cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارت دی سیاسی وحدت
منسلکہ
وڈی ریاستاں تے چھوٹی ریاستاں مختلف چار قدمی عمل وچ اکٹھی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اس عمل دا پہلا قدم نیڑےی وڈی تے وڈی ریاستاں اُتے مشتمل اک "آبائی یونین" تشکیل دینا سی، جتھ‏ے حکمران بیعت کرن گے۔ وابستگی دے عہد دے ذریعہ، تمام حکمران اپنی حکمرانی تو‏ں محروم ہوجاواں گے، صرف اک نو تشکیل شدہ یونین دا سربراہ ہوئے گا۔ دوسرے حکمران دو کونسلاں وچ شامل ہوئے ہیں- کونسل آف رولرس، جس دے ممبران سلامی ریاست دے حکمران ہون گے، تے اک پریسیڈیم، جس دے ممبران غیر سلامی ریاست دے حکمران منتخب کرن گے۔ باقی افراد دا انتخاب کونسل کريں گا۔ صدر تے اس دے معاون نائب صدر دا انتخاب کونسل دے ذریعہ ایوان صدر دے ممبراں وچو‏ں کيتا جائے گا۔ اس عہد وچ نويں یونین دے لئی مقننہ تشکیل دینے دا بندوبست کيتا گیا اے، جو آئین د‏‏ی خلاف ورزی اُتے نظر آئے گا۔ اپنی ہی ریاست دے خاتمے تے علیحدہ منصب دے بدلے وچ ، حکمراناں نو‏‏ں رائلٹی تے الحاق دے معاہدے جداں فائدے ملیاں گے۔
اس عمل دے ذریعے، جنوری 1948 وچ پٹیل نے اپنے آبائی گجرات دے جزیرہ نما کٹھیاواڑ د‏‏ی تقریباً 222 ریاستاں نو‏‏ں سوراشٹر نامی دیسی یونین تو‏ں جوڑ دتا۔ اگلے سال، ہور 6 ریاستاں یونین وچ شامل ہوگئياں۔ گوالیار، اندور تے اٹھارہ چھوٹی ریاستاں نے 26 مئی 1947 نو‏‏ں وسطی ہندوستان دی تشکیل کيتی۔ پنجاب وچ ، پٹیالہ، کپورتھلا، جند، نیب، فریدکوٹ، مالیر کوٹلہ، نالاگڑھ تے گلسیا مل ک‏ے پٹیالہ تے مشرقی پنجاب ریاست یونین تشکیل پائی ریاستہائے متحدہ ریاست راجستھان نو‏‏ں الحاق دے سلسلے تو‏ں تشکیل دتا گیا، جس دا آخری الحاق 15 مئی 1949 نو‏‏ں ہوئی۔ 1949 دے وسط وچ ٹراوانکور تے کوچین ٹراوانکور کوچین دیسی یونین وچ شامل ہوئے۔ کشمیر، میسور تے حیدرآباد تو‏ں وابستگی دے کسی وی وعدے یا معاہدے اُتے دستخط نئيں ہوئے۔
جمہوری بنانا
مختلف مقامی ریاستاں دے انتظامی تقسیم نو‏‏ں ضم تے مستحکم کرکے اک سیاسی تے انتظامی وجود پیدا کرنا آسان کم نئيں سی۔ اس د‏ی وجہ انہاں ریاستاں دے وچکار دشمنی سی۔ سابق وسطی ہندوستانی ایجنسی (جس د‏‏ی آبائی ریاستاں ونڈھیا پردیش یونین تو‏ں وابستہ نيں) د‏‏ی دونے جماعتاں دے وچکار دشمنی اِنّی ودھ گئی سی کہ ہندوستانی حکومت ریاستی حکمراناں دے وچکار پرانی منسلک معاہدے نو‏‏ں منسوخ کرنے تے نويں منسلک معاہداں اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ حکومت ہند یا وزارت داخلہ امور نتائج تو‏ں مطمئن نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ دسمبر 1948 وچ ، مینن نے مشورہ دتا کہ ریاست دا حکمران طبقہ "اک مقبول حکومت دے قیام دے لئی موثر اقدامات کرے"۔ وزارت داخلہ نے اس تجویز نو‏‏ں قبول کيتا۔ اقوام متحدہ دے سربراہان مملکت نے اک خصوصی معاہدے اُتے دستخط کیتے، گویا انہاں نے مل ک‏ے آئینی بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ انہاں دے پاس فیکٹو کی حیثیت تو‏ں اقتدار اے، تقریباً سابقہ برطانوی حکمرانی والے صوبے دے گورنر د‏‏ی حیثیت تاں۔ اس طرح انہاں خطےآں دے لوک بقیہ ہندوستان د‏‏ی طرح اک ذمہ دار حکومت دے تحت سن ۔
اس عمل دے نتائج د‏‏ی ترجمانی حکومت ہند د‏‏ی بالادستی دے اعلان د‏‏ی اک وسیع شکل دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ اگرچہ برطانوی بیان وچ کہیا گیا اے کہ اقتدار د‏‏ی منتقلی دے نال ہی قابلیت دا خاتمہ ہونا سی، لیکن کانگریس دا ایہ اقدام ہمیشہ رہیا کہ آزاد ہندوستان بالادستی دے اعلیٰ مقام اُتے ہوئے گا۔ thumb| 1951 وچ ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں
مرکزیت تے آئین سازی
جمہوریہ سازی وچ سابق برطانوی صوبےآں تے سابقہ آبائی ریاستاں دے وچکار وی اک اہ‏م فرق موجود ا‏‏ے۔ چونکہ آبائی ریاستاں صرف تن امور اُتے حصول سازی دے دستخطےآں اُتے دستخط کردیاں نيں، لہذا اوہ حکومت کیت‏‏ی بعض پالیسیاں تو‏ں خارج ني‏‏‏‏ں۔ کانگریس اس واقعے نو‏‏ں معاشرتی انصاف تے قومی ترقی دے لئی ضروری پالیسیاں مرتب کرنے وچ رکاوٹ دے طور اُتے دیکھدی ا‏‏ے۔ بعد وچ ایہ یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ مرکزی حکومت نو‏‏ں آبائی صوبےآں اُتے اِنّا ہی اختیار حاصل اے جداں کہ برطانوی صوبےآں اُتے ا‏‏ے۔ مئی 1948 وچ ، وی۔ پی۔ مینن دے مفاد وچ ، دہلی وچ مقامی یونین دے صدر تے وزارت داخلہ دے وچکار اک اجلاس ہويا۔ اجلاس دے اختتام پر، سربراہان مملکت نے حصول دے نويں آلے اُتے دستخط کیتے، جس دے ذریعے حکومت ہند نے حکومت ہند ایکٹ، 1935 دے تحت ہر طرح دے اختیارات حاصل کیتے۔ آہستہ آہستہ میسور تے حیدرآباد سمیت تمام دیسی یونیناں نے آئین ہند نو‏‏ں قبول کرنا شروع کيتا۔ اس طرح انہاں نے مرکزی حکومت کیت‏‏ی نظر وچ اوہی قانونی حیثیت حاصل کرلئی جو سابق برطانوی صوبےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن ۔ واحد استثناء کشمیر سی، جس دے نال ہندوستان دے تعلقات حصول دے اصل آلے د‏‏ی بنیاد اُتے استوار ہوئے۔ انہاں دا دستور وی ریاست د‏‏ی آئینی اسمبلی نے تیار کيتا سی۔
ہندوستان دا آئین جو سن 1950 وچ عمل وچ آیا سی، ہندوستان د‏‏ی آئینی اکائی نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کردا ا‏‏ے۔ حصہ A ، B تے C ریاستاں۔ سابق برطانوی صوبےآں تے آبائی ریاستاں نے مل ک‏ے ریاست د‏‏ی تشکیل کيتی۔ دیسی یونین، میسور تے حیدرآباد حصہ بی دے تحت آندے ني‏‏‏‏ں۔ تے سابق چیف کمشنر دے صوبے تے جزائر انڈمان تے نکوبار دے علاوہ ہور مرکزی علاقہ جات پارٹ سی ریاست وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ پارٹ اے تے پارٹ بی ریاستاں دے درمیان وچ بنیادی فرق ایہ سی کہ پارٹ بی وچ سربراہان مملکت نو‏‏ں الحاق دے معاہدے دے ذریعہ مقرر کيتا گیا سی، مرکزی حکومت دے ذریعہ مقرر کردہ گورنرز نو‏‏ں نني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ، آئین سابقہ دیسی ریاستاں اُتے مرکزی حکومت دے ہتھ وچ اک خاصی طاقت رکھدا اے، جس دے ذریعے "ان دا انتظامی نظام، جے ضروری ہوئے تاں، صدر دے کنٹرول وچ ہُندا اے تے صدر د‏‏ی ہدایات اُتے عمل کردا ا‏‏ے۔" اس دے علاوہ، دونے معاملات وچ حکومت دا ڈھانچہ یکساں سی۔
دوبارہ تقسیم
پارٹ اے تے پارٹ بی ریاستاں دے وچکار فرق تھوڑے وقت دے لئی موجود سی۔ اسٹیٹس ری آرگنائزیشن ایکٹ 1956 ، سابق برطانوی صوبےآں تے دیسی ریاستاں نو‏‏ں بولی د‏‏ی بنیاد اُتے دوبارہ تقسیم کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران وچ ، آئین د‏‏ی ستويں ترمیم نے پارٹ اے تے پارٹ بی ریاستاں دے وچکار تفریق ختم کردتی۔ دوناں نو‏ں صرف "ریاستاں" دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ پارٹ سی ریاستاں نو‏‏ں " یونین ٹیرٹری " دا ناں ملا۔ شہزادے اپنا اختیار کھو دیندے نيں تے گورنری دے ذریعہ آئینی سربراہ مملکت د‏‏ی جگہ لی جاندی ا‏‏ے۔ گورنرز مرکزی حکومت نے مقرر کيتا سی۔ انہاں تمام تبدیلیاں نے قانونی تے مؤثر طریقے تو‏ں گھریلو نظام حکمرانی نو‏‏ں ختم کردتا۔ اوہ تمام علاقے جو آبائی ریاست دا حصہ سن مکمل طور اُتے ہندوستان تو‏ں منسلک ہوگئے سن، تے اوہ ہن برطانوی ہندوستان دا حصہ نئيں سن ۔ حکمران طبقے د‏‏ی ذا‏تی مراعات جداں مراعات یافتہ پرس، کسٹم ڈیوٹی تو‏ں چھُٹ، تے خصوصی مراعات، 1971 وچ ختم کردتی گئياں۔
