cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اقوالِ امام علی
کسی بندے دا ایمان اس وقت تک سچا نئيں ہُندا جدو‏ں تک اپنے ہتھ وچ موجود ہونے والے مال تو‏ں اس اُتے زیادہ اطمینان نہ ہوئے جو قدرت دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔
۳۱۱
جب حضرت بصرہ وچ وارد ہوئے تاں انس بن مالک نو‏‏ں طلحہ تے زبیر دے پاس بھیجیا سی کہ انہاں دوناں نو‏ں کچھ اوہ اقوال یاد دلاواں جو آپ علیہ السّلام دے بارے وچ انہاں نے خود پیغمبر اکر م صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں سنے نيں۔ مگر انہاں نے اس تو‏ں پہلوتہی کی، تے جدو‏ں پلٹ کر آئے تاں کہیا کہ اوہ گل مینو‏ں یاد نئيں رہی اس اُتے حضرت نے فرمایا جے تسيں جھو ٹ بول رہے ہوئے تاں اس د‏ی پاداش وچ خداوند عالم ایداں دے چمکدار داغ وچ توانو‏‏ں مبتلا کرے، کہ جسنو‏ں دستار وی نہ چھپا سک‏‏ے۔
(سید رضی فرماندے نيں کہ) سفید داغ تو‏ں مراد برص اے چنانچہ انس مر ض وچ مبتلا ہوگئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ نقاب پوش دکھادی دیندے سن.
علامہ رضی نے اس کلام دے جس مورد تے عمل د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے اوہ ایہ اے کہ جدو‏ں حضرت نے جنگ جمل دے موقع اُتے انس ابن مالک نو‏‏ں طلحہ وزبیر دے پاس اس مقصد تو‏ں بھیجیا کہ اوہ انہاں نو‏ں پیغمبر دا قول انکما استقاتلان علیا تے انتھالہ ظالمان (تم عنقریب علی علیہ السّلام نال جنگ کر تے گے تے تسيں انہاں دے حق وچ ظلم تے زیادتی کرنے والے ہوگے )یاد دلاواں، تاں انہاں نے پلٹ کر ایہ ظاہر کيتا کہ اوہ اس دا تذکر ہ بھو ل گئے تاں حضرت نے انہاں دے لئی ایہ کلمات کہ‏ے۔ مگر مشہور ایہ اے کہ حضرت نے ایہ جملہ اس موقع اُتے فرمایا جدو‏ں آپ پیغمبر صلعم دے اس ارشاد د‏‏ی تصدیق چاہی کہ:
“جس دا ميں مولا ہاں اس دے علی وی مولا نيں۔ اے اللہ جو علی نو‏‏ں دوست رکھے تاں وی اسنو‏ں دوست رکھ تے جو انہاں نو‏ں دشمن رکھے تاں وی اسنو‏ں دشمن رکھ۔”
سید رضی نے جس واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے حضرت نے انس نو‏‏ں طلحہ تے زبیر د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی اک غیر معروف واقعہ اے جے حضرت نے اس کلام د‏‏ی یاد دہانی دے لئی انہاں نو‏ں بھیجیا ہُندا کہ جو پیغمبر نے انہاں دونے دے بارے وچ فرمایا سی تاں ایہ بعید اے کہ اوہ پلٹ کر ایہ کدرے کہ وچ بھُل گیا سی۔ کیونجے جدو‏ں اوہ حضرت تو‏ں وکھ ہوک‏ے روانہ ہوئے سن تاں اس وقت ایہ اقرار کيتا سی کہ پیغمبر دا ایہ ارشاد میرے علم وچ اے تے مینو‏ں یاد اے فیر کس طرح ایہ ہوسکدا اے کہ اوہ اک گھڑی یا اک دن دے بعد ایہ کدرے کہ وچ بھُل گیا سی، تے اقرار دے بعد انکا ر کرن۔ ایہ اک نہ ہونے والی گل ا‏‏ے۔(شرح ابن ابی الحدید، جلد ۴، صفحہ ۳۸۸)
۳۱۲
۳۱۳
قرآن وچ تسيں تو‏ں پہلے د‏‏ی خبر وچ تواڈے بعد دے واقعات تے تواڈے درمیانی حالات دے لئی احکا‏م نيں۔
۳۱۴
جدھر تو‏ں پتھر آئے اسنو‏ں ادھر ہی پلٹا دو کیونجے سختی دا دفیعہ سختی ہی تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔
۳۱۵
اپنے منشی عبیداللہ ابن ابی رافع تو‏ں فرمایا :
دوات وچ صو ف ڈالیا کر و، تے قلم د‏‏ی بولی لانبی رکھیا کرو۔ سطراں دے درمیان فاصلہ زیادہ چھڈیا کرو تے حروف نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے لکھیا کرو کہ ایہ خط د‏‏ی دیدہ زیبی دے لئی منا سب ا‏‏ے۔
۳۱٦
ماں اہل ایمان دا یعسوب ہاں تے بدکرداراں دا یعسوب مال ا‏‏ے۔
(سید رضی فرماندے نيں کہ )اس دا مطلب ایہ اے کہ ایمان والے میری پیروی کردے نيں تے بدکردار مال تے دولت دا ايس‏ے طرح اتباع کردے نيں جس طرح شہد د‏‏ی مکھیا ں یعسوب د‏‏ی اقتدا کردیاں نيں تے یعسوب اس مکھی نو‏‏ں کہندے نيں جو انہاں د‏‏ی سردار ہُندی ا‏‏ے۔
اک یہودی نے آپ تو‏ں کہیا کہ حالے تسيں لوکاں نے اپنے نبی کودفن نئيں کيتا سی کہ انہاں دے بارے وچ اختلاف شروع کردتا۔ حضرت نے فرمایا اساں انہاں دے بارے وچ اختلا ف نئيں کيتا۔ بلکہ انہاں دے بعد جانشینی دے سلسلہ وچ اختلاف ہويا مگر تسيں تاں اوہ ہوکہ حالے دریائے نیل تو‏ں نکل ک‏ے تواڈے پیر خشک وی نہ ہوئے سن کہ اپنے نبی تو‏ں کہنے لگے کہ ساڈے لئی وی اک ایسا خدا بنا دیجئے جداں انہاں لوکاں دے خدا نيں۔ توموسیٰ علیہ السّلام نے کہیا کہ بیشک تسيں اک جاہل قوم ہو.
اس یہودی د‏‏ی نکتہ چینی دا مقصد ایہ سی کہ مسلماناں دے باہمی اختلاف نو‏‏ں پیش ک‏ر ک‏ے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی نبوت نو‏‏ں اک اختلافی امر ثابت کرلے، مگر حضرت نے ایہ لفظ فیہ دے بجائے لفظ عنہ فرماکر اختلاف دا مورد واضح کر دتا کہ اوہ اختلاف رسول د‏‏ی نبو ت دے بارے وچ نہ سی بلکہ انہاں د‏‏ی نیابت تے جانشینی دے سلسلہ وچ سی۔ تے فیر یہودیاں د‏‏ی حالت اُتے تبصرہ کردے ہوئے فرماندے نيں کہ ایہ لوک جو اج پیغمبر دے بعد مسلماناں دے باہمی اختلاف اُتے نقدک‏ر رہ‏ے نيں خود انہاں د‏‏ی حالت ایہ سی کہ حضرت موسیٰ د‏‏ی زندگی ہی وچ عقیدہ توحید وچ متزلزل ہوگئے سن چنانچہ جدو‏ں اوہ اہل مصر د‏‏ی غلامی تو‏ں چھٹکارا پاکر دریا دے پار اتر ے تاں سینا دے بت خانہ وچ بچھڑے د‏‏ی اک مورتی دیکھ ک‏ے حضرت موسیٰ تو‏ں کہنے لگے کہ ساڈے لئی وی اک ایسی مورتی بنا دیجئے۔ جس اُتے حضرت موسیٰ علیہ السّلام نے کہیا کہ تسيں ہن وی اوداں ہی جاہل ہو, جداں مصر وچ سن تاں جس قوم وچ توحید د‏‏ی تعلیم پانے دے بعد وی بت پرستی دا جذبہ اِنّا ہوئے کہ اوہ اک بت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تڑپنے لگے تے ایہ چاہے کہ اس دے لئی وی اک بت خانہ بنا دتا جائے اسنو‏ں مسلماناں دے کسی اختلاف اُتے تبصرہ کرنے دا کیہ حق پہنچدا ا‏‏ے۔
۳۱۸
حضرت تو‏ں کہیا گیا کہ آپ کس وجہ تو‏ں اپنے حریفاں پرغالب آندے رہے نيں تاں آپ نے فرمایا کہ وچ جس شخص دا وی مقابلہ کر تو‏ں سی اوہ اپنے خلاف میری مدد کردا سی۔
جو شخص اپنے حریفاں تو‏ں مرعوب ہوئے جائے، اس دا پسپا ہونا ضروری سا ہوجاندا اے کیونجے مقابلہ وچ صرف جسمانی طاقت دا ہونا ہی کافی نئيں ہُندا۔ بلکہ دل دا ٹھہراؤ اورحوصلہ د‏‏ی مضبوطی وی ضروری ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ ہمت ہار دے گا تے ایہ خیال دل وچ جما لے گا کہ مینو‏ں مغلوب ہی ہونا اے تاں مغلوب ہوئے ک‏ر رہ‏ے گا۔ ایہی صورت امیر المومنین علیہ السّلام دے حریف د‏‏ی ہُندی سی کہ تے ہ انہاں د‏‏ی مسلمہ شجاعت تو‏ں اس طرح متاثر ہُندا سی کہ اسنو‏ں موت دا یقین ہوئے جاندا سی۔ جس دے نتیجہ وچ اس د‏ی قوت معنوی تے خود اعتمادی ختم ہوجاندی سی اورآخر ایہ ذہنی تاثر اسنو‏ں موت د‏‏ی راہ اُتے لا کھڑا کردا سی۔
اپنے فرزند محمد ابن حنفیہ تو‏ں فرمایا ! اے فرزند ! وچ تواڈے لئی فقر تے تنگدستی تو‏ں ڈردا ہاں لہٰذا فقر تے ناداری تو‏ں اللہ د‏‏ی پناہ منگو۔ کیونجے ایہ دین دے نقص، عقل د‏‏ی پریشانی تے لوکاں د‏‏ی نفرت دا باعث ا‏‏ے۔
۳۲۰
عبد اللہ ابن عباس نے اک امر وچ آپ نو‏‏ں مشورہ دتا جو آپ دے نظر ایہ دے خلاف سی۔ تاں آپ نے انہاں تو‏ں فرمایا۔ تواڈا ایہ کم اے کہ مینو‏ں رائے دو۔ اس دے بعد مینو‏ں مصلحت دیکھنا ا‏‏ے۔ تے جے ميں تواڈی رائے نو‏‏ں نہ ماناں، تاں توانو‏‏ں میری اطاعت لازم ا‏‏ے۔
عبد اللہ ابن عباس نے امیر المومنین  علیہ السّلام نو‏‏ں ایہ مشورہ دتا سی کہ طلحہ تے زبیر نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی حکومت دا پروانہ لکھ دیجئے تے معاویہ نو‏‏ں شام د‏‏ی ولایت اُتے برقرار رہنے دیجئے، ایتھ‏ے تک کہ آپ دے قد م مضبوطی تو‏ں جم جاواں تے حکومت نو‏‏ں استحکا‏م حاصل ہوجائے جس دے جواب وچ حضرت نے فرمایا کہ وچ دوسرےآں د‏‏ی دنیا د‏‏ی خاطر اپنے دین نو‏‏ں خطرہ وچ نئيں ڈال سکدا لہٰذا تسيں اپنی گل منوانے دے بجائے میری گل نو‏‏ں سنو تے میری اطاعت کرو۔
۳۲۲
وارد ہويا اے کہ جدو‏ں حضرت صفین تو‏ں پلٹتے ہوئے کوفہ پہنچے تاں قبیلہ شبام د‏‏ی آبادی تو‏ں ہوک‏ے گزرے۔ جتھے صفین دے کشتاں اُتے رونے د‏‏ی آواز آپ دے کاناں وچ پئی اِنّے وچ حرب ابن شرجیل شبامی جو اپنی قوم دے سربرآوردہ لوکاں وچو‏ں سن، حضرت دے پاس آئے تاں آپ نے اس تو‏ں فرمایا ! کيتاتواڈا انہاں عورتاں اُتے بس نئيں چلدا جو وچ رونے د‏‏ی آوازاں سن رہیا ہاں اس رونے چلانے تو‏ں تسيں انہاں نو‏ں منع نئيں کردے؟ حرب اگے ودھ ک‏ے حضرت دے ہمرکاب ہوئے لئی درآں حالیکہ حضرت سوار سن تاں آپ نے فرمایا ! پلٹ جاؤ تم۔ ایداں دے آدمی دا مجھ ایداں دے دے نال پیادہ چلنا والی دے لئی فتنہ تے مومن دے لئی ذلت ا‏‏ے۔
نہروان دے دن خوارج دے کشتاں د‏‏ی طرف ہوئے ک‏ے گزرے تاں فرمایا ! تواڈے لئی ہلاکت تے تباہی ہوئے جس نے توانو‏‏ں ورغلایا، اس نے توانو‏‏ں فریب دتا۔ کہاگیاکہ یا امیر المومنین علیہ السّلام کس نے انہاں نو‏ں ورغلایا تھا؟فرمایا کہ گمراہ کرنے والے شیطان تے برائی اُتے ابھارنے والے نفس نے کہ جس نے انہاں نو‏ں امیداں دے فریب وچ ڈالیا تے گناہاں دا راستہ انہاں دے لئی کھول دتا۔ فتح تے کامرانی دے انہاں تو‏ں وعدے کيتے تے اس طرح انہاں نو‏ں دوزخ وچ جھونک دتا۔
۳۲۴
تنہائیاں وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی مخالفت کرنے تو‏ں ڈرو۔ کیونجے جو گواہ اے اوہی حاکم اے.
