cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کارل مارکس
چونویں کتاب لسٹ
٭ 1844 دے معاشی اتے فلسفی کھرڑے، 1844 ٭ پاک پروار، 1845 ٭ فائرباخ بارے تھیسس، 1845 ٭ جرمن وچاردھارا، 1845 ٭ فلسفے دی کنگالی، 1847 ٭ اجرت کرت اتے سرمایہ، 1847 ٭ کمیونسٹ پارٹی دا منشور، 1848 ٭ فرانس وچّ جماعتی جدوجہد، 1850 ٭ لوئی بوناپارٹ دا اٹھارھواں برومیر، 1852 ٭ گرنڈرشے، 1857 ٭ سیاسی معاشیات دی تنقید وچّ اک یوگدان، 1859 ٭ امریکہ دے خانہ جنگی دے بارے لکھتاں، 1861 ٭ وادھو قدر دے اصول، 3 جلداں، 1862 ٭ قدر، قیمت اتے منافع، 1865 ٭ سرمایہ، جلد پہلی (دس کیپیٹل)، 1867 ٭ فرانس وچّ سول یدھ، 1871 ٭ گوتھا پروگرام دی آلوچنا، 1875 ٭ ویگنر بارے ٹپنیاں، 1883 ٭ پونجی، جلد دوجی (مرن اپرنت اینگلز دوارا پرکاشت)، 1885 ٭ پونجی، جلد تیجی (مرن اپرنت اینگلز دوارا پرکاشت)، 1894 ٭ سنیوکت راج امریکہ بارے مارکس اتے اینگلز (مرن اپرنت پرگتی پرکاشن، ماسکو دوارا پرکاشت)، 1979
ایہہ وی ویکھو
٭کمیونسٹ پارٹی دا منشور ٭مخالف ترقی ٭شریپاد امرت ڈانگے ٭موہت سین ٭پورن چند جوشی ٭اینٹونیؤ گرامشی
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل گٹھ:کارل مارکس گٹھ:انقلابی شخصیتاں
سید محسن طباطبائی حکیم
سید محسن طباطبائی حکیم مشہور بہ محسن الحکیم  (پیدائش: 31 مئی 1889ء— وفات: یکم جون 1970ء) المعروف بہ آیت اللہ العظمیٰ سید محسن الحکیم الطباطبائی (عربی:   أية الله العظمي سيد محسن الطباطبائ الحكيم‎  ) عراق دے مشہور آیت اللہ تے مجتہد فقیہ مجاہد تے شیعہ  مرجع تقلید  سن۔ انہاں دے اہم کارنامیاں وچوں اک دنیا بھر دے مختلف دیساں وچ کتب خانیاں دی تاسیس اے۔
ولادت تے نسب
سید محسن حکیم عید فطر (یکم شوال سنہ 1306 ہجری نوں عراق دے مقدس شہر نجف دے مشہور عراقی خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد مہدی بن صالح طباطبائی نجفی المعروف بہ سید مہدی حکیم عالم دین سن۔ سید محسن چھ سال دی عمر وچ والد دے سائے توں محروم ہوئے تے بڑے بھائی سید محمود نے انہاں دی سرپرستی سنبھالی۔
تعلیم تے اساتذہ
سید محسن نے ست سال دی عمر وچ قرائت قرآن تے لکھنے پڑھنے دی صلاحیت حاصل کرلی تے 9 سال دی عمر وچ دینی علوم دے حصول وچ مصروف ہوئے۔ انھاں نے ابتدائی دروس منجملہ: عربی ادب تے منطق تے قوانین الاصول ہور معالم الاصول تے بعض فقہی متون ـ جداں شرائع الاسلام تے شرح لمعہ ـ اپنے بھائی سید محمود دے پاس مکمل کرلئے تے اعلیٰ سطح دروس دے لئے صادق جواہری تے صادق بہبہانی دے سامنے زانوئے تلمذ تہہ کیتا۔
سید محسن نے سنہ 1327 تو‏ں اعلیٰ سطح حوزوی دروس (درس خارج) دا آغاز کیتا تے آخوند ملا محمد کاظم خراسانی، آقا ضیاء عراقی، شیخ علی جواہری، میرزا حسینی نائینی تے سید ابو تراب خوانساری تو‏ں فقہ، اصول تے رجال وچ فیض حاصل کرکے درجۂ اجتہاد تک پہنچے۔
ہور انھاں نے اخلاق وچ سید محمد سعید حبّوبی، باقر قاموسی، سیدعلی قاضی تے شیخ علی قمی تو‏ں اخذ فیض کیتا۔
جہاد وچ شرکت
1332 ہجری دا سال پہلی جنگ عظیم دا سال سی جو پوری دنیا دے باسیاں دے لئے بہت تلخ تے دشوار زمانہ سی ۔ اگرچہ شیعیان اہل بیت(ع) نو‏‏ں سلاطین عثمانیہ دی جانب تو‏ں مسلسل مظالم تے بے اعتنائیاں دا سامنا کرنا پيا سی لیکن عثمانیاں دے اس کردار نے انہاں نو‏ں اپنے فرائض تو‏ں غافل نہ کیتا۔ نجف دے بزرگ علماء و مراجع تقلید نے برطانوی کفار دے خلاف جنگ نو‏‏ں واجب قرار دتا۔ تے خود وی دوسرےآں تو‏ں آگے آگے محاذ جنگ وچ لڑنے چلے گئے۔
سید محسن حکیم سید محمد سعید حبوبی دی طرف تو‏ں شعیبیہ دے محاذ دے دائاں طرف دے مورچاں دے سالار سن تے اسی عنوان تو‏ں عوام تے سلطنت عثمانیہ دی طرف پہنچنے والی امداد انہاں دے توسط تو‏ں مجاہدین تک پہنچنے لگی۔ ایہ جنگ ناصریہ نو‏‏ں انگریز فوج تو‏ں بچانے دے لئے لڑی جارہی سی لیکن برطانوی افواج نے بھاری حملہ کیتا جس دی وجہ تو‏ں مجاہدین نو‏‏ں شکست ہوئی تے ناصریہ اُتے انگریزاں دا قبضہ ہويا۔
تدریس تے شاگرد
سید محسن حکیم نے جہاد تو‏ں لوٹ کر سنہ 1333 وچ اعلیٰ سطحی کتب دی تدریس تے سنہ 1337 ہجری وچ فقہ تے اصول دے درس خارج دا آغاز کیتا تے تقریبا نصف صدی تک تدریس دا سلسہ جاری رکھیا وڈی تعداد وچ شاگرداں دی تربیت کيتی۔
سید محسن حکیم دے بعض شاگرداں دے نام مندرجہ ذیل نيں:
مرجعیت
1961ء وچ آیت اللہ العظمیٰ سید حسین بروجردی دی وفات دے بعد آپ شیعہ مسلماناں دے واحد مرجع بن گئے۔ آپ حوزہ علمیہ نجف دے سربراہ سن۔ اگرچہ آپ نے سیاست وچ حصہ نہ لیا مگر شیعہ مسلماناں نوں آپ نے عراق دی کمیونسٹ پارٹی وچ رکن بننے تے حصہ لینے دی شدت نال مخالفت کیتی۔ عراق وچ کمیونسٹ پارٹی تے بعث پارٹی دے دور حکومت وچ آپ نے حوزہ علمیہ نجف دا غیر جانبدار کردار برقرار رکھنے دی کوشش کیتی۔
thumb|سید ابو القاسم خویی، سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید علی تبریزی آیت اللہ محمد حسین نائینی دی وفات (سنہ 1355 ہجری) دے بعد انہاں دے بعض مقلدین نے سید محسن حکیم دی طرف رجوع کیتا تے آیت اللہ سید ابو الحسن اصفہانی دی وفات (سنہ 1365 ہجری) دے بعد انہاں دی مرجعیت استوار ہوئی جدو‏ں کہ آیت اللہ بروجردی دی وفات (سنہ 1380 ہجری) دی وفات دے بعد سید محسن طباطبائی مرجع علی الاطلاق (مرجع کل) ہوگئے۔
علمی آثار
سید محسن حکیم نے اپنے بعد 40 تو‏ں ودھ علمی کاوشاں یادگار دے طور اُتے چھڈی نيں جنہاں وچو‏ں بعض انہاں دی تالیفات نيں تے بعض شرحاں تے حاشیے نيں۔
تعلیمی، ثقافتی تے سماجی اقدامات
سید محسن حکیم دے بعض اقدامات حسب ذیل نيں: انھاں نے نجف، حِلّہ، تے کربلا وچ کئی مدارس دی بنیاد رکھی؛ عراق، لبنان، پاکستان تے افغانستان دے مختلف شہراں وچ مساجد دی تاسیس دے علاوہ، عراقی شہراں کرکوک، بغداد، حلہ تے مدینہ منورہ وچ حسینیات دی بنیاد رکھی؛ میثم تمار دے مقبرے دی عمارت دی تعمیر نو دا اہتمام کیتا؛ کربلا وچ قمر بنی ہاشم(ع) دی ضریح بدل دت‏ی۔ انھاں نے مختلف ملکاں وچ دینی مدارس دی بنیاد رکھی۔ پاکستان دے شہر راولپنڈی وچ مدرسہ آیت اللہ حکیم معروف و مشہور ا‏‏ے۔
حوزۂ نجف دی ترقی دے لئے اقدامات
thumb|جمال عبد الناصر دے نام انہاں دا ٹیلی گراف سید حکیم دے بعض اقدامات حسب ذیل نيں:
شیوعیت (کمیونزم) دے خلاف جدوجہد
سنہ 1958 عیسوی وچ عبدالکریم قاسم نے عراق وچ بغاوت کرکے اقتدار اُتے قبضہ کیتا تے شیوعیت (کمیونزم) دی ترویج تے فقہی احکم تو‏ں متصادم آئین دی منظوری دے لئے مناسب ماحول فراہ‏م کیتا۔
بین الاقوامی سیاست
thumb|مرقد سید محسن الحکیم سید محسن حکیم بین الاقوامی سطح اُتے فلسطین دے مسئلے نو‏‏ں خصوصی توجہ دیندے سن تے سنہ 1967 وچ فلسطین اُتے صہیونیاں دے حملے دے موقع اُتے مسلمین عالم نو‏‏ں استقامت تے تمام وسائل نو‏‏ں بروئے کار لانے دی دعوت دتی؛ ایران دے اس وقت دی حکومت نے صہیونی ریاست (اسرائیل) نو‏‏ں تسلیم کیتا تو انھاں نے اوہدی شدید مذمت کيتی۔ سنہ 1969 عیسوی وچ صہیونیاں نے مسجد الاقصی نو‏‏ں نذر آتش کیتا تو سید حکیم نے بیان جاری کرکے مسلماناں نو‏‏ں صہیونیاں دے مقابلے انہاں دی شرعی تے تاریخی ذمہ داریاں دی یادآوری کرائی۔
