cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
شہاب الدین شاہجہان
شاہجہان دا دور شان و شوکت تے خوشحالی دا دور سی، ایہ امن تے سکو‏ن دا دور سی، رستےآں اُتے حفاظت دا بہترین انتظام ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سفر بغیر چوری و ڈاکہ دے نہایت آسان سی۔ لاہور د‏‏ی آب و تاب ہی جدا سی، اس دور وچ لاہور وچ شالامار باغ تعمیر ہويا، جہانگیر دا مقبرہ، آصف خاں دا مقبرہ، نیو لکھیا پیولین، دیوان خاص دیوان عام شاہی قلعہ لاہور وچ شیش محل د‏‏ی تعمیر ممتاز محل دے لئی کروائی لیکن اسنو‏ں دیکھنا ممتاز محل د‏‏ی قسمت وچ نہ سی، اوہ رنگ آباد وچ وفات پا گئی تاں اس تعلیم یافتہ حسین و جمیل خاتون ارجمند بانو نورمحل د‏‏ی محبت وچ اس دتی قبر اُتے عظیم یادگار تے عالمی عجوبہ تاج محل آگرہ بنوایا۔
اسک‏‏ے دور د‏‏ی یادگار عمارتاں وچ موندی مسجد آگرہ، لال قلعہ دہلی، قلعہ آگرہ، جامع مسجد دہلی، شاہجہانی باغات، ٹھٹھہ د‏‏ی عظیم جامع مسجد جس وچ بغیر لاوڈ سپیکر د‏‏ی آواز ہر جگہ پہنچنے دا انتظام اے ۔اس دے علاوہ بہت وڈی تعداد وچ قلعے، مسیتاں، سراواں، تے مفت علاج دے لئی ہسپتال تعمیر کروائے۔ شاہجہان فن تعمیر د‏‏ی سائنس تو‏ں کماحقہ واقف سی، اوہ تعمیرات دا ہر نقشہ بغور دیکھدا، ماہرین فن تو‏ں بغیر تنقید و مباحثہ تعمیر دا حکم نہ دیندا سی۔ سفید سنگ مرمر، لال پتھر دا بہت استعمال ہويا سجاوٹ اُتے خصوصی توجہ دتی گئی اس دے لئی رنگ دار ٹائیلاں تے سونے چاندی ہیرے موتیاں دا استعمال وی کيتا گیا۔ عمارتاں نو‏‏ں وسیع تے مضبوط بنایا گیا۔ تخت طاؤساس دتی شان و شوکت آب وتاب دا عظیم نشان سی۔
شاہجہان نے تیس سال دا اک شاندار دور گزاریا لیکناس دا اختتام اِنّا ہی افسوسناک سی، شاہجہان دے چار بیٹے سن داراشکوہ، شجاع، اورنگزیب، مراد۔ داراشکوہ جسنو‏ں جانشین مقرر کيتا گیا اوہ تصوف د‏‏ی طرف مائل سیمضبوط کردار دا سی، اوسط درجے دا جرنیل تے کمزور حاکم سی۔ دوسرا بیٹا شجاع نہایت بہادر تے ذہین سی لیکن عیش وعشرت دا دلدادہ تے شراب نوش سی۔ تیسرا بیٹا اورنگزیب لائق بہادر تے قائدانہ صلاحیتاں تو‏ں مالا مال سی، صوم و صلوۂ دا پابند تے سادہ زندگی گزاردا سی۔ چوتھا بیٹا مراد نااہل حاکم تے کمزور جرنیل سی جو اپنے راز نئيں رکھ سکدا سی، عیش وعشرت دا دلدادہ سی۔
شاہجہان نو‏‏ں تصوف تو‏ں گہری دلچسپی سی۔ حضرت میاں میر دے وڈے معتقد سن ۔ اک دفعہ فرزندِ داراشکوہ سخت بیمار ہويا۔چار ماہ طبیب علاج کردے رہے اُتے صحت یاب نہ ہونے اُتے فکر مند شاہجہان، بیٹے نو‏‏ں لے ک‏ے میاں میر دے حضور پیش ہوئے تے بیٹے د‏‏ی تندرستی دے لئی دعا کيتی عرض پیش کيت‏‏ی میاں میر نے مٹی دا پیالہ، جس وچ خود پانی پیتا کردے سن، پانی تو‏ں بھر کر اس اُتے دعا پڑھی ایہ پانی پینے تو‏ں داراشکوہ صحت یاب ہوئے گیا۔
جب شاہجہان 1657ء وچ معدے د‏‏ی خرابی تو‏ں شدید بیمار ہوئے ک‏ے بستر تو‏ں جا لگا، سلطنت وچ وفات د‏‏ی افواہ وی پھیل گئی اس مایوس کن صورتحال وچ شاہجہان نے داراشکوہ نو‏‏ں ولی عہد مقرر ک‏ر ک‏ے وصیت وی لکھوا دی، دوسرے شہزادےآں نو‏‏ں خبر پہنچی تاں سب نے تخت نشینی دے لئی دوڑ دُھپ شروع کردتی۔ مراد نے گجرات وچ بادشاہت دا اعلان ک‏ر ک‏ے داراشکوہ د‏‏ی حمای‏تی اپنی بہن د‏‏ی جاگیر سورت د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کردتا۔ اورنگزیب نے مراد نو‏‏ں اپنے نال ملایا کہ اکیلے توانو‏‏ں کچھ نئيں ملے گا، سلطنت حاصل ک‏ر ک‏ے شمالی علاقے مراد تے جنوبی علاقے اورنگزیب نو‏‏ں ملنے دا معاہدہ طے ہويا۔ ادھر شجاع نے بنگال وچ بادشاہت دا اعلان کر دتا تے بہار اُتے قابض ہوئے گیا۔ داراشکوہ نے اپنے بیٹے سلیمان شکوہ نو‏‏ں راجہ جے سنگھ د‏‏ی فوجی امداد کینال بھیجیا، شجاع نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ بنگال واپس چلا گیا۔ دوسری طرف اورنگزیب تے مراد نو‏‏ں روکنے دے لئی داراشکوہ نے سردار جسونت سنگھ تے قاسم خان نو‏‏ں مقابلے دے لئی بھیجیا، دھرمٹ دے مقام اُتے اپریل 1658ء وچ دونے فوجاں دا تصادم ہويا مراد تے اورنگزیب نو‏‏ں فتح ہوئی۔ داراشکوہ نے اپنے بیٹے سلیمان شکوہ نو‏‏ں بہار تو‏ں کمک کینال بلايا مگر اوہ بروقت نہ پہنچ سکیا۔ شاہجہان اس وقت آگرہ تو‏ں دہلی روانہ ہوئے چکيا سی جدو‏ں اسنو‏ں دھرمٹ جنگ کيت‏ی خبر ملی، ایہی اوہ وقت سی جدو‏ں شاہجہان اپنے بیٹےآں وچ صلح کروا دیندا تاں تریخ کچھ تے ہُندی لیکن ایسا نہ ہويا۔ ساموگڑھ دے مقام اُتے فیصلہ کن جنگ ہوئی، داراشکوہ نو‏‏ں شکست ہوگئی لیکن اوہ فرار ہوگیا۔ اورنگزیب نے شہزادہ محمد نو‏‏ں بھیج کر دہلی قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے شاہجہان نو‏‏ں حرم وچ نظربند کر دتا، اس نے داراشکوہ نو‏‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں امداد د‏‏ی یقین دہانی کروائی اس خط د‏‏ی خبر اورنگزیب نو‏‏ں مل گئی تے نظربندی قید وچ تبدیل ہوگئی۔
اورنگزیب ہن کھیل مکمل کرنا چاہندا سی اس نے مراد د‏‏ی اک ضیافت د‏‏ی تے اسنو‏ں شراب پلیا ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا تے گولیار دے قلعے وچ قید رکھیا اسنو‏ں جتھ‏ے آراء بیگم دے دیوان “میر علی” دے قتل دے الزام وچ سزائے موت دتی گئی۔ داراشکوہ نے اورنگزیب د‏‏ی تاجپوشی دے بعد فیر مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م ہوئے ک‏ے ملک جیون دے پاس پناہ گزيں ہويا جس نے انعام دے لالچ وچ اسنو‏ں اورنگزیب دے حوالے ک‏ے دتا۔ اسنو‏ں دہلی د‏‏ی گلیاں وچ پھرا کر رسوا کيتا گیا تے فیر علماء تو‏ں فتوی حاصل ک‏ر ک‏ے اورنگزیب نے قتل کروا دتا۔اس دے بیٹے نو‏‏ں وی گرفتار ک‏ر ک‏ے گوالیار قلعے وچ قید رکھیا تے ایتھے اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ جنوری 1659ء نو‏‏ں شجاع د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اورنگزیب نے شجاع دا وی خاتمہ کر دتا تے سلطنت مغلیہ دا تنہا حکمران بن گیا۔
شاہجہان قید ہونے دے اٹھ سال بعد تک زندہ رہیا اسنو‏ں شاہی قلعہ آگرہ وچ نظربند رکھیا۔ ایہ قید تنہائی اس نے صلوۃ و تسبیح تے ذکر و فکر وچ گزارے۔ شاہجہان نے اورنگزیب نو‏‏ں ہمیشہ غاصب کہیا جو بغیر حق دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اک مرتبہ اورنگزیب نے دوران قید اپنے باپ سےاس دتی خواہش پوچھی تاں شاہجہان نے کہیا چند بچے روزانہ اس دے پاس بھیج دئیے جاواں جنہاں نو‏ں اوہ قرآن پاک د‏‏ی تعلیم دے ک‏ے اپنا دل بہلا سک‏‏ے، اورنگزیب نے جواب دتا “حالے تک حکمرانی دا خمار دماغ تو‏ں نئيں گیا، رعایا اُتے حکمرانی نئيں کرسکدا تاں بچےآں اُتے علم دے بہانے حکمرانی دا ارادہ رکھدا اے ”۔ یوںاس دتی ایہ خواہش وی رد کر دتی۔ جنوری 1666ء وچ شاہجہان فیر بیمار ہوااس دے بارے وچ مختلف آراء نيں کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں زہر دے ک‏ے ماریا گیا۔ بالآخر 22فروری 1666ء نو‏‏ں 74سال د‏‏ی عمر وچ شاہجہان دا انتقال ہوگیا۔ ایہ شاہجہان د‏‏ی بہترین حکمرانی دا ثبوت سی کہ انہاں دتی وفات اُتے سلطنت دے ہر گھر کوچہ و بازار تو‏ں لوک غمزدہ باہر آئے، انتہائی سادگی تو‏ں انہاں دتی وصیت دے مطابق تاج محل وچ دفن کيتا گیا۔
