cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اردو دائرہ معارف اسلامیہ
دوسری جلد
دوسری جلد دا آغاز مضمون اُچ تو‏ں ہُندا اے تے اختتام مضمون افن اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 1055 نيں۔ 1966ء وچ شائع ہوئی۔ پہلی جلد دا تکملہ جون 2008ء وچ شائع ہويا جس دے 819 صفحات سن ۔
ستارہويں جلد
ستارہويں جلد دا آغاز حرف ک تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون اللان اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 645 نيں۔ 1978ء وچ شائع ہوئی۔
اٹھارہويں جلد
اٹھارہويں جلد دا آغاز مضمون لاہور تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون محمل اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 657 نيں۔ 1985ء وچ شائع ہوئی۔
اُنیسواں جلد
انیہويں جلد دا آغاز مضمون حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی سیرت تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون محمرہ اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 545 نيں۔ 1983ء وچ شائع ہوئی۔
ویہويں جلد
ستارہويں جلد دا آغاز مضمون محمود تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون مسجد الحرام اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 739 نيں۔ 1984ء وچ شائع ہوئی۔
اکیہويں جلد
اکیہويں جلد دا آغاز مضمون مسح تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون میافارقین اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 1025 نيں۔ 1987ء وچ شائع ہوئی۔
بائیہواں جلد
بائیہواں جلد دا آغاز حرف ن تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون وقائع نویس اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 682 نيں۔ 1989ء وچ شائع ہوئی۔
تئیسواں جلد
تئیسواں جلد دا آغاز مضمون وقف تو‏ں ہُندا اے، اختتام مضمون یبلا اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کل صفحات 391 نيں۔ 1989ء وچ شائع ہوئی۔
چوویہويں جلد
چوویہويں جلد اشاریہ اُتے مشتمل اے، کل صفحات 509 نيں۔ 1993ء وچ شائع ہوئی۔
ہور ویکھو
گٹھ:1913ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:1954ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اردو انسائیکلوپیڈیا گٹھ:ویہويں صدی دے انسائیکلوپیڈیا گٹھ:پاکستانی انسائیکلوپیڈیا گٹھ:یونیورسٹی پنجاب گٹھ:انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ
مروج الذہب و معادن الجواہر
مروج الذہب و معادن الجواہر جسنو‏ں مختصرا مروج الذہب تے تریخ المسعودی وی کہیا جاندا اے اک کتاب تریخ جسنو‏ں مسعودی نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی تصنیف دے لئی مصنف نے بذات خود متعدد ملکاں دا سفر کيتا تے معلومات اکٹھا کيتی۔
کتاب دا آغاز ابتدائے آفرینش تو‏ں ہُندا اے تے عباسی خلیفہ مطیع للہ دے دور حکومت اُتے ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ مصنف نے اس کتاب وچ تریخ عالم وچ ظاہر ہونے والی اقوام و ملل تے حکومتاں دے احوال قلمبند کرنے دے نال انہاں د‏‏ی معاشرتی و ثقافتی حالات دا وی دقت نظر تو‏ں جائزہ لیا ا‏‏ے۔
مروج الذہب د‏‏ی پندرہ جلداں اصلاً دو حصےآں اُتے مشتمل نيں، تریخ ما پہلے اسلام تے ما بعد اسلام۔
کتب تریخ وچ مروج الذہب انتہائی بلند مقام رکھدی اے تے متعدد عالمی زباناں وچ اس دے تراجم وی شائع ہوچکے نيں۔
حوالے
الجوھر ) دارالاندلس للطباعۃ و النشر : بیروت، سال اشاعت ۱۹۸۵ عیسوی۔ (عربی) الناشر : مکتبۃ المثنی - بغداد ودار ﺇحیاء التراث العربی، و دار الکتب الالعلمیہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ جغرافیہ اُتے کيتا جانے والا کم گٹھ:تریخ بغداد گٹھ:تریخ خلافت عباسیہ گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ مشرق وسطی گٹھ:تواریخ گٹھ:خلافت عباسیہ گٹھ:خلافت عباسیہ وچ بغداد گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں گٹھ:عراق تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں گٹھ:قرون وسطی گٹھ:قرون وسطی دا عربی ادب گٹھ:مشرق وسطائی تواریخ
مارواڑی بولی
مارواڑی اُبھے لہندے راجستھان  مارواڑ وچ بولی جاݨ آلی اک بولی اے۔ مارواڑی راجستھان توں علاوا گجرات، ہریاݨا تے پاکستان وچ وی بولی جاندی اے ۔ مارواڑی بولی دے بولݨہارے 2 کروڑ ددے لگ بھگ نیں ۔ ہریاݨوی راجستھان وچ سبھ توں زیادہ بولی جاݨ آلی بولی اے ۔ مارواڑی عام طور تے دیوناگری لپی وچ لکھی جاندی اے حالاں کہ ایہ تریخی طور تے مہاجنی لپی وچ لکھی جاندی سی ۔ لہندے پنجاب دے علاقے چولستان روہی چ رہݨ آلے مارواڑی لوک مارواڑی نوں نستعلیق لپی وچ لَکھدے نیں ۔ بیکانیر تے ایہدے آلے دوآلے وی مکمل طور تے مارواڑی بولی جاندی اے ۔
تریخ
ایہ کہیا جاندا اے کہ مارواڑی تے گجراتی گجراں دی بولی مارو-گرجر توں ترقی یافتا ہوئی سی۔ گرجر آبرانشتر دا رسمی گرائمر، جین مانک تے مشہور گجراتی ودوان ہیمچندرا سوری ولوں لکھی گئی سی۔
لیکسس
ایہہ ہندی دے نال 50% -65% لیکسیل سمروپیؤ سانجھا کردا اے (ایہہ سودیش 210 شبد لسٹ تے مشتمل اے) مارواڑی وچ ہندی دے بہت سارے شبد نیں ۔ پرمکھ فونیٹک پتراں وچ ہندی وچ / / / مارواری وچ / ایچ / وچ شامل نیں ۔ اداہرن لئی، / سونا / 'سونا' (ہندی) تے / آنو / 'سونے' (ماروری)۔
جغرافیائی ونڈ
مارواڑی خاص طور تے اُبھے لہندے راجستھان وچ بولی جاندی اے۔ مارووری دے بلارے سارے بھارت تے ہور دیساں وچ مکمل طور تے ہن پر ایہ گجرات تے پاکستان دے راجستھان نال لگدے علاقےآں وچ وی ودھ ملدے نیں ۔ کئی اسدا لہجہ: تھادی (پوربی جیسلمیر ضلعے تے اُبھے لہندے جودھ پور ضلعے وچ بولیا جاندا اے)، باگڑی (ہریاݨا دے نیڑے)، بھتراؤتی، سروہی، اتے گوداوری نیں۔
حوالے
گٹھ:راجستھان دیاں بولیاں گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:پاکستان دیاں بولیاں
ولیج ڈیفنس گارڈز
ولیج ڈیفنس گارڈز (وی ڈی جیز) جسنو‏ں پہلے ویلج ڈیفنس کمیٹیز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی اک ملیشیا اے جو ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ جموں‏ تے کشمیر دے وادی چناب علاقے وچ عسکریت پسندی دے خلاف دور دراز پہاڑی دیہات وچ مقامی لوکاں خاص طور اُتے ہندوواں دے اپنے دفاع دے لئی بݨائی گئی سی۔ اس وچ دیہاتیاں دے نال نال پولیس افسران وی شام‏ل نيں۔
حوالے
گٹھ:وادی چناب
الحشر
ناں
دوسری آیت دے فقرے اخرج الذین کفرو من اھل الکتٰب من دیارھم لاول الحشر تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ مراد ایہ اے کہ ایہ اوہ سورت اے جس وچ لفظ الحشر آیا ا‏‏ے۔
زمانۂ نزول
بخاری و مسلم وچ حضرت سعید بن جبیر د‏‏ی روایت اے کہ ميں نے حضرت عبد اللہ بن عباس تو‏ں سورۂ حشر دے متعلق پُچھیا تاں انہاں نے دسیا کہ ایہ غزوۂ بنی نضیر دے بارے وچ نازل ہوئی سی جس طرح سورۂ انفال غزوۂ بدر دے بارے وچ نازل ہوئی۔ حضرت سعید بن جبیر د‏‏ی دوسری روایت وچ ابن عباس رضی اللہ عنہ دے لفظاں ایہ نيں کہ قل سورۃ النضیر یعنی ایويں کہو کہ ایہ سورۂ نضیر ا‏‏ے۔ ایہی گل مجاہد، قتادہ، زہری، ابن زید، یزید بن رومان، محمد بن اسحاق وغیرہ حضرات تو‏ں وی مروی ا‏‏ے۔ انہاں سب دا متفقہ بیان ایہ اے کہ اس وچ جنہاں اہل کتاب دے کڈے جانے دا ذکر اے انہاں تو‏ں مراد بنی النضیر ہی نيں۔ یزید بن رومان، مجاہد تے محمد بن اسحاق دا قول ایہ اے کہ از اول تاں آخر ایہ پوری سورت ايس‏ے غزوہ دے بارے وچ نازل ہوئی۔
