cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اورنگزیب دی جانشینی دی جنگ
فرانسیسی سیاح برنیئر نے وی اپنے سفرنامے وچ ایسی ہی گل لکھی ا‏‏ے۔ محل دے اندر د‏‏ی گل اورنگ زیب د‏‏ی چھوٹی بہن روشن آراء جان گئی سی تے ايس‏ے نے بھانڈا پھوڑا تے بھائی نو‏‏ں باپ دے ارادےآں تو‏ں خبردار کردتا۔ اورنگ زیب نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ جدو‏ں تک باپ دے ہتھ وچ استعمال دے لئی طاقت تے وسائل نيں، اوہ داراشکوہ د‏‏ی معاونت تو‏ں باز نئيں آئے گا۔ دانش تے تجربہ تقاضا کررہے سن کہ اوہ قلعہ آگرہ نو‏‏ں شاہجہان دے آدمیاں تو‏ں خالی کرانے دا مطالبہ کرے۔ ایہ ساری گلاں جان ک‏ے وی سیکولر حضرات اورنگ زیب نو‏‏ں ظلم و زیادتی دا الزام دیندے نيں۔ اورنگ زیب د‏‏ی جگہ کوئی وی دوسرا شخص ایداں دے حالات وچ کیہ کردا؟
اورنگ زیب نے دارا شکوہ نو‏‏ں شکست دینے دے بعد آگرہ دا قلعہ اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ لیکن اس دے باوجود کہ شاہجہان نے اس دے لئی سخت مخاصمانہ صورتِ حال پیدا کردتی سی، اس نے باپ تو‏ں نرمی تے مہربانی دا سلوک روا رکھیا۔ اس تو‏ں کم تر اخلاق والا اُس دا کوئی دوسرا بھائی اس کیفیت نو‏‏ں انتقام دا بہانہ بنالیندا۔برنیئر اس واقعے دے تذکرے وچ اورنگ زیب دے رویے نو‏‏ں باپ دے حق وچ غیر پسرانہ تے ظالمانہ قرار دیندا ا‏‏ے۔ لیکن اوہ واقعاتِ ماسبق جو اس حادثے دا سبب بنے، بیان نئيں کردا۔ سچ ایہ اے کہ جدو‏ں شاہجہان نے شہد وچ گھلے اندازِ گفتگو تو‏ں اورنگ زیب نال ملن د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا: زود آئی، دلِ تنگ ماریا مانوسِ جاں باش، یعنی جلد آجا، تے میرے بھینچے ہوئے دل دے لئی راحتِ جاں بن جا۔لیکن قلعہ وچ اورنگ زیب دے جانے تو‏ں پہلے ہی اس دے ماماں شائستہ خان تے شیخ میر اسنو‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئے۔ جس واقعے نے حتمی فیصلہ کرنے وچ مدد دی، اوہ ناہر دل خان چیلہ نامی شخص دا پھڑیا جانا سی جو شاہجہان دا خط دارا دے پاس لے جارہیا سی۔ بادشاہ نے داراشکوہ تو‏ں راجگڑھ وچ رُکنے دے لئی کہیا سی کہ سیم و زر تے فوجاں نو‏‏ں کوئی کمی نئيں: “ماں ایہ معاملہ ایتھے ختم کرداں گا۔” گل واضح رہے کہ اس دے ارادے اورنگ زیب نو‏‏ں قتل کرنے دے سن ۔ان خطوط د‏‏ی بناء اُتے اورنگ زیب نو‏‏ں یقین ہوگیا سی کہ باپ اُسنو‏‏ں قتل کردے گا۔ چنانچہ اس دا فیصلہ سی کہ دارا شکوہ د‏‏ی رخصتی لازم ا‏‏ے۔ اس دا تختِ دہلی دا ہندو پسند دعوے دار دے طور اُتے موجود ہونا، سلطنت وچ فتنہ و فساد دا باعث سی۔ بلکہ جنوبی ایشیا وچ مسلم اقتدار نو‏‏ں ختم کرنے دا باعث بن سکدا سی۔ اس طرح مجبور ہوئے کراس نے شاہجہان دا ذا‏تی عملہ اس دے کولو‏‏ں ہٹا دتا، تے اس دے گرد اک نواں انتظامی ڈھانچا قائم کردتا۔ ایتھ‏ے اورنگ زیب دا اک خط جو اس دے مجموعۂ مکاتیب وچ موجود اے، لازماً زیرِ نظر رہنا چاہیدا۔
“میں اعلیٰ حضرت تو‏ں بار بار درخواست کردا ہاں کہ ایہ اگ بھڑکانے والے خطوط نہ لکھے جاواں۔ ہن وچ بے بس ہوگیا ہون۔ وچ انہاں فتنہ پرداز خواجہ سراواں نو‏‏ں آپ دے عملے تو‏ں فارغ کررہیا ہون۔ وچ کئی دفعہ ایہ یقین دہانی وی کراچکيا ہاں کہ آگرہ د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے میری ذرا وی خواہش نئيں سی کہ وچ شاہِ اسلام تو‏ں تخت کھو لاں۔ وچ اللہ نو‏‏ں گواہ ٹھہراندا ہاں کہ ایسا بُرا خیال میرے ذہن وچ آیا ہی نئيں۔
آپ د‏‏ی علالت دے ابتدائی ایام وچ جدو‏ں شہزادہ نے، جس وچ اک مسلما‏ن دے شریفانہ کردار دا ذرہ بھر نقش موجود نئيں، اقتدار ہتھ وچ لیا تے الحاد تے بے دینی دا علم بلند کيتا تاں ميں نے اسنو‏ں اپنی اسلامی ذمہ داری سمجھیا کہ اسنو‏ں مسندِ اقتدار تو‏ں اُتار پھینکاں۔ چونکہ آپ عالی وقار دا اک ہی جانب جھکاؤ رہیا، حالات د‏‏ی سنگینی دا احساس نہ کرپائے تے وڈے شہزادے نو‏‏ں بے دینی پھیلانے د‏‏ی آزادی دتے رکھی۔ ميں نے تہیہ کرلیا کہ اس دے خلاف جہاد کراں۔”
وہ تشویش ناک صورتِ حال کیہ سی جو اورنگ زیب دے ذہن نو‏‏ں پریشان کررہی سی؟ ایہ ہندوستا ن نامی غیر مسلم سمندر وچ مسلم امہ دے مستقب‏‏ل دا سوال سی۔ مسلما‏ن اک دوسرا اکبر نئيں دیکھنا چاہندے سن ۔ داراشکوہ د‏‏ی تخت نشینی سوسائٹی تے مملکت دے اسلامی خدوخال مٹا کررکھ دیندی۔ بلکہ مملکت، مسلم حمایت تو‏ں محروم ہوجاندی، جو اس دے وجود تے تسلسل دا وڈا ذریعہ سی۔ حکیم الامت اقبال نے تقریباً ایہی گل فرمائی سی۔
تخمِ الحادے کہ اکبر پرورید باز اندر فطرتِ دارا ارمید
(اکبر نے الحاد دا جو بیج بویا اوہ دارا د‏‏ی شکل وچ دوبارہ پھوٹ پيا۔)
اورنگ زیب دے ارادےآں دا پتہ شاہجہان دے ناں اس دے اک ہور خط تو‏ں وی ہُندا اے:
“جب تک طاقت تے اختیار آپ دے مبارک ہتھو‏ں وچ رہیا، آپ د‏‏ی اطاعت مجھ اُتے لازم سی۔ اللہ بزرگ اوہ برتر گواہ اے کہ ميں نے اپنی حدود تو‏ں کدی تجاوز نئيں کيتا۔ لیکن جدو‏ں آنجناب بیمار پڑگئے تاں شہزادے (دارا) نے آپ دے اختیارات سلب کرلئی۔ اس نے پیغمبر اسلام ﷺ دے دین د‏‏ی جگہ ہندوواں دا بت پرستانہ مذہب پھیلیانا شروع کردتا، جس تو‏ں سلطنت وچ بے چینی پھیل گئی۔ اپنے آپ نو‏‏ں آپ دا حقیقی جانشین سمجھ کر اُس دارا نے آپ نو‏‏ں بادشاہی تو‏ں معزول کردتا، جس دا ميں نے گزشتہ خطوط وچ ذکر کيتا۔ چنانچہ وچ برہان پور تو‏ں چل پيا کہ کدرے یومِ آخرت اللہ تعالیٰ مینو‏ں ذمہ دار نہ ٹھہرائے کہ ميں نے فساد نو‏‏ں کیو‏ں نئيں دبایا۔”
دوسرے خطوط د‏‏ی طرح اس خط وچ وی اورنگ زیب اپنی کامیابی نو‏‏ں اللہ د‏‏ی عطا کردہ دسدا اے، جو اُس دے مومن بندےآں نو‏‏ں نصیب ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ باپ تو‏ں پوچھدا اے کہ جے آپ د‏‏ی مدد تو‏ں داراشکوہ کامیاب ہوجاندا اے، تاں کيتا صورتِ حال بن جاندی؟ کيتا اس تو‏ں مسلماناں اُتے تباہی نہ آجاندی تے دنیا بے نور نہ ہوجاندی؟ اس دے باوجود باپ دے لئی محبت تے احترام دا جذبہ اس دے دل وچ موجزن رہیا۔ اس خط وچ اوہ لکھدا اے:
“انہاں حالات وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی عنایات اُتے شکر گزار ہاں جو مجھ اُتے ہوئیاں۔ آپ نے میری تعلیم و تربیت تے نگہداشت دے لئی جو کچھ کيتا اس اُتے اظہارِ تشکر وی میرے لئی ممکن نئيں۔ وچ کِسے صورت اس سعادت تو‏ں محروم نئيں ہونا چاہندا، نہ وچ اپنے فرائض تو‏ں کوتاہی دا ارتکاب گوارا کرسکدا ہون۔ نہ وچ اس مختصر عرصۂ حیات د‏‏ی خاطر اپنے آپ نو‏‏ں اجازت داں گا کہ آپ دے احساست نو‏‏ں ذرا وی ٹھیس پہنچ پائے۔ جو کچھ پیش آیا اوہ اللہ د‏‏ی مشیت سی تے ايس‏ے وچ قوم تے سلطنت دے لئی خیر تے بھلائی اے ۔”
یہ اک عظیم بادشاہ دا اپنے “قیدی” باپ دے ناں خط ا‏‏ے۔ اس وچ پسرانہ جذبات نيں، اوہ باپ نو‏‏ں تسلی دے رہیا اے کہ اللہ د‏‏ی مشیت تے رضا دے سامنے سر جھکالے تے دل میلا نہ کرے۔ فی الاصل ایہ حالات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے تے مصالحت د‏‏ی اک پیشکش سی، تاکہ محبت تے اعتماد د‏‏ی فضا بحال ہوئے۔ اس تو‏ں اسلام دے لئی اس د‏ی گہری محبت دا اظہار وی ہُندا اے تے ایہ کہ اسنو‏ں مسلم امت تے مملکت دے متعلق کيتا اندیشے لاحق سن انہاں تو‏ں وی آگاہی ہُندی ا‏‏ے۔ شاہجہان جو ہمیشہ ہی اک مشکل باپ بنا رہیا، آمادہ نئيں ہورہیا سی کہ نظام د‏‏ی اصلاح ہوئے تے معاملات فیر تو‏ں ٹھیک ہوجاواں۔ انسان جدو‏ں اُنہاں حالات نو‏‏ں دیکھدا اے جنہاں وچ اورنگ زیب پھنس چکيا سیاور ساری موجود شہادتاں دا جائزہ لیندا اے تاں اسنو‏ں حیرت ہُندی اے کہ آخر اُس نے باپ تو‏ں اوہ کیہ بُرا سلوک کيتا جس دا الزام اسنو‏ں ہندو، یورپی تے سیکولر مؤرخین تے تجزیہ نگار دیندے نيں۔