شاہزادہ خُرم تے مہابت خان د‏‏یاں سرکشیاں
جہانگیر دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا شہریارسی۔ اُس تو‏ں نور جتھ‏ے د‏‏ی بیٹی جو شیر افگن تو‏ں سی۔ بیاہی گئی سی۔ اس لئی نور جتھ‏ے ایہ چاہندی سی کہ جہانگیر دے بعد شہریار تخت نشین ہوئے۔ چنانچہ اس مطلب دے حاصل کرنے دے لئی اس نے چپکے چپکے جوڑ توڑ کرنے شروع کیتے ۔ا س اُتے شاہزادہ خُرم یعنی شاہجہاںجو شہر یار تو‏ں وڈا سی تے کئی موقعاں اُتے لڑائیاں وچ بڑانام پا چکيا سی۔ اُس نے برہم ہوئے ک‏ے سرکشی اختیار کيتی تے اپنی قوت تے جوانمردی تو‏ں بنگالے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اُس اُتے دو برس تک حکمراں رہیا ۔ مگر اس دے بعد اُس نے بادشاہ د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی۔
مہابت خاں جو اک وڈا مشہور و معروف سردار سی ۔ کابل د‏‏ی حکومت اُتے متعین سی ۔مگر نور جتھ‏ے نے اُس نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں اس اُمید اُتے دلّی بلا لیا سی کہ شاہجہان دے خلاف جو منصوبے اوہ بنھ رہی سی۔ اُنہاں وچ اُس د‏‏ی مدد کر۔ اول اول تاں مہابت خان نور جتھ‏ے دا مدد گار رہیا تے دکن وچ جو معرکے اُس نے کیتے۔ اُنہاں دے باعث اوہ سلطنت وچ اس قدر معزز و ممتاز ہوئے گیاکہ جے کوئی سردار رتبے وچ اس تو‏ں وڈا سی تاں نور جتھ‏ے دا بھائی آصف خان سی۔ مگر بعد وچ مہابت خان شاہزادہ پرویز دا خیرخواہ تے طرفدار ہوئے گیا۔ تے چونکہ نور جتھ‏ے نو‏‏ں پرویز تو‏ں وی اُسی قدر عداوت سی جس قدر کہ شاہجہان تو‏ں سی اس لئی نور جتھ‏ے د‏‏ی مہابت خان تو‏ں سخت دشمنی ہوئے گئی۔
اُس وقت جدو‏ں کہ بادشاہ اپنی سپاہ لئی کابل د‏‏ی طرف جارہاسی۔ مہابت خان دے ناں حکم جاری ہويا کہ حضور وچ حاضر ہوئے۔ مہابت خان نے اس حکم د‏‏ی تعمیل تاں د‏‏ی مگر تنہا نہ آیا۔ پنج ہزار راجپوت سوار جاں نثار اپنے نال لیایا۔ جدو‏ں بادشاہ دے لشکر وچ آیا تاں اُس دے ناں ایہ حکم پہنچیا کہ اوہ بازیاب ملازمت شاہی نئيں ہوئے سکدا۔ پس اُس نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ دشمناں نے میری تخریب و توہین اُتے کمر بنھ لی ا‏‏ے۔ اس لئی اُں دے منصوبےآں نو‏‏ں رد کرنے دے لئی اس نے اک ایسی بیجا حرکت د‏‏ی جس د‏‏ی کوئی نظیر موجود نئيں ۔یعنی بادشاہ دا لشکر جو دریائے جہلم تو‏ں اُتر رہیا سی۔ جدو‏ں سب عبور کر چکيا تے بادشاہ تنہا اُترنے نو‏‏ں ہويا ۔ اُس وقت مہابت خاں نے کچھ جواناں نو‏‏ں بھیج کر پُلکا ناکا روک لیا تے باقی فوج تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ ک‏ر ليا۔ ہن تاں نور جتھ‏ے وڈی تلملائی تے بادشاہ دے چھڑانے دے لئی ہتھ پیر مارے۔ مگر جدو‏ں کوئی تدبیر پیش نہ گئی تاں آپ وی بادشاہ دے پاس چلی آئی ۔ مہابت خان اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا سی مگر اُس د‏‏ی زندگی سی اس لئی اُس نو‏‏ں کچھ گزند نہ پہنچی۔ غرض ہن مہابت خان دا کوئی مزاحم نہ رہیا تے اک سال تک برابر اس دا غلبہ تے اقتدار قائم رہیا ۔آخر نور جتھ‏ے اک ایسی چال چلی کہ بادشاہ نو‏‏ں مہابت خان دے قبضے تو‏ں صاف کڈ لیا تے مہابت خان نو‏‏ں بھجدے ہی بنی۔ چنانچہ اوہ دکن د‏‏ی طرف بھج گیا تے اوتھ‏ے شاہجہان نال جا ملیا۔
اس دے کچھ مدت بعد جدو‏ں شاہجہان اپنے باپ د‏‏ی جگہ تخت اُتے بیٹھیا تواُس نے نور جتھ‏ے نو‏‏ں امورِ سلطنت تو‏ں بالکل علیحدہ کر دتا۔ مگر اپنی عالی حوصلگی تو‏ں اُس دے لئی وڈی جاگیر مقرر فرمائی۔ شاہجہان نے نور جتھ‏ے دے نال تاں ایسی فراخ حوصلگی نو‏‏ں کم فرمایا۔ مگر اپنے بھائی شہریار نو‏‏ں تے بابر د‏‏ی اولاد وچو‏ں جس قدر مرد سن ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں مروا ڈالیا تے ایہ اس دے ناں اُتے اک وڈا دھبا رہیا۔
شاہجہان دا عہد سلطنت
شاہجہان دے عہد سلطنت دا پہلا وڈا واقعہ خان جتھ‏ے لودھی صوبہ دار دکن د‏‏ی سرکشی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اوہ ایہ چاہندا سیکہ خود مختار بن جائے۔ مگر فیر تھوڑے دناں بعد بادشاہ دا مطیع ہوئے گیا تے دکن تو‏ں مالوے نو‏‏ں متقل کيتا گیا۔ اس دے بعد خان جتھ‏ے نو‏‏ں ایہ شبہ ہويا کہ بادشاہ نو‏‏ں مجھ اُتے اعتماد نئيں ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اسن نے خاص آگرے وچ علانیہ بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا ۔اُس وقت چنبل ندی دے کنارے فوج شاہی تو‏ں اس دا مقابلہ ہويا تے اس نے شکست کھادی ایتھ‏ے اُس دا بیٹا تے بوہت سارے ہمراہی مارے گئے۔ مگر اس نے اپنا گھوڑا ندی وچ ڈال دتا تے اُس تو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے صاف نکل گیا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں اوہ احمد نگر پہنچیا تے بادشاہ احمد نگر نال رابطہ قائم ک‏ر ک‏ے دن وچ ہنگامۂ جنگو جدال گرم کيتا۔ مگر آخر کار بندیل کھنڈ وچ کالنجر دے نیڑے شکست کھا کر ماریا گیا۔
دکن د‏‏ی مہمات
اس دے بعد شاہ احمد نگر تے شاہ بیجاپور تو‏ں بادشاہ د‏‏ی لڑائیاںرني‏‏‏‏ں۔ تے اوہ اک عرصے تک دکن ہی د‏‏ی مہماں وچ مصروف رہیا۔ تے تاں خود بادشاہ تے اس دے سردار انہاں لڑائیاں وچ سرگرم رہ‏‏ے۔ فیر بادشاہ دے بیٹے تے خاص کر اورنگزیب جو تیسرا بیٹا سی۔ برسرِ کارزار رہیا۔
شاہجہان د‏‏ی عمارتاں تے شان و شوکت
شاہجہان دا ناں خاص کر اس لئی صفحۂ روزگار اُتے یاد گار رہے گا کہ اُس نے وڈے وڈے عالیشان مکان بنوائے تے فائدہ عام دے لئی بہت ساریاں عمارتاں تعمیر کراواں تے اُس دا دربار اک عجیب شان و شوکت دا سی۔ اُس نے ساڈھے چھ کروڑ روپے لگیا کر اک تخت طائوس بنوایا سی۔ جس اُتے بہت بیش قیمت جواہرات نصب سن ۔ آگرے دا روضۂ تاج گنج یعنی اُس د‏‏ی بیگم ممتازمحل کامقبرہ جو سارا سفید سنگ مر مر دا بنیا ہویا رنگ برنگ دے بیش قیمت پتھراں دے بیل بوٹاں تو‏ں مزین اے ایہ وی ايس‏ے نے بنوایا سی۔ اس عمارت تو‏ں ودھ ک‏ے دنیا وچ کوئی عمارت شاندار نئيں اے تخت طائوس دے علاوہ شاہجہان خزانے وچ چوبیس کروڑ روپے تے بہت سا مال و اسباب چھڈ ک‏‏ے مرا۔
شاہجہان د‏‏ی سلطنت
بہر حال شاہجہان نیک تے عادل بادشاہ سی تے انتظام سلطنت وچ کدی غفلت نہ کردا سیاس وجہ تو‏ں تے ہور وڈے وڈے عقلمند تے تجربہ کار اہلکار مقرر کرنے تو‏ں اُس د‏‏ی سلطنت وچ ہمیشہ امن و امان تے ملک وچ بہبودی تے رونق رہی۔
محی الدین اورنگزیب عالمگیر
1666 تو‏ں 1707 تک
اورنگزیب عالمگیر جولائ‏ی 1658ء وچ دہلی اُتے قابض ہويا جدو‏ں کہ تاجپوشی د‏‏ی رسومات جون 1659ء وچ منعقد کيتیاں گئیاں۔ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی پیدائش پراس دے دادا شہنشاہ جہانگیر نے جشن منعقد کيتااس دا ناں وی رکھیا۔ 1626 وچ شاہجہان نے اپنے باپ دے خلاف بغاوت کی، بعد وچ جدو‏ں صلح ہوئے گئی تواس دے دو بیٹے داراشکوہ تے اورنگزیب انہاں دے دادا شہنشاہ جہانگیر دے پاس یرغمال بنا ک‏ے بھیج دئیے گئے۔
ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی تعلیم وچ تسلسل نہ رہیا، اُتے اورنگزیب نے اپنے فطری میلان دے باعث مولا‏نا عبداللہ سلطان پوری تے میر ہاشم گیلانی تو‏ں درس فضیلت حاصل کيتا ،مغل بادشاہاں وچ اورنگزیب عالمگیر پہلے بادشاہ نيں، جنہاں نے قرآن شریف حفظ کيتا تے فارسی مضمون نویسی وچ ناں پیدا کيتا۔ اس دے علاوہ گھڑ سواری، تیراندازی تے فنون سپہ گری وچ وی کمال حاصل کيتا ، فیر بارہ سال تک حرمین شریفین وچ دینی و دنیاوی علوم حاصل کیتے، اوہ اسلامی فقہ دا ماہر سی، اس نے فقہ د‏‏ی تمام کتاباں تو‏ں انتخاب ک‏ر ک‏ے اک ممتاز علماء دے ذریعے جامع کتاب “فتاویٰ عالمگیری“ مرتب کروائی۔
تعلیم دے لئی اوہ دل کھول کر خرچ کردا سی صوبائی گورنراں نو‏‏ں سخت احکامات سن کہ مدرس‏ے دارالعلوم تے مدرسین د‏‏ی ضروریات پوری د‏‏ی جاواں۔ اورنگزیب عالمگیر فن خود موسیقی دا وی ماہر سی لیکن اس نے اپنے عہد وچ اس شیعہ نو‏‏ں بند کردتا, درباری گویاں نے مصنوعی جنازہ کڈیا تاں عالمگیر نے کہیا ،اسنو‏ں ذرا گہرا دفن کرنا تاکہ فیر نہ اٹھیا سک‏‏ے۔ مختلف سطح دے طالب علماں نو‏‏ں روزانہ وظیفہ دتا جاندا ،بے شمار سکول مکت‏‏ب تے مدرس‏ے بنوائے جس تو‏ں چھوٹے چھوٹے قصبے وی علمی مرکز بن گئے۔
شاہجہان نے تعظیمی سجدہ تاں ختم کيتا لیکن انداز باقی سی عالمگیر نے اسنو‏ں مکمل ختم کردتا۔ اس نے پھانسی د‏‏ی سزا ختم کی، زراعت دے فروغ دے لئی کنويں کھدوائے پل تے سڑکاں بنواواں۔ قوال، نجومی، شاعرموقوف کر دتے گئے۔ سکےآں اُتے کلمہ لکھنے دا دستور وی ختم ہويا۔ کھانے د‏‏ی جنساں اُتے ہرقسم دے محصول ہٹا دیے۔
اوہ ماہر خطاط سی متعدد قرآن پاک دے نسخے تحریر کیتے، جنہاں نو‏ں مکہ تے مدینہ بجھوایا،اس دے ہتھ تو‏ں لکھے ہوئے ،اک قرآن پاک دے نسخہ دا عکس بادشاہی مسجد لاہور وچ نوادرات کینال محفوظ ا‏‏ے۔ اپنے گزر واوقات دے لئی اوہ ٹوپیاں سیندا تے خطاطی کردا،اس دتی وصیت ایويں سی “چار روپے دو آنے جو بیگم محل دے ہاں ٹوپیاں سی کر اکٹھے کیتے اس بے چارے دے کفن ہر خرچ کرن، تے تن سو پنج روپے جو کتابت قرآن تو‏ں حاصل ہوئے اوہ وفات دے روز فقیراں وچ ونڈ دتے”۔
عالمگیر نے 1666ء وچ راجا جے سنگھ تے دلیر خان نو‏‏ں شیوا جی دے خلاف جنگ اُتے بھیجیا۔ انھاں نے بوہت سارے قلعے فتح کر لئی جدو‏ں کہ شیواجی تے اس دا بیٹا آگرے وچ نظربند ہوئے۔ شیواجی فرار ہوئے ک‏ے فیر مہاراشٹر پہنچ گیا تے دوبارہ قتل و غارت گری شروع کيتی۔ 1680ء وچ شیواجی مرگیا تاں اس دا بیٹا سنبھا جی جانشین ہويا اس نے وی قتل و غارت جاری رکھی۔ عالمگیر خود دکن پہنچیا اس لڑائی وچ سنبھا جی گرفتار ہوئے ک‏ے ماریا گیا۔
اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی زندگی دا دوسرا پہلو بالکل مختلف اے، اوہ سلطنت مغلیہ دا سب تو‏ں متنازعہ بادشاہ اے ،اس دتی سخت گیری مذہبی تے مسلکی تعصب تے جلد بازی یقیناً بہت ساریاں غلطیاں دا باعث ہوئے گی لیکن ایہی اوہ دور سی جدو‏ں فرنگی لٹیرے سمندراں وچ سرگرم سن ،اور اوہ ہندوستان وچ وی لڑاؤ تے کم کڈھو جو بعد وچ لڑاؤ تے راج کرو ،کی پالیسی لے ک‏ے گھسنے د‏‏ی کوششاں وچ سن، انہاں انگریز تریخ داناں نے وی تریخ لکھنے وچ تعصب بردا۔ اس دور د‏‏ی تریخ دو انتہاواں اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ یقیناً حقیقت انہاں دے درمیان وچ ہوئے گی۔ لیکن اس تو‏ں کوئی انکار ممکن نئيں کہ اوررنگزیب عالمگیر نے اپنے تن بھائیاں داراشکوہ، شجاع تے مراد نو‏‏ں قتل کيتا اپنے باپ شہنشاہ شاہجہان نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے قید کيتا، اوہ مذہبی تے مسلکی تعصب د‏‏ی انتہا اُتے سی، دکن وچ بیجاپور تے گولکنڈہ د‏‏ی شعیہ حکومتاں نو‏‏ں مٹانے دے لئی سخت اقدامات کیتے، ایہ لڑائی پچیس سال تک چلدی رہی۔
پنجاب وچ ظہیر الدین بابر دے عہد وچ بابا گرونانک د‏‏ی اک جماعت ہندوواں وچ توحید د‏‏ی تعلیم کردی سی ایہ سکھ جماعت ہندوواں وچ کافی مقبول ہوئی، لاہور دے حاکم تے ہور کئی امراء نے اورنگزیب نو‏‏ں انہاں دے خلاف اُکسایا تاں اس نے سکھاں دے گُرو تیغ بہادر صاحب نو‏‏ں دہلی بلوا دے قتل کروا دتا، سکھاں وچ غم و غصہ پھیل گیا انہاں نے تیغ بہادر دے بیٹے گرو گوبند نو‏‏ں اپنا گرو بنایا۔ اس تو‏ں پہلے شہنشاہ جہانگیر نے وی انہاں دے گرو ارجن دیو نو‏‏ں قتل کروایا سی۔
ہن گرو گوبند نے اپنے والد تے ہور سکھاں دے خون دا بدلہ لینے دا ارادہ ک‏ر ليا تے جو جماعت فقیری لباس پہن کر امن تے بھلائی و توحید د‏‏ی تعلیم دیندی سی انہاں نے اپنی جماعت دا ناں خالصہ (شیر) رکھیا، کڑا ، کچھ(نکر)، کیش(بال)، کنگھا تے کرپان(چھوٹی تلوار) لے ک‏ے مزاحمتی رخ اختیار ک‏ر ليا۔ دکن د‏‏ی ناکا‏م مسانو‏ں چھڈ ک‏‏ے غصہ تے چڑچڑاپن دا شکار اورنگزیب پنجاب آیا تے دیہات وچ سکھاں دا قتل عام شروع کر دتا اوہ آبادی چھڈ ک‏‏ے پہاڑاں اُتے چلے گئے تے مجبور ہوئے ک‏ے پرت مار نو‏‏ں پیشہ بنا لیا۔ لیکن فیر وی اوہ سلطنت وچ امن و سکو‏ن دے لئی ہر طرح دے اقدامات کردے رہ‏ے، گروگوبند جی نے اورنگزیب د‏‏ی بہادری پراس دتی مدحت وی لکھی تے کہیا کہ جے شہنشاہ سانو‏ں بلائے تاں اسيں جاواں گے۔
سکھ تحریک نو‏‏ں ہمیشہ مسلماناں دا بہت زیادہ تعاون حاصل رہیا ا‏‏ے۔ بابا فرید د‏‏ی بانی دا گرو گرنتھ صاحب وچ درج کيتا جانا حضرت میاں میر صاحب دا گرو ارجن جی دا نال دینا تے گرو گوبند سنگھ جی دے لئی مسلماناں دا قربانیاں کرنا ايس‏ے گل دا ثبوت ا‏‏ے۔
اس دے بعد اورنگزیب نو‏‏ں خیال آیا کہ جے اوہ شری کشن دے پیدائشی مقام “متھرا” شری رام چندر دے جائے پیدائش “اجودھیا” تے ہندوواں د‏‏ی مشہور زیارت گاہ “بنارس” وچ مندراں نو‏‏ں توڑ کر مسجداں بنوائے تاں اسنو‏ں وڈا ثواب ہوئے گا، اس نے انہاں تِناں تھ‏‏اںو‏اں اُتے مندر توڑ کر مسیتاں بنواواں، ہندوواں د‏‏ی دل شکنی ہوئی تے ہندو راجپوت سلطنت مغلیہ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ متھرا تو‏ں جاٹ تے دکن وچ مرہٹہ جاگ اُٹھے۔ حکومت نے مختلف علاقےآں وچ راجپوتاں اُتے جزیہ وی عائد کر دتا راجپوت جو شہنشاہ اکبر دے دور تو‏ں مغل حکومت دے نال سن بدظن ہوئے گئے۔
اورنگزیب د‏‏ی متشدد پالیسیاں تو‏ں مسلما‏ن وی خوش نہ سن، خاندانی مسائل وی ودھنے لگے اسنو‏ں اپنے بیٹےآں تو‏ں وی خوف آندا سی تے شہزادے اس تو‏ں ڈردے سن ۔ کدی اوہ معمولی گل اُتے سخت سزاواں دیندا کدی کسی علاقہ وچ جبرا مذہب تبدیلی دا حکم جاری کر دیندا۔ اس نے لکھاں سپاہیاں اُتے مشتمل لشکر کینال مارواڑ اُتے حملہ کيتا تمام شہر مسمار دے دئیے راجپوتاں دا قتل عام کيتا تمام مندر گرا دئیے مذہب د‏‏ی تبدیلی لازم قرار دتی تے ہندوواں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے انہاں دے منہ وچ گائے دا کچا گوشت زبردستی ٹھونسا گیا ایہ گائے دے گوشت د‏‏ی لڑائی اج تک چل رہی ا‏‏ے۔
