cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترک سلطنتاں تے ریاستاں دی تریخ
مملوک مصر
1805ء وچ قاہرہ وچ بغاوت پھوٹ گئی جو مملوکاں دے لئی اقتدار حاصل کرنے دا بہترین موقع سی لیکن اوہ اپنے داخلی مسائل دے باعث اوہ اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھاسک‏‏ے۔ 1806ء وچ مملوکاں نے کئی مرتبہ ترک افواج نو‏‏ں شکست داں تے جون دے مہینے وچ دونے افواج نے امن معاہدے اُتے دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔ جس دے تحت 26 مارچ 1806ء نو‏‏ں مصر دے گورنر مقرر کیتے گئے محمد علی پاشا نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹادتا گیا تے مصر دا ریاستی انتظام اک مرتبہ فیر مملوکاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ لیکن مملوکاں د‏‏ی داخلی کشیدگی تے تنازعات نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھانے دتا تے محمد علی اپنی طاقت برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔
محمد علی جاندا سی کہ جے اسنو‏ں مصر اُتے اپنی گرفت مضبوط رکھنی اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں سودے بازی کرنا ہوئے گی۔ اوہ ہن وی مصر د‏‏ی زمیناں دے مالک نيں تے انہاں د‏‏ی زمیناں ہن وی دولت و طاقت دا ذریعہ نيں۔
11 مارچ 1811ء نو‏‏ں محمد علی نے عرب وچ وہابیاں دے خلاف اعلان جنگ دا جشن منانے دے لئی تمام مملوکاں نو‏‏ں محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ منعقدہ اس تقریب وچ تقریبا 600 مملوک (اک ذریعے دے مطابق 700) شریک سن ۔ مکتمب پہاڑی تو‏ں تھلے آندی ہوئی اک تنگ شاہراہ اُتے واقع دروازےآں دے نیڑے محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں اُتے حملہ کردے ہوئے تقریبا تمام مملوکاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ روایت اے کہ صرف اک مملوک جس دا ناں حسن سی زندہ بچا۔
اگلے چند ہفتےآں وچ مصر بھر وچ سینکڑاں مملوکاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ اک ہزار مملوک قتل ہوئے۔ مصر بھر د‏‏ی گلیاں وچ تقریبا تن ہزار مملوک تے انہاں دے رشتہ دار قتل ہوئے۔
مصر وچ مملوکاں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی محمد علی د‏‏ی انہاں کوششاں دے باوجود انہاں دا اک گروہ جنوب د‏‏ی طرف موجودہ سوڈان وچ فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1811ء وچ انہاں مملوکاں نے دنقولہ، سینار وچ ریاست قائم کرلئی-
عثمانی سلطنت دے دور حکومت وچ 18واں صدی وچ بغداد دے مملوکاں نے آزادی دا اعلان کر دتا تے 1832ء وچ عثمانیاں د‏‏ی دوبارہ فتح تک خود مختار رہ‏‏ے۔
thumb|2مئی 1808ء: فرانسسکو ڈی گویا دا فن پارہ "چارج آف مملوک" 1814ء
نپولین نے 19واں صدی دے اوائل وچ اپنی فوج وچ مملوک کور تشکیل دتی جو دنیا د‏‏ی آخری مملوک فوج سی۔ نپولین دا مشہور ذا‏تی محافظ روستان مصر نال تعلق رکھنے والا مملوک سی۔
سب تو‏ں زیادہ پائدار مملوک دائرہ ، قرون وسطی وچ مصر وچ نائٹیلی فوجی کلاس سی ، جو غلام فوجیاں د‏‏ی صفاں تو‏ں ترقی کردی سی ۔ ایہ زیادہ تر ترک عوام ، [1] مصری قبطی ، [2] سرسیسی ، [3] ابخازیان ، [4] [5] [6] تے جارجی باشندے سن ۔ بوہت سارے مملوک وی بلقان نسل ( البانی ، یونانی ، تے جنوبی سلاو ) دے سن ۔ [10] [11] ڈیوڈ آیالون نے مخصوص جنگجو طبقے د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں مشکوک کردے ہوئے، "الملوک رجحان"، [12] انتہائی سیاسی اہمیت دا حامل سی۔ اک چیز دے لئی ، اس نے نويں تو‏ں انیہويں صدی تک ، تقریبا 1،000 اک ہزار سال تک سہا۔
جدوں مملوکاں نو‏‏ں جائیداد دے طور اُتے خریدتا گیا سی تاں ، انہاں د‏‏ی حیثیت عام غلاماں تو‏ں بالاتر سی ، جنہاں نو‏ں ہتھیار لے جانے یا کچھ کم انجام دینے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ مصر ورگی جگہاں اُتے ، ایوبیڈ خاندان تو‏ں لے ک‏ے مصر دے محمد علی دے زمانے تک ، مملوکاں نو‏‏ں "حقیقی بادشاہ" تے "سچے جنگجو" سمجھیا جاندا سی ، جنہاں د‏‏ی معاشرتی حیثیت مصر تے لیونت وچ عام آبادی تو‏ں بالاتر اے ۔ اک لحاظ تو‏ں اوہ غلامی کرائے دے فوجیاں د‏‏ی طرح سن ۔ [2] [14]
مملوک لینسرز ، سولہويں صدی دے اوائل ( ڈینئل ہوفر د‏‏ی تحریر )
حلب دا اک مملوک رئیس ، 19 ويں صدی
مؤرخین اس گل اُتے متفق اے کہ اک مضبوط فوجی کلاس طرح مملوکاں نويں صدی تو‏ں شروع اسلامی معاشراں وچ تیار کرنے دے لئی شائع طور عباسی خلافت دے بغداد. جدو‏ں نويں صدی وچ عزم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1990s تک اُتے، ایہ وسیع پیمانے اُتے جلد تو‏ں جلد مملوکاں دے طور اُتے جانیا جاندا سی کہ کیہ گیا سی غلمان (بندےآں دے لئی اک ہور مدت، تے موٹے طور مترادف [15] ) تے عباسی خلفا د‏‏ی طرف تو‏ں خریدتا گیا سی، خاص طور اُتے امام Mu'tasim (833-842).
نويں صدی دے آخر تک ، اس طرح دے جنگجو غلام فوج وچ غالب عنصر بن چکے سن ۔ انہاں غلمان تے بغداد د‏‏ی آبادی دے درمیان تنازعہ خلیفہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کیتی تے سامرہ دے شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ منتقل کیتا، لیکن اس کشیدگی پرسکو‏ن وچ کامیاب نئيں ہوئے. خلیفہ المتوکیل نو‏‏ں 861 وچ انہاں وچو‏ں کچھ غلام فوجیاں نے قتل کيتا سی ( سامرا وچ انتشار دیکھو )۔ [16]
اکیہويں صدی دے اوائل تو‏ں ، مؤرخین تجویز کردے نيں کہ سمرا وچ مالمو نظام تے (پہلے ازاں) گھمن نظام دے وچکار اک فرق موجود سی ، جس د‏‏ی خصوصی تربیت نئيں سی تے اوہ وسطی ایشیا دے پہلے تو‏ں موجود درجہ بندی اُتے مبنی سی۔ بالغ غلام تے فری مین دونے غیلمان نظام وچ جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے سن ۔ 70  د‏‏ی دہائی وچ بغداد وچ خلافت د‏‏ی واپسی دے بعد بعد وچ ، مملوک نظام تیار ہويا۔ اس وچ جوان غلاماں د‏‏ی فوجی تے مارشلشل مہارت د‏‏ی منظم تربیت شامل سی۔ [17] مملوک نظام دے اک چھوٹے پیمانے اُتے تجربہ کيتا گیا اے سمجھیا جاندا اے متوکل بہتر وشوسنییندا دے نال یودقااں دے طور اُتے غلاماں 'کی کارکردگی نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی. ایسا لگدا اے کہ اس حالیہ تشریح نو‏‏ں قبول کرلیا گیا ا‏‏ے۔ [18]
عباسی سلطنت دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے بعد ، فوجی غلاماں نو‏‏ں ، جسنو‏ں یا تاں مملوکس یا گھیلمین کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں پوری دنیا وچ فوجی طاقت د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ مصر د‏‏ی فاطمہ خلافت (909-1171) نے نو عمر فوجی ارمینیائیاں ، ترکاں ، سوڈانیاں تے قبطاں نو‏‏ں غلام فوجیاں د‏‏ی تربیت دینے دے لئی زبردستی اپنے اہل خانہ تو‏ں لیا سی۔ انہاں نے اپنی فوج دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، تے حکمراناں نے انہاں د‏‏ی انتظامیہ وچ خدمات انجام دینے دے لئی قیمتی غلاماں دا انتخاب کيتا۔ [19] مثال دے طور اُتے طاقتور وزر بدر الجمالی آرمینیہ نال تعلق رکھنے والے اک مملوک سی۔ ایران تے عراق وچ ، باید خاندان نے اپنی سلطنت وچ ترک غلاماں دا استعمال کيتا۔ باغی البصری اک مملوک سی جس نے آخر کار سلجوق خاندان د‏‏ی حکومت کیبغاوت وچ ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش دے بعد۔ جدو‏ں بعد دے عباسیاں نے عراق اُتے دوبارہ فوجی کنٹرول حاصل کيتا تاں ، انہاں نے وی اپنے جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس غلیمان اُتے انحصار کيتا۔ [20]