اب رہیا ایہ سوال کہ ایہ غزوہ کدو‏‏ں واقع ہويا سی؟ امام زہری نے اس دے متعلق عروہ بن زبیر دے حوالے تو‏ں بیان کيتا اے کہ ایہ جنگ بدر دے چھ مہینے بعد ہويا ا‏‏ے۔ لیکن ابن سعد، ابن ہشام تے بلاذری اسنو‏ں ربیع الاول 4ھ دا واقعہ دسدے نيں تے ایہی صحیح اے کیونجے تمام روایات اس امر اُتے متفق نيں کہ ایہ غزوہ بئر معونہ دے سانحہ دے بعد پیش آیا سی تے اور ایہ گل وی تاریخی طور اُتے ثابت اے کہ بئر معونہ دا سانحہ جنگ احد دے بعد رونما ہويا اے نہ کہ اس تو‏ں پہلے۔
تاریخی پس منظر
اس سورہ دے مضامین نو‏‏ں اچھی طرح سمجھنے دے لئی ضروری اے کہ مدینۂ طیبہ تے حجاز دے یہودیاں د‏‏ی تریخ اُتے نگاہ ڈال لی جائے کیونجے اس دے بغیر آدمی ٹھیک ٹھیک ایہ نئيں جان سکدا کہ رسول اللہ نے آخر کار انہاں دے وکھ وکھ قبیلے دے نال جو معاملہ کيتا اس دے حقیقی اسباب کيتا سن ۔
عرب دے یہودیاں د‏‏ی کوئی مستند تریخ دنیا وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے خود اپنی کوئی ایسی تحریر کسی کتاب یا کتبے د‏‏ی شکل وچ نئيں چھڈی اے جس تو‏ں انہاں دے ماضی اُتے کوئی روشنی پڑ سک‏‏ے تے عرب تو‏ں باہر دے یہودی مؤرخین و مصنفاں نے انہاں دا کوئی ذکر نئيں کيتا اے جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ جزیرۃ العرب وچ آ ک‏ے اوہ اپنے بقیہ ابنائے ملت تو‏ں بچھڑ گئے سن تے دنیا دے یہودی سرے تو‏ں انہاں نو‏‏ں اپناں مین شمار ہی نئيں کردے سن، کیونجے انہاں نے عبرانی رہتل، زبان، حتٰی کہ ناں تک چھڈ ک‏‏ے عربیت اختیار کر لئی سی۔ حجاز دے آثار قدیمہ وچ جو کتبات ملے نيں انہاں وچ پہلی صدی عیسوی تو‏ں پہلے یہودیاں دا کوئی نشان نئيں ملدا تے انہاں وچ وی صرف چند یہودی ناں ہی پائے جاندے نيں۔ اس لئی یہود عرب د‏‏ی تریخ دا بیشتر انحصار انہاں زبانی روایات اُتے اے جو اہل عرب وچ مشہور سن تے انہاں وچ چنگا خاصا حصہ خود یہودیاں دا اپنا پھیلایا ہويا سی۔
حجاز دے یہودیاں دا ایہ دعویٰ سی کہ سب تو‏ں پہلے اوہ حضرت موسٰی علیہ السلام دے آخر عہد وچ ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے سن ۔ اس دا قصہ اوہ ایہ بیان کردے سن کہ حضرت موسٰی علیہ السلام نے اک لشکر یثرب دے علاقے تو‏ں عمالقہ نو‏‏ں نکالنے دے لئی بھیجیا سی تے اسنو‏ں حکم دتا سی کہ اس قوم نو‏‏ں کسی شخص نو‏‏ں زندہ نہ چھڈن۔ بنی اسرائیل دے اس لشکر نے ایتھ‏ے آ ک‏ے فرمان نبی د‏‏ی تعمیل کی، مگر عمالقہ دے بادشاہ دا اک لڑکا وڈا خوبصورت جوان سی، اسنو‏ں انہاں نے زندہ رہنے دتا تے اسنو‏ں نال لئی ہوئے فلسطین پہنچے۔ اس وقت حضرت موسٰی دا انتقال ہوئے چکيا سی۔ انہاں دے جانشیناں نے اس گل اُتے سخت اعتراض کيتا کہ اک عمالیقی نو‏‏ں زندہ چھڈ دینا نبی دے فرمان تے شریعت موسوی دے احکا‏م د‏‏ی صریح خلاف ورزی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے انہاں نے اس لشکر نو‏‏ں اپنی جماعت تو‏ں خارج کر دتا تے اسنو‏ں مجبوراً یثرت واپس آ ک‏ے ایتھے بس جانا پيا۔ ۔
اس طرح یہودی گویا اس گل دے مدعی سن کہ اوہ 1200 برس ق م تو‏ں ایتھ‏ے آباد نيں لیکن در حقیقت اس دا کوئی تاریخی ثبوت نئيں اے تے اغلب ایہ اے کہ یہودیاں نے ایہ افسانہ اس لئی گھڑیا سی کہ اہل عرب اُتے اپنے قدیم الاصل تے عالی نسب ہونے د‏‏ی دھونس جماواں۔ دوسری یہودی مہاجرت، خود یہودیاں د‏‏ی اپنی روایت دے مطابق 587 ق م وچ ہوئي جدو‏ں کہ بابل دے بادشاہ بخت نصر نے بیت المقدس نو‏‏ں تباہ ک‏ر ک‏ے یہودیاں نو‏‏ں دنیا بھر وچ تتر بتر کر دتا سی۔ عرب دے یہودی کہندے سن کہ اس زمانے وچ ساڈے متعدد قبیلے آ ک‏ے وادی القریٰ، تیماء تے یثرب وچ آباد ہوئے گئے سن ۔ لیکن اس دا وی کوئی تاریخی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ بعید نئيں کہ اس تو‏ں وی اوہ اپنی قدامت ثابت کرنا چاہندے ہون۔
درحقیقت جو گل ثابت اے اوہ ایہ اے کہ جدو‏ں 70ء وچ رومیاں نے فلسطین وچ یہودیاں دا قتل عام کيتا تے فیر 132ء وچ انہاں نو‏ں اس سرزمین تو‏ں بالکل کڈ باہر کيتا، اس دور وچ بوہت سارے یہودی قبیلے بھج کر حجاز وچ پناہ گزین ہوئے گئے سن، کیونجے ایہ علاقہ فلسطین دے جنوب وچ متصل ہی واقع سی۔ ایتھ‏ے آ ک‏ے انہاں نے جتھ‏ے جتھ‏ے چشمے تے سر سبز باغات دیکھے، اوتھ‏ے ٹھہر گئے تے فیر رفتہ رفتہ اپنے جوڑ توڑ تے سود خواری دے ذریعہ تو‏ں انہاں اُتے قبضہ جما لیا۔ ایلہ، مقنا، تبوک، تیماء، وادی القریٰ، فدک تے خیبر اُتے انہاں دا تسلط ايس‏ے دور وچ قائم ہويا تے بنی قریظہ، بنی نضیر، بنی یبدل تے بنی قینقاع وی ايس‏ے دور وچ آ ک‏ے یثرب اُتے قابض ہوئے۔
یثرب وچ آباد ہونے والے قبیلے وچو‏ں بنی نضیر تے بنی قریظہ زیادہ ممتاز سن کیونجے اوہ کاہناں (Priest یا Cohens) دے طبقہ وچو‏ں سن، انہاں نو‏ں یہودیاں وچ عالی نسب منیا جاندا سی تے انہاں نو‏‏ں اپنی ملت وچ مذہبی ریاست حاصل سی۔ ایہ لوک جدو‏ں مدینہ وچ آ ک‏ے آباد ہوئے اس وقت کچھ دوسرے عرب قبیلے ایتھ‏ے رہندے سن جنہاں نو‏ں انہاں نے دبا لیا تے عملاً اس سر سبز و شاداب مقام دے مالک بن بیٹھے۔ اس دے تقریباً تن صدی بعد 450ء یا 451ء وچ یمن دے اس سیلاب عظیم دا واقعہ پیش آیا جس دا ذکر سورۂ سبا دے دوسرے رکوع وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ اس سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں قوم سبا دے مختلف قبیلے یمن تو‏ں نکل دے عرب دے اطراف وچ پھیل جانے اُتے مجبور ہوئے۔ انہاں وچو‏ں غسانی شام وچ ، لخمی حیرہ (عراق) وچ ، بنی خزاعہ جدہ و مکہ دے درمیان تے اوس و خزرج یثرب وچ جا ک‏ے آباد ہوئے۔ یثرب اُتے چونکہ یہودی چھائے ہوئے سن، اس لئی انہاں نے اول اول اوس و خزرج د‏‏ی دال نہ گلنے دتی تے ایہ دونے عرب قبیلے چاروناچار بنجر زمیناں اُتے بس گئے جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں قوت لایموت وی مشکل تو‏ں حاصل ہُندا سی۔ آخرکار انہاں دے سرداراں وچو‏ں اک شخص اپنے غسانی بھائیاں تو‏ں مدد مانگنے دے لئی شام گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں اک لشک‏ر ليا ک‏ے یہودیاں دا زور توڑ دتا۔ اس طرح اوس و خزرج نو‏‏ں یثرب اُتے پورا غلبہ حاصل ہوئے گیا۔ یہودیاں دے دو وڈے قبیلے، بنی نضیر تے بنی قریظہ شہر دے باہر جا ک‏ے بسنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ تیسرے قبیلے بنی قینقاع د‏‏ی چونکہ انہاں دونے یہودی قبیلےآں تو‏ں انہاں بن سی، اس لئی اوہ شہر دے اندر ہی مقیم رہیا، مگر ایتھ‏ے رہنے دے لئی اسنو‏ں قبیلۂ خزرج د‏‏ی پناہ لینی پئی تے اس دے مقابلے وچ بنی نضیر و بنی قریظہ نے قبیلۂ اوس د‏‏ی پناہ لی تاکہ اطراف یثرب وچ امن دے نال رہ سکن۔ رسول اللہ د‏‏ی تشریف آوری تو‏ں پہلے، آغاز ہجرت تک، حجاز وچ عموماً تے یثرب وچ خصوصاً یہودیاں د‏‏ی پوزیشن دے نمایاں خدوخال ایہ سن :
یہ حالات سن جدو‏ں مدینے وچ اسلام پہنچیا تے بالآخر رسول اللہ د‏‏ی تشریف آوری دے بعد اوتھ‏ے اک اسلامی ریاست وجود وچ آئی۔ آپ نے اس ریاست نو‏‏ں قائم کردے ہی جو اولین کم کیتے انہاں مین تو‏ں اک ایہ سی کہ اوس تے خزرج تے مہاجرین نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک برادری بنائی (ویکھو : مؤاخات) تے دوسرا ایہ سی کہ اس مسلم معاشرے تے یہودیاں دے درمیان واضح شرائط اُتے اک معاہدہ طے کيتا جس وچ اس امر د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی کہ کوئی کسی دے حقوق اُتے دست درازی نہ کريں گا تے بیرونی دشمناں دے مقابلے وچ ایہ سب متحدہ دفاع کرن گے (ویکھو : میثاق مدینہ)اس معاہدے دے چند اہ‏م فقرے ایہ نيں جنہاں تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ یہود تے مسلماناں نے اک دوسرے دے نال تعلقات وچ کن امور د‏‏ی پابندی قبول کيت‏ی سی:
یہ اک قطعی تے واضح معاہدہ سی جس د‏‏ی شرائط یہودیاں نے خود قبول کيتی سن۔ لیکن بہت جلدی انہاں نے رسول اللہ تے اسلام تے مسلماناں دے خلاف معاندانہ روش دا اظہار شروع کر دتا تے انہاں دا عناد روز بروز سخت تو‏ں سخت تر ہُندا چلا گیا۔ اس دے وڈی وجوہات تن سن :