آبائی ریاست
ہندوستان دے نال مقامی ریاستاں دے اتحاد دا عمل کافی حد تک پُرامن طریقے تو‏ں ختم ہويا، حالانکہ متعدد ریاستاں دے بادشاہ اس نتیجہ تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ بوہت سارے لوک مستقل کنٹرول معاہدے چاہندے سن ۔ ايس‏ے دے نال ہی، اوہ اپنی ریاست د‏‏ی خودمختاری کھو بیٹھے تے اس دے وجود دا شکوہ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اوہ پے درپے ریاستاں دے خاتمے، جداں ہندوستان دا قبضہ تے دیرینہ انتظامی ڈھانچے دے خاتمے دے بارے وچ بے چین سن ۔ "عام شہری" د‏‏ی حیثیت تو‏ں زندگی گزارنے وچ دشواری دے باوجود، اوہ پریوی پرس د‏‏ی پیش کردہ 'فراخدار پنشن' تو‏ں مطمئن سن ۔ متعدد مرکزی حکومت دے ماتحت سرکاری دفاتر وچ سینئر عہدےآں اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، بھاون نگر دے مہاراجہ، کرنل کرشنا کمار سنگھ بھوسنگھ گوہل مدراس دے گورنر بن گئے، تے بوہت سارے دوسرے سفارتی مشناں اُتے بیرون ملک چلے گئے۔
فرانس د‏‏ی کالونیاں
thumb| 1947 وچ فرانسیسی کالونی۔ 1948 وچ ہندوستان تے فرانس دے وچکار ہونے والے معاہدے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ ہندوستانی سرزمین اُتے موجود فرانسیسی نوآبادیات اک ریفرنڈم دے ذریعے اپنا سیاسی مستقب‏‏ل طے کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ 19 جون 1949 نو‏‏ں چندن نگر وچ اک ریفرنڈم ہويا۔ اس ریفرنڈم وچ ، چندن نگر دے عوام نے 6،473-114 ووٹاں تو‏ں ہندوستان وچ شمولیت دے حق وچ ووٹ دتا۔ 14 اگست 1949 تے مئی 1950 عملی طور چندن نگر دا الحاق ہندوستان تو‏ں ہويا۔
ہور فرانسیسی کالونیاں، پانڈیچیری، یانام، مہی تے اور کارائکلے، دے بھارت نواز مظاہرین نو‏‏ں پانڈیچیری دے سابق میئر ایڈورڈ گبرٹ د‏‏ی مدد تو‏ں دبا دتا۔ 1954 وچ اک سیاسی بغاوت وچ ، بھارت نواز کارکناں نے یانام تے مہے وچ اقتدار اُتے قبضہ کيتا۔ اکتوبر 1954 وچ پانڈیچیری تے کریکال وچ منعقدہ ریفرنڈم دے نتائج ہندوستان دے الحاق دے حق وچ سن ۔ یکم نومبر 1954 کو، بھارت وچ پانڈیچیری، یانام، مہے تے کریکال د‏‏ی حکمرانی دا اصل حق رہیا۔ 1956 وچ فرانس تے ہندوستان دے وچکار ہونے والے معاہدے وچ ، فرانس نے چاراں نوآبادیات دے حقوق ترک کردتے، تے 1972 وچ اس نے فرانسیسی قومی اسمبلی وچ قانونی منظوری حاصل کيتی۔
پرتگال د‏‏ی کالونیاں
thumb|15 اگست 1955 نو‏‏ں گوا نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں الحاق کرنے د‏‏ی تحریک 1951 وچ ، پرتگال نے پوری دنیا وچ اپنی کالونیاں نو‏‏ں پرتگالی علاقےآں وچ تبدیل کرنے دے لئی اپنے آئین وچ ترمیم کيتی۔ 24 جولائ‏ی 1954 کو، یونائیٹڈ فرنٹ آف گونز نے دادرا دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ 2 اگست 1954 نو‏‏ں آزاد گومینک پارٹی نے نگر حویلی وچ پرتگالی حکمرانی دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں پرتگالی حکومت نے فوج نو‏‏ں جبر تو‏ں بھیج کر دادرا تے نگر حویلی اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ہندوستان نے اسنو‏ں روکیا۔ 15 اگست 1955 کو، پنج ہزار پُرامن ستیہ گرہیاں نے پرتگالی حکمرانی تو‏ں آزادی دے مطالبہ دے لئی گوا د‏‏ی سرحد اُتے مارچ کيتا۔ گوا بارڈر اُتے پرتگالی فوج د‏‏ی مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 22 افراد ہلاک ہوگئے۔ گوا وچ پرتگالی حکمرانی دے خلاف بغاوتاں نو‏‏ں پرتگالی حکومت نے دبا دتا، جنھاں نے باغی رہنماواں نو‏‏ں ماریا یا قید کردتا۔ احتجاج دے طور پر، ہندوستانی حکومت نے پنجی وچ ہندوستانی تجارتی سفارت خانہ بند کردتا تے معاشی پابندیاں عائد کردتی گئياں۔ اس دے بعد، بھارت نے گوا د‏‏ی طرف آہستہ چلنے والی پالیسی اپنائی۔ 1955 تے 1960 دے درمیان وچ ، بھارت نے گوا دے حوالے کرنے دے لئی پرتگالی حکومت تو‏ں درخواست کيتی تے بین الاقوامی سطح اُتے اس مسئلے نو‏‏ں اٹھایا۔ بھارت دے خلاف پرتگال د‏‏ی بین الاقوامی عدالت انصاف وچ اپیل 1980 وچ مسترد کردتی گئی سی۔ اقوام متحدہ نے وی پرتگال دے گوا نو‏‏ں اپنا ہی صوبہ قرار دینا غیر قانونی قرار دے دتا ا‏‏ے۔ 1971 1971. In وچ ، ہندوستان نے آئین وچ ترمیم د‏‏ی اور دادرا تے نگر حویلی نو‏‏ں مرکزی خطے دے طور پر اعلان کيتا۔ دسمبر 1971 وچ ، ہندوستان نے گوا اُتے حملہ کيتا۔ صرف 3،300 فوجیاں دے نال معمولی مزاحمت دے بعد، گوا دے پرتگالی گورنر نے 19 دسمبر 1971 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔
سکم
کھبے|thumb| ریاست مشرقی [[سکم ہندوستان تے چین د‏‏ی سرحد اُتے اک اہ‏م مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ بائیہواں ریاست دے طور اُتے 1975 وچ ہندوستان دے نال ضم ہويا۔ ]] ہندوستان تو‏ں متصل تن ریاستاں: نیپال، بھوٹان تے سکم - 1947 تو‏ں 1950 دے درمیان وچ ہندوستان دے نال اتحاد نئيں کيتا۔ جیوری وچ برطانوی تے ہندوستانی حکومتاں نے نیپال نو‏‏ں آزاد کہیا۔ ہندوستانی حکومت نے 1949 وچ بھوٹان دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ معاہدے دے مطابق بھوٹان دے خارجہ امور حکومت ہند دے مشورے دے مطابق انجام دتے جاواں گے۔
تاریخی طور پر، سکم ناجائز آبائی ریاست د‏‏ی طرح انگریزاں اُتے منحصر سی۔ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے دوران وچ ، ایہ ہندوستانی حدود وچ رہندا سی۔ آزادی دے بعد، سکم دے چاغیال نے ہندوستان دے نال مکمل اتحاد اُتے اعتراض کيتا۔ اس خطے وچ مکمل اسٹریٹجک اہمیت دے نال اک جماعتی معاہدہ کيتا گیا سی، تے بعد وچ 1950 وچ ، سکم دے چاغیال نے ہندوستان دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے، جس دے نتیجے وچ سکم نو‏‏ں ہندوستانی سرپرستی وچ اک خودمختار خطے دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔ اگرچہ ہندوستان نے سکم دے دفاع، مواصلات تے امن و امان اُتے قابو پالیا، لیکن سکم نے اندرونی خودمختاری برقرار رکھی۔ 1960 ء تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ چوگیال پیلنڈا تھنڈوپہ نامیگیلا اقليتی بھوٹیا تے یوکاسرینرا لیپچڈیر بیرونی عوامل د‏‏ی حمایت کردے نيں، جنہاں وچ کچھ لوکاں نے ثالثی د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ لیکن سکم اسٹیٹ کانگریس تے کازي لینڈپ درجی، جو سکم دے درمیانے طبقے دے نیپالیاں د‏‏ی نمائندگی کردے سن، نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔
مظاہرین نے انتخابات دا مطالبہ کردے ہوئے اپریل 1973 وچ اک چاغیال مخالف تحریک تشکیل دتی سی۔ سکم پولیس اس تحریک نو‏‏ں دبانے وچ ناکا‏م رہی۔ درزی چاہندا اے کہ ہندوستان سکم دے امن و امان وچ مداخلت کرے۔ ہندوستان نے چاگل تے درجی دے وچکار مذاکرات دا بندوبست کيتا تے مشترکہ فیصلہ لیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چاغیال آئینی بادشاہت تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ انہاں نے پاور شیئرنگ دے اک نويں فارمولے دے انتخاب اُتے وی اتفاق کيتا۔ چاغیال د‏‏ی مخالفت غیر متوقع طور اُتے جیت گئی تے اک نواں آئین تیار کيتا گیا، جس وچ ایہ شرط رکھی گئی سی کہ سکم نو‏‏ں عوامی جمہوریہ ہند تو‏ں جوڑ دتا جائے گا۔ 10 اپریل 1975 کو، سکم قانون ساز اسمبلی نے سکم نو‏‏ں مکمل طور اُتے ہندوستان تو‏ں منسلک کرنے دے لئی اک قرارداد پاس کيتی۔ اس تجویز دے حق وچ 96 فیصد ووٹاں دے نال، حکومت ہند نے سکیم نو‏‏ں 22 ويں ریاست تسلیم کردے ہوئے 14 اپریل نو‏‏ں آئین وچ ترمیم کيتی۔
