cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
جنگ انگورہ
تیمور وی اگرچہ چنگیزی قوم نال تعلق رکھدا سی تے چنگیزی خان ہی د‏‏ی مانند ؛بلکہ اُس سےبھی ودھ ک‏ے ملک گیر وفتح مند سی، لیکن چونکہ مسلما‏ن سی لہذا اُس دا وجود تے اُس د‏‏ی ملک گیری باوجود اس دے کہ اوہ مسلماناں ہی تو‏ں زیادہ لرا چنداں قابلِ شکایت نہ سی کیونجے مسلماناں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی ریاستاں اک عظیم الشان شہنشاہی وچ تبدیل ہورہیاں سن، مسلماناں د‏‏ی اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ خوش قسمتی ہوسکدی سی کہ اُنہاں د‏‏ی اک عظیم الشان شہنشاہی مغرب وچ تے اک مشرق وچ قائم ہوگئی سی،مسلماناں دا اک شہنشاہ مغرب وچ فتوحات حاصل کردا ہويا ساحل فرانس تے دو دو بار انگلستان تک پہنچنا چاہندا سی، ايس‏ے طرح دوسرا تیمور مشرق د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے ساحل چین تے بحیرہ جاپان تک فتوحات حاصل کردا ہويا چلا جاندا تاں تمام دنیا دے فتح ہوجانے تے اسلام دے زیر سایہ آجانے وچ کوئی کلام نہ سی، کیونجے جس طرح مشرق وچ کوئی تیمور دا مدّ مقابل نہ سی ايس‏ے طرح مغرب وچ کوئی طاقت بایزید یلدرم د‏‏ی ٹکر سنبھالنے والی نہ سی مگر افسوس اے کہ انگورہ دے میدان نے انہاں دونے مسلم شہنشاہاں نو‏‏ں اپنی طرف کھِچیا تے ایہ دونے آپس وچ ٹکرائے ،سمندر وچ دو جہازاں دا ٹکرانا خشدی ميں دو تیز رفتار ریل گڈیاں دا حالت گرم رفتاری وچ مقابل سمتاں تو‏ں آک‏ے متصادم ہونا،دو مست ہاتھیاں دا آپس وچ ٹکرن لڑنا، دو خونخوار ببر شیراں دا اک دوسرے اُتے حملہ آور ہونا بلاشک وڈے ہی ہیبت ناک او زہرہ شگا مناظر ہُندے نيں لیکن انگورہ دے میدان وچ تیمور وبایزید دو مسلما‏ن بادشاہاں دنیا دے دو عظیم الشان فتح منداں،دنیا دے دو سب تو‏ں بلند مرتبہ بہادراں دا اک دوسرے تو‏ں نبرد آزما ہونا سب تو‏ں ودھ ک‏ے ہیبت ناک تے سب تو‏ں زیادہ زہرہ شگاف نظارہ سی، دو پہاڑ اپنی اپنی جگہ تو‏ں حرکت کرکے اک دوسرے نو‏‏ں ریزہ ریزہ کردینے دے لئی میدان انگورہ د‏‏ی طرف ودھے سن یا دو سمندر اک دوسرے نو‏‏ں ریز ریزہ کردینے دے لئی میدانِ انگورہ د‏‏ی طرف ودھے سن یا دو سمندر اک دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی جوش وچ آگئے سن ،بہرحال جنگ انگورہ دنیا دا اک نہایت عظیم الشان تے بے نظیر واقعہ ا‏‏ے۔
اس لڑائی وچ بایزید یلدرم دا بیٹا موسیٰ وی باپ دے نال قید ہوگیا سی، شہزادہ محمد تے شہزادہ عیسیٰ میدانِ جنگ تو‏ں بھج کر اپنی جان بچا سک‏‏ے سن ،تیمور نے سلطان بایزید نو‏‏ں اک قفس آہنی وچ قید کيتا تے اس لڑائی دے بعد ايس‏ے حالت قید وچ اُس نو‏‏ں اپنے نال نال سفر وچ لئے فیر ا سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں جو اک عالی جان شہنشاہ سی اس طرح ذلت دے نال قید کرنا تے اُس د‏‏ی تشہیر ورسوائی تو‏ں لطف حاصل کرنا تیمور دے شریفانہ اخلاق اُتے اک سیاہ تے مکروہ دھبہ اے ،بہادراں تے شریفاں نو‏‏ں جدو‏ں اپنے دشمن اُتے پورا پورا قابو حاصل ہوجاندا اے تاں اوہ اس مجبور تے مغلوب دشمن اُتے ہمیشہ احسان کرنے د‏‏ی کوشش کيتا کرتےہاں،سلطان الپ ارسلان سلجوقی نے جدو‏ں قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں ملیا ذکر دکے میدانِ جنگ وچ گرفتار کيتا تاں اُس نو‏‏ں نہایت عز ت واحترام دے نال رُخصت کيتا تے اس دے مقبوضہ ملک دا فیر اُس نو‏‏ں فرماں رو ا بنادتا،سکندر یونانی دے سامنے جدو‏ں پنجاب دا راجہ گرفتار ہوک‏ے آیا تاں اُس نے نہ صرف ایہ کہ پنجاب دا ملک ہی اسنو‏ں دتا ؛بلکہ اُس وچ تے وی ملک اپنی طرف تو‏ں وادھا کرکے اُس نو‏‏ں پنجاب دا فرماں روا بنادتا، خود بایزید یلدرم ہن دوبارہ اچھی طرح میرے مقابلے دے لئی تیاری کرو، افسوس کہ ایداں دے بے نظیر بہادر تے ایداں دے مجاہد اسلام اُتے قابو پاکر تیمور نے جو سلوک اُس دے نال کيتا اس تو‏ں تیمور د‏‏ی بہادری تے ملک گیری دا مرتبہ نگاہاں سےگرجاندا اے، تیمور نے بایزید یلدرم نو‏‏ں اس طرح کٹھرے وچ رکھیا جس طرح شیراں نو‏‏ں کٹھرے وچ بند رکھیا جاندا اے، اس تو‏ں اک شاعرانہ تسکین بخش تخیل ضرور پیدا ہُندا اے کہ اُس نے اس عثمانی شیر نو‏‏ں شیر ہی سمجھ کر قفس آہنی وچ بند کيتا سی، لیکن اس دا کوئی جواب نئيں ہوسکدا کہ تیمور د‏‏ی آدمیت انسان وحیوان وچ کوئی فق نہ دیکھ سکيتی۔
بایزید یلدرم نو‏‏ں جنگ انگورہ دے نتیجے وچ جو ذلت سہنی پئی اوہ معمولی نہ سی تے ايس‏ے لئے اوہ اس سخت تے شدید قید وچ اٹھ مہینے تو‏ں زیادہ زندہ نہ رہ سکا،تیمور نے بایزید یلدرم دے فوت ہوجانے اُتے صرف اس قدر انسانیت دا کم کيتا کہ بایزید د‏‏ی لاش اُس دے بیٹے موسیٰ نو‏‏ں قید وچ موجود سی سُپرد د‏‏ی تے اُس نو‏‏ں آزاد کرکے اجازت دتی کہ اپنے باپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں بروصہ وچ لے جاک‏ے دفن کرے،تیمور د‏‏ی تمام ترک تے تاز تے فتح مندیاں مسلما‏ن سلاطین نو‏‏ں زیر کرنے تے مسلماناں دے شہراں وچ قتل عام کرانے وچ محدود رہیاں تے اُس نو‏‏ں ایہ توفیق میسر نہ آسکی کہ غیر مسلمونں اُتے جہاد کردا یا غیر مسلم علاقےآں وچ اسلام پھیلاندا، بایزید یلدرم دے فوت ہونے دے بعد تیمور وی زیادہ دناں نئيں جیا، اوہ سمر قند پہنچ ک‏ے چین دے ملک اُتے چڑھائی کرنے دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا تے اُس د‏‏ی ایہی چڑھائی ایسی سی جو اس نے غیر مسلم علاقے پرکيتی سی مگر خدائے تعالیٰ نے اُس نو‏‏ں پورا نہ ہونے دتا تے راستے ہی وچ اُس دا انتقال ہوگیا۔
جنگ انگوہ دا ذکر خود تیمور نے وی اپنی توزک وچ کیہ اے مگر نہایت ہی مجمل ومختصر جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ بایزید یلدرم د‏‏ی وفات دے بعد تیمور نو‏‏ں اپنی اس حرکت اُتے سخت افسوس ہويا کہ اُس نے عثمانی سلطنت نو‏‏ں کیو‏ں تباہ تے برباد کيتا، جے توزک تیموری دا بغور مطالعہ کيتا جائے تاں اس تو‏ں اس گل دا وی اندازہ ہوسکدا اے کہ بایزیدیلدرم د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں اُس زمانہ دے تمام مسلماناں نےنہایت نفرت تے رنج د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا سی، ايس‏ے لئے تیمور جنگ انگورہ دے متعلق تفصیل تے فخر ومباہات دے جملےآں تو‏ں قطعاً احتراز کردا اے تے ممکن اے کہ ايس‏ے جرمِ عظیم د‏‏ی تلافی دے لئی اس نے ملک چین د‏‏ی فتح دا ارادہ کيتا ہوجو پورا نئيں ہوسکا، واللہ اعلم بالصواب ۔
بایزید یلدرم دا بیان کسی قدر طویل ہوگیا اے لیکن مینو‏‏ں قارئین کرام تو‏ں توقع اے کہ اوہ اس بیان دے طویل ہوجانے وچ مینو‏‏ں زیادہ مجرم نہ ٹھراواں گے، بایزید یلدرم تے جنگ انگورہ دے حالات لکھدے ہوئے مینو‏‏ں بار بار اس گل دا احساس ہويا اے کہ اس موقع اُتے تریخ رہیا اے ،لیکن انہاں حالات د‏‏ی اہمیت یقیناً اس طوالت نو‏‏ں جائز قرار دے رہی ا‏‏ے۔
سلطان بایزیدخاں یلدرم دے بیٹےآں د‏‏ی خانہ جنگی
