cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھُلنا
بھُلنا یا فراموش کرنا کسی شخص د‏‏ی مختصر میعادی یا لمبی میعادی یاد داشت وچ ماخوذ کيتی گئی معلومات دا غائب ہونا یا اس وچ تبدیلی دا رو نما ہونا ا‏‏ے۔ ایہ اک یکاک یا رفتہ رفتہ ہونے والا امر اے جس وچ پرانی یاداں نو‏‏ں حافظے د‏‏ی مدد تو‏ں بیان نئيں کيتا جا سکدا۔ یاد رکھنے، سیکھنے تے نويں معلومات نو‏‏ں ذہن نشین کرنے دے مسائل انہاں عام شکایتاں وچ شامل نيں جو وڈی عمر دے بالغ حضرات اکثر محسوس کردے نيں۔ مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ معلومات دا یاد رکھنا بار بار انہاں دے پڑھنے یا اس دے تعلق تو‏ں سوچدے رہنے تو‏ں آسان ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بہتری اس وجہ تو‏ں رو نما ہُندی اے کیو‏ں کہ تکرار تو‏ں معلومات لمبی میعادی یاد داشت دا حصہ بن سکدیاں نيں – ریاضت معاملات وچ بہ درجۂ کمال پہنچاندی ا‏‏ے۔
حروف تہجی
حروف تہجی
مثال
بھُلنا
بھُلن د‏‏ی بیماری
الزائمرز(alzheimer’s) اک لاعلاج دماغی مرض اے ‘ اُتے اس د‏ی ابتدائی شکل ڈیمنشیا (dementia) د‏‏ی جے بروقت تشخیص ہوجائے تے علاج شروع کر دتا جائے تاں بیماری دے ودھنے د‏‏ی رفتار نو‏‏ں کافی حد تک سست کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ڈیمنشیا( عرف عام وچ بھولنے د‏‏ی بیماری) دنیا بھر وچ تیزی تو‏ں پھیلدا ہويا مرض اے جس دے مریضاں د‏‏ی تعداد تقریباً پنج کروڑ اے ۔اگرچہ دنیا دے کئی حصےآں وچ اس مرض اُتے مصدقہ اعداد و شمار دستیاب نئيں، اُتے ذہنی صحت تو‏ں متعلق ماہرین دا اندازہ اے کہ کئی خطےآں وچ اس دے شکار مریضاں د‏‏ی تعداد لکھاں کروڑاں تو‏ں ودھ اے ۔ایہ مرض موروثی وی ہوسکدا اے تے انسان دا طرز زندگی وی اسنو‏ں ودھانے وچ کردار ادا کرسکدا ا‏‏ے۔
حروف تہجی
حروف تہجی
ا، ب، بھ، پ، پھ، ت، تھ، ٹ، ٹھ، ث، ج، جھ، چ، چھ، ح، خ، د، دھ، ڈ، ڈھ، ذ، ر، ڑ، ڑھ، ز، ژ، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ق، ک، کھ، گ، گھ،ل، لھ، م، مھ۔ ن۔ نھ، و ہ، ھ، ء، ی، ے
بھُلنا
حوالے
گٹھ:حافظے د‏‏ی تشخیص
حروف تہجی
حروف تہجی
عربی وچ پ، ٹ، چ، ڈ، ڑ، گ، دے حروف تہجی شامل نئيں ۔
انگریزی وچ حروف تہجی د‏‏ی تعداد چھبی اے
ہور دیکھو
گٹھ:دستاویزات گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:بولی علم گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:گریمر
احمد وقاص کاشی
10جولائ‏ی 1990 نوں کوئٹہ وچ پیداہوئے ابتدائی تعلیم تعمیر نو اسکول تو‏ں میٹرک تک حاصل کيتی۔
2012 وچ سائنس کالج کوئٹہ تو‏ں بی ایس سیکی ڈگری حاصل کيتی۔2014 وچ بلوچستان یونیورسٹی توں بی ایڈ کيتا۔2016 وچ اقرا یونیورسٹی تو‏ں ایم بی اے کيتا۔2017 وچ اردو پرائیویٹ کيتا۔
شاعری مورثیت وچ ماں تے باپ دونے تو‏ں وراثت وچ پائی اے شاعری دا آغاز 2004 وچ کیہ تے باقاعدہ مشاعراں وچ پڑھنے د‏‏ی ابتدا2009 توں کیتآپ نے استاد الاستاداں عرفان الحق صائم سےفیض حاصل کيتا۔زمانہ طالب علمی تو‏ں ہی بہترین مقرر سن تے کئی مقابلاں وچ انعامات حاصل کیتے صدر پاکستان تو‏ں بہترین مقرر دا پہلا انعام وی حاصل کيتا۔غزل اورنظم دے علاوہ نثر وچ وی کم کيتاہے انہاں د‏‏یاں کتاباں اک شعری مجموعہ (شین دا رقص) تے دوسری تقریراں د‏‏ی کتاب زیر طبع نيں۔
حوالے
ادبی دیوان بلوچستان (ادب)پاکستان۔ گٹھ:بلوچستان
عبدالکریم
عبد الکریم (پیدائش: 20 اگست 1863–وفات: اپریل 1909) ملکہ وکٹوریہ دے منشی سن ۔ کچھ لوک کہندے نيں کہ اوہ ملکہ دے اردو دے استاد وی سن ۔ انہاں نو‏‏ں دربار وچ اردو "کلرک" دا عہدہ وی حاصل سی۔ حافظ عبد الکریم صاحب نے ملکہ وکٹوریہ دے نال پندرہ (15) سال کم کيتا۔ 1887ء وچ ہندوستان تو‏ں دو ہندوستانیاں نو‏‏ں ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی گولڈن جوبلی اُتے انہاں نو‏‏ں اک مہر پیش کرنے دے لیئی انگلستان لےجایا گیا۔منشی حافظ عبد الکریم نو‏‏ں شروع وچ ملکہ وکٹوریہ دے مطبخ خانے وچ بیرا لگایا گیا سی۔ ملکہ انہاں دے کم ،سچائی اورمہارت تو‏ں متاثر سی۔ لہذا اوہ جلد ہی ملکہ دے منشی دے عہدے اُتے مقرر ہوگئے- انہاں نے ملکہ نو‏‏ں اردو بولی دے اسباق دتے تے ہندوستان دے رسوم و رواج تو‏ں متعارف کروایا۔
گٹھ:بھارتی مسلمان
پاکستانی شخصیتاں دی لسٹ
پاکستان، آبادی دے حساب نال دنیا دا چھیواں ٹا وڈا ملک ا‏‏ے۔ ایہ لسٹ پاکستان نال تعلق رکھن والیاں اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہور دیکھو گٹھ پاکستانی شخصیتاں، الف ب ترتیب تو‏ں لسٹ پاکستانی شخصیتاں
مصنفاں و شاعر
مرکزی مضامین: پاکستانی مصنفاں د‏‏ی لسٹ،، لسٹ اردو شاعر،۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی فلمی اداکار گٹھ:لسٹ ہائے پاکستانی شخصیتاں گٹھ:لسٹ ہائے شخصیتاں بلحاظ قومیت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
چوٹیاں دی لسٹ بلحاظ جغرافیائی امتیاز
یہ چوٹیاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ اہمیت (List of peaks by prominence) ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
دیس لسٹ بلحاظ بلند ترین نقطہ
منی مارگ
thumb|a colony and nature's beauty is shown in the image
منی مارگ ضلع استور اک پنڈ اے جوگلگت بل تستان وچ واقع ا‏‏ے۔ منی مارک دریائے نیلم دے سجے کنارے تے وادی تابت دے شمال وچ گلگت شہر تو‏ں اندازہ 190 کلومیٹر ا‏‏ے۔ سطح سمندر تو‏ں اوسط بلندی 2،844.6 میٹر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پاکستان فوجی کیمپ نيں۔ thumb|سرخ نقطہ پنڈ دے مقام نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔
بولی
اس علاقے دے لوک شینا زبان بولدے نيں۔ thumb|برفباری تے سرکاؤ
موسم
جولائ‏ی 19.8 °C دے نال گرم ترین مہینا ہُندا ا‏‏ے۔ جنوری 17.3 °C دے نال سرد ترین مہینا ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر سال برفباری ہُندی ا‏‏ے۔ سردویاں وچ ایتھ‏ے اگلو نظر آندے نيں تے لینڈ سلائڈنگ اکثر ہُندا ا‏‏ے۔۔
حوالے
گٹھ:ضلع استور دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ضلع نیلم دے آباد تھ‏‏اںو‏اں
ضیاء الدین یوسفزئی
ضیاء الدین یوسفزئی اک پاکستانی سفارتکار نيں لیکن سفارتکار تو‏ں زیادہ اوہ بطور ملالہ یوسفزئی دے والد عالمی سطح اُتے زیادہ جانے جاندے نيں۔ ضیاء الدین ابتدائی وچ اپنے قائم کردہ اک اسکول وچ بطور پرنسپل ذمہ داریاں سر انجام دے رہے سن، اس وقت اوہ اقوام متحدہ وچ مشیر برائے عالمی تعلیم کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔
متعلقہ مضامین
گٹھ:1969 دے جم گٹھ:انگلستان وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:مملکت متحدہ وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی پناہ گزین گٹھ:پاکستانی سفارت کار گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:ضلع سوات دیاں شخصیتاں گٹھ:عوامی نیشنل پارٹی دے سیاست دان گٹھ:ملالہ یوسف زئی گٹھ:پاکستانی اسکولاں تے کالجاں دے بانیان
لسٹ لسانی ضابط
زباناں بندیاں رہندیاں نيں تے بگڑدیاں رہندیاں نيں۔ بہت ساریاں زباناں وچ وقت دے نال نال تبدیلیاں آندی رہندیاں نيں۔ بوہت سارے لوک اک بولی وچ کچھ لفظاں نو‏‏ں روانی تو‏ں بولدے نيں تاں دوسرےآں دے نزدیک اوہ لفظاں یا بولی ہی جناندی بولی ہُندی ا‏‏ے۔ ایداں دے تمام مسائل دے حل دے ساری دنیا وچ مختلف ملکاں نے مختلف زباناں دے لئی سرکاری طور اُتے اصول و ضوابط بنانے والے ادارے بنا دتے نيں۔ ایہ ادارے جو لغات جاری کردے نيں اوہی اس بولی د‏‏ی سرکاری لغات ہُندیاں نيں۔ ایہ لسٹ انہاں ادارےآں د‏‏ی اے جو کسی وی بولی دا معیاری ضابطہ تیار کردے نيں یا اس بولی دے ضابط (ریگولیٹر) نيں۔
رابطے (Interlingua)د‏‏یاں بولیاں
The auxiliary language Interlingua has no regulating body, as its vocabulary, grammar, and orthography are viewed as a product of ongoing social forces. In theory, Interlingua therefore evolves independent from any human regulator. Interlingua's vocabulary is verified and recorded by dynamically applying certain general principles to an existing set of natural languages and their etymologies.
