cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
فتنہ پردازی دے لئی مشورت
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لشکر وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد دو ڈھائی ہزار دے نیڑے سی جنہاں وچ بعض وڈے با اثر تے چالاک وی سن، انہاں لوکاں دے سرداراں تے سمجھ داراں نو‏‏ں عبداللہ بن سبا نے وکھ اک خاص مجلس وچ مدعو کيتا،اس مجلس خاص وچ عبداللہ بن سباء ،ابن ملجم، اُشتر، اُشتر دے خاص خاص احباب علیان الہتیم، سالم بن ثعلبہ،شریح بن ادنٰی وغیرہم بلوائی سردار شریک ہوئے تے آپس وچ کہنے لگے کہ ہن تک طلحہؓ تے زبیرؓ قصاص دے خواہاں سن لیکن ہن تاں امیر المومنین وی انہاں نو‏ں دے ہ‏م خیال معلوم ہُندے نيں اج سانو‏ں جُدا ہونے دا حکم مل چکيا اے ،جے آپس وچ انہاں د‏‏ی صلح ہوگئی تاں متفق ہونے دے بعد ایہ اسيں تو‏ں ضرور قصاص لاں گے تے اسيں سب نو‏‏ں سزادین گے،اُشتر نے کہیا: حقیقت ایہ اے کہ طلحہؓ وزبیرؓ ہاں یا علیؓ ہاں ساڈے متعلق تاں سب د‏‏ی رائے اک ہی اے ،اب جو ایہ صلح کرلاں گے تاں یقیناً ساڈے خون اُتے ہی صلح کرن گے،لہذا میرے نزدیک تاں مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ طلحہؓ تے زبیرؓ وعلیؓ تِناں نو‏‏ں عثمانؓ دے پاس پہنچاداں،اس دے بعد خود بخود امن وسکو‏ن پیدا ہوجائے گا،عبداللہ بن سبا نے جو اس مجلس دا پریسیڈنٹ بنیا ہویا سی کہ کہ تسيں لوکاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے تے حضرت علیؓ دے ہمراہ اس وقت ویہہ ہزار دا لشکر موجود اے ،اسی طرح بصرہ وچ طلحہؓ وزبیرؓ دے ہمراہ وی تیس ہزار تو‏ں کم فوج نئيں اے ،ساڈے لئے اپنے مقصد دا پورا کرنا سخت دشوار اے ،سالم بن ثعلبہ بو لاکہ سانو‏ں صلح ہوجانے تک کدرے وکھ تے دور چلے جانا چاہیدا شریح نے وی ايس‏ے رائے تو‏ں اتفاق ظاہر کيتا،لیکن عبداللہ بن سبا بولا کہ ایہ رائے وی کمزور تے غیر مفید اے اس دے بعد ہر شخص اپنی اپنی رائےبیان کردا رہیا تے کوئی فیصلہ نہ ہويا،آخر کارسب نے عبداللہ بن سبا تو‏ں کہیا کہ آپ اپنی رائے دا اظہار کرن،ممکن اے کہ اُسی اُتے سب متفق ہوجاواں،عبداللہ بن سبا نے کہیا کہ بھائیو!ہم سب دے لئےبہتری ايس‏ے وچ اے کہ سب دے سب حضرت علیؓ دے لشکر وچ ملے جلے رہیاں تے ان دے لشکر تو‏ں جُدانہ ہاں،بالفرض اوہ جے جدا وی کرداں تے سانو‏ں کڈ وی داں تاں اسيں انہاں دے لشک‏ر ک‏ے نیڑے ہی رہیاں،زیادہ فاصلہ اختیار نہ کرن تے کہہ داں کہ اسيں اس لئی آپ تو‏ں نیڑے رہنا چاہندے نيں کہ مباداصلح نہ ہوئے تے لڑائی چھڑ جائے تاں اسيں بروقت شریک جنگ ہوک‏ے آپ د‏‏ی امداد کرسکن، شریک لشکر یا نیڑے لشکر رہ ک‏ے سانو‏ں کوشش کرنی چاہیدا کہ دونے لشکر جانبین تو‏ں جدو‏ں اک دوسرے دے نیڑے ہاں تاں کسی صورت تو‏ں لڑائی چھڑ جائے تے صلح نہ ہونے پائے تے ایہ کچھ مشکل کم نئيں اے جس وقت فریقین آپس وچ لڑ پئے تاں ساڈے لئے کوئی خطرہ باقی نہ رہے گا۔
جنگِ جمل
صبح اُٹھ کر حضرت علیؓ نے کوچ دا حکم دتا،بلوائیاں دا لشکر جو مدینہ تو‏ں آپ ؓ دے نال تھا،شریکِ لشکر رہیا، انہاں دا اک حصہ وکھ ہوک‏ے لشک‏ر ک‏ے نیڑے قریب رہیا تے اک حصہ لشکر وچ ملیا جلا رہیا،راستے وچ بکر بن وائل تے عبدالقیس وغیرہ قبیلے وی لشکرِامام علی کرم اللہ وجہہوچ شریک ہوگئے، بصرہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے مقام قصر عبید اللہ دے میدان وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ خیمہ زن ہوئے،اُدھر تو‏ں حضرت ام المومنینؓ تے حضرت طلحہؓ تے زبیر وی بمعہ لشکر آک‏ے اُسی میدان وچ فروکش ہوئے،تین روز تک دونے لشکر اک دوسرے دے مقابل خاموش پئے رہے،اس عرصہ وچ حضرت زبیرؓ دے بعض ہمراہیاں نے کہیا کہ سانو‏ں لڑائی شروع کردینی چاہیدا،حضرت زبیرؓ نے فرمایا کہ قعقاع بن عمروؓ د‏‏ی معرفت مصالحت د‏‏ی گفتگو ہورہی اے سانو‏ں اس دے نیتجہ دا انتظار کرنا چاہیدا صلح کيت‏‏‏ی گفتگو دے دوران وچ حملہ آوری کرنا کسی طرح جائز نئيں اے ،حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ وی اُنہاں دے بعض لشکریاں نے جنگ دے شروع کرنے دا تقاضا کيتا تاں انہاں نے وی ایہی جواب دتا،اک روز اک شخص نے حضرت علیؓ تو‏ں استفسار کيتا کہ آپ بصرہ د‏‏ی طرف کیو‏ں تشریف لائے؟آپ ؓ نے جواباً فرمایا کہ فتنہ فرو کرنے تے مسلماناں دے درمیان مصالحت کرنے دے لئی اس نے کہیا: جے بصرہ والے آپ دا کہیا ماناں تے آپ دے مد مقابل لوک صلح تے آشتی د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہاں تاں فیر تسيں کیہ کرن گے؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ اسيں انہاں نو‏‏ں اُنہاں دے حال اُتے چھوڑدین گے اُس شخص نے کہیا کہ آپ تاں اُنہاں نو‏‏ں چھوڑدین گے لیکن جے انہاں نے آپ نو‏‏ں نہ چھڈیا تاں فیر تسيں کیہ کرن گے؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ اس حالت وچ اسيں مدافعت کرن گے،اِنّے وچ اک شخص بول اُٹھا کہ طلحہؓ تے زبیرؓ وغیرہ کہندے نيں کہ اساں خدائے تعالیٰ د‏‏ی رضا مندی حاصل کرنے دے لئی خروج کيتا اے ،کیہ تسيں دے نزدیک اُنہاں دے پاس وی کوئی دلیل خونِ عثمانؓ دا بدلہ لینے د‏‏ی اے ؟ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ ہاں انہاں دے پاس وی دلیل اے ،فیر اس نے دریافت کيتا کہ آپ دے پاس وی کوئی دلیل اس گل کيتی اے کہ آپ نے اس خون دا معاوضہ لینے وچ تاخیر کی؟ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ ہاں جدو‏ں کوئی امر مشتبہ ہوجائے تے حقیقت دا دریافت کرنا دشوار ہوئے تاں فیصلہ احتیاط تو‏ں کرنا چاہیدا جلدی کرنا کسی طرح مناسب نئيں اے ،فیر اُسی شخص نے پُچھیا کہ جے کل مقابلہ ہوگیا تے لڑائی شروع ہوگئی تاں ساڈا تے اُنہاں دا کیہ حال ہوئے گا؟حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ ساڈے تے ان دے یعنی دونے طرف دے مقتولین جنت وچ ہون گے۔
اس کےبعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حکم بن سلام تے مالک بن حبیب نو‏‏ں حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیر دے پاس پیغام دے ک‏ے بھیجیا کہ جے آپ حضرات اُس اقرار اُتے جس د‏‏ی حضرت قعقاع بن عمروؓنے اطلاع دتی اے قائم نيں تاں لڑائی تو‏ں رُکے رہیاں،جب تک کہ کوئی گل طے نہ ہوجائے،حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ نے کہلا بھیجوایا کہ آپ مطمئن رہیاں،ہم اپنے اقرار اُتے قائم نيں، اس دے بعد حضرت زبیرؓ تے حضرت طلحہؓ صفِ لشکر تو‏ں نکل ک‏ے دونے لشکراں دے درمیان میدان وچ آئے انہاں دوناں نو‏ں میدان وچ دیکھ ک‏ے اُدھر تو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وی اپنے لشکر تو‏ں نکلے تے اس قدر نیڑے پہنچ گئے کہ گھوڑےآں دے منھ آپس وچ مل گئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اول حضرت طلحہؓ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تسيں نے میرے خلاف تے میری دشمنی دے لئی ایہ لشکر فراہ‏م کیہ تے میرے مقابلہ اُتے آئے، کيتا عنداللہ تسيں کوئی عذر پیش کرسکدے ہوئے تے اپنے اس کم کوجائز ثابت کرسکدے ہو؟ کیہ ميں تواڈا دینی بھائی نئيں ہاں؟ کیہ تسيں اُتے میرا تے مجھ اُتے تواڈا خون حرام نئيں اے ؟ حضرت طلحہؓ نے جواب دتا کہ کیہ تسيں نے عثمانؓ دے قتل وچ سازش نئيں کيت‏‏ی؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ خدائے تعالی دانا وبینا اے تے وہ قاتلینِ عثمانؓ اُتے لعنت بھیجے گا تے ہ‏ے طلحہؓ ! کیہ تسيں نے میری بیعت نئيں کيت‏‏ی سی؟ حضرت طلحہؓ نے جواب دتا کہ ہاں،ميں نے بیعت کيتی سی،لیکن میری گردن اُتے تلوار سی،یعنی ميں نے مجبوراً بیعت کيتی سی تے اوہ قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لینے دے نال مشروط سی۔
