cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرڈیننڈ میگلان
بادشاہ ولوں ملیاں خاص طاقتاں اتے خاص حقاں نال لیس ہوکے اسنے اٹلانٹک مہاساگر دے دکھن-پچھم وچ، دکھنی امریکہ دے پوربی ساحل تک، اتے ہیٹھاں پیٹاگونیا تک آرماڈا دی اگوائی کیتی۔ طوفاناں اتے بغاوتاں دی اکّ لڑی دے باو جود، ایہہ مہم سپھلتاپوروک ماجیلن سٹریٹ (جویں کہ اسدا ہن نام اے) وچوں لنگھ کے مار ڈیل سر وچ چلی گئی، جسدا نام ماجیلن نے مار پیسیپھکو (جدید پرشانت مہاساگر) رکھ دتا۔ ایہہ مہم گوام اتے تھوڑی دیر بعد، پھلیپین جزیرےآں تک پہنچ گئی۔ اتھے ماجیلن اپریل ۱۵۲۱ وچ میکٹن دی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ کپتان جوآن سیبیسٹئن ایلکانو دی کمان ہیٹھ، ایہہ مہم بعد وچ سپائیس جزیرےآں تک پہنچ گئی۔ سپین نوں واپس نیویگیٹ کرن اتے پورتگالیاں ولوں ضبط ہون توں بچن لئی، مہم دے باقی بچے دو جہاز ونڈے گئے، اکّ پرشانت دے پار مشرق ول سمندری سفر کرکے نیو سپین تک پہنچن دی کوشش کر رہا سی پر ناکام رہا، جدوں کہ دوجا، ایلکانو دی اگوائی وچ، ہند مہاساگر راہیں پچھم ول روانہ ہویا اتے افریقہ دے اٹلانٹک ساحل اتے، انت وچ مہم دی روانگی والی بندرگاہ 'تے پہنچ گیا اتے اس طرحاں عالمی دا پہلا چکر پورا کیتا۔
پرتگال دے راج وچ سیوا وچ، ماجیلن پہلاں ہی مشرق دیاں یاتراواں (۱۵۰۵ توں ۱۵۱۱-۱۵۱۲ تک) وچ پہلاں ہی دکھن-پوربی ایشیا وچ مالے دیپ گروہ پہنچ چکا سی۔ اس کھیتر دا دوبارہ دورہ کرکے پر ہن پچھم دی سفر کرکے، ماجیلن نے اتہاس وچ پہلی وار دنیا دا لگبھگ پورا نجی چکر لا لیا سی۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
الپائنی چوگ
الپائنی چوگ کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ضلع گرید
ضلع گرید ترکی دے صوبہ بولو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
10 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن
چک 59 ج ب
چک 59 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
بلڈ گروپ
اس وقت انسانی خون د‏‏ی 30 مختلف سسٹم system دے تحت درجہ بندی د‏‏ی جا سکدی اے جس وچ روگٹھ زندگی وچ ABO تے Rh (یعنی Rhesus ) سسٹم سب تو‏ں زیادہ استعمال ہُندے نيں۔ ABO سسٹم وچ خون دے چار گروپ ہُندے نيں یعنی AB, B, A تے O جدو‏ں کہ Rh سسٹم انہاں ہی چاراں گروپ نو‏‏ں positive یا negative وچ تقسیم کر دیندا اے جس تو‏ں ایہ اٹھ گروپ بن جاندے نيں.
ABO سسٹم
thumb|کبھے|400px|بلڈ گروپ دا دارومدار خون دے سرخ خلیاں اُتے A تے B اینٹی جنہاں [[مستضد|antigen د‏‏ی موجودگی یا غیر موجودگی اُتے ہُندا اے ]]
٭جن لوکاں دا بلڈ گروپ A ہُندا اے انہاں دے خون دے سرخ خلیات RBC اُتے A اینٹی جنہاں antigen موجود ہُندا اے جدو‏ں کہ انہاں دے پلازمہ وچ اینٹی B اینٹی باڈی antibody پائ جاندی اے جو حاملہ ماں تو‏ں اس دے بچے تک نئيں پہنچ سکدی۔
٭جن لوکاں دا بلڈ گروپ B ہُندا اے انہاں دے خون دے سرخ خلیات RBC اُتے B اینٹی جنہاں antigen موجود ہُندا اے جدو‏ں کہ انہاں دے پلازمہ وچ اینٹی A اینٹی باڈی antibody پائ جاندی اے جو حاملہ ماں تو‏ں اس دے بچے تک نئيں پہنچ سکدی۔
٭جن لوکاں دا بلڈ گروپ AB ہُندا اے انہاں دے خون دے سرخ خلیات RBC اُتے A تےB دونے اینٹی جنہاں antigen موجود ہُندے نيں جدو‏ں کہ انہاں دے پلازمہ وچ دونے اینٹی باڈی antibody نئيں پائ جاندیاں ۔
٭جن لوکاں دا بلڈ گروپ O ہُندا اے انہاں دے خون دے سرخ خلیات RBC پردونے اینٹی جنہاں antigen موجود نئيں ہُندے جدو‏ں کہ انہاں دے پلازمہ وچ دونے اینٹی باڈی antibody پائ جاندیاں نيں۔
اینٹی A اینٹی باڈی antibody خون دے انہاں سرخ خلیات RBC اُتے عمل کردی اے جنہاں بر A اینٹی جنہاں antigen موجود ہُندا اے تے انہاں نو‏ں باہ‏م چپکا agglutinate کر توڑنے دا سبب بندی ا‏‏ے۔ اسی طرح اینٹی B اینٹی باڈی antibody بلڈ گروپ B دے سرخ خلیات د‏‏ی دشمن ہُندی ا‏‏ے۔
Rhesus یا Rh سسٹم
جن لوکاں دا بلڈ گروپ positive ہُندا اے انہاں دے خون دے سرخ خلیات RBC اُتے Rhesus اینٹی جنہاں antigen موجود ہُندا اے جدو‏ں کہ انہاں دے پلازمہ وچ اینٹی Rhesus اینٹی باڈی antibody نئيں پائ جاندی ا‏‏ے۔
جن لوکاں دا بلڈ گروپ negative ہُندا اے انہاں دے خون دے سرخ خلیات RBC اُتے Rhesus اینٹی جنہاں antigen موجود نئيں ہُندا اے تے انہاں دے پلازمہ وچ وی اینٹی Rhesus اینٹی باڈی antibody نئيں پائ جاندی۔ یعنی اینٹی Rhesus اینٹی باڈی قدرتی natural اینٹی باڈی نئيں ہُندی۔ ایہی وجہ اے کہ جے کسی negative شخص نو‏‏ں پہلی دفعہ positive خون لگ جائے تاں بلڈ ری ایکشن نئيں ہُندا مگر ہن اس شخص وچ اینٹی Rhesus اینٹی باڈی بن جاندیاں نيں جو آئندہ positive خون دے لگائے جانے اُتے جان لیوا ری ایکشن کر سکدیاں نيں۔
Rhesus یا Rh سسٹم تے حمل
اک positive بلڈ گروپ د‏‏ی خاتون دے حمل وچ بچے نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں ہُندا۔
اک negative بلڈ گروپ د‏‏ی خاتون دے پہلے حمل وچ بچے نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں ہُندا خواہ اوہ positive بلڈ گروپ دا بچہ ہو یا negative کا۔ مگر جدو‏ں اک negative بلڈ گروپ د‏‏ی حاملہ خاتون positive بلڈ گروپ دے بچے نو‏‏ں جنم دیندی اے تاں دوران زچگی بچے دے کچھ سرخ خلئی ماں دے دوران خون وچ شامل ہو ک‏ے ماں وچ اینٹی Rhesus اینٹی باڈی antibody بنانے دا سبب بندے نيں (جو حاملہ ماں تو‏ں اس دے بچے تک پہنچ سکدیاں نيں) تے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے حمل دے دوران ماں دے جسم وچ پرورش پاندے بچے دے سرخ خلیات نو‏‏ں توڑنے تے حمل ضائع ہونے دا سبب بندیاں نيں۔ ایہی وجہ اے کہ negative بلڈ گروپ د‏‏ی خاتون جے positive بلڈ گروپ دے بچے نو‏‏ں جنم دے تاں اسنو‏ں جلد از جلد اینٹی Rhesus اینٹی باڈی دا انجکشن (مثلا RHEOGRAM ) لگیا دتا جاندا اے جو ماں دے خون وچ داخل شدہ بچے دے سرخ خلیات نو‏‏ں تباہ کر دیندا اے تے ماں دے جسم نو‏‏ں خود اینٹی Rhesus اینٹی باڈی بنانے د‏‏ی ضرورت نئيں رہندی۔ اس طرح مستقب‏‏ل وچ ہونے والے حمل دے دوران اس ماں دے جسم وچ پرورش پاندے بچے نو‏‏ں خطرہ نئيں رہندا۔
جے positive بلڈ گروپ دے بچے د‏‏ی پیدائش دے بعد negative بلڈ گروپ د‏‏ی خاتون نو‏‏ں ایہ اینٹی Rhesus اینٹی باڈی دا انجکشن نہ لگے تاں اس دے ہر اگلے positive بلڈ گروپ دے بچے دا دوران حمل مرنے دا خطرہ ودھدا چلا جائے گا۔
negative بلڈ گروپ شماریا‏‏تی دے لئی بہتر ایہی اے کہ اوہ negative بلڈ گروپ دے کسی مرد نال شادی کرن۔ اس طرح بچے وی negative بلڈ گروپ دے ہون گے تے حمل دے خطرات تو‏ں محفوظ رہی نگے۔
انتقال خون Transfusion
جب کسی مریض نو‏‏ں خون دتا جاندا اے تاں مریض د‏‏ی اپنی اینٹی باڈی تے عطیہ شدہ سرخ خلیات دے درمیان ری ایکشن دا خطرہ بہت زیادہ ہُندا اے جدو‏ں کہ مریض دے اپنے سرخ خلیات تے عطیہ شدہ اینٹی باڈی دے درمیان ری ایکشن دا خطرہ بوہت گھٹ ہُندا ا‏‏ے۔
دستیابی
زیادہ تر ملکاں وچ گروپ O positive تے A positive بکثرت پایا جاندا اے جدو‏ں کہ گروپ AB negative بہت ہی کمیاب ہُندا اے یعنی اک فیصد دے لگ بھگ یا اس تو‏ں وی کم۔
