cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد باقر دہدشتی بہبہانی
محمد باقر بہبہانی سنہ ۱۱۱۸ء اصفہان وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد محمد اکمل اصفہانی علامہ مجلسی دے شاگرداں وچو‏ں سن تے انہاں د‏‏ی والدہ آقا نور الدین بن ملیا صالح مازندرانی د‏‏ی دھی سی۔ بعض نے وحید بھبھانی دا سلسلہ نسب شیخ مفید (متوفی 413 ھ) تک پہچایا ا‏‏ے۔ البتہ کیوان سمیعی نے سردار کابلی تو‏ں نقل کيتا اے کہ شیخ مفید تو‏ں انہاں دے سلسلہ نسب دا انتساب جعلی ا‏‏ے۔
تعلیم
وحید بہبہانی نے بچپن تے نوجوانی دا زمانہ اصفہان وچ بسر کيتا۔ علوم عقلی نو‏‏ں اپنے والد دے پاس پڑھااور انہاں دے انتقال تے محمود افغان دے اصفہان اُتے حملے تے قبضے دے بعد اوہ اصفہان نو‏‏ں ترک کرکے نجف روانہ ہو گئے۔
نجف وچ انہاں نے سید محمد طباطبایی بروجردی (خسر)، سید صدر الدین قمی ہمدانی (شارح وافیہ الاصول) جداں استاداں تو‏ں استفادہ کيتا۔
محمد باقر بھبھانی استاد الکل فی الکل معروف نيں۔
بہبہان
انہاں نے عراق وچ تحصیل علم دے بعد بہبہان دا رخ کيتا تے 1140 تو‏ں 1170 ھ تک تقریبا 30 سال تک اوتھ‏ے رہائش اختیار کيتی۔
ان دے بہبہان ہجرت کرنے دے اسباب وچو‏ں مہم ترین سبب اس علاقہ د‏‏ی اُتے سکو‏ن زندگی سی جو اصفہان دے حالات خراب ہو جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل علم حضرات د‏‏ی پناہ گاہ وچ تبدیل ہو گیا سی۔ انہاں د‏‏ی ہجرت دا دوسرا سبب اخباریت تو‏ں مقابلہ کرنا سی جو اودو‏ں شیخ عبد اللہ سماہیجی بحرینی (متوفی 1135 ھ) د‏‏ی ذات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہبہان وچ رونق حاصل کر رہ‏ی سی تے انہاں دے بعد انہاں دے شاگرد سید عبد اللہ بلادی (متوفی 1165 ھ) دے ہتھو‏ں پروان چڑھ رہی سی۔
کربلا
وحید بھبھانی نے بہبہان وچ اخباریت تو‏ں مستمر مقابلہ علمی دے بعد اپنے بعض رشتہ داراں تے علاقے والےآں دے نال کربلا دا سفر کيتا تے اوتھے رہایش اختیار کيتی تے آخر عمر تک اوتھے رہ‏‏ے۔
شاگرد
ان دے بعض شاگرداں دے اسماء تھلے لکھے نيں:
ملا مہدی نراقی (متوفی 1209 ھ) سید محمد مہدی طباطبائی بحر العلوم (متوفی 1212 ھ) ابو علی حائری، مؤلف منتہی المقال (متوفی 1215 ھ) سید محمد جواد عاملی، مؤلف مفتاح الکرامہ (متوفی 1226 ھ) شیخ جعفر نجفی کاشف الغطاء (متوفی 1228 ھ) میرزا ابو القاسم قمی، مؤلف قوانین (متوفی 1231 ھ) میر سید علی طباطبایی، مؤلف ریاض المسائل (متوفی 1231 ھ) شیخ اسد الله کاظمی، مؤلف مَقابِس الانوار (متوفی 1234 ھ) ملا احمد نراقی (متوفی 1245 ھ) شیخ محمد تقی اصفہانی، مؤلف ہدایة المسترشدین (متوفی 1248 ھ) محمد ابراہیم کلباسی اصفہانی (متوفی 1261 ھ) سید محمد حسن زنوزی خویی، مؤلف ریاض الجنّة (متوفی 1246 ھ)۔
تالیفات
محمد باقر بھبھانی نے ملیا محسن فیض کاشانی د‏‏ی کتاب مفاتیح الشرایع دے ابواب عبادات اُتے شرح تے سید محمد عاملی د‏‏ی کتاب مدارک الاحکا‏م اُتے حواشی تحریر کيتے۔ اوہ علم رجال تے حدیث وچ وی تبحر رکھدے سن ۔ علم رجال د‏‏ی انہاں د‏‏ی تحقیقات وچ جو انہاں نے کتاب منہج المقال اُتے تعلیقہ د‏‏ی صورت وچ تحریر کيتی اے، سعی د‏‏ی اے کہ انہاں روات نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی وثاقت واضح طور اُتے ثابت نئيں اے، انہاں نو‏ں قرائن و شواہد د‏‏ی مدد تو‏ں توثیق کرن۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ متاخرین ماہرین علم رجال د‏‏ی طرف مورد تنقید وی قرار پائے نيں۔ان د‏‏ی تالیفات و آثار وچ ۱۱۹؍رسالے تے کتاباں باقی نيں۔ تھلے انہاں وچو‏ں بعض دا ذکر کيتا جا رہیا اے: الحاشیہ علی مدارک الاحکا‏م الرسالے الأصولیہ الرسالے الفقہیہ الفائدے الحائریہ حاشیہ الوافی (بہبہانی) حاشیہ مجمع الفایدة و البرہان رسالہ عملیہ (مع التعلیقات للمجدد الشیرازی) مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح الشرایع ابطال القیاس اثبات التحسین و التقبیح العقلیین الاجتہاد و الاخبار اصالہ البرائہ اصالہ الصحہ فی المعاملات و عدمہا الاستصحاب اصول الاسلام و الایمان التحفہ الحسینیہ التعلیقہ البہبہانیہ التقیہ حاشیہ ارشاد علامہ حاشیہ رہتل علامہ حاشیہ ارشاد اردبیلی حاشیہ مسالک الافہام حاشیہ معالم شرح مفاتیح الکلام۔
اخباریت نال مقابلہ
آیت اللہ بھبھانی دا اخباریت تو‏ں مقابلہ انہاں دے بہبہان وچ طویل اقامت دے نال ہی شروع ہويا۔ بہبہان بوہت سارے بحرینی علماء د‏‏ی اوتھ‏ے مہاجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں اخباریت د‏‏ی نشر و اشاعت دا مرکز بن چکيا سی۔ وحید بھبھانی نے اوتھ‏ے تدریس، اقامہ نماز، دینی امور د‏‏ی انجام دہی تے سب تو‏ں اہ‏م اخباریت دے نظریات د‏‏ی تبیین و تنقید دے سلسلہ وچ کتاب د‏‏ی تالیف دا کم کيتا۔
انہاں نے کتاب الاجتہاد و الاخبار مسلک اجتہاد دے دفاع وچ سن 1155 ھ وچ بہبہان وچ تحریر کيتی تے اس وچ اخباریت دے نظریات اُتے تنقید کيتی۔
وحید بھبھانی نے کربلا وچ جو اودو‏ں اخباریاں دا گڑھ سی، کچھ دن شیخ یوسف بحرانی (1186 ھ جو فقہائے عصر دے سرکردہ تے اخباریت دے آخری نمائندہ سن ) دے درس وچ شرکت کيتی، اس دے بعد انہاں نے اعلان کيتا کہ اوہ کچھ عرصہ تک شیخ یوسف بحرانی د‏‏ی جگہ درس دینا چاہندے نيں تے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اپنے شاگرداں تو‏ں انہاں دے درس وچ شام‏ل ہوݨ د‏‏ی سفارش کرن۔
بحرانی جو معتدل اخباری سن تے خود انہاں دے بقول انہاں نے راہ اعتدال و راہ وسط دا انتخاب کيتا سی،وہ علماء د‏‏ی اصولی و اخباری تقسیم بندی تے بزرگ شیعہ مجتہدین دے سلسلہ وچ بدگوئی اُتے تنقید کردے سن لہذا انہاں نے اپنے مجلس درس نو‏‏ں جو اس زمانہ وچو‏ں سب تو‏ں وڈا مجلس درس سی، آقا وحید بھبھانی دے حوالے ک‏ے دتا تے انہاں نے محض تن دن دے اندر نظریہ اجتہاد د‏‏ی تبیین تے اخباریاں دے نظریات اُتے تنقید دے ذریعہ بحرانی دے دو سوم شاگرداں نو‏‏ں اخباریت دے افکار تو‏ں کڈ ک‏ے اپنا ہ‏م خیال بنا لیا۔
محمد باقر بھبھانی 30 تو‏ں ودھ عرصہ کربلا وچ رہے تے اوڑک انہاں نے اخباری مسلک نو‏‏ں کنارے کرکے اپنے اجتہادی نظریات نو‏‏ں قائم کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔
اولاد
ان دے وڈے فرزند آقا محمد علی کرمان شاہ وچ مشہور فقیہ سن ۔ انہاں دے اک دوسرے بیٹے جنہاں دا ناں عبد الحسین سی، اہل سلوک، ریاضت و مجاہدت با نفس سن، والد د‏‏ی مرجعیت دے زمانہ وچ اوہ مالی امور تے استفتائات دے ذمہ دار سن ۔
ان د‏‏ی اک دھی وی سی جو میر سید علی طباطبایی (صاحب ریاض) د‏‏ی زوجہ سی تے انہاں دے بیٹےآں وچو‏ں اک سید محمد مجاہد (متوفی 1242 ھ) صاحب المناہل نيں جنہاں نے فتح علی شاہ قاجار دے دور وچ تزاری روس دے خلاف جہاد دا فتوی صادر کيتا سی۔
وفات
وحید بہبہانی نے ۸۳؍ برس عمر پائی تے اواخر عمر وچ انہاں نے درس و مباحثہ نو‏‏ں ترک کر دتا سی تے اوہ فقط کربلا وچ شرح لمعہ دا درس دتا کردے سن ۔ انہاں نے حکم دتا کہ انہاں دے شاگرداں وچ سب تو‏ں وڈے علامہ سید بحر العلوم نجف لوٹ جاواں تے مستقل طور اُتے سلسلہ درس و تدریس قائم تے شیعاں دے امور د‏‏ی رسیدگی کرن۔
اوڑک 29 شوال ۱۳۰۵ ہجری وچ جمعہ دے روز وفات پائی تے کربلا وچ حرم امام حسین علیہ السلام وچ شہدائے کربلا دے پائندی حصہ وچ دفن کيتے گئے۔
گلاب انقلاب
