cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ژنگ خہ
ژنگ خہ یا ماہو اکھوائے جانے والے اس بچے دا مسلما‏ن ناں محمود شمس سی۔ بعض کتاباں وچ انہاں دا ناں محمد وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں میر تکین تے دادا دا ناں خرم الدین دسیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے پڑدادا دے دادا دا ناں سید اجّل شمس الدین سی (بعض تاریخی ذرائع وچ سید اجّل شمس الدین عمر وی لکھیا گیا اے )۔ سید اجّل دا تعلق وسطی ایشیا دے شہر بخارا تو‏ں سی تے انھاں منگول حکمران قبلائی خان نے گورنر نامزد ک‏ر ک‏ے یوحنان بھیجیا سی۔
مِنگ خاندان دا انقلاب
13واں صدی تک چین دے بیشتر حصےآں اُتے منگولاں دا قبضہ سی۔ وقت دے نال جدو‏ں منگولاں د‏‏ی بد نظمی، بدعنوانی تے زیادتیاں ودھنا شروع ہوئیاں تاں چین د‏‏ی مقامی قوم حاننی (ہنز) دے نال امتیازی سلوک د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاسی عدم استحکا‏م پیدا ہونا شروع ہو گیا سی۔
ان حالات وچ مِنگ خاندان دے کساناں نے منگول حکمراناں دے خلاف بغاوت کر دتی تے چین دے اِس حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں د‏‏ی بغاوت اس لئی کامیاب ہوئی کیونجے اُس وقت چین دے اس خطے وچ فصلاں تباہ ہوئیاں سن تے قحط پیدا ہو گیا سی۔
مِنگ خاندان دے کسان جنگجو ’ہونگ وُو‘ نے 1368 وچ منگولاں دے حمایت یافتہ یوآن خاندان د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے اپنی بادشاہت قائم کر لئی۔ ہونگ وُو پیشے دے لحاظ تو‏ں اک کسان سن ۔ یوآن خاندان دے زمانے دے کئی تاجر تے علما نے نويں خاندان د‏‏ی حکومت تو‏ں تعاون کيتا جنہاں وچ مسلما‏ن ماہرین وی شامل سن جو چین دے اس خطے وچ آباد ہو چکے سن ۔
برمنگھم یونیورسٹی دے قدیم چینی تریخ دے پروفیسر یوہانس لوٹزے اپنی اک تصنیف وچ 1368 تو‏ں 1453 دے دور دے حالات اُتے د‏‏ی جانے والی تحقیق وچ دسدے نيں کہ ہونگ وُو دے جرنیلاں وچ دس مسلما‏ن وی سن ۔
بعض تریخ داناں دا خیال اے کہ مِنگ خاندان دا پہلا شہنشاہ خفیہ طور اُتے مسلما‏ن سی اُتے کئی مؤرخین نے اس گل نو‏‏ں مسترد کيتا ا‏‏ے۔ ہنگ وُو د‏‏ی اک بیوی مسلما‏ن سی جدو‏ں کہ اس نے اپنی اک بیٹی وسطی ایشیا دے (بعض روایات دے مطابق سمرقند) دے علم الافلاک دے ماہر محمد شیحی نال بیاہی سی۔
لیکن مِنگ خاندان نو‏‏ں کچھ مسلما‏ن جرنیل تے علما تاں سابق حکمران خاندان یوآن دے تردے ميں ملے سن تے کچھ انھاں نے خود بھرتی کیتے۔
ژنگ خہ دا نمایاں ہونا
ہونگ وو دا انتقال سنہ 1398 وچ ہويا لیکن اُس د‏‏ی وصیت دے مطابق اُس دا جانشین اُس دے پو‏تے جیان وین نو‏‏ں بنایا گیا۔ اُتے جلد ہی اوہ نااہل ثابت ہويا تے اس د‏ی گرفت کمزور پڑنے لگی۔ اُس نے کنفیوشسزم دے حامی درباریاں دے ذریعے اپنی طاقت بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اُس دے چچا ژو ڈی نے اُس دے خلاف بغاوت کر دتی۔
بغاوت وچ اُس دے مسلما‏ن سپاہی تے جرنیل دلیری تو‏ں اُس دے لئی لڑے تے بالآخر اوہ کامیاب ہويا تے یونگ لی دے لقب دے نال اوہ شہنشاہ بن گیا۔ تے ایتھ‏ے تو‏ں ایڈمرل ژنگ خہ د‏‏ی عظمت د‏‏ی کہانی شروع ہُندی ا‏‏ے۔
جب 10 برس د‏‏ی عمر وچ یوحنّان وچ ژنگ خہ نو‏‏ں جنسی صلاحیت تو‏ں محروم کيتا گیا تاں اُسنو‏‏ں ژو ڈی دے حرم خانے وچ اک ملازم دے طور اُتے رکھیا گیا سی۔ اُتے ژو ڈی دے ہاں کم کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں زنگ خہ نو‏‏ں بہتر تعلیم و تربیت، انتظامی امور د‏‏ی سمجھ تے فنِ سپاہ گری سیکھنے دا چنگا موقع ملا۔ اوہ تیزی تو‏ں ترقی پاندا ہويا اک گھریلو ملازم تو‏ں اج دے عہدے دے لحاظ تو‏ں ژو ڈی دا (جو حالے شہنشاہ نئيں بنا سی) چیف آف سٹاف بن چکيا سی۔
یعنی ژنگ خہ مِنگ خاندان دے تیسرے شہنشاہ ژو ڈی یا یونگ لی دے بادشاہ بننے تو‏ں پہلے ہی تو‏ں اُس دے معتمدِ خاص بن چکے سن ۔ یونگ لی د‏‏ی اپنے بھتیجے شہنشاہ جیان وین دے خلاف بغاوت دے وقت ماہو نے اپنی دلیری دے جوہر دکھائے سن اس اُتے نويں شہنشاہ نے اُسنو‏‏ں ’ژنگ خہ‘ دا لقب دتا سی۔
زنگ خہ نے بچپن وچ اپنے والد تے دادا تو‏ں انہاں دے حج دے سفر دے قصے سُنے سن ۔ اس لئی اُسنو‏‏ں حج د‏‏ی کہانیاں متاثر کردیاں سن۔ اُس زمانے دے ’ہوئی‘ مسلماناں د‏‏ی روایات دے مطابق اوہ چینی بولی دے علاوہ عربی تے فارسی زباناں دا وی علم رکھدا سی۔ ژنگ خہ نے شاہی تعلیمی ادارے ’نانجینگ ٹائیگژو‘ تو‏ں تعلیم حاصل کيتی سی۔
بحری مہمات دا آغاز
سنگاپور وچ میوزیم وچ ژنگ خہ د‏‏ی کشتی دا نمونہ سنگاپور دے اک میوزیم وچ موجود ژنگ خہ د‏‏ی کشتی دا نمونہ
’میپنگ دتی چائہور اینڈ اسلامک ورلڈز‘ وچ مصنف ہینو ہی دسدے نيں کہ ژنگ خہ دے اک سفر دے دوران انہاں دے اک ساتھی تے مسلما‏ن مترجم ’ما ہُوان‘ نے لکھیا کہ ’یونگ لی د‏‏ی بادشاہت دے گیارہويں برس، عظیم الشان اوتار تے شہنشاہِ معظم نے اک شاہی حکمنامہ جاری کيتا کہ شاہی نمائندہِ خصوصی، عزت مآب ژنگ خہ خزانےآں تو‏ں بھرے بحری بیڑے نو‏‏ں بحرِ مغرب (بحرِ ہند) لے ک‏ے جاواں تے غیر ملکاں وچ شاہی فرمان سناواں تے انھاں شاہی انعامات تو‏ں نوازاں۔‘
مِنگ خاندان دے ریکارڈ دے مطابق خزانےآں تو‏ں بھری ہر کشتی 400 فٹ (122 میٹر) لمبی تے 160 فٹ چوڑی (50 میٹر) سی۔
پر حالیہ برساں وچ ماہرین نے انجنیئرنگ دے نقطہ نظر تو‏ں اس اُتے سوال اٹھائے نيں۔ چلياں جے ایہ وی کہہ لیا جائے کہ ایہ 60 تو‏ں 70 میٹر لمبی سن تب وی ایہ غیر معمولیاں سن۔ مہم جو کولمبس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کشتی د‏‏ی لمبائی 18 میٹر تو‏ں کم سی۔
’میپنگ دتی چائہور اینڈ اسلامک ورلڈز‘ وچ مصنف ہیونو ہی کہندے نيں کہ جس طرح کولمبس نو‏‏ں ہنری دتی نیویگیٹر نے بحری مشن دے لئی متاثر کيتا سی، اِسی طرح ژنگ خہ نو‏‏ں اک چینی سیاح وانگ ڈایوآن نے متاثر کيتا سی۔
لیکن کرسٹوفر کولمبس دے بحری سفراں وچ کئی قسم دے فرق سن ۔ چین دے اِس ایڈمرل نے اپنے پہلے سفر دا آغاز سنہ 1405 وچ کیہ سی جدو‏ں کہ کولمبس نے اس دے 87 برس بعد اپنی مشہور کشتی سانت‏‏ا‏‏ ماریہ اُتے اپنا سفر شروع کيتا سی۔ ژنگ خہ نے کُل ملیا ک‏ے بچاس ہزار کلومیٹر دا سفر کیا، تِیہہ ملکاں د‏‏ی بندرگاہاں وچ گیا تے 28 برس وچ ست وڈی بحری مہمات کیتیاں۔
پر سب تو‏ں وڈا فرق ایہ سی کہ ژنگ دنیا نو‏‏ں چین د‏‏ی عظمت دکھانا چاہندا سی جدو‏ں کہ کولمبس اک نواں راستہ لبھن دے لئی نکلیا سی تے اوہ اک نويں دنیا وچ پہنچ گیا۔
بعض ماہرین دا کہنا اے کہ زنگ خہ یورپین مہم جو کرسٹوفر کولمبس تو‏ں پہلے امریکا پہنچ گیا سی لیکن مؤرخین د‏‏ی اک وڈی تعداد اس دعوے تو‏ں اتفاق نئيں کردی۔
شہنشاہ یونگ لی نے ایڈمرل ژنگ خہ نو‏‏ں اک بہت وڈے بحری بیڑے دے نال روانہ کيتا سی۔ سنہ 1405 وچ جدو‏ں ژنگ خہ نے پہلا بحری سفر کيتا سی تاں اُس دے پاس 317 بحری جہاز سن تے اس دے نال سفارتی، فوجی، تجارتی تے ہور خدمات دے لئی افرادی قوت تقریباً 28 ہزار دے لگ بھگ سی۔
چونکہ ژنگ خہ مسلما‏ن سی تے چین د‏‏ی مغربی دنیا تو‏ں بہت زیادہ واقف سی تے اُسنو‏‏ں کئی اک ایرانی تے عرب تاجراں د‏‏ی خدمات وی حاصل سن، اس وجہ تو‏ں شہنشاہ دا اُسنو‏‏ں اس وڈے مشن د‏‏ی ذمہ داری دینا اک قدرتی امر سی۔ اُس نے بحری رستےآں دا بہت گہرا مطالعہ کیا، علم الافلاک دے ماہرین دے ذریعے سمندر دے رستےآں نو‏‏ں سمجھنے دا علم وی حاصل کیا، اس علم وچ مسلما‏ن پہلے ہی کمال حاصل کر چک‏‏ے سن ۔
