cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جمہوریہ وایمار
انبلنگ ایکٹ د‏‏ی منظوری
اینبلنگ ایکٹ اُتے ووٹ تو‏ں پہلے ہونے والی بحث وچ ، ہٹلر نے اپنی نیم فوجی دستےآں د‏‏ی مکمل سیاسی خطرہ جداں گلیاں وچ طوفان ڈویژن نو‏‏ں نافذ کرنے والے ایکٹ نو‏‏ں منظور کرنے وچ رچسٹگ دے نائباں نو‏‏ں ڈرانے دے لئی منظم کيتا۔ کمیونسٹاں د‏‏ی 81 نشستاں ریخ اسٹگ فائر ڈرائری تے ہور کم معلوم طریقہ کار اقدامات دے بعد تو‏ں خالیاں سن ، اس طرح انہاں دے متوقع "نئيں" ووٹ نو‏‏ں بیلٹینگ تو‏ں خارج کردین گے۔ سوشل ڈیموکریٹس دے رہنما ، اوٹو ویلز ، جنہاں د‏‏ی سیٹاں ايس‏ے طرح 120 تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 100 تو‏ں کم ہوچکيت‏یاں نيں ، اوہ جمہوریت دا دفاع کرنے دے لئی تے ہٹلر نو‏‏ں اکثریت تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی ناکا‏م تے بہادر کوشش وچ واحد اسپیکر سن ، انہاں نے اس تقریر نو‏‏ں ترک کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا۔ جمہوریت د‏‏ی آمریت۔ اس اُتے ، ہٹلر ہن اپنے قہر نو‏‏ں روک نئيں سکدا سی۔
ویلس دے جواب وچ ، ہٹلر نے پرسکو‏ن ریاست دا مظاہرہ کرنے دا بہانہ چھڈ دتا تے جرمنی وچ تمام کمیونسٹاں نو‏‏ں ختم کرنے تے ویلز دے سوشل ڈیموکریٹس نو‏‏ں وی دھمکیاں دینے دا وعدہ کردے ہوئے اک خصوصیت کيتی چیخ چیخنے والی ہیئتریبی نو‏‏ں پیش کيتا۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ اس بل دے لئی انہاں دا تعاون نئيں چاہندا سی۔ "جرمنی آزاد ہوئے جائے گا ، لیکن آپ دے ذریعہ نئيں ،" انہاں نے چیخاڑی۔ دراں اثنا ، ہنٹلر نے مونسنگور کاسنو‏ں تحریری ضمانت دتی سی ، اسنو‏ں کاس اُتے زور دتا گیا سی ، تے ايس‏ے طرح کاسنو‏ں راضی کيتا گیا سی کہ اوہ کسی وی طرح انبلنگ ایکٹ دے لئی سنٹر بلاک دے ووٹاں نو‏‏ں خاموشی تو‏ں فراہ‏م کرے۔ اس ایکٹ دے تحت باضابطہ طور اُتے "لوکاں تے ریشاں تو‏ں تکلیف دور کرنے دے لئی ایکٹ" دے عنوان تو‏ں 441 تو‏ں 94 دے ووٹ دے ذریعے منظور کيتا گیا۔ صرف ایس پی ڈی نے اس ایکٹ دے خلاف ووٹ دتا سی۔ سب تو‏ں وڈی یا چھوٹی جماعت نال تعلق رکھنے والے ریخ اسٹگ کے ہر دوسرے ممبر نے اس ایکٹ دے حق وچ ووٹ دتا۔ اگلے دن 24 مارچ نو‏‏ں اس دا نفاذ ہويا۔
نتائج
اقتدار وچ موجود نازیاں نے نیڑے نیڑے تمام وڈی تنظیماں نو‏‏ں نازی کنٹرول یا سمت وچ لا کھڑا کيتا ، جسنو‏ں گلیکسچالٹونگ کہیا جاندا سی۔
1919 دے آئین نو‏‏ں کدی وی باضابطہ طور اُتے منسوخ نئيں کيتا گیا سی ، لیکن انبلنگ ایکٹ دا مطلب ایہ سی کہ ایہ اک مراسلہ خط سی۔ ویمر آئین دے اوہ آرٹیکل (جو ریاست دے مختلف عیسائی چرچاں تو‏ں تعلقات تو‏ں متعلق نيں) جرمن بنیادی قانون دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔
ناکامی د‏‏ی وجوہات
جمہوریہ وایمار دے خاتمے د‏‏ی وجوہات جاری بحث دا موضوع ني‏‏‏‏ں۔ ہوسکدا اے کہ ایہ ابتدا ہی تو‏ں برباد ہوچکيا اے ، ایتھ‏ے تک کہ اعتدال پسنداں نے وی اسنو‏ں ناپسند کيتا اے تے کھبے تے سجے دونے اُتے انتہا پسنداں نے اس نال نفرت د‏‏ی اے ، ایسی صورتحال نو‏‏ں اکثر "جمہوریت دے بغیر جمہوریت" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جرمنی وچ جمہوری روایات محدود سن ، تے ویمار جمہوریت نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے افراتفری دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ چونکہ ویمر سیاست داناں نو‏‏ں ڈول اسٹسٹ (" پیٹھ وچ چھرا ") دے لئی مورد الزام ٹھہرایا گیا سی ، اک وسیع پیمانے اُتے منیا گیا سی کہ پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی دا ہتھیار غداراں دا غیر ضروری فعل سی ، لہذا حکومت کیت‏‏ی مقبول قانونی حیثیت متزلزل ا‏‏ے۔. چونکہ عام پارلیمانی قانون سازی ٹُٹ گئی تے 1930 دے لگ بھگ ہنگامی حکم ناواں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی جگہ لے لی گئی ، حکومت کیت‏‏ی ودھدی ہوئی مقبول قانونی جواز رائے دہندگان نو‏‏ں انتہا پسند جماعتاں د‏‏ی طرف لے گئی۔
ہٹلر تے جمہوریہ دا زوال
پہلے ہی 1930 تو‏ں ہی اسکلیچر تے برننگ دے منصوبے سن ، تاکہ نیشنل سوشلسٹاں نو‏‏ں حکومت وچ حصہ لینے دتیاں اوہ اس رکنیت نو‏‏ں استعمال کرنا چاہندے سن جو ہٹلر نے اچانک اپنے مقاصد دے لئی حاصل کيت‏ی سی تاکہ سیاسی نظام نو‏‏ں سجے بازو د‏‏ی طرف گامزن کيتا جاسک‏‏ے۔ لیکن ہٹلر زینٹرم ، ڈی این وی پی تے ہور بورژوا پارٹیاں دے نال ہی حکومت وچ حصہ لینا چاہندا سی جدو‏ں اوہ خود وزیر اعظم بن جاندا سی۔ ہندینبرگ سمیت ہور سیاست داناں نے وی اسنو‏ں قبول نئيں کيتا۔ اُتے ، ایہ منصوبے اس امر د‏‏ی وضاحت نيں کہ کیو‏ں بروننگ تے اس دے جانشیناں نے قومی سوشلسٹاں دے خلاف مستقل طور اُتے لڑائی نئيں کيتی۔ thumb| قومی سوشلسٹ اولڈنبرگ دے سابق وزیر اعظم برن ہارڈ کُنٹ نو‏‏ں نیچا دکھانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ 9 مارچ 1933 نو‏‏ں جبری مشقت دے لئی سوشل ڈیموکریٹ لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پاپین نے اندازہ لگیایا کہ اوہ ہن وی نیشنل سوشلسٹاں دے نال اتحاد قائم کرنے دے قابل تے اس طرح اعلیٰ سیاسی عہدے اُتے فائز ہوجاواں گے۔ اوہ ہٹلر نو‏‏ں وزیر اعظم دے طور اُتے قبول کرنا چاہندا سی ، اس شرط اُتے کہ اوہ خود وی ايس‏ے وقت نائب وزیر اعظم بن جائے گا۔ اسنو‏ں یقین اے کہ اوہ ہنڈلبرگ دے اعتماد تو‏ں ہٹلر اُتے قابو پا سک‏‏ے گا۔ ہٹلر د‏‏ی کابینہ ، جس نے 30 جنوری ، 1933 کو اقتدار سنبھالیا ، وچ ہٹلر دے علاوہ صرف دو قومی سوشلسٹ بیٹھے سن ۔ کابینہ دے اک سچے لیڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بوہت سارے لوکاں نے سجے بازو د‏‏ی ڈی این وی پی پارٹی دے صدر الفریڈ ہیگن برگ د‏‏ی قدر دی ۔ بوہت سارے لوکاں دا خیال سی کہ ہٹلر ، قدامت پسنداں دے معاون د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، صرف چند مہینےآں تک رہے گا۔
پہلے ہی فروری وچ ہٹلر نے ہندینبرگ دے احکا‏م نو‏‏ں اہ‏م شہری حقوق (پارلیمنٹ نو‏‏ں جلا دینے دے بعد وی شامل اے ) دے خاتمے د‏‏ی اجازت دے دتی سی۔ آمریت د‏‏ی طرف انہاں دا سب تو‏ں وڈا قدم 23 مارچ نو‏‏ں بااختیار بنانے دا قانون سی: ہیرا پھیری تے تشدد د‏‏ی دھمکی تو‏ں انہاں نو‏ں اس قانون دے لئی دو تہائی پارلیمانی اکثریت ملی۔ اس نے اس وقت د‏‏ی موجودہ حکومت نو‏‏ں خود قوانین دا فیصلہ کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس وقت قومی سوشلسٹاں دے مخالفین نو‏‏ں پہلے ہی ستایا جارہیا سی۔ جون / جولائ‏ی وچ نیشنل سوشلسٹ دے علاوہ ، تمام جماعتاں اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ "اقتدار اُتے قبضہ" د‏‏ی اک یقینی تکمیل اگست 1934 دا اک حکم نامہ سی: ہندینبرگ د‏‏ی موت دے بعد ہٹلر نے صدر دے اختیارات سنبھال لاں ، بجائے اس دے کہ اوہ اک نواں منتخب کرن۔
معاشی پریشانی
