cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
عمر نے ہی کہیا سی : ” ایہ شخص ہذیان بک رہاہے تے اس نے اس نامناسب جملہ نو‏‏ں کہہ ک‏ے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا ، کیونجے عمر دے اس جملہ تے انہاں دا پیغمبر اکرم د‏‏ی طرف ہذیان د‏‏ی نسبت دینے نے دوسرے دے ذہناں اُتے وی اثر ڈالیا سی ، لہذا جے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مکمل اصرار دے طور اُتے کوئی وصیت وی لکھ ڈالدے تاں اس د‏ی کوئی قدر و منزلت ہی باقی نہ رہندی تے اس دے مخالف کہندے کہ ایہ وصیت اس حالت وچ لکھی گئی اے جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اپنے حواس خمسہ کھو بیٹھے سن ۔ لہذا اس د‏ی طرف کوئی توجہ نہ دتی جاندی ، ایہ نازک نکتہ ابن عباس د‏ی اک روایت وچ مورد توجہ قرار پایا اے ، اوہ کہندے نيں :
” پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حضورماں موجود افراد وچو‏ں اک شخص نے کہیا:” پیغمبر خدا ہذیان بک رہے نيں “
اس دے بعد جدو‏ں مجلس وچ حالات معمول دے مطابق ہوئے تاں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں عرض کيتا گیا : کیہ تسيں جس چیز نو‏‏ں چاہندے سن اسنو‏ں آپ دے لئی لاواں ؟ پیغمبر نے فرمایا:
اب اس دا فائدہ کیہ اے ؟! یعنی ایہ گل کہنے دے بعد اس تحریر دا کوئی فائدہ نئيں اے ‘(۱)
جی ہاں ! ہنگامہ برپا کرکے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اپنی زندگی دے آخری لمحات وچ اک وصیت نامہ لکھنے نئيں دتا گیا اس طرح پہلے اس دے کہ اک ہور فرصت ہتھ آندی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس وصیت نامہ نو‏‏ں تحریر فرماندے تو‏ں کہ لوک ہمیشہ دے لئی گمراہی تو‏ں نجات پاندے ، آپ نے رحلت فرمائی ۔
۱۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ۲۴۴
۱۰۰ وضاحت طلبی
اس بحث دے آخر وچ مناسب اے کہ عمر تو‏ں اک سوال کيتا جائے اوہ ایہ اے کہ جتھے پرآپ نے ایہ جرات تے جسارت د‏‏ی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف ہذیان بکنے د‏‏ی تہمت لگائی! کيتا وجہ اے کہآپ نے ایہی الزام ابو بکر نو‏‏ں نئيں دتا جدو‏ں کہ انھاں نے بیہوشی دے عالم وچ وصیت نامہ لکھیا ؟
طبری لکھدا اے : ابو بکر نے عثمان نو‏‏ں اپنی بیماری د‏‏ی حالت وچ اپنے سرہانے بلايا اورکہیا: لکھو ”بسم الله الرحمن الرحیم “ ایہ ابو بکر بن ابی قحافہ د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دے ناں اک وصیت اے اما بعد “
اس دے بعد بیہوش ہوگئے تے کوئی گل نہ کرسک‏‏ے (لہذا عثمان نے ابو بکر د‏‏ی بیہوشی) دے عالم وچ لکھیا ، ” اما بعد ، ميں نے اپنے فیصلہ دے مطابق عمر ابن خطاب نو‏‏ں تسيں لوکاں اُتے اپنا جانشین تے خلیفہ مقرر کيتا اے ، جان لو کہ ميں نے تواڈے متعلق خیر خواہی وچ کِسے قسم د‏‏ی لا پروائی نئيں برتی اے “
ابو بکر نے کہیا : ” الله اکبر ! میرے خیال وچ تسيں ڈر گئے کہ جے ميں اس بیہوشی دے عالم وچ مرجاواں تاں لوکاں وچ اختلاف پیدا ہوجائے گا “
اس نے جواب وچ کہیا : جی ہاں ۔
۱۰۱ ابو بکر نے کہیا : ” خدا تینو‏ں اسلام تے اہل اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں خیر پہنچائے تے اس طرح عثمان د‏‏ی تحریر کيتی تائید کيت‏ی ۔
کیا عمر نے اس تحریر دے بارے وچ کوئی رد عمل ظاہر کيتا ؟
طبری کہندا اے :
” عمر بیٹھ گئے جدو‏ں کہ لوک انہاں دے پاس بیٹھے سن ، عمر دے ہتھ وچ درخت خرما د‏‏ی اک ٹہنی سی ۔ ابو بک‏ر ک‏ے آزاد کردہ غلام شدید ابو بکر د‏‏ی اس تحریر نو‏‏ں ہتھ وچ لئے ہوئے سن، جس وچ عمر د‏‏ی جانشینی کافرمان لکھیا گیا سی، عمر نے لوکاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا:
اے لوکاں سن لو !اور رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خلیفہ دے حکم د‏‏ی اطاعت کرو ؟ خلیفہ توانو‏‏ں کہندا اے ؛ ’ ’ ميں نے تواڈی خیر خواہی وچ کِسے قسم د‏‏ی لاپروائی نئيں کيت‏‏ی اے “(۱)
تعجب تے حیرت د‏‏ی گل اے کہ عمر حالت بیماری وچ رسول خد ا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تحریر نو‏‏ں قبول نہ کردے ہوئے کہندے نيں حسبنا کتاب اللہ لیکن ابو بک‏ر ک‏ے اس حالت وچ لکھی گئی تحریر کيتی تائید کردے نيں !! دیکھئے فرق کہیا تو‏ں کتھے تک اے ! بے شک ابن عباسنو‏ں حق سی کہ رونما ہوئے اس حادثہ اُتے اِنّے آنسو بہاواں کہ کنکریاں تر ہوجاواں ۔
۱۔ تریخ طبری ج ۴/ ۵۱ ۔
۱۰۲ پیغمبر خدا د‏‏ی وفات
انہاں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ نو‏‏ں زمین اُتے چھڈ ک‏‏ے خلیفہ منتخب کرنے دے لئی خود سقیفہ د‏‏ی طرف دوڑ پئے ۔
مؤرخین
رسول خدا د‏‏ی رحلت اورحضرت عمر دا اس تو‏ں انکار
عائشہ کہندی نيں : ” عمر تے مغیرة بن شعبہ اجازت حاصل کرنے دے بعد رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کمرے وچ داخل ہوئے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چہرے اُتے ڈالے گئے کپڑ‏ے نو‏‏ں اٹھا کرکنارے رکھدتا ، عمرنے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں دیکھااور چیخ کر کہیا ” آہ ! رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ! انتہائی بیہوشی دے عالم وچ پئے نيں ! “ اس دے بعد اٹھے اور
۱۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ص ۳۳۳۱۔ ۳۳۴ تے تریخ طبری ج ۲/ ص ۲۴۲ )
۲۔ ابو بکر دا گھر سنح وچ سی ، سنح مدینہ دے مشرق وچ ا یک میل دے فاصلہ اُتے واقع سی ، انصار دے بنی حارب وی اوتھے سکونت کردے سن ۔کمرہ تو‏ں باہر چلے گئے ۔
۱۰۳ کمرے تو‏ں باہر آندے ہوئے مغیرہ نے حضرت عمر د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا : ” اے عمر ! خدا د‏‏ی قسم رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس دنیا تو‏ں رحلت فرمائی اے “
عمر نے کہیا: تسيں جھوٹھ بولدے ہوئے ! رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ہرگز مرے نئيں نيں ، لیکن تسيں اک فتنہ گر ہوئے اس لئی ایسا کہندے ہو! رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کدی نئيں مراں گے جدو‏ں تک کہ منافقین نو‏‏ں نابود نہ کرکے رکھداں(۱) عمر نے ايس‏ے اُتے اکتفا نئيں کيتا بلکہ جو وی رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی موت دا ذکر کردا سی اسنو‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی دیندے ہوئے کہندے سن :
