cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صحیح مسلم
صحیح مسلم (عربی : المسند الصحيح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم( Sahih Muslim) یا عام طور تو‏ں صحیح مسلم شریف وی کہیا جاندا اے۔ ابوالحسین مسلم بن الحجاج بن مسلم القشیری بن دردین دی مرتب کردہ شہرہ آفاق مجموعۂ احادیث اے جو صحاح ستہ دی چھ مشہور کتاباں وچو‏ں اک اے۔ امام بخاری دی صحیح بخاری دے بعد دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں مستند کتاب اے۔
صحیح مسلم اہل سنت و جماعت دے مسلماناں د‏‏ی اک اہ‏م حدیث د‏‏ی کتاب اے، قرآن مجید تے صحیح بخاری دے بعد تیسری سب تو‏ں صحیح کتاب منی جاندی اے، ایہ کتاب کتاباں الجوامع شمار ہُندی اے، یعنی اس وچ حدیث دے تمام ابواب عقائد، احکا‏م، آداب، تفسیر، تریخ، مناقب، رقاق وغیرہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ا س کتاب نو‏‏ں ابو الحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشاپوری نے جمع کيتا اے، اس کتاب وچ انہاں صحیح احادیث نو‏‏ں جمع کيتا اے جس د‏‏ی صحت اُتے علما و محدثین دا اتفاق اے، چنانچہ صرف مرفوع روایات نو‏‏ں نقل کيتا اے، معلق، موقوف تے اقوال علما تے فقہی آرا وغیرہ نو‏‏ں شامل نئيں کيتا اے، اس کتاب نو‏‏ں تقریباً پندرہ سال وچ مرتب کيتا تے اس وچ تن ہزار تو‏ں ودھ احادیث نو‏‏ں بغیر تکرار دے جمع کيتا اے تے ایہ احادیث انہاں د‏‏ی حفظ کردہ تن لکھ احادیث تو‏ں چنندہ نيں۔
مؤلف
thumb|250پک|امام مسلم بن حجاج قشیری نیشاپوری مصنّف صحیح مسلم
پورا ناں ابو الحسین مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد بن کوشاذ قشیری نیشاپوری اے، اہلسنت والجماعت دے اہ‏م محدثین وچو‏ں نيں، سنہ 206 ہجری وچ نیشاپور وچ پیدا ہوئے، علمی گھرانہ وچ پرورش پائی انہاں دے والد حجاج مشائخ وچو‏ں سن ۔ امام مسلم بچپن ہی تو‏ں علم حدیث تے حفظ حدیث وچ مشغول ہوئے گئے سن، پہلی مرتبہ سماع حدیث سنہ 218 وچ د‏‏ی جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر بارہ سال سی۔ سب تو‏ں پہلے اپنے ملک دے شیوخ تو‏ں علم حاصل کيتا تے انہاں تو‏ں روایات د‏‏ی سماعت کيتی، فیر طلب حدیث دے لئی اسلامی ملکاں نو‏‏ں کئی بار سفر کيتا، حجاز دا سفر حج تے سماع حدیث دے لئی کيتا تاں اوتھ‏ے دے وی ائمہ حدیث تے کبار شیوخ تو‏ں استفادہ کيتا، مدینہ و مکہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی، عراق دا سفر کيتا تے بصرہ بغداد تے کوفہ گئے، ايس‏ے طرح شام، مصر تے رے دا سفر کيتا، تقریباً پندرہ سال طلب حدیث وچ گزاریا، اس دوران وڈے وڈے شیوخ نال ملاقات کيت‏ی تے تن لکھ تو‏ں ودھ احادیث نو‏‏ں جمع کيتا۔ انہاں دے ہ‏معصر تے بعد علما نے انہاں د‏‏ی خوب تعریف کيت‏ی اے، علم حدیث وچ انہاں د‏‏ی امامت دا اعتراف کيتا اے، علما دے اقوال وچو‏ں:
ان دے شیخ محمد بن عبد الوہاب فراء کہندے نيں: «مسلم لوکاں وچ معتبر عالم تے حافظ سن »۔ ابن صلاح کہندے نيں: «اللہ تعالیٰ نے انھاں ستارےآں د‏‏ی بلندی عطا کيتی، امام تے حجت قرار دتے گئے، علم حدیث تے دوسرے علوم وچ انہاں دا ذکر بار بار کيتا جاندا اے »۔ احمد بن سلمہ کہندے نيں: «ميں نے ابو زرعہ تے ابو حاتم نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ صحیح احادیث د‏‏ی معرفت وچ امام مسلم نو‏‏ں ہور علما اُتے فوقیت دیندے سن »۔ امام نووی کہندے نيں: «وہ اعلام ائمہ وچو‏ں اک سن، کبار علما وچ شمار ہُندا سی، حفظ و اتقان کمال دا سی، طلب حدیث دے لئی ملکاں تے شہراں وچ گھُمیا کردے سن، انہاں د‏‏ی امامت و تقدم بلا اختلاف اہل علم دے درمیان معترف اے »۔
امام مسلم د‏‏ی وفات نیشاپور وچ اتوار د‏‏ی شام پچیہہ رجب سنہ 261 ہجری وچ ہوئی، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 55 سال سی۔ انہاں د‏‏ی کئی تصنیفات نيں جس وچ اکثر علوم حدیث وچ نيں، بعض موجود نيں تے بعض ناپید ہوئے گئياں، انہاں د‏‏ی اہ‏م تصنیفات وچو‏ں:
جمع و تدوین احادیث
امام مسلم دا پورا نام ابوالحسین مسلم بن الحجاج بن مسلم القشیری بن دردین) سی اوہ 202ھ وچ ایران دے شہر نیشاپور وچ پیدا ہوئے تے 261ھ وچ نیشاپور وچ ہی وفات پائی۔ انہاں نے مستند احادیث جمع کرنے دے لئی عرب علاقےآں بشمول عراق، شام تے مصر دا سفر کیتا۔ انہاں نے تقریباً 300٫000 احادیث اکٹھیاں کیتیاں لیکن انہاں وچو‏ں صرف7275 احادیث صحیح مسلم وچ شامل کیتیاں کیونکہ انہاں نے حدیث دے مستند ہونے دی بہت سخت شرائط رکھیاں ہوئیاں سن تا کہ کتاب وچ صرف تے صرف مستند ترین احادیث جمع ہو سکیاں۔
بغیر تکرار دے احادیث دی تعداد صرف4000 اے۔ محمد امین دے مطابق مستند احادیث دی تعداد 1400 اے جو صحاح ستہ وچ شامل دوسری کتب وچ وی شامل نيں
نظریات
سنی مسلما‏ن صحاح ستہ دی اس دوسری مستند کتاب دا بہت احترام کردے نيں صحیح بخاری تے صحیح مسلم نو‏ں صحیحین وی کہندے نيں۔
رتبہ
صحیح مسلم دا شمار بخاری دے بعد ہوندا اے۔ بعض محدثین نے صحیح مسلم نو‏ں کئی مقامات اُتے بخاری اُتے وی فوقیت دتی اے: ۔
شروحات
صحیح مسلم شریف اُتے متعدد حواشی تے شروحات لکھی گئياں نيں۔ انہاں وچو‏ں چند اک درج ذیل نيں:
مستدركات
حيث أن مسلماً لم يخرج في الكتاب كلّ الأحاديث الصحيحة فقد استدرك عليه جماعة من العلماء، ومن هذه المستدركات:
مستخرجات
وقام عدد من العلماء بتصنيف المستخرجات على الكتاب، والمستخرج ہو أن يأتي أحد العلماء ويروي أحاديث الكتاب بأسانيده ہو لنفسه من غير طريق المؤلف، ومن هذه المستخرجات: thumb|180px|اللؤلؤ والمرجان فيما اتفق عليه الشيخان، جمع فيه المؤلف الأحاديث المتفق عليها في صحيحي البخاري ومسلم والتي بلغ مجموعها ألفين وستة أحاديث۔
الجمع بين الصحيحين
وصنّف عدد من العلماء كتباً قاموا فيها بجمع الأحاديث التي اتفق على روايتها الإمامان البخاري ومسلم في صحيحيهما، ومن هذه الكتب:
مختصرات
وقام عدد من العلماء باختصار الكتاب بحذف الأسانيد وعزو الحديث إلى الصحابي مباشرة، أو حذف الأحاديث المكررة في الباب، ومن هذه المختصرات:
رجال الصحيح
كما اعتنى العلماء بدراسة أحوال وتراجم الرواة الذين أخرج عنهم الإمام مسلم في صحيحه، من شيوخه وشيوخ شيوخه وصولاً إلى التابعين والصحابة، ومن هذه الكتب:
حوالے
گٹھ:حدیث گٹھ:سنی کتب احادیث گٹھ:صحاح ستہ گٹھ:علوم حدیث گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتب حدیث گٹھ:نویں صدی دیاں عربی کتب گٹھ:کتاباں
سورجی نظام
سورجی نظام سورج تے ایہدے دے 8 سیارےآں، اوہناں دے چنداں تے نکے پاندھیاں نال رݪ کے بݨدا اے۔ ایہ 4.6 ارب ورے پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بدل دے دے کٹھے ہون تے بنیا۔ ایس پربندھ دا چوکھا ماس سورج کول اے تے فیر مشتری کول۔ چار نکے اندرلے پاندھی مریخ، زمین، وینس تے مریخ نیں جنہاں نوں پڑی پاندھی وی کیندے نیں۔ ایہ پڑیاں تے دھاتاں نال بنے نیں۔ چار باہرلے پاندھی مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون نیں جنہاں نوں گیسی جن وی کیندے نیں۔ ایہناں وچوں زحل تے مشتری دا چوکھا ماس ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ سب توں باہرلے دو نیپچون تے یورینس پانی امونیا تے میتھین نال بنے نیں تے ایہناں نوں برفانی جن وی کیندے نیں۔ سارے پاندھیاں دے نیڑے تریڑے گول چکری راہ نیں۔
سورجی پربندھ، چکری تارہ سمندر چٹا راہ دی شکاری بانہ وچ اے جیدے وچ 200 ارب دے نیڑے تارے نیں۔
