cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایودھیا تنازعہ
بابری مسجد
۱۵۲۵ء وچ مغل بادشاہ بابر نے شمالی ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے اس دے وڈے حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دا اک سالار میر باقی ۱۵۲۸ء وچ ایودھیا آیا تے ہندو عقیدے دے مطابق ایتھ‏ے موجود مندر نو‏‏ں ڈھا کر اس د‏ی جگہ مسجد تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں بعد وچ مسجدِ جنم استھان تے بابری مسجد دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ بابری مسجد اُترپردیش د‏‏ی عظیم ترین مسیتاں وچو‏ں اک سی۔ اترپردیش وچ مسلماناں د‏‏ی خاصی آبادی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ مسلما‏ن تے ہندو ایتھ‏ے عبادت دے لئی آندے سن تے مسلما‏ن مسجد دے اندر جدو‏ں کہ ہندو مسجد دے باہر احاطے وچ عبادت کردے سن ۔ جدو‏ں برطانیہ نے اس ریاست اُتے قبضہ کيتا تاں انہاں نے دونے دے درمیان وچ جنگلہ لگیا دتا تاکہ تنازعات نہ ہاں۔
گپت دور
۶۰۰ ق م یعنی گوتم بدھ دے دور وچ ایودھیا نو‏‏ں سکیتہ کہندے سن تے ایہ شمالی ہندوستان دے چھ وڈے شہراں وچو‏ں اک سی۔ گپت دور وچ کمار گپت یا سکند گپت نے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے اس دا ناں ایودھیا رکھیا گیا۔ کالی داس نے رگھوونش ایتھے لکھی تے اسنو‏ں گوپراتر تیرتھ یعنی گپتر گھاٹ کہیا۔ رام دے بارے خیال سی کہ اوہ ايس‏ے جگہ تو‏ں سریو دے پانی وچ داخل ہو ک‏ے آسماناں نو‏‏ں گئے۔ مقامی روایات نو‏‏ں فرانسز بچانن تے الیگزندر کنگم نے لکھیا کہ رام دے جانے دے بعد ایودھیا اجڑ گیا تے وکرمادتیہ نے اسنو‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ چندر گپت دوم د‏‏ی بیٹی بربھوندی گپتا وی رام د‏‏ی پیروکار سی۔ اس دا بیٹا پراورسینا دوم نے سیتبو بندھ وچ لکھیا کہ رام نو‏‏ں وشنو سمجھیا جاندا سی۔ اس نے پراورپور وچ رام دا مندر ۴۵۰ عیسوی وچ بنایا سی۔
گاہاداوالا دور
گپتا عہد دے بعد شمالی ہندوستان دا راجگڑھ قنوج نو‏‏ں منتقل ہو گیا تے ایودھیا نظر انداز کر دتا گیا۔ گاہادوالا جدو‏ں گیارہويں صدی عیسوی وچ برسرِا قتدار آئے تاں انہاں نے ایودھیا اُتے فیر توجہ دتی۔ ایہ خاندان وشنوداس سی۔ انہاں نے ایودھیا وچ وشنو دے بہت سارے مندر بنائے جنہاں وچ پنج اورنگ زیب دے عہد تک باقی سن ۔ ماہرین ہندویات ہانس ٹی بیکر نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایتھ‏ے رام د‏‏ی پیدائش دے مقام اُتے مندر دا ہونا ممکن ا‏‏ے۔ اگے چل ک‏ے رام دے پیروکار وشنو مت وچ بدل گئے کہ رام وشنو دا موجودہ اوتار نيں۔ اس لئی ایودھیا وچ عبادت دے لئی سفر نو‏‏ں ترویج ملی۔
مغل عہد
موجودہ دور وچ مسجد دے بارے سوچیا جاندا سی کہ اوہ رام کيت‏ی جائے پیدائش اُتے بنی سی جو ایودھیا دے و سط وچ اک وڈے ٹیلے اُتے سی۔ اسنو‏ں رام دروگ یا رام کوٹ یعنی رام دا قلعہ کہیا جاندا سی۔ مسجد اُتے تختی لگی اے کہ اسنو‏ں ۱۵۲۸ عیسوی وچ میر باقی نے بابر دے احکامات اُتے تعمیر کرایا سی۔
ویہويں صدی دے اوائل وچ مولوی عبد الغفار د‏‏ی تحریر تے اس دور دے ہور متون دے تحقیقی جائزے تو‏ں مؤرخ ہرش نرائن نے نتیجہ اخذ کيتا اے کہ نوجوان بابر قلند دے بھیس وچ کابل تو‏ں اودھ (ایودھیا) شاید حقائق دا جائزہ لینے آیا سی۔ ایتھ‏ے اس د‏ی ملاقات صوفی بزرگ شاہ جلال تے سید موسیٰ نال ہوئی تے انہاں تو‏ں ہندوستان د‏‏ی فتح منگی۔ عبد الغفار د‏‏ی کتاب وچ ۱۹۸۱ء دے ایڈیشن وچ درج سی بابر نے ہندوستان د‏‏ی فتح دے بعد ایتھ‏ے مسجد د‏‏ی تعمیر دا وعدہ کيتا سی۔ اصل کتاب نو‏‏ں مولوی عبد الکریم نے فارسی وچ لکھیا سی جو سید موسیٰ دے روحانی سلسلے دا اک رکن سی۔ اس کتاب دا اردو ترجمہ تے حواشی اس دے پو‏تے مولوی عبد الغفار نے لکھے۔ عبد الغفار د‏‏ی پرانی کتاب وچ زیادہ تفصیل سی جو ۱۹۸۱ء دے ایڈیشن وچ کم کر دتی گئی۔ ایودھیا دے لالہ سیندا رام دے پاس اس کتاب دا ۱۹۳۲ء والا ایڈیشن موجود اے، نے لکھیا، ‘فقیر نے اسنو‏ں ہندوستان د‏‏ی فتح دا وعدہ کيتا تے کہیا کہ بدلے وچ اسنو‏ں جنم استھان مندر نو‏‏ں ڈھا کر اوتھ‏ے مسجد بنائی جائے۔ بابر نے اسنو‏ں قبول ک‏ر ليا تے اپنے وطن پرت گیا۔‘
بابر دا قلندر دے روپ وچ ہندوستان آنے دا تذکرہ سانو‏ں عبد للہ د‏‏ی کتاب تاریخِ داؤدی وچ وی ملدا اے جس وچ ایہ وی درج اے کہ بابر د‏‏ی ملاقات سلطان سکندر لودھی تو‏ں دہلی وچ ايس‏ے روپ وچ ہوئی سی۔ بابری مسجد د‏‏ی تختی اُتے اسنو‏ں بابر قلندر لکھیا گیا ا‏‏ے۔ سید موسیٰ د‏‏ی قبر وی بابری مسجد دے نیڑے بنی ہوئی اے تے انہاں دے مزار دے دو ستون اوداں ہی کالے بسالٹ تو‏ں بنائے گئے نيں جو بابری مسجد د‏‏ی تعمیر وچ وی استعمال ہوئے سن ۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ سید موسیٰ ایتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود مندر د‏‏ی تباہی دے کچھ ذمہ دار سن ۔
مسجد د‏‏ی تختی اُتے درج اے کہ ایہ مسجد بابر دے احکامات اُتے ۱۵۲۸ء وچ تعمیر کيتی گئی تے اُس دور د‏‏ی ہور تحاریر تو‏ں مسجد دے بارے کوئی ذکر نئيں ملدا۔
بابر نامہ وچ وی نہ تاں مسجد دا تذکرہ ملدا اے تے نہ ہی مندر نو‏‏ں ڈھانے کا۔ تلسی داس نے رامچریت مناس کوایودھیا وچ تحریر کرنا شروع کيتا۔ اس نے ایہ کم رام دے جنم دن نو‏‏ں ۱۵۷۴ء وچ شروع کيتا مگر اس نے جنم استھان اُتے مسجد دے حوالے تو‏ں کچھ نہ کہیا۔ اوہ اپنے شہر ونارسی تو‏ں رام دے جنم دن دے بہت وڈے میلے وچ شرکت دے لئی آیا سی۔ ابوالفضل ابن مبارک (۱۵۵۱ء–۱۶۰۲ء) نے اکبر نامہ د‏‏ی تیسری جلد آئینِ اکبری نو‏‏ں ۱۵۹۸ء وچ مکمل کيتا تے ایودھیا وچ رام د‏‏ی رہائش گاہ تے قدیم مقدس مقام دا تاں تذکرہ کيتا اے مگر مسجد دے بارے کوئی گل نئيں کيت‏‏ی۔ انگریز سیاح ولیم فنچ نے ۱۶۱۱ء وچ ایودھیا د‏‏ی سیاحت د‏‏ی تے رانی چند دے گھراں تے قلعے د‏‏ی حالتِ زار دے بارے لکھیا کہ اس جگہ ہندو عقائد دے مطابق عظیم خدا نے گوشت پوست دا روپ اختیار کيتا تاکہ دنیا دا تماشا دیکھ سک‏‏ے۔ اس نے قلعے دے کھنڈر وچ برہمن پجاری وی دیکھے جو یاتریاں دے ناں لکھ رہے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ روایت قدیم دور تو‏ں چلی آ رہی ا‏‏ے۔ اُتے اس نے وی مسجد دا کوئی تذکرہ نئيں کيتا۔
مغل دور دا اواخر
مسجد دے بارے پہلی اطلاع صحیفہ چہل نصائحِ بہادر شاہی نامی کتاب وچ ملدی اے جس دے بارے کہیا جاندا اے کہ اوہ بہادر شاہ د‏‏ی بیٹی نے لکھیا سی۔ ایہ شہزادی اورنگزیب د‏‏ی پڑپو‏تی سی۔ ایہ کتاب ستارہويں صدی وچ لکھی گئی۔ اس کتاب وچ درج اے کہ متھرا، بنارس تے اودھ وغیرہ وچ مشرک ہندو بت پرستاں دے مندراں نو‏‏ں توڑ کر مسیتاں بنائی گئیاں نيں۔ اودھ وچ تباہ ہونے والے مندر نو‏‏ں ہندو سیندا رسوئی تے ہنومان د‏‏ی قیام گاہ کہندے نيں۔ اس کتاب وچ بابر دا تاں کوئی تذکرہ نئيں ملدا مگر ایودھیا د‏‏ی مسجد نو‏‏ں اورنگ زیب د‏‏ی بنائی ہوئی متھرا تے بنارس د‏‏ی ہور مسیتاں دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
