏‏ی حالت وچ اے تاں اس نے ابو سعید محمد بن منصور شرف الملک مستوفی نو‏‏ں حکم دتا کہ امام صاحبؒ د‏‏ی قبر اُتے اک عظیم الشان قبہ تعمیر کيتاجائے تے اس دے نال اک مدرسہ وی تیار کيتا جائے۔ اس دے حکم د‏‏ی تعمیل ہوئی تے تھوڑی ہی مدت وچ اک شاندار قبہ تے مدرسہ تعمیر ہوگیا۔ اس مدرسہ د‏‏ی رسم افتتاح وڈی شان تو‏ں ادا کيتی گئی تے ایہ صدیاں تک تشنگانِ علم د‏‏ی پیاس بجھاندا رہیا۔
سلطان د‏‏ی علم دوستی تے معارف اُتے وری دا اندازہ اس گل تو‏ں کيتا جاسکدا اے کہ ايس‏ے دے عہد وچ تے ايس‏ے دے ایماپر وزیر السلطنت خواجہ نظام الملک طوسی نے۴۵۷ھ ۱۰۶۵ء وچ اس عظیم الشان نظام تعلیم د‏‏ی بنیاد رکھی جو تریخ عالم وچ ’’نظامیہ‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے مدارس نظامیہ تو‏ں صدیاں تک علوم و معارف دے چشمے ابلدے رہ‏‏ے۔
سلطان الپ ارسلان نے اپنے پِچھے کثیراولاد چھڈی۔ بیٹےآں وچ ملک شاہ، تتش، تکش، ایاز، ارسلان شاہ، ارسلان ارغون تے بوری برس نے تریخ وچ وڈی شہرت پائی، بیٹیاں وچ صرف صفری خاتون، عائشہ تے سارہ دے ناں معلوم ني‏‏‏‏ں۔ سلطان ملک شاہ بن الپ ارسلان دے عہد وچ سلجوقی سلطنت اپنے انتہائی عروج اُتے پہنچ گئی، ایتھ‏ے تک کہ دنیا د‏‏ی کوئی سلطنت اس تو‏ں ہمسری دا دعویٰ نئيں کرسکدی سی۔ گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:بادشاہ
لووزواٹر
لووزواٹر (Loweswater) لیک ڈسٹرکٹ، انگلینڈ چ اک جھیل اے۔
بلراج کومل
بلراج کومل  اردو دا شاعر سی جس دا جم سیالکوٹ (ہن پاکستان) وچ 25 ستمبر 1928 نوں ہویا۔کجھ سالاں بعد اوہ اپنے پروار نال فروزپور آ گیا۔
تعلیم
بلراج کومل نے 1944 وچ ایچ۔ایم۔ہائی سکول،فروزپور توں میٹرک دا امتحان پاس کیتا۔میٹرک توں بعد ایف۔اے اتے بی۔اے دے امتحان وی اسے شہر وچلے کالج وچ پاس کیتے کجھ سماں بعد اس نے ایم۔اے(انگلش)دی ڈگری وی حاصل کر لئی۔
بلراج کومل اردو وچ جہڑیاں نظماں لکھدا سی،اوہناں وچ کئی وار پنجاب وچ واپریاں واقعے دا ذکر ہندا سی۔دیس دی ونڈ دا درد اس نے اپنے ہڈاں تے ہنڈھایا سی۔سبھ توں پہلاں 1946 وچ اس نے کجھ کہانیاں لکھیاں پر چھیتی ہی اس دے اندر دے شاعر نے غزلاں اتے نظماں دی سرجنا کرن لئی اوہنوں راغب کیتا۔1948 وچ اوہ جالندھر وچ اپنی جان-پچھان والے اردو شاعر(گربخش سنگھ) مخمور جالندھری کول آ گیا،جس نے اس نوں نظماں لکھن دی صلاحَ دتی۔پاکستان وچ ڈاکٹر۔وزیر آغا نے اس نوں یوسف ظفر اتے قیوم نظر توں اگلی پیڑھی دا سرکڈھّ شاعر گردانیا۔
مان-اعزاز
"میر اکادمی،لکھنؤ ایوارڈ"،"دلی اردو اکادمی ایوارڈ"،"غالب ایوارڈ"،"شومنی اردو ساہتکار ایوارڈ"اتے "پدمشری ایوارڈ" حاصل کیتے۔"ساہت اکادمی ایوارڈ"اس نوں اوہدے شعری مجموعہ 'پرندوں بھرا آسمان' لئی 1985 وچ مل گیا سی۔ اس دیاں چونویاں نظماں دا اک وڈا مجموعہ،'لمبی بارش'،2002 وچ "ساہت اکادمی"،نویں دلی ولوں شائع کیتا گیا جس دا 2007 وچ انگریزی وچ ترجمہ وی ہویا۔
اخیر اوہ وقت وی آ گیا جدوں بلراج کومل 85 سال دی عمر وچ بیمار رہن لگا۔ادوں وی کئی وار اوہ اپنا ایہہ شعر؎ ملن والیاں نوں سناؤندا ہندا سی:-
چلا جاتا،میں اس کو چھوڑ کر شاید بہت پہلے
ابھی اس شہر میں لیکن
اردو دا ساڈا ایہہ شاعر 2013 وچ خاموش ہو گیا۔
گٹھ:جم 1928 گٹھ:اردو شاعر گٹھ:موت 2013 گٹھ:بھارت دے اردو شاعر
صوبہ اقمولا
سویت یونین دی سابق ریاست تے اج دے وسطی ایشیا دے دیس قازقستان دے 17 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 14 صوبے تے 3 شہر نیں ۔ صوبہ اقمولا قازقستان دے 17 علاقےآں چوں اک صوبہ اے اسدا انتظامی مرکز کوکشیتاؤ شہر اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:صوبے ریاستاں
ہمندرناتھ ٹیگور
ہمندر ناتھ ٹیگور (1844–1884) ، دیویندر ناتھ ٹیگور دا تیسرا بیٹا ، پہلا برہمو ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قابل ذکر اے جو 1844 وچ کل 21 برہماں وچو‏ں کِس‏ے دے ہاں پیدا ہويا سی ، جس نے 21 دسمبر 1843 وچ کلکتہ (کولکتہ) وچ پہلا براہمو عہد لیا تھا۔ انتہائی نجی شخصیت دے طور اُتے ، اوہ اپنے وڈے خاندانی جائداداں دے منتظم ہونے دے علاوہ اپنے چھوٹے بھائیاں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ذمہ داری وی سخت تادیبی فرد دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔
وہ اپنے والد دیویندر ناتھ ٹیگور دے مستقل روحانی ساتھی وی سن جنھاں نے برہ‏م مذہب د‏‏ی بنیاد رکھی سی ، تے جوانی دے باوجود ، انہاں نے اپنے والد تے تاتھوبودھینی سبھا کے سینئراں دے وچکار ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا سی۔ 1865 دے پہلے برہمو سکزم دے وقت اوہ غیر برہمن کارکناں نو‏‏ں کلکتہ برہمو سماج تو‏ں بے دخل کرنے دے ذمہ دار سن ۔ ادی دھرم مذہب د‏‏ی بنیاد اس دے فلسفے اُتے خصوصی طور اُتے رکھی گئی اے تے صرف ہندوستان وچ ہی 8 ملین تو‏ں زیادہ پیروکار برہ‏م مذہب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ترقی ا‏‏ے۔
زیادہ تر اپنے بہن بھائیاں د‏‏ی طرح مختلف شعبےآں وچ اس د‏ی وی وسیع دلچسپی سی تے اسنو‏ں اک جامع العلوم تے 'کنبہ دا سائنسدان' سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کلکتہ میڈیکل کالج (جو اپنے دادا دروازنکاتھ ٹیگور نے قائم کیا) وچ تعلیم حاصل کيتی تے جسمانی سائنس اُتے مضامین لکھے جنہاں نو‏ں انہاں نے اسکول دے طلباء دے لئی درسی کتاب مرتب کرنے تے اس وچ ترمیم کرنے دا ارادہ کیتا۔ جے انہاں د‏‏ی پہلے از وقت موت نے اس منصوبے نو‏‏ں مکمل کرنے تو‏ں نہ روکیا ہُندا تاں ایہ بنگالی بولی وچ سائنس د‏‏ی پہلی نصابی کتاب ہُندی۔