وراثت
ویسے تاں ہر انسان دا بلڈ گروپ ساری زندگی اک ہی رہندا اے مگر انتہائ کدی کدائيں مثالاں دستیاب نيں جنہاں وچ liver transplant تے bone marrow transplant دے بعد مریض دا بلڈ گروپ بدل گیا
حوالے
گٹھ:خون گٹھ:دمیات گٹھ:وراثیات گٹھ:طب
سید محمد کاظم طباطبایی یزدی
سید محمد کاظم طباطبایی یزدی (1247–1337 ھ) ، کتاب العروۃ الوثقی دے مصنف تے شیعہ فقہاء وچو‏ں سن ۔ اس وقت دے شیعہ مرجع تقلید سید محمد حسن شیرازی دی وفات دے بعد آپ مرجعیت دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ آپ نہضت مشروطہ دے مخالفین وچو‏ں سن اسی بنا اُتے آپ تے آخوند خراسانی دے درمیان اس حوالے تو‏ں اختلاف رہندا سی ۔ اٹل دی جانب تو‏ں لیبیا، برطانیہ دی جانب تو‏ں عراق تے روس دی جانب تو‏ں ایران اُتے مسلط جنگاں وچ آپ نے مسلماناں اُتے اپنے وطن دے دفاع دے واجب ہونے دا فتوا دتا۔
زندگی‌ نامہ
سید محمد کاظم سنہ 1247 ہجری یا سنہ 1248 ہجری وچ پیدا ہوئے۔ آپ طباطبائی خاندان دے سادات وچو‏ں نيں جنہاں دا نسب سید کمال الدین حسن -جو روارہ وچ مدفون ہیں- دے ذریعے امام حسنؑ دے پو‏تے ابراہیم غمر تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔
آپ دے والد سید عبد العظیم ایران دے شہر یزد دے کسی پنڈ وچ زراعت دے پیشے تو‏ں منسلک سن ۔ بعد وچ اس پنڈ دا نام وی آپ ہی دے نام تو‏ں معروف ہويا۔ آخر کار آپ بروز سوموار 28 رجب سنہ 1337 ہجری نو‏‏ں بیماری دی وجہ تو‏ں اس دنیا تو‏ں رخصت کر گئے۔ آپ نجف اشرف، حرم امام علی وچ مدفون نيں۔
آپ نے حاج ملا حسن تے ملا کاظم تبریزی دی بیٹی نال شادی کیتی، جس دے نتیجے وچ آپ نو‏‏ں خدا نے پنج (5) بیٹے عطا کيتے:
تعلیم
آپ نے مقدمات تک دی تعلیم یزد وچ ہی مدرسہ محسنیہ یا دومنار وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد اعلیٰ تعلیم دے لئی آپ مشہد چلے گئے جتھ‏ے آپ نے حوزہ دے سطوح تک اپنی تعلیم مکمل کيتی۔ دینی تعلیم دے نال نال آپ نے مروجہ علوم وچ ہیئت، نجوم تے ریاضی وی سیکھتے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد اصفہان چلے گئے اوتھ‏ے آپ نے مدرسہ صدر وچ داخلہ لیا تے شیخ محمد باقر نجفی دے دروس وچ شرکت کردے سن ۔ میرزای نایینی، سید اسماعیل صدر، شیخ الشریعہ اصفہانی تے سید مصطفیٰ کاشانی وی اس زمانے وچ محمد باقر نجفی دے دروس وچ حاضر ہُندے سن ۔
سید محمد باقر خوانساری جو صاحب روضات الجنات دے نام تو‏ں معروف سن، انہاں دے بھائی میرزا محمد ہاشم چہارسوقی، ملا محمد جعفر آبادہ‌ای اصفہان وچ آپ دے ہور اساتید وچو‏ں نيں۔
سنہ 1281 ہجری نو‏‏ں محمد باقر نجفی دی اجازت تو‏ں عراق چلے گئے۔ کرمانشاہ دے قریب پہنچے سن کہ شیخ مرتضی انصاری دی رحلت دی خبر تو‏ں مطلع ہوئے ایويں آپ نو‏‏ں شیخ انصاری دے دروس وچ شرکت کرنے دی توفیق نئيں ہوئی۔ نجف وچ آپ مدرسہ صدر وچ پڑھدے سن ۔
شاگردان
کہیا جاندا اے کہ آپ دے دروس وچ 200 تو‏ں 300 علماء شرکت کردے سن ۔
سماجی خدمات
250px|thumb|[[نجف اشرف وچ مدرسہ سید یزدی دا اک منظر]] نجف وچ مدرسہ سید کاظم یزدی جو دو منزلاں وچ 80 کمرےآں اُتے مشمتل اے ایہ مدرسہ سنہ 1327 ہجری قمری نو‏‏ں سندی معماری دے نال تعمیر کیتا گیا۔ اسی طرح آپ نے نجف وچ زائرین دے لئی اک مسافر خانہ یا زائر سرا وی تعمیر کیتا۔
سیاست
سید کاظم یزدی آخوند خراسانی دے ہمعصر سن لیکن آخوند دے برخلاف آپ نو‏‏ں سیاست تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی۔ البتہ عمر دے آخری سالاں وچ آپ نے سیاست وچ وی دخالت دینا شروع کیتا تے جدو‏ں وی کسی خطرے دا احساس کیتا فورا بیانات تے ٹیلگراف وغیرہ دے ذریعے اپنی رائے دا اظہار کردے رہے جو ایران دے سیاسی معاملات وچ متأثر کن ثابت ہُندے سن ۔ مشروطہ دی تحریک دے خاموش ہونے دے بعد آپ نے دوبارہ سیاست تو‏ں کنارہ کشی اختیار کيتی۔ سیاست تو‏ں دور رہنے دے باوجود وی جدو‏ں آپ نے پہلی جنگ عظیم دے موقع اُتے مسلماناں اُتے اپنے وطن دے دفاع دے واجب ہونے دا فتوا دتا اس جہاد وچ برطانیہ دے خلاف برسر پیکار رہ کر آپ دا اک بیٹا وی شہید ہويا۔
اسلامیہ کمپنی دی حمایت
سنہ 1316 ہجری قمری نو‏‏ں بعض متدین افراد نے اقتصادی معاملات وچ بے گانیاں دی مداخلت نو‏‏ں روکنے دے لئی اصفہان وچ اک اسلامی کمپنی دی بنیاد رکھی۔ سید جمال الدین واعظ اصفہانی نے اس کمپنی نو‏‏ں کامیاب کرنے دے لئی لباس التقوی دے نام تو‏ں اک رسالہ لکھیا جس وچ انہاں نے قرآن و حدیث تو‏ں تمسک کردے ہوئے ایرانیاں نو‏‏ں غیر ملکی مصنوعات دے استعمال تو‏ں منع کردے ہوئے اسلامی کمپنی دی حمایت کرنے نو‏‏ں مسلماناں دا وظیفہ قرار دتا۔
اس رسالے اُتے آخوند خراسانی، حاج میرزا حسین حاج میرزا خلیل، فاضل شربیانی، میرزا حسین نوری، شریعت اصفہانی، سید اسماعیل صدر تے سید محمد کاظم طباطبائی یزدی جداں مایہ ناز علماء نے تقریظ لکھی۔ اس کتاب اُتے اپنی تقریظ وچ آپ ایويں لکھدے نيں: ہر ممکن طریقے تو‏ں غیر ملکی مصنوعات تو‏ں پرہیز کرنا ضروری ا‏‏ے۔
انگلینڈ دے خلاف جہاد دا اعلان
پہلی جنگ عظیم وچ انگلینڈ دی طرف تو‏ں عراق اُتے قبضہ کرنے دے بعد سید کاظم یزدی، میرزا محمد تقی شیرازی تے شیخ الشریعہ اصفہانی نے انگلینڈ دے خلاف جہاد دا اعلان کیتا جس دے نتیجے وچ عراق دے علماء دے نال ایران دے وی بعض علماء نے عراق دے دفاع دے لئی جنگ لڑنا شروع کیتا۔ اس جہاد وچ شرکت کرنے والے علماء وچ آپ دا بیٹا سید محمد طباطبائی، آپ دے بھائی سید محمود طباطبایی، سید مصطفیٰ کاشانی تے انہاں دا بیٹا سید ابو القاسم کاشانی، سید محمد تقی خوانساری، محمد مہدی خالصی تے انہاں دا بیٹا محمد خالصی زادہ، سید اسماعیل یزدی، سید محمد سعید حبوبی، سید علی تبریزی، میرزا مہدی خراسانی فرزند آیت‌ اللہ خراسانی، شیخ محمد رضا شیرازی فرزند میرزا محمد تقی شیرازی، سید محسن حکیم تے محمد حسین کاشف الغطا شامل سن ۔ آپ نے اس زمانے وچ کوفہ وچ موجود اپنے نمائندے دے نام انگلینڈ دے خلاف جہاد دا فتوا صادر کیتا۔
تقابل
سید یزدی تے آخوند خراسانی دی سیاسی زندگی بوہت سارے دیر شروع ہوئی تے انہاں دونے بزرگواراں نے اپنی زندگی دے آخری حصے وچ سیاست وچ قدم رکھیا۔ سیاسی زندگی وچ انہاں دو بزرگواراں دے درمیان پہلا اختلاف نہضت مشروطہ دے معاملے وچ سامنے آیا جس دا فائدہ خواستہ یا ناخواستہ وقت دے حکمران محمد علی شاہ نو‏‏ں ہی ہُندا سی ۔ اگرچہ سید یزدی دی سیاسی سرگرمیاں آخوند دی نسبت بہت کم سی تے انہاں دی سیاسی سرگرمیاں صرف کچھ تلگراف تے بیانات وچ خلاصہ ہُندی سن لیکن مرجعیت دے مقام اُتے فائز ہونے دی وجہ تو‏ں انہاں دی فعالیتاں زیادہ مؤثر واقع ہُندی سن۔
آخوند خراسانی علمی تے نظری طور اُتے مشروطیت تے پارلمانٹیرزم (Parliamentarianism) دے حامی سن تے آخر عمر تک اس موقف تو‏ں دستبردار نئيں ہوئے۔ لیکن سید یزدی آزادی، پارلیمنٹ تے ڈیموکریسی جداں اصطلاحات نو‏‏ں مطرح کردے ہوئے مشروطہ دے مخالفین دے صف وچ شامل ہو گئے۔
نہضت مشروطہ تو‏ں پہلے تک عالم سیاست تو‏ں دور رہنے دی وجہ تو‏ں سیاسی تے سماجی معاملات وچ سید یزدی دے سیاسی موقف دا صحیح تجزیہ و تحلیل نئيں کیتا جا سکدا۔ مشروطہ تو‏ں مربوط قانونی بل اُتے دستخط نہ کرنے دے ذریعے سید یزدی نے علناً مشروطہ دے حامیاں دی مخالفت دا اظہار کیتا۔
