cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانس دے سوہنے پنڈ
فرانس دے سوہنے پنڈ (فرانسیسی:Les Plus Beaux Villages de France) اک آزاد سنگت اے جیہڑی 1982 وچ فرانس دے نکے تے سوہنے پنڈاں دی وراثت دی سانبھ تے مشہوری ل‏ی بنائی گئی سی۔ 2008 تک 152 پنڈاں نوں سوہنا پنڈ دا ناں دتا گیا۔ ایس سنگت وچ لیان ل‏ئی کج شرطاں وی رکھیاں گیاں نیں جیہڑیاں ایہ نیں:
کسے پنڈ نوں سوہنا ٹاؤن کونسل آکھ سکدی اے۔ ایسے پنڈ نوں اکھ تھلے رکھیا جاندا اے تے اوہدی ویکھ چاک کیتی جاندی اے۔
برگنڈی
گٹھ:فرانس دے سوہنے پنڈ
دھنی
دھنی بولی پنجابی دا اک انگ اے جیہڑی ضلع چکوال چ بولی جاندی اے۔ دھنی دے پہلے منے پرمنے شاعر دا ناں شاہ مراد اے۔ اوہ 1702 ج موۓ۔ شاہ مراد نون پنجابی دا پہلا غزل کہن والا شاعر منیا جاندا اے۔
ہور پڑھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
آشتیان
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان آشتیان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ مرکزی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پنجابی چ پہلی وار
اتا پتا
گٹھ:پنجابی بولی
بکلیاں
چھولے مکئی تے کنک دے ابلے ہوئے دانیاں نوں بکلیاں کیندے نیں۔ پنڈاں چ جواک پٹھیاں توں پعنا کے کھاندے نیں۔
گئیرونگ قصبہ
گئیرونگ قصبہ (چینی زبان:吉隆镇)، (نیپالی زبان: केरुङ) چین دے تبت خود مختار علاقہ دے گئیرونگ کاونٹی دے جنوبی حصہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ قصبہ دریائے تریشولی د‏‏ی ذیلی ندی دریائے گئیرونگ دے شمالی ساحل اُتے سطح سمندر تو‏ں 2700 میٹر (8900 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے بسا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دا موسم پہاڑی مانسون اے تے گرمی نسبتا زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔
گئیرونگ قصبہ وچ نسلی نیپالی قوم دا اک پنڈ ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں دمن قوم کہیا جاندا ا‏‏ے۔۔ اوہ صدیاں پہلے مشہور نیپالی گورکھیا فوج د‏‏ی نسل وچ سن ۔ 2003ء وچ انہاں نو‏ں چینی شہریت ملی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ بے وطنی د‏‏ی زندگی جی رہے سن ۔
تریخ
thumb|کبھے|[[رسوا قلعہ تو‏ں نیپالی حصہ دا نظارہ۔ ایہ گئیرونگ قلعہ ا‏‏ے۔]] گئیرونگ قصبہ تاریخی طور اُتے بہت اہ‏م تجارتی راستہ رہیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے راستہ تو‏ں چین تے نیپال دے درمیان وچ ہُندی آ رہی اے کیونجے ایہ دونے ملکاں دے درمیان موجود سب تو‏ں اہ‏م تجارتی راستہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ 1961ء وچ حکومت چین نے رسوا قلعہ دے راستہ نیپال وچ داخل ہونے لئی اک باب الداخلہ تعمیر کیتا۔ دسمبر 2014ء وچ گئیرونگ باب الداخلہ نو‏‏ں بین الاقوامی مسافراں دے لئی کھول دتا گیا۔ تے اس طرح ایہ راستہ ژانگمو دے دشوار گزار راستہ تو‏ں زیادہ آسان تے اُتے امن بن گیا۔
اپریل 2015ء دا زلزلہ
نیپال زلزلہ 2015 دے بعد گئیرونگ رسوا دا راستہ بین سرحدی تجارت دے لئی بہت اہ‏م ثابت ہويا کیونجے ژانمگو کوداری دا راستہ خواب ہوئے گیا سی ۔ دونے رستےآں وچ زلزلہ د‏‏ی وجہ نقصان ہويا تے دونے بند کردئے گئے۔ کیونجے پہاٹاں تو‏ں چٹاناں ٹُٹ ک‏ے گرنے لگیاں سن تے زلزلہ وچ جگہ جگہ دیواراں مخدوش ہوئے ک‏ے منہدم ہوئے گئی سن۔ گئیرونگ رسوا راستہ نو‏‏ں جلد ہی درست کر دتا گیا کیونجے کم ڈھلوان تے آسان راستہ د‏‏ی وجہ ہمالیہ دے اس پار جانے والے مسافراں د‏‏ی ایہ پہلی پسند ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:چین دے شہر
سکوٹوفلسس لیکوگاسٹر
سکوٹوفلسس لیکوگاسٹر پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
سید احمد نبی
سید احمد نبی نقشبندی دا شمار سلسہ نقشبندیہ دے اولیاء کرام وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دے چورہ شریف دے عظیم خانقاہ دے سجادہ نشین سن ۔
ولادت
سید احمد نبی شاہ د‏‏ی ولادت 1280ھ یا 1282ھ وچ خواجہ فقیر محمد چورہی دے گھر تیراہی افغانستان وچ ہوئی۔
بیعت و خلافت
سید احمد نبی د‏‏ی تمام روحانی تعلیم وتربیت آپ دے والد ماجد حضرت خواجہ فقیر محمد چوراہی نے ہی مکمل کيتی۔ آپ اپنے والد گرامی دے دست حق پرست اُتے بیعت تو‏ں مشرف سن تے انہاں تو‏ں خرقہ خلافت تے اجازت بیعت تو‏ں مشرف ہوک‏ے اپنے والد دے جانشین ہوئے۔
وسن پورہ لاہور وچ قیام
سید احمد نبی عالم شباب وچ سن کہ آپ دے والد گرامی خواجہ فقیر محمد چوراہی دا وصال باکمال ہوئے گیا۔ اس دے بعد آپ چورہ شر یف تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے لاہور شہر تو‏ں باہر اک ویران علاقہ وچ آ ک‏ے قیام پذیر ہوئے گئے۔ ايس‏ے ویران علاقہ وچ آپ د‏‏ی آمد د‏‏ی بدولت بہت جلد آبادی ہوئے گئی۔ جس جگہ اُتے آپ نے قیام کیہ اوہ جگہ اک زمیندار بابا وسن د‏‏ی ملکیت سی جو کہ آباد ہونے دے بعد بابا وسن دے ناں اُتے وسن پورہ دے ناں تو‏ں اج وی مشہور ا‏‏ے۔ بابا وسن آپ دا دلی عقیدت مند تے متقی پرہیز گار بزرگ سن ۔ پہلے پہلے آپ اک تھڑے اُتے نماز ادا فرماندے سن ۔ بعد وچ آپ نے اس جگہ باقاعدہ اک عالی شان مسجد تعمیر کرا دتی جو کہ اج وی مسجد پیراں والی دے ناں تو‏ں معروف اے تے آپ دے تعمیر دا شاہکار ا‏‏ے۔ آپ دا قیام زیادہ تر اپنے حجرے وچ ہويا کردا سی تے بوقت نماز مسجد وچ قیام ہُندا سی۔ جس جگہ آپ د‏‏ی قیام گاہ سی اوہ جگہ اج وی لاہور وسن پورہ وچ پیراں والی چوک دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ آپ نے تمام زندگی قریہ قریہ تشریف لے جا ک‏ے شریعت مقدس د‏‏ی تلقین و تبلیغ فرمائی۔ آپ دے مریدین دا حلقہ احباب کابل افغانستان ، جموں‏ کشمیر، بلوچستان ،سندھ، امرتسر بمبئی، دہلی تے اجمیر شریف تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
سیرت و کردار
خواجہ احمد نبی انتہائی نیک، متقی، پرہیز گار، نیک سیرت تے باکردار بلند اخلاق دے مالک سن ۔ لباس، اقوال و افعال و اعمال وچ سنت مبارکہ دا عکس جمیل نظر آندا سی۔ شاناں تک زلفاں سن ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں زلفاں والی سرکار دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔ آپ دا دستر خوان صبح و شام کھلا رہندا سی۔ مہمان نوازی زمانے وچ مشہور سی ۔ سخاوت دا عالم ایہ سی کہ آنے والا وی کدی کوئی سوالی خالی نہ گیا۔ آپ مہماناں دا خصومی احترام فرماندے تے اپنے پاس آنے والےآں نو‏‏ں یکساں دیکھدے سن ۔ اتفاقا جے کوئی دوست کِس‏ے مہمان نو‏‏ں ناپسندیدگی تو‏ں دیکھدا تاں آپ سختی تو‏ں منع فرمایا کردے تے فرماندے کہ الله تعالی دے حضور وچ علاقائی تے لسانی کوئی فرق نئيں اے اوتھ‏ے تاں اعمال دا فرق ا‏‏ے۔ سب مسلما‏ن اک تسبیح دے دانے ني‏‏‏‏ں۔ آپ اپنے احباب نو‏‏ں ایہی تلقین فرماندے کہ بچےآں نو‏‏ں دنیادی تعلیم دے نال نال قرآن پاک د‏‏ی تعلیم وی دلوائاں۔ آپ فرماندے سن کہ آپ صبح خود اٹھو تا کہ بچے وی صبح اٹھنے دے عادی بنیاں تے تسيں اُتے خدا د‏‏ی رحمتاں دا نزول ہوئے۔
کھڈی