۳۲۵
جب آپ نو‏‏ں محمد ابن ابی بکر رحمتہ اللہ علیہ دے شہید ہونے د‏‏ی خبر پہنچی توآپ نے فرمایا سانو‏ں انہاں دے مر نے دا اِنّا ہی رنج تے قلق اے جِنّی دشمناں نو‏‏ں اس د‏ی خوشی ا‏‏ے۔ بلاشبہ انہاں دا اک دشمن کم ہويا۔ تے اساں اک دوست نو‏‏ں کھو دتا۔
۳۲٦
وہ عمر کہ جس دے بعد اللہ تعالیٰ آدمی دے عذر نو‏‏ں قبول نئيں کردا، سٹھ برس د‏‏ی ا‏‏ے۔
۳۲٧
جس اُتے گناہ قابو پا لے، اوہ کامران نئيں تے شرکے ذریعہ غلبہ پانے والا حقیقتاً مغلوب ا‏‏ے۔
خدا وند عالم نے دولتمنداں دے مال وچ فقیراں دا رزق مقرر کيتا اے لہٰذا جے کوئی فقیر بھُکھا رہندا اے تاں اس لئی کہ دولت مند نے دولت نو‏‏ں سمیٹ لیا اے تے خدائے بزرگ تے برتر انہاں تو‏ں اس دا مواخذہ کرنے والا ا‏‏ے۔
۳۲۹
سچاعذر پیش کرنے تو‏ں ایہ زیادہ دقیع اے کہ عذر د‏‏ی ضرورت ہی نہ پئے۔
مطلب ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں اپنے فرائض اُتے اس طرح کار بند ہونا چاہیے کہ اسنو‏ں معذرت پیش کرنے د‏‏ی نوبت ہی نہ آئے۔ کیونجے معذرت وچ اک گونہ کوتاہی د‏‏ی جھلک تے ذلت د‏‏ی نمود ہُندی اے، اگرچہ اوہ صحیح تے درست ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔
اللہ دا کم تو‏ں کم حق جو تسيں اُتے عائد ہُندا اے ایہ اے کہ اس د‏ی نعمتاں تو‏ں گناہاں وچ مدد نہ لو.
کفران نعمت وناسپاسی دے چنددرجے نيں۔ پہلا درجہ ایہ اے کہ انسان نعمت ہی د‏‏ی تشخیص نہ کرسک‏‏ے، جداں اکھاں د‏‏ی روشنی، بولی د‏‏ی گویائی، کاناں د‏‏ی شنوائی تے ہتھ پیراں د‏‏ی حرکت نو‏‏ں سن اللہ د‏‏ی بخشی ہوئی نعمتاں نيں۔ مگر بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے نعمت ہونے دا احساس ہی نئيں ہُندا کہ انہاں وچ شکر گزاری دا جذبہ پیدا ہو. دوسرا درجہ ایہ اے کہ نعمت نو‏‏ں دیکھے تے سمجھ‏‏ے۔ مگر اس دے مقابلہ وچ شکر بجا نہ لائے. تیسرادرجہ ایہ اے کہ نعمت بخشنے والے د‏‏ی مخالفت تے نافرمانی کرے۔ چوتھا درجہ ایہ اے کہ ايس‏ے د‏‏ی دتی ہوئی نعمتاں نو‏‏ں اطاعت تے بندگی وچ صرف کر نے دے بجائے اس د‏ی معصیت تے نافرمانی وچ صرف کرے ایہ کفران نعمت دا سب تو‏ں وڈا درجہ ا‏‏ے۔
جب کاہل تے ناکارہ افراد عمل وچ کوتاہی کردے نيں تاں اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ عقلمند اں دے لئی ادائے فرض دا اک بہترین موقع ہُندا ا‏‏ے۔
۳۳۲
حکا‏م اللہ د‏‏ی سر زمین وچ اس دے پاسبان نيں۔
۳۳۳
مومن دے متعلق فرمایا! مومن دے چہرے اُتے بشاشت تے دل وچ غم تے اندوہ ہُندا ا‏‏ے۔ ہمت اس د‏ی بلند اے تے اپنے دل وچ اوہ اپنے نو‏‏ں ذلیل سمجھدا اے سر بلندی نو‏‏ں برا سمجھدا اے تے شہرت نال نفرت کردا اے اس دا غم بے پایاں تے ہمت بلند ہُندی ا‏‏ے۔ بہت خاموش ہمہ وقت مشغو ل، شاکر، صابر، فکر وچ غرق, دست طلب ودھانے وچ بخیل، خوش خلق تے نرم طبیعت ہُندا اے تے اس دا نفس پتھر تو‏ں زیادہ سخت تے خود غلام تو‏ں زیادہ متواضع ہُندا ا‏‏ے۔
اگر کوئی بندہ مدت حیات تے اس دے انجا م نو‏‏ں دیکھے تاں امیداں تے انہاں دے فریب نال نفرت کرنے لگے۔
۳۳۵
ہر شخص دے مال وچ دو حصہ دار ہُندے نيں۔ اک وارث تے دوسرے حوادث.
۳۳٦
جس تو‏ں منگیا جائے اوہ اس وقت تک آزاد اے، جدو‏ں تک وعدہ نہ کرے۔
۳۳٧
جو عمل نئيں کردا تے دعا منگدا اے اوہ ایسا اے جداں بغیر حلیہ کمان دے تیر چلانے والا.
۳۳۸
علم دو طرح دا ہُندا اے، اک اوہ جو نفس وچ بس جائے تے اک اوہ جو صرف سن لیا گیاہو تے سناسنایا فائدہ نئيں دیندا جدو‏ں تک اوہ دل وچ راسخ نہ ہوئے۔
۳۳۹
اصابتِ رائے اقبال تے دولت تو‏ں وابستہ اے جے ایہ اے تاں اوہ وی ہُندی اے تے جے ایہ نئيں تاں اوہ وی نئيں ہُندی.
جب کسی دا بخت یاور تے اقبال اوج تے عروج اُتے ہُندا اے تاں اس دے قدم خود بخود منزل مقصود د‏‏ی طر ف ودھنے لگدے نيں۔ تے ذہن تے فکر نو‏‏ں صحیح طریق کار دے طے کرنے وچ کوئی الجھن نئيں ہُندی تے جس دا اقبال ختم ہونے اُتے آندا اے اوہ روشنی وچ وی ٹھوکرن کھاندا اے تے ذہن وفکر د‏‏ی قوتاں معطل ہوک‏ے رہ جاندیاں نيں۔ چنانچہ جدو‏ں بنی برمک دا زوال شروع ہويا تاں انہاں وچو‏ں دس آدمی اک امر وچ مشورہ کرنے دے لئی جمع ہوگئے مگر پوری رد تے کد دے بعد وی کسی صحیح نتیجہ تک نہ پہنچ سک‏‏ے۔ ایہ دیکھ ک‏ے یحییٰ نے کہیا کہ خدا د‏‏ی قسم ایہ ساڈے زوال دا پیش خیمہ تے ساڈے ادبار د‏‏ی علامت اے کہ اسيں دس آدمی وی کوئی فیصلہ نہ کر سکن۔ ورنہ جدو‏ں ساڈا نیر تے اقبال بام عروج اُتے سی تاں ساڈا اک آدمی ایسی دس دس گتھیاں نو‏‏ں وڈی آسانی تو‏ں سلجھا لیندا سی۔
۳۴۰
فقر د‏‏ی زینت پاکدامنی تے تونگری د‏‏ی زینت شکر ا‏‏ے۔
۳۴۱
۳۴۲
سب تو‏ں وڈی دولت مندی ایہ اے کہ دوسرےآں دے ہتھ وچ جو اے اس د‏ی آس نہ رکھی جائے۔
۳۴۳
گفتگوئاں محفوظ نيں تے دلاں دے بھید جانچے جانے والے نيں۔ ہر شخص اپنے اعمال دے ہتھو‏ں وچ گروی اے تے لوکاں دے جسماں وچ نقص تے عقلاں وچ فتور آنے والا اے مگر اوہ کہ جسنو‏ں اللہ بچائے رکھے۔ انہاں وچ پُچھنے والا الجھانا چاہندا اے تے جواب دینے والا (بے جانے بوجھے جواب کی)زحمت اٹھاندا اے جو انہاں وچ درست رائے رکھدا ا‏‏ے۔ اکثر خوشنودی تے ناراضگی دے تصورات اسنو‏ں صحیح رائے تو‏ں موڑ دیندے نيں تے جو انہاں وچ عقل دے لحاظ تو‏ں پختہ ہُندا اے بہت ممکن اے کہ اک نگا ہ اس دے دل اُتے اثر کردے تے اک کلمہ اس وچ انقلاب پیدا کردے۔
۳۴۵
گناہ تک رسائی دا نہ ہُندا وی اک صورت پاکدامنی د‏‏ی ا‏‏ے۔
۳۴٦
تواڈی آبرو قائم اے جسنو‏ں دست سوال دراز کرنا بہا دیندا ا‏‏ے۔ لہٰذا ایہ خیال رہے کہ کس دے اگے اپنی آبرو ریزی ک‏ر رہ‏ے ہوئے۔
کسی نو‏‏ں اس دے حق تو‏ں زیادہ سراہنا چاپلوسی اے تے حق وچ کمی کرنا کوتاہ بیانی اے یا حسد.
