cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وقت دا سفر
زمان تے مکان
میکسویل نے پیش گوئی د‏‏ی کہ ریڈیائی یا روشنی د‏‏ی لہراں ((Radio Or Light Waves نو‏‏ں اک خاص مقررہ رفتار تو‏ں سفر کرنا چاہیے مگر چونکہ نیوٹن   دے نظریے نے مکمل سکو‏ن (Absolute Rest) دے خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا سی اس لئی جے روشنی مقررہ رفتار تو‏ں سفر کردی اے تاں اس رفتار نو‏‏ں کس د‏‏ی اضافیت تو‏ں ناپیا جائے ، چنانچہ ایہ تجویز کيتا گیا کہ اک لطیف مادہ ایتھر (Ether) ہر جگہ موجود اے حتی کہ اوہ خالی سپیس (Empty Space) وچ وی اے ، جس طرح آواز د‏‏ی لہراں (Sound Waves) ہويا دے ذریعے سفر کردیاں نيں روشنی د‏‏ی لہراں (Light Waves) نو‏‏ں ایتھر دے ذریعے سفر کرنا چاہیے جس د‏‏ی رفتار ایتھر دے اضافی ہوئے گی، ایداں دے مشاہدہ کرنے والے جو خود ایتھر د‏‏ی اضافیت تو‏ں حرکت وچ ہاں روشنی نو‏‏ں مختلف رفتاراں تو‏ں اپنی طرف آندا دیکھو گے ، مگر ایتھر د‏‏ی اضافیت تو‏ں روشنی د‏‏ی رفتار معین رہے گی، خاص طور اُتے جدو‏ں زمین   اپنے مدار اُتے سورج دے گرد ایتھر وچو‏ں گزر رہی ہوئے تاں زمین   د‏‏ی گردش د‏‏ی سمت ناپی جانی والی رفتار (جب اسيں روشنی دے منبع د‏‏ی طرف سفر وچ ہاں) حرکت دے زاویہ قائمہ (Right Angle) اُتے روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں زیادہ ہوئے گی (جب اسيں منبع د‏‏ی سمت سفر وچ نہ ہاں)، ١٨٨٧ء وچ البرٹ مائیکل سن (Albert Michelson) (جو بعد وچ فزکس اُتے نوبل انعام حاصل کرنے والا پہلا امریکی بنا) تے ایڈورڈ مورلے (Edward Morley) نے کلیو لینڈ دے اطلاقی سائنس دے سکول (Case School of Applied Sciences In Cleveland)‎ وچ بہت محتاط تجربہ کيتا، انہاں نے زمین   د‏‏ی حرکت د‏‏ی سمت وچ روشنی د‏‏ی رفتار تے اس د‏ی گردش دے زاویہ قائمہ اُتے روشنی د‏‏ی رفتار دا موازنہ کيتا تاں حیرت انگیز طور اُتے ایہ دریافت ہويا کہ دونے بالکل مساوی نيں۔
١٨٨٧ء تے ١٩٠۵ء دے درمیانی عرصے وچ اس گل کيتی کئی کوششاں ہوئیاں کہ مائیکل مورلے دے اس تجربے دے حوالے تو‏ں کہ ایتھر وچ اشیاء سکڑدی نيں تے گھڑی سست رفتار ہوئے جاندی اے تشریح کيت‏ی جائے ، انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ قابلِ ذکر کوشش ہالینڈ دے اک ماہرِ فزکس ہینڈرک لورینٹز (Hendrik Lorentz) نے د‏‏ی سی، بہرحال ١٩٠۵ء وچ سوس پیٹنٹ آفس (Swiss Patent Office) دے اک غیر معروف کلرک البرٹ آئن سٹائن (Albert Einstein) نے اپنے مشہور مقالے وچ دسیا سی کہ ایتھر دا پورا نظریہ غیر ضروری اے بشرطیکہ مطلق زمان (Absolute Time) دا خیال ترک کر دتا جائے ، چند ہی ہفتےآں بعد ایسا ہی خیال معروف فرانسیسی ریاضی دان ہنری پوئن کارے ((Henri Poincare نے پیش کيتا، آئن سٹائن  دے خیالات ہنری دے خیالات د‏‏ی نسبت فزکس دے زیادہ نیڑے سن جو اسنو‏ں محض ریاضی دا مسئلہ سمجھدا سی، پس نويں نظریے دا سہرا آئن سٹائن  دے سر بنھیا جاندا اے جدو‏ں کہ ہنری پوئن کارے دا وی اس نظریے دے اہ‏م حصے تو‏ں گہرا تعلق اے تے اوہ ايس‏ے دے ناں تو‏ں منسوب اے ۔
اضافیت اک ہور شاندار نتیجہ ایہ نکلیا کہ اس نے ساڈے مکان تے زمان دے متعلق نظریات وچ انقلاب برپا کر دتا، نیوٹن   دے نظریے دے مطابق جے روشنی د‏‏ی اک کرن نو‏‏ں اک مقام تو‏ں دوسرے مقام اُتے بھیجیا جائے تاں مشاہدہ کرنے والے مختلف افراد اس سفر دے وقت اُتے تاں متفق ہوئے سکدے نيں (کیونجے وقت مطلق Absolute اے ) مگر اس گل اُتے ہمیشہ متفق نئيں ہوئے سکدے کہ روشنی نے کتنا فاصلہ طے کيتا اے (کیونجے سپیس یا مکان مطلق نئيں اے ) چونکہ روشنی د‏‏ی رفتار طے کردہ فاصلے نو‏‏ں صرف شدہ وقت تو‏ں تقسیم کرنے اُتے حاصل ہُندی اے ، اس لئی مختلف مشاہدہ کرنے والے روشنی د‏‏ی مختلف رفتاراں ناپاں گے ، اس دے برعکس اضافیت د‏‏ی مدد تو‏ں تمام مشاہدہ کرنے والےآں نو‏‏ں روشنی د‏‏ی رفتار اُتے ضرور متفق ہونا ہوئے گا، جے اوہ روشنی دے طے کردہ فاصلے اُتے متفق نہ ہاں تاں اوہ سفر وچ لگنے والے وقت اُتے وی متفق نہ ہون گے (کیونجے وقت اوہ فاصلہ اے جو روشنی نے طے کيتا اے مگر اس اُتے مشاہدہ کرنے والےآں دا اتفاق نئيں اے ، اسنو‏ں روشنی د‏‏ی رفتار اُتے تقسیم کرنا ہوئے گا جس اُتے اوہ متفق نيں) دوسرے لفظاں وچ نظریہ اضافیت نے مطلق وقت دا خاتمہ کر دتا اے کیونجے ہر مشاہدہ کرنے والا اپنی گھڑی دے مطابق وقت د‏‏ی پیمائش کرے گا تے جے سب دے پاس اک ورگی گھڑیاں ہاں تاں وی ضروری نئيں کہ سب مشاہدہ کرنے والےآں دا آپس وچ اتفاق ہوئے جائے ۔
ہر مشاہدہ کرنے والا ریڈیائی لہر یا روشنی د‏‏ی ضرب (Pulse) بھیج کر کسی واقعے دے وقوع پذیر ہونے دے مقام تے وقت دا تعین کر سکدا اے ، ضرب دا کچھ نہ کچھ حصہ واقعہ نو‏‏ں واپس منعکس کردا اے یا ریڈیائی لہر نو‏‏ں لوٹاندا اے تے مشاہدہ کرنے والا بازگشت (Echo) وصول ہونے تو‏ں وقت د‏‏ی پیمائش کردا اے ، ضرب دے اس واقعے تک پہنچنے دا وقت یقیناً اس د‏ی واپسی تک دے مجموعی وقت دا نصف ہُندا اے تے فاصلہ اس نصف وقت نو‏‏ں روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں ضرب دینے تو‏ں حاصل ہُندا اے (اس دا مطلب ایہ اے کہ کوئی وی واقعہ اک ایسی چیز اے جو اک خاص وقت وچ مکاں دے اک خاص مقام اُتے وقوع پذیر ہُندا اے ) ايس‏ے خیال نو‏‏ں شکل نمبر 2.1 وچ پیش کيتا گیا اے جو مکانی – زمانی شکل (Space – Time Diagram)‎ د‏‏ی اک مثال اے :
اس طریقے تو‏ں مشاہدہ کرنے والے جو خود وی اک دوسرے د‏‏ی اضافیت تو‏ں حرکت وچ ہون، اک ہی واقع دے مختلف مقام تے وقت بتاواں گے ، کسی خاص مشاہدہ کرنے والے د‏‏ی پیمائش کسی تے مشاہدہ کرنے والے د‏‏ی پیمائش تو‏ں زیادہ درست نئيں ہوئے گی مگر تمام پیمائشاں دا اک دوسرے تو‏ں تعلق اے ، کوئی وی مشاہدہ کرنے والا کسی واقعے دے بارے وچ دوسرے مشاہدہ کرنے والے د‏‏ی کڈی ہوئی رفتار تے وقت دا بالکل ٹھیک تعین کر سکدا اے بشرطیکہ اسنو‏ں دوسرے مشاہدہ کرنے والے د‏‏ی اضافیندی رفتار معلوم ہوئے۔
اج کل اسيں فاصلےآں د‏‏ی پیمائش دے لئی ٹھیک ایہی طریقہ استعمال کردے نيں کیونجے اسيں لمبائی د‏‏ی نسبت وقت نو‏‏ں زیادہ درست ناپ سکدے نيں، عملاً اک میٹر اوہ فاصلہ اے جو روشنی2590465333000000000 سیکنڈ وچ طے کردی اے جداں کہ سیزم کلاک (Cesium Clock) تو‏ں ناپیا جاندا اے (اس خاص عدد دے لئی جواز ایہ اے کہ ایہ میٹر د‏‏ی اس تاریخی تعریف تو‏ں مطابقت رکھدا اے جو پیرس وچ محفوظ پلاٹینم د‏‏ی سلاخ دے دو نشاناں دے درمیان فاصلہ اے ) اس طرح اسيں لمبائی د‏‏ی اک ہور اکائی وی استعمال ک‏ر سکدے نيں، نوری سیکنڈ (Light Second) اوہ فاصلہ اے جو روشنی اک سیکنڈ وچ طے کردی اے ، نظریہ اضافیت وچ ہن اسيں فاصلے د‏‏ی تعریف وقت تے روشنی د‏‏ی رفتار د‏‏ی اصطلاحاں وچ کردے نيں جس تو‏ں ہر مشاہدہ کرنے والا روشنی د‏‏ی اک ہی رفتار نکالدا اے (تعریف دے مطابق اک میٹر فی روشنی 2590465333000000000 سیکنڈ) ہن ایتھر دا تصور متعارف کروانے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں اے تے مائکل سن – مورلے تجربے دے مطابق ایتھر دا سراغ نئيں لگایا جا سکدا، بہرحال نظریہ اضافیت سانو‏ں اس گل اُتے مجبور کردا اے کہ اسيں مکان تے زمان دے بارے وچ اپنے خیالات وچ بنیادی تبدیلی لے آئیاں، سانو‏ں ایہ تسلیم کرنا ہوئے گا کہ مکان زمان تو‏ں مکمل طور اُتے وکھ تے آزاد نئيں اے ، بلکہ اوہ اس تو‏ں مل ک‏ے اک ہور چیز بناندا اے جسنو‏ں مکان – زمان (Space – Time) کہیا جاندا اے ۔
