cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت علی ابن ابی طالب
جنگ
علی نے بصرہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے طلحہ، زبیر تے عائشہ تو‏ں گل گل دا دروازہ کھولیا۔ جدو‏ں ایہ خیال سی کہ دونے فریقاں دے وچکار اک معاہدہ طے پا گیا اے، اچانک دونے فوجاں دے وچکار جنگ شروع ہوگئی۔ جنگ شروع کرنے والے دے بارے وچ طرح طرح د‏‏ی روایتاں ني‏‏‏‏ں۔ کچھ روایات دے مطابق، علی نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں جنگ شروع نہ کرنے دا حکم دتا، لیکن علی دے کچھ حامیاں د‏‏ی ہلاکت دے بعد، اوہ اپنے آپ نو‏‏ں قبلہ تو‏ں اپنے کچھ مخالفین دے خلاف جنگ شروع کرنے دا حقدار سمجھدا سی۔ چونکہ ایہ مذاکرات نتیجہ خیز نئيں سن، علی نے حزب اختلاف دے درمیان مصحف دے نال اک مسلما‏ن نو‏‏ں بھیجیا تاکہ انہاں نو‏ں تقسیم تو‏ں باز رکھن تے امن تے ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کرن۔ انہاں نے اپنے تیراں تو‏ں ایلچی نو‏‏ں مار دتا، تے فیر علی نے جنگ دا حکم دتا۔ طبری د‏‏ی اک ہور روایت اے: چونکہ علی اپنی فوج دے انہاں لوکاں د‏‏ی حفاظت نئيں کرنا چاہندے سن جو عثمان نو‏‏ں قتل کرنے وچ ملوث سن، لہذا انہاں نے اپنی قسمت نو‏‏ں خطرے وچ دیکھیا تے علی دے علم دے بغیر جنگ دا آغاز کيتا۔ سید حسین نصر نے دونے طرف دے انتہا پسنداں نو‏‏ں جنگ مسلط کرنے د‏‏ی وجہ قرار دتا ا‏‏ے۔
جمل د‏‏ی لڑائی جمادی الاول یا جمادی الثانی وچ 36 (نومبر یا دسمبر 656 ء) وچ ہوئی۔ جنگ جمل تو‏ں متعلق ذرائع دو آدمی لڑائیاں، جنگجوواں د‏‏ی بہادری، تے انہاں دے پڑھے ہوئے نظماں تے نظماں د‏‏ی نشاندہی کردے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ بیانیے جنگ تے فوجی طور اُتے حکمت عملی دے تسلسل د‏‏ی وضاحت نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں روایات تو‏ں جو گل سامنے آندی اے اوہ ایہ اے کہ عرب روایت دے مطابق، جنگ وچ زیادہ تر دو افراد تے دوہری لڑائیاں شامل ہُندیاں نيں تے اس وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی گروہ کشمکش نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ جنگ دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ عائشہ تے اس د‏ی اونٹنی دے آس پاس سی۔ اس جنگ دا ناں ایہ اے کہ عائشہ میدان جنگ دے مرکز وچ اک اونٹھ اُتے سوار سی۔ عائشہ د‏‏ی موجودگی اس د‏ی اونٹنی دے پالان وچ پوری طرح محسوس ہوئی سی، تے اس د‏ی موجودگی تو‏ں ہی علی د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی اس د‏ی شدید خواہش ظاہر ہُندی سی۔ جدو‏ں عائشہ دے محافظاں نے لڑائی د‏‏ی تاں اس دا اونٹھ انہاں دے خون تو‏ں داغ سی۔ اس جنگ وچ جنگجوواں تے ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد دا حساب لگانا ناممکن اے کیونجے ذرائع جنگ تو‏ں ہونے والی ہلاکتاں د‏‏ی اطلاع 6،000 تو‏ں 30،000 دے درمیان وچ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ولیری لکھدا اے کہ 30،000 د‏‏ی تعداد مبالغہ آمیز اے، کیو‏ں کہ مدینہ تو‏ں علی دے نال آنے والے تے بعد وچ اس دے نال شامل ہونے والےآں د‏‏ی تعداد بمشکل 15،000 تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
آخر کار، علی د‏‏ی فوج جیت گئی تے علی دے ساتھیاں نے اونٹھ دا گھٹنے کٹ ڈالیا تے اونٹھ عائشہ دے نال زمین اُتے آ پڑآ۔ لیکن جنگ عملا پہلے ہی ختم ہوگئی سی، کیونجے طلحہ تیر تو‏ں زخمی ہويا سی، جسنو‏ں بہت سارے ذرائع ایہ مروان دا کم نو‏‏ں سمجھدے نيں، تے اک گھر منتقل ہونے دے بعد اس د‏ی موت ہوگئی۔ رابرٹ گلیو لکھدے نيں کہ مروان دا اس اقدام دا مقصد ایہ سی کہ انہاں نے عثمان دے قتل وچ طلحہ نو‏‏ں کدی وی بے گناہ نئيں سمجھیا۔ زبیر نے اس تحریک دے جواز د‏‏ی جو اس نے شروع کيت‏ی سی اس دے بارے وچ وی ہچکچاہٹ محسوس ہوئی تے علی نے اپنے بارے وچ محمد دے لفظاں یاد دلانے دے بعد اس نے میدان جنگ چھڈ دتا۔ بنی تمیم دے قبیلہ وچو‏ں کچھ نے اس دا تعاقب کيتا تے اسنو‏ں سازشی طور اُتے قتل کردتا۔ رابرٹ گلیو دا خیال اے کہ اگرچہ اس جنگ وچ فرار، غداری تے ذلت دے ذرائع نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا اے، لیکن ایہ وجوہات علی دے مخالفین د‏‏ی عدم استحکا‏م د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں تے اس جنگ وچ علی د‏‏ی آسان فتح د‏‏ی نشاندہی کردی ني‏‏‏‏ں۔
عائشہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا لیکن انہاں دے نال عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا گیا تے علی نے اسنو‏ں دیکھ بھال دے تحت مدینہ روانہ کيتا تے اوہ اس فیصلے اُتے قائم سن۔ اس نے عائشہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں بخشا تے بیعت کرنے دے بعد انھاں رہیا کردتا۔
جنگ جمل تو‏ں لے ک‏ے جنگ صفین تک
چونکہ علی نے لشکر جمال دے ہتھیاراں تے سیاہی دے علاوہ جنگ دے غنیمت دے حصول تو‏ں منع کيتا سی، جدو‏ں اوہ بصرہ وچ داخل ہوئے تاں اس نے بیت المال وچ پائی جانے والی رقم دے 500 درہم اپنے ہر لشکر وچ معاوضے دے طور اُتے تقسیم کردتے۔ اس رقم د‏‏ی مساوی تقسیم شائد اس گل کيتی علامت اے کہ اس نے انہاں بُڈھے مسلماناں دے نال سلوک کيتا جنہاں نے ابتدائی دناں تو‏ں ہی اسلام د‏‏ی خدمت کيت‏ی سی تے نويں مسلما‏ن جنہاں دا فاتحاں وچ یکساں کردار سی۔ اس دے بعد اوہ معاویہ دے خلاف کوفیاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی اس شہر گئے۔
بصرہ دے لوکاں نے علی تو‏ں بیعت کيتی۔ علی نے عبد اللہ ابن عباسنو‏ں بصرہ دا گورنر بنایا تے زیاد ابن ابیہ نو‏‏ں ابن عباس دا معاون مقرر کيتا۔ اس نے عبداللہ ابن عباس نو‏‏ں یمن دا گورنر تے قثم ابن عباس نو‏‏ں مکہ دا گورنر بنایا۔ ولیری تے مڈلنگ دے مطابق، مالک اشتر ناراض سی تے علی دے چچا عباس بن عبد المطلب دے بیٹےآں د‏‏ی بصرہ، مکہ تے یمن وچ تقرری دے خلاف احتجاج کيتا۔
جمال د‏‏ی لڑائی دے اک مہینے دے بعد، علی رجب 36 ھ بمطابق دسمبر 656 یا جنوری 657 وچ کوفہ وچ داخل ہويا، اس نے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس دے بعد اس نے مالک اشتر نو‏‏ں موصل تے میسوپوٹیمیا ( جزیرے ) دے شمالی علاقےآں دا گورنر مقرر کيتا۔ کچھ عرصے بعد، اس نے قیس بن سعد نو‏‏ں برخاست کردتا تے محمد ابن ابو بکر نو‏‏ں مصر دا گورنر مقرر کيتا۔
جمل د‏‏ی جنگ دے بعد، کیونجے علی ٹیکساں تے مال غنیمتاں د‏‏ی تقسیم وچ مساوات تے انصاف د‏‏ی پالیسی اُتے قائم رہیا، لہذا اوہ محمد دے ساتھیاں خصوصا انصار، قبائلی رہنماواں تے قارس د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا جو اسلام دے پیروکاراں کی رہنمائی کرنا چاہندا سی۔ علی اک وسیع الائنس تشکیل دینے وچ کامیاب ہوئے گیا جس نے اپنے حامیاں وچ دو نويں گروپ شامل کیتے۔ پہلا قرا سی جس د‏‏ی آخری امید علی وچ اپنا اثر دوبارہ حاصل کرنے کيت‏ی سی، تے دوسرا روايتی قبیلےآں دے رہنماواں دا سی جو مال غنیمتاں د‏‏ی تقسیم وچ اس د‏ی مساوات اُتے متوجہ سن ۔ اس اتحاد د‏‏ی کامیاب تشکیل، جس وچ عمار بن یاسر (مہاجر)، قیس بن سعد (انصار)، مالک اشتر (قرا)، تے اشیت ابن قیس ( کُندا قبیلے دا سربراہ) جداں فرد شامل سن ۔
صفین د‏‏ی لڑائی
کھبے|thumb|328x328px| علی د‏‏ی مہمات دا تقریباً راستہ تے پہلے بغاوت وچ لڑائی کھبے|thumbnail|506x506px| صفین د‏‏ی لڑائی دا تصویری کتاب " بلخی" نامی کتاب تریخ تو‏ں عائشہ، طلحہ تے زبیر د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیابی دے بعد علی نے فورا شام دا رخ کيتا۔ معاویہ شام دا حاکم سی۔ اوہ اپنی زندگی دے دوران وچ اس خطے دا گورنر مقرر ہويا سی تے عثمان دے زمانے وچ اوتھ‏ے قائم ہويا سی۔