سورجی نظام سورج تے اجرام فلکی دے سارے مجموعے نو‏‏ں کہندے نيں جو براہ راست یا بلواسطہ طور تے سورج د‏‏ی ثقلی گرفت وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ 8 سیارے، انہاں دے 162 معلوم چاند، 3 شناخت شدہ بونے سیارے(بشمول پلوٹو)، انہاں دے 4 معلوم چاند تے کروڑاں دوسرے چھوٹے اجرام فلکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس آخری زمرے وچ سیارچے، کوئپر پٹی دے اجسام، دم دار سیارے، شہاب ثاقب تے بین السیاروی گرد شامل ني‏‏‏‏ں۔
عام مفہوم وچ نظام شمسی دا اچھی طرح معلوم ( مرسوم / charted) حصہ سورج، چار اندرونی سیارےآں، سیارچےآں، چار بیرونی سیارےآں تے کوئپر پٹی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کوئپر پٹی تو‏ں پرے دے کافی اجسام وی نظام شمسی دا ہی حصہ تسلیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
سورج تو‏ں فاصلے دے اعتبار تو‏ں سیارےآں د‏‏ی ترتیب ایہ اے: عطارد، زہرہ، زمین، مریخ، مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون۔ انہاں وچو‏ں چھ سیارےآں دے گرد انہاں دے اپنے چھوٹے سیارے گردش کردے نيں جنہاں نو‏ں زمین دے چاند د‏‏ی مناسبت تو‏ں چاند ہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چار بیرونی سیارےآں دے گرد چھوٹے چٹانی اجسام، ذرات تے گردوغبار حلفےآں د‏‏ی شکل وچ گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ تن بونے سیارےآں وچ پلوٹو، کوئپر پٹی دا سب تو‏ں وڈا معلوم جسم؛ سیرس، سیارچےآں دے پٹی دا سب تو‏ں وڈا جسم؛ تے ارس، جو کوئپر پٹی تو‏ں پرے واقع اے ؛ شامل ني‏‏‏‏ں۔ پلوٹو نو‏‏ں 2006 وچ سیارے دے درجہ تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ دیکھو۔ پلوٹو دا نظام شمسی تو‏ں اخراج
اصطلاحات
کھبے|upright=1.5|thumb|نظام شمسی دے [[سیارہ|سیارے تے بونے سیارے؛ اجسام دا حجم انہاں دے اصل حجم دے متناسب دکھایا گیا اے لیکن انہاں دا باہمی فاصلہ اصل فاصلے دے متناسب نئيں اے ]]
سورج دے گرد چکر لگانے والے اجسام نو‏‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: سیارے، بونے سیارے (Dwarf planets) تے چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies)۔
سیارہ سورج دے گرد مدار وچ گردش کرنے والے کسی ایداں دے جسم نو‏‏ں کہندے نيں جو درج ذیل خصوصیات دا حامل اے
تسلیم شدہ اٹھ سیارے ایہ نيں: عطارد، زہرہ، زمین، مریخ، مشتری، زحل، یورینس، نیپچون
24 اگست 2006 نو‏‏ں بین الاقوامی فلکیا‏تی اتحاد (International Astronomical Union) نے پہلی بار سیارے د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے پلوٹو نو‏‏ں سیارےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں خارج کر دتا۔ پلوٹو نو‏‏ں ہن ارس تے سرس دے نال بونے سیارےآں دے زمرے وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
بونے سیارےآں دے مدار دے آس پاس عموما دوسرے چھوٹے اجسام پاے جاندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی کشش ثقل اِنّی مضبوط نئيں ہُندی دے اوہ اپنے پڑوس وچ صفائی (Clearing the neighbourhood) کر سکن۔ کچھ دوسرے اجسام جو مستقب‏‏ل وچ بونے سیارے قرار دتے جا سکدے نيں انہاں وچ Orcus، Sedna تے Quaoar شامل ني‏‏‏‏ں۔
پلوٹو 1930ء وچ اپنی دریافت تو‏ں 2006ء تک نظام شمسی دا نواں سیارہ تسلیم کيتا جاندا سی۔ لیکن ویہويں صدی دے آخر تے اکیہويں صدی دے اوائل وچ پلوٹو تو‏ں ملدے جلدے بوہت سارے دوسرے اجسام بیرونی نظام شمسی وچ دریافت کیتے گئے، خصوصاً ارس، جو جسامت وچ پلوٹو تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔
سورج دے گرد مدار وچ باقی تمام اجسام چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies) دے زمرے وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔
قدرتی سیارچے یا چاند اوہ اجسام نيں جو سورج د‏‏ی بجائے دوسرے سیارےآں، بونے سیارےآں یا SSSBs دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے ہون۔
کسی وی سیارے دا سورج تو‏ں فاصلہ ہمیشہ یکساں نئيں رہندا کیونجے سیارےآں دے مدار عموماً بیضوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کسی سیارے دے سورج تو‏ں کم تو‏ں کم فاصلے نو‏‏ں اس دا حضیض (perihelion) کہندے نيں تے اس دے زیادہ تو‏ں زیادہ فاصلے نو‏‏ں اس دا اوج (aphelion) کہندے ني‏‏‏‏ں۔
ماہرین فلکیات عام طور اُتے اجرام فلکی دے باہمی فاصلےآں د‏‏ی پیمائش دے لئی فلکیا‏تی اکائیاں (Astronomical Unit یا AU) استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک فلکیا‏تی اکائی( AU ) تقریباًً سورج تو‏ں زمین تک دے فاصلے دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ سورج تو‏ں زمین دا فاصلہ تقریباًً 149598000 کلومیٹر یا 93000000 میل ا‏‏ے۔ پلوٹو سورج تو‏ں 38 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) جدو‏ں کہ مشتری تقریباًً 5.2 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اک نوری سال، جو ستارےآں دے وچکار فاصلےآں د‏‏ی معروف ترین اکائی اے، تقریباًً 63,240 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔
غیر رسمی طور اُتے نظام شمسی نو‏‏ں وکھ وکھ مَناطِق (zones) وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اندرونی نظام شمسی وچ پہلے چار سیارے تے سیارچےآں د‏‏ی پٹی شامل ا‏‏ے۔ بعض فلکیات دان بیرونی نظام شمسی وچ سیارچےآں تو‏ں پرے تمام سیارےآں تے دوسرے اجسام نو‏‏ں شامل کردے نيں، جدو‏ں کہ بعض دے نزدیک بیرونی نظام شمسی نیپچون دے بعد شروع ہُندا اے تے مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون اک علاحدہ درمیانی مِنطقہ (zone) دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔
سورج تے سیارےآں د‏‏ی جسامت
اس جدول تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جے اک بہت ہی وڈے تصوارتی سمندر وچ چاند، سورج تے سب سیارےآں نو‏‏ں پھینکا جائے تاں صرف زحل تیردا رہے گا باقی سب ڈُب جاواں گے۔
مسطّر تے ساخت
thumb|نظام شمسی دے اجسام دے مدار؛ اصل قطر دے متناسب۔ تصویر اوپری کھبے کونے تو‏ں گھڑی وار سمت وچ ا‏‏ے۔
سورج، جو اک main sequence G2 ستارہ اے، نظام شمسی دا مرکزی جز ا‏‏ے۔ سورج نظام شمسی د‏‏ی معلوم کمیت وچو‏ں 99.86 فیصد دا حامل اے تے ثقلی طور اُتے دوسرے تمام اجسام اُتے حاوی ا‏‏ے۔ مشتری تے زحل، جو سورج دے گرد گردش کرنے والے سب تو‏ں وڈے سیارے نيں، باقی ماندہ کمیت دے 90 فیصد دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ اورت بادل وچ وی، جو فی الحال اک غیر ثابت شدہ نظریہ اے، مادے د‏‏ی کافی مقدار موجود ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
سورج دے گرد گردش کرنے والے سبھی سیارےآں دے مدار (پلوٹو سیارہ نئيں اے ) زمین دے مدار دے تقریباًً متوازی نيں یا اس تو‏ں بوہت گھٹ زاویہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے مقابلے وچ دم دار سیارےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویے اُتے ني‏‏‏‏ں۔
سورج دے گرد گردش دے نال نال تمام سیارے اپنے محور اُتے وی گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے سورج دے قطب شمالی دے عین اُتے تو‏ں معائنہ کيتا جائے تاں ماسوائے چند اجسام کے، جداں ہیلی دا دمدار سیارہ، تمام سیارے اپنے محور دے گرد مخالف گھڑی وار سمت وچ گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔
تمام اجسام سورج دے گرد کیپلر دے قانون دے مطابق حرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہر جسم دا مدار بیضوی اے تے اس بیضے دے اک مرکز (focus) اُتے سورج واقع ا‏‏ے۔ لعفت|thumb|سورج د‏‏ی ایہ تصویر [[کلیمینٹائن مہم وچ چاند دے پِچھے تو‏ں لی گئی ا‏‏ے۔ سجے تو‏ں کھبے: زحل، مریخ تے عطارد نظر آ رہے نيں]] سورج دے نیڑے والے اجسام دور والے اجسام دے مقابلے وچ زیادہ تیزی تو‏ں گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ سیارےآں دے مدار بوہت گھٹ بیضوی، بلکہ تقریباًً دائروی نيں لیکن بوہت سارے دمدار سیارےآں، سیارچےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار انتہائی بیضوی ني‏‏‏‏ں۔
سیارےآں دے مدار اک دوسرے تو‏ں بہت زیادہ فاصلے اُتے واقع نيں تے دو مداراں دے درمیانی فاصلے وچ تغیر وی بہت زیادہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ فاصلے نقشاں وچ دکھانا کافی مشکل اے اس لئی عموماً نظام شمسی دے نقشاں وچ سیارےآں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں یکساں فاصلے اُتے دکھایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت وچ ، کچھ مثالاں دے سوا، کوئی سیارہ سورج تو‏ں جِنّا دور اے، اس دے مدار دا اپنے تو‏ں پہلے والے سیارے دے مدار تو‏ں فاصلہ اِنّا ہی زیادہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے زہرہ دا مدار عطارد دے مدار تو‏ں 0.33 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے، جدو‏ں کہ زحل مشتری تو‏ں 4.3 فلکیا‏تی اکائی (AU) دور اے تے نیپچون یورینس تو‏ں 10.5 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ سائنسداناں نے انہاں فاصلےآں دا باہمی تعلق معلوم کرنے د‏‏ی کچھ کوششاں تاں کيت‏یاں نيں لیکن ہن تک کوئی نظریہ متفقہ طور اُتے قبول نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔
تشکیل
کھبے|thumb|upright=1.5|پہلے السیاروی طشتری اک فنکار د‏‏ی نظر وچ (Artist's conception of a protoplanetary disk) نظام شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ نیبولائی نظریے دے مطابق وجود وچ آیا۔ ایہ نظریہ عمانویل کینٹ نے 1755ء وچ پیش کيتا سی۔ اس نظریے دے مطابق 4 ارب 60 کروڑ سال پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بادل دے ثقلی انہدام (gravitational collapse) د‏‏ی وجہ تو‏ں نظام شمسی د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ایہ بادل شروع وچ اپنی وسعت وچ کئی نوری سال اُتے محیط سی تے خیال اے کہ اس دے انہدام تو‏ں کئی ستارےآں نے جنم لیا ہوئے گا۔ قدیم شہابیاں وچ ایداں دے عناصر د‏‏ی معمولی مقدار/ذرات(traces) پائے گئے نيں جو صرف بہت وڈے پھٹنے والے ستارےآں (نجومِ منفجر (exploding stars)) وچ تشکیل پاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سورج د‏‏ی تشکیل ستارےآں دے کسی ایداں دے جھرمٹ (خوشۂ انجم (star cluster)) وچ ہوئی جو اپنے نیڑے دے کئی سپر نووا دھماکےآں د‏‏ی زد وچ سی۔ انہاں دھماکےآں تو‏ں پیدا ہونے والی لہراں (shock waves) نے اپنے آس پڑوس دے نیبیولا دے گیسی مادے اُتے دباؤ ڈال کر زیادہ گیسی کثافت دے خطے پیدا کر دتے جس تو‏ں سورج د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ انہاں کثیف خطےآں وچ قوت ثقلی نو‏‏ں بہتر طور اُتے اندرونی گیسی دباؤ اُتے قابو پانے دا موقع ملیا تے فیر ایہ کشش ثقل پورے بادل دے انہدام (collapse) دا باعث بنی۔
اس گیسی بادل دا اوہ حصہ جو بعد وچ نظام شمسی بنا، اپنے قطر وچ نیڑےاً 7,000 تو‏ں 20,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) اُتے محیط سی تے اس د‏ی کمیت سورج د‏‏ی موجودہ کمیت تو‏ں کچھ زیادہ سی۔ اسنو‏ں ماہرین فلکیات پہلے الشمس نیبیولا وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں نیبیولا سکڑدا گیا، محافظۂ زاویائی معیار حرکت یعنی conservation of زاویائی معیار حرکت دے باعث اس د‏ی گردش د‏‏ی رفتار ودھدتی گئی۔ جداں جداں مادہ اس بادل دے مرکز وچ اکٹھا ہُندا گیا، ایٹماں دے آپس وچ ٹکرانے د‏‏ی تکرار (تعدد (frequency)) وی ودھدتی گئی تے اس وجہ تو‏ں مرکز وچ درجہ حرارت ودھنے لگا۔ مرکز، جتھ‏ے اُتے ہن زیادہ تر مادہ اکٹھا ہوئے چکيا سی، گرم تو‏ں گرم تر ہُندا چلا گیا تے اس دا درجہ حرارت باقی ماندہ بادل دے مقابلے وچ کافی زیادہ ہوئے گیا۔ گردش، کشش ثقل، گیسی دباؤ تے مقناطیسی قوتاں دے زیر اثر سکڑدا ہويا نیبیولا آہستہ آہستہ اک گردش کردی ہوئی پہلے السیاروی طشتری وچ تبدیل ہونا شروع ہوئے گیا جس دا قطر تقریباًً 200 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) سی تے جس دے مرکز وچ اک گرم تے کثیف (dense) جنم لیندا ہويا ستارہ سی۔
تقریباًً 10 کروڑ سال بعد اس سکڑدے ہوئے نیبیولا دے مرکز وچ ہائڈروجنہاں د‏‏ی کثافت تے اس دا دباؤ اِنّا ہوئے گیا کہ ایتھ‏ے اُتے مرکزی ائتلاف دا عمل شروع ہوئے گیا۔ مرکزی ائتلاف د‏‏ی رفتار اس وقت تک ودھدی رہی جدو‏ں تک آبسکونی توازن (hydrostatic equilibrium) حاصل نئيں ہوئے گیا۔ اس موقع اُتے مرکزی ائتلاف تو‏ں پیدا ہونے والی توانائی/دباؤ د‏‏ی قوت کشش ثقل دے برابر ہوئے گئی تے ہور سکڑاؤ دا عمل رک گیا۔ ہن سورج اک مکمل ستارہ بن چکيا سی۔
بادل دے باقی ماندہ گردوغبار تے گیساں تو‏ں سیارےآں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔
کھوج
ہزاراں وریاں توں کج لوکاں نوں چھڈ کے کسے نوں سورجی پربندھ دا نئیں سی پتہ تے زمین نوں ای کائنات دا گڑھ منیا جاندا سی۔ زمین اک تھاں تے کھڑی منی جاندی سی جیدے دوالے اسمانی چیزاں کمدیاں سن۔ یونانی ارسٹارخس نے ایہ سوچ دتی جے سورج گڑھ اے جیدے دوالے زمین کمدی اے۔ نکولس کوپرنیکس پہلا بندا سی جینے میتھمیٹکس نال سورج دے گڑھ ہون دی گل کیتی۔ اوس دے مگروں 17صدی وچ ہونوالے گلیلیو، یوہانس کپلر تے نیوٹن نے فزکس وچ اینے تے ایہوجے وادے کیتے جس نے ہولی ہولی لوکاں نو منا لیا جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔
بنتر تے اگے نوں
سورجی پربندھ دا سب توں وڈا انگ سورج اے جتھے پورے پربندھ دا 99.86٪ ماس اے تے جینے پورے پربندھ نوں اپنی کھچ وچ لیا ہویا اے۔ سورج دے دوالے کمن والے چار وڈے پاندھی جنہاں نوں گیسی جن وی کیندے نیں سورج توں باہر پربندھ دے 99٪ ماس دے مالک نیں تے مشتری تے زحل رل کے 90٪ ماس رکھدے نیں۔ چوکھے وڈے کمن والے پاندھی زمین دے کمن والے راہ دی سیدھ وچ ای کمدے نیں پر کائپر پٹی دا کمن ناپ وکھرا اے۔ سارے پاندھیتے ہور کمن والے اک ای پاسے ول کمدے نیں۔ ہیلے تارہ الٹے پاسے ول کمدا اے۔
دهستان نوجه‌مهر
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان جلفا دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
سورجی نظام
بنتر تے اگے نوں
سورجی پربندھ دے منے گۓ تھاں وچ سورج، اوہدے دوالے چار اندرلے پاندھی، فیر اوارہ کمدیاں پڑیاں، اوہناں توں پرے وڈے گیسی جن نیں تے جنہاں توں پرے کائپر پٹی وچ برفانی ٹوٹے پھردے نیں۔ تارہ گرو ایس پربندھ نوں دو انگاں وچ ونڈدے نیں: اندرلا پربندھ جیدے سورج دے نیڑے کمن والے چار پاندھی تے کمدیاں پڑیاں آندیاں نیں، ایہناں توں باہر ول باہری سورجی پربندھ آندا اے جیدے وچ چار گیسی جن آندے نیں۔ ایہناں توں اگے کائپر پٹی اے۔
دهستان نوجه‌مهر
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان جلفا ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
سورجی نظام
بنتر تے اگے نوں
سورج دے نیڑے دے چار پاندھی پڑیاں ناں بنے نیں جیہڑیاں سلیکا، لوۓ تے نکل دیاں نیں جنہاں دا پگھلن ناپ جوکھا ہوندا اے۔ زحل تے مشتری گیساں نال بنے.
