cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دے مسلم ریاستاں تو‏ں تعلقات تے روابط
1826ء وچ حیدر آباد دکن دے حاکم د‏‏ی طرف تو‏ں درویش محمد مہاراجہ دے دربار وچ قیمتی گھوڑے تے نایاب تلواراں بطور تحفہ لےک‏ے آیا۔ہور ہندوستانی ریاستاں تو‏ں اپنی خیر سگالی دا اظہار کردا رہندا سی۔اس سال ہرات دے بادشاہ کامران نے وی مہاراجہ نو‏‏ں انتہائی قیمتی تحائف دربار وچ بھیجے۔ 1838ء وچ مہاراجہ نے اک نہایت قیمتی ریشمی شال انگلستان دے بادشاہ نو‏‏ں تحفے دے طور اُتے ارسال کيتی۔ شاہ برطانیہ نے جواب وچ پنج اعلیٰ نسل دے گھوڑے تے اک تعریفی خط بھیجیا۔
مہاراجہ دا مسلماناں دے نال سلوک
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے1805ء وچ انتہائی خوبصورت شہر قصورکو سردار فتح سنگھ کیساں والے دے نال مل ک‏ے بہت تباہ برباد کيتا تے ویسا ہی سلکوک اس دے چند سال بعد ملتان دے نال وی کيتا۔
مہاراجہ دے عہد حکومت وچ مسلماناں د‏‏ی ثقافتی تے مذہبی صورت حال کيتے بارے بعض ہندو تے عیسائی مورخین نے مہاراجہ نو‏‏ں انتہائی فیاض،فراخدل تے اک سیکو لر حکمران دے طور اُتے موسوم کيتا اے ۔جدو‏ں کہ مسلما‏ن تریخ داناں تے مصنفاں نے اس دے برعکس اسنو‏ں انتہائی متعصب،تنگ نظر تے لا پرواہ ADHD گر دانا اے ۔بحر حال تما م مورخین دے متضادبیانات د‏‏ی روشنی وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی اصل شخصیت تضادات دے دھندلکاں وچ غیر واضع تے اک مبہم سی صورتحال اختیار کرچک‏ی اے ۔پر اس سلسلے وچ چند درج ذیل تاریخی حقائق نو‏‏ں بے نقاب کيتا جاندا اے تاکہ مہاراجہ د‏‏ی اصل صورت د‏‏ی واضع تصویر سامنے آسک‏‏ے۔ فیصلہ کرنا قارئین دے پاس رہے گا۔چند صفحے پہلے ہی اس گل دا تذکرہ کيتا گیا کہ مسلما‏ن ریاستاں اُتے قبضہ کرنے دے بعد انہاں د‏‏ی تمام جاگیراں تے زمینوںکو وی انہاں تو‏ں کھو لیا گیا۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے اس نے انتہائی مظالم نو‏‏ں وی روا رکھیا۔اسک‏‏ے علاوہ اس نے زیادہ ٹیکس وی انہاں علاقےآں اُتے لگائے جہاںمسلماناں د‏‏ی اکثریت سی۔مہاراجہ نے اقتدار حاصل کردے ہی مسلماناں دے بنیادی مذہبی فرائض اُتے پابندیاں لگیا دتیاں
۱۔ ایتھ‏ے تک کہ اذان تے تکبیر کہنے، تعزیہ نکالنے د‏‏ی وی اجازت نہ سی۔
اُس وقت د‏‏ی آبادی دے حساب تو‏ں باشندےآں د‏‏ی قیمت ست روپئے فی کس پئی سی اُتے دراصل اک کشمیری مسلما‏ن د‏‏ی قانونی قیمت مبلغ دو روپئے سی جے کوئی ڈوگرہ یا سکھ کسی مسلما‏ن نو‏‏ں مارڈالدا تاں عدالت قاتل اُتے سولہ تو‏ں ویہہ روپئے تک جرمانہ کردی۔دو روپئے مقتول دے لواحقین نو‏‏ں عطا ہُندے تے باقی رقم خزانہ وچ داخل ہوئے جاندی سی۔(1) ڈوگرہ راج وچ تاں کسی مسلما‏ن د‏‏ی زندگی اک گائے کادرجہ وی نہ پا سکيتی۔ شروع شروع وچ گاؤکشی د‏‏ی سزا موت سی۔ ملزم نو‏‏ں رسیوںسے بنھ کر سڑکاں اُتے گھسیٹا جاندا سی۔ تے فیر بر سر عام پھانسی اُتے لٹکا یا جاندا سی۔لیکن بعد وچ گائے ذبح کرنے اُتے بھیڑ یا بکری قربان کرنے دے لئی وی حکومت کیت‏‏ی اجازت حاصل کرنا پڑدی سی۔جو کدی ملدی تے کدی نامنظور ہوئے جاندی سی۔(2)
۴۔ عام مسلمانوںکے نال ایداں دے بے پناہ ظلم تے استبداد دے نال نال سکھاں  نے مسجدےآں تے اولیائے کرام دے مزاراں دے نال وی انتہائی شرمناک سلوک کيتا۔کئی مسیتاں نو‏‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی بند کرکے انہاں وچ سکھ  فوجیاں د‏‏ی چوکیاں تے مندر بنائے گئے۔
۵۔ لاہور   د‏‏ی بادشاہی مسجد تے قلعہ کےعالمگیری گیٹ جسنو‏ں اورنگزیب دے عہد وچ تعمیر کيتا گیا سی۔کے درمیان وچ جسنو‏ں حضوری باغ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے اس د‏ی تعمیر وچ استعمال کيتے گئے ایہ سفید سنگ مرمر، شہنشاہ جہانگیر دے مزار جو دو منزلہ تے انتہائی خوبصورت تھا،کی بالائی منزل نو‏‏ں اکھاڑ کر ایتھ‏ے ایہ باغ بنایا سی اورباقی ایداں دے سفید پتھر امرتسر  دے گولڈن ٹیمپل وچ استعمال کيتا گیا۔
۶۔ ایتھ‏ے تک کہ بعض مسیتاں وچ شراب خانے تے قحبہ خانے کھول دتے تے کئی مسیتاں نو‏‏ں شہید کر دتا گیا۔ جنہاں دا اجمالی خاکہ کچھ اس طرح کھینچاجا سکدا ا‏‏ے۔
۷۔ بادشاہی مسجد: سکھاں نے بادشاہی مسجد دا تقدس پامال کردے ہوئے کدی اس وچ اپنا توپ خانہ تے کدی اسنو‏ں فوجی چھاؤنی بنا یا۔اور اک دور وچ تاں مہاراجہ نے اس وچ اپنے گھوڑے وی باندھے تے اسنو‏ں شاہی اصطبل دے طور اُتے استعمال کيتا۔
۸۔ ایہ وی کہیا جا تو‏ں اے کہ مہاراجہ اپنی محبوبہ موراں دے نال اس بادشاہی مسجد دے مینار اُتے داد عیش وی دتا کردا سی۔
۹۔ سکھاں  نے لاہور    اُتے قبضہ کر نے دے بعد بادشاہی مسجدسے لکھاں روپاں دے قیمتی پتھر د‏‏ی سلاں تے آرائش تے زیبائش دا سازو سامان اتارا تے مسجد دے حجراں وچ بارود خانہ قائم کيتاتھا۔ فلک بوس میناراں د‏‏ی برجیا ںبھی گرادی سیںاور اس عظیم الشان مسجد نو‏‏ں ویران کھنڈر وچ تبدیل کر دتا سی۔
۱۱۔ مسجد خواجہ سعید لاہور  ی: سکھاں  نے مسجد خواجہ سعید نو‏‏ں محض اس لئی شہید کر دتا کہ لاہو ر شہر دے گرد دیوار تعمیر کرواندے وقت اِٹاں د‏‏ی کمی ہوئے گئی تاں اِس مسجد د‏‏ی اینٹاں دیوار وچ استعمال کيتياں۔
۱۲۔ مسجد کانسی کار تے ہور مسیتاں: ہندو مور خین کہندے نيں کہ مہاراجہ نو‏‏ں اس مسجد د‏‏ی جگہ خواب وچ اک باؤلی تعمیر کرنے دا اشارہ ہويا تھااور اسنو‏ں اپنی صحت یابی دے لئی اس باؤلی وچ غسل کرنے نو‏‏ں کہیا گیا سی۔مہاراجہ نے1809ء نو‏‏ں اس مسجد نو‏‏ں شہید کرنے دا حکم دے دتا۔
۳ا۔ اس دے علاوہ وی لاہور   د‏‏ی کئی مسیتاں نو‏‏ں شہید کيتا گیا جنہاں وچ محلہ شاہ بدر د‏‏ی جامع مسجد،مسجد دائی انگہ، مسجد نفیس،مسجد شاہ چراخ،مسجد محمد صالح سندھی،مسجد ڈبی بازار،مسجد مستی گیٹ، تے مسجد نیلا گنبد قابل نيں ۔
۱۴۔ بعض مسیتاں نو‏‏ں سرے تو‏ں اکھاڑ دتا گیا تے دوسرےآں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ان وچ وی بارود خانے بنا دئیے۔
۱۵۔ سکھ سرداراں نے بہت ساریاں مسیتاں د‏‏ی اینٹاں اکھاڑ کر فروخت کر دیؤ۔مشہور اے کہ مہاراجہ دے انتہائی معتمد ساتھی راجہ گلاب سنگھ نے قصاب خانے د‏‏ی مسجدکو شہید ک‏ر ک‏ے،اس د‏ی اِٹاں تو‏ں اپنا گھر تعمیر کرایا۔
۱۶۔ راجہ گلاب سنگھ نے کچھ عرصہ بعد مسجد بیگم پورہ نو‏‏ں اپنی رہائش گاہ دے طور اُتے وی استعمال کيتا
۱۷۔ سکھاں  نے لاہور    د‏‏ی سنہری مسجد اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اس د‏ی دیواراں نو‏‏ں گائے دے گوبر تو‏ں لیپ کر دتا سی جتھ‏ے کلام اللہ پاک، قرآن، مجید تحریر سی۔
۱۸۔ لاہور   دے شہریاں نے مسجدےآں دے بارے ایہ سلوک دیکھدے ہوئے مہاراجہ تو‏ں باقاعدہ احتجاج وی کيتا۔لیکن مہارجہ نے سوائے وعدے دے کچھ نہ کيتا۔کیواں دا معتدل بادشاہ سی؟
۱۹۔ سکھاں  نے لاہور    شہر ہی د‏‏ی مسیتاں دے نال ہی ایسا سلوک نئيں کيتا بلکہ کئی دوسرے شہراں وچ وی ایسی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔
۲۰۔ مسجدےآں دے تقدس نو‏‏ں پامال کرنے دے نال نال سکھاں  نے بزرگ مشاہیر تے مشہور بادشاہاں دے مقابر تو‏ں وی انتہائی زیادتی کيتی۔ کیواں دا معتدل بادشاہ سی؟
۲۱۔ کہیا جاندا اے کہ سکھاں  دے دور وچ مسلما‏ن بادشاہاں تے بزرگان دین دے مزارات تے مقابر د‏‏ی دو ہزار د‏‏ی تعداد تک شکست تے ریخت دے عمل تو‏ں متاثر ہوئے۔