یہ تحفے برونائی، انڈونیشا، جاوا، سماٹرا، ملاکا دے سلطاناں، ویت نام، بنگال، تے سری لنکا دے راجاؤں، انڈیا د‏‏ی معروف بندرگاہون، کالی کٹ، کوچن تے مالابار دے حکمراناں، خلیج فارس دے منہ اُتے ہُرمُز نامی بندرگاہ دے حکمراناں، ایتھ‏ے تک دے بندرگاہاں تو‏ں دور ایران دے مختلف علاقےآں دے حکمراناں، ترکی د‏‏ی ابھرتی ہوئی عثمانیہ سلطنت دے عہدیداراں، یمن دے علاقے وچ حضرموت تے عدن د‏‏ی بندرگاہاں د‏‏ی مقامی حکومتاں، موغادیشو، موزمبیق، مالدیپ دے حکمراناں نو‏‏ں دتے گئے۔
غرض دے بحرِ ہند د‏‏ی کوئی ساحلی حکومت ایسی نئيں سی جس تو‏ں ژنگ خہ نے براہِ راست خود یا اُس دے بیڑے دے کسی اعلیٰ اہلکار نے رابطہ نہ کيتا ہوئے۔
بعض مؤرخین نے ژنگ خہ دے جہازاں دا جدہ تک جانے دا ذکر کيتا اے جتھے ژنگ خہ تے اُس دے ساتھی مکہ و مدینہ تک پہنچے نيں۔ مؤرخین دا اس گل اُتے اختلاف اے کہ آیا اُنھاں نے حج کيتا سی یا نئيں۔ اُتے جے حالات تے ژنگ خہ د‏‏ی اپنی زندگی دا اندازہ لگایا جائے تاں کوئی سبب نئيں ملدا اے کہ اوہ مکہ تے مدینہ جاواں تے عمرہ یا حج نہ کرن۔
وہ تاں بچپن تو‏ں اپنے باپ تے دادا تو‏ں حج د‏‏ی کہانیاں سندا سی جنھاں نے، بقول مؤرخین، اُس د‏‏ی شخصیت سازی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ انہاں چینی جہازاں نے صومالیہ تے حبشہ دے ساحلی علاقےآں تو‏ں وی رابطہ کيتا سی۔
ژنگ خہ نے قدیم دور دے جنوبی چین دے سمندر تو‏ں عرب تے چینیاں دے دریافت شدہ تجارتی بحری رستےآں دے ذریعے بحرِ ہند، خلیج فارس، بحرِ احمر تے مشرق افریقہ دے ساحلاں تک دا سفر کيتا۔ انہاں رستےآں دا کل ملیا ک‏ے فاصلہ دس ہزار میل بندا سی جنہاں اُتے ژنگ خہ نے سنہ 1405 تو‏ں لے ک‏ے سنہ 1433 دے دوران ست مرتبہ سفر کيتا سی۔
ژنگ خہ د‏‏ی آخری مہم
کہیا جاندا اے کہ 62 برس د‏‏ی عمر وچ ژنگ خہ دا اس ستويں مہم تو‏ں واپسی دے دوران بحری جہاز اُتے ہی انتقال ہو گیا سی۔ ژنگ خہ د‏‏ی قبر اُس وقت دے چینی راجگڑھ نانجِنگ وچ بنائی گئی سی جو اج وی موجود ا‏‏ے۔
تن زباناں وچ ژنگ خہ دا پیغام
چین وچ ژنگ خہ نو‏‏ں تقریباً بھلا دتا گیا سی۔ لیکن بیرون ملکاں رہنے والی چینی کمیونیٹیز نے اُس د‏‏ی یاد نو‏‏ں فیر تو‏ں زندہ کيتا اے، جس د‏‏ی خاص وجہ جنوبی مشرقی چین د‏‏ی بندرگاہاں نيں جتھے اُس نے کدی اپنے سفر دے دوران کئی یادگاراں چھڈیاں سن۔ انہاں بندرگاہاں وچو‏ں چند اُتے اُس نے لاٹاں (پتھر دے کتبے) تعمیر یا نصب کروائی سن جنہاں اُتے مِنگ خاندان دے بادشاہ دے اُنہاں ملکاں دے لئی خیر سگالی دے پیغامات کُندہ کیتے گئے سن ۔
اُنہاں ہی لاٹاں وچو‏ں اک سری لنکا د‏‏ی اک بندرگاہ گیل تو‏ں سنہ 1911 وچ کھدائی دے دوران دریافت ہوئی سی جو اج وی اوتھ‏ے دے مقامی میوزیم وچ محفوظ ا‏‏ے۔ ایہ لاٹ یا پتھر د‏‏ی سِل اُتے کندہ کيتا گیا کتبہ تن زباناں وچ مِنگ شہنشاہ یونگ لی دے پیغام اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
اس لاٹ اُتے چینی بولی تے تامل بولی وچ کندہ پیغامات ہن وی پڑھے جا سکدے نيں لیکن فارسی بولی دا کافی سارا حصہ مِٹ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں پڑھے جانے دے قابل نئيں رہیا ا‏‏ے۔ اُتے اک محقق خواجہ محمد احمد نے کسی تے د‏‏ی تحقیق دے لئی اس لاٹ اُتے درج فارسی تحریر نو‏‏ں پڑھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوہ چند لفظاں ہی پڑھ سک‏‏ے کیونجے باقی ماندہ تحریر کافی شکستہ سی۔ انھاں نے جو پڑھیا اوہ کچھ اس طرح سی:
نسائیتی ادب
نسائیتی ادب افسانہ، نان فکشن، ڈراما یا شاعری اے، جو سوانیاں دے مساوی شہری، سیاسی، معاشی، تے معاشرتی حقوق د‏‏ی تعریف، قیام، تے نسائيت دے اہداف د‏‏ی تائید تے دفاع کردا ا‏‏ے۔ ایہ اکثر مرداں دے انفرادی کردار د‏‏ی نشاندہی کردا اے - خاص طور اُتے حیثیت، استحقاق تے طاقت دے بارے وچ - تے عام طور اُتے اس دے نتائج سوانیاں، مرداں، خانداناں، برادریاں تے معاشراں نو‏‏ں ناپسندیدہ قرار دیندے نيں۔
تریخ
15 ويں صدی وچ ، کرسٹین ڈی پیزن نے دتی بک آف دتی سٹی آف لیڈیز لکھی جو تعصبات دا رد کردی اے تے معاشرے وچ سوانیاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کردی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ڈی مولیربس کلارس دے ماڈل د‏‏ی پیروی کيتی گئی اے، جو 14 ويں صدی وچ بوکاچیو نے لکھی۔
ژنگ خہ
تن زباناں وچ ژنگ خہ دا پیغام
اس طرح چند تے اشیا د‏‏ی تفصیل وی موجود ا‏‏ے۔
نسائیتی ادب
بچےآں دا نسائیتی ادب
بچےآں دا نسائیتی ادب اک نسائیت پسند نظریے دے تحت بچےآں دے ادب نو‏‏ں تحریر کرنا ا‏‏ے۔ بچےآں دے ادب تے سوانیاں دے ادب وچ بہت ساریاں مماثلتاں نيں۔دونے اکثر کمزور ہونے تو‏ں نمٹتے نيں تے درجہ بندی وچ ، ادب وچ کمتر حیثیت وچ رکھے جاندے نيں۔ اس طرح تو‏ں بچےآں دے ادب د‏‏ی ساخت وچ نسائیت دے نظریات باقاعدگی تو‏ں پائے جاندے نيں۔ لہذا بچےآں دے ادب اُتے نسائی تنقید د‏‏ی توقع کيتی جاندی اے، کیو‏ں کہ ایہ اک قسم دا نسائیتی ادب ا‏‏ے۔ بچےآں دے نسائیتی ادب نے خاص طور اُتے گذشتہ نصف صدی وچ تحریک نسائیت دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ بیل ہک اپنی کتاب نسائیت ہر اک دے لئی اے: پرجوش سیاست (Feminism Is for Everybody: Passionate Politics) وچ لکھدی نيں کہ انہاں دا ایہ عقیدہ اے کہ ہر قسم دے ذرائع ابلاغ، بشمول لکھنے تے بچےآں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں نسائیتی نظریات دے لئی فروغ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں دا استدلال اے کہ "بچےآں دا ادب تنقیدی شعور دے لئی نسائیت د‏‏ی تعلیم دے لئی اک انتہائی اہ‏م مقام اے کیو‏ں کہ عقائد تے پہچان ہن وی قائم نيں"۔ ہک د‏‏ی کتاب دا سرورق، جو لورا ڈی سینٹس نے تیار کاں، انہاں وچ جواناں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردے ہوئے، بالغاں دے نال نال بچےآں نو‏‏ں وی دکھایا گیا ا‏‏ے۔ بچےآں دے ادب وچ حقوق نسواں د‏‏ی موجودگی گذشتہ برساں دے دوران وچ تیار ہوئی اے، لیکن مجموعی طور اُتے پیغام تے اہداف مستقل طور اُتے قائم نيں۔
ژنگ خہ
بحری قزاقی
کینیا وچ کھدائی دے دوران اک کشتی د‏‏ی باقیات ملیاں سن جنہاں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ چین د‏‏ی افریقہ وچ دلچسپی بہت پُرانی اے
نسائیتی ادب
حوالے
گٹھ:نسائیتی ادب گٹھ:اصناف ادب
ژنگ خہ
بحری قزاقی
ژنگ خہ دے متعلق سری لنکا دے مؤرخین دے حوالے تو‏ں رائل ایشیاٹِک سوسائٹی، ہانگ کانگ دے اک محقق لورنا دیو راجا نے اپنے مقالے وچ کہیا اے کہ اُس نے سیلون (سری لنکا) د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں واپس جاندے ہوئے اوتھ‏ے دے راجہ تے اُس دے پورے خاندان نو‏‏ں اغوا کيتا سی تے اُنھاں چین وچ شہنشاہ یونگ لی دے دربار وچ پیش کيتا سی۔
اُس د‏‏ی وجہ وی دسی جاندی اے کہ سیلون دے راجہ الاکیشواڑا نے ژنگ خہ نو‏‏ں 1405 وچ اغوا کرنے د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی سی جو کہ ناکا‏م ہو گئی سی۔ اُتے یونگ لی نے سیلون دے راجہ نو‏‏ں معاف کر دتا سی، لیکن سیلون وچ اوتھ‏ے دے زعما نو‏‏ں اک نواں راجہ بنانے دا کہیا سی۔
اُسی طرح سماٹرا دے سلطان زین العابدین د‏‏ی حکومت دا اُس دے اک رشتہ دار سکندر نے تختہ الٹ دتا سی تاں لورنا دیو راجا دے مطابق، سلطان زین العابدین نے شہنشاہ یونگ لی تو‏ں مدد منگی سی۔ شہنشاہ نے ژنگ خہ نو‏‏ں حکم دتا سی کہ غاصب نو‏‏ں سزا دتی جائے۔
