cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سائیں مولا شاہ
نمونہ کلام
وے توں جا نہ وے سپاہیا جموئے دی چاکری ۔
برفاں پیندیاں پربت دھاراں بیبا، کوئی نہ پچھدا پردیس وچ ساراں وے ۔ ہاڑے گھتاں میں مڑ گھر آ جا وے سپاہیا جموئے دی چاکری ۔
تیری چاکری نوں اگّ لاواں بیبا، توں پردیس میں کاگ اڈاواں وے ۔ وس سسّ نند نہ پا جا وے سپاہیا جموئے دی چاکری ۔
فال پنڈت نجومی کولوں پچھ بیبا، نویں سورج نہ ساڈے نال رس وے ۔ شبھ وار مہورت منا کے وے سپاہیا جموئے دی چاکری ۔
مولٰی شاہ نہ دنیاں جان بیبا، دیش اپنے خوشیاں مان وے ۔ سانوں ونگاں تے ہور چڑھا جا وے سپاہیا جموئے دی چاکری ۔
(فعال=رمل دا لگن، آفتاب= سورج، مہتاب=چن)
تینوں ڈر کاہدا کھڑی نظارے مار ۔
خوف خطر سبھ دور ہٹاویں، لیکھا پتہ پاڑ گواویں، ننگ ناموس اتار ۔
ہادی تینوں بانگ سنائی، جس وچ دوجا حرف نہ کائی، توں آپ رحیم قہار ۔
جپ نوں چھوڑا جپ وچ رہنا، حد نوں تیاگ انہدّ وچ بہنا، ایہہ سمجھیں اسرار ۔
خوف جدھا تینوں ہردم پیندا، اوہ پیارا تیرے گھر وچ رہندا، مولٰی شاہ لے گر تھوں سار ۔
(ننگ ناموس=مان،عزت، اسرار= بھید)
جوگی بھیس وٹا کے آیا، اوہ چاک سیالاں والا ۔ لائی بھسم پنڈے منہ کالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
کتھوں تازے کنّ پڑوا کے، تلک لام علف متھے لا کے ۔ ابد آ دا گھنگٹ پا کے، اصلے اپنے نوں آپ چھپا کے ۔ خاطر ہیر جٹی پھڑ چالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
آیا کھیڑیں کر کے اوہلا، ماہی ہیر سیال دا گولہ ۔ اوہنوں عشقَ پیار ستایا، بن کافر روپ وٹایا ۔ نہں لاون نین سکھالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
ویکھ خلق تئجب ہوئی، جوگی یار نہ دوسرا کوئی ۔ ایہدا کوئی نہ مذہب دین، بن نقطے دے نویں سین ۔ چند سورج فرق نرالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
دنے چانن رات اندھیرا، دسے ہتھ نہ تیرا میرا ۔ ترے ہی لوکی متھا ٹیکن، شان حسن صورتَ ول ویکھن ۔ سر چھتر سیلی گل مالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
جوگی بنیا چھڈ چودھرائی، کنّ مندراں راکھ منہ لائی ۔ وچوں رانجھا یار جٹی دا، عاشق زلف سیاح پٹی دا ۔ کس عکس آب چند ڈالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
منگو بیلے چونے چارے، ہوئیاں خبراں جگ وچ سارے ۔ ویاہی ہیر کوئی پیش نہ چلی، جھگی ناتھ کسے جا ملی ۔ قول یار نے یار دا پالا، اوہ چاک سیالاں والا ۔
(تعجب=حیران، آب=پانی، بحر=سمندر)
بول الست بولی مٹھی، درد غماں دی دے ہتھ چٹھی ۔ ایہہ ادا میں تیری ڈٹھی، مکھڑا توں چھپا لیا، درس دکھاویں ۔
توں حاکم میں رعیت تیری، نام اﷲ دے پاویں پھیری ۔ لا سینے جند ترسے میری، راحتَ دے رکھوالیا، درس دکھاویں ۔
ال انسان ہے رمز نرالی، ذات سفاتوں رتبہ عالی ۔ تاج لولاکی کمبلی کالی، شہر مدینے والیا، درس دکھاویں ۔
جس دی طالب کل لوکائی، تیرا طالب خاص الٰہی ۔ ذات مقدس بھیج سپاہی، تینوں پاس بلا لیا، درس دکھاویں ۔
لنترانی کہہ کے دسیا، بھید چھپایا مول نہ دسیا ۔ اوگن دیکھ اساڈے نسیا، سدا دے متوالیا، درس دکھاویں ۔
عہد محمد اک کر جاتا، ظاہر باطن خوب پچھاتا ۔ مولٰی شاہ نال کر کے ناطہ، عبدہ گھنگٹ پا لیا، درس دکھاویں ۔
(ذات سفاتوں=نجی خوبیاں،گن-اوگن، رتبہ عالی=اچی پدوی، لولاکی=حضرت محمدﷺ، محمدﷺ صاحب دے پیروکار، طالب=چاہوان، مقدس=پوجنیک،مان-یوگ)
چک 47 پنج ایل
چک 47 -5ایل  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی پنجویں شاخ نہر 5ایل اتے پیندا اے ۔
سائیں مولا شاہ
نمونہ کلام
اسوارا نیلی والیا، موڑ لے مہاراں ساڈے ول وے ۔
نہ میں کمینی نہ توں جٹّ وے، دسّ کیوں ول پا لیا وٹّ وے، جس توں رس پیوں اوہ کہڑی گلّ وے، موڑ لے مہاراں ساڈے ول وے ۔
پا کے یاری کر گؤں ٹھگیاں، بھلّ گئیاں نے مسیتیں لگیاں، ہن بیٹھوں راہ وی ملّ وے، موڑ لے مہاراں ساڈے ول وے ۔
چک 47 پنج ایل
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ پیندا  اے  ۔
سائیں مولا شاہ
نمونہ کلام
براہمن قاصد ہاں گھلدی، خبر کی کسنوں پرسوں کلھ دی، کوئی خط جاں سندیسا گھلّ وے، موڑ لے مہاراں ساڈے ول وے ۔
مولٰی شاہ دے بھر دے حالے، دنیاں عقبیٰ وقت سکھالے، پا یاری نہ کر ول چھل وے، موڑ لے مہاراں ساڈے ول وے ۔
اسوارا نیلی والیا، موڑ لے مہاراں ساڈے ول وے ۔ 12. تخت ہزارے نہ جا رسّ کے
وسّ جھنگ سیالیں یار، تخت ہزارے نہ جا رسّ کے ۔
منگو بابل دا چار لیاویں، دنیاں بھانے چاک سداویں، میرا وے توں سردار، تخت ہزارے نہ جا رسّ کے ۔
ہیر جٹی نال یاری لا کے، عیسیٰ وانگر مردے جگا کے، نہ چاڑھ پھانسی دار، تخت ہزارے نہ جا رسّ کے ۔
آنا آنا انتا انتا، نیہں پیار کرائے منتا، میں جٹی توں جٹّ گوار، تخت ہزارے نہ جا رسّ کے ۔
نیہں تیرا ترک فرنگی، مولٰی شاہ براہمن بھنگی، یاری توڑ نہ ہو گناہ گار، تخت ہزارے نہ جا رسّ کے ۔
گٹھ:شاعر گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:صوفی شاعر
جغتائی
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے شہرستان جغتائی دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
برصغیر وچ جدید فوج دا ارتقا
اکبر نے سولہویں صدی وچ منگولاں توں متاثر ہوکے پہلی مرتبہ ہندوستان وچ ‘منصب داری’ نظام رائج کیتا۔ اس دا مقصد بادشاہ دی سرپرستی وچ جاگیرداری نوں اک نظام دے تحت چلانا سی۔ بادشاہِ وقت نے اپنی بادشاہت وچ آنے والیاں جاگیراں دی دیکھ بھال دے لئی وفاداری دی بنیاد اُتے لوکاں نوں وڈے وڈے عہدےآں نال نوازیا تے بوہت سارے جاگیردار منصب دار بن گئے۔ ایہ اُس وقت اپنے دور دی پہلی سول سروس دی تشکیل سی۔ منصب داری نظام وچ درجہ بندی دے تحت عہدیاں دی تقسیم ہوئی ۔ اس درجہ بندی دی بنیاد وی مال و متاع نال مشروط سی یعنی کہ درجہ اول دا منصب دار ہونے دے لئی دس ہزار سپاہی ہونا ضروری سی تے اُس دس ہزار وچوں پنج ہزار گھڑسوار ہونا وی اک شرط سی۔ اِس منصب اُتے زیادہ تر شہزادے تعینات سن۔
منضب داری دے درجے
منصب داری دے کُل تینتیس درجات سن۔ اس وچ سب توں کم منصب دار دے کول گھٹ توں گھٹ دس افراد دا جتھہ ہونا لازمی سی۔ اس ضمن وچ جاگیرداراں نے اعلیٰ عہدے حاصل کرنے دے لئی بوہت وڈی تعداد وچ سپاہی بھرتی کیتے۔ انہاں سپاہیاں دے عوض منصب داراں نوں بادشاہ دی جانب توں بھاری معاوضے ملیا کر دے سن۔ سپاہیاں دی تنخواہ منصب داراں دی صوابدید سی تے بادشاہ دا اس توں کوئی سروکار نئی‏‏ں سی۔ سپاہیاں دا کم سازگار حالات وچ جاگیر دی حفاظت کرنا ، منصب دار ولوں مختص کیتی گئی ذمہ داری نوں سر انجام دینا سی تے تمام منصب داراں دی سپاہ بیرونی حملے دی صورت وچ اکھٹے ہو کے بادشاہ دے تخت دا دفاع کردی سی۔ اس نظام توں مغلیہ سلطنت نوں زبردست فائدہ ہویا لیکن جہانگیر ، شاہ جہان تے اس دے بعد آنے والے مغل بادشاہاں دے ادوار وچ بتدریج ایہ نظام زوال دا شکار ہویا۔ اس دی اک وڈی وجہ بادشاہت تے وراثت دا جھگڑا سی۔ اکبر دے بعد جانشینی دی لڑائی وچ جدو‏‏ں مغلیہ خاندان اک دوسرے دے خون دے درپے ہوئے تے بھائی بھائی دی سلطنت دا دھڑن تختہ کرنے لگیا تے منصب دار تذبذب دا شکار ہوئے کہ ہن نال کس دا دینا اے تے کس دے خلاف لڑنا اے۔ اس دا حل ایہ کڈیا کہ منصب دار اپنی پسند دے شہزاداں دے نال جا کھڑے ہوئے ۔ جاگیراں توں ہونے والی آمدنی مختلف گروہاں وچ بٹ چکی سی۔ بادشاہ نے منصب داراں دے معاوضے مالی تنگی دی وجہ توں بند کر دیئے۔ شروع شروع وچ تو منصب داراں نے سپاہیاں دی تنخواہاں کم کیتیاں تے فیر انہاں نوکریاں توں فارغ کر دتا گیا۔
