cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجابی ون ایکٹ دی تریخ
پنجابی ون ایکٹ جاں اک انگی دا اتہاس جیکر پڑچولیئے تاں پنجابی اکانگی نے ویلے دیاں ہنیریاں گپھاواں وچّ روشنی سُٹی اے۔ جدید سروکاراں والی پنجابی اکانگی نالوں پنجابی ناٹک دی آمد پنجابی ساہت وچ پچھوں ہندی اے۔ اس لئی جدید سروکاراں والی اکانگی دا اثر وی پنجابی ساہت تے جدید سروکاراں والے پنجابی ناٹک نالوں پہلاں پیا اے۔ ناٹک کاراں نے اکانگی نوں ہی وستھاریا اے پر پھر وی ناٹک اتے اکانگی وچ کافی انتر اے۔ اکانگی نہ ناٹک دا سار ہندی اے نہ ہی ناٹک اکانگی دا وستھار ہندا اے۔ ناٹک دا ہر انک آزاد نہیں ہندا اتے اکانگی ناٹک دا حصہ نہیں ہندی ۔ انگریزاں دی آمد نال جتھے سیاسی، سماجی تے دماغی پہلو تے طریقے بدلے اتھے بھارتی ساہت دے نال-نال پنجابی ساہت تے وی اثر پایا، جس نال پنجابی ساہت وچ اکانگی دی آمد ہوئی۔گردیال سنگھ پھل مطابق، 'اکانگی اپنی سنجمتا، اکاگرتا، تھوڑے نال بہتا سارن دی اہلیت تے تیکھنتا نال پورے ناٹک نوں سنگھنا، بجھواں تے تیکھن مگھدے کم والا بنا کے اک-کتھنی، اک-جھاکیئے تے اک-انگیئے بنا رہا اے۔ اکانگی اصل وچ منچ دی لوڑ وچو ہی پیدا ہویا اے۔ یورپ وچّ ناٹک پیش کرن توں پہلاں جڑے ویکھن والے دے منپرچاوے لئی اکانگی پیش کیتا جاندا سی، اس لئی اکانگی دا تھیٹر نال سدھا تعلق اے۔ پنجابی اکانگی اتے پچھمی ساہت توں بناں بھارتی ساہت پرمپراواں دا وی اثر پیا۔ اس طرحاں پنجابی اکانگی دے اتہاس نوں اسیں پنج دوراں وچّ ونڈ لیندے ہن،
پہلا دور(1913 توں پہلاں)
ایہہ دور 1913 ء توں پہلاں دے اس دور وچ پنجابی اکانگی پچھمی اتے بھارتی ساہت دے اثر نال پنپ رہی سی۔ جویں 'سرسوتی سٹیٹ سوسائٹی' نے جو 1911 ء وچّ قائم کیتی گئی سی، نے پہلاں اکانگی لیڈی گریگری دا 'افواہ پھیلاؤُ' کھیڈیا جو عیبی تھئیٹر نے 1904 ء وچّ ڈبلن وچّ کھیڈیا سی۔ اس دور وچّ کئی لیکھکاں نے اکانگی-رچناگی کیتی، بھاویں اس دور وچّ انووادت ناٹک ہی پنجابی ساہت وچّ آؤندے راے پر مول پنجابی ناٹ-پرمپرا دی پنجابی وچّ آمد ہو چکی سی۔ اس دور وچّ ہیٹھ لکھیاں اکانگیاں دی پنجابی ساہت وچّ آمد ہوئی۔
بھائی موہن سنگھ وید-بھائی موہن سنگھ وید دی اکانگی پنجابی ساہت وچّ ناٹ-ودھا دی پہلی رچنا اے۔ اوہناں دی اکانگی رچنا اس پرکار اے، 1) بردھ دے ویاہ دی درسمت(1904)۔
گربکش سنگھ نارنگ-ایہناں دی اکانگی رچناواں پنجابی ساہت وچّ اس ودھا دے بیج نوں سنجدیاں ہن۔اوہناں دیاں اکانگی-رچناواں ہن، 1) بڈھے دا ویاہ(1911)۔ 2) پڑاکو وہوٹی(1912)۔
دوجا دور(1913 توں 1947 ء)
ایہہ دور پنجابی اکانگی سماجی،مانسک تے بہت ساریاں سمسیاواں نں سنمکھّ ہندی اے۔ ڈاکٹر ۔ہرچرن سنگھ مطابق اصل وچّ پنجابی منچ لئی دھرتی پہلے ہی تیار سی۔ شردھا رام پھلوری نے لوکاں دی کتوں وی گل بات نوں ورت کے ایشور چندر نندہ لئی 50 سال پہلاں ہی رستہ صاف کر دتا سی۔ پنجابی اکانگی نوں اگے لیاؤن لئی ٹینپرینس سوسائٹی، پارسی تھئیٹر، پچھمی ودیا پرنالی، عیسائی مھنریاں دے یتن آدی پرمپراواں جاں ادارےآں دا وی ہتھ اے۔ اس دور وچّ ہیٹھ لکھیاں اکانگیکار پنجابی ساہت وچّ تشریف لیاؤندے ہن۔
ایشور چندر نندہ-ایشور چندر نندہ دی پہلی اکانگی 'دہلن' سی جو 1913 ء وچّ کھیڈی گئی اتے اوہناں دی دسری اکانگی 'بے بے رام بھجنی' سی۔ اوہناں دی 'سکھراج' اکانگی وی کافی چرچت رہی۔ اونھاں دے اکانگی-مجموعہ ہن، رجندر لال ساہنی: ایشور چندر نندہ دے نال ہی رجندر لال ساہنی نے وی اکانگی مقابلے وچّ مطلب لیا تے اسدی اکانگی جو ملدی اے، اس پرکار اے، ہرچرن سنگھ:-ہرچرن سنگھ دی پہلی اکانگی 1936 ء وچّ گنگا رام رچن پچھوں اکانگی چودھری کافی چرچت رہی۔ اس توں بناں اتہاسک اکانگیاں سندیس، غریب-نواج، چمکور دی گڑھی، اتہاس جواب منگدا اے، من دیاں من وچّ تے گڈی دا ویاہ توں بناں 'ظفرنامہ' چرچت رہی۔ ہرچرن سنگھ دے اکانگی-مجموعہ ہن، بلونت گارگی:- 1916 ء وچّ جنمے بلونت گارگینے اپنی رچنانواں بھاویں ہر ودھا وچّ کیتیاں ہن، پر اوہناں نے ناٹ-ودھا نوں کافی اہم دین دتی۔اوہناں دی مڈھلے دور وچّ ناٹکیتا گربخش سنگھ پریتلڑی کول پریتنگر رہنددیاں پرپھلت ہونی ہوئی۔ گارگی دیاں ساہت وچّ وچّ وڈھّ پاؤدیاں اکانگیاں-رچنانواں اس پرکار ہن، 3 پچھل-پیریل۔ 3 چاقو۔ گردیال سننگھ کھوسلا:گردیال سنگھ گھوسلا دی دین لیکھن نالوں پنجابی تھیٹر نوں ودھ اے۔ آزادی پچھوں اسنے دلی وچّ پنجابی تھئیٹر گروپ دا قیام کیتی۔ اس ولوں پائے یوگدان دا ویروا اس پرکار اے، گردیال سنگھ پھلّ:-گردیال سنگھ پھلّ نے پنجابی اکانگی نوں سبھ توں اہم دین دتی اے۔ اس دی 'قبرستان' اکانگی کافی چرچت رہی۔ اس دیاں سبھ توں زیادہ اکانگی-رچناواں ہن،جویں:-
سنت سنگھ سیکھوں-پچھمی لیکھنی توں متاثر سیکھوں نے اکانگی دے ترقی اتے پسار لئی کافی اہم یوگدان پایا۔ اسدے کلاکار جاے ناٹک وی چرچت راے۔ سنت سنگھ سیکھوں دیاں رچنانواں اس پرکار ہن، کرتار سنگھ دگل: کئی ودھاواں وچّ رچناواں کرن والے کرتار سنگھ دگل نے اکانگی دی وی رچنا وی نٹھکے کیتی اے۔ اس دے اکانگی ریڈیو لئی مشہور سن۔ اسدے اکانگی-مجموعہ وچّ کئی اکانگیاں ہن، جہڑیاں سماج دی اکسکاری کردیاں ہن۔ اس دا اکانگی مجموعہ ہیٹھ لکھیا اے، روشن لال اہوجا:-ڈاکٹر اہوجا وی پچھلے سال ودواناں وانگ ہن، جہناں نے اکانگی-رچناگی وچّ خاص یوگدان پایا اے۔ اوہناں دے اکانگی مجموعہ اس پرکار ہن، 3پرورتن ۔ 3ترقی۔ 3گاندھی ناٹک۔ 3 نویں گھول۔ 3 مور تے سپّ۔ 3 چونویں اکانگی۔ کرپا ساگر-مئی 1875 ء نوں جنمے کرپا ساگر وینہوی صدی دے شروعاتی دور دا ساہتکار سی۔ کئی ناٹکاں دے رچناکار کرپا ساگر نے اکانگیاں دی وی رچنا کیتی۔ ایہہ دی چرچت اکانگی اے، 3 جھنگاں۔ موہن سنگھ دیوانہ مارچ 1899 ء نوں جنمے موہن سنگھ دیوانہ نے رچنانواں دے نال-نال تنقید وی کیتی اے۔ اسدی کتاب پنجابی ساہت دا اتہاس اسدے ڈاکٹریٹ دے کھوج-پتر دے مشتمل سی۔ ناٹ-ودھا وچّ وی لگائر رکھن والے اس رچناکار دا اکانگی مجموعہ ہیٹھ لکھے مطابق اے، چرن سنگھ شہید:- پنجابی دے مزاحیہ اتے وینگ لکھاری سن۔ 48 کویتاواں دیاں کتاباں رچن والے اس لکھاری نے اکانگی-لیکھنگی وچّ وی رچی دکھائی۔ اوہناں دی اہم اکانگی ہیٹھ لکھے مطابق اے، سوہن سنگھ:- سوہن سنگھ نے وی اکانگی دے ترقی تے پسار لئی اکانگی-لیکھنگی وچّ قلم چلائی۔ ایہناں دی مہتوپرن اکانگی 1923 ء وچّ چھپی سی،جو ہیٹھ لکھے مطابق سی، برج لال شاشتری:-ایہناں نے وی اکانگی-پرمپرا دے ترقی اتے پسار لئی کافی یوگدال پایا اتے کئی اکانگیاں دی رچناں کیتی۔ ایہناں دی اہم اکانگی ہیٹھ لکھے مطابق اے،
