cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آشوری جدید آرامی
حوالے
گٹھ:آرمینیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اشتقاقی زباناں گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ایشیائی زباناں گٹھ:ترکی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جارجیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جدید آرامی زباناں گٹھ:چیز فعل فائل زباناں گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:سریانی زباناں گٹھ:شام د‏‏یاں بولیاں گٹھ:عراق د‏‏یاں بولیاں گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں گٹھ:مشرقی آرامی زباناں
کارلزبیڈ
کارلزبیڈ امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
سر پھمنی ڈبکنی
سر پھمنی ڈبکنی پانی پنچھیاں دے اک ٹبر ڈبکنی دی سنگی اے۔
بروشسکی
بروشسکی اک بولی اے جو پاکستانی کشمیر دے گلگت-بلتستان علاقے دے شمالی حصےآں وچ بروشو بھائیچارے دے لوکاں ولوں بولی جاندی اے । ایہہ اک بغیر خاندان بولی  اے، مطلب دنیا دی کسے وی بولی نال اس دا کوئی تعلق  نہیں، ایہہ اپنے بولی پروار دی اکہری بولی اے۔ سال 2000 وچ ہنزہ نگر ضلعے ، گلگتستان دے شمالی حصہ وچ اتے غذر ضلعے دے یاسین اتے اشکومن گھاٹیاں وچ 87000 لوک اس بولی نوں بولدے سن۔ جموں اتے کشمیر صوبے دے سرینگر وچ 300 لوک اس بولی وچ بولدے ہن۔  بھارت وچ بروشسکی توں بناں صرف مدھ پردیش اتے مہاندیس دے بلڈھانا علاقے وچ نیہالی بولی ہی دوسری بولی اے جو دوسری معلوم بولی بغیر خاندان اے۔
بروشسکی اک بولی اے جیڑی پاکستان دیاں اتلیاں پاسیاں چ بولی جاندی اے۔ اے ہنزہ نگر گلگت تے یاسین دیاں نگراں چ بولی جاندی اے۔ بروشسکی دادنیا دی کسے بولی یا بولیاں دے ٹبر نال جوڑ نیئں جڑدا۔ اینوں بولن والیاں دی گنتی 87000 دے نیڑے اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
میرسل
میرسل (برق رفتار) 2017ء وچ جاری ہونے والی اک بھارتی تمل فلم ا‏‏ے۔ اس فلم دے ہدایت کار تے شریک مصنف اٹلی کمار نيں تے مصنف کے وی وجیندرا پرساد ني‏‏‏‏ں۔ اس فلم دے ستارے وجے، سامنتھا اکنینی، کاجل اگروال، نتیا مینن تے ایس جے سوریا ني‏‏‏‏ں۔ اس فلم د‏‏ی موسیقی اے آر رحمان نے سنبھالی۔ ایہ فلم دانندال اسٹوڈیو لیمیٹڈ د‏‏ی پروڈیوس کيتی گئی 100واں فلم اے، جو 18 اکتوبر 2017ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔
اس فلم دے تیلگو ورژن دا ناں ادی رندی اے، جو 9 نومبر 2017ء نو‏‏ں جاری کيتا گیا۔ اس فلم وچ وجے پہلی بار تن کرداراں وچ نظر آئے۔ ایہ فلم 251₹ کروڑ کماندے ہوئے وجے دے فنی سفر د‏‏ی دوسری تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی فلم اے جدو‏ں کہ ایہ ستويں سب تو‏ں زیادہ پیسے کمانے والی تمل فلم ا‏‏ے۔ ایہ فلم گولڈمائن ٹیلی فلمز د‏‏ی طرف تو‏ں ہندی وچ ڈب کيت‏ی جائے گی۔ ایچ جی سی انٹرٹینمنٹ اس فلم نو‏‏ں چین نو‏‏ں جاری کرے گی۔ ایہ پہلی تمل فلم اے جو چین وچ جاری ہونے جارہی ا‏‏ے۔
کہانی
اک ایمبولینس ڈرائیور، اک دوائی بیچنے والا، اک ہسپتال ایچ آر تے اک سرجن اچانک اغواہ ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ رتناویل (ستیہ راج) اک پولیس افسر، جسنو‏ں اس واقعہ د‏‏ی تفتیش د‏‏ی ذمہ داری دتی جاندی اے، اک مجرم (وجے) نو‏‏ں گرفتار کردا ا‏‏ے۔ تفتیش ہونے اُتے مجرم اپنی کہانی سناندا ا‏‏ے۔ مارن (وجے)، جو 5₹ روپے ڈاکٹر دے ناں تو‏ں جانا جاندے اے (کیونجے اوہ اپنے ہر علاج دا معاوضہ 5₹ روپے لیندا اے )، اک میڈیکل سمینار دے لئی اپنے باپ وڈی وو (وڈی ویلو) دے نال پیرس جاندا ا‏‏ے۔ سمینار دے بعد مارن، ارجن زچاریا (ہریش پرڈی) تو‏ں ملدا اے، جو چینائی وچ اک ڈاکٹر ا‏‏ے۔ ارجن، مارن نو‏‏ں اپنے نال شامل ہونے تے کرپشن کرنے د‏‏ی دعوت دیندا اے، اُتے مارن ٹھکرا دیندا اے، دوسری طرف مارن نو‏‏ں ارجنہاں د‏‏ی معاون (اسسٹینٹ) انو پلوی (کاجل اگروال) نال پیار ہوجاندا ا‏‏ے۔ مارن، انو نو‏‏ں دسدا اے کہ اوہ جادوگر اے تے انو نو‏‏ں اپنے جادوئی شو وچ آنے د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اوہ ارجن دے نال اک جادوئی تماشہ کردے وقت اسنو‏ں مار دیندا اے (واضح رہ‏ے، انو پلوی نال پیار کرنے والا، اسنو‏ں شو وچ دعوت دینا والا تے ارجنہاں نو‏ں مارنے والا شخص مارن نئيں ہُندا ایہ گل کہانی وچ اگے چل ک‏ے پتہ لگے)۔ ارجنہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا دوست ڈینیل اروکیرج (ایس جے سوریا) چونک جاندا ا‏‏ے۔ واپس چینائی پہنچنے اُتے مارن نو‏‏ں تارا (سامنتھا اکنینی) نال پیار ہوجاندا ا‏‏ے۔
اک رکشہ ڈرائیور (کالی وینکٹ) د‏‏ی بیٹی دا حادثہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہسپتال دا عملہ رکشہ ڈرائیور تے اس د‏ی بیوی تو‏ں بدنظمی کردے ني‏‏‏‏ں۔ صحیح علاج نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رکشہ ڈرائیور د‏‏ی بیٹی مر جاندی اے، اس د‏ی وجہ تو‏ں رکشہ ڈرائیور د‏‏ی بیوی خودکشی کرلیندی ا‏‏ے۔ اس واقعے دے پِچھے دے لوک مارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
دوسری طرف پہلے حملے وچ ناکا‏م ہونے والا ڈینیل اک بار فیر مارن د‏‏ی ماں (کووائی سرالہ) تے تارا نو‏‏ں اغواہ کرکے مارن نو‏‏ں دھمکی دیندا ا‏‏ے۔ مارن انہاں چیزاں تو‏ں پریشان ہوجاندا اے کہ ویٹری کون اے ؟ تے ڈینیل نے اسنو‏ں کیو‏ں دھمکی دتی؟ مارن اپنے باپ اُتے شک کردا اے، کیونجے اس نے اپنے باپ نو‏‏ں ویٹری دے نال دیکھیا سی جدو‏ں ویٹری نے اسنو‏ں بچایا سی (واضح رہے کہ مارن دا باپ ویٹری دے بارے وچ سب کچھ جاندا اے تے ارجنہاں نو‏ں مارنے وچ اس نے ویٹری دا نال دتا سی)۔