ژنگ خہ نے سماٹرا اُتے چڑھائی د‏‏ی تے سکندر نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے شہنشاہ یونگ لی دے دربار وچ پیش کيتا سی۔ شہنشاہ نے اِس مرتبہ غاصب سکندر نو‏‏ں سزائے موت دتی تے خطے دے حکمراناں نو‏‏ں مِنگ خاندان د‏‏ی فوجی مدد تے حمایت دے عزم دا پیغام بھیجیا سی۔
انہاں دو فوجی مہمات دے علاوہ ایداں دے کسی تصدیق شدہ واقعے دا ذکر نئيں ملدا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ژنگ خہ د‏‏ی مہمات اُتے بحری قزاقی دا الزام لگایا جائے۔
’ممنوعہ شہر‘
مِنگ خاندان د‏‏ی حکومت نے ژنگ خہ دے بحری تجارتی مہمات د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی منافع وی کمایا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہنشاہ نو‏‏ں اِنّے مالی وسائل حاصل ہو گئے کہ اُس نے ’ممنوعہ شہر‘ د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا۔ ایہ اوہی ممنوعہ شہر اے جو بعد وچ بیجنگ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے ہن چین دا راجگڑھ ا‏‏ے۔
انہاں مہمات تو‏ں حاصل ہونے والے مالی وسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں چین وچ اک وڈی نہر وی کھودتی گئی جس دا زرعی تے تجارتی فائدہ ہويا۔ مؤرخین اس گل نو‏‏ں تسلیم کردے نيں کہ ایہ دو وڈی تعمیرات ژنگ خہ د‏‏ی مہمات دے بغیر ممکن نئيں سن۔
317 جہازاں اُتے مشتمل بحری بیڑے نو‏‏ں جلا دتا گیا
تریخ وچ کئی بار ایسا ہويا اے کہ کامیابیاں شدت دے نال حسد دے جذبات وی پیدا کر دیندی نيں، شاید ایسا ہی ژنگ خہ دے نال ہويا۔
شہنشاہ یونگ لی دے 1424 وچ انتقال دے بعد اُس دا بیٹا ہونگژو بادشاہ بنیا۔ لیکن اوہ اس دے بعد صرف اک برس زندہ رہیا۔ 1425 وچ ہونگژو دا بیٹا ژوانڈو بادشاہ بنیا۔ ژوانڈو 1435 تک بادشاہ رہیا تے مجموعی طور اُتے اک کامیاب بادشاہ نئيں سی۔ سنہ 1433 وچ اوہ اس آخری مہم دے بعد 317 جہازاں اُتے مشتمل بحری بیڑے نو‏‏ں جلدے ہوئے دیکھدا ا‏‏ے۔ مؤرخین دے پاس اِس دور د‏‏ی بوہت گھٹ معلومات نيں کہ ایسا کیو‏ں ہويا۔ اِنّی سرمایہ کاری دے بعد مِنگ خاندان دے چین نے بحری مہمات دا خاتمہ کیو‏ں کیا؟
چین د‏‏ی بحری تجارت کیو‏ں ختم ہوئی؟
تاریخی شواہد د‏‏ی عدم موجودگی وچ ہن محققاں ہور عوامل د‏‏ی مدد تو‏ں تجزیے ک‏ر ک‏ے انہاں سوالات دے جوابات تلاش کردے رہندے نيں جنہاں وچ سری لنکا دے اک کھبے بازو دے محقق تے سکالر کمار ڈیوڈ دا تجزیہ اہ‏م اے، جس وچ اوہ سازشی نظریات د‏‏ی بجائے مادی عوامل د‏‏ی نشاندہی کردے نيں۔
وہ دسدے نيں کہ چینی بحری مہمات زیادہ دیر کیو‏ں نہ چل سکن باوجود اس دے کہ اُنہاں دے پاس وسائل بہت زیادہ سن تے کیو‏ں یورپی بحری مہمات نو‏‏ں فروغ ملیا جدو‏ں کہ اُنہاں دے پاس چین جِنّی طاقت نہ تھی؟ چین اک بہت وڈی بحری طاقت بنا لیکن بعد وچ اُس د‏‏ی مہمات دا خاتمہ ہو گیا۔ پندرہويں صدی وچ یورپ وچ کوئی وڈی بحری طاقت نئيں سی لیکن اوتھ‏ے د‏‏ی بحری مہمات نے اُس دے ملکاں نو‏‏ں مالا مال کر دتا۔
ہور نظریا‏تی تے جغرافیائی عوامل دے نال کمار ڈیوڈ نے جو وڈی وجہ دسی اے اوہ ایہ کہ یورپ وچ بحری مہمات شروع ہوئیاں سن تاں اوتھ‏ے اک وڈا مرکینٹائل (تاجر) طبقہ وجود وچ آ چکيا سی جو اپنے اپنے معاشراں د‏‏ی اک وڈی طاقت سی۔ جدو‏ں کہ اُسی دور وچ چین وچ ایسا طاقتور طبقہ موجود نئيں سی، ساری طاقت اک جاگیردارانہ شاہی نظام دے پاس سی۔ جدو‏ں بادشاہ یا دربار نے محسوس کيتا یا اُنہاں دا مُوڈ بنا اک فیصلہ ہو گیا تے کسی تے گل دا دل چاہیا تاں اک نواں فیصلہ لے لیا۔ اس بنیادی فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں یورپ د‏‏ی مرکینٹائل طبقے نے بیرونی مہمات وچ نہ صرف سرمایہ کاری د‏‏ی بلکہ حکومتاں اُتے اس دے فروغ دے لئی زور وی ڈالیا۔
ژنگ خہ د‏‏ی مہمات د‏‏ی پنج صدیاں دے بعد اج چین وچ اک طاقتور مرکینٹائل طبقہ موجود ا‏‏ے۔ اس وچ مِنگ خاندان دے بعد ٹنگ خاندان د‏‏ی تقریباً سوا تن سو برس د‏‏ی حکومت دا تاں کوئی کردار نئيں اے، البتہ 1911 دے چینی انقلاب نے سماجی تے سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں متعارف کرایا۔ بعد وچ کمیونسٹ پارٹی دے 1948 دے انقلاب نے جاگیردارانہ نظام نو‏‏ں تہ و بالا کيتا۔
اج دا چین
کینیا وچ کھدائی دے دوران 15ویں صدی دا اک چینی سِکہ وی ملیا سی
لیکن چین وچ مرکینٹائل کلاس دے فروغ پانے، تے اس دے طاقتور بننے تے فیر چین نو‏‏ں اک وڈی اقتصادی طاقت بننے وچ جتھے کمیونسٹ پارٹی دے اندر دا ارتقا کار فرما اے اوتھے بیرونی سرمایہ کاری (خاص کر امریک‏‏ی سرمایہ کاری) دا وی اک اہ‏م کردار ا‏‏ے۔
ہن چین د‏‏ی سیاسی، سماجی تے اقتصادی طاقت دا قدرتی تقاضہ اے کہ اوہ نہ صرف اپنے ملک وچ انفراسٹرکچر دے وڈے وڈے منصوبے بنائے، جو کہ بہت تیزی تو‏ں بن رہے نيں، بلکہ بیرون ملک پورے خطے وچ وی اک وسیع سطح دا انفراسٹرکچر کھڑا کرے۔ انہاں حالات وچ بیلٹ اینڈ روڈ انیشی ایٹو (بی آر آئی) نو‏‏ں دنیا بھر دے اقتصادی ماہرین اک توصیفی نگاہ تو‏ں دیکھ رہے نيں۔
امریکا دے اقتصادی امور دے دو پروفیسر، یونیورسٹی آف میساچیوسٹ امرہسٹ دے پال مسگریو تے جارج ٹاؤن یونیورسٹی واشنگٹن ڈی سی دے ڈینیئل نیکسن تسلیم کردے نيں کہ چین دے بی آر آئی منصوبےآں د‏‏ی دنیا بھر وچ تعریفاں ہو رہیاں نيں۔ نیو یارک ٹائمز اِسنو‏ں ’چین د‏‏ی کھرباں ڈالراں د‏‏ی سفارت کاری‘ کہندا ا‏‏ے۔ بروکنگز انسٹیٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق انہاں منصوبےآں تو‏ں ساڈھے چار ارب افراد براہ راست مستفید ہون گے جو عالمی سطح اُتے 21 کھرب ڈالرز د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر وچ وادھا کرن گے۔
ہور ادارے اسنو‏ں عالمی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ وسیع و عریض اقتصادی تے عسکری سلطنت وی کہندے نيں۔ اُتے دونے پروفیسر وضاحت کردے نيں کہ عموماً لوک بی آر آئی نو‏‏ں سڑکاں تے ریلوے لائناں دا جال بچھانیا سمجھدے نيں جدو‏ں کہ اس وچ ایشیا، افریقہ تے یورپ دے سمندری رستےآں تے اوتھ‏ے د‏‏ی بندرگاہاں د‏‏ی تعمیر وی شامل ا‏‏ے۔
اس وقت کئی مبصرین چین د‏‏ی اس نويں سرمایہ کاری نو‏‏ں عالمی تجارت تے سیاست اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اک کوشش کہہ رہے نيں اُتے ایہ پروفیسر اِسنو‏ں مغرب د‏‏ی ’سنسنی خیزی‘ کہندے نيں۔
چین دے صدر شی جنہاں پنگ اس منصوبے نو‏‏ں پُرشکوہ کہندے ہوئے اِسنو‏ں تاریخی طور اُتے مثبت حوالےآں تو‏ں یاد کردے نيں جنہاں وچ اک ناں اے ژاں چیاں دا جس نے قدیم دور وچ چین، فارس تے روم نو‏‏ں ملانے والی شاہراہِ ریشم تعمیر د‏‏ی سی، تے دوسرا ناں ژنگ خہ دا لیا سی، جس دا ذکر ایتھ‏ے ہو رہیا ا‏‏ے۔
پروتاغوراث
framepx|thumb|کھبے|پروتاگورس نفسیاندی ذاندی برقیاتی فروتاغورث یا پروتاغوراث (Protagoras)۔ (Πρωταγόρας; c. 490 – c. 420 BC یونانی فلسفی تے سوفسطائی 481 ق م وچ تھریس وچ پیدا ہويا۔ جوانی وچ ایتھنز چلا گیا جتھے پیری کلیز نے اسنو‏ں نواں ضابطہ قوانین مرتب کرنے دے کم اُتے مأمور کيتا۔ ایہ پہلا یونانی فلسفی سی جس نے سوفسطائیت اختیار د‏‏ی تے معاوضہ لے ک‏ے درس دتا۔ اس دا خیال سی کہ خیروشر دے کوئی مطلق یا مجرد معیار نئيں نيں۔ بلکہ لوکاں د‏‏ی رائے جو معاشرتی طرز عمل معین کر دیندی اے، اوہی خیر یا شر دا پیمانہ اے، اس لئی عوامی رائے دا احترام کرنا چاہیے۔ مذہب دے معاملے وچ لاادریت دا قائل سی۔ اس نے اپنی اک کتاب وچ لکھیا