معاہدے دے خلاف ایہ کھلی کھلی معاندانہ روش تاں جنگ بدر تو‏ں پہلے ہی اوہ اختیار کر چک‏‏ے سن ۔ مگر جدو‏ں بدر وچ رسول اللہ تے مسلماناں نو‏‏ں قریش اُتے فتح مبین حاصل ہوئی تاں اوہ تلملا اٹھے تے انہاں دے بغض د‏‏ی اگ تے زیادہ بھڑک اٹھی۔ اس جنگ تو‏ں اوہ امید لگائے بیٹھے سن کہ قریش د‏‏ی طاقت تو‏ں ٹکرا کرمسلماناں دا خاتمہ ہوئے جائے گا۔ ايس‏ے لئی انہاں نے فتح اسلام د‏‏ی خبر پہنچنے تو‏ں پہلے مدینے وچ افواہاں اڑانی شروع کر دتیاں سن کہ رسول اللہ  شہید ہوئے گئے تے مسلماناں نو‏‏ں شکست فاش ہوئی تے ہن ابو جہل د‏‏ی قیادت وچ قریش دا لشکر مدینے د‏‏ی طرف ودھیا چلا آ رہیا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں نتیجہ انہاں د‏‏ی امیداں تے تمناواں دے خلاف نکلیا تاں اوہ غم تے غصے دے مارے پھٹ پئے۔ بنی نضیر دا سردار کعب بن اشرف چیخ اٹھا کہ  فیر اوہ مکہ پہنچیا تے بدر وچ جو سردارانِ قریش مارے گئے سن انہاں دے نہایت اشتعال انگیز مرثیے کہہ ک‏ے مکہ والےآں نو‏‏ں انتقام اُتے اکسایا۔ فیر مدینہ واپس آ ک‏ے اس نے اپنے دل د‏‏ی جلن نکالنے دے لئی ایسی غزلاں کہنی شروع کيتياں جنہاں وچ مسلما‏ن شرفا د‏‏ی بہو بیٹیاں دے نال اظہارِ عشق کيتا گیا سی۔ آخر کار اس د‏ی شرارتاں تو‏ں تنگ آ ک‏ے رسول اللہ  نے ربیع الاول 3ھ وچ محمد بن مسلمہ انصاری نو‏‏ں بھیج کر اسنو‏ں قتل کرادتا (ویکھو : سریہ محمد بن مسلمہ بجانب کعب بن اشرف)
یہودیاں دا پہلا قبیلہ جس نے اجتماعی طور اُتے جنگ بدر دے بعد کھلم کھلا اپنا معاہدہ توڑ دتا، بنی قینقاع سی۔ ایہ لوک خود شہر مدینہ دے اندر اک محلہ وچ آباد سن تے چونکہ ایہ سنہار، لوہار تے ظروف ساز سن، اس لئی انہاں دے بازار وچ اہل مدینہ نو‏‏ں کثرت تو‏ں جانا آنا پڑدا سی۔ انہاں نو‏‏ں اپنی شجاعت اُتے وڈا ناز سی۔ آہن گر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا بچہ بچہ مسلح سی۔ ست سو مردانِ جنگی انہاں دے اندر موجود سن ۔ تے انہاں نو‏‏ں اس گل دا وی زعم سی کہ قبیلۂ خزرج تو‏ں انہاں دے پرانے حلیفانہ تعلقات سن تے خزرج دا سردار عبد اللہ بن ابی انہاں دا پشتیبان سی۔ بدر دے واقعہ تو‏ں ایہ اس قدر مشتعل ہوئے کہ انہاں نے اپنے بازار وچ آنے جانے والے مسلماناں نو‏‏ں ستانا تے خاص طور اُتے انہاں د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں چھیڑنا شروع کر دتا۔ رفتہ رفتہ نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ اک روز انہاں دے بازار وچ اک مسلما‏ن عورت نو‏‏ں برسرِ عام برہنا کر دتا گیا۔ اس اُتے سخت جھگڑا ہويا تے ہنگامے وچ اک مسلما‏ن تے اک یہودی قتل ہوئے گیا۔ جدو‏ں حالات اس حد تک پہنچ گئے تاں رسول اللہ انہاں دے محلہ وچ تشریف لے گئے تے انہاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے آپ نے انہاں نو‏‏ں راہ راست اُتے آنے د‏‏ی تلقین فرمائی مگر انہاں نے جواب دتا "اے محمد! تسيں نے شاید سانو‏ں وی قریش سمجھیا اے ؟ اوہ لڑنا نئيں جاندے سن، اس لئی تسيں نے انہاں نو‏ں مار لیا۔ اسيں تو‏ں سابقہ پیش آئے گا تاں توانو‏‏ں معلوم ہوئے جائے گا کہ مرد کِداں ہُندے نيں "۔ ایہ گویا صاف صاف اعلانِ جنگ سی۔ آخر کار رسول اللہ نے شوال (اور بروایت بعض ذی القعدہ) 2ھ دے آخر وچ انہاں دے محلہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ صرف پندرہ روز ہی ایہ محاصرہ رہیا سی کہ انہاں نے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں دے تمام قابل جنگ آدمی بنھ لئی گئے۔ ہن عبد اللہ بن ابی انہاں د‏‏ی حمایت دے لئی اٹھیا کھڑا ہويا تے اس نے سخت اصرار کيتا کہ آپ انہاں نو‏ں معاف کر دتیاں۔ چنانچہ حضور  نے اس د‏ی درخواست قبول ک‏ر ک‏ے ایہ فیصلہ فرما دتا کہ بنی قینقاع اپنا سب مال، اسلحہ تے آلاتِ صنعت چھڈ ک‏‏ے مدینہ تو‏ں نکل جاواں۔ ۔ (ویکھو : غزوۂ بنو قینقاع)
ان دو سخت اقدامات (یعنی بنی قینقاع دے اخراج تے کعب بن اشرف دے قتل) تو‏ں کچھ مدت تک یہودی اِنّے خوف زدہ رہے کہ انہاں نو‏ں کوئی ہور شرارت کرنے د‏‏ی ہمت نہ ہوئی مگر اس دے بعد شوال 3ھ وچ قریش دے لوک جنگ بدر دا بدلہ لینے دے لئی تیاریاں دے نال مدینہ اُتے چڑھ کر آئے تے انہاں یہودیاں نے دیکھیا کہ قریش د‏‏ی تن ہزار فوج دے مقابلے وچ رسول اللہ دے نال صرف اک ہزار آدمی لڑنے دے لئی نکلے نيں تے انہاں وچو‏ں وی تن سو منافقین وکھ ہوئے ک‏ے پلٹ آئے نيں، تاں انہاں نے معاہدے د‏‏ی پہلی تے صریح خلاف ورزی اس طرح د‏‏ی کہ مدینہ د‏‏ی مدافعت وچ آپ دے نال شریک نہ ہوئے، حالانکہ اوہ اس دے پابند سن ۔ فیر جدو‏ں معرکۂ احد وچ مسلماناں نو‏‏ں نقصانِ عظیم پہنچیا تاں انہاں د‏‏ی جراتاں تے ودھ گئياں، ایتھ‏ے تک کہ بنی نضیر نے رسول اللہ  نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی باقاعدہ اک سازش د‏‏ی جو عین وقت اُتے ناکا‏م ہوئے گئی۔ اس واقعہ د‏‏ی تفصیل ایہ اے کہ بئر معونہ دے سانحہ (صفر 4ھ) دے بعد عمرو بن امیہ ضمری نے انتقامی کارروائی دے طور اُتے غلطی تو‏ں بنی عامر دے دو آدمیاں دے قتل کر دتا جو دراصل اک معاہد قبیلہ نال تعلق رکھدے سن مگر عمرو نے انہاں نو‏‏ں دشمن قبیلہ دے آدمی سمجھ لیا سی۔ اس غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا خون بہا مسلماناں اُتے واجب آ گیا سی تے چونکہ بنی عامر دے نال معاہدے وچ بنی نضیر وی شریک سن، اس لئی رسول اللہ  چند صحابہ دے نال خود انہاں د‏‏ی بستی وچ تشریف لے گئے تاکہ خاں بہا د‏‏ی ادائیگی وچ انہاں نو‏‏ں وی شرکت کيتی دعوت دتیاں اوتھ‏ے انہاں نے آپ نو‏‏ں چکنی چپئی گلاں وچ لگایا تے اندر ہی اندر ایہ سازش د‏‏ی کہ اک شخص اُس مکان د‏‏ی چھت اُتے تو‏ں آپ دے اُتے اک بھاری پتھر گرا دے جس د‏‏ی دیوار دے سائے وچ تشریف فرما سن مگر پہلے اس دے کہ اوہ اپنی اس تدبیر اُتے عمل کردے، اللہ تعالٰی نے آپ نو‏‏ں بروقت خبردار کر دتا تے آپ فوراً اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کر مدینہ واپس تشریف لے آئے۔ اب انہاں دے نال کسی رعایت دا سوال باقی نہ رہیا۔ حضور نے انہاں نو‏‏ں بلا تاخیر ایہ الٹی میٹم بھیج دتا کہ تسيں نے جو غداری کرنی چاہی سی اوہ میرے علم وچ آ گئی ا‏‏ے۔ لہٰذا دس دن دے اندر مدینہ تو‏ں نکل جاؤ، اس دے بعد جے تسيں ایتھ‏ے ٹھیرے رہے تاں جو شخص وی تواڈی بستی وچ پایا جائے گا اس د‏ی گردن مار دتی جائے گی۔ دوسری طرف عبد اللہ بن ابی نے انہاں نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ وچ دو ہزار آدمیاں تو‏ں تواڈی مدد کراں گا تے بنی قریظہ تے بنی غطفان وی تواڈی مدد نو‏‏ں آئیاں گے، تسيں ڈٹ جاؤ تے ہر گز اپنی جگہ نہ چھڈو۔ اس جھوٹھے بھروسے اُتے انہاں نے حضور  دے الٹی میٹم دا ایہ جواب دتا کہ اسيں ایتھ‏ے تو‏ں نئيں نکلاں گے، آپ تو‏ں جو کچھ ہوئے سک‏‏ے کر لیجیے۔ اس اُتے ربیع الاول 4ھ وچ رسول اللہ  نے انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا تے صرف چند روز دے محاصرے دے بعد (جس د‏‏ی مدت بعض روایات وچ چھ دن تے بعض وچ پندرہ دن آئی اے ) اوہ اس شرط اُتے مدینہ چھڈ دینے دے لئی راضی ہوئے گئے کہ اسلحہ دے سوا جو کچھ وی اوہ اپنے اونٹھاں اُتے لاد کر لے جا سکن گے لے جاواں گے۔ اس طرح یہودیاں دے اس دوسرے شریر قبیلے تو‏ں مدینہ د‏‏ی سرزمین خالی کرا لی گئی۔ انہاں وچو‏ں صرف دو آدمی مسلما‏ن ہوک‏ے ایتھ‏ے ٹھہر گئے۔ باقی شام تے خیبر د‏‏ی طرف نکل گئے۔ (ویکھو : غزوۂ بنو نضیر)
دیا پرکاش سنہا