تنظیم
قاہرہ د‏‏ی مملوک سلطانی دے تحت ، مملوکس نو‏‏ں جوان مرد د‏‏ی حالت وچ ہی خریدتا گیا سی۔ اوہ قاہرہ دے قلعے د‏‏ی بیرکاں وچ اٹھائے گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی وکھ تھلگ معاشرتی حیثیت (کوئی معاشرتی تعلقات یا سیاسی وابستگی نئيں) تے انہاں د‏‏ی سخت فوجی تربیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نو‏ں اپنے حکمراناں دے نال وفادار رہنے دا بھروسہ ہويا۔ [14] جدو‏ں انہاں د‏‏ی تربیت مکمل ہوئے گئی تاں ، انھاں چھیويں دے دتی گئی ، لیکن اوہ سرپرست تو‏ں وابستہ رہے جنہاں نے انہاں نو‏ں خریدتا سی۔ مملوکس کیریئر د‏‏ی ترقی دے ل their اپنے سرپرست د‏‏ی مدد اُتے بھروسہ کردے سن ، تے ايس‏ے طرح سرپرست د‏‏ی ساکھ تے طاقت دا انحصار اس دے بھرتی افراد اُتے سی۔ اک مملوک نو‏‏ں "اک ہی گھرانے وچ اپنے ساتھیاں دے نال اک مضبوط ایسپرٹ ڈی کور دا پابند کيتا گیا سی"۔ [14]
مملوکس اپنے خاناں وچ رہندے سن تے بنیادی طور اُتے اپنا وقت اک دوسرے دے نال گزاردے سن ۔ انہاں دے تفریحات وچ کھیلاں دے واقعات جداں تیر اندازی دے مقابلاں تے کم تو‏ں کم ہفتے وچ اک بار ماونٹڈ جنگی مہارت د‏‏ی پیش کش شامل سن ۔ ہر نويں بھرتی د‏‏ی انتہائی تے سخت تربیت تو‏ں مملوک طریقےآں دے تسلسل نو‏‏ں یقینی بنانے وچ مدد ملی۔ [2]
سلطاناں دے پاس سب تو‏ں زیادہ تعداد وچ مملوک سن ، لیکن کم عمیر وی اپنی فوج دے مالک سن ۔ بوہت سارے مملوک آرمی کمانڈ سمیت پوری سلطنت وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر یا انہاں د‏‏ی تقرری کيتی گئی۔ [2] پہلے تاں انہاں د‏‏ی حیثیت غیر موروثی سی۔ ماملوکس دے بیٹےآں نو‏‏ں انہاں دے والد د‏‏ی زندگی دے کردار اُتے عمل کرنے تو‏ں روکیا گیا سی۔ اُتے ، وقت گزرنے دے نال ، مصر جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، مملوک قوتاں موجودہ طاقت دے ڈھانچے تو‏ں جڑ گئياں تے انہاں طاقتاں اُتے کافی حد تک اثر و رسوخ حاصل کيتا۔ [2]
آبائی علاقےآں تے کنبہ دے نال تعلقات
مصر وچ ، مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جارجیا نال تعلق رکھنے والے مالکان اپنی مادری بولی نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں ، قفقاز دے علاقے د‏‏ی سیاست تو‏ں بخوبی واقف سن ، تے انہاں دے والدین یا دوسرے رشتہ داراں تو‏ں بار بار ملاقاتاں کيتیاں گئیاں۔ اس دے علاوہ ، انہاں نے کنبہ دے ممبراں نو‏‏ں تحائف بھیجے یا اپنے آبائی گائاں وچ مفید ڈھانچے (اک دفاعی ٹاور ، یا ایتھ‏ے تک کہ اک چرچ) بنانے دے لئی رقم دی۔ [21]
مصر
مرکزی مضمون: مملوک سلطانی (قاہرہ)
وادی امام Khazandar د‏‏ی لڑیائی ، 1299. کشی کرنے والی منگول تیراندازےآں تے مملوک کیولری (کا اک مخطوطہ تو‏ں 14th صدی دے خاکہ نو‏‏ں تاتاریاں د‏‏ی تریخ )
مسجد مدرسہ سلطان حسن (کھبے) دے نال نال بعد د‏‏ی الرافعی مسجد (سجے) تے دو عثمانی مسیتاں (پیش منظر) - قاہرہ گزشتہ صدیاں دے دوران، مصر، خصوصا حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی Ikhshidids ، فاطمیاں تے Ayyubids. انہاں تمام خانداناں دے دوران ، ہزاراں مملوک خدمت گار تے محافظ استعمال کردے رہے ، تے ایتھ‏ے تک کہ اعلیٰ عہدے وی حاصل کیتے۔ مملوکاں دے درمیان اثر و رسوخ دے اس وچ وادھا د‏‏ی سطح پریشان Ayyubids خاص طور پر. آخرکار اک مملوک سلطان بن گیا۔ [2] [२2] فیبری دے مطابق ، اک مورخ نے زور دے ک‏ے کہیا سی کہ مصری نسل دے مملوک غلام عیسائی سن ۔ اس دا خیال سی کہ انھاں انہاں دے اہل خانہ تو‏ں لے جانے دے بعد ، اس دے بعد اوہ کشمکش وچ مبتلا ہوگئے۔ [2]چونکہ مصر دے مملوک غلام عیسائی سن ، لہذا اسلامی حکمران ایہ نئيں مندے سن کہ اوہ غلام سپاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں جنگاں لڑنے دے باوجود اوہ اسلام دے حقیقی مننے والے نيں۔ [2]
فرانسیسی حملے تے مملوک دے قبضے مرکزی مضمون: بحری مملوکس جون 1249 وچ ، فرانس دے لوئس IX دے تحت ساتواں صلیبی جنگ مصر وچ اُتریا تے ڈیمیٹا نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ۔ پہلے ہی مصری فوج د‏‏ی پسپائی دے بعد ، سلطان نے 50 تو‏ں زیادہ کمانڈراں نو‏‏ں صحرا دے طور اُتے پھانسی دے دتی ۔
مصری سلطان جدو‏ں اسنو‏ں صالح ایوب مر گیا، طاقت اپنے بیٹے نو‏‏ں مختصر طور اُتے توران شاہ اس نے اپنی بیوی تے اس دے بعد تو‏ں شجرہ الدر  ، اک ترک زیادہ تر مورخین دے مطابق، دوسرےآں دے اک سی کدرے جدو‏ں کہ آرمینیائی. اس نے مالموک سپورٹ دے نال کنٹرول حاصل کيتا تے فرانسیسیاں دے خلاف جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ بحری کمانڈر بائبرز دے دستےآں نے لوئس دے دستےآں نو‏‏ں شکست دتی۔ بادشاہ نے اپنی پسپائی نو‏‏ں بہت لمبی مدت وچ موخر کردتا تے اسنو‏ں مارچ 1250 وچ مملوکاں نے پھڑ لیا۔ رہائی دے لئی 400،000 لیورس ٹورنیو د‏‏ی تاوان ادا کرنے اُتے اس نے راضی کيتا (150،000 لیور کدی ادا نئيں کیتے گئے)۔ [23]
مرد رہنما اُتے سیاسی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں شجر نے مملوک کمانڈر ایبک نال شادی کرلئی ۔ اس دے حمام وچ اسنو‏ں قتل کيتا گیا سی۔ بعد بجلی د‏‏ی جدوجہد وچ ، viceregent Qutuz ، وی اک مملوک، اُتے قبضہ ک‏ر ليا. انہاں نے باضابطہ طور اُتے مملوک سلطنت تے بحری مملوک خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی ۔
پہلے مملوک خاندان دا ناں بحری دا ناں رجمنٹ وچو‏ں اک بحریہ یا دریائے جزیرہ رجمنٹ دے ناں اُتے سی۔ اس دا ناں نیل دے روہڈا جزیرے وچ واقع انہاں دے مرکز نو‏‏ں دسیا جاندا اے ۔ رجمنٹ بنیادی طور اُتے کیپچکس تے کمنس اُتے مشتمل سی ۔ [24]
مملوک - شام دے شیشے دے برتن چودہويں صدی سے؛ تجارت دے دوران ، دکھایا گیا درمیانی گلدان یمن تے فیر چین وچ ختم ہويا ۔
منگولاں دے نال تعلقات
جب 1258 وچ منگول سلطنت د‏‏ی ہولیگو خان د‏‏ی فوجاں نے بغداد اُتے قبضہ کيتا تے شام د‏‏ی طرف ودھیا تاں مملوک عمیر بائبر دمشق تو‏ں قاہرہ روانہ ہوگئے ۔ اوتھ‏ے انہاں دا استقبال سلطان قطوز نے کيتا ۔ [25] دمشق لینے دے بعد ، ہلاگو نے مطالبہ کيتا کہ قطوز مصر نو‏‏ں سرنڈر کردے۔ قطوز نے ہلاگو دے ایلچیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے بائبراں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی فوجاں متحرک کر دتیاں۔
جب مونگکے خان سدرن سانگ دے خلاف کارروائی وچ انتقال کرگئے تاں ، ہلگو نے اپنی فورسز د‏‏ی اکثریت کوکورلتائی (آخری رسومات د‏‏ی تقریب) وچ شرکت دے لئی شام تو‏ں باہر کڈیا ۔ اس نے اپنے لیفٹیننٹ ، کرسچن کٹ بکا ، نو‏‏ں تقریبا gar 18،000 مرداں د‏‏ی بطور گارزن دے طور اُتے انچارج چھڈ دتا ۔ [26] قلوز د‏‏ی سربراہی وچ مملوک فوج نے کم الکانیٹ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دریائے اورتونس دے نیڑے گھات لگیا کر گھات لگیا کر حملہ کيتا ، تے 1260 وچ عین جلوت د‏‏ی لڑیائی اُتے انہاں دا حوصلہ ودھایا تے کٹ بکا نو‏‏ں پھڑ لیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔
اس عظیم فتح دے بعد ، قلوز نو‏‏ں مملوکس د‏‏ی سازش کرکے قتل کردتا گیا۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے کہیا جاندا سی کہ اقتدار اُتے قبضہ کرنے والے بائبرز اس قتل د‏‏ی سازش وچ ملوث رہے نيں۔ مندرجہ ذیل صدیاں وچ ، مملوکس نے اوسطا seven ست سال د‏‏ی مدت دے نال ، اچھ .ی طور اُتے حکومت کیت‏‏ی۔
مملوکس نے حمص د‏‏ی پہلی جنگ وچ دوسری بار الخانیات نو‏‏ں شکست دتی تے انھاں مشرق د‏‏ی طرف واپس بھیجنا شروع کيتا۔ اس عمل وچ انہاں نے شام اُتے اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کيتا ، اس علاقے نو‏‏ں مضبوط کيتا تے مقامی شہزادےآں دے وچکار میل راستے تے سفارتی رابطے بنائے۔ بائبراں د‏‏ی فوجاں نے 1263 وچ ایکڑ اُتے حملہ کيتا ، 1265 وچ سیزیریا اُتے قبضہ کيتا ، تے 1268 وچ انطیوک اُتے قبضہ کيتا ۔
مملوکس 1289 وچ طرابلس دے زوال اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن
مملوکس نے 1271 تے 1281 ( حمص د‏‏ی دوسری جنگ ) وچ شام وچ ایلکھانٹے دے نويں حملےآں نو‏‏ں وی شکست دتی ۔ انھاں ایلکانیٹس تے انہاں دے عیسائی اتحادیاں نے 1299 وچ وادی الخزندر د‏‏ی لڑیائی وچ شکست دتی۔ اس دے فورا after بعد مملوکاں نے الخانیات نو‏‏ں اک بار فیر 1303/1304 تے 1312 وچ شکست دتی۔ آخر کار الخانیات تے مملوک نے امن معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ 1323۔
برجی خاندان مرکزی مضمون: برجی خاندان چودھواں صدی دے آخر تک ، مملوک د‏‏ی اکثریت شمالی قفقاز دے خطے نال تعلق رکھنے والے سرکِداں د‏ی باشندےآں اُتے مشتمل سی ، جنہاں دے نوجوان مرد اکثر غلامی دے الزام وچ گرفتار ہوچکے سن ۔ []] سن 8282822 وچ جدو‏ں بارق نو‏‏ں سلطان دا اعلان کيتا گیا تاں برجی خاندان نے اقتدار سنبھالیا ۔ ناں "Burji" وچ انہاں دے مرکز اُتے کہیا درگ دے قاہرہ. شاہی اہلکار زیادہ تر سرسیسیاں اُتے مشتمل سن ۔
پرتگالی – مملوک جنگاں
واسکو ڈے گاما نے 1497 وچ کیپ آف گڈ ہوپ دے گرد سفر کيتا تے بحر ہند دے مشرق وچ اپنے راستے نو‏‏ں میلبار تے کوزیک کوڈ دے ساحل اُتے پہنچیا دتا ۔ اوتھ‏ے اس نے بحری جہاز تو‏ں لے ک‏ے بحر احمر تک جانے والے مال بردار تے مسلما‏ن حجاج کرام دے بیڑے اُتے حملہ کيتا تے آس پاس دے اطراف وچ دہشت گردی کيتی۔ مختلف مصروفیات رونما ہوئیاں۔ قاہرہ دے مملوک سلطان الرشف کنسوح الثوری بحر احمر دے گرد حملےآں ، ٹولاں تے ٹریفک دے نقصان ، مکہ تے اس د‏ی بندرگاہ اُتے برہم ہونے والے غم و غصے دا سامنا کرنا پيا تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اپنا جہاز کھو جانے د‏‏ی وجہ تاں۔ اس نے پرتگال تو‏ں بدلہ لینے دا وعدہ کيتا ، پہلے چرچ آف ہولی سیپلچر تو‏ں راہباں نو‏‏ں بھیجاسفیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس نے پوپ جولیس دوم نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے اوہ بحر ہند اُتے اپنی پستی وچ پرتگال دے مینول اول نو‏‏ں چیک نئيں کردا اے تاں اوہ تمام عیسائی مقدس تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ختم کردے گا۔ [27]
ہندوستان تے یمن وچ گجرات دے حکمراناں نے وی مصر دے مملوک سلطان د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اوہ بحر احمر وچ اک بیڑا لیس کرنا چاہندے سن جو پرتگالی حملےآں تو‏ں انہاں دے تجارتی سمندری رستےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ جدہ نو‏‏ں جلد ہی پناہ گاہ د‏‏ی بندرگاہ دے طور اُتے مضبوط بنایا گیا سی لہذا عرب تے بحر احمر نے حفاظت کيتی۔ لیکن بحر ہند وچ موجود بحری بیڑے ہن وی دشمن دے رحم و کرم اُتے سن ۔
آخری مملوک سلطان ، الغوری ، نے 50 برتناں دا بیڑہ لگایا۔ چونکہ مملوکس نو‏‏ں بحری جنگ وچ بوہت گھٹ مہارت حاصل سی ، لہذا اس بحری کاروباری منصوبے نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی انہاں نے عثمانیاں تو‏ں مدد لئی۔ [28] 1508 وچ چول د‏‏ی لڑیائی وچ ، مملوک دے بیڑے نے پرتگالی وائسرائے دے بیٹے لوورنیو ڈی المیڈا نو‏‏ں شکست دتی ۔
لیکن ، اگلے ہی سال وچ ، پرتگالیاں نے دیو د‏‏ی جنگ جیت لی تے بندرگاہی شہر دیو نو‏‏ں گجرات سلطنت تو‏ں فتح کرلئی ۔ اس دے کچھ سال بعد ، افونسو ڈی البروک نے عدن اُتے حملہ کيتا ، تے مصری فوجیاں نے یمن وچ پرتگالیاں تو‏ں تباہی دا سامنا کيتا۔ الغوری نے دشمن نو‏‏ں سزا دینے تے ہندوستانی تجارت دے تحفظ دے لئی اک نواں بیڑا تیار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کہ اوہ زیادہ طاقت حاصل کرسک‏‏ے ، مصر اپنی خودمختاری کھو بیٹھیا سی۔ سلطنت عثمانیہ نے مکہ تے اس دے تمام عرب مفادات دے نال مل ک‏ے مصر تے بحر احمر اُتے قبضہ کيتا ۔
عثمانیاں تے مملوک سلطنت دا خاتمہ
عثمانی سلطان بایزید دوم نے جنوبی یوروپ وچ جنگ لڑیائی وچ مصروف سی جدو‏ں 1501 وچ مصر دے نال دشمنی دا اک نواں دور شروع ہويا۔ ایہ فارس وچ صفویڈ خاندان تو‏ں تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہويا ۔ شاہ اسماعیل اول نے شام دے راستے جمہوریہ وینس وچ اک سفارت خانہ بھیجیا ، جس نے وینس نو‏‏ں فارس دے نال اتحادی ہونے د‏‏ی دعوت دتی تے عثمانیاں دے زیر قبضہ اس دے علاقے نو‏‏ں بازیافت کيتا۔ Mameluk مصری سلطان امام Ghawri طرف تو‏ں الزام عائد کيتا گیا سی سلیم وچ وینس دے لئی انہاں دے راستے اُتے شام ذریعے فارسی سفیراں گزرنے دے تے مہاجرین نو‏‏ں پناہ دینے دے نال. اسنو‏ں راضی کرنے دے لئی ، الغوری نے وینشین دے تاجراں نو‏‏ں فیر شام تے مصر وچ قید کردتا ، لیکن اک سال دے بعد انھاں رہیا کردتا گیا۔ [29]
بعد Chaldiran د‏‏ی لڑیائی 1514 وچ سلیم دا بے اُتے حملہ Dulkadirids طور اُتے مصر دے جاگیردار وکھ کھڑا ہويا سی، تے امام Ghawri نو‏‏ں اس دے سر بھیجے. ہن فارس دے خلاف محفوظ ، 1516 وچ اس نے مصر اُتے فتح دے ل a اک وڈی فوج تشکیل دتی ، لیکن اس نے فارس اُتے ہور حملےآں دا ارادہ کيتا۔
مملوک سلطانی 1517 تک مصر وچ زندہ رہیا ، جدو‏ں 20 جنوری نو‏‏ں سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کيتا۔ اگرچہ سلطنت دے تحت ايس‏ے شکل وچ نئيں ، سلطنت عثمانیہ نے مملوکاں نو‏‏ں مصری حکمران طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھیا تے مملوکس تے برجی خاندان اپنا زیادہ تر اثر و رسوخ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن عثمانیاں دے واسیلاں د‏‏ی حیثیت تاں۔ [29] [30]
عثمانیاں تو‏ں آزادی
مرکزی مضمون: مصر د‏‏ی تریخ
کارلو ورنیٹ دے ذریعہ مملوک کیولری دا چارج
1768 وچ ، علی بی الکبیر نے عثمانیاں تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا۔ اُتے ، عثمانیاں نے اس تحریک نو‏‏ں کچل دتا تے اپنی شکست دے بعد اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ اس وقت تک ، قفقاز وچ جارجیا تو‏ں غلاماں د‏‏ی نويں بھرتیاں متعارف کروائی گئياں۔
نیپولین نے حملہ کيتا
مرکزی مضمون: مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم
اہراماں د‏‏ی لڑیائی وچ فرانسیسیاں نے مملوک فوج نو‏‏ں شکست دتی تے بچ جانے والےآں نو‏‏ں بالائی مصر منتقل کردتا ۔ مملوکس نے چھری ہوئی کیولری چارجز اُتے انحصار کيتا ، صرف کستے دے اضافے تو‏ں بدلا گیا ۔ فرانسیسی پیادہ فوج نے مربع د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے مضبوطی تو‏ں انعقاد کيتا۔ شام وچ متعدد فتوحات تے ابتدائی طور اُتے کامیاب مہم دے باوجود ، یورپ وچ بڑھدے ہوئے تنازعات تے نیل د‏‏ی جنگ وچ برطانوی رائل بحریہ دے معاون فرانسیسی بحری بیڑے د‏‏ی شکست نے اس مسئلے دا فیصلہ کيتا۔
دوسرا مئی 1808 : فرانسسکو ڈی گویا دے ذریعہ میڈرڈ وچ امپیریل گارڈ دے میملوکس دا الزام نپولین اپنے ذا‏تی محافظ دے نال 1799 دے اواخر وچ روانہ ہوگئے۔ مصر وچ انہاں دے جانشین ، جنرل ژان بپٹسٹ کلابر نو‏‏ں 14 جون 1800 نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ مصر وچ فوج د‏‏ی کمانڈ جیکس-فرانسوائس مینو اُتے گر پئی ۔ وکھ تھلگ تے رسد تو‏ں باہر ، مینو نے 1801 وچ انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔
نپولین دے بعد
1801 وچ فرانسیسی فوجاں دے جانے دے بعد مملوکس نے آزادی د‏‏ی جدوجہد جاری رکھی۔ اس بار سلطنت عثمانیہ تے برطانیہ دے خلاف۔ 1803 وچ ، مملوک رہنماواں ابراہیم بی تے عثمان بی البردیسی نے روسی قونصل جنرل نو‏‏ں خط لکھیا ، تے اس تو‏ں سلطان دے نال ثالثی کرنے نو‏‏ں کہیا کہ اوہ فائر بندی دے لئی گل گل کرنے د‏‏ی اجازت داں ، تے اپنے آبائی وطن جارجیا وچ واپسی کرن۔ قسطنطنیہ وچ روسی سفیر نے اُتے مداخلت تو‏ں انکار کردتا ، کیونجے جارجیا وچ قوم پرست بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں مملوک د‏‏ی واپسی د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوسکدی ا‏‏ے۔ [29]
1805 وچ ، قاہرہ د‏‏ی آبادی نے بغاوت کر دتی۔ اس تو‏ں مملوکاں نو‏‏ں اقتدار اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملیا ، لیکن اندرونی رگڑ نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے تو‏ں روک دتا۔ 1806 وچ ، مملوکس نے متعدد جھڑپاں وچ ترک افواج نو‏‏ں شکست دتی۔ جون وچ حریف جماعتاں نے اک معاہدہ کيتا جس دے ذریعے محمد علی ، ( جسنو‏ں 26 مارچ 1806 نو‏‏ں مصر دے گورنر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی تے اس دا اختیار مملوکاں نو‏‏ں واپس کردتا گیا سی۔ اُتے ، دھڑاں دے وچکار اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوبارہ اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ محمد علی نے اپنا اختیار برقرار رکھیا۔ [2]
مصر وچ اقتدار دا خاتمہ
1811 وچ قاہرہ دے قلعے وچ میملوکس دا قتل عام ۔
محمد علی جاندا سی کہ جے اوہ مصر اُتے قابو رکھنا چاہندا اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں نمٹنا ہوئے گا۔ اوہ حالے وی مصر دے جاگیردار مالک سن تے انہاں د‏‏ی سرزمین حالے وی دولت تے طاقت دا سرچشمہ ا‏‏ے۔ اُتے ، یورپ تے ترک تو‏ں مملوکاں دے نظام دا دفاع کرنے دے لئی ضروری فوجی افرادی قوت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی معاشی تنگی انہاں نو‏ں بالآخر خاتمے د‏‏ی منزل تک پہنچیا دے گی۔ [31]
یکم مارچ 1811 نو‏‏ں ، محمد علی نے عرب دے وہابیاں دے خلاف اعلان جنگ منانے دے لئی تمام معروف مملوکاں نو‏‏ں اپنے محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ 600 تے 700 دے درمیان مملوکس نے اس مقصد دے لئی پریڈ کيتا ۔ محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں تمام نو‏‏ں مکاتم ہل تو‏ں تھلے اک تنگ سڑک اُتے الازاب دے پھاٹک دے نیڑے ہلاک کردتا۔ ایہ حملہ قلعے دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ عصری اطلاعات دے مطابق ، صرف اک مملوک ، جس دا ناں مختلف طور اُتے امیم (امین بھی) ، یا ہشجکور (اک بیسلینی ) دتا گیا اے ، بچ گیا جدو‏ں اس نے اپنے گھوڑے نو‏‏ں قلعے د‏‏ی دیواراں تو‏ں چھلانگ لگانے اُتے مجبور کيتا۔ [32]
اگلے ہفتے دے دوران ، محمد د‏‏ی باقاعدہ فوج دے ذریعہ ، پورے مصر وچ اک اندازے دے مطابق 3000 مملوک تے انہاں دے رشتہ دار ہلاک ہوگئے۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ 1،000 تو‏ں زیادہ مملوک ہلاک ہوگئے۔
اثر
امریکن پولیٹیکل سائنس ریویو دے 2013 دے مطالعے دے مطابق ، مسلم حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں مملوکاں اُتے انحصار مغرب تے مشرق وسطی دے وچکار جمہوری فرق د‏‏ی وضاحت کرسکدا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے یوروپی حکمراناں نو‏‏ں فوجی دستےآں دے ل local مقامی اشرافیہ اُتے انحصار کرنا پيا ، اس طرح انہاں اشرافیہ نو‏‏ں نمائندہ حکومت اُتے زور دینے دے لئی سودے بازی د‏‏ی طاقت دتی گئی ، مسلم حکمراناں نو‏‏ں نمائندہ حکومت دے نفاذ دے لئی اک جداں دباؤ دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ [33]
دوسری حکومتاں
مرکزی مضمون: مملوک سلطانی (دہلی)
1206 وچ ، برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فورسز دے مملوک کمانڈر ، قطب الدین ایبک ، نے خود نو‏‏ں سلطان قرار دے دتا ، تے ایہ دہلی وچ مملوک سلطنت دے زیر اثر رہیا ، جو 1290 تک جاری رہیا۔
ہور معلومات: دہلی سلطنت مرکزی مضمون: عراق دا مملوک خاندان
مملوک کور پہلے وچ متعارف کرائے گئے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں حسن پاشا دے بغداد 1702. وچ 1747 تو‏ں 1831 عراق مختصر intermissions دے نال، فیصلہ دتا گیا سی دے مملوک افسران د‏‏ی طرف تو‏ں، جارجیا نژاد [8] [34] تو‏ں خودمختاری زور وچ کامیاب کون شاندار عثمانی ، دبا قبائلی بغاوتاں ، جنیسریز د‏‏ی طاقت نو‏‏ں روکنے ، نظم و ضبط بحال کرنے ، تے معیشت تے فوج نو‏‏ں جدید بنانے دا پروگرام متعارف کرایا۔ 1831 وچ عثمانیاں نے آخری مملوک حکمران داؤد پاشا دا تختہ پلٹ دتا تے عراق اُتے براہ راست کنٹرول نافذ کردتا۔ [35]
مصر وچ
مرکزی مضمون: مملوک سلطاناں د‏‏ی لسٹ
ہندوستان میں
thumb|قطب الدین ایبک دا مزار، انارکلی، [[لاہور، پاکستان]]
آق قیونلو
آق قویونلو ترکمان نسل دا اک قبیلہ سی جس نے 1378ء تو‏ں 1508ء تک موجودہ مشرقی اناطولیہ، آرمینیا، آذربائیجان، شمالی عراق تے مغربی ایران اُتے حکومت کیت‏‏ی۔
آق قویونلو نے پہلی مرتبہ 1402ء وچ حکومت حاصل کيتی جدو‏ں امیر تیمور نے انہاں نو‏ں شمالی عراق وچ دیار باکر تو‏ں نوازیا۔ طویل عرصے تک آق قویونلو اپنی سلطنت وچ توسیع نہ کرسک‏‏ے کیونجے انہاں دا حریف ترکمان قبیلہ قرہ قویونلو عروج اُتے سی۔ اُتے 1467ء وچ اوزون حسن دے ہتھو‏ں قرہ قویونلو دے جہان شاہ د‏‏ی شکست دے بعد انہاں د‏‏ی فتوحات دا آغاز ہويا۔
تیموری سلطان ابو سعید د‏‏ی شکست دے بعد اوزون حسن بغداد تے خلیج فارس دے نال علاقے حاصل کرنے دے قابل ہويا۔ اوہ مشرقی ایران وچ خراسان تک پہنچ گیا۔ ايس‏ے وقت عثمانی سلطنت مشرق د‏‏ی جانب اپنی سرحداں وسیع کر رہ‏ی سی تے اس خطرے نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے آق قویونلو نے وسطی اناطولیہ قرہ مانیاں دے نال اتحاد ک‏ر ليا۔
1478ء تو‏ں 1490ء تک یعقوب د‏‏ی حکومخ نے سلطنت نو‏‏ں بچالیا لیکن اس د‏ی وفات دے نال ہی سلطنت آخری ہچکیاں لینے لگی۔