علی نے معاویہ نو‏‏ں اک خط لکھیا تے اسنو‏ں جریر بن عبد اللہ بجلی، ہمدان دے سابق گورنر نو‏‏ں دتا، تاکہ معاویہ نو‏‏ں پہنچیا تے اس تو‏ں بیعت لے، لیکن معاویہ نے جریر نو‏‏ں مختلف بہانےآں دے تحت اس ملک وچ رکھیا۔ ايس‏ے دوران وچ اس نے دمشق نو‏‏ں علی دے نال جنگ دے لئی تیار کيتا۔ معاویہ نے عثمان دے خون دے قصاص دے نعرے دے نال شام وچ بسنے والے قبیلے د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ انہاں نے مصری حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک وعدے دے بدلے وچ اک اہل سیاست تے فوجی کمانڈر، عمرو ابن عاص د‏‏ی حمایت وی حاصل کيتی۔ اس نے ولید ابن عقبہ تے شُرَحْبیل بن سِمْط جداں لوکاں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے پروپیگنڈا کيتا تے علی نو‏‏ں عثمان تے دوسرے مسلماناں دے قاتل دے طور اُتے لوکاں تو‏ں متعارف کرایا۔
علی تے معاویہ دے وچکار متعدد خطوط لکھے گئے سن، تے علی نے حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے قانونی حق دا دفاع کيتا۔ معاویہ نے علی دے خطوط دا دیر تو‏ں جواب دتا تے ايس‏ے اثنا وچ اس تو‏ں لڑنے دے لئی خود نو‏‏ں تیار کرلیا۔ اس دے بعد اس نے علی نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی کہ وچ اس شرط اُتے آپ دے قاعدے نو‏‏ں قبول کردا ہاں کہ وچ اس عہدے اُتے رہواں گا تے مصر د‏‏ی گورنری دا عہدہ سنبھالاں گا۔ چونکہ علی نے انہاں د‏‏ی درخواست قبول نئيں کيت‏‏ی، معاویہ نے جریر نو‏‏ں اک خط دے ک‏ے جنگ دا اعلان کيتا تے عثمان دے قاتلاں نو‏‏ں علی دے حوالے کرنے دا بدلہ لینے دا مطالبہ کيتا۔ معاویہ نے وی زور دتا کہ شام اپنی ہی قیادت وچ خود مختار ہوئے۔ لیکن علی نے استدلال کيتا کہ اسلامی حکومت دے تمام صوبےآں نو‏‏ں یکساں طور اُتے مسلم کمیونٹی دے مسائل دا سامنا کرنا چاہیدا۔ معاویہ نے، علی دے انتخاب وچ حصہ نہ لینے دے بہانے دے جواب وچ ، شام وچ اپنے حامیاں نو‏‏ں متحرک کيتا تے علی تو‏ں بیعت کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ دوسری طرف، معاویہ نے شام دے عوام تو‏ں سفارتی خط و کتابت چھپانے د‏‏ی کوشش کيتی، کیونجے جے انہاں نو‏ں پتہ چلا کہ اوہ شام تے مصر د‏‏ی حکومت تو‏ں مطالبہ کررہیا اے تو، عثمان دے خون دے قصاص دے لئی اس نے جو پروپیگنڈا کيتا اسنو‏ں ناکا‏م بنایا جائے گا۔
علی نے بہت ساری مشکلات دے باوجود اس دے اندر د‏‏ی تمام مشکلات دے باوجود، اوہ ذو الحجہ 36 ھ (مئی 657 ء) وچ عراق وچ اک فوج مہیا کرنے تے اسنو‏ں صفین بھیجنے وچ کامیاب رہیا۔ دونے فوجاں دے وچکار متعدد جھڑپاں ہوئیاں۔ محرم دے آغاز تک ، جدو‏ں جنگ رک گئی، دونے فوجاں دے وچکار اک مہینہ گل گل ہوئی، لیکن جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ ایہ مکالمہ بے نتیجہ اے، تاں جنگ صفر (جولائ‏ی 657) وچ دوبارہ شروع ہوگئی۔ مجموعی طور پر، ایہ جنگ تن ماہ تک جاری رہی، جنہاں وچو‏ں بیشتر دونے فوجاں دے وچکار گل گل وچ صرف ہويا۔ جنگ دونے گروہاں دے لئی بہت نقصان دہ سی تے اس دا نتیجہ اِنّا غیر یقینی سی کہ اک ہفتہ د‏‏ی سخت لڑائی دے بعد جدو‏ں ایسا معلوم ہويا کہ علی کل صبح فتح حاصل کر لے گا، آخری رات نو‏‏ں لیلۃ الہریر دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے ، عمرو عاص نے معاویہ نو‏‏ں اس نے مشورہ دتا کہ اس دے سپاہی قرآن نو‏‏ں نیزےآں اُتے اٹھاواں تاکہ علی د‏‏ی فوج وچ تفرقہ تے تقسیم ہوئے۔ معاویہ، جو علی د‏‏ی فوج وچ اختلافات تو‏ں واقف سن، نے صورتحال دا فائدہ اٹھایا تے پیش کش قبول کرلئی-
قرآن نو‏‏ں نیزےآں اُتے اٹھانا تے جنگ رکنا
معاویہ دے لشکراں نے قرآن نو‏‏ں اپنے گود وچ لٹکا دتا تے مطالبہ کيتا کہ جنگ جاری نہ رہے تے قرآن د‏‏ی بنیاد اُتے اس کم دا فیصلہ کيتا جائے۔ اس کم نے علی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں الجھن تے شکوک و شبہات وچ ڈال دتا، جدو‏ں کہ علی نے جنگ جاری رکھنے اُتے اصرار کيتا تے انھاں متنبہ کيتا کہ معاویہ مذہب دا آدمی نئيں اے تے ایہ اک دھوکھا اے، لیکن قرا قرآن د‏‏ی دعوت نو‏‏ں انکار نئيں کرسکدا سی تے انہاں وچو‏ں کچھ نے اسنو‏ں دھمکی وی دتی سی کہ جے اوہ جنگ جاری رکھے تو، اسنو‏ں دشمن فوج دے حوالے کيتا جائے یا عثمان د‏‏ی طرح سلوک کيتا جائے۔ اپنی فوج د‏‏ی دھمکی دا سامنا کردے ہوئے، علی نے جنگ بندی قبول کرلئی تے اپنے فوجیاں دے اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی حکمیت نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور ہوگیا۔
پوناوالا لکھدے نيں کہ ایہ گل بالکل واضح اے کہ امن د‏‏ی کال علی دے لئی نئيں، بلکہ عراقیاں دے لئی سی، جنہاں نے علی د‏‏ی فوج دا بیشتر حصہ بنایا سی، تاکہ مذہبی تعصب دا حوالہ دیندے ہوئے علی نو‏‏ں اپنے حامیاں تو‏ں وکھ کرن۔ جنگ دا دھوکھا دہی علی اُتے واضح سی، لیکن اس دے چند سپاہی جنگ نو‏‏ں جاری رکھنا چاہندے سن ۔ کوفہ قبیلے دے سب تو‏ں طاقتور رہنما اشعیت ابن قیس نے معاویہ د‏‏ی دعوت قبول کرنے اُتے اصرار کيتا۔ روایتاں دے مطابق، اس نے علی تو‏ں کہیا کہ جے آپ امن د‏‏ی پیش کش قبول نئيں کردے نيں تو، میرے قبیلے وچو‏ں کوئی وی آپ دے لئی جنگ نئيں کريں گا۔ عوام د‏‏ی جنگ جاری رکھنے تو‏ں علی دا انکار، انہاں د‏‏ی ثالثی قبولیت دا فیصلہ کن عنصر سی۔ بیشتر دیہاندی وی امن چاہندے سن ۔ علی نے جنگ روک دتی تے معاویہ دا مقصد معلوم کرنے دے لئی اشعیت نو‏‏ں بھیجیا۔ معاویہ نے مشورہ دتا کہ دونے فریق اک نال مل ک‏ے قرآن اُتے مبنی فیصلے تک پہنچنے دے لئی اک ثالث دا انتخاب کرن، تے ایہ کہ دونے دے لئی اس فیصلے نو‏‏ں فوری طور اُتے نافذ کيتا جائے۔ آہستہ آہستہ، جداں ہی معاویہ دا منصوبہ واضح ہويا، علی د‏‏ی کور دے متقی عقیدت منداں دے اک گروہ نے، جس د‏‏ی تعداد لگ بھگ 4،000 سی، نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اس گروہ دے خیال وچ ، معاویہ در حقیقت اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اپنی من منی نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی کوشش وچ سی۔ انہاں نے علی اُتے زور دتا کہ اوہ جنگ جاری رکھے، لیکن سپاہ د‏‏ی اکثریت د‏‏ی جنگ دے تسلسل د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں، اس د‏ی مرضی دے باوجود، اس نے انہاں د‏‏ی درخواست قبول نئيں کيتی۔ بوہت سارے مورخین دا خیال اے کہ معاویہ دا ایہ اک حساب کتاب سی۔
پوناوالا لکھدے نيں کہ اس وقت ایسا لگدا اے کہ معاویہ نے عثمان د‏‏ی خون ریزی تے خلافت د‏‏ی انتخابی کونسل وچ انہاں د‏‏ی واپسی جداں معاملات اُتے کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی، جس اُتے اس نے پہلے زور دتا سی۔ علی دے بیشتر فوجی انہاں حالات وچ اس فیصلے تو‏ں مطمئن سن تے ہن اوہ علی د‏‏ی کور تو‏ں اک جج مقرر کرنے دے خواہاں سن جس نو‏‏ں شمیان دے نمائندے عمرو اس دا سامنا کرنا پئے گا۔ اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا اے کہ آیا ریفری علی د‏‏ی نمائندگی کردا اے یا عراقی، جو بنیادی طور اُتے کوفی سن، نے علی د‏‏ی فوج وچ ہور فساد پیدا کيتا۔ علی دا انتخاب عبداللہ ابن عباس یا مالک اشتر سی، لیکن اشعث ابن قیس تے قرا نے اسنو‏ں مسترد کردتا تے ابو موسیٰ اشعری اُتے اصرار کيتا۔ ابو موسی علی دے مخالف سن تے اس تو‏ں پہلے انہاں نے کوفہ دے لوکاں نو‏‏ں علی د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں روک دتا سی۔ قرا نے ابو موسی د‏‏ی حمایت د‏‏ی کیونجے اوہ صوبےآں د‏‏ی خودمختاری دے حق وچ سی۔ اس وقت، اشیت ابن قیس نے خواہش د‏‏ی کہ علی تے معاویہ دے وچکار غیر یقینی صورتحال طویل ہوجائے تاکہ اوہ علی د‏‏ی طاقت نو‏‏ں روک سک‏‏ے تے اپنا ماضی دا اثر دوبارہ حاصل کر سک‏‏ے۔ علی آخر کار ابو موسی د‏‏ی پسند اُتے راضی ہوگیا۔