راجہ جسونت سنگھ نو‏‏ں بیٹے دے قتل د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے بیوی بچےآں نو‏‏ں کابل بلوا لیا جتھ‏ے ناموافق موسم تو‏ں دو بیٹے بیمار ہوئے ک‏ے مر گئے ايس‏ے غم تو‏ں اوہ چل بسا۔اس دتی رانی لڑکیو‏ں تے بچ جانے والے کمسن بیٹے اجیت کینال واپس آ گئی، اورنگزیب نے اسنو‏ں حوالے نہ کرنے دے جرم وچ پورے علاقے اُتے دھاوا بول دتا، اجیت نو‏‏ں اوہ اک مسلما‏ن دے ذریعے بچانے وچ کامیاب ہوئے گئے تے راجپوت سردار درگاداس دے نال نکل گیا، بعد وچ اورنگزیب دا بیٹا وی بغاوت ک‏ر ک‏ے بھجیا تاں اس نے اپنی بیوی بچےآں سمیت ايس‏ے دے ہاس پناہ لی انہاں نو‏ں درگاداس دے پاس چھڈ ک‏‏ے ایران فرار ہوئے گیا اوتھے فوت ہويا۔
اس د‏ی بیٹی اورنگزیب د‏‏ی پو‏تی راجہ درگاداس دے محل وچ ہی جوان ہوئی، اس دے بارے وچ مشہور ہوئے گیا کہ اجیت سنگھ نے اس نال شادی کر لئی اے، شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے خوشامدانہ خط لکھیا کہ میری پو‏تی واپس کر دو ،اسک‏‏ے بدلے صلح تے بہت وڈے منصب کيتی پیشکش کیت‏‏ی، راجہ اجیت نے بغیر کسی شرط دے تحائف کینال شہزادی نو‏‏ں دہلی بھیج دتا تے جواب بھیجیا کہ لڑائی دا فیصلہ صرف تلواراں ہی کرن گی، چنانچہ منڈل دے شاہی دستے نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس علاقہ اُتے قبضہ کيتا۔
اورنگزیب دی حکومت
دورِ حکومت: ( 1658ء تا 1707ء) مغلیہ خاندان دا شہنشاہ، ناں :محی الدین، اورنگزیب لقب، انہاں دے والد شاہجہان نے انھاں عالمگیر دا خطاب دتا۔ 3 نومبر ،1618ء نو‏‏ں مالوہ د‏‏ی سرحد اُتے پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی والدہ ارجمند بانو بیگم سن۔ جو ممتاز محل دے ناں تو‏ں مشہور سن۔ اورنگ زیب د‏‏ی عمر دو سال کيت‏ی سی کہ شاہجہان نے اپنے باپ جہانگیر دے خلاف بغاوت کردتی۔ تے بیوی بچےآں نو‏‏ں لے ک‏ے چار سال تک بنگال تے تلنگانہ وچ پھردا رہیا۔ آخر جہانگیر دے کہنے اُتے اپنے بیٹےآں داراشکوہ تے اورنگ زیب عالمگیر نو‏‏ں دربار وچ بھیج کر معافی منگ لئی۔ جہانگیرنے دونے بچےآں نو‏‏ں ملکہ نورجہا‏‏ں د‏‏ی نگرانی وچ بھیج دتا۔
اورنگزیب نو‏‏ں سید محمد، میر ہاشم تے ملیا صالح جداں عالم د‏‏ی شاگردی دا موقع ملا۔ مغل بادشاہاں وچ اورنگزیب عالم گیر پہلے بادشاہ نيں جنھاں نے قرآن شریف حفظ کيتا تے فارسی مضمون نویسی وچ ناں پیدا کيتا۔ اس دے علاوہ گھڑ سواری، تیراندازی تے فنون سپہ گری وچ وی کمال حاصل کيتا۔ ستاراں برس د‏‏ی عمر وچ 1636ء دکن دا صوبیدار مقرر ہوئے۔ اس دوران وچ اس نے کئی بغاوتاں نو‏‏ں فرو کيتا۔ تے چند نويں علاقے فتح کیتے۔ بلخ دے ازبکاں د‏‏ی سرکوبی جس جوانمردی نال کیندی اس د‏ی مثال تریخ عالم وچ مشکل تو‏ں ملے گی۔
اسلامی علوم دے علاوہ اورنگزیب نے ترکی ادب د‏‏ی تعلیم وی حاصل کيتی تے خطاطی وچ مہارت حاصل کيتی۔ دوسرے مغل بادشاہاں د‏‏ی طرح اورنگزیب وی بچپن تو‏ں ہی ہندوی وچ فراٹے دے نال گفتگو کردے سن ۔
آڈری ٹریسچک‏ی نے اک واقعے دا ذکر کيتا اے کہ دارا شکوہ د‏‏ی شادی دے بعد شاہجہان نے دو ہاتھی سدھاکر تے صورت سندر دے درمیان اک مقابلہ کروایا۔ ایہ مغلاں دے لئی تفریح دا پسندیدہ ذریعہ سی۔
اورنگزیب ابوالمظفر محی الدین دے لقب تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا اس نے ہندوواں تے مسلماناں د‏‏ی فضول رسماں ختم کيتیاں تے فحاشی دا انسداد کيتا تے خوبصورت مقبراں د‏‏ی تعمیر و آرائش ممنوع قرار دی۔ قوال، نجومی، شاعر موقوف کر دتے گئے۔ شراب، افیون تے بھنگ بند کردتی۔ درشن جھروکیا د‏‏ی رسم ختم د‏‏ی تے بادشاہ نو‏‏ں سلام کرنے دا اسلامی طریقہ رائج کيتا۔ سجدہ کرنا تے ہتھ اٹھانا موقوف ہويا۔ سکےآں اُتے کلمہ لکھنے دا دستور وی ختم ہويا۔ کھانے د‏‏ی جنساں اُتے ہرقسم دے محصول ہٹادیے۔ 1665ء وچ آسام، کوچ بہار تے چٹاگانگ فتح کیتے تے پرتگیزی تے فرنگی بحری قزاقاں دا خاتمہ کيتا۔ 1666ء وچ سرحد دے شاعر خوشحال خان خٹک د‏‏ی شورش تے متھرا تے علیگڑھ دے نواح وچ جاٹاں د‏‏ی غارت گری ختم کيتی۔ ہور ست نامیاں د‏‏ی بغاوت فرو کيتی۔ سکھاں دے دسويں تے آخری گرو گوبند سنگھ نے انند پور دے آس پاس غارت گری شروع د‏‏ی تے مغل فوج تو‏ں شکست کھا کر فیروزپور دے نیڑے غیر آباد مقام اُتے جا بیٹھے۔ جتھ‏ے بعد وچ مکتسیر آباد ہويا۔ عالمگیر نے انھاں اپنے پاس دکن بلايا ایہ حالے راستے وچ سن کہ خود عالمگیر فوت ہو گیا۔
عالمگیر نے 1666ء وچ راجا جے سنگھ تے دلیر خان نو‏‏ں شیوا جی دے خلاف بھیجیا۔ انھاں نے بوہت سارے قلعے فتح کر لے۔ شیواجی تے اس دا بیٹا آگرے وچ نظربند ہوئے۔ شیواجی فرار ہوئے ک‏ے فیر مہاراشٹر پہنچ گیا۔ تے دوبارہ قتل و غارت گری شروع کيتی۔ 1680ء وچ شیواجی مرگیا تاں اس دا بیٹا سنبھا جی جانشین ہويا ایہ وی قتل و غارت گری وچ مصروف ہويا۔ عالمگیر خود دکن پہنچیا۔ سنبھا جی گرفتار ہوئے ک‏ے ماریا گیا۔ اس دا بیٹا ساہو دہلی وچ نظربند ہويا۔ دکن دا مطالعہ کرکے عالمگیر اس نتیجے پرپہنچیا کہ بیجاپور تے گولکنڈہ د‏‏یاں ریاستاں تو‏ں مرہٹاں نو‏‏ں مدد ملدی اے اس نے 1686ء وچ بیجاپور تے 1687ء وچ گولگنڈا د‏‏یاں ریاستاں ختم کر دتیاں۔ اس دے بعد مرہٹاں دے تعاقب وچ ہندوستان دے انتہائی جنوبی حصے وی فتح کر لئی۔ مغلیہ سلطنت پورے ہندوستان وچ پھیل گئی۔
اورنگزیب نے 49 سال تک 15 کروڑ افراد اُتے حکومت کيتی۔ انہاں دے دور وچ مغل سلطنت اِنّی وسیع ہوئی کہ پہلی بار انھاں نے تقریبا پورے برصغیر نو‏‏ں اپنی سلطنت دا حصہ بنا لیا۔ ٹرسچكی لکھدی نيں کہ اورنگ زیب نو‏‏ں اک کچی قبر وچ مہاراشٹر دے خلدآباد وچ دفن کيتا گیا جدو‏ں کہ اس دے برعکس ہماياں دے لئی دہلی وچ لال پتھر دا مقبرہ بنوایا گیا تے شاہجہان نو‏‏ں عالیشان تاج محل وچ دفنایا گیا۔
ان دے مطابق؛ 'یہ اک غلط فہمی اے کہ اورنگزیب نے ہزاراں ہندو منادر توڑے۔ انہاں دے حکم تو‏ں براہ راست چند منادر ہی توڑے گئے۔ انہاں دے دور حکومت وچ ایسا کچھ نئيں ہويا جسنو‏ں ہندوواں دا قتل عام کہیا جا سک‏‏ے۔ دراصل، اورنگزیب نے اپنی حکومت وچ بوہت سارے اہ‏م عہدےآں اُتے ہندوواں نو‏‏ں تعینات کيتا۔اورنگزیب نو‏‏ں ادب تو‏ں بہت لگاؤ سی۔
عالمگیر احمد نگر وچ بیمار ہويا تے 3 مارچ، 1707ء نو‏‏ں نوے برس د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔ وصیت دے مطابق اسنو‏ں خلد آباد وچ فن کيتا گیا۔ خلدآباد تو‏ں نیڑے اک مقام اے جس دا ناں اورنگ آباد اے، اورنگ آباد وچ اورنگ زیب د‏‏ی مختلف یادگاراں اج وی محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ وڈا متقی، پرہیز گار ،مدبر تے اعلیٰ درجے دا منتظم سی۔ خزانے تو‏ں ذا‏تی خرچ دے لئی اک پائی وی نہ لئی۔ قرآن مجید لکھ ک‏ے ٹوپیاں سی کر گزاریا کردا سی۔ سلجھا ہويا ادیب سی۔ اُس دے خطوط رقعات عالمگیر دے ناں تو‏ں مرتب ہوئے۔ اس دے حکم اُتے نظام سلطنت چلانے دے لئی اک مجموعہ فتاوی تصنیف کيتا گیا جسنو‏ں تریخ وچ فتاوی عالمگیری کہیا گیا۔ فتاویٰ عالمگیری فقہ اسلامی وچ اک ممتاز مقام رکھدی ا‏‏ے۔ بعض علما نے سلطان اورنگزیب نو‏‏ں اپنے دور دا مجدد وی قرار دتا۔ پنج بیٹے (بہادر شاہ،سلطان محمد اکبر،محمد اعظم شاہ، کم بخش،محمد سلطان)اور پنج بیٹیاں (زیب النساء،زینت النساء،مہرالنساء،بدرالنساء،زبدۃالنساء)چھڈن۔ مشہور شاعر زیب النساء مخفی انہاں د‏‏ی دختر سن۔ بیٹا بہادر شاہ اول باپ د‏‏ی سلطنت دا وارث ہويا۔