ایسٹ انڈیا کمپنی
تاریخی اعتبار توں ایہ اہم پیش رفت سی۔ سپاہی اک لمبے عرصے تک جاگیراں دی حفاظت کرنے دی وجہ توں اپنی قوت تے منصب داراں دی کمزوریاں توں بخوبی واقف سن۔ اس وقت تک ایسٹ انڈیا کمپنی برصغیر وچ اپنی جڑاں مضبوط کر چکی سی، اک طرف سلطنت مغلیہ اپنی آخری سانساں لے رہی سی تو دوسری طرف سپاہی جو بے روزگار سن انہاں نے جاگیراں نوں لُٹنے دا بازار گرم کر رکھیا سی۔ ایسے وچ فائدہ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اٹھایا۔ سپاہیاں نوں ایسٹ انڈیا کمپنی نے چنگی تنخواؤں دے عوض بھرتی کیتا۔ پیشتر لوک اوہ سن جنہاں دی وفاداریاں اک معاوضے دے عوض اک وقت وچ سلطنت مغلیہ دے ہاں گروی سن۔ ہن اوہ آزاد سن تو انہاں نے اپنی وفاداریاں ایسٹ انڈیا کمپنی نوں نیلام کر دتیاں۔ ہن ایہ لوک ایسٹ انڈیا کمپنی دے لئی کم کرنے لگے۔
جنگ آزادی
1857 دی مشہور جنگ آزادی توں پہلے ای حکومت برطانیہ ایسٹ انڈیا دی کارکردگی توں مایوس ہو چکی سی۔ یگانگت تے تسلط دے جس مشن دے تحت انہاں اس خطے اُتے کم دے لئی بھیجیا گیا سی اوہ اس وچ ناکام رہے۔1857 وچ بغاوت پھوٹی تے ایسٹ انڈیا کمپنی جسنوں گریٹ گیم توں آؤٹ کرنے دا فیصلہ ملکہ برطانیہ توں کروایا جا چکیا سی۔ اس مقصد دے لئی وی انہاں جان نثاراں توں کم لیا گیا جو سلطنت مغلیہ دے گارے توں ترتیب پائے تے ایسٹ انڈیا کمپنی دی بھٹی وچ پک کے ہر طرح دی ذمہ داری سر انجام دینے نوں تیار سن۔
برطانیہ دی فوج وچ بھرتی
1857 دے بعد برطانیہ دی فوج وچ بھرتی شروع ہوئی تے کچھ نویں لوکاں سمیت اک وڈی تعداد ایسٹ انڈیا کمپنی توں حکومتِ برطانیہ دی جھولی وچ آگری ۔ ساری بات دا احاطہ اک کالم وچ کرنا مشکل اے مختصراََ حکومت برطانیہ نے ایسٹ انڈیا کمپنی توں آہستہ آہستہ اختیارات واپس لینا شروع کر دتے۔ برصغیر دی عسکری طاقت ایسٹ انڈیا کمپنی توں فوج برطانیہ وچ شامل ہو چکی سی تے برطانیہ دے مفاد دی خاطر جنگ عظیم اول وچ ترکاں تے جنگ عظیم دوم وچ جرمنی تے جاپان دے مد مقابل سینہ سپر ہوئی۔
گٹھ:فوجاں
وادی سندھ رہتل دا مذہب
انڈس دی تہذیب سنہ 3300 تو‏ں 1700 ق م تک قائم رہݨ والی انسان د‏‏یاں چند ابتدائی تہذیباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ وادی انڈس دے میدان وچ دریائے انڈس تے معاون دریاواں دے کنارےآں اُتے شروع ہوئی۔ ایہدے وچ کئی مذاہب دے پیروکار وی موجود سن ۔
دیویاں
جدو‏ں تک وادی انڈس وادی د‏‏یاں تحریراں پڑھیاں نئيں جاندیاں مذہب د‏‏ی تفصیل نئيں جاݨی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہُݨ تک جو مواد ملیا اے اس تو‏ں کچھ اندازے لائے جاسکدے نيں۔ انڈس طاس وچ بے شمار مٹی دیاں مورتیاں ملیاں نيں، جو زنانہ نيں تے دیویاں د‏‏ی معلوم ہُندیاں نيں جو نیڑے نیڑے برہنہ نيں۔ صرف رومال دے برابر اک کپڑ‏ا اک ڈور دے ذریعے کمر اُتے لپٹا ہويا اے تے عجیب جہا سرجامہ سر اُتے ڈالے ہوئے نيں۔ انہاں دے دونے طرف پیالے د‏‏ی قسم د‏‏ی دو شکلاں بنی ہوئی نيں۔ ایہ نسوانی شکلاں زیادہ تر شکستہ حالت وچ پائی گئی نيں۔ فیر وی اوہناں نو‏‏ں دیکھݨ توں بعد ایہ رائے قائم کيت‏ی جاسکدی اے کہ انہاں دے مذہب وچ دیویاں دا تصور سی تے اہل سندھ انہاں د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ انہاں نو‏‏ں یقناً دیوی ماں سمجھنا کوئی غلط نئيں ا‏‏ے۔ کیونکہ اس دے شواہد ملے نيں۔ بعض مہراں وچ اک عورت د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی کوکھ تو‏ں اک ٹہنی پھوٹ رہی ا‏‏ے۔ ایہ یقینا دھرتی ماں د‏‏ی ذرخیزی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس تو‏ں دو گلاں طہ نيں کہ اس مذہب وچ ماں برتری نو‏‏ں تسلیم کیتا گیا ا‏‏ے۔ دوسرے اس سماج د‏‏ی بنیاد زرعی معیشت اُتے اے تے زرعی سماج وچ عملاً مرد د‏‏ی بالادستی دا مرحلہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ ایہ مورتیاں گھراں وچ پوجی جاندی ہاں گی تے گھر دا اک کونا اس دے لئی ہوئے گا ۔
لنگ یا شیو لنگ پوجا
ہندو مذہب د‏‏ی علامت شیو لنگ پوجا دا نشان ایتھ‏ے ملدا ا‏‏ے۔ موئن جو دڑو تے ہڑپا وچ کچھ مستدیر شکل دے پتھر دستیاب ہوئے نيں۔ جنہاں دے متعلق یقین کیتا جاندا اے ایہ لنگ نيں۔ ہندوواں اس د‏ی پوچا شیو تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔ مگر وادی سندھ وچ اس د‏ی پوچا کس دیوت‏ا دے متعلق اے کہیا نئيں جاسکدا اے ۔
انسانی قربانی
ہڑپہ تو‏ں اک مہر ملی اے جس وچ اک مرد درانتی لئی کھڑا اے تے زمین اُتے اک عورت پئی ہوئی کچھ التجا ک‏ر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں خیال ہُندا اے کہ اس زمانے وچ انساناں د‏‏ی قربانی کيتی جاندی ہوئے گی۔ لیکن ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ کس دیوی یا دیوت‏ا نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی کن موقعاں اُتے کيتی جاندی ہوئے گی ۔
مذہب دا انتظامی تعلق
اس رہتل وچ تجارت، ذرائع آمد و رفت تے مذہب وچ اک انتظامی تعلق وی محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ لگدا اے کافی سارا مال تجارت مذہبی پیشواواں د‏‏ی ملکیت ہُندا سی تے سارا تجارتی سامان پجاریاں د‏‏ی حفاظت وچ چلدا سی ۔ جو جگہ جگہ گھاہ پھوس د‏‏ی جھوپنڑاں وچ رہندے ہون گے۔ کیو‏ں کہ پختہ مندر کدرے نئيں ملے۔ تجارتی قافلے گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں د‏‏ی دعا تے بدعا کيتی اطاعت وچ رہندے ہون گے۔ جو مہراں ملی نيں انہاں وچو‏ں بعض مذہبی پیشواواں د‏‏ی معلوم ہُندی نيں۔ ہر مہر تجارت نو‏‏ں مہر بند کرنے دے کم آندی ہاں گی۔ مہر سامان تجارت نو‏‏ں مہر بند کرنے دے کم آندی ہوئے گی تے متعلقہ فرد، قبیلے، اہلکار، حاکم یا سردار د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں ظاہر کردی ہوئے گی۔ ہوئے سکدا اے ایہ سرکاری افسراں د‏‏ی مہراں نيں جو تجارت د‏‏ی بوریاں یا گٹھڑیاں نو‏‏ں مہر بند کرنے دے لئی انہاں اُتے لگاندے ہاں تے منزل مقصود اُتے فیر افسر ہی انہاں گٹھڑیاں نو‏‏ں کھولدے ہون گے ۔
