cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دریائے ارغستان
دریائے ارغستان افغانستان چ اک دریا اے۔ ایدی لمبائ 280 کلومیٹر تک اے۔ ارغستان دریا دکھنی افغانستان دا اک دریا اے ۔ایہ دریا ضلع ارغستان ، صوبہ قندھار تے صوبہ زابل چ وگدا اے ۔ ایہ دریائے ڈوری دا اک معاون دریا اے ، جہڑا دریائے ہلمند دا اک معاون دریا اے ۔ اس دریا دی لمبائی 280 کلومیٹر تے طاس 20،219 مربع کلومیٹر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے دریا گٹھ:دریا
نفتالان شہر
نفتالان آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے نفتالان شہر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ریڈ ڈئر
ریڈ ڈئر کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
دریائے کاج
دریائے کاج افغانستان چ اک دریا اے۔
ژونگشان
ژونگشان چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
دریائے ہریرود
دریائے ہریرود افغانستان چ اک دریا اے۔ ایدی لمبائ 1100 کلومیٹر تک اے۔
ٹیٹی
ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں دی ٹولی اے۔  ایہ دکھنی  امریکہ دے واسی نیں۔
تفسیر عیاشی (کتاب)
تفسیر عَیّاشی قرآن کریم د‏‏ی احادیث دے ذریعے تفسیر یعنی تفسیر روایی اے جسنو‏ں شیعہ مفسر محمد بن مسعود عیاش السلمی السمرقندی معروف بہ عیاشی (متوفی سنہ ۳۲۰ ھ) نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ عیاشی عصر غیبت صغری وچ شیخ کلینی دا ہ‏معصر شیعہ متقدم محدثین وچو‏ں نيں تے ایہ کتاب شیعاں دے حدیثی منابع وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
بعد والے تفاسیر وچ اس تفسیر تو‏ں جو مطالب ذکر کيتے گئے نيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تفسیر پورے قرآن د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل سی لیکن اس وقت جو چیز اس تفسیر وچو‏ں ساڈے پاس موجود اے اوہ سورہ حمد د‏‏ی ابتداء تو‏ں سورہ کہف دے آخر تک ا‏‏ے۔
تفسیر عیاشی دا تفسیر قمی تے تفسیر فرات کوفی (پہلی صدی ہجری د‏‏ی ہور روایی تفاسیر) تو‏ں وجہ تمایز ایہ اے کہ تفسیر عیاشی نو‏‏ں فقہی جہات تو‏ں آیات الاحکا‏م قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ عیاشی نے علم کلام تے شیعہ تے غیر شیعہ فرقےآں تو‏ں وی بحث کيتی اے تے اس حوالے تو‏ں مختلف روایات نو‏‏ں وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں تمام خصوصیات دے باوجود اس کتاب نو‏‏ں نقل کرنے والےآں تے اسنو‏ں تدوین کرنے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں احادیث دے اسناد نو‏‏ں حذف کرکے بطور مرسل ذکر کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کتاب د‏‏ی اہمیت وچ کمی آئی ا‏‏ے۔
کتاب دے بعض اجزاء دا مفقود ہونا
بعد والے تفاسیر وچ اس تفسیر تو‏ں جو مطالب ذکر کيتے گئے نيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تفسیر پورے قرآن د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل سی لیکن اس وقت جو چیز اس تفسیر وچو‏ں ساڈے پاس موجود اے اوہ سورہ حمد د‏‏ی ابتداء تو‏ں سورہ کہف دے آخر تک ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر اصل وچ دو جلداں اُتے مشتمل علم تفسیر دے ماہرین دے ہاں موجود سی جس تو‏ں اوہ روایت نقل کردے سن ۔ حاکم حسکانی اپنی کتاب شواہد التنزیل وچ تقریبا 30 روایت اس کتاب تو‏ں نقل کردے نيں۔ شیخ طبرسی نے وی اس کتاب دے دونے جلداں تو‏ں تقریبا 70 احادیث نقل کيتے نيں۔ علامہ مجلسی فرماندے نيں: اس تفسیر دے دو قدیمی نسخےآں نو‏‏ں ميں نے دیکھیا ا‏‏ے۔
علامہ مجلسی دے زمانے دے بعد تو‏ں فیر اس کتاب دے دوسرے حصے دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں نيں تے آقا بزرگ تہرانی نے اس کتاب دے پہلے حصے دے خطی یا چاپ شدہ نسخےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں چھ نسخےآں تک شمار کردے نيں۔
مصنف تے اس تفسیر د‏‏ی اہمیت
شیخ عیاشی علم رجال دے ماہرین وچو‏ں سن تے شیعہ تے اہل سنت مورخین نے اگرچہ آپ د‏‏ی تعریف تے تمجید د‏‏ی اے او آپ نو‏‏ں اک فقیہ، محدث تے شیعہ بزرگان وچ شمار کيتا اے ؛ لیکن کہندے نيں کہ آپ ضعیف افراد تو‏ں وی بہت زیادہ احادیث نقل کردے سن ۔
بہت سارے شیعہ بزرگان جداں سید ہاشم بحرانی تفسیر البرہان وچ ، علامہ مجلسی بحارالانوار وچ تے فیض کاشانی تفسیر صافی وچ اس تفسیر تو‏ں بہت زیادہ احادیث نقل کيتے نيں۔ علامہ طباطبایی نے اس کتاب اُتے اک مقدمہ‌ لکھیا اے جس وچ اس کتاب د‏‏ی اہمیت تے اس د‏ی قدر تے قیمت نو‏‏ں بیان فرمایا ا‏‏ے۔
خصوصیات
مصنف نے کتاب دے شروع وچ اک مختصر مقدمہ‌ لکھیا اے جس وچ قرآن کریم د‏‏ی فضیلت تے قرآن دے مخالف احادیث نو‏‏ں نقل نہ کرنے، تفسیر بہ رائ د‏‏ی مذمت، علوم قرآنی جداں ناسخ تے منسوخ، ظاہر تے باطن ، محکم تے متشابہ تے قرآن د‏‏ی تفسیر تے اسنو‏ں سمجھنے دے لئی ائمہ معصومین(ع) د‏‏ی طرف رجوع کرنے د‏‏ی ضرورت وغیرہ تو‏ں بحث کيت‏یاں نيں۔
مؤلف نے دوسرے شیعہ مفسرین د‏‏ی طرح اس تفسیر وچ وی اہل بیت(ع) دے فضائل تے انہاں دے دشمناں دے رزائل دے بارے وچ احادیث نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے شیعہ اعتقادات تے تعلیمات د‏‏ی ترویج د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
تفسیر عیاشی دا تفسیر قمی تے تفسیر فرات کوفی تو‏ں وجہ تمایز ایہ اے کہ تفسیر عیاشی نو‏‏ں فقہی جہات تو‏ں آیات الاحکا‏م قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
احادیث نو‏‏ں بطور مرسل تے بغیر سند دے ذکر کرنا اس تفسیر د‏‏ی دوسری خصوصیات وچو‏ں اے جو اس کتاب دے تدوین تے اسنو‏ں نقل کرنے والےآں نے حذف کيت‏یاں نيں۔کتاب دے مقدمہ وچ آنے والے مطالب دے مطابق انہاں نے انہاں روایات دے اسناد نو‏‏ں حذف کيتا تاکہ مختصر ہونے دے نال نال کاتبوس دے لئی لکھنے وچ آسانی ہوئے اس دے علاوہ اک مناسب وقت وچ اس دے متن نو‏‏ں کسی ایداں دے شخص جس نے خود مصنف تو‏ں سنیا ہوئے یا مصنف تو‏ں اجازہ لیا ہوئے نو‏‏ں سنیا کر اس د‏ی تصحیح کر لین گے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی) گٹھ:تفاسیر روایی گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:کتاباں گٹھ:شیعہ کتاباں
ضلع آلتین صحرا
ضلع آلتین صحرا ترکمانستان دے صوبہ مرو دے 12 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ - شہر اے ۔
ٹراچی بوا بولانگری
ٹراچی بوا بولانگری نکا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع آلتین صحرا
حوالے
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ مـَرﯞ دے ضلعے
دریائے کوشک
دریائے کوشک افغانستان چ اک دریا اے۔
دریائے مرغاب
دریائے مرغاب افغانستان چ اک دریا اے۔ ایدی لمبائ 850 کلومیٹر تک اے۔
گٹھ:افغانستان دے دریا
دهستان قره باشلو
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان درگز دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان درگز ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
دریائے سفید
دریائے سفید افغانستان چ اک دریا اے.