آیت اللہ حکیم نے ایران دے بعض سیاسی واقعات دے موقع اُتے وی محمد رضا پہلوی دی کارکردگی نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا جداں:
حوزہ علمیہ قم امام خمینی دی جلاوطنی دے بعد
امام خمینی دی جلاوطنی دے بعد دوسرے مراجع تے امام(رح) دے ساتھیاں تے شاگرداں نے شاہ تے پہلوی حکومت دے خلاف حوزہ علمیہ قم دی جدوجہد نو‏‏ں جاری رکھیا تے اس جدوجہد نے سیاسی پہلو دے علاوہ وسیع علمی تے ثقافتی پہلو اختیار کيتے۔ اسی نقطۂ نظر دے مطابق مختلف دینی تے علمی مدارس، ادارےآں (Institutions) تے رسائل و جرائد دی بنیاد رکھی گئی۔ امام خمینی دی جلاوطنی دے بعد حوزہ علمیہ قم دی زعامت اس وقت دے تن مراجع تقلید گلپایگانی، شریعتمداری تے مرعشی نجفی نے سنبھالی۔ ایہ مراجع، اساتذہ تے طلباء نے مختلف واقعات اُتے مربوط موقف اپنایا۔ اس دور دے واقعات دے زمرے وچ ذیل دے واقعات شامل نيں:
وفات
احمد حسن البکر، دی بغاوت دے بعد ـ اسلام مخالف حزب بعث نے آیت اللہ حکیم اُتے دباؤ ودھا دتا تے انہاں نو‏ں سرتسلیم خم کرنے اُتے مجبور کرنے دی کوشش کيتی۔ اوہ اپنی زندگی دے آخری برساں وچ اکثر اپنے گھر وچ نظربند رہ‏ے، حوزہ علمیہ تے شیعیان عراق نو‏‏ں شدید سرکاری اقدامات تے دباؤ دا سامنا سی اُتے سید حکیم نے عمر دے آخری لمحاں تک استقامت دا دامن ہتھ تو‏ں نہ چھڈیا۔
بالآخر آیت اللہ سید محسن طباطبائی حکیم 84 سال دی عمر وچ 27 ربیع الاول 1390 ہجری کو، علالت دے بعد بغداد وچ انتقال کرگئے۔ ہزاراں عقیدت منداں نے عظیم عوامی جلوساں دی شکل وچ انہاں دے جنازے وچ شرکت کرکے انہاں دی میت بغداد تو‏ں کربلا، تے کربلا تو‏ں نجف منتقل کرکے ۔ انہاں دے کتب خانے دے پہلو وچ ، واقع مقبرے ـ جو انھاں نے خود تیار کیتا سی ـ سپرد خاک کیتا۔
بیرونی لنک
گٹھ:1889 دے جم گٹھ:1970 دیاں موتاں گٹھ:آیت ﷲ گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:شیعہ علما گٹھ:شیعہ مراجع تقلید گٹھ:عراقی آیت اللہ گٹھ:مجتہدین گٹھ:مراجع تقلید شخصیتاں گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:عراقی شخصیتاں
سید ابو القاسم خوئی
سید ابوالقاسم موسوی خوئی (ولادت 29 نومبر 1899ء، مقام ولادت: ایران، شہر خوی – وفات: 8 اگست 1992ء، مقام وفات: نجف اشرف، اپنے زمانے دے نمایاں ترین شیعہ فقہا تے مراجع تقلید وچ شمار ہندے نیں۔ انہاں نے نجف اشرف دے بڑے اساتذہ توں فیض حاصل کیا تے خود بھی نمایاں شاگرداں دی تربیت کیتیی تے انہاں دے بعد دی نسل دے بہت توں مراجع تقلید انہاں دے شاگرد نیں۔
اوہ حوزات علمیہ وچ رائج بہت توں اسلامی علوم وچ معدودے چند بے مثل اساتذہ وچ شمار ہندے سن تے انہاں دی  فقہی، اصولی، رجالی تے تفسیری آراء حوزات علمیہ دی مقبول ترین آراء سمجھی جاندی  نیں۔ حوزہ وچ کوئی بھی تدریسی مسند انہاں دی  آراء توں بے اعتناء نئیں ہوسکدی۔
علوم اسلامی دے بہت سارے موضوعات وچ انہاں نے گرانقدر آثار تخلیق کیتے نیں جنہاں وچ البیان فی تفسیر القرآن تے معجم رجال الحدیث بہت زیادہ نمایاں تے مشہور نیں۔ دنیا بھر دے کروڑاں شیعہ عرصۂ دراز تک انہاں دی تقلید کرتے رہے نیں تے انہاں نے دنیا بھر وچ اسلام دی ترویج دی طرف اپنی خاص توجہ دتی بنا پر بہت سارے ممالک وچ بہت سارے علمی و تربیتی مراکز یادگار دے طور تے چھڈے نیں۔
سید ابو القاسم موسوی خوئی (1317ق-1413ق) اپنے زمانے دے مایہ ناز شیعہ مرجع تقلید، مفسر تے علم رجال دے ماہرین وچو‏ں نيں۔ البیان فی تفسیر القرآن تے معجم رجال الحدیث انہاں دے نمایاں آثار نيں۔ میرزا نائینی تے محقق اصفہانی فقہ تے اصول فقہ وچ آپ دے برجستہ اساتید رہ‏‏ے۔ آپ دی مرجعیت دا باقاعدہ آغاز تو آیت اللہ بروجردی دی رحلت دے بعد ہويا سی لیکن آیت اللہ سید محسن الحکیم دی رحلت دے بعد آپ پوری دنیا خاص طور اُتے عراق وچ مرجع اعلیٰ دے طور اُتے پہچانے جانے لگے۔ 50 سال دی تدریس دے دوران آپ نے فقہ دے درس خارج دا اک، اصول فقہ دے چھ تے تفسیر دا اک مختصر دورہ تدریس کیتا۔ سید محمد باقر صدر، مرزا جواد تبریزی، سید علی سیستانی، حسین وحید خراسانی، سید موسی صدر تے سید عبد الکریم موسوی اردبیلی جداں ممتاز مراجع آپ دے شاگرداں وچو‏ں نيں۔
فقہ و اصول وچ آپ منفرد تے مشہور شیعہ فقہاء دی آرا تو‏ں متفاوت نظریات دے حامل رہے ایتھ‏ے تک کہ بعض نے انہاں دے اختلافی مسائل دی تعداد 300 تو‏ں وی زیادہ ذکر کيتی ا‏‏ے۔ فروع دین مین کافراں دا مکلف نہ ہونا، قمری مہینےآں دی افق دے لحاظ تو‏ں ابتدا دا نہ ہونا تے شہرت فتوائی تے اجماع جداں مسائل وچ آپ مشہور دے مخالف نظریات دے حامل سن ۔ اپنی مرجعیت دے دوران آپ نے دین دی تبلیغ، ضرورت منداں تے محتاجاں دی امداد دے پیش نظر ایران، عراق، ملیشیا، انگلستان،امریکا تے ہند و پاک سمیت دنیا دے مختلف ملکاں وچ لائبریریاں، مدارس، مساجد، امام باگاہاں تے ہسپتالاں دی تعمیر جداں مذہبی تے فلاحی امور انجام دیئے نيں۔
1960ء دی دہائیاں وچ سیاست دے فعال تے مؤثر شخصیتاں دے طور اُتے پہچانے جاندے سن ۔ اس دوران ایران وچ برسر اقتدار پہلوی حکومت دے خلاف اپنا سیاسی موقف دا اظہار برملا مختلف بیانات دے ذریعے کردے سن جنہاں وچو‏ں اک 1342 ہجری شمسی نو‏‏ں مدرسہ فیضیہ قم اُتے پہلوی حکومت دے حملے دی مذمت تے اعتراض ا‏‏ے۔ اس دے بعد آپ نے دس سال تک سیاست دے نال خدا حافظی دی لیکن انقلاب اسلامی ایران دی تحریک دے عروج دے دوران محمد رضا پہلوی دی بیوی "فرح دیبا" دے نال آپ دی ملاقات تے اس تو‏ں پیدا ہونے والے شکوک و شبہات دے بعد مختلف موارد منجملہ اسلامی نظام دے لئی منعقدہ ریفرینڈم تے ایران عراق جنگ وچ آپ نے کھل کر انقلاب دی حمایت کيتی۔ عراقی شیعاں دی انتفاضہ شعبانیہ شیعیان عراق نامی تحریک تے شیعہ مناطق وچ انتظامی امور دی انجام دہی دے لئی شیعہ شورا دی تشکیل دے مطالبے دی حمایت دی وجہ تو‏ں عراق وچ صدام حسین دی بر سر اقتدار بعثی حکومت نے آپ دی کڑی نگرانی شروع دی تے عمر دے آخر تک اپنے گھر وچ نظر بند رہے۔
ولادت تے نسب
سید ابوالقاسم خوئی نے 15 رجب سنہ 1317 ہجری (بمطابق 19 نومبر1899ء) نو‏‏ں ایران دے صوبے مغربی آذر بائیجان دے شہر  خوئی  کے اک علمی گھرانے وچ اکھ کھولی۔ انہاں دا سلسلۂ نسب امام موسی کاظم(ع) تک پہنچدا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد سید علی اکبر نامی گرامی عالم تے شیخ عبد اللہ مامقانی دے شاگرد سن ۔ اوہ حصول علم دے بعد اپنے آبائی وطن واپس لوٹ آئے تے اوتھے اپنے دینی تے علمی فرائض دی انجام دہی وچ مصروف ہوئے۔ لیکن ایران وچ تحریک مشروطیت وچ تے غیر مشروعہ مشروطہ دی حمایت نہ کرنے دی وجہ تو‏ں خوئی نو‏‏ں چھڈ دے نجف اشرف وچ سکونت اختیار کر لی۔