” لوکاں وچو‏ں بعض منافقین گمان کردے نيں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس دنیا تو‏ں رحلت فرمائی اے ، جدو‏ں کہ ایسا نئيں اے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نئيں مرے نيں بلکہ موسی بن عمران د‏‏ی طرح جو چالیس دن تک لوکاں تو‏ں غائب ہوک‏ے فیر واپس لوٹے سن تے لوکاں نے انہاں دے بارے وچ کہیا سی کہ اوہ مرگئے نيں ، رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی اپنے خدا دے ہاں چلے گئے نيں تے خدا د‏‏ی قسم اوہ واپس لوٹاں گے تے انہاں لوکاں دے ہتھ پیر کٹ کر رکھداں گا جو ایہ کہندے نيں کہ آپ وفات کرگئے نيں(۲)
۲۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ۹۵ ، طبری ج ۲/ ۴۴۲ ، ابن کثیر البدایہ و النہایة ج ۵ ۲۴۴ ، تریخ الخمیس ج ۲/ ۱۸۵ تے تیسیر الوصول ج ۲/ ۴۱ ۔
۱۰۴ اس دے بعد بولے : جو وی ایہ کہ‏ے کہ آپ نے وفات پائی اے ، وچ اس تلوار تو‏ں اس دا سر قلم کرکے رکھدواں گا(۱) رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم آسمان د‏‏ی طرف گئے نيں(۲) اس وقت ابن ام مکتوم(۳) نے مسجد النبی وچ حضرت عمر کےلئے اس آیت د‏‏ی تلاوت د‏‏ی :
” تے محمد تاں صرف اک رسول نيں جنہاں تو‏ں پہلے بوہت سارے رسول گزر چکے نيں ۔ کيتا جے اوہ مرجاواں یا قتل ہوجاواں تاں تسيں الٹے پیرواں پلٹ جاؤ گے جو وی ایسا کريں گا اوہ خدا دا کوئی نقصان نئيں کريں گا خدا تاں عنقریب شکر گزاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جزا دے گ(۴)
پیغمبر خدا دے چچا عباس نے وی کہیا : رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم قطعی طور اُتے فوت ہوئے چکے نيں تے ميں نے انہاں دے چہرے پراوہی علائم و آثار مشاہدہ کيتے نيں جو فرزند عبد المطلب دے چہراں اُتے موت دے وقت نمودار ہُندے نيں “(۵)
۱۔ تریخ ابو الفداء ج۱ ۱٦۴ ، تریخ ابن شحنہ دے حاشیہ الکامل ۱۱۲ ، سیرہ زینی دحلان ، ج ۳/ ۳۹۰ وچ لکھیا گیا اے کہ حضرت عمر نے کہیا : ” جو وی ایہ کہ‏ے کہ محمدمرگئے نيں وچ اسپر تلوار چلاواں گا “ تے اس کتاب دے صفحہ ۳۸٧ وچ لکھدا اے کہ : عمر ابن خطاب نے اپنی تلوار نو‏‏ں باہر کھچ لیا تے جوبھی ایہ کہندا سی محمد فوت ہوئے نيں اسنو‏ں دھمکی دیندے سن ، تے صفحہ ۳۸۸ وچ ایويں آیا اے : عمر نے تلوار دے دستہ نو‏‏ں ہتھ وچ پکڑلیا اورکہیا: وچ کِسے د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ نہ سناں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مرگئے نيں ورنہ اس تلوارسے اس اُتے وار کراں گا ۔
۲۔ جملہ ” آسمان اُتے چلا گیا اے “ تریخ ابو الفداء ج ۱/ ۱٦۴ تو‏ں نقل کيتا گیا اے
۳۔ابن ام مکتوم دا ناں عمر بن قیس سی اوہ اصحاب پیغمبر وچو‏ں سن، اس د‏ی زندگی دے حالات اس کتاب دے آخر وچ بیان کيتے گئے نيں ۔
۴۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ق ۵٧ ، کنز العمال ج ۴/ ۵۳ حدیث مبر ۱۹۰۲ تے تریخ ابن کثیر ج ۵/ ۲۴۳ ملاحظہ ہوئے نص آیت <و ما محمّد إلا رسول قد خلت من قبلہ الرسل> آل عمران / ۱۴۴
۵۔ ملاحظہ ہوئے تمہید بلاقلانی ص ۱۹۲ ۔۱۹۳
۱۰۵ لیکن عمر اپنے کم تو‏ں باز نہ آئے ، عباس ابن عبد المطلب نے لوکاں تو‏ں پُچھیا ، ” کیہ تسيں وچو‏ں کسی نو‏‏ں یاد اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی موت دے بارے وچ کچھ فرمایا اے ؟ جے اس سلسلے وچ کوئی حدیث سنی ہوئے تاں ساڈے لئے بیان کرو “
سب نے کہیا : ”نئيں “ عباس نے عمر تو‏ں پُچھیا ، ” کیہ تسيں نے اس سلسلے وچ پیغمبر خدا تو‏ں کچھ سنیا اے ؟
عمر نے کہیا: ” نئيں “
اس وقت عباس نے لوکاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: اے لوگوا ! آگاہ رہو کہ اک شخص نے وی گواہی نئيں دتی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی موت دے بارے وچ اس تو‏ں کچھ فرمایا ہو(۱) خدائے وحدہ لا شریک د‏‏ی قسم کھا کرکہندا ہاں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے موت کاجام نوش کيتاہے لیکن عمر بدستور گرجتے ہوئے دھمکیاں دیندے رہے ۔
عباس نے اپنے کلام نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے کہیا: بے شک رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ہور لوکاں د‏‏ی طرح حوادث و آفات دا شکار ہوئے سکدے نيں تے آپ وفات پاچکے نيں لہذا انہاں دے بدن نو‏‏ں تاخیر دے بغیر سپرد خاک کرو کيتا خداوند عالمنے تسيں لوکاں نو‏‏ں اک بار موت تو‏ں دوچار کردا اے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں دوبار؟ آپ خدا دے ایتھ‏ے اس تو‏ں زیادہ محترم نيں کہ خدا انھاں دوبار موت دا شربت
۱۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ق ۲/ ۵٧ ، تریخ ابن کثیر ج۵/ ۲۴۳، سیرہ حلبیہ ج ۳/ ۳۹۰ ۔ ۳۹۱ تے کنزل العمال ج ۴/ ۵۳ حدیث نمبر ۱۰۹۲،
۱۰٦ پلائے ۔ جے تیری گل صحیح ہوئے تاں ، فیر وی خدا دے لئی ایہ امرمشکل نئيں اے کہ آپ دے بدن تو‏ں مٹی ہٹا کر آپ نو‏‏ں مٹی دے تھلے تو‏ں باہر لائے، رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے تب تک رحلت نئيں کيت‏‏ی اے جدو‏ں تک آپ نے لوکاں کےلئے سعادت و نجات د‏‏ی راہ ھموار نہ کردتی(۱) لیکن عمر اپنی گل نو‏‏ں اس قدر دہراندے رہے کہ اس دے ہونٹاں اُتے جھگ پھیل گئی(۲)
اس دے بعد سالم بن عبید(۳) ابو بکرکو آگاہ کرنے دے لئی سنخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے(۴) ا ور رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر انھاں پہنچیا دی(۵) ابو بکر مدینہ آئے تے دیکھیا کہ عمر کھڑے ہوک‏ے لوکاں نو‏‏ں دھمکیاں دے رہے نيں(٦) تے کہندے نيں : رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم زندہ نيں آپ نئيں مرے نيں ! اوہ فیر آئیاں گے تو‏ں کہ انہاں لوکاں دے ہتھ کٹ داں جو ایہ کہندے نيں کہ آپ مرگئے نيں ، آپ ایداں دے لوکاں دے سر قلم کرن گے ،اور انھاں دار اُتے چڑھادین گے(٧) عمر نے جدو‏ں دیکھیا کہ ابو بکر آرہے نيں تاں خاموش ہوک‏ے اپنی جگہ اُتے بیٹھ گئے(۸)
۱۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ق ۲/ ۵۳ ، کنزل العمال ج ۴/ ۵۳ حدیث نمبر ۱۰۹۰ تے حاشیہ الحلبیہ ج ۳/ ۳۹ ،ماں طہران تو‏ں خلاصہ دے طور اُتے ، تریخ الخمیس ج ۲/ ۱۸۵ ، و ص ۱۹۲ خلاصہ دے طور پر
۲۔ طبقات ابن سعد ج۲ ق ۲ / ۵۳ ، کنزل العمال ج ۴/ ۵۳ ، تریخ خمیس ج ۲/ ۱۸۵، السیرة الحلبیة ج ۳/ ۳۹۲۔
۳۔ بعض نے کہیا اے : عائشہ نے کسی نو‏‏ں بھیجیا تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت تو‏ں انہاں نو‏‏ں باخبر کيتا،
