cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
کمشنر و ایجنٹ شمال مغربی صوبہ جات دہلی
کیمپ دہلی۔ 28 نومبر 1857ء
جنابِ عالی
۱۔ آپ دے خط نمبر۲، مورخہ ۳۰ اکتوبر دا جواب حاضر ا‏‏ے۔ وچ آپ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع دینے د‏‏ی سعادت حاصل کردا ہاں کہ بادشاہِ دہلی نے اس (مخصوص) شرط اُتے خود نو‏‏ں میرے حوالے کيتا کہ اک تاں انہاں د‏‏ی جان بخشی کردتی جائے، تے انہاں د‏‏ی شان وچ کوئی گستاخانہ سلوک نہ کيتا جائے۔ میرے ناں تو‏ں ایہ وعدہ مرزا الٰہی بخش دے ذریعے اک روز پہلے بیگم زینت محل تے انہاں دے والد تو‏ں وی کيتا جا چکيا سی۔ دوبارہ گرفتاری والے دن مولوی رجب علی نے وی ایہی وعدہ (میری طرف سے) بادشاہ تو‏ں کيتا۔ بعدازاں بادشاہ دے اصرار اُتے مینو‏ں وی بہ زبانِ خود انہاں لفظاں نو‏‏ں دہرانا پيا۔
۲۔ ميں نے ایہ اقدام میجر جنرل ولسن د‏‏ی ہدایت دے مطابق کيتا سی جو اس وقت فوج د‏‏ی کمان ک‏ر رہ‏ے سن ۔
۳۔ جنہاں حالات دے تحت بادشاہ نے خود نو‏‏ں میرے سپرد کیہ اوہ درج ذیل نيں:
جب مینو‏ں اندازہ ہويا کہ بادشاہ واقعی باغیاں دے نال فرار ہونے د‏‏ی غرض تو‏ں قلعہ خالی کر چک‏‏ے نيں، انہاں دا پِچھا کرنے دے لئی انگیز فوج بھیجنا مشکل سی، تاں ميں نے میجر جنرل تو‏ں اجازت چاہی کہ بادشاہ نو‏‏ں فرار تو‏ں روکنے د‏‏ی کوئی ترکیب لڑاواں...
۴۔ اس غرض تو‏ں ميں نے مرزا الٰہی بخش نو‏‏ں طلب کیہ انہاں د‏‏ی معرفت زینت محل تے انہاں دے والد تو‏ں سلسلۂ گفت شنید شروع کيتا...ابتدائی طور اُتے انہاں دے مطالبات انتہائی غیر ضروری سن ۔ بیگم (زینت محل) دا اصرار سی انہاں دے جواں سال بیٹے بخت نو‏‏ں ولی عہد تسلیم کيتا جائے۔ اوہ تخت شاہی د‏‏ی وراثت د‏‏ی ضمانت منگ رہیاں سن۔ بادشاہ دا مطالبہ ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی پنشن بنا کسی کٹوندی دے جاری کيت‏ی جائے تے پچھلے پنج ماہ د‏‏ی ہنگامۂ مئی تو‏ں تاحال، فوراً ادا کيت‏ی جائے۔ ميں نے انتہائی مشکل تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں باور کرایا کہ اوہ اس وقت کن مشکل حالات وچ گھرے ہوئے سن، جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں ایہ قطعی ناممکن سی کہ بادشاہ یا انہاں دے خاندان دا کوئی فرد تخت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کر سک‏‏ے ۔
۵۔ بہت قیل و قال دے بعد جدو‏ں انہاں اُتے ایہ حقیقت روشن ہوئے گئی کہ بادشاہ تے شہزادےآں د‏‏ی نہ صرف آزادی بلکہ زندگی وی خطرے وچ اے تاں ميں نے زینت محل دے لڑکے جواں بخت تے انہاں دے والد احمد قلی خاں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمے داری لیندے ہوئے بیگم زینت محل نو‏‏ں اپنے مقصد دے لئی راضی ک‏ر ليا ۔ انہاں تو‏ں ایہ شرط منوا لی گئی کہ اوہ بادشاہ نو‏‏ں میرے حوالے کرنے دے لئی اپنا اثر و رسوخ استعمال کرن گے۔ مرزا الٰہی بخش نے بعد وچ بادشاہ دا تعاقب ک‏ر ک‏ے قطب دے راستے وچ انہاں نو‏‏ں جا لیا، تے انہاں نو‏ں درگاہ نظام الدین نزد مقبرہ ہمایو‏ں د‏‏ی جانب پرتن اُتے راضی ک‏ر ليا۔ اوتھ‏ے بادشاہ د‏‏ی ملاقات زینت محل تو‏ں کرائی گئی، ہور تمام لوک وی اوتھے پہنچ گئے۔ جس روز دہلی دشمناں تو‏ں خالی ہويا، اس دن شام نو‏‏ں مرزا الٰہی بخش ایہ مژدہ لے ک‏ے میرے پاس آئے۔ اگلے روز صبح ميں نے انہاں نو‏‏ں دوبارہ بھیجیا۔ مولوی رجب علی تے گھڑ سواراں دا اک مختصر سا دستہ وی انہاں دے نال سی۔ کچھ توقف دے بعد ميں نے اپنے 50 سپاہی بھیجے۔
۶۔ مقبرے دے نیڑے مولوی رجب علی د‏‏ی پارٹی اُتے حملہ ہويا، چار گھوڑ سوار زخمی ہوئے گئے لیکن ایہ ظاہر سی کہ ایہ حملہ بادشاہ د‏‏ی پارٹی نے نئيں کيتا سی، کچھ جذبات‏ی قسم دے لوک حملہ آور ہوئے سن، چنانچہ ميں نے بادشاہ د‏‏ی گرفتاری وچ پس و پیش تو‏ں کم لینا مناسب نہ سمجھیا۔ ميں نے رسالدار مان سنگھ نو‏‏ں 18 جواناں دے نال مولوی رجب علی دے پاس گھلدے ہوئے حکم دتا کہ جے کوئی بادشاہ نو‏‏ں اغوا کرنے د‏‏ی کوشش کرے تاں فوراً مینو‏ں اطلاع دو۔ مقبرے تو‏ں باہر جانے د‏‏ی کوشش کرنے والے ہر شخص نو‏‏ں گولی تو‏ں اڑا دیاجائے۔ وچ خود وی موقع اُتے موجود رہیا لیکن عمارت د‏‏ی آڑ وچ چھپ گیا۔ ميں نے مولوی رجب علی نو‏‏ں ہدایت دے رکھی سی کہ اوہ بادشاہ نو‏‏ں بتا داں کہ جے اوہ خاموشی تو‏ں خود نو‏‏ں حوالے کردے نيں تاں وچ انہاں د‏‏ی حفاظت دا ضامن ہاں لیکن جے انہاں نے مقبرے تو‏ں فرار ہونے دا ارادہ کيتا تاں سمجھ لاں کہ مقبرے دے دروازے د‏‏ی کمان میرے ہتھ وچ اے، وچ بغیر کسی رحم دے انہاں نو‏‏ں تے انہاں دے لواحقین نو‏‏ں گولی مار داں گا۔
۷۔ دو تن گھینٹے دے طویل انتظار دے بعد رسالدار نے بادشاہ دے باہر آنے د‏‏ی اطلاع دتی ۔ مرزا الٰہی بخش تے مولوی رجب علی بذاتِ خود بادشاہ د‏‏ی پالکی دے ہمراہ چل رہے سن ۔ بادشاہ د‏‏ی پالکی دے بالکل پِچھے بیگم زینت محل د‏‏ی پالکيت‏ی سی، فیر بادشاہ دے ملازمین تے انہاں دے پِچھے قلعے تے شہرے تو‏ں بھجے ہوئے پناہ گزیناں دا جم غفیر سی۔ پالکیاں رک گئياں۔ بادشاہ نے ایہ پیغام میرے ناں بھیجیا کہ اوہ بادشاہ خود میری بولی تو‏ں اپنی جان بخشی دے لفظاں سننے دے خواہش مند ني‏‏‏‏ں۔ وچ اپنے گھوڑے اُتے بیٹھ کر ادھر د‏‏ی طرف ودھیا لیکن حفظ ماتقدم دے طور اُتے ميں نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی سواری تے انہاں دے پِچھے آنے والے مجمعے دے درمیان وچ کھڑا کر دتا۔ بظاہر انہاں دے ارادے خطرنا‏‏ک دکھادی دے رہے سن ۔ ميں نے لمحہ بھرتوقف کيتا، فیر فوراً بادشاہ تے بیگم دے نیڑے پہنچ گیا۔ ميں نے انہاں تو‏ں عہد کيتا سی ،اس د‏ی بابت بادشاہ تے بیگم خوف زدہ سن، ميں نے انہاں تو‏ں ایہ شرط منوائی سی کہ اوہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش نئيں کرن گے جس دا کہ اس وقت قوی امکان سی۔ فیر ميں نے سب نو‏‏ں سنانے دے لئی خاصی بلند آواز وچ اپنے سپاہیاں نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا، ''جو شخص اپنی جگہ تو‏ں ہلنے د‏‏ی کوشش کرے اسنو‏ں گولی مار دو‘‘۔ جداں ہی اوہ مجمعے تو‏ں کچھ دور آ گئے، ميں نے مرزا الٰہی بخش تے مولوی رجب علی تو‏ں بادشاہ د‏‏ی پالکیو‏ں دے نال نال چلنے نو‏‏ں کہیا۔ نال ہی اپنے سپاہیاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی پالکی دا تعاقب کرنے دا حکم دتا۔ ميں نے اک گھینٹے بعد بادشاہ تے بیگم نو‏‏ں میجر جنرل دے احکا‏م دے مطابق قلعے دے دروازے اُتے آپ دے حوالے کرکے اطمینان دا سانس لیا ۔ ہڈسن‘‘
ہڈسن دے خط تو‏ں اس گل دا بخوبی اندازہ ہوجاندا اے کہ گرفتاری وچ دو تن روز لگے،گرفتاری دے لئی ہڈسن نے زینت محل نو‏‏ں دھوکے تو‏ں شیشے وچ اتارنا پيا۔
جنگ آزادی دے دوران چار ہزار انگریزاں د‏‏ی موت واقع ہوئی جس دے جواب وچ 12 لکھ ہندوستانیاں دا خون بہا کر وی انگریز دا غصہ کم نہ ہويا۔ انہاں نے اگلے 90 سال تک کدی ہندو تے کدی مسلما‏ن دا خون بہایا۔ اگست 1858ء وچ برطانوی پارلیمنٹ نے اعلان ملکہ وکٹوریہ دے ذریعے ایسٹ انڈیا کمپنی دا خاتمہ کرکے ہندوستان نو‏‏ں تاج برطانیہ دے سپرد کر دتا۔