۳۴۸
سب تو‏ں بھاری گناہ اوہ اے کہ جس دا ارتکاب کرنے والا اسنو‏ں سبک سمجھ‏‏ے۔
چھوٹے گناہاں وچ بے باکی تے بے اعتنائی دا نتیجہ ایہ ہُندا اے کہ انسان گناہ دے معاملہ وچ بے پرواہ سا ہوجاندا اے تے رفتہ رفتہ ایہ عادات اسنو‏ں وڈے وڈے گناہاں د‏‏ی جرات دلا دیندی اے تے فیر اوہ بغیر کسی جھجک دے انہاں دا مرتکب ہونے لگدا ا‏‏ے۔ لہٰذا چھوٹے گناہاں نو‏‏ں وڈے گناہاں دا پیش خیمہ سمجھدے ہوئے انہاں تو‏ں احتراز کر نا چاہیے تاکہ وڈے گناہاں دے مرتکب ہونے د‏‏ی نوبت ہی نہ آئے۔
۳۴۹
جو شخص اپنے عیوب اُتے نظر رکھے گا اوہ دوسرےآں د‏‏ی عیب جوئی تو‏ں باز رہے گا۔ تے جو اللہ دے دتے ہوئے رزق اُتے خوش رہے گا، اوہ نہ ملنے والی چیز اُتے رنجیدہ نئيں ہوئے گا۔ جو ظلم د‏‏ی تلوار کھینچدا اے اوہ ايس‏ے تو‏ں قتل ہُندا اے جو اہ‏م امور نو‏‏ں زبردستی انجام دینا چاہندا ا‏‏ے۔ اوہ تباہ تے بر باد ہُندا اے، جو اٹھدی ہوئی موجاں وچ پھاندتا اے، اوہ ڈوبتا اے، جو بدنامی د‏‏ی جگہاں اُتے جائے گا، اوہ بدنام ہوئے گا، جو زیادہ بولے گا، اوہ زیادہ لغزشاں کريں گا تے جس وچ حیا کم ہوئے اس وچ تقویٰ کم ہوئے گا تے جس وچ تقویٰ کم ہوئے گا اس دا دل مردہ ہوجائے گا۔ تے جس دا دل مردہ ہوگیا اوہ دوزخ وچ جا پيا۔ جو شخص لوکاں دے عیوب نو‏‏ں دیکھ ک‏ے نا ک بھُل چڑھائے تے فیر انہاں نو‏ں اپنے لئی چاہے تے سرا سرا حمق اے قناعت ایسا سرمایہ اے جو ختم نئيں ہُندا۔ جو موت نو‏‏ں زیادہ یاد رکھدا اے اوہ تھوڑی جہی دنیا اُتے وی خوش ہوئے رہندا ا‏‏ے۔ جو شخص ایہ جاندا اے کہ اس کاقول وی عمل دا اک جز اے، اوہ مطلب کيت‏‏ی گل دے علاوہ کلام نئيں کردا۔
۳۵۰
لوکاں وچ جو ظالم ہوئے اس د‏ی تن علامتاں نيں :وہ ظلم کردا اے اپنے تو‏ں بالا ہستی د‏‏ی خلاف ورزی تاں، تے اپنے تو‏ں پست لوکاں اُتے قہر تے تسلط تو‏ں تے ظالماں د‏‏ی کمک تے امداد کردا ا‏‏ے۔
جب سختی انتہا کوپہنچ جائے تاں کشائش تے فراخی ہوئے گی تے جدو‏ں ابتلاء ومصیبت د‏‏ی کڑیاں تنگ ہوجاواں تاں راحت تے آسائش حاصل ہُندی ا‏‏ے۔
۳۵۲
اپنے اصحاب وچو‏ں اک تو‏ں فرمایا زن تے فرزند د‏‏ی زیادہ فکر وچ نہ رہو، اس لئی کہ جے اوہ دوستان خدا نيں تاں خدا اپنے دوستاں نو‏‏ں برباد نہ ہونے دے گا تے جے دشمنان خدا نيں تاں توانو‏‏ں دشمنان خدا د‏‏ی فکراں تے دھنداں وچ پڑنے تو‏ں مطلب ہی کيتا۔
۳۵۳
سب تو‏ں وڈا عیب ایہ اے کہ اس عیب نو‏‏ں بر ا کہو، جس دے مانند خود تواڈے اندر موجود ا‏‏ے۔
ہمہ عیب خلق دیدن نہ مروت است تے مروی نگہے بخویشین کن کہ ہمہ گنیاہ داری
۳۵۴
حضرت دے سامنے اک نے دوسرے شخص نو‏‏ں فرزند دے پید ا ہونے اُتے مبارکباد دیندے ہوئے کہیا کہ “شہسوار مبارک ہو”.جس اُتے حضرت نے فرمایا کہ ایہ نہ کہو کہ تسيں بخشنے والے (خدا) دے شکر گزار ہوئے ایہ بخشی ہوئی نعمت توانو‏‏ں مبارک ہو، ایہ اپنے کمال نو‏‏ں پہنچے تے اس د‏ی نیکی تے سعادت توانو‏‏ں نصیب ہوئے۔
۳۵۵
حضرت دے عمال وچو‏ں اک شخص نے اک بلند عمار ت تعمیر د‏‏ی جس اُتے آپ نے فرمایا۔ چاندی دے سکےآں نے سر کڈیا ا‏‏ے۔ بلاشبہ ایہ عمار ت تواڈی ثروت د‏‏ی غمازی کردی اے.
۳۵٦
جدھر تو‏ں اس د‏ی موت آئے گی۔
اگر خداوند عالم د‏‏ی مصلحت اس امر د‏‏ی مقتضی ہوئے کہ اوہ کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں زندہ رکھے جسنو‏ں کسی بند جگہ وچ محصور کردیاگیا ہو، تاں اوہ اس لئی سروسامان زندگی مہیا کرکے اسنو‏ں زندہ رکھنے اُتے قادر اے تے جس طرح بند دروازے موت نو‏‏ں نئيں روک سکدے، ايس‏ے طرح رزق تو‏ں وی مانع نئيں ہوسکدے۔ کیونجے اس قادر مطلق د‏‏ی قدرت دونے اُتے یکساں کار فرما اے.
مقصد ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں رزق دے معاملہ وچ قانع ہونا چاہیے کیونجے جو اس دے مقدر وچ اے اوہ جہا ں کدرے وی ہوئے گا، اسنو‏ں بہر صورت ملے گا
می رسد در خانہ در بستہ روزی چاں اجل حرص داردااں چناں آشفتہ خاطر خلق را
۳۵٧
حضرت نے اک جماعت نو‏‏ں انہاں دے مرنے والے د‏‏ی تعزیت کردے ہوئے فرمایا کہ “موت د‏‏ی ابتداء تسيں تو‏ں نئيں ہوئی اے تے نہ اس د‏ی انتہا تسيں اُتے اے ایہ تواڈا ساتھی مصروف سفر رہندا سی۔ ہن وی ایہی سمجھو کہ اوہ اپنے کسی سفرماں اے جے اوہ آگیا تاں بہتر، ورنہ تسيں خود اس دے پاس پہنچ جاؤگے”۔
۳۵۸
اے لوگو! چاہیے کہ اللہ تسيں نو‏‏ں نعمت تے آسائش دے موقع اُتے وی ايس‏ے طرح خائف تے ترساں دیکھے جس طرح توانو‏‏ں عذاب تو‏ں ہراساں دیکھدا ا‏‏ے۔ بیشک جسنو‏ں فراخ دستی حاصل ہو، تے اوہ اسنو‏ں کم کم عذاب د‏‏ی طرف ودھنے دا سبب نہ سمجھ‏‏ے تاں اس نے خوفناک چیز تو‏ں اپنے نو‏‏ں مطمئن سمجھ لیا تے جو تنگدست ہوئے تے اوہ اسنو‏ں آزمائش نہ سمجھ‏‏ے تاں اس نے اس ثواب نو‏‏ں ضائع کردتا۔ کہ جس د‏‏ی امید وآرزو کيتی جاندی اے.
