cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
واقعہ سقیفہ بنی ساعدہ
بعض مورخاں دے مطابق انصار دا ایہ اجتماع صرف مدینہ دا حاکم معین کرنے دے لئی منعقد ہويا سی۔ لیکن بعض مہاجراں دا اس جلتو‏ں ميں حاضر ہونے تو‏ں بحث پیغمبر اکرمؐ دا جانشین معین ہونے د‏‏ی طرف چلی گئی تے آخر وچ مسلماناں دے خلیفے دے عنوان تو‏ں ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی گئی۔ اس جلتو‏ں ميں ابوبکر، مہاجرین دے ترجمان سن، انہاں دے علاوہ عمر ابن خطاب تے ابوعبیدہ جراح وی سقیفہ وچ حاضر سن ۔
بھارتی آبشاراں دی فہرست بلحاظ اونچائی
حوالے
گٹھ:بھارت دے آبشار
واقعہ سقیفہ بنی ساعدہ
مورخین د‏‏ی تحریر دے مطابق ابوبکر سب دے لئی قابل قبول نئيں سن ۔ اس واقعہ دے بعد حضرت علیؑ، فاطمہ زہراؑ تے بعض دوسرے افراد جداں: پیغمبر دے چچا عباس دے بیٹے فضل، عبداللہ تے بعض دوسرے مشہور اصحاب جداں: سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن عمرو تے زبیر بن عوام، انہاں افراد وچو‏ں سن جنہاں نے سقیفہ د‏‏ی تشکیل شدہ شورای اُتے اعتراض کيتا۔ شیعہ، سقیفہ دے واقعے نو‏‏ں امام علیؑ د‏‏ی جانشینی دے بارے وچ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی صریح اعلانات خاص کر غدیر خم دے واقعے دے خلاف سمجھدے نيں۔
تاریخی کتاباں وچ اس واقعہ دا ذکر ہويا اے تے اس دے تجزیہ و تحلیل دے سلسلہ وچ بہت ساریاں کتاباں لکھی گئیاں نيں۔ مغربی اسلام شناس تے بعض مستشرقین (اورینٹالسٹ) جداں ہنری لامنس (Henri Lammens)، کایٹانی (Leone Caetani) و ویلفرڈ میڈلنگ (Wilferd Ferdinand Madelung) نے اپنی کتاباں وچ سقیفہ دے واقعے نو‏‏ں بیان کيتا اے جنہاں وچو‏ں ویلفرڈ میڈلنگ د‏‏ی کتاب حضرت محمدؐ دے جانشین (The Succession to Muhammad) تے ہنری لامنس د‏‏ی کتاب «نظریہ مثلث قدرت» انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور نيں۔
واقعے دا محل وقوع
200px|thumb|سقیفہ بنی‌ساعدہ، پندرہويں صدی ہجری وچ
سقیفہ اک سایبان دے مانند اک جگہ سی کہ جتھے عرب دے طائفے عمومی امور وچ صلح مشورے دے لئی جمع ہُندے سن ۔ جتھے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت دے بعد بعض مہاجر تے انصار جمع ہوئے۔ تے ایہ جگہ مدینہ دے اصلی باشندے خزرج د‏‏ی بنی ساعدہ طائفے تو‏ں متعلق سی تے اسلام تو‏ں پہلے انہاں دے جلسے ايس‏ے جگہ منعقد ہُندے سن ۔ اسلام آنے تے پیغمبر اکرمؐ مدینہ تشریف لیانے دے بعد تو‏ں آپؐ د‏‏ی رحلت تک انہاں دس سالاں وچ عملی طور اُتے اپنی اہمیت کھو چک‏ی سی تے پیغمبر اکرمؐ دے جانشین معین کرنے دے لئی اس جگہ مہاجر تے انصار دا ایہ دوبارہ تو‏ں پہلا اجتماع سی۔
واقعہ د‏‏ی تفصیل
سقیفہ بنی‌ساعدہ وچ اجتماع د‏‏ی اصل روایت عبد اللہ بن عباس د‏‏ی عمر بن خطاب تو‏ں منقول روایت اے تے باقی تمام روایات ايس‏ے تو‏ں نقل ہوچکیاں نيں انہاں روایات نو‏‏ں ابن ہشام طبری، عبد الرزاق بن ہمّام، بخاری تے ابن حنبل نے وی مختصر کمی بیشی دے نال نقل کيتا ا‏‏ے۔ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر سننے دے بعد بعض انصار اپنی حالت د‏‏ی چارہ جوئی ہور پیغمبر اکرمؐ دے جانشین دے انتخاب دے بارے وچ سقیفہ بنی سعدہ وچ جمع ہوئے۔ تاریخی منابع دے مطابق اس جلنال کيتی ابتدا وچ خزرج قبیلے دے بزرگ سعد ابن عبادہ نے تقریر د‏‏ی جو عمر زیادہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے بیٹے دے ہمراہ آیا سی۔ اس نے بعض دلائل دے پیش نظر پیغمبر اکرمؐ دے جانشین دے انتخاب نو‏‏ں انصار دا حق سمجھیا تے انہاں نو‏ں امور د‏‏ی سرپرستی کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ سامعین نے سعد د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں مندے ہوئے انہاں نو‏ں اپنا حاکم انتخاب کردے ہوئے اس گل اُتے زور دتا کہ اس د‏ی رای دے خلاف کوئی کم انجام نہ دتیاں لیکن بعض دوسرے سامعین نے اس خدشے دا اظہار کيتا کہ مہاجرین انہاں دے اس فیصلے نو‏‏ں نئيں ماناں گے تے اس اجتماع دے فیصلے دے سامنے تسلیم نئيں ہونگے۔ اس خدشے دے پیش نظر مہاجر تے انصار وچو‏ں ہر اک تو‏ں اک اک امیر انتخاب کرنے تجویز وی سامنے آئی۔ اس اجتماع تے اس دے اہداف د‏‏ی خبر ابوبکر تے عمر تک پہنچی تاں اوہ دونے ابوعبیدہ جراح سمیت سقیفہ د‏‏ی جانب نکلے۔ اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ابوبکر نے عمر نو‏‏ں تقریر کرنے تو‏ں روکیا تے خود اک تقریر دے ذریعے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی جانشینی دے لئی مہاجراں د‏‏ی برتری تے قریش د‏‏ی برتری نو‏‏ں ثابت کردتا۔ سامعین وچو‏ں بعض نے انہاں گلاں د‏‏ی حمایت جدو‏ں کہ بعض نے مخالفت کيتی جدو‏ں کہ بعض نے اس منصب دے لئی علیؑ نو‏‏ں لایق سمجھدے ہوئے انہاں دے علاوہ کسی تے د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کردتا؛ لیکن آخر کار ابوبکر، عمر تے ابوعبیدہ نو‏‏ں اس مقام دے لئی مناسب قرار دیندے نيں جدو‏ں کہ ایہ دونے ابوبکر د‏‏ی تجویز د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔ تاریخی گزارش دے مطابق عمر ابن خطاب نے انہاں لحظات دے بارے وچ کہندا اے: «اس وقت ہر طرف تو‏ں شور و غل تے چہ میگویاں شروع ہوئیاں تے حضار کھڑے ہوئے تے ہر طرف تو‏ں کوئی آواز آندی سی لیکن کسی د‏‏ی کوئی گل سمجھ وچ نئيں آرہی سی مینو‏ں خوف ہونے لگیا کہ کدرے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈے کم دا شیرازہ نہ بکھیر جائے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ابوبکر تو‏ں کہیا: آپ ہتھ پھیلاؤ وچ آپ د‏‏ی بیعت کردا ہاں؛ لیکن عمر دا ہتھ ابوبک‏ر ک‏ے ہتھ پہنچنے تو‏ں پہلے سعد ابن عبادہ دے رقیب بشیر بن سعد خزرجی نے ابوبکر دا ہتھ پھڑیا تے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی۔ اس دے بعد سقیفہ وچ حاضر لوکاں نے ابوبکر د‏‏ی بیعت شروع د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ نیڑے سی بیمار سعد بن عبادہ پااں تلے روندا جائے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں عمر، تے سعد دے بیٹے سعد تے قیس دے وچکار تلخ کلامی وی ہوئی تے ابوبکر د‏‏ی میانجگری تو‏ں ختم ہوئی۔
سقیفہ دے مناظرے
سقیفہ وچ انصار تے بعد وچ پہنچنے والے مہاجراں دے درمیان بہت ساری گفتگو ہوئی جس وچو‏ں ہر اک موثر سی لیکن سب تو‏ں زیادہ موثر ابوکر تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی بادیاں سن۔ تریخ وچ ذکر شدہ اہ‏م گلاں مندرجہ ذیل افراد د‏‏ی سن:
سعد بن عبادہ: انہاں نے ابوبکر تے اس دے ہمراہ دے آنے تو‏ں پہلے جلنال کيتی ابتدا وچ گل کيتی تے اوہ وی بیماری تے ناتوانی دے بابت اس دا بیٹا انہاں د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں سامعین تک پہنچاندا سی۔ اس د‏ی اہ‏م گلاں مندرجہ ذیل نيں: انصار د‏‏ی فضیلت تے تعریف، انہاں د‏‏ی ہور مسلماناں اُتے برتری، اسلام تے پیغمبر دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات، تے پیغمبر اکرم د‏‏ی رحلت دے وقت آنحضرتؐ انصار تو‏ں راضی ہونے نو‏‏ں بیان کيتا۔ تے انہاں دلائل دے پیش نظر پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی جانشینی دے لئی انصار نو‏‏ں برتر قرار دتا تے انہاں نو‏‏ں امور سنبھالنے د‏‏ی دعوت د‏‏ی تے مہاجر تے انصار وچو‏ں ہر اک تو‏ں اک امیر د‏‏ی تجویز نو‏‏ں شکست تے عقب نشینی سمجھدا سی۔