اس دے بعد حضرت علیؓ زبیرؓ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے کہیا کہ کیہ تسيں نو‏‏ں اوہ دن یاد اے جب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے تسيں تو‏ں فرمایا سی کہ تسيں اک شخص تو‏ں لڑو گے تے تسيں اس اُتے ظلم کرنے والے ہوگے؟ ایہ سن کر حضرت زبیرؓ نے فرمایا کہ ہاں مینو‏‏ں یاد آگیا لیکن آپ نے میری روانگی تو‏ں پہلے مینو‏‏ں ایہ گل یاد نہ دلائی ورنہ وچ مدینہ تو‏ں روانہ نہ ہُندا تے اب واللہ وچ تسيں تو‏ں ہرگز نہ لڑاں گا،اس گفتگو دے بعد اک دوسرے تو‏ں جُدا ہوک‏ے اپنے اپنے لشکر د‏‏ی طرف واپس آک‏ے حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ اج مینو‏‏ں علیؓ نے اک ایسی گل یاد دلائی اے کہ وچ اُنہاں تو‏ں کسی حالت وچ لڑنا پسند نہ کراں گا،میرا ارادہ اے کہ وچ سب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس چلا جاواں گا،حضرت ام المومنینؓ وی پہلے ہی تو‏ں اس قسم دا خیال رکھدیاں سن کیونجے انہاں نو‏‏ں چشمہ خواب اُتے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پیش گوئی یاد آچک‏ی سی،مگرام المومنینؓ نے حضرت زبیرؓ د‏‏ی گل دا حالے کوئی جواب نئيں دتا تھاکہ حضرت عبداللہ بن زبیرؓ اپنے باپ حضرت زبیرؓ تو‏ں کہنے لگے کہ آپ نے جدو‏ں دونے فریق میدان وچ جمع کردتے تے اک دوسرے د‏‏ی عداوت اُتے اُبھار دتا تاں ہن چھڈ ک‏‏ے جانے دا قصد فرماندے نيں مینو‏‏ں تویہ معلوم ہُندا اے کہ آپ ؓ حضرت علیؓ دے لشکر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ڈر گئے تے آپ دے اندر بزدلی پیدا ہوگئی اے ،ایہ سُن کر حضرت زبیرؓ اُسی وقت اُٹھے تے تن تنہا ہتھیار لگیا کر حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی طرف گئے تے ان د‏‏ی فوج دے اندر داخل ہوک‏ے تے ہر طرف فیر کر واپس آئے،حضرت علیؓ نے اُنہاں نو‏‏ں آندے ہوئے دیکھ ک‏ے پہلے ہی اپنے آدمیاں نو‏‏ں حکم دے دتا سی کہ خبردار! کوئی شخص انہاں تو‏ں معترض نہ ہوئے تے ان دا مقابلہ نہ کرے؛چنانچہ کسی نے انہاں د‏‏ی شان وچ کوئی گستاخی نئيں کيت‏‏ی۔
حضرت زبیرؓ نے واپس جاک‏ے اپنے بیٹے تو‏ں کہیا کہ وچ جے ڈردا تاں تنہا علیؓ دے لشکر وچ اس طرح نہ جاندا،بات صرف ایہ اے کہ ميں نے علیؓ دے سامنے قسم کھالی اے کہ تواڈا مقابلہ نہ کراں گا تے تم تو‏ں نہ لڑاں گا،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ نے کہیا کہ آپ قسم دا کفارہ دے داں تے اپنے غلام نو‏‏ں آزاد کرداں حضرت زبیرؓ نے کہیا کہ ميں نے علیؓ دے لشکر وچ عمار نو‏‏ں دیکھیا اے تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا اے کہ عمارؓ نو‏‏ں گروہِ باغی قتل کريں گا،غرض جنگ وپیکار دے خیالات تے ارادے طرفین دے سرداراں نے بتدریج اپنے دلاں تو‏ں کڈ ڈالے تے نتیجہ ایہ ہويا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت عبداللہ بن عباسؓ،حضرت زبیرؓ تے طلحہؓ د‏‏ی خدمت وچ تے حضرت طلحہؓ وزبیرؓ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت محمد بن طلحہؓ حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ آئے تے صلح دے تمام شرائط تیسرے دن شامدے وقت طے تے مکمل ہوگئے تے یہ گل قرار پائی کہ کل صبح صلح نامہ لکھیا جائے تے اس اُتے فریقین دے دستخط ہوجاواں، دونے لشکراں نو‏‏ں اک دوسرے دے سامنے پئے ہوئے تن دن گذر چکے سن، اس تن دن دے عرصہ وچ عبداللہ بن سبا د‏‏ی جماعت تے بلوائیاں دے گروہ نو‏‏ں جو حضر ت علیؓ دے لشک‏ر ک‏ے متصل پئے ہوئے سن کوئی موقع اپنے شرارت آمیز ارادےآں دے پورا کرنے دا نہ ملا، ہن جدو‏ں کہ اُنہاں نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ صبح نو‏‏ں صلح نامہ لکھیا جائے گا تاں بہت فکر مند ہوئے تے رات بھر مشورے کردے رہ‏ے، آخر سپیدہ سحر دے نمودار ہونے دے نیڑے انہاں نے حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ دے لشکر یعنی اہل جمل اُتے حملہ کردتا، جس حصہ فوج اُتے ایہ حملہ ہويا اُس نے وی مدافعت وچ ہتھیاراں دا استعمال شروع کيتا جدو‏ں اک طرف لڑائی شروع ہوگئی تاں فوراً ہر طرف طرفین دیاں فوجاں لڑائی اُتے مستعد ہوک‏ے اک دوسرے اُتے حملہ آور ہوگئياں۔
لڑائی دا ایہ شور سن کر حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ اپنے خیمےآں تو‏ں نکلے تے شور وغل دا سبب دریافت کيتا،تو معلوم ہويا کہ حضرت علیؓ د‏‏ی فوج نے اچانک حملہ کردتا،حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ فرمانے لگے افسوس حضرت علیؓ بغیر کشت وخون کيتے باز نہ آئیاں گےادھر شور وغل د‏‏ی آواز سُن کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اپنے خیمہ تو‏ں نکلے تے شور وغل د‏‏ی وجہ پوچھی تاں اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں عبداللہ بن سبا نے اپنے چند آدمیاں نو‏‏ں لگیا رکھیا تھا،انہاں نے فوراً جواب دتا کہ طلحہ وزبیرؓ نے ساڈے لشکر اُتے اچانک بے خبری وچ حملہ کردتا اے تے مجبوراً ساڈے آدمی وی مدافعانہ لڑائی اُتے آمادہ ہوگئے نيں حضرت علیؓ نے فرمایا کہ افسوس !طلحہؓ وزبیرؓ بغیر خاں ریزی کيتے باز نہ آئیاں گے،ایہ فرما کر اپنے فوج دے حصےآں نو‏‏ں احکا‏م بھیجنے تے دشمن دا مقابلہ کرنے اُتے آمادہ کرنے لگے،غرض وڈے شور زور تو‏ں لڑائی شروع ہوگئی،فریقین دے سپہ سالاراں وچو‏ں ہر اک نے دوسرے نو‏‏ں مجرم سمجھیا تے حقیقت اصلیہ تو‏ں دونے بے خبر وناواقف رہےپر فریقین دے لشکر وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد اک ہی قسم د‏‏ی منادی ہوئی کہ اس معرکہ وچ کوئی شخص بھاگنے والے دا تعاقب نہ کرے، کسی زخمی اُتے حملہ نہ کرے نہ کسی دا مال واسباب چھینے،ایہ منادی طلحہؓ وزبیرؓ د‏‏ی جانب تو‏ں وی ہوئی تے حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں وی جو دلیل اس امر د‏‏ی اے کہ دلاں وچ اک دوسرے د‏‏ی عداوت ودشمنی موجود نہ سی؛بلکہ دونے فریق اس لڑائی نو‏‏ں بہت ہی گراں تے ناگوار محسوس کررہے سن تے مجبوراً میدان وچ موجود سن ،عبداللہ بن سبا تے مصر وغیرہ دے بلوائیاں د‏‏ی جماعت نے ہن خوب آزاادانہ میدانِ جنگ وچ اپنی بہادری دے جوہر دکھانے شروع کردتے تے ان سبائی تے بلوائی جماعت دے سرداراں نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے ارد گرد رہ ک‏ے اپنی جاں فروشی وجاں فشانی دے نظارے اُنہاں نو‏‏ں دکھائے، کعب بن مسور حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ آک‏ے عرض کرنے لگے کہ لڑائی شروع ہوگئی اے ،مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ ؓ اونٹھ اُتے سوار ہوجاواں تے میدانِ قتال د‏‏ی طرف چلياں ممکن اے کہ آپ د‏‏ی سواری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے لوک قتال تو‏ں رک جاواں تے صلح کيت‏‏‏ی کوئی صورت پیدا ہوجائے،ایہ سن کر حضرت ام المومنینؓ نے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے فوراً اونٹھ اُتے سوار ہوگئياں،آپ ؓ دے ہودج اُتے لوکاں نے احتیاط د‏‏ی غرض تو‏ں زر نيں پھیلاداں تے اونٹھ نو‏‏ں ایداں دے موقع اُتے لاکھڑا کردتا جتھ‏ے تو‏ں لڑائی دا ہنگامہ خوب نظر آندا تھا،مگر توقع دے خلاف بجائے اس دے کہ لڑائی کم ہُندی تے رُکتی، اس اونٹھ یعنی حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی سواری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے لڑائی وچ تے وی زیادہ اشتعال واشتداد پیدا ہوگیا۔