جس وقت شیخ فضل اللہ تے انہاں دے حامی حرم عبد العظیم حسنی وچ احتجاج وچ مصروف سن آپ واحد بلند پایہ عالم دین سن جس نے قاطعانہ انہاں دی حمایت تے تعاون کیتا۔ ملیا محمد آملی نو‏‏ں بھیجے گئے تلگراف وچ استعمال کيتے گئے عبارات آپ دی مشروطہ دے حامیاں تو‏ں شدید اختلاف دی نشاندھی کردیاں ناں۔
سید یزدی انہاں ٹلگرافاں تے ہور بیانات دے ذریعے واضح طور اُتے مشروطیت نو‏‏ں کفر تے الحاد دے مساوی قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں حریت موہومہ تے بعض گمراہ کن اخبارات تے مکاتب دی پیدوار سمجھدے سن ۔
لیکن انہاں دے مقابلے وچ آخوند خراسانی تقریباً اپنی تمام ٹلگرافاں وچ مشروطہ دی کامیابی دے سلسلے وچ انجام پانے والے ہر اقدام نو‏‏ں امام معصوم دی رکاب وچ جہاد دے برابر سمجھدے سن ۔
میدان توپخانہ دے واقعے تے شیخ فضل اللہ نوری دا علی اعلان مشروطہ دے مخالفین دا نال دینے دے بعد آخوند نے شیخ فضل الله دے مفسد فی الارض ہونے دا فتوا دتا۔ تے دوسرے ٹلگراف وچ انہاں نو‏ں شہر بدر کرنے دا مطالبہ کیتا۔
23 جمادی‌الاول سنہ 1326 ہجری قمری نو‏‏ں پارلیمنٹ اُتے توپاں دے حملے دے بعد استبداد صغیر تے علما دے نال اختلافات دا نواں دور شورع ہويا۔ آخوند خراسانی نے مشروطہ نو‏‏ں باقی رکھنے دے لئی ٹلگراف بھیجنے تو‏ں لے ک‏ے مالیات دینے دی حرمت تے محمد علی‌ شاہ دے خلاف جہاد دے وجوب دے کے فتوے ذریعے بہت کوشش کيتی۔ دوسری طرف تو‏ں سید یزدی نے مشروطہ دے دوام نو‏‏ں روکنے دے لئی اوہدی حرمت دا فتوا جاری کیتا۔
سید یزدی دے عمدہ حامیاں وچ نجف تے کربلا دے اطراف وچ آباد شیعہ قبائل شامل سن جو ہر روز عرباں دی طرز اُتے ہوسہ کردے سن تے مشروطہ دے خلاف اشعار پڑھدے سن ۔
نجف دے شیعاں دے دو گروہاں وچ تقسیم -اگرچہ اک محدود وقت دے لئی ہی کیو‏ں نہ ہو- ہونے دی وجہ تو‏ں سید یزدی تے آخوند خراسانی جو غالباً عمومی محافل وچ اک دوسرے دے نال عزت و احترام تو‏ں پیش آندے سن، اک دوسرے دے مد مقابل کھڑے ہونے لگے۔
عین السلطنہ دے روزنامچے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ علماء نجف دا دو گروہاں وچ بٹ جانے دا معاملہ تہران دے محافل و مجالس وچ مورد بحث واقع ہُندا سی ۔ اس بارے وچ اوہ لکھدے نيں: سید یزدی نو‏‏ں نجف تو‏ں نکالنا چاہندے سن، ایتھ‏ے تک کہ اوہ کوفہ تک گئے لیکن اعراب دوبارہ انہاں نو‏ں نجف واپس لے آئے تے جنگ دے لئی حاضر ہو گئے۔ رات نو‏‏ں آخوند دے گھر وچ اگ لگیا دتا گیا۔ صبح اوہدی ذمہ داری اعراب اُتے لگیا دتا گیا لیکن اوہ اس دے منکر سن تے کہندے سن کہ خود آخوند دے حامیاں نے اسيں اُتے الزام لگانے دے لئی ایسا کیتا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ سید یزدی دی طرف تو‏ں مشروطہ دی مخالفت وچ عثمانی حکومت دا عمل دخل وی سی کیو‏ں اوہ اس گل تو‏ں خائف سن کہ ایہ مشروطہ ایران دے بعد کنيں عثمانی حکومت دا دامن وی نہ جلا دے۔
مشروطہ‌ دے حامیاں دا سید یزدی دے خلاف ہرزہ سرائی
سید یزدی دی نہضت مشروطہ دی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اس نہضت دے حامیاں دے درمیان انہاں دا کوئی مقام و منزلت نئيں سی تے مشروطہ دے بعد ایہ لوگ آپ نو‏‏ں اچھے الفاظ وچ یاد نئيں کردے سن ۔ ملک‌ زادہ آپ نو‏‏ں اک بے نظیر ریاکار سمجھدے سن جس تو‏ں سب تو‏ں زیادہ مشروطہ تے اس دے حامیاں تو‏ں اظہار نفرت کردے سن ۔ اس دا خیال سی کہ سید یزدی نو‏‏ں عثمانی حکومت دی حمایت حاصل سی تے محمد علی شاہ دی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں بہت زیادہ مال و دولت دتا جاندا سی ۔ کسروی ہور اس گل دے معتقد سن کہ نہضت مشروطہ وچ آخوند دی مخالفت در حقیقت اوہ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی کردے سن تے اپنی مرجعیت دے سوا اوہ کسی تے چیز دے پیچھے نئيں سن تے ملک و ملت دی گل ایتھ‏ے صرف دکھانے دے لئی سی۔ مشروطہ دے مخالفین وچ آخوند دی وی ایہی حالت سی۔
مآخذ
گٹھ:تیرہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:چوہدويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:حرم امام علی وچ مدفون افراد گٹھ:نجف وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:حسنی سادات گٹھ:میرزائے شیرازی دے شاگرد گٹھ:شیعہ شخصیتاں
رجب علی بیگ سرور
مرزا رجب علی بیگ سرور دبستان لکھنؤ دے سب توں اہم نثر نگار نیں۔ اوہ 1782ء وچ لکھنوء وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں مرزا اصغر علی بیگ سی۔ سرور دی تعلیم و تربیت لکھنؤ وچ ای ہوئی۔ اوہ عربی فارسی دے عالم سن تے اس زمانے دے مشہور خوش نویساں وچ شمار ہُندے سن۔ شاعری تے موسیقی توں وی دلچسپی سی۔ کہیا جاندا اے کہ غازی الدین حیدر ناراض ہو گئے تے سرور نوں حکماَ َ لکھنؤ چھڈنا پیا۔ لکھنؤ توں کان پور پہنچے۔ ایتھے حکیم سید اسد علی نال ملاقات ہوئی۔ انہاں دے ایما اُتے فسانہ عجائب لکھنا شروع کیتی۔ کچھ عرصہ بعد لکھنوء آ گئے تے 1846ء وچ واجد علی شاہ دے دربار وچ داخل ہوئے۔ 1857ء دے بعد تسی‏‏ں بنارس چلے گئے تے ایشری نرائن سنگھ مہاراجا بنارس دی ملازمت اختیار کر لئی۔ 1867 وچ بنارس وچ انتقال ہویا۔ مشہور لکھتاں وچ۔
١۔فسانہ عجائب ٢۔ سرور سلطانی ٣۔ شرر عشق ٤۔ شگوفہء محبت ٥۔ انشائے سرور
حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی
حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی (Hyderabad Metropolitan Development Authority) بھارت د‏‏ی ریاست تلنگانہ دے راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈے شہر حیدرآباد دا شہری منصوبہ بندی ادارہ ا‏‏ے۔ حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی دے زیر انتظام حیدرآباد میٹروپولیٹن علاقہ دے علاوہ رنگا ریڈی ضلع، محبوب نگر ضلع، نلکنڈہ ضلع تے میدک ضلع وی شامل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ 2008ء دیاں تاسیساں گٹھ:حکومت حیدرآباد، بھارت
انار کلی (ڈراما)
ڈراما انار کلی د‏‏ی کہانی دا بنیادی خیال، محبت تے سلطنت دے درمیان تصادم تے کشمکش اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس طرح اس ڈرامے وچ رومانیت، رعب داب، جلال و جمال تے بے پناہ قوت کھوٹ کھوٹ کر بھری ہوئی ا‏‏ے۔ لیکن درحقیقت محبت بذات خود اک وڈی طاقت ا‏‏ے۔ صرف ناں دا ہیر پھیر ا‏‏ے۔ چنانچہ قوت اقتدار تے قوت جذبات دا ٹکرائو جدو‏ں ہُندا اے تاں ہر طرف اداسی ہی اداسی تے سوگ ہی سوگ چھا جاندا ا‏‏ے۔
مگر جتھ‏ے تک انار کلی دے پلاٹ د‏‏ی تاریخی سند دا تعلق اے تاں اس لحاظ تو‏ں ایہ قصہ بے بنیادنظرآندا ا‏‏ے۔ اوہ اس ليے کہ امتیاز علی تاج خود کہندے نيں، ” میرے ڈرامے دا تعلق محض روایات تو‏ں اے بچپن تو‏ں نار کلی د‏‏ی فرضی کہانی دے سندے رہنے تو‏ں حسن و عشق، ناکامی و نامرادی دا جو ڈراما میرے تخیل نے مغلیہ حرم دے شان و شوکت وچ دیکھیا اس دا اظہار ا‏‏ے۔ “