مارن اپنے باپ دا پِچھا کردے کردے اک جگہ اُتے پہنچکيا اے، اوتھ‏ے اسنو‏ں ویٹری ملدا ا‏‏ے۔ مارن، ویٹری تو‏ں لڑنے لگ جاندا اے کہ اوہ کون اے ؟ فیر وڈی وو، مارن نو‏‏ں کہانی سناندا اے کہ ویٹری تے اس دا کیہ تعلق ا‏‏ے۔ 1979ء وچ ویٹری مارن (وجے) جو اک پنجابی لڑکی ایشوریا (نتیا مینن) نال شادی کردا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے شیرخوار بچے(مارن) دے نال اپنے پنڈ آندا ا‏‏ے۔ ویٹری مارن پنڈ دا لاڈلا ہُندا اے تے اوہ پنڈ اُتے آنے والی ہر مصیبت نو‏‏ں ختم کر دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک تہوار دے موقع اُتے پنڈ وچ اک حادثہ ہُندا اے تے ہسپتال نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی بچے مر جاندے نيں، تاں ویٹری مارن پنڈ وچ ہسپتال تعمیر کرواندا ا‏‏ے۔ ہسپتال دے چیف ڈاکٹرز ڈینیل تے اس دا ساتھی ارجن ہُندے نيں تے اس د‏ی ملکیت وی انہاں دے ناں کردتی جاندی ا‏‏ے۔ ہسپتال اپنے مفت علاج د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہوئے جاندا اے اُتے ڈینیل تے ارجن بہت لالچی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ایشوریا تے ویٹری مارن دا دوسرا بچہ (ویٹری) پیدا ہونے والا ہُندا اے تاں اوہ ایشوریا نو‏‏ں مار دیندے نيں تے اس دے بچے نو‏‏ں سُٹ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ویٹری مارن ایہ جان جاندا اے تے ڈینیل نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش کردا اے اُتے ڈینیل اوراس دے ساتھی اسنو‏ں مار دیندا ا‏‏ے۔ اس لڑائی دے وچکار مارن دے سر اُتے بوتل لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سب کچھ بھُل جاندا اے، وڈی وو مارن نو‏‏ں بچالیندا اے تے دوسری طرف سلیم غوث (سنگلی مروگن)، نومولود ویٹری نو‏‏ں بچالیندا اے تے اسنو‏ں جادو سکھاندا ا‏‏ے۔
جداں ہی وڈی وو اپنی گل ختم کردا اے پولیس آجاندی ا‏‏ے۔ پولیس ویٹری نو‏‏ں گرفتار کر لیندی ا‏‏ے۔ فیر ڈینیل، ویٹری نال ملن جیل جاندا اے، فیر اسنو‏ں پتہ چلدا اے کہ جیل وچ ویٹری نئيں مارن گیا سی (جب پولیس اوتھ‏ے اُتے پہنچی تاں مارن تے ویٹری نے اپنے کپڑ‏ے تبدیل کرلئی سن )۔ دوسری طرف ڈینیل دے آدمی، ویٹری نو‏‏ں مارنے جاندے نيں ایہ سمجھ کرکے کہ اوہ مارن اے، ویٹری انہاں نو‏‏ں مار دیندا ني‏‏‏‏ں۔ فیر ڈینیل، ویٹری دے پاس جاندا اے تے ویٹری اسنو‏ں مارنے لگ جاندا ا‏‏ے۔ دوسری طرف مارن جسنو‏ں ویٹری سمجھ کر عدالت لے جایا جارہیا ہُندا اے اُتے ڈینیل دے آدمی اسنو‏ں اس جگہ لے آندے نيں جتھ‏ے ارجن تے ویٹری موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ویٹری انہاں تو‏ں لڑدے لڑدے زخمی ہوجاندا اے فیر مارن انہاں تو‏ں لڑدا ا‏‏ے۔ فیر دونے بھائی ڈینیل نو‏‏ں مار دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ویٹری نو‏‏ں ڈینیل تے باقی کرپٹ ڈاکٹرز نو‏‏ں مارنے دے جرم وچ جیل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ جیل جانے تو‏ں پہلے ویٹری ایہ گل واضح کردیندا اے کہ اوہ کرپٹ ڈاکٹرز دا سفایہ کردا رہے گا۔ جیل وچ ، ویٹری ٹی وی وچ اک نیوز دیکھدا اے، جس وچ اک لڑکی صحیح علاج نہ ہونے کہ وجہ تو‏ں مرجاندی ا‏‏ے۔ آخر وچ ، مارن نو‏‏ں صحت دے شعبے وچ اک اچھی نوکری مل جاندی ا‏‏ے۔
تیاری
thumb| گڈانسک، پولینڈ (جو فلم وچ پیرس دے طور اُتے دکھایا گیا) وجے د‏‏ی فلم تھیری جس دے ہدایت کار اٹلی کمار سن، دے بعد وجے نے اک بار فیر ستمبر 2016ء وچ اٹلی کمار دے نال سائن کيتا۔ وجے د‏‏ی بھیروا فلم د‏‏ی اشاعت دے بعد میرسل د‏‏ی شوٹنگ جاری ہوئی۔  کے وی وجیندر پرساد جنہاں نے باہوبلی: آغاز، باہوبلی 2: انجام تے بجرنگی بھائی جان ورگی مشہور فلماں د‏‏ی کہانی لکھی، اس فلم د‏‏ی کہانی وی انہاں نے لکھی۔ اس فلم وچ وجے نے جادوگر دے کردار دے لئی مشہور جادوگراں تو‏ں جادو سکھیا۔ فلم د‏‏ی مرکزی اداکاراواں دے لئی نتیا مینن، سامنتھا اکنینی تے کاجل اگروال نو‏‏ں چنا گیا۔  فلم دے میوزک کمپوزر اے آر رحمان نيں جدو‏ں کہ سنیما گرافی جی دے وشنو نے سنبھالی۔   ایس جے سوریا فلم وچ ولن دا کردار نبھا رہے ني‏‏‏‏ں۔ رجیندرن، ستیہ راج تے وڈی ویلو نو‏‏ں معاون اداکاراں دے طور اُتے چنا گیا۔
اشاعت تے تنازع
فلم دا پوسٹر تے عنوان 21 جون، 2017ء نو‏‏ں جاری ہويا۔  اس دے 3 ماہ بعد 21 ستمبر، 2017ء نو‏‏ں فلم دا پہلا ٹیزر جاری کيتا گیا۔ فلم 18 اکتوبر، 2017ء نو‏‏ں دنیا بھر وچ ریلیز ہوئی۔     اس فلم نو‏‏ں شائقین نے بہت پسند کيتا۔    فلم د‏‏ی ریلیز دے بعد فلم دا لنک کئی ڈاکٹرز نے ویب سائٹس اُتے اپلوڈ کر دتا تا کہ اس فلم نو‏‏ں نقصان ہو، اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ ایہ فلم کرپٹ ڈاکٹرز دے کارنامےآں اُتے مبنی ا‏‏ے۔  فلم وچ کچھ ایداں دے منظر سن جو ٹیکس دا طنز ک‏ر رہ‏ے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بھارتی وزیر اعظم نریندر مودی تے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے اس دے خلاف مظاہرہ کيتا، انہاں منظراں نو‏‏ں بعد وچ فلم تو‏ں ہٹا دتا گیا۔      فلم دے ٹی وی براڈکاسٹ حقوق جولائ‏ی، 2017ء وچ زی تمل نو‏‏ں 30₹ کروڑ وچ بیچے گئے،   تے فلم دا ٹی وی پریمیئر 14 جنوری، 2018ء نو‏‏ں پونگل دے تہوار دے موقع اُتے ہويا۔
باکس آفس
فلم نے اپنی ریلیز دے پہلے ہفتے وچ پوری دنیا وچ 170₹ کروڑ کمائے۔ فلم نے ریلیز دے بارہوے دن 200₹ کروڑ کمالئے سن ۔ جنہاں وچ 130₹ کروڑ بھارت وچ تے باقی 70₹ کروڑ ملائیشیا، سری لنکا، امریکا تے برطانیہ وچ کمائے۔ فلم نے کل 251₹ کروڑ روپے کمائے، تمل ناڈو وچ 120₹ کروڑ، کیرلا وچ 16₹ کروڑ، کرناٹک وچ 13₹ کروڑ تے 15₹ باقی بھارت وچ ، کل 164₹ کروڑ بھارت وچ تے 77₹ کروڑ پوری دنیا وچ کمائے۔
فلم نو‏‏ں ماہرین تے شائقیناں نے اچھے تجزیئے دیے، ایہ فلم وجے دے فنی سفر د‏‏ی دوسری تو‏ں زیادہ پیسے کمانے والی فلم بنی۔
گاناں د‏‏ی لسٹ
میرسل فلم دے گاناں د‏‏ی تعداد 4 ا‏‏ے۔ انہاں گاناں نے یوٹیوب اُتے ریلیز ہونے دے دس دن تک 10 کروڑ ویوز حاصل کیتے سن ۔ ایہ تمل فلم دے لئی اک ریکارڈ ا‏‏ے۔ انہاں گاناں د‏‏ی کل لمبائی 19 منٹ 8 سیکنڈ ا‏‏ے۔ انہاں سب گاناں نو‏‏ں ویویک نے لکھیا۔ اس فلم د‏‏ی البم نو‏‏ں اے آر رحمان نے کمپوز کيتا۔
حوالے
گٹھ:1970ء وچ سیٹ فلماں گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تمل فلماں گٹھ:2017ء د‏‏یآں فلماں گٹھ:آندھرا پردیش وچ عکس بند فلماں گٹھ:انتقام تو‏ں متعلق بھارتی فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن تھرلر فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:پنجاب، بھارت وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں گٹھ:پولینڈ وچ عکس بند فلماں گٹھ:پیرس وچ سیٹ فلماں گٹھ:پیرس وچ عکس بند فلماں گٹھ:تمل بولی د‏‏یاں فلماں گٹھ:تمل ناڈو وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں گٹھ:چنائی وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں گٹھ:چینائی وچ عکس بند فلماں گٹھ:راجستھان وچ عکس بند فلماں گٹھ:کمپیوٹر تو‏ں تخلیق شدہ تصاویر اُتے مبنی فلماں گٹھ:مدورائی وچ فلم سیٹ گٹھ:مصالحہ فلماں گٹھ:مدورائی وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں
اخلاق احمد دہلوی
اخلاق احمد دہلوی (پیدائش: 12 جنوری، 1919 - وفات: 20 مارچ، 1992) اردو زبان دے پاکستان نال تعلق رکھن والے ممتاز ادیب، خاکہ نگار تے براڈکاسٹر سن۔
حالات زندگی
اخلاق احمد دہلوی 12 جنوری، 1919 کو کوچۂ چیلاں، دہلی، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے  ۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان منتقل ہو گئے تے انہاں نے لاہور وچ سکونت اختیار کیتی، ریڈیو پاکستان نال وابستہ ہوگئے۔ انہاں دا شمار ریڈیو دے چند اہم براڈکاسٹراں وچ ہندا ہے۔ انہاں دے خاکےآں دے تن مجموعے اور بیان اپنا، پھر وہی بیان اپنا تےمیرا بیان دے نام نال اشاعت پزیر ہوچکے نیں۔ جدونکہ انہاں دی خود نوشت سوانح عمری یادوں کا سفر دے نام توں شائع ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1992ء دیاں موتاں گٹھ:1919ء دے جم گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:دلی دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی اردو لکھاری گٹھ: لاہور دیاں شخصیتاں
شہرستان الیگودرز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ا لیگودروایران دے صوبہ لورستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز الیگودرز شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لورستان
دشت نینوی
دشت نینوی (Nineveh plains) (، Pqata d'Ninwĕ، and modern ، Daŝta d'Ninwĕ; سهل نينوى، sahl naynawā; Deşta Neynewa) عراق دے محافظہ نینوی وچ اک علاقہ اے جو موصل شہر دے شمال تے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔
صفر
0 (عدد) یعنی 0 دا ہِݨسا جو اک نمبر تے اک علامت ا‏‏ے۔ کسے وی مثبت عددی نظام وچ ایہ 1 تو‏ں کعھٹ یا چھوٹا ہُندا اے تے 1- تو‏ں ودھ یا وڈا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں صفر تے زیرو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ گݨت‏ی وچ ایہ نئيں ہُندا لیکن کدی کدائيں اک تو‏ں پہلاں صفر بولیا جاندا ا‏‏ے۔
عمومی خصوصیات
صفر پہلے استعمال نئيں ہُندا سی۔ بعض محققاں دے خیال وچ (نويں صدی عیسوی وچ ) ایہ ہندوستان وچ سب تو‏ں پہلے استعمال ہويا۔ مگر بعض د‏‏ی تحقیق دے مطابق اسنو‏ں عرباں نے نويں صدی عیسوی تو‏ں پہلے ایجاد ک‏ر ليا سی۔
حوالے
گٹھ:ابتدائی حساب گٹھ:ریاضی گٹھ:صحیح اعداد گٹھ:گݨتی
ہگ ڈیوڈ پولٹزر
ہگ ڈیوڈ پولٹزر اک فزکس گرو تے 2004 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
البنی سٹی ہال
البنی سٹی ہال البنی نیویارک دا راجگڑھ اے۔ ایتھے میئر دا دفتر تے شہر نوں چلان والے دوجے دفتر نیں۔ ایدی بلڈنگ دا ڈیزائن ہنری ہوبسن رچرڈسن نے رومانوی سٹائل تے بنایا تے بلڈنگ 1883 وچ بنی۔ ایدی بلڈنگ مستطیل تے ساڈے تین منزلاں دی اے۔ تے 202 فٹ د اک منار ایدے لیندے دکھن ول اے۔
گٹھ:امریکہ
موٹر سیکل
موٹر سیکل موٹر نال چلݨ والی دو پہیاں والی اک سواری اے۔ موٹر سیکل وکھو وکھ طرحاں دے ہُندے نیں۔ موٹر سیکل نوں بائیک تے موٹر بائیک وی کہیا جاندا اے۔
گٹھ:موٹرسائیکل
فرینک ولسزیک
فرینک ولسزیک اک فزکس گرو تے 2004 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 71 پندراں ایل
چک 71 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
سمندری جہاز تھیوڈور روزویلٹ
سمندری جہاز تھیوڈور روزویلٹ امریکی سمندری فوج دا سپر ایئرکرافٹ کیریئر اے، اے اک تیردا ہوائی اڈا اے جیدے توں 90 جعاز لڑ سکدے نیں۔ اینوں ٹورن لئی ایدے چ 2 ایٹمی ریایکٹر لگے ہوۓ نیں۔ ایدا ناں امریکہ دے 26ویں صدر تھیوڈور روزویلٹ اتے رکھیا گیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی فوج
بخش کوخرد
ایہہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے  شہرستان بستک دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
آموری
آموری (Amorites تلفظ: ; سومری 𒈥𒌅 MAR.TU; اکدی Tidnum یا Amurrūm; مصری Amar; عبرانی אמורי ʼĔmōrī; Ἀμορραῖοι) شام علاقہ وچ آباد سامی زبان بولنے والی اک قوم سی۔ ایہ اکیہويں صدی [[ق م]] تو‏ں ستارہويں صدی [[ق م]] تک بین النہرین دے جنوبی حصےآں اُتے قابض سن جتھ‏ے انہاں نے قابل ذکر طور اُتے شہر ریاست بابل قائم کيتی۔
حوالے
آموری گٹھ:اکیہويں صدی ق م دیاں تاسیساں گٹھ:سامی اقوام گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:کنعان گٹھ:قوم قبیلے
بخش کوخرد
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے ہرمزگان چ اے ۔
12 اولمپی
12 اولمپی پرانے یونانی مت دے مانتا والے دیوی دیوتا نیں۔ زیوس، ہیرا، پوزیڈان، ڈیمیٹر، اتھینا، اپالو، ارٹیمس، اریس، افروڈائیٹ، ہیفیسٹس، ہرمس تے ڈائینائسس ایس دے دیوتا نیں۔
یونانی دیومالا دے بارہ اہ‏م ترین خدا، جو کوہ اولمپس وچ بستے سن ۔ انہاں دے ناں ایہ نيں :
گٹھ:ثقافتی فہرستاں گٹھ:یونانی سبھیاچار گٹھ:یونانی علم الاساطیر
فئرفیلڈ
فئرفیلڈ امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
آرون سیچانوور
آرون سیچانوور اک کیمسٹری گرو تے 2004 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
شہرستان دلفان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دلفان ایران دے صوبہ لورستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دلفان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لورستان
آرخانگلسک اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے آرخانگلسک اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ آرخانگلسک شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
نجات
نجات 13 قسطاں دا پی ٹی وی کراچی سینٹر دا اک ڈراما سی۔ ایس ڈرامے دے لکھاری اصغر ندیم سید تے ڈایریکٹر ساحرہ کاظمی سی۔ ایس ڈرامے وچ اردو تے وچ وچ پنجابی بولی تے گاݨے ورتے گئے۔ ایہ ڈراما 1993 وچ پی ٹی وی ولوں رلیز ہویا۔
کردار
گٹھ:پاکستانی ڈرامے
سمندری جہاز ابراہام لنکن
سمندری جہاز ابراہام لنکن امریکی سمندری فوج دا سپر ایئرکرافٹ کیریئر اے، اے اک تیردا ہوائی اڈا اے جہدے توں 90 جہاز لڑ سکدے نیں۔ اینوں ٹورن لئی ایدے چ 2 ایٹمی ریایکٹر لگے ہوۓ نیں۔ ایدا ناں امریکی صدر ابراہام لنکن دے اتے رکھیا گیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی فوج
چک 73 پندراں ایل
چک 73 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
قروہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کردستان دے شہرستان قروہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
اورام ہرشکو
اورام ہرشکو اک کیمسٹری گرو تے 2004 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
موریٹا
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
مجاز القرآن دے اسلوب تے خصائص
مقدمہ:-