جنگ انگورہ دے بعد سلطنت عثمانیہ دے تباہ وبرباد ہوجانے وچ بظاہر کوئی کسر باقی نئيں معلوم ہُندی سی کیونجے تیمور نے ایشیائے کوچک دے بوہت سارے علاقے انہاں سلجوقی خانداناں دے رئیساں نو‏‏ں دے دتے سن جو سلطنت عثمانیہ تو‏ں پہلے ایشیا ئے کوچک وچ چھوٹی چھوٹی ریاستاں رکھتےتھے بعض علاقےآں وچ اس نے اپنی طرف تو‏ں نويں ریاستین قائم کردتیاں سن، بایزید یلدرم جدو‏ں ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف تیمور دے مقابلے دے لئی آیا سی تاں اپنے سب تو‏ں وڈے بیٹے سلیمان نو‏‏ں ایڈریانوپل وچ اپنا قائم مقام بنا آیا سی، جنگ انگورہ دے نتیجہ تو‏ں مطلع ہوک‏ے عیسائیاں نے اپنے علاقےآں نو‏‏ں فیر واپس لینے د‏‏ی جرأت د‏‏ی تے ایڈریانوپل تے اُس دے نواحی علاقےآں دے سوا پاقی حصہ یورپی مقبوضات دا سلطنت عثمانیہ تو‏ں نکل گیا،قیصر قسطنطنیہ نے وی جواس جنگ دے نتیجے دا بے صبری تو‏ں انتظار کررہیا سی اپنے مقبوضات نو‏‏ں وسیع کيتا تے یورپ دے عیسائیاں نو‏‏ں اطمینان دا سانس لینا نصیب ہويا،مگر عثمانیاں دے نال گذشتہ زمانے وچ جو لڑائیاں ہوچکیاں سن اُنہاں دا رُعب فیر وی عیسائیاں دے دلاں اُتے اس قدر غالب سی کہ اوہ عثمانیاں نو‏‏ں ایڈر یا نوپل تو‏ں خارج کرنے اُتے فوراً آمادہ نہ ہوسک‏‏ے،سلطنتِ عثمانیہ دا رقبہ بہت ہی محدود ومختصر رہ گیا سی جس وچ اک چھوٹا جہا ٹکڑا یورپ دا تے اک چھوٹا جہا حصہ ایشیائے کوچک دا شام ل سی، فیر سب تو‏ں وڈی مصیبت ایہ پیش آئی کہ بایزید یلدرم کےبیٹےآں وچ خانہ جنگی شروع ہوگئی۔
سلطان محمد خان اوّل
سلطان محمد خان ابن بایزید یلدرم نے ۸۱۶ ھ وچ بمقام ایڈریا نوپل تخت نشین ہوک‏ے نہایت ہوشیاری تے دانائی دے نال امورِ سلطنت نو‏‏ں انجام دینا شروع کيتا،قسطنطنیہ دے عیسائی قیصر تے عیسائی بادشاہ تو‏ں پہلے ہی اُس د‏‏ی صلح ہوگئی سی، ہن اُس دے تخت نشین ہونے اُتے انہاں دونے نے اُس نو‏‏ں مبارکبادی تے قیمتی تحف وہدایا بھیجے، محمد خان نے اس دے جواب وچ اپنی طرف تو‏ں اپنی آشتی پسند ہونے دا اس طرح ثبوت دتا کہ اُس نے شاہ سرویا دے لئی بہت ساریاں رعایتاں منظور کيتياں تے شاہ قسطنطنیہ نو‏‏ں وی تھسلی دے اوہ قلعے جو ترکاں دے قبضے وچ چلے آندے سن تے بحیرہ اسود دے ساحل اُتے بعض ، تھ‏‏اںو‏اں جنہاں دے نکل جانے تو‏ں قیصر قسطنطنیہ سخت بے چین سی اُس نو‏‏ں دیجئے،وینس د‏‏ی جمہوری ریاست جو اک زبردست بحری طاقت سی،ترکاں تو‏ں برسرِ پُر خاش رہندی سی،سلطان محمد خاں د‏‏ی سلامت روی تے صلح پسندی دا شہرہ سُن کر اُنہاں نے وی صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے سلطان انگورہ د‏‏ی خبر سندے ہی خود مختار ہوگئے سن تے ہر ملک وچ عیسائیاں نے اپنی سلطنتاں قائم کرلئی سن، انہاں سب نو‏‏ں اندیشہ سی کہ عثمانی سلطان تکت نشینی دے بعد مطمئن ہوک‏ے اپنے باپ دے صوبےآں نو‏‏ں فیر اپنی سلطنت وچ شام ل کرنا چاہے گا تے ساڈے اُتے حملہ آور ہوئے گا سلطان محمد خان د‏‏ی اس کامیابی دا حال سُن کر اُنہاں سب نے ڈردے ڈردے اپنے اپنے سفیر دربار سلطانی وچ مبارکباد دے لئی روانہ کيتے،سلطان محمد خان نے انہاں سفیراں تو‏ں نہایت تپاک دے نال ملاقات کيت‏ی تے رُخصت کردے وقت اُنہاں سفیراں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ تسيں اپنے آقاواں تو‏ں جاک‏ے میری طرف تو‏ں ایہ ضرور کہہ دینا، وچ سب نو‏‏ں امن دیندا ہاں تے سب تو‏ں امن قبول کردا ہاں،خدائے تعالیٰ امن وامان نو‏‏ں سپند کردا تے فساد نو‏‏ں بُرا جاندا اے ،سلطان محمد خان دے اس طرز عمل دا نتیجہ ایہ ہويا کہ یورپ وچ امن وامان قائم ہوگیا، حقیقت ایہ اے کہ سلطنت عثمانیہ جو حالے اک مہلک تے خطرنا‏‏ک بیماری تو‏ں اٹھی سی اس دے لئی حرکت تے جسمانی ریاضت بے حد مضر سی اُس نو‏‏ں چند روز آرام کرنے تے پرہیزی غذا کھانے د‏‏ی سخت ضرورت سی،ایہ خدائے تعالیٰ دا فضل سی کہ سلطان محمد خان نہایت ہی موزاں سلطان تختِ عثمانی اُتے متمکن ہويا تے اُس دا طرز عمل ہر اک اعتبار تو‏ں سلطنت د‏‏ی تقویت تے آئندہ ترقیات دا موجب ثابت ہويا۔
یورپ وچ اس طرح سلطان محمد خان نے امن وامان قائم کرلیا مگر ایشیائے کوچک وچ بغاوتاں دا سلسلہ موجود سی،؛چنانچہ سلطان نو‏‏ں مع فوج خود ایشیائے کوچک وچ جانا پيا اوتھ‏ے اُس نے اوّل سمرنا د‏‏ی بغاوت فرو کی،اس دے بعد فرمانیہ دے باغیاں نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ خاموش ومحکوم بنایا گیا فیر سلطان نے ایہ عاقلانہ تدبیر د‏‏ی کہ ایشیائے کوچک د‏‏ی مشرقی حدود دے متصل جو ریاستاں یا سلطنتاں تیمور د‏‏ی وفات دے بعد قائم ہوئیاں،اُنہاں سب تو‏ں دوستانہ تعلقات قائم کيتے تے تمام ایشیائے کوچک نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے ک‏ے اطمینان حاصل کيتا کہ فیر کوئی حملہ تیموری حملہ د‏‏ی مانند نہ ہوسک‏‏ے۔
۸۲۰ ھ وچ جدو‏ں کہ سلطان محمد خان ایشیائے کوچک ایڈریا نوپل وچ آچکيا سی تاں دردانیال دے نیڑے بحیرہ ایجین وچ وینس دے جنگی بیڑہ تو‏ں سلطان دے جنگی بیڑہ د‏‏ی سخت لڑائی ہوئی جس وچ ترکی د‏‏ی بیڑہ نو‏‏ں سخت نقصان برداشت کرنا پيا، اس لڑائی دا باعث ایہ سی کہ بحیرہ ایجبین دے جزیراں دے رہنے والے برائے ناں وینس د‏‏ی جمہوری حکومت دے ماتحت سن، ایہ لوک سلطان دے ساحلی علاقے مثلا گیلی پولی وغیرہ اُتے چھاپے ماردے رہندے سن ،سلطان نے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اپنے جنگی بیڑہ نو‏‏ں حکم دتا لیکن اس دا مقابلہ وینس دے بیڑہ تو‏ں ہوگیا جو بہت طاقتور سی لہذا سلطان د‏‏ی بحری فوج نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا، اس بحری لڑائی دے بعد بہت جلد فیر وینس دے نال عہد نامہ صلح کيت‏‏‏ی تجدید ہوگئی،وینس اک بہت چھوٹی سی ریاست سی جو جمہوری اصول اُتے قائم سی،لیکن بحر روم وچ اُس د‏‏ی بحری طاقت سب اُتے فائق سی، اس دے بعد سلطان دے لئی کوئی خطرہ تے کوئی جنگ بظاہر موجود نہ سی تے سلطان اپنی مملکت نو‏‏ں وسیع کرنے دے مقابلے وچ اندرونی طور اُتے اسنو‏ں مضبوط کرنا چاہندا سی ؛چنانچہ سلطان نے تھاں تھاں شہراں تے قصبےآں وچ مدرس‏ے قائم کيتے،علما د‏‏ی قدر دانی د‏‏ی رستےآں دے امن وامان تے تجارت د‏‏ی گرم بازاری دا بندوبست کيتا، غرض کہ سلطان نے اوہ طرزِ عمل اختیار کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوستاں تے دشمناں دونے وچ اُس د‏‏ی قبولیت ودھ گئی تے سب نو‏‏ں اُس د‏‏ی تعریف کرنی پئی، اُس د‏‏ی رعایا نے اُس نو‏‏ں چلپی یعنی بہادر وسنجیدہ مزاج دا خطاب دتا تے تمام ملکاں وچ اوہ سلطانِ صلح جو، مشہور ہويا مگر باوجود اس دے اُس د‏‏ی عمل داری وچ اک فتنہ برپا ہويا جو اُس د‏‏ی فوج دے قاضی بدرالدین نے برپا کيتا۔
سلطان محمد خاں دے عہد اُتے تبصرہ
سلطان محمد خان جنگ انگورہ دے وقت ۲۷ سال د‏‏ی عمر رکھدا سی، جنگ انگورہ دے بعد اوہ ایشیائے کوچک دے قصبہ امیسیہ وچ کود مختار حاکم بنا تے بھائیاں تو‏ں لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہويا، گیارہ سال تک اوہ بھائیاں دے نال زور آزمائی وچ مصروف رہ ک‏ے سب اُتے غالب تے مطلق العنان فرماں روا عثمانی سلطنت دا بن گیا، اٹھ سال تک اُس نے بحیثیت سلطان حکومت وفرماں روائی د‏‏ی ،اُس دا عہدِ حکومت فتنےآں تے فسادیاں تو‏ں لبریز سی، اُس نے ایسی معتدل تے مفید حکمت عملی اختیار کيتی جس تو‏ں سلطنت عثمانیہ جو نیڑے المرگ ہوچک‏ی سی فیر تندرست تے مضبوط ہوگئی،اسی لئےبعض مؤرخین نے اُس نو‏‏ں نوح دا کطاب وی دتا اے یعنی اپس نے سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی ڈوبتی ہوئی کشتی نو‏‏ں بچا کر نجات دے ساحل اُتے لگادتا۔
سلطان محمد خان اول سب تو‏ں پہلا عثمانی سلطان اے جس نے اپنے شاہی خزانہ تو‏ں اک معقول رقم خانہ کعبہ تے مکہ معظمہ دے باشندےآں دے لئی مخصوص د‏‏ی جو سالانہ برابر مکہ معظمہ وچ پہنچ ک‏ے مستحقین وچ تقسیم تے خانہ کعبہ د‏‏ی حفاظت ونگرانی دے کماں وچ صرف ہُندی سی،اس لئی معتضد باللہ عباسی خلیفہ مصر نے اس سلطان نو‏‏ں کادم الحرمین شریفین دا خطاب دتا جس نو‏‏ں اس سلطان نے اپنے لئے موجب عزّ وافتخار تصوّر کيتا،اسی خطاب نے آئندہ اک زمانے وچ ترقی کرکے عثمانیاں نو‏‏ں خلیفۃ المسلمین بناکر چھڈیا۔
