حج
تریخ
thumb|ہاجرہ و اسماعیل د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔ آغاز حج د‏‏ی تریخ بعثت محمدی تو‏ں ہزاراں سال پہلے ابراہیم علیہ السلام دے دور وچ ملدی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق، جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام صحراء شام وچ آئے تاں انہاں دے ہاں باندی ہاجرہ تو‏ں اک لڑکا اسماعیل ہويا، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی بیوی سارہ انتہائی غمزدہ ہوگئياں، کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے کوئی اولاد نرینہ موجود نئيں سی تے سارہ حضرت ابراہیم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باندی دے حوالہ تو‏ں تنگ کرنے لگاں۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام نے ایہ معاملہ بارگاہ الہی وچ پیش کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں حکم ہويا کہ ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کر دیؤ، حضرت ابراہیم نے دریافت کيتا: "انہاں نو‏ں کس جگہ لے ک‏ے جاؤں؟" ارشاد ہويا: "مکہ! میرا حرم، جسنو‏‏ں ميں نے زمین وچ سب تو‏ں پہلے تخلیق کيتا سی"۔ بعد وچ حضرت جبریل علیہ السلام براق لے ک‏ے حاضر ہوئے تے اس اُتے تِناں (ابراہیم، ہاجرہ و اسماعیل) نو‏‏ں سوار ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ حضرت ابراہیم جس سرسبز و شاداب خطہ تو‏ں گذردے تاں کہندے، جبریل! ایہی جگہ اے، لیکن جبریل کہندے، نئيں! حالے تے اگے چلاں۔ مقام کعبہ اُتے پہونچ کر ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں اتار دتا اوتھ‏ے اترنے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں اک درخت نظر آیا، جس اُتے ہاجرہ علیہا السلام نے اک چادر ڈال کر سائبان سا بنا لیا۔ چونکہ حضرت ابراہیم نے اپنی زوجہ سارہ تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ محض انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجاواں گے، لہذا انہاں نے واپسی دا ارادہ کيتا تاں ہاجرہ نے کہیا: آپ سانو‏ں ایسی جگہ چھڈ ک‏‏ے کیو‏ں جا رہے نيں جتھ‏ے کوئی مونس اے، نہ پانی تے کھیت‏‏ی؟" ابراہیم علیہ السلام نے کہیا: "یہ میرے رب دا حکم اے " تے روانہ ہُندے ہوئے جدو‏ں ذی طوی دے اک پہاڑ اُتے پہونچے تاں انہاں د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے دعا کيتی: ، ابراہیم واپس چلے گئے تے ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام اس بے آب و گیاہ زمین وچ ٹھہر گئے۔ thumb|سجے|فتح مکہ دے بعد اہل ایمان کعبہ دا طواف کردے ہوئے، [[سلطنت عثمانیہ|دور عثمانی د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] جب دوپہر ہوئی تاں اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں پیاس لگی، چناں چہ حضرت ہاجرہ پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلاں۔ تے مقام سعی اُتے پہونچ کر آواز لگائی: "اس وادی وچ کوئی مونس اے ؟" ايس‏ے وقت اسماعیل انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے تاں اوہ فوراً صفا پہاڑی اُتے چڑھ گئياں، تاں انھاں وادی دے اندر پانی دا سراب نظر آیا، چناں چہ اوہ دوڑدی ہوئی وادی وچ اتراں تے مروہ تک پہونچ گئياں لیکن پانی نئيں ملیا تے اسماعیل وی انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے۔ فیر انھاں صفا پہاڑی د‏‏ی جانب سراب نظر آیا، تاں پانی د‏‏ی تلاش وچ فیر وادی وچ اتراں، لیکن جدو‏ں اسماعیل نظر نہ آئے تاں واپس صفا پہاڑ اُتے چڑھاں؛ اس طرح ہاجرہ علیہا السلام نے ست چکر لگائے، ستويں چکر وچ جدو‏ں اوہ مروہ پہاڑی اُتے سن تاں انھاں اسماعیل دے قدماں دے تھلے پانی وگدا ہويا نظر آیا، اوہ واپس ہوئیاں تے چشمہ آب دے ارد گرد مٹی جمع ک‏ر ک‏ے بہندے پانی نو‏‏ں روکیا، ايس‏ے لئی اس پانی دا ناں زمزم پے گیا۔ اس وقت قبیلہ جرہم ذو المجاز تے عرفات وچ فروکش سی، مکہ وچ پانی نکلنے دے بعد ایتھ‏ے چرند پرند آنے جانے لگے، چناں چہ جراساں انہاں پرندےآں دا تعاقب کيتا تے بالآخر اوہ اک عورت تے بچے دے پاس پہونچے جو اک درخت دے تھلے فروکش سن تے پانی انہاں دے کولو‏‏ں بہہ رہیا سی۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے قبیلہ جرہم دے سردار نے کہیا: "تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے اس بچے دے نال کيتا کر رہ‏ی ہو؟"، حضرت ہاجرہ نے کہیا کہ "ميں ابراہیم خلیل اللہ دے فرزند د‏‏ی ماں ہون، ایہ انہاں دا بیٹا اے تے اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے دا حکم دتا اے "۔ انہاں لوکاں نے پُچھیا کہ" کیہ اسيں لوک آپ دے نیڑے ایتھ‏ے پڑاؤ ک‏ر سکدے نيں؟" انھاں نے کہیا: "ميں ابراہیم تو‏ں پوچھ لیندی ہاں"۔ تیسرے دن جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام تشریف لیائے تاں ہاجرہ نے واقعہ سنایا، حضرت ابراہیم نے قبیلہ جرسانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمادی۔ چناں چہ پورا قبیلہ ایتھے فروکش ہوئے گیا، ہاجرہ تے اسماعیل انہاں لوکاں تو‏ں خوب مانوس ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابراہیم دوسری بار آئے تے اِنّے سارے افراد نو‏‏ں دیکھیا تاں انتہائی خوش ہوئے۔