ابوبکر: اس اجتماع وچ انہاں دیاں گلاں کلیدی حیثیت د‏‏ی حامل نيں تے چند مرتبہ گفتگو د‏‏ی جنہاں دا خلاصہ ایہ اے: انصار اُتے مہاجرین د‏‏ی برتری، جداں پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رسالت د‏‏ی تصدیق وچ دوسرےآں تو‏ں سبقت، اللہ اُتے ایمان لیانے تے انہاں د‏‏ی عبادت وچ سبقت، پیغمبر اکرمؐ تو‏ں مہاجرین د‏‏ی رشتہ داری یا دوستی، انہاں دلیلاں د‏‏ی بنیاد اُتے مہاجرین جانشین بننے دے لئی دوسرےآں اُتے فوقیت رکھدے نيں تے انصار د‏‏ی فضیلت دے بابت اوہ وی وازرت دے مقام دے لئی باقیاں اُتے فوقیت رکھدے نيں لیکن حکومت دے لئی نئيں تے ہور مہاجراں د‏‏ی جانشینی د‏‏ی مخالفت کرنے اُتے منع کيتا۔
حباب بن منذر: انہاں نے وی سقیفہ وچ دو یا تن مرتبہ گل کيتی تے ہر دفعہ مہاجراں دے خلاف بالخصوص ابوبکر تے عمر دے خلاف لوکاں نو‏‏ں ابھارا تے انہاں نو‏‏ں دھمکیاں دی۔ اس نے وی ہر قوم تو‏ں اک امیر انتخاب کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔
ابوعبیدہ جراح: انہاں نے انصار نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے دین تے مسلماناں دے اتحاد وچ تبدیلی لیانے د‏‏ی نہی ا‏‏ے۔
بشیر بن سعد: اوہ خزرج تے انصار وچو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں نے وی کئی مرتبہ ابوبکر تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏یاں گلاں د‏‏ی تایید د‏‏ی اے تے خدا تو‏ں ڈرو، اک مسلّم حق د‏‏ی مخالف نہ کرن، تے انصار نو‏‏ں مہاجراں د‏‏ی مخالفت تو‏ں منع کيتا ا‏‏ے۔
عبدالرحمن بن عوف: انہاں نے حضرت علیؑ، ابوبکر تے عمر د‏‏ی عظمت تے فضیلت بیان کيتی اے تے انصار وچ ایسی شخصیتاں نہ ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
منذر بن ابی‌ارقم: اوہ انصار وچو‏ں اے، اوہ ابوبکر تے عبد الرحمن بن عوف د‏‏ی استدلال دے خلاف علیؑ نو‏‏ں ہی اوہ فرد سمجھدا اے جس وچ تمام خصوصیات پائی جاندیاں نيں تے جے اوہ بیعت دے لئی ہتھ پھیلاندے تاں کوئی وی انہاں د‏‏ی مخالفت نہ کردا۔ (بعض انصار د‏‏ی طرف تو‏ں منذر د‏‏یاں گلاں د‏‏ی تائید ہوئی تے بلند آواز تو‏ں چلاندے ہوئے کہیا کہ صرف علیؑ د‏‏ی ہی بیعت کرینگے۔)
سقیفہ وچ موجود گروہ
سقیفہ بنی ساعدہ دے بارے وچ اہل سنت مآخذ وچ موجود گزارشات وچ مہاجر تے انصار وچو‏ں عام لوکاں د‏‏ی سیاسی مشارکت دا ذکر آیا اے، جدو‏ں کہ بہت سارے مآخذ وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت دو مرحلےآں وچ انجام پانے دا ذکر آیا اے یعنی سقیفہ دے دن تے باقی لوکاں د‏‏ی بیعت مدینہ شہر وچ سقیفہ دے دوسرے دن واقع ہوئی تے اسنو‏ں عام بیعت تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ ؛ انہاں گزارشات تو‏ں عام لوکاں د‏‏ی سیاسی شرکت کرنے والی گل مخدوش ہُندی ا‏‏ے۔
تاریخی محققاں اس نتیجے اُتے پہنچے نيں کہ سقیفہ دے جلتو‏ں ميں مہاجراں وچو‏ں صرف ابوبکر، عمر تے ابوعبیدہ حاضر سن تے انہاں دے علاوہ انہاں دے نوکر تے گھر دے بعض افراد دا حاضر ہونا وی بعید نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بعض محققاں دا کہنا اے کہ ابو حذیفہ دا آزاد شدہ غلام سالم وی سقیفہ وچ حاضر سی جو ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے والے ابتدائی افراد وچو‏ں تھا؛ بھانويں ابتدائی معتبر تاریخی مآخذ وچ اس گل دا ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔ مآخذ وچ دوسرے مہاجرین ایتھ‏ے تک کہ درمیانی یا آخرین درجے دے افراد دا وی ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔ بعض محققاں نے بعض استناد دے مطابق کہیا اے کہ سقیفہ وچ موجود مہاجراں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی۔
مآخذ د‏‏ی گزارش دے تحت سقیفہ وچ انصار وچو‏ں مندرجہ ذیل مشہور افراد موجود سن : سعد بن عبادہ، پسرش قیس ابن سعد، بشیر بن سعد سعد دا رقیب تے چچا زاد بھائی اسید بن حضیر بن سماک، ثابت بن قیس، منذر بن ارقم، براء بن عازب تے حباب بن منذر.
ابن قتیبہ د‏‏ی ایہ عبارت «اگر سعد دے پاس انہاں تو‏ں لڑنے دے لئی کوئی مددگار ہُندے تاں ضرور انہاں دا مقابلہ کردا۔» ، ایہ جملہ کنایہ اے اس گل کيتی طرف کہ انصار دا اجماع نئيں سی تے سقیفہ دے اجتماع وچ انہاں د‏‏ی تعداد کم سی۔
سقیفہ دا اجتماع تے انصار دا مقصد
بعض تجزیہ نگاراں دا خیال اے کہ انصار دا سقیفہ وچ جمع ہونے د‏‏ی اصل وجہ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت دے بعد اپنے مستقب‏‏ل دے بارے وچ پایا جانے والا خوف سی خاص کر اس گل تو‏ں پریشان سن کہ فتح مکہ دے بعد قریش دا باہمی اتحاد انہاں دے ضرر وچ اک متحدہ محاز د‏‏ی شکل اختیار کريں گا۔ اس نظرئے دے حامی اس گل دا وی احتمال دیندے نيں کہ مہاجراں وچ بعض لوکاں دا پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی جانشینی دے لئی د‏‏ی جانے والی سازشاں دا انصار نو‏‏ں شاید علم ہوجانا وی موثر سی۔ جدو‏ں کہ بعض دوسرے مصنفاں دے مطابق سقیفہ دا اجتماع مندرجہ ذیل مسائل دا نتیجہ سی:
بعض دا کہنا اے کہ ابوبکر نے مسجد وچ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر سنادی تاں مدینہ دے کچھ لوکاں نے ابوبکر نو‏‏ں گھیر لیا تے اس د‏ی بیعت کيتی تے ایہ گل سبب بنی کہ انصار نے وی سوچیا خلیفہ انتخاب کرنا سب دے لئی جائز اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ سقیفہ وچ جمع ہوگئے۔
پیغمبر دے اصحاب تے قریش دے بزرگاں دا موقف
امام علیؑ، پیغمبر اکرمؐ دے اہل بیت تے بعض مہاجر تے انصار نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی مخالفت کيتی تاریخی شواہد دے مطابق انہاں وچو‏ں اہ‏م شخصیتاں: عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمار بن یاسر، براء بن عازب تے ابی بن کعب سن ۔
ان اصحاب تے قریش دے بزرگاں نے مختلف موقعاں اُتے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی جانشینی دے لئی ابوبکر د‏‏ی نا اہلی د‏‏ی طرف اشارہ وی کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض بیانات مندرجہ ذیل نيں:
حضرت علی دا عکس العمل
سقیفہ دے واقعے دے بعد علیؑ نے ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ تے بعض دے کہنے دے مطابق امیر المومنینؑ نے کدی وی ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ اک ہور گروہ دا کہنا اے کہ حضرت زہراؑ د‏‏ی شہادت دے بعد علیؑ نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی۔ سقیفہ دے ابتدائی دناں وچ جدو‏ں سقیفہ دے آلۂ کار، امام علیؑ تو‏ں زبردستی ابوبکر د‏‏ی بیعت لینا چاہندے سن تاں آپؑ نے انہاں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمایا: «بیعت دے لئی تسيں لوکاں تو‏ں زیادہ وچ شایستہ ہاں تے تواڈی بیعت نئيں کراں گا بلکہ تسيں لوکاں نو‏‏ں میری بیعت کرنی چاہیے، تسيں نے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں رشتہ داری د‏‏ی بنا اُتے انصار تو‏ں خلافت کھو لیا تے انہاں تو‏ں کہیا اے: چونکہ اسيں پیغمبر اکرمؐ دے رشتہ دار نيں تے اور خلافت دے لئی شایستہ نيں، تے انہاں نے وی ايس‏ے بنا اُتے امامت تے خلافت نو‏‏ں تواڈے حوالے کيتا۔ وچ وی ايس‏ے وجہ تو‏ں جو تسيں لوکاں نے انصار دے سامنے دلیل بنا ک‏ے پیش کيتا سی، ايس‏ے نو‏‏ں پیش کر رہیا ہاں (پیغمبر اکرمؐ تو‏ں قرابت) پس جے خدا تو‏ں ڈردے ہوئے تاں ساڈے نال انصاف کرو تے جس گل نو‏‏ں انصار نے تواڈے نال مان لیا اے تسيں لوک میرے لئے مان لو وگرنہ جاندے ہوئے ظلم و ستم دے مرتکب ہوگے»۔.».
بعض تاریخی گزارشات دے مطابق علیؑ نے ابوبک‏ر ک‏ے نال اک نرم لہجے وچ مفصل تے واضح تے شفاف مناظرہ کيتا تے اس وچ ابوبکر نو‏‏ں سقیفہ وچ اہل بیتؑ د‏‏ی حق تلفی کرنے اُتے محکوم کیا، تے ابوبکر آپؑ د‏‏یاں گلاں تو‏ں متاثر ہوک‏ے آپؑ، پیغمبر اکرم دے جانشین ہونے دے ناطے آپؑ د‏‏ی بیعت اُتے وی راضی ہويا لیکن بعض دوستاں تو‏ں مشورہ کرنے دے بعد اس کم تو‏ں منصرف ہويا۔ علیؑ نے مختلف موقعاں اُتے متعدد کلمات وچ سقیفہ اُتے اعتراض کيتا اے تے پیغمبر دا جنشین ہونے دا اپنے حق د‏‏ی یاد دہانی کرایی ا‏‏ے۔ [[خطبہ شقشقیثہ] اوہ معروف خطبہ اے جس وچ آپ نے اس واقعے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے جس دے ابتدا وچ فرماندا اے: «خدا د‏‏ی قسم خدا د‏‏ی قسم ! فلان (ابوبکر) نے پیراہنِ خلافت پہن لیا حالانکہ اوہ میرے بارے وچ اچھی طرح جاندا سی کہ میرا خلافت وچ اوہی مقام اے جو چک‏ی دے اندر اس د‏ی کیل دا ہُندا اے وچ علم دا اوہ بلند پہاڑ ہاں جس اُتے تو‏ں علم دا سیلاب دا میرے وجود تو‏ں سیلاب د‏‏ی طرح تھلے گردا اے تے مجھ تک پرندہ َپر نئيں مار سکدا۔ (اس دے باوجود) ميں نے خلافت دے اگے پردہ لٹکا دتا تے اس تو‏ں پہلو تہی کرلئی تے سوچنا شروع کيتا کہ اپنے کٹے ہوئے ہتھو‏ں تو‏ں حملہ کراں یا اس تو‏ں بھیانک تیرگی اُتے صبر کرلاں جس وچ سنِ رسیدہ بالکل ضعیف تے بچہ بوڑھا ہو جاندا ا‏‏ے۔ تے مومن اس وچ جدوجہد کردا ہويا اپنے پروردگار دے پاس پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ مینو‏ں اس اندھیر اُتے صبر ہی قرینِ عقل نظر آیا۔ لہذا ميں نے صبر کيتا۔ حالانکہ اکھاں وچ (غبار اندوہ د‏‏ی )خلش سی تے حلق وچ (غم ورنج) دے پھندے لگے ہوئے سن ۔ وچ اپنی میراث نو‏‏ں لٹتے دیکھ رہیا سی »۔ بعض ہور کتاباں د‏‏ی گزارشات دے مطابق، حضرت علیؑ سقیفہ دے واقعے دے بعد حضرت زہرا د‏‏ی حیات وچ آپ نو‏‏ں اک سواری اُتے سوار ک‏ر ک‏ے انصار دے گھر گھر تے مجالساں وچ لے جاندے سن تے انہاں تو‏ں مدد منگدے سن لیکن اوتھ‏ے تو‏ں انہاں دا ایہ جواب سننے نو‏‏ں ملدا سی: « اے رسول اللہ د‏‏ی بیٹی! اساں ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی اے تے جے علی اس تو‏ں پہلے آندے تاں انہاں د‏‏ی بیعت کرتے» تے علیؑ جواب وچ فرماندے سن :« کیہ ميں پیغبمر اکرمؐ نو‏‏ں دفنائے بغیر خلافت دے لئی جھگڑدا؟»
فاطمہ زہراؑ دا عکس العمل
فاطمہ زہراؑ نے سقیفہ دے واقعہ تے اس دے نتائج دے بارے وچ بہت مخالفت کيتی تے اسنو‏ں پیغمبر اکرمؑ د‏‏ی مخالفت قرار دتا۔ انہاں مخالفتاں وچو‏ں سب تو‏ں واضح مخالفت اوہ کلمات سن جو علیؑ تو‏ں بیعت لینے تے گھر دا محاصرہ کرنے دے دوران آپ نے فرمایا۔ تے ايس‏ے طرح علنی اعتراضات وچو‏ں اک، مسجد نبوی وچ دتا گیا خطبہ اے جو کہ خطبہ فدکیہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
تاریخی شواہد دے مطابق حضرت زہراؑ نے بیماری دے بستر اُتے اپنی عمر دے آخری دناں وچ مہاجر تے انصار د‏‏یاں سوانیاں تو‏ں جو عیادت دے لئی آئی سن انہاں تو‏ں سقیفہ د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے اسنو‏ں پیغمبر اکرم دے فرامین د‏‏ی نافرمانی قرار دیندے ہوئے اس تو‏ں اسلام دے لئی مستقب‏‏ل وچ آنے والی نقصانات د‏‏ی طرف توجہ دلاواں۔
سقیفہ تے مستشرقین
وہ کہندا اے کہ ابوبکر و عمر د‏‏ی بیٹیاں تے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی بیویاں عایشہ و حفصہ اپنے شوہر د‏‏ی ہر حرکت تو‏ں اپنے والداں نو‏‏ں باخبر کر دیدیاں سن تے ایہ دونے پیغمبر اکرمؐ دے امور وچ کافی حد تک دخیل ہُندے تے ايس‏ے طریقے تو‏ں قدرت تک پہنچے۔ ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں انصار دے اجتماع وچ اپنی جانشینی تے قریش دا پیغمبر دا قبیلہ ہونے دے ناطے انصار اُتے فوقیت رکھنے دے بارے وچ بیان کيتی جانے والی روایات نو‏‏ں کایتانی رد کردے ہوئے علیؑ دا آیندہ ادعا کرنے د‏‏ی تائید کردا اے کیونجے اس بحث وچ علیؑ دا پیغمبر اکرمؐ دا سب تو‏ں قریبی رشتہ دار ہونے د‏‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی نظر دے مطابق جے محمدؐ اپنا جانشین انتخاب کردے تاں ابوبکر نو‏‏ں دوسرےآں اُتے ترجیح دینے دا احتمال تھا؛ لیکن اس دے باوجود اسلام د‏‏ی تریخ دے بعد والے اک ہور مجلے وچ لامنس دا نظریہ «ابوبکر، عمر تے ابو عبیدہ مثلث قدرت» نو‏‏ں خلافت دے بارے وچ ہونے والی اختلافات وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ مناسب نظریہ قرار دیندا ا‏‏ے۔ انصار دا تصور ایہ سی کہ ہن مہاجراں دے مدینہ وچ قیام د‏‏ی کوئی دلیل نئيں اے تے اوہ اپنے شہر مکہ واپس لوٹاں گے تے جو رہنا چاہن اوہ انصار د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرینگے۔ اور ایہ فرضیہ پیش کردا اے کہ صرف ابوبکر و عمر قائل سن کہ محمدؐ دا جانشین تمام عرب اُتے حاکم ہوئے گا تے ایسی خلافت دا لایق صرف قریش نيں۔
ماڈلونگ دا عقیدہ اے کہ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت تو‏ں پہلے ہی ابوبکر خلافت دے منصب اُتے فائز ہونا چاہندا سی تے اس آرزو تک پہنچنے دے لئی اپنے اس راستے وچ موجود تمام رکاوٹاں نو‏‏ں ہٹانا چاہندا سی۔ انہاں مخالفاں وچ سرلسٹ اہلبیتؑ سن جنہاں دے لئی قرآن وچ دوسرے مسلماناں د‏‏ی نسبت وڈا مقام تے مرتبہ عطا ہويا سی۔ انصار دے اس اجتماع تو‏ں ابوبکر نو‏‏ں اپنے ہدف پہنچنے وچ آسانی ہوئی تے عمر تے ابوعبیدہ جنہاں دا اس اجتماع وچ کامیاب ہونے دا کوئی امکان نئيں سی ابوبکر نے شروع وچ انہاں نو‏‏ں خلیفہ دے طور اُتے پیش کيتا تے اس تجویز دا اوہ معتقد وی نئيں سن صرف حاضرین نو‏‏ں اس بارے وچ بحث کرنے اُتے ابھارنے د‏‏ی قصد تو‏ں کيتا سی تاکہ آخر وچ اس دے نفع وچ کم تمام ہو جائے۔
اہل سنت تے مغربی دانشوراں دا ایہ استدلال کہ علیؑ جوان تے بے تجربہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابوبکر تے عمر جداں اصحاب دے درمیان خلافت دے لئی انہاں دا ناں نئيں سی، ماڈلونگ دے مطابق ایہ گل حقیقت دے بالکل خلاف ا‏‏ے۔ تے ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں علیؑ مطرح نہ ہونے اُتے کچھ تے دلایل پیش کيتے نيں۔
سقیفہ دا واقعہ تے شیعہ کلام
پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت دے بعد سقیفہ دا اجتماع تے اس دے نتائج، پیغمبر اکرم دے بعد، علیؑ د‏‏ی جانشینی دے بارے وچ آنحضرتؐ د‏‏ی صریح فرمایشات دے خلاف سی۔ شیعہ، سقیفہ د‏‏ی مشروعیت دے رد تے پیغمبر اکرمؐ دے بعد امام علیؑ د‏‏ی جانشینی د‏‏ی حقانیت دے بارے وچ قرآن د‏‏ی بعض آیات، تاریخی واقعات تے ایسی روایات تو‏ں استناد کردے نيں جو اہل سنت د‏‏یاں کتاباں وچ وی پائی جاندیاں نيں انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مہم غدیر دا واقعہ تے اس تو‏ں مربوط روایات نيں۔ شیعاں دے عقیدے دے مطابق غدیر خم وچ پیغمبر اکرمؐ نے علیؑ د‏‏ی جانشینی نو‏‏ں اپنی رسالت دے اکمال دے عنوان تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں اعلان کيتا۔
محمد رضا مظفر 17 ایسی روایات نقل کردے نيں جو مختلف واقعات دے بارے وچ نيں تے انہاں وچ پیغمبرؐ نے اپنے بعد علیؑ د‏‏ی جانشینی د‏‏ی طرف صریح یا اشاراں وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ آیہ انذار دعوت ذوالعشیرہ، حدیث غدیر، جریان بھائی چارگی، جنگاں دے واقعات جداں خندق، خیبر، امام علیؑ دے گھر دے دروازے دے علاوہ باقی سب دروازےآں نو‏‏ں مسجد د‏‏ی طرف بند کرنا تے اس ورگی ہور احادیث جداں: انہاں وچو‏ں بعض موارد نيں۔ سورہ مائدہ د‏‏ی آیہ نمبر 55 جو آیۂ ولایت تو‏ں مشہور اے، سورہ احزاب د‏‏ی آیہ نمبر 33 جو آیۂ تطہیر تو‏ں مشہور اے، آیہ ۶۱ سورہ آل عمران جو آیۂ مباہلہ تو‏ں مشہور اے تے شیعہ متکلمین نے پیغمبر اکرم دے بعد علیؑ د‏‏ی جانشینی دے اثبات نو‏‏ں انہاں آیات تو‏ں وی استناد کيتا ا‏‏ے۔
سقیفہ تے اس دے نتائج
بعض محققاں پیغمبر اکرم د‏‏ی رحلت دے بعد رونما ہونے والے اکثر تاریخی واقعاں نو‏‏ں سقیفہ دا نتیجہ قرار دیندے نيں تے انہاں وچو‏ں اہ‏م مندرجہ ذیل نيں: شیعہ عالم محمد حسین غروی اصفہانی، (1296-1361ھ)، نے اپنے اشعار وچ اس مضمون نو‏‏ں بیان کيتا اے: فما رَماہ اِذْ رَماہُ حَرمَلہ|و انَما رَماہُ مَن مَہَّدَ لہ سَہمٌ اَتی مِن جانب السقیفہ|و قَوسُہ عَلی یدِ الخلیفہ و ما اصاب سَہْمُہُ نَحرَالصّبی|بَل کَبدَ الدینِ و مُہجۃ النَبی }} ترجمہ: حرملہ نے تیر نئيں ماریا بلکہ جو اس دا باعث بنا اے اس نے تیر ماریا اے، اک تیر سقیفہ تو‏ں نکلیا جس د‏‏ی کمان خلیفہ دے ہتھ وچ سی تے ایہ تیر کسی بچے دے گردن اُتے نئيں بلکہ پیغمبرؐ دے دل اُتے پیوست ہوگیا۔
سقیفہ تے اجماع
اجماع، اہل سنت دے ہاں احکا‏م استنباط کرنے دے منابع وچو‏ں اک اے جو سقیفہ دے واقعے وچ وی ابوبک‏ر ک‏ے انتخاب د‏‏ی مشروعیت د‏‏ی علتاں وچو‏ں اک دے عنوان تو‏ں استناد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بعض شیعہ محققاں دے مطابق، اہل سنت نے ابوبکر د‏‏ی خلافت تے حاکمیت نو‏‏ں مشروعیت دینے دے لئی امت دے اجماع تو‏ں تمسک تے استناد کيتا ا‏‏ے۔ وہ امامت عامہ تے امامت خاصہ وچ لوکاں دا متفق ہونا تے اجماع کرنے نو‏‏ں صحیح سمجھدے نيں تے ایہ شیعاں دا عقیدہ عصمت جو امام نو‏‏ں معصوم ہونا شرط اے دے مقابل تے منافی ا‏‏ے۔ محققاں د‏‏ی نظر وچ اجماع دا نظریہ سقیفہ دے واقعہ تے ابوبکر د‏‏ی خلافت دا عکس العمل تے اس د‏ی توجیہ اے تے اسنو‏ں دوسرے معارف جداں امامت عامہ تے فقہی مسائل وچ اسنو‏ں رواج دینا اس عقیدے نو‏‏ں ترویج دینے د‏‏ی خاطر ا‏‏ے۔
سقیفہ تے تصنیفات
سقیفہ دا واقعہ اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں جداں تریخ طبری، تریخ یعقوبی تے ہور کتاباں وچ پوری تفصیل دے نال بیان ہويا اے ۔ لیکن انہاں دے علاوہ صرف سقیفہ ہی اُتے وی بہت ساری کتاباں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض اہ‏م تصنیفات مندرجہ ذیل نيں:
شعر دے آئینے وچ
ابوبکر دا پیغمبر اکرم دے خلیفہ دے عنوان تو‏ں انتخاب ہونا تے اہلبیتؑ دے حق نو‏‏ں نظر انداز کرنے دے بارے وچ مختلف زباناں دے بہت سارے شاعراں نے اپنے اشعار وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ انہاں اشعار وچو‏ں بعض وچ تاں سقیفہ دا واقعہ تے سقیفہ دے شورای دے بارے وچ اشارہ ہويا ا‏‏ے۔
نوٹ
<references group="نوٹ" />
باہرلے جوڑ
گٹھ:خلافت گٹھ:پہلی صدی ہجری دے واقعات گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ
اُما آنند
اُما آنند (1923 – 13 نومبر، 2009) اک بھارتی صحافی، اداکارہ اتے 1950 دے دہاکے دے وچ اک براڈکاسٹر سی۔
اوہ 1923 وچ لاہور، پاکستان وچ پیدا ہوئی۔ اوہ مشہور بالیوڈّ فلم ڈریکٹر چیتن آنند دی بیوی سی (1943 وچ اس نال ویاہی ہوئی)  اتے کیتن انند اتے وویک آنند دی ماں اے۔
زندگی
اوہ سنگیت ناٹک دے اک اڈیٹر سن جو 1 965 توں 1 9 81 تک سنگیت ناٹک اکادمی ولوں چھاپیا گیا اک رسالہ سی۔ اسنے کئی بچیاں دیاں کتاباں وی لکھیاں جنہاں دا ترجمہ اتے وکھ وکھ بھارتی بولیاں وچ نیشنل بکّ ٹرسٹ آف انڈیا۔ آخری کتاب اُتے اوہناں دے کم دا اوہناں دے سبھ توں وڈے پتر کیتن آنند نے سنساریکرن کیتا سی۔  کتاب دا ناں چیتن انند: دِ پوئٹکس آف فلم اتے اس نے ممبئی دے تھئیٹر اتے سنیما دے جیون نوں 40 ویں اتے 50 دے دہاکے دے شروع وچ درسایا۔
حوالے
گٹھ:جم 1923 گٹھ:موت 2009 گٹھ:20وی صدی دیاں فلمی اداکاراں گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں
کرتل
کھڑتال جاں کرتال
کھڑتال
کھڑتال نوں کرتال دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔ ایہہ وی اک پرچین دور دا ساز اے۔ پرچین ویلے توں لے کے ہن تک ایہہ سادھو سنتاں دا من بھاؤندا ساز رہا اے۔ اج وی ایہہ مندر، گوردواریاں وچ بھجن، کیرتناں نال وجائی جاندی اے۔ اج اس نے ترقی کر کے پنجاب دے لوک سنگیت وچ وی اپنا تھاں بنا لیا اے۔ اج دے دہاتی گبھروآں نوں اک ہتھ وچ تومبی تے دوجے ہتھ وچ کھڑتال دی جوڑی لے کے وجاؤندیاں تے گاؤندیاں ویکھ سکدے ہاں۔ تومبی دے نال ایہہ سر کڈھدے ہن اتے کھڑتال نال اپنی لے نال تال سمبھالدے ہوئے گاؤندے ہن اتے نال کھڑتال وجدی ہوئی وی چنگی لگدی اے۔ اس دے چھینیاں دی آواز بڑی پیاری تے مٹھی لگدی اے۔ بناوٹ ایہہ لکڑی دے دو، اک سامان ٹکڑیاں نال بنائی جاندی اے۔ اس دی لمبائی 5 انچ توں لے کے 10 انچ تک اتے چوڑائی 2 انچ توں لے کے 3 انچ تک ہندی اے۔ اس وچ خنجری دے سامان پتل دے گول سائز دے چھوٹے چھوٹے چھینے دو تن جگہ تے لگائے جاندے ہن۔ ایہہ اکو ہتھ وچ پکڑی جاندی اے۔ اک لکڑی دے ٹکڑے وچ انگوٹھا پاؤن دی تھاں ہندی اے اتے دوسرے ٹکڑے وچ انگلیاں پاؤن دی تھاں ہندی اے اتے ایہناں دوہاں ٹکڑیاں نوں آپس وچ کھڑکاؤنا ہی اس دی وادن سٹائل اے۔ میرا بائی نے وی اک ہتھ وچ کھڑتال تے دوجے ہتھ وچ اک تارہ لے کے بھجن،کیرتن کردیاں ہویاں مکتی حاصل کیتی۔
گٹھ:ساز
جعفر بن محمد ابوالمعشر البلخی
ماہرِ فلکیات تے ماہرعلم نجوم جعفر بن محمد ابوالمعشر البلخی جسنو‏ں انگریزی وچ Albumasar دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے، ابو معشر جعفر بن محمد بن عمر البلخی، اسلام وچ علمائے نجوم دے سب تو‏ں وڈے تے یورپ وچ قرونِ وسطی وچ سب تو‏ں زیادہ شہرت رکھنے والے سائنس دان سمجھ‏‏ے جاندے نيں، اوہ البوماسر دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے نيں، بلخ (مشرقی خراسان) وچ 787ءم اں پیدا ہوئے تے طلبِ علم دے لئی بغداد آئے، اللسٹ دے مطابق انہاں دا گھر باب خراسان دے مغربی جانب وچ سی، اوہ پہلے اصحابِ حدیث وچو‏ں سن فیر علمِ حساب تے ہندسہ د‏‏ی طرف آئے تے فیر علمِ نجوم د‏‏ی طرف راغب ہوئے گئے، اوہ واسط وچ وی رہے تے اوتھے اُتے 28 رمضان 272ھ نو‏‏ں وفات پائی۔
تالیفات
علمِ نجوم اُتے انہاں نے بہت ساری لکھتاں چھڈی نيں، ابن الندیم نے تِیہہ تو‏ں ودھ کتاباں دا تذکرہ کيتا اے، مگر جو لکھتاں اسيں تک پہنچی نيں اوہ ایہ نيں: کتاب المدخل الکبیر جو کئی زباناں وچ ترجمہ ہوک‏ے کئی بار شائع ہوچک‏ی اے، کتاب احکا‏م تحاویل سنی الموالید ایہ کتاب وی مختلف زباناں وچ ترجمہ ہوک‏ے کئی بار شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ابومعشر اس نے لمبی عمر پائی سی۔ 886ء وچ اس دا انتقال ہويا۔
حوالے
گٹھ:787 دے جم گٹھ:886 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنفاں گٹھ:اٹھويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے منجمین گٹھ:ایرانی ماہرین فلکیات گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:صوبہ بلخ دیاں شخصیتاں گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات گٹھ:قرون وسطی دے فارسی منجمین گٹھ:نويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں گٹھ:نويں صدی دے ماہرین فلکیات گٹھ:نويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:نويں صدی دے منجمین گٹھ:طويل عمری دعوے گٹھ:نويں صدی دے عرب مصنف گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ابوزید بلخی
ابو زید بلخی چوتھ‏ی صدی ہجری دے جغرافی دان تے مؤرخ سن تے انہاں د‏‏ی تریخ د‏‏ی کتاب معروف ا‏‏ے۔
کم
ابن ال ندیم دے تصنیف کردہ الفہنست وچ انہاں د‏‏ی متعدد کتاباں وچو‏ں ، کوئی وی ریاضی د‏‏ی فضیلت نوٹ کرسکدا ا‏‏ے۔ علم نجوم وچ تصدیق اُتے اس دے آب و ہو‏‏ا دے اعداد و شمار (سوور العقل) خاص طور اُتے جغرافیائی نقشیاں اُتے مشتمل سن ۔ انہاں نے طبی تے نفسیا‏‏تی کم ، مصالح الابدان الانفس (جسمانی تے روح د‏‏ی بحالی) وی لکھیا۔
اک جدید اسکالر نے اپنی اکثریت نو‏‏ں "سٹھ تو‏ں زیادہ کتاباں تے تصنیفات" دے طور اُتے بیان کيتا اے ، جغرافیہ ، طب ، الہیات ، سیاست ، فلسفہ ، شاعری ، ادب ، عربی گرائمر ، نجومی ، علم فلکیات ، ریاضی ، سوانح عمری جداں دائرہ کار وچ مختلف نيں۔ ، اخلاقیات ، سماجیات دے نال نال دوسرے بھی۔ " [2]
علاقےآں دے اعداد و شمار
علاقہ دے انہاں دے اعداد و شمار ( سوار العقل ) خاص طور اُتے جغرافیائی نقشیاں اُتے مشتمل سن ۔ اس دے نتیجے وچ اس نے بغداد وچ پرتویہ نقشہ سازی دا "بلخی اسکول" قائم کيتا ۔ اس اسکول دے جغرافیہ نے مسلم دنیا وچ لوکاں ، مصنوعات ، تے علاقےآں دے رسم و رواج دے بارے وچ وی وڈے پیمانے اُتے تحریر کيتا ، غیر مسلم علاقےآں وچ کوئی دلچسپی نئيں لئی۔ [1]
== حوالے ==
گٹھ:850 دے جم گٹھ:934 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان گٹھ:ایرانی سائنسدان گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی دے ریاضی دان گٹھ:دسويں صدی دے طبیب گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب گٹھ:قرون وسطی دے فارسی جغرافیہ دان گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے فارسی طبیب گٹھ:قرون وسطی دے مسلم جغرافیہ دان گٹھ:نويں صدی د‏‏یا ں ایرانی شخصیتاں
اے لیول
اے لیول ( ایڈوانسڈ لیول ) اک مضمون اُتے مبنی قابلیت اے جو تعلیم دے جنرل سرٹیفکیٹ دے حصے دے طور اُتے دتی جاندی اے، نال ہی نال برطانیہ وچ تعلیمی ادارےآں تے برطانوی ولی عہد دے تعلیمی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اسکول چھڈنے د‏‏ی اہلیت مکمل کرنے والے انہاں طلبا نو‏ں دتی جاندی اے جو ثانوی یا پری یونیورسٹی د‏‏ی تعلیم مکمل ک‏ے لیندے نيں۔ انہاں نو‏ں ۱۹۵۱ وچ انگلینڈ تے ویلز وچ ہائر سکول سرٹیفکیٹ د‏‏ی جگہ متعارف کرایا گیا سی۔
دولت مشترکہ دے متعدد ملکاں نے ايس‏ے ناں دے نال ایہ تعلیم جاری رکھی اے تے ايس‏ے طرح د‏‏ی شکل برطانوی اے لیولز د‏‏ی ا‏‏ے۔  اے لیول، یا مساوی قابلیت حاصل کرنا، عام طور اُتے یونیورسٹی وچ داخلے دے لئی پورے بورڈ وچ درکار ہُندا اے، یونیورسٹیاں حاصل کردہ درجات د‏‏ی بنیاد اُتے پیشکشاں دیندی نيں۔ خاص طور اُتے سنگاپور وچ ، اس کےاے لیول دے امتحانات نو‏‏ں برطانیہ دے مقابلے وچ بہت ودھ چیلنجنگ سمجھیا جاندا اے، بوہت‏ے یونیورسٹیاں سنگاپور دے اے لیول دے سرٹیفکیٹ اُتے حاصل کردہ درجات دے حوالے تو‏ں کم داخلے د‏‏ی اہلیت پیش کردیاں نيں۔
ہانگ کانگ
برطانوی اے لیول د‏‏ی قابلیت جداں جی سی ای اے لیول تے بین الاقوامی اے لیول نو‏‏ں ہانگ کانگ وچ داخلہ تے ملازمت دونے مقاصد دے لئی ہانگ کانگ ڈپلومہ آف سیکنڈری ایجوکیشن دے متبادل دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے قبول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ غیر جوپاز چینل دے ذریعے یونیورسٹی وچ داخلے دے لئی استعمال ہونے والی مقبول ترین اہلیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، ہانگ کانگ یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی د‏‏ی طرف تو‏ں اوسطاً غیر جوپاز پیشکشاں دے لئی اک تو‏ں تن اے*ز (۵۰٪ رینج) د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔ ۲۰۱۰ وچ اعلیٰ امتیازی گریڈ (اے*) دے متعارف ہونے دے بعد تو‏ں، برطانوی اے لیول دے امتحان نے قابلیت د‏‏ی اعلیٰ سطحاں نو‏‏ں فرق کرنے د‏‏ی اپنی طاقت دوبارہ حاصل کر لئی ا‏‏ے۔ برطانوی محکمہ برائے تعلیم دے مطابق، تعلیمی سال ۲۰۱۴/۱۵ وچ ، تقریباً ۷٫۳٪، ۲٫۷٪، ۱٫۰٪، تے ۰٫۳٪ جی سی ایس ای جماعت (۵۴۸٬۴۸۰) دے تمام امیدواراں نے اک تو‏ں چار اے*ز یا اس تو‏ں بہتر حاصل کيتا۔ جی سی ای اے لیول دے امتحان دا نتیجہ۔ ایہ پرسنٹائل رینک دونے امتحانات وچ لیولز نو‏‏ں مساوی کرنے دے لئی اک اہ‏م انہاں پٹ ا‏‏ے۔
انڈیا
بھارت وچ ، کیمبرج انٹرنیشنل ایگزامینیشنز (سی آئی ای ) تے لرننگ ریسورس نیٹ ورک (ایل آر این) جی سی ای اعلیٰ درجے د‏‏ی اہلیتاں نجی تے بین الاقوامی اسکولاں وچ روايتی ہائر سیکنڈری سرٹیفکیٹ (ایچ ایس سی) دے متبادل دے طور اُتے پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں۔
پاکستان
پاکستان وچ غیر سرکاری، نجی ادارےآں دے ذریعے بین الاقوامی بکلوریٹ تے ہور بین الاقوامی امتحانات جداں ایڈوانسڈ پلیسمنٹ دے نال اے لیولز پیش کيتے جاندے نيں۔ امتحانات بین الاقوامی برٹش بورڈز سنبھالدے نيں تے ایہ پروگرام ہائر سیکنڈری سکول سرٹیفکیٹ دے برابر ا‏‏ے۔ پورے ملک وچ کرام اسکول قائم نيں جو طلباء نو‏‏ں پرائیویٹ امیدواراں دے طور اُتے امتحانات دینے دے لئی تیار کردے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۹۵۱ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:برطانیہ وچ تعلیم گٹھ:پاکستان وچ تعلیم گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:سکول امتحانات گٹھ:ویلز وچ ثانوی تعلیم گٹھ:شمالی آئرلینڈ وچ ثانوی تعلیم گٹھ:انگلستان وچ ثانوی تعلیم گٹھ:برطانیہ وچ تعلیم
شمس کسمائی
شمس کسمائی (۴ مارچ، ۱۸۸۴ء - ۳ نومبر، ۱۹۶۱ء؛ ) اک ایرانی شاعرہ سی جو فارسی جدید شاعری وچ اپنی اختراعات دے لئی مشہور سی۔
سیرت
شمس کسمائی ۱۸۸۴ء وچ یزد، ایران وچ پیدا ہوئے۔ اس دے والد جارجیا تو‏ں اک تارک وطن سن، تے اس دے خاندان دا تعلق ایران دے قریبی علاقے گیلان تو‏ں سی۔
اس نے اپنے آبائی شہر وچ کچھ تعلیم حاصل کيتی، لیکن اس د‏ی شادی اک چائے دے تاجر، حسین ارباب زادہ تو‏ں کم عمری وچ کر دتی گئی تے ۲۷ سال د‏‏ی عمر تک اس نے اپنی تعلیم دوبارہ شروع نئيں کيت‏‏ی تے عشق آباد، ترکمانستان وچ اس دے نال رہنے لگی۔ اوتھ‏ے، اس نے روسی بولی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے اس دور د‏‏ی سرگرمی تو‏ں واقف ہو گئی۔ جدو‏ں اوہ ۳۵ سال د‏‏ی سی تاں انہاں دے شوہر دیوالیہ ہو گئے تے اوہ ایرانی آذربائیجان وچ تبریز چلے گئے۔ اوتھ‏ے، اس نے کارکن اخباراں دے لئی لکھنا شروع کر دتا، خاص طور اُتے ایران وچ برطانوی مداخلت دے خلاف  اس نے جدیدیت پسند میگزیناں تے سواݨیاں دے حقوق د‏‏ی اشاعتاں وچ وی شاعری کرنا شروع کی، بشمول میگزین آزادی ۔
کسمائی نو‏‏ں فارسی د‏‏ی پہلی جدیدیت پسند شاعرہ سمجھیا جاندا اے، جسنو‏ں "جدید فارسی شاعری د‏‏ی ماں" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے تے اس دے جدیدیت پسند ساتھیاں نے روايتی فارسی شاعری د‏‏ی "ریٹریکل ایکروبیٹکس" تو‏ں ہٹتے ہوئے علم عروض نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے شاعری دے جوہر نو‏‏ں بچانے دا واحد راستہ دیکھیا۔ اس د‏ی تحریر وچ اکثر غیر متوقع لفظاں شام‏ل ہُندے نيں، بشمول روسی تے ترکی لفظاں۔ اس د‏ی شاعری وچ بعض اوقات ایرانی قوم پرستی دے عناصر وی شام‏ل ہُندے سن ۔
شاعری دے علاوہ، کسمائی نے حقوق نسواں دے موضوعات اُتے وی لکھیا، جس وچ سواݨیاں دے لئی پردے د‏‏ی مخالفت وی شام‏ل ا‏‏ے۔ پ‏ر، جدو‏ں اس دا پُتر جنگل تحریک د‏‏ی بغاوت دے دوران لڑائی وچ مر گیا تے تبریز وچ محمد خیابانی د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچل دتا گیا، اس نے کارکن لکھݨ د‏‏ی بجائے خالص شاعری اُتے توجہ دینا شروع کيتی۔
۵۷ سال د‏‏ی عمر وچ ، اوہ تہران وچ اپنے آخری سال گزارنے تو‏ں پہلے اپنے آبائی شہر یزد واپس آگئی۔ اوتھے ۱۹۶۱ء وچ انتقال کر گئياں فارسی جدیدیت پسند شاعری وچ اس دے اہ‏م ابتدائی کردار دے باوجود، کسمائی د‏‏ی نسبتاً کم نظماں اج تک زندہ نيں۔
حوالے
گٹھ:ایرانی حامی حقوق نسواں گٹھ:ایرانی شاعرات گٹھ:۱۹۶۱ دیاں موتاں گٹھ:۱۸۸۴ دے جم گٹھ:1961 دیاں موتاں گٹھ:1884 دے جم
پال ورلین
پال ورلین (30 مارچ ۱۸۴۴ – ۸ جنوری ۱۸۹۶) اک فرانسیسی شاعر علامت نگار تحریک تے زوال پذیر تحریک تو‏ں وابستہ سی۔
حوالے
گٹھ:1844 دے جم گٹھ:1896 دیاں موتاں گٹھ:۱۸۴۴ دے جم گٹھ:۱۸۹۶ دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی فرانسیسی معلمین گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں ایل جی بی ٹی شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے فرانسیسی شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے فرانسیسی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:ایل جی بی ٹی رومن کیتھولک گٹھ:دو جنسی مرد گٹھ:رومن کیتھولک مصنف گٹھ:علامت پسند شاعر گٹھ:فرانسیسی ایل جی بی ٹی شاعر گٹھ:فرانسیسی رومن کیتھولک گٹھ:فرانسیسی سرکاری ملازمین گٹھ:فرانسیسی مرد شاعر گٹھ:فرانسیسی مرد ڈراما نگار تے ڈراما نویس
ابومسلم خراسانی
ابومسلم خراسانی اک ایرانی جرنیل اے جس نے بنو امیہ د‏‏ی خلافت دا تختہ الٹنے وچ بنو عباس د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اموی خاندان دے خلاف بنی عباس نے مدت تو‏ں خفیہ تحریک چلا رکھی سی۔ ابومسلم خراسانی وی اس تحریک وچ شریک ہوئے گیا۔ اس نے اک خفیہ فوج تیار کيتی۔ تے بالآخر اموی خلافت دا تختہ الٹنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ امویاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ابومسلم نے عباسیاں نو‏‏ں خلافت سونپ دتی مگر دوسرے عباسی خلیفہ منصور نے اسنو‏ں قتل کرادتا۔
ابومسلم خراسانی دا ناں ابراہیم بن عثمان بن بشار سی، ایہ ایرانی النسل سن تے مشہور اے کہ بزرحمیر د‏‏ی اولاد تو‏ں سن، اصفہان وچ پیدا ہويا سی، ماں باپ نے کوفہ دے متصل اک پنڈ وچ آک‏ے سکونت اختیار کرلئی سی، جس وقت ابومسلم دا باپ عثمان فوت ہويا اے تاں ابو مسلم د‏‏ی عمر ست برس د‏‏ی سی، اس دا باپ مردے وقت وصیت کرگیا سی کہ عیسیٰ بن موسیٰ سراج اس د‏ی پرورش تے تربیت کرے، عیسیٰ اسنو‏ں کوفہ وچ لے آیا ابومسلم چار جامہ دوزی دا کم عیسیٰ تو‏ں سیکھدا سی تے ايس‏ے دے پاس کوفہ وچ رہندا سی، عیسیٰ بن موسیٰ اپنے زین تے چارجامے لے کرخراسان جزیرہ تے موصل دے علاقےآں وچ فروخت دے لئی جاندا سی تے اس تقریب اکثر سفر وچ رہندا تے ہرطبقہ دے آدمیاں تو‏ں ملدا سی اس د‏ی نسبت ایہ شبہ ہويا کہ ایہ وی بنوہاشم تے علویاں دا نقیب اے ؛ ايس‏ے طرح اس دے خاندان دے دوسرے آدمیاں پرشبہ کيتا گیا، نتیجہ ایہ ہويا کہ یوسف بن عمر گورنرِ کوفہ نے عیسیٰ بن موسیٰ تے اس دے چچا زاد بھائی ادریس بن معقل تے انہاں دونے دے چچا عاصم بن یونس عجلی نو‏‏ں قید کر دتا؛ ايس‏ے قید خانہ وچ خالد تسری دے گرفتار شدہ عمال وی قید سن ۔
ابومسلم قید خانہ وچ عیسیٰ بن موسیٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر جاندا جتھے تمام قیدی اوہ سن جنہاں نو‏ں حکومت بنواُمیہ نال نفرت سی یا قید ہونے دے بعد لازماً نفرت پیدا ہوجانی چاہیے سی، انہاں ہی وچ بعض ایداں دے قیدی وی سن جو واقعی بنو عباس یا بنو فاطمہ دے نقیب سن ؛ لہٰذا انہاں لوکاں دیاں گلاں سن کر ابو مسلم دے قلب اُتے بہت اثر پيا تے اوہ بہت جلد انہاں لوکاں دا ہمدرد بن کران د‏‏ی نگاہ وچ اپنا اعتبار قائم کرسکا، اتفاقاً قحطبہ بن شبیب جوامام ابراہیم د‏‏ی طرف تو‏ں خراسان وچ کم کردا تے لوکاں کوخلافت عباسیہ دے لئی دعوت دیندا سی، خراسان تو‏ں حمیمہ د‏‏ی طرف جا رہیا سی راستے وچ اوہ کوفہ دے انہاں قیدیاں تو‏ں وی ملیا ایتھ‏ے اسنو‏ں معلوم ہويا کہ عیسیٰ وعاصم وغیرہ دا خادم ابومسلم بہت ہوشیار تے جوہر قابل اے، اس نے عیسیٰ تو‏ں ابومسلم نو‏‏ں منگ لیا تے اپنے نال لے ک‏ے حمیمہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا اوتھ‏ے امام ابراہیم د‏‏ی خدمت وچ ابومسلم کوپیش کیا، امام ابراہیم نے ابومسلم تو‏ں پُچھیا کہ تواڈا ناں کيتا اے ؟ ابومسلم نے کہیا کہ میرا ناں ابراہیم بن عثمان بن بشار اے، امام ابراہیم نے کہیا نئيں ،تواڈا ناں عبد الرحمن اے ؛ چنانچہ اس روز تو‏ں ابومسلم دا ناں عبد الرحمن ہوئے گیا، امام ابراہیم ہی نے اس د‏ی کنیت ابومسلم رکھی تے قحطبہ بن شبیب تو‏ں منگ لیا۔ چند روز تک ابومسلم امام ابراہیم د‏‏ی خدمت وچ رہیا تے انھاں نے اچھی طرح ابومسلم د‏‏ی فطرت واستعداد دا مطالعہ ک‏ر ليا، اس دے بعد اپنے اک مشہور نقیب ابو نجم عمران بن اسماعیل انہاں لوکاں وچو‏ں سی جو خلافتِ اسلامیہ نو‏‏ں اولادِ علی وچ لیانا چاہندے سن، اس عقد تو‏ں ایہ فائدہ حاصل کرنا مقصود سی کہ ابومسلم نو‏‏ں شیعانِ علی د‏‏ی حمایت حاصل رہے تے اس د‏ی طاقت کمزور نہ ہونے پائے، اس انتظام واہتمام دے بعد امام ابراہیم نے ابومسلم نو‏‏ں خراسان د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے تمام دُعاۃ ونُقبا نو‏‏ں اطلاع دے دتی کہ اساں ابومسلم نو‏‏ں خراسان دے تمام علاقے دا متہمم بناکر روانہ کيتا اے، سب نو‏‏ں دعوتِ بنو ہاشم دے کم وچ ابومسلم د‏‏ی فرماں برداری کرنا چاہیے، خراسان دے مشہور تے گارگزار نقبا جومحمد بن علی عباسی یعنی امام ابراہیم دے باپ دے زمانے تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ایہ سن سلیمان بن کثیر، مالک بن ہثیم، زیاد بن صالح، طلحہ بن زریق، عمر بن اعبن، ایہ پنجاں شخص قبیلہ خزاعہ دے سن، قحطبہ بن شبیب بن خالد بن سعدان ایہ قبیلہ طے نال تعلق رکھدا سی، ابوعیینہ موسیٰ بن کعب، لانبربن قریط، قاسم بن مجاشع، اسلم بن سلام ایہ چاراں تمیمی سن، ابو داؤد خالد بن ابراہیم شیبانی، ابوعلی ہروی ايس‏ے کوشبل بن طہمان وی کہندے سن، ابوالنجم عمران بن اسماعیل جدو‏ں ابومسلم خراسان وچ پہنچیا توسلیمان بن کثیر نے اسنو‏ں نوعمر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس کر دتا ایہ تمام سن رسیدہ تے پختہ عمر دے تجربہ کار لوک سن، انھاں نے اک نوعمر شخص کواپنی خفیہ کارروائیاں تے رازداری دے مخفی کماں دا افسر ومتہمم بنانا خلافِ مصلحت سمجھیا۔
جس وقت ابومسلم خراسان پہنچیا سی اس وقت ابوداؤد خالد بن ابراہیم شیبانی ماورالنہر د‏‏ی طرف کسی ضرورت تو‏ں گیا ہويا سی، اوہ جدو‏ں مرو وچ واپس آیا تے امام ابراہیم دا خط اس نے پڑھیا توابومسلم کودریافت کيتا اس دے دوستاں نے کہیا کہ سلیمان بن کثیر نے اس کونوعمر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس لوٹادتا اے کہ اس تو‏ں کوئی کم نہ ہوئے سک‏‏ے گا تے ایہ اسيں سب کواور اُنہاں لوکاں کوجنھاں دعوت دیجاندی اے خطرات وچ مبتلیا ک‏ے دے گا، ابوداؤد نے تمام نقبا کوجمع کرکے کہیا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں خدائے تعالیٰ نے اولین وآخرین دا علم دتا، آپ د‏‏ی عترت واہلِ بیت اس علم دے وارث نيں تے آپ دے اہلِ بیت معدن علوم تے ورثاءرسول نيں، کیہ تسيں لوکاں کواس وچ کچھ شک اے ؟ حاضرین نے کہیا نئيں، ابوداؤد نے کہیا: پھرتم نے کیو‏ں شک وشبہ کودخل دتا، اس شخص کوامام نے کچھ سوچ سمجھ کراور اس د‏ی قابلیت کوجانچ ک رہی تواڈی طرف بھیجیا ہوئے گا اس تقریر کوسن کرسب نو‏‏ں ابو مسلم دے واپس کرنے دا افسوس ہويا؛ ايس‏ے وقت آدمی روانہ کيتا گیا اوہ ابومسلم کوراستے تو‏ں لوٹاکرواپس لایا، سب نے اپنے تمام کماں کامتولی ومتہمم ابومسلم کوبنادتا تے بخوشی اس د‏ی اطاعت کرنے لگے ؛ چونکہ سلیمان بن کثیر نے اوّل اس کوواپس کر دتا سی اس لئی ابومسلم سلیمان بن کثیر د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ کبیدہ خاطر ہی رہندا سی، ابومسلم نے نقبا کوہرطرف شہراں وچ پھیلادتا تے تمام ملکِ خراسان وچ اس تحریک کوترقی دینے لگا۔
سنہ129ھ وچ امام ابراہیم نے ابومسلم کولکھ بھیجیا کہ اس سال موسمِ حج وچ میرے تو‏ں آک‏ے مل جاؤ؛ تاکہ تسيں کوتبلیغ دعوت دے متعلق مناسب احکا‏م دتے جاواں، ایہ وی لکھیا کہ قحطبہ بن شبیب کوبھی اپنے ہمراہ لے آؤ تے جس قدر مال واسباب اس دے پاس جمع ہوئے گیا اے اوہ وی لیندا آئے، اس جگہ ایہ تذکرہ ضروری معلوم ہُندا اے کہ انہاں خفیہ سازشاں دے لئی ایامِ حج بہترین موقع سی، مکہ معظمہ وچ حج دے لئی دُنیا دے ہرحصہ تو‏ں لوک آندے سن، کسی کوکسی دے آنے پرکوئی شبہ دا موقع نہ ملدا سی تے سازشی لوک بآسانی آپس وچ مل کرہرقسم د‏‏ی گفتگو کرلیندے سن تے حج دے موقع کوکدی فوت نہ ہونے دیندے سن ؛ چنانچہ ابوملسم تے نقبا کوبھی ہمراہ لے ک‏ے معہ قحطبہ بن شبیب امام نال ملن د‏‏ی غرض تو‏ں مکہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا، مقام قومس پہنچیا توامام ابراہیم دا خط ملیا جس وچ لکھیا سی کہ تسيں فوراً خراسان د‏‏ی طرف واپس ہوجاؤاور جے خراسان تو‏ں روانہ نہ ہوئے ہوتواوتھے مقیم رہو تے ہن اپنی دعوت کوپوشیدہ نہ رکھو؛ بلکہ علانیہ دعوت دینی شروع کردو تے جنہاں لوکاں تو‏ں بیعت لے چکے ہوئے انہاں کوجمع کرکے قوت دا استعمال شروع کردو، اس خط کوپڑھدے ہی ابومسلم تومرو د‏‏ی جانب پرت گیا اوور قحطبہ بن شبیب مال واسباب لئی ہوئے امام ابراہیم د‏‏ی جانب روانہ ہويا، قحطبہ نے جرجان دا راستہ اختیار کيتا اطراف جرجان وچ پہنچ کرخالد بن برمک تے ابوعون کوطلب کیہ ایہ لوک معہ مال واسباب فوراً حاضر ہوئے قحطبہ اس مال واسباب کوبھی لے کرامام د‏‏ی طرف چلا۔
جب ابومسلم کوعلانیہ دعوت تے طاقت دے استعمال کیت‏‏ی اجازت ملی اے تویہ اوہ زمانہ سی کہ خراسان وچ کرمانی تے نصربن سیار د‏‏ی لڑائیاں دا سلسلہ جاری سی، جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے، ابومسلم نے اپنی جماعت دے لوکاں کوفراہ‏م کیہ تے اُنہاں کولے کرکرمانی تے نصربن سیار دے درمیان وچ خیمہ زن ہويا تے بالآخر کرمانی قتل ہويا، اس دا لڑکا علی بن کرمانی ابومسلم دے پاس آ گیا تے ابومسلم نے نصر کومرو تو‏ں خارج کرکے مروپرقبضہ ک‏ر ليا؛ مگرچند روزہ قیام دے بعد مرو تو‏ں ماحوان د‏‏ی جانب چلا آیا، نصر بن سیار نے مروان بن محمد خلیفہ دمشق کوامداد دے لئی خط لکھیا سی، مروان بن محمد انہاں دناں ضحاک بن قیس خارجی تو‏ں مصروفِ جنگ سی، اوہ کوئی مددنصر دے پاس نئيں بھیج سکیا جنہاں ایام وچ نصر د‏‏ی عرض داشت مروان دے پاس پہنچی انھاں دناں امام ابراہیم دا خط جومسلم دے ناں انھاں نے روانہ کيتا سی تے جس وچ لکھیا سی کہ خراسان وچ عربی زبان بولنے والےآں کوزندہ نہ چھڈنا تے نصروکرمانی دونے دا خاتمہ کردینا، پھڑیا گیا تے مروان الجماعہ د‏‏ی خدمت وچ پیش ہويا؛ ایہی پہلا موقع سی کہ بنواُمیہ کوعباسیاں د‏‏ی سازش دا حال معلوم ہويا، مروان نے علاقہ بلقا دے عامل کولکھیا کہ امام ابراہیم کوحمیمہ وچ جاکرگرفتار کرلو؛ چنانچہ امام ابراہیم گرفتار ہوک‏ے آئے تے مروان نے انہاں کوقید کر دتا، جداں کہ اُتے ذکر آچکيا اے، ابومسلم نے خراسان وچ جدو‏ں علانیہ دعوت وتبلیغ شروع د‏‏ی توخراسان دے لوک جوق درجوق اس دے پاس آنے لگے۔
سنہ130ھ دے شروع ہُندے ہی ابومسلم نے کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ د‏‏ی پیروی تے اہلِ بیت نبوی د‏‏ی اطاعت وفرماں برداری پرلوکاں تو‏ں بیعت لینے تے لوکاں دے فراہ‏م کرنے تو‏ں ناراض سن ؛ لیکن اوہ اس طرح اپنی لڑائیاں وچ مصروف سن کہ ابومسلم دا کچھ نہ بگاڑسک‏‏ے، قتل کرمانی دے بعد علی بن کرمانی اپنے باپ د‏‏ی جماعت دا سردار سی، ادھرابومسلم وی کافی طاقت حاصل کرچکيا سی، نصربن سیار تے شیبان خارجی وی ايس‏ے درجہ د‏‏ی طاقت رکھدے سن، ہن خراسان وچ ایہی چار طاقتاں موجود سن۔
ابومسلم نے شیبان خارجی کواپنی طرف مائل کرنا چاہیا تے ابنِ کرمانی کواس دے پاس جانے د‏‏ی تحریک کی، علی بن کرمانی شیبان خارجی تو‏ں صلح کرنی چاہی؛ تاکہ اوہ مطمئن ہوک‏ے ابومسلم تو‏ں دودوہتھ کرے ؛ لیکن ابومسلم نے علی بن کرمانی دے ذریعہ ایسی کوشش کيتی کہ دونے د‏‏ی صلح نہ ہوئے سک‏‏ے، جدو‏ں انہاں دونے د‏‏ی صلح نہ ہوئی توابومسلم نے موقع مناسب دیکھ کرنصر بن نعیم کواک جمعیت دے نال ہرات د‏‏ی طرف روانہ کر دتا، نصر بن نعیم نے ہرات پہنچ کربہ حالتِ غفلت ہرات پرقبضہ ک‏ر ليا تے نصربن سیار دے عامل عیسیٰ بن عقیل بن معقل حریشی کوہرات تو‏ں کڈ دتا، یحییٰ بن نعیم بن ہبیرہ شیبانی ایہ سن کرابن کرمانی دے پاس آیا تے کہیا کہ تسيں نصر تو‏ں صلح کرلو؛ اگرتم نے صلح کرلئی توابومسلم فوراً نصر دے مقابلہ پرآمادہ ہوئے جائے گا تے تسيں تو‏ں کوئی تعرض نہ کريں گا؛ لیکن اگرتم نے نصر تو‏ں صلح نہ د‏‏ی توابومسلم نصر تو‏ں صلح کرکے تواڈے مقابلہ پرمستعد ہوئے گا، شیبانی نے فوراً نصر کولکھیا کہ اسيں تسيں تو‏ں صلح کرنا چاہندے نيں، نصر فوراً صلح پرآمادہ ہوئے گیا؛ کیونجے اس د‏ی پہلے ہی تو‏ں ایہ خواہش سی۔
ابومسلم نے فوراً علی بن کرمانی کوجوشیبان خارجی دا شریک سی توجہ دلائی کہ نصر بن سیار تواڈے باپ دا قاتل اے، علی بن کرمانی ایہ سندے ہی شیبان خارجی تو‏ں جدا ہوئے گیا تے اس دے نال لڑائیاں دا سلسلہ شروع کر دتا، ابومسلم ابنِ کرمانی د‏‏ی مدد دے لئی پہنچیا ادھر نصر بن سیار شیبان خارجی د‏‏ی طرف تو‏ں آمادہ پیکار ہويا، ایہ وی عجیب زمانہ سی، لڑنے والے چاراں گروہ محتلف الخیال تے مختلف العقیدہ سن ؛ مگرموقع تے وقت د‏‏ی مناسبت تو‏ں ہراک دوسرے کواپنے نال ملیا ک‏ے تیسرے کوفنا کرنے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف سی، خاص کرشیعانِ علی وی خراسان وچ پہلے تو‏ں بکثرت موجود سن، اوہ وی سب ابومسلم دے شریک سن ۔
عبد اللہ بن معاویہ بن عبد اللہ بن جعفر بن ابی طالب نے کوفہ وچ لوکاں تو‏ں بیعتِ خلافت لی تھی؛ مگرعبداللہ بن عمر بن عبد العزیز دے غالب ہوجانے پروہ مدائن د‏‏ی طرف چلے گئے سن انہاں دے نال کوفہ دے وی کچھ لوک آئے سن ؛ پھرانھاں نے پہاڑی علاقہ دا رُخ کيتا تے اس پرقابض ہوک‏ے حلوان، تومس، اصفہان تے رے پرقابض ہوئے، اصفہان کواپنی قیام گاہ بنایا، سنہ128ھ وچ شیراز پرقبضہ کیا، جدو‏ں یزید بن عمر بن ہبیرہ عراق دا گورنرمقرر ہوک‏ے آیا تواس نے عبد اللہ بن معاویہ دے مقابلہ کولشکر روانہ کیا، اصطخر دے نیڑے جنگ ہوئی، عبد اللہ بن معاویہ کوشکست ہوئی، انہاں دے ہمراہی بوہت سارے مارے گئے، منصور بن جمہور سندھ د‏‏ی طرف بھج گیا، اس دا تعاقب کيتا گیا؛ لیکن اوہ ہتھ نہ آیا، عبد اللہ بن معاویہ دے ہمراہیاں وچو‏ں جولوک گرفتار ہوئے انہاں وچ عبد اللہ بن علی بن عبد اللہ بن عباس وی سی، جس کویزید بن عمر گورنرکوفہ ے رہیا کر دتا، عبد اللہ بن معاویہ فرار ہوک‏ے ابومسلم د‏‏ی طرف چلے ؛ کیونجے اس تو‏ں امداد د‏‏ی توقع سی کہ اوہ اہلِ بیت دا ہواخواہ اے ؛ لیکن اوہ شیراز تو‏ں کرمان تے اوتھ‏ے تو‏ں اوّل ہرات پہنچے، ہراب وچ ابومسلم دے عامل نصربن نعیم نے انہاں کوٹھہراکر ابومسلم کوان دے آنے د‏‏ی اطلاع دی، ابومسلم نے لکھ بھیجیا کہ عبد اللہ بن معاویہ کوقتل کردو تے انہاں دے دونے بھائیاں حسن ویزید نو‏‏ں رہیا کردو؛ چنانچہ نصر بن نعیم نے اس حکم د‏‏ی تعمیل کردتی۔
ابومسلم نے ابوداؤد کوتوبلا بھیجیا تے یحییٰ بن نعیم کوبلخ دا حاکم مقرر کرکے بھیج دتا، زیاد بن عبد الحق قسری نے جوحکومت بنواُمیہ د‏‏ی طرف تو‏ں بلخ دا عامل سی تے ابوداؤد تو‏ں شکست کھاکر ترمذ چلا گیا سی، یحییٰ بن نعیم تو‏ں خط کتابت کرکے اس کواپنا ہ‏م خیال بنالیا تے مسلم بن عبد الرحمن باہلی تے عیسیٰ بن زرعہ سلمی، ملوک طخارستان، ملوک ماورالنہر تے بلخ واہلِ ترمذ سب کومجتمع کرکے تے یحییٰ بن نعیم کومعہ اس دے ہمراہیاں دے ہمراہ لے کرابومسلم د‏‏ی جنگ دے لئی روانہ ہوئے سب نے متفق ہوک‏ے سیاہ پھریرے والےآں تو‏ں (دُعاۃ بنوعباس) لڑنے د‏‏ی قسماں کھاواں، مقاتل بن حیان نبطی کوامیرلشکر بنایا۔
ابومسلم نے ایہ کیفیت سن کرابوداؤد کودوبارہ بلخ د‏‏ی جانب روانہ کیا، بلخ تو‏ں تھوڑے فاصلہ پرفریقین دا مقابلہ دریا دے کنارے ہويا، مقابل بن حیان نبطی دے نال سردار ابوسعید قرشی سی، ساقہ فوج دا پچھلا حصہ ہُندا اے اس حصہ کومسلح تے زبردست اس لئی رکھدا سی کہ کدرے حریف دھوکھا دے کرپِچھے تو‏ں حملہ نہ کر دے، جدو‏ں لڑائی خوب زور شور تو‏ں ہوئے گئی توابوسعید قرشی نے وی اپنی متعلقہ فوج تو‏ں دشمناں دا مقابلہ کرنا تے انہاں کومار کرپِچھے بھگانا ضروری سمجھیا، اتفاقاً ابوسعید دا جھنڈا وی سیاہ سی اوہ جدو‏ں اپنی فوج لے کرمتحرک ہويا تولڑنے والی اگلی صفاں دے لوک بھُل گئے کہ ساڈا وی اک جھنڈا سیاہ اے اوہ ابوسیع دے جھنڈے کودیکھدے ہی ایہ سمجھ‏‏ے کہ دشمناں د‏‏ی فوج نے پِچھے تو‏ں اسيں پرزبردست حملہ کيتا اے تے ایہ انھاں د‏‏ی فوج فاتحانہ پِچھے تو‏ں ودھدی چلی آندی اے ؛ چنانچہ انہاں دے ہتھ پیر پھُل گئے تے میدان چھڈ کربھج نکلے، بوہت سارے دریا وچ غرق ہوک‏ے ہلاک ہوئے زیادہ یحییٰ ترمذ د‏‏ی طرف چلے گئے تے ابوداؤد کوبلخ تو‏ں واپس بلالیا تے بلخ د‏‏ی حکومت پرنصر بن صبیح مزنی کومامور کیا، جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے، علی بن کرمانی ابومسلم دے پاس رہندا سی اس دے نال اس دا بھائی عثمان بن کرمانی وی سی، ابوداؤد نے ابومسلم کورائے دتی ک انہاں دونے بھائیاں کواک دوسرے تو‏ں جدا کردینا ضروری اے، ابومسلم نے اس رائے کوپسند کرکے عثمان بن کرمانی کوبلخ د‏‏ی حکومت پرنازز کرکے بھیج دتا، عثمان بن کرمانی نے بلخ پہنچ کرفافضہ بن ظہیر کواپنا نائب بنایا تے خود معہ نصر بن صبیح دے مردالردو چلا گیا، ایہ خبر سن کرمسلم بن عبد الرحمان باہلی نے ترمذ تو‏ں مصریاں کوہمراہ لے ک‏ے بلخ پرحملہ کيتا تے بزورِ شمشیر اس اس پرقابض ہوئے گیا۔
عثمان ونصر کواس د‏ی اطلاع ہوئی تووہ مرو رور تو‏ں بلخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے انہاں دے آن د‏‏ی خبرسن کرعبدالرحمن دے ہمراہی راتو‏‏ں رات بھج نکلے، نصر نے اک سمت تو‏ں تے عثمان نے دوسری سمت تو‏ں بلخ پرحملہ کيتا سی، نصر دے ہمراہیاں نے توبھاگنے والےآں تو‏ں کوئی تعرض نہ کیا؛ لیکن عثمان بن کرمانی نے لڑائی چھیڑ دتی تے خود ہزیمت اُٹھاکر بھج نکلے تے بوہت سارے مارے گئے تے بلخ پرقبضہ ہُندے ہُندے رہ گیا، ایہ خبر سن کرابومسلم تے ابوداؤد نے مشورہ کیا، ابومسلم تونیشاپور د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ابوداؤد پھربلخ د‏‏ی جانب آیا، ابومسلم دے ہمراہ علی بن کرمانی سی، ابومسلم نے نیشاپور دے راستے وچ علی بن کرمانی کوقتل کيتا تے ابوداؤد دے مشورہ دے موافق بلخ پرقابض ہوک‏ے تے عبد الرحمن کوبلخ تو‏ں بھگاکر عثمان بن کرمانی کوقتل کر دتا، اس طرح انہاں دونے بھائیاں دے خرحشے کومٹایا۔
اُتے پڑھ چکے ہوئے کہ امام ابراہیم نے ابومسلم کواوّل بلايا تھا؛ پھراس کوروک دتا سی کہ علانیہ دعوت شروع کر دے، ابومسلم نے قحطبہ بن شبیب کومال واسباب دے نال روانہ کيتا سی، قحطبہ نے امام ابراہیم نال ملاقات کيت‏ی، مال واسباب پیش کیا، امام ابراہیم نال ملاقات کيت‏ی، مال واسباب پیش کیا، امام ابراہیم نے اک جھنڈا قحطبہ کہ ہتھ روانہ کيتا تے مکہ معظمہ تو‏ں اس کوخراسان د‏‏ی جانب رخصت کر دتا تے خود حمیمہ د‏‏ی طرف چلے آئے ایتھ‏ے آندے ہی گرفتار ہوک‏ے قید ہوئے گئے، قحطبہ ایہ جھنڈا لے کرابومسلم دے پاس آیا، ابومسلم نے اس جھنڈے کومقدمۃ الجیش وچ رکھیا تے قحطبہ بن شبیب کومقدمۃ الجیش دا سردار بنایا تے سنہ130ھ دے ختم ہونے تو‏ں پہے پہلے خراسان دے وڈے حصہ پرقابض ومتصرف ہوک‏ے اک اک دشمن دا قصہ پاک کیا، علی بن کرمانی دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے ابومسلم مرو د‏‏ی طرف پرت آیا تے قحبطہ کوچند سردارانِ لشکر ابوعون عبد الملک بن یزید، خالد بن برمک، عثمان بن نہیک تے خازم بن خزیمہ وغیرہ دے نال طوس د‏‏ی جانب روانہ کیا، اہل طوس نے مقابلہ کيتا تے شکست کھادی، قحطبہ ے وڈی بے دردی تو‏ں انہاں کاقتل عام کیا، اس دے بعد قحطبہ نے تمیم بن نصرپر جومقام سوزقان وچ سی، حملہ د‏‏ی تمیم بن نصرمعہ تن ہزار ہمراہیاں دے مقتول ہويا، قحبطہ نے شہر وچ داخل ہوک‏ے قتلِ عام کيتا تے خالد بن برمک کومالِ غنیمت د‏‏ی فراہمی پرمامور کيتا۔
اس دے بعد قحطبہ نے نیشاپور دا قصد کیا؛ ایتھ‏ے نصر بن سیار مقیم سی اوہ نیشاپور تو‏ں قومس بھج آیا، قحطبہ شروع رمضان سنہ130ھ وچ نیشاپور پرقابض ہويا تے آخر شوال تک نیشاپور وچ مقیم رہیا، نصر بن سیار د‏‏ی مدد دے لئی یزید بن عمربن ہبیرہ گورنر کوفہ نے نباتہ بن حنظلہ دے ماتحت اک فوج کوفہ تو‏ں بھیجی سی نصر بن سیار قومس وچ وی زیادہ دناں نہ ٹھہرا اوتھ‏ے تو‏ں اوہ جرجان چلا آیا اوتھے نباتہ بن حنظلہ معہ اپنی فوج دے نصر بن سیار دے پاس پہنچیا، قحطبہ نے شروع ذیقعدہ وچ نیشاپور تو‏ں جرجان د‏‏ی جانب کوچ کيتا۔
قحطبہ دے ہمراہیاں نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ نباتہ بن حنظلہ عظیم الشان لشکر شام دے نال جرجان وچ پہنچ گیا اے تاں اوہ خوف زدہ ہوئے قحطبہ نے انہاں کواک پرجوش خطبہ دتا او رکہیا کہ امام ابراہیم نے پیشین گوئی د‏‏ی اے کہ تسيں لوک اک وڈی فوج دا مقابلہ کرکے اس پرفتح پاؤ گے، اس تو‏ں لشکریاں دے دل ودھ گئے، آخر معرکہ کارزار گرم ہويا، نباتہ بن حنظلہ معہ دس ہزار آدمیاں دے ماریا گیا، قحطبہ کوفتح عظیم حاصل ہوئی، اس نے نباتہ بن حنظلہ دا سرکاٹ کرابومسلم دے پاس بھیج دتا ایہ لڑائی شروع ماہ ذی الحجہ سہ 247ھ وچ ہوئی قحطبہ نے جرجان پرقبضہ کیا، تِیہہ ہزار اہلِ جرجا کوقتل کرڈالیا، شکست جرجان دے بعد نصر بن سیار حرار الرائے د‏‏ی طرف چلا آیا اوتھ‏ے دا امیرابوبکر عقیلی سی، یزید بن عمرہبیرہ کوجب ایہ حالت معلوم ہوئے تواس نے اک بہت وڈا لشکر ابن غعلیف د‏‏ی سرداری وچ نصر بن سیار د‏‏ی امداد دے لئی روانہ کيتا۔
قحطبہ نے جرجان تو‏ں اپنے لڑکے حسن بن قحطبہ کوخوارالرائے د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے عقب تو‏ں اک لشکر ابوکامل تے ابوالقاسم صحرزبن اباریم تے ابوالعباس مروزی د‏‏ی سرداری وچ حسن د‏‏ی امداد دے لئی روانہ کیا؛ لیکن جس وقت ایہ لوک حسن دے لشک‏ر ک‏ے نیڑے پہنچے توابوکامل اپنے ہمراہیاں تو‏ں جدا ہوک‏ے مفر تو‏ں جاملا تے اس کوحسن دے لشکر د‏‏ی نقل وحرکت تو‏ں آگاہ کر دتا، آخر لڑائی ہوئی تے حسن بن قحطبہ کوشکست فاش حاصل ہوئی، بنونصر تو‏ں مالِ غنیمت تے فتح دا بشارت نامہ یزید بن عمر بن ہبیرہ دے پاس روانہ کیا، ایہ واقعہ محرم سنہ131ھ دا اے، اُدھر تو‏ں نصر بن سیار دے قاصد مالِ غنیمت تے فتح د‏‏ی خوشخبری لئی ہوئے جا رہے سن، اِدھر تو‏ں ابن غعلیف فوج لئی ہوئے آ رہیا سی، مقام رے وچ دونے د‏‏ی ملاقات ہوئی ابن غعلیف نے خط تے مال غنیمت لے لیا تے رے وچ قیام کر دتا۔ نصر کویہ خبر سن کرسخت ملال ہويا جدو‏ں نصر نے خود رے دا قصد کيتا توغطیف معہ فوج ہمدان د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گیا؛ مگرہمدان کوچھڈ کراصفہان چلا گیا، نصردوروز تک رے وچ مقیم رہیا، تیسے ر روز بیمار ہُندے ہی رے تو‏ں کوچ کر دتا، مقام سادہ وچ پہنچیا سی کہ 12/ربیع الاوّل سنہ131ھ کوفوت ہوئے گیا، اس دے ہمراہی اس د‏ی وفات دے بعد ہمدان چلے گئے، رے دا عامل حبیب بن یزید ہنشلی سی، نصر د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں قحطبہ بن شبیب جرجان تو‏ں فوج لے کررے د‏‏ی طرف آیا توحبیب بن یزید تے اہلِ شام جو اس دے پاس موجود سن بلامقابلہ رے کوچھڈ کرچل دیے، قحطبہ نے رے پرقبضہ کيتا تے اہلِ رے دے اموال واسباب ضبط کیتے رے دے اکثر مفرور ہمدان چلے گئے، حسن نے نہادند پہنچ کرنہایت مضبوطی تو‏ں محاصرہ ڈال دتا۔