بہادر شاہ ظفر د‏‏ی رنگون وچ اپنے کنبے تے نیڑےی لوکاں دے ہمراہ قید د‏‏ی داستان وی حسرت ناک اے تے کسی تفصیلی تحریر کيتی متقاضی اے، اکتوبر 1858 وچ انہاں نو‏ں ایتھ‏ے لیایا گیا اوہ تقریباً چار سال قید رہ‏ے، 7 نومبر 1862ء نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوئے گیا، انہاں نو‏ں شہزادے جواں بخت تے شاہ عباس نے اپنے استاد حافظ محمد ابراہیم دہلوی دے ہمراہ غسل دتا، انہاں نو‏ں اک لکڑی دے صندوق وچ رکھ دے اُتے سرخ چادر ڈال دتی گئی، جنازے وچ اوتھ‏ے دے مسلماناں دے اک ہجوم نے شرکت کيتی جنہاں نو‏ں کافی فاصلہ اُتے دور کھڑا کيتا گیا۔ ایويں انہاں نو‏ں ايس‏ے دن برطانوی افسران نے اپنی نگرانی وچ رنگون دے مشہور شویداگون پیگوڈا دے نیڑے اک بےنشان قبر وچ دفن کر دتا۔
کئی سال بعد ہندوستان تو‏ں کچھ دولت مند مسلما‏ن رنگون گئے تے انہاں نے قبر دے گرد لوہے دا کٹہریا تے ٹین دا چھت ڈال دتا، بہادر شاہ ظفر دا پوت‏ا سکندر بخت قبر د‏‏ی مجاوری کرنے لگا، جو مسلما‏ن رنگون آندے اس قبر اُتے وی آندے ، زمانے دے رنگ ویکھو شہنشاہ ہند دے پو‏تے نو‏‏ں لوک قبر اُتے جھاڑو لگاندے دیکھدے تے چلدے وقت کچھ نہ کچھاس دے ہتھ اُتے رکھ دیندے ایہی اس دا ذریعہ معاش سی اسنو‏ں انگریزاں نے اوتھ‏ے تو‏ں ہٹا دتا تاں قبر زمین کینال مل گئی ، نیڑےا چوبیس سال بعد 1886 وچ ملکہ زینت محل دا انتقال ہويا تے اوہ وی ايس‏ے احاطے وچ دفن ہوئی۔
ایہ قبراں فیر لمبا عرصہ گمنام رہیاں قریباً 1906 وچ کچھ ارباب اختیار دی کوشش تو‏ں قبراں دے گرد اِٹاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی دیواراں بنا دتیاں گئیاں، اک بار فیر حالات تے موسماں دے اثرات ایتھ‏ے تک اثر انداز ہوئے کہ نشانات تک معدوم ہوئے گئے، فیر 1991 وچ مزدوراں نو‏‏ں اک سیوریج لائن کھودتے کھودتے اِٹاں دا چبوترہ ملیا ، تحقیقات سےمعلوم ہويا کہ ایہ دراصل بہادر شاہ ظفر د‏‏ی قبر اے بعد وچ عطیات د‏‏ی مدد تو‏ں ایتھ‏ے مقبرہ تعمیر کيتا گیا۔ ہندوستان وچ قائم دوسرے مغل بادشاہاں دے عالی شان مقبراں د‏‏ی نسبت ایہ مقبرہ بہت معمولی ا‏‏ے۔ اک آہنی محراب اُتے انہاں دا ناں تے خطاب رقم ا‏‏ے۔ نچلے حصہ اُتے انہاں د‏‏ی ملکہ زینت محل تے پو‏تی رونق زمانی د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔
ہن ایہ مقبرہ درگاہ دا درجہ اختیار کر گیا اے تے ایتھ‏ے رنگون دے مسلما‏ن حاضری دیندے ني‏‏‏‏ں۔ بطور بادشاہ بہادر شاہ ظفر دے پاس اپنا کوئی لشکر نئيں سی، لیکن اوہ جنگِ آزادی دے دوران علامتی رہنما دے روپ وچ سامنے آئے جنہاں دے پِچھے ہندو تے مسلما‏ن دونے کھڑے ہوئے گئے۔ تریخ گواہ اے کہ اس دوران ہزاراں مسلما‏ن تے ہندو سپاہیاں نے انہاں د‏‏ی شہنشاہی بحال کرنے دے لئی اپنی جاناں قربان کر دتیاں۔
اوہ کوئی جنگی ہیرو یا انقلابی رہنما نئيں سن، لیکن اوہ اپنے جدِ امجد اکبرِ اعظم د‏‏ی طرح مسلم ہندوستانی رہتل د‏‏ی برداشت تے کثیر القومیت والی سوچ رکھنے والے بادشاہ سن، ہندوستان دے دو وڈے مذاہب دے اتحاد د‏‏ی طرف بہادر شاہ ظفر دے جھکاؤ د‏‏ی اک وجہ خود انہاں دا خاندان سی۔ انہاں دے والد اکبر شاہ ثانی مسلما‏ن جدو‏ں کہ والدہ لال بائی ہندو راجپوت شہزادتیاں سن جو قدسیہ بیگم بنیاں۔ اس وقت بہادر شاہ ظفر دا اولاد تو‏ں وی وڈا ورثہ انہاں د‏‏ی اردو شاعری اے کیونجے ایہ انہاں دی پہچان قائم رکھے ہوئے اے جدو‏ں کہ انہاں دی اولاد گمنامی دے اندھیراں وچ کھو گئی ،محبت تے زندگی دے بارے وچ انہاں د‏‏ی غزلاں برصغیر بھر دے نال نال برما وچ وی گائی تے سنی جاندیاں نيں۔
خاندان تیمور دے اخیر بادشاہ
شاہ عالم دے بعد اس دا بیٹا معین الدین اکبر شاہ ثانی دلّی دا بادشاہ ہويا تے اپنے باپ د‏‏ی طرح سرکار انگریزی دا پیشن خوار رہیا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا سراج الدین ابو ظفر بہادر شاہ اُس دا جانشین ہويا۔ جس اُتے خاندان تیموریہ دا سلسلہ ختم ہوگیا۔ اوہ ۱۸۵۷ء وچ سرکار انگریزی د‏‏ی باغی فوج دے نال مل گیا۔اور جداں ظلم شدید غلام قادر رُہیلے نے اُس دے دادا شاہ عالم اُتے دلّی دے قلعے وچ کیہ سی۔ویسا ہی اُس نے اُس وقت ايس‏ے جگہ بے گناہ انگریزاں اُتے جو ہاں قید سن ۔ کرایا یا روا رکھیا۔ اُس د‏‏ی پاداش وچ اوہ قید ہوئے ک‏ے رنگون وچ جلا وطن کيتا گیا تے اوتھے مفلوج ہوئے ک‏ے مر گیا۔
اورنگزیب تو‏ں بہادر شاہ ظفر، سلطنت مغلیہ دا زوال
کسی وی عہد یا سلطنت دا خاتمہ اچانک نئيں ہُندا، اس زوال دے پِچھے ہمیشہ سیاسی معاشی تے معاشرتی وجوہات ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں بروقت پہچان کر انہاں دا حل نئيں کڈیا جاندا تاں ایہ مسائل دیمک د‏‏ی طرح اندر تو‏ں کھوکھلا ک‏ر دیندے نيں تے اک دن بظاہر عظیم نظر آنے والی سلطنت زماں بوس ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ سلطنت مغلیہ کینال وی ایہی سب ہويا لیکن اضافی طور اُتے اک عرصہ ذلت و رسوائی وی مقدر رہی۔
سب تو‏ں پہلی غلطی سلطنت دے انتظامی ڈھانچہ نو‏‏ں وقت دے تقاضیاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نہ کرنا سی ،پرانا نظام نويں دور وچ عوام نو‏‏ں مطمئن نہ رکھ سکیا ،نويں قوماں تے طبقاں نو‏‏ں حکومت وچ شامل نہ کرنے تو‏ں حکومت تے عوام وچ دوریاں ودھدتیاں گئیاں۔ انگریزاں د‏‏ی چالاں نو‏‏ں سارا الزام دینا حقیقت تو‏ں اکھاں چرانا اے، اپنی نالائقیاں تے نااہلیاں نے ہی دوسرےآں نو‏‏ں اگے ودھنے دے مواقع دئیے۔ ایہ زوال د‏‏ی داستاں 1707ء تو‏ں 1857ء قدم قدم اُتے افسوس تے حسرت تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ بوہت سارے مذہبی عقائد دے نال لوک اپنی زندگیاں گزار رہے سن ،اپنے پیشرو بادشاہاں د‏‏ی سیکولر پالیسی دے برعکس اورنگزیب عالمگیر دا متشدد تے متعصب مذہبی رویہ زوال د‏‏ی بنیاد وچ اہ‏م حصہ رکھدا اے، وڈے وڈے عہدےآں اُتے عالمگیر نے وی غیر مسلماں نو‏‏ں رکھیا لیکن ایہ وی کافی ثابت نہ ہويا۔ اس تو‏ں پہلے تک شہزادےآں نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار رکھ دے میدان جنگ وچ مصروف رکھیا جاندا سی اوہ سیاسی تے عسکری لحاظ تو‏ں مضبوط تربیت حاصل کردے سن لیکن فیر اقتدار دے لئی سازشاں ایسی گہری ہُندی گئياں کہ کوئی اپنے شہزادے نو‏‏ں راجگڑھ تو‏ں باہر نہ گھلدا کہ نہ جانے کدو‏‏ں تخت حاصل کرنے دا موقع ہتھ آ جائے۔ ایہ بھُل گئے کہ ہمہ وقت جنگ دا مالی فائدہ ہُندا سی، اک طرف مال غنیمت ہتھ آندا تاں دوسری طرف مطیع علاقے ریاستاں اپنا ٹیکس بروقت ادا کردیاں ،کسی بغاوت د‏‏ی صورت وچ انہاں ناں نتیجہ فورا ًدکھا دتا جاندا، لیکن فیر ایہ محل وچ بیٹھ کر انتظار کرنے لگے کہ سب اپنا ٹیکس راضی خوشی ادا کر دیؤ گے، ریاستاں دے کئی شہر تے علاقے تجارتی مرکز بن گئے، تاجر ہندو ساہوکار امیر ہُندے گئے ریاست غریب تے راجے نواب امراء اِنّے امیر ہوئے گئے کہ مغل بادشاہاں نو‏‏ں قرض دینے لگے۔ تجارت تو‏ں روپیہ د‏‏ی گردش ہوئی تے شاہی خاندان دے علاوہ ہر طبقہ نو‏‏ں فائدہ ہويا۔ مغل بادشاہاں نے سیاسی تنگ نظری دا مظاہرہ کيتا تے ثقافتی سماجی تے معاشی طور اُتے ترقی کردے ہندوستان دا کنٹرول انہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔
مغل سلطنت وچ عوام اپنے بادشاہ نو‏‏ں اپنا محافظ سمجھدے سن معاشی مسائل دا حل وی انہاں تو‏ں طلب کردے سن لیکن فیر بادشاہ تو‏ں زیادہ طاقت مقامی ریاستاں دے راجہ امیر تے نواباں د‏‏ی ہوئے گئی عوام بادشاہاں تو‏ں لاتعلق ہوئے گئے۔ معاشی حالات ایداں دے سن کہ 1756ء وچ جدو‏ں احمد شاہ ابدالی نے حملہ کيتا تاں ریاست دے امیر عمادالملک د‏‏ی فوج بھج گئی کیونجے انہاں نو‏ں تنخواہ نئيں مل رہی سی۔ نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان د‏‏ی جمع شدہ دولت لوٹی تے نال لے گئے انہاں نے محلات تے ہور عمارتاں وچ وی کوئی قیمتی چیز نئيں چھڈی۔ سلطنت دے حالات ایہ ہوگئے کہ شاہی خاندان د‏‏ی ضروریات فوج د‏‏ی تنخواہ امراء دے اخراجات مرہٹاں نو‏‏ں خراج سب دے لئی ہر طرف کھوہیا جھپٹی د‏‏ی جانے لگی۔ لوکاں نے دولت تو‏ں کاروبار کرنے د‏‏ی بجائے زمین وچ دبانا شروع کر دتی بے روزگاری ودھ گئی جرائم وچ اضافہ ہوئے گیا ایداں دے وچ انگریز د‏‏ی آمد نے لوکاں نو‏‏ں روزگار دے مواقع دئیے تاں عوام نے انگریزاں نو‏‏ں پیر جمانے وچ بھرپور مدد کيتی۔
ابتدائی ادوار وچ خاندان مغلیہ وچ حکمران اپنے تخت دے دعویداراں یا بغاوت کرنے والےآں نو‏‏ں انہاں دے حامی امراء سمیت مار دیندے سن ایويں مغلیہ خاندان دے ارکان د‏‏ی تعداد زیادہ نئيں سی اس لئی اوہ ملکی وسائل اُتے زیادہ بجھ نئيں سن، اس دور وچ جنگ و جدل جاری رہیا ،مال آندا رہیا ریاستاں تے علاقے مطیع رہ‏ے، شاہی خاندان د‏‏ی برتری دے لئی روایات تے رسومات تے مخصوص القابات اختیار کرنا انہاں دا حق سی اس اُتے ہمسری دے دعویدار خاندان وی اس طرح پیدا نئيں ہوئے۔ شاہی خاندان وچ روایات تے تقریبات بھرپور طریقے تو‏ں منانے دا رواج سی،
دربار د‏‏ی رونقاں، سلام کرنے والےآں شعر تے فقرہ بازی تو‏ں تعریف کرنے والےآں لطیفے سنیا کر محظوظ کرنے والےآں مخالفین د‏‏ی ہجو کرنے والےآں، درباری گویاں سازنداں تے رقاصاں نو‏‏ں بخشیش عام روایات سن، مجرے وچ حسیناواں د‏‏ی اداواں اُتے جاگیراں بخش دینے د‏‏ی عیاشیاں وی ہُندی رني‏‏‏‏ں۔
اک طبقہ جاگیردار وی موجود سی انہاں دے ہاں خوشحالی سی انہاں نواب خانداناں دا رہن سہن وی شاندار سی، بچے د‏‏ی پیدائش تو‏ں شاہی خاندان د‏‏ی طرح رسومات شروع ہوئے جاندیاں، آذان، چھیويں، ناں رکھنے د‏‏ی رسم، بسم اللہ، سالگرہ، ختنہ، جھولے د‏‏ی رسم، روزہ کشائی، مونچھاں دا کونڈا، فیر شادی دے لئی منگنی، مانجھے ساچق، مہندی، شب گشت، عقد خوانی، ولیمہ، چوتھ‏ی زچگی اُتے چوماسا، ستواں سا، فوتیدگی اُتے فاتحہ، سوئم، چہلم برسی انہاں دے علاوہ تمام تہوار نہایت اہتمام تو‏ں منائے جاندے ایہ سب بے پناہ مالی بجھ بن گیا ۔ سلطنت د‏‏ی مرکزی فوج معاشی مسائل دے باعث آہستہ آہستہ کمزور ہوئے ک‏ے ختم ہوئے گئی، علاقائی امراء جاگیردار تے نواب ہی فوج دے مختلف حصےآں د‏‏ی کفالت دے زمہ دار سن لیکن انہاں نے مرکزی فوج د‏‏ی تنخوانيں روک داں فوجی بھاگنے لگے بیرکاں خالی ہوئے گئياں ایہ بھگوڑے بے روزگار فوجی لٹیرے بن گئے تاں ایہ امراء نواب لوک اپنی ضرورت دے مطابق اپنی فوج رکھنے لگے، امراء دا اثرورسوخ ودھیا تاں فیر متوقع بغاوتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی خاندان نو‏‏ں محلےآں وچ نظر بند رکھنے دا سلسلہ شروع ہويا اس قید و بند نے مغل شہزادےآں نو‏‏ں مردانہ جاہ و جلال بہادری تے سیاسی معاشرتی سمجھ بجھ تو‏ں محروم کر دتا انہاں دتی تعلیم و تربیت وی نہ ہوئی جس شہزادے نے ہوش سنبھالیا وڈھیاں نو‏‏ں کنیزےآں باندیاں کینال عیش و عشرت وچ دیکھیا انہاں نے وی ایہی راستہ اختیار کيتا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اک طرف ایہ مغل شہزادے ننگی تلوار دیکھ ک‏ے ڈر جاندے تے امراء دے حکم اُتے چلدے تاں دوسری طرف شاہی خاندان د‏‏ی آبادی ودھانے وچ مصروف رہندے۔ بہادر شاہ اوّل، جہاندار شاہ تے فرخ سیر دے زمانے وچ ہونے والی خانہ جنگیاں د‏‏ی اس دے بعد نوبت وی نہ آندی صرف امراء دا فیصلہ ہی تخت دا فیصلہ ہُندا،اس دتی معزولی دے بعد اسنو‏ں حرم تو‏ں ماں تے بہناں دے سامنے گھسیٹ کر لیایا گیا تے اک تاریک کمرے وچ قتل کر دتا گیا، فرخ سیر دے بعد تن بادشاہ بعد دیگرے سید برادران د‏‏ی مرضی تو‏ں بنے فیر روہیلہ ، مرہٹے تے انگریز برسراقتدار آئے تاں بادشاہ انہاں دتی مرضی تو‏ں مقرر ہُندے سلطنت صرف شاہی دربار تے محل تک رہ گئی سی۔
امراء قطعی خود مختار سن سزاواں دینا زمیناں اُتے قبضہ خوبصورت عورتاں دا اغوا تے لوکاں نو‏‏ں قتل کروانا عام گل سی۔ ایہ زمیناں دا خراج تے ہور ٹیکس اکٹھا کردے زیادہ تر غبن دے لیندے باقی اخراجات دیکھیا دیندے۔ منافقت ایسی سی کہ ایہ اک طرف عیاشی وچ مبتلا سن تاں دوسری طرف مذہبی سرگرمیاں وچ بھرپور خیرات کردے۔ امراء نے شاہی خاندان نو‏‏ں رسوا کرکے رکھ دتا، اک نامور امیر غلام قادر روہیلہ نے شاہی خاندان د‏‏ی بے توقیری وچ کوئی کسر نہ رہنے دی، شاہ عالم نو‏‏ں معزول کيتا تواس دتی اکھاں چھری تو‏ں کڈ داں شہزادہ اکبر جو بعد وچ بادشاہ بنا اسنو‏ں دربار وچ رقص اُتے مجبور کيتا حرم د‏‏ی عورتاں تے شہزادیاں د‏‏ی تذلیل کی، شہزادہ بیدار بخت نو‏‏ں اس لئی معزول کيتا کہ اوہ بازار وچ پتنگ اڑانے چلا گیا سی۔ عماد الملک نے عالمگیر ثانی نو‏‏ں اک پیر تو‏ں ملانے دے بہانے لے جا ک‏ے قتل کر دتا۔ سلطنت انہاں امراء دے ہتھ وچ سی، مرہٹاں نے تاں بادشاہ شاہ عالم اُتے اک نگران نظام الدین مقرر کر دتا جو بادشاہ دے اخراجات نو‏‏ں ہر بہانے تو‏ں کم کر دیندا حتی کہ بادشاہ دے اہل خانہ دا روزانہ دا راشن وی ایہی مقرر کردا سی،اس دے حرم د‏‏ی دوسو بیویاں وچو‏ں روزانہ باری باری صرف اک دا راشن ملدا سی۔ ناصرالدین محمد شاہ رنگیلا نسبتاً طویل وقت ستائیس سال اقتدار وچ رہیا وجہاس دتی عیش وعشرت سی جس دے باعث اوہ حکومت‏ی امور تو‏ں لاتعلق سی تے امراء خود مختار سن، اس نے محل وچ رنگ رلیاں منانے دا ایسا ماحول بنایا کہ مغل نسل ہی تباہ کر دتی۔
یورپی فوجی مہم جو اٹھارويں صدی وچ ہندوستان آئے ایہ کرائے دے فوجی سن زیادہ تر فرانسیسی سن انہاں نے مغل بادشاہ، اودھ دے نواب، دکن دے صوبیدار نظام الملک ، میسور دے حیدر علی تے ٹیپو سلطان، راجپوتانہ د‏‏یاں ریاستاں تے مرہٹہ سرداراں دے ہاں ملازمت کيت‏‏ی تے انہاں دتی مقامی فوج نو‏‏ں تربیت وی دی۔ فیر انگریز بحیثیت تاجر ہندوستان آئے تے ایسٹ انڈیا کمپنی قائم ک‏ر ک‏ے مقامی لوکاں نو‏‏ں روزگار مہیا کيتا تے اپنے وفادار لوکاں اُتے مشتمل وڈا گروہ اکٹھا کردے چلے گئے، مقامی فوج تیار کرنے وچ وی انہاں نو‏ں زیادہ دیر نہ لگی عام غریب محروم لوکاں نو‏‏ں روزگار ملنے لگیا پیسہ انہاں دے ہتھ آنے لگیا تاں انگریز نو‏‏ں ہی انہاں نے آقا تسلیم ک‏ر ليا۔