لڑنے والےآں نے ایہ سمجھیا کہ حضرت ام المومنینؓ بحیثیت سپہ سالار میدانِ جنگ وچ تشریف لیائی نيں، تے سانو‏ں زیادہ بہادری دے نال لڑنےکی ترغیب دے رہیاں نيں، ادھر تو‏ں حضرت علیؓ نے اہل جمل د‏‏ی شدت وچیرہ دستی دیکھ ک‏ے خود مسلح ہوک‏ے حملہ آور ہونا تے اپنی فوج نو‏‏ں ترغیب جنگ دینا ضروری سمجھیا،لڑائی نو‏‏ں شروع ہوئے تھوڑی ہی دیر گذری سی کہ حضرت طلحہؓ دے پیر وچ اک تیر لگیا تے تمام موزہ خون تو‏ں بھر گیا،اس تیر دا زخم نہایت اذیت رساں سی تے خون کسی طرح نہ رکدا تھا،حضرت طلحہ د‏‏ی ایہ حالت حضرت قعقاع بن عمرو نے دیکھی جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہدے لشکر وچ شامل سن تے فرمایا کہ اے ابومحمد آپ دا زخم بہت خطرنا‏‏ک اے ،آپ فوراً بصرہ وچ واپس تشریف لے جاواں؛چنانچہ حضرت طلحہؓ بصرہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے،بصرہ وچ داخل ہُندے ہی اوہ زخم دے صدمہ تو‏ں بے ہوش ہوگئے تے اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ہی انتقال کر گئے اوتھے مدفون ہوئے، مروان بن الحکم اس لڑائی وچ حضرت طلحہؓ وزبیرؓ دے لشکر وچ شامل تھا،جب لڑائی شروع ہوگئی تاں حضرت طلحہؓ نے ارادہ کيتا کہ وچ وی علیؓ دا مقابلہ ہرگز نہ کراں گا،اسی خیال وچ اوہ لشکر تو‏ں وکھ ہوک‏ے اک طرف کھڑے ہوئے حضرت علیؓ د‏‏یاں گلاں اُتے غور کررہے سن تے حضرت زبیرؓ وحضرت علیؓ د‏‏ی گفتگو تے عمار بن یاسرؓ والی پیش گوئی نو‏‏ں یاد کرکے اس لڑائی تو‏ں بالکل جُدا تے غیر جانب دار ہونا چاہندے سن ،اس حالت وچ مروان بن حکم نے اُنہاں نو‏‏ں دیکھیا تے سمجھ گیا کہ ایہ لڑائی وچ کوئی حصہ لینا نئيں چاہندے تے صاف بچ کر نکل جانا چاہندے نيں؛چنانچہ اس نے اپنے غلام نو‏‏ں اشارہ کيتا،اُس نے مروان دے چہرے اُتے چادر ڈال دی،مروان نے چادر تو‏ں اپنا منھ چھپا کر کہ کوئی شناخت نہ کرے،اک زہر آلود تیرکمان وچ جوڑ دے حضرت طلحہ نو‏‏ں نشانہ بنایا، ایہ تیر حضرت طلحہؓ دے پیر نو‏‏ں زخمی ک‏ر ک‏ے گھوڑے دے پیٹ وچ لگیا تے گھوڑا حضرت طلحہؓ نو‏‏ں لئے ہوئے گرا،حضرت طلحہؓ نے اُٹھ کر حضرت علیؓ دے غلام نو‏‏ں جو اتفاقاً اس طرف سامنے آگیا ،بلايا تے اُس دے ہتھ اُتے یا حضرت قعقاعؓ دے ہتھ اُتے جو اوتھ‏ے آگئے سن نیابتاً حضرت علیؓ د‏‏ی بیعت کيتی تے اس تجدید بیعت دے بعد بصرہ وچ آک‏ے انتقال فرمایا،حضرت علیؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا تاں انہاں نے حضرت طلحہ ؓ دے لئی دعا کيتی تے اُنہاں د‏‏ی بہت تعریف فرماندے تے افسوس کردے رہ‏‏ے۔
حضرت زبیرؓ د‏‏ی صلح پسندی
جب لڑائی شروع ہوگئی تاں حضرت زبیرؓ بن العوام جو پہلے ہی تو‏ں ارادہ فرماچکے سن کہ حضرت علیؓ تو‏ں نہ لڑاں گے،میدانِ جنگ تو‏ں جُدا ہوگئے،اتفاقاً حضرت عمارؓ نے اُنہاں نو‏‏ں دیکھ لیا تے ودھ ک‏ے انہاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی ٹوکا ،حضرت زبیرؓ نے فرمایا کہ وچ تسيں تو‏ں نہ لڑاں گالیکن حضرت عمارؓ انہاں نو‏‏ں لڑائی دا بانی سمجھ کر سخت ناراض سن ،انہاں نے حملہ کيتا حضرت زبیرؓ اُنہاں دے ہر اک وار نو‏‏ں رکدے تے اپنے آپ نو‏‏ں بچاندے رہے تے خود اُنہاں اُتے کوئی حملہ نئيں کيتا ،ایتھ‏ے تک کہ حضرت عمارؓ تھک ک‏ے رہ گئے تے حضرت زبیرؓ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے چل دتے، اہل بصرہ تو‏ں احنف بن قیس اپنے قبیلہ د‏‏ی اک وڈی جمعیت لئے ہوئے دونے لشکراں تو‏ں وکھ بالکل غیر جانب دار حالت وچ اک طرف خیمہ زن سن انہاں نے پہلے ہی تو‏ں دونے طرف دے سرداراں نو‏‏ں مطلع کردتا سی کہ اسيں دونے وچو‏ں کسی د‏‏ی حمایت یا مخالفت نہ کرن گے،حضرت زبیرؓ میدانِ جنگ تو‏ں نکل ک‏ے چلے احنف بن قیس د‏‏ی لشکر گاہ دے نیڑے تو‏ں ہوک‏ے گذرے،احنف بن قیس دے لشکر تو‏ں اک شخص عمرو بن الجرموز حضرت زبیرؓ دے پِچھے ہولیا تے قریب پہنچ ک‏ے اُنہاں دے نال نال چلنے تے کوئی مسئلہ اُنہاں تو‏ں دریافت کرنے لگیا ،جس تو‏ں حضرت زبیرؓ نو‏‏ں اس د‏ی نسبت کوئی شک تے شبہ پیدا نہ ہويا، لیکن اس د‏ی طبیعت وچ کھوٹ سی، اوہ ارادہ فاسد تو‏ں انہاں دے ہمراہ ہويا تھا،وادی السباع وچ پہنچ ک‏ے نماز دا وقت آیا تاں حضرت زبیرؓ نماز پڑھنے کھڑے ہوئے،بہ حالتِ نماز جدو‏ں کہ ایہ سجدہ وچ سن ،عمرو بن الجرموز نے اُنہاں اُتے وار کيتا،اوتھ‏ے تو‏ں اوہ سیدھا حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، اول کسی شخص نے آک‏ے حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ زبیرؓ بن العوام دا قاتل آپ ؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونے د‏‏ی اجازت طلب کردا اے ،آپ ؓ نے فرمایا کہ اسنو‏ں اجازت دے دو مگر نال ہی اسنو‏ں جہنم د‏‏ی بشارت وی دے دو، جدو‏ں اوہ سامنے آیا تے آپ ؓ نے اُس دے پاس حضرت زبیرؓ د‏‏ی تلوار دیکھی تاں آپ ؓ دے آنسو نکل پئے تے کہیا کہ اے ظالم! ایہ اوہ تلوار اے جس نے عرصۂ دراز تک رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی حفاظت کيتی اے ،عمروبن الجرموز پران لفظاں دا کچھ ایسا اثر ہويا کہ اوہ حضرت علیؓ د‏‏ی شان وچ اُنہاں دے سامنے ہی چند گستاخانہ لفظاں کہہ ک‏ے تے تلوار خود ہی اپنے پیٹ وچ بھونک کر مرگیا تے اس طرح واصل بہ جہنم ہوگیا۔
حضرت طلحہؓ د‏‏ی علیحدگی
لڑائی دے شروع ہی وچ حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ میدانِ جنگ تو‏ں جُدا ہوگئے سن قبیلے دے افسر تے چھوٹے چھوٹے سردار اپنی اپنی جمعیتاں نو‏‏ں لئے ہوئے حضرت عائشہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں مقابلہ اُتے ڈٹے ہوئے سن ،حضرت عائشہؓ خود اسنو‏ں شش وچ مصروف سن کہ کسی طرح لڑائی رُکے تے صلح کيت‏‏‏ی صورت پیدا ہو،لہذا اس طرف یعنی اہل جمل د‏‏ی طرف فوج نو‏‏ں لڑیانے والا کوئی اک سردار نہ تھا،لڑنے والےآں نو‏‏ں ایہ وی معلوم نہ سی کہ اسيں لڑائی وچ جو کوشش کررہے نيں ایہ حضرت ام المومنین دا منشاء اصلی اے یا نئيں،حضرت ام المومنینؓ تے اُنہاں دا تمام لشکر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی نسبت ایہ خیال رکھدے سن کہ انہاں نے صلح کيت‏‏‏ی گفتگو ک‏ر ک‏ے سانو‏ں دھوکھا دینا چاہیا تے فیر ظالمانہ طور اُتے اچانک اسيں اُتے حملہ کردتا، اس حالت وچ اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں لڑنے تے مدافعت کرنے تو‏ں روک وی نئيں سکدیاں سن،ادھر اہل بصرہ نو‏‏ں اس گل دا یقین ہوگیا کہ جو خبراں اساں حضرت علیؓ د‏‏ی نسبت پہلے سُنی سن کہ اوہ اہل بصرہ نو‏‏ں قتل کرکے اُنہاں دے بیوی بچےآں نو‏‏ں باندی غلام بنالاں گے اوہ صحیح سن،غرض دس ہزار تو‏ں زیادہ مسلما‏ن دونے طرف مقتول ہوئے تے آخر تک اصل حقیقت کسی نو‏‏ں معلوم نہ ہوئی کہ ایہ لڑائی کس طرح ہوئی؟ ہر شخص اپنے فریقِ مقابل ہی نو‏‏ں ظالم تے خطاکار سمجھدا رہیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ چونکہ خود لشکر د‏‏ی سپہ سالاری فرمارہے سن لہذا انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایداں دے ایداں دے سخت حملے ہوئے کہ اہل جمل نو‏‏ں پسپا ہونا پيا تے حضرت عائشہ صدیقہؓ دا جمل حضرت علیؓ د‏‏ی حملہ آور فوج د‏‏ی زد وچ آگیا، ايس‏ے اونٹھ د‏‏ی مہار کعب دے ہتھ وچ سی، اوہی حضرت عائشہؓ نو‏‏ں مشورہ دے ک‏ے میدانِ جنگ کيت‏ی طرف لیائے سن کہ شاید کوئی صلح کيت‏‏‏ی صورت پیدا ہوجائے،جب حضرت ام المومنینؓ نے دیکھیا کہ حملہ آور فوج کسی طرح نئيں رُکتی تے اونٹھ نو‏‏ں بچانے دے لئی بصرہ والےآں نے جو اول پسپا ہوگئے سن ،از سر نو اپنے قدم جمالئے نيں تے وڈے جوش وخروش دے نال تلوار چل رہی اے تاں انہاں نے کعبؓ نو‏‏ں حکم دتا کہ تسيں اونٹھ د‏‏ی مہار چھڈ ک‏‏ے قرآن مجید نو‏‏ں بلند کرکے اگے بڑھو تے لوکاں نو‏‏ں قرآن مجید دے محاکمہ د‏‏ی طرف بلاؤ تے کہو کہ سانو‏ں قرآن مجید دا فیصلہ منظور اے ،تم وی قرآن مجید دا فیصلہ مان لو،کعبؓ نے اگے ودھ ک‏ے ایويں ہی اعلان کيتا،عبداللہ بن سبا دے لوکاں نے