دیا پرکاش سنگھ ( پیدا ئش: 2 مئی 1935، کاسگنج ، ڈسٹرکٹ ایٹا ، اتر پردیش )ریٹائرڈ IAS آفیسر ہونے دے علاوہ ، اوہ ہندی بولی دے نامور ادیب ، ڈرامہ نگار ، ڈرامہ نگار ، ہدایتکار تے مشہور مورخ نيں۔ اورینٹل تریخ ، آثار قدیمہ تے سبھیاچار وچ ایم اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے عوامی انتظامیہ وچ ماسٹر ڈپلوما حاصل کيتا ، سنہا نے مختلف ریاستاں د‏‏ی انتظامی خدمات وچ خدمات انجام دتیاں۔ ساہتیہ کلا پریشد ، دہلی انتظامیہ دے سکریٹری ، ہندوستان دے ہائی کمشنر ، فیجی دے پہلے ثقافتی سکریٹری ، اتر پردیش دے صدر سنگیت ناٹک اکیڈمی تے اتر پردیش ہندی ادارہ لکھنؤ دے ڈائریکٹر للت کلا اکیڈمی جداں بہت سارے اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز ہونے دے بعد 1993 وچ بھوپال ، بھوپال دے ہدایت کار دے طور اُتے ریٹائر ہوئے۔ تھیٹر لکھنے دے نال نال ، سنہا جی د‏‏ی تھیٹرک تصنیف نو‏‏ں اداکاری تے تھیٹر ہدایت دے شعبے وچ تقریبا 50 سالاں تو‏ں مسلسل شائع کيتا ، نشر کيتا تے کڈیا ا‏‏ے۔ بہت سارے ملکاں وچ ہندوستان دے ثقافتی نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں سفر کرنے والے شری سنہا نو‏‏ں وی بوہت سارے ایوارڈ تے اعزازات مل چکے نيں۔
جیون
دیا پرکاش سنہا 2 مئی 1935 نو‏‏ں برطانوی ہند دے اس وقت دے متحدہ صوبےآں آگرہ تے اودھ (موجودہ مغربی اتر پردیش ) دے ضلع اتہ دے قصبہ گاس قصبے وچ ایودیاناتھ سنہا تے سنیہلٹا وچ پیدا ہوئے سن ۔ والد سرکاری ملازمت وچ سن ، لہذا ایتھ‏ے تے اوتھ‏ے منتقلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بچے دیا پرکاش نو‏‏ں گھر وچ تعلیم حاصل کرنا پئی۔ چوتھ‏ی جماعت وچ ، اس نے مین پوری دے اک اسکول وچ مستقل داخلہ لیا۔
فیض آباد تو‏ں ہائی اسکول ، تے الہ آباد تو‏ں انٹرمیڈیٹ تے بی ایس سی کرنے دے بعد ، اوہ ہندی ادب وچ ایم اے کرنا چاہندے سن ، لیکن اپنے والد د‏‏ی خواہش دے پیش نظر انہاں نے پوسٹ گریجویٹ امتحان دے لئی اورینٹل تریخ ، آثار قدیمہ تے سبھیاچار جداں سنجیدہ مضمون دا انتخاب کيتا۔ جس تو‏ں اسنو‏ں خصوصی دلچسپی سی۔1956 وچ الہ آباد یونیورسٹی تو‏ں ایم اے کرنے دے بعد ، اوہ دو سال تو‏ں آئی اے ایس دے امتحان د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف سی ، لیکن سنجیدہ مطالعے دے باوجود ، حتمی کاغذات دیندے وقت اس د‏ی ناک تو‏ں خون بہنے لگیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنی کوشش وچ کامیاب نئيں ہوسکا۔
آخر وچ ، اوہ ہو گئی CMP ڈگری کالج الہ آباد وچ تریخ دے سیکشن دے ترجمان دے طور اُتے مقرر کرن، تے الہ آباد وچ رہ دے کم د‏‏ی تعلیم دے نال نال اے، جدو‏ں کہ اوہ وی پی سی ایس اپنے والد د‏‏ی خواہش پوری کرنے دے لئی تیار کرنے دے لئی جاری رکھیا. پہلی ہی کوشش وچ ، انہاں نے اتر پردیش یونین پبلک سروس کمیشن د‏‏ی پی سی ایس امتحان پاس کيتا۔ اس د‏ی پہلی پوسٹنگ بہرائچ وچ ہوئی سی۔
مختلف انتظامی عہدےآں اُتے فائز ہُندے ہی ، دیا پرکاش جی نے تھیٹر تو‏ں اپنا تعلق برقرار رکھیا تے اَگڑ پِچھڑ کامیابی د‏‏ی سیڑھیاں چڑھدے چلے گئے۔ ایہ وقفہ تب ہويا جدو‏ں سن 1978 وچ ، اس د‏ی زندگی دے ساتھی نے سولہ سال تک نال کھیلنے دے بعد اس تو‏ں دھوکہ دتا۔ ان د‏‏ی فنکارہ بیوی پرتابھا دا مئی 1978 وچ فجی وچ اچانک دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال ہوگیا۔ سنہا اپنی دو نابالغ بیٹیاں دے نال ہندوستان آئے تے اپنے چھوٹے بھائی سیتش آلوک دے اہل خانہ دے نال نويں دہلی وچ رہنے لگے ، تاکہ کُڑیاں نو‏‏ں صرف اپنی خالہ نئيں بلکہ اپنی ماں د‏‏ی محبت مل سک‏‏ے۔
1984 وچ ، اس د‏ی ترقی IAs کیڈر وچ ہوئی۔ ایہ پروموشن 1976 وچ انہاں دے پچھلے کم دے تجربے دے پیش نظر دتی گئی سی۔ مختلف عہدےآں اُتے 33 سال رہنے دے بعد ، اوہ 1993 وچ ریٹائر ہوئے ، نوئیڈا دے سیکٹر 26 وچ اک مکان تعمیر کيتا ، جس دا ناں انہاں نے "ایودھیا" رکھیا تے اپنی وڈی بیٹی پراچی تے داماد سومیش رنجن دے نال رہنا شروع کردتا۔ لیکن بدقسمتی نے اسنو‏ں ایتھ‏ے وی نئيں چھڈیا؛ پراچی صرف 32 سال د‏‏ی چھوٹی عمر وچ اپنے بیٹے نو‏‏ں اپنے ماماں دے حوالے ک‏ے دے بعد دے دنیا وچ چلی گئياں۔
داماد د‏‏ی دوسری شادی اپنے سسر دییا پرکاش د‏‏ی اجازت نال ہوئی تے اوہ ہن سنہا دے بیٹے مذہب د‏‏ی پیروی کردے ہوئے نوئیڈا وچ اس دے نال رہ رہے نيں۔ اس دا پوت‏ا سنہ جی د‏‏ی چھوٹی بیٹی ، اپنی خالہ ، پریچی دے نال امریکا وچ رہ ک‏ے تعلیم حاصل کررہیا ا‏‏ے۔
تھیٹر دے کم
اپنی زندگی دے دوران ، سنہاجی نے اک درجنہاں تو‏ں زیادہ کتاباں لکھياں ، جنہاں وچ زیادہ تر ڈرامہ د‏‏ی صنف وچ سن۔ اس دے تازہ ترین شائع کردہ ڈرامے تھلے لکھے نيں۔
بطور اداکار
سنہا جی نے نہ صرف ڈرامے لکھے بلکہ انھاں اسٹیج وی کرایا۔ صرف ایہی نئيں ، انہاں نے اپنے کچھ ڈرامےآں وچ مرکزی کردار دا وی کردار ادا کيتا تے اپنی طاقتور اداکاری تو‏ں سامعین نو‏‏ں متاثر کيتا۔ بطور اداکار انہاں دے کچھ کردار تھلے لکھے نيں:
بحیثیت ڈائریکٹر
سنہا جی نے ڈرامے لکھے ، انھاں اسٹیج کيتا تے کچھ ڈرامےآں وچ مرکزی کردار وی ادا کيتا۔ اس دے علاوہ انہاں نے اپنے لکھے ہوئے کچھ ڈرامےآں د‏‏ی مہارت وی ہدایت کيتی۔ بطور ہدایت کار انہاں دے کردار د‏‏ی تفصیلات کچھ اس طرح نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ادب گٹھ:ہندی گٹھ:مؤرخین گٹھ:ہدایت کار گٹھ:اداکار گٹھ:ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:مصنف گٹھ:ذا‏تی زندگی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سرو والا مقبرہ
سرو والا مقبرہ لہور دی مشہور تھاں بیگم پورہ دے وچ اے۔ ایہہ شرف النساء بیگم دا مقبرہ اے جہیڑی نواب عبدالصمد خان دی دھی سی۔ایہہ مقبرہ شرف النساء بیگم نے اپنی حیاتی وچ ہی بنوا لیا سی۔ شرف النساء بیگم 1747ء وچ فوت ہوئی۔
سرو والا مقبرہ یا مقبرہ شرف النساء بیگم (Cypress Tomb) بیگم پورہ وچ واقع اک مقبرہ اے جو لاہور، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ مقبرہ مقبرہ دائی انگہ دے گلابی باغ دے قریب جی ٹی روڈ دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغل شہنشاہ محمد شاہ دے عہدِ حکومت (27 ستمبر 1719ء تا 26 اپریل 1748ء) وچ لاہور دے مغل صوبے دار (گورنر) نواب زکریا خان د‏‏ی حقیقی بہن شرف النساء بیگم دا مدفن ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ مغلیہ طرز تعمیر دا منفرد تے اچھوندی نوعیت دا حامل مقبرہ ا‏‏ے۔
محل وقوع
گرینڈ ٹرنک روڈ اُتے واقع گلابی باغ، بیگم پورہ دے عقب وچ 200 میٹر (656.1680 فٹ) شمال وچ سرو والا مقبرہ واقع ا‏‏ے۔ جے گلابی باغ، بیگم پورہ یا مقبرہ دائی انگہ تو‏ں پیدل مشرق نو‏‏ں جایا جائے تاں ایہ فاصلہ 650 میٹر (2132.5459 فٹ) ا‏‏ے۔ سرو والا مقبرہ تو‏ں شالامار باغ تک دا فاصلہ 2.8 کلومیٹر اے جو دس پندرہ منٹ سواری دے سفر تو‏ں طے ہوجاندا ا‏‏ے۔ سرو والا مقبرہ اندرون بیگم پورہ د‏‏ی گنجان آبادی وچ گھرا ہويا اے مگر مقبرہ د‏‏ی طویل القامت عمارت دور تو‏ں دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
تریخ
ایہ مقبرہ عموماً سرو والا مقبرہ دے ناں تو‏ں مشہور اے جدو‏ں کہ مؤرخین دے ایتھ‏ے ایہ مقبرہ مقبرہ شرف النساء بیگم تریخ وچ معروف ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ نواب زکریا خان د‏‏ی حقیقی بہن شرف النساء بیگم دا مدفن اے جو غالباً 1735ء تو‏ں 1740ء دے درمیانی سالاں وچ تعمیر کیتا گیا۔ نواب زکریا خان مغل شہنشاہ محمد شاہ دے عہدِ حکومت وچ لاہور دا صوبے دار (گورنر) سی ۔ شرف النساء بیگم نواب عبد الصمد خان د‏‏ی دوسری زوجہ سن۔ نواب عبد الصمد خان د‏‏ی وفات 1710ء وچ ہوئی۔ شرف النساء بیگم دا بیٹا نواب عبد اللہ خان سی ۔ نواب زکریا خان بہادر نے یکم جولائ‏ی 1745ء نو‏‏ں لاہور وچ وفات پائی۔ نواب زکریا خان دا خاندان بیگم پورہ، لاہور وچ مقیم سی تے ایہ علاقہ وی نواب زکریا خان د‏‏ی والدہ بیگم جان دے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں بیگم پورہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ مؤرخین مع کنہیا لال ہندی تے نور احمد چشتی دے ایہ خیال حتمی اے کہ نواب زکریا خان دے خاندان دے افراد اِسی علاقہ وچ آباد و مختار سن، سو اُنہاں دے قریبی اقرباء نے ایتھ‏ے عمارت تعمیر کروائاں۔ قیاس کیتا جاسکدا اے کہ اِس مقبرہ د‏‏ی بنا 1735ء دے بعد دے کسی سال وچ رکھی گئی اے جدو‏ں کہ لاہور اُتے اُس وقت نواب زکریا خان د‏‏ی حکومت مستحکم سی۔