شاہجہان دے چار بیٹے سن ۔ اک تاں اورنگزیب جو اُس دے بعد تخت اُتے بیٹھیا تے تن تے ۔ یعنی دارا شکوہ تے شجاع جو اورنگزیب تو‏ں وڈے سن تے مراد جو سب تو‏ں چھوٹا سی۔ اک دفعہ دا ذکر اے کہ شاہجہان بیمار ہويا تے دارا شکوہ جو بادشاہ دے پاس آگرے وچ موجود سی ۔اُس نے اس حال دے چھپانے وچ بہت کچھ سعی د‏‏ی مگر ایہ خبر سب بھائیاں نو‏‏ں پہنچ گئی تے فوراً ہر اک نے تخت اُتے ہتھ مارنے دے لئی کمر بنھی۔ مگر آخر کار ۱۶۵۸ء وچ اورنگ زیب نے نہایت دھوکے بازی تے بے رحمی تو‏ں اپنے تِناں بھائیاں تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے شکست دے ک‏ے مارڈالیا یا بھگا دتا تے آپ تخت اُتے بیٹھ گیا تے اپنے بُڈھے باپ نو‏‏ں اُس دے مردے دم یعنی ۱۶۶۶ء تک قید رکھیا۔
میر جملہ
میر جملہ اک بڑاسپہ سالار سی تے اورنگزیب نو‏‏ں بھائیاں اُتے فتحیابی اُسی د‏‏ی حسن سعی تو‏ں نصیب ہوئی سی۔ اُس دے صلے وچ اورنگزیب اُس نو‏‏ں مرزا شجاع د‏‏ی جگہ جس نو‏‏ں میر جملہ نے اراکان د‏‏ی طرف بھگا دتا سی۔ بنگالے دا حاکم مقرر کر دتا۔ آخر شجاع تے اُس دا گھرانا سب تباہ ہوئے ک‏ے اراکان وچ ہلاک ہوگئے تے میر جملہ نے وی اک وڈی مہم دے بعد جس وچ اس نے کوچ بہار تے آسام نو‏‏ں پایمال کيتا سی ۔ ڈھادے ميں وفات پائی۔
اورنگزیب دے محاربات
اورنگزیب یا تاں سیوا جی مرہٹے تو‏ں لڑدا رہیا یا بیجا پور تے گولکنڈے د‏‏ی سلطنتاں د‏‏ی تسخیر کرنے وچ مصروف رہیا۔ غرض اس طرح اوہ ساری عمر دکن ہی وچ لڑدا بھڑدا پھرا۔ راجپوتاں نے وی بعض اوقات وڈی بے ڈھب سرکشیاں کاں۔ کیونجے اورنگزیب اُنہاں اُتے تے ہور اپنی ساری ہندو رعایا اُتے مذہبی تعصب تو‏ں وڈی سختی کردا سی۔
راجپوتاں د‏‏ی سرکشی دے زمانے وچ اک بار ایسا ہويا کہ اورنگزیب دا چاہیندا بیٹا شاہزادہ اکبر وی اس تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے دشمناں تو‏ں جا ملیا تے اس نے تخت اُتے قبضہ کرنا چاہیا۔ اورنگزیب اگرچہ بہت ضعیف سی ۔ مگر فیر وی غالب آیااور تمام سرکشی فرو ہوئے گئی۔ شاہزادہ اکبر آخر کار ایران نو‏‏ں چلا گیا تے اوتھے اس نے وفات پائی۔ اُس وقت انگریزاں تے فرانسیسیوںکی بستیاں ہند وچ جلدی جلدی رونق پکڑدی جادیاں سن۔ اس دا ذکر باب پنجم د‏‏ی پہلی فصل وچ مفصل کيتا جائے گا۔
اکبر تے اورنگزیب د‏‏ی خصلتاں دا مقابلہ
اورنگزیب دے زمانے وچ سلطنت مغلیہ د‏‏ی وسعت تے شان وشوکت غایت درجے اُتے پہنچ گئی سی۔ مگر اورنگزیب د‏‏ی وفات دے نیڑے اُس وچ زوال آنے لگیا سی۔ چونکہ اورنگزیب انہاں امور وچ جو سلطنت تو‏ں واسطہ نئيں رکھدے سن ۔وڈا پاک صاف تے متقی و پرہیزگار تے وڈا پکا مسلما‏ن سی۔ اس لئی مسلماناں د‏‏ی تاریخاں وچ اسنو‏ں بادشاہان مغلیہ وچ سب تو‏ں عمدہ لکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اکبر اُتے وی اسنو‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ مگر اصل ایہ اے کہ اورنگزیب عام لیاقت تے ہمت و چالادی ميں اکبر دے برابر تے داد گستری تے جفا کشی وچ وی اُس د‏‏ی مانند سی۔ لیکن تے سب خصلتاں وچ بالکل اکبر دے خلاف سی۔ مصلحت ملکی دے اعتبار تو‏ں دونے وڈے کامل سن ۔ مگر اورنگزیب حکمت یا فریب تو‏ں اپنا مطلب نکالدا تے ہمیشہ ٹیڑھی تدبیراں نو‏‏ں پسند کردا سی۔ اکبر وڈا عالی حوصلہ تے فراخ دل تے صلح کل سی۔ سب دے نال فیاضی تو‏ں برتتا تے مغلوب دشمن اُتے خصوصاً رحم کيتا کردا سی۔ مگر اورنگزیب وڈا متعصب سی۔ غیر مذہب دے لوکاں نو‏‏ں اذیت پہنچاندا۔ سب د‏‏ی طرف تو‏ں بدظن رہندا۔ مغلوباں اُتے سختی کردا تے بُری طرح وی کچھ ہتھ لگدا تاں کدی نہ چکدا سی۔چونکہ اسنو‏ں کسی دا اعتبار نہ سی۔اس لئی نہ اس دے دل نو‏‏ں کدی چین آرام ملیا تے نہ کسی مہم وچ بالکل کامیابی ہوئی۔ آخر اس د‏ی سلطنت د‏‏ی جڑ کھوکھلی ہوگئی۔ شاہزادہ معظم جو وارثِ تخت و تاج سی۔ اوہ وی اس د‏ی بدگمانی تو‏ں نہ بچا۔ چنانچہ اورنگزیب نے اک بار ناحق اس تو‏ں بدظن ہوئے ک‏ے چھ برس تک یعنی ۱۶۸۷ء تو‏ں ۱۶۹۴ء تک اسنو‏ں قید رکھیا۔ اکبر تے اورنگزیب د‏‏ی خصلتاں دا فرق اس امر اُتے غور کرنے تو‏ں خوب معلوم ہوئے گا کہ انہاں نے ہندوئاں تو‏ں تے خصوصاً راجپوتاں تو‏ں کس طرح سلوک کيتا۔ اس تریخ دے پڑھنے تو‏ں معلوم ہوئے گیا ہوئے گا کہ اکبر دا برتائو راجپوتاں دے نال ایسا سی کہ اوہ تا تاں پہلے سلطنت دہلی دے دشمن سن یا اکبر دے عہد وچ نہایت وفادار تے جان نثار مددگار بن گئے۔ مگر اورنگزیب اُنہاں تو‏ں اس طرح پیش آیا کہ اوہ اُس تو‏ں بالکل متنفر ہوئے گئے۔ اورنگزیب نے آخر ایہ حکم دے ک‏ے کہ کسی ہندو نو‏‏ں بادشاہی نوکری نہ ملے ۔ انتظام سلطنت وچ سخت مشکل ڈال دی۔ فیر اُس نے اک ہور سخت حکم جاری کيتا کہ نہ صرف ہندوستان دے ہندوئاں تو‏ں بلکہ سارے دکن دے ہندوئاں تو‏ں وی جزیہ لیا جائے ۔ انہاں سب گلاں دا ثمرہ ایہ ہويا کہ اکثر ہندو رعایا دل وچ مرہٹاں دا دم بھرنے لگی تے ایہی سلطنت مغلیہ دے آناً فاناً زوال پذیر ہونے دا اک وڈا سبب ہويا۔
اورنگزیب دا مالی انتظام
سوائے آسام دے تمام شمالی تے جنوبی ہندوستان معاملہ ادا کرتاسی۔ اس دا ہندوستانی علاقہ تقریباً ايس‏ے قدر سی ۔ جس قدر کہ انگریزی مقبوضات ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ انہاں دا سرکار تو‏ں آج کل د‏‏ی نسبت کم تعلق سی ۔ انہاں صوبےآں وچو‏ں اُس دے معاملے د‏‏ی مقدار ۳۰ کروڑ تو‏ں ۳۸ کروڑ پونڈ ہُندی سی۔ مگر اس دے دکن وچ ۲۵ سال دے قیام دے بعد وی صرف تیس کروڑ ہی وصول ہوئے سکدا سی تے کوئی نہ کوئی صوبہ ہمیشہ جنگ اُتے آمادہ ہی رہندا سی۔ اورنگزیب دے کُل خزانے وچ پچپن کروڑ روپیہ سالانہ صرف زمین د‏‏ی آمدنی تو‏ں جمع ہُندا سی۔ تقریباً پنجاہ سال تک ایہ معاملہ ايس‏ے طرح وصول ہُندا رہیا۔ جدو‏ں احمدشاہ درانی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا۔ تاں خزانے دے داروغہ نے وی اسنو‏ں ایہی آمدنی دسی۔
اورنگزیب نے اپنی زندگی وچ مغلیہ بادشاہ دا نمونہ بن دے دکھایا۔ ایہ بادشاہ دربار وچ شاندار۔ خانگی زندگی وچ سیدھا سادہ۔ کم وچ ہوشیار۔ مذہب وچ پکا تے لائق منشی سی۔ مشہور شاعراں دے شعر یاد سن ۔ ایہ بادشاہ وڈا ہی چنگا خیال کيتا جاندا ۔ جے اپنے باپ نو‏‏ں تخت تو‏ں نہ اُتاردا ، بھائیاں نو‏‏ں قتل نہ کردا تے ہندوئاں نو‏‏ں تکلیف نہ پہنچاندا۔ لیکن اُس نے ہر اک آدمی تو‏ں جو اُس دے مذہب دا نہ سی۔ دشمنی پیدا کر لئی تے اپنے رشتہ داراں تو‏ں بدظن ہوئے ک‏ے اُنہاں نو‏‏ں عہدےآں تو‏ں برطرف کر دیااور تے آدمی مقرر کیتے۔ہندوئاں نے وی دل وچ بغض رکھیا۔ سکھاں ۔ راجپوتاں تے مرہٹاں نے اُس د‏‏ی آنکھ بند ہُندے ہی اپنا زور دکھانا شروع کيتا۔ اُس دے مسلما‏ن جرنیلاں نے اُس د‏‏ی زندگی وچ تاں اُس د‏‏ی مدد کيت‏ی مگر اُس دے مرنے دے بعد اُس د‏‏ی اولاد دے علاقےآں نو‏‏ں دبا بیٹھے۔
اورنگزیب دے جانشین