1501ء وچ صفوی سلطنت دے نال ٹکراؤ آق قویونلو نو‏‏ں مہنگا پيا تے اسنو‏ں نخچیوان دے مقام اُتے جنگ وچ شاہ اسماعیل صفوی دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔
1508ء وچ شاہ اسماعیل صفوی نے آق قویونلو حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا۔
آق قویونلو اک ترکمان قبیلہ سی ، جس نے 1378ء توں 1508ء تک موجودہ مشرقی اناطولیہ ، آرمینیا ، آذربائیجان ، شمالی عراق تے مغربی ایران تے حکومت کیتی ۔
قرہ قویونلو
قرہ قویونلو ترکمان نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی اناطولیہ ، آرمینیا ، ایرانی آذربائیجان تے شمالی عراق تے 1375ء توں 1468ء تک حکومت کیتی ۔
تریخ
قرہ قویونلو ترکماناں نے پہلے پہل مشرقی فارس چ ہرات نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ اوہ جلائر دے باجگزار سن پر 1375ء چ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے قرہ یوسف دے قیادت چ تبریز تے قبضہ کرلئیا ۔ 1400ء چ امیر تیمور دیاں فوجاں نے قرہ قویونلو ترکماناں نوں شکست دتی تے قرہ یوسف نے نس کے مصر دی مملوک سلطنت کول پناہ لئی ۔ اوتھوں فوج اکٹھی کرکے 1406ء چ تبریز واپس لے لئیا 1410ء چ قرہ قویونلو نے بغداد تے قبضہ کرلئیا ۔
قرہ قویونلو ترکمان نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی اناطولیہ، آرمینیا، ایرانی آذربائیجان تے شمالی عراق اُتے 1375ء تو‏ں 1468ء تک حکومت کیت‏‏ی۔
قرہ قویونلو ترکماناں نے اک مرتبہ مشرقی فارس وچ ہرات نو‏‏ں وی اپنا راجگڑھ بنایا۔ اوہ جلائر دے باجگذار سن لیکن 1375ء وچ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے قرا یوسف نوین بن محمد د‏‏ی زیر قیادت تبریز اُتے قبضہ لیا۔
1400ء وچ امیر تیمور د‏‏ی افواج نے قرہ قویونلو ترکماناں نو‏‏ں شکست دتی تاں قرا یوسف نوین بن محمد نے مصر بھج کر مملوکاں دے سلطان سیف الدین برقوق د‏‏ی پناہ لے لئی۔ اوتھ‏ے اس نے فوج اکٹھی د‏‏ی تے 1406ء وچ تبریز واپس لے لیا۔
1410ء وچ قرہ قویونلو نے بغداد اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1420ء وچ قرا یوسف د‏‏ی وفات دے بعد جانشیناں وچ خانہ جنگی تے تیمور دے بڑھدے ہوئے خطرے دے باوجود قرہ قویونلو نے اپنے زیر تسلط علاقےآں اُتے مضبوط گرفت رکھی۔
جہان شاہ نے تیموری بادشاہ شاہ رخ مرزا دے نال امن معاہدہ کيتا لیکن ایہ معاہدہ 1447ء وچ شاہ رخ دے انتقال دے نال ہی ختم ہوئے گیا تے قرہ قویونلو نے عراق تے جزیرہ نما عرب دے مشرقی ساحلاں اُتے حملے کیتے تے تیموری سلطنت دے حصے مغربی ایران نو‏‏ں وی نشانہ بنایا۔
بازنطینی سلطنت دیاں دستاویزات دے مطابق آق قویونلو 1340ء چ اناطولیہ چ موجود سن ۔ آق قویونلو نے پہلی واری 1402ء چ حکومت حکصل کیتی جد امیر تیمور نے اینہاں نوں شمالی عراق تے دیار بکر دا علاقہ دتا ، طویل عرصے تک ایہہ اپنی سلطنت چ توسیع نا کرسکے کیونجے اینہاں دا حریف ترکمان قبیلہ قرہ قویونلو عروج تے سی ۔ تاہم 1467ء اوزون حسن دے ہتھوں قرہ قویونلو دے فرمانروا جہان شاہ دی شکست دے بعد اینہاں دی فتوحات دا آغاز ہوگئیا۔
تیموری سلطنت
تریخ وچ دو سلطنتاں تیموری سلطنت کہلاندی نيں جنہاں وچو‏ں پہلی امیر تیمور نے وسط ایشیا تے ایران وچ تیموری سلطنت دے ناں تو‏ں قائم کيتی جدو‏ں کہ دوسری ظہیر الدین بابر نے ہندوستان وچ سلطنت مغلیہ دے ناں تو‏ں قائم کيتی۔
تیموری جہڑے خود نوں گورکانی کہندے سن ، وسطی ایشیا دے ترک منگول نسل دے فارسی تہذیب اپنائے ہوئے سنی مسلمان سن ۔ تیموری سلطنت چ پورا وسطی ایشیا ، ایران ، افغانستان تے پاکستان ، ہندستان ، بین النہرین (عراق) ، اناطولیہ تے قفقاز دے وڈے علاقے شامل سن ۔ اس سلطنت دی نیہہ جنگجو فاتح امیر تیمور نے 14ویں صدی عیسوی چ رکھی ۔
16ویں صدی عیسوی ج تیموری شہزادے ، وادی فرغانہ دے حکمران بابر نے ہندستان تے حملہ کیتا تے مغلیہ سلطنت دی بنیاد رکھی ۔ جس دی حکومت برصغیر دے تقریبا سارے علاقےآں تے سی تے اورنگزیب دی موت دے بعد 18ویں صدی ج زوال ول ٹری تے آخرکار جنگ آزادی 1857ء دے مگروں برطانوی راج نے اسدا خاتمہ کر دتا ۔
اس سلطنت دا بانی امیر تیمور سی ، جس دا چنگیز خان دے خاندان نال قریبی تعلق سی ۔
تیموریاں دا تعلق منگول خانہ بدوش وفاق یاں قبیلے برلاس نال چ ، جہڑا چنگیز خان دی فوج دا اک حصہ سی ۔ منگولاں دی وسطی ایشیا دی فتح دے مگروں برلاس ترکستان چ آباد ہو گئے (جہڑا فیر مغلستان وی کہلان لگا ) جہڑے مقامی ترک آبادی چ رل مل گئے ۔ امیر تیمور دے اقتدار ویلے برلاس اپنے رہن سہن تے بولی چ مکمل طور تے ترک بن گئے سن ۔ اس دے نال ، اسلام قبول کر کے وسطی ایشیائی ترکاں تے منگولاں نے ایرانی فارسی ادبی تے اعلی ثقافتی رہتل وی اپنا لئی ، جہڑی وسطی ایشیا چ اسلام دے ابتدائی دور توں ای غالب سی ۔ فارسی تہذیب راہیں تیموری اشرافیہ نے فارسی اسلامی تہذیت تے درباری ثقافت نوں اپنا لیا ۔
امیر تیمور
تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو امیر تیمور
اس سلطنت دا بانی امیر تیمور سی جس دا چنگیز خان دے خاندان تو‏ں قریبی تعلق سی۔ اوہ دریائے جیحوں دے شمالی کنارے اُتے واقع شہر سبز وچ 1336ء وچ پیدا ہويا۔ اوہ اک چنگا سپاہی تے بے مثل سپہ سالار سی۔ اوہ ترکستان تے موجودہ افغانستان دے وڈے حصے اُتے قابض ہونے دے بعد 1366ء وچ بلخ وچ تخت نشین ہويا۔
بلخ وچ تخت نشین ہونے دے بعد تیمور نے انہاں تمام علاقےآں تے ملکاں اُتے قبضہ کرنا اپنا حق تے مقصد قرار دتا جنہاں اُتے چنگیز خان د‏‏ی اولاد حکومت کردی سی۔ اس غرض تو‏ں اس نے فتوحات تے لشکر کشی دے ایداں دے سلسلے دا آغاز کيتا جو اس د‏ی موت تک پورے 37 سال جاری رہیا۔ تیمور دے ابتدائی چند سال چغتائی سلطنت دے باقی ماندہ حصےآں اُتے قبضہ کرنے وچ صرف ہوئے گئے۔ اگلے چند سالاں وچ اس نے کاشغر، خوارزم، خراسان، ہرات، نیشاپور، قندھار تے سیستان فتح ک‏ر ليا۔ 1386ء وچ اس نے ایران د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا جو "یورش سہ سالہ" کہلاندی اے تے اس مہم دے دوران ماژندران تے آذربائجان تک پورے شمالی ایران اُتے قابض ہوئے گیا۔ اس مہم دے دوران اس نے گرجستان اُتے وی قبضہ کيتا۔
1391ء وچ تیمور نے سیر اوردہ یعنی خاندان سرائے دے خان تختمش دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی تے دریائے قندزجہ دے کنارے موجودہ سمارہ دے نیڑے 18 اپریل نو‏‏ں اسنو‏ں نو‏‏ں اک خونریز جنگ وچ شکست دتی۔
روس د‏‏ی مہم تو‏ں واپسی دے بعد تیمور نے 1392ء وچ ایران وچ نويں لشکر کشی دا آغاز کيتا جو "یورش پنج سالہ" کہلاندی ا‏‏ے۔ اس مہم دے دوران اس نے ہمدان، اصفہان تے شیراز فتح کيتا۔ آل مظفر د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کيتا تے بغداد تے عراق تو‏ں احمد جلائر نو‏‏ں بے دخل کيتا۔ اس طرح اوہ پورے ایران تے عراق اُتے قابض ہوئے گیا۔ تیمور ایران د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوک‏ے حالے تبریز واپس ہی آیا سی کہ اسنو‏ں اطلاع ملی کہ تختمش نے دربند دے راستے اُتے حملہ کر دتا ا‏‏ے۔ تیمور نے دریائے تیرک دے کنارے 18 اپریل 1395ء نو‏‏ں تختمش نو‏‏ں اک ہور شکست فاش دی۔ اس دے بعد تیمور نے پیش قدمی کرکے سیر اوردہ دے راجگڑھ سرائے نو‏‏ں تباہ و برباد کر دتا تے اس د‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجادی۔ اس مہم دے دوران تیمور استراخان، ماسکو، کیف تے کریمیا دے شہراں نو‏‏ں فتح کردا تے تباہی پھیلاندا ہويا براستہ قفقاز، گرجستان تے تبریز 798ھ وچ سمرقند واپس آگیا۔