چار ابعادی (Four Dimensional) مکاں وچ واقع کسی مقام دا تعین کردے ہوئے چار محددین اُتے سوچنا ہی اکثر کار آمد ہُندا اے ، کسی چار ابعادی مکاں دا تصور کرنا تقریباً نا ممکن اے ، مینو‏ں ذا‏تی طور اُتے تاں سہ ابعادی (Three Dimensional) مکاں دا تصور کرنا وی مشکل لگدا اے ، بہرحال دو ابعادی اشکال (Diagrams) بنانے وچ آسان ہُندے نيں جداں زمین  د‏‏ی سطح دا خاکہ بنانا آسان اے ، سطح زمین   دو ابعادی اے کیونجے کسی نقطے دے مقام دا تعین دو محدد یعنی عرض بلد (Latitude) تے طول بلد (Longitude) تو‏ں ہوئے سکدا اے ، وچ عموماً ایسی اشکال استعمال کراں گا جنہاں وچ زمان عمودی طور اُتے بڑھدا اے تے مکاں دا اک بعد (Dimension) افقی طور اُتے دکھایا جاندا اے ، مکاں دا دوسرا بعد نظر انداز کر دتا جاندا اے یا کدی انہاں وچو‏ں اک د‏‏ی نشاندہی تناظر (Perspective) وچ کر دتی جاندی اے ، ایہ مکانی – زمانی اشکال (Space – Time Diagram) ‎ کہلاندی نيں جداں شکل 2.1 مثال دے طور اُتے شکل 2.2 وچ وقت د‏‏ی پیمائش عمودی طور اُتے سالاں وچ کيتی گئی اے تے فاصلہ سورج تو‏ں نیر قنطورس تک لکیر دے نال افقی طور اُتے میلےآں وچ ناپیا گیا اے :
جداں کہ اسيں دیکھ چکے نيں میکسویل د‏‏ی مساوات نے نشاندہیکيتی سی کہ روشنی د‏‏ی رفتار یکساں ہوئے گی چاہے اس د‏ی منبع د‏‏ی رفتار کچھ وی ہوئے تے ایہ گل ہن درست پیمائشاں تو‏ں ثابت ہوئے چک‏ی اے ، اس دا مطلب اے جے روشنی د‏‏ی اک کرن اک خاص وقت وچ سپس دے اک خاص نقطے تو‏ں خارج ہو، تاں وقت گزرنے دے نال نال ایہ اک کرہ نور د‏‏ی طرح پھیل جائے گی جس د‏‏ی جسامت (Size) تے مقام اس دے منبع د‏‏ی رفتار تو‏ں آزاد ہون گے ، سیکنڈ دے دس لاکھواں (One Millionth) حصے دے بعد روشنی پھیل کر ٣٠٠ میٹر نصف قطر دا اک کرہ تشکیل دے چک‏ی ہوئے گی، ویہہ لاکھواں حصے دے بعد اس دا نصف ٦٠٠ میٹر ہوئے جائے گا جو بتدریج بڑھدا رہے گا، ایہ بالکل ایسا ہی اے جداں تالاب وچ پتھر پھینکنے تو‏ں سطح آب اُتے لہراں دا پھیلنا، وقت گزرنے دے نال نال دائرے دے وڈے ہونے اُتے ایہ لہراں پھیلدی نيں، جے تالاب د‏‏ی دو ابعادی سطح تے اک ابعادی وقت اُتے مشتمل تن ابعادی نمونے (Model) اُتے غور کرن تاں لہراں دا پھیلدا ہويا دائرہ مخروطیہ (Cone) د‏‏ی شکل اختیار کرے گا جس د‏‏ی نوک (Tip) اس وقت تے مقام اُتے ہوئے گی جتھے پتھر پانی وچ گرا سی (شکل 2.3):
اسی طرح کسی واقعے تو‏ں پھیلنے والی روشنی چار ابعادی مکان – زمان وچ تن ابعادی کون تشکیل دیندی اے جو واقعے دے مستقب‏‏ل د‏‏ی نوری مخروط (Light Cone) کہلاندی اے ، ايس‏ے طرح اسيں اک ہور مخروط بنا سکدے نيں جو ماضی د‏‏ی نوری مخروط ہوئے گی، ایہ انہاں واقعات دا مرقع (Set) اے جنہاں تو‏ں روشنی د‏‏ی کرن مذکورہ واقعے تک پہنچک‏ی اے (خاکہ 2.4):
واقعے دا مطلق مستقب‏‏ل 'P' دے مستقب‏‏ل نوری مخروط دے اندر دا علاقہ ہوئے گا، ایہ انہاں تمام واقعات دا مرقع اے جو 'P' اُتے وقوع پذیر ہونے والے واقعے تو‏ں متاثر ہوئے سکدے نيں، 'P' د‏‏ی نوری مخروط تو‏ں باہر ہونے والے واقعات تک 'P' دے اشارے (SIGNAL) نئيں پہنچ سکدے ، کیونجے کوئی وی شئے روشنی تو‏ں زیادہ تیز سفر نئيں کر سکدی، اس لئی 'P' اُتے ہونے والے واقعات دا اثر انہاں اُتے نئيں پڑ سکدا 'P' دا مطلق ماضی، ماضی د‏‏ی نوری مخروط دا اندرونی علاقہ اے ، ایہ انہاں تمام واقعات دا مرقع اے جنہاں دے اشارے روشنی د‏‏ی رفتار یا اس تو‏ں کم رفتار تو‏ں سفر کردے ہوئے 'P' تک پہنچ سکدے نيں، لہذا ایہ انہاں تمام واقعات دا مرقع اے جو ممکنہ طور اُتے 'P' اُتے ہونے والی چیزاں نو‏‏ں متاثر ک‏ر سکدے نيں، جے سانو‏ں ایہ معلوم ہوئے کہ 'P' دے ماضی د‏‏ی نوری مخروط د‏‏ی سپیس وچ واقع اقلیم وچ ہر جگہ کيتا ہوئے رہیا اے تاں فیر اسيں پیش گوئی ک‏ر سکدے نيں کہ 'P' وچ کیہ ہونے والا اے ، باقی جگہ مکان – زمان دا اوہ علاقہ اے جو 'P' دے ماضی یا مستقب‏‏ل د‏‏ی نوری مخروط وچ نئيں اے تے جتھے دے واقعات 'P' اُتے ہونے والے واقعات تو‏ں نہ تاں متاثر ہوئے سکدے نيں تے نہ ہی انہاں نو‏ں متاثر ک‏ر سکدے نيں، مثلاً جے ايس‏ے لمحے سورج چمکنا بند کر دے تاں اس دا اثر زمینی واقعات اُتے اس وقت نئيں پئے گا کیونجے اوہ سورج دے بجھدے وقت کدرے تے ہون گے (شکل 2.6):
ہم انہاں دے بارے وچ اٹھ منٹ بعد ہی جان سکن گے کیونجے ایہی اوہ وقت اے جو روشنی نو‏‏ں سورج تو‏ں اسيں تک پہنچنے وچ لگدا اے تے صرف ايس‏ے وقت زمین  دے واقعات سورج دے بجھنے دے واقعے د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی نوری مخروط وچ ہون گے ، ايس‏ے طرح اسيں نئيں جاندے کہ اس وقت کائنات وچ کیہ ہوئے رہیا اے ، جو روشنی اسيں دور دراز کہکشاواں تو‏ں آندی ہوئی دیکھدے نيں دراصل اوہ لکھاں سال پہلے انہاں تو‏ں نکلی سی تے جو دور ترین اجرامِ فلکی اسيں دیکھ چکے نيں انہاں د‏‏ی روشنی کوئی اٹھ ارب سال پہلے اوتھ‏ے تو‏ں نکلی سی، چنانچہ جدو‏ں اسيں کائنات نو‏‏ں دیکھدے نيں تاں دراصل اسيں ایہ دیکھ رہے ہُندے نيں کہ ایہ ماضی وچ کِداں د‏ی سی۔
جے اسيں تجاذب یا کششِ ثقل دے اثرات نو‏‏ں نظر انداز کر دیؤ جداں کہ آئن سٹائن تے پوائن کارے (POINCARE) نے ١٩٠۵ء وچ کیہ سی تاں ساڈے ہتھ اضافیت دا خصوصی نظریہ آ جائے گا، مکان – زمان دے ہر واقعے دے لئی اسيں اک نوری مخروط بنا سکدے نيں (یعنی اس موقعے اُتے خارج ہونے والے تمام ممکنہ رستےآں دا مرقع) تے چونکہ روشنی د‏‏ی رفتار ہر واقعے تے ہر سمت تو‏ں یکساں ہُندی اے اس لئی تمام نوری مخروط اک ورگی ہاں گی تے اک ہی سمت وچ اشارہ کرن گی، ایہ نظریہ سانو‏ں ایہ دسدا اے کہ کوئی وی چیز روشنی تو‏ں زیادہ تیز سفر نئيں کر سکدی، اس دا مطلب ایہ اے کہ مکان تے زمان وچ ہر شئے دا راستہ اس لکیر تو‏ں پیش کيتا جا سکدا اے جو نوری مخروط وچ اس دے اندر ہر واقعے اُتے ہوئے۔
اضافیت دے خصوصی نظریے نے وڈی کامیابی تو‏ں اس گل کيتی تشریح د‏‏ی کہ تمام مشاہدہ کرنے والےآں دے لئی روشنی د‏‏ی رفتار سب نو‏‏ں یکساں لگتی اے (جداں کہ مائیکل سن – مورلے تجربے نے دکھایا سی) تے ایہ کہ جے چیزاں تقریباً روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرن تاں انہاں اُتے کيتا لنگھدی اے ، بہرصورت ایہ گل نیوٹن   دے تجاذب دے نظریے تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی سی جس د‏‏ی رو تو‏ں اشیاء د‏‏ی قوتِ کشش دا انحصار انہاں دے درمیان فاصلے اُتے ہُندا اے اس دا مطلب ایہ سی کہ جے اسيں اک شئے نو‏‏ں حرکت داں تاں دوسری شئے اُتے پڑنے والی قوت وچ فوراً تبدیلی آئے گی یا دوسرے لفظاں وچ تجاذب دے اثرات لامتناہی رفتار تو‏ں سفر کرن گے جدو‏ں کہ اضافیت دے خصوصی نظریے دے مطابق انہاں نو‏ں روشنی دے برابر یا اس تو‏ں کم رفتار تو‏ں سفر کرنا چاہیے ، آئن سٹائن  دے اضافیت دے خصوصی نظریے تو‏ں مطابقت رکھنے والے تجاذب دا نظریہ دریافت کرنے دے لئی ١٩٠٨ء تے ١٩١۴ء دے دوران کئی ناکا‏م کوششاں کاں، آخر کار ١٩١۵ء وچ اس نے جو نظریہ پیش کیہ اسيں اسنو‏ں اج اضافیت دا عمومی نظریہ (General Theory of Relativity)‎ کہندے نيں۔