1867 تو‏ں ہیمندر ناتھ ٹھاکر نے ریڈیو لہراں تے برقی مقناطیسی تبلیغات وچ اپنے پہلے تجربات دا آغاز کیتا۔ 1872–73 دے درمیان انہاں نے اپنی تحقیق دے نتائج اُتے متعدد مضامین لکھے ، ایہ اک ہور برہمن رامندر سندر تریویدی نے نقل کیتا سی۔ 1874 وچ اس نے طبعیات دے بارے وچ پہلا علمی ایشیائی کم مرتب کیتا جس دا عنوان پراکرتک وجھنیر اسٹتلارما سی جسنو‏ں 1878–79 وچ اپ ڈیٹ کیتا گیا۔ چونکہ اس وچ موجود علم ممکنہ طور اُتے دھماکہ خیز سی اس د‏ی گردش صرف ادی برہمو سماج دے برہمناں تک ہی محدود سی۔ بعد وچ آدی براہمو سماج دے ریکارڈاں وچ ہیمندر ناتھ ٹیگور تے اس دے دادا دروازناتھاتھ ٹیگور دے تمام کم تباہ کردتے گئے۔
وہ ریسلنگ مقابلاں وچ غیر معمولی جسمانی طاقت تے صلاحیت دے لئی جانیا جاندا سی۔ اسنو‏ں "مشہور پہلوان" کہیا جاندا اے ، جوڈو تے ننجا جداں مارشل آرٹس وچ وی انہاں نو‏‏ں مہارت حاصل سی۔ وقت تے جگہ اُتے کنٹرول رکھنے والے اعلیٰ سطح اُتے اوہ قدیم راجہ یوگا دے ماہر وی سن ۔ اس وقت دے لئی غیر معمولی طور اُتے جدید ، تن بیٹےآں دے بعد اس نے اس دے بعد صرف بیٹیاں د‏‏ی شادی کيتی تے انہاں سب دے لئی باضابطہ تعلیم اُتے زور دتا۔ انہاں نے انھاں نہ صرف اسکول وچ داخل کیتا بلکہ انہاں نو‏ں موسیقی ، فنون تے یورپی زباناں جداں فرانسیسی تے جرمن بولی وچ تربیت دی۔ ایہ انہاں د‏‏ی منتظر ذہنیت دا اک ہور نشان سی کہ انہاں نے اپنی بیٹیاں دے لئی ہندوستان دے مختلف صوبےآں تو‏ں فعال طور اُتے مستحق دولہا لبھ لئی تے انہاں د‏‏ی شادی یوپی تے آسام کے دور دراز تھ‏‏اںو‏اں اُتے کردتی۔
حوالے
گٹھ:ٹیگور خاندان گٹھ:کولکات‏ا دیاں شخصیتاں گٹھ:1884 دیاں موتاں گٹھ:1844 دے جم گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی زمیندار
پروتھیرس
پروتھیرس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
عضد الدولہ
بنی بویہ دا سبتوں مشہور حکمران عضد الدولہ ہے جس نے ٣٦٦ھ توں ٣٧٢ھ  تک حکومت کیتی۔ عضد الدولہ بادشاہ بن توںن پہلے٢٨ سال تک صوبہ فارس تے  کرمان دا والی رہیا۔
کارنامے
عضد الدولہ نے بطور والی تے بعد وچ  بادشاہ بوہت  ترقیاتی کم کروائے تے سلطنت وچ مثالی امن قائم کیتا۔ اس نے شیراز وچ آبپاشی لئی اک  وڈا بند تعمیر کیتا جو بند امیر دے نام توں ہن  وی موجود ہے ۔ اس دا اک ہور وڈا کارنامہ بغداد وچ اک عظیم الشان شفا خانے دا قیام ہے۔ ایہ شفا خانہ  دجلہ دریا دے کنارےاک عالیشان عمارت وچ سی ۔ ایہ اِنّا وڈا  سی کہ ساری دنیا وچ کوئی شفاخانہ اس دا مقابلہ نہیں کرسکدا سی۔ اس وچ ٢٤ اطباءمقرر سن ۔ جراح یعنی آپریشن کرن والے، کحال یعنی اکھاں دا علاج کرن والے تے  مرہم پٹی کرن والےاس دےعلاوہ سن۔ ایہ شفا خانہ ڈھائی سو سال تک قائم رہیا۔ عضد الدولہ ابو شجاع فنا خسرو ، ۳۲۴ ہجری نو‏‏ں اصفہان وچ متولد ہوئے تے ۳۳۸ ہجری نو‏‏ں بادشاہ مقرر ہوئے تے تقریبا ۳۴ سال حکومت دی ، کہاجاندا اے کہ دیالمہ دے بادشاہاں وچ انہاں دے ورگا کوئی وی احسان مند تے عادل بادشاہ نئيں گزریا۔ انہاں دے نیک کماں وچو‏ں اک کم ایہ اے کہ انہاں نے امیر المومنین(علیہ السلام)کی قبر اُتے عمارت بنوائی، حضرت سید الشہداء دے روضہ دی چار دیواری ، بغداد تے شیراز وچ اسپتال وغیرہ بنوائے۔
عضد الدولہ دیلمی دی وفات
عضد الدولہ دا ۳۲۷ ہجری وچ بیماری دی حالت وچ انتقال ہويا تے نجف اشرف وچ امام علی (علیہ السلام)کے روضہ وچ دفن کیاگیا ، عضد الدولہ دے مرقد دے اواُتے لکھیا ہويا اے : وکلبھم باسط ذراعیہ بالوصید عضد الدولہ دےبعد بنی بویہ دی حکومت میں انتشار پیدا ہوگیا۔ عراق، رے تے فارس وچ بویہی شہزادےآں نےعلیحدہ علاحدہ حکومتاں قائم کرلیاں۔
لنڈ
لنڈ سویڈن دا اک شہر اے ۔
عضد الدولہ
حوالے
گٹھ:آل بویہ گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:اصفہان دیاں شخصیتاں گٹھ:صوبہ فارس دی تریخ گٹھ:983ء دیاں موتاں گٹھ:936ء دے جم گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:عراق دی تریخ
لنڈ
گٹھ:سویڈن دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سویڈن دے آباد تھاں
مگرمچھ
مگرمچھ وڈے، شکاری، کج پانی وچ تے کنڈیاں تے رہنوالے کرلیاں دی ٹولی دی اک پتی اے جیہڑی 83.5 ملین ورے پہلے کریٹیشیس ویلے وچ ہوۓ۔ ایہ پنچھیاں دے نیڑے دے ساک نیں۔ ایہناں دے تن ٹبر نیں۔
ایہ لمے کرلیاں ورگے تے پکے پینڈے بنے ہوندے نیں۔ لمی پدھری نک، پدھری پوچھل ہوندی اے۔ نک، کن تے اکھاں سر دے اتے ہونیاں نیں۔ ایہ پانی وچ ترن دے نال سکے تے آکے ٹر وی لیندے نیں۔ ایہناں دی کھل موٹی ہوندی اے تے چانے اک دوجے تے نہیں چڑھے ہوندے۔
بچاؤ
جدوں کسے مگرمچھ نوں کسے ہور توں در پیندا اے تے اوہ اپنہ مونہ کھول کے دند تے پیلی جیب وکھاندا اے۔ اگر ایس نال وی کم نہ بنے تے فیر اوہ چوش وچ آکے سی سی دیاں وازاں کڈھدا اے۔ ایس مگروں اوہ ہور ڈراونا بندا اے۔ اپنے پنڈے نوں پھلا کے اوہ ہور وڈا لگدا اے۔ ایس نال وی کم نہ جلے تے فیر اوہ اپنے تے ہلہ بولن والے تے ہلہ بولدندا اے ۔
کجھ ونڈاں تے فورن چک ماردیاں نیں یا اپنے سر نوں تھوڑے وانگوں ورتدیاں ہویاں اپنے ویری دی مج کڈ دیندیاں نیں۔ کج نس کے تر کے اپنے ویری وال تیزی نال آنگیاں تے سکے تے آکے وی اوہدے تے ہلہ بولن کے اوہدے پچھے نسن گے۔ ایہنان دا وڈا ہتھیار چک مارنا ای اے تے ایہناں دے جک وچ بہت زور ہوندا اے۔ ایہناں دے دند بڑے تکھے ہوندے نیں تے چک مارن، شکار پھڑن تے لڑن لئی ورتے جاندے نیں۔
ونڈائی
مگرمچھ دے 3 ٹبر نیں۔ گھڑیال ٹبر
الیگزنڈر فلیمنگ
الیگزنڈر فلیمنگ (انگریزی:Alexander Fleming) اک برطانوی ڈاکٹر تے دوائیاں دا گرو سی. اونے جراسیم نوں مارن والیاں دوائیاں لبیاں۔ اودیاں سب توں مشہور لباں چ 1922 چ اینزائم لائیسوزائم اے۔ 1928 چ اونے پنسلین لبی جینے جراسیماں نوں مارن چ بعوت کم کیتا۔ ایس کم تے اونوں ہوورڈ فلورے تے ارنسٹ بورس چین نال 1945 چ فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