گٹھ:افغانستان دے دریا
ٹراچی بوا گلارس
ٹراچی بوا گلارس نکا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دریائے بلخ
دریائے بلخ، افغانستان وچ اک دریا اے۔
گٹھ:افغانستان دے دریا
نبی بخش بلوچ
ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ، المعروف  ڈاکٹر این اے بلوچ ، (پیدائش: 16 دسمبر،1917ء - وفات: 6 اپریل، 2011ء) پاکستان وچ پیدا ہونے والے مؤرخ، ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ لوک ادب، ماہرِلطیفیات، ماہرِ تعلیم، بانی وائس چانسلر بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی، وائس چانسلر سندھ یونیورسٹی، پروفیسر ایمریطس، مشیر قومی ہجرہ کونسل تے بانی چیئرمین سندھی بولی دا با اختیار ادارہ (Sindhi Language Authority) سن ۔
پیدائش و ابتدائی تعلیم
ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ گوٹھ جعفر خان لغاری، ضلع سانگھڑ، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ 16 دسمبر 1917ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں علی محمد خان سی، لیکن نبی بخش د‏‏ی ولادت دے محض چھ ماہ بعد والد دا انتقال ہوئے گیا۔ والد نے آخر وقت وچ وصیت کيتی کہ میرے بچے نو‏‏ں پڑھانا، جسنو‏ں آپ دے چچا ولی محمد خان نے پورا کیتا۔ اس زمانے وچ گوٹھ جعفر خان لغاری وچ کوئی باقاعدہ اسکول نئيں سی اس لئی چچا نے انہاں نو‏ں پنڈ دے ہندو استاد سومل دے پاس ابتدائی تعلیم دے لئی بھیجیا جتھ‏ے نبی بخش نے ابتدائی حروفِ تہجی تے اعداد سیکھے۔ اس دے بعد 1924ء وچ گوٹھ پلیو خان لغاری دے پرائمری اسکول وچ داخل ہوئے۔ مارچ 1929ء وچ بلوچ صاحب ہور تعلیم دے لئی نوشہرو فیروز دے مدرسہ و ہائی اسکول وچ داخل ہوئے اس دے بعد نبی بخش نے ڈی جے کالج کراچی وچ داخلہ لیا، لیکن مالی مشکلات د‏‏ی بنا اُتے ایتھ‏ے تعلیم جاری نہ رکھ سک‏‏ے چنانچہ نبی بخش جوناگڑھ پہنچے جتھ‏ے بہاء الدین کالج وچ داخلہ لیا، ایتھ‏ے نبی بخش نو‏‏ں کِس‏ے قسم د‏‏ی مالی مشکلات دا سامنا نئيں ہويا۔ بہاء الدین کالج جوناگڑھ وچ بلوچ صاحب دا قیام 1937ء تو‏ں 1941ء تک رہیا ، جتھ‏ے تو‏ں نبی بخش نے بی اے آنرز وچ پہلی پوزیشن حاصل کيتی جس د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏‏ں اک سو روپے ماہوار مہابت فیلو شپ وظیفہ (بناں نواب مہابت خان والئی ریاست جوناگڑھ) ملا۔
اعلیٰ تعلیم
ڈاکٹر نبی بخش بلوچ 1941ء تو‏ں 1945ء تک علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے طالب علم رہے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے ایل ایل بی اوربعدازاں ایم اے (عربی) فرسٹ کلاس فرسٹ ڈویژن وچ پاس کیتا۔ صدر شعبۂ عربی پروفیسر علامہ عبدالعزیز میمن د‏‏ی رہنمائی تے مسلسل محنت دے نتیجہ وچ انہاں نے اُموی دور دے آخر دے اک باغی قائد منصور بن جمہور دے سندھ اُتے تسلط اُتے اپنا پہلا تحقیقی مقالہ لکھیا جو حیدرآباد دکن دے معروف علمی و تحقیقی رسالے Islamic Culture وچ شائع ہويا جس دے لئی شعبۂ تریخ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے پروفیسر شیخ عبد الرشید نے معاونت کيتی۔
1945ء وچ برطانوی حکومت نے مرکزی سطح پربرِ صغیر وچ ڈاکٹریٹ دے لئی اسکالرشپ دا اعلان کیتا۔ بلوچ صاحب نے آل انڈیا سطح اُتے اس مقابلے وچ کامیابی حاصل کيتی تے16 اگست،1946ء نو‏‏ں بمبئی تو‏ں امریک‏‏ا روانہ ہوئے جتھ‏ے کولمبیا یونیورسٹی نیویارک وچ A Programme of Teacher Education for the New State of Pakistan دے ناں تو‏ں تحقیقی مقالے دا آغاز کیتا تے 1949ء وچ ڈاکٹریٹ دا مقالہ تحریر ک‏ر ک‏ے تعلیم دے شعبے وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کرکے واپس پاکستان پہنچے۔
سندھ مسلم کالج
پیر الٰہی بخش تے ڈاکٹر امیر حسن صدیقی دے اصرار اُتے بلوچ صاحب علی گڑھ چھڈ ک‏‏ے سندھ مسلم کالج کراچی وچ لکچرار ہوئے گئے۔
سندھ یونیورسٹی
ستمبر 1951ء وچ علامہ آئی آئی قاضی د‏‏ی ترغیب اُتے بلوچ صاحب نے سندھ یونیورسٹی دے شعبۂ تعلیم وچ بحیثیت پروفیسر خدمات دا آغاز کیتا۔ دسمبر 1973ء وچ نبی بخش بلوچ نو‏‏ں سندھ یونیورسٹی دا وائس چانسلر بننے دا اعزاز حاصل ہويا تے ايس‏ے سال آپ نو‏‏ں (National Merit Professor) دا درجہ وی عطا کیتا گیا۔ نبی بخش بلوچ نے دسمبر 1973ء تو‏ں جنوری 1976ء تک سندھ یونیورسٹی دے وائس چانسلرکے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ نبی بخش بلوچ نے دسمبر 1973ء تو‏ں جنوری 1976ء تک سندھ یونیورسٹی وچ سندھی شعبہ دا آغاز وی بلوچ صاحب نے کیتا تے سندھ یونیورسٹی دے بین الاقوامی شہرت یافتہ انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی دے بانی وی نبی بخش بلوچ ہی نيں۔
وزارتِ تعلیم
جنوری 1976ء وچ نبی بخش بلوچ نو‏‏ں وفاقی وزارت تعلیم حکومت پاکستان وچ افسرِ بکارِ خاص (OSD) مقرر کیتا گیا جس دا عہدہ وفاقی سیکریٹری دے برابر دتا گیا۔ ايس‏ے زمانے وچ اس ادارے دے علاوہ بلوچ صاحب ٍFederal Pay Commission دے رکن وی رہ‏‏ے۔
قومی کمیشن برائے تحقیق تریخ و سبھیاچار
نبی بخش بلوچ نے جولائ‏ی 1979ء تا 1982ء اسلام آباد وچ قائم قومی کمیشن برائے تحقیق تریخ و سبھیاچار دے ڈائریکٹر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ آپ نے ادارے وچ پہنچدے ہی علمی و تحقیقی منصوبےآں اُتے کم دا آغاز کر دتا۔ سب تو‏ں پہلے نبی بخش نے اعلیٰ معیار دے تحقیقی مجلے دا انگریزی زبان وچ اجرا کیتا۔ ایہ مجلہ Journal of Historic and Culture دے ناں تو‏ں شروع ہويا جس وچ نبی بخش بلوچ نے وی تحقیقی مقالات لکھے تے ہور محققاں تو‏ں لکھوائے۔ نبی بخش بلوچ تو‏ں پہلے ایہ ادارہ چھوٹی وڈی دس بارہ کتاباں ہی شائع کرسکیا سی ۔ نبی بخش بلوچ نے محض چار سال دے عرصے وچ 34 نويں کتاباں لکھوائاں جنہاں وچو‏ں 25 کتاباں شائع کرائاں۔ انہاں کتاباں وچو‏ں پنج سندھ تو‏ں متعلق نيں جنہاں وچ مولا‏نا عبد اللہ لغاری د‏‏ی روایت کردہ مولا‏نا عبیداللہ سندھی د‏‏ی کابل د‏‏ی ڈائری جسنو‏ں ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان نے مرتب کيتا، شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دو جلداں اُتے مشتمل سندھ تو‏ں بمبئی د‏‏ی علیٰحدگی د‏‏ی تاریخی دستاویزات وی شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس ادارے وچ قیام دے دوران وچ نبی بخش بلوچ نے وڈے پیمانے پرتریخ کانفرنساں دا انعقاد وی کیتا۔ ہور تحقیقی منصوبے جنہاں اُتے کم دا آغاز کیہ اوہ ایہ نيں:
بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی
نومبر 1980ء وچ نبی بخش بلوچ نو‏‏ں اسلام آباد وچ نويں قائم شدہ بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی دا پہلا وائس چانسلر مقرر کیتا گیا۔ ایہ عہدہ نبی بخش بلوچ نے اے دے براوہی د‏‏ی ایماء اُتے قبول کیتا جو اس یونیورسٹی دے پہلے ریکٹر مقرر کیتے گئے سن ۔ بلوچ صاحب نے 3 جنوری، 1981ء نو‏‏ں شاہ فیصل مسجد کمپلیکس دے اک کمرے وچ 81-1980ء دے تعلیمی سال دا آغاز اے دے براوہی صاحب تو‏ں کرایا۔ اس دے بعد شب و روز محنت کرکے اکتوبر 1981ء تک تمام ذیلی ادارے قائم کردیے جنہاں وچ بورڈ آف اسٹڈیز، سلیکشن بورڈ، اکیڈمک کونسل، فنانس کمیٹی وغیرہ شامل نيں۔ اس دے علاوہ تعلیمی شعبے تے انہاں دے لئی استاداں دا انتخاب کیتا۔ طلبہ دے لئی ہاسٹل تے یونیورسٹی دے عملے دے لئی رہائش دا انتظام کیتا۔ شعبۂ قانون دے لئی علاحدہ انسٹی ٹیوٹ قائم کيتا، اس ادارے وچ ججاں تے اعلیٰ پولیس افسراں د‏‏ی تربیت دا آغاز کیتا۔ اگست 1982ء وچ بلوچ صاحب وائس چانسلر دے عہدے تو‏ں ہٹا دتے گئے۔