ثالثی دا معاہدہ 15 صفر 37 (2 اگست، 657) نو‏‏ں ختم ہويا۔ ثالثی دے لئی کسی معاہدے اُتے گل گل کردے ہوئے، علی نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ معاہدہ اگے ودھنے دے لئی امیر المومنین دا لقب اپنے ناں تو‏ں حذف کردے۔ معاویہ نے اعتراض کيتا سی کہ جے اسنو‏ں لگدا اے کہ علی واقعی خلیفہ اے تاں معاویہ اس تو‏ں کدی وی لڑائی نئيں کريں گا۔ علی نے بالآخر معاویہ د‏‏ی درخواست مان لی، محمد دا شکریہ، جس نے حدیبیہ امن معاہدے وچ اپنے ناں تو‏ں "رسول اللہ " دے لقب نو‏‏ں حذف کرنے د‏‏ی اجازت دے دتی سی۔ معاہدے د‏‏ی بنیادی شقاں نو‏‏ں امن پسند پارٹی د‏‏ی خواہشات دے مطابق تیار کيتا گیا سی۔ معاہدے دے مطابق، مذکورہ ججاں دا فرض سی کہ اوہ قرآن دے اصولاں دے مطابق کسی معاہدے تک پہنچاں، تے کسی وی معاملے وچ اوہ قرآن وچ کوئی قاعدہ نئيں لبھ سک‏‏ے، جس وچ انصاف تے عام روایت دے رہنما اصولاں دا استعمال کيتا جائے، اس معاملے وچ دونے فریقاں دے وچکار کوئی تنازعہ نئيں ا‏‏ے۔ تے آخر وچ اک پابند معاہدے اُتے پہنچاں۔ ثالثی دا مضمون متعین نئيں کيتا گیا سی، لیکن ایہ فیصلہ کيتا گیا سی کہ اوہ امت دے مفادات دے مطابق فیصلہ کرن تے امت وچ تفرقہ تے جنگ دا باعث نہ ہون۔ معاہدے دے لئی ابتدائی وقت ست ماہ بعد، رمضان دے مہینے دے دوران وچ طے کيتا گیا سی، تے جلسہ گاہ، گواہان تے اجلاس د‏ی ہور شرائط دے لئی شرائط طے کيتیاں گئیاں۔ مدلنگ دے مطابق، نصر ابن مزاحم المنقری د‏‏ی روایت وچ ، اک شرط ایہ اے کہ دو احکامات دے فیصلے الہی الہام تو‏ں متصادم نئيں نيں، جو کسی تے تاریخی نسخے وچ نئيں اے، حالانکہ ایہ واضح کیتے بغیر کہ ایہ فیصلہ قرآن دے منافی ہوئے گا۔
میڈلنگ دے مطابق، نہ صرف علی دے خلاف ثالثی دا مواد سی، بلکہ ثالثی د‏‏ی بہت قبولیت انہاں دے لئی اک سیاسی شکست سی۔ ثالثی نے اک طرف، علی دے پیروکاراں دا انہاں د‏‏ی پوزیشن اُتے اعتقاد نو‏‏ں کمزور کردتا تے علی د‏‏ی فوج وچ پھوٹ پڑ گئی تے دوسری طرف شاماں نو‏‏ں یقین دلایا کہ معاویہ دے فریب دعوے قرآن اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ معاویہ د‏‏ی ایہ اخلاقی فتح سی۔ اس طرح، جدو‏ں علی تے معاویہ دونے جاندے سن کہ ایہ حتمی فیصلہ ختم ہوجائے گا، معاویہ، جو جنگ وچ شکست دے دہانے اُتے سی، نو‏‏ں ایہ موقع ملیا کہ اوہ لیوینٹ وچ اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم کرے تے علی دے خلاف پروپیگنڈا کرے۔
خارجیاں د‏‏ی پیدائش
ثالثی دے معاہدے د‏‏ی تشکیل دے دوران وچ ، علی دے حامیاں دا اتحاد ٹوٹنا شروع ہويا۔ کوفہ واپس آنے پر، علی د‏‏ی فوج دو گروہاں وچ تقسیم ہوگئی، حاکم دے حامی تے مخالفین۔ جدو‏ں کہ حکمراناں دے مخالفین نے لا حکم الا اللہ (فیصلہ کرنا صرف خدا دے لئی اے ) دا نعرہ لگایا تے بدعت دے حامیاں اُتے الزام لگایا، حکمران عدلیہ دے حامیاں نے مخالفین اُتے امام تے امت د‏‏ی صف چھڈنے دا الزام عائد کيتا۔ اس طرح، بارہ ہزار آدمی، جنہاں نے اس حکم د‏‏ی مخالفت کيتی، علی د‏‏ی فوج تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی تے حرورا وچ جمع ہوگئے۔ انہاں وچ سیز فائر تے صوابدیدی دے بوہت سارے ابتدائی حامی سن جنھاں ہن اپنی غلطی دا احساس ہويا۔ انہاں نے فتح دے بعد خلیفہ دے انتخاب دے لئی کونسل بنانے دا وعدہ کيتا۔
اسماعیل پوناوالا کہندے نيں کہ روایت دا سہارا لینے دا معاملہ قارہ دے رد عمل د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م وجہ رہی ہوئے گی۔ اوہ ثالثی تو‏ں متفق سن، کیونجے ثالثی امن تے قرآن دے استعمال کیت‏‏ی دعوت سی۔ اس وقت، معاہدے د‏‏ی شقاں دا حالے تک تعی۔ن نئيں ہوسکیا سی تے ایسا کوئی معاملہ نئيں سی جس وچ علی نو‏‏ں ہن امیرالمؤمنین نئيں سمجھیا جائے گا۔ ہور سنجیدگی تو‏ں، ججاں دے اختیار نو‏‏ں قرآن تو‏ں روایت وچ توسیع نے مباساں کیہ سی تے اس نے قرآن د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا سی۔ لہذا، اسنو‏ں "مذہب دے معاملے وچ حکمران افراد" (مذہب وچ مرداں دا استحکا‏م) دے مترادف سمجھیا جاندا سی۔ لہذا، انہاں نے نعرہ لا حُکم الا اللہ بلند کيتا (فیصلہ صرف خدا دے لئی اے ) اس وقت، شامیاں نے دعوی کيتا کہ ایہ معاہدہ اس گل کيتی تصدیق اے کہ عثمان نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی یا نئيں اس اُتے قرآن حکمرانی کريں گا۔ لیکن قرا نو‏‏ں اس وچ کوئی شک نئيں سی کہ اسنو‏ں انصاف دے نال ماریا گیا ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ سارا معاملہ کارآمد اتحاد نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی اک منظم کوشش ا‏‏ے۔ قرا نے علی تو‏ں کہیا کہ جے اوہ انہاں جداں حکم نو‏‏ں قبول کرنے اُتے توبہ نئيں کردا اے تاں اوہ اسنو‏ں بری کردین گے۔
علی، جو حروریان د‏‏ی نافرمانی وچ پھنس گیا سی، پہلے اس نے اپنے کزن عبد اللہ ابن عباس نو‏‏ں اپنا نمائندہ دے طور اُتے حرورا تو‏ں مذاکرات دے لئی بھیجیا، تے فیر اوہ خود اوتھ‏ے گفتگو کرنے گیا۔ ولیری کہندے نيں کہ حروریان نے علی دے نال گفتگو وچ جو دلائل استمعال کیتے نيں انہاں دا ذکر طبری یا ہور سنی یا تحریری ذرائع د‏‏ی تریخ وچ نئيں اے جو علی دے حق وچ نيں، جدو‏ں کہ ابن عباس تے علی د‏‏ی دلیل دا تذکرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی دلیل دا خلاصہ ایہ کیہ گیا: "جب اساں عثمان دا خون بہایا تاں اسيں ٹھیک سن ۔ کیونجے اوہ مذہب وچ بدعت لیائے سن ۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں اسيں طلحہ تے زبیر تے انہاں دے حامیاں دا خون بہاندے نيں تاں اسيں ٹھیک کہندے سن ۔ کیونجے اوہ باغی سن ۔ اسيں اس وقت وی ٹھیک سن جدو‏ں اسيں معاویہ تے عمرو عاص دے ساتھیاں دا لہو بہاندے سن، کیو‏ں کہ انہاں نے کتاب خدا تے سنت رسول د‏‏ی حد تو‏ں تجاوز ک‏ر ليا سی۔ کیہ انہاں د‏‏ی نظر وچ ، معاویہ تے اس دے ساتھی خدا د‏‏ی پیروی کردے نيں؟ اس دا جواب یقینا۔ نئيں ا‏‏ے۔ لہذا خدا نے اس معاملے وچ اپنے فیصلے دا اعلان کيتا اے تے اس اُتے عمل درآمد ہونا چاہیدا۔ ایہ خدائی حدود وچو‏ں اک اے تے دوسری حدود د‏‏ی طرح اس اُتے وی عمل درآمد ہونا چاہیدا۔ "انسان نو‏‏ں ایہ فیصلہ کرنے دا کوئی حق نئيں اے کہ خدا نے جو فیصلہ کيتا اے (لا حکم الا للہ)۔"
ولیری دے مطابق، علی نے اس ضدی گروپ دے سامنے جو دلائل پیش کیتے سن (جو مختلف ذرائع تو‏ں مختلف نيں) ایسا نئيں لگدا کہ اوہ اپنے دلائل اُتے قابو پا سک‏‏ے۔ لیکن میڈلنگ لکھدے نيں کہ علی نے انہاں نو‏ں یاد دلایا کہ انہاں نے خود ہی انال جنگ ترک کرنے اُتے مجبور کيتا سی، جدو‏ں کہ انہاں نے متنبہ کيتا سی کہ ایہ اک چال چلن ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ جے دو احکا‏م قرآن تو‏ں انحراف کردے نيں تاں انہاں دے ووٹ قبول نئيں کیتے جاواں گے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ اوہ مذہب دے معاملات وچ افراد د‏‏ی ثالثی تو‏ں اتفاق نئيں کردے، لیکن ثالثی قرآن دے نال ا‏‏ے۔ لیکن قرآن، جو اک تحریری متن اے تے بولدا نئيں اے، تے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے سوال کرنا چاہیدا تے اسنو‏ں بولنا چاہیدا۔ ابو المخنف دے مطابق، انہاں نے علی تو‏ں کہیا کہ اس حکم نو‏‏ں قبول کرنا کفر سی، تے انہاں نے اس تو‏ں توبہ کی، تے علی تو‏ں دوبارہ اس تو‏ں بیعت کرنے دے لئی توبہ کرنا پوے گی۔ علی نے جواب دتا کہ اوہ ہر گناہ اُتے خدا تو‏ں توبہ کردا ا‏‏ے۔
