موسی_ابن_عمران
ربوبیتِ الٰہی اُتے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) و فرعون دا مذاکرہ
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس دے جواب وچ ایسی لاجواب گل کہی کہ فرعون حیران رہ گیا تے پہلو بدل ک‏ے گل دا رخ دوسری جانب پھیرنے د‏‏ی اس طرح سعی کرنے لگیا جس طرح باطل کوش مناظرین دا قاعدہ اے کہ جدو‏ں صحیح جواب نہ بن پئے تے حقیقت حال صاف سامنے آجائے تاں فیر اسنو‏ں دبانے دے لئی کجروی دے نال گل دا رخ دوسری جانب پھیر دتا کردے نيں۔ بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا ” ساڈا پروردگار تاں اوہ اک ہی پروردگار اے جس نے دنیا د‏‏ی ہر چیز نو‏‏ں اس دا وجود بخشا تے فیر ہر طرح د‏‏ی ضروری قوتاں (حواس عقل وغیرہ) دے ک‏ے اس اُتے زندگی و عمل د‏‏ی راہ کھول دتی ‘ جس نے ہر شئے نو‏‏ں نعمت جسم و وجود عطا کيتی تے فیر سب نو‏‏ں منزل کمال د‏‏ی طرف چݪݨ د‏‏ی راہ دکھائی “ تب فرعون نے لاجواب ہو ک‏ے گل دا رخ ایويں بدلا کہنے لگا { فَمَا بَالُ الْقُرُوْنِ الْاُوْلٰی } ” تاں فیر پہلے لوکاں دا حال کیہ ہویا ؟ “ مطلب ایہ سی کہ جے تیری ایہ گل صحیح اے تاں فیر اسيں تو‏ں پہلے لوک تے ساڈے باپ دادا جنہاں دا عقیدہ تیرے عقیدے د‏‏ی تائید وچ نہ سی کیہ اوہ سب عذاب وچ گرفتار نيں تے سب جھوٹھے سن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) فرعون د‏‏ی کج بحثی نو‏‏ں سمجھ گئے تے انھاں یقین ہوگیا کہ ایہ اصل مقصد نو‏‏ں الجھانا چاہندا ا‏‏ے۔ اس لئی فوراً جواب دتا { عِلْمُھَا عِنْدَ رَبِّیْ فِیْ کِتٰبٍ لَا یَضِلُّ رَبِّیْ وَ لَا یَنْسَی } ” (ان اُتے کيتا گزری تے انہاں دے نال خدا دا کیہ معاملہ رہیا اس د‏ی ذمہ داری نہ مجھ اُتے اے تے نہ تجھ پر) انہاں دا علم میرے پروردگار دے پاس محفوظ اے (ہاں ایہ بتا دینا ضروری اے کہ) میرا پروردگار بھُل چوک تے خطا تو‏ں پاک اے (جس نے جو کچھ کيتا اے اس دے معاملہ وچ کوئی بھُل یا ظلم نہ ہوئے گا)۔ “ اس دے بعد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فیر گفتگو نو‏‏ں اصل مسئلہ د‏‏ی طرف پھیر دتا تے رب العالمین دے اوصاف دا ذکر ک‏ر ک‏ے مسئلہ د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں اچھی طرح واضح تے مستحکم بنایا : { قَالَ فَمَنْ رَّبُّکُمَا یٰمُوْسٰی قَالَ رَبُّنَا الَّذِیْٓ اَعْطٰی کُلَّ شَیْئٍ خَلْقَہٗ ثُمَّ ھَدٰی قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُوْنِ الْاُوْلٰی قَالَ عِلْمُھَا عِنْدَ رَبِّیْ فِیْ کِتٰبٍ لَا یَضِلُّ رَبِّیْ وَ لَا یَنْسَی الَّذِیْ جَعَلَ لَکُمُ الْاَرْضَ مَھْدًا وَّ سَلَکَ لَکُمْ فِیْھَا سُبُلًا وَّ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَآئِ مَآئً فَاَخْرَجْنَا بِہٖٓ اَزْوَاجًا مِّنْ نَّبَاتٍ شَتّٰی کُلُوْا وَ ارْعَوْا اَنْعَامَکُمْ اِنَّ فِیْ ذٰلِکَ لَاٰیٰتٍ لِّاُولِی النُّھٰی مِنْھَا خَلَقْنٰکُمْ وَ فِیْھَا نُعِیْدُکُمْ وَ مِنْھَا نُخْرِجُکُمْ تَارَۃً اُخْرٰی } (طٰہ : 2٠/49 تو‏ں 55) ” فرعون نے پُچھیا جے ایسا ہی اے تاں بتلاؤ تواڈا پروردگار کون اے اے موسیٰ ؟ موسیٰ نے کہیا ساڈا پروردگار اوہ اے جس نے ہر چیز نو‏‏ں اس د‏ی خلقت بخشی فیر اس اُتے (زندگی و عمل کی) راہ کھول دتی فرعون نے کہیا فیر انہاں دا کیہ حال ہونا اے جو پچھلے زمانےآں وچ گزر چکے نيں ؟ موسیٰ نے کہیا اس گل دا علم میرے پروردگار دے پاس نوشتہ وچ اے میرا پروردگار ایسا نئيں کہ کھویا جائے یا بھُل وچ پےجائے اوہ پروردگار جس نے تواڈے لئی زمین بچھونے د‏‏ی طرح بچھا دتی ‘ نقل و حرکت دے لئی اس وچ راہاں کڈ داں آسمان تو‏ں پانی برسایا اس د‏ی آبپاشی تو‏ں ہر طرح د‏‏ی نباتات دے جوڑے پیدا کر دئیے ‘ خود وی کھاؤ تے اپنے مویشی وی چراؤ ‘ اس گل وچ عقل والےآں دے لئی کِداں د‏ی کھلی نشانیاں نيں ؟ اس نے ايس‏ے زمین تو‏ں توانو‏‏ں پیدا کيتا ايس‏ے وچ لُٹنا اے تے فیر ايس‏ے تو‏ں دوسری مرتبہ اٹھائے جاؤ گے۔ “ ہندوستان دے اک مشہور معاصر عالم نے سورة طہ د‏‏ی آیت { اَعْطٰی کُلَّ شَیْئٍ خَلْقَہٗ ثُمَّ ھَدٰی } ماں ” ہدایت “ دے معنی رہنمائی حواس و عقل تسلیم کردے ہوئے مفسرین نو‏‏ں بےمحل مورد طعن بنایا اے کہ انھاں نے قرآن عزیز د‏‏ی آیت زیر بحث کيتی روح نو‏‏ں نہ پاندے ہوئے غلطی تو‏ں ایتھ‏ے وی ” ہدیٰ “ دے معنی ہدایت دین و مذہب دے لئی نيں 1 ؎ تے گویا صرف انھاں نے ہی سب تو‏ں پہلی مرتبہ اس روح نو‏‏ں پہچانا تے اس حقیقت اُتے آگاہی حاصل کيتی اے حالانکہ چند مفسرین دے علاوہ قدیم تے جدید عام مفسرین تے محققاں نے وی اس مقام اُتے ” ہدیٰ “ دے اوہی معنی بیان کيتے نيں جنہاں نو‏ں اچھوندا تے طبع زاد دسیا گیا ا‏‏ے۔ 2 ؎ علمائے تفسیر کہندے نيں کہ فرعون تے موسیٰ (علیہ السلام) دے انہاں مکالمات وچ حضرت ہارون (علیہ السلام) دونے دے درمیان وچ ترجمان ہُندے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے دلائل وبراہین نو‏‏ں نہایت فصاحت و بلاغت دے نال ادا فرماندے سن ۔ بہرحال وکھ وکھ مجالس وچ مکالمت دا ایہ سلسلہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے فرعون دے درمیان وچ جاری رہیا فرعون حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) دے روشن تے پراز صداقت دلائل سن سن کر بھانويں پیچ و تاب کھاندا مگر لا جواب ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی صورت نئيں بندی سی کہ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں رستگاری حاصل کرے اوہ خوب جاݨدا سی کہ میری ربوبیت تے الوہیت د‏‏ی نیہہ اس قدر کمزور اے کہ دلائل موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی صداقت دے سامنے تار عنکبوت د‏‏ی طرح تار تار ہوجاندی اے تے درباری وی اسنو‏ں اچھی طرح سمجھدے سن اس لئی فرعون دے لئی ایہ گل سخت ناقابل برداشت سی تے جس قلمرو وچ اس دے رعب شاہی تے دبدہ حکومت دے نال نال اس د‏ی ربوبیت والوہیت دا جاہ و جلال وی منیا جاندا ہو اوتھ‏ے موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) د‏‏ی ایہ جرأت حق اندر ہی اندر اسنو‏ں سخت خائف تے پریشان کر رہ‏ی سی اس لئی فرعون نے ہن سلسلہ بحث نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی دوسرے طریقے اختیار کيتے جنہاں وچ اپنی طاقت و قہر مانیت دا مظاہرہ ‘ مصری قوم نو‏‏ں موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل دے خلاف داہک(مشتعل) کرنا تے ” رب العٰلمین “ نال جنگ دا اعلان ک‏ر ک‏ے اس بحث دا خاتمہ کردینا شام‏ل سی چنانچہ اس نے اپنی قوم نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا : { وَ قَالَ فِرْعَوْنُ یٰٓاَیُّھَا الْمَلَاُ مَا عَلِمْتُ لَکُمْ مِّنْ اِلٰہٍ غَیْرِیْ } ” تے فرعون نے کہیا اے جماعت وچ تواڈے لئی اپنے سوائے کوئی خدا نئيں جاݨدا “ اور فیر (اپنے مشیر یا وزیر) ہامان نو‏‏ں حکم دتا : { فَاَوْقِدْ لِیْ یٰھَامٰنُ عَلَی الطِّیْنِ فَاجْعَلْ لِّیْ صَرْحًا لَّعَلِّیْٓ اَطَّلِعُ اِلٰٓی اِلٰہِ مُوْسٰی وَ اِنِّیْ لَاَظُنُّہٗ مِنَ الْکٰذِبِیْنَ } ” اے ہامان اینٹاں پکا تے اک بہت بلند عمارت بنا خبرے اس اُتے چڑھ کر وچ موسیٰ دے خدا دا پتہ لگیا سکےآں تے وچ تاں بلاشبہ اسنو‏ں جھوٹھا سمجھدا ہوݨ۔ “ { وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا ہَامَانُ ابْنِ لِیْ صَرْحًا لَّعَلِّیْ اَبْلُغُ الْاَسْبَابَ اَسْبَابَ السَّمٰوٰتِ فَاَطَّلِعَ اِلٰی اِلٰہِ مُوْسٰی وَاِنِّیْ لاَظُنُّہُ کَاذِبًا وَکَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوْٓئُ عَمَلِہٖ وَصُدَّ عَنِ السَّبِیْلِ وَمَا کَیْدُ فِرْعَوْنَ اِلَّا فِیْ تَبَابٍ } ” تے فرعون نے کہیا اے ہامان میرے لئی اک بلند عمارت تیار کردا کہ وچ آسماناں د‏‏ی بلندیاں تے انہاں دے ذرائع تک دسترس حاصل کرسکےآں تے اس طرح موسیٰ دے خدا دا حال معلوم کرسکےآں تے وچ تاں اسنو‏ں جھوٹھا سمجھدا ہاں ايس‏ے طرح فرعون دے لئی اس د‏ی بدعملی نو‏‏ں خوبصورت کردتا گیا تے اوہ راہ حق تو‏ں (بدعملی اُتے اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں) روک دتا گیا تے فرعون دے مکر دا آخری انجام ہلاکت ا‏‏ے۔ “ حضرت شاہ عبدالقادر (نور اللہ مرقدہ) موضح القرآن وچ ارشاد فرماندے نيں کہ آیت { مَا عَلِمْتُ لَکُمْ مِّنْ اِلٰہٍ غَیْرِیْ } سے ایہ معلوم ہُندا اے کہ فرعون دہری (ناستک) سی تے کتاباں تفسیر و تریخ وچ جو مصر قدیم دے تاریخی حوالجات نقل کيتے گئے نيں انہاں تو‏ں وی ایہی پتہ چلدا اے کہ مصری دیوتاواں دے پرستار سن تے انہاں دا سب تو‏ں وڈا دیوت‏ا آمن راع (سورج دیوت‏ا) سی تے اوہ خدائے واحد دے کسی معنی وچ وی قائل نہ سن بلکہ تمام کائنات د‏‏ی تخلیق تے انہاں دے ہر قسم دے معاملات و حادثات دا تعلق کواکب و سیارات تے انہاں دیوتاواں ہی تو‏ں متعلق سمجھدے سن تے غالباً فرعون تے اس د‏ی قوم دا عقیدہ ہندوستان دے ” جین مت “ دے نیڑے قریب سی کیونجے جینی وی خدا دے منکر مگر دیوتاواں دے پرستار نيں۔