۲۲۔ مقبرہ جہانگیر: سکھاں  نے اپنے شکست تے ریخت دے عمل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے مغل شہنشاہ جہانگیر دے مقبرہ د‏‏ی چھت تو‏ں انتہائی قیمتی پتھر،سنگ مر مر اتار کر دربار امرتسر  تعمیر کيتا۔اور اس مقبرے دے انتہائی خوبصورت جالی دار کٹہرے تے ستون جو کہ خالص سنگ مر مر دے سن اوہ وی اکھاڑ کر امرتسر  گولڈن ٹیمپل وچ جڑوائے۔
۲۳۔ ہور مقبرہ جہانگیر نو‏‏ں فوجی اڈے،چھاؤنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کيتا۔اک دور وچ اسنو‏ں سردار سکھاں  د‏‏ی رہائش گاہ وی بنائے رکھیا۔جنہاں وچ ارجن سنگھ،گلاب سنگھ تے ہری سنگھ نلوہ وی شامل سن ۔
۲۵۔ ایہی حال ہور مغل فرمانرواواں شہزادہ پرویز تے زیب النسا ء دے مقبراں دا وی کيتا۔اور ساری قیمتی سلاں اتار کر امرتسر دربار صاحب روانہ کر دتیاں۔
۲۶۔ مقبرہ نو رجتھ‏ے: ملکہ ہندوستان  نورجتھ‏ے دے مقبرہ تو‏ں وی سنگ مر مر د‏‏ی سلاں اتاریگئياں تے خوبصورت سنگ مر مر دے جھروکے تے جالیاں تک نہ چھڈی گئياں۔ سکھاں  نے اس مقبرے نو‏‏ں ایتھ‏ے تک لُٹیا کہ اس دے تمام قیمتی سرخ تے سفید پتھر سارے دا سارا اترواکر امرتسر  روانہ کيتا۔کیواں دا معتدل بادشاہ سی؟
۲۷۔ ايس‏ے طرح انار کلی دے مقبرے کوکھڑک سنگھ تے فرانسیسی جنرل ونٹورا نے فوجی دفتر دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔
۲۸۔ مقبرہ قطب الدین ایبک:قطب الدین ایبک جسنو‏ں بر صغیر وچ پہلے مسلما‏ن بادشاہ ہونے دا شرف حاصل تھا،اسک‏‏ے مزار دے نال وی انتہائی شرمناک سلوک کيتا گیا۔اس بادشاہ دا انتقال وی لاہور   وچ گھوڑے اُتے چوگان کھیلدے وقت ڈگ ک‏ے ہواتھا،کہیا جاندا اے کہ اس مقبرے اُتے انتہائی نایاب سرخ پتھر لگیا ہويا سی۔ انہاں سارے پتھراں نو‏‏ں وی اکھڑواکرامرتسر  دے دربار صاحب وچ جڑوایا گیا۔ کیواں دا معتدل بادشاہ سی؟
۲۹۔ بزرگان دین دے مزارات: لاہور   وچ بزرگان دین وی سکھ  گردی د‏‏ی زد تو‏ں نہ بچ پائے۔ سکھاں  نے حضرت شیخ عبدالرزاق، حضرت محمد صالح تے حضرت عنایت قادری دے مزارات وچ بارود خانے قائم کئےِ۔
۳۰۔ یہاںتک کہ حضرت عبدالوہا ب القادری دے مزار دا فرش اکھاڑکر قبر نو‏‏ں وی مسمار دے دتا۔کیواں دا معتدل بادشاہ سی؟
۳۲۔ اک روایت دے مطابق مہاراجہ رنجیت سنگھ نے کشمیر وچ ’خانقاہ معلیٰ ’ نو‏‏ں وی مسمار کرنے دا منصوبہ بنایا سی لیکن اوتھ‏ے دے مسند نشین د‏‏ی بر وقت مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں مہاراجہ اپنے اس مزموم ارادے وچ کامیاب نہ ہوئے پایا۔
۳۳۔ مسلم شہری آبادی تے سکھ گردی: سکھوںنے مذہبی تعصبات دا زبردست مظاہرہ کردے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں ہر طرح د‏‏ی اذیتوں وچ  مبتلا کرنے وچ کوئی کسر نہ چھڈی۔انہاں نے مسلما‏ن آبادی والے علاقے، محلے تے بیشمار عمارتاں نو‏‏ں وی نیست نابود کر دتا۔
۳۴۔ لاہور   وچ جنہاں محلےآں کوبر باد کر دتا گیا۔ان وچ لکھی محلہ،محلہ شاہ بدر،محلہ لنگر خان،محلہ پیر عزیز مزنگ،محلہ قصاباں تے جاٹ پورہ قابل ذکر نيں ۔ان محلےآں وچ واقع بے شمار عمارتاں نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا،اور جو عمارتاں بچیںان اُتے سکھ  قابض ہوئے گئے۔
۳۵۔ دلی دروازہ دے باہر داراشکوہ د‏‏ی عظیم الشان حویلی د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی گئی۔ان منہدم شدہ عمارتاں د‏‏ی حاصل شدہ اِٹاں تو‏ں  سکھاں  نے فوجی چھاؤنیاں بناواں۔
۳۶۔ الغرض سکھاں  نے لاہور    شہر دا سارا حسن تباہ تے برباد کر دتا تے لاہور    جو کہ بر صغیر دا اک خوبصورت شہر گنیاجاندا سی کھنڈرات دا منظر پیش کر رہیا سی۔ کیواں دا معتدل بادشاہ سی ؟
پنجاب ی ریاست یا لادینی ریاست
مہاراجہ رنجیت سنگھ اگرچہ متجسس سیاستدان تھالیکن اس تو‏ں کدرے ودھ ک‏ے اوہ شکی مزاج وی سی۔اگرچہ اس د‏ی پوری سکھ قوم انتہائی تعصب تے مسلماناں تو‏ں زبردست نفرت کردی سی۔ لیکن مذہب دے معاملے وچ مہاراجہ لا پرواہی تے ابالی پن دا مظاہرہ کردا سی یا شاید ADHDکا شکار سی اوروہ انتہائی دقیانوس تے توہمات پرور سی۔کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں اس نے میاں میر(جس نے امرتسر  دے گولڈن د‏‏ی سنگ بنیاد رکھی سی اپنے ايس‏ے محسن ) دے مزار تو‏ں سنگ مر مر دے اتارنے دا حکم دتا سی تاں واپسی اُتے گھوڑے تو‏ں گر پيا سی۔ دوبارہ گھوڑے اُتے سوار ہويا تاں دوسری بار وی گر پيا۔ اس دے ساتھیاں نے مہاراجہ تو‏ں کہیا کہ ایہ سب کچھ اس بزرگ دے نال زیادتی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا اے تاں مہاراجہ میاں میر دے دربار وچ دوبارہ گیا تے سجدہ وچ پے گیا تے ناک منہ تے ماتھا رگڑ کر معافی منگی۔
نیشنل ہائی وے اتھارٹی
نیشنل ہائی وے اتھارٹی یا مقتدرہ قومی شاہرات (National Highway Authority) پاکستان وچ ہائی ویز تے موٹر ویز د‏‏ی تعمیر تے دیکھ بھال ذمہ دار ا‏‏ے۔ این ایچ اے دا مقصد موٹر ویز تے اہ‏م شاہراہاں د‏‏ی منصوبہ بندی، ترقی، تعمیر، عمل پذیری، مرمت تے یکھ بھال دے لئی پروگرام منظم کرنا ا‏‏ے۔
تاریخ خالصہ
پنجاب ی ریاست یا لادینی ریاست
بعض ہندو تے سکھ مورخین مہاراجہ نو‏‏ں پنجاب ی ریاست دا بانی کہندے نيں حالانکہ اس دا دور دور تو‏ں کوئی تعلق نئيں ۔ اوہ سویڈن دے 1486–1560 ء دے گستاف واسا د‏‏ی مانند جومذہب بیزار تے جدید سویڈن دا بانی سی۔
نیشنل ہائی وے اتھارٹی
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں سڑکاں گٹھ:پاکستان وچ 1991ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:1991ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے
تاریخ خالصہ
پنجاب ی ریاست یا لادینی ریاست
ایہ حقیقت اے کہ مہاراجہ نے اقتدار حاصل کردے ہی اپنی سکھ قوم اُتے نوازشات د‏‏ی بارش کردتی جس وجہ تو‏ں سکھ  قوم خوشحال تے ہشاش بشاش نظر آندی سی۔اس دے برعکس سبھی سردار  سکھاں  نے مسلماناں د‏‏ی تمام جاگیراں،زمیناں تے ریاستاں زبردستی چھیناں تے عام رعایا د‏‏ی لوٹمار،اور عزتاں تے عصمتاں لوٹاں تے کسی دا وی جان تے مال محفوظ نہ سی۔ایہ سب کچھ کھو کر اپنے سکھ  سرداروںکو بخشی گئياں۔اس لُٹ مار دے نتیجے وچ سکھ  قوم نو‏‏ں تقویت نصیب ملی تے مسلما‏ن پس منظر وچ چلے گئے۔ایہ وی درست اے کہ مہاراجہ نے بعض مسیتاں د‏‏ی تعمیر وچ مالی حصہ لیا اورچند مسلما‏ن درباریاں دے وظیفے وی مقرر کيتے۔وہ کدی مسلما‏ن صوفیاں دے مزارات اُتے چڑھاوے چڑھا نے وی جا تو‏ں سی۔جنہاں وچ میاںمیر،حضرت دات‏ا گنج بخش، موج دریا،شاہ ابولمعالی دے مزارات قابل ذکر نيں اوداں تاں مہاراجہ مسلماناں دے مذہبی تہواراں وچ وی جایا کردا تھایہ وی درست اے کہ مہاراجہ دے عہد وچ سیاسی استحکا‏م تے امن تے امان د‏‏ی صورت حالات اس تو‏ں فوری طور اُتے پہلے د‏‏ی نسبت تقریباً بہتر رہی تے اس نے تمام فرقےآں دے قابل قدر لوکاں نو‏‏ں نمائندگی دے رکھی سی۔مگر اس حقیقت تو‏ں وی انکار نئيں کيتا جا سکدا کہ اس د‏ی سلطنت مذہبی آزادی تے مساوی حقوق نہ ہونیکے برابر سن ۔خاص کر مسلماناں دے حقوق تے فرائض اُتے ا س نے کڑی پابندی عائد لگیا رکھی سی۔ تے اِس سلسلے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے بے شمار مسیتاں نو‏‏ں مسمار دے دتا تے کئی مسیتاں وچ بارود خانے وغیرہ قائم کيتے،اسک‏‏ے علاوہ انہاں نو‏ں دھرم شالاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی صلاحیتاں تے عسکری قوت تو‏ں اک وسیع تے عریض سلطنت تاں بنا لی مگر اوہ ایہ گل بھو ل گیا یا شاید اس دا اسنو‏ں خیال کدی نئيں آیا تھاکہ طاقت تے شاطرانہ چالاں تو‏ں کسی وی ریاست دا نظم تے نسق توکیا جا سکدا اے مگر ریاست نو‏‏ں دوام تے استحکا‏م نئيں دتا جا سکدا۔ جدو‏ں تک رعایا وچ خلوص تے نیک نیندی دے جذبات نہ پیدا کيتے جا سکن۔مہاراجہ اک کامیا ب حکمران تاں بن گیالیکن ايس‏ے سلطنت دا چنگا معمار نہ بن سکا۔اور سرزمین پنجاب نو‏‏ں گلہ رہے گا کہ اس نے انگریز حکومت تو‏ں مشرق تے جنوب وچ اگے نہ ودھنے دا معاہدہ ک‏ر ليا تے اس دے رعب تلے آک‏ے اس معاہدہ د‏‏ی پابندی ہی کردا رہیا۔اس نے انگریز دے نال عمر بھرحفاظتی پیش بندیاں وچ ہی گزاردیاا ور ایويں مہاراجہ نے  انگریزاں  دے خلاف مزاحمت نہ ک‏ر ک‏ے زبردست سیاسی غلطی کيتی۔ اس دے پاس ڈیڑھ لکھ تربیت یافتہ فوج تے اس وقت ایشیا دا وسیع تر توپ خانہ ہونے دے باوجود انگریز حکومت دے رعب اوردبدبے تو‏ں متاثر ہوئے گیا سی تے اس نے کدی ستلج پار اکھ اٹھا ک‏ے ہی نہ دیکھ سکا۔سیاسی معاہدے دا مطلب ایويں سمجھنا چاہیے کہ اک گھوڑا تے اک سوار۔اس معاہدے دے مطابق مہاراجہ اک گھوڑا سی تے انگریز اس دے سوار۔یوںانگریز اک توانا گھوڑے اُتے سوار ہوئے گئے۔ مہاراجہ نے اپنی مطلق عنانی نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے سلطنت دے تمام اختیارات اپنے پاس ہی رکھے جس دے نتیجے وچ اس د‏ی وفات دے بعد سلطنت نو‏‏ں زبردست دھچکيا لگیا تے جے اوہ اپنے آنے والے جانشین د‏‏ی سیاسی تربیت وی کر لیندا تاں ایسا نہ ہوئے تو‏ں جداں کہ ہويا۔ایہ اس د‏ی بہت وڈی غلطی سی۔ اس دے مرنے دے بعد جانشین صرف چند سال بعد ہی اس د‏ی سلطنت نو‏‏ں سنبھال نہ پائے تے بالاخر  انگریزاں  نے انہاں د‏‏ی نااہلیت د‏‏ی بنا اُتے ساری سلطنت انہاں تو‏ں کھو لئی۔ انہاں دے سنہا نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی شاندار انتظامی خدمات تے گراں قدر فتو حات تو‏ں اسنو‏ں  سکھاں  دے گورو گوبند سنگھ دے عملی تصویر قرار دیندے ہوئے لینن تو‏ں تشبیہ دتی اے ۔ایہ درست اے کہ اس نے اقتدار حاصل کرنے دے بعد  سکھاں  وچ زبردست مذہبی یگانگت نو‏‏ں فروغ دتا تے جس جذبہ تے جنون د‏‏ی بنیاد گورو گو بند سنگھ جی نے رکھی سی ايس‏ے بنیاد نو‏‏ں اگے چل ک‏ے اس نے  سکھاں  دے ایوان اقتدار د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے سکھ  قوم جوتب تک اپنی کوئی تریخ نہ رکھدی سی رعایا د‏‏ی نظریںاس جنگجو قوم اُتے منعکس ہوئے گئياں تے سکھ  اس قدر طاقت ور ہوئے گئے کہ پورے بر صغیر دا سیاسی نظام انہاں دے گرد گھومنے لگا۔لہٰذاسکھ قوم اُتے اس دے بے حد احسانات نيں ۔اور سکھ  تریخ اس دے شاندار کارنامےآں تو‏ں مزین ا‏‏ے۔
مہاراجہ دے انگریزاں تو‏ں تعلقات
ہن ذرا مہاراجہ دے انگریزاں  دے نال تعلقات اُتے ذرانظر دوڑاواں۔سب تو‏ں پہلے1808ء وچ دلی  دے گورنرجنرل ایلفنٹسن نے مسٹر میتکاف د‏‏ی سر براہی وچ اک خیر سگالی وفد مہاراجہ دے دربار لاہور    وچ بھیجیا۔جس دا سیاسی پس منظر فرانس دے نیپو لیئن بونا پارٹ د‏‏ی روز افزاں ودھدی ہوئی عسکری قوت دا خوف سی۔ انگریزاں  نے مختلف ملکاں وچ اپنے وفود اپنی گرفت جمانے د‏‏ی خاطر بھیجے سن ۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے میتکاف دا زبردست استقبا ل کيتا۔اصل وچ  انگریزاں  دا اس دورے دا مقصد اس علاقے دا جغرافیائی تے سیاسی تجزیہ کر نا سی تے ایہ دیکھنا،سوچنا تے مہاراجہ د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت نو‏‏ں لگام دینحالے سی۔مسٹر میتکاف نے مہاراجہ نال ملاقات دے دوران بر طانوی موقف د‏‏ی وضاحت کيتی تاں مہاراجہ نے اس دے موقف نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے ٹھکرانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اگرچہ برطانوی حکمرانوںکی ایہ تجاویز بہت اچھی نيں مگر انہاں وچ محض برطانوی مفادات دا ہی تحفظ کيتا گیا ا‏‏ے۔(مسٹر میتکاف نے مہاراجہ نو‏‏ں ستلج پار یعنی ستلج دے مشرقی کنارےآں والی ریاستاں اُتے فوج کشی کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی تجویز دتی سی)۔مہاراجہ نے مسٹر میتکاف تو‏ں ہور کہیا جتھ‏ے تک حکومت برطانیہ  تو‏ں دوستی دا تعلق اے تاں اسيں بے لوث دوستی دے لئی تیار نيں (۔تو کيتا سیاست وچ بے لوث یعنی بلا مقصد دوستیاں ہُندیاں نيں ؟ کِداں د‏ی احمقانہ سوچ اے ؟)
مسٹر میٹکاف حالے لاہور   وچ ہی سی کہ مہاراجہ نے مالیر کوٹلہ تے فرید کوٹ اُتے فوج کشی کرکے اس دے ارد گرکے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرلیا۔ مسٹر میتکاف نے دوبارہ مہاراجہ تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں آپ د‏‏ی اس کاروائی تو‏ں وڈا دکھ پہنچیا اے تے آپ نو‏‏ں میرا فیر وی اک بار مشورہ اے کہ آپ اُنہاں سکھ  ریاستاں اُتے فوج کشی کرنے تو‏ں باز رہیاں جنہاں نے اپنے تحفظ دے لئی انگریز حکومت نو‏‏ں درخواست دے رکھی اے تے اس لئی آپ دریائے ستلج پار ک‏ر ک‏ے مشرق نہ جاواں۔ مہاراجہ اسنو‏ں اپنی توہین سمجھدے ہوئے انبالہ د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کر دتی۔ مسٹر میتکاف نے اس ساری صورتحال تو‏ں دلی  جا ک‏ے گورنر جنرل نو‏‏ں آگاہ کيتا۔ تاں اوہ بہت غضبناک ہويا،اس نے برطانیہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں الٹی میٹم دے دتا کہ ہن ستلج پار،مشرق دے علاقےآں د‏‏ی طرف اکھ نہ اٹھائیںکیونجے انہاں علاقےآں دا تحفظ انگریز سرکار دے ذمہ ا‏‏ے۔ تے ایہ فیصلہ برطانوی حکومت نے ایتھ‏ے دے حکمران د‏‏ی درخواست پیش کرنے د‏‏ی بنا اُتے کيتا ا‏‏ے۔ مہاراجہ نے فوری طور اُتے انگریز گورنر جنرل نو‏‏ں خط لکھیا تے کچھ وقت منگ لیا، لیکن گورنر جنرل نے انگریز فوجاں نو‏‏ں ستلج تک دے علاقےآں وچ پیش قدمی دا حکم دے دتا۔16جنوری1809ء کومسٹر ڈیوڈاختر لونی اک عظیم الشان لشک‏ر ک‏ے نال دریائے جمنا عبور کردے ہوئے بڑیا، پٹیا لہ تے نابھہ تو‏ں ہُندا ہويا لدھیانہ تک آپہنچیا۔سر ہند دے راجہ جسونت سنگھ نے انگریز فوج دا زبردست خیر مقدم کيتا،اسنو‏ں اپنی مکمل تائید تے حمایت دا یقین دلا دتا۔بعد ازاںانگریز لشکر مالیر کوٹلہ پہنچیا تے اوتھ‏ے دے سابق حکمران نو‏‏ں بحال کردے ہوئے ہور اگے ودھیا،مہاراجہ نو‏‏ں جدو‏ں انگریز فو ج د‏‏ی اس تیز ترین پیشقدمی د‏‏ی خبر پہنچی تاں سخت گھبراہٹ وچ اس نے انگریز جنر ل نو‏‏ں مذاکرات دا پیغام بھیجیا۔مسٹر میتکاف نے قبول کيتا تے معاہدہ امرتسر  وجود وچ آیا 25،اپریل1809ء نو‏‏ں اس معاہدہ اُتے مہاراجہ نے دستخط کیتے۔ اسطرح سکھوںاور  انگریزاں  وچ دوستی دا آغاز ہويا۔اس معاہدہ دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی تمام تر سر گرمیاں تے جنگی کاروائیاں ستلج دے دوسرے کنار تک ہی محدود رہیاں ۔اگرچہ مہاراجہ اِنہاں تمام ریاستاں نو‏‏ں جو کہ تمام تر سکھ  حکمراناں د‏‏ی ہی سن اپنے قبضہ وچ لینا چاہندا سی۔اِس معاہدے نے اس دے تمام منصوبےآں اُتے پانی پھیر دتا کر رکھ دتا۔