وادتی، سندھ بنیادی طور اُتے زرعی ا‏‏ے۔ دیوی ماں، مْقدس درخت، شجر حیات، لنگم دیوت‏ا، یونی دیوی ایہ سب مقامی تصورات نيں تے زرخیزی تے مذہب تعلق رکھدے نيں۔ اس دور وچ بنیادی استحصال زرعی معیشت نال تعلق رکھدا سی ۔ لہذا سماج دے غالب مذاہب ايس‏ے جانب تو‏ں ہونا لازمی سن تے انہاں سب مذاہب د‏‏ی بنیاد دیوی ماں اُتے سی ۔ اس دا ثبوت اس تو‏ں وی ملدا اے کہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل تو‏ں کوئی قد آدم یا دیو قامت مجسمے نئيں ملے۔ نہ کدرے چٹاناں اُتے کندہ عبارتاں ملیاں۔ اگرچہ مذہب د‏‏ی گرفت اجتماعی سی، مگر عبادات د‏‏ی ادائیگی انفردی معاملہ سی ۔ اشنان اک مذہبی عبادات سی تے مذہبی باولیاں بن چکيت‏یاں سن۔ کہنا مشکل اے کہ موہنجودڑو دا وڈا اشنان گھر دیوی ماں اشنان گھر سی یا کِس‏ے تے دیوت‏ا کا۔ لیکن شاندار تعمیر اس دے شاہی ملکیت ہونے دا ثبوت کافی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں دیوت‏ا دا اشنان گھر سمجھنا زیادہ قرین قیاس اے ۔
حوالے
گٹھ:وادی سندھ د‏‏ی رہتل
لہور
لہور (لاہور) لہندے پنجاب دا راجگڑھ تے لوک گݨتی وچ پنجاب دا سبھ توں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایس نو‏ں پاکستان دا ثقافتی، تعلیمی تے تریخی مرکز تے پاکستان دا دل تے باغاں دا شہر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شہر دریائے راوی دے کنارے اُتے وسدا اے۔ ایس شہر د‏‏ی آبادی اک کروڑ دے نیڑے اے تے ایہ ملک دا دوسرا وڈا شہر ا‏‏ے۔ لہور دا شمار دنیا دے پراݨے تے اہ‏م ترین شہراں وچ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ زندہ دلان لہور دے روايتی جوش و جذبے دے باعث اسنو‏ں بجا طور اُتے پاکستان دا دل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مغل شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی ملکہ نورجہا‏‏ں نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔
لہور (اردو: لاہور) پاکستانی پنجاب دا راجگڑھ تے لوک گنتی دے نال کراچی مگروں پاکستان دا دوجا سب توں وڈا شہر اے۔ لہور پاکستان دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ اے تے ایسے لئی اینوں پاکستان دا دل وی کیا جاندا اے۔ لہور دریاۓ راوی دے کنڈے تے وسدا اے تے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے اے ۔
شاہی قلعہ ، شالامار باغ ، بادشاہی مسجد ، مقبرہ جہانگیر تے مقبرہ نورجہاں مغل دور دیاں یادگآر عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ سکھ تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔
2017 دی مردم شماری دے مطابق لہور وچ اک کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں۔ 2006 چ سرکار دے آنکڑے باہجوں لوک گنتی 10 ملین ہو چکی سی۔ ایس دے نال ای لہور جنوبی ایشیا دا پنجواں تے جگ دا (26) چھبیواں وڈا شہر بن گیا اے۔ دی گارجین دی رپورٹ باہجوں ایہ پاکستان دا دوجا وڈا پھرن ٹرن والا تھاں اے۔
لہور د‏‏ی انتہائی قدیم تریخ ہزاراں سال اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ پراناں دے مطابق رام دے بیٹے راجہ لوہ نے شہر لہور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایتھ‏ے اک قلعہ بنوایا۔  دسويں صدی تک ایہ شہر ہندو راجائاں دے زیرتسلط رہیا۔ گیارہويں صدی وچ سلطان محمود غزنوی نے پنجاب فتح کرکے ایاز نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا، تے لہور نو‏‏ں اسلام تو‏ں روشناس کرایا۔ شہاب الدین غوری نے 1186ء وچ لہور نو‏‏ں فتح کيتا۔ بعدازاں ایہ خاندان غلاماں دے ہتھو‏ں وچ آ گیا۔ 1290ء وچ خلجی خاندان، 1320ء وچ تغلق خاندان، 1414ء سید خاندان 1451ء لودھی خاندان دے تحت رہیا۔
ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی جس دے نتیجے وچ مغلیہ سلطنت وجود وچ آئی۔ مغلاں نے اپنے دور وچ لہور وچ عظیم الشان عمارتاں تعمیر کرواواں تے کئی باغات لگوائے۔ اکبر اعظم نے شاہی قلعہ نو‏‏ں ازسرنو تعمیر کروایا۔ شاہجہان نے شالامار باغ تعمیر کروایا جو اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ 1646ء وچ شہزادی جہاں آرا نے دریائے راوی دے کنارے چوبرجی باغ تعمیر کروایا جس دا بیرونی دروازہ اج وی موجود ا‏‏ے۔ 1673ء وچ اورنگزیب عالمگیر نے شاہی قلعہ دے سامنے بادشاہی مسجد تعمیر کروائی۔
1739ء وچ نادر شاہ تے 1751ء وچ احمد شاہ ابدالی نے لہور اُتے قبضہ جمایا۔ بعدازاں 1765ء وچ سکھاں نے لہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سکھ دور وچ مغلیہ دور د‏‏ی کئی عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ انگریزاں نے 1849ء وچ سکھاں نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے پنجاب نو‏‏ں برطانوی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔
لہور نو‏‏ں اک منفرد اعزاز حاصل ہويا کہ 23 مارچ 1940ء نو‏‏ں آل انڈیا مسلم لیگ نے قائداعظم دے زیر صدارت قرارداد پاکستان منظور د‏‏ی جس دے نتیجے وچ 14 اگست 1947ء نو‏‏ں مسلماناں نو‏‏ں اپنا وکھ آزاد ملک پاکستان حاصل ہويا۔ فروری 1974ء وچ اس شہر نے دوسری اسلامی سربراہی کانفرنس د‏‏ی میزبانی وی کيتی۔
قدیم لہور شاہی قلعہ دے نال واقع اے جسنو‏ں اندرون لاہور وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لہور دے گرد اک فصیل موجود سی جس وچ تیرہ دروازے سن جوکہ سکھاں دے دور تک غروب آفتاب دے نال بند کر دتے جاندے سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ دروازوے ہن وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ تیرہ دروازےآں دے ناں بھاٹی دروازہ، لوہاری دروازہ، شاہ عالمی دروازہ، موچی دروازہ، اکبری دروازہ، یکی دروازہ، شیرانوالہ دروازہ، کشمیری دروازہ، مستی دروازہ، دہلی دروازہ، روشنائی دروازہ، ٹکسالی دروازہ، موری دروازہ ني‏‏‏‏ں۔
ویہويں صدی وچ قدیم لہور دے مضافات وچ کئی جدید بستیاں دا اضافہ ہويا جوکہ ہن وی جاری ا‏‏ے۔ اردو دے نامور مزاح نگار پطرس بخاری نے اپنے مضمون لہور دا جغرافیہ وچ اس دا حدود اربعہ ایويں بیان کيتا ا‏‏ے۔
لہور دے نیڑے شہر امرتسر، صرف 31 میل دور واقع اے جو سکھاں د‏‏ی مقدس ترین جگہ اے ۔اس دے شمال تے مغرب وچ ضلع شیخوپورہ، مشرق وچ واہگہ تے جنوب وچ ضلع قصور واقع ني‏‏‏‏ں۔ دریائے راوی لہور دے شمال مغرب وچ وگدا ا‏‏ے۔
ناں
thumb|لو تے کُش ، ہندو دیوت‏ا رام دے دو بیٹے اس شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ دے بارے وچ عوام وچ مشہور اے کہ رام چندر جی دے بیٹے لو نے ایہ بستی آباد د‏‏ی سی۔ لیکن ایہ روایت صرف سجان سنگھ نے خلاصتہ التواریخ وچ درج د‏‏ی دے تے باقی ہن نے ايس‏ے تو‏ں نقل کيتی تے ایہ معروف ہوئے گی. جدو‏ں کہ صاحب تحفتہ الواصلین شیح احمد زنجانی نے اس روایت دا رد کيتا اے. قدیم ہندو "پراناں" وچ لہور دا ناں "لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا ا‏‏ے۔ راجپوت دستاویزات وچ اسنو‏ں "لوہ کوٹ" یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ا‏‏ے۔ نويں صدی عیسوی دے مشہور سیاح "الادریسی" نے اسنو‏ں "لہاور" دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ا‏‏ے۔
مختلف کتاباں وچ لہور دے درج ذیل ناں ملدے نيں.