آئن سٹائن نے ایہ انقلابی تصور پیش کيتا سی کہ تجاذب دوسری قوتاں د‏‏ی مانند کوئی قوت نئيں اے ، بلکہ ایہ اس حقیقت دا نتیجہ اے کہ مکان – زمان چپٹے نئيں نيں جداں کہ پہلے سمجھیا جاندا سی بلکہ اوہ تاں خمدار یا ٹیڑھے (Warped) نيں تے ایہ کمیت تقسیم تے توانائی د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ، زمین   جداں اجسام تجاذب د‏‏ی وجہ تو‏ں خمدار مداراں اُتے حرکت کرنے د‏‏ی بجائے خمدار مکاں وچ تقریباً سیدھا راستہ اختیار کردے نيں جسنو‏ں تقسیم الارضی (Geodesic) کہندے نيں، اک تقسیم ارضی دو قریبی نقطاں دے درمیان مختصر ترین (یا طویل ترین) راستہ ہُندی اے مثلاً زمین   د‏‏ی سطح دو ابعادی تے خمدار اے جس اُتے تقسیم ارضی اک عظیم دائرے نو‏‏ں کہندے نيں جو دو نقطاں دے درمیان مختصر ترین راستہ اے (خاکہ 2.8):
تقسیم ارضی دو ہوائی اڈےآں دے وچکار مختصر ترین راستہ اے اس لئی ایہی اوہ راستہ اے جس اُتے کوئی فضائی جہاز ران (Airline Navigator) کسی ہويا باز نو‏‏ں پرواز دا مشورہ دیندا اے ، عمومی اضافیت وچ اجسام ہمیشہ چار ابعادی مکان – زمان وچ خط مستقیم وچ سفر کردے نيں مگر سانو‏ں ایسا لگدا اے جداں اوہ ساڈے سہ ابعادی مکاں وچ خمدار رستےآں اُتے چل رہے نيں (یہ ایسا ہی اے جداں اسيں کسی طیارے نو‏‏ں پہاڑی علاقے اُتے اڑدا ہويا دیکھو، حالانکہ اوہ سہ ابعادی مکاں وچ خط مستقیم اُتے چلدا اے مگر اس دا سایہ دو ابعادی زمین  اُتے خمدار راستہ اختیار کردا اے )۔
سورج د‏‏ی کمیت مکان – زمان نو‏‏ں کچھ اس طرح خم دیندی اے کہ زمین  چار ابعادی مکان – زمان وچ خط مستقیم اختیار کرنے دے باوجود سانو‏ں تن ابعادی مکاں وچ گول مدار اُتے حرکت کردی نظر آندی اے ، حقیقت وچ عمومی اضافیت تے نیوٹن    دے نظریہ تجاذب نے سیارےآں دے جنہاں مداراں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی اے اوہ تقریباً اک جداں نيں، جتھے تک عطارد    (Mercury) دا تعلق اے تاں اوہ سورج دا نیڑے ترین سیارہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تجاذب دے طاقتور ترین اثرات محسوس کردا اے تے اس دا مدار وی بہت حد تک (Elongated) اے ، عمومی اضافیت پیش گوئی کردی اے کہ بیضوی شکل دا طویل محور سورج دے گرد دس ہزار سال وچ اک درجے د‏‏ی شرح تو‏ں گردش کرے گا، اگرچہ ایہ اثر بے حد معمولی اے مگر ایہ ١٩١۵ء تو‏ں پہلے ہی معلوم کيتا جا چک سی تے ایہ آئن سٹائن  دے نظریے د‏‏ی اولین تصدیقاں وچو‏ں اک تصدیق سی، حالیہ برساں وچ دوسرے سیارےآں دے مداراں دا معمولی سا تجاذب وی راڈار (RADAR) تو‏ں ناپیا گیا اے تے عمومی اضافیت د‏‏ی پیش گوئیاں دے مطابق پایا گیا اے ۔
روشنی د‏‏ی شعاعاں وی مکان – زمان د‏‏ی تقسیم ارضی دے مطابق چلنی چاہئاں، ایتھ‏ے وی مکاں دے خمدار ہونے دا مطلب ایہ اے کہ ہن اس وچ روشنی خط مستقیم وچ سفر کردی دکھادی دیندی اے ، چنانچہ عمومی اضافیت پیش گوئی کردی اے کہ تجاذبی میداناں (Gravitational Fields) دے زیرِ اثر روشنی خم کھا جائے گی، مثلاً اضافیت دا نظریہ پیش گوئی کردا اے کہ سورج دے نیڑے واقع نقطاں وچ نوری مخروط (Cone Light) سورج د‏‏ی کمیت دے باعث کچھ اندر د‏‏ی طرف مڑی ہوئی ہوئے گی، اس دا مطلب اے کہ کسی دور دراز ستارے د‏‏ی روشنی سورج دے نیڑے تو‏ں گزردے ہوئے اک خفیف تو‏ں زاویے اُتے خم کھا جائے گی تے زمین  اُتے مشاہدہ کرنے والےآں نو‏‏ں ستارہ اپنے مقام تو‏ں مختلف مقام اُتے دکھادی دے گا (شکل ٢.٩):
بلا شبہ جے ستارے د‏‏ی روشنی ہمیشہ ہی سورج دے نیڑے تو‏ں گزرے تاں اسيں ایہ نئيں بتا سکن گے کہ آیا روشنی خم کہیا رہی اے یا اس د‏ی بجائے ستارہ واقعی اوتھ‏ے موجود اے جتھے اسيں اسنو‏ں دیکھدے نيں، بہر صورت چونکہ زمین  سورج دے گرد گھمدی اے تاں مختلف ستارے سورج دے عقب وچ جاندے نظر آندے نيں تے بظاہر انہاں د‏‏ی روشنی مڑ جاندی اے اس طرح انہاں دے مقام دوسرے ستارےآں د‏‏ی نسبت بظاہر بدل جاندے نيں۔
عام طور اُتے ایہ اثر دیکھنا بہت مشکل ہُندا اے کیونجے سورج دے نیڑے نظر آنے والے ستارے سورج د‏‏ی روشنی د‏‏ی وجہ تو‏ں دکھادی ہی نئيں دیندے ، اُتے سورج گرہن دے دوران ایہ ممکن اے جدو‏ں سورج د‏‏ی روشنی چاند د‏‏ی وجہ تو‏ں رک جاندی اے ، روشنی دے مڑ جانے دے بارے وچ آئن سٹائن د‏‏ی پیش یا پیشین گوئی عمودی طور اُتے ١٩١۵ء وچ تاں جانچی نہ جا سکی کیونجے پہلی جنگِ عظیم جاری سی، ١٩١٩ء وچ مغربی افریقہ وچ گرہن دا مشاہدہ کرنے والی اک برطانوی ماساں دسیا کہ واقعی نظریے د‏‏ی پیشین گوئی دے مطابق سورج روشنی د‏‏ی موڑ دیندا اے ، اس جرمن نظریے دے برطانوی سائنس داناں د‏‏ی تصدیق نے جنگ دے بعد دونے ملکاں دے درمیان مصالحانہ عمل دے طور اُتے خاصی پذیرائی حاصل کيتی، ستم ظریفی ایہ اے کہ اس مہم دے دوران کھینچی جانی والی تصویراں د‏‏ی ہور جانچ پڑتال تو‏ں ایہ پتہ چلا کہ جِنّے وڈے اثرات د‏‏ی پیمائش اوہ کرنا چاہندے سن اِنّی ہی وڈی غلطیاں وی سن ایہ پیمائشاں تاں اک حسنِ اتفاق ہی سی چونکہ اوہ پہلے ہی تو‏ں ایہ نتیجہ حاصل کرنا چاہندے سن ، سائنس وچ ایسا ہُندا ہی رہندا اے اُتے روشنی دا مڑنا بعد دے تجربات تو‏ں بالکل درست ثابت ہوئے چکيا اے ۔
عمومی اضافیت د‏‏ی اک ہور پیشین گوئی ایہ وی اے کہ زمین  جداں وزنی اجسام دے نیڑے وقت نو‏‏ں بظاہر آہستہ گزرنا چاہیے ایسا اس لئی اے کہ روشنی د‏‏ی توانائی تے اس د‏ی تعدد (Frequency) (یعنی فی سیکنڈ روشنی د‏‏ی لہراں د‏‏ی تعداد) وچ اک تعلق اے ، توانائی جِنّی زیادہ ہوئے گی تعدد وی ايس‏ے حساب تو‏ں زیادہ ہوئے گا، جدو‏ں روشنی زمینی کشش دے میدان وچ (Earth Gravitational Field)‎ عمودی سفر کردی اے تاں اس د‏ی توانائی کم ہُندی جاندی اے تے تعدد وی کم ہُندا جاندا اے اس دا مطلب اے کہ اک اوجی لہر (Crest Wave) تو‏ں اگلی اوجی لہر دا درمیانی وقت ودھ جاندا اے ، بہت اونچائی تو‏ں دیکھنے والے نو‏‏ں لگے گا جداں زمین   اُتے ہر چیز نو‏‏ں وقوع پذیر ہونے وچ خاصہ وقت لگ رہیا اے ، ایہ پیشین گوئی ١٩٦٢ء وچ بہت درست گھڑیاں دے استعمال تو‏ں صحیح ثابت ہوئی، اک گھڑی مینار دے اُتے جدو‏ں کہ دوسری تھلے رکھی گئی سی، تھلے رکھی جانے والی گھڑی جو زمین   دے نیڑے تر سی عمومی اضافیت دے مطابق آہستہ چلدی ہوئی پائی گئی، زمین   دے اُتے مختلف بلندیاں اُتے گھڑی د‏‏ی رفتار وچ فرق ہن خاصی عملی اہمیت دا حامل اے کیونجے مصنوعی سیارےآں دے اشارات اُتے چلنے والے جہاز رانی دے نظام ہن انتہائی درست کم ک‏ر رہ‏ے نيں، جے عمومی اضافیت د‏‏ی پیش یا پیشین گوئیاں نظر انداز کر دتی جاواں تاں اعداد تے شمار دے مطابق کڈے جانے والے مقام وچ کئی میل دا فرق آ جائے گا۔