= فرزند == اوہ سید خوئی دے بڑے فرزند سن جنہوں نے اپنی بیشتر عمر اپنے والد دی مرجعیت دے معاملات دے انتظام و انصرام وچ گزار دی۔ اوہ  سرطانہاں دے مہلک بیماری وچ مبتلا ہوکر علاج معالجے دے لئی تہران آئے تے 1984ء وچ دنیا توں رحلت کر گئے تے قم وچ حرم حضرت معصومہ سلام اللہ علیہا وچ سپرد خاک کیتے گئے۔ انہاں دے آثار وچ شرح کفایۃ الاصول، بحث فی الفلسفة وعلم الکلام، توضیح المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، شرح دیوان متنبی، فارسی وچ اک دیوان شعر تے۔۔۔ اوہ سنہ 1964ء وچ پیدا ہوئے تے سنہ 1980ء وچ ایران پر صدام دے حملے تک حصول تعلیم وچ مصروف راے۔ دو سال بعد حوزہ علمیہ وچ داخل ہوئے تے کچھ عرصہ بعد کپڑے دی تجارت وچ مصروف ہوئے۔ تے 1412 ہجری دے انتفاضۂ شعبانیہ وچ فعال کردار ادا کیا۔ ان ہی دنوں بعثی حکومت نے آیت اللہ خوئی دے گھر پر ہلہ بول دتا تے سید ابراہیم سمیت تمام افراد نوں گرفتار کردے لے گئی۔ تے حکومت دی سرنگونی دے بعد معلوم ہوا کہ گرفتار افراد نوں گرفتاری دے فورا بعد شہید کر دتا گیا سی۔
خصوصیات
سید خوئی نہایت قویّ حافظے دے مالک سن تے علمی تحقیق و تدریس دے سلسلے وچ بہت محندی تے تنقید و تحقیق کرنے والے عالم دین سن ۔ اوہ علمائے اہل سنت تے دوسرے ادیان دے دانشوراں تو‏ں مباحثے تے مناظرے کیتا کردے سن ۔ انہاں دی زندگی سادہ تے زاہدانہ سی تے زندگی دے سلسلے وچ دینی طلباء تے علماء دی روش اُتے کاربند سن تے طلباء دی زندگی دے اوصاف ایويں بیان کردے سن : حلم و بردباری، تواضع، رجوع کرنے کرنے والےآں دا احترام کرنا، سلام کرنے وچ پہل کرنا، بڑاں تے علماء بالخصوص اپنے اسيں عصر مراجع تقلید دی تکریم و تعظیم کرنا تے حضرت علی تے امام حسین علیہما السلام دی زیارت دا خاص اہتمام کرنا۔
تعلیمی سفر
سید ابوالقاسم سنہ 1330 ہجری وچ 13 سال دی عمر وچ اپنے بھائی سید عبد اللہ خوئی دے ہمراہ نجف اشرف وچ اپنے والد توں جا ملے۔ عربی ادب تے منطق سیکھنے دے بعد حوزہ علمیہ دے اعلیٰ علمی سطوح نوں طے کیا۔ سید خوئی 21 سال دی عمر وچ شیخ الشریعۂ اصفہانی دے درس خارج وچ حاضر ہوئے تے دوسرے علوم وچ بھی نامور اساتذہ توں استفادہ کیتا۔ انہاں اساتذہ وچوں بعض دا انہاں نے اپنی عظیم 20 جلدی کاوش "معجم رجال الحدیث" وچ ذکر کیتا اے۔
چھ سال حوزے دی ابتدائی تے سطوح عالی دی تعلیم مکمل دی ۔ ۱۴ سال فقہ و علم اصول فقہ سمیت ہور مختلف علوم پڑھے ۔ان دے اپنے کہنے دے مطابق اساتذہ وچو‏ں محمد حسین نائینی تے محمد حسین غروی اصفهانی تو‏ں زیادہ استفادہ کیتا۔
اساتید
مرزا محمد حسین نائینی تے مرزا محمد حسین اصفہانی دے علاوہ جنہاں اساتذہ تو‏ں استفادہ کیتا:
ہور اساتذہ وچ شیخ محمدجواد بلاغی تو‏ں علم کلام، عقائد تے تفسیر، سید ابوتراب خوانساری تو‏ں علم رجال و درایہ، سید ابوالقاسم خوانساری تو‏ں علم ریاضیات، سید حسین بادکوبہ ای تو‏ں فلسفہ و عرفان تے اسی طرح سید علی قاضی.
سید ابوالقاسم خوئی دے تمام تعلیمی مراحل دے دوران حوزه علمیہ نجف وچ سید محمد ہادی میلانی (متوفا ۱۳۹۵ق)، سید محمدحسین طباطبائی (متوفا ۱۴۰۲ق)، سید صدرالدین جزائری، علی‌ محمد بروجردی (متوفا ۱۳۹۵ق)، حسین خادمی اصفہانی تے سید محمد حسینی ہمدانی تو‏ں مباحثہ کردے رہ‏‏ے۔
۱۳۵۲ق وچ حوزه علمیہ نجف دے بوہت سارے اساتذہ تو‏ں اجازه اجتہاد حاصل کیتا انہاں وچو‏ں محمد حسین نائینی، محمد حسین غروی اصفہانی کمپانی، آقا ضیاء عراقی، محمد حسین بلاغی، مرزا علی آقا شیرازی، تے سید ابوالحسن اصفہانی نيں۔
تدریس
نجف وچ تحصیل علم دے دوران تدریس وچ وی مشغول رہے ،منابع دے مطابق جو کتاب وی پڑھدے اسنو‏ں تدریس وی کردے سن ۔
محمد حسین نائینی تے محمد حسین غروی اصفہانی دی وفات دے بعد سید ابوالقاسم خوئی تے مرزا محمد علی کاظمی خراسانی دے درس اُتے رونق ترین درس شمار ہُندے سن ۔محمد علی کاظمی خراسانی دی وفات دے بعد جمعیت دے لحاظ تو‏ں آپ دا درس سب تو‏ں وڈا ہُندا سی خود ذکر کردے نيں کہ بیماری و سفر دے علاوہ سال دے دوران مسلسل درس جاری رہندا سی ۔ مجموعی طور اُتے نجف وچ ستر سال تک تدریس دی جس وچو‏ں پنجاہ سال تک حوزۂ علمیہ نجف دا اہ‏م ترین درس آپ دا شمار ہُندا سی ۔ ایران، ہند، افغانستان، پاکستان، عراق، لبنان تے ہور ملکاں دے طلبا آپ دے درس وچ شریک ہُندے سن ۔
آیت الله خوئی نے فقہ دے درس خارج دا اک مکمل دورہ علم اصول فقہ دے چھ دورے شاگرداں نو‏‏ں پڑھائے ۔ہور علم تفسیر دا اک مختصر دورہ وی اس دوران دتا لیکن بعض وجوہات دی بنا اُتے اسنو‏ں جاری نہ رکھ سکے۔
شیوۂ تدریس
آیت الله خوئی مباحث علمی دے دوران اک منجھے ہوئے تے مسلط استاد دی مانند مطالب فصیح ،منظم تے غیر ضروری تفصیل وچ جائے بغیر بیان کردے ہور ابحاث فلسفی دا ذکر نئيں ہُندا سی لیکن کثیر تعداد وچ روایات بیان کردے جدو‏ں کہ انہاں دی اسناد اُتے خصوصی توجہ دے بیان کردے ۔ آپ دے درس خارج دی توصیف وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ علمی تے مبانی دے لحاظ تو‏ں آقا ضیاء عراقی، محمدحسین نائینی تے محمدحسین غروی اصفہانی دا خلاصہ ہُندا سی ۔
شاگردان
thumb|مزار آیت الله العظمی خوئی بعض تالیفات وچ انہاں دے ۶۰۰ دے قریب شاگرد شمار کیتے گئے نيں ۔ بعض برجستہ شاگرد انہاں دی ہیئت استفتا دے عضو سن مثلا صدرا بادکوبہ ای، سید محمدباقر صدر، مرزا جواد تبریزی، سید علی حسینی بہشتی، سید مرتضی خلخالی، سید علی سیستانی، محمد جعفر نائینی تے مرتضی بروجردی. حسین وحید خراسانی، سید علی ہاشمی شاہرودی، محمدتقی جعفری، سید محمد حسین فضل الله، بشیر نجفی، سید موسی صدر، حاج آقا تقی قمی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی ہور ہور شاگرد وی مذکور نيں ۔
علمی نظریات
فقہ تے علم اصول فقہ وچ آپ دی بعض آرا قابل توجہ نيں تے مشہور شیعہ فقہا دے مخالف نيں ہور ۳۰۰ دے قریب شیعہ مشہور فقہا دے برعکس آپ دے فتاوا منقول نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں :
مرجعیت
سید خوئی دی مرجعیت دے سلسلے وچ اقوال مختلف نيں لیکن مسلّم ایہ اے کہ آیت اللہ بروجردی دی وفات دے بعد انہاں دی مرجعیت دا مسئلہ سنجیدگی دے نال زیر بحث آیا تے آیت اللہ حکیم دی وفات دے بعد اوہ برتر مرجع تقلید دے طور اُتے نمایاں ہوئے۔ اسی زمانے وچ سید یوسف حکیم نے اپنے والد مرحوم دے پاس باقیماندہ شرعی وجوہات (اموال) سید خوئی دے سپرد کيتے تے انہيں مرجع تقلید دے طور اُتے تسلیم کیتا۔
نجف دے چودہ مجتہدین نے آپ دی اعلمیت دا اعلان کیتا جنہاں وچو‏ں صدرا بادکوبہ اى، سید محمد باقر صدر، سید محمد روحانی، مجتبى لنکرانى، شیخ موسی زنجانی، یوسف کربلیائی، سید یوسف حکیم]] تے سید جعفر مرعشی وی شامل نيں ہور سید موسی صدر نے مجلس اعلای اسلامی شیعیان لبنان دی جانب تو‏ں آقای خوئی دی اعلمیت دا اعلان کیتا۔
آثار
thumb|مسجد خضرا وچ تدریس دا اک منظر
آقا خوئی دے علمی تے عملی رسالے ، دروس خارج و ہور آثار نو‏‏ں پنجاہ جلداں وچ موسوعۃ الامام الخوئی دے نام تو‏ں محفوظ کیتا گیا اے ۔اس موسوعہ وچ ۴۲ جلد فقہ استدلالی، و جلد نمبر ۴۳ تا ۴۸ اصول فقہ دا کامل دورہ اے. جلد ۴۹ وچ چند علم رجال تو‏ں متعلق رسالہ جات تے تن رسالے اقای خوئی دے دروس نو‏‏ں شامل اے ۔پچاسواں جلد کتاب البیان فی تفسیر القرآن اُتے مشتمل اے ۔
اساتذہ دی تقریرات