جے انگریزاں  تو‏ں مرعوب ہوک‏ے آرام تو‏ں بیٹھنے د‏‏ی بجائے مہاراجہ کاستلج اُتے قبضہ حاصل ہوئے جاندا تاں انہاں تو‏ں اک بار ضرور ٹکرلیندا۔ مہاراجہ کومعاہدہ امرتسر  دا تے کوئی فائدہ ہويا یا نہ مگر اِنّا فائدہ ضرور ہويا کہ اسنو‏ں اپنی پوری قوت تے توجہ تو‏ں مسلما‏ن ریاستاں نو‏‏ں ہڑپ کرنے دا موقعہ مل گیا تے اوہ اپنے تمام عہد حکومت وچ مسلما‏ن دشمنی تے مذہبی تعصب دے پیش نظر مسلماناں دے خلاف سر گرم عمل ہی رہیا۔شاید فرنگی وی باقی  ہندوستان  اُتے قبضہ کردے ہوئے مسلماناں دے نال ایسا ہی چاہندے سن ۔مسٹر میٹکاف نے مہاراجہ تو‏ں رخصت ہُندے وقت اک گل کہی ’ مہاراجہ توانو‏‏ں  انگریزاں  دے نال اس معاہدے دا فائدہ ویہہ سال بعد پہنچے گا۔’ مسٹر میتکاف دا اشارہ انہاں تمام مسلما‏ن ریاستاں د‏‏ی طرف ہی سی جنہاں اُتے مہاراجہ1829ء تک قبضہ کر چکيا سی تے اس طرح اس دے انہاں لفظاں د‏‏ی تصدیق ہوئے گئی۔اس معاہدے دے بعد مہاراجہ نے پھلور دے مقام اُتے اک قلعہ تعمیر کيتا جو دریائے ستلج دے کنارے تے انگریز فوجی چھاؤنی تو‏ں پنج میل دور سی۔ایہ قلعہ دیوان محکم چند د‏‏ی تحویل وچ سی جوفرنگیاں دا پکا دشمن تھا،اس نے بوہت سارے انگریز فوجی بھگوڑے سپاہیاں نو‏‏ں اپنی ملازمت وچ لے رکھیا سی۔ ایہ سلسلہ کافی دیر تک چلدا رہیا۔پر مہاراجہ تے  انگریزاں  دے تعلقات بتدریج بہتر ہُندے گئے تے دن بدن دوستی دا رشتہ مضبوط ہُندا گیا۔1823ء تک مہاراجہ تے  انگریزاں  دے تعلقات وچ کوئی دخل نہ آنے پایا،اس دوران انگریز نیپالیاں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تے مر ہٹاں دا قلع قمع کرنے وچ دن رات مصروف رہے تے ادھر مہاراجہ مسلماناں دے خون تو‏ں ہولی کھیلتارہیا،ایتھ‏ے تک کہ اس نے تمام مسلم ریاستاں اُتے اپنی دسترس حاصل کر لئی تے مہاراجہ دا پرچم پورے پنجاب  دے علاوہ کشمیر تے افغان علاقےآں اُتے وی لہرانے لگا۔اب اس علاقے وچ دو ہی طاقتاں موجود سن انگریز تے سکھ۔انگریز نو‏‏ں ہن اپنا مد مقابل صرف مہاراجہ رنجیت سنگھ ہی نظر آندا سی۔اس تو‏ں وی زیادہ نازک امر ایہ سی کہ  انگریزاں  د‏‏ی حکومت تو‏ں مہاراجہ د‏‏ی سرحد صرف پنج میل دے فاصلہ اُتے سی۔اگرچہ لدھیا نہ تے فیروز پور دا سارا علاقہ جو کہ مہاراجہ دا سب تو‏ں پہلا مفتوحہ علاقہ سی مگر  انگریزاں  نے لدھیانہ وچ اپنی فوجی چھاؤنی تعمیر کر لئی، یوںسارا علاقہ اپنے زیر نگین ک‏ر ليا۔  انگریزاں  تو‏ں دوستانہ تعلقات مہاراجہ د‏‏ی مجبوری بن چکے سن تے انگریز اس دے بر عکس سن ۔ اوہ تاں کسی مناسب موقع د‏‏ی تلاش دے منتظر سن ۔ مہاراجہ  انگریزاں  تو‏ں اسقدر مرعوب تے خوفزدہ ہوئے چکيا سی کہ اسنے خود انہاں دے خلاف قدم اٹھانا تاں درکنار  انگریزاں  دے خلاف اٹھنے والی طاقتاں دا نال دینا وی گورارا نہ کيتا۔ لہٰذاجب سیاسی مبصر کہندے سن کہ مہاراجہ سیاسی بصیرت تو‏ں مالا مال سی، تاں ایتھ‏ے سوال اٹھدا اے کہ اسنو‏ں ایہ خیال کیو‏ں نہ آیا کہ آخر اوہ ہندوستانی نئيں بلکہ بدیشی نيں ، کہ انہاں دا اصل مقصد پورے  ہندوستان  اُتے قبضہ جمنیا سی۔درج ذیل مہاراجہ د‏‏ی بے بسی دے ثبوت سامنے نيں
۱۔ 1820ء وچ وی ناگپور دے حاکم نے مہاراجہ تو‏ں انگریزاں  دے خلاف مدد منگی سی مگر مہاراجہ نے جواب تک نہ دتا۔
۲۔ 1829ء وچ نیپال دے گورکھیا سردار نے مہاراجہ تو‏ں درخواست کيتی کہ جے مہاراجہ انگریزاں  دے خلاف اس د‏ی فوجی مدد کرے تاں اوہ اُسنو‏‏ں منہ منگیا معاوضہ دینے نو‏‏ں تیار تھا
مگر مہاراجہ نے انکار کر دتا۔فیر جدو‏ں انگریزاں  نے گورکھاں نو‏‏ں شکست دتی تاں وی انہاں نے مہاراجہ تو‏ں امداد د‏‏ی اپیلکيتی سی مگر انہاں نو‏ں مہاراجہ نے مایوس کيتا۔
۳۔ ايس‏ے طرح ریاست بھرت پور دے راجہ نے مہاراجہ رنجیت سنگھ تو‏ں انگریزاں  دے خلاف فوجی مدد منگی تے مہاراجہ نو‏‏ں پیشکش کیت‏‏ی کہ جے اوہ اپنی ویہہ ہزار فوج ساڈی مدد دے لئی بھیج دے تاں روانگی دے دن تو‏ں لیکے بھرت پور وچ رہنے تک روزانہ دا معاوضہ اک لکھ ادا کيتا جائے گا تے اس دے علاوہ پنجاہ ہزار روپئے نذرانہ وی دتا جائے گا مگر مہاراجہ اُتے تاں انگریز سرکار دا اس قدر رعب تے دبدبہ پڑ چکيا سی کہ اسنے اس قدر بھاری رقم دے باوجود وی بھرت پور دے راجہ نو‏‏ں  انگریزاں  دے خلاف امداد دینے تو‏ں وی انکار کر دتا۔حالانکہ اُسنو‏‏ں اُس وقت پینال کيتی اَشد ضرورت سی،چونکہ خزانہ خالی سی۔
۴۔ انگریزاں  دے بارے وچ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ انہاں نے ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے خلاف تو‏ں سید احمد بریلوی نو‏‏ں تیار کيتا سی۔لیکن ایہ گل صرف من گھڑت تے تاریخی حقائق تو‏ں بعید اے کیونجے  انگریزاں  نے بالواسطہ یا راہ راست کوئی امداد نہ دتی سی اوراس گل کيتی گواہی ایہ حقیقت وی اے کہ سید احمد کس طرح اس بدیسی،فرنگی،انگریزی طاقت تو‏ں مدد منگ سکدے سن کیونجے اوہ تاں مسلماناں نو‏‏ں ہی غیر ملکی قوت دے چنگل تو‏ں کڈنا چاہندے سن ۔ انہاں نے پنج سال تک جذبہ جہاد دے تحت  سکھاں  دا مسلماناں دے نال ناروا سلوک د‏‏ی بنا اُتے مقابلہ کيتا۔سید احمد بریلوی نے اپنی حماقت،کم عقلی،انتہائی تنگ نظری د‏‏ی بنا اُتے شکست کھادی
۵۔ 1831 ء وچ سید احمد بریلوی دے شہید ہوئے جانے دے بعد مہاراجہ نے سندھ د‏‏ی جانب پیش قدمی کرنے دا آغاز کردا مگر ادھر وی انگریزوںنے سندھ دے حاک وچ تو‏ں معاہدہ کيتا سی کہ جس د‏‏ی رو تو‏ں اوہ سندھ د‏‏ی تمام شاہراہاں تے دریاواں نو‏‏ں استعمال ک‏ر سکدے سن تے ایويں مہاراجہ د‏‏ی سندھ د‏‏ی جانب ناکہ بندی کر رکھی سی۔جس طرح انگریز بنگال وچ تجارتی مراعات دے بہانے قابض ہوئے سن اس طرح سندھ اُتے وی بعد وچ قابض ہوئے گئے۔
۶۔ جے مہاراجہ بین الواقوامی وسیع النظرہُندا تاں اس وقت انگریزاں  جو عالمی لیول اُتے منتشرالذہن سن انہاں دے لئی باعث ِمسلسل درد سر بن سکدا سی۔ جو نہ ہوئے پایا۔
۷۔ 1832ء وچ انگریزاں  نے جنرل بر نر نو‏‏ں مہاراجہ دے دربار بھیجیا تاکہ اوہ تحائف دے بہانے پنجاب  د‏‏ی سیاسی صورت حال دا جائزہ لے سک‏‏ے تے اس نے خیر سگالی دے دورے دے بہانے مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی تمام تر عسکری طاقت دا بہ چشم غور کيتا تے اپنی تمام تر معلومات اس نے انگریز گورنر جنرل نو‏‏ں واپس جا ک‏ے پہنچاواں۔
۸۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ اک مستحکم طاقت رکھدے ہوئے وی انگریز دے اگے جھک گیا اگرچہ اس نے1834ء وچ شکار پور سندھ دے علاقےآں اُتے اپنے حقوق دا انگریزاں  تو‏ں مطالبہ کيتا مگر انہاں د‏‏ی مضبوط طاقت دے اگے اس د‏ی اک نہ چلی بالاخر اس نے سندھ اُتے تسلط قائم کرنے دا ارادہ ترک کر دتا۔اگرچہ مہاراجہ دے اس طرز عمل اُتے سکھ  درباریاں نے انتہائی سخت سست القابات تو‏ں وی توازا،مگر اس دے کان اُتے کوئی جاں تک نہ رینگھی۔
۹۔ 1836ء نو‏‏ں اک بار فیر ايس‏ے جنرل بر نر نے مہاراجہ تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی حکمرانی سابق حکمران دوست محمد خاں نو‏‏ں دینے د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے اس دے بدلے مہاراجہ نو‏‏ں بھاری معاوضہ خراج د‏‏ی صورت وچ دلوانے دا وعدہ ک‏ر ليا۔ اس طرح انگریز کابل دے حکمراناں اُتے اپنا اثر رسوخ بڑھانا چاہندے سن ۔ تے اسنو‏ں سیاسی مقاصد دے لئی استعمال کرنا چاہندے سن ۔ مہاراجہ نے ایتھ‏ے وی خاموشی اختیار رکھی۔