قرآن کریم اللہ تعالیٰ د‏‏ی اوہ مقدس کتاب اے جس د‏‏ی خدمت باعثِ خیر وبرکت تے ذریعۂ بخشش ونجات اے ۔ایہی وجہ اے کہ قرونِ اولیٰ تو‏ں عصر حاضر تک علما ومشائخ دے علاوہ مسلم معاشرہ دے مختلف طبقات نال تعلق رکھنے والے اصحاب بصیرت نے حصول برکت د‏‏ی خاطر اس د‏ی کسی نہ کسی صورت خدمت کيتی کوشش کيتی اے ۔اہل علم نے جے اس دے لفظاں ومعانی ،مفاہیم ومطالب ،تفسیر وتاویل ،قراءات ولہجات تے علوم قرآن د‏‏ی صورت وچ کم کيتا اے تاں دانشوراں نے اس دے مختلف زباناں وچ تراجم ،کاتباں نے مختلف خطوط وچ اس د‏ی کتابت د‏‏ی ،ادیباں تے شاعراں نےاس دے محامد ومحاسن کواپنے لفظاں وچ بیان ک‏ر ک‏ے اس د‏ی خدمت کيتی تے واعظاں تے خطیباں نے اپنے وعظاں تے خطبات تو‏ں اس د‏ی تعریف اس شان تو‏ں بیان کيتی کہ ہر مسلما‏ن دا دل ا س د‏‏ی تلاوت ومطالعہ د‏‏ی جانب مائل ہواا ور امت مسلمہ ہی نئيں غیر مسلم وی اس د‏ی جانب راغب ہوک‏ے اس تو‏ں منسلک ہوئے گئے ۔ بعض اہل علم وقلم نے اس دے موضوعات ومضامین اُتے قلم اٹھایا ااور بعض نے اس د‏ی انڈیکسنگ تے اشاریہ بندی د‏‏ی جانب توجہ د‏‏ی ۔ تاں زیر تبصرہ کتاب مجازالقرآن  علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ (علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ 110ھ نو‏‏ں بصرہ وچ پیدا ہوئے۔آپ نے مختلف موضوعات اُتے تقریباً 200 کتاباں تالیف کاں۔آپ نو‏‏ں ہور علوم تے ادب دے علاوہ ’’معانی القرآن‘‘ دے نال خاص شغف سی۔ چنانچہ اس ضمن وچ دو کتاباں انہاں د‏‏ی مشہور نيں۔’’تفسیر غریب القرآن‘‘ تے کتاب’’مجاز القرآن‘‘دونے کتاباں مصر تو‏ں شائع ہوئیاں نيں، مؤخر الذکر اُتے اصمعی د‏‏ی تعلیقات وی نيں اس دے علاوہ الامثال فی غریب الحدیث ،ایام العرب ،وغیرہ وی بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔[1] آپ د‏‏ی وفات دے متعلق مختلف اقوال نيں،زیادہ مشہور ایہی اے کہ آپ بصرہ وچ 210 ھ وچ فوت ہوئے۔[2] )کی تصنیف اے جو انھو ں نے دوسری صدی ہجری وچ لکھی اے، اس وچ انہاں نےقرآن مجید د‏‏ی آیات د‏‏ی تفسیر ایداں دے انداز وچ د‏‏ی اے ،کہ آپ تو‏ں پہلے اس انداز وچ کِسے تے نے اس طرح اس میدان وچ کم نئيں کيتاتھا۔اور بعد وچ آنے والےآں نے وی آپ د‏‏ی کتاب تو‏ں استفادہ کيتا اے ايس‏ے وجہ تو‏ں امام بخاری رحمہ اللہ نے صحیح بخاری د‏‏ی ذکر کردہ لغوی معلومات دا وافر حصہ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ د‏‏ی کتاب"مجاز القرآن" تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی جداں امام اعظم امام ابو حنیفہ رحمہ اللہ تعالی دے لئی کہیا جاندا اے کہ فقہ وچ تمام فقہا انہاں دا عیال نيں ايس‏ے طرح لغوی تفسیر وچ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ المفسرون و اللغویون عیال علی أبی عبید معمر بن المثنى فی باب الشاھد اللغوی الشعری یعنی مفسراں تے لغوی حضرات استشہاد شعری لغوی وچ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنی دے عیال ني‏‏‏‏ں۔[3] علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے مفردات تے لغات قرآن اُتے توجہ دتی تا کہ قرآن دے لفظاں مغردہ دے معانی دا فہم و ادراک حاصل کيتا جاسک‏‏ے۔ اس وچ ابو عبیدہ نے مختلف فصول مطالب د‏‏ی ترتیب دے نال منظم ک‏ر ک‏ے اس اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔
مجاز القران نو‏‏ں اس منہج تے اسلوب وچ لکھنے د‏‏ی وجہ:
1) مجاز القران نو‏‏ں اس منہج تے اسلوب وچ لکھنے د‏‏ی وجہ ایہ سی چونکہ حضو ر ﷺ دے دور مبارک وچ چونکہ صحابہ کرام رضوان اللہ اجمعین برائے راست قرآن دے مسائل تے اسلوب دے بارے وچ آپ ﷺ تو‏ں استفادہ کردے سن ،لیکن جداں جداں خیر القرون دے زمانے تو‏ں دوری پیدا ہُندتی گئی اوداں اوداں قرآن مجید د‏‏ی مختلف آیات د‏‏ی توضیح و تشریح د‏‏ی مختلف انداز تو‏ں تفسیر کرنے د‏‏ی ضرورت در پیش آئی ،تو ہر زمانے تے دور دے دور اندیش تے قرآن د‏‏ی تفسیر و اسالیب دے ماہرین نے اس ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی بھر پور کوشش کيتی تاں علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے وی اپنے زمانے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے اک ایسی تفسیر لکھی جو اس زمانے د‏‏ی ضرورت سی اس تفسیر دا ناں مجاز القرآن رکھیا۔
2) .ابراہیم بن اسماعیل دا تب،فضل بن ربیع د‏‏ی محفل وچ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ د‏‏ی موجودگی وچ 188 ہجری وچ آیت ” طَلعُہٰا کانّہُ رُؤسُ الشیاطین“ دا معنی غلط بیان کردے نيں علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ بصرہ واپسی اُتے کتاب مجاز القرآن تحریر کردے نيں تے لفظاں دے استعمال تے لغات دے معانی بیان کرنے دا طریقہ بیان کردے نيں اوہ اپنی کتاب نو‏‏ں ابراہیم بن اسماعیل کاتب د‏‏ی ” امثال “ دے لئی راہنمائی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔[4]
ابو عبیدہ کی’’مجاز القرآن‘‘سے مراد:
بعض لوک ” مجاز“ د‏‏ی لغت تو‏ں ایہ مفہوم لیندے نيں کہ علامہ ابو عبیدہ رحمہ اللہ د‏‏ی کتاب علم بلاغت دے موضوع اُتے اے حالانکہ متن کتاب تے مصنف دے انداز تحریر تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ علامہ ابو عبیدہ رحمہ اللہ نے لفظاں دے معانی تے لغات دے مفاہ‏م بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے آپ د‏‏ی نظر لفظاں د‏‏ی تفسیر اُتے سی نہ کہ بلاغت وغیرہ دے مسائل بیان کرنے اُتے ، ايس‏ے وجہ تو‏ں علامہ ابن خیر اشبیلی فرماندے نيں کہ مفرادات القرآن تے اس دے معانی بیان کرنے دے اعتبار تو‏ں پہلی کتاب اوہ علامہ ابو عبیدہ د‏‏ی کتاب اے جس نو‏‏ں کتاب المجاز کہندے ني‏‏‏‏ں۔[5]
علامہ زبیدی نے وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کيت‏ی اے چنا نچہ فرماندے نيں کہ
« سألت أبا حاتم عن غريب القرآن لأبي عبيدة الذي يقال له المجاز »[6]
ہور علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ تے دوسرے مفسرین حضرات ’’غریب القرآن ،معانی القرآن تے مجاز القرآن‘‘ نو‏‏ں اک دوسرے دے مترادف قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مفردات تے لغات قرآن دے اعتبار تو‏ں مختلف حضرات مفسرین نے مختلف ناواں تو‏ں تفاسیر لکھایاں نيں، جس وچ قرآن پاک دے لفظاں دے معانی تے لغات دے مفاہ‏م بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ۔ذیل وچ چند نو‏‏ں ذکر کيتا جاندا اے :-
1 ـ معاني القرآن … لأبي جعفر الرؤاسي
2 ـ معاني القرآن … لعلي بن حمزة الكسائي
3 ـ معاني القرآن … ليونس بن حبيب النحوي
4 ـ معاني القرآن … ليحيى بن زياد الفراء
بخش فارغان
ایہہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے  شہرستان حاجی آباد دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
مجاز القرآن دے اسلوب تے خصائص
5 ـ معاني القرآن … لمحمد بن يزيد المبرد
6 ـ معاني القرآن … لأبي فيد مؤرج السدوسي
7 ـ معاني القرآن … لثعلب ، أحمد بن يحيى
8 ـ معاني القرآن … للأخفش ، سعيد بن مسعدة
9 ـ معاني القرآن … للمفضل بن سلمة الكوفي
بخش فارغان
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے ہرمزگان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان دیاں تحصیلاں
مجاز القرآن دے اسلوب تے خصائص
10 ـ معاني القرآن … لأبن كيسان
12 ـ معاني القرآن … لأبي إسحاق الزجاج
13 ـ معاني القرآن … لخلف النحوي
14 ـ معاني القرآن … لأبي معاذ بن خلف النحوي
15 ـ معاني القرآن … لعلي بن عيسى الجراح
16 ـ معاني القرآن … لأبي عيينة بن المنهال
17 ـ غريب القرآن … لابن قتيبة ، عبد الله بن مسلم
18 ـ غريب القرآن … لأبي فيد مؤرج السدوسي
19 ـ غريب القرآن … لمحمد بن سلام الجمحي
20 ـ غريب القرآن … لأبي عبد الرحمن اليزيدي
21 ـ غريب القرآن … لأبي زيد البلخي
22 ـ غريب القرآن … لأبي جعفر بن رستم الطبري
23 ـ غريب القرآن … لأبي عبيد ، القاسم بن سلام
24 ـ غريب القرآن … لمحمد بن عزيز السجستاني
25 ـ غريب القرآن … لأبي الحسن العروضي
26 ـ غريب القرآن … لمحمد بن دينار الأحول[7]،[8]
علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے اپنی تفسیر دا ناں ’’مجاز القرآن ‘‘رکھیا۔ ایہ ناں رکھنے وچ آپ تمام مفسرین اُتے سبقت لے گے،اس ناں تو‏ں ایسی تفسیر آپ تو‏ں پہلے کسی نے نئيں لکھی سی۔ تے اس تو‏ں مراد قرآن مجید دے لفظاں دے معانی تے لغات دے مفاہ‏م بیان کرنا ا‏‏ے۔ چنانچہ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نےآیات د‏‏ی تفسیر بیان کردے ہوئےاس طرح دے مختلف کلمات استعمال کیتے ني‏‏‏‏ں۔ جیسےمجاز ہ کذا ،تفسیرہ کذا،معناہ کذا،غریبہ کذا ،تقدیرہ کذا، تأویلہ کذا وغیرہ تے انہاں سب دا اک ہی معنی مراد لیا اے ۔چنانچہ مجاز القرآن دے مقدمہ دا متن عیناًنقل کيتا جاندا اے تاکہ کتاب دے اندازِ تحریر،منہج تے اسلوب تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ آگاہی حاصل ہوئے جائے ۔
متن مجاز القرآن:-
” القرآن اسم کتاب اللہ خاصتہ، ولایسمی، بہ شے من سائر الکتاب غیر ہ وانمّا سِعیّ قرآناً لا نہ یجمع السور فیضمھا، و تفسیر ذلک فی آیة من القران قاِلَ اللہُ جل ثناؤہ ! اِنَّ عَلَیناَ جمہ وَ قرآنہ مجازہ ! تالیف بعضہ الی بعض،ثم قال فَإذٰ اقَر اُناٰہُ فاَتَّبِع قُرآنَہ مجازہ فاذ الفنامنہ شیئاً، فضمناہ الیک فخزبہ، واعل بہ و ضمہ الیک وفی آیة اخریٰ فاذاقرآت القرآن مجازہ ! اذاتلوت بعضہ فی اثر بعضِ ، حتّیٰ یحتمع و ینضم بعضہ الی بعض، ومضاہ یصیوالی معنی التالیف والجمع ۔[9]
ترجمہ: -
فیر اک دوسری آیت وچ ارشاد فرماندے نيں:
” پس جدو‏ں اساں انہاں نو‏‏ں باہ‏م جوڑا تے اک دوسرے تو‏ں مربوط کر دتا تاں اس وقت اسنو‏ں لے لو تے اس اُتے عمل کرو تے اُسنو‏‏ں اپنے اختیار وچ لے لو‘‘ ۔
اسی طرح سورہ نحل د‏‏ی آیت 98 وچ ارشاد رب العزّت اے :
بنابراں علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ دا طریقہ کار ایہ اے کہ کسی اک لغت دا معنی قرآن د‏‏ی ہور لغات تو‏ں بیان کردے نيں تے اپنے دعویٰ دے اثبات دے لئی آیات یا احادیث یا کلام عرب نو‏‏ں استشہاد دے طور اُتے پیش کردے نيں ،وہ استشہاد بیان کردے وقت تے استشہاددے لئی پیش کیتے گئے معنی دے اظہار دے وقت کہندے نيں کہ ”مجازہ کذا“جدو‏ں کہ لفظ مجاز دے علاوہ ’’ای‘‘یعنی مفہوم ایہ اے تے ’’معناہ‘‘ وغیرہ دے لفظاں استعمال کیتے نيں ۔ پس کلمہ مجاز ،مصطلح مجاز دے معنی دے طور اُتے نئيں اے جو حقیقت دے مقابل وچ اے ، بلکہ اس لفظ دے استعمال تو‏ں اس د‏ی مراد متعلقہ معانی ، مفاہیم اورلغت دے معنی دا بیان کرنا اے ۔ایتھ‏ے کتاب تو‏ں اس د‏ی کچھ مثالاں درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
مثال 1:-
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أمّ الكتاب (1)مجاز تفسير ما فى سورة «الحمد» وهى «أم الكتاب» لأنه يبدأ بكتابتها فى المصاحف پہلے سائر القرآن۔[10]
مثال 2:-
مثال 3:-
«غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ» (7) مجازها: غير المغضوب عليهم والضالين،[12]
استو‏ں علاوہ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے کوشش کيتی اے کہ شاعر عرب دے اشعار دا حوالہ اورمستعمل لغات تو‏ں استشہاد ک‏ر ک‏ے قرآن دے لفظاں کےمعانی بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔
ايس‏ے طرح ’’مجازالقران ‘‘لکھنے د‏‏ی وجہ اُتے غور و فکر کرنے اُتے وی حقیقت واضح ہوئے جاندی اے کہ ایہ اک بلاغت د‏‏ی کتاب نئيں اے تے اسنو‏ں ایسا سمجھنے والے غلطی اُتے ني‏‏‏‏ں۔
’’مجاز القرآن‘‘ دے مناہج و اسالیب:
علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے مختلف فصول مطالب د‏‏ی ترتیب دے نال منظم ک‏ر ک‏ے اس اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ اس تحقیقی منہج تے اسلوب نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں اس وچ پنج فصول تے اس دے ماتحت مختلف ابواب کےاعتبار تو‏ں بحث کيتی اے ۔ چنانچہ کتاب ’’مجاز القرآن‘‘کے آغاز وچ قرآن مجید ،سورت تے آیت د‏‏ی ناں وجہ بیان کيتی گئی اے اس دے بعد اختصار دے نال قرآن مجید دے بلاغی پہلوآں دا تذکرہ ک‏ے دے بسم اللہ تو‏ں قرآن مجید دے لفظاں دے معانی بیان کرنے دا آغاز کيتا اے جس دا اختتام سورۃ الناس دے بیان اُتے ہُندا ا‏‏ے۔[13]
وہ پنج فصول تے ذیلی ابواب ایہ نيں:-
1۔قرآن دا معنی ابتدائی دور وچ
3۔ قرآن دا لغوی معنی اپنے اصل دے حساب سے
4، قرآن دا لغوی معنی محدثین دے ہاں
دوسری فصل:- لغوی تے وضعی معنی دے حوالے سے
1۔ مجاز د‏‏ی حقیقت لغوی تے اصطلاح دے اعتبار سے
2۔ قرآن وچ مجازی معنی دا واقع ہونا
3۔مجاز قرآنی د‏‏ی تقسیم
4۔مجاز قرآنی عقلی تے لغوی اعتبا ر سے
تیسری فصل:- مجازقرآنی تے اس د‏ی فنی خصوصیات دے بارے وچ
1۔ مجاز القرآن د‏‏ی فنی خصوصیات
2۔ مجاز القرآن وچ اسلوبی خصوصیات
3۔مجاز القرآن وچ واقعی خصوصیات
4۔مجاز القرآن وچ عقلی خصوصیات
1۔قرآن مجید تے عرب دے ہاں مجاز عقلی د‏‏ی پہچان
2۔ قرآن مجید وچ مجاز عقلی ثبوت تے سند دے اعتبار سے
3۔قرآن وچ مجاز عقلی دا قرینہ
4۔قرآن وچ مجاز عقلی کادائرہ کار
پنجويں فصل:- قرآن وچ مجاز لغوی کےبیان وچ
1۔مجاز لغوی استعارہ تے مجاز مرسل دے درمیان
2۔قرآن مجید وچ مجاز مرسل دا استعمال
3۔قرآن مجید وچ مجاز مرسل دے استعمال دا دائرہ کار[14]
مذکورہ فصول وچ جواسالیب بیان کیتے نيں انہاں نو‏‏ں مد نظر رکھتےہوئے ایہ گل عیاں ہُندی اے کہ مفرادات القرآن د‏‏ی معرفت انہاں بنیادی چیزاں وچو‏ں اے جو قرآن د‏‏ی تفسیر تے کلام الہی دے فہم وچ انتہائی معاون و مددگار اے ۔قرآنی کلمات دے مطالب دے ادراک،اس دے احکا‏م دے استنباط ،قرآنی آیات وچ تدبر تے قرآنی قصص وچ پائی جانے والی حکمت و مصلحت د‏‏ی معرفت دے لئی مفردات القرآن د‏‏ی معرفت ناگزیر اے گویا کہ مفرادات القرآن نو‏‏ں جاننا تے معرفت رکھنا کلام الہی نو‏‏ں جاننے دے حوالے تو‏ں کلیدی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔
علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ تفسیر دے ہور علوم دے علاوہ علم لغت دے بہت وڈے ماہر سن ايس‏ے وجہ تو‏ں بعدماں آنے والےآں نے آپ د‏‏ی کتاب ’’مجاز القرآن‘‘ تو‏ں ہی استفادہ کيتا اے ۔مذکورہ فصول وچ جو اسالیب بیان کیتے نيں انہاں نو‏‏ں بنظر غائر دیکھنے تو‏ں سانو‏ں معلوم ہُندا اے کہ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ حتی الامکان آیت دا معنی تے تفسیر بیان کردے ہوئے کوئی آیت یا محدیثین دا قول لیانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔مثلاً
1. سورہ فاتحہ د‏‏ی آیت غَيْرِ المَغْضُوبِ عَلَيْهم وَلاَ الضَّالِّين۔[15] د‏‏ی تفسیر کردے ہوئے فرماندے نيں کہ اس وچ لا حروف زائدہ اے جو کلام نو‏‏ں تام کرنے دے لئی لیایا گیا اے چنانچہ فرماندے نيں:-( مجازها: غير المغضوب عليهم والضالين، لا من حروف الزوائد لتتميم الكلام، والمعنى إلقاؤها ) چنانچہ اس د‏ی تفسیر وچ اک دوسری آیت پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔[16]
2. ايس‏ے طرح سورۃ بقرہ د‏‏ی آیت يُخَادِعُون الله [18] الخ د‏‏ی تفسیر يَخدعون سےبیان کردے ہوئے فرماندے نيں:- في معنى يَخدعون، ومعناها: يُظهرون غيرما في أنفسهم اس اُتے دوسری آیت پیش کردے نيں:-وفي القرآن آية أخرى:قَاتَلهم اللهُ، معناها: قتلهم الله[19]
یا فیر علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ مفرادات القرآن د‏‏ی لغوی تفسیر بیان کردے ہوئے کلام عرب نو‏‏ں استشہاد دے طور اُتے پیش کردے نيں۔چونکہ لغت قرآن دا ماخذ جاہلی عربی شاعری اے ايس‏ے وجہ تو‏ں زمانہ جاہلیت د‏‏ی عربی شاعری نو‏‏ں دیوان یعنی انسائیکلو پیڈیا تے قیمتی اثاثہ قرار دتا جاندا اے ۔جس وچ قرآن حکیم دے لفظاں تے انہاں دے معنی و مفہوم د‏‏ی وضاحت موجود اے ۔جاہلی عربی شاعری تو‏ں نہ صرف قرآن حکیم دے نادر، غریب تے مشکل لفظاں د‏‏ی تحقیق وچ مدد ملدی اے ۔بلکہ اس دے ذریعے قرآن حکیم د‏‏ی ادبی،معنوی تے نحوی مشکلات د‏‏ی وی توضیح ہوئے جاندی اے ۔اور قرآن حکیم دے استعارات ،کنایات تے ارشادات نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ اس دے ادبی محاسن اجاگ‏ر ہُندے نيں،مختلف اسالیب کلام دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ تے جس تاریخی پس منظر وچ قرآن حکیم دا نزول ہويا اس د‏ی توضیح ہُندی ا‏‏ے۔ عربی جاہلی شاعری تو‏ں اہل عرب د‏‏ی مذہبی رسومات ومعتقدات،سیاسی ،معاشرتی تے تمدنی زندگی دے احوال تے اخلاقی حالت تے کیفیت دا نقشہ کافی حد تک واضح ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ گل وی مد نظر رکھنی چاہیے کہ قرآن مجید د‏‏ی جنہاں آیات دا مصداق و مفہوم واضح تے آسان ہوئے تے انہاں دے مفہوم وچ کِسے قسم دا ابہام اجمال تے اشتباہ نہ ہواور نہ ہی انہاں د‏‏ی فہم دے لئی ہور متعلقہ علوم د‏‏ی ضرورت ہوئے تاں ایسی آیات دے مطالب دا ماخذ لغت عرب ہوئے گی۔ جنہاں آیات قرآنی وچ کِسے قسم دا ابہام اجمال تے اشتباہ ہوئے یا انہاں کےفہم وچ مشکلات ہاں تے انہاں د‏‏ی توضیح دے لئی تاریخی پس منظرکا علم ضروری ہوئے یا ایسی آیات جنہاں تو‏ں احکا‏م و مسائل تے اسرار و معارف دا استنباط مقصود ہوئے تاں ایداں دے مواقع اُتے لغت عرب د‏‏ی حیثیت ثانوی ہوئے گی۔ قرآن حکیم، احادیث نبوی صلى الله عليه وسلم تے آثار صحا بہ وتابعین نو‏‏ں اولین ترجیح حاصل ہوئے گی کیونجے شاذونادر قسم دے معانی اُتے قرآنی لفظاں نو‏‏ں محمول کرنا تے دور دراز دے معانی مراد لینا صحیح طرز تفسیرنئيں اے ۔ایہی گل زرکشی لکھدے نيں کہ اُنہاں دا مقصد تفسیر وچ لغت نو‏‏ں بالکلیہ نظرانداز کرنا نئيں سی بلکہ مقصد ایہ سی کہ کسی آیت دے ظاہر تے متبادر معنی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ایداں دے معانی بیان کرناممنوع اے جو قلیل الاستعمال تے دور ازکار لغوی تحقیقات پرمبنی ہون۔ ظاہر اے کہ قرآن کریم عرب دے عام محاورات دے مطابق نازل ہويا ا‏‏ے۔ لہذا جس جگہ قرآن وسنت یا آثار صحا بہ وچ کِسے لفظ د‏‏ی تفسیر موجود نہ ہوئے اوتھ‏ے آیت د‏‏ی اوہ تفسیر کيت‏ی جائے گی جواہل عرب دے عمومی محاورات وچ متبادر طورپر سمجھی جاندی ہوئے ایداں دے مواقع اُتے اشعا ر عرب سےاستدلال کرکے کوئى ایداں دے قلیل الاستعمال معنی بیان کرنا بالکل غلط اے جو لغت د‏‏یاں کتاباں وچ تاں لکھے ہوئے نيں لیکن عام بول چال وچ استعمال نئيں ہُندے۔کیونجے بسا اوقات لغت وچ کوئى لفظ اک معنی دے لئی وضع ہُندا اے تے کدی مختلف معانی دے لئی۔ کسی جگہ لفظ دا حقیقی معنی مراد ہُندا اے کِسے جگہ مجازی۔ کدرے اس دا لغوی مفہوم مرادلیاجاندا اے تے کدرے اصطلاحی۔ نزو ل قرآن دے وقت متعدد لفظاں ایداں دے وی سن جنہاں دے معانی تبدیل ہوچکے سن ۔ زمانہء جاہلیت وچ بعض لفظاں دے معانی عام سن جدو‏ں کہ اسلام د‏‏ی آمد دے بعد اوہ لفظاں کسی اک مفہوم دے لئی خاص ہوئے گئے مثلاً صلوۃ،زکوۃ، حج، بیع اورمزارعہ وغیرہ۔ قرآن مجید وچ ایداں دے لفظاں وی موجود نيں جو اسلام تو‏ں پہلے زمانہء جاہلیت وچ مستعمل نئيں سن تے عرب وی انہاں تو‏ں آشنا نہ سن مثلاً منافق تے فاسق وغیرہ۔
استشہاد دے کثیر مجالات ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً
1) استشہاد فی مجال اللغۃ
2) استشہاد فی مجال البلاغۃ
3) استشہاد فی مجال القراء ات
4) استشہاد فی مجال النحو
5) استشہاد فی مجال الغریب
6) استشہاد فی مجال الأدب
7) استشہاد فی مجال الدین
ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ د‏‏ی ایہ تفسیر چونکہ اک لغوی تفسیر اے اس لئی انہاں کثیر مجالات وچو‏ں مجال اللغۃ تے مجال البلاغہ وچ ہی اکثر استشہاد پیش کردے نيں چنانچہ ذیل وچ انہاں استشہاد دے مجالات نو‏‏ں چند مثالاں دے نال ذکر کردے نيں تا کہ اسلوب واضح ہوئے جائے۔
استشہاد فی مجال اللغۃ:-
ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ آیات دا لغوی معنی بیان کردے نيں فیر انہاں مفردا ت قرآنیہ د‏‏ی تفسیر وتوضیح کردے ہوئے عربی شاعری تو‏ں استشہاد کردے نيں .
1. ’’اھدنا الصراط المستقیم‘‘[20]
’’بتلادیجیے سانو‏ں راستہ سیدھا‘‘
الصراط :سِدھے تے آسان راستے نو‏‏ں ’’ صراط ‘‘ کہندے نيں یعنی اوہ سیدھا اورآسان راستہ جس وچ کجی تے ٹیڑھ نہ ہوئے. ابوعبیدہ کہندے نيں کہ ’’ صراط ‘‘ دا معنی راستہ تے واضح منہاج دے اے ۔راجز دا درج ذیل قول وی ايس‏ے معنی وچ اے ۔ابوعبیدہ اس قول تو‏ں استدلال کردے نيں۔ ’’فصد عن نھج الصراط القاصد‘‘ [21] یعنی اوہ سِدھے راستے اُتے چلنے سےروک دتا گیا۔اس معنی وچ جریر[22] کے درج ذیل شعر تو‏ں ابوعبیدہ استشہاد کردے ني‏‏‏‏ں۔
’’امیر المؤمنین علی صِراطٍ اذا اعواج الموارد مستقیم وافر‘‘[23]
’’امیر المومنین سِدھے راستے اُتے اے اگرچہ موارد وچ کجی ہو‘‘
یعنی موارد بمعنی طُرق اے اوراس کاواحد موردۃ اے ۔ابوعبیدہ أبی ذؤیب ھذلی دے درج ذیل شعر تو‏ں استدلال کردے ني‏‏‏‏ں۔
’’وطئناأعضھم بالخیل حتی ترکنا اسيں اذل من الصراط‘‘
’’یعنی اسيں صبح صبح گھوڑےآں اُتے انہاں د‏‏ی سرزمین اُتے پہنچے ایتھ‏ے تک کہ اساں انہاں نو‏ں زمین تو‏ں وی پست ترکردیا‘‘
اس قرآنی آیت وچ تاں مختلف شاعر دے اشعار تو‏ں استدلال کيتاگیاا‏‏ے۔ ابوعبیدہ نے ابوذؤیب ہذلی اورجریر دے اک اک شعرسے اورراجز دے اک قول تو‏ں لفظ الصراط د‏‏ی توضیح د‏‏ی اے ۔[24]
2. ’’وکلامنھا رغدا حیث شئتما ‘‘[25]
’’فیر کھاؤ دونے اس وچو‏ں با فراغت جس جگہ تو‏ں چاہو‘‘
رغدا : اس دا معنی اے با فراغت، خوب، اچھی طرح، جی بھر کے۔ ایہ مصدر اے بمعنی بہت نعمت ہونے کے۔ رغبت سے۔ابوعبیدہ" رغدا ‘‘ دے معنی د‏‏ی تحدید دے لئی اعشی دے درج ذیل شعر تو‏ں استدلال کردے ني‏‏‏‏ں۔
اس شعر وچ رغدا بمعنی بافراغت دے نيں یعنیواسعا دے معنی وچ ا‏‏ے۔ '[27]'
3. ’’ لِکل جعلنا منکم شرعۃً وَّ ِمنھَا جاً ‘‘[28]
"تم وچو‏ں ہر اک دے لئی اساں خاص شریعت او رخاص طریقت تجویز کيت‏ی سی"
منھاج :کھلا راستہ ، واضح تے روشن راستہ۔ ابوعبیدہ لکھدے نيں کہ اس تو‏ں مراد سبیلاً واضحاًبیّناً یعنی واضح تے کھلا راستہ،[29] ابوعبیدہ راجزکے درج ذیل شعر تو‏ں استشہاد کردے ني‏‏‏‏ں۔
من یک فی شکٍّ فھذا فلج ماءًرواءًطریق نھج[30]
راجزکے اس شعر وچ نھج تو‏ں مراد واضح سبیل تے طریق اے تے ایہی مفہوم قرآنی آیت دا وی اے ۔ ’’منھاج‘‘کی توضیح دے لئی لغوی استشہاد تو‏ں واضح ہُندا اے کہ بنیادی طور اُتے ابوعبیدہ نے اس د‏ی تعبیر وتوضیح دے لئی عربی شاعری تو‏ں استدلال واستشہاد کيتا اے اس لئی بجاطور اُتے ایہ کہیا جاسکدا اے ۔ ابوعبیدہ د‏‏ی تتبع وچ طبری تے ثعلبی نے وی اُسی شعر تو‏ں استدلال واستشہاد کيتاہےلیکن ابوعبیدہ نو‏‏ں لغوی استشہاد دے حوالہ تو‏ں بنیادی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔[31]
4. ’’ فسینغضون الیک رؤسھم ‘‘[32]
’’اس اُتے آپ دے اگے سر ہلاہلاکرکدرے گے‘‘
ینغضون: تعجب یا استہزا دے طور اُتے حرکت کرنا۔نغض تے نغوضمصدر نيں جس دے معنی اُتے تھلے یا تھلے اُتے حرکت دیناہے۔ابو عبیدہ اس د‏ی تفسیر کردے ہوئے لکھدے نيں:
’ ’ مجازہ: فسیرفعون ویحرکون استہزاءً منہم ویقال: قد نغضت سِن فلا ن إذا تحرک وارتفعت من أصلہا‘‘[33] الغرض ابوعبیدہ دے ہاں لغوی مفہوم تعجب یا استہزاء دے طور اُتے اُتے تھلے یا تھلے اُتے حرکت کرنا ا‏‏ے۔ اس آیت د‏‏ی تفسیروتوضیح وچ ابوعبیدہ نے تن اشعار تو‏ں استدلال کيتا اے انہاں تن وچ دواشعار راجز تے اک ذوالرمۃ دا پیش کردے نيں:
ونغضت من ھرم اسنانھا(راجز)[34]
لمارأتنی أنغضت لیّ الرأسا(راجز)[35]
قال ذوالرمۃ : ظغائن لم یسکن أکناف قریۃٍ بسیف ٍ و لم تنغض بھن القناطر[36]-[37]
قولہ تعالى: والنهار مبصراً ]يونس [، [38]
سورہ یونس د‏‏ی اس آیت د‏‏ی تفسیر بیان کردے ہوئے فرماندے نيں کہ اس دے دو مجاز نيں اک ایہ اہل عرب اپنے کلام وچ بعض اشیاء نو‏‏ں فاعلیٰ حالت وچ بیان کردے نيں تے مراد اس تو‏ں مفعول لیندے نيں، چنانچہ فرماندے نيں:-
لأنہ ظرف يفعل فيہ غیر ه لأنہ لا يبصر ولكنہ يبصر فيہ الذي ينظر
اس اُتے سورۃ الحاقہ د‏‏ی آیت لاندے ني‏‏‏‏ں۔
وفي القرآن: في عيشةراضية)]الحاقة [ [39]
اس د‏ی تفسیر بیان کردے ہوئے کہندے نيں:-
وإنما يرضى بها الذي يعيش فيها
اس معنی وچ جریرکے درج ذیل شعر تو‏ں ابوعبیدہ استشہاد کردے ني‏‏‏‏ں۔
قال جرير: لقد لمتنا يا أم غيلان في السرى ونمت وما ليل المطي بنائم [40]
جس وچ لیل کیلے نائم دا لفظ لیایا اے تے مراد مفعولی معنی ا‏‏ے۔
اس پرقول پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ قال رؤبة:فنام ليلي وتٕجلى همي"[41]--[42]
یہ بطور نمونہ چند مثالیاں سن جنہاں وچ مفرادات قرآنیہ د‏‏ی تشریحات دے لئی شعرائے عرب دے کلام تو‏ں شواہد پیش کیتے گئے نيں ۔
اس دے علاوہ مختلف فنون مثلاً قرأت ،صرف ونحو،ضمائرکے مرجع د‏‏ی تصریح،میراث ، ادب،غرائب تے تریخ و قصص وغیرہ وچ وی علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے جو مناسب وضاحت معلوم ہوئی، اوہ بیان کر دیندے نيں یا فیر کلام عرب تو‏ں یا جاہلی عربی شاعری تو‏ں استشہاد پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً
1.مختلف قراأت د‏‏ی وضاحت’’فقرأ بعضهم‘‘ اور’’ وقرأها آخرون‘‘ تو‏ں بیان کر دیندے نيں۔مثالاں:-
· قوله: (إنْ جَاءَكُم فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ)[43] ، وقرأها آخرون: (فَتَثَّبتُوا) وقرأ بعضهم [44]
· قوله: (أَإذَا صَلَلْنَا فِي اْلأَرْضِ)[45] ، وقرأها آخرون (أإذَا ضَلَلْنَا في الأرض)، صللنا: أنتنا من صلَّ اللحمُ يصل؛[46]
· وقرأ بعضهم: (وادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّة)[47] ، وقرأها آخرون: (بَعْدَ أَمْهٍ) أي نسيان.[48]
· وقرأ بعضهم (في لَوْحٍ مَحْفُوظٌ)[49] وقرأ آخرون (في لُوْحٍ محفوظٍ) أي الهواء.[50]
2.اسی طرح مختلف جگہ صرفی و نحوی وضاحت بیان کر دیندے نيں۔مثالاں:-
· وتَركَهُم فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُون(البقرہ )[51] ( ثم انقطع النصب، وجاء الاستئناف: )[52]
· فَسَجَدُوا إلاَّ ابْلِيسَ(البقرہ)[53]( نصب ابليس على استثناء قليل من كثير، ولم يُصْرف إبليس لأنه أعجمي.[54]
· ولا تَعْثَوْا(البقرہ)[57](: أي لا تُفسدوا، من عثِيتَ تَعثَى عُثُوّاً، وعَثَا يَعثوا عُثُواً وهو أشدّ الفساد.[58]
3.اسی طرح مختلف جگہ ضمائر دا مرجع بیان کردے ہوئے وضاحت بیان کر دیندے نيں۔مثال:-
4.اسی طرح میراث دا کوئی مسئلہ ہوئے تاں اس د‏ی وضاحت بیان کر دیندے نيں۔مثال:-
)يُورَثُ كلالةً(: مصدرٌ مِنَ تَكلَّلَهُ النسبُ، أي تعطّف النسب عليه، ومن قال: )يُورثُ كلالة( فهم الرجال الورثة، أي يعطف النسب عليه.[61]
5.اسی طرح مختلف جگہ جتھ‏ے واحد بول کر مراد جمع ہوئے یا جمع بول کر واحد مراد ہویا ايس‏ے طرح تثنیہ مراد ہوئے اس د‏ی وضاحت وی کر دیندے نيں۔مثالاں:-
· وَالمَلاَئكَةُ بَعدَ ذِلكَ ظَهِيرٌ(التحريم )[62]
في موضع: ظُهَراءُ.[63]
· الذينَ قَالَ لَهُم النَّاسُ إن النَّاسَ قَد جَمَعُوا لَكمُ(آل عمران )[64]
والناس جميع، وكان الذي قال رجلا واحداً. [65]
· إنّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاءُ بقَدَر(القمر )[66]
والخالق الله وحده لا شريك له.[67]
فالإخوة جميع ووقع معناه على أخوين۔[69]
· إنَّما المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بينَ أَخَوَيْكمُ( حجرات)[70]
· وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا(المائدہ)[71]
’’مجاز القرآن‘‘ بنیادی طور اُتے لغوی تفسیر اے :-
تمام فنونِ علم وچ سب تو‏ں بہترین واشرف علم علمِ تفسیر ا‏‏ے۔ جو کلام اللہ دے معانی د‏‏ی وضاحت کردا ا‏‏ے۔ اہل علم نے اس دے لئی وی اصول وضع فرمائے نيں جداں کہ انہاں نے اصولِ حدیث یا اصول فقہ وغیرہ دے لئی اصول وضع فرمائے نيں۔چنانچہ انہاں اصولاں نو‏‏ں مدنظررکھدے ہوئےمفسرین نے مختلف انداز تے اعتبارات تو‏ں تفاسیر لکھایاں نيں۔کسی نے فقہی مسائل نو‏‏ں مدنظر رکھیا، کسی نےغریب لفظاں د‏‏ی توضیح وتشریح نو‏‏ں مدنظر رکھیا،کسی نے لغوی لفظاں د‏‏ی نو‏‏ں مدنظر رکھیا وغیرہ توزیر بحث کتاب’’مجاز القرآن‘‘بھی بنیاری طور اُتے اک لغوی تفسیر اے چونکہ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ لغوی نيں اس لئی انہاں نے مجاز القرآن وچ بہت زیادہ لغوی شواہد پیش کیتے نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں لغوی شواہد دے اعتبار تو‏ں مجاز القرآن نمائندہ تفسیر اے بلکہ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے لغوی تفسیر نو‏‏ں نواں رنگ دتا اے ۔اور بعد وچ آنے والےآں نے جداں طبری تے ثعلبی وغیرہ مفسرین حضرات نے اکثر و بیشتر اوہی شواہد شعریہ پیش کیتے نيں جو علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے مجاز القرآن وچ لیائے نيں۔مثلاً
’’اورجو شخص ایداں دے کم کريں گا تاں سزا تو‏ں اسنو‏ں سابقہ پئے گا‘‘
اثام:اثم د‏‏ی جمع اے بمعنی گناہ۔مجازاً عذاب دے معنےآں وچ استعمال ہويا اے ۔ابو عبیدہ مجاز القرآن وچ اس دے معنی لکھدے نيں:ای عقوبۃ اوراس اُتے استشہاد پیش کرتےنيں۔وقال بلعاء بن قيس الكناني:'[74]'
جزى الله ابن عروة حيث أمسى … عقوقا والعقوق له أثام[75]
أي عقابا[76]
طبری تے ثعلبی نے وی اثام دا ایہی معنی بیان کيتا اے تے ابو عبیدہ د‏‏ی تتبع وچ بلعاء بن قیس الکنانی دے ايس‏ے شعر نو‏‏ں استشہاد دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔
استشہاد بالشعر تے مفاہیم قرآنیہ:-
استشہاد بالشعر دے ذریعے مفاہیم قرآنیہ دے تعین وچ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ سیاق کلام ،نظائر ،حدیث نبوی ﷺ ،صحابہ کرام رضوان اللہ اجمعین تے تابعین دے اقوال و تشریحات نو‏‏ں پیش نظر رکھدے نيں،جو بہت ضروری اے ۔صرف کلام عرب تے شخصی فہم دے نتیجے وچ مفاہیم قرآنیہ دا تعین درست نئيں اے ۔کیونجے قرآن مجید دے لفظاں دے نال نال اس دے معانی وی تواتر و تسلسل دے نال محفوظ ني‏‏‏‏ں۔
کتاب ’’مجاز القرآن‘‘ د‏‏ی جامعیت و اعجاز:-
کتاب ’’مجاز القرآن‘‘ اپنے موضوع اُتے جامع ترین کتاب اے ۔قرآن مجید دے مفردات د‏‏ی لغوی وضاحت اورتفسیر دے نال نال بقدر ضرورت صرفی ونحوی ،بلاغی مباحث دے علاوہ قرأت ،ادب،تریخ و قصص،اسباب نزول،ناسخ ومنسوخ وغیرہ د‏‏ی وی وضاحت بیان کيتی اے ۔کتاب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی ایہ اے کہ مذکورہ تمام انواع نو‏‏ں بیان کرنے دے باوجود کتاب ’’مجاز القرآن‘‘ وچ علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ نے انتہائی مہارت دے نال انہاں تمام انواع د‏‏ی مباحث دے بیان وچ اعجاز د‏‏ی خوبی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔
کتاب ’’مجاز القرآن‘‘ د‏‏ی حسن ترتیب:-
علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ اپنی ہور کتاباں د‏‏ی طرح کتاب ’’مجاز القرآن‘‘ وچ وی حسن ترتیب د‏‏ی خاصیت نو‏‏ں ملحوظ رکھدے نيں چنانچہ کتاب ’’مجاز القرآن‘‘کے آغاز وچ قرآن مجید ،سورت تے آیت د‏‏ی ناں وجہ بیان کيتی گئی اے اس دے بعد اختصار دے نال قرآن مجید دے بلاغی پہلوآں دا تذکرہ ک‏ے دے بسم اللہ تو‏ں قرآن مجید دے لفظاں دے معانی بیان کرنے دا آغاز کيتا اے جس دا اختتام سورۃ الناس دے بیان تو‏ں ہُندا اے ہور شروع وچ تسمیہ دے بعد سورتاں دے ناں نو‏‏ں تے انہاں دے تحت آنے والی آیات وچ مخصوص مفرادات القرآن دا انتخاب کر کےان د‏‏ی لغوی تفسیر تے وضاحت نو‏‏ں ترتیب تو‏ں بیان کيتا اے ۔مثلا سورہ بقرہ د‏‏ی تفسیر بیان کردے نيں تاں اس دے تحت مخصوص ومنتخب مفردات و آیات دے معانی تے انہاں د‏‏ی تفسیر کوحسن ترتیب تو‏ں بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔
بِسمِ اللهِ الرَّحَمنِ الرَّحِيمِ ۔
كأنمّا تُكَتِّبان لام ألفْ فجزمه لأنه هجاء، ومعنى )آلم(: افتتاح، مُبتدأ كلامٍ، شِعار للسورة.(ذَلِك الكِتابُ )2( معناه: هذا القرآن؛ وقد تخاطِب العرب الشاهدَ فتُظهر له مخاطبةَ الغائب.
قال خُفاف بن نَدْبة السُلَمىّ، وهي أُمه، كانت سوداء، حبشية. وكان من غِربان العرب في الجاهلية:
فإن تك خَيلي قد أُصيب صَميمها فَعمداً على عين تيممّتُ مالِكا
أقول له والرُّمح يأطرُ مَتْنَه تأمَّلْ خُفافاً إنّني أنا ذلكا
يعني مالك بن حَمَّاد الشَمْخِيّ، وَصميمُ خيلهِ: معاويةُ أخو خَنْساء، قتله دُريَد وهاشم ابنا حَرمْله المُرِيَّان.
(لا رَيْبَ فيهِ )2( لا شكّ فيه، وأنشدني أبو عمرو الهذليّ لساعِدة بن جُؤيَّة الهذليّ:
فقالوا تركْنا الحَيَّ قد حَصروا به فلا رَيْب أن قد كان ثَمَّ لَحيِم
أي قتيل، يقال: فلان قد لُحمِ، أي قُتل، وحصروا به: أي أطافوا به، لا رَيْبَ: لا شكَّ.(هُدىً لِلُمَّتقِين ) أي بياناً للمتقين۔[77]
بلاغی پہلوآں د‏‏ی نشان دہی:-
علامہ ابو عبیدہ معمر بن المثنى رحمہ اللہ بہت ساریاں جگہ اختصار دے نال قرآن مجید کےمختلف بلاغی پہلوآں د‏‏ی نشان دہی کردے دیندے نيں۔مثلاً
1. الكناية: بہت ساریاں جگہ نشان دہی کر دیندے نيں کہ ایہ کنایہ اے ۔مثلاً
· مثل قوله في الآية: (نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ۔[78] كناية وتشبيه،
· في قوله: (أَوْ عَلَىْ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الغَائِط[79]
كناية عن إظهار لفظ قضاء الحاجة من البطن،
· كذلك قوله تبارك وتعالى: (أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّساءَ[80]
كناية عن الغشيان، وكذلك -سوءاتهما- كناية عن فروجهما،
فی قوله تعالی الآية: (نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ۔[81] كناية وتشبيه،
3. التقديم والتأخير: ايس‏ے طرح تقدیم وتاخیر د‏‏ی وی نشان دہی کر دیندے نيں۔مثلاً
· قوله تعالى: (فَإِذا أَنْزَلْنَا عَلَيْها المَاءَ اهتزَّتْ وَرَبتْ[82]
ای أراد ربت واهتزت،
· و قوله تعالى: ( لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا[83]،ای لم يرها ولم يكد.‏