متعلقہ مآخذ وچ منقول اے کہ سید ابوالقاسم خوئی نے اپنے اساتذہ وچو‏ں دو دی تقریرات : لکھی نيں: محمد حسین نائینی تے محمد حسین اصفهانی۔ آقا بزرگ تہرانی نے لکھیا اے کہ انھاں نے آقا ضیاء عراقی دی تقریرات وی لکھی نيں۔ انہاں ساری تقریرات وچ اہ‏م ترین تے مشہور ترین تقریرات محمد حسین نائینی دے درس اصول دی تقریرات نيں جنہاں دا عنوان سید خوئی نے اجود التقریرات رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب جو نائینی دی اصولی آراء و نظریات دا اہ‏م ترین مآخذ سمجھی جاندی اے پہلی بار جناب نائینی دی حیات وچ ہی لبنان دے شہر صیدا تو‏ں دو مجلدات وچ شائع ہوئی۔
سید خوئی دے دروس دی تقریرات
یہ اوہ تقریرات نيں جو سید ابوالقاسم خوئی دے شاگرداں نے انہاں دے دروس تو‏ں لکھی نيں؛ انہاں دے اپنے دروس دی مکتوب تقریرات وچو‏ں اہ‏م مطبوعہ تقریرات حسب ذیل نيں:
تالیفات تے علمی رسائل
یہ منظوم کلام 163 اشعار اُتے مشتمل اے جس دا وڈا حصہ امام علی(ع) تے اہل بیت علیہم السلام دی شان وچ ا‏‏ے۔ محمد مہدی موسوی خرسان نے سید خوئی دے اس منظوم کلام اُتے "عليٌّ إمامُ البَرَرَۃ" دے عنوان تو‏ں شرح لکھی اے تے ایہ شرح سید علی حسینی بہشتی دے پیش لفظ دے نال شائع ہوئی ا‏‏ے۔
سماجی خدمات
سید خوئی دین اسلام دی تبلیغ، علوم اسلامی دی ترویج، ضرورت منداں نو‏‏ں امداد پہنچانے جداں امور نو‏‏ں بہت اہمیت دیندے سن ؛ اسی بنا اُتے انہاں دی سماجی خدمات پہت وسیع سن تے انھاں نے اپنے بعد بہت سارے خیراندی ادارے بطور یادگار چھڈے نيں۔
کتب خاناں، مدارس، مساجد، حسینیات، ہوسٹلاں، ڈسپنسریاں، اسپتالاں، خیراندی ادارےآں تے یتیم خاناں دا قیام انہاں ہی خدمات وچو‏ں نيں:
سیاسی فعالیت
سید ابوالقاسم خوئی مرجعیت تو‏ں پہلے درس و تدریس دے ہمراہ اجتماعی تے سیاسی زندگی تو‏ں جدا نئيں رہے ۔ مختلف مناسبتاں تے ایران دی پہلوی حکومت دے غیر اسلامی اقدامات دے خلاف اظہار خیال کردے رہندے سن ۔پھر تقریبا دس سال دا عرصہ سیاست تو‏ں کنارہ گیری اختیار کيتی تے ایران وچ انقلاب اسلامی ایران دی بہمن ۱۳۵۷شمسی وچ کامیابی اُتے امام خمینی دی حمایت دی ۔لیکن جلد ہی انتفاضہ شعبانیہ دی حمایت دی وجہ تو‏ں نظر بند ہونا پيا ۔سیاسی زندگی دے چند نمونے درج ذیل نيں:
پہلوی حکومت دی مخالفت
مرجعیت تو‏ں پہلے سیاسی مسائل وچ اک نمایاں چہرے دی حیثیت تو‏ں سیاسی میدان وچ موجود رہے تے بعض موقعاں اُتے انہاں نے شدید عکس العمل دا اظہار کیتا ۔ خوئی نے مہر ۱۳۴۱شمسی وچ اک ٹیلیگراف وچ پہلوی حکومت دی ملکی تے صوبائی انجمناں دی مخالفت کيتی تے انہاں نو‏ں غیر شرعی تے اسلامی کہیا۔ اسی طرح سید محمد بہبہانی نو‏‏ں دئے جانے والے اک پیغام وچ اس گل اُتے تاکید دی کہ ملت دی آواز نو‏‏ں زور دے ذریعے دبانے وچ پائیداری نئيں تے عوام نو‏‏ں فریب دینے والی تشہیرات مشکلات دا حل نئيں نيں ہور اوہ اقتصاد نو‏‏ں کمزور تے عوام دے غم و غصہ نو‏‏ں دا علاج نئيں اے ۔ سال ۱۳۴۲شمسی دے شروع وچ مدرسہ فیضیہ وچ حکومتی کارنداں دے حملے دی سخت مذمت کيتی تے مملکت اسلامی دے انحطاط تے حکومتی عہدیداراں دی راہ و روش اُتے اظہار تاسف کیتا ۔ اک مہینے دے بعد ایرانی علما دی اک اک جماعت دے خط دے جواب وچ فاسد حاکماں وچ صلاحیت دے نہ پائے جانے اعلان کیتا، روحانیت دی ذمہ داریاں دے بڑھنے تے انہاں دی خاموشی نو‏‏ں ناروا قرار دتا ۔ ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش وچ عوام دے کشت کشتار دے بعد ایرانی حکومت دی باڈی نو‏‏ں ستمگر ، ۲۱واں اسمبلی دے انتخابات وچ شرکت کيتی ممنوعیت دا حکم دینا تے اس انتخابات دے نتیجے وچ قائم ہونے والی اسمبلی نو‏‏ں غیر معتبر کہنا، امام خمینی دی گرفتاری تے انہاں دے خلاف عدالتی کاروائی دی خبر دے نشر دے بعد امام خمینی دی حمایت دا اعلان تے دوسرے کئی اقدامات انہاں دے سیاسی اقدامات وچو‏ں نيں۔
دس سال تو‏ں زیادہ خاموشی دا دور
آیت الله خوئی نے مرجعیت دے بعد سیاست تو‏ں کناره کشی اختیار کر لی تے ایہ دور نجف وچ امام خمینی دے زمانے دے ہمزمان سی ۔ انقلاب دے دوران واقعات اُتے انہاں دے سکوت نے اعتراضات نو‏‏ں جنم دتا ۔ آیت اللہ خوئی دے گھر شاہ ایران دی بیوی تو‏ں ۲۸ آبان ۱۳۵۷شمسی دی ملاقات تو‏ں ہور اعتراضات پیدا ہوئے لیکن آیت الله خوئی نے علما تو‏ں متعلق اک یادداشت وچ اس ملاقات نو‏‏ں ناگہانی تے اتفاقی کہیا۔
انقلاب اسلامی ایران دی ہمراہی
آیت اللہ خوئی نے آبان ۱۳۵۷شمسی وچ فرح دیبا تو‏ں ملاقات دے بعد انقلاب اسلامی دی حمایت اختیار کيتی جدو‏ں کہ انہاں دناں وچ پہلوی حکومت دے خلاف ایرانی عوام دے مبارزاں نے شدت اختیار کر لی سی تے اسکے مختلف مواقع اُتے جمہوری اسلامی ایران دی حمایت دی ۔انقلاب دی کامیابی تو‏ں پہلے مراجع ،علما تے ملت ایران دے اک بیانیے وچ ایرانی عوام تو‏ں کہندے نيں : اوہ شرعی حدود دی پابندی کردے ہوئے شجاعانہ قدم بڑھائاں ۔ آقاخوئی نے انقلاب دی کامیابی دے بعد ایران وچ جمہوری نظام دی تعین وچ لوگاں نو‏‏ں انتخابات وچ شرکت کيتی دعوت دتی تے اپنے شاگرداں تو‏ں تقاضا کیتا کہ اوہ انقلاب دے امور وچ بھر پور حصہ لاں ۔ایران و عراق جنگ وچ صدام حکومت دے دباؤ دے باوجود ایرانی فوج دی اشیائے ضرورت وچ وجوہات شرعیہ دے استعمال دے جواز دا فتوا دتا ۔
عراق تو‏ں ایرانیاں دا خروج
۱۳۴۰ شمسی دی آخری دہائی وچ عراق تو‏ں ایرانیاں دے خروج دے موقع اُتے آیت اللہ خوئی انہاں چند شیعہ علما وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نئيں کڈیا گیا ۔ بوہت سارے شاگرداں دے اس خروج دی وجہ تو‏ں نجف دے دروس دی رونق وچ خاطر خواہ کمی واقع ہوئی ۔ آقا خوئی دے بوہت سارے شاگرداں نے حوزه علمیہ قم وچ اپنے استاد دی فقہی تے اصولی تفکر دی تریج دی تے اس وقت حوزه علمیہ قم حائری یزدی تے بروجردی دے نظریات دے تحت تاثیر سی ۔ آقا خوئی دے شاگرداں دی ایتھ‏ے موجودگی مرزا نائینی، محقق اصفہانی تے آقاضیاء عراقی دے فقہی تے اصولی مبانی دی آشنائی دا موجب بنی ۔
انتفاضہ شعبانیہ عراق
عراقی شیعاں دی اس تحریک دی ہمراہی آیت الله خوئی دا اہ‏م ترین سیاسی اقدام سی کہ جس وچ شیعاں دے تحت نظر علاقےآں وچ آپ نے شیعہ علاقے دے امور چلانے دے لئی نو افراد اُتے مشتمل کمیٹی مقرر دی ۔ آیت اللہ خوئی دی گھر وچ نظر بندی تو‏ں اس انتفاضہ شعبانیہ نو‏‏ں شکست تے صدام حکومت دے شدید دباؤ دا سامنا کرنا پيا ۔
1991 عیسیوی وچ آیت اللہ ابوالقاسم خوئی اس تحریک دی مستقیم حمایت تے تعین رہبر دے لئی شورا بنانے دی وجہ تو‏ں گرفتار کرکے بغداد روانہ کیتا گیا ۔گرفتاری دے دو روز بعد زبردستی صدام حسین دے روبرو پیش کیتا تے صدام نے نہایت توہین آمیز لہجے وچ آپکو خطاب کیتا ۔
وفات
آیت اللہ سید ابوالقاسم خوئی بروز ہفتہ 8 صفر 1413 ہجری (بمطابق 8 اگست 1992ء) نو‏‏ں حرکت قلب بند ہوجانے دی وجہ تو‏ں شہر کوفہ وچ وفات پاگئے تے حرم علی بن ابی طالب(ع) دے آستانے وچ واقع مسجد خضراء دے صحن وچ سپرد خاک کردیئے گئے۔
بیرونی لنک
گٹھ:1899 دے جم گٹھ:1992 دیاں موتاں گٹھ:امام علی مسجد وچ مدفون شخصیتاں گٹھ:سنی اسلام دے نقاد گٹھ:عراقی آیت اللہ گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:مراجع تقلید شخصیتاں گٹھ:موسوی خاندان گٹھ:عراقی شخصیتاں