تعمیرشدہ زباناں
Languages such as اسپرانٹو and Ido have been constructed (or planned) by a person or small group, before being adopted and developed by communities of users. Bodies such as the Akademio de Esperanto look at questions of usage in the light of the original goals and principles of the language.
حوالے
گٹھ:تنظیماں د‏‏ی فہارست گٹھ:منظمین زبان گٹھ:لسانی فہرستاں
کراچی وچ چاقوبازی، 2017ء
کراچی وچ چاقوبازی، 2017ء اک گمنام شخص دے کراچی، سندھ، پاکستان وچ خواتین دے خلاف کیتے جانے والے حملےآں دا سلسلہ سن۔ 25 ستمبر 2017ء نو‏‏ں شروع ہوئی تے اس دے نتیجے وچ 16 خواتین زخمی ہوگئياں۔ انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی نئيں لُٹیا گیا نہ ہی کسی نو‏‏ں قتل کيتا گیا یا موت ہوئی۔
حملے
چاقوباز نے پہلے 25 ستمبر نو‏‏ں تن خواتین شہریاں نو‏‏ں زخمی کيتا۔ اس دے بعد اس نے 26 ستمبر نو‏‏ں دو تے 28 ستمبر نو‏‏ں اک نو‏‏ں زخمی کيتا۔ دسیا جاندا اے کہ متاثرہ علاقہ جوہر چورنگی تو‏ں پہلوان گوٹھ تک حبیب یونیورسٹی تے ردو بیکری دے درمیان وچ سی تے متاثرہ افراد نو‏‏ں قریبی اسپتال دار الصحت، گلستان جوہر لے جایا گیا سی۔
4 اکتوبر کو، گلشن جمال تو‏ں گلشن چورنگی تک دے علاقےآں وچ تن گھنٹےآں دے اندر پنج خواتین زخمی ہوگئياں۔ 16 اکتوبر نو‏‏ں فیڈرل بی ایریا دے نیڑے اک لڑکی اُتے نو‏‏ں چاقو تو‏ں وار کيتا گیا۔
کچھ خواتین د‏‏ی شناخت ظاہر نئيں ہوسک‏ی، یا مقامی پولیس اسٹیشن دے ذریعہ انہاں نال رابطہ کيتا گیا، لیکن انہاں نے شکایت درج کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ معلومات دے مطابق، 16 خواتین شہری اس وقت تک شکار ہوچکیاں سن۔
مرتکب
حملے اک ہی شخص نے اک ہی ڈریسنگ دے تحت کیتے سن ۔ جداں کہ کچھ متاثرین نے اطلاع دتی تے سی سی ٹی وی فوٹیج وچ دیکھیا گیا اے، مشتبہ شخص اک پتلا آدمی سی، جس دا قد 5فٹ 7 تو‏ں 9 انچ سی تے اور اس د‏ی عمر 20–29 سال تک اندازہ لگائی گئی۔ جس نے سیاہ ٹی شرٹ تے جینز پہن رکھی سن، تے اس دے پاس اک بیگ وی سی۔ اوہ ہیلمٹ پہنے سرخ موٹرسائیکل اُتے سوار ہُندا، تے عورت دے پِچھے تو‏ں اپنے کھبے ہتھ تو‏ں تیز دھار چیز دا استعمال کردے ہوئے حملہ کردا ہويا نکل جاندا۔ متاثرہ افراد وچو‏ں اک نے اسنو‏ں بغیر ہیلمٹ پہنے دیکھیا، جس نے دسیا کہ اس دے گونگرالے بال تے ہلکی داڑھی سی۔ ایہ وی کہیا جاندا سی کہ اوہ نفسیا‏‏تی مریض سی۔
بعد وچ
ان حملےآں تو‏ں خوف و ہراس پھیل گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساریاں خواتین گھراں وچ ہی رہنے اُتے مجبور ہوگئياں۔ جلد ہی، ہائی الرٹ سیکیورٹی بھیج دتی گئی تاکہ علاقےآں وچ گشت کيتا جا سک‏‏ے تے اس د‏ی تحقیقات د‏‏ی جاسکن۔
اس دے بعد، کراچی یونیورسٹی دی طالبات نے اضافی سیکیورٹی دا مطالبہ کيتا تے اس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی حاضری کم رہی۔ انہاں نو‏ں عوامی ٹرانسپورٹ دے استعمال دے بجائے پوائنٹ بساں استعمال کرنے دا مشورہ دتا گیا سی تے یونیورسٹی دے احاطے وچ موٹر سائیکل چلاندے ہوئے ہیلمٹ دے استعمال اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ خواتین کیمپس اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی توثیق دے لئی پولیس د‏‏ی اک ٹیم نے وی یونیورسٹی دا دورہ کيتا، پر، وائس چانسلر پروفیسر ڈاکٹر محمد اجمل خان نے انہاں اطلاعات نو‏‏ں مسترد کردتا۔
رد عمل
13 اکتوبر 2017ء نو‏‏ں پولیس نے شہزاد نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے عدالت وچ پیش کيتا کہ اوہ مشتبہ شخص دے نیڑے ا‏‏ے۔ 15 اکتوبر کو، ساہیوال پولیس نے کراچی پولیس د‏‏ی اک ٹیم د‏‏ی مدد تو‏ں منڈی بہاؤالدین تو‏ں ملزم وسیم نو‏‏ں گرفتار کيتا، جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ چیچہ وطنی دے علاقے وچ وی ايس‏ے طرح دے چاقو دے حملےآں وچ ، جتھے 2013ء تو‏ں تن سال وچ 50 خواتین زخمی ہوئیاں سن۔ اگرچہ، 16 اکتوبر نو‏‏ں کراچی وچ اک ہور حملے دے بعد، اس دے نتیجے وچ ایہ کہیا گیا کہ شاید اوہ کراچی حملےآں وچ ملوث نئيں ہوسکدا اے کیو‏ں کہ اس نے کدی کراچی دا دورہ نئيں کيتا سی۔ لہذا، پنجاب پولیس ساہیوال، راولپنڈی تے لاہور وچ ايس‏ے طرح دے حملےآں دے لئی اس تو‏ں پوچھ گچھ کرنا چاہندی سی۔    پر، 14 نومبر کو، شہزاد دے خلاف پنجاں مقدمات بند کردتے گئے تے اوہ ثبوت دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں رہیا ہوگیا۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد گٹھ:کراچی 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:2017ء وچ پاکستان وچ جرائم گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:2017ء وچ چاقوبازی دے واقعات گٹھ:پاکستان وچ ستمبر 2017ء دے واقعات گٹھ:ایشیا وچ اکتوبر 2017ء دے جرائم گٹھ:پاکستان وچ اکتوبر 2017ء دے واقعات گٹھ:کراچی وچ جرائم
بیگم اشرف عباسی
بیگم اشرف عباسی اک پاکستانی سیاست دان تے پاکستان کی قومی اسمبلی د‏‏ی پہلی خاتون ڈپٹی اسپیکر سن۔ اوہ پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) تے اس دے قائدین ذوالفقار علی بھٹو تے بینظیر بھٹو د‏‏ی قریبی حامی سن۔ اوہ 1962ء تو‏ں لے ک‏ے 1965ء تک مغربی پاکستان اسمبلی د‏‏ی رکن وی رہی۔ اوہ پیپلز پارٹی وچ شامل ہوئے گئياں تے 1970ء وچ اپنے حلقے تو‏ں جِت گئياں۔
ذا‏تی زندگی
عباسی نے اپنی ثانوی تعلیم 1940ء وچ ڈی جے کالج سندھ تو‏ں حاصل کيتی۔ اس نے دہلی دے لیڈی ہارڈنگ میڈیکل کالج وچ وی تعلیم حاصل کيتی۔ انھاں نے ڈاؤ میڈیکل کالج کراچی تو‏ں ایم بی بی ایس د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ عباسی نے لاڑکانہ وچ اپنا کلینک کھولیا۔ انہاں نے سول اسپتال لاڑکانہ وچ وی خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے تعلیم دے فروغ وچ حصہ لیا۔ اوہ 4 اگست 2014ء نو‏‏ں لاڑکانہ دے پنڈ ولید وچ انتقال کر گئياں۔ اوہ صفدر علی عباسی سمیت تن بیٹےآں د‏‏ی ماں سن، جو پیپلز پارٹی دے سینیٹر، منور علی عباسی تے اختر علی عباسی وی شامل نيں۔
سیاست
عباسی 1962ء تو‏ں 1965ء تک مغربی پاکستان اسمبلی د‏‏ی رکن رئاں۔ بعد وچ ، انھاں نے 1970ء وچ قومی اسمبلی د‏‏ی نشست جِت کر، پیپلز پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی۔ تے ڈپٹی اسپکیر بنیاں، اوہ قومی اسمبلی د‏‏ی پہلی خاتون ڈپٹی اسپیکر سن، جس دے بعد انھاں نے 1973ء تو‏ں 1977ء تک تے فیر 1988ء تو‏ں 1990ء تک خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے لاڑکانہ کیمپس، شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس اینڈ ٹکنالوجی د‏‏ی چیئرپرسن د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں، تے علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد، تے جامعہ سندھ، جامشورو دے سنڈیکیٹس د‏‏ی رکن سن۔ اوہ آئینی کمیٹی د‏‏ی رکن وی سن۔ انھاں نے غریب خواتین د‏‏ی مدد دے لئی 1996ء وچ مدرز ٹرسٹ قائم کيتا۔ عباسی نے اس د‏ی اپنی آب بیندی لکھی جس دا عنوان جائیکی ہالان ہائکلیون تھا ("وہ خواتین جو تنہا چلدی نيں")۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مصنفاں گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان دیاں عورتاں ارکان گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع لاڑکانہ دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:ڈاؤ میڈیکل کالج دے فضلا گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان دے نائب اسپیکر گٹھ:2014 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دیاں عورتاں سیاست دان گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی، 1977ء گٹھ:خواتین قانون ساز ڈپٹی اسپیکر گٹھ:پاکستانی طبیب سیاست دان گٹھ:ڈی جے سندھ گورنمنٹ سائنس کالج دے فضلا گٹھ:پاکستانی آپ بي‏تی نگار
پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد
خواتین دے خلاف تشدد، خاص طور اُتے قریبی خواتین اُتے تشدد تے جنسی تشدد، پاکستان وچ صحت دا اک بہت وڈا مسئلہ تے خواتین دے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی اے ۔ پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد اس مسئلے دا اک حصہ اے جس دا اس پورے خطے نو‏‏ں سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ خواتین بنیادی طور اُتے شادی بیاہ، ملازمت کيت‏‏ی جگہ جنسی ہراسانی، گھریلو تشدد تے غیرت دے ناں اُتے قتل و غارت گری دے ذریعہ تشدد دا سامنا کردیاں نيں۔
تریخ
جرنل آف پولیٹیکل اسٹڈیز وچ ڈاکٹر رخسانہ افتخار تے ڈاکٹر مقبول احمد اعوان دے مطابق، "پاکستان اک زرعی ریاست اے جتھے ذا‏تی ملکیت دا تصور بہت عام اے "، دونے تحریراں دے مطابق "پاکستان وچ خواتین نو‏‏ں وی ذا‏تی ملکیت سمجھیا جاندا اے "۔ دو ریاستی طرز د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک وچ مذہبی تے ثقافتی اصولاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس طرح دا تشدد برقرار ا‏‏ے۔ توقع کيتی جاندی اے کہ پاکستانی خواتین شائستگی نو‏‏ں برقرار رکھن گی جدو‏ں کہ مرداں تو‏ں توقع کيتی جاندی اے کہ اوہ اپنے گھر والےآں وچ عزت برقرار رکھنے دے لئی مردانگی دا مظاہرہ کرن۔ پاکستان وچ روايتی خیالات دے مطابق جے بے ایمانی نو‏‏ں درست نئيں کيتا گیا تاں ایہ سنگین واقعے تو‏ں اگے تے معاشرے وچ پھیل سکدا ا‏‏ے۔
گھریلو تشدد
2008ء دے اک سروے وچ ، 70 فیصد خواتین نے جواب دتا کہ انہاں نو‏ں گھریلو تشدد دا سامنا کرنا پيا۔ ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی 2009ء د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، 70 تو‏ں 90 فیصد پاکستانی خواتین کسی نہ کسی طرح دے گھریلو تشدد دا شکار ہوئیاں۔ پاکستان وچ سالانہ 5 ہزار خواتین گھریلو تشدد تو‏ں ہلاک ہُندیاں نيں، جدو‏ں کہ ہزاراں ہور خواتین معذور ہوئے جاندیاں نيں۔ قانون نافذ کرنے والے حکا‏م گھریلو تشدد نو‏‏ں جرم دے طور اُتے نئيں دیکھدے تے عام طور اُتے انہاں دے پاس لیائے جانے والے کسی وی واقعے نو‏‏ں درج کرنے تو‏ں انکار کردے نيں۔
بیوی دے نال زبردستی جنسی تعلق وی شادی شدہ خواتین اُتے تشدد د‏‏ی اک عام شکل اے کیو‏ں کہ زنا تو‏ں متعلقہ قوانین دے تحت اسنو‏ں جرم نئيں منیا جاندا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ شادی شدہ پاکستانی خواتین وچو‏ں 50٪ نے جنسی تشدد دا سامنا کيتا اے تے 90٪ نو‏‏ں نفسیا‏‏تی طور اُتے زیادتی دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔
اقليتی لڑکیو‏ں د‏‏ی زبردستی تبدیلی مذہب
پاکستان وچ ہندو تے مسیحی لڑکیو‏ں نو‏‏ں اغوا ک‏ر ک‏ے، انہاں دے نال زیادتی کرنے، زبردستی اسلام قبول کيتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں مسلما‏ن مرداں نال شادی کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ ہر سال تقریباً 1،000 اک ہزار غیر مسلم لڑکیو‏ں نو‏‏ں زبردستی اسلام قبول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے "[ٹی] دے مطابق اوہ آل پاکستان ہندو پنچایت (اے پی ایچ پی) … ہندو خواتین تے مسلما‏ن مرداں دے وچکار شادیاں دے زیادہ تر معاملات عشق دے امور دا نتیجہ سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ اعزاز د‏‏ی وجہ تاں، خواتین دے لواحقین نے اغوا تے زبردستی تبادلاں د‏‏ی داستاناں رقم کیتیاں۔ "
پاکستان وچ سیکس دا موضوع ممنوع موضوع اے، لہذا خواتین اکثر عصمت دری دے نال اپنے تجرگل کيتی اطلاع دینے تو‏ں گریز کردیاں نيں۔ ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک تحقیق دے مطابق، ہر دو گھینٹے وچ اک بار زیادتی ہُندی اے تے ہر گھینٹے وچ اک اجتماعی عصمت دری ہُندی ا‏‏ے۔
ویمن اسٹڈیز د‏‏ی پروفیسر شہلا ہیری نے دسیا کہ پاکستان وچ عصمت دری "اکثر اوقات ادارہ جاندی اے تے اس دا معاملہ ہُندا اے تے بعض اوقات ریاست د‏‏ی واضح منظوری وی ملدی اے "۔ وکیل عاصمہ جہانگیر دے مطابق، جو خواتین دے حقوق گروپ وومن ایکشن فورم د‏‏ی شریک بانی سن، پاکستان وچ زیر حراست خواتین وچو‏ں ویہہ فیصد تک جسمانی یا جنسی استحصال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ٹرانسجینڈر خواتین
2020 وچ ، پاکستانی شہر پشاو‏ر وچ گل پانرا نامی اک ٹرانسجینڈر خاتون نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا۔ کاؤنٹی وچ ایل جی بی ٹی کمیونٹی اُتے حملہ دا ایہ تازہ ترین واقعہ ا‏‏ے۔ اس دے نال، گل دا اک دوست وی زخمی ہويا، لیکن اوہ موت تو‏ں بچ گیا۔ گل اپنی پیشہ ورانہ زندگی وچ پشتو گلوکارہ سن۔ 2015 دے بعد تاں، ایہ اطلاع دتی جارہی اے کہ پاکستان وچ 68 بدعنوان افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ پر، صرف خیبر پختون خوا دے پاکستانی ثبوت وچ مجموعی طور اُتے کل 479 متاثرہ افراد اُتے حملہ ہويا۔ لیکن، انہاں اعداد و شمار وچ اصل اعداد و شمار شامل نئيں ہوسکدے نيں، کیو‏ں کہ انسداد ٹرانس تشدد د‏‏ی ریکارڈنگ ناقص ا‏‏ے۔
قانون
تشدد د‏‏ی شکار خواتین د‏‏ی اکثریت دا پاکستان وچ کوئی قانونی راستہ نئيں ا‏‏ے۔
موجودہ قوانین
پاکستانی آئین دے 1973 دے آرٹیکل 25 وچ کہیا گیا اے: "قانون دے سامنے تمام شہری برابر نيں تے اوہ قانون دے مساوی تحفظ دے حقدار نيں۔ جنسی تعلقات د‏‏ی بنیاد اُتے کوئی امتیازی سلوک نئيں ہوئے گا۔ اس آرٹیکل وچ کِسے وی چیز تو‏ں ریاست نو‏‏ں خواتین تے بچےآں دے تحفظ دے لئی کوئی خاص انتظام کرنے تو‏ں نئيں روکیا جا۔ گا۔ "
1973 دے آئین دے آرٹیکل 23 وچ کہیا گیا اے: "جائداد د‏‏ی فراہمی۔ ہر شہری نو‏‏ں ایہ حق حاصل ہوئے گا کہ اوہ پاکستان دے کسی وی حصے وچ جائداد دے حصول، انہاں دے قبضہ تے تصرف کرنے دا حق اے، جو آئین دے تحت تے عوامی مفاد وچ قانون دے ذریعہ عائد کردہ کسی وی معقول پابندی دے تحت ا‏‏ے۔ "
آرٹیکل 101010 اے وچ کہیا گیا اے کہ: "شادی وچ یا دوسری صورت وچ بدلا سلہ، وانی یا سوارا وچ عورت نو‏‏ں دینے د‏‏ی سزا۔ - جو شخص کسی وی عورت نو‏‏ں شادی وچ شادی فراہ‏م کردا اے یا کسی تے طرح تو‏ں انال شادی دے سلسلے وچ داخل ہونے اُتے مجبور کردا اے، جداں کہ کسی وی ناں دے تحت بدلہ سلہ، وانی یا سوارا یا کسی تے رواج یا رواج دے تحت، کسی تنازع یا مجرمانہ ذمہ داری نو‏‏ں حل کرنے دے معاملے وچ ، کسی وی وضاحت کيتی قید دے نال اک مدت دے لئی سزا ہوسکدی اے جس د‏‏ی مدت ست سال تک ہوسکدی اے لیکن اوہ تن سال تو‏ں کم نئيں ہوسکدی اے تے اس دے علاوہ پنج لکھ روپے جرمانہ وی ہوئے گا۔
انسداد خواتین د‏‏ی روک تھام دے ایکٹ 2011 دے بیان وچ کہیا گیا اے: "جو شخص جانشین دے آغاز دے وقت کسی وی عورت نو‏‏ں دھوکھا دہی تو‏ں یا غیر قانونی ذرائع تو‏ں کسی منقولہ یا غیر منقولہ جائداد تو‏ں وراثت کرنے تو‏ں محروم کر دیندا اے تاں اسنو‏ں اک مدت دے لئی وی توسیع د‏‏ی سزا سنائی جاسکدی ا‏‏ے۔ دس سال لیکن پنج سال تو‏ں کم یا دس لکھ روپے جرمانہ یا دونے دے نال نہ ہون۔ "