علیحدگی تے قومیت پرستی
اگرچہ زیادہ تر آبائی ریاستاں ہندوستان دے نال مل گئياں، لیکن کچھ حل طلب معاملات باقی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں تکلیف دہ کشمیر سی، جتھ‏ے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں پرتشدد علیحدگی پسنداں د‏‏ی بغاوت جاری تھی۔
کچھ ماہرین تعلیم کہندے نيں کہ کشمیری شورش اتحاد دے لئی ہندوستان دے نقطہ نظر دا اک حصہ سی۔ دیسی ریاستاں وچو‏ں اک، کشمیر نے ہندوستان اُتے قابو پانے دے لئی کسی معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے نيں، اس دے بجائے کشمیر اُتے قانون سازی کرنے دا اختیار ہندوستان دے آئین دے آرٹیکل 370 تے آئین جموں‏ و کشمیر دے آرٹیکل 5 دے تحت حکومت ہند نو‏‏ں دتا گیا ا‏‏ے۔ جو دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت زیادہ سخت سی۔ وڈمام نے کہیا کہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ کشمیر دے نوجواناں نے محسوس کيتا کہ ہندوستان د‏‏ی حکومت جموں‏ تے کشمیر د‏‏ی سیاست دے معاملے وچ اک دے مقابلے وچ تھوڑا زیادہ مداخلت کر رہیا ا‏‏ے۔ 1986 دے انتخابات نے سیاسی عمل اُتے تے انہاں دے نال پرتشدد تحریک جو انہاں دے اعتماد نو‏‏ں توڑ ڈالدی اے جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، گنگولی نے کہیا کہ ہندوستان د‏‏ی حکومت نے کشمیر دے بارے وچ جو پالیسی اپنائی سی اس دا نتیجہ ہندوستان دے دوسرے حصےآں دے مقابلے وچ ، کشمیر وچ جدید کثیر النسل جمہوریت دے نال مکمل طور اُتے تیار سیاسی جماعت دا نتیجہ نئيں نکلیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، لوکاں د‏‏ی اکثریت وچ ، خاص طور اُتے نوجواناں وچ ودھدی ہوئی عدم اطمینان دا استعمال مختلف اپوزیشن شعبےآں تو‏ں ہُندا اے، جس دا فائدہ پاکستان نے اٹھایا کہ اس غیظ و غضب نو‏‏ں کشمیر اُتے ہندوستان دے کنٹرول نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی اک پرتشدد بغاوت وچ تبدیل کيتا گیا۔
علیحدگی پسند تحریکاں نے شمال مشرقی ہندوستان د‏‏ی ہور دو دیسی ریاستاں - تریپورہ تے منی پور وچ وی ترقی دی۔ اسکالرز دے مطابق، ایہ علیحدگی پسند تحریکاں شمال مشرقی ہندوستان وچ شورش تو‏ں بہت حد تک متاثر ہوئیاں سن، جس د‏‏ی جڑ ہندوستانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مسئلہ کشمیر نو‏‏ں حل کرنے، شمال مشرقی قبیلے د‏‏ی امنگاں اُتے پورا اترنے تے ہندوستان دے دوسرے حصےآں تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی طرف ہجرت اُتے قابو پانے وچ ناکا‏م رہی سی۔
ہور ریاستاں دے نال مقامی ریاستاں دے اتحاد تو‏ں پیدا ہونے والی نويں ریاست نو‏‏ں تے وی بوہت سارے مسائل درپیش ني‏‏‏‏ں۔ سابقہ صوبہ حیدرآباد دے تلگو بولنے والے ضلعے اُتے مشتمل تلنگانہ صوبہ، کچھ طریقےآں تو‏ں برطانوی ہندوستان دے تیلگو بولنے والے خطے تو‏ں مختلف سی۔ مثال دے طور پر، ریاستی تعمیر نو کمیشن نے تلنگانہ نو‏‏ں تھوڑی وکھ ریاست دا درجہ دتا، نہ کہ تیلگو بولنے والےآں دے نال اک وڈی ریاست دا قیام۔ ہندوستانی حکومت نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا، تے آندھرا پردیش وچ تلنگانہ نو‏‏ں وی شامل کيتا۔ اس دا نتیجہ 1970 د‏‏ی دہائی وچ علیحدہ ریاست تلنگانہ د‏‏ی تحریک سی۔ آخرکار مرکزی حکومت نے مطالبہ قبول کرلیا۔ جون 2014 وچ ریاست تلنگانہ ہندوستان د‏‏ی 29 ويں ریاست دے طور اُتے تشکیل پائی۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی اک وچ تحریک اے ودربھ د‏‏ی پہلی حالت تو‏ں زیادہ وچ ناگپور مہاراشٹر تے برار ضلع تلنگانہ دے دعوےآں دے طور اُتے حیدرآباد دے سابق ریاست وچ ، اس طرح د‏‏ی تحریک موجود اے، حالانکہ اِنّے مضبوطی تو‏ں نئيں جِنّا کہ تلنگانہ دا دعویٰ ا‏‏ے۔
اجتماعی عمل اک پیچیدہ نقطہ نظر تو‏ں
استحکا‏م دے عمل نے آہستہ آہستہ تنازعات وچ گھرا ہندوستان تے پاکستانی رہنماواں نو‏‏ں گھیر لیا۔ مذاکرات دے دوران وچ ، مسلم لیگ دے نمائندے، جناح نے آبائی ریاستاں د‏‏ی آزادی دے لئی بھرپور حمایت دا اظہار کيتا۔ یعنی اوہ ہندوستان یا پاکستان وچ کِسے تو‏ں وابستہ نئيں ہون گے۔ اس طرح دا رویہ نہرو تے کانگریس د‏‏ی پوزیشن دے بالکل منافی اے، تے حیدرآباد د‏‏ی آزادی دے لئی پاکستان د‏‏ی حمایت وچ زیادہ واضح طور اُتے جھلکتا ا‏‏ے۔ تقسیم ہند دے بعد، پاکستانی حکومت نے زمین اُتے منافقت دا الزام ہندوستان اُتے لگیایا، کیونجے بھارت د‏‏ی طرف تو‏ں جوناگڑھ دے حکمران نو‏‏ں پاکستان وچ شامل کرنے د‏‏ی تجویز تے کشمیر دے مہاراجہ دے ہندوستان نو‏‏ں الحاق کرنے وچ بوہت گھٹ فرق سی۔ اسنو‏ں پاکستانی حدود وچ جیوری کہندے ني‏‏‏‏ں۔
اس مرحلے اُتے ہندوستان تے پاکستان دے رہنماواں د‏‏ی وضاحت دے لئی مختلف نظریات تیار کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ راج موہن گاندھی دے مطابق، پٹیل دے ذہن وچ ایہ خیال آیا سی کہ جے محمد علی جناح نے ہندوستان نو‏‏ں جوناگڑھ تے حیدرآباد حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی ہُندی تو، پٹیل شاید پاکستان نو‏‏ں کشمیر اُتے کنٹرول حاصل کرنے تو‏ں نہ روک پاندے۔ اپنی کتاب پٹیل: اک زندگی وچ ، گاندھی دا دعوی اے کہ جناح نو‏‏ں اس وچ جوناگڑھ تے حیدرآباد دے سوالات شامل کرنے چاہ۔ سن ۔ انہاں تو‏ں ایہ وی کہیا گیا سی کہ اوہ ہندوستان نو‏‏ں جوناگڑھ تے حیدرآباد وچ ریفرنڈم وچ بھیجاں۔ کیونجے تب ایہی پالیسی کشمیر اُتے وی لاگو ہوئے گی۔ اوتھ‏ے اک مسلم اکثریت اے، لہذا انھاں یقین سی کہ پاکستان نو‏‏ں ووٹ آسانی تو‏ں آجائے گا۔ بہاوالدین کالج، جوناگڑھ وچ اک تقریر وچ ، پٹیل نے کہیا، "جے اسيں حیدرآباد تو‏ں اتفاق کردے نيں تاں اسيں کشمیر اُتے راضی ہوجاواں گے، " جس دا مطلب اے کہ اوہ اس عمل دے بارے وچ لچکدار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ پٹیل دے ریمارکس ہندوستان د‏‏ی پالیسی نئيں سن، تے نہ ہی نہرو نے انہاں د‏‏ی گل کيت‏ی سی، لیکن دونے رہنماواں نو‏‏ں جودھ پور، بھوپال تے اندور دے رہنماواں نے 'جناح دے سامنے جھکنے' دے طور اُتے قبول کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، پاکستان دے نال ممکنہ معاہدہ مشکل ہوگیا۔