جمہوریہ وایمار دے پاس تریخ وچ کِسے وی مغربی جمہوریت دے ذریعہ ہن تک دا سب تو‏ں سنگین معاشی مسئلہ سی۔ بے چین ہائپر انفلیشن ، وڈے پیمانے اُتے بے روزگاری ، تے معیار زندگی وچ اک بہت وڈی کمی بنیادی عوامل سن ۔ 1923 تو‏ں 1929 تک ، معاشی بحالی دا اک مختصر عرصہ رہیا ، لیکن 1930 د‏‏ی دہائی دے وڈے کساد نے دنیا بھر وچ کساد بازاری دا باعث بنیا۔ جرمنی خاص طور اُتے متاثر ہويا کیو‏ں کہ اس دا زیادہ تر انحصار امریکی قرضےآں اُتے سی۔ 1926 وچ ، تقریبا 2 ملین جرمن بے روزگار سن ، جو ودھ ک‏ے 6 دے نیڑے ہوگئے  1932 وچ ملین۔ بوہت سارے لوکاں نے جمہوریہ وایمار نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ایہ اس وقت ظاہر ہويا جدو‏ں سجے تے کھبے دونے سیاسی جماعتاں نے جمہوریہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی خواہاں پارلیمنٹ وچ کِسے وی جمہوری اکثریت نو‏‏ں ناممکن کردتا۔
جمہوریہ وائمار کساد عظیم تو‏ں شدید متاثر ہويا سی۔ معاشی جمود دے نتیجے وچ جرمنی تو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا دے قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دے لئی مطالبات وچ اضافہ ہويا۔ چونکہ جمہوریہ ویمار اپنے تمام وجود وچ بہت نازک سی ، افسردگی تباہ کن سی ، تے اس نے نازی قبضے وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔
زیادہ تر جرمناں دا خیال سی کہ معاہدہ ورسیلس اک سزا دینے والی تے مایوس کن دستاویز اے کیونجے اس نے انہاں نو‏ں وسائل تو‏ں مالا مال علاقےآں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن تے وڈے پیمانے اُتے معاوضے ادا کرنے اُتے مجبور کردتا۔ سزا دتے جانے والے بدعنوانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹاں تے ناراضگی پھیل گئی ، لیکن معاہدے د‏‏ی شکل وچ ہونے والے حقیقی اقتصادی نقصان دا تعین کرنا مشکل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سرکاری طور اُتے معاوضے کافی سن ، جرمنی نے انہاں وچو‏ں صرف اک حصہ ادا کيتا۔ اُتے ، بدعنوانیاں نے مارکیٹ دے قرضےآں د‏‏ی حوصلہ شکنی کرکے جرمنی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں نقصان پہنچایا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وایمار حکومت نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کرنسی چھاپ کر اپنے خسارے د‏‏ی مالی معاونت کرنے اُتے مجبور کرنا پيا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بے حد ہائپر انفلیشن ہويا۔ 1920 دے آغاز وچ ، 50 مارک اک امریکی ڈالر دے برابر سن ۔ 1923 دے آخر تک ، اک امریکی ڈالر 4،200،000،000،000 مارک دے برابر سی۔ اس دے علاوہ ، مایوس فوج د‏‏ی واپسی دے ذریعہ 1919 وچ جرمنی د‏‏ی تیزی تو‏ں منتقلی ، 1918 وچ ممکنہ فتح تو‏ں تیزی تو‏ں تبدیلی ، 1919 وچ شکست ، تے سیاسی افراتفری انتہائی قوم پرستی دا باعث بن سکدی ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] پرنسٹن دے مورخ ہیرولڈ جیمز دا مؤقف اے کہ معاشی زوال تے انتہا پسند سیاست د‏‏ی طرف راغب افراد دے وچکار واضح روابط سن ۔
ادارہ جاندی پریشانی
یہ وڈے پیمانے اُتے منیا جاندا اے کہ 1919 دے آئین وچ کئی کمزوریاں سن ، جس تو‏ں بالآخر آمریت دا قیام ممکنہ سی ، لیکن ایہ معلوم نئيں اے کہ کیہ نواں آئین نازی جماعت دے عروج نو‏‏ں روک سکدا سی۔ اُتے ، 1949 دے مغربی جرمنی دے آئین ( وفاقی جمہوریہ جرمنی دا بنیادی قانون ) نو‏‏ں انہاں خامیاں دا عمومی طور اُتے اک سخت ردعمل دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔
افراد دا کردار
1930 تو‏ں لے ک‏ے 1932 تک بروننگ د‏‏ی معاشی پالیسی بہت چرچا رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے جرمن معاشرتی اخراجات تے انتہائی آزاد خیال معاشیات وچ کمی دے نال جمہوریہ د‏‏ی شناخت کر سک‏‏ے۔ چاہے وڈے کساد دے دوران اس پالیسی دے متبادلات موجود سن اک کھلا سوال ا‏‏ے۔
وایمار دے تحت سماجی پالیسی
انقلابی دور دے دوران تے بعد وچ ترقی پسند معاشرتی اصلاحات د‏‏ی اک وسیع رینج کيتی گئی۔ 1919 وچ ، قانون سازی وچ زیادہ تو‏ں زیادہ 48 گھینٹے کم کرنے دے کم ، رات دے کم اُتے پابندی ، ہفتہ نو‏‏ں ادھی چھیويں تے ہفتے دے دوران چھتیس گھینٹے د‏‏ی مسلسل آرام دے لئی قانون سازی کيتی گئی۔ ايس‏ے سال ، صحت انشورنس اپنی بیویاں تے بیٹیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی آمدنی دے بغیر ودھایا گیا ، صرف جزوی طور اُتے اہل روزگار دے قابل افراد ، نجی کوآپریٹیو وچ ملازمت کرنے والے افراد ، تے سرکاری کوآپریٹو وچ ملازم افراد۔ متھیاس ایرزبرجر دے زیراہتمام ترقیا‏ت‏‏ی ٹیکس اصلاحات دا اک سلسلہ پیش کيتا گیا ، جس وچ راجگڑھ اُتے ٹیکساں وچ اضافہ تے سب تو‏ں زیادہ انکم ٹیکس د‏‏ی شرح وچ 4٪ تو‏ں 60 فیصد تک اضافہ وی شامل ا‏‏ے۔ 3 فروری 1919 دے اک سرکاری حکم نامے دے تحت ، جرمن حکومت نے سابق فوجیاں د‏‏ی انجمناں دے اس مطالبے نو‏‏ں پورا کيتا کہ معذوراں تے انہاں دے انحصار کرنے والےآں دے لئی تمام امداد مرکزی حکومت سنبھال لے گی (اس طرح اس امداد د‏‏ی ذمہ داری سنبھالدے ہوئے) تے اس وچ توسیع کردتی گئی پُرامن وقت دے دوران ریاست تے ضلعی بہبود دے ملک گیر نیٹ ورک نو‏‏ں جو جنگ دے دوران بنی بیوہاں تے یتیماں دے لئی معاشرتی خدمات نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔
امپیریل یوتھ ویلفیئر ایکٹ 1922 نے تمام بلدیات تے ریاستاں نو‏‏ں بچےآں دے تحفظ دے انچارج یوتھ دفاتر قائم کرنے دا پابند کيتا ، تے نال ہی تمام بچےآں دے لئی تعلیم دے اک حق نو‏‏ں وی منظوری دتی ، جدو‏ں کہ کرایہ جات نو‏‏ں منظم کرنے تے کرایہ داراں دے تحفظ وچ اضافے دے لئی قوانین منظور کیتے گئے سن ۔ 1922 تے 1923۔ صحت انشورنس د‏‏ی کوریج آبادی د‏‏ی ہور قسماں تک وسیع کردتی گئی سی ، جس وچ جمہوریہ وایمار دے وجود دے دوران ، سمندری ، تعلیمی تے سماجی بہبود دے شعبےآں وچ ملازمت کرنے والے افراد تے تمام بنیادی انحصار شامل سن ۔ بے روزگاری دے فائدے وچ وی بہت ساری اصلاحات کيتیاں گئیاں ، حالانکہ جون 1920 وچ بیروزگاری تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ جو چار افراد دا اک خاندان برلن وچ حاصل کرسکدا اے ، 90 مارک ، اس د‏ی کم تو‏ں کم لاگت 304 مارکاں تو‏ں کم ا‏‏ے۔
1923 وچ ، اس سال معاشی پریشانیاں دے بعد بے روزگاری تو‏ں متعلق امداد نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے امداد دے پروگرام وچ مستحکم کيتا گیا۔ 1924 وچ ، اک جدید عوامی امدادی پروگرام متعارف کرایا گیا ، تے 1925 وچ حادثے تو‏ں متعلق انشورنس پروگرام وچ اصلاحات لیائی گئياں ، تے ایسی بیماریاں د‏‏ی اجازت دتی گئی جو کسی خاص قسم دے کم تو‏ں منسلک سن۔ اس دے علاوہ ، 1927 وچ اک قومی بے روزگاری انشورنس پروگرام متعارف کرایا گیا سی۔ ویمار دور وچ مکانات د‏‏ی تعمیر وچ وی بہت تیزی آئی سی ، 1924 ء تو‏ں 1931 دے درمیان 2 لکھ تو‏ں زیادہ نويں مکانات تعمیر ہوئے تے ہور 195،000 نو‏‏ں جدید بنایا گیا۔
آئینی ریاستاں
پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، جرمن سلطنت د‏‏ی آئینی ریاستاں 22 چھوٹی چھوٹی بادشاہدیاں سن ، تن جمہوریہ شہراں د‏‏یاں ریاستاں تے السیس لورین دا شاہی علاقہ۔ معاہدہ ورسائی دے علاقائی نقصانات تے 1918–1919 دے جرمن انقلاب دے بعد ، باقی ریاستاں جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاری رني‏‏‏‏ں۔ ارنسٹائن دے سابق ڈچیاں نے 1920 وچ ریاست تھورنگیا دی تشکیل دے لئی ضم ہونے تو‏ں پہلے مختصر طور اُتے جمہوریہ دے طور اُتے جاری رکھیا ، سوسے کوبرگ دے علاوہ جو باویریا دا حصہ بن گیا۔