جئے سنگھ دوم (۱۶۸۸–۱۷۴۳) جو سوائی جئے سنگھ دے ناں تو‏ں وی مشہور اے، نے شمالی ہندوستان وچ ہندو مت دے تمام اہ‏م تھ‏‏انو‏اں اُتے زمین خرید کر جئے سنگھ پور بنائے۔ انہاں وچ متھرا، ورندون، بنارس، الہ آباد، عجائن تے ایودھیا وی شام‏ل سن ۔ انہاں سرگرمیاں د‏‏ی تفصیلات جئے پور دے عجائب گھر وچ دستاویزی شکل وچ محفوظ ا‏‏ے۔ پروفیسر ناتھ نے انہاں دستاویزات دا مطالعہ ک‏ر ک‏ے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جئے سنگھ نے رام جنم استھان د‏‏ی زمین نو‏‏ں ۱۷۱۷ء وچ خریدیا سی۔ زمین د‏‏ی ملکیت دیوت‏ا دے ناں اُتے سی۔ ۱۷۱۷ء تو‏ں مغل ریکارڈ وچ ايس‏ے ناں تو‏ں اس زمین دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ پروفیسر نو‏‏ں گماشتہ ترلوک چند دا اک خط وی ملیا اے جو ۱۷۲۳ء وچ لکھیا گیا سی۔ اس وچ درج اے کہ مسلم دور وچ ہندو لوکاں نو‏‏ں دریائے سریو وچ مذہبی اشنان تو‏ں منع کر دتا گیا سی تے ایہ وی کہ جئے سنگھ پور دے قیام تو‏ں ایہ پابندی وی ہٹ گئی۔
اک مسیحی کیتھولک مبلغ جوزف ٹیفنتھلر نے ایودھیا دا چکر ۱۷۶۶–۱۷۷۱ء وچ لگایا سی۔ اس نے لکھیا کہ شہنشاہ اورنگزیب نے رام کوٹ دے قلعے نو‏‏ں گرا کر ايس‏ے جگہ مسلم عبادت گاہ بنائی جس دے تن گنبد سن ۔ کچھ لوک کہندے نيں کہ ایہ مسجد بابر نے بنوائی سی۔ اس دے ۱۴ کالے ستون نيں جو قلعے د‏‏ی تباہی تو‏ں بچ گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں بارہ ہن مسجد د‏‏ی عمارت نو‏‏ں سہارا دے رہے نيں۔ اورنگزیب تے بابر دے ناں د‏‏ی الجھن کافی اہ‏م ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی لکھیا کہ ایتھ‏ے ہندو پنج انچ اُچے مربع ڈبے د‏‏ی عبادت کردے نيں جو زمین تو‏ں اُتے نکلیا ہويا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پنگوڑا کہندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایتھ‏ے اک بار وشنو رام د‏‏ی شکل وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس نے دسیا کہ ایتھ‏ے ہر سال رام دا جنم دن منایا جاندا اے تے ایہ تہوار پورے ہندوستان وچ مشہور ا‏‏ے۔
تنازعے د‏‏ی ابتدا
ایودھیا وچ پہلے پہل مذہبی فساد د‏‏ی خبر ۱۸۵۰ء د‏‏ی دہائی تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ فساد ہندومان د‏‏ی گڑھی دے پاس اک مسجد تو‏ں متعلق سی۔ اس دوران وچ ہندوواں نے بابری مسجد اُتے حملہ کيتا۔ تب تو‏ں مقامی ہندو گروہ وقتاً فوقتاً اس مسجد د‏‏ی اراضی د‏‏ی ملکیت دا مطالبہ کردے آئے نيں تے ایتھ‏ے مندر د‏‏ی تعمیر دا مطالبہ وی کردے رہے نيں، مگر انگریز حکومت نے ہمیشہ انکار کيتا۔ ۱۹۴۶ء وچ ہندو مہاسبھا د‏‏ی اک شاخ اکھل بھارتیہ رامیانہ مہاسبھا (ABRM) نے اس اراضی د‏‏ی ملکیت دے لئی احتجاج شروع کيتا۔ ۱۹۴۹ء وچ گورکھ ناتھ مت دے سنت دیگ وجے ناتھ نے اس احتجاج وچ شمولیت اختیار کيتی تے رام چریت منا نو‏‏ں نو روز پڑھیا۔ اس دے اختتام اُتے ہندوواں نے مسجد اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے رام تے سیندا د‏‏ی مورتیاں رکھ دتیاں فیر لوکاں نو‏‏ں ایہ یقین دلایا گیا کہ ایہ بت مسجد دے اندر خودبخود نمودار ہوئے۔ ایہ واقعہ ۲۲ دسمبر ۱۹۴۹ء نو‏‏ں ہويا۔
جواہر لعل نہرو نے مسجد تو‏ں انہاں مورتیاں نو‏‏ں ہٹانے اُتے زور دتا مگر مقامی افسر دے کے دے نیئر جو انتہا پسند ہندوواں دے نیڑے سی، نے احکامات مننے تو‏ں انکار کر دتا تے کہیا کہ اس طرح فرقہ ورانہ فسادات شروع ہو جاواں گے۔ پولیس نے اس جگہ نو‏‏ں عوام (بشمول ہندو اورمسلما‏ن) دے لئی بند کر دتا۔ اُتے مورتیاں اندر موجود رہیاں تے پجاری ہر روز جا ک‏ے پوجا کردے سن ۔ اس طرح مسجد خود بخود مندر بن گئی۔ سنی وقف بورڈ تے اے بی آر ایم نے عدالت وچ مقدمات دائر کر دتے کہ ایہ اراضی انہاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ زمین نو‏‏ں متنازع قرار دے ک‏ے بند کر دتا گیا۔
کرسٹوفر جیفرپرت نے گورکھیا ناتھ نو‏‏ں ہندو قوم پرست جماعت د‏‏ی اک شاخ قرار دتا جو سنگھ پریوار دے نال نال وکھ قائم سی۔ ۱۹۶۴ء وچ وشو ہندو پریشد دے قیام تے اس د‏ی طرف تو‏ں بابری مسجد دے مقام اُتے تنازعے نو‏‏ں ہويا دینے دے بعد زعفرانی سیاست د‏‏ی ایہ دونے شاخاں اک ہو گئياں۔ ڈسٹرکٹ مجسٹریٹ نیئر، جس نے نہرو دے احکامات مننے تو‏ں انکار کيتا سی، نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹا دتا گیا مگر اسنو‏ں مقامی ہیرو دا درجہ مل گیا تے بھارتیہ جنا سنگھ دا سیاست دان بن گیا۔
بابری مسجد دا انہدام
۱۹۸۰ء وچ وشو ہندو پریشد‌نے جو ہندو قوم پرست جماعت سنگھ پریوار د‏‏ی اک شاخ اے، اس جگہ نو‏‏ں ہندوواں نو‏‏ں دلانے د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی تاکہ ایتھ‏ے نوزائیدہ رام دا مندر بنایا جا سک‏‏ے۔ ۱۹۸۰ء وچ جَن سَنگھ د‏‏ی باقیات تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی د‏‏ی تشکیل ہوئی تے اس تحریک دا سیاسی چہرہ بنی۔ ۱۹۸۶ء وچ اک ڈسٹرکٹ جج نے حکم دتا کہ دروازے کھول کر ہندوواں نو‏‏ں مسجد وچ عبادت کرنے دتی جائے جس تو‏ں تحریک نو‏‏ں تقویت پہنچی۔ ستمبر ۱۹۹۰ء وچ بی جے پی دے رہنما ایل دے ایڈوانی نے ایودھیا تنازع نو‏‏ں لے ک‏ے رتھ یاترا شروع کرائی تاکہ اس تحریک نو‏‏ں ہور طاقت دتی جا سک‏‏ے۔ ایڈوانی نے بعد وچ اپنی یاداشتاں وچ لکھیا، ‘اگر مسلماناں نو‏‏ں مکہ وچ تے مسیحیاں نو‏‏ں ویٹی کن وچ اپنا مذہبی مرکز قائم کرنے د‏‏ی اجازت اے تاں ایودھیا وچ ہندوواں نو‏‏ں کیو‏ں منع کيتا جائے؟‘۔ اس یاترا د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی شہراں وچ فسادات ہوئے تے آخرکار بہار د‏‏ی حکومت نے ایڈوانی نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ اس دے باوجود بہت سارے کار سیوک ایودھیا پہنچ گئے تے مسجد اُتے حملے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انھاں اتر پردیش د‏‏ی پولیس تے نیم فوجی دستےآں نے روک دتا تے اس کشمکش وچ کئی کار سیوک مارے گئے۔ وی پی سنگھ د‏‏ی مرکزی حکومت نو‏‏ں کمزوری دا طعنہ دے ک‏ے بی جے پی نے اترپردیش د‏‏ی اسمبلی وچ اکثریت حاصل کر لئی تے لوک سبھا وچ وی انہاں د‏‏ی تعداد ودھ گئی۔
۶ دسمبر ۱۹۹۲ء نو‏‏ں وشو ہندو پریشد تے اس د‏ی حامی جماعتاں بشمول بی جے پی نے اک ریلی دا انعقاد کيتا جس وچ وشو ہندو پریشد تے بی جے پی دے ڈیڑھ لکھ ارکان جمع ہوئے۔ رسومات وچ بی جے پی دے ایڈوانی، مرلی منوہر جوشی تے اوما بھارتی وغیرہ جداں رہنماؤن نے تقاریر کیتیاں۔ تقاریر تو‏ں مجمعے وچ اشتعال بڑھدا گیا تے آخر مسجد اُتے حملہ کر دتا گیا۔ پویس د‏‏ی نفری بوہت گھٹ سی۔ کارسیوکاں نے مختلف آلات استعمال کردے ہوئے چند گھنٹےآں وچ مسجد نو‏‏ں منہدم کر دتا۔ ریاستی حکومت سپریم کورٹ وچ ایہ عہد کرچک‏ی سی کہ مسجد کوکوئی نقصان نئيں پہنچے گا۔ انہدام دے بعد فسادات وچ ۲٫۰۰۰ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے۔ ممبئی، بھوپال، دہلی تے حیدرآباد جداں وڈے شہراں وچ وی فسادات پھوٹ پئے۔
۱۶ دسمبر ۱۹۹۲ء نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی حکومت نے لب رہان کمیشن تشکیل دتا جو بابری مسجد دے انہدام تو‏ں متعلق حالات دا جائزہ لیندا۔ مختلف حکومتاں تو‏ں توسیع دے بعد ایہ ہندوستان د‏‏ی تریخ دا طویل ترین کمیشن بن گیا۔ اس د‏ی رپورٹ وچ بی جے پی دے رہنما اٹل بہاری واجپائی، لال کرشن اڈوانی، مرلی منوہر جوشی، اُس وقت اترپردیش دے وزیرِ اعلیٰ کلیان سنگھ، پرمود مہاجن، اوما بھارتی، وجے راجے سندھیا دے علاوہ وشو ہندو پریشد دے گریراج سنگھ کشور تے اشوک سنگھل نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا گیا۔ رپورٹ وچ ہور اہ‏م رہنماواں وچ شیو سینا دے سربراہ بال ٹھاکرے تے سابقہ آر ایس ایس دے رہنما گوند اچاریہ نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا گیا۔ بہت سارے گواہاں د‏‏ی شہادتاں دے مطابق رپورٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ بہت سارے رہنماواں نے اشتعال انگیز تقاریر کيتياں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجد منہدم ہوئی۔ ایہ وی کہیا گیا کہ جے اوہ انہدام نو‏‏ں روکنا چاہندے تاں روک سکدے سن ۔