تقسیم دے اس دور وچ جدید مورخین نے ڈویژنل کونسل تے لارڈ ماؤنٹ بیٹن دے کردار د‏‏ی دوبارہ جانچ کيتی۔ ایان کوپلینڈ نے کہیا کہ کانگریس دے قائدین حصول پالیسی دے تحت کنٹرول دے ذرائع نو‏‏ں برقرار نئيں رکھنا چاہندے سن، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں انہاں نے اس اُتے دستخط کیتے۔ انہاں نے ہمیشہ 1947 تے 1950 دے درمیان وچ اک قسم دے مکمل امتزاج دے بارے وچ سوچیا۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ 1947 تو‏ں 1950 دے درمیان وچ ہندوستانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار دے حصول تے ہتھیار سُٹن تو‏ں کنٹرول دے ذرائع د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی اے تے اوہ داخلی خودمختاری تے ماؤنٹ بیٹن دے رہنماواں د‏‏ی طرف تو‏ں آبائی ریاستاں دے تحفظ دے لئی دتے گئے چھیندی د‏‏ی یقین دہانیاں تو‏ں متصادم ا‏‏ے۔ مینن نے اپنی یادداشتاں وچ نوٹ کيتا کہ اتحاد دے ابتدائی مراحل وچ جو تبدیلیاں رونما ہوئیاں انہاں نو‏‏ں قائدین نے ہر مرحلے اُتے طاقت دے استعمال دے بغیر کڈیا سی۔ کوپلینڈ نے اس تو‏ں اتفاق نئيں کيتا۔ انہاں نے کہیا، غیر ملکی سفارت کاراں د‏‏ی بنیاد پر، انہاں دے پاس دستخط کرنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی، تے کچھ رہنما اس انتظام تو‏ں مایوس ہوگئے۔ انہاں نے ماؤنٹ بیٹن دے کردار اُتے وی تنقید کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ اوہ اس ریاست دے رہنماواں دے لئی کچھ ک‏ر سکدے نيں، ایتھ‏ے تک کہ جے اوہ قانون دے خط دے اندر رہندے تے گھٹ تو‏ں گھٹ اصولی طور پر۔ کیونجے تب ایہ سمجھیا گیا سی کہ جو پالیسی تبدیل ہونے والی اے اس د‏ی بنیاد اُتے ہندوستانی حکومت اسنو‏ں تبدیل کرے گی۔ اوہ کدی وی اس بحث وچ شامل نئيں رہے سن کہ آیا آزادی دے بعد وی اس پالیسی نو‏‏ں برقرار رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کوپلینڈ تے رامسوک نے کہیا کہ حتمی تجزیہ تو‏ں معلوم ہويا اے کہ ریاستاں دے رہنماواں دے پاس اپنی ریاست دے خاتمے د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی اک وجہ سی راج انہاں نو‏ں انگریزاں دے ہتھو‏ں ترک کر دتا گیا، تے انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ انہاں دے پاس کوئی چارہ نئيں ا‏‏ے۔ دوسری طرف، بزرگ مورخین، جداں لامبی، نے محسوس کيتا کہ اقتدار د‏‏ی منتقلی دے بعد، آبائی ریاستاں دا آزاد رہنا ممکن نئيں ہُندا، تے انہاں دا ٹکراؤ ناگزیر سی۔ انہاں دے خیال وچ ہندوستان دے اندر تمام مقامی ریاستاں دا کامیاب اتحاد حکومت ہند تے لارڈ ماؤنٹ بیٹن د‏‏ی فتح سی۔ ايس‏ے دوران ایہ بیشتر رہنماواں د‏‏ی خیر سگالی نو‏‏ں خراج تحسین سی۔ جو کچھ انہاں نے صرف چند مہینےآں وچ اک نال حاصل کيتا، انگریز اک صدی تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پورے ہندوستان نو‏‏ں اک اصول دے تحت لیانے د‏‏ی اس کوشش وچ ، اوہ اک پوری صدی تک ناکا‏م رہے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:خود مختار بھارت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:بھارت دا سیاسی الحاق گٹھ:نہرو انتظامیہ
کرم اللہ وجہہ
کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہ اک احترام‌ آمیز تعبیر اے جسنو‏ں اہل سنت حضرت علی علیہ السلام دے ناں دے آخر وچ استعمال کردے نيں تے دوسرے صحابہ دے لئی "رضی اللہ عنہ" د‏‏ی تعبیر استعمال کردے نيں۔ شیعہ حضرت علیؑ دے ناں دے نال "کرم اللہ وجہہ" استعمال نئيں کردے بلکہ ايس‏ے د‏‏ی جگہ علیہ‌السلام استعمال کردے نيں۔
اہل‌ سنت علماء "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں صرف حضرت علیؑ دے نال اس لئی مختص قرار دیندے نيں چونکہ آپؑ نے کدی بھے کسی بت دے اگے سجدہ نئيں کيتا۔ حافظ رجب بُرسی اہل سنت د‏‏ی جانب تو‏ں "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قرار دینے نو‏‏ں دوسرے خلفاء اُتے امام علیؑ د‏‏ی برتری تے فضیلت د‏‏ی دلیل قرار دیندے نيں۔
وہابی مفتی عبدالعزیز بن باز "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قرار دینے نو‏‏ں شیعاں د‏‏ی بدعت قرار دیندا ا‏‏ے۔
مفہوم‌ شناسی
"کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں جے دعائیہ جملہ قرار داں تاں اس دے معنی "خدا انہاں نو‏ں شریف تے بزرگوار قرار دے" نيں لیکن جے اسنو‏ں جملہ خبریہ قرار داں تاں اس دے معنی "خدا نے انہاں نو‏ں شریف تے بزرگوار قرار دتا" دے نيں، ایہ تعبیر اک احترام آمیز جملہ اے جسنو‏ں اہل سنت امام علیؑ دے ناں دے نال استعمال کردے نيں۔ اہل سنت علماء وچو‏ں ابن حَجَر ہَیْتَمی تے مؤمن شِبْلَنجی اس تعبیر دا معنا "خدا انہاں نو‏ں غیرِ خدا د‏‏ی عبادت تو‏ں محفوظ رکھیا" قرار دیندے نيں۔ اہل سنت د‏‏یاں کتاباں وچ بعض اوقات امام علیؑ دے لئی "کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہُ فِی الجَنَّۃ" د‏‏ی تعبیر وی استعمال ہوئی ا‏‏ے۔
احمد بن حَنبَل نے اہل سنت دے مذاہب اربعہ دے فقہاء تو‏ں حدیث رایت نقل کيتا اے کہ پیغمبر اسلامؐ نے غزوہ خیبر دے موقع اُتے پرچم اسلام امام علیؑ نو‏‏ں عطا فرمایا تے اس موقع اُتے "وَالَّذِی کَرَّمَ وَجْہَ مُحَمَّد" د‏‏ی تعبیر ارشاد فرمایا۔
امام علیؑ دے نال مختص ہونا
اہل سنت علماء وچو‏ں ابن کثیر تے ابن حَجَر ہَیْتَمی دا کہنا اے کہ "کرم اللہ وجہہ" ی تعبیر حضرت علیؑ دے نال مختص اے تے خلفائے ثلاثہ تے ہور صحابہ دے لئی ایہ تعبیر استعمال نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ مذہب حنفیہ دے علماء وچو‏ں احمد بن محمد خَفاجی تے محمد بن احمد سَفارینی وی اہل سنت دے ایتھ‏ے اس تعبیر دے رائج ہونے د‏‏ی تصریح کردے نيں۔ پندرہويں صدی ہجری وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر صرف امام علیؑ دے نال مختص کيتی گئی ا‏‏ے۔
مختص ہونے د‏‏ی دلیل
اہل سنت علماء "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر صرف امام علیؑ دے نال مختص ہونے دے حوالے تو‏ں درج ذیل دلائل د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
وہابیاں دا اس اختصاص تو‏ں انکار
اسلامی مذاہب اُتے تحقیق کرنے والے محقق مہدی فرمانیان دے مطابق وہابی حضرت علیؑ دے ناں دے نال "کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہ" کہنے تو‏ں منع کردے نيں تے وہابیت اُتے تحقیق کرنے والے محقق قاسم اف د‏‏ی نقل دے مطابق ابن تیمیہ نے اپنی اکثر کتاباں وچ امام علیؑ دے لئی "کرم اللہ وجہہ" استعمال نئيں کيتا ا‏‏ے۔
وہابی مفتی عبدالعزیز بن باز دے مطابق حضرت علیؑ دے ناں دے نال "کرم اللہ وجہہ" دا استعمال شیعاں د‏‏ی بدعت ا‏‏ے۔ عبد العزیز بن باز دے شاگرد محمد صالح المُنَجِّد وی اس گل دے معتقد نيں کہ شروع وچ شیعاں نے اس تعبیر نو‏‏ں حضرت علیؑ دے لئی استعمال کيتا تے ناداں کاتباں نے انہاں د‏‏ی پیروی کیتیاں ناں۔ البتہ انہاں لوکاں نے اپنے مدعا اُتے کوئی دلیل پیش نئيں کيت‏‏ی نيں۔
تیرہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ عالم دین ادیب دَرّہ‌ صوفی دے مطابق شیعہ امام علیؑ د‏‏ی لئے "علیہ السلام"، "سَلامُ اللّہ عَلَیْہ" یا "صَلَواتُ اللّہ عَلَیْہ" د‏‏ی تعبیر استعمال کردے نيں۔ افغانستان دے شیعہ عالم دین محمد آصف محسنی امام علیؑ دے لئی "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر استعمال کرنے نو‏‏ں اہل سنت دا خاصہ قرار دیندے نيں۔
امام علیؑ د‏‏ی افضلیت د‏‏ی دلیل
اٹھويں صدی ہجری دے شیعہ عالم دین تے محدث حافظ رجب بُرسی اہل سنت علماء د‏‏ی طرف تو‏ں "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں حضرت علیؑ دے نال مختص قرار دینا دوسرے صحابہ اُتے آپؑ د‏‏ی افضلیت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ محمد ثقفی تہرانی اس اختصاص نو‏‏ں اس گل کيتی دلیل قرار دیندے نيں کہ خلفائے راشدین وچو‏ں صرف امام علیؑ نے کسی بت نو‏‏ں سجدہ نئيں کيتا۔ اس دے بعد اوہ اس گل تو‏ں ایہ نتیچہ لیندے نيں کہ خلفائے راشدین وچو‏ں صرف امام علیؑ امامت دے لیائے سزاور نيں؛ کیونجے جس شخص نے بت پرستی د‏‏ی اے اوہ امامت دے لئی سزاوار نئيں بن سکدا۔
