cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریخ اُتے جھیلاں
جیزیرو (شہابی گڑھا)
محققین نے اک مارچ 2015ء وچ شایع ہونے والے مقالے وچ بیان کیتا کہ کس طرح اک قدیمی مریخی جھیل دا نظام جیزیرو شہابی گڑھے وچ موجود ہو سکدا سی۔ تحقیق اس خیال نوں  اگے بڑھاندی اے کہ شہابی گڑھا پانی توں گھٹ توں گھٹ دو مختلف ادوار وچ لبریز رہیا اے۔ شہابی گڑھے دے شمالی تے مغربی اطراف وچ دو نہراں تھاں جو ممکنہ طور اُتے اس نوں   پانی فراہم کردتی تھاں؛ انہاں دونے نہراں وچ ڈیلٹا وانگکے ذخائر موجود نیں   جتھے پانی تلچھٹ نوں   لا کر جھیل وچ چھڈ دیدا سی۔ تصویر پرتاں تے اُتے پیچ راستاں نوں   ظاہر کردتی اے۔
مریخ 2020ء مہم دا اک اہم مقصد قدیم حیات دے اشاراں دی تلاش اے۔ ایہ امید دی جاندی اے کہ بعد وچ کوئی مہم اس جگہ توں نمونے لے کر واپس آسکتی اے جس دی شناخت حیات دی باقیات نوں  رکھنے والی جگہ دے طور اُتے کیتی گئی اے۔ خلائی جہاز نوں   حفاظت توں اتارنے دے لئی اک 12 میل چوڑے، ہموار، چپٹے علاقے دی ضرورت اے۔ ماہرین ارضیات امید کر دے نیں   کہ انہاں جگہاں دی جانچ کرسکے گا جتھے کدی پانی جمع ہُندا سی۔ اوہ تلچھٹ دی تہاں دی جانچ پڑتال کرنا چاہتے نیں  ۔
ایریڈانیا جھیل
ایریڈانیا جھیل اک تصوراندی قدیمی جھیل اے جس دی سطح دا رقبہ لگ بھگ 1.1 مربع کلومیٹر دا اے۔ ایہ مادیم ویلس بہاؤ والی نہر دے منبع اُتے واقع اے۔ ایہ مادیم ویلس بہاؤ والی نہر دے منبع اُتے واقع اے تے ایہ ایریڈانیا چوگوشے تے فیتھونٹس چوگوشے تک پھیلی ہوئی اے۔ کیونجے ایریڈانیا جھیل نواچیاں دور دے اواخر وچ سوکھ گئی سی لہٰذا ایہ چھوٹی جھیلاں دے سلسلے وچ تقسیم ہو گئی سی۔ اوہ معدنیات جنہاں دی تشکیل دے لئی پانی درکار ہُندا اے اوہ اس تصوراندی جھیل دے کناراں دے اندر ای پائے گئے نیں ۔ کرزم دے اضافی طیفی اعدادوشمار دا استعمال کر دے ہوئے انہاں دی شناخت ایسے سلیکا دے نمکیات دے طور اُتے ہوئی جو میگنیشیم/لوہے تے المونیم توں لبریز سن۔
کولمبس شہابی گڑھا
کولمبس شہابی گڑھا میمنونیا چوگوشے وچ واقع اک شہابی گڑھا اے جس دا قطر 119 کلومیٹر دا اے تے اس دا ناں کرسٹوفر کولمبس، اطالوی کھوجی (1451ء تا 1506ء)، دے اعزاز وچ رکھیا گیا اے۔ مدار گرد وچ لگے قریبی زیراں سرخ شعاعاں دے طیف پیما دے نال دی جانے والی تحقیق وچ، جس وچ حاضر معدنیات دی اقسام دا اندازہ انہاں دی روشنی دے طول موج نوں  جذب کرنے دی صلاحیت توں لایا جاندا اے، کولمبس شہابی گڑھے وچ مٹی تے گندھک دونے دی پرتاں دے ثبوت ملے نیں  ۔ ایہ بعینہ اس وقت ہوۓگآ جدوں کوئی وڈی جھیل آہستگی دے نال بخارات وچ تبدیل ہوگی۔ بہرحال، کیونجے کچھ پرتاں وچ جپسم، اک ایسی گندھک جو نسبتاً تازہ پانی وچ بنتا اے، شامل اے، حیات شہابی گڑھے وچ پنپ سکدی سی۔ مریخی پڑتال گر مدار گرد اُتے لگے ہوئے کرزم آلے نے گل چینی، آبیدہ گندھک بشمول معدنی پھٹکری تے ممکنہ لوہے تے پوٹاشِيَم دے آبی سلفیٹ نوں   وی پایا اے۔ مزید تحقیق وچ معلوم ہویا کہ جپسم، کثیر آبیدہ تے یک آبیدہ میگنیشیم آئرن سلفیٹ انتہائی عام نیں   جدونکہ مونٹ موریلونائیٹ، لوہے تے میگنیشیم دے سلیکان دے نمک تے قلمی سرمئی کچ لوہے دے ذخائر تھوڑی تعداد وچ پائے گئے نیں  ۔ حرارتی اخراج دا طیف بتاندا اے کہ کچھ معدن فیصد دے دسواں حصّے دی تعداد وچ موجود نیں  ۔ ایہ معدن بتاندے نیں کہ پانی شہابی گڑھے وچ موجود سی۔ سائنس دان مریخ اُتے آبیدہ معدنیات جداں کہ گندھک تے مٹی دے پائے جانے اُتے کافی خوش سن کیونجے عام طور اُتے ایہ پانی دی موجودگی وچ ای بنتے نیں  ۔ اوہ جگہاں جتھے مٹی/ جاں دوسرے آبیدہ معدنیات موجود نیں   اوہ حیات دی تلاش دے لئی چنگی جگہاں ثابت ہوسکتی نیں  ۔ گندھکی معدنیات المونیم توں لبریز مٹی دے اُتے پائی گئی نیں  ؛ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ ابتدا وچ جدوں مٹی بنی سی، پانی زیادہ معتدل سی تے حیات دا پنپنا زیادہ آسان سی۔ گندھک دے تیزابی نمک عام طور اوتھے بنتے نیں   جتھے زیادہ تیزابی پانی موجود ہُندا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:خارج ارض جھیلاں گٹھ:مریخ اُتے پانی گٹھ:مریخ
ٹفلوپس مکروناٹس
ٹفلوپس مکروناٹس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بورگنون
بورگنون سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 126 لوک وسدے نیں۔
چک 348 ڈبلیو بی
چک 348 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
برزونا
برزونا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 48 لوک وسدے نیں۔
راکنگہیم کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو ہیمپشائر دیاں کاؤنٹیاں
مکویان گوریوچ مگ-17
مکویان گوریوچ مگ-15 سوویت یونین دا جیٹ لڑاکا جعاز سی۔ اے جعاز آواز دی تیزی توں زرا جیا کٹ تیز اڈدا سی۔ اے 1958 وچ تائیوان تے چین دے وشکار سمندر وچ چینی فوج وچ لڑیا سی۔ اے اس ویلے دے تیز امریکی جعازاں خلاف بوت چنگا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
لو سیکسن
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ٹفلوپس اوٹیسی
ٹفلوپس اوٹیسی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
Typhlops mucronatus
پراگ (پھل)
پراگ پھلاں دے بور نوں کیندے نیں جنہاں وچ نر ولگن ہوندے نیں جیہڑے بوٹیاں دے بی بنان وچ ورتے جاندے نیں۔ ایہناں دی پینڈی کھل ہوندی اے جیہڑی ایہناں نوں نر حصے توں مادھ حصے تک پونچن تک بچاندی اے۔ اگر پراگ کسے اپنے ورگے بوٹے دے پھل دے دے مادھ حصے تے جا ڈگے تے فیر ایہدے وچوں اک پراگی نالی نکلدی اے جیہڑی نر دانے نوں انڈے وچ لے جاندی اے۔ اکلا پراگ بہت نکا ہوندا اے۔
ٹفلوپس ابٹوسس
ٹفلوپس ابٹوسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بھونڈ تے ڈھگا
اک سجری سویرے اک ٹگا اک کھیت وچ چین نال چر ریا سی۔ اوتھے ای اک پؤنڈ وی ایدر اودر اڈ ریا سی۔ پؤنڈ جدوں تھک گیا تے ارام کرن لئی ٹگے دے اک سنگ تے بیٹھ گیا۔ کج چر مگروں جدوں پونڈ اڈن لگا تے اڈدیاں پؤنڈ نے ٹگے نوں آکھیا،"لے ہن میں چلیا واں"۔ "کی؟ مینون تے ایہ وی نہیں پتہ توں بیٹھیا کدوں ایں"۔
انانتی
انانتی فزکس تے میتھمیٹکس چ ایہوجے نمبر یا سعاب نوں کیندے نیں جیدا کوئی انت ناں ہووے۔
نیرکتا
انانتی دو پنجابی بولاں ان تے انت نوں رلا کے بنیا اے
پراگ ڈنڈی
پراگ ڈنڈی پھل دے نر انگ نوں کیندے نیں۔ ایہدے تے پراگ ہوندے نیں۔
سٹریفورڈ کاؤنٹی
سٹریفورڈ امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو ہیمپشائر دیاں کاؤنٹیاں
اکویلا
اکویلا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 528 لوک وسدے نیں۔
اوریسیو
اوریسیو سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 71 لوک وسدے نیں۔
دهستان آختاچی محالی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان بوکان دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بوکان ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
پُھلاں بھری چنگیر
جانکاری
سکھدیو مادپوری دی پہلی کتابلوک بجھارتاںاگست 1956 وچ چھپی۔ اسدیا پنجابی لوک ساہت دے الگّ الگّ  کھیتر وچ اک درجن دے قریب کتاباں چھپ چکیاں ہن ۔
کتاب
دوجے حصے وچ اسیں اوہ سارا بال ساہت رکھ سکدے ہا جسنوں پروڑ لیکھکاں نے بالاں لئی سرجیا ہے ۔