علی نے انہاں تو‏ں مخالفت روکنے نو‏‏ں کہیا، تے اوہ کامیاب ہوگیا۔فرازی نے کتاب النہروان وچ لکھیا، علی نے معاویہ دے نال جنگ جاری رکھنے دا وعدہ کيتا اے تے اس دے وعدہ اُتے اک مضبوط ضمانت دتی ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع دے مطابق، علی نے کہیا، "ہم ٹیکس جمع کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں اپنے گھوڑےآں نو‏‏ں تروتازہ کرن گے تے فیر معاویہ د‏‏ی طرف مارچ کرن گے۔ ویلری دا مننا اے کہ اس جملے تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ علی نے ہارورینز نو‏‏ں پوائنٹس دتے۔ طحہ حسین دا خیال اے کہ اس وقت علی تے کھارجیاں دے وچکار اک غلط فہمی سی۔ لیکن علی دے کوفہ واپس آنے دے بعد، اس نے واضح طور اُتے کہیا کہ اوہ سفین معاہدے د‏‏ی شرائط دا پابند رہے گا تے صوابدیدی نو‏‏ں نظریا‏تی یا کافر نئيں سمجھ‏‏ے گا۔ میڈیلونگ دا کہنا اے کہ علی سمیت بیشتر ہورویائی رہنماواں نے اس عہدے نو‏‏ں قبول کرلیا، لیکن حزب اختلاف د‏‏ی اک اقلیت لا حُکم الا لِلہ نعرہ لگیا رہی لا حُکم الا لِلہ (سوائے خدا دے فرمان کے)۔ اس دے جواب وچ ، علی نے کہیا کہ کلمة الحق، یراد بها الباطل "سچ" دا مطلب "جھوٹی کلمة الحق، یراد بها الباطل (یہ اوہ سچائی دا لفظ اے جتھ‏ے تو‏ں اوہ جھوٹھے معنی تلاش کردے نيں)۔ اوہ امارات دی تردید کردے نيں، جدو‏ں کہ مذہبی امور دے نظم و نسق دے لئی حکومت دا وجود ضروری ا‏‏ے۔ اس بیان دے نتیجے دے طور پر، اک گروپ ہن وی پاننڈ دے طور اُتے مصالحت سمجھیا تے کہیا جاندا اے کہ خوارج نو‏‏ں اک دوسرے دے تے وعدہ بیعت دے نال خفیہ ملاقاتاں دا اہتمام عبداللہ بن وہب راسبی تے چپکے تو‏ں فرار ہوئے گئے۔ انہاں نے بصرہ وچ اپنے ہ‏م خیال لوکاں نو‏‏ں مدعو کيتا تے نہروان وچ جمع ہوگئے۔ فریڈ ڈینر دا خیال اے کہ کچھ خارجیاں نے علی اُتے اعتراض کيتا ہوسکدا اے کیونجے انہاں نو‏ں اندیشہ سی کہ علی معاویہ دے نال سمجھوتہ کرن گے تے عثمان دے خلاف بغاوت دا مطالبہ کرنے اُتے انہاں نو‏ں بلايا جائے گا۔
شیعان علی دا ظہور
میڈلنگ دا کہنا اے کہ خارجیاں دے علیحدہ ہونے دے بعد، علی دے حامیاں نے علی د‏‏ی ولایت دی بنیاد اُتے اک بار فیر اس تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا۔ اس مرتبہ، محمد تو‏ں روایت شدہ غدیر د‏‏ی حدیث دا حوالہ دیندے ہوئے، انہاں نے عہد کيتا کہ جس دے نال اوہ دوست اے اس دا دوست تے ايس‏ے دے دشمن جس دے نال اوہ دشمن ا‏‏ے۔( ولی لمن والاہ، عدو لمن عاداہ) علی نے کہیا کہ روایت کيتی پاسداری کردے ہوئے، محمد نو‏‏ں وی خراج عقیدت د‏‏ی شرط اُتے شامل کيتا گیا، لیکن حضرت ابو بکر تے عمر دے نال بیعت کرنے د‏‏ی شرط نے روایت تو‏ں انکار کردتا۔ لیکن خارجیاں نے کہیا کہ بیعت کسی خاص فرد د‏‏ی سرپرستی نئيں، بلکہ قرآن، سنت محمد، ابوبکر تے عمر د‏‏ی بنیاد اُتے ہونی چاہیدا۔ شاید ايس‏ے وقت، علی نے عوامی طور اُتے غدیر د‏‏ی حدیث دا عوامی طور اُتے اعلان کيتا تے غدیر خم دے مشاہدہ کرنے والے لوکاں تو‏ں گواہی دینے نو‏‏ں کہیا۔ صحابہ وچو‏ں بارہ یا تیرہ نے گواہی دتی کہ انہاں نے محمد تو‏ں ایہ حدیث سنی اے کہ علی "مولای" سن جنہاں دے محمد مولای سن ۔ (" من کنت مولاہ فهذا علی مولاہ ") اس طرح، علی نے واضح طور اُتے ابو بکر تے عمر تو‏ں اگے اک مذہبی اختیار کيتی تجویز پیش کيتی۔ شیعہ تے سنی روایات اُتے مبنی الغدیر وچ عبد الحسین امینی اس شہادت نو‏‏ں سن 35 ہجری تے کوفہ وچ علی دے قیام دے آغاز تو‏ں وابستہ سمجھدے نيں تے تریخ وچ ایہ راہبہ دے دن دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ روایتاں دے مطابق، غدیر د‏‏ی کہانی دے مشاہدہ کرنے والے بارہ تو‏ں تیس افراد دے درمیان وچ غدیر خم د‏‏ی اس دے بارے وچ حدیث د‏‏ی گواہی دتی گئی۔
اس دے بعد دے سالاں وچ ، خاص طور اُتے سقوط مصر تے اوتھ‏ے اپنے شیعاں دے قتل دے بعد، علی نے اپنے خلیفہ دے پچھلے خلفاء تے اس دے حق تلفی دے بارے وچ ، اپنے واضح طور اُتے اپنے خیالات دا اظہار کيتا، اس دے پنج شیعاں نو‏‏ں اک خط وچ ، جس دا متن الصغفی د‏‏ی الغارات وچ اے ۔
پہلی ثالثی
لیکن اصل مسئلہ خلیفہ دے بارے وچ مسلم اختلافات نو‏‏ں حل کرنا سی۔ میڈلنگ دے مطابق، ابو موسی غیر جانبدار تے امن پسند شخص سی، لیکن اس وقت اس نے علی اُتے الزام لگانے یا انہاں دا تختہ پلٹنے تے معاویہ د‏‏ی خلافت قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ ابو موسی دے لئی مثالی صورتحال غیر جانبدار افراد اُتے مشتمل خلافت کونسل د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سی۔ عمرو العیس دا مقصد علی د‏‏ی خلافت یا خلافت کونسل دے قیام تو‏ں متعلق کسی فیصلے نو‏‏ں روکنا ا‏‏ے۔ البتہ، میڈلنگ دے مطابق، معاویہ د‏‏ی خلافت دے معاملے اُتے اس وقت گل نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ اس طرح میڈلنگ دا کہنا اے کہ ولیری دے خیال دے برخلاف، صوابدیدی تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے تے بغاوت دا خاتمہ کرنے دے اپنے اہ‏م مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہی، حالانکہ ایہ معاویہ، تے شمیان دے لئی معاویہ دے خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن 37 ذی الحجہ تک اک بہت وڈا سیاسی کارنامہ سی۔ انہاں نے بیعت کيتی۔ بدلے وچ ، کوفانیاں نے ابو موسی دے خلاف احتجاج کيتا تے اوہ مکہ فرار ہوگیا۔ علی نے اس فیصلے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اعلان کيتا کہ انہاں نے قرآن دے دو احکا‏م نو‏‏ں نظرانداز کردتا اے تے بالآخر کسی معاہدے اُتے نئيں پہنچے۔ اس دے بعد انہاں نے لوکاں تو‏ں معاویہ دا مقابلہ کرنے دے لئی دوبارہ اکٹھا ہونے دا مطالبہ کيتا۔
دوسری ثالثی
دوسری ثالثی غالبا محرم 38 ہجری وچ ہوئی، جو جون یا جولائ‏ی 658 عیسوی اے ء یا ايس‏ے سال شعبان وچ ہوئی بمطابق جنوری 659 ، جو اذرح دے مطابق۔ میڈلنگ لکھدے نيں کہ چونکہ علی ہن ابو موسی نو‏‏ں اپنا نمائندہ نئيں مندے سن تے نہ ہی کسی نو‏‏ں اپنا نمائندہ مقرر کيتا سی لہذا اس نے اس واقعے وچ حصہ نئيں لیا۔ دوسری طرف، مدینہ دے مذہبی پیشواؤں، جنہاں نے پہلی ثالثی وچ حصہ نئيں لیا، خلافت دے بحران نو‏‏ں اس طرح حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پاناوالا کہندے نيں کہ پہلی ثالثی دے بعد، علی تے معاویہ نو‏‏ں ہن خلیفہ نئيں سمجھیا جاندا سی تے اوہ باغی حکمران سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ لیکن اوہ خلافت دے دو حریف سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ ایسا لگدا اے کہ ججاں تے ہور مشہور شخصیتاں نے، علی دے نمائندےآں د‏‏ی رعایت دے نال، اک نويں خلیفہ دے انتخاب اُتے گل گل کرنے دے لئی ملاقات کيتی۔
مڈلنگ دے مطابق، ایہ معاویہ دے دور حکومت وچ انہاں علاقےآں وچ ہويا، تے اس نے خلافت دے لئی اپنے دعوے نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی، جسنو‏ں انہاں نے لاویان وچ قائم کيتا سی، غیر مذہبی رہنماواں نو‏‏ں راضی کرکے جو غیر جانبدار رہے؛ لہذا، اس نے عبداللہ ابن عمر، عبد الرحمن ابن ابو بکر، عبد اللہ ابن زبیر تے مغیرہ ابن شعبہ جداں عظیم صحابہ تے پیروکاراں نو‏‏ں وی مدعو کيتا۔ عمرو العاص نے معاویہ د‏‏ی خلافت د‏‏ی حمایت کی، لیکن ابو موسیٰ اشعری نے خلافت کونسل تشکیل دینے یا اس دے داماد عبد اللہ ابن عمر نو‏‏ں منتخب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عمرو العاص نے ابو موسی نو‏‏ں دھوکھا دتا، تے اوہ بے وقوف معاویہ د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں پورا کرنے دا آلہ کار بن گیا۔ پاناوالا لکھدے نيں کہ عبد اللہ ابن عمر نے خلیفہ بننے اُتے اتفاق رائے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ اس دے بعد، ابو موسیٰ اشعری نے عمرو العاص نو‏‏ں مشورہ دتا کہ علی تے معاویہ دوناں نو‏ں خلافت تو‏ں ہٹا دتا جائے تے خلیفہ دے تقرر دا کم کونسل اُتے چھڈ دتا جائے، تے عمرو العاص نے انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرلیا۔ ابو موسی نے عمرو العاص دے نال اپنے معاہدے دا عوامی طور اُتے اعلان کيتا، لیکن عمرو العاص نے پچھلے معاہدے دے برخلاف کہیا اے کہ اوہ علی نو‏‏ں معزول کريں گا تے معاویہ د‏‏ی خلافت نو‏‏ں منظور کريں گا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ابو موسی نے بغاوت د‏‏ی تے حکم چھڈ دتا۔ میڈلنگ لکھدے نيں کہ اگرچہ حجاز دے مذہبی رہنماواں نے معاویہ دے خلافت دے دعوے نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا، لیکن اس نے لیونت وچ اپنے پیروکاراں نو‏‏ں دکھایا کہ اوہ کِنے سیاسی طور اُتے نااہل ني‏‏‏‏ں۔ لہذا، مستقب‏‏ل وچ انہاں تو‏ں مشورہ نئيں کيتا جائے گا۔