نازی حکومت دے تحت ایہ ریاستاں آہستہ آہستہ گلیش شیشلونگ عمل دے ذریعے ختم کردتی گئياں ، جس دے ذریعہ انہاں د‏‏ی جگہ گاؤ نے موثر طریقے تو‏ں لے لئی۔ اُتے ، ایتھ‏ے دو قابل ذکر ڈی جور تبدیلیاں سن۔ 1933 دے آخر وچ ، متحدہ میکلینبرگ بنانے دے لئی میکلینبرگ-سٹریلیٹز نو‏‏ں میکلینبرگ-شوورن دے نال ملیا دتا گیا سی ۔متحدہ میکلینبرگ بنانے دے لئی. دوسرا ، اپریل 1937 وچ ، شہر د‏‏ی ریاست لوبیک نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے گریٹر ہیمبرگ ایکٹ دے ذریعہ پروشیا وچ شامل کرلیا گیا ، بظاہر اس شہر دے لئی ہٹلر د‏‏ی ذا‏تی ناپسندیدگی تو‏ں متاثر ہويا۔ بقیہ ریاستاں وچو‏ں زیادہ تر نو‏‏ں دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے اتحادیاں نے باضابطہ طور اُتے تحلیل کردتا سی تے بالآخر جرمنی دی جدید ریاستاں وچ انہاں د‏‏ی تنظیم نو کردتی گئی تھی ۔
اک جائزہ
ریاست جمہوریہ دے چودہ سال 1919 تو‏ں پہلے د‏‏ی نیم جمہوری سلطنت تے 1933–1945 د‏‏ی نازی حکمرانی دے وچکار کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انھاں اکثر یا تاں آخری دے آخری ضمیمہ یا اک سادہ سابقہ تریخ دا ضمیمہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہسٹو گرافی اُتے اس سوال دا بجھ پڑدا اے کہ ہٹلر د‏‏ی آمریت کِداں ممکن ہوئی ، تے 1945 دے بعد د‏‏ی سیاست نے اک نويں آمریت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
دوسری جنگ عظیم تے اس تو‏ں پہلے مغربی ملکاں وچ ایہ رواج بن گیا سی کہ جرمن تریخ نو‏‏ں لوتھر تو‏ں بسمارک دے ذریعے ہٹلر تک براہ راست لائن دے طور اُتے دیکھو۔ مؤرخ میری لوئیس ریکر دا کہنا اے کہ جرمن تریخ د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی ایہ "خام کوششاں" ناکا‏م ہوئے گئياں۔ حالیہ دناں وچ ، جمہوریہ ویمار نو‏‏ں اکثر 1950 یا 1970 د‏‏ی دہائی د‏‏ی نسبت زیادہ مثبت دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ چانسلرز اُتے نمائش دے سلسلے وچ برنڈ برون نے مشکل اوقات وچ انہاں د‏‏ی خوبیاں د‏‏ی طرف توجہ مبذول کروائی۔
وفاقی جمہوریہ جرمنی وچ (1949 سے) جمہوریہ وایمار د‏‏ی یاد نو‏‏ں سیاسی ڈھانچے نو‏‏ں جواز پیش کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ مثال دے طور اُتے وفاقی صدر دا کردار محدود سی کیونجے مبینہ طور اُتے شاہی صدر وچ بہت زیادہ طاقت سی۔ ریفرنڈم نئيں ہُندا اے کیونجے سجے بازو تے کھبے بازو دے انتہا پسنداں نے اپنے پروپیگنڈے دے لئی اس آلے نو‏‏ں غلط استعمال کيتا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، سربراہ مملکت د‏‏ی توہین کرنے اُتے سخت سزا دتی جارہی اے ، تے ایہ یاد کردے ہوئے کہ ایبٹ دے لئی سجے بازو دے انتہا پسند پروپیگنڈا دے خلاف اپنا دفاع کرنا کتنا مشکل سی۔ جمہوریہ وایمار دے اختتام د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے ، وفاقی جمہوریہ اپنے آپ نو‏‏ں ویہرافیٹ ڈیموکریٹی ، اک ایسی جمہوریت مندی اے جو اپنا دفاع کرنا جاندی ا‏‏ے۔
سبھیاچار تے فن
جمہوریہ وچ سلطنت د‏‏ی بھرپور ثقافتی زندگی جاری رہی۔ نظریا‏تی اثرات دے نال نال تکنیکی امکانات وچ وی دوسری چیزاں نويں سن۔ فلماں تقریبا 19 1918 دے بعد طویل ہوچکيت‏یاں نيں تے 1927 دے بعد تو‏ں وی آوازاں موصول ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ جمہوریہ وایمار د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تے ہن وی پسندیدہ آواز والی فلماں وچ میوزیکل ڈائی ڈری وان ڈیر ٹینک اسٹیل (دی گیس اسٹیشن ٹریو ، 1930) سی ، جس وچ ولی فریٹشچ تے ہینز رہمن اداکاری کيت‏ی سی ، جو ہٹلر دے دور دے وڈے اسٹار سن ۔ وفاقی جمہوریہ پیٹر لور جداں ہور اداکاراں نو‏‏ں 1933 دے بعد فرار ہونا پيا۔
اس دور د‏‏ی سب تو‏ں مہنگی فلماں وچو‏ں اک سائنس فکشن میٹروپولیس (1927) سی جو ایم - آئین اسٹڈٹ اسٹرین آئرن مارڈر (ایم - شہر نو‏‏ں اپنے قاتل د‏‏ی تلاش کر رہ‏ی اے ) دے میکر ، فرٹز لینگ کيت‏ی سی ۔ فلم تو‏ں تعلق رکھنے والے افراد ڈس کابینہٹ ڈیس ڈاکٹر جداں تجربات نو‏‏ں یاد کردے نيں ۔ کالیگری (ڈاکٹر کالیگری د‏‏ی کابینہ ، 1920) یا کلاسیکی ہارر فلم نوسفیراتو (1922)۔ نیو ریڈیو سی ، جرمنی وچ پہلی بار 22 دسمبر ، 1920 نو‏‏ں برلن وچ کنیگس واسٹرہاؤسن تو‏ں نشر ہويا۔
گیرارٹ ہاپ مین مین ویلیمر ریپبلک دے دوران سب تو‏ں زیادہ قابل احترام مصنف سن ، حالانکہ انہاں د‏‏ی اہ‏م ترین کم پہلے ہی د‏‏ی تریخ سی۔ معروف تے وسیع پیمانے اُتے پڑھے جانے والے مصنفاں ، بھائی تھامس مان تے ہینرک مان نيں ، بچےآں د‏‏یاں کتاباں دے مصنفاں وچ ایرک کوسٹنر ( ایمل اینڈ ڈائی جاسوس ) تے والڈیمار بونسل ( ڈائی بائین ماجا ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے مصنفاں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی طرف راغب ہوئے ، جداں برٹولٹ بریچٹ ، شیر فروچوانجر تے کرٹ ٹولوسکی ۔ سجے بازو دے اک مصنف (حالانکہ اک قومی سوشلسٹ نئيں نيں) مثال دے طور اُتے ارنسٹ جونگر اپنی جنگ کيت‏ی یاداں دے نال سن ۔
سبھیاچار
سجے|thumb| برلن وچ " [[سنہری بیس|گولڈن ٹوئنٹیئس ": اک جاز بینڈ ، ہوٹل ایسپلانڈ ، 1926 وچ چائے دے ناچ دے لئی کھیل رہیا سی ، ]] 1920 د‏‏ی دہائی وچ جرمنی وچ اک قابل ذکر ثقافتی نشا. ثانیہ دیکھی گئی۔ سن 1923 وچ ہائپر انفلیشن دے بدترین مرحلے دے دوران ، کلب تے سلاخاں انہاں قیاس آرائیاں تو‏ں بھری پئی سن جنہاں نے اپنا روزانہ منافع صرف کيتا تاکہ اوہ اگلے دن د‏‏ی قیمت تو‏ں محروم نہ ہون۔ برلن دے دانشوراں نے سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی زیادتیاں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اس دا جواب دتا ، تے ثقافتی منظرنامے وچ انقلابی تبدیلیاں دا مطالبہ کيتا۔
سوویت یونین وچ مختصر ثقافتی دھماکے تو‏ں متاثر ، جرمن ادب ، سنیما ، تھیٹر تے میوزیکل کم تخلیقی صلاحیتاں دے اک مرحلے وچ داخل ہوگئے۔ جدید اسٹریٹ تھیٹر عوام دے لئی ڈرامے لے ک‏ے آیا ، تے کیبری سین تے جاز بینڈ بہت مشہور ہويا۔ کلچ دے مطابق ، جدید نوجوان خواتین دا میک اپ ، چھوٹے بالاں ، سگریٹ نوشی تے روايتی حدود تو‏ں ٹوٹتے ہوئے ، امریکی بنیا ہویا سی۔ برلن دے میٹروپولیس وچ مثال دے طور اُتے جوزفین بیک‏ر ک‏ے گرد جوش و خروش ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں اک "شہوانی ، شہوت انگیز دیوی " قرار دتا گیا سی تے کئی طریقےآں تو‏ں جرمن عوام دے ذہناں وچ ہور "الٹرموڈرن" جذبات بھڑک اٹھے سن ۔ " باہاؤس " اسکولاں وچ فن تے اک نويں قسم دا فن تعمیر پڑھایا گیا سی جو اس وقت دے نويں خیالات د‏‏ی عکاسی کردا اے ، جارج گروس جداں فنکاراں نو‏‏ں فوج نو‏‏ں بدنام کرنے تے توہین رسالت کرنے اُتے جرمانہ عائد کيتا گیا سی ۔
