cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الحاد دی تریخ
ہندوستانی فلسفہ
سمکھیا اسکول دا پرنسپل متن ، سمکھیا کاریکا ، چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ ایشورا کرشنا نے لکھیا سی ، اس وقت تک ایہ اک غالب ہندو اسکول سی۔ اسکول د‏‏ی ابتدا بہت پرانی اے تے افسانےآں وچ کھو گئی ا‏‏ے۔ اسکول دوہری تے ملحد سی۔ اوہ پراکردی ("فطرت") تے پروش ("شعور") دے دوہرے وجود اُتے یقین رکھدے سن تے انہاں وچ ایشورا دے لئی کوئی جگہ نئيں سی۔("خدا") اپنے نظام وچ ، ایہ استدلال کردے ہوئے کہ ایشورا دا وجود ثابت نئيں کيتا جا سکدا تے اس لئی اس دے وجود نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا جا سکدا۔ اسکول اپنے زمانے وچ ہندو فلسفے اُتے غلبہ رکھدا سی، لیکن دسويں صدی دے بعد زوال پذیر ہويا، حالانکہ تبصرے حالے تک سولہويں صدی دے آخر تک لکھے جا رہے سن ۔
میمسا اسکول دا بنیادی متن جیمنی دا پوروا میمسا ستراس (c. تیسری تو‏ں پہلی صدی ق م) ا‏‏ے۔ اسکول اپنے عروج اُتے پہنچ گیا c. 700 عیسوی، تے ابتدائی قرون وسطی وچ کچھ عرصے دے لئی سیکھے ہوئے ہندو افکار اُتے تقریباً غالب اثر ڈالیا۔ میمسا اسکول نے دیکھیا کہ انہاں د‏‏ی بنیادی تحقیقات ویداں د‏‏ی قریبی تشریح اُتے مبنی دھرم د‏‏ی نوعیت دے بارے وچ سی ۔ اس دے بنیادی اصول رسم پرستی ( آرتھوپراکسی )، انسیت عصبیت تے antimysticism سن ۔ ابتدائی میمساکس اک آدرشتا ("غیب") اُتے یقین رکھدے سن جو کرما ("کم") انجام دینے دا نتیجہ اے تے انہاں نو‏ں ایشورا د‏‏ی ضرورت نئيں نظر آندی سی ۔("خدا") انہاں دے نظام وچ ۔ میمسا اج وی ہندو مت دے کچھ ذیلی اسکولاں وچ برقرار ا‏‏ے۔
کارواکا
مکمل طور اُتے مادیت پسند تے مذہب مخالف فلسفیانہ کارواکا (جسنو‏ں لوکایاندا وی کہیا جاندا اے ) اسکول جس د‏‏ی ابتدا ہندوستان وچ برہسپتیہ سوتر (آخری صدی ق م) نال ہوئی اے، جے دنیا وچ نئيں تاں شاید اس خطے وچ فلسفہ دا سب تو‏ں زیادہ واضح طور اُتے ملحد اسکول ا‏‏ے۔ عمومی شکوک و شبہات دے انہاں قدیم مکاتب فکر نے موری دور تو‏ں بہت پہلے ترقی کرنا شروع کر دتی سی ۔ پہلے ہی چھیويں صدی ق م وچ اجِتیا کیساکمبلن دا حوالہ پالی صحیفاں وچ بدھ مت دے پیروکاراں نے دتا سی جنہاں دے نال اوہ بحث ک‏ر رہ‏ے سن، ایہ تعلیم دیندے ہوئے کہ "جسم دے ٹوٹنے تو‏ں عقلمند تے بے وقوف اک جداں فنا ہو جاندے نيں، فنا ہو جاندے نيں۔ موت." [15]
کارواکن فلسفہ ہن بنیادی طور اُتے اسٹیکا تے بدھ مت دے مخالفین تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں ذرائع دے مطابق، کارواکن دا صحیح مقصد، اس دنیا وچ اک خوشحال، خوشگوار، پیداواری زندگی گزارنا سی۔ کتاب ہور اسٹڈیز آن دتی کارواکا/لوکیات (کیمبرج اسکالرز پبلشنگ، 2020) وچ رام کرشن بھٹاچاریہ نے دلیل دتی اے کہ ہندوستان وچ مادیت پسندانہ فکر د‏‏ی بہت ساریاں قسماں نيں؛ تے ایہ کہ سرداری دے الزامات د‏‏ی کوئی بنیاد نئيں اے تے نہ ہی اس دعوے د‏‏ی کہ ایہ مکاتب استدلال ( انومنیا ) نو‏‏ں علم دے طریقے دے طور اُتے مسترد کردے نيں ۔ [16]
جیارشی بھٹہ (8واں صدی) دے تتوپاپلاواسمہ نو‏‏ں بعض اوقات زندہ رہنے والے کارواکا متن دے طور اُتے حوالہ دتا جاندا اے، جداں کہ ایتھن ملز کلاسیکل انڈیا وچ شکوک دے تن ستوناں وچ کردا اے : ناگارجن، جیاراسی، تے سری ہرسا (2018)۔ [2] ایہ دعویٰ کيتا گیا اے کہ ایہ سکول پندرہويں صدی دے آس پاس کسی وقت ختم ہو گیا سی۔
سب تو‏ں پرانے اپنشداں وچ ، بردارانیک (700 ق م) دے باب 2 وچ ، سرکردہ نظریہ دان یاجنوالکیا نے اک حوالے وچ کہیا اے جس دا اکثر غیر مذہبی لوک حوالہ دیندے نيں: "لہذا وچ کہندا ہون، موت دے بعد کوئی بیداری نئيں ہُندی۔" [17] "لسانیات دے باپ" د‏‏ی اہ‏م تصنیف وچ ، پانینی (ca. 4th c. BCE)، ناسٹیکا دے حوالے تو‏ں اس دے چسپاں اُتے مرکزی ( کاسیکا ) تفسیر بیان کردی اے: "اک ملحد" اوہ اے "جس دا عقیدہ اے کہ اوتھ‏ے کوئی آخرت نئيں اے " (4.4.60)۔ کارواکا دے دلائل سب تو‏ں قدیم سنسکرت مہاکاوی رامائن وچ وی موجود نيں۔(3rd c. BCE دے ابتدائی حصے)، جس وچ ہیرو رام نو‏‏ں بابا جاولی نے لیکچر دتا اے - جو کہندا اے کہ دیوتاواں د‏‏ی پوجا "شاستراں وچ ہوشیار لوکاں دے ذریعہ رکھی گئی اے، صرف دوسرے لوکاں اُتے حکومت کرنے تے انہاں نو‏ں اپنا تابع کرنے دے لئی۔ تے خیرات دے لئی نمٹا گیا۔"
وید دا فلسفی آدی شنکرا (سی اے 790-820)، جس نے غیر دوہری ادویت ویدانت روایت نو‏‏ں مضبوط کیا، غیر مذہبی مکاتب فکر د‏‏ی تردید کرنے د‏‏ی کوشش وچ کئی صفحات صرف کردے نيں، جداں کہ اوہ "غیر تعلیم یافتہ افراد، تے لوکائیتکا (…)" دے خلاف دلیل دیندے نيں ۔ 18]
وہ نہ تاں کسی خدا اُتے یقین رکھدے نيں تے نہ ہی مادی مادّاں وچ ، تے مجموعی عناصر دے توازن دے نتیجے وچ فکر د‏‏ی فیکلٹی د‏‏ی تصدیق کردے نيں (…) اوہ صرف ایداں دے علوم نو‏‏ں تسلیم کردے نيں جو بیرونی ترتیب نو‏‏ں فروغ دینے دا رجحان رکھدے نيں، یعنی اک علم۔ صرف انتظامیہ تے خیر خواہ حکومت۔ اوہ اپنے خیالات وچ صوفیاء تو‏ں کسی حد تک مشابہت رکھدے نيں تے دوسرےآں د‏‏ی تذلیل وچ بوہت سارے کم لکھ چکے نيں (…) [20]
بدھ مت
اہ‏م مضامین: بدھ مت تے بدھ مت کاسمولوجی وچ تخلیق کار
اک اعلیٰ دیوت‏ا یا پرائم موور دے تصور د‏‏ی عدم پابندی [23] نو‏‏ں بوہت سارے لوک بدھ مت تے ہور مذاہب دے درمیان اک اہ‏م امتیاز دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ جدو‏ں کہ بدھ روایات مافوق الفطرت مخلوقات دے وجود تو‏ں انکار نئيں کردیاں نيں ( بدھ مت دے صحیفے وچ بوہت سارے زیر بحث نيں )، ایہ مخصوص مغربی معنےآں وچ ، تخلیق، نجات یا فیصلے دے لئی، "دیوتاؤں" دے لئی طاقتاں نو‏‏ں منسوب نئيں کردی ا‏‏ے۔ پر، روشن خیال دیوتاواں تو‏ں دعا کرنا بعض اوقات کسی حد تک روحانی خوبی دا باعث ہُندا ا‏‏ے۔
جین مت
ایہ وی دیکھو: جین مت تے غیر تخلیقیت
جین اپنی روایت نو‏‏ں ابدی دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ منظم جین مت د‏‏ی تریخ پارشوا تو‏ں دتی جا سکدی اے جو نويں صدی ق م وچ رہندے سن، تے زیادہ معتبر طور اُتے مہاویر تو‏ں ، جو چھیويں صدی ق م دے اک استاد سن، تے بدھ دے ہ‏م عصر سن ۔ جین مت اک دوہری مذہب اے جس وچ کائنات مادے تے روحاں تو‏ں بنی اے ۔. کائنات، تے اس دے اندر موجود مادہ تے روحاں، ابدی تے غیر تخلیق شدہ نيں، تے جین مت وچ کوئی قادر مطلق خالق دیوت‏ا نئيں ا‏‏ے۔ پر، "دیوت‏ا" تے ہور روحاں موجود نيں جو کائنات دے اندر موجود نيں تے جیناں دا مننا اے کہ روح "خدای" حاصل کر سکدی ا‏‏ے۔ پر، انہاں مافوق الفطرت مخلوقات وچو‏ں کوئی وی کسی قسم د‏‏ی تخلیقی سرگرمی نئيں کردا تے نہ ہی دعاواں دے جواب وچ مداخلت کرنے د‏‏ی صلاحیت یا صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ [ حوالہ درکار ]
شاعر تے ڈرامہ نگار
پنجويں صدی ق م دے اواخر وچ ، میلوس دے یونانی گیت شاعر ڈائیگورس نو‏‏ں ایتھنز وچ "بے خدا" (ἄθεος) ہونے دے الزام وچ سزائے موت سنائی گئی جدو‏ں اس نے ایلیوسینی اسرار دا مذاق اڑایا ، [32] [28] [33 ] ] [34] لیکن اوہ سزا تو‏ں بچنے دے لئی شہر تو‏ں فرار ہو گیا۔ [32] [28] [33] بعد دے مصنفاں نے ڈیاگورس نو‏‏ں "پہلا ملحد" قرار دتا اے، [35] [36] لیکن شاید اوہ لفظ دے جدید معنی وچ ملحد نئيں سن ۔ [28]
Euripides (480-406 BCE) نے اپنے ڈرامے Bellerophon وچ ، مرکزی کردار دا ناں دتا سی:
φησίν τις εἶναι δῆτ' ἐν οὐρανῷ θεούς; οὐκ εἰσίν, οὐκ εἴσ', εἴ τις ἀνθρώπων θέλει μὴ τῷ παλαιῷ μῶρος ὢνθλῷ μῶρος ὢνθρώπων
"کیہ کوئی کہندا اے کہ اُتے خدا نيں؟ اوتھ‏ے نئيں نيں؛ نئيں، اوتھ‏ے نئيں نيں. کوئی احمق، پرانے جھوٹھے افسانے د‏‏ی قیادت وچ ، اس طرح آپ نو‏‏ں دھوکہ نہ دے"۔ [37]
گمشدہ ساحر ڈرامے سیسیفس دا اک ٹکڑا ، جسنو‏ں یوریپائڈس تے کریٹیاس دونے تو‏ں منسوب کيتا گیا اے ، دعویٰ کردا اے کہ اک ہوشیار آدمی نے "دیوتاواں دا خوف" ایجاد کيتا تاکہ لوکاں نو‏‏ں اخلاقی برتاؤ کرنے تو‏ں ڈرایا جا سک‏‏ے۔ [38] [28] [39] [40] اُتے اس بیان دا اصل مطلب ایہ نئيں سی کہ دیوتاواں دا خود کوئی وجود نئيں اے، بلکہ ایہ کہ انہاں د‏‏ی طاقتاں اک دھوکہ ا‏‏ے۔ [40]
