cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستان
ہندوستان چھڈو تحریک
سبھاس چندر بوس (جسنو‏ں نیندا جی وی کہیا جاندا اے ) کانگریس دے اک اعلیٰ رہنما رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کانگریس نال تعلق توڑیا تے آزادی حاصل کرنے دے لئی جرمنی یا جاپان دے نال ملٹری اتحاد بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بوس نے، جرمنی دے تعاون تو‏ں بھارتی فوج محوری جنگ دے یورپ دے بھارتی طالب علماں تے بھارتی فوج دے جنگی قیدیاں تو‏ں قائم کيت‏ی سی ۔ 1942 تے 1943 وچ جرمنی د‏‏ی الٹ کارروائیاں دے نال ، بوس تے لشک‏ر ک‏ے افسران نو‏‏ں اپنے منصوبےآں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی یو کشتی دے ذریعہ جاپانی علاقے لیایا گیا۔ پہنچنے اُتے ، جاپان نے ہندوستانی نیشنل آرمی (آئی این اے) بنانے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو جاپان د‏‏ی ہدایت اُتے لڑی ، زیادہ تر برما مہم وچ ۔ بوس سنگاپور وچ مقیم اک جلا وطن حکومت ، آزاد ہندوستان د‏‏ی عارضی حکومت دے سربراہ وی رہ‏‏ے۔ اس نے ہندوستان دے کسی وی علاقے نو‏‏ں کنٹرول نئيں کیتا سی تے اسنو‏ں صرف جاپان دے لئی فوجیاں نو‏‏ں اکٹھا کرنے دے لئی استعمال کیتا گیا سی۔
برٹش انڈین آرمی
1939 وچ برطانوی ہندوستانی فوج دے 205،000 جوان سن ۔ اس نے رضاکاراں د‏‏ی شمولیت اختیار کيتی تے 1945 تک تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رضاکار فورس سی ، جس د‏‏ی تعداد 25 لکھ تو‏ں زیادہ سی۔ انہاں فورسز وچ ٹینک ، توپ خانہ تے ہوائی تو‏ں متعلق فورسز شامل سن۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران برطانوی ہندوستانی فوج نے 17 وکٹوریہ کراس حاصل کیتے۔
مشرق وسطی تے افریقی تھیٹر
thumb|250x250px| 6 اکتوبر 1940 نو‏‏ں شمالی افریقہ وچ ہندوستانی فوجی۔ اس دوران برطانوی حکومت نے مغربی ایشیاء تے شمالی افریقہ وچ محوریاں دے خلاف لڑنے دے لئی ہندوستانی فوج بھیج دی۔ ہندوستان نے اشیائے ضروریہ جداں کھانے تے یونیفارم تیار کرنے دے لئی وی کمر کس لی۔
چوتھ‏ی ، پنجويں تے دسويں ہندوستانی ڈویژناں نے رومیل د‏‏ی آفریکا کورپس دے خلاف شمالی افریقی تھیٹر وچ حصہ لیا۔ اس دے علاوہ ، اٹھويں ہندوستانی ڈویژن د‏‏ی 18 واں بریگیڈ نے الامین وچ مقابلہ کیتا۔ اس تو‏ں پہلے ، چوتھ‏ی تے پنجويں ہندوستانی ڈویژناں نے صومالی لینڈ ، اریٹیریا تے ابیسینیہ وچ اطالویاں دے خلاف کیرن دے پہاڑی قلعہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشرقی افریقی مہم وچ حصہ لیا سی۔
بیر ہاشم د‏‏ی لڑائی وچ ، ہندوستانی بندوق برداراں نے اینٹی ٹینک دے کردار وچ بندوقاں استعمال کرکے تے رومیل دے پینزر ڈویژناں دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کرکے اہ‏م کردار ادا کیتا۔ میجر پی پی دے کمارامنگلم 41 فیلڈ رجمنٹ دا بیٹری کمانڈر سی جو اینٹی ٹینک دے کردار وچ تعینات سی۔ بہادری دے ایکٹ اُتے انہاں نو‏ں ڈی ایس او تو‏ں نوازیا گیا۔ بعد وچ اوہ 1967 وچ ہندوستان دے چیف آف آرمی اسٹاف بنے۔
جنوب مشرقی ایشین تھیٹر
thumb|250x250px| 1945 وچ آزادی دے بعد [[ہانگ کانگ نال تعلق رکھنے والے اک ہندوستانی جنگی قیدی۔ ]] برٹش انڈین آرمی برما کیمپین وچ موجود برطانوی سلطنت دا مقابلہ کرنے والی کلیدی اہمیت سی۔ رائل انڈین ایئرفورس دا پہلا حملہ مشن برما وچ تعینات جاپانی فوجیاں دے خلاف کیتا گیا۔ امپیریل دا محاصرہ توڑنے دے لئی برطانوی ہندوستانی فوج د‏‏ی کلیدی حیثیت سی جدو‏ں شاہی جاپان د‏‏ی مغرب د‏‏ی پیش قدمی رک گئی۔
اس تشکیل وچ انڈین III کور ، IV کور ، ہندوستانی XXXIII کور تے [[جو موجودہ مدھیہ پردیش وچ تربیت یافتہ سن انہاں دے کمانڈر دے بعد کرشناسمامی (بعد وچ میجر جنرل) اورڈے چارلس ونگیٹ شامل سن ۔
ان فوجیاں نے ، جنھاں چندٹس کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے جنوبی ایشیاء وچ جاپانی پیش قدمی روکنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔
ہندوستانی علاقے اُتے قبضہ
1942 تک ، ہمسایہ برما اُتے جاپان نے حملہ کردتا ، جس نے اس وقت تک ااور نکوبار جزیراں دے ہندوستانی علاقے اُتے قبضہ کرلیا سی۔ جاپان نے 21 اکتوبر 1943 کو آزاد ہند د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں جزیراں دا برائے ناں کنٹرول دتا تے اگلے مارچ وچ ہندوستان د‏‏ی قومی فوج نے جاپان د‏‏ی مدد تو‏ں ہندوستان وچ داخل ہوک‏ے ناگالینڈ وچ کوہیما تک پتش رفت حاصل کيتی۔ جنوبی ایشیاء د‏‏ی سرزمین اُتے ایہ پیش قدمی ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے اپنے آخری دور تک پہنچی ، جون وچ کوہیما د‏‏ی لڑائی تے امپھال دے علاقے تو‏ں پِچھے ہٹتے ہوئے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
محور دے زیر قبضہ علاقے اُتے دوبارہ قبضہ
1944–45 وچ جاپان گھر(اپنے علاقے) اُتے بھاری فضائی بمباری دا شکار سی تے بحر الکاہل وچ بحری فوج د‏‏ی وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ چونکہ اس دا زبردست حملہ ناکا‏م رہیا ، سخت موسم تے بیماری تے ہوائی احاطے د‏‏ی واپسی (بحر الکاہل وچ زیادہ دباؤ د‏‏ی ضرورتاں د‏‏ی وجہ سے) نے وی جاپانیاں تے آئی این اے تے برما نیشنل آرمی دی باقیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ موسم بہار 1945 وچ ، اک بر سر اقتدار برطانوی فوج نے مقبوضہ اراضی اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔
اٹلی اُتے حملہ
کھبے|thumb|250x250px| اٹلی وچ نازی جرمن افواج دے ہتھیان سُٹن دے بعد اک [[سکھ فوجی (ہندوستانی فوج دے چوتھے ڈویژن (ریڈ ایگلز) ، جو برطانوی ففتھ آرمی تو‏ں منسلک اے ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا سواستیکا پرچم۔ اس دے پِچھے ، دیوار اُتے فاشسٹ لکھی گئی لکھياں VIVA IL DUCE ، "لانگ ڈیو ڈوس" ( بینیٹو مسولینی )۔ فوٹو سرکا مئی 1945 ]] اٹلی نو‏‏ں نازیاں دے کنٹرول تو‏ں آزاد کروانے وچ ہندوستانی افواج دا کردار سی۔ امریکی تے برطانوی افواج دے بعد اٹلی د‏‏ی مہم وچ ہندوستان نے تیسرا سب تو‏ں وڈا اتحادی افواج وچ حصہ ڈالیا۔ چوتھ‏ی ، اٹھويں تے دسويں ڈویژناں تے 43 واں گورکھیا انفنٹری بریگیڈ نے خاص طور اُتے مونٹی کیسینو د‏‏ی لرزہ خیز جنگ وچ پیش قدمی د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں نے 1944 تے 1945 وچ گوتھک لائن اُتے جنگ کيتی۔
محور د‏‏ی طاقتاں دے نال تعاون
انقلابی ہندوستانی تحریک آزادی دے متعدد قائدین مرکزی کانگریس تو‏ں وکھ ہوگئے تے اوہ برطانیہ دے خلاف جنگ وچ گئے۔ سبھاس چندر بوس ، جو کدی کانگریس دے ممتاز رہنما سن ، نے جرمنی تے جاپان د‏‏ی مدد دے لئی رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے کہیا کہ برطانیہ د‏‏ی ناظمیت تے فاشزم دے خلاف مخالفت "منافقت" اے کیونجے اوہ خود ہی انسانی حقوق د‏‏ی پامالی کررہی اے تے ہندوستان وچ انفرادی آزادیاں د‏‏ی تردید کررہی ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ انہاں نے استدلال کیتا کہ ایہ جرمنی تے جاپان نئيں بلکہ برطانوی راج سی جو دشمن سی ، کیونجے انگریز جنگی مقاصد دے لئی ہندوستانی وسائل دا زیادہ استحصال کررہے ني‏‏‏‏ں۔ بوس نے مشورہ دتا کہ محور د‏‏ی کسی طاقت دے ذریعہ ہندوستان اُتے حملہ کرنے دا بوہت گھٹ امکان اے بشرطیکہ اس نے برطانیہ د‏‏ی طرف نال جنگ نہ لڑی ہوئے۔ کھبے|thumb|250x250px| برطانوی ہندوستانی فوج دے گرفتار فوجیاں نو‏‏ں جنہاں نے آئی این اے وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کیتا ، جاپانیاں نے انھاں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ برلن حوصلہ افزا سی لیکن اس نے بوہت گھٹ مدد کيتی۔ اس دے بعد بوس ٹوکیو پہنچے جس نے اسنو‏ں ہندوستانی افواج دا کنٹرول فراہ‏م کیہ جو اس نے منظم کیتا سی۔