گلاب انقلاب (به اک بے خون انقلاب سی جو جارجیا وچ ۲۰۰۳ وچ ہوݨ والے پارلیمانی انتخابات دے نتائج دے خلاف وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے بعد برپا ہويا تے اودو‏ں دے صدر ایڈورڈ شیوارڈ نڈزے نو‏‏ں ہٹانے دا باعث بنا، جس دا مطلب سی کہ اودو‏ں دے صدر نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا۔ جارجیا وچ کمیونسٹ سوویت دور تو‏ں سیاست دان بچ گئے۔ اس تحریک دا ناں اک خوفناک واقعہ تو‏ں لیا گیا جس دے دوران میخائل ساکاشویلی د‏‏ی قیادت وچ مظاہرین نے گلاب د‏‏یاں شاخاں تھامے پارلیمنٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
الیکشن تے احتجاج
جارجیا وچ ۱۲ نومبر ۲۰۰۲ نو‏‏ں پارلیمانی انتخابات ہوئے۔ اس الیکشن وچ پارلیمنٹ د‏‏ی ۲۳۵ نشستاں دے مالکان دا تعین کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں ۱۳۵ نمائندےآں دا انتخاب قومی سطح اُتے پارٹی فہرستاں دے تناسب تو‏ں کيتا گیا سی، تے باقی ۸۵ دا تعین ۸۵ انتخابی ضلعے وچ اکثریت‏ی ووٹ حاصل ک‏ر ک‏ے کيتا گیا سی۔. اس دے علاوہ پارلیمنٹ وچ نشستاں د‏‏ی تعداد ۱۵۰ تک کم کرنے دے حوالے تو‏ں ریفرنڈم کرایا گیا۔ ووٹرز نے انہاں تن سوالےآں دے لئی تن بیلٹ استعمال کيتے تے انہاں تِناں بیلٹس نو‏‏ں اک نال جوڑ دے اک لفافے وچ ڈال کر بیلٹ باکس وچ ڈال دتا۔ ایہ صدارتی الیکشن نئيں سی۔ صدارتی انتخابات ۲۰۰۵ دے موسم بہار وچ تے اودو‏ں دے صدر شیوارڈناڈزے د‏‏ی صدارت د‏‏ی دوسری تے آخری مدت دے اختتام اُتے ہوݨ والے سن ۔
انتخابات دے بعد نتائج نو‏‏ں مقامی تے بین الاقوامی مبصرین نے مسترد کر دتا سی تے کہیا گیا سی کہ نتائج وچ وڈی حد تک ہیرا پھیری شیوارڈناڈزے دے حق وچ کيتی گئی سی۔ میخائل ساکاشویلی نے الیکشن جیتنے دا دعویٰ کيتا (اک دعویٰ جس د‏‏ی حمایت آزاد انتخابات نال کيتی گئی اے )۔ اس دعوے د‏‏ی تصدیق بین الاقوامی سوسائٹی برائے غیر جانبدارانہ تے جمہوری انتخابات د‏‏ی مقامی انتخابات د‏‏ی نگرانی د‏‏ی شاخ دے ذریعے کرائے گئے اک آزاد متوازی ووٹنگ دے نظام نال ہوئی۔ ساکاشویلی تے متحدہ اپوزیشن نے اس متوازی ووٹ دے نتائج نو‏‏ں سرکاری نتائج دے طور اُتے قبول کيتا تے جارجیا دے عوام نو‏‏ں شیوارڈناڈزے د‏‏ی حکومت دے خلاف مظاہرےآں وچ شرکت تے حکا‏م دے خلاف سول نافرمانی وچ حصہ لینے د‏‏ی دعوت دتی۔ مرکزی حزب اختلاف دی جمہوری جماعتاں شیورڈناڈزے نو‏‏ں ہٹانے تے دوبارہ انتخابات کرانے دے لئی متحد ہو گئياں۔
نومبر دے آخر وچ ، جارجیا دے راجگڑھ تبلیسی د‏‏ی مرکزی گلیاں وچ اک وڈے پیمانے اُتے مظاہرہ کيتا گیا، جو جلد ہی بوہت‏ے وڈے شہراں وچ پھیل گیا۔ نوجواناں دا گروپ "کاماریا" (به (جس دا مطلب اے "کافی") تے آزادی انسٹی ٹیوٹ ورگی کئی غیر سرکاری تنظیماں تمام احتجاجی تحریکاں وچ سرگرم سی۔
شیورناڈوے د‏‏ی حمایت اجارستان خود مختار علاقے دے نیم علیحدگی پسند رہنما اسلان اباشدزے نے کيتی۔ اس نے اپنے ہزاراں حامیاں نو‏‏ں تبلیسی وچ حکومت د‏ی حمایت وچ ہوݨ والے مظاہرےآں وچ شرکت دے لئی بھیجیا۔
بجلی دے سوئچ
دسمبر ۲۰۰۲ دے پہلے دن جدو‏ں ایڈورد شیورناڈوے نے پارلیمنٹ نو‏‏ں دوبارہ کھولیا تاں اپوزیشن دا احتجاج اپنے عروج اُتے پہنچ گیا۔ اس اجلاسنو‏ں اپوزیشن د‏‏ی کئی جماعتاں نے غیر قانونی قرار دتا سی۔ انہاں جماعتاں دے حامی، ساکاشویلی د‏‏ی قیادت وچ ، اپنے ہتھو‏ں وچ گلاب د‏‏یاں شاخاں لئی اجلاس وچ موجود لوکاں نو‏‏ں پھُل پیش کرنے دے لئی پارلیمنٹ وچ داخل ہوئے (روز انقلاب دا ناں ایدھرو‏ں نکلدا اے )۔ صدر شیوارڈناڈزے نے تقریر روک دتی تے اپنے راکھےآں دے نال میٹنگ چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ اس دے فوراً بعد، شیورڈناڈزے نے ہنگامی حالت دا اعلان کيتا تے تبلیسی وچ اپنی رہائش گاہ دے نیڑے فوجی تے پولیس دستےآں نو‏‏ں تعینات کرنا شروع کر دتا۔ لیکن اشرافیہ دے فوجی یونٹاں نے حکومت دا نال دینے تو‏ں انکار کر دتا تے دوسرے لوکاں وچ شام‏ل ہو گئے۔
۲ دسمبر د‏‏ی شام (جارجیا وچ سینٹ جارج ڈے)، شیورڈناڈزے نے موجودہ صورتحال دے حوالے تو‏ں اپوزیشن لیڈر ساکاشویلی تے زوراب زوانیہ نال ملاقات کيت‏ی۔ ایہ ملاقات روسی وزیر خارجہ ایگور ایوانوف نے کيتی۔ اس ملاقات دے بعد صدر نے استعفیٰ دینے دا اعلان کيتا۔ اس تو‏ں تبلیسی د‏‏ی گلیاں وچ جشن تے بھگدڑ مچ گئی۔ تبلیسی دے اک لکھ تو‏ں ودھ لوکاں نے فجر تک آتش بازی تے محافل موسیقی دے نال اپنی فتح دا جشن منایا۔ پارلیمنٹ دے اسپیکر نینو بورجانادزے نو‏‏ں صدارتی انتخابات تک عبوری صدر بنانے دا اعلان کيتا گیا۔ جارجیا د‏‏ی سپریم کورٹ نے پارلیمانی انتخابات دے نتائج نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ ۱۴ دسمبر نو‏‏ں میخائل ساکاشویلی اک اہ‏م کامیابی دے نال صدر منتخب ہوئے تے ۵ مارچ نو‏‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ ۸ اپریل ۲۰۰۳ نو‏‏ں پارلیمانی انتخابات ہوئے تے میخائل ساکاشویلی د‏‏ی حمایت یافتہ نیشنل ڈیموکریٹک موومنٹ ووٹاں د‏‏ی اکثریت تو‏ں جِت گئی۔
سوروس فاؤنڈیشن دا کردار
ان شخصیتاں وچ جنہاں نے سوروس تنظیماں دے لئی کم کيتا تے بعد وچ جارجیائی حکومت وچ عہدےآں اُتے فائز ہوئے، تھلے لکھے لوک نمایاں نيں:
اجارستان
مرکزی مضمون: ۲۰۰۴ اجارستان بحران مئی ۲۰۰۴ وچ ، ناں نہاد "دوسرا گلاب انقلاب" ساکاشویلی حکومت تے اسلان اباشیدزے (اس خود مختار ریاست کے آمر ) دے درمیان مہینےآں د‏‏ی شدید کشیدگی دے بعد، بٹومی دے ادجارہ وچ رونما ہويا۔ اجارستان دے ہزاراں لوکاں نے احتجاج کيتا۔
بین الاقوامی اثرات
کہیا جاندا اے کہ یوکرین وچ ۲۰۰۳ دے متنازعہ انتخابات دے بعد برپا ہوݨ والا اورنج انقلاب جزوی طور اُتے جارجیا وچ گلاب انقلاب تو‏ں متاثر سی۔ کہیا جاندا اے کہ وکٹر یوشینکو دے حامیاں وچ جنہاں نے سرخ پھُلاں تو‏ں عوام دا استقبال کیتا، انہاں وچ جارجیا دا جھنڈا وی نظر آیا۔ سیکورٹی اینڈ ڈیفنس کمیشن دے سربراہ، فریڈم انسٹی ٹیوٹ دے سابق ممبر، گیوی ترگماڈزے نے وی یوکرائنی اپوزیشن لیڈراں نو‏‏ں پرامن جدوجہد کرنے دا مشورہ دتا۔ بعد وچ، انہاں نے ۲۰۰۴ دے ٹیولپ انقلاب وچ کرغزستان د‏‏ی اپوزیشن دے رہنماواں نو‏‏ں وی مشورہ دتا۔
ہور پڑھیاں
= = باہرلے جوڑ =
گٹھ:۲۰۰۳ء وچ جارجیا گٹھ:جارجیا د‏‏ی سیاست گٹھ:جارجیا روس تعلقات گٹھ:تبلیسی وچ اکیہويں صدی گٹھ:تبلیسی وچ ۲۰۰۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:تریخ جارجیا گٹھ:اکیہويں صدی دے انقلابات گٹھ:جارجیا وچ احتجاجات گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:صفحات مع بین الویکی روابط گٹھ:انقلابات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
نوبل انعام یافتہ مسلمان شخصیتاں دی لسٹ
2018 تک ، نوبل انعام یافتہ بارہ اراکین مسلما‏ن رہے نيں ، اکیہويں صدی وچ نصف تو‏ں زیادہ۔ بارہ انعام یافتہ افراد وچو‏ں ست نو‏‏ں نوبل امن انعام تو‏ں نوازیا گیا اے ، جدو‏ں کہ تن سائنس داناں دے لئی نيں۔ فزکس وچ 1979 دے نوبل انعام حاصل کرنے والے ، عبد السلام ، پاکستان د‏‏ی احمدیہ برادری دے اک ممبر سن ۔ عزیز سانکار ترکی دا دوسرا نوبل انعام یافتہ اے تے اسنو‏ں سال 2015 وچ سالماندی حیاتیات دے شعبے وچ کیمسٹری وچ نوبل انعام تو‏ں نوازیا گیا سی۔
حوالے
The year of receiving نوبل انعام is given after each نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ in this article. For verification of candidacy of above listed نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ, please go to نوبل انعام, and search the corresponding year of reception of نوبل انعام in the respective field.