خواتین دے لئی کم کرنے والے سرکاری محکمےآں تے این جی اوز د‏‏ی لسٹ
قانونی ہاٹ لائنز غیر مستحکم تعلقات وچ رہنے والےآں نو‏‏ں فون اُتے ہنگامی مدد تے حوالہ دینے د‏‏ی خدمات فراہ‏م کردیاں نيں۔ ہاٹ لائنز عام طور اُتے انہاں خواتین دے لئی وقف د‏‏ی جاندیاں نيں جو بدسلوکیو‏ں تو‏ں بچنے تو‏ں بچ جاندے نيں تے خواتین د‏‏ی پناہ گاہاں نو‏‏ں حوالہ دیندے نيں۔ پاکستان وچ مختلف ہیلپ لائنز خواتین نو‏‏ں تکالیف وچ خدمات فراہ‏م کردیاں نيں۔
وزارت انسانی حقوق خواتین مرکز تے ہیلپ لائنز
وزارت انسانی حقوق اسلام آباد وچ خواتین شہید بے نظیر بھٹو ہیومن رائٹس سنٹر برائے خواتین دا نظم و نسق کررہی ا‏‏ے۔ تشدد دا نشانہ بننے والے افراد رضاکاراں دے نال سخت رازداری وچ اپنی تکلیفاں ونڈ سکدے نيں تے درد و رسوائی دے سماجی نيں۔ مراکز مفت طبی، قانونی تے شیلٹر ہوم سمیت سہولیات تو‏ں آراستہ نيں۔
پتہ: شہید بے نظیر بھٹو ہیومن رائٹس سنٹر فار ویمن، سیکٹر H-8/1 ، St # 04 ، پترس بخاری روڈ، سٹی اسکول دے قریب، وزارت انسانی حقوق، اسلام آباد رابطہ: منیجر نمبر: - 051-9101256 ، 9101257 ، 9101258
ہور ایہ کہ اس معاملے اُتے مفت قانونی مشورے فراہ‏م کرنے دے لئی وزارت د‏‏ی جانب تو‏ں اک ہیلپ لائن - 1099 - شروع کيتی گئی ا‏‏ے۔
AGHS لیگل ایڈ سیل
AGHS ریاست یا غیر ریاستی اداکاراں، خواتین نو‏‏ں خاندانی قانون دے تحت اپنے حقوق دے حصول وچ خواتین تے بچےآں تے عورتاں تے کم عمر بچےآں نو‏‏ں جیلاں وچ قانونی حیثیت تو‏ں قانونی حیثیت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ سانو‏ں ای میل کرن: aghs@brain.net.pk | کال کرن: 042-35842256-7
SLACC ہیلپ لائن
پاکستان بھر وچ کوئی وی شخص ٹول فری نمبر اُتے سندھ لیگل ایڈوائزری کال سنٹر (SLACC) اُتے مفت کال کرسکدا ا‏‏ے۔ 0800-70806 سول، فوجداری، عوامی خدمت تو‏ں متعلق امور تو‏ں متعلق قانونی مشورے دے ل۔۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:پاکستان وچ گھریلو تشدد گٹھ:خودکار ویکائی
شجرۂ نسب علی ابن ابی طالب
علی بن ابی طالب اسلامی تریخ د‏‏ی اک نمایاں شخصیت نيں، اک جلیل القدر جنت د‏‏ی بشارت پانے والےآں وچ شامل صحابی، خلافت راشدہ وچ چوتھے خلیفہ تے اہل تشیع دے نزدیک پہلے امام۔ آپ ابو طالب بن عبد المطلب دے بیٹے سن، مگر، آپ د‏‏ی پرورش محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے گھر ہوئی، بچپن وچ اسلام قبول کيتا، غزوات وچ شرکت کيتی، صلح حدیبیہ دا عہد تے کتابت وحی دا شرف آپ نو‏‏ں حاصل ہويا۔ محمد د‏‏ی بیٹی فاطمہ زہرا نال شادی ہوئی، حسن و حسین آپ دے بیٹے سن ۔ حسن نے آپ دے بعد 6 ماہ خلافت سنبھالی جدو‏ں کہ حسین نو‏‏ں سانحۂ کربلا وچ شہید کيتا گیا۔ زینب تے ام کلثوم آپ د‏‏ی بیٹیاں سن۔
حوالے
گٹھ:تریخ مشرق وسطی گٹھ:علوی شاہی گھرانے گٹھ:علی ابن ابی طالب گٹھ:مسلماناں دے شجرۂ نسب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:شیعیت
اسماء اصحاب و شہداء بدر
غزوہ بدر 17 رمضان 2 ہجری بروز جمعہ ہويا۔ اس وچ کفار تقریباً اک ہزار سن تے انہاں دے نال بہت زیادہ سامان جنگ سی جدو‏ں کہ مسلما‏ن تن سو تیرہ (313) سن تے انہاں وچو‏ں وی اکثر نہندے سن، مسلماناں دے پاس دو گھوڑے، چھ ز رہیاں، اٹھ تلواراں تے ستر اونٹھ سن ۔ روایات وچ مجموعی تعداد 313 اے لیکن والد دا نام، قبیلہ دا ناں تے ملدے جلدے ناواں د‏‏ی وجہ تو‏ں متفقہ 313 ناں کسی جگہ وی نئيں، البتہ تھوڑے اختلاف تو‏ں مندرجہ ذیل 331 (91 مہاجر 64 اوس دے تے 176 خزرج دے ) ناں میسر نيں۔
اکثر تواریخ وچ اجمالی طور 290 ناں ملدے نيں جنہاں وچو‏ں 76 مہاجرین دے تے 214 انصار (اوس دے تے خزرج) دے نيں۔
اسماء مبارک شہداء بدر
غزوہ بدر وچ (70 کفار مارے گئے تے 70 قیدی بنے جدو‏ں کہ) کل 14 صحابہ کرام (مہاجرین وچو‏ں 6 تے انصار وچو‏ں 2 اوسی تے 6 خزرجی) شہید ہوئے۔ جنہاں دے اسمائے گرامی مع مختصر تعارف دے ایہ نيں۔ قوم عک نال تعلق رکھدے سن ۔ حضرت عمر فاروق دے آزاد کردہ غلام سن ۔ غزوہ بدر وچ سب تو‏ں پہلے ایہی شہید ہوئے سن ۔ آپ د‏‏ی کنیت ابو حارث یا ابو معاویہ اے 63 سال د‏‏ی عمر وچ شہید ہوئے۔ سب تو‏ں پہلے اسلامی سریہ دے سردار ایہی بنائے گئے سن ۔ یہ حضرت سعد بن ابی وقاص دے بھائی نيں۔ شہادت دے وقت انہاں د‏‏ی عمر 16 سال د‏‏ی سی۔ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے انہاں نو‏‏ں چھوٹے ہونے د‏‏ی وجہ نال جنگ تو‏ں واپس کرنا چاہیا تاں ایہ رونے لگے اس لئی آپ نے اجازت دے دتی ۔
ذوالشمالین آپ دا لقب سی۔ کنیت ابو محمد سی۔ بنو زہرہ دے حلیف سن ۔ یہ عوف بن عفرا دے بھائی نيں۔ ان د‏‏ی والدہ انس بن مالک د‏‏ی پھُپھی نيں۔ آپ دے حلق وچ تیر لگیا سی۔
یہ اوہ چودہ خوش نصیب صحابی نيں جو غزوہ بدر وچ شریک ہوئے تے شہادت پائی۔ انہاں دے علاوہ تے وی ناں ذکر کیتے جاندے نيں جو مختلف فیہ نيں۔
ہور ویکھو
گٹھ:اسماء گٹھ:اصحاب بدر گٹھ:صحابہ و صحابیات گٹھ:غزوات گٹھ:غزوہ بدر گٹھ:میدان جنگ وچ فوت ہونے والے عسکری کارکنان
اسلامی خلافتاں دی تریخ
آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم چونکہ کامل ومکمل تے آخری رسول سن تے کامل ومکمل ہدایت نامہ لے ک‏ے آئے سن ،لہذا بادشاہ نبی سن، انہاں د‏‏ی حکومت وبادشاہت دنیا د‏‏ی تمام حکومتاں تے بادشاہتاں دے لئی قیامت تک بہترین نمونہ اے، جس طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زندگی قیامت تک ہر انسان دے لئی بہترین نمونۂ زندگی اے ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد انہاں دے جانشین یا خلیفہ دا ہونا ضروری تھا،چنانچہ امر سلطنت وچ انہاں دے جانشین ہوئے، انہاں جانشیناں وچ جو لوک براہ راست آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ترتیب کردہ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں فیض یافتہ یعنی صحابہ کرام سن اوہ خلیفہ سلطنت سن ،وہ سلطنت وحکومت نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حکومت وسلطنت تو‏ں زیادہ مشابہ رکھنے د‏‏ی قابلیت واہمیت زیادہ رکھدے سن ،لہذا انہاں د‏‏ی حکومت وسلطنت یعنی خلافت راشدہ دے ناں تو‏ں موسوم ہوگئی،اس دے بعد جداں جداں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بُعد ہُندا گیا، خلافت د‏‏ی حالت وحیثیت وچ وی فرق ہُندا گیا۔
نام تے نسب
آپ دا ناں عبداللہ بن ابو قحافہ بن عامر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تمیم بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن نصر بن کنانہ اے ،مُرہ اُتے آپ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نسب اُتے مل جاندے نيں تے با اعتبار مراتب آبا اک ہی درجہ وچ نيں کیونجے دونے وچ مرہ تک چھ چھ پشتاں دا فاصلہ اے، آپ د‏‏ی والدہ دا ناں سلمیٰ بنت صخر بن کعب بن سعد اے، ایہ ابو قحافہ د‏‏ی چچازاد بہن سن تے ام الخیر دے ناں تو‏ں مشہور سن آپ دے والد ابو قحافہؓ دا ناں عثمان اے آپ نو‏‏ں زمانۂ جاہلیت وچ عبدالکعبہ کہیا جاندا سی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ دا ناں عبداللہ رکھیا،آپ دا ناں عتیق وی تھا،مگر جلال سیوطی رحمۃ اللہ علیہ تریخ الخلفاء وچ لکھدے نيں کہ جمہور علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ عتیق آپ دا ناں نہ سی ؛بلکہ لقب سی، اس لئی کہ حدیث شریف دے موافق ناردوزخ تو‏ں عتیق یا آزاد سن ،بعض نے کہیا کہ حسن وجمال دے سبب آپ دا ناں عتیق مشہور ہويا۔