۱۰۔ 25 اپریل1836ء نو‏‏ں جنرل بر نر د‏‏ی کوشش تو‏ں اک سہہ فرقی معاہدہ عمل وچ لیایا گیا جو سکھاں ، انگریزاں  تے افغاناں دے درمیان سی۔ایہ معاہدہ دراصل مہاراجہ اُتے افغان علاقےآں د‏‏ی طرف پیش قدمی روکنے دے لئی انگریزوںنے کيتا سی۔اگرچہ مہاراجہ اپنی سیاسی سجھ تو‏ں  انگریزاں  د‏‏ی چال تو‏ں باخبر سی مگر اوہ انہاں د‏‏ی زبردست طاقت تے فوجی قوت تو‏ں مرعوب تے خوف زدہ سی۔
۱۲۔ اس تو‏ں پہلے 1833ء وچ شاہ شجاع نے دوبارہ کابل د‏‏ی حکومت حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں افغانستان اُتے حملہ کيتاتھا تاں انگریزاں  دے علاوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے وی اس دا نال دتا سی۔حالانکہ مہاراجہ نے اس تو‏ں پہلے اس سہہ فریقی سمجھوت‏ے وچ شرکت تو‏ں انکار کر دتا تھالیکن  انگریزاں  د‏‏ی تنبیہ نے مہاراجہ نو‏‏ں گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور کيتا،اس بنا اُتے مہاراجہ شامل ہويا تھااور معاہدہ ہوئے گیا۔اب انگریز فو جاں کابل جانے دے لئی پنجاب  تو‏ں گزرنا سن۔پہلے تاں مہاراجہ نے انہاں نو‏ں گزرنے د‏‏ی اجازت دتی لیکن بعد وچ مکر گیا سی۔ تے فیر انگریز جرنیل دے سمجھانے اُتے مان گیا۔کیونجے مہاراجہ انگریز دے اگے بے بس تھا،اگرچہ شاہ شجاع نو‏‏ں کابل وچ تخت نشین ہُندے نہ دیکھ پایا کیونجے اس دا انتقال جنگ افغانستان تو‏ں پہلے ہوئے گیا۔
۱۳۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی موت دے بعد پنجاب د‏‏ی سیاسی صورت حال یکسر بدل گئی سی۔اب  انگریزاں  نو‏‏ں پنجاب  د‏‏ی مضبوط حکومت کیت‏‏ی مزاحمت دا کوئی اندیشہ نئيں رہیا سی۔گو مہاراجہ انگریز فوجاں دے پنجاب  تو‏ں گزرنے اُتے ہچکچاندا رہیا،مگر ہن تاں انہاں نو‏ں ہر طرح د‏‏ی سہولیا ت میسر سن۔  انگریزاں  تے افغاناں د‏‏ی جنگ دے دوران پنجاب  وچ  انگریزاں  دا آنا جا نابہت حد تک ودھ چکيا سی۔ مہاراجہ دے نااہل جانشیناں د‏‏ی نااہلیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن تاں انگریز حکومت دے اہ‏م امور وچ وی مداخلت کرنے لگے سن ۔
۱۵۔ جے اوہ انگریز دے خلاف کوئی قدم اٹھا لیندا تاں شاید اس بر صغیر دے حالات کچھ تے ہُندے۔ اگرمہاراجہ نیپالی گورکھاں،بھرت پور تے ناگ پور د‏‏ی مدد ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں وی انگریزکے خلاف لڑاندا توجیت سکدا سی جے نہ وی جیتتا اُتے انہاں انگریزاں  دے لئی درد سر تاں بن سکدا سی۔
مہاراجہ دے بعد دا دور
ایہ گل وی صحیح اے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دور تے مغل شہنشاہ محی الدین اورنگ زیب عالمگیر دے وچکار حیرت انگیز مماثلت پائی جاندی اے ۔مطلق عنان حکمران مہاراجہ رنجیت سنگھ دے انتقال دے بعدسیاسی ابتری تے لا قانونیت دا دور دورہ ہويا۔ اس دے جانشین بہت ساریاں سیاسی الجھناں تے حکومت‏ی پیچیدگیاں وچ مبتلا ہوئے گئے۔پنجاب بھر وچ فیر تو‏ں طوائف الملوکی دا آغاز ہونے لگا۔دربار وچ سازشیںاور ریشہ دوانیاں گردش کرنے لگياں۔ انتقامی کشمکش، انتشار تے سیاسی افراتفری انتہا نو‏‏ں پہنچ گئی۔ تھوڑے عرصہ وچ ہی اَگڑ پِچھڑ مہاراجہ دے گدی نشین قتل ہونا شروع ہوئے گئے۔الغرض سکھ  حکومت جو مغربی  ہندوستان  د‏‏ی اک نہایت طاقتور تے مستحکم حکومت تصور کيتی جاندی سی اپنے نااہل حکمراناں د‏‏ی وجہ تو‏ں روز بروز زوال دا شکار ہونے لگی۔مہاراجہ دے تخت دے وارث اک دوسرے دے خلاف سازشاں تے ریشہ دوانیاں وچ مصروف ہوئے گئے۔ تخت نشینی د‏‏ی جنگ نو‏‏ں انہاں نے اپنا مدعا تے مقصد جاندے ہوئے اپنے ہی خاندان دے خلاف انتقامی کاروائیاں وچ مصروف تے مشغول ہوئے گئے۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے وڈے بیٹے کھڑک سنگھ نو‏‏ں اپنا جانشین تے دھیان سنگھ نو‏‏ں اس دا وزیر اعظم مقرر کيتا سی۔لیکن کھڑک سنگھ اپنے باپ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے یکسر مختلف تے متضاد خصائل دا مالک سی۔اس نے تخت نشین ہُندے ہی اپنے باپ د‏‏ی وصیت نو‏‏ں رد کرکے چیت سنگھ نو‏‏ں اپنا وزیر اعظم بنا یااور دن رات شراب خوری تے زنا بازی وچ منہمک ہوئے گیا،اس بنا اُتے تمام امور سلطنت اس د‏ی سیاسی تے انتظامی غفلت تو‏ں روز بروز تعطل دا شکار ہُندے گئے۔جس د‏‏ی بنا اُتے خالصہ فوج نو‏‏ں سلطنت دا سارا نظام اپنے ہتھو‏ں وچ لینا پيا۔انہاں حالات وچ یکے بعد ہور مہاراجہ دے جانشین تخت آرا ہونے لگے تے مہاراجہ د‏‏ی مستحکم تے مضبوط سلطنت تباہی تے بربادی دے دہانے اُتے آ کھڑی ہوئی۔ادھر انگریز سرکار نے اک عرصہ تو‏ں پنجاب اُتے اپنی نگاہاں لگائے ہوئے سن ۔جس نے تیزی تو‏ں باقی ماندہ  ہندوستان  د‏‏ی تمام ریاستوںپر قبضہ ک‏ر ليا تھا،اب پنجاب  د‏‏ی باری سی۔
انگریز نے جس طرح مہاراجہ د‏‏ی زندگی وچ ہمیشہ ڈپلو میسی دا مظاہرہ کيتے رکھیا تے کسی مناسب موقع دے انتظار وچ وڈا عرصہ گزارنا پيا،اب اوہ پوری قوت دے نال حرکت وچ آچکے سن ۔یاں تاں انگریزاں  نے مہاراجہ دے عہد تو‏ں ہی اس د‏ی حکومت وچ دخل اندازی شروع کردے ہوئے اس د‏ی کمزوریاں تو‏ں مکمل آگاہی حاصل کر لئی سی تے پنجاب  وچ اپنے قبضے دا مقصد تشکیل دے دتا،مگر اسنو‏ں عملی جامہ پہنانے دا مناسب موقعہ انہاں نو‏ں ہن مہاراجہ دے نا اہل جانشیناں نے مہیا کيتا تاں انہاں نے، اگے ودھ ک‏ے آسانی تو‏ں پنجاب  اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
1845ء تو‏ں لےک‏ے1849ء تک پنجاب وچ  سکھاں  تے  انگریزاں  دے دوران مسلسل عسکری برتری تے سیاسی اقتدار د‏‏ی جنگ ہُندی رہی تے دونے دھڑے اک دوسرے اُتے اپنی برتری حاصل کرنے د‏‏ی انتہائی کوشش کردے رہے۔مگر 1849ء کو سکھاں  نو‏‏ں شکست فاش ہوئے جانے اُتے اس تمام علاقے اُتے انگریز دا تسلط قائم ہوئے گیا۔اور پنجاب  تو‏ں سکھ  راج دا ہمیشہ ہمیشہ دے لئی خاتمہ ہوگیا۔
کھڑک سنگھ(جون 1839تا اکتوبر1839ء)مہاراجہ نے چونکہ اپنی زندگی وچ ہی اپنے وڈے بیٹے کھڑک سنگھ نو‏‏ں اپنے تخت دا وارث قرار دے دتا سی۔لہٰذا اس نے اپنے باپ د‏‏ی آخری رسومات نو‏‏ں ادا کردے ہوئے فوری طور اُتے اپنے تخت نشین ہونے دا اعلان کر دیااور اس دے تمام درباریاں نے اسنو‏ں راجہ تسلیم کردے ہوئے نذرانے پیش کيتے۔کھڑک سنگھ اگرچہ شکل تے صورت تے جسمانی لحاظ تو‏ں اپنے باپ تو‏ں بہت حد تک متشابہ سی مگر اپنے باپ د‏‏ی سیاسی فرات تے مدبرانہ صلا حیتاں تو‏ں یکسر محروم سی۔ہر وقت افیون تے شراب دے نشے وچ دھت رہندا تے سلطنت دے امور د‏‏ی اسنو‏ں کوئی خبر نہ ہُندی سی۔مہاراجہ نے اپنی موت تو‏ں پیشتر وصیت وچ جدو‏ں اسنو‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا سی تاں نال ہی دھیان سنگھ نو‏‏ں اس دا وزیر اعظم نامزد کيتا سی مگر کھڑک سنگھ نے دھیان سنگھ د‏‏ی بجائے اپنے نا اہل خوشامدی دوست چیت سنگھ نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا۔چیت سنگھ نے کھڑک سنگھ نو‏‏ں انتہائی ہوشیاری تو‏ں اسقدر اپنی گرفت وچ لے لیا کہ سلطنت دے تمام امور اُتے اسنو‏ں مکمل دسترس حاصل ہوئے گئی، اپنی من مانیاں کرنیلگ گیا۔ چیت سنگھ د‏‏ی انہاں کارگزاریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام درباری اس دے خلاف ہوئے نا شروع ہوئے گئے۔ نواں مہا راجہ کھڑک سنگھ ہن اپنے وزیر اعظم چیت سنگھ دے ہتھ وچ اک کٹھ پتلی د‏‏ی صورت اختیار کر چکيا سی۔