cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلام وچ فلسفہ جہاد
48-شبلی نعمانی، علامہ، سیرت النبیﷺ، اسلام آباد: نیشنل بک فاؤنڈیشن، ۱/۹۵٭ زیرِ مطالعہ آرٹیکل میں تمام اسمائے رسولﷺ حضرت ابو انیس محمد برکت علی لدھیانوی رحمۃ اللّٰہ علیہ کی تصنیفِ عالیہ ’’ اسمائ النبی الکریمﷺ ‘‘ سے ماخوذ ہیں- گٹھ:اسلام
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
دوسری جلد
علامہ سید مرتضیٰ عسکری
مترجم:سید قلبی حسین رضوی
دوسری جلد تو‏ں مربوط خطوط اورمقدمے
دانشور مرحوم جناب ابور ایہ دے دو خطوط
مصری دانشور مرحوم د‏‏ی اک یاد!
گزشتہ دس برساں دے دوران مصر دے اک دانشور تے عالم اسلام دے اک مشہور عالم و محقق مرحوم شیخ ابور ریہ دے نال میری اک طویل خط و کتابت رہی ، انہاں نے میرے دو خطوط دا جواب اپنی کتاب ” اضواء علی السنة المحمدیہ “ وچ شائع کيتا ، وچ وی یادگار دے طور اُتے مرحوم د‏‏ی پہلی برسی اُتے انہاں دے دو خطوط نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی ابتداء وچ شائع کررہیا ہاں ، خدا مرحوم نو‏‏ں اپنی رحمت تے بہشت جاوداں تو‏ں نوازے۔
دانشور استاد جناب سید مرتضیٰ عسکری
سلام علیکم و رحمة اللہ وبرکاتہ
اک دن آزاد فکر اسلامی علماء و دانشوراں د‏‏ی اک میٹینگ وچ مفکر دانشوراں تے انہاں د‏‏ی سبق آموز تے فائدہ بخش کتابو ں د‏‏ی گل چھڑگئی، انہاں وچو‏ں اک شخص نے آپ دا ذکر کيتا تے کہیا کہ استاد علامہ عسکری نے ” عبد اللہ بن سبا “ دے بارے وچ اک کتاب لکھی اے ، جو انتہائی عمیق تے حقائق نو‏‏ں واضح کرنے والی کتاب اے ، اس کتاب وچ انہاں نے علم و تحقیق دے دلداداں دے لئی چند نظریات پیش کيتے نيں کہ انہاں تو‏ں پہلے کوئی وی دانشور حقائق تک نئيں پہنچیا اے ، انہاں نے ایداں دے حقائق واضح کيتے نيں کہ منجمد فک‏ر ک‏ے حامل تے مقلّد علما اس قسم دے حقائق دے اظہار کرنے د‏‏ی جرات نئيں رکھدے ۔
اس د‏ی گلاں نے مینو‏ں اس اُتے مجبور کيتا کہ اس کتاب نو‏‏ں لبھ کر اس دے جدید علمی مباحث تو‏ں استفادہ کراں ، خداوند عالم تو‏ں خیر و صلاح دا متمنی ہاں تے ہن اس کتاب دے اک نسخہ د‏‏ی خود حضرت عالی تو‏ں درخواست کردا ہاں ، امید اے میری درخواست نو‏‏ں منظور فرما کر اسنو‏ں ارسال کرکے مجھ اُتے مہربانی فرماواں گے ۔ وچ آپ د‏‏ی محبتاں دا شکرگزار ہاں ۔
آپ اُتے خداوند عالم دا درود اوراس د‏ی رحمت ہو
مخلص
محمود ابوریہ ، مصر ، جیزہ۔
دوسرا خط
سرورگرامی و دانشور عالیقدر ، حضرت استاد عسکری
سلام علیکم و رحمة اللہ و برکاتہ
خداوند متعال آپ نو‏‏ں ہمیشہ خوشحالی ، صحت و سلامتی تے عافیت عطاکرے ، وچ بے حد خوشحال ہاں کہ اج مینو‏ں توفیق حاصل ہوئی کہ آپ د‏‏ی گراں قدر کتاب ” عبداللہ بن سبا “ نو‏‏ں دقت دے نال اک بار مطالعہ کرنے دے بعد چند جملے آپ نو‏‏ں لکھاں لیکن اس مفید کتاب دا اک بار فیر مطالعہ کراں گا ، فی الحال آپ د‏‏ی خدمت وچ ایہ عرض کرنا چاہندا ہوئے کہ جس بلند تے جدید روش تو‏ں آپ نے اس کتاب وچ کم لیا اے اوہ اک بے مثال ، علمی تے اکیڈمک روش اے جسنو‏ں آپ تو‏ں پہلے کسی نے اس صورت وچ انجام نئيں دتا ۔ وچ اپنے دل د‏‏ی گہرائیاں تو‏ں آپ د‏‏ی اس کامیابی اُتے مبارک باد پیش کردا ہاں کیونجے اس کامیابی تے نعمت نو‏‏ں خداوند عالم نے صرف آپ دے نصیب کيتا اے تے آپ نو‏‏ں ایہ توفیق عطا کيتی اے کہ اس قسم دے اہ‏م تے بنیادی موضوع دے بارے وچ بحث و تحقیق کرکے ایہ واضح تے قابل قدر تاریخی نتائج حاصل کرن ۔
آپ نے اس بحث و تحقیق دے ذریعہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ ایسی چیزاں کشفکیتیاں نيں کہ گزشتہ چودہ صدیاں دے دوران کسی دانشمند نو‏‏ں ایہ حقائق کشف کرنے وچ توفیق حاصل نئيں ہوئی اے تے آپ د‏‏ی اس بحث کيتی اک یورپی دانشور (کہ شائد اس کانام ” ولز‘ اے ) نے تائید کيت‏ی اے ، اوہ کہندا اے :
” تریخ سراپا جھوٹھ اے “ افسوس اے کہ ” ولز“ دا کہنا اسلام د‏‏ی تریخ دے بارے وچ وی صحیح ثابت ہوتاہے ، کیونجے ہر زمانے وچ نفسانی خواہشات تے اندھے تعصبات نے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کر اپنی صحیح راہ تو‏ں ایداں دے منحرف کرکے رکھ دتا اے کہ اج مسلما‏ن اس گل کيتی ضرورت دا شدت دے نال احساس کررہے نيں کہ اسلام د‏‏ی تریخ تے انہاں دے دین دے بارے وچ گہرائی تو‏ں تحقیق و بحث کيت‏ی جائے ۔
حقیقت وچ آپ د‏‏ی کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ نو‏‏ں اس قسم د‏‏ی تحقیقات دے بارے وچ اک راھنما شمار کيتا جاسکدا ، آپ نو‏‏ں خداوند عالم دا شکر بجالیانا چاہیدا کہ اس نے اس تحقیقی بحث نو‏‏ں آپ دے لئی محفوظ رکھیا اے تے ايس‏ے تو‏ں مدد طلب کرکے اپنے لئے منتخب کيتی گئی راہ و روش وچ مستحکم تے مؤثر قدم بڑھاواں ،ا وراس سلسلہ نو‏‏ں جاری رکھن تے اپنی علمی تحقیقات تو‏ں حقائق نو‏‏ں کشف کرنے دے بعد نتائج ملائم و نرم لہجہ وچ دوسرےآں دے سامنے پیش کرن تے فیصلہ قارئین دے ذمہ چھڈ داں ، خاص کر ابو بکر ، عمر تے خلافت تو‏ں مربوط مسائل نو‏‏ں بیشتر ملائم تے مناسب حالت وچ بیان کرن ،کیونجے حالے لوکاں دے اذہان اس حد تک آمادہ نئيں نيں کہ انہاں دے بارے وچ حقائق صاف ا ور واضح لفظاں وچ سن کر انھاں قبول کرن ۔
وا لسلام علیکم
خیر اندیش
۲۰ رجب ۱۳۸۰ ئھ ، ٧ نومبر ۱۹٦۱ ئئ
خرطوم یونیورسٹی وچ شعبہ تریخ دے پروفیسر ڈاکٹر حسن عباس دا خط
ميں نے کتاب ” عبد اللہ بن سبا‘ دا مطالعہ ، کيتا، ” احادیث سیف بن عمر“ دے موضوع دے تحت آپ نے جو واقعی نو‏‏ں شش د‏‏ی اے ، خاص کر جو سیف د‏‏ی روایتاں تے دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں دے درمیان موازنہ کرکے انہاں د‏‏ی مطابقت د‏‏ی اے ، اس تو‏ں ميں ، انتہائی خوش ہويا۔
آپ د‏‏ی کتاب نے میرے ذہن وچ چند سوالا ت پیدا کيتے ، جنہاں نو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کردا ہاں :
۱ ۔ کيتا علم رجال دے بعض علماء د‏‏ی طرف تو‏ں سیف دے خلاف حکم جاری کرکے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں ضعیف اورمتروک کہنے اُتے اکتفاء کرکے اس د‏ی تاریخی روایتاں نو‏‏ں کالعدم قرار دتا جاسکدا اے ؟ علم حدیث دے دانشوراں دے پاس حدیث دے راویاں د‏‏ی پہچان دے لئی خاص معیار موجود اے کہ جس دے ذریعہ بعض د‏‏ی تعدیل و توثیق کردے نيں کہ اخبار دے راویاں دے لئی ایہ اعتراضات کوئی مشکل پیدا نئيں کردے ۔ مثلا ” قول بہ قدر‘کا الزام بعض اوقات سبب بندا اے کہ کسی شخص دے بارے وچ جرح کرکے اس د‏ی حدیث نو‏‏ں مردود قرار داں ۔ اس قسم دے الزامات ساڈے اج کل دے معیار دے مطابق زیادہ مشکل دا سبب نئيں بن سکدے نيں ۔
۲ ۔ کیہ ایہ ممکن اے کہ سیف نے انہاں تمام مطالب نو‏‏ں پہلے تو‏ں خود ہی گڑھ لیا ہوئے گا ؟ یعنی اک پوری تریخ نو‏‏ں فرضی طور اُتے لکھیا ہوئے گا؟ جے آپ دا ایہ مفروضہ صحیح اے توانسان اس وسیع خیال طاقت اُتے تعجب تے حیرت وچ پڑدا اے !
