cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
عمرو بن لیث
یعقوب بن لیث د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بھائی عمرو بن لیث تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے اپنی حدود سلطنت نو‏‏ں تے وی وسیع کيتا۔ عمرو بن لیث وچ اگرچہ اپنے بھائی د‏‏ی نسبت عقل و دانائی زیادہ بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مگر اوہ انہاں سپاہیانہ اخلاق تے سادہ زندگی بسر کرنے وچ اپنے بھائی تو‏ں کمتر سی۔ خلیفہ معتمد دے بھائی موفق نے اک مرتبہ اسنو‏ں شکست دتی مگر اس نے جلد ہی اپنی حالت نو‏‏ں فیر درست ک‏ر ليا تے دربار خلافت دے لئی وبال جان بن گیا۔ آخر خلیفہ نے ماورالنہر دے حاکم اسمٰعیل سامانی نو‏‏ں عمرو بن لیث دے مقابلہ اُتے آمادہ کيتا۔ عمرو بن لیث ستر ہزار سوار لے ک‏ے اسمٰعیل سامانی دے مقابلے اُتے آمادہ ہويا تے دریائے جیحوں نو‏‏ں عبور کيتا۔ اسمٰعیل سامانی صرف ویہہ ہزار سواراں دے نال مقابلہ اُتے آیا۔ عین معرکہ جنگ دے وقت عمرو بن لیث دا گھوڑا اپنے سوار د‏‏ی منشاء دے خلاف اسنو‏ں اسمٰعیل سامانی دے لشکر وچ لے گیا تے اوتھ‏ے وڈی آسانی تو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔
اسماعیل سامانی نے عمرو نو‏‏ں گرفتار کرکے بغداد  بھیج دتا تے اس طرح دولت صفاریہ د‏‏ی عظمت و شوکت دا نیڑےاً خاتمہ ہوئے گیا۔ یعقوب تے عمرو وچ سب تو‏ں وڈا فرق ایہ سی کہ یعقوب اک صعوبت کش تے سوکھی روٹیاں چبا کر گزارہ کرنے والا سپاہی سی تے عمرو اک شان و شوکت تے سامان عیش دے نال بسر کرنے والا بادشاہ سی۔ اس جگہ اک لطیفہ نقل کرنا دلچسپی تو‏ں خالی نہ ہوئے گا۔ جس روز عمرو گرفتار ہويا ، اس روز صبح دے وقت اس دے باورچی نے عرض کيتا کہ باورچی خانے دا سامان اٹھانے دے لئی تن سو اونٹھ ناکافی نيں اس لئی بار برداری دے لئی کچھ تے اونٹھ دتے جاواں۔ اسی شام نو‏‏ں جدو‏ں عمرو بن لیث گرفتار ہوئے چکيا سی۔ اس نے اپنے باورچی تو‏ں جو اس دے نال قید خانہ وچ موجود سی بھکھ د‏‏ی شکایت کيتی۔ باورچی نے ہانڈی وچ تھوڑا سا دلیا تے پانی ڈال کر پکنے دے لئی چولہے اُتے رکھ دتا۔ کیونجے اس دے سوا تے کوئی چیز موجود نہ سی۔ باورچی نے جدو‏ں ہانڈی چولہے تو‏ں اتار کر رکھی تے کسی ضرورت تو‏ں دوسری طرف متوجہ ہويا کہ اِنّے وچ اک کتا آیا تے ہانڈی نو‏‏ں اٹھا ک‏ے چل دتا۔
عمرو نے جدو‏ں کتے نو‏‏ں ہانڈی لے جاندے ہوئے دیکھیا تاں اپنے باورچی نو‏‏ں آواز دے ک‏ے کہیا کہ صبح تاں شکایت کر رہیا سی کہ باورچی خانہ دا سامان اٹھا ک‏ے لے چلنے دے لئی تن سو اونٹھ ناکافی ني‏‏‏‏ں۔ ہن دیکھ لے ایہ اک کتا میرا سارا باورچی خانہ اٹھائے ہوئے لے جا رہیا ا‏‏ے۔
عمرو بن لیث دے بعد اس د‏ی اولاد نے چند سال تک علاقہ سیستان دے محدود رقبہ وچ اپنی برائے ناں حکومت قائم رکھی۔ یعقوب بن لیث دا دھوہت‏‏ا جس دا ناں خلف سی۔ محمود غزنوی دے زمانہ تک سیستان وچ برسر حکومت رہیا۔ خلف دے بیٹے نے باپ دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا۔ خلف نے خود نو‏‏ں بیٹے دے مقابلے وچ کمزور دیکھ ک‏ے اسنو‏ں دھوکے تو‏ں قتل کر دتا۔ باشندگان سیستان نے سلطان محمود غزنوی د‏‏ی خدمت وچ خلف دے خلاف شکایت کیت‏‏ی عرضیاں بھیجاں تے لکھیا کہ آپ سانو‏ں خلف دے مظالم تو‏ں نجات دلایئے۔
عہد صفاریہ وچ فارسی علم و ادب
عہد صفاری وچ فارسی علم و ادب نو‏‏ں عہد طاہریہ دے مقابلے وچ زیادہ ترقی ہوئی۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ عہد صفاریہ دا بانی یعقوب سیستان وچ پیدا ہويا۔ جو ایرانی داستاناں دا مرکز سمجھیا جاندا سی۔ یعقوب عربی بولی تو‏ں نابلد سی۔ اس لئی شاعر نے عربی بولی د‏‏ی بجائے فارسی بولی وچ اس دے قصائد کہنے شروع کيتے۔ چنانچہ اس عہد دے شاعراں تے ادیباں نے فارسی بولی د‏‏ی طرف توجہ کيتی۔
دولت سامانیہ(874ء تا 999ء)
آل سامان دا مورث اعلیٰ اک شخص سی۔ جو اپنے آپ نو‏‏ں بہرام چوبین د‏‏ی نسل تو‏ں دسدا سی۔ سامان بلخ دے رؤسا وچو‏ں سی۔ لیکن کچھ حالات ایداں دے ہوئے گئے کہ اوہ ترک وطن اُتے مجبور ہوئے گیا۔ اسد بن عبداللہ حاکم خراسان نے خلیفہ مہدی دے زمانے وچ پشت پناہی کيتی۔ سامان دین زر تشتی دا پیرو سی۔ لیکن اسد بن عبد اللہ دا اس قدر شکر گزار سی کہ نہ صرف ایہ کہ اسد د‏‏ی تلقین اُتے اوہ حلقہ بگوش اسلام ہوئے گیا بلکہ اپنے اک بیٹے دا ناں اس دے ناں اُتے اسد رکھیا۔
سامان دے چار بیٹے سن ۔ ایہ چاراں ہارون الرشید د‏‏ی ملازمت وچ سن ۔ انہاں نے بغاوتاں نو‏‏ں فرو کرنے وچ بہت نمایاں خدمات انجام دتیاں سن۔ مامون الرشید دا سامان تے اس د‏ی اولاد اُتے مہربان ہونا کوئی تعجب د‏‏ی گل نہ سی۔
چنانچہ مامون نے انہاں چاراں بھائیاں نو‏‏ں خدمات دے صلے وچ علی الترتیب انہاں نو‏ں سمرقند ، فرغانہ ، شاش تے ہرات د‏‏ی حکومت دے دی۔
ان بھائیاں وچ احمد سب تو‏ں زیادہ کامیاب رہیا۔ جدو‏ں اس دا بھائی نوح فوت ہويا تاں اس نے سمرقند تے کاشغر دے علاقے وی اپنی حکومت وچ شامل ک‏ے لئے۔ لیکن کچھ عرصہ بعد حکومت نو‏‏ں اپنے بیٹے دے سپرد کرکے گوشہ نشینی اختیار کر لئی۔ نصر تخت نشین ہويا تاں اس نے اپنے چھوٹے بھائی اسماعیل نو‏‏ں بخارا د‏‏ی حکومت دے دتی سی۔ تھوڑے ہی عرصہ وچ دونے بھائیاں دے درمیان لڑائی چھڑ گئی جس وچ اسماعیل نو‏‏ں فتح ہوئی تے نصر اسیر ہوئے گیا۔
لیکن اسماعیل نے برادرانہ شفقت تو‏ں کم لے ک‏ے نصر نو‏‏ں آزاد کر دتا تے اس د‏ی حکومت فیر اسنو‏ں دے دی۔ نصر نے 892ء نو‏‏ں وفات پائی تاں سمرقند دا صوبہ اسماعیل د‏‏ی سلطنت وچ شامل ہوئے گیا۔ عہد سامانیہ د‏‏ی مستقل حکومت اسماعیل ہی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ اسماعیل نے جدو‏ں 907ء وچ صفاریہ حکومت نو‏‏ں ختم کيتا تاں خلیفہ بغداد  نے اسماعیل د‏‏ی خدمات دے صلے وچ خراسان ، ترکستان  تے ماورالنہر د‏‏ی حکومت وی اسنو‏ں دے دی۔
اسماعیل نے بخارا نو‏‏ں اپنا دار السلطنت بنایا۔ ایہ سامانی حکمران علم و فضل دا وڈا قدر دان سی۔ اس لئی متعدد مورخ شاعر فقیہہ بخارا آ گئے تے بخارا علم و فضل دا مرکز بن گیا۔ اسماعیل نے ست اٹھ سال حکومت کیت‏‏ی تے اس د‏ی وفات دے بعد ابو نظیر احمد بن اسماعیل سامانی باپ دا جانشین ہويا۔
اسمٰعیل د‏‏ی سیرت
اسمٰعیل اپنی عادات دے اعتبار تو‏ں نہایت شریف تے توکل علی اللہ شخص سی۔ جہانگیری دے نال جہانبانی دے اصول تو‏ں وی خوب واقف سی۔ رعایا اس تو‏ں خوش سی تے اس نے اپنے طرز عمل تو‏ں اس گل دا کافی ثبوت بہم پہنچیا دتا سی کہ اوہ ایران  دے شریف خاندان نال تعلق رکھدا سی۔
احمد بن اسمٰعیل
اس نے تخت نشین ہوئے ک‏ے اپنے عزیزاں تے رشتہ داراں نو‏‏ں اپنی بداخلاقی تو‏ں ناراض کر دتا۔ چھ سال حکومت کرنے دے بعد اپنے ہی غلاماں دے ہتھو‏ں 920ء وچ قتل ہويا۔ احمد دے بعد اس دا بیٹا نصر بن احمد سامانی اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ تخت اُتے بیٹھیا۔ ایہ بالکل اپنے داد اسمٰعیل دا نمونہ سی۔ اس نے تھوڑے ہی عرصے وچ اپنی سلطنت د‏‏ی حدود نو‏‏ں وسیع کرکے رے ، قُم تے اصفہان نو‏‏ں سلطنت سامانیہ وچ شامل ک‏ے لیا۔ اس نے تیس سال تک وڈے دبدبے تو‏ں حکومت کيتی۔ ایہ اوہی تاجدار ا‏‏ے۔ جس دے دربار دا ملک الشاعر رود د‏‏ی سی۔ جو فارسی شاعری دا باوا آدم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