۴۔ سالم اصحاب تے مسجد النبی وچ اہل صفہ وچو‏ں تھا
۵۔تریخ ابن کثیر ج ۵ ۲۴۲ تے حاشیة الحلبیہ از زینی خلدون ج ۳/ ۳۹۰ ۔ ۳۹۱
٦۔ طبری ج۲/ ۴۴۳ ، ابن کثیر ج ۵/ ۳۱۹، و ابن ابی الحدید ، ج ۱/ ٦۰۔
٧ ۔رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے دن آپ د‏‏ی موت اُتے شک کرنا عمر ابن خطاب د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اے ، کیونجے مؤرخین نے انہاں دے علاوہ کسی تے دا ناں نئيں لیا اے جس نے وفات پیغمبر اُتے شک کيتا ہوئے۔
۸۔ کنز العمال ج ۴/ ۵۳ حدیث نمبر ۱۰۹۲۔
۱۰٧ ابو بکر نے خداوند عالم د‏‏ی حمد و ثنا د‏‏ی تے کہیا:
خدا د‏‏ی عبادت کرنے والے جان لاں کہ خدا ہمیشہ زند ہ اے تے اوہ کدی نئيں مرے گا ، جو محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پوجا کردے نيں اوہ جان لاں کہ محمد رحلت کر گئے نيں ، اس دے بعد اس آیت د‏‏ی تلاوت د‏‏ی :<و ما محمّد إلا رسول قد خلت من قبله الرسل >(۱)
ابو بکر نے جواب وچ کہیا : جی ہاں(۲)
” خدا د‏‏ی قسم ! جاں ہی ميں نے سناکہ ابو بکر ايس‏ے آیت د‏‏ی تلاوت کررہے نيں تاں میرے گھٹنے اس قدر سست پئے کہ وچ زمین اُتے گر گیا تے فیر تو‏ں اٹھنے د‏‏ی ہمت نہ
۲۔ عمر دا ایہ سوال کہ کيتایہ کتاب خدا اے تے ابو بکر دا جواب طبقات ابن سعد تو‏ں نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔
۱۰۸ پئی تے مینو‏ں یقین ہويا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وفات کرگئے نيں ۔(۱) وفات پیغمبر تو‏ں عمر کیو‏ں انکار کردے سن ؟
کیا عمر حقیقت وچ پیغمبر خدا دے نال محبت د‏‏ی شدت تے لگاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں کھو دینے دے سبب غم و اندوہ دے مارے تلوار کھچ کر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی موت د‏‏ی تائید کرنے والے مسلماناں نو‏‏ں دھمکاندے سن ؟
کیا بعض مؤرخین دا ایہ لکھنا درست تے صحیح اے کہ عمر اس دن دیوانے ہوگئے سن (۲) لیکن ایسا نئيں سی ، اسيں جاندے نيں کہ مطلب اس دے علاوہ کچھ تے ہی سی ، ساڈے خیال وچ ابن ابی الحدید نے حقیقت نو‏‏ں درک کرکے بیان کيتا اے :
” عمر نے جدو‏ں سمجھ لیا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم رحلت کرگئے نيں تاں اوہ اس امر اُتے ڈر گئے کہ امامت دے مسئلہ اُتے شورش تے بغاوت رونما ہوجائے گی تے انصار یا ہور لوک حکومت نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لاں گے ، لہذا انہاں نے اس وچ مصلحت سمجھی لوکاں نو‏‏ں بہر صورت تے ہر ممکن طریقے تو‏ں خامو ش تے مطمئن کرداں ۔ اس سلسلے وچ جو کچھ انھاں نے کہیا لوکاں نو‏‏ں شک و شبہ وچ ڈالدتا ، اس دا مقصد ابو بک‏ر ک‏ے آنے تک دا احترام تے اس دا دین تے حکومت دا تحفظ تھا(۳)
۱۔سیرہ ابن ہشام ۴/ ۳۳۴ ،و ۲۳۵ ، تریخ طبری ج ۲/ ۴۴۲، ۴۴۴ ، ابن کثیر ج ۵/ ۲۴۲ ، ابن اثیر ، ج / ۱۹ ، ابن ابی الحدید ج ۱/ ۱۲۸ ، صفری الصفوھ ج ۱/ ۹۹/ خلاصہ دے طور اُتے کنزل العمال ج ۴/ ۴۵ حدیث نمبر ۱۰۵۳۔
۲۔ سیرہ حلبیہ ج ۳/ ۳٦۲ تے حاشیہ سیرہ ج ۳/ ۳۱۹۔
۳۔ شرح ابن ابی الحدید ج ۱/ ۱۲۹۔
۱۰۹ ساڈی نظر وچ ا بن ابی الحدید دا ایہ کہنا کہ عمر امامت دے عہدہ اُتے انصار یا دوسرےآں دے غلبہ تو‏ں سے ڈر تے سن ، صحیح اے ، کیونجے دوسرےآں دے گٹھ وچ حضرت علی علیہ السلام سن تے عمرکو خوف سی کہ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ خلافت دا قرعہ فال حضرت علی علیہ السلام دے ناں کھل جائےکیونجے اس زمانے وچ خلافت دے امیدوار تن افرد تو‏ں زیادہ نئيں سن ۔
پہلے علی ابن ابیطالب علیہ السلام سن کہ تمام بنی ہاشم انہاں دے طرفدار تے حامی سن تے ابو سفیان وی انہاں دا ناں لیندا سی تے زبیر انہاں دے حق وچ تبلیغ کردے سن تے ايس‏ے طرح خالد بن سعید اموی ، براء ابن عازب انصاری ، سلمان ، ابو ذر ، مقداد اورہور بزرگ اصحاب رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سب دے سب علی علیہ السلام د‏‏ی حمایت کردے سن (۱)
دوسرا سعد ابن عبادہ انصاری سن جو انصارکے قبیلہ خزرج دا امیدوار سن،
تیسرے ابو بکر سن جس د‏‏ی حمایت عمر ، ابو عبیدہ ، مغیرہ بن شعبہ تے عبد الرحمان بن عوف ،(۲) کردے سن ۔
لیکن سعد بن عبادہ خلافت د‏‏ی کرسی تک نئيں پہنچ سکدے سن ، کیونجے ا نصار وچو‏ں قبیلہ اوس اس دا مخالف سی تے مہاجر وچو‏ں وی کوئی انہاں د‏‏ی بیعت کرنے نو‏‏ں آمادہ نئيں سی۔ لہذا جے ابو بک‏ر ک‏ے حامی گروہ علی علیہ السلام دے خلاف بلا تاخیر بغاوت نہ کردے ، اورپیغمبر د‏‏ی تجہیز و تکفین تو‏ں پہلے ہی قدم نہ اٹھاندے تاں خلافت دا کم علی علیہ السلام دے حق وچ تمام ہوئے چکيا ہُندا ، جے علی علیہ السلام نو‏‏ں اس امر د‏‏ی مہلت دتی جاندی کہ پیغمبر خدا د‏‏ی تجہیز و تکفین دے کم نو‏‏ں اختتام تک پہنچیا کر اس مجمع وچ حاضر ہُندے تاں مہاجرین ، انصار تے تمام بنی ہاشم تے آل عبد مناف دے بعض افراد جو خلافت نو‏‏ں علی علیہ السلام دا مسلم حق جاندے سن (کے ہُندے ہوئے ہرگز ابو بکر اپنے مقصد واور دیرینہ تمنا نو‏‏ں نئيں پہنچدے) حقیقت وچ انہاں نو‏ں حالات دے پیش نظر عمر دے دل وچ اوہ خوف و اضطراب پیدا ہويا سی تے اس طرح د‏‏ی اشتعال انگیزی کررہے سن ، علماء تے دانشور وی ایہی عقیدہ رکھدے نيں کہ عمر د‏‏ی تمام کوششاں تے کارکردگیاں ايس‏ے دا پیش خیمہ سن ، خواہ رسول اللہ د‏‏ی وفات دے بعد کہ آپ د‏‏ی موت دا انکار کرنا خواہ رسول اللہ د‏‏ی زندگی دے آخری لمحات وچ جدو‏ں آپ وصیت لکھنا چاہندے سن قلم و تے دوات دینے تو‏ں منع کرنا ۔
سقیفہ د‏‏ی جانب
۱۔ سیرہ ابن ہشام، ج ۴/ ۳۳٦ ، ریاض النضرہ ،ج ۱ ۱٦۳ ، تریخ الخمیس ،ج ۱/ ۱۸٦ ، السقیفہ تالیف ابو بکر جوہری تے ابن ابی الحدید،ج ٦/ ۱)
۱۱۱ عمر نے ابو بکر تو‏ں کہیا : آجاؤ! ذرا اپنے بھائی (انصار) دے پاس چلے جاندے نيں تے دیکھ لاں کہ اوہ کیہ کررہے نيں ۔
طبری د‏‏ی روایت وچ آیا کہ علی ابن ابیطالب علیہ السلام نہایت انہماک تے لگن دے نال رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ د‏‏ی تجہیز و تکفین وچ لگے ہوئے سن کہ ایہ دونے وڈی سرعت تو‏ں انصارکی طرف چلے گئے ، راستے وچ ابو عبیدہ جراح نو‏‏ں دیکھیا تے تِناں اک نال ہوئے گئے(۱)
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں ايس‏ے حالت وچ رکھ دے دروازے نو‏‏ں انہاں اُتے بند کرکے(۲) سقیفہ د‏‏ی طرف دوڑ پئے(۳)