بہر حال جے اس ڈرامے د‏‏ی تاریخی اہمیت تو‏ں ہٹ کر دیکھیا جائے تاں اسيں اس نتیجے اُتے پہنچدے نيں کہ انار کلی فنی عروج تے دلفریب ادبیت کاخوبصورت امتزاج ا‏‏ے۔ خوبی زبان، بندش لفظاں، چست مکالمات تے برجستگی جداں ڈرامائی لوازمات نے ا س تخلیق وچ اک شان او ر وقار تے سربلندی پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ آؤ ڈرامے د‏‏ی فنی فکری خصوصیات دا جائزہ لیندے نيں۔
= کردار نگاری =
انار کلی دے کرداراں وچ ایداں دے اوصاف پائے جاندے نيں جو اپنی خصوصیات د‏‏ی بناءپر فن دے پیمانے اُتے بدرجہ اتم پورے اتردے نيں۔ مثال دے طور اُتے اکبر، سلیم تے انار کلی اس ڈرامے دے کلیدی کردار نيں۔ دل آرام دا کردار وی اہ‏م ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ثریا مہارانی، بختیار، داروغہ زندان سیات، مروارید تے انار کلی د‏‏ی بوڑھی ماں ایداں دے ضمنی کردار نيں جو تذبذب، تجسّس تے کشمکش نو‏‏ں اگے ودھانے وچ مددگار ثابت ہُندے نيں۔ مصنف دا کمال اے کہ اس نے انہاں ضمنی تے چھوٹے کرداراں نو‏‏ں وی اپنے زور قلم دے بل بو‏‏تے اُتے ڈراما انارکلی دے شاندار کردار بنا ک‏ے پیش کيتا ا‏‏ے۔ تاج نے اپنے کرداراں د‏‏ی سیرت تے صورت د‏‏ی تصویر کشی کردے وقت ایسا زور قلم تے ادبی شکوہ دکھایا اے کہ اسٹیج اُتے ایداں دے کرداراں دا دکھانا ناممکن تے محال ہوئے گیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ڈارمے دے نمایاں کردار انار کلی دا تعارف اوہ انہاں لفظاں وچ کردے نيں۔
” چمپئی رنگ وچ جے سرخی د‏‏ی خفیف سی جھلک نہ ہوئے تاں شائد بیمار سمجھی جائے خدوخال شعراءکے معیار حسن تو‏ں بہت مختلف، اس دا چہرہ دیکھ ک‏ے ہر تخیل پسند نو‏‏ں پھُلاں دا خیال ضرور آندا ا‏‏ے۔ “
کردار نگاری دے اعتبار تو‏ں ڈراما نگار نے ایداں دے ادبی تے فنی لوازمات کاخیال رکھیا اے کہ کسی کردار دے قول و دفعل وچ تضاد دا کھٹکا وی محسوس نئيں ہُندا۔ ایہی وجہ اے کہ انار کلی وچ کردار نگاری اوج ثریا نو‏‏ں چھو رہی ا‏‏ے۔
سلیم دا کردار
سلیم انار کلی دا شیدائی تاں اے لیکن دل و جاں تو‏ں نئيں ایسا لگدا اے کہ اس دے جسم وچ گداز اے لیکن دل اس دولت تو‏ں یکسر خالی ا‏‏ے۔ بیشک اوہ گلاں دے بے شمار گھوڑے دوڑاندا اے مثال دے طور پر: ”اللہ فیر ایہ سہمی ہوئی محبت کدو‏‏ں تک راز رہے گی۔ مہجور دل یونہی چپ چاپ دیکھیا کريں گا۔ “
سلیم دے آخری جملے نہ صرف سلیم دے مستقب‏‏ل دے متعلق ممکنہ اندیشاں دا اظہار اے بلکہ اس تو‏ں اس د‏ی قلبی کیفیت تے فطرت د‏‏ی جانب وی اک واضح اشارہ ملدا اے کہ انال محبت دے مقابلے وچ شہنشاہی د‏‏ی کوئی اہمیت معلوم نئيں ہُندی۔ اگے چل ک‏ے سلیم د‏‏ی ایہ گفتگو اس دے کردار د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔
انار کلی
جتھ‏ے تک انار کلی دا تعلق اے اوہ درحقیقت عشق و وفا تے فکر و فن دا اک حسین و جمیل شاہکار ا‏‏ے۔ اوہ نہ تاں زندگی تو‏ں خوف کھاندی اے تے نہ ہی موت تو‏ں اکھاں چراندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنی رسوائی دا وی ڈر نئيں۔ لیکن شہزادے د‏‏ی رسوائی دے بارے وچ فکر مندرہندی اے تے اکبر اعظم دے رعب وچ آخر سلیم د‏‏ی بے وفائی دے شکوک و شبہات دا وی شکار نظر آندی ا‏‏ے۔ اس دے جذبہ عشق دے اگے جدو‏ں موت وی سر جھکادیندی ا‏‏ے۔ تاں اکبر اسنو‏ں دیوار وچ چنوا دیندا ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ لافانی کردار تریخ عالم وچ زندہ جاوید ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے بعد دے لوک انار کلی دے ناں نو‏‏ں بطور اک استعارہ محبت لیندے رہندے نيں۔ تے انہاں د‏‏ی وفا د‏‏یاں مثالاں وی بولی زد عام ہوئے جاندیاں نيں۔
دل آرام
= مکالمہ نگاری =
جتھ‏ے تک انار کلی دے مکالمےآں دا تعلق اے تاں ایہ وی وڈے جاندار تے اُتے وقار نيں۔ اس ڈرامے دا ہر کردار موقع و محل دے مطابق گفتگو کردا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ انار کلی دے مکالمے کسی موقع اُتے وی نہ تاں ڈھیلے تے سست پڑدے نيں تے نہ اپنی اہمیت و حیثیت تو‏ں محروم ہُندے نيں۔ بلکہ ڈرامائی کیفیت تو‏ں ہلچل تے تجسّس پیدا کردے چلے جاندے نيں۔ بعض ناقدین اس ڈرامے د‏‏ی بولی اُتے اعتراض کردے نيں لیکن حق ایہ اے کہ ایداں دے اعتراضات معمولی معمولی خامیاں دے نتیجے وچ ظہور پزیر ہوئے۔ جدو‏ں کہ انہاں خامیاں دے مقابلے وچ انار کلی د‏‏ی خوبیاں نقطہ عروج تک پہنچی ہوئیاں نيں۔ اس سلسلے وچ چستی مکالمات، نزاکت لفظاں تے حسن و بیان اپنی مثال آپ اے چنانچہ پروفیسر محمد سعید انار کلی دے مکالمےآں دے بارے وچ کہندے نيں کہ ” لفظاں وچ شاعری اے مگر تک بندی نئيں حرکات وچ زندگی اے مگر حقیقت نئيں، غرض جو لفظ اے دلنشین تے جو حرکت اے دلکش ا‏‏ے۔ “
مکالمہ نگاری دے سلسلے وچ مصنف نے کرداراں د‏‏ی نفسیات تے انہاں د‏‏ی ذہنی سطح دا بطور خاص خیال رکھیا ا‏‏ے۔ لیکن اس ادیبانہ و فنکارانہ تدبیر گری دے باوجود وقتاً فوقتاً انارکلی اعتراضات د‏‏ی زد وچ آندی رہی۔
مثلاً پروفیسر عبد السلام کہندے نيں کہ ” اس ڈرامے د‏‏ی اک اہ‏م کمی تے خامی خود کلامی دا افراط اے “
پروفیسر عبد السلام نے ڈراما انار کلی وچ خود کلامی اُتے اعتراض کيتا اے جدو‏ں کہ اک دوسرے نقاد ڈاکٹر حنیف فوق اس خود کلامی دے سلسلے وچ ایويں فرماندے نيں، ” تاج نے خود کلامی نو‏‏ں خلاقانہ طور اُتے استعمال کيتا اے تے اس دے ذریعے جتے جاگتے پیکر تراشے نيں۔ “
درحقیت انار کلی وچ خود کلامی کوئی فالتو چیز محسوس نئيں ہُندی۔ ڈراما نگار نے اسنو‏ں موقع و محل دے مطابق پیش کيتا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ڈرامے وچ خود کلامی خامی د‏‏ی بجائے خوبی تے حسن معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ اک کامیاب مکالمہ نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں سید تاج اپنے کرداراں دے عادات و اطوار، انہاں دے مزاج تے سوچ تو‏ں گہری وقفیت رکھدے نيں۔ اس ليے انہاں دے مکالمےآں وچ ہر کردار اپنی انفرادیت دے نال سامنے آندا اے تے اس د‏ی مخصوص حالت آخر دم تک برقرار رہندی ا‏‏ے۔
= منظر نگاری =
تاج ہر منظر د‏‏ی ایسی تصویر کشی کردے دکھادی دیندے نيں کہ انار کلی د‏‏ی عبارت فن تے خیال دا اک بے مثال مرقع بن گئی ا‏‏ے۔ اوہ جس منظر نو‏‏ں پیش کردے نيں اس د‏ی ہوبہو تصویر ساڈی اکھاں دے سامنے گھوم جاندی ا‏‏ے۔ مثلاً سلیم دے محل دا منظر اس طرح پیش کردے نيں۔
” گھنے پیڑ اں دے طویل سلسلے وچ کھجوراں دے کم بلند تے ساکت درخت کالے کالے نظرآ رہے سن راوی انہاں دور د‏‏ی رنگینیاں نو‏‏ں اپنے دامن وچ قلعے د‏‏ی دیوار تک لیانے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ “
منظر کشی دے لحاظ تو‏ں مندرجہ بالا منظر بے شک لاجواب اے لیکن درحقیقت فن ڈراما نگاری دے حوالے تو‏ں ایہی منظر اسٹیج ڈرامے دا نقص بن جاندا ا‏‏ے۔ اسٹیج اُتے نہ تاں گھنے درختاں دے طویل سلسلے اگائے جا سکدے نيں تے نہ ہی دریائے راوی نو‏‏ں اسٹیج اُتے تو‏ں گزارنا ممکن ا‏‏ے۔ لیکن اس طرح دے حسین و جمیل تے جتے جاگتے مناظر نے انارکلی د‏‏ی ادبی چاشنی نو‏‏ں دوبالیا ک‏ے تے ہوئے اس دے حسن نو‏‏ں چار چاند لگیا دتے نيں۔