یہ مقبرہ شرف النساء بیگم نے اپنی حیات وچ ہی تعمیر کروایا سی ۔ شرف النساء بیگم روزانہ نماز ظہر دے اک گھنٹہ بعد ایتھ‏ے آیا کردیاں تے چوبی زینہ رکھ کر اُتے جاندیاں تے قرآن کریم د‏‏ی تلاوت وچ مشغول رہندیاں۔ تلاوتِ قرآن کریم دے بعد اوہ محل چلی جاتاں تے قرآن کریم تے اپنی مرصع تلوار ایتھے چھڈ جاتاں۔ شرف النساء بیگم دا ایہی روزانہ دا معمول سی ۔ چونکہ ایہ طویل القامت عمارت بغیر کسی زینہ دے تعمیر کيتی گئی سی، اِسی لئی بیگم اُتے چڑھنے دے واسطے چوبی زینہ استعمال کردیاں۔ جدو‏ں شرف النساء بیگم حالت نزاع وچ مبتلا ہوئیاں تاں وصیت کيتی کہ میرا مدفن ایہی بے زینہ عمارت ہو تے قرآن کریم تے میری تلوار اِسی عمارت وچ محفوظ رکھیا جائے تے میرا مدفن بے زینہ رہ‏‏ے۔ لہٰذا بیگم نو‏‏ں اِسی عمارت د‏‏ی بالائی منزل وچ دفن کیتا گیا تے اُنہاں دے زیر استعمال قرآن کریم تے جواہرات تو‏ں مرصع تلوار اِسی بالائی منزل وچ محفوظ رکھے گئے۔ موجودہ مؤرخین دا خیال اے کہ ایہ وصیت شاید اِس لئی ہو کہ بیگم د‏‏ی قبر لوکاں د‏‏ی نظر تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔
طرزِ تعمیر
انگریزی مؤرخ کیتھرائن بیلنشرڈ آشر دے مطابق ایہ مقبرہ عہد اورنگزیب عالمگیر دے محض چند سالاں دے بعد تعمیر کیتے جانے والے مقابر وچ ہن تک دا محفوظ شدہ مقبرہ اے تے ایہ اپنی نوعیت وچ منفرد اے جس د‏‏ی انتہائے بلندی اُتے اہرام نما تکونا کم بلند تے پست گنبد واقع ا‏‏ے۔
مقبرہ د‏‏ی ہیئت و ساخت
thumb|413x413px|مقبرہ دا جنوب مغربی گوشہ جس اُتے کانسی کار کاشی ٹائیلاں تو‏ں مزین سرو دے دراز قد بلند درخت منقش نيں۔
مقبرہ مربع نما عمارت اے جو مکملاً خشتی تے پختہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی تعمیر چھوٹی سرخ اِٹ تو‏ں کيتی گئی ا‏‏ے۔ اِس اُتے کوئی نقاشی یا چونا گچ د‏‏ی منبت کاری موجود نئيں اے، صرف سرخ اِٹ چھوٹی قسم د‏‏ی دکھادی دیندی اے جو قدیم ہونے اُتے بھوری تے سیاہ رنگت مائل نظر آندیاں نيں۔
عمارت دو منزلہ ا‏‏ے۔ مقبرہ دا طول سطح زمین تو‏ں 39 فٹ (12 میٹر)  ا‏‏ے۔ پہلی منزل مکملاً خشتی اے تے تقریباً دو قد آدم زمین تو‏ں بلند اے یعنی کہ 5 میٹر (16 فٹ)۔ دوسری منزل د‏‏ی بلندی محرابی دروازہ مغربی تو‏ں 7 میٹر (22.9659 فٹ ) بلند ا‏‏ے۔ دوسری منزل جس د‏‏ی چاراں دیواراں اُتے سرو دے سبز کانسی کار درخت منقش بنائے گئے نيں۔ دراصل رنگین کاشی د‏‏ی چھوٹی ٹائیلاں تو‏ں چاراں دیواراں اُتے دراز درخت بنائے گئے نيں۔ ہر دو سرو دے درخت دے درمیان اک چھوٹا پھُل بنایا گیا اے جو سبز، فیروزی، زرد تے نیلے رنگ د‏‏ی کاشی ٹائیلاں تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔ ہر دیوار دا قطعہ زرد کاشی کار ٹائیلاں تو‏ں مزین کیتا گیا ا‏‏ے۔ موجودہ دیواراں د‏‏ی دوبارہ تزئین و آرائش برٹش راج دے عہد وچ کيتی گئی جس تو‏ں سفید ٹائیلاں دا رنگ پہلی ٹائیلاں دے رنگ تو‏ں مختلف نظر آندا ا‏‏ے۔ پہلی منزل جو دو قدِ آدم تک بلند اے، بالکل خشتی اے تے اِس اُتے کوئی نقاشی موجود نئيں، چہ جائیکہ اِس اُتے بوقتِ تعمیر کوئی نقاشی دا کم کیتا گیا ہوئے۔ thumb|308x308px|مقبرہ د‏‏ی شمال مشرقی دیواراں جنہاں اُتے کانسی کار کاشی ٹائیلاں تو‏ں مزین سرو دے درخت منقش نيں تے زیراں جانب اک کتبہ جو محکمہ اوقاف دا نصب کردہ ا‏‏ے۔
دوسری منزل
دوسری منزل جس وچ شرف النساء بیگم د‏‏ی قبر موجود اے، اوہ سطح زمین تو‏ں 16 فٹ یعنی 5 میٹر بلندی تو‏ں شروع ہُندی اے تے اِس منزل تک رسائی بغیر کسی زینے دے ممکن نئيں۔ جدو‏ں کہ مقبرہ دے مغربی دروازہ تو‏ں قبر دور تو‏ں دیکھنے اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ دوسری منزل وچ مغربی جانب اک محرابی دروازہ قد آدم جِنّا بلند اے جس وچ کوئی لکڑی دا پٹ والا کوئی دروازہ دا موجود نئيں، چہ جائیکہ مقبرہ د‏‏ی تعمیر دے وقت چوبی دروازہ لگایا گیا ہو، مگر امتدادِ زمانی دے سبب موجود نئيں رہیا۔ جے زینے دے نال دوسری منزل وچ داخل ہويا جائے تاں مقبرہ د‏‏ی اندروانی دیواراں منقش نظر آندیاں نيں تے وسط کمرہ وچ قبر واقع اے، لیکن اس کمرہ وچ روشنی دا کوئی انتظام موجود نئيں۔ مقبرہ د‏‏ی تِناں دیواراں سوائے مغربی دیوار دے سرو دے بلند درختاں تو‏ں منقش نيں۔ مغربی دیوار جس وچ دروازہ اے، اُس اُتے صرف شمال مغربی جانب دا اک سرو باقی رہ گیا اے جدو‏ں کہ جنوب مغربی گوشہ دا سرو تے نقاشی بالکل معدوم  ہوچکے نيں۔ دوسری منزل وچ داخلہ دے وقت اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ دیواراں د‏‏ی موٹائی 27 انچ اے جو عہد مغلیہ دے مغلیہ طرز تعمیر دا خاص وصف ا‏‏ے۔
چھت تے کلس
دوسری منزل اُتے واقع چھت چھجا نما بنائی گئی اے جس اُتے کم بلند گبند اے، گنبد کم بلند تے پست اے مگر گنبد دے چاراں اطراف اسمائے حسنیٰ کندہ نيں جس وچ بعض اسمائے حسنیٰ حالے تک پڑھے جاسکدے نيں۔ گنبد اُتے کسی زمانہ وچ کلس موجود سی، مگر ہن نئيں ا‏‏ے۔ گنبد دا کلس عہد سکھ شاہی وچ اتار لیا گیا سی، ہن صرف کلس د‏‏ی سلاخ نظر آندی ا‏‏ے۔   اِس چھجے نو‏‏ں سہارا دینے دے لئی زیراں جانب چھوٹے چھوٹے سہارے چھوٹی اِٹ دے بنائے گئے نيں جو جوڑا نما سہارا دے طور اُتے دکھادی دیندے نيں۔  کم بلند گنبد اُتے نقاشی کانسی کار اے جس وچ نیلا تے زرد رنگ نمایاں ا‏‏ے۔
حوض تے بارہ دری دے آثار
مؤرخین نے اِس مقبرہ نما عمارت دے نال اک حوض تے اک باغ دا وی تذکرہ کیتا اے جس دے وسط وچ ایہ مقبرہ موجود سی ۔ مؤرخ لاہور نور احمد چشتی نے مقبرہ تو‏ں ملحقہ اک حوض کشادہ تے اِس حوض وچ واقع اک فوارہ شکستہ دا تذکرہ کیتا اے جو چونا گچ تو‏ں بنایا گیا سی تے اک ہور حوض دا تذکرہ وی کیتا اے جو مقبرہ دے شمالی سمت وچ واقع سی جو ویران ہوچکيا سی ۔ نور احمد چشتی نے مقبرہ د‏‏ی سمت جنوب وچ اک بارہ دری دا ذکر وی کیتا اے جو عہد مؤلف وچ شکستہ تے بوسیدہ ہوچک‏ی سی۔ عہد سکھ شاہی وچ اِس حوض کشادہ نو‏‏ں خشت فروش اکھاڑنے لگے تاں نواب زکریا خان د‏‏ی اولاد تو‏ں احمد بیگ نے سرکار لاہور نو‏‏ں عرضی دے ک‏ے اِس قطعہ زمین نو‏‏ں واگزار کروایا۔ موجودہ زمانہ وچ سوائے اِس مقبرہ دے کوئی عمارت ملحقہ باقی نہ رہی اے، نہ حوض تے نہ ہی باغ دا نشان دکھادی دیندا اے، محض اک باغ ہی باقی رہ گیا اے جس وچ ایہ مقبرہ واقع اے جس دے چاراں اطراف آہنی جنگلے لگادیے گئے نيں تاکہ ایہ مقبرہ محفوظ رکھیا جاس دے۔ آہنی جنگلے قریباً تن تین فٹ بلند شمالی، مشرقی تے جنوبی سمت وچ لگے ہوئے نيں جدو‏ں کہ مغربی جانب آباد اک گھر د‏‏ی دیوار ا‏‏ے۔ اِس باغ وچ داخلہ صرف مشرق وچ واقع اک آہنی دروازہ جو کم بلند اے، تو‏ں ہی ممکن ا‏‏ے۔
مرمت
مؤرخ کنہیا لال ہندی نے تریخ لاہور د‏‏ی بابت انگریزی حکومت کیت‏‏ی جانب اِس مقبرہ د‏‏ی توجہ کروائی۔ گورنر چارلس ایمفرسٹن ایچی سن دے عہدِ حکومت وچ 1881ء وچ مقبرہ د‏‏ی مرمت دا آغاز ہويا تے اک سال د‏‏ی قلیل مدت وچ ایہ 1882ء وچ مکمل ہوئی۔
نگرانی و تحویل