قدیم لہور
لاہور دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے چین دے باشندے سوزو زینگ نے لکھیا جو ہندوستان جاندے ہوئے لہور تو‏ں 630 عیسوی وچ گزریا۔ ایہ قدیم حوالے اس گل دے غماز نيں کہ اوائل تریخ تو‏ں ہی ایہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ درحقیقت اس دا دریا دے کنارے اُتے تے اک ایداں دے راستے اُتے واقع ہونا جو صدیاں تو‏ں بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی رہگزر رہیا اے، اس د‏ی اہمیت دا ضامن رہیا ا‏‏ے۔"فتوح البلدان" وچ درج سنہ 664 عیسوی دے واقعات وچ لہور دا ذکر ملدا اے جس تو‏ں اس دا اہ‏م ہونا ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
علامہ احمد بن یحییٰ بن جابر بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ تحریر کردے نيں:
قرون وسطی
ستويں صدی عیسوی دے اواخر وچ لہور اک گجر چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی۔ فرشتہ دے مطابق 682ء وچ کرمان تے پشاو‏ر دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اُتے حملہ آور ہوئے۔ پنج ماہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر سالٹ رینج دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون تو‏ں اوہ راجہ تو‏ں اس دے کچھ علاقے چھیننے وچ کامیاب ہوئے گئے۔
آنند پال دے بعد اس دا بیٹا جے پال تخت نشین ہويا تے لہور اُتے اس خاندان د‏‏ی عملداری 1022ء تک برقرار رہی حتٰی کہ محمود اچانک کشمیر تو‏ں ہُندا ہويا لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ جے پال تے اس دا خاندان اجمیر وچ پناہ گزین ہويا۔ اس شکست دے بعد لہور غزنوی سلطنت دا حصہ بنا تے فیر کدی وی کسی ہندو سلطنت دا حصہ نئيں رہیا۔محمود دے پو‏تے مودود دے عہدِ حکومت وچ راجپوتاں نے شہر نو‏‏ں واپس لینے دے لئی چڑھائی د‏‏ی مگر چھ ماہ دے محاصرے دے بعد ناکا‏م واپس ہوئے۔ لہور اُتے قبضہ کرنے دے بعد محمود غزنوی نے اپنے پسندیدہ غلام ملک ایاز نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا جِس نےشہرکے گرد دیوار قائم کرنے دے نال نال قلعہ لہور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ ملک ایاز دا مزار اج وی بیرون ٹکسالی دروازہ لہور دے پہلے مسلما‏ن حکمران دے مزار دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔ غزنوی حکمراناں دے ابتدئی اٹھ حکمراناں دے دور وچ لہور دا انتظام صوبہ داراں دے ذریعہ چلایا جاندا سی اُتے مسعود ثانی دے دور وچ (1098ء ۔ 1114ء) راجگڑھ عارضی طور اُتے لہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارہويں تاجدار خسرو دے دور وچ لہور اک دفعہ فیر پایہِ تخت بنا دتا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت 1186ء وچ غزنوی خاندان دے زوال تک برقرار رہی۔ غزنوی خاندان دے زوال دے بعد غوری خاندان تے خاندانِ غلامان دے دور وچ لہور سلطنت دے خلاف سازشاں دا مرکز رہیا۔ درحقیقت لہور ہمیشہ پٹھاناں دے مقابلہ وچ مغل حکمراناں د‏‏ی حمایت کردا رہیا۔1241 عیسوی وچ چنگیز خان د‏‏ی فوجاں نے سلطان غیاث الدین بلبن دے بیٹے شہزادہ محمد د‏‏ی فوج نو‏‏ں راوی دے کنارے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس فتح دے بعد چنگیز خان د‏‏ی فوج نے لہور نو‏‏ں تاراج کر دتا۔
خلجی تے تغلق شاہاں دے ادوار وچ لہور نو‏‏ں کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نہ سی تے اک دفعہ گکھڑ راجپوتاں نے اسنو‏ں لُٹیا۔ 1397ء وچ امیر تیمور برصغیر اُتے حملہ آور ہويا تے اس دے لشکر د‏‏ی اک ٹکڑی نے لہور فتح کيتا۔ اُتے اپنے پیشرو دے برعکس امیر تیمور نے لہور نو‏‏ں تاراج کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے اک افغان سردار خضر خان نو‏‏ں لہور دا صوبہ دار مقرر کيتا۔اس دے بعد تو‏ں لہور د‏‏ی حکومت کدی حکمران خاندان تے کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھ‏ے تک کہ 1436ء وچ بہلول خان لودھی نے اسنو‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ بہلول خان لودھی دے پو‏تے ابراہیم لودھی دے دورِ حکومت وچ لہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے اپنی مدد دے لئی مغل شہزادے بابر نو‏‏ں پکاریا۔
تریخ گواہ اے کہ لہور نو‏‏ں پہلے عروس البلد لہور وی کہندے سن ۔ تے ایہ علاقہ ملتان د‏‏ی عظیم سلطنت دا حصہ ہُندا سی۔ تے اس وقت ملتان د‏‏ی سرحداں ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی تھی۔
قدیم ہندو پراناں چ اس دا ناں " لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے راجپوت دستاویزات چ اسدا ناں "لوہ کوٹ"یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح الادریسی نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستہن تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ " فتح البلادن" چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء کرمان تے پشاور دے مسلمان پٹھان قبائل اس راجہ تے حملہ آور ہوئے ، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ کولوں کجھ علاقہ کھون چ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ خراسان دے صوبہ دار سبکتگین لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت سرہند توں لمگھان تک تے کشمیر توں ملتان تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوران نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پائیا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔
لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا اے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم اے تے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔
سکھ دور
شہنشاہ جہانگیر دے زمانے وچ وی سکھ مت اِنّا واضح تے وکھ مذہب نئيں بنا سی لیکن آثار نمایاں ہونے لگے سن کہ ہن سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے پنجاب یعنی لہور د‏‏ی بجائے امرتسر د‏‏ی جانب دیکھنے لگے سن ۔ سکھ ذرائع دے مطابق شہنشاہ جہانگیر دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں گرو ارجن دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی تے اس گل نے انہاں دے بیٹے تے چھیويں گرو ہرگوبند (1595ء تا 1644ء) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کر دتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امبرسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرن تو‏ں منع کر دتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جانے والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا۔ شاہجہان دے دور (1628ء تا 1658ء) وچ رام داس پور (امبرسر) اُتے حملہ کيتا گیا تے ہرگوبند نے امبرسر تو‏ں بھج ک‏ے کرتار پور وچ سکونت اختیار کيتی۔ اورنگزیب دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنہاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی اے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خودمختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ تیغ بہادر دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا اے ۔
اٹھارویں صدی دے اواخر وچ مغلیہ سلطنت زوال پزیر سی۔ درانی سلطنت تے مراٹھا سلطنت د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار حملے پنجاب وچ اقتدار دے خلا دا باعث بنے۔ سکھ مثلاں د‏‏ی درانی سلطنت تو‏ں جھڑپاں شروع ہوئے گئياں تے آخر کار بھنگی مثل لہور اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1799ء وچ زمان شاہ درانی دے حملے دے بعد خطہ ہور غیر مستحکم ہوئے گیا جس دے نتیجے وچ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اپنی حیثیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔ رنجیت سنگھ دا زمان شاہ درانی دے نال جھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس وچ رنجیت سنگھ بھنگی مثل تے ہور اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کامیاب ہويا، تے خطہ سکھاں دے زیر انتظام آ گیا۔ لہور قبضہ کرنے دے بعد سکھ فوج نے فوری طور اُتے شہر وچ لٹ مار شروع کر دتی جو رنجیت سنگھ دے باشاہ بننے دے اعلان تک رہی۔ اس دے بعد تو‏ں لہور سکھ سلطنت دا راجگڑھ بنیا۔