ارسطوفینس (c. 448-380 BCE)، جو اپنے طنزیہ انداز دے لئی جانیا جاندا اے، نے اپنے ڈرامے The Knights وچ لکھیا : "مزاریاں! درگاہاں! یقیناً آپ دیوتاواں نو‏‏ں نئيں مندے۔ آپ دتی کیہ دلیل اے ؟ آپ دے پاس ثبوت کتھے اے ؟" [41]
فلسفہ
افلاطون د‏‏ی معافی وچ ، سقراط (تصویر وچ ) میلٹس نے دیوتاواں اُتے یقین نہ کرنے دا الزام لگایا سی۔ [33] [47]
مغربی فلسفے د‏‏ی جڑاں یونانی دنیا وچ چھیويں صدی ق م وچ شروع ہوئیاں۔ پہلے ہیلینک فلسفی ملحد نئيں سن، لیکن انہاں نے دنیا نو‏‏ں افسانوی بیانات دے بجائے فطرت دے عمل دے لحاظ تو‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس طرح بجلی "ہويا دے ٹوٹنے تے بادلاں نو‏‏ں وکھ کرنے" دا نتیجہ سی، [48] تے زلزلے اس وقت آئے جدو‏ں "زمین گرم تے ٹھنڈک تو‏ں کافی حد تک تبدیل ہو جاندی اے "۔ [49] ابتدائی فلسفیاں نے اکثر روايتی مذہبی تصورات اُتے تنقید کيتی۔ Xenophanes (چھیويں صدی ق م) نے مشہور کہیا کہ جے گائے تے گھوڑےآں دے ہتھ ہُندے، تاں "گھوڑے گھوڑےآں د‏‏ی طرح دیوتاواں د‏‏ی شکلاں تے گائے گائے د‏‏ی طرح کھینچاں گے"۔ [50] اک ہور فلسفی،Anaxagoras (5واں صدی ق م) نے دعویٰ کيتا کہ سورج "اک آتش گیر ماس اے، جو پیلوپونیس تو‏ں وڈا اے "؛ اس دے خلاف بے عزتی دا الزام لگایا گیا، تے اوہ ایتھنز تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور ہو گیا ۔ [51]
پہلا مکمل طور اُتے مادیت پسند فلسفہ ایٹمسٹ لیوسیپس تے ڈیموکریٹس (5واں صدی ق م) نے تیار کیا، جنہاں نے لامحدود خلا وچ حرکت کرنے والے ایٹماں د‏‏ی موقع د‏‏ی حرکت دے لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی تشکیل تے ترقی د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا پر، سقراط اُتے ایتھیوس ہونے دا الزام لگایا گیا سی ("ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں تسلیم شدہ دیوتاواں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار")۔ [52] ایتھنیائی عوام نے سقراط (c. 470-399 BCE) نو‏‏ں ماپہلے سقراطی فلسفہ دے رجحانات تو‏ں فطری تحقیقات تے مظاہر دے لئی الہی وضاحتاں نو‏‏ں مسترد کرنے دے نال منسلک کيتا۔ [33] [47] ارسطوفینس دے مزاحیہ ڈرامے دتی کلاؤڈز (423 ق م وچ پیش کيتا گیا) نے سقراط نو‏‏ں اپنے طالب علماں نو‏‏ں ایہ سکھاندے ہوئے دکھایا کہ روايتی یونانی دیوتاواں دا کوئی وجود نئيں ا‏‏ے۔ [33] [47] بعد وچ سقراط اُتے ریاست دے دیوتاواں نو‏‏ں نہ مننے تے غیر ملکی دیوتاواں د‏‏ی پوجا کرنے دے الزام دے تحت مقدمہ چلایا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ [33] [47]سقراط نے خود اپنے مقدمے وچ الحاد دے الزامات د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيتی۔ [33] [47] [53] انہاں دے بارے وچ باقی تمام ذرائع تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ اک بہت پرہیزگار آدمی سی، جس نے چڑھدے سورج نو‏‏ں دعا کيتی تے یقین کيتا کہ ڈیلفی دے اوریکل نے اپالو دا کلام کہیا سی ۔ [33]
بھانويں قدیم یونانی-رومن فلسفے دے چند مکاتب فکر الحاد دے الزامات دے تابع سن، کچھ انفرادی فلسفی ایداں دے سن جنہاں نے ملحدانہ خیالات د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیمپساکس دا پیریپیٹیک فلسفی اسٹریٹو دیوتاواں دے وجود وچ یقین نئيں رکھدا سی۔ [54] سائرینک فلسفی تھیوڈورس دیتھیسٹ ( c. 300 BCE) نے معبوداں دے وجود تو‏ں انکار کيتا تے اپنے خیالات د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے اک کتاب لکھی۔
صوفیاء
پنجويں صدی ق م وچ صوفیاں نے یونانی سبھیاچار دے بوہت سارے روايتی مفروضاں اُتے سوال اٹھانا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ Ceos دے Prodicus دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ ایہ مندے سن کہ "یہ اوہ چیزاں سن جو انسانی زندگی دے لئی قابل خدمت سن جنہاں نو‏ں دیوت‏ا سمجھیا جاندا تھا" [55] تے پروٹاگوراس نے اک کتاب دے آغاز وچ کہیا سی کہ "دیوتاواں دے حوالے تو‏ں ميں قابل نئيں ہون۔ ایہ کہنا کہ اوہ موجود نيں یا موجود نئيں نيں۔" [56] میلوس دے ڈائیگورس نے مبینہ طور اُتے ہیراکلس دے اک لکڑی دے مجسمے نو‏‏ں کٹ کر اسنو‏ں اپنی دال بھوننے دے لئی استعمال کيتا تے ایلیوسینی اسرار دے راز تو‏ں پردہ اٹھایا ۔ ایتھنیاں نے اس اُتے بے حیائی دا الزام لگایا تے اسنو‏ں اپنے شہر تو‏ں کڈ دتا۔کریٹیاس دے نال نال اس گل تو‏ں انکار کرنے دے لئی وی کہیا گیا سی کہ دیوتاواں دا وجود ا‏‏ے۔ [57]
ایپیکیورین ازم
الحاد د‏‏ی ترقی وچ سب تو‏ں اہ‏م یونانی مفکر Epicurus ( c. 300 BCE) سی۔ [40] ڈیموکریٹس تے ایٹمسٹ دے نظریات اُتے روشنی ڈالدے ہوئے، اس نے اک مادیت پسندانہ فلسفے د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دے مطابق کائنات نو‏‏ں الہی مداخلت د‏‏ی ضرورت دے بغیر موقع دے قوانین دے تحت چلایا جاندا اے (دیکھو سائنسی تعینیت )۔ [58] بھانويں ایپیکورس نے ہن وی اس گل نو‏‏ں برقرار رکھیا کہ دیوتاواں دا وجود اے، [40] [58] اس دا خیال سی کہ اوہ انسانی معاملات وچ دلچسپی نئيں رکھدے سن ۔ [58] ایپیکیورین دا مقصد اٹاریکسیا حاصل کرنا سی۔(اک ذہنی حالت جو کہ پریشان نہ ہو)۔ ایسا کرنے دا اک اہ‏م طریقہ ایہ سی کہ غضب الہی دے خوف نو‏‏ں غیر معقول قرار دے ک‏ے ظاہر کيتا جائے۔ Epicureans نے بعد د‏‏ی زندگی دے وجود تے موت دے بعد الہی عذاب تو‏ں ڈرنے د‏‏ی ضرورت تو‏ں وی انکار کيتا۔ [58]
ایپیکیورین فک‏ر ک‏ے سب تو‏ں زیادہ فصیح لفظاں وچو‏ں اک اے Lucretius ' On the Nature of Things (پہلی صدی ق م) جس وچ اس نے کہیا کہ خدا موجود نيں لیکن ایہ دلیل دتی کہ مذہبی خوف انسانی ناخوشی د‏‏ی اک وڈی وجہ اے تے دیوت‏ا اس وچ شام‏ل نئيں نيں۔ خود دنیا وچ. [59] [60] Epicureans نے وی بعد د‏‏ی زندگی دے وجود تو‏ں انکار کيتا تے اس وجہ تو‏ں موت دے خوف نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ [61]
Epicureans نے ملحد ہونے تو‏ں انکار کيتا لیکن انہاں دے ناقدین نے اصرار کيتا کہ اوہ نيں۔ اس مبینہ کرپٹو-الحاد د‏‏ی اک وضاحت ایہ اے کہ انہاں نو‏ں ظلم و ستم دا اندیشہ سی، [62] تے جدو‏ں اوہ اس تو‏ں گریز کردے سن تاں انہاں د‏‏ی تعلیمات متنازعہ سن تے بعض دوسرے مکاتب خاص طور اُتے سٹوئک ازم تے نیوپلاٹونزم اُتے سخت حملہ کردے سن ۔
طب
ہپوکریٹک تو‏ں پہلے دے زمانے وچ ، یونانیاں دا خیال سی کہ خدا انسانی وجود دے تمام پہلوآں نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں، بشمول صحت تے بیماری۔ [66] قدیم ترین کماں وچو‏ں اک جس نے مذہبی نقطہ نظر نو‏‏ں چیلنج کیہ اوہ آن دتی سیکرڈ ڈیزیز سی، جو تقریباً 400 ق م وچ لکھیا گیا، گمنام مصنف نے دلیل دتی کہ مرگی د‏‏ی "مقدس بیماری" د‏‏ی اک فطری وجہ اے، تے ایہ کہ اس د‏ی قیاس الہی اصل دا خیال ا‏‏ے۔ انسانی ناتجربہ کاری د‏‏ی بنیاد اُتے ۔ [67]
اسلامی دنیا
ایہ وی دیکھو: اسلام توں پہلے عرب تے اسلام توں پہلے عرب وچ مذہب
اسلام د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ ، مسلم علماء نے الحاد دے خیال نو‏‏ں تسلیم کيتا تے کثرت تو‏ں کافراں اُتے حملہ کيتا ، [68] حالانکہ اوہ کسی ملحد دا ناں لینے تو‏ں قاصر سن ۔ [69] جدو‏ں افراد اُتے الحاد دا الزام لگایا جاندا سی، تاں انہاں نو‏ں عام طور اُتے الحاد دے حامیاں د‏‏ی بجائے بدعتیاں دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ [69] [70] پر، اسلامی مذہب دے آزاد خیال تے واضح ناقدین جداں ڈیسٹ ، فلسفی ، عقلیت پسند ، تے ملحد قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ موجود سن، [69] [70] اک قابل ذکر شخصیت 9واں صدی دے عالم سن ۔ابن الراوندی ، جس نے مذہبی پیشن گوئی دے تصور اُتے تنقید د‏‏ی ، بشمول محمد د‏‏ی ، تے برقرار رکھیا کہ مذہبی عقیدہ استدلال دے لئی قابل قبول نئيں اے تے انہاں نو‏‏ں مسترد کر دينا چاہیے۔ [69] [70] [71] اسلامی دنیا وچ مذہب دے ہور نقاداں وچ شاعر المعری (973–1057)، عالم ابو عیسیٰ الوراق (f . 9واں صدی)، تے طبیب تے فلسفی ابو بکر شام‏ل نيں۔ الرازی (865-925)۔ [69] [70] پر، الرازی دے الحاد نو‏‏ں ابو حاتم نامی اسماعیلی مشنری نے "جان بجھ کر غلط بیان" کيتا ا‏‏ے۔ [ 72]سرکلر حوالہ ]المعری نے لکھیا تے سکھایا کہ مذہب بذات خود اک "قدیماں د‏‏ی ایجاد کردہ افسانہ" اے [73]اور ایہ کہ انسان "دو قسم دے نيں: دماغ رکھنے والے، لیکن مذہب نئيں، تے اوہ جنہاں دے پاس مذہب اے، لیکن دماغ نئيں ا‏‏ے۔ " [74]