تیجا دور(1947 توں 1975 تکّ)
کافی ہل چل بھریا ایہہ دور پنجابی ساہت اتے خاص کرکے پنجابی ناٹ-پرمپرا اپر کافی اثر پاؤندا اے۔ اسے کرکے ایہہ دور پنجابی اکانگی بہمکھی پاساراں نال متعلق اے۔ پنجاب دی ونڈ اتے ترقی پسند تے کمیونسٹ لہراں وی اس دور نوں متاثر کردیاں ہن۔
سرجیت سنگھ سیٹھی:-پنجابی ادب دے مشہور بہو-ودھائی لکھاری، نقاد، فلم-نرماں سرجیت سننگھ سیٹھی نے وی اکانگی-پرمپرا نوں نویں بدھّ دتی اے، اوہناں دے اکانگی مجموعہ ہیٹھ لکھے ہن، ہرسرن سنگھ:-پھربری 1928 ء نوں جنمے ہرسرن سنگھ دے اکانگی اردو، ہندی، گجراتی وغیرہ بولیاں وچّ ترجمہ ہوئے اتے ریڈیو اتے براڈکاسٹ ہوئے۔ اسدے اکانگی مجموعہ ہیٹھ لکھے ہن، 3 پردے۔(1968) 3رنگ تماشے۔(1976) کپور سنگھ گھمن:- 1984 ء وچّ ساہت اکادمی دا انعام حاصل کپور سنگھ گھمن پریوگوادی اتے منوسائنسی نظرئیے والا ناٹ-رچناکار سی۔ کپور سنگھ گھمن دیاں اکانگی-رچناواں نے وی پنجابی اکانگی دی پرمپرا نوں اگے توریاں اے۔ اوہناں دیاں مقبول اکانگیاں وچوں اوہناں دے اکانگی-مجموعہ اس پرکار ہن، گرچرن سنگھ جسوجا: ناٹ-ودھا دے اس روپ دے اتہاس وچّ گرچرن سنگھ جسوجا دا یوگدان قابل-اے-تعریف اے۔ اوہناں دے اکانگی پینڈو دھراتل نال متعلق ہن، اوہناں دیاں رچناواں اس پرکار ہن، امریک سنگھ:-امریک سنگھ نے وی اکانگی-رچناگی وچّ اپنے مانسک دھراتل نال یوگدان پایا اے۔ اس دیاں رچناواں ہیٹھ لکھے مطابق ہن، پرتوش گارگی:- بلونت گارگی دا بھرا پرتوش گارگی وی اس ودھا وچّ رچنا کرکے اس دے ترقی، پسار تے نویں موضوع اکانگیاں وچّ لیاندے۔ پرتوش گارگی دیاں اکانگی-رچناواں اس پرکار ہن،
چوتھا دور(1975 توں 1990 تکّ)
پنجابی اکانگی دے اتہاس وچّ اس دور دا خاص اہمیت اے کنکِ اس دور وچّ پنجاب اتے جو ہنیری جھلی اتے وکھ-وکھ لہراں دے تیز ہون نال پنجابی ساہت دیاں ساریاں ودھاواں دے نال-نال پنجابی اکانگی اُتے وی اثر پیا۔ اس دور وچّ پاکستانی پنجابی ناٹک اتے پرواسی رچناواں دے نال-نال ہور بولیاں دے ناٹک وی بھارتی پنجابی ساہت وچّ سدھے اتے طور تے لپی انتر ہو کے داخلہ کر راے سن۔ اس دور دے اکانگیکار ہیٹھ لکھے مطابق ہن،
اجمیر سنگھ اؤلکھ: اگست 1942 ء نوں پنڈ کمبھوال وچّ جنمے اجمیر سنگھ اؤلکھ نوں پنجاب دی نمن کسانی دیاں سمسیاواں نوں اپنی ناٹ-رچنانواں راہیں پرسعنصر کیتا اے،اوہناں دے اکانگی مجموعہ اس پراکار ہن، دوندر دمن: پنجاب دے سنگرور زیل دے جمپل دوندر دمن اک سنگھڑ اداکار، ڈریکٹر ، نرماں تے ناٹک کار ہن۔ دمن دا شہید بھگت سنگھ دی جیل جیون نوں درساؤندی ناٹ-رچناں بہت وار منچت ہوئی۔ دوندر دمن دیاں اکانگی رچنانواں ہیٹھ لکھے مطابق ہن،
حوالے
گٹھ:پنجابی ناٹک گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:پنجابی گٹھ:ناٹک کار گٹھ:پنجابی یونیورسٹی
چلکا جھیل
thumb|left|200px|چلکا جھیل
چلکا جھیل اڑیسہ صوبے دے سمندری اپرواہی پانی وچّ بنی اک جھیل ہے۔ ایہہ بھارت دی سبھ توں وڈی اتے دنیا دی دوسری سبھ توں وڈی سمندری جھیل ہے۔  اسنوں چلکا جھیل دے نام نال وی جانیا جاندا ہے۔ ایہہ اک لگون ہے اتے اڑیسہ دے کناری حھے وچّ ناشپاتی دی آکرتی وچّ ضلع نگری  وچّ واقع ہے۔ ایہہ 70 کلومیٹر لمبی اتے 30 کلومیٹر چوڑی ہے۔ ایہہ سمندر دا ہی اک حصہ ہے جو مہاندی دریا ولوں لیائی گئی مٹی دے جمع ہو جان نال سمندر توں وکھ ہوکے اک چھیچھلی جھیل دا روپ دھار گئی ہے۔ دسمبر توں جون تکّ اس جھیل دا پانی کھارا رہندا ہے پر بارش دے موسم وچّ اس دا پانی مٹھا ہو جاندا ہے۔ اس دی اوسط گہرائی 3 میٹر ہے۔
جھیل جھیل اک کھارے پانی دا ساحلی جھیل اے، جو اوڈیشا دے ضلعے دے مشرقی ساحلی میداناں اُتے دریائے دتا دے منہ اُتے خلیج بنگال وچ بہندے ہوئے پوری، کھوردا تے گنجام ضلعے اُتے پھیلا ہويا اے، جس دا رقبہ 1،100 مربع کیلومیٹر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ایہ بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل ا‏‏ے۔ ایہ جھیل؛ بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ساحلی جھیل اے تے نیو کیلیڈونین بیریئر ریف دے بعد؛ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کھارے پانی د‏‏ی جھیل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عارضی یونیسکو عالمی موروثی مقام دے طور اُتے درج کيتا گیا ا‏‏ے۔
برصغیر پاک و ہند اُتے مہاجر پرندےآں دے لئی ایہ موسم سرما دا سب تو‏ں وڈا میدان ا‏‏ے۔ جھیل پودےآں تے جانوراں د‏‏ی متعدد خطرے تو‏ں دوچار مخلوق دا گھر ا‏‏ے۔
جھیل اک ماحولیا‏ت‏ی نظام اے جس وچ ماہی گیری دے وڈے وسائل نيں۔ ایہ ساحلاں تے جزیراں دے 132 دیہاتاں وچ رہنے والے ڈیڑھ لکھ تو‏ں ودھ ماہی گیراں نو‏‏ں زندہ رکھدا ا‏‏ے۔
یہ ساحلی جھیل ہجرت دے عروج دے موسم وچ پرندےآں د‏‏ی 160 تو‏ں زیادہ پرجاتیاں د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ بحیرہ قزوین، جھیل بیکال، بحیرہ ارال تے روس دے ہور دور دراز حصےآں، قازقستان دے کرغیز میدان، وسطی تے جنوب مشرقی ایشیا، لداخ تے سلسلہ کوہ ہمالیہ تو‏ں پرندے ایتھ‏ے آندے نيں۔ ایہ پرندے بہت دور تک سفر کردے نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ ممکنہ طور اُتے 12000 کلومیٹر دا سفر کردے ہوئے چلیکا جھیل تک پہنچدے نيں۔
1981ء وچ چلیکا جھیل نو‏‏ں رامسر کنونشن دے تحت پہلی بھارتی بین الاقوامی اہمیت د‏‏ی گیلی زمین نامزد کيتا گیا سی۔
اک سروے دے مطابق 45 فیصد پرندے زمینی نوعیت دے نيں، 32 فیصد آبی تے 23 فیصد پرندے وڈر نيں۔ ایہ جھیل 14 قسماں شکاری پرندےآں دا گھر وی ا‏‏ے۔ تقریباً 152 نایاب تے خطرے تو‏ں دوچار اراوڈی ڈولفن د‏‏ی وی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ جھیل رینگنے والے جانوراں تے جل تھلیاں د‏‏ی تقریبا 37 قسماں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔
انتہائی پیداواری چلیکا جھیل ماحولیا‏ت‏ی نظام اپنے بھرپور ماہی گیری دے وسائل دے نال بوہت سارے ماہی گیراں د‏‏ی روزی روٹی نو‏‏ں برقرار رکھدا اے جو کہ لگون وچ تے اس دے نیڑے رہندے نيں۔ پانی دے پھیلاؤ دا علاقہ بالترتیب مون سون تے گرمیاں دے دوران 1165 تے 906 کلومیٹر مربع کیلومیٹر دے درمیان رہندا ا‏‏ے۔ اک 32 کلومیٹر لمبا، تنگ، بیرونی راستہ موٹو پنڈ دے نزدیک لگون نو‏‏ں خلیج بنگال تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ حالے حال ہی وچ سی ڈی اے د‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں منہ کھولیا گیا اے، جس نے جھیل وچ زندگی د‏‏ی نويں لہر لیائی ا‏‏ے۔
مائیکرولائجی، سمندری سوار، سمندری گھاہ، مچھلی تے کیکڑے وی چلیکا جھیل دے کھارے پانی وچ پنپتے نيں۔ خاص طور اُتے حالیہ برساں وچ سمندری بستراں د‏‏ی بازیابی اک خوش آئند رجحان اے، جو بالآخر خطرے تو‏ں دوچار ڈوگونگاں د‏‏ی دوبارہ نوآبادیات دا باعث بن سکدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے دلدلی علاقہ جات گٹھ:جھیلاں گٹھ:اڑیسہ دیاں جھیلاں گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
جھیل مانسروور
جھیل مانسروور (سنسکرت: मानसरोवर) تبت وچّ واقع اک جھیل ہے جو کہ تقریباً 320 مربع کلومیٹر دے علاقے وچّ پھیلی ہوئی ہے۔ اس دے شمال وچّ کیلاش پربت اتے لہندے وچّ راکشستال جھیل ہے۔ ایہہ سمندر پدھر توں تقریباً 4590 میٹر دی اچائی تے واقع ہے اتے اس دا گھیرا تقریباً 88 کلومیٹر ہے اتے اوسط گہرائی 90 میٹر۔ thumb|left|360px| مانسروور جھیل (سجے)- اسکے لہندے [[راکشستال جھیل تے شمال وچ کیلاش پربت ہے (سیٹیلائیٹ توں لیا گیا فوٹو)۔]] thumb|left|360px| مانسروور وچ اشنان کردا ہویا آدمی جھیل مانسروور تبت چین چ سجرے پانی دی اک جھیل اے۔ اس جھیل نوں ھندو، بدھ تے جین بڑا پوتر سمجدے نیں۔ اس جھیل چوں دنیا دے چار دریا سندھ دریا، برہم پتر، ستلج تے گھگر دریا ٹردے نیں۔ اس جھیل دے نال ای ھندوؤاں دے بدھاں دا اک پوتر پہاڑ کیلاش پربت وی ہے گا اے۔ ھندوؤاں دی سوچ اے کہ اس جھیل دے پانی نال نہان توں 100 سال دے گناہ دھل جاندے نیں۔
ناں
سنسکرت شبد مانسروور شبد " مانس " اتے "سروور" دا ملاپ ہے، جسدا لفظی مطلب ہندا ہے - من دا سروور۔ ہندو مت دے مطابق ایہہ سروور پہلے بھگوان برہما دے من وچّ پیدا ہویا سی۔ بعد نوں اسنوں دھرتی تے اتاریا گیا۔
نیرکتا
ھندو اس گل نوں مندے نیں کہ اے جھیل سب توں پہلاں دیوتا براہما دے من چ بنی سی۔ اس آستے ایدا ناں سنسکرت دے دو بولاں نال رل کے بنیا اے: مناس جیدا مطلب اے دماغ تے سروور جیدا مطلب جھیل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:چین دا جغرافیہ گٹھ:چین دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں گٹھ:تبت دیاں جھیلاں
فیروز پور نہر
1955 دا صوبےآں وچکار معاہدہ اتے پاکستان نال 1960 دی سندھ طاس معاہدہ (انڈس واٹر ٹریٹی) ہون تے بھارتی پنجاب پاس کافی پانی سی، جس دی ورتوں ہو سکدی سی ۔
راجستھان فیڈر جاں راجستھان نہر دی اساری دا خیال سبھ توں پہلاں رائے بہادر کنور سین نوں آیا جو بیکانیر ریاست دا چیف انجینیئر سی ۔ بیکانیر ریاست دا چیف انجینیئر بنن توں پہلاں ایہہ لہندے پنجاب (ہن پاکستان) وچ ایکسیئن سی ۔ ایہہ بعد وچ سینٹرل واٹر ایاڈ پاور کمیشن دا چیئرمین وی رہا اتے راجستھان کینال بورڈ دا وی ۔ اس نے پنجاب دے دریاواں دے پانیاں دا چنگی طرحاں نریکھن کرکے راجستھان فیڈر بناؤن دی تجویز رکھی ۔ لہندے راجستھان وچ اصل وچ کوئی وی دریا نہیں پیندا سوائے گھگر دریا دے جہڑا اک برساتی دریا اے اتے جس دا پانی ہنومانگڑھ توں کجھ کو کلومیٹر تھلے تکّ پہنچ کے ختم ہو جاندا سی ۔ 8 لکھ ایکڑ رقبہ پنجاب دے دریا ستلج وچوں نکلدی بیکانیر نہر توں سنچت ہندا سی جو انگریزی راج ویلے رائلٹی دین تے بنی سی ۔
اس نہر دی اساری نال پنجاب دی سنچائی تے گوڑا اثر ہویا تے ایہہ نہر اس صوبے لئی تباکنّ ثابت ہوئی اے ۔ پنجاب دے سیاسی نیتا اتے انجینیئر اینے سیانے نہیں سن جو رائپیریئن سٹیٹ پنجاب توں غیر-رائپیریئن سٹیٹ راجستھان نوں وڈی مقدار وچ جاندا پانی روک سکدے ۔ ہن 21ویں صدی دے شروع وچ پنجاب نہری پانی دی کمی کارن گمبھیر سنکٹ دا ساہمنا کر رہا اے ۔ بھارت وچ جنے وی رور ویلی پراجیکٹ نیں اوہناں نال مقابلہ کرکے ویکھیا جاوے تاں راجستھان نہر دا پراجیکٹ سبھ توں وڈا اے، جس نے لگپگ 80 لکھ ایکڑ راجستھان دی بنجر بھوئیں نوں پانی دتا اے ۔
ہریکے دے تھاں اتے بیراج بناؤن دا کم 1948 وچ شروع ہویا اتے 1952 وچ ختم ۔ اس بیرج دے 22 در ہن اتے انڈر سلوسز جو کھبے پاسے ہن دے 9 در ہن جو اک ڈیوائیڈ وال نال اک اڈّ پاکٹ بناؤندے ہن ۔ بیراج توں اپرلے پاسے پانڈ (سروور) دا لیول پدھر سمندر توں 690 فٹّ 'تے نیت کیتا گیا، جس دی پانی جمع کرن دی کپیسٹی 296 کروڑ کیوبک فٹّ دی اے ۔ بیراج 'تے کھڑے رخ دے گیٹ جو بجلی نال اتے ہتھ نال اچے-نینویں کیتے جا سکدے ہن، لگائے گئے ۔ فروزپور فیڈر دا ڈسچارج 11500 کیوسکس اتے راجستھان فیڈر دا 18500 کیوسکس دوواں نہراں دا ہیڈّ بنایا گیا ۔ راجستھان فیڈر دا ہیڈّ ریگولیٹر فروزپور فیڈر دے نال ہی مکمل کیتا گیا پر اس نوں اٹاں لا کے بند کر دتا گیا اتے 1964 وچ پھر اس نوں کھولھا گیا ا ایہناں دوواں وڈیاں نہراں دے پانی دا بھنڈارن بیاس ڈیم تلواڑا وکھے کیتا جاندا اے اتے اتھوں ضرورت مطابق پانی چھڈیا جاندا اے ۔ اس نہر دے ہیڈّ ریگولیٹر دے 8 در ہن، جنہاں دی پرتی در 24 فٹّ چوڑائی اے ۔ 3 میل دی لمبائی تکّ نہر دی تھلیوں چوڑائی 332 فٹّ اتے ڈنوگھائی 14.4 فٹّ اتے اتھے نہر کچی رکھی گئی اے ۔ اگلی 31 میلاں دی لمبائی وچ نہر پکی اے اتے تھلے توں 260 فٹّ چوڑی اتے ڈنوگھائی 14.4 فٹّ اے ۔ اگلے 48 میل نہر پکی اے، تھلے توں چوڑائی 125 فٹّ اتے 21 فٹّ ڈنوگھی اے ۔ ساری لمبائی وچ فری بورڈ 3.5 فٹّ اے ۔ ایہہ ڈاٹا پنجاب-راجستھان دے بارڈر تکّ اے ۔ نہر دے اس حصے وچ 7 ریلوے پل، 6 ریگولیٹر، 70 پل، 17 ڈریناں دے کراسنگ اتے 9 نہری کراسنگ بنائے گئے سن ۔