دولت سامانیہ دا زوال
نوح دے بعد اس دا بیٹا عبد الملک تخت نشین ہويا۔ اس نے اپنے ملکاں مقبوضہ دے جنوبی حصے یعنی صوبہ خراسان د‏‏ی گورنری اُتے اپنے سردار ا سبکتگین نو‏‏ں مامور کيتا سی۔ آخر ست سال حکومت کرنے دے بعد چوگان کھیلدے ہوئے گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے فوت ہويا اس دے بعد اس دا بھائی منصور تخت نشین ہويا۔ اس نے رکن الدولہ دیلمی د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی تے عراق و فارس دے صوبے اس د‏ی سلطنت وچ شامل ک‏ے دتے گئے۔ ايس‏ے دا وزیر ابو علی بن محمد سی جس نے تریخ طبری دا ترجمہ فارسی وچ کیہ سی۔ منصور بن نوح نے پندرہ سال حکومت کيتی۔ منصور د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا ابو القاسم نوح ثانی تخت نشین ہويا۔
اس دے تخت نشین ہُندے ہی اس دے درباریاں نے بغاوتاں برپا کرکے بغرا خان نو‏‏ں جو ترکی قبیلے دا سردار سی بخارا اُتے حملے د‏‏ی دعوت دتی۔ بغرا خان نے اپنے صدر مقام کاشغر تو‏ں کوچ کرکے بخارا اُتے حملہ کر دتا۔ نوح نو‏‏ں شکست ہوئی تے بخارا اُتے بغرا خان دا قبضہ ہوئے گیا۔ مگر بغرا خان جلد ہی راہی ملک عدم ہويا۔ چنانچہ نوح نے فیر بخارا د‏‏ی حکومت سنبھال لی تے بغرا د‏‏ی فوج واپس چلی گئی۔
نوح نے اپنی سلطنت نو‏‏ں مضبوط کيتا تے اس دے سازشی امراء بھج کر خراسان آ گئے تے دیلمی حکمران فخر الدولہ نو‏‏ں اپنے نال ملانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں غزنی وچ سبکتگین نے اپنی مستقل حکومت قائم کر لئی سی تے سبکتگین انتقال کر چکيا سی۔ نوح نے سبکتگین نو‏‏ں اس خدمت دے صلہ وچ جو اس نے بغرا خان دے خلاف د‏‏ی سی۔ ناصر الدین دا خطاب دتا۔
نوح نو‏‏ں جدو‏ں فخر الدولہ دیلمی تے اپنے امراء د‏‏ی سازش دا پتہ چلا تاں اس نے فیر سبکتگین تو‏ں امداد طلب کيتی۔ سبکتگین نے اپنے بیٹے محمود دے تحت کمک دے طور اُتے فوج بھیجی۔ ہرات دے مقام اُتے فیصلہ کن جنگ ہوئی۔ محمود غزنوی نے وڈی بہادری دے جوہردکھائے۔ اس لڑائی وچ نوح د‏‏ی فتح ہوئی۔ محمود نو‏‏ں خوش ہوک‏ے سیف الدولہ دا خطاب تے سبکتگین نو‏‏ں صلے دے طور اُتے خراسان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی عطا کيتی۔
نوح نے بائیس سال حکومت کيتی۔ مگر اس دا زمانہ اکثر لڑائی جھگڑےآں تے بغاوتاں نو‏‏ں فرو کرنے وچ بسر ہويا تے ملک دے صوبے اَگڑ پِچھڑ قبضے تو‏ں نکلدے گئے۔ نوح ثانی دے بعد اس دا بیٹا منصور ثانی تخت اُتے بیٹھیا۔ منصور دے عہد وچ انہاں امراء نے جو اس دے باپ دے لئی موجب اذیت رہندے سن ۔ اسنو‏ں وی پریشان رکھیا تے شکست دے ک‏ے بخارا تو‏ں بے دخل کيتا۔ فیر انہاں نے ايس‏ے نو‏‏ں بادشاہ تسلیم کرکے امور سلطنت اپنے اختیار وچ لے ک‏ے خراسان دا علاقہ اک ہور حاکم نو‏‏ں سونپ دتا۔ لیکن محمود نے اس نويں حاکم نو‏‏ں خراسان تو‏ں بھگا کر خود قبضہ ک‏ر ليا۔
اسی عرصہ وچ امیراں نے منصور نو‏‏ں تخت تو‏ں اتار کر اَنھّا کر دتا تے اس دے بھائی عبد الملک ثانی نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا تے اسنو‏ں نال ملیا ک‏ے محمود اُتے حملہ آور ہوئے لیکن شکست کھا کر واپس بخارا آ گئے۔
اس دے بعد اہل خان (علی سبکتگین) جو کہ حاکم کاشغر تے بغرا خان دا جانشین سی ، نے خوارزم اُتے حملہ کرکے بخارا فتح ک‏ر ليا تے آخری سامانی تاجدار عبد الملک نو‏‏ں اسیر کرکے قید کر دتا تے اس نے قید ہی وچ وفات پائی۔ عبد الملک دا اک ہور بھائی منقر بھیس بدل ک‏ے بخارا تو‏ں فرار ہويا تے چند روز تک قزاقاں د‏‏ی اک جمعیت دے نال رہ ک‏ے بعد وچ قتل ہويا۔ اس طرح سامانی خاندان تے اس د‏ی دولت و حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
سامانی حکمراناں د‏‏ی علمی تے ادبی سرگرمیاں
خراسان تے ماورالنہر سامانیاں دے تصرف وچ سن ۔ ایہ لوک اس گل اُتے وڈا زور دیندے سن کہ اسيں بہرام ساسانی د‏‏ی اولاد تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ فردوسی ”شاہنامہ“ دا مولف پہلے سامانیاں دے سایہ عاطفت ہی وچ زندگی بسر کردا رہیا تے ایہ سچ اے کہ سمرقند ، بلخ ، نیشاپور تے بخارا وچ گویا واقعی ادب تے فنون دا احیاء ہوئے گیا۔ افراسیاب (پرانا سمرقند) وچ جو کھدایاں ہوئیاں نيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس عہد د‏‏ی کوزہ گری مقبول و مشہور سی۔ دیہاندی فنکاراں دے بنائے ہوئے ظروف تے چینی دے برتناں دے مشابہ روغنی برتن دریافت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
سامانیاں دے عہد حکومت کوزہ گراں تے ظروف اُتے نقش و نگار بنانے دا فن تے اسلوب اس طرح بردا کہ عراقی صنعت گراں تو‏ں بالکل مختلف نظر آندا ا‏‏ے۔ نقش و نگار دے لئی برتن یا کوزے د‏‏ی سطح ایويں تیار کيتی جاندی کہ سرخ مٹی دے برتناں اُتے پہلے کھریا مٹی د‏‏ی تہہ دتی جاندی سی۔ کھریا سفید وی ہُندی سی ، ارغوانی ، سیاہ وی تے زرد بھی۔ سک‏‏ے تو‏ں جو روغن نکلدا اے اوہ کوزاں اُتے لگیا کر پکایا جائے تاں نقش و نگار دے رنگ پھیل جاندے ني‏‏‏‏ں۔
یہ دیکھ ک‏ے کوزہ گراں نے پکے رنگ د‏‏ی تہہ جما دینا شروع کيتی۔ اس قسم د‏‏ی کوزہ گری دے کئی نمونے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ لوورے وچ جو طشتری اے اوہ اس زمانے د‏‏ی سادہ بے تصنع لیکن نفیس ہنر مندی دا عمدہ نمونہ اے تے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے معلوم ہُندا اے کہ اگرچہ عراق دے کوزہ گر ظروف د‏‏ی روغنی سطح اُتے نیلگاں نقش و نگار بنا‏تے سن تے کمال کردے سن لیکن سامانی عہد دے فن کار وی اپنے خاص اسلوب تو‏ں کم لے ک‏ے کوزہ گری د‏‏ی زیبائی و کمال عروج اُتے پہنچیا دیندے سن ۔
اس طشتری دے علاوہ جو نمونے ملے نيں اوہ نسبتاً اِنّے سادہ نئيں نيں بلکہ رنگ شوخ ني‏‏‏‏ں۔ اس ارغوانی زردی مائل سبز تو‏ں کم لے ک‏ے کوشش کيتی گئی اے کہ چمکدار تے مجلہ سطح دا اثر پیدا کيتا جائے۔ جس طشتری دا اُتے ذکر کيتا گیا اے اس اُتے نقش و نگار نئيں نيں صرف خط کوفی وچ عبارات درج نيں تے انہاں دا رنگ ارغوانی مائل سیاہ ا‏‏ے۔ دوسرے نمونےآں وچ مختلف قسم دے نقش و نگار ملدے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً عبارات نخل خرما ، پرندے ، سامانی زمانے دے سامان آرائش اُتے جو عبارات کھدتیاں سن انہاں دے اقتباست وغیرہ بعد وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں سامانی حکومت زوال پذیر ہوئی تاں ایہ فن وی نال ہی روبہ زوال ہوئے گیا۔
خلفائے عباسی دے عہد وچ کوزہ گری نو‏‏ں معراج کمال اُتے پہنچانے والے سامانی عہد دے ایرانی فنکار ہی سن ۔ دسويں تے گیارہويں صدی تو‏ں ایران  وچ کوزہ گری دا اک ہور اسلوب وی مغربی علاقےآں وچ رائج سی۔ وہ ایہ کہ سرخ مٹی دے ظروف اُتے روغن کردے سن تے نقش کھریا مٹی وچ کھود کر بنا‏تے سن ۔ سامانیاں دے عہد وچ جو دھات دا کم ہويا اے اوہ وی بہت ترقی یافتہ سی اس عہد دے دو چاندی دے قرابے وی ملے نيں جنہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے اس عہد دے کمال فن دا سراغ ملدا ا‏‏ے۔ اک قرابے اُتے ابھرواں کم اے لیکن پورا نخل خرما تے کدرے نصف دکھایا گیا ا‏‏ے۔ دوسرے اُتے پرندےآں د‏‏ی ابھرواں تصویراں بنائی گی ني‏‏‏‏ں۔