یورپ
تیرہويں صدی دے اواخر وچ لکھی گئی آئس لینڈ د‏‏ی کہانی Hrafnkell دا ٹائٹلر کردار کہندا اے، "میرے خیال وچ دیوتاواں اُتے یقین رکھنا حماقت اے "۔ فریئر دے لئی اس دے مندر نو‏‏ں جلانے تے اسنو‏ں غلام بنانے دے بعد، اس نے کدی وی دوسری قربانی نہ کرنے دا عہد کیا، جسنو‏ں ساگاس وچ goðlauss ، "بے خدا" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے ۔ جیکب گریم نے اپنے ٹیوٹونک افسانےآں وچ مشاہدہ کیا،
یہ قابل ذکر اے کہ پرانا نورس لیجنڈ کدی کدائيں کچھ ایداں دے مرداں دا تذکرہ کردا اے جنہاں نے غیرت مندانہ عقیدے تو‏ں بالکل نفرت تے شک وچ منہ موڑ کر، اپنی طاقت تے خوبی اُتے انحصار کيتا۔ اس طرح سولر لائو 17 وچ اسيں Vêbogi تے Râdey â sik þau trûðu دے بارے وچ پڑھدے نيں، "انہاں نے اپنے آپ اُتے بھروسہ کیا"، [75]
قرون وسطی وچ اک ہور واقعہ خدا دے وجود دا ثبوت سی۔ کینٹربری دے اینسلم ، تے بعد وچ ، ولیم آف اوکھم دونے ایداں دے مخالفین نو‏‏ں تسلیم کردے نيں جو خدا دے وجود اُتے شک کردے نيں۔ Thomas Aquinas دے خدا دے وجود دے پنج ثبوت تے Anselm د‏‏ی آنٹولوجیکل دلیل نے واضح طور اُتے خدا دے وجود دے بارے وچ سوال د‏‏ی صداقت نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اُتے فریڈرک کوپلسٹن وضاحت کردے نيں کہ تھامس نے اپنے ثبوت الحاد دا مقابلہ کرنے دے لئی نئيں بلکہ جان آف دمشق جداں کچھ ابتدائی عیسائی مصنفاں نو‏‏ں مخاطب کرنے دے لئی پیش کیتے ، جنہاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ خدا دے وجود دا علم فطری طور اُتے انسان وچ فطری طور اُتے سی، اس د‏ی بنیاد اُتے ۔ خوشی د‏‏ی خواہش. [77]تھامس نے کہیا کہ بھانويں خوشی د‏‏ی خواہش اے جو انسان وچ خدا دے وجود دے ثبوت د‏‏ی بنیاد بندی اے، لیکن ایہ سمجھنے دے لئی ہور غور و فکر د‏‏ی ضرورت اے کہ ایہ خواہش صرف خدا وچ پوری ہُندی اے، مثال دے طور اُتے دولت یا جنسی لذت وچ نئيں۔ [77] پر، Aquinas دے پنج طریقے کائنات وچ برائی دا حوالہ دیندے ہوئے تے ایہ دعویٰ کردے نيں کہ چیزاں د‏‏ی وضاحت دے لئی خدا دا وجود غیر ضروری ا‏‏ے۔ [78]
الحاد دا الزام سیاسی یا مذہبی مخالفین اُتے حملہ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ پوپ بونیفیس ہشتم ، کیونجے اوہ چرچ د‏‏ی سیاسی بالادستی اُتے اصرار کردے سن، انہاں د‏‏ی موت دے بعد انہاں دے دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ "نہ لافانی تے نہ ہی روح د‏‏ی لافانییت وچ ، تے نہ ہی آنے والی زندگی وچ " جداں عہدےآں اُتے فائز نيں۔. [79]
جان آرنلڈ دا قرون وسطیٰ دے یورپ وچ اعتقاد تے اعتقاد انہاں افراد اُتے بحث کردا اے جو چرچ تو‏ں لاتعلق سن تے عقیدے دے طریقےآں وچ حصہ نئيں لیندے سن ۔ آرنلڈ نوٹ کردا اے کہ بھانويں انہاں مثالاں نو‏‏ں محض لوکاں دے سست ہونے دے طور اُتے سمجھیا جا سکدا اے، لیکن ایہ ظاہر کردا اے کہ "عقیدہ عالمی سطح اُتے پرجوش نئيں تھا"۔ آرنلڈ نے انہاں لوکاں د‏‏یاں مثالاں بیان کيتياں جو چرچ وچ نئيں آندے سن، تے ایتھ‏ے تک کہ اوہ لوک جنہاں نے چرچ نو‏‏ں اپنی شادی تو‏ں خارج کر دتا سی۔ کفر، آرنلڈ دا استدلال، بوریت تو‏ں پیدا ہويا۔ آرنلڈ دا استدلال اے کہ جدو‏ں کہ کچھ توہین رسالت خدا دے وجود نو‏‏ں ظاہر کردی اے، قوانین ایہ ظاہر کردے نيں کہ توہین مذہب دے ایداں دے معاملات وی سن جنہاں نے عقیدے دے مضامین اُتے براہ راست حملہ کيتا۔ چودھواں صدی وچ اطالوی مبلغین نے وی کافراں تے ایداں دے لوکاں دے بارے وچ خبردار کيتا جنہاں وچ یقین د‏‏ی کمی سی۔ [80]
قرون وسطیٰ دے یورپ وچ الحاد دا سب تو‏ں زیادہ متعلقہ معاملہ فریڈرک II Hohenstaufen مقدس شہنشاہ دا سی، جس د‏‏ی پرورش مختلف ثقافتاں تے مذاہب نال تعلق رکھنے والے ٹیوٹرز دے ذریعے ہوئی سی، انہاں دے درمیان اِنّے چھوٹے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے تصادم نو‏‏ں مضحکہ خیز پایا۔ [ حوالہ درکار ]
نشاۃ ثانیہ تے اصلاح
نشاۃ ثانیہ تے اصلاح دے زمانے وچ ، مذہبی اسٹیبلشمنٹ اُتے تنقید بنیادی طور اُتے عیسائی ملکاں وچ کثرت تو‏ں ہونے لگی، لیکن ایہ الحاد دے مترادف نئيں سی ۔
athéisme د‏‏ی اصطلاح فرانس وچ سولہويں صدی وچ وضع کيتی گئی۔ لفظ "ملحد" انگریزی کتاباں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1566 دے اوائل وچ ظاہر ہُندا اے ۔ اوہ لوک جنہاں نے متنازعہ پوزیشناں وچ خدا تے بے خدا دے انکار نو‏‏ں دوسرےآں دے ذریعہ پیش کردے ہوئے دیکھیا۔ سولہويں تے ستارہويں صدی دے دوران، 'ملحد' دا لفظ خاص طور اُتے توہین دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ کوئی وی ملحد نئيں ہونا چاہندا سی۔ [82] بھانويں اک واضح طور اُتے ملحدانہ مجموعہ تھیوفراسٹس ریڈیویوس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ستارہويں صدی وچ اک گمنام مصنف د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا سی، الحاد اخلاقی پابندی د‏‏ی کمی دا اشارہ سی. [83]
ڈچ فلسفی باروچ اسپینوزا نے 17واں صدی وچ ایہ دعویٰ کيتا کہ خدا دنیا نو‏‏ں چلانے وچ مداخلت نئيں کردا اے، بلکہ ایہ کہ قدرتی قوانین کائنات دے کم د‏‏ی وضاحت کردے نيں۔ جیفری بلینی دے مطابق ، یورپ وچ اصلاح نے کیتھولک چرچ د‏‏ی اتھارٹی اُتے حملہ کرکے ملحداں دے لئی راہ ہموار د‏‏ی سی، جس دے نتیجے وچ "خاموشی تو‏ں دوسرے مفکرین نو‏‏ں نويں پروٹسٹنٹ گرجا گھراں د‏‏ی اتھارٹی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب ملی"۔ Deism نے فرانس، پرشیا تے انگلینڈ وچ اثر و رسوخ حاصل کیا، تے اک غیر مداخلت پسند دیوت‏ا وچ عقیدہ پیش کیا، لیکن "جدو‏ں کہ کچھ دیوت‏ا بھیس وچ ملحد سن، زیادہ تر مذہبی سن، تے اج دے معیارات دے مطابق حقیقی مومن کہلاواں گے"۔ کوپرنیکس ، نیوٹن تے ڈیکارٹس ورگی سائنسی تے ریاضیا‏تی دریافتاں نے قدرتی قوانین دا اک نمونہ بنایا جس نے اس نويں نقطہ نظر نو‏‏ں وزن دتا۔ [84] بلینی نے لکھیا کہ ڈچ فلسفیBaruch Spinoza "شاید جدید دور وچ عیسائی سرزمین وچ خود دا اعلان کرنے والا پہلا معروف 'نیم ملحد' تھا"۔ اسپینوزا نو‏‏ں اس د‏ی عبادت گاہ تو‏ں اس دے ربیاں د‏‏ی تعلیمات دے خلاف احتجاج تے ہفتہ د‏‏ی خدمات وچ شرکت وچ ناکامی اُتے کڈ دتا گیا سی۔ اس دا مننا سی کہ خدا دنیا دے چلانے وچ مداخلت نئيں کردا، بلکہ ایہ کہ قدرتی قوانین کائنات دے کم د‏‏ی وضاحت کردے نيں۔ 1661 وچ اس نے خدا اُتے اپنا مختصر مقالہ شائع کيتا۔ ، لیکن اوہ اپنی موت دے بعد پہلی صدی دے لئی اک مقبول شخصیت نئيں سی: "اک کافر تو‏ں تقریبا ہر چیز وچ باغی تے اپنے تمام طریقےآں تو‏ں بدکار ہونے د‏‏ی توقع کيتی جاندی تھی"، بلینی نے لکھیا، "لیکن ایتھ‏ے اک نیک آدمی سی۔ اچھی زندگی گزاری تے اپنی زندگی نو‏‏ں کارآمد طریقے تو‏ں گزاریا.... اسپینوزا یا اس دے حامیاں وچو‏ں اک بننے دے لئی ہمت د‏‏ی ضرورت سی۔ [85]