بلاشبہ انار کلی وچ بولی و بیان دا کدرے کدرے جھول ملدا ا‏‏ے۔ مثلاً انار کلی د‏‏ی قید دے بعد اکبر دا دلآرام نو‏‏ں طلب کرے پوچھنا کہ ”لڑکی تینو‏ں شیخو تے انار کلی دے کیہ تعلقات معلوم نيں “ حالانکہ شیخو تے انارکلی دے آپس وچ تعلقات دے متعلق سوال پوچھ رہے سن ۔ لیکن لفظاں تو‏ں معنےآں کاخاص پتہ نئيں چلدا۔ عین ممکن اے تو‏ں د تاج نے اکبر دے ذہن و قلب وچ پائی جانے والی زبردست ہلچل دکھانے دے ليے جان بجھ کر کيتا ہوئے۔ بہر حال ایداں دے مواقع بوہت گھٹ نيں۔ بحیثیت مجموعی انہاں دے مکالمےآں وچ چستی، برجستگی، لطافت بیان تے حسن کلام د‏‏ی خو ش کن مثالاں بکثرت نظرآندیاں نيں۔ بقول پروفیسر مرزا محمد سعید، ”انار کلی دے مصنف نے مناظر نو‏‏ں اپنے موضوع دا اسيں پلہ بنانے د‏‏ی انتہائی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ تے ہر اک منظر وچ لوک ڈراما د‏‏ی حرکات و سکنات ،گل گل ،تراش خراش تے منظر د‏‏ی عمومی کیفیت دے عین مطابق ا‏‏ے۔ “
= فکری تجزیہ =
اس ڈرامے وچ ڈراما نگار نے شہزادے تے کنيز دے خیالات تے جذبات نو‏‏ں محبت نو‏‏ں اک ہی کسوٹی اُتے پرکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اکبر جے شہزادے تے کنيز د‏‏ی محبت دا مخالف اے تاں اس دا مطلب ایہ اے کہ اوہ غربت تے بے بسی نو‏‏ں ہمیشہ حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے چلے آ رہے نيں۔ سماج وچ غریب انسان د‏‏ی اُتے خلوص تے لازوال محبت نو‏‏ں وی نفرت تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اکبر دے خیالات مادہ پرستی اُتے مبنی نيں۔ چنانچہ و ہ انار کلی د‏‏ی عظیم محبت د‏‏ی پروا ہ نہ کردے ہوئے ادنیٰ کنيز تو‏ں زیادہ وقعت نئيں دیندا۔ لہٰذا ڈاکٹر حنیف فوق د‏‏ی رائے بجا اے کہ، ” امتیاز علی تاج د‏‏ی بہت وڈی جیت ایہی اے کہ انہاں نے انسانی جذبات نو‏‏ں انہاں دے سماج تے ماحول تو‏ں منقطع کرکے پیش نئيں کيتا۔ اس طور اُتے انار کلی حقیقت نگاری دا اپنا اک نواں معیار قائم کردی ا‏‏ے۔ جواب تک اردو ڈرامےآں وچ نئيں ملدا۔ “
اس وچ شک نئيں کہ تاج اک خاص حوالے تو‏ں گزرے ہوئے زمانے د‏‏ی ترجمانی کر جاندے نيں لیکن ذرا غور کيتا جائے تاں جذبات‏ی، نفسیا‏‏تی تے معاشرتی حوالےآں تو‏ں زندگی اج وی اس ڈگر اُتے چل رہی اے جس اُتے کئی صدیاں پہلے سی۔ اس ليے کہ اج وی اوہی مادہ پرستی، شان و شوکت د‏‏ی پاسداری تے طبقات‏ی اونچ نیچ د‏‏ی گرم بازاری ا‏‏ے۔ اس اعتبار تو‏ں امتیاز علی تاج دے قلم نو‏‏ں بلاشبہ عصر حاضر دا ترجمان کہہ سکدے نيں۔
یہ ڈراما کسی اک فرد دا المیہ نئيں بلکہ اکبر اعظم ،سلیم، دلآرام او رانار کلی سبھی دا المیہ ا‏‏ے۔ فرق صرف اِنّا اے کہ کردار دے حسب حال اسيں اسنو‏ں کم یا زیادہ المیہ قراردے سکدے نيں۔
اکبر اعظم دا المیہ
اک مشہور نقاد احتشام حسین نے کہیا سی کہ انار کلی دا ڈراما اکبراعظم دا المیہ ا‏‏ے۔ لیکن ایہ کلی سچائی نئيں ا‏‏ے۔ اکبر دے حق وچ تاں ایہ ڈارمہ باقی کرداراں دے مقابلے وچ کم المیہ ٹھہردا ا‏‏ے۔ اکبر جاہ و جلال دا متوالا تے سیاہ و سفید دا مالک اے اوہ جو چاہندا اے اوہی کچھ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ نئيں چاہندا کہ ادنیٰ کنيز شہزادے دے نال شادی کرے۔ چنانچہ ایسا ہی ہُندا ا‏‏ے۔ تے اس دے اک اشارے اُتے انارکلی نو‏‏ں دیوار وچ چنوا دتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں حالات وچ احتشام حسین نے نجانے ڈرامے نو‏‏ں صرف تے صرف اکبر دا المیہ دے تو‏ں قرار دتا۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی سلطنت وی قائم ا‏‏ے۔ ہاں اکبر تے سلیم دے درمیان جو چپقلش تے ناچاقی پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں اسيں اسنو‏ں اکبر دا معمولی سا المیہ کہہ سکدے نيں۔
دل آرام دا المیہ
جناب پروفیسر ڈاکٹر فقیرا خان فقری اسنو‏ں سب تو‏ں زیادہ دل آرام دا المیہ قرار دیندے نيں۔ دل آرام اک ایسا بد قسمت کردار اے جس د‏‏ی ٹریجڈی د‏‏ی طرف کسی نقاد دا خیال نئيں گیا۔ دل آرام دے احساست و جذبات دا کسی نو‏‏ں پاس نئيں۔ نقاداں نے اس ڈرامے نو‏‏ں فرداً فرداً اکبر، سلیم یا انارکلی دا المیہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے دل آرام نو‏‏ں چالبازاور انتقامی جذگل کيتی مالک قرار دتا اے لیکن کسی نے دل آرام دے دل وچ جھانکنے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کيت‏‏ی دل آرام تاں انار کلی تو‏ں پہلے سلیم نو‏‏ں چاہندی ا‏‏ے۔ انار کلی تاں بعد وچ آن ٹپکی، سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ ایداں دے حالات وچ جذبات وچ کیہ دل آرام نو‏‏ں رقابت دا حق وی نئيں پہنچکيا؟جے اسيں اسنو‏ں ایہ حق وی نئيں دیندے تاں فیر اس دا مطلب اے کہ اسيں انتہائی ظالم، جانبدار تے انسانی احساست و نفسیات دے منکر نيں۔ دل آرام نو‏‏ں انار کلی دے مقابلے وچ زیادہ بے یارو مددگار ا‏‏ے۔ دل آرام دا ایہ بہت وڈا المیہ اے کہ اوہ جسنو‏ں چاہندی اے ٹُٹ ک‏ے پیار کردی ا‏‏ے۔ اوہی شہزادہ سلیم انار کلی دا بدلہ لینے دے ليے دل آرام د‏‏ی نازک تے صراحی ورگی گردن اُتے ہتھ رکھ دے اسنو‏ں موت د‏‏ی نیند سلا دیندا ا‏‏ے۔ دل آرا م غریب تو‏ں نہ تاں کوئی محبت کرنے والا اے تے نہ ہی اس دا انتقام لینے والا۔ تے نہ سوگ منانے والا۔ چنانچہ ایہ ڈارمہ وڈی حد تک دل آرام دا المیہ ا‏‏ے۔
انار کلی دا المیہ
ڈارمہ انار کلی نو‏‏ں انار کلی دا المیہ وی قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ اک نازک اندام تے معصوم کلی د‏‏ی طرح محبت دے دائو پیچ تو‏ں ناواقف کم سن لڑکی سی۔ پہلے شہزادہ سلیم نے اسنو‏ں اپنے جال محبت وچ گرفتار ک‏ر ليا۔ تے بعد وچ جدو‏ں اوہ اپنی محبت د‏‏ی خاطر سب کچھ سہنے اُتے رضا مند ہوئے گئی تاں اسنو‏ں زندہ دیوار وچ چنوا دتا گیا۔ حالانکہ اس وچ اوہ اکیلی قصور وار نئيں سی۔ لیکن چونکہ اوہ صرف اک کنيز سی اس ليے اسنو‏ں قربانی د‏‏ی بھینٹ چڑھا دتا گیا۔ اس د‏ی محبت د‏‏ی کلی کھلنے تو‏ں پہلے ہی مرجھا گئی۔ تے انال محبت کرنے تے کنيز ہونے د‏‏ی اِنّی وڈی سزا دتی گئی۔ لیکن اس نے اپنے تمنائے دل دے ليے جان دی۔ لہٰذا اج وی انہاں دا ناں زندہ و تابندہ ا‏‏ے۔ بقول مقبول عامر؟
سلیم دا المیہ
ڈارمہ انار کلی سب تو‏ں زیادہ شہزادہ سلیم دا المیہ ا‏‏ے۔ جس دے کئی وجوہات نيں۔
پہلی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ اے کہ ٹریجڈی زندہ لوکاں د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ نہ کہ مردہ لوکاں کيتی۔ لہٰذا اسيں اسنو‏ں سلیم دا الہٰذا اسيں اسنو‏ں سلیم دا المیہ قرار دے سکدے نيں۔ کیونجے انارکلی تاں مر گئی لیکن اک با وفا عاشق د‏‏ی طرح ساری زندگی شہزادہ سلیم انہاں د‏‏ی موت دے خیال تو‏ں نبرد آزما رہیا ہوئے گا۔ اوہ ساری زندگی اپنی محبت تے انار کلی د‏‏ی اس طرح جدائی وچ تڑپاندا رہیا ہوئے گا۔ اس د‏ی فرقت وچ اس نے نجانے کِنّی راتاں رو رو کر اپنا دامن اشکاں تو‏ں بھر ا رہیا ہوئے گا۔ زندگی دے ہرموڑ اُتے انار کلی دیاں گلاں، اس د‏ی دلآویزمسکراہٹ بار بار سلیم نو‏‏ں یاد آندی ہوئے گی۔ تے اوہ زندگی بھر اس د‏ی یاداں دے دریا وچ غوطہ زن رہیا ہوئے گا۔