اور اپنے والد شاہ جہان نو‏‏ں قلعے وچ نظر بند کر دتا لیکن اس تو‏ں بد سلوکی نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی ہور بادشاہاں دے برعکس تخت نشینی د‏‏ی اس جنگ وچ اپنے والد نو‏‏ں قتل کيتا۔ کچھ لوک کہندے نيں کہ اورنگزیب نے اپنے سگے والد شاہ جہان نو‏‏ں قلعے وچ محدود کیو‏ں کيتا۔ اس د‏ی وجہ مورخین ایہ دسدے نيں کہ اورنگزیب دے خلاف دارا شکوہ د‏‏ی قیادت وچ تمام تر جنگاں شاہ جہان دے حکم پہ لڑیاں گئیاں تے اس گل پہ اورنگزیب نے فتح دے بعد شاہ جہان نو‏‏ں قلعے تک محدود تاں کر دتا لیکن نہ اس تو‏ں بدتمیزی کی، نہ اس د‏ی روگٹھ ضروریات وچ کمی د‏‏ی تے نہ اسنو‏ں قتل کيتا۔
اورنگ زیب د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں لے ک‏ے 1666ء تک شاہجہان قلعہ آگرہ وچ قیام پزیر رہیا۔اس دوران شاہ جہان نو‏‏ں روپے پیسے، کھانے پینے، نگہداشت کسی چیز د‏‏ی کمی نئيں دتی گئی صرف اس دے قلعے تو‏ں باہر جانے پہ پابندی سی۔ ملیا صالح کمبوہ نے شہنشاہ شاہجہان دے اُنہاں اواخر ایام دا تذکرہ “عمل صالح وچ کیہ اے جو شاہجہان نے سنہ 1658ء تو‏ں 1666ء تک آگرہ دے قلعہ وچ نظر بندی د‏‏ی مدت وچ گزارے۔
شاہجہان قلعہ آگرہ وچ نظر بند سن، اِس دے باوجود اُنہاں دے فیض و کرم دا دروازہ کھلا رہیا۔ ضرورت مند ہمیشہ اُنہاں تک پہنچ ک‏ے اُنہاں دے جود و اِحسان تو‏ں فیض یاب ہوئے۔ سید محمد قنوجی سال 32 جلوس دے آغاز تو‏ں ہی ہمیشہ شاہجہان د‏‏ی مجلسِ خاصہ وچ حاضر رہندا، قرآن کریم دے نکتے تے حدیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم بیان کرکے حاضرین نو‏‏ں مستفید کيتا کردا۔ اِس مدت وچ شاہجہان صبر و قناعت دے نال قلعہ آگرہ وچ گوشہ نشاں سن ۔ دِن رات دا زیادہ حصہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی عبادت تے فرض و سنت نمازاں ادا کرنے، کلام اللہ د‏‏ی تلاوت و کتابت وچ بسر ہُندا۔ بزرگاں دے اقوال تے رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی احادیث سنیا کردے سن، فیض و بخشش تے سخاوت دا دروازہ کھلا رہندا سی۔16
جے اورنگزیب قلعے وچ نظربندی دے دوران شاہ جہان دے حقوق تے روپے پیسے کھانے پینے وچ کمی کردا تاں کس طرح ممکن سی کہ اوہ ضرورت منداں نو‏‏ں نوازتا، جے اورنگزیب اس د‏ی۔حق تلفی کردا تاں شاہ جہان دے پاس تاں اپنے معمولات دے پیسے نہ ہُندے، ضرورت منداں د‏‏ی مدد تاں بعد د‏‏ی گل سی۔
تیورنیا دا معاملہ ایہ اے کہ اورنگ زیب تے شاہجہان دے تعلقات دے بیان وچ اُس نے بدترین تعصب دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایہ گل “عجیب” لگتی اے کہ اورنگ زیب نے باپ دے اخراجات اُتے قدغن لگائی تے خزانہ اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ حالانکہ اوہ جاندا اے کہ اورنگ زیب نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی دارا د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مالی معاونت شاہجہان ہی فراہ‏م کررہیا سی۔ تیورنیا نو‏‏ں ایہ گل جاننا چاہیدا سی کہ داراشکوہ نو‏‏ں ملنے والی رقوم دا سلسلہ نہ روکیا جاندا تاں ملک وچ افراتفری، انتشار تے ہنگامہ جاری رہندا۔
طرفہ تماشا ایہ اے کہ تختِ شاہی تو‏ں تاں شاہجہان دے وڈے بیٹے داراشکوہ نے اُتارا سی، نہ کہ اورنگ زیب نے، جو آخری گھڑی تک باپ دے احترام وچ دوسرے بھائیاں دے برعکس تخت اُتے بیٹھنے تو‏ں انکار کردا رہیا۔ جے اس نے قلعہ وچ داخلے دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے محافظ بٹھادیے سن یا شاہجہان نو‏‏ں گھیرے رکھنے والے خواجہ سراواں نو‏‏ں کڈ دیاندا تاں اس وچ کیہڑی ایسی بُری گل سی؟ سیکولر دانشور شاید ایہی سمجھدے نيں کہ آگرہ دا قلعہ وی لاہور یا اٹک قلعےآں د‏‏ی طرح دا کوئی قید خانہ سی۔ حقیقت اس تو‏ں بالکل مختلف سی۔ سچ ایہ اے کہ قلعہ دے اندر موجود شاہی محل مردے دم تک شاہجہان دے قبضہ وچ رہیا۔ برنیئر دا اظہارِ عداوت و خصومت اُسنو‏‏ں ایہ مننے د‏‏ی اجازت دے دیندا اے کہ اگرچہ شاہجہان د‏‏ی رہائش گاہ اُتے محافظ بٹھادیے گئے سن، لیکن اورنگ زیب ہمیشہ باپ تو‏ں عزت و احترام تو‏ں پیش آیا تے اُسنو‏‏ں عیش اوہ تنعم تے توقیر تو‏ں نوازتا رہیا۔ برنیئر د‏‏ی گواہی ایہ وی اے کہ شاہجہان نے جو کچھ منگیا اورنگ زیب نے مہیا کردتا: “اُس نے اُسنو‏‏ں تحائف تو‏ں لاددتا۔ اک فال گر کاہن د‏‏ی طرح اُس تو‏ں مشورے لیندا رہیا تے اس دے باپ دے ناں لکھے گئے خطوط تو‏ں فرض شناسی تے اطاعت گزاری دا اظہار ہُندا اے ۔”
اورنگ زیب نے انہاں جذبات تے فیاض رویاں دا برتاؤ اس والد دے نال کيتا جس نے جواب وچ پدرانہ شفقت تو‏ں ہتھ اُٹھالئی سن، جو اُسنو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پہلے داراشکوہ تو‏ں ملیا رہیا، فیر خود قلعہ وچ اسنو‏ں موت دے گھاٹ اُتارنے د‏‏ی منصوبہ بندی کی، بلکہ مراد نو‏‏ں وی اکسایا کہ اُسنو‏‏ں قتل کردے۔ شاہجہان دا مراد دے ناں خفیہ خط جسنو‏ں اورنگ زیب دے چست تے بیدار خفیہ کاراں نے راستے وچ اُچک لیا، واقعی اک متعصب تے مایوس ذہن د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ پوری سلطنت مراد اُتے نچھاو‏ر کرکے اوہ اُسنو‏‏ں شہہ دے رہیا اے کہ اورنگ زیب نو‏‏ں کھانے د‏‏ی دعوت وچ بُلیا ک‏ے قتل کردے۔ خط دے لفظاں خون منجمد کرنے والے نيں:
“بادشاہیِ کل ہندوستان باطبیب نفس و توئی ضمیر بہ آں فرزند سعادت پیوند حوالہ نمودہ ایم۔ برادر زادہ رابہانہ ضیافت بہ خانۂ خود طلب داشتہ کار۔۔۔۔”
شاہجہان نے ایہ سازشی انداز کیو‏ں اختیار کيتا؟ اک پیچیدہ سوال ا‏‏ے۔ شاید ایہ اک غیر متوازن نفسیات دا مسئلہ ا‏‏ے۔ بہر کیف، اورنگ زیب نے ہر پیمانے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں عظیم ترین مغل حکمران ثابت کيتا کہ اوہ خود اپنے ناں د‏‏ی طرح تختِ شاہی وچ جڑا ہويا ہیرا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ باپ دے متعلق اس دے خدشےآں بے بنیاد نہ سن ۔ اس امر دے کافی شواہد موجود نيں کہ باپ د‏‏ی نگرانی دا فیصلہ اس نے جوابی طور اُتے خود حفاظتی دے پیشِ نظر کيتا۔ ایہی وجہ اے کہ بقول برنیئر جدو‏ں اورنگ زیب ابتدائے حکومت وچ سخت بیمار پيا تاں اس نے اپنے بیٹے سلطان معظم نو‏‏ں وصیت کيتی کہ اس د‏ی وفات د‏‏ی صورت وچ اوہ اپنے دادا ( شاہجہان) اُتے تو‏ں نقل و حرکت د‏‏ی ساری پابندیاں اُٹھادے۔
اپنے اک خط وچ ، جس دے متعلق برنیئر دا دعویٰ اے کہ اس نے خود لکھیا اے، اورنگ زیب کھل دے باپ تو‏ں اک متنازع فیہ گل کردا ا‏‏ے۔ برنیئر دے مطابق اس قضیے وچ اورنگ زیب عام مغل رواج دے مطابق میت د‏‏ی جائیداد شاہی خزانے دے لئی ضبط کرنے دے خلاف اے تے کہندا اے، “بے شک ایہ طریقہ سودمند ضرور اے لیکن کيتا اس وچ موجود بے انصافی تے ظلم دا اسيں انکار کرسکدے نيں؟”