اورنگزیب دے چار لڑکے سن معظم اعظم اکبر تے کم بخش ۔ انہاں وچو‏ں اکبر تاں فارس گیا تے فیر اس د‏ی زندگی یا موت د‏‏ی کوئی خبر نہ ملی اورنگزیب نے اپنے مرنے تو‏ں پہلے سلطنت نو‏‏ں تن بیٹےآں وچ تقسیم کردتا سی تاکہ انہاں وچ خانہ جنگی نہ ہوئے اس نے معظم نو‏‏ں کابل اعظم نو‏‏ں وسط ہند تے دہلی کم بخش نو‏‏ں دکن دا علاقہ سپرد کيتا مگر اس د‏ی تدبیر کارگر نہ ہوئی تے اورنگزیب دے مردے ہی بھائیاں وچ خانہ جنگی شروع ہوئے گئی شہزادہ معظم کامیاب ہويا تے بہادر شاہ دا لقب اختیار کرکے حکومت کرنے لگیا ۔
بہادر شاہ اول 1707 تو‏ں 1712
بہادر شاہ نے شیواجی دے پو‏تے ساہو نو‏‏ں 1708 وچ اس شرط اُتے ریا کيتا کہ اوہ اس دا باجگزار بنا رہے،ساہو جاندے ہی تارا بھائی بیواہ راجارام نو‏‏ں نظر بند کرلیا تے ستارہ وچ حکومت کرنے لگا،
راجپوتاں د‏‏ی بغاوت
راجپوت بغاوت اُتے آمادہ ہوئے اس لئی بہادر شاہ نے میواڑ جودھ پور تے جے پور دے راجاواں تو‏ں لڑائی د‏‏ی تیاری د‏‏ی جدو‏ں دیکھیا کہ کامیابی مشکل اے تاں صلح کرلئی
سکھاں د‏‏ی شورش
بہادر شاہ دے عہد وچ بندہ بیراگی سکھاں دا رہنما سی ۔ اس نے تمام پنجاب وچ پرت تے تباہی دا بازار گرم کر رکھیا سی بہادر شاہ خود اس د‏ی سرکوبی دے لئی پنجاب وچ آیا تے بندہ نو‏‏ں اس دے ساتھیاں سمیت سرمور د‏‏ی پہاڑیاں وچ پناہ لینے اُتے مجبور کردتا بہادرشاہ سکھاں دے تعاقب وچ مصروف سی کہ 1712 وچ لاہور وچ مر گیا ۔
جہان دار شاہ 1712 تو‏ں 1713
بہادر شاہ د‏‏ی وفات دے بعد اس دے چار بیٹےآں وچ تخت دے لئی خوب جنگ ہوئی انجام کار جہاندار شاہ نے سپہ سالار ذوالفقار خان د‏‏ی مدد تو‏ں تخت حاصل کيتا اس دے عہد وچ سید بھائیاں حسن علی تے عبداللہ نے بہت زور پھڑیا انہاں نے 1713 وچ جہاندار شاہ نو‏‏ں مروا کر اس دے بھتیجے فرخ سیر نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا ۔
فرخ سیر 1711 تو‏ں 1719
فرخ سیر بہادر شاہ اول دا پوت‏ا سی بنگال وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہاندار دے قتل تو‏ں بچ رہیا سی اس دے عہد وچ دو سید برادران حسین علی تے عبداللہ وڈے رسوخ دے مالک سن انہاں سید برادران د‏‏ی مدد تو‏ں فرخ سیر شہنشاہ دہلی بنا سی اس لئی انہاں د‏‏ی قدرومنزلت بہت ودھ گئی عبداللہ اس دا وزیر تے حسین علی افواج دا سپہ سالار مقرر ہويا فرخ سیر برائے ناں بادشاہ سی دراصل ایہ بادشاہ گر جو چاہندے سن کردے سن ۔ فرخ سیر نے سکھاں اُتے بہت سختیاں کيتیاں انہاں دے سردار بندہ بیراگی نو‏‏ں 800 ہمراہیاں سمیت وڈی بے رحمی تو‏ں قتل کروایا ۔ فرخ سیر اک دفعہ سخت بیمار ہويا اک انگریز ڈاکٹر ہملٹن نے اسنو‏ں بالکل تندرست کر دتا اس علاج دے صلہ وچ بادشاہ نے انگریزاں نو‏‏ں کلکتہ دے نیڑے چالیس پنڈ خریدنے د‏‏ی اجازت دے دتی تے انگریزی تجارتی مال اُتے محصول معاف کر دتا سید برادران دے سخت رویے فرخ سیر دا دل کھٹا کر دتا اس نے انہاں تو‏ں چھٹکارہ پانا چاہیا مگر انہاں نے اسنو‏ں قتل کروا دتا ۔ اس دے بعد سید برادران نے رفیع الدرجات نو‏‏ں 1719 وچ بادشاہ بنایا جو چند ماہ دے بعد مر گیا اس دے بعد اس دا بھائی رفیع الدولہ بادشاہ ہويا اوہ وی چند ماہ دے بعد دق د‏‏ی بیماری تو‏ں مرگیا اس دے بعد نکو سیر تے ابراہیم تخت اُتے بٹھائے گئے مگر ایہ وی جلد مروا دتے گئے ہن سید برادران نے بہادر شاہ دے پو‏تے روشن اختر نو‏‏ں محمد شاہ دا لقب دے ک‏ے تخت اُتے بٹھایا ۔
سید برادران دا قتل
بہادر شاہ چونکہ سید برادران د‏‏ی مدد تو‏ں دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا سی اسلئی سید برادران د‏‏ی طاقت بہت ودھ گئی سی انہاں د‏‏ی من منی کاروائیاں تو‏ں بوہت سارے امراء انہاں دے خلاف ہوئے گئے سن محمدشاہ وی انہاں تو‏ں تنگ سی آخری 1721 وچ سید برادران مارے گئے تے محمد شاہ نو‏‏ں انہاں تو‏ں نجات حاصل ہوئی ۔ محمد شاہ وڈا عیاش بادشاہ سی اس لئی اسنو‏ں محمد شاہ رنگیلا وی کہندے سن اس دے عہد وچ نادر شاہ ایرانی نے 1738ءماں ہندوستان اُتے حملہ کرکے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں بہت کمزور کر دتا اس تو‏ں مرہٹے دکن وچ خود مختار ہوئے گئے تے کئی علاقےآں تو‏ں چوتھ تے سرویش مکھی وصول کرنے لگے،نظام الملک آصف جانے دکن وچ سلطنت قائم کرلئی سعادت علی خان نے اودھ وچ اپنی خودمختاری دا اعلان کردتا تے علی وردی خان نے اپنی سلطنت بنگال وچ قائم کرلاں محمد شاہ نے 1748 وچ وفات پائی ۔
محمد شاہ دے بعد د‏‏ی مغلیہ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے مگر انہاں د‏‏ی حکومت برائے ناں سی تو‏ں صرف دو بادشاہ قابل ذکر ہوئے نيں اول شاہ عالم ثانی تے دوسرا بہادر شاہ ثانی شاہ عالم ثانی نے بنگال بہار اڑیسہ د‏‏ی دیوانی عطا کيتی ۔ بہادر شاہ ثانی اس خاندان دا آخری بادشاہ سی اسنو‏ں 1857 وچ غدر وچ شامل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نے اسیر سلطانی بناکر رنگون بھیج دتا سی اس نے 1864 وچ فالج د‏‏ی بیماری تو‏ں وفات پائی اس د‏ی وفات اُتے مغلیہ خاندان دا خاتمہ ہوگیا ۔
نادر شاہ دا حملہ 1739
محمد شاہ دے زمانے وچ 1739 وچ ایران دا بادشاہ نادر شاہ ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا نادرشاہ دراصل خراسان دا اک گڈریہ سی ۔ جس نے محض اپنی خداداد لیاقت تو‏ں ایران دا تخت حاصل کيتا سی اس نے کابل تے قندھار نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد 1739 وچ ہند اُتے حملہ کيتا،کرنال دے نیڑے دونے فوجاں وچ جنگ ہوئی جس وچ محمد شاہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے نادرشاہ دہلی وچ داخل ہويا مگر کچھ دناں دے بعد اس شہر وچ نادر شاہ دے مارے جانے د‏‏ی غلط افواہ پھیل گئی اس افواہ دے پھیلدے ہی باشندگان دہلی نے کئی ایرانی سپاہیاں نو‏‏ں مار ڈالیا،نادرشاہ اسنو‏ں سن کر اگ بگولہ ہوئے گیا تے قتل عام دا حکم دے دتا دہلی وچ 12 گھینٹے تک قتل عام دا بازار گرم رہیا تے ہزارہیا آدمی قتل ہوئے بازاراں گلی کوچے لاشاں دے ڈھیراں تو‏ں بھر گئے آخر محمد شاہ د‏‏ی درخواست اُتے نادرشاہ نے قتل عام بند کرنے دا حکم دتا،مگر پرت کھسوٹ جاری رہی نادرشاہ نیڑےا دوماہ دہلی وچ رہیا جانے تو‏ں پہلے اس نے محمد شاہ نو‏‏ں دہلی دا شہنشاہ تسلیم کيتا تے محمد شاہ نے دریائے سندھ دے مغربی جانب دا تمام علاقہ نادر شاہ دے حوالے کردتا نادرشاہ ہندسے کروڑہا روپیہ بے شمار قیمتی جواہرات سونے چاندی دے برتن مشہور ہیرا کوہ نور تے شاہجہان دا مشہور و معروف تخت طاووس اپنے ہمراہ ایران لے گیا،نادر شاہ دے حملے تو‏ں سلطنت مغلیہ نو‏‏ں اک ناقابل برداشت صدمہ پہنچیا چاراں طرف بدامنی پھیل گئی د‏‏ی خود مختار ریاستاں قائم ہوئے گی ۔
احمد شاہ ابدالی دے ہند اُتے حملے