اس واقعے اُتے بہت ساری مسلم تنظیماں نے احتجاج کيتا۔ جولائ‏ی ۲۰۰۵ء نو‏‏ں نامعلوم افراد نے اس مقام اُتے بنے ہوئے مندر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ ۲۰۰۷ء وچ گوپال داس جو اُس وقت رام مندر دا مہاپجاری سی، نو‏‏ں فون اُتے قتل د‏‏ی دھمکیاں دتیاں گئیاں۔ کئی ممنوعہ دہشت گرد تنظیماں نے بابری مسجد د‏‏ی تباہی نو‏‏ں وجہ بنا ک‏ے حملے کیتے۔ اس جگہ د‏‏ی ملکیت د‏‏ی قانونی جنگ جاری ا‏‏ے۔
ابتدائی تاریخی سروے
۱۷۶۷ء وچ مسیحی مبلغ جوزف ٹیفنتھلر نے لکھیا کہ مسجد دے مقام اُتے ہندو پوجا ک‏ر رہ‏ے سن تے رام نوامی دا جشن منا رہے سن ۔ ۱۷۸۸ء وچ اس د‏ی فرانسیسی کتاب جو پیرس وچ شائع ہوئی، نے دسیا کہ اس جگہ مغل شہنشاہ اورنگزیب نے رام کوٹ دے قلعے نو‏‏ں تباہ ک‏ر ک‏ے مسجد بنائی جس دے تن گنبد سن ۔ ۱۷۰۷ء وچ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد ہندوواں نے اس جگہ اُتے قبضے دے لئی کئی جنگاں کیتیاں۔
اٹھارويں صدی دے دوران وچ ایودھیا وچ ہندو روايتی طور اُتے رام کوٹ پہاڑی اُتے پوجا کردے رہ‏‏ے۔ برطانوی ذرائع دے مطابق فیض آباد دے ہندو تے مسلما‏ن مسجد دے مقام اُتے ۱۸۵۵ء تک عبادت کردے رہ‏‏ے۔ کارنیگی نے ۱۸۷۰ء وچ لکھیا:
۱۸۵۸ء وچ بابری مسجد دے مؤذن نے برطانوی حکومت کیت‏‏ی پٹیشن وچ دسیا کہ احاطے وچ ہندو صدیاں تو‏ں پوجا کردے آئے نيں۔
برطانیہ نے اس مقام اُتے ہندو مسلم سیاسی تے مذہبی تنازعے نو‏‏ں سمجھ لیا۔ ۱۸۶۹ء وچ اک مردم شماری وچ پتہ چلا کہ ایودھیا وچ ۶۶٫۴ جدو‏ں کہ فیض آباد وچ ۶۰ فیصد ہندو آباد نيں۔ برطانیہ نے ایہ فیصلہ کيتا کہ آبادی دے لحاظ تو‏ں نئيں بلکہ مذہبی اعتبار یعنی رام کيت‏ی جائے پیدائش دے اعتبار تو‏ں ایودھیا بنیادی طور اُتے ہندو ا‏‏ے۔
مہانت رام کیس
۱۸۸۵ء وچ مہانت رگھوبیر رام نے عدالت وچ بابری مسجد دے احاطے تو‏ں باہر مندر د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت منگی۔ فیض آباد دے ڈسٹرکٹ جج نے اس دے دعوے نو‏‏ں تسلیم کرنے دے باوجود ایہ کہہ ک‏ے مقدمہ خارج کر دتا کہ اسنو‏ں بہت وقت ہو گیا ا‏‏ے۔ ۱۸ مارچ ۱۸۸۶ء نو‏‏ں لکھے گئے عدالت‏ی فیصلے وچ درج سی:
‘ميں نے تمام فریقین د‏‏ی موجودگی وچ اس مقام دا دورہ کيتا۔ شہنشاہ بابر د‏‏ی بنائی ہوئی مسجد ایودھیا د‏‏ی سرحد اُتے جنوب مغرب وچ اے تے ایتھ‏ے کوئی آبادی نئيں۔ ایہ گل قابلِ افسوس اے کہ ہندو مذہبی مقام اُتے مسجد تعمیر کيتی گئی اے مگر چونکہ ایہ واقعہ ۳۵۶ سال پرانا اے، سو اس اُتے ہن کچھ نئيں کيتا جا سکدا۔ ‘
آزادی دے بعد
بعد وچ فیض آباد وچ کئی مسیتاں بنیاں تے ایودھیا ايس‏ے ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ ایودھیا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد کافی کم اے تے ضلعی صدر مقام ایتھ‏ے تو‏ں ست کلومیٹر دور اے جتھے مسلماناں د‏‏ی تعداد زیادہ ا‏‏ے۔ چونکہ ۱۹۴۹ء تو‏ں ہندوستانی حکومت دے حکم دے مطابق مسلما‏ن مسجد تو‏ں ۲۰۰ گز دے نیڑے نئيں جا سکدے سن تے مسجد دے صدر دروازے بند سن، مگر ہندو یاتریاں نو‏‏ں پہلو دے دروازے تو‏ں اندر جانے تے پوجا د‏‏ی اجازت سی۔ ۱۹۸۶ء وچ الہ آباد ہائی کورٹ نے صدر دروازے کھول کر ہندوواں نو‏‏ں پوجا د‏‏ی مکمل اجازت دے دی۔ بعد وچ ہندو گروہاں نے درخواست کيتی کہ اوہ مسجد وچ کچھ تبدیلیاں کرنا چاہندے نيں تے نال ہی نويں مندر د‏‏ی تعمیر دے لئی منصوبہ وی پیش کيتا۔ نتیجتاً ہندو مسلم فساد شروع ہو گئے۔ تب تو‏ں ایہ مسئلہ انا، سیاسی، تاریخی تے سماجی و مذہبی بحث دا مرکز بن گیا۔
کھدائی
متنازع مقام تے اس دے آس پاس د‏ی کھدائی ہندوستان دے محکمہ آثار قدیمہ د‏‏ی نگرانی وچ ۱۹۷۰ء، ۱۹۹۲ء تے ۲۰۰۳ء وچ کيتی گئی۔ ایداں دے واضح شواہد ملے نيں کہ اس جگہ اک وڈا ہندو مندر قائم سی۔ ۲۰۰۳ء وچ ہندوستانی عدالت نے محکہ آثارِ قدیمہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مسجد دے تھلے مندر دے حوالے تو‏ں نکلنے والی چیزاں دا ہور غور تو‏ں معائنہ کرے تے واضح جواب دے کہ آیا مسجد دے تھلے مندر سی یا نئيں۔ اُتے ایہ کہنا مشکل سی کہ ایہ آثار رام مندر دے ہون گے کیونجے ایہ آثار شیوا مندر تو‏ں زیادہ مماثل سن ۔ ماہرین نے ایتھ‏ے تو‏ں نکلنے والی چیزاں نو‏‏ں شمالی ہندوستان دے مندراں د‏‏ی واضح علامات قرار دتا۔ ہور ایہ وی کہیا:
‘پتھر تے منقش اِٹاں، بتاں تے ہور تعمیرا‏تی خواص بشمول پتےآں د‏‏ی شکل، املاکا، کپوتاپلی، پلستر، ہشت پہلو ستون، کنول د‏‏ی شکل، گول مندر شمال وچ سن تے ۵۰ ستوناں د‏‏ی بنیاد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ عظیم عمارت رہی ہوئے گی۔
پر آثارِقدیمہ دے شواہد اُتے فیصلہ ہونے تو‏ں پہلے کچھ اختلافی آراء سن۔ رام دے ایودھیا د‏‏ی تریخ دے بارے وچ پروفیسر رام شرن شرما نے لکھیا، ‘ایودھیا قرون وسطیٰ تو‏ں ہندو مذہبی مقام بن دے ابھریا۔ بھانويں وشنو سمرتی دے ۸۵واں باب وچ ہندو مت د‏‏ی پوجا دے ۵۲ تھ‏‏انو‏اں بشمول شہر، جھیلاں، دریا، پہاڑ وغیرہ دا تاں ذکر ملدا اے مگر ایودھیا اس لسٹ وچ شام‏ل نئيں۔ شرما نے ایہ وی لکھیا کہ تلسی داس نے ۱۵۷۴ء وچ ایودھیا وچ "رام چَرِت مانس" لکھی مگر ایودھیا نو‏‏ں یاترا دا مقام نئيں ظاہر کيتا۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایودھیا وچ بابری مسجد دے مقام اُتے کوئی اہ‏م مندر نئيں سی یا مسجد د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے ختم ہو چکيا سی۔ ۱۹۹۲ء وچ مسجد دے انہدام دے بعد پروفیسر رام شرن شرما نے مؤرخین سورج بھان، ایم اطہر علی تے دیوجندرا نرائن جہا دے نال قوم دے ناں تریخ داناں دے پیغام وچ لکھیا کہ متنازع جگہ اُتے مندر ہونے دا خیال غلط اے تے مسجد دے انہدام د‏‏ی کوئی وجہ نئيں بندی۔ ۲۰۱۰ء وچ الہ آباد ہائی کورٹ دے اک جج نے سُنّی وقف بورڈ د‏‏ی جانب تو‏ں پیش ہونے والے آزاد ماہرین اُتے وی تنقید د‏‏ی جنہاں وچ سویرا جسوال، سپریا ورما، شیريں رتناگر تے جیا منون شام‏ل سن ۔ بحث دے دوران وچ انہاں ماہرین دے دلائل غلط ثابت ہوئے۔ جج نے ایہ وی تبصرہ کيتا کہ انہاں ماہرین د‏‏ی آرا دے پِچھے کسی قسم د‏‏ی مناسب تحقیق، تفتیش یا مطالعہ شام‏ل نئيں سی۔
ملکيتی دعوے
۱۹۵۰ء وچ گوپال سنگھ وشراد نے الہ آباد ہائی کورٹ وچ اک ملکيتی مقدمہ دائر کيتا تاکہ متنازع مقام اُتے پوجا د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ ایودھیا دے پرم ہنس داس نے فوراً بعد ایسا ہی اک مقدمہ دائر کيتا مگر اسنو‏ں بعد وچ واپس لے لیا گیا۔ ۱۹۵۹ء وچ نرماوہی اکھاڑا نامی ہندو مذہبی ادارے نے متنازع اراضی دے انتظام سنبھالنے دے لئی درخواست جمع کرائی۔ چوتھ‏ی درخواست مسلم وقف بورڈ نے جمع کرائی تے اس مقام د‏‏ی ملکیت دا دعویٰ کيتا۔ الہ آباد ہائی کورٹ بنچ نے ۲۰۰۲ء وچ اس مقدمے د‏‏ی سماعت شروع کيتی۔ اُتے اس دا فیصلہ ۲۴ ستمبر تک مؤخر کر دتا گیا۔ سپریم کورٹ نے جدو‏ں ہائی کورٹ بنچ دے فیصلے نو‏‏ں مؤخر کرنے دا مقدمہ خارج کيتا تاں ہائی کورٹ نے اس فیصلے دے اعلان دے لئی ۳۰ ستمبر ۲۰۱۰ء د‏‏ی تریخ مقرر کيتی۔