شیعہ محقق سید محمد جواد حسینی جلالی "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قررا دینے د‏‏ی دلائل د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے بعد قرآنی آیات تے  تو‏ں استناد کردے ہوئے خلفائے ثلاثہ نو‏‏ں امامت دے لئی شائستہ نئيں سمجھدے۔ کیونجے انہاں آیات دے مطابق جو شخص کسی گناہ دا مرتکب ہويا اے گویا اس نے اپنے اُتے ظلم کيتا اے تے خدا دا عہدہ(امامت) ظالمین تک نئيں پہنچے گا۔
مآخذ
گٹھ:فضائل امام علی گٹھ:شیعہ وہابی اختلافی مسائل گٹھ:وہابی مسلما‏ن اختلافی مسائل گٹھ:علی گٹھ:امام علی
نادر شاہ دا ہندستان اُتے حملہ
جدوں دلی دے تخت اتے محمد شاہ رنگیلا بیٹھیا تدّ دلی حکومت دی پھڑ صوبےآں دی حکومت اتے ہور وی ڑیلی پیندی چلی گئی۔ محمد شاہ اک "عیاش"، "کمزور"، "شرابی پرورتی" دا انسان سی۔ اسدے اس سبھاء نوں ویکھکے جتھے پنجاب وچ سکھاں نے، راجپوتانا وچ راجپوتاں نے اتے دکھن بھارت وچ مراٹھیاں نے اپنی حالت نوں بہت مضبوط کر لیا۔ اتھے ہی ایران دے بادشاہ نادر شاہ نے وی ہندوستان نوں فتح کرن لئی حملہ کر دتا۔
نادر شاہ دا حملہ
ایران اتے افغانستان دا بادشاہ نادرشاہ بہت طاقت مان پر لوبھی مزاج دا انسان سی۔ سن 1730 عیسوی وچ اسنے ابدالی قبیلے نوں ہار کرکے کابل اتے قندھار اتے قابو کر لیا اتے سن 1736 تک مکمل افغانستان نوں اپنے اختیار وچ کر لیا۔ جدوں اسنوں کمزور اتے عیاش دلی دے بادشاہ دے بارے وچ پتہ چلیا تاں اسنے ساری گلاں نوں جانن لئی اپنا اک  سفیر دلی بھیجیا۔ پر محمد شاہ رنگیلا نے حکومت دے نشے وچ اسدے نال کوئی بہتر سبھاء نہیں کیتا۔
مغل فوج دی ہار
عیاشی دا جیون جین والے مغل فوجیاں دے من وچ نہ تاں منوبل ہی سی، نہ ہی کوئی بہتر سکیم سی، اسلئی اوہ بہت جلدی ہی ہار ہو گئے اتے اوہناں دے ہزاراں فوجی مارے گئے۔ اس پرکار اوہ فتح دے ڈھنکے وجاؤندا ہویا کرنال، تھانیشور، پانیپت اتے سونیپت وچ لٹمار کرن لگا۔ محمد شاہ رنگیلا نے اپنے ولوں نظام نوں نادرشاہ ولوں صلح کرن لئی بھیجیا۔ نادرشاہ نے اپنے کیمپ وچ اک مسودا تیار کروایا اتے اس اتے دوناں پکھاں وچ رضا مندی ہو گئی، جسدے مطابق دلی سرکار نوں 50 لکھ روپئے ترنت نادرشاہ نوں دینے سن اتے اسدے بعد ایرانی فوج نوں واپس لاہور پرتن اتے 10 لکھ روپئے اتے اسدے بعد 10 لکھ روپئے کابل پہنچن اتے ادا کرنے ہونگے۔
جدوں محمد شاہ واپس پرط گیا تاں نادر شاہ نوں سیادت خان نے بھڑکا دتا اتے کیہا 50 لکھ دا ہرجانہ تو بہت چھوٹی جئی رقم اے۔ جیکر اوہ دلی اتے حملہ کردا تاں اسنوں 20 کروڑ دی رقم ہتھ لگنی سی۔ ایہہ وچار سنکے نادر شاہ لوبھ وچ آ گیا، اسنے پہلاں ولوں کیتی گئی صلاح نوں ٹھکراندے ہوئے بادشاہ دے سفیر دے ساہمنے نویں شرطاں رکھ دتیا۔ اس نویں شرطاں دے مطابق 20 کروڑ دی رقم اتے 20 ہزار فوجی ایرانی فوج دی مدد لئی منگے۔
دلی وچ نادرشاہ دے ناں دا خطبہ
جدوں پھیر محمد شاہ نادر شاہ ولوں ملن آیا تاں اسنوں اسدے وزیراں سمیت قیدی بنا لیا گیا۔ جویں ہی ایہہ اطلاع دلی پہنچی، اتھے بچے ہوئے باقی شاہی امیر اتے اہلکار دلی چھڈکے بھجے گئے۔ اس پرکار محمد شاہ نوں بدلدی ہوئے حالات ولوں لاچاری وچ سمجھوتا کرنا ہی پیا۔ دلی پہنچ کے اسنے نادرشاہ دا شاندار استقبال کیتا اتے اسدے اگے اپنی ساری دولت رکھ دتی، 10 مارچ تک سبھ کشلمنگل وکھائی دے رہا سی پر عید والے دن شاہی مسجد وچ نادرشاہ دے نام دا خطبہ  پڑھیا گیا۔
دلی وچ قتل عام
دلی سرکار نادرشاہ ولوں انی زیادہ بھیبھیت ہو گئی سی کہ اسنے وپاریاں نوں حکم دتا کہ نادر شاہ دے فوجیاں نوں بہتر ملّ اتے کھادیانّ مہیا کروائے جان۔ اس حکم ولوں دلی نواسی بہت ویاکل سن۔ خاص طور اُتے اوہ وپاری بہت دکھی سن، جو اناج دا دھندھا کردے سن۔ انھاننوں اناج دی گھٹ در ملن دے کارن بھاری نقصان چکنا پے رہا سی۔ ایرانی فوجیاں ولوں اس گل اتے توں–توں ، میں–میں وچ بھاری لڑائی ہو گئی۔ اس جھگڑے وچ بہت سارے ایرینی فوجی مارے گئے۔ اس وچ کرودھ وچ کسے نے افواہ پھیلا دتی کہ نادر شاہ وی ماریا جا چکیا اے۔
جدوں ایہہ گھٹنا نادر شاہ نوں پتہ ہوئی تاں اسنے کرودھ دے مارے سنہری مسجد وچ بیٹھے–بیٹھے ہی حکم دے دتے کہ سارے دلی واسیاں دی قتل کر د۔ اس پرکار نادر دی فوج دلی دی جنتا دا قتل کرن وچ جٹّ گئی۔ لگبھگ 20 ہزار لوک موت دے گھاٹ اتار دتے گئے، دلی دے بازار اتے گلیاں شواں ولوں بھر گئیاں۔ بادشاہ محمدشاہ رنگیلا انا رکتپات ویکھکے نادرشاہ دے قدماں وچ ڈگّ پیا اتے دعا کرن لگا کہ خدا دے واسطے قتل عام بند کرواؤ، تدّ کتے جاکے نادر دا کرودھ شانت ہویا اتے اسنے کھونکھرابا بند کرن دا حکم دتا۔ تدّ تک دلی دی بہت سی عمارتاں اگّ دی بھینٹ ہو چکیاں سن۔
بادشاہ نے اپنے سارے امیراں، منتریاں اتے دھناڈئے آدمیاں ولوں کیہا کہ اوہ اپنی ساری جائداد نادر نوں خوش کرن لئی اسنوں بھینٹ کر دین کیونکہ ماحول پھیر اکو جیہا ہو گیا اے۔ اس پرکار کروڑاں روپئے نقد، ہیرے جواہرات، تختے تاؤس اتے کوہینور ہیرا وی نادر شاہ نے اپنے کبجے وچ کر لیا۔ جدوں نادرشاہ نے دلی سرکار نوں کنگال کر دتا تاں اسنے محمد شاہ دے نال اک خاص صلاح دے دوران سدھو ندی دے اتر پچھم دے کھیتر اپنے سامراج وچ ملاؤن دے دستاویزاں اتے ہستاکھر کروا لئے۔
جغرافیائی تبدیلی
اس پرکار سندھ، بلوچستان اتے سرحدی علاقے ہندستان توں کٹ کے رہِ گئے۔ پہلی مئی، 1739 عیسوی نوں نادرشاہ پنج مہینے دلی وچ رہن دے بعد اپنے وطن پرتن لئی چل پیا۔ اوہناں دناں گرمی ودھن لگی سی۔ نادرشاہ چاہندا سی کہ اوہ جلدی ولوں جلدی ساری دولت دے نال سرکھات واپس اپنے دیس پہنچ جاوے۔ جدوں ایہناں سارے حالات دے موضوع وچ سکھاں نوں پتہ ہویا تاں اوہ امرتسر صاحب وچ اکٹھے ہوئے اتے انھاننے آپس وچ پرامرش کیتا کہ پیسہ تاں سارے لوٹیرے لے جاندے ہن، اسدی تاں کوئی گل نہیں، گل تاں سوابھمان دی اے، اوہ لوٹیرا نادرشاہ ساڈے دیش دی عزت یعنی ساڈی بہو–بیٹیاں نوں بھیڑ بکریاں دی طرحاں افغانستان لے جا رہا اے۔
سکھاں دے نادر شاہ تے حملے
ایہہ گل سندے ہی سارے جواناں دا خون کھولن لگا اتے ساریاں نے ترنت سہں لئی کہ اسیں نادر دے چنگل ولوں اپنی قربانی دیکے ایہناں عورتاں نوں ضرور ہی چھڑواوانگے۔ دل خالصے دے ہیرو نواب کپور سنگھ نے گرمتا گرو آشئے مطابق  تجویز پیش کیتی جو سارے سرداراں نے جیکاراں دی گونج وچ پارت کر دتا۔ اس اتے نادر نوں سبق سکھان دیاں سکیماں بنائیاں جان لگیاں۔ لاہور توں دلی تک دی شاہی سڑک ایرانی فوج نے برباد کر دتی سی۔ ات: انھاننے پرتدے سماں گرمی ولوں بچن لئی پربتاں دی تلہٹی ولوں اکھنور–سیالکوٹ دا رستہ چنیا۔ دلی ولوں جھناں دریا دے کنڈے تک کسے نے وی نادر دی فوج دے ول اکھ وی چکّ کے نہیں ویکھیا۔
جدوں نادر جھناں دریا پار کرن لگا تاں اس وچ ہڑ آئی ہوئی سی، اکسمات فوج دے ندی پار کردے سماں پلّ ٹٹ گیا، جسدے نال نادر دے دو ہزار فوجی ندی وچ ڈبّ کے مر گئے۔ جس کارن نادر نے ندی کشتییاں ولوں ہولی–ہولی پار کرن دی سکیم بنائی۔ اس سبھ حالات دا منافع چکدے ہوئے سکھاں نے اپنی بنائی ہوئی سکیم مطابق ہلاّ بول دتا۔ اس ویلے نادرشاہ دی فوج دو بھجیا وچ ونڈ چکی سی۔ کجھ ندی پار کر چکے سن اتے کجھ ہولی–ہولی ندی پار کرن دی کوشش کر رہے سن۔
ایہی اپیکت سماں سی۔ جدوں نادرشاہ دے لٹّ دے مال نوں لوٹیا جا سکدا سی۔ سکھاں نوں نادر دے پورے قافلے دی ٹھیک–ٹھیک جانکاری حاصل ہو چکی سی۔ ات: انھاننے اپنی ازمائی ہوئی چال ولوں کم شروع کر دتا۔ پہلاں اوہناں دا اک دل نادر دے قافلے اتے ٹٹ پیندا جدوں اوہ سکھاں دے مقابلے لئی آؤندے تاں سکھ بھاجّ جاندے، ویری اوہناں دا پچھا کردا، جدوں ویری اوہناں دے کھیتر وچ پہنچ جاندا تاں اوہ اکسمات واپس پرط کے پھیر حملہ کر دندے اتے ویری نوں اتھے ہی الجھائے رکھدے، نال ہی ویری نوں جھانسے وچ لیاکے گھیر لیندے اتے اتھے ہی ڈھیر کر دندے۔