انڈین نیشنل آرمی (آئی این اے) ، جو سب تو‏ں پہلے موہن سنگھ دیب نے تشکیل دتی سی ، اس وچ ابتدائی طور اُتے جاپانیاں نے ملایا وچ تے سنگا پور وچ قیدیاں اُتے مشتمل سی جنھاں جاپان د‏‏ی طرف تو‏ں آئی این اے د‏‏ی خدمت کرنے یا پی او ڈبلیو کیمپاں وچ انتہائی منفی حالات وچ رہنے د‏‏ی پیش کش کيتی گئی سی۔ بعد وچ ، سبھاس چندر بوس دے تحت اس د‏ی تنظیم نو کرنے دے بعد ، اس نے مالیا تے برما تو‏ں شہری رضاکاراں نو‏‏ں راغب کیتا۔ آخر کار ، 40،000 تو‏ں کم عمر د‏‏ی اک فورس تشکیل دتی گئی ، حالانکہ جنگ وچ صرف دو ہی ڈویژناں نے حصہ لیا سی۔ اراکان حملے دے ابتدائی مرحلے وچ آئی این اے دے انٹلیجنس تے خصوصی خدمات دے گروپ برطانوی ہندوستانی فوج نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے وچ معاون سن ۔ ایہی اوہ وقت سی جدو‏ں برطانوی ملٹری انٹلیجنس نے آئی این اے وچ شامل ہونے والی صحیح تعداد نو‏‏ں بچانے دے لئی پروپیگنڈا دا کم شروع کیتا ، تے جاپانی بربریت د‏‏ی ایسی کہانیاں وی بیان کيتیاں جنہاں وچ آئی این اے د‏‏ی شمولیت دا اشارہ ملا۔ ہور برآں ، ہندوستانی پریس نو‏‏ں کسی وی اکاؤنٹ نو‏‏ں شائع کرنے تو‏ں منع کیتا گیا سی جو INA وچو‏ں سی۔
جونہی جاپانی جارحیت دا آغاز ہويا ، INA نو‏‏ں جنگ وچ بھیج دتا گیا۔ بوس نے امید د‏‏ی کہ اوہ سیٹ ویہہ لڑائیاں تو‏ں گریز کرن جنہاں دے لئی اسلحہ ، اسلحے دے نال نال انسان طاقت د‏‏ی وی کمی ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے ، اس نے برطانوی ہندوستانی فوجیاں تو‏ں اسلحہ حاصل کرنے دے نال نال اس د‏ی تعداد ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی انہاں نو‏ں امید اے کہ اوہ اس دا مقصد خراب کردین گے۔ اک بار جدو‏ں جاپانی فوجاں امفال وچ برطانوی دفاع نو‏‏ں توڑنے وچ کامیاب ہوئے گئياں تاں ، اس نے آئی این اے دے لئی شمال مشرقی ہندوستان دی پہاڑیاں نو‏‏ں گنگا دے میدان وچ عبور کرنے دا منصوبہ بنایا ، جتھ‏ے ایہ گوریلا فوج د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا سی تے توقع کيتی جاندی اے کہ ، بالآخر انقلاب نو‏‏ں چھونے دے لئی مقامی لوکاں وچو‏ں مدد ، سامان تے سامان حاصل کرن۔
سبھاس بوس دے ملٹری سکریٹری دے بعد آئی این اے دے اک افسر پریم کمار سہگل تے بعد وچ پہلے لال قلعے دے پہلے مقدمے د‏‏ی سماعت کرنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے ، انہاں نے وضاحت کيتی کہ اگرچہ جنگ خود توازن وچ اے تے کسی نو‏‏ں یقین نئيں اے کہ جاپانی وی جیتاں گے ، گھاہ دے نال اک مقبول انقلاب د‏‏ی شروعات کيتی۔ - ہندوستان دے اندر روٹ سپورٹ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے گی کہ جے جاپان بالآخر جنگ ہار گیا تاں وی ، برطانیہ اس نوآبادیات‏ی اقتدار اُتے دوبارہ زور دینے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں ہوئے گا ، جو بالآخر آئی این اے تے آزاد ہند دا مقصد سی۔ سجے|thumb|250x250px| مارچ 1944 وچ فرانس وچ [[اٹلانٹک وال|بحر اوقیانوس دے دیوار د‏‏ی حفاظت کرنے والے انڈیزے لشک‏ر ک‏ے دستے۔ سبھاس چندر بوس نے اس لشکر د‏‏ی تشکیل دا آغاز کیتا ، جس دا مقصد ہندوستان اُتے برطانوی قبضے تو‏ں آزادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینا سی۔ ]] جب جاپان نے ہندوستان دے خلاف اپنی کارروائی دا آغاز کیتا تاں ، INA دے پہلے ڈویژن نے ، چار گوریلا رجمنٹ اُتے مشتمل ، 1944 وچ اراکان د‏‏ی کارروائی وچ حصہ لیا ، جس وچ اک بٹالین چٹاگانگ وچ موڈوک تک پہنچی۔ ہور یونٹاں نو‏‏ں امفال تے کوہیما دے نال نال اراکان دے جنوب وچ جاپانی فلانکس د‏‏ی حفاظت دے لئی ہدایت کيتی گئی ، ایہ کم جس نے کامیابی دے نال انجام دتا۔ اُتے ، پہلی ڈویژن وچ وی ايس‏ے قسمت دا سامنا کرنا پيا جداں کہ موتاگچی د‏‏ی فوج نے کیتا جدو‏ں امفال دا محاصرہ توڑ دتا گیا۔ مون سون دے ذریعہ بوہت گھٹ یا کوئی رسد تے رسد د‏‏ی لائناں دے نال ، اتحادی فضائیہ دے غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہراساں ہوئے ، آئی این اے نے انخلا کرنا شروع کیتا جدو‏ں 15 واں آرمی تے برما ایریا آرمی نے دستبرداری شروع د‏‏ی ، تے ايس‏ے خوفناک انجام دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں زخمی ، بھکھ تے مریض مریض اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے برما وچ جلدی واپسی بعد وچ اُتے جنگ وچ INA دا دوسرا ڈویژن دے دفاع دے نال فرض سونپیا اراوادی تے نانگیؤ دے ارد گرد دے ملحقہ علاقےآں میسروی د‏‏ی مخالفت وچ اہ‏م کردار سی 7واں بھارتی انفنٹری ڈویژن جو کامیاب دوران کافر تے نیانگیؤ اُتے دریا عبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں برما مہم د‏‏ی طرف تو‏ں اگلے سال اتحادی دوسرا ڈویژن 17 واں انڈین انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں پہاڑ پوپا دے آس پاس دے علاقے تو‏ں انکار کرنے وچ معاون سی جس وچ میکٹیلا تے نیانگیو نو‏‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کرنے والی کیمورا د‏‏ی افواج دا فلانک بے نقاب ہوجاندا۔ اُتے بالآخر اس تقسیم نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ رنگون دے گردے ہی فوج دے کچھ زندہ بچ جانے والے یونٹاں نے ہتھیار ڈال دتے ، تے اتحادی فوج دے شہر وچ داخل ہونے تک حکم برقرار رکھنے وچ مدد ملی۔ باقی باقیات نے سبھاس چندر بوس دے نال مل ک‏ے سنگاپور د‏‏ی طرف پیدل سفر کیتا۔ چونکہ جاپانی صورتحال غیر یقینی بن گئی ، بوس روسیاں نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی منچوریا روانہ ہوگئے ، تے دسیا گیا کہ تائیوان دے نیڑے ہوائی حادثے وچ انہاں د‏‏ی موت ہوگئی ۔
واحد ہندوستانی علاقہ جس اُتے آزاد ہند حکومت نے کنٹرول کیہ اوہ برائے ناں انڈومان تے نِکوبار سی ۔ اُتے ، ایہ جاپانی بحریہ دے اڈے سن تے بحریہ نے کدی وی کنٹرول تو‏ں دستبرداری نئيں کيتی۔ انتظامی کنٹرول د‏‏ی کمی تو‏ں مشتعل ، آزاد ہند دے گورنر ، لیفٹیننٹ کرنل لوگاناتھن نے بعد وچ اپنا اختیار ترک کردتا۔ جنگ دے بعد ، INA دے متعدد افسراں اُتے غداری دا مقدمہ چلایا گیا۔ اُتے ، ہندوستانی فوج وچ وڈے پیمانے اُتے شہری بدامنی تے بغاوت دے امکانات دا سامنا کردے ہوئے ، برطانوی عہدیداراں نے جنگی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دا فیصلہ کیتا ، اس دے علاوہ ایہ ہندوستان دے موقع اقتدار تے آزادی د‏‏ی تبدیلی دے عمل نو‏‏ں تیز کرنے دا اہ‏م موڑ بن گیا ۔
بنگال دا قحط
thumb|250x250px| اوہ بچہ جو 1943 دے بنگال دے قحط دے دوران موت دے مارے مرگیا۔ ہندوستان وچ بنگال دا علاقہ 1940–43 دے دوران تباہ کن قحط دا شکار ہويا۔ اس قحط د‏‏ی کچھ اہ‏م وجوہات ایہ نيں:
ہندوستانی ماہر معاشیات امرتیہ سین (1976) نے اس قدامت پسندی نو‏‏ں چیلنج کیتا ، تے اس دعوے نو‏‏ں زندہ کیتا کہ بنگال وچ کھانے د‏‏ی کمی نئيں اے تے افراط زر د‏‏ی وجہ تو‏ں قحط پيا ا‏‏ے۔