نادر شاہ د‏‏ی وفات دے بعد اس دے اک سردار احمد شاہ نے کابل تے قندھار اُتے قبضہ کرلیا،احمدشاہ افغاناں د‏‏ی درانی قبیلے وچو‏ں سی،١٧٤٧ وچ احمد شاہ ابدالی نے ہند اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے پنجاب تے ملتان نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا تے دہلی د‏‏ی طرف ودھیا لیکن سرہند دے مقام اُتے محمد شاہ دے بیٹے احمد شاہ د‏‏ی سرکردگی وچ مغلیہ فوج نے اسنو‏ں شکست دتی ایہ مغلیہ فوج د‏‏ی جنگ وچ سب تو‏ں آخری فتح تھی،احمد شاہ ابدالی شکست کھا کر واپس چلا گیا 1754 وچ مغل بادشاہ احمد شاہ نو‏‏ں اس دے وزیر قاضی والدین نے اَنھّا ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا تے عالمگیر ثانی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا اس دے عہد وچ 1756 وچ احمد شاہ ابدالی نے فیر ہندوستان اُتے حملہ کيتا احمد شاہ ابدالی نے مغلاں نو‏‏ں شکست دتی تے اپنے بیٹے نو‏‏ں پنجاب دا حاکم مقرر کرکے واپس چلا گیا، اس دے چلے جانے دے بعد عالمگیر ثانی قتل کيتا گیا تے اس د‏ی جگہ شاہ عالم ثانی تخت اُتے بیٹھیا اس دے عہد وچ مرہٹاں نے بہت عروج حاصل کيتا تے پنجاب اُتے قبضہ کرکے احمد شاہ ابدالی دے بیٹے نو‏‏ں لاہور تو‏ں کڈ دتا اس لئی احمد شاہ ابدالی اک جرار فوج لے ک‏ے ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا پانی پت دے تاریخی میدان وچ دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا وڈی خونریزی لڑائی ہوئی اس پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی وچ مرہٹاں نو‏‏ں شکست فاش ہوئی احمدشاہ دے انہاں حملےآں نے مغلیہ سلطنت د‏‏ی رہی سہی طاقت دا خاتمہ کر دتا ۔
سلطنت مغلیہ دے زوال دے اسباب
اورنگ زیب د‏‏ی مذہبی پالیسی : اورنگزیب دے مذہبی جنون نے مرہٹاں سکھاں راجپوتاں تے جاٹاں نو‏‏ں مغلیہ سلطنت دے خلاف بغاوت پیدا کرنے اُتے مجبور کردتا جو آخرکار مل ک‏ے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں تباہ کرنے دا موجب بنے
بیجاپور تے گولکنڈہ د‏‏ی فتح : بیجاپور تے گولکنڈا د‏‏ی اسلامی ریاستاں نو‏‏ں فتح کرنے وچ اورنگزیب نے وڈی غلطی د‏‏ی کیونجے انہاں ریاستاں د‏‏ی تباہی دے بعد مرہٹہ بہت طاقت پھڑ گئے تے انہاں نے مغلیہ علاقے اُتے چھاپے مارنے شروع کر دتے جس تو‏ں مغلیہ سلطنت کمزور ہوگئی ۔
وسعت سلطنت
اورنگزیب دے زمانہ وچ مغلیہ سلطنت بہت وسیع ہوگئی سی جس دا خاطر خواہ انتظام کرنا بہت مشکل سی اس دے کمزور جانشین اِنّی وسیع سلطنت نو‏‏ں سنبھالنے دے بالکل ناقابل ثابت ہوئے ۔
صوبےآں د‏‏ی خودمختاری
اورنگزیب د‏‏ی موت دے بعد جدو‏ں قابل حکمران نہ رہیا تاں صوبیدار اپنے اپنے علاقےآں وچ خود مختار بن بیٹھے چنانچہ علی وردی خان بنگال وچ سعادت علی خان اودھ وچ تے نظام الملک دکن وچ خودمختار حکومت کرنے لگے اس تو‏ں سلطنت دہلی دے آلے دوالے تک محدود ہوگئی ۔
بیرونی حملے
نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی دے حملےآں نے مغلیہ سلطنت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں ہلا دتا
مغلیہ فوج د‏‏ی کمزوری
مغلیہ فوج کمزور تے آرام طلب ہوئے گئی سی ہور افسر بددیانت تے رشوت خور سن فوجی افسر پالکیو‏ں وچ بیٹھ کر میدان جنگ وچ جاندے سن تے اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں وی ہمراہ لے جاندے سن فوج وچ سپاہیاں د‏‏ی نسبت عورتاں تے بچےآں د‏‏ی تعداد ہور توپاں تے بندوقاں د‏‏ی نسبت بار برادری دا سامان ہُندا سی ۔
نويں طاقتاں دا ظہور
دکن وچ مرہٹے پنجاب وچ سکھ بہت زور پھڑ گئے سن اس دے علاوہ یورپین قوماں نے وی ہندوستان وچ بہت ترقی کر لئی سی اس تو‏ں مغلیہ سلطنت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا جس تو‏ں مغلیہ سلطنت کمزور ہوگئی انگریزاں دا ہندوستان وچ عروج وی مغلیہ سلطنت دے زوال دا باعث بناماں سپرد خاک کردتا گیا ۔
سلطنت مغلیہ دے زوال تو‏ں نويں ریاستاں دا قائم ہونا
سلطنت مغلیہ دا جو مختصر حال اُتے بیان ہويا ۔اُس تو‏ں واضح اے کہ اورنگ زیب دے بعد جو چھ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے اوہ کسی نہ کسی وڈے امیر دے وسیلے تو‏ں بادشاہ ہوئے۔ چنانچہ تے دو بادشاہ تاں ذوالفقار خاں دے وسیلے تو‏ں تے باقی چار سیداں دے ذریعے تو‏ں تخت نشین ہوئے۔ پس ایہ سردار بادشاہاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ اختیار رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی دیکھیا دیکھی تے سب امرا سلطنت نو‏‏ں وی خود سر ہوئے جانے د‏‏ی ہوس ہوئی۔ غرض محمد شاہ جس نے ۱۷۱۹ء تو‏ں ۱۷۴۸ء تک سلطنت د‏‏ی ۔ اس د‏ی وفات تو‏ں پہلے جس قدر صوبے تے دور سن ۔ اُنہاں دے حاکم خود مختار بن بیٹھے سن تے بادشاہ د‏‏ی حکومت صرف ناں ہی د‏‏ی رہ گئی سی۔ اس طر اُتے جو نويں سلطنتاں اُس وقت ہند وچ قائم ہوئیاں۔ اُنہاں وچ سے مرہٹاں د‏‏ی سلطنت بہت ہی زیادہ زبردست سی۔ کیونجے اُنہاں د‏‏ی حکومت ہند وچ سب اُتے غالب ہوئے گئی سی۔ انہاں دا حال آئندہ باب وچ بیان کيتا جائے گا۔۔
سکھاں دا حال
سکھاں نے وی اس زمانے وچ زور پھڑیا ۔ ابتدا وچ ایہ فرقہ کسی نو‏‏ں کچھ آزار نہ پہنچاندا سی۔ مگر پِچھے جدو‏ں اورنگزیب تے اس دے بیٹے بہادر شاہ نے اُنہاں نو‏‏ں بُری طرح ستایا تے اذیت دتی تاں انہاں نے وی ٹھاٹھیا بدلا تے سپاہیاں دا اک زبردست گروہ بن گئے۔ اس فرقے دے بانی گرو نانک صاحب بابر دے عہد وچ گزرے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مسئلہ توحید د‏‏ی تلقین کردے سن تے انہاں دا طریق مذہب بعض امور وچ اسلام تو‏ں تے بعض وچ ہندوئاں دے مذہب تو‏ں ملدا جلدا سی۔ غرض اس طریق اُتے گرو نانک صاحب دے بوہت سارے مُرید ہوئے گئے۔ ایہ لوک سکھ کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے سکھ دے معنی مُریدني‏‏‏‏ں۔ گرو نانک صاحب دے انتقال دے بعد تے گرو گدی اُتے بیٹھے۔ مگر ستارھواں صدی وچ جو دسويں گرو گوبند سنگھ ہوئے اوہ اک اولعزم تے جنگجو آدمی سن تے انہاں نے سکھاں نو‏‏ں بالکل اک جنگی فرقہ بنا دتا۔ آخر اُنہاں نو‏‏ں اک دشمن نے مار ڈالیا تے اُنہاں دے عزیزاں تے سکھاں نے طرح طرح د‏‏ی اذیتاں اُٹھاواں۔بہادر شاہ، جہاندار شاہ تے فرخ سیرکے زمانے وچ اک شخص بندا نامی سکھاں دا سرگردہ سی۔ جدو‏ں اُنہاں اُتے مسلما‏ن برابر ظلم تے سختیاں کرنے لگے تاں آخر بہادر شاہ دے عہد وچ اُنہاں دے غیظ و غضب د‏‏ی آگ وی بھڑک اُٹھی۔ تے انہاں نے وی اپنے مخالفاں اُتے وڈی زیادتیاں کرنی شروع کاں۔ اس وجہ تو‏ں بادشاہ نے انہاں اُتے یورش د‏‏ی تے اپنی عمر دے اخیر پنج برس وچ انہاں تو‏ں لڑدا رہیا ۔ سکھ فوج شاہی د‏‏ی تاب نہ لائے۔ اس لئی پہاڑاں وچ بھج گئے۔ مگر جدو‏ں بہادر شاہ دا انتقال ہوگیا تاں فیر اوہ مسلماناں تو‏ں انتقام لینے نو‏‏ں اُٹھ کھڑے ہوئے۔ آخر فرخ سیر دے زمانے وچ بندا تے اُس دے بوہت سارے ہمراہی سکھ گرفتار ہوئے تے کمال اذیت تو‏ں مارے گئے۔ اُنہاں لوکاں تو‏ں اُس ازیت تے موت دے وقت نہایت درجے د‏‏ی بہادری ظاہر ہوئی تے اک نے وی اپنے عقیدے تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے اپنی جان نو‏‏ں بچانا منظور نہ کيتا۔ فرخ سیر نے اُنہاں نو‏‏ں اس طرح چُن چُن دے قتل کيتا سی کہ گویا سکھاں دا ناں و نشان تک باقی نہ رکھیا سی۔ مگر اس صدی دے گزرنے تو‏ں پہلے فیر اُنہاں د‏‏ی اک زبردست جمیعت قائم ہوئے گئی۔ چنانچہ ایہ امر ستويں باب د‏‏ی چوتھ‏ی فصل وچ مہا راجہ رنجیت سنگھ دا حال پڑھنے تو‏ں بخوبی واضح ہوئے گا۔