انصار دا گروہ خلافت دے موضوع اُتے مشورت تے گفتگو کرنے دے لئی پہلے ہی سقیفہ وچ جمع ہويا تھا،مہاجرین دے چند افراد وی انہاں تو‏ں جا ملے ، اس طرح پیغمبر دے رشتہ داراں تے اعزہ دے علاوہ کوئی آپ د‏‏ی تجہیز و تکفین کےلئے باقی نہ بچا سی ، صرف ایہی لوک سن جنہاں نے آپ د‏‏ی تجہیز و تکفین د‏‏ی ذمہ داری لی تھی(۴)
۱۔ تریخ طبری ج ۲/ ۴۵٦ تے الریاض النضرة نے وی انہاں تن افرادکے باہ‏م سقیفہ جانے دا ذکر کيتا اے ۔
۲۔ ایہ جملہ ” دروازہ نو‏‏ں انہاں اُتے بند کردتا “ البداء و التریخ ج ۵/ ۱٦۵ وچ اے تے سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۳۳٦ وچ یو ں آیا اے : ”و قد اغلق دونه الباب اهله “ تریخ الخمیس ج ۱/ ۱۸٦ تے الریاض النضرة ج ۱/ ۱٦۳ وچ وی ایسا ہی آیا اے
۳۔ جملہ : سقیفہ د‏‏ی طرف دوڑ پئے “ نو‏‏ں البداء و التریخ تو‏ں نقل کيتا گیا اے ۔
۴۔ مسند احمد ج ۴/ ۱۰۴ ۔ ۱۰۵ تفصیل تو‏ں مسند ابن عباس وچ نقل کيتا اے تے ابن کثی ج ۵/ ۲٦۰ تے صفوة الصفوة ج ۱/ ۵ ، تریخ الخمیس ج ۱/ ۱۸۹ ، طبری ج ۲/ ۴۵۱ ، تے ابن شحنہ نے حاشیہ کامل دے ص ۱۰۰ خلاصہ دے طور اُتے ، ابو الفداء ج ۱/ ۱۵۲ ، اسد الغابہ ج ۱/ ۳۲ وچ لفظاں وچ تھوڑاکچھ اختلاف دے نال، العقد الفرید ج ۳/ ٦۱ ، تریخ الذھبی ج ۱/ ۳۲۱ ، طبقات ابن سعد ج ۲/ ق۲/ ٧۰ ، تریخ یعقوبی ج ۲/ ۹۴ ، البداء و التریخ ج ۵/ ٦۸، التبیہ و الاشراف مسعودی ص ۲۲۴ او ر نہایةا لارب ج ۱۸ / ۳۸۹ ۔ ۳۹۱۔ انہاں تمام مؤرخین نے صراحت تو‏ں کہیا اے کہ صرف خاندان رسالت نے تجہیز و تکفین دا کم انجام دتا ، جوعبارت انھو ں نے نقل کيتی اے اوہ عبارت مسند ابن احمد تو‏ں لی گئی اے ۔
۱۱۲ ابو ذویب ھذلی(۵) ۔۔ جو اس دن مدینہ پہنچیا سی ۔۔۔ کہندا اے :
’ ’ جس وقت وچ مدینہ پہنچیا ، ميں نے شہر نو‏‏ں نالہ وزاری د‏‏ی اس حالت وچ دیکھیا جدو‏ں لوک حج دے لئی احرام باندھدے نيں ، ميں نے پُچھیا، کيتا ماجرا اے ؟ انہاں نے جواب دتا : پیغمبر رحلت فرماگئے نيں ، وچ مسجد د‏‏ی طرف دوڑا لیکن مسجد نو‏‏ں خالی پایا اس دے بعد رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے گھر د‏‏ی طرف دوڑا ، لیکن اوتھ‏ے اُتے دروازہ نو‏‏ں بند پایا ، ميں نے سنیا کہ اصحاب رسول نے جنازہ نو‏‏ں خاندان ِ رسالت وچ تنہا چھڈیا اے، ميں نے سوال کيتا ؛ لوک کتھے نيں ؟ جواب دتا گیا : اوہ سقیفہ وچ انصار دے پاس چلے گئے نيں(٦)
جی ہاں : رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تجہیز و تکفین دا کم انجام دینے دے لئی خاندانِ رسالت دے علاوہ کوئی تے نہ رہیا سی ، ایہ لوک ایہ نيں : پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا ، عباس بن عبد المطلب ، علی ابن ابیطالب علیہ السلام ، فضل بن عباس ، اسامہ بن حارثہ تے اس دا غلام صالح، علی علیہ السلام نے پیغمبر اکرم دے جسم تو‏ں کردا اتارا، جسم نازنین نو‏‏ں اپنے سینے تو‏ں لگیا لیا ، عباس ، فضل تے قشم بدن دے کروٹ بدلنے وچ علی علیہ السلام د‏‏ی مدد کردے سن ، اسامہ تے صالح پانی ڈالدے سن تے علی علیہ السلام پیغمبر دے بدن مبارک نو‏‏ں غسل دیندے سن ، اوس بن خولی انصاری وی انہاں دے پاس آیا لیکن کوئی کم انجام نئيں دتا ۔
۵ ۔ ابو ذویب بادیہ وچ رہندا سی جدو‏ں اس نے سناکہ پیغمبر بیمار ہوئے نيں تاں مدینہ آیا ، اس د‏ی زندگی دے حالت آئندہ بیان ہون گے ۔
٦۔ سقیفہ دے بارے وچ ابو ذوب دا بیان کتاب استیعاب ج ۲/ ص ۲۴ او اسد الغابہ ج ۵/ ۱۸۸ س نقل کيتا اے ، اوراصابہ وچ ج ۴/ ۳۸۸ وچ وی ذکر آیا اے ۔
۱۱۳ پیغمبر خدا د‏‏ی تدفین تو‏ں پہلے خلافت دے امیدوار
اے علی ! اپنا ہاٹھیا بڑھائیے تو‏ں کہ وچ آپ کیبیعت کراں تے سب لوک تیری بیعت کرن ۔
پیغمبر اکرم دے چچا ، عباس
فابیٰ انہاں یمد یده للبیعة و الرسول مسجیٰ بین ایدیهم
علی علیہ السلام نے اس حالت وچ بیعت قبول کرنے تو‏ں انکار کيتا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا جنازہ انہاں دے سامنے زمین اُتے پيا ہو
خلافت دا پہلا امیدوار
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے رشتہ دار تے اصحاب، رسول اللہ د‏‏ی تجہیز و تکفین نو‏‏ں اختتام تک پہنچانے تو‏ں پہلے ہی خلافت دے لئی بیعت لینے د‏‏ی تلاش وچ لگ گئے، ایہ تن گروہ سن تے ہر گروہ اپنے سردار نو‏‏ں خلافت دے لئی امیدوار دے عنوان تو‏ں پیش کردا سی ۔ پہلے امیدوار علی ابیطالب علیہ السلام سن ۔
ابن سعد روایت کردے نيں کہ عباس نے علی علیہ السلام تو‏ں کہیا:
مسعودی د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے :
” اے میرے چچیرے بھائی : آؤ وچ آپ د‏‏ی بیعت کراں گا تو‏ں کہ دو آدمی وی آپ د‏‏ی بیعت کيتی مخالفتنہ کر سکن “(۲)
ذہبی تے دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے :
اپنے باتھ اگے بڑھائیے وچ آپ د‏‏ی بیعت کراں گا تے لوک کدرے گے کہ پیغمبر دے چچا نے پیغمبر دے چچیرے بھائی د‏‏ی بیعت کيتی اے اس وقت آپ دے خاندان دے سب لوک آپ د‏‏ی بیعت کرن گے تے بیعت دا کم ایداں دے انجام پائے گا تے کوئی اس وچ رخنہ نئيں ڈال سک‏‏ے گا ۔(۳)
جوہری د‏‏ی روایت وچ آیا اے کہ بعد وچ عباس ،علی علیہ السلام د‏‏ی سرزنش کردے ہوئے کہندے سن :
” جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وفات پائی تاں ابو سفیان بن حرب ايس‏ے وقت ساڈے پاس آیا تے کہیا اسيں آپ د‏‏ی بیعت کرناچاہندے سن ۔ ميں نے تیرے تو‏ں کہیا
۲۔ مسعودی د‏‏ی مروج الذہب ج ۲/ ۲۰۰، تریخ ذہبی ج ۱/ ۳۲۹ ، ضحی الاسلام ج ۳/ ۲۹۱ تے الامامة و السیاسة ابن قتیبہ ج ۱/ ۴۔
۳۔تریخ السلام ج ۱/ ۳۲۹
۱۱۵ اپنے ہتھ نو‏‏ں بڑھاؤ تو‏ں کہ وچ تیری بیعت کراں تے ایہ شیخ (قبیلہ دا سرداد) وی بیعت کريں گا ۔ یقینا جے اسيں دو آدمی آپ د‏‏ی بیعت کرلاں گے تاں عبد مناف د‏‏ی اولاد وچو‏ں اک آدمی وی مخالفت نئيں کريں گا تے جدو‏ں بنی عبد مناف آپ د‏‏ی بیعت کرلاں گے تاں قریش تو‏ں کوئی مخالفت نئيں کريں گا تے جدو‏ں قریش آپ د‏‏ی بیعت کرلاں گے تاں عرباں وچو‏ں اک شخص وی آپ د‏‏ی مخالفت نئيں کريں گا۔
تو آپ نے جواب وچ کہیا: اسيں اس وقت رسول الله دے جنازہ د‏‏ی تجہیز وچ مصروف نيں “(۱)
طبری د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے :
” ميں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد چاہیا سی کہ آپ اس کم وچ چھیندی کرن لیکن آپ نے اس تو‏ں پرہیز کيتا “‘(۲)