ہندستان دی 1947 دی ونڈ ویلے حسینیوالا ہیڈ ورکس جو فروزپور-لاہور سڑک اپر دریا ستلج اتے بیاس دی سانجھی دھارا اتے اے، بھارت دے حصے آیا اے ۔ اتھوں دریا دے کھبے کنڈھے توں دو نہراں ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر (گنگا کینال) نکلدیاں ہن جدکہ دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر جو پاکستان دے حصے آئے کھیتر نوں سنچت کردی سی ۔ اس نہر دا ہیڈّ بھارت وچ پیندا سی اتے نہر پاکستان وچ ۔ اس طرحاں پانی چھڈن دا کنٹرول بھارت ہتھ سی ۔ ایہہ اک عجیب حالت سی جس نال نہری محکمے نوں دو-چار ہونا پیندا سی ۔ حسینیوالا ہیڈ ورکس توں لگبھگ 8 کلومیٹر اپر ولّ اک چھوٹے پل دا ہیڈّ پاکستان وچ پیندا سی جو لاہور ضلعے دی حد اندر آؤندا سی ۔ پاکستان اس تھاں اک نواں بیراج بناؤنا چاہندا سی تاں جو اتھوں دیپالپور نہر نوں پانی دین لئی اک لنک چینل بنا کے جوڑ دتا جاوے ۔ اس طرحاں پاکستان حسینیوالا ہیڈّ نوں جتھوں ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر نکلدیاں سن، شارٹ سرکٹ کر دینا چاہندا سی ۔ ایہہ اک بڑی خطرناک گلّ سی، جس نوں بھانپ کے بھارت دے ہریکے دے  تھاں  تے اک بیرج 1948 وچ بناؤنا شروع کیتا، جہڑا 1952 وچ مکمل ہویا ۔
ہریکے بیرج توں اک نہر جس دا ناں فروزپور فیڈر اے، ویونتی گئی جہڑی ہریکے توں چل کے پنڈ کھائی پھیمے کی دے پاس دوواں نہراں ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر نوں جا ملے اتے دوواں نوں پانی سپلائی کرے ۔ ایہہ نہر رستے وچ سرہند نہر سسٹم ہیٹھ پیندے کھیتر جس نوں پانی دی سپلائی گھٹّ سی، نوں سنچت کردی اے اتے کجھ نویں کھیتراں نوں وی پانی دندی اے ۔ اس طرحاں کرن نال راوی بیاس دریاواں دے پانی دی چنگی ورتوں ہون لگّ پئی کیونکہ ایہناں دوواں دریاواں نوں راوی بیاس لنک راہیں میلیا ہویا اے ۔
اس نویں نہر نوں فروزپور فیڈر دا ناں دتا گیا، جس دا ڈسچارج 11500 کیوسکس رکھیا گئیا ۔ لگپگ 11 میل چل کے ایہہ سجے پاسے نوں موڑ کٹدی اے تے اس وچوں اس تھاں توں اک سرہند فیڈر ناں دی نہر جس دی ڈسچارج 4762 کیوسکس اے، کڈھی گئی ۔ ایہہ سرہند فیڈر نہر بعد وچ بنائی گئی اک وڈی نہر راجستھان فیڈر ناں دی نہر دے بروبرابر اک سانجھا کنڈھا ورتدی ہوئی راجستھان دے بارڈر 'تے جا کے ختم ہو جاندی اے ۔ فروزپور فیڈر باقی دا پانی 6738 کیوسکس (11500-4162) لے کے رستے وچ نویں کھیتراں نوں پانی دندی ہوئی ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر نوں پانی سپلائی کرن لئی جا ملدی اے ۔
سرہند فیڈر ناں سرہند فیڈر کیوں رکھیا گیا ۔ جویں کہ ناں توں ہی پرتکھ اے، ایہہ نہر اس لئی بنائی گئی سی کیونکہ سرہند نہر جو روپڑ توں دریا ستلج وچوں نکلدی اے، دیاں ڈسٹریبیوٹریاں جو اس نہر اتے اس دے برو برابر چلدی راجستھان فیڈر نہر دے بنن نال کٹیاں گئیاں سن اتے اوہناں دا کھیتر ایہناں دوواں نہراں دے سجے-پاسے پیندا سی، نوں 'فیڈ' کرن ارتھات سنچت کرن لئی بنائی گئی سی ۔ سو، اس نوں سرہند فیڈر کیہا گیا ۔ ایہہ فروزپور فیڈر دی برجی 55000 فٹّ توں اس وچوں نکلدی اے ۔ اس دا ڈسچارج 4762 کیوسکس ہیڈّ 'تے اے اتے ٹیل 'تے 1592 کیوسکس ۔ ایہہ 1592 کیوسکس پانی راجستھان صوبے نوں دتا گیا اے ۔ بھاکھڑا مین لائن توں پہلاں پانی لیندیاں سدول اتے کرنی سنگھ برانچاں اس پانی نوں ہن ورتدیاں ہن ۔
ایہہ نہر سرہند نہر دے ٹیل کھیتر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے کھیتر نوں پانی دین لئی بنائی گئی اے ۔ ایہہ رقبہ لگپگ 17 لکھ ایکڑ بندا اے، جس نوں بہت گھٹّ پانی ملدا سی ۔ پر ہن اس نہر دی کمانڈ تھلے آؤن کارن اس کھیتر نوں لوڑیندا پانی ملن لگّ پئیا اے ۔ اس نہر دی کلّ لمبائی 88 میل اے اتے اس دی اساری 'تے 5.9 کروڑ روپئے خرچ ہوئے سن | اس نہر دے اپرلے حصے دے چھیتی بنن کارن اس کھیتر وچ پہلاں سنچائی ہون لگّ پئی سی تے اس دا افتتاح اس ویلے دے وزیر داخلہ بھارت پنڈت گوبند ولبھ پنت نے 7 جولائی، 1958 نوں کیتا سی ۔ سال 1992-93، 1994-95 اتے 1995-96 اس نہر نے فروزپور ضلعے وچ ترتیب وار 149177، 145646 اتے 148195 ہیکٹر بھوئیں نوں سنچت کیتا ۔ ڈاکٹر ایم.ایس. رندھاوا (گرین ریوولوشن-اے کیس سٹڈی آف پنجاب) انوسار ہریکے ہیڈورکس توں نکلن والیاں نہراں توں فروزپور اتے بٹھنڈہ ضلعےآں وچ 5 لکھ ہیکٹیئر بھوئیں نوں پانی ملدا اے ۔
سرہند فیڈر نہر ہیڈ توں لے کے ٹیل تک پکی نہر اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاباں
1 حاشیے دے حاصل (اڈیٹر) پبلیکیشن بیورو،پنجابی یونیورسٹی،2013
2 سرجیت پاتر دی کاوَ-سنویدنا، سچیش پرکاشن، پٹیالہ،1986
3 جدید پنجابی شاعری پنر-سوچ وچار، لوک گیت پرکاشن، سرہند، 1991
4 بھارتی فلسفہ : سائنسی مطالعہ ، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ-2002
5 اتر-آدھونکتا، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ-2002
6 ماحول فکر(سہِ سمپا)، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ-2004
7 شہیدے اعظم بھگت سنگھ دی جیل نوٹبکّ(ترجمہ اتے سمپادن) لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ-2005
8 پاش : میں ہن وداع ہندا ہاں (سمپادن) لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ-2005
10 پنجابی سٹیجی شعری : سروپ، اصول تے ستھتی ،پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ،2007
11 پنجابی دی پاٹھ کتاب،(سہِ سمپا)،پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ
12 سبھیاچار تے وچار (سہِ سمپا)،پبلیکیشن بیورو،پنجابی یونیورسٹی،
کتاباں تے ہوئے ریویو اتے ہور کم
1. بھارتی سوچ وچار پرمپرا دا پنر-ملانکن، بلدیو سنگھ دھالیوال(ڈاکٹر)، نواں-زمانہ-12مئی-2002
2. بھارتی فلسفہ، گورنر سنگھ، ترکشیل، مئی-جون-2002
3. بھارتی فلسفہ، رگھبیر سنگھ سرجنا، سرجنا-125,جولائی-ستمبر، 2002
4. بھارتی فلسفہ، فلسفہ سنگھ آشٹ، پنجابی ٹربیون-29ستمبر-2002
5. بھارتی فلسفہ، کلدیپ سنگھ دھیر،
6. بھارتی فلسفہ، اک مطالعہ، ایم۔پھل سیشن 2002–2003 ٹرم پیپر
8. اتر آدھونکتا اپر سرب کلا درپن ولوں وچار گوشٹی، 1-3-2003 (پردھانگی -ڈاکٹر۔گربھگت سنگھ)
9. اتر آدھونکتا اپر ساہت سبھا، کوٹکپورا ولوں وچار گوشٹی-20-4-2003(پردھانگی ستندر سنگھ نور اتے سرجیت پاتر ) 10 اتر آدھونکتا اک سنواد، من موہن سنگھ، سرجنا-129, جولائی-ستمبر 2003
11 اتر آدھونکتا اک مطالعہ، پرمجیت ڈھینگرا(ڈاکٹر)، نواں زمانہ-6-7-2003
12 اتر آدھونکتا، کتاب پرکرما، گرمیت سنگھ سدھو، سمندروں پار، اگست-2003
13 شہیدشئیشازم بھگت سنگھ دی جیل نوٹبکّ،گلزار سنگھ سندھو، اجیت، 06-09-2005
14 شہیدے اعظم بھگت سنگھ دی جیل نوٹبکّ دے کردار پنر شائع، نواں زمانہ، 30 اکتوبر 2005.