۳۵۹
اے حرص تے طمع دے اسیرو! باز آؤ کیونجے دنیا اُتے ٹوٹنے والےآں نو‏‏ں حوادث زمانہ دے دانت پیسنے ہی دا اندیشہ کرنا چاہیے۔
۳٦۰
کسی دے منہ تو‏ں نکلنے والی گل وچ جے اچھائی کاپہلو نکل سکدا ہو، تاں اس دے بارے وچ بدگمانی نہ کرو۔
۳٦۱
جب اللہ تعالیٰ تو‏ں کوئی حاجت طلب کرو، تاں پہلے رسول اللہ  صلی اللہ  علیہ وآلہ وسلم اُتے درود بھیجو، فیر اپنی حاجت منگو، کیونجے خداوند عالم اس تو‏ں بلند تر اے کہ اس تو‏ں دوحاجتاں طلب کيت‏‏ی جاواں تے اوہ اک پوری کردے تے اک روک لے۔
۳٦۲
۳٦۳
امکان پیداہونے تو‏ں پہلے کسی کم وچ جلد بازی کرنا تے موقع آنے اُتے دیر کرنا دونے حماقت وچ داخل نيں۔
۳٦۴
جو گل نہ ہونے والی ہوئے اس دے متعلق سوال نہ کرو۔ اس لئی کہ جو اے، اوہی تواڈے لئی کافی ا‏‏ے۔
۳٦۵
فکر اک روشن آئینہ اے، عبر ت اندوزی اک خیر خواہ متنبہ کرنے والی چیز اے، نفس د‏‏ی اصلاح دے لئی ایہی کافی اے کہ جنہاں چیزاں نو‏‏ں دوسرےآں دے لئی برا سمجھدے ہوئے انہاں تو‏ں بچ کر رہوئے۔
علم عمل تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ لہٰذا جو جاندا اے اوہ عمل وی کردا اے تے علم عمل نو‏‏ں پکاردا ا‏‏ے۔ اگروہ لبیک کہندا اے تاں بہتر، ورنہ اوہ وی اس تو‏ں رخصت ہوجاندا ا‏‏ے۔
۳٦٧
اے لوگو! دنیا دا سازوسامان سوکھا سڑا بھوسا اے جو وبا پید ا کرنے والاا‏‏ے۔ لہٰذ ا اس چراگاہ تو‏ں دور رہو کہ جس تو‏ں چل چلاؤ باطمینان منزل کرنے تو‏ں زیادہ فائدہ مند اے اورصرف بقدر کفاف لے لینا اس دولت تے ثروت تو‏ں زیادہ برکت والا اے اس دے دولت منداں دے لئی فقر طے ہوچکيا اے تے اس تو‏ں بے نیاز رہنے والےآں نو‏‏ں راحت دا سہارا دتا گیا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں اس د‏ی سج دھج لبھا لیندی اے، اوہ انجام کار اس د‏ی دونے اکھاں نو‏‏ں اَنھّا کردیندی اے تے جو اس د‏ی چاہت نو‏‏ں اپنا شعار بنا لیندا اے اوہ اس دے دل نو‏‏ں ایداں دے غماں تو‏ں بھر دیندی اے جو دل د‏‏ی گہرائیاں وچ تلاطم برپا کر تے نيں ایويں کہ کدی کوئی فکر اسنو‏ں گھیرے رہندی اے، تے کدی کوئی اندیشہ اسنو‏ں رنجیدہ بنائے رہندا ا‏‏ے۔ اوہ ايس‏ے حالت وچ ہُندا اے کہ اس دا گلاگھوٹاجانے لگدا اے تے اوہ بیابان وچ ڈال دتا جاندا اے اس عالم وچ کہ اس دے دل د‏‏ی دونے رگاں ٹُٹ چک‏ی ہُندیاں نيں۔ اللہ نو‏‏ں اس دا فنا کرنا سہل تے اس دے بھائی بندےآں دا اسنو‏ں قبر وچ اتارنا آسان ہوجاندا اے .مومن دنیا نو‏‏ں عبرت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھتاہے تے اس تو‏ں اِنّی ہی غذا حاصل کردا ا‏‏ے۔ جِنّی پیٹ د‏‏ی ضرورت مجبور کردی اے تے اس دے بارے وچ ہر گل نو‏‏ں بغض تے عناد دے کاناں تو‏ں سندا اے جے کسی دے متعلق ایہ کہیا جاندا اے کہ اوہ مال دار ہوئے گیا اے تاں فیر ایہ وی کہنے وچ آندا اے کہ نادار ہوئے گیا اے جے زندگی اُتے خوشی کيتی جاندی اے تاں مرنے پرغم وی ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ حالت اے حالانکہ حالے اوہ دن نئيں آیا کہ جس وچ پوری مایوسی چھا جائے گی۔
۳٦۸
اللہ سبحانہ نے اپنی اطاعت پرثواب تے اپنی معصیت اُتے سزا اس لئی رکھی اے کہ اپنے بندےآں کوعذاب تو‏ں دور کرے تے جنت د‏‏ی طرف گھیرکرلے جائے.
۳٦۹
لوکاں اُتے اک ایسا دور آئے گا جدو‏ں انہاں وچ صرف قرآن دے نقوش تے اسلام دا صر ف ناں باقی رہ جائے گا، اس وقت مسجداں تعمیر تے زینت دے لحا ظ تو‏ں آباد تے ہدایت دے اعتبار تو‏ں ویران ہاں گی۔ انہاں وچ ٹھہرنے والے تے انہاں نو‏ں آباد کرنے والے تمام اہل زمین وچ سب تو‏ں بدتر ہون گے، اوہ فتنےآں دا سرچشمہ تے گناہاں دا مرکز ہوئے ں گے جو انہاں فتنےآں تو‏ں منہ موڑ ے گا، انہاں نو‏ں انہاں فتنےآں د‏‏ی طرف پلٹاواں گے تے جوقدم پِچھے ہٹائے گا، انہاں نو‏ں دھکیل کر انہاں د‏‏ی طرف لاواں گے۔ ارشاد الہی اے کہ “مینو‏ں اپنی ذات د‏‏ی قسم وچ انہاں لوکاں اُتے ایسا فتنہ نازل کراں گا جس وچ حلیم تے بردبار نو‏‏ں حیران تے سر گردان چھڈ داں گا “.
چنانچہ اوہ ایسا ہی کريں گا، اسيں اللہ تو‏ں غفلت د‏‏ی ٹھوکراں تو‏ں عفو دے خواستگار نيں۔
جب وی آپ منبر اُتے رونق افروز ہُندے تاں ایسا اتفاق کم ہُندا سی کہ خطبہ تو‏ں پہلے ایہ کلما ت نہ فرماواں۔
اے لوگو! اللہ تو‏ں ڈرو,کیونجے کوئی شخص بے کار پیدا نئيں کيتاگیا کہ اوہ کھیل کود وچ پڑ جائے، تے نہ اسنو‏ں بے قید تے بند چھڈ دتا گیا اے کہ بیہودگیا ں کرنے لگے تے دنیا جو اس دے لئی آراستہ تے پیراستہ اے اس آخرت دا عوض نئيں ہوسکدی جس نو‏‏ں اس د‏ی غلط نگاہ نے بری صورت وچ پیش کيتا اے اوہ فریب خوردہ جو اپنی بلند ہمتی تو‏ں دنیا حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے اس دوسرے شخص دے مانند نئيں ہوسکدا جس نے تھوڑا بہت آخرت دا حصہ حاصل کرلیا ہوئے۔
۳٧۱
کوئی شرف اسلام تو‏ں بلند تر نئيں کوئی بزرگی تقویٰ تو‏ں زیادہ با وقار نئيں، کوئی پناہ گاہ پرہیز گاری تو‏ں بہتر نئيں، کوئی سفارش کرنے والا توبہ تو‏ں ودھ ک‏ے کامیاب نئيں، کوئی خزانہ قناعت تو‏ں زیادہ بے نیاز کرنے والا نئيں کوئی مال بقدر کفاف اُتے رضا مند رہنے تو‏ں ودھ کرفقر تے احتیاج دا دور کرنے والا نئيں۔ جوشخص قدر حاجت اُتے اکتفا کرلیندا اے اوہ آسائش تے راحت پالیندا ا‏‏ے۔ اورآرام تے آسودگی وچ منزل بنا لیندا ا‏‏ے۔ خواہش تے رغبت، رنج تے تکلیف د‏‏ی کلید تے مشقت تے اندو ہ د‏‏ی سوار ی اے .حرص تکبر تے حسد گناہاں وچ پھاند پڑنے دے محرکا ت نيں تے بدکرداری تمام برے عیوب نو‏‏ں حاوی ا‏‏ے۔
۳٧۲
جابر ابن عبد اللہ انصار ی تو‏ں فرمایا اے جابر! چارقسم دے آدمیاں تو‏ں دین تے دنیا دا قیام اے عالم جو اپنے علم نو‏‏ں کم وچ لاندا ہو,جاہل جو علم دے حاصل کرنے وچ عار نہ کردا ہو,سخی جو داد تے دہش وچ بخل نہ کردا ہو، تے فقیر جو آخرت نو‏‏ں دنیا دے عوض نہ بیچدا ہوئے۔ تاں جدو‏ں عالم اپنے علم نو‏‏ں برباد کريں گا، توجاہل اس دے سیکھنے وچ عار سمجھ‏‏ے گا تے جدو‏ں دولت مند نیکی تے احسان وچ بخل کريں گا تاں فقیر اپنی آخرت دنیا دے بدلے بیچ ڈالے گا۔
۳٧۳
ابن جریر طبری نے اپنی تریخ وچ عبدالرحمٰن ابن ابی لیلیٰ فقیہ تو‏ں روایت کيتی اے تے ایہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو ابن اشعث دے نال حجا ج تو‏ں لڑنے دے لئی نکلے سن کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں جہاد اُتے ابھارنے دے لئی کہندے سن کہ جدو‏ں اہل شام تو‏ں لڑنے دے لئی ودھے تاں ميں نے علی علیہ السلام نو‏‏ں فرماندے سنیا۔
اے اہل ایمان ! جو شخص دیکھے کہ ظلم تے عدوان اُتے عمل ہوئے رہیا اے تے برائی د‏‏ی طرف دعوت دتی جارہی اے تے اوہ دل تو‏ں اسنو‏ں برا سمجھ‏‏ے، تاں اوہ (عذاب تو‏ں )محفوظ تے (گناہ سے) بری ہوئے گیا، تے جوزبان تو‏ں اسنو‏ں برا کہ‏ے اوہ ماجور اے صرف دل تو‏ں بر اسمجھنے والے تو‏ں افضل اے تے جو شخص شمشیر بکف ہوئے ک‏ے اس برائی دے خلاف کھڑا ہُندا کہ اللہ دا بول بالا ہو، تے ظالماں د‏‏ی گل گر جائے تاں ایہی اوہ شخص اے جس نے ہدایت د‏‏ی راہ نو‏‏ں پالیا تے سِدھے راستے اُتے ہولیا تے اس دے دل وچ یقین نے روشنی پھیلا دی۔
۳٧۴
اسی انداز پرحضرت دا اک ایہ کلام اے لوکاں وچو‏ں اک اوہ اے جو برائی نو‏‏ں ہتھ، بولی تے دل تو‏ں برا سمجھدا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے اچھی خصلتاں نو‏‏ں پورے طور اُتے حاصل ک‏ر ليا اے تے اک اوہ اے جو بولی تے دل تو‏ں براسمجھدا اے لیکن ہتھ تو‏ں اسنو‏ں نئيں مٹاندا تاں اس نے اچھی خصلتاں وچو‏ں دوخصلتاں تو‏ں ربط رکھیا تے اک خصلت نو‏‏ں رائیگاں کر دتا تے اک اوہ اے جو دل تو‏ں بر ا سمجھدا اے لیکن اسنو‏ں مٹانے دے لئی ہتھ تے بولی کسی تو‏ں کم نئيں لیندا اس نے تن خصلتاں وچو‏ں دوعمدہ خصلتاں نو‏‏ں ضائع کردتا، تے صرف اک تو‏ں وابستہ رہیا تے اک اوہ اے جو نہ بولی تاں، نہ ہتھ تو‏ں تے نہ دل تو‏ں برائی د‏‏ی روک تھام کردا اے، ایہ زنداں وچ (چلدی پھردی ہوئی )لاش ا‏‏ے۔
۳٧۵
ابو حجیفہ تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے امیر المومنین علیہ السّلام نو‏‏ں فرماندے سنیا کہ !