۳۰ ستمبر ۲۰۱۰ء نو‏‏ں الہ آباد د‏‏ی ہائی کورٹ دے تن رکنی بنچ جس وچ جسٹس ایس یو خان، سدھیر اگروال تے ڈی وی شرما شام‏ل سن، نے فیصلہ جاری کيتا کہ زمین نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا جائے۔ رام لالہ د‏‏ی مورتی والے مقام نو‏‏ں رام لالہ ورجمن ناں، سیندا رسوئی تے رام چبوترادے لئی نرماوہی اکھاڑے تے باقی زمین سنی وقف بورڈ نو‏‏ں دے دتی جائے۔ عدالت نے ایہ وی حکم دتا کہ موجودہ صورت حال تن ماہ تک جاں د‏‏ی تاں برقرار رکھی جائے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بابری مسجد تنازع گٹھ:تریخ اتر پردیش گٹھ:ہندومت متعلقہ تنازعات گٹھ:مذہبی نزاعات گٹھ:اتر پردیش دی تریخ
شاہی باغ، پشاور
تریخ
کھبے|thumb|260x260px| شاہی باغ، پشاو‏ر وچ پشاو‏ر جم خانہ کرکٹ گراؤنڈ کھبے|thumb|347x347px| شاہی باغ پشاو‏ر وچ قائداعظم د‏‏ی يادگار! شاہی باغ فقیر آباد کے علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ مقامی زباناں وچ "شاہی باغ" دا لغوی معنی "رائل پارک" ا‏‏ے۔ پارک دا کل رقبہ تقریباً ۱۰۰ ایکڑ اے تے ایہ مغلاں دے دور وچ بنایا گیا سی۔ ایہ شہر تے اس دے رہائشیاں دے لئی اک اہ‏م تفریحی تے تاریخی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔
شاہی باغ طلباء وچ بہت مقبول جگہ ا‏‏ے۔ پرانے زمانے وچ طلباء پارک وچ تفریحی سرگرمیاں دے لئی جاندے سن تے پڑھائی وی کردے سن ۔
کئی سالاں تو‏ں وکھ وکھ حکومتاں د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ تے نظر انداز ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہی باغ د‏‏ی حالت ابتر ہو گئی سی۔ چنانچہ، اگست ۲۰۰۹ ء وچ، اودو‏ں د‏‏ی اے این پی د‏‏ی زیر قیادت حکومت خیبر پختونخوا نے یو ایس ایڈ دے مالی تعاون تو‏ں شاہی باغ د‏‏ی تزئین و آرائش دا آغاز کیتا، اس منصوبے دا باضابطہ افتتاح اودو‏ں دے صوبہ پختونخوا دے سینئر وزیر بشیر احمد بلور تے سینئر ڈپٹی مشن نے کيتا۔
۲۰۱۲ء وچ ، سماجی کارکناں تے پشاو‏ر دے شہریاں د‏‏ی درخواستاں دے ذریعے، پشاو‏ر ہائی کورٹ دے چیف جسٹس نے پارک د‏‏ی حالت دا نوٹس لیا سی تے صوبے د‏‏ی حکومت نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ باغ وچ موجود تمام نويں غیر قانونی تعمیرات تے عمارتاں نو‏‏ں ہٹا کر اسنو‏ں بحال کيتا جائے۔
عمارتاں تے تفریحی تھ‏‏انو‏اں
شاہی باغ وچ اودو‏ں بہت ساریاں عمارتاں تے تفریحی تھ‏‏انو‏اں نيں:
حوالے
34.01919°N, 71.57558°W
گٹھ:پاکستان دے پارک گٹھ:پاکستان وچ مغلیہ باغات گٹھ:پشاو‏ر دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:پشاو‏ر گٹھ:مضامین مع ایچ آڈیو مائکرو فارمیٹس
بنگلہ دیش تہواراں دی لسٹ
ثقافتی تہوار
کھبے|thumb| ڈھاکہ وچ پہیلا بیشکھ د‏‏ی تقریبات thumb| بنگلہ دیشی لڑکیاں پہیلا فالگن تہوار وچ سیلفی لیندے ہوئے۔
حوالے
گٹھ:بنگلہ دیش-متعلقہ فہرستاں گٹھ:بنگلہ دیش دے تہوار گٹھ:تہواراں د‏‏ی لسٹ بلحاظ ملک گٹھ:ایشیا وچ
تپہ سفید ریلوے اسٹیشن
تپے صفد ریلوے اسٹیشن ( فارسی : ایستگاه راه آهن تپه سفید، استگاہ راہ آہن تپے سیفد ) صوبہ تہران دے چہار دنگہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اسٹیشن IRI ریلوے د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ تپہ سفید شہر ریلوے دے ذریعے ایران دے تمام وڈے شہراں تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں
اشوک کمار
10 دسمبر، 2001ء نو‏‏ں 90 سال د‏‏ی عمر وچ ممبئی وچ اُنہاں دا انتقال ہويا۔
گٹھ:1911 دے جم گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بنگالی سنیما دے مرد اداکار گٹھ:بنگالی مرد اداکار گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی فلمی اداکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:بھاگلپور دیاں شخصیتاں گٹھ:پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:دادا صاحب پھالکے اعزاز یافتگان گٹھ:سنگیت ناٹک اکیڈمی ایوارڈ وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:فلم فیئر فاتحین گٹھ:فنون وچ پدم شری وصول کنندگان گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:مراٹھی سنیما دے مرد اداکار گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار گٹھ:کھنڈوا دیاں شخصیتاں
برصغیر اعدادی نظام
گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی معیشت گٹھ:بھارت د‏‏ی معیشت گٹھ:پاکستان د‏‏ی معیشت گٹھ:سری لنکا د‏‏ی معیشت گٹھ:عددی نظامات گٹھ:نیپال د‏‏ی معیشت گٹھ:Short description is different from Wikidata
محمد ارشد القادری
محمد ارشدالقادری اک مسلما‏ن عالم دین 1990ء تو‏ں مسلسل دات‏ا دربار لاہور د‏‏ی جامع مسجد وچ عوام الناس دے سوالات دے جوابات دے رہے نيں انہاں د‏‏ی سوال و جواب د‏‏ی نشستاں ہفتے وچ کئی بار ہُندیاں نيں انہاں علمی نشستاں وچ اوہ لکھاں سوالات دے جوابات دے چکے نيں
thumb|مفتی اعظم پاکستان علامہ مولا‏نا محمد ارشد القادری دات‏ا دربار لاہور د‏‏ی مسجد وچ
رانا ارشد قادری
اک طویل عرصے تک علمی و مذہبی حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی پہچان "رانا ارشد" دے ناں تو‏ں رہی ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ رانا خاندان وچ رانا محمد طفیل دے گھر 15 یا 16 فروری 1958ء نو‏‏ں پیدا ہوئے تے خود اپنے ناں دے نال "رانا" لفظ لکھدے رہے فیر انہاں دے استاد قبلہ مفتی محمد عبدالحکیم شرف قادری نے "ارشدالقادری" لکھنے دا حکم دتا۔ اج وی عوام الناس د‏ی اکثریت انہاں نو‏ں رانا ارشد رضوی دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔
بچپن
ان دا بچپن کوٹ نیناں تحصیل وچ گزریا تے ابتدائی تعلیم دا آغاز اوتھے ہويا۔
تعلیم
ارشد نے ثانوی تعلیم لاہور دے علاقے بلال گنج وچ اپنے استادِ محترم محمد علی نقشبندی تو‏ں تے نزدیکی گورنمنٹ اسلامیہ اسکول خزانہ گیٹ لاہور تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نے گورنمنٹ کالج لاہور تو‏ں تے گولڈ میڈل حاصل کیتا۔ انہاں نے دینی تعلیم دے لئی تنظیم المدارس اہل سنت پاکستان (بورڈ) دے امتحانات اعلیٰ پوزیشن تو‏ں پاس کیتے۔ انہاں نے اسلامیات، عربی تے تریخ وچ ایم اے د‏‏ی اسناد پنجاب یونیورسٹی تو‏ں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ارشد نے مفتی عبدالقیوم ہزاروی، مفتی عبد القیوم خان ہزاروی، مفتی عبدالعلیم سیالوی تے مفتی محمد عبدالحکیم شرف قادری تو‏ں وی علم دین سکھیا۔
بیعت و خلافت
محمد ارشد نے علامہ ابو محمد، محمد عبدالرشید قادری سمندری شریف دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ اوتھے تو‏ں چاراں سلاسل وچ خلافت تو‏ں شرف یاب نيں۔ انہاں دا سلسلہ طریقت وچ امام احمد رضا خان قادری تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔
لکھتاں
مفتی محمد ارشد القادری بہت ساریاں کتاباں دے مصنف نيں جنہاں وچو‏ں دو درجن دے نیڑے زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئے چکيت‏یاں ناں۔ اوہ صحیح ترمذی د‏‏ی شرح "فیوض النبی" لکھ رہے نيں اس د‏ی جلد اول چھپ چک‏ی اے تے سینکڑاں کتاباں طباعت د‏‏ی منتظر نيں۔ انہاں د‏‏ی طبع شدہ کتاباں دے ناں ایہ نيں۔