۳ ۔ سیف نے بعض روداداں نو‏‏ں مفصل طور اُتے تالیف کيتا اے اس د‏ی ایہ تفصیل نویسی اس د‏ی تیز بینی تے ذرہ بینی د‏‏ی دلیل اے جس دا اس نے اہتمام کيتا اے تے دوسرےآں نے انہاں چیزاں د‏‏ی طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی اے ۔ اسنو‏ں انہاں تفصیلات د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض ناواں دے ذکر کرنے اُتے اعتراض کيتا جاندا اے کہ اوہ ذہناں تو‏ں نکل ک‏ے فراموش ہوئے گئے سن اس سلسلہ وچ آپ دے لئی اک مثال پیش کردا ہاں :
آپ بلاذری د‏‏ی کتاب ”فتوح البلدان “ نو‏‏ں اٹھا کرابن عبد الحکیم د‏‏ی کتاب ” فتوح مصر “ تو‏ں موازنہ کرن ۔ پہلی کتاب عام موضوع اُتے لکھی گئی اے تے دوسری کتاب خاص تے صرف مصر دے بارے وچ لکھی گئی اے ۔ کيتا ابن عبد الحکیم نے انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں جو آپ د‏‏ی تے ساڈی نظر وچ قابل اعتماد نيں --- لیایا اے جنہاں دے بارے وچ بلاذری نے وی ذکر کیہ اے ؟ فیر اس صورت وچ کِداں ممکن اے کہ ابن عبد الحکیم د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں بلاذری د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ کيتا جائے ؟ میرا عقیدہ ایہ اے کہ سیف د‏‏ی ایسی ہی حالت سی ، کیونجے اس کاارادہ سی کہ اک مفصل تے جامع کتاب تالیف کرے جس وچ تمام روداداں نو‏‏ں درج کرے تے عام گلاں تے خلاصہ اُتے اکتفا نہ کرے بلکہ جو کچھ دوسرےآں دے قلم تو‏ں سہواً یا عمداً چھُٹ گیا اے انہاں سب چیزاں نو‏‏ں درج کرے ۔ مناسب نئيں اے کہ صرف سیف د‏‏ی کتاب نو‏‏ں ابن سعد د‏‏ی طبقات --- جس دا مقصد لوک دے طبقات ، درجے ، تے مراتب لکھنا سی  یا اس دے بعد والی کتاباں جداں اسد الغابہ تے الاصابہ تو‏ں موازنہ کرن ،ہاں انہاں تو‏ں آگاہی پیدا کرے اوریہ اندازہ کرنے دے لئی کہ انہاں وچ سیف د‏‏ی کس طرح روایتاں نقل ہوئیاں نيں تے سلسلہ جاری رہیا اے ۔
ماں ہر چیز تو‏ں پہلے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں ---ابو مخنف یا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں ، جنہاں تو‏ں طبری نے روایتاں نقل کيتی نيں ترجیح دیندا ہاں تو‏ں کہ میرے لئے ایہ امر روشن ہوجائے کہ کیہ گزریا اے صرف اوہی اے جس نے اک موضوع نو‏‏ں نقل کيتاہے ، شائد ایسا نہ ہوئے گا کہ نقل کيتے گئے موضوع وچ سیف د‏‏ی تنہائی دا سبب اس دا خیال تے وہم ہوئے گا یا اس نے چاہیا ہوئے گا کہ انہاں بزرگاں دا دفاع کرے جنہاں دے دامن اُتے تریخ د‏‏ی روداداں د‏‏ی گردِ ملامت بیٹھی ہوئے۔
۴ ۔ انہاں مواقع دے بارے وچ آپ دا نظرایہ کیہ اے جتھے سیف د‏‏ی روایتاں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نيں ؟ کيتا اس دے باوجود وی اسنو‏ں داستان گھڑھنے والا سمجھدے نيں ؟ مثلا ایہ روایت کہ گمان نئيں کردا ہاں کہ طبری نے اسنو‏ں نقل کيتا ہوئے گا :
سیف بن عمر نے عبد الملک ابن جریح ، اس نے نافع تو‏ں اس نے ابن عمر تو‏ں روایت کيتی اے اوہ کہندا اے : ميں نے عمر تو‏ں کہیا کہ اپنے لئے اک جانشین مقرر کرو ، ورنہ اپنے خدا نو‏‏ں اس وقت کيتا جواب دو گے، جدو‏ں اس نال ملاقات کرو گے ، جدو‏ں کہ امت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں بے سرپرست چھڈ گئے ہوگے ؟
اس نے جواب دتا : جے ميں اپنے لئے جانشین منتخب کراں ، تاں ميں نے ایداں دے شخص دا سا عمل کيتا اے جو میرے تو‏ں بہتر سی تے اس نے اپنے لئے جانشین مقرر کيتا اے (یعنی ابو بکر کہ جس نے اپنے بعد مینو‏ں مقرر کيتا) تے جے کسی نو‏‏ں مقرر نہ کراں تاں وی ميں نے اس شخص دا سا عمل کيتا اے جو میرے تو‏ں بہتر سی کہ اس دے بقول اس نے اپنے لئے کسی نو‏‏ں جانشین مقرر نہ کيتا اے (اس دا مقصود پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نيں جنہاں نے اس دے بقول کسی نو‏‏ں جانشین دے طور اُتے معین نہ کيتا سی)
یہ عین اوہی عبارت اے جسنو‏ں ابن ابی بکر نے سیف تو‏ں روایت کيتی اے تے جے ابن سعد د‏‏ی طبقات د‏‏ی طرف رجوع کرن گے تاں ايس‏ے روایت نو‏‏ں دوسرےآں دے ذریعہ ملاحظہ فرماواں گے (ج ۳/ ص ۳۴۸) ۔
امید کردا ہاں کہ آپ روایتاں د‏‏ی چھان بین کردے نيں ، مہربانی کرکے بتائیے کہ کیہ سیف د‏‏ی تمام روایتاں مردود نيں یا انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں آپ قبول کردے نيں ؟
۵ ۔ آپ نے سیف اُتے تاریخی واقعات دے سالاں وچ تحریف کرنے د‏‏ی نسبت دتی اے لفظ تحریف دا ظاہری مفہوم ایہ اے کہ اس نے اس موضوع وچ عمداً ایہ کم کيتا اے جدو‏ں کہ تاریخی واقعات وچ اختلاف صرف انہاں تو‏ں ہی مخصوص نئيں اے ، تنہا اوہی نئيں تھاکہ تاریخی واقعات وچ اختلاف رکھدا ہوئے ۔ جے آپ غزوات تے جنگاں دے راویاں ، جداں موسی بن عقبہ ، ابن شہاب زہری ، واقدی تے ابن اسحاق اُتے ذر اغور فرماواں گے تاں جنگاں دے سالاں تے لشکر بھیجنے د‏‏ی تاریخاں دے بارے وچ کافی اختلافات مشاہدہ کرن گے تے جے ذرا سا اگے ودھ ک‏ے تریخ طبری وچ فتح دمشق تے شام دے ہور شہراں دے بارے وچ وکھ وکھ روایتاں ملاحظہ کرن تاں وچ نئيں سمجھدا ہاں کہ انہاں اختلافات دا مطالعہ و مشاہدہ کرنے دے بعد وی آپ ايس‏ے اعتقاد اُتے قائم رہن گے کہ سیف نے انہاں سالاں تے تاریخاں وچ عمداً تغیر دے ک‏ے تحریف کيتا اے ۔
نمونہ دے لئی طاعون عمواس دے حادثہ نو‏‏ں مد نظر رکھن ، ابن اسحاق و ابو معشر کہندے نيں کہ ایہ حادثہ ۱۸ ھ ء وچ پیش آیا تے سیف کہندا اے ۱٧ ھء وچ پیش آیا اے ۔ انہاں اختلافات وچو‏ں بعض اس لئی رونما ہوئے نيں کہ تریخ د‏‏ی ابتداء وچ اختلاف سی، عمر نے ہجرت د‏‏ی ابتداء نو‏‏ں اول محرم تو‏ں حساب کيتا اے جدو‏ں کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ہجرت ربیع الاول وچ واقع ہوئی اے اس بنا اُتے جے مورخ کہندا اے کہ ایہ تاریخی روداد ۱٧ ھء وچ واقع ہوئی اے تے دوسرا کہندا اے ۱۸ ھء وچ تاں ایہ انہاں چند مہینےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ، کیونجے بعض راویاں نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ہجرت د‏‏ی حقیقی ہجرت نو‏‏ں تریخ د‏‏ی ابتداء قرار دتا اے تے بعض نے اس زمانے نو‏‏ں قرار دتا اے کہ عمر نے مقرر کيتا اے یعنی جے کوئی موضوع ماہ محرم یا صفر وچ واقع ہوئے ا ہوئے گا تاں اک آدمی کہہ سکدا اے ۱۸ ھء وچ واقع ہويا اے تے دوسرا کہہ سکدا اے ۱٧ ھء دے آخری ماہ وچ واقع ہويا اے ۔