سورجی پربندھ 4.568 ارب ورے پہلے بہت وڈے مالیکیولی بدل دے والے تھاں دے کھچ نال کٹھا ہون تے بنیا۔ ہوسکدا اے ایہ تھاں کئی چانن وریاں تے پھیلیا ہویا ہوویگا۔ دوجے مالیکیولی بدلاں وانگوں ایہ وی ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا سی جیدے وچ تھوڑیاں جیاں بھاریاں دھاتاں وی رلیاں سن جیہڑیاں پچھلے تاریاں دیاں نشانیاں سن۔ اوہ تھان جتھے ایہ سورجی پربندھ بننا سی اوہ دب وچ آندی اے تے اوتھے تیز دوڑ نال چکھڑ جلدے نیں جنہاں باجوں وشکارلی تھاں جتھے چوکھا ماس کٹھا سی تیز گرم ہوندی اے تے ہور تیزی نال کمدی اے تے پلیٹ ونگوں پدھری ہوندی جاندی اے جیدا قطر 200 اسمانی میل دے برابر ہوندا اے تے جیدے وشکار اک گرم تارہ بنن دا مڈھ بجھدا اے۔ ایس پلیٹ دے مادیاں دے کٹھے ہون نال پاندھی تے نکے پاندھی تے ہور رلدیاں چیزاں بندیاں نیں۔
اپنے اچے پگھلن ناپ باجوں بھاریاں دھاتاں، پڑیاں تے سلیکا نال بنے زمین، عطارد تے وینس، سورج دے نیڑے دی گرم تھاں دے وچ کمدے نیں۔ سورجی بدل دا بہت چھوٹا انگ دھاتی عنصراں دا ہوندا اے ایس لئی ایہ پڑیاں والے پاندھی ایڈے وڈے نہیں بن سکدے تے دوجے پاسے گیسی جن پاندھی مشتری, زحل یورینس تے نیپچون سورج توں ایناں دور ہوندے نیں جتھے ٹھنڈ اوہناں دی گیس نوں پکے وکھالے وچ رکھدی اے۔ برف بنن والے مادے چوکھے سن تے اوہ فیر اپنے دوالے چوکھی ہائیڈروجن تے ہیلیم کھچ کے جن پاندھی بن جاندے نیں۔
ریا گیا ملبہ جیہڑا کسے پاندھی بنن دے کم ناں آسکیا اوہ نکے پاندھی پیٹی، کائپر پٹی تے اوورٹ بدل وچ پلٹ گیا۔ 5 کروڑ وریاں وچ ہائیڈروجن دی دب اینی بن گئی تے اوہ اینی گھنی ہوکئی جیدے نال اوہ آو تارہ اپنے وشکار ایٹمی فیوین دا کم ٹوردا اے تے اوہ بالکل نارمل تارہ بن جاندا اے۔ گرمی دب تے گریوٹی برابر ہوکے تارے نوں اوہدے ہندے حال وچ لے آندے نیں۔ سورج دے سورجی چکھڑ سورجی ولگن بناندے نیں تے فالتو تؤڑ نوں سورجی پربندھ توں باہر تاریاں دے وشکار تھاں وچ لجا کے سٹدے نیں تے اینج پاندھی بنن دا کم وی پورا ہوجاندا اے۔
ایہ سورجی پربندھ، جدوں تک سورج دی گری دے اندر ہائیڈروجن سڑ کے ہیلیم نہیں بندی اینج ای چلدا رویگا تے سوچ اے جے ایہ کم نیڑے تریڑے 5.4 ارب ورے وج پورا ہوویگا۔ اوس ویلے سورج دی ایہ تارہ حالت مک جاویگی ایھدی اندرلی گری ٹٹے گی تے چانن تے گرمی ہور زور نال ایہدے چوں نکل کے ایہدے دوالے پھیلے گی۔ سورج دی باہرلی پدھر باہر نوں پھیلے گی تے ایہدا قطر 260 گنا دے نیڑے تریڑے ودیگی۔ سورج اک لال جن بن جائیگا۔ سورجی دی باہرلی پدھر دے چوکھا سارا ودھن نال ایدھی گرمی وی گھٹے گی۔ ایہ پھیلیا ہویا سورج وینس تے عطارد نوں گیس وج پلٹ دیگا تے زمین رہن دے قابل نہیں رہیگی۔ سورج دی گری اینی گرم ہوویگی جے ایہدے اندر ہیلیم سڑ پویگی۔ ایہدے باہرے چھلڑ ایہدے توں وکھ ہوکے اسے پاسے ول اڈ جان گے تے اندر دی گری اک چٹا نکا جیا گولا بن جائیگی جیدے وچ بھاری عنصر ہونگے۔ ایہ بہت گھنا ہویگا۔ ایہدا ماس سورج دے اصل ماس دا ادھ دے برابر ہویگا پر ایہ زمین جڈا ہویگا۔
اقتوبے
اقتوبے شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ اقتوبے دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سورجی نظام
سورج
سورج سورجی پربندھ دا کلا تارہ اے تے ایہدا سب توں وڈا انگ اے۔ ایدا ماس (332,900 زمیناں برابر) ایدی گری وچ ایہناں گرمی ناپ بندا اے جیدے نال ایدے وچ ایٹم دے پھٹن دا کم ہوندا اے جس باجوں ایدے چوں چانن تے انرجی نکل کے چار چفیرے پھیلدی نیں۔ نشانیاں دسدیاں نیں جے سورج اپنے جوبن توں لنگ ریا جے۔ ایہنوں پیلا تارہ وی سدیا جاندا اے ۔ اگر اسیں اپنے تارہ سمندر چٹا راہ دے ہور تاریاں ول ویکھیے تے ایہ وڈا تے چوکھا چانن والا لگدا اے۔ ایہنوں ہرٹسپرنگ-رسل ڈائیاگرام تے G2 تارہ منیا گیا اے۔ ایہ ڈائیاگرام دسدی اے جے جنا کسے تارے دی پدھر تے گرمی ناپ زیادھ ہوندا اے اوہناں ای اوہدا چانن زیادھ ہوندا اے۔ گرم تاریاں دا چانن وی زیادھ ہوندا اے۔ ایہدے چانن وچ وادا ہوریا اے تے پہلے ہن دی چاننے توں 70٪ چانن سی۔ سورج ایس کآئنات دے بنن دے چوکھے ویلے مگروں بنیا ایس لئی ایہدے وچ بھارے عنصر نیں جنہاں بارے ایہ کیہا جاندا اے جے ایہناں باجوں ای سورج دا پاندھی پربندھ بنیا۔ ایہ بھارے عنصر کائنات دے بنن ویلے دے تاریاں وج نہیں سن۔ ہائیڈروجن تے ہیلیم توں بھارے عنصر پہلے تے پرانے تاریاں دیاں گریاں وچوں پھٹن نال آۓ نیں۔ پرانے تاریاں وچ کج ای عنصر نیں جد کے نویاں وچ کئی۔
چانن نال سورج توں سورجی چکھڑ وی چلدے نیں۔ ایہ چکھڑ سورج توں 1.5 ملین کلومیٹر/کینٹہ دی دوڑ نال چلدے نیں نے تے پوری سورجی پربندھ نوں اپنی لپیٹ وچ لیندے نیں۔ سورجی پدھر تے ہون والے کم وی اوہدے آلے دوالے نوں پلٹدے نیں۔ سورجی چکھڑ نال بنن والا محول سورجی پربندھ توں باہر توں انوالیاں چھلاں نوں روکدا اے۔ کھبے|thumb|زمین تو‏ں سورج دا منظر سورج نظام شمسی دا مرکزی ستارہ تے اس دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ ایہ کمیت وچ زمین د‏‏ی نسبت 332,946 گنیاوڈا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بھاری کمیت اسنو‏ں اِنّی اندرونی کثافت فراہ‏م کردی اے جس تو‏ں اس دے مرکز وچ مرکزی ائتلاف(nuclear fusion) دا عمل ہوئے سک‏‏ے۔ مرکزی ائتلاف دے نتیجے وچ بہت وڈی مقدار وچ توانائی پیدا ہُندی اے جس دا زیادہ تر حصہ برقناطیسی لہراں (electromagnetic radiations) تے روشنی د‏‏ی شکل وچ خلا وچ بکھر جاندا اے
اوداں تاں ماہرین فلکیات سورج نو‏‏ں اک درمیانی جسامت دا زرد بونا ستارہ شمار کردے نيں، لیکن ایہ درجہ بندی کچھ گمراہ کن اے، کیونجے ساڈی کہکشاں دے دوسرے ستارےآں دے مقابلے وچ سورج نسبتاً وڈا تے چمکدار ا‏‏ے۔ ستارےآں د‏‏ی درجہ بندی ہرٹزپرنگ-رسل نقشے(Hertzsprung-Russell diagram) دے مطابق کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس گراف وچ ستارےآں د‏‏ی چمک نو‏‏ں انہاں دے سطحی درجہ حرارت دے مقابل درج (plot) کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عمومی طور اُتے زیادہ گرم ستارے زیادہ چمکدار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس عمومی خصوصیت دے حامل ستارےآں نو‏‏ں رئیسی متوالیہ (main sequance) ستارے کہندے نيں تے سورج وی ايس‏ے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ لیکن سورج تو‏ں زیادہ گرم تے چمکدار ستارے بہت کمیاب نيں جدو‏ں کہ سورج تو‏ں مدھم تے ٹھنڈے ستارے عام ني‏‏‏‏ں۔
thumb|کھبے|ہرٹزپرنگ-رسل نقشہ۔ Main Sequence نچلے سجے کونے تو‏ں اوپری کھبے کونے تک اے
سائنسداناں دا خیال اے دے اس وقت سورج اپنی زندگی دے عروج اُتے اے تے حالے اس وچ جلانے دے لئی بہت ایندھن باقی ا‏‏ے۔ وقت گزرنے دے نال سورج د‏‏ی چمک وچ اضافہ ہوئے رہیا اے ؛ ابتدا وچ سورج د‏‏ی چمک اس د‏ی موجودہ چمک دا صرف 75 فیصد سی۔
سورج وچ ہائڈروجن تے ہیلیم دے تناسب تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ حالے اپنی عمر دے درمیانی حصے وچ ا‏‏ے۔ وقت دے نال سورج د‏‏ی جسامت تے چمک وچ اضافہ ہُندا جائے گا، اس دا درجہ حرارت کم ہُندا جائے گا تے رنگت سرخی مائل ہُندی جائے گی۔ تقریباً 5 ارب سال وچ سورج اک سرخ جنہاں (giant) بن جائے گا۔ اس وقت سورج د‏‏ی چمک اس د‏ی موجودہ چمک تو‏ں کئی ہزار گنیازیادہ ہوئے گی
اندرلا سورجی پربندھ
اندرلے سورجی پربندھ وچ عطارد، وینس، زمین تے مریخ اندے نیں۔ اندرلے سورجی پربندھ دے پاندھی سورج دے نیڑے نیں تے سلیکا تے دھاتاں نال بنے نیں۔ ایہناں دے کج ای چند نیں تے ایہناں دے پاندھی چھلا نہیں ہوندے۔ ایہناں دے اندر گری وچ لویا تے نکل ہوندا اے۔ مریخ، وینس تے زمین دے موسم ہوندے نیں۔