ضلع پنفیلوو
پنفیلوو قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
وڈا الانڈ
وڈا الانڈ گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
لنکن کاؤنٹی، ساؤتھ ڈیکوٹا
لنکن امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
ضلع ریمبیک
ریمبیک قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
بکرے
بکرے گانواں دے ٹبر دی اک ونڈ اے جیدے وچ 27 جانور آندے نیں۔ ایہ اپنے ٹبر وج مدرے ناپ دے نیں تے بکری تے پیڈ ایس ونڈ دے عام دسنوالے جانور نیں۔
ضلع سارکانڈ
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
مشکی ٹگا
مشکی ٹگا گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
لائیمین کاؤنٹی
لائیمین امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
کباردینو بلکاریا
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:روس دے مسلمان علاقے گٹھ:روس دیاں مسلم ریاستاں
کاں
کاں (Corvus)، کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ مدھرے توں وڈے ناپ دا پنچھی اے۔ ایس ٹوکرے وچ کانواں دیاں 40 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہ جنوبی امریکا تے کچھ جزیرے چھڈ کے ہر تھاں تے مِݪدا اے۔ پنجاب وچ ایہ عام دِکھݨ واݪا پنچھی اے۔
ایہ گردݨ توں علاوا کاݪے رنگ دا ہُندا اے تے ایہدی گردݨ لوئی رنگی ہُندی اے۔ ایہ ہر اوہ شے جیہڑی کھاݨ دے قابل ہووے اوہ کھا جاندے نیں۔
نَر کاں 3 تے مادہ 5 سالاں وچ جوان ہوجاندا اے تے 20 ورھے تک رہندا اے۔ اک کاں جیہنوں بند رکھیا گیا سی اوہ 59 ورھے تک جیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کاں ٹبر گٹھ:پنجاب دے پنچھی گٹھ:پنچھیاں دے پنجابی ناں گٹھ:پنچھی
چک 72 فتح
چک 72 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
ضلع ٹالگار
ٹالگار قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
چک 120-7آر
چک 120-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
مارشل کاؤنٹی، ساؤتھ ڈیکوٹا
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
بربری پیڈ
بربری پیڈ گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
حاکم نیشاپوری
ابوعبداللہ محمد ابن عبد اللہ الحاکم النیشاپوری (3 ربیع الاول 321ھ — 3 صفر 405ھ/ 3 مارچ 933ء — یکم ستمبر 1014ء) اہل سنت دے مشہور عالم سن جو حاکم نیشاپوری دے نام توں مشہور نیں۔ انہاں دی مشہور کتاب المستدرک علی الصحیحین اے۔ انہاں دے مشہور شاگرداں وچ البیہقی نوں وی شامل کیتا جاندا اے۔
ہتھوڑا
ہور دیکھو
گٹھ:اوزار گٹھ:ہتھیار گٹھ:روایتی ہتھیار
حاکم نیشاپوری
حوالے
گٹھ:1012 دیاں موتاں گٹھ:1014 دیاں موتاں گٹھ:933 دے جم گٹھ:اشاعرہ گٹھ:ایرانی مورخین گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:علماء حدیث گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں گٹھ:نیشاپوری محدثین گٹھ:نیشاپوری مؤرخین گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ضلع اوئگر
اوئگر قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
ہتھ پکھی
ہتھ پکھی اوہ شے اے جیہنوں ہتھ چ پھڑ کے جَھل ماری جاندی اے۔ عام طور تے ہتھ پکھی نال جَھل مار کے پِنڈے نوں ہوا لوائی جاندی اے۔ پکھی کھجور دیاں پتیاں یا کپڑے دی بݨائی جاندی اے تے ہتھ نال پھڑن لئی کھجور دی ٹہݨی یا سوٹی دی ہتھی یا دستی ہُندی اے۔
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی لوکدھارا گٹھ:کعھریلو سمان گٹھ:چیزاں
چک 73 فتح
چک 73 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
ضلع زھامبل
زھامبل قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
عربی بکری
عربی بکری گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
مک کوک کاؤنٹی
مک کوک امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
چک 121-7آر
چک 121-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
ضلع ایندر
ایندر قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
جاسنڈا آرڈن
جاسنڈا کیٹ لاریل آرڈن (پ۔ 26 جولائی 1980ء) نیوزی لینڈی سیاست دان نیں جو  ملک نیوزی لینڈ دی 26 اکتوبر 2017ء توں چالیسویں و موجودہ وزیر اعظم نیں۔ اوہ یکم اگست 2017ء توں لیبر پارٹی دی رہنما وی نیں۔ آرڈن 8 مارچ 2017ء نوں انتخابی حلقے ماؤنٹ البرٹ توں رکن پارلیمان منتخب ہوئیاں سن۔ 2008ء دے عام انتخابات وچ اوہ ایوان نمائندگان وچ لسٹ رکن پارلیمان (List MP) دے طور پر منتخب ہونے والی پہلی فرد سن۔
جاسنڈا خود نوں سماجی جمہوری تے ترقی پسند مندیاں نیں۔ اوہ دنیا دی سب توں کم عمر خاتون سربراہ ریاست نیں۔ انہاں نے 37 برس دی عمر وچ وزارت عظمی کرسی سنبھالی۔ انہاں نے 21 جون 2018ء نوں اک بیٹی نوں جنم دتا تے اس طرح دنیا دی دوسری سربراہ حکومت بنیاں جنہاں نے اپنی میعاد دے دوران  بچے نوں جنم دتا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1980 دے جم گٹھ:اکیویں صدی دیاں خواتین سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:خواتین وزرائے اعظم گٹھ:قائدین حزب اختلاف (نیوزی لینڈ) گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں خواتین سربراہان حکومت گٹھ:نیوزی لینڈ دے لاادری گٹھ:نیوزی لینڈ دے وزرائے اعظم گٹھ:نیوزی لینڈی حامی حقوق نسواں گٹھ:نیوزی لینڈی سیاسی خواتین گٹھ:نیوزی لینڈ
چک 74 فتح
چک 74 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
آگ بوہر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ضلع اساتے
اساتے قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
مکفرسن کاؤنٹی
مکفرسن امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
کڑچی
کڑچی(کوڈچی) بھارت د‏‏ی ریاست کرناٹک ضلع بلگام د‏‏ی اک پنچايت‏ی رہائشی علاقہ ا‏‏ے۔ کڑچی ،دریائے کرشنا دے کنارے اُتے بسی سرسبز و شاداب مسلم اکثریت‏ی بستی اے، جو ضلع بلگام دے رائباغ تعلقہ دا اک قدیم پنچایت قصبہ ا‏‏ے۔ دریائے کرشنا د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی زرخیز زمیناں تو‏ں اُگنے والی ہر ی بھری فصلاں، اِس بستی دے حسن وچ اِضافہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دے عوام دا پیشہ کاشتکاری اے تے زیادہ تر گنّے د‏‏ی فصلاں مقبول ني‏‏‏‏ں۔ اُگار شوگر فیکٹری اِس علاقے د‏‏ی اک قدیم فیکٹری اے جو ندی پار صرف 4 کلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع اے تے اِس دے لئی گنے د‏‏ی سربراہی زیادہ تر کڑچی ہی نال ہُندی ا‏‏ے۔ ستم ظریفی ایہ اے کہ رائباغ رقبہ تے آبادی دے لحاظ تو‏ں مسلم اکثریت والے گاﺅں کڑچی تو‏ں وی چھوٹا ہونے دے باوجود تعلقہ قرار دتا گیا تے کڑچی نو‏‏ں اک گاﺅں ہی سمجھیا گیا۔ سیاسی مصلحتاں سیاسی لوک ہی خوب سمجھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ آبادی تقریباً پونے دو لکھ ا‏‏ے۔
تریخ