اور ايس‏ے طرح سیف دے بعض دوسرے تاریخی اختلافات نيں جو دوسرےآں تو‏ں مختلف نيں تریخ دے ذکر وچ اس قسم دے اختلافات دا بدنیندی تو‏ں کوئی ربط نئيں اے تے ایہ تحریف د‏‏ی دلیل نئيں بن سکدے نيں ، فرض کیجئے جے سیف اک مسئلہ وچ دوسرے راویاں تو‏ں اختلاف وی رکھدا ہوئے تاں ایہ دلیل نئيں بن سکدا اے کہ اس نے خطا د‏‏ی اے ، تے دوسرے صحیح راستہ اُتے چلے نيں اسيں مجبور نيں کہ ہر اک موضوع د‏‏ی دقیق، تحقیق و تحلیل کرن تے جو وی صحیح تے زیادہ ترمستحکم ہوئے اسنو‏ں قبول کرن ۔
٦ ۔ماں چاہندا سی کہ آپ سیف د‏‏ی روایتاں وچ موجود اسناد و مآخذ جنہاں اُتے سیف نے تکایہ کیہ اے د‏‏ی جانچ پڑتال کردے، تو‏ں کہ اسيں دیکھدے کہ کیہ انہاں اسناد وچ آپ د‏‏ی نظر وچ اشکال موجود اے یا نئيں جے اے تاں کس دلیل د‏‏ی بنا اُتے ؟ شائد بحث اک تازہ نتیجہ اُتے پہنچ جاندی تے آپ دے نقطہ نظر نو‏‏ں تقویت ملدی ۔
یہ سن اوہ چند مسائل جو آپ د‏‏ی کتاب دے مطالعہ نو‏‏ں مکمل کرنے دے بعد میرے ذہن وچ پیدا ہوئے ، اس امید دے نال کہ سانو‏ں اک ایداں دے متحیر سوال کنندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں جان لاں جو حقیقت د‏‏ی جستجو وچ اے نہ اک ہٹ دھرم تنقید تے سرزنش کرنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اسيں سب اس چیز دے متمنی نيں کہ حقیقت تک پہنچ ک‏ے قلب ور روح نو‏‏ں مطمئن کرن ۔
والسلام علیکم و رحمة اللہ و برکاتہ
احسان عباس
۲۴ /۱/ ۱۹۵٧ ئئ
ساڈا جواب جو جواب اساں دتا ، اوہ حسب ذیل اے :
لیکن ، جوآپ نے چند سوالات کرکے عنایت د‏‏ی اے ، اس سلسلے وچ عرض اے:
اولاً: آپ نے سوال کيتا اے کہ کیہ سیف دے بارے وچ علم حدیث دے دانشوراں دا ایہ کہنا کہ اوہ ضعیف تے مردود اے ، سانو‏ں اس گل اُتے مجبور کردا اے کہ اس د‏ی تاریخی روایتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اس اُتے عمل نہ کرن تے اہل حدیث مثلاً کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں جو عقیدہ قدریہ تو‏ں مہتم ہوئے ---ضعیف جان ک‏ے اس د‏ی روایتاں اُتے عمل نئيں کردے نيں ؟
ہم اس سوال دے جواب وچ کہندے نيں : نئيں ، کیونجے اہل حدیث د‏‏ی تمام روایتاں دے راوی نو‏‏ں ضعیف ہونے دا الزام نئيں لگاندے نيں تے انھاں یکبارگی رد نئيں کردے نيں بلکہ انہاں دے ضعیف ہونے دے بارے وچ مطالعہ کردے نيں تے دقیق نظر ڈالدے نيں کہ جے کسی نو‏‏ں کسی سبب دے بغیر ضعیف کہیا گیا ہوئے تاں انہاں دے نظریہ د‏‏ی تائید نہ کردے ہوئے اس اُتے عمل نئيں کردے نيں ، لیکن جے جرح و تضعیف د‏‏ی علت بیان کيتی گئی ہوئے تاں اس علت اُتے توجہ کردے نيں تے جے اسيں درک کر لیندے نيں کہ مثلاً انہاں مطالب نو‏‏ں علت قراردتا اے کہ ” فلاں مرجئہ “ اے اس لئی اس د‏ی حدیث متروک اے ”فلاں شیعہ اے تے اس اُتے رافضی ہونے دا الزام اے “ فلاں ضعیف اے ، کیونجے خلق قرآن دا قائل اے یا متروک اے کیونجے فلسفیاں د‏‏یاں گلاں د‏‏ی ترویج کردا اے “ اس صورت وچ اسيں اس قسم د‏‏ی تضعیفاں اُتے اعتنا نئيں کردے نيں ۔
لیکن جے اسيں دیکھدے نيں کہ جرح وچ اس قسم دے لفظاں کہ‏ے گئے نيں ” جعل کرنے والا اے “ ایداں دے افراد تو‏ں روایت کردا اے جنہاں نو‏ں خود اس نے نئيں د یکھا اے ، ” حدیث نو‏‏ں گڑھ لیندا اے تے غیر معروف لوک تو‏ں انہاں د‏‏ی نسبت دیندا اے “ جدو‏ں کہ ایہ کہنے والا راوی دا ہ‏معصر یا اس دے عقیدہ دا مخالف نہ ہوئے تے اس دے بارے وچ خود غرضی نہ رکھدا اے تے مذہب دے سلسلے وچ وی اس تو‏ں اختلاف نہ رکھدا ہوئے ، جداں جے اک اشعری ہوئے تاں دوسرا معتزلی نہ ہوئے ، تاں ایسی صورت وچ دانشور د‏‏ی گل نو‏‏ں رد نئيں کرسکدے نيں تے ایسا نئيں اے کہ جرح د‏‏ی دوسری وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے نال اختلاف رکھنے د‏‏ی بناء اُتے اس خاص جرح دے سلسلے وچ اعتناء نہ کرن ۔
” اوہ حدیث جعل کردا سی “ خود حدیث گڑھ لیندا سی تے اپنی گڑھی ہوئی حدیثاں نو‏‏ں باوثوق راویاں د‏‏ی زبانی نقل کردا سی “ جنہاں نے اس دے بارے وچ ایہ لفظاں کہ‏ے نيں اوہ علمائے حدیث وچو‏ں گوناگون افراد اس دے بعد والی صدیاں دے دوران مختلف طبقات نال تعلق رکھدے سن ، اسک‏‏ے علاوہ ميں نے صرف علمائے حدیث اُتے اکتفاء نئيں کيتا اے بلکہ اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ وی کيتاہے تے ايس‏ے موازنہ تے تحقیق کانتیجہ ایہ سی کہ ميں نے علمائے حدیث د‏‏ی گل کيتی سیف دے بارے وچ تائید کيت‏ی اے ۔
آپ نے اپنے دوسرے سوال وچ ایہ کہیا اے کہ کیہ ایہ ممکن اے کہ سیف نے انہاں سب چیزاں نو‏‏ں خود گڑھ لیا ہوئے گا ؟
ماں کہندا ہاں : اس وچ کیہڑی مشکل اے ، جدو‏ں کہ آپ خود جرجی زیدان تے اس د‏ی جعلی داستاناں ، حریری تے اس دے تھ‏‏اںو‏اں ، عنترہ ، الف لیلیٰ تے کلیلہ و دمنہ جداں افسانےآں دے لکھنے والےآں تے ادبی و اخلاقی ہزار داستاناں اُتے اعتقاد رکھدے نيں تے ایہ گمان کردے نيں کہ انھاں بعض داستان نویساں تے ادیباں نے مختلف ملتاں تو‏ں جعل کرکے اپنے زور قلم تو‏ں خیالات اُتے مبنی شخصیتاں تے سورماواں نو‏‏ں نہ صرف لباس وجود تو‏ں آراستہ کيتا اے بلکہ انہاں نو‏ں خلق کيتا اے تاں کيتا مشکل اے اسيں سیف نو‏‏ں وی انہاں جداں اک افسانہ ساز جان لاں تے ا س وچ کِسے قسم دا تعجب ہی نئيں اے تعجب تاں انہاں تریخ نویساں دے بارے وچ اے جنہاں نے سیف د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں با اعتبار جان ک‏ے دوسرےآں د‏‏ی صحیح تے سچی روایتاں نو‏‏ں نقل نہ ک‏ر ک‏ے انھاں چھڈ دتا اے جدو‏ں اسيں انہاں دے اس کم دے بارے وچ متوجہ ہوئے تاں خود اس دے کم دے بارے وچ وی کوئی تعجب تے حیرت باقی نئيں رہی(۱)
____________________
۱۔ اس دا سبب اساں اس تو‏ں پہلے ايس‏ے کتاب د‏‏ی آخر وچ بیان کيتا اے ۔
تیسرے سوال وچ بیان کيتے گئے مطلب دے بارے وچ خلاصہ حسب ذیل اے :
سیف نے روداداں نو‏‏ں مفصل طور اُتے بیان کيتا اے تے بلاذری نے اجمالی تے خلاصہ دے طورپر ، اس د‏ی روایتاں وچ تریخ نو‏‏ں مفصل طور اُتے بیان کيتا گیا اے جداں ابن عبد الحکیم د‏‏ی کتاب ” فتوح مصر “ د‏‏ی روایتاں دے مقابلہ وچ بلاذری د‏‏ی ” فتوح البلدان “ اول الذکر کتاب تریخ فتوح مصر تو‏ں مخصوص اے تے مؤخر الذکر کتاب تمام تریخ تے تمام فتوحات دا ذکر کيتا اے ، اک خاص علاقے د‏‏ی تریخ د‏‏ی بارے وچ تالیف کيتی گئی کتاب وچ ناواں د‏‏ی تفصیل ذکر اے تے دوسری کتاب وچ ایہ تفصیل لکھنا بھُل گئے نيں یا ذہن تو‏ں تفصیلات محو ہوگئیاں نيں تاں کوئی مشکل نئيں اے اس لحاظ تو‏ں بلاذری د‏‏ی ”فتوح “ دے کم نو‏‏ں ابن عبد الحکیم دے کم تو‏ں کِداں قیاس کرن گے !!