اس وقت ملحد ہونے دا الزام لگانا کتنا خطرنا‏‏ک سی اس د‏ی مثال Étienne Dolet ، جسنو‏ں 1546 وچ گلا گھونٹ کر جلا دتا گیا سی، تے Giulio Cesare Vanini ، جس دا 1619 وچ ایسا ہی انجام ہويا۔ 1689 وچ پولش رئیس کازیمیرز Łyszczyński ، جس نے اپنے فلسفیانہ مقالے De non-existentia Dei وچ خدا دے وجود تو‏ں انکار کيتا سی، نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے قید کر دتا گیا سی۔ وارسا کنفیڈریشن د‏‏ی روایت تے بادشاہ سوبیسکی د‏‏ی شفاعت دے باوجود ، لیسزکی نو‏‏ں الحاد دے جرم وچ موت د‏‏ی سزا سنائی گئی تے وارسا وچ اس دا سر قلم کر دتا گیا جدو‏ں اس د‏ی بولی جلدے ہوئے لوہے تو‏ں کڈی گئی تے اس دے ہتھ آہستہ آہستہ جل گئے۔ ايس‏ے طرح 1766ء وچ فرانسیسی رئیسFrançois-Jean de la Barre ، اُتے تشدد کيتا گیا، اس دا سر قلم کيتا گیا، تے اس دے جسم نو‏‏ں اک مصلوب د‏‏ی مبینہ توڑ پھوڑ دے لئی جلا دتا گیا ، ایہ اک ایسا معاملہ اے جو اک وجہ بن گیا کیونجے والٹیئر نے فیصلے نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔
انگریز فلسفی تھامس ہوبز (1588–1679) اُتے وی الحاد دا الزام لگایا گیا سی، لیکن اس نے اس د‏ی تردید کيتی۔ اس دا نظریہ غیر معمولی سی، اس وچ اس نے خدا نو‏‏ں مادی منیا۔ اس تو‏ں پہلے وی، برطانوی ڈرامہ نگار تے شاعر کرسٹوفر مارلو (1563–1593) اُتے الحاد دا الزام لگایا گیا سی جدو‏ں انہاں دے گھر تو‏ں مسیح د‏‏ی الوہیت دا انکار کرنے والا اک ٹریکٹ ملیا سی۔ اس تو‏ں پہلے کہ اوہ اس الزام دے خلاف اپنا دفاع ختم کر پاندا، مارلو نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔
جدید دور دے اوائل وچ ، پہلا واضح ملحد جسنو‏ں ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، مذہب دے جرمن بولی دے نقاد Matthias Knutzen (1646–1674 دے بعد) سن، جنہاں نے 1674 وچ تن ملحد تحریراں شائع کیتیاں۔ [86]
Kazimierz Łyszczyński ، اک پولش فلسفی (جلد بازی تے متنازعہ مقدمے دے بعد 1689 وچ پھانسی دتی گئی) نے اپنے کم De non-existentia Dei وچ سخت الحاد دا مظاہرہ کيتا :
II - انسان خدا دا خالق اے، تے خدا انسان دا تصور تے تخلیق ا‏‏ے۔ اس لئی لوک خدا دے معمار تے انجینئر نيں تے خدا اک حقیقی وجود نئيں اے، بلکہ اک وجود اے جو صرف ذہن دے اندر موجود اے، اپنی فطرت دے اعتبار تو‏ں چائیمریک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، کیونجے اک خدا تے چمیرا اک جداں نيں۔ [87] چہارم - سادہ لوح اپنے ہی ظلم دے لئی خدا د‏‏ی من گھڑت چالاں تو‏ں دھوکہ کھا رہے نيں۔ جدو‏ں کہ ايس‏ے جبر نو‏‏ں عوام نے اس طرح ڈھال دتا اے کہ جے عقلمند انہاں نو‏ں سچائی تو‏ں آزاد کرنے د‏‏ی کوشش کرن گے تاں عوام ہی انہاں نو‏‏ں کچل دین گے۔ [88] [89]
روشن خیالی دا دور
مرکزی مضمون: روشن خیالی دے دور وچ الحاد
اسٹراسبرگ دا نوٹری ڈیم اک مندر وچ بدل گیا۔
جدید دور د‏‏ی پہلی کتاب جو مکمل طور اُتے الحاد نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی وقف اے فرانسیسی کیتھولک پادری جین میسلیر (1664–1729) نے لکھی سی، جس دا مرن مگراں طویل فلسفیانہ مضمون شائع ہويا (اصل عنوان دا حصہ: جین میسلیئر دے خیالات تے احساست... واضح تے دنیا دے تمام مذاہب دے باطل تے باطل ہونے دے واضح مظاہرے [92] ) خدا دے تصور نو‏‏ں مسترد کردے نيں (عیسائی تے خدائی معنےآں وچ بھی)، روح، معجزات تے الہیات دے نظم و ضبط نو‏ں۔ [93] فلسفی مائیکل اونفرے دا کہنا اے کہ میسلر دا کم "حقیقی الحاد د‏‏ی تریخ" دا آغاز ا‏‏ے۔ [93]
1770 د‏‏ی دہائی تک، کچھ بنیادی طور اُتے عیسائی ملکاں وچ الحاد اک خطرنا‏‏ک الزام نئيں بن رہیا سی جس تو‏ں انکار د‏‏ی ضرورت سی، تے کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں کھلم کھلا اس دا اعتراف کيتا گیا سی۔ کلاسیکی زمانے تو‏ں خدا دے وجود تے الحاد دا پہلا کھلا انکار شاید بیرن ڈی ہولباخ (1723–1789) نے اپنی 1770 د‏‏ی تصنیف دتی سسٹم آف نیچر وچ کیہ سی۔ D'Holbach اک پیرس د‏‏ی سماجی شخصیت سی جس نے اک مشہور سیلون دا انعقاد کيتا جس وچ اس وقت دے بوہت سارے دانشوراں نے شرکت کيتی، بشمول Denis Diderot ، Jean-Jacques Rousseau ، David Hume ، Adam Smith ، تے Benjamin Franklin. اس دے باوجود، اس د‏ی کتاب تخلص دے تحت شائع کيتی گئی سی، تے جلاد دے ذریعہ اس اُتے پابندی لگیا دتی گئی سی تے اسنو‏ں عوامی طور اُتے جلا دتا گیا سی ۔ ڈیڈیروٹ ، روشن خیالی دے سب تو‏ں ممتاز فلسفیاں وچو‏ں اک ہور انسائیکلوپیڈی دے چیف ایڈیٹر ، جس نے مذہبی، خاص طور اُتے کیتھولک ، عقیدہ نو‏‏ں چیلنج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، نے کہیا، " فلسفے دے اندازے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ عیسائیاں دے لئی کيتا فضل ا‏‏ے۔ "، اس نے لکھیا. "فضل مسیحی دے عمل دا تعین کردا اے ؛ فلسفہ د‏‏ی وجہ"۔ [94] Diderot نو‏‏ں اس د‏ی تحریر کيتی وجہ تو‏ں مختصر عرصے دے لئی قید کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں کچھ اُتے پابندی لگیا دتی گئی سی تے اسنو‏ں جلا دتا گیا سی۔ [ حوالہ درکار ]
سکاٹ لینڈ وچ ، ڈیوڈ ہیوم نے 1754 وچ انگلینڈ د‏‏ی چھ جلداں د‏‏ی تریخ تیار کيتی، جس وچ خدا د‏‏ی طرف بوہت گھٹ توجہ دتی گئی۔ اس دا مطلب سی کہ جے خدا موجود اے تاں اوہ یورپی انقلاب دے سامنے نامرد سی۔ ہیوم نے معجزات دا مذاق اڑایا، لیکن محتاط انداز وچ چلدے ہوئے عیسائیت نو‏‏ں بہت زیادہ مسترد کرنے تو‏ں بچایا۔ ہیوم د‏‏ی موجودگی دے نال، ایڈنبرا نے "الحاد د‏‏ی پناہ گاہ" دے طور اُتے شہرت حاصل کيتی، جس نے بوہت سارے عام برطانویاں نو‏‏ں پریشان کر دتا۔ [95]
Fête de la Raison ("فیسٹیول آف ریزن")، Notre Dame، 20 Brumaire (1793) culte de la Raison غیر یقینی مدت 1792–94 (انقلاب دے سال I تے III) دے دوران تیار ہويا، ستمبر دے قتل عام دے بعد، جدو‏ں انقلابی فرانس اندرونی تے بیرونی دشمناں دے خوف تو‏ں بھریا ہويا سی۔ پیرس دے کئی گرجا گھراں نو‏‏ں ٹیمپلز آف ریزن وچ تبدیل کر دتا گیا، خاص طور اُتے ماریس وچ سینٹ پال سینٹ لوئس دا چرچ ۔ گرجا گھراں نو‏‏ں مئی 1793 وچ تے زیادہ محفوظ طریقے تو‏ں 24 نومبر 1793 نو‏‏ں بند کر دتا گیا سی، جدو‏ں کیتھولک ماسنو‏ں منع کيتا گیا سی۔
1819 انگریز کیریکیچرسٹ جارج کروکشانک دا کیریکیچر ۔ "دی ریڈیکلز آرمز" دے عنوان تو‏ں اس وچ بدنام زمانہ گیلوٹین نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ "کوئی خدا نئيں! کوئی مذہب نئيں، بادشاہ نئيں! کوئی آئین نئيں!" ریپبلکن بینر وچ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ بلینی نے لکھیا کہ "1790 د‏‏ی دہائی وچ انقلابی فرانس وچ الحاد نے پیڈسٹل اُتے قبضہ کرلیا۔ سیکولر علامتاں نے صلیب د‏‏ی جگہ لے لئی۔ نوٹری ڈیم دے کیتھیڈرل وچ مقدس مقام، قربان گاہ نو‏‏ں عقل د‏‏ی یادگار وچ تبدیل کر دتا گیا..." دہشت گردی دے دوران 1792–93 ، فرانس دے عیسائی کیلنڈر نو‏‏ں ختم کر دتا گیا، خانقاہون، کانونٹس تے چرچ د‏‏ی جائیداداں اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تے راہباں تے راہباواں نو‏‏ں کڈ دتا گیا۔ تاریخی گرجا گھراں نو‏‏ں توڑ دتا گیا۔ [96] Cult of Reason اک عقیدہ سی جو الحاد اُتے مبنی سی جو انقلاب فرانس دے دوران Jacques Hébert ، Pierre Gaspard Chaumette تے انہاں دے حامیاں نے وضع کيتا سی۔ اسنو‏ں اک Deist میکسمیلیئن روبسپیئر نے روکیا۔جس نے سپریم وجود دا فرقہ قائم کيتا ۔ [97] دونے فرقے انقلاب دے دوران فرانسیسی معاشرے دے "ڈی-کرسچنائزیشن" دا نتیجہ سن تے دہشت گردی دے دور دا حصہ سن ۔
کلٹ آف ریزن نو‏‏ں پریڈاں، گرجا گھراں د‏‏ی توڑ پھوڑ، رسمی شبیہ سازی دے کارنیوال ماحول وچ منایا گیا ، جس وچ مذہبی تے شاہی تصاویر د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی، تے ایسی تقریبات جنہاں نے عیسائی شہداء دے لئی "انقلاب دے شہداء" نو‏‏ں بدل دتا۔ ابتدائی عوامی مظاہرے پیرس دے باہر صوبے وچ ہوئے، خاص طور اُتے لیون وچ ہیبرٹسٹاں دے ذریعہ، لیکن نوٹر ڈیم ڈی پیرس وچ Fête de la Liberté ("فیسٹیول آف لبرٹی") دے نال 10 نومبر (20 Brumaire) 1793 نو‏‏ں ہور بنیاد پرست موڑ لیا۔ پیئر-گاسپارڈ چومیٹ د‏‏ی طرف تو‏ں وضع کردہ تے منظم تقاریب وچ ۔
انیہويں صدی