سلیم دے المیہ د‏‏ی دوسری وجہ ایہ ا‏‏ے۔ کہ انارکلی د‏‏ی موت دے انتقام وچ اوہ دلآرام دا گلہ گھونٹ دیندا ا‏‏ے۔ اس دا ضمیر ساری زندگی اسنو‏ں اپنے اس فعل اُتے ملامت کردا رہے گا۔ کیونجے قتل ہر حال وچ قتل ہُندا ا‏‏ے۔ خواہ اک کنيز دا ہوئے یا بادشاہ کا۔ اک ہوش مند انسا ن بعد وچ اپنی حرکت اُتے دل ہی دل وچ پشیما ن ہُندا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی زندگی اجیرن ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ لہٰذاجے اسيں سلیم دے کردار دا نفسیا‏‏تی جائزہ لاں تاں اوہ تمام زندگی دلآرام دے نال زیادتی اُتے یقیناً پچھدا رہیا ہوئے گا۔ تے ایہی پچھتاوا اس د‏ی زندگی دا وڈا المیہ ا‏‏ے۔ یعنی اس دا احساس جرم اسنو‏ں ہر وقت بے چین رکھدا ہوئے گا۔
تیسری وڈی وجہ ایہ اے کہ سلیم جداں شہزادہ جس دے باپ د‏‏ی سلطنت وچ سورج غروب نئيں ہُندا سی۔ اس قدر بے بس تے ناچار اے کہ اپنی محبت نو‏‏ں حاصل نئيں کر سکا۔ دنیا جتھ‏ے د‏‏ی دولت، طاقت اس دے ادنیٰ غلام نيں۔ لیکن اس د‏ی زندگی دا سب تو‏ں وڈا المیہ ایہی ا‏‏ے۔ کہ و ہ تمام چیزاں دے باوجود اپنے عشق نو‏‏ں تکمیل ذات تک پہنچانے وچ قطعی ناکا‏م رہیا۔ تے اپنی محبوبہ د‏‏ی زندگی دے چراغ نو‏‏ں گل ہونے تو‏ں نہ بچا سکا۔ اس تو‏ں ثابت ہوئے تو‏ں اے کہ اِنّی وڈی سلطنت دا والی وارث ہونے دے باوجود اوہ تہی داماں ا‏‏ے۔ تے اپنی محبت نو‏‏ں کسی وی قیمت اُتے حاصل کرنے وچ کامیاب نہ ہوئے سکا۔ جس اُتے اوہ ساری زندگی آنسو بہاندا ہوئے گا۔
تم ساڈے کسی طرح نہ ہوئے
ورنہ دنیا وچ کیہ نئيں ہُندا
مندرجہ بالا بحث تو‏ں ایہ ثابت ہوئے جاندا اے کہ انار کلی دراصل شہزادہ سلیم دا المیہ ا‏‏ے۔
انارکلی دے بارے وچ چند نقاداں تے ادیباں د‏‏ی رائے،
انار کلی دے بارے وچ ڈاکٹر محمد اقبال دا کہنا ا‏‏ے۔
” انار کلی د‏‏ی بولی وچ روانی تے انداز بیان وچ دلفریبی اے تے زبا ن شستہ و برجستہ ا‏‏ے۔ “
پروجیکٹ 706
پروجیکٹ 706 ، جسنوں پہلس کہوٹہ پروجیکٹ وی آکھیا جاندا سی ، سرد جنگ تے سویت افغان جنگ دوران پاکستان لئی پہلا ایٹم بم بنان آلے پروجیکٹ دا کوڈ ناں سی ۔  اس پروجیکٹ دا مقصد  زیادہ افزودہ یورینیئم ٹیکنالوجی ورتدے ہوئے  ایٹم بمب دی تیاری سی ۔  پر پاکستانی سائنسداناں تے انجینئراں نے  پروجیکٹ دی  مقصد نوں اک پاسے رکھدے ہوئے  پلوٹونیئم وار ہیڈ ٹیکنالوجی چ مہارت حاصل کر لئی ، تے 1980ء دے دہاکے دے شروع چ  کامیابی نال ویپن گریڈ پلوٹونیئم پیدا کرن چ کامیابی حاصل کر لئی ۔ ایہہ پروجیکٹ 1971ء دی پاک بھارت جنگ دے نتیجے چ  چڑھدے پاکستان دی علیحدگی دے مگروں  شروع کیتا گیا ۔ پروجیکٹ 706 خاص طور تے 1974ء توں 1983ء دے عرصے   نوں ریفر کردا اے جدوں  ایہہ پاکستان دے وزیراعظم ذوالفقار علی بھٹو تے بعد چ  جنرل زاہد علی اکبر خان دی انتظامیہ دے تحت  پاکستان آرمی کور آف انچینیئرز دے کنٹرول چ سی ۔
اس پروجیکٹ دیاں جڑاں 1967ء دے اس سائنسداناں دے خوف چ سی کہ ہندستان اپنے  لئی جوہری ہتھیاراں لئی ہتھ پیر مار رہیا اے ۔  پاکستان لئی جوہری توانائی حاصل کرنا ذوالفقار علی بھٹو دا مقصد تے خاب سی جس نے اس پروجیکٹ نوں 1972ء چ شروع کیتا ۔
ایہہ سائنسی تحقیق نامور پاکستانی  سائنداناں منیر احمد خان تے ڈاکٹر عبدالقدیر خان دی سربراہی چ ہوئی ۔  ٹائم میگزين نے پروجیکٹ 706 نوں  امریکہ دے 1940ء مین ہیٹن پروجیکٹ دے برابر کوشش  قرار دتا ۔ اس پروجیکٹ دی لاگت 4 کروڑ 50 لکھ امریکی ڈالر سی جسدی بھٹو نے 1972ہ چ منظوری دتی ۔
اس دے نتیجے چ کثیر جہتی پیداواری تے تحقیقی تھانواں دی تخلیق عمل چ آئی جہڑیاں خفیہ طور تے مصروف عمل رہیاں ۔  ایہہ پروجیکٹ 11 مارچ 1983ء چ احتتام پزیر ہویا  ۔ جدوں پاکستان جوہری توانائی کمیشن نے  ڈاکٹر اشفاق احمد تے منیر احمد خان دی قیادت چ  اپنے  پہلے نیوکلر ڈیوائس دا کولڈ ٹیسٹ کیتا ۔
ہور پڑھو
Personal References and Accounts
آسارام
آسارام ​​باپو (مکمل ناں: اسومل تاؤمل سیروملانی، پیدائش: 17 اپریل 1941ء، نواب شاه ضلع، سندھ صوبہ) بھارت دے اک ہندو مذہبی واعظ، روحانی گرو تے خود ساختہ سنت نيں جو اپنے شاگرداں نو‏‏ں اک سچے خدا دے وجود دی تعلیم دیندے نيں. انہاں نو‏ں انہاں دے بھکت اکثر باپو دے ناں تو‏ں مخاطب کردے نيں۔ آسارام 400 تو‏ں ودھ چھوٹے وڈے آشرماں دے مالک نيں۔ انہاں دے شاگرداں د‏‏ی تعداد کروڑاں وچ ا‏‏ے۔
آسارام ​​باپو عام تنازعات تو‏ں منسلک رہے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فوجداری دے مقدمات وچ انہاں دے خلاف دائر درخواستاں، انہاں دے آشرم اُتے الزامات، 2012ء دہلی آبروریزی اُتے انہاں دے تبصرے تے 2013ء وچ نابالغ لڑکی دا مبینہ جنسی استحصال شامل نيں۔ انہاں اُتے لگے الزامات د‏‏ی پرت اک دے بعد اک کھلدی جا رہی ا‏‏ے۔ الزامات د‏‏ی آنچ انہاں دے بیٹے نارائن سائیں تک پہنچ چک‏ی اے جو ہن وی فرار ا‏‏ے۔ عدالت نے انہاں نو‏ں عدالتی حراست وچ رکھنے دا فیصلہ لیا ا‏‏ے۔ فی الحال آسارام ​​جودھپور جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے قید نيں۔
جنسی چھیڑ خانی دا ایہ معاملہ 20 اگست 2013ء نو‏‏ں روشنی وچ آیا جدو‏ں اک ایف آئی آر دلی دے کملا نگر سی نے وچ رات 2 بجے درج ہوئی۔ واقعہ جودھپور دے مڑي وچ واقع فارم ہاؤس وچ 16 اگست دا دسیا جاندا ا‏‏ے۔ ایف آئی آر وچ لڑکی نے الزام لگایا اے باپو نے رات  اسنو‏ں کمرے وچ بلايا تے 1 گھینٹے تک جنسی زیادتیاں کيتیاں۔ طبی معائنے وچ کسی قسم دے نشانات نئيں حاصل ہوئے نہ آبروزیزی د‏‏ی تصدیق ہوئی۔ لڑکی اترپردیش دے شاہجہانپور د‏‏ی رہائشی اے جو 12 واں جماعت د‏‏ی طالبہ ا‏‏ے۔ اوہ چھندواڑہ وچ آشرم دے کنیا اسکول وچ پڑھدی سی۔
سابقہ زندگی
آسارام ​​کی پیدائش 17 اپریل 1941ء نو‏‏ں برطانوی ہند دے نواب شاه ضلع دے بیرانی پنڈ وچ ہوئی، جو ہن پاکستان وچ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ماں دا ناں مہنگی با تے والد دا ناں تاؤمل سیروملانی سی ۔ 1947ء وچ ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے وقت اوہ تے انہاں دے خاندان دے تمام لوگ بھارتی ریاست گجرات دے احمد آباد وچ قائم ہو گئے۔ دولت تے شان سب کچھ چھُٹ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں خاندان اقتصادی بحران دے جال وچ پھنس گیا سی ۔ احمد آباد آنے دے بعد روزی روٹی دے لئی تاؤمل نے لکڑی تے کوئلے دا کاروبار شروع کیتا۔ حالات وچ بہتری ہونے دے بعد انہاں نے شکر دا کاروبار وی شروع کیتا۔ انہاں دے والد دے انتقال دے بعد، انہاں نے اپنی ماں تو‏ں دھیان تے روحانیت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے گھر چھڈ دتا تے ملک گھومنے پھرنے نکل پئے۔ گھُمدے	 پھردے اوہ سوامی شری لال جی مہاراج دے آشرم، ورنداون چلے گئے۔
ذا‏تی زندگی
اپنی ذا‏تی زندگی وچ آسارام نے لکشمی دیوی نال شادی کر لئی جس تو‏ں انہاں دے اک بیٹے نارائن سائیں تے اک بیٹی بھارتی دیوی پیدا ہوئے۔
تنازعات وچ آسارام