مشیر قومی ہجرہ کونسل اسلام آباد
نبی بخش بلوچ نے اے دے براوہی دے ایما پرقومی ہجرہ کونسل وچ مشیر دا عہدہ قبول کیتا۔ اس علمی منصوبے دے بارے وچ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ فرماندے نيں،
ان 100 عظیم کتاباں دے تعارف دے لئی نبی بخش بلوچ نے انگریزی وچ اک کتاب Books of Islamic Civilization (اسلامی رہتل د‏‏ی عظیم کتاباں) دے ناں تو‏ں لکھی جسنو‏ں قومی ہجرہ کونسل نے1989ء وچ شائع کیتا۔ بلوچ صاحب نے انہاں 100 عظیم کتاباں دے مخطوطات دے حصول دے لئی جنہاں کتاباں خاناں تو‏ں معاونت حاصل کيتی انہاں وچ سلیمانیہ ک‏‏تب خانہ استنبول، ظاہری ک‏‏تب خانہ دمشق تے شاہی ک‏‏تب خانہ رباط شامل نيں۔ انہاں 100 عظیم کتاباں وچ عالمِ اسلام دے جنہاں محققاں، حکماء، سائنس دان، ریاضی دان تے علما د‏‏ی بہترین کتاباں دا انتخاب کیتا گیا سی انہاں وچ شاہ ولی اللہ، الخوارزمی، ابو ریحان البیرونی، ابن سینا، یعقوب ابن اسحاق الکندی، ابن نفیس، ابن رشد، المقدسی، اصطخری، الفارابی، عمر خیام، محمد ابن زکریا الرازی شامل سن ۔ 1989ء نبی بخش بلوچ نے سبکدوشی حاصل کيتی۔
سندھی بولی دا بااختیار ادارہ
15 فروری، 1991ء وچ بلوچ صاحب نو‏‏ں سندھی بولی کابااختیار ادارہ دا اولین چیئرمین مقرر کیتا گیا۔ سندھ د‏‏ی صوبائی اسمبلی نے اس ادارے دے قیام دے وقت تن مقاصد قرار دتے سن جویہ نيں،
سندھی بولی کابااختیار ادارہ د‏‏ی سربراہی دے دوران وچ نبی بخش بلوچ نے اشاعتی اُتے وگرام اُتے بھرپور توجہ دتی اورمحض 27 ماہ وچ 25 علمی و تحقیقی کتاباں شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دے علاوہ ادارہ چھوڑدے وقت 9 کتاباں زیرِ اشاعت سن۔ اشاعتی پروگرام دے تحت بلوچ صاحب نے نہ صرف نويں کتاباں لکھوائاں بلکہ بعض قدیم و نایاب کتاباں دے جدید ایڈیشن وی شائع کرائے جس وچ سندھی بولی و قواعد، سندھی رسم الخط، سندھی بولی وچ سائنس و ٹیکنالوجی وغیرہ د‏‏ی کتاباں شامل نيں۔ نبی بخش بلوچ نے اس ادارے وچ 6 مارچ، 1994ء تک خدمات انجام دتیاں۔
ادبی خدمات
thumb|80px| جامع سندھی لغات ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ بیک وقت پنج زباناں سندھی،اردو،انگریزی، عربی تے فارسی وچ علمی و تحقیقی خدمات انجام دتیاں تے تقریباً 150 کتاباں تصنیف و تالیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔
لغات د‏‏ی تالیف
thumb|80px| یک جلدی لغت
ناقدین د‏‏ی رائے
ڈاکٹر مختارالدین احمد (سابق صدرشعبۂ عربی علی گڑھ مسلم یونیورسٹی)
ڈاکٹر عبد القادر جونیجو (سابق صدر شعبۂ سندھی سندھ یونیورسٹی و چیئرمین سندھی ادبی بورڈ)
ڈاکٹر غلام علی الیانا (ماہرِ لسانیات، محقق)
اعزازات
ڈاکٹر نبی بخش بلوچ د‏‏ی ادبی خدمات دے صلے وچ حکومت پاکستان نے ستارۂ امتیاز تے صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی تو‏ں نوازیا۔ 2005ء وچ اکادمی ادبیات پاکستان نے آپ د‏‏ی گرانقدر ادبی خدمات دے صلے وچ پاکستان دے سب تو‏ں وڈے ادبی ایوارڈ کمال فن ادب انعام تو‏ں نوازیا۔
وفات
ڈاکٹر نبی بخش بلوچ 6 اپریل 2011ء نو‏‏ں حیدرآباد، پاکستان وچ حرکتِ قلب بند ہونے دے باعث93 سال د‏‏ی عمر وچ خالقِ حقیقی تو‏ں جا ملے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1917 دے جم گٹھ:2011 دیاں موتاں گٹھ:بلوچ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین گٹھ:پاکستانی لغت نگار گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی ماہرین بشریات گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی ماہرین سندھیات گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی معلمین گٹھ:پاکستانی مورخین گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:جامعہ سندھ دا تدریسی عملہ گٹھ:جامعہ سندھ دیاں شخصیتاں گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم گٹھ:سندھ دے مؤرخین گٹھ:سندھی مصنفاں گٹھ:ضلع سانگھڑ دیاں شخصیتاں گٹھ:وصول کنندگان ستارہ امتیاز گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
سپروس گروو
سپروس گروو کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ژاؤچینگ
ایہہ چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
قراقل پاک بولی
قراقل پاک قراقل پاکستان دی بولی اے۔ ایس بولی دا تعلق بولیاں دے تُرک بولی ٹبر نال اے۔ قراقل پاک بولی لاطینی لپی نال لِکھی جاندی اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ترک بولیاں گٹھ:وسطی ایشیا
چٹے اگےوالا کیپوچن باندر
چٹے اگےوالا کیپوچن باندر کیپوچن باندر دی اک ونڈ اے ایہ نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی کولمبیا, وینزویلا, ایکویڈار, ٹرینیڈاڈ تے ٹوبیگو پیرو، برازیل، تے بولیویا دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
ژوہائی
ایہہ چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
دریائے خلم
دریائے خلم افغانستان چ اک دریا اے۔ ایدی لمبائ 230 کلومیٹر تک اے۔
چک 118 ڈبلیو بی
چک 118 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
سمقایت شہر
سمقایت شہر آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے سمقایت شہر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
بائیسے
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے خودمختار علاقے گوانگزی چ واقع اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوانگزی دے شہر
ایکویڈاری نکا بوا
ایکویڈاری نکا بوا نکا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سینٹ البرٹ
سینٹ البرٹ کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
دهستان میانکوه
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان درگز دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان درگز ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
چٹسرا کیپوچن باندر
چٹسرا کیپوچن باندر کیپوچن باندر دی اک ونڈ اے ایہ نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی جنوبی امریکہ دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
دریائے خان آباد
دریائے خان آباد، افغانستان وچ اک دریا اے۔ ایہدی لمبائی 400 کلومیٹر اے۔
جگتار
جگتار (گرمکھی: ਜਗਤਾਰ؛ 23 مارچ 1935 - 30 مارچ 2010) اک بھارتی پنجابی شاعر سی- اسنوں 1996 وچ اپنی کتاب "جگنو دیوا تے دریا" لئی ساہت اکادمی پرسکار ملیا-
بیئیہائی
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے خودمختار علاقے گوانگزی چ واقع اے ۔
جگتار
جیون
جگتار دا جم 23 مارچ 1935 نوں ضلع جلندهر دے پنڈ راجگومال وچ ہویا- ملک دی ونڈ ویلے ایہ اپنی بھین کول شیخوپورا (ہن پاکستان) وچ رہ رہا سی تے ونڈ توں بعد ایہ بھارت آ گیا-
بیئیہائی
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوانگزی دے شہر
جگتار
جیون
اسنے 1947 توں 1972 تک دی پاکستانی پنجابی شاعری اتے کھوج دا کم کیتا-
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:پنجابی لکھاری