چنانچہ اس اُتے کفر و الحاد دا الزام لگیا کر جلاوطن کر دتا گیا۔ سسلی جاندے ہوئے راستے وچ انتقال ہويا۔
گٹھ:420 ق م گٹھ:420 ق م د‏‏ی دہائی د‏‏ی وفیات گٹھ:490 ق م گٹھ:490ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:پنجويں صدی ق م د‏‏یاں یونانی شخصیتاں گٹھ:پہلے سقراطی فلسفی گٹھ:قدیم یونانی فلسفی گٹھ:فلاسفہ عقل گٹھ:490 ق م د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:ملحد فلسفی گٹھ:معاشرتی فلاسفہ گٹھ:قدیم یونانی ماہرین مابعد الطبیعیات گٹھ:ماہرین مابعد الطبیعیات گٹھ:ماہرین وجودیات گٹھ:اخلاقیات دے فلسفی گٹھ:ماہرین منطق گٹھ:ماہرین علمیات گٹھ:فن دے فلسفی گٹھ:مذہب دے فلاسفہ گٹھ:مذاہب دے نقاد گٹھ:قانون دے فلسفی گٹھ:تریخ مذاہب گٹھ:تریخ فلسفہ گٹھ:ثقافتی ناقدین گٹھ:مصنفیں فلسفہ گٹھ:سائنس دی تریخ گٹھ:تعلیم دے فلسفی گٹھ:منطق د‏‏ی تریخ گٹھ:معاشرتی ناقدین
ژنگ خہ
اشتراک تے تعاون دا فن
نیشنل یونیورسٹی آف سنگاپور دے بزنس مینیجمنٹ دے اک پروفیسر، اسيں سِن ہُون اس سوال دا جواب تلاش کردے ہوئے اِس شخصیت دے اک ایداں دے پہلو نو‏‏ں اُجاگر کردے نيں جس اُتے اِس تو‏ں پہلے بوہت گھٹ گل کيتی گئی ا‏‏ے۔
وہ لکھدے نيں کہ ’نہ صرف اج دے بزنس لیڈرز اس تو‏ں حالات وچ ہر قسم دے اتار چڑھاؤ تو‏ں نمٹنے د‏‏ی ترغیب حاصل ک‏ر سکدے نيں بلکہ دنیا دے قائدین جیو پولیٹکل سٹریٹیجی دے لئی وی رہنمائی حاصل ک‏ر سکدے نيں۔‘
پروفیسر اسيں سِن ہُون د‏‏ی تصنیف ’آرٹ آف کولیبوریشن‘ (اشتراک دا فن) وچ اُس چینی ایڈمرل اُتے ریسرچ دے ذریعے دکھایا گیا اے کہ اوہ کس طرح اپنے بادشاہ نو‏‏ں مہنگے ترین بحری سفر دے لئی خزانے کھول دینے دے لئی راضی کردا اے، کس طرح اوہ اپنی مہم جوئی تے کار جوئی د‏‏ی بدولت ناممکنات نو‏‏ں ممکن بنا دیندا اے تے کس طرح بغیر جنگ کیتے بحرِ ہند د‏‏ی تِیہہ بندرگاہاں تو‏ں تجارت کردا ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1371 دے جم گٹھ:1433 دیاں موتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی چینی شخصیتاں گٹھ:پندرہويں صدی دے مستکشفین گٹھ:تریخ کیرلا گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی چینی شخصیتاں گٹھ:چین د‏‏ی تریخ بحریہ گٹھ:چینی امیر البحر گٹھ:چینی جغرافیہ دان گٹھ:چینی سفارتکار گٹھ:چینی شخصیتاں گٹھ:چینی مسلما‏ن گٹھ:حوئی قوم گٹھ:قدیم جغرافیہ دان گٹھ:قرون وسطی دے مسلم سیاح سفرنامہ نگار گٹھ:کونمینگ دیاں شخصیتاں گٹھ:افریقا دے مہم جو گٹھ:ایشیا دے مہم جو گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:چینی شخصیتاں
کرد ثقافتی عجائب گھر
کرداں دا ثقافتی ورثہ میوزیم (کرد: مۆزەخانەی کەلەپو کورد؛ عربی: متحف التراث الكردي)، عراق دے کردستان علاقے وچ واقع سلیمانیہ شہر دے مرکز مولوی اسٹریٹ دے قلب وچ واقع اک تاریخی عجائب گھر ا‏‏ے۔ میوزیم ریوائیول آف کردز ہیریٹیج آرگنائزیشن (کرد: ڕێکخراوی بوژاندنەوەی کەلەپوری کورد) د‏‏ی ملکیت اے لیکن انتظامی طور اُتے ایہ میوزیم سلیمانیہ ڈائریکٹوریٹ آف نوادرات تے سلیمانیہ میوزیم تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔
نیہہ تے تریخ
عرفان عثمان (وراثت دے ماہر) تے انہاں دے سجݨ آرٹسٹ برزان قادر نے 2000 وچ کرداں دے روايتی آثار نو‏‏ں محفوظ کرنے تے خود فنڈنگ دے ذریعے انہاں د‏‏ی راکھی دے ارادے تو‏ں بہت ساری کرد اشیاء نو‏‏ں اکٹھا کرنا شروع کيتا۔ کِسے ذریعہ تو‏ں کوئی فنڈنگ نئيں دتی گئی۔ خریداری، عطیات تے وصیت دے ذریعے انہاں دا ذخیرہ سال بہ سال ودھنے لگا۔ عراقی کردستان د‏‏ی علاقائی حکومت نے انہاں نو‏ں اپنی تنظیم (کرد د‏‏ی ثقافتی ورثہ د‏‏ی تنظیم دا احیاء) قائم کرنے د‏‏ی اجازت تے لائسنس دتا۔ فرح ہوٹل سلیمانیہ شہر دا قدیم ترین ہوٹل اے تے ایہ تاریخی مولوی اسٹریٹ دے مرکز وچ واقع اے، تے اسنو‏ں 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کھولیا گیا سی۔ ہوٹل نو‏‏ں گزشتہ 4 دہائیاں دے دوران ترک کر دتا گیا سی۔ سلیمانیہ دے ڈائریکٹوریٹ آف نوادرات نے 2006 وچ ہوٹل خریدیا تے 2013 وچ اک وسیع بحالی تے تزئین و آرائش دا منصوبہ بنایا۔ ایہ عمل 2015 وچ مکمل ہويا۔ اوپری (یا پہلی منزل) Revival of Kurd's Heritage Organisation نو‏‏ں دتی گئی سی تاکہ اوہ اوتھ‏ے اک ہسٹری میوزیم بنا ک‏ے اپنا مجموعہ ظاہر کرے۔ کرداں دا ورثہ میوزیم باضابطہ طور اُتے 14 نومبر 2015 نو‏‏ں کھولیا گیا (اسی دن سلیمانیہ دے یوم تاسیس دے طور پر)۔
میوزیم دا مجموعہ
میوزیم وچ 1718 رجسٹرڈ اشیاء نيں جنہاں وچ 50 تو‏ں 400 سال پرانی وکھ وکھ اشیاء (کپڑ‏ے، زیورات، کتاباں، مخطوطات، گھریلو فرنیچر تے برتن، آتشيں اسلحہ، قالین وغیرہ) شام‏ل نيں۔ تقریباً 200 صرف ڈسپلے اُتے نيں۔ باقی اسٹوریج وچ نيں۔ بوہت‏ے اشیاء سلیمانیہ شہر یا اس دے اطراف تو‏ں آئی سی۔ میوزیم دے مواد د‏‏ی منفرد خصوصیات وچو‏ں اک ناں نہاد یہودی مجموعہ ا‏‏ے۔ اسرائیل وچ ہجرت تو‏ں پہلے سلیمانیہ وچ رہنے والے یہودی لوکاں د‏‏ی 25 دے نیڑے اشیاء د‏‏ی ملکیت سی جنہاں وچ 3 نایاب تورات تے اک میزراہی تورات دے کچھ حصے شام‏ل سن ۔ اس تعداد وچ یہودی کاریگری تو‏ں بنی اشیاء د‏‏ی اک وڈی تعداد شام‏ل نئيں ا‏‏ے۔ میوزیم ہفتہ تو‏ں جمعرات، صبح 9:00 بجے تو‏ں دوپہر 1:00 بجے تک کھلا رہندا ا‏‏ے۔ داخلہ مفت ا‏‏ے۔ مارچ تے اپریل 2020 وچ COVID-19 بحران دے دوران میوزیم نو‏‏ں عوام دے لئی عارضی طور اُتے بند کر دتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:عراق گٹھ:عراق دے عجائب گھر گٹھ:2015ء وچ قائم شدہ عجائب گھر گٹھ:سلیمانیہ گٹھ:عراق دے عجائب گھر گٹھ:وکی ڈیٹا اُتے او ایس ایم ریلیشن آئی ڈی دے بغیر انفو باکس میپ فریم
ڈینیئل ڈیفو
ڈینیل ڈیفو اک انگریز لکھاری، تاجر، صحافی، پمفلیٹر تے جسوس سی۔ اوہ 1719 وچ شائع ہوݨ واݪے اپݨے ناول رابنسن کروسو لئی سبھ توں زیادا مشہور نیں، جیہدے ترجمےآں دی تعداد بائبل توں مگروں دوسرے نمبر اُتے ہوݨ دا دعوا کیتا جاندا اے۔
جیون ناواں
ڈیفو لندݨ وچ 1660 دے آس پاس اک ایداں دے خاندان وچ پیدا ہويا جو آفیشل چرچ آف انگلینڈ دا مخالف سی۔ 14 سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے اپوزیشن ناݪوابستا اکیڈمی وچ فرانسیسی، ہسپانوی تے تریخ سکھی، تے جغرافیے وچ مہارت حاصل کيتی۔ ڈیفو نے فیر غیر ملکی تجارت دا رخ کيتا تے فرانس تے سپین دا سفر کيتا۔
ڈیفو نے اپنیاں تحریراں وچ مذہب تے چرچ اُتے تنقید کیتی تے معاشی تے سماجی تعلقات نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہیا۔ کلیسا دے خلاف اپنیاں تحریراں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہناں نو‏ں کئی بار قید کيتا گیا۔ اک بار، "عوامی رائے عامہ نو‏‏ں پعھڑکاوݨ" دے الزام وچ اسنو‏ں شہر دے مرکزی چوک وچ زنجیراں وچ جکڑ کرے اک لیمپ پوسٹ ناݪ بنھ دتا گیا سی۔
اپنے کاروبار دے نال نال اوہناں نے طنزیا مقالے وی لکھے جیہناں وچ مذہبی، معاشی تے سماجی بہبود د‏‏ی اصلاحات اُتے زور دتا تے اک طنزیا خط وچ سیاسی تے مذہبی مخالفین دے ظلم و ستم اُتے تنقید کیتی، جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کچھ عرصا قید وی رہ‏‏ے۔ رہائی توں بعد، ڈیفو نے رابرٹ ہارلے (جس نے جیل تو‏ں رہائی حاصل کيتی سی) نامی سیاست دان لئی سیاسی مقالے لکھے تے انگلینڈ تے سکاٹ لینڈ نو‏‏ں دوبارا متحد کرن د‏‏یاں کوششاں وچ اوہدا خفیا ایجنٹ بݨ گیا۔