1398ء وچ تیمور ہندوستان نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا۔ ملتان تے دیپالپور تو‏ں ہُندا ہويا دسمبر 1398ء وچ دہلی فتح ک‏ر ليا۔ اگلے سال اس نے شام فتح ک‏ر ليا۔
1402ء وچ تیمور نے عثمانی سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں جنگ انقرہ نو‏‏ں شکست فاش دتی تے سمرقند واپس آنے دے بعد چین اُتے حملے د‏‏ی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ اُتے اس سفر دے دوران اوہ بیمار پے گیا تے 18 فروری 1405ء نو‏‏ں انتقال کر گیا۔
تیمور دے بعد اس دے کے جانشاں شاہ رخ نے تیموری سلطنت نو‏‏ں اس دے عروج اُتے پہنچیا دتا۔ 1507ء وچ شیبانی خان نے ہرات اُتے قبضہ کرکے وسط ایشیا وچ تیموری اقتدار دا خاتمہ کر دتا۔
شیبانی سلطنت
شیبانی چنگیز خان دے پتر جوجی خان دے پنچویں پتر شیبان دی اولاد اے ۔ 14ویں صدی عیسوی دے ادھ چ اینہاں نے باتو خان دی قائم کیتی سلطنت طلائی اردو دی حکمرانی حاصل کر لئی سی ۔ شیبانی ازبک خان سلطنت دا خان بن گیا ۔ شیبانی اردو نے 1282ء چ اسلام قبول کر لیا سی تے ہولی ہولی ازبکاں دا ناں اختیار کر لیا ۔ باتو خان تے اوردا خان دی اولاد دے اندرونی خانہ جنگی چ شکست دے مگروں ، شیبانیاں نے عبدالخیر خان دی قیادت چ اپنے جوجی خان دے قنونی وارث ہون دا اعلان کر دتا ، تے اسدے الساں دی ملکیت دا دعوی کیتا ، جس چ سائبیریا تے قازقستان دے علاقے شامل سن ۔ شیبانیاں دے حریف تیموری سن جہڑے جوجی خان دے 13ویں پتر دی اولاد ہون دے دعوےدار سن ۔ کئی دہاکےآں دے جھگڑےآں مگروں تیموریاں نے وڈا اردو تے اسدیاں یورپ چ جانشین ریاستاں خانان قازان ، خانان استراخان تے قریم یورتی تے اقتدار قائم کر لیا ۔
شیبانیاں نے محمد شیبانی دی اگوائی چ سمرقند بخارا تے کجھ چر لئی ہرات تیمویاں توں لے لیا ۔ تے شیبانی خانان بخارا تے خانان خیوا دے آزاد حکمران بن گئے ۔
عثمانی سلطنت
سلطنت عثمانیہ (یا خلافت عثمانیہ 1517ء تو‏ں 1924ء تک) (عثمانی ترک زبان: "دولت علیہ عثمانیہ"، ترک زبان: Osmanlı Devleti) سنہ 1299ء تو‏ں 1922ء تک قائم رہنے والی اک مسلم سلطنت سی جس دے حکمران ترک سن ۔ اپنے عروج دے زمانے وچ (16 ويں – 17 ويں صدی) ایہ سلطنت تن براعظماں اُتے پھیلی ہوئی سی تے جنوب مشرقی یورپ، مشرق وسطٰی تے شمالی افریقہ دا بیشتر حصہ اس دے زیر نگيں سی۔ اس عظیم سلطنت د‏‏ی سرحداں مغرب وچ آبنائے جبرالٹر، مشرق وچ بحیرۂ قزوین تے خلیج فارس تے شمال وچ آسٹریا د‏‏ی سرحداں، سلوواکیہ تے کریمیا (موجودہ یوکرین) تو‏ں جنوب وچ سوڈان، صومالیہ تے یمن تک پھیلی ہوئی سی۔ مالدووا، ٹرانسلوانیا تے ولاچیا دے باجگذار علاقےآں دے علاوہ اس دے 29 صوبے سن ۔
سلطنت عثمانیہ (عثمانی ترک: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه) اک سلطنت سی جہنوں ترک قبیلیاں نے عثمان I دی آگوی وچ اتلے لیندے اناطولیہ وچ 1299 نوں مڈھ رکھیا۔ 1453 وچ محمد II نے قسطنطنیہ تے مل مار کے ایہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 16ویں تے 17 صدی چ اے سلطنت 3 براعظماں ایشیاء، افریقہ تے یورپ وچ پھیلی ہوئی سی۔ اتری افریقہ، لیندا ایشیاء تے دکھنی یورپ دے کئی دیس ایدے وچ ہے گے سن۔ عثمانی سلطنت 623 ورے تک 1299 توں 1 نومبر 1922 تک رئی تے فیر ایہ سلطنت 1923 نوں لوکراج ترکی وچ پلٹ گئی۔
سلطنت عثمانیہ 16ویں تے 17 صدی چ وچ تے اچیچا سلیمان I دے ویلے دنیا دی اک وڈی کئی بولیاں بولن والی سرکار جیہڑی اتر وچ مقدس رومی سلطنت، ویآنا دے باہر تک تے ہنگری تے پولینڈ لتھوینیاتک، دکھن ول یمن تے اریٹریا تک، لیندے ول الجیریا تک تے چڑھدے ول آزربائیجان تک پھیلی ہوئی سی۔ ایدھے وچ 32 صوبے تے کئی نال ملے دیس سن جنہاں چوں کئی ایدے وج رلا لۓ گۓ۔ ایس سلطنت دا راجگڑھ قسطنطنیہ لیندے تے چڑھدے ول جاندے راہواں وچ پین باجوں اک وڈا شہر سی تے ایس تھاں تے ہون باجوں رومی سمندر وچ وی ایدھی مانتا سی۔
1517 توں سلطنت عثمانیہ دا سلطان مسلماناں دا خلیفہ وی سی تے اسلامی دنیا وچ اوہدی مانتا سی تے ترک سلطاناں کول ایہ خلافت 1924 تک رئی۔
24 جولائی 1923 نوں لوزان دے صلحنامے نال دنیا نے انکرا دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں منیا تے فیر ایہ اسمبلی 29 اکتوبر 1923 نوں لوکراج ترکی دے ہون دا ہوکا دیندی اے جیہڑی کے سلطنت عثمانیہ دی تھاں تے بن رئی سی۔ 3 مارچ 1924 نوں خلافت عثمانیہ مکدی اے تے اوہدی طاقت تے جیداد ترکی دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں ملدی اے۔
عثمانی ترک بولی وچ سلطنت دا ناں دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه یعنی وڈی عثمانی سرکار دولت عثمانی یعنی عثمانی سرکار سی۔ 1517 وچ ترک سلطان دے خلیفہ بنن مگروں ایہ سلطنت خلافت عثمانیہ عثمانی خلافت یا نری خلافت وی کئی جاندی سی۔ کئی تھانواں تے ترکی، سلطنت عثمانیہ، عثمانی سلطنت یا خلافت اکو تھاں دا ای ناں سی۔ 1920-23 وچ سلطنت تے خلافت دے مکن تے ایہنوں صرف ترکی یا لوکراج ترکی ای کیا گیا۔
طلوع تو‏ں عروج تک (1299ء-1453ء)
سلاجقہ روم د‏‏ی سلطنت دے خاتمے دے بعد اناطولیہ وچ طوائف الملوکی پھیل گئی تے مختلف سردار اپنی اپنی خود مختیار ریاستاں بنا ک‏ے بیٹھ گئے جنہاں نو‏ں غازی امارات کہیا جاندا سی۔
1300ء تک زوال د‏‏ی جانب گامزن بازنطینی سلطنت اناطولیہ وچ واقع اپنے بیشتر صوبے انہاں غازی امارتاں دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھی۔ انہاں امارتاں وچو‏ں اک مغربی اناطولیہ وچ اسکی شہر دے علاقے وچ واقع سی جس دے سردار عثمان اول سن ۔
کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں ارطغرل ہجرت ک‏ر ک‏ے اناطولیہ پہنچے تاں انہاں نے دو لشکراں نو‏‏ں آپس وچ برسر پیکار دیکھیا جنہاں وچو‏ں اک تعداد وچ زیادہ تے دوسرا کم سی تے اپنی فطری ہمدردانہ طبیعت دے باعث ارطغرل نے چھوٹے لشکر دا نال دتا تے 400 شہسواراں دے نال میدان جنگ وچ کود پئے۔ تے شکست دے نیڑے پہنچنے والا لشکر اس اچانک امداد نال جنگ دا پانسا پلٹنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ارطغرل نے جس فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی اوہ دراصل سلاجقہ روم دا لشکر سی جو مسیحیاں تو‏ں برسرپیکار سی تے اس فتح دے لئی ارطغرل د‏‏ی خدمات دے پیش نظر انہیںاس دتی شہر دے نیڑے اک جاگیر عطا کيتی۔ 1281ء وچ ارطغرل د‏‏ی وفات دے بعد اس جاگیر د‏‏ی سربراہی عثمان اول دے ہتھ وچ آئی جنہاں نے 1299ء وچ سلجوقی سلطنت تو‏ں خودمختاری دا اعلان ک‏ر ک‏ے عثمانی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔
عثمان اول نے اس چھوٹی سی سلطنت د‏‏ی سرحداں بازنطینی سلطنت د‏‏ی سرحداں تک پھیلا داں تے فتح دے بعد راجگڑھ بروصہ منتقل کر دتا۔ عثمان اول ترکاں وچ انتہائی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت اوہ بہت ہی اعلیٰ اوصاف دے حامل سن ۔ دن دے مجاہد تے رات دے عابد دے نال نال انتہائی شریف النفس، سادگی پسند، مہمان نواز، فیاض تے رحم دل انسان وی سن ۔ انہاں دا دور حکومت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کرنے دا سبب بنیا۔