وفات دے وقت سلطان محمد خان د‏‏ی عمر ۴۷ سال د‏‏ی سی،اُس دا وڈا بیٹا مراد خان ثانی جس د‏‏ی عمر اٹھارہ سال د‏‏ی سی،ایشیائے کوچک مین اک فوج د‏‏ی سپہ سالاری اُتے مامور سی، وزرائے سلطنت نے چالیس روز تک سلطان محمد خان د‏‏ی وفات نو‏‏ں چھپایا تے مراد کان ثانی دے پاس فوراً خبر بھیجی کہ تسيں بلا تامل دارالسلطنت وچ پہنچ ک‏ے مراسم تکت نشینی ادا کرو،چالیس روز دے بعد سلطان د‏‏ی لاش نو‏‏ں گیلی پولی تو‏ں بروصہ وچ لیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔
سلطان مراد خان ثانی
سلطان مراد خان ثانی ۸۰۶ ھ وچ پیدا ہويا سی، اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ بمقام دارالسلطنت ایڈریانوپل( تے نہ)باقاعدہ تختِ سلطنت اُتے جلوس کيتا تے اراکین سلطنت نے اطاعت وفرماں برداری د‏‏ی بیعت کيتی اس نوجوان سلطان نو‏‏ں تخت نشین ہُندے ہی مشکلات وخطرات تو‏ں سابقہ پيا، یعنی قسطنطنیہ دے عیسائی بادشاہ نے سلطان محمد خان دے فوت ہونے د‏‏ی خبر سندے ہی اپنے قیدی مصطفیٰ نو‏‏ں اپنے سامنے بُلیا ک‏ے اُس تو‏ں اس گل دا اقرار نامہ لکھیا یا کہ جے ميں سلطنت عثمانیہ دا مالک ہوگیا تاں بوہت سارے مضبوط قلعے تے صوبے (جنہاں د‏‏ی اقرار نامہ وچ تفصیل درج سی) قیصر قسطنطنیہ دے سپرد کرداں گا تے ہمیشہ قیصر دا ہويا خواہ رہواں گا، اس دے بعد قیصر قسطنطنیہ نے اپنے جہازاں وچ اُس دے نال اک فوج سوار کراکر سب نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے یورپی علاقے وچ اُتار دتا تاکہ اوہ سلطان مراد کان دے خلاف ملک اُتے قبضہ کرے ؛چونکہ ایہ مصطفیٰ اپنے آپ نو‏‏ں سلطان محمد خان دا بھائی تے بایزید یلدرم دا بیٹا دسدا سی تے اُس دے اس دعوے د‏‏ی تصدیق یا تکذیب وچ ترک متردد سن لہذا بوہت سارے عثمانی سپاہی اُس تو‏ں آملے تے اُس د‏‏ی طاقت بہت ودھ گئی اُس نے شہراں شہر فتح کرنے شروع کردتے ،مراد خاں نے جو فوج اُس دے مقابلہ نو‏‏ں بھیجی اُس دا اکثر حصہ مصطفیٰ تو‏ں آملا تے باقی شکست کھا کر بھج آیا، اس دے بعد سلطان مراد نے اپنے سپہ سالار بایزید پاشا نو‏‏ں اک معقول جمعیت دے نال اس باغی د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا لیکن معرکہ جنگ وچ بایزید پاشا ماریا گیا تے مراد د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش حاصل ہوئی اس فتح تے فیروزی دے بعد مصطفیٰ د‏‏ی ہمت ودھ گئی تے اُس نے ایہی مناسب سمجھیا کہ وچ پہلے تمام ایشائے کوچک اُتے قابض ہوجاؤں؛کیونجے یورپی علاقے وچ اسنو‏ں توقع سی کہ قیصر قسطنطنیہ تے مغربی حدود دے عیسائی سلاطین تو‏ں مینو‏‏ں مراد خاں دے خلاف ضروری امداد ملے گی تے ایشیاپرقابض ہونے دے بعد یورپی علاقے تو‏ں مراد خان دا بے دخل کرنا بہت آسان ہوئے گا؛چنانچہ اُس نے آبنائے نو‏‏ں عبور کرکے ایشیائے کوچک وچ تاخت وتاراج شروع کردتی،مراد خان ثانی نے انہاں خطرنا‏‏ک حالات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تامل کرنا مناسب نہ سمجھ کر بذاتِ :خود مصطفیٰ دا تعاقب کرنا ضروری سمجھیا تے فوراً ایشیائے کوچک وچ پہنچ ک‏ے اُس نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہويا، مراد خان دے میدانِ جنگ وچ آندے ہی ترکی سپاہی جنہاں نو‏ں اس عرصہ وچ مصطفیٰ دے دعوے وچ جھوٹھ تے افترا دا یقین ہوگیا سی اُس دا نال چھڈ چھڈ ک‏‏ے مرادخان دے پاس آنے لگے،مصطفیٰ اپنی حالت نازک دیکھ ک‏ے ایشیائے کوچک تو‏ں بھجیا تے گیلی پولی وچ آک‏ے تھسلی وغیرہ اُتے قابض ہوگیا، مراد خان وی اُس دے پِچھے گیلی پول پہنچیا، ایتھ‏ے معرکہ وچ اُس نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے اُس د‏‏ی طاقت دا کاتمہ کردتا، مصطفیٰ ایتھ‏ے تو‏ں ایڈریا نوپل د‏‏ی طرف بھجیا تاکہ دارالسلطنت اُتے قابض ہوجائے مگر ایڈر یا نوپل وچ اوہ گرفتار کرلیا گیاا ور شہر دے اک برج وچ پھانسی اُتے لٹ دا کر اُس دا خاتمہ کردتا گیا۔
اس دے بعد سلطان مراد خان نے جنبیوا د‏‏ی ریاست تو‏ں جو قیصر قسطنطنیہ تو‏ں رقابت رکھدی سی،دوستی دا عہد نامہ کيتا تے قسطنطنیہ اُتے اس لئی چڑھائی د‏‏ی تیاریاں کيتياں کہ قیصر قسطنطنیہ نے ہی مصطفیٰ باغی تو‏ں ایہ فتنہ برپا کرایا سی، قیصر پلیولوگس والی قسطنطنیہ نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ سلطان مراد خان ثانی قسطنطنیہ اُتے حملہ د‏‏ی تیاریاں کرہیا اے تاں اُس نو‏‏ں بہت فکر پیدا ہوئی تے اُس نے اس فوری مصیبت نو‏‏ں ملتوی کرنے دے لئی قسم قسم د‏‏ی تدابیر سوچاں؟ مینڈھے لڑیانے تے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوتاں براپا کرادینے وچ اُس نو‏‏ں بہت کمال حاصل سی تے ايس‏ے تدبیر تو‏ں اوہ عثمانیہ سلطنت نو‏‏ں مشکلات وچ مبتلا رکھ دے اپنی حکومت نو‏‏ں ہن تک بچائے ہوئے سی مگر اس مرتبہ اوہ بجز اس دے تے کچھ نہ کرس دا کہ اس نے اپنے سفیر سلطان د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتے تاکہ قصور د‏‏ی معافی طلب کرکے آئندہ صلح نامہ دب کر کرے،لیکن سلطان د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتے تاکہ قصور د‏‏ی معاف طلب کرکے آئندہ صلح نامہ دب کرکرے لیکن سلطان مراد خان نے انہاں سفیراں نو‏‏ں نہایت حقارت دے نال واپس کردتا تے اپنے دربار وچ باریاب نہ ہونے دتا۔
اس دے بعد شروع جون ۱۴۲۲ء مطابق ۸۲۶ھ وچ ویہہ ہزار انتخابی فوج لے ک‏ے سلطان مراد خان ثانی قسطنطنیہ دے سامنے آموجود ہويا،وڈی سختی تے شدت تو‏ں شہر دا محاصرہ کيتا گیا،خلیج قسطنطنیہ اُتے لکڑی دا اک پل تیار کرکے محاصرہ نو‏‏ں مکمل کيتا،شہر قسطنطنیہ دا فتح کرنا کوئی آسان کم نہ سی مگر سلطان مراد کان نے ایداں دے عزم وہمت تو‏ں کم لیا تے مھاصرہ وچ سرنگون،منجنیقاں ،دمدماں،متحرک میناراں نو‏‏ں اس طرح کم وچ لیایا کہ دم بدم فتح د‏‏ی امید یقین تو‏ں تبدیل ہونے لگی،اس دوران محاصرہ وچ قیصر وی بے فکر نہ سی، اُس نے اک طرف تاں مدافعت وچ ہر قسم د‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی تے دوسری طرف ایشیائے کوچک وچ فساد برپا کرانے تے مرادخان ثانی دے لئی مشکلات پیدا کرنے د‏‏ی ریشہ دوانیاں وچ مصروف رہیا قسطنطنیہ دے فتح ہونے وچ ہفتےآں نئيں ؛بلکہ دناں تے گھنٹےآں د‏‏ی دیر رہ گئی سی کہ مراد خان ثانی نو‏‏ں محاصرہ اٹھا ک‏ے تے ہن تک د‏‏ی تمام کوشش نو‏‏ں بلا نتیجہ چھڈ ک‏‏ے ايس‏ے طرح ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف جانا پيا جس طرح کہ اُس دا داد بایزید خاں یلدرم عین وقت اُتے قسطنطنیہ تو‏ں محاصرہ اٹھا ک‏ے ایشائے کوچک د‏‏ی طرف تیمور دے مقابلہ نو‏‏ں روانہ ہوگیا سی۔
تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ سلطان محمد خان جدو‏ں فوت ہويا اے تاں اُس نے چار بیٹے چھڈے سن جنہاں وچ دو تاں بہت ہی کم عمر تے چھوٹے بچے سن تے دونوجوان کہ‏ے جاسکدے سن جنہاں وچ اک سب تو‏ں وڈا مراد خان ثانی سی جس د‏‏ی ۱۸ سال د‏‏ی عمر تے دوسرا مصطفیٰ نامی سی جس د‏‏ی عمر باپ د‏‏ی وفات دے وقت پندرہ سال سی،مراد خان ثانی نے تخت نشین ہوک‏ے اپنے دونے چھوٹے بھائیاں نو‏‏ں تاں بروصہ وچ پرورش پانے دے لئی بھیج دتا سی، جتھ‏ے اُنہاں دے لئی تعلیم تے تربیت تے راحت وآرام دا ہر اک سامان موجود کردتا سی تے تیسرے بھائی مصطفیٰ نو‏‏ں جو مراد ثانی تو‏ں تن سال عمر وچ چھوٹا سی ایشیائے کوچک وچ بطور عامل یا بطور سپہ سالار عزت دے نال مامور کيتا سی، مراد ثانی جدو‏ں اپنے فرضی چچا مصطفیٰ دے فتنے نو‏‏ں فرو کرچکيا تے مصطفیٰ ایڈریا نوپل وچ پھانسی پاچکيا تاں قیصر پلیولوگس نے اس دوسرے مصطفیٰ اُتے ڈورے ڈالنے شروع کيتے تے اپنے جاسوساں تے لائق سفیراں دے ذریعہ مراد ثانی دے بھائی مصطفیٰ نو‏‏ں مسلسل ایہ توقع دلاندا رہیا کہ وچ تسيں نو‏‏ں زیادہ مستحق سلطنت سمجھدا ہاں تے جے تسيں سلطنت دے مدعی بن دے کھڑے ہوجاؤ تاں تواڈی ہر اک قسم د‏‏ی امداد کوموجود ہاں،اُدھر اُس نے ایشیائے کوچک دے سلجوقی سرداراں نو‏‏ں جواب تک قونیہ  تے دوسرے شہراں وچ سلطنت عثمانیہ دے جاگیر داراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود تے خاندانِ سلطنت تو‏ں رشتہ داریاں وی رکھدے سن ،مراد ثانی دے خلاف تے مصطفیٰ خاں برادرِ مراد خان د‏‏ی اعانت اُتے آمادہ کرنے د‏‏ی خفیہ تدبیراں جاری کردتیاں سن، آخر اوہ اپنی اس کوشش وچ کامیاب ہويا۔