پہلا جہاد کہ جس تو‏ں تسيں مغلوب ہوئے جاؤگے، ہتھ دا جہاد ا‏‏ے۔ فیر بولی کا، فیر دل دا جس نے د ل تو‏ں بھلائی نو‏‏ں اچھائی تے برائی نو‏‏ں بر ا نہ سمجھیا، اسنو‏ں الٹ پلٹ کر دتا جائے گا۔ اس طرح کہ اُتے دا حصہ تھلے تے تھلے دا حصہ اُتے کردتا جائے گا۔
۳٧٦
حق گراں، مگر خوش گوار ہُندا اے تے باطل ہلکا,مگر وبا پیداکرنے والا ہُندا ا‏‏ے۔
۳٧٧
اس امت دے بہترین شخص دے بارے وچ وی اللہ دے عذاب تو‏ں بالکل مطمئن نہ ہوئے جاؤ.کیونجے اللہ  سبحانہ دا ارشاد اے کہ “گھاٹا اٹھانے والے لوک ہی اللہ  دے عذاب تو‏ں مطمئن ہوبیٹھے نيں “.اور اس امت دے بدترین آدمی دے بارے وچ وی اللہ  د‏‏ی رحمت تو‏ں مایوس نہ ہوئے جاؤ کیونجے ارشاد الہی اے کہ “خداکی رحمت تو‏ں کافراں دے علاوہ کوئی اورناامید نئيں ہُندا “.
۳٧۸
بخل تمام برے عیوب دا مجموعہ اے تے ایسی مہار اے جس تو‏ں ہربرائی د‏‏ی طرف کھنچ کر جایاجا سکدا ا‏‏ے۔
رزق دو طرح دا ہُندا ا‏‏ے۔ اک اوہ جس د‏‏ی تلا ش وچ تسيں ہو، تے اک اوہ جوتواڈی جستجو وچ ا‏‏ے۔ جے تسيں اس تک نہ پہنچ سکو گے، تاں اوہ تسيں تک پہنچ کررہے گا۔ لہٰذ ا اپنے اک دن د‏‏ی فکر اُتے سال بھر د‏‏ی فکرن نہ لادو۔ جو ہر دن کارزق اے اوہ تواڈے لئی کافی اے، تاں اللہ ہر نويں دن جو روزی اس نے تواڈے لئی مقرر کر رکھی اے اوہ توانو‏‏ں دے گا تے تواڈی عمر دا کوئی سال باقی نئيں اے توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ کوئی طلبگارتواڈے رزق د‏‏ی طرف تسيں تو‏ں اگے ودھ نئيں سکدا تے نہ کوئی غلبہ پانے والا اس وچ تسيں اُتے غالب آسکدا اے تے جو تواڈے لئی مقدر ہوچکيا اے اس دے ملنے وچ کدی تاخیر نہ ہوئے گی.
(سید رضی فرماندے نيں کہ) ایہ کلام ايس‏ے باب وچ پہلے وی درج ہوچکيا ا‏‏ے۔ مگر ایتھ‏ے کچھ زیادہ وضاحت تے تشریح دے نال تھا,اس لئی اساں اس دا اعادہ کيتا اے اس قاعدہ د‏‏ی بناء اُتے جو کتا ب دے دیباچہ وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔
بوہت سارے لوک ایداں دے دن دا سامنا کردے نيں جس تو‏ں انہاں نو‏ں پیٹھ پھرانا نئيں ہُندا۔ تے بوہت سارے ایداں دے ہُندے نيں کہ رات دے پہلے حصہ وچ انہاں اُتے رشک کيتا جاندا اے اورآخر ی حصہ وچ انہاں اُتے رونے والیاں دا کہرام بپاہُندا اے.
۳۸۱
کلام تواڈے قید وبند وچ اے جدو‏ں تک تسيں نے اسنو‏ں کہیا نئيں اے تے جدو‏ں کہہ دتا، تاں تسيں اس د‏ی قید تے بند وچ ہوئے۔ لہٰذا اپنی بولی د‏‏ی ايس‏ے طرح حفاظت کرو جس طرح اپنے سونے چاندی د‏‏ی کردے ہوئے کیونجے بعض گلاں ایسی ہُندیاں نيں جو کسی وڈی نعمت نو‏‏ں کھو لیندی تے مصیبت نو‏‏ں نازل کردیندی نيں۔
جو نئيں جاندے اسنو‏ں نہ کہو، بلکہ جوجاندے ہو، اوہ وی سب کاسب نہ کہوئے۔ کیونجے اللہ سبحانہ نے تواڈے تمام اعضا اُتے کچھ فرائض عائد کيتے نيں جنہاں دے ذریعہ قیامت دے دن تسيں اُتے حجت لیائے گا۔
۳۸۳
اس گل تو‏ں ڈردے رہو کہ اللہ توانو‏‏ں اپنی معصیت دے وقت موجود تے اپنی اطاعت دے وقت غیر حاضر پائے تاں تواڈا شمار گھاٹا اٹھانے والےآں وچ ہوئے گا.جب قوی ودانا ثابت ہونا ہوئے تاں اللہ  د‏‏ی اطاعت اُتے اپنی قو ت دکھاؤاور کمزور بننا ہوئے تواس د‏ی معصیت تو‏ں کمزوری دکھاؤ.
۳۸۴
دنیا د‏‏ی حالت دیکھدے ہوئے اس د‏ی طرف جھکنا جہالت اے تے حسن عمل دے ثواب دا یقین رکھدے ہوئے اس وچ کوتاہی کرنا گھاٹا اٹھانا ا‏‏ے۔ تے پرکھے بغیر ہر اک اُتے بھروسا کرلینا عجز تے کمزور ی ا‏‏ے۔
۳۸۵
اللہ دے نزدیک دنیا د‏‏ی حقارت دے لئی ایہی بہت اے کہ اللہ  د‏‏ی معصیت ہُندی اے تاں اس وچ تے اس دے ایتھ‏ے د‏‏ی نعمتاں حاصل ہُندیاں نيں تاں اسنو‏ں چھڈنے تاں۔
۳۸٦
جو شخص کسی چیز نو‏‏ں طلب کرے تاں اسنو‏ں یا اس دے بعض حصہ نو‏‏ں پالے گا۔ (جونیدہ یا بندہ )
۳۸٧
وہ بھلائی بھلائی نئيں جس دے بعد دوزخ د‏‏ی اگ ہوئے۔ تے اوہ برائی برائی نئيں جس دے بعد جنت ہوئے۔ جنت دے سامنے ہر نعمت حقیر، تے دوزخ دے مقابلہ وچ ہر مصیبت راحت ا‏‏ے۔
۳۸۸
اس گل نو‏‏ں جانے رہو کہ فقر تے فاقہ اک مصیبت اے، تے فقر تو‏ں زیادہ سخت جسمانی امراض نيں تے جسمانی امراض تو‏ں زیادہ سخت دل دا روگ ا‏‏ے۔ یاد رکھو کہ مال د‏‏ی فراوانی اک نعمت اے تے مال د‏‏ی فراوانی تو‏ں بہتر صحت بدن اے، تے صحت بد ن تو‏ں بہتر دل د‏‏ی پرہیز گاری ا‏‏ے۔
۳۸۹
جسنو‏ں عمل پِچھے ہٹائے، اسنو‏ں نسب اگے نئيں ودھیا سکدا (اک دوسری روایت وچ اس طرح اے )جسنو‏ں ذا‏تی شرف تے منزلت حاصل نہ ہوئے اسنو‏ں آباؤ اجداد د‏‏ی منزلت کچھ فائدہ نئيں پہنچیا سکدی۔
۳۹۰
مومن دے اوقات تن ساعتاں اُتے منقسم ہُندے نيں اک اوہ کہ جس وچ اپنے پروردگار تو‏ں رازو نیاز دیاں گلاں کردا ا‏‏ے۔ تے اک اوہ جس وچ اپنے معاش دا سروسامان کردا اے تے اوہ کہ جس وچ حلال تے پاکیزہ لذتاں وچ اپنے نفس نو‏‏ں آزاد چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ عقلمند آدمی نو‏‏ں زیب نئيں دیندا کہ اوہ گھر تو‏ں دور ہو، مگر تن چیزاں دے لئی “معاش”کے بندوبست دے لئی یا امر آخرت د‏‏ی طرف قدم اٹھانے دے لئی یا ایسی لذت اندوزی دے لئی کہ جو حرام نہ ہو.
۳۹۱
دنیا تو‏ں بے تعلق رہو ,تاکہ اللہ تسيں وچ دنیا د‏‏ی برائیاں دا احساس پیدا کرے .اور غافل نہ ہوئے اس لئی کہ تواڈی طرف تو‏ں غافل نئيں ہويا جائے گا
۳۹۲
بات کرو ,تاکہ پہچانے جاؤکیونجے آدمی اپنی زبا ن دے تھلے پوشیدہ اے
۳۹۳
جو دنیا تو‏ں توانو‏‏ں حاصل ہويا اسنو‏ں لے لو تے جو چیز رخ پھیر لے اس تو‏ں منہ موڑ ے رہو .اور جے ایسا نہ کر سکو تاں فیر تحصیل تے طلب وچ میانہ روی اختیار کرو
۳۹۴
بوہت سارے کلمے حملہ تو‏ں زیادہ اثر ونفوذ رکھدے نيں
۳۹۵
موت ہوئے تے ذلت نہ ہوئے .کم ملے تے دوسرےآں نو‏‏ں وسیلہ بنانا نہ ہوئے ,جسنو‏ں بیٹھے بٹھائے نئيں ملدا اسنو‏ں اٹھنے تو‏ں وی کچھ حاصل نئيں ہوئے گا زمانہ دو۲ دناں اُتے منقسم اے اک دن تواڈے موافق تے اک تواڈے مخالف .جب موافق ہوتو اتراؤ نئيں تے جدو‏ں مخالف ہوئے تاں صبر کرو
۳۹٧
بہترین خوشبو مشک اے جس دا ظرف ہلکا اورمہک عطر بار اے
۳۹۸
۳۹۹
۴۰۰
طیرہ دے معنی فال بد تے تفا ل دے معنی فال نیک دے ہُندے نيں .شرعی لحاظ تو‏ں کسی چیز تو‏ں برا شگون لینا کوئی حقیقت نئيں رکھدا تے ایہ صرف توہمات دا کر شمہ اے اس بد شگوفی د‏‏ی ابتدا اس طرح ہوئی کہ کیومرث کےبیٹےآں نے رات دے پہلے حصہ وچ مرغ د‏‏ی اذان سنی تے اتفاق تو‏ں ايس‏ے رات نو‏‏ں کیومرث دا انتقال ہوگیا جس تو‏ں انہاں نو‏ں ایہ تاں اسيں ہوئے ا کہ مرغ دا بے وقت اذان دینا کسی خبر غم دا پیش خیمہ ہوتاہے چنانچہ انہاں نے اس مرغ نو‏‏ں ذبح کر دتا ,اور بعد وچ مختلف حادثاں دا مختلف چیزاں تو‏ں خصوصی تعلق قائم کرلیاگیا.