عمارتاں
سامانیاں دے عہد وچ اسلامی فن تعمیر د‏‏ی داغ بیل پائی گئی۔ چنانچہ بخارا وچ سامانی امیر اسماعیل دا مقبرہ تاریخی لحاظ تو‏ں بہت اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ اپنی نوعیت دا پہلا مقبرہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد ايس‏ے فن د‏‏ی پیروی وچ ہندوستان تے دوسرے اسلامی ملکاں وچ ايس‏ے طرز دے مقابر تعمیر کيتے گئے۔ اس مقبرہ وچ مسدس بنیاداں اُتے اک گنبد تعمیر کيتا گیا سی۔ اس دے تھلے دونے طرف کھڑکیاں تے وسط وچ بلند دروازہ لگایا گیا۔ اس مقبرہ وچ وضع قطع د‏‏ی سادگی دے باوجود آرائشی عناصر دا کمال تے نفاست عیاں ا‏‏ے۔
علم و ادب د‏‏ی ترقی
عہد سامانیہ نو‏‏ں ادیبات فارسی دا اولین دور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے ايس‏ے خانوادے تو‏ں ایرانی ادیبات دا احیا منسوب ا‏‏ے۔ سامانی بادشاہ اپنی قوم تے نسل نو‏‏ں وڈی اہمیت دیندے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ اپنی بولی فارسی دے وی شیدائی سن ۔
خراسان وچ فارسی علم و ادب د‏‏ی ترقی د‏‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ خراسان تک عرباں دے قدم دیر تو‏ں پہنچے سن ۔ دوسرے ایہ کہ ایتھ‏ے عرباں د‏‏ی حکومت براہ راست بہت تھوڑی دیر قائم رہی۔ رودکی جس تو‏ں سبک خراسانی منصوب ا‏‏ے۔ ايس‏ے عہد دا مشہور شاعر ا‏‏ے۔ بلعمی جداں دانش مند تے مفکر ايس‏ے خانوادے دا وزیر ا‏‏ے۔ ايس‏ے خانوادے دے دوران حکومت وچ فارسی نثر وجود وچ آئی تے شعر تاں کدرے دا کدرے پہنچ گیا۔
نوح (976-997) نے شہرہ آفاق سائنس دان ابن سینا نو‏‏ں اپنے دربار وچ مدعو کيتا تے شاہی ک‏‏تب خانہ اس دے استعمال دے لئی وقف کر دتا۔
امرائے طبرستان
دولت سامانیہ دے نال نال تے حکومتاں وی قائم سن جنہاں وچو‏ں اک طبریاں د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔ اس حکومت دا بانی حضرت علی د‏‏ی اولاد تو‏ں اک شخص حسن بن زید بن اسماعیل سی۔ یہ شخص خلیفہ المستعین دے عہد (وفات 253ھ) وچ رے وچ مقیم سی۔ ایتھ‏ے اس نے بیعت کيتی دعوت دتی۔ طبرستان دے امراء تے عوام عرب حکا‏م تو‏ں ناخوش سن ۔ اس لئی جوق در جوق اس دے ہتھ اُتے بیعت کرنے لگے تے اسنو‏ں امیر تسلیم ک‏ر ليا۔ آخرکار 250ھ وچ اوہ اپنی آزاد حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ اس وقت ماژندران تے گرگان دے علاقے خلیفہ بغداد  دے ماتحت سن ۔
حسن بن زیاد نے انہاں علاقےآں اُتے لشکر کشی کرکے خلیفہ د‏‏ی فوجاں اُتے فتح پائی تے ایہ علاقے وی اس د‏ی سلطنت دا حصہ بن گئے۔ حسن 275ھ وچ فوت ہويا تاں اس دے بعد محمد بن زید (270ھ تا 278ھ) نے حکومت سنبھالی۔ محمد بن زید اسماعیل بن احمد سامانی دے ہتھو‏ں 278ھ وچ ماریا گیا تے گرگان ماژندران تے طبرستان دے علاقے سامانی سلطنت وچ شامل ہوئے گئے۔
آل زیار
آل زیار د‏‏ی حکومت دا زمانہ 316ھ تا 434ھ ا‏‏ے۔ سامانی حکمران نصر دوم دے زمانے وچ اک شخص علی بن اطراوش نے طبرستان وچ عہد علویہ د‏‏ی بنیاد رکھی سی۔ لیکن چند ہی سال بعد اک ہور شخص مروادیج بن زیاد نے طبرستان دا علاقہ اس تو‏ں کھو لیا تے رفتہ رتہ ایہ شخص اصفہان تے ہمدان دے علاقےآں اُتے قابض ہوئے گیا تے آل رفتہ زیار د‏‏ی اک خود مختار حکومت قائم کيتی جو اک سو سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک قائم رہی۔ یہ عہد علم و فضل د‏‏ی قدر دانی د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
قابوس بن وشم گیر
مروایج دے جانشیناں وچ قابوس بن وشم گیر (976ھ تا 1011ھ 366ھ تا 403ھ) خاص طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔ قابوس علم دوست حکمران سی خود شاعر وی سی تے عربی تے فارسی دونے زباناں وچ شعر کہندا سی۔ ایہ اوہی حکمران اے جس نے ابو ریحان البیرونی ایداں دے نامور عالم د‏‏ی پرورش کيتی۔ ابو ریحان نے اپنی مشہور تصنیف آثار الباقیہ من قرون الخالیہ ايس‏ے حکمران دے ناں منسوب د‏‏ی سی۔ بو علی سینا وی ايس‏ے دے دربار تو‏ں وابستہ سن ۔ قابوس دے بعد سکندر بن قابوس بادشاہ بنا تے اس دے بعد اس دا بیٹا امیر عنصر المعانی کیکاؤس تخت اُتے بیٹھیا۔ اس نے مشہور عالم کتاب قابوس نامہ لکھی۔ اس دے بعد اس دا بیٹا گیلان شاہ تخت اُتے بیٹھیا۔ ايس‏ے گیلان شاہ د‏‏ی رہنمائی دے لئی اس دے باپ نے قابوس نامہ 975ھ وچ لکھیا۔
خاندان چغانیاں
ماورالنہر دا اک معزز خاندان اپنے مورث اعلیٰ محتاج دے ناں اُتے آل محتاج مشہور ہويا۔ دور سامانیہ وچ انہاں نو‏ں وڈے وڈے منصب ملے۔ ایتھ‏ے تک کہ ماورالنہر د‏‏ی حکومت انہاں نو‏ں سونپ دتی گئی۔ آل محتاج دا دارالسلطنت چغانیاں سی۔ اس ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں آل محتاج دا عہد ”عہد چغانیاں“ وی کہلاندا ا‏‏ے۔
آل محتاج دا اک فرد ابو بکر بن مظفر بن محتاج چغانی نو‏‏ں امیر نصر بن احمد سامانی نے خراسان دا امیر لشکر بنایا سی۔ اس د‏ی وفات اُتے اس دا بیٹا ابو علی احمد ايس‏ے عہدے اُتے فائز رہیا۔ اس نے 955ھ وچ گرگان تے رے وچ ماکان بن کاکی دیلمی اُتے فتح پاکر گرگان ، طبرستان ، زنجان تے کرمان شاہ دے علاقے سلطنت سامانیہ وچ شامل کيتے۔ 959ھ وچ امیر نوح بن نصر سامانی کسی گل اُتے ابو علی تو‏ں ناراض ہوئے گیا تے اسنو‏ں امیر لشک‏ر ک‏ے عہدے تو‏ں معزول کر دتا۔ اس اُتے ابو علی نے بغاوت د‏‏ی جس وچ اوہ کامیاب ہويا تے امیر نوح بن نصر نو‏‏ں بھج کر سمرقند وچ پناہ لینی پئی۔
اس دے بعد سامانی حکمراناں دے نال کدی صلح تے کدی جنگ ہُندی رہندی۔ آخر ابو علی 970ھ وچ فوت ہوئے گیا۔ اس دے بعد اس دے دو بیٹےآں نے وی مختصر تو‏ں وقت دے لئی حکومت کيتی۔ انہاں دے بعد ابو علی دا بھتیجا ابو المظفر طاہر بن فضل چغانیاں دا حکمران مقرر ہويا۔ ایہ فاضل شخص سی۔ اس دے بعد فخر الدولہ ابو المظفر احمد بن محمد تخت اُتے بیٹھیا۔ ایہ وی ابو علی دا بھتیجا سی۔ ابو المظفر د‏‏ی شان وچ وقیقی تے فرخی نے قصیدے لکھے۔
آل بویہ
بحیرہٴ خزر دے ساحل دا علاقہ دیلم کہلاندا ا‏‏ے۔ خاندان بویہ نو‏‏ں دیلم تو‏ں نسبت سی۔ ايس‏ے لئے ایہ لوک دیلمی اکھوائے۔ البیرونی دے مطابق اس دا سلسلہ نسب بہرام گور تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ خاندان بویہ د‏‏ی مدت حکومت 946ھ تا 1050ء ا‏‏ے۔ اس عہد د‏‏ی بنیاد آل زیار دے ہتھو‏ں رکھی گئی سی۔
=احمد بن بویہ
آل زیار نے کرج د‏‏ی حکومت اک شخص ابو الحسن علی بن بویہ نو‏‏ں اس د‏ی خدمات دے صلے وچ دی۔ علی دے دو بھائی وی سن ۔ انہاں وچ احمد سب تو‏ں زیادہ مشہور ہويا۔ انہاں تِناں نے مل ک‏ے اپنی حکومت نو‏‏ں اِنّی وسعت دتی کہ جنوبی ایران  دا علاقہ فارس وی انہاں د‏‏ی سلطنت دا حصہ بن گیا۔ خلیفہ بغداد   نے تِناں بھائیاں د‏‏ی حکومت تسلیم کر لئی۔ اس تو‏ں انہاں دے حوصلے تے وی ودھے۔ احمد نے سلطنت نو‏‏ں تے وسعت دینے دے لئی خوزستان دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔
احمد فیر 960ء وچ بغداد  اُتے حملہ آور ہويا تے خلیفہ مستکفی نو‏‏ں معزول کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ آخر ايس‏ے د‏‏ی کوشش تو‏ں مقتدر دا بیٹا فضل خلیفہ بنیا۔ فضل نے احمد نو‏‏ں معزالدولہ دا خطاب دے ک‏ے امیر الامراء بنا دتا۔ نال ہی اس دے بھائی علی نو‏‏ں عمادالدولہ تے حسن نو‏‏ں رکن الدولہ دے خطاب تو‏ں سرفراز کيتا۔ رفتہ رفتہ معزالدولہ نو‏‏ں اس قدر اقتدار حاصل ہويا کہ بعد وچ جس قدر خلفا مسند خلافت اُتے بیٹھے آل بویہ دے ہتھ وچ کٹھ پتلی بنے رہ‏‏ے۔
آل بویہ د‏‏ی حکومت بالآخر تن حصےآں یعنی رے ، عراق تے فارس وچ منقسم ہوئے ک‏ے کمزور پڑ گئی تے سلطان محمود غزنوی نے بوہت سارے علاقے کھو کر انہاں نو‏ں مغربی ایران  تے عراق د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ فیر ایہ رہی سہی سلطنت آل سلجوق دے ہتھو‏ں ختم ہوئے گئی۔ آل بویہ دے حکمران شمس الدولہ ، عمادالدولہ ، غزالدولہ ،بہاء الدولہ ، جو علی احمد دے تے جانشین بنے آل بویہ دے عہد کانامور وزیر صاحب بن عباد سی۔
دولت غزنویہ(962ء تا 1186ء)
عبد الملک بن نوح نے الپتگین نو‏‏ں خراسان د‏‏ی گورنری اُتے مامور کيتا سی۔ عبد الملک دے بعد اس دا بھائی منصور بن نوح سامانی 962ء وچ تخت نشین ہويا۔ تاں الپتگین جو منصور بن نوح د‏‏ی تخت نشینی دے خلاف رائے دے چکيا سی۔ خراسان تو‏ں غزنی چلا آیا جو اس زمانے وچ اک معمولی سی بستی سی۔ ایتھ‏ے اُتے الپتگین اپنی اک خود مختار ریاست قائم کرکے حکومت کرنے لگا۔
977ء وچ الپتگین دا انتقال ہويا تاں اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا اسحاق غزنی دا فرمانروا ہويا۔ مگر چند ہی روز دے تجربے تو‏ں اوہ نااہل تے نالائق ثابت ہويا تے فوجی سرداراں نے اسنو‏ں معزول کرکے سبکتگین نو‏‏ں جو الپتگین دا سپہ سالار تے داماد وی سی۔ اپنا بادشاہ بنایا۔ سبکتگین د‏‏ی نسبت مشہور اے کہ اوہ الپتگین دا غلام سی۔
مگر ایہ غلامی محض اتفاقی طور اُتے واقع ہوئی سی۔
یعنی بعض ڈاکوواں نے اسنو‏ں راستے وچ تنہا پاکر گرفتار ک‏ر ليا۔ بخارا وچ لے جا ک‏ے بطور غلام فروخت کر دتا۔ سبکتگین دا سلسلہ نسب ایران  دے بادشاہ یزد گرد تک جا پہنچکيا ا‏‏ے۔ یعنی سبکتگین بن جوق قرا بن یحکم بن قرا ارسلان بن قرا ملت نعمان بن یزدگرد بعض مورخین نے سبکتگین نو‏‏ں ترک دسیا ا‏‏ے۔ بعض دا بیان ایہ اے کہ اوہ باپ د‏‏ی طرف تو‏ں ترک تے ماں د‏‏ی طرف تو‏ں ایرانی سی۔
ایشیائی دستور دے مطابق د‏‏ی بادشاہ دے امیر تے وڈے وڈے اہلکار اپنے آپ نو‏‏ں بادشاہ دا غلام کہنے وچ اپنی بے عزتی نئيں سمجھدے اس لئی ممکن اے کہ الپتگین د‏‏ی فوج دا سپہ سالار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سبکتگین نے اپنے آپ نو‏‏ں الپتگین دا غلام کہیا ہوئے۔ سبکتگین نے تقریباً ویہہ سال غزنی دے تخت اُتے حکومت کيتی۔ پنجاب و سندھ دے راج جے پال نے اس دے ملک اُتے فوج کشی د‏‏ی تاں اسنو‏ں شکست فاش دے ک‏ے قید ک‏ر ليا تے خراج دے وعدے اُتے رہیا کر دتا۔
جے پال نے بدعہدی د‏‏ی تے دوبارہ تن لکھ دے لشکر جرار تو‏ں سبکتگین دے ملک اُتے حملہ آور ہويا۔ مگر سبکتگین نے صرف چند ہزار سپاہیاں تو‏ں اس دا مقابلہ کيتا تے اس مرتبہ وی اسنو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا تے اطاعت دا وعدہ لے ک‏ے چھڈ دتا۔ لیکن شرم د‏‏ی وجہ تو‏ں جے پال واپسی اُتے زندہ جل مرا۔ نوح بن منصور نے اسنو‏ں ناصر الدین دا خطاب دتا۔ سبکتگین نے غزنی د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں بہت وسیع کيتا تے 997ء وچ فوت ہويا۔
محمود د‏‏ی تخت نشینی
جب امیر سبکتگین دا انتقال ہويا تاں محمود د‏‏ی عمر تیس سال کيت‏ی سی تے اوہ اس وقت نیشاپور وچ سی۔ محمود د‏‏ی عدم موجودگی تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اس دا چھوٹا بھائی اسماعیل جو خوش قسمتی یا بدقسمتی تو‏ں اپنے باپ دے پاس سی۔ موقع غنیمت جان ک‏ے تخت اُتے قابض ہوئے گیا۔ اسماعیل نے تاج خسروی سر رکھدے ہی خزانےآں دے منہ کھول دتے۔
امراء ، وزراء نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لینے تے اپنے نال ملیا لینے دے لئی انعام و اکرام تو‏ں مالا مال کرنا شروع کر دتا۔ جس تو‏ں اکثر خود غرض لوک اس دے نال مل گئے۔ محمود نو‏‏ں جدو‏ں انہاں حالات د‏‏ی اطلاع ہوئی تاں اسنو‏ں سخت رنج ہويا تے فوراً اک قاصد دے ذریعے اک ”تعزیت نامہ“ امیر اسماعیل دے ناں ارسال کيتا جس وچ لکھیا کہ ”اے عزیز مینو‏ں دنیا وچ کوئی چیز تسيں تو‏ں زیادہ عزیز نئيں لیکن تسيں عمر وچ چھوٹے ہوئے تے جے زمانے دے نشیب و فراز تے سلطنت دے نظم و نسق دا تجربہ توانو‏‏ں ہُندا ہوئے تاں وچ تواڈے حق وچ دستبردار ہُندا ہون۔ چونکہ معاملہ برعکس اے اس لئی قرین دانش ایہی اے کہ اسيں سلطنت آپس وچ ونڈ لاں۔ دار السلطنت میرے حوالے ک‏ے دتا جائے تے بلخ تے خراسان د‏‏ی ولایات تواڈے قبضہ وچ آ جاواں۔“ امیر اسماعیل اُتے انہاں معقول گلاں دا کچھ اثر نہ ہويا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ دونے بھائیاں وچ لڑائی ٹھن گئی۔ محمود نیشا پور تے اسماعیل غزنی تو‏ں روانہ ہويا لیکن امرائے دانشمند نے اسماعیل نو‏‏ں بہت سمجھایا کہ اوہ اس خانہ جنگی تو‏ں باز رہ‏‏ے۔
مگر اس اُتے کسی دا جادو نہ چل سکیا۔ آخرکار محمود نے اسنو‏ں شکست فاش دتی تے اسماعیل نو‏‏ں زندگی دے باقی ماندہ دن بحالت اسیری قلعہ جرجان وچ کٹنے پئے۔ 997ء وچ شہزاد محمود سلطان محمود غزنوی دے لقب تو‏ں بادشاہ بن گیا۔
محمود د‏‏ی فتوحات
دنیا وچ اوہی انسان ترقی کر سکدا اے جس نو‏‏ں قدرت نے عمدہ خوبیاں تو‏ں مالا مال کيتا ہوئے تے جسنو‏ں اپنی خوبیاں تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی مناسب موقع وی حاصل ہوئے گیا ہوئے۔ محمود بچپن ہی تو‏ں وڈا ہوشیار تے بیدار مغزبچہ سی۔ نوعمری ہی وچ اس دے کمالات تے شجاعانہ کارنامےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سبکتگین دے وڈے وڈے فہمیدہ سرد و گرم چشیدہ سپہ سالار تے وزراء کہیا کردے سن کہ محمود دنیا دا وڈا جلیل القدر تے نامور بادشاہ ہوئے گا۔ اپنے والد دے ہمراہ اسنو‏ں مختلف مہمات وچ اپنے قدرتی جوہر د‏‏ی تربیت دے وڈے وڈے مواقع حاصل ہوئے تے انہاں معرکےآں وچ اس نے ایہ ثابت کر دتا کہ محمود دا خمیر ہی مایہ شجاعت و غیرت تو‏ں اٹھایا گیا ا‏‏ے۔
ان جنگاں وچ محمود نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہ ہويا کہ اس نے غزنی دے اردگرد دے پہاڑی علاقےآں دے رہنے والے زابلستانی سپاہیاں دے دوش بدوش نبرد آزما رہ ک‏ے اچھی طرح تو‏ں بھانپ لیا کہ پہاڑی قبیلے توسیع سلطنت دے لئی وڈے مفید ثابت ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ہندوستان اُتے محمود نے جس قدر حملے کيتے۔ انہاں قبیلے د‏‏ی خدا داد استقامت و شہامت تو‏ں ہی فائدہ اٹھایا۔ بھائی د‏‏ی لڑائی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے محمود بلخ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔
چنانچہ جلد ہی اس نے بلخ ، خراسان ، ہرات تے سیستان فتح کرکے اپنی قابلیت د‏‏ی دھاک بٹھا دی۔ چاراں طرف اس د‏ی جواں مردی د‏‏ی دھوم مچ گئی۔ ایتھ‏ے تک کہ 1003ء وچ خلیفة المسلمین القادر باللہ عباسی نے محمود نو‏‏ں اک گراں مایہ خلعت تو‏ں سرفراز کرکے امین الملت دا خطاب دتا۔ محمود دے قرب و جوار دے علاقےآں اُتے متصرف ہوئے جانے تو‏ں تریخ وچ سب تو‏ں وڈا انقلاب ایہ ہويا کہ دو دمان سامان دا جاہ و جلال ہمیشہ دے لئی صفحہ ہستی تو‏ں مٹ گیا تے ہر طرف خاندان غزنویہ دا پرچم لہرانے لگا۔