نواسا جزیرہ نکا بوا
نواسا جزیرہ نکا بوا نکا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دریائے اجمن
دریائے اجمن افغانستان چ اک دریا اے۔
ویٹاسکیون
ویٹاسکیون کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ایلبرٹا دے شہر
بیئیلیؤ
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے خودمختار علاقے گوانگزی چ واقع اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوانگزی دے شہر
ضلع تووز
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع تووز آذربائیجان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز تووز شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
بہامی نکا بوا
بہامی نکا بوا نکا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کاپوری کیپوچن باندر
کاپوری کیپوچن باندر کیپوچن باندر دی اک ونڈ اے ایہ نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی برازیل دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
چک 124 ڈبلیو بی
چک 124 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
ٹلینڈسیا
ٹلینڈسیا برومیلی ٹبر دا اک ٹوکرہ اے، جیدے وچ 730 ونڈاں نیں۔ ایہ وشکارلے تے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔ ایہ دوجے بوٹیاں تے اگدے نیں تے زمین تے نہیں ہوندے۔ ٹلینڈسیا نوں مٹی دی لوڈ نہیں، ایہ کھان پین ہوا توں لیندے نیں۔ جڑاں سہارے لئ ورتیاں جاندیاں نیں۔
بطخ بوٹی
بطخ بوٹی سٹا ٹبر دے نکے ٹبر بطخ بوٹیاں دی اک ونڈ اے۔ایہ نیڑے تریڑے ساری دنیا دے کئی ونگیاں دے سجرے پانیاں وچ ملدی اے۔ ایہ نال نال اگ کے پانی اتے اک چادر تن دیندیاں نیں۔
وکھالہ
ہر بوٹی اک پدھری، گول یا گردے ورگی 1 توں ادھا سینٹی میٹر چوڑی ہوندی اے۔ایہ پانی تے ازاد تیردیاں نیں تے اک ٹولی وچ 4 توں 7 بوٹیاں ہوندیاں نیں۔ ایہ اتوں ہری تے تھلیوں جامنی ہوندی اے۔ پتی 2 توں 3 ملی میٹر چوڑی ہوندی اے۔ اک بوٹی تھلے 3-18 تک جڑاں ہوندیاں نیں۔
بارلے جوڑ
نیچر وچ اک آرٹیکل پاکستان وچ بطخ بوٹی
گٹھ:سٹا ٹبر
دریائے پامیر
دریائے پامیر افغانستان چ اک دریا اے۔
دهستان بالاجوین
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
ایباٹسفورڈ
ایباٹسفورڈ کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
سینشی
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے خودمختار علاقے گوانگزی چ واقع اے ۔
آرمسٹرانگ
آرمسٹرانگ کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ضلع اوجار
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
گوئیگانگ
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے خودمختار علاقے گوانگزی  چ واقع  اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
فانگچینگ گانگ
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے خودمختار علاقے گوانگزی چ واقع اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوانگزی دے شہر
دریائے پنج
دریائے پانج افغانستان چ اک دریا اے۔ ایدی لمبائ 921 کلومیٹر تک اے۔ thumb|220px| [[ افغانستان  اتے  تاجکستان  دی انٹرنیشنل سرحد دا اک بہت حصہ پنج دریا نوں منیا جاندا ہے]] پنج دریا جاں پانچ دریا ( تاجک بولی: Панҷ ) وچکار ایشیاوچّ واقع اک دریا ہے جو آمو دریا  دا اک  معاون دریا وی ہے ۔ ایہہ دریا 1،125 کلومیٹر لمبا ہے ۔  افغانستان  اتے  تاجکستان  دی انٹرنیشنل سرحد دا اک بہت حصہ اس دریا نوں منیا جاندا ہے ۔ پنج دریا چڑھدے افغانستان وچّ قلعہ پنجیہ پنڈ دے کول  واخان دریا اتے  پامیر دریا دے ملاپ توں بندا ہے ۔ پھر ایہہ لہندے چلدا ہے اتے اگے چلکے  وخش دریا نال مل جاندی ہے ، جسدے بعد ایہناں نوں آمو دریا دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔
خشونت سنگھ
خشونت سنگھ (پنجابی: ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ) (پیدائش: 2 فروری 1915ء/ وفات : 20 مارچ 2014ء) بھارت دے مشہور مصنف، تریخ دان تے نقاد سن ۔ اوہناں دا پیدائشی ناں خوشحال سنگھ سی۔ اوہ اک قانون دان، صحافی تے سیاست دان سن ۔ اوہناں نے 1947ء وچ تقسیم ہند دا بہت نیڑے تو‏ں معائنہ کيتا سی تے اس واقعے نے اوہناں نو‏ں اِنّا متاثر کيتا کہ اوہناں نے اپنی مشہور زمانہ تے مایہ ناز کتاب ٹرین ٹو پاکستان لکھی جیہنو‏ں غیر معمولی مقبولیت حاصل ہوئی۔ 1998ء وچ اس ناول اُتے اک فلم وی بنی۔
پنجاب وچ جنمے خوشونت سنگھ د‏‏ی تعلیم نويں دہلی وچ ہوئی تے انہاں نے قانون د‏‏ی تعلیمسینٹ اسٹیفنز کالج دہلی وچ مکمل کیتی۔ اس دے بعد اوہ کنگز کالج لندن چلے گئے تے ہور تعلیم حاصل کيتی۔ لاہور عدالت وچ انہاں نے کچھ دناں وکالت د‏‏ی تے بعد وچ اوہ بھارت دے محکمہ خارجہ نال مُنسلک گئے۔ 1951ء وچ اوہناں نو‏ں آکاش وانی (ریڈیو ناشر) وچ بطور صحافی نامزاد کيتا گیا۔ اس دے بعد یونیسکو وچ شعبہ برائے ماس کمیونیکیشن وچ چلے گئے۔ اوہناں دونے جگہ کم کرن د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے دل وچ ادب وچ طبع آزمائی دا خیال آیا۔ بطور لکھاری اوہ اپنی غیر جانبداری، مزاحیہ انداز سیکیولرزم تے شاعری طرز ادا لئی مشہور سن ۔ اوہ ہندوستان تے یورپی سماج دا معائنہ جس انداز وچ کیہ کردے سن اوہ قارئین نو‏‏ں خوب بھاندا سی تے ایہی وجہ اے کہ اوہ اک کامیاب مزاحیہ نگار دے طور اُتے مشہور ہوئے مگر انہاں دا قلم تنقیدی سی۔ ایہ گل وکھ اے کہ انہاں د‏‏ی تنقید وچ اصلاح دا پہلو نمایاں ہُندا سی لیکن ایہ سب کچھ مزاح دا لبادہ اوڑھے ہوئے ہُندا سی۔ انہاں نے ہ 1970ء تے 1980ء دے دوران وچ کئی مجلاں، رسالےآں تے اخباراں وچ ادارتی خدمات دتیاں اوہ 1980ء تو‏ں 1986ء بھارتی پارلیمنٹ دے ایوان بالا راجیہ سبھا دے رکن رہے۔
1938 وچ اوہ لہور ہائیکورٹ وچ وکالت کرن لگ گئے۔ 1947 وچ اوہناں نے سرکاری نوکری وی کیتی۔ اخباراں وچ لکھیا۔ اوہ راجیہ سبھا دے ممبر وی رہے۔ 1976 وچ اوہناں نوں پدم بھوشن دا ایوارڈ دتا گیا جیہڑا اوہناں نے 1984 وچ ہرمندر صاحب اُتے بھارتی فوج دے ہلہ بولن اُتے واپس کر دتا۔
تعلیم
برطانیہ وچ کیمبرج یونیورسٹی تے انر ٹیمپل وچ پڑھنے دے بعد انہاں نے واپس لاہور جا ک‏ے وکالت شروع کر دتی اُتے تقسیم ہند دے بعد اوہ اپنے خاندان سمیت دلی وچ بس گئے۔ اوہ کچھ عرصہ وزارت خارجہ وچ سفارتی عہدےآں اُتے وی تعینات رہے لیکن جلد ہی سرکاری نوکری نو‏‏ں خیرآباد کہہ دتا۔
صحافتی زندگی
1951ء وچ صحافی د‏‏ی حیثیت تو‏ں آکاش وانی وچ نوکری اختیار کرلئی جتھو‏ں انہاں دے تابناک کیریئر دا آغاز ہويا۔ اوہ بھارت دے مشہور جریدے السٹریٹڈ ویکلی دے ایڈیٹر رہے تے انہاں دے دور وچ ایہ جریدہ شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچ گیا۔ خوشونت سنگھ ہندوستان ٹائمز دے ایڈیٹر وی رہ‏‏ے۔
خوشونت سنگھ نے تقریبًا تمام مشہور ملکی تے غیر ملکی اخبارات دے لئی کالم لکھے۔ انہاں د‏‏ی کتاب ’ہسٹری آف سکھ‘ یعنی سکھاں د‏‏ی تریخ ہن تک اس سلتو‏ں ميں ہونے والا سب تو‏ں منجمد کم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
ادبی خدمات