اگست 2013ء وچ باپو آسارام ​​کے اُتے جودھپور وچ انہاں ہی آشرم وچ اک شوڈشي (سولہ سال دی) کنواری لڑکی دے نال مبینہ طور اُتے غیر معمولی بدسلوکی دے الزام لگے۔ دو دن بعد اس نابالغ لڑکی دے والد نے دہلی جاکے پولیس وچ اس سانحہ د‏‏ی رپورٹ درج کرائی۔ پولیس نے عصمت دری تو‏ں متاثرہ دا طبی معائنہ کرایا تے جدو‏ں اس گل دی تصدیق ہو گئی کہ رپورٹ جھوٹی نئيں اے تب اس نے لڑکی دے قلمبند بیان لے ک‏ے سارا معاملہ راجستھان پولس نو‏‏ں منتقل کر دتا۔ آسارام ​​کو پوچھ گچھ دے لئی 31 اگست 2013ء تک دا وقت دیندے ہوئے سمن جاری کیتا گیا۔ اس دے باوجود جدو‏ں اوہ حاضر نئيں ہوئے تاں دہلی پولیس نے انہاں دے خلاف تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 342 (غلط طریقے تو‏ں گرو بنانا)، 376 (عصمت دری)، 506 (مجرمانہ حربے) دے تحت مقدمہ درج کرنے دے لئی جودھپور د‏‏ی عدالت وچ سارا معاملہ بھیج دتا۔ فیر وی آسارام ​​گرفتاری تو‏ں بچنے دے اقدامات کردے رہے. انہاں نے اندور جاکے وعظ تے نصیحت دینا شروع کر دتا۔ پنڈال دے باہر گرفتاری نو‏‏ں پہنچی پولیس دے نال باپو دے حامیاں نے ہاتھاپائی کيتی۔ آخر کار رات دے بارہ بجے تک انتظار کرنے دے بعد جداں ہی یکم ستمبر 2013ء د‏‏ی تاریخ آئی، راجستھان پولیس نے آسارام ​​کو گرفتار ک‏ر ليا تے ہوائی جہاز دے ذریعے جودھپور لے گئی۔ انہاں نے نابالغ لڑکی دے تمام الزامات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے مرکز وچ حکمران کانگریس پارٹی د‏‏ی صدر سونیا گاندھی تے انہاں دے بیٹے راہل گاندھی اُتے ہی انہاں دے خلاف سازش رچنے دا الزام (الٹا الزام) لگیا دتا۔
سلاخاں دے پِچھے
1 اکتوبر، 2013 نو‏‏ں جج نرمل جيت کور د‏‏ی عدالت وچ سماعت دے دوران استغاثہ د‏‏ی جانب تو‏ں الزام لگایا گیا کہ آسارام ​​بچیاں دے جنسی استحصال (پيڈوفیيليا) ناں د‏‏ی بیماری وچ مبتلا نيں۔ اس سلسلے وچ اک ڈاکٹر دا سرٹیفکیٹ وی پیش کیتا گیا۔ استغاثہ دے وکیل دا ایہ دعوی جیٹھ ملانی دے اس دعوے اُتے حکم دا کا محرک ایہ امر ثابت ہويا جس وچ انہاں نے نابالغ بچی نو‏‏ں مرداں د‏‏ی طرف متوجہ ہونے د‏‏ی بیماری د‏‏ی دلیل دتی سی۔ پختہ ثبوتاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے جج نے آسارام ​​کی ضمانت د‏‏ی درخواست مسترد کر دتی۔
عدالت وچ مقدمے د‏‏ی تفتیش دے دوران انہاں اُتے لگے الزامات د‏‏ی پرت اک دے بعد اک کھلدی جا رہی ا‏‏ے۔ الزامات د‏‏ی آنچ انہاں دے بیٹے نارائن سائیں تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ حالے تک فرار اے تے پولیس دے ہتھ نئيں آ رہیا۔ انہاں حالات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عدالت نے انہاں نو‏ں عدالتی حراست وچ رکھنے دا فیصلہ لیا ا‏‏ے۔ فی الحال آسارام ​​جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے ہی رہن گے۔
آبروریزی دے الزام وچ پھسے ہندو مذہبی واعظ آسارام ​​دے کیس دے اہ‏م گواہ کرپال سنگھ د‏‏ی اک سنیچر د‏‏ی رات موت ہو گئی۔ انہاں نو‏ں جمعہ د‏‏ی رات گھر لوٹتے وقت نامعلوم موٹر سائیکل سوار بدمعاشاں نے گولی ماری سی۔ حالت بگڑنے اُتے انہاں نو‏ں جمعہ دیر رات ہی بریلی دے مشن اسپتال تو‏ں رجوع کر دتا گیا سی، جتھ‏ے انہاں د‏‏ی موت ہو گئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1941 دے جم گٹھ:احمد آباد (بھارت) دیاں شخصیتاں گٹھ:اکیہویں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ویہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:بھارتی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:عصمت دری کرنے والے بھارتی گٹھ:بھارتی ہندو
کرپسیرینا کوکلاٹا
رپسیرینا کوکلاٹا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بارلے جوڑ
Pyrrhocorax pyrrhocorax
ضلع گوینوک
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دهستان کلباد شرقی
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان گلوگاہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان گلوگاہ ، صوبہ مازندران چ اے ۔
تصیل چارسدہ
گٹھ:خیبر پختونخواہ
12 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن
کرپسیرینا ٹیمیا
کرپسیرینا ٹیمیا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
جینوآ
جینوآ اٹلی دا اک شہر اے ۔
لوک گنتی
جینوآ دی لوک گنتی 6،07،771 جنے ہیگی آ ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
نکولس کوپرنیکس
نکولوس کوپرنیکس (Nikolaus Kopernikus; 19 فروری 1473 – 24 مئی 1543) پولینڈ دا اک مشہور ریاصی دان اتے فلکیات دان  رہا جسنے ایہہ نظریہ دتا کہ کائنات دے مرکز وچّ سورج ہے دھرتی نہیں۔ کوپرنیکس نے ایہہ نظریہ اپنی کتاب اسمانی -پنڈاں دے گھمنن بارے(De revolutionibus orbium coelestium) وچّ دتا جو اسدی موت توں تھوڑا سماں پہلاں ہی شائع ہوئی۔ نکولوس دی موت 1543 وچّ ہوئی اتے اسدی موت سائنس دے اتہاس وچّ اک وڈی گھٹنا منی گئی۔ سائنس دے اتہاس وچّ کوپرنیکس دا انقلاب آئیا جس نے سائنسی انقلاب وچّ اہم کردار نبھائیا۔
نکولس کوپرنیکس پولینڈ دا رہن والا اک سینسدان سی۔ اونے ایہ گل دسی جے سورج سورجی پربندھ دا گڑھ اے تے زمین ایدے دوالے کمدی اے۔
اسدا جنم اتے موت پروشیا وچّ ہی ہوئی جو 1466 وچّ پولینڈ دی بادشاہی دا اک علاقہ سی۔ ایہہ اک کثیر لسانی اتے ودھیرے موضوعات دی جانکاری رکھن والا انسان سی جسنے چرچ قانون وچّ ڈاکٹر دی سند حاصل کیتی۔ اس توں علاوہ ایہہ طب،ودوتا،ترجمہ ،گورنر،کوٹنیتی ،معاشیات دے میداناں وچّ وی کامیاب رہا۔ 1517 وچّ اس نے معاشیات ر وچّ پیسیاں دی گنتی دا اصول دا ویوتپنّ کیتا اتے 1519 وچّ اک ہور اصول دتا جو بعد وچّ گریشم اصول بن گیا۔
جیون
نکولوس کوپرنیکس دا جنم 19 فروری 1473 وچّ تھورن ناں دی جگہ تے ہویا،ایہہ شاہی پروشیا دا اک صوبہ سی جو پولینڈ دی بادشاہی وچّ ماقع سی۔
اسدا پیؤ کراکوف دا اک وپاری سی اتے ماں تھورن دے اک امیر وپاری دی دھی سی۔ ایہہ چار بھین-بھرا سن جنہاں وچوں ایہہ سبھ توں چھوٹا سی۔
پریم رتن دھن پائیو
پریم رتن دھن پائیو (ہندی: प्रेम रतन धन पायो) اک بھارتی ہندی فلم اے۔ اسدے ڈریکٹر سورج برجاتیا ہن۔ اس وچ سلمان خان، سونم کپور، نیل نتن مکیش اتے انوپم کھیر ہن۔ ایہہ فلم 12 نومبر 2015 نوں دیوالی موقعے ریلیز ہوئی۔
پلاٹ
فلم وچّ یوراج وجی سنگھ (سلمان خان) دا رشتہ راج کماری میتھلی (سونم کپور) نال ہون والا اے پر میتھلی اسنوں پسند نہیں کردی۔ وجے دا چچیرا بھرا اجے (نیل نتن مکیش) اسنوں مار کے آپ گدی اپر بیٹھنا چاہندا اے۔ اوہ اس اپر اک حملہ کرواؤندا اے جس وچّ وجے بچ تاں جاندا اے پر زخمی ہو جاندا اے۔ پریم دلوالے اک اداکار اے جسدی شکل وجے نال ملدی اے۔ اوہ راج کماری میتھلی نوں پسند کردا اے۔ اوہ اس کول چلا جاندا اے۔ پریتمگڑھ دا راجا اسنوں دیکھ لیندا اے اتے اسنوں وجے دی جگہ گدی اپر بٹھا دندا اے۔ میتھلی پریم نوں پیار کرن لگدی اے۔ انت وچّ اجے نوں اپنی غلطی نال احساس ہو جاندا اے اتے اوہ وجے توں معافی منگ لیندا اے۔ شاہی پروار پریم دا ویاہ میتھلی نال کر دندے ہن۔
باری(اٹلی)
باری اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
ضلع کیبیرسچک
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
پلکوو رصدگاہ
پلکوو فلکیاتی رصدگا (روسی بولی چ ) روسی سائنسی اکیڈمی دی مرکزی فلکیاتی رصدگاہ اے  ،جہڑی روس دے شہر سینٹ پیٹرزبرگ توں 19 کلومیٹر دکھن چ  پلکوو پہاڑیاں تے واقع اے ۔  ایہہ یونیسکو دے عالمی ثقافتی رثل دا حصہ ا ے۔