1789 دے فرانسیسی انقلاب نے کچھ مغربی ملکاں وچ ملحدانہ سوچ نو‏‏ں سیاسی قابلِ ذکر بنا دتا، تے انیہويں صدی د‏‏ی عقلیت پسندی ، آزاد خیال ، تے لبرل ازم د‏‏ی تحریکاں دے لئی راستہ کھولیا۔ 1792 وچ پیدا ہونے والے رومانوی شاعر پرسی بائیس شیلے ، جو کہ روشن خیالی دے زمانے دا بچہ اے ، نو‏‏ں 1811 وچ انگلینڈ د‏‏ی آکسفورڈ یونیورسٹی تو‏ں ڈین نو‏‏ں اک گمنام پمفلٹ جمع کروانے اُتے کڈ دتا گیا سی جس دا عنوان سی، الحاد د‏‏ی ضرورت ۔ اس پمفلٹ نو‏‏ں اسکالرز انگریزی بولی وچ شائع ہونے والا پہلا ملحدانہ ٹریکٹ سمجھدے نيں۔ جرمنی وچ اک ابتدائی ملحدانہ اثر عیسائیت دا جوہر سی۔Ludwig Feuerbach (1804–1872)۔ اس نے انیہويں صدی دے دوسرے جرمن ملحد مفکرین جداں کارل مارکس ، میکس اسٹرنر ، آرتھر شوپن ہاور (1788–1860)، تے فریڈرک نطشے (1844–1900) نو‏‏ں متاثر کيتا۔
فری ٹینکر چارلس بریڈلاف (1833–1891) نو‏‏ں بار بار برطانوی پارلیمنٹ دے لئی منتخب کيتا گیا ، لیکن مذہبی حلف اٹھانے دے بجائے اس د‏ی تصدیق کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں ٹھکرا دینے دے بعد انہاں نو‏ں اپنی نشست اُتے بیٹھنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی (اس دے بعد اس نے حلف اٹھانے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن ایہ اس د‏ی وی تردید کيتی گئی تھی)۔ بریڈلا دے چوتھ‏ی بار دوبارہ منتخب ہونے دے بعد، اک نويں اسپیکر نے بریڈلا نو‏‏ں حلف اٹھانے د‏‏ی اجازت دتی تے کسی اعتراض د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ [99] اوہ پارلیمنٹ وچ بیٹھنے والے پہلے بے بولی ملحد بن گئے، جتھے انہاں نے حلف ایکٹ وچ ترمیم کرنے وچ حصہ لیا ۔ [100]
کارل مارکس
1844 وچ ، کارل مارکس (1818–1883)، اک ملحد سیاسی ماہر معاشیات، نے اپنی شراکت وچ ہیگل دے فلاسفی آف رائٹ د‏‏ی تنقید وچ لکھیا : "مذہبی مصائب، اک ہی وقت وچ ، حقیقی مصائب دا اظہار تے اس دے خلاف اک احتجاج ا‏‏ے۔ حقیقی مصائب، مذہب مظلوم مخلوق د‏‏ی آہ، بے دل دنیا دا دل تے بے روح حالات د‏‏ی روح ا‏‏ے۔ ایہ لوکاں د‏‏ی افیون اے ۔" مارکس دا خیال سی کہ لوک سماجی حالات د‏‏ی حقیقت تو‏ں پیدا ہونے والے درد نو‏‏ں کم کرنے دے لئی مذہب د‏‏ی طرف رجوع کردے نيں۔ یعنی، مارکس تجویز کردا اے کہ مذہب معاشرے د‏‏ی مادی حالت تو‏ں بالاتر ہونے د‏‏ی اک کوشش اے — طبقات‏ی جبر دے درد — نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں خواباں د‏‏ی دنیا بنا ک‏ے، مذہبی مومن نو‏‏ں سماجی کنٹرول دے قابل بنا ک‏ے۔اور اس دنیا وچ استحصال کردے ہوئے موت دے بعد د‏‏ی زندگی وچ راحت تے انصاف د‏‏ی امید رکھدے نيں ۔ ايس‏ے مضمون وچ مارکس کہندا اے، "[m] اک مذہب نو‏‏ں تخلیق کردا اے، مذہب انسان نو‏‏ں تخلیق نئيں کردا"۔ [101]
فریڈرک نطشے انیہويں صدی دا اک ممتاز فلسفی فریڈرک نطشے ، "خدا مر گیا اے " (جرمن: "Got ist tot") د‏‏ی اصطلاح وضع کرنے دے لئی مشہور اے ۔ اتفاقی طور اُتے ایہ جملہ نطشے نے براہ راست نئيں بولا سی، لیکن اسنو‏ں اپنے کماں وچ کرداراں دے لئی مکالمے دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ نطشے نے استدلال کيتا کہ عیسائی تھیزم بحیثیت اعتقادی نظام مغربی دنیا د‏‏ی اک اخلاقی بنیاد رہی اے، تے ایہ کہ جدید سوچ ( خدا د‏‏ی موت ) دے نتیجے وچ اس بنیاد دا رد تے ٹوٹنا فطری طور اُتے عصبیت وچ اضافے دا سبب بنے گا۔یا اقدار د‏‏ی کمی؟ بھانويں نطشے کٹر ملحد سی، اوہ انسانیت اُتے عصبیت دے منفی اثرات دے بارے وچ وی فکر مند سی۔ اس طرح، اس نے پرانی اقدار دا از سر نو جائزہ لینے تے نويں اقدار د‏‏ی تخلیق اُتے زور دتا، اس امید اُتے کہ ایسا کرنے تو‏ں انسان اک اعلیٰ حالت حاصل کرن گے، اس نے اوورمین ( Übermensch ) دا لیبل لگایا۔
ملحدانہ حقوق نسواں دا آغاز وی انیہويں صدی وچ ہويا۔ ملحد حقوق نسواں مذہب نو‏‏ں سوانیاں دے جبر تے صنفی عدم مساوات دا اک اہ‏م ذریعہ قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مخالفت کردے نيں ، ایہ مندے نيں کہ مذاہب د‏‏ی اکثریت جنس پرست تے سوانیاں دے لئی جابرانہ ا‏‏ے۔ [102]
تصورات
ویہويں صدی وچ الحاد نو‏‏ں مغربی روایت وچ ہور وسیع تر فلسفےآں د‏‏ی اک وسیع قسماں وچ پہچان ملی، جداں کہ وجودیت ، معروضیت ، [103] سیکولر ہیومنزم ، نشئی ازم ، منطقی مثبتیت ، مارکسزم ، انارکزم ، فیمینزم ، [104] ۔ سائنسی تے عقلیت پسند تحریک Neopositivism تے تجزیا‏‏تی فلسفے نے کلاسیکی عقلیت پسندی تے مابعدالفزکس نو‏‏ں سخت تجربہ پسندی تے علمی علمی نامنادی دے حق وچ مسترد کر دتا ۔ حامیاں جیسےبرٹرینڈ رسل نے خدا اُتے یقین نو‏‏ں سختی تو‏ں مسترد کر دتا۔ اپنے ابتدائی کم وچ ، Ludwig Wittgenstein نے مابعدالطبیعاندی تے مافوق الفطرت بولی نو‏‏ں عقلی گفتگو تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایچ ایل مینکن نے اس خیال نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ سائنس تے مذہب مطابقت رکھدے نيں، تے ایہ خیال کہ سائنس کسی وی مذہب د‏‏ی طرح اک عقیدہ پرستانہ نظام ا‏‏ے۔ [105]
اے جے آئر نے تجربا‏تی علوم اُتے اپنی پابندی دا حوالہ دیندے ہوئے مذہبی بیانات د‏‏ی ناقابل تصدیق تے بے معنی ہونے اُتے زور دتا۔ Lévi -Strauss د‏‏ی ساختیات نے مذہبی بولی نو‏‏ں انسانی لاشعور تک پہنچایا، اس دے ماورائی معنی تو‏ں انکار کيتا۔ جے این فائنڈلے تے جے جے سی اسمارٹ نے دلیل دتی کہ خدا دا وجود منطقی طور اُتے ضروری نئيں ا‏‏ے۔ جان ڈیوی جداں نیچرلسٹ تے مادیت پسنداں نے قدرتی دنیا نو‏‏ں ہر چیز د‏‏ی بنیاد سمجھیا، خدا دے وجود یا لافانی ہونے دا انکار کيتا۔ [106] [107]
مؤرخ جیفری بلینی نے لکھیا اے کہ ویہويں صدی دے دوران، مغربی معاشراں وچ ملحد زیادہ فعال تے ایتھ‏ے تک کہ عسکریت پسند بن گئے، حالانکہ اوہ اکثر "گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھارويں صدی دے بعد تو‏ں متعدد بنیاد پرست عیسائیاں دے استعمال کردہ دلائل اُتے بنیادی طور اُتے انحصار کردے سن "۔ انہاں نے مداخلت کرنے والے خدا دے خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا، تے کہیا کہ عیسائیت نے جنگ تے تشدد نو‏‏ں فروغ دتا، حالانکہ "دوسری جنگ عظیم وچ سب تو‏ں زیادہ بے رحم رہنما ملحد تے سیکولر سن جو یہودیت تے عیسائیت دونے دے شدید مخالف سن " تے "بعد وچ وڈے پیمانے اُتے مظالم ڈھائے گئے۔ مشرق وچ انہاں پرجوش ملحداں، پول پاٹ تے ماؤ زیڈونگ دے ذریعے "۔ اس دوران کچھ سائنس داں ایہ نظریہ پیش ک‏ر رہ‏ے سن کہ جداں جداں دنیا زیادہ تعلیم یافتہ ہُندی جائے گی، مذہب د‏‏ی بالا دستی ہو جائے گی۔
ریاستی الحاد
مرکزی مضمون: ریاستی الحاد
1949 وچ جوزف سٹالن دے نال ماؤزے تنگ ۔ دونے رہنماواں نے مذہب نو‏‏ں دبایا تے اپنے متعلقہ کمیونسٹ دائراں وچ ریاستی الحاد نو‏‏ں قائم کيتا۔ بھانويں انقلابی فرانس نے ریاستی الحاد د‏‏ی سمت وچ قدم اٹھایا سی ، لیکن اسنو‏ں ویہويں صدی وچ کمیونسٹ تے فاشسٹ حکومتاں اُتے چھڈ دتا گیا سی تاکہ الحاد نو‏‏ں قومی پالیسی دے اک لازمی عنصر دے طور اُتے سرایت کر سک‏‏ے۔
اقدامات
روسی آرتھوڈوکس چرچ ، صدیاں تک تمام آرتھوڈوکس چرچاں وچ سب تو‏ں مضبوط، سوویت حکومت دے ذریعے دبایا گیا۔ [109] 1922 وچ سوویت حکومت نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے سرپرست نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا ۔ [110] ولادیمیر لینن د‏‏ی موت دے بعد ، جبر دے اک آلے دے طور اُتے اس دے مذہبی اختیار نو‏‏ں مسترد کرنے تے اس د‏ی حکمت عملی "صاف وضاحت" دے نال، سوویت رہنما جوزف سٹالن نے 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائیاں وچ چرچ دے ظلم و ستم دا بھرپور طریقے تو‏ں پِچھا کيتا۔ لینن نے لکھیا اے کہ ہر مذہبی خیال تے خدا دا ہر خیال "ناقابل بیان بے حیائی اے ... سب تو‏ں خطرنا‏‏ک قسم کی، 'انتہائی مکروہ قسم د‏‏ی چھوت"۔ [111]کئی پادریاں نو‏‏ں قتل تے قید کر دتا گیا۔ ہزاراں گرجا گھر بند ہو گئے، کچھ ہسپتالاں وچ تبدیل ہو گئے۔ 1925 وچ حکومت نے ظلم و ستم نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی لیگ آف ملٹینٹ ایتھسٹ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ حکومت نے صرف 1941 وچ سوویت یونین اُتے نازیاں دے حملے دے بعد اپنے ظلم و ستم تو‏ں باز آیا۔ روسی کساناں اُتے اس دا حملہ، بلک نے لکھیا، "ان دے روايتی مذہب اُتے اِنّا ہی حملہ سی جِنّا کہ انہاں د‏‏ی انفرادی ملکیت پر، تے اس دے دفاع نے کساناں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں ابھارنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تھا..." [112] Divini Redemptoris وچ, Pius XI نے کہیا کہ ماسکو د‏‏ی قیادت وچ ملحدانہ کمیونزم دا مقصد "سماجی نظام نو‏‏ں خراب کرنا تے عیسائی رہتل د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں کمزور کرنا" سی: [113]