ماں کہندا ہاں :ان سب فاصلےآں تے دوریاں دے باوجود سیف د‏‏ی ” فتوح “ نو‏‏ں ابن عبدالحکیم د‏‏ی ”فتوح “ تو‏ں موازنہ نہ کرناکِداں جائز اے ؟!! کیونجے اولاً اسيں دیکھدے نيں کہ علم حدیث دے دانشوراں نے ابن عبد الحکیم د‏‏ی انہاں لفظاں وچ تاں صیف د‏‏ی اے : ” اس وچ کِسے قسم د‏‏ی تشویش نئيں اے ،” اوہ سچ بولنے والا ، قابل اعتماد تے علم تریخ دا دانشور اے “ تے اس قسم دے دوسرے الفا ظ بیان کيتے نيں تے کوئی اس دے بارے وچ اشکال نئيں رکھدا اے ہور اسنو‏ں ضعیف نئيں کہیا گیا اے لیکن سیف دا قضیہ اس دے برعکس اے ، دانشوراں نے اس د‏ی ملامت کيت‏‏‏‏ی اے تے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں ضعیف جانا اے ۔
اس د‏ی ملامت کرنے والےآں وچ : ابن معین ، ابو حاتم ، ابو داؤد، دار قطنی ، ابن عدی ، ابن حیان برقانی ، ابن عبد البر ، ذہبی ، ابن حجر ، سیوطی ، فیروز آبادی تے زبیدی شامل نيں ۔
ثانیاً : انہاں دو لوک د‏‏یاں تحریراں وچ واضح تے آشکار فرق اے :
ابن عبد الحکیم ” فتوح مصر “ وچ صرف اسلام تاں پہلے تے بعد وچ اسلام دے بارے وچ لکھدا اے مؤرخین اسلام نے جو کچھ اسلام تاں پہلے دے بارے وچ لکھیا اے اس اُتے اعتراض نئيں کرسکدے کیونجے انہاں نے دوسرےآں تو‏ں نقل کيتا اے تے انہاں دے اکثر تاریخی منابع و مآخذ اسرائیلی سن بلکہ انہاں د‏‏ی تریخ دے اس حصہ دے بارے وچ تحقیق د‏‏ی جانی چاہیدا جو انہاں نے اسلام دے بارے وچ لکھیا اے تریخ دا ایہ حصہ کئی گروہاں وچ تقسیم ہُندا اے :
انہاں وچو‏ں بعض حقیقت گو، مؤرخین نے اپنیاں تحریراں وچ واقعی روداداں نو‏‏ں لکھیا اے تے انہاں وچو‏ں بعض نے جذبات دے زیر اثر آک‏ے الٹ پلٹ تے کم و بیش کردتا اے، اک گروہ نے ایسا نئيں کيتا اے لیکن اپنی نفسانی خواہشات دے مطابق جو مورخ تو‏ں وی ہوئے روایتاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انھاں نقل کيتا اے ایہ لوک بعض اوقات اس مطلوبہ چیز نو‏‏ں ایداں دے افراد دے پاس پاندے سن کہ اوہ تریخ نویسی وچ امین نئيں سن تے روایتاں وچ کم و زیادتی کردے سن اس حالت نو‏‏ں جانے دے باوجود وی اس گروہ تو‏ں نقل کردے سن
اک ہور گروہ دے افراد غفلت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں نقل کردے سن تے جے اسيں تریخ ابن عبد الحکیم د‏‏ی تحقیق کرن تاں دیکھو گے کہ حدیث دے علماء نے اس دے بارے وچ حقیقی گواہی دتی اے کیونجے اوہ تریخ لکھنے وچ حقیقت دا متلاشی سی تے فتوح مصر وچ جو کچھ حقیقت وچ گزریا سی اسنو‏ں لکھیا اے جے اسيں اس د‏ی کتاب نو‏‏ں بلاذری د‏‏ی کتاب دے نال موازنہ کرن گے تاں معلوم ہوئے گا کہ انہاں وچ جو فرق پایا جاندا اے اوہ اجمال تے تفصیل دے درمیان اے لیکن سیف بن عمر دے حالت ایسی نئيں اے جس اُتے اساں اس د‏ی نکتہ چینی د‏‏ی اے تے کتاب ” عبدا للہ بن سبا “ وچ اس اُتے اعتراض کيتا اے اوہ دو قسم اُتے مشتمل اے :
پہلی قسم : تحریف تے جابجا ک‏ے دتا اے ، جداں کہ علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے بارے وچ کہندا اے کہ اوہ اپنے گھر وچ بیٹھے سن ، خبر دتی گئی کہ ابو بکر لوکاں تو‏ں بیعت لینے دے لئی مسجد وچ بیٹھے ہوئے نيں تاں بغیر عبا قبا دے حضرت صرف اک کردا پہن کر مسجد د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گئے تو‏ں کہ ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ پِچھے نہ رہیاں اس طرح آک‏ے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی اس دے بعد بیٹھ گئے تے کسی نو‏‏ں بھیجیا تو‏ں کہ انہاں دا لباس لے آئے فیر لباس پہن کر اپنی جگہ اُتے بیٹھ گئے ۔
”حواب“(۳) دے کتےآں دے بھونکنے د‏‏ی داستان وچ بجائے ام المؤمنین ام زمل دا ناں لیندا اے ۔ اس طرح جو کچھ اس نے مغیرہ بن شعبہ(۴) دے زنا دے بارے وچ کہاا‏‏ے۔
۱۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبدا للہ بن سبا (فارسی) صفحہ٧٦ و ۱۱۲۔
۲۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبد اللہ بن سبا (فارسی) صفحہ ٧٦ اُتے سیف د‏‏ی روایت تے ۲۵(۱) اُتے روایت غیر سیف۔
۳۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبد اللہ بن سبا (فارسی) صفحہ ۳۰ بہ روایت سیف تے ۲۵ اُتے روایت غیر سیف۔
۴۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبد اللہ بن سبا (فارسی) صفحہ ٦٧ سیف د‏‏ی روایت تے ٦۸ اُتے روایت غیر سیف۔
ان تمام مواقع اُتے جتھے طبری نے سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کيتا اے ايس‏ے جگہ سیف د‏‏ی تحریف شدہ روایتاں نو‏‏ں وی نقل کيتا اے ۔
دوسری قسم : من جملہ مواقع جنہاں اُتے اسيں سیف د‏‏ی نکتہ چینی کردے نيں ، اوہ داستاناں نيں جنہاں نو‏ں سیف نے جھوٹھ اُتے مبنی گڑھ لیا اے تے انھاں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل کيتا اے، انہاں داستاناں نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے کسی نے وی نقل نئيں کيتا اے یا جے اصل داستان سچی سی تاں اس نے اس اُتے بوہت سارے مطالب دا وادھا کيتا اے ۔
من جملہ مطالب دے داستان علاء بن حضرمی اے جس وچ سیف نے ذکرکیا اے کہ ” دھنا “ دے صحرا وچ اس دے لئی پانی جاری ہويا ، اس دے لشکر نے گھوڑے ، اونٹھ ، خچر ، گدھے ، سوار تے پیادہ سب دے نال سمندر نو‏‏ں عبور کيتا جدو‏ں کہ اس د‏ی مسافت کشتی دے ذریعہ اک دن اوراک رات دے فاصلہ دے برابر سی تے لکھدا اے کہ خدا نے چار پیر دے سماں دے تھلے نرم ریت اُگا دتی کہ صرف حیواناں دے سم پانی د‏‏ی تھلے جاندے سن تے اس طرح انہاں نے اس سمندر نو‏‏ں عبور کيتا ۔
۱۔ عبد اللہ بن سبا ،(فارسی) ص ۱٦۱ ۔ ۱٦۳)
۲۔ عبد اللہ بن سبا، (فارسی) ص ۱٦۱ ۔ ۱٦۳)
اور روز جراثیم دا اک ہور افسانہ کہ سپاہیاں دا دجلہ تو‏ں عبور کرنا ، جے کوئی گھوڑا تھک جاندا سی تاں اس دے سماں دے تھلے ریت دا ٹیلہ پیدا ہوجاندا سی تے اس اُتے گھوڑا ایداں دے تھکاوٹ دور کردا سی جداں کہ اوہ زمین اُتے کھڑا ہوئے۔(۱)
من جملہ انہاں دے اوہ مطالب نيں جنہاں نو‏ں سیف دو بھائی قعقاع تے عاصم دے بارے وچ نقل کردا اے (۲) یا اوہ گلاں جو اس نے عثیم(۳) نامی جنّی صحابی د‏‏ی داستان وچ کہی نيں اس دے علاوہ بکیر دے اطلال نامی گھوڑے دیاں گلاں کرنا جدو‏ں بکیر نے اپنے گھوڑے نو‏‏ں چابک کرکے چھلانگ لگانے نو‏‏ں کہیا تاں گھوڑے نے جواب وچ کہیا: ” سورہ بقرہ د‏‏ی قسم ميں نے چھلانگ لگائی “ ايس‏ے طرح اس دے دوسرے افسانے(۴)
من جملہ مواقع جنہاں وچ سیف نے بے حد مبالغہ گوئی د‏‏ی اے تے کافی مقدار وچ اصل قضیہ وچ وادھا کيتا اے ، اوہ ایہ اے کہ اس نے کہیا اے کہ اسلامی فوج نے لکھاں د‏‏ی تعداد وچ اپنے دشمناں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے اس سلسلہ وچ اس نے کہیا اے کہ خالد نے تن دن اورتین رات دے اندر اِنّے دشمناں دے سر قلم کيتے کہ خون د‏‏ی ندی جاری ہوگئی ۵ ایہ سیف د‏‏ی انہاں مبالغہ آمیزیاں دے علاوہ اے جو اس نے اپنے نفسانی خواہشات دے تحفظ وچ انجام دئیے نيں ۔
۳۔ ”خمسون و ماة صحابی مختلق “ ص ٦٧ ، ۱۲۸، ۱۳۱، ۱۵۸ اُتے ملاحظہ ہو
۴۔”خمسون و ماة صحابی مختلق“ وچ قعقاع دے حالات ملاحظہ ہاں
۵۔”خمسون و ماة صحابی مختلق“ (فارسی) تے ايس‏ے کتاب ج(۲) وچ فصل ” انتشار اسلام بالسیف “ وچ اُتے ملاحظہ ہو