ابتدائی ویلہ
ایہہ رصدگاہ 1839ء چ قائم کیتی گئی ۔ ایہہ روسی جرمن فلکیاتدان فریڈرک جارج ولیم وان سٹرووے دی فکر دا نتیجہ سی ، جہڑا اسدا پہلا ڈائریکٹر بنیا ۔  اس نوں اسارن آلا ماہر تعمیرات الیگزیندر بریؤلوف سی ۔  اس رصدگاہ نوں  بہتریں آلات نال مزین کیتا گیا جنہاں چ اک  38 سم دا آپریچر ریفلیکٹر سی ، جہڑا اوس ویلے چ جگ دے وڈے رفلیکٹراں چوں اک سی ۔ 1885ء چ اک 76 سم دا رفلیکٹر لایا گیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سائنس گٹھ:خلائی سائنسی ادارے گٹھ:سائنسی ادارے
تصیل ٹنگی
گٹھ:خیبر پختونخواہ
دهستان آزادگان (گلوگاه)
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان گلوگاہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان گلوگاہ ، صوبہ مازندران چ اے ۔
تصیل چترال
گٹھ:خیبر پختونخواہ
13 دسمبر
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن
اینڈ دی ماؤنٹینز ایکوڈ
اینڈ دی ماؤنٹینز ایکوڈ (انگریزی: And the Mountains Echoed) افغان-امریکی لکھاری خالد حسینی دا لکھیا تیجا ناول ہے۔ ایہہ 2013 وچّ رورہیڈ بوکز نے شائع کیتا ہے۔ ایہہ ناول نکیاں کہانیاں دے مجموعہ وانگو ہے، اس وچّ 9 دے 9 حصے وکھو-وکھرے کرداراں دے نظریعے توں لکھے گئے ہن۔ ایہہ حسینی دا پہلا ناول سی جہڑا چھ سال وچّ شائع کیتا جانا سی، اتے اینڈ دی ماؤنٹینز ایکوڈ دی منگ بہت سی۔ اسنوں چنگی اشاعت قبل شہرت حاصل ہوئی اتے اک ہور مضبوط سفلتا دی وڈی امید سی۔ ایہہ ناول ریلز ہون توں پہلاں [Amazon.com] تے چوٹی دے 10ویں تھاں تے پہنچ گیا سی اتے بعد نوں سبھ توں ودھ وکن والا بن گیا۔ اینڈ دی ماؤنٹینز ایکوڈ دی اشاعت دے پنج مہینے بعد، اس دیاں تنّ لکھ کاپیاں وک جان دیاں خبراں چھپیاں۔
کہانی
ناول 1952 وچّ شادباغ ناں دے گلپی پنڈ وچّ شروع ہندا ہے۔ صبور، اک غریب کسان، اپنی 3 سالاں دی کڑی پری نوں کابل وچّ اک امیر بے اولاد جوڑے نوں ویچن دا فیصلہ کردا ہے۔ ایہہ فیصلہ اس دے 10 سال دے منڈے عبداللہ نوں دماغی طور اتے تباہ کر دندا ہے جسنے پری دے جنم سمیں اوہناں دی ماں دی موت توں بعد پری نوں بچیا وانگ پالیا سی۔
حوالے
گٹھ:کتاباں گٹھ:ناول گٹھ:انگریزی ساہت گٹھ:انگریزی ناول گٹھ:امریکی ناول
جزیرہ نما سینا
جزیرا نما سینا، مصر وچ مثلث شکل دا اک جزیرا نما ا ، جیہدے اتلے پاسے رومی سمندر تے جنوب وچ لال سمندر اے۔ ایہ تقریبن 60 ہزار مربع کلومیٹر رقبے اُتے پھیلیا ہویا اے۔
جزیرا نما دیاں زمینی سرحداں مغرب وچ نہر سوئز تے شمال مغرب وچ اسرائیل نال ملدیاں نیں۔ جزیرا نما سینا جغرافیائی طور تے مغربی ایشیا یعݨی مشرق وسطی وچ واقع اے ، جد کہ باقی مصر شمالی افریقا وچ واقع اے۔ سیاسی طور تے مصر دا حصہ ہون پاروں ایہ افریقا وچ شمار کیتا جاندا اے ۔
حوالے
گٹھ:مصر گٹھ:مصر دا جغرافیہ گٹھ:جزیرا نما
چک 55 ج ب
چک 55 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
انڈیمان رکھوسنا
انڈیمان رکھوسنا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ضلع منگن
ضلع منگن ترکی دے صوبہ بولو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
تصیل دروش
گٹھ:خیبر پختونخواہ
تیجا سنگھ اکرپوری
تیجا سنگھ اکرپوری، جتھیدار (1892-1975 ای) گرودوارہ سدھار لہر وچ ودھ-چڑھ کے حصہ لین والے س تیجا سنگھ دا جنم گورداس پور ضلعے دے بٹالا نگر توں 13 کلومیٹر اتلے لہندے ولّ وسے اکرپورا ناں دے پنڈ وچ سنّ 1892 ای. نوں س. پالا سنگھ دے گھر مائی پرتاپ کور دی ککھوں ہویا۔ ایہناں نے سنّ 1911 ای وچ خالصہ کالجیئیٹ سکول، امرتسر توں دسویں دا امتحان پاس کیتا اتے پھر فوج وچ بھرتی ہو گئے۔ سنّ 1914 ای. وچ فوج دی نوکری چھڈّ کے پنجاب دے مال محکمے وچ پٹواری لگ گئے۔ چار سال بعد ضلعیدار بن گئے۔ پر ننکانہ صاحب دے خونی ساکے نے ایہناں نوں ایہناں پربھاوت کیتا کہ ایہناں نے سنّ 1921 دے شروع وچ سرکاری نوکری چھڈّ دتی اتے اکالی دل وچ شامل ہو گئے۔ 29 اپریل 1921 ای. نوں ایہہ اکال تخت دا جتھیدار نیوکت ہویا۔ 13 اکتوبر 1923 ای. نوں اس نوں ہور اکالی آگوآں اتے کارکناں سہت گرفتار کر لیا گیا۔ 27 نومبر 1926 ای. نوں جیلھوں مکت ہندیاں ہی اس نے پھر اکال تخت دی جتھیداری دا پد سنبھال لیا اتے 21 جنوری 1930 ای. تک اسے پد اتے بنیا رہا۔ پھر شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی اتے شرومنی اکالی دل دا میمبر، میت پردھان اتے پردھان رہا۔ سنّ 1935 ای. توں 1938 ای. تک ایہہ ننکانہ صاحب دی پربندھکی کمیٹی دا پردھان وی رہا۔
اوہناں اکو سمیں تنّ-تنّ پنتھک سنستھاواں دا پربندھ ہی نہیں سمبھالیا سگوں اہنا نے قوم نوں سچجی اگوائی وی کیتی ۔ جتھیدار اکرپری دیاں ودیا دے کھیتر وچّ پنتھ لئی کیتیاں پراپتیاں اج وی لوکاں مارگ درشن کردیاں ہن۔ اوہناں نے عامَ لوکاں دے ہتاں پرتی سنویدنشیل ہندیاں اوہناں دی آواز نوں سمیں دیاں سرکاراں تک پہنچاؤن دے سہرد اپرالے کیتے پر اوہناں دی گھال-کمائی پنتھک حلقیاں وچّ اج تک انگولی محسوس کیتی جاندی ہے ۔
سنّ 1940 ای. وچ ایہہ شرومنی اکالی دل دا پردھان بنیا اتے 10-11 فروری 1940 ای. وچ اٹاری وچ ہوئی سرب ہند اکالی کانفرنس دی پردھانگی کیتی۔ سنّ 1952 توں 1957 ای. تک ایہہ پہلی لوک سبھا لئی اپنے ضلعے گورداس پور توں چنیا گیا۔ اس توں بعد ایہہ سرگرم راجنیتی توں وکھرا ہو کے اپنے جدی پنڈ وچ رہن لگ گیا جتھے 20 نومبر 1975 ای. نوں اس دا دیہانت ہویا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ گٹھ:1892ء دے جم گٹھ:1975ء دیاں موتاں
کاٹانیا
کاٹانیا اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
مارکنڈا ندی
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے
تصیل مستوج
مستوج ضلع چترال دی اک تصیل تے خوبصورت وادی اے-
گٹھ:خیبر پختونخوا گٹھ:ضلع چترال
تحصیل مستوج
14 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن
ان ٹچ ایبل
ان ٹچ ایبل 1935 وچّ شائع اک ناول ہے جسنے اس دے لکھاری ملک راج آنند نوں بھارت دے موہری انگریزی لکھاریاں وچوں اک دے روپ وچّ دی کھڑا کر دتا۔
حوالے
گٹھ:کتاباں گٹھ:ناول گٹھ:انگریزی ساہت گٹھ:انگریزی ناول
بورنی رکھوسنا
بورنی رکھوسنا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
تصیل کوہاٹ
گٹھ:خیبر پختونخواہ
Kohat
تصیل کالا ڈھاکا
گٹھ:ہزارا
پوری رکھوسنا
پوری رکھوسنا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان توسکا چشمه
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان گلوگاہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان گلوگاہ ، صوبہ مازندران چ اے ۔
ضلع مدرنو
ضلع مدرنو ترکی دے صوبہ بولو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
تصیل تخت بھائی
گٹھ:خیبر پختونخواہ
ویرونا
ویرونا اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
15 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
جم
*1917ء ـ شان الحق حقی (اردو دے ماہرِ لسانیات، شاعر، نقاد) بمقام دلی، برطانوی ہندستان
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن