cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت غوریہ
مختصر تریخ
فتح لاہور دے بعد شہاب الدین نے بھٹنڈہ فتح کيتا جس اُتے دہلی تے اجمیر دے ہندو راجہ پرتھوی راج چوہان اک زبردست فوج لے ک‏ے اس دے مقابلے اُتے آیا تے تلاوڑی کےمیدان وچ شہاب الدین نو‏‏ں شکست دتی لیکن شہاب نے اگلے ہی سال پچھلی شکست دا بدلہ چکاندے ہوئے نہ صرف پرتھوی راج نو‏‏ں شکست دتی بلکہ اوہ جنگ وچ ماریا وی گیا۔ شہاب نے اگے ودھ ک‏ے دہلی تے اجمیر نو‏‏ں فتح کرلیا تے اس دے سپہ سالار بختیار خلجی نے بہار تے بنگال نو‏‏ں زیرنگاں کيتا ایويں پورا شمالی ہندوستان تے پاکستان مسلماناں دے قبضے وچ آگیا۔
شہاب الدین دے زمانے وچ غیر مسلماں د‏‏ی اکثریت نے اسلام قبول کيتا۔ دریائے جہلم تے سندھ دے درمیان کھوکھر نامی اک قوم آباد سی جنہاں دے ایتھ‏ے اک مسلما‏ن قید سی۔ اس مسلما‏ن قیدی د‏‏ی تبلیغ تو‏ں ایہ قبیلہ مسلما‏ن ہوگیا۔ پاکستان وچ بلوچستان دے پہاڑی علاقےآں دے پٹھان وی ايس‏ے زمانے وچ اسلام لائے۔ اس تمام مدت وچ شہاب الدین محمد غوری دا بھائی غیاث الدین ہرات اُتے حکومت کردا رہیا۔ اس نے ہرات شہر نو‏‏ں وڈی ترقی دتی تے اوتھ‏ے اک شاندار جامع مسجد تعمیر کرائی جو اج وی موجود اے تے شہر ہرات د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تے وڈی عمارت اے ۔ غیاث الدین نے 46 سال حکومت کیت‏‏ی تے 598ھ وچ اس دے انتقال دے بعد شہاب الدین محمد غوری ہرات وچ بھائی د‏‏ی جگہ پوری غوری سلطنت دا بادشاہ ہوگیا۔
غوریاں تے خوارزم شاہی سلطنت دے درمیان جنگاں دا سلسلہ پرانا سی تے انہاں لڑائیاں دے سلسلے وچ شہاب الدین 601ھ وچ خوارزم تک پہنچ گیا لیکن اوتھ‏ے اسنو‏ں شکست ہوئی تے ایہ مشہور ہوگیا کہ محمد غوری جنگ وچ کم آگیا۔ اس خبر دے پھیلنے اُتے پنجاب دے کھوکھراں نے بغاوت کردتی۔ محمد غوری فوراً پنجاب آیا تے بغاوت فرو د‏‏ی لیکن بغاوت فرو کرنے دے بعد جدو‏ں اوہ واپس جارہیا سی تاں دریائے جہلم دے کنارے اک اسماعیلی فدائی نے حملہ کرکے اسنو‏ں شہید کردتا۔ شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی شہادت دے نال غوری خاندان د‏‏ی حکومت وی ختم ہوگئی۔ ہرات تے غزنی دے علاقےآں اُتے خوارزم شاہ د‏‏ی حکومت قائم ہوگئی تے برصغیر پاک وہند وچ محمد غوری دے وفادار غلام تے دہلی وچ سلطان دے نائب قطب الدین ایبک نے اک مستقل اسلامی حکومت قائم کرلئی- غوریاں دے زمانے دے علماء وچ امام فخر الدین رازی (543ھ تو‏ں 606ھ بمطابق 1149ء تو‏ں 1209ء) دا ناں بہت ممتاز ہوئے ۔ اوہ پیدا تاں رے وچ ہوئے لیکن زندگی دے آخری 24 سال غزنی تے ہرات وچ گذارے ۔ ہرات وچ انہاں دے لئی اک مدرسہ قائم کردتا گیا سی جتھ‏ے اوہ درس دیندے سن ۔ امام رازی نے علم کلام تے فقہ وچ کئی اہ‏م کتاباں لکھياں لیکن انہاں د‏‏ی شہرت تفسیر کبیر د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو قرآن د‏‏ی بہترین تفسیراں وچ شمار ہُندی اے ۔ سلطان غیاث الدین غوری دے عقائد د‏‏ی اصلاح وچ امام رازی دا وڈا ہتھ سی۔ انہاں د‏‏ی اصلاحی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی باطنی انہاں دے دشمن ہوگئے سن ۔
عہد غوریہ د‏‏ی دوسری اہ‏م شخصیت خواجہ معین الدین چشتی متوفی 633ھ بمطابق 1235ء د‏‏ی اے ۔ اوہ شہاب الدین غوری دے زمانے وچ ہندوستان آئے اوراجمیر وچ رہائش اختیار کيتی تے اوتھ‏ے غیر مسلماں وچ اسلام پھیلایا۔
اہ‏م تاریخاں
نعمت اللہ ہراندی غوریاں نو‏‏ں ضحاک نسل دسدا اے لیکن اس دا کہنا اے کہ ایہ عربی نژاد سی تے اس نے بہرام غوری نو‏‏ں غوریاں دا جد امجد دسیا ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے کہ سلطان بہرام غوری امیر المومنین حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت دے زمانے وچ کوفہ حاضر ہويا تے حضرت علیؓ نے اک خاص فرمان اپنے دستخط تو‏ں تحریر فرما کر اسنو‏ں عطا کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں غور ستان د‏‏ی حکومت اسنو‏ں عطا کيتی گئی۔ عرباں دے حملے دے وقت علاقہ غور وچ جہان پہلوان د‏‏ی حکمرانی سی۔ بعد دے دور وچ ایتھ‏ے غوری حکمران ہوئے۔ غالباً ایہ جہان پہلوان دے اخلاف سن، جو اس علاقے د‏‏ی نسبت تو‏ں غوری مشہور ہوئے۔
شہان غور اپنا مورث اعلیٰ ضحاک دسدے نيں۔ منہاج سراج نے غوریاں دا جو شجرہ نسب دسیا اے اس وچ سنسب جو غوریاں دا جد امجد ضحاک د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ شنسب دے بارے وچ منہاج سراج لکھدا اے، کہ غالباً اس نے حضرت علیؓ دے دست مبارک اُتے اسلام قبول کيتا تے انہاں تو‏ں جھنڈا تے فرمان حکمرانی حاصل کيتا۔ خاندان وچ جو وی تخت نشین ہُندا اسنو‏ں اوہ جھنڈا تے فرمانی حکمران دے دتا جاندا سی۔ شنسب دے بعد ملک فولاد غوری بن شنسب دے ہتھ وچ آئی منہاج سراج دے مطابق اس نے ابو مسلم د‏‏ی لشکریاں دے نال مدد کيت‏ی تے عباسیاں خلافت دے حصول وچ مددگار ثابت ہويا۔ فولاد غوری دے بعد بنجی نہاراں سنسبی دا ناں سامنے آندا اے جو عباسی خلیفہ ہارون الرشید د‏‏ی خدمت وچ بغداد گیا سی تے خلعت حاصل کيتی۔ منہاج سراج دا کہنا اے دے امیر سوری بن محمد دے عہد تک غور د‏‏ی امارت دا مفصل حال معلوم نئيں ہوسکا۔ امیر سوری دے عہد وچ بعض علاقے مثلاً ولشان بالا تے زیر ابی مشرف بہ اسلام نئيں ہوئے سن تے انہاں وچ باہ‏م جھگڑے ہونے لگے۔ صفاریاں نے نیمروز تو‏ں بست تے زمند دا قصد کيتا۔ یعقوب لیث نے تگین آباد (رخج) دے امیر لک لک (لویک) اُتے حملہ کردتا۔ غوریاں دے مختلف گروہ سنگان د‏‏ی سرحد اُتے پہنچ گئے۔ (غالباً حملے د‏‏ی وجہ سے) تے اوتھ‏ے سلامت رہ‏‏ے۔ لیکن انہاں دے لڑائی جھگڑے جاری رہے تے ایہ لڑائی اہل اسلام تے اہل شرک دے درمیان سی۔ چنانچہ پنڈ پنڈ وچ جنگ جاری سی۔ چونکہ غور دے پہاڑ بہت اُچے سن اس لئی کسی غیر نو‏‏ں انہاں اُتے تسلط پانے دا شرف نئيں ملا۔ جدو‏ں غزنہ دا مالک امیر سلطان محمود بن سبکتیگین ہويا تاں اس وقت غوریاں دا امیر محمد بن سوری سی۔ اس نے محمود دے نال سرکشی د‏‏ی تاں سلطان محمد غزنوی بھاری شک‏ر ک‏ے نال حملہ آور ہويا تے محمد بن سوری نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے غزنہ لے جارہیا سی کہ اس نے راستہ وچ وفات پائی۔ محمود غزنوی نے اس دے بیٹے ابو علی نو‏‏ں غور دا حاکم مقرر کر دتا۔ جس دے خلاف محمد بن سوری بن شیش بن عباس نے اپنے چچا دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے اسنو‏ں گرفتار کرکے خود غور دا حاکم بن گیا۔ عباس نے سلطان ابراہیم غزنوی دے خلاف سرکشی کيتی۔ اس اُتے سلطان ابراہیم نے غور اُتے لشکر کشی د‏‏ی تے عباسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے غزنہ لے گیا تے اس دے بیٹے محمد بن عباسنو‏ں غور دا حاکم مقرر کردتا۔ عباس دے بعد اس دا بیٹا ملک قطب الدین غور دا حکمران بنا تے اس دے بعد عزالدین حسین مسند نشین ہويا۔ عزالدین حسین دے ست بیٹے سن جو حکمرانی دے منصب اُتے فائز ہوئے۔ جو ذیل نيں۔ (1) ملک شہاب الدین محمد (خرنک) رئیس مادین تے غور (2) ملک فخر الدین مسعود امیر بامیان تے طخارستان (3) سلطان علاؤ الدین حسین شاہ غقور تے غزنی تے بامیان (4) سلطان سیف الدین سوری بادشاہ غزنہ تے غور (5) سلطان بہاء الدین سام بادشاہ غور (6) ملک الجبال قطب الدین محمد امیر غور تے فیروز کوہ (7) ملک شجاع الدین امیر خراسان تے غور۔ اس وجہ اے ملک عزالدین ابو سلاطین کہلاندا ا‏‏ے۔ اس نے سلجوقی سلطان ملک سنجر د‏‏ی اطاعت اختیار کر لئی سی اس دے علاوہ اس دے سلاطین غزنہ تو‏ں وی اچھے تعلقات سن ۔غوری حکمراناں دا ہن تک دور اوہ سی کہ سلطان محمود غزنوی دے غور نو‏‏ں مسخر 1010ء تو‏ں محمد بن سوری دے اخلاف غزنویاں دے زیر اقتدار رہ‏ے، جدو‏ں غزنوی حکومت اُتے صعف طاری ہويا تاں غوریاں نو‏‏ں آزادی دا زیادہ موقع ملیا لیکن استقلال تے مستقل آزادی غزالدین دے بیٹےآں نے اختیار کيتی۔
ملک غزالدین حسین دے ست بیٹےآں وچو‏ں وڈا ملک فخر الدین مسعود وڈا سی، اس د‏ی والدہ اک لونڈی سی۔ اس دے بعد دوسرا درجہ ملک الجبال قطب الدین محمد سی۔ اس د‏ی والدہ دا نسب وی بلند نئيں سی۔ اس لئی جدو‏ں عزالدین دے انتقال دے بعد تخت اُتے سلطان سوری بیٹھیا۔ اس نے باپ دا ملک تمام بھائیاں وچ تقسیم کردتا۔
اس تقسیم وچ ملک الجبال (محمد قطب الدین) نو‏‏ں ورسار ملک دتا، جس نے وچ قریبی اک نواں مستحکم مقام فیروز کوہ نو‏‏ں دالریاست دے لئی چن لیا۔ ملک شہاب الدین خرنک نو‏‏ں مادین دا علاقہ دتا گیا۔ بہاء الدین سام دے خطہ سنگہ تجویز ہويا جو کہ مندیش دا مرکز حکومت سی۔ قلعہ تے جیر سلطان جتھ‏ے سوز دے حوالے کيتا گیا۔ لیکن جلدی ملک الجبال والی فیروز کوہ د‏‏ی دوسرے بھائیاں تو‏ں ٹھن گیا، اوہ بھائیاں تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے غزنہ چلا گیا جتھ‏ے بہرام شاہ حکمران سی۔ ملک الالجبال دے خلاف شازش کيتی گئی تے اسنو‏ں بغاوت دے شبہ وچ بہرام شاہ نے قتل کروا دتا۔ جدو‏ں اس حادثہ د‏‏ی خبر سلطان سیف الدین سوری نو‏‏ں ملی تاں اس نے فوراً بدلے دا سوچیا تے اک لشکر فراہ‏م ک‏ر ک‏ے غزنہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ سیف الدین سوری نے غزنہ اُتے حملہ کيتا تاں بہرام غزنوی مقابلہ نئيں کرسکا تے غزنہ چھڈ ک‏‏ے چلاگیا۔ سیف الدین سوری غزنہ دا بادشاہ بن گیا۔ اس نے اہل غزنہ تو‏ں چنگا سلوک کيتا، ایتھ‏ے تک کہ اس نے غور دا لشکر واپس کر دتا۔ اس دے بعد اہل غزنہ نے خفیہ خفیہ بہرام غزنوی نو‏‏ں کو بلالیا۔ سیف الدین سور نے اہل غزنہ تو‏ں مشورہ لیا تاں اوہ بولے دے بہرام غزنوی تو‏ں لڑنا چاہیے، حلانکہ سیف الدین غزنہ چھڈ ک‏‏ے جانے دے لئی تیار سی۔ سیف الدین سوری فوج لے ک‏ے مقابلے دے لئی نکلیا تاں پوری فوج بہرام غزنوی تو‏ں جاملی۔ سیف الدین سوری گرفتار ہوگیا تے قتل کرا دتا گیا۔ سلطان سیف الدین نے غزنہ روانہ ہُندے وقت اپنا قائم مقام سلطان بہاء الدین سام نو‏‏ں بنا دتا سی۔ جدو‏ں اس نے ایہ سنیا تاں اس نے تاں لشکر فراہ‏م ک‏ر ک‏ے غزنہ روانہ ہوگیا کہ اوہ بھائیاں دا بدلہ لے، لیکن راستہ وچ وفات پائی۔ اس وقت علاء الدین جتھ‏ے سوز فیروز کوہ دا حکمران سی۔ اوہ غزنہ بھائیاں دا انتقام لینے دے لئی غزنہ روانہ ہويا۔ لڑائی چھڑی تے بہرام غزنہ نے شکست کھادی تے علاء الدین جتھ‏ے سوز غزنہ اُتے قابض ہوگیا۔ علاء الدین جتھ‏ے سوز نے غزنہ نو‏‏ں نذر آتش کر دتا ایشیا دا ایہ مایا ناز شہر جس نو‏‏ں محمود غزنوی بے مثال بنا دتا سی ست دن جلدا رہیا دوسری طرف ہر نفس نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ اس نے خاندان غزنوی دے علاوہ سلطان محمود غزنوی، سلطان مسعود تے سلطان ابراہیم دے علاوہ تمام بادشاہاں د‏‏ی قبراں کھدوا کر انہاں د‏‏ی نعیشاں نو‏‏ں نظر آتش کردتا۔ سلطان علاء الدین فیروز کوہ دے تخت اُتے بیٹھیا تاں اس اپنے بھتیجاں غیاث الدین سام تے معزالدین سام جو شہاب الدین سام دے بیٹے سن ۔ قید کر دتا تے سلطان سنجر تو‏ں سرکشی اختیار کيتی۔ اس لئی سلطان سنجر نے غور اُتے لشکر کشی کيتی۔ لڑائی ہوئی تاں سلطان علاء الدین جتھ‏ے سوز نے شکست کھادی
علاء الدین جتھ‏ے سوز نے جدو‏ں اہل غزنہ تو‏ں بدلہ لے لیا تاں اس نے بامیان تے طخارستان نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اس اُتے اپنے وڈے بھائی فخرالدین مسعود نو‏‏ں حاکم مقرر کر دتا۔ اس بعد دا بیٹا شمس الدین حکمران ہويا جس نے غیاث الدین دے نال اس د‏ی فتوحات وچ حصہ لیا تے وڈے وڈے کارنامے انجام دتے اس لئی سلطان غیاث الدین نے اسنو‏ں اعزازات تو‏ں نوازیا۔ شمس الدین د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا سلطان بہاء الدین حکمران بنیا۔ بہاء الدین علم تے عالماں دا قدردان تے مربی سی، اس دے علاہ اس د‏ی سیرت نیک سی۔ اس لئی سلطان غازی معزالدین د‏‏ی شہادت دے بعد امرا نے اسنو‏ں غزنہ دا بادشاہ چن لیا۔ چنانچہ جدو‏ں ایہ غزنہ پہنچیا تاں صرف انیس روز دے بعد ہی اس نے شکم دے عارضہ وچ وفات پائی۔ سلطان شمس الدین دے دو بیٹے علاء الدین تے جلال الدین سن اس لئی دوناں نو‏ں خطوط لکھے گئے کہ اوہ غزنہ پہنچاں۔ دونے بیٹے جدو‏ں غزنہ پہنچے تاں جلال الدین نے اپنے بھائی علاء الدین نو‏‏ں غزنہ دا حکمران بنا ک‏ے بامیان پرت گیا۔ مگر بعد وچ اس نے غزنہ اُتے لشکر کشی د‏‏ی مگر گرفتار ہوگیا، رہیا کردتا گیا تاں اوہ بامیان پرت گیا، جتھ‏ے اس دا چچا علاء الدین اس د‏ی غیر موجودگی وچ حکمران بن گیا سی۔ اس نے ٹھوڑے تو‏ں آدمیاں دے نال یورش د‏‏ی تے چچا نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے موت دے گھاٹ اتار دتا۔ اس د‏ی حکومت نو‏‏ں ست سال ہوئے سن کہ سلطان محمد خوارزم شاہ نے بامیان اُتے حملہ کردتا تے جلال الدین اس لڑائی وچ ماریا گیا تے غوریاں د‏‏ی بامیان شاخ دا 609ھ وچ خاتمہ ہوگیا۔
ملک لالجبال دے حادثہ د‏‏ی خبر جدو‏ں سیف الدین غور نو‏‏ں ملی تاں اس نے بہرام غزنوی تو‏ں انتقام د‏‏ی عرض تو‏ں غزنہ دا رخ کيتا۔ سیف الدین سوری نے غزنہ اُتے حملہ کيتا تاں بہرام غزنوی مقابلہ نئيں کرسکا تے غزنہ چھڈ ک‏‏ے چلاگیا۔ سیف الدین سوری غزنہ دا بادشاہ بن گیا۔ لیکن اہل غزنہ نے غداری د‏‏ی تے بہرام شاہ نو‏‏ں بلالیا، سیف الدین سوری گرفتار ہوگیا تے قتل کردتا گیا۔ اس وقت علاء الدین جتھ‏ے سوز فیروز کوہ دا حکمران سی۔ اوہ غزنہ بھائیاں دا انتقام لینے دے لئی غزنہ روانہ ہويا۔ لڑائی چھڑی تے بہرام غزنہ نے شکست کھادی تے علاء الدین جتھ‏ے سوز غزنہ اُتے قابض ہوگیا۔ علاء الدین جتھ‏ے سوز نے غزنہ نو‏‏ں نذر آتش کر دتا۔ علاء الدین جتھ‏ے سوز دے انتقال دے بعد سیف الدین بادشاہ غور بن گیا تاں معزز الدین بامیان چلا گیا۔ سیف الدین د‏‏ی شہادت دے بعد غیاث الدین باشاہ بن گیا تاں معزز الدین وی بھائی دے پاس فیروز کوہ پہنچ گیا تاں غیاث الدین نے اس دے سپر ولایت قیصر ولایت کچوراں اس دے سپردکردتی۔ جدو‏ں گرم سیر دے تمام علاقہ تے تگین آباد دا شہر وی اسنو‏ں دے دتا گیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں غوریاں تے غزنویاں وچ کشمکش ہوئی تے غزنویاں د‏‏ی تباہی دا باعث بنیا۔ سلطان معزز الدین تگین آباد دا حاکم بن گیا تاں غز قبیلے دے سردار خطا وچ شکست کھانے دے بعد غزنہ آگئے تے غزنہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے غزاں دا غزنہ اُتے قبضہ ویہہ سال تک قبضہ رہیا۔ سلطان معزز الدین نے غزاں دے خلاف کارروائی کیت‏‏ی 569ھ وچ اس نے غزنہ غزاں تو‏ں کھو لیا۔ غزنہ د‏‏ی فتح دے بعد اس نے اپنی فتوحات دا دائرہ ودھایا تے 570ھ وچ اس نے گردیز فتح کرلیا تے تیسرے سال ۱۷۵ھ وچ اس نے ملتان اُتے فوج کشی د‏‏ی تے اسنو‏ں قرمطیاں دے چنگل تو‏ں چھڑایا۔ اس دے اگلے سال اس نے اچہ تے ملتان دے راستہ نہر والہ پر573ھ وچ حملہ کيتا۔ مگر اس نے اوتھ‏ے دے راجہ بھیم دیو تو‏ں شکست کھادی تے اسنو‏ں ناکا‏م لُٹنا پيا۔ 575ھ وچ اس نے پیشاور اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح کيتا تے دوسال دے بعد 577ھ اس نے لاہور د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے خسرو ملک نے اپنے اک بیٹے تے ہاتھی نو‏‏ں بھیج کر صلح کرلئی- 578ھ وچ اس نے دیول د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے اور سمندر دے کنارے تک دے جِنّے علاقہ سن انہاں اُتے قبضہ کرلیا۔ 580ھ وچ لاہور آیا تے اسنو‏ں لُٹیا واپس ہُندے ہوئے اس نے سیالکوٹ وچ اک قلعہ بنانے دا حکم دتا تے حسین خرمیل نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم بنانے دا حکم دے دتا۔ سلطان غازی دے پرتن دے بعد خسرو غزنوی نے ہندوستانی لشکر تے گکھڑاں دے لشکر نے سیالکوٹ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 582ھ وچ سلطان غازی لاہور پہنچیا تے خسرو غزنوی نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اپنے نال لے گیا تے غزنہ تو‏ں خسرو ملک نو‏‏ں بھائی دے پاس فیروز کوہ بھجوا دتا جتھ‏ے اسنو‏ں قید کر دیاگیا۔ اس طرح غزنوی خاندان دا سورج ڈُب گیا۔
فیر سلطان غازی نے ہند دا رخ کيتا تے تبر ہندہ نو‏‏ں فتح کيتا۔ جدو‏ں اوہ غزنہ واپس پرت رہیا سی تاں اسنو‏ں راستے وچ خبر ملی دے رائے پرتھوی راج نذدیک آپہنچیا اے، لہذا اس نے غزنہ جانے دے بجائے پرتھوی راج تو‏ں مقابلے دے لئی ترائن چلا گیا۔ رائے پرتھوی راج تو‏ں مقابلے وچ سلطان قاضی شدید زخمی ہوگیا۔ اس لئی اسلامی لشکر نو‏‏ں شکست ہوئی، مگر غوری لشکر بحفاظت غزنہ پرت گیا۔ مگر اگلے سال سلطان قاضی تیاری دے نال واپس آیا تے فیر ترائن دے نیڑے لڑائی ہوئی تے اس دفعہ سلطان نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی، اس نے اجمیر، سرستی علاقہ فتح کرلئی۔ اس نے قطب الدین ایبک نو‏‏ں کہرام دے تخت اُتے بیٹھیا کر غزنہ پرت گیا۔ 590ھ وچ سلطان غازی قنوج تے بنارس د‏‏ی تسخیر دے لئی ہندوستان آیا تے چندوال د‏‏ی حدود وچ اس رائے چند نو‏‏ں شکست دتی۔ اس فتح دے بعد اس دے قبضہ وچ اس دے ہتھ تن سو ہاتھی آئے۔ ہندستان وچ اس دے نائب قطب الدین نے مختلف علاقہ فتح کرلئی۔ انہاں وچ نہر والہ، تھنکر، قلعہ کالیور تے بدایاں اس دے قبضہ وچ آگئے۔
جب اس دے بھائی غیاث الدین د‏‏ی وفات ہوئی تاں سلطان غازی اپنے بھائی د‏‏ی تعزیت دے لئی ہرات پہنچیا تے تمام رسماں ادا کرنے دے بعد سلطان غازی نے مملکت غور دے مختلف حصہ سرداراں دے حوالے کيتے۔ اپنے بھتیجے سلطان غیاث الدین دے بیٹے سلطان غیاث الدین محمود نو‏‏ں شہر بست، علاقہ فراہ تے اسفرار دے دتا۔ ملک ضیاء الدین در غور نو‏‏ں جو دونے سلطاناں دا چچا زاد بھائی ہور سلطان غیاث الدین دا داماد سی، گرم سیر، غور، تخت فیروز کوہ، شہر رود تے زمینداور دیدیے، ملک ناصر الدین الپ غازی بن قرۃ ارسلان سلجوق نو‏‏ں جو کہ دونے سلطاناں دا بھانجہ سی ہرات دے دتا۔
فیر سلطان غازی واپس غزنہ آیا تے خوارزم اُتے لشکر کشی د‏‏ی تیاری کيتی۔ سلطان غازی نے حملہ کيتا تے لشکر خوارزم نو‏‏ں شکست دے دتی مگر خوارزم فتح نہ ہوسکا۔ اس اثنا وچ لشکر خطا تے کفار ترکستان تو‏ں خوارزم شاہ نو‏‏ں مدد آگئی اس لئی سلطان غازی پِچھے ہٹ گیا تے انہاں مدد گاراں نو‏‏ں شکست دے دی۔ مگر لڑائی دا فیصلہ ہونے تو‏ں پہلے اس دا امیر حسین خرمیل پنج ہزار سواراں دے نال جزوان (گروان) چلا گیا۔ ہن سلطان غازی دے پاس بوہت گھٹ سوار تے غلام رہے گئے سن ۔ غوری وڈے بے جگری تو‏ں لڑرہے سن مگر مخالف فوجاں کثیر سن اس لئی فتوحات وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس لئی ترکستانی سردار جو مسلما‏ن ہوئے چکے سن بیچ بچاؤ ک‏ر ک‏ے صلح کروادی۔ سلطان واپس غزنہ پرت آیا۔ اس اثناء وچ اسنو‏ں خبر ملی کہ گکھڑاور کوہ جود باغی ہوگئے نيں۔ سلطان غازی انہاں سزا دینے دے لئی ہندوستان جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں سزا دتی مگر جدو‏ں ایہ غزنہ واپس آرہیا تاں دمیک دے مقام پرگکھڑاں ہتھو‏ں ماریا گیا جنہاں دے قبیلہ دے افراد شہاب الدین غوری دے حملہ وچ ماری گئے سن انہاں نے اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اپنے قبیلے د‏‏ی تباہی تے اپنے افراد قبیلہ د‏‏ی شہادت دا بدلہ لیا۔
سلطان غازی نے جو علاقہ فتح کيتے اوہ ایہ نيں، گردیز، سنقران، قرامطہ،، ملتان تے غزو، اوچہ، پشاو‏ر، سیالکوٹ، لاہور، تبرہندہ (سرہند)، اجمیر، ہانسی، دہلی، سرستی، کہرام، میرٹھ، کول، تھنکر (بیانہ)، قنوج، کالنجر، اودھ، مالوہ (گولیار) تے بہار، بہار، لکھنوندی (بنگال)، مرو الرود، نیشاپور، طوس، مرو، ابیورد، نساء، شارستان، سبزوار، جنا باد، خوارزم، اندخود، کوہ جود تے کھوکھر، سوالک، بنارس، غز تے کوکران، غز تے ترائین، مانپورای، بنوراک، کوکہ، باورد تے پنجدہ نيں۔
سلطان غازی د‏‏ی شہادت دے بعد سلطان بہاء الدین دے چھوٹے بیٹے علاء الدین محمد نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا گیا۔ کچھ عرصہ دے بعد تاج الدین یلدوز نے غزنہ اُتے چھڑائی کی، علاء الدین نو‏‏ں ابتدا وچ شکست ہوئی تے بعدماں شکست ہوئی تے بعد وچ علاء الدین نو‏‏ں شکست ہوئی۔ تاج الدین یلدوز نے اسنو‏ں بامیان جانے د‏‏ی اجازت دے دی۔ علاء الدین اپنے بھائی جلال الدین دے نال غزنہ دا تخت دوبارہ حاصل کرنے دے لئی آیا۔ اس دے نال غور تے بامیان دے لشکراں دے علاوہ وخش تے بدخشاں تو‏ں پیغو دے لشکر وی نال سن ۔ چنانچہ جلال ا؛لدین نے بھائی نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھایا تے واپس بامیان پرت گیا۔ ملک تاج الدین یلدوز دوبارہ کرمان تو‏ں لشک‏ر ک‏ے کر آیا۔ لشکر نے شکست کھادی تے علاء الدین قلعے وچ محصور ہوگیا۔ اس اثناء وچ بامیان تو‏ں جلال الدین بھائی د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا۔ لڑائی وچ دونے بھائیاں نے شکست کھادی تے تاج الدین یلدوز نے دونے بھائیاں تو‏ں عہد لیا تے انہاں نو‏ں بامیان بھیج دتا۔
غوری فرمانرواواں د‏‏ی مرکزی شاخ
(1212 وچ خوارزم شاہ نے ملک اُتے قبضہ کرلیا)
بامیان شاخ دے حکمران
(612ھ/1215ء وچ خوارزم شاہ نے جلال الدین علی نو‏‏ں قتل کرا دتا)
غزنہ شاخ دے حکمران
علاء الدین بامیانی نو‏‏ں تاج الدین یلدوز نے بے دخل کردتا۔
عروج
عزالدین حسین دے ست بیٹے سن جو حکمرانی دے منصب اُتے فائز ہوئے۔ جو ذیل نيں۔ (1) ملک شہاب الدین محمد (خرنک) رئیس مادین و غور (2) ملک فخر الدین مسعود امیر بامیان و طخارستان (3) سلطان علاؤ الدین حسین شاہ غقور و غزنی و بامیان (4) سلطان سیف الدین سوری بادشاہ غزنہ و غور (5) سلطان بہاء الدین سام بادشاہ غور (6) ملک الجبال قطب الدین محمد امیر غور و فیروز کوہ (7) ملک شجاع الدین امیر خراسان و غور۔ اس وجہ اے ملک عزالدین ابو سلاطین کہلاندا ا‏‏ے۔ اس نے سلجوقی سلطان ملک سنجر د‏‏ی اطاعت اختیار کر لئی سی اس دے علاوہ اس دے سلاطین غزنہ تو‏ں وی اچھے تعلقات سن ۔ غوری حکمراناں دا ہن تک دور اوہ سی کہ سلطان محمود غزنوی دے غور نو‏‏ں مسخر 1010ء تو‏ں محمد بن سوری دے اخلاف غزنویاں دے زیر اقتدار رہ‏ے، جدو‏ں غزنوی حکومت اُتے صعف طاری ہويا تاں غوریاں نو‏‏ں آزادی دا زیادہ موقع ملیا لیکن استقلال تے مستقل آزادی غزالدین دے بیٹےآں نے اختیار کيتی۔
ملک غزالدین حسین دے ست بیٹےآں وچو‏ں وڈا ملک فخر الدین مسعود وڈا سی، اس د‏ی والدہ اک لونڈی سی۔ اس دے بعد دوسرا درجہ ملک الجبال قطب الدین محمد سی۔ اس د‏ی والدہ دا نسب وی بلند نئيں سی۔ اس لئی جدو‏ں عزالدین دے انتقال دے بعد تخت اُتے سلطان سوری بیٹھیا۔ اس نے باپ دا ملک تمام بھائیاں وچ تقسیم کر دتا۔
مرکزی شاخ فیروز کوہ دے حکمران
اس تقسیم وچ ملک الجبال (محمد قطب الدین) نو‏‏ں ورسار ملک دتا، جس نے وچ قریبی اک نواں مستحکم مقام فیروز کوہ نو‏‏ں دالریاست دے لئی چن لیا۔ ملک شہاب الدین خرنک نو‏‏ں مادین دا علاقہ دتا گیا۔ بہاء الدین سام دے خطہ سنگہ تجویز ہويا جو مندیش دا مرکز حکومت سی۔ قلعہ و جیر سلطان جتھ‏ے سوز دے حوالے کيتا گیا۔ لیکن جلدی ملک الجبال والی فیروز کوہ د‏‏ی دوسرے بھائیاں تو‏ں ٹھن گیا، اوہ بھائیاں تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے غزنہ چلا گیا جتھ‏ے بہرام شاہ حکمران سی۔ ملک الالجبال دے خلاف شازش کيتی گئی تے اسنو‏ں بغاوت دے شبہ وچ بہرام شاہ نے قتل کروا دتا۔ جدو‏ں اس حادثہ د‏‏ی خبر سلطان سیف الدین سوری نو‏‏ں ملی تاں اس نے فوراً بدلے دا سوچیا تے اک لشکر فراہ‏م ک‏ر ک‏ے غزنہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ سیف الدین سوری نے غزنہ اُتے حملہ کيتا تاں بہرام غزنوی مقابلہ نئيں کرسکیا تے غزنہ چھڈ ک‏‏ے چلاگیا۔ سیف الدین سوری غزنہ دا بادشاہ بن گیا۔ اس نے اہل غزنہ تو‏ں چنگا سلوک کيتا، ایتھ‏ے تک کہ اس نے غور دا لشکر واپس کر دتا۔ اس دے بعد اہل غزنہ نے خفیہ خفیہ بہرام غزنوی نو‏‏ں کو بلالیا۔ سیف الدین سور نے اہل غزنہ تو‏ں مشورہ لیا تاں اوہ بولے دے بہرام غزنوی تو‏ں لڑنا چاہیے، حلانکہ سیف الدین غزنہ چھڈ ک‏‏ے جانے دے لئی تیار سی۔ سیف الدین سوری فوج لے ک‏ے مقابلے دے لئی نکلیا تاں پوری فوج بہرام غزنوی تو‏ں جاملی۔ سیف الدین سوری گرفتار ہوئے گیا تے قتل کرا دتا گیا۔ سلطان سیف الدین نے غزنہ روانہ ہُندے وقت اپنا قائم مقام سلطان بہاء الدین سام نو‏‏ں بنا دتا سی۔ جدو‏ں اس نے ایہ سنیا تاں اس نے تاں لشکر فراہ‏م ک‏ر ک‏ے غزنہ روانہ ہوئے گیا کہ اوہ بھائیاں دا بدلہ لے، لیکن راستہ وچ وفات پائی۔ اس وقت علاء الدین جتھ‏ے سوز فیروز کوہ دا حکمران سی۔ اوہ غزنہ بھائیاں دا انتقام لینے دے لئی غزنہ روانہ ہويا۔ لڑیائی چھڑی تے بہرام غزنہ نے شکست کھادی تے علاء الدین جتھ‏ے سوز غزنہ اُتے قابض ہوئے گیا۔ علاء الدین جتھ‏ے سوز نے غزنہ نو‏‏ں نذر آتش کر دتا ایشیا دا ایہ مایا ناز شہر جس نو‏‏ں محمود غزنوی بے مثال بنا دتا سی ست دن جلدا رہیا دوسری طرف ہر نفس نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ اس نے خاندان غزنوی دے علاوہ سلطان محمود غزنوی، سلطان مسعود تے سلطان ابراہیم دے علاوہ تمام بادشاہاں د‏‏ی قبراں کھدوا کر انہاں د‏‏ی نعیشاں نو‏‏ں نظر آتش کر دتا۔ سلطان علاء الدین فیروز کوہ دے تخت اُتے بیٹھیا تاں اس اپنے بھتیجاں غیاث الدین سام تے معزالدین سام جو شہاب الدین سام دے بیٹے سن ۔ قید کر دتا تے سلطان سنجر تو‏ں سرکشی اختیار کيتی۔ اس لئی سلطان سنجر نے غور اُتے لشکر کشی کيتی۔ لڑیائی ہوئی تاں سلطان علاء الدین جتھ‏ے سوز نے شکست کھادی
سلطان سنجر نے جلد ہی سلطان علاء الدین نو‏‏ں رہیا کر دتا تے اسنو‏ں غور دا ملک وی واپس کر دتا۔ سلطان جتھ‏ے سوز نے آخر عمر وچ باطنیت اختیار کرلئی سی۔ سلطان علاء الدین د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا سلطان سیف الدین نے فیروز کوہ دا تخت سنبھالیا۔ اس نے باطنیاں دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی تے اپنے چچیرے بھائیاں غیاث الدین سام تے معزالدین سام نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ سلطان سنجر د‏‏ی حکومت ختم ہوچکيت‏ی سی تے غز خراسان دے مختلف حصےآں اُتے قبضہ کرچکے سن ۔ انہاں نے غور وچ وی فساد برپا کر رکھیا سی، سلطان سیف الدین نے انہاں دے خلاف کروائی کرنے دے لئی روانہ ہويا لیکن غوریاں نے شکست کھادی تے سلطان سیف الدین ماریا گیا۔
سلطان شہاب الدین دے لڑکےآں جنہاں نو‏ں سلطان سیف الدین نے رہیا کر دتا سی۔ غیاث الدین نے فیروز کوہ دے مزکز وچ ہی سکونت اختیار کرلئی سی۔ ایہ سیف الدین دے نال ہی سی، سیف الدین دے قتل ہونے دے بعد اسنو‏ں بادشاہ بن گیا۔ اس دا وڈا چچا فخر الدین مسعود جو بامیان دا والی سی تے بھائیاں وچ سب تو‏ں وڈا سی تے صرف اوہی زندہ بچا سی اسنو‏ں فیروز کوہ دے تخت د‏‏ی حرص ہوئی تے اس دے اس نے والی بلخ علاء الدین قماج تے والی ہرات تاج الدین یلدوز تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے فیروز کوہ اُتے لشکر کشی کيتی۔ اس لڑیائی وچ قماج تے یلدوز مارے گئے تے فخرالدین مسعود نو‏‏ں شکست ہوئی، لیکن غیاث الدین نے اپنے چچا نو‏‏ں باعزت بامیان بھیج دتا۔ اس دے بعد سلطان غیاث الدین نے زمینداور تے گرم سیر اُتے قبضہ کيتا اس دے چند سال دے بعد اس نے ہرات، قادس تے دوسرے علاقہ فتح کرکے اس نے غزنہ دا رخ کيتا جس اُتے غز قابض سن ۔ غیاث الدین نے غزنہ غزاں تو‏ں خالی کرایا تے وہا اپنے بھائی سلطان معزز الدین نو‏‏ں تخت نشین کيتا۔ فیر دو سال دے بعد اس نے غور و غزنہ دا لشکر تیار ک‏ر ک‏ے ہرات نو‏‏ں بہاء الدین طغرل تو‏ں آزاد کریا اس دے بعد فوشنج، نیم روز، سجستان خراسان، طالقان، اند خود (اند خوئی)، پنجدہ، مرو الرود دزق تے خلم سلطان دے تصرف وچ آ گئے۔ فیر سلطان شاہ جلال الدین تکش شاہ خوانین خطا تو‏ں لشکر لے ک‏ے آیا تے مرو اُتے قابض ہوئے گیا۔ لیکن سلطان غیاث الدین نے انہاں نو‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد اس نے سلطان خسرو غزنوی تے اس دے بیٹے نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اپنے اُتے اک بدنما داغ لگوا لیا۔ 592ھ وچ اس جدو‏ں سلطان تکش خوارزم شاہ نے وفات پائی تاں اس نے نیشاہ پور دا رخ کيتا تے اس وی فتح ک‏ر ليا۔ دوسرے سال اس نے مرو شاہجان دا رخ کيتا تے اس وی فتح ک‏ر ليا۔ اس طرح پورا خراسان اس دے قبضہ وچ آ گیا۔ اس دے علاوہ اس د‏ی فتوحات وچ قنوج، بنارس، ملتان، اچہ، دہلی، میرٹھ، کالیون، ہرات قماج، زمینداور، فارس، فیوار، سیف برد، غرجستان، طالقان، جرزوان، (گرزوان)، جروم، نیم روز، تگین آباد، غزنہ، کابل، فوشنج، سجستان، فاریاب، پنجدہ، مردالرود، لاہور، نیشاپور، زابل شامل نيں تے اس د‏ی سلطنت دور دور تک پھیل گئی۔ مشرق وچ ہندوستان تے سرحد چین و ماچین تو‏ں عیراق تک تے دریائے جیحاں تو‏ں ہرمز تک جو سمندر دے کنارے واقعی اے، ايس‏ے سلطان دا خطبہ پڑھیا جاندا سی۔ اس نے تنتالیس برس حکمرانی کيت‏ی۔ بغداد تو‏ں خلیفہ مستضی بامر اللہ تے الناصر الدین اللہ خلعت فاخرہ سلطان نو‏‏ں بھیجے۔ ترسٹھ سال د‏‏ی عمر وچ 599ھ وچ ایہ جلیل قدر بادشاہ اس دار فانی تو‏ں کوچ کرگیا تے اس د‏ی میت اس دے دارسلطنت ہرات وچ اس دا مدفون ا‏‏ے۔
زوال
غیاث الدین دے انتقال دے بعد علاء الدین محمد جو اس دا چچا دا بیٹا سی سلطان غازی معز الدین سام نے فیروز کوہ، غور، غرجستان تے زمینداور اس دے حوالے ک‏ے دے بادشاہ بنا دتا تے اس دا ناں خطبہ وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔ جدو‏ں سلطان معزز الدین نے شہادت پائی تاں غیاث الدین محمود بن سلطان غیاث الدین بست تو‏ں زمینداور پہنچیا، غور دے امیر تے سردار اس دے نال مل گئے تاں اس نے فیروز کوہ دا رخ کيتا تے سلطان سلطان محمود نے اس تو‏ں قید کرنے دا حکم دتا۔ جدو‏ں سلطان محمود نے شہادت پائی تاں اسنو‏ں علاء الدین اتسز دے حکم تو‏ں قتل کر دتا گیا۔ سلطان محمود اپنے باپ تے چچا کی76 مملکت دا وارث سی، اس نے سلطان بنے دے بعد سلطان تاج الدین یلدوز، سلطان قطب الدین ایبک ہور دوسرے ترک رئیس تے سرداراں نو‏‏ں آزادی دے پروانہ تے حکمرانی دے سرخ چتر دیے۔ اسنو‏ں محمد خوارزم شاہ دے بھائی علی شاہ دے حامیاں نے قتل کر دتا سی، جس نو‏‏ں سلطان محمود نے محمد شاہ خوارزم د‏‏ی درخواست اُتے قید کر دتا گیا سی۔ سلطان محمود دے بعد اس دا چودہ سالہ بیٹا سلطان بہاء الدین بن محمود تخت اُتے بیٹھیا۔ مگر حالے تن مہینے ہی گزرے سن کہ اس دا سلطان محمود دا چچا زات بھائی علاء لادین اتسز خوارزم شاہ تو‏ں سلطنت دے حصول دے لئی پہنچ گیا۔ خوارزم شاہ نے اس د‏ی مدد دے اک لشکر نو‏‏ں نال کر دتا۔ اس لشکر نے فیروز کوہ دا محاصرہ ک‏ے لیا تے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے 706ھ نو‏‏ں غوری خاندان د‏‏ی حکومت ختم کردتی گئی تے سلطان بہاء الدین فرار ہوئے گیا تے اس نے خوارزم شاہ دے پاس پناہ لے لئی۔ بعد وچ جدو‏ں چنگیز خان دا فتنہ برپا ہويا تاں سلطان بہاء الدین تے اس دے بھائی شہاب الدین نو‏‏ں تے دوسرے شہزادےآں تے رئیساں دے نال خوار زم شاہ د‏‏ی والدہ نے اس ڈر دے انہاں نو‏‏ں دریائئے جیحاں وچ ڈبو کر ہلاک کر دتے کہ چنگیز خان انہاں سب د‏‏ی مملکتاں بحال کر دے گا تے محمد خوارزم شاہ د‏‏ی ظمت خاک وچ مل جائے گی۔ علاء الدین د‏‏ی غور دے امرا نے اتسز د‏‏ی اطاعت کرلئی لیکن غزنہ دے امرا نے اس د‏ی مخالفت کيتی تے اس دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی تے اتسز ماریا گیا۔ اس دے علاء الدین محمد ابی علی نو‏‏ں بادشاہ بنا دتا گیا۔ ایہ پہلے غزنہ دا بادشاہ رہے چکيا سی۔ اس تو‏ں خوارزم شاہ نے اک عہد نامے اُتے دستخط کروائے سن کہ اوہ کدی خوارزم شاہ دے خلاف تلوار نئيں اٹھائے گا۔ اس نے غور وچ اک سال تو‏ں کچھ عرصہ زیادہ حکومت کيت‏ی سی کہ خوارزم شاہ نے عہد نامہ علاء الدین دے پاس بھیج دتا۔ چنانچہ علاء الدین نے 612ھ وچ فیروز کوہ خوارزم شاہ دے کارکناں دے حوالے ک‏ے دتا تے اوہ اسنو‏ں خوارزم لے گئے، جتھ‏ے ایہ اپنی قضاء تک مقیم رہیا۔
بامیان تے طخارستان دے غوری حکمران
علاء الدین جتھ‏ے سوز نے جدو‏ں اہل غزنہ تو‏ں بدلہ لے لیا تاں اس نے بامیان تے طخارستان نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اس اُتے اپنے وڈے بھائی فخرالدین مسعود نو‏‏ں حاکم مقرر کر دتا۔ اس بعد دا بیٹا شمس الدین حکمران ہويا جس نے غیاث الدین دے نال اس د‏ی فتوحات وچ حصہ لیا تے وڈے وڈے کارنامے انجام دتے اس لئی سلطان غیاث الدین نے اسنو‏ں اعزازات تو‏ں نوازیا۔ شمس الدین د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا سلطان بہاء الدین حکمران بنیا۔ بہاء الدین علم تے عالماں دا قدردان تے مربی سی، اس دے علاہ اس د‏ی سیرت نیک سی۔ اس لئی سلطان غازی معزالدین د‏‏ی شہادت دے بعد امرا نے اسنو‏ں غزنہ دا بادشاہ چن لیا۔ چنانچہ جدو‏ں ایہ غزنہ پہنچیا تاں صرف انیس روز دے بعد ہی اس نے شکم دے عارضہ وچ وفات پائی۔ سلطان شمس الدین دے دو بیٹے علاء الدین تے جلال الدین سن اس لئی دوناں نو‏ں خطوط لکھے گئے کہ اوہ غزنہ پہنچاں۔ دونے بیٹے جدو‏ں غزنہ پہنچے تاں جلال الدین نے اپنے بھائی علاء الدین نو‏‏ں غزنہ دا حکمران بنا ک‏ے بامیان پرت گیا۔ مگر بعد وچ اس نے غزنہ اُتے لشکر کشی د‏‏ی مگر گرفتار ہوئے گیا، رہیا کر دتا گیا تاں اوہ بامیان پرت گیا، جتھ‏ے اس دا چچا علاء الدین اس د‏ی غیر موجودگی وچ حکمران بن گیا سی۔ اس نے ٹھوڑے تو‏ں آدمیاں دے نال یورش د‏‏ی تے چچا نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے موت دے گھاٹ اتار دتا۔ اس د‏ی حکومت نو‏‏ں ست سال ہوئے سن کہ سلطان محمد خوارزم شاہ نے بامیان اُتے حملہ کر دتا تے جلال الدین اس لڑیائی وچ ماریا گیا تے غوریاں د‏‏ی بامیان شاخ دا 609ھ وچ خاتمہ ہوئے گیا۔
غزنہ دے غوری حکمران
ملک لالجبال دے حادثہ د‏‏ی خبر جدو‏ں سیف الدین غور نو‏‏ں ملی تاں اس نے بہرام غزنوی تو‏ں انتقام د‏‏ی عرض تو‏ں غزنہ دا رخ کيتا۔ سیف الدین سوری نے غزنہ اُتے حملہ کيتا تاں بہرام غزنوی مقابلہ نئيں کرسکیا تے غزنہ چھڈ ک‏‏ے چلاگیا۔ سیف الدین سوری غزنہ دا بادشاہ بن گیا۔ لیکن اہل غزنہ نے غداری د‏‏ی تے بہرام شاہ نو‏‏ں بلالیا، سیف الدین سوری گرفتار ہوئے گیا تے قتل کر دتا گیا۔ اس وقت علاء الدین جتھ‏ے سوز فیروز کوہ دا حکمران سی۔ اوہ غزنہ بھائیاں دا انتقام لینے دے لئی غزنہ روانہ ہويا۔ لڑیائی چھڑی تے بہرام غزنہ نے شکست کھادی تے علاء الدین جتھ‏ے سوز غزنہ اُتے قابض ہوئے گیا۔ علاء الدین جتھ‏ے سوز نے غزنہ نو‏‏ں نذر آتش کر دتا۔ علاء الدین جتھ‏ے سوز دے انتقال دے بعد سیف الدین بادشاہ غور بن گیا تاں معزز الدین بامیان چلا گیا۔ سیف الدین د‏‏ی شہادت دے بعد غیاث الدین باشاہ بن گیا تاں معزز الدین وی بھائی دے پاس فیروز کوہ پہنچ گیا تاں غیاث الدین نے اس دے سپر ولایت قیصر ولایت کچوراں اس دے سپردکردتی۔ جدو‏ں گرم سیر دے تمام علاقہ تے تگین آباد دا شہر وی اسنو‏ں دے دتا گیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں غوریاں تے غزنویاں وچ کشمکش ہوئی تے غزنویاں د‏‏ی تباہی دا باعث بنیا۔ سلطان معزز الدین تگین آباد دا حاکم بن گیا تاں غز قبیلے دے سردار خطا وچ شکست کھانے دے بعد غزنہ آ گئے تے غزنہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے غزاں دا غزنہ اُتے قبضہ ویہہ سال تک قبضہ رہیا۔ سلطان معزز الدین نے غزاں دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی 569ھ وچ اس نے غزنہ غزاں تو‏ں کھو لیا۔ غزنہ د‏‏ی فتح دے بعد اس نے اپنی فتوحات دا دائرہ ودھایا تے 570ھ وچ اس نے گردیز فتح ک‏ر ليا تے تیسرے سال 175ھ وچ اس نے ملتان اُتے فوج کشی د‏‏ی تے اسنو‏ں قرمطیاں دے چنگل تو‏ں چھڑایا۔ اس دے اگلے سال اس نے اچہ تے ملتان دے راستہ نہر والہ پر573ھ وچ حملہ کيتا۔ مگر اس نے اوتھ‏ے دے راجا بھیم دیو تو‏ں شکست کھادی تے اسنو‏ں ناکا‏م لُٹنا پيا۔ 575ھ وچ اس نے پیشاور اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح کيتا تے دوسال دے بعد 577ھ اس نے لاہور د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے خسرو ملک نے اپنے اک بیٹے تے ہاتھی نو‏‏ں بھیج کر صلح کرلئی- 578ھ وچ اس نے دیول د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے اور سمندر دے کنارے تک دے جِنّے علاقہ سن انہاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 580ھ وچ لاہور آیا تے اسنو‏ں لُٹیا واپس ہُندے ہوئے اس نے سیالکوٹ وچ اک قلعہ بنانے دا حکم دتا تے حسین خرمیل نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم بنانے دا حکم دے دتا۔ سلطان غازی دے پرتن دے بعد خسرو غزنوی نے ہندوستانی لشکر تے گکھڑاں دے لشکر نے سیالکوٹ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 582ھ وچ سلطان غازی لاہور پہنچیا تے خسرو غزنوی نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اپنے نال لے گیا تے غزنہ تو‏ں خسرو ملک نو‏‏ں بھائی دے پاس فیروز کوہ بھجوا دتا جتھ‏ے اسنو‏ں قید کر دیاگیا۔ اس طرح غزنوی خاندان دا سورج ڈُب گیا۔
فیر سلطان غازی نے ہند دا رخ کيتا تے تبر ہندہ نو‏‏ں فتح کيتا۔ جدو‏ں اوہ غزنہ واپس پرت رہیا سی تاں اسنو‏ں راستے وچ خبر ملی دے رائے پرتھوی راج نذدیک آپہنچیا اے، لہذا اس نے غزنہ جانے د‏‏ی بجائے پرتھوی راج تو‏ں مقابلے دے لئی ترائن چلا گیا۔ رائے پرتھوی راج تو‏ں مقابلے وچ سلطان قاضی شدید زخمی ہوئے گیا۔ اس لئی اسلامی لشکر نو‏‏ں شکست ہوئی، مگر غوری لشکر بحفاظت غزنہ پرت گیا۔ مگر اگلے سال سلطان قاضی تیاری دے نال واپس آیا تے فیر ترائن دے نیڑے لڑیائی ہوئی تے اس دفعہ سلطان نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی، اس نے اجمیر، سرستی علاقہ فتح کرلئی۔ اس نے قطب الدین ایبک نو‏‏ں کہرام دے تخت اُتے بیٹھیا کر غزنہ پرت گیا۔ 590ھ وچ سلطان غازی قنوج و بنارس د‏‏ی تسخیر دے لئی ہندوستان آیا تے چندوال د‏‏ی حدود وچ اس رائے چند نو‏‏ں شکست دتی۔ اس فتح دے بعد اس دے قبضہ وچ اس دے ہتھ تن سو ہاتھی آئے۔ ہندستان وچ اس دے نائب قطب الدین نے مختلف علاقہ فتح کرلئی۔ انہاں وچ نہر والہ، تھنکر، قلعہ کالیور تے بدایاں اس دے قبضہ وچ آ گئے۔
جب اس دے بھائی غیاث الدین د‏‏ی وفات ہوئی تاں سلطان غازی اپنے بھائی د‏‏ی تعزیت دے لئی ہرات پہنچیا تے تمام رسماں ادا کرنے دے بعد سلطان غازی نے مملکت غور دے مختلف حصہ سرداراں دے حوالے کیتے۔ اپنے بھتیجے سلطان غیاث الدین دے بیٹے سلطان غیاث الدین محمود نو‏‏ں شہر بست، علاقہ فراہ و اسفرار دے دتا۔ ملک ضیاء الدین در غور نو‏‏ں جو دونے سلطاناں دا چچا زاد بھائی ہور سلطان غیاث الدین دا داماد سی، گرم سیر، غور، تخت فیروز کوہ، شہر رود تے زمینداور دیدیے، ملک ناصر الدین الپ غازی بن قرۃ ارسلان سلجوق نو‏‏ں جو دونے سلطاناں دا بھانجہ سی ہرات دے دتا۔
فیر سلطان غازی واپس غزنہ آیا تے خوارزم اُتے لشکر کشی د‏‏ی تیاری کيتی۔ سلطان غازی نے حملہ کيتا تے لشکر خوارزم نو‏‏ں شکست دے دتی مگر خوارزم فتح نہ ہوئے سکیا۔ اس اثنا وچ لشکر خطا تے کفار ترکستان تو‏ں خوارزم شاہ نو‏‏ں مدد آگئی اس لئی سلطان غازی پِچھے ہٹ گیا تے انہاں مدد گاراں نو‏‏ں شکست دے دی۔ مگر لڑیائی دا فیصلہ ہونے تو‏ں پہلے اس دا امیر حسین خرمیل پنج ہزار سواراں دے نال جزوان (گروان) چلا گیا۔ ہن سلطان غازی دے پاس بوہت گھٹ سوار تے غلام رہے گئے سن ۔ غوری وڈے بے جگری تو‏ں لڑ رہے سن مگر مخالف فوجاں کثیر سن اس لئی فتوحات وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس لئی ترکستانی سردار جو مسلما‏ن ہوئے چکے سن بیچ بچاؤ ک‏ر ک‏ے صلح کروادی۔ سلطان واپس غزنہ پرت آیا۔ اس اثناء وچ اسنو‏ں خبر ملی کہ گکھڑاور کوہ جود باغی ہوئے گئے نيں۔ سلطان غازی انہاں سزا دینے دے لئی ہندوستان جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں سزا دتی مگر جدو‏ں ایہ غزنہ واپس آ رہیا تاں دمیک دے مقام پرگکھڑاں ہتھو‏ں ماریا گیا جنہاں دے قبیلہ دے افراد شہاب الدین غوری دے حملہ وچ ماری گئے سن انہاں نے اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اپنے قبیلے د‏‏ی تباہی تے اپنے افراد قبیلہ د‏‏ی شہادت دا بدلہ لیا۔
سلطان غازی نے جو علاقہ فتح کیتے اوہ ایہ نيں، گردیز، سنقران، قرامطہ،، ملتان و غزو، اوچہ، پشاو‏ر، سیالکوٹ، لاہور، تبرہندہ (سرہند)، اجمیر، ہانسی، دہلی، سرستی، کہرام، میرٹھ، کول، تھنکر (بیانہ)، قنوج، کالنجر، اودھ، مالوہ (گولیار) و بہار، بہار، لکھنوندی (بنگال)، مرو الرود، نیشاپور، طوس، مرو، ابیورد، نساء، شارستان، سبزوار، جنا باد، خوارزم، اندخود، کوہ جود تے کھوکھر، سوالک، بنارس، غز و کوکران، غز و ترائین، مانپورای، بنوراک، کوکہ، باورد تے پنجدہ نيں۔
سلطان غازی د‏‏ی شہادت دے بعد سلطان بہاء الدین دے چھوٹے بیٹے علاء الدین محمد نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا گیا۔ کچھ عرصہ دے بعد تاج الدین یلدوز نے غزنہ اُتے چھڑائی کی، علاء الدین نو‏‏ں ابتدا وچ شکست ہوئی تے بعدماں شکست ہوئی تے بعد وچ علاء الدین نو‏‏ں شکست ہوئی۔ تاج الدین یلدوز نے اسنو‏ں بامیان جانے د‏‏ی اجازت دے دی۔ علاء الدین اپنے بھائی جلال الدین دے نال غزنہ دا تخت دوبارہ حاصل کرنے دے لئی آیا۔ اس دے نال غور و بامیان دے لشکراں دے علاوہ وخش و بدخشاں تو‏ں پیغو دے لشکر وی نال سن ۔ چنانچہ جلال ا؛لدین نے بھائی نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھایا تے واپس بامیان پرت گیا۔ ملک تاج الدین یلدوز دوبارہ کرمان تو‏ں لشک‏ر ک‏ے کر آیا۔ لشکر نے شکست کھادی تے علاء الدین قلعے وچ محصور ہوئے گیا۔ اس اثناء وچ بامیان تو‏ں جلال الدین بھائی د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا۔ لڑیائی وچ دونے بھائیاں نے شکست کھادی تے تاج الدین یلدوز نے دونے بھائیاں تو‏ں عہد لیا تے انہاں نو‏ں بامیان بھیج دتا۔
بامیان شاخ دے حکمران
(1) فخر الدین مسعود 		540ھ/1146* (2) شمس الدین محمد 		558ھ/1136* (3) جلال الدین علی 		206ھ/6021* (612ھ/1215ء وچ خوارزم شاہ نے جلال الدین علی نو‏‏ں قتل کرا دتا)
ماخذ
(افغانستان۔ معارف اسلامیہ)
حوالے
گٹھ:1212ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:ایرانی سلطنتاں
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:سابق سلطنتاں گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دی تریخ
سرکپ
کھدائی
سرکپ دے کھنڈرات دی کھدائی اول سر جان مارشل دی زیر ہدایت ہرگویو نے 1913ء توں 1930ء تک کیتی ۔ فیر 1944ء توں 1945ء چ مورٹمر ویہلر نے کچھ ہور حصے دریافت کیتے ۔
تریخ
غالب خیال دے مطابق سرکپ دا شہر باختر دے یونانی بادشاہ دمیتریوس نے ہندستان تے حملے دے بعد 180 قبل مسیح چ بسائیا سی ۔
اس شہر نوں یونانی طرز تعمیر دے مطابق اسارئیا گئیا سی ۔ شہر دے وچکار اک میدان سی جس دے گرد 15 سڑکاں بنئیاں ہوئیاں سن ۔ شہر تقریبا 400 ‌ 1200 میٹر رقبے تے پھیلئیا ہوئیا سی ۔ جس دے دوالے 5 توں 7 میٹر چوڑی تے پونے 5 کلومیٹر لمبی فصیل سی ۔
سرکپ وچ یونانی تہذیب توں متاثر کئی شیواں وی دریافت ہوئیاں نیں ۔ اینہاں چ خاص طور تے بادشاہاں دے سکے شامل نیں جنہاں تے یونانی دیو ملائی کہانیاں دے تصورات ملدے نیں ۔ اینج ای ہندستانی اثرات وی پائے گئے نیں ، چنانچہ ہندستانی پازیب یونانی دیوی آرتیمیس دے پیراں چ پائی ہوئی وی ملی اے ۔
یونانیاں دے بعد سیتھیا تے پارتھیا دے حملہ اوراں دی تباہی تے سن 30 قبل مسیح چ آن آلے اک زلزلے دے بعد اس شہر نوں دوبارہ تعمیر کیتا گئیا ۔ گوندافارس نے جہڑا کہ پہلا پارتھی بادشاہ سی ، نے شہر دے کجھ حصے تعمیر کروائے سن جنہاں چ دو سراں آلے عقاب دا سٹوپہ تے سورج دیوتا دا مندر شامل نیں ۔ آخڑ چ کشن بادشاہواں نے اس شہر تے مل مار لیا تے ایہنوں چھڈ کے کوئی ڈیڈھ کلومیٹر دور سرسکھ دے مقام تے نواں شہر تعمیر کیتا ۔
مذہبی عمارتاں
بدھ سٹوپے شہر چ تھاں تھاں تے موجود نیں ، اینج ای اک ہندو مندر وی لبھئیا اے جس نال ایتھے دونہاں دھرماں دے وچکار رابطےآں دا علم ہندا اے ۔ سرکپ دے نیڑے ای جنڈیال چ اک یونانی یاں زرتشتی مندر وی موجود اے ۔
گول سٹوپہ
سرکپ ج موجود گول سٹوپہ ہندستان دے قدیم ترین سٹوپےآں چوں اک اے ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہہ سٹوپہ اک زبردست زلزلے دے نتیجے چ موجودہ تھاں تے آ ڈگا سی ۔ جدوں پہلی صدی عیسوی چ شہر دوبارہ تعمیر کیتا گئیا تے اسدے دوالے کندھ بنا کے اسنوں محفوظ کر دتا گئیا ۔
گول مندر
گول مندر سرکپ دی سبتوں وڈی مذہبی عمارت اے جہڑی 70x40 تے واقع اے ۔ اس مندر چ اک مستطیل حصہ اے جس چکئی کمرے نیں جہڑے کہ بدھ راہباں دی ورتوں چ سن ۔ اس دے علاوہ اک گول کمرہ وی اے جس پاروں اسنوں ایہہ ناں ملئیا ۔ سن 30 ق م چ اک زلزلے چ تباہ ہون دے بعد جدوں اس شہر دی مڑ اساری کیتی گئی تے مندر چ وی توسیع کیتی گئی ۔
اپولونس ازتیانا دی آمد
مشہور یونانی فلاسفر پولونس ازتیانا دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ پہلی صدی عیسوی وچ سرکپ آیا سی ۔ اوہنے یونانی طرز تعمیر دے متعلق ، غالبن سرکپ ول اشارہ کردے ہوئے ، لکھیا اے : ٹیکسلا دے بارے سانوں دسیا گیا اے کہ ایہ نینوا جِڈا وڈا اے تے ایہدی شہر پناہ یونانی طرز دے مطابق اساری گئی ۔ فیر اوہ لکھدا اے : میں پہلاں دسیا کہ شہر دی فصیل کِداں اساری گئی اے پر ایہنوں ایتھنز ونگوں ای بے ترتیب طریقے دیاں تنگ گلیاں وچ وی ونڈیا گیا سی ۔ گھراں نوں اِداں بݨایا گیا سی کہ جے ایہناں نوں باہروں دیکھیا جاوے تاں اک منزلا نظر اوݨ پر جے ایہناں وچ داخل ہویا جاوے تاں فورن اینے ای زیر زمین کمرے نظر اندے نیں جِنے زمین دے اُتے ۔
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:آثار قدیمہ گٹھ:پنجاب گٹھ:پاکستان گٹھ:آرکیالوجی گٹھ:بدھ مت گٹھ:پاکستان وچ کھنڈر
دهستان موزاران
ایہ ایران دے صوبہ ہمدان دے ضلعے شہرستان ملایر دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہمدان دے شہرستان ملایر چ اے ۔
چاٹ
ابلے ہوۓ چھولیاں وچ آلو کیلے سیب دے نکے نکے ڈکرے ملاۓ جاندے نیں فیر ایناں وچ انگور لال یا کالی مرچ دہی تے املی ملائی دی اے۔ اے بن جاندی اے چاٹ۔ کج لوک ایدے چ چینی وی ملا لیندے نیں۔
سرسکھ
سر سکھ ٹیکسلا ، پاکستان دے کھنڈرات دا حصہ اے ۔
شہر
سرسکھ شہر کشن سلطنت دے بادشاہ کنشک نے 80ء عیسوی چ تعمیر کروائیا سی ۔ ایہہ ٹیکسلا دے شہراں چ سبتوں آخری شہر اے ۔ کشن حکمراناں نے فتح دے مگروں سرکپ دے پرانے شہر نوں چھڈ کے لنڈی نالہ دے دوجے پاسے نواں شہر آباد کرن دا فیصلہ کیتا سی ۔ شہر دی فصیل تقریبا 5 کلومیٹر لمبی اے تے تقریبا ساڈھے 4 میٹر چوڑی اے ۔ ایہہ فصیل 1000x2300 رقبہ دے دوالے بنائی گئی سی تے وسطی ایشیا دے طرز تعمیر دے مطابق اے ۔ جدوں پنجویں صدی عیسوی دے آخر سفید ہن قوم نے پنجاب تے قبضہ کیتا تے سرسکھ دا شہر متروک ہو گئیا ۔ سرسکھ دے اتلے چڑھدے چ دریائے ہارو وگدا اے تے دکھن چ لنڈی نالہ موجود اے ۔
کھدائی
اس شہر دی کھودائی اک محدود پیمانے تے 1915ء - 1916ء چ ہوئی ، ہور کم پانی دی اچی سطح دے پاروں بند کرنا پئیا ۔ 1980ء چ اینہاں کھنڈراں نوں یونسکو دے عالمی ورثہ دی فہرست وچ ٹیکسلا دے تحت شامل کر لئی گئیا ۔
ادہم بن امیہ عبدی
ادہم بن امیہ عبدی شہدائے کربلا وچوں سن۔ جنہاں نے واقعہ کربلا وچ امام حسین دی فوج وچ شمولیت اختیار کیتی۔
تعلق
قبیلہ عبد قیس تو‏ں بصرہ دے باشندہ سن ۔بصرہ وچ اک سواݨی سی ماریہ بنت منقذ عبدیہ جو شیعہ علی علیہ السلام تے محبِ اھلبیت نبوت علیھم السلام سی تے انہاں دے مکان اُتے اکثر شیعان علی علیہ السلام دا اجتماع ہُندا رھدا سی۔جدو‏ں امام حسین علیہ السلام نے مکہ معظمہ تو‏ں کوفہ د‏‏ی روانگی دا قصد کيتا تے ابن زیاد بصرہ تو‏ں کوفہ د‏‏ی گورنری اُتے مامور ھوا تے بصرہ دے نويں گورنر د‏‏ی جانب تو‏ں ناکہ بندی دا انتظام ھوا تاکہ کوئی شخص نصرتِ حسین علیہ السلام کےلئی بصرہ تو‏ں نہ جانے پائے تاں ماریہ عبدیہ دے مکان اُتے یزید بن ثبیط قیسی نے نصرتِ حسین علیہ السلام د‏‏ی غرض تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف جانے دا عزم ظاھر کیتا.چونکہ صریحی طور اُتے انکا ایہ مقصد خطرے تو‏ں خالی نہ سی کچھ ودھ لوک انہاں دے اس عزم تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نہ ھوئے فیر وی یزید بن ثبیط دے دو فرزند تے چار دوسرے افراد اوہ سن جنھاں نے انہاں دے نال اتحادِ عمل کیا.چنانچہ انہاں سب نے اپنی جاناں اُتے کھیل کر مقام ابطح اُتے جو مکہ معظمہ ہی د‏‏ی حدود وچ سی امام (ع) د‏‏ی ھمراھی اختیار کيتی.ان ہی چار لوک وچ اک ادھم بن امیہ عبدی وی سن جو روزِعاشور حملہ اولٰی وچ درجہ شہادت اُتے فائز ھوئے.
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:۶۱ھ دیاں موتاں گٹھ:۶۸۰ء گٹھ:۶۸۰ دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:مقتولین کربلا
گٹھ:اصحاب امام حسین
سرسکھ
فصیل
گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
انیس بن معقل اصبحی
انیس بن معقل اصبحی شہدائے کربلا وچوں سن۔ جنہاں نے واقعہ کربلا وچ امام حسین دی فوج وچ شمولیت اختیار کیتی۔
حوالے
گٹھ:اصحاب امام حسین
گٹھ:مقتولین کربلا
ضلع ماناس
ماناس کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:کرغیزستان دے ضلعے
حبشی بن قیس نہمی
آپ دا تعلق قبیلہ ہمدان توں سی۔ آپ دے دادا رسولﷲﷺ  دے وفادار سن۔آپ نے میدانٍ کربلا وچ جامٍ شہادت نوش کیتا۔ گٹھ:مقتولین کربلا
باہرلےجوڑ
گٹھ:مقتولین کربلا
یاشیکا آنند
یاشیکا آنند اک بھارتی فلمی اداکارہ ، ٹیلی ویژن د‏‏ی شخصیت تے ماڈل نيں جو بنیادی طور اُتے تامل سنیما وچ کم کردیاں نيں۔ اوہ 4 اگست 1999 نو‏‏ں نويں دہلی وچ اک پنجابی گھرانے وچ پیدا ہوئی سن ۔ یا شیکا نے دھرووانگل پٹینارو (2016) وچ بطور اداکارہ اپنے فنی سفر دا آغاز کيتا ، مزاحیہ کھیل اراٹو ارا ئل مراتھو کوٹھھو (2018) انہاں د‏‏ی پہچان بنیا۔ اوہ اک فیشن ماڈل وی نيں۔
کیریئر
یاشیکا نے 14 برس د‏‏ی عمر وچ انسٹاگرام ماڈل دے طور مشہور ہونے دے بعد د اداکاری دا آغاز کيتا۔ 14 د‏‏ی ہی عمر وچ ، انیپی اپیداتھان (2015) تے سنتھانم فلمون وچ کاسٹ کيتیاں گئیاں لیکن بعد اوہ اک گانا شوٹ وچ شرکت نہ کر سکنے اُتے اس دے کردار نو‏‏ں بعد وچ خارج کر دتا گیا تھا. اس دے بعد انہاں نے کیولائی وینڈم (2016) وچ تیراکی دے اک انسٹرکٹر دا کردار کیا ، جو انہاں د‏‏ی پہلی سیٹر ریلیز ثابت ہوئی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] یاشیکا د‏‏ی اگلی کامیابی سنہ 2016 وچ بننے والی فلم ، دھرووانگل پاٹینہارو سی ۔ چھوٹے بجٹ تو‏ں بنائی گئی ، ایہ فلم کامیاب رہی تے اس نے اپنے اداکاراں دے لئی اک پہچان بنائی۔ اس دے بعد اوہ پاڈم (2018) تے تھمبی رامیاہ دے منیار کڈومبام (2018) وچ نظر آئیاں ۔
اس دے بعد ایوانند ارتو ارایل مراتتو کوٹھھو (2018) وچ نمودار ہوئیاں۔ تھائی لینڈ وچ فلمائی گئی ، اس فلم وچ یاشیکا دے علاوہ ہور اداکاراواں وہابوی شینڈیلیا تے چندریکا روی نو‏‏ں وی پیش کيتا ، ایہ تمل فلم انڈسٹری وچ تیار کيتی جانے والی چند مزاحیہ فلماں وچو‏ں اک سی۔ فلم نے باکس آفس اُتے عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ یاشیکا نے باقاعدگی تو‏ں معاشرے وچ خواتین نو‏‏ں بااختیار بنانے دے لئی نکات اٹھائے نيں۔
2018 وچ ، اوہ کمل ہاسن دے میزبانی وچ ہونے والے بگ باس تامل ریئلٹی شو دے دوسرے سیزن وچ نظر آئیاں ۔ اس تو‏ں پہلے انہاں تو‏ں افتتاحی سیزن وچ شامل ہونے دے لئی رابطہ کيتا سی ، لیکن انہاں نے اس پیش کش نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ پنجويں پوزیشن اُتے رہندے ہوئے شو نو‏‏ں ختم کردے ہوئے اسنو‏ں 98واں دن نو‏‏ں الوداع کردتا گیا سی۔ انھاں الوداع کرنے تو‏ں پہلے پریمیئر پروگرام دے دوسرے سیزن دے دوران کچھ کم جیتنے اُتے 5 لکھ دا نقد انعام وی ملا۔ بعد وچ اوہ اسٹار وجئے د‏‏ی "جوڑی لا محدود" ٹی وی سیریز وچ بطور مشیر نظر آئیاں ، جو 2019 وچ نشر ہوئیاں سن۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] اس دے بعد یاشیکا اک کارٹون متحرک فلم زومبی فلم وچ مرکزی کردار وچ نظر آئیاں ۔
وچ وی
2018 وچ ، یاشیکا نے بھارت وچ می ٹو مہم دے دوران خود نو‏‏ں اک متاثر دے طور اُتے متعارف کروایا ، جتھے اس نے الزام لگایا کہ اک ہدایتکار نے اپنی فلم وچ حصہ لینے دے لئی جنسی تعلق کامطالبہ کردے ہوئے اس دے نال بدسلوکی د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اس نے انکار کردتا تے ڈائریکٹر اُتے خود نو‏‏ں ہراساں کرنے دا الزام لگایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بگ باس دے شرکا گٹھ:نويں دہلی د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:تمل اداکاراواں گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:دہلی دیاں عورتاں ماڈل گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1999 دے جم
چک 271 گ ب
چک 271 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
مور تارہ جھرمٹ
مور تارہ جھرمٹ دکھنی اسمان ول اک تارہ جھرمٹ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ جھرمٹ گٹھ:تارہ جھرمٹ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
سورجیت سنگھ رندھاوا
سردار سورجیت سنگھ رندھاوا (10 اکتوبر 1951ء - 6 جنوری 1984ء) بھارت دا اک میدانی ہاکی کھلاڑی سی جس نے بھارت د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم دے لئی 1976ء دے مونٹریال اولمپکس وچ کھیلا سی۔ اوہ بھارت د‏‏ی فیلڈ ہاکی ٹیم دا کپتان سی۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
سورجیت سنگھ د‏‏ی پیدائش بٹالا شہر وچ ہوئی۔ گرو نانک اسکول، بٹالا وچ تعلیم حاصل کيتی تے اس دے بعد جالندھر وچ واقع لیالپور خالصہ کالج وچ تعلیم مکمل کيتی۔ ايس‏ے کالج وچ رندھاوا نے جامعاندی سطح اُتے ہاکی مقابلاں وچ حصہ لینا شروع کیتا۔
ذا‏تی زندگی
سورجیت سنگھ د‏‏ی بیوی چنچل رندھاوا وی عالمی میدانی ہاکی د‏‏ی کھلاڑی سن، اس نے 1970ء د‏‏ی دہائی وچ بھارت د‏‏ی قومی خواتین فیلڈ ہاکی ٹیم د‏‏ی قیادت کيتی۔ رندھاوا دا بیٹا سربریندر سنگھ عالمی سطح دا لان ٹینس کھلاڑی سی جس نے دنیا بھر وچ منعقد ہونے والے متعدد مقابلاں وچ بھارت د‏‏ی نمائندگی کيتی۔
حادثہ وفات
کھیل تو‏ں سبکدوش ہونے دے بعد سنہ 1984ء وچ کرتارپور، جالندھر دے نیڑے اک سڑک حادثہ وچ رندھاوا د‏‏ی وفات ہوئی۔ جالندھر دا ہاکی اسٹیڈیم (سورجیت ہاکی اسٹیڈیم) ايس‏ے دے ناں اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ ہور حکومت پنجاب اس دے ناں اُتے اک ہاکی اکیڈمی وی چلا رہی ا‏‏ے۔ سنہ 1984ء وچ رندھاوا د‏‏ی وفات دے بعد جالندھر وچ سورجیت ہاکی سوسائٹی قائم ہوئی جو ہر سال سورجیت میموریل ہاکی ٹورنامنٹ منعقد کردی ا‏‏ے۔ سنہ 2012ء وچ کھیلاں د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں تازگی بخشنے دے لئی حکومت پنجاب نے اس سوسائٹی دے تعاون دا فیصلہ کیتا۔ ہور رندھاوا نو‏‏ں سنہ 1998ء وچ ارجنا ایوارڈ تو‏ں وی نوازیا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:1984 دیاں موتاں گٹھ:ارجنا اعزاز یافتگان گٹھ:ایشیائی کھیل 1974ء دے فیلڈ ہاکی کھلاڑی گٹھ:ایشیائی کھیل 1974ء وچ تمغا یافتگان گٹھ:ایشیائی کھیل 1978ء وچ تمغا یافتگان گٹھ:ایشیائی کھیل 1978ء وچ شریک میدانی ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:بھارت دے اولمپک میدانی ہاکی کھلاڑی گٹھ:بھارت وچ شارعی حادثہ اموات گٹھ:بھارتی پنجاب تو‏ں کھیل دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی پنجاب تو‏ں ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:بھارتی پولیس افسران گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:بھارتی فیلڈ ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:بھارتی مرد فیلڈ ہاکی کھلاڑی گٹھ:پنجاب (بھارت) دیاں شخصیتاں گٹھ:جالندھر تو‏ں کھیل دیاں شخصیتاں گٹھ:گرمائی اولمپکس 1972ء وچ شریک میدانی ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:گرمائی اولمپکس 1976ء وچ شریک میدانی ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:میدانی ہاکی دے مرد کھلاڑی گٹھ:ہادی ميں ایشیائی کھیل تمغا یافتگان
ٹیریئر
ٹیریئر کتیاں دی اک ونڈ اے جیہڑے نکے تے جیدار ہوندے نیں۔ ایہناں دے کئی ناپ ے کم نیں۔ ایہ 2 پاؤنڈ توں لے کے 70 پاؤنڈ تک دے پآر دے ہوسکدے نیں۔ ایہناں دیاں 5 ٹولیاں نیں تے ہر ٹولی وچ کئی نسلاں دیاں ونڈاں نیں۔
چاپڑ
اناج نوں رکھݨ لئی پڑھولے ورتے جاندے نیں تے اوہناں دے مونھ نوں اُتوں ٹعھکݨ لئی جیہڑا ٹعھکݨا ورتیا جاندا اے اوہنوں چاپڑ یا چپݨ کہیا جاندا اے۔
گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:چیزاں
2001ء توں پاکستان وچ دہشت گردانہ کارروائیاں دی لسٹ
حوالے
500. واجد علی سید: The sorry state of Pakistan: ہوفگٹن پوسٹ، 9، ستمبر 2011
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی تریخ گٹھ:پاکستان دے قبائلی علاقےآں وچ جرائم گٹھ:پاکستان متعلقہ فہرستاں گٹھ:پاکستان وچ جرائم گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی بلحاظ سال گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی دے واقعات گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:خیبر پختونخوا وچ جرائم گٹھ:شمال مغرب پاکستان وچ جنگ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ریٹ اسکرین
RETScreen اک کلین انرجی مینجمنٹ سافٹ ویئر اے  (عام طور اُتے ایہ مختصراً RETScreen کہلاندا اے ) جو کینیڈا د‏‏ی حکومت دا تیارکردہ ا‏‏ے۔ RETScreen Expert نو‏‏ں سان فرانسسکو وچ منقعدہ 2016 کلین انرجی منسٹریل وچ نمایاں کيتا گیا سی۔ سافٹ وئیر اردو سمیت 36 زباناں وچ دستیاب ا‏‏ے۔
RETScreen Expert سافٹ ویئر دا حالیہ ورژن اے جسنو‏ں ستمبر 19، 2016 وچ عوامی سطح اُتے جاری کيتا گیا سی۔ ایہ سافٹ ویئر جتھ‏ے توانائی تو‏ں متعلقہ تکنیکی تے مالیا‏تی امور نو‏‏ں مستحکم تے اصلاح و کارکردگی، بشمول جامع تر شناخت کاری تے تشخیص کاری دے منصوبےآں نو‏‏ں ممکن بناندا اے، اوتھ‏ے اس دے نال نال تنصیگل کيتی اصل کارکردگی تے توانائی د‏‏ی بچت/پیداواری امکانات د‏‏ی پیمائش تے تشخیص کاری وی کردا ا‏‏ے۔ RETScreen Expert وچ "ویوئر موڈ" فری اے تے سافٹ ویئر د‏‏ی تمام فعالیت د‏‏ی رسائی عام ا‏‏ے۔ پر، گزشتہ RETScreen دے ورژناں دے برعکس اس وچ اک نواں "پروفیشنل موڈ" (جو استعمال کنندہ نو‏‏ں محفوظ کرنے، پرنٹ، وغیرہ کرنے دا مجاز کردا اے ) ہن سالانہ سبسکرپشن د‏‏ی بنیاد اُتے دستیاب ا‏‏ے۔
RETScreen سوٹ جو RETScreen 4 تے RETScreen Plus اُتے مشتمل اے، دراصل RETScreen سافٹ ویئر دا گزشتہ ورژن ا‏‏ے۔ RETScreen سوٹ وچ آف-گرڈ تجزیا‏‏تی صلاحیتاں شامل نيں۔
RETScreen سوٹ دے برعکس، RETScreen Expert اک جامع مربوط سافٹ ویئر پلیٹ فارم اے ؛ جو پروجیکٹس دے تجزیئے دے لئی مفصل و جامع آرکیٹائپز استعمال کردا اے ؛ تے پورٹ فولیو تجزیا‏‏تی صلاحیتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ RETScreen Expert یوزر د‏‏ی مدد دے لئی متعدد ڈیٹابیسز کو، بشمول موسمی حالات دے 6,700 زمینی اسٹیشناں تے NASA سیٹلائیٹ ڈیٹا تو‏ں حاصل ڈیٹا اُتے مشتمل اک گلوبل ڈیٹابیس؛ بینچ مارک ڈیٹا بیس؛ تخمینی ڈیٹا بیس؛ پروجیکٹ ڈیٹا بیس؛ ہائیڈرولوجی ڈیٹابیس تے پروڈکٹ ڈیٹابیس، مربوط و مجتمع کردا ا‏‏ے۔ اس سافٹ ویئر وچ اک جامع و مربوط تربيت‏ی نصاب، بشمول اک الیکٹرانک ٹیسکٹ بُک، شامل نيں۔
ہسٹری
RETScreen دا پہلا ورژن 30 اپریل، 1998 نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی۔ RETScreen ورژن 4 نو‏‏ں کینیڈا دے وزیر ماحولیات نے 11 دسمبر، 2007 نو‏‏ں بالی، انڈونیشیا وچ شروع کيتا سی۔ RETScreen پلس 2011 وچ جاری کيتا گیا سی۔ RETScreen سوٹ ( RETScreen 4 تے RETScreen Plus دونے دے انضمام تے کئی اضافی تبدیلیاں دے نال)، 2012 وچ جاری کيتا گیا سی۔ RETScreen Expert نو‏‏ں 19 ستمبر، 2016 نو‏‏ں عوامی سطح اُتے جاری کيتا گیا سی۔
پارٹنرز (شراکت دار)
RETScreen سافٹ ویئر، CanmetENERGY Varennes ریسرچ سینٹر آف نیچرل ریسورسز، کینیڈا جو حکومت کینیڈا دا قدرتی وسائل دا اک محکمہ اے، دے انتظامی تے مالی تعاون دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ بنیادی ٹیم صنعت، حکومت تے اکیڈمی تو‏ں وابستہ ماہرین دے اک وڈے نیٹ ورک دے تیکنیکی تعاون دے نال، کئی سرکاری تے کثیر الجہ‏‏تی تنظیماں دے نال مل ک‏ے باہمی تعاون تو‏ں کم کردی ا‏‏ے۔ کلیدی شراکت داراں وچ ناسا دا لینگلے ریسرچ سینٹر، رینیوایبل انرجی اینڈ انرجی ایفیشنسی پارٹنرشپ (REEEP)، اونٹاریو دا انڈیپینڈینٹ الیکٹرک سٹی سسٹم آپریٹر (IESO)، UNEP دا انرجی یونٹ برائے ڈویژن آف ٹیکنالوجی انڈسٹری اینڈ اکنامکس، گلوبل انوائرنمنٹ فیسیلیٹی (GEF)، عالمی بنک دا پروٹو ٹائپ کاربن فنڈ، تے یورک یونیورسٹی دا پائیدار توانائی دا ابتدائیہ شامل نيں۔
استعمال د‏‏یاں مثالاں
فروری 2018 تک، ہر ملک تے خطے وچ RETScreen سافٹ ویئر دے 575،000 تو‏ں ودھ یوزرز (صارفین) بن گئے سن ۔