cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شیوا
قدیمی عقائد
شیو فرقہ دے لوک مہادیو نو‏‏ں عالم خالق ، رزاق تے ہلاک کرنے والا سمجھدے نيں ۔ یوگ ابھیاس تے راکھ ملنے نو‏‏ں ایہ لوک ضروری سمجھدے نيں تے موکش (نجات) دے قائل نيں ۔ اس فرقہ وچ پرستش دے چھ ارکان نيں ۔ ہنسنیا ، گانا ، ناچنا تے بیل د‏‏ی طرح آوازاں کڈنا ، زمین دوز ہوک‏ے نمسکار کرنا تے جپ کرنا ۔ اس طرح د‏‏ی مختلف رس وچ ایہ ادا کردے نيں ۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ ہر شخص نو‏‏ں اس دے کرماں دا پھل ملدا اے ۔ جیو قدیم اے ، جدو‏ں اوہ مایا دے پھندے تو‏ں جھوٹھ جاندا اے تاں اوہ وی شیو ہوجاندا اے ۔ اُتے اوہ مہادیو د‏‏ی طرح مختار کل نئيں ہُندا اے ۔ ایہ لوک جپ تے یوگ سادھن وغیرہ نو‏‏ں بہت اہ‏م سمجھدے نيں ۔
لکویش فرقہ
شویاں نو‏‏ں پاشوپت کہلاندے سن تے بعد وچ اک ہور فرقہ لکولیش دا وادھا ہويا ۔ جس دے سب تو‏ں پرانے آثار 971ء دے اک کتبہ تو‏ں جو بھروچ تو‏ں ملیا اے ۔ اس کتبہ وچ لکھیا کہ وشنو نے بھریگو منی نو‏‏ں شاپ دتا ۔ بھریگیو منی نے شیو د‏‏ی پرستش کرکے اسنو‏ں خوش کردتا تاں شیو ہتھ وچ اک ڈنڈا ہتھ وچ لئی نمودار ہويا ۔ لکت ڈنڈے نو‏‏ں کہندے نيں اس لئی شیو لکوئش یا نکولیش وی کہلاندا تے ایہ جگہ بروڈا وچ اے تے کلیا وتار کہلاندا اے ۔ ایہ مقام لکولیش فرقہ دا متبرک مقام بن گیا ۔ لکولیش د‏‏ی مورتاں راجپوتانہ ، گجرات ، کٹھیاواڑ ، دکن وچ مسیور تک ، بنگال وچ تے اوڑیسہ وچ ملی نيں ۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ فرقہ کتنا مقبول ہويا ۔ اس مورتی دے سر اُتے اکثر جین مورتیاں د‏‏ی طرح لمبے بال نيں ۔ ہتھ دو تے سجے ہتھ وچ بیجورا تے کھبے ہتھ وچ دنڈا ہُندا سی تے اس د‏ی نشت پدماسن ہُندی اے ۔ لکولیش دے چار شاگرداں کوشک ، گرگ ، متر تے کورش دے ناں لنگ پران وچ ملدے نيں ۔ جنہاں دے ناں تو‏ں شیویاں دے چار ضمنی فرقہ بنے ۔ لیکن ہن لکولیش فرقہ دے پیرووَں دا نشان وی نئيں ملدا اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ لوک لکولیش دا ناں وی نئيں جاندے نيں ۔
کارپاک تے کالا مکھ فرقے
شیو دے دو ہور فرقےآں دے ناں کاپالک تے کالا مکھہ نيں ۔ ایہ شیو دے بھیرو تے وردر روپ د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ انہاں دے چھ نشانات سن مالا ، زیور ، کنڈل ، رتن ، راکھ تے جنیو ۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ انہاں سادھاواں دے ذریعہ انسان موکش حاصل کردا اے ۔ ایہ لوک انسان د‏‏ی کھوپئی وچ کھاندے سن ۔ شمشان د‏‏ی راکھ جسم اُتے ملدے نيں تے اسنو‏ں کھاندے وی نيں ۔ اک ڈنڈا تے اک شراب پیالہ اپنے پاس رکھدے نيں ۔ انہاں گلاں نو‏‏ں ایہ دنیا تے مکتی دا ذریعہ سمجھدے نيں ۔ شنر دگ بجے وچ مادھو نے اک کاپالک سادھو نال ملن دا ذکر کيتا اے ۔ بان نے ہرش چرت وچ وی اک خوفناک کاپالک سادھو دا حال لکھیا اے ۔ بھوبھوندی نے اپنے ناٹک مالدی مادھو وچ اک کپال کنڈلا ناں د‏‏ی عورت دا ذکر کيتا اے جو کھوپڑیاں د‏‏ی مالا پہنے ہوئے سن ۔ انہاں دونے فرقےآں دے سادھاں د‏‏ی زندگی قابل نفرت تے خوفناک ہُندی سی تے اس فرقہ وچ صرف سادھو ہُندے سن ۔
جنوب ہند وچ عروج
تامل علاقے وچ شیو فرقہ نو‏‏ں عروج حاصل ہويا ۔ ایہ لوک جینیاں تے بدھاں دے سخت دشمن سن ۔ انہاں د‏‏ی مذہبی لکھتاں دے گیارہ مجموعہ نيں ، جو کہ مختلف اوقات وچ لکھی گئياں نيں ۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور مصنف تیرونان سمبندھ سی جس د‏‏ی مورتی د‏‏ی تامل علاقہ وچ شیو مندراں وچ پوجا جاندا اے ۔ تامل شعر تے مصنفاں اس دے ناں تو‏ں اپنی لکھتاں دا آغاز کردے نيں ۔ کیو‏ں کہ اس بہت پہلے اس علاقہ وچ شیو دھرم پھیل چکيا سی ۔ کانجی پورہ دے مندر دا کتبہ چھیويں صدی عیسوی وچ شو دھرم دے دکن وچ راءج ہونے دا پتہ چلدا اے ۔ پلو خاندان دے راجہ راج سنگھ نے جو غالباً 550 عیسوی دے آس پاس ہويا اے اس نے راج سنگھیشور دا مندر بنوایا سی ۔ اس نے اس کتبہ وچ اپنے راج سنگھ دے شیو دھرم دے اصولاں وچ ماہر ہونے دعویٰ کيتا اے ۔ لیکن اوہ اصول کيتا سن معلوم نئيں ہوسکیا ۔
کشمیر وچ شیو فرقہ
کشمیر وچ وی شیو دھرم دا وی اثر ملدا اے ۔ وسو گپت نے اک کتاب اسپند شاستر جس د‏‏ی تفسیر جس دا ناں اسپندر کارکا اے اس دے اک پیروکار کلٹ نے د‏‏ی اے جو کہ اوندی ورما (۴۵۸ء) دا معاصر سی ۔ اس وچ اے کہ پرماتما انسانی کرم دا محتاج نئيں اے ، بلکہ اپنی مرضی تو‏ں بغیر مادے تو‏ں دنیا پیدا کردا اے ۔ کشمیر وچ ہی سومانند نے دسويں صدی وچ شیو فرقہ دا اک ہور فرقہ قائم کيتا ۔ اس نے ’شیو درشتی’ دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی سی ۔ مگر اس وچ تے شیو دھرم وچ معمولی فرق سی ۔
لنگ پوجا
وادی سندھ د‏‏ی رہتل وچ لنگ دے آثار ضرور ملے نيں ۔ لیکن انہاں دے بارے وچ وثوق تو‏ں نئيں کہیا جاسکدا اے کہ لنگ پوجا وادی سندھ وچ کيتی جاندی سی کہ نئيں ۔ اس دے علاوہ لنگ پوجا میسور دکن د‏‏ی ڈراویڈی قوماں وچ وی ملدی اے مگر اس وقت ایتھ‏ے شیو پوجا نئيں ہُندی سی ۔ ایتھ‏ے سوال پیدا ہُندا اے کہ اس وقت تک شیو دے لنگ د‏‏ی پوجا نئيں ہُندی سی تے اس دھرم وچ لنگ پوجا کدو‏‏ں شروع ہوئی ۔ اس دے لئی تفصیلی بحث کيتی ضرورت اے ۔
ستوپے
مشرقی ہند وچ قبراں گول ہودیاں سن تے استوپ کہلادیاں سن ۔ گوتم بدھ تو‏ں پہلے انہاں قبراں دے نشان د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں دتی جاندی سی ۔ استوپ نو‏‏ں گوتم دے مدفن د‏‏ی علامت دتی جائے تے گوتم تے دوسرے بدھ متی بزرگاں دے آثار کےلئی استوپ بنانے دا رواج پے گیا ۔ استوپ نیم دائرے د‏‏ی شکل دا ٹھوس گنبد نما ہُندا سی اس دے بیچ اوہ آثار رکھے جاندے سن جنہاں د‏‏ی پرستش مقصود ہُندی سی ۔ بدھ د‏‏ی خاک اٹھ اسٹوپاں وچ محفوظ کيتی گئی سی ۔ اشوک انہاں آثار نو‏‏ں کڈ ک‏ے سلطنت دے تمام وڈے شہراں تے صوبےآں وچ بھجوا دتا تے حکم دتا کہ اوتھ‏ے شاندار اسٹوپے تعمیر کرا ک‏ے انہاں نو‏ں دفن کيتا جائے ۔ ایويں ایہ خاک چوراسی ہزار اسٹوپاں وچ محفوظ ہوئی ۔ چنانچہ اسٹوپاں نو‏‏ں بدھ د‏‏ی قبر وی کہیا جاندا اے ۔ اس دے علاوہ بدھ دے پیروکاراں تے بزرگ نو‏‏ں وی دفن کيتا جاندا سی تے بدھ دے تبرکات اُتے وی اسٹوپے تعمیر کیئے گئے تے انہاں اسٹوپاں اُتے بدھ د‏‏ی زندگی دے واقعات کندہ ہُندے سن ۔ چنانچہ فاہیان اک اسٹوپے دا ذکر کردا اے جو کہ بدھ دے کشکول اُتے بنایا گیا سی ۔ اس طرح شکرانے دے طور اُتے امیر آدمی وی اسٹوپے تعمیر کراندے سن ۔ ٹیکسلہ دا دھرم راجیکا انہاں وچ سب تو‏ں وڈا سی ۔ مگر اس دے علاوہ چھوٹے اسٹوپ وی بنائے جاندے سن ۔ ایداں دے بے شمار اسٹوپ برصغیر وچ بنائے گئے تے چھوٹے اسٹوپ دا چینی سیاح ہیونگ سیانگ نے وی ذکر کيتا اے ۔ ایہ چھوٹے اسٹوپ جنوبی ہند وچ بدھ مندر دے نال اکثر تے کثرت تو‏ں بنائے جاندے سن ۔ جدو‏ں بدھ مت دا ذوال تے شروع ہويا تاں تے شیو د‏‏ی پوجا شروع ہوئی تاں انہاں بدھ مندوراں نو‏‏ں شیو مندر وچ تبدیل کردتا گیا تے انہاں اسٹوپاں اُتے جسنو‏ں پہلے ذکر ہوچکيا اے کہ پہلے دوسرے دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں بنائی گئياں تے رفتہ رفتہ ایہ مورتیاں غائب ہوگئياں تے لنگایت فرقہ دے عروج دے نال ایہ اسٹوپ شیو لنگ کہلانے لگے ۔
لنگویت
جس زمانے وچ ویشنو دھرم اہنسا دا پرچار کردا ہويا نويں صورت وچ اندھرا تے تامل وچ شیو فرقہ د‏‏ی مخالفت وچ پھیل رہیا سی ۔ اس زمانے وچ اک نويں شیو فرقہ دا ظہور ہويا ۔ کناری بھاشا دے بسوپران تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کنچوری راجوڑی راجہ بجل دے زمانے وچ (بارھواں عیسواں ) بسو ناں دے اک برہمن نے جین دھرم دے مقابلے وچ لنکایت مت دا پرچار کيتا تے جنگماں (لنکایتاں دے دھرم اپدیشکاں ) اُتے کثیر رق وچ خرچ کرنے لگیا ۔ اسنو‏ں راجہ بجل نے اپنا مشیر بنالیا سی ۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ شیو نے اپنی روح نو‏‏ں دو حصےآں لنگ تے جسم وچ تقسیم کردتا اے ۔ اس لئی ایہ لنگ نو‏‏ں چاندنی د‏‏ی ڈبیا وچ بند کرکے اپنے گلے وچ پہندے سن ۔ ایہ اہنسا (جیو یا جینے دو) نو‏‏ں اہمیت تے ہندو معاشرے دے خاص رکن برناں (ذات پات) د‏‏ی تفریق نو‏‏ں نئيں مندے سن تے نہ ہی تپ تے سنیاسنو‏ں اہمیت دیندے سن ۔ بسو دا کہنا سی کہ ہر شخص چاہے اوہ سادھو ہی ہوئے اسنو‏ں محنت کرکے اپنا روزگار پیدا کرنا چاہیے تے بھیگ مانگنا اس نے معیوب قرار دتا ۔ اس نے بدھاں تے جینیاں د‏‏ی طرح اپنے پیراں د‏‏ی اخلاقیات اُتے وی توجہ دتی بھگتی اس فرقہ د‏‏ی نمایاں گل سی تے اس نے لنگ نو‏‏ں اپنا نشان قرار دتا سی ۔ انہاں وچ جینو سنسکار د‏‏ی جگہ اوتھ‏ے دیکشاسنسار ہُندا سی ۔ گایتری منتر د‏‏ی جگہ ایہ اوم نمتہ شیوایۃ کہندے تے جنیو د‏‏ی جگہ گلے وچ شیو لنگ لٹکاندے نيں ۔ ہنسا دے پرچار دے باوجود ایہ لوک جیناں دے دشمن سن تے انہاں د‏‏ی مورتیاں نو‏‏ں توڑوا کر پھیکوادتا کردے سن ۔ اس فرقہ نے لنگم د‏‏ی پوجا کرنا شروع د‏‏ی تے ایہ فرقہ لنگم یا لنگ د‏‏ی نسبت تو‏ں لنگایت کہلاندا سی ۔ اس طرح لنگ پوجا نو‏‏ں مقبولیت حاصل ہوئی تے رفتہ رفتہ شیو دے مندراں وچ شیو د‏‏ی مورتی دے بجائے لنگم د‏‏ی پوجانے لگی ۔ جو ہن تک جاری اے
شیو د‏‏ی پرستش دو طرح ہُندی اے ۔ اک دکشنا کار تے دوسری باما کار ۔ دکشنا کار والے جانوراں د‏‏ی قربانی کردے نيں تے کالی نو‏‏ں چنڈی مندے نيں تے باما کار مارگی کہلاندے نيں ۔ اوہ پوشیدہ طور اُتے پوجا کردے نيں ۔ اوہ برہنہ عورت د‏‏ی شرم گاہ نو‏‏ں پوجتے نيں ۔ شراب پیندے نيں تے گوشت کھاندے نيں ۔ زناکاری کردے نيں ۔ شیو دے اوپاسک اکثر لامذہب ، وحشی ، عیبی تے نشہ باز دیکھے گئے نيں ۔
ماخذ
قدیم مشرق ۔ ڈاکٹر معین الدین
ہندو کلاسیکل ڈکشنری ۔ سردار دیوی سہائے رائے
تواریخ ہند قدیم ۔ منماتھ رائے
تمذن ہند ۔ لی بان گستاولی
حوالے
گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں گٹھ:ثلاثی معبود گٹھ:خالق خداہان گٹھ:شیو دے اوتار گٹھ:شیو مت گٹھ:مہابھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:یوگی گٹھ:ہندو تنترک معبود گٹھ:ہندو دیوت‏ا گٹھ:ہندو دیوتاواں دے نام
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:ہندو دیوتا
چک 66 ڈی
چک 66 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
گنزبرگ
گنزبرگ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
میلیڈورا میکرورہینا
میلیڈورا میکرورہینا رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
مائک پاؤل
مائک پاؤل امریکہ دا اک کھڈاری سی جینے 8.95 میٹر اچی چھال دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
بیلی کاؤنٹی
بیلی امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
ضلع ہرنائی
ضلع ہرنائی صوبا بلوچستان پاکستان دا اک ضلع اے ۔
ضلع کلنوچی
کلنوچی دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
ہاسبرگ
ہاسبرگ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
جوناتھن ایڈورڈز
جوناتھن ایڈورڈز برطانیہ دا اک کھڈاری سی جینے تگنی چھال وچ ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
کوہ سیناء
thumb thumb|کوہ سیناء دا اک منظر
کوہ سیناء یا طور سیناء یا جبل موسیٰ یا کوہ طور (الطور ) جزیرہ نما سینا، مصر د‏‏ی اوہ مشہور پہاڑی اے جس اُتے خداوند تعالٰی نے حضرت موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں اپنی تجلی دکھادی سی جس دے اثر تو‏ں حضرت موسٰی بے ہوش ہوئے گئے سن تے کوہ طور جل ک‏ے سرمے د‏‏ی مانند سیاہ ہوئے گیا سی۔ طور اوہ پہاڑ اے جس اُتے اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ علیہ السلام تو‏ں کلام فرمایا سی۔ سینین دے متعلق مختلف اقوال نيں:۔
(1) ضحاک نے سینین نو‏‏ں نبطی لفظ قرار دتا اے جس دے معنی نيں خوبصورت۔ چنگا۔
(2) مقاتل نے کہیا اے کہ جس پہاڑ اُتے پھل دار درخت ہاں اسنو‏ں نبطی بولی وچ سینین تے سیناء کہندے ني‏‏‏‏ں۔
(3) عکرمہ دا قول اے کہ اوہ خط جتھ‏ے طور واقع اے اسنو‏ں سینین تے سیناء کہندے ني‏‏‏‏ں۔
(4) بعض نے اسنو‏ں سریانی لفظ کہیا اے جس دے معنی نيں گھنے درختاں دا پہاڑ۔
(5) کِس‏ے نے کہیا اے کہ حبشی لفظ ا‏‏ے۔
(7) بعض نے کہیا اے کہ ایہ اک خاص پتھر ہُندا اے اس قسم دے پتھر کوہ طور دے نیڑے سن ۔
اس لئی طور د‏‏ی اضافت سینین د‏‏ی طرف کر دتی گئی۔
میرے نزدیک عکرمہ دا قول صحیح تر اے کہ جس خطے وچ کوہ طور واقع اے تے ترکیب اضافی دے مطابق طور سینین دا مطلب ہوئے گا سینین دے خطہ وچ واقع کوہ طور۔ سینین بوجہ عجمہ و معرفہ منصرف ا‏‏ے۔ اک ہی پہاڑ نو‏‏ں قرآن وچ ’’ طور سینا‘‘ وی کہیا گیا اے تے ’’ طور سینین‘‘ بھی۔" سینین " دراصل جزیرہ نمائے سینا ہی دا دوسرا ناں اے، ہن چونکہ ایہ سارا ہی علاقہ جس وچ کوہ طور واقع اے تے جو ہن مصر دے قبضہ وچ اے، صحرائے سینا دے ناں تو‏ں مشہور و معروف ا‏‏ے۔ طور سینین نو‏‏ں سورۃ المومنون د‏‏ی آیت نمبر 20 وچ طور سیناء کہیا گیا ا‏‏ے۔ تے اج کل وی سیناء دا ناں سیناء ہی ا‏‏ے۔ ایہ اک بلند پہاڑ اے جو مصر تو‏ں مدین یا مدین تو‏ں مصر جاندے ہوئے راستہ وچ پڑدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے پہاڑ د‏‏ی اک چوٹی دا ناں طور ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے پہاڑ دے دامن وچ وادی دا ناں طویٰ اے جسنو‏ں قرآن وچ وادی مقدس تے البقعۃ المبارکہ وی کہیا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے مقام اُتے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں نبوت عطا کيتی گئی تے دو دفعہ اللہ تعالیٰ تو‏ں اسيں کلامی دا شرف حاصل ہويا۔ سعید بن منصور نے ابو حبیب الحارث بن محمد تو‏ں روایت کیتا کہ چار پہاڑ اللہ تعالیٰ دے نزدیک مقدس نيں طور زیندا، طور سینا، طور تینا تے طور تیما تے اوہ اللہ تعالیٰ دا قول اے آیت والتین والزیتون، وطور سینین، وہذ البلد الامین۔ قسم اے انجیر د‏‏ی تے زیتون د‏‏ی تے طور سینا د‏‏ی تے اس امن والے شہر کيتی۔ طور زیندا بیت المقدس اے، طور سینا طور پہاڑ اے تے طور تینا دمشق اے تے طور تیما مکہ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلاسل کوہ گٹھ:عبرانی بائبل د‏‏یاں پہاڑاں گٹھ:قرآنی تھ‏‏اں گٹھ:محافظہ جنوبی سیناء گٹھ:مدین گٹھ:مصر دے آباد ساحلی تھ‏‏اں گٹھ:مصر دے پہاڑ گٹھ:مصر دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:مقدس پہاڑ گٹھ:موسیٰ گٹھ:پہاڑ
تابور ضلع
تابور ضلع ( لاطینی: Tábor District)   چیک لوکراج دا اک ضلع جو  جنوبی بوہیمیائی علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ تابور شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎تابور ضلع دا رقبہ 1,375.03   مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  51,470    لوکاں اتے مشتمل اے۔
2002 دا ہڑھ
2002 چ تابور ضلع دے علاقے چ بھاری ہڑھ آئے ۔ 500px|thumbnail|2002 دے تابور ضلع دے علاقے چ آئے ہڑھ
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
ضلع مانار
مانار دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
زونگ
زونگ پاکستان دی موبائل فون دی اک نیٹ ورک کمپنی اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:کاروباری کمپنیاں گٹھ:انفارمیشن ٹیکنالوجی
ایکٹینائیڈ بوگنولی
ایکٹینائیڈ بوگنولی رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
چک 67 ڈی
چک 67 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
باندیرا کاؤنٹی
باندیرا امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 67 ڈی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
باندیرا کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
تحصیل پرولیا صدر چڑھدی
تحصیل پرولیا صدر چڑھدی بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع پرولیا دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ پرولیا شہر  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع پرولیا دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
بلانسکو ضلع
بلانسکو ضلع ( لاطینی: Blansko District)   چیک لوکراج دا اک ضلع جو  جنوبی_موراویائی_علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ بلانسکو شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎بلانسکو ضلع دا رقبہ 862.65   مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  104,535     لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
رینڈی بارنز
رینڈی بارنز امریکہ دا اک کھڈاری سی جینے گولا سٹن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
ہاف
ہاف جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
باسٹروپ کاؤنٹی
باسٹروپ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
ضلع ملائتیوو
امپارا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
کلہائم
کلہائم جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
شردھا مسالے
شردھا مسالے اک اداکار تے ماڈل اے۔ اوہنے اسکول تے کالج دی پڑھائی ممبئی وچ کیتی۔ 2007 توں جسوسی سیریز سی آئی ڈی وِچ فرانزک ایکسپرٹ ڈاکٹر طارقہ دے کردار نال کم کر دی رہی۔ ایس کردار نے شردھا مسالے نوں بہت زیادہ شہرت دِتی۔ 2009 وچ فِلم آل دی بیسٹ: فَن بی گنز وچ کم کیتا۔
فلمو گرافی
گٹھ:اداکارہ گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:بھارتی فلم جگت
دریائی مچھی مار
دریائی مچھی مار مچھی ماراں دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
جرگن شلٹ
جرگن شلٹ چڑھدے جرمنی دا اک کھڈاری سی جینے تھالی سٹن دا ورلڈ ریکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
مقدونیا (علاقہ)
حوالے
گٹھ:مقدونیا گٹھ:سربیا دے تاریخی خطے گٹھ:منقسم خطہ جات
قومی پرچماں دی گیلری
ایہ دیس لسٹ بلحاظ قومی پرچم ا‏‏ے۔
ہور ریاستاں
گٹھ:پرچماں د‏‏ی فہرستاں تے نگارخانہ جات گٹھ:قومی پرچم گٹھ:لسٹ قومی علامات
مسسسپی
مسسسپی امریکہ دا اک صوبے اے۔
ناں
اس صوبے دا ناں مسسسپی دریا دے ناں تے رکھیا اے جیڑا ایدے وچوں لنگدا اے۔
چک 68 ڈی
چک 68 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
بیلر کاؤنٹی
بیلر امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
تحصیل رگھناتھپور
تحصیل رگھناتھپور بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع پرولیا دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ رگھناتھپور  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع پرولیا دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
وہاڑا سٹوپا
سوات وچ دوسری صدی عیسوی دے کُشان دور وچ تعمیر کيتا جانے والا ’وہاڑا’ دو میناراں والا اسٹوپا اج وی اپنی اصل حالت وچ کھڑا اے۔ جنوبی ایشیا وچ ایہ واحد ایسا اسٹوپا اے، جس دے دو مینار ہيں۔
سوات دے مرکزی شہر مینگورہ توں ترتالی (43) کلومیٹر دے فاصلے اُتے تحصیل بریکوٹ دے پنڈ بلو کلے وچ دوسری صدی عیسوی وچ تعمیر کیتی جانے والی خانقاہ موجود اے، جس وچ دو میناراں والا ايک ’اسٹوپا‘ اے۔ اسنوں ’وہاڑا‘ دے ناں توں جانیا جاندا اے تے يہ اج وی اپنی اصل حالت وچ بدھ مت دے دور دی عکاسی کردا اے۔ وہاڑا سنسکرت زبان جاں قدیم بدھ مت زبان پالی وچ اُس کمرے نوں کہندے نیں، جس وچ بدھ مت دے راہب قیام کر دے نيں۔
سوات وچ موجود دوسری صدی دی اس خانقاہ تے اسٹوپا نوں دیکھنے دے لئی تریخ تے آرکیالوجی دے طلبہ وطالبات ریسرچ دے لئی اوتھے جاندے نیں جدو‏‏ں کہ بدھ مت دے پیروکار وی عبادت دے لئی اس مقام دا رُخ کیتا کر دے نیں۔ ماہرِ آثار قدیمہ دے مطابق اگر محکمۂ آثارِ قدیمہ تے حکومت توجہ دے تے آمد ورفت نوں آسان بنایا جائے، تو نہ صرف ملکی بلکہ غیر ملکی سیاح وی اس مقام ول جايا کرن گے۔
ہور ویکھو
گٹھ:بدھ مت گٹھ:سوات دی تریخ گٹھ:گندھارہ
کٹزنگن
کٹزنگن جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
ضلع واونیا
واونیا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
خیام اڈاری
خیام اڈاری 11 ویں صدی دے ایرانی شاعرعمر خیام (1048–1131) دیاں رباعیاں (فارسی: رباعیات عمر خیام) دا ش ش جوگی ولوں کیتا پنجابی ترجمہ ہے۔
ترجمے بارے
بوہتیاں رباعیاں دا ترجمہ اوہناں سدھا فارسی توں کیتا تے کجھ ہور رباعیاں دے ترجمے لئی اوہناں فٹزجیرالڈ دے انگریزی ترجمے نوں ساہمنے رکھیا ہے۔ پر کسے وی حالت وچّ اوہناں رباعیاں دے پنجابی روپانترن وچلی اکسارتا وچّ کوئی فرق نہیں آؤن دتا ۔"
ترجمے دیاں کجھ ونگیاں
اینیاں لمیاں واٹاں دے جو پاندھی ہیسن سارے پرط کے کوئی نہ آیا جو بھیداں دا حالَ گزارے رہن دیئیں نہ ریجھ کوئی توں ایس سراں وچّ رہکے ایتھوں جو وی کوچ کر گیا، مڑ نہ پھیرا مارے
راہ وچّ اےداں تریں کہ تینوں کوئی نہ کرے سلام وچریں خلق ‘چ اےداں تینوں کوئی نہ ملے انعام 'اتے جد توں جائیں مسیتے، اےداں اندر وڑیں کہ تیرا'' کر کے سواگت تینوں کدھرے تھاپ نہ دین امام
جدوں رات نے چادر اپنی دنیا توں کھسکائی سنیاں میں کہ میخانے ‘چوں اک آواز ایہہ آئی جاگو میرے جین جوگیو بھر لؤ جام کہ کدھرے جیون مدھو پیالی سک کے پاٹ نہ جائے تہائی''
حوالے
گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:پنجابی ساہت
یرلی سیدائخ
یرلی سیدائخ سویت یونین دا اک کھڈاری سی جینے تھوڑا سٹن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
برژتسلاف ضلع
برژتسلاف ضلع ( لاطینی: Břeclav District)    چیک لوکراج دا اک ضلع جو  جنوبی_موراویائی_علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ برژتسلاف شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎برژتسلاف ضلع دا رقبہ 1,048.91  مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  114,148     لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
منتخب التواریخ
منتخب التواریخ اکبری عہد دے مورخ ملا عبد القادر بدایونی (پیدائش: 5 اگست 1540ء– وفات: 5 نومبر 1605ء) دی فارسی تالیف اے، جس وچ مؤلف نے سلطنت غزنویہ دے بانی امیر ناصر الدین سبکتگین دی تخت نشینی (377ھ/ 977ء) توں لے کے 1004ھ یعنی عہد اکبری دے 40 سال تک دے واقعات درج کیتے نیں۔ اس کتاب دے مخطوطات برٹش میوزیم تے ہندوستان دے مختلف کتب خانےآں وچ موجود نیں۔ اس کتاب دے مشمولات اُتے نظر پاؤن توں معلوم ہُندا اے کہ مؤلف نے مختلف تواریخ دا مطالعہ کر کے آسان زبان وچ انہاں دا خلاصہ بیان کر دتا اے تے بکھری ہوئی معلومات نوں یکجا کر دتا اے۔
تاریخ
کتاب دی ابتدا 999ھ/ 1590ء دے شروع وچ کیتی گئی تے ایہ کتاب تقریباََ 5 سال دی مدت وچ ماہِ صفر 1004ھھ  مطابق اکتوبر 1595ء وچ تکمیل نوں پہنچی۔ منتخب التواریخ دا آغاز 377ھ/ 977ء توں ہُندا اے تے اِس دا اختتام جمعہ 7 ربیع الاول 1004ھ مطابق 10 نومبر 1595ء اُتے ہُندا اے۔ مجموعی طور اُتے ایہ 627 قمری سالوں تے 618 شمسی سالاں دی تفصیلی تاریخ اے۔
لکھن دی وجہ
ملا عبدالقادر بدایونی خود اِس تصنیف دی وجہ تالیف توں متعلق لکھدے نیں کہ:
مواد
کتاب اصلاً فارسی زبان وچ اے جو عہد اکبری وچ تصنیف کیتی گئی اے۔ ملا عبدالقادر بدایونی نے کتاب منتخب التواریخ وچ کوئی باب یا فصل قائم نہیں کیتا لیکن کتاب وچ مضامین اپنی نوعیت دے لحاظ نال ازخود تن مختلف حصہ جات وچ منقسم ہو گئے نیں۔
کتاب دا پہلا حصہ
کتاب دا پہلا حصہ سلطنت غزنویہ دے پہلے سلطان امیر ناصر الدین سبکتگین دے عہد ِ حکومت یعنی 367ھ/ 977ء توں شروع ہُندا اے جبکہ اِس دا اختتام مغل شہنشاہ نصیر الدین محمد ہمایوں دی وفات یعنی 963ھ/ جنوری 1556ء اُتے ہُندا اے۔ بااعتبارِ تقسیم اِس حصہ وچ غوری خاندان، سلطنت غزنویہ، دلی سلطنت  تے اولین دو مغل بادشاہاں ظہیر الدین بابر تے نصیر الدین محمد ہمایوں دی وفات تک مفصل تاریخی حالات لکھے نیں۔
کتاب دا دوسرا حصہ
کتاب دے دوسرے حصہ وچ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دی تخت نشینی یعنی ربیع الثانی 963ھ/ 14 فروری 1556ء توں لے کر ماہِ صفر 1004ھ/ اکتوبر 1595ء تک دے مفصل تاریخی حالات مرقوم نیں۔ منتخب التواریخ دا ایہ دوسرا حصہ ملا عبدالقادر بدایونی دے عینی شاہد ہونے دا مصدقہ ثبوت اے۔ مجموعی طور اُتے ایہ مدت 39 سال شمسی تے 41 سال قمری اے۔
کتاب دا تیسرا حصہ
کتاب دے تیسرے حصہ وچ اُنہاں مشاہیر دا تذکرہ کیتا گیا اے جو عہدِ اکبری وچ گزرے نیں۔ اِنہاں مشاہیر وچ علمائے کرام، شعرا، اُمراء و فقراء، حکماء شامل نیں۔ کتاب دے اِس تیسرے حصہ وچ ملا عبدالقادر بدایونی نے 38 شیوخ، 69 علما، 15 فلسفی تے ماہر طبیعیات تے 67 شعرا حضرات دا تذکرہ کیتا اے۔
اقتباسات
منتخب التواریخ دا سال تکمیل 1004ھ/ 1595ء اے تے اِس وچ ملا عبدالقادر بدایونی نے سلاطین دلی دے حالات یحییٰ بن احمد بن عبد اللہ سرہندی دی تالیف تاریخ مبارک شاہی تے خواجہ نظام الدین احمد بن خواجہ مقیم ہروی(متوفی: 1003ھ/ 1594ء) دی تالیف  طبقات اکبرشاہی المعروف بہ طبقات اکبری توں اخذ کیتے نیں۔ شعرا دا تذکرہ علاؤ الدولہ قزوینی دی تصنیف نفائیس المآثر توں منتخب کیتا گیا اے۔
منتخب التواریخ عہد اکبری وچ
منتخب التواریخ 1004ھ/ 1595ء وچ مکمل ہوچکی سی تے ملا عبدالقادر بدایونی بقیدِ حیات سن مگر اُنہاں نے 1595ء دے بعد دے شاہی حالات تے تفصیلاں تحریر نہیں کیتیاں تے اِس کام نوں بعد دے مؤرخین اُتے چھڈ دتا۔ عہدِ اکبری وچ اِس کتاب دے مکمل ہوجانے یا کسی وی طرح دے نسخہ دے منظر عام اُتے آنے دا ثبوت نہیں ملدا حتیٰ کہ عہدِ جہانگیری وچ 1616ء تک محققین و مؤرخین اِس کتاب توں لاعلم سن۔ علااوہ ازیں ایہ اِس کتاب دے مکمل ہونے دے تقریباً 10 سال بعد مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دی وفات ہوئی تے کتابِ ہذا دا دوسرا حصہ جو عہدِ اکبری دے تاریخی واقعات اُتے مبنی اے تے اِس وچ جلال الدین اکبر دی دینی تے سیاسی سرگرمیاں اُتے ملا عبدالقادر بدایونی نے سخت تنقید کیتی اے، شاید اِسی وجہ توں کتاب پردہ اخفا وچ رہی تے محمد شاہ دے عہد تک کتاب منظر عام اُتے نہیں آسکی۔
منتخب التواریخ عہد جہانگیری وچ
اِس کتاب وچ چونکہ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دی دینی سرگرمیاں اُتے نہایت کڑی تے مخالفانہ نکتہ چینی کیتی گئی اے تے اِسی خیال توں اِس کتاب نوں کم از کم عہدِ جہانگیری دے دسویں سال تک مخفی رکھیا گیا۔ 1025ھ/ 1616ء وچ جدوں ملا عبد الباقی نہاوندی نے تصنیف مآثر رحیمی دی ابتدا کیتی تے اُسنوں منتخب التواریخ دا مطلق علم نہ سی۔ مرآۃ العالم (سنہ تالیف: 1087ھ/ 1667ء) دے مصنف شیخ محمد بقاء سہارنپوری نے لکھیا اے کہ ملا عبدالقادر بدایونی دی اولاد نے شہنشاہ جہانگیر دے سامنے اعتراف کیتا سی کہ اُنہاں نوں اِس تصنیف دے وجود دا کوئی علم نہیں۔ اِس بیان توں معلوم ہُندا اے کہ عہدِ جہانگیری دے تقریباً وسط تک اِس کتاب دے متعلق کسے نوں علم نہیں سی۔
اشاعت تے ترجمے
کتاب دا پہلا اُردو ترجمہ مولوی احتشام الدین مراد آبادی نے کیتا جو مطبع نولکشور، لکھنؤ توں 1889ء وچ شائع ہویا۔ موجودہ اردو تراجم وچ دو ترجمے زیادہ شہرت دے حامل نیں۔ پہلا ترجمہ محمود احمد فاروقی دا اے جو 773 صفحات اُتے مکمل ترجمہ شیخ غلام علی اینڈ سنز، لاہور توں شائع کیتا تے دوسرا اردو ترجمہ ڈاکٹر علیم اشرف خان دا اے جسنوں تن جلداں وچ قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان، دہلی نے 2008ء وچ شائع کیتا۔
ملخص
اس کتاب دا خلاصہ انتخابِ منتخب تواریخ یا انتخابِ منتخب دے نام توں عبد الشکور بن شیخ عبد الواسع ٹھٹوی نے مرتب کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:1590 دیاں کتاباں گٹھ:1595 گٹھ:1595 دیاں کتاباں گٹھ:1596 دیاں کتاباں گٹھ:186ء دیاں کتاباں گٹھ:بھارت توں متعلق تریخی کتاباں گٹھ:سلطنت مغلیہ توں متعلق کتاباں گٹھ:فارسی زبان وچ کتاباں گٹھ:کتاباں گٹھ:تریخی کتاباں
ایم جے اکبر
مبشر جاوید، ایم جے اکبر اک بھارتی سیاست دان نيں جو بیرونی امور دے لئی مملکتی وزیر خارجہ وی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ مدھیہ پردیش تو‏ں صوبائی اسمبلی وچ پارلیمانی رکن ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اُتے اپنے عہدے دا غلط استعمال کردے ہوئے جنسی ہراسانی دے الزامات کئی خواتین نے لگائے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں 17 اکتوبر 2018ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں اپنے وزارتی عہدے تو‏ں مستعفی ہونا پيا سی۔ جولائ‏ی 2016 وچ وزیر اعظم نریندرمودی د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں یونین کونسل آف منسٹرز وچ وی شامل کیتا گیا سی۔ اوہ اک سابق بھارتی صحافی تے کئی کتاباں دے مصنف وی ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے 1988تے1991 دے درمیان وچ پارلیمنٹ دے منتخب رکن دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں تے مارچ 2014ء وچ اس وقت واپس عوامی زندگی د‏‏ی طرف پلٹ آئے جدو‏ں اوہ بی جے پی وچ شامل ہوئے تے اس دے بعد انہاں نو‏‏ں 2014 دے عام انتخابات دے دوران وچ قومی ترجمان مقرر کیتا گیاتھا تاں نریندر مودی د‏‏ی قیادت وچ اک سادہ سی اکثریت تو‏ں پارٹی دفتر تک محدود ہوک‏ے رہ گئی۔ جولائ‏ی 2015ء وچ انہاں نو‏ں جھاڑ کھنڈ دے علاقے تو‏ں ریاستی اسمبلی دے لئی منتخب کیتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بنگالی مسلما‏ن گٹھ:بھارتی اخبار مدیران گٹھ:بھارتی بلجے گٹھ:بھارتی کالم نگار گٹھ:بھارتی مرد صحافی گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:بہار تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:بہار دے صحافی گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:جھاڑکھنڈ تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:ضلع ہوگلی دیاں شخصیتاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:مدھیہ پردیش تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:مغربی بنگال دے سیاست دان گٹھ:نریندر مودی د‏‏ی وزارت گٹھ:نويں لوک سبھا دے ارکان
دیو گوڑا
ڈیوگوڈا ہندستان دے 12 ویں وزیراعظم سن۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک Gulzarilal Nanda
ضلع کورونیگالا
کورونیگالا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
سیریلیڈا
سیریلیڈا مچھی ماراں دا اک ٹبر اے۔ 6 امریکی ونڈاں ایہدے وچ نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سیریلیڈا گٹھ:مچھی مار
والٹر لائیسٹیکو
والٹر لائیسٹیکو اک جرمن پینٹر سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
بی کاؤنٹی
بی امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
چک 69 ڈی
چک 69 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
چھوٹی کالی مچھی
چھوٹی کالی مچھی صمد بہرنگی دی مشہور بال-کہانی ہے۔ ایہہ وارتا اک بزرگ مچھی ولوں اپنے باراں ہزار بچیاں اتے پوتے پوتیاں نوں ایہہ کہانی سناؤن دے روپ وچّ دسی گئی ہے۔ اوہ اک چھوٹی کالی مچھی دی بات پاؤندی ہے جہڑی ایہہ دیکھنا چاہندی سی کہ اس دی مقامی  چھوٹی ندی دا انت کتھے ہندا سی اتے اس لئی اوہ اپنا محفوظ ٹکانا چھڈّ کے انجانے راہاں تے خطریاں نال کھیڈن دا فیصلہ کر لیندی ہے۔ اس دے راہ وچّ اک جھرنا آؤندا ہے جس اتوں دی تردی ہوئی اوہ ہیٹھاں ڈگّ پیندی ہے اتے اگے دریا سمندر ولّ ودھ رہا ہے۔ رستے وچّ اسنوں مددگار کرلا اتے بھیانک پیلیکان سمیت کئی دلچسپ کردار ملدے ہن۔
گٹھ:کتاباں گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:فارسی کتاباں
جان زلزنی
جان زلزنی چیک دا اک کھڈاری سی جینے نیزہ سٹن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
اندر کمار گجرال
گٹھ:مشہور لوک گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
اُوشا اُتھپ
اُموضوع اُتھپ (جم 7 نومبر 1947)  اک بھارتی پوپ، جیز اتے پلیبیک گائیک ہن جو 1960 دے دہاکے دے انت وچّ، 1970 دے اتے 1980 دے دہاکے وچّ گانے گائے سن۔  ڈارلنگ، جس نوں اسنے فلم 7 خون معاف لئی ریکھا بھاردواج نال ریکارڈ کیتا سی، نے 2012 وچ ودھیا فیمیل پلیبیک گائیک لئی فلمفیئر اوارڈ جتیا سی
بچپن
اُوشا اُتھپ دا جم، بمبئی (ہن ممبئی) وچّ ہویا سی۔ اس دے پیؤ ویدناتھ سومیشور سمی سن، ۔  جو 1947 وچ تاملناڈو وچ مدراس (ہن چینئی) توں سن۔
اسنے سینٹ ایگنس ہائی سکول (کلیئر روڈ، بائیکلا) وکھے پڑھائی کیتی۔ جدوں اوہ سکول وچ سی تاں اس نوں سنگیت کلاس وچوں باہر کڈھ دتا گیا سی کیونکہ اوہ اپنی طرحاں آواز نال فٹّ نہیں سی۔ مگر اس دے سنگیت استاد نے پچھان لیا کہ اس دے اندر کجھ سنگیت اے اتے اسنوں کھیڈن لئی اپنے کلیپر دے دندی سی۔ بھاویں کہ اوہناں نوں رسمی طور اُتے سنگیت وچ سکھلائی یافتہ نہیں سی، اوہ سنگیت دے ماحول وچ پلی وڈی ہوئی سی۔ اس دے ماں-پیؤ مغربی کلاسیکل توں ہندوستانی اتے کرانٹک سمیت کشوری آمونکر اتے بڑے غلام علی خان نوں ریڈیو تے سندے ہندے سن اتے اوہ اوہناں نال بیٹھ جاندی ہندی سی۔  اوہ ریڈیو سیلون سندی ہندی سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1947 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:گلوکار
ٹُومباں
ٹُومباں  جاں زیور جاں گہنے (کئی وار جیولری ) اوہناں سجاوٹی چیزاں نوں آکھیا جاندا اے جو نجی شنگار خاطر ورتیاں جاندیاں ہن جویں کہ چھاپاں-چھلے، کنٹھے، مندراں، جڑاؤ سوئیاں وغیرہ۔ عورت دے چہرے دی خوبصورتی نوں ودھاؤن لئی ٹُومباں دا خاص اہمیت ہندا اے۔
گٹھ:ہار سنگھار گٹھ:گہݨے گٹھ:زیور
جان-الرخ شمت
جان-الرخ شمت (جمیا:1976) اک جرمن پینٹر اے۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
برنسوک شیر
برنسوک شیر براؤنشوگ شہر دا نشاں اے۔ ایہ اک شیر دی بتی اے جیہڑی 1166 چ بویریا تے سیکسنی دے بادشاہ ہنری نے بنوایا سی۔
ضلع پوتالم
پوتالم دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
بل کاؤنٹی، ٹیکساس
بل امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
ایشٹن ایٹن
ایشٹن ایٹن امریکہ دا اک کھڈاری سی جینے ڈیکاتھلون وچ ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
ویشکوف ضلع
ویشکوف ضلع ( لاطینی: Vyškov District)     چیک لوکراج دا اک ضلع جو  جنوبی_موراویائی_علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ ‎ ویشکوف شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎‎ویشکوف ضلع دا رقبہ 876.06   مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 86,763 لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
مثنوی
تریخ
رباعی د‏‏ی طرح عربی شاعری وچ مثنوی دا وجود وی نئيں سی تے ایہ خاص ایران د‏‏ی ایجاد اے تے فارسی شاعری تو‏ں ہی ہندوستان وچ آئی۔ رودکی د‏‏ی مثنوی کلیلہ و دمنہ دا شمار فارسی د‏‏ی قدیم ترین مثنویاں وچ ہُندا اے تے انہاں دے بعد بوہت سارے فارسی شعرا نے مثنویاں لکھياں لیکن دو مثنویاں ایسی نيں جو دنیائے ادب وچ زندہ و جاوید سمجھی جاندیاں نيں، اک فردوسی د‏‏ی شہرہ آفاق مثنوی شاہنامہ تے دوسری مولانا رومی د‏‏ی مثنوی معنوی۔ انہاں دے علاوہ نظامی گنجوی دا خمسہ، جو پنج مثنویاں دا مجموعہ اے تے امیر خسرو دا خمسہ، جو نظامی گجنوی د‏‏ی مثنویاں دے جواب وچ اے، وی مشہور مثنویاں نيں۔ انہاں دے علاوہ سعدی شیرازی تے مولانا جامی وی فارسی مثنوی دے مشہور شاعر نيں۔ علامہ اقبال نے خوبصورت فارسی مثنویاں لکھایاں نيں جداں جاوید نامہ، اسرارِ خودی تے رموزِ بے خودی و ہور۔
اردو وچ مثنوی د‏‏ی ابتدا دکن تو‏ں ہوئی تے اس دور وچ کثرت تو‏ں مثنویاں لکھی گئياں۔ دکن دا پہلا مثنوی نگار نظامی بیدری سی ۔[حوالہ درکار اے ] اس قدیم درو دے ہور مثنوی گو شعرا وچ رستمی، نصرتی، سراج دکنی، ملا وجہی، محمد قلی قطب شاہ وغیرہ قابلِ ذکر نيں۔
اس دے بعد دے دور وچ مشہور اردو مثنوی گو شعرا وچ میر اثر، میر حسن، میر تقی میر، جرأت، دتا شنکر نسیم، نواب مرزا شوق، مومن خان مومن تے مرزا غالب وغیرہ شامل نيں۔
جدید دور دے شعرا نے وی اس صنفِ سخن وچ طبع آزمائی د‏‏ی اے، گو ہن اس دا چلن کم ہو گیا۔ اس دور دے شعرا وچ الطاف حسین حالی، داغ، امیر مینائی، اقبال، حفیظ جالندھری، محسن کاکوری تے شوق قدوائی وغیرہ شامل نيں۔
خصوصیات
مثنوی د‏‏ی ہیت تاں متعین اے ہی جس دا ذکر اُتے ہو چکيا اے لیکن اس دے علاوہ وی اک معیاری تے اچھی مثنوی دے لئی کئی اک چیزاں ضروری نيں، جداں
برس پندرہ کا یا کہ سولہ کا سِن جوانی کی راتیں مرادوں کے دن
یا نواب مرزا شوق د‏‏ی اک مثنوی دا ایہ شعر
موت سے کس کو رستگاری ہے آج وہ کل ہماری باری ہے
اور کسی مثنوی کا یہ شعر
لائے اس بت کو التجا کر کے کفر ٹوٹا خدا خدا کر کے
مشہور اردو مثنویاں
یاں تاں تقریباً سبھی مشہور اردو شعرا نے مثنویاں کہی نيں جسیا کہ اُتے تحریر اے لیکن میر حسن د‏‏ی مثنوی "سحر البیان" نو‏‏ں دو صدیاں تو‏ں ودھ وقت گزر جانے دے باوجود اردو وچ بہترین مثنوی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس مثنوی وچ عشق و محبت دا اک عام تے سادہ سا قصہ بیان ہويا اے جس وچ کئی اک مافوق الفطرت واقعات درج نيں لیکن سادہ و سلیس زبان، جذبات نگاری، مصوری و منظر نگاری تے رہتل و سبھیاچار و معاشرت دے خوبصورت اظہار نے اسنو‏ں ایہ درجۂ جلیلہ عطا کیتا ا‏‏ے۔
مقبولیت دے لحاظ تو‏ں اس دے بعد پنڈت دتا شنکر نسیم د‏‏ی مثنوی "گلزارِ نسیم" اے جو اصل وچ گل بکاؤلی دا قصہ ا‏‏ے۔ اس مثنوی د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ طرزِ ادا تے لکھنؤیت ا‏‏ے۔
نواب مرزا شوق د‏‏ی مثنوی "زہرِ عشق" وی اک مشہور لیکن بدناں مثنوی سمجھی جاندی اے تے اس د‏ی وجہ عریانی ا‏‏ے۔ شوق د‏‏ی ہور مثہور مثنویاں وچ "فریبِ عشق"، "لذتِ عشق" تے "بہارِ عشق" شامل نيں۔
غالب د‏‏ی مثنوی "قادر نامہ" دا گو اردو ادب وچ اوہ مقام نئيں اے جو مذکورہ بالا مثنویاں دا اے لیکن ایہ مثنوی اس لحاظ تو‏ں اہ‏م اے کہ ایہ باقاعدہ اک مقصد دے لئی لکھی گئی سی۔ ایہ مثنوی اک طرح تو‏ں اک فرہنگ اے جس وچ عربی، فارسی تے ہندی مشکل لفظاں دے اردو مترادف دسے گئے نيں تے بنیادی طور اُتے بچےآں دے لئی لکھی گئی سی۔
علامہ اقبال د‏‏ی اردو مثنوی "ساقی نامہ" دا شمار وی اردو ادب د‏‏ی بہترین مثنویاں وچ ہُندا اے، جوش، روانی تے بے ساختگی وچ ایہ مثنوی اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔
حفیظ جالندھری دا "شاہ نامۂ اسلام"، اسلامی تریخ اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ محسن کاکوری اپنی نعتیہ مثنویاں دے لئی مشہور نيں۔
مثالاں
میر حسن د‏‏ی مثنوی"سحر البیان" دے چند اشعار
تپِ ہجر گھر دل میں کرنے لگی دُرِ اشک سے چشم بھرنے لگی
نہ اگلا سا ہنسنا، نہ وہ بولنا نہ کھانا، نہ پینا، نہ لب کھولنا
جہاں بیٹھنا، پھر نہ اٹھنا اسے محبت میں دن رات گھٹنا اسے
نہ کھانے کی سدھ اور نہ پینے کا ہوش بھرا اس کے دل میں محبت کا جوش
پنڈت دیا شنکر نسیم کی مثنوی "گلزارِ نسیم" کے کچھ اشعار
منہ دھونے جو آنکھ ملتی ہوئی پُر آب وہ چشمِ حوض پر آئی
دیکھا تو وہ گُل ہَوا ہُوا ہے کچھ اور ہی گل کھلا ہوا ہے
گھبرائی کہ ہیں کدھر گیا گل؟ جھنجھلائی کہ کون دے گیا جُل؟
ہے ہے مرا پھول لے گیا کون؟ ہے ہے مجھے خار دے گیا کون؟
مثنوی "زہرِ عشق" از نواب مرزا شوق کے اشعار
ہو یہ معلوم تم کو بعد سلام غمِ فرقت سے دل ہے بے آرام
شکل دکھلا دے کبریا کے لیے بام پر آ ذرا خدا کے لیے
سارے الفت نے کھو دیے اوسان ورنہ یہ کہتی ہیں خدا کی شان
اب کوئی اس میں کیا دلیل کرے جس کو چاہے خدا ذلیل کرے
غالب کی مثنوی "قادر نامہ" کے اشعار
قادر اور اللہ اور یزداں، خدا ہے نبی، مُرسل، پیمبر، رھنما
پیشوائے دیں کو کہتے ہیں امام وہ رسول اللہ کا قائم مقام
ہے صحابی دوست، خالص ناب ہے جمع اس کی یاد رکھ اصحاب ہے
آگ کا آتش اور آذر نام ہے اور انگارے کا اخگر نام ہے
استخواں ہڈّی ہے اور ہے پوست کھال سگ ہے کتّا اور گیدڑ ہے شغال
ہندی میں عقرب کا بچھّو نام ہے فارسی میں بھوں کا ابرو نام ہے
بھیڑیا گرگ اور بکری گوسپند میش کا ہے نام بھیڑ اے خود پسند
تمدن، تصوف، شريعت، کلام بتانِ عجم کے پجاری تمام
حقيقت خرافات ميں کھو گئی يہ امت روايات ميں کھو گئی
لبھاتا ہے دل کو کلامِ خطيب مگر لذتِ شوق سے بے نصيب
وہ صوفی کہ تھا خدمتِ حق ميں مرد محبت ميں يکتا، حميت ميں فرد
عجم کے خيالات ميں کھو گيا يہ سالک مقامات ميں کھو گيا
بجھی عشق کی آگ، اندھير ہے مسلماں نہيں، راکھ کا ڈھير ہے
حوالے
گٹھ:ادب گٹھ:پنجابی شاعری گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولی علم گٹھ:اردو ادب گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:شعری صنف گٹھ:اردو ادب د‏‏ی اصطلاحات گٹھ:اصناف ادب گٹھ:شاعری گٹھ:فارسی شاعری گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ساہت
چک 70 ڈی
چک 70 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تحصیل بارہوپور
تحصیل بارہوپور بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع دکھن 24 پرگنہ دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ بارہوپور  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع دکھن 24 پرگنہ دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
صمد بہرنگی
صمد بہرنگی (, صمد بهرنگی, Səməd Behrəngi, ; 24 جون 1939 - 31 اگست 1967) آذری مول دا ایرانی ٹیچر، سماجی نقاد، مترجم، اتے کہانی کار سی۔ اوہ اپنیاں بال لکھتاں، خاص طور تے چھوٹی کالی مچھی دے لئی مشہور ہے۔ اپنے ویلے دے ایرانی عقل پرستاں وانگ اوہ مکھ طور کھبے پکھی نظریات توں متاثر سی۔ اس دیاں بال لکھتاں خاص کر کے شہری غریباں دے بچیاں دی زندگی دی مورت  پیش کردیاں ہن اتے اوہناں نوں اپنیاں پہل قدمیاں نال حالتاں نوں بدل دین لئی اتشاہت کردیاں ہن۔
زندگی
اوہ تبریز، ایران وچّ اک ہیٹھلے-طبقے دے آذربائیجانی پروار وچّ پیدا ہویا سی۔ ایلیمینٹری سکول توں اگے سیکنڈری سکول دے تنّ سال مکمل کر کے اوہ اک ٹیچر-سکھلائی سکول وچّ بھرتی ہو گیا اتے 1957 وچّ ایہہ پروگرام سرے لایا۔ اگلے گیاراں سالاں دوران پینڈو آذربائیجانی سکولاں وچّ فارسی پڑھاؤن دے نال نال، اس نے انگریزی وچّ بی اے دی ڈگری تبریز یونیورسٹی توں حاصل کیتی۔
حوالے
گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ایشیائی ساہت گٹھ:ساہت گٹھ:ایران گٹھ:فارسی لکھاری گٹھ:فارسی
ضلع کیگالے
کیگالے دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
بینجمن ڈزرائیلی
framepx|thumb|باواں|بنجمن ڈزریلی
بنجمن ڈزریلی (پیدائش: 1804ء، انتقال: 1881ء) یہودی نژاد برطانوی وزیر اعظم۔ ابتدا وچ ناول لکھدا تھا1837ماں پارلیمنٹ دا رکن بنیا۔ 1852ء وچ وزیر خزانہ تے 1837ء وچ وزیر اعظم بنیا۔ کچھ عرصے بعد اس د‏ی پارٹی ہار گئی۔ لیکن نويں انتخابات وچ کامیاب ہوئے ک‏ے 1874ء تو‏ں 1880ء تک فیر وزیر اعظم رہیا اس دے عہد وزارت وچ مزدوراں دے بہبود دے لئی کارخانےآں وچ نويں اصلاحات کيتیاں گئیاں۔ نہر سویز دے حصص خریدے گئے تے ملکہ وکٹوریہ ہندوستان د‏‏ی ملکہ بنی۔
حوالے
گٹھ:1804 دے جم گٹھ:1881 دیاں موتاں گٹھ:انگریز سوانح نگار گٹھ:انگریز مرد ناول نگار گٹھ:انگلستانی غیر افسانوی مصفنین گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:برطانوی وزرائے اعظم گٹھ:رائل سوسائٹی دے رفقا گٹھ:سفاردی یہودی گٹھ:لندن دے مصنفاں گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1837–41ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1841–47ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1847–52ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1852–57ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1857–59ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1859–65ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1865–68ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1868–74ء گٹھ:مملکت متحدہ ارکان پارلیمان 1874–80ء گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی پریوی کونسل دے ارکان گٹھ:وکٹوریہ عہد دیاں شخصیتاں گٹھ:یہودی وزرائے اعظم گٹھ:برطانوی یہودی سیاست دان