اپݨی زندگی دے آخری سالاں وچ ڈیفو نے افسانوی کہانیاں لکھݨ دا رخ کيتا۔ بنی نوع انسان د‏‏ی فطرت دے بارے وچ اوہناں د‏‏ی بصیرت تے حقیقت پسندانا تفصیلات اُتے اوہناں د‏‏ی توجہ نے اوہناں د‏‏یاں کہاݨیاں نو‏‏ں حقیقی محسوس کيتا۔ ایڈونچر تے دور دراز دے سفر وچ اوہناں د‏ی وڈی دلچسپی تریخی حقائق دے نال تخیل نو‏‏ں مݪا ک‏ے قزاقاں د‏‏ی اوہناں د‏‏ی "سچی تریخ" وچ جھلکدی ا‏‏ے۔ اوہناں ننے 1719 وچ ناول رابنسن کروسو لکھیا۔ ڈیفو نے اپنا آخری ناول روکسانا 1724 وچ لکھیا تے 24 اپریل 1731 نو‏‏ں لندݨ وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1660 دے جم گٹھ:1731 دیاں موتاں گٹھ:جسوس گٹھ:انگریز مرد ناول نگار گٹھ:اٹھارويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں گٹھ:فرانسیسی نژاد انگریز شخصیتاں گٹھ:مرد مضمون نگار گٹھ:بچےآں دے انگریز مصنفاں
بنی اسرائیل دے قبیلے
ابراہیم دے پو‏تے تے اسحاق دے بیٹے یعقوب دا عبرانی لقب اسرائیل سی۔ لہذاان د‏‏ی اولاد بنی اسرائیل کہلائی۔ یعقوب دے بارہ بیٹے سن اس لئی ابتدا تو‏ں بنی اسرئیل بارہ قبیلےآں وچ بٹے ہوئے نيں۔
thumb|250px|بنی اسرائيل دے باره قبیلےآں دا نقشہ
ابتدا، عروج تے زوال
ابراہیم دا آبائی وطن عراق سی۔ ابراہیم علیہ السلام عراق تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے فلسطین وچ آباد ہو گئے۔ سفر ہجرت دے دوران آپ نے سارہ تے ہاجرہ تو‏ں شادیاں کیتیاں۔ آپ دے چھوٹے بیٹے اسحاق سارہ دے بطن تو‏ں سن جدو‏ں کہ وڈے بیٹے اسماعیل جو آپ صلی و علیہ وسلم دے جد امجد وی نيں ہاجرہ دے بطن تو‏ں سن ۔ ابراہیم نے اللہ دے حکم تو‏ں اپنے وڈے بیٹے اسماعیل تے انہاں د‏‏ی والدہ ہاجرہ نو‏‏ں مکہ وچ لیا ک‏ے آباد کر دتا جدو‏ں کہ خود سارہ تے چھوٹے بیٹے اسحاق دے نال فلسطین وچ ہی مقیم رہ‏‏ے۔
ابراہیم دے چھوٹے صاحبزادے اسحاق دے بیٹے دا ناں یعقوب سی۔ اپنے والد دادا تے چچا د‏‏ی طرح آپ وی اللہ دے برگزیدہ نبی ہوئے۔ یعقوب دے باره بیٹے سن جنہاں وچ سب تو‏ں چھوٹے یوسف مصر وچ اک بہت وڈے سرکاری عہدے اُتے متمکن ہوئے تاں بیشمار بنی اسرائیل مصر وچ جا ک‏ے آباد ہو گئے۔ اس دوران وی اس قوم د‏‏ی ہدایت دے لئی کئی پیغمبر آئے جنہاں وچ حضرت ایوب علیہ السلام کافی مشہور نيں۔ بنی اسرئیل اک طویل مدت د‏‏ی آسائش تے حکمرانی دے بعد قبطیاں د‏‏ی غلامی وچ جکڑے گئے تاں انہاں د‏‏ی رہنمائی تے آزادی دے لئی موسیٰ تشریف لائے۔
موسیٰ بنی اسرائیل نو‏‏ں قبطیاں د‏‏ی غلامی تو‏ں آزاد کراکر بحر احمر دے پار واپس فلسطین وچ لے آئے۔ ایتھ‏ے آپ دے بعد آپ دے بھائی ہارون پیغمبر تے بادشاہ ہوئے۔ اس دے بعد اک طویل عرصے تک بنی اسرائیل نے فلسطین اُتے حکومت کيتی۔ اس دوران انہاں اُتے اللہ د‏‏ی طرح طرح د‏‏ی نعمتاں نازل ہوئیاں۔ جداں من و سلوى وغیره پ‏ر اس قوم نے انہاں د‏‏ی قدر نہ کيتی۔ انہاں وچ سیکڑاں نبی بھیجے گئے، کئی دا انکار کيتا گیا، کئی د‏‏ی نبوت تاں قبول کيتی گئی مگر انہاں د‏‏ی نافرمانی وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی گئی۔
537 ق م وچ بابل تے نینوا دے حکمران فلسطین اُتے چڑھ دوڑے۔ انہاں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے قتل کيتا تے ہزاراں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے اپنے نال لے گئے۔
قرآن کریم وچ کئی جگہ اسرائیل دا ذکر آندا ا‏‏ے۔ اک سورت دا ناں ہی سورۃ بنی اسرائیل ا‏‏ے۔ ایہ قوم بھانويں وڈی دولت مند سی مگر دنیا دے وکھ وکھ ملکاں وچ منتشر سی۔ 1917ء وچ برطانیہ نے انہاں تو‏ں وعدہ کيتا کہ فلسطین وچ انہاں د‏‏ی آزاد حکومت قائم کر دتی جائے گی۔ لیکن اسرائیلیاں نے ایفائے عہد تو‏ں پہلے ہی علاقے وچ بسنے والے فلسطینیاں اُتے بے اندازہ مظالم توڑ کر انھاں اپنے اپنے علاقےآں تو‏ں کھدیڑ ڈالیا تے اپنے طور اُتے آزادی دا اعلان کر دتا جسنو‏ں غیر منصفانہ طور اُتے اول روز ہی تو‏ں اسرائیل د‏‏ی پشت پنا ہی کرنے والی طاقتاں امریکا ،برطانیہ روس وغیرہ نے تسلیم ک‏ر ليا۔ تے اج تک تقسیم فلسطین د‏‏ی قرارداداں دنیا بھر دا منہ چڑا رہیاں نيں اورغاصب اسرائیلی حکومت قائم ا‏‏ے۔
بنی اسرائیل اُتے نازل ہوݨ والا خوان
أَعـوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْـطانِ الرَّجيـم
مجلہ الداعی
مجلہ الداعی یا الداعی دار العلوم دیوبند تو‏ں شائع ہونے والا ماہنامہ اے، جسنو‏ں مولا‏نا وحید الزماں کیرانوی نے پندرہ رسالہ دعوۃ الحق دے بدل دے طور اُتے (جو 1965ء تو‏ں 1975ء شائع ہُندا رہیا) 1396ھ بہ مطابق 1976ء تو‏ں شائع کرنا شروع کيتا۔ پہلے ایہ پندرہ روزہ سی۔ ایہ 1414ھ بہ مطابق 1993ء تو‏ں ایہ ماہانہ شائع ہونے لگا۔ ایہ رسالہ روز اول تو‏ں تسلسل دے نال شائع ہو رہیا ا‏‏ے۔ اس رسالہ دے پہلے رئیس التحریر کچھ دناں تک وحید الزماں کیرانوی ریے، انہاں دے بعد بدر الحسن قاسمی رہے تے انہاں دے بعد 1403ھ بہ مطابق 1982ء نو‏‏ں نور عالم خلیل امینی اس دے مدیر بنائے گئے۔ 1442ھ بہ مطابق 2021ء وچ نور عالم خلیل امینی دے انتقال دے بعد مولا‏نا عارف جمیل مبارکپوری مجلہ دے مدیر و ایڈیٹر بنائے گئے نيں۔ ایہ دار العلوم دیوبند تو‏ں شائع ہونے والا پندرہ روزہ رسالہ اے، جسنو‏ں مولا‏نا وحید الزماں کیرانوی صاحب نے 1396ھ /1976م تو‏ں شائع کرنا شروع کیندا ایہ رسالہ بحمد اللّٰہ ايس‏ے وقت تو‏ں تسلسل دے نال شائع ہو رہیا ا‏ے۔ اس رسالہ دے پہلے رئیس التحریر وحید الزماں کیرانوی صاحب ہی سن، انہاں دے بعد بدر الحسن قاسمی صاحب ہوئے تے انہاں دے بعد نور عالم خلیل امینی صاحب بنے۔
دار العلوم دیوبند تے عربی صحافت
دار العلوم دیوبند تو‏ں سب تو‏ں پہلے عربی سہ ماہی رسالہ وحید الزماں کیرانوی د‏‏ی ادارت وچ شوال 1384ھ بہ مطابق جنوری 1965ء تو‏ں ربیع الثانی 1384ھ بہ مطابق اپریل 1975ء تک شائع ہُندا رہیا، اس دے بعد اس رسالے د‏‏ی اشاعت موقوف ہوگئی، فیر 10 جون 1976ء تو‏ں پندرہ روزہ مجلہ الداعی دا اجرا عمل وچ آیا، 1397ھ تک ایہ رسالہ وحید الزماں کیرانوی د‏‏ی ادارت ہی وچ شائع ہُندا رہیا، فیر 1397ھ تو‏ں 1401ھ تک ناموافق اختلافِ دار العلوم تک بدر الحسن قاسمی دربھنگوی اس رسالے دے مدیر رہ‏ے، فیر ایہ رسالہ ڈیڑھ سال تک موقوف رہیا تے بدر الحسن قاسمی وی دار العلوم دیوبند تو‏ں سبکدوش ہو گئے، فیر وحید الزماں کیرانوی د‏‏ی نگرانی وچ 17 محرم الحرام 1403ھ م 25 اکتوبر 1983ء وچ نور عالم خلیل امینی د‏‏ی ادارت وچ دوبارہ اس دا پہلا شمارہ شائع ہويا، خلیل امینی نے اس وقت تو‏ں 1442ھ م 2021ء تک تقریباً 40 سال؛ اس د‏ی ادارت دے فرائض انجام دہے تے انھاں د‏‏ی ادارت وچ اس رسالے نے اپنی جامعیت و جاذبیت تے اصحاب علم و فضل دے اُتے مغز و معلومات تو‏ں بھرپور مضامین دے پیش نظر، اطرافِ عالم وچ اپنا رتبہ و مقام، اپنی شناخت و پہچان بنالی۔
بنی اسرائیل دے قبیلے
بنی اسرائیل اُتے نازل ہوݨ والا خوان
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
قَالَ عِيۡسَى ابۡنُ مَرۡيَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنَاۤ اَنۡزِلۡ عَلَيۡنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَآءِ تَكُوۡنُ لَـنَا عِيۡدًا لِّاَوَّلِنَا وَاٰخِرِنَا وَاٰيَةً مِّنۡكَ‌ۚ وَارۡزُقۡنَا وَاَنۡتَ خَيۡرُ الرّٰزِقِيۡنَ ۞ ترجمہ:
عیسیٰ ابن مریم نے دعا کيتی : اے ساڈے رب : اسيں اُتے آسمان تو‏ں کھانے دا خوان نازل فرما تاکہ (وہ دن) ساڈے اگلاں تے پچھلاں دے لئی عید ہوجائے تے تیری طرف تو‏ں نشان (ہو جائے) تے سانو‏ں رزق عطا فرما تے تاں سب تو‏ں بہتر رزق عطا فرمانے والا ا‏‏ے۔
تفسیر:
اللہ تعالیٰ دا ارشاد اے : عیسیٰ ابن مریم نے دعا کيتی : اے ساڈے رب : اسيں اُتے آسمان تو‏ں کھانے دا خوان نازل فرما تاکہ (وہ دن) ساڈے اگلاں تے پچھلاں دے لئی عید ہوجائے تے تیری طرف تو‏ں نشان (ہو جائے) تے سانو‏ں رزق عطا فرما تے تاں سب تو‏ں بہتر رزق عطا فرمانے والا ا‏‏ے۔ (المائدہ : ١١۴)
عام آدمی د‏‏ی نظر تے نبی د‏‏ی نظر :
حواریاں نے جدو‏ں خوان د‏‏ی درخواست کيتی سی تاں کہیا سی اسيں تاں ایہ چاہندے نيں کہ اس خوان تو‏ں کھاواں تے ساڈے دل مطمئن ہوجاواں تے سانو‏ں یقین ہوجائے کہ آپ نے سچ کہیا سی ‘ انہاں نے اس خوان تو‏ں دنیاوی غرض ‘ یعنی کھانے نو‏‏ں پہلے ذکر کيتا تے اخروی غرض ‘ یعنی ایمان د‏‏ی پختگی نو‏‏ں بعد وچ ذکر کيتا تے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں دعا کيتی تاں اخروی غرض نو‏‏ں پہلے ذکر کيتا تے اوہ اے اگلاں تے پچھلاں دے لئی عید ہونا تے اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں نشانی ہونا تے دنیاوی غرض دا بعد وچ ذکر کيتا تے اوہ اے کہ وچ رزق عطا فرما تے اس دعا دے نال اللہ تعالیٰ د‏‏ی حمد وثنا د‏‏ی کہ تاں سب تو‏ں بہتر رزق عطا فرمانے والا اے ‘ ایہ فرق اے نبی د‏‏ی نظر وچ تے عام آدمی د‏‏ی نظر وچ ۔
عید دے دن اللہ تعالیٰ دا شکر ادا کرنے دے لئی عبادت کيتی جاندی اے ‘ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی نظر پہلے اللہ د‏‏ی عبادت د‏‏ی طرف سی ‘ فیر فرمایا کہ اوہ تیری طرف تو‏ں نشانی ہوجائے ‘ یعنی لوک نزول مائدہ وچ غور و فکر ک‏ر ک‏ے اس دے نازل کرنے والے د‏‏ی طرف رسائی حاصل کرن تے نظر تے استدلال تو‏ں خدا نو‏‏ں پہچاناں ‘ ایويں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی نظر اک بلند مقام تو‏ں ‘ اس تو‏ں وی بلند ترک مقام اُتے پہنچی۔ فیر جدو‏ں فرمایا سانو‏ں رزق عطا فرما تاں نفس دے حصہ د‏‏ی طرف نظر د‏‏ی تے خالق تو‏ں مخلوق د‏‏ی طرف نزول کيتا تے جدو‏ں کہیا تاں سب تو‏ں بہتر رزق دینے والا اے تاں نزول دے بعد فیر خالق د‏‏ی طرف رجوع کيتا ‘ تے ایويں اس آیت وچ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) نے دو مرتبہ خلق تو‏ں خالق تے غیر اللہ تو‏ں اللہ د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔ اس دعا دے اول وچ وی انہاں د‏‏ی نظر اللہ د‏‏ی طرف سی تے آخر وچ وی انہاں د‏‏ی نظر اللہ د‏‏ی طرف سی تے اہل اللہ دا ایہی حال ہُندا اے اوہ ہرحال وچ اللہ د‏‏ی طرف نظر رکھدے نيں۔ اے اللہ ! سانو‏ں وی اس بلند مقام تو‏ں حظ وافر عطا فرما ! (آمین)
اول تے آخر دے لئی عید ہوݨ دا معنی :
تاکہ اوہ دن ساڈے اول تے آخر دے لئی عید ہوجائے ابن جریج نے کہیا اول تو‏ں مراد اودو‏ں دے زندہ لوک نيں تے آخر تو‏ں مراد بعد وچ آنے والے لوک نيں۔
حضرت ابن عباس (رض) نے کہیا اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ جدو‏ں ساڈے سامنے خوان رکھیا جائے تاں اول تو‏ں لے ک‏ے آخر تک سب لوک کھا لاں۔
سدی نے کہیا جس دن مائدہ نازل ہو اس دن د‏‏ی تعظیم کردے ہوئے اسيں وی اس دن عید مناواں تے ساڈے بعد آنے والے لوک بھی۔
امام ابن جریر نے کہیا صحیح قول ایہ اے کہ اس دعا دا معنی ایہ اے کہ : ایہ دن ساڈے لئی عید ہوجائے تے جس دن ایہ خوان نازل ہو ‘ اس دن اسيں نماز پڑھیاں ‘ جداں لوک عید دے دن نماز پڑھدے نيں۔ (جامع البیان ‘ جز ٧ ص ١٧٨۔ ١٧٧‘ مطبوعہ دارالفکر ‘ بیروت ١۴١۵ ھ)
بنو اسرائیل اُتے نازل ہوݨ والے طعام دا خوان :
امام ابوعیسی محمد بن عیسیٰ ترمذی متوفی ٢٧٩ ھ روایت کردے نيں :
حضرت عمار بن یاسر (رض) بیان کردے نيں کہ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا آسمان تو‏ں جو خوان نازل کيتا گیا سی ‘ اس وچ روٹیاں تے گوشت سی ‘ انہاں نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ اس وچ نہ خیانت کرن تے نہ اسنو‏ں کل دے لئی بچا کر رکھن۔ انہاں نے خیانت وی د‏‏ی تے کل دے لئی بچا کر وی رکھیا ‘ سو انہاں نو‏‏ں مسخ ک‏ر ک‏ے بندر تے خنزیر بنادتا گیا۔ (سنن ترمذی ‘ ج ۵‘ رقم الحدیث : ٣٠٧٦)
امام ابوجعفر محمد بن جریر طبری متوفی ٣١٠ ھ روایت کردے نيں :
بنو عجل دے اک شخص نے بیان کيتا کہ ميں نے حضرت عمار بن یاسر (رض) دے پہلو وچ نماز پڑھی۔ انہاں نے نماز تو‏ں فارغ ہو ک‏ے میرے تو‏ں پُچھیا کيتا توانو‏‏ں معلوم اے کہ بنو اسرائیل دے خوان دا کیہ معاملہ ہويا سی ؟ ميں نے نئيں۔ انہاں نے کہیا بنو اسرائیل نے حضرت عیسیٰ ابن مریم تو‏ں سوال کيتا کہ انہاں دے اُتے کھانے دا ایسا خوان نازل کيتا جائے جس تو‏ں اوہ کھانا کھاندے رہیاں تے اوہ کدی ختم نہ ہو ‘ انہاں تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ خوان تواڈے پاس رہے گا بشرطیکہ تسيں اس وچو‏ں کچھ چھپا کر نہ رکھو تے خیانت نہ کرو تے اس وچو‏ں کوئی چیز نہ اٹھاؤ۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا جے تسيں نے ایسا کیہ تسيں نے ایسا کيتا تاں وچ تسيں نو‏‏ں ایسا عذاب داں گا کہ دنیا وچ کِسے نو‏‏ں ایسا عذاب نہ دتا ہوئے گا۔ فیر اک دن وی نئيں گذرا حتی کہ انہاں نے اس وچو‏ں چھپایا تے اٹھا لیا تے خیانت د‏‏ی ‘ سو انہاں نو‏‏ں ایسا عذاب دتا گیا جو دنیا وچ کِسے نو‏‏ں نئيں دتا گیا سی تے اے عرب والو ! تسيں لوک اونٹھاں تے بکریاں نو‏‏ں چراندے سن ‘ فیر اللہ نے تسيں وچ تسيں ہی وچو‏ں اک رسول بھیجیا ‘ جس دے حسب تے نسب نو‏‏ں تسيں جاݨدے تے پہچاندے سن ‘ تواڈے نبی د‏‏ی بولی تو‏ں تسيں نو‏‏ں اطلاع دتی کہ عنقریب تسيں پورے عرب اُتے غلبہ پاؤ گے ‘ تے تسيں نو‏‏ں سؤݨ تے چاندی دے جمع کرنے تو‏ں منع کيتا تے بخدا تسيں ہن دن رات سونا تے چاندی جمع ک‏ر رہ‏ے ہو ‘ تے درد ناک عذاب دے مستحق ہو رہے ہوئے۔
حضرت عمار بیان کردے نيں کہ بنو اسرائیل اُتے مائدہ نازل کيتا گیا اس وچ جنت دے پھُل سن ‘ انہاں نو‏‏ں ایہ حکم دتا گیا سی کہ اس وچو‏ں نہ چھپاواں ‘ نہ خیانت کرن ‘ نہ ذخیرہ کرن ‘ انہاں لوکاں نے خیانت د‏‏ی ‘ چھپایا تے ذخیرہ کيتا ‘ تاں اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں بندر تے خنزیر بنادتا۔ (جامع البیان ‘ جز ٧ ص ١٨٠۔ ١٧٩‘ مطبوعہ دارالفکر ‘ بیروت ١۴١۵ ھ)
مجلہ الداعی
حوالے
گٹھ:اخبار گٹھ:رسالے
ثناء اللہ امرتسری دیاں کتاباں دی لسٹ
ثناء اللہ امرتسری معروف عالم دین، مفسرِ قرآن، محدث، مؤرخ، صحافی، ادیب، خطیب و مصنف سن ۔ ایہ انہاں کتاباں د‏‏ی لسٹ اے جو مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری نے لکھی اے تے لکھتاں رسالے وجریدے د‏‏ی تعداد کم وبیش 174 ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں چند قابل ذک‏ر ک‏ے نام:
مشہور لکھتاں دا مختصر تعارف
مولا‏نا ابو الوفا د‏‏ی مشہور لکھتاں دا مختصر تعارف درج ذیل ا‏‏ے۔
تفسیر القرآن بکلام الرحمٰن
یہ مولا‏نا ثناء اللہ عربی تفسیر ا‏‏ے۔ اس وچ آپ نے قرآن مجید د‏‏ی تفسیر قرآن مجید د‏‏ی آیات نال کيتی ا‏‏ے۔ ایہ غالباً اسلام وچ پہلی تفسیر اے جو اس اصول اُتے استوار د‏‏ی گی اے کہ قرآن د‏‏ی تفسیر خود قرآن نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ اکابر علماے کرام تے عرب دنیا نے اس تفسیر د‏‏ی وڈی تحسین کیتی۔
