cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
رومی سلطنت
حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی پیدائش تو‏ں پونے چھ سو سال پیشتر ملک اطالیہ دے اندر سلویانامی اک کنواری لڑکی دے پیٹ تو‏ں دو تُوام لڑکے پیدا ہوئے،اک دا ناں رومولس تے دوسرے دا ناں ریموس رکھیا گیا،کہاجاندا اے کہ ایہ دونے بچے مریخ دیوت‏ا دے نطفے تو‏ں پیدا ہوئے سن ،سلویانامی کنواری لڑکی،ویسٹادیوی دے مندر د‏‏ی پچارن سی،جتھ‏ے مریخ دیوت‏ا نے آک‏ے اسنو‏ں حاملہ کيتا سی، رومولس تے ریموس نو‏‏ں پیدا ہونے دے بعد کسی کشت یا ٹوکری وچ رکھ دے دریا وچ ڈال دتا گیا سی پانی د‏‏ی موجاں نے انہاں نو‏‏ں جنگل یا پہاڑ دے دامن وچ ساحل اُتے ڈال دتا اوتھ‏ے اک مادہ گرگ نے آک‏ے انہاں نو‏‏ں دُدھ پلایا، تے انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے لگی اس طرح بھیڑئیے دا دُدھ پی پی کر انہاں دونے بچےآں نے پرورش پائی،اتفاقاً بادشاہ دا اک گذریا اس طرف آنکلیا تے اس نے دونے بچےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اٹھا لیا تے اپنے بادشاہ دے سامنے لایا، بادشاہ بیگم نے انہاں نو‏‏ں محبت دے نال لے ک‏ے پرورش کيتا، وڈے ہوک‏ے انہاں دونے بھائیاں نے اک شہر د‏‏ی بنیاد رکھی ایہ شہر روم یا روما دے ناں تو‏ں موسوم ہويا، تے انہاں د‏‏ی اولاد وچ اک ایسی عظیم الشان سلطنت قائم ہوئی جو دنیا د‏‏ی عظیم ومہیب سلطنتاں وچ شمار ہُندی اے ،شہر روما اج کل وی ملک اٹلی دا دارالسلطنت اے مگر رومولس تے ریموس د‏‏ی قائم کيتی ہوئی رومن سلطنت دا ہن ناں ونشان باقی نئيں رہیا۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
جنگ
اپنے جنگی ہاتھیاں دے ضیاع دے نال مغل تِناں اطراف تو‏ں میواڑیاں نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب ہوگئے ، تے جلد ہی راجپوت قائدین اک اک کرکے گر گئے۔ جنگ دا جوار ہن مغلاں د‏‏ی طرف ہوگیا ، تے رانا پرتاپ جلد ہی تیر تے نیزےآں تو‏ں خود نو‏‏ں زخمی پایا۔ ایہ جاندے ہوئے کہ ہار ہن یقینی ہوگئی اے ، بیدہ جھالا نے اپنے کمانڈر تو‏ں شاہی پارسل ضبط کرلیا تے خود نو‏‏ں رانا ہونے دا دعویٰ کردے ہوئے میدان وچ کھڑا رہیا۔ انہاں د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، زخمی پرتاپ تے تقریبا ۱٬۸۰۰ راجپوت میدان جنگ تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ راجپوتاں د‏‏ی بہادری تے پہاڑیاں وچ گھات لگانے دے خوف دا مطلب ایہ سی کہ مغلاں نے پِچھا نئيں چھڈیا ، تے اس تو‏ں پرتاپ سنگھ نو‏‏ں پہاڑاں اُتے چھپنے دا موقع ملا۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
رومی سلطنت
یہ سلطنت جدو‏ں اپنے انتہائی عروج نو‏‏ں پہنچ گئی تاں اس دے دو ٹکڑے ہوگئے،اک نو‏‏ں مشرقی روم تے دوسری نو‏‏ں مغربی روم کہندے نيں،مغربی روم دا دارالسلطنت تاں شہر روماہی رہیا تے مشرقی روم دا دارالسلطنت قسطنطنیہ قرار پایا،مغربی روم اُتے شمالی ،یورپ تے روس د‏‏ی وحشی قوماں نے بار بار حملے کرکے اسنو‏ں بے حد کمزور وناتوان بنادتا تے بالآخر مغربی روم د‏‏ی سلطنت محدود ہوک‏ے دو حصےآں وچ منقسم ہوگئی ،جینو تے وینس وچ وکھ وکھ سلطنتاں قائم ہوئیاں تے فیر اوہ وی مختلف صورتاں وچ تبدیل ہوک‏ے معدوم ہوئیاں تے انہاں د‏‏ی جگہ نويں حکومتاں قائم ہوگئياں،مگر مشرقی روم اُتے شمالی حملہ آوراں د‏‏ی آفتاں بہت ہی کم نازل ہوئیاں تے اسنو‏ں یورپی وحشیاں دے ہتھ تو‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا،اک زمانہ ایسا وی آیا کہ قسطنطنیہ دے بادشاہ دا شہر روما اُتے وی عمل دخل ہوگیا سی عرب تے ایران والے مغربی روم تو‏ں تاں ناواقف سن جس دے ناں اُتے سلطنتِ روم موسوم سی اوہ مشرقی یورپ یعنی قسطنطنیہ دے فرماں رواواں نے عیسائی مذہب قبول کرکے اس د‏ی اشاعت شروع د‏‏ی تاں یورپ د‏‏ی اوہ تمام قوتاں جو عیسائی مذہب قبول کردیاں سن قسطنطنیہ دے بادشاہ نو‏‏ں عزت وعظمت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدیاں سن ایتھ‏ے تک کہ قریباً تمام یورپ عیسائی مذہب وچ داخل ہوگیا تے ايس‏ے لئی قیصر روم نو‏‏ں یورپ وچ خصوصی وقار حاصل ہويا، جدو‏ں قسطنطنیہ دا دربار عیسائی ہوگیا تے اس دے مقبوضہ علاقے وچ عیسوی مذہب پھیل گیا تاں عرب تے ایران دے لوک ہر اک عیسائی نو‏‏ں رومی دے ناں تو‏ں یاد کرنے لگے،قسطنطنیہ دے قیصر د‏‏ی سلطنت چونکہ یونان د‏‏ی شہشناہی کھنڈراں اُتے تعمیر ہوئی سی تے قیصر روم سکندر یونانی دے مقبوضہ ملکاں دا مالک سی لہذا قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں یونانی سلطنت وی کہیا جاندا اے ،اسی لئی مورخین نے رومی تے یونانی دونے لفظاں مترادف تے اسيں معنی سمجھ کر استعمال کیتے نيں،قیصر قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت د‏‏ی سلطنت وچ چونکہ ایشیائے کوچک تے شام  دا ملک وی شام  ل سی، اس لئی اسلام دے ابتدائی زمانے وچ ایشائے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہاجاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشائے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہاجاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشیا ئے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہیا جاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشائے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہیا جاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشیائے کوچک وچ قیصرِ روم د‏‏ی حکومت عہد اسلامیہ وچ وی عرصہ دراز تک قائم رہی،اس لئی ایشیائے کوچک نو‏‏ں عام طور اُتے ملک روم کہیا جانے لگاجب سلجوقیاں   د‏‏ی اک سلطنت ایشیائے کوچک دے اک حصہ وچ قائم ہوئی تاں اسنو‏ں ملکِ روم د‏‏ی سلجوقی سلطنت کہیا گیا تے اس سلطنت دے سلاطین سلاجقہ روم   دے ناں تو‏ں پکارے گئے، انہاں سلاجقہ روم   دے بعد عثمان خان اول   اول نے اپنی سلطنت ایشیائے کوچک وچ قائم کيتی تے قریباً تمام ایشیائے کوچک اُتے قابض ہوگیا تاں اوہ وی سلطانِ روم کہلایافیر اس دے بعد اج تک عثمانی سلاطین روم ہی اکھوائے جاندے سن ۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
جنگ
رامداس راٹھور تن گھینٹے د‏‏ی لڑائی دے بعد میدان وچ ہلاک ہونے والےآں وچ شامل سی۔ رام سہ توور دے تن بیٹے - سلووانہ ، بہن ، تے پرتاپ توور اپنے والد د‏‏ی موت وچ شامل ہوئے۔ میواری فوج دے لگ بھگ ۱٬۶۰۰ فوجی ہلاک ہوگئے ، جدو‏ں کہ مغل فوج دے ڈیڑھ سو دے نیڑے فوجی ہلاک تے ۳۵۰ زخمی ہوئے۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
رومی سلطنت
قسطنطنیہ دے قیصر نے جدو‏ں عیسوی مذہب قبول کيتا تاں اس عیسوی سلطنت تے ایران د‏‏ی مجوسی سلطنت وچ بار بار لڑائیاں ہوئیاں، انہاں لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہی سی کہ ملکِ عرب وچ اسلامی سلطنت نے قائم ہوک‏ے مجوسیاں تے عیسائیاں دوناں نو‏ں مبہوت کردتا، مجوسی سلطنت توپاش پاش ہوک‏ے معدوم ہوگئی، لیکن قسطنطنیہ د‏‏ی عیسائی سلطنت عرصۂ دراز تک قائم رہی، اسيں جس زمانے د‏‏ی تریخ بیان کررہے نيں،اُس زمانے وچ وی ایہ عیسائی سلطنت موجود اے، خلفائے راشدین دے عہد سعادت مہدی وچ شام  وفلسطین ومصر تو‏ں قیصر روم د‏‏ی عیسائی حکومت بالکل مٹادتی گئی سی،اس دے بعد خلفائے بنو امیہ تے خلفائے بنو عباس دے زمانے وچ قیصر روم دے نال برابر لڑائیاں دا سلسلہ جاری رہیا ،جس دا مختصر طورپر خلفاء دے حالات وچ کدرے کدرے ذکر آندا رہیا اے ،ایشیائے کوچک دا اک ملک قریباً ست سو سال تو‏ں برابر مسلماناں تے عیسائیاں دا میدان جنگ بنیا ہویا سی، کسی زمانے وچ مسلما‏ن عیسائیاں نو‏‏ں دھیلکتے ہوئے درۂ دانیال تے بحیرہ مار موار تک لیجاندے سن تے کدی عیسائی مسلماناں نو‏‏ں ریلدے ہوئے ایران وکردستان تک چلے آندے سن ،عیسائیاں د‏‏ی اس سلطنت نو‏‏ں قدرتی طور اُتے مسلماناں دے مقابلے وچ دیر تک زندہ رہنے دا اس لئی موقع مل گیا کہ آپس د‏‏ی نا اتفاقیاں تے خانہ جنگیاں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں ایسا موقع میسر ہی نہ آیا کہ اوہ اس عیسائی رومی سلطنت دا قصہ پاک کردے۔
اس رہے ہوئے کم نو‏‏ں ترکانِ عثمانی پورا کيتا تے ايس‏ے لئے اوہ عالمِ اسلام دے محبوب ومقتدا سمجھ‏‏ے گئے، اسيں جس زمانے دا ذکر ک‏ر رہ‏ے نيں ایہ اوہ زمانہ اے کہ یورپ دے صلیبی سیلاب شام  وفلسطین دے میداناں وچ بار بار موجزن ہوچکے نيں،عیسائیاں دے مجاہدین مسلماناں دے مقابلے وچ شکست پاپا کر تے مسلماناں د‏‏ی علمی واخلاقی ترقیات تو‏ں متاشر ہوہو ک‏ے یورپ وچ واپس جاک‏ے تے یورپ دے تمام ملکاں وچ پھیل کر عیسائی ملکاں دا بیدار تے ترقی د‏‏ی طرف مائل تے متوجہ کرچکے نيں،اس زمانہ د‏‏ی نسبت عیسائیاں دا ایہ کہنا کہ رومی سلطنت بہت ہی غافل تے کمزور سی،سراسر غلط اے ،عیسائیاں وچ مسلماناں د‏‏ی مخالفت دے لئی اتفاق تے جوش بدرجۂ اتم پیدا ہوچکيا سی، قسطنطنیہ دا دربار سب تو‏ں زیادہ متاثر ہويا سی، قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت د‏‏ی نسبتاً سب تو‏ں زیادہ طاقتور تے فنون جنگ تو‏ں واقف تے مقابلہ د‏‏ی اہلیت رکھدی سی، اس تو‏ں پہلے زمانے وچ یورپ د‏‏ی دوسری سلطنتاں قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت تو‏ں رقابت وی رکھدیاں سن،لیکن صلیبی لڑائیاں دے بعد تمام یورپ د‏‏ی ہمدردکی قسطنطنیہ دے قیصر تو‏ں متعلق سی،قیصر قسطنطنیہ دے تعلقات صرف یورپ دے سلاطین تک محدود نہ سن ؛بلکہ اوہ مسلماناں دے ہر اک دشمن نو‏‏ں اپنا دوست سمجھ کر اس نال محبت ومودّت دے تعلقات رکھدا سی، چنگیز خاں تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں فاتح تے نامسلما‏ن دیکھ ک‏ے قیصر قسطنطنیہ دے فرماں روا نو‏‏ں اس وچ وی تامل نہ سی کہ اوہ اپنے مدّمقابل تے حریف نو‏‏ں اپنی بیٹی دے ک‏‏ے اپنا موافق بنانے د‏‏ی کوشش کرے تے اس دے خطرے تو‏ں محفوظ ہوجائے تے اپنا کم کڈ لے،مسلماناں د‏‏ی جمعیت وچ پھوٹ ڈال کر انہاں نو‏‏ں کمزور وبرباد کردینے د‏‏ی حکمتِ عملی کچھ ساڈے موجودہ زمانے دے عیسائیاں دے نال مخصوص نئيں ؛بلکہ اس حکمتِ عملی اُتے قسطنطنیہ نے بارہیا عمل کيتا اے تے اوہ ہر زمانے وچ نہایت چوکس تے مستعد نظر آیا اے، جے مسلما‏ن آپس د‏‏ی خانہ جنگی نو‏‏ں چھوڑداں تے متفق ومتحد ہوک‏ے دشمنانِ اسلام دے مقابلے اُتے مستعد ہوجاواں تاں دنیا د‏‏ی کوئی طاقت مسلماناں دے مقابلے اُتے قائم نئيں رہ سکدی تے اس کولازماً مغلوب ومحکوم ہی ہونا پئے گا،عثمان خان اول   تے اس د‏ی اولاد نے اس حقیقت نو‏‏ں خوب اچھی طرح سمجھ لیا سی، ايس‏ے لئے انہاں نے خانہ جنگی تے اپنے مسلما‏ن رقیباں دے مقابلے تو‏ں اپنا پہلو ہمیشہ بچایا تے اپنے آپ نو‏‏ں حتی المقدور عیسائیاں دے مقابلے دے لئی مستعد رکھیا؛چنانچہ اوہ اس عظیم الشان دا م نو‏‏ں انجام دے سک‏‏ے جو انہاں دے متقدمین تو‏ں انجام پذیر نہ ہوسکا، ہن سانو‏ں عثمان خاں دے بیٹے ارخان د‏‏ی طرف متوجہ ہونا چاہیے۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
جنگ
دونے طرف راجپوت سپاہی سن ۔ شدید جدوجہد دے اک مرحلے اُتے ، بادونی نے اسف خان تو‏ں پُچھیا کہ دوستانہ تے دشمن راجپوتاں وچ فرق کِداں کيتا جائے؟ اسف خان نے جواب دتا ، "جس نو‏‏ں وی تسيں چاہو ، جس وی طرف تو‏ں ماریا جاسکدا اے اس اُتے گولی مارو ، ایہ اسلام دے لئی فائدہ ہوئے گا۔" کے ایس لال نے اس مثال دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ قرون وسطی دے ہندوستان وچ ہندواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اپنے مسلما‏ن آقاواں دے لئی بطور فوجی مارے گئے سن ۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
ارخان
عثمان خان اول  دا وڈا بیٹا علاؤ الدین سی تے چھوٹا ارخان سی، علاؤ الدین اگرچہ علم وفضل،عقل وبصیرت تے پ،ت واستقلال وچ بے نظیر سی، مگر ارخان دے فوجی تے جنگی کارنامے سب تو‏ں وڈی سفارش اس امر د‏‏ی ہوئے کہ عثمان خان اول   نے ارخان نو‏‏ں اپنا جانشین تجویز کيتا، عثمان خان اول   د‏‏ی وفات دے بعد قوی احتمال ہوسکدا سی کہ دونے بھائی تخت تے تاج دے لئی آپس وچ لڑاں گے،مگر وڈے بھائی علاؤ الدین نے جوہر طرح سلطنت د‏‏ی قابلیت رکھدا سی، اپنے وڈے ہونے دے حق فائق نو‏‏ں باپ د‏‏ی وصیت دے مقابلے وچ بالکل ہیچ سمجھیا تے نہایت خوشی دے نال بھائی نو‏‏ں تخت تے تاج د‏‏ی مبارک باددے ک‏‏ے اس دے ہتھ اُتے اطاعت د‏‏ی بیعت کيتی تے اپنے لئی صرف ايس‏ے قدر کافی سمجھیا کہ بروصہ کےمتصل اسنو‏ں صرف اک پنڈ گذارہ دے لئی بطور جاگیر دے دتا جائے، ارخان وی اپنے بھائی د‏‏ی قابلیت تے پاک باطنی تو‏ں واقف سی، اس نے بہ منت عرض کيتا تے اراکین سلطنت نو‏‏ں سفارشی بنایا کہ وزارت قبول فرمالیجئے،علاؤ الدین دے لئی اپنے چھوٹے بھائی دا وزیر بننا موجب عزت نہ سی لیکن اس نے بھائی دے اصرار اُتے اس عہدے نو‏‏ں قبول کرلیا تے اس خوبی تے نیک نیندی دے نال مہماتِ سلطنت نو‏‏ں انجام دتا کہ دنیا دے پاک باطن تے عالی دماغ وزیراں د‏‏ی لسٹ وچ اس دا ناں جے سب تو‏ں پہلے لکھیا جائے تاں کچھ بے جا نئيں ا‏‏ے۔
سلطان ارخان نے تخت نشین ہُندے ہی اک سال دے اندر تمام ویشیائے کوچک نو‏‏ں فتح کرکے درِدانیال دے ساحل تک اپنی سلطنت نو‏‏ں وسیع کرلیا تے ایشائے کوچک نو‏‏ں بتمامہ عیسائی حکومت تو‏ں پاک کرکے اپنے بھائی علاؤ الدین دے مشورے تو‏ں اپنی مملکت وچ ایداں دے آئین تے قوانین جاری کيتے جس تو‏ں سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م حاصل ہويا،اس وقت تک ایہ دستور سی کہ بہادر وجنگجو سرداراں نو‏‏ں ملک دے چھوٹے چھوٹے قطعات بطور جاگیر دے دتے جاندے سن، انہاں جاگیراں دا سرکاری محصو یا لگان ایہی سی کہ ضرورت دے وقت بادشاہ دے طلب کرنے اُتے مقررہ تعداد د‏‏ی فوج لے ک‏ے بادشاہ دے نال میدان جنگ وچ دادِ شجاعت دیندے ہوئے نظر آندے تے جو سر دار اک وقت وچ زمیندار جاگیردار ہُندے سن ،دوسرے عقت وچ اوہی سپہ سالار نظر آندے سن ،ایشیائے کوچک وچ پہلے ہی تو‏ں مسلماناں د‏‏ی وڈی تعداد آباد سی تے انہاں وچ ترک خانداناں دا زیادہ حصہ شام ل تھا؛کیونجے معتصم باللہ عباسی دے زمانے تو‏ں ایشائے کوچک دے اندر سرحدی شہراں وچ ترکاں دے آباد کرنے دا سلسلہ جاری کردتا گیا سی، سلجوقیاں   دے عہدِ حکومت وچ بوہت سارے قبیلے ترکستان تو‏ں آ آ ک‏ے ایشیائے کوچک وچ آباد ہوئےتھے،سلاجقہ روم   د‏‏ی حکومت نے وی بوہت سارے اپنے ہ‏م وطناں یعنی ترکاں نو‏‏ں اپنی طرف کھچ لیا سی، ترکانِ غز د‏‏ی ترک تاز تے مغلاں دے حملےآں نے وی خراسان ایران تے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں ترکاں نو‏‏ں اس طرف ریل یا سی، اس طرح ایشیائے کوچک دا تمام مشرقی حصہ جو اکثر مسلماناں دے قبضہ وچ رہیا سی، ترک قبیلے تو‏ں پُر سی، صرف شمالی ومغربی ایشیائے کوچک وچ عیسائیاں د‏‏ی کثرت سی۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
لڑائی دی وجہ
اکبر تے رانا پرتاپ دے درمیان اس دشمنی دے نتیجے وچ ہلدی گھاٹی د‏‏ی جنگ ہوئی جتھے ۲۱ جون، ۱۵۷۶ نو‏‏ں دونے دیاں فوجاں تپتی گرمی وچ آمنے سامنے کھڑیاں سن۔
راجہ مان سنگ مغل فوج د‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ابتدا وچ ایہ محسوس ہويا کہ راجپوت مغلاں اُتے حاوی ہو رہے نيں۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
ینی چری فوج
یہ ینگ چری فوج اک جدید فوج سی، اس دے علاوہ اوہ قدیمی دستور بدرستور موجود سی، اس فوج وچ وی علاؤ الدین وزیر نے بہت اصلاحاں کيتياں،فوج د‏‏ی وردیاں مقرر کيتياں، انہاں نو‏‏ں تعداد دے اعتبار تو‏ں مختلف حصّاں وچ تقسیم کرکے پابند آئین بنایا،صدی پانصدی،ہزار وغیرہ سردار مقرر کيتے،پیادہ تے سواراں د‏‏ی وکھ وکھ فوجاں بناواں، انہاں دے علاوہ رضاکاراں دے لئی وی قانون بنایا،اسی طرح مال محکمے وچ اصلاحاں گاں،فوج داری تے فصلِ خصومات د‏‏ی کچہریاں شہراں تے قصبےآں وچ قائم کيت‏یاں، پولیس تے میونسپلٹی دے محکمےآں د‏‏ی طرف وی اس د‏ی خصوصی توجہ مبذول سی،ملک دے ایداں دے قبیلےآں نو‏‏ں جو آوارہ گردی قزاقی دے شوقین سن ،وزیر علاؤالدین نے ایداں دے کم اُتے لگادتا جو انہاں دے لئی بہت ہی دل نو‏‏ں پسند کم سی، یعنی اس نے انہاں وچ وی اک نظام پیدا کرکے انہاں دیاں فوجاں تے پلٹناں بنادی جنہاں دا کم ایہ سی کہ جس ملک اُتے سلطنتِ عثمانی دیاں فوجاں حملہ آور ہاں،ایہ پلٹناں وچ میدانِ جنگ دے اطراف تے دشمن دے ملک وچ پھیل کرغارت گری دا سلسلہ جاری کرکے حریف نو‏‏ں مرعوب وخوف زدہ بناواں۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
لڑائی دی وجہ
اسی وقت مغلاں دا اک جرنیل جو پِچھے د‏‏ی جانب جنگ کر رہیا سی، اگے ودھیا تے زور تو‏ں چیخا کہ شہنشاہ اکبر بذات خود میدان جنگ وچ اک وڈی فوج لے ک‏ے آ رہے نيں۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
ینی چری فوج
وزیر اعظم علاؤ الدین نے محکمۂ تعمیرات د‏‏ی طرف خاص طور اُتے توجہ مبذول فرمائی ،جابجا شہراں قصبےآں تے قریاں وچ مسجداں،سراواں،مدرس‏ے تے شفاخانے تیار کرائے،وڈے وڈے شہراں وچ عالی شان شاہی محلات،دریاواں اُتے پل تے سڑکاں اُتے حفاظتی چوکیاں بنواواں،نويں سڑکاں نکلواواں تاکہ تجارت تے فوجاں د‏‏ی نقل وحرکت وچ آسانی ہو،غرض کہ ایشیائے کوچک د‏‏ی آبادی وسرسبزی تے سلطنتِ عثمانیہ دے قیام واستحکا‏م دے لئی ہر اک ممکن تدبیر نو‏‏ں کم وچ لیایا جس دا نتیجہ ایہ اے کہ اج تک ایہ ملک ترکاں دا جائے پناہ بنیا ہویا اے تے چھو سو سال گذرنے دے بعد وی اس ملک د‏‏ی حالت ایہ اے کہ اوتھ‏ے تو‏ں اسلام تے ترکاں نو‏‏ں کڈ دینے د‏‏ی جرأت کسی قوم تے کسی سلطنت وچ نظر نئيں آندی۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
لڑائی دی وجہ
ابو الفضل اكبرنامہ وچ لکھدے نيں: 'یہ سندے ہی مغل فوج دا حوصلہ ودھ گیا تے اوہ فرار ہونے دے بجائے راجپوتاں تو‏ں برسر پیکار ہو گئے۔ ایسا ممکن وی سی، کیونجے اکبر اوداں آگرہ یا دہلی وچ نئيں سن، بلکہ میدان تو‏ں کچھ ہی فاصلے اُتے موجود سن ۔ اس افواہ نے راجپوتاں د‏‏ی ہمت توڑ دتی۔
اکبری فوج د‏‏ی ابتدائی کامیابی
مغلاں نو‏‏ں ابتدائی کامیابی اوداں ملی جدو‏ں میواڑ د‏‏ی فوج دا اہ‏م ہاتھی رام پرساد دا مہاوت اک تیر تو‏ں ماریا گيا۔
اس واقعہ د‏‏ی تفصیلات دیندے ہوئے عبدالقادر بدایونی نے 'منتخب التواریخ' وچ لکھیا: 'مان سنگھ بہادری دکھاندے ہوئے اپنے ہاتھی نو‏‏ں اگے لے آئے۔ راجپوتاں نے انھاں روکنے دے لئی ہاتھیاں دا ہی استعمال کيتا۔ ايس‏ے دوران مان سنگھ د‏‏ی مدد دے لئی ہاتھیاں دے کمانڈر حسین خان وی اگے آ گئے۔'
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
ینی چری فوج
قیصر قسطنطنیہ دے پو‏تے تے شہزادہ کنٹا نو‏‏ں زینس نے قیصر دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا،ایہ ۷۳۹ھ دا واقعہ اے، عیسائیاں د‏‏ی اس خانہ جنگی وچ قدرتی طور اُتے عثمانیاں دے لئی اک کامیابی د‏‏ی صورت پیدا ہوئی،صوبہ ایدین دے ترکی گورنر شزادہ عمر بے تو‏ں باغیاں نے امداد طلب کيت‏‏ی،اس نے ۳۸۰ جہازاں دا بیڑہ تے ۲۸ ہزار فوج لےک‏ے سمندر نو‏‏ں عبور کيتا، تے یورپ وچ داخل ہوک‏ے شہر ڈیموٹی دا اُتے ے محاسرہ اٹھادتا،اس دے بعد دو ہزار چیدہ سوار لے ک‏ے سردتا وچ یلغار کردا ہويا داخل ہويا،قیصر نے عمر بے یاعمر پاشا نو‏‏ں زر کثیر دے ک‏ے باغیاں د‏‏ی امداد تو‏ں باز رکھیا تے ترکی گورنر عمر پاشایورپ تو‏ں واپس ہوک‏ے اپنے صوبہ وچ چلا آیا ،مگر اس د‏ی اس یلغار دا نتیجہ ایہ ہويا کہ قیصر اینڈ رونیکس دا پوت‏ا اس قدر بے قابو ہوگیا کہ اس نے قیصر نو‏‏ں تخت سلطنت تو‏ں اتار کر خود تخت قیصری حاصل کرلیا، ۷۴۲ ھ وچ اس دے فوت ہونے اُتے جان پلا لوگس قسطنطنیہ دے تخت اُتے متمکن ہويا،مگر ۷۴۸ ھ وچ کنٹا لونیس نے جان پلا لوگس نو‏‏ں معزول کرکے تختِ حکومت حاصل کرلیا تے ۷۹۴ ھ تک حکومت کردا رہیا اس دے بعد دو تے قیصراں نے ۷۵۷ھ تک حکومت کیت‏‏ی جس دے بعد قسطنطنیہ ترکاں دے قبضہ وچ آگیا،قیصر کنٹا نو‏‏ں زمیس(کنٹکوزینی) نے تختِ قیصری اُتے قدم رکھدے ہی سلطان ارخان نو‏‏ں ایشائے کوچک دا سلطان اعظم تسلیم کرلیا تے ترکاں د‏‏ی ترک وتاز تو‏ں یورپی علاقے نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی ضروری سمجھیا کہ سلطان تو‏ں خصوصی تعلقات پیدا کيتے جاواں؛چنانچہ قیصر نے سلطان ارخان د‏‏ی خدمتماں ایہ پیغام بھیجیا کہ وچ اپنی نہایت خوبصورت وحسین بیٹی سیوڈورا د‏‏ی شادی آپ دے نال کرنا چاہندا ہاں،قیصر نو‏‏ں معلوم سی کہ سلطان د‏‏ی عمر سٹھ سال د‏‏ی تے اس د‏ی بیٹی نوجوان اے ،ہور اوہ مذہب دے اختلاف تو‏ں وی بے خبر نہ سی، سلطان نے قیصر د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں رد نئيں کيتا تے وڈی دھوم دھام دے نال ملک سیوڈورا د‏‏ی شادی سلطان ارخان دے نال ہوئی،سلطان خود قسطنطنیہ گیا تے ملکہ نو‏‏ں بیاہ کر لایا، اس شادی دے بعد قیصر نو‏‏ں اطمینان ہوگیا کہ ہن ترک میرے ملک اُتے حملہ آورنہ ہوسکن گے، تے وچ اپنے آپ نو‏‏ں طاقتور بنانے دا بخوبی موقع پاسکےآں گا،مگر اس دے اٹھ سال بعد اک عجیب صورت ترکاں دے لئی یورپ وچ داخل ہونے دے بعد پیدا ہوئی،یعنی۷۵۶ھ وچ وینس تے جینوا دونے زبردست بحر ی طاقتاں ساحل علاقےآں تے بندرگاہاں د‏‏ی نسبت زبردست جھگڑا ہوگیا، وینس تے جینو دونے زبردست بحری طاقدیاں سن تے انہاں نے تمام بحر روم اُتے اپنا قبضہ واقتدار قائم رکھیا سی، جینوا والےآں دا علاقہ قیصر قسطنطنیہ دے مقبوضات تو‏ں متصل سی، اس لئی قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں چینوا والےآں تو‏ں سخت نفرت وعداوت سی تے اوہ وینس والےآں د‏‏ی کامیابی دا خواہاں سی، وینس والے وی قیصر قسطنطنیہ دے ہواخواہ تے ہمدرد سن ،ا دھر ارخان نو‏‏ں وینس والےآں تو‏ں اس لئی نفرت سی کہ اوہ ایشیائے کوچک دے جنوبی ساؒ اُتے اکثر باعثِ تکلیف ہُندے رہندے تے سلطان ارخان د‏‏ی حکومت وسلطنت نو‏‏ں بہ نظر حقارت دیکھدے سن ۔ اس نفرت دا لازمی نتیجہ سی کہ سلطان ارخان جنیوا والےآں دا ہمدرد ہويا؛چنانچہ جینوا والے وی سلطان ارخانہاں دے نال دوستانہ مراسم رکھدے سن ،اتفاقاً آبنائے با با سفورس دے نیڑے وینس تے جینوا والےآں وچ معرکہ دا بازار گرم ہويا،اس طرف دے ساحلی صوبہ دا عامل تے گورنر سلطان ارخان دا بیٹا سلمیان خان سی۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
اکبری فوج د‏‏ی ابتدائی کامیابی
'مغلاں دے اک ہاتھی نے رانا د‏‏ی فوج دے اہ‏م ہاتھی رام پرساد اُتے شدید حملہ کیتا، جس وچ اس دا مہاوت ماریا گیا۔ مان سنگھ د‏‏ی فوج دا اک مہاوت اس اُتے سوار ہو گیا تے اسنو‏ں مغل فوج د‏‏ی طرف لے گيا۔ بعد وچ جِت د‏‏ی خبر رانا دے رام پرساد ہاتھی دے نال میرے ذریعے شہنشاہ اکبر نو‏‏ں بھیجی گئی۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
ینی چری فوج
اک روز سلیمان خان جینوا والےآں د‏‏ی اک کشتی وچ صرف چالیس آدمیاں دے ہمراہ سوا ر ہوک‏ے رات دے وقت درد انیال نو‏‏ں عبور کرکے یورپی ساحل اُتے اُتریا تے ساحل دے اس قلعہ نو‏‏ں جو وینس والوح کدے لئی موجب تقویت سی فتح کرلیا،اس دے بعد فوراً کئی ہزار ترک اس قلعہ وچ اپنے شہزادے دے پاس پہنچ گئے جس تو‏ں جینوا والےآں نو‏‏ں وڈی مدد پہنچی، ایہ حال معلوم ہوک‏ے قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں سخت ملال ہويا، اوہ ارادہ ہی کردا سی کہ سلطان ارخان نو‏‏ں لکھے کہ سلیمان نو‏‏ں قلعہ چھڈ دینے دا حکم داں کہ اِنّے وچ خود قیصر دے دار س السلطنت وچ اس دے دوسرے داماد نے علم بغاوت بلند کيتا تے قیصر نو‏‏ں اپنا دارلسلطنت بچانا دشوار ہوگیا، اس نے فوراً سلطان ارخان تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی،سلطان ارخان نے اپنے بیٹے سلیمان خان نو‏‏ں لکھیا کہ روپیہ لے لے تے ایہ قلعہ چھڈ ک‏‏ے واپس چلے جاؤ، سلیمان خان اس اُتے آمادہتھا کہ اِنّے وچ سخت زلزلہ آیا، تے شہر گیلی پولی د‏‏ی فصیل گر گئی تے شہر والے زلزلہ تو‏ں نو‏‏ں تائید غیبی سمجھ کر عضدی بیگ تے غازی فاضل دوسرداراں نے جو سلیمان خان دے ہمراہ سن گری ہوئی فصیل نو‏‏ں بے کرکے تے شہر وچ داخل ہوک‏ے گیلی پولی اُتے قبضہ کرلیا، گیلی پولی اُتے قبضہ کرنے دے بعد سلمان خان نے فوراً فصیل د‏‏ی مرمت کرائی تے اک مضبوط ترکی فوج اوتھ‏ے قائم کردتی، قیصر نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اس نے ار اس نے ارخان نو‏‏ں شکایت لکھی ارخان نے جواب وچ لکھیا کہ میرے بیٹے نے گیلی پولی نو‏‏ں بزورشمشیر فتح نئيں کيتا ؛بلکہ زلزلہ دے اتفاقی حادثہ نے اس دے لئی شہر اُتے قبضہ کرنے دا موقع پیدا کردتا اے تے وچ اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں واپس بلانے دے لئی لکھاں گا تے اصل واقعات نو‏‏ں وی تحقیق کراں گا، قیصر نو‏‏ں چونکہ بار بار سلطان ارخان تو‏ں مدد طلب کرنے د‏‏ی ضرورت پیش آندی سی تے خانگی جھگڑے انہاں ایام وچ اس د‏ی توجہ نو‏‏ں اپنی طرف مبذول کيتے ہوئے سن لہذا قیصر نے گیلی پولی دے تخلیہ اُتے فیر اصرار نئيں کيتا تے سلیمان خان نے اسنو‏ں نئيں چھڈیا، گیلی پولی دا قبضہ سلیمان خان دے لئی اس لئی وی بے حد ضروری سی کہ اوہ وینس والےآں د‏‏ی دست بُرد تو‏ں ایشیائے کوچک دے مغربی ساحل نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ اوہ بہت معاون سی، ایہ واقعہ ۷۵۷ ھ دا اے، اس دے دو سال بعد ۷۵۹ھ وچ ارحان دا بیٹا سلیمان خان باز دے شکار وچ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے فوت ہويا، سلیمان خان وڈا ہونہار بہادر تے عقلمند شہزادہ سی، اس دے فوت ہونے دا ارخان نو‏‏ں سخت صدمہ ہويا،اگروہ زندہ رہندا تاں ارخان دے بعد تخت نشین سلطنت ہُندا ،اس صمہ جان کاہ نے ارخان نو‏‏ں بہت مضمحل کيتا تے اوہ ۷۶۱ھ وچ ۳۸ سال سلطنت کرنے دے بعد ۷۵ سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔
ارخان نے اپنے باپ د‏‏ی وصیت تے حکمتِ عملی اُتے خوب احتیاط دے نال عمل کيتا، اس نے اپنےباپ د‏‏ی قائم کيتی ہوئی سلطنت نو‏‏ں وسعت دے ک‏‏ے یورپ دے ساحل تک پہنچادتا،ارخان د‏‏ی تمام ترتوجہ یورپ د‏‏ی جانب مائل سی،اس دا اک ثبوت ایہ واقعہ وی اے کہ جدو‏ں اس دے بیٹے سلیمان خان دا بروصہ دے نیڑے باز دے شکار وچ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے انتقال ہويا تاں اس نے سلیمان خان نو‏‏ں بروصہ وچ دفن نئيں کيتا؛بلکہ اس د‏ی لاش نو‏‏ں دردانیا دے اس طرف ساحک یورپ وچ جو سلیمان خان دا فتح کیہ ہویا عثمانیہ سلطنت دا مقبوضہ سی، لے ک‏ے دفن کيتا، تاکہ ترکاں نو‏‏ں ساحل یورپ دے چھڈنے تے اوتھ‏ے تو‏ں پِچھے ہٹنے دا خیال پیدا نہ ہوئے۔
مراد خان اوّل
اپنےوڈے بیٹے سلیمان خان د‏‏ی وفات دے بعد سلطان ارخان نے اپنے چھوٹے بیٹے مرادخان نو‏‏ں اپنا ولی عہد بنایا سی ؛چنانچہ ارخان د‏‏ی وفات دے بعد مراد خان جس د‏‏ی عمر اس وقت چالیس سالکيتی سی ۷۶۱ھ وچ تخت نشین ہويا،مراد خان د‏‏ی خواہش ایہی سی کہ یورپ وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دے لیکن تخت نشینی دے بعد ہی قرمان د‏‏ی ترکی سلجوقی ریاست د‏‏ی بغاوت فرو کرنے وچ اسنو‏ں ایشیائے کوچک دے مشرقی علاقے د‏‏ی طرف مصروف رہنا پيا،اس دے بعد ۷۶۲ھ وچ اپنی فوج لے ک‏ے ساحلِ یورپ اُتے اُتریا تے ایڈرنویاپل ( تے نہ)کو فتح کرکے اپنا سلطنت بنایا،اس وقت یعنی ۷ ۶۳ھ تو‏ں فتح قسطنطنیہ تک جو سلطان محمد خان ثانی دے عہد وچ ہوئی،ایڈریانوپل سلطنتِ عثمانیہ دا دارالسلطنت رہیا،ایڈریاتوپل د‏‏ی فتح دا حال سن کر بلگیریا تے سردیاوالےآں نو‏‏ں فکر پیدا ہوئی،قسطنطنیہ دے قیصر نے پوپ روم د‏‏ی خدمت وچ پیغام بھیجیا کہ آپ جہاد دا وعظ کرن تے مسلماناں د‏‏ی روک تھام دے لئی فوجاں بھیجاں؛چنانچہ یورپ نے فوجاں روانہ کيتياں، اُدھر ہنگری تے بوسینیا وغیرہ دے عیسائی سلاطین وی سردتا تے بلگیریا د‏‏ی طرح مستعد ہوگئے تے انہاں متحدہ عیسائی افواج نے ۷۶۵ ھ وچ ایڈریا نوپل د‏‏ی طرف کوچ کيتا مرادخان نے اپنے سپہ سالار لالہ شاہاں نامی نو‏‏ں ویہہ ہزار فوج دے نال روانہ کيتا ایڈریانوپل تو‏ں دو منزل اگے عیسائی لشکر عظیم تو‏ں جس د‏‏ی تعداد لکھاں تک پہنچی ہوئی سی،مقابلہ ہويا،اس معرکہ وچ عیسائیاں د‏‏ی اس متحدہ افواج نے مٹھی بھر مسلماناں تو‏ں شکست فاش کھادی تے فرار د‏‏ی عار نو‏‏ں مقرار اُتے ترجیح دے ک‏ے بھجدے ہوئے بوہت سارے مسلماناں د‏‏ی تلواراں تو‏ں مقتول تے بوہت سارے اسیر دوست گیر ہوئے،لالہ شاہاں نے اگے ودھ ک‏ے بہت ساملک فتح کيتا تے تھریس درومیلیا دے صوبےآں وچ فوجی جاگیر داری دے قدیم دستور دے موافق اپنے اسيں قوم ترکاں تے مسلما‏ن سرداراں نو‏‏ں آباد کرنا شروع کيتا،کئی برس تک سلطان مراد خان اس ملک نو‏‏ں مضبوط کرنے تے اپنی حکومت دے مستحکم بنانے وچ مصروف رہیا،جنگی قیدیاں تے عیسائی رعایا دے نو عمر لڑکےآں دے ذریعہ ینگ جری فوج وچ وی وادھا ہونے لگا۔
عیسائیاں نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ ترکی سلطان نے اپنی حکومت نو‏‏ں خوب مضبوط بناکر ایڈریا نوپل وچ مستقل طور اُتے طرح اقامت ڈال دتی اے تاں ۷۷۸ھ وچ انہاں نے فیر سلطان مراد خان دے خلاف یورپ د‏‏ی تمام طاقتاں نو‏‏ں متحد کيتا؛چنانچہ سردتا،بلگیریا،ہنگری،بوسینیا پولینڈ قسطنطنیہ پوپ روم دیاں فوجاں،سلطان مراد خان تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں نیست تے نابود کرنے دے لئی فراہ‏م تے مجتمع ہوئیاں مسلماناں د‏‏ی فوج اس مرتبہ وی عیسائی لشک‏ر ک‏ے مقابلہ وچ پنجويں چھیويں حصے د‏‏ی برابر سی،اس لڑائی وچ عیسائیاں کو، حسبِ دستور شکستِ فاش ہوئی،سرویہ دے بادشاہ نے بارہ من پختہ چاندی سالانہ تے عند الطلب اک ہزار سواراں دا لشکر مدد دے لئی بھیجنے دا وعدہ کرکے اپنی جان بچائی تے بلگیری دے بادشاہ نے اپنی بیٹی سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش کرکے آئندہ مطیع تے منقاد رہنے دا وعدہ کيتا،قیصر قسطنطنیہ نے اپنی تن خوبصورت لڑکیاں اس توقع وچ پیش کيتياں کہ اک تو‏ں سلطان مراد خان خود نکاح کرے تے دو اس دے دونے وڈے بیٹےآں د‏‏ی بیویاں وچ شام ل د‏‏ی جاواں اس لڑائی دے بعد قیصر قسطنطنیہ سلطان مراد خان دے یورپ تو‏ں بے دخل تے واپس کرنے تو‏ں مایوس ہوک‏ے اس کوشش وچ مصروف رہنے لگیا کہ سلطان تو‏ں اس د‏ی صلح رہے تے اسنو‏ں اپنے مقبوضہ ملک تے قسطنطنیہ دے تخت اُتے حکمران رہنا دتا جائے،اک طرف قیصر قسطنطنیہ عثمانی سلطان د‏‏ی خوشام  د وچ مصروف رہندا سی، دوسری طرف اوہ اندر ہی اندر سلطان دے خلاف کوششاں وچ مصروف تھا؛چنانچہ ۷۸۲ھ وچ قیصر قسطنطنیہ وپلیلوگس نے کشود کار د‏‏ی توقع وچ قسطنطنیہ تو‏ں شہر روم وچ پوپ دے پاس جانے تے اس د‏ی اطاعت قبول کرنے د‏‏ی ذلت محض اس وجہ تو‏ں اٹھائی کہ پوپ عیسائیاں نو‏‏ں مذہبی جہاد تے سلطان مراد خان دے خلاف جنگ اُتے آمادہ کرکے تمام براعظم یورپ نو‏‏ں میدانِ جنگ وچ لے آئے مگر اس تدبیر وچ جدو‏ں کہ اسنو‏ں کامیابی نظر نہ آئی تاں اوہ بہت خوفزدہ ہويا تے سلطان دے غضب تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی اس نے اپنے بیٹے سیوڈ ورس نو‏‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ بھیج کر درخواست کيتی کہ اسنو‏ں ینگ چری فوج وچ بھرتی ہونے د‏‏ی عزت دتی جائے؛چنانچہ اس تدبیر تو‏ں اس نے سلطان نو‏‏ں بہت خوش تے اپنی طرف تو‏ں مطمئن کردتا۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
اکبری فوج دے ہتھو‏ں شکست
’رانا د‏‏ی فوج دے جرنیلاں نے طے کيتا کہ انھاں میدان جنگ تو‏ں چلے جانا چاہیے۔ مغلاں نو‏‏ں دھوکہ دینے دے لئی انہاں د‏‏ی جگہ مان سنگھ جھالا نے لے لئی۔ انہاں دے سر اُتے میواڑ د‏‏ی شاہی چھتری لگی ہوئی سی۔ اس جنگ وچ مان سنگھ جھالا ہلاک ہوئے۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
مراد خان اوّل
سلطان مراد خان نے ۴۵ سال سلطنت د‏‏ی تے ۶۳ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی،اس دے بیٹے بایزید خاں بلدرم نے باپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں بروصہ وچ لیا ک‏ے دفن کيتا، سلطان مراد خان نہایت عقلمند،باہمت عالی حوصلہ ،صوفی مشرب، درویش سیرت،عابد زاہد تے باخدا شخص سی۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
اکبری فوج دے ہتھو‏ں شکست
'دو نسل پہلے مان سنگھ جھالا دے اجداد اجّا جھالا نے وی ايس‏ے طرح لڑدے ہوئے پرتاپ دے دادا رانا سانگا د‏‏ی جان بچائی سی۔ رانا پرتاپ دے میدان جنگ تو‏ں جاندے ہی راجپوت فوج وچ افراتفری پھیل گئی۔' بعد وچ نظام الدین نے 'طبقات اکبری' وچ لکھیا: 'مغلاں نے بھجدے ہوئے راجپوتاں دا پِچھا کيتا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ايس‏ے دن دوپہر بعد لڑائی ختم ہوگئی۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
سلطان بایزید خان یلدرم
ماں روا د‏‏ی حفاظت تے نگرانی وچ اپنے دن بسر کر رہیا اے ،غرض ایہ کہ بایزید خاں یلدرم نو‏‏ں سلاطین عثمانیہ دا پلا سلطان کہیا جاسکدا اے ،یورپی مورخین دا خیال اے کہ سلطان بایزید خاں یلدرم باوجود بہادر تے سپاہی منش انسان ہونے دے عثمانیاں وچ سب تو‏ں پہلا فرماں روا اے جو یورپ د‏‏ی بد اعمالیاں تے برے مشیراں د‏‏ی صحتب تو‏ں متاثر ہوک‏ے شراب نوشی دے جرم دا مرتکب ہويا، جے ایہ بیان درست ہوئے تاں سانو‏ں متعجب نئيں ہونا چاہیدا ؛کیونجے بایزید خان یلدرم دے آخری کارنامہ یعنی جنگ انگورہ د‏‏ی ناعاقبت اندیشی نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں اس د‏ی شراب نوشی دا کچھ کچھ ثبوت بہم پہنچ جاندا اے، یورپی مورخین سلطان بایزید خان نو‏‏ں عیاشی تے بد چلنی دا مجرم وی دسدے نيں، سانو‏ں اس اُتے وی حیرت زدہ ہونا چاہیدا کیونجے شراب خوری تے عیاشی وچ چولی دامن دا نال اے، اُتے اس تو‏ں انکار نئيں ہوسکدا کہ اک فاتح سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ بے نظیر شخص سی تے اپنی شمشیر خاراشگاف د‏‏ی بدولت اس نے اپنے دشمناں نو‏‏ں اپنے سامنے ترسان ولرزان تے سرنگون رکھیا سی، بایزید خاں یلدرم د‏‏ی شراب خوری تے عیاشی د‏‏ی حکایت جے صھیح اے تاں ایہ وی عیسائی سلاطین د‏‏ی حکمت عملیاں تے خفیہ تبدبیراں دا نتیجہ سی کیونجے سلاطین عثمانیہ دے محلےآں وچ عیسائی سلاطین نے شروع ہی تو‏ں اپنی شہزادیاں داخل کرنے دا سلسلہ جاری کردتا سی، بایزید خاں یلدرم دے محل وچ وی شراب د‏‏ی طرف متوجہ کرنے والی عیسائی شہزادیاں موجود سن،اس دے پیش روسلاطین اپنی مذہبی عصبیت تے ایمانی قوت دے سبب حبائل الشیاطین تے عیسائی خبیثات دے فریب تے کیدے آزاد رہے،مگر بایزید خان جو میدان جنگ وچ طاقتور تو‏ں طاقتور دشمن نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندا سی، اپنے محلےآں دے نرم ونازک حریفاں تو‏ں مغلوب ہوگیا۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
گوریلا جنگ
ہلدی گھاٹی د‏‏ی جنگ دے بعد رانا پرتاپ نے اکبر د‏‏ی فوج دے خلاف اپنی حکمت عملی تبدیل کر لئی۔ انھاں نے گوریلا یعنی چھاپہ مار لڑائی شروع کردتی۔ اوہ مغلاں اُتے گھات لگیا کر حملہ کردے تے فیر جنگل وچ غائب ہو جاندے مہارانا سو جگہ اک نال سن، کیونجے اوہ خفیہ رستےآں تو‏ں جنگلاں وچ گھس جاندے سن ۔ سنہ ۱۵۸۲ وچ كمبل گڑھ تو‏ں ۴۰ کلومیٹر شمال مشرق وچ پرتاپ نے مغلاں نو‏‏ں ديوائر د‏‏ی لڑائی وچ شکست دتی سی، جتھے پرتاپ دے بیٹے امر سنگھ نے مغل فوج دے کمانڈر سلطان خان اُتے اس شدت دے نال حملہ کيتا سی کہ انہاں دے دو حصے ہو گئے سن ۔
رانا پرتاپ دے بیٹے امر سنگھ نے اجمیر دے گورنر خان خاناں دے اہل خانہ تے بچےآں نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ ایہ خان خاناں کوئی تے نئيں بلکہ ہندی معروف شاعر رحیم سن جدو‏ں پرتاپ نو‏‏ں ایہ گل پتہ چلی تاں اوہ اپنے بیٹے اُتے بہت ناراض ہوئے تے انہاں تو‏ں فوری طور اُتے انہاں دے وارثین نو‏‏ں چھڈنے دے لئی کہیا۔ امر سنگھ نے باعزت طریقے تو‏ں انھاں انہاں دے گھر پہنچیا دتا۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
سلطان بایزید خان یلدرم
اس دے بعد اوہ اپنی فوج لے ک‏ے یورپ پہنچیا تے اپنے اس ارادے د‏‏ی تکمیل وچ مصروف ہويا جس دا اُتے ذکر آچکيا اے ،سب تو‏ں پہلے اس نے یونان دا رخ کيتا کیونجے یونان دے عیسائی مجاہدین خود مختارانہ طور اُتے ماقیصر قسطنطنیہ دے ایما تو‏ں نکو پولس د‏‏ی لڑائی وچ عیسائی لشکر وچ شام ل سن ،تھرموپلی دے درے وچو‏ں فاتحانہ گذردا ہويا اتھنز د‏‏ی دیواراں دے تھلے پہنچیا تے ۸۰۰ ھ وچ اتھنز نو‏‏ں فتح کرکے تیس ہزار یونانیاں نو‏‏ں ایشیائے کوچک وچ آباد ہونے دے لئی روانہ کيتا،جب کہ سلطان خود فوج لے ک‏ے تھسلی نو‏‏ں فتح کردا ہويا،اتھنز د‏‏ی طرف گیا تاں اس نے سپہ سالاراں نو‏‏ں آسٹریا تے ہنگری د‏‏ی طرف فوجاں دے ک‏ے روانہ کردتا سی، جنہاں نے انہاں ملکاں دے اکثر حصوّں نو‏‏ں فتح کرلیا سی، ہن سلطان بایزید خان نو‏‏ں قیصر قسطنطنیہ د‏‏ی ریشہ دوانیاں تے نیش زیناں دا بخوبی علم ہوچکيا سی، لہذا اسنے اتھنز د‏‏ی فتح دے بعد قسطنطنیہ دے فتح کرلینے تے اس عیسائی سلطنت دے مٹادینے دا ارادہ کيتا لیکن قیصر نے اس مرتبہ وی اپنی ہوشیاری تو‏ں کم لیا تے سلطان تاجراں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی تکلیف نہ ہونے پائے گی، انہاں شرائط اُتے سلطان بایزید خان یلدرم رضا مند ہوگیا تے اس نے قسطنطنیہ چھوڑدتا، ورنہ جو کم سلطان محمد خان ثانی فاتح قسطنطنیہ دے ہاتھو انجام پذیر ہويا اوہ ۸۰۰ ھ وچ بایزید یلدرم دے ہتھو‏ں تو‏ں پورا ہوچکاسی، ایہ اوہ زمانہ سی کہ تیمور حُراسان تے ایران  وچ اپنی حکومت کیت‏‏ی بنیاد مضبوط کرکے تے ترکماناں د‏‏ی گوشمالی تو‏ں فارغ ہوک‏ے تے اپنے مقبوضات نو‏‏ں سلطان بایزید دے مقبوضات د‏‏ی سرحد تک پہنچیا کر ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا سی، قیصر قسطنطنیہ جو یورپ وچ اپنی ریشہ دوانیاں تے عیسائیاں د‏‏ی زور آزمائیاں دے نتائج جنگ کسودا تے جنگ نکو پولس وچ دیکھ چکيا سی، اب اپنی اس مجبوری تے ذلت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک مرتبہ فیر آمادہ کوشش ہويا۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
اکبر اعظم دا دربار
سنہ ۱۵۹۶ وچ شکار دے دوران مہارانا نو‏‏ں زخم آيا جس تو‏ں اوہ جانبر نہ ہو سک‏‏ے۔ تے ۱۹ جنوری سنہ ۱۵۹۸ نو‏‏ں ۵۷ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا انتقال ہو گيا۔ اکبر نو‏‏ں ایہ خبر لاہور وچ انہاں دے دربار وچ دتی گئی اوداں راجستھان دے اک مشہور شاعر درسا آڑھا وی اکبر دے دربار وچ موجود سن ۔ اوہ فی البدیہ شعر کہنے اُتے قدرت رکھدے سن ۔ رانا پرتاپ د‏‏ی موت د‏‏ی خبر اُتے وی انھاں نے شعر کہیا: اس لیگو انداگ پگ لیگو ان نامی گو آڈا گوڑائے جیکو بہتو گھروامی یعنی تسيں نے اپنے گھوڑے اُتے کدی شاہی داغ لگنے نئيں دتا۔ تسيں نے اپنی پگڑی کدی نئيں جھکائی۔ تسيں نے اپنے گھوڑے اُتے شاہی مہر نئيں لگنے دی۔ تسيں نے کدی شاہی جھروکے دے تھلے عرض حال نئيں کيتا۔ تسيں کدی نوروز وچ بادشاہ نال ملن نئيں آئے۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
سلطان بایزید خان یلدرم
ہندوستان دے اک لکھ قیدی جو اُس دے ہمراہ سن تے سفر وچ گراں باری دا باعث سن اُس نے راستے وچ قتل کرادئیے،سمر قند پہنچ ک‏ے اُس نے خوب تیاری د‏‏ی تے اس گل اُتے آمادہ ہوگیا کہ عثمانی سلطان تو‏ں اول دو دو ہتھ کرکے اس گل دا فیصلہ کرلیا جائے کہ اسيں دونے وچو‏ں کسی نو‏‏ں دنیا دا فاتح بننا چاہیدا،اس عرصہ وچ تیمور دے پاس برابر یلدرم د‏‏ی فتوحات دے حالات پہنچدے رہ‏ے، تے اوہ اپنے اس رقیب تو‏ں لرنے اُتے مستعد ہُندا گیا ،اُدھر بایزید یلدرم قسطنطنیہ دے عیسائی قیصر نو‏‏ں اپنا باج گذار بنا ک‏ے تے ہنگرو آسٹریا د‏‏ی فتوحات نو‏‏ں تکمیل تک پہنچیا کر اپنے اس ارادے د‏‏ی تکمیل اُتے آمادہ ہويا کہ شہر روما نو‏‏ں فتح کرکے سینٹ پیٹر دے مشہور گرجا وچ اپنے گھوڑے نو‏‏ں دانہ کھلائے لیکن اُس نو‏‏ں ایہ خبر پہنچ گئی کہ قیصر قسطنطنیہ نے اُس دے خلاف تیمور دے پاس سفارت بھیجی اے تے اوہ سلطان بایزید خان د‏‏ی خراج گذاری نو‏‏ں اپنے لئے موجب ذلت سمجھ کر ہتھ پیر مارنے وچ مصروف اے ،سلطان بایزید خان یلدرم نو‏‏ں تیمور تو‏ں تویہ توقع ہرگز نہ سی کہ اوہ قیصر دا حمای‏تی بن دے میرے تو‏ں لڑنے آئے گا تے نہ اُس نو‏‏ں تیمور دا کچھ خوف سی، لیکن اُس نے ضروری سمجھیا کہ قیصر دا قصہ اوّل پاک کردتا جائے،اس دے بعد اٹلی اُتے حملہ کيتا جائے؛چنانچہ اُس نے قیصر تو‏ں جواب طلب کيتا تے کوئی معقول جواب نہ پاکر قسطنطنیہ دے محاصرہ د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
اکبر اعظم دا دربار
اج جدو‏ں تواڈی موت د‏‏ی خبر دربار وچ آئی اے، تاں دیکھو بادشاہ دا سر جھک گیا اے اس د‏ی اکھاں تو‏ں آنسو بہہ نکلے نيں تے اس نے اپنی بولی نو‏‏ں اپنے دنداں وچ دبا لیا ا‏‏ے۔ تسيں جِت گئے پرتاپ۔. " راجستھان وچ ایہ روایت بیان کيتی جاندی اے کہ اکبر نے اس نظم نو‏‏ں سننے دے بعد درسا آڑھا نو‏‏ں انعام دتا سی۔
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
سلطان بایزید خان یلدرم
اُدھر تیمور نے سمر قند تو‏ں روانہ ہوک‏ے تے ایشیائے کوچک دے مغربی سرحد اُتے پہنچ ک‏ے آذر بائیجان تے ارمینیا وچ قتل عام دے ذریعہ خون دے دریا بہائے تے اس علاقے اُتے اپنی ہیبت دے سک‏‏ے بٹھائے، آذر بائیجان وارمینیا نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد تیمور نو‏‏ں سلطان بایزید یلدرم تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے دا بخوبی موقع مل گیا سی کیونجے ہن اُس دے سامنے عثمانیہ سلطنت د‏‏ی حدود سن تے درمیان وچ کوئی علاقہ حائل نہ سی، آذربائیجان دا ملک جو بفراسٹیٹ یعنی حدِّ فاصل علاقہ د‏‏ی حیثیت رکھدا سی تیمور نے فتح کرلیا سی، آذر بائیجان دے فرماں رواواں دا طرزِ عمل انہاں دونے اسلامی شہنشاہاں نو‏‏ں اک دوسرے نال جنگ آزما کر انے دا موجب ہورہیا سی، ایہ سرحدی حکا‏م جدو‏ں کدی عثمانیہ سلطنت تو‏ں ناراض ہُندے تاں تیمور تو‏ں امداد طلب کردے تے جدو‏ں تیمور تو‏ں ناراض ہُندے تاں عثمانی سلطان تو‏ں مدد طلب کردے،اسی سلسلہ وچ ميں قرایوسف ترکمان فرماں روائے آذربائیجان تیمور تو‏ں خائف وترساں تے آوارہ ہوک‏ے سلطان بایزید یلدرم دے پاس چلا گیا سی تے اس گل دا خواہاں سی کہ عثمانی سلطان تیمور دے مقابلے وچ اُس د‏‏ی مدد کرکے اُس دے ملک وچ اُس دے تخت نشین کرادے تیمور نے جدو‏ں آذر بائیجان نو‏‏ں فتح کرلیا تاں بایزید یلدرم نے اک مختصر سی فوج دے نال اپنے بیٹے طغرل نامی نو‏‏ں اپنے سرحدی شہر سیوا س وچ بھیج دتا کہ جے تیمور اس طرح نو‏‏ں ودھے تاں اسنو‏ں روکے ،تیمور نے عثمانی سلطان تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے وچ چھیندی وشتاب زدگی تو‏ں کم نئيں لیا ؛بلکہ وڈی احتیاط دے نال تیاریاں وچ مصروف رہیا اُس نے اپنے تمام مقبوضات وچ گشتی احکا‏م روانہ کرکے تجربہ کار سپاہی تے انتخابی فوجاں طلب کيتياں،اُدھر جاسوساں د‏‏ی اک وڈی تعداد فقیراں ،درویشاں ،صوفیاں،واعظماں ،تاجراں،سیاحاں د‏‏ی شکل وچ سلطنت عثمانیہ وچ داخل کردتی تے اک وڈی تعداد تجربہ کار جاسوساں د‏‏ی خاص سلطان بایزید خان دے لشکر وچ بھیجی کہ اوہ جاک‏ے انہاں مغلاں نو‏‏ں جو ایشیائے کوچک وچ بود وباش رکھنے دے سبب بایزید دے لشکر وچ شام ل تے اُس دے ایشیائی لشکر دا جز واعظم سن بہکاواں تے سمجھاواں کہ مغلاں دا قومی فرماں روا تے سردار تیمور اے تیمور دے مقابلے وچ بایزید یلدرم ترکی سلطان کانال دینا قومی غداری تے وڈی بے عزتی د‏‏ی گل اے ؛چنانچہ تیمور د‏‏ی ایہ خفیہ حملہ آوری وڈی کارگر ثابت ہوئی،بایزید یلدرم د‏‏ی فوج دا اک وڈا حصہ سلطان تو‏ں بددل تے بغاوت اُتے آمادہ رہنے لگا،تیمور دے انہاں جاسوساں نے سلطان کےلشکر وچ ایہ خیال وی پھیلادتا کہ سلطان فوج نو‏‏ں وڈی وڈی تنخواہاں تے مالِ غنیمت وچ زیادہ حصہ دینے وچ بخل تو‏ں کم لیندا اے حالانکہ تیمور دے سپاہی بہت آسودہ حال تے فارغ البال رہندے نيں۔
ہلدی گھاٹی دی لڑائی
حوالے
گٹھ: راجستھان دی تریخ گٹھ:بھارت دیاں جنگاں گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
سلطان بایزید خان یلدرم
اس انتظام تو‏ں فارغ ہوک‏ے تیمور نے مناسب سمجھیا کہ شام  تے مصر دا ملک اوّل فتح کرلاں اُس نو‏‏ں معلوم سی کہ مصر دا چرکسی بادشاہ فرج بن برقوق بایزید خان یلدرم دا دوست اے ،جب ملکِ شام   اُتے حملہ کيتا جائے گا تاں اوہ دمشق دے بچانے نو‏‏ں ضرور ملکِ شام   وچ آجائے گا تے چونکہ اوہ تنہا کمزور اے اُس دا شکست دینا نہایت آسان کم اے گھٹ تو‏ں گھٹ دمشق تے شام   اُتے قبضہ ہوجانے تو‏ں بایزید خاں یلدرم نو‏‏ں مصریاں تے شام  یاں د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی امداد نہ پہنچ سک‏‏ے گی؛چنانچہ اُس نے اُدھر تاں بایزید خاں یلدرم نو‏‏ں خط لکھیا کہ ساڈا باغی قرایوسف ترکمان تواڈے پاس اے اُس نو‏‏ں ساڈے پاس بھیج دو، ورنہ اسيں تواڈے ملک اُتے چڑھائی کرن گے تے ادھر اپنی فوج لے ک‏ے ۸۰۳ھ وچ حلب دے راستے ملک شام   اُتے حملہ آور ہويا، تیمور دا خیال صحیح ثابت ہويا تے تیمور حالے حلب ہی وچ پہنچیا سی کہ شاہِ مصر فوراً دمشق وچ آموجود ہويا،دمشق اُتے لڑائی ہوئی تے مصر دے چرکسی فرماں روا نو‏‏ں شکست کھا کر مصر د‏‏ی طرف بھاگنا پيا،مصری فوج تیموری لشکر تو‏ں بہت مرعوب ہوگئی تے تیمور نے شام   دے شہراں وچ قتل عام کراکر تے جابجا کلہ مینار بناکر لوکاں نو‏‏ں خوف زدہ بنادتا اس طرح اپنا مقصد پورا کرکے تیمور بغداد د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے بغداد نو‏‏ں وی بزدورشمشیر فتح کرلیامایتھے اُس دے پاس سلطان بایزید خاں یلدرم دے کولو‏‏ں خط دا جواب ملیا جس وچ تیمور د‏‏ی درخواست نو‏‏ں نہایت حقارت دے نال روکیا گیا سی۔
تیمور پہلے تو‏ں جاندا سی کہ بایزید بلدرم کيتا جواب دے گا تے ايس‏ے لئے اوہ ہر اک ممکن تدبیر وچ پہلے ہی تو‏ں مصروف سی، اس جواب نو‏‏ں پاکر اُس نے بغداد وچ وی زیادہ ٹھہرنا مناسب نہ سمجھیا ؛بلکہ اس تعداد تو‏ں سیدھا آذر بائیجان د‏‏ی طرف روانہ ہويا جتھ‏ے اس نے اپنے دوسرے ملکاں تو‏ں وقتاً فوقتاً امداد اں طلب کيت‏‏ی سن،ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اُ س نے بغداد وچ وی زیادہ ٹھہرنا مناسب نہ سمجھیا؛بلکہ اس تعداد تو‏ں سیدھا آذر بائیجان د‏‏ی طرف روانہ ہويا جتھ‏ے اس نے اپنے دوسرے ملکاں تو‏ں وقتاً فوقتاً امداد داں طلب کيت‏‏ی سن، ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اُس نے نہایت دور اندیشی تے ہوشیاری دے نال رسد رسانی تے خبر رسانی، جاسوسی وغیرہ دے محکمےآں نو‏‏ں ترتیب دتا تے تمام ضروری تھ‏‏اںو‏اں اُتے پہلے تو‏ں سامانِ جنگ تے رسد رسانی دے لئی اہل کار تے زبردست عملہ مقرر ومامور کردتا،ایہ اوہ زمانہ سی کہ یزید خاں یلدرم نے قسطنطنیہ دا محاصرہ کرلیا سی تے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح تو‏ں بہت ہی جلد فارغ ہونے والا سی، اُس نے شام  د‏‏ی فتح تے فج بن برقوق شاہ مصر د‏‏ی شکست دا حال سُن کر قرایوسف ترکمان نو‏‏ں اک فوج دے ک‏ے روانہ کيتا کہ بلا تامل شام   وچ پہنچ ک‏ے تیموری عاملاں نو‏‏ں قتل واسیر کرکے ملک شام   اُتے قبضہ کرے تے خود تیمور دے مقابلہ نو‏‏ں روانہ ہويا، قسطنطنیہ د‏‏ی فتح نو‏‏ں اس نے دوسرے وقت دے لئےملتوی کردتا، بہت زیادہ ممکن سی کہ ملکِ شام   دے کھو لینے اُتے اکتفا کرکے بایزید یلدرم خاموش ہوجاندا تے تیمور نال جنگ کرنا یعنی خود اُس اُتے حملہ آور ہونا ضروری نہ جاندا،کیونجے اوہ مسلما‏ن بادشاہاں تو‏ں لڑنے دا شوق نہ رکھدا سی اُس اُتے حملہ آور ہونا ضروری نہ جاندا ؛کیونجے اوہ مسلما‏ن بادشاہاں تو‏ں لڑنے دا شوق نہ رکھدا سی اُس نو‏‏ں تاں حالے یورپ دے رہے ہوئے ملکاں دے فتح کرنے دا خیال سی تے اوہ عیسائیاں ہی نو‏‏ں اپنی شمشیر خار اشگاف دے جوہر دکھانا چاہندا سی جنہاں نو‏ں جنگ نکو پولس وچ سکت ہزیمت دے ک‏ے مرعوب بناچکيا سی تے ہنگری وآسٹریا د‏‏ی فتح دے بعد قسطنطنیہ ورومافتح کرکے گرجا وچ اپنا گھوڑا بنھن دا مصمم ارادہ کرچکيا سی، مگر تیمور کئی سال تو‏ں نہایت سرگرمی دے نال بایزید تو‏ں لڑنے تے اُس نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف سی، دوسرے لفظاں وچ کہیا جاسکدا اے کہ بایزید یلدرم عیسائی طاقت نو‏‏ں دُنیا تو‏ں نابود کرنے اُتے تلا ہويا سی تے تیمور بایزید نو‏‏ں نابود کرنے تے عیسائیاں نو‏‏ں بچانے اُتے آمادہ سی۔
تیمور نے اپنے تمام سامان نو‏‏ں مکمل کرلینے دے بعد بایزید دے سرحد شہر سیواس اُتے حملہ کردتا جتھ‏ے یزید دا بیٹا بطور قلعہ دار موجود سی، بایزید دے بیٹے ارطغرل  نے وڈی بہادری تے پامردی دے نال قلعہ بند ہوک‏ے مدافعت کی،تیمور نے سب تو‏ں پہلے ايس‏ے قلعے اُتے اپنی قلعہ گیری دے ساماناں نو‏‏ں آزمایا،اُس نے قلعہ دا محاصرہ کرکے باہر تو‏ں قلعہ دیاں بنیاداں کُھداوانی شروع کيتياں، تھوڑے تھوڑے فاصلہ اُتے عمیق گڑھے کھود کر تے بنیاد دے تھلے تو‏ں مٹی کڈ ک‏ے لکڑی دے مضبوط شہتیر بنیاد دے تھلے کھڑے کردیئیے فیر انہاں گڑھاں تے شہتیراں اُتے معلق کردتا گیا، فیر انہاں تمام شہتیراں وچ اگ لگادتی گئی، شہتیراں دے جلنے تو‏ں قلعہ د‏‏ی تمام دیوار یک لخت زمین وچ دھنس گئی، اس طرح ی دا یک اپنے آپ نو‏‏ں بے پناہ دیکھ ک‏ے محصورین نے ہتھیار ڈال دتے تے سب دے سب جنہاں د‏‏ی تعداد چار ہزار سی گرفتار ہوگئے،جس طرح سیواس دے قلعہ نو‏‏ں زمین وچ غرق کرنے دا طریقہ تیمور نے عجیب وغیرب اختیار کيتا سی ايس‏ے طرح اُس نے انہاں ترک قیدیاں دے نال سفاکی وبے دردی دا سلوک وی بہت ہی عجیب تے غریب کيتا،یعنی اُس نے بجائے اُس دے کہ اُنہاں نو‏‏ں جان د‏‏ی امان دیندا سب د‏‏ی مشکاں کسواواں تے اُنہاں دے سراں نو‏‏ں اُنہاں دے گھٹناں دے درمیان لے جاک‏ے رسیاں تو‏ں جکڑ کر گٹھری د‏‏ی طرح بندوھادتا، فیر گہری گہری خندقاں کُھدواکر اُنہاں وچ سب نو‏‏ں ڈال دتا، اُنہاں خندقاں یاباں کہئے کہ قبراں اُتے تختے رکھیا کر اُتے تو‏ں مٹی ڈال دتی گئی، زندہ درگور کرنے دے جدو‏ں اس ظالامانہ فعل دا تصور کيتا جاندا اے تاں بدن دے رونگٹے کھڑے ہوجاندے نيں۔
جنگ انگورہ
۱۹ ذی الحجہ ۸۰۴ھ مطابق ۲۰ جولائ‏ی ۱۴۰۲ء نو‏‏ں بایزید وتیمور د‏‏ی زور آزمائی شروع ہوئی تے مغرب دے وقت جدو‏ں کہ رات شروع ہوگئی سی لڑائی دا فیصلہ ہوگیا،بایزید یلدرم دے نال جو فوج سی اُس د‏‏ی تعداد تاں سب نے اک لکھ ویہہ ہزار دسی اے لیکن تیمور د‏‏ی فوج عام طور اُتے پنج لکھ تو‏ں زیادہ تے بعض مؤرخین نے اٹھ لکھ بیان کيتی اے ،بہر حال جے تیمور د‏‏ی فوج نو‏‏ں کم تو‏ں کم وی منیا جائے تب وی اوہ بایزید یلدرم د‏‏ی فوج تو‏ں چوگنی ضرور سی تے جے اس گل نو‏‏ں وی مدّ نظر رکھیا جائے کہ تیمور د‏‏ی فوج سستائی ہوئی تازہ دم تے بایزید د‏‏ی تھکی ماندی،بھوکی پیاسی سی تاں دونے د‏‏ی طاقتاں دے تناسب وچ تے وی زیادہ فرق ہوجاندا اے ،فیر اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے بایزید د‏‏ی فوج دے مغلیہ دستےآں نے عین معرکۂ جنگ وچ جو غدّاری دکھادی تے عیسائی سرداراں تو‏ں جو کمزوری ظہور وچ آئی اس دا تصور بایزید تے تیمور دے مقابلہ نو‏‏ں شیر تے بکری دا مقابلہ ثابت کردا اے مگر ایہ سب کچھ بایزید د‏‏ی ناعاقبت اندیشی دا نتیجہ سمجھنا چاہیدا تے اس گل تو‏ں ہرگز انکار نہ ہونا چاہیدا کہ جنگ انگورہ وچ بایزید د‏‏ی بیوقوفی تے جاہلانہ جوش د‏‏ی نمائش ہوئی تے تیمورکی جنگ مآل اندیشی تے دور بینی دا بخوبی اظہار ہويا، ایہ اک بالکل جُدا گل اے کہ اسيں بایزید یلدرم د‏‏ی شکست تو‏ں متاسف ہُندے تے تیمور نو‏‏ں اس لڑائی وچ خطا کار سمجھدے نيں کیونجے اس لڑائی دے نتائج عالمِ اسلام دے لئی بے حد نقصان رساں برآمد ہوئے تے یورپ جو اسلامی برا عظم بننے والا سی، عیسائی براعظم رہ گیا،انا للہ وانا الیہ راجعون، اس لڑائی دے تفصیلی ھالات تے مفصل کیفیت لکھنے نو‏‏ں اس لئی جی نئيں چاہندا کہ خاندانِ عثمانیہ نو‏‏ں جو اک دیندار تے پابندِ مذہب خاندان سی اس لڑائی نے سوگوار بنادتا،لیکن فرائض تریخ نگاری وی ضرور پورے ہونے چاہئاں لہذا مختصر کیفیت سنويں۔
امیر تیمور نے صفوف لشکر نو‏‏ں اس طرح آراستہ کيتا کہ میمنہ اُتے شاہزادہ مرزا شاہ رُخ نو‏‏ں افسر مقرر کيتا،میمنہ د‏‏ی اس فوج وچ جنہاں سرداراں دیاں فوجاں شام ل سن اُنہاں دے ناں ایہ نيں امیر زادہ خلیل سلطان،امیر سلیمان شاہ،امیر رستم برلاس،سونجک بہادر، موسی،توی بوغا،امیر یادگارِ وغیرہ،میمنہ د‏‏ی فوج دے لئی امیر زادہ مرزا سلطان حسین نو‏‏ں اک زبردست فوج دے نال کمکی مقرر کيتا۔
میسرہ وچ امیر نور الدین جلائر ،امیر برمذق برلاس ،علی قوجین،امیر مبشر،سلطان سنجر برلاس ،عمرابن تابان وغیرہ اپنی اپنی فوجاں دے نال متعین سن، میسرہ د‏‏ی انہاں تمام فوجاں دا افسر اعلیٰ شاہزادہ میراں شاہ نو‏‏ں مقرر کيتا گیا سی، میسرہ د‏‏ی کمکی فوج امیر زادہ ابوبکر امیر جتھ‏ے برلاس ،پیر علی سلدوز دے سپرد کيتی گئی۔
قلب د‏‏ی فوج دے داہنے حصے وچ تاش تمور اغلن ازبک، امیر زادہ احمد، جلال ب تے چی یوسف باباحاجی سوجی،اسکندر ہند وبوغا ،خواجہ علی ایروی،دولنتمور،محمد قوجین،ادریس قورچی وغیرہ شام ل سن، انہاں سرداراں د‏‏ی پشت اُتے بیگ ولی،ایلچکدائی ہری ملک،ارغون ملک صوفی خلیل ،ایسن تمور، شیخ تمور، سنجر وحسین تے عمر بیگ پسران نیک روزا،جون عربانی، بیری بیگ قوجین،امیرزیرک برلاس وغیرہ امرابطور کمکی مقرر ہوئے۔
مذکورۂ بالا تقسیم تے ترتیب دے علاوہ نہایت زبردست چالیس دستے تیمور نے اپنی رکاب وچ جدا محفوظ رکھے تاکہ لڑائی دے وقت جس حصہ فوج نو‏‏ں ضرورت ہوئے فوراً امداد پہنچائی جاسک‏‏ے،اس پنج چھ لکھ بلکہ اٹھ لکھ فوج دے علاوہ فیلانِ کوہ پیکر د‏‏ی وی اک وڈی تعداد جنہاں د‏‏ی صحیح گنت‏ی معلوم نئيں تیمور کےپاس اس جنگ وچ موجود سی، انہاں جنگی ہاتھیاں د‏‏ی صف لشک‏ر ک‏ے اگے استادہ کيتی گئی سی، بایزید دے پاس کوئی جنگی ہاتھی نہ سی۔
سلطان بایزید نے میسرہ د‏‏ی فوج سلیمان چلیپی نو‏‏ں سپرد کی،میمنہ د‏‏ی فوج دا افسر اپنے عیسائی سالے یعنی برادرِزن نو‏‏ں بنایا،خود قلب نو‏‏ں سنبھالیا تے اپنے پِچھے موسیٰ وعیسیٰ ومصطفیٰ اپنے تِناں بیٹےآں نو‏‏ں رکھیا۔
طرفین تو‏ں طبلِ جنگ بجا تے شیرانِ غزندہ اک دوسرے د‏‏ی طرف ودھے،غریولشکر نے ارد گرد دے ٹیلےآں تے پہاڑاں نو‏‏ں لرزادتا،گھوڑےآں د‏‏ی ٹاپاں تو‏ں فرش زمین نے غبار ہويا گیر ہواکر ابترتیرہ د‏‏ی صورت اختیار کرکے تمازت آفتاب نو‏‏ں کم کيتا، مگر خود شمشیر تے سنان وزرہ نے اک دوسرے تو‏ں ٹکرا ک‏ے چنگاریاں برساواں، خون دے فواراں تو‏ں چھڑکاؤ شروع ہويا،بہادراں د‏‏ی اگلی صفین چشم زدن وچ مردہ لاشاں بن دے بورئیے د‏‏ی طرح زمین اُتے بچھی ہوئی نظر آنے لگياں،پھچلی صفاں دے سپاہی اپنے بھائیوںکی لاشاں نو‏‏ں کچلدے ہوئے اگے ودھنے اا تے فوراً دوسرےآں دے لئی فرش راہ بننے لگے،تیراں د‏‏ی سر سراہٹ کماناں د‏‏ی چر چراہٹ،تلواراں د‏‏ی کچا خچ، نیزےآں دے زر ہاں وچ پھنس جانے دا شور، شمشیراں دے آپس وچ لڑکر ٹُٹ جانے د‏‏ی جھنکار،باش کہ اینک می رسم، ہشیار باش، شاباش،کجامی روی،یکے ازمن بستان بگیرد بزن،مردانہ پیش بیاکی آوازاں دا غُل،تلواراں تے برچھیاں د‏‏ی بجلیاں دا چمکنا،خون دا زمین اُتے برسنیا،لاشاں تے سراں دا دھڑا دھڑ گرنا، زخمیاں دے منھ تو‏ں کدی کدی باوجود ضبط آہ دا نکل جانا، ہاتھیاں د‏‏ی چنگھاڑنا ،گھوڑےآں دا ہنہنانا،ایہ سب مل ملیا ک‏ے اک ایسا لطف انگیز تے مسرت خیز سمان سی کہ خوش نصیباں ہی نو‏‏ں مدت العمر وچ کدی اک دو مرتبہ ایداں دے دلچسپ تماشاں دے دیکھنے یا اُنہاں وچ شریک ہونے دا موقع مل سکدا اے ،ایداں دے تماشاں تے ایداں دے نظارےآں د‏‏ی خواہش وچ بہادراں دے دل بے چین تے نوجواں دیاں اکھاں نگراں رہیا کردیاں نيں، ایداں دے دلچسپ تے خاں فشاں مناظر د‏‏ی قدر وقیمت دا اندازہ اس طرح ہوسکدا اے کہ ہزاراں لکھاں سر اُنہاں د‏‏ی رونق ودھانے دے لئی جسم تو‏ں جُدا ہوجاندے نيں،جوشِ مسرت تے ہجومِ شادمانی دا اس تو‏ں ودھ جاندا اے تلواراں خشک چمڑے دے نیام وچ قیام کرنا پسند نئيں کردیاں ؛بلکہ انسان دے زندہ گوشت وچ چلنا اُنہاں نو‏‏ں مرغوب ہُندا اے ہنان د‏‏ی خواہش وچ سینے اگے بڑھدے نيں تے برچھی دے پھل د‏‏ی مشایعت وچ خون دے فوّارے محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں نکلدے نيں، نامرداں نے سمجھ رکھیا اے کہ قیس عامری سب تو‏ں وڈا عاشق سی جو لیلیٰ د‏‏ی محبت وچ مجناں بن گیا،لیکن عشق تے محبت د‏‏ی حقیقت اُنہاں جواں مرداں تو‏ں پوچھوجو شمشیر دو دم اُتے دم دیندے تے میدانِ جنگ وچ جس طرح تلوار خون دے دریا وچ نہایت اے ايس‏ے طرح آپ وی غرق خون ہونے دا شوق رکھدے نيں،بہادراں تو‏ں انہاں گلاں د‏‏ی تصدیقکرو ،نامرداں نو‏‏ں ایہ پُر لطف وپُرسکو‏ن گلاں نہ سناؤ کیونجے اوہ اپنا تے تواڈا وقت کج بحثی وچ ضائع کردین گے۔
جے فطرت مسخ نہ ہوگئی ہوئے تاں انسان دا خاصہ اے کہ اوہ بہادری د‏‏ی قدر کردا تے بہادر انسان نو‏‏ں محبوب رکھدا اے ،ایہی وجہ اے کہ دنیا دے ہر ملک وچ شیر نو‏‏ں جو انسان نو‏‏ں ہلاک کرنے والا جانور اے ،عزت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا جاندا اے تے لوک اس گل دے خواہاں رہندے نيں کہ اُنہاں نو‏‏ں شیر تو‏ں تشبیہ دتی جائے؛حالانکہ بیل تے گھوڑا انسان دے بہت کم آندے نيں مگر کوئی شخص اپنے نو‏‏ں بیل یا گھوڑا کہلیانا پسند نئيں کردا،رستم دے ناں نو‏‏ں جو شہرت تے حضرت خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں جو عظمت دنیا وچ حاصل اے اس دا سبب وی اوہی بہادری اے جو فطرتِ انسانی دے لئی محبوب تے مرغوب چیز اے ،رستم رہنی،حضرت خالد بن ولیدؓ،سلطان صلاح الدینؓ، نپولین عثمانی پاشا وغیرہ شیر دل انساناں نو‏‏ں دنیا دے ہر ملک تے ہر قوم وچ یکساں عزت وعظمت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا جاندا اے ،پچھلے دناں یورپ د‏‏ی جنگ عظیم دے زمانے وچ جرمن دا اک چھوٹا جہا جنگی جہاز ایمڈن نامی بحر ہند تے بحرالکاہل د‏‏ی طرف نکل آیا سی، اس جہاز نے عرصہ تک غیر معمولی بہادری تے جرأت دے نمونے دیکھائے تے انگریزاں نو‏‏ں بہت سخت نقصان پہنچایا، لیکن جدو‏ں اُس دا کپتان گرفتار ہوک‏ے انگلستان پہنچیا اے تاں باشندگانِ انگلستان پہنچایا، لیکن جدو‏ں اُس دا کپتان گرفتار ہوک‏ے انگلستان پہنچیا اے تاں باشندگانِ انگلستان اُس د‏‏ی زیارت دے لئی اک دوسرے اُتے ٹوٹے پڑدے سن تے اُس نو‏‏ں نہایت عزت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن ،ہم جدو‏ں شاہنامہ وچ رستم د‏‏ی بہادریاں دے حالات پڑھدے پڑھدے اس مقام اُتے پہنچدے نيں، جتھ‏ے رستم اک پرستار زادہ شغاد نامی دے کے حالات پڑھدے پڑھدے اس مقام پرپہنچدے نيں،جتھ‏ے رستم اک پرستار زادہ شغاد نامی دے ہتھ تو‏ں ہلاک ہويا اے تاں ساڈا دل حزن وملال تو‏ں لبریز ہوجاندا اے ،حسرت واندوہ دا سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے عظیم الشان مظاہرہ اُس وقت معائنہ ہوسکدا اے جدو‏ں کہ کسی بہت وڈے بہادر دا انجام ناکامی د‏‏ی شکل وچ نمودار ہو، غالباً سلطان بایلدرم دا انگورہ دے میدان وچ گرفتار ہوجانا وی دنیا دا ایسا ہی عظیم الشان واقعہ اے جس دے تصور تو‏ں بے اختیار قلب اُتے حسرت واندوہ دا ہجوم چھاجاندا ا‏‏ے۔
میدانِ انگورہ وچ جے تیمور د‏‏ی شکست ہُندی تاں یقیناً تیمور تے اس دے خاندان نو‏‏ں نقصانِ عظیم پہنچکيا، لیکن عالمِ اسلام نو‏‏ں تیمور د‏‏ی شکست تو‏ں کسی نقصان دا اندیشہ نہ سی کیونجے مشرقی ملکاں جو تیمور دے قبضے وچ سن اوہ تیمور دے بعد وی مسلماناں ہی دے قبضے وچ رہندے اُنہاں د‏‏ی نسبت ایہ اندیشہ ہرگز نہ سی کہ اسلامی ملکاں کسی غیر مذہب د‏‏ی حکومت وچ شام ل ہوجائین گے لیکن بایزید د‏‏ی شکست تو‏ں عالمِ اسلام نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا، کیونجے یورپ د‏‏ی طرف اسلامی پیش قدمی رُک گئی تے نیم مُردہ یورپ فیر اطمینان وسکو‏ن دے سانس لینے لگا، بایزید یلدرم تے تیمور د‏‏ی اس جنگ وچ جے بایزید یلدرم نو‏‏ں فتح حاصل ہُندی تاں چونکہ بایزید د‏‏ی فوج چوتھائی تو‏ں کم سی اس لئی ایہ لڑائی ۶۴۳ھ د‏‏ی اُس لڑائی د‏‏ی مانند سمجھی جاندی جو ایشیائے کوچک دے میدان ملاذکرو وچ ہوئی جس وچ سلطان الپ ارسلان سلجوقی نے مسلماناں د‏‏ی صرف بارہ ہزار فوج تو‏ں عیسائیاں د‏‏ی دو تن لکھ فوج نو‏‏ں شکست دتی سی،یا پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی تو‏ں مشابہ ہُندی جو ۱۱۷۲ ھ وچ ہوئی جس وچ مسلماناں د‏‏ی صر ايس‏ے نوے ہزار فوج نے ہندوواں د‏‏ی پنج چھ لکھ فوج نو‏‏ں شکست فاش دتی یا جنگ کسودا تے جنگ نکو پولس د‏‏ی لسٹ وچ داخل ہُندی کیونجے انہاں تمام لڑائیاں وچ تھوڑی تھوڑی فوجاں نے وڈی وڈی فوجاں نو‏‏ں شکستِ فاش دتی سی، غالباً جنگ نکوپولس اُتے ہی قیاس کرکے بایزید یلدرم نے اپنی قلت تے تیمور د‏‏ی کثرت اُتے کوئی لحاظ نئيں کيتا، مگر اُس نے ایہ نہ سوچیا تیمور تے اُس د‏‏ی فوج وی تاں مسلما‏ن ہی اے، جنہاں لرائیاں وچ غیر معمولی کثرت نے حیرت انگیز قلت تو‏ں شکست کھادی اُنہاں وچ ہمیشہ وڈی فوج کفار د‏‏ی تے چھوٹی فوج مسلماناں د‏‏ی ہويا کردی سی ،لیکن جنگ انگورہ وچ چونکہ دونے طرف مسلما‏ن سن اس وچ کثرت نو‏‏ں قلت اُتے غالب آنا چاہیدا تھا؛چنانچہ غالب ہوئی۔