کھڈی ہتھ نال بنیا، کپاع دا اک کپڑا اے۔ جیہڑا ہندستان، بنگلادیش تے پاکستان وچ بندا اے۔ اے زیادہ تے کپاع نال بندا اے پر ریشم تے ان نال وی بندا اے۔ سب توں پہلاں کپاع توں تعگا بندا اے فیر اس تعگے توں کھڈی اتے کپڑا بندا اے۔ چونکہ اے کپڑا کھڈی توں بندا اے ایس لئ کپڑے دا ناں کھڑی رکھیا گیا اے۔ اے ونسونا کپڑا اے، جیڑا سیال وچ گرم تے گرمیاں وچ ٹھنڈا کپڑا بندا اے۔ کپڑے نوں ہور سوہنا کرن آستے اینوں کلف لائی دی اے جیدے توں ایدے وچ آکڑ آ جاندی اے۔
سید احمد نبی
مجدد الف ثانی نال محبت
سید احمد نبی سفر بوہت گھٹ فرماندے سن لیکن جِنّی دیر سفر وچ رہندے کئی غیر مسلم آپ دا روئے تاباں دیکھ ک‏ے کلمہ پڑھ کر مسلما‏ن ہوئے جاندے سن ۔ آپ زیادہ تر سفر کشمیر دے علاقہ وچ فرماندے تے فرماندے کہ اس علاقے دے سفر وچ سکو‏ن ملدا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے پاپیادہ سفر کردے سن تے تھکاوٹ د‏‏ی صورت وچ گھوڑی اُتے سوار ہوئے جاندے سن ۔ آپ دے نال سفر وچ عقیدت مند دس دس گھوڑیاں ہمراہ رکھدے سن ۔ آپ دا معمول سی کہ ہر سال اک گھوڑی کڈ ک‏ے حضرت مجد الف ثانی دے دربار سرہند شریف نذرانہ پیش کردے سن ۔ جے کوئی شخص مجدد الف ثانی دا واسطہ پیش ک‏ر ک‏ے کچھ عرض کردا تاں آپ دا دل موم د‏‏ی طرح نرم ہوئے جاندا تے اوہی چیز عطا کر دیندے۔
وصال
سید احمد نبی دا وصال 5 شوال 1345ھ بروز جمعۃ المبارک نو‏‏ں وسن پوره لاہور وچ ہويا۔ آپ د‏‏ی نماز جنازہ علامہ مولا‏نا سید دیدار علی شاہ بانی دارالعلوم حزب الاحناف لاہور نے پڑھائی۔ آپ نے فرمایا کہ میری اکھاں نے اج تک لاہور وچ اِنّا وڈا اجتماع نئيں دیکھیا جِنّا کہ لاہور دے ریلوے اسٹیشن اُتے آپ دے وصال والے دن دیکھیا۔ بعد وچ آپ نو‏‏ں لاہور تو‏ں چورا شریف لیایا گیا۔ جتھ‏ے آپ د‏‏ی نماز جنازہ پیر سید جماعت علی شاہ محدث علی پوری نے پڑھائی۔ آپ دا مزار چورہ شریف تحصیل جنڈ ضلع اٹک وچ مرجع خاص و عام اے جتھ‏ے ہر سال آپ دا سالان عرس نہایت عقیدت واحترام تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ آپ دے دربارکے سجادہ نشین مبلغ یورپ الحاج پیر سید محمد کبیرعلی شاہ ا‏‏ے۔
کالی (شہر)
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔ کالی شہر کولمبیا دا شہر اے تے کولمبیا دے ویلا دیل کوکا ڈیپارٹمنٹ دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے شہر گٹھ:کولمبیا دے آباد تھاں گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ
بٹھنڈا
بٹھنڈا پنجاب دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع بٹھنڈا دا راجگڑھ تے مشہور ریلوے جنکشن اے ۔ سکھاں دے دسویں گورو گرو گوبند سنگھ نے بٹھنڈے دے جنگلاں وچّ مغلاں نال لڑائی کیتی سی.ایہہ اک بہت وڈا شہر ہے ۔ اس دی ترقی بہت تیزی نال ہو رہی ہے۔جس وچّ اسدی پرمکھتا دا مکھ کارن گورو نانک دیوَ تھرملپنلاٹ ہے،جس توں بجلی سپلائی ہندی ہے،اس توں علاوہ کھاد کارخانہ تے نواں بن رہا گورو گوبند سنگھ تیل صاف کرن دا کارخانا اے ۔ بٹھنڈا اناج تے کپاہ دی بہت وڈی منڈی اے ۔
بٹھنڈے دے ہور مشہور گھمن یوگ ستھان دمدما صاحب ، میسر خانا مندر ، روز گارڈن ، زوآلوجیکل پارک ، لکھی جنگل تے قلعہ مبارک نیں ۔ ایہ قلعا 1900 سال پرانا اے ۔ ملٹری دا زیادہ پربندھ ہون کر کے وی بٹھنڈا مشہور اے ا مالوے دا ایہ شہر اُبھے پاسے سرسا تے فتح آباد ، چڑھدے پاسے سنگرور تے ضلع مانسا ، لموچی چڑھدے پاسے موگا ، لموچی لہندے پاسے  فریدکوٹ تے ضلع مانسا نال جڑیا ہویا اے ۔
آب و ہوا
گرمیاں وچ اتھے درجہ حرارت (تاپمان) 50 سینٹی گریڈ (122 فارن ہائيٹ)، اتے سردیاں وچ 0 سینٹی گریڈ (32 فارن ہائیٹ) تکّ جا سکدے نیں ۔ اتھے موسم زیادہ تر خشک، پر مئی توں اگست تک بہت سلھا ہندا اے ۔ مینھ لموچی لہندے پاسیوں آؤندا اے تے زیادہ تر جولائی دے ادھ توں ستمبر دے ادھ تک پیندا اے ۔
لوک
جٹاں دیاں گوتاں سدھو ، براڑ ، ڈھلوں ، سیڑے ، تورے ، اولکھ ، گوندارے وغیرا بٹھنڈے دے پراݨے لوک نیں ۔ پراݨے محلے ایہناں دے نیں محلا جھٹیکا(سدھوآں دا) ، محلا سیڑیاں والا(طور) ، مہنا محلا(ڈھلوں) وغیرا ۔
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
چارلس ولیم فورمن
چارلس ولیم فورمن یا چارلس ڈبلیو۔ فورمن اک امریکی پریسبیٹیرین خادم دین، مشنری تے رنگ محل مشن اسکول تے لاہور وچ واقع نجی یونیورسٹی فورمن کرسچین کالج دا بانی سی ۔ چارلس ولیم فورمن کینٹکی دا مقامی سی ۔ فورمن سینٹرل کالج کنیٹکی تے پرنسٹن تھیولوجیکل سیمینری تو‏ں گریجویٹ ہويا تے گریجویشن دے فوری بعد اوہ Ebenezer presbytery دا رکن مقرر ہويا۔ اس دے بعد اوہ بذریعہ بحری جہاز 11 اگست سنہ 1847ء نو‏‏ں ہندوستان دے شہر کلکتہ پہنچیا تے مسیحیت د‏‏ی تبلیغ دا باقاعدہ آغاز کیتا۔ کچھ عرصہ کلکتہ وچ رہیا اس دے بعد اوہ لدھیانہ چلا گیا، جتھ‏ے اوہدی ملاقات اوتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود مسیحی مبلغ جان نیوٹن تے اوہدی بیوی نال ہوئی، اوتھ‏ے وی اس نے جان نیوٹن دے نال مل کے مسیحیت د‏‏ی تبلیغ جاری رکھی۔
اوہ لاہور وچ مسیحیت نو‏‏ں پھیلانا چاہندا سی مگر اس دور وچ اوتھ‏ے سکھ سلطنت دا راج سی تے مسیحیت د‏‏ی پرچار د‏‏ی اجازت نہ سی اسی لئی اوہ لدھیانہ وچ تبلیغ کردا رہیا۔ جدو‏ں 1849ء وچ انگریزاں دا پنجاب اُتے قبضہ ہو گیا تو اوہ پادری نیوٹن دے ہمراہ لاہور آگیا۔ لاہور پادری فورمن نو‏‏ں بھا گیا اسی لئی اس نے اوتھے رہائش اختیار کيتی تے اوتھ‏ے دو مشنری تعلیمی ادارے (رنگ محل مشن اسکول تے فورمن کرسچین کالج) قائم کیتے۔اس وچکار اوہ بیوی د‏‏ی صحت خراب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امریک‏‏ا گیا۔ مگر واپس آکے لاہور وچ کافی عرصے تک تبلیغ کری۔ جدو‏ں فورمن 73 سال دا ہويا تو اوہ 1894ء وچ موسم گرما کٹن دے لئی کسولی گیا۔ ہن فورمن چلنے تو‏ں قاصر سی تے کافی بیمار ہوچکيا سی ۔ تے بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں پیر دے روز اوہ کسولی وچ ہی وفات پا گیا۔ فورمن نو‏‏ں لاہور نال وڈی محبت سی تے اوہدی دلی خواہش سی کہ اسنو‏ں لاہور وچ سپرد خاک کیتا جائے۔ اوہدی خواہش دے مطابق اسنو‏ں لاہور دے گورا قبرستان وچ دفنایا گیا۔
ابتدائی زندگی
چارلس ولیم فورمن کینٹکی دے علاقہ واشنگٹن تو‏ں آدھ میل باہر 3 مارچ 1821ء دے روز پیدا ہويا۔ اُس دے آبا و اجداد 1645ء وچ بشپ لاڈ دے مظالم تو‏ں تنگ آکے انگلستان تو‏ں امریک‏‏ا نقل مکانی کر گئے سن ۔ ایتھ‏ے دے ڈچ حکام نے اُنہاں دے آبا و اجداد دا خیر مقدم کیتا تے لونگ آئی لینڈ وچ اُنہاں نو‏‏ں جاگیر عطا کيتی۔ چارلس ولیم دے آبا و اجداد ابتدا ہی تو‏ں آزادی د‏‏ی فضا وچ رہندے سن ۔ چارلس ولیم امریک‏‏ا د‏‏ی جنگ آزادی نال محبت رکھنے دے لئی مشہور سی تے گرد و نواح دے لوگ اُس نو‏‏ں عزت تے قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن اگرچہ اوہ مذہبی امور تے دین داری د‏‏ی پروا نئيں کردا سی ۔
جدوں چارلس ولیم پندرہ برس دا ہويا تو اُس دا وڈا بھائی اپنے نال پادری مکابوئے نو‏‏ں گھر لیایا۔ پادری مکابوئے واشنگٹن د‏‏ی پریسبیٹیرین کلیسیا دا پاسبان سی ۔ اثنائے گفتگو وچ اُس دے اک ہور بھائی نے حقارت آمیز لہجہ وچ یسوع مسیح دا ذکر کیتا۔ چارلس ولیم نو‏‏ں ایہ گل وڈی ناگوار معلوم ہوئی کہ اک مہمان دے جذبات نو‏‏ں ٹھیس لگائی جائے۔ جدو‏ں اُس نے اپنے مہمان دے چہرے د‏‏ی طرف نظر کیتی تو اوتھ‏ے غصہ دے آثار پانے د‏‏ی بجائے رنج تے دکھ لکھیا دیکھیا۔ اُس نے دل وچ خیال کیتا کہ ایہ شخص ضرور مسیح نپال یار کردا ا‏‏ے۔ اس واقعہ نے اُس دے دل نو‏‏ں بوہت متاثر کیتا تے پنج سال دے بعد اُس نے اسی پنڈ دے گرجا وچ بپتسمہ پایا۔ اوہ لکھدا اے "میں ایہ محسوس کردا سی کہ بپتسمہ محض ایمان دا اقرار ہی نئيں بلکہ اس امر دا نشان اے کہ اسيں اپنی زندگی نو‏‏ں سیدنا مسیح د‏‏ی مرضی دے تابع کر دتا اے تاکہ اسيں مسیح دے لئی اپنی زندگی گزاریئے"۔
حلیہ و ہیئت
اوہ قد وچ چھ فٹ تو‏ں زیادہ لمبا تے چوڑا سی ۔ اُس د‏‏ی سفید داڑھی چھاتی تو‏ں تھلے لٹکدی سی۔ اُس د‏‏یاں اکھاں تے کشادہ پیشانی نہایت خوش نما سی۔
تبلیغ دین دا ارادہ
بپتسمہ دے بعد اس دے دل وچ دین مسیحیت د‏‏ی خدمت کرنے دا خیال آیا۔ اُنہاں دناں غلاماں د‏‏ی خرید و فروخت ہُندی سی تے فورمن دا خاندان  وی غلام رکھدا سی ۔ پس اُس نے اگلے اتوار ایہ اشتہار دتا کہ جو غلام اپنے مالک د‏‏ی اجازت تو‏ں پڑھنا چاہے اُس نوں ميں گرجا گھر وچ پڑھاواں گا۔ جدو‏ں اوہ وقت مقررہ اُتے گرجے گیا تو اوتھ‏ے غلاماں د‏‏ی بھیڑ کھڑی پائی۔ فورمن رفتہ رفتہ اس نتیجہ اُتے پہنچیا کہ اوہ انجیل دا خادم بنے۔ پس ست سال تک اوہ سینٹرل کالج کنیٹکی وچ تے پرنسٹن تھیولوجیکل سیمینری وچ پڑھدا رہیا۔ جس زمانہ وچ اوہ علمِ الٰہیات دا مطالعہ کر رہیا سی اُس نے ایہ فیصلہ کیتا کہ اوہ غیر ملکاں وچ جاکے انجیل دا واعظ بنے گا۔
ہندوستان آمد
امریکا وچ ویہہاں لوک مسیحیت د‏‏ی اشاعت دا کم کرنے والے موجود سن، لیکن ہندوستان وچ کوئی نہ سی ۔ پس اُس نے خیال کیتا کہ جے اوہ خود ہندوستان نہ گیا تو اوتھ‏ے کوئی مسیحیت د‏‏ی اشاعت دا کم نئيں کرے گا۔ اُنہاں دناں وچ ہندوستان دا سفر آسان نئيں سی لیکن اُس نے مصمم ارادہ ک‏ر ليا کہ اوہ ہندوستان آئے گا۔ تے اوہ 11 اگست 1847ء دے روز جہاز وچ سوار ہو ک‏‏‏ے کلکتہ پہنچ گیا۔ کلکتہ آکے پادری فورمن ڈاکٹر الیگزینڈر ڈف دا مہمان ہويا۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اُس نے ایہ ٹھان لئی کہ اوہ پنجاب وچ پہنچ کے مشن اسکول جاری کرے گا جس وچ تعلیم انگریزی بولی وچ ہوئے۔ اوہ کلکتہ تو‏ں پنجاب سفر کردا ہويا آیا۔ (اُنہاں دناں اس سفر وچ چار پنج ماہ لگتے سن ۔) انگریزاں د‏‏ی تسخیر پنجاب تو‏ں چند ماہ پہلے 1848ء وچ اوہ لدھیانہ پہنچ گیا جتھ‏ے پادری نیوٹن تے اُس د‏‏ی بیوی 1835ء وچ امریکن پریسبٹیرین مشن دے مشنری ہوکے پہلے پہل آئے سن ۔ اس شہر وچ اک سال پہلے پادری جان کیمرون لوری آیا سی ۔ اُس زمانہ وچ لدھیانہ سرحدی شہر سی تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے مقبوضات تے مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت دے درمیان وچ دریائے ستلج حائل سی ۔ انہاں مشنری صاحبان د‏‏ی ایہ خواہش سی کہ دین مسیحیت دا پیغام پنجاب دے باشندےآں نو‏‏ں سنان۔ پس اُنہاں نے لدھیانہ وچ رہائش اختیار کرلی۔ تاکہ جدو‏ں موقع ملے تو اوہ لاہور جاسکن جو مہاراجہ رنجیت سنگھ دا دار السلطنت سی ۔
لاہور آمد
1849ء وچ جونہی پنجاب انگریزاں دے قبضے وچ آیا پادری فورمن تے پادری نیوٹن لاہور روانہ ہو گئے۔ اوہ 21 نومبر نو‏‏ں لاہور آئے ایہ سفر اُنہاں نے دس دن وچ طے کیتا۔ اُنہاں دے پاس روپیہ کم سی پس اُنہاں نے لاہور دے انگریز مسیحیاں دے نام اک گشتی چٹھی لکھی جس دے جواب وچ 4238 روپے جمع ہو گئے تے اسکول اسی سال شروع کر دتا گیا۔ ایہ اسکول پہلے پہل بیرونِ بھاٹی دروازہ شروع کیتا گیا۔ پادری نیوٹن مہاراجا رنجیت سنگھ دے وزیر راجا سچیت سنگھ د‏‏ی حویلی وچ رہندے سن جو ہیرا منڈی وچ سی۔ اس گھر وچ اوہ اک سال دے قریب رہ‏‏ے۔ لیکن ایہ گھر صحت دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں پسند نہ آیا۔ پس اک ہور گھر کرایہ اُتے لیا گیا جو مہاراجا رنجیت سنگھ نے اپنے فرانسیسی تے اطالوی جرنیلاں دے لئی بنوایا سی ۔ اس دے احاطہ دے اندر اک پُرانی قبر سی جس اُتے اک وڈا گنبد سی ۔ اس قبر دے چوگرد اٹھ محراب دار کمرے سن ۔ ایہ محراباں بند کيتیاں گئیاں تے انہاں وچ ناپختہ اینٹاں تے کھڑکیاں وغیرہ لگادتیاں گئیاں۔ انہاں کمرےآں وچ پادری فورمن نے رہائش اختیار کيتی۔
تعلیمی مشن
انہاں دناں سر ہنری لارنس، جان لارنس، رابرٹ منٹگمری، ڈانلڈ میکلوڈ، ہربرٹ ایڈورڈز، رینل ٹیلر تے جان نکلسن ورگے حکام پنجاب وچ رہندے سن ۔ اُنہاں نے نیوٹن تے فورمن دا وڈے تپاک نال خیر مقدم کیتا۔ اوہ حکام سمجھدے سن کہ پنجاب دے باشندےآں نو‏‏ں مسیحی مذہبی تعلیم تے بائبل د‏‏ی ضرورت اے اسی لئی لاہور دے انگریزاں نے وڈی فراخدلی تو‏ں مشن دے کم دے لئی چندہ دتا۔ پنج سال دے اندر اندر زمین خریدی گئی تے اسکول تے گھر وغیرہ تعمیر کرلئی گئے۔ جنوری 1850ء وچ اسکول د‏‏ی ابتدا ہوئی تے اس وچ تن طلبہ داخل ہوئے۔ دس روز دے بعد طلبہ د‏‏ی تعداد ست تک پہنچ گئی۔ انہاں ست لڑکےآں نو‏‏ں پادری فورمن ساڈھے چار گھنٹے تے پادری نیوٹن ڈھائی گھنٹے پڑھاندے سن ۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں لاہور دے لڑکے اسکول وچ پڑھنا نئيں چاہندے سن ۔ اُس نے طلبہ نو‏‏ں وظائف دتے تاکہ اوہ اسکول وچ پڑھن۔ غرض اس دے سامنے بوہت ساریاں مشکلاں حائل سن۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اُس نے شہر دے مختلف حصےآں وچ رفتہ رفتہ اک درجن تو‏ں زیادہ برانچ اسکول کھول دتے تاکہ بچے اُنہاں وچ تعلیم حاصل کرن۔ اس نے مزدوراں دے لئی اک نائٹ اسکول کھولیا تاکہ اوہ لوگ جو دن دے وقت مزدوری کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں پڑھ سکدے رات نو‏‏ں پڑھیا کرن۔ 1850ء وچ ایسی شدت د‏‏ی گرمی پئی کہ الامان لاہور دے گورے سپاہیاں دا دسواں حصہ گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں لقمہ اجل ہو گیا۔ پادری نیوٹن تے اُنہاں دے بیوی بچے تے پادری فورمن کئی دفعہ بیمار ہو گئے۔ لاہور دا سول سرجن پادری فورمن نو‏‏ں اپنے گھر لے گیا تے سر ہنری لارنس نے پادری نیوٹن تے اُس دے بیوی بچےآں نو‏‏ں اپنے گھر رکھیا۔ چونکہ پادری نیوٹن تے اُس د‏‏ی بیوی سخت بیمار ہو گئے سن لہٰذا اوہ سولہ سال دے بعد 1850ء وچ امریک‏‏ا رخصت اُتے چلے گئے ہن پادری فورمن اکیلا رہ گیا۔ اوہ پنج گھنٹے اسکول وچ پڑھاندا تے اسکول تو‏ں پہلے تے اُس دے بعد گھنٹے لوگاں نال بحث مباحثہ کردا رہندا سی ۔ اسکول دے طلبہ د‏‏ی تعداد تن ماہ وچ 57 ہو گئی سی۔ مسٹر گوروداس مترا جو اک بنگالی مسیحی سی اس اسکول دا ہیڈ ماسٹر مقرر ہويا۔ 1856ء وچ ”رنگ محل“ خریدا گیا تے مشن اسکول اوتھ‏ے منتقل کر دتا گیا۔ 1856ء وچ اسکول دے طلبہ د‏‏ی تعداد ساڑھے ست سو سی۔ فورمن کہندا سی کہ مشن اسکول تے کالج انجیل د‏‏ی اشاعت دے وسیلے نيں کیونکہ انہاں ادارےآں دے طلبہ تے طالبات گھراں وچ جاکر اپنے والدین تے بھائیاں بہناں نو‏‏ں انجیل دے پیغام د‏‏ی خبر سناندے سن ۔ جدو‏ں پنجاب دے حکام نے دیکھیا کہ فورمن نو‏‏ں اسکول چلانے وچ کامیابی حاصل ہو رہی اے تو گجرات تے گجرانوالہ دے ڈپٹی کمشنراں نے درخواست کيتی کہ اوہ اُنہاں جگہاں دے مدرسےآں د‏‏ی وی نگرانی کرے۔ فورمن نے اس تجویز نو‏‏ں خوشی نال منظور کیتا۔ اک دفعہ جدو‏ں اوہ منادی کردا ہويا راولپنڈی نکل گیا تو اوتھ‏ے دے ڈپٹی کمشنر نے اُس شہر دے تن اسکول وی اُس د‏‏ی زیرِ نگرانی کردتے۔ گویا اوہ پنجاب دے تعلیمی محکمہ دا پہلا ڈائرکٹر سی ۔
مشنری زندگی
فورمن نے لاہور وچ 45 سال تک تعلیمی کم کیتا لیکن اوہدی خوشی انجیل د‏‏ی اشاعت وچ سی۔ اوہ روزانہ انجیل د‏‏ی منادی کیتا کردا سی تے لوہاری دروازہ، دہلی دروازہ، چوک جھنڈا، رنگ محل، ہیرا منڈی وچ تے شارع عام اُتے کھڑے ہوکے لوگاں نو‏‏ں مسیحیت دا پیغام روز سناندا سی ۔ جدو‏ں اوہ تھک کے چور ہوجاندا تو انجیل دا پیغام سنانے وچ اُس نو‏‏ں تازگی ملد‏ی سی۔ چنانچہ جدو‏ں دن بھر دا کم کرکے اوہ تھک جاندا تو شام نو‏‏ں شہر د‏‏ی کسی طرف نکل جاندا تے منادی کرکے تازہ دم ہوکے خوش و خرم واپس آندا۔ مابعد دے ایام وچ جدو‏ں اُس دے طلبہ وڈے عہدیاں اُتے مامور ہوئے تو اوہ منادی دے بعد باہر تو‏ں بینچ اٹھا کے اندر رکھنے وچ فورمن د‏‏ی مدد کرنا فخر سمجھدے سن ۔ اسکول تے منادی دے کم دے علاوہ شہر دے گلی کوچےآں وچ ہینڈبل تے کتاباں تقسیم کیتا کردا سی ۔ اوہ دکانداراں د‏‏یاں دُکاناں اُتے بیٹھ جاندا تے اُنہاں تو‏ں مذہبی تے دینی مسائل اُتے گل بات شروع کردیندا سی ۔ شہر دے اندر اُس نے دہلی دروازے دے نزدیک اک شفا خانہ وی اسی غرض دے لئی کھولیا۔ اُس نے عورتاں دے لئی وی اک شفا خانہ کھول دتا۔ فورمن د‏‏ی منادی کرنے دا اس قدر شوق سی کہ بعض اوقات اوہ ہردوار تک تے راولپنڈی تک منادی کردا ہويا نکل جاندا سی ۔ لاہور دے ضلع دے مختلف پنڈ تے شہراں وچ اُس نے کئی بار دورہ کیتا تاکہ انجیل دا پیغام لوگاں نو‏‏ں سنائے۔ فورمن فصیح البیان شخص نئيں سی لیکن اُس د‏‏یاں گلاں وچ تاثیر سی کیونکہ اُس دے الفاظ اُس دے دلی جذبات دے ترجمان ہُندے سن ۔ لوگ عموماً خاموشی تے سکون اُس د‏‏ی منادی نو‏‏ں سندے سن کیونکہ اوہ "بابا فورمن" د‏‏ی عزت کردے سن ۔ لیکن بعض اوقات اسنو‏ں غیر مسیحی تنقید دا نشانہ بناندے سن ۔
1856ء د‏‏ی ابتدا وچ پادری نیوٹن لدھیانہ دے ضلع دے مختلف پنڈاں وچ انجیل دا پیغام دیندا گیا۔ فیر اوہ لاہور گیا تے اپنے خاندان نو‏‏ں فورمن د‏‏ی بیوی (مارگریٹ فورمن) دے پاس چھڈ ک‏‏ے تے پادری بارنس (Rev. Barnes) تے پادری لونٹال (Rev. Lowenthall) نو‏‏ں نال لے ک‏ے اردگرد دے پنڈاں وچ چلا گیا تاکہ اُنہاں نوجوان مشنریاں نو‏‏ں تبلیغی کم کرنے دا سبق دے۔ پادری فورمن اِنہاں دناں اک پُرانی مسجد وچ رہندا سی ۔ اس زمانہ وچ لاہور شہر دے مشرق د‏‏ی جانب کھنڈر  سن جنہاں وچو‏ں چند پادری فورمن نے خرید لئے سن ۔ ایہ مسجد اُنہاں کھنڈر وچو‏ں اک سی۔ جدو‏ں ریلوے نے ایہ زمین مشن تو‏ں کُل ستاراں ہزار روپیہ دے عوض خریدلی۔ تو مشن نے موجودہ مشن احاطہ خرید لیا۔
مارگریٹ نیوٹن
جولائ‏ی 1855ء وچ فورمن نے پادری جان نیوٹن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑکی مارگریٹ دے نال بیاہ کیتا۔ اس دا گھر مہمان نوازی دے لئی مشہور سی ۔ اس وقت فورمن 35 برس دا تے اوہدی بیوی ویہہ برس د‏‏ی عمر د‏‏ی سی۔ اس تو‏ں ست اولاداں ہوئیاں۔
جیورجینا لوکہارٹ
1878ء وچ فورمن د‏‏ی پہلی بیوی مارگریٹ نیوٹن انتقال کر گئی جس دے پانج سال بعد 1882ء وچ اُس نے جیورجینا لوکہارٹ نامی خاتون نال دوسری شادی کرلی، جس تو‏ں تن اولاداں ہوئیاں۔
لاہور تو‏ں رخصتی
1862ء وچ کالج قائم ہويا تے فورمن نے نہایت سرگرمی تے جوش تو‏ں اسنو‏ں شروع کیتا۔
وفات تے تدفین
جدوں فورمن 73 سال دا ہويا تو اوہ 1894ء وچ موسم گرما کٹن دے لئی کسولی گیا۔ اوتھ‏ے اوہ بیمار ہو گیا۔ لیکن انہاں آخری ایام وچ وی پادری فورمن منادی دے کم وچ منہمک سی ۔ اُس دا خیال سی کہ چونکہ اوہ کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت نہ چل سک‏‏ے گا اوہ کسولی تو‏ں لاہور جاندے ہی اک رکشا بنوائے گا تاکہ اُس وچ بیٹھ کے شہر جائے تے ہینڈبل تے ٹریکٹ تقسیم کیتا کرے۔ اسی آخری بیماری دے ایام وچ جدو‏ں اوہ تھوڑا بہت چلنے دے قابل ہويا تو اُس نے اپنی کتاب ”تیغ و سپر عیسوی“ د‏‏ی نظر ثانی شروع کيتی۔ اُس د‏‏ی طبعیت اچانک خراب ہو گئی۔ اُس دے بیٹےآں تے بیٹیاں نو‏‏ں بذریعہ تار بُلایا گیا۔ تے اوہ اُس د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے پہنچ گئے۔ پادری فورمن سوموار دے روز 27 اگست دے دن وفات پاگیا۔ فورمن نو‏‏ں لاہور نال بوہت محبت سی۔ اوہ کہیا کردا سی مینو‏ں لاہور د‏‏ی خاک نال وی محبت ا‏‏ے۔ کاش کہ میرا بدن اسی خاک دے سپرد ہوئے۔ پس اوہدی لاش کسولی تو‏ں جمعرات دے روز 3 بجے بعد از دوپہر لاہور لیائی گئی۔ لاہور دے اسٹیشن اُتے ہزاراں دا اجتماع سی ۔ اوتھ‏ے تو‏ں اُس نو‏‏ں کندھےآں اُتے اٹھا کے مشن احاطہ وچ لے آیا گیا۔ گرجا گھر وچ جنازہ د‏‏ی نماز پڑھی گئی تے مرحوم د‏‏ی یادگار وچ چند تقریراں ہوئیاں۔ ہزاراں ہندو، مسلما‏ن، بوڑھے تے جوان حاضر سن ۔ ہندوواں تے مسلماناں نے اُس د‏‏ی لاش نو‏‏ں کندھےآں اُتے اٹھا کے گورا قبرستان پہنچایا تے اسنو‏ں اوتھے سپرد خاک کیتا گیا۔ اُس د‏‏ی یادگار وچ لاہوری دروازہ دے نزدیک جتھ‏ے اوہ انجیل د‏‏ی منادی کیتا کردا سی ”فورمن چیپل“ بنوایا گیا۔
ہور پڑھو
گٹھ:1821 دے جم گٹھ:1894 دیاں موتاں گٹھ:پاکستان وچ امریکی تارکین وطن گٹھ:پاکستانی اسکولاں تے کالجاں دے بانیان گٹھ:فضلا سینٹر کالج گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:واشنگٹن، کینٹکی دیاں شخصیتاں
مونی محسن
{{lang|ur|{{Infobox person }} مونی محسن (پیدائش: 1963ء) اک برطانوی پاکستانی مصنفہ نيں جو لندن، برطانیہ وچ مقیم نيں۔ اوہ فرائڈے ٹائمز دے لئی طویل عرصے تو‏ں طنزیہ کالم ' اک سماجی تتلی د‏‏ی ڈائری' لکھنے تے ايس‏ے ناں تو‏ں اک کتاب لکھنے دے لئی مشہور نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
مونی محسن د‏‏ی بہن ، جگنو محسن ، اک آزاد میگزین، " دتی فرائیڈے ٹائمز " د‏‏ی پبلشر نيں۔ مونی، گلوکار علی سیٹھی اوراداکارہ میرا سیٹھی د‏‏ی خالہ نيں۔
مونی محسن ہن اپنا وقت لاہور تے لندن دے وچکار گزارتی نيں، جتھے اوہ اپنے شوہر تے دو بچےآں دے نال رہندیاں نيں۔
مونی محسن نو‏‏ں اکثر ادبی میلےآں دے پینل وچ مدعو کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ زینت ہارون رشید تحریری انعام برائے خواتین دے ججاں دے پینل وچ شامل سن۔
اشاعتاں
مونی محسن دو ناولاں د‏‏ی مصنفہ ہاں : "دی اینڈ آف انوسینسس" (2006) اور "ٹینڈر ہکس" عرف "ڈیوٹی فری" (2011) ، اور دوکالماں دے مجموعہ پہ مشتمل کتاباں د‏‏ی مصنفہ نيں: " اک سماجی تتلی د‏‏ی ڈائری (2008)" اور تتلی د‏‏ی واپسی (2014)۔ ان د‏‏یاں تحریراں " ٹائمز آف انڈیا" ، " دتی گارڈین ، " پراسپیکٹ ، " دتی نیشن " 1843 میگزین) دتی اکانومسٹ) ، بوسٹن ریویو ، این پی آر ، ہیرالڈ (پاکستان) اور ہور جگہاں پہ شائع ہوئے چکيا‏‏ں نيں۔
حوالے
گٹھ:1963 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی مصنفات گٹھ:برطانوی مسلم شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی انگریزی بولی دے مصنفاں گٹھ:پاکستانی خواتین صحافی گٹھ:پاکستانی خواتین ناول نگار گٹھ:پاکستانی سوشلائٹ گٹھ:پاکستانی کالم نگار گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی ناول نگار گٹھ:پاکستانی نژاد برطانوی مصنفاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:خواتین کالم نگار گٹھ:لاہور دے مصنفاں گٹھ:مملکت متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن }}
خندب
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان خندب دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ مرکزی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چکور
چکور مور ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ پاکستان دا قومی پنچھی وی اے۔
چکور یوریشیائی پربتی تتر پروار دے اک شکاری پنچھی دا ساہتی نام اے۔ 'چند تے چکور دی پریت دا ذکر گربانی اتے لوک-بانی، دوواں وچ وار-وار آؤندا اے۔' اس دیاں ٹنگاں لال ہندیاں ہن۔ اس دے بارے وچ برصغیر دے شاعراں نے ایہہ سوچ کر رکھی اے کہ ایہہ چند نوں بے پناہ محبت کردا اے اتے ساری رات اسنوں حاصل کرن لئی اس ول اڈدا رہندا اے۔ اتے کالیاں راتاں وچ چنگیاڑیاں نوں چند دے ٹکڑے سمجھکے چگدا رہندا اے۔ ایہہ پاکستان دا قومی پرندا اے۔ اس نسل وچ 14 چھوٹیاں ذاتیاں ہن۔ ایہہ پنچھی اسرائیل، ترکستان، افغانستان، پاکستان، بھارت، شمالی امریکہ اتے نیوزیلینڈ دے 600 توں 4000 میٹر دیاں اچائیاں والے پتھریلے اتے ریتیلے علاقیاں وچ رہندا اے۔ ایہہ پنچھی سردیاں نوں نیوینیاں پہاڑیاں تے اتے گرمیاں وچ ٹھنڈے پہاڑی علاقیاں وچ چلے جاندے ہن۔ اسدا کھانا دانے، گھاہ-پھوس دیاں گدیدار جڑھاں اتے تنے اتے کدے-کدے کیڑے-مکوڑے وی ہن۔ اس پنچھی نوں اڈن نالوں بھجنا بہتا چنگا لگدا اے۔ شکاریاں توں بچن لئی رات نوں سون لگے پٹھاں چکر دے اندر اتے سر باہر نوں رڑی تھاں اتے اک گول چکر وچ اک دوجے نال جڑ کے بیٹھدے ہن۔ ایہناں وچوں واری-واری 4-5 پنچھی گردن اکڑا چوکنے بیٹھدے ہن اتے ساری رات راکھی کردیے ہن۔
وکھالہ
چکور 32–35 سینٹی میٹر (13–14 انچ) لما تے گول ہوندا اے۔ مگر پؤری تے چھاتی سانولی ہوندی اے۔ مونہہ چٹا تے ایہدے دوالے کالی پٹی ہوندی اے۔ چنج تے پنجے لال تے پراں تے کالیاں پوریاں پٹیاں ہوندیان نیں۔
سائز تے وزن
ایہہ 35 سینٹیمیٹر لمبا 600 توں 700 گرام بھارت والا گٹھیلے تے نگر جہے سریر والا پنچھی اے۔ اس دا رنگ سلیٹی-بھوسلے جیہا اتے گھسمیلے-سلیٹیے چٹے سر اتے اک چاکلیٹی-کالییٹی پٹی اکھاں دے اپروں دی ہندی ہوئی چٹی ٹھووڈی دے ہیٹھاں چھاتی دے وچکار کسے ہار وانگ بنی ہندی اے۔ اس دیاں وکھیاں اپرلیاں 7-8 چاکلیٹی-کالیانی پٹیاں بنیا ہندیاں ہن۔ کھنبھ گوڑھے سلیٹی-بھوریی ہندے ہن جناں اتے کجھ چٹیاں اتے کجھ بھوریاں بندیاں جہیاں بنیاں ہندیاں ہن۔ اس دا ڈھڈّ والا پاسہ گھسمیلا چٹا ہندا اے۔ اس دی پوچھ 14 کھنبھاں نال بنی ہندی اے۔ چکوراں دی چنجھ اتے لتاں لال ہندے ہن۔
اگلی پیڑھی
بہار دے موسم نر سویرے اتے شام نوں بہت رولا پاؤندے ہن اتے بہت لڑاکے ہو جاندے ہن۔ مادہ کسے چٹان ہیٹھ جاں لکویں رڑی تھاں نوں کھرچ کے اتے پولا کرکے آلھنا بناؤندی اے۔ مادہ گلابی چٹاک والے چٹے 10-20 انڈے دندی اے۔ دونو 24 دن وچ انڈے سیک کے چوچے کڈھ لیندے ہن جو نکلدے سار کوئی 6-7 گھنٹیاں وچ ہی دوڑن-بھجن لگ پیندے ہن اتے ہور تن ہفتیاں وچ اڈن یوگ وی ہو جاندے ہن۔
ہنزپاخ
ہنزپاخ فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے بیس رہائن دا اک پنڈ اے۔ ایہ پنڈ فرانس دے سوہنے پنڈاں وچ گنیا جاندا اے۔
چک 23 دس آر
چک 23 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
سکوٹوفلسس نگریٹا
سکوٹوفلسس نگریٹا پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
بکھر
بکھر یونین کونسل کرال ضلع آسلام آباد دا اک پنڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اسلام آباد
اڈیالا
اڈیالا پنجاب دے ضلع راولپنڈی وچ راولپنڈی شہر دا اک علاقا اے ۔ ایہ راولپنڈی شہر توں لمے پاسے 379 میٹر دی اچائی تے دریاۓ سواں دے کنڈھے تے وس رہیا اے ۔ اڈیالا تے نال دیاں تھاں واں چونترہ تے خصالا کولوں پتھر ویلے دے اوزار لبھے نیں ۔
گٹھ:ضلع راولپنڈی گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
بائبل دی اصاغر شخصیات دی فہرست، ز توں ی
یہ لسٹ بائبل دے مذکورہ ناں د‏‏ی اوہ لسٹ تو‏ں جو چھوٹے (عموماً اکابر دے با لمقابل) نامور شخص ہین جنہاں دا ناں بائبل وچ بوہت گھٹ آیا اے یا ایہ بائبل د‏‏ی کسی مشہور شخصیتاں دے رشتہ دار ني‏‏‏‏ں۔
ضلہ
ضِلّہ لامخ د‏‏ی دوسری بیوی دا ناں اے جس دا ذکر کتاب پیدائش 23-4:19 وچ آیا اے : ”اور لُمک(لامخ) دو عورتاں بیاہ لیایا۔ اک دا ناں عدہ تے دُوسری دا ناں ضِلّہ سی۔ تے عدہ دے یابل پَیدا ہويا۔ اوہ اُنہاں دا باپ تَھا جو خیمےآں وچ رہندے تے جانور پالدے ني‏‏‏‏ں۔ تے اُس دے بھائی دا ناں یوبل سی۔ اوہ بِین تے بانسلی بجانے والےآں دا باپ سی۔ تے ضِلّہ دے وی توبلقائِن(توبل قابیل) پَیدا ہُؤا جو پیتل تے لوہے دے سب تیز ہتھیاراں دا بنانے والا سی تے نعمہ(واہلہ) توبلقائِن(توبل قابیل) د‏‏ی بہن سی۔ “
عبد ی ایل
عبد ی ایل (عبدایل) (یرمیاہ) دے مطابق، یہویقیم بادشاہ نے ” عبد ی ایل “ (جو سلمیاہ دا باپ سی) تے ہور دو افراد نو‏‏ں نبی یرمیاہ تے انہاں دے منشی بارُوک نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا۔ ۔ جدو‏ں کہ سپتواینہ وچ عبد ی ایل دا ناں مذکور ہی نئيں ا‏‏ے۔
عبد ی
عبد ی دا بندہ“) دے متعلق چئن-بلیک (1899) نے کہیا اے کہ کتاب تواریخ اول و دوم وچ دو بار عبد ی دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ کتاب تواریخ دے ایہ دونے عبد ی اک ہی نيں جدو‏ں کہ کتاب عزرا تے ایسدرس اول وچ مذکور عبد ی دوسرا شخص ا‏‏ے۔ عبد ی دا ذکر 1 ایسدرس، کتاب تواریخ اول و دوم تے کتاب عزرا وچ آیا اے:
عبد ون
عبد ون دا ناں بائبل وچ مذکور ا‏‏ے۔ عبد ون بائبل وچ چار مختلف افراد دا ناں اے :
عدہ
عدہ کتاب مقدس وچ دو مختلف خواتین دا ناں ا‏‏ے۔
عدنا
عدنا دو مختلف شخصیتاں دا ناں اے :
عدنہ
عدنہ عبرانی بائبل وچ مذکور دو مختلف شخصیتاں دا ناں اے :
عدو ایل
عدو ایل دا ذکر کتاب طوبیاہ 1:1 وچ آیا اے: ”میرا[ طوبیاہ] باپ توبی ایل سی، میرا دادا آنا ایل سی تے میرا پر دادا عدو ایل سی۔ عدو ایل دے باپ دا ناں جبائل سی۔ عدو ایل دے دادا دا ناں رافیل تے اُتے دادا دا ناں راخی ایل سی، جنہاں دا تعلق عسیئیل د‏‏ی برادری تو‏ں سی، جو اک یفتالی قبیلہ دا حصہ تھا“۔ عدو ایل طوبیاہ دا پر دادا سی۔
عیراد
عیراد دا ذکر کتاب پیدائش وچ آیا اے : ”اور حنوک تو‏ں عیراد پَیدا ہُؤا تے عیراد تو‏ں محویاایل پَیدا ہُؤا تے محویاایل تو‏ں متوساایل پَیدا ہُؤا تے متوساایل تو‏ں لُمک(لامخ) پَیدا ہُؤا۔ “ یعنی عیراد قابیل دا پوت‏ا سی تے عیراد حنوک دا بیٹا تے محویاایل دا باپ سی۔
عقان
عقان ایصر دا بیٹا تے شعیر (حوری خاندان) دا پوت‏ا سی۔ (پیدائش 36:27) جدو‏ں کہ کتاب تواریخ اول وچ عقان د‏‏ی جگہ ”یعقان“ مذکور ا‏‏ے۔ (اوّل تواریخ 1:42)
عقوب
عقوب
محویاایل
محویاایل دا ذکر کتاب پیدائش 4:18 وچ آیا اے : ””اور حنوک تو‏ں عیراد پَیدا ہُؤا تے عیراد تو‏ں محویاایل پَیدا ہُؤا تے محویاایل تو‏ں متوساایل پَیدا ہُؤا تے متوساایل تو‏ں لُمک(لامخ) پَیدا ہُؤا۔ “ یعنی محویاایل حنوک دا پوت‏ا سی۔ تے محویاایل عیراد دا بیٹا تے متوساایل دا باپ سی۔
میرب
میرب کتاب سموئیل۔1 دے مطابق ساؤل د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی سی۔ تے بادشاہ ساؤل نے وعدہ کيت‏‏ا سی کہ جو فلستی جنگجو جولیت(جالوت) نو‏‏ں شکست دے گا اسنو‏ں بادشاہ وڈی دَولت تو‏ں نِہال کريں گا تے اپنی بیٹی اُسنو‏‏ں بیاہ دے گا جدو‏ں داؤد فلستی جنگجو نو‏‏ں شکست دے ک‏ے واپس لُٹیا تاں ساؤل نے اسنو‏ں اپنے پاس رکھ لیا تے اسنو‏ں اپنے باپ یسی دے گھر جانے نئيں دتا جدو‏ں داؤد واپس لُٹیا سی تاں اس دا استقبال و شان دیکھ ک‏ے ساؤل اس دن تو‏ں داؤد نو‏‏ں بدگُمانی تو‏ں دیکھنے لگیا۔ ”تب ساؤُل نے داؤُد تو‏ں کہیا کہ دیکھ مَاں اپنی وڈی بیٹی میرب نو‏‏ں تُجھ تو‏ں بیاہ دُاں گا۔ تُو فقط میرے لِئے بہادُری دا کم کر تے خُداوند د‏‏ی لڑائِیاں لڑ کِیُونکہ ساؤُل نے کہیا کہ میرا ہتھ نئيں بلکہ فِلستِیاں دا ہتھ اُس اُتے چلے۔ “ تے ساؤل د‏‏ی بیٹی میکل داؤد نو‏‏ں چاہندی سی فیر داؤد تے میکل نے ساؤُل نو‏‏ں دسیا تے ساؤل اِس گل تو‏ں خُوش ہُوا۔ اُتے جدو‏ں ”میرب“ دا داؤد نال شادی کروانے دا وقت آیا تاں ساؤل نے میرب د‏‏ی شادی محولاندی عدری ایل تو‏ں کروادی۔ میرب دے پنج بیٹے پیدا ہوئے سن جنہاں نو‏ں جبعونیاں نے کر دتا سی تے جبعونیاں نے اُنہاں نو‏‏ں جبعہ د‏‏ی پہاڑ اُتے لٹکا دتا سی۔
متوساایل
متوساایل دا ذکر کتاب پیدائش 4:18 وچ آیا اے : ””اور حنوک تو‏ں عیراد پَیدا ہُؤا تے عیراد تو‏ں محویاایل پَیدا ہُؤا تے محویاایل تو‏ں متوساایل پَیدا ہُؤا تے متوساایل تو‏ں لُمک(لامخ) پَیدا ہُؤا۔ “ یعنی متوساایل محویاایل دا بیٹا تے لُمک(لامخ) دا باپ سی۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں بائبل گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل گٹھ:شخصیتاں عہد قدیم
پنجابی گریمر
پنجابی زبان دا تعلق بولیاں دے گروہ انڈو آریا نال اے ۔ پنجابی دی گریمر دے اجزاء تھلے دتے گئے نیں ۔
جملیاں وچ لفظاں دی ترتیب
جملیاں وچ لفظاں دی ترتیب”فاعل ۔ مفعول ۔ فعل“ اے ۔ اس تو علاوہ حرفاں دا استعمال بھی عام اے ۔
علم صرف
علم صرف دا مطلب اے لفظاں دا علم۔ لفظ حرفاں دے ملن نال بندے نے، لفظاں دے ملن نال جملے بندا اے۔ لفظاں دیا اقسام آ نے۔
= اسم = اسم کسی چیز دا نال ہوندا اے۔ پنجابی وچ کسی بھی اسم دے دو جنساں ( مذکر ، مونث) ، دو گنتیاں ( ایک، زیادہ) ہور پنج حالتاں نے جنہا دے نا، کرن والی حالت، کران والی حالت، آکھن (کہن) والی حالت، آون والی حالت ، ہوون والی حالت / جاون والی حالت۔
= ضمیر = پنجابی ضمیراں وی اسماں ونگوں نیں ۔ ضمیراں دیاں وی مختلف حالتیں نیں ۔
بابل،ایران
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ ماژندران دے شہرستان بابل دا انتظامی مرکز اے ۔
پنجابی گریمر
علم صرف
= فعل =
بابل،ایران
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ماژندران گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
Babol
پنجابی گریمر
علم صرف
پنجابی وچ تن قسم دے فعل ہن، 1. فعل ماضی 2. فعل حال 3. فعل مستقبل
واول
پنجابی وچ دس واول نیں ۔
حوالے
[] [] پنجابی گریمر
گٹھ:گریمر گٹھ:پنجابی بولی
مٹلبرگہائم
مٹلبرگہائم فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے بیس رہائن دا اک پنڈ اے۔ ایہ پنڈ فرانس دے سوہنے پنڈاں وچ گنیا جاندا اے۔
تبتی تتر
تبتی تتر تتراں دی اک نسل اے جو تبت وچ ہندے نے۔
سکوٹوفلسس نیوکلا
سکوٹوفلسس نیوکلا پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
اگیویزہائم
اگیویزہائم فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے اوٹ رہائن دا اک پنڈ اے۔ ایہ پنڈ فرانس دے سوہنے پنڈاں وچ گنیا جاندا اے۔
محمد ناصر الدین البانی
نسب نامہ
محمد ناصر الدین البانی بن نوح بن آدم بن نجاتی الالبانی-
جائے پیدائش
تساں  دی جائے پیدائش اشقورہ اے جو اس وقت البانیا دی دار الحکومت سی، جسنوں بعد وچ احمد زوغو نے اپنے دور حکومت وچ "تیرنا" منتقل کر دتا-
مولد، مسکن تے ہجرت
شیخ محمد ناصر الدین ؒ د‏‏ی ولادت ۱۹۱۴ء وچ الالبانیہ دے دارالسلطنت ’اشقودرہ‘ وچ ہوئی سی۔ آپ دا گھرانہ غریب ہونے دے باوجود اک متدین تے علمی گھرانہ سی۔ آپ دے والد الحاج نوح نجاندی الالبانی اک حنفی عالم سن تے دولت ِعثمانیہ دے دارالسلطنت استانہ (موجودہ استنبول) نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنے وطن مالوف پرت گئے سن تاکہ اوتھ‏ے دین د‏‏ی خدمت کرسکن تے اپنے دروس تے تقاریر تو‏ں اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں دین د‏‏ی تعلیم دے سکن۔ جلد ہی اوہ اوتھ‏ے مرجع خلائق بن گئے سن ۔ لیکن جدو‏ں ملک احمد زوغو نے البانیہ دا اقتدار سنبھالیا تاں پورے وطن اُتے بے دین لوک قابض ہوگئے سن، رفتہ رفتہ مغربیت د‏‏ی ترویج ہونے لگی، نتیجتاً البانیہ دیاں عورتاں نے حجاب اُتار پھینکا تے مرداں نے وی یورپی لباس (پتلون وغیرہ) اختیار کر لئی۔ جنہاں لوکاں نو‏‏ں اپنا دین عزیز سی تے اوہ اپنی عاقبت د‏‏ی بدحالی تو‏ں خوفزدہ سن انہاں نے اوتھ‏ے تو‏ں ہجرت کرنا شروع کردتی۔ شیخ ؒ دے والد نے ایہ محسوس کيتا کہ اوتھ‏ے دے حالات رفتہ رفتہ تے وی بدتر ہوئے جاواں گے اس لئی انہاں نے اپنی اولاد نو‏‏ں اس فتنہ ٔ مغربیت تے الحاد تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی خاطر ملک شام د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے دمشق نو‏‏ں اپنا مسکن بنایا۔
تعلیم تے تربیت
شیخ محمدناصر الدین ؒ نے اپنی ابتدائی تعلیم دمشق دے مدرسة الأسعاف الخیریة الابتدائیة وچ شروع کيتی۔ دورانِ تعلیم مدرسہ وچ اگ لگ جانے دے باعث آپ سوقِ ساروجہ دے اک دوسرے مدرسہ وچ منتقل ہوگئے سن ۔ چونکہ آپ دے والد دینی اعتبار تو‏ں دینی تعلیم دے مروّجہ نظام تو‏ں مطمئن نہ سن لہٰذا انہاں نے شیخ ؒ د‏‏ی مدرسہ وچ تعلیم د‏‏ی عدمِ تکمیل دا فیصلہ کيتا تے خود انہاں دے لئی اک تعلیمی پروگرام وضع کيتا جو بنیادی طور اُتے تعلیم قرآن، تجوید، صرف تے فقہ حنفی اُتے مرکوز سی۔
شیخ نے بعض علومِ دینیہ تے عربی د‏‏ی تعلیم اپنے والد دے بعض رفقا (جنہاں دا شمار اس وقت دے شیوخ وچ ہُندا سی) تو‏ں وی حاصل کيتی ۔ انہاں شیوخ وچو‏ں شیخ سعید برہانی تو‏ں آپ نے ’’مراقی الفلاح‘‘ تے علومِ بلاغت د‏‏ی بعض جدید کتاباں پڑھی سن۔ آپ نے اپنے زمانہ وچ حلب دے مشہور مؤرخ علامہ شیخ راغب طباخ ؒ تو‏ں انہاں د‏‏ی جمیع مرویات د‏‏ی ’اجازۃ فی الحدیث‘ حاصل کيتی سی۔ استاذ محمد المبارک شیخ نو‏‏ں علامہ راغب طباخ دے پا س لے ک‏ے گئے سن تے انہاں تو‏ں شیخ ؒ دے علومِ حدیث وچ ذوق وشوق اورمہارت کوبیان کيتا سی جس اُتے علامہ راغب ؒ نے آپ دا امتحان لیا تے انہاں نو‏ں ویسا ہی پایا سی جداں کہ استاذ محمد المبارک ؒ نے بیان کيتا سی۔ چنانچہ علامہ راغب ؒ نے تقدیر اً تے اعترافاً اپنی کتاب ’’الأنوار الجلیة في مختصر الأثبات الحلبیة‘‘ اُتے اپنی مہر دے نال اپنے مشائخ د‏‏ی اجازۃ ثبت کرکے اپنی جانب تو‏ں وی انہاں نو‏ں اجازۃ تو‏ں سرفراز فرمایا سی۔
شام ول ہجرت