16 سمکالی بدھیجیویا لئی اک چنوتی پیش کردی کتاب : کرساناں دے دکھڑے، پنر-پرکاست، سخفلسفہ نتّ، نواں زمانہ-24-4-2007
کھوج-پتر
1 پنجابی وچ پرچلت جادو-ٹونیاں دی سمسیا،کھوج-پترکا، (پنجابی سبھیاچار خاص انک) (انک 34) ستمبر، 1991
2 جدید پنجابی شعری: پنر ملانکن، سرجنا، (انک-92) اکتوبر-دسمبرر، 1993
3 پرواسی پنجابی ساہت دے ادھیاپن دیاں سمسیاواں،کھوج-پترکا، (پرواسی پنجابی ساہت خاص انک)، انک-40, ستمبر، 1994
4 ناٹک کار ہرچرن سنگھ دی سیاسی فکر،ہرچرن سنگھ دی ناٹک کلا (سمپا: آتمجیت اتے ہور) منچن آرٹس اینڈ رسرچ سینٹر، موہالی،1995
5 لوکدھارا اتے وچاردھارائی دوند،کھوج-پترکا، (لوکدھارا خاص انک)(انک-42) ستمبر،1995
6 پنجابی شاعری دا کاو-شاستر اتے پاش، پاش کاوَ-مطالعہ (سمپا: ڈاکٹر۔منیندر سنگھ کانگ)، بلراج ساہنی یادگار پرکاشن،امرتسر،1996
7 گرشرن سنگھ دے ناٹکاں وچ سیاسی فکر،منچن،منچن آرٹس اینڈ ریسرچ سینٹر، موہالی، لڑی نمبر 25
8 نکڑ ناٹ-سٹائل،کھوج-پترکا (ناٹ-سٹائلاں خاص انک)(انک 45) مارچ،1997
9 پنجابی بال ناٹک تے نقر ناٹکپنجابی دنیاں، مارچ،1997
10 پنجابی گیت--سمت تے سمت، جن-ساہت، (گیت خاص انک) مارچ،1998
11 تہذیبی روپانترن دا یتھارتھک چترن-}خمی دریا کرمجیت کسا دے ناول (سمپا: بلدیو سنگھ دھالیوال)لاہور بکّ شاپ، لدھیانہ،1999
12 بی۔ایس۔رتن دیاں شعری ولکھنتاواں گوشٹی خالی دریا، (سمپا۔ امرجیت کونکے) پرتیک پبلیکیشن، پٹیالہ، 1999
13 کویشری شعری جھگڑا : ورودھتائیاں دا بھیڑ کھوج-پترکا - انک-49, مارچ-1999
14 اتر-جدید پرپیکھ : علم دا رتبہ، سرجنا-114, اکتوبر-دسمبرر،1999
15 اڈدے بازاں مگر’ : پاٹھ-مولک مطالعہ پاٹھ درشٹی-1, پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ، 1999
16 پنجابی تنقید، پنجابی دنیاں، جنوری-فروری،2000
17 لوک شعری تے سیاسی فکر، کھوج پترکا (ویہویں صدی دا شعری خاص انک) انک-51, مارچ-2000
18 برتانت، برتانت-شاسترت اتے وچاردھارا پنجابی قصہ شعری دا برتانت-شاسترت (اڈیٹر:ڈاکٹر۔بکرم سنگھ گھمن ) گورو نانک دیوَ یونیورسٹی ،امرتسر، 2001
19 چنڈی دی وار دا متھ-سائنسی مطالعہ پاٹھ درشٹی-2, پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 2004
20 نویکلیاں کتھا-جگتاں : میں، شیطان تے اندومنی بھگونت رسولپری دی کتھا پرکریا (سمپا۔ ڈاکٹر۔رجنیش بہادر سنگھ) سر سانجھ پبلیکیشن، جالندھر-2003
21 کافر مسیحا : رچنا اتے رچناکار دا تناؤ کافر مسیحا : برتانت فکر اتے اتہاسک سندربھ(سمپا۔ بلدیو سنگھ دھالیوال) سینچری پبلیکیشن، پٹیالہ-2003 22 تماشہ کھوج-پترکا، مارچ-2002,پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ۔
25 فلسفہ دھیر دے ناولاں وچ پرواس اتے مولواس دا دوند سمدرشی، دسمبر-جنوری 2005. انک-83
27 جے۔ ڈاکٹر۔کیسر شاعری لکھدے رہندے ڈاکٹر۔ کیسر سنگھ کیسر، سمرتی گرنتھ-2005.
28 اجنبی چہرے : اچ اکانکھی لگھو مانواں دا گلپی برتانت، فلسفہ دھیر دی ناول فکر، اڈیٹر ڈاکٹر۔ جگبیر سنگھ تے ڈاکٹر۔ بلکار سنگھ، لوک گیت پرکاشن،چنڈی گڑھ-2005
29 بنا وجہ تاں نہیں: بدلدے یتھمطلب دی نویں کتھا جگت، عورت، سیکس تے دلتواد، سمپا، ڈاکٹر۔ بلکار سنگھ، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ-2006
30 اتر جدید سوچ وچار : مقامی سروکار ساہت مطالعہ ودھیاں :حال پرپیکھ، سمپا ہربھجن سنگھ بھاٹیا، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ،2006
31 فوٹو فریم :شاکھسی مطلب دی بودھک شاعری رمیش کمار شعری دا مطالعہ، سمپا ڈا: دوندر سنگھ دھالیوال لوک گیت پرکاشن،چنڈی گڑھ-2006
32 سمکالی پنجابی غزل دے سروکار سمدرشی، جون-جولائی، 2006. انک-92
33 پنجابی گائکی سمت اتے سمت، قومی پنجاب، نومبر،2006
34 سدھار گھر :پرمانک جانکاری دا دستاویز، نظریہ، اپریل-جونریل 2007.