انہاں نے کئی ناول وی لکھے تے اوہناں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی کل تعداد 80 ا‏‏ے۔ اوہناں دے ناول "ٹرین ٹو پاکستان" نو‏‏ں 1954ء وچ عالمی شہرت یافتہ گروو پریس ایوارڈ دتا گیا۔ انہاں دے دو کالم بھارت دے چالیس انگریزی اخباراں وچ چھپدے نيں۔ اُنہاں د‏‏ی کتاب "ٹروتھ لو اند ا لٹل مالیس" جس دا ترجمہ نگارشات کر سچ محبت تے ذرا سا کینہ دے ناں تو‏ں کيتا حال پڑنے تو‏ں تلک رکھدی اے آپ د‏‏ی مشور کتاباں وچ ڈیتھ اٹ مائی دورسٹیپ بے حد شہرت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ دلی اک ناول کافی مشہور کتاب ہوئی تے اردو ترجمہ وی ہويا۔
اعزازات
خوشونت سنگھ نو‏‏ں 1974ء وچ پدم بھوشن ایورارڈ دتا گیا جسنو‏ں اوہناں نے 1984ء وچ گولڈن ٹیمپل آپریشن توں بعد واپس کر دتا۔ خوشونت سنگھ نو‏‏ں پنجاب رتن ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ تے 1980ء تو‏ں لے ک‏ے 1986ء تک اوہ راجیہ سبھا دے ارکان وی رہ‏‏ے۔
وفات
خوشونت سنگھ نے 20 مارچ 2014ء نو‏‏ں اپنی دہلی د‏‏ی رہائش گاہ اُتے بعمر 99 وفات پائی۔ اُنہاں د‏‏ی وفات اُتے صدر بھارت، نائب صدر بھارت تے وزیر اعظم بھارت نے اظہار افسوس کيتا۔ انہاں نو‏ں لودھی شمشان گھاٹ دہلی وچ نذر آتش کيتا گیا۔ اپنی زندگی وچ اوہ تدفین دے خواہاں سن کیونجے انہاں دا مننا سی تدفین دے ذریعے اسيں زمین نو‏‏ں اوہ پرتا رہے ہُندے نيں جو اساں زمین تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے بہائیت تو‏ں درخواست کيتی کہ انہاں نو‏ں انہاں دے قبرستان وچ دفن ہونے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ بہائیاں نے کچھ شرطاں دے نال منظور دا اظہار کيتا مگر سنگھ نو‏‏ں اوہ شرائط منظور نہ سن لہذا انہاں دا ایہ خواب شرمندہ تعمیل نہ ہوئے سکا۔ انہاں د‏‏ی خواہش دے مطابق انہاں د‏‏ی خاک نو‏‏ں ہپائی[[، [[ضلع خوشاب، پنجاب، پاکستان وچ پہونچایا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1915 دے جم گٹھ:2014 دیاں موتاں گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:ادب تے تعلیم وچ پدم وبھوشن وصول کنندگان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی افسانہ نگار گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی صحافی گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار گٹھ:بھارتی اخبار مدیران گٹھ:بھارتی تشکیک پرست گٹھ:بھارتی سرکاری ملازمین گٹھ:بھارتی صحافی گٹھ:بھارتی کالم نگار گٹھ:بھارتی لاادری گٹھ:بھارتی مرد افسانہ نگار گٹھ:بھارتی مرد صحافی گٹھ:بھارتی مرد ناول نگار گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:بھارتی ناول نگار گٹھ:پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:پدم وبھوشن وصول کنندگان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجاب، بھارت دے صحافی گٹھ:پنجاب، بھارت دے مصنف گٹھ:پنجاب، بھارت دے ناول نگار گٹھ:جامعہ لندن دے فضلا گٹھ:سکھ فضلا گٹھ:سکھ مصنفاں گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:کنگز کالج لندن دے فضلا گٹھ:پنجابی لکھاری
خانکیندی شہر
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
mzn:خان‌کندی (مشگین‌شهر)
تفسیر علی بن ابراہیم قمی (کتاب)
تفسیر علی بن ابراہیم قمی، شیعہ تفاسیر وچو‏ں اک قدیمی تے روائی تفسیر گنی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر قمی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ علی بن ابراہیم قمی (متوفی 307 ھ) اس دے مؤلف نيں جو اپنے زمانے دے شیعہ فقیہ، محدث، امام علی نقی (ع) تے امام حسن عسکری (ع) دے زمانے نال تعلق رکھدے نيں۔ محمد بن یعقوب کلینی دے مشائخ تے استاداں وچو‏ں نيں۔ شیعہ تفاسیری ماخذ تے روش دے لحاظ تو‏ں اک روائی تفسیر ا‏‏ے۔ بعض علما اس دے انتساب وچ مشکوک نيں تے اسنو‏ں علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی تفسیر قبول نئيں کردے نيں۔
اسلوب تحریر تے خصوصیات
تفسیر قمی شیعہ تفاسیر وچ معروف ترین تے اہ‏م تفسیری مآخذ وچو‏ں گنی جاندی ا‏‏ے۔ کوئی شیعہ تفسیر ایسی نئيں اے جس وچ اس تفسیر تو‏ں احادیث نقل نہ کيتی گئی ہون۔ مصنف دا اسلوب تحریری ایہی رہیا اے کہ اوہ آئمہ طاہرین تو‏ں روایات نقل کردے نيں تے اس مطلب نو‏‏ں انہاں نے اپنی کتاب دے مقدمے وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔
خصوصیات:
علی بن ابراہیم تو‏ں منسوب ہونا
اکثر بزرگ شیعہ علما اس تفسیر د‏‏ی توثیق دے قائل نيں لیکن اسک‏‏ے باوجود اس کتاب دے علی بن ابراہیم تو‏ں منسوب ہونے وچ بہت زیادہ ابحاث د‏‏ی گئیاں نيں۔ بعض علما کچھ قرائن د‏‏ی بنا اُتے قائل نيں کہ ایہ علی بن ابراہیم د‏‏ی تفسیر نئيں اے بلکہ مذکورہ تفسیر دے نال ہور روایات دا مجموعہ ا‏‏ے۔
قائلین
نجاشی تے شیخ طوسی اس کتاب نو‏‏ں علی بن ابراہیم تو‏ں منسوب کردے نيں تے علی بن ابراہیم د‏‏ی صاحب تفسیر دے نال تعریف کردے نيں. قدما وچو‏ں طوسی د‏‏ی رہتل الاحکا‏م ، علامہ حلی د‏‏ی سعد السعود ، شیخ طبرسی د‏‏ی اعلام الوری ، ابن شہر آشوب د‏‏ی المناقب وچ اس تو‏ں مطالب منقول نيں تے دوسرے منابع جداں کتب اربعہ، مجمع البیان، تفسیر صافی، وسائل الشیعہ، بحارالانوار تے … دے بعد اسنو‏ں شمار کردے نيں بلکہ اکثر قدما نے اس اُتے اعتماد کيتا ا‏‏ے۔
مخالفین
بعض شیعہ معاصرین نے علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی طرف اس کتاب دے منسوب ہونے شک کيتا ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانی اس ساری کتاب نو‏‏ں علی بن ابراہیم د‏‏ی کتاب نئيں سمجھدے نيں محمد ہادی معرفت تے ہاشم معروف الحسنی اس کتاب د‏‏ی تحلیل تے تحقیق وچ علی بن ابراہیم د‏‏ی طرف اس کتاب د‏‏ی نسبت نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی عمدہ دلیل ایہ اے کہ تفسیر قمی علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی روایات تے ابو الجارود د‏‏ی روایات دا مجموعہ اے جسنو‏ں ابوالفضل العباس ابن محمد نے ترتیب دتا اے تے ایہ علی بن ابراہیم قمی دے شاگرداں وچو‏ں ا‏‏ے۔
ہور کہندے نيں کہ اس تفسیر دے مقدمے وچ ہن علی بن ابراہیم قمی تو‏ں نقل کر رہیا اے یا مقدمے وچ تحریف قرآن قرآن د‏‏ی بحث بیان ہوئی اے جس دے بارے وچ یقین تو‏ں نئيں کہیا جا سکدا کہ ایہ علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی تفسیر ہوئے۔ بلکہ اوہ قائل نيں کہ ایہ تفسیر قمی دا مقدمہ تفسیر نعمانی دا مقدمہ ا‏‏ے۔
اک ہور نکتہ قابل توجہ اے کہ روایت کيتی سند وچ ابراہیم بن ہاشم (علی بن ابراہیم دے والد) تے بعض اسک‏‏ے معاصرین جداں محمد بن یحیی عطار قمی تے سعد بن عبداللہ اشعری قمی تو‏ں واسطے دے ذریعے نقل ہويا ۔ ایہ اس گل دا بیانگر اے کہ تمام تفسیر علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی نئيں ا‏‏ے۔
اشاعت
تفسیر علی بن ابراہیم قمی چند بار طبع ہوئی ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ سال ۱۳۱۳ ھ وچ چاپ ہوئی۔ سید طیب جزیرےی نےاس دتی تصحیح د‏‏ی تے ۱۳۸۶ ق وچ نجف تو‏ں شائع کيتا۔ ۱۴۰۴ ق تے ۱۳۶٧ش نو‏‏ں قم وچ تصحیح شدہ طبع ہوئی۔
اسی طرح مؤسسہ اعلمی بیروت د‏‏ی جانب تو‏ں سال ۱۴۱۲ ھ وچ تصحیح دے نال شائع ہوئی۔
کتابیات
گٹھ:تیسری صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی) گٹھ:تفاسیر روایی گٹھ:گیارہويں صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں حدیث گٹھ:کتاباں گٹھ:شیعہ کتاباں
دریائے واخان
دریائے واخان افغانستان چ اک دریا اے.