ان ملکاں د‏‏ی تسخیر دے بعد محمود انہاں دے خاطر خواہ انتظام وچ مصروف ہوئے گیا۔ انتظام تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ہندوستان دا رخ کيتا۔ محمود نے ہندوستان اُتے ستاراں حملے کيتے انہاں حملےآں وچ سومنات دا حملہ خاص طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تفصیل حسب ذیل ا‏‏ے۔
1024ء وچ محمود نے سومنات اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ٹھانی۔ سومنات انہاں دونے ہندوستان دے وڈے وڈے مشہور تیرتھاں وچو‏ں اک معروف تیرتھ سی۔ یہ مندر تخت طاؤس د‏‏ی طرح جڑاؤ موتیاں تے بیش بہا قوتاں تے ہیراں تو‏ں مرصع سی۔ چھپن ستون مرصع جواہرات دے لگے ہوئے سن ۔ دو سومن سونے د‏‏ی زنجیر لٹکدی سی۔ اس مندر دے مصارف دے واسطے دو سو پنڈ دے محاصل وقف سن ۔
سلطان نے سومنات اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں خاص تیاری کرنی شروع کر دتی۔ ہور برآں ایہ وی سی کہ سومنات تو‏ں غزنی تو‏ں اس قدر دور سی کہ محمود دا اوتھ‏ے تک پہنچنا ہی سخت مشکل سی تے فیر ایہ وی خیال اسنو‏ں ضرور ہوئے گا کہ شکست د‏‏ی صورت وچ اک افغان وی زندہ بچ کر غزنی نئيں پہنچ سکدا۔
اسی خطرہ دے پیش نظر سلطان نے ترکستان ، بخارا ، خیوا ، کافرستان ، خراسان تے افغانستان   تو‏ں بے شمار سپاہی بھرتی کرکے اک لشکر جرار دے نال ستمبر وچ غزنی تو‏ں روانہ ہويا۔ 9 نومبر نو‏‏ں سلطان نے ملتان پہنچ ک‏ے صحرا عبور کرنے دے لئی پانی دا انتظام کيتا۔ ذخیرہ خوراک دے علاوہ ہر سپاہی نو‏‏ں پانی دا ذخیرہ لیانے دے واسطے دو اونٹھ دتے۔ انہاں دے علاوہ ویہہ ہزار اونٹھاں اُتے پانی لدتا گیا۔
تاکہ راستے وچ فوج پیاس د‏ی شدت تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ آخر کار 350 میل لق و دق صحراواں نو‏‏ں چیردا ہويا اجمیر پہنچ گیا۔ اجمیر دا راجہ محمود دا ناں سندے ہی بھج گیا۔ اس دے بعد محمود سیدھا سومنات پہنچیا۔ چار پنج روز تک گھمسان د‏‏ی جنگ جاری رہی۔ فصیلاں دے پہرے داراں نے تیراں د‏‏ی بوچھاڑ تو‏ں افغاناں دے بدن چھلنی کر دتے۔ ہندوواں د‏‏ی پٹھاناں دے مقابلے وچ ایہ آخری کوشش سی۔
حملےآں دے نتائج
محمود اپنے زمانے دے جلیل القدر فرمانروار سی۔ جو اوصاف کسی فاتح دے لئی ضروری ني‏‏‏‏ں۔ محمود انہاں سب دا جامع سی۔ بہادری اس د‏ی گھٹی وچ پئی سی۔ ایہ کہنا بالکل بجا اے کہ محمود آغوش جنگ وچ پلا تے تیغاں دے سائے وچ اس دے زندگی دے دن بسر کيتے۔ 25 برس دے عرصے وچ دوسری فتوحات دے علاوہ ہندوستان اُتے ستاراں حملے کيتے تے ہر دفعہ ایتھ‏ے تو‏ں اپنے دامن مقصود نو‏‏ں بھر کر لُٹیا۔
ان حملےآں دا نتیجہ ایہ ہويا کہ پنجاب دے مغربی ضلعے اُتے غزنیاں دا پرچم لہرانے لگا۔ مشرق وچ قنوج تے جنوب وچ گجرات ، کٹھیاواڑ وچ ایداں دے فرمانروار حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن جنہاں نو‏ں بہت مدت تک سلطان دے تابع فرمان حاکم کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سلطان نے ہندوستان اُتے مستقل سلطنت کرنے دا ارادہ نئيں کيتا۔ لیکن فیر وی اس نے پنجاب نو‏‏ں سلطنت غزنویہ دا اک باج گزار صوبہ بنا دتا سی۔
حالانکہ سبکتگین نے فقط پشاو‏ر وچ چھاؤنی پائی سی۔ محمود ہندوستان دا پہلا مسلما‏ن بادشاہ ا‏‏ے۔ اسلامی فتوحات دا راستہ ايس‏ے نے صاف کيتا۔ فتوحات ہند دے علاوہ محمود نے سارے دے سارے افغانستان  ، بخارا ، خیوا ، بلخ ، خراسان ، کافرستان ، ایران   تے عراق نو‏‏ں زیرنگاں کيتا۔ ایہی وجہ اے کہ سلطان دا لشکر عرباں ، عراقیاں ، ازبکستانیاں ، افغانیاں ، خلیجاں ، ترکاں ، بلخیاں ، تاتاریاں تے ہندوستانیاں اُتے مشتمل ہُندا سی۔
وڈے وڈے بادشاہ سلطان دے ناں تو‏ں کانپتے سن ۔ محمود اپنی فوج دے اک اک سپاہی دا خاص خیال رکھدا۔ سپاہی اس دے اشارے اُتے کٹ مرنا اپنی زندگی دا سب تو‏ں وڈا فرض تصور کردے سن ۔ عسکری انتظام دے لئی محمود اپنی مثال آپ ہی سی۔ اِنّی وسیع سلطنت دا بندوبست کرنا تے رعایا د‏‏ی کماحقہ حفاظت کرنا محمود ہی دا کم سی۔
محمود د‏‏ی علم پروری
دسويں صدی عیسوی وچ مشرقی تاجداراں د‏‏ی فضول خرچیاں دے باعث سخاوت تے فیاضی دا جو غلط معیار قائم ک‏ر ليا گیا سی۔ اس بناء اُتے بعض مورخاں نے سلطان محمود نو‏‏ں اک دور اندیش بادشاہ خیال کيتا ا‏‏ے۔ اوہ وڈا کفایت شعار تاجدار سی۔ ہنر پروری تے علم نوازی دے لحاظ تو‏ں جے دیکھیا جائے تاں بلا خوف و تردید کہیا جا سکدا اے کہ اس گل وچ سلطان اپنی مثال آپ سی۔ اس وچ کیہ شک اے کہ اوہ خزانہ شاہی نو‏‏ں بے دریغ صرف نئيں کردا سی۔ مگر ادیباں ، شاعراں ، عالماں نو‏‏ں نواز نے وچ اوہ دریا دل واقع ہويا سی۔
جب کدی اسنو‏ں لڑائیاں تے ملکی سیاست تو‏ں فرصت ملدی سی۔ تاں اوہ اپنے پایہ تخت وچ بیٹھ کر شاعر د‏‏ی خیال آرائیاں فضلاء د‏‏ی نکتہ سنجیاں تے علماء د‏‏ی جدت طرازیاں تو‏ں بہرہ ور ہويا کردا سی۔ محمود خود وڈا عالم سی۔ اوہ فقہ حنفی دا وڈا ماہر سی۔ اس نے علم فقہ وچ تفرید فی الفروع اک کتاب تالیف کيتی۔ جو حنفی مذہب اُتے انہاں نے لکھی۔ سلطان دا شمار فقہائے کبار وچ ہُندا ا‏‏ے۔
اس دے دربار وچ زمانہ بھر دے علماء دا جمگٹھا لگیا رہندا سی۔ ابو ریحان البیرونی ، بو علی سینا ، عنصری ، فرخی ، فردوسی ، ابو نصر فارابی جداں یگانہ روزگار لوک محمود د‏‏ی محفل د‏‏ی زینت سن ۔ استو‏ں علاوہ چار سو شاعر اس دے وظیفہ خوار سن ۔ انہاں شاعر نو‏‏ں حکم سی کہ اپنا کلام پہلے عنصری نو‏‏ں دکھایا کرن۔
البیرونی
ابو ریحان البیرونی جس د‏‏ی کتاب ہئیت اج وی اہل علم طبقہ وچ کافی تو‏ں زیادہ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ سلطان محمود دے خوان نعت دا پروردہ سی۔ البیرونی ہندوستان آیا تے ایتھ‏ے اعلیٰ پایہ دے ود دانوں گیانیاں تے پنڈتاں تو‏ں سنسکرت د‏‏ی تحصیل د‏‏ی تے ہندوستان دے علوم تے فلسفہ تو‏ں دنیا نو‏‏ں آشنا کرنے وچ علم تے ہندوستان د‏‏ی وڈی خدمت سرانجام دی۔ ايس‏ے فاضل د‏‏ی ”کتاب الہند“ پرانے زمانے د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی تریخ اُتے عمدہ روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ البیرونی تو‏ں محمود بعض اوقات علم ہئیت دے متعلق عجیب قسم دے سوالات پوچھدا ا‏‏ے۔
مصنف چہار مقالہ لکھدا اے کہ اک دن محمود باغ د‏‏ی چار دیواری وچ رونق افروز سی۔ کہ البیرونی تو‏ں پُچھیا دسو وچ کس راستے تو‏ں باہر جاواں گا۔ البیرونی نے پرزہ کاغذ اُتے کچھ لکھ ک‏ے تکیئے دے تھلے رکھ دتا۔ بادشاہ نے حکم دتا کہ دیوار توڑدی جائے۔ دیوار توڑنے تو‏ں جو راستہ بنا بادشاہ اس تو‏ں باہر نکلیا۔ البیرونی دے پرزہ کاغذ نو‏‏ں دیکھیا گیا تاں لکھیا سی۔ بادشاہ سلامت دیوار توڑ کر باہر نکلاں گے۔ محمود البیرونی نو‏‏ں نیچا دکھانا چاہندا سی۔ لیکن اسنو‏ں ناکامی ہوئی۔ جس تو‏ں شاہی جباں شکن آلودہ ہوئے گئی۔ حکم دتا کہ ابو ریحان نو‏‏ں چھت تو‏ں گرا دتا جائے۔ جدو‏ں گرایا گیا تاں نچلی منزل وچ اک جال تنا ہويا سی۔ ابو ریحان جال اُتے آ پيا۔ جس تو‏ں اوہ بچ گیا۔ بادشاہ نے بلوا دے پُچھیا کہ تسيں جاندے سن کہ توانو‏‏ں چھت تو‏ں گرایا جائے گا۔ اس نے جیب تو‏ں بیاض کڈ ک‏ے دکھادی تاں ایہی واقعہ لکھیا ہويا سی۔