35 حال وشوی پرستھتیاں : انتر سبھیاچاریکرن دیاں سمبھاوناواں پرواسی ساہت دا تہذیبی حوالہ، سمپا ہرچند سنگھ بیدی، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی ،امرتسر ،2007
36 پنجابی ڈائسپورک شاعری: پچھان دا سنکٹ پنجابی ڈائسپورا، سمپا۔ جسوندر کور مانگٹ پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 2007
37 پنجابی گائکی اک سنواد، پنجابی دنیاں، اگست ش2007
38 پرواسیاں دے دیس وچ بیگانے پنجابی پرواسیاں دا دکھانت پرتمان، جنوری-جونری، 2008
39 جدید پنجابی ساہت دا ادھیاپن اتے کھوج پنجابی مطالعہ، ادھیاپن اتے کھوج، سمپا۔ لابھ سنگھ کھیوا لوک گیت پرکاشن، 2008
40 اٹھ گئے گوانڈھوں یار جی۔ایس۔ریال، تنقید، پنجابی ساہت اکادمی،لدھیانہ،2009
41 امریکی پنجابی شاعری،پرواسی پنجابی ساہت:حال پرپیکھ،لوک گیت پرکاشن،چنڈی گڑھ-2009
سیمیناراں، کانفرنساں، گوشٹیاں وچ پیش کھوج-پتر
1. دلیپ کور ٹوانا دا گلپ دنیا : عورت استتو دی سمسیا نیشنل سیمینار آن پرسپیکٹو آف کنٹینپریری، پنجابی ہندی اینڈ انگلش پھکشن،25,26 اپریل، 1990 نوں پتر-وہار سکھیا ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ۔
2. سکھ دھرم اتے جادو-ٹونے پتر وہار سکھیا ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں منعقد سیمینار لڑی ماتحت9 مئی، 1991 نوں پڑھیا پرچہ۔
3. نقر ناٹک پنجاب ساہت اکادمی، چنڈی گڑھ ولوں 1992 نوں پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ وکھے کروائی ناٹک ورکشاپ تے پڑھیا پرچہ
4. پنجابی وارتک دا سماجیات کجھ نقطہ پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی،پٹیالہ ولوں یو۔جی۔سی۔ دے سہیوگ نال 4-5 نومبر، 1993 نوں کروائے دو-روزہ سیمینار تے پڑھیا پیپر
5. لکھاری، پاٹھک اتے نقاد دے انتر سبندھ پنجابی ساہت اکادمی چنڈی گڑھ دے سہیوگ نال جالندھر وکھے کتھا-اتسوَ تے پڑھیا پیپر۔
6. دھرم کمیانا دی شاعری دا ملانکن پنجابی ساہت سبھا (رجِ) پٹیالہ ولوں سینٹرل لائبریری وچ 24 جنوری 1993 نوں ہوئیگوشٹی تے پڑھیا پرچہ
7. پاکستان دا پنجابی ساہت بولی ڈیپارٹمنٹ، پنجاب ولوں 3-6 نومبر 1995 وچ پنجابی سپتاہ دے موقعے تے کروائی ساہت گوشٹی تے پٹیالہ وکھے پڑھیا پرچہ
8. 1994 دی پنجابی شاعری پنجابی ساہت اکادمی چنڈی گڑھ دے سہیوگ نال پنجابی ساہت سبھا بھادسوں ولوں کروائی گوشٹی تے 2 دسمبر 1995 نوں پڑھیا پرچہ
10. بی۔ ایسّ۔ رتن دیاں کاوَ-ولکھنتاواں نرائن کانٹینیٹل وچ 1999 وچ ہوئی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
11. برتانت، برتانت شاستر اتے وچاردھارا : پنجابی قصہ شعری دے حوالہ وچّ گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر وکھے قصہ شعری اتے برتانت شاستر موضوع اتے1999 وچّ ہوئے سیمینار تے پڑھیا پرچہ
13. ججھار شعری دھارا : پنر ملاکن پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں پنجابی اکادمی، دلی دے سہیوگ نال دو-روزہ 12-13 اکتوبر، 2000 نوں ویہویں صدی دی پنجابی شاعری: پنر ملانکن موضوع تے کروائی قومی گوشٹی وچ پڑھیا گیا پرچہ۔
15. پرواسی پنجابی شاعری : اتر بستیوادی نظر پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ دی 16-7-2001 نوں ‘جدید پنجابی کویتا’ گوشٹی تے پڑھیا کھوج-پتر
16. موت توں بعد انسانی شریر دی اپاہلیت ترکشیل سوسائٹی، پنجاب (رجِ۔) ساہنیوال دے سیمینار تے 12-8-2001نوں پڑھیا کھوج-پتر
17. کشن سنگھ دی گربانی ویاکھیا : دمت ارتھاں دا پیداوار شری گورو گوبند سنگھ دھرم مطالعہ ڈیپارٹمنٹ، پں۔ یو۔. پٹیالہ ولوں متی 16, 17-1-2002 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پیپر۔
18. پرواسی پنجابی شاعری : اتر جدید پروچن، پرگتیشیل لکھاری سبھا ولورہینپٹن (انگلینڈ) ولوں کروائے سماگم وچ پڑھیا پیپر۔
19. رتّ آوے، رتّ جاوے : بدلدے یتھمطلب دا شعری چتر، پنجابی ساہت اکیڈمی، لدھیانہ ولوں 13-10-2002 کروائی گوشٹی تے پڑھیا کھوج-پتر
20. پنجابی لوک-ناچاں راہیں دھارمک سدبھاونا اتے ججھارو ورثے دی پیشکاری ماں اقبال کور میموریال ایجوکیشنل سوسائٹی، سراواں بودلا(مکتسر) ولوں 22-11-2002 نوں کروائے تہذیبی سیمینار تے پڑھیا پیپر۔
21. سنت رام اداسی دی اجوکی پرسنگکتا، سنت رام اداسی یادگاری کمیٹی، برنالہ ولوں 10-11-2002 نوں کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
22. صوبیدار کرتار سنگھ دھالیوال دی جیون کتھا مالوا رسرچ سینٹر اتے مرکزی پنجابی لکھاری سبھا رجِ۔ ولوں 30-11-2002 نوں سماگم تے پڑھیا پیپر
23. فرید شعری پنر-ملنکن،پنجابی ڈیپارٹمنٹ ولوں پنجابی اکادمی دلی دے سہیوگ نال 31 مارچ اتے 1اپریل 2003 نوں مدھکالین پنجابی ساہت پنر-ملنکن موضوع تے کروائے سیمینار تے پڑھیا پیپر
24. فلسفہ دھیر رچت اجنبی چہرے : اچ-اکانکھی لگھو-مانو دے دوگلیپن دا گلپیکرنپنجابی ساہت سبھا، کھرڑ اتے ساہت سبھا موہالی ولوں 16 نومبر 2003 نوں گوشٹی تے پڑھیا پیپر
26. علم سنگھ بلّ رچت فلسفہ پرمپرا راہل وچار منچ ہسارپر ولوں 22-8-2004 نوں کروائی گوشٹی تے پڑھیا پیپر۔
27. مولواس اتے پرواس دا دوند : گھر نہ گھاٹ، (فلسفہ دھیر دے سندربھ وچ)ڈپارٹمینٹ آف ایوننگ سٹڈیز، پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ اتے انٹرنیشنل سینٹر فار پنجابی سٹڈی ولوں سمکالی پنجابی ناول دے برتانتک پیٹرن موضوع تے 31 اکتوبر 2004 نوں پڑھیا پرچہ۔
28. آخری پتہ : بڈھاپے دا برتانت، ساہت وچار منچ موگا، ولوں گورو نانک کالج، موگا وکھے 2 جنوری- 2005 نوں پڑھیا پرچہ۔
29 پرواسی پنجابی ناول : سمسیاواں اتے ناولی برتانت دا سمسیاکار، سینٹر فار امیگرینٹس سٹڈی،گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ولوں ویہویں صدی دا پرواس تے پرواسی ساہت موضوع اپر 20 اتے 21 جنوری،2005 نوں کروائے دو روزہ راسٹری سیمینار وچ پڑھیا گیا کھوج-پتر۔
30. جدید پنجابی ساہت دا ادھیاپن اتے کھوج ،سری گورو گوبند سنگھ کالج ،چنڈی گڑھ ،ولوں پوسٹ- گریجو ایٹ پنجابی ادھیاپن اتے کھوج دے اجوکے مصلے اتے سروکار موضوع تے متی 28-29 جنوری 2005 نوں کروائے سیمینار وچ پڑھیا پرچہ۔
31. پنجابی شاعری دی ستعینات اتہاسکاری، پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں پنجابی اکادمی دلی دے سہیوگ نال 31 جنوری تے 1 فروری-2005 نوں ‘ستعینات پنجابی ساہت دی اتہاسکاری‘ دے موضوع تے کروائے سیمینار وچ پڑھیا پرچہ۔
32. 2004 وچ چھپی پنجابی شاعری دا مطالعہ تے وشلیشن، پنجابی ساہت اکادمی، لدھیانہ ولوں پنجابی بھون، لدھیانہ وکھے 12 فروری 2005 نوں کروائے سیمینار وچ پڑھیا پرچہ۔
33. کلدیپ سنگھ دھیر، وعلم، دھرم تے ساہت تنقید دی تروینی، پنجابی ساہت اکادمی، لدھیانہ ولوں 5 مارچ-2005 نوں کرتار سنگھ دھالیوال، اعزاز سیمینار تے پڑھیا گیا پرچہ۔
34. اتر-جدید سوچ وچار : مقامی سروکار، پنجابی مطالعہ سکول، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ولوں متی 14-15 مارچ 2005 نوں کروائے راسٹری سیمینار وکھے پڑھیا پرچہ۔