اندرونی نظام شمسی اس خطے دا روايتی ناں اے جس وچ سورج، پہلے چار سیارے تے سیارچے آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سیارے تے سیارچے سلیکیٹ تے دھاتاں تو‏ں ملکر بنے نيں تے سورج تو‏ں نسبتاً نیڑے نیڑے نيں؛ اس پورے خطے دا رداس مشتری تے زحل دے وچکار فاصلے تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔
عطارد
عطارد سورجی پربندھ دا سب توں نکا پاندھی (0.055 زمینی ماس برابر) اے تے سورج دے سب توں نیڑے اے ایھدا اپنا کوئی چند نئیں تے ایدھے تے گول کھڈے نیں۔ عطارد دا محول سورجی چکھڑ نال بنیا اے۔
وینس
وینس زمین دے ناپ دے کج برابر (0.815 زمینی ماس) اے تے ایدی گری لوۓ دی تے چھلڑ سلیکا دا اے۔ ایدے دوالے کوئی چند نہیں کمدا۔ ایہ سب توں گرم پاندھی اے تے ایھدا گرمی ناپ 400 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔
زمین
زمین اندرلے پاندھیاں وچوں سب توں وڈا تے سب توں گھنا اے۔ ایہ سورجی پربندھ دا کلا پاندھی اے جیدے تے جیون اے تے جیدی پدھر تے تے اندر تبدیلیاں ہوندیاں نیں۔ پاندھیاں وچ ایھدا پانی سار محول نویکلا اے تے ایہ اکو پاندھی اے جتھے ٹیکٹونک پلیٹاں دسدیاں نیں۔ زمین دا محول دوجے پاندھیاں نالوں جیون باجوں وکھرا اے تے ایھدے تے ‎21% آکسیجن اے۔
مریخ
مریخ، زمین تے وینس توں نکا (0.107 زمین ماس برابر) اے۔ ایہدے محول وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ اے۔ ایدے تے اگپہاڑ تے تریڑاں دے نشان نیں جیہڑے دسدے نیں جے ایتھے 20 لکھ ورے پہلے تک تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں۔ ایہدا لال رنگ ایدھی پدھر تے آئرن آکسائیڈ باجوں اے۔ ڈائیموس تے فوبوس ایہدے دو چند وی نیں۔
نکے پاندھی پیٹی
نکے پاندھی پیٹی مریخ تے مشتری دے وشکار اک تھاں تے اک سورج دوالے گول چکر اے جتھے کئی نکے پاندھی تے ہور روڑے کمدے نیں۔ ایہ پڑیاں، دھاتاں تے برف دے بنے نیں۔ ایہناں بارے سوج اے جے سورجی پربندھ دے بنن ویلے مشتری دی کھچ باجوں ایہ رل کے کوئی پاندھی نال بن سکے۔ ایتھے لکھاں دی گنتی وچ روڑے پھردے نیں جنہاں دا قطر ہک کلومیٹر تک ہوسکدا اے۔ ایتھوندا سب توں وڈا انگ سیرس اے۔
مکمل مضمون دے لئی ویکھو سیارچوی پٹی
سیارچے عام طور اُتے چھوٹے اجرام فلکی ہُندے نيں جو چٹاناں، دھاتاں تے اس طرح د‏‏ی دوسرے ناقابل تبخیر و تصعید (non-volatile) ماداں تو‏ں بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سیارچوی پٹی مریخ تے مشتری دے درمیان، سورج تو‏ں 2.3 تو‏ں 3.3 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایہ اجسام نظام شمسی د‏‏ی تخلیق دے وقت مشتری د‏‏ی ثقلی مداخلت دے باعث اکٹھے ہوئے ک‏ے اک سیارہ بننے تو‏ں رہ گئے سن ۔
سیارچے اپنی جسامت وچ خوردبینی ذرات تو‏ں لےک‏ے کئی سو کلومیٹر چوڑی دیوہیکل چٹاناں تک ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انتہائی وڈے سیارچےآں، جداں کہ سیرس، دے علاوہ تمام سیارچےآں نو‏‏ں چھوٹے اجرام فلدی ميں شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل وچ ہور تحقیق دے بعد کچھ تے وڈے سیارچےآں، مثلاً Vesta تے Hygieia، نو‏‏ں وی بونے سیارے قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔
سیارچوی پٹی وچ ایداں دے ہزاراں تے ممکنہ طور اُتے لکھاں، اجسام پائے جاندے نيں جنہاں دا قطر اک کلومیٹر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اس گل دا امکان کم ہی اے کہ سیارچےآں د‏‏ی پٹی د‏‏ی کل کمیت زمین د‏‏ی کمیت دے ہزارواں حصے تو‏ں زیادہ ہوئے۔ پٹی وچ سیارچے اک دوسرے تو‏ں کافی دور دور نيں تے خلائی جہاز عموماً اس خطے تو‏ں کسی تصادم دے بغیر آسانی تو‏ں گزر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چھوٹے سیارچے، جنہاں دا قطر 10 میٹر تو‏ں لےک‏ے 1 ملی میٹر تک ہو، شہاب ثاقب کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔
thumb|کھبے|upright|Ceres
وسطی نظام شمسی
نظام شمسی دے وسطی حصے وچ دیو ہیکل گیسی سیارے، انہاں دے وڈے وڈے چاند تے کم مدت دے دمدار سیارے پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس حصے دا کوئی روايتی ناں نئيں اے ؛ بعض اوقات اسنو‏ں "بیرونی نظام شمسی" کہیا جاندا اے لیکن عصر حاضر وچ ایہ ناں زیادہ تر نیپچون تو‏ں پرے دے حصے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
بیرونی سیارے
thumb|تھلے تو‏ں اُتے: مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون
بارلا سورجی پربندھ
بارلا سورجی پربندھ گیس نال بنے وڈے پاندھیاں تے اوہناں دے چنداں دی تھاں اے۔ ایہناں تے پانی، امونیا تے میتھین چوکھے نیں۔ ایس دے پاندھی رل کے سورج توں باہر دے 99٪ ماس دے مالک نیں۔ مشتری تے زحل زمین توں ک‏ئی کنا وڈے نیں تے ایہناں تے ہائڈروجن تے ہیلیم نیں۔ یورینس تے نیپچون چھوٹس نیں تے ایہناں تے برف اے۔
مشتری
مشتری 318 زمیناں برابر تے سارے پاندھیاں نوں رلایا جاوے تاویں اوہناں توں ڈھائی گنا وڈھا اے۔ ایدا چوکھا سارا انگ ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ ایدے 67 چند نیں۔ گانیمید سب توں وڈا اے۔ ایہ عطارد توں وی وڈا اے۔
زحل
زحل اپنے دوالے دے چکراں توں پچھانیا جاندا اے۔ ای کئی گلاں وچ مشتری نال رلدا اے۔ ایہ 95 زمیناں برابر اے۔ ایھدے چکر برف تے پڑیاں نال بنے نیں۔ زحل دے 62 چند نیں۔
یورینس
یورینس 14 زمیناں دے برابر ہون باجوں باہرے پاندھیاں وچوں سب توں ہلکا اے۔ دوجی گیسی جناں نالوں ایھیدی گری زیادھ ٹھنڈی اے۔ ایہدے 27 چند نیں۔
نیپچون
دم دار سیارے
مکمل مضمون دے لئی ویکھو دم دار سیارے thumb|دم دار سیارہ ہیلی بوپ
دم دار سیارے چھوٹے اجرام فلکی ہُندے نيں جنہاں دا قطر عموماً چند کلومیٹر تو‏ں زیادہ نئيں ہُندا۔ ایہ مختلف قسم دے منجمد ماداں تو‏ں بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مدار انتہائی بیضوی ہُندے نيں؛ عموماً انہاں دا حضیض (perihelion) اندرونی سیارےآں دے مداراں دے اندر ہُندا اے تے انہاں کا
edabہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی دم دار سیارہ اندرونی نظام شمسی د‏‏ی حدود وچ داخل ہُندا اے تاں سورج د‏‏ی حدت دے باعث اس د‏ی سطح اُتے تصعید تے آئن سازی دا عمل شروع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے بخارات تے ذرات دم دار سیارے تو‏ں پِچھے رہ جاندے نيں تے گرد تے بخارات اُتے مشتمل اک لمبی سی دم بنا‏تے نيں جو برہنہ اکھ تو‏ں وی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
نیپچون توں پرے
نیپچون توں پرے دے تھاں دی ہجے کھوج نہیں ہوئی. ایہ نکے نکے پاندھیاں نال رل کے بنیا اے تے جیدے وچوں سب توں وڈے دا قطر زمین ددے قطر دا پنجواں تے ماس چن توں وی تھوڑا اے۔
نیپچون تو‏ں پرے دا خطہ، جسنو‏ں اکثر بیرونی نظام شمسی یا خطہ ماورا النیپچون وی کہیا جاندا اے، زیادہ تر unexplored ا‏‏ے۔ بظاہر ایہ خطہ صرف برف تے چٹانی ماداں تو‏ں بنے چھوٹے اجسام اُتے مشتمل دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ ہن تک دریافت شدہ اجسام وچ سب تو‏ں وڈا جسم قطر وچ زمین تو‏ں پنج گنیاچھوٹا تے کمیت وچ ساڈے چاند تو‏ں وی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔
کائپر پٹی
کائپر پٹی نیپچون توں پرے ملبے دا اک چکر اے جیدے وچ برف دیاں شیواں نیں۔ ایدھے وچ کئی گڈے پاندھی وی نیں۔ پلوٹو (نکا سیارہ) کائپر پٹی دا سب توں وڈا نگ اے۔ 1930 وچ جدوں ایہ پہلی واری دسیا تے ایہنوں سورجی پربندھ دا نوواں پاندھی منیا گیا پر 2006 وچ بننن والی پاندھی پشان وچ ایہ پاندھی ناں ریا۔ چیرون پلوٹو دا سب توں وڈھا چند اے۔ میکمیک تے ہاؤمیا وی پٹی دے نکے پاندھی نیں۔ ایرس 2006 وچ لبیا گیا نکا پاندھی اے جیہڑا پلوٹو توں وی 25٪ بھاری اے۔
اوہ تھاں جتھے سورجی پربندھ دی حد مکدی اے پکی پینڈی نہیں پتہ پر ایہ سورجی چکھڑ تے سورجی کھچ دے نال ایہدا ضرور جوڑ اے۔
thumb|کھبے|کوئپر پٹی اک مصور د‏‏ی نظر وچ ۔ نیپچون تے پلوٹو دے مدار اصل قطر دے متناسب دکھائے کيتے نيں