مصطفیٰ خان نے سلجوقی امیراں د‏‏ی امداد تو‏ں خروج کرکے علم بغاوت بلند کيتا تے ٹھیک اُس وقت جدو‏ں کہ ادھر مراد خان قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے والا سی، مصطفیٰ خان نے ایشیائے کوچک دے بوہت سارے شہراں تے ضروری مقاماں اُتے قبضہ کرکے بروصہ دے حاکم دا بروصہ وچ محاصرہ کرلیا ،ایہ خبر سُن کر کہ ایشیائے کوچک د‏‏ی فوج باغی ہوک‏ے مصطفیٰ دے نال شام ل ہوگئی اے تے ایشیائے کوچک قبضہ تو‏ں نکلیا جاندا اے ،مراد ثانی سر اسیمہ ہوگیا تے فوراً محاصرہ اٹھا ک‏ے تے مصطفیٰ دا تدارک ضروری سمجھ کر ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف روانہ ہويا، مراد خان ثانی دے ایشیائے کوچک وچ پہنچدے ہی فوج دے اکثر سپاہی مصطفیٰ خاں دا نال چھڈ چھڈ ک‏‏ے مرادخان دے پاس چلے آئے،مراد خان د‏‏ی فوج نے مصطفیٰ خان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قتل کردتا تے اس طرح بہت جلد ایشیائے کوچک دا فتنہ قابو وچ آگیا، اس دے بعد قریباً اک سال تک مراد خان نے ایشیائے کوچک وچ مقیم رہ ک‏ے اوتھ‏ے دے تمام سرکش امرا نو‏‏ں قرار واقعی سزاواں دے ک‏ے اپنی حکومت وسلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا ۸۲۶ھ وچ سلطان مراد خان ثانی ایشیائے کوچک تو‏ں یورپ د‏‏ی طرف آیا تاں قیصر قسطنطنیہ تو‏ں تیس ہزار ڈاکٹ سالانہ بطور خراج تے کئی اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں لے ک‏ے صلح کرلئی تے دوبارہ قسطنطنیہ دا محاصرہ نئيں کيتا،اس دے بعد سلطان مراد خان اپنی سلطنت دے اندرونی انتظام تے فلاح وبہبود رعایا دے کماں وچ مصروف رہیا تے کسی عیسائی یا غیر عیسائی ریاست نو‏‏ں مطلق نئيں چھیڑا،ہاں اپنے عہد ناواں د‏‏ی پابند اُنہاں تو‏ں ضرور کراندا رہیا۔
اس فتح مبین دے بعد عثمانی فوج نے سرویا نو‏‏ں فتح کرکے اپنی حکومت وچ شام ل کيتا ايس‏ے طرح بوسینیا وی ممفتوح تے اوتھ‏ے دا شاہی خاندان نیست تے نابود ہوک‏ے سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہويا،عیسائیاں د‏‏ی اس عہد شکنی دا بعض عیسائی کانداناں اُتے ایہ اثر پيا کہ سرویا تے بوسینیا وچ بوہت سارے عیسائی خود بخود مسلما‏ن ہوگئے،سلطان مراد خاں نے اپنی طرف تو‏ں مذہب دے معاملے وچ کِسے نو‏‏ں مجبور نئيں کيتا سی ؛بلکہ اُس نے اپنی تمام تر عیسائی رعایا نو‏‏ں مثل دوسرے سلاطین عثمانی دے دہی آزادانہ حقوق دے رکھے سن جو مسلمانو ں نو‏‏ں حاصل سن ۔
چند مہینے د‏‏ی کوشش دے بعد سلطان مراد ثانی نے عیسائی باغیاں نو‏‏ں قرارواقعی سزاواں دے ک‏ے حدود سلطنت نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ وسیع تے مضبوط کرکے دوبارہ خلوت نشینی تے زہد وعبادت اختیار کرکے اپنے بیٹے محمد خان نو‏‏ں تخت سلطنت اُتے بٹھا دتا،محمد خان دے دوبارہ تخت نشین ہونے دے بعد ینگ چری فوج نے اپنی تنخواہاں تے وظیفاں دا مطالبہ کيتا تے جدو‏ں اُنہاں دے اس نامناسب مطالبہ نو‏‏ں پورا کرنے وچ پس تے پیش ہويا تاں انہاں نے بغاوت د‏‏ی دھمکیاں دینی شروع کيتياں تے لُٹ مار اُتے اُتر آئے، اس طرح فوج دے خود سر ہونے تو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ دوبارہ سخت خطرنا‏‏ک تے نہایت پیچیدہ حالات پیدا ہوگئے ،اراکینِ سلطنت نے ایہ رنگ دیکھ ک‏ے دوبارہ سلطان مراد خاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے التجا د‏‏ی کہ بغیر آپ د‏‏ی توجہ دے حالات درست نہ ہون گے ؛چنانچہ سلطان مراد خاں کومجبوراً فیر اپنے خلوت خانے تو‏ں نکلنا تے ایشیائے کوچک تو‏ں ایڈریا نوپل آنا پيا، ایہ ۸۴۹ ھ دا واقعہ اے ،جب سلطان مراد ثانی ایڈریا نوپل پہنچیا تاں فوج تے رعایا نے اس دا نہایت شان دار تے اُتے تپاک خیر مقدم کيتا،اس مرتبہ تختِ سلطنت اُتے جلوس کرنے دے بعد سلطان مراد خان نے اپنے بیٹے محمد خان کوجو سال بھر دے اندر دو مرتبہ تخت نشین ہوچکيا سی ایشیائے کوچک وچ اس لئی بھیج دتا کہ اوہ اوتھ‏ے رہ ک‏ے سلطنت دے متعلق زیادہ تجربہ حاصل کرے،تخت اُتے جلوس فرمانے دے بعد سلطان مراد خان نے بغاوت وسرکشی دے اماماں نو‏‏ں خوب سزاواں داں تے ملک دے نظم ونسق وچ مصروف ہوک‏ے ہن تیسری مرتبہ تخت دا چھڈنا مناسب نہ سمجھیا، مراد ثانی نے اس مرتبہ عنان سلطنت ہتھ وچ لے ک‏ے عیسائیاں نو‏‏ں فیر سر اُٹھانے دا موقع نئيں دتا لیکن بلاوجہ اُس نے کسی نو‏‏ں ستایا وی نئيں،شاہ قسطنطنیہ اگرچہ اپنی شرارتاں تے فساد انگیزیاں دے سبب عثمانیاں دا سب تو‏ں وڈا دشمن تے سب تو‏ں زیادہ منبع فساد سی تے نال ہی اُس دا قلع قمع کردینا وی مراد دے لئی کچھ زیادہ دشوار نہ سی، لیکن اُس نے اُس دے حال پررہنے دتا تے کوئی تعرض نئيں کيتا، ۸۵۲ھ وچ ہنی داس مذکور نے عیسائی فوجاں فراہمکرکے ترکاں دے استیصال د‏‏ی تیاریاں کيتياں تے اُسی طرح عیسائی فوجاں فراہ‏م ہوئیاں جداں کہ اس تو‏ں پہلے کئی مرتبہ ترکاں دے خلاف جمع ہوچکیاں سن،اس مرتبہ مقام کسودا وچ معرکہ عظیم برپا ہويا تے سلطان مراد ثانی نے اپنے اس پرانے حریف نو‏‏ں تن دن د‏‏ی لڑائی دے بعد شکستِ فاش دے ک‏ے بوہت سارے علاقے اُتے قبضہ کرلیا تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وسعت وچ تے وادھا ہويا۔
اس دے بعد سلطان مراد خان ثانی دا بہت سا وقت البانیہ دا فساد مٹانے وچ صرف ہويا لیکن اوہ اپنی وفات یعنی ۸۵۵ھ تک اس فساد دا بکلی استیصال نہ کرسکا، البانیہ دے اس فساد دا حال اس طرح اے کہ صوبہ البانیہ نو‏‏ں اگرچہ ترکاں نے بہت عرصہ پہلے فتح کرلیا سی مگر اس صوبہ اُتے اوتھے دا قدیم فرماں روا خاندان حکومت کردا سی جو ترکاں دا خراج گذار تے ہر طرح ماتحت سی، جان کسٹرائٹ والی البانیہ نے سلطان مراد خان ثانی دے تخت سلطنت اُتے متمکن ہونے دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں موردِ الطاف سلطانی بنانے دے لئی اپنے چار خوردسال بیٹے سلطان د‏‏ی خدمت وچ اس لئی بھیج دتے سن کہ اوہ بطور یرغمال سلطان دے پاس رہیاں تے سلطان اُنہاں نو‏‏ں اپنی ینگ چری فوج وچ داخل کرنے دے لئی تربیت دے،ایڈریانوپل د‏‏ی تربیت گاہ وچ اتفاقا تن چھوٹے لڑکے بیمار ہوک‏ے مرگئے،ایہ خبر سُن کر جان کسٹرائٹ والی البانیہ نے اپنے بیٹےآں دے اس طرح فوت ہونے نو‏‏ں شبہ د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا تے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ میرے بیٹےآں نو‏‏ں ممکن اے کہ کسی میرے دشمن نے زہر دتا ہو،سلطان مراد خان ثانی نو‏‏ں وی ملال ہويا تے چوتھے لڑکے نو‏‏ں جو سب تو‏ں وڈا سی تے جس دا ناں جارج کسٹرائٹ سی بہ نظر احتیاط کاص اپنے سلطانی محل وچ پرورش دینے لگا، سُلطان نو‏‏ں اُس دا بہت خیال رہندا تھا؛چنانچہ اُس نو‏‏ں بطور اک اسلامی وچ پرورش دینے لگا،سُلطان نو‏‏ں اُس دا بہت خیال رہندا تھا؛چنانچہ اُس نو‏‏ں بطور اک اسلامی بچہ دے شہزادےآں د‏‏ی طرح تربیت دتی گئی،جب ایہ لڑ دا جارج کسٹرائٹ اٹھارہ سال دا ہوگیا تاں سلطان نے اسنو‏ں اک فوجی دستہ د‏‏ی سرداری سپرد کی،اُس نے نہایت ہوشیاری تے خوبی دے نال اپنی مفوضہ خدمات نو‏‏ں انجام دتا، ہن اوہ اک پرجوش مسلما‏ن سردار سی۔