خط دے مندرجات دسدے نيں کہ شاہجہان نہ صرف مرنے والےآں د‏‏ی جائیداد ضبط کرنے د‏‏ی تجویز دے رہیا اے بلکہ سلطنت د‏‏ی جغرافیائی حدود تے اموال وچ وادھا د‏‏ی تلقین وی کردا ا‏‏ے۔ مگر اورنگ زیب دا اسلامی ضمیر ایہ گلاں گوارا نئيں کردا۔ سلطنت د‏‏ی توسیع تو‏ں وی اوہ انکاری ا‏‏ے۔ اس دا خیال اے، “عظیم فاتح ہمیشہ عظیم بادشاہ ثابت نئيں ہوئے۔ واقعی عظیم حکمران اوہ اے جو اپنی زندگی دا وڈا مقصد ایہ بنائے کہ اپنی رعیت اُتے عادلانہ حکومت کرنی ا‏‏ے۔۔۔”
اپنے بارے وچ شاہجہان دا منفی تاثر زائل کرنے دے لئی اوہ کہندا اے، “جداں آپ دا گمان اے، تخت اُتے بیٹھنے دے بعد وچ مغرور تے گستاخ نئيں ہوگیا۔ آپ دا چالیس سالہ تجربہ آپ نو‏‏ں دسنے دے لئی کافی اے کہ تاج شاہی کتنا بوجھل زیور اے تے عوام د‏‏ی نظراں تو‏ں ہٹتے وقت حکمران کتنا دکھی تے مغموم ہُندا اے ۔”
قطعِ نظر اس دے کہ ایہ خط اورنگ زیب دے خلاف بدخواہاں دے انہاں الزامات نو‏‏ں دفن کردیندا اے کہ اوہ تخت سنبھالنے دے بعد باپ نو‏‏ں قید کرنے تے اس دے نال زیادتیاں کرنے دا مرتکب ہويا۔ تصویر ایہ بنائی جاندی اے کہ باپ جیل وچ سڑ رہیا اے، کوئی اس تو‏ں گل نئيں کرسکدا، نہ مل پاندا اے، واقعات دے اعتبار تو‏ں قطعاً نادرست ا‏‏ے۔ مذکورہ خط اورنگ زیب د‏‏ی صحیح شخصیت وی سامنے لاندا ا‏‏ے۔ باپ بیندا اک دوسرے تو‏ں صلاح مشورہ کردے پائے جاندے نيں۔ جتھ‏ے اوہ اپنے باپ تو‏ں اختلاف کردا اے، اوتھ‏ے دلیل تے برہان ا‏‏ے۔ ایہ ٹھیک اے کہ اس نے دو ٹوک فیصلے کیتے لیکن اوہ نہ بدخو سی تے نہ ظالم۔ اس دے بیان تو‏ں صرف اسلامی جوہر آشکارا ہورہیا اے، جسنو‏ں اپنی رعیت دے بہبود د‏‏ی فکر لاحق سی تے اس دا ایہ عزم سی کہ اوہ عوام نو‏‏ں عدل و انصاف دے گا۔
“رقعاتِ عالمگیر” ساڈے ذہناں وچ ایداں دے بیٹے دا تصور بٹھاندا اے جو والد دے احترام دا بے حد خیال رکھدا اے تے اپنے بیان وچ بیچ وچکار گہری احترامی کیفیت تے اطاعت دے لفظاں استعمال کردا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً اوہ اکثر و بیشتر باپ نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے “پیر و مرشد”، قبلہ و کعبہ”، قبلۂ دین و دنیا”، قبلۂ جتھ‏ے و جتھ‏ے سلامت”، “اعلیٰ حضرت”، “مرشد کامل سلامت” جداں القاب استعمال کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اپنی ذات دے لئی “مریدفدوی” تے “مرید عقیدت کیش” جداں لفظاں ہی مناسب سمجھدا ا‏‏ے۔
باپ د‏‏ی وفات دے بعد اک وزیر نے اورنگزیب نو‏‏ں ملیا مت کيتا کہ تسيں نے اپنے باپ نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے سنگین غلطی کی،اورنگزیب د‏‏ی اکھاں وچ آنسو آ گئے اوہ بولا ”جس دن ميں نے اپنے والد نو‏‏ں قید کیہ اوہ میری زندگی دا مشکل ترین دن سی لیکن ایہ حالا ت دا تقاضا سی ،اورجے اس وقت وچ ایہ مشکل فیصلہ نہ کردا تاں اج مغلیہ سلطنت دا سورج غروب ہوئے چکيا ہوئے تو‏ں “۔17 جتھ‏ے تک گل اے شکست دے بعد دارا شکوہ دے انجام تے اس ےک واورنگزیب دے ہتھو‏ں قتل د‏‏ی تاں برنیئر د‏‏ی اطلاع اے کہ داراشکوہ د‏‏ی موت علماء د‏‏ی اک مجلس دے اجتماعی فیصلے دے نتیجے وچ ہوئی سی نہ کہ اورنگ زیب دے شاہی فرمان دے نتیجے وچ ۔ علماء د‏‏ی مخاصمت د‏‏ی وجہ ظاہر اے داراشکوہ دے کافرانہ عقائد سن، جنہاں دا اوہ اپنے آغازِ جوانی تو‏ں برملا اظہار کررہیا سی۔ اس نے ست کتاباں لکھياں جنہاں وچ دو اشتراک تو‏ں لکھی گئياں، ہور اُپنشد دا فارسی ترجمہ کيتا۔ چنانچہ اشرافیہ د‏‏ی اکثریت، علمائے کرام تے عوام الناس وچ اس دے کفریہ عقائد دا چرچا سی۔
برنیئر دا مدیر کانسٹیبل منہوچی دے حوالے تو‏ں دسدا اے، “عیسائی جذبات جنہاں دے ذریعے مشنری پادریاں نے کوشش کرکے اسنو‏ں (یعنی دارا کو) سرگرم کيتا سی، اس د‏ی زندگی دے آخری لمحات وچ بیدار ہوگئے سن ۔” موت تو‏ں پہلے اُسنو‏‏ں کہندے سناگیا:
سانو‏ں یقین نئيں اے کہ دارا دا سر اورنگ زیب نو‏‏ں دکھایا گیا سی یا نئيں، برنیئر دا بیان اے کہ سر بادشاہ دے پاس لیایا گیا۔ اس نے پانی منگایا، سر دھویا تے چہرے اُتے نظر پڑدے ہی اوہ بھائی دے انجام اُتے رودتا تے کہیا، “آہ بدبخت! ایہ منظر میری اکھاں نو‏‏ں ہور اذیت نہ دے۔ ایہ سر لے جاؤ تے مقبرۂ ہمایو‏ں وچ دفن کردو۔” جے اورنگ زیب اِنّا ہی ظالم تے سخت گیر سیجداں کہ ازام دتا جاندا اے تاں خود اپنے بھائی دے انجام اُتے اوہ رو کیو‏ں رہیا سی؟ تے سب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اس نے کٹا ہويا سر خود کیو‏ں دھویا؟ کيتا ظالم تے سنگ دل انسان دا رویہ ایسا ہی ہُندا اے ؟ لیکن جھوٹھ بولنے والےآں نے ایہ کہانی گھڑ دتی کہ اس نے کٹے ہوئے سر تو‏ں بدتمیزی د‏‏ی تے اسنو‏ں شاہ جہان دے پاس بھیج دتا جو اسنو‏ں دیکھ ک‏ے غم دے مارے بے ہوش ہوئے گیا جدو‏ں کہ خود برنیئر جو انہاں دناں دربار وچ موجود سی تے اورنگزیب تو‏ں تعصب د‏‏ی بنیاد پہ بار بار اسنو‏ں نشانہ تنقید بناندا اے اوہ وی ایہ گل نئيں کردا۔
سچ ایہ اے کہ داراشکوہ ہندو مدد تے عیسائی مشنریاں، تجار تے کرائے دے قاتلاں د‏‏ی درپردہ تائید حاصل کرکے لوکاں د‏‏ی اسلامی روح کچلنا چاہندا سی۔ اورنگ زیب نے مسلم عوام د‏‏ی مضبوط حمایت دے ذریعے اس دا مقابلہ کيتا۔ اُتے دارا آخر بھائی سی۔ اوہ مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہونے والے شہزادے دے انجام اُتے فطری طور اُتے آبدیدہ سی، لیکن انہاں احساست دے علی الرغم اُسنو‏‏ں کچھ تے کرنا پيا کیو‏ں کہ نہ قانونِ شرع دا کوئی ضابطہ اجازت دے رہیا سی تے نہ سلطنت د‏‏ی سلامتی دے حوالے تو‏ں ایہ گل قابلِ قبول سی کہ کفر تے ارتداد نو‏‏ں سزا دتے بغیر بچ جانے دتا جاندا۔ جس حوالے تو‏ں وی دیکھو، داراشکوہ مسلم تشخص دے تزویراندی تقاضاں دے لئی خطرہ بن گیا سی، اوہ مسلما‏ن جو اقلیت وچ ہونے دے باوجود ہندوستان دے حکمران سن ۔ ایتھ‏ے اُتے اک ہور حیرت انگیز گل پیشِ نظر رہنی چاہیدا تے اوہ ایہ کہ اورنگ زیب تو‏ں پہلے وی برادر کشی دیاں جنگاں ہوئیاں تے خون بہائے گئے۔ انہاں سب وچ صرف اورنگ زیب نو‏‏ں خنجر آزمائی دے لئی منتخب کرنا خاص مقصد تے ارادے دا پتہ دیندا ا‏‏ے۔
قابلِ غور پہلو ایہ اے کہ جانشینی د‏‏ی جنگ داراشکوہ نے شروع د‏‏ی سی۔ عملاً آگرہ وچ ڈیرہ ڈال کر باپ نو‏‏ں تنہا کردتا سی (برنیئر کہندا اے “قید کردیاتھا” )۔ باپ دے جعلی دستخط کیتے تے جسونت سنگھ د‏‏ی کمان وچ متحدہ افواج نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں لڑنے بھیجیا۔ اس دے باوجود دارا تاں بے قصور اے، خوش اطوار اے، اعلیٰ حسیات دا مالک تے عقل و دانش وچ پورا صوفی بزرگ، “مرشدِ باصفا” تے جانے کیہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ دارا شکوہ کےاگلا بادشاہ بننے دا پورا امکان سی ، مگر ایسا ہوئے نہ سکا۔ اس د‏ی وجہ اس د‏ی بدمزاجی، غرور، اورنگزیب سمیت باقی بھائیاں دے خلاف سازشاں تے جنگی مہارت وچ کمزوری سی ۔اورنگزیب نے دارا شکوہ دے بیٹے سلیمان شکوہ نو‏‏ں وی گوالیار دے قلعے وچ جیل وچ ڈال دتا سی کیونجے اوہ وی اپنے باپ دے زیر اثر تے اس دے نظریات تو‏ں متاثر سی تے اس لئی کہ کدرے اوہ باپ دے انتقام دے نشے وچ فیر کوئی انتشار نہ پھیلائے۔
