خراسان_دی_تریخ
بربادی و خوشحالی، خراسان دے ادوار
ایران وچ بعد از اسلام چھ صدیاں وچ خراسان دے حالات نوں سمجھنے دے لئی محض اوتھے دے عجائب گھراں وچ جائاں تو ملاحظہ کرو کہ اوتھے زیادہ تر صنعتی تے ہنری شاہکاراں دے نمونے کس دور تے کس علاقہ توں متعلق نیں تے اگر ایران دے سارے دانشوراں دے ناماں دی اک فہرست تیار دی جائے تو معلوم ہوۓ گا کہ زیادہ تر دانشوراں نے کون سی سرزمین وچ پرورش پائی اے۔ اگر فلسفہ، کلام، تصوف تے علمی و ادبی کتب دی فہرست تیار دی جائے تو ایہ بات باعث حیرت ہوۓ گی کہ انہاں دی اک وڈی تعداد انہاں چھ صدیاں وچ خراسان وچ ای تخلیق و تألیف دے مرحلہ توں گزراں۔مقامِ افسوس اے کہ ۶۱۷ھ وچ منگولاں دی یورش دے دوران انہاں وچوں بوہت وڈی تعداد تباہ و برباد ہو گئی۔ جس دے نتیجے وچ کم و بیش ایرانی ثقافت دی کمر ٹٹ گئی۔ البتہ منگولاں دے حملاں توں پہلے ترکاں تے غزنویاں نے وی وسطی ایشیا توں ۵۴۸ ھ وچ خراسان اُتے چڑھائی کر دتی تے مختلف شہراں نوں نیست و نابود کر دتا۔ لیکن منگولاں دے مقابلہ وچ انہاں حملاں دی شدت کم سی۔ شاید ترکاں دے حملے منگولاں دے حملاں دے لئی راہ ہموار کر رہے سن۔ چنگیز خان دی سرکردگی وچ خراسان دے سارے شہر تباہ و برباد ہو گئے۔ اوتھے دے لوگاں نوں جاں تو قتل کر دتا گیا جاں قیدی بنا لیا گیا۔ مدارس تے کتب خاناں نوں نذرِ آتش کر دتا گیا تے سینکڑاں ادباء و صوفیا نوں قتل کر دتا گیا۔ اس طرح خراسان مکمل طور اُتے ویران ہو گیا۔حالے چنگیز خان دے حملاں دے زخم نئی‏‏ں بھرے سن کہ اس دے پوتے نے خراسان اُتے حملہ کر دتا، اس دی نظراں تمام ایران اُتے سن۔ اس نے ایران وچ اسماعیلیاں تے بغداد وچ عباسیاں دی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ ہن منگول یعنی ایلخانی حکومت قائم ہوئی۔ اس حکومت دے ظلم و ستم دی انتہا دے نتیجے وچ آخری ایامِ حکومت وچ ستروار تے اس دے ارد گرد دے علاقاں وچ عوام بغاوت اُتے آمادہ ہوئے تے خراسان دے پہلے شیعہ خاندان نے سربداران دے ناں توں حکومت قائم دی۔ سربداران نے خراسان دے اہم علاقاں اُتے تسلط حاصل کر لیا تے ستروار نوں اپنا مرکز بنایا۔ انھاں نے ۷۳۶۔۷۸۸ ھ تک حکومت دی تے بعد ازاں تیمور لنگ دے ہاتھاں شکست کھادی۔ ۷۸۱ھ ق وچ خراسانی حالے منگولاں دی تباہیاں دے اثرات نہ مٹا پائے سن کہ تیمور لنگ دے ظالمانہ حملاں دا شکار ہو گئے۔بااین ہمہ تیمور دی حکومت وچ سمرقند جو قدیم خراسان دا حصّہ سی، دا ر الحکومت قرار پایااور تیزی توں ترقی دی منزلاں طے کیتیاں۔ تیمور دی وفات دے بعد اس دا بیٹا تے دوسرے جانشین ’’شاہرخ مرزا‘‘ نے ہرات نوں اپنا دار الحکومت بنایا تے خراسان وچ امن و امان تے خوشحالی دی فضا پیدا ہوئی۔ لیکن ایہ صورت حال وی دسواں صدی ہجری دی پہلی دہائی وچ ازبک دی یورش توں بدل گئی۔ تیموری حکومت دا شیبک خان ازبک دے ہاتھاں خاتمہ ہویا تے اس دہائی وچ خراسان دے سارے شہر ازبک دے ہاتھاں تباہ و برباد ہوئے تے اہلِ خراسان نوں اک وڈے نقصان دا سامنا کرنا پیتا۔۹۰۷ ھ ق وچ صفوی حکومت دے قیام توں اک بار فیر خراسان وچ امن و امان قائم ہویا تے شاہ طہماسب تے شاہ عباس نے ازبکاں نوں مشرقی ایران توں باہر کیااور خراسان دے شہراں تے خاص طور اُتے مشہد دی آبادی دی کوششاں کیتیاں تے صفوی دورِ حکومت دے آخر تک خراسان ایران دا اک اہم مرکز سی۔ اس خاندان دے سقوط دے بعد کچھ عرصہ تک افغانیاں دی کشمکش دا شکار رہیا لیکن فیر اس بے سکونی دے دور دا خاتمہ وی ، خراسان دے نادر شاہ افشار دی ہمت توں ہویا، تے نادر شاہ دی موجودگی توں خراسان ایران دی سیاسی تبدیلیاں دا مرکز بنا رہیا، تے ۱۱۶۰ ھ ق وچ نادر شاہ دی وفات تے اس دے جانشیناں دے درمیان اختلافات دی وجہ توں اک بار فیر ایران تے خراسان ہرج و مرج دا شکار ہوئے۔ آخرکار نادر شاہ دے پوتے شاہرخ میرزا نے اس ریاست دی باگ دوڑ سنبھالی۔ اس نے کریم خان زند دے بر سر اقتدار آنے دے بعد وی اپنی حکومت قائم رکھی لیکن بالآخر قاجاری حکومت دے بانی آغا محمد خان قاجار دے ہاتھاں اقتدار توں محروم ہویا۔