سکندر بیگ دا چونکہ ذکر آگیا سی اس لئی اُس نو‏‏ں ایتھے ختم کردتا گیا،سلطان مراد خان ثانی نے ۸۵۵ھ وچ وفات پائی تے لاش بروصہ وچ لے جاک‏ے دفن کيتی گئی،اس سلطان نے تیس سال حکومت کیت‏‏ی،اس سلطان دے عہدِ حکومت وچ وی وڈے وڈے عظیمالشان واقعات رونما ہوئے تے بحیثیت مجموعی سلطنت عثمانیہ دیاں بنیاداں پہلے تو‏ں زیادہ استوار ہوگئياں، ایہ سلطان بہت نیک دل ،خدا پرست تے رحم دل سی۔
سلطان محمد خاں ثانی فاتح قسطنطنیہ
سلطان مراد خان د‏‏ی وفات دے وقت اُس دا بیٹا محمد خان ایشیائے کوچک وچ سی جس د‏‏ی عمر اس وقت اکیس سال چند ماہ د‏‏ی سی،اس تو‏ں پیشتر محمد خان ثانی دو مرتبہ جدو‏ں کہ اُس د‏‏ی عمر صرف پندرہ سو لہ سالکيتی سی باپ د‏‏ی زندگی وچ تخت نشین ہوچکيا سی، جداں کہ اُتے ذکر ہوچکيا اے مرادخان ثانی د‏‏ی وفات دے بعد اراکین سلطنت نے ایشیائے کوچک وچ محمد خان ثانی دے پاس خبر بھیجی تے اوہ بلا توقف اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکردردِانیال نو‏‏ں عبور کرکے ایڈریا نوپل پہنچیا تے اوتھ‏ے مراسمِ تخت نشینی ادا کيتے گئے،شاہ سرویا د‏‏ی بیٹی تو‏ں مراد ثانی دا اک تے بیٹا سی، جو حالے صرف اٹھ مہینے دا بچہ سی، جدو‏ں محمد خان ثانی د‏‏ی تخت نشینی دے مراسم ادا ہوئے رہے سن تے اراکینِ سلطنت اطاعت تے فرماں برداری د‏‏ی بیعت کررہے سن تاں ینگ چری فوج دے سردار نے ایہ حرکت د‏‏ی کہ سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی اطلاع دے بغیر اُس بچے نو‏‏ں حمام وچ لے جاک‏ے قتل کردتا، غالباً ایہ کم اُس نو مسلم سردار نے محمد خاں ثانی د‏‏ی حمایت وچ کیہ تے اپنے نزدیک اچھی خدمت بجالایا، کیونجے ایہ لڑ دا جوان ہوک‏ے اپنی ماں یعنی سروین شہزادی دے سبب سرویا والےآں تے دوسرے عیسائیاں تو‏ں مدد پاکر سلطان محمد خاں ثانی دے لئی باعث تکلیف ہوسکدا سی، لیکن سلطان محمد خاں ثانی نے ینگ چری سردار دے اس ظالمانہ وسفاکانہ فعل نو‏‏ں سخت ناپسند کيتا تے اپنے اس سوتیلے بھائی دے قصاص وچ اسنو‏ں قتل کيتاچونکہ چھ سال پہلے محمد خاں ثانی اپنے باپ دے زمانے وچ دو مرتبہ تھوڑے تھوڑے وقفہ دے لئی تخت نشین ہوک‏ے کِسے اولوعزمی تے بلند ہمتی دا اظہار نہ کرس دا سی، اس لئی لوکاں دا خیال سی کہ اوہ اک کمزور تے سست رائے سلطان ثابت ہوئے گا حالانکہ ایہ قیاس کرنا اک غلطی سی اُس زمانے وچ اوہ پندرہ سولہ سال دا لڑ دا تے ہن اکیس بائیس سال دا نوجوان سی، ایہ چھ سال اُس نے کھیل کود وچ نئيں گذارے سن ؛بلکہ اوہ حکومت وسلطنت د‏‏ی قابلیت بڑھانےماں برابر ترقی کردا رہیا سی عاملاں تے روھانی لوکاں د‏‏ی صحبتاں نے اس دے اخلاق تے قوتِ ارادہ نو‏‏ں بہت کچھ پختہ کردتا سی۔
یورپی مؤرخ عام طور اُتے اسنو‏ں اپنے صغیر سن سوتیلے بھائی دا قاتل بتا تے نيں مگر اوہ اپنی اس غلط بیان وچ اس لئی معذور نيں کہ محمد خاں ثانی قسطنطنیہ دا فاتح اے تے اُس نو‏‏ں ملزم قرار دینا شاید عیسائی مؤرخ ثواب سمجھدے نيں،حالانکہ اس گل اُتے سب متفق نيں کہ ینگ چری فوج دے سردار نے اُس بچے نو‏‏ں قتل کيتا سی، اس کحالے سب نو‏‏ں اقرار اے کہ سلطان محمد خاں نے اُس سردار نو‏‏ں قصاص وچ قتل کرایا مگر اوہ کہندے نيں کہ اپس سردار نےمحمد خاں ثانی دے حکم تو‏ں اُس نو‏‏ں قتل کيتا سی، لیکن سوچنے تے غور کرنے د‏‏ی گل ایہ اے کہ سلطان محمد خاں نو‏‏ں سردست اس چھوٹے بچے تو‏ں کسی قسم کحالے کوئی اندیشہ نہ سی، وہ اپنی تخت نشینی دے مراسم تو‏ں فارغ ہونے دے بعد وی اس لڑکے د‏‏ی جان لینے د‏‏ی تدابیر عمل وچ لاسکدا سی، اس شیر خوار بچے نو‏‏ں تخت نشین کرنے دا کسی رکنِ سلطنت نو‏‏ں مطلق خیال تک وی نئيں آیا تھا؛بلکہ سب ایڈریا نوپل وچ محمد خان دا انتظار کررہے سن ،ینگ چری فوج دا سردار ایشیائے کوچک وچ سلطان محمد خاں دے نال نئيں آیا تھا؛بلکہ پہلے ہی تو‏ں ایڈریا نوپل وچ موجود سی، جے ایہ کم سلطان محمد خان نو‏‏ں کرانا سی تاں اوہ اپنے اُنہاں سرداراں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اس کم اُتے مامور کردا جو اُس دے نال ایشیائے کوچک تو‏ں آئے سن تے جنہاں اُتے اُس نو‏‏ں ہر طرح دا بھروسہ سی، ایڈریا نوپل وچ آندے ہی اک ایداں دے سردار نو‏‏ں جو اُس دے لئی مانوس شخص نہ سی ایہ ظالمانہ حکم دینا معمولی احتیاط دے وی خلاف سی، فیر ایہ کہ اوہ سردار جدو‏ں اپنے اس ناشدنی کم د‏‏ی پاداش وچ قتل کيتا گیا تاں اس نے اپنی جان بچانے دے لئی اس راز نو‏‏ں فاش نہ کيتا، سروین شہزادی یعنی محمد خان د‏‏ی سوتیلی ماں خود اُنہاں لوکاں وچ شام ل سی جو تخت نشینی د‏‏ی مبارک باد دینے آئے،سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی آئندہ زندگی وچ اس قسم د‏‏ی کوئی مثال نظر نئيں آندی تے اُس با حوصلہ، نیک دل تے باخدا سلطان تو‏ں ہرگز اس قسم د‏‏ی احمقانہ حرکت د‏‏ی توقع نئيں ہوسکدی،بات دراصل ایہ اے کہ ینگ چری فوج چونکہ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی وڈی لاڈلی فوج سمجھی جاندی سی اس لئی اس فوج تے اس فوج دے سرداراں وچ عام طور اُتے خود رائی تے خود سری دے علامات پیدا ہونے لگے سن ،سلطان مراد خان ثانی دے زمانے وچ وی انہاں لوکاں تو‏ں اس قسم دے حرکات سرزد ہوچکے سن ،اس نوجوان سلطان نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھنے دے لئی اُس سردار نے ايس‏ے قسم دا احسان اُس اُتے کرنا مناسب سمجھیا،ایہی دھوکھا قسطنطنیہ دے قیصر قسطنطین نو‏‏ں ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس نو‏‏ں قسطنطنیہ تے اپنی جان دینی پئی تفصیل اس اجمال د‏‏ی اگے آندی ا‏‏ے۔
۸۵۲ھ وچ سلطان مراد ثانی تو‏ں تن سال پیشتر قیصر جان پلیلو گس دے فوت ہونے اُتے قیصر قسطنطین دو ازدہم قسطنطنیہ وچ تخت نشین ہويا، قسطنطین دو ازدہم وی اپنے پیش رو د‏‏ی مانند خوب چالاک وچوکس آدمی سی، اُس نے سلطان مراد ثانی د‏‏ی وفات تے سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی تخت نشینی اُتے ایشیائے کوچک دے سرکش تے باغیانہ خیالات رکھنے والے امیراں نو‏‏ں سہارا دے ک‏ے فوراً اک بغاوت برپا کرادتی جس دے سبب سلطان محمد خاں نو‏‏ں ایشیائے کوچک وچ جاک‏ے باغیاں نو‏‏ں ٹھیک تے اوتھ‏ے دے انتظام نو‏‏ں درست کرنا پيا، حالے سلطان محمد خاں ایشیائے کوچک دے انتظام تو‏ں فارغ نہ ہويا سی کہ قیصر قسطنطین نے سلطان دے پاس پیغام بھیجیا کہ سلطان مراد خان ثانی دے زمانے تو‏ں کاندان عثمانیہ دا اک شہزادہ ارخان نامی ساڈے پاس نظر بند اے اُس دے اخراجاتِ ضروریہ دے لئی جو رقم سلطانی خزانہ تو‏ں آندی اے اُس وچ وادھا کرو ورنہ اسيں اس شہزادہ نو‏‏ں آزاد کردین گے تے اوہ آزاد ہوک‏ے تسيں تو‏ں ملک کھو لے گا، قیصر چونکہ سلطان محمد خان ثانی نو‏‏ں اک کمزور طبیعت دا سلطان تصور کيتے ہوئے سی اس لئی اُس نے اس دھمکی دے ذریعہ سلطان تو‏ں روپیہ اینٹھنا تے اُس نو‏‏ں دبانا چاہیا،جے واقعی سلطان محمد خاں ایسا ہی کمزور تے پست ہمت ہُندا جداں قیصر نے سمجھیا سی تاں اوہ ضرور ہی اس دھمکی تو‏ں ڈرجاندا تے قیصر قسطنطین دے نہ صرف ايس‏ے ؛بلکہ آئندہ مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی کوشش کردا،لیکن سلطان محمد خاں ثانی سکندر یونانی تے نپولین فرانسیسی تو‏ں زیادہ قوی قلب وارادہ دا مالک سی، اوہ سمجھ گیا کہ اس طرح کم نہ چلے گا تے جدو‏ں تک اس عیسائی سلطنت دا قصہ پاک نہ کردتا جائے گا،سلطنت عثمانیہ دا قیام واستحکا‏م ہمیشہ معرضِ خطر ہی وچ رہے گا، اُس وقت سلطان نے قیصر دے ایلیچیاں نو‏‏ں ٹال دتا تے کوئی صاف جواب نہ دتا۔