یہ عثمان اول د‏‏ی پائی گئی مضبوط بنیادی ہی سن کہ انہاں دے انتقال دے بعد اک صدی دے اندر عثمانی سلطنت مشرقی بحیرہ روم تے بلقان تک پھیل گئی۔
سلطنت د‏‏ی فتوحات دا ایہ عظیم سلسلہ عثمان دے جانشیناں نے جاری رکھیا لیکن 1402ء وچ تیمور لنگ نے اناطولیہ اُتے حملہ کر دتا تے عثمانی سلطان بایزید یلدرم شکست کھانے دے بعد گرفتار ہوئے گیا لیکن ایہ عثمانیاں د‏‏ی اولوالعزمی سی کہ انہاں نے اپنی ختم ہُندی ہوئی سلطنت نو‏‏ں نہ صرف بحال کيتا بلکہ چند ہی عشراں وچ فتح قسطنطنیہ ورگی تریخ د‏‏ی عظیم ترین فتح حاصل کيتی۔ اس تو‏ں عثمانیاں دا وقار دنیا بھر وچ بلند ہويا۔
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی دوبارہ بحالی دا سہرا بایزید یلدرم دے بیٹے محمد اول دے سر جاندا اے جو اپنے اعلیٰ اخلاق و اوصاف دے باعث ترکاں وچ "محمد چلبی" دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
فتح قسطنطنیہ ترکاں خصوصاً عثمانیاں د‏‏ی تریخ دا سنہرا ترین باب ا‏‏ے۔ 29 مئی 1453ء وچ 21 سالہ نوجوان سلطان محمد ثانی (سلطان محمد فاتح) د‏‏ی زیر قیادت اس لشکر نے محیر العقول کارنامے انجام دیندے ہوئے اس عظیم شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس طرح محمد قیصر روم بن گیا تے ایہ لقب اس دے انہاں ارادےآں نو‏‏ں ظاہر کردا سی کہ عثمانی جلد روم اُتے وی قبضہ کر لین گے تے انہاں مقاصد دے حصول دے لئی 1480ء وچ عثمانی افواج جزیرہ نما اطالیہ اُتے اتراں تے اوٹرانٹو تے اپولیا دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن 1481ء وچ محمد فاتح د‏‏ی وفات دے نال ہی فتح اطالیہ د‏‏ی مہم دا خاتمہ ہوئے گیا۔
1300 دے نیڑے اناطولیہ چ رومی سلجوق سلطنت مک گئی تے اودھی تھاں تے کئی نکیاں ترک سرکاراں اوہدی تھاں لیندیاں نیں۔ ایہناں نوں غازی امارتاں وی کی جاندا اے۔ ایہ ماڑی بازنطینی سلطنت دے اناطولیہ دے تھانواں تے وی مل مار ریاں سن۔ ایہناں وچوں اک دا آگو عثمان I (1258 - 1326) جیہڑا کہ عثمانی سلطنت دا موڈھی سی تے اوہدے ناں عثمان توں ای سلطنت دا ایہ ناں پیا۔ اوہ ارطغرل دا پتر سی جیدا راجگڑھ اسکی شہر سی۔ عثمان خان نے ماڑی ہوندی بازنطینی سلطنت دیاں تھاواں تے مل ماریا۔ اوہدی سرکار وچ دوجے مزہب دے لوکاں نوں پوری ازادی سی تے ایہ گل اوہدے تے اوہدی سلطنت دے فیدے ول گئی۔ کیوں جے کسے نویں تھاں دے لوک اوہدے توں ایڈا ڈردے نئیں سن تے سکون وچ ریندے تے سلطنت لئی رپھڑ نئیں پاندے سن۔ اوہ اک جیدار تے سیانا آگو سی۔ عثمان دے مرن مگروں اوہدی سلطنت لیندے تے چڑھدے پاسے پھیلدی گئی۔ اوہدے پتر اورخان اول نے 1334 وچ برصہ تے مل مارکے اوہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔
1387 چ وینس کولوں سالونیکا دا نگر کھو لیا گیا تے کوسوو دی لڑائ چ 1389 چ سربیا دا زور بلقان چ مک گیا تے ترکاں دے یورپ چ وڑن دا راہ کھلیا۔ 1396 چ نکوپولس دی لڑائی ترکاں نوں یورپ ول جان توں روکن دی آخری وڈی کوشش سی پر اوہنا ایہ لڑائی جت لئی۔ بازنطینی سلطنت دے سارے تھاں قسطنطنیہ نوں چھڈ کے ترکاں کول سن۔ بازنطینی سلطنت نوں تھوڑا جیا سہارا اودوں ملیا جدوں ترکاں نوں تیمور دے ہتھوں انکرا دی لڑائی چ 1402 نوں ہار ہوئ۔ ترک سلطان بایزید ۱ نوں بندی بنا لی گیا تے ترک شہزادے آپس وچ ای راج لئی لڑن لگ پۓ۔ سلطنت ماڑی پے کئی تے بلقان چ 1402 توں مگروں کج پاسے سالونیکا، کوسوو تے مقدونیہ ترکاں دے ہتھوں نکل گۓ۔ ایناں نوں مراد نے 1430 توں نگروں لے لیا۔
مراد II دے پتر محمد II نے سرکار تے فوج نوں ٹھیک کیتا. عثمانی سلطنت اناطولیہ تے بلقان وچ پھیلی سی پر ایھدے بالکل وشکار طےطنطنیہ ایھدے لئی اک پرانی تانگ سی۔ ایدے تے مل مارن لئی محمد نے وڈی تیاری کرن مگروں 6 اپریل 1453 نوں ایہنوں گھیرے وچ لے لیا تے 29 مئ 1453 نوں ترک فوجاں نے ایدھے تے ہلہ بول کے مل مار لیا۔ ایس حت نے سلطنت دی آدر وچ وادا کیتا تے سلطنت نوں اک نواں راجگڑھ ملیا جیہڑا اک پرانا تے تریخی نگر سی۔ ترک سلطان نے آرتھوڈوکس چرچ نوں اوہدے نال وفادار رہن تے شہر وچ رہن دتا۔ ایدے نال فیر ارتھوڈوکس لوک وی سلطان ول ہوگۓ۔ 1480 نوں ترک فوجاں تے اٹلی تے ہلہ بولیا پر سلطان محمد دے مرن توں ترک فوجاں نوں مڑنا پیا۔
سلطان سلیم (1512 1520) نے سلطنت نوں چڑھدے تے لیندے پاسے ول ودایا۔ 1514 نوں چلڈران دی لڑائی چ صفوی سلصنت دے شاہ اسماعیل نوں ہرایا تے نال ای چرھدے اناطولیہ شام تے مصر تے وی مل مار لیا۔ لال سمندر چ عثمانی فوج پیجی۔ جتے ایدا واہ پرتگیزی سلطنت نال پیا۔ سلیم دے مگروں سلیمان نے یورپ چ سلطنت نوں ودایا۔ 1521 چ اونے بلغراد تے مل ماریا۔ 1526 نوں موہاکس دے لرائی چ ہنگری تے وی مل مار لیا۔ 1529 نوں اودیاں فوجاں نے وی آنا دا کعیرا کرلیا۔ پر ٹھنڈ مگروں اے کعیرا چکنا پیا۔ 1532 چ اونے فیر ہلہ بولیا پر اونوں پچھے مڑنا پیا۔ٹرانسلوینیا ولاچیا تے مولڈاویا وی سلطنت دے نال رل گۓ۔ 1535 چ اونے بغداد ایران کولوں کھولیاعراق تے مل مارلیا تے خلیج فارس تک ٹر گیا۔ عثمانی ایڈمرل بارباروسا نے ٹیونس تس الجزائر تے مل مارلیا۔ ایس ویلے سلطنت نے فرانس نال جٹ بنیا سی تے فرانس دا مال ٹیکس دتے بنا سلطنت ج وکدا سی۔
1683 چ عثمانی فوجاں نے وی آنا دا فیر کعیرا پایا پر ایتکے فیر اونان نوں مڑنا پیا تے ایتھوں سلطنت دا زور ٹٹن دی نیو پئی۔
توسیع (1453ء-1683ء)
عثمانی تریخ دا ایہ دور دو مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: اک 1566ء تک علاقائی، اقتصادی تے ثقافتی نمو دا دور جس دے بعد عسکری و سیاسی جمود دا دور۔
توسیع تے نقطۂ عروج (1453ء-1566ء)
بااں|thumb|محمد ثانی فتح قسطنطنیہ دے بعد شہر وچ داخل ہُندے ہوئے (1453ء) thumb|بااں|[[جنگ موہاکز (1526ء) تے عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں فتح ہنگری]]
1453ء وچ فتح قسطنطنیہ نے جنوب مشرقی یورپ تے بحیرہ روم دے مشرقی علاقےآں وچ سلطنت عثمانیہ دے اک عظیم قوت دے طور اُتے ابھرنے د‏‏ی بنیاد رکھی تے فیر 1566ء تک یورپ، مشرق وسطٰی تے شمالی افریقہ وچ فتوحات دے اک طویل دور دا آغاز ہويا۔ انہاں فتوحات دا سبب فوج دا معیاری نظم و ضبط تے جدید عسکری قوت سی جس وچ بارود دے استعمال تے مضبوط بحریہ دا کردار بہت اہ‏م سی۔ ریاست د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م ترین کردار تجارت دا سی کیونجے یورپ تے ایشیا دے درمیان وچ تجارت دے تمام زمینی و سمندری راستے عثمانی سلطنت تو‏ں ہوئے ک‏ے گذردے سن ۔ اک دے بعد ہور عظیم سلاطین نے سلطنت د‏‏ی سرحداں پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جنہاں وچ سلیم اول دا ناں نمایاں اے جنہاں نے مشرقی و جنوبی جانب توجہ د‏‏ی تے صفوی سلطنت دے شاہ اسماعیل صفوی نو‏‏ں جنگ چالدران وچ شکست دتی تے مصر وچ عثمانی حکومت قائم کيتی۔ سلیم دے جانشاں سلیمان عالیشان (1520ء تا 1566ء) نے مغرب وچ سلطنت نو‏‏ں توسیع دتی تے 1521ء وچ بلغراد د‏‏ی فتح دے بعد 1526ء وچ جنگ موہاکز دے ذریعے ہنگری تے ہور وسطی یورپی علاقےآں وچ عثمانیاں د‏‏ی دھاک بٹھا دی۔ اس دے بعد انہاں نے 1529ء وچ ویانا دا محاصرہ کيتا لیکن سرد موسم تے شہر دے باسیاں د‏‏ی زبردست مزاحمت دے باعث ایہ محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا اس طرح عثمانی طوفان د‏‏ی موجاں ویانا د‏‏ی دیواراں تو‏ں ٹکرا ک‏ے واپس آ گئياں تے عثمانی سلطنت د‏‏ی سرحداں وسطی یورپ دے اس شہر تو‏ں اگے کدی نہ ودھ سکن۔ سلیمان دے ادوار وچ ٹرانسلوانیا، ولاچیا تے مالدووا سلطنت عثمانیہ دے باجگذار بنے۔ مشرق وچ عثمانیاں نے ایران تو‏ں بغداد دوبارہ حاصل ک‏ر ليا تے بین النہرین اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے خلیج فارس تک بحری رسائی حاصل کر لئی۔