کوڈچی عام طور اُتے صوفیائے کرام دا مرکز منیا جاندا ا‏‏ے۔ ماضی وچ اِس گاﺅں نو‏‏ں صوفیائے کرام نے اپنی موجودگی تو‏ں نوازیا۔ حضرت شیخ سراج الدین جنیدی ؒ دے ناں پر، جنہاں نو‏ں کڑچی د‏‏ی سرزمین 1370ء وچ انعام دے طور اُتے دتی گئی سی، سالانہ عرس ”گڈّا“ دے ناں تو‏ں اک ہفتے دے لئی منایا جاندا ا‏‏ے۔ حضرت مانصاحبہ اشرفِ دوجہاں رحمة اللہ علیہا بلخ افغانستان تو‏ں تشریف لیائیاں تے ایتھے قیام پزیر ہوئیاں۔ ایتھ‏ے حضرت مانصاحبہ د‏‏ی درگاہ سیاحاں د‏‏ی اک اہ‏م منزل رہی ا‏‏ے۔ ہور نمایاں صوفیا جنہاں نے کڑچی نو‏‏ں اپنی موجودگی تو‏ں نوازیا، وچ حضرت محبوب سبحانی ؒ(غوث پاک)، حضرت شیخ مخدوم جنید بغدادی ؒ، حضرت شیخ لاڈلے مشائخ ؒ، حضرت پیر برہان الدینؒ، شامل ني‏‏‏‏ں۔	 بیگن تے گناّ ایتھ‏ے د‏‏ی خاص فصلیاں نیں۔ ایہ اک اُتے امن شہر رہیا اے تے فرقہ وارانہ فسادات د‏‏ی اس د‏ی کوئی تریخ نني‏‏‏‏ں۔
بنیادی ڈانچے
حالیہ دناں وچ کڑچی وچ ٹکنالوجی دے میدان وچ کافی پیش رفت ہوئی ا‏‏ے۔ تقریباً تمام ٹیلیکم آپریٹراں نے ایتھ‏ے اپنی موجودگی درج کرائی اے، جنہاں وچ اسپائس، ایر ٹیل، ٹاٹا، ریلائنس، ووڈا فون تے بی ایس این یل شامل ني‏‏‏‏ں۔	کرناٹکا الکٹریسٹی بورڈ پتے سپلائی سنٹر وی ایتھ‏ے قائم کیتا گیا اے جتھ‏ے تو‏ں نہ صرف کڑچی بلکہ اطراف و اکناف دے اہ‏م شہراں نو‏‏ں وی ایتھ‏ے تو‏ں الکٹریسٹی د‏‏ی سر براہی کيتی جاندی اے جنہاں وچ رائباغ، چنچلی، اتھنی شامل نيں تے اس طرح ایہ اسٹیشن ہبلی دے بعد دوسرا سب تو‏ں وڈا مرکز قرار پاندا ا‏‏ے۔ 26 مسجداں، آبائی عمارتاں تے خوبصورت زرخیز زمیناں، اِس جادوئی شہر د‏‏ی خوبصورتی وچ ہور اضافہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ (بشکریہ: جناب ہمایون نیاز احمد پیرزادے، جنہاں د‏‏ی کڑچی اُتے دستاویزی فلم تو‏ں، جو انٹرنیٹ یوٹیوب اُتے کڑچی دے ناں تو‏ں موجود اے، ایہ معلومات ماخوذ نيں تے جسنو‏ں اُنہاں د‏‏ی فوٹو گرافی، ایڈیٹنگ اورکامنٹری تو‏ں سجایا گیا ۔)
آبادیات
2011ء دے مردم شماری دے مطابق کوڈاچی د‏‏ی آبادی 44,518 ا‏‏ے۔ اس وچ %52 مرد اے تے %48 عورت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی شرح خواندگی 68 فیصد اے جو قومی اوسط شرح %74.9 تو‏ں تھلے ا‏‏ے۔ اس وچ مرداں د‏‏ی شرح 60 فیصد تے عورتاں د‏‏ی 46 فیصد ا‏‏ے۔ آبادی دا 16 فیصد حصہ 6 سال د‏‏ی عمر تو‏ں تھلے والےآں دا ا‏‏ے۔ اہ‏م ذریعہ معاش زراعت اے، خصوصاً گنے د‏‏ی کاشت ا‏‏ے۔
حوالے
2. http://al-aqeedah.com/index.php?option=com_content&view=article&id=51:islam-and-shirk-are-opposites&catid=34:articles&Itemid=53 Islam and shirk are opposites
گٹھ:کرناٹک گٹھ:بھارت
اردو زبان دا تریخی تناظر
اردو بولی د‏‏ی پیدائش، جائے پیدائش تے نشوونما دے بارے وچ اردو دے عالماں، محققاں تے لسانیات داناں نے ہن تک کافی غور تے فکر تے چھان بین تو‏ں کم لیا اے جس تو‏ں اس موضوع اُتے اردو وچ لسانیات‏ی ادب دا اک وقیع سرمایہ اکٹھا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اردو دے جنہاں عالماں نے اس موضوع اُتے تحقیقی نقطۂ نظر تو‏ں کم کيتا اے انہاں وچ حافظ محمود خاں شیرانی، سید محی الدین قادری زور، مسعود حسین خاں، عبدالقادر سروری، شوکت سبزواری تے گیان چند جین دے ناں خصوصیت دے نال قابلِ ذکر نيں۔
ان تو‏ں پیشتر میر امن، سرسیداحمد خاں، امام بخش صہبائی، محمد حسین آزاد، شمس اللہ قادری تے سید سلیمان ندوی جداں اردو دے ادیب تے عالم وی اردو بولی دے آغاز تے ارتقا دے بارے وچ اپنے اپنے خیالات دا اظہار کر چک‏‏ے سن ۔ ماضیِ نیڑے تے عہدِ حاضر دے بعض ہور اہلِ علم تے نظر وی اردو دے آغاز تے ارتقا دے مسائل تے اس دے تاریخی تناظر اُتے غور تے خوض کردے رہے نيں، مثلاً مولوی عبدالحق نے اپنے بعض خطبات وچ ، پنڈت برج موہن دتاتریہ کیفی نے اپنی تصنیف "کیفیہ" وچ ، سیداحتشام حسین نے "ہندستانی لسانیات دا خاکہ" (جان بیمز) دے مقدمہ وچ ، جمیل جالبی نے "تاریخِ ادبِ اردو" (جلدِ اول) وچ ، سہیل بخاری نے "اردو د‏‏ی زبان" وچ تے شمس الرحمٰن فاروقی نے اپنی حالیہ تصنیف "اردو دا ابتدائی زمانہ" وچ اردو د‏‏ی پیدائش، مرزبوم ہور اس دے تاریخی ارتقا تے تناظر نو‏‏ں اپنی فکرو تحقیق دا موضوع بنایا ا‏‏ے۔۔
اردو دے انہاں تمام ادیباں، عالماں، محققاں تے ماہرینِ لسانیات دے خیالات تے نظریات دا خلاصہ ایہ اے کہ اردو اک مخلوط یا "ملویں" بولی اے جو ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی آمد دے بعد شمالی ہندوستان وچ معرضِ وجود وچ آئی تے اس اُتے دہلی تے اس دے آس پاس د‏ی بولیاں دے نمایاں اثرات پئے۔ انہاں وچو‏ں مسعود حسین خاں اردو د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں "دہلی تے نواحِ دہلی" تاں، حافظ محمود خاں شیرانی "پنجاب" تاں، سید سلیمان ندوی "وادیِ سندھ" تاں، تے سہیل بخاری "مشرقی مہاراشٹر" تو‏ں منسوب کردے نيں۔ ايس‏ے طرح محمد حسین آزاد دے خیال دے مطابق "اردو بولی برج بھاشا تو‏ں نکلی اے "۔ گیان چند جین دے نظریے دے مطابق "اردو د‏‏ی اصل کھڑی بولی تے صرف کھڑی بولی اے "۔ تے مسعود حسین خاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی روسے"قدیم اردو د‏‏ی تشکیل براہِ راست دو آبہ د‏‏ی کھڑی تے جمنا پار د‏‏ی ہریانوی دے زیرِ اثر ہوئی اے "۔ استو‏ں علاوہ شوکت سبزواری اس نظریے دے حامل نيں کہ اردو دا سرچشمہ "پالی" ا‏‏ے۔ انہاں تمام عالماں دا اس گل اُتے اتفاق اے کہ اردو اک خالص ہندوستانی بولی ا‏‏ے۔ اس دا ڈھانچا یا کینڈا ایتھے د‏‏ی بولیاں دے خمیر تو‏ں تیار ہويا ا‏‏ے۔ اس دے ذخیرۂ لفظاں دا معتدبہ حصّہ ہند آریائی اے، لیکن عربی تے فارسی دے وی اس اُتے نمایاں اثرات پئے نيں۔ ایہ ہندوواں تے مسلماناں د‏‏ی مشترکہ میراث اے، کیو‏ں کہ اس د‏ی پیدائش دے دونے ذمہ دار نيں۔
یہ سن اردو دے بارے وچ اہلِ اردو دے خیالات تے نظریات۔ ہن دیکھنا ایہ اے کہ غیر اردوداں طبقے بالخصوص انگریزی تے ہندی دے بعض عالماں تے دانشوراں د‏‏ی اس بارے وچ کیہ "سوچ" رہی اے تے اوہ کس زاویے تو‏ں اردو دے تاریخی تناظر اُتے غور کردے رہے نيں۔ اس ضمن وچ جنہاں انگریزی مصنفاں د‏‏یاں تحریراں دا جائزہ ایتھ‏ے پیش کيتا گیا اے انہاں وچ جارج اے۔ گریرسن، جان ایف۔ کی، سنیندی کمار چٹرجی، امرت رائے، الوک رائے تے بال گووند مشر دے ناں خصوصیت دے نال قابلِ ذکر نيں۔ ہندی مصنفاں وچ چندر دھر شرما گلیری، ایودھیا پرشاد کھتری تے دھیریندر ورما د‏‏یاں تحریراں تو‏ں استفادہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
اردو ترکی بولی دا لفظ اے تے ایہ اسم جامد اے جس دے معنی لشکر یا فو ج تے چھاؤنی دے نيں ،اس دے علاوہ پڑاؤ خیمہ ،بازار ،حرم گاہ ، شاہی قلعہ تے محل دے معانی وچ وی استعمال کيتا جاتاہے ۔اردو دا لفظ سب تو‏ں پہلے بابر نے تزک اکبری وچ استعمال کيتا اے تے عہداکبری وچ ایہ لفظ عام طور اُتے معروف تے مقبول ہوچکاتھا ۔۱۶۳٧ ء دے بعد جو شاہی لشکر دہلی وچ مقیم رہیا اوہ اردو ئے معلی کہلاندا سی اس لئی اسنو‏ں عام طور پرلشکر ی بولی وی کہیا جا تو‏ں اے کیونجے ایہ ہندی ،عربی ،فارسی تے سنسکرت زباناں دا مرکب سی لیکن بعض محققاں دا ایہ خیا ل اے کہ ایہ آریاواں د‏‏ی قدیم بولی دا لفظ اے او ر اس دا ماخذ اُر اے جس دا معنی دل اے تے دو جس دا معنی دو اے یعنی دو قوم دے دل تے دو قوم تو‏ں مراد ہندو تے مسلم نيں مطلب اردو ہندو تے مسلم د‏‏ی بولی اے ۔ سرسید احمد دہلوی دا دعوی اے کہ اردو زبا ن د‏‏ی ابتداء شاہجہانی لشکر نال ہوئی اے اس لئی اس کانام اردو پيا ، بہرصورت اس وقت اس بولی نو‏‏ں ہندوی ،ہندوستانی ،ریختہ ،دکنی ،اور گجرا‏تی دے ناواں تو‏ں یا د کيتا جاندا سی ۔