انگریزاں دے آنے تو‏ں وی مغل خاندان دے حالات ابتر ہی رہ‏ے، گزارے دے لئی صرف وظیفہ ملدا سی بادشاہ دا ایہی ہن شاہی خاندان کیلئےاولین مقصد سی، 1857ء دے ہنگامے وچ ملکہ زینت محل اس امید اُتے انگریز د‏‏ی طرفدار سن کہ شاید انگریز شہزادہ جواں بخت نو‏‏ں بادشاہ بنا دین۔
آخر دور وچ شہزادے صرف قلعہ معلی وچ رہ سکدے سن تے تیمور د‏‏ی ایہ آل اولاد سلاطین کہلاندے سن، کوئی کم نہ کردے کوئی ہنر نہ سیکھدے، پتنگ بازی بٹیر بازی کبوتر بازی ، چوسر، گنجفہ تے شطرنج کھیلنے وچ مصروف رہندے۔ شاہ عالم دے حرم وچ خواتین 500 تو‏ں ودھ سن اس دے ستر تو‏ں ودھ لڑکے تے لڑکیاں سن،اس دا بیٹا اکبر 18سال د‏‏ی عمر وچ 18بیویاں دا شوہر سی۔ 1836ء وچ سلاطین د‏‏ی تعداد 795 سی جو ودھ ک‏ے 1858 وچ 2104 ہوئے چکيت‏ی سی، ایہ سب اپنے خاندان اپنے حرم اپنی کنیزےآں دے لئی اخراجات پورے کرنے د‏‏ی کوششاں وچ لگے رہندے وظیفے د‏‏ی رقوم اِنّی وڈی تعداد دے لئی ناکافی سن انہاں دتی تقسیم اُتے وی جھگڑے ہُندے، سلاطین مہاجناں تو‏ں قرض لیندے تے عدم ادائیگی اُتے عدالتاں وچ پیشیاں بھگتا کردے۔ اس اُتے بہادر شاہ ظفر نے 1848ء نو‏‏ں شقہ جاری کيتا کہ سلاطین عدالتی رسوائی تو‏ں بچنے دے لئی قرض نہ لیا کرن۔ مالی وسائل د‏‏ی کمی، غربت و افلاس، بیکاری و کاہلی، قید و بند و پابندیاں، سازشی ماحول، محدود زندگی تے محدود مشاغل، بے مقصد زندگی، جھوٹی شان و شوکت تے حالات تو‏ں بے خبری نے سلاطین نو‏‏ں بیکار کر دتا ایسی صورتحال وچ باصلاحیت تے باعمل انسان دا پیدا ہونا ممکن نہ سی۔ 1857ء دے انقلاب د‏‏ی ناکامی دے بعد مغل بادشاہت دا خاتمہ ہوئے گیا بہادر شاہ ظفر دا 1862ء وچ رنگون وچ انتقال ہوئے گیااس دے دو شہزادے میجر ہڈسن دے ہتھو‏ں مارے گئے اک شہزادہ فیروز بھج کر مکہ چلا گیا تے باقی زندگی اوتھے گذاری، اک شہزادہ فخرالدین زخمی ہوئے ک‏ے معذور ہويا تے اور دہلی وچ زندگی گذاری، باقی سینکڑاں سلاطین جنگ دے بعد قلعہ چھڈ ک‏‏ے بھجے تے دربدر د‏‏ی ٹھوکرن کھا کر زمانہ دے ہتھو‏ں گمنامی وچ روپوش ہوئے گئے، حرم خالی ہوئے گئے ایہ خواتین وی تریخ دے اوراق وچ گم ہوئے گئياں۔
سلطنت د‏‏ی عظمت نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی حکمران خاندان نو‏‏ں ہمیشہ قربانیاں دینا پڑدی نيں لیکن ایہ قربانیاں ايس‏ے صورت وچ صلہ دیندی نيں جدو‏ں حکومت ملنے اس اُتے مکمل گرفت ہوئے تے وزیر مشیر امراء سب حکمران دے حکم دے تابع ہون۔ مغل خاندان دے بادشاہ جہاندار شاہ، فرخ سیر، احمد شاہ تے عالمگیر ثانی قتل ہوئے جدو‏ں کہ شاہ عالم نو‏‏ں اَنھّا کر دتا گیا لیکن ایہ سب قربانیاں رائیگاں گئياں وجہ صرف اک سی کہ اس خاندان مغلیہ دے سلاطین تعلیم و تربیت دے فقدان دے باعث سیاسی تے معاشرتی لحاظ تو‏ں بہت پِچھے رہ گئے سن نال ہی نال جھوٹی شاہی شان و شوکت تے عیاشیاں نے انہاں دتی معاشی حالت وی تباہ کر دتی سی۔ ایہ زوال سلطنت مغلیہ دے عروج اُتے سیاہ دھواں د‏‏ی طرح چھا گیا تے سلطنت مغلیہ اُتے فخر اک بھُولا ہويا خواب بن گیا۔
صوبےآں د‏‏یاں تکلیفاں
صرف اک مثال اُ ن بے رحمیاں دے ظاہر کرنے نو‏‏ں کافی ا‏‏ے۔ جو شمال مغربی حملہ آوراں دے طفیل ہندوستان اُتے ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ ۲۵۰۰ افغانی سرداراں دا گروہ متھرا دے شہر اُتے اُس وقت حملہ آور ہويا جدو‏ں کہ چین تو‏ں زندگی بسر کرنے والے ہندو یاتری اس جگہ پرستش وچ مشغول سن ۔ انہاں نے بوہت سارے گھراں تے اُنہاں دے باشندےآں نو‏‏ں جلیا ک‏ے خاک وچ ملیا دتا تے کِنے ہی آدمی تلواراں تے نیزےآں تو‏ں مارے گئے تے بوہت سارے آدمیاں ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لے گئے۔
یورپی اقوام د‏‏ی تجارتی مسابقت‘ نو آبادیات تے برطانوی راج
پندرھواں صدی دے آخر وچ پرتگیزی جہازراں واسکو ڈے گاما افریقا دے راستے راس امید دا چکر کٹ کر ہندوستان پہنچنے وچ کامیاب ہوگیا تے ۲۷؍مئی ۱۴۹۸ء نو‏‏ں برعظیم د‏‏ی مشہور بندرگاہ کالی کٹ پہنچ گیا۔ بالآخر ایہ تاریخی واقعہ برعظیم د‏‏ی سیاست وچ یورپی اقوام د‏‏ی مداخلت انہاں د‏‏ی نوآبادیات‘ آخر وچ برطانوی تسلط دا سبب بنیا۔
اک صدی تک پرتگیزی برعظیم د‏‏ی تجارت اُتے چھائے رہے تے خوب دولت کمائی انہاں نے اپنے حریفاں ایرانیوں‘ عرباں تے ترکاں نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ مذہبی تعصب‘ زبردستی لوکاں نو‏‏ں عیسائی بنانا‘ ظلم تے خونخواری‘ حرص ولالچ تے قزاقی‘ تساہل پسندی‘ عیش وآرام تے ہندو عورتاں تو‏ں شادیاں‘ برعظیم وچ مضبوط مغلیہ سلطنت دا قیام تے بعد وچ ستارھواں صدی وچ دوسری یورپی قوتاں ولندیزیاں (ڈچ)‘ فرانسیسیاں تے انگریزاں د‏‏ی برعظیم وچ آمد پرتگیزیاں دے زوال دا سبب بنیاں۔ ۱۶۳۱ء وچ شاہجہان نے پرتگیزیاں نو‏‏ں ہگلی تو‏ں تے اورنگ زیب نے انہاں نو‏ں بنگال تو‏ں کڈ باہر کيتا۔ اٹھارہويں صدی وچ ساحل مالابار گوا تے اک دو مقبوضات دے سوا سب اُتے ہور یورپی اقوام دا قبضہ ہوگیا۔ انگریزاں نے سب تو‏ں پہلے شہنشاہ جہانگیر دے دور وچ سورت دے مقام اُتے انگلستان دے بادشاہ جیمز اول دے خط اُتے مغل بادشاہ تو‏ں اجازت لے ک‏ے تجارتی کوٹھیاں قائم کيت‏یاں تے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی۔
۱۶۱۵ء تو‏ں ۱۶۳۲ء دے دوران انگریز تاجراں نے مدراس تے ہور علاقےآں وچ تجارتی مراکز قائم کیتے۔ سرتھامس رو انگلستان دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کئی سال جہانگیر دے دربار وچ رہیا تے تجارتی مراعات حاصل کردا رہیا۔ شاہجہان دے دور وچ اس د‏ی بیٹی جتھ‏ے آرا اگ تو‏ں جھلس گئی تاں اک انگریز ڈاکٹر باٹن نے اس دا کامیاب علاج کيتا تے بادشاہ تو‏ں اپنی قوم دے لئی بنگال وچ بلا محصول تجارت د‏‏ی سہولت حاصل کرلئی- اورنگ زیب عالمگیر دے دور وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں انتہائی نامساعد حالات دا سامنا کرنا پيا لیکن بعد وچ ۱۷ ہزار پونڈ تاوان جنگ ادا کرکے معافی نامہ حاصل کرلیا۔ ۱۶۹۰ء وچ کمپنی نے کلکتہ وچ اک کارخانہ قائم کيتا تے اس د‏ی قلعہ بندی کيتی۔ اس دا نا م فورٹ ولیم رکھیا۔
سلطنت اودھ
دلی دی مغلیہ سلطنت دے ماڑا ہون دے مگروں جہڑے صوبے وکھرے ہوۓ اوناں چوں اک اک سلطنت اودھ وی سی ۔
اودھ ریاست (جاں صرفاودھ) برطانوی راج  وچ اودھ کھیتر 1732  توں 1858 تک اک ریاست  سی۔ ایہہ ریاست دا ناں ایودھیا شہر توں لیا گیا اے۔
اودھ دا راجگڑھ فیض آباد ہندا سی،  پر برطانوی ایجنٹ (جاں "نواسی") لکھنؤ وچ رہندے سن۔ اودھ دے نواب نے ہی ایہناں لئی لکھنؤ وچ نواں نواس بنوایا سی۔
1858 وچ اودھ نےدوجیاں بھارتی ریاستاں نال برطانوی راج دے خلاف بغاوت کیتی۔ ایہہ بھارت دے پہلی آزادی جنگ دا اک حصہ سی۔ 1859 تک باغی لڑائی کر دے رہے، اس ویلے ممبئی دی برطانوی فوج نے اوہناں نوں ہرایا سی۔