برطانوی حکومت نے ہندوستان دے سکریٹری مملکت ، لیوپولڈ ایمری تے ہندوستان دے وائسرائے آرچیبالڈ ویول د‏‏ی فوری درخواست کيتی تردید د‏‏ی تاکہ بنگال تو‏ں کھانے د‏‏ی برآمدات نو‏‏ں روکیا جائے تاکہ ایہ قحط تو‏ں نجات دے لئی استعمال ہوسک‏‏ے۔ اس وقت دے وزیر اعظم ونسٹن چرچل نے انہاں درخواستاں نو‏‏ں اس انداز وچ مسترد کردتا کہ ایمری نے "ہٹلر کی طرح" دے طور اُتے سمجھیا ، کیو‏ں کہ ، جے قحط اِنّا خوفناک سی ، تاں گاندھی حالے تک بھکھ تو‏ں نئيں مرے سن ۔
نوابی ریاستاں
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، 1941 وچ ، 2 آر اے ایف فائٹر سکواڈرن د‏‏ی مالی اعانت دے عوض ، انگریزاں نے حیدرآباد دے نظام نو‏‏ں اک پھڑیا گیا جرمن بی ایف 109 سنگل انجن لڑاکا طیارہ پیش کیتا۔
کولہا پور ریاست, وچ پولینڈ دے پناہ گزیناں دے لئی اک کیمپ سائٹ موجود سی ، ایہ جنگ دے دوران ہندوستان وچ پولینڈ دے مہاجرین د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آباد کاری سی۔ پولینڈ دے پناہ گزین بچےآں دے لئی اس طرح د‏‏ی اک ہور کیمپ سائٹ بالاچڈی وچ واقع سی ، ایہ نون نگر ریاست دے جامع صاحب مہاراجہ 1942 وچ اپنے موسم گرما وچ رہائش پذیر دے نیڑے ، دے ایس دگ وجے سنگھ جی نے بنائی سی۔ اس نے سوویت کیمپاں (گولاگ) تو‏ں بچائے گئے سیکڑاں پولش بچےآں نو‏‏ں پناہ دی۔ کیمپ سائٹ ہن سینک اسکول دا حصہ ا‏‏ے۔
مزرک زدران دا ہندوستان اُتے حملہ
سن 1944 وچ ، افغانستان دے جنوبی تے مشرقی صوبےآں وچ افراتفری د‏‏ی کیفیت اختیار کرگئی ، جدو‏ں زدران ، صافی تے منگل قبیلے افغان حکومت دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ اس بغاوت دے رہنماواں وچ زدران سردار ، مزرک زدران ، سن جنہاں نے 1944 دے آخر وچ برطانوی مقبوضہ ہندوستان اُتے حملہ کرنے دا انتخاب کیتا۔ اوتھ‏ے انہاں دا نال اک بلوچ سردار سلطان احمد نے دتا۔ برطانوی فضائی بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں مزارک نو‏‏ں واپس افغانستان جانا پيا۔
نوٹ
26۔ ہنری بوٹ تے رے مستحکم۔ جنگ دے تحفے 27۔ بریٹ ہولمین۔ امپیریل ائیرکرافٹ فلوٹیلا۔ II
باہرلے جوڑ
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست گٹھ:بھارت وچ 1940ء د‏‏ی دہائی گٹھ:برطانوی ہند دیاں جنگاں گٹھ:بھارت دیاں جنگاں گٹھ:برطانوی ہندوستان گٹھ:سلطنت برطانیہ دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:ہندوستان وچ جنگ عظیم دؤم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
پنجر (ناول)
پنجر امرتا پریتم دا لکھیا اک پنجابی ناول اے جو پہلی وار 1950 وچّ چھپیا۔
اس دا انگریزی التھا خشونت سنگھ اتے فرانسیسی التھا دینِی ماترینژ نے کیتا۔
کہانی اپنائی
اس دی کہانی نوں 2003 دی اک اسے ناں دی بالیوڈ فلم وچّ اپنایا گیا جس وچّ مکھ کردار ارملا ماتونڈکر، منوج باجپائی اتے سنجے سوری نے نبھائے نیں۔ اس فلم نوں قومی ایکتا بارے سبھ توں ودھیا فیچر فلم دا انعام ملیا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:کتاباں گٹھ:ناول
صوبہ یوزگات
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ یوزگاتترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز یوزگات شہر اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
البا کاؤنٹی
البا کاؤنٹی رومانیہ دیاں 41 کاؤنٹیاں چوں اک [[کاؤنٹی اے اسدا صدرمقام البا ایولیا شہر اے ۔
حدیث لوح
حدیث لوح حضرت فاطمہ زہرا(س) یا حدیث جابر، ائمہ معصومین د‏‏ی امامت نو‏‏ں ثابت کرنے دے سلسلے وچ پیغمبر اکرم(ص) تو‏ں نقل ہونے والی احادیث وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
یہ حدیث سند دے حوالے تو‏ں اپنی مقبولیت تے مختلف منابع وچ کثرت دے نال نقل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ائمہ معصومین د‏‏ی امامت تے خلافت نو‏‏ں ثابت کرنے وچ اک ممتاز مقام دا حامل ا‏‏ے۔ اس حدیث د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت اس وچ تمام ائمہ(ع) دے ناواں دا مذکور ہونا اے جس وچ امام علی(ع) تو‏ں لے ک‏ے بارہويں امام حضرت امام مہدی دا ناں مذکور ا‏‏ے۔
اس حدیث دا سب تو‏ں زیادہ مشہور نقل رسول اکرم(ص) دے جلیل القدر تے معروف صحابی جابر بن عبداللہ انصاری دے توسط تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ تختی جس اُتے ایہ حدیث لکهی ہوئی سی اک ایسی تختی اے جسنو‏ں خدا نے امام حسین(ع) د‏‏ی ولادت باسعادت دے موقع اُتے پیغمبر اکرم(ص) نو‏‏ں بطور ہدیہ عطا فرمایا تها تے رسول اکرم(ص) نے حضرت زہرا د‏‏ی خشنودی دے لئی اسنو‏ں حضرت فاطمہ(س) نو‏‏ں ہدیہ دے طور اُتے عطا فرمایا تها۔ حدیث لوح مختلف طریقےآں تو‏ں مختلف لفظاں دے نال نقل ہوئی ا‏‏ے۔
حدیث لوح دا مشہور متن
حدیث لوح کئی طریقےآں تو‏ں نقل ہوئی اے لیکن اس دا سب تو‏ں زیادہ مشہور نقل جابر بن عبداللہ انصاری د‏‏ی روایت اے، جس دے مطابق ایہ حدیث ایويں اے:
امام جعفر صادق فرماندے نيں کہ اک دن میرے والد گرامی (امام محمد باقر) نے جابر بن عبداللہ انصاری تو‏ں فرمایا کہ اس لوح تے اس اُتے مندرج مطالب دے بارے وچ سانو‏ں آگاہ کرو جسنو‏ں تسيں نے حضرت فاطمہ(س) دے پاس مشاہدہ کيتا سی۔ اس اُتے جابر نے کہیا: اک دن وچ رسول اکرم(ص) د‏‏ی حیات طیبہ وچ امام حسین د‏‏ی ولادت با سعادت د‏‏ی مناسبت تو‏ں حضرت زہرا نو‏‏ں تبریک تے نہنیت پیش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے ہاں گیا تاں ميں نے آپ(س) دے پاس اسک سبز رنگ د‏‏ی تختی دیکھی اس موقع اُتے خیال کيتا کہ شاید ایہ زمرد د‏‏ی کوئی تختی ہوئے گی لیکن اس اُتے سفید رنگاں وچ واضح تے روشن تحریر دیکھی جو سورج د‏‏ی طرح چمک رہی سی، ميں نے عرض کيتا: میرے ماں باپ آپ اُتے قربان، ایہ تختی کيہ اے ؟ حضرت فاطمہ(س) نے فرمایا: "یہ اوہ لوح اے جسنو‏ں خدا نے اپنے رسول حضرت محمد مصطفیٰ(ص) نو‏‏ں بطور ہدیہ دتا سی۔ اس لوح اُتے میرے والد گرامی، میرے شوہر نامدار تے میرے بچےآں تے میرے نسل تو‏ں آنے والے اماماں تے اوصیاواں دے ناں درج نيں۔ میرے والد گرامی رسول اللہ(ص) نے اسنو‏ں مینو‏ں عطا فرمائی اے تاکہ اسنو‏ں دیکھ میرے دل نو‏‏ں خوشی تے سرور حاصل ہوئے جائے۔" اس دے بعد آپ دی دادی حضرت فاطمہ(س) نے اوہ لوح میرے حوالے فرمایی۔ ميں نے اس لوح وچ جو کچھ تحریر سی اس دا مطالعہ کيتا تے اسنو‏ں یاداشت کيتا۔ اس وقت جابر نے اک نازل چمڑے اُتے لکھی ہوی اک کتابچہ کڈی اسنو‏ں کھولیا تے اسنو‏ں میرے والد گرامی(امام محمد باقر) نو‏‏ں دکھایا میرے والد گرامی نے جابر تو‏ں فرمایا: جابر! ہن جو کتاب تمهارے اُتے اے اس وچ دیکھ لم تاکہ میں اسنو‏ں بغیر دیکھے توانو‏‏ں سنیا دیاں۔ جابر نے اپنے پاس موجود نسخے وچ نگاہ کرنا شروع کيتا تے میرے والد گرامی نے اس وچ موجود تمام مطالب نو‏‏ں زبانی سنیا دتا۔ خدا د‏‏ی قسم امام(ع) نے جو وی سنایا اوہ تے انہاں مطالب وچ جو اس لوح اُتے تحریر سی وچ اک حرف دا وی کمی بیشی نئيں سی۔ جابر خواند. جدو‏ں امام نے آخر تک سنایا تاں جابر نے کہیا ميں خدا نو‏‏ں گواہ رکھ کے کہندا ہاں د‏‏ی جو کچھ ميں نے حضرت فاطمہ زہراء(س) دے پاس اس لوح وچ دیکھیا سی بعینہ ایہی سی جو آپ نے فرمایا۔ اس لوح اُتے تحریر متن ایويں اے:
حدیث لوح دے مختلف نسخہ جات
حدیث لوح مختلف طریقےآں تو‏ں مختلف لفظاں دے نال مختصر تے مبسوط طور اُتے نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں صرف پنج نقل کيتی جانچ پرتال کرن گے:
حدیث لوح د‏‏ی حثیت
حدیث لوح انہاں احادیث وچو‏ں اے جو شیعہ معتبر کتاباں وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔ اس حدیث د‏‏ی تائید وچ کئی مطالب وارد ہوئیاں نيں جو اس دے صحیح ہونے تے اس د‏ی اہمیت اُتے دلالت کردیاں نيں۔
