پنجاب_دیاں_ونڈاں
۱۹۵۱ دی مانو گنتری وچ کانگرس تے بھارتی سٹیبلشمنٹ بڑی ہشیاریاں ورتیاں تے مشرقی پنجاب سنے پورے بھارت وچ زباناں بارے دتے خانے وچ ہندی، اردو تے پنجابی نوں اک زبان  ہی لکھیا۔ ایہہ نہرو رپورٹ دی ہشیاریاں دا تسلسل سی  کہ بنیاد پرست ہندو یوپی سی پی توں پشور تیک   بولی جاون والی زباناں نوں نہیں منیندے  سن تے  اج وی بہوں سارے ہندو بنیاد پرست ایہو سمجھدے نیں کہ  انہاں تھاواں تے رہن والے سب لوک \'\'ہندی لینڈ\'\' دے واسی نیں تے انہاں  دی ماں بولی ہندی ہی اے۔پر وڈا مسلہ نویں بھارتی سٹیبلشمنٹ دا سی جس پاروں  نویں ملک بھارت وچ ہندی نوں سب توں وڈی زبان دسنا لوڑی دا سی۔بس ۱۹۵۱ دی مردم شماری وچ ہندی، اردو تے پنجابی لئی اک خانہ بنایا گیا۔ایڈا پواڑا پا کے وی ۱۹۵۱ دی مانو گنتری وچ  ہندی، پنجابی تے اردو نوں رلا کے جیہڑا خانہ بنایا اوس وچ ۴۲ فیصدی بھارتیاں  ٹک کیتا۔ جے اکلی ہندی لکھی ہوندی تے  لگ پتہ جانا سی کہ ہندی بولن والے تے  بھارت وچ ۳۰ فیصدی  وی نہیں۔اجہے کم ویکھ کے سکھ پنجابیاں نوں کجھ ہوش آیا پر ویلہ نکل چکیا سی۔ ایس دے ردعمل وچ ۱۹۵۰ دے دہاکے وچ  مشرقی پنجاب اندر ہندی  تے پنجابی زبان دی لہراں کھڑی کیتی گیاں۔ ۱۹۵۶ وچ پی ای پی ایس یو نوں توڑ کے کجھ تھاواں ہماچل یونین ٹریٹری وچ واڑ دتیاں تے کجھ مشرقی پنجاب  نوں  موڑ دتیاں۔۱۹۵۶ توں ۱۹۶۶ وچکار لنگھے دس سالاں وچ  مشرقی پنجاب نوں ونڈن لئی نویں گھمے کھڑے کیتے گئے جس نوں دلی سرکار دا تھاپڑا حاصل سی۔اجکل پاکستانی پنجاب وچ وی کجھ سالاں توں ایہو کجھ کیتا جا رہیا اے۔جیہڑے اردو ہندی  جھگڑے نوں انگریزاں دی سازش آکھدے سن اوہ اگست ۱۹۴۷ بعد آپ  ہندی پنجابی جھیڑیاں نوں چلاون لگے۔پڑی ہشیاریاں نال اک نویں زبان ہریانوی بنائی گئی تے ایس نوں ہندی دا لہجہ آکھیا گیا۔مشرقی پنجاب دی ریاستاں وچ بولی جاون والی پنجابی نوں پہاڑی آکھ کے وکھرا کیتا گیا۔ تواریخ گواہ اے کہ ہشیار پور کول اک   پرانی تھاں اے جس دا ناں ہریانہ سی تے  ایس  ایسٹیٹ تے رانا سانگا دی نسل وچوں رانا ہری سنگھ دے پوتے رانا نور محمد دی حکمرانی سی تے ایہہ سب ۴۰۰ سال توں ایس تھاں رہ رہے سن تے  پنجابی بولدے سن۔دھرمی ونڈ نوں پکا کرن لئی راجپوت تے جٹ شناختاں  نوں ورتن دا  ایجنڈا بنایا گیا۔ ہریانہ ناں رکھن والیاں راجپوت شناخت نال سانگا جوڑیا تے پنجابی صوبے دے حامیاں جٹ شناختاں نوں ورتیا۔ یوپی پنجاب دی سرحدی تھاواں تے رلدے ملدے علاقیاں  وچ  جیہڑی پنجابی بولی جاندی اے اوہ اوہی اے جس دی چھاپ بابا فرید تے بابا نانک  دی شاعری وچ وی نمایاں اے۔ اوس نوں کدی میواتی، رہنگڑی، ہریانوی آکھ کے ہندی یا اردو دا لہجہ آکہنا اوسے ہشیار ایجنڈے دا بوتھا سی جس دا انجام مشرقی پنجاب دی ونڈ تے مکانا طے سی۔ ایہہ سب جھیڑےاگست ۱۹۴۷ بعدوں  مشرقی پنجاب بنن  دے نتیجےوچ پنگرن والی سیاستاں نال  جمے سن جس وچ  مشرقی پنجاب دی ونڈ اتے  ہما چل نوں فاٹا وانگ چلانا سی۔ ایس سیاست نال کیونجے کجھ لوکل کھڈاریاں دے مفاد پورے ہوندے سن تاں مارے  بونے  وی وڈے ہون لگے۔ پریت لڑی والا پنجاب  ۱۹۴۷ بعدوں چل سکدا سی پر  اگست ۱۹۴۷ بعدوں مشرقی پنجاب وچ چلائی جاون والی سیاستاں ایس تے پانی پھیر دتا۔ ۱۹۵۶ وچ ٹیچا سدھا کیتا گیا تے ۱۹۶۶ وچ مہر لا دتی گئی۔ پریت لڑی والے گربخش سنگھ دے پوتے  سکیرت ہوراں  دسیا کہ کنج ۱۹۵۱  توں بعد بہوں سارے پنجابی ہندواں نوں دسیا گیا کہ تہاڈی ماں بولی پنجابی نہیں سگوں ہندی اے۔ سکھی، جٹادری تے پنجابی اک پاسے  کھڑی کیتی گئی تے ہندی،  ہریانوی ،راجپوتی تے ہندوتا دوجے پاسے ۔ ایس ساری سیاستاں وچ دو گلاں گواچ گیاں۔ اک تے پنجاب، پنجابیت دا کانڈ بچہ کوہلو ہویا تے دوجا ماڑیاں، چوہڑیاں، مصلیاں تے  پچھڑے ہویاں دے حقاں دی گل  کراہے پئے گئی۔ ایہہ اوہ صورت سی جس وچ کجھ پنجابی دھڑے ۱۹۶۰ دے دہاکے دے دوجے ادھ وچ نکسلائڈ ہو گئے۔۱۹۴۷ اتے ۱۹۶۶ دی ونڈاں وچ انہاں دلتاں، چوہڑیاں پنجابیاں نوں کسے نہ پچھیا کہ اوہ کیہہ چاہندے نیں۔ ہماچل تے ہریانے دے وکھ ہون بعد  بنن والے پنجابی صوبہ وچ ۲۰۱۱ دی مانو گنتری پاروں دلتاں دا تناسب ۳۲ فیصدی اے۔۱۹۴۱ دی مانوں گنتری وچ وی جے تساں مسیحاں تے شیڈیول کاسٹاں  دا  تناسب ویکھو تے اوہ ساڈے ست فیصدی  سی جس وچ  پونے دو فیصدی مسیحی پنجابی سن۔ شیڈیول کاسٹ پنجابیاں دا وڈا حصہ مشرقی پنجاب وچ رہندا سی اتے  روہتک، حصار، گڑگاوں، گانگڑہ، شملہ، انبالہ، کرنال، ہوشیار پور جلندھر تے لدھیانہ وچ انہاں دا تناسب ۹ توں ۱۸ فیصدی تیک سی۔ مغربی پنجاب وچ پنجابی مسیحاں دا تناسب ودھ سی اتے سیالکوٹ، گرداس پور، شیخوپورہ ورگے ضلعیاں وچ ایہہ دونوں دھڑے مل کے دس توں ۱۲ فیصدی ہو جاندے سن۔ ۲۰۱۱ دی مانو گنتری وچ  ہریانہ تے ہماچل وچ ایہہ نظر ہی نہیں آندے۔شملے دی مثال دتی گئی اے جتھے ۱۹۴۱ تیک ساڈھے ۱۸ فیصدی شیڈیول کاسٹ اتے ڈیڑھ فی صدی  مسیحی سن پر ۲۰۱۱ وچ ایہہ دونوں اے ہی نہیں۔ سنت جرنیل سنگھ بھنڈراں والہ  دی وجہ توں سانوں پتہ چلدا اے کہ پنجاب وچ کجھ اونترا  کم ہو رہیا سی پر  اوہ طوفان دی نری ہک چھل سی۔ وڈا دھرو تے مشرقی پنجاب نال ہویا سی  جس دا نیہہ پتھر تے ۱۹۴۸ وچ رکھیا گیا سی  پر ۱۹۶۶ بعدوں ایہہ کم تیز ہویا سی۔۱۹۸۴ تے آنا ہی سی کہ جو نیواںرستہ یا ڈھلوان ۱۹۴۷بعدوں بنائی جا رہی سی اوس کھائی وچ کسے نیں تے ڈگنا سی۔