عباس تے ابو سفیان دے علاوہ اصحاب رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچو‏ں چند ہور افراد وی علی علیہ السلام دے حق وچ کم کردے سن تے اس د‏ی بیعت دے حامی سن لیکن علی ابن ابیطالب علیہ السلام نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ د‏‏ی تجہیز دے سبب خلافت د‏‏ی فکر نو‏‏ں ذھن تو‏ں کڈ دتا سی تے اوہ راضی نئيں ہوئے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا جنازہ گھر وچ چھڈ ک‏‏ے خود اپنی بیعت دے پِچھے پڑاں ، ايس‏ے وجہ تو‏ں عباس بعد وچ انہاں د‏‏ی ملامت کردے سن کہ کیو‏ں انہاں نے اپنے لئے بیعت لینے تو‏ں انکار کيتا، حقیقت وچ نہ عباس دا نظریہ صحیح سی تے نہ انہاں دتی سرزنش بجا سی ! کیونجے
۱۔ جوہری د‏‏ی روایت نو‏‏ں ابن ابی الحدید نے شرح نہج البلاغہ ج ۱/ ۱۳۱ وچ کتاب سقیفہ تو‏ں نقل کيتا اے تے ۵۴ اُتے وی خلاصہ دے طور اُتے درج کيتا اے تے ج ۹ وچ خطبہ و من کلام لہ خاطب بہ اھل البصرہ د‏‏ی شرح وچ تے ج ۱۱ وچ وی نقل کيتا اے ۔
۲۔ طبری ج ۳/ ۲۹۴ ، العقد الفرید ج ۳/ ٧
۱۱٦ اگر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنے چچیرے بھائی نو‏‏ں ولایت اُتے معین فرمایا تھا(چنانچہ بعض مسلماناں دا ایہی عقیدہ اے ) تاں بیعت کرنے یا نہ کرنے تو‏ں علی علیہ السلام دے حق وچو‏ں کوئی چیز کم نئيں ہُندی ۔
اگر مسلما‏ن پیغمبر د‏‏ی مرضی نو‏‏ں پورا کرنا چاہندے تاں آپ اُتے ھذیان بکنے د‏‏ی تہمت نئيں لگاندے فرض کرن رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی امت تے پیرواں دے اس کم وچ لا پروائی تے غفلت د‏‏ی اے (جداں کہ مسلماناں دے اک گروہ دا ایہی عقیدہ اے ) تاں عباسنو‏ں ایہ حق نئيں سی کہ اس تدبیر تو‏ں انتخاب دے حق نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں کھو لاں ۔ بہر حال جے علی اس دن اپنے چچا د‏‏ی نصیحت نو‏‏ں مندے ، تاں ابو بکر د‏‏ی بیعت نو‏‏ں غلط کہنے(۱) والے علی علیہ السلام دے بارے وچ وی ایہی اظہار نظر کردے،اس وقت مخالفین اک ایسی جنگ کيت‏ی اگ نو‏‏ں بھڑکاندے جو برساں تک نہ بجھ پاجاندی، کیونجے اوہ ایداں دے افراد سن جو ہرگز ایہ نئيں چاہندے سن کہ نبوت و خلافت دونے دا افتخار بنی ہاشم نو‏‏ں ملے۔
ابن عباس نے روایت کيتی اے :
۱۔ہم ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بارے وچ عمر دے نظریہ نو‏‏ں بعد وچ لکھی ں گے جس وچ عمر نے ابو بکر د‏‏ی بیعت نو‏‏ں لغزش تو‏ں تعبیر کيتا اے )
۱۱٧ دوسری جگہاں پر) پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا اقرار تے یاددہانی وی اس اگ نو‏‏ں بجھا نہ سکی بلکہ اسنو‏ں کچھ تے ہی ہويا دے دی، اس لحاظ تو‏ں علی علیہ السلام اپنے امور اپنے چچا عباس تو‏ں دور اندیش تر تے آپ د‏‏ی نظر عمیق تر سی ، اس دے علاوہ حضرت علی علیہ السلام ہرگز حاضر نہ سن کہ انہاں د‏‏ی بیعت گھر وچ مخفیانہ طور اُتے کيت‏ی جائے تے لوکاں نو‏‏ں اس دے مقابلہ وچ کھڑے ہونے د‏‏ی فرصت مل جائے جیساکہ آپ نے عثما ن دے قتل ہونے دے بعد وی ایسی بیعت تو‏ں انکار کيتا سی ۱
ان سب چیزاں نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے ، کيتا علی علیہ السلام(جو پیغمبر خدا د‏‏ی نظراں وچ برگزیدہ ترین شخصیت سن ) کےلئے سزاورار سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی نسبت گزشتہ فداکاریاں تے عشق و محبت دے باوجو دآپ دے جنازہ نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی طرح بے غسل و کفن چھڈ ک‏‏ے اپنی بیعت لینے دے لئی دوڑپراں ؟!! علی علیہ السلام دے پاک ضمیر تے پیغمبر دے عشق و محبت تو‏ں لبریز دل تو‏ں کدی اس چیز د‏‏ی امید نئيں رکھنی چاہیدا ۔
خلافت دا دوسرا امیدوار
انصار نے سقیفہ بنی ساعدہ وچ جمع ہوک‏ے کہیا : اسيں اس کم د‏‏ی باگ وڈور نو‏‏ں محمد دے بعد سعد بن عبادہ دے ہتھ سونپتے نيں تے سعد نو‏‏ں بیمار حالت وچ سقیفہ لے آئے
سعد نے خدا د‏‏ی حمد و ثنا دے بعد دین اسلام د‏‏ی نصرتماں انصار د‏‏ی پیش قدمی تے اسلام وچ انہاں د‏‏ی برتری د‏‏ی طرف اشارہ کيتا، اس دے علاوہ انصار دے بارے وچ پیغمبر خدا تے آپ دے اصحاب دا احترام انہاں دے جہاد وچ حصہ لینے تے عرباں نو‏‏ں صحیح راستے اُتے لیانے تے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے انہاں تو‏ں راضی حالت وچ دنیا تو‏ں رخصت ہونے تک بیان کيتا ، اس دے بعدکہیا :
۱۱۸ گفتگو دے آخر وچ انہاں نے پُچھیا : جے قریش دے مہاجرین نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا اس خیال وچ کہ اسيں مہاجر ، رسول خدا دے اصحاب تے انہاں دے دوست تے رشتہ دار نيں لہذا انہاں دے بعد اس امر وچ اختلاف مناسب نئيں اے تاں فیر سانو‏ں کيتا کرنا چاہیدا۔
بعض لوکاں نے کہیا: جے ایسا اعتراض ہوئے تاں اسيں جواب وچ لکھياں گے : اک امیر آپ وچو‏ں تے اک امیر اسيں وچو‏ں چنا جائے۔
سعد بن عبادہ نے کہیا: ایہ بذات خود ساڈی پہلی شکست ہوئے گی(۱)
تیسرا امیدوار ، یا کامیاب امیدوار
۱۱۹ کہ ہمراہ بغیر کسی تاخیر دے سقیفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔
انصار دے بنی عجلان طائفہ تو‏ں اسید بن حضیر(۱) ، عویم بن ساعدہ ،عاصم بن عدی، مغیرہ بن شعبہ و عبد الرحمان بن عوف وی انہاں تو‏ں جا ملے ۔
ان لوکاں نے خصوصی طور اُتے اس دن ابو بکر د‏‏ی بیعت دے لئی انتہائی تگ و دو د‏‏ی تے قابل ذکر خدمات انجام دئے، لہذا دونے ہی خلیفہ ابوبکر تے عمر ہر وقت انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے انہاں دا خیال رکھدے سن ۔
ابو بکر انصار وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں وی اسید بن حضیر اُتے ترجیح نئيں دیندے سن تے عمر اسنو‏ں اپنا بھائی کہندے سن تے اس دے مرنے دے بعدیہ کہندے سن کہ اوہ میرا حق شناس سی۔
عویم جدو‏ں مرگیا تاں عمرنے اس د‏ی قبر اُتے بیٹھ کر کہیا: روئے زمین اُتے کوئی وی شخص ایہ نئيں کہہ سکدا کہ وچ اس صاحب قبر تو‏ں بہتر ہاں “
ابو عبیدہ نو‏‏ں مشرقی روم دے پادشاہ تو‏ں لڑنے دے لئی بھیجیا گیا ہور اسنو‏ں لشکر دا کمانڈ ڑمقرر کيتا گیا ۔ عمر نے جس وقت اپنا خلیفہ تے جانشین معین کررہے سن تاں اس د‏ی موت اُتے افسوس کررہے سن کیونجے اسنو‏ں اپنے بعد مسلماناں دا خلیفہ بنانا چاہندے سن لیکن اوہ تاں عمواس نامی طاعون ہی وچ فوت کرچکيا سی ۔
دوسرے خلیفہ نے مغیرہ بن شعبہ دے لئی کافی تگ و دوکيتی سی ہور اس اُتے زنا د‏‏ی حد جاری نئيں ہونے دتا۔
۱۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۳۳۵
۱۲۰ اور ا س دا ناں ہمیشہ گورنراں د‏‏ی لسٹ وچ ہويا کردا سی عمر نے عبد الرحمان بن عوف دا احترام کرنے وچ کِسے قسم د‏‏ی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی تے اپنے مرنے دے بعد تعیین خلافت د‏‏ی کنجی اس دے حوالہ کردتی۔