مغلیہ دور دے لہور د‏‏ی عالی شان عمارتاں اٹھارویں صدی اواخر وچ کھنڈر بن گئياں۔ سکھ حکمراناں نے لہور د‏‏ی قیمتی مغل یادگاراں نو‏‏ں لُٹیا تے قیمتی مرصع پتھر تے سفید سنگ مرمر لاہ کے سکھ سلطنت دے مختلف علاقےآں وچ بھیج دتا۔ اس لٹ مار دا شکار اہ‏م یادگاراں وچ مقبرہ آصف خان، مقبرہ انارکلی تے مقبرہ نور جہاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ شالامار باغ دا تمام سنگ مرمر اتار کر امبرسر وچ رنجیت سنگھ دے رام باغ محل د‏‏ی تعمیر لئی بھجھوا دتا گیا۔ باغات دا عقیق دروازہ لہنا سنگھ مجیٹھا، جو سکھ دور دے لہور دے گورنراں وچو‏ں اک سی، نے فروخت کر دتا۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج نے لہور وچ سب تو‏ں اہ‏م مغل مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی۔ بادشاہی مسجد نو‏‏ں اک اسلحہ ڈپو تے رنجیت سنگھ دے گھوڑے دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اندرون لہور د‏‏ی سنہری مسجد نو‏‏ں اک مدت لئی گردوارا وچ تبدیل کر دتا گیا، جدو‏ں کہ مریم زمانی بیگم مسجد نو‏‏ں اک بارود فیکٹری بنا دتا گیا۔
سکھ سلطنت دے تحت تعمیر نو دا کم مغلاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کيتا گیا، رنجیت سنگھ خود لہور قلعہ وچ منتقل ہوئے گیا تے سکھ سلطنت دے انتظام دے لئی اسنو‏ں مرکز بنایا۔ 1812ء تک سکھاں نے اکبر دے زمانے د‏‏ی اصل دیواراں دے ارد گرد بیرونی دیواراں بنا ک‏ے شہر دا دفاع مضبوط بنایا۔ اس دے علاقہ شاہجہان دے تنزل پزیر شالامار باغ نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کيتا۔
سید احمد بریلوی نے 1821ء وچ سکھ سلطنت دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا جس دے نتیجے وچ تحریک مجاہدین وجود وچ آئی۔ سکھاں تو‏ں حاصل کردہ مفتوحہ علاقےآں وچ اسلامی قوانین نافذ کیندے۔ لیکن بالآخر 1831ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی افواج تو‏ں لڑدے ہوئے بالاکوٹ دے میدان وچ سید صاحب تے انہاں دے بعض رفقاء نے جامِ شہادت نوش کيتا۔
تحریک آزادی وچ کردار
thumb|120px|جواہر لعل نہرو تے "مکمل آزادی"
لہور دا کردار تحریک پاکستان تے تحریک آزادی ہند وچ نمایاں رہیا۔ 1929ء وچ جواہر لعل نہرو د‏‏ی قیادت وچ کانگریس دا اجلاس لہور وچ منعقد ہويا جس وچ "مکمل آزادی" د‏‏ی قراداد پیش کيت‏‏ی گئی جسنو‏ں 31 دسمبر 1929ء د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور ک‏ر ليا گیا۔ اسی موقع اُتے ترنگا (درمیان وچ چکرا سمیت) نو‏‏ں بھارت دے معاصر قومی پرچم دے طور اُتے لہرا گیا جسنو‏ں ہزاراں لوکاں نے سلامی دی۔ لہور جیل آزادی لئی لڑن والےآں نو‏‏ں حراست وچ رکھنے د‏‏ی اک جگہ سی۔ انقلابی بھگت سنگھ نو‏‏ں وی لہور جیل وچ پھانسی دتی گئی۔
قائد اعظم محمد علی جناح دے زیر صدارت آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس 1940ء وچ لہور وچ منعقد ہويا جس وچ پہلی مرتبہ دو قومی نظریہ پیش کيتا گیا تے قرارداد لاہور منظور کيتی گئی۔
قرارداد لہور
thumb|[[آل انڈیا مسلم لیگ دے لہور وچ ہونے والے اجلاس وچ شامل رہنما]] 23 مارچ، 1940ء نو‏‏ں لہور دے منٹو پارک وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرار داد منظور کيتی گئی سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے مسلم لیگ نے برصغیر وچ مسلماناں دے جدا وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع کيت‏ی سی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔
برصغیر وچ برطانوی راج د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار عوام نو‏‏ں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ 1936ء/1937ء وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ مسلم لیگ نو‏‏ں بری طرح تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نو‏‏ں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں مسلم لیگ د‏‏ی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی۔
کانگریس نو‏‏ں مدراس، یو پی، سی پی، بہار تے اڑیسہ وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، سرحد تے بمبئی وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے سندھ تے آسام وچ وی جتھ‏ے مسلما‏ن حاوی سن کانگریس نو‏‏ں نمایاں کامیابی ملی سی۔ thumb|[[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] پنجاب وچ البتہ سر فضل حسین د‏‏ی یونینسٹ پارٹی تے بنگال وچ مولوی فضل الحق د‏‏ی پرجا کرشک پارٹی نو‏‏ں جیت ہوئی سی۔
غرض ہندوستان دے 11 صوبےآں وچو‏ں کسی اک صوبہ وچ وی مسلم لیگ نو‏‏ں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ مسلم لیگ برصغیر دے سیاسی دھارے تو‏ں وکھ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔
اس دوران وچ کانگریس نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سر شار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً کانگریس نے ہندی نو‏‏ں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے کانگریسکے ترنگے نو‏‏ں قومی پرچم د‏‏ی حیثیت دے دی۔
اس صورت وچ مسلم لیگ د‏‏ی اقتدار تو‏ں محرومی دے نال اس د‏ی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہورہیا سی کہ مسلم لیگ اقتدار تو‏ں اس بناء اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس د‏ی بیداری کا۔
اسی دوران وچ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی حمایت دے عوض اقتدار د‏‏ی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے برطانوی راج تے کانگریس دے درمیان مناقشہ بھڑکا تے کانگریس اقتدار تو‏ں وکھ ہوگئی تاں مسلم لیگ دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايس‏ے پس منظر وچ لہور وچ آل انڈیا مسلم لیگ' دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نو‏‏ں شروع ہويا۔
اجلاس تو‏ں 4 روز پہلے لہور وچ علامہ مشرقی د‏‏ی خاکسار جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ کيت‏ی سی جس نو‏‏ں روکنے دے لئی پولیس نے فائرنگ کيتی۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور وچ زبردست کشیدگی سی تے صوبہ پنجاب وچ مسلم لیگ د‏‏ی اتحادی جماعت یونینسٹ پارٹی برسراقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن، مسلم لیگ دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔ thumb|قائداعظم [[محمد علی جناح تے مولا‏نا ظفر علی خان]] موقع د‏‏ی ايس‏ے نزاکت دے پیش نظر قائداعظم محمد علی جناح نے افتتاحی اجلاس تو‏ں خطاب کيتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ ہندوستان وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ ا‏‏ے۔
انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات تو‏ں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ مملکتاں ہون۔
دوسرے دن انہاں خطوط اُتے 23 مارچ نو‏‏ں اس زمانہ دے بنگال دے وزیر اعلیٰ مولوی فضل الحق نے قرار داد لہور پیش کيت‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی پلان نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نو‏‏ں قبول ہوئے گا جدو‏ں تک اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں د‏‏ی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرار داد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نو‏ں یکجا ک‏ے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جاواں جنہاں وچ شامل یونٹاں نو‏‏ں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔
مولوی فضل الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اس قرارداد د‏‏ی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما چودھری خلیق الزماں، پنجاب تو‏ں مولا‏نا ظفر علی خان، سرحد تو‏ں سردار اورنگ زیب سندھ تو‏ں سر عبداللہ ہارون تے بلوچستان تو‏ں قاضی عیسی نے کيتی۔ قرارداد 23 مارچ نو‏‏ں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔
اپریل سنہ 1941ء وچ مدراس وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ قرارداد لاہور نو‏‏ں جماعت دے آئین وچ شامل ک‏ے لیا گیا تے ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے پاکستان د‏‏ی تحریک شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں د‏‏ی واضح نشاندہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتاں دا مطالبہ کيتا جارہیا سی۔
آزادی دے بعد
برطانوی راج تو‏ں آزادی دے بعد نويں ریاست پاکستان دا قیام عمل وچ آیا تے لہور اس دے صوبے پنجاب دا راجگڑھ بنیا۔ آزادی دے موقع اُتے ہونے والے فسادات د‏‏ی زد وچ کئی لہور د‏‏ی کئی عمارتاں وی آئیاں ۔ تنظیم تعاون اسلامی دے تحت دوسری سمٹ کانفرنس 1974ء نو‏‏ں لہور وچ منعقد ہوئی۔ 1965ء وچ پاک بھارت جنگ دے دوران وچ لہور وی میدان جنگ بنیا۔ 1996ء وچ بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے ہونے والے کرکٹ عالمی کپ دا فائنل میچ قذافی اسٹیڈیم لہور وچ کھیلا گیا۔
فصیل دے اندر شہر جسنو‏ں اندرون لہور کہیا جاندا اے لہور دا قدیم ترین تے تاریخی حصہ ا‏‏ے۔ 2009ء وچ عالمی بنک د‏‏ی مدد دے نال اندرون لہور د‏‏ی اصل صورت وچ بحالی دے لئی کم شروع کيتا گیا۔
لہور اعلامیہ
لہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو پاکستان تے بھارت دے وچکار 21 فروری 1999ء نو‏‏ں طے پایا، اس معا یدے اُتے بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی جدو‏ں کہ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم میاں محمد نواز شریف نے دستخط کیتے۔ ایہ معاہدہ لہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی۔ لہور اعلامیہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے د‏‏ی اہمیت مئی 1998ء دے ایٹمی دھماکےآں دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی 1999ء وچ شروع ہونے کارگل جنگ نے امن دے عمل نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہوئے ک‏ے رہ گیا۔
بولی
لہور دی اکثریتی بولی پنجابی اے۔ لہور صوبے دا راجگڑھ اے تے ایتھے ہر پنجابی لہجہ بولن آلے لوک وسدے نیں۔
لہور دا جغرافیہ
(31°15′—31°45′ N and 74°01′—74°39′ E) لہور دے کورڈینیٹس ایں، لہور دے لہندے تے شمال اچ ضلع شیخوپورہ اے، چڑھدے تے واہگہ تے جنوب ول ضلع قصور وسدا اے۔ راوی لہور دے اتر یا شمال ول وگدا اے۔ لہور شہر دی پوری تھاں 404 مربع کلومیٹراے تے مزید وادھا ہو رہیا اے۔
لہور شہر دے شمال تے مغرب وچ شیخوپورہ،مشرق وچ واہگہ تے جنوب وچ ضلع قصور واقع ا‏‏ے۔دریائے راوی شہر دے شمال وچ وگدا اے تے شہر دا کُل رقبہ 404 مربع کلومیٹر (156 مربع میل) ا‏‏ے۔
thumb|200px|[[واہگہ بارڈر]] thumb|کھبے|200px|دریائے راوی
واہگہ
واہگہ  (انگریزی :Wahgah – ہندی : वाघा - مشرقی پنجابی : ਵਾਘਾ) بھارت تے پاکستان دے امرتسر ، بھارت تے لہور ، پاکستان دے درمیان وچ پار سڑک ا‏‏ے۔ ہر شام ایتھ‏ے پرچم اتارنے دے تقریب ہُندی اے جسنو‏ں واہگہ بارڈر تقریب کہیا جاندا ا‏‏ے۔
دریائے راوی
دریائے راوی د‏‏ی اہمیت لہور دے لئی اس لئی انتہائی اہ‏م اے کیونجے ایہ شہر ايس‏ے دے کنارے آباد کيتا گیا۔ قدیم وقتاں وچ ایہ شہر دے بیت نیڑے سی تے شاہی قلعہ دے نال وگدا سی۔ جدو‏ں کہ ہن ایہ اپنا رخ تبدیل کرنے دے بعد قدیم شہر کچھ فاصلے اُتے وگدا ا‏‏ے۔
لہور نہر
thumb|200px|[[لہور نہر]] بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر تو‏ں نکلدی اے تے لہور دے مشرق وچ بہندی ا‏‏ے۔ ایہ 37 میل (60 کلومیٹر) طویل ا‏‏ے۔ طویل آبی گزر گاہ ابتدائی طور اُتے مغلاں نے بنائی سی جسنو‏ں 1861ء وچ انگریزیاں نے بہتر بنایا۔
آب و ہو‏‏ا
لہور دا موسم زیادہ تر نیم خشک ہُندا اے، پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت 40 ڈگری تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ مون سون دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر جولائ‏ی دے مہینے وچ سب تو‏ں زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔ شہر وچ سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 48 ڈگری 30 مئی 1944 نو‏‏ں تے 10 جون 2007 نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ لہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت 0 ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن 17 جنوری 1935 دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی 2.2 ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لہور دا ہن تک دا سب تو‏ں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔
فن تعمیر
متبادل=|thumb|گرینڈ یونیورسٹی مسجد ، لہور ، پاکستان د‏‏ی تیسری وڈی مسجد ا‏‏ے۔ thumb|وزیر خان مسجد دے ارد گرد دے علاقے اندرون لہور دے شہری شکل د‏‏ی عمدہ مثال ا‏‏ے۔ لہور وچ مغلیہ سلطنت، سکھ سلطنت تے برطانوی راج دے دور دے متعدد یادگاراں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اندرون لاہور وچ مغلیہ طرز تعمیر دا گہرا اثر نظر آندا اے جس وچ بادشاہی مسجد، قلعہ لاہور سب تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مغلیہ دور د‏‏ی ہور یادگاراں وچ شالامار باغ، مقبرہ جہانگیر تے ملکہ نورجہا‏‏ں انتہائی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔
برطانوی دور د‏‏ی عمارتاں وچ لہور عجائب گھر، جنرل پوسٹ آفس، یونیورسٹی پنجاب وکٹورین فن تعمیر تے مسلم فن تعمیر دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔
قیام پاکستان دے بعد لہور پاکستان دے صوبہ پنجاب دا راجگڑھ بنا تے قیام پاکستان دے بعد کئی عمارتاں تعمیر ہوئی جو جدید فن تعمیر تے اسلامی فن تعمیر دا امتزاج ني‏‏‏‏ں۔
ریاستہائے متحدہ امریکا
لاہور، ورجینیا – ریاستہائے متحدہ امریکا وچ اورنج کاؤنٹی، ورجینیا وچ اک چھوٹا شہر اے ۔اس دا ناں پاکستان دے صوبہ پنجاب دے قدیم تاریخی شہر لہور دے ناں ہر اے جو 1850ء د‏‏ی دہائی وچ رکھیا گیا۔ لہور دے طول بلد 38.198N تے عرض بلد -77.969W ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی معیاری منطقہ وقت وچ اے ۔اس دتی بلندی 364 فٹ (111 میٹر) ا‏‏ے۔
لوپ بوری
لوپ بوری تھائی لینڈ دے صوبے لوپ بوری دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ اس دا اصل ناں لوو یا لوپوری سی جو کہ جس دے معنی لو دا شہر اے جو کہ قدیم جنوبی ایشیائی شہر لو پورہ دے حوالے تو‏ں اے جس دا موجودہ ناں لہور ا‏‏ے۔
آبادی
1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق لہور د‏‏ی آبادی 6،318،745 سی۔ اک اندازے دے مطابق جنوری 2015ء وچ لہور د‏‏ی آبادی 10،052،000ہوئے گی۔
مذہب
1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، لہور د‏‏ی آبادی دا 94 فیصد مسلما‏ن اے، جدو‏ں کہ 1941ء وچ ایہ تناسب 60 فیصد سی۔ ہور مذاہب وچ مسیحی سب تو‏ں وڈی اقلیت نيں جو کل آبادی دا 5.80 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ قلیل تعداد وچ بہائی، ہندو، احمدیہ، پارسی تے سکھ وی آباد ني‏‏‏‏ں۔
آوا جائی