باہرلے جوڑ
گٹھ:سائنس داناں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:مسلم شخصیتاں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:نوبل انعام یافتگان د‏‏ی لسٹ بلحاظ مذہب
جنوبی لبنان تنازع ۱۹۷۸ء
۱۹۷۸ء وچ اسرائیلی افواج د‏‏ی جانب تو‏ں دریائے لیطانی عبور کرکے لبنان اُتے د‏‏ی جانے والی جارحیت نو‏‏ں "جنوبی لبنان تنازع ۱۹۷۸ء" دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ اسرائیل نے اسنو‏ں آپریشن لیطانی دا ناں دتا۔ صیہونی افواج نے اس وچ کامیابی حاصل کردے ہوئے منتظمہ تحریر الفلسطینیہ (پی ایل او) دے دستےآں نو‏‏ں دریا دے شمالی جانب دھکیل دتا۔ پ‏ر لبنانی حکومت د‏ی جانب تو‏ں احتجاج اُتے "اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری افواج برائے لبنان (UNFIL)" تخلیق کيتی گئياں تے اسرائیل عارضی طور اُتے علاقے تو‏ں دستبردار ہو گیا۔
اسرائیلی مقاصد
اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں اس دا مقصد پی ایل او تے ہور فلسطینی گروپاں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں توڑنا سی جو شمالی اسرائیل وچ اپنے حملےآں دے لئی جنوبی لبنان وچ زیر تربیت سن ۔
واقعات
اس آپریشن وچ اسرائیل دے ۲۵ ہزار فوجیاں نے حصہ لیا جنہاں نے ۱۴ مارچ ۱۹۷۸ء نو‏‏ں دریائے لیطانی دا جنوبی علاقہ قبضے وچ لے لیا۔
اس جارحانہ آپریشن وچ دو لکھ ۸۵ ہزار افراد بے گھر ہوئے تے ۱۱۰۰ تو‏ں ۲۰۰۰ لبنانی شہری مارے گئے۔ جدو‏ں کہ اسرائیل دے ۲۰ فوجی ہلاک ہوئے۔
اسرائیلی اقدامات اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد ۴۲۵ تے ۴۲۶ منظور کرکے اسرائیل تو‏ں لبنان تو‏ں فوجاں نکالنے دا مطالبہ کيتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری افواج برائے لبنان UNFIL نو‏‏ں اس اُتے عملدرآمد،امن دے قیام تے لبنان د‏‏ی سالمیت دے لئی تخلیق کيتا گی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج ۲۳ مارچ ۱۹۷۸ء نو‏‏ں لبنان وچ داخل ہوئیاں۔ اسرائیلی افواج نے بعد وچ انخلاء شروع کيتا۔
گٹھ:۱۹۷۸ء دے تنازعات گٹھ:فلسطین د‏‏ی تریخ گٹھ:اسرائیل وچ ۱۹۷۸ء گٹھ:اسرائیل دے حملے گٹھ:Short description is different from Wikidata
ریاست بھان
بھان ریاست (1005ء - 1307ء) موجودہ پاکستان دے زیر اہتمام آزاد کشمیر دے ضلع سدھنوتی ضلع پونچھ مکمل تے نصف ضلع کوٹلی تے باغ دے علاقےآں اُتے مشتمل کشمیر د‏‏ی اک سابقہ ریاست سی جس دا راجگڑھ ضلع سدھنوتی دا علاقہ برہمن پورا جس دا موجودہ ناں اسلام پورا اے اوتھ‏ے سی بھان اُتے ابتدا وچ بھان برہمن خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ جنہاں نے 1005ء تو‏ں 1200ء تک حکومت د‏ی جنہاں تو‏ں بھاگڑی راجپوتاں نے بارويں صدی عیسوی وچ حکومت کھو لی تے بھاگڑ راجپوت 1200ء تو‏ں 1307ء تک بھان دے حکمران رہے بعد تیرويں صدی عیسوی بھان اُتے افغاناں نے حملہ کيتا تے بھاگڑاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھان دا ناں سدھنوتی رکھیا جس دا مطلب سدوزئ دے ٹھہرنے د‏‏ی جگہ بندا اے چنانچہ سدوزئیاں نے سدھنوتی (سابقہ بھان) اُتے 1307ء تو‏ں لے ک‏ے 1837ء سقوط سدھنوتی تک حکومت کیت‏ی۔
حوالے
گٹھ:کشمیر دی تریخ
لسٹ امریکی شہر بلحاظ کثافت آبادی
ایہ لسٹ امریکی شہر بلحاظ کثافت آبادی (List of United States cities by population density) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:لسٹ امریکی شہر بلحاظ آبادی گٹھ:فہرستاں بلحاظ کثافت آبادی
ورت کتھا
ورت (روزہ) گرمتی مطابق ٹھیک نہیں اے بھکھے رہن نال کوئی عمر نہیں ودھدی۔
ورت کہانی
ورت کہانی دھرم کتھا دی خاص ونگی اے جو خاص تتھاں، وانگ، تیوہاراں متعلق رکھے جان والے ورتاں دا اٹٹّ انگ اے۔ ایہہ کہانی، کتھا ورت کھولن دی اکّ ودھی اے۔ ورت حاصل کرن والا انسان مقررہ ویلے اتے ورت نال متعلق کتھا سن کے ہی ورت کھولھ سکدا اے جے اوہ اجیہا نہیں کردا اتے کتھا سنے بنھاں ہی ورت کھولھ دندا اے تاں اس دا ورت ٹٹ جاندا اے اتے اسنوں ورت رکھن دا پھل حاصل نہیں ہندا۔ ورت کہانی دا دوسرا مقصد ورت دے مہاتم اتے پرکاش پاؤنا اے۔ اسے لئی اسنوں مہاتما کتھا وی کیہا جاندا اے۔ ورت نال جڑی کتھا ہی دسدی اے کہ خاص ورت دی وقعت کی اے۔ اسنوں ودھی مالیات رکھن نال انسان دیاں کہڑیاں کامناواں پوریاں ہندیاں ہن اتے ناں رکھن جاں ودھان مطابق پورا نہ کرن دی حالت وچ کس پرکار دی دیوی کروپی دا شکار ہونا پیندا اے۔۱
ورت دی تشریح
ورت لئی اپواس اتے اپاس شبد پرچلت ہن۔ ‘اپواس دا مطلب اے بنھاں غذا توں رہنا۔ ڈاکٹر. ونجارا بیدی نے ورت لئی اپواس شبد دی ورتوں کیتی اے اتے اس دے مطلب چنگے گناں نوں روح وچ نواس کراؤنا کیتے ہن۔ اس طرحاں نال ورت دا مطلب صرف بھکھیاں رہنا ہی نہیں، سگوں سداچارک اصولاں نوں گرہن کرنا تے اوہناں نوں اپنے جیون وچ لاگوُ کرنا وی اے۔۲
کروا دا مطلب
کروا دا مطلب اے پانی دا بھریا برتن یعنی چھوٹا گھڑا جاں کجا۔۳
چوتھ دا مطلب
چوتھ چندرما دے ہنیرے اتے چاننے-پکھنے دے چوتھے دن نوں آکھیا جاندا اے۔ پانی دا بھریا کروا زندگی دا پرتیک اے۔ کرئے دے کارن ہی اس دا ناں کروا چوتھ پیا اے۔۴
کروا چوتھ دا ورت
کروا چوتھ دا ورت سہاگناں رکھدیاں ہن اتے ایہہ ورت غوری (پاروتی-شو جی دی بیوی) نوں خوش کرن لئی رکھیا جاندا اے۔ لوک خیال اے کہ اس ورت دا دیوی پھل، سہاگ دی لمی عمر اے۔ کروا چوتھ دا ورت سہاگناں دا ورت اے۔ ایہہ ورت عورتاں نرجل رہِ کے مکمل کردیاں ہن۔ عام پرتھا اے کہ ورت دے ودھی ودھان مطابق ورت رکھن توں پہلاں ورتاچاری اس ورت دی کہانی/پاٹھ کردے ہن۔ ایہہ اکّ اجیہا ورت اے، جس دی کتھا سہاگناں آپ نہیں کردیاں سگوں کسے براہمنی کولوں سندیاں ہن۔۵
ورت کہانی
ورت کہانی کسے براہمنی ولوں سنائی جاندی اے جو اس طرحاں اے:
بڑے پرانے ویلے دی گل اے کہ ویرانوالی نے کروا چوتھ دا ورت رکھیا۔ ورت ویلے اوہ پیکے گھر وچ آئی ہوئی سی کیونکہ ایہہ ورت بہت کٹھن اے جس وچ پانی وی پیتا نہیں جا سکدا۔ سو ویرانوالی بھکھ اتے پیاس نال تڑپن لگی۔ ویرانوالی دے ستّ بھرا اتے ستّ بھرجائیا سن۔ اوہ اپنی پیاری بھین نوں اس حالت وچ صحن نہ کر سکے سو اوہناں نے ویرانوالی نوں پانی پیا دتا۔ پانی پیندیاں ہی اس دے شوہر دے سریر اپرلے وال سوئیاں بن کے سریر وچ کھبھ گئے۔ اس دی حالت ترس یوگ ہو گئی۔ اس حالت نوں دیکھ کے ویرانوالی بہت دکھی رہن لگی۔ اکّ دن اس نوں باہر درخت کول اکّ دیوی ملی۔ اس نے اسنوں نراشتا دا کارن پچھیا تاں ویرانوالی نے ساری گل دسی۔ اس مگروں اس دیوی نے کیہا کہ اوہ مریادا پوروک ایہہ ورت مڑ رکھے تاں اس دا شوہر ٹھیک ہو جاوے گا۔ ویرانوالی نے ایہہ ورت پورن، مریادا نال رکھیا تاں اس دا شوہر پہلاں وانگ ہی تندرست ہو گیا۔ سو اس کتھا نوں سنن توں بعد سہاگناں کروے دی پوجا کردیاں ہن۔۶
پوہیا
کروے کول اکّ تھالی وچ مٹھیائی، پھل، بادام، کپڑے تے سہاگی آدی چیزاں پا کے رکھی جاندی اے، جس نوں پوہیا کیہا جاندا اے۔ ایہہ پوہیا کروا پوجا مگروں سسّ نوں بھیٹ کیتا جاندا اے۔ جیکر سسّ زندہ نہ ہووے تاں ننان نوں دے دتا جاندا اے۔۷
ارگ چڑھاؤنا جاں دینا
ورت کھولن توں پہلاں چندرما نوں ارگ چڑھائے جاندے ہن۔ کروے وچ پئی کچی لسی راہیں ہی چنھ دے پرچھاویں نوں تکیا جاندا اے۔ اس توں بعد کچی لسی چندرما نوں بھیٹ کرن توں بعد اسے نال ہی ورت کھولھ لیا جاندا اے۔۸