ویپر کیپوچن باندر
ویپر کیپوچن باندر کیپوچن باندر دی اک ونڈ اے ایہ نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی کولمبیا, وینزویلا, گیآنا, سورینام تے برازیل دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
چناں وے تیری چاننی
جان-پچھان
ڈاکٹر• ناہر سنگھ مطابق -" لمے گون اوہناں لوکگیتاں نوں کیہا گیا ہے جہڑے ملویناں ولوں لمیاں ہیکاں لا کے گائے جاندے ہن۔ ایہناں لوکگیتاں نوں ملوئی سوانیاں اک، اک جاں دو، دو دے جٹّ بنا کے سانجھی ہیک وچّ گاؤندیا ہن۔ گیت دے اک انترے نوں اک دھر اچاردی ہے اتے دوجے انترے نوں دوجی دھر۔ ایہہ لمے لوک گیت نشچت ہیکاں اتے وشیش سر-پربندھ وچّ گائے جاندے ہن۔" لوک گیت جیون دے کجھ بنیادی سروکاراں، بھاواں اتے رشتیا نال سنبندھت ہندے ہن۔ اس لئی کسے جاتی دے کجھ مڈھلے پچھان-چناں، جیون ملاں، ساکاداری سنبندھاں تے مانوی رشتیاں دے سدیوی سبھاء اتے بنیادی پیٹرن لوکگیتاں وچوں اگھڑدے ہن۔ پنجابی لوک گیت پنجابی جیون دیاں تنّ بنیادی اکائیاں 'ویکتی'، 'پریوار'، اتے 'پنڈ' دوآلے کیندرت ہن۔ ایہناں تناں دوآلے کیونکہ پنجابی جیون دا سمچا پرپنچ اسریا ہویا ہے اس لئی پنجابی لوک گیت پنجابی جیون دیاں بنیاداں نال روپ، سار تے سنچار تناں پدھراں اتے جڑے ہوئے ہن۔
ڈاکٹر•ناہر سنگھ دا مننا ہے کہ کوئی وی لوک گیت کسے وشیش اپ-بھاشائی خطے وچّ اک نشچت اچار-سندربھ دے انترگت اپنے اک ولکھن اچار-روپر وچّ جیوندا وچردا ہندا ہے۔ لوک گیت دی اس جیونت ہستی نوں اسدے اسے جیونت روپ وچّ پھڑنا بڑا ضروری ہندا ہے۔
سو پنجابی لوکگیتاں نوں ہن ساہت آلوچنا دی نظر دے نال- نال سبھیاچار-وگیانر دی درشٹی توں وی اک سبھیاچار سرجنا دے طور تے سمجھن دی بہت وڈی لوڑ ہے۔
لوکگیتاں دی اہمیت
ڈاکٹر•ناہر سنگھ انوسار-"لوک گیت دی مہتتا نرول ساہتک ہی نہی سانسکرتک، اتہاسک تے لوکدھارک وی ہندی ہے۔ لوک گیت کسے خطے دے لوکاں دے سموہک من تے اوچیتن آپے دی تھاہ پاؤن لئی اک بھروسے یوگ سمگری پردان کردا ہے۔ لوک گیت وچوں سنبندھت جن-سموہ جاں جاتی دی سمچی پرمپرا اپنے مولک سور وچّ اک ولکھن اچار پراپت کردی ہے۔ اس ولکھن سور وچّ سنبندھت لوک-سموہ دے سموہک استتو دی پچھان نہت ہندی ہے۔ لوک گیت کسے جاتی دے من دا جوت سروپ ہندے ہن جس راہیں اوہ جاتی اپنا مول پچھان سکن دے سمرتھ ہو سکدی ہے۔"
پنجابی لوک گیت دی مہتتا پنجابیاں دی اک ولکھن سبھیاچارک سرجنا دے طور تے وی ہے۔ پنجابیاں دی اس سبھیاچارک سرجنا-لوک گیت-وچیت پنجابی من دا سرجناتمک کھڑاؤ بھنّ،بھنّ ونگیاں اتے روپاں وچّ دیکھن نوں ملدا ہے۔ پنجابی لوک گیت پنجابی من دوارا جیون نوں پرتکھن، سنکلپن تے پرگٹاؤن دی پرکریا نال سنگھنے روپ وچّ جڑیا ہویا ہے۔ پنجابی لوک گیت پنجابی لوکاں دی سانسکرتک کمائی ہون کرکے پنجابی من دی سہج-سرجنا دا اک اتی سوخم تے کلاتمک عمل ہے۔ اس دھارنا دے پرسنگ وچّ ایہہ کہنا یوگ ہووےگا کہ ایہہ یتن پنجابی لوک گیت راہیں پنجابی من نوں سمجھن دی رچی توں پریرت ہے۔
اس مجموعے بارے
'چنا وے تیری چاننی' اتے 'خونی نین جل بھرے' مالوے دے لوکگیتاں دی لڑی ادھین تیار کیتیاں گئیاں پستکاں وچوں کرم وار تیجی اتے چوتھی جلد ہن۔ ایہناں دوہاں جلداں وچّ مالوے دے لمے لوکگیتاں نوں شامل کیتا گیا ہے۔ ایہناں لوکگیتاں نوں ملویناں 'لمے گون' کہہ کے گاؤندیاں ہن۔ 'چنا وے تیری چاننی' مالوے دے لوک-گیتاں دے سنکلن،سمپادن تے ادھٔین دی لڑی ادھین تیار کیتی گئی تیجی جلد ہے۔ 'چنا وے تیری چاننی'••• وچّ مالوے دے لمے گوناں دیاں وشے دے پکھوں وبھنّ ونگیاں نوں شامل کیتا گیا ہے۔ اس ہتھلی جلد وچّ 313 دے قریب لمے گون شامل ہن۔ اہنا جلداں توں علاوہ وی ڈاکٹر• ناہر سنگھ دیاں اٹھ ہور جلداں پرکاشت ہو چکیاں ہن۔
اس ہتھلی پستک 'چنا وے تیری چاننی' وچّ شامل لمے گوناں دوارا ملویناں دے دھر اندرلیاں مانسک جگت دیاں کئی پرتاں اگھڑدیاں ہن۔ ایہناں لمے گوناں دی مالوے دے لوکگیتاں وچّ اک وشیش تھاں ہے۔ لمیاں ہیکاں وچّ گائے جان والے ایہہ لمے گون پنجابی لوکگیتاں وچّ مالوے دی وکھری پچھان درساؤندے ہن۔
سنپادنا-ویونتنا
ڈاکٹر• ناہر سنگھ نے لوکگیتاں نوں لوک گیت روپاں دے انوسار وکھ-وکھ جلداں وچّ سنکلت کیتا ہے۔ 'چنا وے تیری چاننی' جلد وچّ 'لمے گون' رکھے گئے ہن۔ اک گیت-روپ دے انترگت لوکگیتاں نوں اگوں جیون دی سہج تور تے سموتھ رکھ کے سنپادنا-ترتیبنا الیکی گئی ہے۔ اسے سہج تور تے ترتیب دے انوسار کانڈھاں دی ونڈ تے لوکگیتاں دے سرلیکھ کڈھے گئے ہن۔ کانڈھاں اتے گیتاں دے سرلیکھ لوکگیتاں اندرلے سنسار وچوں کجھ پرتندھ کاوَ-سطراں وچوں چنے گئے ہن۔ ایہناں کاوَ-سطراں نوں چنن سمے سمچے سنگریہہ دی یوجنا، کانڈھاں دی ونڈ اتے کانڈھ وچّ ستھت گیت دی ترتیب نوں دھیان وچّ رکھیا گیا ہے یتن کیتا گیا ہے کہ ہر سنگریہہ اپنے آپ وچّ اک سمپورن اکائی ہووے۔ اسدے انترگت ہر کانڈھ اک ایسی ارتھ-اکائی بن سکے جس وچوں پنجابی جیون-ستھتی دا اک سمپورن ٹکڑا جاں پنجابی ساکاداری سنبندھاں دا اک جٹّ ساکار ہندا ہووے۔ ہر لوک گیت دا سرلیکھ کڈھن سمیں پرمکھتا اس گیت وچّ پیش تھیم دی پرتیندھتا نوں دتی گئی ہے پر اس دے نال-نال سمچے کانڈھ وچّ ستھت گیت دے کرم تے ستھان انوسار سمچے کانڈھ دے وکاس رکھ نوں الیکن دی کوشش کیتی گئی ہے۔