سلطان محمد خاں ثانی نے اک ہوشیار آہنگر اربان نامی نو مسلم نو‏‏ں جو ہنگری دا قدیم باشندہ تے اسلام قبول کرنے تو‏ں پیشتر قسطنطین دا نوکررہ چکيا سی حکم دتا کہ اوہ وڈی وڈی زبردست مار د‏‏ی توپاں بنانا شروع کرے چنانچہ متعدد توپاں تیار ہوئیاں جنہاں وچ بعض بہت ہی وڈی تے وزنی گولہ پھینکنے والیاں سن،چند سال پیشتر یعنی سلطان مراد خاں ثانی دے عہدِ حکومت تو‏ں سلطنتِ عثمانیہ نے لڑائیاں وچ توپاں دا استعمال شروع کردتا سی مگر حالے ایہ کوئی بہت کار آمد آلۂ جنگ نہ سی، قلعےآں د‏‏ی دیواراں مسمار کرنے وچ توپ دا مرتبہ منجنیق تو‏ں کچھ زیادہ بلند نہ تھا؛چنانچہ ایہ توپاں جو سلطان محمد خاں نے اربان تو‏ں تیار کراواں تے جنہاں د‏‏ی نقل وحرکت تے اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ لے جانے وچ وڈی دقت تے دشواری پیش آندی سی،وہ ایسی سن کہ ایام محاصرہ وچ صبح تو‏ں شام  تک انہاں تو‏ں صرف ست اٹھ مرتبہ فائر ہوسکدے سن ؛چنانچہ ايس‏ے لئے محاصرۂ قسطنطنیہ وچ ایہ کچھ بہت مفید ثابت نئيں ہوئیاں، ايس‏ے طرح قسطنطین نے وی اپنے توپ خانہ نو‏‏ں بہت مکمل تے مضبوط بنالیا سی، فتح قسطنطنیہ دے بعد تھوڑے ہی دن گذرے سن کہ یورپ دے عیسائی سلاطین تے عثمانیہ سلاطین نے لڑائیاں وچ توپ دے استعمال نو‏‏ں بہت ترقی دتی تے ایہ بہترین آلہ جنگ متوصور ہونے لگا۔
سلطان محمد خاں ثانی نے اپنی سلطنت دے ہر اک حصہ وچ نظم وانتظام تے امن وامان قائم رکھنے دے لئی سب تو‏ں پہلے اپنی کوشش تے توجہ منعطف د‏‏ی تے جدو‏ں اس طرف تو‏ں اطمینان کلی حاصل ہوگیا تاں قسطنطنیہ دے محاصرے دے لئی پنجاہ ہزار سوار تے ویہہ ہزار پیدل د‏‏ی اک پُر جوش تے بہادر فوج منتخب کی،سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی فوج دا ستر ہزار ہونا کریسی نے بیان کيتا اے جو یقیناً مبالغہ تو‏ں خالی نئيں اے کیونجے دوران محاصرہ وچ جو ۱،۶ ، اپریل تو‏ں ۲۹ مئی ۱۴۵۳ء تک یعنی ست ہفتے قائم رہیا، اس ستر ہزار فوج دے لئی سامانِ رسد دا مہیا ہونا انہاں حالات وچ کوئی آسان کم نہ سی۔
۸۵۶ھ مطابق ۱۴۵۲ء تو‏ں طرفین د‏‏ی جنگی تیاریاں علانیہ شروع ہوگئی سن، قیصر قسطنطین نے قسطنطنیہ دے ادنر سامان رسد تے غلہ وغیرہ حد تو‏ں زیادہ جمع کرلیا سی، یورپ دے ملکاں تو‏ں نہ صرف جنگجو لوکاں دے جہاز آرہے سن ؛بلکہ سامانِ جنگ تے سامان خورد تے نوش تو‏ں لدی ہوئی کشتیاں دا تاندا وی بندھا ہويا سی، اٹلی تے دوسرے ملکاں تو‏ں معمار وانجنیر تے تجربہ کار جنگی سردار شہر قسطنطنیہ د‏‏ی مضبوطی دے ساماناں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی موجود ہوگئے سن ،سمندر د‏‏ی جانب بندرگاہ دے دہانہ اُتے اک مضبوط آہنی زنجیر اس طرح دونے طرف بنھی گئی سی کہ کسی جہاز دا بندر گاہ وچ داخل ہونا کسی طرح ممکن نہ سی، ہاں جدو‏ں شہر والے خود چاہندے سن کہ جہاز نو‏‏ں اندر آنے داں تاں اُس زنجیر نو‏‏ں سمندر د‏‏ی گہرائی وچ ڈھیلیا ک‏ے دے ڈال دیندے سن تے جہاز اندر داخل ہوجاندا سی اس دے بعد زنجیر نو‏‏ں کھچ دتا جاندا سی تے فیر کسی غیر جہاز دا داخل ہوجانا غیر ممکن ہُندا سی، شہر د‏‏ی فصیل چودہ میل دے قطاع دائرہ وچ نہایت مضبوط تے ناقابل تسخیر سی ،سمندر د‏‏ی جانب یعنی جس طرف بندرگاہ سی فصیل کسی قدر نیچی تے کمزور سی کیونجے اس طرف تو‏ں کسی حملہ یا محاصرہ د‏‏ی توقع نئيں ہوسکدی سی،فصیل دے چاراں طرف گہری خندق جو ناقابل گذر سی کُھدی ہوئی سی،فصیل کےباہر وی تھاں تھاں مضبوط بُرجاں دے ذریعہ خندق وفصیل د‏‏ی حفاظت دے لئی توپاں تے مضبوط فوجی دستے تیر اندازےآں دے مامور سن، پُرانی تعمیر دے بُرجاں تے دیوار دے اُنہاں حصےآں نو‏‏ں جو بھاری توپاں دے چڑھانے تے اُنہاں تو‏ں فائر کرنے د‏‏ی حالت وچ شکستہ ہوجانے د‏‏ی استعداد رکھدے سن از سرِ نو مضبوط ومستحکم بنایا گیا، اس طرح قسطنطنیہ د‏‏ی حفاظت دا جس قدر سامان تے اہتمام ہوسکدا سی اوہ بدرجۂ اتم پورا کرلیا گیاسی۔
سلطان بایزید یلدرم نے آبنائے باسفورس دے تنگ ترین مقام دے ایشیائی ساحل اُتے اک قلعہ بنایا سی، سلطان محمد خان ثانی نے جدو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دا ارادہ کيتا تاں اُس قلعہ دے مقابل یورپی ساحل اُتے اک قلعہ بنانا شروع کيتا تے ایہی گویا اس د‏ی سب تو‏ں پہلی علی الاعلان جنگی تیاری سی،ایہ قلعہ بہت جلد بن دے تیار ہوگیا تے اس اُتے توپاں چڑھادتیاں گئیاں جداں کہ مقابل دے ایشیائی قلعہ اُتے وی توپاں موجود سن،اس طرح آبنائے باسفورس دا دروازہ سلطا محمدخاں ثانی نے بند کردتا تے بحر اسود نو‏‏ں بحر مارمور اسنو‏ں جدا کرکے قیصر دے جہازاں نو‏‏ں بحراسود وچ آنے تو‏ں روک دتا،لیکن اس تو‏ں قسطنطین نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچ سکدا سی کیونجے اسنو‏ں دردانیال دے ذریعہ یورپی ملکاں یعنی اٹلی واسپین وغیرہ تو‏ں امداد پہنچ رہی سی،سلطان محمد خاں دے پاس کُل تن سو کشتیاں دسیاں جاندیاں نيں جو قریباً سب چھوٹی چھوٹی سن تے اُنہاں وچو‏ں اک وی ایسی وڈی نہ سی جو قسطنطین دے چودہ وڈے وڈے جنگی جہازاں وچو‏ں کسی چھوٹے سےچھوٹے جہاز دے برابر ہويا۔
فتح قسطنطنیہ
اُدھر محصورین وی مدافعت دے لئی پورے طور اُتے تیار تے مستعد سن ،جنبیوا دے سپہ سالار جان اغطیاس تے یونانی سپہ سالار ڈیوک نوطارس نے وڈی قابلیت تے ہمت دے نال مدافعت
کے کماں نو‏‏ں انجام دتا،پوپ نکلسن پنجم دے نائب کارڈنل نے اپنی شجاعت وتجربہ کاری دے نمایاں ثبوت پیش کرنے شروع کيتے، انہاں تمام سپہ سالاراں تے فوجاں د‏‏ی مجموعی طور اُتے نگرانی قیصر قسطنطنین نے اپنے ہتھ وچ لی، اوہ صبح تو‏ں شام  تک تے رات دے وقت وی پشت زین تو‏ں بوہت گھٹ جدا ہُندا سی، ہر اک مورچہ تے ہر اک مقام اُتے خود پہنچکيا،سپاہیاں دے دل بڑھاندا تے سپہ سالاراں دے کماں دا معائنہ کرکے اُنہاں نو‏‏ں داد دیندا سی، محاصرہ دے شروع ہُندے ہی باشندگان شہر تے عیسائی فوجاں وچ انتہا درجہ دا جوش پیدا ہوگیا سی، لڑائی د‏‏ی ترغیب دینے تے شہید ہونے دے فضائل بیان کرنے دے لئےوڈے پادری تے بشپ وعظ تے نصیحت کردے تے لوکاں نو‏‏ں لڑکر جان دینے اُتے آمادہ بنا‏تے سن ،سلطان محمد خاں ثانی نے اپنا خیمہ شہر دے دروازہ سینٹ رومانوس دے سامنے نصب کرایا سی تے ايس‏ے دروازے اُتے محاصرین نے زیادہ زور صر کرنا شروع کيتا سی، اوّل اوّل محصورین نے فصیل شہر تے خندق تو‏ں باہر نکل ک‏ے محاصرین اُتے حملے شروع کيتے،لیکن جدو‏ں اس طرح اوہ عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے ہتھ تو‏ں زیادہ مقتول ہونے لگے تاں قسطنطین نے حکم دتا کہ کوئی شخص فصیل شہر تو‏ں باہر جانے دا قصد نہ کرے،قلعہ فصیل تے برجاں تو‏ں توپاں تے منجنیقاں دے ذریعہ محصورین نے محاصرین نو‏‏ں ترکی بہ ترکی جواب دینا شروع کيتا، آخر چند روز دے بعد فصیل شہر وچ کدرے کدرے رخنے نمودار ہوئے لیکن محصورین د‏‏ی قابلیت تے مستعدی نے فوراً اُنہاں نو‏‏ں بند کرکے پہلے تو‏ں وی زیادہ مضبوط بنالیا،سلطان محمد خاں ثانی نے اپنی فوج نو‏‏ں خندق دے کنارے تک لے جاک‏ے کئی جگہ خندق نو‏‏ں پاٹ دے راستے بنائے تے اسطرح عثمانی فوج فصیل تک پہنچی لیکن فصیل دے اُتے کوئی بس نہ چل سکا، اُتے تو‏ں عیسائیاں نے روغن نقط جلا جلیا ک‏ے اُنہاں اُتے سُٹنا شروع کيتا،مجبوراً اُنہاں نو‏‏ں واپس آنا پيا،اب سلطان نے اک تے تدبیر سوچی تے لکڑی دے اُچے اُچے مینار بنوائے جو فصیل شہر د‏‏ی برابر بلند سن تے انہاں دے تھلے بہئے لگے ہوئے سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بآسانی اُنہاں نو‏‏ں حرکت وچ لاسکدے سن، انہاں میناراں دے نال اک اک لمبی سیڑھی اُتے دے حصے تو‏ں بنھی ہوئی سی انہاں میناراں نو‏‏ں خندق دے کنارے لے جاک‏ے تے اُس سیڑھی نو‏‏ں اُتے اُٹھا کر دوسرا سرا قلعہ د‏‏ی دیوار اُتے رکھ دییا، اس طرح خندق دے اُتے اک پُل بندھا جاندا سی، عثمانی سپاہی مینار اُتے چڑھ کر سیڑھی دے اُتے ہُندے ہوئے فصیل شہر اُتے پہنچنے د‏‏ی کوشش وچ لگے رہے مگر محصور ین نے نہایت مستعدی تے چابک دستی دے نال انہاں مینارں اُتے رال دے جلدے ہوئے گولے سُٹ کر اُنہاں وچ اگ لگادی تے اس طرح انہاں میناراں تے سیڑھیاں دے جلنے تو‏ں قلعہ کشائی د‏‏ی ایہ تدبیر وی کامیاب نہ ہوسکيتی۔