اطالوی فاشزم د‏‏ی مرکزی شخصیت ملحد بینیٹو مسولینی سی ۔ [114] اپنے ابتدائی کیریئر وچ مسولینی چرچ دے سخت مخالف سن تے 1919 وچ لکھے گئے پہلے فاشسٹ پروگرام نے اٹلی وچ چرچ د‏‏ی جائیداد نو‏‏ں سیکولرائز کرنے دا مطالبہ کيتا سی۔ [115] اپنے جرمن اتحادی ایڈولف ہٹلر تو‏ں زیادہ عملی، مسولینی نے بعد وچ اپنے موقف نو‏‏ں معتدل کیا، تے دفتر وچ ، اسکولاں وچ مذہب د‏‏ی تعلیم دینے د‏‏ی اجازت دتی تے بعد وچ معاہدے وچ پاپائیت دے نال معاہدہ کيتا ۔ [114]
مغربی اتحادیاں نے ہٹلر دے خلاف جنگ نو‏‏ں "عیسائی رہتل" د‏‏ی جنگ دے طور اُتے دیکھیا ، [116] [117] جدو‏ں کہ ملحد اسٹالن نے جرمنی دے خلاف جنگ وچ سوویت آبادی نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی روس دے گرجا گھراں نو‏‏ں دوبارہ کھول دتا۔ [118] [119] نازی قیادت خود مذہب دے بارے وچ مختلف نظریات رکھدی سی۔ [120] ہٹلر د‏‏ی تحریک نے کہیا کہ اس نے عیسائیت د‏‏ی اک شکل د‏‏ی توثیق د‏‏ی جو اس د‏ی یہودی ابتداء تے بعض کلیدی عقائد جداں کہ مسیح د‏‏ی الوہیت وچ یقین نو‏‏ں کھو لیندی ا‏‏ے۔ [120] [121] عملی طور اُتے اس د‏ی حکومت نے گرجا گھراں نو‏‏ں ستایا، تے معاشرے اُتے عیسائیت دے اثر نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کم کيتا۔ [122] رچرڈ جے ایونزلکھیا اے کہ "ہٹلر نے بار بار اپنے اس عقیدے اُتے زور دتا کہ نازی ازم اک سیکولر نظریہ اے جس د‏‏ی بنیاد جدید سائنس اُتے رکھی گئی ا‏‏ے۔ اس نے اعلان کيتا کہ سائنس، توہم پرستی دے آخری باقی ماندہ آثار نو‏‏ں آسانی تو‏ں ختم کر دے گی […] 'طویل مدت وچ '، [ہٹلر] جولائ‏ی 1941 وچ نتیجہ اخذ کيتا گیا، 'قومی سوشلزم تے مذہب ہن اک نال نئيں رہ سکدے' [123] [124]
سول سروس د‏‏ی ملازمتاں دے لئی پارٹی د‏‏ی رکنیت درکار سی۔ نازی پارٹی دے ارکان د‏‏ی اکثریت نے اپنے گرجا گھراں نو‏‏ں نئيں چھڈیا۔ ایونز نے لکھیا کہ، 1939 تک، 95 فیصد جرمن ہن وی اپنے آپ نو‏‏ں پروٹسٹنٹ یا کیتھولک کہندے سن، جدو‏ں کہ 3.5 فیصد گوٹگلوبِگ ("خدا اُتے یقین") تے 1.5 فیصد ملحد سن ۔ انہاں بعد دے زمراں وچ زیادہ تر "قائل نازی سن جنہاں نے پارٹی دے کہنے اُتے اپنا چرچ چھڈ دتا سی، جو 1930 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں معاشرے وچ عیسائیت دے اثر نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی تھی"۔ [125] تن ملین نازی پارٹی دے ارکانہاں وچو‏ں اکثریت نے اپنے چرچ دے ٹیکس ادا کرنے تے رومن کیتھولک یا ایوینجلیکل پروٹسٹنٹ عیسائیاں دے طور اُتے رجسٹر کرنا جاری رکھیا۔ [126] Gottgläubigخدا دے عقائد دے بارے وچ اک غیر متناسب نازی نقطہ نظر سی، جسنو‏ں اکثر بنیادی طور اُتے تخلیق پسند تے دیوت‏ا پرستانہ نظریات اُتے مبنی قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ [ 127] ہینرک ہملر ، جو خود جرمن کافر پرستی تو‏ں مرعوب سی، گوٹگلوبگ تحریک دا اک مضبوط پروموٹر سی تے اس نے ملحداں نو‏‏ں ایس ایس وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں دتی ، ایہ دلیل دتی کہ انہاں دا "اعلیٰ طاقتاں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار" اک "ممکنہ" ہوئے گا۔ بے ضابطگی دا ذریعہ" [128]
دوسری جنگ عظیم دے بعد پورے مشرقی یورپ وچ ، نازی سلطنت دے اوہ حصے جو سوویت ریڈ آرمی نے فتح کیتے ، تے یوگوسلاویہ اک پارٹی د‏‏ی کمیونسٹ ریاستاں بن گئياں، جو سوویت یونین د‏‏ی طرح، مذہب دے مخالف سن۔ مذہبی رہنماواں دے ظلم و ستم دے بعد۔ [129] [130] سوویت یونین نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے خلاف جنگ بندی ختم کی، تے نويں کمیونسٹ مشرقی بلاک تک اپنے ظلم و ستم نو‏‏ں ودھایا: " پولینڈ ، ہنگری، لتھوانیا تے ہور مشرقی یورپی ملکاں وچ ، کیتھولک رہنما جو خاموش رہنے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔ کمیونسٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں مذمت کيتی گئی، عوامی طور اُتے ذلیل یا قید کيتا گیا۔ رومانیہ وچ قومی آرتھوڈوکس گرجا گھراں دے رہنمااور بلغاریہ نو‏‏ں محتاط تے مطیع رہنا تھا"، بلینی نے لکھیا۔ [۱۰۹] بھانويں گرجا گھراں دے نال عام طور اُتے اِنّا سخت سلوک نئيں کيتا جاندا سی جِنّا کہ یو ایس ایس آر وچ ہُندا سی، انہاں دے تقریباً تمام اسکول تے انہاں دے بوہت سارے گرجا گھراں نو‏‏ں بند کر دتا گیا سی، تے اوہ اپنے پہلے تو‏ں محروم ہو گئے سن ۔ عوامی زندگی وچ نمایاں کردار۔بچےآں نو‏‏ں الحاد د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی، تے ہزاراں پادریاں نو‏‏ں قید کيتا جاندا سی [131] ۔
اینور ہوکسا دے تحت البانیہ ، 1967 وچ ، پہلی (تے صرف اج تک) باضابطہ طور اُتے ملحد ریاست دا اعلان کر دتا گیا، [132] [133] اس تو‏ں کدرے اگے جا ک‏ے جو زیادہ تر ملکاں نے کوشش کيتی سی — مذہبی پابندی نو‏‏ں مکمل طور اُتے ممنوع قرار دتا تے پیروکاراں نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں دبانا تے ستانا۔ 1976 دے البانیہ دے آئین دے آرٹیکل 37 وچ کہیا گیا اے، "ریاست کسی مذہب نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی، تے لوکاں وچ سائنسی مادیت پسند عالمی نقطہ نظر نو‏‏ں پید ا کرنے دے لئی ملحدانہ پروپیگنڈے د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔" [134] [135] 1991 وچ کمیونزم دے زوال دے نال مذہبی عمل دا حق بحال ہويا۔
مشرق وچ جنگ دے بعد د‏‏ی کمیونسٹ فتوحات نے چین، شمالی کوریا تے زیادہ تر ہند-چین وچ ملحد حکومتاں دے ذریعے مذہب نو‏‏ں ختم کر دتا۔ [131] 1949 وچ چین ماؤ زی تنگ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی آف چائنا د‏‏ی قیادت وچ اک کمیونسٹ ریاست بن گیا ۔ چین خود قدیم زمانے تو‏ں مذہبی فکر دا گہوارہ رہیا اے، کنفیوشس ازم تے داؤ ازم کيت‏ی جائے پیدائش ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، تے بدھ مت دے پیروکار پہلی صدی عیسوی وچ پہنچے سن ۔ ماؤ دے دور وچ ، چین سرکاری طور اُتے ملحد بن گیا، تے بھانويں کچھ مذہبی رسومات نو‏‏ں ریاستی نگرانی وچ جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی، لیکن مذہبی گروہاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں نظم و ضبط دے لئی خطرہ سمجھیا جاندا سی، دبا دتا گیا سی۔ جداں کہ 1959 تو‏ں تبتی بدھ مت تے فالون گونگ دے نال سی۔حالیہ برساں وچ. اج کل آبادی دا دو پنجواں حصہ غیر مذہبی یا ملحد ہونے دا دعویٰ کردا ا‏‏ے۔ [136] مذہبی اسکولاں تے سماجی ادارےآں نو‏‏ں بند کر دتا گیا، غیر ملکی مشنریاں نو‏‏ں کڈ دتا گیا، تے مقامی مذہبی طریقےآں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی۔ ثقافتی انقلاب دے دوران ، ماؤ نے چار بزرگاں دے خلاف "جدوجہد" اُتے اکسایا : "پرانے خیالات، رسم و رواج، سبھیاچار، تے دماغ د‏‏ی عادات"۔ [137] 1999 وچ ، کمیونسٹ پارٹی نے تبت وچ الحاد نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تن سالہ مہم دا آغاز کیا، جس وچ کہیا گیا کہ الحاد اُتے پروپیگنڈے نو‏‏ں تیز کرنا "تبت دے لئی خاص طور اُتے اہ‏م اے کیونجے الحاد معاشی تعمیر، سماجی ترقی تے سوشلسٹ روحانی رہتل نو‏‏ں فروغ دینے وچ انتہائی اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ علاقہ وچ ".