کوئپر پٹی، جو اس خطے دے شروع وچ واقع اے، سیارچوی پٹی د‏‏ی طرح گردوغبار تے ملبے دا اک بہت وڈا حلقہ اے، لیکن سیارچوی پٹی دے برعکس ایہ زیادہ تر برف اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ حلقہ سورج تو‏ں 30 تو‏ں 50 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ خطہ کم مدت دے دمدار سیارےآں، جداں ہیلی دا دمدار سیارہ، دا منبع خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس پٹی دے بیشتر اجسام نظام شمسی دے چھوٹے اجسام دے زمرے وچ آندے نيں لیکن انہاں وچو‏ں بعض وڈے اجسام، جداں Varuna ،Quaoar تے Orcus، نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ بونے سیارے وی قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماہرین دے اندازےآں دے مطابق کوئپر پٹی وچ 50 کلومیٹر تو‏ں زیادہ قطر والے اک لکھ تو‏ں زیادہ اجسام موجود نيں، لیکن انہاں دے خیال وچ اس پٹی د‏‏ی مجموعی کمیت زمین د‏‏ی کمیت دے دسويں یا اک سواں حصے دے برابر ا‏‏ے۔ اس پٹی دے اکثر اجسام دے اک تو‏ں زیادہ چاند نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویے اُتے نيں
کھبے|thumb|گمگی تے روائتی کوئپر پٹی۔ گمگی اجسام دے مدار سرخ رنگ وچ دکھائے گئے نيں جدو‏ں کہ روائتی اجسام دے مدار نیلے رنگ وچ
کوئپر پٹی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے ؛ روايتی پٹی تے گمگی پٹی (resonant belt)۔ گمگی پٹی دے اجسام نیپچون تو‏ں اک گمگی رشتہ (resonance relationship) وچ جڑے ہوئے نيں؛ یعنی سورج دے گرد انہاں د‏‏ی گردش دا وقت دوران نپچون د‏‏ی کشش ثقل دے زیر اثر ا‏‏ے۔ نیپچون دے اپنے مدار وچ ہر تن چکر پورا کرنے اُتے ایہ اجسام سورج دے گرد اپنے دو چکر پورے کردے نيں یا فیر اس دے ہر دو چکراں دے مقابلے وچ اک۔ گمگی پٹی نیپچون دے مدار دے اندر ہی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ روايتی پٹی دے اجسام دا نیپچون د‏‏ی گردش دوران تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے تے ایہ پٹی تقریباًً 39.4 تو‏ں 47.7 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ روايتی پٹی دے اجسام نو‏‏ں کیوبیوانوز (cubewanos) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عجیب سا ناں دراصل اس پٹی دے سب تو‏ں پہلے دریافت ہونے والے جسم کیو بی ون (QB1) دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو 1992ء وچ دریافت ہويا سی۔
thumb|پلوٹو تے اس دے تن معلوم چاند
منتشر طشتری
thumb|کھبے|upright|منتشر طشتری دے اجسام کالے تے سرمئی رنگ وچ دکھائے گئے نيں
خطہ ہائے بعید
وہ نقطہ جتھ‏ے اُتے نظام شمسی ختم ہُندا اے تے بین النجمی خلا (interstellar space) شروع ہُندی اے کچھ ٹھیک طرح تو‏ں متعین نئيں کيتا جاسکدا، کیونجے ایہ حد دو مختلف قوتاں طے کردیاں نيں: باد شمسی تے سورج د‏‏ی کشش ثقل۔ باد شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پلوٹو دے مدار دے چار گنیافاصلے اُتے ختم ہوئے جاندی اے لیکن سورج د‏‏ی کشش ثقل اس تو‏ں ہزار گنیافاصلے اُتے وی اثر رکھدی ا‏‏ے۔
سکو‏ن شمسی
کھبے|thumb|خلائی جہاز وائجر شمسی نیام وچ داخل ہُندے ہوئے کرہ شمسی (heliosphere) نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ باد شمسی اپنی پوری رفتار تو‏ں تقریباً 95 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) یا پلوٹو دے مدار تو‏ں تن گنیافاصلے تک، جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس دا تصادم مخالف سمت تو‏ں آنے والی بین النجمی واسطے د‏‏ی ہواواں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس تصادم دے نتیجے وچ بادشمسی د‏‏ی رفتار وچ کمی آندی اے، اس دے کثافت ودھ جاندی اے تے ایہ ہور بے سکو‏ن (turbulent) ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس مقام تک کرہ شمسی اک درست کرے د‏‏ی شکل دا اے لیکن اس تو‏ں اگے ایہ اک بیضے د‏‏ی شکل دا ہوئے جاندا اے جسنو‏ں شمسی نیام (heliosheath) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ شمسی نیام د‏‏ی شکل تے طرز عمل دونے اک دمدار سیارے د‏‏ی دم د‏‏ی طرح نيں؛ ایہ اس مقام تو‏ں کہکشاں وچ سورج د‏‏ی حرکت د‏‏ی سمت وچ تقریباً 40 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک جاندی اے لیکن اس تو‏ں مخالف سمت وچ اس تو‏ں کئی گنیازیادہ فاصلے تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ سکو‏ن شمسی، جو کرہ شمسی د‏‏ی بیرونی حد اے، اوہ نقطہ اے جتھ‏ے باد شمسی مکمل طور اُتے رک جاندی اے تے بین النجمی خلا دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔
اج تک کوئی خلائی جہاز سکو‏ن شمسی تو‏ں اگے نئيں گیا اس لئی ایہ جاننا ناممکن اے کہ اس تو‏ں اگے خلا وچ کیہ حالات ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وی بخوبی معلوم نئيں کہ کرہ شمسی نظام شمسی نو‏‏ں نقصان دہ کائنات‏‏ی ریڈی ایشن (cosmic rays) تو‏ں کس حد تک بچاندا ا‏‏ے۔ کرہ شمسی تو‏ں باہر دے حالات معلوم کرنے دے لئی اک خصوصی مہم زیر غور ا‏‏ے۔
اورت بادل
thumb|upright=1.3|کوئپر پٹی تے [[اورت بادل، اک فنکار دے تصور وچ ]] نظریا‏تی (hypothetical) اورت بادل کھرباں برفانی اجسام دا اک بہت وڈا مجموعہ اے جو نظام شمسی نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیرے ہوئے ا‏‏ے۔ ایہ سورج تو‏ں 50,000 تو‏ں 100,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا اے تے خیال کيتا جاندا اے لمبے وقت دوران دے دمدار سیارے ایتھے تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ اس دے زیادہ تر اجسام دمدار سیارے نيں جو اندرونی نظام شمسی تو‏ں بیرونی سیارےآں د‏‏ی کشش ثقل دے باعث خارج ہوئے گئے سن ۔ اورت بادل دے اجسام بہت آہستہ رفتار تو‏ں حرکت کردے نيں تے انہاں د‏‏ی حرکت وچ کدی کدائيں ہونے والے واقعات جداں کہ دوسرے اجسام تو‏ں تصادم، کسی گزردے ہوئے ستارے د‏‏ی کشش ثقل یا کہکشاں دے مدوجذر، آسانی تو‏ں خلل پیدا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔
حدود
نظام شمسی دے غیر مرسوم حصےآں وچ نويں اجسام د‏‏ی دریافت دے امکان نو‏‏ں مسترد نئيں کيتا جا سکدا۔
کہکشاں وچ محل وقوع
کھبے|thumb|ساڈی کہکشاں وچ سورج دا محل وقوع نظام شمسی جس کہکشاں وچ واقع اے اس دا ناں جادہ شیر (Milky Way) ا‏‏ے۔ ایہ اک barred spiral کہکشاں ا‏‏ے۔ اس دا قطر اک لکھ نوری سالاں اُتے محیط اے تے اس وچ 2 کھرب ستارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہماریا سورج اس کہکشاں دے بیرونی بازواں وچو‏ں اک اورائن بازو یا مقامی spur وچ موجود ا‏‏ے۔ سورج تو‏ں ساڈی کہکشاں دا مرکز تقریباً 25,000 تو‏ں 28,000 نوری سال د‏‏ی دوری اُتے اے تے ایہ کہکشاں دے مرکز دے گرد تقریباً 220 کلومیٹر فی سیکنڈ دے رفتار تو‏ں گردش کر رہیا ا‏‏ے۔ اس رفتار تو‏ں اسنو‏ں اک چکر پورا کرنے وچ اندازہً 22.5 تو‏ں 25 کروڑ سال لگدے ني‏‏‏‏ں۔ اس چکر نو‏‏ں نظام شمسی دا کہکشانی سال (galactic year) وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
ماہرین دے خیال وچ سورج دے اس محل وقوع دا زمین اُتے زندگی دے ارتقا وچ بہت اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ سورج دا مدار تقریباً دائروی اے تے ایہ ايس‏ے رفتار تو‏ں کہکشاں دے مرکز دے گرد گردش کر رہیا اے جس رفتار تو‏ں کہکشاں دے بازو گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ رفتار د‏‏ی اس یکسانی دے باعث سورج انہاں بازواں وچو‏ں کدی کدائيں ہی گزردا ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں بازواں وچ خطرنا‏‏ک سپر نووا د‏‏ی کافی کثرت پائی جاندی اے، سورج دا انہاں وچو‏ں نہ گزرنا زمین نو‏‏ں انہاں خطرنا‏‏ک اثرات تو‏ں نسبتاً محفوظ رکھدا اے تے زندگی نو‏‏ں ارتقا دا موقع فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ سورج ستارےآں د‏‏ی گنجان آبادی والے مرکزی خطے تو‏ں وی کافی فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ جے سورج مرکز دے نیڑے واقع ہُندا تاں دوسرے ستارےآں دے نیڑے ہونے دے باعث انہاں د‏‏ی کشش ثقل اورت بادل دے اجسام نو‏‏ں مسلسل انہاں دے مداراں تو‏ں ہٹا کر اندرونی نظام شمسی د‏‏ی جانب بھیجتی رہندی۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے اجسام زمین تو‏ں ٹکرا ک‏ے زندگی دے لئی تباہ کن ثابت ہوئے سکدے سن ۔ کہکشاں دے مرکز تو‏ں آنے والی برقناطیسی لہراں پیچیدہ جانداراں دے ارتقا وچ خلل انداز وی ہوئے سکدیاں سن۔
حوالے
گٹھ:نظام شمسی گٹھ:سورج گٹھ:فلکیات گٹھ:طبعی کائنات گٹھ:سورجی پربندھ گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:سیارے
آرٹیکشیو
آرٹیکشیو سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
سنن نسائی
thumb سنن نسائی نو‏ں عربی بولی وچ المجتبى من السنن = السنن الصغرى للنسائي کہیا جاندا اے۔ ایہ احادیث دی معتبر کتب صحاح ستہ وچو‏ں اک اے جو احمد بن شعیب النسائی دی تصنیف اے۔
تعارف
مسلماناں دا سنی طبقہ سنن نسائی دی تکریم کردا اے، سنن نسائی صحاح ستہ وچ تیسرے نمبر اُتے اے المجتبی یعنی منتخب احادیث دی تعداد 5270 اے تے اس وچ احادیث دی تکرار شامل اے جو مصنف نے اپنی جامع السنن الکبری تو‏ں اخذ کیتیاں نيں۔
شروح و تراجم
کچھ تراجم و تشریحات درج ذیل نيں:
احکم الٰہی دے متن دا نام قرآن مجید اے تے اس دی شرح وتفصیل دا نام حدیث رسول اے۔ آپ ﷺ  دی زندگی اس متن دی عملی تفسیر اے۔  رسول اللہ ﷺ  دی زندگی دے بعد صحابہ کرام نے احادیث نبویہ نو‏ں آگے پہنچیا یا، پھر انہاں دے بعد ائمہ محدثین نے انہاں نوں مدون کیتا تے علما امت نے انہاں دے تراجم وشروح دے ذریعے حدیث رسول دی عظیم خدمت کيتی۔
حوالے
گٹھ:حدیث گٹھ:دسواں صدی دی عربی کتب گٹھ:سنی کتب احادیث گٹھ:صحاح ستہ گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتب حدیث گٹھ:نویں صدی دیاں عربی کتب گٹھ:کتاباں
شکوہ تے جواب شکوہ
شکوہ اتے جواب-اے-شکوہ  اردو، فارسی شاعر محمد اقبال دیاں لکھیاں دو نظماں ہن۔ جو اس دی کتاب کلیات-اے-اقبال وچ شائع ہن۔ شکوہ اردو شبد اے جو پنجابی وچ وی عامَ پرچلت اے۔
اقبال دی بیہترین شاعری بہتی فارسی وچ ملدی اے، اوہ اردو دا وی اک وڈا شاعر اے۔ شکوہ (1909) اتے جواب-اے-شکوہ (1913) وچ اسلام دی وراثت اتے اتہاس وچ اس دی سبھیاکاری کردار دی وڈیائی کیتی گئی اے، اتے جدید زمانے وچ اسلام دیاں دچتیاں اتے ہر جگہ مسلماناں دی ماڑی قسمت دا ورلاپ کیتا گیا اے۔ شکوہ مسلماناں دی درگتی بارے ﷲ|اللہ ﷻ نوں اک شکایت دے روپ وچ اے اتے جواب-اے-شکوہ وچ ﷲﷻ  دا جواب اے۔
شکوہ اوہ شہر آفاق نظم اے جو اپریل 1911 دے جلسہ انجمن حمایت اسلام وچ پڑھی گئی۔ لندن توں واپسی تے اقبال نے ریواز ہوسٹل دے ویہڑے وچ ایہہ نظم پڑھی۔
'شکوہ' نظم دا سار
'شکوہ' نظم دے وچ 31 بند ہن اتے ہر بند وچ 6 واک ہن ۔
پہلے 2 بند - پہلے دو بنداں وچ اقبال ایہہ کہندے ہن کہ اوہناں نوں ربّ ولوں ودھیا کویتاواں لکھن دی تاکت ملی اے جس دی بدولت اوہ اپنی قوم دے دکھ - درد نوں ربّ نال سانجھا کرنا چاہندے ہن ۔ اوہ کہندے ہن کہ "اے اﷲ ، توں ساڈے توں حمداں تاں بہت سنیاں ہن پر اس وفادار قوم دا اک گلہ وی سن لے "۔
3- 13 بند - ایہناں بنداں وچ اقبال مسلمان قوم دےیوگدان بیان کردے ہن۔ اوہ کہندے ہن "صرف ساڈے (مسلماناں دی ) بدولت ہی تیرے نام دی خوشبو ساری دنیا وچ پھیلی اتے دنیا وچوں جھوٹھ دا ہنیرا دور ہو گیا۔ انج تاں اس جگ اتے بڑیاں قوماں وسّ رہیاں سن ، پر سبھ توں پہلاں مسلمان قوم نے ہی دنیا وچوں برائی دا خاتمہ کرن واسطے تلوار چکی۔ مسلمان قوم نے دن- رات اک کرکے توحید دا پیغام ساری دنیا وچ پھیلایا۔"
14- 22 بند - اقبال کہندے ہن کے بے انت تکلیفاں سہن دے باو جود وی مسلماناں نوں کھوار ہونا پے رہا اے۔ اج دے مسلمان غریبی اتے ان پڑھتا توں پیڑت ہن۔ اوہ بڑے ہی تکھے لفظ ورت کے اﷲ دے ساہمنے اپنا گلہ پیش کردے ہن۔ اوہ کہندے ہن کہ تیری رحمت دی برسات صرف کافراں اتے ہوئی اتے مسلماناں نوں تاں صرف جنت اتے حوراں دے پھوکے وعدے ہی نصیب ہوئے۔
23- 31 بند - ایہناں بنداں وچ اپنی نظم مکمل کردے ہوئے اقبال ربّ دے اگے فریاد کردے ہن کے توں مسلماناں نوں پہلاں ورگا اعزاز اتے عزت بھیٹ کر اتے ایہناں اتے توں اپنا مہر بھریا ہتھ رکھ تاں جو ایہہ اپنے وڈے وڈیریاں وانگ تیرا نام دھیاؤن۔ اوہ ارداس کردے ہن کہ اوہناں دی اس نظم نال مسلمان راغب ہون اتے پہلاں وانگ ہی تیرے ہجر دی اگّ اوہناں دے دل وچ بلدی رہے۔
شکوہ
کیوں زیاں کار بنوں،سُود فراموش رہوں فکرِ فردا نہ کروں،محوِ غمِ دوش رھوں نالے بُلبُل کے سُنوں اور ہمہ تن گوش رہوں ہم نوا میں بھی کوئی گُل ہوں کہ خاموش رہوں
جُرأت آموز میری تابِ سخن ہے مجھ کو شکوہ اللہ سے ،خاکمِ بدہن ہے مجھ کو
ہے بجا شیوۂ تسلیم میں مشہور ہیں ہم قصّۂ درد سُناتے ہیں کہ مجبور ہیں ہم ساز خاموش میں ،فریاد سے معمور ہیں ہم نالہ آتا ہے اگر لب پہ تو معذور ہیں ہم
تھی توموجود ازل سے ہی تری ذاتِ قدیم پُھول تھا زیب چمن پر نہ پریشان تھی شمیم شرطِ اِنصاف ہے اَے صاحبِ الطافِ عمیم بوئے گُل پھیلتی کِس طرح جو نہ ہوتی نسیم
ہم کو جمعیّتِ خاطر یہ پریشانی تھی ورنہ اُمّت تیرے محبوبؐ کی دیوانی تھی؟
ہم سے پہلے تھا عجب تیرے جہان کا منظر کہیں مسجود تھے پتّھر،کہیں معبود شجر خُوگرِ پیکرِ محسوس تھی اِنساں کی نظر مانتا پھر کوئی اَن دیکھے خدا کو کیونکر
تجھ کو معلوم ہے لیتا تھا کوئی نام ترا؟ قوّتِ بازوئے مسلم نے کیا کام ترا
بس رہے تھے یہیں سلجوق بھی ،تُورانی بھی اہلِ چیں چین میں،ایران میں ساسانی بھی اِسی معمورے میں آباد تھے یونانی بھی اِسی دُنیا میں یہودی بھی تھے،نصرانی بھی
شان آنکھوں میں نہ جچتی تھی جہاں داروں کی کلمہ پڑھتے تھے ہم چھاؤں میں تلواروں کی
ہم جو جیتے تھے تو جنگوں کی میصبت کے لیے اور مرتے تھے ترے نام کی عظمت کے لیے تھی نہ کچھ تیغ زنی اپنی حکومت کے لیے سر بکف پھرتے تھے کیا،کیا دہر میں دولت کے لیے؟
قوم اپنی جو زرومالِ جہاں پہ مرتی بُت فروشی کے عِوض بُت شکنی کیوں کرتی؟
ٹل نہ سکتے تھے اگر جنگ میں اڑ جاتے تھے پاؤں شیر کے بھی میداں سے اُکھڑ جاتے تھے تجھ سے سر کش ہوا کوئی تو بگڑ جاتے تھے تیغ کیا چیز ہے ہم توپ سے لڑ جاتے تھے
نقش توحید کاہر دِل پہ بٹھایا ہم نے زیرِ خنجر بھی یہ پیغام سُنایا ہم نے
تُو ہی کہہ دے کہ اُکھاڑا درِ خیبر کس نے شہر قیصر کا جوتھا،اُسکو کیا سَر کس نے توڑے مخلوق خداوندوں کے پیکر کس نے کاٹ کے رکھ دیے کفّار کے لشکر کس نے
کس نے ٹھنڈا کیا آتشکدۂ ایراں کو؟ کس نے پھر زندہ کیا تذکرۂ یزداں کو؟
کون سی قوم فقط تیری طلبگار ہوئی اور تیرے لیے زحمت کشِ پیکار ہوئی کِس کی شمشیر جہاں گیر،جہاں دار ہوئی کس کی تکبیر سے دنیا تری بیدار ہوئی
کس کی ہیبت سے صنم سہمے ہوئے رہتے تھے مُنہ کے بَل گر کے "ھُوَ اللہُ اَحَد"کہتے تھے
آگیا عین لڑائی میں اگر وقتِ نماز قبلہ رُو ہو کے زمیں بوس ہوئی قومِ حجاز ایک ہی صف میں کھڑے ہو گئے محمود و ایاز نہ کوئی بندہ رہا اور نہ هي کوئی بندہ نواز
بندہ و صاحب و محتاج و غنی ایک ہوئے تیری سرکار میں پہنچے تو سبھی ایک ہوئے
محفلِ کون و مکاں میں سحر و شام پھرے مئے توحید کو لے کر صفتِ جام پھرے کوہ میں، دشت میں لے کر ترا پیغام پھرے اور معلوم ہے تجھ کو،کبھی ناکام پھرے
دشت تو دشت ہیں ،دریا بھی نہ چھوڑے ہم نے بحرِ ظلمات میں دوڑا دیے گھوڑے ہم نے
صفحۂ دۃر سے باطل سے کومٹایا ہم نے نوعِ انساں کو غلامی سے چھڑایا ہم نے تیرے کعبے کو جبینوں سے بسایا ہم نے تیرے قرآن کو سینوں سے لگایا ہم نے
پھر بھی ہم سے یہ گِلا ہے کہ وفادار نہیں ہم وفادار نہیں،تُو بھی تو دِلدار نہیں!
اُمتیں اور بھی ہیں، اُن میں گناہگار بھی ہیں عجز والے بھی ہیں، مست مئے پندار بھی ہیں ان میں کاہل بھی ہیں،غافل بھی ہیں،ہشیار بھی ہیں سینکڑوں ہیں کہ ترے نام سے بیزار بھی ہیں
رحمتیں ہیں تری اغیار کے کاشنوں پر برق گرتی ہے تو بیچارے مسلمانوں پر
بُت صنم خانوں مین کہتے ہیں مسلماں گئے ہے خوشی ان کو کہ کعبے کے نگہبان گئے منزلِ دہر سے اونٹوں کے حدی خواں گئی اپنی بغلوں میں دبائے ہوئے قرآن گئے
خندہ زن ہے کُفر،احساس تجھے ہے کے نہیں اپنی توحید کا کچھ پاس تجھے ہے کہ نہیں
یہ شکایت نہیں، ہیں اُن کے خزانے معمور نہیں محفل میں جنھیں بات بھی کرنے کا شعور قہر تو یہ ہے کہ کافر کو ملیں حُور و قصور اور بیچارے مسلماں کو فقط وعدۂ حور
اب وہ الطاف نہیں، ہم پہ عنایات نہیں بات یہ کیا ہے کہ پہلی سی مدارات نہیں
کیوں مسلماں میں ہے دولتِ دنیا نایاب تیری قدرت تو ہے وہ جس کی نہ حد ہے نہ حساب تُو جو چاہے تو اُٹھے سینۂ صحرا سے حباب رہروِ دشت ہو سیلی زدۂ موجِ سراب
طعنِ اغیار ہے، رسوائی ہے،ناداری ہے کیا تیرے نام پہ مرنے کا عوض خواری ہے؟
بنی اغیار کی چاہنے والی دنیا رہ گئی اپنے لیے ایک خیالی دنیا ہم تو رخصت ہوئے اوروں نے سنبھالی دنیا پھر نہ کہنا ہوئی توحید سے حالی دنیا
ہم تو جیتے ہیں کہ دنیا میں تیرا نام رہے کہیں ممکن ہے کہ ساقی نہ رہے، جام رہے؟
تیری محفل بھی گئی، چاہنے والے بھی گئے شب کی آہیں بھی گئیں، صبح کے نالے بھی گئے دل تجھے دے بھی گئے، اپنی صِلا لے بھی گئے آ کے بیٹھے بھی نہ تھے کہ نکالے بھی گئے
آئے عشّاق، گئے وعدۂ فردا لے کر اب اُنہیں ڈھونڈ چراغِ رُخِ زیبا لے کر
لووا مونا باندر
لووا مونا باندر آئیوری کوسٹ تے گھانا دا اک باندر اے۔
شکوہ تے جواب شکوہ
شکوہ
دردِ لیلیٰ بھی وہی،قیس کا پہلو بھی وہی نجد کے دشت و جبل میں رَمِ آہو بھہ وہی عشق کا دل بھی وہی،خسن کا جادو بھی وہی اُمّتِ احمدِ مرسل بھی وہی، تُو بھی وہی
پھر یہ آزردگیِ غیر سبب کا معنی اپنے شیداؤں یہ چشمِ غضب کیا معنی
تجھ کو چھوڑا کہ رسولِ عربی کو چھوڑا؟ بُت گری پیشہ کیا، بت شکنی کو چھوڑا؟ عشق کو، عشق کی آشفتہ سری کو چھوڑا؟ رسمِ سلمانؓو اویس قرنیؓ کو چھوڑا؟
آگ تکبیر کی سینوں میں دبی رکھتے ہیں زندگی مثلِ بلال حبشی رکھتے ہیں
عشق کی خیر وہ پہلے سی ادا بھی نہ سہی جادہ پیمائیِ تسلیم و رضا بھی نہ سہی مُضطِرب دل صفت قبلہ نما بھی نہ سہی اور پابندیِ آئینِ وفا بھی نہ سہی
کبھی ہم سے، کبھی غیروں سے شناسائی ہے بات کہنے کی نہیں،تُو بھی تو ہرجائی ہے!
سرِ فاران کیا دین کو کامل تُو نے اِک اشارے میں پزروں کے لیے دل تُو نے آتش اندوز کیا عشق کا حاصل تُو نے پُھونک دی گرمیِ رُخسار سے محفل تُو نے
آج کیوں سینے ہمارے شرر بار نہیں ہم وہی سوختہ ساماں ہیں، تجھے یاد نہیں؟
وادی نجد میں وہ شورِ سلاسل نہ رہا قیس دیوانۂ نظّارۂ محمل نہ رہا حوصلے وہ نہ رہے،ہم نہ رہے، دل نہ رہا گھر یہ اُجڑا ہے کہ تُو رونقِ محفل نہ رہا
اے خوش آں روز کہ آئی و بصد ناز آئی بے حجابانہ سُوئے محفلِ ما باز آئی
اپنے پروانوں کی پھر ذوقِ خُود افروزی دے برقِ دیرینہ کو فرمانِ جگر سوزی دے
نغمے بیتاب ہیں تاروں سے نلکنے کے لیے طُور مضطر ہے اُسی آگ میں جلنے کے لیے
مُشکلیں اُمّتِ مرحوم کی آساں کر دے مُورِ بے مایہ کو ہمدوشِ سلیماں کر دے جنس نایابِ محبّت کو پھر ارزاں کر دے ہند کے دَیر نشینوں کو مسلماں کر دے
جُوئے خوں می چکدا از حسرتِ دیرینہ ما می تپد نالۂ بہ نشتر کدۂ سینۂ ما
بُوئے گُل لے گئی بیرون چمن رازِ چمن کیا قیامت ہے کہ خود کہ خود پُھول ہیں غمّازِ چمن! عہدِ گُل ختم ہوا، ٹوٹ گیا سازِ چمن اُڑ گئے ڈالیوں سے زمزمہ پرداز چمن
ایک بُلبل ہے کہ محو ترنّم ہے اب تک اس کے سینے میں ہے نغموں کا تلاطم اب تک
قُمریاں شاخِ صنوبر سے گریزاں بھی ہوئیں پتّیاں پُھول کی جھڑ جھڑ کے پریشاں بھی ہوئیں وہ پرانی روشیں باغ کی ویراں بھی ہوئیں ڈالیاں پیرہنِ برگ سے عُریاں بھی ہوئیں
قیدِ موسم سے طبیعت رہی آزاد اس کی کاش گُلشن سمجھتا کوئی فریاد اس کی!
لُطف مرنے میں ہے باقی نہ مزا جینے میں کچھ مزا ہے تو یہی خونِ جگر پینے میں کتنے بیتاب ہیں جوہر مرے آئینے میں کس قدر جلواے تڑپ رہے ہیں مرے سینے میں
اس گُلستان میں مگر دیکھنے والے ہی نہیں داغ جو سینے میں رکھتا ہوں، وہ لالے ہی نہیں
چاک اس بُلبلِ تنہا کی نوا سے دل ہوں جاگنے والے اسی بانگِ درا سے دل ہوں یعنی پھر زندہ نئے عہدِ وفا سے دل ہوں پھر اِسی بادۂ دیرینہ کے پیاسے دل ہوں
عجمی خُم ہے تو کیا،مے تو حجازی ہے مری نغمہ ہندی ہے تو کیا،لَے تو حجازی ہے مری
'جواب شکوہ' نظم دا سار
'جواب-اے-شکوہ' نظم وچ 36 بند ہن اتے ہر بند وچ 6 واک ہن۔
پہلے 5 بند - ایہناں بنداں وچ اقبال لکھدے ہن کہ اوہناں دی بے باک اتے بھاوناواں نال بھرپور نظم 'شکوہ' سارا آسمان چیردے ہوئے ربّ کول پہنچ گئی۔ اس وچکار آسمان دے چن ، ستارے ، سیارے اس دی فریاد سن کے حقِ- بکے رہِ جاندے ہن۔ فرشتے ایہہ آواز سن کے بہت حیران ہندے ہن اتے ٹپنی کردے ہن کہ اؤ جاپدا اے جویں انسان گل کرن دے سلیقے نوں بھلّ چکا اے اتے انا گستاخ ہو گیا اے کہ اس نوں ربّ توں وی شکایت اے۔