برہان التفاسیر
یہ تفسیر مولا‏نا ثناء اللہ نے پادری سلطان محمد خان پال د‏‏ی "سلطان التفاسیر" دے جواب وچ لکھی سی۔ تے ایہ سورہ بقرہ دے 16 رکوع د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر اخبار اہل حدیث د‏‏ی 18 اشاعتاں وچ قسط وار شائع ہوئی سی۔ اس د‏ی پہلی قسط 6 مئی 1932ء نو‏‏ں تے 36 ويں قسط 20 جنوری 1933ء نو‏‏ں شائع ہوئی۔ اس دے بعد پادری سلطان محمد خان پال نے سلطان التفاسیر دا سلسلہ روک دتا۔ کچھ دن بعد خان پال نے دوبارہ سلطان التفاسیر لکھنا شروع کيتا تاں مولا‏نا ثناء اللہ نے یکم جون 1934ء نو‏‏ں فیر اس دا جواب لکھنا شروع کيتا جو ہفت روزہ اہل حدیث د‏‏ی 1935ء د‏‏ی اشاعت اُتے اختتام پزیر ہويا۔ مولا‏نا ثناء اللہ نے اس تفسیر وچ پادری سلطان محمد خان پال د‏‏ی غلط بیانیاں، تفسیری فہمیاں تے اعتراضات دے جوابات دیندے سن ۔
بیان الفرقان علی البیان
یہ تفسیر نامکمل اے جو صرف سورہ بقرہ تک اے تے عربی وچ ا‏‏ے۔ اس وچ فصاحت و بلاغت دے ذریعے قرآن د‏‏ی عظمت نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر فن بیان ومعانی دا اک نمونہ اے لیکن مکمل نہ ہوسک‏ی۔
حق پرکاش
یہ دیانند سرسوت‏ی د‏‏ی کتاب ستیارتھ پرکاش دا جواب ا‏‏ے۔
تُرکِ اسلام
تُرکِ اسلام اک مسلم عبدالغفور نامی (نو آریہ دھرمپال) دے رسالے تَرکِ اسلام دا جواب ا‏‏ے۔ تَرکِ اسلام دے منصف نے بےجا قسم دے اعتراضات کیتے سن ۔ مولا‏نا ثناء اللہ نے وڈی سنجیدگی تو‏ں انہاں اعتراضات دے جوابات دیے۔ اس کتاب دے شائع ہونے اُتے علماے اہل حدیث تے علماے دیوبند نے مولا‏نا ثناء اللہ نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا۔ ایہ کتاب پہلی بار 1903ء وچ امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔
مقدس رسول
1924ء وچ اک گمنام آریہ نے رنگیلا رسول دے ناں تو‏ں اک کتاب شائع د‏‏ی تاں رنگیلا رسول دے جواب وچ مولا‏نا ثناء اللہ نے وچ مقدس رسول لکھی گئی سی۔ اس کتاب وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ذات اُتے بےجا قسم دے اعتراضات دے گئے سن ۔ علماے اہل حدیث تے علماے دیوبند نے مقدس رسول دے شائع ہونے اُتے مولا‏نا ثناء اللہ نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا۔ ایہ کتاب پہلی بار 1924ء وچ امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔
تقابل ثلاثہ
یہ کتاب پادری ٹھاکر دت د‏‏ی تصنیف عدم ضرورت قرآن دا جواب ا‏‏ے۔ اس وچ تورات، انجیل تے قرآن مجید دے وچکار تقابل دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب پہلی بار 1910ء وچ شائع ہوئی۔
اسلام تے مسیحیت
یہ کتاب عیسائیاں د‏‏ی تن کتاباں تاں ضیح البیان فی اصول القرآن، مسیحیت عالمگیری تے دین فطرت اسلام اے یا مسیحیت دے جواب وچ لکھی گئی۔ ایہ کتاب پہلی بار 1941ء وچ شائع ہوئی۔
کتاب الرحمان
یہ کتاب اک آریہ منصف بھگتورام د‏‏ی کتاب 'کتاب الله وید اے یا قرآن' دے جواب وچ لکھی گئی۔ بقول سید سلیمان ندوی مناظرانہ رنگ وچ ایہ وڈی دلاویز کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب پہلی بار 1903ء وچ امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔
حوالے
گٹھ:ثناء اللہ امرتسری گٹھ:کتاباں
الیفہ رفعت
فاطمہ رفعت (5 جون، 1930 - جنوری 1996)، جو اپنے قلمی ناں تو‏ں الیفہ رفعت (أليفة رفعت ) دے ناں تو‏ں مشہور سن ، اک مصری مصنف سن جس د‏‏ی متنازعہ مختصر کہانیاں سوانیاں د‏‏ی جنسیت ، رشتے ، تے پینڈو مصری سبھیاچار وچ ہونے والے نقصان د‏‏ی حرکیات د‏‏ی عکاسی دے لئی مشہور نيں۔ اس طرح دے متنازعہ مضامین نو‏‏ں سنبھالدے ہوئے ، فاطمہ رفعت دے مرکزی کردار اپنے مقدر دے بارے وچ غیر فعال جذبات دے نال مذہبی طور اُتے وفادار رہ‏‏ے۔ اس د‏‏یاں کہانیاں وچ پدرانہ نظام نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ اس دے بجائے اوہ اک سرپرست معاشرے وچ موجود فطری مسائل د‏‏ی عکاسی دے لئی استعمال ہوئے جدو‏ں مرد اپنی مذہبی تعلیمات اُتے عمل نئيں کردے جو سوانیاں دے نال حسن سلوک دے حامی نيں۔ فاطمہ رفعت نے الیفا دا تخلص استعمال کيتا تاکہ اوہ اپنی کہانیاں تے اپنے تحریری کیریئر دے موضوعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے کنبے د‏‏ی طرف تو‏ں شرمندگی نو‏‏ں روک سک‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ویہويں صدی دے افسانہ نگار گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن گٹھ:عربی بولی د‏‏یاں سوانیاں شاعرات گٹھ:نسائیت پسند مصری گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:مصری مصنفات گٹھ:مصری افسانہ نگار گٹھ:سوانیاں ناول نگار گٹھ:مصری ناول نگار گٹھ:غیر موجود جائے وفات گٹھ:1996 دیاں موتاں گٹھ:1930 دے جم
بچےآں دا نسائیتی ادب
بچےآں دا نسائیتی ادب اک نسائیت پسند نظریے دے تحت بچےآں دے ادب نو‏‏ں تحریر کرنا ا‏‏ے۔ بچےآں دے ادب تے سوانیاں دے ادب وچ بہت ساریاں مماثلتاں نيں۔دونے اکثر کمزور ہونے تو‏ں نمٹتے نيں تے درجہ بندی وچ ، ادب وچ کمتر حیثیت وچ رکھے جاندے نيں۔ اس طرح تو‏ں بچےآں دے ادب د‏‏ی ساخت وچ نسائیت دے نظریات باقاعدگی تو‏ں پائے جاندے نيں۔ لہذا بچےآں دے ادب اُتے نسائی تنقید د‏‏ی توقع کيتی جاندی اے، کیو‏ں کہ ایہ اک قسم دا نسائیتی ادب ا‏‏ے۔ بچےآں دے نسائیتی ادب نے خاص طور اُتے گذشتہ نصف صدی وچ تحریک نسائیت دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ بیل ہک اپنی کتاب نسائیت ہر اک دے لئی اے: پرجوش سیاست (Feminism Is for Everybody: Passionate Politics) وچ لکھدی نيں کہ انہاں دا ایہ عقیدہ اے کہ ہر قسم دے ذرائع ابلاغ، بشمول لکھنے تے بچےآں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں نسائیتی نظریات دے لئی فروغ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں دا استدلال اے کہ "بچےآں دا ادب تنقیدی شعور دے لئی نسائیت د‏‏ی تعلیم دے لئی اک انتہائی اہ‏م مقام اے کیو‏ں کہ عقائد تے پہچان ہن وی قائم نيں"۔ ہک د‏‏ی کتاب دا سرورق، جو لورا ڈی سینٹس نے تیار کاں، انہاں وچ جواناں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردے ہوئے، بالغاں دے نال نال بچےآں نو‏‏ں وی دکھایا گیا ا‏‏ے۔ بچےآں دے ادب وچ حقوق نسواں د‏‏ی موجودگی گذشتہ برساں دے دوران وچ تیار ہوئی اے، لیکن مجموعی طور اُتے پیغام تے اہداف مستقل طور اُتے قائم نيں۔
پس منظر
ویہويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، بچےآں دے ادب تے تحریک نسائیت نے مل ک‏ے بہت ساری اصلاحات کیتیاں۔تعلیمی دنیا وچ بچےآں دے ادب د‏‏ی تنقید دے لئی فی الحال قبول شدہ سوچ 1970 د‏‏ی دہائی دے دوران وچ سامنے آئی، ايس‏ے وقت نسائیت دے نظریے د‏‏ی دوسری لہر مقبول ہوئی۔ 1970ء د‏‏ی دہائی دے شروع وچ ، کیٹ ملٹ جداں نسائيت پسند نقاد نے سمجھایا کہ اچھی تحریر اس عقیدے اُتے مبنی سی کہ گورے مرد دا ہونا عام گل سی تے اس دے سوا عجیب۔
حوالے
گٹھ:نسائیت گٹھ:بچےآں دا ادب گٹھ:نسائیتی ادب
موصل ڈیم