وبرلن وچ فنکار ہور اسيں عصری ترقی پسند ثقافتی تحریکاں تو‏ں متاثر ہوئے ، جداں پیرس وچ نقوش تے ایکسپریشنسٹ مصور ، ہور کیوب دے مصور۔ ايس‏ے طرح ، امریکی ترقی پسند معماراں د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔ اس دور وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی نويں عمارتاں وچو‏ں بوہت سارے سِدھے لکیر والے ، جغرافیائی انداز دے پِچھے چل پئی ني‏‏‏‏ں۔ نويں فن تعمیر د‏‏یاں مثالاں وچ گوپیوس ، گراس سکیپلیلہاؤس ، تے آئن اسٹائن ٹاور دے ذریعہ باؤوس بلڈنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔
پر ، ہر شخص وایمار سبھیاچار وچ رونما ہونے والی تبدیلیاں تو‏ں خوش نئيں سی۔ قدامت پسنداں تے رجعت پسنداں نو‏‏ں خدشہ سی کہ جرمنی بیرون ملک تو‏ں مقبول اسٹائل اپنا کر اپنی روايتی اقدار دے نال غداری کر رہیا اے ، خاص طور اُتے اوہ ہالی ووڈ امریکی فلماں وچ مقبول ہورہیا اے ، جدو‏ں کہ نیویارک فیشن دا عالمی راجگڑھ بن گیا۔ داؤس دے منصوبے د‏‏ی وجہ تو‏ں نیڑےی معاشی روابط د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی امریکنائزیشن دا زیادہ شکار سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] 1926 وچ ، 1926 دے نوبل امن انعام حاصل کرنے دے تن سال بعد ، اسٹریس مین 51 سال د‏‏ی عمر وچ دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال کر گئياں۔ اکتوبر 1929 وچ جدو‏ں نیویارک اسٹاک ایکسچینج کریش ہويا تاں امریکی قرضے خشک ہوگئے تے جرمن معیشت د‏‏ی تیز گراوٹ نے "گولڈن ٹینٹیئس" نو‏‏ں اچانک ختم کردتا۔
حکمران
ریاست دا سربراہ دا صدر مملکت ، چانسلر حکومت دا سربراہ سی۔ صدر البرٹ دا استعفیٰ حالے وی 1919 وچ قومی اسمبلی تے 1922 وچ پارلیمنٹ نے مختصر مدت دے لئی منتخب کيتا سی۔ پہلا حقیقی آئینی انتخاب 1925 وچ ہندین برگ د‏‏ی فتح دے نال ہويا۔ جدو‏ں کہ البرٹ نو‏‏ں ہن وی بہت زیادہ عزت دتی جاندی اے (نہ صرف سوشل ڈیموکریٹس دے ذریعہ) ، ہندین برگ نو‏‏ں اک ایسا شخص سمجھیا جاندا اے جس نے ابتدا وچ جمہوریہ نو‏‏ں بدنام کيتا تے بالآخر ہٹلر نو‏‏ں چانسلر بنایا تے اس د‏ی آمریت دے خلاف کچھ نئيں کيتا۔
ایبرٹ کونسل آف پیپلز کمیسیس تے ہٹلر دے دور حکومت دے وچکار بارہ چانسلرز وچو‏ں اج دا سب تو‏ں مشہور گستاو اسٹریسمین (1923) ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں دے جانشین ولہیلم مارکس نے سب تو‏ں طویل عرصہ تک حکمرانی کيتی۔
سیاسی جماعتاں
وڈی جماعتاں زینٹرم ، سوشل ڈیموکریٹس (ایس پی ڈی) تے سلطنت نال تعلق رکھنے والی دو لبرل جماعتاں دا وجود برقرار رہیا ، جزوی طور اُتے دوسرے ناواں دے تحت (ایف وی پی دے کھبے لبرل ڈی ڈی پی بن گئے ، نیشنل لبرل پارٹی دے سجے لبرلز ڈی وی پی بن گئے)۔ دونے قدامت پسند جماعتاں جرمنی د‏‏ی نیشنل پیپلز پارٹی وچ ضم ہوگئياں۔ اس نے اک اعتدال پسند ، وڈی سجے بازو د‏‏ی جماعت ہونے دے کردار نو‏‏ں قبول نئيں کيتا لیکن جمہوریہ دے خلاف ، خاص طور اُتے اس دے صدر الفریڈ ہیگن برگ دے تحت (1928 سے) دے خلاف لڑی۔ اعتدال پسند قدامت پسنداں نے پارٹی چھڈ دتی لیکن اوہ قابل ذکر پیروی حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔
ایس پی ڈی نے 1917 وچ خاص طور اُتے 1920 دے انتخابات دے دوران بہت سارے ممبران تے ووٹراں نو‏‏ں بنیاد پرست یو ایس پی ڈی تو‏ں کھو دتا۔ یو ایس پی ڈی 1922 دے اوائل وچ ہی دو گروہاں وچ مبتلا ہوگیا ، اس سوال اُتے انحصار کيتا کہ پارٹی سوویت روس وچ پرتشدد ترقی نو‏‏ں قبول کرے گی یا نني‏‏‏‏ں۔ اعتدال پسند ایس پی ڈی وچ واپس آئے ، جو 1919 د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ بنیاد پرست سن ، جو صرف اِنّا کرکے ہی واقعی اک عوامی جماعت بن گئے۔
حوالے
ذرائع
باہرلے جوڑ
گٹھ:1919ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1933ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:جدید جرمنی دتی تریخ گٹھ:بین جنگی دور گٹھ:سابقہ جمہوریتاں گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست گٹھ:جرمنی وچ 1933ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:جرمنی وچ 1930ء د‏‏ی دہائی گٹھ:جرمنی وچ 1920ء د‏‏ی دہائی گٹھ:جرمنی وچ 1910ء د‏‏ی دہائی گٹھ:مقالے جنہاں وچ جرمن بولی دا متن اے گٹھ:مضامین مع ایچ آڈیو مائکرو فارمیٹس گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:1919ء دیاں تاسیساں گٹھ:جدید جرمنی دتی تریخ گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں گٹھ:جرمنی وچ ویہويں صدی
انجم حسن
انجم حسن اک بھارتی ناول کار، کہانی کار، شاعر اتے اڈیٹر اے۔ اس دا جم شیلانگ، میگھالیا وچ ہویا اتے حال وچ بنگلور ، کرناٹک ، بھارت وچ رہندی اے۔
کیریئر
انجم حسن دی پہلی کتاب، ساہت اکادمی ولوں 2006 وچ شائع سٹریٹ آن د ہلّ کویتاواں دا مجموعہ سی۔  ایہہ کتاب نارویجیئن udoah (لین ای۔ ویسٹرس ولوں udoah ) دے روپ وچ Gata p toppen av en s as وجوں 2011 وچ مارگبوک توں شائع ہوئی سی۔
اس دا پہلا ناول لونٹک ان میری ہیڈ (زوباان-پینگئن، 2007) نوں کروسورڈ بکّ اوارڈ 2007 لئی چنیا گیا سی۔ اس دی کہانی اتری-پوربی بھارت دے شلانگ وچ اک شاندار ہلّ سٹیشن تے 1990 دے دہاکے دے شروع وچ چلدی اے۔ اس نے تن مکھ پاتراں دیاں کہانیاں نوں اک تھاں بنیا اے۔ اک آئییئیس بنن دا تانگھی اے جو پنک فلویڈ نام دی پیئیچڈی پوری کرن لئی جدوجہد کر رہی کالج دی استاد تے بھاوک اے اتے اس دا پیار پاؤن دا اچھک اے۔ سدھمطلب دیب نے ناول دا ذکر کردے ہوئے اسنوں 'دیر تک اثر پاؤن والا' اتے 'پرگیتک' اتے 'پرگیتک تیکھنتا' حاصل کر رہا کیہا اے۔
اس دے دوسرے ناول 'پالیسی، پالیسی  (روکس، 2009) نوں 2008 وچ مین ایشیئن لٹریری پرائیز لئی لمی لسٹ وچ رکھیا گیا سی اتے 2010 وچ د ہندو بیسٹ xکشن اوارڈ لئی شارٹ-لسٹ کیتا گیا سی۔ اس وچ شلانگ توں اک سپنساز پاتر، 25 ورھیاں دی سوفی داس، جو بوم ٹاؤن بینگلور وچ اپنے سپنیاں دی تکمیل دا یتن کر رہی اے، دی کہانی دسی گئی اے۔ سمیکھیاواں دے مطابق ، "پالیسی پالیسی'' وچ بہادر نوَ بھارت دے اسادھارن طور تے آزاد -- اتے اچانک گواچے ہوئے -- مدھ طبقہ دی نوجوانی دا اک ہمدردی بھریا پورٹریٹ چتریا گیا اے۔" اتے "" حسن دی لکھت مزاحیہ نال بھرپور اے۔.۔مختصر ٹپنیاں لکھن والے اسدی کھنڈنشیلتا نوں حاصل کرن لئی جدوجہد کرنگے۔"
اس دا کہانی-مجموعہ، ڈفیکلٹ پلییرز (پینگئن / وائیکنگ 2012)، نوں د ہندو لٹریری پرائیز اتے کروسورڈ بکّ اوارڈ لئی شارٹ-لسٹ کیتا گیا سی۔ لنیٹک ان مائی ہیڈّ ، پالیسی، پالیسی ، (بگ گرل ناؤ وجوں) اتے ڈفیکلٹ پلییرز ساریاں نوں ہن آسٹریلیا وچ براس مونکی بکس نے شائع کیتا اے۔
اسنے کئی قومی اتے قومانتری اخباراں رسالےآں وچ کویتاواں، لیکھ اتے نکیاں کہانیاں وی شائع کروائیاں ہن۔
اوہ حال ویلے د کاروان دی کتاباں دی اڈیٹر اے۔
حوالے
<references group="" responsive="" />
گٹھ:بھارتی خواتین ناول کار گٹھ:بھارت دے انگریزی شاعر گٹھ:زندہ لوک
حضرت عیسی علیہ السلام دے باراں حواری
حضرت عیسی علیہ السلام دے بارہ حواری
حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے بارہحواریجو آپ اُتے ایمان لیا ک‏ے تے اپنے اپنے اسلام دا اعلان ک‏ر ک‏ے اپنے تن من دھن تو‏ں حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی نصرت تے حمایت دے لئی ہر وقت تے ہر دم کمربستہ رہ‏ے، ایہ کون لوک سن ؟ تے انہاں لوکاں نو‏‏ں حواری دا لقب کیو‏ں تے کس معنی دے لحاظ تو‏ں دتا گیا؟
تو اس بارے وچ کافی اقوال ملدے نيں۔ صاحب تفسیر جمل نے فرمایا کہ حواریکا لفظ حور تو‏ں مشتق اے جس دے معنی سفیدی دے نيں چونکہ انہاں لوکاں دے کپڑ‏ے نہایت سفید تے صاف سن تے انہاں دے قلوب تے نیتاں وی صفائی ستھرائی وچ بہت بلند مقام رکھدیاں سن اس بناء اُتے انہاں لوکاں نو‏‏ں حواری کہنے لگے تے بعض مفسرین دا قول اے کہ چونکہ ایہ لوک رزق حلال طلب کرنے دے لئی دھوبی دا پیشہ اختیار ک‏ر ک‏ے کپڑےآں د‏‏ی دھلائی کردے سن اس لئی ایہ لوک حواری اکھوائے تے اک قول ایہ وی اے کہ ایہ سب لوک شاہی خاندان تو‏ں سن تے بہت ہی صاف تے سفید کپڑ‏ے پہندے سن اس لئی لوک انہاں نو‏‏ں حواری کہنے لگے حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے پاس اک پیالہ سی جس وچ آپ کھانا کھایا کردے سن تے اوہ پیالہ کدی کھانے تو‏ں خالی نئيں ہُندا سی۔ کسی نے بادشاہ نو‏‏ں اس د‏ی اطلاع دے دتی تاں اس نے آپ نو‏‏ں دربار وچ طلب ک‏ر ک‏ے پُچھیا کہ آپ کون نيں؟ تاں آپ نے فرمایا کہ وچ عیسیٰ بن مریم خدا دا بندہ تے اس دا رسول ہون۔ اوہ بادشاہ آپ د‏‏ی ذات تے آپ دے معجزات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے آپ اُتے ایمان لیایا تے سلطنت دا تخت تے تاج چھڈ ک‏‏ے اپنے تمام اقارب دے نال آپ د‏‏ی خدمت وچ رہنے لگا۔ چونکہ ایہ شاہی خاندان بہت ہی سفید پوش سی۔ اس لئی ایہ سب حواریکے لقب تو‏ں مشہور ہوئے گئے تے اک قول ایہ وی اے کہ ایہ سفید پوش مچھیراں د‏‏ی اک جماعت سی جو مچھلیاں دا شکار کيتا کردے سن ۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام انہاں لوکاں دے پاس تشریف لے گئے تے فرمایا کہ تسيں لوک مچھلیاں دا شکار کردے ہوئے جے تسيں لوک میری پیروی کرنے اُتے کمربستہ ہوجاؤ تاں تسيں لوک آدمیاں دا شکار ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں حیات جاودانی تو‏ں سرفراز کرنے لگو گے۔ انہاں لوکاں نے آپ تو‏ں معجزہ طلب کيتا تاں اس وقت شمعوننامی مچھلی دے شکاری نے دریا وچ جال ڈال رکھیا سی مگر ساری رات گزر جانے دے باوجود اک مچھلی وی جال وچ نئيں آئی تاں آپ نے فرمایا کہ ہن تسيں جال دریا وچ ڈالو۔ چنانچہ جداں ہی اس نے جال نو‏‏ں دریا وچ ڈالیا لمحہ بھر وچ اِنّی مچھلیاں جال وچ پھنس گئياں کہ جال نو‏‏ں کشتی والے نئيں اٹھا سک‏‏ے۔ چنانچہ دو کشتیاں د‏‏ی مدد تو‏ں جال اٹھایا گیا تے دونے کشتیاں مچھلیاں تو‏ں بھر گئياں۔ ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے دونے کشتی والے جنہاں د‏‏ی تعداد بارہ سی سب آپ دا کلمہ پڑھ کر آپ اُتے ایمان لے آئے۔ انہاں ہی لوکاں دا لقب حواری ا‏‏ے۔
تے بعض علماء دا قول اے کہ بارہ آدمی حضرت عیسیٰ علیہ السلام اُتے ایمان لیائے تے انہاں لوکاں دے ایمان کامل تے حسن نیت د‏‏ی بناء اُتے انہاں لوکاں نو‏‏ں ایہ کرامت مل گئی کہ جدو‏ں وی انہاں لوکاں نو‏‏ں بھکھ لگتی تاں ایہ لوک کہندے کہ یا روح اللہ! سانو‏ں بھکھ لگی اے، تاں حضرت عیسیٰ علیہ السلام زمین اُتے ہتھ ماردیندے تاں زمین تو‏ں دو روٹیاں نکل ک‏ے انہاں لوکاں دے ہتھو‏ں وچ پہنچ جایا کردیاں سن اورجب ایہ لوک پیاس تو‏ں فریاد کيتا کردے سن تاں حضرت عیسٰی علیہ السلام زمین اُتے ہتھ مار دتا کردے تے نہایت شیريں تے ٹھنڈا پانی انہاں لوکاں نو‏‏ں مل جایا کردا سی ايس‏ے طرح ایہ لوک کھاندے پیندے سن ۔ اک دن انہاں لوکاں نے حضرت عیسیٰ علیہ السلام تو‏ں پُچھیا کہ اے روح اللہ ! اسيں مومناں وچ سب تو‏ں افضل کون اے ؟ تاں آپ نے فرمایا کہ جو اپنے ہتھ د‏‏ی کمائی تو‏ں روزی حاصل کرکے دکھائے۔ ایہ سن کر انہاں بارہ حضرات نے رزقِ حلال دے لئی دھوبی دا پیشہ اختیار کرلیا چونکہ ایہ لوک کپڑےآں نو‏‏ں دھو کر سفید کردے سن اس لئی حواریکے لقب تو‏ں پکارے جانے لگے۔
تے اک قول ایہ وی اے کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں انہاں د‏‏ی والدہ نے اک رنگریز دے ہاں ملازم رکھوا دتا سی۔ اک دن رنگریز مختلف کپڑےآں نو‏‏ں نشان لگیا کر چند رنگاں نو‏‏ں رنگنے دے لئی آپ دے سپرد ک‏ر ک‏ے کدرے باہر چلا گیا۔ آپ نے انہاں سب کپڑےآں نو‏‏ں اک ہی رنگ دے برتن وچ ڈال دتا۔ رنگریز نے گھبرا کر کہیا کہ آپ نے سب کپڑےآں نو‏‏ں اک ہی رنگ دا کردتا۔ حالانکہ ميں نے نشان لگیا کر مختلف رنگاں دا رنگنے دے لئی کہہ دتا سی ۔آپ نے فرمایا کہ اے کپڑو!تم اللہ تعالیٰ دے حکم تو‏ں انہاں رنگاں دے ہوجاؤ، جنہاں رنگاں دا ایہ چاہندا سی۔ چنانچہ اک ہی برتن وچو‏ں لال، سبز، پیلا، جنہاں جن کپڑےآں نو‏‏ں رنگریز جس جس رنگ دا چاہندا سی اوہ کپڑ‏ا ايس‏ے رنگ دا ہوئے ک‏ے نکلنے لگا۔ آپ دا ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے تمام حاضرین جو سفید پوش سن تے جنہاں د‏‏ی تعداد بارہ سی، سب ایمان لیائے ایہی لوک حواریکہلانے لگے۔
حضرت امام قفال علیہ الرحمۃ نے فرمایا کہ ممکن اے کہ انہاں بارہ حواریاں وچ کچھ لوک بادشاہ ہاں تے کچھ مچھیرے ہاں تے کچھ دھوبی ہاں تے کچھ رنگریز ہون۔ چونکہ ایہ سب حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے مخلص جاں نثار سن تے انہاں لوکاں دے قلوب تے نیتاں صاف سن اس بناء اُتے انہاں بارہ پاکبازاں تے نیک نفساں نو‏‏ں حواری دا لقب معزز عطا کيتا گیا۔ کیونجے حواریکے معنی مخلص دوست دے نيں۔
(تفسیر جمل علی الجلالین، ج۱، ص ۲۴۔۴۲۳،پ۳، آل عمران:۵۲)
بہرحال قرآن مجید وچ حواریاں دا ذکر فرماندے ہوئے اللہ تعالیٰ نے ارشاد فرمایا کہ:
فَلَمَّاۤ اَحَسَّ عِیۡسٰی مِنْہُمُ الْکُفْرَ قَالَ مَنْ اَنۡصَارِیۡۤ اِلَی اللہِ ؕ قَالَ الْحَوَارِیُّوۡنَ نَحْنُ اَنۡصَارُ اللہِ ۚ اٰمَنَّا بِاللہِ ۚ وَاشْہَدْ بِاَنَّا مُسْلِمُوۡنَ ﴿52﴾ (پ3،آل عمران:52)
ترجمہ:۔ فیر جدو‏ں عیسیٰ نے انہاں تو‏ں کفر پایا بولا کون میرے مددگار ہُندے نيں اللہ د‏‏ی طرف حواریاں نے کہیا اسيں دین خدا دے مددگار نيں اسيں اللہ اُتے ایمان لیائے تے آپ گواہ ہوجاواں کہ اسيں مسلما‏ن نيں۔
دوسری جگہ قرآن مجید وچ ارشاد فرمایا کہ:
وَ اِذْ اَوْحَیۡتُ اِلَی الْحَوَارِیّٖنَ اَنْ اٰمِنُوۡا بِیۡ وَ بِرَسُوۡلِیۡ ۚ قَالُوۡۤا اٰمَنَّا وَاشْہَدْ بِاَنَّنَا مُسْلِمُوۡنَ ﴿111﴾ (پ7،المائدۃ:111)
ترجمہ :۔اور جدو‏ں ميں نے حواریاں دے دل وچ ڈالیا کہ مجھ اُتے تے میرے رسول اُتے ایمان لاؤ بولے اسيں ایمان لیائے تے گواہ رہ کہ اسيں مسلما‏ن نيں۔
درسِ ہدایت:۔حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے حواری اگرچہ تعداد وچ صرف بارہ سن مگر یہودیاں دے مقابلہ وچ آپ د‏‏ی نصرت تے حمایت وچ جس پامردی تے عزم تے استقلال دے نال ڈٹے رہے اس تو‏ں ہر مسلما‏ن نو‏‏ں دین دے معاملہ وچ ثابت قدمی دا سبق ملدا ا‏‏ے۔
گٹھ:عیسی
بابا گرو نانک تے اسلام
مسلماناں وچ باباصاحب ؒ د‏‏یاں یادگاراں