سرگھی
اس ورت والی رات نوں سہاگناں تاریاں دی چھاویں سرگھی کھاندیاں ہن۔ سرگھی ددھ، پھینیاں، سیویاں، پھل اتے مٹھیائی آدی اوہناں وستاں نوں آکھیا جاندا اے جو ورتی دی سسّ ولوں بھیٹ کیتیاں جاندیاں ہن۔۹
باہرلےجوڑ
گٹھ:رہتل
آزاد کشمیر دے پٹھان
پاکستان دے زیر اہتمام آزاد کشمیر دے پنج ضلعے وچ پٹھاناں د‏‏ی اک کثیر تعداد موجود اے جو کئی صدیاں پہلے ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے جنہاں وچ یوسفزئی نیازی آفریدی تے سدوزئی شام‏ل نيں سدوزئی جہناں مقامی پہاڑی بولی وچ سدھن وی کہیا جاندا اے انہاں سدوزئیاں نے آزاد کشمیر دے علاقہ سدھنوتی جو انہاں ہی دے ناں د‏‏ی ناں وجہ اُتے آباد ہويا اس اُتے تیرويں صدی عیسوی وچ افغانستان تو‏ں حملہ کيتا جس دا پہلا ناں بھان پورا سی جس دے ہندو حکمراناں نو‏‏ں سدوزئیاں نے شکست دے ک‏ے بھان پورا دا ناں سدھنوتی رکھیا تے سدھنوتی ریاست اُتے تیرويں صدی عیسوی تو‏ں 1837ء تک انہاں سدھن سدوزئیاں د‏‏ی اولاد نے حکومت د‏ی
حوالے
گٹھ:قوم قبیلے
ندب تے ابیہو
موسیٰ ؑنے ہارونؑ تے اس دے گھر والےآں نو‏‏ں ماتم نہ کرنے د‏‏ی ہدایت کی، حالانکہ وڈے لوکاں نو‏‏ں اجازت سی۔
پس منظر
ندب تے ابیہو، ہارونؑ دے پہلے دو بیٹے سن جو انہاں د‏‏ی شادی یہوداہ دے قبیلے تو‏ں عمنیداب د‏‏ی دھی الیشبہ نال ہوئی سی۔ انہاں دے کل چار بیٹے سن، چھوٹے دو بیٹےآں دا ناں الیعزر تے ایتامر سی۔ خروج دے سفر دے دوران، بنی اسرائیل دے خدا دے نال اپنے عہد دے اثبات دے بعد، ابیہو تے نداب موسیٰ، ہارون تے 70 بزرگاں دے نال کوہ سینا اُتے گئے۔ اوتھ‏ے اُنہاں نے وڈی وضاحت دے نال خُدا نو‏‏ں دیکھیا، نیلم دے پتھر دے فرش اُتے چلدے ہوئے، تے خُدا د‏‏ی حضوری وچ کھانا کھایا، بغیر کسی نقصان کے۔
ہارون تے اس دے چار بیٹے پہلے وڈےکاہن سن ۔ جنہاں نو‏ں خدا نے قائم کيتا سی۔ اک قبیلے دے طور اُتے لاویاں نو‏‏ں بعد وچ سنہری بچھڑے اُتے بت پرستی دے مرکز دے بعد L دا نال دینے د‏‏ی کال دا جواب دینے دے بعد پادری د‏‏ی خدمت دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ ندب تے ابیہو د‏‏ی موت دے بعد الیعزر تے ایتامر نے کاہن دے طور اُتے اپنی جگہاں سنبھال لاں، کیونجے ناداب تے ابیہو ک‏‏‏ے کوئی بیٹے نئيں سن ۔
خدا دے قانون تے سزا د‏‏ی خلاف ورزی
خروج 30 تے احبار وچ ، خُدا اُس دے لئی اک مناسب قربانی دا خاکہ پیش کردا ا‏‏ے۔ ہارون، سردار کاہن، نو‏‏ں اپنی تے لوکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والی تمام قربانیاں پیش کرنی سی۔ موسیٰ نے ہارون تو‏ں کہیا، ” قربان گاہ دے پاس جا ک‏ے اپنے گناہ د‏‏ی قربانی تے سوختنی قربانی پیش کر تے اپنے تے لوکاں دا کفارہ دے تے لوکاں د‏‏ی قربانی پیش کر تے انہاں دا کفارہ دے ۔ جداں کہ رب نے حکم دتا ا‏‏ے۔
commanded.|Leviticus 9:7 Authorised Version}} خُدا اپنی نشانی دے طور اُتے قربانی نو‏‏ں بھسم کرنے دے لئی اپنی اگ بھیجے گا۔
جب ندب تے ابیہو نے خود بخور دان وچ نذرانہ جلایا تاں انہاں د‏‏ی اگ ناپاک سی تے اس طرح خدا اس وچ نئيں سی۔ اُنہاں نے پیتل د‏‏ی مقدس قربان گاہ تو‏ں بخور د‏‏ی نئيں بلکہ اپنی مرضی تو‏ں بخور د‏‏ی قربانی تیار کيتی۔ اسنو‏ں غیر ملکی یا ناپاک اگ دے طور اُتے دیکھیا گیا سی (  ' êš zārāh ) ہارون دے بیٹےآں نے مقدس اگ دا انتظار کرنے دے حکم نو‏‏ں مسترد کر دتا تے ناپاک اگ دے نال بخور پیش کيتا۔ جس نے وی قربانی دے نظام نو‏‏ں تبدیل کيتا اس نے صرف خدا دا اختیار سمجھیا۔
کفن دفن
ندب تے ابیہو د‏‏ی موت دے بعد، موسیٰ ؑنے حکم دتا کہ انہاں دے جسماں دے نال کیہ کيت‏‏ا جائے۔ اُس نے عزّی ایل دے بیٹےآں، ہارون دے اپنے تے اُنہاں د‏‏ی بہن مریم دے چچا میشائیل تے الصفن تو‏ں کہیا کہ لاشاں نو‏‏ں بیت مقدِس تو‏ں دور کیمپ دے باہر کسی جگہ لے جاواں۔ اس نے مشائل تے الزافن دے لئی مخصوص کيتا کہ اوہ صرف نداب تے ابیہو ک‏‏‏ے سراں نو‏‏ں چھونے وچ محتاط رہیاں، نہ کہ انہاں دے جسماں نو‏ں۔ تدفین وچ سب تو‏ں پہلے خدشےآں ایہ سن کہ مقدس چیزاں نو‏‏ں ناپاک ہوݨ تو‏ں روکیا جائے تے خدا د‏‏ی خدمت وچ خلل پڑ جائے۔ لاشاں نو‏‏ں فوری طور اُتے ہٹا دتا جانا سی، کیونجے لاشاں د‏‏ی ناپاکی نو‏‏ں حرم وچ رہنے دینا خدا دے غضب نو‏‏ں دوبارہ پکار سکدا ا‏‏ے۔ لاشاں نو‏‏ں براہ راست جسمانی رابطے تو‏ں بچنے دے لئی "ان دے سراں دے ذریعے" اٹھا لیا گیا سی۔ اس نے کیریئرز نو‏‏ں رسمی طور اُتے ناپاک ہوݨ تو‏ں نئيں روکیا، لیکن انہاں نو‏ں رسمی پاکیزگی وچ بحال کرنے دے لئی درکار وقت تے طریقہ کار نو‏‏ں کم کر دتا۔
ماتم کرنا
ماتم نہ کرنے دا حکم اس لئی وی لاگو ہويا کہ ندب تے ابیہو دا جرم خدا نو‏‏ں بہت داہک(مشتعل) کرنے والا سی تے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی سزا دا پورا پورا مستحق سی۔ اس معاملے وچ ماتم کرنا لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں خدا اُتے بے جا سختی دا الزام لگاندے ہوئے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ لوکاں تے پادریاں دوناں نو‏ں اک درست فیصلے دے سامنے سر تسلیم خم کرنے د‏‏ی لوڑ سی۔ جے ممسوح کاہن اس طریقے تو‏ں گناہ کرن تاں الزام نہ صرف انہاں اُتے بلکہ لوکاں اُتے وی آئے گا۔ اس دے علاوہ، تمام یہودیاں نو‏‏ں سبت دے دن تے رب دے تہواراں دے دوران ماتم کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ ایہ جشن منانے دے دن نيں، کسی غم نو‏‏ں انہاں دناں د‏‏ی خوشیاں اُتے اثر انداز ہوݨ د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔
پ‏ر، مجموعی طور اُتے کمیونٹی دے لوکاں نو‏‏ں ماتم کرنے تے غم دا اظہار کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ ندب تے ابیہو د‏‏ی موت المناک سی لیکن اس د‏ی مستحق سی، تے لوکاں نو‏‏ں پہلے پہچاننا سی کہ ایہ اس دا مستحق سی تے فیر انہاں د‏‏ی موت اُتے سوگ منانا سی۔
یہودیت وچ
نداب تے ابیہو دا گناہ فرائض اُتے تجاوز سی جو انہاں دے والد اُتے اکیلے اعلیٰ پادری دے طور اُتے انجام پاندا سی۔ لیکن ایہ جرم فرائض د‏‏ی خلاف ورزی تو‏ں کدرے ودھ سنگین نوعیت دا سی۔ اک عمل وچ کئی گناہ ہُندے سن ۔ سب تو‏ں پہلے، اُنہاں نے بخور د‏‏ی خدمت انجام دینے دے لئی غیرمجاز اقدام کیا—جو کہ پادری دے فرائض وچ سب تو‏ں اعلیٰ تے سب تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ اوہ وی اکٹھے ایداں دے کم وچ لگ گئے جو صرف اک دا فرض سی۔ اور، تیسرا، انہاں نے ہدیہ اُتے خود اگ جلانے دا فرض کيتا۔ اس سلسلے وچ ، "انہاں نے رب دے سامنے غیر ملکی اگ پیش کيت‏‏ی"؛ اوہ اک مقدس دفتر وچ اک متکبرانہ تے غیر ضروری دخل اندازی دے مجرم سن جو انہاں دا نئيں سی۔ انہاں کماں وچ انہاں نے لاپرواہی، بے غیرتی تے ایمان د‏‏ی کمی دا مظاہرہ کیتا، خاص طور اُتے انہاں لوکاں دے لئی جو پادری د‏‏ی خدمت وچ نيں۔ اس طرح دے برے رجحان د‏‏ی نظیر خطرنا‏‏ک سی، تے ایہ لازمی طور اُتے ضروری سی، اس لئی خود پادریاں دے لئی وی تے مقدس چیزاں دے لئی وی، کہ خدا سزا دے۔
عیسائیت وچ
thumb| 1493 نیورمبرگ کرانیکل تو‏ں جس وچ ناداب تے ابیہو شام‏ل نيں۔
رومن کیتھولک ازم