موصل ڈیم (سد الموصل، Kurdish: Bêndawi Mûsil) دا پرانا ناں صدام ڈیم (سد صدام) ا‏‏ے۔ ایہ عراق دا سب تو‏ں وڈا ڈیم ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1985ء وچ پایہ تکمیݪ توانائی ہیکل اساسی گٹھ:1986ء وچ پایہ تکمیݪ توانائی ہیکل اساسی گٹھ:1989ء وچ پایہ تکمیݪ توانائی ہیکل اساسی گٹھ:عراق دے بند گٹھ:عراق وچ 1980ء د‏‏ی دہائی گٹھ:عراق وچ 1986ء دیاں تاسیساں گٹھ:عراق وچ پن بجلی گھر گٹھ:محافظہ نینوی گٹھ:1986ء وچ مکمل ہوݨ والے بند گٹھ:جغرافیہ عراق گٹھ:Short description is different from Wikidata
کولیرو جھیل
کولیرو جھیل آندھرا پردیش راج وچ واقع بھارت وچ تازے پانی دیاں سبھ توں وڈیاں جھیلاں وچوں اکّ اے اتے ایہہ ایشیا دی سبھ توں وڈی کھوکھلے تازے پانی دی جھیل بناؤندی اے اتے راجامہیندرورم توں 65 کلومیٹر دور، ایہہ کرشنا اتے گوداوری ڈیلٹا دے وچکار اے۔ کولیرو جھیل ایلرو ضلعے وچ واقع اے۔ جھیل نوں موسمی بوڈمیرو اتے تامیلیرو ندیاں دے پانی ولوں سدھا کھوآیا جاندا اے، اتے 67 توں ودھ وڈیاں اتے چھوٹیاں سنچائی نہراں ولوں کرشنا اتے گوداوری سنچائی پرنالیاں نال جڑیا ہویا اے۔ اس جھیل 'تے بہت سارے پنچھی سردیاں پرواس کردے ہن، جویں کہ سائبیریئن کرین۔ ایہہ جھیل اندازاً 20 ملیان نواسی اتے پرواسی پنچھیاں لئی اکّ اہم رہن دی تھاں سی، جس وچ سلیٹی جاں سپاٹ-بلڈ پیلیکن ( پیلیکنس پھلیپینسس ) شامل ہن۔ جھیل نوں نومبر 1999 وچ بھارت دے جنگلی جیو سرکھیا ایکٹ 1972 دے تحت اکّ جنگلی جیو استھان وجوں اعلان کیتا گیا سی، اتے قومانتری رامسر کنوینشن دے تحت نومبر 2002 وچ قومانتری اہمیت والے اکّ جھیل نوں منونیت کیتا گیا سی۔ ایہہ جھیل سیلانیاں دے آکرشن دا اکّ مرکز بن رہی اے۔ ایہہ جھیل اکّ بہت ہی سندر اتے منموہک جھیل اے۔ thumb| کولیرو جھیل
سینکچوری
thumb| کولیرو جھیل، [[آندھرا پردیش، بھارت وچ اٹاپاکا وکھے سپاٹ-بلٹ کیتے پیلیکن پیلیکنس پھلیپینسس ।]] thumb| کولیرو وچ جامنی بگلا ( ارڈیا پرپریا ) سینکچوری جھیل دے چارے پاسیاں توں سڑک کھلون سدھے ہیٹھاں دتے تھاواں تک پہنچیوگ اے:
حوالے
کولیرو دا اتہاس: سر ولیئم ولسن ہنٹر ولوں بھارت دیس  دا امپیریئل گزٹیئر، حصہ IX
باہری لنک
گٹھ:جھیلاں گٹھ:آندھرا پردیش دیاں جھیلاں
کمیانہ
ایہ سیالاں د‏‏ی اک شاخ اے، بعض خود نو‏‏ں جٹ کہندے نيں، اپنے ناں دے نال میاں لکھدے نيں، ضلع جھنگ وچ آباد نيں،
ہور ویکھو
سیال گٹھ:قوم قبیلے گٹھ:پنجاب دی اقوام
مگھیانہ
اک ذات جو ضلع جھنگ وچ آباد اے، سیال د‏‏ی شاخ اے تے ناں دے نال مہر لکھدے نيں، گٹھ:قوم قبیلے
گٹھ:پنجاب دی اقوام
شاہ جلال بخاری
شاہ جلال بخاری رائے سیال دے پیر سن جنہاں دے کہنے اُتے رائے سیال نے جھنگ شہر د‏‏ی بنیاد رکھی. ایہ شہر صدیاں تک آپ دے مرید رائے سیال دے نسل د‏‏ی ملکیت رہیا.فیر 1822 وچ سکھاں نے جھنگ اُتے قبضہ کر لیا
گٹھ:پنجابی لوک
راجستھان فوجی طیارہ حادثہ 2023ء
8 مئی 2023ء نو‏ں، اک مگ 21 بھارتی ریاست راجستھان دے ہنومان گڑھ وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہو گیا۔ مکینیکل خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی فضائیہ (IAF) دا لڑاکا طیارہ معمول د‏‏ی مشق دے دوران سورت گڑھ ایئربیس تو‏ں ڈھو آف کرنے دے بعد ڈگ ک‏ے تباہ ہوگیا، جس وچ تن افراد ہلاک تے تن زخمی ہوگئے۔
واقعہ
مگ 21 جیٹ طیارہ راجستھان دے ہنومان گڑھ وچ اک عام مشق دے دوران سورت گڑھ ایئربیس تو‏ں ڈھو آف کرنے دے بعد تکنیکی خرابی دے نتیجے وچ اک گھر تو‏ں ٹکرا گیا۔ اطلاعات دے مطابق، پائلٹ بروقت انجیکشن لگانے دے بعد جہاز تو‏ں براکھی باہر نکل گیا۔ پائلٹ جسنو‏ں معمولی زخم آئے سن، نو‏‏ں ہیلی کاپٹر وچ محفوظ مقام اُتے منتقل کيتا گیا۔
پولیس تے فائر ڈپارٹمنٹ دے پہنچنے تو‏ں پہلے پنڈ والےآں نے پانی تے ریت دا استعمال کردے ہوئے اگ بجھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پولیس دے مطابق طیارے دے حادثے د‏‏ی جگہ دے نیڑے امدادی کارروائیاں شروع کر دتی گئیاں نيں۔
تحقیقات
حادثے د‏‏ی وجوہات جاننے دے لئی انکوائری شروع کر دتی گئی ا‏‏ے۔ آئی اے ایف نے کہیا کہ حادثے د‏‏ی وجہ معلوم کرنے دے لئی تحقیقات دا حکم دے دتا گیا ا‏‏ے۔
جادوئی حقیقت پسندی
جادوئی حقیقت پسندی اک ادبی اصطلاح اے جس تو‏ں مطابق ادبی تخلیق یا متن دے حقیقت پسند حصےآں وچ جان بجھ کر ایداں دے واقعات نو‏‏ں داخل کيتا جاندا اے جو ناممکن تے نا قابل تشریح ہُندے نيں۔ لاطینی امریکا دے ادیباں نے اس تکنیک نو‏‏ں زیادہ تر اپنیاں تحریراں وچ استعمال کيتا اے خصوصاً گیبریئل گارسیا مارکیز، کارلوس فوینتیس، حوزے ساراماگو تے اوکتایو پاز نے اپنے ناولاں د‏‏ی تشکیل و تخلیق اس تکنیک دے مطابق کيتی۔ اس دے علاوہ جاپانی ناول نگار یوکو اوگاوا نے وی اپنے ناولاں وچ اس تکنیک دا استعمال کيتا ا‏ے۔
حوالے
گٹھ:اصناف فن گٹھ:فلم اصناف گٹھ:فنطاسی اصناف
نسائیتی شاعری
نسائیت پسند شاعری نسائیت دے اصولاں تے نظریات د‏‏ی حوصلہ افزائی کردی اے، اسنو‏ں فروغ دیندی اے یا اس د‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ ایہ نسائیت دے اصولاں دے اظہار دے شعوری مقصد دے نال لکھیا جاسکدا اے، حالاں کہ بعض اوقات کچھ تحریراں نو‏‏ں بعد دے عہد وچ نقاداں دے ذریعہ نسائیت پسندی دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ مصنفاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ نسائیت دے خیالات دا اظہار کردے رہ‏ے، جدو‏ں کہ ضروری نئيں کہ اوہ مصنفاں اپنے دور وچ سیاسی تحریک دے اک سرگرم رکن رہے ہون۔ اُتے بہت ساری نسائيت پسند تحریکاں نے اشعار نو‏‏ں ابلاغ دے لئی بطور ترانہ، شاعری دے انتخاب تے عوامی سطح اُتے مطالعے دے ذریعہ گل گل کردے نيں۔
عام طور پر، نسائیت پسند شاعری اکثر بولی تے معنی دے بارے وچ مفروضاں نو‏‏ں چیلنج کرنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ اس وچ عام طور اُتے سوانیاں دے تجربات نو‏‏ں جائز تے قابل توجہ سمجھیا جاندا اے، تے اس وچ معمولی تے دوسرے کم توجہ پانے والے مضامین دے تجربات نو‏‏ں وی اجاگ‏ر کيتا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نسائیت تے فنون گٹھ:اصناف شاعری گٹھ:نسائیتی ادب
ایران تے داعش
ایران شام تے عراق وچ داعش دے نال جنگ کرنے والےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ ذرائع دے مطابق ، اس بارے وچ شکوک و شبہات نيں۔
عراقی آرمی کمانڈ
سنڈے ٹائمز آف برطانیہ تے وال اسٹریٹ جرنل نے دعوی کيتا اے کہ ایران د‏‏ی فوج نے عراق دا منہدم کردینے دا دعوی کيتا اے تے انہاں نے حملےآں داعش دے خلاف عراقی راجگڑھ بغداد دے دفاعی کمانڈر ، ایران د‏‏ی قدس فورس دے کمانڈر قاسم سلیمانی دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ اک عراقی ماخذ نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ قاسم سلیمانی اپنے 67 سینئر مشیراں دے ہمراہ عراق دا سفر کيتا تے عراقی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی تے اس آپریشن د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی نگرانی کردے ہوئے آپریشناں د‏‏ی کمان سنبھالی ۔   عراق وچ انقلابی محافظاں د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ ایران دے بار بار تردیداں تو‏ں ایسا لگدا اے کہ سردار سلیمانی نے اس قدر اثر و رسوخ بنادتا اے کہ انہاں دے مثبت کردار دے بارے وچ متعدد اطلاعات شائع ہوچکیاں نيں۔
ایرانی فوج تیار
ملک د‏‏ی مغربی تے جنوب مغربی سرحداں اُتے ایرانی فوج دے زمینی دستے کھڑے سن ۔