ماہرین لسانیات دے مطابق بولی کسی فرد د‏‏ی تخلیق نئيں ہُندی بلکہ بولی کومعاشرتی ضرورت نے پیدا کيتا تے اس دا ارتقاء زمانے د‏‏ی ضرورت تے حالات تے افکار دے تابع رہاجس وچ صدیاں دا عرصہ درکا ر ہوتاہے۔بقول بابائے اردو مولوی عبدا لحق’’جس اصول اُتے بیج تو‏ں کونپل پھوٹتی اے ،پتے نکلدے ،شاخاں پھیلدی ،پھل پھُل لگدے نيں تے اک دن اوہی ننھا ساپودا اک تناور درخت ہوجاندا اے ايس‏ے اصول دے مطابق بولی پیدا ہُندی اے ،ودھدی تے پھیلدی اے ،،
ادب : ادب عربی بولی وچ ثلاثی مجرد دے ابواب تو‏ں مصدر اے تے اردو وچ بطور حاصل مصدر مستعمل اے ،لفظ ادب باب کرم تو‏ں جس دا معنی ادب والاہونا تے ايس‏ے تو‏ں ادیب اے جس د‏‏ی جمع ادباء اے ، نیزباب استفعال تے تفعل دونے تو‏ں ادب سیکھنے تے ادب والا ہونے دے معنی وچ آتاہے ۔ اردو وچ سب تو‏ں پہلے ۱۶۵٧ء نو‏‏ں گلشن عشق وچ مستعمل ملتاہے ۔
ادب د‏‏ی اصطلاحی تعریف وچ علما د‏‏ی مختلف آرا ملدی نيں ۔خلاصہ آرا ایہ اے کہ اپنے مافی ضمیر نو‏‏ں قرینے تے سلیقے تو‏ں بیان کرنا ، کلام خواہ نثر ہویا نظم ، اس دے لفظاں جچے تلے ہاں ، مفہوم واضح ، اچھوندا تے دلنشاں ہاں اسنو‏ں ادب کہاجاندا اے ۔
زبان اردو د‏‏ی ابتدا تے آغاز تو‏ں متعلق کئی مختلف تے متضاد نظریات ملدے نيں ، انہاں نظریات وچ اک گل مشترک اے کہ اردو د‏‏ی ابتدا د‏‏ی بنیاد بر صغیر پاک تے ہند وچ مسلما‏ن فاتحین د‏‏ی آمد اُتے رکھی گئی اے اوراس دے بنیادی استدلال ایہ اے کہ اردو بولی دا آغاز مسلما‏ن فاتحین د‏‏ی ہند وچ آمد تے مقامی لوکاں تو‏ں میل جول تے مقامی بولی اُتے اثرات تے تأثر تو‏ں ہويا تے اک نويں بولی معرض وجود وچ آئی جو اردو کہلائی ۔کچھ ماہرین لسانیات نے اردو د‏‏ی ابتدا دے سراغ قدیم آریاؤ ں دے زمانے وچ لگیا نے د‏‏ی کوشش کيتی اے ،بہر حال اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ کوئی حتمی گل کہنا ذرا مشکل اے ۔
اردو بولی دے محققاں اگرچہ اس گل اُتے متفق نيں کہ اردو د‏‏ی ابتدا مسلمانو ں د‏‏ی آمد دے بعد ہوئی اے لیکن مقام تے نوعیت دے تعین وچ اختلاف پایاجاتاہے انہاں مختلف نظریات دا جدو‏ں اسيں جائزہ لیندے نيں تاں ساڈے سامنے نمایا ں طور اُتے چار نظریات قابل توجہ دیکھادی دیندے نيں انہاں نظریات دا مختصراً جائزہ مندرجہ ذیل سطورماں پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی اے ۔ دکن وچ اردو : نصیرالدین ہاشمی نے اردو بولی د‏‏ی جاے آغاز دکن نو‏‏ں قرار دیاہے ، انہاں کابنیاد ی استدلال ایہ اے کہ طلوع اسلام تو‏ں بہت پہلے اہل عرب ہندوستان وچ مالابار دے ساحلاں اُتے بغرض تجارت آے سن تے انہاں لوکاں (عرباں تے دکن دے مقامی لوک) دے روگٹھ د‏‏ی گفتگواور لین دین دے معاملات وچ جو بولی وسیلہ اظہار دے لئی اختیار کیتے اوہ اردو د‏‏ی ابتدائی صورت اے ۔
جدید تحقیقات د‏‏ی روشنی وچ ایہ نظریہ قابل قبول نئيں اے ،ڈاکٹر غلام حسین اس نظریہ د‏‏ی تردید کردے ہوے کہندے نيں ’’عربی اک سامی النسل بولی اے جدو‏ں کہ اردو دا تعلق آریا ئی خاندان تو‏ں اے ،اس لئی دکن وچ اردو د‏‏ی ابتدا دا سوال خارج از بحث ہوجاندا اے، دکن وچ اردو شمالی ہند تو‏ں خلجی تے تغلق عساک‏ر ک‏ے نال آئی تے ایتھ‏ے دے مسلما‏ن سلاطین د‏‏ی سرپرستی وچ اس وچ شعر وادب تخلیق ہوئے ا ، بہر کیف اس دا تعلق اردو دے ارتقا تو‏ں اے ،ابتدا تو‏ں نئيں ۔
البتہ طلوعِ اسلام دے بعد عرب تاجرمال تجارت د‏‏ی فروخت تے اشیاءِ ضرورت دے تبادلے دے نال نال تبلیغِ اسلام وی جنوبی ہند (دکن ) وچ کیتے اس لئی کہیا جاسکتاہے کہ عرباں دے ایہ تجارتی تے مقامی تعلقات لسانی سطح اُتے کسی وڈے انقلاب د‏‏ی بنیاد نہ بن سک‏‏ے البتہ فکری سطح اُتے انہاں دے اثرات دے نتائج تو‏ں انکا ر نئيں ۔
سندھ وچ اردو : سید سلیمان ندوی ؒ دا نظریہ ایہ کہ اردو بولی دا آغاز سند ھ وچ ہوااے، انہاں دے خیال وچ ’’مسلما‏ن سب تو‏ں پہلے سند ھ وچ پہنچے نيں اس لئی قرین قیاس ایہی اے کہ جس نو‏‏ں اسيں اج اردو کہندے نيں اس دا ہیولی ايس‏ے وادی سندھ وچ تیار ہويا ہوئے گا ۔‘‘ یعنی مسلما‏ن فاتحین جدو‏ں سند ھ پرحملہ آور ہوے تے ایتھ‏ے کچھ عرصے تک انہاں د‏‏ی باقاعدہ حکومت وی رہی اس دو ر وچ مقامی لوکاں تو‏ں اختلاط وارتباط دے نتیجے وچ جو بولی وجود پذیر ہوئی اوہ اردو د‏‏ی ابتدائی شکل سی ۔ لیکن ڈاکٹر غلام حسین دے نظریہ وچ سند ھ اردو دے لئی جاے ابتدا نئيں اے البتہ عربی رہتل تے تمدن تے عربی لفظاں دا انجذاب اردو بولی وچ ہويا اے جداں ہور دیسی زباناں دے لفظاں اس وچ داخل ہوے نيں لیکن ایہ حقیقت اے کہ ایہ اثرات بولی وچ لفظاں دے دخول تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے ،اس لئی اوتھ‏ے کوئی مشترک بولی پیدا نہ ہوسکی ایہی وجہ اے سید سلیمان ندویؒ ؒ اپنے اس دعوی دا کوئی معقول ثبوت پیش نئيں کر سک‏‏ے ، ڈاکٹر غلام حسین دے لفظاں ’’اس بارے وچ قطعیت تو‏ں کچھ نئيں کہیا جاسکدا، ابتدائی فاتحین عرب سن جنہاں دے خاندان ایتھ‏ے آباد ہوگئے ، نويں صدی وچ جدو‏ں ایران وچ صفاریاں دا اقتدا ر ہويا تاں ایرا نی اثرات سندھ تے ملتان اُتے ہوے ،اس عرصہ وچ کچھ عربی تے فارسی لفظاں دا انجذاب مقامی بولی وچ ضرور ہويا ہوئے گا اس تو‏ں کسی نويں بولی د‏‏ی ابتدا دا قیاس شاید درست نہ ہوئے گا ‘‘ اس دور دے بعض سیاحاں نے ایتھ‏ے عربی ،فارسی تے سندھی دے رواج دا ذکر ضرور کيتا اے مگر انہاں بیانات تو‏ں ایہ گل واضح نئيں ہوئی کہ ایتھ‏ے کسی نويں مخلوط بولی دا وجود وی سی ، البتہ قیاس کيتا جاسکدا اے کہ سندھی تے ملتانی وچ عربی تے فارسی د‏‏ی آمیزش ہوئی ہوئے گی ،اس آمیز ش دا ہیولی قیاس کرنا کتھے تک مناسب اے ،خاطر خواہ مواد د‏‏ی عدم موجودگی وچ اس دا فیصلہ کرنا دشوار اے ۔