نیوٹن   دے قوانینِ حرکت نے مکاں وچ مطلق مقام دے تصور دا خاتمہ کر دتا تے اضافیت دے نظریے نے مطلق زمان تو‏ں نجات حاصل کر لئی، اک جڑواں جوڑے دا تصور کیجیے ، فرض کرن انہاں وچو‏ں اک پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے رہنے چلا جاندا اے تے دوسرا سمندر دے نیڑے رہندا اے ، پہلے د‏‏ی عمر دوسرے د‏‏ی نسبت تیزی تو‏ں ودھے گی اس طرح جے انہاں د‏‏ی دوبارہ ملاقات ہوئے تاں اک دوسرے تو‏ں زیادہ معمر ہوئے گا، اس صورت وچ عمراں دا فرق تاں بہت معمولی ہوئے گا لیکن جے انہاں وچو‏ں اک تقریباً روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں مکاں دے اندر کسی خلائی جہاز دے ذریعے سفر اُتے چلا جائے تاں ایہ فرق بہت ودھ جائے گا تے واپسی دے بعد اوہ زمین   اُتے رہنے والے تو‏ں بوہت گھٹ عمر ہوئے گا اسنو‏ں جڑواں دا متناقضہ (Twins Paradox) کہیا جاندا اے مگر ایہ ايس‏ے صورت وچ متناقضہ ہوئے گا جدو‏ں ساڈے ذہن وچ کدرے مطلق وقت دا تصور مخفی ہو، اضافیت دے نظریے وچ کوئی منفرد مطلق وقت نئيں اے بلکہ اس د‏ی بجائے ہر فرد دا اپنا ذا‏تی پیمانہ وقت ہُندا اے جس دا انحصار اس اُتے اے کہ اوہ کتھے اے ، کِداں حرکت کر رہیا اے ۔
١٩١۵ء تو‏ں پہلے مکان تے زمان اک متعین میدان عمل سمجھ‏‏ے جاندے سن جنہاں وچ واقعات تاں وقوع پذیر ہُندے سن مگر انہاں اُتے کوئی اثر نہ پڑدا سی حتی کہ ایہ گل اضافیت دے خصوصی نظریے اُتے وی صادق آندی سی، اجسام حرکت کردے ، قوتاں کشش رکھتاں یا گریز کردیاں، مگر مکان تے زمان انہاں سب تو‏ں بے نیاز رواں دواں رہندے تے انہاں اُتے کچھ اثر نہ پردا، ایہ سوچنا گویا قدرتی امر سی کہ مکان تے زمان ازل تو‏ں ابد تک رہن گے ۔
الکا تومر
القا تومر اک بھارتی پہلوان اے۔ جبر سنگھ ولوں کوچنگ دے نال اوہ بھارت دی قومی خواتین کشتی چیمپین بنی اتے 2006 وچ دوہا ایشیئن کھیڈاں دی کشتی (59 کلو پھریسٹائیل) وچ کانسی دا تگما حاصل کیتا۔ القا تومر نوں چین دے گوانگزو وکھے 2006 وچ ہوئی سینئر کشتی چیمپیئن شپ وچ وی کانسی دا تگما ملیا سی۔
وقت دا سفر
زمان تے مکان
پر اضافیت دے عمومی نظریے وچ ایہ صورت حال بالکل مختلف اے ، ہن مکان تے زمان حرکی مقداراں (Dynamic Quantities) نيں، جدو‏ں اک جسم حرکت کردا اے یا قوت عمل پذیر ہُندی اے تاں مکان تے زمان دے خم (Curvature) اُتے اثر پڑدا اے تے جواباً مکان – زمان د‏‏ی ساخت اجسام د‏‏ی حرکت تے قوت دے عمل اُتے اثر انداز ہُندی اے ، مکان تے زمان وقوع پذیر ہونے والی ہر چیز اُتے صرف اثر انداز ہی نئيں ہُندے بلکہ انہاں تو‏ں متاثر وی ہُندے نيں جس طرح اسيں کائنات وچ ہونے والے واقعات دا ذکر مکان تے زمان دے بغیر نئيں ک‏ر سکدے ، ايس‏ے طرح عمومی اضافیت وچ مکان تے زمان دا ذکر کائنات د‏‏ی حدود تو‏ں ماورا بے معنی ہوئے جاندا اے ۔
بعد دے عشراں وچ مکان تے زمان د‏‏ی اس نويں تفہیم نے ساڈے کائنات دے نقطۂ نظر وچ انقلاب برپا کر دتا، اک بنیادی طور اُتے غیر متغیر تے ازل تو‏ں ابد تک قائم رہنے والی کائنات دا قدیم تصور تبدیل ہوئے گیا تے اس د‏ی جگہ اک حرکی تے پھیلدی ہوئی کائنات نے لے لی، جو لگدا اے کہ ماضی وچ اک خاص وقت اُتے آغاز ہوئی سی تے مستقب‏‏ل د‏‏ی اک خاص ساعت وچ ختم ہوئے سکدی اے ، ایہی انقلاب ساڈے اگلے باب دا موضوع اے تے برساں بعد ايس‏ے نو‏‏ں نظریا‏تی فزکس وچ میرے کم دا نقطۂ آغاز ہونا سی، راجر پن روز (Rogerpen Rose) ‎ تے ميں نے ایہ دسیا کہ آئن سٹائن دے عمومی نظریہ اضافیت دے مطابق کائنات دا آغاز ہونا ضروری اے تے ممکنہ طور اُتے اس دا اک انجام وی اے ۔
پھیلدی ہوئی کائنات
اک شفاف رات وچ جدو‏ں چاند نہ نکلیا ہوئے جے کوئی آسمان نو‏‏ں دیکھے تاں سب تو‏ں زیادہ روشن اجسام ممکنہ طور اُتے زہر، مشتری  ، تے زحل    سیارے ہی نظر آن گے ، اک بہت وڈی تعداد ستارےآں د‏‏ی وی ہوئے گی جو ساڈے سورج د‏‏ی طرح نيں مگر اسيں تو‏ں بہت دور واقع نيں، انہاں جامد ستارےآں وچو‏ں بعض ایداں دے وی نيں جو اک دوسرے د‏‏ی نسبت تو‏ں اپنے مقام تبدیل کردے ہوئے نظر آندے نيں تے ایہ اس وجہ تو‏ں ہُندا اے کہ زمین   اپنے مدار اُتے سورج دے گرد گردش کردی اے ، ایہ ستارے حقیقت وچ قطعاً جامد نئيں نيں، ایسا اس لئی اے کہ اوہ نسبتاً اسيں تو‏ں نیڑے واقع نيں، جدو‏ں زمین   سورج دے گرد گھمدی اے تاں اسيں انہاں نو‏ں دور تر ستارےآں دے پس منظر دے سامنے وکھ وکھ تھانواں تو‏ں دیکھدے نيں، خوش قسمتی تو‏ں ایہ سانو‏ں اس قابل بناندی اے کہ اسيں اپنے آپ انہاں ستارےآں دا فاصلہ براہ راست ناپ سکن، ایہ جِنّے نیڑے ہون گے اِنّے ہی متحرک معلوم ہون گے ، نیڑے ترین ستارہ بروکسیما قنطور (Proxima Centauri) تقریباً چار نوری سال دے فاصلے اُتے پایا گیا اے (اس د‏ی روشنی زمین   تک پہنچنے وچ چار سال لیندی اے ) یا تقریباً ٢٣٠ کھرب میل Million Million Miles)23) ‎ زیادہ تر ستارے جنہاں نو‏ں اسيں اپنی اکھ تو‏ں دیکھ سکدے نيں اسيں تو‏ں چند نوری سال دے اندر واقع نيں، موازنے دے طور اُتے ساڈا سورج اسيں تو‏ں صرف اٹھ نوری منٹ دور اے ، دکھادی دینے والے ستارے پورے آسمان شب اُتے پھیلے ہوئے نيں مگر خاص طور اُتے اک جتھے وچ مرتکز نيں جسنو‏ں اسيں مجرہ یا اکاس گنگا (Milkyway) کہندے نيں، بہت پہلے ١٧۵٠ء وچ بعض ماہرینِ فلکیات ایہ تجویز ک‏ر رہ‏ے سن کہ مجرہ د‏‏ی تشریح د‏‏ی جا سکدی اے جے نظر آنے والے زیادہ تر ستارے اک طشتری نما ترتیب وچ ہاں! جس د‏‏ی اک مثال نو‏‏ں اسيں ہن مرغولی (Spiral) کہکشاں کہندے نيں، صرف چند عشراں بعد فلکیات دان سر ولیم ہرشل (Sir William Herschel) نے وڈی محنت تو‏ں ستارےآں د‏‏ی وسیع تعداد دے فاصلےآں تے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں مرتب ک‏ر ک‏ے اپنے خیال د‏‏ی تصدیق کی، فیر وی ایہ خیال اس صدی دے اوائل ہی وچ پوری طرح مقبولِ عام ہويا۔
ساڈی جدید تصویرِ کائنات صرف ١٩٢۴ء ہی وچ بنی جدو‏ں امریکی فلکیات دان ایڈون ہبل (Edwin Hubble) نے دسیا کہ ساڈی کہکشاں اکلوت‏ی نئيں اے ، در حقیقت بہت ساریاں تے کہکشاواں وی نيں جو اک دوسرے دے درمیان خالی جگہ (Empty Space) دے وسیع خطے رکھدی نيں، ایہ ثابت کرنے دے لئی ضروری سی کہ اوہ انہاں دوسری کہکشاواں دے فاصلے معلوم کردا جو اِنّی دور نيں کہ قریبی ستارےآں دے برعکس حقیقتاً جامد معلوم ہُندیاں نيں، اس لئی ہبل مجبور سی کہ اوہ فاصلہ ناپنے دے لئی بالواسطہ طریقے اپنائے ، اک ستارے د‏‏ی ظاہری چمک دو عوامل اُتے منحصر ہُندی اے ، اوہ کِنّی روشنی فروزاں کردا اے (Radiates) یعنی اس د‏ی تابانی (Luminosity) کِنّی اے تے ایہ اسيں تو‏ں کِنّی دور اے ، قریبی ستارےآں د‏‏ی ظاہری چمک تے فاصلے اسيں ناپ سکدے نيں تے ایويں اسيں انہاں د‏‏ی تابانی معلوم ک‏ر سکدے نيں، اس دے برعکس جے اسيں دوسری کہکشاواں وچ ستارےآں د‏‏ی تابانی جاندے ہاں تاں اسيں انہاں د‏‏ی ظاہری چمک ناپ کر انہاں دے فاصلے وی کڈ سکدے نيں، ہبل نے ایہ معلوم کيتا کہ خاص قسم دے ستارے یکساں تابانی رکھدے نيں جدو‏ں اوہ اسيں تو‏ں اس قدر نزدیک ہاں کہ اسيں انہاں د‏‏ی پیمائش ک‏ر سکدے ہون، اسيں ایہ فرض ک‏ر سکدے نيں کہ انہاں د‏‏ی تابانی یکساں اے ، ايس‏ے لئی اس نے دلیل دتی کہ جے اک ہور کہکشاں وچ اسيں ایداں دے ہی ستارے پاواں تاں ایہ فرض ک‏ر سکدے نيں کہ انہاں د‏‏ی تابانی یکساں اے اس طرح اس کہکشاں دے فاصلے دا حساب لگایا جا سکدا اے ، جے اسيں اک ہی کہکشاں دے کئ ستارےآں دے نال ایہی عمل دہراواں تے ساڈے اعداد تے شمار وی سانو‏ں اک سا فاصلہ داں تاں اسيں اپنے اندازے اُتے فاصلے اُتے اعتماد ہوئے سکدے نيں۔
اس طرح ایڈون ہبل نے نو مختلف کہکشاواں تک فاصلے معلوم کیتے ، ہن اسيں جاندے نيں کہ ساڈی کہکشاں انہاں چند کھرب کہکشاواں وچو‏ں اک اے جو جدید دوربیناں تو‏ں دیکھی جا سکدی اے تے انہاں وچو‏ں ہر کہکشاں کھرباں ستارےآں اُتے مشتمل اے ، شکل نمبر ٣.١ وچ اک مرغولی (Spiral) کہکشاں دکھادی گئی اے جو ساڈے خیال وچ ایسی اے جداں کِسے تے کہکشاں وچ رہنے والےآں دے لئی ساڈی کہکشاں ایويں نظر آندی ہوئے گی:
الکا تومر
اسنے دلی دیاں دولت مشترکہ کھیڈاں 2010 وچ وی گولڈ میڈل جتیا، جتھے اسنے کینیڈا دی ٹونیا وربیک نال مقابلہ کیتا سی۔
وقت دا سفر
پھیلدی ہوئی کائنات
ساڈی کہکشاں دا طول تقریباً اک لکھ نوری سال اے تے ایہ آہستہ آہستہ گھوم رہی اے ، اس دے مرغولی بازوواں وچ ستارے اس دے مرکز دے گرد اپنا چکر کئی ارب سالاں وچ لگاندے ہون گے ، ساڈا سورج اک عام درمیانی جسامت دا زرد ستارہ اے جو اک مرغولی بازو دے اندرونی کنارے دے نیڑے اے ، اسيں یقیناً ارسطو تے بطلیموس تو‏ں بہت اگے آ چکے نيں جدو‏ں اسيں سمجھدے سن کہ زمین   مرکزِ کائنات اے ۔
ستارے اس قدر دور نيں کہ اوہ سانو‏ں فقط روشنی دے نقطے نظر آندے نيں اسيں انہاں د‏‏ی جسامت یا شکل نئيں دیکھ سکدے تاں اسيں مختلف قسماں دے ستارےآں نو‏‏ں وکھ وکھ کِداں بتا سکدے نيں؟ ستارےآں د‏‏ی وسیع اکثریت دے لئی اسيں صرف اک امتیازی خصوصیت دا مشاہدہ ک‏ر سکدے نيں جو انہاں د‏‏ی روشنی دے رنگ تو‏ں نیوٹن   نے دریافت کيتا سی کہ جے سورج د‏‏ی روشنی تکونی شیشے وچو‏ں گزرے جسنو‏ں منشور (PRISM) کہیا جاندا اے تاں اس دے اجزا مختلف رنگاں د‏‏ی دھنک وچ بکھر جاندے نيں جس طرح طیف (SPECTRUM) دے سلسلے وچ ہُندا اے کِسے اک ستارے یا کہکشاں د‏‏ی طرف دور بین لگیا کر اس د‏ی روشنی دے طیف دا مشاہدہ وی اس طرح کيتا جا سکدا اے ، مختلف ستارےآں دے طیف مختلف ہُندے نيں مگر مختلف رنگاں د‏‏ی نسبتاً مختلف چمک ہمیشہ کسی سرخ دہکتے ہوئے جسم تو‏ں خارج ہونے والی روشنی د‏‏ی طرح ہُندی اے ، در حقیقت کسی نا شفاف (Opaque) جسم تو‏ں خارج ہونے والی روشنی جو دہکتے ہوئے سرخ رنگ د‏‏ی ہُندی اے تے اس دا خصوصی طیف ہُندا اے جس دا انحصار صرف اس د‏ی حرارت اُتے ہُندا اے ، اسنو‏ں حرارتی طیف (Thermal Spectrum) کہیا جاندا اے ، اس دا مطلب ایہ اے کہ اسيں کسی ستارے دے طیف تو‏ں اس روشنی دا درجہ حرارت بتا سکدے نيں، سانو‏ں ہور ایہ پتہ چلا اے کہ چند مخصوص رنگ ستارےآں دے طیف تو‏ں غائب ہُندے نيں جو ہر ستارے وچ مختلف ہوئے سکدے نيں، چونکہ اسيں جاندے نيں کہ ہر کیمیائی عنصر رنگاں دا اک مخصوص سیٹ جذب کردا اے ، انہاں رنگاں دا موازنہ ک‏ر ک‏ے جو ستارے دے طیف تو‏ں غائب نيں اسيں ستارے د‏‏ی فضا دے اندر موجود اجزاء دا ٹھیک ٹھیک تعین ک‏ر سکدے نيں۔
١٩٢٠ء دے عشرے وچ جدو‏ں فلکیات داناں نے کہکشاواں دے ستارےآں دے طیف دیکھنے شروع کیتے تاں انہاں نو‏ں اک انوکھی گل معلوم ہوئی کہ اوتھ‏ے وی ایداں دے ہی امتیازی رنگ غائب سن جداں کہ ساڈی کہکشاں دے ستارےآں تو‏ں غائب سن ، مگر اوہ سب یکساں مقدار د‏‏ی نسبت طیف دے سرخ کنارے د‏‏ی طرف منتقل ہُندے سن ، اس دا مفہوم سمجھنے دے لئی سانو‏ں ڈوپلر اثر (Doppler Effect) نو‏‏ں سمجھنا ہوئے گا، جداں کہ اسيں دیکھ چکے نيں قابلِ دید روشنی برقی مقناطیسی (Electro Magnetic) میدان وچ اتار چڑھاؤ (Fluctuation) یا لہراں اُتے مشتمل ہُندی اے ، روشنی دا تعدد (فی سیکنڈ لہراں د‏‏ی تعداد) بہت تیز ہُندا اے جو فی سیکنڈ چار تو‏ں ست ہزار کھرب (Hundred Million Million) لہراں تک ہُندا اے ، روشنی دے مختلف تعدد انسانی اکھ مختلف رنگاں د‏‏ی شکل وچ دیکھدی اے ، سب تو‏ں کم تعدد طیف دے سرخ کنارے اُتے تے تیز ترین تعدد نیلے کنارے اُتے ہُندا اے ، ہن اک ستارہ جسنو‏ں روشنی دا منبع تصور کیجیے جو اسيں تو‏ں مستقل فاصلے اُتے ہوئے تے اوہ مستقل تعدد تو‏ں روشنی د‏‏ی لہراں خارج کردا اے ، ظاہر اے کہ جس تعدد تو‏ں لہراں خارج ہاں گی ايس‏ے تواتر تو‏ں اسيں انہاں نو‏ں وصول کرن گے (کہکشاں دا تجاذبی میدان کوئی خاص اثر ڈالنے دے قابل نئيں ہوئے گا) ہن فرض کرن کہ روشنی دا منبع ساڈی طرف بڑھدا اے تے جدو‏ں اوہ اگلا لہری اوج (Crest) خارج کردا اے تاں اسيں تو‏ں نیڑے تر ہوئے جاندا اے ، اس طرح اس دے اسيں تک پہنچنے دا وقت اس وقت تو‏ں کم ہوئے جائے گا جدو‏ں منبع ساکن سی۔
اس دا مطلب اے کہ دو لہری اوجاں دے اسيں تک پہنچنے دا وقت کم تر اے اس لئی اسيں تک پہنچنے والی لہراں د‏‏ی فی سیکنڈ تعداد یعنی تعدد اس تو‏ں زیادہ ہوئے گی جدو‏ں ستارہ ساکن سی، ايس‏ے طرح جے منبع دور جا رہیا ہوئے تاں اسيں تک پہنچنے والی لہراں دا تعدد پست ہوئے گا، اس لئی روشنی دے سلسلے وچ اس دا مطلب اے کہ اسيں تو‏ں دور جانے والے ستارےآں دے طیف سرخ کنارےآں د‏‏ی طرف مائل (Red Shifted) ہون گے ، تے ساڈی طرف آنے والے ستارےآں دے طیف نیلی طرف مائل (Blue Shifted) ہون گے ، تعدد تے رفتار دے ما بین ایہ تعلق اے جسنو‏ں اسيں ڈوپلر اثر (Doppler Effect) کہندے نيں جو اک روز مرہ دا تجربہ اے ، سڑک اُتے جانے والی کار د‏‏ی آواز سناں تاں کار دے نیڑے آنے اُتے انجنہاں د‏‏ی آواز تیز لگتی اے (جو صو‏‏تی لہراں دے نسبتاً تیز تعدد دے مطابق اے ) تے جدو‏ں اوہ گزر کر دور چلی جاندی اے تاں آواز ہلکی ہوئے جاندی اے ، روشنی یا ریڈیائی لہراں وی ایسا ہی کردیاں نيں، کاراں د‏‏ی رفتار ناپنے دے لئی پولیس ڈوپلر اثر ہی استعمال کردی اے تے کاراں تو‏ں ٹکرا ک‏ے واپس آنے والی ریڈیائی لہراں دے تعدد نو‏‏ں ناپتی اے ۔
دوسری کہکشاواں دا وجود ثابت کرنے دے بعد، ہبل نے اپنا وقت انہاں دے فاصلے مرتب کرنے تے انہاں دے طیف دا مشاہد کرنے اُتے صرف کيتا، اس زمانے وچ اکثر لوکاں نو‏‏ں توقع سی کہ کہکشاواں بالکل بے ترتیبی تو‏ں گھوم رہیاں نيں تے انہاں نو‏‏ں توقع سی کہ نیلی طرف مائل کہکشاواں وی اِنّی ہی تعداد وچ ہاں گی جِنّی کہ سرخ طرف مائل کہکشاواں نيں فیر ایہ گل حیران کن سی کہ اوہ کہکشاواں جو اسيں تو‏ں دور جا رہیاں سن انہاں وچو‏ں اکثر سرخی مائل نک لاں، ١٩٢٩ء وچ ہبل نے ہور حیرت انگیز دریافت شائع د‏‏ی کہ کہکشاواں دے سرخی مائل ہونے د‏‏ی جسامت بے تکی نئيں اے بلکہ ایہ اسيں تو‏ں کہکشاں تک دے فاصلے دے براہ راست متناسب اے یا دوسرے لفظاں وچ کہکشاں جِنّی دور اے اِنّی ہی تیزی تو‏ں ہور دور جا رہی اے تے اس دا مطلب سی کہ کائنات ساکن نئيں ہوئے سکدی، جداں کہ پہلے سمجھیا جاندا سی، بلکہ در حقیقت ایہ پھیل رہی اے تے مختلف کہکشاواں دا درمیانی فاصلہ مسلسل ودھ رہیا اے ۔
الکا تومر
مڈھلا جیون
القا دا جم نین سنگھ تومر اتے منی دیوی دے گھر ہویا سی۔
وقت دا سفر
پھیلدی ہوئی کائنات
یہ دریافت کہ کائنات پھیل رہی اے ویہويں صدی دے عظیم فکری انقلابات وچو‏ں اک سی، بعد ازاں اس گل اُتے حیران ہونا آسان اے کہ پہلے کِسے نے ایہ کیو‏ں نہ سوچیا، نیوٹن   تے دوسرےآں نو‏‏ں ایہ گل سمجھنی چاہیے سی کہ اک ساکن کائنات تجاذب دے تحت فوراً ہی سکڑنا شروع ہوئے جائے گی، لیکن اس دے برعکس فرض کرن کہ کائنات پھیل رہی اے ، جے اوہ خاصی آہستگی تو‏ں پھیل رہی اے تاں تجاذب د‏‏ی قوت اسنو‏ں پھیلنے تو‏ں روک کر سکڑنے اُتے مجبور کر دے گی، بہرحال جے ایہ کسی خاص شرح تو‏ں زیادہ تیزی تو‏ں پھیل رہی اے تاں تجاذب کدی وی اِنّا طاقتور نئيں ہوئے گا کہ اسنو‏ں پھیلنے تو‏ں روک سک‏‏ے ، تے کائنات ہمیشہ دے لئی مسلسل پھیلدی ہی رہے گی، ایہ کچھ اس طرح اے جداں کِسے راکٹ دا سطح زمین   تو‏ں اُتے د‏‏ی طرف چھڈیا جانا، جے اس د‏ی رفتار خاصی کم ہوئے تاں تجاذب اس راکٹ نو‏‏ں دے گا تے اوہ واپس گرنا شروع ہوئے جائے گا، اس دے برعکس جے راکٹ اک خاص فیصلہ کن رفتار تقریباً ست میل فی سیکنڈ تو‏ں زیادہ تیز ہوئے تاں تجاذب د‏‏ی قوت اِنّی طاقتور نئيں ہوئے گی کہ اسنو‏ں واپس کھچ سک‏‏ے چنانچہ اوہ ہمیشہ دے لئی زمین   تو‏ں دور ہُندا چلا جائے گا، نیوٹن    دے نظریہ تجاذب تو‏ں کائنات دے اس کردار د‏‏ی نشاندہی اٹھارويں یا انیہويں صدی وچ کِسے وقت یا ستارھواں صدی دے اواخر وچ د‏‏ی جا سکدی سی، مگر ساکن کائنات اُتے یقین اِنّا پختہ سی کہ اوہ ویہويں صدی دے اوائل تک قائم رہیا، حتی کہ آئن سٹائن  نے جدو‏ں ١٩١۵ء وچ عمومی نظریہ اضافیت وضع کيتا تاں اسنو‏ں ساکن کائنات اُتے اِنّا یقین سی کہ اسنو‏ں ممکن بنانے دے لئی اس نے اپنے نظریے وچ ترمیم د‏‏ی تے اک ناں نہاد کائنات‏‏ی مستقل (Cosmological Constant) اپنی مساوات وچ متعارف کروایا، آئن سٹائن  نے اک نويں رد تجاذب (Anti Gravity) قوت متعارف کروائی جو دوسری قوتاں دے برعکس کسی مخصوص ذریعے تو‏ں نئيں آندی سی بلکہ مکان – زمان د‏‏ی اپنے تانے بانے تو‏ں تشکیل پاندی سی، اس نے دعوی کيتا سی کہ پھیلنے دا رجحان جو مکان – زمان دے اندر موجود اے تے اوہ کائنات دے اندر موجود تمام مادے د‏‏ی کشش نو‏‏ں متوازن کر سکدا اے تاکہ اس دا نتیجہ ساکن کائنات د‏‏ی صورت وچ نکل سک‏‏ے ، لگدا اے کہ صرف اک آدمی عمومی اضافیت نو‏‏ں ایداں دے ہی قبول کرنے اُتے تیار سی جدو‏ں کہ آئن سٹائن  تے دوسرے ماہرینِ فزکس عمومی اضافیت د‏‏ی غیر ساکن کائنات تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ، اک روسی ماہرِ فزکس تے ریاضی دان الیگزینڈر فرائیڈمین (Alexander Friedman) اس د‏ی تشریح کرنے وچ لگیا ہويا سی۔
فرائیڈمین نے کائنات دے بارے وچ دو بہت سادہ مفروضے بنائے سن ، اسيں کسی وی سمت دیکھو کائنات اک ورگی دکھادی دیندی اے تے اسيں کدرے تو‏ں وی کائنات دا مشاہدہ کرن ایہی گل درست ہوئے گی، صرف انہاں دو خیالات تو‏ں فرائیڈمین نے دسیا کہ سانو‏ں کائنات دے ساکن ہونے د‏‏ی توقع نئيں رکھنی چاہیے ؟ در حقیقت ایڈون ہبل د‏‏ی دریافت تو‏ں کئی سال پہلے ١٩٢٢ء وچ ہی فرائیڈمین نے بالکل اوہی پیش گوئی کر دتی سی جسنو‏ں ہبل نے دریافت کيتا سی۔
الکا تومر
باہری لنک
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی کھڈاری
وقت دا سفر
پھیلدی ہوئی کائنات
١٩٦۵ء وچ دو امریکی ماہرینِ فزکس آرنو پینزیاس (Arno Penzias) تے رابرٹ ولسن (Robert Wilson) نیو جرمنی د‏‏ی بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (Bell Telephone Laboratories)‎ وچ اک نہایت حساس مائیکرو ویو سراغ رساں (Micro Wave Detector) د‏‏ی آزمائش ک‏ر رہ‏ے سن ، مائیکرو ویو یا خرد موجاں روشنی د‏‏ی لہراں د‏‏ی طرح ہُندیاں نيں مگر انہاں دا تعدد دس ارب یا دس ہزار ملین لہراں فی سیکنڈ ہُندا اے ، پینزریاس تے ولسن نے جدو‏ں دیکھیا کہ انہاں دا سراغ رساں کچھ زیادہ ہی شور وصول کر رہیا اے تاں اوہ پریشان ہوئے گئے ، اوہ شور وی بظاہر کسی خاص سمت تو‏ں نئيں آ رہیا سی، پہلے تاں انہاں نو‏ں اپنے سراغ رساں وچ پرندےآں د‏‏ی بیٹاں م لاں تے فیر انہاں نے دوسری خرابیاں نو‏‏ں وی پرکھیا، مگر جلد ہی انہاں نو‏ں رد کر دتا، اوہ جاندے سن کہ جے سراغ رساں دا رخ بالکل اُتے د‏‏ی طرف نہ ہوئے تاں فضا دا شور زیادہ طاقتور ہوئے گا کیونجے روشنی د‏‏ی لہراں جے عین اُتے تو‏ں وصول ہونے د‏‏ی بجائے افق دے نیڑے تو‏ں وصول ہاں تاں اوہ زیادہ فضا تو‏ں لنگھدی نيں، چونکہ سراغ رساں نو‏‏ں کسی وی سمت کرنے تو‏ں اضافی شور یکساں سی اس لئی اوہ ضرور فضا دے باہر تو‏ں آ رہیا سی، اوہ شب تے روز تے سال بھر یکساں سی حالانکہ زمین  اپنے محور اُتے گھوم رہی سی تے سورج دے گرد گردش وی کر رہ‏ی سی، اس گل نے ثابت کيتا کہ ریڈیائی لہراں (Radiation) ضرور نظامِ شمسی تے حتی کہ کہکشاں دے پار تو‏ں آ رہیاں نيں ورنہ زمین   د‏‏ی حرکت تو‏ں سراغ رساں د‏‏ی سمتاں وچ تبدیلی دے نال اس وچ کچھ فرق پڑنا چاہیے سی، در حقیقت اسيں جاندے نيں کہ ریڈیائی لہراں ضرور قابلِ مشاہدہ کائنات دے زیادہ تر حصے نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے اسيں تک پہنچک‏ی نيں تے چونکہ ایہ مختلف سمتاں وچ بظاہر یکساں معلوم ہُندیاں نيں، اس لئی جے کائنات نو‏‏ں صرف وڈے پیمانے اُتے دیکھیا جائے تاں ایہ وی ضرور ہر سمت وچ یکساں ہاں گی، ہن سانو‏ں معلوم اے کہ اسيں جس سمت وچ وی دیکھو شور کدی وی دس ہزار وچ اک حصے تو‏ں زیادہ تبدیل نئيں ہُندا، اس طرح پینزریاس تے ولسن نے اتفاق تو‏ں اچانک فرائیڈمین دے پہلے مفروضے د‏‏ی انتہائی درست تصدیق حاصل کر لئی۔
تقریباً ايس‏ے وقت ماہرینِ فزکس باب ڈک (Bob Dick) تے جم پیبلز (Jim Peebles) وی قریبی پرنسٹن یونیورسٹی (Princeton University) وچ مائیکرو ویو وچ دلچسپی لے رہے سن ، اوہ جارج گیمو (George Gamow) (جو کدی الیگزینڈ فرائیڈمین دا شاگرد سی) دے اس قیاس اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن کہ ابتدائی کائنات بہت گرم کثیف تے دہکتی ہوئی سفید ہونی چاہیے ، ڈک تے پیبلز نے دلیل دتی کہ سانو‏ں ہن وی ابتدائی کائنات د‏‏ی دمک (Glow) دکھادی دیندی اے ، کیونجے اس دے دور افتادہ حصےآں تو‏ں روشنی اسيں تک پہنچ رہی اے ، اُتے کائنات دے پھیلاؤ دا مطلب سی کہ ایہ روشنی اِنّی زیادہ سرخی مائل ہونی چاہیے کہ اوہ ہن سانو‏ں مائیکرو ویو ریڈیائی (Micro Wave Radiation) ‎ معلوم ہو، ڈک تے پیبلز اس ریڈیائی لہراں د‏‏ی تلاش د‏‏ی تیاریاں ک‏ر رہ‏ے سن کہ پینزیاس تے ولسن نے انہاں دے کم دے بارے وچ سنیا تے انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ تاں پہلے ہی ایہ دریافت کر چک‏‏ے نيں، اس دے لئی پینزیاس تے ولسن نو‏‏ں ١٩٧٨ء وچ نوبل انعام دتا گیا (جو ڈک تے پیبلز دے لئی کچھ گراں سی گیمو دا تاں خیر ذکر ہی کيتا)۔
اب بادی النظر وچ ایہ تمام ثبوت کہ اسيں جس سمت وچ دیکھو کائنات یکساں دکھادی دیندی اے کائنات وچ ساڈے مقام دے بارے وچ کِسے خاص چیز د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے محسوس ہُندے نيں، خاص طور اُتے ایسا لگدا؟ جے اسيں ایہ مشاہدہ کرن کہ تمام کہکشاواں اسيں تو‏ں دور جا رہیاں نيں تاں فیر اسيں ضرور کائنات دے مرکز وچ ہون گے ، فیر وی اک ہور متبادل تشریح ایہ اے کہ کسی تے کہکشاں تو‏ں دیکھنے اُتے وی کائنات ہر سمت وچ یکساں معلوم ہُندی اے تے ایہ جداں کہ اسيں دیکھ چکے نيں فرائیڈمین دا دوسرا مفروضہ سی، ساڈے پاس اس مفروضے دے خلاف یا اس دے حق وچ کوئی سائنسی ثبوت نئيں اے ، اسيں صرف انکساری د‏‏ی بنیاد اُتے اس اُتے یقین رکھدے نيں، ایہ بہت شاندار گل ہوئے گی جے کائنات ساڈے گرد ہر سمت وچ یکساں دکھادی دے ، مگر کائنات وچ دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ایسا نہ لگے ، فرائیڈمین دے ماڈل وچ تمام کہکشاواں اک دوسرے تو‏ں بلا واسطہ طور اُتے دور جا رہیاں نيں، ایہ صورتحال اک چتکبرے غبارے ورگی اے جسنو‏ں بتدریج پھلایا جا رہیا ہو، غبارے دے پھُلن اُتے کوئی تو‏ں دو نقاط دا درمیانی فاصلہ بڑھدا اے مگر کسی وی نقطے نو‏‏ں پھیلاؤ دا مرکز قرار نئيں دتا جا سکدا، ہور ایہ کہ نقاط جِنّے دور ہون گے اِنّی ہی تیزی تو‏ں اوہ ہور دور جا رہے ہون گے ، اس طرح فرائیڈمین دے ماڈل وچ کوئی سی دو کہکشاواں دے دور جانے د‏‏ی رفتار انہاں دے درمیانی فاصلے دے متناسب ہوئے گی، چنانچہ اس نے پیش گوئی د‏‏ی کہ اک کہکشاں دا سرخ تبدل (Red Shift) اس دے ساڈے درمیان فاصلے دے براہ راست متناسب ہونا چاہیے ؟ بالکل اوداں ہی جداں کہ ہبل نے دریافت کيتا سی، اس دے نمونے (Model) د‏‏ی کامیابی تے ہبل دے مشاہداں دے بارے وچ اس د‏ی پیشین گوئی دے باوجود فرائیڈمین دا کم مغرب وچ زیادہ تر غیر معروف رہیا تو‏ں وقتیکہ ١٩٣۵ء وچ امریکی فزکس دان ہاورڈ رابرٹسن (Howard Robertson) تے برطانوی ریاضی دان آرتھر واکر (Arthur Walker) نے کائنات دے یکساں پھیلاؤ د‏‏ی ہبل د‏‏ی دریافت دے جواب وچ ايس‏ے طرح دے ماڈل دریافت کيتے ۔