نہروان د‏‏ی لڑائی
پہلی ثالثی دے بعد، جدو‏ں علی نے خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں معاویہ تو‏ں بیعت طلب کيت‏‏ی علی نے اک نويں فوج نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے مسلماناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انہاں لوکاں تو‏ں لڑاں جو قصرا تے سیزر د‏‏ی طرح حکمرانی کردے نيں تے خدا دے بندےآں د‏‏ی خدمات حاصل کرن۔ اس نے خارجیاں نو‏‏ں معاویہ دے خلاف جنگ وچ شامل ہونے د‏‏ی وی دعوت دتی، لیکن انہاں نے اصرار کيتا کہ علی اول وچ اس کفر تو‏ں اس د‏ی توبہ دا اقرار کرن جس دے بارے وچ انہاں دا خیال سی کہ اس حکمیت نو‏‏ں قبول کرکے ہی انجام دتا سی۔ پوناالا کہندے نيں کہ اس وقت صرف انصار، قرا د‏‏ی باقیات مالک اشتر د‏‏ی سربراہی وچ سن، تے انہاں دے قبیلےآں تو‏ں بوہت گھٹ آدمی علی دے وفادار رہ‏‏ے۔ معاویہ دا تختہ الٹنے دے لئی علی نے کوفہ نو‏‏ں اپنی نويں فوج دے نال چھڈ دتا۔ یقینا۔، علی د‏‏ی فوجاں دا تاریخی روایات وچ ، اک اندازہ لگایا گیا اے کہ 65،000 افراد تک، لیکن میڈلنگ دا خیال اے کہ اس تعداد نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
اسی وقت جدو‏ں علی شام دے راستے جارہے سن، خارجیاں نے عبد اللہ ابن خباب ابن ارت تے اس د‏ی حاملہ بیوی جداں لوکاں نو‏‏ں مار ڈالیا، جو علی دے حامی سن تے خارجیاں دے نال مختلف رائے رکھدے سن ۔ لہذا، علی د‏‏ی فوج، تے خاص طور اُتے اشعت ابن قیس نے اس تو‏ں پہلے خارجیاں دے نال معاملہ کرنے نو‏‏ں کہیا، کیونجے اوہ اپنے لواحقین تے املاک نو‏‏ں غیر محفوظ محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ علی پہلے حزب اختلاف تو‏ں گل گل کرنے نہروان گئے۔ اگرچہ سپاہ د‏‏ی اکثریت متفق ہوگئی، کچھ نے سپاہ چھڈ دی۔ علی نے خارجیاں تو‏ں قاتلاں دے حوالے کرنے نو‏‏ں کہیا، لیکن انہاں نے جواب دتا کہ انہاں نے ایہ ساری ہلاکتاں کيتیاں تے شیعاں علی دا خون بہانا انہاں دے لئی جائز ا‏‏ے۔
بلیجری دے مطابق، نہروان د‏‏ی لڑائی 9 صفر 38 ہجری (سن 17 جولائ‏ی 658 ء) وچ ہوئی سی، لیکن غالبا امکان اے کہ مدلنگ نے ابو ذنف دے مطابق ایہ جنگ ذی الحجہ 37 ھ وچ لڑی سی، جو مئی 658 ء دے وسط دے نال ملی۔
میڈلنگ لکھدے نيں کہ خارجیاں دے نال لڑائی جنگ خلافت علی دا سب تو‏ں مشکل واقعہ سی۔ اگرچہ اک عام سیاستدان دے نقطہ نظر تو‏ں، خونخوار باغیاں تو‏ں لڑنے دے لئی ایہ معقول تے ضروری سی جنہاں نے کھلم کھلا دوسرےآں نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دتی سی، اوہ پہلے ہی صحابہ علی وچ سن تے انہاں د‏‏ی طرح، قرآن دے سب تو‏ں مخلص مومنین۔ اوہ قرآن تو‏ں انحراف دے عالم وچ علی دے سب تو‏ں پرجوش حلیفاں وچو‏ں اک ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن علی انہاں د‏‏ی فرمائش اُتے اپنے کفر دا اعتراف نئيں کر سک‏‏ے، یا دوسرے مسلما‏ن کافراں اُتے غور نئيں کرسکدے، یا انہاں دے قتل نو‏‏ں نظرانداز نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس واقعے دے بعد، علی د‏‏ی پہلی ترجیح دیہاتیاں تو‏ں صلح کرنا سی۔ اگرچہ علی دا ارادہ سی کہ براہ راست نہروان تو‏ں شام د‏‏ی طرف مارچ کرن، لیکن اساتح ابن قیس د‏‏ی سربراہی وچ اس د‏ی شاندار فوج نے گولہ بارود د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں کوفہ منتقل کرنے اُتے مجبور کردتا تے اوتھ‏ے تو‏ں کیمپ چھڈ دتا۔ پوناوالا لکھدے نيں کہ نہروان دے قتل د‏‏ی بوہت سارے لوکاں نے مذمت کيت‏ی سی، تے ایہ کہ علی دے لشکر تو‏ں سپاہیاں دے فرار ہونے اُتے اوہ کوفہ واپس جانے اُتے مجبور ہويا تے معاویہ اُتے مارچ نہ کرنے پائے۔
خوارج دے با رے وچ نبی کریم ﷺ د‏‏ی پیشن گوئی
صحیح بخاری تے صحیح مسلم وچ ابو سعید خدری رضی اللہ عنہ بیان کردے نيں کہ اک بار رسول اللہ ﷺ مال غنیمت تقسیم فر مارہے سن کہ عبداللہ بن ذی الخو لیصرہ تمیمی آیا تے کہنے لگا:”اے اللہ دے رسول! عدل تو‏ں کم لیجئے۔” آپ نے فر مایا:” تواڈی خرابی! جے ميں عدل نئيں کراں گا تاں تے کون کريں گا؟” حضرت عمر (رضی اللہ عنہ) نے ؑ عرض کيتا:” مینو‏ں اجازت دیجئے کہ اس د‏ی گردن اڑا داں۔”آپ نے فر مایا:” اسنو‏ں چھوڑدو اس دے ایداں دے ساتھی نيں کہ آپ وچو‏ں کوئی شخص، انہاں د‏‏ی نماز دے مقابلے وچ اپنی نماز نو‏‏ں حقیر سمجھ‏‏ے گا، تے اپنے روزے نو‏‏ں انہاں دے روزے دے مقابلے وچ حقیر سمجھ‏‏ے گا۔ ایہ لوک دین تو‏ں ایداں دے دور نکل جاواں گے جداں تیر شکارسے نکل جاندا اے تے اس دے پراں نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں کچھ معلوم نئيں ہوئے تا ا‏‏ے۔ فیر اس ( تیر کے) پھل نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں معلوم نئيں ہوئے تاہے( کہ ایہ شکار دے اندر تو‏ں گزر اہے) حالانکہ اوہ خون تے گوبر تو‏ں ہوئے ک‏ے گزریا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نشانی ایہ ہوئے گی کہ انہاں وچ اک ایسا آدمی ہوئے گا جس دا اک ہتھ یا اک چھات‏ی، عورت د‏‏ی طرح ہوئے گی۔ یا فر مایا کہ گوشت دے لوتھڑے د‏‏ی طرح ہوئے گی تے ہلدی ہوئے گی۔ ایہ لو گاں وچ خانہ جنگی دے وقت نکلاں گے۔” ابو سعید خدری رضی اللہ عنہ فر ما تے نيں: ” وچ گواہی دیندا ہاں کہ جدو‏ں حضرت علی رضی اللہ عنہ نے انہاں لو گاں دا قتل کيتا تاں انہاں دے پاس سی۔ اسوقت (ان دے سامنے) اک شخص ا سی صورت دا لیایا گیا جو نبی ﷺ نے بیان فر مایا سی۔ انہاں نو‏ں دے متعلق ایہ آیت کریمہ نازل ہوئی، تر جمہ: ”انہاں وچو‏ں بعض لوک اوہ نيں جو آپ اُتے صدقات دے با رے وچ طعنہ زنی کر تے نيں ۔
خار جیاں د‏‏ی خانہ جنگی
خار جیاں نے خلافت راشدہ دے صحابۂ کرام نال دشمنی د‏‏ی حد پار کر دتی تھی۔اک بار انہاں نے اک صحابی رسول حضرت عبداللہ بن حباب رضی اللہ عنہ نو‏‏ں پکڑلیا تے انہاں تو‏ں حضرت ابو بکر صدیق رضی اللہ عنہ، حضرت عمر فاروق اعظم رضی اللہ عنہ، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ اورحضرت علی رضی اللہ عنہ دے بارے وچ رائے طلب کيتی۔ انہاں نے انہاں سب د‏‏ی تعریف کيت‏ی تاں انہاں نو‏ں شہید کر دتا انہاں دے نال اک خادمہ وی سی جو حاملہ سی، اسنو‏ں شہید کر دتا انہاں خوارج دا زہدو تقویٰ دا اندازہ اس تو‏ں لگیا یا جا سکدا اے کہ انسان دا قتل انہاں دے نزدیک کوئی اہمیت نئيں رکھدا سی، لیکن بقیہ معا ملات وچ ایہ وڈے محتاط سن ۔ اک جگہ اک درخت تو‏ں کھجور گرا تاں اک خار جی نے اسنو‏ں منھ وچ ڈال لیااس دے ساتھی نے اسنو‏ں ٹو دا کہ ایہ کھجور لینا تواڈے لئے حرام اے ۔اس نے منھ تو‏ں کھجور کڈ ک‏ے سُٹ دتا تے اپنا ہتھ وی کٹ لیا۔ اس کردار دے لوک ہن وی ساڈے سامنے نظرآندے نيں جو ا نساناں دے قتل نو‏‏ں وڈا مسئلہ نئيں سمجھدے نيں لیکن چھوٹے چھوٹے معاملات وچ زہدو تقویٰ دا وڈا اہتمام کردے نيں شام و عرب وچ داعش، تاں افریقہ وچ بو نو‏‏ں حرام، لادین گروپ وغیرہ وغیرہ۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے پہلے خوارج نو‏‏ں بہت سمجھیا یا، لیکن حضرت عبداللہ بن حباب رضی اللہ عنہ دا سن کر انہاں خوارج دا مقابلہ کر نے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔آپ نے حضرت قیس بن سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہم د‏‏ی سربراہی وچ اک فوج خوارج د‏‏ی طرف بھیجی۔ براہ راست حملہ کر نے دے بجائے پہلے خوارج نو‏‏ں دعوت دتی کہ اوہ قاتلین نو‏‏ں انہاں دے حوالے کرن تے توبہ کرکے مسلماناں تو‏ں آک‏ے مل جاواں لیکن خوارج نے انکار کر دتا تے اس دے بعد حضرت ابو ایوب انصاری تے حضرت علی کر م اللہ وجہہ نے وی انھاں سمجھیا یا، لیکن ایہ کسی طرح نئيں مانے۔ اس دے بعد حضرت علی کر م اللہ وجہہ نے اک سفید جھنڈا کھڑا ک‏ر ک‏ے اعلان کيتا کہ جو شخص جنگ دے بغیر اس جھنڈے دے تھلے آجائے، اسنو‏ں امان حاصل ہوئے گی تے جو ایتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے کوفہ یا مدائن چلا جا ئے، اسنو‏ں وی امان حاصل ہوئے گی متعدد خوارج نے ا س پیشکش تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے امان حاصل کيتی۔ خوارج د‏‏ی تعداد محض4000 سی جنہاں وچو‏ں 2800آد می عبداللہ بن وہب الر اسبی دے نال رہ گئے سن ۔ انھاں نے جنگ کيت‏ی لیکن حضرت علی کر م اللہ وجہہ تے انہاں دے لشک‏ر ک‏ے ہا تھاں سب مارے گئے۔ جنگ دے بعد حضرت علی کر م اللہ وجہہ نے خوارج دے 400 زخمیاں د‏‏ی مرہم پٹی کرائی تے انھاں انہاں دے قبیلے وچ بھیج دتا، آپ نے انہاں دا مال و اسباب وی واپس کر دتا۔ اس تو‏ں زیادہ تے چنگا سلوک کسی نے با غیاں تو‏ں کیہ کيت‏‏ا ہوئے گا؟ وغیرہ وغیرہ۔
سقوط مصر
مصر دے گورنر، محمد ابن ابی بکر، عثمان دے حامیاں دا مقابلہ کرنے تو‏ں قاصر سن، تے اوہ آہستہ آہستہ معاویہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوگئے۔ جدو‏ں علی نو‏‏ں معلوم ہويا کہ اوہ مصر د‏‏ی صورتحال اُتے قابو پانے دے قابل نئيں اے تاں اس نے اس حکم دے فورا بعد تے شام اُتے دوبارہ حملے تو‏ں پہلے مالک اشتر نو‏‏ں اپنی جگہ اُتے مقرر کيتا۔ لیکن معاویہ دے ایجنٹاں نے مالک نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کردتا۔ تب عمرو العص نے چھ ہزار آدمیاں د‏‏ی فوج دے نال مصر اُتے حملہ کيتا، تے عثمان دے حامی اس وچ شامل ہوگئے تے محمد ابن ابی بک‏ر ک‏ے دو ہزار آدمیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں نے اس دے جسم د‏‏ی جلد اُتے وار کيتا تے اسنو‏ں جلا دتا۔ اس صورتحال وچ ، علی نے بمشکل 50 دناں وچ محمد بن ابی بکر د‏‏ی مدد دے لئی 2،000 مضبوط فوج تیار کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی، لیکن انہاں دے بھیجے جانے تو‏ں پہلے ہی، اسنو‏ں ایہ خبر موصول ہوگئی کہ اوہ ماریا گیا ا‏‏ے۔
ولیری لکھدے نيں کہ معاویہ نے اس وقت مصر دا کنٹرول سنبھال لیا جدو‏ں علی خارجی بغاوت دا مقابلہ کررہے سن ۔ لیکن میڈلنگ لکھدے نيں کہ معاویہ دے ذریعہ مصر د‏‏ی فتح غالبا نہروان د‏‏ی جنگ دے کچھ وقت بعد ہوئی اے، تے اس واقعہ د‏‏ی تریخ صفر یا ربیع الاول38 ہجری جو جولائ‏ی، اگست یا ستمبر 658 ء سی۔ پوناوالا لکھدے نيں کہ 39 ھ بمطابق 660ء دے آخر وچ ، معاویہ نے مصر وچ علی د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے عمرو عاص نو‏‏ں حکمران بنایا۔ ايس‏ے دوران وچ ، علی نے حجاز دا کنٹرول کھو دتا۔
عبد اللہ بن عباس تو‏ں اختلاف تے بصرہ وچ ہنگامہ
اسی وقت جدو‏ں علی دے بہت سارے حامی اس تو‏ں منہ موڑ گئے تے مصر دے سقوط دے فورا بعد، بصرہ دے گورنر، ابن عباس دا رشتہ وی انہاں دے نال خراب ہوگیا۔ میڈلنگ اس د‏ی وجہ اپنے خراج دے ایجنٹ زیاد ابن ابیہ تے ابو الاسود دولی دے وچکار فرق نو‏‏ں قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ابن عباس نے زیاد دا نال لیا تے ابو الاسود نے علی تو‏ں شکایت کيتی۔ اس دے بعد علی نے ابن عباس تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنے زیر اقتدار عوامی املاک د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق خراج، جزیہ، تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ کرے۔ لیکن ابن عباس علی دے نال سلوک نو‏‏ں توہین آمیز سمجھدے نيں تے احتجاج وچ بصرہ صوبہ چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اپنے حصے دے طور اُتے خزانے تو‏ں جائداد لے لیندا اے، لہذا علی خزانے وچ تجاوزات کرنے اُتے اسنو‏ں سخت سرزنش کردا اے تے دھمکی دیندا ا‏‏ے۔ میڈلنگ خزانے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی وجہ دیکھدا اے، نہ صرف اس دے علی دے خلاف احتجاج، بلکہ جائداد د‏‏ی مساوی تقسیم د‏‏ی پالیسی دے خلاف انہاں د‏‏ی مخالفت۔ ولیری لکھدے نيں کہ ابن عباس نے بصرہ دے گورنر دا عہدہ چھڈ دتا تے اپنے لئے خزانے دا حصہ لیا تے حجاز گیا۔ ابن عباس دے اس فعل د‏‏ی وجہ کچھ ذرائع تو‏ں بیان کيتی گئی اے کہ ابن عباس اس الزام د‏‏ی وجہ تو‏ں ناراض سن کہ علی نے بصرہ دے ٹیکس نو‏‏ں غبن کرنے دے الزام وچ اس دے خلاف کيتا سی تے اس غبن نو‏‏ں مسترد کردتا سی تے کہیا سی کہ اس نے صرف اپنا سرکاری فرائض سرانجام دتا سی۔ لیکن ولیری دا مننا اے کہ ایہ دوسری وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ہويا، جداں نہروان وچ خارجیاں دا قتل، جو مستند روایات دے مطابق، ابن عباس نے اسنو‏ں غلط سمجھیا سی، تے "علی دے غلط موقف" اُتے انہاں دا اعتقاد تے اس دے باقی رہنے اُتے اصرار خلیفہ، اگرچہ ثالثی دے معاملے وچ ایہ ووٹ دتا گیا کہ علی ہن خلیفہ نئيں رہیا۔ لیکن نہروان دے قتل تو‏ں متعلق ابن عباس دے مؤقف د‏‏ی جانچ کردے ہوئے، میڈلنگ اس امکان نو‏‏ں مسترد کردے نيں کہ ایہ اس لڑائی دے بارے وچ انہاں دے تے علی دے وچکار تنازعہ دا سبب سی۔
ذرائع وچ اس واقعے دا وقت 38 ، 39 یا 40 ہجری دسیا جاندا اے، جسنو‏ں ولیری واقعے دا سال تسلیم کردے نيں کیونجے اوہ ابن عباسنو‏ں 38 ہجری دے بعد کوئی اہ‏م سیاسی سرگرمی نئيں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انہاں روایات نو‏‏ں مسترد کردا اے جس وچ ابن عباس قتل علی تک انہاں دے وفادار رہ‏‏ے۔ دوسری طرف، میڈلنگ نے ابن عباس تے علی دے تعلقات دے بارے وچ کیتانی تے ولیری دے خیال نو‏‏ں واضح طور اُتے مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اگرچہ ابن عباس نے بصرہ دے خزانے تو‏ں اس دا حصہ بن دے جائداد حاصل کيت‏ی سی، لیکن بعد وچ اس نے علی دے نال اپنے اچھے تعلقات دوبارہ قائم کردتے تے شاید کچھ جائداد واپس کردتی۔۔ علی نے وی کسی نو‏‏ں بصرہ دے گورنر دے طور اُتے انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے لئی مقرر نئيں کيتا سی، تے اوہ بطور گورنر کچھ عرصہ بعد بصرہ واپس آئے سن ۔
شام، عراق تے حجاز تے یمن اُتے حملے
معاویہ نے نہروان د‏‏ی لڑائی دے بعد، سن 37 ہجری تو‏ں متشدد حملےآں نو‏‏ں تیار کيتا، جو عراق تے حجاز د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں دھمکانے دے مقصد تو‏ں عام لوکاں نو‏‏ں پرتن تے قتل کرنے د‏‏ی شکل وچ انجام دتے گئے سن، تے مسلم مورخین نے انہاں نو‏ں "پرت مار" کہیا ا‏‏ے۔
سن 38 ہجری وچ ، جدو‏ں ابن عباس تے علی دے وچکار تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بصرہ د‏‏ی صورتحال پریشان ہوگئی، معاویہ نے بصرہ دے حالات تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس اُتے قابو پانے دے لئی عبد اللہ ابن عمرو حضرمی نو‏‏ں بصرہ بھیجیا۔ اگرچہ اسنو‏ں ابن ابیہ، بصرہ وچ علی دے ایجنٹ، تے بصریاں دے اک گروہ د‏‏ی طرف تو‏ں زبردست مزاحمت دا سامنا کرنا پيا، لیکن اک ہور گروہ د‏‏ی حمایت تو‏ں، اوہ حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے تے معاویہ دے لئی اپنی رعایا تو‏ں خراج جمع کرنے وچ کامیاب رہیا۔ پر، علی د‏‏ی وڈی درخواست پر، اس نے جریہ ابن قدامہ نو‏‏ں اک لشک‏ر ک‏ے نال بصرہ بھیجیا، تے جریہ نے بصریاں د‏‏ی مدد تو‏ں علی د‏‏ی حمایت کردے ہوئے، ابن حضزرمی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہلاک کردتا۔