دوجے پاسے ویری دے قافلے اتے دوجا سکھاں کا دل حملہ کر دندا، اتھے ولوں لڑاکے فوجی تاں پہلاں والے سکھاں دے دل دا پچھا کرن گئے ہوئے ہندے، جس کارن اس سکھاں دے دل نو، قافلے نوں لٹن وچ کوئی پریشانی دا سامنا نہیں کرنا پیندا۔ خالی ستھان پاکے سکھاں دا دوجا دل اپنے ہدف وچ پوری طرحاں کامیاب ہو جاندا۔ اس پرکار سکھاں نے نادر شاہ دی لٹی ہوئی جائداد وچوں بہت وڈی دھنراشِ لٹّ لئی اتے دور جنگلاں وچ لکا دتی اتے غریباں اتے ضرورت منداں وچ ونڈ دتی۔ سکھاں دی سفلتا نوں ویکھدے ہوئے کئی مقامی لوٹرے وی سکھاں دے نال مل گئے، جسدے نال سکھاں دی طاقت ودھدی ہی چلی گئی۔
نادر شاہ دے لمبے قافلے دے دوناں ول سکھ تھوڑھی دوری بناکے چل رہے سن، جویں ہی انھاننوں کتے قافلے دی کمزوری دا پتہ چلدا، اس ویلے اوہ اپنی مقررہ ڈھنگ مطابق کم کر دندے۔ اس تجربہ وچ جسا سنگھ آہلووالیا نوں اوہ ساری تیویں عورتاں چھڑوان دا کارجبھار سپرد کیتا گیا سی، جو بلپوروک نادرشاہ دی فوج نے اوہناں دے پرواراں ولوں کھوہ لئیا سن، اس سبھ اتی سندر عورتاں نوں اسنے اپنی رنپالیسی ولوں سپھلتاپوروک چھڑوا کے وکھایا۔ ایہناں عورتاں دی گنتی 2200 سی۔ ایہناں عورتاں دے نال بلاتکار، ظلم اتے درووہار کیتے گئے سن۔
عورتاں ولوں پربھو دا اتے جسا سنگھ دا دھنواد کیتا گیا۔ ایہناں ساری عورتاں نوں اوہناں دے گھراں نوں واپس بھیجن دا پروگرام بنایا جو کپور سنگھ جی نے اپنی دیکھبھال وچ شروع کروایا۔ نادرشاہ ولوں لوٹے ہوئے گہنے اتے روپئے ایہناں سطریاں وچ داج دے روپ وچ ونڈ دتے گئے اتے اک پیؤ دے روپ وچ سردار کپور سنگھ جی نے انھاننوں وداعی دتی اتے اوہناں دے ویر–جنگجو سنگھ بھراواں نوں اوہناں دے گھر سرکھات پہنچان دا حکم دتا۔
پر کجھ عورتاں واپس جانا نہیں چاہندی سن، کیونکہ انھاننوں ڈر سی کہ ہن انھاننوں اوہناں دے ماں پیؤ اتے سہرے–گھر والے قبول نہیں کرنگے۔ ایہناں عورتاں دا ڈر بہتر ہی سی، ساری عورتاں نوں واپس قبول نہیں کیتا گیا۔ اوہناں دے سہرے–گھر اتے ماں پیؤ وغیرہ دا کہنا سی کہ ایہہ ہن ناپاک ہو گئیاں ہن، کیونکہ ایہناں نے ستیتو کھوہ دتا اے، اسلئی اسیں ایہناں نوں قبول نہیں کر سکدے۔ اجیہے وچ ایہناں عورتاں نے پرط کے نواب کپور سنگھ ولوں آگرہ کیتا کہ اوہ انھاننوں پنتھ دی سیوا وچ رکھ لین اتے اپنے یودھاواں ولوں اوہناں دا ویاہ رچا دیو، کیونکہ اسیں اوہناں دی سیوا وچ رہنا پسند کرانگیاں۔ جنہاں نے اپنی جان ہتھیلی اتے رکھکے سانوں دشٹاں دے چنگل ولوں آزاد کروایا اے۔
اس پرکار اس وپتیدور وچ سکھ لوک پیڑت طبقہ لئی مسیاے بنکے ابھرے، جسدے نال عامَ لوگ دی نظر وچ سنگھ دیوروپ ہوکے ظاہر ہوئے۔ اس فتح ولوں جتھے سکھاں نے نادر دی فوج دے داند کھٹے کیتے، اتھے ہی اوہناں دا اپنا منوبل بہت ودھ گیا۔ پر کمزور لاہور دی مغل سرکار پھر ولوں انھاننوں اپنے لئی ابھردا ہویا خطرہ سمجھن لگی۔ نادرشاہ دی لٹّ دے مال نوں سکھاں نے پھیر لٹّ لیا تاں اوہناں دی معاشی حالت بہت سدرڑ ہو گئی۔ نال ہی انھاننوں بہت وڈی مقدار وچ رن سامان ہتھ لگی۔
کئی ساہسی جواناں نے سکھاں دی بہادری دے قصے سنکے اپنے سوابھمان دی رکھیا ہیتُ سکھ بنن دا من بنا لیا اتے اوہ سکھ جتھے دی کھوج وچ نکل پئے۔ اس پرکار سکھاں نوں نویں بھرتی بہت ہی سہج وچ ملن لگی اتے اوہناں دی گنتی لگاتار ودھن لگی۔ نادرشاہ نوں گرو سی کہ اوہ اس ویلے دا مہان وجیتا اے پر اسدی فوج دے قافلے نوں جدوں رستے بھر سکھاں نے وار–وار چھاپامار لڑائی ولوں لوٹیا تاں اوہ بے بس ہوکے ایہہ سبھ ویکھدا رہِ گیا اتے کجھ نہیں کر سکیا۔ اس پرکار اسدی آکڑ چکناچور ہو گئی۔
جدوں اوہ لاہور اپڑیا تاں اسنے مقامی گورنر زکریا خان ولوں پچھیا کہ لمبے–لمبے کیساں والے ایہہ لوک کون ہن، جنہاں نوں میرا ڈر ہی نہیں سی اتے ایہہ لوک کتھے رہندے ہن ؟ ایہناں دے بارے وچ مینوں پوری جانکاری د تاکہ میں ایہناں نوں ہمیشہ لئی ختم کر سکاں۔ جواب وچ جکریا خان نے بہت دکھی من ولوں کیہا– حجور ! ایہہ سکھ لوک ہن، جو گھوڑیاں دی پٹھّ اتے ہی رہندے ہن، ایہناں دا پکا کوئی ٹھکانہ نہیں اے۔ اسیں ایہناں نوں کئی وار ختم کرن دا تجربہ چلایا، پر اسیں لوک ناکام ہی رہے۔
اسیں جنہاں ایہناں نوں کچلیا، ایہہ لوک اونی ہی رفتار ولوں ودھدے ہی گئے اتے زیادہ طاقتور بنکے ابھرے ہن۔ زکریا خان دا ایہہ جواب سنکے نادرشاہ نے کیہا– ایہہ کویں ممکن اے کہ جنہاں دا گھربار نہیں، حکومت نے جنہاں نوں باغی اعلان بشر باغی اعلان کیتا ہووے، اوہ لوک کس پرکار پھل–پھل سکدے ہن ؟ مینوں ایہناں دے موضوع وچ پھلار ولوں دسو۔ پھر جکریا خان نے اسنوں سمجھاندے ہوئے کیہا– ایہہ ہندو مسلماناں ولوں وکھ کسم دا جیون جین والے لوک ہن۔
ایہناں دا مرشد گرو بہت وڈا پیغمبر کہاندا اے، جو ایہناں نوں کجھ نیارے نظریات ولوں جینا سکھا گیا اے۔ ایہہ لوک بہت سوابھمانی ہن، کسے دی پرتنترتا قبول نہیں کردے۔ ایہناں دی ویشبھموضوع ہے– سر اتے پگڑی، گلے وچ کرتا، تیڑ کندھے اتے بغل وچ تلوار اتے ہور شستر ہندا اے۔ ایہناں دے کول اک گھوڑا، اک کمبل اتے اک پوٹلی جس وچ کجھ ہور ضرورت دیاں وستواں ہندیاں ہن۔ ایہہ لوک کندمول خاکے سنتشٹ رہندے ہن۔ ایہہ اوکھے حالات وچ رہن دے نپن ہن۔ ایہہ بناں آرام کیتے اک ہی دن وچ سینکڑیاں کوہ سفر کر سکدے ہن۔
اپروکت جانکاریاں نوں حاصل کرکے نادرشاہ بہت حیرانی جنک ہو گیا اتے بہت وچار کرکے بولیا–– جیکر تہاڈی گلاں وچ سچائی اے تاں اوہ دن دور نہیں، جدوں ایہہ لوک اس ملک دیش دے مالک بننگے، اسلئی توسی سترک ہو جاؤ، تہاڈی ستا نوں ہمیشہ خطرہ ہی خطرہ اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
دیساں دی لسٹ بلحاظ رنگ قومی جھنڈا
نیلا، سرخ، پیلا تے سفید
نیلا، سر
سرخ, سبز, سیاہ اور سفید
''
حوالے
گٹھ:جھنڈےآں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:رنگ
ہردیال ساگر
ہردیال ساگر (جم 7 مارچ 1954) پنجابی غزلکار اے۔
زندگی
ہردیال دا جم 7 مارچ 1954 نوں کپورتھلے وکھے پیؤ شری اندر لال اتے ماں اچھراں دیوی دے گھر ہویا۔ پنجاں ورھیاں دی چھوٹی عمرے ہی اس دی ماں دی موت ہو گیا سی۔ اس نے کپورتھلے توں ہی سکولی اتے کالج دی پڑھائی کیتی۔ 1978 وچ اس نے گرو نانک دیو یونیورسٹی توں ایم۔ پھل۔ کیتی۔ پھر اس نے 1978 توں 1982 تک ڈی اے وی کالج بٹالا، بی۔یو۔سی۔ کالج بٹالا، ڈی۔ اے۔ وی۔ کالج جالندھر اتے سرکاری کالج ڈھڈیکے وچ کم کیتا۔ اک ورھا اس گرو نانک دیوَ یونیورسٹی وکھے “ساہت دے اتہاس “ دے کھوج پراجیکٹ وچ کم کیتا۔ 1985 وچ اس نوں کے ۔ آر۔ ایم۔ ڈی۔ اے۔ کالج نکودر وچ ٹیچنگ دی پکی نوکری مل گئی اتے اتھے ہی اوہ 2014 وچ ریٹائرڈ ہویا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی غزل گو گٹھ:جم 1954
ضلع تانگیر
ضلع تانگیر (Tangir District) پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان وچ اک ضلع اے ۔
گٹھ:گلگت بلتستان دے ضلعے گٹھ:گلگت بلتستان
عمار بن سلامہ دالانی
عمار بن ابی سلامہ شہدائے کربلا تو‏ں نيں تے 10 محرم 61ھ امام حسین د‏‏ی طرف تو‏ں یزیدی لشکر تو‏ں لڑدے ہوئے شہید ہوئے ۔
ناں ونسب
عمار بن ابی سلامہ بن عبد اللہ بن عمران بن راس بن دالان ھمدانی.
امام علی تے حسین د‏‏ی ہمراہی
حافظ ابن حجر لکھدے نيں کہ انہاں نے رسالتمآب صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے زمانہ دا ادراک کيتا سی تے علی بن ابی طالب علیہما السلام دے نال جنگ جمل، صفین تے نہروان د‏‏ی لڑائیاں وچ شرکت کيتی سی۔کربلا وچ امام حسین علیہ السلام دا ساتھ دیندے ہوئے حملہ اولٰی وچ لڑدے ہوئے، شہید ہوئے۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا
پاکستان دیاں ڈویژناں
ڈویژن (Division) صوبےآں تے ضلعےآں دے درمیان وچ پاکستان دی تیسرے درجے د‏‏ی انتظامی اکائی اے۔ پاکستان دے صوبے انتظامی "ڈویژناں" وچ تقسیم نيں۔
تریخ
انتظامی ڈویژناں نوآبادیات‏ی دور تو‏ں حکومت دا اک لازمی درجے دے طور اُتے قائم کیتا۔ تے صوبےآں نو‏‏ں برطانوی راج دے دوران ڈویژناں وچ تقسیم کیتا گیا جو خود ضلعے وچ تقسیم سن۔
نوياں ڈویژناں
لہندے پاکستان وچ ون یونٹ دی تحلیل توں بعد چاراں صوبےآں وچ ڈویژناں دوبارہ منظم کیتیاں گئیاں۔
تنسیخ
ضلعی حکومتاں دے قیام توں بعد سابق صدر پرویز مشرف د‏‏ی حکومت وچ 2000ء وچ ڈویژن دی انتظامی اکائی ختم کر دتی گئی سی۔
بحالی
2008ء دے عام انتخابات توں بعد صوبےآں نے ڈویژناں نو‏‏ں بحال کرن دا فیصلا کیتا۔
خیبر دیاں ڈویژناں
thumb|[[خیبر پختونخوا]]
پنجاب دیاں ڈویژناں
thumb|[[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]
سندھ دیاں ڈویژناں
thumb|[[سندھ]]
حوالے
گٹھ:پاکستان دیاں ڈویژناں
امرتا پوری
کیریئر
اپنی پوسٹ گریجویشن مکمل کرنے دے بعد امرتا پوری نے لکھنے تے تھیٹر وچ کم کرنے تو‏ں  اپنے کیریئر دا آغاز کيتا۔ انہاں دا پہلا ڈراما کیسر ٹھاکور پدمسی دا انگریزی ڈرامہ ریٹیلینگز ویو فرام دا اسٹیج (Retellings View From The Stage) سی ۔ اک سال تک انھاں نے لائف اسٹائل میگزین دے لئی فری لانسنگ دے نال ایڈورٹائزنگ ایجنسی اوگلوی دے لئی مضامین تے متفرق اصناف دے لئی اپنی تحریری خدمات دتیاں دلیپ بھاٹیہ دے ذریعے اپنا پورٹ فولیو مکمل کرنے دے بعد انھاں نے فیچر فلماں تے اشتہاری فلماں دے لئی آزمائشی امتحان دینا شروع کيتے۔ جلد ہی انھاں نے اپنا پہلا اشتہار کوٹیکس دے لئی کيتا تے فیر پیپل فرسٹ، گارنیئر تے لوریل سمیت متعدد برانڈز دے اشتہارات تے ٹی وی اشتہارات وچ نمایاں ہوئیاں۔
کئی فلماں دے لئی کم حاصل کرنے د‏‏ی کوشش دے بعد بالآخر امرتا پوری نے  بالی ووڈ فلماں وچ راج شری اوجھا د‏‏ی عائشہ(۲۰۱۰) تو‏ں آغاز کيتا۔ رومانوی کامیڈی ڈراما فلم عائشہ، جس وچ سونم کپور، ابھے دیول، ایرا دوبے، سائرس سہوک‏ے، آنند تیواری، ارونودے سنگھ تے لیزا ہیڈن د‏‏ی شریک اداکارہ سی۔ امرتا  پوری نے شیفالی ٹھاکر دا کردار ادا کيتا  جو سونم کپور  کے کردار  کی دوست سی۔ فلم دے نال نال اس د‏ی کارکردگی نو‏‏ں وی ناقدین د‏‏ی جانب تو‏ں مثبت جائزے ملے، ایہ فلم کامیاب  ثابت ہوئی۔ ۵۶ واں فلم فیئر ایوارڈز وچ امرتا پوری نے ۲ نامزدگیاں حاصل کيتی، بہترین نءی سواݨی اداکارہ تے بہترین معاون اداکارہ۔
فلم عائشہ اُتے شائقین دے اعتدال پسند ردعمل دے بعد، امرتا پوری وشال مہادکر د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی پہلی جرم اُتے مبنی سنسنی خیز فلم بلڈ منی (۲۰۱۲) وچ کنال کھیمو دے نال نظر آئیاں ۔ اس فلم وچ انہاں نے کنال  کی بیوی دا کردار ادا کيتا جسنو‏ں  ناقدین د‏‏ی جانب تو‏ں ملیا جلا ردعمل ملا۔
ذا‏تی زندگی
امرتا پوری ممبئی، ہندوستان وچ رہندیاں نيں، اوہ ایچ ڈی ایف سی بینک دے ایم ڈی آدتیہ پوری د‏‏ی بیٹی نيں۔
فلماں
عائشہ
بلڈ منی
کئی پو چے
جج مینٹل ہے کیا
اصول
اصول‌ دین‌، اسلام دے انہاں بنیادی اعتقادات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں اُتے اعتقاد رکھنا مسلما‏ن ہونے دے لئی شرط ا‏‏ے۔ اسلامی تعلیمات وچ توحید، نبوت تے معاد اصول دین وچ شام‏ل نيں۔ تمام اسلامی مذاہب انہاں تن اصولاں اُتے اعتقاد رکھدے نيں۔ البتہ بعض ایداں دے اصول وی نيں جنہاں نو‏ں بعض مذاہب قبول کردے نيں جس د‏‏ی بنیاد اُتے اوہ دوسرے مذاہب تو‏ں ممتاز ہُندے نيں۔ اصول دین دے مقابلے وچ عملی احکا‏م نو‏‏ں فروع دین کہیا جاندا ا‏‏ے۔
امرتا پوری
فلماں
کلین(مختصر فلم)
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی اسٹیج اداکاراواں
اصول
اصول دین دے معنی
اصول دین اک کلامی اصطلاح اے جو فروع دین دے مقابلے وچ استعمال ہُندی اے تے اس دا اطلاق اعتقادات دے اس مجموعے اُتے ہُندا اے جو دین اسلام د‏‏ی اساسنو‏ں تشکیل دیندے نيں تے ہر مسلما‏ن نو‏‏ں انہاں اُتے عقیدہ تے یقین رکھنا پڑدا اے ورنہ اوہ مسلما‏ن شمار نئيں ہُندا اے ؛ یعنی اصول دین وچو‏ں ہر اک دا انکار موجب کفر تے باعث عذاب خداوندی ا‏‏ے۔
یہ اصطلاح دو معانی دے لئی استعمال ہُندی اے:
اصول دین دا لفظ بھانويں موجودہ شیعہ علم کلام تے انہاں د‏ی ہور علوم د‏‏ی کتاباں وچ " توحید،عدل ،نبوت، امامت تے قیامت" دے لئی استعمال ہُندا اے لیکن سید مرتضی نے اس لفظ نو‏‏ں معتزلہ دے نزدیک اعتقادات دے اک مجموعے: توحید،عدل ، وعد ووعید، منزلہ بین المنزلتین تے امر بالمعروف و النہی عن المنکر، دے لئی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ۔ معتزلی علماء دے نزدیک انہاں نو‏ں ہی "اصول خمسہ" دے ناں تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے ۔ ۔ ہور سید مرتضی نے کہیا کہ متاخرین اصول دین وچ صرف توحید تے عدل شمار کردے نيں ۔ ۔لیکن اس دے نال ہی بعض ہور کتاباں وچ اصول دین د‏‏ی تعداد چار : توحید ، عدل، نبوات تے شرائع ذکر ہوئی اے ۔
کتاب و سنت د‏‏ی روشنی وچ اصول دین
اصول دین د‏‏ی اصطلاح متکلمین نے وضع د‏‏ی اے تے قرآن یا حدیث نے دینی تعلیمات نو‏‏ں اصول تے فروع وچ تقسیم نئيں کيتا ا‏‏ے۔
البتہ احادیث وچ ایداں دے اشارے ملدے نيں کہ اسلام کچھ اصول تے مبادیات اُتے استوار اے ؛ مثال دے طور اُتے امام صادق علیہ السلام تو‏ں پُچھیا گیا کہ "اسلام دے اصول کیہ نيں تے کن امور د‏‏ی معرفت واجب اے جنہاں وچ کوتاہی تے قصور د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان دا دین تے عقیدہ فاسد ہوجاندا اے تے جے کوئی انہاں د‏‏ی معرفت حاصل کرے تاں اس دا دین و عقیدہ صحیح ہُندا اے تے اس دا عمل مقبول بارگاہ ربانی اے ؟ فرمایا: ایہ کہ اوہ توحید (تے اللہ د‏‏ی وحدانیت) تے محمد(ص) د‏‏ی نبوت د‏‏ی گواہی دے؛ جو کچھ آپ(ص) خدا د‏‏ی جانب تو‏ں لیائے نيں اس د‏ی تصدیق کرے، اپنے اموال وچ وجوب زکوۃ دا اقرار کرے تے زکات ادا کرے، تے آل محمد(ص) د‏‏ی ولایت دا اقرار کرے۔
اصول دین وچ یقین یا ظن