اس سنپادنا-ویونتنا وچّ گیت-روپاں انوسار سنگریہہ دی ونڈ اتے سنگریہہ وچلی کانڈھ ونڈ ہیٹھ لکھیاں دو بنیادی دھارناواں اتے آدھارت ہے:
ہر گیت-روپ دی جیون-انوبھوَ نوں پیش کرن دی اپنی اک وشیش سیما تے سمبھاونا ہندی ہے۔ ہر گیت-روپ کسے وشیش لوک-دائرے، جیون دے کسے وشیش پکھ تے پاسار نال سنبندھت ہندا ہے۔ اس لئی گیت-روپاں انوسار کیتی گئی ونڈ وشا-مولک ہون دے نال-نال جیون-انوبھوَ دے این انوکول اتے کاو-روپاں دی پرکرتک ونڈ دا انوسرن کر سکدی ہے۔
[ا] لوک گیت روپ، سار تے سنچار دے تناں پدھراں اتے جیون دیاں بنیاداں نال جڑیا ہندا ہے۔ لوک گیت سبھیاچار دی چہنکی کریا دا انگ ہون کرکے اس وچوں سنبندھت لوک-سموہ دی بھاوَ-جگت دا وبھنّ پدھراں اتے پرگٹاوا ہندا ہے۔ اس لئی لوک-سموہ دے جیون اتے لوک گیت دے پاٹھ وچکار اک نشچت سمبدھ ہمیشہ قایم رہندا ہے۔ جیون-پاٹھن تے لوک گیت-پاٹھگیت وچالے اجیہے جٹل تے بہو-پرتی رشتے دی دھارنا نوں لے کے ہی سنبندھت جلد دی سنپادنا-ویونتنا الیکی گئی ہے۔
اپروکت دوویں دھارناواں تو ایہہ نچوڑ نکلدا ہے کہ جیون-انوبھوَ وچوں آپ مہارے جاں سہج روپ وچّ اپجے لوک گیت دے پاٹھ دی اپنی اک خدمختار ہوند ہندے ہوئے وی اسدا ویکتی دے جیون اتے سمچے سماجک ویگ نال اک نشچت سنبندھ بنیا رہندا ہے۔
ڈاکٹر• ناہر سنگھ دا کہنا ہے کہ جدو وی کوئی کاوَ-سترِ کسے لوک گیت جاں کانڈھ دے سرلیکھ وجوں لائی جاندی ہے اس نال سنبندھت گیت تے کانڈھ دیاں ارتھ-سیماواں دا وستار ہویا سمجھنا چاہیدا ہے۔جویں-ہتھلیں جلد -'چنا وے تیری چاننی'- سنگریہہ دا سرلیکھ نرا سنبندھت گیت دا ہی سنکیتک نہیں سگوں سمچے سنگریہہ دی بھاونا دا وی لکھائک ہے۔ 'منگلاچرن' وجوں لایا گیا ایہہ لوک گیت سمچے سنگریہہ دے آر-پار پھیلیا ہویا ہے۔ اس گیت وچوں پنجابی پریوار دی اکائی اندرلے ساکاداری سنبندھاں تے مانوی رشتیاں دا اک ٹھوس چتر اگھڑدا ہے۔ ایہہ پروارک اکائی اگوں وشیش پرکرتک ماحول دے سندربھ وچّ پیش ہوئی ہے کیونکہ لوک گیت وچلے چن تے اداسی چاننی دا سمبودھک نائکہ نال اک نج-پرک رشتہ اگھڑدا ہے۔ چن دی اداس چاننی تے تاریاں دی فکی لوئِ دے چترپٹ اتے سانسکرتک جگت دے دو پاتر\چتر اگھڑدے ہن جنہاں وچوں اک سمبودھک ہے تے دوجا سنبودھت۔ سمبودھک دھر سنبودھت دھر نوں اس ڈھنگ نال مکھاتب ہوئی ہے کہ سانسکرتک جگت دے نال-نال پرکرتک جگت وی اپنی مانوی ہوند وچّ پیش ہندا ہے۔ دوہاں دی سانجھ ہے رسوئی کرن دی۔ دوہاں وچکار آ بہڑدی ہے- سسّ، پنجابی سبھیاچارک جگت دی کھلنائیکا۔ سسّ نونہہ نوں اس لئی نہیں گھوردی کہ میدے وچّ گھیؤ زیادہ پین کرکے مہنگی وستو اجائیں گئی ہے سگوں اس لئی جھڑکدی ہے کہ'گھیؤ وچّ میدا تھوڑھا پیا' ہے۔ سسّ ولوں نونہہ نوں جھڑکن لئی گھڑی گئی ترک دا بے-بنیاد ہونا ہی اسدے دھکڑ تے جابر ہون دا پرمان دندا ہے۔ اس لوک گیت وچّ ویاہی وری بھین دی ماں، بابل تے ویر نشکریا پاتراں وجوں اگھڑدے ہن۔ اوہ تنے محلاں تھلے کھلو کے صرف ہنجھو کیر سکدے ہن۔ 'محلاں والے بابل' دی دھی وی سسّ دیاں گالھاں کھان لئی مجبور ہے۔ ایہہ سارے پاتر اک وشیش سماجک پربندھ وچّ آپو اپنی تھاں مجبور ہن، شاید ایہو مجبوری چن دی ہے جس نوں رسوئی کرنی پے گئی ہے۔ ویاہتا مٹیار دی مجبوری صرف ایہہ نہیں کہ اوہ سسّ دے برابر بول نہیں سکدی سگوں اس گھر وچّ اینی بیگانی ہے کہ اسدا دکھ سنن والا وی کوئی نہیں ہے۔ اک پروارک اکائی دا مانوی انگ ہندیاں ہویاں وی اوہ عورت اکلتا دا سنتاپ بھوگ رہی ہے۔ اس عورت دا اس گھر، پریوار تے سماج نالوں سمپورن ویوگ ہو چکا ہے۔ اس سانسکرت جگت دے سیمت جھروکھے وچوں اس لئی پرکرتک جگت وی چھوٹا ہو گیا ہے۔ اس دا اپنا سماجک انوبھوَ تے اسے طرحاں پرکرت جگت 'رسوئی' تکّ سیمت ہو گیا ہے اتے اسے رسوئی وچّ اسنوں جھڑکاں پے رہیاں ہن۔ نونہہ تے سسّ دے وچالے سماجک رشتہ نرول کم دا رہِ گیا ہے اتے بول دا رشتہ 'گالیاں' وچّ وٹ چکا ہے۔ اس گیت دی نائکہ اپنے سمپورن سماجک ویوگ تے اس وچوں اپجی بے بسی نوں قبول کر چکی ہے-'ایتھے میرا کون سنے'۔ سماجک بے گانگی دا جہڑا انوبھوَ نائکہ ہنڈھا رہی ہے اسے انوبھوَ دے وبھنّ پاساراں نال سنبندھت ہن- ایہہ لمے گون۔ جلد تیجی اتے چوتھی وچّ شامل لوکگیتاں وچلا کیندری سوتر عورت دے ویوگ دی ستھتی دا ہے۔ ایہہ ستھتی اس ہتھلی جلد دے لمے گوناں وچّ بھن-بھنّ سماجک رشتیاں اتے پاتراں دے سندربھ وچّ پیش ہندی ہے
لمے ملوئی لوک گیت : روپ رچنا
بند گیت-روپاں دی شرینی دے انترگت آؤن والا اک وڈا بھاگ لمے ملوئی لوکگیتاں دا ہے۔ اس ورگ ادھین آؤندیاں ونگیاں نوں پرچلت ملوئی لوک-شبداولی وچّ لمبے گون، جھیڑے، گھوڑیاں، سہاگ، ودھاوے آدی دے ناں دتے جاندے ہن۔ اہنا وبھنّ ونگیاں دے گیت-روپاں نوں 'لمے-لوک گیت' دے وڈیرے ورگ ادھین دو وڈیاں سانجھاں کرکے رکھیا جا سکدا ہے۔ اک تاں سارے لمے لوک گیت عورتاں دی سرجنا ہن، جنہاں نوں سوانیاں ہی گاؤندیاں ہن۔ دوجا سارے ملوئی لوکگیتاں دیاں ہیکاں وچّ لمکاء ہے، جہڑا (دوہڑے نوں چھڈّ کے) مرداں دے کسے وی گیت-روپ وچّ نہیں ہے۔ ایہناں گیتاں دی سرجک وشیش پرکار دی استری-منوستھتی نے ایہناں گیتاں دی وشیش دھنی نوں جنم دتا ہے۔
اہنا لوکگیتاں نوں نبھاؤ دے پکھ توں تنّ اپورگاں وچّ ونڈیا جا سکدا ہے:
[] گھڑے جاں ڈھولک دے گیت-جوت اک سوانی دی اگوائی وچّ سموہ ولوں گائے جاندے ہن۔
[ا] اک جاں دو سوانیاں ولوں سانجھی ہیک وچّ گائے جان والے گیت۔