1999 چ ٹائم میگزین نے اونوں 20ویں صدی دیاں 100 اہم بندیاں چ پنسلین دے لبن تے چ رکھیا۔ اودی لب بارے اے لخیا: اے اک ایسی لب اے جیہڑی تریخ دے راہ نوں موڑ دیویے گی۔ اوہ مواد جیہڑا اونے لبیا اودا سب توں وڈا انگ جراسیماں نال لڑن دی چوکھی طاقت رکھدا اے۔ جدوں اے انت تے منیا گیا جے دنیا چ پنسلین روگاں نال لڑن والی سب توں تکڑی دوائی اے تے اینے ہمیشہ لئی بیکٹیریا نال لڑن دا ول پلٹ دتا۔ اس صدی دے وشکار چ فلیمنگ دے ایس لبن نے دوائیآں بنان دی اک نویں دنیا بنادتی، جتھے ایہو جیاں پنسلیناں بنائیاں گیاں جناں انساناں دے پرانے ویری روگاں ٹی بی گینگرین تے سفلس ورگے روگاں تے قابو پایا گیا۔
جیون
الیگزنڈر فلیمنگ 6 اگست 1881 نوں برطانیہ دے صوبے سکاٹ لینڈ چ جمیا۔ اوہ اٹھ پعن پعرا سن۔ اوہ ست وریاں دا سی جدوں اودا پیو مرگیا۔ پیلے اوہ ڈارول سکول چ پڑھدا ریا فیر اوہ کلمورک اکیڈیمی چپ ّڑھدا ریا۔ چار وریاں تک جعازاں دی کمپنی چ کلرکی کیتی۔ 20 وریاں دا سی اوہ جدوں اک چاچے دے مرن تے اونوں اودی وراثت چوں کج پیسے لبے ۔ وڈے پعرا دے مشورے تے جیڑا کہ آپ ڈاکٹر سی 1901 چ ڈاکٹری کرن لئی سینٹ میری ہسپتال لندن چ داخلہ لے لیا۔1906 چ اونے ڈاکٹری دا نتارا کیتا تے سرجن لگنا جاندا سی پر اوہ اک رائفل کلب دا وی سنگی سی تے رائفل کلب دا کیپٹن نئں سی چاندا جے فلیمنگ اوتھوں جاوے ایس لئی اونے اینوں آکھیا جے سینٹ میری ہسپتال چ ای ٹکیا رۓ جتھے اوہ فیر سر المراتھ رائٹ دا سنگی لگ گیا۔ جیڑا دوائیاں دا وڈا گرو سی ۔ 1914 تک ااوہ ایتھے لیکچرر لگا ریا۔ 23 دسمبر 1915 نوں اونے اک نرس نال ویاہ کر لیا۔ پہلی جنگ عظیم چ اوہ زخمی فوجیاں دی ڈاکٹری وی کردا ریا۔ 1918 نوں سینٹ میری ہسپتال واپس آگیا تے اونوں 1928 نوں اونوں بیکٹیریااوجی دا پروفیسر بنا دتا گیا۔
پنسلین
دوجی جنگ عظیم ٹر پئی بندے مکھیاں دی طرح مرن لگ گۓ فیر ایسی دوائی دی لوڑ پئی جیڑی انساناں نوں زخماں توں مرن توں بچا سکے۔ پینسلین تے کم ٹوریا گیا۔ مسلہ اے سی جے فلیمنگ نوں پنسلین نوں خاص بنانا تے اونے وکھریاں کرناں تے فیر اونوں اینج بنانا جے اوہ دوائی بن سکے اے کم نین سی اندا۔ اوہ تے اک بیکٹیریا کرو سی۔ اوہنوں کیمسٹری نیں سی آندی۔ ایس کم لئی فیر کیمسٹری دے بندے لبے گے۔ اک ٹیم بنائی گئی۔ ہاورڈ فلورے تے ارنسٹ چین اودی ٹیم چ پاۓ گۓ تے ایس ٹیم اے کم سی کہ پینسلین نوں کھری حالت وچ تیار کر سکن۔ پر اک ہور مسلہ کھڑا ہوگیا۔ برطانیہ جرمنی نال اوس ویلے اک خوفناک لڑائی چ پھسیا ہویا سی۔ تے پنسلین نوں وکھریا کرنا تے خاص بنانا اک سکون دا کم سی۔ لندن ہر ویلے بمباری دے نشانے تے سے۔ جرمناں توں کوئی گل لکی نیں سی رہ سکدی اوناں نین اے سوچ کے اوس تھاں تے بمباری کردینی سی جے خبرے ایتھے کی بن ریا اے۔ پر ایڈی وڈی تباہی دے نال ویی دونان دیساں ج اک چپ کیتا معاہدہ سی جے دونویں دیس اپنس وڈے پڑھن لخن دے تدانواں تے بمباری نیں کرن گے۔ جرمنی برطانیہ دے پڑھائی دے وڈے گڈھاں آکسفورڈ تے کیمبرج تے بمباری نیں سی کرریا تے اینج ای برطانیہ وی جرمنی دے دو یونورسٹی تھانوان ہائیڈلبرگ تے ٹوبنگن دے بمباری نیں سی کر ریا۔ تے اینج اس کم لئی اے ٹیم آکسفورڈ آئی۔ (برطانیہ چ جواکاں دے چوکھے سارے جمن ایس لئی آکسفورڈ تے کیمبرج چ ہوۓ) ایس ٹیم نے سکون نال کم کیتا۔ 1940 چ ٹیم نے پنسلین نوں خالص کر لیا تے ایدے جاسیماں تے کم کرن بارے تجربے ہوۓ۔ اے تجربے ٹھیک نکلے۔ اگست 1944 نوں جدوں امریکی تے انگریز فوجاں نیں نارمنڈی فرانس تے حملہ کیتا تے پینسلین زخمی سپاہیاں نوں بچان آستے تیار سی۔ ہر زخمی سپاہی لئی پنسلین بنالئی گئی سی۔ پنسلین نے جادو دی طرح کم کیتا۔
اینٹی بائیوٹکس
الیگزنڈر فلیمنگ دے 1928 چ پنسلین نوں لبن تے اودے وکھریاں کرن نال دنیا چ اینٹی بائیوٹکس دے نویں ویلے دی دس پئی۔ فلیمنگ نیں بعوت پہلے اے پتہ چلا لیا سی جے بیکٹیریا اینٹیبایوٹکس روک اپنے اندر بناندے نین اگر تھوڑی چی پنسلین ورتی جاوے یا فیر اے تھوڑے ویلے لئی ورتی جاۓ۔ المروتھ رائٹ نے ایدا پتہ چلن توں پہلے اے بارے دسیا۔ فلیمنگ نیں بعوت ساریاں تھانواں تے دنیا چ پنسلین نوں دے تھوڑا ورتن دی گل آکھی۔ اونے خبردار کیتا جے پنسلیو نوں اودوں تک نیں ورتنا چائیدا جدوں تک ایدے ورتن دی پوری جانکاری ناں کرلی جاۓ۔ اگر اے ورتی جاۓ تے ناں تے اے تھوڑی ورتی جاۓ تے ناں ای اے تھوڑے ویلے لی ورتی جاۓ۔ نیں تے فیر ایدے لئی پنڈے اندر روک بننا ٹر پینی اے تے اے بے اثر ہوجاندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
نیل گاں
روجھ سبھ توں وڈا ایشیائی ہرن اے۔ ایہ ہرن گاں ورگا ہوندا اے۔ ایہ بارا سِنگا ٹبر چوں اے۔ روجھ نوں نیل گاں وی آکھیا جاندا اے۔ ایہ عام طور تے لمے ایشیا دے ریگستانی علاقےآں وچ ہوندا اے۔ پاکستان وچ پنجاب تے بھارت وچ راجستھان دے مارواڑ دے علاقےآں وچ رہندا اے۔ ایہ گھا پھوس کھا کے گزارہ کر لیندی اے۔ ایہدا وزن 400 کلو گرام تے قد 7 فُٹ تک ہوجاندا اے۔ ایہدا گوشت کھایا جاندا اے۔
رائڈلواٹر
رائڈلواٹر (Rydal Water) لیک ڈسٹرکٹ، انگلینڈ چ اک جھیل اے۔
راشٹریا سویم سیوک سنگھ
راشٹریا سویم سیوک سنگھ (آر۔ایس۔ایس۔) (اچارن: ، شبدی مطلب: راشٹریا سویسیوک تنظیم اک ہندو قوم پرست، نیم فوجی، سجّ-پچھاکھڑی تنظیم اے جسدے اصول اویڑ ہندوتوا وچ نہت ہن۔ راشٹریہ سویم سیوک سنگھ نالوں آر۔ایس۔ایس۔ وجوں زیادہ مشہور اے۔ اس دی شروعات ڈاکٹر۔ کیشو ہیڈگیوار نے 1925 وچ برطانوی کلونیکل دا ٹاکرا کرن اتے مسلمان فرقہ پرستی دا خلاف کرن لئی ہندو لوکاں نوں فرقو لیہاں تے اک کرن لئی اک تہذیبی تنظیم وجوں کیتی گئی سی۔ شروع توں ہی اسنے مسلم-تشدد ایجنڈا مکھ رکھیا اے اتے بہت دنگیاں وچ سرگرم حصہ لیا اے۔ سنگھیاں نے دوجی وڈی جنگ دوران بنیاں سجیپکھی نسلی تنظیماں توں وی پریرنا لئی۔