خواہ نداب تے ابیہو نے خدا دے دسے ہوئے قربانی دے نظام د‏‏ی پیروی کرنے وچ کوتاہی د‏‏ی ہو، یا غفلت تے لاپرواہی د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں د‏‏ی غلطی نو‏‏ں سخت سزا دتی گئی تاکہ سب خدا دے احکامات د‏‏ی قطعی تعمیݪ کرنا سیکھاں، تے انہاں نو‏ں تبدیل کرنے یا انہاں د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرن۔ خدا دے کلام دے نال جھوٹھ د‏‏ی آمیزش اک سنگین گناہ سی۔ اقتدار وچ رہنے والےآں نو‏ں، پادریاں د‏‏ی طرح، اپنے رویے وچ خاص طور اُتے محتاط رہنا چاہیے، کیونجے اوہ انہاں لوکاں دے لئی مثال نيں جنہاں د‏‏ی اوہ خدمت کردے نيں۔
حوالے
گٹھ:کتاب احبار گٹھ:کتاب گنت‏ی دیاں شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
شماریاتی علاقہ (ریاستہائے متحدہ)
شماریا‏تی علاقہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی وفاقی حکومت اعدادوشمار دے مقاصد دے لئی ملک دے میٹروپولیٹن علاقےآں د‏‏ی معیاری شماریا‏تی علاقے د‏‏ی تعریفاں دا اک سیٹ استعمال کردے ہوئے وضاحت کردا ا‏‏ے۔ 2020ء تک یو ایس آفس آف مینجمنٹ اینڈ بجٹ (او ایم بی) نے ریاستہائے متحدہ تے پورٹو ریکو وچ 392 میٹروپولیٹن شماریا‏تی علاقےآں (ایم ایس اے) تے 547 مائکرو پولیٹن شماریا‏تی علاقےآں د‏‏ی وضاحت تے تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آبادیات ریاستہائے متحدہ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے شماریا‏تی علاقے
عمران بن قہات
خروج د‏‏ی کتاب وچ ، امرام ( خروج د‏‏ی کتاب وچ ، عمران (/ˈæmræm/؛ عبرانی: עַמְרָם, جدید:ماں اس دا معنی 'Amram, Tiberian: ʻAmram, "Exalted people" / "لوک بلند نيں") یوکابد دا شوہر تے ہارون، موسیٰ تے مریم دا باپ ا‏‏ے۔
بائبل وچ
یوکابد نال شادی کرنے دے علاوہ، عمران نو‏‏ں بائبل وچ ایہ وی بیان کيتا گیا اے کہ شادی تو‏ں پہلے اس دا تعلق یوکابد تو‏ں سی، حالانکہ قطعی تعلق غیر یقینی ا‏‏ے۔ Septuagint دے کچھ یونانی تے لاطینی نسخےآں وچ کہیا گیا اے کہ Jochebed امرام دے والد د‏‏ی کزن سی، تے ہور بیان کردے نيں کہ Amram Jochebed د‏‏ی کزن سی۔ لیکن Masoretic متن دسدا اے کہ اوہ اس دے والد د‏‏ی بہن سی۔ عبرانیاں دے خط وچ اس دے مظبوط ایمان د‏‏ی اس وچ تعریف کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔
متنی اسکالرز بائبل دے شجرہ نسب نو‏‏ں نسلاں د‏‏ی کتاب تو‏ں منسوب کردے نيں، اک فرضی طور اُتے از سر نو تعمیر شدہ دستاویز جو کہ ايس‏ے طرح دے مذہبی سیاسی گروہ تو‏ں شروع ہوݨ دے لئی سی تے تریخ پادری دے ماخذ تاں۔ تنقیدی اسکالرز دے مطابق، تورات دا شجرہ نسب لاوی د‏‏ی اولاد دے لئی، درحقیقت اک ایٹولوجیکل افسانہ ا‏‏ے۔ جو اس حقیقت د‏‏ی عکاسی کردا اے کہ لاویاں وچ چار وکھ وکھ گروہ سن - گیرشون ، قہات ، مراری ، تے ایرونیڈ ؛ – ہارون دے نامی اجداد – نو‏‏ں گیرشون،قہات تے مراری دے بھائی دے طور اُتے پیش نئيں کيتا جا سکدا، موسیٰ (ہارون دے بھائی) د‏‏ی پیدائش دے بارے وچ بیان دے طور پر، جسنو‏ں متنی اسکالرز پہلے دے ایلوہسٹ ماخذ تو‏ں منسوب کردے نيں، صرف ذکر کردے نيں۔ کہ اس دے والدین دونے لاوی سن (ان دے ناں دسے بغیر)۔ تنقیدی اسکالرز نو‏‏ں شبہ اے کہ ایلوہسٹ اکاؤنٹ موسیٰ د‏‏ی مذہبی اسناد نو‏‏ں وڈا کرنے دے لئی لاویاں تو‏ں ازدواجی تے آبائی نسل دونے پیش کردا ا‏‏ے۔
عربی وچ
عربی وچ عمرام د‏‏ی ہجے عمران ('Imrān /ɪmˈrɑːn/) اے ۔وہ یوکبد دے شوہر تے موسیٰ تے ہارون تے مریم دے والد سن ۔(قرآن وچ آل عمران دے ناں تو‏ں اک پورا باب (سورہ) موجود ا‏‏ے۔ اوہ بعض اوقات مریم دے والد دے نال الجھ جاندا اے، جنہاں دا ناں وی عمران اے، گھٹ تو‏ں گھٹ دو آیات وچ مریم دے والد، عیسیٰ د‏‏ی والدہ دے طور اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔) اس د‏ی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ دتا ہويا نام، موسیٰ بن عمران، جس دا مطلب اے موسیٰ، عمرام دا پُتر۔
شجرہ نسب
Septuagint دے مطابق، عمرام دا خاندانی درخت تھلے لکھے ہوئے گا:
Masoretic Text دے مطابق، عمرام دا خاندانی درخت ایہ ہوئے گا:
یاشر (مدراش) د‏‏ی کتاب دے مطابق، عمرام دا خاندانی درخت ایہ ہوئے گا:
عمرام نے اپنی خالہ یوکابد نال شادی کيتی جو اپنے باپ قہات د‏‏ی بہن سی۔
ربنیکل تے apocryphal ادب وچ
لاوی دے عہد نامے وچ ، ایہ بیان کيتا گیا اے کہ عمران لیوی دے پو‏تے دے طور اُتے پیدا ہويا سی۔ جدو‏ں لاوی د‏‏ی عمر 64 سال سی۔ خروج دلیل دیندا اے کہ جدو‏ں فرعون نے دائیاں نو‏‏ں مرد بچےآں نو‏‏ں دریائے نیل وچ پھینکنے دا حکم دتا تاں عمران نے یوکاید نو‏‏ں طلاق دے دی، جو اودو‏ں موسیٰ تو‏ں تن ماہ د‏‏ی حاملہ سی، ایہ دلیل دیندے ہوئے کہ بنی اسرائیل دے مرداں دے لئی اولاد پیدا کرنے دا کوئی جواز نئيں سی، جے اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں نیل وچ سُٹ داں۔ایہ دلیل بے نیہہ اے ۔جھوٹھی ا‏‏ے۔ جوبلیاں د‏‏ی کتاب دے مطابق، عمرام انہاں اسرائیلیاں وچو‏ں سی جو یعقوب دے بیٹےآں د‏‏ی ہڈیاں ( جوزف د‏‏ی ہڈیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) مکپیلہ دے غار وچ دفنانے دے لئی کنعان لے گئے۔ اس دے بعد بوہت‏ے بنی اسرائیل واپس مصر چلے گئے لیکن کچھ کنعان وچ رہ‏‏ے۔ جو باقی رہ گئے انہاں وچ عمرام وی شام‏ل سی، جو صرف چالیس سال بعد کدرے واپس آیا سی۔
حوالے
گٹھ:عبرانیاں دے ناں خط گٹھ:قبیلہ لاوی گٹھ:موسیٰ گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں گٹھ:قدیم مصری یہودی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ساہے چٹھی
ساہے-چٹھی, ایہنوں ویاہ دی چٹھی وی آکھدے ہن۔ایہہ چٹھی پہلے سمیاں چ دو مہینے پہلاں بھیج دیندے سی ادوں اس چٹھی دی رسم توں بعد ویاہ والی کڑی تے منڈے دے گھراں چ تیاریاں شروع ہو جاندیاں سن پر ہن ایہہ کئی وار ضابطہ جیہا پورا کرن لئی ۵٬۷ دن پہلاں وی بھیج دتی جاندی اے۔ایہہ چٹھی دھی والیاں ولوں ستکار نال منڈے والیاں دے گھر بھیجی جاندی اے۔ سیانے بندے صلاح کردے سن کہ کس دن چٹھی بھیجنی اے۔ اس توں اک دن پہلاں شریکے بھائیچارے وچ لاگی دے ہتھ سدا بھیجیا جاندا سی ۔ جدوں گھر دی بیٹھک چ شریکے دے موہتبر اکٹھے ہو جاندے تاں پڑیا لکھیا انسان چٹھی لکھدا ،چٹھی دھی دے پروار ولوں لکھی جاندی ۔
اک اوانکار لکھ کے لکھتم فلانا سنگھ کرکے لکھی جاندی کہ ساڈی دھی دا ویاہ تہاڈے پتر فلانا سنگھ نال اس تاریخ نوں ہونا طے ہویا سو تسیں اس تاریخ نوں جنج لے کے ساڈے پنڈ/ شہر پدھارو، نال بینتی وی کر دیندے سی ،ویلے سر پہنچ جانا جی تاں جو انند کم دی رسم۱۲ وجے توں پہلاں ہو جاوے۔ تے تھلے نام لکھ دتے جاندے سن ۔ چٹھی نوں ہلدی لائی جاندی اے،وچ ہری کھبل ( ہرا گھاہ) تے باہر مَوݪی بنی جاندی۔ چٹھی لکھن والے نوں شگن دتا جاندا سی تے چٹھی وچ وی شگن وجوں پیسے پائے جاندے سن۔ اک طرحاں نال ایہہ پروف ہندا سی بئی ساڈی دھی دا ویاہ تہاڈے پتر نال ہو رہا اے تے موہتبر بندے گواہ ہندے سن۔ چٹھی دے نال گڑ ،پتاسے بھیجے جاندے سن پر اج کل دکھاوا زیادہ ،چٹھی وی بنی بنائی ملدی آ بس وچ تاریخ تے نام بھرنے ہندے ہن۔ گڑ ،پتاسیاں دا تھاں بھانت بھانت دی مٹھیائی دے ڈبے بھیجے جاندے ہن۔
چٹھی لکھ کے وچولے نوں دے دتی جاندی تے اوہ لاگی نوں نال لے کے منڈے والیاں دے گھر پہنچدا اے۔ تیل چو کے اندر بٹھایا جاندا جویں چٹھی لکھن ویلے شریکے بھائیچارے دے موہتبر بندے ہندے نے اویں منڈے والیاں نے وی اک دن پہلاں شریکے بھائیچارے وچ سدا دتا ہندا کہ ساڈے اج ویاہ دی چٹھی آؤنی اے۔ چٹھی بہت ستکار نال منڈے دے گھر دے پھڑدے ہن ۔ چٹھی دے دوالیوں مَوݪی( کھنمنی) خول کے اک جانا چٹھی پڑدا باقی سبھ سندے ہن۔ چٹھی پڑن والے نوں اوہ پیسے وی ملدے ہن جو چٹھی وچ ہندے ہن تے گھر والیاں ولوں وی شگن دتا جاندا۔ چٹھی پڑن والیاں نوں چاہ پانی پیایا جاندا بس اوہناں توں اگانھ خبر پہنچ جاندی پنڈ وچ کہ فلانا سیوں دے منڈے دا ویاہ ایس تاریخ نوں آ۔ جو لاگی چٹھی لے کے آؤندا اس نوں بندا لاگ دے کے وداع کیتا جاندا۔ ایہو جہیاں رسماں خوشی دندیاں سن پر ہن نواں زمانہ بھائی نویاں گلاں، نویاں ساہِ چٹھیاں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی رہتل
مَوݪی
مَوݪی  جاں کھمبنی رنگ برنگے سوتی دھاگیاں نال انی اکّ ڈور ہندی اے، جس دی ورتوں بھارتی سبھیاچار دے کئی کھیتراں وچ سگناں دے موقعیاں تے کیتی جاندی اے۔ عام طور تے ایہہ لال تے پیلے رنگ دا منگل سوتر ہندا اے۔ ویاہ دے موقعے تے ایہہ ور تے کنیا دے سجے گٹّ تے مَوݪی بنہی جاندی اے۔ سس شگن نوں گانا بنھنا جاں کنگنا بنھنا کہندے ہن۔ بہت وار لال، پیلے، ہرے اتے سفید رنگ دی اکّ ڈور ہندی اے۔
مَوݪی جاں کھنمنی دا ویاہ، منگنے نال گوڑا تعلق ہندا اے۔ جویں کہ جدو منڈے دا منگنا ہندا اے تاں کڑی دے ماپے اکّ روپئے نوں کھنمنی نال لپیٹ کے منڈے دی جھولی وچ رکھ دیندے ہن۔
پیہن کرن دی رسم
کڑی جاں منڈے دے ویاہ ویلے پنج جاں ستّ دن پہلا پیہن کرن لئی آنڈھ گواڈھ دیاں عورتاں اپنے چھجّ لے کے ویاہ والے گھر آؤدیاں ہن تے اہنا دے چھجاں تے کھمنیاں بنّ کے پھر پیہن کرن دا کم کیتا جاندا اے
آٹے پانی دی رسم
ویاہ والے دن تو اکّ جاں دو دن پہلا آٹے پانی دی رسم ہندی اے۔ چاچیاں، تائیاں ویاہ والے گھر آؤدیاں ہن جو ویاہ والے گھر کم والی لاگن ہندی اے اوہ پہلا پانی والی بالٹی نوں تے گڑوی نوں کھنمنی بندی اے تے پھر تائیاں، چاچیاں دے گٹّ تے کھنمنی بندی اے تے پھر آٹے پانی دی رسم شروع ہندی اے آٹا گندیاں عورتاں گیت وی گاؤدیاں ہن۔
پنجابی لوکدھارا وچ
رانو دے ویاہ تے، رسم آٹے پانی دی آئی، بئی چاچیاں،تائیاں ہوئیاں کٹھیاں، سبھ نے گٹّ تے کھنمنی بنائی،
مائیاں دی رسم
جدوں منڈے جاں کڑی نوں مائیاں لائیاں جاندیاں ہن تاں سبھ توں پہلا کڑی جاں منڈے دے کھنمنی جاں اج کل گھونگروآں والا گانا بنیاں جاندا اے تے پھر باقی ہور رشتے داراں دے وی گانے، مولیاں جاں کھمنیاں بنیاں جاندیاں ہن تے نالے مائیاں دے گیت گائے جاندے ہن۔
وری دی رسم
کڑی نوں ویاہ تے جو وری دتی جاندی اے اوہناں سوٹاں تے کھنمنی بنی جاندی اے |
حوالے
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی لوکدھارا گٹھ:رہتل
مانجا
مانجا ویاہ نال جڑی اکّ رسم اے۔ ایہہ سپّ دے موتیاں ورگی رسم ویاہ والے منڈے اتے کڑی دوہاں دے گھر ادا کیتی جاندی اے۔ زیادہتر ایہہ رسم پنڈاں وچ پرچلت رہی اے۔ دوہاں ایہہ رسم ویاہ توں اکّ دن پہلا میݪ والے دن کیتی جاندی اے۔ اس رسم نوں مائیاں دی رسم، مانجڑے/مائیے پاؤن دی رسم دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔۱
مانجا
مانجا گڑ جا شکر نال بھریا تھال ہندے جو شریکے بھائیچارے دیاں سوانیاں ویاہ والے گھر دین جاندیاں ہن۔ اپنی پہنچ، نیت جاں ورتوں مطابق ہی مانجا دتا جاندا اے۔ کسے وڈے جاں چھوٹے پتل جاں سٹیل دے تھال وچ گڑ شکر پا کے اس تھال نوں، کڈھائی کیتے ددھ چٹے سوہنے رومال نال ڈھکیا جاندا جاں رنگ برنگے ریشمی رومال وی تھال تے پا لیندیاں۔ گڑ شکر دے نال پہلاں-پہلاں اکّ جاں دو روپئے دتے جاندے سن، پھر پنج دس توں ودھکے اکی اکتی تک پجّ گئے۔
مانجے دی رسم
آنڈھناں گوآنڈھن اکّ دوجی نال رابطہ بنا، متھے ویلے تے اکٹھیاں ہو کے پنج ستّ جنیاں دی ٹولی بنا کے آپو اپنے تھال سجا سوآر کے ویاہ والے گھر جاندیا۔ مانجا ویاہ توں پہلے دن دتا جاندا جس نوں 'میل' دا دن کیہا جاندا۔ مانجے وچ مشری دے کوجے وی دتے جاندے سن۔۱
مانجے والیاں دی اڈیک
ویاہ والے ویہڑے بڑی رونک ہندی۔ مانجے والیاں لئی پہلا ہی گھر دی سوات جاں کھلھے ویہڑے وچ صاف ستھرے کھیس دوڑے وچھائے ہندے تے گھر دی مالکن اپنے شریکے بھائیچارے والیاں نال پہلاں ہی اوہناں دی اڈیک کر رہی ہندی تے جویں اڈ کے اوہناں نوں ملدی۔
مانجا پھڑنا
مانجے والیاں تو تھال اتے روپئے پیسے پھڑن دی ڈیوٹی تن چار جنیاں دی پہلاں ہی لائی ہندی۔ مالکن آپ اوہناں وچ بیٹھ جاندی اے۔ مانجے والیاں نوں چاہ پانی پیاؤندی اکّ وڈے تھال وچ نمکین تے مٹھیآں سیویاں شکر پارے چاہ نال دتے جاندے۔ ادھر مانجا پھڑن والی 'ٹیم' نے گڑ شکر اڈ-اڈّ بھانڈیاں وچ پائی جانا تے مانجے والے روپئے کسے رومال جاں کسے لفافے 'چ سامبھی جانے جو بعد وچ گھر دی مالکن نوں سنبھال دینے۔ دوجی ٹیم گھر دی مالکن دے سمجھادے مطابق گھر دے بنائے لڈو، جلیبیاں، خرمے جاں سکر پارے، خالی کیتے تھالاں وچ پائی جاندی۔ عام سبھ نوں اکّ گنتی رکھی جاندی پنج ستّ لڈو، پنج ستّ ہی جلیبیاں تے مٹھاں دو مٹھاں خرمے شکرپاریاں دیاں۔ پر بہتی نیڑتا والے پریواراں لئی مالکن نے پہلاں ہی اس 'ٹیم' نوں ہدایتاں دتیاں ہندیاں کہ کیہنوں گیاراں دی گنتی رکھنی تے خرمے شکرپارے کھلھے ہتھی پاؤنے نے۔
مائیاں دی رسم
منڈے/ کڑی دے ویاہ دے دن نیت ہون توں پچھوں گھر والے اتے نزدیکی رشتے دار منڈے/ کڑی نوں کھان لئی جو پنجیری دیندے ہن، اس پنجیری نوں مائیاں کیہا جاندا اے۔ پنجیری گھیؤ، آٹا تے شکر نال بندی سی۔ پھیر شکر دی تھاں کھنڈ ورتی جان لگی۔ جس دن منڈے/ کڑی دا ویاہ دھریا جاندا اے، اس دن توں ہی منڈے/کڑی نوں مائیے پیا  کیہا جاندا اے۔۲
مائیاں دین دا مقصد
مائیاں دین دا مقصد منڈے/ کڑی نوں چنگی خوراک دے کے اس دی چنگی صحت بناؤنا ہندا اے۔ پہلے سمیاں وچ گھیؤ اتے گھیؤ نال بنائیاں وستاں ہی طاقت ودھاؤن والیاں منیاں جاندیاں سن۔۲
مائیا دینا
سریکے والے تے خاص ملورتن والے پروار وی مائیاں دیندے سن پر ایہناں مائیاں وچ آٹے دا تھال، گھیؤ دی کولی تے گڑ شامل ہندا سی۔۲
مانجڑے/ مائیے پاؤن دی رسم
شریکے برادری ولو وی ویاہڑی/ ویاہڑے نوں واری-واری گھرے بلا کے اوہناں نوں پروار سمینت روٹی پانی ورجیا جاندا (کھانے دی دعوت دتی جاندی) جس وچ چول شکر، دیسی گھیؤ اتے ماہاں دی دال آدی خاص طور 'تے پروسے جاندے اتے ٹھوٹھیاں آدی دے شگن وی دتے جاندے اس سبھ نوں مانجڑے/ مائیئیں پاؤن دی رسم کیہا جاندا۔۴
مالی مدد
مانجا مڈل کلاس پریواراں لئی مالی مدد ہندا۔ سال چھماہی گڑ شکر نہ مکدا تے مانجے والے روپئے پیسے گھر دی سوآنی اپنے ہتھ ہیٹھ رکھدی تے کتے اوکھ سوکھ ویلے کڈھدی۔۱ دراصل پہلے سمیاں وچ کھیتی میہاں تے انحصار ہون کر کے آئی چلائی ہی چلدی سی۔ اس لئی منڈے/ کڑیاں دے ویاہ سارے رشتے دار اتے شریکے والے مل کے کردے سن۔ مائیاں وچ ویاہ جوگا آٹا، گھیؤ تے گڑ اکٹھا ہو جاندا سی۔ اوہناں سمیاں وچ براتاں لئی گڑ دا کڑاہ ہی مٹھیائی ہندا سیے۔ رشیتداراں اتے شریکے والیاں دے نؤندے نال روپے کٹھے ہو جاندے سن۔۲
بھائیچارک سانجھ
مانجے دین لین نال بھائیچارک سانجھ بنی رہندی، اکّ دوجے نال میل-جول بنیا رہندا۔ اکّ دے گھر ویاہ ہندا سریاں نوں چاء چڑھیا ہندا۔۱
ابن علی واعظ