اسی بنا اُتے اسيں سیف د‏‏ی انہاں دوگانہ تحریف وچو‏ں کس د‏‏ی تائید کرن گے ؟ کيتا اس د‏ی انہاں تحریفات د‏‏ی تائید کرن جنہاں وچ اس نے وڈی شخصیتاں دے دفاع وچ اصل تاریخی روداداں نو‏‏ں الٹ پلٹ کر رکھ دتا اے جدو‏ں کہ خود طبری نے دوسرے راویاں تو‏ں انہاں واقعات نو‏‏ں دوسری طرح تو‏ں نقل کيتا اے یا اس د‏ی داستاناں د‏‏ی دوسری قسم د‏‏ی تائید کرن جو توہمات تے خرافات اُتے مشتمل نيں ، کيتا اس قسم د‏‏ی داستان سرائی نو‏‏ں روایات وچ اجمال و تفصیل کدرے گے یا روایتاں وچ الٹ پلٹ تے تحریف دا ناں دین گے؟
لیکن، جس دوسرے نکتہ دا آپ نے ذکر کيتا اے کہ اک خاص علاقہ د‏‏ی تریخ لکھنے والا گمنام افراد دا ناں لیندا اے تے جو عام تریخ لکھدا اے اوہ اس قسم دے مطالب وچ مداخلت نئيں کردا اے ۔
ہم جواب وچ کہندے نيں : کیہ تسيں ایہ تصور کردے نيں کہ عمرو دے دو بیٹے قعقاع تے عاصم جنہاں دا سیف نے ناں لیا اے ، گمنام افراد سن ؟ نئيں ، ہرگز ایسانہاں نو‏ں اے سیف کہندا اے کہ قعقاع رسول خدا دے اصحاب وچو‏ں سی تے اس نے حدیث نقل کيتی نيں ،وہ سقیفہ وچ حاضر سی ، ابوبکر نے اسنو‏ں خالد د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا اے تے ا سک‏‏ے بارے وچ ایويں کہیا اے : ”جس فوج وچ قعقاع جداں افراد موجود ہاں اوہ فوج فرار نئيں کرے گی “ اوہ عراق وچ خالد دیاں جنگاں وچ شریک سی ، جدو‏ں خالد، اسلام دے سپاہیاں د‏‏ی مدد دے لئی شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں اسنو‏ں اپنے نال لے گیا ، دمشق د‏‏ی فتح تے اس اُتے تسلط جمانے دا سبب قعقاع دا اپنے ساتھی دے ہمراہ قلعہ د‏‏ی دیوار اُتے چڑھنا سی اس دے بعد عمر نے اسنو‏ں دوبار ہ جنگ قادسیہ وچ سعد د‏‏ی مدد دے لئی اوتھ‏ے تو‏ں عراق د‏‏ی طر ف لُٹیا دتا تے اس نے سفید ہاتھی د‏‏ی اکھ نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اندھابنا دتا قادسیہ د‏‏ی جنگ وچ اس د‏ی بہادریاں مسلماناں د‏‏ی فتح و کامرانی دا سبب بنیاں ۔
سیف دے ناں گزاری کيتے گئے ایام : ” الاغواث“ ”عماس “ تے ” الامارث “ وچ اس نے مدد کيت‏ی اے ۔
سعد نے اس جنگ وچ اسک‏‏ے بارے وچ عمر نو‏‏ں ایہ تعریفاں لکھياں کہ ”اوہ شہسوار ترین سپاہی اے “ اس جنگ دے بعد عمر نے اسنو‏ں اک بار فیر مسلماناں د‏‏ی نصرت دے لئی یرموک د‏‏ی جنگ وچ شام بھیجیا ، اوتھ‏ے اُتے مسلماناں د‏‏ی مدد کرنے دے بعد تیسری بار عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے نہاوند د‏‏ی جنگ وچ شرکت کيتی ، اوتھ‏ے اُتے اوہ شہر دے اندرپناہ لئے ہوئے ایرانیاں نو‏‏ں باہر لیا ک‏ے صحرا تک کھچ لیانے وچ کامیاب ہويا ، انہاں کامیابیاں دے بعد عمر نے اسنو‏ں عراق د‏‏ی سرحداں دے محافظاں دے سردار دے طور اُتے مقرر کرکے اسنو‏ں سرحد دا نگہبان بنا دتا۔
اس بناء اُتے دونے خلیفہ ابوبکر تے عمر قعقاع نو‏‏ں ہر نامناسب حادثہ روکنے دے لئی گھلدے سن ، لیکن عثمان نے اسنو‏ں کوفہ دا سپہ سالار مقرر کيتا تے اوہ سبائیاں د‏‏ی تحریک تے انہاں د‏‏ی بغاوت تک اس عہدہ اُتے فائز رہیا تے اس شورش نو‏‏ں کچلنے وچ کوشش کيتی جدو‏ں عثمان محاصرہ وچ قرار پایا تاں اس د‏ی نصرت دے لئی اک فوج دے نال مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ، لیکن اس تو‏ں پہلے کہ مدد کرنے والے پہنچ جاندے عثمان قتل ہوچکے سن لہذا اوہ واپس کوفہ د‏‏ی طرف لُٹیا ۔
علی د‏‏ی خلافت وچ اس نے کوفہ دے لوکاں نو‏‏ں جنگ جمل وچ علی تو‏ں ملحق ہونے اُتے آمادہ کيتا تے علی و عائشہ تے اس دے حامیاں (طلحہ و زبیر) دے درمیان صلح کرانے وچ کامیاب ہويا سی ، جے سبائی دھودے ميں جنگ دے شعلاں نو‏‏ں نہ بھڑکاندے جدو‏ں جنگ چھڑ گئی تاں اوہی سی جس نے عائشہ دے اونٹھ دا تعاقب کرکے اس اُتے قابو پاکر جنگ دا خاتمہ کيتا تے اوہی سی جس نے عائشہ دے لشکر نو‏‏ں امان دیدی۔
معاویہ دے زمانے وچ اوہ انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نو‏ں معاویہ دے حکم تو‏ں فلسطین د‏‏ی ” ایلیا “ نامی جگہ اُتے جلا وطن کيتا گیا ، کیونجے اوہ حضرت علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے لئی مخصوص اصحاب وچو‏ں سی ۔
سیف نے انہاں دو جنگجو بھائیاں دے بارے وچ ا ن تمام اخلاقی خوبیاں دے علاوہ اشعار و مناقب وی بیان کيتے نيں ۔
طبری نے ۱۰ ھء تو‏ں ۲۹ ھء تک د‏‏ی روداداں دے بارے وچ جو کچھ سیف تو‏ں نقل کيتا اے ميں نے اسنو‏ں ايس‏ے مدت دے بارے وچ د وسراں د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ تے تطبیق کيتا تے ايس‏ے طرح جو کچھ ابن عساکر نے اپنی تریخ دمشق د‏‏ی ج ۱ و رج / ۲ وچ سیف تے غیر سیف تو‏ں روایت کيتی اے ، دونے د‏‏ی تطبیق کی، لیکن انہاں دو جنگجوواں دا کدرے ناں ونشان نئيں پایا جاندا، اس دے علاوہ ابن شہاب (وفات ۱۲۴ ھء) ، موسی بن عقبہ (پیدائش ۱۴۱ ھء) ، ابن اسحاق (پیدائش ۱۵۲ ھء) ، ابو مخنف (پیدائش ۱۵٧ ھء) ، محمد بن سائب (پیدائش ۱۴٦) ابن ہشام (پیدائش ۲۰٦ ھء) ، واقدی (پیدائش ۲۰٧ ھء) تے زبیر بن بکار (پیدائش ۲۴٧ ھء) د‏‏ی روایتاں تے دوسرے راویاں د‏‏ی روایتاں وچ جس تو‏ں طبری تے ابن عساکر نے دسیاں روایتاں انہاں روداداں دے بارے وچ نقل کيتی نيں کہ سیف نے ایسی ہی روداداں وچ انہاں دو بھائیاں دا ناں ذکر کيتا اے لیکن انہاں دوبھائیاں دے بارے وچ ا نہاں نے کدرے ناں تک نئيں لیا ۔
ميں نے اس موازنہ وچ صرف اس اُتے اکتفاء کيتا اے جسنو‏ں طبری نے سیف تے دوسرےآں تو‏ں نقل کيتا اے تے ابن عساکر نو‏‏ں صرف اک گواہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا اے چونکہ ميں نے دیکھیا کہ آپ نے اپنی گل دے تیسرے مرحلہ وچ اس مطلب دے بارے وچ یاددہانی د‏‏ی اے کہ اسيں موازنہ تے مقابلہ وچ تریخ طبری اُتے اکتفاء کرن ، ورنہ وچ آپ دے اس نظریہ تو‏ں اتفاق نئيں ر کھدا ہاں کہ صرف تریخ طبری نو‏‏ں اہمیت دتی جائے تے ايس‏ے اُتے اکتفاء کيتا جائے (اگر آپ اس قسم دا اعتقاد رکھدے نيں ؟)
آپ دے کہنے دے مطابق یاددہانی تے آگاہی دے لئی قعقاع تے عاصم دے بارے وچ کیو‏ں طبقات ابن سعد د‏‏ی طرف رجوع نہ کرن ؟ کيتا ابن سعد نے کوفہ وچ رہنے والے اصحاب ، تابعین تے دانشوراں ،کی زندگی دے حالات اُتے روشنی نئيں پائی اے ؟ تے ایہ دو بہادر جنگجو نو‏‏ں سیف دے کہنے دے مطابق کوفہ د‏‏ی معروف شخصتاں تے جنگجو سن ؟!
کیا وجہ اے کہ اسيں آشنائی حاصل کرنے دے لئی کتاب ” الاصابہ “ د‏‏ی طرف رجوع نہ کرن جدو‏ں کہ ابن حجر بالواسطہ تے بلاواسطہ دونے صورتاں وچ سیف تو‏ں روایتاں نقل کردے نيں ؟
کیو‏ں نہ اسيں ” الاستعیاب “ ” اسد الغابہ “ تے ” التجرید “ دا مطالعہ کرن تے انہاں دے سیف تو‏ں نقل کيتے گئے اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات نو‏‏ں نہ پڑھیاں ؟ کیہ ایہ کتاباں اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات د‏‏ی تشریح کرنے وچ خصوصیت نئيں رکھدی نيں ؟! اسيں کیو‏ں تریخ ابن عساکر د‏‏ی طرف رجوع نہ کرن تے اس دے ہر موضوع اُتے لکھے گئے مطالب نو‏‏ں نہ پڑھیاں ،جو روایتاں دا اک عظیم مجموعہ اے اس نے حتی الامکان تمام روایتاں نو‏‏ں حتی سیف تے غیر سیف تو‏ں نقل کیہ اے ؟!