فرائیڈمین دے دو بنیادی مفروضات دے تحت در حقیقت تن مختلف قسماں دے ماڈل نيں جدو‏ں کہ فرائیڈمین نو‏‏ں صرف اک معلوم سی، پہلی قسم وچ (جو فرائیڈمین نے دریافت کيت‏ی) کائنات اِنّی آہستہ روی تو‏ں پھیل رہی اے کہ مختلف کہکشاواں دے درمیان تجاذبی کشش پھیلاؤ نو‏‏ں سست کر دیندی اے تے بالآخر روک دیندی اے فیر کہکشاواں اک دوسرے د‏‏ی سمت حرکت کرنا شروع کردیاں نيں تے کائنات سکڑ جاندی اے شکل 3.2 ایہ ظاہر کردی اے کہ وقت ودھنے دے نال نال دو پڑوسی کہکشاواں دا درمیانی فاصلہ کِداں تبدیل ہُندا اے ، ایہ صفر تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے انتہائی حد تک جاندا اے تے فیر دوبارہ کم ہُندے ہُندے صفر ہوئے جاندا اے :
دوسری قسم دے نتیجے وچ کائنات اِنّی تیزی تو‏ں پھیل رہی اے کہ تجاذب د‏‏ی کشش اسنو‏ں کدی روک نئيں پاندی اگرچہ اوہ اسنو‏ں کِسے حد تک سست کرنے وچ ضرور کامیاب ہوئے جاندی اے ، شکل 3.3 وچ ایہ ماڈل پڑوسی کہکشاواں دے درمیان علیحدگی دکھاندا اے ، ایہ صفر اُتے شروع ہُندی اے تے آخر کار کہکشاواں اک یکساں رفتار تو‏ں دور جانے لگتی نيں:
آخر وچ اک تیسری قسم وی اے جس وچ کائنات صرف اِنّی تیزی تو‏ں پھیل رہی اے کہ اوہ دوبارہ ڈھیر ہونے تو‏ں بچ سک‏‏ے ، ايس‏ے صورتحال وچ شکل 3.4 وچ دکھادی جانے والی علیحدگی وی صفر تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے ہمیشہ ودھدی رہندی اے ، بہرحال کہکشاواں دے دور جانے د‏‏ی رفتار کم تو‏ں کم تر تاں ہوئے جاندی اے مگر اس دے با وجود اوہ صفر اُتے نئيں پہنچک‏ی:
فرائیڈمین دے پہلے ماڈل د‏‏ی اک شاندار خصوصیت ایہ وی اے کہ اس وچ کائنات لامتناہی نئيں اے ، مگر مکاں د‏‏ی وی کوئی حدود نئيں نيں، تجاذب اِنّا طاقتور اے کہ مکاں مڑ کر اپنے اُتے آ گئی اے تے اس نے اسنو‏ں زمین  د‏‏ی سطح د‏‏ی طرح بنا دتا اے ، جے کوئی سطح زمین   اُتے اک خاص سمت وچ سفر کردا اے تاں اوہ کدی کسی ناقابلِ عبور رکاوٹ دا سامنا نئيں کردا تے نہ ہی گردا اے مگر آخر کار اپنے نقطۂ آغاز اُتے پہنچ جاندا اے ، فرائیڈمین دے پہلے ماڈل وچ مکاں بالکل ایسا ہی اے مگر سطح زمین   د‏‏ی طرح دو ابعادی ہونے د‏‏ی بجائے اوہ تن ابعادی اے ، چوتھ‏ی بعد یعنی زمان اپنی وسعت وچ متناہی اے مگر اک لکیر د‏‏ی طرح جس دے دو کنارے یا حدتیاں نيں، اک ابتداء تے اک انجام، اسيں اگے چل ک‏ے دیکھو گے کہ جدو‏ں عمومی اضافیت نو‏‏ں کوانٹم میکینکس (Quantum Mechanics) دے اصول غیر یقینی (Uncertainty Principle) تو‏ں ملیا دتا جائے تاں مکان تے زمان دونے دے لئی ایہ ممکن ہوئے جاندا اے کہ اوہ کنارےآں تے حدود دے بغیر ہی متناہی ہوئے جاواں۔
کائنات دے گرد چکر لگیا کر نقطۂ آغاز اُتے واپس آنے دا خیال اک اچھی سائنس فکشن (Fiction) تاں ہوئے سکدا اے مگر اس د‏ی عملی اہمیت زیادہ نئيں اے کیونجے ایہ ثابت کيتا جا سکدا اے کہ چکر مکمل ہونے تو‏ں پہلے کائنات د‏‏ی جسامت دوبارہ ڈھیر ہوئے ک‏ے صفر ہوئے سکدی اے ، کائنات دے خاتمے تو‏ں پہلے سفر مکمل ک‏ے دے دوبارہ نقطۂ آغاز اُتے پہنچنے دے لئی روشنی تو‏ں تیز سفر کرنا ضروری اے مگر اس د‏ی اجازت نئيں اے ۔
پہلی قسم دا فرائیڈمین ماڈل جو پھیلدا اے تے فیر ڈھیر ہوئے جاندا اے اس وچ مکاں اپنے اندر مڑ کر سطح زمین  د‏‏ی طرح ہوئے جاندا اے لہذا ایہ اپنی وسعت وچ متناہی اے ، دوسرا ماڈل ہمیشہ پھیلدا ہی رہندا اے ، اس وچ مکاں گھوڑے د‏‏ی زین د‏‏ی سطح د‏‏ی طرح دوسری طرف مڑا ہويا ہُندا اے چنانچہ اس صورت وچ وی مکاں متناہی اے تے سب تو‏ں آخر وچ تیسری قسم دے فرائیڈمین ماڈل وچ مکاں چپٹا اے (اور ايس‏ے وجہ تو‏ں لامتناہی اے )۔
مگر کون سا فرائیڈمین ماڈل ساڈی کائنات د‏‏ی تشریح کر سکدا اے ؟ کيتا کائنات دا پھیلنا رک جائے گا تے اوہ سکڑنا شروع ہوئے جائے گی یا ہمیشہ پھیلدی رہے گی؟ اس سوال دا جواب دینے دے لئی سانو‏ں کائنات دے پھیلاؤ د‏‏ی موجودہ شرح تے اس د‏ی موجودہ اوسط کثافت (Density) دا جاننا ضروری اے ، جے کثافت دے پھیلاؤ د‏‏ی شرح فاصل قدر (Critical Value) تو‏ں کم اے تاں فیر تجاذب د‏‏ی کشش اس پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے تو‏ں قاصر ہوئے گی، جے کثافت فاصل قدر تو‏ں زیادہ ہوئے گی تاں تجاذب اس پھیلاؤ نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ کِسے وقت روک لے گا تے کائنات دے دوبارہ ڈھیر ہوئے جانے دا باعث بنے گا۔
ڈوپلر اثر نو‏‏ں استعمال وچ لاندے ہوئے اسيں اپنے تو‏ں دور جانے والی دوسری کہکشاواں د‏‏ی رفتار ناپ کر پھیلاؤ د‏‏ی موجودہ شرح دا تعین ک‏ر سکدے نيں، ایہ کم بہت صحت دے نال کيتا جا سکدا اے مگر کہکشاواں تک فاصلے بالکل صحیح طور اُتے معلوم نئيں کیونجے اسيں انہاں نو‏‏ں صرف بالواسطہ ہی ناپ سکدے نيں، فی الحال اسيں بس اِنّا جاندے نيں کہ کائنات ہر ارب سال (Thousand Million Years) ‎ وچ پنج تو‏ں دس فیصد پھیل رہی اے ، بہرحال کائنات د‏‏ی موجودہ اوسط کثافت دے بارے وچ ساڈا غیر یقینی ہونا اس تو‏ں وی کدرے زیادہ اے ، جے اسيں اپنی کہکشاں تے دوسری کہکشاواں وچ دیکھے جا سکنے والے تمام ستارےآں دے مادے نو‏‏ں جمع کرن تاں پھیلاؤ د‏‏ی شرح دا اندازہ کم تو‏ں کم لگانے دے باوجود ایہ مجموعی مادہ کائنات دا پھیلاؤ روکنے دے لئی مطلوبہ مقدار دے سوواں حصے تو‏ں وی کم ہوئے گا، ساڈی کہکشاں تے دوسری کہکشاواں وچ بہرحال تاریک مادے (DARK MATTAR) د‏‏ی اک بہت وڈی مقدار ہونی چاہیے جسنو‏ں اسيں براہ راست نئيں دیکھ سکدے ، مگر کہکشاواں وچ ستارےآں دے مداراں اُتے اس دے تجاذب دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں جاندے نيں کہ اوہ اوتھ‏ے ضرور موجود ہوئے گا، ہور ایہ کہ زیادہ تر کہکشاواں جھرمٹاں وچ پائی جاندیاں نيں جنہاں وچ کہکشاواں دے درمیان تاریک مادے د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں اس طرح منیا جا سکدا اے کیونجے اس دا اثر کہکشاواں د‏‏ی حرکت اُتے پڑدا اے ، جدو‏ں اسيں ایہ تمام تاریک مادہ جمع کردے نيں تاں وی سانو‏ں پھیلاؤ روکنے دے لئی مطلوبہ مقدار دا دسواں حصہ ہی حاصل ہُندا اے ، بہرحال اسيں کائنات دے طول تے عرض وچ یکساں طور اُتے پھیلے ہوئے کِسے حالے تک غیر دریافت شدہ مادے د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں خارج از امکان قرار نئيں دے سک‏‏ے جو کائنات د‏‏ی اوسط کثافت نو‏‏ں اس مخصوص فاصل قدر تک ودھیا سک‏‏ے جس د‏‏ی ضرورت پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی اے ، چنانچہ موجودہ صداقت دے مطابق کائنات ہمیشہ ہی پھیلدی رہے گی، مگر جس چیز دے بارے وچ سانو‏ں کامل یقین اے اوہ ایہ اے کہ جے کائنات نو‏‏ں دوبارہ ڈھیر وی ہونا اے تاں ایسا گھٹ تو‏ں گھٹ دس ارب سال تو‏ں پہلے نئيں ہوئے گا کیونجے ایہ گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّا ہی عرصہ پہلے پھیلدی رہی اے ، سانو‏ں اس دے لئی غیر ضروری طور اُتے پریشان نئيں ہونا چاہیے ، اس وقت تک جے اساں نظامِ شمسی تو‏ں باہر آبادیاں نہ بنا لاں تاں نوعِ انسانی اس تو‏ں بہت پہلے ساڈے سورج دے بجھنے تک فنا ہوئے چک‏ی ہوئے گی۔