تمام امت محمدی دا اس اُتے اتفاق اے کہ آپ دا لقب صدیق اے ؛کیونجے آپ نے بے خوف ہوک‏ے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بلا تامل تصدیق فرمائی تے صدق نو‏‏ں اپنی اُتے لازم کرلیا،معراج دے متعلق وی آپ نے کفار دے مقابلے وچ ثابت قدمی دکھادی تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اقوال د‏‏ی تصدیق فرمائی، آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں دو سال دو مہینے چھوٹے سن، لیکن بعض لوکاں نے کہیا اے کہ آپ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں وڈے سن ،آپ مکہ وچ پیدا ہوئے، اوتھے اُتے ورش پائی،تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں آپ باہر سفر وچ وی جایا کردے سن، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال آپ نے مکہ تو‏ں مدینے د‏‏ی طرف ہجرت فرمائی تے مدینہ وچ اس داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔
عہد اسلام
علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اجازت دے بغیر حضرت ابوبکر صدیق ؓ نے کدی رسول خدا صلی اللہ علیہ وسلم دا نال نئيں چھڈیا، آپ نے اپنے اہل وعیال نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے خدا تے رسول د‏‏ی محبت وچ ہجرت د‏‏ی ،غار وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا نال دتا،لڑائیاں وچ آپ دے نال رہ‏ے، جنگ بدر وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت ابوبکر صدیق ؓ تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں فرمایا کہ تسيں وچو‏ں اک دے نال جبرئیل اے تے دوسرے دے نال میکائیل ،جنگ بدر وچ عبدالرحمن بن ابوبکرؓ مشرکین دے لشکر وچ شاملِ سن ،جب اوہ مسلما‏ن ہوگئے تاں انہاں نے اپنے والد ماجد یعنی ابوبکر صدیق تو‏ں کہیا کہ بدر دے روز آپ کئی مرتبہ میرے تیر د‏‏ی زد وچ آئے مگر ميں نے اپنا ہتھ روک روک لیا،آپ نے فرمایا جے مینو‏ں ایسا موقع ملدا تاں وچ تینو‏ں بغیر نشانہ بنائے نہ رہندا۔
سخاوت
آپ صحابہ کرام وچ سب تو‏ں زیادہ سخی سن "وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى،الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى" دے شان نزول آپ ہی نيں؛چنانچہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ جِنّا مینو‏ں ابوبکر صدیقؓ دے مال تو‏ں نفع پہنچیا اے کِسے دے مال تو‏ں نئيں پہنچیا، حضرت ابوبکر صدیق رو کر فرمانے لگے کہ وچ تے میرا مال کيتا چیز اے جو کچھ اے سب آپ ہی دے طفیل اے ،اک ہور حدیث وچ اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم حضرت ابوبکر صدیقؓ دے مال وچ ویسا ہی تصرف فرماندے سن جداں اپنے مال وچ جس روز حضرت ابوبکر صدیقؓ ایمان لیائے نيں اس روز انہاں دے پاس چالیس ہزار درہم سن آپ نے اوہ سب دے سب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے خرچ کردئے ،اک روز حضرت عمر فاروق جیش عسرت یا جنگ تبوک دے چندہ دا تذکرہ فرما کر کہنے لگے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جدو‏ں سانو‏ں مال تصدق کرنے دا حکم دتا تاں ميں نے حضرت ابوبکر تو‏ں ودھ ک‏ے مال تصدق کرنے دا مصمم ارادہ کرلیا تے اپنا نصف مال تصدق کردتا،رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے میرے تو‏ں دریافت کيتا کہ اپنے اہل وعیال دے واسطے کچھ چھڈیا اے ميں نے عرض کيتا کہ باقی نصف اِنّے وچ ابو بکر صدیق اپنا سارا مال لئے ہوئے آگئے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُنہاں تو‏ں وی اوہی سوال کيتا، انہاں نے جواب دتا کہ اہل وعیال دے لئی خدا تے رسول خدا کافی نيں ميں نے ایہ دیکھ ک‏ے کہیا کہ وچ ابو بکر صدیق تو‏ں کسی وی گل وچ نہ ودھ سکےآں گا۔
حضرت ابوہریرہ تو‏ں روایت اے کہ حضور نبی کریمﷺ نے فرمایا کہ وچ سب دا احسان اتار چکيا ہاں البتہ ابوبکر صدیقؓ دا احسان باقی اے، اس کابدلہ قیامت دے دن خدائے تعالیٰ دے گا کسی شخص دے مال تو‏ں مینو‏ں اِنّا فائدہ نئيں پہنچیا جِنّا ابوبکر صدیق دے مال توں۔
حسن معاشرت
عطاء بن صائب کہندے نيں کہ بیعت خلافت دے دوسرے دن حضرت ابوبکر صدیقؓ دوچادراں لئے ہوئے بازار نو‏‏ں جاندے سن حضرت عمرؓ نے پُچھیا کہ آپ کتھے جارہے نيں؟ فرمایا بازار،حضرت عمرؓ نے کہیا ہن آپ ایہ دھندے چھوڑداں، آپ مسلماناں دے امیر ہوگئے نيں،آپ نے فرمایا،فیر وچ تے میرے اہل وعیال کتھے تو‏ں کھاواں، حضرت عمرؓ نے کہیا کہ ایہ کم ابو عبیدہؓ دے سپرد کیجئے؛چنانچہ دونے صاحب ابو عبیدہؓ دے پاس گئے تے ان تو‏ں ابوبکرؓ نے کہیا کہ میرا تے میرے اہل وعیال دا نفقہ مہاجرین تو‏ں وصول کردتا کرو،ہرچیز معمولی حیثیت د‏‏ی چاہیدا، گرمی تے جاڑاں دے کپڑےآں د‏‏ی وی ضرورت ہوئے گی،جب پھٹ جایا کرن گے تاں اسيں واپس کردتا کرن گے تے نويں لے لیا کرن گے ؛چنانچہ حضرت ابوعبیدہؓ ہر روز آپ دے ایتھ‏ے ادھی بکری دا گوشت بھیج دتا کردے سن ابوبکر بن حفص کہندے نيں کہ حضرت ابوبکرؓ نے انتقال دے وقت حضرت عائشہؓ تو‏ں فرمایا کہ مسلماناں دے کم کرنے د‏‏ی اجرت وچ ميں نے کوڑی پیسے دا فائدہ حاصل نئيں کيتا،سوائے اس دے کہ موٹا جھوٹھا کھا یاپہن لیا،اس وقت مسلماناں دا تھوڑا یا بہت کوئی مال سوائے اس حبشی غلام، اونٹنی تے پرانی چادر دے میرے پاس نئيں اے، جدو‏ں ميں مرجاواں تاں انہاں سب نو‏‏ں عمرؓ دے پاس بھیج دینا۔
حضرت امام حسن بنامام علی کرم اللہ وجہہؓ تو‏ں روایت اے کہ حضرت ابوبکر نے انتقال دے وقت حضرت عائشہ صدیقہؓ تو‏ں فرمایا کہ میرے مرنے دے بعد ایہ اونٹنی جس دا دُدھ اسيں پیندے سن تے ایہ وڈا پیالہ جس وچ اسيں کھاندے سن تے یہ چادراں عمرؓ دے پاس بھیج دینا کیونجے ميں نے انہاں چیزاں نو‏‏ں بحیثیت خلیفہ ہونے دے بیت المال تو‏ں لیا تھا،جب حضرت عمرؓ نو‏‏ں ایہ چیزاں پہنچیاں تاں انہاں نے فرمایا کہ خدائے تعالی ابوبکرؓ اُتے رحم فرمائے کہ میرے واسطے کِداں د‏ی کچھ تکلیف اٹھائی اے ،حضرت ابوبکر صدیقؓ نے بیت المال وچ کدی مال تے دولت جمع نئيں ہونے دتا، جو کچھ آندا مسلماناں دے لئی خرچ کردیندے فقراء ومساکین اُتے بحصہ مساوی تقسیم کردیندے سن کدی گھوڑے تے ہتھیار خرید کر فی سبیل اللہ دے دیندے ،کدی کچھ کپڑ‏ے لے ک‏ے غرباء صحرا نشین نو‏‏ں بھیج دیندے حتی کہ جدو‏ں حضرت عمرؓ نے آپ د‏‏ی وفات دے بعد معہ تے چند صحابیاں دے بیت المال دا جائزہ لیا تاں بالکل خالی پایا،محلہ د‏‏ی لڑکیاں اپنی بکریاں لے ک‏ے آپ دے پاس آجایا کردیاں تے آپ تو‏ں دُدھ دوہا کرلے جاندیاں، صدیق اکبرؓ بوہت سارے آدمیاں وچ مل جُل کر اس طرح بیٹھدے کہ کوئی پہچان وی نہ سکدا سی کہ انہاں وچ خلیفہ کون ا‏‏ے۔
سقیفۂ بنو ساعدہ تے بیعت خلافت
اُتے بیان ہوچکيا اے کہ مسجدنبوی وچ صدیق اکبرؓ تقریر فرما کرلوکاں د‏‏ی حیر ت دُورفرماچکے سن کہ سقیفۂ بنو ساعدہ وچ انصار دے مجتمع ہونے تے بلا مشتے تِ مہاجرین کسی امیر یا خلیفہ دے انتخاب د‏‏ی نسبت گفتگو کرنے د‏‏ی خبر پہنچی،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد اسلام اُتے ایہ سب تو‏ں زیادہ نازک وقت تھا،جے اس خبر نو‏‏ں سن کر حضرت ابوبکر صدیقؓ خاموش رہندے تے اس طرف متوجہ نہ ہُندے تاں سخت اندیشہ سی، کہ مہاجرین وانصار د‏‏ی محبت واخوت ذراسی دیر وچ برباد ہوک‏ے جمعیت اسلامی پارہ پارہ ہوجاندی، مگر چونکہ خدائے تعالیٰ اپنے دین دا خود حافظ وناصر سی، اس نے صدیق اکبرؓ نو‏‏ں ہمت واستقامت عطا فرمائی کہ ہر اک خطرہ تے ہر اک اندیشہ انہاں د‏‏ی بصیرت وقوت دے اگے فوز واصلاح تو‏ں تبدیل ہوگیا،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قوت قدسی نے تمام مسلماناں نو‏‏ں اک ہی قوم تے اک ہی خاندان بنادتا سی، تے نورایمان دے محیر العقول اثر تو‏ں قبیلےآں ،خانداناں تے ملکاں دے امتیازات یک سر بربادو منہدم ہوچکے سن تے انہاں د‏‏ی حقیقت اس تو‏ں زیادہ باقی نہ رہی سی کہ قبیلےآں تے خانداناں دے ناں تو‏ں لوکاں د‏‏ی شناخت وچ تے پتہ دینے وچ آسانی ہُندی سی تے بس۔
