cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چودھری رحمت علی
قیام پاکستان دے بعد
تصور پاکستان دے حوالے تو‏ں چودھری رحمت علی بھانويں اک وڈا ناں سن لیکن انہاں نے بلوغت دے بعد اپنی زندگی کازیادہ تر حصہ برطانیہ وچ گزاریا۔ 1947ء وچ قیام پاکستان دے بعد اوہ 6 اپریل 1948ء نو‏‏ں لاہور واپس آئے۔لاہور آنے دے بعد اوہ قیام پاکستان اُتے اپنے عدم اطمینان دا اظہار کردے رہے۔وہ 1933 وچ اپنے پمفلٹ دے مطابق پاکستان، جس دا انہاں نے تصور کيتا سی، برعکس آزاد ہونے والے چھوٹے تو‏ں پاکستان تو‏ں ناخوش سن ۔ اوہ چھوٹا جہا پاکستان قبول کرنے اُتے قائد اعظم د‏‏ی مذمت کردے سن ۔اس مذمت وچ اوہ اس حد تک چلے گئے کہ قائد اعظم نو‏‏ں ”غدار اعظم“ (Quisling-e-Azam) کہنے لگے. رحمت علی پاکستان وچ رہنا چاہندے سن لیکن وزیر اعظم لیاقت علی خان نے انہاں نو‏ں ملک بدر کر دتا۔اُنہاں د‏‏ی ملکيتی چیزاں ضبط کر لئی گئياں۔ اکتوبر 1948 وچ انہاں نو‏ں خالی ہتھ برطانیہ جانا پيا۔
بیماری و وفات
ایمنوئیل کالج، کیمبرج شہر دے قبرستان تے کیمبرج دے پیدائش و اموات دے ریکارڈ دے مطابق 3 فروری، 1951ء بروز ہفتہ د‏‏ی صبح اس عظیم محسن نے کسمپرسی د‏‏ی حالت وچ برطانیہ وچ اپنی جان، جان آفرین دے سپرد کر دتی۔
thumb|کھبے|200px|چودھری رحمت علی دے مزار دا کتبہ
تدفین
17 روز تک کولڈ اسٹوریج وچ ہ‏م وطناں، اسيں عقیدےآں، اسيں مذہباں دا انتظار کردے کردے بالاخر 20 فروری، 1951ء نو‏‏ں دو مصری طلبہ دے ہتھو‏ں اس غریب الوطن دے جسد خاکی نو‏‏ں انگلستان دے شہر کیمبرج دے قبرستان د‏‏ی قبر نمبر بی - 8330 وچ لا وارث دے طور اُتے امانتاً دفن کر دتا گیا (کیمبرج سمیٹری، مارکٹ روڈ – کیمبرج - برطانیہ) ۔
وزراتاں، الاٹمنٹاں، کلیماں، ہوس اقتدار دے ماراں نو‏‏ں خبر وی نہ ہوئی کہ انہاں دے ملک د‏‏ی تحریک دے صف اول دا مجاہد 200 پونڈ دا قرض اپنی تجہیز و تکفین د‏‏ی مد وچ موڈھیاں اُتے لے چلا ا‏‏ے۔ مگر ست دہائیاں دے بعد وی یونہی دیار غیر وچ چند گمنام مقبراں دے درمیان حالے تک امانتاً دفن ا‏‏ے۔
اعزاز
حکومتِ پاکستان نے انہاں د‏‏ی یاد وچ ہیروز آف پاکستان سیریز وچ یادگاری ڈاک ٹکٹ وی جاری کيتا سی۔
حوالے
گٹھ:1895 دے جم گٹھ:1951 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک
اشاریہ تعلیم
[[تصویر:Education index UN HDR 2008.svg|thumb|left|400px|دنیا دے نقشے اُتے مشعر تعلیم 2009ء
اقوام متحدہ ہر سال انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ شائع کردی اے جس وچ مشعر تعلیم (Education Index)، خام ملکی پیداوا‏‏ر (Gross domestic product) تے مشعر متوقع زندگی (Life Expectancy Index) وی شامل ہُندے نيں۔
درجہ بندی
وہ تمام ملکاں ترقی یافتہ شمار کیتے جاندے نيں جنہاں دا سکور 0.8 یا اس تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
گٹھ:ارقام مشعر گٹھ:انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ گٹھ:بین الاقوامی درجہ بندی گٹھ:تحقیق گٹھ:تعلیم گٹھ:جمہوریت
ملام کاؤنٹی
ملام امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
2 مئی
تے مئی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 5واں مہینا اے جہڑا اپریل دے مگروں تے جون توں پہلوں آندا اے ۔ 2 مئی گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 122واں (لیپ سال وچّ 123واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 243 دن باقی ہن۔
حوالے
گٹھ:مئی گٹھ:سال دے دن
یورگا
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی کیمیروو اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 81,536 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
آئی پوڈ نینو
آئی پوڈ نینو (IPod Nano) اک ڈجیٹل میڈیا پلیئر اے جینوں ایپل کمپنی نے بنایا اے۔ ایہ پہلی واری 7 ستمبر 2005 نوں وکھالہ کرایا گیا۔ ایہ آئی پوڈ منی دی تھاں تے لیایا گیا۔ ایدے چ میڈیا دا ڈیٹا رکھن لئی فلیش میموری ورتی جاندی اے۔ ایدے ہن تک چھے ماڈل آچکے نیں تے ہن والے چھیویں ماڈل چ ایف ایم ریڈیو، پیڈومیٹر تے ٹچسکرین لگی ہوئی اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:آئی پوڈ گٹھ:ایپل
دُوتی چند
دُوتی چند (جم 3 فروری 1996) اک بھارتی اتھلیٹ اے۔ اوہ 100 میٹر خواتین دوڈ وچّ موجودہ قومی چیمپین وی اے۔ دُوتی چند 100 میٹر وچّ 36 سالاں وچّ اولمپک لئی کوالیفائی کرن والی پہلی بھارتی عورت اے۔ دُوتی توں پہلاں 1980 ماسکو اولمپک وچّ پی۔ٹی۔ اُوشا نے بھارت لئی پھراٹا دوڈ وچّ حصہ لیا سی۔
شروعاتی زندگی
دُوتی چند دا جم 3 فروری 1996 نوں چکرادھر چند اتے ماں اکھجی چند دے گھر گوپالپر، اوڑیسا وکھے ہویا جو کہ ججپر جلھا وچّ پیندا اے۔ دتی دیاں تنّ بھیناں ہور ہن اتے اوہ اک غریب ٹبر نال تعلقات رکھدی اے۔ اسدی وڈی بھین نے ہی دُوتی نوں حونصلہ دتا جو کہ آپ وی اتھلیٹ اے۔ 2013 وچّ دُوتی نے کیائیائیٹی یونیورسٹی توں اپنی قانون دی پڑھائی پوری کیتی اے۔
کیریئر
2012 وچّ انڈر19 وچّ دتی 11.8 سیکنڈ دے ویلے نال 100 میٹر دوڈ وچّ قومی چیمپین بنی سی۔ 23.811 سیکنڈ دا ویلہ لیندے ہوئے 200 میٹر وچّ دُوتی نے پونا وکھے ہوئی ایشیائی چیمپیئن شپ وچّ تیسرا تھاں حاصل کردے ہوئے کانسی دا تمغہ جتیا سی۔ اگلے ہی سال اوہ عالمی یوتھ چیمپیئن شپ دے 100 میٹر فائینل وچّ پہنچن والی پہلی بھارتی عورت سی۔ اسے ہی سال مطلب 2013 وچّ اوہ 100 میٹر اتے 200 میٹر وچّ قومی چیمپین بنی سی۔ اس دوران اسنے 200 میٹر وچّ 23.73 سیکنڈ دا سماں لیندے ہوئے اپنے کیریئر دا ودھیا مظاہرہ کیتا سی۔ 25 جون 2016 نوں دُوتی نے قازقستان وکھے دوبارہ ریکارڈ توڈدے ہوئے 11.24 دا وقت لیا اتے اسنوں 2016 اولمپک کھیڈاں لئی چن لیا گیا سی۔
2016 اولمپک کھیڈاں وچّ
ریؤ اولمپک 2016 وچّ دُوتی چند ایتھلیٹکس مقابلے دے پہلے دن 100 میٹر دی اپنی ہیٹ وچّ 7ویں تھاں اُتے رہِ کے باہر ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:جم 1996 گٹھ:بھارتی کھڈاری گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:اولمپک کھڈاری گٹھ:بھارتی عورتاں
جھیل اسیک کول
اسیک کول ، چڑھدے کرغیزستان میں اتلے کوہ تیان شان چ واقع اک جھیل اے ۔ حالانکہ ایہہ برف نال ڈھکے پہاڑاں دے وچکار واقع اے پر اس دے باوجود وی ایہہ کدے نئین جمدی ۔ اس لئی اس دا ناں کرغیز بولی چ اسیک کول اے جس دا مطلب گرم جھیل اے ۔ ایہ جھیل رامسر کنونشن دے تحت حیاتیاتی تنوع دے حساب نال عالمی پدھر تے اک اہم تھاں شمار ہندی اے ۔
اس جھیل دی لمبائی 182 کلومیٹر تے چوڑائی 60 کلومیٹر تک اے ۔ جھیل 6236 مربع کلومیٹر دے رقبے تے پھیلی ہوئی اے ،اینج ایہہ جھیل ٹیٹیکاکا دے بعد جگ دی دوجی سب توں وڈی پہاڑی جھیل اے ۔ ایہہ جھیل 1606 میٹر دی بلندی تے واقع اے ۔ اس دی ودھ توں ودھ گہرائی 668 میٹر اے تےاوسط گہرا‏ی 270 میٹر اے ۔ لاگے دے پہاڑاں دے کئی چشمے ، بشمول گرم چشمے تے پگھلی ہوئی برف توں اسنوں پانی ملدا اے ۔ دکھنی ساحلاں تے کوہ تیان شان دے خوبصورت پربت دھارے دیاں اچیاں نیویاں چوٹیاں اس جھیل نوں بوہت انوکھے تے سوہنے منظر دیندیاں نیں ۔ جھیل دا پانی تھوڑا جہا نمکیں اے ۔ اس جھیل دے پانی چ سالانہ 5 سینٹی میٹر دے حساب نال کمی واقع ہو رہی اے ۔