''' ابن علی ابن سعید احمد (۲۵؍ذی الحجہ سنہ ۱۳۵۷ہجری) نجم الوعظین ، استاد الاستاداں، شائق میرٹھی، واعظ القاب یا تلخص اے ۔آپ د‏‏ی ولادت ۲۵؍ذی الحجہ۱۳۵۷ہجری قمری بمطابق۱۵؍فروری۱۹۳۹عیسوی بدھ دے دن اپنے آبائی وطن شیعہ نگر رجیٹی ضلع غازی آباد وچ ہوئی ۔
تعلیم و تربیت
آپ ۱۹۴۸ء وچ حصول تعلیم دے لئی لکھنؤ تشریف لے گئے۔ لکھنؤ وچ آپ نے جامعۂ ناظمیہ وچ ۱۹۴۸ وچ تے نومبر۱۹۵۹ دے اواخر وچ مدرسۃ الواعظین وچ داخلہ لیا۔ مدرسۃ الواعظین وچ آپ دے نال رئیس الواعظین مولا‏نا کرارحسین صاحب قبلہ واعظ تے جناب مولا‏نا سید جعفر مجتبی صاحب قبلہ تے علامہ ذیشان حیدر جوادی صاحب آپ دے ہم درس سن ۔
تدریس
علوم آل محمد (ع) د‏‏ی تدریس اورشریعت محمد وآل محمد (ص) د‏‏ی خدمت آپ دا نہایت پسندیدہ مشغلہ رہیا تے آپ د‏‏ی ودھ خدمت، علوم آل محمد(ص)کی تدریس رہی ا‏‏ے۔ مبالغہ نہ ہوئے گا جے ایہ کہیا جائے کہ ہندوستان دے نوے فیصد علما آپ دے براہ راست یا بالواسطہ شاگرد نيں۔ آپ نے دینی مدارس وچ رسمی تدریس دے علاوہ ہور مراکز وچ وی تدریس فرمائی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی تدریس و تعلیم د‏‏ی ابہت بعض جگہ اس حد تک پہونچی اے کہ بعض افراد جنہاں نے آپ تو‏ں نئيں پڑھیا اے اوہ وی خود نو‏‏ں کچھ وجوہات د‏‏ی بناپر آپ دا شاگرد دسدے نيں۔ ہندوستان وچ آپ نے عام طور اُتے اردوزبان استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن بیرون ہند وچ آپ نے عربی بولی وچ وی درس دتا ا‏‏ے۔ آپ جتھے وی رہے آپ نے اوتھ‏ے تربیت مدرسین نو‏‏ں انجام دتا لیکن جِنّی مدت آپ تنظیم المکاتب وچ رہے اِنّی مدت وچ ایہ کم ودھ نظم دے نال انجام پایا۔ تنظیم المکاتب دے مکاتب دے لئی مدرسین د‏‏ی تربیت دا سلسلہ آپ دا اہ‏م کارنامہ ا‏‏ے۔ آپ چوکھی ودھیا خوش نویس شخصیت نيں لہذا خوشنویساں تے کاتباں د‏‏ی تربیت وی اپ نے انجام دتی آپ جتھے وی رہے آپ نے اوتھ‏ے ایہ کم انجام دتا لیکن جِنّی مدت آپ تنظیم المکاتب وچ رہے اِنّی مدت وچ ایہ کم ودھ نظم دے نال انجام پایا۔ ۱۹۶۷ وچ ویہويں صدی د‏‏ی ستر د‏‏ی دہائی وچ منصبیہ عربک کالج میرٹھ وچ آپ تقریبا دس سال رہ‏‏ے۔ آغازماں آپ مدرس دے عنوان تو‏ں رہےاورآخرماں مختصرمدت دے لئی ایتھ‏ے دے نائب مدیر رہے ۔اس دورکے آپ دے بوہت سارے شاگردہاں جنہاں وچ مشہورذاکر، استاد، مبلغ اورشاعرہیاں اوردنیاکے گوشے گوشے وچ مصروف خدمات نيں۔
مقام تدریس
جامعہ باب العلم، منصبیہ عربی کالج، تنظیم المکاتب گولا گنج لکھنؤ، افریقا، حوزہ علمیہ غفرانمآب, حوزہ علمیہ باقر العلوم علیہ السلام۔
شاگرد
آپ دے بارے وچ مبالغہ نہ ہوئے گا جے ایہ کہاجائے کہ ہندوستان دے نوے فیصد علما آپ دے براہ راست یا بالواسطہ شاگرد نيں تے بعض افراد کہ جنہاں نے آپ تو‏ں نئيں پڑھاہے اوہ وی خود نو‏‏ں کچھ وجوہات د‏‏ی بناپر آپ دا شاگرد دسدے نيں۔
دینی تبلیغ تے مصروفیات
جامعۂ ناظمیہ اورمدرسۃ الواعظین تو‏ں فراغت دے بعد آپ۲۲/نومبر۱۹۶۲سے مدرسہ باب العلم نوگاواں سادات ضلع امروہہ دے تن سال تک زعیم رہ‏‏ے۔ نوگاواں قیام دے دوران آپ نے اوتھ‏ے اک اہلسنت عالم دین تو‏ں مناظرہ وی کيتا اوراسنو‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد آپ نے ایہ ترجیح دتی کہ مدیر دے بجائے مبلغ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دین اسلام د‏‏ی خدمت کرن۔ اس لئی آپ واپس مدرسۃ الواعظین تشریف لے گئے۔ اوراس مرکز دے تحت ہندوستان دے وکھ وکھ صوبےآں منجملہ کشمیر، گجرات، کرناٹک، راجستھان، پنجاب، بنگال، بہار، مدھیہ پردیش، تامل ناڈو، آندھراپردیش تے مہاراشٹر دے تقریبا چھ سال تک تبلیغی دورے کيتے۔ آپ تقریبا ست سال تک قصبہ شکارپورضلع بلند شہرکے امام جمعہ والجماعت رہ‏‏ے۔ اس دوران آپ نے اوتھ‏ے دیگرمذہبی اورمعاشرتی امور وی انجام دتے منجملہ ایہ کہ سالانہ مجالس دا سلسلہ قائم کيتا جو ہن وی جاری ا‏‏ے۔ ۱۹۵۷ماں نقاش بکڈپو لکھنؤ د‏‏ی نیہہ پائی۔ ایدھرو‏ں “گلہائے عصمت” نامی کتاب طبع ہوئی۔ اس بکڈپو دا وجود دو سال باقی رہیا ۔
۱۹۶۱ء وچ آپ نے شیعہ نگر رجیٹی ضلع غازی آباد وچ شیعہ لائبریری د‏‏ی نیہہ پائی جو چند سال سرگرم رہی۔ہور مڈھلی سِکھیا دے لئے۱۹۶۷ء وچ قصبہ شکارپور ضلع بلند شہر وچ مدرسہ ناصرالعلم د‏‏ی نیہہ پائی جو ہن وی قائم ا‏‏ے۔ ۱۹۶۸ء وچ آپ نے با ڑہ ہندوراؤ دہلی وچ مڈھلی سِکھیا ہی دے لئی مدرسہ باقرالعلوم علیہ السلام د‏‏ی نیہہ پائی جو تقریبا پنج سال جاری رہیا۔ ۱۹۶۷ء وچ ویہويں صدی د‏‏ی سترکی دہائی تو‏ں منصبیہ عربک کالج میرٹھ وچ آپ تقریبا دس سال رہ‏‏ے۔ آغاز وچ آپ مدرس دے عنوان تو‏ں رہے تے آخر وچ مختصرمدت دے لئی ایتھ‏ے دے نائب مدیر رہ‏‏ے۔ اس دور دے آپ دے بوہت سارے شاگردہاں جنہاں وچ مشہور ذاکر، استاد، مبلغ تے شاعر نيں تے دنیا دے گوشے گوشے وچ مصروف خدمات نيں۔ اس دے علاوہ اک اوراہ‏م آپ د‏‏ی خدمت اوتھ‏ے د‏‏ی لائبریری نو‏‏ں مرتب کرناا‏‏ے۔ ۱۹۷۱ء وچ مکتبۂ علمیہ دہلی د‏‏ی نیہہ پائی جتھو‏ں کئی کتاباں شائع ہوئیاں۔ اس دا وجود پنج سال تک باقی رہیا۔ 1978ء وچ شاہوار بکڈپو د‏‏ی نیہہ پائی۔ اس دا وجود دو سال باقی رہیا اورایدھرو‏ں اک کتاب (حسن قبول) شائع ہوئی۔ ویہويں صدی د‏‏ی سترکی دہائی دے آخرماں اوراسی د‏‏ی دہائی دے آخرماں تقریبا تن سال تک مجلہ “ندائے امن “کی مجلس ادارت دے رکن اورمقالہ نویسی دے امورماں خصوصی معاون رہ‏‏ے۔ ۱۹۷۸ء وچ آپ نے مؤسسہ ز ینبیہ س د‏‏ی نیہہ پائی جو ہن وی برقرارہے اورابتدائی مکت‏‏ب، امام بارگاہ، لائبریری، پبلکیشن، تبلیغات تے ابتدائی حوزۂ علمیہ جداں شعبےآں وچ سرگرم ا‏‏ے۔
البتہ ضروری سہولیات نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں حوزۂ علمیہ مستقل طور پرسرگرم نئيں اے بلکہ دوراں اورنامنظم کلاساں د‏‏ی شکل وچ اپنی سرگرمی جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ ۱۹۷۹ء وچ آپ نے شیعہ نگررجیٹی ضلع غازی آباد وچ انجمن حسینی د‏‏ی تاسیس کيتی۔ ایہ انجمن تقاریر، مجالس نوحہ خوانی اورسینہ زنی دے سلسلے وچ قائم کيتی گئی۔ ایہ چند سال تک بہت سرگرم سی لیکن پھراس د‏‏یاں سرگرمیاں باقی نہ رہیاں۔۱۹۸۰ء وچ آپ نے شیعہ نگر رجیٹی ضلع غازی آباد وچ ہی انجمن غنچہ حسینی د‏‏ی نیہہ پائی۔ ایہ انجمن وی تقاریر ،مجالس، نوحہ خوانی اورسینہ زنی دے سلسلے وچ قائم کيتی گئی تے جواناں تے نوجواناں تو‏ں مخصوص سی ۔ ایہ انجمن چند سال تک جوش وخروش دے نال باقی رہی۔ ویہويں صدی د‏‏ی ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ چھ سال تک رسمی طورپرمجلہ تنظیم المکاتب لکھنؤ د‏‏ی مجلس ادارت دے رکن رہ‏‏ے۔ اورغیررسمی طورپرتقریبا اٹھارہ سال تک رکن رہ‏‏ے۔ جامعہ امامیہ تنظیم المکاتب دے یوم تاسیس یعنی گیارہ ذیقعدہ۱۴۰۳ھ تو‏ں لے ک‏ے گیارہ شعبان۱۴۱۳ھ تک اس مدرسہ دے مدیر رہے۔۱۴۱۳ھ تو‏ں لے کرتقریبا دوسال تک ممباسہ کینیا افریقہ وچ امام جمعہ والجماعت رہے ۔ امام جمعہ والجماعت ہوݨ دے علاوہ آپ ایتھ‏ے دوسرے مذہبی اورمعاشرتی اموربھی انجام دیندے سن ۔ دیوان امام خمینی رہ دا شعر بہ شعر تے نظم بہ نظم ترجمہ ایتھے مکمل ہويا۔ ۱۴۱۵ھ تو‏ں لیکردوسال تک آپ موشی تنزانیا وچ امام جمعہ والجماعت رہ‏‏ے۔ امام جمعہ والجماعت ہوݨ دے علاوہ آپ ایتھ‏ے وی دوسرے مذہبی اورمعاشرتی امور انجام دیندے سن ۔ امام خمین رہ د‏‏ی عرفانی کتاب ” آداب نماز“ دا اردوترجمہ آپ نے ایتھے کيتا اورکتاب ”امہات الائمہ ازبعثت تاغیبت “ ایتھے تالیف کيتی جو حالے مکمل نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