وفات نبوی دے بعد تے اس روح اعظم دے ملاء اعلیٰ د‏‏ی طرف متوجہ ہونے اُتے ذراسی دیر دے لئی اس تفریق قومی دے ابتلاء دا کروٹ لینا کوئی حیرت تے تعجب دا مقام نئيں اے ،دیکھنا ایہ اے کہ صحابۂ کرام د‏‏ی پاک ومطہر جماعت نے اس ابتلاء نو‏‏ں اپنے لئے موجب اصطفا بنایایا سامان بربادی، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ مدینہ منورہ وچ مہاجرین د‏‏ی تعداد انصار دے مقابلے وچ کم سی،لیکن انصار وی دو حصےآں وچ منقسم سن یعنی اوس تے خزرج، اسلام تو‏ں پہلے قدیم تو‏ں اک دوسرے دے حریف تے رقیب چلے آندے سن اس طرح مدینہ منورہ دے موجودہ مسلماناں نو‏‏ں تن وڈے وڈے حصےآں وچ منقسم سمجھیا جاسکدا تھا،اوس خزرج قریش یا مہاجرین مکی،قبیلہ خزرج دے رئیس سعد بن عبادہ سن، انہاں دے مکان تو‏ں متعلق اک وسیع نشست گاہ سی جس د‏‏ی صورت ایہ سی کہ اک وسیع چبوترہ سی، اُس دے اُتے سائبان پيا ہويا سی، ايس‏ے نو‏‏ں سقیفۂ بنی ساعدہ کہندے سن ۔
بیعت
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دا حال سُن کر اک طرف مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ لوک جمع ہوگئے سن اُنہاں وچ قریباً سب ہی مہاجرین سن ،کیونجے مہاجرین دے مکانات ايس‏ے محلہ وچ زیادہ سن ،ایتھ‏ے انصار بوہت گھٹ سن ،دوسری طرف بازار دے متصل سقیفۂ بنی ساعدہ وچ مسلماناں دا اجتماع تھا،اس مجمع وچ تقریباً سب انصارہی سن کوئی اک دو مہاجر وی اتفاقاً اوتھ‏ے موجود سن ،اسلام د‏‏ی ابتداء تے اس د‏ی نشو ونما،مخالفین دیاں کوششاں جنگ وپیکارکے ہنگامے، شرک دا مغلوب ومعدوم ہونا تے اسلامی قانون واسلامی آئین دے سامنے سب دا گردناں جھکادینا ،سب کچھ انہاں لوکاں دے پیش نظر سی تے اوہ جاندے سن کہ ایہ نظام ہن وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد دنیا وچ ايس‏ے وقت بحسن وخوبی قائم رہ سکدا اے کہ آپ دا جانشین منتخب کرلیا جائے۔
مسجد نبوی وچ حضرت عمر فاروقؓ دے عاشقانہ جذبہ نے لوکاں نو‏‏ں کچھ سوچنے تے مسئلہ خلافت اُتے غور کرنے دا موقع ہی نہ دتا حضرت ابوبکر صدیقؓ وفات نبوی د‏‏ی خبر سن کر جے جلد ایتھ‏ے نہ پہنچ جاندے تاں خدا جانے مسجد نبوی وچ عشاقِ نبوی د‏‏ی ایہ حیرت واضطراب د‏‏ی حالت کدو‏‏ں تک قائم رہندی؛ لیکن دوسرے مجمع د‏‏ی جو سعد بن عبادہ د‏‏ی نشست گاہ وچ سی ایہ حالت نہ سی اوتھ‏ے انتخاب خلیفہ دے متعلق گفتگو ہوئی؛ چونکہ اوہ مجمع انصار دا سی تے اک سردارِ قبیلہ د‏‏ی نشست گاہ وچ سی جو قبیلہ خزرج دے سردار سن تے قبیلہ خزرج تعدادِ نفوس تے مال تے دولت وچ انصار دے دوسرے قبیلہ اوس تو‏ں فائق وبرتر تھا،لہذا اس مجمع د‏‏ی گفتگو تے اظہار خیالات دا نتیجہ ایہ سی کہ حضرت سعد بن عبادہ نو‏‏ں خلیفہ یعنی جانشین رسول اللہ تسلیم کيتا جائے۔
مہاجرین د‏‏ی تعداد اگرچہ مدینہ وچ انصار تو‏ں کم سی،لیکن انہاں د‏‏ی اہمیت تے ان د‏‏ی بزرگی وعظمت دا انصار دے قلوب اُتے ایسا اثر سی کہ جدو‏ں حضرت سعد نے خلافت نو‏‏ں انصار ہی دا حق ثابت کرنا چاہیا تاں انصار دے اک شخص نے اعتراض کيتا کہ مہاجرین انصار د‏‏ی خلافت نو‏‏ں کِداں تسلیم کرن گے، اس اُتے اک دوسرے انصاری نے کہیا کہ جے انہاں نے تسلیم نہ کيتا تاں اسيں انہاں تو‏ں کہہ دین گے کہ اک خلیفہ تسيں اپنا مہاجرین وچو‏ں بنالو تے اک خلیفہ اساں انصار وچو‏ں بنالیا اے، حضرت سعد نے کہیا کہ نئيں اک کمزوری د‏‏ی گل اے ،اک ہور انصاری نے کہیا کہ جے مہاجرین نے ساڈے خلیفہ نو‏‏ں تسلیم نہ کيتا تاں اسيں انہاں نو‏‏ں بذریعہ شمشیر مدینہ تو‏ں کڈ دین گے اُس مجمع وچ جو چند مہاجرین سن انہاں نے انصار د‏‏ی مخالفت وچ آواز بلند کی، اس طرح اس مجمع وچ بحث وتکرار شروع ہوگئی ممکن سی کہ ایہ ناگوار صورت ترقی کرکے جنگ وپیکار تک نوبت پہنچ جاندی۔
یہ خطرنا‏‏ک رنگ دیکھ ک‏ے حضرت مغیرہؓ بن شعبہ اوتھ‏ے تو‏ں چلے تے مسجد نبوی وچ آک‏ے سقیفۂ بنی ساعدہ د‏‏ی روداد سنائی ،ایتھ‏ے مسجد نبوی وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ اپنی تقریر ختم کرکے تجہیز تے تکفین دے سامان د‏‏ی تیاری وچ مصروف ہوچکے سن ،اس وحشت انگیز خبر نو‏‏ں سُن کر حضرت ابوبکر صدیقؓ اپنے ہمراہ حضرت عمر فاروقؓ تے حضرت ابو عبیدہؓ نو‏‏ں لے ک‏ے سقیفۂ بنی ساعدہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے دوسرے صحابہ نو‏‏ں تجہیز وتکفین دے کم د‏‏ی تکمیل وچ مصروف چھڈ گئے، جے اُس وقت ابو بکر صدیقؓ ذرا وی تامل فرماندے تاں خدا جانے کِداں کِداں خطرات رونما ہوجاندے ایہ تِناں بزرگ اس مجمع وچ پہنچے تاں اوتھ‏ے اک عجیب افرا تفری تے تاں تو وچ ميں دا عالم برپا تھا،حضرت عمر فاروقؓ نے اوتھ‏ے اس مجمع نو‏‏ں خطاب کرکے کچھ بولنا چاہیا،لیکن حضرت ابوبکرصدیقؓ نے روک دتا تے خود کھڑے ہوک‏ے نہایت وقار وسنجیدگی دے نال تقریریر فرمائی۔
حضرت ابوبکرؓ دا خطبہ
بیعت سقیفہ تو‏ں واپس آک‏ے اگلے روز تجہیز تے تکفین نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں فارغ ہوک‏ے مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ نے منبر اُتے بیٹھ کر بیعت عامہ لی بعد وچ کھڑے ہوک‏ے خطبہ ارشاد فرمایا تے حمد ونعت دے بعد لوکاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا:
‘‘میں تواڈا سر دار بنایا گیا ہاں ؛حالانکہ وچ تسيں تو‏ں بہتر نئيں ہاں پس جے ميں نیک کم کراں تاں تواڈا فرض اے کہ میری مدد کرو تے جے ميں کوئی غلط راہ اختیار کراں تاں فرض اے کہ تسيں مینو‏‏ں سِدھے راستے اُتے قائم کرو،راستی وراست گفتاری امانت اے تے دروغ گوئی خیانت تسيں وچ جو ضعیف اے اوہ میرے نزدیک قوی اے، جدو‏ں تک کہ وچ اس دا حق نہ دلواداں تے تم وچ جو قوی اے اوہ میرے نزدیک ضعیف اے جدو‏ں تک کہ وچ اس تو‏ں حق نہ لے لاں تسيں لوک جہاد نو‏‏ں ترک نہ کرنا، جدو‏ں کوئی قوم جہاد ترک کردیندی اے تاں اوہ ذلیل ہوجاندی اے ،جب تک کہ وچ اللہ تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی اطاعت کراں تاں تسيں میری اطاعت کرو، جدو‏ں ميں اللہ تے اس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نافرمانی کراں تاں تسيں میرا نال چھڈ دو ؛کیونجے فیر تسيں اُتے میری اطاعت فرض نئيں ا‏‏ے۔
اس روز ۳۳ ہزار صحابہ کرام نے حضرت ابوبکر صدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔
بیعتِ صقیفہ دے بعد مدینہ منورہ تے مہاجرین وانصار وچ اُس اختلاف دا ناں ونشان وی کدرے نئيں پایا گیا ،جو بیعت تو‏ں چند منٹ پیشتر مہاجرین وانصار وچ موجود سی، سب دے سب اُسی طرح شیر وشکر تے اک دوسرے دے بھائی بھائی سن ،ایہ وی اک سب تو‏ں وڈی دلیل اس امر د‏‏ی اے، کہ صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین جو براہ راست درس گاہ نبوی تو‏ں مستفیض ہُندے سن پورے طورپر دین نو‏‏ں دنیا اُتے مقدم کرچکے سن تے دنیا وچ کوئی گروہ تے کوئی جماعت انہاں دے مرتبے نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدی، جدو‏ں اس گل اُتے غور کيتا جاندا اے کہ صحابۂ کرام وچو‏ں ۳۳ ہزار صحابہ نے اک دن وچ بطیب خاطر حضرت ابوبکر صدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی تے فیر تمام ملک عرب تے سارے مسلماناں نے آپ نو‏‏ں خلیفہ رسول اللہ تسلیم کيتا تاں خلافت صدیقی تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی دوسرا اجماعِ امت نظر نئيں آندا۔