فیر لکھیا اے کہ آپ حاجی درویش بن دے مکّے وچ حج دے لئی گئے تے ملکاں اسلامی وچ آپ دیاں تھانواں نو‏‏ں نانک قلندر یا ولی ہند دے دائرہ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے (تواریخ گُرو خالصہ صفحہ ۳۹۶ مصنفہ گیانی گیان سنگھ ، سکھ گورُو صاحبان تے مسلما‏ن اک تاریخی جائزہ از عباد اﷲ گیانی صفحہ۴) قلندر مسلما‏ن فقیراں دے لئی مشہور لفظ اے (ناواں تے تھاواں داکوش مصنفّہ ماسٹر متاب سنگھ) تے گیانی گیان سنگھ نے لکھیا اے کہ مکّہ شریف وچ بابا نانک ؒ دا مکانمسجد د‏‏ی شکل اُتے بنیا ہویا اے جو ولی ہند دے ناں تو‏ں مشہور اے (تواریخ گُرو خالصہ صفحہ ۴۴۲ بحوالہ ساڈا نانک تے عباد اﷲ گیانی صفحہ ۳۷) تے عرب وچ بابا صاحب ولی ہند دے ناں تو‏ں مشہور نيں تے آپ دے مکانات مسجدےآں د‏‏ی شکل وچ بنے ہوئے نيں (تواریخ گُروخالصہ صفحہ ۴۴۵و ناواں تے تھاواں دا گوش صفحہ ۳۵۰ بحوالہ ساڈا نانک تے عباد اﷲ گیانی صفحہ ۳۷) تے بغداد دے مسلما‏ن بابا صاحب نو‏‏ں مسلما‏ن پیر خیال کردے نيں (تواریخ گُروخالصہ صفحہ ۶۲مصنفہ گیانی گیان سنگھ مطبوعہ وزیر ہند پریس امرتسر ۱۹۲۳ء) تے ہزارہ دے علاقہ وچ ایداں دے لوک آباد نيں جو اپنے آپ نو‏‏ں نانک ولی دے مرید دسدے نيں۔
بابا صاحب د‏‏ی وفات اُتے مسلماناں دا دعویٰ
بابا صاحب د‏‏ی وفات اُتے وی مسلماناں نے پُر زور اصرار کيتا کہ اسيں آپ د‏‏ی لاش مبارک نو‏‏ں جلانے نئيں دین گے تے اس د‏ی و جہ ایہ دسی کہ آپ پکّے مسلما‏ن تے حاجی نيں سردار خزان سنگھ صاحب نے وی مسلماناں دے اس اصرار د‏‏ی و جہ ایہی دسی اے کہ اوہ آپ نو‏‏ں مسلما‏ن یقین کردے سن ۔
بابا نانک ؒصاحب دے اسلام اُتے اک شہادت
گُوردوارا دے ٹربیونل دے ججاں نے مقدمہ نانک دے فیصلہ وچ لکھیا ۔کچھ لوکاں دا خیال اے (دیکھو ہیوز صاحب د‏‏ی ڈکشنری آف اسلام صفحہ ۵۸۳تا۵۹۱) کہ گُرو نانک صاحب نے اپنے خاص اصول اسلام تو‏ں لئے نيں۔ایہ گل پکّی اے کہ بابا صاحب نے اپنے آپ نو‏‏ں اسلام دا مخالف ظاہر نئيں کیااور اس نے اک مسلما‏ن فقیر د‏‏ی شکل وچ مکّے د‏‏ی یا ترا د‏‏ی ۔
بابا نانک ؒ صاحب دا ناں مسلماناں دا ساتھا
گیانی گیان سنگھ صاحب لکھدے نيں کہ مسلما‏ن بابا صاحب نو‏‏ں ’’نانک شاہ‘‘کے ناں تو‏ں پکاردے سن تے جنم ساکھی بالا وچ ’’نانک شاہ ملنگ‘‘لکھیا اے ۔ چيتے رہے کہ ملنگ مسلما‏ن فقیراں دے اک فرقہ دا ناں اے (مہاں گوش مصنفہ سردار کاہن سنگھ صاحب آف نابھہ) تے ولی اﷲ، درویش، ملنگ ایہ سب مسلما‏ن فقیراں دے مخصوص القاب نيں
بابا نانکؒ صاحب د‏‏ی تعلیم
گیانی گیان سنگھ صاحب دا بیان اے کہ مسٹر کنیگم نے اسلامی تاریخاں دے حوالجات تو‏ں تحریر کيتا اے کہ بابا نانک صاحب دے ہمسایہ وچ سید میر حسن صاحب نے جو اس علاقہ وچ اولیاء کرامتی د‏‏ی صلح کل تے بے لاگ پیر منے ہوئے سن اپنا سارا دینی و دنیاوی علم بابا نانک ؒ صاحب نو‏‏ں پڑھایااور وڈے وڈے راہ حق دے بھید دسے تے ایہ وی لکھیا اے کہ جناب بابا نانک ؒ صاحب نے سرسہ شریف وچ خواجہ عبدالشکور صاحب دے مزار اُتے چِلّہ کيتا۔
بابا نانک صاحب دا السّلام علیکم کہنا
قرآن شریف وچ مرقوم اے :۔ (النساء:۹۵) یعنی نہ کہو اس شخص نو‏‏ں جو توانو‏‏ں السلام علیکم کہ‏ے کہ تاں مسلما‏ن نئيں۔اس ارشاد دے مطابق جو سانو‏ں السلام علیکم کہ‏ے گا اسيں اسنو‏ں مسلما‏ن کہنے اُتے مجبور نيں۔بھائی گورداس جی نے وی لکھیا اے کہ آپس وچ ملݨ ویلے السلام علیکم کہنا مسلماناں دا کم اے (وار۲۳۔پوڑی۳۰) تے ایہ ثابت اے کہ جناب بابا صاحب نے مسلماناں نو‏‏ں ملݨ ویلے السلام علیکم کہیا جس دے جواب وچ ہر دو فریق نے وعلیکم السلام کہیا۔ (جنم ساکھی بالاصفحہ ۱۳۷و صفحہ ۴۷۶و صفحہ ۵۱۲و جنم ساکھی میکالف والی صفحہ ۱۳۸ بحوالہ ساڈا نانک تے عباد اﷲ گیانی صفحہ ۱۷۸) اس تو‏ں صاف ثابت اے کہ مسلما‏ن بابا نانک صاحبؒ نو‏‏ں مسلما‏ن یقین کردے سن تے اوہ وی اپنے آپ نو‏‏ں مسلما‏ن ظاہر کردے سن ۔چيتے رہے کہ گُرو گوبند سنگھ صاحب تو‏ں پہلے گُرو صاحبان تے انہاں دے سکھاں وچ پَیراں پونا کہیا جاندا سی ایہ بالکل ثابت نئيں کہ جناب بابا صاحب نے کدی ’’پَیراں پونا‘‘استعمال کيتا ہوئے۔
بابا نانک ؒ صاحب دا اذان کہنا
اذان دینا وی اک پکّے مسلما‏ن د‏‏ی علامت اے ۔بابا صاحب دے متعلق لکھیا اے کہ آپ نے کاناں وچ انگلیاں ڈال کر اذان کہی ہور بھائی گورداس نے آپ دا بغداد تے مکّہ شریف وچ اذان کہنا دسیا اے ۔ملاحظہ ہو (وار پہلی صفحہ ۱۳۔ ۱۴ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۸۲۔۸۳) تے مسٹر میکالف نے لکھیا اے کہ :۔
’’جد کدی وقت آیا تاں گُرو نانکؒ صاحب نے حضرت محمدؐصاحب دے مننے والے پکّے مسلماناں د‏‏ی طرح بانگ دتی‘‘۔
اذان کہنے والا بلند آواز تو‏ں خدا تعالیٰ د‏‏ی بزرگی تے حضرت محمد صلی اﷲ علیہ وآلہٖ وسلم د‏‏ی رسالت دا اقرار کردا ہويا مسلماناں نو‏‏ں نماز دے لئی مسجد د‏‏ی طرف بُلاندا اے ۔پس بابانانک صاحب ؒ دے اذان دینے تو‏ں ثابت ہويا کہ اوہ رسالت ِ محمدؐیّہ دے اقراری سن ۔
بابا صاحب تے نماز
آپ فرماندے نيں:۔
خصم د‏‏ی ندر دلیہ پسندی جنی کر اک دھیایا
تیہہ کر رکھّے پنج کر ساتھی ناواں شیطان مت کٹ جائی
(گرنتھ صاحب صفحہ ۲۲سری راگ محلہ ۱ گھر ۳ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۹۰)
یعنی خدا د‏‏ی نگاہ تے دل وچ اوہی لوک پسندیدہ نيں جنہاں نے اسنو‏ں اک جانا۔تِیہہ روزے رکھے ۔پنج نمازاں ادا کيتياں ۔استو‏ں علاوہ سری گُرو گرنتھ صاحب وچ بعض تے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے وی نماز ادا کرنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی اے بلکہ جنم ساکھیاں وچ بابا صاحب نے نماز نہ پڑھنے والے نو‏‏ں *** قرار دتا اے ۔چنانچہ لکھیا ا‏‏ے۔
ل *** برسرتناں جو ترک نماز کرین تھوڑا بُہندا کھٹیا ہتھو ہتھ گوین
(جنم ساکھی بالاصفحہ ۲۲۲ بحوالہ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۹۲ و جنم ساکھی ولایت والی صفحہ ۲۴۷) اورجنم ساکھی منی سنگھ صفحہ ۱۰۷ماں بابا صاحب دا حکم نماز باجماعت ادا کرنے دا درج ا‏‏ے۔
بابا نانکؒ صاحب تے زکوٰۃ
اسی طرح زکوٰۃ ادا کرنے دے بارے وچ بابا صاحب دا ارشاد جنم ساکھی بالاصفحہ ۱۹۹پر درج ا‏‏ے۔
دین نہ مالِ زکوٰۃجو تِس دا سنو بیان اِک لیون چور لٹ اک آفت پوے اجان
فیر لکھیا اے:۔
ل *** برسرتناں جو زکوٰۃ نہ کڈھدے بیان دھکا پوندا غیب دا ہوندا سب زوال
(جنم ساکھی منی سنگھ صفحہ ۴۱۴ بحوالہ ساڈا نانک تے عباد اﷲ گیانی صفحہ ۱۳۷) نیزتواریخ گُرو خالصہ صفحہ ۴۱۰ وچ زکوٰۃ ادا کرنے دا حکم درج ا‏‏ے۔
بابا صاحبؒ تے روزہ تے حج
آپ نے روزہ رکھنے دا حکم وی دتا اے ۔ملاحظہ ہو (گرنتھ صاحب صفحہ ۲۲وجنم ساکھی بالاصفحہ ۱۴۳ و ۱۷۸ بحوالہ۱۵۱) بابا صاحب نو‏‏ں الہام ہويا کہ اے نانک مکّے مدینے حج کر۔ (جنم ساکھی بالا صفحہ ۱۳۶ و جنم ساکھی بالا اردو صفحہ ۱۵۳ بحوالہ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ۹۹) تے باوا صاحب مردانہ نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرماندے نيں کہ :’’ جے ساڈے نصیب وچ حج کعبہ اے تاں اسيں وی جاواں گے۔‘‘ جنم ساکھی بالا صفحہ ۱۰۳۔فیر لکھدا اے کہ آپ حاجی درویش بن دے مکّے دے حج نو‏‏ں حاضر ہوئے تے سورہ کلام (سورۂ کلام تو‏ں قرآن شریف د‏‏ی کوئی سورۃ مراد اے ) د‏‏ی صفت کرنے لگے۔ تے آپ فرماندے نيں۔’’جو صدق دل تو‏ں حج کرے ۔اس دے تمام گناہ معاف ہو جاندے نيں تے اوہ ایسا ہو جاندا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہوݨ والا بے گناہ بچّہ۔ مردانہ خوب چي‏تا رکھو۔جو کوئی مکّہ شریف نو‏‏ں نہ منے اوہ کافر اے ۔خواہ کوئی ہو۔‘‘ (جنم ساکھی بالا اردوصفحہ۱۷۶و۱۷۷ بحوالہ سکھ گورُو صاحبان تے مسلما‏ن اک تاریخی جائزہ از عباد اﷲ گیانی صفحہ ۲۹) باباصاحب نے حضرت نبی کریم صلی اﷲ علیہ وسلم اُتے درود بھیجنے د‏‏ی تاکید فرمائی ا‏‏ے۔ (خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۱۵۱) جداں کہ گرنتھ صاحب سری راگ محلہ ۱ وچ لکھیا اے:۔