یہ اوہ بزرگ شخصدیاں سن جو رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ نو‏‏ں آپ دے خاندان والےآں وچ چھڈ نو‏‏ں خود سقیفہ د‏‏ی طرف دوڑپڑاں تے انصار تو‏ں حکومت تے فرمانروائی دے مسئلہ اُتے بر سر پیکار ہوگئے اورحضرت ابو بک‏ر ک‏ے طرفدار ہوک‏ے اس د‏ی بیعت کيتی، اس طرح تو‏ں ابو بکر نے خلافت د‏‏ی گیند میدان خلافت وچ دوسرے امیدواراں تو‏ں کھو لی۔
آیند ہ فصول وچ انشا ء اللہاس دتی تفصیلات آئیگی
۱۲۱ سقیفہ وچ ابو بکر د‏‏ی بیعت
لا نبایع الا علیاً
ہم علی علیہ السلام دے سوا اورکسی د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے
انصار دا اک گروہ
سقیفہ وچ خلافت اُتے ہنگامہ
ہم کہہ چکے نيں کہ رسول خدا دے اکابر اصحاب آپ دے جنازہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے سقیفہ وچ چلے گئے تو‏ں کہ آپ دا کسی کوجانشین معین کرن تے اس سلسلے وچ ہر گروہ نے اپنی رای دا ظہار کيتا تے ہر کوئی کسی نہ کسی نو‏‏ں امید وار د‏‏ی حیثیت تو‏ں خلفہ نامزد کردا تے اس د‏ی حمایت دا اعلان کردا سی گل کچھ اِنّی اگے بڑھی کہ نزاع تے کشمکش د‏‏ی حد تک پہنچ گئی، انہاں وچو‏ں کچھ لوک ابو بکر د‏‏ی حمایت کردے سن کہ جنہاں وچ سرلسٹ عمرتھے اوہ لوکاں نو‏‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے دے لئی ترغیب دلاندے تے اس دے مخالفاں نو‏‏ں دھمکیاں دیندے سن ۔ اس وقت ابو بکرنے کھڑے ہوک‏ے عمر نو‏‏ں خاموش کرایا ۔ خدا د‏‏ی حمد و ثنا بجا لیائے تے مہاجرین دے افتخارات تے کارگردیاں نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد کہیا؛ لوگو ! مہاجرین اوہ افراد نيں جنہاں نے روئے زمین اُتے سب تو‏ں پہلے خد اکی پرستش د‏‏ی اے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ایمان لیائے نيں اوہ پیغمبر دے دوست تے اعزّہ نيں ۔ اوہ پیغمبر دے بعد خلافت دے لئی سزاوار تر نيں تے افضل نيں ۔ اس سلسلے وچ ظالم دے سوا کوئی انہاں د‏‏ی مخالفت تے انہاں تو‏ں جھگڑا نئيں کريں گا ۔
اس دے بعد ابو بکر نے انصار د‏‏ی فضیلت وی بیان کيتی تے اپنی گل ایويں جاری رکھی :
مہاجرین : جو اسلام وچ سبقت حاصل کرنے دا افتخار رکھدے نيں ۔۔ ساڈے پاس آپ دے مقام و منزلت دے برابر کوئی نئيں اے ، لہذا اس حساب تو‏ں اسيں امیر نيں تے آپ وزیر
۱۲۲ حباب بن منذور اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر بولا: ” اے انصار ! حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں پھڑ لو تو‏ں کہ دوسرے آپ د‏‏ی حکومت دے ماتحت زندگی گزاراں تے کسی نو‏‏ں آپ د‏‏ی مخالفت کيتی جرات نہ ہوئے ۔ ایسا نہ ہوئے کہ آپس وچ ا ختلاف پیدا ہوئے ورنہ دشمن اس تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے آپ د‏‏ی رائے نو‏‏ں بے کار کردے گا تے آپ لوکاں د‏‏ی شکست قطعی ہوجائے گی ۔ ایہ لوک اس تو‏ں زیادہ کچھ نئيں کرسکن گے جو تسيں نے سنیا اسيں اپنے لئے اک امیر دا انتخاب کرن گے تے اوہ وی اپنے لئے اک امیر دا انتخاب کر لین ۔
عمر نے کہیا : اک خط اُتے دو پادشاہ حکومت نئيں کرسکدے ،خدا د‏‏ی قسم عرب ہر گز اس اُتے راضی نئيں ہون گے کہ تسيں لوک انہاں اُتے حکومت کرو جدو‏ں کہ انہاں دا پیغمبر آپ لوکاں وچو‏ں نئيں اے ، لیکن عرباں دے لئی اس وچ کوئی رکاوٹ نئيں اے کہ حکومت انہاں دے ہتھ وچ اے جنہاں وچو‏ں پیغمبر وی نيں ۔
مگر ایہ کہ اپنے آپ نو‏‏ں کسی باطل راستہ اُتے لگادے یا خود نو‏‏ں کسی گناہ وچ آلودہ کيتا ہو، خود نو‏‏ں ہلاکت دے بھنور وچ ڈال دیاہو ۔
حباب بن منذر دوبارہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھا تے بولا : اے انصار ! رک جاؤ تے اس شخص تے اس دے دوستاں د‏‏یاں گلاں اُتے کان نہ دھرو، ایہ تسيں لوکاں دا حق تلف کرن گے تے اس کم وچ آپ نو‏‏ں نقصان پہنچاواں گے ، لہذا جے انہاں نے آپ لوکاں د‏‏ی تجویز د‏‏ی مخالفت کيتی تاں انھاں اس شہر تو‏ں جلا وطن کردو تے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لے لو خدا د‏‏ی قسم اس کم دے لئی مستحق ترین افراد تسيں لوک ہوئے ، ایہ اوہ افراد نيں جو ہرگز حاضر نہ سن اس دین نو‏‏ں قبول کرن انہاں نے تواڈی تلواراں دے خوف تو‏ں ہتھیار ڈالے نيں ۔
ماں تواڈے درمیان ا س لکڑی دے مانند ہاں جو اونٹھاں دے اصطبل وچ رکھی جاندی اے تاکہ کھجلی آنے اُتے اونٹھ اپنے بدن نو‏‏ں اس دے نال رگڑ لاں (یہ اس گل کيتی طرف کنایہ اے کہ مشکل اوقات وچ میرے مشورہ دا سہارا لاں) تے ا س مضبوط درخت دے مانند ہاں کہ طوفان ِ دے حوادث
۱۔ جدو‏ں علی علیہ السلام نے اس استدلال نو‏‏ں سنیا تاں فرمایا: انہون نے نبوت دے درخت تو‏ں استدالال کيتا اے جدو‏ں کہ اس درخت دے میوہ نو‏‏ں بھُل گئے ( احتجوا بالشجرة و اضاعوا الثمرة ) مہاجرین اس بناپر خلافت نو‏‏ں اپنا حق جاندے سن کہ اوہ قریش وچو‏ں نيں تے پیغمبر دے رشتہ دار نيں پیغمبر دے رشتہ دار نئيں سن اس لئی انہاں نو‏‏ں خلافت دا حقدار نئيں سمجھدے سن ، علی ابن ابیطالب علیہ السلام نے فرمایا: آپ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے رشتہ دار ہونے دے ناطے اپنے آپ نو‏‏ں خلافت دا حقدار سمجھدے نيں تاں فیر کیو‏ں انہاں لوکاں نو‏‏ں بھلائے بیٹھے ہوئے جو اس درخت دے میوے اورپیغمبر دے رشتہ دار نيں ۔
۱۲۳ حوادث وچ لوک اس دے تھلے پناہ لیندے نيں ۔ وڈے وڈے کماں دے بارے وچ مجھ اُتے بھروسہ کردے نيں تے میری طاقت تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں ، خدا د‏‏ی قسم جے چاہندے ہوئے تاں اسيں جنگ دے شعلاں نو‏‏ں فیر تو‏ں بھڑکادیندے۔ خدا د‏‏ی قسم جو وی ساڈی تجویز د‏‏ی مخالفت کريں گا وچ اپنی تلوار تو‏ں اس د‏ی ناک کٹ کر اسنو‏ں ذلیل خوار کرداں گا ۔
عمر نے کہیا؛ فیر توخدا تینو‏ں موت دے !
اس نے جواب وچ کہیا: خدا تینو‏ں موت دے “ عمر نے اسنو‏ں پھڑ کر اس دے پشت اُتے اک لات ماری تے اس دے منہ نو‏‏ں مٹی تو‏ں بھر دتا(۱)
اس دے بعد ابو عبیدہ نے جھلّاندے ہوئے بولنا شروع کيتا: اے انصار د‏‏ی جماعت! ” تسيں پیغمبر خدا دے سب تو‏ں پہلے یار تے حامی سن ، اس وقت تسيں لوک تبدیلی لیانے والےآں وچ پہل نہ کرو!
اس اثناء وچ ، بشیر بن سعد خزرجی ، (نعمان بن بشیر دا باپ جو خزرج دے سرداراں وچ شمار ہُندا سی سعد بن عبادہ تے اسک‏‏ے درمیان دیرینہ حسادت(۲) وی تھی) اپنی جگہ تو‏ں اٹھا تے کہیا : اے انصار د‏‏ی جماعت !