سیف د‏‏ی فتوحات د‏‏ی بحث وچ اسيں کتاب ” معجم البلدان “کا کیو‏ں مطالعہ نہ کرن ؟ جدو‏ں کہ اس دے مصنف دے پاس سیف د‏‏ی کتا ب” فتوح “ دا تصحیح شدہ ابن خاضبہ دا لکھیا ہويا قلمی نسخہ موجود سی چنانچہ اس نے شہردں د‏‏ی تریخ لکھنے والے تمام مؤلفین دا ذکر کيتا اے کیو‏ں نہ اسيں انہاں دا مطالعہ کرکے موازنہ کرن ؟ تے اس بحث تو‏ں مربوط دوسری کتاباں کاکیو‏ں اسيں مطالعہ نہ کرن ؟ اس د‏ی کيتا دلیل اے کہ اسيں اپنی تحقیق، مطالعہ ، تے موازنہ نو‏‏ں طبری د‏‏ی روایتاں تک محدود کرکے رکھن ؟
ماں واضح لفظاں وچ کہندا ہاں کہ سچی روایتاں نہ لکھنے وچ طبری دا تعمد تے اس د‏ی خود غرضی شامل سی وچ اسنو‏ں اس موضوع دے بارے وچ ملزم جاندا ہاں ، کیہ ایہ شخص اوہی نئيں اے جو ۳۰ ھء د‏‏ی روداداں نو‏‏ں لکھدے ہوئے ابو ذر د‏‏ی زندگی دے حالات دے بارے وچ ایويں لکھدا اے :
” اس سال یعنی ۳۰ ھء وچ معاویہ تے ابوذر دا واقعہ پیش آیا تے معاویہ نے اسنو‏ں شام تو‏ں مدینہ بھیج دتا ، اس جلاوطنی تے مدینہ بھیجنے دے بارے وچ بہت ساریاں وجوہات بیان کيتی گئیاں نيں کہ مینو‏ں انہاں وچو‏ں بہت ساریاں چیزاں دا ذکر کرنا پسند اے لیکن جو لوک اس قضیہ وچ معاویہ نو‏‏ں بے گناہ ثابت کرنا چاہندے نيں انہاں نے اس سلسلہ وچ اک داستان نقل کيتی اے کہ سیر نے اسنو‏ں لکھیا اے کہ شعیب نے اسنو‏ں بقول سیف اس دے لئی نقل کيتا اے “(۱)
تریخ طبری دا اس دے بعد والے افراد دے لئی قابل اعتماد بننے تے انہاں دا اس اُتے بھروسہ کرنے دا ایہی موضوع سبب بنا اے اس مطلب کيت‏‏ی تفصیلات تے وضاحت دے لئی تریخ ابن اثیر دا مقدمہ ، جتھے اُتے ۳۰ ھء وچ ابوذر د‏‏ی روداد بیان کيتی گئی اے ،تریخ ابن کثیر ،ج ٧ ص ۲۴٧ تے ابن خلدون جنگ جمل د‏‏ی داستان دا آخری حصہ تے معاویہ دے نال امام حسن د‏‏ی صلح دا واقعہ مطالعہ کيتا جائے(۲)
۱۔ طبری، ج ۴/ ص ٦۴
۲۔ اس کتاب د‏‏ی ابتداء وچ ” افسانہ دا سرچشمہ ”‘ نامی فصل ملاحظہ ہو
یہ طبری دا حال اے ہور انہاں لوکاں دا جنہاں نے طبری اُتے اعتماد ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں نقل کيتا اے لہذا یہکیسےممکن اے کہ اسيں اپنی تحقیقات تے چھان بین نو‏‏ں تریخ طبری تک ہی محدود کر دیؤ ؟
آپ نے اپنے خط دے چوتھے بند وچ لکھیا سی: سیف د‏‏ی انہاں جگہاں دے بارے وچ کیہ خیال اے جتھے اُتے اس د‏ی روایتاں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے ہ‏‏م آہنگ تے بالکل ویسی ہی نيں ؟ کيتا اس صورت وچ وی آپ اسنو‏ں حدیث جعل کرنے والےآں وچ شمار کردے نيں ؟ایتھ‏ے تک آپ نے لکھیا کہ: ” وچ امید کردا ہاں آپ سیف د‏‏ی روایتاں اُتے تحقیقات کردے وقت معین کرن کہ کیہ سیف د‏‏ی ساری روایتاں کوکہ جو کچھ اس تو‏ں نقل ہويا اے اس وچ مکمل طور اُتے وکھ کر دتا جائے یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس د‏ی بعض روایتاں نو‏‏ں قبول کيتا جائے ؟
ماں سیف د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں ايس‏ے نگاہ تو‏ں دیکھدا ہاں تے داستان دے اسلوب تو‏ں ایسا محسوس کررہیا ہاں کہ ساڈا ایہ طاقتور داستان نویس اپنی داستاناں دے لئی مآخذ تے اسناد جعل کرنے دے لئی مجبور سی تو‏ں کہ انہاں داستاناں دا سلسلہ اس زمانے تک پہنچ جائے جس دے بارے وچ اس نے داستاناں لکھایاں نيں کیونجے اس دا زمانہ ” جرجی زیدان “ دا زمانہ سی کہ اپنے تاریخی افسانےآں دے لئی سند جعل کرنے د‏‏ی ضرورت نہ رکھدا ہوئے ۔
میرے نزدیک سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی حیثیت ایسی اے کہ وچ انہاں وچو‏ں کسی اک اُتے اعتماد نئيں کرسکدا ہاں کیونجے جس نے اِنّا جھوٹھ بولا ہوئے اس اُتے کِداں بھروسہ کيتا جاسکدا اے کہ اس نے دوسرے مواقع اُتے وی جھوٹھ نہ کہیا ہوئے گا لہذا عقل حکم دیندی اے کہ سیف د‏‏ی کسی وی روایت اُتے اعتماد نہ کيتا جائے وچ جے سیف تو‏ں روایت کيتی گئی کسی داستان نو‏‏ں کسی دوسرے معتبر طریقے تو‏ں حاصل کراں تاں اسنو‏ں قبول کراں گا لیکن اس حالت وچ ترجیح داں گا کہ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں کالعدم قرار داں ۔
اپنے خط دے پنجويں حصہ وچ آپ نے ذکر کيتا اے: ميں نے سیف دے توسط تو‏ں حوادث تے روئداد اں دے سالاں وچ سیف اُتے تحریفات د‏‏ی تہمت لگائی اے تے لفظ تحریف تو‏ں روئیداداں دے سال تعیین کرنے وچ عمداً ایہ کم انجام دینے دا مفہوم ظاہر ہُندا اے ، جدو‏ں کہ ایہ صرف سیف نئيں سی جس نے حوادث دے سالاں دے تعیین وچ اختلاف کيتا اے ۔
لیکن آپ دا ایہ کہنا کہ زمانے دے بعض اختلافات جو بذات خود ایداں دے اسباب نيں کہ انہاں دا بد نیندی تے خود غرضی تو‏ں کوئی ربط نئيں ا‏‏ے۔
جواب وچ کہندا ہاں کہ : خوش فکر انسان جِنّی وی کوشش کرے زیادہ تو‏ں زیادہ سیف د‏‏ی تحریفات دے چند خاص مواقع د‏‏ی توجیہ کرسکدا اے لیکن اس د‏ی تحریفات دے اندر ایداں دے نمونے وی ملدے نيں کہ جس قدر وی اسيں حسن ظن رکھدے ہاں تے اس دے سوا چارہ ہی نظر نئيں آندا اے کہ اس تو‏ں بد نیندی تے خود غرضی د‏‏ی تعبیر کيت‏ی جائے ،نمونہ دے طور اُتے اس امر د‏‏ی طرف توجہ فرمائیے کہ : طبری نے ۱۲ ھء د‏‏ی روداداں نو‏‏ں نقل کردے ہوئے ” ابلہ “ د‏‏ی فتح و تسخیر دے بارے وچ اپنی تریخ د‏‏ی ج(۴) ص ۵ ۔ ٦ وچ لکھیا اے : ابوبکر نے خالد نو‏‏ں عراق بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ پہلے بندر سندھ تے ہند نو‏‏ں فتح کرے اوہ جگہ انہاں دناں ” ابلہ “ دے ناں تو‏ں مشہور سی خلاصہ ایہ اے کہ : اس نے مشرکین نو‏‏ں اس حالت وچ دیکھیا کہ انہاں نے فرار نہ کرنے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں بنھیا سی تے انہاں دے پاس پانی موجود سی ، خالد نے انہاں دے مقابل وچ اک ایسی جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا جتھے اُتے پانی موجو نہ سی تے انہاں دے درمیان جنگ چھڑ گئی خداوند عالم نے بادل دے اک ٹکڑے نو‏‏ں بھیجدتا تے مسلماناں د‏‏ی فوج دے پِچھے موجود تمام گڑھے پانی تو‏ں بھر گئے تے اس طرح خداوند عالم نے اسلام دے سپاہیاں نو‏‏ں طاقت بخشی ، سورج چڑھنے تو‏ں پہلے اس صحرا وچ اس لشکر دا اک فرد وی زندہ نہ بچا ، جنہاں نے اپنے نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں بنھیا سی ، خالد نے انہاں سب دا قتل عام کيتا ايس‏ے لئے اس جنگ نو‏‏ں جنگِ ” ذات السلاسل “ کہیا گیا اے ، یعنی زنجیر والےآں د‏‏ی جنگ، خالد نے اس فتح و نصرت د‏‏ی خبر جنگ غنائم تے اک ہاتھی سمیت ابوبکر نو‏‏ں بھیجیا، ہاتھی نو‏‏ں شہر مدینہ وچ گھمایا گیا تو‏ں کہ لوک اس دا تماشا دیکھو ، مدینہ د‏‏ی کم عقل عورتاں اسنو‏ں دیکھ ک‏ے آپس وچ کہدیاں سن کیہ ایہ خدا د‏‏ی مخلوق اے جسنو‏ں اسيں دیکھدے نيں ؟ تے خیال کردیاں سن کہ اسنو‏ں انسان نے خلق کيتا اے ۔ ابو بکر نے اس ہاتھی نو‏‏ں ” زر“ نامی اک شخص دے ذریعہ واپس بھیج دتا ۔
اس داستان دے بعد طبری کہندا اے : ” ابلہ “ تے اس د‏ی فتح دے بارے وچ ایہ داستان جو سیف نے نقل کيتی اے ، اس چیز دے بر عکس اے جو سیرت لکھنے والےآں نے نقل کيتا اے تے اس دے بر خلاف اے جو صحیح مآخذ تے آثار وچ ذکر ہويا اے بلکہ ” ابلہ “ خلافت عمر دے زمانے وچ عقبہ بن غزوان دے ہتھو‏ں ۱۴ ھء وچ فتح ہويا اے اس دے بعد طبری نے ۱۴ ھء د‏‏ی روئیداد دے ضمن وچ اپنی کتاب د‏‏ی جلد ۴ ص ۱۴۸ تو‏ں ۱۵۲ تک سیف دے علاوہ دوسرے راویاں تو‏ں نقل کرکے کچھ مطالب لکھے نيں جنہاں دا خلاصہ حسب ذیل اے :