سویت یونین دے دور چ ایہہ اک مشہور سیاحتی تھاں سی تے اس دے اتلے ساحلاں تے کئی اقامت گاہاں واقع سن ۔ سویت اتحاد دے خاتمے مگروں ایتھے دیاں اقامت گاہاں دی صنعت تے برا وقت آیا پر ہن سیاحاں دی آمد پاروں ایہہ علاقہ اک وار فیر سیاحت دا مرکز بندا جا رہئیا اے ۔
حوالے
گٹھ:کرغیزستان گٹھ:کرغزستان دا جغرافیہ
گٹھ:کرغیزستان دیاں جھیلاں
کیپیٹو میکولیکوروناٹس
کیپیٹو میکولیکوروناٹس امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
اقوام متحدہ سلامتی کونسل
اقوام متحدہ سلامتی کونسل یا مختصر طور اُتے سلامتی کونسل اقوام متحدہ دے زیر انتظام چلنے والا دوسرا وڈا ادارہ اے جو دنیا وچ امن سلامتی دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس دے رکن ملکاں د‏‏ی تعداد 15 ہُندی اے جنہاں وچو‏ں 5 مستقل اراکین ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مستقل اراکین نو‏‏ں حق تنسیخ حاصل اے جس د‏‏ی رو تو‏ں سلامتی کونسل وچ زیر غور کِس‏ے وی مسئلے دے حل دے لئی سادہ اکثریت ہونے دے علاوہ ضروری اے کہ پنجاں مستقل اراکین اس اُتے متفق ہاں ورنہ اس اُتے را‎ئے شماری نئيں ہوسکدی۔ اس دے اختیارات، اقوام متحدہ دے چارٹر وچ بیان کردہ نيں تے انہاں نو‏ں سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں دے ذریعے استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اختیارات دا استعمال قیام امن د‏‏ی کارروائیاں دے لئی، بین الاقوامی پابندیاں دے قیام تے فوجی کارروائی کيت‏‏ی اجازت لینے دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
سلامتی کونسل یونائیٹڈ نیشنز دے 6 مڈھلے انگاں وجوں اک اے تے ایہدا کم دنیا وچ امن تے بچاؤ نوں رکھنا اے۔ ایہدی پہلی ملنی 17 فروری 1946 نوں ہوئی سی۔ اپنے کم لئی ایہ امن بنان والے کم کردی اے، دیسی بدیسی روکاں لاندی اے، تے فوجی کم کردی اے۔
ایہدے 5 دیس پکے سنگی نیں: امریکہ، برطانیہ، فرانس، چین تے روس۔ دس دیس کچے سنکے ہوندے نین تے اینج رلا کے ایہدے 15 سنگی بندے نیں۔ پکے سنگی کسے وی گل تے روک لاسکدے نیں۔ کچے سنگی تھوڑے چر لئی چنے جاندے نیں۔
غیر مستقل اراکین
ہور غیر مستقل ارکان وچ براعظم افریقہ تو‏ں 3 ممبر، براعظم لاطینی امریک‏‏ا تو‏ں 2 ممبر، مغربی یورپ تو‏ں 2 ممبر، مشرقی یورپ تو‏ں 1 ممبر، ایشیا تو‏ں 2 ممبر لئی جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اج کل برکینا فاسو، کوسٹاریکا، کروشیا، لیبیا، ویتناں، آسٹریا، جاپان، میکسیکو، ترکی تے یوگینڈا اس دے غیر مستقل اراکین ني‏‏‏‏ں۔
مستقل رکنیت دے امیدوار ملکاں
جاپان، جرمنی تے برازیل اس ادارے د‏‏ی مستقل رکنیت دے امیدوار ني‏‏‏‏ں۔
تنقید
حق تنسیخ نے اس ادارے دے وقار نو‏‏ں بری طرح مجروح کر دتا اے تے ایہ وڈی طاقتاں دا آلہ کار بن گیا اے، روس نے 123 مرتبہ امریک‏‏ا نے 82 مرتبہ، برطانیہ نے 32 مرتبہ، فرانس نے 18 مرتبہ تے چین نے قدرے ذمہ داری دا مظاہرہ کردے ہو‎ئے صرف 6 مرتبہ اس حق نو‏‏ں استعمال کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ روس تے امریک‏‏ا نے اس حق نو‏‏ں نہایت ہی غیر ذمہ داری تو‏ں بار بار استعمال کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ايس‏ے غیر ذمہ داری دا نتیجہ اے کہ مسئلہ کشمیر، مسئلہ فلسطین اج تک حل طلب ني‏‏‏‏ں۔ تیسری دنیا خاص کر عالم اسلام د‏‏ی اس وچ کو‎ئی مستقل نمائندگی نني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اقوام متحدہ سلامتی کونسل گٹھ:1946ء دیاں تاسیساں گٹھ:1946ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:اقوام متحدہ گٹھ:اقوام متحدہ اعضاء گٹھ:انتخابات سلامتی کونسل گٹھ:بین الاقوامی سلامتی گٹھ:بین الحکومت‏ی تنظیماں سلامتی کونسل گٹھ:صفحات مع گراف
کیروّو چپیتسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی کیروو اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 80,920 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
اٹک ، انسانی تہذیب دا اولین گہوارہ
عہد جدید وچ ضلع اٹک دا علاقہ جِنّا پسماندہ تے دور افتادہ اے عہد قدیم وچ اپنے شاندار تہذیبی،تمدنی تے آثاریاندی پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں مورخین تے ماہرین آثاریات دے لئی اِنّا ہی اُتے کشش ا‏‏ے۔ اٹک زمانہ قدیم ہی تو‏ں ہندوستان اُتے بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی گزرگاہ تے اہ‏م تجارتی مرکز رہیا اے ایتھ‏ے تو‏ں کابل، سمرقند، بخارا،کشمیر، ہزارہ، سنکیانگ چین، ہند تے سندھ نو‏‏ں راستے نکلتے سن ۔
نويں حملہ آور، نقل مکانی ک‏ر ک‏ے آنے والے لوگ، سودجے تے سیاح سبھی مختلف اوقات وچ ایتھ‏ے وارد ہُندے رہے تے ایتھ‏ے د‏‏ی تہذیب نو‏‏ں تازہ تے نويں روایات تو‏ں آشنا کردے رہے دنیا دا کوئی وی محقق جدو‏ں سطح زمین اُتے انسانی تہذیب د‏‏ی ابتداو ارتقا دا ذکر کردا اے تاں ٹیکسلا تے وادی سواں د‏‏ی تہذیب نو‏‏ں نظر انداز کرنا اس دے لئی ممکن نئيں ہُندا۔ ٹیکسلا تے وادی سواں د‏‏ی تہذیب اُتے مورخین تے محققین نے بے شمار کتاباں لکھياں نيں، تحقیقات کيتیاں نيں تے انہاں تہذیباں دے حوالے تو‏ں انسانی تاریخ دے ماضی نو‏‏ں کروڑاں سال تک کرید ڈالا ا‏‏ے۔
کرۂ ارض اُتے زندگی دے آغاز دے بارے وچ جمہور ماہرین اس گل اُتے متفق نيں کہ زمین اُتے زندگی د‏‏ی ابتدا تن ارب اسی کروڑ سال پہلے ہوئی۔ ابتدا وچ زندگی سمندراں تے جھیلاں وچ پروٹو پلازم د‏‏ی صورت وچ ظہور پزیر ہوئی۔ بعد وچ ایہ مادۂ حیات یک خلوی تے فیر کثیر خلوی صورت اختیار کر گیا۔ ایہ صورت حیات اسی طرح ارتقا پزیر رہی تے اک ارب سال پہلے ایہ ’’حیوانات‘‘ اور’’ نباتات‘‘ دو اقسام وچ تقسیم ہو گئی بعد وچ حیات دا ہور ارتقا ہويا تاں ایہ قریباً پنجاہ کروڑ سال پہلے سمندر تو‏ں خشکی اُتے منتقل ہو گئی۔
قرآن حکیم وچ ارشاد ربانی اے ’’ تے جعلنا من المائِ کل شیئٍ ٍحیی‘‘ تے اساں ہر زندہ چیز نو‏‏ں پانی تو‏ں پیدا کیتا۔ اگلی منزل اُتے ایہ کاروان حیات اک نويں دور وچ داخل ہويا جسنو‏ں ماہرین ’’محجر حیات دا دور ‘‘ کہندے نيں۔ محجر حیات دا ابتدائی قدیم زمانہ 57 کروڑ تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے 39 کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے دے عرصہ اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ محجرحیات دا اگلا ترقی یافتہ دور ’’ بالائی قدیم محجر حیات دا دور‘‘ کہلاندا اے جو 39 کروڑ 50 لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے 22 کروڑ 50 لکھ سال پہلے تک دے عرصہ اُتے محیط ا‏‏ے۔ ببعد دے زمانہ نو‏‏ں ’’ درمیانی محجر حیات کادور‘‘ دے ناں تو‏ں موسوم کیتا گیا ایہ دور 22 کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے 6 کروڑ 50 لکھ سال پہلے تک شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ رینگنے والے جانور، آکٹوپس تے ڈائینوسار بکثرت پیدا ہو چکے سن ۔ کرہ ارض اُتے حیات د‏‏ی اگلی منزل نو‏‏ں ’’حیاتِ نو دا دور‘‘ دے ناں تو‏ں تعبیر کیتا گیا اے زندگی دا ایہ دور ساڈھے چھ کروڑ سال پہلے تو‏ں لےکے زمانہ حال اُتے محیط ا‏‏ے۔ اسی دور وچ کرۂ ارض دے نقشے وچ انقلابی تبدیلیاں واقع ہوئیاں۔ اس دور وچ موجودہ بر اعظم ایشیا مشرقی تے مغربی دو حصےآں وچ بٹا ہويا سی تے درمیان وچ اک سمندری راستہ سی ۔ پنجاب سمیت موجودہ جنوبی ایشیا دا علاقہ مشرقی ایشیائی علاقہ وچ شامل سی جو بحر ہند وچ اک عظیم جزیرہ نما سی آسٹریلیا وی اسی اسی جزیرہ دا حصہ دسیا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اس دور وچ اک ایسا وقت آیا کہمشرقی ایشیائی خطہ اچانک حرکت وچ آیا تے شمالی جانب ودھنے لگیا۔ اج تو‏ں تقریباً دو کروڑ سال پہلے مشرقی ایشیائی خطہ‘ مغربی ایشیائی خطے تو‏ں نہایت زور تو‏ں ٹکرایا۔ جس دے نتیجے وچ ایہ دونے ٹکڑے آپس وچ مل گئے۔ تے موجودہ بر اعظم ایشیا وجو وچ آگیا۔ ایہ ٹکرائو اِنّا زور دار سی کہ اس دے نتیجہ وچ پاکستان وچ کوہ ہمالیہ تے کوہ قراقرم دا سلسلہ تے پنجاب وچ پوٹھوہار دا بلند علاقہ معرض وجود وچ آیا۔ دنیا دے بلند ترین منطقہ’’تبت‘‘ دا وجود وچ آنا وی اسی واقعہ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ماہرین دا کہنا اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی زمین تے پہاڑ ہن وی بلندی د‏‏ی طرف مائل نيں کیونکہ گزشتہ چند سالاں وچ کوہ قراقرم تقریباً تن میل بلند ہويا ا‏‏ے۔ ’’حیات نو دے دور‘‘ نو‏‏ں وی ماہرین نے تن حصون وچ تقسیم کیتا اے جنہاں نو‏ں ’’حیات نوکا ابتدائی،وسطی اورمتاخر دور ‘‘کہیا جاندا ا‏‏ے۔
’’حیات نو دے دور‘‘کا تیسرا زمانہ روئے زمین اُتے تبدیلیاں دے لحاظ تو‏ں وڈا اہ‏م ا‏‏ے۔ اس دور وچ شیر دار جانور تے پرندے دنیا دے مختلف خطاں اُتے پھیل چکے سن ۔ شیر دار جانور اپنی کئی ارتقائی منازل طے کر چک‏‏ے سن ۔ گھوڑے، ہاتھی،سور تے مانس انسان جسنو‏ں نظریہ ارتقا دے حامی ماہرین موجودہ انسان دا جد امجد تسلیم کردے نيں بکثرت موجود سن ۔
بعد وچ اسی عہد وچ رام مانس دا ظہور ہويا جو انسانی ارتقائی سلسلہ د‏‏ی اہ‏م کڑی ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں متعلق جانوراں دے محجرات دنیا وچ کئی مقامات تو‏ں ملے نيں۔ پاکستان دے علاقےآں وچ انہاں محجرات دا دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ وسیع ذخیرہ ضلع اٹک دے علاقےآں ’’نگری‘‘ ’’ڈھوک پٹھان‘‘ تے ’’ جھنجھی‘‘ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔
’’کرۂ ار۔ ض دا دوکروڑ پنجاہ لکھ سال تو‏ں اک کروڑ چالیس لکھ سال تک دا زمانہ جنگلی حیات وچ انقلابی تبدیلیاں دا دور اے اس عرصہ وچ بین البر اعظمی نقل مکانی دا آغاز ہواتھا اسی زمانے وچ یوریشیا دا بیشتر علاقہ جنگلات تو‏ں اٹ گیا سی اس دور وچ یوریشیا تے افریقہ دے درمیان اک زمینی پل دے ذریعے رابطہ قائم ہو گیا سی ۔ اس پل دے ذریعے بندر تے مانس شمالی بر اعظماں د‏‏ی جانب منتقل ہو گئے سن ایسی نقل مکانی کرنے والےآں وچ دیو قامت مانس (Giganto Pithecus)یعنی ڈرائیو پتھے کس (Dryopithecus) وی شامل سی ۔ ایہ جانور اس زمانے وچ پنجاب وچ ببھی موجود سی کیونکہ اس دا اک ڈھانچہ پنجاب وچ واقع شوالک دے پہاڑی سلسلہ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ بعد وچ پلبیمز نے موضع گولیال نزد کھوڑ (ضلع اٹک) تو‏ں اس بوزنہ نما انسان د‏‏ی تن چار کھوپڑیاں دریافت کيت‏ی سن۔ بندر د‏‏ی اس نوع نو‏‏ں نظریہ ارتقا دے حامی علما دے بقول انسانی ارتقا د‏‏ی تاریخ وچ جد امجد دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ ایہ بوزنہ نما انسان ہن تک پنجاب تے افریقہ ہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ پنجاب (ضلع اٹک)ماں ملنے والے اس دے آثار د‏‏ی عمر اک کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں دو کروڑ سال تک بتائی گئی اے اس لحاظ تو‏ں پوری دنیا وچ ملنے والا اپنی نوعیت دا ایہ قدیم ترین ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بعد وچ اسی عہد وچ انسانی ارتقائی سلسلہ تو‏ں متعلق نوع، رام مانس(Rama Pithecus) دا ظہور وی ہو گیا۔۔۔ اس نوع دا پتہ ایتھ‏ے نال ملن والے اک ڈھانچے تو‏ں چلا ا‏‏ے۔ پنجاب وچ بسنے والے اس جانور نو‏‏ں نسل انسانی دا دادا یا پرداد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ رام انسان دا ایہ ڈھانچہ اک جوڈے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو پلبیمز نے 1977ء وچ راولپنڈی دے نواح تو‏ں لبھ کڈیا سی ۔ اوہدی عمر دا اندازہ اک کروڑ چالیس لکھ سال لگایا گیا ا‏‏ے۔ کینیا، بھارت تے چین وچ اس دا زمانہ شاید بعد وچ آندا ا‏‏ے۔ ‘‘
(ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی تے معاشرتی جائزہ، الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:70) ’’ امریک‏‏ا د‏‏ی پیل یونیورسٹی دے ڈاکٹر ڈیوڈ پلبیمز امریکی ماہرین د‏‏ی اک ٹیم نو‏‏ں لے ک‏ے 1975ء وچ پاکستان آئے سن تے حکومت پاکستان دے شعبہ جیالوجیکل سروے آف پاکستان دے تعاون تو‏ں ضلع اٹک دے علاقے وچ کھدائیاں کروائاں جنہاں دے نتیجہ وچ انہاں نو‏ں کھوڑ آئل فیلڈ تو‏ں نو میل دے فاصلہ پر۔۔۔ (یہ) انسانی جوڈا ملیا جدو‏ں کہ اس دور دے کئی دوسرے انسانی اعضاء اٹک دے مختلف دیہاتاں نگری،ڈھوک پٹھان وغیرہ دے علاقےآں وچ کھدائیاں تو‏ں ملے۔ ‘‘ (راجا نور محمد نظامی،تاریخ اٹک تریخ تاں پہلے، غیر مطبوعہ، بحوالہ تاریخ پاکستان قدیم دور صفحہ:83)
ماہرین آثاریات د‏‏ی اک کثیر تعداد اس گل اُتے متفق اے کہ پاکستانی پنجاب وچ پوٹھوہار دا علاقہ ہی انسان د‏‏ی پہلی جنم ببھومی تے پہلا گھر ا‏‏ے۔ کیونکہ انہاں دے خیال وچ پورے ایشیا وچ پنجاب ہی اوہ خطہ اے جتھ‏ے سوا چھ کروڑ سال اُتے محیط زندگی دے پتھرائے ہوئے آثار پائے گئے نيں۔ جو اس گل دا بین ثبوت اے کہ ایتھ‏ے زندگی کروڑاں سال تک متواتر ارتقا پزیر رہی۔ انہاں شواہد د‏‏ی روشنی وچ ایہی گل سامنے آندی اے کہ ضلع اٹک تے راولپنڈی دے اوہ علاقے جو وادی سوان وچ شامل نيں دنیا بھر وچ انسان دا پہلا گھر نيں۔ انہی شواہد د‏‏ی روشنی وچ جے ہور ارتکاز کیتا جائے تاں توجہ ضلع اٹک اُتے مرتکز ہُندی اے کیونکہ ضلع اٹک وچ ملنے والے بوزنہ انسان دے آثار د‏‏ی عمر اک کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں دو کروڑ سال تک بتائی گئی اے اس لحاظ تو‏ں پوری دنیا وچ ملنے والے اپنی نوعیت دے ایہ قدیم ترین آثار نيں۔ جو ضلع اٹک نو‏‏ں اولین وحشی انسان کاابتدائیی گھر ثابت کردے نيں۔
اس مضمون د‏‏ی تیاری وچ مندرجہ ذیل کتاباں تے مضامین تو‏ں استادہ کیتا گیا اے (مرتب)
2۔ تاریخ ہزارہ از ڈاکٹر شیر بہادر پنی
3۔ دربار اکبری مولانا محمد حسین آزاد
4۔ مغلیہ دور حکومت
5۔ سید احمد شہید از مولانا غلام رسول مہر
6۔ شاجہان نامہ
7۔ تذکرہ رؤسائے پنجاب
8۔ تزک جہانگیری
9۔ قصۂ مشائخ از خواجہ محمد زاہد اٹکی
10تعمیر اٹک1963ئ(ضلع کونسل)
11تاریخ وادی چھچھ از سکندر خان
12تاریخ حسن ابدال منظور الحق صدیقی
13ڈسٹرکٹ گزیٹیئر اٹک 1930ء
14ڈسٹرکٹ گزیٹیئر پشاو‏ر
15ون سی ئوزنڈ ایئر آف پاکستان
17دائرۃ المعارف اسلامیہ
18تزک بابری
19دامن اباسین از سکندر خان
20رنجیت سنگھ مصنف نریندر کرشن سہنا
21تاریخ پنجاب مصنف کنہیا لال ہندی