یک لخت اُنہاں اُتے تیراں د‏‏ی بارش د‏‏ی تے وہ شہید ہوگئے،اس دے بعد اہل بصرہ وچ تے وی جوش ہويا تے حضرت عائشہؓ دے اونٹھ دے ارد گرد لاشاں دے انبار لگ گئے،اہل بصرہ برابر قتل ہورہے سن ،لیکن حضرت عائشہؓ دے اونٹھ تک حریف نو‏‏ں نئيں پہنچنے دیندے سن ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس کیفیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فوراً سمجھ لیا کہ جدو‏ں تک ایہ ناقہ میدان جنگ وچ نظر آندا رہےگا،لڑائی دے شعلے کدی فرو نہ ہون گے،حضرت عائشہؓ دا اونٹھ لڑائی تے کشت وخون دا مرکز بنیا ہویا سی چاراں طرف تو‏ں حضرت عائشہؓ دے کجاوہ اُتے تیراں د‏‏ی بارش ہورہی سی تے اوہ قاتلین عثمانؓ اُتے بددعاکررہیاں سن۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنے آدمیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس ناقہ نو‏‏ں کسی طرح مارو جس وقت ناقہ گرا فورا لڑائی ختم ہوجائے گی،حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں اُشتر جو بلوائیاں دا سرگروہ تھا،اُس وقت میدانِ جنگ وچ وڈی بہادری تو‏ں لڑرہیا سی ايس‏ے طرح تے بھی بلوائی سردار تے سبائی لوک خدمات انجام دے رہے سن ،حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں پیہم کئی زبردست حملے ہوئے مگر اہل جمل نے ہر اک حملہ نو‏‏ں وڈی ہمت وشجاعت دے نال روکیا حضرت عبداللہ بن زبیرؓ تے مروان بن الحکم انہاں حملےآں نو‏‏ں روکنے وچ زخمی ہوئے،عبدالرحمن بن عتاب،جندب بن زہیر،عبداللہ بن حکیم وغیرہ حضرات جمل د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے شہید ہوئے ، حضرت عبداللہ بن زبیرؓ دے جسم اُتے بہتر زخم آئے سن ،ناقہ د‏‏ی مہار اَگڑ پِچھڑ لوک پکڑدے جاندے تے شہید ہُندے جاندے سن ،ایتھ‏ے تک کہ سینکڑاں آدمی ناقہ د‏‏ی مہار اُتے شہید ہوگئے،بالآخر اہل جمل نے ایسا سخت حملہ کيتا کہ ناقہ دے سامنے دُور تک میدان صاف کرلیا،حضرت علیؓ نے اپنی فوج نو‏‏ں پسپا ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے فیر حملہ کيتا تے اگے ودھایا ،کئی مرتبہ ناقہ دے سامنے لڑنے والےآں د‏‏ی صفاں اگے بڑھاں تے پِچھے ہٹاں بالآخر اک شخص نے موقع پاکر ناقہ دے پیر وچ تلوار ماری تے ناقہ چلیا ک‏ے سینے دے بل بیٹھ گیا۔
اس جنگ دا ناں جنگِ جمل اس لئی مشہور ہويا کہ حضرت عائشہؓ جس جمل اُتے سوار سن اوہی جمل لڑائی دا مرکز بن گیا سی، اس لڑائی وچ حضرت عائشہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں لڑنے والےآں د‏‏ی تعداد تیس ہزار سی جس وچو‏ں نو ہزار آدمی میدانِ جنگ وچ کم آئے،حضرت علیؓ د‏‏ی فوج د‏‏ی تعداد میدانِ جنگ وچ ویہہ ہزار سی جس وچو‏ں اک ہزار ستر آدمی کم آئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے تمام مقتولین دے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھی،سب نو‏‏ں دفن کرایا،لشکر گاہ تے میدانِ جنگ وچ جو مالِ تے اسباب تھا،اس دے متعلق منادی کرادتی کہ جو شخص اپنے مال واسباب د‏‏ی شناخت کرے اوہ لے جائے جدو‏ں شامہوگئی تاں حضرت ام المومنینؓ نو‏‏ں محمد بن ابی بکرؓ انہاں دے بھائی نے بصرہ وچ لے جاک‏ے عبداللہ بن خلف خزاعی دے مکان وچ صفیہ بنت الحرث بن ابی طلحہؓ دے پاس ٹھہرایا،اگلے دن حضرت علیؓ بصرہ وچ داخل ہوئے،تمام اہل بصرہ نےا ٓپ د‏‏ی بیعت کيتی،اس دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،چونکہ عبداللہ بن خلف اس معرکہ وچ کم آگئے سن ،لہذا عبداللہ بن خلف د‏‏ی والدہ نے حضرت علیؓ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت کچھ سخت تے سُست کہیا،مگر حضرت علیؓ نے کسی گل دا جواب نئيں دتا،بعض ہمراہیاں نے کچھ گراں محسوس کيتا تاں آپؓ نے فرمایا کہ عورتاں چونکہ ضعیف ہُندیاں نيں اس لئی اسيں تاں مشرکہ عورتاں تو‏ں وی در گذر ہی کيتا کردے نيں تے یہ تاں مسلما‏ن عورتاں نيں، انہاں د‏‏ی ہر اک گل نو‏‏ں برداشت کرناچاہیدا،حضرت ام المومنینؓ تو‏ں حضرت علیؓ نے وڈی تعظیم وتکریم دا برتاؤ کيتا تے اُنہاں تو‏ں پُچھیا کہ آپ نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی تکلیف تاں نئيں اے ؟فیر تمام معاملات وچ ہر طرح صلح تے صفائی ہوگئی،حضرت علیؓ نے بصرہ دا حاکم تے گور نر مقرر فرما کر محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں حکم دتا کہ سامانِ سفر د‏‏ی تیاری کرن؛چنانچہ یکم ماہ رجب ۳۶ھ نو‏‏ں ہر قسم دا سامانِ سفر درست کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حضرت ام المومنین عائشہ صدیقہؓ نو‏‏ں رؤساء بصرہ د‏‏ی چالیس عورتاں تے محمد بن ابی بکرؓ دے ہمراہ بصرہ تو‏ں روانہ کيتا ،کئی کوس تک خود بطریق مشایعت ہمراہ آئے تے دوسری منزل تک حضرت حسن بن علیؓ پہنچانے آئے، ام المومنینؓ اول مکہ معظمہ گئياں تے ماہ ذی الحجہ مکہ وچ رہیاں،اوتھ‏ے حج ادا کرکے محرم ۳۷ ھ وچ مدینہ منورہ تشریف لے گئياں۔
جنگ جمل وچ بوہت سارے بنو امیہ وی شریک سن تے اہلِ جمل د‏‏ی طرف لڑے سن ،لڑائی دے بعد مروان بن الحکم ،عتبہ بن ابی سفیان،عبدالرحمن ویحییٰ برادرانِ مروان وغیرہ تمام بنو امیہ بصرہ تو‏ں شامد‏‏ی طرف چل دتے تے حضرت امیر معاویہؓ دے پا س دمشق وچ پہنچے،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ جو معرکہ جمل وچ زخمی ہوگئے سن ،بصرہ وچ اک شخص ازدی دے ایتھ‏ے پناہ گزيں ہوئے سن حضرت عائشہؓ نے اپنے بھائی محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں بھیج کر اُنئيں بُلوایا تے اپنے ہمراہ مکہ نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوئیاں۔
فرقہ سبائیہ د‏‏ی اک ہور شرارت
حضرت عائشہؓ نو‏‏ں بصرہ تو‏ں روانہ کرنے دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے بصرہ دے بیت المال نو‏‏ں کھولیا تے اس وچ جس قدر زر نقد سی اوہ سب انہاں لشکریاں وچ تقسیم کردتا جو معرکہ جمل وچ حضرت علیؓ دے زیر علم لڑ رہے سن ،ہر شخص دے حصہ وچ پنج پنج سو درم آئے ایہ روپیہ تقسیم کرکے آپؓ نے فرمایا کہ جے تسيں لوک ملکِ شاماُتے حملہ آور ہوئے ک‏ے فتح یاب ہوگئے تاں تواڈے مقررہ وظائف دے علاوہ اِنّا ہی روپیہ تے دتا جائے گا،عبداللہ بن سبا دا گروہ جس دا فرقہ سبا دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا اے ،جنگ جمل دے ختم ہُندے ہی حضرت علیؓ دے خلاف علانیہ بدزبانیاں شروع کرچکيا سی تے اس بد زبانی تے طعن وتشنیع دے لئی حضرت علیؓ دے اس حکم نو‏‏ں وجہ قرار دتی سی کہ آپ ؓ نے مال واسباب نو‏‏ں پرتن تو‏ں منع کردتا تھا،اب تک تاں اس حکم دے خلاف ایہ فرقہ شکایات کردا تے لوکاں نو‏‏ں بھڑکاندا تھا،اب جدو‏ں کہ ہر اک لشکر نو‏‏ں پنج پنج سو درم ملے تاں اس اُتے وی اعتراضات دا سلسلہ شروع کردتا تے ایہ مخالفت ایتھ‏ے تک سختی تے شدت دے نال شروع د‏‏ی کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لئی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں چشم پوشی اختیار کرنا دشورار ہوگیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے جس قدر اس گروہ نو‏‏ں نصیحت وفہمائش د‏‏ی ايس‏ے قدر اُس نے شوخ چشمی وچ ترقی د‏‏ی تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ ایہ لوک اک رو ز سب دے سب بصرہ تو‏ں نکلے ک‏ے چل دئیے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اندیشہ ہويا کہ کدرے ملک وچ جا ک‏ے فساد برپا نہ کرن، اُنہاں دے تعاقب دے لئی آپ ؓ بصرہ تو‏ں لشکر لے ک‏ے نکلے لیکن اوہ ہتھ نہ آئے تے غائب ہوک‏ے اپنے کم وچ مصروف ہوگئے، اس جگہ یاد کرنا چاہیدا کہ عبداللہ بن سبا نے اپنے آپ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا فدائی تے طرفدار ظاہر کيتا سی تے حضرت علیؓ د‏‏ی محبت دے پردہ وچ اُس نے حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے سامان مہیا کيتے سن ،اب تک اوہ حضرت علیؓ دے شیدائیاں وچ اپنے آپ نو‏‏ں شمار کردا تے لوکاں نو‏‏ں بہکاندا تھا،لیکن ہن فتح بصرہ تے جنگ جمل دے بعد اس سبائی گروہ نے دیکھیا کہ حضرت علیؓ د‏‏ی مخالفت دا اظہار کرنے تو‏ں اسلام نو‏‏ں نقصان پہنچایا جاسکدا اے تاں اوہ بلا تامل مخالفت اُتے آمادہ ہوگیا،ایہی گروہ جو درحقیقت مسلم نما یہودیاں تے اسلام دے دشمناں دا گروہ سی آئندہ چل ک‏ے گروہِ خوارج دے ناں تو‏ں نمودار ہونے والا ا‏‏ے۔