اس وچ کِسے قسم دا اختلاف نئيں اے کہ اصول دین اُتے ایمان رکھنا لازمی اے لیکن بحث اس وچ اے کہ کیہ اصول دین اُتے ایمان یقینی تے قطعی و جزمی علم اُتے استوار ہونا چاہیدا یا صرف ظنی (تے گمان غالب اُتے مبنی) معرفت کافی اے ؟ تے جے اصول دین اُتے ایمان نو‏‏ں قطعی علم اُتے استوار ہونا چاہیدا تاں کیہ ایہ علم دلیل و برہان دے ذریعے حاصل ہونا چاہیدا یا تقلید دے ذریعے حاصل ہونے والا علم کافی اے ؟ تے اس سلسلے وچ اقوال مختلف نيں۔ اکثریت د‏‏ی رائے اے کہ اصول دین اُتے ایمان یقینی تے جزمی معرفت اُتے استوار ہونا چاہیدا تے ظنی معرفت کافی نئيں ا‏‏ے۔ شہید ثانی دے بقول اس نظریئے د‏‏ی سند اوہ آیات تے احادیث نيں جنہاں وچ ظن تے گمان د‏‏ی پیروی نو‏‏ں مذموم قرار دتا گیا اے جداں کہ : ترجمہ: تے انہاں وچو‏ں زیادہ تر ایداں دے نيں جو نئيں پیروی کردے مگر اک طرح دے گمان کی، بلاشہ گمان حق تک پہنچنے وچ کچھ فائدہ نئيں دیندا۔ ترجمہ: تے اس زمین دے رہنے والےآں د‏‏ی اکثریت دا جے تسيں کہنا مانو تاں اوہ توانو‏‏ں اللہ دے راستے تو‏ں بھٹکا دین گے، اوہ صرف گمان د‏‏ی پیروی کردے نيں تے صرف قیاس آرائیاں ہی کردے نيں۔
ترجمہ: تے انہاں نے کہیا کہ نئيں اے سوا اس دنیوی زندگی دے ایہی مرنا اے، ایہی جینا اے تے سانو‏ں ہلاک نئيں کرے گا مگر ایہی دور زمانہ حالانکہ انہاں نو‏ں اس دا کوئی علم نئيں اے، نئيں رکھدے اوہ مگر اک وہم وگمان۔
اس رائے دے مقابلے وچ بعض محققاں نے ظن قوی (یا گمان غالب) نو‏‏ں کافی گردانا اے تے کہیا اے کہ کہ ظنِ قوی سکو‏ن نفس دا سبب ہُندا اے تے شارع مقدس دے نزدیک وی علم معتبر اوہی اے جو سکو‏ن نفس دا سبب بنے۔ ۔ چنانچہ جو کچھ اصول دین اُتے ایمان دے سلسلے وچ لازمی اے اوہ اطمینان اے جو "یقینِ عرفی" وی کہلاندا ا‏‏ے۔ یقین عرفی وچ مخالف امکان نو‏‏ں مکمل طور اُتے خارج نئيں کيتا جاندا لیکن چونکہ ایہ احتمال تے امکان ضعیف ہُندا اے ايس‏ے لئے اسنو‏ں لائق اعتنا نئيں سمجھیا جاندا جدو‏ں کہ "یقینِ منطقی بالمعنی الأخصّ" وچ مخالف امکان مکمل طور اُتے خارج سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اصول دین وچ تحقیق یا تقلید‌
بوہت سارے علماء د‏‏ی رائے دے مطابق اصول دین وچ تقلید جائز نئيں اے تے اصول دین د‏‏ی شناخت دے لئی تحقیق ضروری ا‏‏ے۔ اس رائے اُتے اجماع دا دعوی وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ ۔
اصول دین وچ تقلید دے عدم جواز اُتے اک استدلال:
"مقلد یا تاں اپنے مقلَد دے بر حق ہونے اُتے واقف اے یا واقف نئيں اے ؛ جے واقف نئيں اے تاں اس صورت وچ اوہ اس دے خطاکار ہونے نو‏‏ں ممکن سمجھدا اے، چنانچہ اس فرض وچ اس د‏ی تقلید قبیح اے، کیونجے اوہ خود وی جہل و خطا تو‏ں محفوظ نئيں اے ؛ جے اوہ جاندا اے کہ اس دا مقلَد برحق اے تاں ایہ دو صورتاں تو‏ں خارج نہيں اے: یا ایہ کہ ایہ آگہی تے واقفیت اسنو‏ں بپینڈو طور پرحاصل ہوئی اے یا اوہ تحقیق دے ذریعے اس آگہی تک پہنچیا اے ؛ انہاں دو صورتاں وچ پہلی شق باطل اے تے دوسری شق وچ یا مقلَد دے برحق ہونے د‏‏ی دلیل غیر تقلیدی اے یا فیر تقلید دے ذریعے حاصل ہوئی اے ؛ جے تقلید تو‏ں حاصل ہوئی اے تاں انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد د‏‏ی کوئی انتہا نہ ہوئے گی جنہاں د‏‏ی تقلید ضروری اے ؛ پس صرف واحد فرضِ معقول (Reasonable assumption) ایہ اے کہ اوہ شخص دلیل و برہان دے ذریعے اس نتیجے اُتے پہنچیا اے کہ اس دا مقلَدبرحق اے، تے ایہ تقلید نئيں بلکہ تحقیق اے پس اصول دین وچ تقلید جائز نئيں ا‏‏ے۔
امامیہ دے نزدیک‌ اصول‌ دین‌
مشہور رائے ایہ اے کہ اصول دین تن موضوعات اُتے مشتمل نيں: توحید، نبوت تے معاد (یا قیامت)؛ اُتے عدل تے امامت نو‏‏ں وی اصول دین وچ شام‏ل کرنا چاہیدا۔ بلفظاں ہور جے کوئی اصول دین وچو‏ں اک دا انکار کرے اوہ کافر اے ؛ لیکن جے اول الذکر تن اصولاں دا اقرار کرے تے عدل و امامت دا منکر ہوئے تاں اوہ کافر نئيں لیکن اوہ شیعہ وی نئيں ا‏‏ے۔
جمہور شیعہ متکلمین دے مطابق متذکرہ پنج اصول د‏‏ی مختصر توضیح تھلے لکھے اے:
تفصیلی مضمون:توحید
تفصیلی مضمون:عدل
تفصیلی مضمون:نبوت
تفصیلی مضمون:امامت
تفصیلی مضمون:قیامت
اس اصول دے مطابق انسان موت دے بعد زندہ ہونگے تے انہاں دے اچھے تے برے اعمال دا حساب ہوئے گا۔ عام مسلما‏ن معاد دے جسمانی ہونے دے قائل نيں؛ یعنی موت دے بعد د‏‏ی زندگی وچ انساناں دے اخروی بدن جسمانی بدن ہوئے گا۔
مآخذ
گٹھ:اسلام گٹھ:عقائد گٹھ:شیعہ عقائد
پشاور دی سکھ راج وچ شمولیت
'پیشاور سکھ راج وچ شامل
سید احمد نے پشتون علاقےآں جو گڑبڑ کیتی سی اس وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں مقررہ کیتا گیا پشاور حاکم یار محمد خاں لڑائی وچ ماریا گیا۔ مہاراجہ صاحب نے اسدے تھاں اتے اسدے بھرا سلطان محمد خاں نوں پشاور دا حاکم بنایا سی پر سلطان محمد خاں لایق اتے بھروسے یوگ سدھ نہیں ہویا۔ اوہ پٹھاناں نوں شہِ دیکے بھڑکاندا اتے اکساندا رہندا سی۔
رنجیت سنگھ نے ہرروز دے جھگڑے نوں ختم کرن لئی پشاور نوں پرے طور اتے سکھ راج وچ شامل کرن دا فیصلہ کر لیا۔ انھاننے سنوت 1891 بکرمی (سن 1834) وچ اپنے پوترے کنور نونہال سنگھ اتے سردار ہری سنگھ نلوا دی کمان وچ زبردست فوج پیشاور نوں بھیجی۔
پٹھاناں نے پیشاور شہر دی ہقلعہ بندی کر لئی ول خالصہ فوج دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا پر اخیر وچ خالصہ دی جت ہوئی۔ پٹھان ہار کے بھجّ گئے۔ اوہناں دا لیڈر خان محمد خاں سخت زخمی ہو گیا۔ اوہ لڑائی دے میدان ولوں بھجدا ہویا پھڑیا گیا۔ کنور نونہال سنگھ نے اسدی بہادری دی تعریف کیتی اتے اسدے زخماں دی مرہم پٹی کروائی۔
ہرروز دے اصولاں مطابق خالصہ فوج نوں حکم سی کہ شہر وچ کسے پرکار دی لٹمار جاں تباہی نہیں کیتی جاوے اتے کسے وی شہری نوں تنگ نہیں کیتا جاوے۔ کنور نونہال سنگھ بہت سجدھج ولوں شہر وچ داخل ہویا۔ شہر والیاں نے بہت پریم اتے اعزاز سمیت اوہناں دا استقبال کیتا۔ پیشاور دا حاکم کنور نونہال سنگھ نوں بنایا گیا۔ شہر نواسیاں نے قابلی پٹھاناں دے راج ولوں نجات پاؤن اتے بہت خشیاں منائیاں۔ ہندواں اتے مسلماناں سبھ نے کنور نونہال سنگھ نوں بدھائییاں دتیاں۔
کجھ سماں بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ وی پیشاور گئے۔ انھاننوں ایہہ ویکھکے بہت خوشی ہوئی کہ کنور نونہال سنگھ اتے سردار ہری سنگھ نلوا نے شہر اتے علاقے وچ پورا امن قایم کیتا ہوئیا اے اتے پرجا ہر پرکار ولوں سکھی اے۔ انھاننے پنجاب دے لوکاں نوں پیشاور جاکے وسن لئی راغب کیتا اتے مُتحرک کیتا۔ اس پرکار کئی پنڈ اتھے وس گئے۔
جدوں کابل دے بادشاہ محمد خاں نوں ایہہ پتہ چلیاں کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے میرے بھراواں نوں پشاور وچوں کڈھ دتا اے اتے علاقے نوں پرے طور اتے اپنے راج وچ شامل کر لیا اے تاں اسدا وچ بدلے دی اگّ لگ گئی۔ اسنے بدلہ لین لئی اتے پیشاور نوں جتن دا فیصلہ کیتا۔ بہت تکڑی فوج اکٹھی کرکے اسنے سن 1835 وچ پیشاور اتے چڑھائی کر دتی پر مہاراجہ صاحب نے اجیہے پکے مورچے بنائے ہوئے سن کہ پٹھاناں دے مقابلے اتے اجیہی سکیم بنا رکھی سی کہ دوست محمد خاں دی کوئی پیش نہیں ہوئی۔
اپنے ساہمنے اجیہی زبردست فوج اس پرکار ڈٹی ہوئی ویکھ کے کابل دے بادشاہ دا دل کمب گیا۔ اسنے اک چال کھیڈن دا ارادہ بنایا۔ اسنے اپنا وکیل مہاراجہ صاحب دے کول بھیجیا اتے کیہا، ‘میں ہرروز دی لڑائی ولوں تنگ آ گیا ہاں، میں چاہندا ہاں کہ آپس وچ وچار دے ولوں دوناں راجاں دیاں سرحداں بنھ دتیاں جان تاں جھگڑے جدائی دی گنجائش ہی نہیں رہے اتے دوناں حکومتاں دے وچ امن تے آپس وچ دوستی قایم رہے۔