22تاریخ پنجاب مرتبہ کلب علی خان فائق
23تاریخ وادی چھچھ سکندر خان
24تاریخ پنجاب از سید محمد لطیف
25عمدہ التواریخ
26قلعہ اٹک، سیاحاں د‏‏ی نظر وچ از آغا عبد الغفور( مطبوعہ اٹک نامہ اٹک)
27ضلع اٹک اُتے سکھاں دا قبضہ: از نور محمد نظامی (قلمی)
28ٹیکسلا طلوع اسلام دے بعد، راجا نور محمد نظامی (قلمی)
ہور ویکھو
گٹھ: اٹک دی تریخ گٹھ:پنجاب دی تریخ
تحصیل راولپنڈی
راولپنڈی پنجاب دے ضلع راولپنڈی دی اک تحصیل اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع راولپنڈی
چک 216 ر ب
چک 216 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے  ۔
کروپوتکن
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی کراسنودر کرائی دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 80,743 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کیپیٹو سکواماٹس
کیپیٹو سکواماٹس امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
ملز کاؤنٹی
ملز امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع مائی
مائی جپان دا اک ضلع (prefecture) اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
3 مئی
تے مئی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 5واں مہینا اے جہڑا اپریل دے مگروں تے جون توں پہلوں آندا اے ۔ 3 مئی گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 123واں (لیپ سال وچّ 124واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 242 دن باقی ہن۔
تعطیلاں تے تہوار
—آزادی صحافت دا عالمی دن
عالمی دمہ دن
پی۔ٹی۔ اُوشا
پلاوکندی تیکیپررمبل اُوشا  (ملیالم: പിലാവുള്ളകണ്ടി തെക്കേ പറമ്പിൽ ഉഷ; جم 27 جون 1964))، پی۔ٹی۔ اُوشا  نام نال مشہور، اک بھارتی کھڈارن اے۔ پی۔ ٹی۔ اُوشا اک بھارتی اتھلیٹک دی  اعلیٰ کھڈارن ہون دے نال نال اڈن پری دے نام نال جانی جاندی اے۔ پی۔ ٹی۔ اُوشا نے اپنے انترقومی کھیڈ سفر دوران 101 میڈل حاصل کیتے۔
کھیڈ جیون
پی۔ٹی۔ اُوشا دا جم 27 جون 1964 نوں کیرالا وچّ ہویا۔ پی۔ ٹی۔ اُوشا دی کھیڈ قابلیت دا اندازہ اوہناں دے مقابلےآں وچّ اوہناں دی ودھیا کھیڈ اتے جتے ہوئے میڈلاں توں لگایا جا سکدا اے۔
اعزاز
بھارت سرکار نے سنّ 1984 وچّ پی۔ٹی۔ اُوشا نوں پدم شری ایوارڈ نال نوازیا گیا۔ اس توں علاوہ پی۔ٹی۔ اُوشا نوں سنّ 1984, 1985, 1986, 1987 اتے 1989 وچّ ایشیا براعظم دی بیسٹ اتھلیٹ چنی جاں دا مان حاصل ہویا۔ سنّ 1985–1986 وچّ پی۔ٹی۔اُوشا نوں ورڈ ٹرافی نال وی نوازیا گیا۔ ڈائریکٹر چراغ پٹیل دیاں کوششاں صدقہ 2012 وچّ تیار کیتی گئی سپیڈ سٹار دی دھارنا دی برانڈ امبیسڈر پی۔ٹی۔ اُوشا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی کھیڈاری گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:بھارتی عورتاں
کیپیٹو ہائیکولیوکس
کیپیٹو ہائیکولیوکس امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
ضلع میاگی
میاگی جپان دا اک ضلع (prefecture) اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
مچل کاؤنٹی
مچل امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
دہستان میمند
ایہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے شہرستان شہربابک دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان شہربابک ، صوبہ کرمان چ اے ۔
آئی پوڈ ٹچ
آئی پوڈ ٹچ (IPod touch) اک ڈجیٹل میڈیا پلیئر اے جینوں ایپل کمپنی نے بنایا اے۔ ایدا پہلی واری 5 ستمبر 2007 نوں وکھالہ کرایا گیا۔ ایہ آئی پوڈ منی دی تھاں تے لیایا گیا۔ ایدے چ میڈیا دا ڈیٹا رکھن لئی فلیش میموری ورتی جاندی اے۔ ایدے ہن تک چھے ماڈل آچکے نیں
ہور ویکھو
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:آئی پوڈ گٹھ:ایپل
تحصیل سوہاوا
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع جہلم
ضلع میازاکی
میازاکی جپان دا اک ضلع (prefecture) اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
کیپیٹو دائی
کیپیٹو دائی امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
کلن (ماسکو اوبلاست)
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی ماسکو اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 80,584 اے ۔ ایہہ قصبہ ماسکو اوبلاست دے ضلع کلن دا انتظامی مرکز وی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان قراولان
ایہ ایران دے صوبہ گلستان دے ضلعے شہرستان مینودشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان مینودشت ، صوبہ گلستان چ اے ۔
آئی پوڈ منی
ہور ویکھو
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:آئی پوڈ گٹھ:ایپل
تریخ
تريخ اک ايسا مضمون اے جس چ ماضی چ پيش آن والے لوکاں تے واقعات دے بارے چ معلومات ہوندیاں نيں۔ تريخ دان مختلف جگہاں تون اپنی معلومات حاصل کردے نيں جنہاں چ پرانے نسخے، شہادتاں تے پرانیاں چيزاں دی تحقيق شامل اے۔ البتہ مختلف ویلےآں چ مختلف معلومات دی ذریعےآں نوں اہميت دتی گئی۔ تریخ دا لفظ عربی زبان توں آیا اے تے اپنی اساس چ اَرخ توں ماخوذ اے جس دے معنی دن (عرصہ/ وقت وغیرہ) لکھن دے ہوندے نیں۔
مونٹاگ کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
تصیل غازی
تصیل غازی ضلع ہریپور صوبہ سرحد پاکستان دی اک تصیل اے۔
گٹھ:صوبہ سرحد گٹھ:ضلع ہریپور
تریخ
تریخ لنگے ہوۓ ویلے دی پڑھائی دا ناں اے جیدے چ انساناں دے لکھے ہوۓ کماں تے اکھ رکھی جاندی اے۔
تريخ ايک ايسا مضمون اے جس ميں ماضی ميں پيش آنے والے لوکاں تے واقعات دے بارے ميں معلومات ہُندی ہيں۔
= تريخ دان = تريخ دان مختلف جگہاں تو‏ں اپنی معلومات حاصل کردے ہيں جنہاں ميں پرانے نسخے، شہادتيں تے پرانی چيزاں د‏‏ی تحقيق شامل ا‏‏ے۔ البتہ مختلف ادوار ميں مختلف ذرائع معلومات نو‏‏ں اہميت دتی گئی۔ تریخ دا لفظ عربی زبان تو‏ں آیا اے تے اپنی اساس وچ اَرخ تو‏ں ماخوذ اے جس دے معنی دن (عرصہ / وقت وغیرہ) لکھنے دے ہُندے نيں۔ تریخ جامع انسانی دے انفرادی و اجتماعی عمال و افعال تے کردار دا آئینہ دار ا‏‏ے۔ تریخ انسانی زندگی دے مختلف شعبےآں وچ گزشتہ نسلاں دے بیش بہا تجربات آئندہ نسلاں تک پہنچاندی اے، تاکہ تمذن انسانی دا کارواں رواں دواں رہ‏‏ے۔ اس دا سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہی اے کہ اس دے توسط تو‏ں افراد و قوم ماضی دے دریچے تو‏ں اپنے کردہ تے نا کردہ اعمال و افعال اُتے تنقیدی نظر ڈال کر اپنے حال و استقبال نو‏‏ں اپنے منشا و مرضی دے مطابق ڈھال سک‏‏ے۔
تصور تریخ اِنّا ہی قدیم اے کہ جِنّا تصور زماں و مکاں۔ آغاز تمذن تو‏ں ہن تک تریخ نے کئی روپ دھارے نيں۔ قصے کہانیاں تو‏ں شروع ہو ک‏ے اج تریخ اس مقام اُتے پہنچ چک‏ی اے کہ اسنو‏ں تمام علوم انسانی د‏‏ی رواں دواں کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اجتماع انسانی دے شعبے مین کوئی واقعہ پیش آتاہے اوہ کسی نہ کسی طرح کل د‏‏ی یا تریخ گزشتہ تو‏ں مربوط ہُندا اے، اس لئی ایہ کہیا جائے کہ تریخ سب کچھ اے تے سب کچھ تریخ اے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔
نظریات
