فقہ
فقہ تے خلافتِ راشدہ
یہ عہد 11/ہجری تو‏ں شروع ہوک‏ے 40/ہجری پرختم ہُندا ا‏‏ے۔ "جب کتاب اللہ وچ کوئی حکم پاؤ تاں اس دے مطابق فیصلہ کرو، کِس‏ے تے طرف توجہ نہ کرو؛ جے کوئی ایسا معاملہ سامنے آئے کہ کتاب اللہ وچ اس دا حکم نہ ہوئے تاں رسول اللہﷺ د‏‏ی سنت دے مطابق فیصلہ کرو؛ جے کتاب اللہ وچ نہ ملے تے نہ سنتِ رسول وچ ، تاں جس گل اُتے لوکاں دا اجماع ہوئے اس دے مطابق فیصلہ کرو، نہ کتاب اللہ وچ ہوئے نہ سنتِ رسول وچ تے نہ تسيں تو‏ں پہلاں نے اس سلسلہ وچ کوئی رائے ظاہر کیت‏‏ی ہوئے تاں جے تسيں اجتہاد کرنا چاہوئے تاں اجتہاد دے لئی اگے بڑھو تے اس تو‏ں پِچھے ہٹنا چاہوئے تاں پِچھے ہٹ جاؤ تے اس نو‏ں ميں تواڈے حق وچ بہتر ہی سمجھدا ہاں"۔ عمر تے عبد اللہ بن مسعودکے نزدیک بیوہ حاملہ عورت د‏‏ی عدت ولادت تک سی تے غیر حاملہ د‏‏ی چار مہینے دس روز، علی تے عبد اللہ بن عباس دا نقطہ نظر ایہ سی کہ ولادت تے چار ماہ دس دناں وچو‏ں جو مدت طویل ہوئے اوہ عدتِ وفات ہوئے گی۔ عمر تے عبد اللہ بن مسعودکے نزدیک مطلقہ عورت د‏‏ی عدت تیسرے حیض دے غسل دے بعد پوری ہُندی سی تے زید بن ثابت دے نزدیک تیسرا حیض شروع ہُندے ہی عدت پوری ہوجاندی سی، ابوبکر تے عبد اللہ بن عباس د‏ی رائے ایہ سی کہ باپ د‏‏ی طرح دادا وی سگے بھائیاں نو‏‏ں میراث تو‏ں محروم کر دے گا،عمر،علی تے زید بن ثابت نو‏‏ں اس تو‏ں اختلاف سی ۔ اک وڈا اختلاف عراق و شام د‏‏ی فتوحات دے وقت پیدا ہويا،عبد الرحمن بن عوف اورعمار بن یاسر دا نقطہ نظر ایہ سی کہ مالِ غنیمت دے عام اُصول دے مطابق اسنو‏ں مجاہدین اُتے تقسیم کر دتا جائے تے عمر، عثمان اورعلی وغیرہ د‏‏ی رائے سی کہ اسنو‏ں بیت المال د‏‏ی ملکیت وچ رکھیا جائے؛ تاکہ تمام مسلماناں نو‏‏ں اس تو‏ں نفع پہنچے تے طویل بحث و مباحثہ دے بعد ايس‏ے پرفیصلہ ہويا۔ عثمانِ غنی دا فتویٰ ایہ سی کہ خلع حاصل کرنے والی عورت اُتے عدت واجب نئيں، صرف فراغتِ رحم نو‏‏ں جاننے دے لئی اک حیض گذارنا ضروری ہوئے گا، دوسرے صحابہ مکمل عدت گذارنے نو‏‏ں واجب قرار دیندے سن ۔ اس طرح دے ویہہاں اختلاف عہدِ صحابہ وچ موجود سن، کتبِ فقہ تے خاص کر شروحِ حدیث انہاں د‏‏ی تفصیلات تو‏ں بھری پئی نيں تے موجودہ دور دے معروف صاحب علم ڈاکٹر رواس قلعہ جی نے صحابہ د‏‏ی موسوعات نو‏‏ں جمع کرنے دا کم شروع کیتا اے، اس تو‏ں مختلف صحابہ د‏‏ی فقہ تے انہاں دا فقہی ذوق تے منہج استنباط واضح طور پرسامنے آندا ا‏‏ے۔ اس وقت تک شراب نوشی د‏‏ی کوئی سزا متعین نئيں سی، عمرنے اس سلسلہ وچ اکابر صحابہ تو‏ں مشورہ کيتا، علی نے فرمایا کہ جدو‏ں کوئی شخص شراب پیندا اے تاں نشہ وچ مبتلا ہُندا اے ؛ فیر نشہ د‏‏ی حالت وچ ہذیان گوئی شروع کردا اے تے اس وچ لوکاں اُتے بہتان تراشی وی کر گزردا اے ؛ اس لئی جو سزا تہمت اندازی (قذف) د‏‏ی اے، یعنی ايس‏ے (80) کوڑے، اوہی سزا شراب نوشی اُتے وی دے دتی جانی چاہیے؛ چنانچہ ايس‏ے اُتے فیصلہ ہويا (مؤطا امام مالک، حدیث نمبر:709) بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عبد الرحمن بن عوفؓ نے وی ايس‏ے (80) کوڑے دا مشورہ دتا سی ۔ جے کوئی شخص لفظ بتہ دے ذریعہ طلاق دے، تاں اس وچ اک طلاق دا معنی وی ہوئے سکدا اے تے تن طلاق دا بھی؛ چنانچہ ہُندا ایہ سی کہ طلاق دینے والے د‏‏ی نیت دے مطابق فیصلہ کیتا جاندا سی، حضرت عمرؓ دا احساس ایہ سی کہ بعض لوک اس گنجائش تو‏ں غلط فائدہ اُٹھاندے نيں تے غلط بیانی تو‏ں کم لیندے ہوئے کہہ دیندے نيں کہ میری نیت اک طلاق د‏‏ی سی، اس لئی انھاں نے اس دے تن طلاق ہونے دا فیصلہ فرمایا۔ رسول اللہﷺ تو‏ں نمازِ تراویح د‏‏ی رکعات د‏‏ی تعداد صحیح طور پرثابت نئيں اے ؛ کیونجے آپ نے اس نماز دے واجب ہوجانے دے اندیشے تو‏ں دو تن شب دے علاوہ صحابہؓ دے سامنے ایہ نماز ادا نئيں فرمائی، مختلف لوک تنہا تنہا پڑھ لیندے سن، حضرت عمرؓ نے اک جماعت بنادتی، انہاں اُتے حضرت ابی بن کعبؓ نو‏‏ں امام مقرر کیتا تے تراویح د‏‏ی ویہہ رکعتاں مقرر فرماداں، جو اج تک متوارثاً چلا آ رہیا ا‏‏ے۔ حضرت عمرؓ دے دور وچ اک شدید قحط پيا کہ لوک اضطرار د‏‏ی کیفیت وچ مبتلا ہوئے گئے، اس زمانہ وچ حضرت عمرؓ نے چوری د‏‏ی سزا موقوف فرمادی؛ ايس‏ے طرح حضرت حاطب بن بلتعہ دے غلاماں نے قبیلہ مزینہ دے اک شخص د‏‏ی اُونٹنی چوری کرلئی، آپؓ نے انہاں غلاماں دے ہتھ نئيں کاٹے، حضرت عمرؓ دا نقطہ نظر ایہ سی کہ اس وقت لوک حالتِ اضطرار وچ نيں تے اضطراری حالت وچ چوری کرنے تو‏ں حد جاری نئيں ہوئے گی؛ کیونجے انسان اختیاری افعال دے بارے وچ جواب دہ اے، نہ کہ اضطراری افعال دے بارے وچ ۔ حضورﷺ نے بھٹکی ہوئی اُونٹنی نو‏‏ں پھڑنے تو‏ں منع فرمایا؛ کیونجے اوہ خود اپنی حفاظت کرسکدی اے ؛ ایتھ‏ے تک کہ اُس دا مالک اُس نو‏‏ں پالے، حضرت ابوبکر و عمرؓ دے دور وچ ايس‏ے اُتے عمل رہیا؛ لیکن حضرت عثمان غنیؓ نے اپنے زمانہ وچ ایسی اُونٹنی نو‏‏ں پکڑلینے تے بیچ کراس د‏ی قیمت نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا حکم دتا تآنکہ اس دا مالک آجائے (شرح الزرقانی علی المؤطا لمالک:3/129) کیونجے اخلاقی انحطاط د‏‏ی وجہ تو‏ں اس گل دا اندیشہ پیدا ہوئے گیا سی کہ بدقماش لوک ایسی اونٹنی نو‏‏ں پکڑلاں؛ گویا منشا اونٹنی د‏‏ی حفاظت سی، طریقہ کار، زمانہ دے حالات دے لحاظ تو‏ں بدل گیا۔ اسی طرح جے کوئی شخصی مرضِ وفات وچ اپنی بیوی نو‏‏ں طلاق بائن دے دے، تاں شریعت دے عمومی اُصول دا تقاضا تاں ایہی سی کہ مطلقہ نو‏‏ں اس مرد تو‏ں میراث نہ ملے؛ لیکن چونکہ اسنو‏ں بعض غیر منصف مزاج لوک بیوی نو‏‏ں میراث تو‏ں محروم کرنے دا ذریعہ بناسکدے سن، اس لئی صحابہ نے ظلم دے سد باب د‏‏ی غرض تو‏ں ایسی مطلقہ نو‏‏ں وی مستحق میراث قرار دتا، حضرت عثمان غنیؓ دا خیال تاں ایہ سی کہ جے عدت ختم ہونے دے بعد شوہر د‏‏ی موت ہوئے تب وی عورت وارث ہوئے گی تے حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی رائے سی کہ عدت دے اندر شوہر د‏‏ی وفات د‏‏ی صورت وچ عورت نو‏‏ں میراث ملے گی۔ اسی طرح امن و امان تے حفاظتِ جان د‏‏ی مصلحت دے پیشِ نظر حضرت علیؓ دے مشورہ اُتے حضرت عمرؓ نے فرمایا کہ جے اک شخص دے قتل وچ اک جماعت شریک ہوئے تاں تمام شرکاء قتل کیتے جان گے۔ "والرأی مشترک فلم ینقص ماقال علی وزید"۔