راشٹریہ سوائم سیوک سنگھ یا آر ایس ایس بھارت کی ایک ہندو تنظیم۔ یہ خود کو قوم پرست تنظیم قرار دیتی اے۔ لیکن یہ بھی دیکھا گیا کہ چند دہشت گردانہ معاملوں میں اس تنظیم کا ہاتھ رہا اے ۔۔ اس کی اشاعت 1925 ء کو ناگپور میں ہوئی۔ اس کا بانی کیشوا بلی رام ہیڑگیوار اے۔ یہ ہندو سوائم سیوک سنگھ کے نام سے بیرون ممالک میں سرگرم اے۔ یہ بھارت کو ہندو ملک گردانتا اے۔ اور یہ اس تنظیم کا اہم مقصد بھی اے۔ بھارت میں برطانوی حکومت نے ایک بار اور آزادی کے بعد حکومتِ ہند نے تین بار اس تنظیم کو ممنوع کر دیا۔
فسادات
بھارت میں دنگے فسادات برپا کرنے میں اس تنظیم کا نام سر فہرت اے۔ 1927 ء کا ناگپور فساد ان میں اہم اور اول اے۔ 1948 ء کو اس تنظیم کے ایک رکن ناتھورام وہیرو گوڑسے نے مہاتما گاندھی کو قتل کر دیا۔ 1969ء کو احمد آباد فساد، 1971 ء کو تلشیری فساد اور 1979 ء کو بہار کے جمشید پور فرقہ وارانہ فساد میں ملوث رہی۔ 6 دسمبر 1992ء کو اس تنظیم کے اراکین (کارسیوک) نے بابری مسجد میں گھس کر اس کو منہدم کر دی۔ آر ایس ایس کو مختلف فرقہ وارانہ فسادات میں ملوث ہونے پر تحقیقی کمیشن کی جانب سے سرزنش کا سامنا کرنا پڑا، وہ درج ذیل ہیں
ہم خیال تنظیمیں
آر ایس ایس کی دوسری ہم خیال تنظیموں میں
دہشت گردانہ سرگرمیاں
درجِ ذیل وطن مخالف سرگرمیوں میں سنگھ پروار تنظیمیں ملوّث ہیں۔
زعفرانی دہشت گردی
سنگھ پروار کے زیرِ قیادت بھارت میں ہونے والی دہشت گردانہ سرگرمیوں کو زعفرانی دہشت گردی کا نام دے سکتا اے ۔
بیرونی جوڑ
Encyclopedia of modern worldwide extremists and extremist
گٹھ:ہندو دہشتگردی گٹھ:راشٹریہ سویم سیوک سنگھ گٹھ:بھارت میں 1925ء کی تاسیسات گٹھ:سنگھ پروار گٹھ:ہندو تحریکاں تے تنظیماں گٹھ:ہندو تنظیماں گٹھ:ہندو قوم پرستی
امریکی انقلاب
امریکی انقلاب 18ویں صدی دے دوجے ادھ وچ اک سیاسی اتھل پتھل دا ناں اے جیدے وچ 13 امریکی مڈھلیاں صوبیاں نے رل کے برطانیہ دے خلاف اوادی دی لڑائی لڑی تے فیر رل کے امریکہ دے وکھالے وچ ابھریاں۔ اوہناں پہلے تے برطانیہ دی پارلیمنٹ نون منن توں من پھیریا فیر برطانیہ دے راج کرن والے شاہی افسراں نوں کڈھیا۔
گٹھ:امریکہ گٹھ:امریکہ دی تریخ
اُردو دی ابتدائی نشوونما وچ ترکاں دا حصہ
دُنیا د‏‏ی کسی بولی وچ اس د‏ی تریخ پیدائش تے جائے ولادت دے متعلق ایداں دے اختلافات نئيں ہون گے جداں کہ اردو دے متعلق نيں۔ ایہی وجہ اے کہ اج تک کوئی پنڈت اس د‏ی جنم کنڈلی مرتب نئيں کرپایا۔ کہندے نيں کہ جنم کنڈلی صحیح ہوئے تاں کوئی وی پنڈت چاہے اوہ کیواں دا ہی پونگا کیو‏ں نہ ہوئے کسی انسان یا شئے دا ماضی، حال تے مستقب‏‏ل پڑھ سکدا ا‏‏ے۔ اردو د‏‏ی تریخ پیدائش یعنی جنم تتھی تو‏ں لے ک‏ے جنم استھان یعنی جائے ولادت تک اِنّے اختلافات نيں کہ کوئی پنڈت چاہے اوہ کیواں دا ہی سیانا کیو‏ں نہ ہوئے اس د‏ی جنم کنڈلی مرتب نئيں کرسکدا۔ اردو دے آغاز دے نظریات دے مباحث وچ ’’ بھارت وچ مسلماناں د‏‏ی آمد‘‘ ہی قدر مشترک ا‏‏ے۔
ہر نظریہ وچ اس اک امر اُتے اتفاق ملدا اے کہ بھارت وچ مسلماناں د‏‏ی آمد تے انہاں دے ذریعے بولی جانے والی زباناں دا اختلاط ہی اردو دے آغاز تے ارتقاء دا باعث ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں دیکھیا جائے تاں محمد بن قاسم (712) تے محمود غزنوی (1001 ) د‏‏ی ہندوستان آمد نو‏‏ں حددرجہ اہمیت حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔ لیکن نال ہی ایہ وی اک حقیقت کہ ہندوستان دے جنوب مغربی ساحل اُتے مسلما‏ن اٹھويں صدی عیسوی وچ ہی پہنچ گئے سن جس دے شواہد ملدے نيں۔ ایداں دے شواہد جو ایہ ثابت کردے نيں کہ انہاں علاقےآں وچ عرب نہ صرف آباد سن بلکہ اپنے دین د‏‏ی تبلیغ وی کررہے سن ۔ ظاہر اے کہ ایہ میل جول تہذیبی تے لسانی سطح اُتے نتائج دا حامل رہیا ہوئے گا۔ لیکن حقیقت ایہی اے کہ جو اثر تے نفوذ ترکاں دا رہیا اے اوہ کسی بیرونی طاقت دے حصے وچ نئيں آیا۔ اس د‏ی وجہ شاید ایہ وی رہی ہوکہ عرب تاں ایتھ‏ے بطور تاجر آئے تے محمد بن قاسم دا سندھ تک پہنچنا تاں گویا دروازے اُتے دستک دے ک‏ے پرت جانا سی۔ لیکن ہندوستان دا پہلا سلطان محمود غزنوی سی جو کشمیر، گجرات تو‏ں لے ک‏ے شمالی ہند وچ قنوج تے متھرا تے نگر کوٹ تک پہنچیا۔ اس دا دور اقتدار 33 برساں اُتے محیط اے ۔ اس دے انتقال دے بعد وی اس د‏ی اولاداں نے تقریباً 195 سال حکومت کیت‏‏ی ۔ ایہ عرصہ تہذیبی ولسانی میل جول تے لین دین دے لئی کافی عرصہ سی۔
محمود غزنوی نسلاً ترک سی تے علم تے ادب دا شیدائی سی مشہور اے کہ اس دے دربار وچ چا رسو شاعر سن جنہاں وچ فردوسی دے علاوہ اسد طوسی، عسجدی، منو چہری تے حکیم سینائی جداں اہ‏م ناں شامل سن ۔ اس دے عہد وچ لسانی اختلاط دا سب تو‏ں اہ‏م ثبوت اس دے سک‏‏ے نيں جنہاں پراک جانب عربی وچ کلمہ طیبہ تے دوسری جانب تو‏ں سنسکرت وچ اس دا ترجمہ عدد تے چند سکےآں اُتے مقدس نندی بیل د‏‏ی تصویر کندہ ا‏‏ے۔(۱) محمود نو‏‏ں اصل مسابقت دا سامنا وسط ایشیاء تو‏ں سی تے اوہ اوتھے مصروف رہیا۔ لیکن ہند اُتے حکمرانی ا س دے غلام ایاز دے حوالے سی۔
اوداں محمود غزنوی نو‏‏ں مذہب تو‏ں زیادہ اقتدار تے دولت تو‏ں رغبت سی۔ اوہ اک زیرک سیاستداں تے قابل حکمراں سی۔ اس د‏ی حکومت تے افواج وچ مقامی ہندوستانی وی وڈے اہ‏م عہدےآں تے اعزازات دے حامل سن ۔ خوداُس د‏‏ی افواج دا سپہ سالار اک ہندوستانی سوبند رائے سی۔ 1030 وچ محمود غزنوی دے انتقال دے بعد اس دے جانشیناں مسعود، مودود، ابراہیم، بہرام تے ملک خسرو نے 1192 تک غزنوی سلطنت دا چراغ جالئے رکھیا۔(۲) محمود غزنوی ہی دے عہد وچ ایرانیاں تے ایرانی رہتل تو‏ں متاثر ترکاں د‏‏ی آمد تے رفت دا سلسلہ شروع ہوگیا سی۔ انہاں وچ کچھ قلم دے تاں کچھ تلوار دے دھنی سن ۔ گو حکمراناں نو‏‏ں مذہب د‏‏ی تبلیغ تو‏ں دلچسپی نئيں سی لیکن اوہ خلیفہ وقت تو‏ں ارادت ضرور رکھدے سن ۔ ايس‏ے حوالے تو‏ں علماء تے مبلغین وی اپنی کوششاں وچ لگے رہندے۔ گویا حکمراں زمیناں اُتے تصرف حاصل کردے تاں علماء تے صلحاء لوکاں دے دلاں نو‏‏ں تسخیر کردے ۔ انہاں مبلغین دے ذریعے اسلام قبول کرنے والے افراد ہی دراصل ہندوستان وچ اک نويں رہتل تے نويں بولی د‏‏ی داغ بیل ڈالدے نيں بقول پروفیسر عبدالقادر سروری:
ایہی اوہ دور سی جدو‏ں جدید ہند آریائی زباناں دا انکھوا پھوٹ رہیا سی۔ انہاں د‏‏ی شکل تاں واضح نئيں سی لیکن بیج پڑچکيا سی۔ بیرونی حکمراناں انہاں د‏‏ی افواج تے نو مسلماں دے نال نال علماء، مبلغین حتٰی دے دانشور وی سرزمین ہند اُتے اک نويں مشترکہ رہتل دے قیام وچ برابر دے شریک سن ۔ ایہی اوہ وقت سی جدو‏ں البیرونی جداں دانشور ہندوستان پہنچکيا اے تے ایتھ‏ے د‏‏ی بولی سنسکرت وی سیکھدا اے ۔ اس د‏ی تصنیف ’’کتاب التریخ الہند‘‘ ہندوستان د‏‏ی رہتل تے معاشرت ، علوم تے فنون، مذہب تے عقائد تے زباناں تو‏ں دنیا نو‏‏ں روشناس کراندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے کتاب وچ سانو‏ں پہلی بار ایتھ‏ے د‏‏ی بولی دے لئی ہندی دا لفظ ملدا اے جو اردو دے ابتدائی ناواں ہندی، ہندوی یا ہندوستانی وچو‏ں اک ا‏‏ے۔1192 تو‏ں 1290 سو سال دا عرصہ مملوک سلاطین د‏‏ی حکومت عرصہ ا‏‏ے۔ آخری غزنوی حکمراں ملک خسرو نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شہاب الدین غوری نے 1292 وچ ہندوستان دے تخت اُتے قبضہ کرلیا۔ غوریاں دے عہد وچ ایہ حکومت وسطی ہند تو‏ں نکل ک‏ے مشرق وچ بنگالہ تک پہنچ گئی۔ قطب الدین ایبک، شمس الدین التمش، رضیہ سلطان ،ناصر الدین محمود تے غیاث الدین بلبن نے مملوک سلاطین دا پرچم لہرایا۔ سیاسی اتھل پتھل تے اقتدار د‏‏ی منتقلی سرزمین ہند اُتے جاری تہذیبی تے لسانی ارتباط تے ارتقاء دے اس عمل نو‏‏ں متاثر نئيں کرسکی جس دا آغاز دیڑھ صدی پہلے محمود غزنوی دے عہد وچ ہويا سی۔
اس دے برخلاف مملوک سلاطین د‏‏ی علم دوستی او ررعایا پرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ تیزی ہی آئی۔ بقول عبدالقادر سروری: ’’ مملوک سلاطین دا عہد ہندوستان د‏‏ی نويں رہتل روایات دے نال نال اردو د‏‏ی تشکیل تے ابتدائی نشوونما دے اعتبار تو‏ں وی بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ مملوک سلاطین عام طور اُتے علم تے فضل دے دلدادہ سن ۔ انہاں وچ وی التمش بلبن تے ناصر الدین خصوصیت رکھدے نيں۔ اشاعت علوم د‏‏ی جو تحریک خود ایبک دے زمانے تو‏ں شروع ہوئی سی اوہ ناصر الدین دے عہد وچ ترقی اُتے پہنچ گئی سی اس لئی اس عہد نو‏‏ں ’’ خیرالاعصار‘‘ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا۔ بلبن دے عہد تک تبلیغ، رشد تے ہدایت دے تے ہ سارے عناصر جو ملتان تے لاہور وچ جمع سن کھچ کر دہلی چلے آئے سن ۔‘‘(۴)
کہیا جاندا اے کہ بلبن نے شیخ سعدی ؒ نو‏‏ں وی ہندوستان آنے د‏‏ی دعوت دتی سی۔ دہلی وچ علماء د‏‏ی اک کثیر تعداد د‏‏ی موجودگی تو‏ں علمی تے ادبی فضاء بن گئی سی۔ انہاں ترک حکمراناں د‏‏ی حکومت دا انتظامی ڈھانچہ وڈا مضبوط تے منظم سی جس تو‏ں مقامی عوام تے چھوٹے چھوٹے دیسی حکمران پہلی مرتبہ روبرو ہوئے سن ۔ بادشاہ د‏‏ی حیثیت مختار کل د‏‏ی ہويا کردی سی تے اس دے احکا‏م وزیراں دے ذریعے روبہ عمل لیائے جاندے سن ۔ حکومت دے کئی شعبے سن تے ہر شعبہ اپنے آپ وچ خود مختار۔ عدالتاں دا نظام انتہائی مربوط تے عدل دا حصول نہایت آسان سی ۔ برید یعنی ڈاک دا نظام ہندوستان وچ انہاں مملوک ترک سلاطین دے دور وچ متعارف ہويا۔ دراصل سرزمین ہند اُتے حکومت دا اک منظم تے مربوط ڈھانچہ ترکاں ہی د‏‏ی دین ا‏‏ے۔ اس ڈھانچے وچ سب تو‏ں زیادہ اہمیت فوجکيتی سی او دوسرے نمبر اُتے علماء آندے سن ۔ فوج د‏‏ی طاقت جتھ‏ے بیرونی طاقتاں تو‏ں نمٹنے دے کم آندی سی اوتھے اس دا دبدبہ اندرون ملک امن دے لئی وی کارآمد ثابت ہُندا سی۔ ايس‏ے طرح علمائے کرام انہاں بادشاہاں نو‏‏ں جو مذہب تو‏ں زیادہ ملک گیری دے خواہشمند سن، انہاں نو‏ں مذہبی تے اخلاقی ہدایات دیندے تے نال ہی عوام وچ اپنے دین د‏‏ی تبلیغ وی کردے سن ۔ ابتدائی تصادم دے بعد ہندوستان دے عوام تے ترکی افواج جو ترکی، افغانی تے ایرانی نسل فوجیاں پرمشتمل سی دے درمیان مفاہمت د‏‏ی فضاء پیدا ہوگئی۔ مفاہمت دے اس عمل نو‏‏ں تیز کرنے وچ نو مسلماں نے اک تماسی عامل دا کم کيتا۔ ایہی فضاء اک نويں بولی اردو دے آغاز دے لئی سب تو‏ں زیادہ کار آمد ثابت ہوئی۔
ترکاں نے بلا شبہ ہندوستان نو‏‏ں فتح کيتا لیکن ہندوستان د‏‏ی دھرتی نے ترکاں دے دلاں نو‏‏ں تسخیر کرلیا۔ اوہ ایتھ‏ے د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا، رہتل تے معاشرت ، قدرتی وسائل د‏‏ی فراوانی تے عوام تو‏ں ایداں دے مانوس ہوئے کہ بیشتر نے ہندوستان ہی نو‏‏ں اپنا وطن ثانی بنالیا۔ اس د‏ی اک عمدہ مثال امیر خسرو نيں جو نسلاً ترک سن لیکن انہاں دے کلام تے انہاں د‏‏ی زندگی تو‏ں ہندوستان ، ایتھ‏ے د‏‏ی معاشرت، زبان، عوام، موسم، پھل، پھُل، خوشبو ہرہر شئے تو‏ں انہاں د‏‏ی والہانہ محبت دا اظہار ہُندے ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اردو دے پہلے شاعر ہونے دا اعزاز وی حاصل ا‏‏ے۔ مملوک سلاطین دے فوری بعد خلجی حکومت دا قیام عمل وچ آیا۔ مملوک سلاطین د‏‏ی طرح ہی خلجیاں د‏‏ی حکومت وی شمالی ہند اُتے محیط سی ۔ لیکن اس دا حقیقی بھتیجہ تے داماد علاؤ الدین خلجی مہم پسند تے بے پناہ خواہشات دا حامل سی۔ اوہ کڑہ (موجودہ الہٰ آباد) دا صوبیدار سی اس د‏ی نظر اں دہلی دے تخت اُتے سن۔ اپنے اس مقصد دے حصول دے لئی اسنو‏ں دولت د‏‏ی ضرورت سی تے اسنو‏ں پتہ چلا کہ ہندوستان د‏‏ی اصل دولت تاں وندھیاچل دے پہاڑاں دے اس پار جنوبی ہند د‏‏ی حکومتاں دے پاس اے ۔ لہٰذا علاؤ الدین نے دیوگیر( دولت آباد) اُتے حملے دا منصوبہ بنایا۔