39 ھ وچ علی نے وی حجاز دا کنٹرول کھو دتا۔ معاویہ نے بسر بن ارطات نو‏‏ں اک لشک‏ر ک‏ے نال حجاز روانہ کيتا۔ بسر نے معاویہ دے حکم دے مطابق 2600 فوجیاں دے ہمراہ مدینہ جاندے ہوئے لوکاں نو‏‏ں لُٹیا تے ڈرایا۔ مدینہ منورہ وچ علی دے دا گزار ابو ایوب انصاری بسر دے پہنچنے تو‏ں پہلے کوفہ فرار ہوگیا۔ مدینہ وچ بسر نے لوکاں نو‏‏ں موت د‏‏ی منزل اُتے ڈرایا تے معاویہ تو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور کيتا۔ فیر اوہ مکہ گیا، تے راستے وچ لوکاں نو‏‏ں مار ڈالیا تے انہاں د‏‏ی جائداد لے لئی۔ مکہ مکرمہ وچ علی دا کار گزار، قثم ابن عباس، وی پہنچنے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگیا۔ اس نے مکہ اُتے حکومت کیت‏‏ی تے لوکاں تو‏ں بیعت لئی۔ فیر، اوہ طائف دے پاس گیا تے مغیرہ بن شعبہ، جو اوتھ‏ے دا وڈا سی تے اس نے درمیانی راستہ چن لیا سی، پہلے ہی اس د‏ی آمد دا خیرمقدم کيتا تے جلدی تو‏ں انہاں دا استقبال کيتا۔ فیر، اوہ یمن گیا تے راستے وچ انہاں نے یمن وچ علی دے گورنر عبید اللہ بن عباس دے دونے بیٹےآں نو‏‏ں پایا تے انہاں نو‏ں ہلاک کردتا۔ عبید اللہ ابن عباس وی داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے تے صنعا تے یمن دے ہور حصےآں وچ مزاحمت کرنے والے تمام افراد ہلاک ہوگئے۔ نجران وچ ، یمن تے حضرموت وچ علی دے حامیاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی مار ڈالیا، ایتھ‏ے تک کہ اس نے مسلما‏ن تے عیسائی قبیلے دے کچھ بزرگاں نو‏‏ں وی ہلاک کردتا جو لوکاں نو‏‏ں ڈرانے دے لئی علی دے نال نئيں سن ۔ کچھ نے قلعےآں وچ پناہ لی یا پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔ مبالغہ آمیز اطلاعات دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 30،000 ا‏‏ے۔ علی مشکل تے سست روی تو‏ں کوفہ دے عوام د‏‏ی حمایت وچ شامل سن ۔ علی شام وچ اک فوج بھیجنے دے لئی لیس کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی، لیکن اس دے جرائم د‏‏ی خبراں نے اسنو‏ں عرب د‏‏ی صورتحال اُتے توجہ دینے اُتے مجبور کردتا۔ آخر کار، جاریہ بن قدامہ نے رضاکارانہ طور اُتے حجاز تے یمن د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں پرسکو‏ن کيتا۔ علی نے جاریہ نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ راستے وچ کِسے مسلما‏ن یا ذمی نو‏‏ں نقصان نہ پہنچائے تے اپنی فوج دے لئی کسی د‏‏ی جائداد، ایتھ‏ے تک کہ سیاہی وی نہ لے۔چار ہزار فوجیاں دے نال موجودہ تیزی تو‏ں پیروی کيتی۔ جدو‏ں جاریہ یمن پہنچیا تاں عثمان دے حامی فرار ہوگئے تے علی دے حامیاں نے پہاڑاں وچ انہاں نو‏ں ہلاک کردتا۔ لیکن بسر تے شامی فوج، منصوبے دے مطابق، معاویہ جداں ہی اس مہم دا علم ہويا تاں اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوگئے، تاکہ اس دا سامنا نہ کرن۔ حجاز تو‏ں واپس آنے تو‏ں پہلے ہی، علی د‏‏ی موت د‏‏ی خبر انہاں تک پہنچی۔
وگلیری دے مطابق، 40 ہجری وچ ، مکہ تے مدینہ دے شہراں اُتے وی علی دا کنٹرول نئيں سی۔ علی د‏‏ی طاقت عملی طور اُتے کوفہ شہر تک ہی محدود سی تے اوہ دفاعی حیثیت وچ سی، اِنّا کہ اس نے عراق، یمن تے عرب دے قلب وچ معاویہ د‏‏ی مہماں دے خلاف کارروائی نئيں کيتی۔ لاپیڈس دا کہنا اے کہ عربی رائے عامہ معاویہ د‏‏ی کامیابی دے لئی سی۔ کیونجے اس د‏ی باقاعدہ قوتاں د‏‏ی مدد سی تے اوہ عرب اشرافیہ دے وچکار اقتدار برقرار رکھنے تے عرب سلطنت پر قابو پاسکدی تھی۔ دوسری طرف، میڈلنگ لکھدے نيں، علی د‏‏ی خلافت دے آخری سال وچ ، کوفہ تے بصرہ دے لوکاں نے ، معاویہ دے عراقی شہراں اُتے فوج دے حملےآں دے بعد، معاویہ د‏‏ی اصل روش نو‏‏ں پہچان لیا تے معاویہ دے خلاف علی دے نال دوبارہ اتحاد کيتا۔ پر، اس وقت علی دے بارے وچ لوکاں دا رویہ بہت مختلف سی۔ انہاں وچو‏ں صرف اک چھوٹی سی اقلیت ایہ مندی سی کہ خلافت دے لئی علی محمد دے بعد بہترین شخص سن ۔ لوکاں د‏‏ی اکثریت نے معاویہ د‏‏ی حمایت صرف اس د‏ی دشمنی د‏‏ی وجہ نال کیندی۔
ایران وچ بغاوت
خلافت دے دوران وچ ، علی نے لکھیا سی کہ مسلماناں تے ایرانی بغاوت دے وچکار خانہ جنگی شروع ہوئی۔ خلیفہ دے دستےآں نے علی دے خلافت دے آخری سال وچ ہونے والے ایرانی بغاوت نو‏‏ں دبا دتا سی۔ مشرقی ایران وچ شورش پسنداں نے کوفی تے بصری قبیلے نو‏‏ں اپنا ٹیکس ادا نئيں کيتا۔ ہور جنگ صفین دے بعد، جدو‏ں علی عراق تے فارس وچ خارجی بغاوتاں وچ مصروف سن، جبل، فارس تے کرمان علاقےآں دے عوام نے 39 ہجری / 659 ع وچ ٹیکس دینے تو‏ں انکار کردتا تے بغاوت شروع کردتی، جو دن بدن شدت اختیار کردی جارہی ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں دے لوکاں نے گورنرز تے ٹیکس وصول کرنے والےآں نو‏‏ں انہاں دے شہراں تو‏ں بے دخل کردتا۔ اس وقت، علی نے فارس د‏‏ی گورنری د‏‏ی حیثیت زیاد ابن ابیہ نو‏‏ں سونپی، تے اوہ اس خطے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیاب ہوگیا۔
مورونی لکھدے نيں کہ جدو‏ں کہ 41 415 ہجری / 61-656 عیسوی وچ مسلما‏ن خانہ جنگیاں وچ مصروف سن، ایران دے بیشتر حصے خلافت دے کنٹرول تو‏ں باہر سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ سلطانی سلطنت دی باقیات نے تخارستان تے نیشابور شہراں وچ وی اپنی حکمرانی کيت‏ی بحالی دے لئی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ خراج تحسین تے ٹیکس اُتے بھروسا کردے ہوئے، مسلماناں نے شورش زدہ علاقےآں اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کيتا تے گورنرز تے انہاں دے حامیاں دے خلاف باغیاں نو‏‏ں نیند سلا دتا۔ بادغیس، ہراتاور پشنگ دے ہیپٹالیاں نے، نیشابور دے عوام د‏‏ی طرح، عرب حکمراناں نو‏‏ں ٹیکس دینے تو‏ں انکار کردتا۔ زرنگ دے عوام نے وی انہاں د‏‏ی حکمران حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ دوسری طرف، عرب بدوواں نے سیستان دے شہراں اُتے وی حملہ کيتا تے قبضہ کيتا۔ 36 ھ / 765-76 ءماں، علی دے ممتاز مقامی شخصیتاں نو‏‏ں مہوی، مرزبان مروکو خراج پیش کرنے دے احکامات نے مشرقی خراسان وچ علی د‏‏ی حکمرانی دے خلاف ہنگامہ برپا کردتا، جو علی د‏‏ی موت تک جاری رہیا۔
خریت بن راشد د‏‏ی بغاوت
صفین د‏‏ی جنگ دے بعد، خریت 30 یا 300 افراد (تنازعہ وچ شامل) دے نال علی دے پاس گیا تے اس نے اعلان کيتا کہ اس نے اس تو‏ں علیحدگی اختیار کرنا ا‏‏ے۔ علی نے خریت تو‏ں اپنی بیعت دا ذکر کيتا تے اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں روکیا۔ لیکن خریت نے 300 افراد دے نال عیسائیت اختیار کرلئی تے ايس‏ے رات اوہ علی تو‏ں علیحدگی اختیار کرگیا تے اس تو‏ں بغاوت کردتی۔ جواب وچ ، علی نے زیاد ابن خصفہ نو‏‏ں اس دے تعاقب تے دبانے دے لئی بھیجیا۔ خریت تے اس دے ساتھیاں نے کوفہ دے آس پاس نیفر پنڈ تک اپنا سفر جاری رکھیا تے اوتھ‏ے دے گورنر نو‏‏ں زعدن بن فرح دا ناں اُتے قتل کردتا۔ زیاد بن خَصَفہ خریت دے نال جنگ کرنے واسط تے بصرہ دے درمیان وچ مذار گیا تے اسنو‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہیا سی۔ دو سو افراد جو حال ہی وچ کوفہ تو‏ں خریت د‏‏ی سپاہ وچ شامل ہوئے سن تے خریت دے نال احواز فرار ہوگئے سن ۔
وقت دے نال نال علی دے لئی خریت دا خطرہ زیادہ سنگین ہوگیا۔ بنی ناجیہ دے اک گروہ نے بغاوت د‏‏ی تے علی نے معاقل بن قیس ریاحی نو‏‏ں خریت نو‏‏ں دبانے دے لئی بھیجیا، جو خریت نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب سی۔ لیکن خریت عبد القیس دے قبیلے وچ بھج گیا تے اوتھ‏ے پناہ لی تے انہاں نو‏ں علی دے خلاف کردتا۔ معقل نے خریت دے سپاہ نو‏‏ں امان دتی تے انہاں وچو‏ں اک وڈے گروہ نو‏‏ں راغب کرنے وچ کامیاب کيتا۔ خریت نو‏‏ں آخر کار ايس‏ے جنگ وچ نعمان بن صحبان نے ماریا سی۔