اسی روز یعنی ۲۴ مئی نو‏‏ں قسطنطین نے سلطان دے پاس پیغام بھیجیا کہ آپ جس قدر خراج مجھ اُتے مقرر کرن وچ ادا کرنے نو‏‏ں تیار ہون، مینو‏‏ں باج گذار بنا ک‏ے قسطنطنیہ میرے ہی پاس رہنے دیجئے ،سلطان نے جدو‏ں کہ اُس نو‏‏ں شہر دے مفتوح ہونے دا یقین ہوچکيا سی جوابا کہلا بھجوایا کہ جے تسيں اطاعت کرے ہوئے تاں تسيں نو‏‏ں ینان دا جنوبی حصہ دتا جاسکدا اے ،لیکن قسطنطنیہ نو‏‏ں اپنے ملکاں مقبوضہ وچ شام ل کيتے بغیر وچ نئيں رہ سکدا،سلطان محمد خان جاندا سی کہ قسطنطنیہ د‏‏ی عیسائی سلطنت جو سلطنت عثمانیہ دے وچکار واقع اے جدو‏ں تک قائم رہے گی خطرات تے مصائب دا سدِّ باب نہ ہوئے گا، اوہ ایہ وی جاندا سی کہ قسطنطنیہ سلطنت عثمانیہ دا بہترین دارالسلطنت ہوسکدا اے، اوہ قسطنطین تے اُس دے پیش رو قیاصرہ د‏‏ی مسلسل شرارتاں تو‏ں وی بخوبی واقف سی، اوہ اس قدر طویل محاصرہ تے محنت دے بعد ہن کامیابی دے نیڑے پہنچ چکيا سی، ایسی حالت وچ قسطنطین د‏‏ی درخواست اُتے اُس دا جنوبی یونان دے دے دینے اُتے آمادہ ہوجانا وڈی ہی عظیم الشان شاہانہ فیاضی سی،لیکن قیصر قسطنطین د‏‏ی قسمت وچ ایہی لکھیا سی کہ اوہ مشرقی روم د‏‏ی اس عظیم الشان تے پرانی سلطنت دا آخری فرماں رو ا ہو؛چنانچہ اُس نے سلطان د‏‏ی اس مہربانی تو‏ں کوئی فائدہ اٹھانا نہ چاہیا تے پہلے تو‏ں چہار چند زیادہ جانفشانی وجاں فروشی دے نال قسطنطین مخالفت وچ مصروف ہوگیا۔
پردہ داری می کند برقصرِ قیصر عنکبوت
بوم نوبت می زندبرگنبد افراسیاب
یہ فتح ۲۰ جمادی الاوّل ۸۵۷ھ مطابق ۲۹ مئی ۱۴۵۳ ء نو‏‏ں وقوع پذیر ہوئی، عام طور اُتے لوکاں دا خیال اے کہ فصیل قسطنطنیہ دا گرنا انہاں نو‏ں بُزرگ باخدا د‏‏ی دُعا دا نتیجہ سی تے ايس‏ے لئے مشہور اے کہ قسطنطنیہ دُعا دے ذریعہ فتح ہوئی سی، ايس‏ے تریخ تو‏ں سلطان محمد خاں ثانی سلطان فاتح دے لقب تو‏ں مشہور ہويا، چالیس ہزار عیسائی مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مقتول ہوئے تے سٹھ ہزار جنگجو عیسائیاں نو‏‏ں مسلماناں نے گرفتار کيتا،بہت تھوڑے ایداں دے سن جو فتح قسطنطنیہ دے بعد کسی نہ کسی طرح خشکی یا سمندر دے راستے بچ کر نکل بھاگنے وچ کامیاب ہوگئے،اکثر اٹلی وچ تے کمتر دوسرے تھ‏‏اںو‏اں وچ جاک‏ے آباد وپناہ گزريں ہوئے،قیصر قسطنطنین دا اک پوت‏ا چند روز دے بعد مسلما‏ن ہوگیا سی تے قسطنطنیہ وچ آک‏ے رہنے لگیا سی، بالآخر بہت جلد اس خاندان دا ناں ونشان گُم ہوگیا۔
قسطنطنیہ دے باشندےآں نو‏‏ں سلطان فاتح نے امن وامان عطا کيتی جو لوک اپنے مکاناں تے جائداداں اُتے قابض رہے تے بخوشی اطاعت قبول کيتی اُنہاں نو‏‏ں تے اُنہاں دے اموال نو‏‏ں کسی قسم دا کوئی نقصان نہین پہنچایا گیا، عیسائیاں دے معبوداں تے گرجاں نو‏‏ں (بجزاباصوفیہ کے) علیٰ حالہ قائم تے عیسائیاں دے تصرف وچ رکھیا، قسطنطنیہ دے بشپ اعظم نو‏‏ں سلطان نے اپنی خدمت وچ بُلیا ک‏ے خوش خبری سُنائی کہ آپ بدستور یونانی چرچ دے پیشوارہن گے، آپ دے مذہبی اختیار وچ کِسے قسم د‏‏ی کوئی مداخلت نئيں کيت‏‏ی جائےگی، سلطان محمد خاں فاتح نے خود یونانی چرچ د‏‏ی سرپرستی قبول کيتی تے بشپ اعظم تے پادریاں نو‏‏ں اوہ اختیار ات حاصل ہوگئے جو عیسائی سلطنت وچ وی اُنہاں نو‏‏ں حاصل نہ سن، عیسائیاں نو‏‏ں کامل مذہبی آزادی عطا کيتی گئی،گرجاں دے مصارف تے چرچ دے اخراجات پورا کرنے دے لئی وڈی وڈی جاگیراں عطا کيتياں،جنگی اسیراں نو‏‏ں جو فتح مند فوج نے گرفتار کيتے سن، سلطان فاتح نے خود اپنے سپاہیاں تو‏ں خرید کر آزاد کيتا تے اُنہاں نو‏‏ں شہر قسطنطنیہ دے اک خاص محلہ وچ آباد کيتا ،اس فتح دے بعد سلطان فاتح نے دیکھیا کہ قسطنطنیہ دے اکثر گھر ویران تے غیر آباد ہوگئے نيں ،شہر د‏‏ی رونق نو‏‏ں واپس لیانے تے اُس د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ودھانے دے لئی سلطان فاتح نے ایشیائے کوچک تو‏ں پنج ہزار مسلما‏ن خانداناں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ لیا ک‏ے آباد کرنے دا انتظام کيتا، ماہِ رمضان ۸۵۷ھ تک ایہ پنج ہزار مسلم خاندان قسطنطنیہ وچ آ ک‏ے آباد ہوگئے تے قسطنطنیہ پہلے تو‏ں زیادہ با رونق شہر بن گیا۔
شہر قسطنطنیہ د‏‏ی تریخ
قسطنطنیہ د‏‏ی ایہ فتح دنیا دا نہایت ہی اہ‏م تے عظیم الشان واقعہ سمجھیا جاندا اے ،اسی فتح قسطنطنیہ اُتے یورپی مؤرخین د‏‏ی اصطلاح وچ مڈل ایجیز یعنی زمانۂ وسطیٰ ختم ہوجاندا اے ،اس دے بعد روشنی دا زمانہ یعنی دورِ جدید شروع ہُندا اے، اس موقع اُتے مناسب معلوم ہُندا اے کہ قسطنطنیہ دے مختصر تریخ حالات بیان کردتے جاواں،جس موقع اُتے قسطنطنیہ آباد اے، ايس‏ے موقع اُتے سنہ عیسوی تو‏ں ۶۶۷ سال پہلے بائی زینتم نامی اک شہر کسی خانہ بدوش قبیلے نے آباد کيتا سی، اس شہر اُتے سنہ عیسوی تو‏ں ۶۶۷ سال پہلے بائی زینتم نامی اک شہر خانہ بدوش قبیلے نے آباد کيتا سی، اس شہر اُتے بوہت سارے حادثے گذرے تے اوہ اپنے ارد گرد دے علاقے دا مرکزی شہر تے اک مختصر سی ریاست دا دارالصدر بن گیا سکندر یونانی دے باپ فلیقوس نے اس شہر اُتے حملہ کرکے اُس نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لیانا چاہیا، اُس نے رات د‏‏ی تاریدی ميں اپنی فوجاں نو‏‏ں شہر بائی زینتم تک پہنچیا نا تے شہر اُتے اچانک قبضہ کرنا چاہیا، ايس‏ے رات د‏‏ی تاریکیماں جدو‏ں کہ فیلقوس د‏‏ی فوج شہر د‏‏ی فصیل تک پہنچ گئی سی،شمال د‏‏ی جانب تو‏ں اک روشنی نمودار ہوئی تے اس روشنی وچ شہر والےآں نے حملہ آور فوج نو‏‏ں دیکھ لیا تے فوراً مقابلہ د‏‏ی تیاری تے مدافعت اُتے آمادہ ہوگئے،فیلقوس شہر والےآں نو‏‏ں مستعد دیکھ ک‏ے واپس ہوگیا تے شہر اس طرح بچ گیا،شہر والےآں نے اس آئی بلاکے ٹل جانے نو‏‏ں ڈائنا دیبی دا کمال وتصرف تصور کيتا تے اس خوشی وچ دیبی مذکور دا مندر تعمیر کرکے ہلال نو‏‏ں اپنے شہر دا نشان مقرر کيتا۔
اس دے چند روز بعد سکندر نے اس شہر نو‏‏ں فتح کرکے اپنے باپ د‏‏ی ناکامی دا بدلہ لے لیا، سلندر دے بعد بائی زینتم نو‏‏ں مختلف قوماں نے اپنی تاخت وتارج دا تختہ مشق بنایا، اس دے بعد قیصر قسطنطنین اوّل نے اس علاقہ نو‏‏ں فتح کيتا تاں اوہ شہر بائی زینتم دے خوش فضا محل وقوع نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت خوش ہويا تے اُس نے اس شہر تے اس دے متصلہ رقبہ کوشام ل کرکے شہر آباد کيتا تاکہ اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنائے،اس جدید شہر کانام اُس نے روما جدید رکھیا مگر اوہ قسطنطین اپنے بانی دے ناں اُتے قسطنطنیہ مشہور ہويا۔