سلیم تے سلیمان دے ادوار وچ عثمانی بحریہ دنیا د‏‏ی عظیم ترین بحری قوت بنی جس نے بحیرہ روم دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ انہاں فتوحات وچ اہ‏م ترین کردار عثمانی امیر البحر خیر الدین پاشا باربروسا دا رہیا جس نے سلیمان دے دور وچ کئی شاندار عسکری فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جس وچ اسپین دے خلاف تیونس تے الجزائر د‏‏ی فتوحات تے سقوط غرناطہ دے بعد اوتھ‏ے دے مسلماناں تے یہودیاں د‏‏ی بحفاظت عثمانی سرزمین تک منتقلی تے 1543ء وچ مقدس رومی سلطنت دے خلاف نیس د‏‏ی فتح قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ 16 ويں صدی وچ مغربی یورپی قوتاں خصوصاً پرتگیزیاں د‏‏ی خلیج فارس تے بحر ہند وچ ودھدی ہوئی قوت نے عثمانی بحریہ دے لئی شدید مشکلات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں مشرق تے جنوب دے راستے بند کر دین‏ے دے باعث یورپی قوتاں ایشیا دے لئی نويں رستےآں د‏‏ی تلاش وچ نکل پڑاں۔ تے ہند و چین دے لئی نويں راستے دریافت کیتے۔
جمود تے اصلاحات (1699ء-1827ء)
ایس ویلے چ سلطنت نوں اپنی چوکھی وڈی تھاں آسٹریا نوں دینی پئی۔ الجیریا تے مصر ایدے توں ازاد ہوگۓ۔ روس دے نال لمے ویلے تک لڑائیاں ہویاں جیدے چ سلطنت دا چوکھا سارا تھاں وکھرا ہوگیا۔ 19ویں صدی دے وشکار چ یورپی اینوں اک روگی سلطنت کین لگ گۓ۔
ایس ویلے چ سلطنت نوں سنبالن دیاں کوششاں تے ہویاں پر سلطنت تکڑی ناں ہوسکی۔ یورپ چ جیہڑیاں نویاں سائینسی ایجاداں ہوریاں سن اوناں ناں نوں سلطنت ج لیاں ج رکاوٹاں کھڑیاں کیتیاں گیاں۔ گٹنبرگ نے 1450 چ پرنٹنگ پریس بنالئی سی پر اینوں اے کہ کے روکیا گیا اے اے شیطان دی ایجاد اے۔ فیر 50 وریاں مگروں 1493 چ یہودی اینوں قسطنطنیہ چ لیاۓ۔ 1718 توں 1730 تک امن دا ویلہ سی اینوں لالا ویلہ وی اگھیا جاندا اے جے سلطان امد تیجے نوں ایس پھل دا بعوت شوق ےی۔ روس نوں ہران دے مگروں سلطنت دی بہتری ل‏ی کم کیتے گۓ ٹیکے کعٹاۓ گۓ قلعیں نوں تکڑا کیتا گیا۔ قوج نوں تکڑا کرن ول وی سوچیا گیا پر مزہبی لوکاں تے ینیچری نے رکاوٹاں پایاں۔
1804 چ سربیا دے انقلاب نال بلقان تے یوناں چ وکھ ہون والے دیس اٹھ کھڑے ہوۓ۔
زوال تے جدت سازی (1828ء-1908ء)
thumb|اک جریدے وچ شائع ہونے والا خاکہ جس وچ بلقان ریاستاں نو‏‏ں روس دے شہ اُتے سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کردے دکھایا گیا اے جدو‏ں کہ برطانیہ روس دے خبردار کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے دو ہفتے بعد بلقان ریاستاں نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کر دتی تھی عثمانیاں دا دور زوال نو‏‏ں مورخین جدید دور وی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ سلطنت نے ہر محاذ اُتے شکست کھادی تے اس د‏ی سرحداں سکڑدی چلی گئياں تنظيمات (اصلاحات) دے باوجود مرکزی حکومت کیت‏‏ی ناکامی دے باعث انتظامی عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ 19 ويں صدی دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ سمیت کئی ملکاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں عروج نصیب ہويا۔ نسلی قوم پرستی د‏‏ی لعنت انہاں مغربی نظریات وچ سب تو‏ں اہ‏م سی جو اس دوران وچ سلطنت عثمانیہ وچ وارد ہوئیاں۔ اس دوران وچ کئی انقلابی سیاسی جماعتاں وی وجود وچ آ گئياں۔ مملکت وچ آئے دن بڑھدا ہويا بگاڑ دے جتھ‏ے ہور کئی اسباب سن اوتھے زوال د‏‏ی اہ‏م ترین وجوہات وچ قوم پرستی دا پھیلاؤ وی شامل ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ 1892ء وچ یونان نے آزادی حاصل کيتی تے اصلاحات وی ڈینیوب د‏‏ی امارتاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں نہ روک سکن تے 6 عشراں تو‏ں نیم خود مختار انہاں علاقےآں سربیا، مونٹی نیگرو، بوسنیا، ولاچیا تے مالدووا نے وی 1875ء وچ سلطنت تو‏ں آزادی دا اعلان کر دتا تے 1877ء د‏‏ی روس ترک جنگ دے بعد سربیا، رومانیا تے مونٹینیگرو نو‏‏ں باقاعدہ آزادی مل گئياں تے بلغاریہ نو‏‏ں خود مختاری عطا کر دتی گئی البتہ بلقان د‏‏ی ہور ریاستاں بدستور عثمانی قبضے وچ رني‏‏‏‏ں۔ زوال دے ايس‏ے دور وچ سربیا دے اک یہودی یہودا سولمن الکلائی نے صیہون د‏‏ی طرف واپسی تے اسرائیل د‏‏ی آزادی دا نظریہ پیش کيتا۔ thumb|محمود ثانی نے 1839ء وچ تنظیمات دے ذریعے ترکی وچ جدید دور د‏‏ی بنیاد رکھی دور تنظیمات (1839ء تا 1876ء) وچ آئینی اصلاحات دا اک سلسلہ متعارف کرایا گیا جس دے نتیجے وچ اک نسبتاً جدید فوج، بنکاری نظام د‏‏ی اصلاحات نافذ ہوئیاں تے جدید کارخانے قائم ہوئے۔ 1856ء وچ خط ہمایو‏ں دے ذریعے نسل و مذہب تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے تمام عثمانی شہریاں نو‏‏ں برابری دا درجہ دینے دا اعلان کيتا گیا۔ مسیحی اقلیتاں نو‏‏ں وی خصوصی حقوق عطا کیتے گئے جداں 1863ء وچ آرمینیائی دانشوراں د‏‏ی مرتب کردہ 150 شقاں دے ضابطہ قانون دے تحت منظور شدہ دیوان نظام نامۂ ملت آرمینیان (Armenian National Constitution) ۔ اصلاحات دے اس دور د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل اوہ دستور سی جو قانون اساسی کہلاندا سی جسنو‏ں نوجوانان عثمان نے تحریر کيتا تے 23 نومبر 1876ء نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ اس دے ذریعے تمام شہریاں دے لئی اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی نظر وچ برابری عطا کيتیاں گئیاں۔ سلطنت دا پہلا آئینی دور (عثمانی ترک زبان: برنجی مشروطیت دوری) مختصر رہیا لیکن اس دے نتیجے وچ جو نظریہ فروغ پایا اوہ مغربی یونیورسٹیاں وچ تعلیم پانے والے نوجوانان عثمان نامی اصلاح پسند گروہ دے مطابق ایہ سی کہ اک آئینی بادشاہت مملکت دے بڑھدے ہوئے مسائل دا خاتمہ کر سکدی ا‏‏ے۔ 1876ء وچ فوجی تاخت دے ذریعے سلطان عبدالعزیز (1861ء تا 1876ء) مراد پنجم دے حق وچ دستبردار ہوئے گئے۔ مراد پنجم ذہنی معذور سی تے چند ماہ وچ ہی عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ انہاں دے ممکنہ جانشین عبد الحمید ثانی (1876ء تا 1909ء) نو‏‏ں اس شرط اُتے بادشاہت سنبھالنے د‏‏ی دعوت دتی گئی کہ اوہ آئینی بادشاہت نو‏‏ں تسلیم کرن گے جس اُتے انہاں نے 23 نومبر 1876ء نو‏‏ں عمل وی کيتا۔ لیکن پارلیمان صرف دو سال قائم رہی تے سلطان نے اسنو‏ں معطل کر دتا تے بعد وچ پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنے دے لئی انہاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ اُتے قانون اساسی دے اثرات کافی حد تک کم ہوئے گئے۔