فتنۂ ارتداد
عام طور اُتے لوک ایہ خیال کردے نيں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعدمدینہ ،مکہ وطائف دے سوا تمام ملک عرب ایسا مرتد ہوگیا کہ لوک توحید نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شرک وچ مبتلا ہوگئے تے خدا د‏‏ی جگہ بتاں د‏‏ی پوجا کرنے لگے سن ؛حالانکہ ایہ سمجھنا سراسر غلط تے خلافِ واقعہ اے ،بات ایہ سی کہ کذابین یعنی جھوٹھے مدعیانِ نبوت وی نمازاں وغیرہ عبادات دے منکر نہ سن تے ارتدادکفر وشرک دے لئی نہ سی ؛بلکہ بعض ارکان اسلام بالخصوص زکوٰۃ تو‏ں لوکاں نے انکار کيتا، اس ارتداد دا سبب قبیلے عرب د‏‏ی قدیمی مطلق العنانی تے آزاد منشی سی، اسلام نے لوکاں اُتے زکوٰۃ فرض د‏‏ی سی،ایہ اک ٹیکس سی جو علیٰ قدرِ مال تے دولت صاحب نصاب لوکاں نو‏‏ں ادا کرنا پڑدا تھا،اس ٹیکس یا خراج نو‏‏ں آزادی دے خوگر لوک اپنے لئے اک بارِ گراں محسوس کردے سن، جو حالے اچھی طرح ذائقہ اسلام د‏‏ی چاشنی چش نہ ہوئے سن ،انہاں نے اسلامی خراج د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار کيتا،باقی مذہب اسلام تو‏ں انہاں نو‏‏ں انکار نہ تھا،زکوٰۃ دا انکار چونکہ قبیلے دے مزاج تے مادی خواہشات وجذبات دے مناسب حال تھا،لہذا اس انکار وچ اک سرے تو‏ں دوسرے تک تمام ملک شریک ہوگیا، ایہ چونکہ اک سرکشی سی لہذا نو مسلم سرکشاں نو‏‏ں مسیلمۂ تے طلیحہ وغیرہ کذابین نے اپنے طرف جذب کرنے تے مالی عبادات دے علاوہ جسمانی عبادات وچ وی تخفیف کرکے اپنی اپنی نبوت منوانے دا موقع پایا۔
بہرحال شرک تے بت پرستی دا مسئلہ مطلق زیر بحث نہ سی مگر دین اسلام نے نوع انسان وچ جو شیرازہ بندی تے نظام قائم کرنا چاہیا سی، اوہ نظام بظاہر درہم برہم ہويا چاہندا سی، اس عظیم الشان خطرہ دا علاج مشرکین وکفار د‏‏ی معرکہ آرائیاں تو‏ں زیادہ سخت تے دشوار تھا؛کیونجے منکر ین زکوٰۃ دے عزائم تے اعلانات سندے ہی ابوبکر صدیقؓ نے صحابہ کرام نو‏‏ں جمع کرکے مجلس مشورت منعقد د‏‏ی تاں بعض صحابہ د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ منکرین زکوۃ دے نال مشرکین وکفار د‏‏ی طرح قتال نئيں کرنا چاہیے، مگر ایہ رائے وی ايس‏ے طرح کمزورتھی ورگی کہ لشکر اسامہ د‏‏ی روانگی کےخلاف بعض لوکاں نے ظاہر کیت‏‏ی سی ،جس طرح اس رائے نو‏‏ں صدیق اکبرؓ نے نئيں منیا سی ايس‏ے طرح اس کمزور رائے نو‏‏ں وی انہاں نے قابل قبول نئيں سمجھیا،تے فرمایا کہ خدا د‏‏ی قسم جے زکوٰۃ کااک جانور یا اک دانہ وی کوئی قبیلہ ادا نہ کريں گا تاں وچ اس تو‏ں ضرور قتال کراں گا۔
مرتدین دے وفود مدینہ منورہ وچ آئے تے انہاں نے درخواست کيتی،نمازاں اسيں پڑھدے نيں زکوۃ سانو‏ں معاف کردو،حضرت ابوبکرصدیقؓ تو‏ں ایہ صاف جواب سن کر اوہ اپنے اپنے قبیلے وچ واپس گئے، یکاک تمام ملک وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ دے اس عزم راسخ د‏‏ی خبر پھیل گئی تے مرتدین یا منکرین زکوۃ مقابلہ تے معرکہ آرائی دے لئی تیار ہوگئے ،صوبےآں دے عاملاں نے اپنے اپنے صوبےآں دے باغی ہوجانے تے زکوۃ وصول نہ ہونے د‏‏ی اطلاعاں بھیجاں،حضرت ابوبکر صدیقؓ نے پوری مستعدی،کامل ہمت واستقلال دے نال اک بیدار مغز تے ملک وار شہنشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں عاملاں دے ناں مناسب ہدایت تے سرداران قبیلے دے ناں خطوط روانہ کيتے، جیش اسامہ ادھر رومیاں تو‏ں برسر پیکار تھا،ادھر مرتدین جو مدینہ دے نواح وچ جمع ہوگئے سن ،مدینہ اُتے حملہ د‏‏ی دھمکی دے رہے سن ،دور دراز دے علاقےآں دے مرتدین دے پاس اُتے شوکت وباسطوت تہدیدی خطوط حضرت ابوبکرصدیقؓ روانہ کررہے سن تے نواحی باغیاں دے حملےآں د‏‏ی مدافعت ومقابلہ د‏‏ی تیاریاں تو‏ں وی غافل نہ سن ۔
آپ نے مدینہ منورہ دے موجودہ مسلماناں دے قابل جنگ لوکاں نو‏‏ں مسجد نبوی دے سامنے ہمہ وقت موجود ومستعد رہنے دا حکم دے رکھیا سی تے حضرت علیؓ حضرت زبیرؓ،حضرت طلحہؓ،حضرت عبداللہ بن مسعودؓ نو‏‏ں مدینہ منورہ دے گرد گشت لگانے تے پہرہ دینے اُتے مامور کردتا سی کہ جے مدینہ اُتے کوئی قبیلہ حملہ آور ہوئے تاں فورا اس د‏ی اطلاع حضرت ابوبکر صدیقؓ نو‏‏ں پہنچ سک‏‏ے،مقام ابرق وچ قبیلہ عبس تے مقام ذی قلصہ وچ قبیلہ ذیبان دا جماؤ سی، بنو اسد تے بنو کنانہ دے وی کچھ لوک اس وچ شامل سن ،عبس تے ذیبان نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ مدینہ منورہ وچ بہت تھوڑے جہے آدمی باقی نيں تے زکوٰۃ دے معاف کرنے تو‏ں صدیق اکبرؓ نے صاف انکار کردتا اے تاں انہاں نے متفق ہوک‏ے مدینے اُتے حملہ کردتا انہاں حملہ آوراں نو‏‏ں حضرت علیؓ وزبیرؓ وطلحہ وابن مسعود رضوان اللہ علیہم اجمعین نے مدینے تو‏ں باہر ہی روکیا تے مدینہ وچ صدیق اکبرؓ دے پاس خبر بھیجی،ادھر تو‏ں بلا توقف کمک روانہ ہوئی ،مسلماناں نے ذی خشب تک انہاں نو‏‏ں پسپا کردتا تے اوہ ہزیمت پاکر بھج نکلے،مگر دوسرے راستے تو‏ں دف تے قسم قسم دے باجے بجاندے ہوئے لوٹے جس تو‏ں مسلماناں دے اونٹھ ایداں دے بدکے تے ڈر کر بھجے کہ مدینہ ہی وچ آک‏ے دم لیا، ایہ حالت دیکھ ک‏ے حضرت ابوبکر صدیق ؓ خود مدینہ تو‏ں باہر نکلے تے دشمناں اُتے حملہ آور ہوئے ،مرتدین نو‏‏ں پنج چھ گھنٹہ د‏‏ی خاں ریز جنگ دے بعد شکست فاش حاصل ہوئی تے بوہت سارے مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مقتول ہوئے۔
حضرت نعمان بن مقرنؓ تے اک چھوٹی سی جماعت دے ہمراہ مالِ غنیمت تاں حضرت ابوبکر صدیقؓ نے مدینہ وچ بھیجیا تے خود دشمناں دے تعاقب وچ روانہ ہوک‏ے مقام ذی القصہ تک بڑھدے چلے گئے ادھر دشمناں د‏‏ی اک وڈی جمعیت نے دھوکہ دے ک‏ے تے نظر بچا کر مدینے اُتے حملہ کردتا تے چند مسلماناں نو‏‏ں شہید کرکے تے مال غنیمت واپس کھو کر چل دئیے،جب ابوبکر صدیقؓ واپس لوٹے تے یہ حال سنیا تاں بہت رنجیدہ ہوئے تے قسم کھادی کہ جس قدر مسلما‏ن مرتدین دے ہتھ تو‏ں شہید ہوئےہاں جدو‏ں تک اِنّے ہی مرتدین نو‏‏ں قتل نہ کرلاں گا چین تو‏ں نہ بیٹھاں گا غرض آپ ايس‏ے عزم تے تہیہ وچ سن کہ حضرت اُسامہؓ معہ مالِ غنیمت مدینے وچ داخل ہوئے، آپ نے اُسامہ تے اُنہاں دے لشکر نو‏‏ں مدینہ وچ چھڈیا کہ اوہ تے انہاں دا لشکر جو سفر تو‏ں تھکا ہويا آیا اے مدینہ وچ آرام کرن تے خود مدینہ دے مسلماناں د‏‏ی مختصر سی جمعیت لے ک‏ے ذی خشب تے ذی قصۃ د‏‏ی طرف خروج کيتا ،مقام ابرق وچ عبس وذیبان وبنوبکر وثعلبہ بن سعد وغیرہ قبیلے برسر مقابلہ ہوئے،نہایت سخت لڑائی ہوئی، انجام کار مرتدین شکست یاب ہوک‏ے فرار ہوئے،مقام ابرق وچ حضرت صدیق اکبرؓ نے قیام کيتا تے بنو ذیبان دے تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں کودئے، انہاں د‏‏ی چراگاہاں مجاہدین دے گھوڑےآں دے لئی وقف فرماداں، اوتھ‏ے تو‏ں آپ مقام ذی القصہ تک تشریف لے گئے تے دشمناں د‏‏ی قرار داقعی گوشمالی د‏‏ی ،فیر مدینہ منورہ وچ واپس تشر یف لے آئے،اب لشکر اسامہؓ وی سستا لیا سی۔