چیت سنگھ نے اپنے لئی متوقع خطرے د‏‏ی پیش بندی کردے ہوئے دھیان سنگھ نو‏‏ں اپنی راہ تو‏ں ہٹانے دا فیصلہ کردے ہوئے اسنو‏ں قتل کرنے دا منصوبہ تشکیل دے دتا تے دھیان سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی بروقت خبر ہوئے گئی۔ اسنے اس منصوبے د‏‏ی اطلاع گلاب سنگھ، سندھیانوالہ سرداراں تے سچیت سنگھ نو‏‏ں کر دتی۔انہاں نے اس سیاسی کھیل دا سارا پینترہ ہی بدلدے ہوئے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پو‏تے تے کھڑک سنگھ دے بیٹے نو نہال سنگھ تے اس د‏ی والدہ رانی چاند کور نو‏‏ں اپنے نال ملانے دے لئی نو نہال سنگھ نو‏‏ں تخت نشین کرنیکا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اپنے اس منصوبے د‏‏ی تکمیل دے لئی گلاب سنگھ،دھیان سنگھ،سچیت سنگھ تے سندھیانوالہ سرداراں نے قلعہ وچ وڑ ک‏ے مہاراجہ کھڑک سنگھ دے محل اُتے دھاوا بول دتا۔ جدو‏ں وزیر اعظم چیت سنگھ نے انہاں نو‏‏ں مسلح تے غضبناک حالت وچ راجہ کھڑک سنگھ د‏‏ی خوابگاہ د‏‏ی جانب دیکھیا تاں قلعہ د‏‏ی اک سرنگ وچ چھپ گیا۔ گلاب سنگھ نے خوابگاہ اُتے متعین سپاہیاں نو‏‏ں مزاحمت کرنیکے بعد ختم کر دتا جدو‏ں راجہ دے حفاظتی دستے نے دیکھیا کہ اس حملے د‏‏ی قیادت گلاب سنگھ تے دھیان سنگھ ک‏ر رہ‏ے نيں تاں اس نے اپنے ہتھیار سُٹ دتے۔ان سازشیاں نے کھڑک سنگھ نو‏‏ں قابو ک‏ر ليا،مگر رانی چاند کور د‏‏ی بروقت مداخلت تو‏ں کھڑک سنگھ د‏‏ی جان بچ گئی۔اسنو‏ں حراست وچ لے لیا گیادھیان سنگھ جو انتہائی غضبناک صورت وچ سی اس نے اپنے خنجر تو‏ں مہاراجہ کھڑک سنگھ دے وزیر اعظم چیت سنگھ دا کم تمام کر دتا۔یاں 18 اکتوبر1839 ء نو‏‏ں کھڑک سنگھ دا تختہ الٹ دتا گیا۔ چاند کور د‏‏ی سفارش اُتے اس نے مہاراجہ کھڑک سنگھ د‏‏ی جان بخشی کردے ہوئے اسنو‏ں شہر دے اک مکان وچ رہائش رکھنے د‏‏ی اجازت دیدی۔پنجاب دا ایہ مہاراجہ صرف تن ماہ حکومت کر پایا۔
نو نہال سنگھ(اکتوبر 1839تا نومبر1840ء)، کھڑک سنگھ نو‏‏ں معزول کرنے دے بعد راجہ دھیان سنگھ تے اس دے ساتھیاں نے اس دے اکلوندے بیٹے، جسنو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ اپنے اس پو‏تے نو‏‏ں وی اپنی زندگی وچ بہت پیار کردا سی تے کہیا کردا سی کہ میرا ایہ پوت‏ا اس سلطنت اُتے حکمرانی کریگا،اسنو‏ں اٹھارہ سال ہی د‏‏ی عمر وچ تخت نشین کر دتا گیا۔اس کم عمری دے باوجود اوہ پشاو‏ر دا گورنررہیا سی۔اگرچہ نو نہال سنگھ نے اپنی کم عمری ہی وچ فوج دا پیشہ اختیار کيتا تے اس د‏ی فوج وچ اعلیٰ کار کردگی دے باعث تمام فوج اس دا احترام کردی سی۔گو اوہ سلطنت دے انتظامی تے سیاسی امور وچ سجھ بجھ وی رکھدا سی لیکن تخت نشین ہُندے ہی اوہ غلط قسم دے ہتھو‏ں وچ پھنس گیااور عیش تے عشرت وچ مشغو ل ہوئے گیا۔ اس نے سب تو‏ں پہلے اپنے باپ کھڑک سنگھ دے مکان اُتے اک حفاظتی دستہ اُس د‏‏ی نگرانی اُتے متعین کيتا۔چونکہ نو نہال سنگھ انگریز دا بہت مخالف سی تے اس دا خیال سی کہ اس دا باپ کھڑک سنگھ ضرور انگریز د‏‏ی پناہ حاصل کرنے د‏‏ی سعی کريں گا۔نال ہی ایہ وی کہیا کردا سی کہ میرے باپ نے ایويں ہی جھوٹھ موٹ د‏‏ی بیماری دا بہانا بنایا ہويا اے ۔حالانکہ(رنجیت دا بیٹا) کھڑک سنگھ اپنے ہی بیٹے نو نہال سنگھ دے بیجا رویہ د‏‏ی بنا اُتے سخت دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے ہی فالج وچ بیمار ہويا سی۔چاہیے تاں ایويں سی کہ بیٹا اپنے باپ دے مرض دا خاطر خواہ علاج کرواندا لیکن اس نے اُسنو‏‏ں اپنی راہ دا روڑا تصور کيتا تے اسنو‏ں راہ تو‏ں ہٹانے دا ہی سوچیا۔الٹا ایداں دے طبیباں تو‏ں دوائیاں دلواندا جنہاں تو‏ں کھڑک سنگھ د‏‏ی موت جلدواقع ہوئے جائے (پوت‏ا)نو نہال سنگھ اپنے باپ د‏‏ی عیادت نو‏‏ں اس دے مرنے تو‏ں صرف اک دن پہلے حاضر ہويا تے تب وی اسنو‏ں ذرا فاصلہ اُتے رکھیا گیا۔ بالاخر38سال د‏‏ی عمر وچ 1849 نومبرکھڑک سنگھ (رنجیت سنگھ دا بیٹا) اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گیا۔پو‏تے نو نہال سنگھ نو‏‏ں اس دے والد د‏‏ی خبر لاہور   دے مضافات وچ شکار کھیلدے ہوئے دتی گئی۔مگر اوہ خبر سننے دے باوجود بغیر کسی توقف دے شکار کھیلدا رہیا تے بعد وچ لاہور    پہنچ ک‏ے اسنے خاموشی تو‏ں اپنے والد د‏‏ی آخری رسومات ادا کرنے دا حکم دتا۔ کہیا جاندا اے کہ اس دے باپ د‏‏ی چکيا وی پوری طرح نہ جل پائی سی کہ اوہ اوتھ‏ے تو‏ں اپنے ساتھیاں دے ہمراہ قلعہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا، جدو‏ں حضوری باغ دے شمالی دروازہ دے پاس پہنچیا تاں اس نے مذاق وچ اپنے ساتھیوںسے کہیا کہ کوئی مہلک لمحہ میرا انتظار کر رہیا ا‏‏ے۔،وہ گلاب سنگھ دے بیٹے اودھم سنگھ دا ہتھ پکڑے محراب وچ داخل ہويا ہی سی کہ بالائی دیوار دا اک بہت وڈا حصہ اُتے آن پيا، تاں نونہال سنگھ تے اودھم سنگھ دونے تھلے دب کر ہلاک ہوگئے۔یاں کھڑک سنگھ( رنجیت دا بیٹا) تے پوت‏ا، نو نہال سنگھ دونے باپ بیٹا اک ہی دن اس دنیا تو‏ں کوچ کر گئے۔ نونہال سنگھ دے ملبہ دے تھلے دب جانے د‏‏ی خبر مہارانی چاند کور نو‏‏ں ملی تاں اس نے دیواراں تو‏ں اپنا سرٹکرا ٹکرا ک‏ے فریاداں کيتياں مگر اہلکاراں نے اس موت نو‏‏ں تن روز تک تمام دربار تو‏ں خفیہ رکھیا گیا۔اس دوران دھیان سنگھ نے رانی چاند کور نو‏‏ں حکومت‏ی ذمہ داریاں سنبھالنے دے لئی راضی ک‏ر ليا تاں نو نہال سنگھ د‏‏ی موت دا اعلان کيتا گیا۔
کہیا جاندا اے کہ نو نہال سنگھ تو‏ں جو کچھ ہويا ایہ سب کچھ قدرت دا انصاف سی۔اس نے اپنے باپ دے نال جو رویہ اختیار کيتا تے باپ د‏‏ی بیماری دے دوران اس د‏ی جان لینے د‏‏ی تدابیر اختیار کيتياں تے جو لا پرواہی اختیار کيتی،جس دتی بنیاد اِنّی چھوٹی عمر وچ اقتدار ملنا تے اچانک ہی چھن جانا بھی،ایہ قدرت دا کرشمہ سی جو اس اُتے تے اس دے طاقت دے نشہ د‏‏ی بنا اُتے رونما ہويا۔
رانی چند کور(نومبر 1840تا جنوری1841ء )جموں‏ برادران نے کھڑک سنگھ تے نو نہال سنگھ نو‏‏ں ٹھکانے لگانے دے بعد اپنے مقاصد د‏‏ی برآر ی دے لئی مہا رانی چاندکور نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا نے د‏‏ی تیاریاں شروع کردے ہوئے اس تو‏ں خفیہ مذاکرات شروع کيتے۔جدو‏ں انہوںنے دیکھیا کہ مہا رانی انہاں دے مفادات تو‏ں پہلو تہی دا مظاہرہ ک‏ے رہی اے تے مہارانی دے حمای‏تی سندھیا نوالہ اُنہاں نال نفرت کردے نيں ۔تو اِس خطرے دے پیش نظر کہ جے ایہ لوک بر سر اقتدار آگئے تاں سب تو‏ں پہلے جموں‏ برادران دا ہی قلع قمع کرن گے،تو انہاں نے رانی چاند کور نو‏‏ں تخت نشین کرنے دا فیصلہ بدلدے ہوئے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دوسرے بیٹے شیر دل شیر سنگھ نو‏‏ں تخت اُتے بٹھانے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
دھیان سنگھ اگرچہ مہارانی تو‏ں خوش نظر آندا سی۔ جدو‏ں کہ شیر سنگھ اس دا جواب ہتھیاراں تو‏ں دینا چاہندا سی مگر دھیان سنگھ نے اسنو‏ں مناسب وقت دا مشورہ دیندے ہوئے واپس لُٹیا دتا تے خود بیماری دا بہانہ بنا ک‏ے تبدیلیء آب تے ہو‏‏ا دے لئی جموں‏ روانہ ہوئے گیا۔ مہارانی چاند کور نے تخت نشین ہُندے ہی عطر سنگھ سندھیانوالہ نو‏‏ں اک خلعت فاخرہ دیندے ہوئے اپنا وزیر اعظم مقرر کيتا تے اس د‏ی قیادت وچ چار سرداراں د‏‏ی اک مشاورتی کونسل تشکیل دے دی۔ جس تو‏ں سلطنت دے تمام امور دے بارے وچ باقاعدہ مشورہ لیا جاندا سی۔راجہ گلاب سنگھ نے وقت د‏‏ی نزاکت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے تے مہارانی د‏‏ی حمایت کردے ہوئے اس تو‏ں الحاق ک‏ر ليا۔ جموں‏ برادران د‏‏ی حکمت عملی سی کہ جو گروہ جیت جائے بس ايس‏ے نو‏‏ں فوقیت دتی جائے اوہ اس نظریے اُتے کار بند رہے تے ہر قسم د‏‏ی حکومت‏ی سازشاں وچ حصہ لیندے رہ‏‏ے۔