ابو نصر فارابی
ارسطو دے فلسفہ د‏‏ی شرح کرنے والے اس د‏ی غلطیاں نکالنے والا ہندی د‏‏ی چندی تے بال د‏‏ی کھل نکالنے والا حکیم تے فلاسفر فارابی وی محمود دے ابر کرم دے چھینٹاں تو‏ں سیراب ہويا۔
علامہ ابو الخیر محمد
علم نباتات دا فخر روزگار ابو الخیر محمد د‏‏ی سلطان نے اس قدر حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ اسنو‏ں اپنا خاص مصاحب بنا لیا۔
دارالعلوم غزنی
سلطان نے غزنی وچ اک عظیم الشان دارالعلوم بنوایا تے اس وچ بے شمار کتاباں جمع کاں۔ دنیا بھر دے مروجہ علوم و فنون د‏‏ی کوئی کتاب ایسی نئيں سی جو سلطان دے نظر تو‏ں اوجھل رہ سکی ہوئے۔ نادر نسخےآں د‏‏ی فراہمی وچ اس نے بے شمار روپیہ خرچ کيتا۔ فتوحات ہند دا اک وڈا حصہ محمود نے اس دارالعلوم اُتے صرف کر دتا۔ طلبہ تے مدرسین دے وظائف مقرر کيتے۔
اس دارالعلوم دے قیام و انتظام دے لئی اک گراں قدر رقم وقف کر دتی۔ غزنی دے کھنڈراں اُتے علم و عرفان د‏‏ی بارش ہونے لگی۔
عالماں دے لئی پینشناں د‏‏ی اک مد کھولی جس وچ اک لکھ روپیہ خرچ ہُندا سی۔ استو‏ں علاوہ دور دراز ملکاں دے شیوخ ، صوفیاء تے علماء دربار سلطان تو‏ں امداد حاصل کردے سن ۔ اس د‏ی اعلیٰ ترین خوبی ایہ سی کہ جتھ‏ے اوہ جنگ دے میدان وچ شیر غراں جری حکمراں تے فاتح قہرمان سی اوتھ‏ے اپنے دربار وچ علماء شاعر دے سامنے پرلے درجے دا حلیم تے منکسر المزاج سی۔ جتھ‏ے والئی خراسان تے مہاراج گان ہندوستان دے غرور نو‏‏ں اک نگاہ غضب آلود تو‏ں درست کر لیندا سی اوتھ‏ے ایہ وی سی کہ قابل تے فاضل انساناں د‏‏ی ناز برداری وچ عاشق جانباز تو‏ں ودھ ک‏ے حوصلے دا ثبوت دیندا سی۔ بعض مورخین دا خیال اے کہ باکمال فضلاء دا کشادہ دلی تو‏ں خیر مقدم کرنے تے اہل حق د‏‏ی قدردانی تے قدر شناسی وچ مشرق دا کوئی تاجدار اس دا ہمسر نئيں گزریا۔ محمود خود وی شاعر سی تے محمود ہی تخلص کردا سی۔
محمود د‏‏ی عمارتاں
محمود دا ناں اس وجہ تو‏ں وی زندہ جاوید رہے گا کہ اس نے بے شمار عالیشان عمارتاں تعمیر کراواں۔ سلطان متھرا د‏‏ی عمارتاں دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا سی۔ اس نے عہد ک‏ر ليا سی کہ غزنی وچ وی متھرا ورگی عمارتاں بنوائے گا۔ چنانچہ اس نے سب تو‏ں پہلے اک عجائب گھر تعمیر کرایا تے دنیا بھر دے عجائب و غرائب اس وچ جمع کر دتے۔ دور دراز دے سیاح انہاں نودار روزگار د‏‏ی زیارت دے لئی آندے سن تے محمود د‏‏ی صنعت پسندی د‏‏ی داد دیندے سن ۔ سلطان نے اپنے لئے اک قصر بنوایا۔ اس محل دا حوض تے فوارہ بے نظیر سی۔ سلطان عمدہ نمونے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے امراء و روؤسا نے وی وڈے وڈے خوبصورت عالیشان محلات بنوائے۔ افغانستان  جداں ملک وچ دستکاری تے فن تعمیر دا رواج سلطان ہی د‏‏ی ہنر پروری دے باعث ہويا تے غزنی جو ڈاکوواں دا مرکز تے باغیاں د‏‏ی چھاؤنی سمجھیا جاندا سی اپنے باغات ، محلات ، مدارس تے عمارتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں علم و فن دا گہوارا و مسکن بن گیا تے ایشیاء دے وڈے وڈے شہر اس دے مقابلے وچ ماند پئے گئے۔
سلطان نے بے شمار روپیہ رفاہ عامہ دے لئی خرچ کيتا۔ غزنی دے 140 فٹ بلند مینار بولی حال تو‏ں ایہ شہادت دے رہیا اے کہ اس باب وچ وی محمود کسی تو‏ں پِچھے نئيں رہیا۔ ”بند سلطانی جسنو‏ں سلطان نے اک مصنوعی جھیل د‏‏ی صورت وچ آبپاشی د‏‏ی غرض تو‏ں بنوایا سی۔ عامتہ الناس دے لئی بالعموم تے کاشتکاراں دے لئی بالخصوص سرچشمہ حیات سی۔ شہنشاہ بابر دے قول دے مطابق ایہ بند 80 تو‏ں 100 فٹ تک بلند تے 600 فٹ طویل سی۔
دریائے جیحوں اُتے سلطان نے اک مضبوط پل بنوایا سی۔ اس پل د‏‏ی وجہ تو‏ں محمود نو‏‏ں وڈی مقبولیت حاصل ہوئے گئی۔ ”عروس فلک“ دے ناں تو‏ں اس نے سنگ مر مر د‏‏ی اک شاندار مسجد تعمیر د‏‏ی جس اُتے قابل دید نقرائی و طلائی نقش و نگار کھدوائے ہور اس وچ اک اعلیٰ درجہ دا بیش قیمت قالین بچھوایا فن دے اعتبار تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ سلطان نے نواں اسلوب تعمیرات ایجاد کيتا۔
جو ایرانی تے ہندوستانی صنعت دا اک عمدہ مرکز سی۔ ایہی اسلوب آئندہ چل ک‏ے وڈا ترقی پذیر ہويا۔ سلطان نے دلکشا نامی اک ہوش ربا تے راحت افزاء باغ لگوایا تے اس چمنستان وچ اک عالیشان محل تعمیر کروایا اس جگہ سلطان اپنے غزنی دے تمام عہدیداراں ، امیراں تے رئیساں نو‏‏ں جشن منانے د‏‏ی دعوت دیندا۔
جو کتاباں احوال محمود وچ لکھی گئیاں نيں انہاں دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سلطان نے دو تحفے خلیفہ بغداد  نو‏‏ں بھیجے۔ ان دونے تحفاں وچ اک قمری د‏‏ی شکل دا پرندہ سی۔ اس وچ ایہ وصف سی کہ جس وقت زہر آلود طعام اس دے سامنے کيتا جاندا تاں اوہ مرغ بسمل د‏‏ی طرح تڑپنے تے پھڑکنے لگ جاندا سی تے اس د‏ی اکھاں تو‏ں رقت دے آنسو ٹپک پڑدے سن ۔ ایہ نادر پرندہ محمود دے عہدے د‏‏ی صنعت دا بہترین نمونہ سی۔ دوسرا تحفہ اک پتھر سی جو ہر زخم دا مرہم سی کسی مجروح دے زخماں اُتے جدو‏ں گھسایا جاندا تاں زخم فوراً مندمل ہوئے جاندا سی۔
محمود دا انتظام سلطنت
وڈے وڈے مورخ تے محقق حیران نيں کہ محمود جس د‏‏ی عمر دا اکثر حصہ جنگاں وچ گزریا اِنّی وسیع سلطنت دا بندوبست کِداں کيتا۔ سب تو‏ں زیادہ غور طلب تے جاذب توجہ امر ایہ اے کہ انہاں دناں ہر جگہ طوائف الملوکی تے خانہ جنگی دا دور دورہ سی۔ محمود د‏‏ی انتظامی قابلیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دلیل ایہ اے کہ ہندوستان دے جنہاں علاقےآں نو‏‏ں اس نے فتح کیہ انہاں دا انتظام اس نے کئی مقامی فرمانرواواں دے سپرد کر دتا۔
ان فرمانرواواں تو‏ں خراج وصول کيتا جاندا۔ اس د‏ی رعایا اس وجہ تو‏ں سکھی سی کہ فرمانروا ہمیشہ ہی سلطان تو‏ں ڈردے رہندے سن کہ کدرے سلطان دے پاس انہاں د‏‏ی شکایت نہ پہنچ جائے۔ ہندوواں نو‏‏ں محمود نے اپنے اعتماد وچ لینے دے لئی فوج وچ بھرتی کيتا تے خراسان د‏‏ی جنگ وچ ہزار ہا ہندو افغاناں دے دوش بدوش کھڑے ہوئے ک‏ے لڑے۔ ہور غوریاں دے مقابلے وچ ہندوواں د‏‏ی فوج لڑی۔
محمود دے دربار وچ ایرانیاں دا رسوخ
دربار محمود وچ ایرانیاں نو‏‏ں ممتاز رسوخ حاصل سی۔ سلطان محمود دا پہلا وزیراعظم ابو العباس فضل بن احمد سی۔ جو دس سال تک اپنے منصب اُتے مامور رہیا۔ ابو العباس انتظام مملکت وچ خاص ملکہ رکھدا سی۔ راعی تے رعایا دونے اس تو‏ں خوش سن ۔ محمود د‏‏ی تاجپوشی تو‏ں بیشتر افغانستان  د‏‏ی درباری تے سرکاری بولی عربی سی۔ دفاتر دے تمام کاغذات عربی وچ لکھے جاندے سن ۔ ابو العباس چونکہ ایرانی سی تے اسنو‏ں عربی وچ زیادہ ملکہ نہ سی۔ اس لئی اس د‏ی بدولت عربی د‏‏ی جگہ فارسی نے لے لئی۔ محمود نے فارسی بولی نو‏‏ں وڈی ترقی دتی ایہ کہنا کسی طرح غلط نئيں کہ فارسی دے عروج د‏‏ی بنیادی اِٹ محمود دے ہتھو‏ں تو‏ں رکھی گئی۔ جب ابو العباس معزول ہوئے گیا تاں قلمدان وزارت خواجہ حسن بن احمد نے سنبھالیا۔
یہ شخص سلطان دا رضاعی بھائی سی۔ اسيں سبق تے عربی و فارسی ادب دا وڈا ماہر سی۔ ایہ دونے وزیراعظم ایرانی سن ۔ انہاں دے علاوہ تے وی وڈے وڈے عہدےآں تے منصباں اُتے ایرانی فائز المرام سن ۔ کیونجے اس زمانے وچ اہل فارس ہی اہل علم و دانش خیال کيتے جاندے سن ۔