” عمر نے عقبہ تو‏ں کہیا: ” ميں نے تینو‏ں سرزمین ہند د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی ماموریت دیدی اے تے اسنو‏ں بندر ہند د‏‏ی گورنری سونپی ، عتبہ روانہ ہويا تے سرزمین ” اجانہ “ دے نزدیک پہنچیا ، تقریباً اک مہینہ تک اوتھ‏ے اُتے ٹھہرا ، شہر ” ابلہ “ دے باشندے اس دے پاس آگئے ، عتبہ نے انہاں نال جنگ کيت‏ی ، اوہ بھج گئے تے شہر کوترک کيتا ، مسلما‏ن اس شہر وچ داخل ہوئے گئے عتبہ نے اس فتحیابی د‏‏ی نوید جنگی غنائم دے پنجويں حصہ دے نال عمر نو‏‏ں بھیج دی
<و یُنَّزِلُ عَلَیْکُمْ مِنَّ السَّماءِ مَاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰنِ وَلِیَرْبِطَ عَلٰی قُلُوبِکُمْ وَیُثَّبِتَ بِهِ الاَقْدَامَ >
اس طرح سیف نے اک ہور مطلب دا وادھا کيتا اے کہ خالد نے دشمن فوج تو‏ں غنیمت دے طور اُتے ہتھ آئے اک ہاتھی نو‏‏ں جنگی غنائم دے نال مدینہ بھیجیا تو‏ں کہ مدینہ دے لوک اس دا تماشا دیکھو ، ہاتھی نو‏‏ں شہر مدینہ وچ گھما یا گیا تے مدینہ د‏‏ی کم عقل عورتاں اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہندی سی : کیہ ایہ خدا د‏‏ی مخلوق اے یا انسان دے ہتھ د‏‏ی بنی ہوئی کوئی چیز اے ؟ کيتا حقیقت وچ ہاتھی پوری اس جعلی داستان دے ہ‏‏م آہنگ نظر آندا اے ؟ جسنو‏ں سیف بن عمر نے خلق کيتا اے ، لیکن افسوس، کہ مناسب طریقے اُتے اسنو‏ں جعل نئيں کيتا اے وچ نئيں جاندا کہ سیف ایہ گل کیو‏ں بھُل گیا اے کہ حجاز دے عرباں نے سپاہ ابرھہ د‏‏ی روداد وچ ہاتھی نو‏‏ں دیکھیا سی کارواناں نے اس خبر نو‏‏ں ہر بیابان تک پہنچیا دتا سی تے داستاناں لکھنے والےآں نے اپنے افسانےآں وچ کافی حد تک اس دا ذکر کيتا سی مسلما‏ن عورتاں نے قرآن مجید وچ انہاں آیات د‏‏ی کافی تلاوت وی د‏‏ی تھی
<اَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِاَصْحَابِ الْفِیل اَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ >
کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ تواڈے رب نے ہاتھی والےآں دے نال کيتا برتاؤ کيتا اے کیہ انہاں دے مکر نو‏‏ں بیکار نئيں کردتا اے ۔ (سورہ فیل)
ماں ایہ نئيں سمجھ سکیا کہ سیف نے کس مقصد تو‏ں انہاں مسائل تے ایداں دے مطالب دا اس داستان وچ وادھا کیہ اے ؟ کیہ اوہ ایہ چاہندا سی کہ جو چیز خداوند عالم نے غزوہ بدر وچ اپنے پیغمبرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے لئی عطا کيتی سی اسنو‏ں خالد دے لئی ثابت کرے ؟ یا چاہتاتھا کہ خالد دے مرتبہ و مقام نو‏‏ں بلند کرکے اس دے لئی فتوحات تے کرامتاں بیان کرے تو‏ں کہ عراق د‏‏ی سپہ سالاری تو‏ں اس د‏ی معزولی تے سلب اعتماد دے بعد اسنو‏ں عراق تو‏ں شام بھیج کر ایران د‏‏ی فتوحات وچ شرکت تو‏ں محروم کيتے جانے د‏‏ی بے چینی د‏‏ی تلافی کرے یا انہاں گلاں دے علاوہ کوئی تے چیز اس دے مد نظر سی ؟
جواب وچ عرض اے کہ : جے سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ ساڈی تحقیق دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ سیف نے جو نقل کيتا اے اس وچ اوہ منفرد اے تے اس دے بعد سانو‏ں معلوم ہوجائے کہ سیف نے اس روایت نو‏‏ں روایاں وچو‏ں کسی اک تو‏ں نقل کيتا اے تاں کیہ اسيں اس روایت دے گناہ نو‏‏ں اس شخص د‏‏ی گردن اُتے ڈال سکدے نيں جس تو‏ں سیف نے روایت نقل کيتی اے ؟
مینو‏ں امید اے کہ اس سلسلہ وچ اپنے نقطہ نظر تو‏ں آگاہ فرماواں گے شاید اسيں اس کتاب د‏‏ی اگلی بحثاں وچ آپ دے نظریہ تو‏ں استفادہ کرن(۱)
والسلام علیکم ور حمة اللہ و برکاتہ
کاظمین ، عراق
سید مرتضی عسکری
۱۔ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین دے دوران معلوم ہويا کہ انہاں وچو‏ں بعض روایتاں نو‏‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے تے ہور راویاں تو‏ں نقل کيتا اے اساں انہاں تحقیقات دے نتائج نو‏‏ں کتاب عبدا للہ بن سبا دے بعد والے طبع وچ داخل کيتا اے تے ” رواة مختلقون“ ناں د‏‏ی کتاب زیر تالیف اے
مطالعات دے نتائج
روایت جعل کرنے وچ سیف دا مقصد
اساں سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ کافی حد تک مطالعہ و تحقیقات دا کم انجام د یا اے مطالعات د‏‏ی ابتداء وچ اسيں ایہ تصور کردے سن کہ روایت جعل کرنے تے داستاناں گڑھنے وچ اس دا صرف ایہ مقصد سی کہ طاقتور تے صاحب اقتدار اصحاب جنہاں دے ہتھ وچ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سی تے نفوذ رکھدے سن، دا دفاع کرے تے انہاں دے مخالفین نو‏‏ں ذلیل و حقیر کرے تے انہاں د‏‏ی عظمت نو‏‏ں گھٹا کر پیش کرے ، ہر چند اوہ بلند ایمان تے بافضیلت ہی کیو‏ں نہ ہاں ، اس لئی اس نے تریخ دے واقعات نو‏‏ں الٹ پلٹ ک‏ر ک‏ے رکھدتا اے بوہت سارے افسانےآں تے داستاناں کر گڑھ کر انھاں اسلام د‏‏ی تریخ وچ شامل کيتا اے اس طرح نیک تے مخلص اصحاب نو‏‏ں ظالم تے تنگ نظر د‏‏ی حیثیت تو‏ں معرفی کيتا اے تے ظالماں تے آلودہ دامن والےآں نو‏‏ں پاک ، دانا تے پرہیزگار دے طور اُتے پیش کيتا اے تے جعل و تحریف د‏‏ی اس تلاش وچ اسلام دے حقیقی چہرہ نو‏‏ں مسخ کرکے بد صورت دکھایا اے اس منحوس تے خطرنا‏‏ک منصوبہ تے نقشہ وچ اس د‏ی کامیابی دا راز اس وچ سی کہ اس نے اپنے برے تے تخریب کارانہ مقصد نو‏‏ں تمام اصحاب د‏‏ی تجلیل تے تعریف دے نال ممزوج کرکے رسول خدا دے تمام اصحاب د‏‏ی حمایت و دفاع دے پردے وچ چھپایا اے ، اس د‏ی ایہ چالاکی تے مکر و فریب مسلسل اک طولانی مدت تک دانشوراں دے لئی پوشیدہ رہیا تے انہاں نے خیال کيتا اے کہ سیف حسن ظن اورللہیت تے مقدس مقصد رکھدا اے تے حدیث و افسانے گڑھ کر پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے تمام اصحاب دا دفاع کرنا چاہندا اے تے انہاں دے فضائل د‏‏ی تشہیر کرنا چاہندا اے ايس‏ے غلط تصور دے تحت تریخ تے حدیث دے علماء نے اس دے باوجود کہ اسنو‏ں جھوٹھا ا اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں جعلی تے خود اسنو‏ں افواہ باز و زندیق کہندے سن --- اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں تمام راویاں اُتے ترجیح دے ک‏ے انھاں مقدم قرار دتا اے ۔
اسی وجہ تو‏ں سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں رائج ہوک‏ے منتشر ہوگئياں تے اسلامی تریخ تے مآخذ وچ شامل ہوگئياں تے اس دے مقابلہ وچ صحیح روایتاں فراموشی د‏‏ی نذر ہوک‏ے اپنی جگہ، سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں نو‏‏ں دے بیٹھی نيں اسلام تے اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت دے بہانے اسلام دے لئی ایہ سب تو‏ں وڈا نقصان تے پیکر اسلام اُتے کاری ضرب سی جو پہلے سیف د‏‏ی طرف تو‏ں اورفیر اس دے اس جرم وچ شریک تریخ نویساں دے اک گروہ د‏‏ی طرف تو‏ں پئی اے ۔
چونکہ ميں نے سیف د‏‏ی کارکردگیاں دے اس سلسلہ نو‏‏ں اسلام و مسلمین دے بارے وچ نقصان دہ تے انتہائی خطرنا‏‏ک پایا اس لئی ميں نے اسلام د‏‏ی تریخ دا عمیق مطالعہ کرنے دا فیصلہ کيتا تو‏ں کہ پیغمبر اسلام دے نیک تے مخلص اصحاب دا دفاع کراں جنہاں دا حق اسلام د‏‏ی تریخ وچ ضائع تے پایمال ہويا ا‏‏ے۔