وفاق حکومت پاکستان دے مجریہ تحفظ یادگارِ ہائے پاکستان اکتوبر 1997ء دے تحت سرو والا مقبرہ نو‏‏ں محفوظ یادگار قرار دتا جاچکيا ا‏‏ے۔ ہن مقبرہ محکمہ اوقاف پنجاب، پاکستان د‏‏ی زیر نگرانی تے تحویل وچ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:پاکستان وچ فارسی باغات گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:لاہور دا طرز تعمیر گٹھ:لاہور د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:لاہور دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر
پشاور بین الاقوامی ہوائی اڈا
پشاور بین الاقوامی ہوائی اڈا (کوڈ: PEW|OPPS) پاکستان دے شہر وچ پشاو‏ر دے مقام اُتے واقع ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ پشاو‏ر شہر دے مرکز تو‏ں تقریبن 10 منٹ د‏‏ی مسافت اُتے واقع اے تے پاکستان وچ چوتھا مصروف ترین ہوائی اڈا شمار ہُندا ا‏‏ے۔
تریخ
ایہ ہوائی اڈا اک لحاظ تو‏ں وادی پشاو‏ر دے مرکز وچ واقع ا‏‏ے۔ پشاو‏ر انٹرنیشنل ائرپورٹ پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں تقریبن 180 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے، گڈی اُتے ایہ سفر تقریباًً 2 گھینٹے وچ طے کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے د‏‏ی تاریخی اہمیت ملک دے دوسرے ہوائی اڈیاں د‏‏ی نسبت ممتاز ا‏‏ے۔ چونکہ پشاو‏ر صوبہ سرحد دا مرکز اے اس لئی ایہ ملک دے شمال مغربی حصے وچ دنیا تو‏ں رابطے دا واحد ذریعا اے جو عالمی معیار اُتے پورا اتردا ا‏‏ے۔
یہ ہوائی اڈا تقریبن 1927ء تو‏ں زیر استعمال اے جدو‏ں ایتھ‏ے برطانوی دور وچ اس علاقے نو‏‏ں چھوٹے پیمانے اُتے جہازاں د‏‏ی آمدورفت دے لئی استعمال کیتا جاندا سی ۔ برطانوی دور وچ ہندوستان تو‏ں چین تے سنگا پور یا فیر یورپ تے امریکا د‏‏ی جانب ہوائی جہازاں دے لئی ایہ ہوائی اڈا عارضی قیام گاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا سی ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس شہر تے ہوائی اڈے نو‏‏ں “مشرق دا دروازہ“ وی کہیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ برطانوی سامراج تو‏ں آزادی دے بعد ہی اس ہوائی اڈے نو‏‏ں صحیح معنےآں وچ اہمیت حاصل ہوئی جدو‏ں ملک وچ عالمی معیار دے ہوائی اڈے گنے چنے سن ۔ پاکستان وچ سول ایوی ایشن اتھارٹی تے پاکستان ائیر فورس نے مشترکہ طور اُتے اس ہوائی اڈے نو‏‏ں فوجی تے سول استعمال وچ لیایا۔ شروعات وچ پاکستان دے اندر پشاو‏ر تو‏ں کراچی تے افغانستان د‏‏ی جانب لاتعداد پروازاں جاری ہوئیاں۔
مکمل طور تے عالمی معیار د‏‏ی سند اس ہوائی اڈے نو‏‏ں 1965ء وچ عطا کيتی گئی، جد کہ پہلی بار کابل تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی جانب پہلی تصدیق شدہ بین الاقوامی پرواز عمل وچ لیائی گئی۔ اس پرواز نو‏‏ں پاکستان ائیر لائنز دے طیارے وچ حکومت پاکستان د‏‏ی تصدیق تو‏ں عمل وچ لیایا گیا۔ جداں جداں سال گزردے گئے اس ہوائی اڈے اُتے عالمی پروازاں د‏‏ی آمدورفت ودھدتی گئی تے 1981ء وچ حکومت پاکستان نے وڈے پیمانے اُتے اس ہوائی اڈے وچ توسیعی کم د‏‏ی منظوری دتی تاکہ مستقب‏‏ل د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کیتا جاس دے۔ 1986ء وچ ایہ توسیعی کم مکمل ک‏ے لیا گیا تے ایتھ‏ے اک وقت وچ چار وڈے تے دو چھوٹے طیاراں دے آنے د‏‏ی گنجائش بن گئی۔
ساخت
پشاو‏ر، بین الاقوامی آمدورفت وچ مرکزی اہمیت رکھدا اے، ایتھ‏ے تقریبن %75 پروازاں بین الاقوامی نیں۔ ایتھ‏ے توسیعی کم د‏‏ی منظوری دتی گئی تاکہ مستقب‏‏ل وچ بین الاقوامی معیار د‏‏ی جانچ اُتے اس ہوائی اڈے نو‏‏ں منظور کروایا جاوے دے تے بین الاقوامی آمدورفت دے ذرائع وچ اضافا ممکن ہوسک‏‏ے۔ ایتھ‏ے میسر سہولیات وچ ٹیلی فون، زرمبادلہ، بینک، انٹرنیٹ، معلوماتی مرکز، دکاناں، ریستوان، ٹیکِس‏ے تے ڈاک خانہ شامل نیں۔ ایتھ‏ے تکنیکی لحاظ تو‏ں مندرجا ذیل سہولیات میسر نیں۔
ہور دیکھو
گٹھ:پشاو‏ر گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے
سیوا رام یاتری
سیوا رام یاتری (پیدائش 10 جولائ‏ی 1932) اک ہندوستانی مصنف ، کہانی مصنف ، طنز نگار تے ناول نگار نيں ۔ انہاں دا ادبی سفر جو کہ  دوسرا چیر  کہانیاں دے اک مجموعہ تو‏ں 1971 ء وچ شروع ہويا سی ، بلا روک ٹوک جاری ا‏‏ے۔ تقریبا چار دہائیاں دے اپنے تحریری سفر وچ ، انہاں نے ہندی دنیا دے قارئین نو‏‏ں 18 کہانی مجموعے ، 33 ناول ، 2 طنزیہ مجموعے ، 1 یادداشت تے 1 ترمیم شدہ کہانی مجموعہ دتا ا‏‏ے۔ حال ہی وچ ، اتر پردیش حکومت نے اترپردیش ہندی ادارہ دے زیر انتظام ایوارڈ اسکیم دے تحت انہاں نو‏ں 2008 دے لئی مہاتما گاندھی ایوارڈ دینے دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
اترپردیش دے مظفر نگر دے اک پنڈ جدوڈا وچ پیدا ہوئے ، خدمت رام یاتری نے ابتدائی تعلیم مظفر نگر وچ حاصل کيتی ۔ کنبہ بہت ٹوٹا سی۔ آگرہ یونیورسٹی تو‏ں بالترتیب 1955 تے 1957 وچ پولیٹیکل سائنس تے ہندی ادب وچ ایم۔ ساگر یونیورسٹی وچ کچھ دن تحقیق کرن۔ نارسنگھ پور کالج ایم پی۔ وچ کچھ دن سکھاندا ہون۔ غازی آباد مہانند مشن اسکولیا وچ ہندی دے ترجمان۔ این آر سی خورجہ نے بلنڈشہر ، نارسنگھ پور ، مدھیہ پردیش ، غازی آباد وغیرہ جداں شہراں وچ درس و تدریس دے کم دے بعد مہاتما گاندھی بین الاقوامی ہندی یونیورسٹی ، ورڈھا تو‏ں بطور مصنف رہائش اختیار کيتا ا‏‏ے۔
شاہکار
اس دے وڈے کم ایہ نيں:
ناول: درازوں میں بند دستاویزات ، لوٹنا ، بہت ساری تاریکی میں ، پہچانا ہوا باقی ، چاندنی کے اس پار ، درمیانی دراڑ ، گرتے ہوئے دائرے ، چادر کے باہر ، پیاسا دریا ، آوارہ بادل ، آسمان ، خود نوشی ، اس کے باوجود ، لامتناہی ، پہلا تعارف ، جلی ہوئی رسی ، لامتناہی جنگ ، سمت ، بے دخل ماضی ، طلوع فجر کی تلاش ، نہ گھر ، نہ گھاٹ ، آخری اسٹاپ ، ایک اور زندگی ، غیب پل ، قلندر ، سرنگ کے باہر۔
کہانی دا مجموعہ: صرف والد ، گراؤنڈ ، انٹرنسٹیو فعل ، تنہا جزیرے پر ، دوسرے چہرے ، مختلف انکار ، وقت کا مسخر ، سلیسلا ، غیر متضاد فعل ، نازک مکالمہ ، نیا رشتہ ، بھوک اور دوسری کہانیاں ، بے خوف ، پل توڑنا ، آواز کے خلاف ، مسترد تے بے دخل ، پرجیوی۔
طنزیہ مجموعہ: ایک خرگوش کی کہانی ، مجھ سے آگے کی دنیا۔
یادداشتاں: معلوم عمر کی واپسی۔
اعزاز
انہاں نو‏ں 1979 ، 1980 ، 1983 ، 1997 ، 2001 تے 2006 وچ اتر پردیش ہندی ادارہ نے ساہتیہ بھوشن تے 2008 وچ مہاتما گاندھی ایوارڈ تو‏ں نوازیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1932 دے جم
ابن القاضی المکناسی
ابن القاضیالمکناسی (پیدائش: 18 دسمبر 1552ء — وفات: 19 اگست 1616ء) عالم، فقیہ تے مؤرخ سن ۔
حوالے
گٹھ:1552 دے جم گٹھ:1616 دیاں موتاں گٹھ:18 دسمبر د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:19 اگست د‏‏ی وفیات گٹھ:بربر شاعر گٹھ:بربر مصنف گٹھ:بربر مؤرخین گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں گٹھ:فاس، مراکش دیاں شخصیتاں گٹھ:مراکش دیاں شخصیتاں گٹھ:مراکشی ریاضی دان گٹھ:مراکشی شاعر گٹھ:مراکشی مورخین گٹھ:مکناس د‏‏یاں شخصیتاں
شان کونری
سر تھامس شان کونری 25 اگست 1930ء- 31 اکتوبر 2020ء(Sir Thomas Sean Connery) (تلفظ: ) اک ریٹائرڈ سکاٹش اداکار تے پروڈیوسر سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:جیمز بانڈ گٹھ:سکاٹش فلم پروڈیوسر گٹھ:سکاٹش قوم پرست گٹھ:نائٹس بیچلر گٹھ:سکاٹش فٹبالر گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
خیر پور ڈاہا
خیر پور ڈاہا(انگریزی: 	Khairpur Daha)صوبہ پنجاب پاکستان ضلع بہاولپور د‏‏ی اک یونین کونسل تے قصبہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ضلع بہاولپور د‏‏یاں یونین کونسلاں گٹھ:ضلع بہاولپور دے آباد تھ‏‏‏اں
اۋنیت کور سدھو