مشینی سبھیتا دے پربھاو کارن ایہہ بال ساہت وی بالا دے مناں توں وسر رہا ہے ۔ پنجابی دی لوکدھارا وچ بہت سارے بال گیت پئے ہن جنھا نوں سامبھن دی لوڑ ہے سکھدیو سنگھ مادپری نے پھلاں بھری چنگیر پستک راہی ایہناں وچو کجھ نوں اکٹھیاں کرن دا سفل یتن کیتا ہے ۔
ککلی
سکھدیو سنگھ مادپوری نے پھلاں بھری چنگیر کتاب وچّ ککلی لوک ناچ بارے وستھار نال جانکاری دتی ہے جویں ککلی پنجابی کڑیاں دا حرمن پیارا لوک ناچ ہے۔ککلی اہنا دیاں انتریو خوشیاں اتے بھاوناواں نوں پرگٹاؤن دا حرمن پیارا ناچ ہے ۔ککلی پاؤن لئی وشیش سامان اتے بجھوی تکنیک دی لوڑ نہی اسنوں دو-دو کڑیاں آہمو -ساہمنے کھلوتے سجے ہتھ نوں سجے نال اتے کھبے ہتھ نوں کھبے ہتھ نال پھڑکے مدھانی پھلاں وانگ کنگھیاں پا لیدیاں ہن اس مگروں اوہ آپو اپنیاں اڈیاں نوں جوڑکے اک دوجی دے پیراں دیاں اگلاں جوڑدیاں ہوئیاں گیڑے تے گیڑا بنّ دندیاں ہن گیڑے دی رفتار نال ککلی دے گیتاں دے بول وی واواں وچ گھمدے ہن۔سکھدیو سنگھ مادپری نے ککلی نال سبندھت بہت سارے گیتاں نوں اس پستک وچ پیش کیتا ہے ۔ ککلی کلیر دی پگ میرے ویر دی دوپٹہ بھرجائی دا پھٹے منہ جوائی دا ککلی دے گیت کئی وار بیٹھ کے وی گائے جاندے ہن۔
لمبرڈ
لمبرڈ اک بولی اے جیہڑی سویٹزرلیند تے اٹلی ج بولی جاندی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 35 لکھ کول اے۔
پُھلاں بھری چنگیر
سانجھی دے گیت
سکھدیو سنگھ مادپری نے پھلاں بھری چنگیر پستک وچ سانجھی دی پوجا اتے گیتاں بارے وی جانکاری دتی ہے۔پہلے نراتے نوں کڑیاں نہا دھو کے گوہے دی لپی کندھ اتے گوہے نال سانجھی مائی دی مورتی چپکاؤندیا ہن۔ایہہ مورتی بڑی خوبصورت ہندی ہے اسنوں مٹی دے گہنیاں نال شنگاریا جاندا ہے ۔کڑیاں اپنے -اپنے گھراں وچّ سانجھی مائی دی مورتی اپنی-اپنی پرتبھا انوسار بناؤدیاں ہن۔ سانجھی مائی دی مورتی بناؤن تو بعد سوانیاں سانجھی مائی دا پرساد بناؤدیاں کہانیاں ہن۔ پہلے نراتے دی آتھن تو سانجھی دی پوجا شروع ہو جاندی ہے گھیؤ دا چمکھیا دیوا بال کے کڑیا سانجھی دے منتر وجو ایہہ گیت ارمبھدیا ہن۔ <Poem>اٹھ میری سانجھی پٹڑے کھوہل کڑیا آئیاں تیرے کول</Poem> دسہرے والے دن سارے محلے دیاں کڑیاں سانجھی مائی دی مورتی نوں کندھ تو ایہہ گاؤندیا ہوئیاں لاہ لیدیاں ہن ۔ غصے نہ ہوئی ساجھڑیئے پر نوں پھیر منگاواگے پھر سانجھی نوں ٹوبھے جا سوئے وچّ جل پرواہ کیتا جادا ہے۔
سکولی پاڑھیا دے گیت
سکھدیو سنگھ مادپری نے پھلاں بھری چنگیر پستک وچّ سکولی پاڑھیا نال سمبندھت گیتاں نوں وی پیش کیتا ہے ۔بچے کھیڈدے ہوئے بہت سارے لوک گیت گاؤندے ہن۔ سکولاں وچ پڑھ رہے چھوٹے بچے بچیاں کھیڈدے ہوئے انیکا پرکار دے کاوَ ٹوٹے بولدے ہن۔ پرائمری سکولا دے نکے -نکے بال پھٹیاں سکاؤندے ہوئے اتے سیاہی پکڑ کردے ہوئے گیتاں دی سرجنا کردے ہن۔بچے دھپّ وچ پھٹی تے گاچنی مل کے اسنوں ڈوڈنے تو پھڑ کے ہوا وچ گھماؤدے ہوئے نمن لکھت گاؤندے ہن سورجا سورجا پھٹی سکا اج تیرا منگنا سویرے تیرا ویاہ آؤنگے جنیتی کھانگے کڑاہ
ڈوئی تے تھال
نکیا تے وڈیاں کڑیاں کھدو نوں دھرتی تے بڑکاؤدیا ہوئیاں انیکاں گیت گاؤندیاں ہن ایہہ گیت تھال اتے ڈوئی دے گیتاں دے روپ وچ ملدے ہن ۔ایہناں گیتاں وچّ بھین دا ویر پیار ڈلّ-ڈلّ پیدا ہے۔اوہ اپنے سمچے پریوار تے اپنے دیش لئی سدبھاونا دا پرگٹاوا وی اہنا گیتاں وچّ کردی ہے ۔ ہریاں ہریاں کنکاں اتے اڈن بھمیریا جیوو ویرو جیوو بھیناں منگن زنجیریاں
شعری کھیڈاں
سکھدیو سنگھ مادپری نے پھلاں بھری چنگیر پستک وچّ کاوک کھیڈاں بارے وستھار پوروک جانکاری دتی ہے ۔ چھوٹے بچیاں دیا کھیڈاں بڑیاں دلچسپ ہندیاں ہن۔کاومئی ہر کھیڈ نال بچے کوئی نہ کوئی کاوَ ٹوٹا بولدے ہن جس کرکے کھیڈ بڑی منورنجک بن جاندی ہے۔ مادپری نے انیکاں کاوک کھیڈاں جویں:
بجھن والیاں باتاں
سکھدیو سنگھ مادپری نے پھلاں بھری چنگیر پستک وچّ بجھارتاں نوں وی پیش کیتا ہے ۔بجھارتاں جنھا نوں بجھن والیاں باتاں کیہا جاندا ہے۔بجھارتاں وی لوک بدھی دا چمتکار دکھاؤن لئی وشیش ستھان رکھدیاں ہن ایہناں راہی جتھے اسیں منورنجن کردے ہا اتھے ساڈے گیان وچّ وی وادھا ہندا ہے اتے یاد شکتی تیز ہندی ہے۔ بجھارتاں لوک گیت وانگ ساڈے پاس پیڑھیؤ پیڑھی پجیاں ہن۔پنجابی وچّ ہزاراں دی گنتی وچّ بجھارتاں ملدیاں ہن ایہناں وچ پنجاب دا لوک جیون صاف وکھائی دندا ہے ۔اکھاں دا بجھارتی ورنن - دو کبوتر جکا جوڑی رنگ اہنا دے کالے نہ کجھ کھاون نہ کجھ پیون ربّ اہنا نوں پالے
سنن والیاں باتاں
سکھدیو مادپری نے پھلاں بھری چنگیر پستک وچّ سنن والیاں باتاں دا وستھار پوروک ورنن کیتا ہے ۔لوک گیتاں وانگ لوک کہانیاں وی بچیاں دے منورنجن دا وشیش سادھن ہن ایہہ پنجابی لوک ساہت اتے لوک جیون دا انکھڑواں انگ ہن ایہناں نوں سنن والیاں باتاں کیہا جاندا ہے ۔ایہناں دا ادھٔین بڑا دلچسپ ہے ۔سکھدیو مادپری نے انیکاں سنن باتاں بارے دسیا ہے ۔
چک 350 ڈبلیو بی
چک 350 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
ہیریٹ ٹبمین
ہیریٹ ٹبمین (۱۸۲۰ - ۱۰ مارچ ۱۹۱۳) اک افریقی امریکی سوانی سی جس نے غلاماں دی ازادی لئی کم کیتا۔ امریکی گھر دی لڑائی وچ اوس نے غلاماں لک چھپ کے ازاد کروایا تے یونیو فوج لئی جسوسی کیتی۔
اوہ میری لینڈ وچ جمی تے مرنویلے نیو یارک وچ سی۔
ہیریٹ تبمین (جم ارمنٹا روس؛ سی۔ ۱۸۲۲ – ۱۰ مارچ ۱۹۱۳) امریکی گھریلو لڑائی دے دوران اکّ امریکی غلامیوادی، انسان دوست اتے ریاست ہائے متحدہ دی فوج لئی اکّ ہتھیاربند سکوٹ اتے جاسوس سی۔  غلامی وچ جمی تبمن بچ گئی اتے بعد وچ انتکدھاری ریل روڈ دے ناں نال جانے جاندے اینٹیسلیو ورکرز اتے سرکھیت گھراں دے نیٹورک دی ورتوں کردے ہوئے لگبھگ ستر غلام پریواراں اتے دوستاں نوں بچاؤن لئی ۱۳ مسافراں دا پربندھ کیتا۔ بعد وچ اسنے ہارپر پھیری اُتے حملے دے بعد نوبت توں متاثر کرن والے جون براؤن دی مدد کیتی، اتے لڑائی توں بعد دے یگ وچ عورتاں دی آزادی لئی جدوجہد وچ اکّ سرگرم بھاگی دار؉ رہی۔
۱۸۴۹ وچ، تبمن پھلیڈیلپھیا بھجّ گئی، جلدی ہی اوہ میریلینڈ صرف اپنے پروار نوں بچاؤن لئی واپس پرت گئی۔ اکّ ویلے، اوہ اپنے نال اپنے رشتے داراں نوں راج توں باہر کڈھ کے لے گئی، اتے ہولی ہولی، اکّ گروہ وچ، اخیر وچ درجناں ہور نوکراں نوں آزاد کراؤن لئی اگوائی کیتی۔ رات نوں سفر کردیاں اتے بہت خفیہ روپ وچ، تببمن (جاں "موسیٰ"، جویں کہ اس نوں بلایا جاندا سی) "کدے کوئی یاتری نہیں گوایا۔" ۱۸۵۰ دا "بھگوڑا غلام ایکٹ" پاس ہون توں بعد، اس نے بھگوڑے لوکاں نوں اتر ول بریٹیش نورتھ امیرکا (کینیڈا) دی اگوائی کرن وچ مدد کیتی اتے نویں رہاء کیتے گئے غلاماں نوں کم لبھن وچ مدد کیتی۔ تبمن نے ۱۸۵۸ وچ جوہن براؤن نال ملاقات کیتی، اتے ہارپرز پھیری اُتے ۱۸۵۹ دے اپنے چھاپیماری لئی سپوٹراں دی سکیم بناؤن اتے اوہناں دی بھرتی کرن وچ مدد کیتی۔
جدوں سول لڑائی شروع ہویا، توبمن نے یونین آرمی لئی کم کیتا، پہلاں ککّ اتے نرس، اتے پھر اکّ ہتھیاربند سکاؤٹ اتے جاسوس وجوں کم کیتا۔ لڑائی وچ اکّ ہتھیاربند مہم دی اگوائی کرن والی پہلی عورت بنی، اس نے کمبوہے پھیری وکھے چھاپے دا رستہ فلسفہ کیتا، جس نے ۷۰۰ توں ودھ نوکراں نوں آزاد کروایا۔ لڑائی توں بعد، اوہ ۱۸۵۹ وچ نیویارک دے اؤبرن وچ اسے خاندانی جائیداد اُتے گھر واپس گئی، جتھے اس نے اپنے بڈھے ماپیاں دی دیکھ بھال کیتی۔ اوہ عورتاں دے بااثر تحریک وچ سرگرم رہی جد تک بیماری اس توں دور نہ ہوئی، اتے اس نوں بزرگ افریقی امریکناں لئی اکّ گھر وچ داخل ہونا پیا جس دی اس نے کئی سال پہلاں قائم کرن وچ مدد کیتی سی۔ ۱۹۱۳ وچ اس دی موت توں بعد، اوہ ہمت اتے آزادی دی پرتیک بن گئی۔
جم
تبمن دا جم ارمنٹا "منٹی" روس دا جم غلام ماپیاں، ہیریٹ ("ریٹ") گرین اتے بین روس کول ہویا سی۔ ریٹ دی ملکیت میری پیٹیسن بروڈیس (اتے بعد وچ اس دا بیٹا ایڈورڈ) کول سی۔ بین نوں اینتھنی تھومسن کول رکھیا گیا سی، جو میری بروڈیس دا دوجا شوہر بنیا، اتے اس نے میریلینڈ دے ڈورچیسٹر کاؤنٹی دے میڈیسن کھیتر وچ "بلیک-واٹر ندی" دے کول وڈا مقدار وچ پودے لگائے سن۔ یونائیٹڈ سٹیٹ وچ بہت سارے غلاماں دی طرحاں، تبمن دے جم دا صحیح سال اتے نہ ہی تھاں دا پکا پتہ اے۔ کیٹ لارسن نے، اکّ دائی دی ادائیگی اتے اس دے اشتہار سمیت کئی ہور تریخی دستاویزاں دی بنیاد اُتے ،سال ۱۸۲۲ دے طور اُتے ریکارڈ کیتا۔ جدوں کہ جین ہمیز کہندی اے "سبھ توں ودھیا موجودہ ثبوت ایہہ سجھاء دیندے ہن کہ تبمن دا جم ۱۸۲۰ وچ ہویا سی، جاں اس توں اکّ- دو سال بعد وی ہو سکدا اے۔" کیتھرین کلنٹن نے نوٹ کیتا کہ تبمن نے اس دے جم دا سال ۱۸۲۵ دسیا، جدوں کہ اس دی موت دے سرٹیفکیٹ وچ ۱۸۱۵ اتے اس دی قبر ۱۸۲۰ اے۔
لیندی فریزین
لیندی فریزین نیدرلینڈز چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 7 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
امبری
امبری سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔
معاہدہ امبرسر (1846ء)
معاہدہ امبرسر جو 16 مارچ 1846 نو‏‏ں دستخط ہوئے معاہدہ لہور دے تناظر وچ لکھیا گیا اک معاہدہ سی جو سکھ حاکم گلاب سنگھ تے انگریزاں دے وچکار ہويا ایہ معاہدہ پہلی سکھ انگریز جنگ دے بعد 16 مارچ 1846 نو‏‏ں دستخط ہويا ۔ اس معاہدے د‏‏ی پہلی شق دے مطابق گلاب سنگھ نے دریائے اِنڈس دے مشرق وچ موجود سارے پہاڑی علاقے ، جد کہ راوی دے مغرب وچ موجود علاقے بشمول چمبا تے لہور دے علاوہ خرید لئے ۔ اس معاہدے دے تحت لہور نو‏‏ں گورےآں دے کول ای رہݨ دتا گیا ایہ گل معاہدہ لہور د‏‏ی شق نمبر چھے دے مطابق سی ۔ ایہدے تحت گلاب سنگھ نو‏‏ں 75 لکھ روپے دینے سن جنہاں وچ سالانہ خراج وی شامل سن ایويں جموں‏ کشمیر دا پورا علاقہ ڈوگرا تسلط وچ آگیا۔
پچھوکڑ
پہلی سکھ انگریز جنگ وچ سکھاں دے ہار وچ گلاب سنگھ دا کردار رہیا سی ایويں اوہ انگریزاں دے منظور نظر بننے وچ کامیاب ٹھہرا ہور خود جموں‏ دا پیدائشی ہونے دے سبب اوہ کشمیر اُتے اپنی حکومت کرنے دا خواب پورا کرنا چاہندا سی ۔
دفعات
"معاہدہ امبرسر 16 مارچ 1846ء
دفعہ 1 حکومت برطانیہ سارے پہاڑی علاقہ مع دریائے اِنڈس دے مشرق تے دریائے راوی دے مغرب دا درمیانی علاقہ مع چھمب تے بغیر لہور دے جو مارچ 1846ء دے معاہدہ لہور د‏‏ی دفعہ 6 دے تحت ریاست لاہور نو‏‏ں دے دتا گیا اے، مہاراجا گلاب سنگھ تے ااوہد‏‏ی اولاد نرینا دے آزاد قبضے وچ تبدیل کردتی ا‏‏ے ۔
دفعہ 2 خطۂ زمین د‏‏ی مشرقی سرحد، جو مندرجہ بالا دفعہ دے تحت مہاراجہ گلاب سنگھ دے ناں منتقل ہوئے گئی اے، اس مقصد دے لئی حکومت برطانیہ تے مہاراجہ گلاب سنگھ د‏‏ی صرف تو‏ں مقرر کردہ کمشنر طے کرن گے۔ تے سروے دے بعد اک وکھ انتظام دے تحت اس دا تعین کیتا جائے گا۔
دفعہ 3 مہاراجہ گلاب سنگھ تے انہاں دے وارثاں دے ناں مندرجہ بالا دفعات د‏‏ی رو تو‏ں جو انتقال کیتا گیا اے، اس دے معاوضے وچ مہاراجہ گلاب سنگھ حکومت برطانیہ نو‏‏ں 75 لکھ روپے (نانک شاہی) ادا کريں گا۔ 50 لکھ روپیہ اس معاہدے دے شروع ہُندے وقت تے 25 لکھ روپیہ یکم اکتوبر 1846ء نو‏‏ں یا اس تو‏ں پہلے ادا کرن گے۔
دفعہ 4 مہاراجہ گلاب سنگھ دے انہاں علاقےآں د‏‏ی سرحداں کِس‏ے وی وقت حکومت برطانیہ د‏‏ی مرضی دے بغیر تبدیل نہ ہوئے سکن گی۔
دفعہ 7 برطانوی حکومت مہاراجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں بیرونی حملہ آوراں تو‏ں بچانے وچ اس د‏ی معاونت کرے گی۔
دفعہ 8 مہاراجہ گلاب سنگھ برطانوی حکومت کیت‏‏ی اطاعت قبول کردے نيں تے اس اطاعت د‏‏ی نشانی دے طور اُتے برطانوی حکومت نو‏‏ں ہر سال اک گھوڑا، 12 بکریاں اعلیٰ نسل د‏‏ی (چھ بکریاں تے چھ بکرے) تے تن جوڑے کشمیری شالاں دے پیش کرن گے۔
یہ معاہدہ اج دے روز فریڈرک کیوری تے میجر ہنری منٹگمری لارنس دے ذریعے رائٹ آنریبل سرہنری ہارڈنگز، گورنر جنرل دے حکم تو‏ں برطانوی حکومت تے بہ نفس نفیس مہاراجہ گلاب سنگھ دے درمیان وچ طے ہويا تے اج دے روز رائٹ آنریبل سرہنری ہاردنگز، جی سی بی، گورنر جنرل د‏‏ی مہر ثبت ہوئے ک‏ے منظور ہويا (امرتسر وچ اج مارچ د‏‏ی 16 دن 1846ء عیسوی بمطابق ربیع الاول دے 17 واں دن 1262 ہجری نو‏‏ں لکھیا گيا)
باہرلے جوڑ
گٹھ:1846ء دے معاہدے گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے معاہدے گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ گٹھ:سکھ سلطنت دے معاہدے گٹھ:مارچ 1846ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ہندوستانی تاریخی دستاویزات
شماریات
سٹیٹ گٹھ جٹ تے چوکھی ساری جانکاری دی پڑھائی تے اونوں سلیقے نال رکھن دا نان اے۔
مکویان گوریوچ مگ-19
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
سلیوان کاؤنٹی، نیو ہیمپشائر
سلیوان امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو ہیمپشائر دیاں کاؤنٹیاں
ٹفلوپس اکولارس
ٹفلوپس اکولارس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تھیوبرومائن
تھیوبرومائن اک کمیائی کمپاشںڈ اے جیہڑا کوکو رکھ دے بی کوکو وج ہوندا اے۔ ایہ کیفین ورگا اے تے جگاندا اے۔ ایہ چآ وچ وی ہوندا اے۔
بلنجا
بلنجا روہی وچ ہونوالا اک بوٹا اے۔ ایہ 4 توں 6 فٹ تک اچا جاندا اے۔
باسادنگن
باسادنگن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 821 لوک وسدے نیں۔
بائیو ٹیکنالوجی
بائیو ٹیکنالوجی یا حیاتی طرزیات حیاتیات دا اک انگ اے جیدے چ جیوندیاں چیزاں دا طرزیات ہندسیات تے دوائیاں چ ورتن ویکھیا جاندا اے۔
دهستان لاهیجان غربی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان پیرانشہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پیرانشہر ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ملا عبد الرؤف
ملا عبد الرؤوف خادم ( ملا عبد الرؤوف ) (ولادت: 1981ء - :وفات: 9 فروری 2015ء)، جس د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ملا عبد الرؤف خادم دے ناں تو‏ں شناخت کيتی گئی اے ، اوہ اک افغانی جنگجو سی جسنو‏ں 20 دسمبر 2007ء تک کیوبا دے ریاستہائے متحدہ امریکا دے گوانتانمو قید خانہ وچ غیر قانونی عدالدی نظربند رکھیا گیا سی۔ اس دا گوانتانامو انٹرنمنٹ سیریل نمبر 108 سی۔
نظربندی تو‏ں رہائی دے بعد، ملیا عبد الرؤوف صوبائی سطح اُتے ملٹری کمانڈر بن کے، طالبان دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی افغانستان واپس آ گیا۔ طالبان د‏‏ی قیادت تو‏ں دستبردار ہونے دے بعد، عبد الرؤوف خادم نے داعش تو‏ں بیعت کيتی تے اسنو‏ں فروری 2015ء وچ امریکی ڈرون حملے وچ مارے جانے تو‏ں پہلے، افغانستان - پاکستان وچ قائم ولایت خراسان شاخ دا نائب کمانڈر نامزد کيتا گیا سی۔
پس منظر
عبد الرؤف نے گواہی دتی اے کہ اوہ صوبہ ہلمند تو‏ں سی، تے ایہ کہ سوویت لینڈ مائن د‏‏ی چوٹ تو‏ں زخمی ہوگیا سی، لہذا ملیا عبد الرؤوف طالبان وچ شمولیت دے دوران کھانا فراہ‏م کردا سی۔ متعدد مشہور طالبان کمانڈراں دے لئی پیر دے سپاہی بننے دے بعد، اوہ بالآخر 11 ستمبر 2001ء نو‏‏ں ہونے والے حملےآں تو‏ں پہلے طالبان رہنما ملا عمر د‏‏ی ایلیٹ موبائل ریزرو فورس دا رکن بن گیا۔ ملیا عبد الرؤوف خادم صوبہ کنڑ وچ طالبان دا آخری گورنر سی۔
شناخت
4 مارچ 2010 نو‏‏ں ، ایسوسی ایٹ پریس نے اطلاع دتی کہ گوانتانامو وچ دو سابق اسیران افغان حراست تو‏ں رہائی دے بعد، سینئر طالبان رہنما بن چکے نيں۔ اس رپورٹ وچ "سینئر افغان عہدیداراں دے حوالے تو‏ں دسیا گیا جنہاں دا کہنا سی کہ عبداللہ گل رسول تے عبد الرؤف علیزا نامی دو اسیران دراصل عبدالقیوم تے عبد الرؤف سن ۔" انہاں نے دسیا کہ حال ہی وچ گرفتار کیتے گئے طالبان دے دوسرے کمانڈر ملا عبد الغنی برادر دی جگہ دے لئی عبد القیوم نو‏‏ں بطور امیدوار سمجھیا جا رہیا سی تے عبدالرؤف انہاں دے نائب سن ۔ دی نیوز انٹرنیشنل نے اطلاع دتی اے کہ عبدالقیوم ذاکر تے عبد الرؤف دونے ہی طالبان دے کوئٹہ شوریٰ دے ممبر سن تے عبد الغنی برادر دے فورا بعد ہی انہاں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:صوبہ ہلمند دیاں شخصیتاں گٹھ:2015 دیاں موتاں گٹھ:مضامین جنہاں وچ پشتو بولی دا متن شامل اے
فیرفیلڈ کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:کنکٹیکٹ دیاں کاؤنٹیاں
بیشلسی
بیشلسی سویٹزرلینڈ، دی کینٹن تھرگاو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 935 لوک وسدے نیں۔
ٹفلوپس اولیگولیپس
ٹفلوپس اکولارس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سکھدیو مادپوری
سکھدیو مادپوری (جنم 12 جون 1935) اک پنجابی لکھاری ہن۔ اوہ پنجابی لوک ادب تے ثقافت نوں سامبھن ہت لگاتار لکے ہوئے ہن۔ 2015 وچّ اوہناں نوں پنجابی بال ساہت وچ پائے اپݨے سمچے یوگدان دے صدقہ ساہت اکادمی دے بال ساہت انعام نال اعزازیا گیا۔
جیون اتے کم
سکھدیو مادپوری دا جنم 12 جون 1935 نوں لدھیاݨا چنڈی گڑھ روڈ تے سمرالا دے کول پنڈ مادپور وچ ہویا۔ اوہناں نے نالدے پنڈ دے سرکاری ہائی سکول جسپالوں توں میٹرک کیتا تے فیر جے بی ٹی کرکے پرائمری اسکول وچ استاد بݨ گئے ۔ اوہناں نے پرائیویٹ طور تے اپنی پڑھائی جاری رکھی اتے پنجابی دی ایم اے کر لئی۔ 1978 تکّ معلمی دے لمے تجربے اتے زمینی پدھر تے لوک-تتھاں دا مجموعہ کرن دے بعد اوہ پنجاب سکھیا بورڈ دے موضوع ماہر (پنجابی) وجوں تے بال رسالیاں 'پنکھڑیاں' اتے 'پرائمری سکھیا' دے سمپادک وجوں کم کرن لگے اتے 1993 تکّ کم کیتا۔ 1993 وچّ ریٹائرڈ ہون دے بعد اوہ اپنے مڈھلے شوق، لوک ثقافت دی سانبھ سنبھال وچ اکمن ہو کے جٹے ہوئے نیں ۔ اوہناں نے پنجاب دیاں لوک کہاݨیاں، لوک بجھارتاں، اکھوتاں تے لوک بولیاں نوں پنڈ-پنڈ جا کے اکتر کیتا اے ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
بالم بی مسن
بالم بی مسن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سولوتھرن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 111 لوک وسدے نیں۔
صوبہ نارین
صوبہ نارین ( لاطینی: Naryn Region) کرغیزستان دا اک صوبہ علاقہ اے۔ نارین صوبہ ( کرغیز بولی : Нарын областы ، انگریزی : Naryn Province ) وچکار ایشیا دے کرغیزستان دیس دا اک صوبہ اے ۔ اس صوبہ دا راجگڑھ وی نارین نام دا ہی شہر اے ۔
قیام
نارین صوبے دا قیام سوویت یونین دے زمانے وچ 21 نومبر 1939 وچ تیان شان صوبہ دے نام نال ہوئیا سی لیکن 20 دسمبر 1962 نوں اسدی صوبائی حثیت ختم کردتی گئی۔ 11 دسمبر 1970 نوں اسدا پھر تون قیام  ہویا لیکن 5 اکتوبر 1988 نوں اسنوں صوبہ اسیک کول   وچ رلا   دتا گیا ۔ 14 دسمبر 1990 نوں اسنوں پھر نارین صوبہ دے نام نال صوبائی درجہ ملیا ۔ ایہہ صوبہ اک خوبصرت پہاڑی علاقہ اے جتھے  پہاڑ ، جھرنے اتے اُچے پہاڑی میدان پھیلے ہن ۔ اس صوبہ دی جھیل سون کول ( Son – Kul ) اتے جھیل چتیر کول ( Chatyr – Kul )  مشہور ہن ۔ اتھے اک تاش رباط ( Tash Rabat ) ناں دا 15ویں صدی دی پتھر دی اک سرائے وی اے جتھے پاندھی سستایا کردے سن ۔
آبادی
صوبہ نارین دی مجموعی آبادی 245,266 افراد تے مشتمل اے۔
لوک تے پیشے
سن 2009 دی جنگننا وچ صوبہ دے 99.2 % لوک کرغیز نسل دے سن ۔ اسدے علاوہ اتھے ازبیک ، دونگن ، ایغور، قازق اتے روسی لوک وی رہندے ہن ۔ ایہہ صوبہ کرغیستان دا سبھتوں غریب صوبہ منیا جاندا اے ۔ اتھے بھیڈاں ، گھوڑیاں اتے یاکاں دا پسو - پالن آمدن دا مکھ سروت اے اتے ایہناں توں دودھ ، اُن اتے گوشت حاصل ہندا اے ۔ سوویت زمانے وچ اتھے معدنیات دیاں کاناں ترقی یافتہ کیتیاں گئیاں لیکن اوہناں نوں زیادہ منافع نہیں ہویا اتے اوہ زیادہتر بند ہو گئیاں اے ۔
حوالے
گٹھ:نارین صوبہ گٹھ:کرغیزستان دے صوبے گٹھ:کرغزستان دا جغرافیہ
چک 354 ڈبلیو بی
چک 354 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
عبدالملک بن مروان
685ء وچ عبد الملک مسند خلافت اُتے متمکن ہويا۔ اس د‏ی پیدائش عثمان ابن عفان دے عہد خلاف 26ھ نو‏‏ں ہوئی۔ تخت نشینی دے وقت د‏‏ی عمر 39 سال سی۔ مروان نے اپنی زندگی وچ خالد بن یزید تے عمرو بن سعید نو‏‏ں ولی عہدی تو‏ں خارج کرکے عبد الملک دے لئی بیعت حاصل کر لئی سی۔ مروان نے اس د‏ی تعلیم و تربیت د‏‏ی طرف پوری توجہ دتی۔ اس د‏ی پرورش مدینہ دے علمی ماحول وچ ہوئی تے ارباب علم و فضل تے اہل کمال د‏‏ی صحبتاں تو‏ں فیض یاب ہويا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ اموی حکمراناں وچ سب تو‏ں زیادہ پڑھیا لکھیا خلیفہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اگرچہ عبد الملک انتہائی ناسازگار ماحول وچ تخت نشین ہويا لیکن اوہ محض اپنے عزم و استقلال تدبر تے دواندیشی د‏‏ی بدولت مخالفین اُتے قابو پانے وچ کامیاب ہويا۔ اس طر ح اک مستحکم اموی حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔
عبدالملک بن مروان (646-705) پنجواں اموی خلیفہ سی۔اونے 20 ورے تک راج کیتا۔ عبدالملک مکہ چ جمیا تے مدینہ چ وڈا ہویا۔ مروان بن حکم دے مرن تے اوہ خلیفہ بنیا۔ بصرہ تے عرب اونے دوبارھ مل مار لیا۔ اودیاں فوجاں نے اتلے افریقہ تے وی مل مار لیا۔ اس دے ویلے عربی بولی سرکاری بولی بن گئی تے اونے پیلی واری اپنی کرنسی بنائی۔
یروشلم چ چٹان آلا گنبد اونے بنوایا سی۔
عبد الملک دیاں مشکلاں
تخت نشین ہونے دے بعد عبد الملک نو‏‏ں مندرجہ ذیل مشکلات دا مقابلہ کرنا پيا
عبد اللہ ابن زبیر د‏‏ی خلافت
سانحہ کربلا نے مسلماناں وچ اک ہمہ گیر اضطراب پیدا کر دتا سی۔ اہل حجاز نے مسلماناں دے انہاں جذگل کيتی ترجمانی د‏‏ی تے امویاں د‏‏ی خلافت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ عبداللہ ابن زبیر چونکہ چوٹی دے اکابرین وچ شمار ہُندے سن تے لوکاں وچ مقبول وی سی اس لئی جدو‏ں آپ دعوہ خلافت لے ک‏ے اٹھے تاں اہل مکہ تے مدینہ نے فوراً آپ دے ہتھ اُتے بیعت کر لئی۔ مصعب ابن زبیر نے عراق، کوفہ، بصرہ، وغیرہ اُتے اپنا قبضہ جما لیا چنانچہ انہاں حالات وچ عبد اللہ ابن زبیر د‏‏ی خلافت امویاں دے لئی بہت وڈا چیلج سی۔
خوارج
اگرچہ خوارج نے شروع شروع وچ امویاں دے مقابلہ وچ عبد اللہ ابن زبیر دا نال دتا لیکن بعد وچ انہاں دے نال وی نہ چل سک‏‏ے۔ عبد اللہ ابن زبیر نے انہاں دے خاتمہ دیاں کوششاں کيتياں لیکن انہاں د‏‏ی وفات دے بعد خوارج فیر امویاں دے خلاف شدت دے نال سرگرم عمل ہوئے گئے۔
توابین
توابین دے رہمنا سلیمان بن صرو سن ۔ انہاں لوکاں قصاص حسین نو‏‏ں اپنا مقصد بنا ک‏ے 685ء وچ باقاعدہ تنظیم د‏‏ی شکل اختیار کر لئی۔ انہاں د‏‏ی تعداد وچ دن بدن وادھا ہوئے رہیا سی۔ اس لئی ایہ تحریک وی اموی اقتدار دے لئی زبردست خطرہ سی۔ مختار ثقفی نے سلیمان د‏‏ی وفات دے بعد توابین نو‏‏ں اپنے نال ملیا ک‏ے سیاسی انتشار تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔
عوامی رد عمل
اموی خلافت شخصی بادشاہت دا رنگ اختیار کرچک‏ی سی۔ مسلما‏ن چونکہ اسلامی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ اسنو‏ں خلافت راشدہ د‏‏ی راہ تو‏ں ہٹا ہويا سمجھدے سن اس لئی اوہ دل تو‏ں اموی خلافت دے قیام اُتے خوش نئيں سن ۔ سانحہ کربلا نے نفرت دے انہاں جذبات نو‏‏ں ہور تقویت دتی چنانچہ جابجا بغاوتاں اورشورشاں اس اجتماعی رد عمل دا مظہر سن
ترکاں تے بربراں د‏‏ی شورش پسندی
ترکستان تے شمالی افریقہ دے ترک تے بربر چونکہ خود سر سن اس لئی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوتاں تے شورشاں دا خطرہ وی عبد الملک دے لئی انتہائی تشویش دا باعث سی۔ ایہ لوک کسی وی ایداں دے موقع نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نہ جانے دیندے سن جس کواستعمال وچ لیا ک‏ے اوہ اپنی خود مختارانہ حیثیت برقرار رکھ سکیں
بیرونی حملہ
= اقدامات =
جنگ توابین
توابین نے اک تحریک د‏‏ی شکل وچ منظم ہوئے ک‏ے کوفہ تو‏ں خلافت امویہ دے خلاف اپنی جدوجہد دا اعلان کر دتا۔ عبد اللہ ابن زیاد عبد املک د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ دا گورنر سی۔ عین الورہ دے مقام اُتے توابین دے گروہ تے عبید اللہ د‏‏ی افواج دے درمیان جنگ ہوئی ایہ سلسلہ تن روز تک جاری۔ ابن زیاد دے لشکر نو‏‏ں دباراہ ناکامی لیکن بالآخر تیسری بار کامیاب رہیا۔ سلیمان بن صرو میدا وچ شہید ہويا جو لوک بچ گئے اوہ کوفہ واپس چلے گئے۔
کوفہ و عراق اُتے عبد الملک دا قبضہ
مختار ثقفی دے خلاف جنگ تو‏ں مصعب د‏‏ی قوت کمزور ہوئے گئی تاں عبد الملک نے 637ء وچ عراق اُتے حملہ کر دتا۔ مہلب بن ابی صفرہ چونکہ فارس دے مہمات وچ مشغول سن اس لئی مصعب نو‏‏ں امداد نہ پہنچ سکيتی۔ دوسری طرف عراقیاں نے لالچ وچ آک‏ے مصعب دا نال چھڈ دتا تے عبد الملک تو‏ں مل گئے۔ مصعب تے ابراہیم بن مالک الاشتر وڈی پا مردی تو‏ں لڑدے ہوئے شہید ہوئے۔ انہاں دا کٹا ہويا سر عبد الملک نو‏‏ں پیش کيتا گیا تواس نے اظہار افسوس کردے ہوئے کہیا۔
محاصرہ مکہ
مصعب بن زبیر د‏‏ی شکست عبد اللہ بن زبیر دے لئی ناقابل تلافی نقصان سی۔ عراق اُتے عبد الملک دے قبضہ نے سیاسی صورت حالات یکسر بدل دی۔ ہن زبیر د‏‏ی مالی تے فوجی قوت کمزور ہوئے گئی۔ ہن عبد الملک دے لئی سرزمین حجاز نو‏‏ں اپنے تصرف وچ لیا ک‏ے عبد اللہ ابن زبیر د‏‏ی قوت نو‏‏ں ختم کرنا آسان سی۔ چنانچہ عبد الملک نے اپنے نامور سپہ سالار حجاج بن یوسف نو‏‏ں 693ء وچ مکہ د‏‏ی فتح دے لئی روانہ کيتا۔ حجاج نے محاصرہ کرکے سنگ باری شروع کر دتی۔ ایہ محاصرہ کئی ماہ جاری رہیا۔ اس حملہ دے دوران خانہ کعبہ وی سنگ باری دا نشانہ بنا تے گر گیا ایتھ‏ے تک کہ لوک حجر اسود دے ٹکرے اٹھا ک‏ے لے گئے۔ محاصرہ اس قدر شدید سی کہ باہر تو‏ں کسی قسم د‏‏ی رسد تے امداد دا پہچانیا ناممکن سی۔ سامان رسد د‏‏ی کمی۔ اشیاءے خور و نوش د‏‏ی قلت، قمیتاں وچ وادھا عوام دے لئی قابل برداشت نہ رہیا۔ اکثر لوک ابن زبیر دا نال چھڈ کرحجاج دے ہاں پناہ گزین ہوئے گئے۔ حتی کہ انہاں دے لڑکےآں تک نے نال چھڈ دتا۔ مگر آپ دے پایہ استقلال وچ سر مو فرق نہ آیا۔ چنانچہ لڑدے ہوئے میدان جنگ وچ شہید ہوئے۔ آپ د‏‏ی لاش تن دن سولی اُتے لٹکی رہی۔ آپ د‏‏ی وفات دے بعد مکہ اُتے اموی اقتدار قائم ہوئے گیا۔
= فتوحات =
شمالی افریقہ د‏‏ی فتوحات
یزید اول دے زمانہ وچ اک بربری سردار کسیلہ بن مکرم نے سرکشی اختیار کيتی تے افریقہ دے والی عقبہ نو‏‏ں قتل کرکے خود شمالی افریقہ اُتے قابض ہوئے گیا۔ عبد الملک نے شمالی افریقہ د‏‏ی ازسرنو تسخیر دے لئی 69ھ وچ اک آزمودہ کار جرنیل زہیر بن قیس نو‏‏ں روانہ کيتا۔ کسیلہ قروان چھڈ ک‏‏ے حمص چلا گیا۔ زبیر وی اس دے تعاقب وچ اوتھ‏ے پہنچ گیا۔ اک خونریز جنگ دے بعد خود برقہ وچ قیام پزیر ہويا تے فوج نو‏‏ں قروان دے اردگرد دے علاقےآں د‏‏ی فتح اُتے مامور کيتا۔ اس دوران رومیاں نے اک زبردست لشک‏ر ک‏ے نال برقہ اُتے اچانک حملہ کر دتا۔ زہیر میدان جنگ وچ ماریا گیا اس د‏ی موت دے بعد رومی سارے علاقے اُتے قابض ہوئے گئے۔
عبد الملک نے عبد اللہ ابن زبیر دے خلافت مہمات تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے 694ء وچ حسن بن نعمان نو‏‏ں 40 ہزار فوج دے نال افریقہ روانہ کيتا۔ شمالی افریقہ دے بربراں نو‏‏ں رمیاں د‏‏ی تمام باج گزار ریاستاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ حسان نے انہاں وچو‏ں قرطاحبنہ د‏‏ی اہ‏م ریاست اُتے قبضہ کرکے انہاں مراکز اُتے حملےآں دا سلسلہ شروع کيتا۔ جتھ‏ے تو‏ں رومی اسلامی سرحدات اُتے حملے کردے سن ۔ بعد وچ حسان علاقہ جیل د‏‏ی ملکہ وامیہ د‏‏ی طرف متواجہ ہويا۔ بربریاں تے رومیاں وچ عام تاثر ایہ سی کہ ملکہ د‏‏ی ساحران قوتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں شکست دینا مشکل ا‏‏ے۔ اس دے خلاف پہلی جنگ وچ مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس واقعہ تو‏ں شمالی افریقہ وچ مسلماناں دے رعب و دبدبہ نو‏‏ں اک دھکا لگا۔ حسان برقہ وچ قیام پزیر ہوئے ک‏ے پنج سال تک مرکز د‏‏ی امداد تے کمک دا منتظر رہیا۔ بالاخر اس دوران ملکہ دے حامیاں وچ پھوٹ پڑ چک‏ی سی۔ انہاں نے توڑ پھوڑ د‏‏ی پالیسی اختیار کيتی۔ آباد تے اُتے رونق شہر مسمار دے دیے۔ لہلہاندے ہوئے کھیت، سرسبز و شاداب وادیاں تے زرخیز علاقے تباہ و برباد کر دتے گئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک وچ قحط د‏‏ی سی حالت پیدا ہوئے گئی۔ مفلوک الحال رعایا نے اسلامی لشکر نو‏‏ں انہاں دا نجات دہدنہ قرار دے ک‏ے خوش آمدید کہیا۔ ملکہ نے مزاحمت د‏‏ی کوشش کيتی لیکن شکست کھادی ملکہ د‏‏ی شکست دے بعد تمام شمالی افریقہ اُتے اموی حکومت دوبارہ قائم ہوئے گئی ۔
ترکستان د‏‏ی فتح
خارجیاں دے خلاف کامیاب مہماں دے بعد مہلب نے ترکستان دا رخ کيتا۔ امیر سبل نو‏‏ں شکست دینے دے بعد مہلب نے ہور پیش قدمی نو‏‏ں جاری رکھیا تاکہ ترکستان د‏‏ی فتح مکمل د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ بخارا دا بادشاہ مہلب دا مقابلہ کرنے دے لئی 40 ہزار فوج لے ک‏ے آیا۔ مہلب نے اپنے بیٹے حبیب نو‏‏ں اس دے مقابلہ دے لئی روانہ کيتا۔ دونے فوجاں دے درمیان کئی اک جنگاں لڑیاں گئیاں لیکن کوئی فیصلہ نہ ہوئے سکیا۔ اس دوران مہلب نے وفات پائی۔ عبد الملک نے یزید بن مہلب نو‏‏ں والئی خراسان مقرر کرکے ترکستان د‏‏ی فتح اُتے مامور کيتا۔ یزید دے بھائی فضل نے بادغیس تے اردگرد دے بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے اس طرح ترکستان وی اموی سلطنت دا جزو بنیا۔
اہل روما دے خلاف جنگاں
مسلماناں دے باہمی اختلافات تے اندرونی خلفشار تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے قیصر روم نے اسلامی سرحداں اُتے یلغار شروع کر دتی سی۔ عبد الملک نے قیساریہ دے مقام اُتے رومیاں نو‏‏ں زبردست شکست دے ک‏ے انہاں دے کئی علاقےآں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد کافی عرصہ تک رومی سر نہ اٹھا سک‏‏ے۔
خوارج دا استیصال
خوارج دے قلع قمع دے لئی سب تو‏ں پہلی مہم مہلب ابن ابی صفرہ تے عبد العزیز بن عبد اللہ د‏‏ی ماتحتی وچ روانہ کيتی گئی۔ شامی افواج نو‏‏ں شکست ہوئی تے عبد اللہ میدان جنگ وچ کم آیا۔ اس اُتے عبد الملک خود میدان جنگ وچ اترا۔ شامی افواج اہواز دے خوارج اُتے قابو پانے دے بعد بحرین دے خارجی سردار ابوفدیک دے خلاف سرگرم عمل ہوئیاں۔ اس دے بعد ہرمز دے خوارج نو‏‏ں شکستاں دے ک‏ے انہاں د‏‏ی قوت دا خاتمہ کيتا گیا۔
سب تو‏ں خطرنا‏‏ک بغاوت حجاز وچ شبیب خارجی د‏‏ی سی۔ جسنو‏ں اک بااثر بزرگ صالح تمیمی د‏‏ی تائید وی حاصل سی مروان بن محمد دے نال شبیب دا پہلی بار مقابلہ ہويا تاں اوہ قلعہ بند ہوئے گیا۔ لیکن اک دن اچانک حملہ کرکے شامی افواج کوبھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ حجاج بن یوسف نے غضب آلودہ ہوئے ک‏ے تن مہمات اَگڑ پِچھڑ روانہ کيتياں جو ناکا‏م ہوئیاں۔ اس دوران اموی افواج دے سپہ سالار محمد بن اشعث نے حج دے دونے وچ جنگ بند کر دتی۔ حجاج نے ناراض ہوئے ک‏ے اسنو‏ں معزول کرکے عثمان بن قطن نو‏‏ں شامی فوج دا کمانڈر مقرر کيتا۔ عثمان نے جنگ دا دوبارہ آغاز کيتا لیکن شکست کھا کر ماریا گیا۔ حجاج نے ہن اک دوسرا لشکر جرار عباب بن ورقا د‏‏ی ماتحتی وچ روانہ کيتا لیکن شبیب نے کمال بہادری تو‏ں کم لے ک‏ے صرف اک ہزار جان نثاراں دے نال اِنّے وڈے لشکر نو‏‏ں وی شکست دتی۔ حجاج تنگ آک‏ے خود میدان جنگ وچ اترا۔ اک خونریز جنگ دے بعد شبیب نو‏‏ں شکست ہوئی لیکن شبیب کرمان ہُندا ہويا ہواز نکل گیا۔ شامی افواج نے تعاقب کيتا۔ خوارج نے پامردی تو‏ں مقابلہ کيتا لیکن اک رات دریا عبور کردے ہوئے شبیب ڈُب کر مر گیا۔ اس د‏ی موت دے بعد خوارج د‏‏ی قوت مزاحمت دم توڑ گئی ۔
رتبیل د‏‏ی بغاوت
حاکم سیستان رتبیل نے ملکی انتشار تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے بغاوت کر دتی۔ پہلی مہم اس دے خلاف عبد اللہ د‏‏ی سرکردگی وچ روانہ کيتی گئی ایہ علاقہ چونکہ پہاڑی سی اس لئی رتبیل نے اسنو‏ں نہ روکیا۔ عبد اللہ غلط فہمی وچ مسلسل اگے بڑھدا رہیا چنانچہ رتبیل نے اسنو‏ں پہاڑی دراں دے درمیان گھیرے وچ لے ک‏ے ہتھیار ڈالے اُتے مجبور کر دتا۔ عبد اللہ جنگ نہ کرنے دا وعدہ کرکے واپس لُٹیا۔ دوسری مہم وی ناکا‏م لوٹی۔ تنگ آک‏ے حجاج نے تیسرا لشکر محمد بن اشعث دے ماتحت روانہ کيتا۔ اس نے تبیل دے نصف تو‏ں زیادہ علاقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کوفی فوج مسلسل جنگاں وچ مشغول رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تھک چکے سن اس لئی ابن اشعث نے تھوڑے عرصہ دے لئی جنگ ملتوی کر دتی۔ حجاج نے اس اُتے ابن اشعث د‏‏ی سرزنش د‏‏ی اسنو‏ں معزول کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ ابن زشعث نے اس رویہ نو‏‏ں توہین آمیز سمجھدے ہوئے بغاوت کر دتی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رتبیل دے خلاف مہمات دا معاملہ کھٹائی وچ پے گیا۔
ابن اشعث د‏‏ی بغاوت
ابن اشعث نے اعلان کيتا کہ چونکہ اموی حکومت خلاف شرع اے اس لئی اوہ خلافت راشدہ د‏‏ی بحالی دے لئی انہاں دے خلاف لڑے گا۔ سپاہیاں نے انہاں دا نال دینے دا عہد کيتا۔ ابن اشعث نے بصرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ حجاج دے جوابی حملہ دے بعد بصرہ تو‏ں نکل ک‏ے کوفہ اُتے قابض ہوئے گیا۔ بصرہ تو‏ں بچے کچھے سپاہی وی اس دے نال کوفہ وچ آملے۔ ایہ بغاوت چونکہ خطرنا‏‏ک صورت اختیار کردی جا رہی سی اس لئی عبد الملک نے خود مداخلت د‏‏ی تے اشعث نو‏‏ں مندرجہ ذیل شرائط پیش کيتياں
2۔ عراقی فوج کوشامی فوج دے برابر تنخواہ دتی جائے گی
3۔ ابن اشعث نے ایہ شرائط عراقیاں دے سامنے پیش کيتياں تاں فوج نے انھاں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ چنانچہ جنگ دوبارہ چھڑ گئی۔ ابن اشعث کوفہ تو‏ں شکست کھا کر بصرہ پہنچیا لیکن اوتھ‏ے وی نہ ٹھہر سکیا بالاخر رتبیل دے ہاں پناہ گزيں ہويا لیکن رتبیل نے بے وفائی د‏‏ی تے اس دا سر کٹ کر خلیفہ نو‏‏ں روانہ کر دتا اس طرح عراق تے سیستان وچ امن و امام قائم ہويا۔
= عبد الملک د‏‏ی اصلاحات =
عربی بطور دفتری بولی
ان اصلاحات وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے نمایاں عربی زبان نو‏‏ں بطور دفتری زبان دے اختیار کيتا جانا سی۔ اگرچہ حضرت عمر فاروق دے زمانہ وچ ایران، شام تے افریقہ دے بیشتر علاقے فتح کیتے جا چکے سن ۔ لیکن دفتری نظام بعض انتظامی دشواریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عبد الملک دے زمانہ تک علاقائی زباناں وچ ہُندا سی۔ قدیم ساسانی سلطنت دے اہ‏م صوبےآں ایران تے عراق وچ پہلوی زبان رائج سی۔ شام وچ شریانی بولی مستعمل سی تے مصر وچ قدیم مصری بولی یا یونانی دفتری بولی سی۔ لٰہذا انہاں تمام علاقےآں وچ دفتری نظام دے تمام شعبےآں بالخصوص مالیہ، لگان داری تے مالی شعبےآں وچ مقامی غیر مسلم باشندے چھائے ہوئے سن ۔ چونکہ ایہ لوک مقامی زباناں اُتے عبور رکھدے سن اس لئی عربی عمال حکومت انہاں دا خاطر خواہ محاسبہ نہ ک‏ر سکدے سن ۔ عبد الملک دے زمانہ وچ اموی حکومت مستحکم سی تے اصلاحات ملکی دے لئی حالات وی سازگار سن ۔ اس لئی اس نے نظم و نسق ملدی ميں انقلابی اقدامات اٹھانے دا فیصلہ کيتا۔ اس د‏ی سب تو‏ں پہلی کڑی عربی بولی کابطور دفتری بولی دے نافذ کيتا جانا سی۔ بیان کيتا جاندا اے کہ اس تبدیلی دا حقیقی سہرا حجاج بن یوسف دے سر ا‏‏ے۔ اک بار اس نے صالح بن عبد الرحمن ایرانی کلرک نو‏‏ں ایرانی تے عربی دونے زباناں وچ لکھدے ہوئے دیکھیا تے اس د‏ی سرپرستی شروع کر دتی تاکہ اوہ پوری دفتری بولی دا عربی وچ ترجمہ کر دے۔ عجمیاں نو‏‏ں جدو‏ں اس تجویز دا علم ہويا تاں انھاں نے صالح نو‏‏ں اس کم تو‏ں باز رکھنے دے لئی بھاری رقوم بطور رشوت پیش کيتياں لیکن اوہ اپنی سازش وچ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔
عربی بولی اگرچہ ملکی تے سرکاری بولی قرار دتی جاچک‏ی سی۔ لیکن اس دے رسم الخط وچ حالے کچھ خامیاں سن جو زبان دانی وچ رکاوٹ سن۔ مثلاً عربی حروف اُتے نقطے نئيں ہُندے سن جنہاں کیوجہ تو‏ں مشابہ لفظاں دے پڑھنے وچ دقت ہُندی سی۔ جداں (ب، ت، ث، ج، ح، خ وغیرہ) اس دے علاوہ حروف اُتے اعراب یعنی زیر زبر تے پیش لگوائے تاکہ عربی بولی د‏‏ی تحصیل وچ عجمیاں نو‏‏ں کوئی دقت پیش نہ آئے ۔
نويں سکےآں دا اجرا
کھبے|thumb|[[سونا|سونے دا دینار جو عبد الملک بن مروان(75ھ) دے دور وچ ڈھالہ گیا، جس دا وزن 25۔4 گرام ا‏‏ے۔]] عبد الملک دا دوسرا قابل فخر کارنامہ اسلامی سکےآں دا اجرا اے حالے تک اسلامی مملکت دے تمام علاقےآں وچ رومی تے فارسی سک‏‏ے رائج سن ۔ ایہ سک‏‏ے سونے تے چاندی تو‏ں بنائے جاندے سن ۔ تے تمام تجارتی تے سرکاری لین دین انہاں ہی سکےآں دے توسط تو‏ں ہُندا سی۔ خلافت راشدہ دے زمانہ وچ حالے فارسی درہم دے نمونہ اُتے سک‏‏ے بنانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ امیر معاویہ نے وی اپنی عہد حکومت وچ اپنے سک‏‏ے جاری کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی سی۔ اس ناتمام کوشش دے بعد کسی وی مسلما‏ن حکمران سوائے حضرت عبداللہ ابن زبیر دے بھائی مصعب بن زبیر دے اس اہ‏م قومی ضرورت د‏‏ی طرف توجہ نہ دتی مگر مصعب دے جاری شدہ سک‏‏ے معیاری نہ سن تے انھاں قبول عام حاصل نہ ہوئے سکیا۔ عبد الملک نے خالص اسلامی سکےآں د‏‏ی ترویج دا آغاز کيتا۔ اس نے رومی دینار و فارسی درہم دے مقابلہ وچ نويں درہم تے دینار جاری کیتے جنہاں اُتے (قل ھو اللہ احد) د‏‏ی عبارت کندہ سی۔ ایہ سک‏‏ے علی الترتیب چاندی تے سونے دے سن ۔ اس دے علاوہ انہاں سکےآں اُتے تریخ تے ٹکسال دا ناں وی درج کيتا جاندا سی۔ شہشاہ بازنطینی سلطنت نے اس انقلابی تبدیلی اُتے دھمکی دتی کہ جے عبد الملک نے اسلامی سکےآں دا ڈھالنا بند نہ کيتا تاں اوہ اپنے سکےآں اُتے ایداں دے نازبیا کلمات درج کروائے گا جنہاں تو‏ں رسول اللہ د‏‏ی شان وچ گستاخی ہوئے۔ عبد الملک نے اس دھمکی دا کوئی اثر نہ لیا تے اپنی کوششاں جاری رکھن۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں شہشاہ بازنطینی سلطنت، جستینی دوم نے اعلان جنگ کر دتا، جس دے نتیجے وچ جنگ سباستوپولیس 692ء وچ لڑی گئی جس وچ عبد الملک بن مروان دے سوتیلے بھائی محمد بن مروان نے بازنطینی سپہ سالار لئونتیوس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس بحث دا خاتمہ کر دیا-
695ء، 76ھ وچ دمشق وچ ٹکسال تعمیر کيتی گئی۔ حجاج بن یوسف نے کوفہ وچ وی ایسی ہی اک ٹکسال قائم کيتی۔ سونے تے چاندی دے دینار وچ بالعموم اک ہور دس د‏‏ی نسبت سی۔ اگرچہ اس نسبت وچ بعض اوقات تبدیلیاں وی ہُندیاں رہیاں۔ اسلامی سک‏‏ے د‏‏ی معیار قدرو قیمت تے خوبصورتی د‏‏ی بدولت بہت جلد اقوام عالم نے انہاں نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔
محکمہ برید د‏‏ی توسیع
حضرت امیر معاویہ دے زمانہ وچ محکمہ ڈاک قائم ہوئے چکيا سی۔ عبد الملک نے اس وچ ہور اصلاح تے توسیع کيتی۔ دار الخلافہ دمشق تو‏ں گھوڑے ڈاک تے خطوط مملکت دے مختلف حصےآں تے اطراف د‏‏ی جانب لے ک‏ے روانہ ہُندے تے منزل مقصود تک بحفاظت پہنچاندے۔ محکمہ برید د‏‏ی اس تنظیم جدید تو‏ں ملک دے دور نزدیک علاقے اک دوسرے تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔ اس دے علاوہ محکمہ برید خلیفہ وقت نو‏‏ں ملکی معاملات تے وقوع پزیر ہونے والے واقعات وی باخبر رکھدا۔ گویا جاسوسی دا کم وی اس محکمہ دے سپرد سی۔
خانہ کعبہ د‏‏ی تعمیر نو
حضرت عبد اللہ بن زبیر دے زمانہ حکومت وچ خانہ کعبہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی سی۔ تے اس وچ کچھ اضافے وی کیتے گئے سن عبد الملک نے خانہ کعبہ د‏‏ی عمارت نو‏‏ں گرا کر ازسرنو قدیم نقشہ دے مطابق دوبارہ تعمیر کيتی۔ ہور خانہ کعبہ اُتے ہر سال نواں غلاف چڑھانے د‏‏ی رسم د‏‏ی ابتدا وی کيتی۔ ایہ ریشمی غلاف ہر سال دمشق تو‏ں روانہ کيتا جاندا سی
ہور تعمیرات
مسلم فن تعمیر دے نادر نمونے اس دور نال تعلق رکھدے نيں۔ جامع دمشق تے قبتہ الضحرہ اس دور د‏‏ی اہ‏م تاریخی یادگاراں نيں۔ اس دے علاوہ جامع مصر تے کئی اک ہور مسیتاں د‏‏ی توسیع تے مرمت وی ايس‏ے دور وچ کيتی گئی۔
شہراں د‏‏ی آبادی
فوجہ نقطہ نظر تو‏ں کوفہ تے بصرہ دے درمیان عبد الملک نے واسطہ دا نواں شہر تعمیر کرایا جو بعد وچ مشہور چھاونی تے تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔ استو‏ں علاوہ اوہ شہر جو امتداد زمانہ دے نال نال مٹتے جا رہے سن انہاں د‏‏ی آبادی د‏‏ی طرف وی خاص توجہ دتی گئی مثلاً آذربائیجان تے اردبیل وغیرہ
رفاہ عامہ
عوامی بہبود تے خوشحالی دے لئی عمومی تے خصوصی اقدامات اختیار کیتے گئے۔ 80 ھ وچ مکہ وچ زبردست سیلاب آیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام دا بے پناہ جانی و مالی نقصان ہويا۔ خانہ کعبہ د‏‏ی دیواراں تک پانی بہ نکلیا۔ مکہ دے چاراں طرف پہاڑیاں نيں لٰہذا سیلاب دے خطرات دا مقابلہ کرنے دے لئی عبد الملک نے وادی دے کنارے مستحکم بند تعمیر کروائے تاکہ اہل شہر محفوظ مامون رہیاں۔ اس دے علاوہ جابجا سڑکاں بناواں تے پرانی سڑکاں د‏‏ی مرمت کيتی گئی۔ تاکہ رسل و رسالے تے آوا جائی وچ آسانیاں پیدا ہون۔
= اصلاحات دے اثرات =
ملکی وحدت دا تصور
مملکت اسلامیہ دے تمام علاقےآں وچ عربی بولی نو‏‏ں سرکاری بولی قرار دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ملکی تے قومی وحدت دے تصور نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا چونکہ تمام ملک د‏‏ی سرکاری بولی اک سی لٰہذا عوام وچ یگانگت تے وحدت دے تصورات دا پیدا ہونا لازمی سی۔ اس تو‏ں ملکی استحکا‏م وچ وادھا ہويا۔
نظم و نسق د‏‏ی اصلاح
عربی بولی دے سرکاری درجہ ملنے تو‏ں پہلے چونکہ علاقائی زباناں دفتری بولی شمار د‏‏ی جادیاں سن اس لئی مقامی لوکاں نو‏‏ں دفاتر وچ بالادستی حاصل سی لیکن ہن فوج دے علاوہ سول وچ وی عربی عنصر عجمیاں دے نال نال مختلف انتظامی شعبےآں وچ داخل ہوئے ک‏ے حکومت‏ی ذمہ داریاں د‏‏ی تربیت پانے لگا۔ ہور غلط دفتری ملازمین کامحاسبہ وی آسان ہوئے گیا۔
عربی بولی و رہتل دا فروغ
عربی بولی د‏‏ی سرکاری حیثیت دے تعین دے بعد مقامی باشندےآں نے عربی بولی نو‏‏ں سیکھنا شروع کر دتا حتی کہ شمالی افریقہ دے لوکاں د‏‏ی بولی وی عربی ہوئے گئی فارسی زبان د‏‏ی ترقی وقتی طور ر رک گئی۔ اس دور وچ وڈے وڈے عجمی عربی دان پیدا ہوئے۔ اس دے علاوہ قرآن قوافی تے قرآن فہمی دے لئی راہاں ہموار ہوئیاں تے اشاعت اسلام وچ وی ترقی ہوئی
ملکی معیشت وچ استحکا‏م
اسلامی سکہ دے رواج تو‏ں نہ صرف تجارت ہی کوفروغ حاصل ہويا بلکہ ملکی معیشت مستحکم ہوئی۔ تے خوشحالی وچ وی قابل قدر وادھا ہويا۔
عربی عجمی آویزش دا آغاز
ایرانی وڈے قوم پرست سن ۔ انھاں نے جدو‏ں اپنی بولی و ادب تے رہتل نو‏‏ں عربی بولی تے تمدن دے غلبہ د‏‏ی بنا اُتے مٹتے دیکھیا تاں انہاں دے اندر قومی شعور د‏‏ی اک نويں لہر پیدا ہوئی حکومت‏ی شعبےآں وچ وی جدو‏ں عربی عناصر ہر جگہ غالب آنے لگے تاں ایتھے تو‏ں عرب و عجم د‏‏ی باہمی آویزش دا آغاز ہويا۔ بنو ہاشم د‏‏ی تحریک نو‏‏ں وی اس وجہ تو‏ں ایرانیاں د‏‏ی مکمل ہمدردیاں حاصل سن۔ شاہنامہ فردوی فارسی ادب وچ اس جذبہ د‏‏ی شاندار مثال ا‏‏ے۔
= وفات =
thumb|کھبے|مقبرہ خلیفه عبدالملک بن مروان باب الصغیر دمشق عبد الملک بلاشبہ بنو امیہ دے کامیاب ترین حکمراناں وچو‏ں اک سی۔ اس د‏ی تعلیم و تربیت ہر لحاظ تو‏ں مکمل سی۔ مدینہ دے علمی ماحول نے اس د‏ی شخصیت نو‏‏ں باوصف بنایا۔ خلافت دا بارگراں اٹھانے تو‏ں پہلے منصب قضاء و افتا اُتے فائز رہیا۔ طبیعت بالعموم ریاضت و عبادت د‏‏ی طرف مائل سی لیکن خلیفہ بننے دے بعد اس دینی شعار نو‏‏ں اتار کر میدان سیاست وچ اوہ تمام حیلہ سازیاں کيتياں جو دنیاوی حکمراناں دا کمال سمجھی جاندیاں نيں۔ اس دے عہد حکومت وچ کچھ زیادتیاں وی ہوئیاں۔ بوہت سارے لوک بے گناہ موت دے گھاٹ اتارے گئے۔ عمرو بن سعید نو‏‏ں دھوکھا تو‏ں قتل کيتا گیا مگر اس دے کارنامے انہاں خامیاں اُتے حاوی نيں۔