اس حدیث نو‏‏ں ثقۃ الاسلام کلینی نے اپنی کتاب کافی وچ باوثوق راویاں تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ ہور علماء نے وی اس حدیث نو‏‏ں معتبر قرار دتا اے تے اس حدیث نو‏‏ں اپنی اپنی کتاباں وچ ايس‏ے سند یا ہور اسناد دے نال ذکر کيتے نيں۔ نعمانی نے کتاب الغیبۃ، شیخ صدوق نے عیون اخبارالرضا، شیخ مفید نے کتاب اختصاص تے شیخ طوسی نے کتاب الغیبۃ وچ اس حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
اسی طرح احتجاج، ارشاد القلوب، تأویل الآیات، تقریب المعارف، فضائل فضل بن شاذان، مناقب ابن شہر آشوب، کشف الغمہ، الفصول المختارہ، الصراط المستقیم، الارشاد شیخ مفید و... ورگی کتاباں وچ وی اس روایت نو‏‏ں کلی یا جزوی طور اُتے بیان کيتا اے ۔
شعیب بن صالح
محقق مذاہب اسلامی نجم الدین طبسی دے مطابق، شعیب بن صالح تے انہاں دے قیام دے سلسلہ وچ روایات وچ اِنّا زیادہ بیان ہويا اے کہ اسنو‏ں تواتر معنوی یا کم تو‏ں کم مستفیض تسلیم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے قیام د‏‏ی خصوصیات و کیفیت دے بارے وچ روایات زیادہ معتبر نئيں نيں تے اس سلسلہ وچ امام علی رضا (ع) د‏‏ی روایت صحیح اے کہ جس د‏‏ی بنیاد اُتے شعیب بن صالح دا قیام، ظہور دے غیر قطعی علائم وچ شمار کیتا گیا ا‏‏ے۔
اسلامی جمہوریہ ایران وچ متعدد افراد جداں سابق صدر علی اکبر ہاشمی رفسنجانی، ایران و عراق د‏‏ی اٹھ سالہ جنگ دے بعض مجاہدین تے سابق صدر مملکت محمود احمدی نژاد د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی یا انہاں د‏‏ی شبیہ د‏‏ی طرف دتی گئی ا‏‏ے۔ آیت اللہ سیستانی نے اس طرح نسبت دینے نو‏‏ں معاشرہ دا ایمان کمزور کرنے د‏‏ی دلیل قرار دتا ا‏‏ے۔
خصوصیات و کیفیت قیام
امام زمانہ (عج) دے ظہور تو‏ں متعلق روایات وچ شعیب بن صالح دا ناں ذکر ہويا اے تے انہاں وچو‏ں بعض روایات وچ اس دے قیام نو‏‏ں امام (ع) دے ظہور دے غیر حتمی علامت وچ شمار کیتا گیا ا‏‏ے۔ جو روایات شعیب بن صالح دے سلسلہ وچ وارد ہوئیاں نيں انہاں وچ انہاں د‏‏ی ذا‏تی خصوصیات، ظہور تو‏ں پہلے انہاں دے قیام د‏‏ی کیفیت تے وقت ظہور انہاں دے پرچم دار ہونے د‏‏ی خبر دتی گئی ا‏‏ے۔ جداں:
روایات دے مطابق شعیب بن صالح دے لئی جوان، زردی مائل، گندم گاں، شانہ بلند تے ہلکی ڈاڑھی ورگی گلاں بیان ہوئیاں نيں۔ انہاں دا تعلق بنی تمیم یا نبی تمیم دے غلاماں وچو‏ں ا‏‏ے۔
روایات وچ اس قیام دے محرک شعیب بن صالح نو‏‏ں خراسان دا ذکر کیتا گیا اے جس دا تعلق بنی ہاشم ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی قیادت وچ خراسان تو‏ں قیام دا آغاز ہوئے گا۔ انہاں دے قیام د‏‏ی نسبت سمرقند، ری، طالقان تو‏ں وی دتی گئی ا‏‏ے۔
روایات وچ انہاں دے لشکر د‏‏ی تعداد 4 ہزار بیان ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے ہتھو‏ں وچ سیاہ پرچم اٹھائے ہون گے، انہاں دے کمر وچ سیاہ کپئے حمائل ہون گے تے انہاں دے لباس سفید ہون گے۔ اصطخر دے مقام پر سفیانی دے فوج تو‏ں انہاں د‏‏ی جنگ ہوئے گی تے اوہ انہاں نو‏ں شکست دین گے تے بیت المقدس وچ سکونت اختیار کرن گے جو وی انہاں نال جنگ کرے اوہ انہاں نو‏ں شکست دین گے۔
بعض روایات دے مطابق، شعیب بن صالح دا قیام عوف سلمی دے قیام تو‏ں پہلے تے سفیانی دے خروج دے بعد ہوئے گا۔ شعیب دے قیام تے امام زمانہ (ع) دے ظہور دے درمیان 72 ماہ دا فاصلہ ہوئے گا۔
جداں کہ روایات وچ ذکر ہويا اے کہ جدو‏ں شعیب بن صالح دا لشکر سفیانی دے لشکر اُتے فتح حاصل کر لے گا تاں ملک شام تو‏ں 300 افراد انہاں وچ لشکر وچ شامل ہو جان گے تے اوہ بیت المقدس وچ سکونت اختیار کرن گے تے امام زمانہ (ع) دے ظہور دے مقدمات فراہ‏م کرن گے۔ انہاں دے قیام دے 72 ماہ دے بعد امام عصر (ع) ظہور فرمائاں گے تے شعیب بن صالح انہاں دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کرن گے۔ چند روایات وچ انہاں نو‏ں امام زمانہ (ع) دے لشک‏ر ک‏ے علم دار دے طور اُتے ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔
تحقیق روایات
مذاہب اسلامی دے محقق شیخ نجم الدین طبسی شعیب بن صالح دے سلسلہ وچ روایات د‏‏ی تحقیق دے بعد کہندے نيں کہ شعیب بن صالح تے انہاں دے قیام دے بارے وچ موجود روایات تواتر معنوی یا گھٹ تو‏ں گھٹ استفاضہ د‏‏ی حد تک پہچی ہوئیاں نيں۔ لیکن انہاں دے قیام د‏‏ی خصوصیات و کیفیات دے سلسلہ د‏‏ی روایات استفاضہ د‏‏ی حد تک نئيں نيں۔ انہاں دے مطابق، انہاں د‏‏ی ذا‏تی خصوصیات دے سلسلہ وچ پائی جانے والی روایات وچ صرف امام علی رضا (ع) د‏‏ی روایت صحیح ا‏‏ے۔ امام رضا (ع) د‏‏ی روایت دا نفہوم فقط اس گل اُتے دلادت کردا اے کہ شعیب بن صالح دا قیام امام زمانہ (ع) دے ظہور تو‏ں پہلے اوہدی غیر حتمی علامتاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ نجم الدین طبسی شعیب بن صالح دے سلسلہ د‏‏ی دوسری روایات نو‏‏ں مشکل دا شکار تسلیم کردے نيں۔ انہاں دے بقول اس دے باوجود دے امام مہدی (ع) دے بارے وچ کتب اربعہ وچ 300 تو‏ں ودھ روایات ذکر ہوئیاں نيں لیکن انہاں وچ شعیب بن صالح دے بارے وچ کوئی تذکرہ مشاہدہ وچ نئيں آندی ا‏‏ے۔
شعیب پیغمبر تو‏ں نسبت
شیخ صدوق نے اپنی کتاب النبوۃ وچ اک روایت نقل کيتی اے جس دے مطابق شعیب بن صالح نامی شخص نبی خدا حضرت شعیب (ع) دے فرستادہ سن جنہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی قوم نے شہید کر دتا سی ۔ اس روایت کيتی بنیاد اُتے قطب راوندی دا مننا اے کہ شعیب بن صالح جو امام زمانہ (ع) دے ظہور دے وقت قیام کرن گے، اوہ اوہی شعیب بن صالح نيں جنہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی قوم نے شہید کر دتا سی، اوہ ظہور دے وقت رجعت کرن گے۔ حالانکہ معاصر محقق شیخ محمد سند قطب راوندی دے قول دے مخالف نيں، انہاں دا کہنا اے کہ شیخ صدوق د‏‏ی روایت وچ شعیب بن صالح تو‏ں مراد احتمالا شعیب (پیغمبر) نيں جو حضرت خضر و حضرت الیاس دے نال رجعت کرن گے تے خراسان تو‏ں قیام کرنے والی د‏‏ی فوج دے کمانڈر شعیب بن صالح تو‏ں انہاں دا کوئی ربط نئيں ا‏‏ے۔
دعوے دار مصادیق
1389 ش وچ ظہور نزدیک اے نامی سی ڈی وچ جو ایران وچ وڈے پیمانے اُتے شائع ہوئی سی، دعوی کیتا گیا سی کہ موجودہ صدر مملکت محمود احمدی نژاد تے شعیب بن صالح دے درمیان بہت مشابہت پائی جاندی ا‏‏ے۔ شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ سیستانی نے اس اُتے رد عمل ظاہر کردے ہوئے اسنو‏ں معاشرہ دے عقاید نو‏‏ں کمزور کرنے دا سبب قرار دتا سی ۔ بعض گزارشات دے مطابق اس تو‏ں پہلے وی علی اکبر ہاشمی رفسنجانی تے ایران و عراق د‏‏ی جنگ دے بعض ایرانی کمانڈراں نو‏‏ں وی شعیب بن صالح کہیا جا چکيا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:اصحاب امام مہدی گٹھ:ظہور د‏‏یاں نشانیاں گٹھ:امام مہدی
چتوڑ گڑھ
چتور گڑھ ہندستان دے صوبے راجستھان دا اک شہر اے۔
چتوڑگڑھ (चित्तौड़गढ़) } (صرف چتوڑ وی کہندے ہن) مغربی بھارت دے صوبے راجستھان دا اک شہر اتے نگرپالکا اے۔ ایہہ بناس دریا دی ٹریبیوٹری بیراچ ندی دے کنارے تے وسیا ہویا اے، اتے چتوڑگڑ ضلعے دے مکھ دفتر اتھے ہن اتے ایہہ میواڑ دے سسودیا راجٹبر دا راجگڑھ ہندا سی۔
ایہہ پہاڑی اتے بنے درگ لئی مشہور اے۔
ناں دا پرچلن
پرانے ویلے وچ چتوڑ نوں ‘پراگوات اتے میدپات’ ناواں نال جانیا جاندا سی۔ مقامی لوک اس جگہ دا سبندھ مہابھارت دے بھیمسین نال وی جوڑدے ہن۔ تریخی نظریہ توں گل کریئے تاں چتوڑ دی نیہہ ستویں صدی ق م وچ موریا حکمران چترانگد موریا نے رکھی۔ اس نے اس دا مڈھلا ناں چترکوٹ رکھیا سی، جو ویلے نال بگڑ کے چتوڑ بن گیا۔