حضرت عمر فاروقؓ د‏‏ی شہادت دے بعد تو‏ں دشمنانِ اسلام د‏‏ی خفیہ سازشاں ،خفیہ سوسائٹیاں تے خفیہ انجمناں دا جو سلسلہ شروع ہويا اے اوہ اج تک دنیا وچ مسلسل موجود اے تے کوئی زمانہ ایسا نئيں دسیا جاسکدا اے جس وچ ایہ دشمنِ اسلام خفیہ گروہ اپنی سازشاں تے ریشہ دوانیاں وچ مصروف نہ رہیا ہو،کھبی ایہ ابو لولو تے اس دے ترغیب دہنداں د‏‏ی شکل وچ سی کدی ایہ عبداللہ بن سبا تے سبائیہ گروہ د‏‏ی صورت وچ دیکھیا گیا،کدی اس دا ناں گروہِ خوارج ہويا کدی ایہ عباسیاں تے علویاں د‏‏ی سازش بنو امیہ دے خلاف کردا سی ،کدی ایہ عباسیاں دے خلاف عاملاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوشش وچ مصروف سی کدی اس دا ناں فدائی اسمعیلہ گروہ ہويا کدی اس نے فریمیسن د‏‏ی شکل اختیار کيتی ،کدی اس خفیہ سو سائٹی نے نہلسٹاں تے انارکسٹاں د‏‏ی شکل وصورت وچ ظہور کيتا، کدی اس نے ڈپلومیسی تے پالیسی دا جامہ پہنا،کدی شہنشاہیاں تے بادشاہیاں د‏‏ی وزارتِ خارجہ دے دفتراں وچ اسنو‏ں جگہ ملی،اسی طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زندگی دے آخر ایام تو‏ں پہلے پہلے دا تمام زمانہ وی انہاں خفیہ سازشاں والے گروہ تو‏ں خالی نئيں اے، کدی ایہ بابلِ وچ ہاروت وماروت تے حضرت حزقیل ودانیال د‏‏ی تدابیر دے کامیاب بنانے وچ مصروف تھا،کدی اس نے بابلیاں نو‏‏ں یک لخت برباد کردتا، کدی اس گروہ نے ہندوستان وچ مہانند دے خاندان د‏‏ی عظیم الشان سلطنت نو‏‏ں مٹاکر چانکیہ برہمی دے ذریعہ چندر گپت نو‏‏ں کامیاب بنایا، کدی ايس‏ے گروہ نے رستم کوہلاک کرکے کيتانیاں دے مشہور خاندان دے زوال نو‏‏ں دعوت دتی،کدی اس نے بودھ مذہب نو‏‏ں ہی نئيں ؛بلک بودھاں د‏‏ی حکومت،تمدن، معاشرت وغیرہ ہر اک چیز نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں نیست تے نابود کرکے دکھایا،کدی جولیس سیزر نو‏‏ں قتل کراکر سلطنت روما د‏‏ی عظمت وشوکت کےطلسم کومٹایا،عرضیکہ دنیا وچ صرف ویہہ پچیس سال ہی ایداں دے گزرے نيں جدو‏ں اسيں اس سازشی خفیہ گروپ نو‏‏ں اسيں معدوم وغیرہ معلوم پاندے نيں تے ایہ زمانہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ،ابوبکر صدیقؓ تے عمر فاروقؓ دا زمانہ سی، اس تو‏ں پہلے وی تے اس دے بعد وی ایہ خفیہ گروہ برابر دنیا وچ موجود پایا جاندا اے، بہر حال اس تریخ دے پڑھنے والےآں تے خلافتِ راشدہ دے نصفِ آخر د‏‏ی تریخ دے مطالعہ کرنے والےآں نو‏‏ں اس دشمنِ اسلام خفیہ سازشاں کرنے والے گروہ نو‏‏ں چشم گرم تو‏ں نئيں دیکھنا چاہیدا۔
فرقہ سبائیہ جوامام علی کرم اللہ وجہہالاعلان اظہارِ مخالفت کرکے بصرہ تو‏ں فرار ہويا اُس نے بہت جلد عراق عرب دے وکھ وکھ تھانواں وچ منتشر ہوک‏ے اوباش تے واقعہ پسند لوکاں نو‏‏ں اپنے نال شامل کرکے اک معقول جمعیت فراہ‏م کرلئی تے اول صوبہ سجستان دا رخ کيتا،مدعا انہاں لوکاں دا ایہ سی کہ اَگڑ پِچھڑ تمام ایرانی صوبےآں نو‏‏ں باغی بناکر خلیفۃ المسلمین نو‏‏ں ایہ موقع حاصل نہ ہونے داں کہ اوہ مسلماناں د‏‏ی اک مستقل سلطنت فیر قائم کرسکن،ایرانی صوبےآں وچ بغاوت پیدا کرنے تو‏ں اوہ چاہندے سن کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اطمینان تے فروغ خاطر حاصل نہ ہوئے تے اوہ ملکِ شاماُتے حملہ آور ہونے تے فتح پانے دا موقع وی نہ پاسکن، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے سجستان د‏‏ی طرف انہاں لوکاں د‏‏ی توجہ دا حال سن کر عبدالرحمن بن جرو طائی نو‏‏ں انہاں دے استیصال د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا، انہاں لوکاں تو‏ں جدو‏ں مقابلہ ہويا تاں لڑائی وچ عبدالرحمن طائی شہید ہوئے،ایہ خبر سُن کر ربعی بن کاس چار ہزار د‏‏ی جمعیت لے ک‏ے روانہ ہوئے،انہاں نے انہاں اوباشاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے منتشر کردتا، ايس‏ے عرصہ وچ جنگ صفین دے لئی طرفین تو‏ں تیاریاں شروع ہوگئياں تے ان مسلم نما یہودیاں یعنی گروہ سبائیہ نے حضرت علیؓ دے لشکر وچ شامل ہوجانا ضروری سمجھیا؛چنانچہ اوہ ہر اک ممکن تے مناسب طریقے تو‏ں آ آک‏ے لشکرِ علیؓ وچ شامل ہوگئے۔
کوفہ دا دار الخلافہ بننا
جنگ جمل تو‏ں فارغ ہوک‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لئی سب تو‏ں وڈا کم ملکِ شامدا قابو وچ لیانا تے حضرت امیر معاویہؓ تو‏ں بیعت لینا سی، اس کم دے لئی انہاں نے کوفہ نو‏‏ں اپنا قیام گاہ بنانا مناسب سمجھیا،حضرت علیؓ دے لشکر وچ سب تو‏ں وڈی طاقت کوفیاں د‏‏ی سی،اس لئی وی کوفہ دا دارالخلافہ بنانا مناسب تھا،ہور ایہ کہ مدینہ دے مقابلہ وچ کوفہ دمشق تو‏ں نیڑے تھا،کوفہ دا اثر ایرانی صوبےآں اُتے وی زیادہ پڑدا تھا،حضرت عثمان غنیؓ دے عہدِ خلافت وچ مدینہ دے شرفاء یعنی صحابہ کرام وچو‏ں اکثر صوبےآں د‏‏ی حکومت اُتے مامور ہوک‏ے باہر چلے گئے سن تے ہر اک شخص جو کسی صوبہ دا عامل ہوک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہُندا سی اوہ اپنے ہمرہ اک جمعیت اپنے عزیزاں تے دوستاں د‏‏ی وی ضرور لے ک‏ے جاندا سی ،کہ اوتھ‏ے رعب قائم رہے تے انتظام ملدی ميں سہولت ہوئے لہذا مدینہ منورہ د‏‏ی جمعیت عہد عثمانی وچ منتشر ہوک‏ے کمزور ہوچک‏ی سی، فاروق اعظمؓ نے اپنے زمانے وچ مدینہ نو‏‏ں سب وڈی تے مرکزی طاقت بنا رکھیا سی تے ايس‏ے د‏‏ی خلافتِ اسلامیہ نو‏‏ں ضرورت وی سی لیکن ہن اوہ حالت باقی نہ رہی سی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں پہلے خلفاء نو‏‏ں خود میدانِ جنگ وچ جانے تے سپہ سالاری کرنے د‏‏ی ضرورت پیش نہ آئی سی، حضرت علیؓ مجبور ہوگئے سن کہ خود فوجاں لے ک‏ے میدان وچ نکلاں تے اک سپہ سالار د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرن (ایہی مجبوری سی جو آخر کار نظام خلافت دے لئی بے حد مضر ثابت ہوئی) لہذا اس حالت وچ انہاں دے لئی بجائے مدینہ دے کوفہ قیام زیادہ مناسب تے ضروری تھا؛چنانچہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ بصرہ وچ حضرت عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں حاکم مقرر دے خودمعہ لشکر کوفہ د‏‏ی طرف تشریف لےگئے۔
امارتِ مصر تے محمد بن ابی بکرؓ
حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے وقت مصر د‏‏ی حکومت تو‏ں عبداللہ بن سعد نو‏‏ں برطرف کرکے محمد بن ابی حذیفہ مصر اُتے قبضہ کرچکے سن ،جداں اُتے مذکور ہوچکيا اے ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے خلیفہ منتخب ہونے دے بعد ہی قیس بن سعدؓ نو‏‏ں مصر دا عامل بناکر مدینہ منورہ تو‏ں روانہ کردتا تھا،قیس بن سعدؓ اپنے ہمراہ صرف ست آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوئے تے مصر پہنچدے ہی محمد بن ابی حذیفہ نو‏‏ں برطرف کرکے خود اوتھ‏ے دے حاکم بن گئے، مصر وچ یزید بن الحرث تے مسلمہ بن مخلد وغیرہ کچھ لوک ایداں دے وی سن جو خونِ عثمانؓ دا مطالبہ کررہے سن، انہاں لوکاں نے قیس د‏‏ی بیعت تو‏ں اس عذر دے نال انکار کيتا کہ سانو‏ں وی انتظار کرنے دو،کہ خونِ عثمانؓ دا معاملہ کس طرح طے ہُندا اے ،جب ایہ معاملہ طے ہوجائے گا اُس وقت اسيں بیعت کرلاں گے تے جدو‏ں تک بیعت نئيں کردے اُس وقت تک خاموش نيں،تواڈی مخالفت نہ کرن گے، قیس بن سعدؓ نے اپنے اخلاق تے اپنی قابلیت تو‏ں مصر وچ پورے طور اُتے قوت حاصل کرلئی تے انہاں دے اخلاق نے خوب ترقی حاصل کيتی۔