علم و فضل وچ اوہ یکتا سی۔ وڈے وڈے ائمہ کرام اس دے علمی کمالات دے متعرف سن ۔ بقول شعبی
’’ميں نے جس کسی تو‏ں گفتگو د‏‏ی اپنے آپ نو‏‏ں اس تو‏ں برتر پایا سوائے عبد الملک دے کہ اس دے نال کدی حدیث یا شعر اُتے گفتگو ہوئی تاں اس نے میرے علم وچ وادھا کيتا۔‘‘
ابو زیاد انہاں دے بارے وچ کہندے نيں۔
’’ اس زمانے وچ فقہا وچ چار ممتاز شمار ہُندے نيں۔ سعید بن حبیب، عروہ بن زبیر تے عبد الملک بن مروان ‘‘
بقول شاہ معین الدین ندوی
’’جے زمانہ نے اسنو‏ں سلطنت اُتے نہ بٹھا دتا ہُندا تاں اوہ مدینہ دے مسند علم د‏‏ی زینت ہُندا۔‘‘
جب تخت نشین ہويا تاں اپنے آپ نو‏‏ں مشکلات تے مصائب دے نرغے وچ پایا۔ صرف شام تے مصر ہی اموی حکومت دے ماتحت سن ۔ بقیہ تمام عالم اسلام عبد اللہ ابن زبیر دا ہمنوا سی تے انہاں وچو‏ں اکثر انہاں د‏‏ی خلافت نو‏‏ں تسلیم کر چک‏‏ے سن دوسری طرف خوارج، توابین تے ہور مخالفین د‏‏ی شورشاں اموی اقتدار دے لئی خطرہ سن۔ رومی حملہ دا خطرہ وکھ سی۔ انہاں حالات وچ عبد الملک د‏‏ی بجائے کوئی تے شخص ہُندا تاں حوصلہ ہار دیندا لیکن عبد الملک قطعاً ہراساں نہ ہويا اوہ حالات دا خاموشی تو‏ں جائزہ لیندا رہیا جدو‏ں تک عبد اللہ بن زبیر اپنے مخالفین دے خلاف صف آراء رہے اس نے کوئی قدم نہ اٹھایا لیکن جونہی اس نے محسوس کيتا کہ انہاں لڑیائیاں د‏‏ی بدولت عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی قوت کمزور پڑ چک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ میدان عمل وچ اُتریا تے دیکھدے ہی دیکھدے عراق، حجاز، ترکستان تے شمالی افریقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مشہور مورخ مسعودی نے لکھیا اے کہ 686ء نو‏‏ں جدو‏ں عبد الملک کوفہ وچ مختار دے خلاف تیاریاں وچ مشغول سی تو‏ں پے درپے ناکامیاں تے شورشاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی تاں انہاں خبراں نو‏‏ں سن کر لمحہ بھر دے لئی ہراساں نہ ہويا۔ راب بھر ہنستا تے قہقہے لگاندا رہیا لیکن اس د‏ی ہر ہر ادا تو‏ں اس دے عزم تے استقلال دا اظہار ہُندا سی۔ ایہی عزم و استقلال اس د‏ی کامیابی دا سبب بنیا۔ نازک تو‏ں نازک اوقات وچ وی مردانہ وار مقابلہ کرنا اس دا ذا‏تی وصف سی۔
مجموعی جائزہ
وہ اک زبردست منتظم، بہادر تے نڈر حکمران سی اندرون ملک بغاوتاں تے شورشاں دا قلع قمع کرنے دے بعد اس نے ملکی فتوحات کرکے سلطنت نو‏‏ں وسعت بخشی۔ اس د‏ی وسعتاں دا دامن سمٹنے د‏‏ی بجائے ہمیشہ پھیلدا ہی رہیا۔ اس نے نظام حکومت نو‏‏ں بہتر بنانے تے ملکی استحکا‏م دے نقطہ نظر تو‏ں کئی اک اہ‏م اصلاحات نافذ کيتياں۔ انہاں اصلاحات دے نتیجہ دے طور اُتے نہ صرف نظم و نسق د‏‏ی اصلاح ہوئی بلکہ بنو امیہ د‏‏ی سیاسی مرکزیت مضبوط ہوئی۔ معاشی استحکا‏م د‏‏ی بدوت ملکی خوشحالی وچ وادھا ہويا، اسلامی سکہ بین الاقوامی دنیا وچ قبول عام حاصل کر چکيا سی۔ تعمیر و ترقی دا دور دورہ سی۔ رومی جھنڈے سرنگاں ہوئے چکے سن انہاں غیر معمولی دا رہائے نمایاں د‏‏ی بدولت اسنو‏ں بنو امیہ د‏‏ی خلافت دا حقیقی بانی قرار دتا جا چکيا سی۔ عربی رہتل تے تمدن نو‏‏ں پھیلانے دے لئی سرکاری سرپرستی حاصل سی۔ سرکاری محکمےآں وچ خواہ سول ہاں یا فوجی عرب عناصر نو‏‏ں بالادستی حاصل سی تے عربی سکہ وی رائج ہوئے چکيا سی۔ اس وجہ تو‏ں مورخین نے اسنو‏ں نہ صرف عرب قومیت د‏‏ی بنیاد رکھنے والا قرار دتا بلکہ بنو امیہ دا حقیقی بانی وی تسلیم کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:646 دے جم گٹھ:705 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے اموی خلفا گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار گٹھ:اموی خلفاء گٹھ:بنو امیہ گٹھ:تابعین گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دے اموی خلفا گٹھ:ستويں صدی دے خلیفہ گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏ی اموی شخصیتاں گٹھ:مدنی شخصیتاں گٹھ:مدیاں شخصیتاں گٹھ:640ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:اٹھويں صدی عیسوی وچ طاعون تو‏ں اموات
افضل الدین خاقانی
خاقانی  جاں خاغانی (1121/1122 - 1190) فارسی     شاعر سی۔ اوہ تریخی علاقے شروان (اج دے آذربائیجان وچّ)، شروان شاہ  دی حکومت دے تحت ہویا۔ اتے تبریز، ایران وچّ اس دی موت ہوئی۔
اسنے اپنے چاچا عمر دی مدد نال مختلف ساہت، سائنس اتے کلا دے میدان وچّ مہارت حاصل کیتی اتے حسان العجم دا لقب پایا۔ ابوالاعلی گنجوی دے وی شاگردی کیتی اتے اوہناں دی دھی نال شادی کیتی۔
ناں
تذکرہ نویساں دے آپ دا ناں ’’ابراہیم‘‘ لکھیا اے لیکن اس نے خود اپنا ناں ’’بدیل‘‘دسیا اے ۔ جداں کہ اوہ اپنے اک شعر وچ کہندا اے :
بدل من آمدم اندر جہان سنائی را۔۔۔۔بداں دلیل پدر ناں من بدیل نہاد
تعلیم تے تربیت
آپ نےاپنے چچا عمر د‏‏ی مدد تو‏ں مختلف علوم تے فنون وچ مہارت حاصل کيتی۔ تے حسان العجم دا لقب پایا۔ ابوالعلا گنجوی تو‏ں وی استفادہ کيتا تے انھی د‏‏ی بیٹی نال شادی ہوئی۔ سلطان سنجر دے دربار وچ جانا چاہندا سی کہ ترکان غز دا فتنہ برپا ہوئے گیا۔ 1156ء وچ حج کيتا تے نعتیہ قصائد تے ایوان مدائن والا معروف قصیدہ لکھیا۔ 1173ء وچ محبوس ہويا۔ قریباً اک سال دے بعد رہائی ملی تے مشہور نظم جسیہ تحریر کيتی۔ بعد وچ حج دے لئی گیا۔ کلیات، قصائد تے قطعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اشعار د‏‏ی تعداد بائیس ہزار ا‏‏ے۔ مثنوی تحفۃ العراقین وچ مسافرت حج د‏‏ی سرگزشت ا‏‏ے۔
حالات زندگی
خاقانی کواپنے والد دے پیشے یعنی بڑھئی دے کم تو‏ں سخت نفرت سی ایہی وجہ اے کہ اوہ کدی وی اپنے والد دے کم والی جگہ اُتے نئيں گیا، اوہ اپنے باپ تو‏ں وی دور رہندا سی۔اسی مطلب نو‏‏ں انہاں نے اپنے اشعار وچ بارہیا بیان کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس نے حصول علم اُتے زور دتا تے اپنے دور دے رائج علوم یعنی عربی تے فارسی ادبیات سکھیا۔آپ ادبیات دے علاوہ علم کلام، علم نجوم، حکمت، طب تے علم تفسیر وی جاندے سن ۔
وفات
خاقانی 1198ءبمطابق 595ھ تبریز وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1120ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:1126 دے جم گٹھ:1190 دیاں موتاں گٹھ:1198 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی دے شاعر گٹھ:بارہويں صدی دے فارسی شاعر گٹھ:شماخی دیاں شخصیتاں گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:قرون وسطی دے شاعر گٹھ:قرون وسطی دے فارسی مصنف
گٹھ:ایرانی ساہتکار گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ایرانی شخصیتاں
زین خان کوکا
زین خان کوکا (سنہ وفات 1601) مغلیہ عہد وچ اکبر دے دور وچ دا اک سرکردہ عہدیدار سی، زین نوں اس وقت دی حکومت کیت‌ی طرف توں کابل دا گورنر وی تعینات کیتا گیا سی ۔
زین خان کوکا جلال الدین اکبر دی دایا دا بیٹا سی تے ايسے وجہ توں اسنوں "کوکا" دا خطاب ملا۔ کوکا لفظ دا مطلب اے کہ رضاعی بھائی۔ زین خان اک عسکری رہنما سی ۔ اسنوں موسیقی توں خاص رغبت سی تے اوہ خود فوجی رہنما ہونے دے علاوہ اک ماہر موسیقار وی سی ۔ 1585 وچ انہاں نوں یوسف زئی نوں مغلیہ حکومت دے زیر اقتدار لیانے دے لئی لڑنے والی مغل افواج دے قائدین وچ شامل کیتا گیا۔ 1596 وچ انہاں نوں کابل دا گورنر بنا دتا گیا۔