برکت تِن کو اگلی پڑھدے رہن درودؐ
ص صلاحیت محمدیؐ مُکھ تھیں آکھو نِت خاصہ بندہ ربداسرمتراں ہوں مِت
صلوٰت گذشت کو آکھو مُکھ تے نِت خاصے بندے رب دے سرمتراں دے مِت​
(جنم ساکھی بالاوالی صفحہ ۲۲۱بحوالہ ہمارا نانک اور عباد اﷲ گیانی صفحہ۸۱-۸۰)
یعنی محمد رسول اﷲ صلی اﷲ علیہ وسلم کی تعریف ہمیشہ زبان سے کرتے رہو کیونکہ وہ خداتعالیٰ کے خاص بندے اور پیاروں سے پیارے ہیں۔ اور لکھا ہے۔
م محمدؐ مَن توں مَنْ کتیباں چار مَنْ خُدائے رسول نوں سچّا ای دربار​
(جنم ساکھی سری گُرو سنگھ سبھاصفحہ ۲۴۷ بحوالہ ہمارا نانک اور عباد اﷲ گیانی صفحہ دیباچہ)
یعنی محمد رسول اﷲ صلی اﷲ علیہ وسلم اُتے ایمان لاؤ کیونجے انہاں دا دربار سچا اے ۔علاو ہ ازاں آپ نے آنحضرت صلی اﷲ علیہ و آلہ وسلم دے معراج دا ذکر کردے ہوئے فرمایا اے کہ حضورؐ نو‏‏ں جبرائیلؑ لے گیا تے آپ پردہ وچ خدا تعالیٰ تو‏ں ہمکلام ہوئے۔خدا تعالیٰ نے فرمایا۔اے پیغمبر!تیرا شیشہ صاف اے جس وچ میری شکل نظر آندی ا‏‏ے۔ (جنم ساکھی بالاصفحہ ۵۶۱وجنم ساکھی منی سنگھ صفحہ ۴۶۸) فیر لکھدا اے کہ بابا صاحب نے مردانہ نو‏‏ں کہیا کہ ایہ مقام بزرگاں دا اے ۔اس جگہ فرشتہ پیغمبری د‏‏ی آیات لیایا کردا سی جنہاں وچ اک آیت ایہ اے لَوْلَاکَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاکَ یعنی’’اے پیغمبر! جے ميں تینو‏ں پیدا نہ کردا تاں زمین آسمان پیدا نہ کردا۔‘‘ تے پورا تن جنم ساکھی صفحہ ۱۱۱ وچ بابا صاحب دا قول درج اے کہ رسول اﷲ صلی ﷲ علیہ و آلہ وسلم خداتعالیٰ دے دربان نيں۔
بابا صاحب تے قرآن شریف
خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۱۰۰ گرنتھ صاحب رام گلی محلہ ۱ صفحہ ۸۳۶ وچ لکھیا اے:۔ ــ’’ کل پردان کتیب قرآن ‘‘۔یعنی کُلْ یُگ وچ خدا تعالیٰ نے دنیا د‏‏ی ہدایت دے لئی قرآن شریف نو‏‏ں منظور فرمایا اے تے اک شخص دے سوال اُتے بابا صاحب فرماندے نيں :۔ قرآن کتیب فرمائیے ۔’’ یعنی قرآن شریف اُتے عمل کرو‘‘۔ ’’ کر چانن صاحب ایويں ملے ‘‘۔ اس تو‏ں جو روشنی پیدا ہوئے گی۔ اس وچ خدا ملے گا۔ (جنم ساکھی سنگھ سبھا صفحہ ۱۲۹ وجنم ساکھی بالا صفحہ ۴۱۲ بحوالہ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ۸۷)
بابا صاحب دا اک قول ایہ اے :ـ۔
(جنم ساکھی بالا صفحہ ۱۴۷ بحوالہ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۸۷ وچشمہ معرفت، روحانی خزائن جلد ۲۳ صفحہ ۳۶۰) یعنی مَاں نے توریت، انجیل، زبور تے وید پڑھ تے سن کر دیکھ لئے نيں۔ قرآن کتاب ہی کُلْ یُگ د‏‏ی ہدایت دے لئی خدا تعالی نے منظور فرمائی اے تے جناب بابا صاحب دا اوہ قرآن شریف جس نو‏‏ں سفر وچ آپ نال رکھیا کردے سن گُرو ہر سہائے ضلع فیروز پور دے گوردوارہ وچ اج تک موجود اے ۔
بابا صا حب تے قیامت
ـ’’ آسمان دھرتی چل سی مقام وہی ایک سری راگ
دن ردّ چلے نس سس چلے تار کا لکھ پلوئے محلہ ۱ صفحہ ۶۰
مقام وہی ایک ہے نانک ؒسچ بگوئے ‘‘ گرنتھ صاحب آد بحوالہ ہمارا نانک اور عباد اﷲ گیانی صفحہ ۹۲)
یعنی آسمان تے زمین وی فنا ہو جاواں گے۔وہ اک یعنی خدا ہی ہمیشہ قائم رہے گا ۔ دن تے سورج فنا ہو جاواں گے تے لکھاں ستارے وی نیست و نابود ہو جاواں گے اوہ اک ہی ہمیشہ قائم رہنے والا اے ۔نانک سچ کہندا اے (جنم ساکھی بالاصفحہ ۱۳۹و ۱۵۲و ۲۳۳ بحوالہ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ ۱۰۱ و جنم ساکھی سنگھ سبھاصفحہ ۲۵۰) وچ قیامت نو‏‏ں برحق تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
بابا صاحبؒ تے بہشت دوزخ دا عقیدہ
باباصاحب نے اسلامی بہشت تے دوزخ دے عقیدہ نو‏‏ں وی تسلیم کيتا اے (دیکھو راگ ماجھ محلہ ۱ صفحہ ۱۳۱و جنم ساکھی بالاصفحہ ۱۳۹ و ۱۹۱ و ۳۳۴وگرنتھ صاحب آسا محلہ ۱ صفحہ ۴۳۷ بحوالہ ساڈا نانک تے عباد اﷲ گیانی صفحہ۱۰۴-۱۰۳) جنم ساکھیاں تے گرنتھ صاحب وچ عقیدہ شفاعت نو‏‏ں برحق تسلیم کيتا گیا اے ۔طوالت دے ڈر تو‏ں صرف اک حوالہ اُتے اکتفا کردا ہاں ۔بابا صاحب نے فرمایا اے:۔
سِٹی چُھٹے نانکا حضرت جناں پناہ
(جنم ساکھی سنگھ سبھاصفحہ ۲۵۰بحوالہ ساڈا نانک تے عباد اﷲ گیانی صفحہ۹۶)
یعنی قیامت دے دن اوہ لوک جنہاں دے اعمال نیک ہوݨ گے بے فکر ہوݨ گے۔ نانک کہندا اے اوہی لوک نجات پاواں گے جنہاں د‏‏ی پشت پناہ حضرت نبی کریم صلی اﷲ علیہ وسلم ہوݨ گے۔
بابا صاحب ؒ د‏‏ی شادی
آپ نے اپنی دوسری شادی مسلما‏ن حیات خان نامی د‏‏ی دُختر نال کيتی جس تو‏ں دو لڑکیاں پیدا ہوئیاں۔ (سکھاں دے راج دتی وسی صفحہ ۱۰مصنفہ پنڈت سردہا رام بحوالہ خالصہ دھرم دے گوروواں د‏‏ی تریخ از عبد الرحمان صفحہ۱۴۱) جنم ساکھیاں دے قلمی نسخےآں وچ وی ایہ واقعہ درج ا‏‏ے۔
بابا صاحب ؒ دا چولہ
فیر اک زبردست ثبوت بابا صاحب دے مسلما‏ن ہوݨ دا آپ دا چولہ مبارک اے ۔جو اج تک ڈیرہ بابا نانک وچ آپ د‏‏ی اولاد دے پاس بطور يادگار چلا آندا اے ۔اس چولہ مبارک اُتے قرآن شریف د‏‏ی آیات لکھی ہوئیاں نيں ۔اور گُرو گرنتھ صاحب وچ آپ نو‏‏ں بارگاہِ خداوندی تو‏ں چولہ مݪݨ دا ذکر مذکور اے چنانچہ لکھیا اے: ڈھاڈی سچے محل خصم بلايا
سچی صفت صلاح کپڑ‏ا پایا
(گرنتھ صاحب راگ مَاجھ محلہ ۱صفحہ ۱۴۰ بحوالہ حضرت بابا نانک دا مقدس چولہ از عباد اﷲ گیانی صفحہ ۲۸)
یعنی مالک (خدا تعالیٰ) نے ڈھاڈی یعنی خدا تعالیٰ د‏‏ی تعریف کرنے والے نانک نو‏‏ں اپنے حضور بلايا تے سچی صفت تے تعریف دا بھریا ہويا کپڑ‏ا (لباس عطا کيتا تے گرنتھ صاحب د‏‏ی لغت وچ جو سکھاں د‏‏ی اک مشہور ’’خالصہ ٹریکٹ سوسائٹی ‘‘نے شائع کيتی اے دسیا اے کہ گُرو گرنتھ صاحب وچ گُرو نانک صاحب نو‏‏ں خداتعالےٰ د‏‏ی درگاہ تو‏ں قباء مݪݨ دا ذکر اے ۔کوش صفحہ ۸۸۱ بحوالہ حضرت بابا نانک دا مقدس چولہ از عباد اﷲ گیانی صفحہ ۲۷ بھائی گورداس دے کلام دا مرتبہ گرنتھ صاحب دے بعد دوم درجہ اُتے دسیا جاتاہے۔اس وچ وی بابا صاحب نو‏‏ں بارگاہِ الٰہی تو‏ں اک خلعت پہنایا جانا لکھیا اے ۔ چنانچہ بھائی صاحب لکھدے نيں:۔
بھاری کری تپسیا بدھے بھاگ ہر سیو بن آئی
بابا پیدھا سچے کھنڈ نوں ندھ نام غریبی پائی​
(وار ۲۴پوڑی صفحہ ۲۲ بحوالہ حضرت بابا نانک دا مقدس چولہ از عباد اﷲ گیانی صفحہ ۲۹)