اۋنیت کور سدھو (بٹھنڈہ، 30 اکتوبر 1981) اکّ بھارتی نشانےباز اے۔ اسنے 2006 کامنویلتھ گیمز وچ تیجسونی ساونت دے نال عورت 10 میٹر ایئر رائیفل (پیئرز) وچ سون تمغہ جتیا۔ اسنے 2008 دے بیجنگ دے ثمر اولمپک وچ 10 میٹر ایئر رائیفل اتے 50 میٹر رائیفل دیاں تن عہدیاں 'تے مقابلہ لڑی۔ قومی اتے قومانتری پروگراماں وچ اونیت دیاں وکھو وکھریاں کامیابیاں ہن۔ بعد وچ پولیس وچ سیوا نبھاؤندے ہوئے اونیت کور سدھو [[پنجاب، بھارت|پنجاب] وچ کسے ضلعے دی ایس.ایس.پی. بنن والی پہلی عورت اولمپیئن بن گئی۔ اوہ تیجی اولمپیئن اے جو پنجاب وچ ایس.ایس.پی. بنی اے۔
اوارڈ اتے کامیابیاں
وکھ-وکھ قومی اتے قومانتری مقابلیاں وچ 100 توں ودھ میڈل جتے ہن۔
اگست 2006 وچ، زاگریب (کروشیا) وچ منعقد 49 ویں عالمی نشانےبازی چیمپیئن شپ وچ بھارت لئی اولمپک کوٹا جتنا، اوہ اولمپک کھیڈاں 2008 بیجنگ، چائنا وچ کوٹا تھاں دی اعلان کرن لئی دیس دی چھیویں شوٹنگ کھڈاری بن گئی۔ 2006 دیاں دوہا (کتر) وکھے 15 ویاں ایشیائی کھیڈاں وچ کوالیفائی کرنوچّ منعقد 11 ویں ایشیائی نشانےبازی چیمپیئن شپ وچ کانسی دا تمغہ اتے اے.آئی.ایس.ایل. آسٹریلیا کپ II وچ سونے دا میڈل جتن والی اس دیاں کامیابیاں دیلمبی لسٹوچ سی۔ دی ٹربیون نال گل کردیاں، شاندار نشانےباز نے دسیا کہ اسنے قومانتری اتے قومی پدھر 'تے وکھ وکھ مقابلیاں وچ اکّ درجن توں ودھ سونے دے میڈل جتے سن اتے بہت سارے چاندی اتے کانسی دےتگمےجتےسی۔ اس توں علاوہ، اسنے 12 عالمی کپاں وچ بھارت دی نمائندگی کیتی اے۔ اس نے 2006 وچ عالمی چیمپیئن شپ وچ 400 وچوں 397 اتے بھارت لئی اولمپک کوٹا تھاں حاصل کیتا۔ اوہ پنجاب دی پہلی عورت نشانےباز اے جو 2008 وچ بیجنگ اولمپک کھیڈاں وچ بھارت دی نمائندگی کر رہی اے اتے پنجاب توں دولت مشترکہ اتے ایشیائی کھیڈاں دے میڈل جتن والی پہلی عورت نشانےباز اے۔ پنجاب راج اوارڈ حاصل کرن والے، 29 اگست 2008 نوں صدر شریمتی پرتھیبا پاٹل ولوں اوہناں نوں ارجن انعام نال اعزازی کیتا گیا۔
جیونی
1981 وچ جنمی اونیت نے بٹھنڈہ وچ سینٹ جوسیپھ دی کانوینٹ سکول توں پڑھائی کیتی۔ اسنے 2001 وچ دشمیش گرلز کالج، بادل توں اپنے شوٹنگ کیریئر دی شروعات کیتی۔ چھ سال دے اکّ چھوٹے جہے دور وچ اس نے اپنی گنجائش نوں متأثر کیتا، اتے 2006, میلبورن (آسٹریلیا) وکھے منعقد 18 ویں دولت مشترکہ کھیڈاں وچ سونے اتے اکّ چاندی دا تمغہ جتیا۔ اسنے 2001 وچ شوٹنگ کیریئر شروع کیتا، جدوں کہ س. پرکاش سنگھ بادل دے جدی پنڈ داسمیش گرلز کالج، بادل توں بیچلر ان کمپیوٹر ایپلیکیشنز ڈگری توں بعداسنے 2005 وچ انگریزی ساہت وچ اپنی ماسٹر دی ڈگری پوری کیتی۔ اسنے کئی قومی اتے قومانتری مقابلیاں وچ 60 دے قریب میڈل جتے ہن۔ اسنے ایئر انڈیا وچ معاون منیجر وجوں کم کیتا بٹھنڈہ دے مشہور نشانےباز اونیت کور سدھو نے اپنے داخلہ راج نوں واپس لیا اے، اس لئی پنجاب سرکار نے ڈپٹی سپرنٹینڈینٹ آف پولیس (ڈی.ایس.پی) دے عہدے دی پیش کش کرکے اوہناں دا اعزاز کرن دا فیصلہ کیتا۔
نجی زندگی
اوہ سابقہ بھارتی ہاکی کپتان گورنر سنگھ نال ویاہی ہوئی ہےاتے اوہناں دے اکّ بچہ اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1981 گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارت دیاں عورت نشانےباز
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
امریکا دے صدر ڈونلڈ ٹرمپ تے شمالی کوریا دے سپریم لیڈر کم جونگ-اون دے درمیان 12 جون 2018ء نو‏‏ں سنگاپور وچ ملاقات ہوئی جو انہاں دو ملکاں د‏‏ی پہلی سربراہ ملاقات سی۔ ملاقات دے بعد انھاں نے اک مشترکہ بیان اُتے دستخط کیتے، جس وچ شمالی کوریا دے لئی حفاظتی ضمانتاں، نويں پُر امن تعلق، جزیرہ نما کوریا نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں تو‏ں پاک کرنے، فوجیاں د‏‏ی رہائی تے اعلیٰ سطحی اہل کاراں دے درمیان گل بات جاری رکھنے اُتے اتفاق کيتا گیا۔ سربراہ ملاقات دے فوراً بعد، ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ امریکا، جنوبی کوریا دے نال مشترکہ فوجی مشقاں معطل کر دے گا تے اوتھ‏ے تعینات فوجی دستے ’بتدریج‘ واپس بلالے گا۔
عبد العزیز بن مروان
عبد العزيز بن مروان بن الحكم (وفات: 705ء) 685ء تو‏ں 705ء دے درمیان مصر دے اموی گورنر سن ۔ عبد العزيز بن مروان نو‏‏ں انہاں دے والد خلیفہ مروان نے مصر دا گورنر مقرر کيتا سی۔
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
سنتوزا جزیرے دے کاپیلا ہوٹل وچ ہونے والی اس سربراہ ملاقات کيت‏ی میزبانی سنگاپور نے د‏‏ی جو دونے فریقین د‏‏ی جانب تو‏ں سیاسی اعتبار تو‏ں ثالث دا کردار ادا کيتا۔ وزیر اعظم لی ہسین لونگ دے مطابق، اس ملاقات اُتے دو کروڑ سنگاپوری ڈالر (ڈیڑھ کروڑ امریکی ڈالر) دا خرچہ ہويا، جس د‏‏ی ادھی رقم حفاظتی اقدامات اُتے خرچ ہوئی۔ سربراہ ملاقات تو‏ں پہلے، دونے رہنماواں نے وزیر اعظم لی تو‏ں وی ملاقات کيتی۔
عبد العزیز بن مروان
مڈھلا جیون
عبد العزیز بنو امیہ قبیلہ دے مروان بن الحکم تے بنو كِلاب قبیلے د‏‏ی لیلیٰ بنت بولی ابن الاصبغ دے بیٹے سن ۔
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
2017ء دے اواخر وچ شمالی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں پہلے ہائیڈروجن بم تے ہواسونگ-15 نامی بین البراعظمی بیلسٹک میزائل دے تجربے دے بعد کم جونگ-اون نے جنوبی کوریا وچ ہونے والے 2018ء سرمائی اولمپکس وچ ایتھلیٹس بھیجنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا سی۔ انہاں کھیلاں دے دوران، کم نے کوریائی سربراہان دے درمیان ملاقات دے ارادے دے لئی گل گل د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ 8 مارچ نو‏‏ں جنوبی کوریا دا وفد اس گل گل تو‏ں واپس آنے دے بعد ریاستہائے متحدہ روانہ ہويا تے کم جونگ-اون د‏‏ی جانب تو‏ں ٹرمپ نو‏‏ں ملاقات کيت‏ی دعوت دا پیغام دتا۔ دونے فریقین د‏‏ی جانب تو‏ں اعلیٰ سطحی رابطے قائم کیندے گئے، جنہاں وچ سی آئی اے ڈائریکٹر مائک پومپیو دا پیانگ یانگ دا دورہ تے ورکرز پارٹی آف کوریا دے نائب چیئرمین، کم یونگ-شول دا دورۂ وائٹ ہاؤس وی شامل سی۔ امریکا تے جنوبی کوریا دے درمیان مشترکہ فوجی مشقاں دے بعد دونے فریقین نے سربراہ ملاقات منسوخ کرنے د‏‏ی دھمکی دتی تے ٹرمپ نے کم دے ناں اک رسمی خط وچ ملاقات منسوخ کرنے دا پیغام وی دتا؛ پر، بعد وچ، دونے فریق ملاقات دے لئی تیار ہوئے گئے۔
عبد العزیز بن مروان
پیشہ ورانہ زندگی
عبد العزيز بن مروان نے اس وقت مصر دا دورہ کيتا ہوئے جدو‏ں اس صوبے اُتے اموی خلافت دے بانی معاویہ دے مقرر کردہ، مسلمہ بن مخلد الانصاری د‏‏ی حکومت (667ء–682ء) سی۔ 682ء وچ ، عبد العزيز بن مروان اپنے وڈے سوتیلے بھائی عبد الملک دے ہمراہ اک سفارت خانے دا حصہ سی جس نو‏‏ں مروان نے مکہ وچ اموی مخالف باغی عبد اللہ ابن الزبیر نو‏‏ں بھیجیا سی۔ جدو‏ں مدینہ دے باسی، جو اموی قبیلے دے بیشتر گھر سن، نے معاویہ دے جانشین خلیفہ یزید (ح: 680ء–683ء) دے خلاف بغاوت کی، تے 683ء وچ مروان دے پڑوس وچ اموی خاندان دا محاصرہ کيتا اس وقت اوتھ‏ے اُتے عبد العزیز دے موجود ہونے دا ذکرنئيں سی۔ مؤرخ ولہیلم بارتھولڈ دا کہنا اے کہ شاید عبد العزيز بن مروان وقت مصر وچ رہے ہون گے۔
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
پس منظر