خدا د‏‏ی قسم اگرچہ اسيں مشرکین تو‏ں جہاد کرنے تے ترویج دین وچ طولانی سابقہ رکھنے
۱۲۴ ماں صاحب فضیلت نيں ، لیکن خدا د‏‏ی خوشنودی ، پیغمبر خد اکی فرمانبرداری تے اپنے لئے مشکلات برداشت کرنے دے علاوہ کوئی تے مقصد نئيں رکھدے سن ، لہذا شائستہ نئيں اے کہ اسيں لوکاں دے سامنے غرور دے نال پیش آئیاں ساڈا مقصد دنیوی آبرو حاصل کرنا نئيں سی تے ایہ خدا د‏‏ی نعمتاں وچو‏ں اک نعمت اے جو سانو‏ں عطا ہوئی اے ، محمد قریش دے خاندان تو‏ں نيں تے آپ دے رشتہ دار آپ دے وارث اس دے زیادہ حقدار نيں ، وچ خدا د‏‏ی قسم کھا کر کہندا ہاں خداوند اہر گز سانو‏ں اس کم وچ انہاں تو‏ں لڑدے ہوئے نئيں دیکھے گا ، تسيں لوک وی خداسنو‏ں پنا ہ منگو تے انہاں تو‏ں مخالفت تے جنگ نہ کرو۔
ابو بکر نے کہیا : عمر او رابو عبیدہ ایتھ‏ے اُتے حاضر نيں انہاں وچو‏ں جس د‏‏ی وی چاہو ، بیعت کرو۔
عمر تے ابو عبیدہ نے اک بولی ہوک‏ے کہیا: خدا د‏‏ی قسم آپ دے ہُندے ہوئے اسيں ہرگز ایسا اقدام نئيں کرن گے(۱)
۱۔ اساں اختصار د‏‏ی وجہ تو‏ں اس گفتگو دا باقی حصہ تے اس اُتے اپنی تفسیر لکھنے تو‏ں اجتناب کيتا اے ۔
۱۲۵ منذر بن ارقم اٹھا تے ر اس دے جواب وچ ایويں بولا :ہم مذکورہ لوک دے فضل تو‏ں انکار نئيں کردے خاص کر جے انہاں تن لوک وچو‏ں کوئی اک فرد حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالےتو اک فرد وی اس د‏ی مخالفت نئيں کريں گا اس دا مقصود علی ابن ابیطالب علیہ السلام تھا(۱)
اس وقت تمام انصار یا انہاں وچو‏ں اک جماعت نے بلند آواز وچ کہیا : اسيں علی علیہ السلام دے سوا کسی تے د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے ۔
طبری تے ابن اثیر نے نقل کيتا اے :(۲) جدو‏ں عمر نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی تاں اس وقت انصار نے کہیا: اسيں علی علیہ السلام دے سوا کسی تے د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے ۔
زبیر بن بکار کہندا اے :(۳)
جب انصار نو‏‏ں خلافت نہ ملی تاں انہاں نے کہاکہ : اسيں علی علیہ السلام دے علاوہ کسی تے د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے۔
حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت وچ اک عجیب سیاست
عمراس داستان نو‏‏ں نقل کردے اس طرح کہندے نيں : ” اس قدر شور مچا مینو‏ں ڈر لگنے لگیا کہ کدرے
۱۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ۱۰۳ ، :
و انہاں فیهم رجلاً لو طلب هذا الامر لم ینازعه فیه احد، یعنی علیّ ابن ابیطالب علیه السلام )
۲۔ طبری ج ۲/۴۴۳، تے ابن اثیر ج ۲/ ۲۲۰،
۳۔ شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج ٦ وچ کتاب موفقیات تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی گئی اے تے ج ۲/ ۱۲۲ وچ وی اس روایت نو‏‏ں نقل کيتا اے )
۱۲٦ اختلاف پیدا نہ ہوئے ، ميں نے ابو بکر تو‏ں کہیا: اپنے ہتھ نو‏‏ں اگے بڑھائیے تو‏ں کہ آپ د‏‏ی بیعت کراں(۱)
اک دوسری روایت وچ عمر تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں نے کہیا:
” اسيں ڈر گئے کہ جے اس اجتماع وچ بیعت نہ لی جاگئی تاں لوک منتشر ہوجاواں گے، تے انہاں تو‏ں بیعت لینے دا موقع ہتھ نئيں آئے گا تے کسی تے د‏‏ی بیعت ہوئے جائے گی تے اس وقت اسيں مجبور ہوجاواں گے کہ اپنی مرضی دے خلاف کسی تے د‏‏ی بیعت کرن یا اس د‏ی مخالفت کرن تے اک دوسرا فتنہ پیدا ہوجائے ۔
عمر تے ابو عبیدہ بیعت کرنے دے ارادہ تو‏ں ابو بکرنے اگے ودھے لیکن اس پہلے کہ انہاں دے ہتھ ابوبک‏ر ک‏ے ہتھ تک پہنچ جائےں بشیر بن سعد نے انہاں اُتے سبقت لے لی تے اگے ودھ ک‏ے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرلئی-
حباب بن منذر نے چلیا ک‏ے کہیا؛ اے بشیر بن سعد ! اے بد بخت ! تسيں نے قطع رحم کيتا ، تسيں نئيں دیکھ سک‏‏ے کہ تیر اچچیرا بھائی حاکم مقرر ہوئے ؟
بشیر نے کہیا : ” خدا د‏‏ی قسم ہر گز ایسا نئيں اے ، لیکن وچ نئيں چاہندا کہ اک ایسی جماعت تو‏ں بر سر پیکار ہوجاواں جنہاں دے لئی خداوند عالم نے اک حق قرار دتا اے “
قبیلہ اوس دے بعض بزرگاں نے جنہاں وچ اسیر بن حضیر وی شامل سی جدو‏ں بشیر نو‏‏ں ابو بکر کی
۱۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۲۳٦ تے تمام موخین جنہاں نے بیعة ابی بکر کانت فلتة د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل کيتاہے اس جملہ نو‏‏ں روایت کيتا اے ، اس دے علاوہ تریخ ابن اثیر ج ۵ / ۲۴٦ اسيں ڈر گئے کہ دوسرا فتنہ نقل کيتا اے ۔
۱۲٧ بیعت کردے دیکھیا تے قریش د‏‏ی دعوت نو‏‏ں سنیا خزرج والےآں د‏‏ی انہاں گلاں دے وی شاہد سن جو سعد بن عبادہ نو‏‏ں منتخب کرناچاہندے سن انھاں ، نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم ! اگرچہ قبیلہ خزرج والے اس کم د‏‏ی باگ ڈور اک بار وی اپنے ہتھ وچ لے لاں تے اج اس حساس موقع اُتے اوہ کامیاب ہوجاواں تاں ہمیشہ دے لئی اوہ اس فضیلت دے مالک بن جاواں گے تے ہرگز تسيں لوکاں نو‏‏ں ایہ فضیلت نصیب نہ ہوئے گی ، لہذا جِنّا جلد ممکن ہوسک‏‏ے اٹھیا کر ابو بکر د‏‏ی بیعت کرو ۔
ابو بکر جوہری نے کتاب سقیفہ وچ نقل کيتا اے : ” جدو‏ں قبیلہ اوس نے قبیلہ خزرج دے اک سردار نو‏‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت کردے دیکھیا تاں اسید بن حضیر جو قبیلہ خزرج دا اک سردار سی نے سعد بن عبادہ د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں روکنے دے لئی فرصت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے فوراً اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی(۱) خزرج دے کم وچ اوس د‏‏ی کارشکنی تے رخنہ اندازی دے بعد لوک جوق در جوق اٹھے تے ہر طرف تو‏ں اگے ودھ ک‏ے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے لگے تے کہیا جاندا اے کہ اک ایسا ہجوم ہويا کہ نیڑے سی سعد بن عبادہ پیراں تلے دب جائے۔
تریخ یعقوبی وچ ایويں آیا اے:
” لوک ابو بکرکی بیعت کرنے دے لئی سعد تے اس کےلئے بچھے فرش اُتے اس طرح دوڑے کہ نیڑے سی اوہ کچل جائے جو لوک سعد دے اطراف تے حوالی موالی وچ شمار ہُندے سن چلائے احتیاط تو‏ں کم لو ورنہ سعد دب جائےں گے۔
۱۔ شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج ٦/ماں و من کلام لہ فی معنی الانصار ملاحظہ ہوئے۔
۱۲۸ عمر نے جواب وچ کہیا ؛ اسنو‏ں ماڑ ڈالو خدا اسنو‏ں مار ڈالے ، اس دے بعد سعد دے سرہانے اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے کہیا ؛ تینو‏ں اس طرح پامال کرنا چاہندا ہاں کہ تیرے بدن دے اعضا چور چور ہوجاواں ۔ یہا ں اُتے قیس بن سعد اگے ودھے تے عمر د‏‏ی داڑھی پھڑ کر کہیا:
خدا د‏‏ی قسم جے سعد دے سرسے اک بال وی کم ہوجائے تاں تیرے دنداں وچو‏ں اک دانت وی سالم نہ بچے گا ۔
ابو بکر نے فریاد بلند د‏‏ی : اے عمر !خاموش رہنا اس نازک موقع اُتے امن و سکو‏ن د‏‏ی اشد ضرورت اے (۱)
عمر ،سعد نو‏‏ں اپنے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے واپس لوٹے ۔ اس وقت سعد نے عمر تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: خدا د‏‏ی قسم ! جے ميں اٹھیا سکدا تاں مدینہ د‏‏ی گلی کوچےآں تے اس دے اطراف وچ میرا ایسا نعرہ سندے کہتم اورتواڈے دوست ڈر دے مارے بل وچ چھپ جاندے خدا د‏‏ی قسم تینو‏ں اک ایداں دے گروہ دے پاس بھیج دیندا کہ تسيں انہاں دے فرمانبردار ہُندے نہ فرمان روا، اس دے بعد اپنے حامیاں د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے بولا : مینو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں باہر لے چلو فیر انہاں لوکاں نے اسنو‏ں اپنے کاندھاں اُتے اٹھا ک‏ے گھر پہنچیا دیا“(۲)
ابو بکر جوہری کہندا اے :
” عمر اس دن یعنی ابوبکر د‏‏ی بیعت دے دن کمر کس کر ابو بک‏ر ک‏ے اگے پیچھےہورہے سن تے نعرہ
۱۔ یہا ں اُتے اس دا بخوبی اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ دو خلیفو ں نے کس طرح سیاست وچ ا یک دوسرے د‏‏ی مدد کيت‏ی ۔
۲۔ تریخ طبری ج ۲/ ۴۵۵، ۴۵۹، تریخ یعقوبی ج / ص ۱۲۳ ۔
۱۲۹ لگا رہےتھے: سنو!لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرلئی اے
لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے دے بعد ايس‏ے حالت وچ اسنو‏ں مسجد وچ لے آئے تو‏ں کہ تے لوک وی انہاں د‏‏ی بیعت کرن ، علی علیہ السلام تے عباس (جو حالے رسو خدا دے بدن نو‏‏ں غسل دینے تو‏ں فارغ نئيں ہوئے سن )نے مسجد النبی تو‏ں تکبیر د‏‏ی آواز سنی ، علی علیہ السلام نے پُچھیا :
یہ شور و غل کیواں دا اے ؟
عباس نے کہیا: اج تک کدی ایسا نئيں ہويا اے ! اس دے بعد علی تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا : ميں نے آپ نو‏‏ں کيتا کہاتھا(۱)
سقیفہ د‏‏ی بیعت دا اختتام
تریخ یعقوبی وچ آیا اے :
” جدو‏ں لوکاں نے سقیفہ وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی ، براء بن عازب نے اضطراب و گھبراہٹ دے عالمماں بنی ہاشم دے دروازہ کھٹکھٹایا تے فریاد بلند د‏‏ی : اے گروہ بنی ہاشم ، آگاہ ہوجاؤ ! لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرلئی اے ۔
عباس نے کہیا : کعبہ دے رب د‏‏ی قسم ! انہاں نے ایسا کم انجام دتا اے جسنو‏ں انجام نہ دینا چاہیدا سی فعلوھا و ربّ الکعبة ، مہاجر و انصار سب نو‏‏ں یقین سی کہ خلافت علی علیہ السلام دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں نئيں ملے گی یعقوبی براء بن عازب تو‏ں نقل کردے نيں :
” عباس نے بنی ہاشم تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: توانو‏‏ں ہمیشہ دے لئی حقیر بنادتا گیا اے ، جان لوکہ ميں نے تسيں تو‏ں کہیا سی ، لیکن تسيں لوکاں نے میری نافرمانی د‏‏ی “
اس طرح ابو بکر د‏‏ی خصوصی بیعت سقیفہ وچ اختتام نو‏‏ں پہنچی۔
۱۳۰ ابو بکر د‏‏ی عام بیعت تے پیغمبر اکرم د‏‏ی تدفین
قد ولیتکم و لست بخیرکم
لوگو! وچ تواڈا امیر منتخب ہويا ہاں جدو‏ں کہ وچ تسيں لوکاں تو‏ں بہتر نئيں ہاں !
ابو بکر تے عمرپیغمبر د‏‏ی تدفین وچ شریک نئيں ہوئے ۔
۱۳۱ ابو بکرمنبر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پر
اساں گزشتہ فصلاں وچ کہیا کہ جنگ و جدال دے بعدآخرکار ابو بکر خلافت دے مسئلسانو‏ں دوسرےآں اُتے بازی لے گئے تے بیعت کرنے والےآں دے ہتھ انہاں د‏‏ی طرف ودھ گئے نیزباقی لوکاں نے وی قدرتی طور اُتے انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، اس طرح سقیفہ وچ ابو بکر د‏‏ی عام بیعت انجام پائی لیکن اس دے باوجود اس د‏ی کامیابی قطعی صورت اختیار نہ کرسکی تے اس بیعت نو‏‏ں عوامی سطح اُتے باقاعدہ صورت وچ قبول نئيں کيتا گیا ۔
اس سلسلہ وچ طبری کہندا اے :
” قبیلہ اسلم مدینہ آیا ، جداں کہ مدینہ د‏‏ی گلیاں انہاں دے لئی تنگ ہوچکیاں سن تے انہاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی ۔ عمر مکرر کہندے سن : جاں ہی ميں نے قبیلہ اسلم نو‏‏ں دیکھامینو‏ں یقین ہوگیاکہ اسيں کامیاب نيں(۱) لیکن قبیلہ اسلم دے مدینہ آنے دا سبب شیخ مفید نے اپنی کتاب ” الجمل“ وچ ایويں لکھیا اے :
” اوہ اجناس تے کرانہ خریدنے دے لئی مدینہ آئے سن کہ انہاں نو‏ں کہیا گیا : آؤ ساڈی مدد کیجئے تو‏ں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خلیفہ دے لئی بیعت لے لاں اس دے بعد اسيں توانو‏‏ں اجناس دین گے ، ایہی وجہ اے کہ قبیلہ اسلم نے لالچ وچ آک‏ے ابوبکر د‏‏ی مدد کيت‏ی “۔
جب سقیفہ وچ ابو بکر د‏‏ی بیعت دا کم اختتام نو‏‏ں پہنچیا تاں ، انہاں د‏‏ی بیعت کرنے والےآں نے جلوس د‏‏ی صورت وچ خوشیاں منا‏ندے تے چلاندے ہوئے انھاں مسجد النبی لے چلے !
ابو بکر منبر رسول اللہ اُتے چڑھے تے لوک رات گئے تک انہاں د‏‏ی بیعت کردے رہے تے کسی نو‏‏ں وی رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تدفین د‏‏ی فکر نئيں تھی(۲)
ابو بکر دوسرے دن وی مسجد النبی وچ آئے تے منبر اُتے گئے تو‏ں کہ لوکاں تو‏ں بیعت لے لاں ۔
۱۔ طبری ج ۲ ( ص ۴۵۸ ) ابن اثیر ج ۲/ ۲۲۴ تے زبیر بکار د‏‏ی روایت وچ شرح ابن ابی الحدید ج ٦/ ۲۸٧ماں آیا اے ” ابو بکر نو‏‏ں قبیلہ اسلم د‏‏ی بیعت تو‏ں تقویت ملی “)
۲۔ الریاض النضرة ج ۱/ ۱٦۲ تے تریخ الخمیس ج ۱/ ۱۸٧ ملاحظہ ہوئے۔
۱۳۲ پہلے اس دے کہ ابو بکر اپنی گل نو‏‏ں شروع کرن عمراٹھے تے حمد و ثنائے خدا دے بعد بولے :
کل د‏‏ی میری گل نہ قرآن تو‏ں سی تے نہ پیغمبر د‏‏ی کسی حدیث تو‏ں لیکن وچ خیال کردا سی کہ پیغمبر چھ لوکاں دے امور د‏‏ی خود تدبیر کرن گے تے اس دنیا تو‏ں رخصت ہونے والے آخری فرد ہون گے ، بہر حال پیغمبر نے آپ دے درمیان قرآن نو‏‏ں چھڈیا اے ، لہذا جے آپ لوک اس دا سہارا لاں گے تویہ آپ نو‏‏ں ا س راستے اُتے راہنمائی کريں گا جس اُتے توانو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم لے جارہے سن ، ہن آپ دے امور د‏‏ی باگ ،ڈور وی اک ایداں دے شخص دے ہتھ وچ آئی اے جو تسيں لوکاں وچو‏ں بہترین صحابی پیغمبر تے آنحضرت دے یارِ غار نيں ، اٹھوا!اور انہاں د‏‏ی بیعت کرو“
بخاری کہندا اے :
اس تو‏ں پہلے سقیفہ بنی ساعدہ وچ اک گروہ نے بیعت کيتی سی ، لیکن ابوبکر د‏‏ی عام بیعت منبر اُتے انجام پائی(۱)
انس بن مالک نے روایت کيتی اے :