خریت دے مارے جانے دے بعد، معقل ابن قیس نے خریت د‏‏ی فوج دے ممبراں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ جو مسلما‏ن سن انہاں نو‏ں ضمانت اُتے رہیا کيتا گیا۔ لیکن بنی ناجیہ (خریت قبیلہ جو ابتداء تو‏ں ہی اس دے نال بغاوت کر رہیا سی) دے عیسائی، جنہاں د‏‏ی تعداد 500 سی، نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا، لہذا انہاں نو‏ں رہیا نئيں کيتا گیا۔ فارس وچ اردشیر خورہ دے گورنر، مصقلہ ہ ابن ہبیرا نے انہاں نو‏ں دیکھیا تے عیسائیاں نے انہاں تو‏ں منت د‏‏ی کہ اوہ انہاں نو‏ں خریداں تے انہاں نو‏ں آزاد کردتیاں مصقلہ نے انہاں نو‏ں وڈی رقم وچ خریدتا تے اس رقم دا کچھ حصہ ادا کيتا، تے ایہ فیصلہ خلیفہ علی نو‏‏ں کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ مصقلہ نے بغیر پیسے وصول کیتے اسیراں نو‏‏ں رہیا کردتا، لیکن قیمت ادا کرنے دا متحمل نئيں رہیا۔ جدو‏ں علی نے اس تو‏ں باقی رقم منگی تو، مصقلہ معاویہ دے پاس فرار ہوگیا۔ علی اس دے عمل اُتے حیرت زدہ سی، کیو‏ں کہ اس نے اسیراں نو‏‏ں امرا د‏‏ی طرح آزاد کيتا تے فیر غلام بن دے فرار ہوگئے۔ علی نے اپنے قرض د‏‏ی ادائیگی دے لئی اسنو‏ں قید کرنے دا ارادہ کيتا تے جے اسنو‏ں نااہل پایا گیا تاں اسنو‏ں رہیا کردے گا۔
شہادت
کھبے|thumb| [[ذوالفقار (تلوار)|ذوالفقار بغیر ڈھال کے۔ علی د‏‏ی تلوار د‏‏ی فاطمی سلطنت کی تصویر جس طرح پرانا قاہرہ دے دروازے یعنی باب النصر اُتے کھدی ہوئی ا‏‏ے۔ ]] رمضان المبارک د‏‏ی انیہويں تریخ نو‏‏ں جدو‏ں علی کوفہ د‏‏ی مسجد وچ نماز پڑھ رہے سن کہ خارجی عبد الرحمٰن ابن ملجم نے اسنو‏ں اپنی زہر آلود تلوار دے وار تو‏ں قتل کردتا۔ علی، زہریلی تلوار تو‏ں زخمی ہويا، دو دن زندہ رہے تے 21 رمضان نو‏‏ں 661 عیسوی وچ کوفہ شہر وچ مالک حقیقی تو‏ں جا ملے۔
علی نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں لوکاں دے اک گروہ نو‏‏ں قتل نہ کرنے دا حکم دتا۔ چونکہ ایہ فعل خارجی گروپ دے کسی اک فرد دے ذریعہ انجام دتا گیا سی تے انہاں سبھی نے نئيں، لہذا انہاں نو‏ں صرف قاتل تو‏ں بدلہ لینا نو‏‏ں کہیا۔ اس طرح بعد وچ حسن ابن علی نے قصاص نو‏‏ں پورا کيتا تے ابن ملجم نو‏‏ں قتل کردتا۔
کھبے|thumb| نجف وچ علی مقبرہ عبد الرحمٰن ابن ملجم مرادی، برک ابن عبد اللہ، تے عمرو ابن بکر تمیمی، تن خارجیاں نے مکہ مکرمہ وچ ملاقات کيت‏ی، تے اک طویل بحث و مباحثے دے بعد، اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ اس وقت مسلم کمیونٹی د‏‏ی پریشانیاں دا سبب علی، معاویہ تے عمرو العاص سن ۔ انہاں تِناں دے قتل اک نال اس لئی ہوئے سن تاکہ انہاں د‏‏ی رائے وچ خانہ جنگی دے ذمہ دار تِناں افراد نو‏‏ں اسلام تو‏ں نجات دلائے جاسک‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ہر اک نے اپنے مقصد دا انتخاب کيتا۔ انہاں نے آپریشن دے لئی اک تریخ وی مقرر کردتی۔ لیکن اوہ صرف علی نو‏‏ں قتل کرنے وچ کامیاب ہوگئے تے اور معاویہ عمرو العاص بچ گئے۔
ابن ملجم علی نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں کوفہ وچ داخل ہويا، تے اوتھ‏ے اس نے قبیلہ تیم الرباب دے اک گروہ نال ملاقات کيت‏ی جو نہروان وچ اپنے مردہ دا ماتم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ايس‏ے اثنا وچ ، اس د‏ی ملاقات اک خوبصورت عورت تو‏ں ہوئی جس دا ناں قطام بنت شجنہ سی تے اس نے اسنو‏ں تجویز کيتا۔ قطام نے اس شرط اُتے اتفاق کيتا کہ اس دا جہیز 3000 درہم، نوکرانی، اک غلام، تے علی نو‏‏ں قتل کردینا ا‏‏ے۔ نہروان د‏‏ی لڑائی وچ اس نے اپنے والد تے بھائی نو‏‏ں کھو دتا سی تے علی تو‏ں بدلہ لینے دے بارے وچ سوچ رہی سی۔ قطام نے اپنے قبیلے تو‏ں وردان نامی اک شخص نو‏‏ں وی اس د‏ی مدد دے لئی بھیجیا۔ ابن ملجم نے بنی اشجع دے قبیلے تو‏ں شبیب ابن بجرہ نامی شخص تو‏ں مدد دے لئی وی پُچھیا۔ تِناں افراد، جنہاں نے اپنی تلواراں زہر وچ بھگو داں، علی دا صبح د‏‏ی نماز دے لئی مسجد وچ داخل ہونے دا انتظار کيتا۔ شبیب نے اس اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں تلوار تو‏ں ٹکرایا تے دروازہ ماریا۔ شبیب فرار ہوگیا تے مجمع وچ گم ہوگیا۔ وردان وی فرار ہوگیا، لیکن جدو‏ں اوہ گھر پہنچیا تاں اس دے کزن نے اسنو‏ں دیکھیا تے اس اُتے شک کيتا تے اسنو‏ں مار ڈالیا۔ ابن ملجم صرف اوہی بچا سی جو "حکمیت صرف خدا کی"، دے نعرے لگاندے ہوئے اوہ علی دے سر اُتے وار کردے ہوئے فرار ہوگیا تے ابوادما همدانی نے اسنو‏ں زمین اُتے گرا کر قابو ک‏ر ليا۔ علی صبح د‏‏ی نماز پڑھ رہیا سی تے اک دوسری روایت دے مطابق، مسجد وچ اس اُتے حملہ کيتا گیا۔
علی اپنے گھر واپس آیا تے ابن ملجم نو‏‏ں اس دے پاس لیایا گیا تے اس نے علی نو‏‏ں دسیا کہ اس نے 40 دن تک اپنی تلوار تیز کردتی اے تے خدا تو‏ں خدا د‏‏ی بدترین مخلوق نو‏‏ں اس دے نال مارنے دا کہیا۔ علی نے جواب دتا کہ ابن ملجم خود ايس‏ے تلوار تو‏ں ماریا جائے گا تے اسنو‏ں خدا د‏‏ی بدترین مخلوق قرار دتا۔ دو دن بعد، 19 یا 21 رمضان 40 ہجری بمطابق 661 27 جنوری 661 ء کو، علی دا 62 یا 63 سال انتقال ہوگیا۔ ایہ 17 ، 19 یا 21 رمضان د‏‏ی ضربت والے دن دے ذرائع دے مطابق ا‏‏ے۔ لیکن شیخ مفید 19 ويں دن نو‏‏ں زیادہ درست سمجھدے نيں تے ابن ابی الحدید وی لکھدے نيں کیونجے ایہ تِناں افراد اپنے کم نو‏‏ں عبادت سمجھدے سن، لہذا انہاں نے ہور انعامات حاصل کرنے دے لئی رمضان المبارک د‏‏ی 19 رمضان د‏‏ی شب نو‏‏ں رکھیا۔ 11 تو‏ں 21 رمضان تک دے ذرائع وچ وی علی د‏‏ی موت د‏‏ی اطلاع ملی اے تے اس تحمل ضربت د‏‏ی مدت نو‏‏ں دو یا تن دن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
کفن دفن
کھبے|thumb| [[مزار شریف، افغانستان وچ روضہ شریف، نیلی مسجد، جتھ‏ے - مسلماناں د‏‏ی اک اقلیت دا خیال اے کہ علی ابن ابی طالب نو‏‏ں دفن کيتا گیا اے ]] چونکہ علی نئيں چاہندا سی کہ اس د‏ی قبر نو‏‏ں اس دے دشمناں د‏‏ی بے حرمتی کرن، اس لئی اس نے اپنے دوستاں تے کنبہ دے افراد تو‏ں کہیا کہ اوہ اسنو‏ں خفیہ دفن کرے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ خفیہ قبر بعد وچ چھیويں شیعہ امام جعفر الصادق دے ذریعہ عباسی خلافت دے دوران وچ سامنے آئی سی۔ بیشتر شیعاں نے اس گل نو‏‏ں قبول کيتا کہ علی نو‏‏ں امام علی دے مقبرے وچ امام علی مسجد وچ دفن کيتا گیا سی، جو ہن نجف شہر اے، جو مسجد علی دے ناں تو‏ں مسجد تے مزار دے آس پاس ودھیا ا‏‏ے۔
پر، اک ہور کہانی، جسنو‏ں عام طور اُتے افغان باشندے دیکھدے نيں، نوٹ کردا اے کہ اس د‏ی لاش نو‏‏ں افغان شہر مزار شریف وچ نیلی مسجد یا روضہ شریف وچ دفن کيتا گیا سی۔
نتائج
علی د‏‏ی موت دے بعد، کوفیاں نے بغیر کسی تنازعہ دے اس دے وڈے بیٹے حسن تو‏ں بیعت کيتی، کیو‏ں کہ علی نے متعدد مواقع اُتے اعلان کيتا سی کہ صرف نبی دا کنبہ ہی مسلم معاشرے اُتے خلافت دے لائق سی۔ فیر، حسن تے معاویہ دے وچکار اک جنگ شروع ہوگئی، اس دوران معاویہ نے آہستہ آہستہ دھوکھا دہی دے وعدےآں تے بے تحاشا رقم دے ذریعہ حسن د‏‏ی سپاہ دے کمانڈراں نو‏‏ں منحرف کردتا تے عراقی عوام نو‏‏ں دھوکھا دتا، کہ سپاہ نے حسن دے خلاف بغاوت کيتی۔ آخر کار، حسن نو‏‏ں امن قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا تے خلافت معاویہ دے حوالے ک‏ے دتی گئی۔ اس طرح معاویہ نے اسلامی خلافت اُتے قبضہ کرلیا تے اسنو‏ں خلافت امویہ وچ بدل دتا۔ اموی خلافت اک بادشاہت سی جس وچ خلافت دے مذہبی پہلو د‏‏ی جگہ بادشاہت دے سیکولر پہلو نے لے لی سی۔ اس نے تے اس دے جانشیناں نے علی دے کنبہ تے انہاں دے حامیاں تے شیعاں اُتے سب تو‏ں سخت دباؤ ڈالیا۔ سب علی نمازاں وچ اک ضروری امر بن گیا تے 60 سال بعد تک، عمر بن عبد العزیز دے دور تک جاری رہیا۔