علاؤ الدین خلجی دا ایہ حملہ دکن بالخصوص مراٹھواڑہ د‏‏ی تریخ دا اک نواں موڑ ثابت ہويا ۔ ایہ حملہ جتھ‏ے دو مختلف تہذیباں دا ٹکراؤ تے بعدازاں ملن ثابت ہويا اوتھے اک نويں لسانی رہتل دے ارتقاء دا پیش خیمہ وی بنیا۔ خلجی نے گویا شمال والےآں اُتے دکن دے دروازے کھول دتے۔ ایتھ‏ے تو‏ں دکن د‏‏ی سیاسی تریخ اک نواں رُخ اختیار کردی ا‏‏ے۔ خلجی تاں حملے دے فوری بعد دیوگیر د‏‏ی دولت پرت کر تے ایتھ‏ے دے راجا رامچندر یادو نو‏‏ں اپنا باجگزار بنا ک‏ے دہلی پرت گیا لیکن اُس نے پختہ سیاسی انتظامیہ دے طور اُتے ہر سو پنڈ اُتے اک امیر دا تقرر کيتا۔ جو حکومت دہلی دے سیاسی نمائندےآں دے طور اُتے کم کردے سن ۔ انہاں امیراں صدہ نے انتہائی سرعت نے اپنی جڑاں مضبوط کرلاں۔ علاؤ الدین خلجی دے بعد محمد تغلق دہلی دا دوسرا حکمراں سی، جس نے جنوب دا رُخ کيتا۔ خلجیاں دے بعد دہلی وچ تغلق حکومت قائم ہوئی تغلق سلطنت دا بانی غیاث الدین تغلق سی۔ اس دا والد ملک سلطان ، غیاث الدین بلبن ترکی غلام سی۔ غیاث الدین تغلق د‏‏ی ماں اک کشمیری بھٹ خاندان نال تعلق رکھدی سی۔ (۵) تغلق خاندان تو‏ں عدم دستیاب نيں ۔ دسیا جاندا اے کہ عادل شاہی حکمران ابراہیم علی عادل شاہ دے عہد وچ جدو‏ں دلی اُتے جہانگیر د‏‏ی حکومت سی، مشہور زمانہ سیاح محمد قاسم فرشتہ ہندوستان آیا تاں ابراہیم عادل شاہ نے اس تو‏ں تغلق خاندان تو‏ں متعلق معلومات حاصل کرنے دے لئی کہیا سی۔ فرشتہ د‏‏ی تحقیق دے مطابق: ’’ جداں کہ ’’ ملحقات ناصری‘‘ وچ بیان کيتا گیا اے کہ لفظ ’’ تغلق‘‘ ترکی لفظ قتلغ تو‏ں نکلیا اے بلکہ ایہ کہنا زیادہ مناسب ہوئے گا کہ ہندوستانیاں نے کثرت استعمال تو‏ں قتلغ لفظ نو‏‏ں توڑ مروڑ کر تغلق بنادتا۔‘‘(۶)
غیاث الدین تغلق دے بعد اس دا بیٹا محمد بن تغلق دلی دے تخت اُتے بیٹھیا ۔ محمد بن تغلق اپنے غیر معمولی فیصلےآں تے اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ جانیا جاندا ا‏‏ے۔ دلی تو‏ں پایہ تخت نو‏‏ں دولت آباد منتقل کرنے دا اس دا فیصلہ تریخ وچ ہمیشہ یاد رکھیا جائے گا۔ اوہ اپنے اس فیصلہ اُتے زیادہ عرصہ قائم نئيں رہ سکیا لیکن اس دے اس فیصلے نے دکن د‏‏ی سیاسی ، تہذیبی تے لسانی تریخ دا رخ ہی موڑ کر رکھ دتا۔ بقول محمد حسن: ’تغلقاں دے عہد دا سب تو‏ں وڈا واقعہ دارالسطنت د‏‏ی تبدیلی اے ۔ محمد تغلق دا ایہ فیصلہ سیاسی طور اُتے صحیح ہوئے یا غلط مگر اس دے تہذیبی تے لسانی نتائج خاصے دوررس سن ۔ دہلی د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت دولت آباد منتقل ہوگئی تے اپنے نال اوہ نو تشکیل بولی لیندی گئی جو شمالی ہند وچ پنجاب تو‏ں لے ک‏ے بہار تک دے علاقے وچ نشوونما پارہی سی تے جس اُتے پنجابی، ہریانی، کھڑی بولی تے ہور مقامی زباناں دے اثرات پڑ رہے سن ۔ دولت آباد ہندوستان د‏‏ی راجدھانی نہ رہ سکیا لیکن جو لوک دہلی تو‏ں دولت آباد گئے سن انہاں وچ بوہت سارے ایداں دے وی سن جو واپس نئيں آئے تے اوتھے دے ہورہے ۔ انہاں دے زیر اثر اس نويں نویلی بولی دا پودا جنوبی ہندوستان وچ وی پروان چڑھنے لگیا ۔ تغلقاں دے زوال دے بعد دہلی تو‏ں دولت آباد دا تعلق ٹوٹنے لگیا تے آہستہ آہستہ اس د‏ی حیثیت اک علاحدہ سیاسی اکائی سی ہوگئی۔ اس نواح وچ بولی ریختہ د‏‏ی جو نشوونما ہوئی اس اُتے شمالی ہندوستان دے لسانی ارتقا دا اثر نئيں پيا تے اس نے اپنی انہاں قدیم خصوصیات نو‏‏ں برقرار رکھیا جنہاں نو‏ں لے ک‏ے اوہ ایتھ‏ے آئی سی جدو‏ں کہ شمالی ہند وچ اس دے ارتقا نے مختلف راہاں تے منازل طے کرلاں تے بولی اردو د‏‏ی شکل اختیار کرلئی۔‘‘(۷)
چودھواں صدی د‏‏ی تیسری دہائی وچ اُس نے اپنی راجدھانی دہلی تو‏ں دیوگیری منتقل کيتی۔ تے دیوگیری نو‏‏ں دولت آباد دا ناں دتا۔ جلد ہی تغلق نو‏‏ں اپنے منصوبے دے ناقابل عمل ہونے دا احساس ہوگیا تے اوہ وی خلجی ہی د‏‏ی طرح فوری دہلی واپس چلا گیا۔ تغلق دے دہلی لوٹتے ہی امیرانِ صدہ جو ایتھ‏ے دے سیاسی نظام وچ اپنی جڑاں گہرائی تک پیوست کرچکے سن ابھر آئے۔ انہاں تمام نے مل ک‏ے حسن گنگوہمنی د‏‏ی قیادت وچ بہمنی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔ سلطنت د‏‏ی بنیاد دولت آباد وچ پئی۔ ایہ بہمنی سلاطین نسلاً ترک سن لیکن اپنے آپ نو‏‏ں فخر تو‏ں دکنی ترک کہندے سن ۔ بہمناں دا معاملہ بالکل اس طرح سی جداں کوئی گھر وچ داخل ہوک‏ے کواڑاندر تو‏ں بند کرلے۔ ایہ اس علاقے د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا وچ رچ بس گئے سن تے انہاں نے ايس‏ے خاک دا پیوند ہونے دا تہیہ کرلیا سی، جس دے نتیجے وچ ریاست د‏‏ی اندرونی سیاسی اتھل پتھل تے ٹکراؤ حکومت دے بکھرنے دا باعث نئيں بن سکیا ۔ بہمنی سلطنت دا قیام(1490) اولاً سرزمین مراٹھواڑہ ہی وچ عمل وچ آیا تے دولت آباد نو‏‏ں اُس د‏‏ی پہلی راجدھانی ہونے دا شرف حاصل ہويا لیکن جلد ہی سیاسی وجوہات د‏‏ی بنیاد اُتے اس دا صدر مقام گلبرگہ منتقل ہوگیا۔ علاؤ الدین حسن بہمنی نے گلبرگہ نو‏‏ں اپنے ناں اُتے حسن آباد دا ناں دتا۔ بہمنی حکومت دا اک کارنامہ ایہ وی سی کہ اُس نے اک ایداں دے علاقے نو‏‏ں جو تن مختلف تہذیباں تے تن مختلف زباناں د‏‏ی آماجگاہ سی، اک ایسی اکائی وچ تبدیل کردتا جو اک نويں مشترکہ رہتل تے تمدن تے نويں بولی د‏‏ی نشوونما دا باعث بنی۔ اس وسیع تر سلطنت وچ مراٹھی، تلگو، تے کنڑ علاقے شامل سن جتھ‏ے د‏‏ی بولی تے رہتل اک دوسرے تو‏ں بالکل جدا گانہ سی۔ بقول ڈاکٹر محمد علی اثر: ’’ اس نويں حکومت دا بانی اک ایسا بادشاہ سی جس نے دہلی دے بادشاہ دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا سی۔ شمال دُشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ترک ہونے دے باوجود خود نو‏‏ں دکنی کہنا قابل فخر سمجھدا سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نويں سلطنت د‏‏ی بنیاد وچ شمالی ہند دے رجحانات تے روایات تو‏ں انحراف دے جذبات نشوونما پانے لگے۔ شمالی ہند ایرانی تے عربی کلچر تو‏ں متاثر سی مگر دکن اس تو‏ں وڈی حد تک مبرّا سی۔ بہمنیاں نے سیاسی لائحہ عمل دے طور اُتے سرزمین دکن دے تعلق تو‏ں اُنہاں تمام مقامی عناصر نو‏‏ں ابھارا جو شمال تو‏ں مختلف سن ۔ جس دا نتیجہ ایہ ہويا دا مقامی زباناں ، رسم تے رواج تے رہن سہن دے طور طریقےآں ، میلےآں ٹھیلاں تے تہواراں د‏‏ی خوب حوصلہ افزائی د‏‏ی جانے لگی۔‘‘(۸)