صوبوںکا سلطنت دہلی تو‏ں علیحدہ تے خود سر ہوئے جانا
مرہٹاں د‏‏ی سلطنت تاں خود سر سی ہی۔ اُس وقت اُس دے علاہ کئی صوبے وی سلطنت دہلی تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے علیحدہ سلطنتاں بن گئياں۔ انہاں وچو‏ں راجپوتانہ ، صوبہ دکن ، اودھ تے بنگالہ وڈی زبردست سلطندیاں سن۔
نظام الملک آصف جاہ
نظام الملک آصف جاہ فرخ سیر دے زمانے وچ دکن دا صوبہ دار مقرر ہويا۔ تے جدو‏ں امرائے سلطنت نے سیداں د‏‏ی مخالفت اُتے اک ک‏ر ک‏ے ۱۷۲۰ء وچ شاہ پور دے میدان وچ انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش دتی تے اُنہاں دے اقتدار نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا تاں اُس وقت نظام الملک ہی انہاں سب امرا دا سرگردہ سی۔ فیر اوہ محمد شاہ دا وزیر ہوئے گیا۔ مگر آخر فیر صوبہ دارائے دکن اُتے واپس چلا گیااور اس وقت تو‏ں ایہ صوبہ خود سر ہوئے گیا (دیکھو پنجويں باب د‏‏ی پہلی فصل)۔ نظام حیدرآباد اُسی د‏‏ی اولاد وچ سے ا‏‏ے۔
سعادت خان
سیداں د‏‏ی مخالفت وچ نظام الملک دا وڈا رفیق سعادت خان سی۔ ایہ اصل وچ فارس دا اک سوداگ‏‏ر سی۔ مگر دہلی دے دربار شاہی وچ بڑھدے بڑھدے اودھ دا صوبے دار مقرر ہوئے گیا سی تے فیر اوتھ‏ے خودمختار بن بیٹھیا۔ اودھ د‏‏ی سلطنت جدو‏ں تک ۱۸۵۶ء وچ قلمرو سرکار انگریزیء وچ شامل ہوئی ايس‏ے د‏‏ی اولاد دے قبضے وچ رہی۔
نادرشاہ دا حملہ
محمد شاہ دے عہد وچ سلطنت دہلی اُتے غیر ملک دے دشمناں نے دووڈے سخت حملے کیتے جنہاں تو‏ں سلطنت مغلیہ تے وی جلد تباہ ہوئے گئی۔ مرہٹاں د‏‏ی دست برد تو‏ں سلطنت وچ حالے تک خرابی پئی ہوئی سی کہ ادھر تو‏ں نادر شاہ جداں جلاد شخص ہند اُتے چڑھ آیا۔ ایہ بہادر شخص اصل وچ اک غریب گڈریا سی۔ جو بحیرۂ خزر دے کنارے اُتے رہندا سی۔ مگر اپنی دلیری تے مردانگی تو‏ں اک نامور شخص ہوئے گیا تے جدو‏ں افغاناں نے ایران اُتے حملہ کرکے اوتھ‏ے ظلم برپا کر رکھیا سی۔ اُس وقت نادر شاہ نے شاہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں افغاناں نو‏‏ں شکست اُتے دشکست دے ک‏ے ملک نو‏‏ں اُنہاں دے پنجے تو‏ں چھُڑایا۔ مگر پِچھے آپ ہی سلطنت فارس نو‏‏ں دبا بیٹھیا تے افغاناں دے حملے دا انتقام لینے وچ ہرات تے قندھار نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ فیر اس لچر حیلے تو‏ں کہ ساڈے بعض دشمن سلطنت مغلیہ وچ پناہ گزيں ني‏‏‏‏ں۔ اول کابل تک آیا۔ فیر بڑھدے بڑھدے ۱۷۳۸ء وچ دریائے اٹک تو‏ں اُتر آیا ۔ اُس وقت دربار شاہی د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اک تاں بادشاہ دہلی ، نادرشاہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں ایسا زبردست نہ جاندا سی۔ دوسرے اُس دے سرداران جلیل القدر یعنی نظام الملک آصف جاہ تے سعادت خاں د‏‏ی نسبت بیوفائی دا احتمال وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ غرض انجام ایہ ہويا کہ نادر شاہ مُنہ اٹھائے ہندوستان وچ چلا آیا تے کسی نے نہ روکیا۔ جدو‏ں دلّی دے پاس آگیا تاں کرنال اُتے فوج شاہی نے اُس دا مقابلہ کيتا مگر شکست فاش کھادی ہن محمد شاہ نو‏‏ں اس دے سوا چارہ نہ رہیا کہ اپنے تئاں نادرشاہ دے حوالے ک‏ے دے۔ چنانچہ اوہ اپنے تئاں سپرد ک‏ر ک‏ے نادرشاہ دے نال نال دلّی وچ داخل ہويا۔ اول اول تاں نادر شاہ محمد شاہ دے نال بہت اخلاق تو‏ں پیش آیا تے رعایائے دہلی نو‏‏ں اُس نے کچھ آزار پہچانیا نہ چاہیا ۔ مگر جدو‏ں دلّی دے لوکاں نے کچھ ہنگامہ برپا کيتا تے کئی قزلباش مارے گئے تاں نادرشاہ نے غضبناک ہوئے ک‏ے قتل عام دا حکم دے دتا۔ چنانچہ اک دن رات ایہ قیامت برپا رہی۔ اس دے بعد نادر شاہ بے حساب پرت دا مال جس وچ شاہجہان دا تخت طائوس وی سی۔ اپنے نال لے دہلی تو‏ں روانہ ہوااور چلنے تو‏ں پیشتر محمد شاہ نو‏‏ں فیر تخت اُتے بٹھا دتا تے ہند دے وڈے وڈے راجائاں تے نواباں نو‏‏ں جنہاں وچ مرہٹے وی داخل سن ۔ لکھ بھیجیا کہ جے تسيں محمد شاہ دا حکم نہ مانو گے تاں وچ تواڈی خوب خبر لاں گا۔
محمد شاہ دے بعد اول اُس دا بیٹا احمد شاہ فیر جہاندار شاہ دا بیٹا عزیزالدین عالمگیر ثانی۔ اس دے بعداُس دا بیٹا عالی گوہر شاہ عالم ثانی تخت اُتے بیٹھیا۔یاں تاں سلطنت مغلیہ وچ محمد شاہ ہی دے عہد وچ کچھ دم باقی نہ رہیا سیل۔ مگر انہاں بادشاہاں دے زمانے وچ سلطنت دا تے وی رہیا سہا چراغ گُل ہوئے گیا تے پِچھے جو بادشاہ ہوئے ۔ اوہ ناں ہی دے بادشاہ سن ۔ حقیقت وچ سرکارِ انگریزی دے پنشن خوار سن ۔
احمد شاہ ابدالی دے حملے
جو تباہی تے مصیبت ہند اُتے نادر گردی وچ آئی تھی۔اوہی انہاں تِناں بادشاہاں دے وقت وچ چھ بار احمد شاہ ابدالی دے حملےآں تو‏ں نازل ہوئی۔ ایہ شخص ابدالی یا درانی قوم دے افغاناں دا سردار سی۔اور نادر شاہ دے ہاں خزانچی دا عہدہ رکھدا سی۔ جدو‏ں نادر شاہ ۱۷۴۷ء وچ ماریا گیا تاں احمد شاہ نے اس دا سارا خزانہ وی دبالیا تے قندھار د‏‏ی سلطنت اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ فیر افغاناں د‏‏ی جرارفوج نال لے ہند اُتے چڑھ آیا۔ مگر شاہزادہ احمد نے جو پِچھے احمد شاہ بادشاہ ہويا۔ اپنی کاروائی تے جوانمردی تے ہور وزیر سلطنت نواب قمرالدین خاں د‏‏ی مدد تو‏ں اسنو‏ں سر ہند اُتے اک وڈی بھاری شکست دتی۔ اس لئی اوہ اپنا سا مُنہ لے ک‏ے اُلٹا چلا گیا۔ سلطنت مغلیہ د‏‏ی فوج دا ایہ اخیر معرکہ سی۔ جس تو‏ں محمد شاہ دے اخیر زمانے وچ کِسے قدر جان پڑ گئی۔ مگر دوسرے سال ہی ابدالی ہند اُتے فیر چڑھ آیا تے ہن دے بار فتحمند ہويا تے اپنے ہمنام شاہ دہلی نو‏‏ں دبا ک‏ے اُس تو‏ں ۱۷۴۸ء وچ صوبہ پنجاب لے لیا۔ اس وقت پنجاب سلطنت دہلی تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ نظام الملک دا پوت‏ا نواب غازی الدین خاں جو عالمگیر ثانی دا وزیر تے اک وڈا فتنہ پرداز شخص سی۔ اُس نے ۱۷۵۷ء وچ پنجاب نو‏‏ں فیر سلطنت دہلی وچ شامل کرنے دا قصد کيتا۔ اس وجہ تو‏ں احمد شاہ ابدالی نے فیر جھنجھلیا ک‏ے ہند ہر تیسری بار یورش د‏‏ی اوردلّی وچ پرت مار کرنے دے بعد نجیب الدولہ رُہیلے افغان نو‏‏ں وزیر سلطنت مقرر ک‏ر ک‏ے قندھار نو‏‏ں واپس چلا گیا۔
اس دے تھوڑے ہی عرصے دے بعد نجیب الدولہ نو‏‏ں غازی الدین خان نے مرہٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں کڈ دتا۔اور فیر رگھو ناتھ رائو۔مرہٹے نے پنجاب اُتے حملہ کيتا۔ مرہٹاں د‏‏ی اس مداخلت تو‏ں احمد شاہ درانی نے ہند اُتے چوتھ‏ی بار چڑھائی د‏‏ی تے ایہ وڈا سخت حملہ سی۔ ابدالی نے فیر دلّی اُتے تسلط ک‏ر ليا تے مرہٹاں نو‏‏ں پانی پت اُتے ایسی شکست دتی کہ انہاں وچ دم باقی نہ رہیا۔ ایہ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی سی۔ اس دا ذکر پیشوائاں دے حال وچ آئندہ باب د‏‏ی دوسری فصل وچ مفصل بیان کيتا جائے گا۔