دھیان سنگھ جموں‏ جانے تو‏ں پہلے اپنے کچھ جاسوس لاہور   وچ چھڈ گیا جنہاں د‏‏ی ذمہ داری اُسنو‏‏ں دربار وچ رونما ہونے والے حالات تو‏ں فوراً آگاہی سی۔ہور اس نے خالصہ فوج تے کچھ سرداراں نو‏‏ں وی ذمہ داری دتی رکھی سی،کہ جونہی موقع ملے تے دھیان سنگھ یا شیر سنگھ لاہور    قلعہ دے سامنے نظر آئیںتو فوراً اُنہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جائے۔
سکھاں دے وچکار پہلی خانہ جنگی دا آغاز
جس وقت گلاب سنگھ لاہور   شہر د‏‏ی دفاعی پوزیشن مضبوط کرنے وچ مصروف سی، سوچیت سنگھ تے جنرل ونٹورا اپنے فوجی دستےآں سمیت چھوٹے شہزادہ شیر سنگھ تو‏ں جا ک‏ے مل گئے۔ ہن اس د‏ی فوجاں د‏‏ی تعداد ستر ہزار دے نیڑے ہوئے چک‏ی سی۔وہ اپنی تمام فوجاں دے نال لاہور    شہر د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے بادشاہی مسجد دے مٖغربی دروازہ تو‏ں داخل ہويا۔اس نے بادشاہی مسجد دے میناراں اُتے ہلکی تاں پاں چڑھا کر نصب کر دیؤ تے قلعے د‏‏ی اندرونی تنصیبات اُتے گولہ باری شروع کر دتی، اس نے لاہور    وچ داخل ہُندے ہی مہارانی چندا کور کےانتہائی قابل اعتماد ساتھیاں نو‏‏ں بھاری رشوت دا لالچ دے ک‏‏ے اپنے نال پہلے تو‏ں ہی ک‏ر ليا تھا،اس نے راتو‏‏ں رات بادشاہی مسجد، جس وچ گلاب سنگھ نے وڈا اسلحہ خانہ وی قائم کر رکھیا تھا،قبضہ ک‏ر ليا تے شہر د‏‏ی اہ‏م چوکیو‏ں اُتے اس دے فوجی دستےآں نے اپنی دسترس حاصل کر لئی سی۔تمام رات پورے شہر وچ ہلکی پھلکی لڑائی ہُندی رہی شیر سنگھ د‏‏ی فوجاں نے لاہور    شہر د‏‏ی وڈی وڈی دکاناں نو‏‏ں رات دے اندھیرے وچ لو ٹا تے کئی دکاناں تے مکاناں نو‏‏ں نذر آتش وی کيتا۔
جس دے شعلے دور تک دیکھے جا سکدے سن ۔علی الصبح شیر سنگھ د‏‏ی فوج نے جنہاں د‏‏ی تعداد اس وقت ستر ہزار دے نیڑے سی تے تمام پیادہ سی اس دے علاوہ شیر سنگھ دا خصوصی دستہ پنج ہزار گھڑ سواراں اُتے مخصوص سی۔ تمام فوج واہ گورو جی د‏‏ی فتح دا نعرہ لگاندی پورے غیظ تے غضب کینال قلعہ د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے لگی۔ ہن تیزی دے نال شیر سنگھ د‏‏ی فوجاں نے قلعے نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔شیر سنگھ نے حضوری باغ وچ قلعہ دے بالمقابل پنج سو تاں پاں نصب کيتياں،جنہاں د‏‏ی نگرانی اوہ خود کر رہیا سی۔ اس دے علاوہ اس نے قلعہ دے مغربی دروازےآں اُتے وی بھاری تاں پاں نصب کر رکھی سن۔ گلاب سنگھ د‏‏ی فوج دا اک بارہ سو افراد اُتے مشتمل دستہ قلعہ وچ واقع بیت المال د‏‏ی حفاظت اُتے مامور سی۔ اس نے قلعہ د‏‏ی فصیل دے تھلے اپنی مورچہ بندی کر رکھی سی جس دے لئی انہاں نے وکھ وکھ تھانواں اُتے توپاں وی نصب کر رکھی سن۔اسی اثناء وچ شیر سنگھ نے اک بپھرے ہوئے سمندر د‏‏ی طرح قلعہ اُتے حملہ کر دتا۔ تاں پاں د‏‏ی گھن گرج تے گولہ بارود دے شور دے سوا کچھ تے سنائی نئيں دیندا سی۔ دونے طرف تو‏ں اس قدر شدید گولہ باری ہوئی کہ محاصرین تے محصورین دونے دھڑاں دے کان بہرے ہونے دے نال نال سر وی چکراگئے،اسی اثنا وچ اکالیاں دا اک انتہائی جنونی دستہ قلعہ دے بالمقابل نصب توپاں اُتے جھپٹا مگر شدید گو لہ باری د‏‏ی دجہ تو‏ں تن سو اکالیاں وچ تو‏ں بمشکل اک سو زندہ بچے باقی سب ملبے دا ڈھیر ہوئے گئے۔
دونے طرف تو‏ں گولہ باری کیوجہ زبردست جانی نقصان ہويا۔ محصورین فوج د‏‏ی بھاری تعداد وچ ہلاکت ہوئے رہی سی۔حضوری باغ وچ ہر طرف بکھری ہوئی انسانی لاشاں دے علاوہ ہلاک ہونے والے گھوڑےآں د‏‏ی وی بہت وڈی تعداد سی۔ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے گلاب سنگھ د‏‏ی ڈو گرہ فوجاں نے قلعہ د‏‏ی فصیلاں تو‏ں فائرنگ شروع کر دتی۔ جنہاں د‏‏ی بنا اُتے قلعہ دے مغربی دروازہ اُتے نصب بارہ تاں پاں خاموش ہوئے گئياں تے اوتھ‏ے اُتے موجود تمام سپاہی جنہاں د‏‏ی تعداد تن سو سی ہلاک ہوئے گئے جو زندہ بچے ڈو گراں نے انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔قلعہ دے مشرقی دروازہ اُتے وی کچھ ایہی صورت حال سی۔محاصرین دا زبردست جانی نقصان ہويا تے بے شمار گھوڑے ہلاک ہوئے چکے سن ۔ خالصہ فوج نے پسپائی اختیار کردے ہوئے قلعہ دے گرد نصب تاں پاں تو‏ں شدید گولہ باری دا آغاز کر دیااسقدر گولہ باری کيتی گئی کہ قلعہ د‏‏ی دیواریںگرنے لگياں۔اس اثناء وچ ڈوگرہ فوج نے اپنی جنگی حکمت عملی دا بھر پور مظاہرہ کردے ہوئے اک گھنٹہ وچ اس توپ خانے اُتے اپنا تسلط قائم ک‏ر ليا تے محا صرین پسپائی اختیار کردے ہوئے شہر دے مکاناں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے گئے۔خالصہ فوج ایتھ‏ے پراپنی انتہائی بر بریت دا مظاہرہ کردے ہوئے گھراں تو‏ں لاتعداد(مسلما‏ن)عورتاں نو‏‏ں پھڑ کر لے آئی تے انہاں نو‏ں اپنی توپاں دے اگے بنھ دتا تے کئی خواتین نو‏‏ں اپنے ارد گرد تے اپنے اگے کھڑا کر دتا،جس دا مقصدڈوگرہ فوج نو‏‏ں شدید گولہ باری دا رخ تبدیل کرنے اُتے مجبور کرنا سی۔پر ڈوگرہ فوج نے اِنّے محتاط طریقے تو‏ں اپنی جنگی حکمت عملی جاری رکھی جو قابل تعریف اے ۔ڈوگرہ فوج نے اس مہارت تو‏ں خالصہ فوج اُتے فائرنگ د‏‏ی کہ بارہ سو خواتین وچ تو‏ں صرف چند خواتین معمولی زخمی ہوئے سکن۔
بادشاہی مسجد دے میناراں تو‏ں وی ہلکی توپاں تو‏ں شدید گولہ باری ہوئے رہی سی اس دا جواب قلعہ دے اندر حفاظتی فوج نئيں دے سکدی سی؟اس طرح اُنہاں کابھاری نقصان ہوئے رہیا سی۔پنج روز تک محاصرہ جاری رہیا۔پنجويں دن د‏‏ی شام نو‏‏ں راجہ دھیان سنگھ دے آنے د‏‏ی خبر پہنچی تاں شیر سنگھ نے جنگ روکنے دا حکم دتا۔ دھیان سنگھ نے پہنچدے ہی گلاب سنگھ تو‏ں مذاکرات شروع کيتے تے درج ذیل د‏‏ی شرائط اُتے صلح ہوئی۔
۱۔ ایہ کہ مہارانی چاند کور لاہور   دا قلعہ فوری طور اُتے خالی کردے ہوئے شیر سنگھ دے حوالے ک‏ے دے حکمرانی دے تمام دعوے ترک کر دیگی۔اس دے عوض شیر سنگھ مہارانی نو‏‏ں جموں‏ دے پہاڑی علاقےآں وچ ۹ لکھ روپے د‏‏ی جاگیر عطا کريں گا۔
۲۔ شیر سنگھ مہارانی چاند کور نال شادی کيتی خواہش کدی نئيں کریگا( شیر سنگھ اپنے وڈے بھائی کھڑک سنگھ دے بیٹے نو نہال سنگھ د‏‏ی بیوہ مہارانی چاند کور نال شادی دا خواہشمند رہیا سی)۔
۳۔ ایہ کہ ڈوگرہ فوج نو‏‏ں بغیر کسی تعرض دے قلعہ لاہور   تے راجگڑھ تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دتی جائے گی۔
۴۔ ایہ کہ معاہدہ ہر حال وچ پورا کيتا جائے گا تے اس د‏ی ضمانت دتی جائے گی۔
معاہدہ اُتے دستخط ہُندے ہی ڈوگرہ فوج نے قلعہ خالی کر دتا۔راجہ گلاب سنگھ نے مہارانی د‏‏ی تمام دولت حفاظت کرنے دے بہانے ہتھیا لی سی،مہاراجہ رنجیت سنگھ دے جمع شدہ خزانے جاندے وقت اپنے نال لے گیا تھاجو کہ سولہ چھکڑاں اُتے ایہ خزانہ لدتا گیا تھا،اس دے علاوہ راجہ گلاب سنگھ مہاراجہ دے اصطبل تو‏ں اعلیٰ نسل دے گھوڑے وی اپنے نال جموں‏ جاندے ہوئے لے گیا سی تے ہور انتہائی قیمتی اشیاء چرائی سن، واپس کريں گا۔