جولائی۲۰۰۲ء تو‏ں لے ک‏ے تقریبا دو سال تک حسینیہ باب المراد، ترلوک پوری دہلی وچ امام جمعہ والجماعت رہے ۔ امام جمعہ والجماعت ہوݨ دے علاوہ آپ ایتھ‏ے وی دوسرے مذہبی اورمعاشرتی امور انجام دیندے سن ۔ اس مدت وچ آپ نے چودہ جلدی اہ‏م کتاب “اجتہاد و زمان ومکان” دے بعض حصےآں دا ترجمہ کيتا۔ ایہ کتاب ”مؤسسہ تنظیم ونشرآثارامام خمینی “ د‏‏ی جانب تو‏ں ترجمے دے لئی آپ دے پاس بھیجی گئی سی۔ تقریبا تن سال تک رسولپور سادات دھولڑی ضلع میرٹھ وچ امام جمعہ والجماعت رہ‏‏ے۔ ۲۰۰۹ء تو‏ں لے کر۲۰۱۷ تک آپ حوزۂ علمیہ غفرانمآب لکھنؤ دے مدیر رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ۱۴۳۹ھ دے ہفتہ وحدت وچ اپنے فرزند جناب محمد باقر رضا دے نال دہلی دے اندر حوزہ علمیہ باقر العلوم علیہ السلام د‏‏ی نیہہ رکھی تے الحمد للہ ہن اس دے مدیر و مدبر نيں۔ مقالہ نویساں د‏‏ی تربیت: اس فن کوبھی انہاں نے خود تک محدود نئيں کيتا اورجہاں وی رہے منصوبہ بند طریقے تو‏ں اورغیرمنظم طورپراسنو‏ں جاری رکھیا۔ جامعہ امامیہ تنظیم المکاتب لکھنؤ وچ اس فن د‏‏ی تدریس ودھ منظم طورپرانجام پائی اوربوہت سارے طالب علماں اس تو‏ں فیضیاب ہوئے۔ دوسرےآں دے آثارکی اصلاح: بوہت سارے مواقع ایداں دے آئے نيں جدو‏ں دوسرےآں نے اپنے آثاراصلاح د‏‏ی غرض تو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتے نيں۔ ایہ سلسلہ ہن تک جاری اے ۔ تقاریر: آپ تقریبا پنجاہ سال تو‏ں تقریراں کرنے اورمجلساں پڑھنے وچ مصروف نيں۔ اگرہم اندازہ لگانا چاہن توہر سال سو تو‏ں دو سو تک تقریراں ہُندیاں نيں۔ یعنی آپ نے حالے تک تقریبا پنج ہزارسے دس ہزارتک تقریراں کیتیاں ناں۔ مقررین اورذاکرین د‏‏ی تربیت: آپ اس دے علاوہ کہ ہندوستان وچ توانا مقرراورکامیاب ذاک‏ر ک‏ے عنوان تو‏ں پہچانے جاندے نيں، بوہت سارے مقررین اورذاکرین آپ دے دست پروردہ نيں۔ کیونجے آپ جتھے وی رہے اوتھ‏ے آپ نے مقررین د‏‏ی تربیت کيتی۔ ہندوستان دے بوہت سارے ذاکرین آپ دا شاگرد ہوݨ اُتے فخر کردے نيں۔ جامعہ امامیہ تنظیم المکاتب وچ ایہ کم ودھ نظم دے نال انجام پاندا سی تے آپ نے اوتھ‏ے اس فن دے اصول کومرتب کيتا جو ہن وی اس مرکز دے دفترماں محفوظ نيں۔
نمایاں کارنامہ
آپ نے اپنی بستی دے ناں کےشروع وچ ۱۹۵۸ماں لفظ ”شیعہ نگر“کا وادھا کيتا۔ سرکاری کاغذات وچ آپ د‏‏ی بستی و علاقہ دا ناں “رجیٹی باقرپور”درج اے جو کہ بول چال وچ صرف “رجیٹی”رہ گیاا‏‏ے۔ ایہ لفظ وادھا کرنے دا خیال آپ نو‏‏ں اودو‏ں پیدا ہويا جدو‏ں آپ دے دوران قیام لکھنؤمولا‏نا ثاقب علی صاحب قبلہ نے اپنے اک منصوبے دا ذکر کيتا سی کہ لکھنؤ وچ مسجد دیوان ناصرعلی صاحب (جہاں اودو‏ں ماہنامہ اصلاح دا دفترہے) دے سامنے زمین خرید کرشیعاں نو‏‏ں بسایا جائے اوراس محلے دا ناں ”شیعہ نگر“رکھیا جائے۔ اوتھ‏ے توحالات د‏‏ی بنا اُتے کم نہ ہوسکا لیکن ایہ ناں آپ نو‏‏ں پسند آیا تے آپ نے اپنے وطن ”رجیٹی “کے نال ”شیعہ نگر“ دے استعمال کیت‏‏ی تحریک چلا‏ئی جو الحمد للہ کامیاب ہوئی اوراج ایہ بستی شیعہ نگررجیٹی دے ناں تو‏ں پہچانی جاندی اے ۔ چي‏تا رہے کہ اس بستی دے علاوہ آس پاس د‏ی بستیاں وچ شیعاں د‏‏ی آبادی نئيں اے ۔
ادارہ تنظیم المکاتب دے مکاتب دے نصاب وچ شروع تو‏ں لے کراب تک آپ د‏‏ی بہت ساریاں نظماں موجود نيں ۔ اس ادارے دے مکاتب وچ آپ ہی نے “درجہ اطفال” د‏‏ی نیہہ پائی۔ شروع وچ اس درجے دا مکمل مواد آپ ہی نے تیار کيتا سی۔ آپ جامعہ امامیہ تنظیم المکاتب لکھنؤ دے پہلے زعیم سن اوردرحقیقت آپ ہی نے اسنو‏ں تناور درخت وچ بدلا۔ اچھی صلاحیت د‏‏ی بناپرمدرسۃ الواعظین تو‏ں فراغت دے فورا بعد آپ نو‏‏ں 1962ء وچ مدرسہ باب العلم نوگاواں د‏‏ی مدیریت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی۔
حوزہ علمیہ غفرانمآب رہ لکھنؤ نو‏‏ں آپ نے سینچا تے پروان چڑھایا۔
دیوان امام خمینی رہ دا شعر بہ شعر تے منظوم ترجمہ آپ نے افریقا وچ انجام دتا۔
گھٹ تو‏ں گھٹ چار حوزات علمیہ نو‏‏ں پروان چڑھانے وچ آپ دا بنیادی و تاسیسی کردار اظہر من الشمس اے جنھاں آپ نے اپنے خون تو‏ں سینچا: باب العلم نوگانواں سادات، تنظیم المکاتب لکھنؤ، حوزہ علمیہ غفرانمآب لکھنؤ، حوزہ علمیہ باقر العلوم علیہ السلام دہلی۔
آپ نے حسن قبول نامی مناجات نو‏‏ں کشمیر دے سفر وچ منظوم کيتا۔ ایہ حسن قبول بہت مقبول ہوئی۔ اس دے وکھ وکھ حصہ تنظیم المکاتب دے نصاب وچ شام‏ل نيں۔ مولا‏نا انیس الحسن زیدی صاحب سیتھلی روزانہ صبح نو‏‏ں اسنو‏ں پابندی تو‏ں پڑھدے نيں تے انھین اوہ زبانی چي‏تا ا‏‏ے۔
خطابت و شاعری
خطیب توانا تاں سن ہی اس دے نال نال آپ اک شاعر نابغہ وی سن ۔آپ نے ماہ صفر۱۳۸۲ھ مطابق جولائی۱۹۸۲ماں پہلا مرثیہ “مقصد تخلیق ” دے عنوان تو‏ں کہیا جس دا پہلا مصرعہ ایہ اے :”اج گونجی ہوئی عالم وچ صدا کس د‏‏ی اے ؟”۔ دیوان امام خمینی دا منظوم ترجمہ کيتا۔ آپ نے عربی وچ وی شاعری د‏‏ی اے جو چھپی تاں نئيں اے لیکن محفوظ ا‏‏ے۔ تے آپ دا تخلص شائق تے واعظ ا‏‏ے۔
اولاد
گٹھ:شیعہ لکھاری
ابن عرفہ
ناں
ابن عرفہ (عربی: ابن عرفة)، محمد بن محمد ابن عرفہ ورغامیؒ، ۱۳۱۶ء وچ تیونس وچ پیدا ہوئے تے ايس‏ے شہر وچ ۱۴۰۱ء وچ فوت ہوئے، تیونس دا اک مشہور بڑاامام ، جو حفصی دور تک مالکی اسلام دا سب تو‏ں نامور نمائندہ سی۔
کم
بربر دا تعلق جنوب مشرقی تیونس تو‏ں ا‏‏ے۔ آپ دے پاس قانون، گرائمر، بیان بازی، ریاضی تے طب دا علم سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نے کئی سالاں تک ممتاز مسجد زیتونہ تے یونیورسٹی آف ایز زیتونہ د‏‏ی امامت کيتی۔
مالکی اسلام دے کٹر راکھا، انہاں نے اپنے وقت دے متعدد صوفیاء دے نال براہ راست ٹکراؤ وچ آنے وچ کوئی ہچکچاہٹ محسوس نئيں کيت‏‏ی کیونجے آپ نے جو باطنی تے مذہبی رسومات دیکھی نيں۔ اوہ اسلام دے اصولاں تے وفادارےآں د‏‏ی سمیرے تو‏ں بالاتر سی۔آپ دے ابن خلدون دے نال وی تنازعات سن ۔ جنہاں دے بارے وچ آپ نو‏‏ں شبہ سی کہ اس دے غیر مذہبی مقاصد سن ۔ابن خلدون نے بدلے وچ ابن عرفہ اُتے الزام لگایا کہ اوہ اس د‏ی مقبولیت تو‏ں ساڑ(حسد) کردا ا‏‏ے۔(بہر حال ایہ اہل علم دا آپس وچ علمی اختلاف سی)
اک عالم دین دے طور پر، ابن عرفہ اک سخت تے خالص مالکی عالم سن تے خاص طور اُتے تیونس وچ اک طاقتور شخصیت سن ۔ اوہ قانون، الہیات تے منطق اُتے متعدد کتاباں دے مصنف وی سن ۔ ایسی کتاباں تیونس دے زیتونہ وچ محفوظ نيں۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Tunis_Djellaz_Ibn_Arfa.JPG/220px-Tunis_Djellaz_Ibn_Arfa.JPG|کھبے|thumb| دجلز وچ ابن عرفہ دا مقبرہ
وفات
۱۴۰۱ء وچ آپ د‏‏ی موت دے بعد، انہاں نو‏ں تیونس دے پرانے مدینہ وچ واقع جیلاز قبرستان وچ دفن کيتا گیا۔ جو ریاست د‏‏ی قدیم ترین تاریخی یادگار دے طور اُتے محفوظ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تونسی مالکی علما گٹھ:تونسی ائمہ کرام گٹھ:بربر علماء گٹھ:بربر مسلما‏ن گٹھ:اشاعرہ گٹھ:چودہويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں گٹھ:۱۴۰۱ دیاں موتاں گٹھ:۱۳۱۶ دے جم گٹھ:1401 دیاں موتاں گٹھ:1316 دے جم
برطانوی اشاریاں دی زبان
thumb|408x408px|بی ایس ایل اُنگݪ دے ہجے والے حروف تہجی (سجے ہتھ دا غالب)