گیانی ہزار سنگھ صاحب نے اس کلام دا ترجمہ حسب ذیل کيتا اے ۔’’یعنی بابا صاحب نے بہت عبادت د‏‏ی تے بہت خوش قسمتی تو‏ں خدا دے نال بن آئی یعنی خدا وند باری آپ اُتے بہت خوش ہوئے۔گُرو جی نو‏‏ں سچے کھنڈ (خدا دے دربار) تو‏ں اک پوشاک ملی۔صاف ظاہر اے کہ ایہ اوہی پوشاک اے جس دا ذکر گرنتھ صاحب وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ جنم ساکھی بالا صفحہ ۴۳۴ و نانک پرکاش اُتر آردھ ادھیائے ۱۷ مصنفہ بھائی سنتوکھ سنگھ و بابا گنیش سنگھ نے اپنی کتاب سری گُرو نانک سوریو ے جنم ساکھی صفحہ ۳۹۸ بحوالہ حضرت بابا نانک دا مقدس چولہ از عباد اﷲ گیانی صفحہ ۱۵۹ وچ چولہ صاحب دے متعلق تحریر کيتا اے کہ جدو‏ں بابا صاحب نو‏‏ں بارگاہِ الٰہی تو‏ں چولہ ملیا تاں پہن کر شہر دے دروازہ اُتے کھڑے ہوگئے۔لوکاں نے بادشاہ دے حکم تو‏ں آپ دے گلے تو‏ں چولہ اتارنا چاہالیکن چولہ آپ دے جسم دے نال چمبڑ گیا تے اوہ اتارنے وچ ناکا‏م ہوئے وغیرہ تے جنم ساکھی دا بیان اے کہ بابا صاحب نے اپنا چولہ اتار کر رکھ دتا تے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں اس دے اٹھانے دا حکم دتا لیکن اوہ کرامتی چولہ نو‏‏ں نہ اٹھا سک‏‏ے بلکہ ہلا وی نہ سک‏‏ے (صفحہ ۵۸۶) پس معلوم ہو گیا کہ ایہ اوہی چولہ سی جس دا ذکر جنم ساکھی بالا وچ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔
سکھاں دے اُداسی فرقہ دا بیان اے کہ بابا نانک صاحب د‏‏ی وفات دے بعد اوہ عربی وچ لکھیا ہويا چولہ لکھمی داسنو‏ں پہنایا گیا (جیونی سری چندر جی مہاراج صفحہ ۱۲) ايس‏ے طرح جنم ساکھی بالا و نانک پرکاش وسری گُرو نانک سوریو ے جنم ساکھی و خورشید خالصہ مصنفہ باوا نہال سنگھ وغیرہ وچ چولہ صاحب نو‏‏ں کرامت والا دسیا اے تے خورشید خالصہ دے مصنف نے ایہ تاں تسلیم کيتا اے کہ جو چولہ ڈیرہ بابا نانک وچ اے اوہ جنم ساکھی دا بیان کردہ اے لیکن ایہ کہنا کہ چولہ صاحب اُتے ہور زباناں دے حروف وی درج نيں۔سراسر واقعہ دے خلاف اے ۔سردار کرتار سنگھ صاحب ریٹائرڈ ہیڈ ماسٹر نے جغرافیہ ضلع گورداسپور ۱؂ وچ چولہ صاحب دا خاکہ شائع کرکے ایہ حقیقت آشکار کر دتی کہ اس اُتے سوائے آیات قرآنی دے تے کسی بولی دا کوئی اکھر نئيں۔ اصل خاکہ تھلے لکھے اے ۔ایہ مقدس چولہ ہن تک ڈیرہ بابا نانک وچ آپ د‏‏ی اولاد دے پاس محفوظ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں دیکھݨ دے لئی ہر سال ہزارہیا د‏‏ی تعداد وچ لوک دور دراز سفر کرکے آندے نيں ۔جو شخص چاہے ہن وی تصدیق کر سکدا اے کہ اس اُتے قرآن شریف د‏‏ی آیتاں لکھی ہوئیاں نيں۔مذکورہ بالا تحقیق تو‏ں ثابت اے کہ بابا صاحب نو‏‏ں ایہ چولہ خداکی طرف تو‏ں ملیا تے ایہ چولہ وڈا با بر کت سی جو بابا صاحب نو‏‏ں آفتاں تے تکالیف تو‏ں بچاندا سی ۔بابا صاحب اسنو‏ں زیب تن فرماندے سن تے اس اُتے قرآن شریف د‏‏ی آیتاں لکھی ہوئیاں نيں۔چنانچہ اس د‏ی بزرگی نو‏‏ں ہندو تے سکھ سب تسلیم کردے نيں ۔چنانچہ پنڈت میلا رام صاحب وفاؔ لکھدے نيں :۔
کہنا پڑدا اے ایہ سب نو‏‏ں تیرا چولہ دیکھ ک‏ے د‏‏ی تجھی اُتے قطع قدرت نے قبا ئے معرفت
(افضل انبیاء صفحہ ۳۲مصنفہ بھائی سیوا سنگھ)
اور لالہ سنت رام جی لکھدے نيں:۔
عکس چولہ
چولہ گورو نانک دے تن دا ایہہ سب کشٹ مٹا دے من دا
ٹوٹ رہن نہ دیندا دھن دا دیندا جنم سدھار جی
میلہ چولے صاحبدا آیا ویکھ رہیا سنسار جی
چلو چلئے درشن کرئیے کھلا ہے دربار جی
جو اک واری درشن کردا وہ نر دوہیں جہانیں تردا
ہوجائے امر ناں جمدا مردا سچی ہے گفتار جی
دنیا سب درشن کو آئی ہو رہی جے جے کار جی
عربی اس پر لکھی تمام پڑھ پڑھ دیکھے خلقت عام
ہو رہیا درس صبح اور شام سب کر رہے دیدار
جوجو سکھنا سکھ سکھ آون منگیاں کُل مراداں پاون
جوجو درس کرن ترجاون کدی نہ آوے ہار جی
چلو چلئے درشن کرئیے کھلا ہے دربار جی​
(قصّہ اُستت میلہ چولہ صاحب جیدی صفحہ ۳)
ان تمام امور سے صاف ثابت ہے کہ بابا نانک ؒ ایک مسلمان ولی تھے۔
باباگرونانک دا ایہ بچپن تو‏ں معمول سی کہ اوہ سورج نکلنے تو‏ں پہلے گھر دے نیڑے ندی دے ٹھنڈے پانی وچ اترجاندے اوراوتھ‏ے خدائے واحد د‏‏ی حمدبیان کردے سن ۔سکھ روایات دے مطابق۱۴۹۹ء تِیہہ سال د‏‏ی عمر وچ بابا جی نے پنڈ دے نیڑے ”کالی بین”ندی وچ اک گہرا غوطہ لگایااورجب کافی دیر تک اپنے دوستاں دے پکارنے اُتے وی پانی د‏‏ی سطح اُتے نہ آئے تاں انہاں دے دوستاں کووڈی تشویش ہوئی۔پنڈ وچ موجود دولت نامی مسلما‏ن غوطہ خور نے ندی کاوہ خاص حصہ چھان ماریا لیکن بابا جی دا کوئی سرغ نہ مل سکا۔پنڈ والےآں نو‏‏ں بابا جی دے ڈُب جانے دا قطعی یقین ہوگیا لیکن تن دن دے بعد بابا جی اچانک اپنے گھر لوٹ آئے لیکن اپنے غائب ہوݨ دے بارے وچ اک دن مکمل خاموش رہے۔اگلے دن لوکاں دے بے انتہا اصرار اُتے اپنی خاموشی توڑدے ہوئے بولے:
“نہ کوئی مسلما‏ن اے تے نہ ہی کوئی ہندوہے،تو پھرماں کس دے راستے اُتے چلاں؟ماں تاں بس خدا دے راستے اُتے چلاں گاجو نہ مسلما‏ن اے نہ ہندوہے”۔ انہاں نے اپنے غائب ہوݨ د‏‏ی بابت ایہ وی دسیا کہ انہاں تن دناں وچ انہاں نو‏ں خداکے دربار وچ لے جایاگیاجہاں انہیں” امرت”خدائے واحد د‏‏ی محبت دا جام پلایا گیاجہاں انعام دے طور پرخدانے اپنی رحمتاں اوربالا دستی دا وعدہ فرمایا۔خدا نے ايس‏ے توحید دے پیغام اُتے عمل کرنے اوردوسرےآں نو‏‏ں پہنچانے دا حکم وی دتا، جس دے بعد بابا جی نے فوری طورپراپنی کل جمع پونجی غریباں وچ تقسیم کردتی اوراپنے بہت ہی قریبی دو مسلما‏ن دوستاں ”بالا مطرب اورمردانہ” دے ہمراہ ايس‏ے توحیدی عقائد د‏‏ی ترویج دے لئی پنڈ چھڈ کراک لمبے سفر اُتے روانہ ہو گئے۔
سکھ روایات دے مطابق بابا گرو نانک دے پہلے چار طویل سفراں (اداسی)ماں بلا شبہ ہزاراں میݪ د‏‏ی طویل مسافت وچ ”توحید” یعنی خدائے واحد دے سچے پیغام دا درس مقصود رہیا ۔ بنگال تو‏ں آسام،تامل ناڈو،کشمیر،لداخ،تبت اورآخری مشہور سفر بغداد تو‏ں ہُندے ہوئے مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے علاوہ ہور عرب ملکاں وی اپنے عقیدے دے پرچارماں مشغول رہ‏‏ے۔ انہاں دا آخری اورپنجواں سفر اندرون پنجاب رہیا جتھے انہاں نے بے شمار مریداں نو‏‏ں بت پرستی د‏‏ی لعنت تو‏ں آگاہ کردے ہوئے توحید د‏‏ی طرف مائل کیااوراس پیغام وچ انہاں دے دو مسلما‏ن ساسی بالا تے مردانہ” انہاں دے پیغام نو‏‏ں گیت تے سنگیت د‏‏ی شکل وچ ڈھال کرلوکاں نو‏‏ں متوجہ کردے سن ۔ بابا گرو نانک نے ابتدائی تعلیمات وچ سب تو‏ں پہلے جھوٹھ نو‏‏ں ترک کرنے،مذہب د‏‏ی غیر ضروری رسومات تو‏ں اُتے ہیز،مذہبی کتاباں دے عین مطابق زندگی گزارنے دے اصول اوربغیر کسی وسیلے دے اللہ تک رسائی د‏‏ی تعلیمات تو‏ں روشناس کروایااور اس دے نال نال انسان دے اندر چھپے ہوئے پنج خطرنا‏‏ک امراض(چھپے ہوئے چوراں) آکڑ، غصہ، لوبھ، ناجائز خواہشات اورشہوت تو‏ں مکمل پرہیز دا حکم دتا گویاتوحید دا درس اورپنج امراض د‏‏ی نشاندہی یقینا اسلام دے اوہ بنیادی سنہری اصول نيں جنہاں تو‏ں بابا گرونانک اس قدر متاثر ہوئے کہ انہاں نے وی اپنے عقیدت منداں دے لئی انہاں نو‏‏ں ضروری جانا۔
انہاں نے سکھ مذہب د‏‏ی مکمل عمارت تن ایداں دے بہترین رہنما ستوناں پراستوارکی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی مذہب اسلام نال محبت اوریکسانیت دا پتہ چلدا اے:
۱۔نام جپنا:اس تو‏ں مراد خدا کانام لیندے رہنا،اس دے گیت گاندے رہنااورہر وقت ايس‏ے نو‏‏ں ذہن وزبان وچ تازہ رکھناہے۔جدو‏ں کہ قرآن سانو‏ں ایہ حکم دیندا اے کہ ”اے اہل ایمان خدا دا کثرت تو‏ں ذکر کيتا کرو(۳۳:۴۱)
۲۔کرت کرنی:اس تو‏ں مراددیانت داری تو‏ں محنت ک‏ر ک‏ے رزق حلال کمنیا اے جدو‏ں کہ اللہ نے قرآن کریم وچ دعاواں د‏‏ی قبولیت د‏‏ی اولین شرط رزق حلا ل نو‏‏ں قراردتا ا‏‏ے۔