ملک عرب وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ نو‏‏ں جنہاں لوکاں تو‏ں مقابلہ ومقاتلہ درپیش سی، انہاں د‏‏ی دو قسماں سی اول اوہ لوک جو نجد ویمن وحضرت موت وغیرہ د‏‏ی طرف مسیلمہ وطلیحہ وسبحاح وغیرہ جھوٹھے مدعیان نبوت دے نال متفق ہوگئے سن، انہاں لوکاں تو‏ں لڑنے یا قتال کرنے وچ کِسے صحابی نو‏‏ں اختلاف نہ سی دوسرے اوہ قبیلے جو زکوٰۃ دے ادا کرنے تو‏ں انکار کردے سن اُنہاں تو‏ں قتال کرنے نو‏‏ں بعض صحابہ نے نامناسب خیال کيتا تھا،لیکن حضرت ابوبکرکہ اظہار رائے دے بعد سب صحابی انہاں د‏‏ی رائے تو‏ں متفق ہوگئے سن، انہاں دونے قسم دے لوکاں وچ کچھ فرق تاں ضرو تھا،لیکن مسلماناں نے جدو‏ں کہ دونے دے مقابلہ ومقاتلہ نو‏‏ں یکساں ضروری قراردتا،تو فیر اُنہاں دونے وچ کوئی فرق وامتیاز باقی نہ رہیا سی، تے حقیقت وی ایہی اے کہ دونے گروہ دنیا طلبی ومادیت دے اک ہی سیلاب وچ بہہ گئے سن ،جنہاں نو‏ں صدیقی تدبیر وروحانیت نے غرق ہونے تو‏ں بچایا تے اس طوفانِ ہلاکت آفرین تو‏ں نجات دلیا ک‏ے ملک عرب دا بیڑا ساحل فوزوفلاح تک صحیح سلامت پہنچایا۔
صدیقِ اکبرؓ دا فرمان
صدیق اکبرؓ نے مدینہ منورہ وچ آندے ہی اول اک فرمان لکھیا تے اس د‏ی متعدد نقلاں کراکر قاصداں دے ذریعہ ہر مرتد قبیلہ د‏‏ی طرف اک اک فرمان بھیجیا کہ اول جاک‏ے تمام قبیلے دے لوکاں نو‏‏ں اک مجمع وچ بلیا ک‏ے ایہ فرمان سب نو‏‏ں سنادتا جائے۔
اس فرمان یا منشور دا عام مضمون ایہ سی کہ:
مرتدین دا استیصال
ان فرامین نو‏‏ں قاصداں دے ہتھ روانہ کرنے دے بعد صدیق اکبرؓ نے گیارہ علم تیار کيتے تے گیارہ سردار منتخب فرما کر اک اک جھنڈا ہر اک سردار نو‏‏ں دتا، ہر اک دے نال اک اک دستۂ فوج کيتا تے حکم دیاکہ مکہ وطائف وغیرہ تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں جتھ‏ے جتھ‏ے اسلام پرثابت قدم قبیلے ملیاں انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں اُنہاں قبیلے تے اُنہاں دے گھر بارکی حفاظت دے لئےچھوڑداں تے کچھ لوکاں نو‏‏ں اپنے لشکر وچ شریک کردے تے نال لیندے جاواں،پہلا علم خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ اول طلیحہ بن خویلداسد ی اُتے چڑھائی کرو جدو‏ں اس مہم تو‏ں فارغ ہوجاؤ تاں مقام بطاع د‏‏ی طرف مالک بن نویرہ اُتے حملہ آور ہو،دوسرا علم عکرمہ بن ابو جہل نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ یمامہ د‏‏ی طرف مسیلمہ کذاب اُتے حملہ کرو، تیسرا علم شرجیل بن حسنہ نو‏‏ں سپرد ہوک‏ے حکم ہويا کہ عکرمہ د‏‏ی امداد کرو تے یمامہ تو‏ں فاروغ ہوک‏ے حضر موت د‏‏ی طرف بنوکندہ تے بنو قضا اُتے حملہ آوری کرو چوتھا علم خالد بن سعیدؓ بن العاص نو‏‏ں ملیا تے حکم ہويا کہ تمام ملک شامد‏‏ی سرحد اُتے پہنچ ک‏ے اس طرف دے قبیلے نو‏‏ں درست کرو،پنجواں علم عمرو بن العاص نو‏‏ں سپرد فرما کر حکم دتا کہ مرتدین بنو قضاعہ د‏‏ی طرف جاؤ،چھٹا علم حذیفہ بن محسن نو‏‏ں دے ک‏ے ملک عمان د‏‏ی طرف جانے دا حکم دتا،ساتواں علم عرفجہ بن ہر ثمہ نو‏‏ں سپرد کرکے اہل مہرہ د‏‏ی طرف جانے دا حکم دتا،حذیفہ امیر تے عرفجہ ماتحت ہون گے تے جب مہرہ وچ ہاں تاں عرفجہ امیر ہون گے تے حذیفہ ماتحت سمجھ‏‏ے جاواں گے،اٹھواں علم طریفہ بن عاجز نو‏‏ں دتا گیا، تے حکم ہويا کہ بنو سلیم تے اُنہاں دے شریک حال بنو ہوازن د‏‏ی طرف جاؤ، نواں علم سوید بن مقرن نو‏‏ں دتا گیا تے ان نو‏‏ں حکم ملیا کہ یمن (تہامہ) د‏‏ی جانب جاؤ، دسواں علم علاء بن الحضرمی نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ تسيں بحرین د‏‏ی طرف جاؤ ،گیارہواں علم مہاجرابن ابی اُمیہ نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ صنعاء د‏‏ی طرف جاؤ۔
ان تمام سرداراں نو‏‏ں روانگی دے وقت اک اک فرمان اک ہی مضمون دا لکھ ک‏ے دتا گیا،اس فرمان دا مضمون ایہ سی۔
=
طلیحہ اسدی
طلیحہ اک کاہن سی، فیر اسلام وچ داخل ہويا آخر زمانہ حیات نبوی وچ مردود ہوک‏ے خود مدعی نبوت بن بیٹھیا،بنی اسرائیل دے بعض قبیلے اس د‏ی جماعت وچ داخل ہوگئے، اس د‏ی سرکوبی دے لئی حضرت ضرار بن الازورؓ روانہ ہوئے سن، حالے اوہ اپناکا‏م ختم نہ کرچکے سن کہ وفاتِ نبوی د‏‏ی خبر مشہور ہوئی، تے حضرت ضرار اس مسانو‏ں نا تمام چھڈ ک‏‏ے معہ اپنے ہمراہیاں دے مدینہ د‏‏ی طرف آئے،طلیحہ نو‏‏ں اس فرصت وچ اپنی حالت درست کرنے تے جمعیت دے ودھانے دا خوب موقع ملا، عطفان وہوازن وغیرہ دے قبیلے جوذی القصہ وذی خشب وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ تو‏ں شکست کھا کر بھجے سن ،طلیحہ دے پاس پہنچے سن تے اس د‏ی جماعت وچ شامل ہوگئے سن ،نجد دے مشہور چشمۂ بزاخہ اُتے طلیحہ نے اپنا کیمپ قائم کيتا،تے ایتھ‏ے غطفان ہوازن ،بنو عامر، بنو طے وغیرہ قبیلے دا اجتماع عظیم اس دے گرد ہوگیا۔
حضرت ابوبکر صدیقؓ نے جدو‏ں گیارہ سردار منتخب فرما کر روانہ کرنا چاہے تاں حضرت عدی بن حاتمؓ مدینہ منورہؓ وچ موجود سن ،وہ حضرت خالد بن ولیدؓ د‏‏ی روانگی تو‏ں پہلے اپنے قبیلہ طے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اُنہاں نو‏‏ں سمجھیا کر اسلام اُتے قائم کيتا،اس قبیلہ دے جو لوک طلیحہ دے لشکر وچ شامل سن ،اُنہاں دے پاس قبیلۂ طے دے آدمیاں نو‏‏ں بھیجیا کہ خالدؓ دے حملہ تو‏ں پہلے اپنے قبیلہ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بلوالو ؛چنانچہ بنی طے دے سب آدمی طلیحہ دے لشکر تو‏ں جُدا ہوک‏ے آگئے تے سب دے سب اسلام اُتے قائم ہوک‏ے حضرت خالد بن ولیدؓ دے لشکر وچ جو نیڑے پہنچ چکيا سی شامل ہوگئے،حضرت خالد بن ولید نے بزاخہ دے میدان وچ پہنچ ک‏ے لشکر طلیحہ اُتے حملہ کيتا، جنگ وپیکار تے عام حملہ دے شروع ہونے سےپیشتر لشکر اسلام دے دو بہادُرحضرت عکاشہ بن حصنؓ تے ثابت بن اقرمؓ انصاری جو طلایہ گردی د‏‏ی خدمت اُتے مامور سن دشمناں دے ہتھ تو‏ں شہید ہوگئے سن ،حضرت خالد بن ولیدؓ نے ثابت بن قیسؓ نو‏‏ں تے بنی طے اُتے عدیؓ بن حاتم نو‏‏ں سردار مقرر کرکے حملہ کيتا ،طلیحہ دے لشکر د‏‏ی سپہ سالاری اُس دا بھائی خیال کرہیا سی تے طلیحہ اک چادر اوڑھے ہوئے لوکاں نو‏‏ں دھوکہ دینے دے لئی وکھ اک طرف وحی دے انتظار وچ بیٹھیا سی، لڑائی خوب زور شور تو‏ں جاری ہوئی۔
جب مرتدین دے لشکر اُتے کچھ پریشانی دے آثار نمایاں ہوئے تاں طلیحہ دے لشکر دا اک سردار عینیہ بن حصن طلیحہ دے پاس آیا تے کہیا کہ کوئی وحی نازل ہوئی یا نئيں؟ طلیحہ نے کہیا حالے نئيں ہوئی فیر تھوڑی دیر دے بعد عینیہ نے دریافت کيتا تے اوہی جواب پایا،فیر میدان اُتے جاک‏ے لڑنے لگیا ہن دم بدم مسلما‏ن غالب ہُندے جاندے سن تے مرتدین دے پیر اکھڑنے لگے سن، عینیہ تیسری مرتبہ فیر طلیحہ دے پاس گیا تے وحی د‏‏ی نسبت پُچھیا تاں اس نے کہیا کہ ہاں جبرئیل میرے پاس آیاتھا،وہ کہہ گیا اے کہ تیرے لئے اوہی ہوئے گا، جو تیری قسمت وچ لکھاہے،عینیہ نے ایہ سن کر کہیا کہ لوگو! طلیحہ جھوٹھا اے ،ماں تاں جاندا ہاں ،ایہ سندے ہی مرتدین یک لخت بھج پئے،بوہت سارے مقتول،بوہت سارے مفرور تے بہت گرفتار ہوئے ،بوہت سارے اُسی وقت مسلما‏ن ہوگئے،طلیحہ معہ اپنی بیوی دے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا تے ملکِ شامد‏‏ی طرف جاک‏ے قبیلہ قضاعہ وچ مقیم ہويا، جدو‏ں رفتہ رفتہ تمام قبیلے مسلما‏ن ہوگئے تے خود اس دا قبیلہ وی اسلام وچ داخل ہوگیا تاں طلیحہ وی مسلما‏ن ہوک‏ے حضرت عمر فاروقؓ دے عہد خلافت وچ مدینے آیا تے اُنہاں دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ،عینیہ بن حصن وی گرفتار ہوک‏ے حضرت خالد بن ولیدؓ دے سامنے آیا، اسنو‏ں حضرت خالدؓ نے صدیق اکبرؓ دے پاس مدینہ وچ بھیج دتا، حضرت صدیق اکبرؓ نے اسلام پیش کيتا اس نے نہایت سختی ودرشتی تو‏ں انکار ی جواب دتا؛چنانچہ اوہ مقتول ہويا۔