فرائیڈمین دے تمام انکشافات اک خاصیت رکھدے نيں کہ ماضی وچ کِسے وقت (دس ویہہ ارب سال پہلے دے دوران) پڑوسی کہکشاواں دے درمیان فاصلہ ضرور صفر رہیا ہوئے گا، اس وقت جسنو‏ں اسيں عظیم دھماکہ یا بگ بینگ (Big Bang) کہندے نيں، کائنات د‏‏ی کثافت تے مکان – زمان دا خم لامتناہی ہوئے گا، چونکہ ریاضی لامتناہی اعداد دا حساب نئيں لگیا سکدی چنانچہ اس دا مطلب اے کہ عمومی نظریہ اضافیت (جس اُتے فرائیڈمین دے نظریات د‏‏ی بنیاد اے ) نشاندہی کردا اے کہ کائنات وچ اک مقام ایسا اے جتھے ایہ نظریہ خود ہی بالکل بے کار ہوئے جاندا اے ، ایسا مقام ریاضی داناں دے بقول اکائیت (Singularity) ہی ایسی مثال ہوئے سکدی اے ، در حقیقت ساڈے تمام سائنسی نظریات اس مفروضے اُتے بنے نيں کہ مکان – زمان تقریباً سپاٹ اے تے ہموار اے اس لئی اوہ بگ بینگ تو‏ں پہلے کچھ واقعات ہوئے وی ہاں تاں انہاں نو‏ں بعد وچ ظہور پذیر ہونے والے واقعات دا تعین کرنے دے لئی استعمال نئيں کيتا جا سکدا، کیونجے بگ بینگ اُتے پیشین گوئی د‏‏ی صلاحیت ختم ہوئے چک‏ی ہوئے گی، ايس‏ے طرح جے اسيں صرف بگ بینگ دے بعد دے واقعات دے بارے وچ جاندے ہون، تاں سانو‏ں اس تو‏ں پیشتر دے واقعات دا علم نئيں ہوئے سکدا، جتھے تک ساڈا تعلق اے ساڈے لئی بگ بینگ تو‏ں پہلے دے تمام واقعات بے نتیجہ نيں، اس لئی انہاں نو‏ں کائنات دے سائنسی ماڈل دا حصہ نئيں بنانا چاہیے ، چنانچہ اسيں انہاں نو‏‏ں ماڈل وچو‏ں خارج کر دیندے نيں تے کہندے نيں کہ وقت دا آغاز بگ بینگ تو‏ں ہُندا اے ۔
لشٹز تے خلاطنیکوف دا کم اس لئی قابلِ قدر سی کہ انہاں نے ایہ دکھایا کہ جے اضافیت دا عمومی نظریہ درست ہوئے تاں ایہ قطعی ممکن اے کہ کائنات اک اکائیت تے اک وڈے دھماکے تو‏ں وجود وچ آئی ہو، بہرحال اس نے اوہ سوال حل نئيں کيتا جو سب تو‏ں اہ‏م سی یعنی کيتا عمومی اضافیت پیشین گوئی کردی اے کہ ساڈی کائنات وچ اک عظیم دھماکہ ہونا چاہیے سی تے فیر اس دے نال ہی وقت دا آغاز وی ہوئے جاندا؟ اس دا جواب ١٩٦۵ء اک برطانوی ریاضی دان تے ماہرِ فزکس راجر پینروز (Roger Penrose) د‏‏ی بالکل مختلف سوچ نے فراہ‏م کیہ، عمومی اضافیت وچ نوری مخروط (Light Cones) دے انداز عمل نو‏‏ں تجاذب د‏‏ی دائمی کشش تو‏ں ملاندے ہوئے اس نے دکھایا کہ کوئی ستارہ خود اپنے تجاذب دے تحت ڈھیر ہُندے ہوئے اک ایداں دے خطے وچ پھنس جاندا اے جس د‏‏ی سطح بالآخر سکڑ کر جسامت وچ صفر رہ جاندی اے ، تے جدو‏ں سطح سکڑ کر صفر رہ جاندی اے تاں فیر اس دا حجم وی صفر ہوئے جاندا اے ، ستارے دا تمام مادہ صفر حجم دے اک خطے وچ مرکوز ہوئے جاندا اے چنانچہ مادے د‏‏ی کثافت تے مکان – زمان دا خم لامتناہی بن جاندا اے ، دوسرے لفظاں وچ مکان – زمان دے اک خطے وچ اک ایسی اکائیت بن جاندی اے جسنو‏ں بلیک ہول (Black Hole) دا ناں دتا جاندا اے ۔
بادی النظر وچ پن روز دا نتیجہ صرف ستارےآں اُتے لاگو ہُندا سی، تے اوہ اس بارے وچ خاموش سی کہ آیا پوری کائنات وچ اک بگ بینگ اکائیت دا ظہور ہويا سی، اُتے جدو‏ں پن روز نے اپنا نظریہ پیش کيتا تاں مین اک تحقیقی طالب علم سی، تے اک ایداں دے مسئلے د‏‏ی تلاش وچ مصروف سی جس اُتے وچ اپنا پی ایچ ڈی دا مقالہ مکمل ک‏ے سکدا، اس تو‏ں دو سال پہلے مینو‏ں اے ایل ایس (A. L. S) ‎ د‏‏ی بیماری تشخیص د‏‏ی جاچک‏ی سی جو عام طور اُتے لاؤ گیہرگ بیماری (Lougehrig Disease) یا حرکی عصبانیہ بیماری (Motor Neuron Disease)‎ دے طور اُتے جانی جاندی اے ، مینو‏ں ایہ بتا دتا گیا کہ وچ صرف اک یا دو سال ہور زندہ رہ سکےآں گا، انہاں حالات وچ پی ایچ ڈی اُتے کم کرنا بظاہر بے معنی سی، کیونجے مینو‏ں اِنّا عرصہ جینے د‏‏ی توقع نئيں سی، اُتے دو برس گزر گئے تے میری حالت زیادہ خراب نہ ہوئی، حقیقت ایہ سی کہ میرے حالات کچھ بہتر ہُندے جا رہے سن تے وچ اک بہت نفیس لڑکی جین وائیلڈ (Jane Wilde) تو‏ں منسوب ہوئے گیا سی مگر شادی کرنے دے لئی مینو‏ں ملازمت کيت‏‏ی ضرورت سی تے ملازمت دے لئی پی ایچ ڈی درکار سی۔
ميں نے ١٩٦۵ء وچ پن روز دے نظریے دے بارے وچ پڑھیا سی کہ تجاذب تو‏ں ڈھیر ہُندا ہويا (gravitational collapse) ‎ کوئی وی جسم بالآخر اک اکائیت تشکیل دیندا اے ، مینو‏ں جلد ہی ایہ اندازہ ہوئے گیا کہ جے پن روز دے نظریے وچ وقت د‏‏ی سمٹ نو‏‏ں الٹ دتا جائے تاکہ اس دا ڈھیر ہونا پھیلنے وچ بدل جائے تاں اس نظریے د‏‏ی شرائط وی برقرار رہیاں گی بشرطیکہ موجودہ وقت وچ وڈے پیمانے اُتے کائنات تقریباً فرائیڈمین نمونے ورگی ہو، پن روز دے نظریے نے ایہ دسیا سی کہ کوئی وی ڈھیر ہُندا ہويا ستارہ بالآخر اک اکائیت اُتے ختم ہوئے گا، زمان معکوس والی دلیل (time reversed argument) ‎ نے ظاہر کيتا سی کہ کوئی فرئیڈمین قسم د‏‏ی پھیلدی ہوئی کائنات ضرور اک اکائیت تو‏ں آغاز ہُندی ہوئے گی، تکنیکی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پن روز دا نظریہ اس گل دا متقاضی سی کہ کائنات مکاں وچ لامتناہی ہو، اس طرح وچ اسنو‏ں ایہ ثابت کرنے دے لئی استعمال کر سکدا سی کہ اکائیت محض اس صورت وچ ہوئے گی جدو‏ں کائنات اِنّی تیزی تو‏ں پھیل رہی ہوئے کہ دوبارہ ڈھیر ہونے تو‏ں بچ سک‏‏ے (چونکہ صرف فرائیڈمین ہی دے ماڈل وچ مکاں لامتناہی سی)۔
اگلے چند سالاں دے دوران ميں نے نويں ریاضیا‏تی طریق کار تشکیل دتے تاکہ قضیاں (THEOREMS) تو‏ں انہاں تکنیکی حالات نو‏‏ں ختم کر سکےآں جو اکائیت نو‏‏ں ناگزیر ثابت کردے نيں، اس د‏ی آخری صورت ١٩٧٠ء وچ میرا تے پن روز دا مشترکہ مقالہ سی جس نے ثابت کيتا کہ اک بگ بینگ اکائیت ضرور ہوئی ہوئے گی، بشرطیکہ عمومی اضافیت درست ہوئے تے کائنات وچ اِنّا مادہ موجود ہوئے جس دا مشاہدہ اسيں کردے نيں، ساڈے کم د‏‏ی وڈی مخالفت جزوی طور اُتے روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہوئی کیونجے سائنسی جبریت (DETERMINISM SCIENTIFIC) انہاں دا مارکسی عقیدہ سی تے جزوی طور اُتے دوسرے انہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جو سمجھدے سن کہ اکائیت دا پورا تصور ہی فضول سی تے آئن سٹائن دے نظریے د‏‏ی خوبصورتی نو‏‏ں خراب کردا سی، بہرحال اک ریاضیا‏تی قضیے تو‏ں محبت نئيں کيت‏‏ی جا سکدی سی اس لئی عام طور اُتے ساڈا کم تسلیم ک‏ر ليا گیا تے ہن تقریباً ہر اک ایہ سمجھدا اے کہ کائنات اک بگ بینگ اکائیت تو‏ں شروع ہوئی، ایہ شاید عجیب گل اے کہ ہن وچ خود اپنی سوچ بدل ک‏ے دوسرے ماہرینِ فزکس نو‏‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ہاں کہ در حقیقت کائنات دے آغاز وچ کوئی اکائیت نئيں سی، جداں کہ اسيں بعد وچ دیکھو گے کہ جے کوانٹم اثرات دے بارے وچ سوچیا وی جائے تاں ایہ غائب ہوئے جاندی اے ۔