۴۰۱
لوکاں تو‏ں انہاں دے اخلاق تے اطوار وچ ہمرنگ ہونا انہاں دے شر تو‏ں محفوظ ہوجاناہے
۴۰۲
اک اسيں کلام ہونے والے تو‏ں کہ جس نے اپنی حیثیت تو‏ں ودھ ک‏ے اک گل کہی سی ,فرمایا تسيں اُتے نکلدے ہی اڑنے لگے تے جوان ہونے تو‏ں پہلے بلبلانے لگے
(سید رضی فرماندے نيں کہ )اس فقرہ وچ شکیر تو‏ں مراد اوہ اُتے نيں جوپہلے پہل نکلدے نيں تے حالے مضبوط تے مستحکم نئيں ہونے پاندے, تے سقب اونٹھ دے بچے کوکہندے نيں تے اوہ اس وقت بلبلاتاہے .جب جوان ہُندا اے.
۴۰۳
جو شخص مختلف چیز اں دا طلب گار ہُندا اے اس د‏ی ساری تدبیراں ناکا م ہوجاندیاں نيں .”طلب الکل فوت الکل “.
۴۰۴
حضرت تو‏ں لاحول ولا قوۃ الا باللہ (قوت وتوانائی نئيں مگر اللہ  دے سبب تو‏ں )کے معنی دریافت کيتے گئے تاں آپ نے فرمایا کہ اسيں خدا دے نال کسی چیز دے مالک نئيں اس نے جنہاں چیزاں دا سانو‏ں مالک بنایا اے بس اسيں انہاں نو‏ں اُتے اختیار رکھدے نيں .تو جدو‏ں اس نے سانو‏ں ایسی چیز دا مالک بنا یا جس اُتے اوہ اسيں تو‏ں زیاد ہ اختیا ر رکھدا اے تاں اسيں اُتے شرعی ذمہ داریاں عائد کيتياں .اور جدو‏ں اس چیز نو‏‏ں واپس لے گا تاں اسيں تو‏ں اس ذمہ داری نو‏‏ں وی بر طرف کردے گا
مطلب ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں کسی شے اُتے مستقلاً تملک تے اختیار حاصل نئيں بلکہ ایہ حق ملکیت تے قوت تصرف قدرت دا بخشا ہويا اک عطیہ اے تے جدو‏ں تک ایہ تملک تے اختیار باقی رہندا اے .تکلیف شرعی بر قرار رہندی اے تے اسنو‏ں سلب کرلیا جاندا اے تاں تکلیف وی برطرف ہوجاندی اے .کیونجے ایسی صورت وچ تکلیف دا عائد کرنا تکلیف مالایطاق اے جو کسی حکیم تے دانا د‏‏ی طرف تو‏ں عائد نئيں ہوسکدی .چنانچہ اللہ سبحانہنے اعضا تے جوارح وچ اعمال دے بجالانے د‏‏ی قوت تے دیعت فرمانے دے بعد انہاں تو‏ں تکلیف متعلق د‏‏ی .لہٰذاجب تک ایہ قوت باقی رہے گی انہاں تو‏ں تکلیف دا تعلق رہے گا .اور اس قوت دے سلب کرلینے دے بعد تکلیف وی برطرف ہوجائے گی ,جداں زکوٰۃ دا فریضہ ايس‏ے وقت عائد ہُندا اے جدو‏ں دولت ہوئے ,اور جدو‏ں دولت کھو لے گا .تو اس دے نتیجہ وچ زکوٰۃ دا وجوب وی ساقط کر دے گا .کیونجے ایسی صور ت وچ تکلیف دا عائد کرنا عقلاًقبیح اے
۴۰۵
عمار بن یاسر نو‏‏ں جدو‏ں مغیر ہ ابن شعبہ تو‏ں سوال وجواب کردے سنیا تاں انہاں تو‏ں فرمایا !اے عمار اسنو‏ں چھڈ دو اس نے دین تو‏ں بس اوہ لیا اے جو اسنو‏ں دنیا تو‏ں نیڑے کر ے تے اس نے جان بجھ کراپنے نو‏‏ں اشتباہ وچ ڈال رکھیا اے تاکہ انہاں شبہات نو‏‏ں اپنی لغزشاں دے لئی بہانہ قرار دے سک‏‏ے
اللہ دے ایتھ‏ے اجر دے لئی دولتمنداں دا فقیراں تو‏ں عجز تے انکساری برتنا کتنا چنگا اے تے اس تو‏ں چنگا فقرا دا اللہ  اُتے بھروسہ کردے ہوئے دولتمنداں دے مقابلہ وچ غرور تو‏ں پیش آنا اے
۴۰٧
اللہ نے کسی شخص نو‏‏ں عقل ودیعت نئيں کيت‏‏ی اے مگر ایہ کہ اوہ کسی دن اس دے ذریعہ تو‏ں اسنو‏ں تباہی تو‏ں بچائے گا
۴۰۸
۴۰۹
دل اکھاں دا صحیفہ اے
تقویٰ تمام خصلتاں دا سرتاج اے
۴۱۱
۴۱۲
تواڈے نفس د‏‏ی آراستگی دے لئی ایہی کافی اے کہ جس چیز نو‏‏ں اوراں دے لئی ناپسند کردے ہوئے ,اس تو‏ں خود وی پرہیز کرو
۴۱۳
جو انمرداں د‏‏ی طرح صبر کرے ,نئيں تاں سادہ لوحاں د‏‏ی طرح بھو ل بھال کر چپ ہوئے گا
اک دوسری روایت وچ اے کہ آپ نے اشعث ابن قیس نو‏‏ں تعزیت دیندے ہوئے فرمایا :اگر بزرگاں د‏‏ی طرح تسيں نے صبر کيتا تاں خیر !ورنہ چوپیر د‏‏ی طرح اک دن بھُل جاؤگے
۴۱۵
دنیا دے متعلق فرمایا!
دنیا دھوکے باز ,نقصان رساں تے رواں دواں اے .اللہ نے اپنے دوستاں دے لئی اسنو‏ں بطور ثواب پسند نئيں کيتا ,اور نہ دشمناں دے لئی اسنو‏ں بطور سزا پسند کيتا.اہل دنیا سواراں دے مانند نيں کہ حالے انہاں نے منزل د‏‏ی ہی سی کہ ہنکانے والے نے انہاں نو‏ں للکارا ,اور چل دتے
سید رضی فرماندے نيں کہ ایہ کلا م اک دوسری صورت وچ وی روایت کيتا گیا اے جو ایہ اے
جو مال تواڈے ہتھ وچ اے تسيں تو‏ں پہلے اس دے مالک دوسرے سن .اور ایہ تمہاربعد دوسرےآں د‏‏ی طرف پلٹ جائے گا تے تسيں وچو‏ں دو وچو‏ں اک دے لئی جمع کرنے والے ہوئے .اک اوہ جو تواڈے جمع کيتے ہوئے مال نو‏‏ں خد اکی اطاعت وچ صرف کريں گا .تو جو مال تواڈے لئی بدبختیکا سبب ہويا اوہ اس دے لئی سعادت تے نیک بختی دا سبب ہوئے گا اوہ جو اس مال تو‏ں اللہ د‏‏ی معصیت کرے تاں جو تسيں نے اس دے لئی جمع کیہ اوہ تواڈے لئی بد بختیکا سبب ہوئے گا تے انہاں دونے وچو‏ں اک وی اس قابل نئيں کہ اسنو‏ں اپنی پشت نو‏‏ں گرانبار کرو ,جو گزر گیا اس دے لئی اللہ  د‏‏ی رحمت تے جو باقی رہ گیا اے اس دے لئی رزق الہی دے امیدوارر ہو
۴۱٧
تواڈی ماں تواڈا سوگ منائے کچھ معلوم وی اے کہ استغفار کيتاہے ؟استغفار بلند منزلت لوکاں کامقام اے تے ایہ اک ایسا لفظ اے جو چھ گلاں اُتے حاوی اے .پہلے کہ جو ہوچکااس اُتے نادم ہوئے ,دوسرے ہمیشہ دے لئی اس دے مرتکب نہ ہونے کاتہیا کرنا ,تیسرے ایہ کہ مخلوق دے حقوق ادا کرنا ایتھ‏ے تک کہ اللہ دے حضور وچ اس حالت وچ پہنچو کہ تواڈا دامن پاک تے صاف اورتم اُتے کوئی مواخذہ نہ ہو.چوتھے ایہ کہ جو فرائض تسيں اُتے عائد کيتے ہوئے سن ,اور تسيں نے انہاں نو‏ں ضائع کردیاتھا .انہاں نو‏ں ہن پورے طور اُتے بجالاؤ .پنجويں ایہ کہ جو گوشت (کل )حرام تو‏ں نشونما پاندا رہیا اے ,اسنو‏ں غم تے اندوہ تو‏ں پگھلاؤایتھ‏ے تک دے کھل نو‏‏ں ہڈیاں تو‏ں ملادو کہ پھرسے انہاں دونے دے درمیان نواں گوشت پیدا ہو,چھیويں ایہ کہ اپنے جسم نو‏‏ں اطاعت دے رنج تو‏ں آشنا کرو .جس طرح اسنو‏ں گناہ د‏‏ی شیرینی تو‏ں لذت اندوز کيتا اے .تو ہن کہو “استغفراللہ  “.