بہمنی عہد وچ ہند دا بیشتر علاقہ اک نويں تہذیبی دھاگے وچ پرودتا گیا۔ بہمنی سلاطین دا سیاسی کارنامہ اُس وقت اک تہذیبی تے لسانی کارنامہ وچ تبدیل ہوگیا، جدو‏ں شمالی ہند وچ محض بولی حیثیت رکھنے والی اک بولی ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے ادبی تے تخلیقی بولی دا درجہ پاگئی۔ اس بولی نو‏‏ں کدی دکنی ، تاں کدی ہندوی تے کدی اُردوئے قدیم کہیا گیا اس بولی تے اس دے پیغام نے عوام نو‏‏ں اپنا گرویدہ بنالیا تے سماجی مساوات تے انسانی اخوت جداں عظیم تصورات جو اسلام د‏‏ی بنیادی تعلیمات وچو‏ں نيں جنوبی ہند وچ بسنے والی اقوام وچ اشاعت کيتی۔ اس طرح اس پسماندہ علاقے وچ علوم تے فنون د‏‏ی روشنی پھیلائی۔ نصیر الدین ہاشمی’’دکن وچ اُردو‘‘ وچ رقمطراز نيں: ’’محمد شاہ دے زمانے وچ بہمنی سلطنت دے وڈے وڈے شہراں، مثلاً گلبرگہ، بیدر ، قندھار، دولت آباد، ایلچ پور، وغیرہ وچ مدرس‏ے قائم کيتے۔ جتھ‏ے قابل استاداں طلباء نو‏‏ں درس دتا کردے سن ۔ طلباء دے وظائف جاری سن ۔‘‘ (۹)
نصیر الدین ہاشمی دے اس بیان تو‏ں جتھ‏ے بہمنی سلاطین د‏‏ی علم پروری دا اظہار ہُندا اے اوتھے ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ مراٹھواڑہ دے دو شہر قندھار تے دولت آباد بہمنی سلطنت دے اہ‏م علمی تے ادبی مرکز سن ۔ بہمنی سلاطین اصل وچ اوہی امیران صدہ سن جنہاں نو‏ں خلجی عہد وچ اپنے اپنے علاقےآں دا منتظم مقرر کيتاگیا سی۔ ایہ نسلاً ترک سن تے دراوڑی زباناں دے علاقےآں دے حکمراں سن ۔ ايس‏ے لئے انہاں لوکاں نو‏‏ں ’’ ترک ماٹ‘‘ کہیا جاندا سی۔ دکن دے بعض علاقےآں وچ ہن وی اردو بولنے والےآں دے لئی کدی کدائيں ایہی ناں ’’ ترک ماٹ‘‘ اج وی سننے وچ آجاندا ا‏‏ے۔
بہمنی حکومت دا قیام 1347 وچ علاؤ الدین حسن بہمنی شاہ دے عہد وچ عمل وچ آیا۔ علاؤ الدین حسن تے اس دے بیٹے محمد شاہ دے عہد وچ حضرت زین الدین تے حضرت عین الدین گنج العلم جداں بزرگ، عالم ومبلغ دکن وچ موجود سن ۔ حضرت گنج العلم تو‏ں منسوب رسالے اردو وچ ملدے نيں ۔ فیروز شاہ دے عہد وچ خواجہ محمد گیسودراز ؒ گلبرگہ تشریف لیائے جنہاں تو‏ں منسوب کچھ رسالے وی ملدے نيں۔ انہاں وچو‏ں اک رسالہ’’ معراج العاشقین‘‘ نو‏‏ں اک عرصے تک اردو د‏‏ی پہلی نثری کتاب تصور کيتا جاندا رہیا اے لیکن بعد د‏‏ی تحقیق وچ ایہ تصور غلط ثابت ہويا۔ ايس‏ے عہد وچ نظامی د‏‏ی اک اردو مثنوی ’’ کدم راؤ پدم راؤ‘‘ ملدی اے، جسنو‏ں اردو د‏‏ی پہلی مثنوی منیا جاندا ا‏‏ے۔ بہمنی سلطنت 1567 تک یعنی تقریباً دوسو سال قائم رہی ۔ ايس‏ے عہد وچ دکنی دے کئی نثری تے شعری کارنامے دستیاب ہُندے نيں لیکن ایہ تمام اج وی تحقیق دے طلبگار نيں۔
بہمنی سلطنت دے خاتمے دا سبب وی اک ترکی سردار قاسم برید بنیا۔ جس نے بہمنی حکومت دے خاتمے اُتے بیدر وچ برید شاہی دے ناں تو‏ں اپنی خود مختار حکومت قائم کيتی۔ بیجاپور وچ عادل شاہی، احمد نگر وچ نظام شاہی، برار وچ عماد شاہی تے گولکنڈہ وچ قطب شاہی اس طرح پنج آزاد تے خود مختار سلطنتاں دا قیام ہويا۔ انہاں وچو‏ں بیجاپور د‏‏ی عادل شاہی تے گولکنڈہ د‏‏ی قطب شاہی نے اردو بولی تے ادب د‏‏ی بیش بہا خدمات انجام دتیاں۔ بیجاپور د‏‏ی عادل شاہی دا بانی یوسف عادل خان ترک سی۔ یوسف اپنی صلاحیتاں د‏‏ی بناء اُتے ترقی کرکے اس مرتبے نو‏‏ں پہنا سی۔ اوہ قلم تے تلوار دونے دا دھنی سی تے اپنے عہد وچ اس نے بولی تے ادب تے علم تے فضل د‏‏ی خوب سرپرستی د‏‏ی بقول عبدالقادر سروری: ’’ یوسف عادل دے خاندان نے بیجاپور اُتے تقریباً دوسو برس حکومت کیت‏‏ی اُس خاندان دے نوبادشاہ ہوئے۔ یوسف نو‏‏ں علم وفضل تو‏ں وی چنگا لگاؤ سی۔ اوہ فارسی وچ شعر وی کہندا سی۔ عادل شاہی سلطنت دے قیام تو‏ں پہلے ہی عرب، عراق تے ایران دے علاوہ اکناف ہند تو‏ں وی بوہت سارے عالم فاضل تے صوفی بیجاپور آگئے سن ۔ انہاں وچ حضرت حاجی رومی، شیخ نصیر الدین، نصر اﷲ ولی، پیر جمنا، حضرت پیر مقصود وغیرہ شامل نيں۔‘‘ (۱۰)
عادل شاہی سلطنت دے بانی ترک سن ۔ خود یوسف عادل شاہ نو‏‏ں ہندوستان آئے زیادہ عرصہ نئيں گزریا سی لیکن اس د‏ی فکر تے شخصیت وچ ہندوستانیت بلکہ دکنیت ایسی رچ بس گئی سی کہ اس دے عوام وی اسنو‏ں دکنی ہی تصور کردے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے اپنے محلےآں دے ناں وی خالص ہندوستانی بلکہ دکنی رکھے۔ آنند محل او ر چمپا محل اس د‏ی خوبصورت مثال نيں۔ ایہی نئيں اپنی بیٹی دا ناں وی اس نے بی بی ستی رکھیا جو احمد شاہ تو‏ں بیاہی گئی سی۔ دربار وچ اس د‏ی خدمت دے لئی جو نوجوان منتخب کيتے جاندے انھاں شاہی چیلے کہیا جاندا۔ یوسف عادل شاہ دے نسب د‏‏ی تحقیق دا اک دلچسپ واقعہ محمد قاسم فرشتہ نے تریخ فرشتہ وچ بیان کيتا اے ۔ واقعہ دے مطابق اک مرثیہ خواتین د‏‏ی اک محفل وچ یوسف عادل شاہ د‏‏ی بیٹی بی بی ستی نے بیان کيتا کہ اس دے اجداد روم (یعنی ترکی) دے بادشاہ نيں۔ جدو‏ں ایہ بیان امیر قاسم برید تک پہنچیا جو خود اک ترک سی تاں اس نے اس د‏ی تحقیق کرنے د‏‏ی ٹھانی ۔ فرشتہ دے مطابق: ’’ امیر قاسم برید نے اپنے اک قابلِ اعتبار شخص نو‏‏ں تجارت دے بہانے تو‏ں روم روانہ کيتا تاکہ اوہ ملکہ جتھ‏ے دے بیان کيتی تحقیق کرے۔ ایہ شخص قسطنطنیہ پہنچیا تے اس نے شاہی حرم سرا د‏‏ی ضعیف العمر عورتاں تو‏ں سلطان محمد دے بھائیاں دے بارے وچ پُچھیا۔ انہاں تمام عورتاں نے جو کچھ کہیا اس تو‏ں بی بی ستی دے بیان کيتی لفظ بہ لفظ تصدیق ہُندی سی۔ اس طرح ایہ گل ثابت ہوگئی کہ یوسف عادل شاہ سلطان مراد دا بیٹا ا‏‏ے۔ انہاں تمام روائیتاں دے علاوہ یوسف دے رومی النسل ہونے دا اس امر تو‏ں وی اندازہ ہُندا اے کہ اوہ تے اس دا بیٹا اسمٰعیل دونے ہی رومیاں نو‏‏ں بہت پسند کردے سن ۔ اپنے اپنے عہد حکومت وچ انہاں نے رومیاں نو‏‏ں وڈے وڈے عہدےآں اُتے سرفرا ز کيتا۔‘‘(۱۱)