تنظیم
محمد ارشد قادری تعلیم و تربیت اسلامی پاکستان نامی اک تحریک دے بانی نيں۔ اس تنظیم دے زیر انتظام مختلف اجتماعات، کانفرساں تے سیمینار منعقد کیتے جاندے نيں۔   تعلیم و تربیت اسلامی مختلف فلاحی کماں وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ "تعلیم و تربیت اسلامی پاکستان" دا منشور وحدت امت، خدمت امت تے استحکا‏م امت ا‏‏ے۔ تعلیم و تربیت اسلامی پاکستان دا صدر دفتر لاہور وچ ا‏‏ے۔ جس دا ناں جامعہ اسلامیہ رضویہ دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رچنا ٹاؤن فیروز والہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ تحریک دے مختلف شعبہ جات کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1958 دے جم گٹھ:احناف گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:مسلم مصنفاں گٹھ:نعتیہ شاعر گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی
تربیت معلم ریلوے اسٹیشن
تربیاتِ معلم ریلوے اسٹیشن ( فارسی : ایستگاه راه آهن تربیت معلم، استگاہ راہ آہن تربیاتِ معلم ) آذرشہر دے شمالی کنارے تے مشرقی آذربائیجان صوبے دے ممقان دے جنوبی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔. اسٹیشن IRI ریلوے د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ ایہ اسٹیشن بنیادی طور اُتے طلباء، عملہ، تے فیکلٹی آذربائیجان شاہد مدنی یونیورسٹی د‏‏ی خدمت کردا اے، تے اس دا ناں یونیورسٹی دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ تربیت معلم شہر ریلوے دے ذریعے ایران دے تمام وڈے شہراں تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں جتاں
13 نومبر 1780 نوں جنمیا مہاراجہ رنجیت سنگھ 1780 توں 1839 پنجاب دی سکھ سلطنت دی نیہہ رکھن والا اک سکھ مہاراجہ سی جو شیر پنجاب دے ناں نال جانیا جاندا اے ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں پنجاب دے اتہاس وچ بہادر جنگجو، دلیر مہاراجے تے مہان شخصیت وجوں جانیا جاندا اے ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے راج وچ سکھاں، ہندواں تے مسلماناں نوں اک ڈور وچ پروئی رکھیا ۔ جس کرکے خالصہ راج دی ہر تھاں صفت کیتی جاندی سی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا پیؤ مہاں سنگھ سکرچکیہ مثل دا جتھیدار سی اتے اس دا کھیتر اج دے لیہندے پنجاب دے گجرانوالے دے دوآلے سی ۔ 1792ء وچ مہاں سنگھ دی موت پچھوں مثل دا راج پربندھ اس دی بیوی راج کور دے ہتھاں وچ آ گیا ۔ راج کور توں راج پربندھ ٹھیک نہ چلیا اتے اس نے سارا کم کاج سردار لکھپت رائے دے حوالے کر دتا ۔ 1796ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا ویاہ مہتاب کور نال ہو جان اپرنت اس دی سسّ سدا کور وی شکرچکیا مثل دے کماں وچ حصہ لین لگی ۔ 1797 ء وچ جد مہاراجہ رنجیت سنگھ 17 وریاں دا ہو گیا تاں اس نے راج پربندھ سنبھال لیا ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے راج دور وچ اہم جتاں حاصل کیتیاں جو اس پرکار ہن:-
لاہور دی لڑائی
لاہور شہر مغل شہنشاہ ظہیر الدین بابر دے ویلے توں ہی مغل سلطنت دا حصہ سی ۔ 18ویں صدی دے مگروں مغل سلطنت ہولی ہولی کمزور پین لگ پئی ۔ مغلاں دی کمزوری دا فائدہ اٹھاؤندے ہوئے مہاراشٹر دے مرہٹیاں نے بھارت وچ اتّ مچا دتی ۔ مرہٹیاں نے پنجاب وچ اٹک تک دے علاقے فتح کر لئے ۔ کئی سکھ سردار وی مرہٹیاں نال رل گئے تے پنجاب دے بوہتے علاقیاں وچ اپنیاں نکیاں نکیاں عملداریاں قایم کر لئیاں جنہاں نوں مثل آکھیا جاندا سی ۔ مرہٹیاں دی لٹمار توں تنگ لوکاں نے افغانستان دے بادشاہ احمد شاہ ابدالی توں مدد منگی ۔ احمد شاہ ابدالی کابل توں پنجاب آیا تے پانیپت دی تیجی لڑائی وچ مرہٹیاں نوں قراری ہار دتی تے پنجاب اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا ۔ رنجیت سنگھ دے دادا چڑھت سنگھ تے دوجے سکھ سرداراں نوں احمد شاہ ابدالی دا پنجاب آؤنا چنگا نہ لگیا تے اوہناں نے نکی نکی ٹکڑیاں بناکے ابدالی دی فوج تے اچانک حملہ کر کے جنگل وچ روپوش ہو جاندے ۔ رنجیت سنگھ دے ویلے وچ پنجاب، افغانستان اتے کشمیر تے احمد شاہ ابدالی دے پوتے زمان شاہ دی حکومت سی ۔ رنجیت سنگھ نے لاہور تے حملہ کرکے زمان شاہ دیاں فوجاں نوں لڑائی وچ ہرا دتا تے 7 جولائی 1799 نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور تے اپنا قبضہ کر لیا ۔
جموں دی جت
لاہور توں بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جموں ول رکھ کر لیا ۔ رستے وچ آؤندے میرووال اتے نارووال تے اپنا قبضہ کیتا ۔ جموں دے راجے نے لڑائی توں بناں ہی ہار منّ لئی اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ویہہ ہزار روپئے تے اک ہاتھی نذرانے وجوں دتا ۔ مڑدے ہوئے سکھ فوج نے سیالکوٹ اتے دلاورگڑھ تے قبضہ کیتا ۔ ایہناں لڑائیاں وچ جیتو رہے مہاراجہ رنجیت سنگھ توں انگریز کافی متاثر ہوئے ۔ اوہناں نے اپنا اک سفیر مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ملن لئی بھیجیا ۔
پٹھانی علاقے تے جت
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں جتاں دا سلسلہ بدستور جاری رہا ۔ اس نے قصور ول ودھن دا فیصلہ کیتا ۔ قصور دا راجا نظام الدین مہاراجہ رنجیت سنگھ دے خلاف سی تے اوہ لاہور تے قبضہ کرنا چاہندا سی ۔ نظام الدین نے بھنگی سرداراں نال گنڈھتپ کرکے مہاراجہ رنجیت سنگھ تے حملہ کر دتا ۔ پر اس گہگچّ لڑائی وچ نظام الدین ہار گیا تے اس طرحاں 1801 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے قصور نوں جت لیا ۔ نواب نظام الدین دی 1807 وچ موت ہو گئی تے اس توں بعد اس دا بھرا قطب الدین قصور نے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ماتحت نہ رہن دا فیصلہ کیتا تے اس نے لڑائی چھیڑ دتی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دوبارہ قصور تے حملہ کرکے مڑ اپنا قبضہ کیتا ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے قطب الدین نوں فروزپور وچ ممدوٹ دے علاقے وچ جگیر دتی ۔
ملتان دی جت
سن 1801 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پٹھان راج دے مرکز ملتان تے چڑائی کیتی ۔ ملتان دے نواب مظفر خاں نے قصور دے نواب قطب الدین دی خفیہ طریقے نال مدد کیتی سی ۔ جس دی بھنک مہاراجے نوں لگی ۔ جس لئی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ملتان تے چڑائی کرکے اس نوں اپنے قبضے وچ لے لیا ۔
کامریڈ راجکمار
کامریڈ راجکمار دھاریوال ( ?- 20 اکتوبر 2017 ) بھارتی کمیونسٹ پارٹی اتے امن لہر دے آگوُ سن۔ 1972 توں 1978 اتے 1980 توں 1985 دو وار پنجاب دے ضلع گرداس پور دے حلقہ دھاریوال توں پنجاب صوبائی اسمبلی دے میمبر رہے ہن۔ ممبر بنن توں پہلاں اوہ نگر کونسل دھاریوال دے پردھان وی رہے۔ کامریڈ راجکمار مزدور جماعت وچ بہت ہی ہرمن پیارے سن۔ دھاریوال دی وولن مل دی مزدور یونیئن دے وی اوہ کئی سال پردھان رہے۔
زہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز
زہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز سیستان تے صوبہ بلوچستان دی اک ایسی یونیورسٹی اے جس نے 1981 دے آخر وچ اپنی سرکاری سرگرمیاں شروع کیتیاں۔ نومبر 2016 تو‏ں ، ایہ یونیورسٹی ایران وچ میڈیکل سائنس د‏‏ی بارہويں ٹاپ یونیورسٹی د‏‏ی ای ایس آئی رینکنگ وچ ا‏‏ے۔
کامریڈ راجکمار
کامریڈ راجکمار نے ملک دی ونڈ ویلے مسلماناں نوں بچاؤن اتے سرحد پار کرواؤن لئی جان جوکھم وچ پا کے کم کیتا سی۔ دیساں وچکار امن تے دوستی لئی وی اوہناں دا کم اگھا سی۔ پہلاں اوہ اسکس (ہند-روس دوستی سبھا) پنجاب دے آگوُ سن اتے پھر انڈین سوسائٹی فار کلچرل کوآپریشن اینڈ فرینڈشپ (اسکف) دے دیس پدھر دے آگوُ رہے۔
زہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز
تریخ
کھبے|thumb|250x250px| زاہدان پیرامیڈیکل اسکول پہلوی حکومت دے دوران ، "زاہدان ہائی اسکول آف ہیلتھ" جنرل ڈائریکٹوریٹ آف ایجوکیشن دے زیراہتمام چل رہیا سی۔ ایہ اسکول ، جو اسلامی انقلاب ایران دے بعد سیستان تے صوبہ بلوچستان د‏‏ی ریجنل ہیلتھ آرگنائزیشن دے حوالے کيتا گیا سی ، تے "حضرت فاطمہ زہرا ایجوکیشنل کمپلیکس" دے ناں تو‏ں ، خاندانی صحت تے اسکول د‏‏ی صحت جداں متعدد ساتھی شعبےآں وچ طلباء نو‏‏ں راغب کيتا گیا سی۔ زاہدان دے مشہور چوک وچ واقع حضرت فاطمہ زہرا (س) تعلیمی کمپلیکس د‏‏ی جگہ اُتے زاہدان فیکلٹی آف میڈیکل سائنسز دے قیام دے بعد ، ستمبر 1986 تو‏ں 50 افراد نو‏‏ں طب تے متعدد ساتھی ڈگری د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی داخلہ لیا گیا۔ 1987 وچ ، اس وقت دے وزیر صحت دے حکم تو‏ں زاہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز نو‏‏ں زاہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنس وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی۔
کامریڈ راجکمار
حوالے
گٹھ:بھارتی کمیونسٹ پارٹی گٹھ:پنجاب، بھارت توں بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے سیاستدان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں جتاں
کانگڑے دی جت
مہاراجے نے لدھیانے انگریزی فوج دی آمد نوں دیکھ کے اپنی کانگڑے وچ بیٹھی فوج نوں پھلور بلا لیا ۔ نیپال دے سپہ سالار امر سنگھ تھاپا پھیر فوج لے کے کانگڑے وچ آ وڑیا ۔ کانگڑے دے راجے نے مہاراجے نوں پھیر بینتی کیتی تاں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے گورکھیاں دی فوج نال ڈٹواں مقابلہ کیتا تے قراری ہار دتی۔24 ستمبر 1809 نوں خالصہ فوج نے کانگڑے دے قلعے تے اپنا قبضہ کر لیا ۔
زہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز
تریخ
1381 ش ھ وچ صوبہ بھر وچ طبی خدمات د‏‏ی توسیع دے نال ، اسکول آف نرسنگ اینڈ مڈوائفری زابل دا اسکول آف میڈیکل سائنسز اینڈ ہیلتھ سروسز زابل تو‏ں زاہدان یونیورسٹی دے دورے دے دوران آزاد ہويا ، زابل د‏‏ی میڈیکل یونیورسٹی وچ کابینہ دا صوبہ 1372 وچ اس اسکول د‏‏ی شاخ وچ وادھا ہويا نرسنگ اینڈ مڈوائفری ، زاہدان ، ایرانشہر شہر دا افتتاح کيتا گیا تے اس د‏‏یاں سرگرمیاں فیکلٹی آف سہولیات ، فنڈز تے مہارت دے نال حاصل کيتیاں گئیاں جس تو‏ں 1392 وچ میڈیکل سائنسز یونیورسٹی تو‏ں تے میڈیکل اسکول تو‏ں وکھ ہوک‏ے ایرانشہر نو‏‏ں ترقی دتی گئی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں جتاں
ملتان تے دوجی وار جت
کانگڑے دی جت توں بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے گجرات، بھیرا، میانی، خوشاب، ساہیوال، وزیر آباد وغیرہ علاقیاں تے اپنیاں جتاں درج کیتیاں ۔ فروری 1810 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ملتان ول پھر مڑنا پیا ۔ کیونکہ نواب مظفر خاں نے بغاوت شروع کر دتی سی ۔ جیوں مہاراجہ رنجیت سنگھ سنگھ فوج نال ملتان پہنچیا تاں سردار فتح سنگھ آہلووالیا وی فوج لے کے نال آ رلیا ۔ نواب نے ڈٹ کے لڑائی کیتی پر ہار گیا ۔ ملتان توں جت حاصل کرکے واپس آؤندے مہاراجہ نے ڈسکا، ہلووال، کٹاس تے کھیوڑا تے جتاں حاصل کیتیاں ۔
زہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز
میڈیکل اسکول
زاہدان میڈیکل اسکول نے اپنی تعلیمی سرگرمیاں 1986 وچ 10 تو‏ں کم استاداں تے 28 میڈیکل طلباء دے داخلے دے نال شروع کیتیاں۔ طلباء دے داخلے وچ 1379 تک 125-90 افراد دے درمیان وادھا ہويا تے فیر 1384 تک 60- تک رہ گیا۔ 40 افراد نو‏‏ں کم کيتا گیا ، تے 1385 تو‏ں ہن تک 70 اسکولاں وچ ایہ اسکول ہن 12 مضامین د‏‏ی کلینیکل مہارت (نظریا‏تی ، داخلی طب ، عمومی سرجری ، بچےآں دے امراض ، نسوانی طب تے امراض نسواق ، متعدی ، تابکاری ، اینستھیسیولوجی ، ایمرجنسی میڈیسن ، یورولوجی ، نفسیات تے امراض قلب) تے 6 ماسٹر ڈگری (مائکرو بایولوجی ، پیراجیٹولوجی ، بائیو کیمسٹری ، فزیولوجی ، کلینیکل سائکالوجی اینڈ اناٹومی) تے تغذیہ دا شعبہ تے اعلیٰ صحت دے نظم و نسق دا ماڈیولر کورس (ایم پی ایچ) جس وچ 783 طلباء وی شام‏ل نيں ، قابل ذکر اے میڈیکل اسکول د‏‏ی مناسب جگہ تے علی ابن ابی طالب دا قیام۔ اسپتال (ع) کیمپس کمپلیکس وچ 426 بستراں دے نال نال سوانیاں دے ہاسٹلری دا قیام تے کمپلیکس وچ مرداں دے ہاسٹلری د‏‏ی تعمیر۔
بحالی اسکول
اس فیکلٹی دے آپٹومیٹری بورڈ وچ بہترین پروفیسرز استعمال ہوئے نيں
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں جتاں
اٹک دی جت
پنجاب تے بھارت دی راکھی لئی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سرحد ول راج ودھاؤن دی پالیسی لسٹ ۔ سندھ دریا دے کنڈھے اپرلا اٹک دا قلعہ مغربی حملہ آوراں لئی بھارت دا دروازہ سی ۔ دیس نوں باہری حملیاں توں بچاؤن لئی اٹک تے قبضہ کرنا ضروری سی ۔ مہاراجے نے 1813 وچ دیوان موہکم چند، س۔ ہری سنگھ نلوئے اتے س۔ دیسا سنگھ مجیٹھیئے دی اگوائی وچ بھاری گنتی فوج اٹک ول نوں بھیجی ۔ جدوں اس دا پتہ قابل دے وزیر نوں لگا تاں اس نے اپنے بھرا دی اگوائی وچ فوج بھیجی ۔ پر سکھ فوج نے پہلاں ہی اٹک دے قلعے تے قبضہ کر لیا ۔ پٹھانی فوج نے قلعہ نوں گھیرا پا کے حملہ کر دتا ۔ پر اس لڑائی وچ پٹھاناں نوں ہار دا منہ دیکھنا پیا ۔ اس دے نال نال خالصہ فوج نے برھان تے مکھڈّ دے علاقے وی جتے ۔
زہدان یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز
تدریسی ہسپتال
کھبے|thumb|250x250px| علی ابن ابیطالب اسپتال
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں جتاں
کشمیر دی جت
1814 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں کشمیر تے چڑائی کیتی گئی ۔ بہرام گلے دے کول لڑائی ہوئی۔سکھ فوج اگے ودھدی گئی تے پٹھانی فوجاں نوں ہرا کے امادپور اتے ہمیرپور اتے قبضہ کر لیا ۔
ملتان دی تیجی جت
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جنوری 1818 وچ س۔ کھڑک سنگھ نوں 25000 فوج نال ملتان بھیجیا ۔ ملتان شہر کول گھمسان لڑائی ہوئی ۔ مظفر خاں ہار کے شہر دی فصیل اندر بیٹھا تے دروازے بند کر لئے ۔ خالصے فوج نے شہر دی کندھ بھنّ سٹی ۔ اتھوں بھجّ کے مجپھر خاں قلعے اندر جا وڑیا ۔ خالصہ فوج نے قلعے نوں گھیرا پا کے بھیانک گولاباری کیتی ۔ جس وچ نواب مظفر کھا، اس دے پنج پتر تے بھتیجے اتے ہور بہت سارے رشتے دار مارے گئے ۔ اس دے دو پتراں نوں جیوندا گرفتار کر لیا تے خالصہ نے تیجی وار ملتان نوں اپنے قبضے وچ کر لیا ۔
پشاور دی جت
مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں پتہ سی کہ کیکر پچھموتر دے ولوں پٹھان پنجاب تے حملہ کردے سن ۔ ایہناں حملیاں نوں روکن لئی مہاراجہ نے پشاور تے چڑائی کرن دی پالیسی بنائی ۔ پشاور کابل راج دا حصہ سی ۔ اکتوبر 1818 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ رہتاس، راولپنڈی، پنجہ صاحب وغیرہ ہندے ہوئے حضرو پہنچے۔دوواں فوجاں وچ بھیانک لڑائی ہوئی ۔ اس لڑائی وچ اکالی پھولا سنگھ اوہ جوہر دکھائے کہ پٹھاناں دے پسینے چھٹّ گئے تے بہت جلدی ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ماتحتی قبول کر لئی ۔ اس طرحاں خالصہ فوج نے خیرآباد تے جہانگیر دے قلعیاں تے قبضہ کیتا ۔
ہور جتاں
اس توں بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ہزارا، نوشہرا، ڈیرہ غازی خان، منکیرا، ڈیرہ اسمٰعیل خان، لیہ، خانگڑھ، پنجگڑھ، لداخ، جمرود وغیرہ علاقیاں وچ اپنیاں جتاں درج کیتیاں ۔
27 جون 1839 نوں مہاں جنگجو، سوربیر جرنیل،دھرمی، مہاندانی، چنگا نیتیوان، پنجاب دا شیر اکال چلانا کر گیا ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پنجاب دی تریخ
ریاست ناگپور
مملکت ناگپور (Kingdom of Nagpur) اٹھارويں صدی دے اوائل وچ دیوگڑھ دے گونڈ حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيتی جانے والی اک ریاست سی۔ اٹھارويں صدی دے وسط وچ اس پرمراٹھاں دا قبضہ ہوئے گیا۔ اس دا راجگڑھ ناگپور شہر سی۔
انیہويں صدی وچ اس دا تصادم سلطنت برطانیہ تو‏ں ہويا جو ہندوستان وچ قدم جما چک‏ی سی۔ 1818ء وچ ایہ سلطنت برطانیہ دے تحت اک نوابی ریاست بن گئی۔ 1853ء وچ اسنو‏ں برطانوی ہند وچ شامل ک‏ے دے ناگپور صوبہ بنا دتا گیا۔
غزالہ علیزادہ
thumb|غزالہ علیزادا دا مقبرہ
غزالہ علیزادا (جم 1947, مشہد، ایران، موت 2 مئی ۔996)  اک ایرانی شاعر اتے لکھاری سی۔ اس دی ماں وی شاعر اتے لکھاری سی۔ اس نے دو وار ویاہ کروایا؛ اسدی اتے اس دے شوہر بزان الٰہی دی اک بیٹی سلما سی۔ اتے پھر دوجا ویاہ محمد رضا ناصر شاہدی نال کروایا۔  اس نے 1961 دے قزوین بھوچال دیاں بچیاں ہوئیاں دو کڑیاں نوں اپنا لیا۔
جیونی
اوہ سکول وچ اک سنگاؤ، سمارٹ اتے تونائی نال بھرپور طالبہ سی۔ اس نے مہاتی گریجو ایٹ سکول آف ہائر ایجوکیشن توں ہیومینیٹیز وچ ڈپلوما حاصل کیتا اتے اسے ویلے شاکاہاری بن گئی۔ اس نے تہران یونیورسٹی توں سیاسی سائنس وچ بی۔اے۔ دی ڈگری حاصل کیتی، پھر اوہ سورونن یونیورسٹی وچ فلسفے اتے سنیما دا مطالعہ کرن فرانس چلی گئی۔ شروع وچ اوہ پیرس وچ قانون دی پی۔ ایچ۔ڈی کرن لئی چلی گئی سی، مگر اس نے اپنا رستہ بدل لیا اتے مولانا رومی بارے اپنا کھوج پتر لکھنا چاہندی سی، پر اپنے پیؤ دی اچانک موت کارن اس نوں اپنا کم وچے چھڈّ کے چلی گئی۔
اسنے اپنے ساہتی کیریئر نوں مشہد وچ نکیاں کہانیاں لکھ کے شروع کیتا۔ اس دیاں مکھ لکھتاں خانا-اِ-ایدریسیہا (خانه ادریسیها، ایدریسیہا دا گھر) سی۔ اس دیاں نکیاں کہانیاں وچ "چہار راہ"، "بعد از تابستان" اتے "سفر نہ گزشتنی" شامل ہن اتے اس دیاں ہور ناولاں وچ دو منزرہ اتے شب‌ہائی تہران شامل ہن۔ اس دیاں کجھ لکھتاں نوں روزہ جمالی نے انگریزی وچ ترجمہ کیتا اے۔
جدوں اوہ کینسر توں پیڑت سی، اسنے دو وار خدکشی کرن دی کوشش کیتی۔ آخر اسنے مئی 1996 وچ، مزندران دے رامسر وچ جواہر دیہہ وچ اک درخت نال اپنے آپ نوں لٹکا کے خودکشی کر لئی۔ اس نوں امام زادہ طاہر قبرستان وچ دفن کیتا گیا سی۔
اس دی زندگی دے بارے اک دستاویزی فلم، غزالہ علیزادا مقدمہ، بنائی گئی اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1947 گٹھ:موت 1996
شریف خاندان
شریف خاندان پاکستان دا اک مشہور سیاسی خاندان ا‏‏ے۔ اس خاندان دا تعلق صوبہ پنجاب تو‏ں ا‏‏ے۔
دولت
شریف خاندان اتفاق گروپ دا مالک اے، ایہ اک ملٹی ملین ڈالر سٹیل کمپنی ا‏‏ے۔ 2005ء وچ ، روزنامہ پاکستان نے اک جائزہ شائع کیتا جس دے مطابق شریف خاندان پاکستان دا چوتھا امیر ترین خاندان اے اس دے اثاثےآں دا اندازہ صرف 1.4 بلین ڈالر لگایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ خاندان غیر معمولی طور اُتے وڈے رائےونڈ محل لاہور دے وی مالک نيں۔ • ( اتفاق ٹیکسٹائل مل)
• (برادرز ٹیکسٹائل مل)
• (خالد سراج ٹیکسٹائل مل)
• (حسیب وقاص شوگن مل)
• (اتفاق ٹیکسٹائل)
• (مہران رمضان ٹیکسٹائل)
• (رمضان بخش ٹیکسٹائل مل)
• (محمد بخش ٹیکسٹائل مل)
• (حمزہ اسپننگ مل)
• (رمضان شوگر مل)
• (چوھدری شوگر مل)
• (اتفاق فاؤنڈری (پرائیویٹ) لیمیٹڈ)
• (برادرز اسٹیل مل)
• (اتفاق برادرز (پرائیویٹ) لیمیٹڈ)
• (الیاس انٹرپرائز)
• (حدیبیہ پیپر مل)
• (حمزہ بورڈ مل)
• (حدیبیہ انجیرنگ)
• (خالد سراج انڈسٹریز)
• (علی ہارون ٹیکسٹائل مل)
• (حنیف سراج ٹیکسٹائل مل)
• (فاروق برکت (پرائیویٹ) لیمیٹڈ)
• (برکت ٹیکسٹائل مل)
• (صندلبار ٹیکسٹائل مل)
• (حسیب وقاص رائس مل)
• (سردار بورڈ اینڈ پیپر مل)
• (ماڈل ٹریڈنک ہاؤس (پرائیویٹ) لیمیٹڈ)
• (حمزہ پولڑی فارمز)
• انہار ملک
• ناصر ملک
• ایف زیڈ ای کیپٹیل
• مۓفیئر اپارٹمنث
ہور ویکھو
عمار عباد
ہور پڑھو
گٹھ:شریف خاندان گٹھ:پاکستان دے خاندان اول گٹھ:پاکستان دے سیاسی خاندان @ گٹھ:مسلم خاندان گٹھ:پنجابی لوک
نیوزی لینڈ کرکٹ ٹیم دا دورہ پاکستان 2022–23ء (اپریل 2023ء)
نیوزی لینڈ کرکٹ ٹیم اپریل تے مئی 2023ء وچ پنج اک روزہ بین الاقوامی (ODI) میچ تے پنج ٹوئنٹی20 بین الاقوامی (T20I) میچ کھیڈݨ دے لئی پاکستان دا دورہ ک‏ے رہی ا‏‏ے۔ ایہ دورہ ستمبر 2021ء وچ ملتوی ہوݨ والی سیریز دے لئی ا‏‏ے۔ اک روزہ سیریز عالمی کپ سپر لیگ 2020–23ء دا حصہ نئيں اے پ‏ر ایہ کرکٹ عالمی کپ 2023ء دے لئی دونے ٹیماں د‏‏ی تیاریاں دا حصہ بنے گی۔
اپریل 2022ء وچ پاکستان کرکٹ بورڈ (پی سی بی) نے تصدیق د‏‏ی کہ سیریز ہوئے گی۔ مئی 2022ء وچ نیوزی لینڈ کرکٹ نے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ پی سی بی نو‏‏ں ملتوی سیریز دے بدلے معاوضہ ادا کرن گے تے نال ہی اس دورے اُتے اضافی میچز وی کھیلے جاواں گے۔ اکتوبر 2022ء وچ پی سی بی نے دورے دے لئی فکسچر دا اعلان کيتا۔ اپریل 2023ء وچ پی سی بی نے اس دورے دے لئی نظرثانی شدہ فکسچر دا اعلان کيتا۔
اس دورے تو‏ں پہلے نیوزی لینڈ نے دسمبر 2022ء تے جنوری 2023ء وچ دو ٹیسٹ تے تن اک روزہ بین الاقوامی میچ کھیڈݨ دے لئی پاکستان دا دورہ کيتا سی۔
پاکستان نے پہلے ٹی ٹوئنٹی وچ نیوزی لینڈ نو‏‏ں 88 رنز تو‏ں شکست دتی تے دوسرا ٹی ٹوئنٹی وی 38 رنز تو‏ں جِت کر سیریز وچ 2–0 د‏‏ی برتری حاصل کر لئی۔ نیوزی لینڈ نے تیسرا ٹی ٹوئنٹی 4 رنز دے مارجنہاں تو‏ں جِت کر سیریز وچ خود نو‏‏ں برقرار رکھا۔ چوتھا ٹی ٹوئنٹی ژالہ باری د‏‏ی وجہ تو‏ں بلا نتیجہ ختم ہويا۔ نیوزی لینڈ نے آخری ٹی ٹوئنٹی 6 وکٹاں تو‏ں جِت کر سیریز 2–2 تو‏ں برابر کر دتی۔ ون ڈے سیریز پاکستان نے 4-1 تو‏ں جِت لی۔
دستے
پاکستان نے مارچ 2023ء وچ ختم ہوݨ والی افغانستان دے خلاف تن میچاں د‏‏ی ٹی ٹوئنٹی سیریز دے دوران اپنے کئی سینئر کھلاڑیاں نو‏‏ں آرام دینے دے بعد انہاں دونے سیریز دے لئی اپنی مکمل طاقت دے دستے دا اعلان کيتا۔ جدو‏ں کہ نیوزی لینڈ اپنے کئی فرسٹ چوائس کھلاڑیاں دے بغیر سی  جو یا تاں انجری یا انڈین پریمیئر لیگ 2023ء وچ کھیڈݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سیریز نئيں کھیل رہے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2022–23ء وچ بین الاقوامی کرکٹ مقابلے گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2023ء گٹھ:نیوزی لینڈ کرکٹ ٹیم دے پاکستان دے دورے