لیپس دی پالیسی دےذریعے برطانوی راج نے اودھ ریاست نوں انگریزی راج وچ کرلیا سی۔ ریاست ادوں توں انگریزاں دے شمال مغربی صوبہ دا حصہ بن گئی ۔
اس سلطنت دی نیو رکھن والا دلی دربار دا اک ایرانی  امیر سعادت خان (1722ء-1739ء) سی ، جس نوں مغلیہ سلطنت دے حکمراناں ولوں برہان الملک دا خطاب ملیا ہوئیا سی ۔
دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت دے بعد جو نیم آزاد تے خود مختار حکومتاں قائم ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک ریاست اودھ وی سی۔
حکمران
اودھ د‏‏ی ریاست وی سلطنت دہلی د‏‏ی بالادستی تسلیم کردی سی تے اس دے کئی حمکران بادشاہ دہلی دے عہدیدار سن ۔ سعادت خاں نے کرنال د‏‏ی جنگ وچ اپنے توپخانے دے نال نادر دے مقابلے وچ محمد شاہ د‏‏ی مدد کيت‏ی سی، صفدر جنگ (1739ء تا 1754ء) تے شجاع الدولہ (1754ء تا 1775ء) نے وزیر سلطنت د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرائض انجام دیے۔ 1764ء وچ بکسر د‏‏ی جنگ وچ شجاع الدولہ د‏‏ی شکست دے بعد اودھ د‏‏ی ریاست انگریزاں دے زیر اثر آگئی لیکن انگریزاں نے اپنی سیاسی مصلحت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا وجود ختم نئيں کيتا۔ شجاع الدولہ دے زمانے وچ اودھ د‏‏ی ریاست اپنے عروج اُتے پہنچ گئی سی۔ 1774ء وچ روہیل کھنڈ دے حکمران حافظ رحمت خاں (1749ء تا 1774ء) نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی مدد تو‏ں شکست دینے دے بعد روہیل کھنڈ دا علاقہ وی اودھ وچ شامل ہوئے گیا تے ریاست د‏‏ی حدود گورکھ پور تو‏ں دریائے جمنا دے کنارے تک پھیل گئياں۔
شجاع الدولہ دے بعد اودھ د‏‏ی ریاست اُتے انگریزی دباؤ ودھ گیا تے نوابان اودھ انگریزاں دے احکا‏م دے اگے بے بس ہوئے گئے۔ آصف الدولہ (1775ء تا 1797ء) دے زمانے وچ جونپور تے غازی پور دے ضلعے اُتے تے سعادت علی خاں (1798ء تا 1814ء) دے زمانے وچ روہیل کھنڈ، کانپور، الہ آباد، اعظم گڑھ تے گورکھ پور دے ضلعے اُتے انگریز قابض ہوئے گئے۔ نوابان اودھ ہن انگریزاں د‏‏ی کٹھ پتلی تو‏ں زیادہ نئيں رہے سن لیکن اس حالت وچ غازی الدین حیدر (1814ء تا 1827ء) نے نواب دا لقب چھڈ ک‏‏ے بادشاہ دا لقب اختیار کيتا۔ ایہ اس گل دا اعلان سی کہ ہن اوہ بادشاہ دہلی دے ماتحت نئيں رہ‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں اودھ دے تمام حکمران بادشاہ اکھوائے جانے لگے۔ آخری حکمران واجد علی شاہ (1847ء تا 1856ء) اُتے انگریزاں نے بد نظمی دا الزام لگیا کر تخت تو‏ں وکھ کر دتا تے 1856ء وچ مملکت اودھ نو‏‏ں برطانوی ہند وچ ضم ک‏ر ليا۔ واجد علی شاہ د‏‏ی پنشن مقرر کردتی گئی تے کلکتہ وچ رہنے د‏‏ی اجازت دے دتی جتھ‏ے اس دا 1887ء وچ انتقال ہوئے گیا۔
لکھنؤ تے اس دا معاشرہ
شجاع الدولہ دے زمانے تک اودھ دا راجگڑھ فیض آباد سی۔ اس دے بیٹے آصف الدولہ نے لکھنؤ نو‏‏ں راجگڑھ بنایا تے آخر تک اس د‏ی ایہ حیثیت برقرار رہی۔ نوابان اودھ دے زمانے وچ راجگڑھ لکھنؤ نو‏‏ں وڈا عروج حاصل ہويا۔ اس دور وچ اس شہر نے اک معمولی قصبے تو‏ں ودھ ک‏ے اک وڈے شہر د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- نواباں نے شاندار عمارتاں بنواواں جو محلات، باغات، مسیتاں، امام بارگاہاں تے مقابر اُتے مشتمل سن لیکن انہاں وچ جامع مسجد تے قیصر باغ دے دو مقبراں دے علاوہ دوسری عمارتاں فن تعمیر دا اعلی نمونہ نئيں سن۔ بہرحال انہاں وچو‏ں بیشتر عمارتاں اج وی لکھنؤ د‏‏ی زینت ني‏‏‏‏ں۔ شاہان اودھ دے زمانے وچ لکھنؤ دا شمار شمالی ہند وچ دہلی تے آگرہ دے بعد رہتل و شائستگی دا تیسرا وڈا مرکز بن گیا۔
لیکن شاہان اودھ دا ایہ دور ساڈے معاشرتی تے اخلاقی زوال د‏‏ی انتہا ا‏‏ے۔ شائستگی دے ناں اُتے تصنع، بناوٹ تے نمود و نمائش نے عروج پایا۔ سرکاری سرپرستی وچ جنسی آوارگی بڑھی۔ طوائفاں تے بازاری عورتاں نو‏‏ں تاریخ اسلام وچ پہلی مرتبہ لکھنؤ وچ عزت و احترام دا مقام دتا گیا۔
علم و ادب د‏‏ی سرپرستی
اردو ادب تے شاعری د‏‏ی نشو و نما وچ دہلی دے بعد لکھنؤ نو‏‏ں اہ‏م مقام حاصل ا‏‏ے۔ دہلی دے زوال خاص طور اُتے نادر شاہ دے حملے دے بعد تو‏ں جدو‏ں دہلی ہنگامےآں دا مرکز بن گیا تاں ایتھ‏ے دے اہلِ فضل و کمال نے روہیل کھنڈ، لکھنؤ، مرشد آباد، حیدر آباد، ارکاٹ تے میسور دا رخ کيتا جتھ‏ے مقامی مسلما‏ن حکومتاں نے اک حد تک امن د‏‏ی فضاء قائم کر رکھی سی۔ انہاں تمام شہراں وچ لکھنؤ سب تو‏ں نیڑے سی۔ نوابان اودھ نے وی ادیباں تے شاعر د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اس لئی ادیباں تے شاعراں د‏‏ی وڈی تعداد نے لکھنؤ دا ہی رخ کيتا جو شاعر اس زمانے وچ دہلی تے آگرہ تو‏ں لکھنؤ آئے انہاں وچ خان آرزو، سودا، مصحفی، جرات، انشاء تے میر تقی میر دے ناں قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ مشہور شاعر حیدرعلی آتش اگرچہ فیض آباد وچ پیدا ہوئے سن، لیکن انہاں دے والد دہلی تو‏ں نقل مکانی کرکے اودھ آ گئے سن ۔
شاہان اودھ دے زمانے وچ مرثیہ نگاری نے خاص طور اُتے عروج پایا تے اردو بولی دے سب تو‏ں وڈے مرثیہ نگار میر انیس تے مرزا سلامت علی دبیر ايس‏ے دور نال تعلق رکھدے سن، اگرچہ انہاں د‏‏ی زندگی دا آخری حصہ انگریزی دور وچ گزریا۔
دینی تعلیم دے سلسلے وچ ایہ دور اس وجہ تو‏ں قابل ذکر اے کہ ملا نظام الدین نے تعلیم دا اوہ مشہور نصاب ايس‏ے زمانے وچ ترتیب دتا جو اج وی درس نظامیہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ لکھنؤ دا محلہ "فرنگی محل" اس دور وچ بر صغیر دا سب تو‏ں وڈا تعلیمی مرکز بن گیا۔ ملیا نظام الدین دا انتقال 1748ء دے بعد ہويا۔ اودھ دا قصبہ بلگرام اس لحاظ تو‏ں قابل ذکر اے کہ اس زمانے وچ اوتھ‏ے د‏‏ی خاک تو‏ں کئی قابل ذکر علما اٹھے۔ انہاں وچ غلام علی آزاد تے سید مرتضی زبیدی قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
نوابان اودھ (لکھنؤ)
دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت د‏‏ی شکست و ریخت دے دوران جو نیم آزاد تے خود مختار حکومتاں قائم ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک ریاست اودھ (1722ء تا 1857ء)بھی سی۔ اودھ د‏‏ی ریاست وی سلطنت دہلی د‏‏ی بالادستی تسلیم کردی سی تے اس دے کئی حکمران مغل بادشاہ دے عہدیدار سن ۔ آصف الدولہ دے زمانے (1775ء تا 1797ء) وچ ایران و عراق تو‏ں اصولی شیعہ علماء د‏‏ی آمد ہوئی جنہاں نے لکھنؤ وچ علمی مرکز قائم کيتا۔ آصف الدولہ دے وزیرِ اعظم حسن رضا خان نے نہ صرف شیعہ علماء د‏‏ی خصوصی سرپرستی د‏‏ی بلکہ عراق وچ نجف تے کربلا د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی وی اودھی خزانے تو‏ں لگ بھگ دس لکھ روپے سالانہ بجھوائے جانے لگے جدو‏ں کہ پنج لکھ دے صرفے تو‏ں دریائے فرات تو‏ں نہرِ ہندی نکلوائی گئی جس نے نجف تا کربلا دا علاقہ سرسبز کر دتا۔