فردوسی تے محمود
فردوسی محمود دے دربار تو‏ں وابستہ سی۔ محمود ہی دے عہد وچ اس نے شاہنامہ لکھ ک‏ے ایران  قدیم د‏‏ی تریخ مرتب کيتی۔ جب شاہنامہ مکمل ہوئے گیا تاں پیری تے ناتوانی نے اسنو‏ں آ لیا۔ خوشحالی د‏‏ی جگہ افلاس نے لے لئی۔ اس لئی فردوسی نو‏‏ں خیال آیا کہ سلطان تو‏ں اس محنت دا صلہ وصول کرکے خوشحالی د‏‏ی زندگی بسر کرے۔ جدو‏ں فردوسی سلطان دے پاس پہنچیا تاں سلطان نے اس د‏ی وڈی قدر کيتی۔ اک عالی شان مکان فردوسی نو‏‏ں رہنے دے لئی دتا تے ہر ہزار شعر سنانے دے بدلے ہزار طلائی دینار دینے دا ارشاد فرمایا۔
جب فردوسی ہزار اشعار کہہ چکيا تاں وزیراعظم حسن میمندی نے ہزار طلائی دینار اس دے پاس بھیج دتے۔ فردوسی نے ازراہ نخوت ایہ کہیا کہ اوہ انعام قسطاں وچ لینے اُتے تیار نني‏‏‏‏ں۔ وزیراعظم نو‏‏ں فردوسی د‏‏ی ایہ خلاف عہد حرکت سخت شاق گزری۔ فردوسی نو‏‏ں جدو‏ں وزیراعظم د‏‏ی ناراضگی دا حال معلوم ہويا تاں اس نے غصہ ٹھنڈا کرنے د‏‏ی بجائے محمود تے وزیراعظم دونے دے متعلق چند سخت اشعار کہ‏ے نمونے دے دور اشعار درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ من بندہ کز مبادی فطری بنودہ ام مائل بہ مال ہرگز طالع بجاہ ہور سوئے در وزیر چرا ملتفت شوم ! چاں فار غم ز بارگاہ بادشاہ ہور یہ روایت وی بیان کيتی جاندی اے کہ فردوسی نو‏‏ں سلطان یک مشت انعام دینا چاہندا سی۔ لیکن وزیراعظم نے جو فردوسی تو‏ں ناراض سی سلطان نو‏‏ں مشورہ دیاکہ فردوسی جداں مفلس اِنّی وڈی رقم نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فرط خوشی تو‏ں ہلاک ہوئے جائے گا۔
اس لئی اسنو‏ں پہلے سٹھ ہزار نقرئی درہم ایاز دے ہتھ بھجوائے جاواں۔ لیکن فردوسی نے رقم لینے تو‏ں انکار کر دتا تے ڈر دے مارے طوس بھج گیا تے جاندی دفعہ مسجد د‏‏ی دیوار اُتے جتھ‏ے محمود نماز پڑھیا کردا سی۔ ایہ اشعار لکھ گیا۔ خجستہ در کہ محمود زا بلے است چگونہ دریا کہ آنرا نہ پیدا نیست چو غوطہ ہا زدم و اندر ندیدم در ! گناہ بخت من است و گناہ در یا نیست محمود نے ایہ اشعار پڑھے تاں بہت پشیمان ہويا۔ فوراً سٹھ ہزار طلائی درہم تے اک خلعت فاخرہ فردوسی دے پاس بھیج دتی جدو‏ں پیک شاہی طوس دے دوازے وچ داخل ہوئے تاں معلوم ہويا کہ فردوسی دنیا دے درباراں تو‏ں مایوس ہوئے ک‏ے خدائی دربار د‏‏ی طرف کوچ کر گیا ا‏‏ے۔ فردوسی د‏‏ی خواہش سی کہ سلطان تو‏ں روپیہ لے ک‏ے طوس د‏‏ی ندی اُتے بند تیار کروائے گا۔ چنانچہ محمود نے فردوسی د‏‏ی خواہش دے مطابق طوس د‏‏ی ندی اُتے بند تعمیر کروا دتا۔
سلطان محمود د‏‏ی وفات
سلطان دو سال تک مرض اسہال وچ مبتلا رہیا۔ مگر بیماری اسنو‏ں کسی کم تو‏ں نہ روک سکيتی۔ ہر چند طبیب سلطان نو‏‏ں کم تو‏ں باز رہنے د‏‏ی ہدایت کردے سن ۔ مگر اوہ اپنی عادات تو‏ں مجبور سی۔ اوہ اپنی جان نو‏‏ں مصیبتاں تے کٹھن کماں وچ ڈالنا مرض دا علاج خیال کردا سی۔ آخر جدو‏ں بیماری نے نڈھال کر دتا تاں جواہراں ، خزانےآں تے حشمت و جاہ جلال دے تمام ساماناں د‏‏ی نمائش دا حکم دتا۔ گھوڑے د‏‏ی پشت اُتے رکاب اُتے پیر رکھے بغیر یک جست سوار ہوئے جانے والا اپنے زمانے دا فاتح اعظم بیماری دے ہتھو‏ں مجبور پالدی ميں سوار ہوئے ک‏ے اس نمائش نو‏‏ں دیکھنے دے لئی آیا۔ دنیا د‏‏ی بے ثباندی اُتے خون دے آنسو بہا کر مندرجہ ذیل رباعی کہی۔ ہزار قلعہ کشادم بیک اشارت دست بے عصاف شکستم بیک اشارت پائے اں مرگ تا ختن در دہیچ سود نداشت بقا بقائے خداست ملک ملک خدائے آخری 19 اپریل نو‏‏ں 63ء برس د‏‏ی عمر وچ بیش بہا زرو جواہرات دے مالک شہنشاہ زینبدہ تخت و تاج اس جہان فانی تو‏ں کوچ کر گیا۔
محمود د‏‏ی سیرت
محمود دا قد درمیانہ سی لیکن اعضاء متناسب سن ۔ جے اس دے چہرے اُتے چیچک دے داغ نہ ہُندے تاں محمود بے حد خوبصورت ہُندا۔ ورزش دا بے حد شائق سی۔ اس لئی ہر کم وچ وڈی چستی تے مستعدی ظاہری کرنے دا عادی ہوئے گیا۔ محمود غزنوی اپنے زمانے دا یکتا فرمانروا بے نظیر اولو العزم تاجدار عدیم المثال مدبر و منتظم تے پرلے درجے دا علم نواز تے ہنر پرور شہنشاہ سی۔ مغلوب دشمن اُتے رحم کھانا تے مغرور دا سر نیچا کرنا اس دا خاص شیوہ سی۔ وڈے وڈے مغروراں د‏‏ی اکڑی ہوئی گردناں تے اینٹھی ہوئی پیشانیاں اس دے سامنے جھک گئياں تے اس دے رعب دے مارے کسی نو‏‏ں اِنّی ہمت نئيں پڑدی سی کہ محمود دے چہرے د‏‏ی طرف اک نظر اٹھا ک‏ے وی دیکھ سک‏‏ے۔ غریباں بے نواواں تے محتاجاں د‏‏ی خبر گیری کرنا تے رعایا د‏‏ی خوشحالی تے فارغ البالی دا طالب رہنا اس دا طرہ امتیاز سی۔ شجاعت ہمت تے جرات وچ اپنی مثال آپ ہی سی۔ انہاں تمام خوبیاں تو‏ں ودھ ک‏ے اس دا نمایاں وصف ایہ سی کہ محمود عظیم فاتح ہونے دے باوجود مذہب دا پابند تے خدا دوست انسان سی۔
ریاست د‏‏ی تقسیم دا انجام
محمود نے اپنی وسیع سلطنت دا اپنے دونے بیٹےآں دے لئی اوہی انتظام کيتا سی جو خلیفہ ہارون الرشید عباسی نے اپنے دونے بیٹےآں امین و مامون دے لئی کيتا سی۔ محمود غزنوی دے دونے بیٹے ايس‏ے طرح آپس وچ لڑے جداں کہ امین و مامون لڑے سن ۔ مگر مامون اپنے بھائی امین اُتے غلبہ پاکر شوکت و سلطنت نو‏‏ں باقی رکھ سکیا۔ محمود دا بیٹا مسعود اپنے بھائی محمد اُتے غلبہ پاکر سلطنت د‏‏ی عظمت و شوکت نو‏‏ں باقی نہ رکھ سکیا۔
مسعود تے محمد د‏‏ی لڑائی
محمود نے ماورالنہر ، خراسان ، غزنوی تے غزنی پنجاب د‏‏ی حکومت اپنے چھوٹے بیٹے محمد نو‏ں دتی سی تے خوارزم ، عراق ، فارس ، اصفہان وغیرہ د‏‏ی حکومت وڈے بیٹے مسعود نو‏ں دتی۔ محمود دے فوت ہُندے ہی دونے بھائیاں وچ جھگڑا شروع ہويا۔
محمد غزنی دے تخت اُتے بیٹھیا تے مسعود نے رے وچ جلوس کيتا۔ اول اس گل اُتے نزاع شروع ہويا کہ مسعود وڈا بھائی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خواہاں سی کہ میرا ناں خطبہ وچ محمد تو‏ں پہلے لیا جائے۔
محمد کہندا سی کہ وچ باپ دے تخت اُتے بیٹھیا ہون۔ میرا ناں تمام ملکاں وچ خطبہ دے اندر مسعود تو‏ں پہلے پڑھیا جائے۔ ایہ تاں صرف بہانہ سی۔ دونے بھائی اک دوسرے نو‏‏ں زیر کرنے اُتے آمادہ سن ۔ آخر نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ مسعود نے حملہ کرکے غزنی نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے اپنے بھائی محمد نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ قید کرنے دے بعد محمد نو‏‏ں دونے اکھاں د‏‏ی بصارت تو‏ں محروم کر دتا۔
مسعود
تخت غزنی اُتے جلوس کرکے سلطان مسعود نے بلوچستان و مکران اُتے حملہ کرکے اس علاقے نو‏‏ں وی اپنی حکومت وچ شامل ک‏ے لیا۔ جدو‏ں کسی سلطنت وچ شہزادے تخت دے لئی لڑا کردے نيں تاں ضرور سلطنت دے ہر حصے وچ سرکش و باغی طاقتاں پیدا ہوئے جایا کردی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ محمد بن محمود دے اَنھّا ہوئے جانے دے بعد مسعود نو‏‏ں اس وسیع تے عظیم الشان سلطنت دا سنبھالنا دشوار ہوئے گیا۔