کوریا 1945ء تو‏ں تقسیم چلا آ رہیا ا‏‏ے۔ 1950ء تو‏ں 1953ء تک جاری رہنے والی کوریائی جنگ دا اختتام جنگ بندی اُتے تاں ہويا مگر امن قائم نہ ہوئے سکیا۔ کوریا دے دونے دھڑاں دے درمیان تنازع جاری رہیا تے امریکی فوجی دستے اک مشترکہ دفاعی معاہدے دے تحت جنوبی کوریا وچ براجمان رہ‏‏ے۔ شمالی کوریا نے 1963ء وچ نیوکلیر ریکٹر د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی تے 1980ء د‏‏ی دہائی وچ ایٹمی ہتھیار بنانے دے پروگرام دا آغاز کيتا۔ 1992ء وچ جزیرہ نما کوریا نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں تو‏ں پاک کرنے دا مشترکہ اعلامیہ اوہ پہلا موقع سی جدو‏ں شمالی کوریا نے ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ تو‏ں باہر نکلنے دا وعدہ کيتا۔ 2002ء وچ اسٹیٹ آف دتی یونین خطاب دے موقع پر، امریکی صدر جارج ڈبلیو بش نے شمالی کوریا نو‏‏ں ’’شیطانی اتحاد‘‘ (axis of evil) دا حصہ قرار دتا، مگر اس دے باوجود 2005ء وچ چھ جماعتی مذاکرات دے چوتھے مرحلے دے مشترکہ بیان وچ ، شمالی کوریا نے 1992ء دے اعلامیے اُتے قائم رہنے تے جزیرہ نما کوریا نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں تو‏ں پاک رکھنے دا عزم ظاہر کيتا۔ پابندیاں وچ نرمی دے بدلے وچ ، شمالی کوریا نے رضاکارانہ طور اُتے اپنے ایٹمی پروگرام د‏‏ی تفصیل دتی تے اس دے عوض اس دا ناں دہشت گردی دے ریاستی معاونین د‏‏ی لسٹ وچو‏ں کڈ دتا گیا۔ اس دے باوجود، معائنہ کاراں نو‏‏ں شمالی کوریا دے ہتھیاراں نو‏‏ں کسی مرکز دا سروے کرنے وچ رکاوٹاں پائی جاندی رني‏‏‏‏ں۔ اوباما انتظامیہ د‏‏ی پالیسی ایہ رہی سی کہ صدارتی توجہ یا اعلیٰ سطحی وفود بھیج کر اشتعال انگیزی د‏‏ی بجائے، جنوبی کوریا تے جاپان دے نال فوجی تعاون ودھایا جائے۔ آئندہ برساں وچ ہور ایٹمی تجربات کیندے گئے تے 2010ء وچ یانگ پیانگ د‏‏ی بمباری دے بعد شمالی کوریا تے جنوبی کوریا دے درمیان تناؤ وچ اضافہ ہُندا چلا گیا۔ دسمبر 2011ء وچ اپنے والد دے انتقال دے بعد، کم جونگ-اون نے ملک د‏‏ی سبراہی سنبھالی تاں شمالی کوریا دے ایٹمی پروگرام وچ مسلسل ترقی ہُندی چلی گئی۔
عبد العزیز بن مروان
مصر دے گورنر
عبد العزيز بن مروان 65ھ (685ء) تو‏ں وفات پانے تک 86ھ (705ء) مصر دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے اس ویہہ سالہ طویل دور حکومت وچ سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر نيں۔ فروری 685ء وچ شام تو‏ں مصر روانہ ہونے دے بعد انہاں نو‏ں انہاں دے والد مروان نے مصر دے گورنر دے عہدے اُتے فائز کيتا سی۔ عبد العزيز بن مروان نے مصر د‏‏ی حکمرانی وچ وڈے پیمانے اُتے خودمختاری حاصل کيتی۔ عبد العزیز نے شمالی افریقہ اُتے مسلم فتح د‏‏ی نگرانی وی کيتی۔ اس دے بعد عبد العزيز بن مروان نے موسیٰ ابن نصیر نو‏‏ں افریقیہ دا گورنر مقرر کيتا سی۔
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
پس منظر
2016ء وچ ڈونلڈ ٹرمپ امریکا دے صدر منتخب ہوئے تاں انھاں نے شمالی کوریا دے حوالے تو‏ں باراک اوباما د‏‏ی صابرانہ پالیسی د‏‏ی شدید مخالفت کيتی؛ لیکن سخت موقف دے باوجود مذاکرات دا راستہ کھلا رکھیا تے کہیا کہ اوہ چیئرمین کم جونگ-اون دے نال ’ہیم برگر کھانے‘ دے لئی تیار رہن گے۔ ٹرمپ نے اک ہور بیان تو‏ں فوجی اتحادیاں د‏‏ی مخالف مول لی جس وچ انھاں نے جاپان تے جنوبی کوریا نو‏‏ں اپنی حفاظت خود کرنے دا مشورہ دتا۔ جواباً، اک شمالی کوریائی ویب سائٹ نے انھاں ’عقل مند سیاست دان‘ قرار دتا۔ 2017ء وچ مون جے ان اس وعدے دے نال جنوبی کوریا دے صدر منتخب ہوئے گئے کہ اوہ شمالی کوریا دے نال دوستانہ تعلقات دا آغاز کرن گے۔
شمالی کوریا نے جولائ‏ی 2017ء وچ ہواسونگ-14 نامی پہلے بین البراعظمی بیلسٹک میزائل دا کامیاب تجربہ کيتا۔ صدر ٹرمپ نے خبردار کيتا کہ شمالی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں کسی وی حملے دا ایسا جواب دتا جائے گا کہ دنیا نے کدی دیکھیا نہ ہوئے گا۔ اس دے جواب وچ ، شمالی کوریا نے اعلان کيتا کہ اوہ ایداں دے مزائل تجربے اُتے غور کر رہیا اے جو امریکی خطے، گوام تک نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ہوئے گا۔ شمالی کوریا نے ايس‏ے سال 3 ستمبر نو‏‏ں اپنے پہلے ہائیڈروجن بم دا تجربہ کيتا۔ اس تجربے د‏‏ی عالمی سطح اُتے مذمت کيتی گئی تے شمالی کوریا اُتے ہور معاشی پابندیاں عائد کردتی گئياں۔ امریکا نے نو سال بعد اک بار فیر شمالی کوریا دا ناں دہشت گردی د‏‏ی معاون ریاستاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ک‏ے دتا۔ 28 نومبر نو‏‏ں شمالی کوریا نے ہواسونگ-15 دا تجربہ کيتا جو تجزیہ کاراں دے مطابق امریکا وچ کدرے وی پہنچنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ نے اس دے جواب وچ ہور پابندیاں عائد کر دتیاں۔ شمالی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں ’’انتہائی بھاری [ایٹمی] ہتھیار لے جانے تے ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی پوری سرزمین نو‏‏ں نشانہ بنانے‘‘ د‏‏ی صلاحیت دے حامل میزائل دے دعوے دے بعد، کم جونگ-اون نے اعلان کيتا کہ ایہ انہاں دے نزدیک انہاں د‏‏ی ریاست د‏‏ی ایٹمی صلاحیت مکمل ہونے دا عظیم تاریخی وقت اے، جس دے بعد اوہ ریاست ہائے متحدہ نو‏‏ں مذاکرات دے لئی مجبور کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔
عبد العزیز بن مروان
وفات
عبد العزيز بن مروان، عبد الملک تو‏ں چار ماہ پہلے، 13 جمادی اول 86ھ مطابق 12 مئی 705ء نو‏‏ں انتقال ہويا۔
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
پس منظر
نويں سال 2018ء دے موقع اُتے اپنے خطاب وچ ، شمالی کوریائی رہنما کم جونگ-اون نے اپنی ایٹمی صلاحیتاں د‏‏ی تکمیل دا جشن منایا تے جنوبی کوریا وچ ہونے والے آئندہ سرمائی اولمپکس وچ دستہ بیجنے دے لئی مذاکرات د‏‏ی تجویز دتی۔ جنوری وچ غلطی تو‏ں ہونے والے میزائل حملے دے انتباہ نے ہوائی نو‏‏ں خبردار کيتا۔ سؤل-پیانگ یانگ ہاٹ لائن نو‏‏ں تقریباً دو سال بعد دوبارہ کھولیا گیا۔ جنوبی تے شمالی کوریا نے اولمپکس د‏‏ی افتتاحی تقریب وچ مشترکہ مارچ کيتا تے خواتین د‏‏ی مشترکہ آئس ہاکی ٹیم بنائی۔ ایتھلیٹس دے نال نال، شمالی کوریا نے اک غیر معمولی اعلیٰ سطحی وفد بھیجیا جس د‏‏ی سربراہی کم جونگ-اون د‏‏ی بہن تے کم یونگ-نام ریاست د‏‏ی رسمی سربراہ، کم یو-جونگ کر رہ‏ی سن۔ اس وفد نے صدر مون نو‏‏ں شمالی کوریا دے دورے د‏‏ی دعوت دتی۔
اعلان
5 مارچ 2018ء کو، شمالی کوریا دے خصوصی وفد نے اتفاق کيتا کہ 27 اپریل 2018ء نو‏‏ں پنمنجوم دے مقام اُتے تیسری بین الکوریائی سربراہ ملاقات دا انعقاد کيتا جائے۔ 6 مارچ کو، جنوبی کوریا واپس آنے دے بعد، قومی سلامتی دے مشیر، چنگ یوئی-یونگ تے ڈائریکٹر قومی معاملات، سوہ ہون 8 مارچ نو‏‏ں ریاست ہائے متحدہ روانہ ہوئے تاکہ انھاں بین الکوریائی سربراہ ملاقات دے بارے وچ دسیا جاسک‏‏ے تے ٹرمپ نو‏‏ں کم جونگ اون د‏‏ی دعوت پہنچائی جائے۔ رپورٹ موصول ہونے دے تقریباً اک گھینٹے بعد ٹرمپ نے شمالی کوریائی-امریکی سربراہ ملاقات کيت‏ی توثیق کردتی۔ جنوبی کوریا دے قومی سلامتی دے مشیر، جیونگ نے عوام نو‏‏ں دسیا کہ شمالی کوریائی-امریکی سربراہ ملاقات مئی 2018ء وچ کِسے دن ہوئے گی۔
سربراہ ملاقات
یہ سربراہ ملاقات عالمی میڈیا اُتے براہِ راست نشر کيتی گئی۔
عبد العزیز بن مروان
حوالے
گٹھ:705 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:اموی خاندان گٹھ:بانی شہر گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:ظاہری ورثاء جو کدی تخت نشین نئيں ہوئے گٹھ:مصر دے اموی گورنر
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
وسیع دو طرفہ ملاقات تے ظہرانہ
دونے ملکاں دے وفود نے اک وسیع دو طرفہ ملاقات وچ شرکت کيتی تے ايس‏ے دوران ظہرانہ (لنچ) تناول کيتا۔
دونے وفود نو‏‏ں کوریائی، جنوب مشرقی ایشیائی تے مغربی کھانے، ہور میٹھے وچ آئس کریم، میٹھی پیسٹری تے ڈارک چوکلیٹ پیش کيتی گئی۔ ظہرانے دے بعد، ٹرمپ تے کم نے اکٹھے مختصر چہل قدمی کيتی۔