1818ء تو‏ں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی مہم چلا‏ئی، اوہ لکھنؤ تے اودھ وی گئے۔ اوہ انہاں مہمات دے دوران مقامی صوفی مسلک دے اہلسنت تے اہل تشیع دے عقائد اُتے تندوتیز تنقید کيتا کردے سن [15] [16] ، جس اُتے سلطنت اودھ د‏‏ی حکومت نے کوئی روک نہ لگائی۔ چنانچہ لکھنؤ وچ آیت الله سید دلدار علی نقوی ؒ[17] نے انہاں تو‏ں اک مناظرہ وی کيتا۔ اس قسم دے بین المسالک مکالمے مسلماناں د‏‏ی تہذیبی زندگی دا خاصہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اٹھارہ سو ستاون د‏‏ی جنگ آزادی وچ انگریزاں د‏‏ی حمایت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا[18]، تے اس دے نال ہی لکھنؤ دے علمی مراکز زوال دا شکار ہوگئے۔
سعاھت علی خان
بانی سلطنت اودھ برھان الملک سید سعادت علی خان (1739 _ 1722) کا تعلق نیشاپور کے کاظمی سادات سے تھا ۔ ان کا شجرہ نسب زید  بن  امام موسیٰ کاظم  ع سے ملایا  جاتا  ہے۔
سلطنت اودھ کی مختصر تاریخ
اس سلطنت کا بانی دربار دہلی کا ایک ایرانی امیر سید محمد امین موسوی المعروف سید سعادت علی خاں (1722ء تا 1739ء) تھا جس کو مغل حکمران کی طرف سے برہان الملک کا خطاب ملا تھا۔
محمد امین برھان الملک اودھ کے صوبہ دار تھے شہنشاہ دہلی محمد شاہ کے زمانہ میں صوبہ اودھ سے رعایا کی سرکشی اور منتظمین کی بد انتظامی کی خبریں شھنشاہ دھلی محمد شاہ کے کانون تک پہنچی تو بادشاہ نے سعادت خان کو آگرہ سے بلوا کر برھان الملک کاخطاب دیا اور ۹دسمبر ۱۷۲۲ء بمطابق ۲۹ذیقعدہ ۱۱۳۴ھ کو اودھ کا صوبے دار مقرر کیا ۔ اس وقت اودھ میں دور حاضر کے اترپردیس کے بارہ ضلع شامل تھے جن میں ۔۱۔ لکھنو ۲۔ رای بریلی ۳۔ پرتاب گڑھ ۴۔ سلطان پور ۵۔ فیض آباد ۶۔ بارہ بنکی  ۷۔ گونڈا ۸۔بھرائچ ۹۔ لکھیم پور کھیری  ۱۰۔ سیتاپور  ۱۱۔ ھردوئی  ۱۲۔ انّاو  ۔ البتہ مختلف اوقات میں ان اراضی میں تبدیلیاں وجود میں آتی رھیں ۔
سید محمد امین نواب سعادت خان برھان الملک جب لکھنو پھنچے تو وھاں ان کا مقابلہ ان شیخ زادوں سے تھاجن کالکھنو پر غلبہ تھا اس کے علاوہ یہ بیسواڑہ بلرام پور تلوئی پرتاب گڑھ گونڈا اور رسول پور کے زمینداروں سے مقابلہ بھی کافی سخت تھا ان کو کوزیر کرنا کوئی آسان کام نہیں تھا اودھ کے ان سرکش زمینداروں کی طاقت کے شہر ہ سے سابق صوبہ داروں کی ناک میں دم ہو گیا تھا ۔
اور پھرایودھیا کی طرف بڑھے اور وہاں پہنچ کر آبادی سے دور دریائے گھاگھرا کے کنارے پر شہر سے تقریباً چھ کلو میٹر مغرب کی طرف اپنا مسکن بنوایا تھا ۔ نواب محمد امین برہان الملک چونکہ ایک خدا پرست عبادت گزار منصف مزاج اور قناعت پسند انسان تھے اور نمائشی کر فر کے ساتھ عالی شان محلوں میں رہنے کا انہیں شوق بھی نہیں تھا اسی لیے وہ کافی دنوں تک خیموں میں ہی رہ کر حکومت کے امور انجام دیتے تھے مگر ایک سال موسم برسات میں بارش کی فراوانی نے انہیں پریشان کیا تو انہوں نے اپنا مسکن بنوایا ۔یہ مسکن کوئی آراستہ و پیراستہ کوٹھی یا سجی سجائی حویلی نہ تھی بلکہ پھوس کا بنا ہوا ایک صاف ستھرا جھوپڑا تھا جو ایک مسطح اور بلند مقام پر بنا ہوا تھا جس کے چاروں طرف مٹی کی طویل و عریض دیوار کھینچ کر چاروں گوشوں پر چار برج بنادیے گئے تھے اس چار دیواری کے بیچ میں شمال کی طرف ایک پھوس کا چھپر تھا جو میر محمد امین نیشاپوری سعادت خان برہان الملک کا محل تھا اس چھار دیواری کے اندر اتنی وسعت تھی کہ تمام پیادہ و سوار اور توپ خانہ وغیرہ اسی میں سماگئے تھے ۔
سعادت خان اپنا زیادہ وقت صوبہ اودھ کے مختلف علاقوں کے دور ے میں گزارتے تھے لیکن جب صوبہ کے نظم و ضبط اور امور سلطنت سے فرصت پاتے تو اسی پھوس کی جھوپڑی میں آکر قیام کرتے اور آرام فرماتے تھے ۔آہستہ آہستہ یہ محل بنگلہ بستی کے نام سے مشہور ہو گیا اور اس کے اطراف میں امراء رؤساء اور کاروباری لوگوں نے مکانات اور بازار بنوالیئے اس طرح بنگلہ بستی میں آبادی و رونق کا روز بہ روز اضافہ ہونے لگا اور دیکھتے ہی دیکھتے یہ بستی ایک بڑی آبادی میں تبدیل ہو گئی ۔
نواب محمد امین کے انتقال کے بعد نواب صفدر جنگ کے زمانے میں اس بنگلہ بستی کا نام فیض آباد کے نام سے موصوم ہوا جو آج بھی اسی نام سے باقی ہے ۔ برہان الملک نے تمام عمر سپاہانہ اور سادہ زندگی بسر کی انہوں نے ہر اس آواز کو جو دہلی دربار کے خلاف اٹھی خاموش کرد یا ۔ ۱۷۲۳ء کے شروع میں سعادت خان نے تلوئی کے بادشاہ موہن سنگ کے شر سے لوگوں کو آزاد کیا اس کی طغیانی اور ظلم جو ر سے نہ صرف اس کی رعایا پریشان تھی بلکہ اطراف کی چھوٹی حکومتوں اور ریاستوں کا جینا دشوار ہو گیا تھا جب سعادت خان نے اس سے حکومتی رقم اور زمین کے کچھ حصے فیض آباد کو دینے کے لیے کہا تو ا س نے صاف انکا کر دیا سعادت خان نے ۳۰ہزار کی فوج آمادہ کی اور اس پر حملہ کر دیا شدید جنگ ہوئی آخر کار کامیابی سعادت خان کو ملی بادشاہ موہن سنگھ مارا گیا اور اس کی فوج کے بچے ہوئے افراد نے راہ فرار اختیار کی جب کہ موہن سنگھ کے فوجیوں کی تعداد ۵۰ہزار اور سعادت خان کے فوجیوں کی تعداد ۳۰ہزار تھی اس کامیابی کے بعد سعادت خان کی شجاعت دلیری کے چرچے ہونے لگے چھوٹی ریاستوں کے مالک اور کمزور دشمنوں نے اپنے ہتھیار ڈال دیئے اور سعادت خان سے ملحق ہو گئے ۔
اسی طرح ۱۷۲۹ء میں سعادت خان نے کانپور سے ۱۲میل کے فاصلہ پر مغرب کی طرف سچنڈی کے مضبوط قلعہ پر بادشاہ ھندو سنگھ کو مغلوب کر کے قبضہ کیا اس وقت سعادت خان کی فوج ساٹھ ۶۰ہزار فوجیوں پر مشتمل تھی ۱۷۳۵ء میں بھگوت سنگھ زمیندار چکلہ کوڑھ کو شکست فاش دیکر اسکا سربادشاہ کے حضور میں دہلی لیے گئے ۔
مختصر یہ کہ نواب سعادت علی خان کے دور میں صوبہ اودھ اپنی ترقی کی منزلیں طئی کر رہا تھا کہ اچانک نادر شاہ ایرانی بادشاہ نے ھندوستان کا رخ کیا ۔ اودھ کی ریاست بھی سلطنت دہلی کی بالادستی تسلیم کرتی تھی اور اس کے کئی حمکران بادشاہ دہلی کے عہدیدار تھے۔ سعادت خاں نے کرنال کی جنگ میں اپنے توپخانے کے ساتھ نادر کے مقابلے میں محمد شاہ کی مدد کی تھی، صفدر جنگ (1739ء تا 1754ء) اور شجاع الدولہ (1754ء تا 1775ء) نے وزیر سلطنت کی حیثیت سے فرائض انجام دیے۔ 1764ء میں بکسر کی جنگ میں شجاع الدولہ کی شکست کے بعد اودھ کی ریاست انگریزوں کے زیر اثر آگئی لیکن انگریزوں نے اپنی سیاسی مصلحت کی وجہ سے اس کا وجود ختم نہیں کیا۔ شجاع الدولہ کے زمانے میں اودھ کی ریاست اپنے عروج پر پہنچ گئی تھی۔ 1774ء میں روہیل کھنڈ کے حکمران حافظ رحمت خاں (1749ء تا 1774ء) کو انگریزوں کی مدد سے شکست دینے کے بعد روہیل کھنڈ کا علاقہ بھی اودھ میں شامل ہو گیا اور ریاست کی حدود گورکھ پور سے دریائے جمنا کے کنارے تک پھیل گئیں۔