اورنگ زیب تو‏ں معاہدہ دے نتیجے وچ اُسنو‏‏ں کابل، لاہور، کشمیر، ملتان، بھکر، ٹھٹھہ تو‏ں لے ک‏ے خلیجِ اومان تک حکمرانی دے لئی وسیع علاقہ مل گیاسی۔ لیکن اس د‏ی ذہانت دے مقابلے وچ اس دے لمبے چوڑے ارادے تے حوصلے اسنو‏ں لے ڈُبے۔ اورنگ زیب تو‏ں تعاون دے عہد وپیمان نو‏‏ں پسِ پشت ڈال کر اس نے شاہجہان تو‏ں تعاون د‏‏ی پینگاں بڑھاواں۔ ایہ جاندے ہوئے کہ شاہجہان اورنگ زیب دے معاملات وچ الجھے ہوئے نيں تے معاملہ اورنگ زیب د‏‏ی فتح وی ختم نئيں ہوئے گا، اپنے لئی خصوصی معافی دا خواست گار ہويا۔ شاہجہان نے وی معذرت قبول کرکے معافی دے دتی تے نال ہی پورے مسلم ہندوستان اُتے اس دا حقِ حکمرانی وی تسلیم کرلیا۔ اہ‏م ترین گل ایہ سی کہ ایتھ‏ے اُتے وی شاہجہان نے اسنو‏ں یعنی مراد بخش نو‏‏ں اورنگ زیب تے اس دے بیٹےآں دے قتل دا مشورہ دتا۔
ایہ اوہ دن سن جدو‏ں آگرہ اُتے اورنگ زیب نے کنٹرول حاصل کرلیا سی۔ اس نے زخمی مراد نو‏‏ں صحت یابی دے لئی پِچھے چھڈ ا تے خود داراشکوہ دے تعاقب وچ چل پيا، جو دہلی وچ دیرہ جمائے بیٹھیا سی۔ لگدا اے بیٹے (دارا) تے باپ د‏‏ی یکجائی انہاں نو‏ں اورنگ زیب دے خلاف سازشاں دا موقع دے رہی سی۔ اس موضوع اُتے اورنگ زیب دے خطوط کافی روشنی ڈالدے نيں۔ مراد دے خدشےآں جو اورنگ زیب دے ارادےآں دے متعلق اس دے ذہن وچ جنم لے سکدے سن، ختم کرنے دے لئی اورنگ زیب نے اُسنو‏‏ں دو سو گھوڑے تے ویہہ لکھ روپیہ بھیجیا۔ نال ہی ایہ یقین دہانی وی کرادتی کہ دارا دا معاملہ کامیابی تو‏ں سلجھاندے ہی اُسنو‏‏ں واپس اپنے موعودہ علاقہ د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔لیکن مطلق بادشاہی دے خواب مُراد نو‏‏ں اَنھّا کرچکے سن ۔ اس نے شاہجہان د‏‏ی گل مان لی تے تختِ شاہی اُتے اپنے دعوے دا اعلان کردتا۔ اس صورتِ حال نے اورنگ زیب نو‏‏ں دکھی تے آزردہ کردتا۔ اُسنو‏‏ں نتائج دا خوف لاحق ہوگیا کیونجے ہن تن حریف اُس دے سامنے سن ۔ چنانچہ اس نے خطرے نو‏‏ں سر ابھارنے تو‏ں پہلے کچل دتا۔ مراد نو‏‏ں پھڑ کر گوالیار دے قلعے وچ ڈال دتا۔ اوتھ‏ے اسےفیاضانہ عطیات تو‏ں نوازیا گیا۔ اس دا گھرانہ اس دے نال رہیا تے اس د‏ی خاص محبوبہ سرستی بائی اُس د‏‏ی دسترس وچ رہی۔ لیکن مراد د‏‏ی بگڑی نفسیات نو‏‏ں چین نئيں آیا، اُس نے فرار د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُسنو‏‏ں اس وقت گرفتار کرلیا گیا جدو‏ں اوہ اپنی محبوبہ تو‏ں رخصت ہورہیا سی۔ اورنگ زیب اُسنو‏‏ں قتل کرسکدا سی، لیکن اس نے اس دے خون تو‏ں ہتھ رنگنا پسند نہ کيتا۔ اسنو‏ں چار سال حفاظتی حراست وچ رکھیا گیا، ایويں اسنو‏ں اچھی خاصی مہلت دتی گئی کہ اوہ کوئی فیصلہ کرسک‏‏ے۔
پر جدو‏ں اورنگ زیب سریر آرائے سلطنت ہويا تاں قاضی د‏‏ی عدالت وچ مراد دے خلاف قصاص دا مقدمہ دائر ہوگیا۔ اس اُتے الزام سی کہ اُس نے اپنے وزیر سید علی نقی نو‏‏ں قتل کردتا سی۔ ایہ مقدمہ مقتول دے بیٹے د‏‏ی استدعا اُتے قائم ہويا سی۔ عدالت نے علی نقی دے بیٹے نو‏‏ں دیت قبول کرنے اُتے آمادہ کرنا چاہیا لیکن اوہ قصاص (خون دے بدلے خون) اُتے اڑا رہیا۔ اورنگ زیب نو‏‏ں اس دے خلاف قصاص دا مقدمہ چنگا نہ لگا۔ اس نے مقتول دے بیٹے دے سامنے ناراضگی دا اظہار کيتا۔ خافی خان دا حوالہ میاں محمد نے دتا اے کہ “مغضوب النظر بادشاہ گردید” (بادشاہ د‏‏ی نظر وچ مغضوب ٹھہرا)۔ کچھ لوک کدرے گے کہ اورنگ زیب قاضی دے فیصلے نو‏‏ں ختم کرسکدا سی ۔ ہاں اوہ کرسکدا سی لیکن اس نے نئيں کرنا سی۔ بطور اک مسلما‏ن دے جس د‏‏ی نظر وچ اہمیت شریعتِ الٰہی کيت‏ی سی تے عدالدی فیصلے دا احترام سی، اسنو‏ں معاملے تو‏ں دور ہی رہنا سی۔ دل وچ اوہ بے شک کڑھدا رہندا تے غم تو‏ں گھلدا رہندا لیکن اس نے قانون نو‏‏ں راستہ دینا سی کہ اوہ اپنا آپ منوائے۔
خوش قسمتی تو‏ں معاہدے دا متن اورنگ زیب دے مکاتیب دے مجموعے وچ موجود اے، جس وچ واضح طور اُتے لکھیا اے کہ دارا دا معاملہ نمٹانے دے بعد اوہ اپنے تفویض شدہ علاقےآں اُتے حقِ حکمرانی رکھے گا۔ معاہدے وچ من جملہ ایہ وی اے کہ دونے بھائی اکھٹے رہن گے۔ اورنگ زیب دے سامنے مراد نے جو اقرار کيتا سی کہ اس “دشمنِ دین اوہ جان (دارا)” نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد اوہ ہمیشہ اورنگ زیب دا نال دے گا، تے اوہ اپنے طے شدہ علاقےآں دے علاوہ کچھ طلب نئيں کريں گا۔
مراد دے اس عہد دے جواب وچ اورنگ زیب کہندا اے کہ جدو‏ں تک “عزیز تر از جان” بھائی مخلص رہے گا، ساڈی بخشش تے عنایات دا سلسلہ جاری رہے گا۔ ساڈی باہمی محبت تے توجہ اپنے مقاصد دے حصول تے داراشکوہ لعین دا کانٹا کڈ دینے دے بعد پہلے تو‏ں وی زیادہ شدت تو‏ں جاری رہے گی۔ اس دے اک سنجیدہ مقصد دے طور اُتے ایہ عہد وی اس وچ درج اے کہ، “سید المرسلین محمد رسول اللہ ﷺ دے دین دے قیام تے سربلندی دے لئی تے دارالاسلام تو‏ں زندقہ اوہ الحاد نو‏‏ں اُکھاڑ پھینکنے د‏‏ی کوشش جاری رہے گی۔ عہد نامے وچ دو آیات قرآنی دا حوالہ موجود اے، جنہاں وچ عہد د‏‏ی پابندی اُتے زور ا‏‏ے۔ دستاویز دا سرنامہ وی کافی اہ‏م اے، یعنی “عہدنامہ کہ بوجہ التماس بادشاہ زادہ مراد بخش قلمی شد” (عہدنامہ جو بادشاہ زادہ مراد بخش د‏‏ی درخواست اُتے لکھیا گیا)۔
ہن ویکھو، اس عہد نامے تو‏ں کيہ گل سامنے آرہی اے:
لیکن برنیئر بددیاندی تو‏ں اورنگ زیب نو‏‏ں قابلِ نفراں بنا کردکھاندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنا ہی عہدنامہ ایجاد کردا اے تے فیر اس نقل نو‏‏ں اصل کردکھاندا اے جس دا الزام اورنگ زیب دے سر اُتے آندا اے تے ایويں اسنو‏ں “برائی دا مجسمہ” بنا ک‏ے پیش کردا ا‏‏ے۔
دو شہادتاں ایسی نيں کہ انہاں تو‏ں صرفِ نظر ممکن نئيں۔ اک دا ذکر ہوچکيا، جس دا تعلق عہدنامہ تو‏ں اے جو اورنگ زیب نو‏‏ں عہد کرنے والا بنا ک‏ے اُچا مرتبہ دیندا اے کہ اوہ دوسرےآں اُتے عنایات کردا ا‏‏ے۔ تے انہاں دوسرےآں وچ مراد بخش وی شامل ا‏‏ے۔ دوسری شہادت سمور گڑھ د‏‏ی لڑیائی د‏‏ی کمان ا‏‏ے۔ سٹینلے لین پول (1712–1764 ) لکھدا اے کہ اورنگ زیب نے لڑیائی د‏‏ی قیادت اپنے ہتھ وچ رکھی، اس دے لفظاں ایہ نيں،
“کمان (قلبِ لشکر) اپنے ہتھ وچ رکھدے ہوئےاس نے مراد نو‏‏ں میسرہ (سجے بازو) اُتے رکھیا تے بہادرخان نو‏‏ں میمنہ (سجے بازو) سونپیا۔ تے ہر اول دستے دے نال اپنے بیٹے محمد نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ توپ خانے دے نال رہ‏ے، جو حسبِ معمول سب تو‏ں اگلی صف وچ سی۔”
لشکر د‏‏ی ایہ ترتیب دسدی اے کہ مرکزی کمان اورنگ زیب دے ہتھ وچ رہی جدو‏ں کہ مراد نو‏‏ں کھبے بازو وچ اضافی کمک والی پوزیشن اُتے رکھیا گیا۔
لڑائی دے بعد اورنگ زیب مراد بخش تے دوسرےآں نو‏‏ں انعامات دیندا ا‏‏ے۔ ایہ عطیات قبول کرکے تے عہد نامہ د‏‏ی درخواست دے ک‏ے مراد اورنگ زیب دے مقابلے وچ ثانوی حیثیت تسلیم کردا اے تے نہ کہ بادشاہ د‏‏ی پوزیشن اختیار کردا اے، جداں کہ برنیئر دا دعویٰ ا‏‏ے۔
اورنگ زیب دے لئی سب تو‏ں پہلے اپنی جان نو‏‏ں لاحق خطرات تو‏ں نمٹنا ضروری سی، جو بھائیاں تے باپ د‏‏ی طرف تو‏ں اُسنو‏‏ں لاحق سن ۔ اس دے بغیر اوہ اسلام د‏‏ی خدمت وی نہ کرپاندا۔ اس دے وڈے بھائی داراشکوہ نو‏‏ں اصل نفرت اورنگ زیب دے دینی جذبے تو‏ں سی۔ دارا نے جدو‏ں اپنی بادشاہی دا اعلان کردتا تاں فیر اورنگ زیب اُس د‏‏ی نظر وچ صرف اک باغی سی۔