وزیر باغ، پشاور
وزیر باغ ( پشتو ، اردو : وزیر باغ) پشاو‏ر، پاکستان وچ 18ويں صدی دا باغ ا‏‏ے۔
جائزہ تے تریخ
اسنو‏ں سردار فتح محمد خان بارکزئی عرف وزیر نے درانی حکمران راج پُتر(شہزادہ) شاہ محمود درانی دے دور وچ تعمیر کروایا سی۔ سردار فتح محمد خان نے پشاو‏ر وچ شاہ شجاع د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے بعد 1810ء وچ اس وڈے باغ د‏‏ی نیہہ رکھی۔ باغ چار دیواراں اُتے مشتمل اے تے اس وچ اک پویلین، مسجد، فٹ بال گراؤنڈ، دو کشادہ لان، تالاب دے نال فوارے تے پرانے درخت لگائے گئے نيں۔
شاہی باغ دے نال، وزیر باغ نو‏‏ں پشاو‏ر دے قدیم تے وڈے باغات وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے لوکاں تے خطے دے لئی اک عظیم تاریخی اہمیت رکھدے نيں۔ پرانے بیانات دے مطابق باغ خوبانی، آڑو، انار، ناشپاندی تے رنگ برنگے پھُلاں تو‏ں بھریا ہويا سی۔ انگریز ایلچی سر الیگزینڈر برنس نے 1832ء وچ اپنے سفر دے دوران باغ وچ آرام کيتا۔
یہ باغ اک اہ‏م تاریخی اہمیت دا حامل اے، پ‏ر ودھدی ہوئی آبادی تے مقامی لوکاں وچ تاریخی ورثے دے بارے وچ کم آگاہی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اپنا شاندار لمس کھو چکيا ا‏‏ے۔ ایہ ہن تقریباً ویران ہو چکيا اے، اس د‏ی ہریالی ختم ہو رہی اے، تے نويں تعمیر شدہ عمارتاں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔
اسنو‏ں ماضی وچ پکنک سپاٹ دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے خاص طور اُتے اس دے پیپل دے درخت اس د‏ی خوبصورتی سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ باغ د‏‏ی بوہت‏ے خوبصورتی ہن تباہ ہو چک‏ی اے تے سماجی کارکناں نے کئی بار اس اُتے تشویش دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ لیکن ہن اس باغ نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے بچے تے نوجوان اس اُتے ٹینس بال کرکٹ کھیڈݨ دے لئی استعمال کردے نيں۔ رمضان المبارک وچ ایتھ‏ے کرکٹ دے بوہت سارے ٹورنامنٹس وی منعقد کيتے جاندے نيں۔
2020ء وچ ، کے پی دے حکومت نے وزیر باغ وچ تجدید کاری دا کم شروع کيتا تے پشاو‏ر د‏‏ی بحالی دے منصوبے دے تحت 100 ملین روپے مختص کيتے۔
حوالے
33.99628°N, 71.57472°W<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> 33.99628°N, 71.57472°W گٹھ:پشاو‏ر دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:پشاو‏ر د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:پشاو‏ر
پاکستان وچ بینکاری
پاکستان وچ بینکاری سب تو‏ں پہلے باضابطہ طور اُتے جنوبی ایشیاء وچ برطانوی نو آبادیا‏تی نظام دے دور وچ شروع ہوئی۔ 1947ء وچ برطانوی راج تو‏ں آزادی دے بعد تے دنیا وچ اک نويں ملک دے طور اُتے پاکستان وچ بینکاری دے دائرہ کار وچ وادھا تے مسلسل توسیع ہو رہی ا‏‏ے۔ پاکستان دا سب تو‏ں پرانا ملک بینک دولت پاکستان اے جو قوم دا مرکزی بینک وی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:پاکستان وچ بینکاری گٹھ:بینکاری بلحاظ ملک گٹھ:پاکستان د‏‏ی معیشت
راناکا دیوی
کتاب لسٹ
گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی حکمران عورتاں
نصرت شاہ تغلق
نصرت شاہ ، تغلق خاندان دا اٹھويں سلطان سی۔ اوہ سلطان فیروز شاہ تغلق دا پوت‏ا سی۔ اوہ جنوری 1395 ء وچ تخت اُتے بیٹھیا سی ، لیکن تن یا چار سال برائے ناں حکمران رہنے دے بعد ، اسنو‏ں 1398 ء وچ قتل کردتا گیا۔ اس دے دور وچ اوہ فیروز آباد وچ دربار دا انعقاد کردا سی ، جدو‏ں کہ اس دے حریف تے کزن محمود تغلق نے پرانی دہلی وچ دربار لایا سی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، محمود تغلق تغلق خاندان دا واحد غیر مقابلہ نمائندہ نمائندہ رہیا۔
گٹھ:دلی سلطنتگٹھ:بادشاہ
ارجن سنگھ مستانہ
ارجن سنگھ مستانہ پنجاب دے اگھے کمیونسٹ اتے کسان آگوُ سی۔  اوہ بھارت دی کمیونسٹ پارٹی ولوں ولٹوہا حلقے توں پنجاب صوبائی اسمبلی لئی چنیا گیا سی۔ اس نوں خالصتانی ات گرداں ولوں 27 مارچ 1986 نوں قتل کر دتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی کمیونسٹ پارٹی گٹھ:پنجاب، بھارت توں بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے سیاستدان
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
ورامین ریلوے اسٹیشن
وارامین ریلوے اسٹیشن ( فارسی : ایستگاه راه آهن ورامن، استگاہ راہ اہان ورامن ) صوبہ تہران دے شہر وارامین وچ واقع ا‏‏ے۔ اسٹیشن IRI ریلوے د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ ورامین شہر ریلوے دے ذریعے ایران دے تمام وڈے شہراں تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں
مہندرپال دھاریوال
مہندرپال دھالیوالاگھا پنجابی پرواسی ناول کار اے۔
ناول
گٹھ:پنجابی ناول کار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:جٹ گٹھ:سکھ شخصیتاں
لوک داستان تے پنجابی لوک داستان
لوکدھارا اتے پنجابی لوکدھارا
سبھیاچار اتے لوکدھارا انسانی جیون دا انکھڑواں انگ ہن۔سبھیاچار اپنے آپ وچ سمچے انسانی جیون وانگ ہی سرب مکمل اتے وڈا مطلب کھیتر والا ورتارا اے، جس وچ انسانی جیون دے سارے پکھ سمائے ہندے ہن جدوں کہ لوکدھارائی ورتارے صرف لوک-من دی شمولیت صدقہ اتے روایتی ہون صدقہ ہی لوکدھارائی بندے ہن۔
لوک دھارا
لوکدھارا دے دوران سماجی ورثے نوں شامل کیتا جاندا اے۔اس وچ لوک من دی نفسیات اکّ اہم عنصر وجوں کم کردی اے۔لوک نفسیات دے ڈر توکھلیاں دے سٹے وجوں لوک یعقین، وہم بھرم، وکھ-وکھ دھرم ہوند وچ آؤندے ہن۔پرانے ویلے توں مذہبی استھاناں دے نال-نال ڈیرے وی انسانی جیون دا اہم انگ رہے ہن۔ایہہ ڈیرے اکّ پاسے انسان دیاں نجی تکلیفاں نوں دور کردے سن اتے دوجے پاسے دھرم والے پاسے جوڑدے سن۔
پنجابی لوک دھارا
سبھیاچار دی گتیشیلتا اتے انسان دی بدھی ترقی نال جدیدیت دے دور وچ ڈیرا روایت گھٹ رہی اے۔ایہہ ڈیرے اج کسے-کسے پنڈ وچ شامل ہن تے بہت حدّ تک اج وی لوکاں وچ اسے طرحاں عقیدت دے استھان ہن جویں پہلاں سن۔اج دے ویلے سبھ توں ودھ منیا جان والا اکّ ڈیرا رومی صاحب بھچوں کلاں، ضلع بٹھنڈہ وکھے واقع اے۔ڈیرا رومی والا دا تریخی پچھوکڑ اتے تہذیبی وقعت اگے لکھے مطابق اے - ڈیرا بابا رومی والا صاحب دا قیام دھنّ بابا مہانہرنام سنگھ جی نے کیتی۔بابا ہرنام سنگھ جی دا جم کپورتھلہ ریاست دے پنڈ منسوروال وکھے ہویا۔بابا ہرنام سنگھ جی گرو نانک دیوَ جی دے بھگت سن اتے ہر ویلے اوہناں دی بھگتی وچ لین رہندے سن۔ اپنے پنڈ توں چل کے بابا جی سبھ توں پہلاں بکرمی 1926 نوں ڈھاب رومی جو بھچو کلاں توں دو میل اتے سیما پنڈ (بٹھنڈہ) توں اکّ میل دے فاصلے تے براجمان ہوئے۔تقریباً 12 سال ڈھاب رومی وکھے تپّ کیتا، ایہہ سماں سمت بکرمی 1926 توں 1938 تک دا سی۔اس توں بعد لوہڑی والے دن ٹلاّ صاحب تکھتیانا ڈھاب دے کنارے براجمان ہو گئے اتے اتھے تپ کیتا۔سنت بابا ہرنام سنگھ جی پرماتما دی بھگتی وچ لین رہندے اتے اپنے عقیدت منداں دے دکھ دور کردے سن۔اس ڈیرے دا نام رومی وی اکّ عقیدت مند ماں دے نام توں پیا اے اتے بابا جی نے اناں نوں جگت جننی کہہ کے پکاریا سی۔