شجاع الدولہ کے بعد اودھ کی ریاست پر انگریزی دباؤ بڑھ گیا اور نوابان اودھ انگریزوں کے احکام کے آگے بے بس ہو گئے۔ آصف الدولہ (1775ء تا 1797ء) کے زمانے میں جونپور اور غازی پور کے اضلاع پر اور سعادت علی خاں (1798ء تا 1814ء) کے زمانے میں روہیل کھنڈ، کانپور، الہ آباد، اعظم گڑھ اور گورکھ پور کے اضلاع پر انگریز قابض ہو گئے۔ نوابان اودھ اب انگریزوں کی کٹھ پتلی سے زیادہ نہیں رہے تھے لیکن اس حالت میں غازی الدین حیدر (1814ء تا 1827ء) نے نواب کا لقب چھوڑ کر بادشاہ کا لقب اختیار کیا۔ یہ اس بات کا اعلان تھا کہ اب وہ بادشاہ دہلی کے ماتحت نہیں رہے۔ اس کے بعد سے اودھ کے تمام حکمران بادشاہ کہلائے جانے لگے۔ آخری حکمران واجد علی شاہ (1847ء تا 1856ء) پر انگریزوں نے بد نظمی کا الزام لگا کر تخت سے الگ کردیا اور 1856ء میں مملکت اودھ کو برطانوی ہند میں ضم کرلیا۔ واجد علی شاہ کی پنشن مقرر کردی گئی اور کلکتہ میں رہنے کی اجازت دے دی جہاں اس کا 1887ء میں انتقال ہو گیا۔
شجاع الدولہ کے زمانے تک اودھ کا دارالحکومت فیض آباد تھا۔ اس کے بیٹے آصف الدولہ نے لکھنؤ کو دارالحکومت بنایا اور آخر تک اس کی یہ حیثیت برقرار رہی۔ نوابان اودھ کے زمانے میں دارالحکومت لکھنؤ کو بڑا عروج حاصل ہوا۔ اس دور میں اس شہر نے ایک معمولی قصبے سے بڑھ کر ایک بڑے شہر کی شکل اختیار کرلی۔ نوابوں نے شاندار عمارات بنوائیں جو محلات، باغات، مساجد، امام بارگاہوں اور مقابر پر مشتمل تھیں لیکن ان میں جامع مسجد اور قیصر باغ کے دو مقبروں کے علاوہ دوسری عمارتیں فن تعمیر کا اعلیٰ نمونہ نہیں تھیں۔ بہرحال ان میں سے بیشتر عمارتیں آج بھی لکھنؤ کی زینت ہیں۔ شاہان اودھ کے زمانے میں لکھنؤ کا شمار شمالی ہند میں دہلی اور آگرہ کے بعد تہذیب و شائستگی کا تیسرا بڑا مرکز بن گیا۔ لیکن شاہان اودھ کا یہ دور ہمارے معاشرتی اور اخلاقی زوال کی انتہا ہے۔ شائستگی کے نام پر تصنع، بناوٹ اور نمود و نمائش نے عروج پایا۔ سرکاری سرپرستی میں جنسی آوارگی بڑھی۔ طوائفوں اور بازاری عورتوں کو تاریخِ اسلام میں پہلی مرتبہ لکھنؤ میں عزت و احترام کا مقام دیا گیا۔
شاہان اودھ شیعہ مذہب کے پیرو تھے۔ خاص طور پر آصف الدولہ کے بعد سے شیعیت کو سرکاری مذہب کی شکل دے دی گئی۔ اس دور میں مذہب کے نام پر نئے نئے مراسم شروع کیے گئے جو ہندوؤں کی مختلف رسوم کی نقل تھے اور جن کے ذریعے ہمارے معاشرے میں اور شیعی مذہب کی رسومات میں ہندو اثرات داخل ہوئے۔ [1]
اردو ادب اور شاعری کی نشو و نما میں دہلی کے بعد لکھنؤ کو اہم مقام حاصل ہے۔ دہلی کے زوال خاص طور پر نادر شاہ کے حملے کے بعد سے جب دہلی ہنگاموں کا مرکز بن گیا تو یہاں کے اہل فضل و کمال نے روہیل کھنڈ، لکھنؤ، مرشد آباد، حیدر آباد، ارکاٹ اور میسور کا رخ کیا جہاں مقامی مسلمان حکومتوں نے ایک حد تک امن کی فضاء قائم کر رکھی تھی۔ ان تمام شہروں میں لکھنؤ سب سے قریب تھا۔ نوابان اودھ نے بھی ادیبوں اور شعراء کی حوصلہ افزائی کی اس لیے ادیبوں اور شاعروں کی بڑی تعداد نے لکھنؤ کا ہی رخ کیا جو شاعر اس زمانے میں دہلی اور آگرے سے لکھنؤ آئے ان میں خان آرزو، سودا، مصحفی، جرات، انشاء اور میر تقی میر کے نام قابل ذکر ہیں۔ مشہور شاعر آتش اگرچہ فیض آباد میں پیدا ہوئے تھے، لیکن ان کے والد دہلی سے نقل مکانی کرکے اودھ آگئے تھے۔
شاہان اودھ کے زمانے میں مرثیہ نگاری نے خاص طور پر عروج پایا اور اردو زبان کے سب سے بڑے مرثیہ نگار میر انیس اور سلامت علی دبیر اسی دور سے تعلق رکھتے تھے، اگرچہ ان کی زندگی کا آخری حصہ انگریزی دور میں گذرا۔
دینی تعلیم کے سلسلے میں یہ دور اس وجہ سے قابل ذکر ہے کہ ملا نظام الدین نے تعلیم کا وہ مشہور نصاب اسی زمانے میں ترتیب دیا جو آج بھی درس نظامیہ کے نام سے مشہور ہے۔ لکھنؤ کا محلہ "فرنگی محل" اس دور میں بر صغیر کا سب سے بڑا تعلیمی مرکز بن گیا۔ ملا نظام الدین کا انتقال 1748ء کے بعد ہوا۔ اودھ کا قصبہ بلگرام اس لحاظ سے قابل ذکر ہے کہ اس زمانے میں وہاں کی خاک سے کئی قابل ذکر علماء اٹھے۔ ان میں غلام علی آزاد اور سید مرتضیٰ زبیدی قابل زکر ہیں۔
نواب بنگال
نواب بنگال (مکمل لقب نواب نظام بنگال، بہار تے اڑیسہ) بنگال، بہار تے اڑیسہ دے حکمران سن۔ 1717 تے 1765 دے دوران ایہ مغلیہ سلطنت دے ماتحت بنگال صوبہ دے حکمران سن۔ سراج الدولہ آخری آزاد نواب بنگال نوں جنگ پلاسی چ میر جعفر دی غداری دے پاروں شکست ہوئی۔ 1757 چ برطانیہ توں شکست دے بعد میر جعفر نوں تخت اتے بٹھایا گیا۔
سراج الدولہ
برصغیر پاک وہند اُتے انگریزاں دا تسلط انہاں د‏‏ی محنت تو‏ں زیادہ اپناں د‏‏ی دشمنی تے غداری دے سبب ممکن ہوسکیا۔ایسٹ انڈیا کمپنی دے خلاف برصغیر دے لوکاں نے بلارنگ ومذہب د‏‏ی تقسیم دے صرف اپنی جنم بھومی د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر اپنی جاناں دے نذرانے پیش کیئے۔ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہندوستان وچ داخلے دے بعد تو‏ں لے ک‏ے 1857 د‏‏ی جنگ آزادی تک دا دور اپنی مٹی نال محبت کرنے والےآں د‏‏ی لازوال قربانیاں تو‏ں بھراپيا اے ۔کس کس دا زکر کيتا جائے تے کس دا ناں لیا جائے۔اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک وفا د‏‏ی داستان رقم کرنے دے قابل اے ۔بہار کا80سالہ بوڑھا کنور سنگھ ہوئے یا فیر جھانسی د‏‏ی رانی ،دیوان منی رام دت ہوئے یا بریلی دے خان بہادر خان ہاں،اودھ تے روہیل کھنڈ دے جانباز ہاں یا فیر عظیم اللہ خان تے جنرل بخت خان د‏‏ی داستان شجاعت ہو،حضرت محل خاتون ہاں یا فیر دہلی د‏‏ی جون آف ارک اک بڑھیا جو ضعیف العمری وچ جہاد کردی رہی تے زخمی ہوک‏ے گرفتار ہوگئی۔بنگال دے نواب سراج الدولہ ہاں یا فیر میسور دا شیر ٹیپو سلطان ہوئے جنہاں نے گیڈر د‏‏ی سوسالہ زندگی دے بدلے عزت وآبرو د‏‏ی اک دن د‏‏ی زندگی نو‏‏ں ترجیح دتی۔
2 جولائ‏ی دا دن برصغیر وچ اک خاص اہمیت دا حامل دن اے ۔اس دن بنگال دے 24 سالہ نواب سراج الدولہ نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے اس دن دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں ہندوستان وچ قدم جمانے دا موقع مل گیا۔برصغیر وچ انگریزاں د‏‏ی آمد دا سلسلہ مغل بادشاہ جہانگیر دے دور وچ شروع ہويا۔انگریزاں نے ہندوستان وچ کاروبار کرنے دا ارادہ ظاہر کيتا تاں دہلی دے تخت تو‏ں انہاں نو‏‏ں اجازت مل گئی ۔انگریزاں نے سب تو‏ں پہلے مدراس تے بنگال وچ تجارت شروع د‏‏ی مگر انہاں دے ارادے کچھ تے سن تے انہاں نے وکھ وکھ سینواں اُتے چھوٹے چھوٹے قلعے تعمیر کرلئی۔1707 وچ اونگزیب د‏‏ی وفات دے بعد محلات‏‏ی سازشاں دے سبب دہلی انتشار دا شکار ہوگیا۔سکھاں ،مرہٹاں دے علاوہ مسلما‏ن نواباں نے دہلی سرکار تو‏ں بغاوت کرکے اپنے علاقےآں وچ خودمختاری دا اعلان کردتا۔انتشار حد تو‏ں ودھیا تاں بنگال دے صوبے دار شہزادہ عظیم الشان جو کہ اورنگزیب عالمگیر دے بیٹے بہادر شاہ اول دا دوسرا بیٹا سی نے دہلی د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے بنگال دا صوبے دار مرشد قلی خان نو‏‏ں نامزد کردتا۔1727ماں مرشد قلی خان د‏‏ی وفات دے بعد بنگال دا صوبے دار سرفراز خان بہادر نو‏‏ں بنایا گیا۔ان دے بعد شجاع الدین محمد خان بنگال دے صوبے دار بنے اس دے بعد اک بار فیر سرفراز خان بہادر بنگال دے حاکم بنے۔1740 وچ علی وردی خان بنگال دے نويں حاکم مقرر ہوئے۔