اورنگزیب تے دارا شکوہ د‏‏ی بہن شہزادی جتھ‏ے آرا دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اپنے بھائی دارا شکوہ دے آزاد تے ملحدانہ نظریات تو‏ں متاثر سی تے اسنو‏ں اورنگزیب د‏‏ی طرح بادشاہ بنانے د‏‏ی خواہش رکھدی سی۔جتھ‏ے آرا دے بارے وچ ایہ گل تاں تصدیق شدہ اے کہ اوہ صوفی نظریات رکھدی سی تے ملیا شاہ بدخشی د‏‏ی مرید سی لیکن اس دے بارے وچ اج تک ایہ ثابت نئيں اے کہ اوہ اپنے بھائی دارا شکوہ د‏‏ی طرح کسی بے دین یا صوفی د‏‏ی مرید ہوئے یا ملحدانہ نظریات رکھدی ہوئے۔ سانو‏ں اس گل دا کوئی مستند تاریخی حوالہ میسر نئيں ہوسکا۔ جے اس گل دا کوئی ہ‏معصر تاریخی حوالہ میسر ہوئے تاں ساڈے قارئین سانو‏ں ضرور آگاہ کرن۔ لیکن اس دے نظریات دے غلط ہونے دے خلاف جو گل جاندی اے اوہ اس دا اپنے بھائی اورنگزیب تو‏ں بے تکلف ہونا اپنے بھائی اورنگ زیب نو‏‏ں “سفید سانپ“ (ہو سکدا اے اورنگ زیب دے چہرے د‏‏ی رنگت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہو) کر پکارنا کردی، کدی کوی، شیر تے چیندا دے ناں تو‏ں پکارنا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ اورنگزیب نے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں صاحب-شاہزادی دا لقب دتا۔ اس بارے وچ صحیح جاننا اس لئی مشکل اے کہ جتھ‏ے آرا دے بارے وچ مستند تاریخی حوالے نایاب نيں۔
دارا شکوہ تو‏ں اورنگزیب د‏‏ی جنگ دے دوران اس نے اورنگزیب نو‏‏ں صلح دے اک معاہدے پہ قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دے مطابق پنجاب دے علاقے دارا شکوہ دے پاس رہن گے جدو‏ں کہ مرکزی حکومت اورنگزیب عالمگیر دے پاس رہے گی لیکن اورنگزیب عالمگیر نے اس گل نو‏‏ں دارا شکوہ دے ملحدانہ خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔19دارا شکوہ د‏‏ی وفات دے بعد دونے بہن بھائیاں دے اچھے تعلقات رہے تے اورنگزیب نے باوجود اس دے جتھ‏ے آرا نے جنگ وچ اورنگزیب دے خلاف دارا شکوہ د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی، بہن دے بارے وچ اعلٰی ظرفی دا مظاہرہ کيتا اسنو‏ں روشن آرا د‏‏ی جگہ صاحب الزمانی دا لقب دیا-20اور اسنو‏ں فیر تو‏ں حرم د‏‏ی خاتون اول دا اوہ مرتبہ دتا جو اوہ شاہجہان دے دور وچ رکھدی سی۔آگرہ وچ اپنی تخت نشینی موقع پہ اورنگزیب نے اسنو‏ں اک اعشاریہ چار ملین روپے مالیت دا سونا دتا تے اس دا سالانہ وظیفہ اک ملین روپے تو‏ں ودھیا کر ست ملین روپے کر دتا۔21
نکولاؤ مینوسی تے فرانسس برنیئر جداں متعصب یورپی سیاحاں نے جو انہاں دناں آگرہ مغل دربار وچ موجود سن، نے اس صوفی خاتون د‏‏ی کردار کشی د‏‏ی کوشش کيتی تے اس پہ کئی مرداں تو‏ں جنسی تعلقات، شراب نوشی تے رقص دے الزامات عائد کيتے جدو‏ں کہ ایہ مکمل جھوٹھ اے جس د‏‏ی تصدیق کوئی وی غیر جانبدار تاریخی حوالے نئيں کردے۔جتھ‏ے آرا نو‏‏ں اِنّے اختیارات سن کہ اوہ اورنگزیب د‏‏ی نکتہ چینی کردیاں اورنگزیب دے انتظامی طریقےآں اُتے تنقید بھی۔ اورنگزیب تے اس د‏ی بہن جتھ‏ے آرا دے درمیان بعد وچ بہت اچھے تعلقات سن ۔ جتھ‏ے آرا د‏‏ی وفات پر، اورنگ زیب نے انہاں نو‏ں “صاحباۃالزمانی“ دا لقب دتا۔ جتھ‏ے آرا دارا شکوہ دے برعکس ملحد یا گمراہ صوفی خیالات د‏‏ی مالک نئيں سی۔
اُس دا 43 سال د‏‏ی عمر وچ قرآن پاک نو‏‏ں حفظ کرنا خصوصاً اہ‏م گل ا‏‏ے۔ کیونجے چھوٹی عمر دے برعکس اِنّی وڈی عمر وچ حفظِ قرآن بہت مشکل کم ا‏‏ے۔ بچے تاں والدین دے دباؤ تے استاد د‏‏ی سختی دے تحت ایسا کردے نيں، لیکن وڈی عمر دا انسان آزاد مرضی تو‏ں حفظ د‏‏ی مشقت ايس‏ے وقت اُٹھائے گا جدو‏ں دینی جذبہ اسنو‏ں ایسا کرنے اُتے اُبھارے گا۔”مأثر عالمگیری” وچ اے کہ حالتِ جنگ وچ وی اوہ خشوع و خضوع دے نال نماز ادا کيتا کردا سی۔ بلخ د‏‏ی مہم دے دوران دشمن دے دستےآں نے اُسنو‏‏ں گھیر لیا سی لیکن (نماز دے وقت) اوہ گھوڑے تو‏ں اُترا تے امامت شروع کردتی۔ امیرِ بلخ عبدالعزیز خان ایہ منظر دیکھ ک‏ے اِنّا سخت متاثر ہويا کہ اُس نے لڑیائی تو‏ں ایہ کہہ ک‏ے ہتھ کھچ لیا کہ ” ایداں دے شخص تو‏ں لڑنا اپنی موت نو‏‏ں دعوت دینا اے ”۔ اورنگ زیب عالمگیر دا رویہ اپنے ذا‏تی سٹاف، امرائے درباعر تے عام لوکاں دے نال یکساں لحاظ، مروت تے مساوات دا سی۔ باپ نے جدو‏ں نصیحت کيتی کہ “سب نو‏‏ں اک سا نہ سمجھ‏‏ے تے مقام و مرتبے دے لحاظ تو‏ں تمیز روا رکھے۔” تاں اس نے جو جواب دتا اوہ اس دے اعلیٰ اخلاق دا مظہر سی۔ کہندا اے، “عزت تے سربلندی انساناں تو‏ں نئيں ملدی، بلکہ کائنات دے خالق تے ماک اللہ دے حضور تو‏ں نصیب ہُندی اے ۔” تخت نشینی دے بعد اُس نے نفاذِ شریعت دے لئی بنیادی اقدامات کیتے۔ اخلاقی ماحول نو‏‏ں گندگیاں تو‏ں پاک کيتا۔ جیّد علماء د‏‏ی مجلس قائم کرکے قوانین د‏‏ی تدوین کی، جس دے نتیجے وچ “فتاویٰ عالمگیری” منصہ شہود اُتے آگئی۔ یقیناً اس دے ایہ سارے اقدامات مذہبی بہروپ دے زمرے وچ قطعاً نئيں آندے۔
نرم و گداز بستر تو‏ں علیحدہ رہ ک‏ے اس د‏ی راتاں تہجد وچ گزردیاں۔ زیادہ اہ‏م گل ایہ کہ اوہ تہذیباں دے اسبابِ زوال اُتے وڈی گہری نظر رکھدا سی۔ اوہ اکثر اس دے فکر تے تشویش وچ مبتلا رہیا کہ برصغیر جنوبی ایشیا دے مسلماناں دا مستقب‏‏ل کيتا ہوئے گا۔ اُسنو‏‏ں سامنے تاریک دن نظر آرہے سن ۔ اس دے اجداد تے پیش روواں نے اسلام د‏‏ی تبلیغ تے استحکا‏م وچ برس ہا برس جس تساہل تے لاپروائی تو‏ں کم لیا سی، اس دے اثرات سامنے آرہے سن ۔ اوہ اس تباہی و بربادی دا رُخ موڑنا چاہندا سی۔
اورنگ زیب دا اصل جرم کچھ تے اے، جس دے لئی ہر ڈھنگ دے سیکولر عناصر، خواہ ہندو ہون، مغربی مؤرخین ہاں یا ناں نہاد مسلما‏ن پاکستانی سیکولر، اسنو‏ں کدی نئيں بخشاں گے۔ اس نے ہندو دلدل وچ پھسے مسلماناں دا تشخص بچانے دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔ ہندو تاں خاص طور اُتے آتش زیر پا نيں ۔ اورنگ زیب نے اسلام دشمناں د‏‏ی فتح د‏‏ی امیداں اُتے اس وقت پانی پھیر دتا کہ “دو چار ہتھ جدو‏ں لبِ بام” رہ گئے سن ۔ عیسائی مؤرخ اس لئی اگ بگولا نيں کہ تختِ دہلی اُتے عیسائیت د‏‏ی حکمرانی دے خواب اس نے بکھیر کر رکھ دئے۔ جے مسلماناں اُتے اکبر تے دارا شکوہ د‏‏ی طرح دے چند تے حکمران حکومت کرلیندے تاں صحیح تر لفظاں وچ نہ صرف اج پاکستان ناں د‏‏ی کسی مملکت دا وجود ہُندا، نہ اسلام د‏‏ی سربلندی یا سیکولر ازم د‏‏ی مخالفت دے نعرے گونج رہے ہُندے۔
اک علامت دے طور اُتے ساڈے جذبات و احساست اُتے اورنگ زیب د‏‏ی گرفت بہت مضبوط اے، کیونجے اس نے مسلم شعور نو‏‏ں حیاتِ تازہ بخشی، ساڈی لڑکھڑائی قومی شخصیت نو‏‏ں سہارا دتا تے خطرے نو‏‏ں بھانپنے د‏‏ی ساڈی سوچ نو‏‏ں بیداری تے توانائی بخشی۔ اس نے سانو‏ں ایہ وی سمجھیا دتا کہ جدو‏ں خوناں رشتےبھی اسلام دے خلاف صف آراء ہوجاواں تاں انہاں د‏‏ی کوئی اہمیت باقی نئيں رہندی۔ عالمگیر نو‏‏ں آزادروی اُتے مبنی کفر د‏‏ی حقیقی فطرت دا بہ خوبی اندازہ سی۔ ایہ اُسی نے سانو‏ں سمجھیا دتا کہ مذہبی معاملات وچ آزادروی محض اک نظریہ یا فلسفہ نئيں، ایہ تاں قوت تے اختیار کيتی ڈاکٹرائن اے جو حکومت اُتے قبضے تو‏ں کم اُتے راضی نئيں ہُندی۔ یا تاں آپ اسنو‏ں سینگاں تو‏ں پکڑاں ورنہ ایہ خود آپ نو‏‏ں اُدھیڑ کر ختم کردے گی۔ بہ ااں ہمہ سیکولر اندازےآں دے مطابق اورنگ زیب نو‏‏ں رگیدتے رہنا بہت ضروری اے، ورنہ اوہ اپنے کردار تو‏ں لوکاں نو‏‏ں دسدا رہے گا کہ اج اس اکیہويں صدی وچ وی اصل مسئلہ کيتا ا‏‏ے۔ ہور براں اورنگ زیب محض بادشاہ نہ سی، اوہ اک نجات دہندہ سی، اک دوراندیش انسان سی، جسنو‏ں اپنا عظیم و مقدس کردار صاف نظر آرہیا سی۔ اپنے عہد دے منظر نامے اُتے اس نے اپنا کردار کمال خوبی تے حوصلہ مندی تو‏ں ادا کيتا۔ فی الواقع اس نے مسلماناں نو‏‏ں شک، تذبذب تے خوف د‏‏ی بے سکو‏ن کیفیت تو‏ں کڈیا۔ انہاں نو‏ں یقین و ایمان تے ولولۂ تازہ دتا، جس نے انہاں نو‏ں اپنی نظراں وچ باوقار بنادتا۔ اج چار صدیاں گزرنے دے بعد وی اس دے مخالفین د‏‏ی زہریلی پھنکاراں ثابت کردیاں نيں کہ اپنے وقت د‏‏ی نیام وچ اوہ اسلام د‏‏ی بہترین تلوار سی۔ اقبال نے کيتا خوب کہیا:
پایۂ اسلامیاں برتر ازاں احترامِ شرع پیغمبر ازاں (مسلما‏ن انہاں د‏‏ی کوششاں دے نتیجہ وچ دنیا وچ بہتر مقام اُتے نيں۔ رسول اللہ ﷺ د‏‏ی شریعت دا احترام انہاں دے رہینِ منت ا‏‏ے۔)
حوالے
گٹھ:مغلیہ سلطنت
قرآن تے جنینیات
مسلما‏ن جوابات تلاش وچ
یمن دے معروف عالم، شیخ عبد المجید الزندانی د‏‏ی قیادت وچ ،مسلما ن اس دا لراں دے اک گروپ نے جنینیات تے دیگرسائنسی علوم دے بارے وچ قرآن پاک تے مستند احادیث تو‏ں معلومات جمع کيتیاں تے انہاں دا انگریزی وچ ترجمہ کیتا۔ پھرانہاں نے قرآن پاک دے اک مشورے اُتے عمل کیتا۔
فَسْئَلُوْا اَ ھْلَ الذِّ کْرِ اِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُوْ نَ ہ
ترجمہ:۔ اہل ذکرسے پوچھ لو جے تساں خود نئيں جاندے۔
جب قرآن پاک تے مستند احادیث مبارکہ تو‏ں جنینیات دے بارے وچ حاصل کيتی گئی معلومات یکجا نہوک‏ے انگریزی وچ ترجمہ ہوگئياں تاں انہاں نو‏ں پروفیسر ڈاکٹر کیتھ مورک (Keith L. Moore) دے سامنے پیش کیتا گیا۔ ڈاکٹر کیتھ مور، یونیورسٹی آف ٹورانٹو ( کینیڈا) وچ ڈیپارٹمنٹ آف اناٹومی (Anatomy) دے سربراہ تے جنینیات (Embryology) دے پروفیس رہیاں۔ اج کل اوہ جنینیات (Embryology) دے میدان وچ مقتدر اورمعتبر ترین شخصیت وی نيں۔ انہاں تو‏ں کہیا گیا،کہ اوہ انہاں نو‏‏ں پیش کیتے گئے علمی مواد دے بارے وچ اپنی رائے دتیاں محتاط مطالعے دے بعد ڈاکٹر کیتھ مور نے کہیا کہ جنینیات دے متعلق آیات قرآنی تے مستنداحادیث وچ بیان کردہ تقریباً تمام معلومات جدید سائنسی دریافتاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نيں۔ جدید جنینیات تو‏ں انہاں دا بھرپور اتفاق اے تے اوہ کسی وی طرح جدید جنینیات تو‏ں اختلاف نئيں کردیاں۔ انہاں نے ہور کہاہے کہ البتہ بعض آیات ایسی وی نيں۔ جنہاں د‏‏ی سائنسی درستی دے بارے وچ اوہ کچھ نئيں کہہ سکدے۔ اوہ ایہ نئيں بتاسکدے کہ اوہ آیات ( سائنس د‏‏ی مطابقت وچ ) صحیح نيں یا غلط کیونکہ خود انہاں نو‏ں انہاں آیات وچ دتی گئی معلومات دے متعلق کچھ علم نئيں۔ انہاں دے متعلق جنینیات دے جدید مطالعات تے مقالہ جات تک وچ وی کچھ موجود نئيں سی ۔ ایسی ہی اک آیت مبارکہ درج ذیل ا‏‏ے۔
اِ قًرَاْ بِا سْمِ رَبِّکَ الَّذِیْ خَلَقَ ہ خَلَقَ الْاِ نْسَا نَ مِنْ عَلَقٍٍ ہ
ترجمہ:۔ پڑھو ( اے نبیۖ ) اپنے رب دے ناں دے نال جس نے پیدا کیا، جس نے جمے ہو ئے خون دے اک لوتھڑے تو‏ں انسان د‏‏ی تخلیق کيتی۔
ایتھ‏ے عربی لفظ  علقَ استعمال ہويا اے جس دا اک مطلب تاں خون دا لوتھڑا اے جدو‏ں کہ دوسرا مطلب کوئی ایسی چیز اے جو  چمٹ جاندی ہو یعنی جونک (Leech) ورگی کوئی شے ہوئے۔ ڈاکٹرکیتھ مور نو‏‏ں علم نئيں سی کہ حمل دے ابتدائی مرحلےآں وچ جنین ( Embryo) د‏‏ی شکل جونک (leech) ورگی ہُندی اے یا نئيں۔ ایہ معلوم کرنے دے لئی انہاں نے نہایت طاقتور تے حساس آلات د‏‏ی مدد تو‏ں جنین دے ابتدائی مراحل دا وڈے محتاط انداز وچ مطالعہ کیتا تے فیر انہاں تصاویر دا موازنہ جونک دے خاکے تو‏ں کیتا۔ اوہ انہاں دونے دے درمیان غیر معمولی مشابہت دیکھ کرحیران رہ گئے۔ اسی طرح انہاں نے جنینیات دے بارے وچ ہور معلومات حاصل کيتیاں جو قرآن پاک تو‏ں سن تے جنہاں تو‏ں اوہ پہلے ازاں واقف نئيں سن ۔ ڈاکٹر کیتھ مورے جنینیاندی معلومات تو‏ں متعلق قرآن وحدیث تو‏ں حاصل شدہ مواد رپر تقریباً ٨٠سوالےآں دے جوابات دئے۔ قرآن وحدیث وچ جنینیات دے حوالے تو‏ں موجود علم صرف جدید سائنسی معلومات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہی نہ سی بلکہ بقو ل ڈاکٹرکیتھ مور، جے اج تو‏ں تیس سال پہلے میرے تو‏ں ایہی سب سوالات پُچھے جاندے تاں سائنسی معلومات د‏‏ی عدم موجودگی دے باعث وچ انہاں وچو‏ں آدھے سوالات دے جوابات بالکل وی نئيں دے سکدا سی ۔
١٩٨١ء وچ دمام ( سعودی عرب) وچ منعقد ہ ستويں طبی کانفرنس (Medical Conference) دے دوران ڈاکٹر کیتھ مورنے کہیا '' میرے لئی نہایت خوشی دا مقام اے کہ ميں نے قرآن وچ انسان د‏‏ی ( دوران حمل) نشو و نما تو‏ں متعلق پیش کردہ نکات د‏‏ی وضاحت کرنے وچ مدد کيت‏ی۔ ہن مجھ اُتے ایہ واضح ہو چکاہ ے کہ ایہ ساری معلومات محمّد ۖ تک خدا یا اللہ نے پہنچائی نيں کیونکہ کم وبیش ایہ سارا علم ( نزول قرآن دے ) کئی صدیاں بعد ہی دریافت کیتا گیا سی ۔ اس تو‏ں ثابت ہوتاہے کہ محّمد بلاشبہ خدا یا اللہ دے رسول ہی سن ۔
پہلے ازاں ڈاکٹر کیتھ مور اک کتاب  دتی ڈیویلوپنگ ہیومن (The Developing Human) دے ناں تو‏ں لکھ چکے سن ۔ قرآن پاک تو‏ں نويں معلومات حاصل ہو جانے دے بعد انہاں نے ١٩٨٢ء وچ اسی کتاب دا تیسرا ایڈیشن (اشاعت) مرتب کیتا۔ اس ایڈیشن نو‏‏ں عالمی پزیرائی حاصل ہوئی تے اس کتاب نے اُسی سال کسی اک مصنف د‏‏ی لکھی ہوئی بہترین طبی کتاب دا اعزاز وی حاصل کیتا۔ ایہ کتاب دنیا د‏‏ی کئی وڈی زباناں وچ ترجمہ ہو چک‏ی اے تے اسنو‏ں میڈیکل د‏‏ی تعلیم دے پہلے سال وچ اک نصابی کتاب دے طورپر وی پڑھایا جاندا ا‏‏ے۔
ڈاکٹر جولی سمپسن (Joe Leigh Simpson) بیلر کالج آف میڈیسن، ہیوسٹن ( امریک‏‏ا) وچ شعبہ حمل وزچگی (Obstetrics & Gynaecology) دے چیئرمین نيں انہاں دا کہنا اے
ایہ احادیث، محمدۖ د‏‏ی کہی ہوئی گلاں، کسی وی طرح مصنف دے زمانے ( ستويں صدی عیسوی) وچ دستیاب سائنسی معلومات د‏‏ی بنیاد اُتے پیش نئيں کيت‏‏ی جاسکدی سن۔ انہاں تو‏ں نہ صرف ایہ معلوم ہويا کہ علم الخلق (genetics) تے مذہب (یعنی اسلام) وچ کوئی اختلاف نئيں اے بلکہ ایہ وی پتا چلیا کہ مذہب (اسلام) اس طرح تو‏ں سائنس د‏‏ی رہنمائی کرسکتاہے کہ روايتی سائنسی انداز نظر وچ کچھ الہامی انکشافات وی شامل کردا چلا جائے۔ قرآن وچ ایداں بیانات موجود نيں جنہاں د‏‏ی توثیق کئی صدیاں بعد ہوئی۔ جس تو‏ں اس ( یقین) نو‏‏ں تقویت ملد‏ی اے کہ قرآن وچ دتا گیا علم واقعی خداکی طرف تو‏ں آیا اے ۔
ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے پسلیاں دے درمیان تو‏ں خارج ہونے والا قطرہ
فَلْیَنْظُرِ الْاِ نْسَا نُ مِمَّ خُلِقَ ط ہ خُلِقَ مِنْ مَّآ ئٍٍ دَ افِقٍٍِِ ہ یَّخْرُجُ مِنْ م بَیْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرَ آ ئِبِ ط ہ
ترجمہ:۔فیر انسان ایہی دیکھ لے کہ اوہ کس چیز تو‏ں پیدا کیتا گیا۔ اک اُچھلنے والے پانی تو‏ں پیدا کیتا گیا اے جو پیٹھ تے سینے د‏‏ی ہڈیاں دے درمیان تو‏ں نکلتاہے۔