35. موہن سنگھ دی پرگیتکتا، پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں ساہت اکیڈمی دلی دے سہیوگ نال متی 28-29 مارچ 2005 نوں کروائے ‘پرو۔ موہن سنگھ شتابدی سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
36. ستندر سنگھ نور : علم دا نور، ساہت وچار منچ، برنالہ ولوں پنجابی اکیڈمی دلی دے سہیوگ نال ڈاکٹر۔ ستندر سنگھ نور دا ساہت سوچ وچار، موضوع تے لال بہادر شاستری آریہ خواتین کالج، برنالہ وکھے 3 اپریل 2005 نوں سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
37. کتھے گئے اوہ دن او اسلم ! دیس ونڈ بارے شاہکار رچنا، لکھاری سبھا، برنالہ ولوں گوبند بانسل، چیریٹیبل ٹرسٹ برنالہ وکھے 10 اپریل 2005 نوں کروائی گوسٹی تے پڑھیا پرچہ۔
38. پرواسی شاعری : انسان دی ہوند دا مصلیٰ، پرگتیشیل لکھاری سبھا، ولورہینپٹن (انگلینڈ) ولوں 12جون،2005 نوں سمکالی پنجابی ساہت سنویدنا بارے کروائے سماگم تے غیر حاضری وچ پڑھیا پیپر۔
39 سواری : اک مطالعہ ، شبد ادارہ اتے ایشیئن کلچرل سوسائٹی ولوں18-19 جون،2005 نوں ساؤتھال وکھے کروائے سماگم تے غیر حاضری وچ پڑھیا پیپر۔
40 سورنجیت سوی دی کتاب آشرم دے رلیز تے وچار-گوشٹی اپر 17 جولائی،2005 نوں پنجابی بھون وچ کروائے سماگم تے پڑھیا پرچہ
41. ستندر سنگھ نور : علم کرناں دلثاد اختر یادگاری تہذیبی منچ،کوٹ کپورا ولوں 7 اگست،2005 نوں کیتے ابھنندن تے پڑھیا پرچہ۔
42 اجوکی پنجابی گائکی-اکئکی اتہاسک پڑائ، پنجابی ساہت سبھا، ڈی ئے وی کالج، چنڈی گڑھ، ولوں اجوکی پنجابی گائکی-دشاکی تے سمت تے 7 ستمبر، 2005 تے پڑھیا پرچہ۔
44. سواری اتے پنجابی ڈائسپورک سنویدنا، انٹرنیشنل سینٹر فار پنجابی سٹڈی ولوں ڈاکٹر۔ پریم پرکاش سنگھ میموریال سیمینار تے 29 اکتور 2005 نوں پڑھیا پرچہ۔
45. پاکستانی پنجابی شاعری دی بھارتی اتہاسکاری، پنجابی مطالعہ سکول، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، ولوں پاکستانی پنجابی ساہت وکھ وکھ پرپیکھ موضوع تے 10-11 نومبر 2005 نوں انتر قومی سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
46 حال وشوی پرستھتیاں : انتر سبھیاچاریکرن دیاں سمبھاوناواں، سینٹر فار امیگرینٹس سٹڈی، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ولوں پرواسی پنجابی ساہت : انتر تہذیبی پرپیکھ موضوع اپر 17 اتے18 جنوری (2006)نوں کروائے دو روزہ راسٹری سیمینار وچ پڑھیا گیا کھوج-پتر۔
47.فلسفہ دھیر رچت رنامتحان : مکری آپے دا پروچن، انٹرنیشنل سینٹر فار پنجابی سٹڈی ولوں کرائے جرنیل سنگھ میموریال سیمینار تے 5جنوری 2006 نوں سوالک پبلک سکول، موہالی وکھے پڑھیا پرچہ
48. پنجابی ڈائسپورک شاعری: پچھان دا سنکٹ، پنجابی بولی ترقی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں پنجابی ڈائسپورا اپر کروائی گئی 22ویں انترقومی پنجابی ترقی کانفرنس وچ پڑھیا پرچہ۔
49. جدید پنجابی شاعری دی اتہاسکاری: ورثہ تے حال، گورو نانک کالج، بڈھلاڈھا ولوں یو۔جی۔سی۔ دے سہیوگ نال پنجابی ساہت تے سبھیاچار : ورثہ تے حال موضوع تے کروائی دو روزہ قومی پنجابی کانفرنس تے 11فروری 2006 نوں پڑھیا پرچہ
51. پنجابی نقر ناٹک تے بال ناٹک : پنر-ملنکن(دیہہ دے حوالہ وچ)، پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں پنجابی اکیڈمی دلی دے سہیوگ نال ویہویں صدی دا پنجابی ناٹک موضوع تے کروائے سیمینار تے 21 فروری 2006 نوں پڑھیا پرچہ۔
52. ہزار کہانیاں دا باپ، روزانہ نواں زمانہ اتے سورن کور یادگاری ٹرسٹ ولوں منعقد انعام ونڈ سماگم تے ہزار کہانیاں دا باپ کہانی اپر 5 مارچ 2006 نوں پڑھیا پرچہ۔
53. سمکالی پنجابی غزل دے سروکار، ساہت اکادمی اتے پنجابی اکادمی ولوں پنجابی بھون نویں دلی وکھے سمکالی پنجابی ساہت دے سروکار موضوع تے 20-21 مارچ 2006 نوں پڑھیا پرچہ۔
54 درد مجیٹھی : استتوی پرشناں دے انوبھوی اترّ،پنجاب لوک کلا منچ ولوں 1-10-2006 نوں کلا بھون،چنڈیگھڑ وکھے کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
55 پنجابی گائکی سمت اتے سمت، بولی ڈیپارٹمنٹ،پٹیالہ ولوں 2-11-2006 نوں کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
56. سائنسی وارتک، پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی اتے پنجابی اکیڈمی دلی ولوں ویہویں صدی دی وارتک پنر ملنکن موضوع تے کروائے سیمینار اپر 7 دسمبر 2006 نوں پڑھیا پرچہ۔
58. دلت فلسفہ : آتم-سوچ وچار دی لوڑ مانووادی رچنا وچار-منچار ولوں گرینڈ سیکھوں ہوٹل، جالندھر وکھے 25 دسمبر 2006 نوں کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
59. جدید پنجابی شاعری اتے مالوا، ڈی۔اے۔وی کالج، ابوہر ولوں مالوے دی پنجابی ساہت نوں دین موضوع اتے 20 جنوری 2007 نوں کروائے نیشنل سیمینار اپر پڑھیا پرچہ۔
60. پر-مکت پرواز، ستنترتا نوں بحر وچ بنھن دا یتن، سرجنا سنگم، پٹیالہ ولوں 27 جنوری 2007 نوں کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
61 سکھوندر امرت شعری : محبتی عورت تجربہ دا سکاراتمک پروچن پنجابی ساہت اکادمی، لدھیانہ ولوں 19 فروری-2006 نوں کرتار سنگھ دھالیوال، اعزاز سیمینار تے پڑھیا گیا پرچہ۔
63. واورولیاں ‘چ گھری ہوند اپر ترشنکو اتے ساہت سبھا کوٹکپورا ولوں 14 اپریل 2007 نوں کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
65. دلت دی داستان : ککھّ کنڈے، ساہت سبھا دھوری ولوں 23. دسمبر 2007 نوں کروائے ساہتی سماگم تے پڑھیا پرچہ۔
67. انٹرنیٹ سامان لوکدھارائی روپانترن، پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں پنجابی اکادمی دلی دے سہیوگ نال لوکدھارا تے آدھونکتا روپانترن اتے پنر-ملنکن موضوع تے 15,16 جنوری 2008 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
68. پنجاب سنکٹ نال متعلق ناول،پنجابی مطالعہ سکول، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ولوں ساہت اکادمی دلی دے سہیوگ نال 22,23 جنوری 2008نوں کروائے دو روزہ راسٹری سیمینار وچ پڑھیا گیا کھوج-پتر۔
69. گیت : روپاکارک وشیشتائیاں تے روپانترن ،پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں جدید پنجابی ساہت روپاکار : اصول اتے روپانترن موضوع تے 5-7 مارچ 2008 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
70. شبد سپنا تے سنگرام : شبداں راہیں سپنیاں لئی سنگرام، موضوع تے اپریل 2008 وچ پھریمانٹ کیلیپھورنیاں وکھے پنجابی ساہت سبھا ولوں کروائے سماگم غیر حاضری وچ پڑھیا پرچہ۔
71. ملاں دیاں گلاں دیاں چھلاں پنجابی ساہت اکیڈمی لدھیانہ ولوں پرو۔کرم سنگھ دی کتاب رلیز سمے کروائی گوشٹی تے پڑھیا پرچہ۔
72.نویں کلا روپ گیت ویڈیو دے مطالعہ دی سمسیا پنجابی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں پنجابی بولی ساہت، سبھیاچار اتے میڈیا : انتر سنواد موضوع تے متی 7,8 جنوری 2009 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
73 پنجابی دی ویبّ پترکاری ،گلوبل پنجاب پھاؤڈیشن پٹیالہ ولوں گلوبل میڈیا سمت اتے سمت موضوع تے 28 جنوری 2009,نوں پڑھیا پرچہ۔