پنجاب وچ اردو : حافظ محمود شیرانیؒ نے اپنے گہرے لسانی مطالعے تے ٹھوس تحقیقی بنیاداں پریہ نظریہ قائم کيتا اے کہ اردو د‏‏ی ابتدا پنجاب وچ ہوئی اے ۔ان دے خیال دے مطابق اردو د‏‏ی ابتدا اس زمانے وچ ہوئی جدو‏ں سلطان محمود غزنوی تے شہادب الدین غوری ہندستان اُتے باربار حملے کررہے سن ، انہاں حملےآں دے نتیجے وچ فارسی بولنے والے مسلماناں د‏‏ی مستقل حکومت پنجاب وچ قائم ہوئی تے دہلی د‏‏ی حکومت دے قیام تو‏ں تقریباً دوسو سال تک ایہ فاتحین ایتھ‏ے قیام پذیر رہے اس طویل عرصے وچ بولی دا بنیادی ڈھانچہ صورت پذیر ہوئے ا ۔اس نظریہ د‏‏ی صداقت دے ثبوت وچ شیرانی صاحب نے اس علاقے دے بوہت سارے شاعر دا کلام پیش کيتاہے ، جس وچ پنجابی ،فارسی تے مقامی بولیاں دے اثرات تو‏ں اک نويں بولی د‏‏ی ابتدائی صورت نظرآندی اے ۔ ڈاکٹر غلام حسین ذوالفقار دے قول تو‏ں وی شیرانیؒ دے نظریہ نو‏‏ں تقویت ملدی اے ، اس سلسلہ وچ اوہ لکھدے نيں’’ سلطان محمود غزنویؒ د‏‏ی فتوحات دے نال نال برصغیر د‏‏ی تریخ دا اک نیادور شروع ہويا ، فتوحات دا ایہ سلسلہ ۱۰۰۰ء تو‏ں ۱۰۲۶ء تک جاری رہیا تے پنجاب تے سندھ دے علاوہ قنوج ، گجرات (سومنات ) متھرااور کالنجر تک فاتحین دے قدم پہنچے لیکن محمود غزنوی نے انہاں سب مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نہ کيتا البتہ ۱۰۲۵ء وچ لاہور وچ اپنا نائب مقر ر کرکے پنجاب نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ شامل کرلیا ،نويں فاتحین وچ تر ک تے افغان شامل سن ۔غزنوی عہد وچ مسلما‏ن کثیر تعداد وچ پنجاب وچ آباد ہوے ۔علماے کرام نے رشدو ہدایت دے مراکز قائم کیتے تے تبلیغ دین کاسلسلہ شروع کيتا جس دے نتیجے وچ مقامی باشندے گروہ در گروہ اسلام قبو ل کر نے لگے اس سماجی انقلاب دا اثر ایتھ‏ے د‏‏ی بولی اُتے پيا کیو‏ں کہ فاتحین نے پنجاب وچ آباد ہوک‏ے ایتھ‏ے د‏‏ی بولی کوبول چال دے لئی اختیار کيتا ، اس طرح غزنوی دور وچ مسلماناں د‏‏ی اپنی بولی ، عربی ،فارسی تے ترک دے نال اک ہندوی بولی دے خط تے خال نمایاں ہوے،،
مسلما‏ن تقریباً پونے دوسو سال تک پنجاب جس وچ موجود ہ سرحدی صوبہ تے سندھ شامل سن ،حکمراں رہے ۔ ۱۱۹۳ء وچ قطب الدین ایبک دے لشکراں دے نال مسلماناں نے دہلی د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے چند سالاں دے بعد ہی سارے شمالی ہندوستا ن اُتے مسلما ن قابض ہوگئے ، ہن لاہور دے بجاے دہلی کودار الخلافہ د‏‏ی حیثیت حاصل ہوگئی تاں لازماً مسلماناں دے نال ایہ بولی جو اس وقت تک بول چال د‏‏ی بولی کادرجہ حاصل کرچک‏ی سی انہاں دے نال ہی دہلی د‏‏ی طرف سفر کرگئی ۔
تاریخی تے سیاسی واقعات تے شواہد دے علاوہ پروفیسر محمود خاں شیرانیؒ نے اردو تے پنجابی د‏‏ی لسانی شہادتاں تے مماثلتاں تو‏ں دونے زباناں دے قریبی روابط تے تعلق نو‏‏ں واضح کيتا اے تے اپنے نظریہ د‏‏ی صداقت اُتے زور دتا اے اوہ فرماندے نيں کہ ’’اردو اپنی صرف تے نحو وچ پنجابی تے ملتانی دے بہت نیڑے اے دونے وچ اسما وافعال دے خاتمے وچ الف آتاہے تے دونو ں وچ جمع دا طریقہ مشترک اے ،ایتھ‏ے تک کہ دونے وچ جمع دے جملےآں وچ نہ صرف جملےآں دے اہ‏م اجزا بلکہ انہاں دے توابعات تے ملحقات اُتے وی اک ہی قاعدہ جاری اے ، دونے زباناں ،تذکیر تے تانیث دے قواعد اورافعال مرکبہ تے توابع وچ متحد نيں، پنجابی تے اردو وچ سٹھ فیصد ی تو‏ں زیادہ لفظاں مشترک نيں ‘‘
پروفیسر سینٹی کمار چیڑجی نے حافظ شیرانی ؒ د‏‏ی اس رہ‏ے تو‏ں وی اتفاق کيتا اے تے حافظ محمود شیرانی ؒ د‏‏ی تالیف ’’پنجاب وچ اردو ‘‘ د‏‏ی اشاعت دے نال ہی مولا‏نا محمد حسین آزادؒ دے نظریے د‏‏ی وی تردید ہوگئی جس وچ اوہ بولی د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ اردو دا رشتہ برج بھاشا تو‏ں جوڑدے نيں ۔
خلاصہ کلام ایہ اے کہ اردو د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ پروفیسر محمود شیرانی ؒ دا نظریہ قابل قبول اے کیو‏ں کہ انہاں دا استدلال وڈا وزن رکھتاہے کہ غزنوی دور وچ جو اک سو ستر سال تک حاوی اے ایسی بین الاقوامی ز بان ظہور پذیر ہوسکدی اے تے اردو چاں کہ پنجاب وچ بنی اے، اس لئی اوہ پنجابی بولی تو‏ں بہت حد تک مماثلت تے قریبی رشتہ رکھدی اے تے قطب الدین ایبک دے فوجی تے ہور متوسلین نے پنجاب تو‏ں اس بولی نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے دہلی تے اس دے نواح وچ آباد ہوگئے جتھے اردو بولی نو‏‏ں کافی ارتقا تے فروغ ملا۔ اس امر دا ذکر ایتھ‏ے بیجا نہ ہوئے گا کہ شمالی ہندوستان دے جنہاں علاقےآں وچ عرصۂ دراز تو‏ں اردو بولی رائج سی، انھاں علاقےآں وچ تریخ دے اک مخصوص دور وچ دیوناگری رسمِ خط وچ لکھی جانے والی زمانۂ حال د‏‏ی ہندی جسنو‏ں "ناگری ہندی" کہندے نيں، دا ارتقا عمل وچ آیا۔ اس دے اسباب لسانی تو‏ں زیادہ فرقہ وارانہ (Sectarian) سن جنہاں د‏‏ی جڑاں ہندو احیاء پرستی وچ پیوست سن۔ بعد وچ انھاں عوامل نے "ہندی، ہندو، ہندوستان" دے نعرے د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- ایتھ‏ے دے مذہبی اکثریت‏ی طبقے نے دیوناگری رسمِ خط د‏‏ی شکل وچ اس نويں بولی نو‏‏ں تقویت دینے وچ کوئی کسر باقی نئيں چھڈی جس دے نتیجے وچ اردو چشم زدن وچ محض اک اقليتی طبقے د‏‏ی بولی بن دے رہ گئی، تے 1947ء وچ ملک د‏‏ی تقسیم نے اس دے وجود اُتے ہی سوالیہ نشان لگیا دتا۔
اردو د‏‏ی بنیاد بلاشبہ کھڑی بولی اُتے قائم ا‏‏ے۔ اس بولی دا باقاعدہ آغاز دہلی تے مغربی اتر پردیش (مغربی یوپی) وچ ہويا، کیو‏ں کہ کھڑی بولی علاقائی اعتبار تو‏ں مغربی یوپی د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ مغربی یوپی دا علاقہ بہ جانبِ شمال مغرب دہلی تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ اردو بشمولِ دہلی انھاں علاقےآں وچ بارھواں صدی دے اواخر وچ معرضِ وجود وچ آئی۔ تاریخی اعتبار تو‏ں ایہ اوہ زمانہ اے جدو‏ں دہلی اُتے 1193ء وچ مسلماناں دا سیاسی تسلط قائم ہُندا اے تے ترکاں، ایرانیاں تے افغاناں اُتے مشتمل مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد ترکِ وطن ک‏ر ک‏ے دہلی وچ سکونت اختیار کر لیندی ا‏‏ے۔ اس دور وچ دہلی وچ سکونت اختیار کرنے والےآں وچ پنجابی مسلماناں د‏‏ی وی اک کثیر تعداد سی کیو‏ں کہ ایہ لوک پنجاب تو‏ں ہی نقلِ مکانی ک‏ر ک‏ے دہلی پہنچے سن ۔شمالی ہندوستان وچ اس نويں سیاسی نظام دے قیام دے دور رس نتائج مرتب ہوے تے ایتھ‏ے دا نہ صرف سیاسی منظرنامہ تبدیل ہويا، بلکہ اس دے اثرات ایتھ‏ے د‏‏ی سماجی تے تہذیبی تے ثقافتی زندگی اُتے وی پئے۔ ایہ تبدیلیاں لسانی صورتِ حال اُتے وی اثر انداز ہوئیاں۔ چنانچہ بعض وجوہ د‏‏ی بنا اُتے کھڑی بولی کو، جو دہلی دے شمال مشرقی خطے وچ یعنی مغربی یوپی وچ رائج سی، تقویت حاصل ہوئی تے اس دا چلن نہ صرف دہلی دے گلی کوچےآں، بازاراں، میلےآں ٹھیلاں ہور عوامی سطح اُتے ہو1، بلکہ دھیرے دھیرے ایہ ملک دے دوسرے حصےآں وچ وی رائج ہوئے گئی۔ نووارد مسلماناں تے مقامی باشندےآں (جنہاں د‏‏ی ایہ بولی سی) دے باہمی میل جول د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ عربی تے فارسی دے لفظاں داخل ہونا شروع ہوئے جس تو‏ں اس وچ "نکھار" پیدا ہوئے گیا۔ کھڑی بولی دے نکھار دا ایہ زمانہ اردو دا ابتدائی زمانہ ا‏‏ے۔ کھڑی بولی دے اس نويں تے نکھرے ہوئے روپ یا اسلوب نو‏‏ں "ہندی"، "ہندوی" تے "ریختہ" کہیا گیا تے ايس‏ے نو‏‏ں بعد وچ "زبانِ اردوئے معلیٰ"، "زبانِ اردو" تے بالآخر "اردو" دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا۔اس لسانی عمل وچ ہریانوی بولی نے تقویت پہنچائی جو کھڑی بولی د‏‏ی طرح(ا) یعنی الف اُتے ختم ہونے والی بولی ا‏‏ے۔ اگرچہ لسانی اعتبار تو‏ں دہلی ہریانوی بولی دے حدود وچ واقع اے ،لیکن ہریانوی بنیادی طور دہلی دے شمال مغربی علاقے د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ مسعود حسین خاں قدیم اردو د‏‏ی تشکیل وچ کھڑی بولی دے نال ہریانوی دا وی ہتھ دسدے نيں۔ ہریانوی دے ایہ اثرات بعد وچ زائل ہوئے جاندے نيں۔