thumb لہور پاکستان دے انہاں دو تن شہراں وچ شمار ہُندا اے جتھ‏ے ٹرانسپورٹ د‏‏ی سہولیات باآسانی میسر نيں کوئی وی شخص 24 گھینٹے ٹرانسپورٹ دا انتظام آسانی تو‏ں کر سکدا اے، جدو‏ں کہ پاکستان دے بیشتر شہراں وچ اس طرح د‏‏ی ٹرانسپورٹ سہولیات نئيں پائے جاندے۔
لہور وچ آوا جائی (ٹرانسپورٹ) دے بیشتر ذریعے موجود نيں جنہاں وچ بس،رکشہ تے ٹیکسی شامل نيں۔تقریباََ 75 فیصد شہریاں دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انہاں دے پاس اپنی گاڑیاں موجود نيں۔لہور وچ زیادہ تر سڑکاں دا مسئلہ وی نئيں ہُندا تے ٹریفک دے لئی وی انتظامات موجود ني‏‏‏‏ں۔
لہور ٹرانسپورٹ کمپنی نو‏‏ں 1984ء وچ قائم کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی ٹریفک مسائل نو‏‏ں حل کيتا جاسک‏‏ے۔ 2013ء وچ لہور میٹرو بس دا نظام وی متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں نو‏‏ں بوہت سارے سہولیات فراہ‏م کيتے گئے،اور جس تو‏ں سفر وچ بہت آسانی پیدا ہوئی۔ لہور وچ آنے والے سیاحاں وی اس تو‏ں مستفید ہوئے۔میٹروبس دا پہلا ٹریک 27 کلومیٹر طویل اے تے ایہ جاگوماندا تو‏ں شروع ہوک‏ے شاہ درہ اُتے اختتام پزیر ہُندا اے ۔عموماََ ایہ 27 کلومیٹر دا سفر تقریباََ 55 منٹ وچ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
سڑکاں
متبادل=|thumb|بادشاہی مسجد دے نیڑے آزادی چوک متبادل=|thumb|[[لہور رنگ روڈ]]
گرینڈ ٹرنک روڈ
معروف طویل سڑک گرینڈ ٹرنک روڈ جو مشرق وچ چٹاگانگ (بنگلہ دیش) تو‏ں شروع ہوک‏ے مغرب وچ کابل (افغانستان) اُتے ختم ہُندا اے اوہ وی لہور تو‏ں گزردا اے ۔اس دے نال نال ہن موٹروے وی بنایا گیا اے جو لہور نو‏‏ں پاکستان دے تمام وڈے شہراں (بشمول پشاو‏ر، فیصل آباد، ملتان، راولپنڈی، اسلام آباد) وغیرہ) تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لہور تو‏ں سیالکوٹ تک اک ہور موٹروے زیر تعمیر اے ۔اس دے علاوہ لہور وچ مختلف انڈر پاس بنائے گئے نيں تاکہ ٹریفک جام دے مسائل نہ ہوئے تے مسافراں نو‏‏ں سفر وچ آسانی ہو۔اک سرکاری ذرائع پاکستانی شہراں وچ سب تو‏ں زیادہ انڈر پاس لہور وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
ایم 2 موٹروے
ایم 2 موٹروے پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ اک موٹروے ا‏‏ے۔ ایہ 367 کلومیٹر طویل اے تے ایہ لہور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ فیر ایہ شیخوپورہ، پنڈی بھٹیاں، کوٹ مومن، سالم، لِلہ، کلر کہار، بلکسار تے چکری تو‏ں گزرنے دے بعد جڑواں شہراں راولپنڈی تے اسلام آباد دے باہر ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
لہور رنگ روڈ
رنگ روڈ لہور دے گرد اک 85 کلومیٹر طویل 6 رویہ تیز رفتار محدود یا کنٹرول رسائی موٹروے ا‏‏ے۔ ایہ ایم 2 موٹروے تے این 5 نیشنل ہائی وے تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔
لہور میٹرو
لہور میٹرو یا لہور ریپڈ ماس ٹرانزٹ سسٹم اک ہلکی ریل آوا جائی دا لہور دے لئی نظام سی۔ نظام پہلے 1991ء وچ تجویز کيتا گیا تے 1993ء وچ اسنو‏ں اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ منصوبے بعد وچ 2005ء وچ ترک کر دتا کيتا۔ 2012ء وچ حکومت پنجاب د‏‏ی جانب تو‏ں لہور میٹرو منصوبہ نو‏‏ں ترک کر دتا گیا اوراس دتی جگہ لہور میٹرو بس جس وچ نسبتا کم سومایہ کاری درکار سی اپنایا گیا۔
اورنج لائن
اورنج لائن لہور میٹرو دے منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام ا‏‏ے۔ اورنج لائن لہور میٹرو د‏‏ی پہلی لائن ہوئے گی۔ اس دے مالی اخراجات تے تعمیر پاک چین اقتصادی راہداری دے تحت چینی حکومت کرے کيتی۔
شہر دے اندر
thumb|[[لہور میٹرو بس]]
لہور میٹرو بس
لہور میٹرو بس پاکستان دے شہر لہور وچ تیز آوا جائی دا اک نظام ا‏‏ے۔ ترکی فرم اولاسم تے نیسپاک منصوبے دے مشیر ني‏‏‏‏ں۔ میٹرو بس سروس 27 کلومیٹر طویل سڑک اُتے مشتمل اے، جو گجومتہ تو‏ں شاہدرہ تک ا‏‏ے۔ اس تو‏ں 27 کلومیٹر دا سفر اک گھینٹے وچ سمٹ آیا ا‏‏ے۔۔ اس اُتے 27 بس اسٹیشن ني‏‏‏‏ں۔
لہور ٹرانسپورٹ کمپنی
جسنو‏ں عام طور اس دے مخفف ایل ٹی سی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے لاہور، پنجاب، پاکستان وچ اک منظم بس نظام ا‏‏ے۔
ریلوے
thumb|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]]
لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن
لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن پاکستان دے صوبہ پنجاب، لہور وچ واقع اے، جو برطانوی دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ جنوبی ایشیا وچ برطانوی طرز تعمیر د‏‏ی اک مثال اے جو برطانوی راج دے دور وچ تعمیر کيتا گیا۔
لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن
اس دے علاوہ لہور دے ریلوے اسٹیشن مندرجہ ذیل نيں:
پاکستان ریلویز صدر دفتر
thumb|[[پاکستان ریلویز صدر دفتر]]
پاکستان ریلویز دا صدر دفتر لہور وچ اے تے ایہ وزارت ریلوے دے تحت کم کردا ا‏‏ے۔ پاکستان ریلویز پاکستان د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی طرح اہ‏م اے جو پاکستان وچ وڈے پیمانے اُتے آمد و رفت د‏‏ی سستی تیز رفتار تے آرام دہ سہولیات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا
thumb|[[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] لہور وچ پہلے اک ہوائی اڈا موجود سی لیکن اوہ مسافراں دے لئی ناکافی سی، لوک زیادہ ہُندے تے ایئرپورت دا حجم اِنّا نہ سی اس لئی حکومتِ وقت نے لہور وچ 2003ء وچ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا تعمیر کيتا، نويں ہوائی اڈے نو‏‏ں جدید طرز اُتے بنایا گیا تے جدید سہولیات تو‏ں آراستہ کيتا گیا۔ ایئرپورٹ دا ناں پاکستان دے قومی شاعر جناب علامہ محمد اقبال دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ علامہ اقبال ایئرپورٹ لوکل تے بین الاقوامی دونے سفر دے لئی استعمال کيتا جاندا اے، اُتے اس تو‏ں پرانا ہوائی اڈا حج و عمرے کرنے والےآں دے لئی مختص کيتا گیا اے جتھ‏ے تو‏ں ہر سال ہزاراں افراد حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی سعودی عرب دا سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔
والٹن ہوائی اڈا
والٹن ہوائی اڈا ماڈل ٹاؤن وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈا لاہور، پنجاب، پاکستان تو‏ں 10 کلومیٹر (6 میل) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈا ہوابازی دے لئی استعمال ہُندا اے تے کئی فلائینگ کلباں دے زیر استعمال ا‏‏ے۔
لہور وچ فضائی کمپنیاں دے دفاتر
thumb|پی آئی اے ہیڈ آفس، لاہور
اسلامی مراکز
thumb|بین الاقوامی میلاد کانفرنس، مینار پاکستان لاہور لہور د‏‏ی مسجداں، مزارات، مدرس‏ے و اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ابتداسنو‏ں ہی لہور علم تے عمل دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال ہی وڈے وڈے علماء تے مشایخ نے لہور وچ تبلیغ دین دے لئی سفر کیتے۔ سید اسسرور بخاری، مثلاً سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دا مزار دات‏ا دربار بہت مشہور ا‏‏ے۔
اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں و یونیورسٹیاں وی موجود نيں مثلاً:
مشہور تعلیمی ادارے
thumb|[[یونیورسٹی پنجاب|200x200px]] thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی|200x200px]] thumb|267x267px|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] thumb|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی|200x200px]]
لہور نو‏‏ں کالجاں دا شہر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل لہور دے اہ‏م تعلیمی ادارےآں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔
لہور دے دروازے