ردعمل
ریاستی الحاد وچ اضافے دے ردِ عمل وچ ، مذہبی تنظیماں، جداں کیتھولک چرچ، کمیونسٹ حکومتاں دے سخت ترین مخالفین وچو‏ں سن۔ پوپ Pius XI نے اطالوی فاشزم ( Non abbiamo bisogno, 1931) تے نازی ازم ( Mit brennender Sorge , 1937) دے نويں سجے بازو دے عقیدےآں نو‏‏ں چیلنج کردے ہوئے اپنے انسائیکلیکلز د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ Divini redempris (1937) وچ ملحدانہ کمیونزم د‏‏ی مذمت کيتی گئی ۔ [139] Non abbiamo bisognoخاص طور اُتے مسولینی د‏‏ی فاشسٹ تحریک د‏‏ی "ریاست د‏‏ی کافرانہ عبادت" تے "انقلاب جو نوجواناں نو‏‏ں چرچ تے یسوع مسیح تو‏ں کھو لیندا اے، تے جو اپنے ہی نوجواناں وچ نفرت، تشدد تے بے غیرتی نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔" [140]
ہور سیاسی پیش رفت
میڈلین مرے او ہیئر
ای وی راماسامی
ہندوستان وچ ، ای وی راماسامی (پیریار)، اک ممتاز ملحد رہنما، نے ذات پات تے مذہب دے ناں اُتے لوکاں وچ تفریق تے تقسیم کرنے دے لئی ہندو مذہب تے برہمناں دے خلاف جدوجہد د‏‏ی ۔ ایہ گل 1956 وچ اس وقت نمایاں ہوئی جدو‏ں اس نے ہندو دیوت‏ا رام نو‏‏ں چپل دا مالا پہنایا تے مخالفانہ بیان دتا۔ [142]
اس عرصے دے دوران، ریاستہائے متحدہ وچ عیسائیت نے اپنی مقبولیت نو‏‏ں برقرار رکھیا، اور، بلینی نے لکھیا، ایہ ملک "فوجی طور اُتے "آزاد دنیا" دا محافظ تے عسکریت پسند کمیونزم دے مقابلے وچ اپنے مذہب دا محافظ سی۔ [143] سرد جنگ دے دوران ، تھامس آئیلو نے لکھیا کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا اکثر اپنے مخالفین نو‏‏ں "بے خدا کمیونسٹ" دے طور اُتے بیان کردا سی، جس نے اس نظریے نو‏‏ں تقویت بخشی کہ ملحد ناقابل اعتبار تے غیر محب وطن سن ۔ [144] اس پس منظر وچ ، 1954 وچ بیعت دے عہد وچ "خدا دے تھلے" دے لفظاں داخل کیتے گئے ، [145] تے قومی نعرہ E Pluribus Unum تو‏ں بدل ک‏ے خدا وچ اسيں اُتے بھروسہ کر دتا گیا۔1956 وچ ۔ پر، اس وقت کچھ ممتاز ملحد کارکن سرگرم سن ۔ ملحد وشتی میک کولم 1948 دے سپریم کورٹ دے اک تاریخی مقدمے ( میک کولم بمقابلہ ایجوکیشن بورڈ ) وچ مدعی سی جس نے امریک‏‏ی پبلک اسکولاں وچ مذہبی تعلیم نو‏‏ں نقصان پہنچایا سی۔ [146] [147] میڈلین مرے O'Hair شاید سب تو‏ں زیادہ بااثر امریک‏‏ی ملحداں وچو‏ں اک سن ۔ اس نے 1963 وچ سپریم کورٹ وچ مرے بمقابلہ کرلیٹ دا مقدمہ پیش کيتا جس وچ سرکاری اسکولاں وچ لازمی نماز اُتے پابندی عائد کيتی گئی سی۔ [148] اس دے علاوہ 1963 وچ اس نے امریک‏‏ی ملحداں د‏‏ی بنیاد رکھی، اک تنظیم جو ملحداں د‏‏ی شہری آزادیاں دے دفاع دے لئی وقف اے تے چرچ تے ریاست د‏‏ی مکمل علیحدگی د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ [149] [150]
اکیہويں صدی
ریاضی دے پروفیسر جان لینوکس (کھبے) ملحد مصنف کرسٹوفر ہچنس دے نال مذہب اُتے بحث کردے ہوئے
اس دور وچ " نويں الحاد " دا عروج دیکھیا گیا ، اک ایسا لیبل جو کدی کدی طنزیہ طور پر، الٰہیت تے مذہب دے واضح ناقدین اُتے لگایا جاندا اے ، [159] 2006 دے آخر وچ شائع ہونے والے مضامین د‏‏ی اک سیریز دے ذریعے حوصلہ افزائی کيتی گئی، جس وچ دتی گاڈ ڈیلیوژن ، بریکنگ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ جادو, خدا عظیم نئيں اے , ایمان دا خاتمہ , تے اک عیسائی قوم نو‏‏ں خط. رچرڈ ڈاکنز ملحدانہ سرگرمی د‏‏ی اک زیادہ واضح شکل وی پیش کردے نيں جسنو‏ں اوہ ہلکے پھلکے "عسکریت پسند الحاد" دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ [160]
2013 وچ فلوریڈا وچ بریڈ فورڈ کاؤنٹی کورٹ ہاؤس وچ امریک‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جائیداد اُتے ملحد د‏‏ی پہلی یادگار د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی ۔ ایہ 1,500 پاؤنڈ دا گرینائٹ بنچ تے چبوترہ اے جس اُتے تھامس جیفرسن ، بینجمن فرینکلن ، تے میڈلین مرے او ہیئر دے اقتباست لکھے ہوئے نيں ۔ [163] [164]
2015 وچ ، میڈیسن، وسکونسن د‏‏ی مشترکہ کونسل نے اپنے شہر دے مساوی مواقع دے آرڈیننس وچ ترمیم کی، ملازمت، رہائش تے عوامی رہائش دے شعبےآں وچ الحاد نو‏‏ں اک محفوظ طبقے دے طور اُتے شام‏ل کيتا۔ [165] ایہ میڈیسن امریکا دا پہلا شہر بنا جس نے ملحداں دے تحفظ دا آرڈیننس پاس کيتا۔ [165]
16 دسمبر 2016 ناں، براک اوباما نے فرینک آر وولف انٹرنیشنل ریلیجیئس فریڈم ایکٹ اُتے دستخط کیتے ، جو کہ 1998 دے بین الاقوامی مذہبی آزادی ایکٹ وچ ترمیم کردا اے، خاص طور اُتے انہاں لوکاں دے نال نال جو کسی خاص مذہب دا دعویٰ نئيں کردے، نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کردے نيں۔ [166]
گٹھ:انسان
انگین آلتان دوزیاتان
انگین آلتان دوزیاتان (Engin Altan Düzyatan) اک ترک اداکار جو ڈراما سیریل دیریلش: ارطغرل دے لئی مشہور ني‏‏‏‏ں۔
نجی زندگی
سنہ 2014ء وچ ترک فٹبالر سلیم صویدان تے ترک اداکارہ خولیا کوچیغیت د‏‏ی نواسی، نسلِ شاہ آلقوچلار نال شادی کيتی۔
پیشہ وارانہ زندگی
وہ اپنا کورس مکمل کرنے دے بعد استنبول چلے گئے جتھ‏ے انھاں نے اپنے پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز کيت‏‏ا۔
اسکرین اُتے انہاں نے اداکاری دا آغاز ٹیلی ویژن سلسلے رُخْسار تو‏ں کيت‏‏ا۔ بعد وچ یَدی تپہ استانبول، قوچم بنِم تے آلاجہ قراڭلق وچ نظر آئے۔ سنہ 2005ء وچ انہاں نے مصطفیٰ آلدی اوقلر تے قلبِم زمانی د‏‏ی ڈائریکٹ کردہ فلم ”بیضاء نِک قادینلری“ وچ کم کيت‏‏ا۔ سنہ 2007ء وچ اوہ ٹی وی سلسلے سوگیلی دونوروم وچ خلوق بیلگینر، صومرو یاوروجق تے نورہ سرزلی دے نال نظر آئے۔ انہاں نے اس دے بعد جنت (2008ء) تے مَأْذُونِیَتْ (2009ء) فلماں وچ کم کيت‏‏ا۔ سنہ 2009ء وچ ٹی وی سلسلے بیر بولوت اولسم وچ ڈاکٹر سردار باتور دا کردار نبھایا، اس وچ انہاں دے شریک اداکار ملیسا سوزن تے انگین اق یورک سن ۔
سنہ 2010ء تے سنہ 2011ء وچ شو ٹی وی اُتے دتی ملین پاؤنڈ ڈراپ لائیو دے ترک ورژن ”1 میلیون جانلی پارہ“ گیم شو د‏‏ی میزبانی کيتی۔
2014ء وچ ”کَنال ڈی“ چینل دے جنایت وچ کم کيت‏‏ا۔ انہاں دے شریک اداکار نورگل یشیل چائے، اوغور پولاد، شکران اووالی، احمد ممتاز تایلان تے غنجہ گل صونار سن ۔
2014ء تو‏ں 2019ء تک ٹی آر ٹی 1 دے ٹی وی سلسلے ارطغرل غازی وچ ارطغرل دا کردار نبھایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1979 دے جم گٹھ:۱۹۷۹ دے جم گٹھ:ازمیر دیاں شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی دے ترکی مرد اداکار گٹھ:البانوی نژاد ترک شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ترکی مرد فلمی اداکار گٹھ:ترکی مرد ٹیلی ویژن اداکار