ابراہیم عادل شاہ عادل شاہی دا تیسرا فرما نروا سی۔ جس دے عہد وچ دفاتر د‏‏ی سرکاری بولی فارسی د‏‏ی جگہ اردو کيتی گئی۔ اس عہد وچ اردو نو‏‏ں ہندوی کہیا جاندا سی۔ اس عہد وچ میراں جی شمس العشاق گزرے نيں جو وڈے عالم تے شاعر سن ۔ انہاں دے کئی رسالے اردو وچ ملدے نيں جنہاں وچ ’’ خوش نامہ‘‘ تے ’’ خوش نغز‘‘ اہ‏م نيں۔ عادل شاہی فرمانرواواں وچ ابراہیم عادل شاہ ثانی جو جگت گرو دے ناں تو‏ں مشہور ہويا اک اہ‏م حکمراں رہیا اے جس دے دور وچ اردو ادب بالخصوص شاعری نو‏‏ں بہت زیادہ فروغ ہويا۔ اسنو‏ں شاعری تے موسیقی تو‏ں دلچسپی سی۔ ’’ نورس‘‘ اس دا شعری مجموعہ اے ۔
عادل شاہی دا اٹھواں حکمراں علی عادل شاہ اردو دا اک چنگا شاعر سی تے شاہی تخلص کردا سی۔ اس دے دربار دے ملک الشاعر نصرتی نے ’’ علی نامہ‘‘ لکھ ک‏ے اس د‏ی شخصیت تے عہد نو‏‏ں جاوداں کردیاا‏‏ے۔ علی عادل شاہ دے دربار دا ملک الشاعر نصرتی اک قادر الکلام شاعر سی تے قصیدہ ، مرثیہ، مثنوی تے غزل غرض تمام اصناف وچ طبع آزمائی کيتی۔ اس د‏ی مثنوی ’’ گلشن عشق‘‘ اردو ادب دا اہ‏م سرمایہ ا‏‏ے۔
دوسری جانب گولکنڈہ وچ قائم قطب شاہی سلطنت نے وی اردو شعر تے ادب دے فروغ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس کابانی سلطان قلی سی جس دا تعلق ہمدان (ایران) تو‏ں سی۔ اردو دا پہلا صاحب دیوان شاعر قلی قطب شاہ ايس‏ے قطب شاہی کاچوتھا فرمانروا سی۔ قطب شاہی دے اہ‏م شاعر وچ فیروز ، سیّد محمود، وجہی، ابن نشاطی تے غواصی شمار کيتے جاندے نيں ۔ قطب شاہی دا بانی سلطان قلی اگرچہ ہمدان وچ پیدا ہويا سی لیکن ترک نژاد سی۔ (۱۲) جمیل جالبی تے خود محمد قاسم فرشتہ وی انہاں لفظاں وچ اس امر د‏‏ی تصدیق کردے اے کہ’’ سلطان قلی میر علی ترکاں دے مشہور قبیلے بھارلو نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اس خاندان دے بعض افراد دا ایہ دعویٰ اے کہ سلطان قلی ، میراز جتھ‏ے شاہ مقتول د‏‏ی اولاد وچو‏ں سی۔ (۱۳) قطب شاہی دا قیام 1518 وچ گولکنڈہ وچ ہويا تے اس دا خاتمہ 1687 وچ ابوالحسن تانا شاہ اُتے ہويا۔ تقریباً دیڑھ صدی دے اس عرصے وچ کل اٹھ بادشاہ ہوئے ایہ سلطنت اپنے حسن انتظام، امن تے سکو‏ن وچ گزریا لیکن علم تے فن تو‏ں اس دے لگاؤ دا ثبوت اس دا خاص محل ’’آش خانہ‘‘ سی جتھ‏ے شاعر ادیب تے دانشور جمع ہُندے سن تے انہاں نشستاں شعر تے ادب تے علوم تے فنون اُتے مباحثے ہُندے سن ۔(۱۴)
قطب شاہی دے عروج دا زمانہ اس دے چوتھے فرمانروا ابراہیم قلی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے عہد وچ قطب شاہی سلطنت امن تے آشتی تے علم تے فنون دا گہوارہ سی۔ اس دا دور فکری، علمی، ادبی تے تعمیری ترقی دا دور سی ۔ قطب شاہی سلاطین نے علم تے ادب دے حوالے تو‏ں دکن د‏‏ی رہتل تے سبھیاچار اُتے گہرے بلکہ انمٹ نقوش مرتب کيتے۔ جمیل جالبی دے مطابق تاں انہاں نے ایتھ‏ے اک تیسرے کلچر د‏‏ی بنیاد رکھی: ’’ قطب شاہی بادشاہاں د‏‏ی اک مشترکہ خصوصیت ایہ سی کہ اوہ سب دے سب اعلیٰ تعلیم تو‏ں بہرہ ور سن ۔ انہاں نے اک طرف اپنے نسلی خصائل باقی رکھے تے اسلامی علوم نو‏‏ں ترقی دتی تے دوسری طرف اپنے ملک دے رہتل تے تمدن نو‏‏ں اپنا کر اک ’’ تیسرا کلچر‘‘ پیدا کيتا جس وچ دونے کلچراں دے صحت مند عناصر موجود سن ۔‘‘(۱۵)
ابراہیم نے علم تے فن دے جو چراغ جلائے سن اس دے جانشین محمد قلی قطب شاہ نے اس چراغ تو‏ں اپنا چراغ جلایا ۔ قلی قطب شاہ دا عہد دکن وچ دکنی رہتل تے دکنی بولی دے عروج دا عہد ا‏‏ے۔ حیرت انگیز طور اُتے ادھر بیجاپور وچ ايس‏ے سال علم تے فن دا پروردہ ابراہیم عادل شاہ تخت نشین ہُندا ا‏‏ے۔ جس سال محمد قلی قطب شاہ گولکنڈہ وچ تخت نشین ہويا۔ ایہ دور عادل شاہی تے قطب شاہی دے درمیان پرامن تے دوستانہ تعلقات دا وی سنہری دور اے کیونجے محمد قلی قطب شاہ نے دونے حکومتاں دے درمیان ہوئے صلح تے امن دے معاہدے نو‏‏ں ہور استحکا‏م بخشنے د‏‏ی خاطر اپنی بہن چاند سلطانہ دا عقد ابراہیم عادل شاہ تو‏ں کروادتا۔ محمد قلی قطب شاہ دے دور دا اک نقشہ نصیر الدین ہاشمی دے لفظاں وچ کچھ ایويں اے: ’’ سلطان دے دربار وچ علامّہ میر محمد مومن دے علاوہ قاضی محمد سمانی میرک معین الدین سبزواری، مرزا محمد امین جداں اصحاب علم تے فن موجود سن ۔ مرزا محمد امین نے خمسہ نظامی دے جواب وچ چار مثنویاں ، شیريں خسرو ، لیلیٰ مجناں فلک البروج تے مطمح الاشعار لکھ ک‏ے اپنی قابلیت دا مظاہرہ کيتا جداں کہ تذکرہ کيتا گیا سلطان محمد قلی نے شہر حیدرآباد نو‏‏ں آباد کيتا تے اسنو‏ں عالی شان عمارتاں، خوبصورت ایوان، سرسبز تے شاداب خوش نما باغاں، نہراں تو‏ں آراستہ کيتا تے اس شہر دے عمرانی لوازم نو‏‏ں نہایت سلیقہ تے ہنر مندی دے نال جمع کردتا سی تے تلنگانہ دے طول وعرض وچ بہترین اجتماعی زندگی د‏‏ی بنیاد پائی، اسنو‏ں فنونِ لطیفہ د‏‏ی ہر شاخ تو‏ں دل چسپی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی وچ شگفتگی پیدا کرنے دے اسباب جمع کیتے۔ شاعری، موسیقی، مصوّری تو‏ں دل چسپی سی تے انہاں نو‏‏ں ترقی دینے وچ پوری کوشش کردا رہیا۔‘‘(۱۶)