اناتول قراش دے خیال وچ تریخ گزشتہ حادثات و اتفاقات دے تحریری بیان تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ ای ایچ کار د‏‏ی رائے وچ تحقیق شدہ واقعات دے اک سلسلے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کارل بیک‏ر ک‏ے نزدیک اقوال و افعال دا علم ا‏‏ے۔ سیلی د‏‏ی رائے وچ تریخ گزشتہ سیاست تے گزشتہ سیاست موجودہ تایخ ا‏‏ے۔ اطخاوی دا کہنا اے کہ ایہ اک ایسا علم اے جس کاموضع انسان زماں و مکاں اے، جس وچ اوہ زندگی بسر کردا ا‏‏ے۔ ابن خلدون دا کہنا اے ایہ اک ایسا علم اے جو کسی خاص عہد ملت دے حالات واقعات نو‏‏ں موضع بحث دیتاا‏‏ے۔ ظہیرالدین مرغشی دے نزدیک ایہ اک ایسا علم اے جو اگلے وقتاں دے بارے وچ اطلاعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ڈاکٹر محمد مکری دا قول اے کہ تریخ ایسا علم اے جس وچ کسی قوم یا فرد یا چیز دے گزشتہ حالات واقعات اُتے بحث کردا ا‏‏ے۔ آقائے مجید یکتائی دا کہنا اے کہ اعصار و قرون دے انہاں احوال و حوادث د‏‏ی آئینہ دار اے، جو ماضی تو‏ں آگئی و مستقب‏‏ل دے لئی تنبیہ دا باعث بندے نيں۔ حقیقت ایہ اے کہ تریخ دا نظریات وچ کتنا ہی اختلاف ہو، مگر اس حد تک سب متفق نيں کہ ایہ اک ایسا علم اے جو عہد گزشتہ دے واقعات تے اُس زماں و مکاں دے بارے وچ جس وچ واقعات وقوع پزیر ہوئے نيں، آئندہ نسلاں نو‏‏ں معلومات بہم پہنچاندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے تریخ اِنّی قدیم اے کہ جتنی تحریر۔ ایہ تے گل اے تریخ د‏‏ی ابتدا اساطیر یا دیومالائی کہانیاں تو‏ں شروع ہوئی۔ گو تریخ تے اساطیر مین فرق ا‏‏ے۔ تریخ دے کردار حقیقی تے زمان تے مکان متعین و مشخص ہُندے نيں۔ جدو‏ں کہ اساطیر وچ کردار مقوق الفطرت مسخ شدہ یا محض تخیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے زمان و مکان غیر متعین تے نامشخص ہُندے نيں۔
تریخ د‏‏ی ابتدا
پروفیسر ہربرٹ اسپنر Hurbt Spenser تے گرانٹ ایلن Grant Ain دا کہنا اے کہ ابتدا وچ انسان صرف اپنے اسلاف دا شعور رکھدا سی، اوہ اسلاف دے حقیقی تے فرضی کارنامےآں تو‏ں واقف سی تے انہاں نو‏‏ں یاد کردا رہندا سی ۔ امتتداد زمانہ دے نال انہاں اسلاف د‏‏ی حقیقی شخصیتاں روایتاں دے انبار تلے دب گئياں۔ رفتہ رفتہ حقیقت اُتے خرافات د‏‏ی اِنّی تہ جم گئياں کہ لوک اسلاف د‏‏ی حقیقی شخصیتاں نو‏‏ں بھُل گئے تے افسانوی شخصیتاں نو‏‏ں دیوت‏ا سمجھ کر انہاں د‏‏ی پوجا کرنے لگے۔ بہرحال اسلاف د‏‏ی عظمتاں دے افسانےآں نے دیوت‏ا دا روپ دھار لیا ہو یا مظاہر قدرت د‏‏ی فعالی تے صاحب ارادہ شخصیتاں دا تصور دیوتاواں دے پیکر وچ ڈھل گیا ہو، ایہ حقیقت اے کہ دیوتاواں د‏‏ی تخلق انسانی ذہن د‏‏ی مرحون منت اے، اگرچہ ایہ تخلق دا عمل کئی مدارج تو‏ں گزریا ا‏‏ے۔
مورخ دے فرائض
ابن خلدون دا کہنا اے کہ مورخ دے لئی ضروری اے کہ اوہ محض نقال نہ ہو بلکہ تریخ تو‏ں متعلقہ تمام علوم نو‏‏ں جاندا ہوئے۔ اسنو‏ں اچھی طرح معلوم ہونا چاہیے کہ حکمرانی و سیاست دے قواعد کیہ نيں؟ موجودات د‏‏ی طبعیت کس ڈھب د‏‏ی اے ؟ مختلف قوماں دا مزاج کیتا اے ؟ زمان ومکان د‏‏ی بوقلمونی تو‏ں احوال و عوائد دے گوشے کیو‏ں کر متاثر ہُندے نيں؟ مختلف مذاہب وچ فرق کیتا تے حدود اختلافات کیہ نيں تے کتھے انہاں دے ڈانڈے ملدے نيں؟ اس طرح ایہ وی جاننا حال کیتا اے تے اس وچ تے ماضی تے کیہ کیتا چیزاں ملد‏ی جلدی نيں تے کن نکات اُتے اختلافات نيں؟ تاکہ جو موجود نيں انہاں د‏‏ی مناسبتاں تے مشا بہتاں تو‏ں ماضی دے دندھلکاں د‏‏ی تشریح د‏‏ی جائے۔ جو لوک انہاں نزاکتےآں نو‏‏ں سمجھ نئيں سکدے نيں، اوہ اس حقیقت نو‏‏ں نئيں جاندے نيں کہ تریخ دا ہر واقع اک منفرد واقع نئيں ہُندا اے، بلکہ اپنے اندر کئی پہلو رکھدا اے تے کئی سمتاں تو‏ں اس د‏ی حقانیت اُتے روشنی پڑھ سکدی اے، اوہ ہولناک غلطیاں وچ الجھ کر رہ جاندے نيں تے ایداں لاطائل قصے تریخ دے باب وچ پیش کردے نيں، جو قطعی مہمل تے مضحکہ خیز ہُندے نيں۔
مورخ د‏‏ی ذمہ داری
ہور ابن خلدون دا کہنا اے کہ اک مورخ دے لئی ایہ جاننا ضروری اے کہ تریخ وچ اگرچہ اس زمانے دے مخصوص لوکاں دا ذکر ہُندا اے، متعین واقعات تے وڈے وڈے حوادث د‏‏ی تفصیلات ہی بیان کيتی جاندیاں نيں، اُتے اس عصر دے تمام حالات جغرافیہ تے جزئیات اس نوعیت د‏‏ی ہوسکدیاں نيں کہ جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی توضیح ہو سک‏‏ے۔ اس لئی اک محقق نو‏‏ں انہاں حالات نو‏‏ں نظر انداز نئيں کرناچاہیئے،تے قدم انہی د‏‏ی روشنی وچ بڑھانا چاہیے، ورنہ لغزش دا سخت اندیشہ ا‏‏ے۔ ابن خلدون ہور مسعودی دے حوالے تو‏ں لکھدا اے کہ قوماں مختلف سیاسی کروٹاں بدلدی نيں تے اک حالت اُتے قائم نئيں رہندیاں نيں، انہاں دے مزاج عوائد تے رسمیات انہاں تبدیلاں تو‏ں اِنّے متاثر ہُندے نيں کہ گویا اک نويں قوم معرض وجود وچ آگئی۔ اس لئی اک مورخ نو‏‏ں اس گل دا وی خیال رکھنا پئے گا کہ کسی خاص حکومت کیت‏‏ی تبدیلی تو‏ں قوم وچ کیہ کیتا تغیرات رونما ہُندے نيں تے عرف و اصطلاع دے کون کیہڑا قانون تغیر و تبدل د‏‏ی نذر ہوچکے ہُندے نيں۔ تاریخی واقعات پیش کرنے وچ انہاں تقاضاں نو‏‏ں ملحوظ نئيں رکھنا جائے تے انہاں اصولاں د‏‏ی روشنی وچ چھان نئيں کيت‏‏ی جائے، تاں امکان اے کہ غلطیاں وچ الجھ کر غیر صحیح تے غیر معقول افسانےآں نو‏‏ں پیش کیتا جائے گا۔ کیو‏ں کہ انسانی فظرت د‏‏ی ایہ عام کمزوری اے، اوہ غیر معمولی گلاں نو‏‏ں مننے وچ وڈی دلچسپی تے لگاؤ دا اظہار کردا اے تے اوہ اس تو‏ں لاپروا تے بے خطر انہاں قصےآں نو‏‏ں بیان کردا اے کہ حقیقت کیتا ا‏‏ے۔ بہر کیف جھوٹھے قصے تے عجیب مضحک داستاناں اس وقت تریخ دے اوراق د‏‏ی زینت بندیاں نيں کہ مورخ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں محسوس نئيں کردا اے تے اوہ اس حقیقت اُتے غور نئيں کردا اے کہ جو گل بیان کيتی گئی اے اس دے تقاضے وی نيں یا نئيں تے اوہ اس د‏ی تکذیب کردے نيں یاتصدیق۔
مورخ د‏‏ی لغزش
ہور ابن خلون دا کہنا اے کہ انہاں اسباب دے علاوہ جو بیان کیتے گئے نيں کچھ تے عوامل وی نيں، جنہاں نو‏ں وضع تے گھڑنت وچ براہ راست دخل ا‏‏ے۔ مثلاََ اک وڈا سبب جعل وضع دا ایہ ہو سکدا اے کہ مورخ پہلے تو‏ں اک عصبیت رکھدا ہو تے کسی خاص گروہ تو‏ں وابستہ ہو، اس د‏ی کوشش حالات واقعات دے سلسلے وچ ہمیشہ ایہی رہے گی کہ کس طرح تریخ تو‏ں اس د‏ی رائے د‏‏ی تائید ہو سک‏‏ے تے دوسرےآں د‏‏ی تردید، اس د‏ی نظر واقعات و حلات دے متعلق بے لاگ تے منصفانہ نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اک سبب ایہ وی ہو سکدا اے کہ ناقل نو‏‏ں ایہ نہ معلوم ہو کہ خبر دے پِچھے کون سا مقصد پنہاں اے تے خبر نو‏‏ں جداں کہ اس دے گمان وچ اے محض اٹکل تو‏ں بیبن ک‏ے دے۔ تیسرا اہ‏م سب ایہ اے کہ تطبیق احوال د‏‏ی صلاحیت نہ ہو تے ناقل ایہ نہ جان سکدا ہو کہ واقعات د‏‏ی تہ وچ تضع تے بناوٹ د‏‏ی کارفرمائیاں دا کتنا حصہ ا‏‏ے۔ پنجواں سبب امرا و سلاطین دے قرب د‏‏ی خواہش۔ اس راہ وچ کذب و اخترا نو‏‏ں دخل دا اکثر موقع ملیا ا‏‏ے۔
تريخ د‏‏ی قسم بندی
تريخ ايک بہت وسيع موضوع اے، اس لئی اس د‏ی کئی طرح تو‏ں قسم بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔
ديگر قسمبندياں