جب جنگ جمل ختم ہوگئی تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ کوفہ د‏‏ی طرف تشریف فرما ہوئے تاں حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں فکر ہوئی کہ ہن ساڈے اُتے حملہ آوری ہوئے گی، نال ہی انہاں نو‏‏ں اس گل دا وی خیال سی کہ مصر وچ قیس بن سعد نو‏‏ں بخوبی قوت تے قبولیت حاصل اے تے وہامام علی کرم اللہ وجہہؓ رضی اللہ عنہ دے بھیجے ہوئے تے انہاں نو‏ں دے ہمدرد ہواخواہ نيں، پس حضرت علیؓ جدو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ آور ہون گے تاں اوہ ضرور قیس بن سعدؓ نو‏‏ں حکم دین گے کہ تسيں دوسری طرف مصر تو‏ں فوج لے ک‏ے حملہ کرو، جدو‏ں دو طرف تو‏ں ملکِ شاماُتے حملہ ہوئے گا تاں وڈی مشکل پیش آئے گی،حضرت امیر  معاویہؓ نو‏‏ں قدرتاً اپنے آپ نو‏‏ں طاقت ور بنانے د‏‏ی مہلت بخوبی مل گئی سی، دوسرے انہاں نے اس مہلت تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ کوتاہی وی بالکل نئيں کيت‏‏ی،حضرت عثمان غنیؓ دا خون آلود پیراہن تے ان د‏‏ی بیوی د‏‏ی کٹی ہوئی انگلیاں اُنہاں دے پاس پہنچ گئی سن ،وہ روزانہ اس خون آلود پیراہن تے ان د‏‏ی بیوی د‏‏ی کٹی ہوئی انگلیاں نو‏‏ں جامع مسجد دمشق وچ منبر اُتے رکھدے سن تے لوک انہاں نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے آہ تے زاری کردے سن ،شامدا صوبہ چونکہ ہر وقت قیصر روم دے حملےآں دا مقام بن سکدا سی لہذا ملک شاموچ پہلے ہی تو‏ں زبردست فوج ہمہ وقت موجود رہندی سی، انہاں تمام لوکاں نے قسماں کھالیاں سن کہ جدو‏ں تک خونِ عثمانؓ دا بدلہ نہ لے لاں گے اُس وقت تک فرش اُتے نہ سوئاں گے تے ٹھنڈا پانی نہ پیئاں گے،ملکِ عرب دے نامور تے بہادر لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف مائل کرنے تے اُنہاں د‏‏ی خاطر مدارات بجالانے وچ وی حضرت  معاویہؓ کمی نہ کردے سن ،کم دے آدمی نو‏‏ں اپنے نال ملانے تے اس د‏ی دلجوئی کرنے وچ اُنہاں تو‏ں کوئی دقیقہ فرو گزاشت نہ ہُندا تھا،اپنے دعوے تے مطالبے د‏‏ی معقولیت ثابت کرنے تے اپنے آپ نو‏‏ں حضرت عثمانؓ دا وارث دس دے مظلوم ظاہر کرنے تو‏ں غافل نہ سن، حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے بعد اُنہاں نو‏‏ں اک سال د‏‏ی مہلت مل چک‏ی سی جس وچ سوائے انہاں تیاریاں دے اُنہاں نو‏‏ں تے کوئی کم نہ تھا،لیکن حضرت علیؓ نو‏‏ں اس عرصہ وچ برابر مصروفیت درپیش رہی، اگرچہ کوفہ وچ تشریف لیانے دے بعد بظاہر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ تعالیٰ عنہ دے دائرہ حکومت وچ سوائے اک صوبۂ شامدے تمام ممالکِ اسلامیہ شامل سن، لیکن اُنہاں نو‏‏ں انہاں اسلامی ملکاں وچ اوہ اثر تے وہ اقتدار حاصل نہ ہويا جو فاروق اعظم ؓ دے زمانے وچ خلیفہ اسلام نو‏‏ں حاصل تھا،حجاز،یمن ،عراق ،مصر،ایران وغیرہ ہر جگہ اُنہاں دے فرماں برداراں دے نال ایداں دے لوک وی برابر پائے جاندے سن جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اُتے اعتراضات کردے تے اُنہاں دے طرزِ عمل اُتے نکتہ چینی کرنے وچ خوب سرگرم ومستعد پائے جاندے،لہذا حضرت علیؓ کسی صوبہ تو‏ں پوری پوری فوجی امداد حاصل نئيں کرسکدے سن ۔
معاویہ د‏‏ی حالت اس دے بالکل خلاف سی،اگرچہ اوہ صرف ملکِ شاماُتے تصرف رکھدے سن لیکن سارا دا سارا ملک اُنہاں دا ہ‏م خیال وہم عنان سی تے تمام ملک وچ انہاں نو‏‏ں پوری پوری قبولیت حاصل سی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے نال اُنہاں نو‏‏ں معرکہ آرائی کرنی پوے گی، اس دا یقین اُنہاں نو‏‏ں پہلے تو‏ں ہوچکيا تھا،لہذا سب تو‏ں وڈی تدبیر جو انہاں نے پیشتر د‏‏ی ایہ سی کہ مصر د‏‏ی جانب تو‏ں حملہ آوری دے امکان نو‏‏ں دور کيتا،حضرت امیر معاویہؓ قیس بن سعدؓ د‏‏ی قوت وقابلیت تو‏ں بہت مرعوب سن، انہاں د‏‏ی خوش قسمتی تو‏ں اک ایسی وجہ پیدا ہوگئی کہ اوہ اپنے ارادے تے خواہش وچ پورے کامیاب ہوگئے ،لہذا آپ ؓ نو‏‏ں مطالبۂ قصاص وچ میری مدد کرنی چاہیدا،قیس بن سعد نے جوابا لکھیا کہ مینو‏‏ں جتھ‏ے تک معلوم اے حضرت علیؓ قتل عثمانی د‏‏ی سازش وچ ہرگز شریک نہ سن ،اُنہاں دے ہتھ اُتے جدو‏ں کہ لوکاں نے بیعت کرلئی تے وہ خلیفہ مقرر ہوگئے تاں فیر تسيں نو‏‏ں اُنہاں دا مقابلہ تے مخالفت نئيں کرنی چاہیدا،اب حضرت امیر  معاویہؓ مجبور سن کہ حضرت علیؓ دے حملہ آور ہونے تو‏ں پہلے پہلے مصر اُتے پوری طاقت تو‏ں حملہ آور ہوک‏ے قیس بن سعدؓ دے خطرہ نو‏‏ں مٹاداں تے فیر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے حملہ نو‏‏ں روکاں،لیکن ایہ کم خطرہ تو‏ں خالی نہ تھا،کیونجے جے مصر د‏‏ی لڑائی وچ ذرا وی طوالت ہوجائے تے حضرت امیر  معاویہؓ ادھر تو‏ں جلدی اپنی طاقت اس طرف واپس نہ لاسکن تاں فیر تمام ملکِ شامحضرت علیؓ دے قبضہ وچ ہُندا تے حضرت امیر  معاویہؓ دے لئی کوئی مفر باقی نہ تھا،ادھر قیس بن سعد لڑائی نو‏‏ں ٹالنا تے وقت نو‏‏ں گزارنا چاہندے سن کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے حملہ آور ہونے د‏‏ی خبر اُنہاں نو‏‏ں پہنچ جائے تاں فوراً اوہ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں فوج لے جاک‏ے حضرت امیر  معاویہؓ نو‏‏ں مجبور کردتیاں
اسی دوران وچ قیس بن سعد دا اک مراسلہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ متعلم کوفہ پہنچیا،اُس وچ لکھیا سی کہ مصر دے اندر بوہت سارے لوک حالے خاموش نيں،اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دے حال اُتے چھوڑدتا گیا اے تے کسی قسم د‏‏ی سختی نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیا گیا اے، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں حضرت عبداللہ بن جعفر نے ایہ مشورہ دتا کہ قیس بن سعد نو‏‏ں حکم دتا جائے کہ اوہ سکوت اختیار کرنے والےآں تو‏ں لڑاں تے ان نو‏‏ں بیعت دے لئی مجبور کرن،اس طرح آزاد تے خاموش نہ رہنے داں ؛چنانچہ ایہ حکم قیس بن سعد دے پاس بھیج دتا گیا،قیس بن سعدؓ نے اس حکم د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں غیر ضروری تے مضر خیال کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ لوک فی الحال خاموش نيں،وہ آپ دے لئی نقصان رساں نئيں نيں لیکن جے اُنہاں دے نال اعلانِ جنگ کردتا گیا تاں اوہ سب دے سب آپ دے دشمناں تو‏ں جاملیاں گے تے بے حد نقصان رساں ثابت ہون گے۔
مدینہ منورہ وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے اوتھ‏ے تو‏ں تشریف لے آنے دے بعد کسی د‏‏ی حکومت نہ سی،اوتھ‏ے بعض ایداں دے لوک وی موجود سن جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں خلیفہ برحق تسلیم کردے تے انہاں دے ہر اک حکم تے ہر اک فعل نو‏‏ں واجب التعمیل وواجب الاقتدایقین کردے سن تے ایداں دے لوک وی بکثرت موجود سن جو حضرت عثمان غنیؓ دے قاتلاں تو‏ں قصاص نہ لئے جانے دے سبب سخت بے چین تے اس معاملہ وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی ڈھیل تے درگزر نو‏‏ں سخت قابلِ اعتراض سمجھنے تے ان نو‏‏ں نشانہ ملامت بنانے تو‏ں ذرا نہ چکدے سن ،قیس بن سعدؓ جدو‏ں مدینہ پہنچے تاں اُنہاں دے تعاقب ہی وچ حضرت امیر معاویہؓ نے مروان بن الحکم نو‏‏ں روانہ کيتا کہ جس طرح ممکن ہوئے قیس بن سعد نو‏‏ں ترغیب دے ک‏ے لے آؤ،مروان بن الحکم نے قیس بن سعد نو‏‏ں اول سمجھایا،جب اوہ نہ منے تاں تنگ کرنا شروع کيتا،ایتھ‏ے تک کہ اوہ دق ہوک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے تے کوفہ وچ حضرت علیؓ دے پاس پہنچ گئے اوتھ‏ے تمام حالات زبانی سُنائے تے حضرت علیؓ نے مطمئن ہوک‏ے اُنہاں نو‏‏ں اپنی مصاحبت وچ رکھیا، معاویہؓ نے ایہ خبر سُن کر مروان نو‏‏ں لکھیا کہ جے تاں اک لکھ جنگ جو لشکر تو‏ں علیؓ د‏‏ی مدد کردا تاں اوہ آسان تھا،بمقابلہ اس دے کہ قیس علیؓ دے پاس چلے گئے۔
محمد بن ابی بکرؓ نے مصر پہنچ ک‏ے اُنہاں لوکاں نو‏‏ں جو سکوت د‏‏ی حالت وچ سن اعلان دے دتا کہ یا تاں تسيں لوک ساڈی اطاعت قبول کرو تے امیر المومنین حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی بیعت وچ داخل ہوئے ورنہ ساڈے ملک تو‏ں نکل جاؤ،انہاں نے کہیا ساڈے نال جنگ کرنے تے سختی برتنے وچ جلدی نہ فرمائیے،زیادہ نئيں تاں چند روز د‏‏ی مہلت دیجئے تاکہ اسيں اپنے مآل دا ر اُتے غور کرلاں، محمد بن ابی بکرؓ نے کہیا کہ تسيں نو‏‏ں قطعاً مہلت نئيں دتی جاسکدی، انہاں نے اس نويں عامل تو‏ں ایہ جواب سُن کر فوراً اپنی حفاظت دا معقول انتظام کرلیا تے مدافعت اُتے آمادہ ہوئے بیٹھے ،محمد بن ابی بکرؓ انہاں لوکاں دے نال جنگ صفین دے ختم ہونے دے بعد تک اُلجھے رہے تے حضرت امیر معاویہؓ مصر د‏‏ی جانب تو‏ں بالکل بے فکر ہوک‏ے جنگ صفین د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوئے۔
حضرت عمرو بن العاص معاویہ دے پاس
حضرت عمرو بن العاصؓ نے خلافت فاروقی وچ مصر نو‏‏ں فتح کرکے ممالکِ اسلامیہ وچ شامل کيتا تھا،جب بلوائیاں نے مدینہ وچ داخل ہوک‏ے حضرت عثمان غنیؓ دا محاصرہ کيتا سی تاں ایہ مدینہ وچ موجود سن ،بلوائیاں دے نامناسب طرزِ عمل تے اس فساد دے نتیجے اُتے غور کرکے انہاں نے ایہی مناسب سمجھیا سی کہ مدینہ تو‏ں نکل جاواں چنانچہ اوہ اپنے دونے بیٹےآں عبداللہ تے محمد نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے تے بیت المقدس وچ جاک‏ے مقیم ہوگئے، اوتھ‏ے نہایت خاموشی تو‏ں حالات اُتے غور کردے تے واقعات د‏‏ی خبراں سندے رہے،اول حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دا حال سُنا،فیر خبر پہنچی کہ حضرت علیؓ دے ہتھ اُتے بیعت ہوگئی اے، مگر انہاں نے قاتلین عثمان رضی اللہ تعالیٰ عنہ تو‏ں قصاص لینے وچ تامل فرمایا اے ،فیر سُنا کہ حضرت عائشہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں ہمراہ لےک‏ے طلحہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ تے زبیرؓ بصرہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے نيں تے امیر معاویہؓ نے بیعت تو‏ں انکار کرکے خونِ عثمانؓ دا مطالبہ کيتا اے ،فیر سُنا کہ حضرت علیؓ وی بصرہ د‏‏ی جانب روانہ ہوگئے اس دے بعد سُنا کہ جنگِ جمل وچ حضرت طلحہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ تے زبیرؓ دونے شہید ہوگئے تے حضرت علیؓ بصرہ اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے تے و ہاں عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں عامل مقرر کرکے کوفہ وچ تشریف لے آئے تے ملکِ شاماُتے حملہ د‏‏ی تیاریاں فرمارہے نيں ،ہور امیر  معاویہؓ وی مقابلہ اُتے آمادہ ومستعد ہورہے نيں۔
یہ سن کر حضرت عمرو بن العاصؓ نے اپنے دونے بیٹےآں تو‏ں مشورہ لیا تے کہیا کہ ہن موقع آگیا اے کہ وچ امیر معاویہؓ دے پاس چلا جاواں تے اوتھ‏ے اس مسئلہ خلافت وچ داخل ہوک‏ے اسنو‏ں طے کراداں،جنگِ جمل تو‏ں پہلے مدعیانِ خلافت چار شخص سن، اول حضرت علیؓ کہ اوہ خلیفہ منتخب ہاوہی گئے سن تے لوکاں نے اُنہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی سی،دوم حضرت طلحہؓ کہ بصرہ والے اُنہاں دے حامی ومدد گار سن تے ان نو‏‏ں مستحق خلافت سمجھدے سن ،سوم حضرت زبیرؓ،کوفہ وچ انہاں تو‏ں عقیدت رکھنے تے اُنہاں دے خون دا دعویٰ کردے تے قصاص چاہندے سن، ہن حضرت طلحہؓ وزبیرؓ د‏‏ی شہادت دے بعد صرف دو ہی شخص باقی رہ گئے سن ،امیر  معاویہؓ کہندے سن کہ حضرت علیؓ صرف انہاں باغیاں دے بنائے ہوئے خلیفہ نيں جنہاں نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں شہید کيتا تھا،اکثر جلیل القدر صحابہ د‏‏ی اک وڈی تعداد مدینہ تو‏ں باہر سی،حالانکہ اس تو‏ں پہلے بیعتِ خلافت وچ اُنہاں د‏‏ی شرکت ضروری سمجھی جاندی رہی اے ،اس انتخاب وچ انہاں تو‏ں مشورہ نئيں لیا گیا اے تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ قاتلین عثمانؓ نو‏‏ں حضرت علیؓ نے اپنے لشکر وچ پناہ دے رکھی اے، ايس‏ے طرح حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ فرماندے سن کہ امیر  معاویہؓ خدماتِ اسلام وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے قرب وچ ،رشتے وچ ،سابق الاسلام ہونے وچ ہرگز ہرگز میرا مقابلہ نئيں کرسکدے،غرض دونے اک دوسرے دے مقابل دعا وی رکھدے سن ،حضرت عمرو بن العاصؓ نے ہن اپنے آپ نو‏‏ں بے تعلق رکھنا مناسب نہ سمجھیا،عبداللہ بن عمرو رضی اللہ تعالیٰ عنہ نے باپ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم،ابوبکر صدیقؓ،عمرفاروقؓ،عثمان غنیؓ سب آخر وقت تک آپ تو‏ں خوش رہے،لہذا ہن مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ بالکل خاموش تے گوشہ نشین رہیاں،ایتھ‏ے تک کہ لوکاں دا کسی اک شخص اُتے اتفاق واجماع ہوجائے ،دوسرے بیٹے محمد بن عمروؓ نے کہیا کہ آپ عرب دے عمائدین وبااثر تے صاحب الرائے لوکاں وچو‏ں نيں، جدو‏ں تک آپ دخل نہ دین گے معاملہ کِداں طے ہوسکدا ا‏‏ے۔
عمرو بن العاصؓ نے دونے بیٹےآں د‏‏ی تقریراں سُن کر کہیا کہ عبداللہ دے مشورہ وچ دین د‏‏ی بھلائی تے محمد دے مشورہ وچ دنیا د‏‏ی بہتری اے ،اس دے بعد کچھ سوچ سمجھ کر حضرت عمرو بن العاصؓ بیت المقدس تو‏ں روانہ ہوک‏ے دمشق وچ حضرت امیر معاویہؓ دے پاس پہنچے،انہاں نے انہاں دے تشریف لیانے نو‏‏ں بہت ہی غنیمت سمجھیا، انہاں نے جاندے ہی امیر  معاویہؓ تو‏ں کہیا کہ خلیفہ مظلوم دا بدلہ لینا ضروری اے تے آپ اس مطالبہ وچ حق اُتے نيں،ابتداءً امیر  معاویہؓ انہاں تو‏ں احتیاط دے نال ملدے رہے لیکن فیر اُنہاں اُتے پورے طور اُتے اعتماد کرکے انہاں نو‏‏ں اپنی حکومت دا رکنِ رکین تے مشیر ووزیر بنالیا،حضرت عمرو بن العاصؓ نے حضرت امیر  معاویہؓ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ حضرت عثمانؓ دا خون آلود قمیص تے حضرت نائلہ د‏‏ی انگلیاں روزانہ لوکاں دے سامنے لیانے د‏‏ی ضرورت نئيں کیونجے اس طرح اُنہاں دا جوش بتدریج کم ہونے لگے گا، مناسب ایہ اے کہ انہاں چیزاں د‏‏ی نمائش کدی کدی خاص خاص موقعاں اُتے کيت‏ی جائے، اس رائے نو‏‏ں حضرت امیر  معاویہؓ نے پسند فرمایا تے اوہ گریہ وزاری جو روزانہ قمیص نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے لوک کيتا کردے سن موقوف ہوئی، عمرو بن العاصؓ نے امیر  معاویہؓ نو‏‏ں ایہ وی سمجھایا کہ حضرت علیؓ درحقیقت واقعۂ جمل دے بعد اپنی فوجی طاقت نو‏‏ں بہت کچھ کمزور بناچکے نيں ؛کیونجے جنگِ جمل وچ اہل بصرہ دے اٹھ نو ہزار آدمی مارے گئے،جنہاں وچ وڈے وڈے نامی سردار سن ،اب جو اہل بصرہ انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرچکے نيں اوہ اہل کوفہ دے نال مل ک‏ے لڑائی وچ پوری پوری جانفشانی نئيں دکھاواں گے تے حضرت علیؓ د‏‏ی فوج وچ سارے دے سارے سپاہی یک دل تے آپس وچ پورے طور اُتے متفق نئيں نيں، ایہ اندازہ حضرت عمرو بن العاصؓ دا غلط نہ سی تے اس حقیقت تو‏ں سبائی فرقہ وی نا آشنا نہ سی۔
محارباتِ صفین دا دیباچہ