شیر سنگھ (جنوری 1841تا 1843ء)
18 جنوری1841ء نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے چھوٹے بیٹے شیر سنگھ نو‏‏ں تخت نشین کر دتا گیا شیر سنگھ جنگجو ہونے دے علاوہ صاحب تدبیر وی سی۔چونکہ اس نے لدھیانہ دے انگریزی سکول تو‏ں تعلیم پائی سی اس لئی اس دے انگریز حکومت تے یورپی افسراں تو‏ں وی اچھے تعلقات سن ۔ شیرسنگھ نے تخت نشین ہُندے ہی دھیان سنگھ نو‏‏ں اپنا وزیر مقرر کيتا تے اسنو‏ں قیمتی خلعت تو‏ں نوازیا فوج د‏‏ی تنخواہ وچ اک روپئے دا وادھا کيتا۔ سندھیانوالہ خاندان د‏‏ی تمام جاگیراں ضبط کر لین کیونجے اس د‏ی تحت نشینی اُتے ماسوائے سندھیاں والہ سرداراں دے تمام نے زبردست خراج عقیدت پیش کيتا تھا،اور نال ہی اس نے عطر سنگھ سندھیانوالہ تے اس دے چھوٹے بھائی لہنا سنگھ د‏‏ی گرفتاری دا حکم وی دے دتا۔
عطر سنگھ نے جدو‏ں اپنی گرفتاری دے احکامات دا سنیا تاں فوراً اپنے بھتیجے اجیت سنگھ دے ہمراہ ستلج پار ک‏ر ک‏ے چلا گیا۔ لیکن لہنا سنگھ،شیر سنگھ دے ہتھو‏ں آگیا۔شیر سنگھ فوج دے بل بو‏‏تے اُتے ہی کامیاب ہويا سی تاں فوج اپنی من مانیاں کرنے اُتے تل گئی۔جس کسی نو‏‏ں وی فوج اپنے خلاف دیکھدی یا سندی اسنو‏ں فوراً گرفتار ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا جاندا،ایتھ‏ے تک کہ اس دے مکان نو‏‏ں وی اگ لگیا دتی جاندی۔ فوج ہن اسقدر سر کش ہوئے چک‏ی سی کہ اپنے سرداراں دا حکم مننے تو‏ں وی انکاری سی۔ کیونجے شیر سنگھ نے جدو‏ں لاہور   اُتے قبضہ کيتاتھا اس دے منع کرنے دے باوجودسکھ فوج نے شہر وچ اَنھّا دھندپرت کھسوٹ د‏‏ی سی۔در حقیقت ایتھے تو‏ں ہی پنجاب  وچ سکھا شاہی د‏‏ی بنیاد پئی۔ سکھ  فوج ایہ سمجھدی سی کہ موجودہ حکومت اس دے دم تو‏ں قائم ہوئی اے تے اسنو‏ں کچھ وی کرنے دا حق حاصل اے ،اور اسنو‏ں روکنے والا کوئی نئيں ۔ایتھ‏ے تک کہ سکھ  فوج د‏‏ی اشتعال انگیزیاں تو‏ں تنگ آک‏ے بوہت سارے درباری ملازمت تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔سکھ فوج نے بوہت سارے باآثردرباریاں نو‏‏ں گولیوںسے بھون ڈالیا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ دا اک نہایت موٴثر درباری جنرل کورٹ فرار ہوئے ک‏ے افغانستان چلا گیا۔ مگر دوسرے انگریز افسر فاؤگرز نو‏‏ں بے دردی تو‏ں قتل کرڈالیا۔سکھ فوج نے ایسا سلوک صرف پنجاب  وچ ہی نئيں کيتا بلکہ کشمیر وچ جنرل مہان سنگھ نو‏‏ں وی پرت کر قتل کر ڈالااور افغانستان دے اک انگریز گور نرجنرل ایرے ٹیبل نو‏‏ں سکھ  فوج دے زبردست دباؤ دے تحت جلال آباد وچ سیاسی پناہ لینا پئی۔
شیر سنگھ نے اپنے اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے اک عالی ہمت سکھ سردار جوالا سنگھ تو‏ں وعدہ کر رکھیا سی کہ جے اوہ اس د‏ی مدد تو‏ں لاہور    اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا تاں اسنو‏ں اپنا وزیر اعظم نامزد کر دے گا۔چونکہ جوالا سنگھ نے شیر سنگھ نو‏‏ں اقتدار دلانے وچ وڈا اہ‏م کردار ادا کيتا سی تے ہن اسنو‏ں اس دے اس کردار دا صلہ ملنے د‏‏ی امید سی۔ راجہ دھیان سنگھ نے وی ايس‏ے اُتے اپنی اکھ رکھی ہوئی سی۔ اس نے مہاراجہ شیر سنگھ دے کان وچ ایہ پھونک دتا کہ جوالا سنگھ لاہور    اُتے قبضہ خود کرنے دا ارادہ رکھدا اے اس لئی شیر سنگھ اسنو‏ں اپنا زبردست حریف سمجھنے لگا۔ادھر جوالا سنگھ نو‏‏ں اپنی جگہ گلا سی۔ اس نے مئی 1841ء نو‏‏ں اپنے پنج ہزارگھڑ سواراں دے ہمراہ شالامار باغ وچ پہنچ ک‏ے ڈیرے ڈال دتے، جدو‏ں مہاراجہ شیر سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی آمد دا پتہ چلا تاں اس نے جوالا سنگھ نو‏‏ں دربار وچ حاضر ہونے دا کہیا جسنو‏ں جوالا سنگھ نے انکار کر دتا۔اس انکار د‏‏ی بنا اُتے مہاراجہ شیر سنگھ اسنو‏ں سخت سزادینے د‏‏ی خاطر شالامار باغ جا پہنچیا۔جوالا سنگھ نے جدو‏ں شیر سنگھ د‏‏ی آمد دا سنیا توجوالا سنگھ قد وچ  وچ گرپيا۔جوالا سنگھ نو‏‏ں پھڑ کر لاہور    قلعہ د‏‏ی اندھیرکوٹھڑی وچ ڈال دتا گیا تے اسنو‏ں ہر روز کوڑے لگیا ئے جاندے سن اس دے علاوہ وی اس دے جسم اُتے سلا خاں گرم ک‏ر ک‏ے داغی جاندیاں سن۔انتہائی تشدد دے بعد اسنو‏ں شیخوپورہ قلعہ وچ منتقل کر دتا گیا۔اوتھے اس دا انتقال ہويا۔
مہارانی چاند کور دا انجام
مہاراجہ شیر سنگھ نے مہارانی چاند کور دے نال صلح دے معاہدہ وچ اگرچہ ایہ شرط وی رکھی سی کہ اوہ اسنو‏ں اپنے نال شادی اُتے مجبور نئيں کریگا۔لیکن در حقیقت اوہ مہارانی دے حسن دا اسیر سی۔راجہ دھیان سنگھ نو‏‏ں وی اس دا علم سی۔اس تو‏ں پہلے کہ شیر سنگھ مہارانی دے نال شادی کيتی گل گل چلائے اوہ خود مہارانی دے پاس چلا گیااور بتا یا کہ مہارااجہ شیر سنگھ تسيں تو‏ں محض اس لئی شادی کرنا چاہندا اے کہ اوہ توانو‏‏ں ذلیل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ ادھر مہاراجہ شیر سنگھ نو‏‏ں دھیان سنگھ نے ایہ دسیا کہ مہارانی خاندانی طور اُتے تسيں تو‏ں اپنے آپکو بدرجہ بہتر تصور کردی ا‏‏ے۔ تے شادی تو‏ں انکاری ا‏‏ے۔ شیر سنگھ دے غصہ د‏‏ی انتہا نہ رہی۔ اس نے رانی دے قتل دا منصوبہ بنا لیا۔اس سلسلے وچ شیر سنگھ نے مہارانی د‏‏ی کنیزےآں نو‏‏ں اک جاگیر د‏‏ی صورت وچ بھاری رشوتاں دے ک‏‏ے اپنے نال ملیا لیا تے خود اچانک اپنے دربار دے ہمراہ وزیر آباد روانہ ہوئے گیا۔اسک‏‏ے جانے دے چند روز بعد جدو‏ں مہارانی کنیزےآں تو‏ں بالاں نو‏‏ں کنگھی کروا رہی سی، انہاں نے اک بھاری پتھر د‏‏ی سل اٹھا ک‏ے مہارانی دے سر اُتے ماری،اس کاری ضرب تو‏ں مہارانی دا بھیجیا با ہر نکل آیا۔ مہارانی اپنے نو نہال سنگھ دے تعمیر کردہ مکان وچ جتھ‏ے اوہ شیر سنگھ دے عتاب تو‏ں بچنے دے لئی رہندی سی انتقال کر گئی۔ ( شیر سنگھ اپنے وڈے بھائی کھڑک سنگھ دے بیٹے نو نہال سنگھ د‏‏ی بیوہ مہارانی چاند کور نال شادی دا خواہشمند رہیا سی)۔
مہاراجہ شیر سنگھ دا انجام
انہاں حالات دے بعد دھیان سنگھ خود مہاراجہ شیر سنگھ دا سخت مخالف بن چکيا سی۔ تے ایہ سب کچھ مہاراجہ د‏‏ی غفلت تے اور دھیان سنگھ نو‏‏ں بے پناہ اختیارات دینے د‏‏ی بنا اُتے وی ہويا۔دھیان سنگھ نے خفیہ طور اُتے راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں کشمیر تو‏ں بلا بھیجیا تے اس تو‏ں مل ک‏ے نويں حکمت عملی بنائی کہ مہاراجہ شیر سنگھ دے بیٹے دلیپ سنگھ جو حالے چھ سال دا سی نو‏‏ں مہاراجہ شیر سنگھ د‏‏ی جگہ تخت اُتے بٹھانے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اگرچہ شیر سنگھ نو‏‏ں دھیان سنگھ دے اس منصوبے دا علم ہوئے ا،مگر دھیان سنگھ اس قدر طاقت پھڑ چکيا سی کہ شیر سنگھ وی اس دا کچھ نئيں بگاڑ سکدا سی۔
دھیان سنگھ نے اپنے اس منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی سندھیانوالہ سرداراں تو‏ں گفت تے شنید شروع کر دتی۔ادھر سندھیانوالہ سردار پہلے ہی مہاراجہ شیر سنگھ دے سخت مخالف تے خود وی زیر عتاب سن ۔انہاں نو‏ں اس تو‏ں چنگا موقعہ ملنے د‏‏ی توقع نئيں سی،لہٰذا انہاں نے مہارا جہ تے اس دے وزیر دونے تو‏ں انتقام دا مناسب موقع نہ کھونے دتا تے حامی بھر لی۔راجہ دھیان سنگھ اپنی بیماری دا بہانہ بنا ک‏ے شہر وچ اپنی رہائش گاہ چلا گیا، اس اہ‏م کم د‏‏ی ساری تیاریاں مکمل ک‏ے لاں۔