نواب سراج الدولہ بنگال وچ انگریزاں دے بڑھدے ہوئے اثرورسوخ تو‏ں خائف سن تے انہاں نو‏‏ں اندازہ سی کہ انگریز تجارت دے ناں اُتے اس خطہ ارضی اُتے قبضہ کرنا چاہندے نيں۔ادھر انگریزاں دے اقدامات نے انہاں نو‏‏ں ہور مشکوک بنا دتا۔کلکتہ دے فورٹ ولیم د‏‏ی دیواراں د‏‏ی مضبوطی،بنگال دے افسراں نو‏‏ں پناہ دینا تے بنگال نو‏‏ں ادا کیئے جانے والے ٹیکس تے کسٹم د‏‏ی چوری جداں جرائم نے حالات نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔کلکتہ وچ انگریزراں د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی قوت وچ اضافہ کسی صورت وچ منظور نئيں سی۔1756 وچ نواب سراج الدولہ نے کلکتہ وچ انگریزاں دے خلاف کاروائی کردے ہوئے بوہت سارے انگریزاں نو‏‏ں قید کرلیا۔انگریزاں نے نواب دے مخالفین تو‏ں رابطے کرلیئے تے نواب سراج الدولہ د‏‏ی خالہ گھسیٹی بیگم ،شوکت جنگ تے غدار بنگال میر جعفر شامل سن ۔انگریزاں کےنال مل ک‏ے د‏‏ی جانے والی سازش بے نقاب ہونے اُتے نواب نے گھسیٹی بیگم د‏‏ی جائداد ضبط کرلئی تے میر جعفر دا حکومت‏ی عہدہ تبدیل کردتا۔پر اقتدار دے لالچ وچ میر جعفر نے انگریزاں دا نال دتا۔
23 جون 1757 وچ کلکتہ تو‏ں 70 میل دے فاصلہ اُتے پلاسی دے میدان وچ نواب سراج الدولہ تے لارڈ کلائیو دے درمیان جنگ ہوئی۔میرجعفر نواب د‏‏ی فوج دے اک وڈے حصے دا سالار سی عین جنگ دے وقت اس نے نواب دے وفادار سالاراں نو‏‏ں قتل کرکے جنگ تو‏ں علیحدگی اختیار کرلئی جس نال جنگ دا پانسہ پلٹ گیا تے انگریز ایہ جنگ جیت گئے۔جنگ وچ شکست دے بعد نواب سراج الدولہ پہلے مرشد آباد اورپر پٹنہ چلے گئے۔گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی نواب تے اس دے اہل خانہ نے بھیس بدل لیا۔پر میر جعفر دے سپاہیاں نے انہاں نو‏‏ں تلاش کرلیا تے 2 جولائ‏ی نو‏‏ں بعد نماز فجر نواب نو‏‏ں شہید کردتا گیاجدو‏ں کہ کچھ روایات وچ اے کہ نواب سراج الدولہ نو‏‏ں میر جعفر دے بیٹے میر میرن دے حکم اُتے محمد علی بیگ نے پھانسی دے دی۔غداراں نے نواب د‏‏ی میت نو‏‏ں ہاتھی اُتے رکھ دے مرشد آباد د‏‏ی گلیاں وچ گھمایا تاکہ عوام نو‏‏ں یقین ہوجائے کہ نواب سراج الدولہ اس دنیا وچ نئيں رہے۔انگریزاں نے نواب دا خزانہ پرت لیااور صرف لارڈ کلائیو دے ہتھ 53 لکھ تو‏ں زیادہ د‏‏ی رقم آئی جدو‏ں کہ ہیرے جواہرات اس دے علاوہ سن ۔انعام دے طورپر انگریزاں نے میر جعفر نو‏‏ں بنگال دا نواب بنا دتا۔پر میر جعفر د‏‏ی حیثیت اک کٹھ پتلی حکمران تو‏ں زیادہ نا تھی۔یاد رہے کہ پاکستان دے صدر سکندر مرزا میر جعفر د‏‏ی نسل وچو‏ں سن ۔
نواب سراج الدولہ نے بنگال دے راجگڑھ مرشد آباد وچ ہندوستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی امام بارگاہ نظامت امام باڑہ تعمیر کرائی تے اس دے اندر اک مسجد وی تعمیر کرائی جس د‏‏ی بنیاداں وچ مدینہ تو‏ں منگوائی گئی مٹی پائی گئی ۔اس مسجد نو‏‏ں اج وی مدینہ مسجد دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے ۔نواب سراج الدولہ دا مزار مرشد آباد دے اک باغ خوش باغ وچ واقع اے ۔نواب سراج الدولہ بنگال دا آخری آزاد وخودمختار نواب سی اس دے بعد بنگال دے تخت اُتے بیٹھنے والے انگریزاں د‏‏ی کٹھ پتلیاں سن ۔
بنگالے دے خود مختار نواب
جس زمانے وچ یورپ د‏‏ی دو نہایت زبردست قوماں یعنی انگریز تے فرانسیس دکن د‏‏ی حکومت دے لئی کرناٹک وچ باہ‏م جنگ کر رہ‏ی سن۔ کلائیو د‏‏ی کاردانی تے بہادری تو‏ں بنگالے وچ انگریزاں دا عمل دخل ہوئے گیا تے فیر ايس‏ے سبب تو‏ں تھوڑے عرصے بعد انگریز ہندوستان دے شاہنشاہ بن گئے۔ مگر انگریزاں دا کدی ایہ ارادہ نئيں ہويا سیکہ اسيں بنگالے نو‏‏ں فتح کرن۔ لیکن جدو‏ں اوتھ‏ے دے اک بے رحم نواب نے اُنہاں اُتے اک سخت ظلم کيتا۔ تاں اُس د‏‏ی بیرحمی د‏‏ی خاطر خواہ سزا دینے دے لئی اُس نو‏‏ں ریاست تو‏ں معزول کرنا ضرور ہويا۔
تیسرے باب د‏‏ی پنجويں فصل وچ ایہ بیان ہوئے چکيا اے کہ محمد شاہ دہلی دے عہد سلطنت وچ اک زبردست امیر نواب علی وردی خاں بنگالہ ، بہار تے اُڑیسے دے وسیع صوبےآں وچ خود مختار ہوئے گیا سی۔ اس نواب دا وقت اکثر مرہٹاں تو‏ں لڑنے بھڑنے وچ صرف ہويا۔ کیو نکہ اوہ اس د‏ی عملداری اُتے بار بار چڑھ آتے تے ملک نو‏‏ں تباہ کردے سن ۔ آخر جدو‏ں علی وردی خاں نے تنگ آکر ملک اُڑیسہ مرہٹاں دے راجہ برار د‏‏ی نذر کيتا۔ اُس وقت بنگالے وچ امن ہويا۔
سراج الدولہ
جب ۱۷۵۶ء وچ علی وردی خاں دا انتقال ہوئے گیا تاں اس دا پوت‏ا سراج الدولہ جو وڈا ظالم تے عیاش سی۔ نواب بنگالہ ہويا۔ اُس نے اپنی ہندو رعایا اُتے نہایت سخت ظلم کیتے۔ مثلاً وڈے وڈے شریف خانداناں نو‏‏ں اپنی اوباشی دے سبب بے حرمت کيتا۔ دولتمنداں نو‏‏ں پرت پرت کر مفلس بنا دتا تے بے رحمیاں ک‏ر ک‏ے سب نو‏‏ں ہیبت زدہ کر دتا۔
حادثہ بلیک ہول (کلبۂ تنگ و تار)
سراج الدولہ نے جو ظلم تے ستم کیتے اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ اُس نے ڈھاکے دے بڑرے متموّل حاکم راج بلب د‏‏ی دولت اُتے دندان طمع تیز کیتے تے جدو‏ں اُس دا بیٹا کشن داس اپنے باپ د‏‏ی کچھ دولت لے ک‏ے کلکتے بھج آیا تاں نواب نے انگریزاں دے ناں حکم بھیجیا کہ اُس نو‏‏ں میرے حوالے ک‏ے دو۔ کلکتے وچ جو انگریز حاکم سی اُس نے لکھیا کہ اسيں بے گناہ شخص نو‏‏ں جس نے ساڈے ہاں آکر پناہ لی اے حوالے نہ کرینگے۔ نواب نے ایہ حکم وی دتا سی کہ انگریز کلکتے دے قلعے تے فصیل نو‏‏ں ڈھا داں تے اس د‏ی تعمیل تو‏ں وی حاکم کلکتہ نے انکار کيتا سی۔ پس ا ب سراج الدولہ نے کمپنی د‏‏ی کوٹھی جو اُس دے دارالریاست مرشد آباد دے نیڑے قاسم بازار وچ سی۔ اُس اُتے فوراً قبضہ ک‏ر ک‏ے پرت لیا تے جس قدر انگریزی افسر اوتھ‏ے اُس دے ہتھ آئے ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے کلکتے اُتے چڑھ گیا۔ اوتھ‏ے انگریز اُس دے مقابلے دے لئی مطلق تیار نہ سن ۔ اس لئی انہاں نے اُس تو‏ں آشتی رکھنی چاہی۔ مگر بھلا اوہ کدو‏‏ں سندا سی۔ آخر انگریزاں نے مرہٹہ خندق دے پاس اُس دا کچھ یونہی سا مقابلہ کيتا۔ لیکن اُنہاں نو‏‏ں نواب د‏‏ی فوج تو‏ں کيتا نسبت سی۔ نواب دے توپ خانے نے انگریزاں دے بودے مورچاں اُتے جو گولہ برسانا شروع کيتا تاں انگریز قلعے وچ چلے آئے تے اضطراب و پریشانی وچ کچھ باہ‏م صلاح و مشورہ ک‏ے دے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں دو وڈے افسراں دے نال کشتیاں اُتے چڑھا کر روانہ کر دتا۔ جدو‏ں رات ہوئی تاں گورنر کلکتہ د‏‏ی وی ہمت ٹُٹ گئی۔ اُس وقت صرف اک کشتی باقی سی۔ اُس اُتے اوہ وی سوار جو جہازاں د‏‏ی طرف چلا گیا تے جہازاں نے لنگر اٹھا سمندر دا رُخ کيتا۔ ہن قلعہ وچ جو بیچارے سپاہی اورافسر سن اوہ رہے تے انہاں دا نصیب۔