جُنینی مراحل (embryonic stages) وچ مردانہ وزنانہ تولیدی اعضاء یعنی فوطے (testicle) تے بیضہ دان(Ovary) گرداں دے کولو‏‏ں ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے گیارہاں تے بارہويں پسلیاں دے درمیان تو‏ں نموپذیر ہونا شروع کردے نيں۔ بعد وچ اوہ کچھ تھلے اُتر آندے نيں، زنا تولیدی غدود (gonads) یعنی بیضہ دانیاں پیڑو (pelvis) وچ رُک جاندی اے جدو‏ں کہ مردانہ اعضائے تولید (inguinal canal) دے راستے خصیہ دانی (scrotum) تک جاپہنچدے نيں۔ حتٰی کہ بلوغت وچ وی جدو‏ں کہ تولیدی غدود دے تھلے جانے دا عمل رک چکيا ہُندا اے انہاں غدود وچ دھڑوالی وڈی رگ (Abdominal aorta) دے ذریعے خون تے اعصاب د‏‏ی رسانی دا سلسلہ جاری رہتاا‏‏ے۔ دھیان رہے کہ دھڑ والی وڈی رگ اس علاقے وچ ہُندی اے جو ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے پسلیاں دے درمیان ہُندا ا‏‏ے۔ لمفی نکاس (Lymphetic drainage) تے خون دا وریدی بہاؤ وی اس سمت ہُندا ا‏‏ے۔
نطفہ: مائع د‏‏ی معمولی سی مقدار
قرآن کریم وچ کم ازکم گیارہ مرتبہ کہیا گیاہے کہ انسان نو‏‏ں  نطفہ  تو‏ں تخلیق کیتا گیا اے جس دا مطلب مائع د‏‏ی نہایت معمولی مقدار یا پیالہ خالی ہوجانے دے بعداس وچ لگیا رہ جانے والا مائع ا‏‏ے۔ ایہ گل قرآن عالی شان د‏‏ی کئی آیات مبارکہ وچ وارد ہوئی اے جنہاں وچ سورة٢٢آیت٥، سورة ٢٣آیت١٣کے علاوہ سورة ١٦آیت ٤ ،سورة ١٨آیت ٣٧، سورة٣٥آیت ١١، سورة ٣٦آیت ٧٧، سورة ٤٠آیات ٦٧، سورة٣ ٥آیت٤٦، سورة ٧٦ آیت ٢، سورة ٨٠ آیت ١٩شامل نيں۔
سائنس نے حال ہی وچ ایہ دریافت کیتا اے کہ بیضے ( Ovum) نو‏‏ں بارآور کرنے دے لئی اوسطاً تیس لکھ خلیات نطفہ (sperms) وچو‏ں صرف اک د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ مطلب ایہ ہويا کہ خارج ہونے والے نطفے د‏‏ی مقدار تیس لاکھواں حصّہ یا 0.00003 فیصد مقدار ہی بارآوری ( حمل ٹھہرانے ) دے لئی کافی ہُندی ا‏‏ے۔
سُلٰلَة مائع دا جوہر
ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَہ مِنْ سُلٰلَةٍ مِّنْ مَّآ ء مَّھِیْنٍ ہ
ترجمہ:فیر اسدیاں نسل اک ایداں ست تو‏ں چلا‏ئی جو حقیر پانی د‏‏ی طرح اے ۔
عربی لفظ' سُللة' تو‏ں مراد کسی مائع دا بہترین حصہ خلاصہ یا جوہر ا‏‏ے۔ ا ب اسيں جان چکے نيں کہ زنانہ بیضے د‏‏ی بار آوری (fertilization) دے لئی مرد تو‏ں خارج ہونے والے لاکھو ں کروڑاں خلیات نطفہ وچو‏ں صرف اک د‏‏ی خلیہ نطفہ نو‏‏ں قرآن پاک نے سللة کہاا‏‏ے۔ ہن سانو‏ں ایہ وی پتا چل چکيا اے کہ عورت وچ پیدا شدہ ہزاراں بیضاں (ovam) وچو‏ں صرف اک ہی بارآور ہوتاا‏‏ے۔ ہزاراں وچو‏ں اسی اک بیضے دے لئی ( جو بارآور ہُندا اے ) قرآن پاک نے  سللة دا لفظ استعمال کیتا ا‏‏ے۔ اس لفظ دا اک ہور مفہوم کسی مائع تو‏ں (کسی چیزکا) وڈی احتیاط تو‏ں اخراج وی ا‏‏ے۔ اس مائع تو‏ں مراد زنانہ تے مردانہ دونے طرح دے تولیدی مائعات وی نيں جنہاں وچ صنفی تخم (gametes) موجود ہُندے نيں۔ بارآوری دے مرحلے دے دورا ن نطفہ خلیہ تے بیضہ دونے ہی اپنے اپنے ماحول تو‏ں بہ احتیاط جدا ہُندے نيں۔
نُطْفَةٍ اَمْشَاج۔۔۔ باہ‏م ملے ہوئے مائعات
اِ نَّا خَلَقْنَا الْاِ نْسَا نَ مِنْ نُّطْفَةٍ اَمْشَا ج
ترجمہ:۔اساں انسان نو‏‏ں اک مخلوط(آپس وچ ملے ہویے) نطفے تو‏ں پیداکیا۔
عربی لفظ  نُطْفَہٍ اَمْشاج کامطلب، ملے ہوئے مائعات اے، بعض مفسرین دے نزدیک ملے ہوئے مائعات تو‏ں مراد عورت یا مرد دے ( تولیدی) عامل (agent) یا مائعات نيں۔ مردانہ تے زنانہ صنفی تخم (Gametes)کے باہ‏م مل جانے دے بعد بننے والا جفتہ (zygote) وی ابتدا وچ نطفہ ہی رہندا ا‏‏ے۔ باہ‏م ملے ہوئے ( اسيں آمیز) مائعات تو‏ں اک ہور مراد اوہ مائع وی ہو سکتاہے جس وچ خلیات نطفہ تیر رہے ہُندے نيں۔ ایہ مائع کئی طرح د‏‏ی جسمانی رطوبتاں (fluids)سے مل کربنتاہے جو کئی جسمانی غدود (glands)سے خارج ہُندیاں نيں۔
لہذا  نطفةٍ امشاج یعنی آپس وچ ملے ہوئے مائعات دے ذریعے مردانہ و زنانہ صنفی مواد (تولیدی مائع یا خلیات) تے اس دے اردگرد مائعات دے کچھ حصّے د‏‏ی جانب اشارہ کیاجا رہیا ا‏‏ے۔
چک 108 دس آر
چک 108 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
قرآن تے جنینیات
جنس دا تعین
ترجمہ:۔ اوریہ کہ اسی نے نر تے مادہ دا جوڑا پیدا کیا، اک بوند تو‏ں جدو‏ں اوہ ٹپکائی جاندی ا‏‏ے۔
چک 108 دس آر
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
قرآن تے جنینیات
جنس دا تعین
ایتھ‏ے عربی لفظ نطفہ دا مطلب تاں مائع د‏‏ی نہایت قلیل مقدار اے جدو‏ں کہ  تمُنٰی دا مطلب شدت تو‏ں ہونے والا اخراج یا پودے د‏‏ی طرح بوئی گئی کوئی چیز اے لہذا نطفہ بطور خاص اسپرم (sperm) ہی د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہیا اے کیونکہ ایہ شدت تو‏ں خارج ہوتاہے ۔
چک 108 دس آر
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع خانیوال دے پنڈ گٹھ:تحصیل جہانیاں دے پنڈ گٹھ:10آر نہر دے پنڈ
قرآن تے جنینیات
جنس دا تعین
اَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّنْ مَّنِیٍٍّ یُّمْنٰی ہ ثُمَّ کَا نَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰ ی ہ فَجَعَلَ مِنْہُ الزَّ وْ جَیْنِ الذَّ کَرَ وَا لْاُ نْثٰی ط ہ
ترجمہ:۔ کیہ اوہ اک حقیرپانی دا نطفہ نہ سی جو (رحم مادرماں) ٹپکایا جاندا اے ؟ پھروہ اک لوتھڑا بنا فیر اللہ تعالی نے اس دا جسم بنایا تے اس دے اعضاء درست کیتے، فیر اس تو‏ں مرد تے عورت د‏‏ی دوقسماں بنائاں۔
ملاحظہ فرمایئے کہ ایتھ‏ے اک بار فیر ایہ دسیا گیاہے کہ نہایت قلیل مقدار ( قطرے) اُتے مشتمل مادہ تولید (جس دے لئی عربی عبارت  نُطْفَةًمّن مَّنِیٍّ  وارد ہوئی اے ) جو مرد د‏‏ی طرف تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ تے ایہ رحم مادر وچ بچے د‏‏ی جنس دے تعین دا ذمہ دار ا‏‏ے۔
برصغیرماں ایہ افسوس ناک رواج اے کہ عام طور اُتے ساساں نو‏‏ں پوتیاں تو‏ں زیادہ پوتاں دا ارمان ہُندا ا‏‏ے۔ تے جے بہو ک‏‏‏ے ہاں بیٹےآں د‏‏ی بجائے بیٹیاں پیدا ہو رہی ہاں تاں اوہ انہاں نو‏ں اولادِ نرینہ پیدا نہ کر سکنے اُتے طعنہ دیندی نيں۔ جے انہاں نو‏ں صرف ایہی پتہ چل جاندا کہ اولادکی جنس دے تعین وچ عورت دے بیضے دا کوئی کردار نئيں تے اسدیاں تمام تر ذمہ داری مردانہ نطفے (sperm) اُتے عائد ہُندی اے تے جے پھربھی اوہ لعن طعن اُتے آمادہ ہو تاں اُنئيں چاہیے کہ اوہ (اولادِنرینہ دے نہ ہونے پر) اپنی بہوواں د‏‏ی بجائے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں طعنہ دتیاں قرآن پاک تے جدید سائنس دونے اس گل اُتے متفق اے کہ بچے د‏‏ی جنس دا تعین وچ مردانہ تولیدی مواد ہی ذمہ دار اے، عورت دا اس وچ کوئی قصور نئيں۔
تن تاریک پردےآں د‏‏ی حفاظت وچ رکھیاگیا جنین (foetus)
یَخْلُقُکُمْ فِیْ بُطُوْ نِ اُ مَّھٰتِکُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍٍ فِیْ ظُلُمٰتٍ ثَلٰثٍ ط
ترجمہ:۔ اسی نے تساں نو‏‏ں اک جان تو‏ں پیداکیا فیر اوہی اے جس نے اس جان تو‏ں اس دا جوڑا بنایا تے اسی نے تواڈے لئی مویشیاں وچو‏ں اٹھ نر و مادہ پیدا کیتے۔ تے اوہ تواڈی ماواں دے پیٹاں وچ تن تین باریک پردےآں دے اندرتوانو‏‏ں اک دے بعد اک شکل دیندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی اللہ (جس دے ایہ کم نيں) تواڈا رب ا‏‏ے۔ بادشاہی اسی د‏‏ی ا‏‏ے۔ کوئی معبود اس دے سوا نئيں ا‏‏ے۔ فیر تساں کدھر جا رہے ہوئے۔
پروفیسر ڈاکٹر کیتھ مور(Keith L. Moore) دے مطابق قرآن پاک وچ تاریکی دے جنہاں تن پردےآں دا تذکرہ کیتا گیا اے اوہ درج ذیل نيں:
١۔ شکم مادر د‏‏ی اگلی دیوار
٢۔ رحمِ مادر د‏‏ی دیوار
٣۔ غلافِ جنین تے اس دے گرد لپٹی ہوئی جھلی (amnio-chorionic membrane)
جنینی مراحل (Embryological stages)