[] سموہ ولوں سموہک روپ وچّ گائے جان والے گیت۔
گھڑے جاں ڈھولک اتے اک سوانی دی اگوائی وچّ سموہ ولوں گائے جان والے گیت
ایہہ گیت گھٹّ لمی سر دے ہن۔ اس کرکے ایہہ گھڑے دی تیز تھاپ نال چل سکدے ہن۔ اہنا گیتاں وچّ اک سوانی گیت دا اک انترا گاؤندی ہے اتے باقی سوانیاں اسے انترے جاں مول استھائی نوں دہراؤندیاں ہن۔ کئی واری گائک-سموہ انترے دی کسے اک سطر جاں صرف 'ہائی شاوا' دے اکو واکنش دے دہراؤ نوں نبھا رہا ہندا ہے:
اک : تریا تریا جانے
پانی دے جائیں او کماد نوں گروہ: تریا تریا جانے•••
••• •••   •••
اک : پچھدی آں بنے نی بنیرے، چار چپھیرے کنڈا میرا کینھے کھڑکایا•••
گروہ: حئی شاوا ۔
اہناں گیتاں وچّ گائک نوں نویں سرجنا لئی دوجے لمے گیتاں نالوں زیادہ کھلھ ہندی ہے کیونکہ سموہ نے گیت دے نشچت ٹکڑے جاں نشچت بول نوں ہی دہراؤنا ہندا ہے۔ ایہناں گیتاں وچّ بول نے گھڑے جاں ڈھولک دی لگاتار تے اکسار 'ٹھپّ-ٹھپّ' دے سموتھ چلنا ہندا ہے اس لئی ایہناں گیتاں وچّ لمیاں ہیکاں دی سمائی نہیں ہو سکدی۔اس طرحاں لمی سر والے ایہہ گیت وی کاہلی طرز وچّ گاؤنے پیندے ہن۔
اک جاں دو سوانیاں ولوں سانجھی ہیک وچّ گائے جان والے گیت
اہناں گیتاں نوں کدے کدائیں اک، اک پر عامَ طور تے دو، دو سوانیاں جٹّ بنا کے گاؤندیاں ہن۔ گیت دے اک انترے نوں اک جاں دو سوانیاں ملویں سر وچّ اتے اگلے انترے نوں اک جاں دو سوانیاں ملویں سر وچّ گاؤندیاں ہن۔ اس طرحاں گائے جان والے بہتے گیت 'جھیڑے' ہن جنہاں وچّ دو دھراں دا سنواد چلدا ہے۔ اس طرحاں گیت وچلیاں دوویں دھراں نوں گائکاں دیاں دو دھراں راہیں پیش کیتا جاندا ہے۔ ایہناں گیتاں دی ہیک انی لمی ہندی ہے کہ اکلی سوانی دا وچکاروں ساہ ٹٹّ جاندا ہے۔ اسے کرکے جٹاں وچّ گاؤن دی لوڑ پیدی ہے۔ ایہہ گیت آکار وچّ سبھ توں لمیرے تے لمکویاں، لمیاں ہیکاں والے ہون کارن سمچے ملوئی لوکگیتاں وچوں وکھرے ہی پچھانے جاندے ہن۔
اہنا گیتاں دی ہیک جنی لمی ہے اونا ہی ودھیرے ایہناں ہیکاں وچالے 'ٹھہراؤ' ہندا ہے۔ ہیک تے ٹھہراؤ ارتھات بول تے چپّ دا تناؤ، بھاوَ دی تناؤشیل اوستھا نوں اس دی پوری گمبھیرتا وچّ نبھا کے پرمانک پیشکاری بندا ہے۔
گروہ ولوں کروہی روپ وچّ گائے جان والے گیت
اہناں گیتاں نوں سموہ، سموہک روپ اچاردا ہے۔ سموہ ولوں ملویں ہیک وچّ اچارے جان والے ایہناں گیتاں وچّ گھوڑیاں، سہاگ، ہیئرے، ودھاوے، میڈھی گندن، وٹنا ملن، بیدی اتے گائے جان والے گیتاں توں بناں سارے سنسکار گیت شامل کیتے جا سکدے ہن۔ ایہناں گیتاں نوں گاؤن سمیں باقی سوانیاں کسے تکھی تے اچی سر والی سوانی دے بول وچّ بول ملاؤن دا یتن کردیاں ہن۔ ایہناں سموہگان والے گیتاں وچّ پنر-سرجن دی سمبھاونا بہت ہی سیمت ہندی ہے۔ ایہہ گیت سموہ ولوں نشچت موقعیاں اتے نشچت ستھتیاں وچّ گائے جاندے ہن۔ ایہہ وشیش ستھتی ہی سموہ اندر وشیش بھاوَ پیدا کردی ہے۔
نبھاؤ-پرکریا دے آدھار تے کیتی اپروکت ونڈ بھروسے یوگ تے پرمانک ہون دے باو جود وی روپ-رچنا دی درشٹی توں پورن بھانت اپیوگی نہیں ہے۔ روپ ودھانک ونڈ لئی گتی شیل، موکھک اچار دے نال-نال ستھتیشیل نوں وی اپنا آدھار بناؤنا پویگا۔
(1) کتھا ادھارت پر گتیمان بمب والے گیت
(2) اکو بمب پر وستوگت ویروے وچّ تبدیلی والے گیت
(3) سمانبھاوی بمب- سرجنا والے گیت
(4) لگاتار ٹکراؤ-مولکؤ بمباں والے گیت
(5) شدھ سرودی گیت ۔
کھیتری کارج دا ودھی-وگیان
ڈاکٹر• ناہر سنگھ نے چھ جلداں وچّ پرکاشت ہون والے ملوئی لوکگیتاں نوں مالوا کھیتر دے بھن-بھنّ ستھاناں، جاتاں، گوتاں، دھرماں، عمراں وکھوں-وکھرے سماجک گروپاں، طبقیاں، کتیاں والے لوکاں کولوں بھن-بھنّ سماجک موقعیاں اتے اکتر کیتا گیا ہے۔ ایہہ لوک گیت بھن-بھنّ کاوَ-پرتبھا والے لوکاں دی سرجنا ہن۔ اکترن دا ایہہ سماں 1976 توں 1986 تکّ لگبھگ اک دہاکے تکّ ہویا ہے۔
ڈاکٹر• ناہر سنگھ نے لوکگیتاں نوں سنگریہت تے سنپادت کردیاں سارے گیت-روپاں دیاں ونگیاں دے ودھ توں ودھ نمونے دتے ہن تاں کہ ہیٹھ لکھے کجھ تتھاں تے پکھاں نوں لوڑیندی پرتندھتا دتی جا سکے :
مالوے دے وکھ، وکھ ستھاناں نوں لوڑیندی پرتندھتا دینی تاں جو ملوئی اپبھاشا دے اندرلے اچار-بھیداں نال سنبندھت لوک گیت شامل کیتے جا سکن۔
(ا) وکھوں-وکھریاں جاتاں، گوتاں تے دھارمک مانتاواں والے لوکاں تے اوہناں لوکگیتاں دی پرتندھتا کرواؤنی جنہاں وچوں سنبندھت لوک-سموہ دی جات-مولک، گوت-مولک، وشیش دھارمک چنھاں، وشواساں تے پوجا-ودھیاں دی ولکھنتا دی پچھان ہو سکے۔
لوک گیت-سرجنا دی درشٹی توں بندے ملوئی لوکگیتاں دے بھنّ، بھنّ دائریاں اتے اوہناں دے لوکگیتاں نوں ڈھکویں پرتندھتا دینی جس نال سنبندھت لوک-سموہاں دے لوکگیتاں وچوں اوہناں دے وشیش دائراگت انوبھواں تے ہور ولکھنتاواں دی اجاگر ہو سکن۔
(س) وکھ-وکھ سماجک موقعیاں اتے وشیش سندربھاں دے انترگت گائے جان والے لوکگیتاں ولّ وشیش توجو دینی تاں کہ پیش سماجک ستھتی اتے لوکگیتاں اندر پیش وستو\بھاوَ دے نشچت سنبندھاں نوں اجاگر کیتا جا سکے۔
اس طرحاں ڈاکٹر• ناہر سنگھ دے اس قدم توں لوکمناں دیاں بھاوناواں، لوک دائریاں وچّ پرچلت وبھنّ گیت-روپاں تے لوک گیت- ونگیاں نوں چنگی طرحاں سمجھیاں جا سکدا ہے۔ اہیں نہیں سگوں اسیں سمیں دے پرواہ وچّ چلدیاں سنبندھت لوک-سموہ دے انگ-سنگ رہندیاں کسے لوک گیت دے اندرلے روپانترناں نوں وی چنگی طرحاں سمجھ تے پچھان سکدے ہاں۔