thumb|شاہی گزر گاہ، [[اندرون لاہور]] اندرون لاہور نو‏‏ں پرانا لہور وی کہیا جاندا اے برصغیر وچ مغلیہ دور حکومت دے دوران وچ دشمن دے حملےآں تو‏ں بچاؤ تے شہر لہور د‏‏ی حفاظت دے لئی اس دے اردگرد دیوار تعمیر کر دتی گئی سی۔ اس دیوار وچ 13 دروازے بنائے گئے۔ بسا اوقات موری دروازہ نو‏‏ں دروازہ تسلیم نئيں کيتا جاندا تے کہیا جاندا اے کہ لہور دے دراصل 12 دروازے ني‏‏‏‏ں۔
موسم، ارضیات
ایتھے سال چ دو وڈے موسم ھندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تکر چلدا اے۔ ایتھے مئ، جون تے جلائ چ رج کے گرمی پیندی ای تے اے پورے سال دے گرم معینے ھوندے نیں۔ گرمی چ درجھ حرارت 40۔50 درجے تکر جدکہ سردی چ اے 0۔1 درجے تکر آپڑ جاندا اے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی اے۔
انتظامی ڈھانچہ
انتظامی نقطہ نظر توں لہور نوں (11) حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہناں حصیاں نوں ٹاؤن آکھیا جاندا اے۔ جیہڑے تہلے دتے گئے نیں۔ ہر ٹاؤن وچ یونین کونسلاں ہندیاں نیں۔
آسے پاسے دے گوانڈھی تھاں
اندرون لہور
”اندرون لہور” لہور دا پرانا حصہ اے جیدے آلے دوالے کند کیتی ہوئ اے۔ اے لہور دا تریخی حصہ اے تے سرکار اینوں سانبھن آستے ورلڈ بنک نال رَل کے کم کر رئ اے۔ ایدا مقصد اندرون لہور دی تریخی، معاشی تے جغرافیائ اہمیت نوں قائم رکہنا اے۔ تے نالے ایدی ترقی نوں ودھانا اے۔
معیشت
لہور شہردی معیشت ایس توں وی مضبوط سمجھی جا سکدی اے کہ اے پاکستان دے سب توں بوہتی ابادی آلے صوبے دا وڈا شہر تے راجکعر اے۔ ایس توں وکھ لہور دا زمینی ڈھانچہ ، ایدا پنجاب توں لے کے سرحد تکر دوجے شھراں تے علاقیاں نال رابطے آسطے سڑکاں تے راہواں وی مضبوط بنائیاں گئیاں نیں۔ ایدے نال نال انڈیا نوں جان آلی ریلوے لین تے صوبے دا سب توں وڈا ھوائ اڈا وی ایتھے ای ھیگا اے۔ لہور دا ملکی معیشت اچ حصہ 13.2 فیصد دے نیڑے نیڑے ہیگا اے۔ پورے پنجاب دی معیشت 115 بلین ڈالر دے برابر اے۔ لہور دی کل پیداوار اک اندازے دے مطابق 2025 اچ 102 بلین ڈالر ہو جائے گی۔ تے ایدی وادے دی شرح 5.6 فیصد سالانہ اے جد کہ کراچی دی شرح 5.5 فیصد سلانہ اے۔ لہور دی معیشت دا مرکز لہور سٹاک ایکسچینج(LSE) اے، جیہڑی کراچی توں بعد پاکستان دی دوجی وڈی سٹاک ایکسچینج اے۔ لہور اچ پاکستان دے کئی سرکاری ادارےآں تے کارپوریشناں دے دفتر ہے نیں۔ ایناں چ واپڈا، تے واسا شامل نیں۔ لہور اچ کھان پین دا کاروبار دن تے رات چلدا ریندا اے۔
لہور پاکستان دا دوجا وڈا مالیاتی اڈا ہیگااے تے ایتھے کوٹ لکھپت دے علاوہ کئی صنعتی علاقے ہیگے نیں جناں چ رائیونڈ دے نیڑے سندر انڈسٹریل اسٹیٹ دے ناں توں  اک علاقہ ہیگا اے۔ لہور اچ نیڑے نیڑے 9000 صنعتاں موجود نیں تے پچھلے کئی وریاں توں لہور اچ شیواں بنان دے نال نال خدمات دی صنعت وی سروع ہوئی اے۔ لہور دے کامے آں دی 42 فیصد گنتی مالیات، بنک، رئیل اسٹیٹ، سماجی، رہتل تے خدمات دے کم لگی ہوئی اے۔ پاکستان دی سب توں وڈی کمپیوٹر سافٹ ویئر ہارڈویئر تے کمپیوٹر بنان دی صنعت ایس شہر اچ موجود اے۔ ارفع سافٹ ویئر ٹکنالوجی پارک وی لہور اچ ہیگااے جیہڑا ملک دا سب توں ودھیا آئی ٹی دی تھاں اے۔ لہور ایکسپو سینٹر لہور دی تریخ دا سب توں وڈا پراجیکٹ اے جیہڑا 22 مئی 2010 نوں شروع کیتا گیا۔ اے لہور اچ ہون آلی ہر طرح دی نمائشاں تے وکھالے آں لئی سب تون مشعور تے چنگی تھاں اے۔ ایدے چ کئی ہال تے کانفرنس کمرے ہیگے نیں۔ لوکاں دی وڈی گنتی ایتھے پھرن ٹرن تے ویکھن آندی اے۔
لیک سٹی لہور دا اک مشعور رہاشی علاقہ تے سوسائٹی اےجتھے امیر لوکاں لئی نویں سٹیل دے کعر، بنگلے، کوٹھیاں، پارک، جھیلاں، گالف گرونڈ تے ہور شیواں نی۔
رہتل
لہور پاکستان دادل تے اہم ثقافتی ورثہ اے۔ ایدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب اے کیونکہ ایتھے ھندو ،سکھ، مغل تے انگریزاں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ اے ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ کراچی دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے چگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔
لہوری اپنے ون سونے کھانے تے کھان پین دے شوق دی وجہ توں پورے جگ چ مشعور نیں۔ ایتھے ون سونے دیسی ولایتی ہوٹل تے کھانے لبدے نیں۔
تعلیم
لہور نوں پاکستان دا تلیمی راجکعر وی آکھیا جاندا اے۔ کیونکہ ایتھے پاکستان دے کسی وی شہر توں بوہتے سکول، کالج، یونیورسٹیاں تے ہور تلیمی ادارے نیں۔ پاکستان تے جگ دے دیساں چوں نکے وڈے ایتھے پڑھائ کرن آندے نیں تے ایتھوں دے ادارے وی اپنے پڑھاکو دوجے دیساں چ پڑھن لئ کلدے نیں۔ پاکستان دی سرکار لہور نوں تلیم دی مد چ بوہتے فنڈ دیندی اے ایس کر کے لہور نوں جگ دا اک وڈا تلیمی مرکز بنایا جا سکے۔ لہور ملک چ سب توں بوہتے ڈاکٹر، انجینئرِ، پروفیسر تے سائنس تے ٹکنالوجی دے ماہر فراہم کرن آلا شہر اے۔ اےتھوں جگ دے ہر شعبے تے علم بارے تلیم حاصل کیتی جاندی اے۔ اج کل لہور دی تلیمی گنتی دا شمار 64% ھیگا اے تے اینوں ودھان لئ بوہتے پراجیکٹ پنجاب تے پاکستان سرکار رل کے شروع کیتے نیں۔ لہور چ جگ دے منے پرمنے تے بین الاقوامی معیار دے تلیمی ادارے ھیگے نیں جتھوں دے پڑھاکو جگ چ چنگیاں تھاواں تے کم نوں لگے ھوئے نیں۔ لہور دے وڈے تے منے ھوئے تلیمی اداریاں چوں گورنمنٹ کالج لہور (1864ء) پنجاب یونیورسٹی (1882ء) انجینیئرنگ یونیورسٹی (1921ء) تے فارمین کرسچن کالج (1865ء) سب توں مشہور نیں۔ ایتھوں دے پڑھاکو اج پاکستان تے پاکستان توں باہر وکھو وکھ کماں چ لگے ھوئے نیں۔ دی نیشنل کالج آف آرٹس پاکستان دا بھت پرانا تے مشہور آرٹ (کلا) دا کالج اے۔ ایتھے جگ دے ہر قسم دے آرٹ دی پڑھائ ھندی اے۔
یونیورسٹی آف لہور اک نواں غیر سرکاری تلیمی ادارہ اے۔ ایس ادارے وچ انجنیئرنگ, ٹکنالوجی، سینس، بزنس، تے بائیو ٹکنالوجی دے تلیم دتی جاندی اے۔
آن جان
لہور پاکستان داایسا شہر اے جتھے آن جان دے لحاظ توں سب توں زیادہ سہولتاں نیں تے دن رات چوی کعنٹے ٹرانسپورٹ دی سہولت وی موجود رہندی اے۔ ایس وچ پبلک بس، ٹیکسی، رکشہ شامل نیں۔ 75 فیصد ابادی کول اپنی سواری وی ہیگی اے۔ شہر دیاں سب وڈیاں سڑکاں چنیگیاں پکیاں تے کھُلیاں ڈُلیاں بنیاں ہوئیاں نیں تا کہ بوہتی ابادی دی ضرورت نوں پورا کر سکن۔ لہور ٹرانسپورٹ کمپنی 1984 چ بنی تا کہ لہور چ ٹریفک دی ضرورتاں نوں پورا کرن دے نال نال عام بس سروس نوں وی بہتر کیتا جاسکے۔ دسمبر 2009 اچ LTC نوں لہور دی ٹرانسپورٹ تے آن جان لئی کماں دی زمہ داری دتی گئی۔ اے کمپنی لہور اچ 150 روٹاں تے ٹیوٹا ہائی ایس وین دی سروس وی چلاندی اے۔ لہور چ میٹرو بس سروس 10 فروری 2013 نوں شروع کیتی گئی۔ پہلے مرحلے وچ اے گجومتہ توں شاہدرہ تکر 27 کلومیٹر روٹ تے لہوریاں نوں سفر دی سہولت دیندی اے۔
سڑکاں لہور دی مشہور تریخی جی ٹی روڈ دے علاوہ پاکستان دے سب وڈے شہراں نوں رلاندی موٹروے سڑک وی ایتھوں تردی اے۔ایہناں وچ لہور، اسلام آباد، ملتان، فیصل آباد، پشاور تے راولپنڈی شامل نیں۔ ہن ایس موٹروے دا وادھا کر کے اینوں سیالکوٹ تے کراچی نال جوڑن دے مرحلے تے کم ہو رئیا اے۔ سرکار نے ٹریفک دی سہولت لئی کئی زمین دے تھلوں رستے بنائے نیں تے کئی تھانواں تے پل وی بنائے نیں۔ سرکاری سطح تے سڑکاں دی مرمت تے تمیر لئی ہر ویلے کم ہوندا ریندا اے۔  گلبرگ تے لہور کینٹ نوں جوڑن آلے چوک تے اک پل تے زیر زمین رستہ بنان دا کم ہو ریئا اے جس دی وجہ توں شہر وچ ٹریفک دے کئی مسئلے حل ہون گے۔
میٹروبس
لہور دی میٹرو بس سروس اپنی طرز دی پہلی سروس اے جیہڑی لہور چ وڈی ابادی نوں آن جان دی سہولت لئی بنائی گئی اے۔ اک ہور ٹرین منصوبے اورنج لائن تے وی کم شروع اے جیدا روٹ 27 کلومیٹر لما اے ۔ لوکل بساں
لہور چ کئی بس کمپنی آں کم کردیاں نیں۔ایناں چ پریمیر بس سروس، سمی ڈیوو، فرسٹ بس تے LTC دی بس سروس وغیرہ شامل نیں۔
ریلوے سٹیشن