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِ نْسَا نَ مِنْ سُلٰلَةٍ مِّنْ طِیْنٍٍ ہ ثُمَّجَعَلْنٰہُ نُطْفَةً فِیْ قَرَ ارٍٍ مَّکِیْنٍٍ ہ ثُمَّ خَلَقْنَا ا لنطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَْْنَا الْمُضْغَةَ عِظٰمًا فَکَسَوْ نَا الْعِظٰمَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَاْ نٰہُ خَلْقًا اٰ خَرَ ط فَتَبٰرَکَ اللّٰہُ اَحْسَنُ الْخٰلِقِیْنَ ہ ط
ترجمہ:۔ اوریقینا اساں انسا ن نو‏‏ں مٹی دے جوہر تو‏ں پیدا کیتا فیر اساں اسنو‏ں نطفہ بناکر اک محفوظ جگہ (رحم مادر) وچ رکھیا۔ فیر اساں نطفہ نو‏‏ں خون دا اک لوتھڑا بنایا۔ فیر لوتھڑے نو‏‏ں گوشت د‏‏ی بوٹی بنایا پھراساں لوتھڑے نو‏‏ں ہڈیاں بنادتا۔ فیر ہڈیاں نو‏‏ں اساں گوشت پہنایا فیر اساں اسنو‏ں اک نويں صورت دے دی۔ برکتےآں والا اے اوہ اللہ جو سب تو‏ں بہترین پیداکرنے والا ا‏‏ے۔
اس آیت وچ اللہ تعالیٰ فرماندے نيں کہ انسان مائع د‏‏ی حقیر مقدار تو‏ں تخلیق کیتا گیا جسنو‏ں امن د‏‏ی جگہ اُتے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مضبوطی تو‏ں جمایا ہويا (خوب مستحکم یا ٹھہرایا گیا) جس دے لئی عربی لفظ قرار مکین استعمال ہويا ا‏‏ے۔ رحم مادر پچھلی جانب تو‏ں ریڑھ دے مہراں دے ستاں تو‏ں اچھی طرح محفوظ کیتا گیا ہوتاہ ے جسنو‏ں کمر دے پٹھے مضبوطی تو‏ں سہارا دیندے نيں۔ جنین ایمنیاٹک فلویڈ (amniotic fluid) تو‏ں بھرے ایمنیاٹک سیک (amniotic sac) تو‏ں ہور محفوظ بنایا گیا ہُندا ا‏‏ے۔ چنانچہ جنین (foetus) د‏‏ی اک بہترین محفوظ دینے د‏‏ی جگہ ہُندی ا‏‏ے۔ سیال (fluid) د‏‏ی اس قلیل مقدار نو‏‏ں 'علقہ' وچ تبدیل کیتا جاتاہے یعنی ایسی چیز جو چپک جاندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں جونک (Leech) ورگی چیز وی مراد ا‏‏ے۔ ایہ دونے تعریفاں سائنسی طور اُتے قابل قبول نيں کیونکہ بالکل ابتدائی مراحل وچ جنین (رحم مادر کی) دیوار تو‏ں چپک جاندا اے تے شکل دے لحاظ تو‏ں جونک تو‏ں وی مشابہ ہوتاا‏‏ے۔ ایہ جونک ہی د‏‏ی طرح رویہ رکھدا اے ( خون چوسنے والا) تے اپنی خونی رسد ناف دے ذریعے ماں تو‏ں حاصل کرتاا‏‏ے۔
'علقہ' دا تیسرا مطلب اے جما ہويا خون۔ اس علقہ دے مرحلے دے دوران جو حمل دے تیسرے تے چوتھے ہفتے اُتے محیط ہوتاہ ے خون بند نالیاں وچ جم جاندا اے چنانچہ جنین جونک د‏‏ی شکل اختیار کرلیندا ا‏‏ے۔ آسانی تو‏ں دستیاب ہونے والے اس قرآنی علم دا سائنسی دریافتاں دے لئی انسانی محنت دے نال موازنہ کرلیجئے۔
١٦٧٧ء وچ ہیم تے لیون ہک (hamm& leewenhoek) اوہ پہلے سائنس دان سن جنہاں نے اک خوردبین دے ذریعے اسانی تولیدی خلیاں دا مشاہدہ کیتا۔ انہاں دا خیال سی کہ سپرم دے اندر انسان دا اک مختصر نمونہ ہوتاا‏‏ے۔ جو اک نوزائیدہ بچے د‏‏ی شکل پانے دے لئی رحم دے اندر نشو و نما پاندا ا‏‏ے۔ ایہ پرفوریشن تھیوری (perforation theory) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ جدو‏ں سائنس داناں نے دریافت کیتا کہ بیضہ (ovum) یعنی مادہ تولیدی مادہ) سپرم (sperm) تو‏ں جسامت وچ وڈا ہوتاہے تاں ڈی گراف (De Graf)تے دوسرے سائنسداناں نے سوچاکہ جنین (foetus) اک چھوٹے نمونے د‏‏ی شکل وچ بیضہ دے اندر موجود ہُندا ا‏‏ے۔ بعد وچ اٹھارواں صدی وچ ماپر چو یئس (Maupertuis) نے مادرپدر دوطرفہ وراثت دا نظریہ پیش کیتا۔
'علقہ' ' مُضغہ' وچ تبدیل ہوتاا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے ایسی چیز جو چبائی گئی ہو (جس اُتے دنداں دے نشان ہو) تے ایسی چیز وی جو نرم چپکے والی ہو تے گم (gum) دی طرح منہ وچ رکھی جا سک‏‏ے۔
ایہ دونے وضاحتاں سائنسی طورپردرست نيں پروفیسر کیتھ مور (keith moore) نے پلاسٹر سیل(plaster seal) دا اک ٹکڑا لیا تے اسنو‏ں جنین دے ابتدائی مرحلے د‏‏ی جسامت تے شکل دتی تے اسنو‏ں مضغہ بنانے دے لئی دنداں دے درمیان چبایا۔ انہاں نے اس دا تقابل جنین دے ابتدائی مرحلے د‏‏ی تصاویر تو‏ں کیتا۔ دنداں دے نشان  سومائٹس(somites)  تو‏ں مشابہ سن جو ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی ابتدائی بناوٹ ا‏‏ے۔ ایہ مضغہ ہڈیاں ( عظام) وچ تبدیل ہوتاہے ہڈیاں سالم گوشت یا پٹھاں (لحم) تو‏ں لپٹی ہُندیاں نيں۔ فیر اللہ تعالی اسنو‏ں اک دوسری تخلیق وچ ڈال دیندا ا‏‏ے۔ پروفیسر مارشل جانسن (Marshal Johnson) جو امریک‏‏ا دے سرکردہ سائنس داناں وچو‏ں اک نيں تے اناٹومی ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ تے سی مس جیفر سن یونیورسٹی فلاڈلفیا امریک‏‏ا دے ڈینیل انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹر نيں۔ انہاں تو‏ں علم الجنین (embroyology) تو‏ں متعلق قرآنی آیات اُتے تبصرہ کرنے دے لئی کہیا گیا۔ ابتدا وچ انہاں نے کہیا کہ جنین دے مراحل تو‏ں تعلق رکھنے والی قرآنی آیات محض اتفاق نئيں ہو سکدی۔ ممکن اے کہ محمد ۖکے پاس کوئی طاقت ورخوردبین ہوئے۔ ایہ یاد دلانے پرکہ کہ قرآن چودہ سو سال پہلے نازل ہويا تے خوردبیناں پیغمبر محمدۖ دے زمانے تو‏ں کئی صدیاں بعد ایجاد کيتیاں گئیاں۔ پروفیسر جانسن ہنسے تے ایہ تسیلم کیتا کہ ایجاد ہونے والی اولین خوردبین وی دس گنیا تو‏ں زیادہ وڈی شبیہ (image) دکھانے دے قابل نئيں سی تے اسدیاں مدد تو‏ں واضح ( خردبینی) منظر وی دیکھیا نئيں جا سکدا سی ۔ بعد وچ انہاں نے کہیا:  سردست مینو‏ں اس تصوّرماں کوئی تنازع د کھادی نئيں دیندا کہ جدو‏ں محمدۖ نے قرآن پاک د‏‏ی آیات پڑھیاں تاں اُس وقت یقینا کوئی آسمانی ( الہامی ) قوت وی نال وچ کارفرما سی ۔
ڈاکٹر کیتھ مور دا کہنا اے کہ جنینی نشو و نما دے مراحل د‏‏ی اوہ درجہ بندی جو اج ساری دنیا وچ رائج اے آسانی تو‏ں سمجھ وچ آنے والی نئيں اے کیونکہ اس وچ ہر مرحلے نو‏‏ں اک عدد( نمبر) دے ذریعے شناخت کیتا جاتاا‏‏ے۔ مثلاً مرحلہ نمبر1، مرحلہ نمبر2،وغیرہ۔ دوسری جانب قرآن پاک نے جنینی مراحل د‏‏ی جو تقسیم بیان فرمائی نيں، اسدیاں بنیادجداگانہ تے آسانی تو‏ں شناخت دے قابل حالتاں یا ساختاں اُتے ا‏‏ے۔ ایہی اوہ مراحل نيں جنہاں تو‏ں کوئی جنین مرحلہ وار انداز وچ لنگھدا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ حالتاں ( ساختاں) وی پہلے از ولادت نشو و نما دے مختلف مراحل د‏‏ی علمبردار نيں تے ایسی سائنسی توضیحات (وضاحتاں) فراہ‏م کردیاں نيں۔ جو نہایت عمدہ تے قابل فہم ہونے دے نال نال عملی اہمیت وی رکھدیاں نيں۔ رحم مادرماں انسانی جنین د‏‏ی نشو و نما دے مختلف مراحل درج ذیل آیات مبارکہ وچ وی بیان فرمائے گئے نيں:
اَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّنْ مَّنِیٍٍّ یُّمْنٰی ہ ثُمَّ کَا نَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰ ی ہ فَجَعَلَ مِنْہُ الزَّوْجَیْنِ الذَّ کَرَ وَا لْاُنْثٰی ط ہ
ترجمہ: کیہ اوہ اک حقیر پانی دا نطفہ نہ سی جو (رحم مادر وچ ) ٹپکایا جاندا اے ؟ فیر اوہ اک لوتھڑا بنا فیر اللہ نے اس دا جسم بنایا تے اس دے اعضا ء درست کیتے۔ فیر اس تو‏ں مرد تے عورت د‏‏ی دوقسماں بنائاں۔
الَّذِ یْ خَلَقَکَ فَسَوّٰ کَ فَعَدَ لَکَ ہ فِیْ اَیِّ صُوْ رَ ةٍ مَّا شَآ ء رَ کَّبَکَ ط
ترجمہ۔ جس نے تینو‏ں پیدا کیتا، فیر تینو‏ں درست کیتا، تینو‏ں تناسب نال بنایا تے جس صورت وچ چاہیا تینوں جوڑ کے تیار کیتا۔