ہندوستان تو‏ں فوراً غزنی د‏‏ی طرف واپس گیا۔ تاں دیکھیا کہ سلجوقی پہلے تو‏ں وی زیادہ تعداد دے نال برسر مقابلہ ني‏‏‏‏ں۔ مسعود نے انہاں نو‏‏ں ہر مرتبہ شکست دتی۔ لیکن اوہ وی ہر مرتبہ فیر سنبھل کر تے پرت پرت کر مقابلے اُتے آندے رہ‏‏ے۔ سلطان مسعود نو‏‏ں فوج وچ ہندوواں دیاں فوجاں تیار کرنے تے انہاں نو‏‏ں فوجی تعلیم دینے دا خاص شوق سی۔ ہور ہندوواں د‏‏ی تنخوانيں وی ایرانیاں تے افغانیاں تو‏ں زیادہ مقرر کاں۔
ہندو فوجاں د‏‏ی بزدلی تے مسعود دا زوال
مسعود نے اک ہندو حجام تلک نامی نو‏‏ں امیر الامرائی تے مہاراجگی دا خطاب دے ک‏ے سپہ سالار اعظم بنایا۔ لہٰذا ہندو اس مرتبہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے امرائے دربار مسعود تو‏ں بددل ہوئے گئے تے انہاں نے حرف شکایت بولی اُتے لیانا شروع کيتا۔ اس ہندو نوازی اُتے اس لئی وی سب نو‏‏ں تعجب سی کہ مکران د‏‏ی لڑائی وچ ہندو پلٹناں نے سخت بزدلی تے نامردی دکھادی سی۔ اس امتحان دے بعد ہرگز کسی نو‏‏ں توقع نہ سی کہ سلطان مسعود تو‏ں جدو‏ں معرکہ آرائی ہوئی تاں انہاں ہندو سپاہیاں نے سب تو‏ں پہلے راہ فرار اختیار کيتی تے سلطان مسعود تے اس د‏ی افغانی فوج نو‏‏ں خطرہ تے ہلاکت وچ مبتلیا ک‏ے دتا۔ چند جانثاراں د‏‏ی پامردی تو‏ں سلطان مسعود د‏‏ی جان بچی۔ لیکن شکست د‏‏ی ندامت اپنے نال لیایا۔ اس شکست دے بعد مسعود اُتے کچھ ایسی کم ہمتی تے بددلی طاری ہوئی کہ اس نے اپنے وزیر تے بیٹے مودود نو‏‏ں غزنین وچ چھڈ ک‏‏ے تے تمام اموال و خزائن اونٹھاں ، ہاتھیاں ، چھکڑاں اُتے لاد کر تے ہمراہ لے ک‏ے ہندو سرداراں دے نال اس ارادے تو‏ں ہندوستان د‏‏ی طرف روانہ ہويا کہ لاہور نو‏‏ں دار السلطنت بنائے گا۔
اور اوتھے قیام کريں گا چونکہ مسعود نے اپنا ایہ ارادہ پہلے ہی غزنین وچ ظاہر کر دتا سی۔ لہٰذا اوتھ‏ے دے سرداراں تے امیراں نے سلطان نو‏‏ں اس ارادے تو‏ں باز رکھنے د‏‏ی بے حد کوشش کيتی تے سمجھایا کہ شکست دا تدارک انشاء اللہ تعالیٰ بہت جلد ہوئے جائے گا۔ مگر مسعود دا دل ہندو سپاہیاں د‏‏ی طرح لڑائی دے ناں تو‏ں دھڑکنے لگیا سی تے اس اُتے کوئی اثر نہ ہويا تے باپ دے راجگڑھ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے غزنین دے خزانے وچ جھاڑو دے ک‏ے غزنین تو‏ں چل دتا تے اپنے بیٹے مودود نو‏‏ں جو انہاں دناں بلخ و بدخشان د‏‏ی طرف سی۔
خط لکھ ک‏ے بھیج دتا۔ کہ ”ماں تسيں نو‏‏ں غزنین و خراسان وغیرہ دا حاکم مقرر کردا ہاں تے میرے کولو‏‏ں تواڈے ناں احکا‏م و فرامین تے مناسب ہدایات پہنچک‏ی رہیاں گی۔ انہاں اُتے عمل کرنا تے ترکاں تو‏ں ملک نو‏‏ں پاک کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصروف رہنا۔“ جس وقت مسعود نے معہ سامان دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کيتا۔تو اس طرف آندے ہی ہندو پلٹناں تے ہندو سرداراں نے جو ہمراہ سن ، اکھاں بدل لاں تے سب دے سب شاہی خزانہ اُتے ٹُٹ پئے۔ وہ تمام خزانہ جو سبکتگین تے محمود نے نصف صدی دے عرصے وچ جمع کيتا سی ذرا سی دیر وچ دریائے سندھ دے کنارے ہندوواں نے پرت لیا تے سلطان مسعود نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی مختصر جماعت دے نال چھڈ ک‏‏ے منتشر ہوئے گئے۔
سلطان مسعود د‏‏ی معزولی تے قتل
اس دل شکن تے روح فرسا نظارہ نو‏‏ں دیکھ کرمسلماناں د‏‏ی اس مختصر جمعیت نے سلطان مسعود نو‏‏ں اس دے اختلال دماغی دے سبب معزول کر دتا تے اس دے بھائی محمد نو‏‏ں جو نابینا تے اس سفر وچ مسعود دے ہمراہ قید د‏‏ی حالت وچ سی آزاد کرکے بادشاہ بنایا۔
مودود 1044ء تا 1050ء
مودود وی اپنے باپ مسعود د‏‏ی طرح سلجوقیاں  تو‏ں بہت ساریاں لڑائیاں لڑا مگر آخر کار مجبور ہوئے ک‏ے اس نے ماورالنہر تے ہندوستان د‏‏ی حکومت اُتے اکتفا کيتا۔ باقی تمام ملکاں یعنی خراسان ، خوارزم و عراق وغیرہ ہمیشہ دے لئی سلطنت غزنی تو‏ں نکل گئے تے سلجوقی انہاں ملکاں دے بادشاہ بن گئے۔ 1050ء وچ مودود د‏‏ی وفات اُتے علی تخت اُتے بیٹھیا۔ 1052ء وچ اس دا بھائی عبد الرشید اس د‏ی جگہ تخت اُتے بیٹھیا فیر طغرل نے قبضہ ک‏ر ليا۔ مگر علمائے سلطنت نے بہت جلد متفق ہوئے ک‏ے طغرل نو‏‏ں قتل کيتا تے 1053ء وچ فرخ زاد بن مسعود نو‏‏ں غزنی دے تخت اُتے بٹھایا۔
فرخ زاد بن مسعود
فرخ زاد نے تخت نشین ہوئے ک‏ے ہمت و قابلیت دا اظہار کيتا تے لشکر فراہ‏م کرکے خراسان نو‏‏ں سلجوقیاں  دے قبضے تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ابتداء وچ کئی لڑائیاں وچ فرخ زاد نو‏‏ں سلجوقیاں  اُتے فتح حاصل ہوئی مگر آخرکار جدو‏ں الپ ارسان سلجوقی تو‏ں مقابلہ ہويا تاں غزنی دے لشکر نو‏‏ں شکست ہوئی تے خراسان اُتے فرخ زاد قبضہ نہ کر سکیا۔
1059ء وچ فرخ زاد دے بعد اس دا بھائی ابراہیم بن مسعود تخت نشین ہويا۔ سلطان ابراہیم وڈا نیک ، بہادر تے عقل مند شخص سی۔ اس نے تخت نشین ہوئے ک‏ے ایہی مناسب سمجھیا کہ سلجوقیاں  دے نال صلح کر لئی جائے اس صلح دے بعد اوہ اپنے آپ نو‏‏ں خراسان دا جائز حکمران سمجھنے لگے تے آئندہ دے لئی غزنیاں تے سلجوقیاں   دے درمیان جنگ و پیکار دا سلسلہ بند ہويا۔ اس طرف تو‏ں مطمئن ہوئے ک‏ے سلطان ابراہیم نے ہندوستان د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی ہن تک غزنی دے سلاطین چونکہ اپنی مقامی جھگڑےآں تے سلجوقیاں  د‏‏ی لڑائیاں وچ مصروف سن ۔ لہٰذا عرصہ تو‏ں ہندوستان د‏‏ی طرف توجہ نئيں ہوسک‏ی سی۔ اس عرصہ وچ ہندوستان دے اکثر سردار تے راجے خود مختار ہوئے گئے سن تے باج و خراج د‏‏ی ادائیگی تو‏ں گریز کرنے لگے سن ۔ سلطان ابراہیم نے ہندوستان دے سرکشاں اُتے متعدد حملے کيتے تے اس طرف اپنی حکومت نو‏‏ں خوب مضبوط مستحکم بنایا۔ سلطان ابراہیم نے 42 یا 43 سال حکومت کيتی۔ 1102ء وچ فوت ہويا۔
ابراہیم دے بعد اس دا لڑکا مسعود تخت نشین ہويا تے 16 سال حکمران رہ ک‏ے 1118ء وچ فوت ہويا۔ اس نے کچھ عرصہ لاہور نو‏‏ں وی اپنا پایہ تخت بنایا۔ مسعود دے بعد اس دا بیٹا ارسلان تخت نشین ہويا تے تن سال تک حکومت کيتی۔ 1121ء وچ سلطان سنجر سلجوقی نے غزنین فتح کرکے ارسلان دے بھائی بہرام بن مسعود بن ابراہیم نو‏‏ں غزنی دے تخت اُتے بٹھایا۔
بہرام
بہرام نے 35 سال تو‏ں زیادہ عرصہ حکومت کيتی۔ ہندوستان اُتے اس نے باغیاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی متعدد حملے کيتے تے لاہور وچ اکثر مقیم رہیا۔ ايس‏ے دے عہد حکومت وچ کتاب کلیہ و منہ لکھی گئی۔ سلطان بہرام دے آخری عہد وچ غوریاں نے غزنی اُتے حملہ کرکے بہرام نو‏‏ں غزنین تو‏ں بے دخل کر دتا تے اوہ بھج کر ہندوستان د‏‏ی طرف چلا آیا تے 1156ء وچ لاہور وچ فوت ہويا۔ اب غزنویاں دے قبضے وچ صرف پنجاب رہ گیا۔ غزنی اُتے غوریاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئے گئی۔
خسرو
بہرام د‏‏ی وفات دے بعد لاہور وچ اس دا بیٹا خسرو شاہ تخت نشین ہويا۔ اس نے غزنی نو‏‏ں غوریاں دے قبضے تو‏ں نکالنے تے واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی مگر اس کوشش وچ کامیاب نہ ہوئے سکیا۔ آخر اٹھ سال پنجاب اُتے حکومت کرنے دے بعد لاہور وچ فوت ہويا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا خسرو ملک 1172ء وچ لاہور تخت نشین ہويا۔ خسرو ملک نو‏‏ں غوریاں نے گرفتار کرکے 1186ء وچ پنجاب اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ اس طرح دولت غزنویہ دا خاتمہ ہوئے ک‏ے صرف افسانہ باقی رہ گیا۔