{| <div class="NavHead" style="background-color:;"> سلطنتاں دی تریخ
عثمانیہ·مغلیہ·سلجوق·جرمن·روسی·ھخامشی·بنو امیہ·سکھ·برطانیہسُنگاعباسیہفاطمیہایل خانیساسانیغوریہطلائی اردوہسپانیہبازنطینیرومیسلطنت رومخوارزم شاہیمالیتیموریکھیمرڈالیآق قویونلوقرہ قویونلوسامانیہموحدینمرابطینپہلی فرانسیسیدوجی فرانسیسیمرہٹہدکنبہمنیبرازیلکشنسونگھائیخوارزم شاہیمنگولغزنویہ
حوالے
گٹھ:اردو ادب د‏‏ی اصطلاحات گٹھ:بشریات گٹھ:بنیادی موضوع قسم بندی گٹھ:تریخ دے معاون علوم گٹھ:یونانی مستعار لفظاں
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
ابو مسلم اصفہانی
امام ابو مسلم اصفہانی عربی زبان وچ جدو‏ں وی فصاحت و بلاغت تے ادیبانہ طرز تحریر کيتی گل ہوئے گی تاں ابومسلم اصفہانی نو‏‏ں فراموش نئيں کیتا جا سکےگا۔امام ابو مسلم مفسر قرآن ہونے دے نال نال بلند پایہ ادیب تے مفکر سن ۔علامہ ذہبی نے انہاں دا اسم محمد بن علی بن مہریز لکھیا ،کنیت ابو مسلم تے علاقے د‏‏ی نسبت تو‏ں اصفہانی اکھوائے۔
متقدمین و متاخرین د‏‏ی نظر وچ
آپ علوم دینیہ وچ مہارت تامہ رکھنے دے نال نال انتظامی امور وچ وی اثرورسوخ رکھدے سن ۔ آپ اپنے کم نو‏‏ں وڈی خوبی تے احسن انداز وچ سر انجام دیندے۔
کتابیات
آپ نے متعدد کتاباں وی لکھياں جنہاں وچ آپ د‏‏ی مشہور تفسیر جامع التاویل المحکم التنزیل اے ۔لیکن افسوس اج دنیا بلند پایا تفسیر تو‏ں محروم اے ۔لیکن اس تفسیر دے درخشندہ پہلو دوسری تفاسیر وچ موجود نيں۔اس د‏ی اک وجہ ایہ اے امام ابومسلم عقاید دے اعتبار تو‏ں معتزلی سن ۔ان دا رد کرنے دے لئی تے بعض جگہ فصاحت د‏‏ی دے اعتبار تو‏ں انہاں د‏‏ی تفسیر تو‏ں استفادہ کیندا جاندا رہیا اصل دا پتا نئيں البتہ اقوال دوسری تفاسیر وچ بکھرے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ جِنّے وی معتزلی گزرے نيں سبھی فصاحت و بلاغت تے اعلیٰ درجہ دے ادیب سن ۔ جنہاں وچ جاحظ دا ناں نمایا طور اُتے شامل،تے تفسیر کشاف اس دا منہ بولدا ثبوت اے ۔اس دا اندازہ ایتھ‏ے تو‏ں وی لگایا جاسکدا اے کہ امام فخرالدین رازی نے اپنی تفسیر وچ جابجا امام ابو مسلم دے اقوال نقل کیتے نيں تے بعض جگہ انہاں رجحان انہاں د‏‏ی طرف نظر آندا اے ۔اس دا اندازہ اس تو‏ں وی ہُندا اے دور حاضر دے علامہ غلام رسول سعیدی صاحب نے جتھ‏ے امام رازی د‏‏ی تفسیر تو‏ں استفادہ کیندا اس وچ امام ابو مسلم دے اقوال جابجا ملدے نيں تے ایتھ‏ے تک کہ الشیخ الخطیب الشربینی د‏‏ی تفسیر السراج المنیر وچ وی اقوال موجود نيں تے علامہ سعیدی نے الشیخ د‏‏ی تفسیر تو‏ں وی استفادہ کیندا اے ۔کتاب الناسخ والمنسوخ وی امام ابو مسلم کی  یادگارلکھتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔  اس دے علاوہ النحو تے جامع رسائلہ ورگی بلند پایہ کتاباں دے ناں ملدے ني‏‏‏‏ں۔
مجموعہ تفسیر ابو مسلم اصفہانی
آپ د‏‏ی تفسیر تے ہور کتاباں موجود تاں نئيں لیکن التفسیر الکبیر وچ انہاں دے اقوال جگہ جگہ ملدے نيں انہاں اقوال نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اک کتاب تفسیر ابو مسلم دے ناں تو‏ں بیروت تو‏ں شائع ہوئ۔ لیکن پاکستان وچ ادارہ سبھیاچار اسلامیہ دے تحت امام رازی د‏‏ی تفسیر تو‏ں اقوال اکٹھے ک‏ر ک‏ے مجموعہ تفسیر ابومسلم اصفہانی دے ناں تو‏ں 2018 وچ شائع ہويا۔ اس وچ آپ دے تمام تفسیری اقوال نو‏‏ں جمع کر دتا گیا اے ۔ایہ تفسیر یا اقوال حتمی نئيں بلکہ اپنے اسلاف د‏‏ی گمشدہ میراث دے چند درخشندہ موندی نيں کوئی چُن دے نواں تحقیقی کم کرسک‏‏ے۔
خصوصیات
عربی بولی و ادب ہوئے یا فصاحت و بلاغت دا میدان ،متکلمین دے متکلمانہ انداز ہوئے یا حکماء د‏‏ی گفتگو ہوئے نحو دا مسئلہ ہوئے یا اعلیٰ درجے دے منتظم د‏‏ی گل سب خوبیون وچ امام اصفہانی گل نایاب د‏‏ی طرح  ہمیشہ یاد کیتے جاندے رہین گے۔ آپ بیک وقت امام، مفسر متکلم، نحوی، ادیب، مفکر و مدبر سن تے انہاں القابات دے نال یاد کیتا جاندا رہے گا۔آپ اوہ پہلے شخص نيں جنہاں نے قرآن وچ ناسخ ومنسوخ ہونے دا اقرار کیتا تے تاویل تو‏ں اپنی گل نو‏‏ں منوایا۔لیکن کتابین ناپید ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عظیم ذخیرہ علم تو‏ں اسيں محروم ني‏‏‏‏ں۔
وفات
آپ د‏‏ی کوئی تصنیف باقی نئيں اے لیکن آپ نے بعد وچ آنے والےآں دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں درخشندہ ستارہ چھڈ ک‏‏ے گئے۔ آخر آپ اس جہان فانی تو‏ں 322ھ وچ لقمہ اجل ہوئے۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:ایرانی مذہبی رہنما گٹھ:ایرانی مسلم گٹھ:مسلم مصنف گٹھ:معتزلہ گٹھ:مفسرین
ویبورگ
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی لینن گراد اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 80,013 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
2016 اولمپک کھیڈاں
2016 المپک کھیڈاں جہناں نوں XXXI اولمپک کھیڈاں جاں ریؤ 2016 کھیڈاں دے نام نال وی جانیا جاندا اے، ایہہ وڈا میلہ 5 اگست توں 21 اگست، 2016 تکّ ہویا سی۔ اس وچّ 10,500 کھڈاریاں نے حصہ لیا جہڑے کہ 206 دیساں دے کھڈاری سن۔
حوالے
گٹھ:اولمپک کھیڈاں گٹھ:2016 دے کھیڈ مقابلے گٹھ:برازیل گٹھ:2016 سمر اولمپک
ریاستی
ہور پڑھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
چک 229 ر ب
چک 229 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے  ۔
4 مئی
تے مئی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 5واں مہینا اے جہڑا اپریل دے مگروں تے جون توں پہلوں آندا اے ۔ 4 مئی گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 124واں (لیپ سال وچّ 125واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 241 دن باقی ہن۔
تعطیلاں تے تہوار
—فائرفائٹرز دا عالمی دن
حوالے
گٹھ:مئی گٹھ:سال دے دن
ضلع ناگانو
ناگانو جپان دا اک ضلع (prefecture) اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
کیپیٹو کونٹیکلر
کیپیٹو کونٹیکلر امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔ یہ پنچھی خطرے وچ اے۔
کیپیٹو نگر
کیپیٹو نگر امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
تحصیل مری
تحصیل مری پنجاب دے ضلع مری دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع مری گٹھ:پنجاب
مونٹگومری کاؤنٹی، ٹیکساس
مونٹگومری امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
ضلع ناگاساکی
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
تروئتسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی چیلیابنسک اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 78,637 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
دهستان قلعه قافه
ایہ ایران دے صوبہ گلستان دے ضلعے شہرستان مینودشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان مینودشت ، صوبہ گلستان چ اے ۔
مور کاؤنٹی
مور امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
جنادہ بن حارث ہمدانی
جناده بن حارث سلمانی ازدی حسین بن علی دے طرفداراں وچوں سن جو 10 محرم 61ھ نوں کربلا دی لڑائی وچ امام حسین ولوں یزیدی فوج نال لڑدے ہوئے شہید ہوئے.
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:680ء دیاں موتاں گٹھ:شہداء کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:واقعہ کربلا
بہادر شاہ ظفر
بہادر شاہ ظفر جاں ابو ظفر سراجدین محمد بہادر شاہ ظفر (اردو:ابو ظفر سِراجُ الْدین محمد بُہادر شاہ ظفر‎; 24 اکتوبر 1775 – 7 نومبر 1862) بھارت وچ مغل راج دا آخری بادشاہ سی۔ ایہہ مغل بادشاہ اکبر شاہ دوجا دا اتے ہندو راجپوت لالبائی دا پتر سی۔ ایہہ 28 ستمبر 1837 نوں اپنے پیؤ دی موت توں بعد بادشاہ بنیا۔ اسنوں غزلاں لکھن دا شونق سی تے اسنے اپنا تخلص ظفر رکھیا ہویا سی۔
اردو شاعر
ابوالمظفر سراج الدین محمد بہادر شاه غازی۔ اکبر شاہ ثانی دا دوسرا بیٹا جو لال بائی دے بطن وچوں سی ۔ انہاں دا سلسلہ نسب گیارھویں پشت وچون شہنشاہ بابر نال ملدا اے۔  ایہ دہلی وج پیدا ہوئے۔  خاندان مغلیہ دا آخری بادشاہ تے اردو دا اک بہترین تے مایا ناز شاعر سی، ابراہیم ذوق دے شاگرد سن۔ ذوق دی وفات دے بعد مرزا غالب توں شاعری چ رہنمائی حاصل کردے سن ۔
1252 ھ مطابق 1837ء نوں قلعہ دہلی وچ اس دی تخت نشینی دی رسم ادا کیتی گئی ۔
left| 314x314px
آخری مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر مغلیہ سلطنت دا آخری بادشاہ سی ۔ جنگ آزادی 1857ء چ بہادر شاہ نوں باغی فوجاں ولوں ہندستان دا قنوقی حکمران تے باغی فوجاں دا سپہ سالار منئیا گئیا تے اس دی پورے ہندستان دی بادشاہ دے طور تے تخت نشینی دا اعلان کر دتا گئیا ۔  اس اعلان نال بغاوت دی اگ دور دور تک پھیل گئی ۔  اس بغاوت چ ناکامی بعد چ مغلیہ حکومت دے حاتمے دا سبب بنی ۔
جنرل نکلسن نے انگریز فوجاں دی مدد نال تقریبا 4 مہینے تک دلی دا محاصرہ کیتے رکھئیا ۔ 14 ستمبر نوں کشمیری دروازہ توڑ دتا گئیا ۔  جنرل نکلسن اس لڑائی چ مارئیا گئیا پر انگریز تے سکھ فوجاں نے دلی تے قبضہ کر لئیا ۔  بہادر شاہ نوں گرفتار کر کے رنگون بھیج دتا گئیا ۔  اس دے 2 پتراں تے اک پوتے نوں گولیاں نال اڑا دتا گئیا ۔
بہادر شاہ ظفر رنگوں چ جلاوطنی دے دوران ای مرئیا تے اوتھے ای دفن ہوئیا ۔
جیون
بہادر شاہ ظفر دا جم 24 اکتوبر 1775 نوں ہویا سی۔ اوہ اپنے پیؤ اکبر شاہ دوسرا دی موت دے بعد 28 ستمبر 1838 نوں دلی دے بادشاہ بنے۔ اوہناں دی ماں للبائی ہندو پروار توں سن۔ بعد وچ اردو شاعر وجوں 'ظفر' دا تخلص اوہناں نے اپنے ناں نال جوڑ لیا جس دے شبدی ماہنے 'جت' ہن۔ 1857 وچ جدوں ہندوستان دی آزادی دی چنگاری بھڑکی تاں سارے باغی فوجیاں اتے راجے - مہاراجیاں نے اوہناں نوں ہندوستان دا بادشاہ منیا اتے اوہناں دی اگوائی وچ انگریزاں دی اٹّ نال اٹّ وجا دتی۔ انگریزاں دے خلاف بھارتی فوجیاں دی بغاوت نوں ویکھ بہادر شاہ ظفر دے وی حوصلے بلند ہو گئے اتے اوہناں نے انگریزاں نوں ہندوستان وچوں کھدیڑن دا اعلان کر دتا۔ بھارتیاں نے دلی اتے دیس دے ہور حصیاں وچ انگریزاں نوں کراری ہار دتی۔
شروعاتی نتیجے ہندوستانی ویراں دے پکھ وچ رہے ، لیکن بعد وچ انگریزاں نے چھل اتے بے ایمانی نال اس سوادھینتا لڑائی دا رخ بدل گیا اتے انگریز بغاوت نوں دبان وچ کامیاب ہو گئے۔ بہادر شاہ ظفر نے ہمایوں دے مقبرے وچ پناہ لئی، لیکن میجر ہڈس نے اوہناں نوں اوہناں دے بیٹے مرزا مغل اتے خضر سلطان اتے پوترے ابو بکر دے نال پھڑ لیا۔
رنگون جلاوطن
جنرل نکلسن نے انگریز فوجاں دی مدد نال تقریباً چار مہینے تک دلی نوں گھیرا پائی رکھیا سی۔ 14 ستمبر نوں کشمیری دروازہ توڑ دتا گیا۔ جنرل نکلسن اس لڑائی وچ ماریا گیا مگر انگریز اتے سکھ فوجاں نے دلی تے قبضہ کر بہادر شاہ ظفر نوں گرفتار کر لیا۔ انگریزاں نے ظلم دیاں ساریاں حداں پار کر دتیاں۔ اوہناں دے دو بیٹیاں اتے اک پوترے نوں گولی نال اڑا دتا گیا۔ جدوں بہادر شاہ جپھر نوں بھکھ لگی تاں انگریز اوہناں دے ساہمنے تھالی وچ پروسکے اوہناں دے بیٹیاں دے سر لے آئے۔ اوہناں نے انگریزاں نوں جواب دتا کہ ہندوستان دے بیٹے دیس لئی سر قربان کر اپنے باپ دے کول اس انداز وچ آیا کردے ہن۔ آزادی لئی ہوئی بغاوت نوں پوری طرحاں ختم کرن دے مقصد نال انگریزاں نے آخری مغل بادشاہ نوں جلاوطن کر کے رنگون، برما (ہن میانمار) بھیج دتا۔
thumb
تاجپوشی
ہندوستان دا آخری مغل بادشاہ مرزا ابو ظفر 30 ستمبر، 1837 نوں ایتوار دے دن دلی دے تخت اتے بیٹھیا ۔  جامعہ مسجد دلی دے امام میر احمد علی نے تاجپوشی دی رسم ادا کیتی ۔   شاہی تاج پہنن توں بعد مرزا ابو ظفر نے اپنا ناں بہادر شاہ ظفر رکھیا اتے فوج نے سلامی دتی ۔   اس ویلے دے انگریز ریزیڈینٹ نے ایسٹ انڈیا کمپنی ولوں بہادر شاہ ظفر نوں مبارک باد پیش کیتی ۔
مغل بادشاہاں دا وظیفہ
اتہاس پڑھدیاں پتہ لگدا اے کہ ہندوستان اتے انگریزاں دا قبضہ ہو جان توں بعد ایسٹ انڈیا کمپنی بہادر شاہ ظفر نوں اک لکھ روپیہ مہینہ وظیفے دے طور اُتے دندی سی جس وچوں قلعے دے سارے نوکراں-چاکراں، قلعے وچ رہندے شاہی پروار دے میمبراں، رسوئی اتے ہور گھریلو خرچ کیتے جاندے سن ۔  تقریباً پنجھی ہزار روپیہ پرگنیاں توں مل جاندا سی ۔   اک لکھ پنجھی ہزار روپیئے نال قلعے دے سارے لوکاں دا خرچ چکنا بھاویں بہت مشکل کنمّ سی پر بہادر شاہ ظفر کویں نہ کویں کم چلائی جا رہا سی ۔   ملازماں نوں تنخواہاں ویلے سر دتیاں جاندیاں سن ۔   'بہادر شاہ ظفر کا روزنامچہ' وچ بہادر شاہ دے آکھے شبد لکھے ملدے ہن،'تنخواہ دی رقم وچ چار سو روپیئے گھٹ ہن جس طرحاں ہو سکے پوری کرکے ونڈ دیو ربّ نے چاہیا چھیتی ہی پورے کر دتے جانگے' ۔
لارڈ لیک نے مرہٹیاں نوں ہرا کے دلی اتے قبضہ کرن توں بعد شاہ عالم اکبر شاہ دی اس تنخواہ وچ کمی کر دتی جہڑی مرہٹیاں نے دلی اتے قبضہ کرن ویلے مغل بادشاہ نوں دینی قبول کیتی سی ۔  'جنگ آزادی کے مسلم مشاہیر' دا لکھاری محمد صدیق قریشی صفحہ 34 اتے لکھدا اے، 'مرہٹیاں دے راج ویلے اکبر شاہ نوں 60 ہزار روپیئے تنخواہ اتے 70 ہزار روپیئے نذرانے وغیرہ توں حاصل ہو جاندے سن ۔   اس طرحاں ایہہ رقم 80 ہزار پونڈ  سالانہ دے نیڑے پہنچ جاندی سی ۔   1806 وچ ایہہ رقم ودھا کے 102960 پونڈ  سالانہ کر دتی گئی اتے 1809 وچ 2 لکھ پونڈ  سالانہ کر دتی گئی ۔   اکبر شاہ نے اس رقم نوں گھٹ محسوس کردیاں 1830 وچ اپنے اک افسر نوں انگلینڈ بھیجیا تاں جو وظیفے وچ وادھے لئی اپیل کیتی جا سکے ۔   انگلینڈ وچ کمپنی دے ڈائریکٹراں نے وظیفے وچ 30000 پونڈ  دا وادھا کرن دے نال اجہیاں شرطاں لاؤنیاں چاہیاں جنہاں نوں شاہ عالم نے منن توں انکار کر دتا ۔ سن 1822 وچ کمپنی دے مکھ کمانڈر نے شاہ عالم نوں نظر گزاری مطلب سلام کرنا بند کر دتا ۔  پنج سالاں بعد دلی دے ریزیڈینٹ نے وی ایہو رخ اپنایا ۔   بہادر شاہ ظفر دی تخت نشینی توں اک سال پہلا انگریز افسراں نے وی بادشاہ نوں انگولیا کرنا شروع کر دتا ۔   سن 1844 وچ لارڈ ہارڈنگ نے دلی دے ریزیڈینٹ نوں پتر لکھ کے آکھیا کہ اس بڈھے (بہادر شاہ ظفر) دی موت توں بعد اس دے جانشین نوں کمپنی دے ڈائریکٹراں دی صلاحَ توں بناں تعینات نہ کیتا جاوے ۔   اس توں وی اگے گھناؤنا قدم پٹدیاں انگریزاں نے بہادر شاہ ظفر دے جانشین مرزا فخرالدین توں ایہہ لکھوا لیا کہ اوہ بہادر شاہ ظفر دی موت توں بعد قلعہ انگریزاں دے حوالے کر دیویگا پر مرزا فخرالدین سن 1849 وچ ہیضے دا شکار ہو گیا جس بارے کئی اتہاسکاراں دا خال اے کہ اس نوں زہر دے کے ماریا گیا سی ۔
بہادر شاہ ناں دا بادشاہ
'تاریخ عروض-اے-انگلشیا' دا لکھاری صفحہ 495 اتے لکھدا اے، 'بادشاہ نوں دلی دے نیڑے-تیڑے توں دور جان دی اجازت نہیں سی ۔  انگریز افسراں نوں مغل شہزادیاں نوں سلامی دین توں منع کر دتا گیا سی اتے نہ ہی شہزادے دلی نوں چھڈّ کے کتے باہر جا سکدے سن ۔   ایہہ پابندیاں اس ویلے لائیاں گئیاں سن جدوں شاہی خاندان انگریزاں دا چنگا دوست سی ۔   اس حالت وچ بہادر شاہ ظفر آپ وی کیہا کردا سی کہ میری بیکسی اتے بیچارگی دی حالت اینی بھیڑی ہو گئی اے کہ میں دلوں ایہہ فیصلہ کر لیا اے کہ باقی زندگی ربّ دی عبادت وچ گزاراں اتے بادشاہی نوں سلام کر دیواں ۔   میری خواہش اے کہ پہلاں خواجہ صاحب دی درگاہ اتے جاواں اتے اتھوں اپنی تیاری کرکے مکے چلیا جاواں' ۔
1857 دے آزادی تے بہادر شاہ ظفر
'نصرت نامہ گورمینٹ' دا لکھاری صفحہ 13 اتے لکھدا اے، 'جدوں لوکاں دے دلاں وچ انگریزاں توں آزادی حاصل کرن دی اگّ بھڑکی تاں اوہناں نے 80 سال دے بڈھے بہادر شاہ ظفر نوں مجبور کیتا کہ اوہ آزادی دی اس لڑائی دی کمان سنبھالن ۔  اوہ بہادر شاہ ظفر اتے شہزادیاں نوں چاندنی چوک وکھے بیگم دے دروازے دے ستھان اُتے لے آئے جتھے بادشاہ نے لوکاں نوں خطاب کردیاں آکھیا کہ میں دل اتے جان توں تہاڈے نال ہاں پر میرے کول نہ خزانہ اے، نہ ملک اتے نہ فوج ۔   میں تہاڈے نال وعدہ کردا ہاں کہ جدوں ملک مل جاویگا تاں تہانوں ساریاں نوں تہاڈے بندے حقاں نال نوازیا جاویگا' ۔
مختلف ریاستاں ولوں فوجی مدد
بہادر شاہ ظفر دے آزادی دی لڑائی دی سرپرستی نوں قبول کردیاں ہی وڈے سرداراں اتے ریاستاں دے حکمراناں نے نذرانے بھیجن اتے وفاداریاں درساؤن دا سلسلہ شروع کر دتا ۔  جہڑے حکمراناں دے سبھ توں پہلاں سنیاے حاصل ہوئے، اوہناں وچ اودھ دے نواب برجیس قدر، روہیل کھنڈ دے خان بہادر خاں اتے بجنور دے محمود خاں سبھ توں اگے سن ۔   کئی چھاؤنیاں توں بغاوت کرن والے فوجی دستے وی بہادر شاہ ظفر دی مدد لئی دلی پہنچنے شروع ہو گئے جنہاں وچ سبھ توں پہلاں جنرل بخت خاں دی کمان ہیٹھ پہنچن والا بریلی بگیڈ سی اتے دوجا برگیڈ غوث محمد دی کمان ہیٹھ پہنچیا سی جنہاں نوں دیکھدیاں بڈھے بہادر شاہ دا حوصلہ بلند ہو گیا اتے اس نے ہندوستان دے سرداراں نوں سنیہے بھیجے کہ اوہ وی آزادی لئی لڑی جان والی اس لڑائی وچ شامل ہو جان تاں جو انگریزاں نوں ہندوستان وچوں باہر کڈھیا جا سکے ۔
کیپیٹو اوراٹس
کیپیٹو اوراٹس امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
بہادر شاہ ظفر
جنگ آزادی ویلے بہادرشاہ دی حکومت
'جنگ آزادی کے مسلم مشاہیر' دا لکھاری 'دہلی گزٹ 1857' دے حوالے نال لکھدا اے، 'بہادر شاہ ظفر نے لوکاں نوں ایہہ وی کیہا کہ کجھ ہندو اتے مسلمان جنہاں نے اپنے دھرم دی رکھوالی لئی بہت سماں پہلاں اپنے گھر-بار چھڈّ دتے سن اتے انگریزاں نوں ہندوستان وچوں کڈھن دی پوری کوشش کر رہے ہن، اوہ میرے کول آئے ہن ۔   اوہناں نے اجوکے ہندوستانی جہاد وچ حصہ لیا اے اتے اس گل دی امید وی کیتی جا سکدی اے کہ بہت چھیتی دکھن دے سرپسنداں دی فوج وی پہنچ جاوے گی ۔   سارے لوکاں نوں اطلاع دتی جاندی اے کہ اوہ اس اشتہار دی تعمیل کرن ۔   نت دا کما کے کھان والے لوک جہڑے اس آزادی دی لڑائی وچ شامل ہن، اوہناں نوں گزارہ دتا جاویگا ۔   ہندو اتے مسلماناں دی قدیم تصانیف (پرانی رہتل) جوتشیاں اتے پنڈتاں دا کہنا اے کہ انگریزاں دا راج ہندوستان اتے ہور ملکاں اتے بہتی دیر نہیں رہے گا ۔   اس لئی ہر بندے نوں چاہیدا اے کہ اوہ انگریز حکومت دے لمبے عرصے تک چلن دی امید چھڈّ دیوے اتے میرا ساتھ دیوے ۔   جے ایہہ سنہری موقع ہتھوں جاندا رہا تاں ساریاں نوں اپنی غلطی اتے ہتھ ملنے پینگے ۔   آزادی دی اس لڑائی وچ حصہ لین والے جہڑے مجاہداں نوں کوئی مالی نقصان ہووےگا، اس دی تکمیل آزادی ملن توں بعد شاہی خزانے وچوں کر دتی جاوے گی ۔  '