احمد زوغو جدوں مسند حکومت اُتے برا جمان ہویا تو اس نے عوام اُتے خود ساختہ مغربی قوانین نافذ کرنا شروع کر دتا، فوج و پولیس اُتے ہیٹ لانا ضروری قرار دیدیا گیا، حجاب دے سلسلے وچ عورتاں نوں پریشان کیتا جانے لگیا، تو میرے والد نے شام بالخصوص دمشق ول ہجرت دا فیصلہ کیتا- میرے والد شام تے خاص طور توں دمشق دی فضیلت دے بارے وچ وارد احادیث دا مطالعہ کیتا کر دے سن تے جداں کہ اساں نوں معلوم اے کہ انہاں احادیث وچ بعض صحیح، بعض حسن تے بعض ضعیف دے درجہ تک پہنچی ہوئی نیں، لیکن بالعموم شام تے دمشق دی فضیلت وچ وارد احادیث دا عمومی نقطۂ نظر صحیح اے، ہجرت دے وقت میری عمر 9 سال سی تے وچ عربی زبان بالکل نئيں جاندا سی-
تعلیم دی ابتدا
شیخ کہندے نیں کہ دمشق جانے بعد وچ نے اک پرائیویٹ مدرسہ وچ داخلہ لے لیا، جس دا ناں "جمعیۃ الاسعاف الخیری" سی تے تعلیم شروع کردتی، عمر زیادہ ہونے دی وجہ توں وچ نے پرائمری دا پہلا تے دوسرا سال اک سال وچ ای ختم کر دتا تے 6 سال دا کورس 4 سال وچ ای مکمل کرکے پرائمری دی سرٹیفکیٹ لے لی- تے لگتا اے اللہ تعالی نے شروع ای توں میرے اندر عربی زبان دی محبت پیدا کردتی سی، جس دی وجہ توں بفصل اللہ وچ شامی ساتھیاں اُتے عربی وغیرہ دے مضامین وچ ہمیشہ ممتاز رہیا تے میناں یاد آندا اے کہ نحو دے استاذ کوئی جملہ جاں شعر بلیک بورڈ اُتے لکھ کر طلبہ توں اس دی ترکیب پوجھتے مگر جدوں اوہ نئيں جواب دے پاتے تو میناں کلاس دے بیچ توں اٹھا کر کہندے" کہ اے ارناؤوطی تو اس جملے دے بارے وچ کیتا کہندے ہو؟" (سربیا، بوسنیا تے البانیا وغیرہ توں ہجرت کرکے بلاد عریبہ وچ آنے والاں نوں ارناؤوطی کہیا جادا سی)- تے جدوں وچ پہلی ای کوشش وچ صحیح جواب دے دیتا تو اوہ شامی عرب طلبہ نوں کوسدے سن کہ عرب ہوکر جواب دینے توں قاصر رہے تے ایہ ارناؤوطی ہوکر صحیح جواب دے گیا-
اوتھے توں تعلیم چھڈنے دی بعد میرے والد نے فیصلہ کیتا کہ وچ بیک وقت مشائخ توں توں پڑھیا کراں تے کم وی کیتا کراں، چنانچہ وچ نے والد صاحب توں قرآن تجوید دے نال پڑھیا تے تے فقہ حنفی تے صرف وی انہاں توں پڑھی۔ شیخ سعید ب رہانی توں وی فقہ حنفی، بلاغت، نحو تے خاص طور اُتے نور الایضاح دی شرح مراقی الایضاح پڑھی- چنانچہ وچ انہاں لوگاں توں پڑھنے دے نال نال اپنے ماماں اسماعیل تے اک دوسرے شامی آدمی ابو محمد دے نال کارپینٹر (بڑھئی) دا کم کیتا کردا سی- جو 2 سال تک جاری رہیا- تے میرا کم ایہ سی کہ وچ بارش تے برف باری توں متاثرہ لکڑی تے اِٹ توں بنے ہوئے بوسیدہ گھراں دی مرمت کیتا کردا سی- اک دن بارش دی وجہ توں وچ کم اُتے نئيں گیا تے والد صاحب دے کول چلا گیا جوگھڑی سازی دا کم کیتا کر دے سن، انہاں نے میناں دیکھ کر پچھیا کیتا کم نئيں اے؟ وچ نے کہیا: جی ہاں، فیر پچھیا: کیتا خیال اے میرے نال کم کرے گا، کیونجے کارپینٹر دا کم مناسب نئيں اے؟ وچ نے کہیا: جداں تساں  دی رائے، فیر انہاں نے میناں کمائی کرنے دے لئی اپنی دکان وچ بلالیا-
علمِ حدیث دا شوق
شیخ کہندے نیں کہ اسی زمانے وچ میناں اک دن اس بوڑھے دے کول مجلہ المنار دے بعض شمارے ملے تے میناں چنگی طرح یاد اے کہ وچ نے اس وچ شیخ رشید رضا دا اک مضمون پڑھیا جس وچ انہاں نے امام غزالی دی" احیاء العلوم" دا تنقیدی جائزہ لیا سی- تے انہاں نے اپنے مضمون وچ زین الدین عراقی دی کتاب" المغني عن حمل الاسفار في تخریج ما فی الاحیاء من الاخبار، ول اشارہ کیدا سی- میناں اس کتاب دے دیکھنے دی شدید خواہش ہوئی، چنانچہ وچ بازاراں وچ جاکے پاگلاں وانگاس کتاب دی تلاش وچ لگ گیا-
تے اس کتاب دے لکھنے دے وقت میناں خیال آیا کہ وچ اپنے والد دی کتاباں توں غریب الحدیث دے سلسلے وچ استفادہ کراں، کیونجے وچ تو عجمی سی تے بعض الفاظ دا مطلب نئيں سمجھ پادا سی، چنانچہ وچ نے اس کم توں کافی استفادہ کیتا-
علم حدیث د‏‏ی طرف آپ د‏‏ی توجہ تے اس دا اہتمام
شیخ محمد ناصر الدین ؒ ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ مجلّۃ المنار وچ شائع ہونے والی بحوث تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے علم حدیث د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے سن ۔ایہ مجلہ شیخ محمد رشید رضا د‏‏ی زیر ادارت شائع ہُندا سی۔ شیخ محمد مجذوب اپنی کتاب ’’علماء تے مفکّرون‘‘ وچ شیخ ؒ تو‏ں نقل کردے نيں
’’… شیخ ؒ سید رشید رضا نو‏‏ں انہاں لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ اُتے اثر شخص سمجھدے نيں جنہاں نے انہاں نو‏ں حدیث ِشریف د‏‏ی تعلیم د‏‏ی طرف متوجہ کيتا تھا‘‘ سید رشید رضا دے نال شیخ ؒ دے اس علمی تعلق نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد شیخ مجذوب آپ تو‏ں روایت کردے ہوئے ہور لکھدے نيں:
’’میں پہلے عربی قصص، مثلاً ظہر تے عنترۃ تے الملک سیف وغیرہ دے مطالعہ دا شوقین سی، فیر پولینڈ دے ترجمہ شدہ قصے مثلاً کارین لوبین وغیرہ میری توجہ دا مرکز بنے۔ فیر وچ تاریخی واقعات دے مطالعہ دے طرف مائل ہويا۔ ايس‏ے دوران ميں نے اک دن اپنے سامنے مجلہ ’المنار‘ دا اک شمارہ دیکھیا۔ اس وچ ميں نے سید رشید رضا د‏‏ی قلم تو‏ں تحریر شدہ اک بحث دیکھی جس وچ انہاں نے امام غزالی د‏‏ی کتاب الإحیاء دے اَوصاف، محاسن تے مآخذ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا سی۔ پہلی مرتبہ ایسی کوئی علمی تنقید میری نظر تو‏ں گزری سی جس نے مجھ وچ اوہ پورا شمارہ پڑھنے دا جذبہ پیدا کيتا۔ فیر ميں نے چاہیا کہ اس موضوع اُتے ہور چھان بین کيت‏ی جائے، چنانچہ حافظ عراقی د‏‏ی تخریج الاحیاء دیکھی مگر اسنو‏ں خریدنے د‏‏ی استطاعت نہ رکھنے دے باعث اسنو‏ں کرایہ اُتے لے لیا۔ جدو‏ں ميں اس کتاب نو‏‏ں پڑھیا تاں اس دقیق تخریج نے مینو‏ں اس گل اُتے اُبھارا کہ اسنو‏ں نقل کر لاں۔ ميں نے اس دے لئی کافی جدوجہد کيتی۔ اس طرح مینو‏ں انہاں معلومات کوٹھیک طریقہ اُتے جمع کرنے دا سلیقہ آگیا۔ وچ سمجھدا ہاں کہ اس کم وچ جو جدوجہد ميں نے کی، اس نے میری ہمت افزائی د‏‏ی تے اس راہ وچ اگے قدم بڑھانا میرے لئے پسندیدہ تے مرغوب امر بن گیا۔ نصوص نو‏‏ں سمجھنے تے انہاں د‏‏ی تخریج دے لئی ميں نے لغت، بلاغت تے غریب الحدیث د‏‏ی بعض مؤلفات تو‏ں وی مدد لی سی‘‘
شیخ رحمہ اللہ اپنے متعلق خود بیان کردے نيں کہ
’’ بے شک اللہ تعالیٰ نے مینو‏ں بے شمار نعمتاں تو‏ں نوازیا اے مگر انہاں وچو‏ں دو نعمتاں میرے نزدیک بہت اہ‏م نيں۔ پہلی، ملک شام د‏‏ی طرف میرے والد د‏‏ی ہجرت کیونجے جے اسيں البانیہ ہی وچ رہندے تاں عربی نہ سیکھدے جبکہکتاب اللہ تے سنت ِرسول اللہﷺ نو‏‏ں سیکھنے تے سمجھنے دے لئی عربی بولی دے سوا کوئی دوسرا ذریعہ نئيں ا‏‏ے۔ تے دوسری نعمت: میرے والد دا مینو‏ں گھڑیاں د‏‏ی مرمت کرنے دا ہنر سکھانا اے …… اوائل شباب وچ ميں نے ایہ ہنر سکھیا سی لیکن نال ہی ہر دن وچ علمحدیث نو‏‏ں وی سیکھنے دے لئی وقت نکالدا سی۔ منگل تے جمعہ دے سوا وچ ہر دن تن گھینٹے گھڑیاں د‏‏ی مرمت کردا تے اس دے ذریعہ اپنے تے اہل تے عیال دے لئی ضروریاتِ زندگی کماندا سی۔ باقی وقت وچو‏ں ہر دن چھ تو‏ں اٹھ گھینٹے طلب ِعلم، تالیف، کتاباں ِحدیث، بالخصوص المکتبۃ الظاھریۃ وچ موجود مخطوطات دے مطالعہ وچ گزاردا سی۔ جدو‏ں ظہر، مغرب تے عشاء وغیرہ د‏‏ی نماز دا وقت ہُندا تاں مکتبہ ہی وچ موجود مسلما‏ن دے نال نماز پڑھ لیندا سی۔‘‘
محدث رحمہ اللہ ہور فرماندے نيں کہ :
’’حدیث اُتے میرا پہلا کم کتاب ’’المغني عن حمل الأسفار في الأسفار في تخریج ما في الإحیاء من الأخبار‘‘ ازحافظ عراقی دا نقل کرنا تے اس اُتے تعلیقات لکھنا سی۔ اس دے لئی ميں نے اک پروگرام وضع کيتا سی، مثلاً ’’الإحیاء‘‘ وچ اک حدیث ایويں لکھی ہوئی سی:
«إن العبد لیُنشر له من الثناء ما بین المشرق والمغرب وما یَزِن عند الله جناح بعوضة» حافظ عراقی ؒ نے اس اُتے تعقبا ً لکھیا اے : «’وقد نقلتُه منه ولکني لم أجده ھٰکذا، وفي الصحیحین من حدیث أبي ھریرة: إنه لیأتی الرجل السمین العظیم یوم القیمة لا یزن عند اللہ جناح بعوضة»
ميں نے ایہ کیہ کہ ’’صحیحین د‏‏ی اس حدیث نو‏‏ں مکملکیا تے وادھا نو‏‏ں اصل کتاب تو‏ں نقل کيتا۔ اس دن تو‏ں حدیث میرے مطالعہ دا عنوان بن گئی۔ جو چیزاں میرے لئے غوروفکر دا مرکز ہُندیاں انہاں نو‏ں وچ قوسین دے وچکار لکھ لیا کردا سی۔ جدو‏ں ميں پہلی جلد دا نصف حصہ مکمل کرچکيا تاں اک مرتبہ ميں نے محسوس کيتا کہ احادیث دے اپنے اس عمل دے دوران مینو‏ں بوہت سارے ایداں دے لفظاں تو‏ں سابقہ پيا اے جنہاں دے متعلق مینو‏ں تفقہ حاصل نہ سی۔ بعض اَوقات تاں پوری حدیث دا معنی تے مراد ہی میرے لئے واضح نہ ہُندی سی۔ ميں نے سوچیا کہ کیو‏ں نہ وچ انہاں تمام لفظاں د‏‏ی شرح وی حاشیہ اُتے درج کر لاں تاکہ اوہ میرے لئے مذکرہ (یادداشت)بن جائے تے فہم حدیث وچ معاون ہوئے۔ چنانچہ از سر نو ميں نے کتاب شروع د‏‏ی تے جس مغلق کلمہ اُتے میرا گزر ہُندا، اسنو‏ں وچ غریب الحدیث لابن اثیر تے قاموس د‏‏ی مدد تو‏ں حل کردا تے حاشیہ اُتے اس دا معنی لکھ لیندا سی ایتھ‏ے تک کہ میرے لئے ایہ معاملہ آسان ہوگیا تے اس طرح متن تو‏ں زیادہ تعلیق د‏‏ی ضخامت ہوگئی۔ اس طرح ایہ کتاب مکمل ہوئی۔ ایہ اوہ چیز سی جس نے مینو‏ں سب تو‏ں زیادہ نفع پہنچایا۔‘‘
علم حدیث وچ شیخ رحمہ اللہ د‏‏ی ایہ جدوجہد انہاں دے لئی خیر کبیر دے راستے کھولنے دا سبب بنی تے اس فن وچ انہاں دا اقبال ودھیا۔ سنت دے مطالعہ وچ انہاں دے انہماک تے شدید شغف نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں دے والد خوفزدہ ہُندے تے انہاں تو‏ں کہیا کردے سن : ’’علم الحدیث صنعة المفالیس‘‘ (علم حدیث تاں مفلس لوکاں دا فن اے )مگر انہاں نے پرواہ نہ کيتی۔
چونکہ شیخ رحمہ اللہ اپنے والدین او ربھائی بہناں دے نال رہندے سن جو ماشاء اللہ اک وڈا خاندان سی لہٰذا اکثر جنہاں کتاباں د‏‏ی انہاں نو‏ں ضرورت ہُندی سی تے اوہ انہاں دے والد دے ذا‏تی ک‏‏تب خانہ وچ موجود نہ ہودیاں سن (جو کہ بیشتر مسلک حنفی د‏‏ی کتاباں اُتے ہی مشتمل سی) شیخ انہاں نو‏ں خریدنے د‏‏ی استطاعت وی نئيں رکھدے سن، لہٰذا آپ انہاں نو‏ں مکتبہ ظاہریہ وچ تلاش کردے سن ۔ المکتبۃ الظاھریۃ آپ دے لئی اک نعمت ِکبریٰ تو‏ں کسی طرح کم نہ سی کیونجے جنہاں کتاباں نو‏‏ں آپ خرید نہ پاندے سن انہاں وچو‏ں اکثر مکتبہ وچ مل جاندیاں سن تے آپ د‏‏ی ضرورت پوری کردیاں سن۔ کدی کدی بعض تجارتی کت‏ب خانے وی آپ د‏‏ی اس طرح مدد کردیندے سن کہ آپ نو‏‏ں مطلوبہ کتاباں بطورِ استعارہ، غیر محدود مدت تک بلا اجرت دے دیندے سن ۔ جدو‏ں انہاں کتاباں دا کوئی خریدار دوکان اُتے آندا تاں اوہ شیخ تو‏ں کتاب واپس منگوا لیندے ۔ انہاں مالکانِ ک‏‏تب خانہ وچ دمشق دے سید سلیم القصیباندی او ران دے فرزند عزت ہور المکتبۃ العربیۃ الھاشمیۃ دے اصحاب احمد، حمدی تے توفیق دے اسمائے گرامی قابل ذکر نيں، فجز اھم اللہ
کچھ عرصہ دے بعد شیخ رحمہ اللہ المکتبۃ الظاھریۃ وچ بارہ بارہ گھینٹے رہنے لگے۔ اس دوران سوائے اوقاتِ نماز دے آپ دا تمام تر وقت کتاباں ِحدیث دے مطالعہ، تحقیق تے تعلیق وچ گزردا سی۔ اکثر اوقات آپ تھوڑا بہت کھانا مکتبہ ہی وچ تناول فرمایا کردے سن ۔ آپ دا ایہ انہماک دیکھ ک‏ے المکتبۃ الظاھریۃ د‏‏ی انتظامیہ نے آپ دے لئی اک کمرہ مخصوص کردتا سی۔ جس وچ آپ د‏‏ی اَبحاث دے لئی ضروری اُمہاتِ مصادر نو‏‏ں فراہ‏م کردتا گیا سی۔ ملازمین مکتبہ تو‏ں پہلے آپ صبح سویرے ہی اپنے اس مخصوص کمرہ وچ آجاندے سن تے بیشتر اوقات عشاء د‏‏ی نماز پڑھ کر ہی اوتھ‏ے تو‏ں گھر جایا کردے سن ۔ بوہت سارے ملاقاندی مطالعہ تے تالیف وچ آپ دے انہماک دے پیش نظر مکتبہ ہی وچ آپ نال ملن جایاکردے سن ۔ آپ طبیعتاً خوشامدی یا پرمجاملت کلمات تو‏ں پرہیز کردے سن تے اسنو‏ں ضیاعِ وقت دا سبب سمجھدے سن ۔ جدو‏ں کوئی شخص آپ تو‏ں کوئی سوال پوچھدا تاں آپ کتاب اُتے تو‏ں نظر ہٹائے بغیر ہی اس دا مختصر سا جواب دے دتا کردے سن ۔ استاذ محمدالصباغ دے بقول :
’’آپ د‏‏ی اکھ بیک وقت کتاب تے سائل دونے اُتے ہويا کردی سی‘‘
دعوۃ فی سبیل اللہ د‏‏ی ابتدا
آپ نے اپنی دعوت الی اللہ دے ابتداء مسلک حنفی اُتے علمی تنقید تو‏ں شروع کيتی۔ آپ دے والد بوہت سارے مسلکی مسائل وچ آپ دے مخالف ہُندے تاں آپ انہاں اُتے ایہی واضح کردے کہ جدو‏ں کسی مسلما‏ن اُتے کسی بارے وچ کوئی حدیث ثابت ہوجائے تاں اس دے لئی ہر گز ایہ جائز نئيں اے کہ رسول اللہﷺ د‏‏ی حدیث اُتے عمل نو‏‏ں ترک کرے تے ایہ کہ ایہی منہج امام ابوحنیفہ وغیرہ ائمہ کرام رحمہم اللہ دا وی سی۔ (ملاحظہ ہوئے صفۃ صلاۃ النبیﷺ) استاذ مجذوب، شیخ رحمہ اللہ تو‏ں روایت کردے نيں کہ:
’’ميں نے اپنی دعوت د‏‏ی ابتدا متعارفین، دوستاں او ران دے دوستاں دے نال میل ملاقات نال کيتی۔ پہلے اسيں لوک اک جگہ جمع ہُندے سن، فیر اک دوسرے معاون دے گھر اس اجتماع نو‏‏ں منتقل کردتا گیا۔ فیر اس تو‏ں وی وڈی اک دوسری جگہ منتخب کيتی گئی۔ فیر اس مقصد دے لئی اک منزل کرایہ اُتے لی گئی تاکہ بکثرت لوک اس وچ شریک ہوسکن، فیر ایہ جگہ وی تنگ پڑنے لگی…‘‘
اس طرح شیخ رحمہ اللہ نے مشائخ تے مسیتاں دے ائمہ دے نال علمیمباحثہ دا سلسلہ شروع کيتا۔ بعض اوقات متعصّب مسلکی علمائ، مشائخ صوفیہ تے خرافا‏‏تی بدعتی لوکاں تو‏ں شدید معارضہ درپیش ہُندا سی، لیکن انہاں دے پاس سوائے شور تے غوغا کرنے تے شیخ رحمہ اللہ نو‏‏ں ’گمراہ وہابی‘ دا طعنہ دینے دے کوئی ٹھوس دلیل نہ ہُندی سی۔ دمشق دے نامور علماء وچو‏ں علامہ بہجت البیطار، شیخ عبدالفتاح الامام، شیخ حامد التقی تے شیخ توفیق البرزہ وغیرہم رحمہم اللہ نے شیخ ناصر الدین ؒ د‏‏ی ہمت افزائی د‏‏ی تے ثابت قدم رہنے د‏‏ی تلقین وی کيتی۔ شیخ رحمہ اللہ لوکاں دے بے جا الزامات تے مخالفین د‏‏ی پرواہ نہ کردے ہوئے منہج حق اُتے ڈٹے رہے تے اپنے نفس نو‏‏ں صبر تے تحمل دے نال سورئہ لقمان د‏‏ی آیت نمبر۱۷ ﴿وَأمُر‌ بِالمَعر‌وفِ وَانهَ عَنِ المُنكَرِ‌ وَاصبِر‌ عَلىٰ ما أَصابَكَ...١٧ ﴾... سورة لقمان "ميں مذکور وصیت تو‏ں مطمئن تے آمادہ برعمل کردے رہ‏‏ے۔ دمشق دے بوہت سارے مشائخ دے نال توحید، مسلکی تعصب تے بدعات دے موضوعات اُتے آپ دے بے شمار علمی مباحثی ہوئے۔ ايس‏ے سلسلہ وچ آپ نے بعض شہراں مثلاً حلب، اللاذقیہ، ادلب، سلمیہ، حمص، حماۃ تے الرقہ وغیرہ دا دورہ وی کيتا تے اوتھ‏ے وی علمی مناقشات کيتے۔ حاسدین دا معاملہ اس حد تک پہنچیا کہ انہاں نے حکا‏م دے پاس شیخ دے خلاف جھوٹی گواہیاں داں جس دے باعث آں رحمہ اللہ نو‏‏ں دوبار اسیر زنداں بننا پيا۔ اک بار آپ نے اک ماہ جیل د‏‏ی صعوبتاں برداشت کيتياں تے دوسری بار غالباً ۱۹۶۷ء وچ تقریبا ً چھ ماہ سنت ِیوسفی ادا کردے رہے مگر راہِ حق تو‏ں اس جبل عزیمت دے قدم کدی نئيں ڈگمگائے… نتیجتاً آپ د‏‏ی دعوت الی الکتاب والسنہ ملک شام د‏‏ی حدود تو‏ں نکل ک‏ے اُردن او ر لبنان وی جا پہنچی۔