74 پنجابی بولی، کمپیوٹر اتے انٹرنیٹ، ڈپارٹمینٹ آف انسائیکلوپیڈیا آف سکھئزم ولوں پنجابی بولی سوچ وچار اتے سبھیاچار ترقی اتے ملنکن موضوع تے کروائے تنّ روزہ سیمینار دوران 31جنوری 2009 نوں پڑھیا پرچہ۔
75. پنجابی ساہت اکیڈمی، لدھیانہ ولوں میڈیا آرٹ، پنجاب دے سہیوگ نال پنجابی بھون وکھے متی 26 فروری 2009 نوں مہیندر سنگھ رندھاوا یادگاری، سماگم تے پرچہ پڑھیا۔
76 ئمریکی پنجابی شاعری،یو جی سی دے سہیوگ نال خالصہ کالج فار ومن،سدھواں خورد ولوں پرواسی پنجابی ساہت موضوع تے کروائے اک روزہ سیمینار دوران 7 مارچ،2009 نوں پڑھیا پرچہ۔
79 ماحول تنقید، اجوکا پنجابی ساہت سروکار اتے سندربھ موضوع تے دیال سنگھ کالج، نویں دلی ولوں 18ش19 مارچ نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
80.انٹرنیٹ تے یو۔ٹیوب ویڈیو آسٹریلیئن چھلا تلناتمک مطالعہ، پنجابی لوکدھارا اتر جدید پرپیکھ موضوع تے پنجابی مطالعہ سکول امرتسر ولوں 26 مارچ نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
81 سبھیاچار بارے پالیسی گھڑن بارے کجھ نکتی،ورلڈ پنجابی سینٹر،پنجابی یونیورسٹی کیمپس، پٹیالہ ولوں 14 مئی،2009 نوں کروائے سبھیاچار بارے پالیسی بارے سیمینار وچ پڑھیا گیا کھوج-پتر۔
82 پنجاب وچ کتاب سبھیاچار ستھتی تے مستقبل موضوع تے نیشنل بک ٹرسٹ انڈیا ولوں 25 جنوری 2010 نوں کروائے سیمینار وچ پڑھیا پرچہ۔
83 پنجابی سبھیاچار دی سرجنا وچ پنجابی صوفی کویاں دا یوگدان، گورو گوبند سنگھ ڈپارٹمینٹ آف رلیزس سٹڈی، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں آئی۔سی۔ایچ۔آر۔ دے سہیوگ نال ریلیوینس آف دا ٹیچنگ آف سائیں میاں میر اینڈ ادر صوفی سینٹ آف پنجاب ٹو کنٹینپریری سوسائٹی موضوع تے کروائے انتر قومی سیمینار تے 4ش5 فروری 2010 نوں پڑھیا پرچہ۔
84 پرواس تے پنجابی سبھیاچار دا مستقبل، سینٹر فار امیگرینٹ سٹڈی، پنجابی مطالعہ سکول، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی ولوں پرواس تے پنجابی ساہت دا مستقبل موضوع تے 9ش10 فروری 2010 نوں کروائے قومی سیمینار تے پڑھیا کھوج پتر۔
85 بستیوادی دور دی شاعری وچ پرتیرودھ، پنجابی مطالعہ سکول گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ولو بستیوادی دور دی پنجابی شاعری پنر وچار موضوع تے کروائے سیمینار وچ 19 فروری 2010 نوں پڑھیا پرچہ۔
86 پنجابی وچ سبالٹرن کون، ڈپارٹمینٹ آف انگلش ولوں پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں رائیٹنگ سبالٹرن اکروس ہسٹریز، کلچرز، جگراپھیز موضوع تے 25ش26 فروری 2010 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
87 ائی۔ سی۔ٹی۔اتے پار قومی پنجابی سبھیاچار دا ابھار، ورلڈ پنجابی سینٹر ولوں ٹرانسنیشنل پنجابی کلچر چیلینجز اینڈ آپرچونٹی موضوع تے 28 فروری اتے 1 مارچ 2010 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
88 جوگندر جگت کی بارتا، جوگندر سنگھ راہی ابھنندن سمتی، امرتسر ولوں ڈاکٹر۔ جوگندر سنگھ راہی سوچ وچار، مطالعہ تے ادھیاپن موضوع تے کروائے قومی سیمینار وچ 11 مارچ 2010 نوں پڑھیا پرچہ۔
89 پنجابی سبھیاچار نویں سنچار سادھناں دے حوالہ وچ، پنجابی مطالعہ سکول گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر ولوں پنجابی سبھیاچار حال چنوتیاں موضوع تے 23 مارچ 2010 نوں کروائے سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
91 د ورلڈ د پوئٹ اینڈ د کرٹک سرجیت پاتر گورو گوبند سنگھ اندرپرست یونیورسٹی، دلی ولوں 31 مارچ 2010 نوں کروائے قومی سیمینار تے پڑھیا پرچہ۔
92 ریس کلاس تے جنگ نوَ سوشنکاری دنیا پربندھ دی بینکابی، پنجابی لکھاری سبھا چنڈی گڑھ ولوں کلا بھون چنڈی گڑھ وکھے کروائے سماگم تے 17 اپریل 2010 نوں پڑھیا پرچہ
کتاب ریویو
1. آئے انقلاب کرااے کیں کشن سنگھ، سمتا،1987
2. باتاں دل دماغ دیاں، نکولائی اموسوو سائنسی وچار، جنوری،1988
3. منووعلم ہر کسے لئی، اے۔ ای۔ میینڈر ترکشیل،جون،1989
4. گرچرن چاہل بھیکھی دیاں چونویاں کہانیاں، اج دی آواز، 23 اکتوبر، 1994
5. دائرے، ستیش کمار ورما، سرجنا-98, اپریل-جونریل، 1995
6. منچ-ناٹک، روندر روی، سرجنا-100,اکتوبر-دسمبرر، 1995
7. انوکھے تے اکلے، گربخش سنگھ جن ساہت، مارچ، 1996
8. اگّ دے پھلّ، دھرم کمیانا، سرجنا-101,جولائی-ستمبر، 1996
9. پاٹھک دی انوکریا، کلدیپ سنگھ دھیر کھوج-پترکا، انک-44, ستمبر، 1996
10. دور نیڑے دا سفر، پریم سنگھ پریم، پنجابی ٹربیون، 1ستمبر، 1996
11. صلیب تے لٹکدا خدا، کلبیر سنگھ کانگ، پنجابی ٹربیون، 1 ستمبر، 1996
12. سر-سگندھ، پریتم سنگھ راہی، پنجابی ٹربیون، 29 ستمبر، 1996
13. تندوئے والی سڑک، جگبیر سنگھ، پنجابی ٹربیون، 29 ستمبر، 1996
14. کلونت سنگھ ورک دیاں چونویاں کہانیاں این۔بی۔ٹی۔ دی سماچار پترکا،اپریل-97
15. سجان سنگھ دیاں چونویاں کہانیاں این۔بی۔ٹی۔ دی سماچار پترکا،اپریل-97
16. گربخش سنگھ دیاں چونویاں کہانیاں این۔بی۔ٹی۔ دی سماچار پترکا،اپریل-97
17. متوا دیاں اکی کہانیا پنجابی ٹربیون، 13 اپریل، 1997
20. اکھ دا سمندر جگتار پنجابی ٹربیون، جولائی، 1997
21. انتہا توں پہلاں بلبیر پروانہ سرجنا-105 جولائی-ستمبر، 1997
22. ٹھیکری پہرہ ہرجندر کنگ سرجنا-105 جولائی-ستمبر، 1997
23. اوپری ہوا بلدیو دھالیوال سرجنا-105 جولائی-ستمبر، 1997
24. بابا کتھے گئے، سریش رتن، سرجنا-106 اکتوبر-دسمبرر، 1997
26. نرنجن مشالچی اوتار بلنگ سرجنا-107 جنوری-مارچی، 1998
27. تیرے ناں دا موسم گرنام ڈھلوں سرجنا-107 جنوری-مارچی، 1998
28. جاگدے اکھر سکھوندر کمبوج سرجنا-108 اپریل-جونیل، 1998
29. میں، شیطان تے اندومنی بھگونت رسولپری سرجنا-108 اپریل-جونیل، 1998
31. انوکھے راہاں دے سفر، اینٹارٹکا، سو۔سں۔ڈھلو ترکشیل،ستمبر-اکتوبر۔1998
32. بنسری اداس اے روندر سرجنا-110 اکتوبر-دسمبرر، 1998
33. انوگے اتھرو کیسر سنگھ نیر سرجنا-110 اکتوبر-دسمبرر، 1998
34. حاشیے توں باہر گرمیت سنگھ کلرماجری سرجنا-110 اکتوبر-دسمبرر، 1998
35. نچیکیتا دی موت اجمیر سدھو سرجنا-111 جنوری-فروری، 1999
37. دو ٹاپو جرنیل سنگھ سرجنا-112 اپریل-جونیل، 1999
38. مومبتیاں طوفان وچّ نرنجن سنگھ نور سرجنا-112 اپریل-جونیل، 1999
39. جون در جون بلدیو لنڈن سرجنا-112 اپریل-جونیل، 1999
40. پہلا خط آخری بلجیت سنگھ سرجنا-112 اپریل-جونیل، 1999
41. پاٹھ تے حوالہ ہرچند سنگھ بیدی سرجنا-113 جولائی-ستمبر، 1999
42. دو ماواں دا پتر امنپال سارا سرجنا-113 جولائی-ستمبر، 1999
43. اکھاں والیاں پیڑاں جگتار سرجنا-115, جنوری-مارچی، 2000
44. پیرس دی پیاس سنتوکھ سنگھ سنتوکھ سرجنا-115, جنوری-مارچی، 2000
46. ویہاں دا نوٹ امنپال سارا سرجنا-117, جولائی-ستمبر، 2000
47. شبدوں پار روندر روی سرجنا-117, جولائی-ستمبر، 2000 (پنر-پرکاشن پتن تے دریا،2003)
48. بات اک بیتے دی سکیرت سرجنا-117, جولائی-ستمبر، 2000
49. صندلی گھٹاواں اجمیر سنگھ سدھو کھوج پترکا انک-51, مارچ-2000
50. بھوئیں رام سنگھ چاہل سرجنا-120, اپریل-جونیل، 2001
50. نربلی من موہن باوا سرجنا-121, جولائی-ستمبر، 2001