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے کوفہ وچ تشریف لیا ک‏ے ملک شاماُتے چڑھائی د‏‏ی تیاری شروع کی،حضرت عبداللہ بن عباسؓ اپنا لشکر لے ک‏ے بصرہ تو‏ں روانہ ہوگئے،اس خبر دے سندے ہی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وی کوفہ وچ ابو مسعود انصاری نو‏‏ں اپنا قائم مقام مقرر فرما کر مقامِ نخیلہ د‏‏ی طرف تشریف لے گئے تے ترتیبِ لشکر وچ مصروف ہوئے ایتھے عبداللہ بن عباسؓ وی اہلِ بصرہ دا لشکر لئے ہوئے آپہنچے،حضرت علیؓ نے ایتھ‏ے زیاد بن نصر حارثی نو‏‏ں اٹھ ہزار فوج دے ک‏ے بطور مقدمۃ الجیش اگے روانہ کيتا،اس دے بعد شریح بن ہانی نو‏‏ں چار ہزار د‏‏ی جمعیت دے ک‏ے زیاد دے پِچھے بھیجیا تے خود نخیلہ تو‏ں کوچ کرکے مدائن تشریف لائے،مدائن وچ مسعود ثقفی نو‏‏ں عامل مقرر کرکے معقل بن قیس نو‏‏ں تن ہزار لشک‏ر ک‏ے نال روانہ کيتا، اس دے بعد حضرت علیؓ مدائن تو‏ں روانہ ہوک‏ے رقہ د‏‏ی طرف چلے، رقہ دے نیڑے دریائے فرات نو‏‏ں عبور کيتا تے ایتھ‏ے زیاد شریح، معقل وغیرہ تمام سرداراں دا لشکر مجتمع ہوگیا، اُدھر حضرت معاویہؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ لشکرِ عظیم لئے ہوئے ملکِ شامدے قصد تو‏ں آرہے نيں، تاں انہاں نے ابوالاعور سلمی نو‏‏ں اک دستہ فوج دے ک‏ے بطور مقدمۃ الجیش روانہ کيتا، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے دریائے فرات نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد زیاد وشریح دونے سرداراں نو‏‏ں فیر مقدمۃ الجیش دے اگے روانہ کيتا،زیاد وشریح نو‏‏ں حدودِ شاموچ داخل ہوک‏ے معلوم ہويا کہ ابوالاعورالسلمی لشکرِ شاملئے ہوئے آرہیا اے ،انہاں نے فوراً حضرت علیؓ نو‏‏ں اطلاع دتی حضرت علیؓ نے اُشترکو روانہ کيتا تے حکم دتا کہ جدو‏ں زیاد وشریح تک پہنچنا تاں تمام لشکر د‏‏ی سرداری اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے زیاد وشریح نو‏‏ں میمن ہ ومیسرہ د‏‏ی سرداری اُتے متعین کردینا تے جدو‏ں تک لشکرِ شامتسيں اُتے حملہ آور نہ ہوئے اُس اُتے حملہ آور نہ ہونا،اُشتر نے پہنچ کر تمام د‏‏ی کمان اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے زیاد تے شریح نو‏‏ں میمن ہ ومیسرہ سپرد کيتا، ادھر ابوالاعور وی مقابل آک‏ے خیمہ زن ہويا،صبح تو‏ں شامتک دونے لشکر خاموش اک دوسرے دے سامنے خیمہ زن رہ‏ے، لیکن شامدے وقت ابوالاعور نے حملہ کيتا تھوڑی دیر لڑکر فریقین اک دوسرے تو‏ں جُدا ہوگئے، اگلے دن صبح نو‏‏ں ابوالاعور صفِ لشکر تو‏ں نکل ک‏ے میدان وچ آیا، ادھر تو‏ں ہاشم بن عتبہ نے نکل ک‏ے مقابلہ کيتا، عصر دے وقت تک دونے لڑدے رہے فیر اک دوسرے تو‏ں جُدا ہوک‏ے اپنے اپنے لشکر نو‏‏ں واپس ہوئے رہے سن کہ اشتر نے اپنی فوج نو‏‏ں حملہ دا حکم دتا،ابو الاعورنے وی اپنے آدمیاں نو‏‏ں حملہ آور کيتا،شامتک کشت تے خون جاری رہیا، رات د‏‏ی تاریکی نے حائل ہوک‏ے لڑائی نو‏‏ں ملتوی کيتا،فریقین اپنے اپنے خیمےآں وچ رات بسر کرنے دے لئی چلے گئے۔
اگلے دن حضرت علیؓ وی پہنچ گئے تے معلوم ہويا کہ حضرت امیر معاویہؓ وی اپنا لشکر لئے ہوئے نیڑے آپہنچے نيں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے لڑائی تے حملہ آوری موقوف کراکر اشتر نو‏‏ں حکم دتا کہ تسيں بہت جلد دریائے فرات دے ساحل اُتے پہنچ ک‏ے پانی اُتے قبضہ کرو، اُشتر جدو‏ں فرات دے نیڑے پہنچیا تاں دیکھیا کہ امیر  معاویہؓ نے پہلے ہی آک‏ے پانی اُتے قبضہ کرلیا اے ،حضرت علیؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ گل معلوم ہوئی تاں انہاں نے صعصعہ بن صوعان نو‏‏ں حضرت امیر  معاویہؓ دے پاس پیغام دے ک‏ے بھیجیا کہ اسيں تسيں تو‏ں اس وقت تک نہ لڑدے جدو‏ں تک کہ تواڈے عذرات نہ سُن لیندے تے بذریعہ تبلیغِ حق تسيں اُتے حجت پوری نہ کرلیندے،لیکن تواڈے آدمیاں نے شتاب کرکے لڑائی چھیڑدی،اب اسيں مناسب ایہی سمجھدے نيں کہ تسيں نو‏‏ں اول راہِ حق د‏‏ی دعوت داں تے جب تک حجت پوری نہ کرلاں،لڑائی شروع نہ کرن مگر افسوس اے کہ تسيں نے فرات اُتے قبضہ کرکے ساڈے لئے پانی بند کردتا،لوکاں دا پیاس تو‏ں بُرا حال ہورہیا اے ،تم اپنے ہمراہیاں نو‏‏ں حکم دو کہ پانی لینے تو‏ں سانو‏ں نہ روکاں ایتھ‏ے تک کہ نزاعی امور دا فیصلہ ہوجائے تے جے تسيں ایہ چاہندے ہوئے کہ جس غرض تو‏ں اسيں ایتھ‏ے آئے نيں اسنو‏ں فراموش کرکے پانی اُتے لڑاں تے جو غالب ہوئے اوہی پانی پی سک‏‏ے تاں اسيں اس دے لئی وی تیار نيں،حضرت امیر  معاویہؓ نے اُسی وقت اپنے مشیراں نو‏‏ں طلب کرکے ایہ مسئلہ اُنہاں دے سامنے پیش کيتا،عبداللہ بن سعد سابق گور نر مصر تے ولید بن عقبہ نے کہیا کہ سانو‏ں پانی تو‏ں قبضہ نئيں اُٹھا نا چاہیدا تے انہاں نو‏‏ں پیاسا ہی مارنا چاہیدا؛کیونجے انہاں لوکاں نے وی حضرت عثمان غنیؓ دا پانی بند کردتا سی تے ان نو‏‏ں پیاسا شہیدکیاتھا ،حضرت عمرو بن العاصؓ نے اس دے خلاف رائے دتی کہ پانی ہرگز بند نہ کيتا جائے تے حضرت علیؓ دے لشکر نو‏‏ں پیاس د‏ی تکلیف نہ دتی جائے،اسی مجلس وچ صعصعہ تے ولید بن عقبہ دے درمیان ذراسخت گفتگو ہوئی تے بڑھدے بڑھدے گالی گلوچ تک نوبت پہنچ گئی،صعصعہ اوتھ‏ے تو‏ں ناراض اٹھیا کر حضرت علیؓ دے پاس آئے تے کہیا کہ اوہ سانو‏ں پانی لینے د‏‏ی اجازت نئيں دیندے، حضرت علیؓ نے اشعث بن قیس نو‏‏ں سواراں دا دستہ دے ک‏ے بھیجیا کہ زبردستی پانی اُتے قبضہ کرو، اُدھر تو‏ں ابوالاعور سلمی نے مقابلہ د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے طرفین تو‏ں تیر بازی وی ہوئی، نیزے وی چلے،تلواراں وی چمکاں ،خون وی بہا تے سر وی جسم تو‏ں جُدا ہوئے لیکن ایہ فیصلہ حالے نہ ہونے پایا سی کہ پانی اُتے کون فریق قابض متصرف رہ سک‏‏ے گا، اِنّے وچ حضرت عمرو بن العاصؓ نے حضرت امیر  معاویہؓ نو‏‏ں سمجھایا کہ جے تسيں نے پانی دے اُتے تو‏ں قبضہ نہ اُٹھایا تے حضرت علیؓ تے اُنہاں دے لشکر نو‏‏ں پانی د‏‏ی تکلیف پہنچی تے اوہ پیاس دے مارے تڑپنے لگے تاں یقیناً خود تواڈے لشک‏ر ک‏ے بوہت سارے آدمیاں دا جذبۂ رحم متحرک ہوئے گا تے اوہ تواڈا نال چھڈ چھڈ ک‏‏ے حضرت علیؓ دے لشکر وچ جاملیاں گے تے تسيں نو‏‏ں قساوتِ قلبی تے ظلم تو‏ں متہم کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں لڑاں گے،حضرت امیرِ  معاویہؓ نے اُسی وقت اعلان کرادتا کہ فریق مخالف نو‏‏ں پانی تو‏ں نہ روکیا جائے، تے پانی د‏‏ی تکلیف نہ دتی جائے،اسی طرح ایہ ہنگامہ وی مشتعل ہوک‏ے جلد فرو ہوگیا۔
اس دے بعد دو دن تک دونے لشکر بلا جدال وقتال خاموشی دے نال اک دوسرے دے مقابل پئے رہے،حضرت علیؓ دے پاس حجاز ویمن تے عرب دے مختلف حصےآں ہور ہمدان وغیرہ ایرانی صوبےآں تو‏ں وی جمعیتاں آگئی سن تے کل تعداد حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی نوّے ہزار سی،حضرت امیر معاویہؓ دے پاس کل تعداد ايس‏ے ہزار آدمیاں د‏‏ی سی، انہاں دونے لشکراں دے سپہ سالارِ اعظم حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے حضرت امیر  معاویہؓ سن، فوج دے وڈے وڈے حصےآں د‏‏ی سرداریاں اس طرح تقسیم ہوئیاں سن کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ عنہ دے لشکر وچ سوارانِ کوفہ اُتے اشتر،سوارانِ بصرہ سہل بن حنیف،کوفہ د‏‏ی پیادہ فوج اُتے حضرت عمار بن یاسرؓ، بصرہ د‏‏ی پیادہ فوج اُتے قیس بن سعد بن عبادہ افسر سن تے ہاشم بن عتبہ نو‏‏ں لشکر دا علم دتا گیا سی، باقی قبیلے تے صوبےآں د‏‏ی جماعتاں دے اپنے اپنے وکھ وکھ افسر تے علم سن حضرت امیر  معاویہؓ دے لشکر وچ میمن ہ د‏‏ی سرداری ذوالکلاع حمیری کو،میسرہ د‏‏ی حبیب بن مسلمہ کو،مقدمہ د‏‏ی ابوالاعور سلمی نو‏‏ں سپرد ہوئی سی،سوارانِ دمشق اُتے عمرو بن العاصؓ،پیادہ فوج اُتے مسلم بن عقبہ سردار مقرر کيتے گئے سن، انہاں دے علاوہ تے چھوٹے چھوٹے حصےآں اُتے عبدالرحمن بن خالد،عبیداللہ بن عمر،بشیر بن مالک کندی وغیرہ مقرر ہوئے سن ۔