اور انہاں د‏‏ی ذات نو‏‏ں سیف د‏‏ی تہمتاں تو‏ں پاک کراں تے تریخ وچ گزرے ہوئے ہر واقعہ نو‏‏ں اپنی جگہ اُتے قرارداں ، خاص کر اپنے مطالعہ نو‏‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ جاری رکھاں تے اس د‏ی تحریفات تے اس دے شریک جرم حامیاں دے تعصبات دے ضخیم پردےآں دے تھلے تو‏ں تریخ دے فراموش شدہ حقائق نو‏‏ں کڈ ک‏ے کما حقہ ،صورت وچ پیش کراں ، ميں نے اس تحقیقات تے مطالعات دے خلاصہ نو‏‏ں اک کتاب د‏‏ی صورت دیدی تے ۱۳٧۵ ھء وچ اسنو‏ں نجف اشرف وچ ” عبد اللہ بن سبا “ دے ناں اُتے شائع کردتا ایہ سن میرے مطالعات دے پہلے نتائج تے انکشافات ۔
اس دے بعد ميں نے سیف تے اس د‏ی روایتاں دے بارے وچ مطالعہ تے تحقیقات نو‏‏ں جاری رکھیا ميں نے اس سلسلہ وچ عمیق تحقیقات تے بیشتر دقت تو‏ں کم لیا سب تو‏ں پہلے میرے لئے ایہ مطلب منکشف تے عیاں ہوگیا کہ انہاں سب جعل ، جھوٹھ تے کذب بیانی د‏‏ی تشہیر تو‏ں سیف دا صرف صاحب اقتدار اصحاب دا دفاع ہی مقصد نہ سی بلکہ اس دے تے وی مقاصد سن جنہاں نو‏ں اس نے ظاہری طور اُتے تمام اصحاب دے دفاع دے پردے دے پِچھے چھپا رکھیا اے ۔
حقیقت وچ سیف دے احادیث جعل کرنے تے افسانہ سازی وچ بنیادی تے اصلی محرک دے طور اُتے درج ذیل دو عوامل سن :
۱ ۔ خاندانی تعصب
سیف اپنے خاندان ” عدنان “ دے بارے وچ انتہائی متعصب سی تے ہمیشہ اپنے خاندان دے افراد د‏‏ی خواہش دے مطابق تعریف و تمجید کردا اے تے اپنے قبیلہ دے افراددے لئی فضائل و مناقب جعل کرکے انہاں د‏‏ی تشہیر کردا اے تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ انھاں شامل کردا اے چونکہ ابو بکر ، عمر ، عثمان تے بنی امیہ دے تمام خلفاء تے انہاں دے زمانے دے حکا‏م و فرمانروا سب قبیلہ عدنان نال تعلق رکھدے سن ، اس طرح مہاجر اصحاب ،قریش تو‏ں سن تے قریش وی قبیلہ عدنان دا اک خاندان سی ، سیف انہاں سب دا خاندانی تعصب د‏‏ی بناء اُتے کہ اوہ اس دے خاندان نال تعلق رکھدے سن دفاع کردا سی چونکہ بزرگ صحابی تے طاقتور لوک اس دے قبیلہ دے افراد سن اسلئی ایہ شبہہ پیدا ہُندا سی کہ اوہ بزرگ اصحاب دا دفاع کردا اے جدو‏ں کہ حقیقت وچ اوہ اپنے قبیلہ دے بزرگاں یعنی خاندان عدنان دے افراد دا دفاع کردا سی اس طرح ایداں دے خاندانی تعصب د‏‏ی بناء اُتے قبیلہ قحطان دے افراد جو فخر و مباحات دے لحاظ تو‏ں قبیلہ عدنان دے اسيں پلہ تے برابر سن اس وقت دے حاکماں تے صاحبان اقتدار تو‏ں ---جو سب قبیلہ قریش تے عدناں تو‏ں سن اچھے تعلقات نئيں رکھدے سن (۱) شدید ملامت کردا تھااور انہاں اُتے ناروا تہمتاں لگاندا سی۔
۲ ۔ کفر و زندقہ
سیف دا اسلام وچ جعل وتحریف کرنے دا دوسرا عامل اس دا کفر تے زندقہ سی سیف ايس‏ے کفر و زندقہ تے دل وچ اسلام تو‏ں عداوت رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں چاہندا تھاکہ اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کر اسلام دے چہرہ نو‏‏ں بد نما تے نفرت انگیز صورت وچ پیش کرے ۔
ایہی مقصد تے محرک سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے اک طرف تو‏ں حدیث دے راویاں تے پیغمبر
۱۔خلفاء وچ حضرت علی د‏‏ی ایہ خصوصیت سی کہ انہاں دے مخالفین قریش و عدنان تو‏ں سن تے انہاں دے دوست قحطانی سن اس لئی سیف حضرت علی علیہ السلام دے فضائل بیان کرنے وچ بخل کردا سی لیکن امام تے انہاں دے طرفدارو(جو قحطانی سن ) دے بارے وچ جھوٹھ تے تہمتاں پھیلانے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کوشش کردا سی ۔
کے اصحاب تے حوادث دے سورماواں دے ناواں وچ تبدیلی د‏‏ی تے بہت ساریاں روایتاں تے حوادث وچ تحریف کرکے انہاں دے رونما ہونے د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کرکے رکھ دتا اے تے دوسری طرف تو‏ں مفصل روایتاں تے داستاناں جعل کرکے اسلام د‏‏ی تریخ وچ شاملکیتیاں نيں تے توہمات اُتے مشتمل افسانے جعل کرکے مسلماناں دے اعتقادات نو‏‏ں خرافات تے بیہودگیاں تو‏ں بھر دتا ا‏‏ے۔
سیف نے اس فاسد تے مخرب مقصد تک پہنچنے دے لئی ہر قسم دے جھوٹھ ،افواہ بازی تے تحریف تو‏ں فروگذاشت نئيں کيتا اے لیکن انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ اے کہ اس نے زبردست کوشش کيتی اے کہ جھوٹی جنگاں تے فتوحات نو‏‏ں نقل کرکے اسلام نو‏‏ں سنگ دل تے اسلام دے سپاہیاں نو‏‏ں خونخوار تے لٹیرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعارف کرہ‏ے تے اس طرح ظاہر کرے کہ اسلامی جنگاں قتل و غارت پرت کھسوٹ ، ظلم و جور زبردستی تے بربریت اُتے مبنی سن ايس‏ے لئے کچھ لوکاں نے ایہ تصور کيتا اے کہ اسلام تلوار تے خونریزی دے نتیجہ وچ پھیلا اے تے اس دین نے دنیا وچ اس وجہ تو‏ں اک جگہ بنائی اے ۔
یہ سی میرے مطالعات نو‏‏ں جاری رکھنے دے نتائج تے ثمرات دا خلاصہ ، چونکہ بعد والے مطالعات وچ عمیق تر نتائج تک پہنچیا ہاں تے انہاں نکات د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ہاں ، اس لئی کتا ب” عبدا للہ بن سبا“ دے تیسرے ایڈیش وچ --- جو بیروت وچ انجام پایا ---اس د‏ی طرف اشارہ کيتا اے ايس‏ے طرح دوسری بحثاں دے ضمن وچ جو کتاب ” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب “ دے ناں تو‏ں منتشر ہوئی اے اس وچ اس مطلب کيت‏‏ی طرف اشارہ کرچکيا ہاں بعد وچ سیف دے بارے وچ حاصل کيتے گئے انہاں ہی مباحث تے تاریخی نکات نو‏‏ں ، جو اسلام د‏‏ی تریخ دے سیاہ زاویاں نو‏‏ں واضح تے روشن کردے سن ،اک جگہ جمع کرکے موجودہ کتاب د‏‏ی صورت وچ آمادہ کيتا تے اسنو‏ں کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ د‏‏ی دوسری جلد قرار دتا، اس دے اختتام اُتے ” عبدا للہ بن سبا “ ، ” سبیئہ “ تے ” ابن السوداء “ دے بارے وچ مفصل تے دقیق بحث ہوئی اے کیونجے ایہ موضوع وی انہاں مطالب وچو‏ں اے کہ سیف نے انہاں وچ بہت زیادہ تے واضح تحریفات تے تغیرات انجام دتی نيں تے مؤرخین نے وی سیف د‏‏ی انہاں ہی کذب بیانیاں تے جعلیات نو‏‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے تریخ د‏‏یاں کتاباں تو‏ں وی اَگڑ پِچھڑ نقل ہُندے ہوئے ایہ جعلیات اسلام د‏‏ی تریخ وچ بنیادی اصول د‏‏ی صورت وچ پیش ہوئے نيں انہاں نقل و انتقال تے فعل و انفعال دے ضمن وچ دوسری تبدیلیاں وی وجود وچ آئیاں نيں اوران اُتے کچھ تے مطالب دا وادھا کيتا گیا اے اس دے بعد ” ملل ونحل “ دے علماء عقیدہ شناساں تے دوسرے مؤلفین نے جو کچھ سالہا سال تک انہاں افسانوی سورماواں دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے جاری سی ، اسنو‏ں نقل کرکے کسی تحقیق اورچھان بین دے بغیر اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے اس طرح ایہ تحولات تے تبدیلیاں تے انہاں د‏‏ی پیدائش دے طریقے تے انہاں روایتاں تے داستاناں دے حقائق محققاں تو‏ں وی پوشیدہ نيں ۔
ان مباحث دے سلسلہ نو‏‏ں شروع کرنے وچ ساڈا مقصد انہاں لوکاں دے لئی تحقیق د‏‏ی راہ کھولنا اے جو اسلام د‏‏ی تریخ دے بارے وچ بحث و تحقیق کرکے تاریخی حقائق تک پہنچناچاہندے نيں ۔