قسطنطین اوّل نے قسطنطنیہ نو‏‏ں ۳۲۷ھ وچ آباد کيتا، اس تو‏ں پہلےتک قسطنطین تے اُس کےباپ دادابُت پرست تے لامذہب سن لیکن قسطنطین نے خود دین عیسوی قبول کرکے قسطنطنیہ نو‏‏ں اُس د‏‏ی آبادی دے تن سال بعد حضرت مریم ؑ د‏‏ی نذر کيتا تے خوب خوشی منائی لہذا مئی ۳۰۳۰ء تو‏ں قسطنطنیہ مخصوص عیسائی شہر سمجھیا جانے لگا، اس دے بعد سلطنت روما جدو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم ہوئی تاں قسطنطنیہ مشرقی سلطنت دا مستقل دار السلطنت قرار پایا،اس سلطنت یعنی مشرقی روم دا کامل عروج قیصر حسٹین دے عہدِ حکومت وچ حاصل ہويا جس نے ۵۲۷ء تو‏ں ۵۶۵ء تک حکومت کیت‏‏ی، اس قیصر نے قسطنطنیہ د‏‏ی تعمیر ورونق وچ بہت وادھا کيتا،اس شہر اُتے مختلف قوماں نے مختلف اوقات مین چڑھائیاں د‏‏ی تے حضرت ابو ایوب انصاریؓ ايس‏ے معرکہ وچ شہید ہوک‏ے فصیل شہر دے تھلے مدفون ہوئے،اس مرتبہ ایہ شہر فتح ہُندے ہُندے رہ گئے،عیسائیاں نے کئی مرتبہ چاہیا کہ حضرت ابو ایوب انصاری ؓ د‏‏ی قبر مبارک نو‏‏ں اکھیڑ کر سُٹ داں مگر اوہ ہمیشہ مسلماناں د‏‏ی ناراضگی دے خوف تو‏ں اس ارادہ نو‏‏ں پورا نہ کرسک‏‏ے، سلطان محمد خاں فاتھ نے فتح قسطنطنیہ دے بعد حضرت ابو ایوب انصاری دے مزار مبارک دے متصل اک مسجد بنوادی سی جو جامع ایوب دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
خلفاء عباسیہ دے دور حکومت وچ کئی مرتبہ قسطنطنیہ دے فتح کرنے د‏‏ی تیاریاں ہوئیاں مگر ہر مرتبہ کوئی نہ کوئی ایسا مانع ہويا کہ ایہ کار ناتمام ہی رہ گیا، اس دے بعد۶۰۰ ھ وچ جدو‏ں کہ صلیبی لڑائیاں د‏‏ی سرگرمیاں وڈے زور شور تو‏ں جاری سن،وینس د‏‏ی اک فوج نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے لاطینی سلطنت قائم کيتی جو روما دے پوپ نو‏‏ں مذہبی پیشوا مندی سی، سٹھ سال تک ایہ حکومت قائمرہی، اس دے بعد ۶۶۰ ھ وچ یونانیاں یعنی مشرقی رومیاں نے فیر قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے اپنی مشرقی حکومت دوبارہ قائم کرلئی اجو اُسی پُرانے خمیری عقیدے اُتے قائم تے پوپ روما د‏‏ی اطاعت تو‏ں آزاد سی۔
سلطان فاتح دے بقیہ کارنامے
اُتے ذکر آچکيا اے کہ اسکندر بیگ البانیہ اُتے قابض سی تے سلطان فاتح نے تخت نشین ہوک‏ے اُنہاں تعلقات تے مراسم د‏‏ی وجہ تو‏ں جو ایوان سلطانی وچ پرورش پانے دے سبب سکندر بیگ دے نال سن سکندر بیگ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں البانیہ اُتے باقاعدہ تسلیم کرلیا سی تے کسی قسم دا آزار پہنچانے یا اُس نو‏‏ں البانیہ تو‏ں بے دخل کرنے دا خیال سلطان فاتح نو‏‏ں نہ سی مگر حادثہ بلگریڈ دے بعد جتھ‏ے دوسرے عیسائی سلاطین د‏‏ی ہمتاں ودھ گئياں ،سندر بیگ نے وی سرکشی تے بغاوت دے نشانات ظاہر کرنے شروع کيتے، سلطان فاتح نے اوّل اوّل اغماض تے چشم پوشی تو‏ں کم لیا لیکن جدو‏ں اُس دے حرکات نے خطرنا‏‏ک صورت اختیار کيتی تاں سلطان فاتح نے البانیہ اُتے فوج کشی کی،سکندر بیگ بہت بہادر تے تجربہ کار شخص سی، البانیہ چونکہ پہاڑی ملک تے سکندر بیگ دا وطن سی، اوتھ‏ے د‏‏ی رعایا اُس اُتے جان تے دل تو‏ں نثار سی لہذا اک سلسلۂ جنگ شروع ہوگیا تے البانیہ دا ملک جلد فتح نہ ہوسکا۔
آخر ۸۶۶ھ وچ سکندر بیگ نے خود صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے آئندہ باوفا رہنے دا اقرار کيتا،سلطان نے اُس د‏‏ی درخواست منظور کرلئی تے البانیہ تو‏ں اپنی فوجاں ہٹالاں لیکن سکندر بیگ نے فیر مخالفت دا اظہار کيتا تے سلطان نو‏‏ں دوبارہ خود فوج لے ک‏ے البانیہ جانا پيا، اس مرتبہ سکندر بیگ سلطانی حملہ د‏‏ی ٹکر نہ سنبھال سکیا تے اُس نو‏‏ں البانیہ تو‏ں حدود ریاست وینس د‏‏ی طرف پناہ گزيں ہونا پيا جتھ‏ے اُس نو‏‏ں وڈی آؤ بھگت دے نال لیا گیا، اوتھے سکندر بیگ دا انتقال ہويا تے البانیہ مستقل طور اُتے سلطانی قبضہ وچ آگیا، بلگریڈ دے حملہ د‏‏ی ناکامی تے سکندر بیگ دے عرصۂ دراز تک برسر مقابلہ رہنے دے سبب عیسائیاں دے دلاں تو‏ں سلطان فاتح د‏‏ی اوہ ہیبت جو فتح قسطنطنیہ دے بعد پیدا ہوگئی سی کم ہونے لگی تے اُنہاں د‏‏ی ہمتاں فیر سلطانی مقابلہ دے لئی ودھ گئياں،وینس د‏‏ی ریاست جس نے چند روز پہلے دب کر صلح کيت‏‏‏ی سی فیر طاقت دے اظہار اُتے آمادہ ہونے لگی، سلطان نے اس د‏ی سرکوبی نو‏‏ں وی ضروری سمجھی تے سمندر دے کنارے دور تک وینس دے علاقے نو‏‏ں فتح کرکے بوہت سارے شہراں نو‏‏ں اپنی حکومت وچ شام ل کرلیا،ایتھ‏ے تک کہ ریاست وینس نے شہر سقوطری خود سلطان د‏‏ی نذر کرکے نہایت ذلیل شرطاں اُتے سلطان تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے بحیرۂ ایڈریا ٹک وچ سلطانی سیادت قائم ہوگئی۔
۸۸۰ھ وچ سلطان فاتح نے اپنے بیٹے بایزید نو‏‏ں ایشیائے کوچک د‏‏ی فوجاں دا سپہ سالاربناکر بھیج دتا کہ اُس طرف دے معاملات دا نگراں رہے تے خودیورپی علاقے د‏‏ی طرف مصروف رہیا،البانیہ تے ہرزیگونیا اُتے سلطان دا قبضہ پہلے ہی ہوچکيا سی، اب سلطان نے جنیوا تے وینس دے قبضے تو‏ں بحر روم دے جزیراں نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ فتح کرنا شروع کيتا، اس دے بعد ۸۸۲ھ وچ سلطان فاتح دا سپہ سالار عمر پاشا اپنی فتح مند فوج لئے ہوئے وینس دے دار السلطنت تک پہنچ گیا تے اوتھ‏ے د‏‏ی پارلیمنٹ نے ترکی فوجاں نو‏‏ں اپنے شہر د‏‏ی دیواراں دے تھلے دیکھ ک‏ے نہایت الحاح وعاجزی دے نال صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے وعدہ کيتا کہ سلطان نو‏‏ں جدو‏ں ضرورت ہوئے گی تاں اسيں سو جہازاں دے بیڑے تو‏ں سلطانی فوج د‏‏ی مدد کرن گے؛چنانچہ عمر پاشا اپنے حسب منشا شرائط اُتے صلح کرکے سالماً غانما وینس تو‏ں واپس آیا۔
۷۱۱ھ تو‏ں جزیرہ روڈس وچ صلیبی مجاہدین دے اک گروہ نے قبضہ کرکے اک خود مختار حکومت قائم کرلئی سی،قریباً ڈیڑھ سو سال تو‏ں ایہ لوک اس جزیرہ اُتے قابض تے متصرف تے ارد گرد دے جزیراں تے شام  وایشیائے کوچک دے بندرگاہاں اُتے بحری ڈاکے ڈالدے رہیا کردے سن ،وینس وجنیوا والےآں نے وی انہاں نو‏‏ں کدی نئيں چھیڑا تھا؛بلکہ انہاں نو‏‏ں صلیبی مجاہدین د‏‏ی یادگار سمجھ کر انہاں تو‏ں اتحاد رکھدے انہاں د‏‏ی ڈاکہ زنیاں نو‏‏ں جو عماماً مسلماناں دے لئی باعثِ تکلیف ہودیاں سن،بہ نظر استحسان دیکھدے سن ،اب جدو‏ں کہ ساحل شام   تو‏ں لے ک‏ے بحیرۂ ایڈریا تک سلطان د‏‏ی حکومت وسیادت قائم ہوچک‏ی سی تے قریباً تمام جزیرے سلطان دے قبضے وچ آچکے سن تاں روڈس د‏‏ی عیسائی حکومت دا وجود سخت تکلیف دہ ثابت ہويا ؛چنانچہ ۸۸۵ ھ وچ سلطان نے اس جزیرہ دے فتح کرنے دے لئی اک بحری جنگی مہم رانہ د‏‏ی مگریہ مہم ناکا‏م واپس آئی، اس دے بعد سلطان فاتح نے دوسری مہم رانہ د‏‏ی جس دا سپہ سالار اک تجربہ کار شخص سی، جزیرہ دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کرنے دے بعد اُس دے دارالسلطنت دا محاصرہ کيتا گیا، شہر فتح ہوچکيا سی مگر عین اُس وقت جدو‏ں کہ سلطانی فوج شہر وچ داخل ہوک‏ے لُٹ مار وچ مصروف ہونا چاہندی سی،سپہ سالار نے حکم جاری کيتا کہ کوئی شخص رتی برابر چیز اُتے تصرف کرنے دا حق دار نئيں اے ،اس تو‏ں فوج وچ بددلی پیدا ہوئی تے لوکاں نے خدمات نو‏‏ں انجام دینے وچ پہلو تہی اختیار کيتی جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ فوج تے اس دے سپہ سالار د‏‏ی ناچاقی نے اوہ صورت اختیار کيتی کہ جزیرہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آنا پيا، تے روڈس سلطانی مقبوضات وچ شام  ل ہُندے ہُندے بچ گیا۔