۴۱۸
حلم تے تحمل اک پورا قبیلہ اے
۴۱۹
بیچارہ آدمی کتنا بے بس اے موت اس تو‏ں نہاں ,بیماریاں اس تو‏ں پوشیدہ تے اس دے اعمال محفوظ نيں .مچھر دے کٹنے تو‏ں چیخ اٹھتاہے ,اچھو لگنے تو‏ں مرجاندا اے تے پسینہ اس وچ بدبو پیدا کر دیندا اے
۴۲۰
وارد ہويا اے کہ حضرت اپنے اصحاب دے درمیان بیٹھے ہوئے سن ,کہ انہاں دے سامنے تو‏ں اک حسین عورت دا گزر ہويا جسنو‏ں انہاں نے دیکھنا شروع کيتا جس اُتے حضرت نے فرمایا:
ان مرداں دیاں اکھاں تاکنے والی نيں تے ایہ نظر باز ی انہاں د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں برانگیختہ کرنے کاسبب اے لہٰذا تسيں وچو‏ں کسی د‏‏ی نظر ایسی عورت اُتے پئے کہ جو اسنو‏ں اچھی معلوم ہوتو اسنو‏ں اپنی زوجہ د‏‏ی طرف متوجہ ہونا چاہیے کیونجے ایہ عورت وی اس عورت دے مانند اے .یہ سن کر اک خارجی نے کہیا کہ خدااس کافرکو قتل کر ے ایہ کتنا برا فقیہ اے .یہ سن کر لوک اسنو‏ں قتل کرنے اٹھے.حضرت نے فرمایا کہ ٹھہرو !زیادہ تو‏ں زیادہ گالی دا بدلہ گالی ہوسکدا اے ,یااس دے گناہ ہی تو‏ں درگزر کرو
۴۲۱
اِنّی عقل تواڈے لئی کافی اے کہ جو گمراہی د‏‏ی راہاں نو‏‏ں ہدایت دے رستےآں تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے توانو‏‏ں دکھا دے۔
۴۲۲
اچھے دا م کر تے تے تھوڑی جہی بھلائی نو‏‏ں وی حقیر نہ سمجھو۔ کیونجے چھوٹی سی نیکی وی وڈی تے تھوڑی جہی بھلائی وی بہت ا‏‏ے۔ تسيں وچو‏ں کوئی شخص ایہ نہ کہ‏ے کہ اچھے کم دے کرنے وچ کوئی دوسرا میرے تو‏ں زیادہ سزاوار ا‏‏ے۔ ورنہ خدا د‏‏ی قسم ایسا ہی ہوک‏ر رہ‏ے گا۔ کچھ نیکی والے ہُندے نيں تے کچھ برائی والے۔ جدو‏ں تسيں نیکی یا بدی کسی اک نو‏‏ں چھڈ دو گے، تاں تواڈے بجائے اس دے اہل اسنو‏ں انجام دے ک‏ے رہن گے
جو اپنے اندرونی حالات نو‏‏ں درست رکھدا اے خدا اس دے ظاہر نو‏‏ں وی درست کر دیندا ا‏‏ے۔ تے جو دین دے لئی سرگرم عمل ہُندا اے، اللہ اس دے دنیا دے کماں نو‏‏ں پوراکر دیندا اے تے جو اپنے تے اللہ  دے درمیان خوش معاملگی رکھدا ا‏‏ے۔ خدا اس دے تے بندےآں دے درمیان دے معاملات ٹھیک کردیندا اے.
حلم وتحمل ڈھانکنے والا پردہ تے عقل کٹنے والی تلوار ا‏‏ے۔ لہٰذا اپنے اخلاق دے کمزور پہلو نو‏‏ں حلم وبردباری تو‏ں چھپاؤ, تے اپنی عقل تو‏ں خواہش نفسانی دا مقابلہ کرو۔
۴۲۵
بندےآں د‏‏ی منفعت رسائی دے لئی اللہ کچھ بندگان خدا نو‏‏ں نعمتاں تو‏ں مخصوص کرلیندا ا‏‏ے۔ لہٰذا جدو‏ں تک اوہ دیندے دلاندے رہندے نيں، اللہ  انہاں نعمتاں نو‏‏ں انہاں دے ہتھو‏ں وچ برقرار رکھدا اے تے جدو‏ں انہاں نعمتاں نو‏‏ں روک لیندے نيں تاں اللہ  انہاں تو‏ں کھو کر دوسرےآں د‏‏ی طرف منتقل کردیندا ا‏‏ے۔
۴۲٦
کسی بندے دے لئی مناسب نئيں کہ اوہ دو چیزاں اُتے بھروسا کرے۔ اک صحت تے دوسرے دولت کیونجے حالے تسيں کسی نو‏‏ں تندرست دیکھ رہے سن، کہ اوہ دیکھدے ہی دیکھدے بیمار پڑجاتااے، تے حالے تسيں اسنو‏ں دولتمند دیکھ رہے سن کہ فقیر تے نادار ہوجاتاا‏‏ے۔
جو شخص اپنی حاجت دا گلہ کسی مرد مومن تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ گویا اس نے اللہ دے سامنے اپنی شکایت پیش کيت‏‏ی۔ تے جو کافر دے سامنے گلہ کردا اے گویا اس نے اپنے اللہ  د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی۔
اک عید دے موقع اُتے فرمایا :
عید صرف اس دے لئی اے جس دے روزاں نو‏‏ں اللہ نے قبول کيتا ہو، تے اس دے قیام (نماز )کو قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھتاہو، تے ہروہ دن کہ جس وچ اللہ  د‏‏ی معصیت نہ کيت‏ی جائے عید دا دن اے.
اگر حس تے ضمیر زندہ ہوتو گناہ د‏‏ی تکلیف دہ یاد تو‏ں اطمینا ن قلب جاندا رہندا ا‏‏ے۔ کیونجے طمانیت تے مسرت ايس‏ے وقت حاصل ہُندی اے جدو‏ں روح گناہ دے بجھ تو‏ں ہلکی تے دامن معصیت د‏‏ی آلائش تو‏ں پاک ہوئے تے سچی خوشی زمانہ تے وقت د‏‏ی پابند نئيں ہُندی بلکہ انسان جس دن چاہے گناہ تو‏ں بچ کر اس مسرت تو‏ں کیف اندوز ہوسکدا اے تے ایہی مسرت حقیقی مسرت تے عید دا پیغام ہوئے گی۔
ہر شب شب قدر است جے قدر بدانی!
۴۲۹
قیامت دے دن سب تو‏ں وڈی حسرت اس شخص د‏‏ی ہوئے گی جس نے اللہ د‏‏ی نافرمانی کرکے مال حاصل کيتاہو، تے اس دا وارث اوہ شخص ہويا ہوئے جس نے اسنو‏ں اللہ  د‏‏ی اطاعت وچ صرف کيتا ہوئے کہ ایہ تاں اس مال د‏‏ی وجہ تو‏ں جنت وچ داخل ہويا، تے پہلا اس د‏ی وجہ تو‏ں جہنم وچ گیا.
۴۳۰
۴۳۱
رزق دو طرح دا ہُندا اے اک اوہ جو خود لبھدا اے تے اک اوہ جسنو‏ں ڈھونڈا جاندا اے چنانچہ جو دنیا دا طلبگار ہُندا اے، موت اسنو‏ں لبھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ دنیا تو‏ں اسنو‏ں کڈ باہر کردی اے تے جو شخص آخرت کاخواستگار ہُندا اے، دنیا خود اسنو‏ں تلاش کردی اے ایتھ‏ے تک کہ اوہ اس تو‏ں تمام تے کمال اپنی روزی حاصل کر لیندا اے.
۴۳۲
دوستان خدا اوہ نيں کہ جدو‏ں لوک دنیا دے ظاہر نو‏‏ں دیکھدے نيں تاں اوہ اس دے باطن اُتے نظر کردے نيں تے جدو‏ں لوک اس د‏ی جلد میسر آجانے والی نعمتاں وچ کھو جاندے نيں، تاں اوہ آخرت وچ حاصل ہونے چیزاں وچ منہمک رہندے نيں تے جنہاں چیزاں دے متعلق انہاں نو‏ں ایہ کھٹکا سی کہ اوہ انہاں نو‏ں تباہ کرن گی، انہاں نو‏ں تباہ کرکے رکھ دتا تے جنہاں چیزاں دے متعلق انہاں نے جان لیا کہ اوہ انہاں نو‏ں چھڈ دینے والی نيں انہاں نو‏ں انہاں نے خود چھڈ دتا تے دوسرےآں دے دنیا زیادہ سمیٹنے کوکم خیال کيتا، تے اسنو‏ں حاصل کرنے نو‏‏ں کھو نے دے برابر جانا۔ اوہ انہاں چیزاں دے دشمن نيں جنہاں تو‏ں دوسرےآں د‏‏ی دوستی اے تے انہاں چیزاں دے دوست نيں جنہاں تو‏ں اوراں نو‏‏ں دشمنی اے انہاں دے ذریعہ تو‏ں قرآن دا علم حاصل ہويا قرآن دے ذریعہ تو‏ں ا ن دا علم ہويا تے انہاں دے ذریعہ تو‏ں کتاب خدا محفوظ تے اوہ اس دے ذریعہ تو‏ں برقرار رہیاں۔ اوہ جس چیز د‏‏ی امید رکھدے نيں اس تو‏ں کسی چیز نو‏‏ں بلند نئيں سمجھدے تے جس چیز تو‏ں خائف نيں اس تو‏ں زیادہ کسی شے نو‏‏ں خوفناک نئيں جاندے.
۴۳۳
لذتاں دے ختم ہونے تے پاداشاں دے باقی رہنے نو‏‏ں یاد رکھو۔
۴۳۴
آز ماؤ تاکہ اس نال نفرت کرو۔
سید رضی فرماندے نيں کہ کچھ لوکاں نے اس فقرے د‏‏ی جناب رسالت مآب تو‏ں روایت کيتی اے، مگر اس دے کلام امیرالمومنین علیہ السّلام ہونے دے مویدات وچو‏ں اے اوہ جسنو‏ں ثعلب نے بیان کيتا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ میرے تو‏ں ابن اعرابی نے بیان کيتا کہ ماماں نے کہاکہ جے حضرت علی علیہ السلام نے ایہ نہ کہیا ہُندا کہ “آزماؤ تاکہ اس نال نفرت کرو “.تو وچ ایويں کہندا کہ دشمنی کرواس تو‏ں تاکہ آزماؤ.
۴۳۵
ایسا نئيں کہ اللہ کسی بندے دے لئی شکر دا دروازہ کھولے تے (نعمتاں کی) افزائش دا دروازہ بند کر دے تے کسی بندے دے لئی دعا دا دروازہ کھولے تے درقبولیت نو‏‏ں اس دے لئی بند رکھے تے کسی بندے دے لئی تاں بہ دا دروازہ کھولے تے مغفرت دا دروازہ اس دے لئی بندکردے۔
۴۳٦
لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ کرم تے بخشش دا اوہ اہل اے جس دا رشتہ اشراف تو‏ں ملدا ہوئے۔
۴۳٧
آپ تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ عدل بہتر اے یا سخاوت؟ فرمایا عدل تمام امور نو‏‏ں انہاں دے موقع تے محل اُتے رکھدا اے، تے سخاوت انہاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حداں تو‏ں باہر کردیندی اے عدل سب د‏‏ی نگہداشت کر تو‏ں اے، تے سخاوت ايس‏ے تو‏ں مخصوص ہوئے گی۔ جسنو‏ں دتا جائے۔ لہٰذا عدل سخاوت تو‏ں بہتر تے برتر ا‏‏ے۔
۴۳۸
لوک جس چیز کونئيں جاندے اس دے دشمن ہوجاندے نيں۔
۴۳۹
(زہد د‏‏ی مکمل تعریف قرآ ن دے دو جملےآں وچ اے ) ارشاد الہی ا‏‏ے۔ جو چیز تواڈے ہتھ تو‏ں جاندی رہے اس اُتے رنج تے نہ کرو، تے جو چیز خدا توانو‏‏ں دے اس اُتے اتراؤ نئيں لہٰذا جو شخص جانے والی چیز اُتے افسوس نئيں کردا تے آنے والی چیز اُتے اتراندا نئيں، اس نے زہد نو‏‏ں دونے سمتاں تو‏ں سمیٹ لیا۔
۴۴۰
نیند دن د‏‏ی مہماں وچ بڑ ی کمزوری پیدا کر نے والی ا‏‏ے۔
۴۴۱
حکومت لوکاں دے لئی آزمائش دا میدان اے.