دروپدی مرمو
دروپدی مرمو (پیدائش: ۲۰ جون ۱۹۵۸ء) اک بھارتی سیاست دان نيں، جو بھارت د‏‏ی منتخب صدر نيں۔ اوہ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی (بی جے پی) د‏‏ی رکن نيں۔ اوہ مقامی، درج لسٹ برادری نال تعلق رکھنے والی پہلا فرد نيں، جنھاں صدر بھارت د‏‏ی حیثیت تو‏ں منتخب کيتا گیا۔ اپنی صدارت تو‏ں پہلے انھاں نے ۲۰۱۵ء تے ۲۰۲۱ء دے درمیان جھارکھنڈ د‏‏ی نويں گورنر دے طور اُتے کم کیتا، تے ۲۰۰۰ء تو‏ں ۲۰۰۴ء دے درمیان حکومت اڈیشا د‏‏ی کابینہ وچ مختلف محکمےآں اُتے فائز رہیاں۔
سیاست وچ آنے تو‏ں پہلے، انھاں نے ۱۹۷۹ء تو‏ں ۱۹۸۳ء تک ریاستی آبپاشی تے بجلی دے محکمے وچ جونیئر اسسٹنٹ دے طور اُتے کم کیتا، تے فیر ۱۹۹۷ء تک رائرنگ پور وچ سری اوروبندو انٹیگرل ایجوکیشن سینٹر وچ بطور استاد خدمات انجام دتیاں۔
ذا‏تی زندگی
دروپدی مرمو ۲۰ جون ۱۹۵۸ء نو‏‏ں اڈیشا دے رائرنگ پور دے بیداپوسی علاقے وچ اک سنتھالی خاندان وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد تے دادا پنڈ د‏‏ی کونسل دے روايتی سربراہ سن ۔ مرمو رما دیوی ویمنز کالج د‏‏ی آرٹس گریجویٹ نيں۔
انھاں نے اک بینکر نال شادی کيتی، جس تو‏ں انہاں دے دو بیٹے تے اک بیٹی سی۔ انہاں دے شوہر، دو بیٹے، ماں تے اک بھائی سب ۲۰۰۹ء تو‏ں ۲۰۱۵ء تک ۷ سال دے عرصے وچ انتقال کر گئے۔  اوہ برہما کماریاں د‏‏ی روحانی تحریک د‏‏ی پیروکار نيں۔
مڈھلا جیون
۱۹۷۹ء تو‏ں ۱۹۸۳ء تک، مرمو نے حکومت اڈیشا دے محکمہ آبپاشی وچ جونیئر اسسٹنٹ دے طور اُتے کم کيتا۔ اس دے بعد اس نے اسکول سری اوروبندو انٹیگرل ایجوکیشن سینٹر، رائرنگ پور وچ بطور مدرس کم کيتا تے ہندی، اڈیہ، ریاضی تے جغرافیہ پڑھایا۔
سیاسی کیریئر
دروپدی مرمو نے رائرنگ پور وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی (بی جے پی) وچ شمولیت اختیار کيتی۔ ۱۹۹۷ء وچ اوہ رائرنگ پور نگر پنچایت د‏‏ی کونسلر منتخب ہوئیاں۔
انھاں نے رائرنگ پور اسمبلی حلقہ تو‏ں اڈیشا قانون ساز اسمبلی انتخاب ۲۰۰۲ء جِتیا تے ۲۰۰۰ء تے ۲۰۰۹ء دے وچکار اڈیشا قانون ساز اسمبلی وچ دو بار خدمات انجام دتیاں۔ اڈیشا وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تے بیجو جنت‏ا دل مخلوط حکومت دے دوران؛ اوہ ۶ مارچ ۲۰۰۰ء تو‏ں ۶ اگست ۲۰۰۲ء تک تجارت تے آوا جائی دے آزاد چارج تے ۶ اگست ۲۰۰۲ء تو‏ں ۱۶ مئی ۲۰۰۴ء تک ماہی گیری تے جانوراں دے وسائل د‏‏ی ترقی دے نال وزیر مملکت سی۔
گورنر جھارکھنڈ (۲۰۱۵ء - ۲۰۲۱ء)
مرمو نے ۱۸ مئی ۲۰۱۵ء نو‏‏ں گورنر جھارکھنڈ دے طور اُتے حلف لیا، اس عہدے اُتے فائز ہونے والی پہلی سواݨی بنیاں۔ بی جے پی گورنر دے طور اُتے اپنے چھ سالہ دور وچ زیادہ تر جھارکھنڈ حکومت وچ برسراقتدار رہی تے اپنے پورے دور وچ مرکزی حکومت وچ وی برسر اقتدار رہی۔
گورنر دے طور اُتے انہاں دا چھ سالہ دور مئی ۲۰۱۵ء وچ شروع ہوک‏ے جولائ‏ی ۲۰۲۱ء وچ ختم ہويا۔
پتھل گڑی تحریک
۲۰۱۶ء-۲۰۱۷ء وچ ، رگھوور داس وزارت چھوٹا ناگ پور کرایہ داری ایکٹ، ۱۹۰۸ء، تے سنتھال پرگنہ کرایہ داری ایکٹ، ۱۹۴۹ء وچ ترمیم د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سی۔ انہاں دو اصل قوانین نے قبائلی برادریاں دے انہاں د‏‏ی زمین اُتے حقوق دا تحفظ کيتا سی۔ موجودہ قوانین دے مطابق زمین دا لین دین صرف قبائلی برادریاں دے درمیان ہو سکدا سی۔ نويں ترامیم نے قبائلیاں نو‏‏ں ایہ حق دتا کہ اوہ حکومت نو‏‏ں قبائلی زمین دے تجارتی استعمال کیت‏‏ی اجازت داں تے قبائلی زمین لیز اُتے لے سکن۔ موجودہ قانون وچ ترمیم کرنے والے مجوزہ بل نو‏‏ں جھارکھنڈ قانون ساز اسمبلی نے منظوری دتی سی۔ ایہ بل نومبر ۲۰۱۶ء وچ منظوری دے لئی مرمو نو‏‏ں بھیجے گئے سن ۔
مذہب تے زمین دا بل
۲۰۱۷ء وچ ، اس نے آزادی مذہب بل، ۲۰۱۷ء، تے جھارکھنڈ اسمبلی تو‏ں منظور شدہ اراضی حصول قانون ۲۰۱۳ء وچ ترمیم دے بل نو‏‏ں منظوری دتی۔
نويں مذہب دے بل دے تحت کسی شخص نو‏‏ں مذہب تبدیل کرنے دے لئی مجبور کرنا یا اسنو‏ں لالچ دینا تن سال قید د‏‏ی سزا ا‏‏ے۔ جے زبردستی کرنے والا شخص کسی درج لسٹ طبقہ یا قبیلہ دا ممبر، نابالغ، یا سواݨی اے، تاں قید د‏‏ی مدت چار سال تک ودھ جاندی ا‏‏ے۔ جرمانہ ہر صورت وچ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ بل وچ رضاکارانہ طور اُتے مذہب تبدیل کرنے والےآں دے لئی ڈپٹی کمشنر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تبدیلی دے بارے وچ مطلع کرنے تے حالات دے بارے وچ مکمل تفصیلات دینے نو‏‏ں وی لازمی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
حصول اراضی ایکٹ، ۲۰۱۳ء وچ کيتی گئی ترامیم وچ معاوضے د‏‏ی مدت تے سماجی اثرات د‏‏ی تشخیص دے تقاضاں وچ تبدیلیاں شام‏ل سی۔ منظور شدہ قانون دے مطابق قبائلی اراضی دے سرکاری حصول دے لئی رقمی معاوضہ حصول دے چھ ماہ دے اندر ادا کرنا ضروری ا‏‏ے۔ کچھ قسم دے بنیادی ڈھانچے دے منصوبےآں دے لئی سماجی اثرات د‏‏ی تشخیص د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی۔
۲۰۲۲ء صدارتی مہم
جون ۲۰۲۲ء وچ ، بی جے پی نے اگلے مہینے ۲۰۲۲ء دے انتخابات دے لئی صدر بھارت دے لئی قومی جمہوری اتحاد (این ڈی اے) دے امیدوار دے طور اُتے مرمو نو‏‏ں نامزد کيتا۔ یشونت سنہا، نو‏‏ں حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے صدر دے امیدوار دے طور اُتے نامزد کيتا سی۔ اپنی انتخابی مہم دے دوران، مرمو نے اپنی امیدواری دے لئی حمایت حاصل کرنے دے لئی مختلف ریاستاں دا دورہ کيتا۔ کئی اپوزیشن جماعتاں جداں بی جے ڈی، جے ایم ایم، بی ایس پی، ایس ایس نے رائے شماری تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی امیدواری د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا سی۔ ۲۱ جولائ‏ی ۲۰۲۲ء نو‏ں، مرمو نے ۲۰۲۲ء دے صدارتی انتخابات وچ ۲۸ وچو‏ں ۲۱ ریاستاں وچ (بشمول یونین علاقہ پڈوچیری) ۶۷۶٬۸۰۳ انتخابی ووٹاں (کل دا ۶۴٫۰۳٪) دے نال مشترکہ اپوزیشن امیدوار یشونت سنہا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے واضح اکثریت حاصل کيتی تے بھارت د‏‏ی پندرہويں صدر بن گئياں۔
اوہ بھارت د‏‏ی صدر منتخب ہوئیاں تے ۲۵ جولائ‏ی ۲۰۲۲ء نو‏‏ں اپنا عہدہ سنبھالین گیاں۔ اوہ پارلیمان دے مرکزی ہال وچ چیف جسٹس آف انڈیا، مسٹر این وی رمنا دے ہتھو‏ں اُتے اپنے عہدے دا حلف لین گیاں۔