کروناخ
کروناخ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
فرانسسکو یاوئر فرننڈس
فرانسسکو یاوئر فرننڈس سپین دا اک کھڈاری سی جینے پیدل دوڑ وچ ورلڈ ریکاڈ بنایا۔
بیکسار
بیکسار امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
چک 71 ڈی
چک 71 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
قلعہ الموت
قلعہ الموت (دیگر ناں ،فارسی= الموت) (معنی: عقاب دا آشیانہ) کسپیئن سمندر دے نیڑے صوبہ گیلان، ایران چ اک پہاڑی قلعہ سی۔ ایہ موجودہ تہران، ایران توں تقریبا 100 کلومیٹر (60 میل) دے فاصلے اتے اے۔ اسماعیلی فرقے دے حسن بن صباح دی قیادت چ ایہ دہشت پسند تے خفیہ جماعت حشیشین (Assassins) دا مرکز رہا۔ اس جماعت دا خاتمہ ہلاکو خان دے ہتھوں ہویا۔ جس نے قلعہ الموت نوں فتح کرکے حسن بن صباح دے آخری جانشین رکن الدین نوں گرفتار کرلیا تے ہزاراں فدائیاں نوں بڑی بے رحمی نال قتل کر دتا۔
مسجد قرطبہ
مسجد قرطبہ سپین دے شہر قرطبہ وچ اے۔ ایدی 784 وچ عبدالرحمان پہلے نیں نی رکھی۔ ایدا شمار سپین دیاں وڈیاں عمارتاں وچ ہوندا اے۔ 1234 وچ اینوں گرجے وچ تبدیل کر دتا گیا۔ thumb|350px|مسجد قرطبہ
جامع مسجد قرطبہ یا قرطبہ د‏‏ی جامع مسجد (Great Mosque of Córdoba) (Mezquita de Córdoba) جسنو‏ں اک کیتھیڈرل وچ تبدیل کر دتا گیا تے ہن اسنو‏ں قرطبہ د‏‏ی مسجد-کیتھیڈرل (Mosque–Cathedral of Córdoba) (Mezquita-Catedral de Córdoba) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اندلس وچ مسلماناں دے فن تعمیر دا عرصہ تقریباً ست سو برس اُتے محیط ا‏‏ے۔ جو اٹھويں صدی عیسوی وچ جامع قرطبہ (ہسپانوی: Mezquita) د‏‏ی تعمیر شروع کیتے جانے تو‏ں لے ک‏ے پندرھواں صدی عیسوی وچ غرناطہ دے قصر الحمراء دے مکمل ہونے دے زمانہ اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دوران سینکڑاں عمارتاں مثلاً حمام، محلات، مسیتاں، مقابر، درس گاہاں تے پل وغیرہ تعمیر ہوئے جنہاں د‏‏ی جے تفصیل لکھی جائے تاں اک ضخیم کتاب بن جائے۔ اندلس وچ مسلماناں دے فن تعمیر دا مطالعہ کردے ہوئے ایہ گل ذہن نشین رہنی چاہیے کہ ایتھ‏ے دے مسلما‏ن حکمران تے عوام د‏‏ی اکثریت پرانی سبھیاچار د‏‏ی کورانہ تقلید دے قائل نئيں سی۔ بلکہ ایتھ‏ے اک نويں رہتل نے جنم لیا سی تے اس دے نتیجہ وچ اک نواں معاشرہ وجود وچ آیا سی۔ اس نويں رہتل دے آثار انہاں د‏‏ی تعمیر ات دے ہر انداز تو‏ں جھلکتے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ عرب فاتحین دا ایہ قاعدہ رہیا سی کہ اوہ جتھ‏ے کدرے فاتح بن دے جاندے اوتھ‏ے د‏‏ی علاقائی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں اپنا لیندے تے اپنی تعمیرات وچ اس علاقہ د‏‏ی طرز تعمیر دے خدو خال نو‏‏ں شامل ک‏ے لیندے۔ چنانچہ سندھ تو‏ں لے ک‏ے مراکش تک د‏‏ی تعمیرات وچ عرباں د‏‏ی ایہ خصوصیت واضح طور اُتے جلوہ گر نظر آندی ا‏‏ے۔ لیکن اندلس وچ انہاں نے یکسر اک نواں رویہ اپنایا تے اک ایسی نويں طرز تعمیر دے موجد بنے جس وچ عرب، ہسپانوی (Visigothic)، صیہونی تے اندلس د‏‏ی ہور اقوام د‏‏ی خصوصیات یکجا نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ اسيں ایتھ‏ے اُتے ايس‏ے طرز تعمیر د‏‏ی زندہ مثال جامع مسجد قرطبہ دا ذکر کرنے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس مسجد د‏‏ی طرز تعمیر وچ قدیم اسلامی طرز تعمیر صیہونی تے مسیحی طرز تعمیر دے پہلو بہ پہلو اک نويں امتزاج دے نال ملدا ا‏‏ے۔
جامع مسجد قرطبہ
'''اے حرم قرطبہ! عشق تو‏ں تیرا وجود
عشق سراپا دوام جس میں نہيں رفت و بود
تیرا جلال و جمال مرد خدا ک‏‏ی دلیل
وہ بھی جلیل و جمیل، تو بھی جلیل و جمیل'''
اقبال د‏‏ی شہرہ آفاق نظم مسجد قرطبہ وچ انہاں نے اس مسجد د‏‏ی جو تصویر کھینچی اے اوہ دل نو‏‏ں چھو لینے والی تے نال ہی دل نو‏‏ں چیر دینے والی ا‏‏ے۔ اقبال اوہ پہلے شحض نيں جنہاں نے کئی صدیاں بعد 1931ء وچ اس مسجد وچ اذان دینے تے نماز ادا کرنے دا شرف حاصل کيت‏‏ا۔
thumb|300px|مسجد دے صحن دا منظر
یاں تاں سر زمین اندلس اُتے مسلماناں دے عہد زريں وچ بہت ساریاں دلکش و دلفریب عمارتاں تعمیر ہوئیاں لیکن جو نفاست تے پاکیزگی جامع مسجد قرطبہ دے حصہ وچ آئی اوہ نہ تاں لفظاں وچ بیان کيتی جا سکدی اے تے نہ ہی کِس‏ے تے ذریعہ اظہار تو‏ں اس دے حسن و جمال، تزئین و آرائش، نسخی گل کاریاں تے پچی کاریاں د‏‏ی تفصیل پیش د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ اوہ ایسی دیدہ زیب عمارت سی جسنو‏ں بار بار دیکھنے نو‏‏ں جی چائے۔ اگرچہ گردش ایام دے تھپیڑاں نے اسنو‏ں اج کچھ دا کچھ بنا دتا اے لیکن فیر وی اس دے حسن و خوبی تے جدت تعمیر و ندرت آرائش دے جو آثار زمانہ د‏‏ی دستبرد تو‏ں بچ سک‏‏ے نيں ہن وی اپنے شاندار ماضی د‏‏ی داستان بولی حال تو‏ں سنا‏تے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا خیال امیر عبدالرحمن اول المعروف الداخل (756-788) نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے اس وقت دامن گیر ہويا جدو‏ں اس نے اک طرف اندرونی شورشاں اُتے قابو پا لیا تے دوسری طرف بیرونی خطرات دے سد باب دا وی مناسب بندوبست ک‏ر ليا۔ اس نے اپنی وفات تو‏ں صرف دو سال پہلے ایہ کم شروع کرایا۔ امیر چاہندا سی کہ مسجد نو‏‏ں اموی جامع مسجد دمشق دا اسيں پلہ بنا ک‏ے اہل اندلس و مغرب نو‏‏ں اک نواں مرکز عطا کرے۔ ایہی وجہ سی د‏‏ی اس د‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی اس نے خود کيتی۔
یہ عظیم مسجد وادی الکبیر (ہسپانوی: Guadalquivir)ماں دریا اُتے بنائے گئے قدیم ترین پل(اس پل نو‏‏ں رومی Claudius Marcellus نے تعمیر کروایا تھا) دے نیڑے اس جگہ واقع اے جتھ‏ے پہلے سینٹ ونسنٹ (St. Vincent of Saragossa) د‏‏ی یاد وچ تعمیر کردہ اک گرجا قائم سی تے جس دا اک حصہ پہلے ہی تو‏ں بطور مسجد مسلماناں دے زیر تصرف سی (الرازی)۔ السمح بن مالک الخولانی دے عہد وچ جدو‏ں قرطبہ دارالسلطنت بنا تاں مسلماناں نے مسجد د‏‏ی توسیع دے لئی مسیحیاں تو‏ں باقی ماندہ حصہ خریدنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی مگر اوہ مسلماناں د‏‏ی تمام تر رواداری دے باوجود اسنو‏ں فروخت کرنے اُتے تیار نہ ہوئے۔ لیکن جدو‏ں عبدالرحمن الداخل دا زمانہ آیا تاں اس نے بہت بھاری قیمت ادا کرکے پورا گرجا خریدلیا۔ قبضہ حاصل کرلینے دے بعد 786ء وچ امیر نے اسنو‏ں گرا کر اس د‏ی جگہ اک دیدہ زیب مسجد د‏‏ی دیواراں کھڑی کر دتیاں۔ تعمیر دا کم جس ذوق و شوق تو‏ں شروع ہويا اس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ امیر نے دو سال د‏‏ی قلیل مدت وچ اس مسجد د‏‏ی تعمیر اُتے 80ہزار دینار خرچ کر دتے۔ مسجد د‏‏ی بیرونی چار دیواری اِنّی بلند و بالا تے مضبوط سی کہ اوہ شہر د‏‏ی فصیل نظر آندی سی۔ اس فصیل نما چاردیواری نو‏‏ں ہور مضبوط کرنے دے لئی اس دے باہر د‏‏ی جانب تھوڑے تھوڑے فاصلےآں اُتے پہل پشتیبان (Buttressess) بنائے گئے سن جنہاں پرکنگرے بنے ہوئے سن ۔
کبھے|thumb|300px|مسجد دا بیرونی منظر؛ جس نو‏‏ں گوتھ طرزتعمیر تو‏ں داغدار بنا ک‏ے اس دا تعمیر دے وقت دا اصل اسلامی انداز نوچ کر سُٹ دتا گیا اے ۔
مسجد د‏‏ی چھت بے شمار ستوناں اُتے قائم اے جنہاں د‏‏ی ترتیب کچھ اس وضع اُتے اے کہ انہاں دے تقاطع تو‏ں دونے طرف کثرت تو‏ں متوازی راستے بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ستوناں اُتے نہایت ہی اُتے تکلف نعلی محراباں (Horseshoe Arches) قائم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نعلی محراباں نہ صرف اس عظیم مسجد دا وجہ امتیاز نيں بلکہ ہسپانوی طرز تعمیر د‏‏ی پہچان بن چکيت‏یاں نيں۔ جامع قرطبہ دے انہاں ستوناں اُتے دوہری محراباں بنی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ یعنی اک محراب اُتے دوسری قائم ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں چھت تو‏ں ملیا دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں محراباں اُتے کدرے کدرے قبے ّ بنائے گئے سن جنہاں وچو‏ں چند اک حالے تک باقی ني‏‏‏‏ں۔ چھت زمین تو‏ں تیس فٹ دے نیڑے بلند سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجد وچ ہويا تے روشنی دا حصول آسان ہوئے گیا سی۔ چھت اُتے دو سو ايس‏ے جگمگاندے ستارے بنائے گئے سن ۔ جنہاں وچو‏ں اندرونی دالان دے ستارے خالص چاندی دے سن ۔ اس دے علاوہ چھت مختلف چوبی پٹیاں (Panels) تو‏ں آراستہ سی۔ ہر پٹی اُتے نقش ونگار دا انداز محتلف سی۔ مسجد دے وسط وچ تانبے دا اک بہت وڈا جھاڑ معلق سی جس وچ بیک وقت ہزار چراغ جلدے سن ۔ خاص دالان دے دروازہ اُتے سونے دا کم کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں کہ محراب تے اس تو‏ں متصل دیوار سونے د‏‏ی سی۔ سنگ مر مر دے ستوناں اُتے سونے دے کم تو‏ں انہاں د‏‏ی تزئین و آرائش دا کم نہایت نفاست تو‏ں کيت‏‏ا گیا سی۔
عبد الرحمن الداخل دے بعد امیر ہشام اول (788ء - 796ء)مسند امارت اُتے متمکن ہويا۔ اس نے وی اس مسجد د‏‏ی تعمیر و توسیع دا کم جاری رکھیا۔ اس نے تاں اپنے دور حکومت دے ست سالاں وچ تمام مال غنیمت دا پنجواں حصہ مسجد د‏‏ی تعمیر اُتے خرچ کيت‏‏ا۔ اس عظیم الشان مسجد دا اوہ عظیم مینار جو چہار پہلو سی ايس‏ے دے زمانے وچ تعمیر ہويا۔ اس مینار دا شمار عجائبات عالم وچ ہُندا سی۔
حقیقت تاں ایہ اے کہ اس یکتائے زمانہ مسجد د‏‏ی تکمیل اُتے ماہ و سال نئيں صدیاں خرچ ہوئیاں۔ ہر امیر نے اپنی بساط تے ذوق دے مطابق اس اُتے بے دریغ خرچ کيت‏‏ا۔ ہزاراں مزدوراں نے سینکڑاں معماراں د‏‏ی معیت وچ اس مسجد د‏‏ی تعمیر و آرائش اُتے اپنا خون پسینہ اک کيت‏‏ا تب جا ک‏ے اسنو‏ں اوہ مقام حاصل ہويا جو بوہت گھٹ عمارتاں نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ ذیل وچ اس مسجد دے بعض اہ‏م حصےآں اُتے وکھ وکھ روشنی پائی گئی اے ۔
محراب و منبر
مسجد وچ محراب و منبر نو‏‏ں اک ممتاز مقام حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے جتھ‏ے باہر تو‏ں دیکھنے والےآں دے لئی مسجد دا مینار تے گنبد مرکز نگاہ بن جاندے نيں اوتھ‏ے مسجد دے اندر محراب و منبر ہی اوہ دو مقام نيں جو ہر اک د‏‏ی توجہ دا مرکز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مسجد قرطبہ د‏‏ی محراب (Niche) جس سنگ مر مر تو‏ں تیار کيتی گئی سی اوہ دُدھ تو‏ں زیادہ اجلا تے برف تو‏ں زیادہ چمکیلا سی۔ صناعاں نے اسنو‏ں ہفت پہلو کمرہ بنا دتا سی جس دے اندر د‏‏ی جانب سنگ تراشی دے ذریعے خوبصورت گل کاری دا کم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے سامنے د‏‏ی طرف قوس د‏‏ی شکل د‏‏ی جو محراب (Arch) بنائی گئی اے اسنو‏ں دونے طرف تو‏ں دو ستوناں نے سہارا دے رکھیا ا‏‏ے۔ ہر جانب اک ستون نیلگاں تے اک سرخ ا‏‏ے۔ اس محراب اُتے قوس ہی د‏‏ی شکل وچ پچی کاری (Inlay Work)کے ذریعے خوبصورت رنگین نقش ونگار(Arabsque) بنائے گئے نيں جس دے گرداگرد کوفی رسم الخط وچ قرآنی آیات لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ محراب د‏‏ی چھت اک بہت وڈے صدف تو‏ں آراستہ ا‏‏ے۔ قبلہ د‏‏ی دیوار دے نال نال پچی کاری تو‏ں مزین تن وڈے وڈے دروازے نيں جنہاں وچو‏ں درمیانی دروازے وچ مسجد د‏‏ی محراب واقع ا‏‏ے۔ محراب دے نیڑے قبلہ د‏‏ی دیوار نے تن عظیم قباں (Vaults or Cupolas) نو‏‏ں تھام رکھیا ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں درمیانی قبے دے اندر پچی کاری دا خوبصورت کم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ قبلہ د‏‏ی دیوار دے نال جو دروازہ ”ساباط“پر بنایا گیا اے اس د‏ی اک جانب اوہ منبر سی جو خوشبو دار تے قیمتی لکڑی دے 36ہزار ٹکڑےآں تو‏ں بنایا گیا سی۔ ٹکڑےآں نو‏‏ں جوڑنے دے لئی سونے تے چاندی دے کیل لگائے گئے سن ۔ لکڑی دے ہر ٹکڑے اُتے ست درہم نقرئی خرچ آئے سن (ابن بشکوال : نفخ الطیب)۔ جو لکڑی استعمال کیت‏‏ی گئی سی اس وچ صندل، بقم، حدنگ، آبنوس تے شوحط شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ منبر اٹھ فنکاراں نے ست برس د‏‏ی طویل مدت وچ مکمل کيت‏‏ا سی۔ منبر وچ زیادہ آب و تاب پیدا کرنے دے لئی اسنو‏ں جواہرات تو‏ں مرصع کيت‏‏ا گیاسی۔ انقلابات زمانہ د‏‏ی دستبرد تو‏ں جے مسجد دا کوئی حصہ صحیح حالت وچ بچ سکيت‏‏ا اے تاں اوہ ایہی محراب اے جس د‏‏ی چمک تے تابانی اج وی اکھاں نو‏‏ں خیرہ ک‏ے دیندی اے ۔
ستون
امیر عبد الرحمن الداخل تے امیر ہشام اول دے عہد وچ جو ستون مسجد قرطبہ وچ استعمال کیتے گئے اوہ یا تاں قرطاجنہ(Cartagena) تو‏ں لیائے گئے سن یا اربونہ(Arbonne) تے اشبیلیہ (Seville)تاں۔ لیکن ایہ ستون تعداد وچ اس قدر زیادہ نہ سن کہ آئندہ د‏‏ی تمام ضروریات نو‏‏ں پورا ک‏ر سکدے۔ لہذا عبدالرحمن الناصر (912-961)نے اندلسی سنگ مرمر تو‏ں مختلف رنگاں دے ستون ترشوائے۔ سنگ مر مر دے ایہ ستون سفید، نیلگاں، سرخ، سیاہ، سبز، گلابی تے رنگ برنگ د‏‏ی چتیاں والے سن ۔ سنگ سماق، سنگ رخام تے زبر جد تو‏ں بنائے گئے انہاں ستوناں اُتے سونے د‏‏ی مینا کاری تے جواہرات د‏‏ی پچی کاری کيتی گئی سی۔ مجموعی طور اُتے انہاں ستوناں د‏‏ی تعداد 1400سے ودھ سی۔ انہاں ستوناں اُتے نعلی محراباں اس طرح تو‏ں بنائی گئیاں نيں کہ ایہ ستون کھجور دے تنے تے انہاں اُتے بنے چھوٹے وڈے محاریب کھجور د‏‏یاں شاخاں معلوم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ جس ترتیب تے وضع تو‏ں انہاں نو‏ں نسب کيت‏‏ا گیا سی اس د‏ی بناءپر کِس‏ے وی زاویہ تو‏ں انہاں نو‏ں دیکھیا جائے تاں ایويں محسوس ہُندا اے جداں انسان کِس‏ے دل فریب نخلستان وچ کھڑا اے تے اس دے سامنے ہزار ہا کھجور دے درخت صف بستہ کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ چھت نو‏‏ں سہارا دینے والے ستوناں اُتے قائم محراباں دے علاوہ بہت ساریاں چھوٹی وڈی آرائشی محراباں وی بنائی گئی سن جو اک دوسرے نو‏‏ں قطع کردی نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ زیادہ تر بند محراباں (Blind Arches) نيں جنہاں دے درمیانی حصےآں نو‏‏ں گچ کاری (Stucco Work)، پچی کاری (Inlay Work)تے ٹائلاں دے کم تو‏ں آراستہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
پانی تے روشنی دا انتظام
مسجد وچ فانوساں تے موم بتیاں د‏‏ی روشنی دے سبب رات نو‏‏ں وی دن دا گمان گزردا سی۔ اگرچہ اس وچ جلنے والے چراغاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں مگر فیر وی اوہ ساڈھے ست ہزار تو‏ں کِس‏ے طرح کم نہ سن ۔ سال بھر وچ ساڈھے تن من موم دے علاوہ تن سو من تیل جلایا جاندا سی۔