میتھالوجی
منیا جاندا اے کہ مہابھارت دور وچ مہابلی بھیم نے امرتا دے رازاں نوں سمجھن لئی اس تھاں دا دورہ کیتا اتے اک پنڈت نوں اپنا گرو بنایا، پر کل عمل نوں پورا کرن توں پہلاں بے چین ہوکے اوہ اپنا ہدف نہیں پا سکیا اتے سخت غصے وچ آکے اسنے اپنا پیر زور نال زمین اتے ماریا جسدے نال اتھے پانی دا سروت پھُٹ پیا، پانی دا ایہہ تالاب بھیم تال کیہا جاندا اے۔ بعد وچ ایہہ تھاں موریا اتے موری راجپوتاں دے ماتحت آ گیا، اس وچ وکھ وکھ رائے اے کہ ایہہ میواڑ حکمراناں دے ماتحت کدوں آیا۔ پر راجگڑھ نوں ادیپور لے جان توں پہلاں 1568 تک چتوڑگڑ میواڑ دا راجگڑھ رہا۔
ایہہ منیا جاندا اے کہ سستعلیم خاندان دے مہان بانی بپا راول نے 8ویں صدی دے مدھ وچ آخری سولنکی شہزادی نال ویاہ کرن اتے چتوڑ نوں داج دے اک حصہ دے روپ وچ حاصل کیتا سی، بعد وچ اس دی اولاد نے میواڑ اتے حکمرانی کیتی جو 16ویں صدی تک گجرات توں اجمیر تک پھیل چکی سی۔
تریخی لڑائی
چتوڑگڑھ دے اتہاس وچ تن وڈے لڑائی ہوئے ہن، جہناں نوں چتوڑ دے تن ساکیاں دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ بھارت دا ایہہ سبھ توں وڈا قلعہ یدھنیتک نظریہ توں کدے وی کارگر ثابت نہیں ہویا۔
پہلی لڑائی
چتوڑگڑھ دا پہلا ساکہ 1303 وچ واپریا۔ ادوں چتوڑ دے رانا رتن سنگھ دی رانی پدماوتی دی خوبصورتی تے موہت ہو کے علاء الدین خلجی نے چتوڑ تے حملہ کیتا اتے قلعے دی گھیرابندی کر لئی۔ خلجی نے قلعے اندر تجویز بھیجی کہ اک وار پدمنی  دا دیدار کروا دتا جاوے تاں اوہ فوج لے کے واپس چلا جاویگا۔ راجپوت، خلجی دے جھانسے وچ آ گئے۔ اوہناں نے اس نوں  پدمنی  دا عکس شیشے وچ دکھا دتا۔ خلجی دی نیت وگڑ گئی۔ اس نے واپس دروازے تک چھڈن آئے رانا رتن سنگھ نوں بندی بنا لیا۔ رانی پدمنی دی اگوائی وچ راجپوتاں ولوں اجلاس وچ طے کیتے مطابق ‘گورا اتے بادل’ دی کمان ہیٹھ چنے ہوئے راجپوت جنگجو عورت بھیس وچ پدمنی نوں نال لے کے رتن سنگھ نوں ملواؤن بہانے خلجی دے کیمپ وچ پہنچے اتے رانا رتن سنگھ نوں آزاد کروا لیا۔ اس موقعے ہوئی جھڑپ وچ گورا اتے بادل دی موت ہوئی اتے بھڑکے ہوئے خلجی نے چتوڑ وچ تباہی مچا دتی۔ رانی پدمنی نے 16,000 استریاں اتے بچیاں سمیت جوہر دی رسم نبھاؤندیاں اگن کنڈ وچ چھال مار دتی۔ خلجی دے ہتھ صرف مچدیاں چتاواں اتے راکھ ہی لگی۔
خلجی نے چتوڑ تے قبضہ کر کے اپنے پتر خضر خاں نوں اتھوں دا صوبیدار تھاپ کے اس دا ناں خضر آباد رکھ دتا۔ 1326 وچ راجپوت سردار ہمیر سنگھ نے خضر خاں توں چتوڑ دا قلعہ واپس کھوہ لیا۔ 1433 وچ طاقت ور راجپوت راجا رانا کمبھا چتوڑ دی گدی تے بیٹھیا۔ اس نے نہ صرف قلعے دا پھلار کیتا، سگوں کئی نویں یادگار اتے عمارتاں وی بنوائیاں۔ 1498 وچ نگور دی شہزادی میرابائی دا ویاہ چتوڑ دے کنور بھوجراج نال ہویا۔ میرابائی سری کرشن دی عقیدت مند سی، جو ہر ویلے کرشن بھگتی وچ مگن رہندی۔ جلدی ہی اس دے شہہر کنور بھوجراج دی موت ہو گئی اتے میرا نوں بھگتی کرن لئی قلعے وچ کرشن مندر بنا دتا گیا۔
دوجی لڑائی
چتوڑ دا دوجا ساکہ 1535 وچ واپریا۔ اس ویلے چتوڑ دا حاکم رانا سانگا سی۔ گجرات دے سلطان بہادر شاہ نے چتوڑ تے حملہ کر دتا۔ راجپوتاں نے کیسریا پا کے میدان جنگ وچ جوجھن دا راہ چنیا تے قتل ہوئے۔ رانا سانگا دی رانی کرناوتی 13,000 راجپوت استریاں سمیت جوہر دی اگ وچ سما گئی۔ اس ساکے وچ قربانی دی اک ادتی مثال ساہمنے آئی۔ جوہر کرن توں پہلاں رانی کرناوتی نے اپنے پتر ادے سنگھ نوں اس دے نانکے بوندی وچ سرکھات بھیجن لئی اپنی لونڈی پنہ نوں سونپ دتا۔ سپہ سالار بنویر جدوں کل دی آخری نشانی ادے سنگھ نوں مارن آیا تاں پنہ نے دل تے پتھر رکھ کے اپنے پتر چندن دے شہزادہ والے کپڑے پا کے ادے سنگھ نال وٹا دتا۔ ماں ولوں اپنے پتر دی قربانی میواڑ دیاں لوک کہانیاں وچ اہم تھاں رکھدی اے۔ ایہہ بچہ وڈا ہو کے میواڑ دا حاکم بنیا جس نے ادیپور وسایا۔ اس دے پتر مہارانا پرتاپ نے میواڑ دے اتہاس وچ سنہری پیڑاں پائیاں تے میواڑ دی رکھیا لئی شہادت دتی۔
تیجی لڑائی
چتوڑ دا تیجا ساکہ 1568 وچ واپریا۔ بادشاہ اکبر نے بھاری مغل فوج لے کے قلعے تے حملہ کر دتا۔ رانا ادے سنگھ قلعے دی رکھیا دا بھار ویدنور دے راجا جیمل اتے کیلواڑے دے راجا پھتے دے ہتھ سونپ کے آپ اراولی دیاں پہاڑیاں وچ (ادیپور) چلیا گیا۔ (بعد وچ اس نے ادیپور نوں میواڑ دی نویں راجگڑھ بنایا۔) جیمل اتے پھتے نے مغل فوج دا بہادری نال ٹاکرا کیتا تے لڑدے-لڑدے مارے گئے۔ جیمل تے پھتے دیاں واراں اج وی گائیاں جاندیاں ہن۔ اکبر نے قلعہ بندی تے قبضہ کیتا تے راجپوت عورتاں نے تریخی روایت قایم رکھدیاں جوہر کیتا۔
عمارتاں
اجمیر توں کھنڈوا جان والی ٹرین رستہ تے واقع چتورگڑ جنکشن توں قریب 2 میل شمال-مشرق دے ول اک وکھ پہاڑی اتے بھارت دا گرو، راجپوتانے دا مشہور چتوڑگڑھ دا قلعہ بنا ہویا اے۔ سمندر پدھر توں 1338 فٹ اُچی زمین اتے واقع 500 فٹ اچی اک وڈا ہمویل سروپ وچ، پہاڑی اتے بنیا اس دا قلعہ بندی لگبھگ 3 میل لمی اتے ادھا میل چوڑی اے۔ پہاڑی دا گھیرا قریب 8 میل دا اے اتے ایہہ کل 609 ایکڑ زمین اتے بسیا اے۔508 فٹ اچی اراولی پہاڑی تے لگپگ 800 ایکڑ وچ پھیلیا چتوڑگڑھ دا وڈا قلعہ میواڑ دے راجپوت اصل سٹائل دا بے جوڑ نمونہ اے۔ اسے لئی اس نوں یونیسکو عالمی وراثت وچ شامل کیتا گیا اے۔
حوالے
گٹھ:راجستھان دے شہر
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
قارلوق لوک
thumb|240px|600 عیسوی دے اس نقشے وچّ قارلوق علاقہ لہندی [[گوک ترک|گوک ترک خاقانت دے تحت ویکھیا جا سکدا ہے ]] قارلوق جاں کارلوک ( پرانی ترک بولی: 7px 7px 7px 7px; انگریزی: Karluk جاں Qarluq )اک خانہ بدوش ترکی قبیلہ سی جو وچکار ایشیا وچّ التائی پہاڑاں توں لہندے وچّ کارا - ارتش اتے تربگت​ای پربتاں دے علاقے وچّ بسیا کردا سی ۔ ایہناں نوں چینی لوک گیلولو ( 葛邏祿, Gelolu ) تے ایرانی (فارسی:خَلُّخ )وی بلاؤندے سن ۔ قارلوق لوک قومیت دے نظریئے توں ایغور لوکاں نال متعلق سن ۔ ترک بولیاں وچّ اک قارلوق شاخ ہے ، جسدا نام انہی قارلوقاں اتے پیا اتے جس وچّ ایغور بولی، ازبک بولی اتے الی ترک بولی شامل ہن ۔
ناں
کارلوک قبیلے دا نام کویں پیا اس اتے ودواناں وچّ بحث ہے اتے کئی نظریئے ہن ۔ ایہناں وچوں کجھ اس پرکار ہن -
قارا دا مطلبّ ترک بولیاں وچّ برف اتے لوق دا مطلبّ واسی ہندا ہے ۔ اک لوک - کہانی دے مطابق ترکی متھ - کتھاواں وچّ ترک لوکاں دے اک پرانا آگو، اوغز خان ، اپنے قبیلے دے نال اک اچا پہاڑ پار کر رہے سن جدوں بھاری برف ڈگن توں کجھ پروار پار نہیں کر پائے ۔ اوہناں نوں ناراض ہوکے اوغز خان نے انھاننوں برف وچّ رہن والے بلایا اتے ایہی اس شاخ دا نام ہو گیا ۔
تریخ
کارلوک گوک ترک خاقانت دے ماتحت ہویا کردے سن ۔ سنّ 742ء وچّ اوہ ایغور اتے بسمل قبیلےآں دے نال ملکے گوک ترک خاقانت دے خلاف بغاوت وچّ اٹھے ۔ 744 وچّ بسملاں نے گوکترک راجگڑھ اوتگین ( Ötügen ) اتے راجا اوزمش خان ( Özmish Khan ) اتے قبضہ کر لیا ۔ لیکن اسی سال ایغوراں اتے کارلوکاں نے آپسی سنڈھ گنڈھ کر لئی اتے ملکے بسملاں اتے حملہ کر دتا ۔ بسملاں دے راجا دا سر قلم کر دتا گیا اتے پورے قبیلے دے لوکاں نوں غلام بناکے جاں تاں ہور قبیلےآں وچّ ونڈ دتا گیا جاں چینیاں نوں ویچ دتا گیا ۔ ایغور سردار ہن اس نویں خاقانت دا خاقان بنا اتے کارلوک اسدے ماتحت گورنر بنے ۔ اک سال دے اندر - اندر ایغوراں اتے کارلوکاں وچّ جھڑپاں شروع ہو گئیاں اتے کارلوکاں نوں مجبوراً اپنی زمیناں چھڈکے لہندے دے ولّ جانا پیا
کارلوکاں دے لہندے جان نال انھاننے ترک بولیاں نوں وچکار ایشیا دے زیادہ وڈے حصےآں وچّ پھیلایا ۔ 751 عیسوی وچّ مسلمان عرب فوج وچکار ایشیا وچّ چین دے تانگ سلطنت دے نال ٹکرائی ۔ پہلاں تاں کارلوکاں نے چینیاں دا ساتھ دتا لیکن پھر دل بدلکے عرباں دے نال ہو گئے جس توں چینیاں دی ہار ہوئی اتے وچکار ایشیا دا اک وڈا زمینی حصہ چینی اثر توں آزاد ہو گیا ۔ 766 وچّ چڑھدے قازقستان وچّ کارلوک راج دا قیام ہوئیا جسدے چڑھدے وچّ ایغور خاقانت دی سرحد سی ۔ جدوں 840 دے بعد ایغور خاقانت ختم ہون لگی تاں کارلوک راج چڑھدے پاسے ول ودھیا اتے کارلوکاں نے بہت سارے ایغوراں نوں نال ملا کے اپنی نویں خانان کاراخیتان ( Kara - Khanid Khanate ) قایم کیتی ۔ 943 وچّ اسدے بادشاہ، سوتوک بوگرا خان ( ایغور بولی: ), نے اسلام اپنا لیا اتے اسدے بعد ایہہ اس خانت دا راجدھرم ہو گیا ۔ 12ویں صدی دے شروع وچّ سلجوق ترکاں نے کاراخانییاں توں آمو - پار علاقہ کھوہ لئیا ۔ 1130 وچّ کاراخیتان خانت نے سلجوقاں اتے کاراخانیاں دی ملی - جلی فوج نوں ہرا دتا ۔ کاراخانی پھر - وی کسے طرحاں اپنی پہچان بنائے رہے لیکن 1211 وچّ خوارزم شاہی سلطنت نے انھاننوں ہمیشہ لئی ہرا دتا اتے کاراخانی پھر کدے اک طاقت دے روپ وچّ نہیں ابھرے ۔
حوالے
گٹھ: ترک قبیلے گٹھ: ترک گٹھ: ترک لوک گٹھ: چین دی تریخ گٹھ:منچوریا دی تریخ گٹھ:منگولیا گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ: ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ: قازقستان گٹھ: ازبکستان دے نسلی گروہ گٹھ: قازقستان دے نسلی گروہ گٹھ: چین دیاں نسلی ٹولیاں گٹھ: وچکار ایشیا گٹھ:تاجکستان دے نسلی گروہ گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ
پرانی ترک بولی
thumb|230px| پرانی ترکی بولی وچّ لکھے [[ بلگے خاقان دے شلالیکھاں دی اک نقل جو ترکی دی غازی یونیورسٹی وچّ رکھی ہے]] پرانی ترکی بولی( Old Turkic ), جنوں اورخون ترکی ( Orkhon Turkic ) اتے پرانی ایغور( Old Uyghur ) وی کہندے ہن ، ترک بولیاں دا سبھتوں پرانا پرمانت روپ ہے ۔ ایہہ 7ویں توں 13ویں صدی عیسوی دے گوک ترک( Göktürk ) اتے ایغور لکھائیوں وچّ ملدا ہے ۔ ایہہ ترکی بولیاں وچّ دکھن چڑھدی شاخ میمبر منی جاندی ہے جسدی موجودہ میمبر ایغور بولیاتے چغتائی بولی ہن ۔ ایہہ بہت ساریاں لپیاں وچّ لکھی جاندی سی ، جویں کہ رونی لپی نال دیکھن وچّ ملن والی پرانی ترکی لپی ، ہندستان توں پیدا ہوئی براہمی لپی ، سوگدا توں ملی اک لپی توں ڈیویلپ ہوئی پرانی ایغور لپی وغیرہ
حوالے
گٹھ: ترک بولیاں گٹھ:معدوم بولیاں گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:ترکستان گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
الجزائر
الجزائر جسنو‏ں انگریزی وچ الجیریا وی کہندے نيں، شمالی افریقہ وچ واقع اک ملک ا‏‏ے۔ رقبے دے اعتبار تو‏ں بحیرہ روم اُتے واقع سب تو‏ں وڈا، عرب دنیا تے افریقی براعظم وچ سوڈان دے بعد سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔ دنیا وچ اس دا 11واں نمبر ا‏‏ے۔
الجزائر دے شمال مشرق وچ تیونس، مغرب وچ مراکش، جنوب مغرب وچ مغربی صحارا، موریتانیا تے مالی نيں۔ جنوب مشرق وچ نائجر جدو‏ں کہ شمال وچ بحیرہ روم واقع نيں۔ اس دا رقبہ تقریباً 24 لکھ مربع میل جدو‏ں کہ آبادی 3 کروڑ 57 لکھ نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ الجزائر دے راجگڑھ دا ناں وی الجزائر ا‏‏ے۔
الجزائر عرب لیگ، اقوامِ متحدہ تے اوپیک دا رکن ا‏‏ے۔
الجزائر (عربی: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية) ، سرکاری ناں عوامی ڈیموکریٹک جمہوریہ الجزائر ، اتلے افریقہ دا اک مسلمان دیس اے ۔ ایہہ رقبے دے لحاظ نال رومی سمندر دے کنڈے تے سبتوں وڈا دیس تے تے افریقہ دا سوڈان دے بعد دوجا وڈا دیس اے تے دنیا دا 11واں وڈا دیس اے ۔
الجزائر دا رقبہ 23،81،741 مربع کلومیٹر تے آبادی 3،48،95،000 اے ۔ الچزائر دیاں سرحداں اتلے چڑھدے چ تیونس ، چڑھدے چ لبیا ،لہندے چ مراکش ، لہندے دکھن چ لہندا صحارا|لہندے حصارا]] ، ماریطانیہ تے مالی ، چڑھدے دکھن چ نائجر تے اتلے چ رومی سمندر نال لگدیاں نیں ۔
الجزائر دا راجگھر الجزائر شہر اے ۔
الجزائر عرب لیگ ، اقوام متحدہ ، افریقی اتحاد تے اوپیک دا رکن اے ۔ تے عرب مغرب اتحاد دا بانی رکن ملک اے ۔
ناں
ملک دا ناں اس دے شہر الجزائر تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ اک اندازہ اے کہ ایہ لفظ "جزائر بنی مازغان" د‏‏ی مختصر شکل اے ۔
تریخ تو‏‏ں پہلے
پرانے دور وچ الجزائر نو‏‏ں سلطنتِ نومیڈیا کہیا جاندا سی۔ اس دے لوک نومیڈین کہلاندے سن ۔ اس سلطنت دے تعلقات اس دور دے قدیم یونان تے رومن اقوام دے نال سن ۔ اس علاقے نو‏‏ں زرخیز علاقے دے طور اُتے جانیا جاندا سی تے ایتھ‏ے دے لوک گھڑ سواری دے ماہر سن ۔
شمالی افریقہ دے مقامی لوک بالاخر بربر بنے۔
1000 ق م وچ قرطاجنہ قبیلے نے ساحل دے نال نال آبادیاں بسانا شروع کر دتیاں۔ بربر قبیلے نے موقع پا کر قرطاجناں تو‏ں آزادی پا لی تے بربر ریاست دا قیام عمل وچ آیا۔
200 ق م وچ اس علاقے اُتے رومن سلطنت نے قبضہ ک‏ر ليا۔ اُتے جدو‏ں 476 عیسوی وچ مغربی رومن ریاست دا زوال ہويا تاں بربر فیر تو‏ں آزاد ہوئے گئے۔ بعد وچ ایتھ‏ے وندال قبیلے نے قبضہ ک‏ر ليا جو بازنطینیاں د‏‏ی آمد تک قائم رہیا۔ بازنطینی ایتھ‏ے 8واں صدی عیسوی تک موجود رہے فیر عرب ایتھ‏ے قابض ہوئے گئے۔
قرونِ وسطٰی
بربر قبیلے قرونِ وسطٰی دے دوران زیادہ تر مغرب دے علاقے اُتے قابض رہ‏‏ے۔ بربر قبیلے بذاتِ خود کئی قبیلے اُتے مشتمل سن ۔
قرونِ وسطٰی وچ مغرب، سوڈان، اٹلی، مالی، نائجر، سینیگال، مصر تے ہور نزدیکی جزیرے اُتے بربراں دے مختلف قبائلاں نے اپنی سلطنتاں قائم کيت‏یاں۔ ابنِ خلدون نے انہاں قبیلے د‏‏ی کل تعداد 12 بیان کيتی ا‏‏ے۔
اسلام د‏‏ی آمد
جب مسلما‏ن عرب 7واں صدی دے وسط وچ ایتھ‏ے پہنچے تاں مقامی افراد د‏‏ی وڈی تعداد نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ عرب امیہ سلطنت دے 751 عیسوی وچ زوال دے بعد بہت ساری مقامی بربر سلطنتاں قائم ہوئیاں جنہاں وچ الغالبہ، الموحدون، عبد الودید، زیریون، رستمیاں، حمیدیاں تے فاطمی وغیرہ اہ‏م نيں۔
ہسپانوی علاقے
ہسپانویاں د‏‏ی شمالی افریقہ وچ توسیع پسنداں نے کیتھولک بادشاہ تے ملکہ د‏‏ی مدد تو‏ں آئبیرین دے جزیرہ نما اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ الجزائر دے ساحل اُتے بہت سارے قصبےآں تے بیرونی چوکیو‏ں اُتے ہسپانویاں نے قبضہ ک‏ر ليا۔ 15 جولائ‏ی 1510 نو‏‏ں الجزائر دے بادشاہ نو‏‏ں زبردستی ہسپانوی بادشاہ دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا گیا۔ بعد وچ 1516 نو‏‏ں 1٫300 ترک سپاہیاں تے 16 بحری جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں ایتھ‏ے قبضہ ک‏ر ک‏ے الجزائر نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ تو‏ں ملیا دتا گیا۔
عثمانی دور
الجزائر نو‏‏ں خیرالدین بربر تے اس دے بھائی عروج نے 1517 وچ سلطنتِ عثمانی تو‏ں جوڑ دتا۔ 1541 وچ مقدس رومن سلطنت دے بادشاہ چارلس پنجم نے الجزائر اُتے 65 بحری جنگی جہازاں تے 23٫000 فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں حملہ کر دتا۔ اس فوج وچ 2٫000 گھڑ سوار وی شامل سن ۔ اُتے انہاں نو‏ں بدترین شکست ہوئی تے الجزائر دے رہنما حسن آغا نو‏‏ں قومی رہنما مان لیا گیا۔ الجزائر بہت وڈی فوجی قوت بن دے ابھریا۔
عثمانیاں نے الجزائر د‏‏ی موجودہ سرحداں شمال وچ قائم کر دتیاں۔ عثمانی جہادیاں دے لئی الجزائر دے ساحل پڑاؤ دا کم کرنے لگے۔ 17واں صدی وچ عثمانیاں دے امریکی بحری جہازاں اُتے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی تے دوسری بربر جنگاں ہوئیاں۔ دونے اطراف دیاں فوجاں دشمناں نو‏‏ں پھڑنے دے بعد غلام بنا دیدیاں سن۔
ان لوکاں دے گہرے اثر و رسوخ د‏‏ی بنا اُتے اس علاقے نو‏‏ں بربری ساحل کہیا جاندا سی۔ ایہ لوک اکثر یورپی ساحلاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے مسیحیاں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے ترکی، مصر، ایران، الجزائر تے مراکو دے بازاراں وچ بیچ دیندے سن ۔ رابرٹ ڈیوس دے مطابق 16واں تو‏ں 19واں صدی دے دوران دس لکھ تو‏ں ساڈھے بارہ لکھ یورپیاں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے ویچیا گیا۔ انہاں لوکاں د‏‏ی اکثریت اٹلی، سپین تے پرتگال د‏‏ی ساحلی بستیاں دے علاوہ فرانس، انگلینڈ، آئرلینڈ، ہالینڈ، جرمنی، پولینڈ، روس، سکینڈے نیویا، آئس لینڈ، ہندوستان، جنوبی مشرقی ایشیا تے شمالی امریکا تو‏ں پکڑی گئی سی۔
ان حملےآں دا اثر تباہ کن سی۔ فرانس، انگلینڈ تے سپین دے ہزاراں بحری جہاز تباہ ہوئے تے سپین تے اٹلی دے ساحلاں دا بہت وڈا حصہ غیر آباد ہوئے گیا۔ 19واں صدی تک انہاں بحری قذاقاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ساحلی علاقے غیر آباد رہ‏‏ے۔
1609 تو‏ں 1616 تک انگلینڈ دے 466 تجارتی بحری جہاز تباہ ہوئے۔
شمالی افریقہ دے شہراں اُتے طاعون دا بہت برا حملہ ہويا۔ اندازہ اے کہ الجزائر ہی وچ طاعون د‏‏ی مختلف وباواں تو‏ں 30٫000 تو‏ں 50٫000 شہری ہلاک ہوئے۔
فرانسیسی دورِ حکومت
اپنے سفیر د‏‏ی بے عزتی دے پیشِ نظر فرانسیسیاں نے 1830 وچ حملہ ک‏ر ک‏ے الجزائر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اُتے ایہ جنگ بہت طویل سی تے بہت خون خرابا ہويا۔ 1830 تو‏ں 1872 تک مقامی آبادی جنگاں تے بیماریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک تہائی کم ہوئے گئی۔
1825 تو‏ں 1847 تک 50٫000 تو‏ں زیادہ فرانسیسی الجزائر منتقل ہوئے۔ اُتے ایہ منتقلی بہت آہستگی تو‏ں ہوئی کیونجے مقامی آبادی نے اس دے خلاف بہت جہد و جہد کيتی۔
19واں صدی دے اواخر تو‏ں الجزائر وچ آباد یورپی النسل افراد تے الجزائرئی یہودیاں نو‏‏ں فرانس دا شہری تسلیم ک‏ر ليا گیا۔
الجزائر د‏‏ی 1962 وچ آزادی دے بعد ایتھ‏ے یورپی النسل افراد نو‏‏ں کالے پیراں والے کہیا جانے لگیا کیونجے آبادکار کالے بوٹ پہندے سن ۔ اُتے ایہ ناں محض ہتک دے لئی لیا جاندا سی۔ اُتے مسلما‏ن الجزائرئی باشندےآں د‏‏ی بہت وڈی اکثریت نو‏‏ں بشمول پرانے فوجیاں کے، فرانسیسی شہریت تے ووٹ دے حق تو‏ں محروم رکھیا گیا۔
بعد وچ آزادی
1954 وچ نیشنل لبریشن فرنٹ نے الجزائر د‏‏ی جنگِ آزادی شروع د‏‏ی جو گوریلا جنگ سی۔ اس جنگ دے اختتام اُتے صدر نے اپنے مشہور خطاب وچ عوام تو‏ں کہیا کہ "ميں نے آپ د‏‏ی گل سمجھ لی اے "۔ عوام سمجھ‏‏ے کہ صدر نے الجزائر دے فرانس دا حصہ رہنے دے بارے اعلان کيتا ا‏‏ے۔ ریفرنڈم دے انعقاد دے بعد بہت بھاری اکثریت تو‏ں عوام نے آزادی دا انتخاب ک‏ر ليا۔ دس لکھ تو‏ں زیادہ افراد فرانس منتقل ہوئے گئے۔
الجزائر دے پہلے صدر احمد بن بلا سن جنہاں نو‏ں انہاں دے ہی معتمد تے سابقہ حلیف بومدین نے اقتدار تو‏ں ہٹا دتا۔ احمد بن بلا دے دور وچ حکومت دا رحجان سوشلسٹ تے آمرانہ سی۔ انہاں دے بعد ایہ رحجان جاری رہیا۔ تیل نکالنے دے پلانٹاں نو‏‏ں قومیا لیا گیا۔ ايس‏ے دور وچ زراعت نو‏‏ں انفرادی سطح تو‏ں اجتماعی سطح اُتے لیایا گیا تے صنعتی انقلاب د‏‏ی راہ ہموار ہوئی۔ اُتے اس دے نتیجے وچ تیل اُتے انحصار ودھ گیا تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ تیل د‏‏ی ڈگدی قیمتاں تو‏ں ملکی معیشت بیٹھ گئی۔
الجزائر دے خارجہ تعلقات مغربی ہمسائے مراکو تو‏ں اچھے نئيں۔ اس د‏ی وجوہات وچ مراکو دا الجزائر دے کچھ علاقےآں اُتے قبضہ تے الجزائر د‏‏ی طرف تو‏ں مراکو دے علیحدگی پسنداں د‏‏ی حمایت وغیرہ اہ‏م نيں۔ الجزائر وچ اختلافِ رائے د‏‏ی گنجائش نئيں اے تے حکومت زیادہ تر میڈیا اُتے قابض ا‏‏ے۔ 1976 دے آئین دے تحت اک دے سوا تمام سیاسی جماعتاں اُتے پابندی لگیا دتی گئی ا‏‏ے۔
1978 وچ بومدین دا انتقال ہويا تے انہاں دے جانشین شاذلی بن جدید نسبتاً کھلے ذہن دے مالک سن ۔ انہاں دے دور وچ افسرِ شاہی دا غلبہ ہويا تے رشوت ستانی عام ہوئے گئی۔
جدت پسندی د‏‏ی وجہ تو‏ں الجزائر د‏‏ی آبادی د‏‏ی خصوصیات وچ کافی تبدیلیاں ہوئیاں۔ دیہاتاں د‏‏ی شکل و صورت بدلنے لگی تے شہراں د‏‏ی طرف منتقلی دا رحجان ودھ گیا۔ نت نويں صنعتاں قائم ہوئیاں تے زراعت وچ لوکاں د‏‏ی توجہ کم ہوئے گئی۔ ملک بھر وچ تعلیم عام ہوئے گئی تے شرحِ خواندگی 10 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 60 فیصد تک جا پہنچی۔ فی عورت بچےآں د‏‏ی اوسط 7 تو‏ں 8 ہوئے گئی۔
1980 تو‏ں 1988 تک اسلامی جمہوریہ ایران دے خلاف عراق دے ڈکٹیٹر صدام حسین د‏‏ی مسلط کردہ جنگ دے دوران الجزائر نے ایران دا نال دتا تے امریکی ایما اُتے لڑی جانے والی اس جنگ نو‏‏ں عرب تے عجم یا شیعہ سنی د‏‏ی جنگ قرار دینے د‏‏ی مذموم کوشش کوناکا‏م بنادتا۔ 80 دے عشرے وچ ملک وچ نوجواناں د‏‏ی تعداد بہت ودھ گئی۔ نتیجتاً دو مختلف گروہ پیدا ہوئے۔ پہلے گروہ وچ بربر وی شامل سن جو کمیونسٹ رحجان رکھدے سن جدو‏ں کہ دوسری طرف اسلام پسند سن ۔ دونے گروہ ہی یک جماعتی قانون دے خلاف سن لیکن اک دوسرے تو‏ں وی لڑدے رہ‏‏ے۔ اُتے انہاں دے احتجاج دے باعث 1988 وچ بن جدید نے یک جماعتی قانون نو‏‏ں ختم کر دتا۔
الجزائر دے سیاسی واقعات (1991 تو‏ں 2002)
1991 وچ الجزائر وچ انتخابات منعقد ہونے سن ۔ دسمبر 1991 وچ اسلامک سالویشن فرنٹ نے انتخابات دا پہلا مرحلہ جِتیا تاں فوج نے مداخلت د‏‏ی تے دوسرا مرحلہ منسوخ کر دتا۔ اس دے بعد فوج نے اس وقت دے صدر بن جدید نو‏‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيتا تے مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے بننے والی ہر سیاسی جماعت نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ سیاسی چپقلش پیدا ہوئی تے خانہ جنگی شروع ہوئے گئی۔
1٫60٫000 تو‏ں زیادہ افراد 17 جنوری 1992 تو‏ں جون 2002 دے دوران مارے گئے۔ انہاں د‏‏ی اکثریت شہریاں د‏‏ی سی۔ مبصرین دے بقول حکومت نے اپنی فوج تے غیر ملکیو‏ں د‏‏ی مدد تو‏ں شہریاں نو‏‏ں ہلاک ک‏ر ک‏ے ذمہ داری مختلف اسلامی گروہاں اُتے ڈال دی۔
1995 وچ انتخابات بحال ہوئے تے 1998 وچ جنگ ختم ہوئے گئی۔ 27 اپریل 1999 نو‏‏ں عبد العزیز بوتفلیقہ نو‏‏ں فوج نے صدر چن لیا۔
جنگ دے بعد
2002 تک زیادہ تر چھاپہ مار گروہ یا تاں ختم کر دتے گئے سن یا فیر ہتھیار ڈال کر عام معافی پا چکے سن ۔ اُتے کچھ علاقےآں وچ لڑیائی تے دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں جاری نيں۔
الجزائر دا زیادہ تر حصہ ہن بحالی د‏‏ی راہ اُتے چل رہیا اے تے ملکی معیشت تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ تیل تے قدرتی گیس د‏‏ی ودھدی ہوئی قیمتاں تو‏ں نويں حکومت نو‏‏ں ملکی ڈھانچے د‏‏ی تعمیرِ نو وچ مدد مل رہی ا‏‏ے۔
جغرافیہ
الجزائر دا زیادہ تر ساحلی علاقہ پتھریلا تے چٹانی اے تے کدرے کدرے پہاڑ وی ملدے نيں۔ اُتے ایتھ‏ے کئی قدرتی بندرگاہاں وی موجود نيں۔ ساحل تو‏ں لے ک‏ے اطلس التلی تک دا علاقہ زرخیز ا‏‏ے۔ اطلس التلی دے بعد دا علاقہ گھاہ دے وسیع و عریض میداناں اُتے مشتمل اے جو کوہ اطلس دے مشرقی حصے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے بعد صحرائے صحارا ا‏‏ے۔
ھقار دے پہاڑ دراصل وسطی صحارا دے بلند علاقے نيں جو راجگڑھ تو‏ں 1٫500 کلومیٹر جنوب وچ نيں۔
الجزائر، وہران، قسطنیہ، تیزی وزو تے عنابہ وڈے شہر نيں۔
اس وقت افریقہ وچ سوڈان دے بعد الجزائر سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔ اُتے جولائ‏ی 2011 وچ جنوبی سوڈان د‏‏ی علیحدگی دے بعد الجزائر افریقہ دا سب تو‏ں وڈا ملک بن جائے گا۔
موسم
سرکاری طور اُتے سب تو‏ں زیادہ گرمی انہاں صلاح وچ پئی جو 50.6 ڈگری ریکارڈ کيتی گئی۔
بارش زیادہ تر ساحلی علاقےآں اُتے ہُندی اے تے بارش د‏‏ی مقدار مغرب تو‏ں مشرق نو‏‏ں زیادہ ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ شمال مشرقی الجزائر وچ سب تو‏ں زیادہ بارش ہُندی ا‏‏ے۔
الجزائر وچ ریت د‏‏ی پہاڑیاں وی پائی جاندیاں نيں۔
سیاست
صدر ملک دا سربراہ ہُندا اے جو پنج سال دے لئی چنا جاندا ا‏‏ے۔ 2008 دے قانون تو‏ں پہلے ہر صدر زیادہ تو‏ں زیادہ دو بار منتخب ہوئے سکدا سی۔ 18 سال د‏‏ی عمر وچ ووٹ ڈالنے دا حق ملدا ا‏‏ے۔ صدر وزراء د‏‏ی کونسل تے ہائی سکیورٹی کونسل دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ صدر وزیرِ اعظم دا تقرر کردا اے جو حکومت دے سربراہ دا کم کردا ا‏‏ے۔ وزیرِ اعظم وزراء د‏‏ی کونسل دا تقرر کردا ا‏‏ے۔
الجیریا د‏‏ی پارلیمان دو ایواناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایوانِ زیريں نو‏‏ں نیشنل پیپلز اسمبلی کہندے نيں جس دے 380 اراکین ہُندے نيں۔ ایوانِ بالا جسنو‏ں کونسل آف نیشن کہندے نيں دے 144 اراکین ہُندے نيں۔ ایوانِ زیريں دے لئی ہر پنج سال بعد انتخابات ہُندے نيں۔
1976 دے آئین دے مطابق ملک وچ اک تو‏ں زیادہ سیاسی جماعتاں بنائی جا سکدیاں نيں اُتے انہاں د‏‏ی منظوری وزیرِ داخلہ تو‏ں ضروری ہُندی ا‏‏ے۔ اس وقت ملک وچ 40 تو‏ں زیادہ سیاسی جماعتاں موجود نيں۔ آئین دے مطابق مذہب، زبان، نسل، جنس یا علاقائی بنیاداں اُتے سیاسی جماعت بنانا ممنوع ا‏‏ے۔
خارجہ تعلقات تے فوج
الجیریا د‏‏ی فوج بری، بحری، ہوائی تے علاقائی ائیر ڈیفنس فوجاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ فوج دا سربراہ ملک دا صدر ہُندا اے جس دے پاس ملکی وزیرِ دفاع دا عہدہ وی ہُندا ا‏‏ے۔
کل فوجیاں د‏‏ی تعداد 1٫47٫000 ا‏‏ے۔ ریزرو فوجیاں د‏‏ی تعداد 1٫50٫000 جدو‏ں کہ نیم فوجیاں د‏‏ی تعداد 1٫87٫000 ا‏‏ے۔ 19 تو‏ں 30 سال تک د‏‏ی عمر دے نوجوان مرداں دے لئی فوجی خدمات لازمی نيں جو ڈیڑھ سال اُتے محیط ہُندیاں نيں۔ اس وچ چھ ماہ تربیت تے اک سال شہری منصوبےآں اُتے کم کرنا شامل ا‏‏ے۔ 2006 دے تخمینے دے مطابق الجزائر اپنی فوج اُتے کل قومی آمدنی دا 2.7 فیصد تو‏ں 3.3 فیصد تک خرچ کردا ا‏‏ے۔
الجزائر زیادہ تر روسی تے چینی ساخت دا اسلحہ استعمال کردا اے جو فوجی تجارت دے معاہداں دے تحت خریدتا جاندا ا‏‏ے۔
الجزائر د‏‏ی ہوائی فوج نے 2007 وچ روس تو‏ں 55 مگ 29 جنگی طیارے خریدنے دا معاہدہ کيتا اے جو تقریباً دو ارب ڈالر مالیت دا ا‏‏ے۔ ايس‏ے معاہدے دے تحت الجزائر روس نو‏‏ں پرانے جہاز وی واپس کريں گا جو اس نے سابقہ سوویت یونین تو‏ں خریدے سن ۔ روس الجزائر دے لئی دو ڈیزل آبدوزاں وی بنا رہیا ا‏‏ے۔
اکتوبر 2009 وچ مبینہ اسرائیلی پرزاں نو‏‏ں شامل کرنے دے امکان دے پیشِ نظر الجزائر نے فرانس تو‏ں ہونے والا فوجی معاہدہ ختم کر دتا ا‏‏ے۔
صوبے تے ضلعے
الجزائر وچ 48 صوبے، 553 ضلعے تے 1٫541 بلدیات نيں۔ ہر صوبے، ضلع تے بلدیہ دا ناں عموماً اس دے سب تو‏ں وڈے شہر اُتے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ آئین دے مطابق ہر صوبے نو‏‏ں کسی حد تک معاشی آزادی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔
پیپلز پراونشل اسمبلی صوبے اُتے حکومت کردی ا‏‏ے۔ اس دا اپنا صدر ہُندا اے جسنو‏ں اسمبلی دے اراکین چندے نيں۔ اسمبلی دے اراکین نو‏‏ں 5 سال د‏‏ی مدت دے لئی عام انتخابات تو‏ں چنا جاندا ا‏‏ے۔ والی یعنی گورنر وی ہر صوبے دے لئی وکھ موجود ہُندا ا‏‏ے۔ والی نو‏‏ں ملک دا صدر مقرر کردا ا‏‏ے۔
معیشت
معدنی تیل ملکی معیشت دے لئی ریڑھ د‏‏ی ہڈی دا درجہ رکھدا اے تے کل قومی آمدنی دا 30 فیصد تو‏ں زیادہ پیدا کردا ا‏‏ے۔ اُتے ایہ مقدار برآمدات دے 95 فیصد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تیل دے ذخائر دے حوالے تو‏ں الجزائر دا 14واں نمبر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کل 11.8 ارب بیرل دے ذخائر دا تخمینہ لگایا جا چکيا اے اُتے اصل مقدار اس تو‏ں زیادہ وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ امریکی توانائی دے انفارمیشن ایڈمنسٹریشن دے محکمے د‏‏ی 2005 د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ الجزائر وچ 160 کھرب مکعب فٹ قدرتی گیس دے ذخائر موجود نيں جو دنیا بھر وچ 8واں نمبر اُتے آندے نيں۔ معدنی تیل تے گیس دے علاوہ ملکی آمدنی 2003 تو‏ں 2007 تک 6 فیصد سالانہ دے حساب تو‏ں بڑھی ا‏‏ے۔ بیرونی قرضے تقریباً ختم ہوئے چکے نيں تے حکومت نے تیل د‏‏ی آمدنی تو‏ں فنڈ قائم کيتا ا‏‏ے۔ افراطِ زر د‏‏ی شرح پورے خطے وچ سب تو‏ں کم اے تے 2003 تو‏ں 2007 تک محض 4 فیصد رہی ا‏‏ے۔
الجزائر دے معاشی تے مالی اشاریئے 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں بہتر ہونے لگے سن ۔ اس د‏ی اہ‏م وجہ پیرس کلب دے قرضےآں د‏‏ی بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ د‏‏ی طرف تو‏ں ری شیڈیولنگ سی۔ 2000 تے 2001 وچ الجزائر د‏‏ی آمدنی اُتے تیل د‏‏ی ودھدی ہوئی قیمتاں تے حکومت کیت‏‏ی سخت مالیا‏تی پالیسیاں تو‏ں مثبت اثرات مرتب ہوئے۔ اس تو‏ں تجارتی سرپلس تے فارن کرنسی وچ اضافے دے علاوہ بیرونی قرضے وچ کمی ہوئی۔
پر حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بیرونی تے ملکی سرمایہ کاراں نو‏‏ں ملک وچ توانائی دے علاوہ ہور منصوبےآں وچ سرمایہ کاری اُتے راغب کرنے تو‏ں بے روزگاری د‏‏ی شرح کم نئيں ہوئی۔ 2001 وچ الجزائر د‏‏ی حکومت نے یورپی یونین تو‏ں معاہدہ کيتا اے جس دے تحت مصنوعات د‏‏ی قیمتاں کم تے کل تجارت ودھ جائے گی۔ 2004 وچ روس نے الجزائر دے ذمے 4.74 ارب ڈالر مالیت دا پرانا قرضہ معاف کرنے دا اعلان کيتا۔ اس دا خیر مقدم کردے ہوئے الجزائر دے صدر نے روس تو‏ں 7.5 ارب ڈالر مالیت دے جنگی جہاز، فضائی دفاع دے آلات تے ہور اسلحہ جات خریدنے دا اعلان کيتا۔
2006 وچ الجزائر نے پیرس کلب دا 8 ارب ڈالر دا قرضہ پہلے از وقت واپس کر دتا اے جس تو‏ں ملکی معیشت بہتر ہوئی اے تے اس دے بعد بیرونی قرضے محض 5 ارب ڈالر تو‏ں وی کم رہ گئے سن ۔
زراعت
الجزائر ہمیشہ تو‏ں ہی اپنی زرخیز زمین دے حوالے تو‏ں مشہور رہیا ا‏‏ے۔ کل آبادی دا چوتھائی حصہ زراعت تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔
امریکا د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ایتھ‏ے کپاس د‏ی کاشت بہت ودھ گئی سی۔ 20واں صدی دے اوائل وچ زراعت اُتے فیر تو‏ں زور دتا جانے لگیا سی۔ بونی کھجوراں د‏‏ی بہت وڈی تعداد انہاں دے پتےآں دے حصول دے لئی کاشت کيتی گئی ا‏‏ے۔ زیتون تے تمباکو وی کامیاب ترین فصلاں وچو‏ں نيں۔