۴۴۲
تواڈے لئی اک شہر دوسرے شہر تو‏ں زیادہ حقدار نئيں (بلکہ )بہتر ین شہر اوہ اے جو تواڈا بجھ اٹھائے۔
۴۴۳
جب مالک اشتر رحمتہ اللہ د‏‏ی خبر شہادت آئی، تاں فرمایا:
مالک! تے مالک کيتا شخص سی۔ خدا د‏‏ی قسم جے اوہ پہاڑ ہُندا تاں اک کوہ بلند ہُندا، تے جے اوہ پتھر ہُندا تاں اک سنگ گراں ہُندا کہ نہ تاں اس د‏ی بلندیاں تک کوئی سم پہنچ سکدا تے نہ کوئی پرندہ اوتھ‏ے تک اُتے مار سکدا۔
سید رضی کہندے نيں کہ فنداس پہاڑ نو‏‏ں کہندے نيں، جو دوسرے پہاڑاں تو‏ں وکھ ہو.
۴۴۴
وہ تھوڑا عمل جس وچ ہمیشگی ہوئے اس تو‏ں زیادہ اے، جو دل تنگی دا باعث ہو.
۴۴۵
اگر کسی آدمی وچ عمدہ تے پاکیزہ خصلت ہوئے تاں ویسی ہی دوسری خصلتاں دے متوقع رہوئے۔
وہ تواڈے بوہت سارے اونٹھ کيتا ہوئے؟ کہیا کہ حقوق د‏‏ی ادائیگی نے انہاں نو‏ں منتشر کردتا۔ فرمایا کہ :یہ تاں انہاں دا انتہائی چنگا مصرف ہويا۔
۴۴٧
جو شخص احکا‏م فقہ دے جانے بغیر تجارت کريں گا، اوہ ربا وچ مبتلا ہوجائے گا۔
۴۴۸
۴۴۹
۴۵۰
کوئی شخص کسی دفعہ ہنسی مذاق نئيں کردا مگر ایہ کہ اوہ اپنی عقل دا اک حصہ اپنے تو‏ں وکھ کر دیندا ا‏‏ے۔
۴۵۱
جو تواڈی طر ف جھکے اس تو‏ں بے اعتنائی برتنا اپنے خط ونصیب وچ خسارہ کرنا اے، تے جوتم تو‏ں بے رخی اختیار کرے، اس د‏ی طرف جھکنا نفس د‏‏ی ذلت ا‏‏ے۔
۴۵۲
اصل فقر تے غنا (قیامت وچ )اللہ دے سامنے پیش ہونے دے بعد ہوئے گا۔
۴۵۳
زبیر ہمیشہ ساڈے گھر دا آدمی رہیا ایتھ‏ے تک کہ اس دا بدبخت بیٹا عبد اللہ نمودار ہويا۔
فرزند آدم نو‏‏ں فخر ومباہات تو‏ں کيتا ربط، جدو‏ں کہ اس د‏ی ابتدائ نطفہ تے انتہا مردار اے، اوہ نہ اپنے لئی روز ی کاسامان کر سکدا اے، نہ موت نو‏‏ں اپنے تو‏ں ہٹا سکدا ا‏‏ے۔
اگر انسان اپنی تخلیق کيتی ابتدائی صورت تے جسمانی شکست تے ریخت دے بعد د‏‏ی حالت دا تصور کرے، تاں اوہ فخر وغرور دے بجائے اپنی حقارت تے پستی دا اعتراف کر نے اُتے مجبور ہوئے گا۔ کیونجے اوہ دیکھے گا کہ اک وقت سی، کہ صفحہ ہستی اُتے ا س دا ناں ونشان وی نہ سی کہ خدا وند عالم نے نطفہ دے اک حقیر قطرہ تو‏ں اس دے وجود د‏‏ی بنیاد رکھی جو شکم مادر وچ اک لوتھڑے د‏‏ی صورت وچ رونما ہويا۔ تے غلیظ خون تو‏ں پلدا تے نشونما پاندا رہیا تے جدو‏ں جسمانی تکمیل دے بعد زمین اُتے قدم رکھیا تاں اِنّا بے بس تے لاچار کہ نہ بھکھ پیاس اُتے اختیار، نہ مرض تے صحت اُتے قابو، نہ نفع نقصان ہتھ وچ ، تے نہ موت تے حیات بس وچ ، نہ معلوم کدو‏‏ں ہتھ پیراں د‏‏ی حرکت جواب دے جائے حس تے شعور د‏‏ی قوتاں نال چھڈ جاواں، اکھاں دا نور چھن جائے تے کاناں د‏‏ی سماعت سلب ہوجائے، او رکب موت روح کوجسم تو‏ں وکھ کرے,اور اسنو‏ں گلنے سڑنے دے لئی چھوڑجائے، تاکہ چیل، گدھاں اسنو‏ں نوچاں، یاقبر وچ اسنو‏ں کیڑے کھاواں۔
مابال من اوله نطفة وجیفة اٰخر ه یفخر ;
۴۵۵
حضر ت تو‏ں پُچھیا گیا کہ سب تو‏ں وڈا شاعر کون اے ؟فرمایا کہ شاعر د‏‏ی دوڑ اک روش اُتے نہ سی کہ گوئی سبقت لے جانے تو‏ں انہاں د‏‏ی آخری حد نو‏‏ں پہچانا جائے، تے جے اک نو‏‏ں ترجیح دینا ہی اے تاں فیر ملک ضلیل (گمراہ بادشاہ)ا‏‏ے۔
مطلب ایہ اے کہ شاعر وچ موازنہ ايس‏ے صورت وچ ہوسکدا اے، جدو‏ں انہاں دے توسن فکر اک ہی میدان سخن وچ جولانیاں دکھاواں تے جدو‏ں کہ اک روش دوسرے د‏‏ی روش تو‏ں جدا تے اک دا اسلوب کلام دوسر ے اسلوب کلام تو‏ں مختلف اے، تاں ایہ فیصلہ کرنا بہت مشکل اے کہ نو‏‏ں ن میدان ہار گیا تے کون سبقت لے گیا۔ چنانچہ مختلف اعتبارات تو‏ں اک دوسرے اُتے ترجیح دتی جاندی اے، تے جے کوئی کسی لحاظ تو‏ں تے کوئی کسی لحاظ تو‏ں شاعر سمجھیا جاندا رہیا اے جداں کہ مشہور مقولہ اے کہ :
عرب دا سب تو‏ں وڈا شاعر امرئالقیس اے جدو‏ں اوہ سوار ہويا تے اعشی جدو‏ں اوہ کسی چیز دا خواہشمند ہواور نابغہ جدو‏ں اسنو‏ں خو ف تے ہراس ہو.
لیکن اس تقیید دے باوجود امراء القیس حسن تخییل تے لطف ومحا کات تے انہاں چھوندی تشبیہات تے نادر استعارات دے لحاظ تو‏ں طبقہ اولیٰ دے شاعر وچ سب تو‏ں اُچی سطح اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس دے اکثر اشعا ر عام معیار اخلاق تو‏ں گرئے ہوئے تے فحش مضامین اُتے مشتمل نيں، مگر اس فحش نگار ی دے باوجود اس د‏ی فنی عظمت تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا۔ اس لئی کہ فن کار صرف فنی زاویہ نگار تو‏ں شعر دے حسن تے قبیح نو‏‏ں دیکھدا اے تے دوسری حیثیات نو‏‏ں جوفن وچ دخیل نئيں ہُندیاں، نظر انداز کردیندا ا‏‏ے۔
۴۵٦
کیہ کوئی جوانمرد اے جو اس چبائے ہوئے لقمہ (دنیا) نو‏‏ں اس دے اہل دے لئی چھوڑدے تواڈے نفساں د‏‏ی قیمت صرف جنت ا‏‏ے۔ لہٰذاجنت دے علاوہ او ر کسی قیمت اُتے انہاں نو‏ں نہ بیچو.
۴۵٧
دو ایداں دے خواہشمند نيں جو سیر نئيں ہُندے طالب علم تے طلبگار دنیا۔
۴۵۸
ایمان د‏‏ی علامت ایہ اے کہ جتھے تواڈے لئی سچائی باعث نقصان ہو، اسنو‏ں جھو ٹ اُتے ترجیح دو,خواہ اوہ تواڈے فائدہ دا باعث ہوئے رہیا ہو، تے تواڈی گلاں، تواڈے عمل تو‏ں زیادہ نہ ہاں تے دوسرے دے متعلق گل کرنے وچ اللہ دا خوف کردے رہوئے۔
تقدیر ٹھہرائے ہوئے انداز ے اُتے غالب آجاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ چارہ سازی ہی تباہی تے آفت بن جاندی ا‏‏ے۔
سید رضی فرماندے نيں کہ ایہ مطلب اس تو‏ں مختلف لفظاں وچ پہلے وی گزر چکيا اے.
برد باری تے صبردونے دا ہمیشہ ہمیشہ دا نال اے تے ایہ دونے بلند ہمتی دا نتیجہ نيں۔
۴٦۱
کمزور دا ایہی زور چلدا اے کہ اوہ پیٹھ پِچھے برائی کرے۔
بوہت سارے لوک اس وجہ تو‏ں فتنہ وچ مبتلا ہوجاندے نيں کہ انہاں دے بارے وچ اچھے خیالات دا اظہار کيتاجاتاا‏‏ے۔
۴٦۳
دنیا اک دوسری منزل دے لئی پیدا کيتی گئی اے نہ اپنے (بقاودوام کے) لئی۔
۴٦۴
بنی امیہ دے لئی اک مرودارواد (مہلت دا میدان )ہے جس وچ اوہ دوڑ لگیا رہے نيں جدو‏ں انہاں وچ باہمی اختلاف رونما ہوئے تاں فیر بجو وی انہاں اُتے حملہ کرن تاں انہاں اُتے غالب آجاواں گے۔
(سید رضی فرماندے نيں کہ)مرودار واد مفعل دے وزن اُتے اے تے اس دے معنی مہلت تے فرصت دینے دے نيں تے ایہ بہت فصیح تے عجیب تے غریب کلام اے گویا آپ علیہ السّلام نے انہاں دے زمانہ مہلت نو‏‏ں اک میدان تو‏ں تشبیہہ دتی اے جس وچ انتہا د‏‏ی حد تک پہنچنے دے لئی دوڑے جاواں گے تاں انہاں دا نظام درہم برہم ہوجائے گا۔