cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خان محمد خان
سدھن ایجوکیشنل کانفرنس کی بنیاد
اسی طرحاں ہتھ وچ واس دے دوران خان صاحب نے اچّ پیر وچّ دھارمک سکول نرمان کروایا ۔ انھاننے ہتھ دے اوہناں الیما نوں جو ودیش ہتھ اپمہادویپ بھارت وچّ وکھرے ستھاناں اتے دھارمک سیواواں انجام دے رہے سن ، ہتھ واپس آؤن اتے دھارمک دریس اتے تیار کیتا ۔ مولانا عبدالر رحمٰن ( ٹاٹوی ) نوں اوہ منتری وسے مدرسہ برکات اسلام توں ہتھ لیائے ۔ مولانا ٹاٹوی نے وی ہتھ وچّ دھارمک گیان دے وادھے وچّ خاصی بھاگ لیا ۔ آزاد کشمیر وچّ اوہ سبھ توں پہلاں مفتی اعظم رہے ۔
انجمن تعلیم القرآن دی بنیاد
لڑائی آزادی وچّ وی ایہہ جامہ مسجد نے مہتوپورن کردار ادا کیتا ، ڈوگرا شاسک اس مسجد نوں مسلماناں دی ایبادت-گاہدت گھٹّ اتے سدھناں دا اک قلعہ زیادہ خیال کردے سن ۔ کیونکہ جدوں وی کوئی مہتوپورن مصلیٰ پیش آ رہی ہندا تاں مسلمان اتھے جماں ہو جاندے اتے خان صاحب اتے ہور اکابرین توں نردیش حاصل کردے اس لئی ایہہ مسجد نہ کیول دھارمک سکھیا دے وادھے دا سروت بنی سگوں راجنیتک ، آرتھک آرتھک ، ساماجک اتے ساماجک معاملیاں وچّ وی رقم دی اگوائی دا وسیلہ ثابت ہوئی ۔ جنگ آزادی دے وچّ ہندوستانی ائیرفورس نے اس مسجد اتے متاددبار حملے کیتے اتے اک وار اسدے اک حصے نوں شہید کرن وچّ سفل وی ہوئے ۔ اس سمیں کجھ لوک مسجد وچّ نماز ادا کر رہے سن جو شہید جاں زخمی ہوئے ۔ ایہہ ہوائی حملے وچّ پھلیاں دے سردار ابدلکریم ( جوائی سبیدار سیید محمد خان ) وی شہید ہوئے ۔ کھیتر ہتھ وچّ راجنیتک جنونّ اتے احساس سکیا شاہی دے دور توں ہی لوکاں دے دلاں وچّ مؤجزن سی اتے اوہ آزادی پراپت کرن دے لئی ہمیشہ جان اتے مال دیاں قربانی دندے رہے ۔ اسدا جدھیبند ووہارک پردرشن انھاننے 1832اِ ۔ 1836اِ دے دوران شمس خان ہرے علی خان اتے ملی خان جہے ہریت پسند سرداراں نوں اگوائی اپنی کالاں کھچواؤن کر اتے گردناں کٹوا کے کیتی ۔ اوہناں وچّ ایہہ جوش آزادی سکھاں دی صوبہ سرحد وچّ 1832اِ دے دوران شکستاں توں پیداہوا سی ، پر بدقسمتی نال پٹھان ہریت پسند اتھے سکھاں دا پورا کھاتماں کرن وچّ سفل نہ ہو سکے اتے اوہناں دی لڑائی اسپھل ہو گئی ۔ ہن اتھے دے اپلبدھی پوری طرحاں ختم وی نہیں ہون پائے سن کہ رنجیت سنگھ نے گلاب سنگھ نوں صوبہ سرحد وچّ مہم ملتوی کرکے کھیتر ہتھ وچّ گڑھبڑھ نوں ترنت دباؤن دا آدیش دتا اس لئی جویں ک‌ِ اتہاسک پسِ درش وچّ سپشٹ کیتا جاچکا ہے ، گلاب سنگھ اک جری لشکر دے نال ہتھ اتے حملہ اور ہویا اتے اتھے دے دواہم کیندر منگ اتے پلندری نوں اپنی حملہ دا لکش بنایا ۔ اسنے اوہناں کیندر اتے ارد گرد نوں آزادی دے جیالوں نوں کھاتم کردے ہوئے ہتھ کے باقی کھیتراں اتے وی اپنی قبضہ قایم کر لیا اتے بے قصور لوکاں دا قتل-اے-آمل کیتا ۔ اوہناں دے گھراں ، کھیتاں اتے کھلیاناں نوں جلایا ، تباہ اتے برباد کیتا اتے اوہناں اجیہی عبرت نکّ تکلیفاں اتے سزاواں دین کہ اوہ لرزا کھیج کہانیاں پڑھدے ہوئے منکھ دے روں روں کھڑا ہونا کھڑے ہو جاندے ہن ۔ گلاب سنگھ نے خاصکر سدھن جنجاتی دے خلاف انت دا ظلم کیتا تانکِ اوہناں دی اگے نسلاں کدے بہولے توں وی آزادی دا نہ سوچ سکن ۔
ایہہ سماں ہتھ دی جنتا خاص طور تے سدھن دے لئی کیامت کھیج سی ، اتہاس شاہد ہے کہ پندراں ، سولانہ ہزار لوک جنہاں وچوں آدمی ، عورتاں ، بچے بڈھے اتے جوان سارے شامل سی تہ تلوار کیتے گئے اتے اوہناں دی قلم دی ہوئی گردناں دے پلندری دے ستھان اتے ڈھیر لگائے گئے اتے اوہ جگہ سولیتراں دے نام توں پرسدھ ہوئی سرداراں اتے پرمنے لوکاں دی کالاں کھچّ کے اوہناں وچّ بہوسا بھریا گیا تانکِ ڈر اتے بھے اتے عبرت پیدا دی جاوے ۔ ایہہ تباہی دے لچھن گلاب سنگھ دے چلے جان دے بعد وی سالاں تکّ اکال سالی ، بہوک ، غربت اتے گمبھیر غریبی دے معاملے وچّ پرگٹ رہے ۔ اس سمیں دے ماحول اتے حالت نوں بیان کرنا آسان نہیں لیکن اسدا اندازا ضرور کیتا جا سکدا ہے ۔ گلاب سنگھ اتے اس دے ڈوگروں نوں ہن پختہ وشواس ہو گیا سی کہ اس دھرتی توں پھر کوئی ڈوگرا شاہی دے خلاف ووہارک روپ وچّ بغاوت تاں کی اسدا سوچ وی نہیں سکیگا ۔ لیکن اوہ بھلّ رہے سن کہ " " اسلام زندہ ہندا ہے تے کربلا دے بعد " " । سمیں توں ہتھ دی جنتا اتے خاصکر سدھن جنجاتی دے دلاں وچّ بدلے اتے غلامی توں آزادی دی اگّ سلگدی رہی ۔ انھے گمبھیر ظلم اتے استبداد دے باوجودوا اگّ دھیمی تاں پے گئی سی مگر بجھی نہیں سی ، بیہوی صدی کیتا وائیل وچّ سدھن جنجاتی دے سینکاں نے دنیا دی پرجا راشٹراں دے اپنے غیر ملکی آقاواں دے خلاف لڑدے ویکھیا ۔ پہلی وشو یدھ شروع ہوئی تاں استبدادی اتے سامراجی طاقتاں دی چولاں ڈھیلی پین لگے اتے مجبور اتے پرجا سنیوکت نوں اپنے وجود دا احساس ہون لگا ۔ پرجا سنیوکت دے لوک نے سمندر پار اپنی مہکوہیت اتے ہور سنیوکت دی آزادی دا چنگی طرحاں اندازا لگائے اتے مہان راج دے نوں ہارا کھاندے ویکھیا ۔ لڑائی نے سدھن جنجاتی دے لوک نوں وی پربھاوت کیتا اتے اوہ لڑائی دے وچّ اتے اسدے بعد وی دست بدآ رہندے ، کہ اﷲ پوتر اتے تالای اوہناں اوہ اگواہی نصیب کرے جو اوہناں دی دلی آرزوآں دی پورتی کر سکے ۔ آخرکاراس جنونّ ہریت دی شروات اک مردِ مجاہد سردار بہادر علی خان نے ادھیکاراں جائداد دے پکھ وچّ آواز بلند کرکے کیتا ۔
والئی ہتھ راجا بلدیو سنگھ نے راج وچ پربندھ دا پربندھ کیتا جس دا گپت ادیش در سی کہ اوہ ہتھ دی ساریاں مرزواا اتے غیر مزرواا زمین دا مالک بن بیٹھے ۔ لیکن خوش قسمتی توں راولاکوٹ دے کھیتر وچّ پربندھ دے دوران نادئنستا روپ وچّ ایہہ راج وڈی ہو گیا ، جس توں جنتا دے دل وچّ غم اتے کرودھ دی ترنگ دوڑ گئی ۔ اس لئی سردار بہادر علی خان نے ہور اکابرین اتے زاما توں صلاحَ دے بعد راجا بلدیوسنگھ دے خلاف لاہور ہائی کورٹ وچّ مقدمہ درج کیتی اتے ڈوگروں نوں اس اپوتر یوجنا وچّ سفل نہ ہون دتا ۔ بدقسمتی نال لاہور توں واپسی اتے راولپنڈی دے قریب سردار بہادرالی خان دی اچانک موت ہو گئی ۔ اوہناں دی موت توں اس اندولن نوں اک زبردست جھٹکا لگا اتے ایہہ اندولن استھائی روپ وچّ دب گیا اتے ڈوگرا شاہی دے چیرا دستیاں توں ایہہ کھیتر تختہ ستم بنارہا ۔ ڈوگرا شاسک جنتا نوں کوئی رعایت دینا پاپ سمجھدا سی اتے مہاراجگان جموں وکشمیر اتے راجگان ہتھ وچّ ہوسِ ستا دی جو کشمکش اتے دشمنی چلدی رہی اس دا نزلہ وی ہتھ دے غریب لوک اتے گرتارہا ۔ راجا ہتھ تے اوہ ڈھنگ، طریقہ استعمال کردا رہا جس توں اتھے دے لوک نکہتو غریبی ولوں چھٹکارا حاصل نہ کر سکیئے ۔ مصلیًٰبہادری اتے سجات دے بدلے سرکار برٹین نے ہتھ دے سینکاں نوں جو ورگ شرینیاں پنجاب وچّ پردان کرنا چاہے ڈوگرا شاہی اوہناں دے پراپت وچّ ایہہ کہہ کے رکاوٹ بندی رہی کہ ہتھ دے سنمان جیتو سینکاں نوں راج وچ ہی زمین دتی جاوے گی مگر عامَ طور تے اجیہا نہ کیتا گیا ۔
1932اِ وچّ پیش کیتے گئے لمبے منگ ، اوہناں اتے گلّ-بات چونویں اتے سویکرتی دے بعد خان صاحب اتے اوہناں دے رفکائ دا رمتمئین بیٹھ نہ گئے سگوں اپنی ساماجک لوکاں لئی سدھارک لڑائی اتے تیز کر دتی اوہناں دا ادیش دیش وچّ اپنے گردوپیش دے حلات اتے گھٹنا اتے اوہناں وچّ پربندھ اتے ضبط اتے اپنی مدد آپ دا چیتنا پیداکرناتھا ۔ انھاننے پنڈ پنڈ اتے کریا کریا دی یاترا جاری رکھیا ۔ لوک نال سمپرک نوں ودھایا اتے انھاننوں سیہہ ڈگر اتے لیاؤن دی کوشش جاری اتے سارے رکھی ۔ اوہ ڈوگرا شاہی گھیرے اتے وی وار وار کھٹکھٹاؤنا دندے رہے اتے اوہناں اتے جنتا دے سمسیا سپشٹ کردے رہے ۔ 1933اِ وچّ اک مہان اکٹھ وچّ جس دی گنتی اک ہزار توں جاہد سی اتے جو جامہ مسجد پلندرے وچّ خان صاحب دی پردانگی وچّ آیوجت ہوئی ، نچے لکھے قرار دادآں سرو سمتی روپ وچّ کول ہوئی ۔
۱ । ہتھ دے نواسیاں ، خاصکر سدھن جنجاتی دے لوک نے وکھ وکھ دیشاں وچّ نوکریاں کردے ہوئے پرمکھ سیواواں پیشکاری دتیاں ہن ۔ مگر انھاننوں اپنی کیندری سرکار جموں .اتے کشمیر وچّ کدے سروس دا موقع نہیں دتا گیا ۔ اس لئی سرکار جموں .اتے کشمیر نوں بینتی کیتی جاندی ہے کہ اپنی فوج وچّ اہلیان ہتھ نوں وی سروس دا موقع دیاجائے ۔
۲ । ہتھ دے کھیتر وچّ قابل-اے- کھیتی زمین سیمت ہون دے کارن ذمیندار ہمیشہ کہزو غریبی دا شکاررہدے ہن ۔ اہنا دی تکلیفاں دے نپٹارے دے لئی حکومت ہتھ دے نال کوشش کرن دے باو جود کوئی مہتوپورن نتیجہ پراپت نہیں ہو سکیا کیونکہ ہتھ دے شاسک اس ولّ بلکلّ دھیان نہیں دندے ۔ اس لئی اک وفد مہاراجہ جموں وکشمیر دے کول بھیجیا جاوے ۔ جو ہسولِ بنجر نوں توڈن لئی کوشش کرے ۔
3 । ہتھ وچّ جنہاں زمیندار نے مجبوری دے تحت خالصہ ( قبجے ادھین آپ ) وچّ اپنے پریوار دی سرکھیا دے لئی دو دو ، تنّ تنّ مرلا کھیترپھل شرینیاں اتے مکان نرمان کیتے اتے جنہاں نوں بوکتِ نرمان مکان کسے سرکاری ادھیکاری نے رکاوٹ نہیں کیتی ، ہن تیراں چوداں سال توں لگاتار اجیہے مکاناں وچ رہِ رہا رہن دے بعد اوہناں زمیندار نوں نال پریوار نکالاجا رہا ہے ۔ اتے اوہناں دے مکان اکھاڑے جا رہے ہن ۔ اس لئی بادو باراں وچّ پئے ہوئے کئی منکھ اتے ہیواناں دی جانن ختم ہو رہیاں ہن ۔ اجیہے نامنسفانا آدیش دی انپالن توں ذمیندار اگر باامرِ مجبوری انکار کر دینگے تاں پھر کیہا جاوے گا کہ ایہہ بغاوت کردے ہن ۔ لہزاہکومت نوں اس مسلئے اتے دھیان دینا چاہیدا ہے اتے اس بے دکھلی دے آدیش واپس لین چاواں ۔
4 । شیر سنگھ دلد نرائین سنگھ سکنا نڑالی دے مشرف در اسلام ہون اتے کجھ ستکارت مسلمان نیتاواں نوں مرتکبِ جرم قرار دتا گیا اتے نمبردار سردار غلام محمد خان ، نمبردار عالم خان اتے کجھ ہور مسلماناں نوں ایہہ ناکردا پاپ دے جرم وچّ نمبرداری توں برخاست کر دتا گیا ، ہور ہور زیادہ سردار غلام محمد خان دے خلاف بغاوت دا مقدمہ چلان دے آدیش جاری کیتا گئے ہن ۔ جس توں لایق اسلام وچّ بے چینی پیدا ہوئی ہے ۔ سرکار نوں اجیہے غیرکانونی اتے نارواسلوک توں پرے رہنا چاؤ ۔
کشمیر اسمبلی وچ پونچھ دی نمائندگی
سری نگر وچّ 13 جولائی 1931اِ دے پہلا دوکھ دائی حادثے دے بعد ( جس وچّ سینٹرل جیل شیرینگر وچّ اک مسلمان ہرئت پسند عبدل قدیر خان دی قید اتے مقدمے دے خلاف پردرشن آر نے والیاں اتے ڈوگرا پولیس دی گولیاں نال کئی پردرشنکاری شہید اتے زخمی ہوئے سی ) اک جانچ کمیشن شری بی جے گلینسی دی اگوائی وچّ نیوکت کیتا گیا سی ۔ گلینسی کمیشن نے 1932 : وچّ اپنی رپورٹ سرکار نوں پیش کیتی جس وچّ کئی پرکار دی سدھار لاگوُ کرن دی سفارش کیتی گئی سی ۔ اوہناں سفارشاں وچوں اک راج وچ ودھانسبھا دے گٹھن نال سبندھت سی جس نوں منجور کر تے ہوئے مہاراجہ ہری سنگھ نے راج ودھانسبھا دے نیماولی اتے قانون نردھارت کرن لئی سربرجوردلال دی پردھانتا وچّ اک پھرینچائیز کمیٹی ستھاپت کیتی ۔ پھرینچائیز کمیٹی نے متدان دا معیار اجیہا رکھیا جس وچّ مسلماناں نوں ووٹ پاؤن دا حق وچّ بہت گھٹّ انوپات ملتاتھا ۔ کمیٹی دی سفارش دے انوسار ہر رائے پرداینی دے لئی ضروری سی کہ اس دی جائداد چھ سو روپئے ہو آبیس روپئے مالیا ادا کردا ہووے آسؤٹھ روپئے سلانہ کرایہ ادا کردا ہووے آاٹھوآں جماعت تکّ سکھئت ہون ۔ اس دے علاوہ سبھ خطاب جیتو پنشزاں ، نمبرداراں اتے سرکاری کرمچاریاں نوں وی متدان دا ادھیکار دتا گیا ۔ کمیٹی دی سفارشاں دے انوسار ودھانسبھا میبراں دی کلّ گنتی 75 سی ، جہناں وچّ 42 سیٹاں سرکاری نامزدممبران دے لئی اتے 33 چون پرتیندھآں دے لئی رکھیاں گئیاں ۔ چون پرتیندھآں دے 33 سیٹاں وچّ 21 سیٹاں مسلماناں دے لئی 10 ہندواں دے لئی اتے 2 سکھاں دے لئی نردھارت کیتیاں گئیاں ۔ پوری ودھانسبھا وچّ مسلمان میبراں دی زیادہ توں زیادہ گنتی 32 اتے ہندواں دی 25 تکّ قرار دتا گیا ۔
صوبے ہتھ دے لئی کشمیر ودھانسبھا وچّ دو سیٹاں رکھیاں گئیاں ، پر راجا ہتھ کشمیر ودھانسبھا وچّ اہلِ ہتھ دے لئی سیٹاں رکھے جان دے خلاف سی ، باو جود کہ کھیتر ہتھ ہن کشمیر دربار دی نگرانی وچّ سی ۔ راجا دا خیال سی کہ ہتھ دی الگّ ودھانسبھا ہووے مگر خان صاحب خان محمد خان جنہاں نوں سردار جت محمد خان کے یلوی دی حمایت حاصل سی ہتھ دی کشمیر ودھانسبھا وچّ نمائندگی دے پکھ وچّ سی ۔ راجا ہتھ دی حمایت کرن والیاں وچّ کھیتر دے کئی اگھے لوک اگے سی ۔ ایہہ وکھ وکھ پکھ، دلیل کجھ سماچار دے وشے وی بندے رہے اتے جدوں متبھید ودھے تاں خان صاحب اتے سردار جت محمد خان کے یلوی نے مولانا غلام حیدر ( پھلیاں ), چراغ حسین افسوس اتے محمد دھرم فوک دی وساطت توں علامہ اقبال توں سیدھ پراپت کرن دے لئی اوہناں نال ملاقات کیتی ۔ چونویں ہے کہ علامہ اقبال نے کیہا کہ ریل دا اوہی ڈبہ منزل اتے پجدا ہے جو دوجے ڈبیاں توں جوڑی رہے اتے ایہہ کہ وڈی جیل چھوٹی جیل توں بہتر ہے ۔ اوہناں وکھ وکھ رائے اتے پکھ، دلیل اتے چرچہ کرنا کہ کہڑا پکھ، دلیل سیہہ آغلت سی ، بے محل ہووےگا ۔ پہلاں تاں اس لئی کہ کھیتر ہتھ اتہاسک اتے سنویدھانک روپ وچّ صوبے جموں .اتے کشمیر دا اک بھاگ سی اتے دوجا ایہہ کہ کوئی پکھ، دلیل دی پربھاو آغیر پربھاو دی پہچان لوکاں توں بہتر کسے ہور نوں نہ ہو سکدی ۔ جتھے تکّ لوک دا سنبندھ ہے انھاننے ہتھ دے ہیسیاں وچّ جموں .اتے کشمیر ودھانسبھا دے چون وچّ سرکار ہتھ دے ورودھ دے باو جود بھرپور بھاگ لیا ، جو اک رائیشماری دے برابر سی ۔ اس سنبندھ وچّ سردار عارف سدوزئی " اتہاس سدھن جنجاتیاں ، وچّ لکھدے ہن : ।
1932اِ وچّ جموں و کشمیر ودھانسبھا دے پہلے چون ہوئے ۔ ہتھ دی دو سیٹاں وچوں اک سیٹ تہسیل سدھنودی اتے تہسیل باغ دے لئی سی اتے دوجی حویلی اتے مہنڈر دے لئی ۔ سدھنودی اتے باغ توں خان صاحب دے مقابلے امیدوار چودھری خان بہادر خان ( بھنگو ) سی حویلی اتے مہنڈر وچّ سردار جت محمد خان کے یلوی دے ورودھی امیدوار شیخ نبی بخش نظامی اتے چودھری نلام حسین لسانوی سی ۔ چودھری خان بہادر خان نوں راجا ہتھ دی حمایت حاصل سی ۔ لیکن خان صاحب لوکاں وچّ اپنے لوکاں لئی اتے سدھارک پروگرام دی بنا اتے بہت مسحور اتے ہر دلازیز سی ۔ چون دے دوران اوہ اپنے چون کھیتر وچّ سرگرم عمل رہن دے علاوہ مہنڈر اتے حویلی تہسیلاں وچّ وی گئے اتے اتھے دے جنتا نوں سردار جت محمد خان کے یلوی نوں ووٹ دین دی سمجھاؤنا دی ۔ اوہ چاہندے سی کہ ہتھ توں دوجا پرتندھی وی اوہناں دا اسیں خیال ہووے ، تانکِ دونو ملکے بیہتر طریقے نال ہتھ دی نمائندگی کر سکیئے ۔ راجا ہتھ اتے اسدی سرکار نے ایہناں دوہاں نوں اسپھل کرن دی ازحد کوشش کیتی لیکن جدوں نتیجہ نکلیا تاں خان صاحب دے ورودھی امیدوار نوں اک ہزار ووٹ وی نہ مل سکے اتے اس دی گارنٹی ضبط ہو گئی ۔ مہنڈر اتے حویلی دی سیٹ اتے وی اوہناں دے رفیق کار سردار جت محمد خان کے یلوی بھاری بہومت نال سفل ہوئے ۔ چون دے ترنت بعد خان صاحب بھنگو گئے اتے اتھے لوکاں نوں دسیا کہ اسیں آپسی صلاحَ دے نال چودھری خان بہادر خان نوں چون وچّ کھڑا کیتا سی ۔ خان صاحب دا ادیش ایہہ سی کہ چون دے دوران جیکر کوئی کھٹاس پیداہوگئی ہو تاں اس نوں دور کیتا جاوے اتے دیش وچّ ایکتا واتفاک دا ماحول نوں ستھر کیتا جاوے ۔
1939 : توں 1945 : دی جنگ مہان دوم دے دوران خان صاحب نے ہتھ توں اتے خاصکر سدھن جنجاتی توں ہزارا دی گنتی وچّ نوجواناں نوں فوج وچّ بھرتی کروایا سی جو ہندوستان اتے ودیشاں وچّ جنگی مورچیاں تے بہادری دے جوہر وکھا رہے سی ۔ جنگی حلات دی کارن تو اوہناں تکّ ڈاک دے دوارا پتر اتے سندر کرکے لکھنا دا وی مہتوپورن پربندھ نہیں سی ، اس لئی سبھاوک گلّ ہے کہ انھاننوں اپنے گھراں اتے کھان والی اتے اکارب دی چنتا پیدا رہندی سی ۔ اسدا خان صاحب توں زیادہ کس نوں احساس ہو سکدا سی ۔
انھاننے سرکار بریٹیش بھارت توں آتھورائیزیشن حاصل کیتی کہ اوہ گاہ بگاہ آل انڈیا ریڈیو دلی توں ہتھ دے سینکاں دے لئی سنیہا پرسارن کی کرن گے جو ہ لڑائی دے وچّ نیمت روپ تے پرسارت کردے رہے ۔ اوہناں دے 1941 : دے نشرئے دا پاٹھ اہنا دی دستاویز توں پراپت ہویا جس نوں ضمیمہ وچّ شامل کیتا گیا ہے ۔ اسدے ادھیان نال پتہ چلدا ہے کہ خان صاحب کنے جدھیبند طریقے نال اپنے کھیتر دے سینکاں نوں ہر چھوٹے وڈے خبر توں سوچت کردے ہوئے ایہناں دی حوصلہ اپھجائی کردے سن ۔ کشمیر ودھانسبھا وچّ ہتھ دے علاقہ دی نمائندگی خان صاحب نے بڑی ہمت اتے بے باقی توں دی ۔ ہتھ وچّ ڈہائے جان والے اتیاچار توں جدوں باہری ہتھ دے لوک واقف ہوئے تاں راجا ہتھ نے اپنی ناراضگی وئکت اس طرحاں کیتا کہ خان صاحب نوں شولجر بورڈ دی سیکٹری شپ اتے ایسسٹینٹ ریکروٹنگ ادھیکاری دے عہدیاں توں سیوامکت کر دتا ۔ خان صاحب نے اس بارے وچّ ریزیڈنٹ کشمیر نوں بوساتت پردھانمنتری جموں .اتے کشمیر اک یادداشت پیش کیتا ۔ جس وچّ اہنا نے راجا ہتھ دے اس بے جااکدام اتے ورودھ کیتا اتے اصل وجہ دسی انھاننے لکھیا کہ بتور میمبر ودھانسبھا اوہ لوک تے کیتی گئی درووہار اتے اوہناں دے سمسیا توں غیر تاں جہی دے بارے وچّ حکومت ہتھ اتے آلوچنا کردے رہندے ہن جو اوہناں دا فرض منسبی ہے اس لئی بناں جانچ پڑتال کرائے ، غلط الزام دے جرم وچّ انھاننوں سیکٹری شولجر بورڈ اتے ایسسٹینٹ ریکروٹنگ ادھیکاری دے عہدیاں توں سیوامکت کیتا گیا ہے ۔ خان صاحب نے اس یادداشت دے انت وچّ لکھیا کہ اوہ دے وجوں میمبر ودھانسبھا جنتا دے وشواس نوں آہت نہیں کر سکدے کیونکہ بتور پرتندھی ایہہ اوہناں دا فرض ہے کہ اوہ جنتا دے مصیبتاں ومسائیل نوں ودھانسبھا دے پدھر اتے پیش کرن ۔ ہلانکِ انھاننے راجا صاحب دی طرف توں لگائے الزام دے سنبندھ وچّ لگاتار جانچ پڑتال دی دراخواست دی ۔ اس طرحاں بارھاں سال تکّ لگاتار اپنے کرتواں پیشکاری دین دے بعد 1946 : وچّ خان صاحب نے اپنے آپ چون لڑن دے بجائے سردار محمد ابراہیم خان نوں اپنی جگہ میمبر ودھانسبھا بناؤن دا فیصلہ کیتا ، کیونکہ بدلدے ہوئے راجنیتک اتے آرتھک حلات دی وجہ توں معاملے مشکل حالت اپنادے جا رہے سن جسدے لئی اچّ سکھیا جیتو ویکتیاں دی لوڑ سی ۔ ایہہ ضرورت دے مدینجر انھاننے جموں .اتے کشمیر ودھانسبھا وچّ نمائندگی دے لئی سردار محمد ابراہیم نوں چین کیتا جنہاں دی سکھیا آبیاری وچّ خان صاحب دی حوصلہ اپھجائی اتے دعاواں وی شامل سی ۔ خان صاحب نے انھاننوں 1946 : وچّ ایسسٹینٹ وکیل دے عہدے توں استیپھا دلاؤنا کے اپنی جگہ چون دے لئی کھڑا کیتا ۔ ایہی نہیں سگوں بہت خراب موسمی حلات ، بعد اتے باراں اتے برپھواری دے دوران سردار محمد ابراہیم نوں نال لے کے خان صاحب تہسیل باغ اتے تہسیل سدھنودی دے کریا کریا گئے ، لوکاں توں شروع کروائی اتے انھاننوں ووٹ دین دی اپیل کیتی ۔ اس یاترا وچ ہر جگہ جدوں لوک ایہہ سندے سن کہ خان صاحب اپنی جگہ کسے ہور چون وچّ کھڑا کر رہے ہن تاں اوہ روندے اتے خان صاحب توں بینتی کردے کہ اوہ اوہناں نوں چھڈکے نہ جان ۔ لیکن انوسار سردار محمد ابراہیم خان ، خان صاحب وچّ ایہہ گن سی کہ اوہ پہلاں تاں بہت سوچ سمجھ کے کوئی قدم چکدے سن اتے اک وار جدوں فیصلہ کر لیندے سن تاں پھر اس اتے اٹل طریقے نال عمل کردے سن ۔ اوہناں دے کردار وچّ غلطی دا سوال ہی پیدانہاں ہندی سی ۔ اہنا نے لوکاں نوں ایہہ قہقے تسلی دتی کہ سردار محمد ابراہیم اوہناں دا بچہ ہے اتے اس نوں ووٹ دینا آپ اوہناں نوں ووٹ دین دے برابر ہووےگا ۔
اتہاس وچّ اجیہی مثال گھٹّ ہی ملدی ہے کہ کسے ویکتی نے لوکاں وچّ اپنی پرسدھی دے این بلندی اتے اس طرحاں دور اندیشی اتے قربانی دا ثبوت دتا ہووے ۔ جتھے تکّ برسغیر بھارت وچّ تیزی نال بدلدے ہوئے راجنیتک حلات دا سنبندھ سی ۔ خان صاحب دی اس اتے ڈونگھی نظر سی ۔ اوہ ہتھ وچّ ڈوگرا سینکاں دی سہائتا اتے لوک اتے ظلم اتے ستم دے سکھت خلاف سن اتے اس سنبندھ وچّ 1946 : وچّ انھاننے دہلے وچّ حضرت کائیدآزم نال ملاقات کیتی اتے اوہناں دی اپنی اک یادداشت وچ اوہناں دے اپنے ہتھاں لکھیا ہے کہ انہوں نے کائیدآزم توں بینتی کیتی کہ ہتھ وچّ 80 ہزار سکھلائی پراپت فوجی موجود ہن ، جو کھیتر نوں ڈوگرا شاہی توں آزاد کرن دے لئی ہتھیاربند لڑائی دے اچھکّ ہن ، بشرتے ہتھیار پردان کیتے جا سکنا جس اتے حضرت سبھ توں وڈا آگوُ نے شریمتی پھاتیما جنا دی حاضری وچّ ایہہ کیہا کہ " " لڑائی شروع کرو ، اصلا پردھان کیتی جاوے گی ۔ " " خان صاحب دی اس لیکھ دے علاوہ اہنا دی حضرت سبھ توں وڈا آگوُ نال سمپرک دی اک اتے پشٹی علی احمد شاہ صاحب پوروَ ڈپھینش منتری اتے سدرِ آزاد کشمیر دی لکھت " " جنگ آزادئی کشمیر " " توں پرگٹ ہندے ہن جس وچّ شاہ صاحب نے کائیدآزم نوں لکھی جان والی اک یادداشت دا چرچہ کیتا ہے اتے اس وچ لکھیا ہے کہ اوہ خان صاحب کرنل خان محمد خان دی اک چٹھی کائیدآزم دی سیوا وچّ من اتے تے بھیج رہے ہن ۔ جو ہتھ دے حلات دی صحیح ورنن کردا ہے ۔
جہادِ آزادئی کشمیر دے دوران
۲ । مہاراجہ کشمیر نے وی ریاست دے اندر سنچار دا اک پروجیکٹ شروع کیتا ۔ جس دا ادیش جموں اتے توں مزپھر وسے تکّ اک بدل سڑک ہندے ہوئے نوسہرا ، جھنگڑ ، دھرم سال ، مہنڈر ، ہتھ اتے باغ بناؤنا سی ۔
3 । راج وچ کجھ ہندو سنگٹھن پہلاں توں ہی موجود سن ۔ جو مسلماناں دے خلاف لڑئی رہندی سی ۔ اوہناں وچّ سبھ توں بہت پکھپاتی اتے فرقہ بھگت راشٹر ایہہ سیوک سنگھ نامک اک سنگٹھن سی جس دی شاکھاواں ۱۹۳۴اِ توں ریاست دے ہر وڈے شہر وچّ ستھاپت سی ۔ ایہہ سنگٹھن وڈی حد تکّ ہتھیاربند سی ۔ । ۱۹۴۶اِ وچّ اس دا مکھ دفتر وی امرنتسر دے جموں لیاندا گیا سی اتے اسنوں ہور ہتھیاربند کیتا جان لگا ۔ صاف ہے ایہہ بناں مہاراجہ دی ایمائ اتے ادھیکار دے سنبھوَ نہیں سی ۔ ہدوستان وچّ مسلماناں دے خلاف ایہہ سنگٹھن دی کاروائیاں توں صاف صاف سی کہ اس نوں راج وچ کیوں جدھیبند اتے ہتھیاربند کیتا جا رہا ہے ۔
4 । وشو یدھ ( دوسرا ) دے پتن تے ہزاراں فوجی سیوا مکت ہوئے ۔ کھیتر پچھڑے ہوئے ہون دی بناں اتے ہتھ وچّ سبھتوں وڈی سمسیا روزگار دا پیداہوگا ۔ خان صاحب خان محمد خان نے ایہہ مصلیٰ تے خاص دھیان دی ۔ وائسرائے بھارت نے اوہناں پچھلے سینکاں دی بادازریٹائیرمینٹ بحالی اتے نوکریاں دے سروت پردان کرن لئی اک بھاری رقم نردھارت کیتی سی ۔ ایہہ فنڈ دا اک بہو بھاگ سدھنودی اتے باغ وچّ خرچ کرن دی یوجنا بنائاگیاتھا ۔ جسدے لئی رقم وی پارت کر دتی گئی سی ۔ لیکن حکومت کشمیر نے اس راشی نوں کھیتر دے وکاس اتے لوک دے کلیان اتے بھلائی تے خرچ کرن توں جڑے روپ وچّ ٹال مٹول توں کم لیا ۔ خان صاحب نے سرکار تے زور دتا کہ ایہہ رقم اس کھیتر دے سینکاں دے مشورے نال اسی علاقہ وچّ خرچ کیتی جاوے اتے ہتھ وچّ دے جی آر سکول جہلم دی طرز کئیاں وچوں اک سینک سکول کھولھ جاوے ۔ اتے سکول کھولن تکّ جہلم ملٹری سکول وچّ ہتھ دے لئی زیادہ سیٹاں نردھارت کیتی جاوے گی ۔ ۴۲ جنوری ۱۹۴۷اِ نوں پلندری وچّ اک مہان اکٹھ وچّ ایہہ منگ سرو سمتی روپ وچّ پارت کیتے گئے اتے خان صاحب نے اس دی نقلاں اتے اوہناں اتے انڈیا اتے چیف آف دی جنرل سٹاف اتے جنرل بھلائی والی ادھیکاری آرمی ہیڈ کواٹر نویں دلی نوں بھیجن ۔ ایہہ پرستاو وچ ایہہ بینتی وی کیتی گئی کہ ہنگِ مہان وچّ سیواواں دے بدلہ وچّ اپمہادویپ بھارت وچّ جو جاگیرآں دتیاں جا رہیاں ہن ، اتھے کشمیر دے سینکاں لئی وی کھیترپھل نردھارت کیتا جاوے اتے پنشنرفوجیاں دے لئی نوکریاں مہیاکیاجائے ۔ لیکن حکومت کشمیر نے اوہناں معاملے اتے کوئی دھیان نہ دی ۔
5 । دوجی وشو یدھ دے بعد حکومت برٹین نے سولجرز بورڈاں دی پنرگٹھن شروع کیتی ۔ ایہہ بہانے ڈوگرا سرکار نے ضلع سولجرز بورڈ پلندری نوں ہتھ تبدیل کرنا چاہیا ۔ اس سجھاء اتے وچار کرن لئی منتری ہتھ بھیم سین دی پردھانتا وچّ ۲۳ نومبر ۱۹۴۵اِ نوں پلندری وچّ اک بیٹھک ہویا ۔ لیپھٹنینٹ کرنل حسین خان ( گوراہ ) نے سولجرزبورڈ پلندری توں ہتھ نہ تبدیل کرن دا سجھاء پیش کیتی ۔ جس دی کھیتر دے ہور پرتیندھیاں نے حمایت کیتی ، لیکن کجھ سرکار نواج میبراں نے جنہاں وچوں شیخ نبی بخش نظامی اگے سی ، اس سجھاء دی ورودھ کیتا اتے کیہا کہ جدوں سرکار دے ہور سارے دفتر ہتھ وچّ ہون تاں سولجرز بورڈ دا ایہہ مکھ دفتر وی ہتھ وچّ ہونا چاؤ ۔ جو پرتندھی تبدیلی دے پکھ وچّ نہیں سی اوہناں دا پکھ، دلیل سی کہ پلندری سینکاں دا کیندر ہے اتے اس بناں اتے ضلع سولجرز بورڈ دا دفتر شروع ہی توں اتھے قایم ہویا سی اس لئی مکھ دفتر اجے وی پلندری وچّ ہی رہنا چاؤ ، پر شیخ نظامی اتے ہور سرکار نواج اپنے پکھ، دلیل تے اڑے سی ۔ جدوں ایہہ خبر باہر لوکاں تکّ پہنچی تاں زبردست ہنگامہ ہو گیا اتے وزیربھیم سین اتے ڈوگرا سرکار دے خلاف نعرے لگائے گئے ۔ ایہہ ہنگامہ اچانک اتے اس اتوادی نال ہویا کہ منتری ہتھ اتے اک سکتا تاری ہو گیا اتے کوئی فیصلہ نہ ہو سکیا ۔ منتری ہتھ نے اپنے خلاف نعرے دے پرتیکرآ وچّ اک سازش دے دوارا اتھے دے جنتا نوں اک سبق سکھاؤنا چاہیا اتے اس سارے شور شرابے دی ذمہ داری سردار فروز علی خان اتے سردار جہانداد خان دے سرڈالی ۔ ایہہ ناکردا پاپ دے جرم وچّ پہلاں یاد کرنا نوں نظر بند کرکے پہلے ہتھ اتے پھرنوشہرا بھیج دتا گیا ۔ سردار جہانداد خان نوں وی معطل کرکے ہتھ شہر وچّ پابند کر دتا گیا ۔ پھر ۲۷ نومبر ۱۹۴۷اِ نوں منتری ہتھ نے اک سازش دے دوارا پلندری دا خزانہ پرتے جان دا ڈھونگ رچیا کے غازی کمال خان اتے اوہناں دے ساتھیاں نوں گرپھتار کر لیا ۔ اوہناں وچّ کیپٹن عبدل عزیز ( پلندری ) سردار شیر خان ( پلندری ), غلام نبی اوان ( بلانّ شکایت ) سفارش کرنی علی خان ( سنیاری ) فروز علی خان ( سنیاری ) , فرمان خان ( بارل ) محمد زمان ( بارل ) شامل سی ۔ غازی کمال خان نوں بائی سال قید دی سزادی گئی ۔ اس دے علاوہ پلندری اتے چھ گوانڈھی پنڈاں ، پرا ، سنیاری ، بارل ، کالا ، چھلاڑّ اتے ناراض پرا ( مجودا اسلام پرا ) اتے تازیری ٹیکس لگایا گیا جو زبردستی حاصل کیتا جان لگا ۔ ایہہ ٹیکس اتے لوکاں دی قید اتے بند دے بارے وچّ خان صاحب نے اک وفد منتری ہتھ دے کول بھیجیا لیکن اسنے بے ایتنائی دا رویہ اپنایا ، جسدے بعد خان صاحب نے سردار محمد ابراہیم توں سلاہ کرکے اک وفد بنا دتا جو جموں وچّ مہاراجہ ہری سنگھ نال ملیا ۔ ایہہ وفد وچ خان صاحب اتے سردار محمد ابراہیم خان دے علاوہ سردار محمد عالم خان ( پلندری ) لیپھٹنینٹ عبدل قادر خان ( پلندری ) حولدار خوش حالَ خان ( ٹالئہن ) , سبیدار جلال خان ( چھ چھن اتے سردار حسین محمد خان ( ہجیرا ) شامل سی ۔ ایہہ وفد نے اصل ستھتی توں مہاراجہ ہری سنگھ نوں سچیت کیتا ۔ جس اتے اسنے ٹیکس تاں معاف کر دتا لیکن جس گلّ اتے ہنگامہ ہویا سی کہ ضلع سولجرز بورڈ دا دفتر پلندری توں تبدیل نہ کیتا جاوے ۔ اسنوں ہتھ تبدیل کر دتا اتے اک پکھپاتی ہندو کیپٹن دیوی داس نوں اس دا سیکٹری نیوکت کیتا ۔ سرکار دی ایہہ ہٹّ دھرمی دی وجا کرکے جنتا دے دل وچّ نفرت دے ہور جذبات بھڑ دے ۔
6 । । ۱۹۴۶اِ خان صاحب نے کجھ فوجی ادھکاریاں دے نال سبیدار بابادوست محمد خان ( منگ ) دے وساطت توں بریٹیش فوج بھارت دے کمانڈر انچیف کھیتر مارشل آکنلک ، نال ملاقات کیتی اتے انہین اس گلّ توں جانو کروایا کہ ہتھ توں سٹھّ ، ستر ہزار لوک نے وشو یدھ ( دوسرا ) وچّ بھاگ لیا ہے ۔ بھرتی کردے سمیں سرکار نے وعدہ کیتا سی کہ ساڈے علاقہ وچّ نرمان اتے ترقی دے حلّ کیتے جانگے لیکن لڑائی وچّ ساڈی اچّ سیواواں دے باو جود ڈوگرا سرکار نے کوئی ترقی دا کم نہیں کیتا ۔ سروت آؤنا جانا نہ دے برابر ہن اتے بنیادی سہولتاں وی اپلبدھ نہیں ہن ۔ وفد نے کمانڈر انچیف نوں ایہہ وی درخاست دتی کہ اوہ آپ کھیتر دی یاترا کرن اتے اتھے دی پچھڑیپن کاُ بچشم آپ ملاختا کرن ۔ ایہہ شکایت اتے کمانڈ آر انچیف نے کھیتر دی یاترا کرنا چاہیا ۔ لیکن مہاراجہ ہری سنگھ نے اسنوں ایہہ بھروسہ دوایا کہ اوہ آپ یاترا کریگا اتے کھیتر دی ضرورتاں اتے وشیش سہولتاں دا پربندھ کریگا ۔ اس طرحاں کمانڈانچیف نوں مہاراجہ نے یاترا اتے نہ آؤن دتا ۔ اسدے ترنت بعد ہی مہاراجہ نے راولاکوٹ دے دورھے دی گھوشنا کر دتی ۔ مہاراجہ دے آؤن دے بارے وچّ خان صاحب اتے اوہناں دے رفکائ نے تیاری شروع کیتی اتے راولاکوٹ دی سج دھج وچّ دن شریر وادھا ہندا گیا ۔ خان صاحب نے کھیتر دے ہندواں اتے سکھاں نوں کیہا کہ اک نال مل کے مہاراجہ دا سواگت کیتا جاوے لیکن اوہناں دے نیتا کیپٹن دیوی داس نے صاف انکار کر دتا اتے مہاراجہ دا الیہدا سواگت کرن دا فیصلہ کیتا ۔ اوہ راولاکوٹ پہنچن توں پہلاں ہی کھڑی دھرم سال دے ستھان اتے مہاراجہ نال ملے اتے اس نوں ایہہ چھاپ دتا کہ راولاکوٹ دے ستھان اتے پورے ہتھ توں مسلمان فوجی باوردی اتے ہتھیاراں نال شستربند ہوکے مہاراجہ دے ساہمنے اپنی طاقت دی نمائش کرن آئے ہندے ہن اتے مہاراجہ نوں قتل کرن دے یوجنا بنائے گئے ہن ۔ اس طرحاں اوہ مہاراجہ نوں مسلماناں دے خلاف بدزن کرن وچّ سفل ہو گئے ۔ اس لئی جدوں مہاراجہ ۲۳ اپریل ۱۹۴۷اِ نوں راولاکوٹ اپڑیا تاں اتھے اک ساودھان انومان دے انوسار تیہہ ہزار پوروَ فوجی باوردی اس دے سواگت دے لئی لہرا د سی ، جنہاں نوں ویکھکے اسدے چہرے دی رنگت اڈّ گئی ۔ ڈوگرا فوج دی اک چھوٹی جہی دھڑا، ٹیم الگّ اک طرف کھڑی سی ۔ مہاراجہ سیدھاان دے کول گیا اتے اوہناں توں سلامی لے کے ڈاک بانگلا چلے جانا ۔ اس دے رویئے توں ہتھ دے سینکاں وچّ جو دور دراز توں اس دے سواگت دے لئی آئے سن ، سکھت نفرت پیدا ہوئی ۔ گو بعد وچّ خان صاحب اتے اوہناں دے رفکائ دے اک وفد دے کہن اتے اسنے مسلمان سینکاں توں وی سلامی لئی پر اس دے چہرے توں صاف اجاگر سی کہ اوہ مسلمان سینکاں دا اناں وڈا اکٹھ اتے انھاننوں اس طرحاں جدھیبند ویکھکے بہت ڈر سی ۔ اس دی ہفاتت دے لئی ڈاک بانگلا دے چارے طرف مورچے کھودے گئے اتے فوجی پہرہ بٹھادیا گیا ۔ مہاراجہ دی آؤن دی خوشی وچّ راولاکوٹ اتے ارد گرد وچّ رات نوں روشنی کرنا وی کیتا گیا جس نوں دیکھ کے مہاراجہ اپنے قتل دی سماچار دے پرشٹھبھومی وچّ کجھ حیران اتے پربھاوت وی ہویا ۔ دوجے دن خان صاحب اتے اوہناں دا وفد مہاراجہ توں دورباہ ملیا اتے کھیتر دی سمسیاواں اتے معاملے توں خاصکر سابقہ سینکاں دی امیداں توں اس نوں خبردار کیتا ۔ مگر اوہ بناں کوئی گلّ دا اچت جواب دتے واپس چلے جانا ۔
7 । راج فوج دی گنتی تیراں ہزار سی لیکن راولاکوٹ توں واپسی اتے مہاراجہ نے اس نوں دگنا کرن دے آدیش جاری کیتے اتے ۹پلٹناں نوں آدھونک ہتھیاراں نال لیس کرکے تہسیل سدھنودی اتے باغ وچّ وکھرے تھانواں تے تینات کر دتا ۔ فوج نے مزپھر وسے تکّ ندی دے کنارے لگاتار فوجی چونکیاں قایم کر لین ۔ اندرونی کھیتر وی ہر مہتوپورن کیندر تے فوجی کیمپ قایم کر لئے جنہاں وچوں تراڑ کلّ ، راولاکوٹ پلندری ، تھوراڑ ، منگ ، آزاد پتن اتے تہسیل باغ وچّ دھیرکوٹ ، ہل سرنگ ، ساہلیاں ، چڑالا فوج نے لگاتار مورچے بنا لئی سی ، جویں ک‌ِ کوئی دشمن دے کھیتر وچّ کیتا جاندا ہے ۔ اوہناں دناں مکھی دی فصل لگبھگّ تیار سی ۔ ڈوگرا سینکاں نے فصل نوں تباہ اتے برباد کرنا شروع کر دتا اتے لوکاں توں زبردستی بیگار لینا شروع کد دتی ۔ جوشخسُ پسو-پیش کردا اسنوں بری طرحاں ماراپیٹا جاندا ۔ اس طرحاں کھیتر وچّ ڈر ہ بھے دے موسم پیدا کیتی جان لگی ۔
8 । ہتھ دے ہزاراں لوک ہسولِ روزگار دے لئی ہندوستان وچّ خاص کر پنجاب وچّ گئے ہوئے سن ۔ جدوں وکھ وکھ سادھناں توں ایہہ سماچار اوہناں تکّ پہنچناں شروع ہوئیاں تاں انھاننے گھراں دا روکھ کیتا ، مگر ڈوگرا فوج نے راج وچ داخل ہون دے سارے رستیاں دی عامَ کرکے ناکا بندی کیتی ہوئی سی ۔ داخلے دے سمیں لوکاں دی پوری تلاشی لئی جاندی اتے اوہناں دا مال اتے کارن مڑ لیا گیا آاس اتے بھاری کسٹم لگائاجؤتا ۔
۹ । سدھنودی اتے باغ وچّ ہندواں اتے سکھاں دی گنتی مسلماناں دے مقابلے وچّ بہت گھٹّ سی اتے اوہ وڈے سدبھاونا نال رہندے سن لیکن ڈوگرا فوج دے پجدے ہی اوہناں دے طیور وی بدل گئے ۔ مسلماناں دے خلاف جاسوسی کرن دے علاوہ اوہناں نوں تائنے دینا اتے تشنیا دا نشانہ وی بناؤندے اتے سبھ توں وڈا آگوُ اتے پاکستان دے خلاف اپمانجنک شبداں استعمال کردے ۔ جدوں مسلمانانہاں اسدا اچت جواب دندے تاں اوہناں دے خلاف اصلا رکھن دی جھوٹھی سوچنا ڈوگرا فوج نوں پہنچا کے تلاشیاں ، گرفتاریاں اتے جائیداداں نوں نزرِ اگّ کرن دے کاروائی کرواؤندے ۔
۱۰ । ہتھ وچّ پہنچن دے کجھ سماں تکّ ڈوگرا سپاہی اپنی راشن کھاندے رہے لیکن جدوں اوہناں دی بھنڈار ختم ہو گیا تاں پٹواریاں اتے ہور ادھیکاریاں دے دوارا مسلماناں توں وستواں کھاد جماں کرنا شروع کر دین ۔ اسدا طریقے دا ریا سی کہ سرکاری ادھیکاری ہندواں اتے سکھاں نوں نال رکھکے پنڈ وچّ جاندے جو مسلماناں توں سامان جماں کرکے زیادہ ترخود ہضم کر لیندے اتے فوج نوں اتلاہ دندے کہ مسلمان نہ کیول سامان دین توں منا ہن سگوں ڈوگرا فوج اتے سرکار نوں وی برا بھلاکہدے ہن ، جس اتے ڈوگرا سپاہی پنڈ والیاں توں زبردستی رہا سہارا ثواب وی کھوہ لے جاندے ۔ فوجی کینپاں دے آسپاس اتے آلے-دوآلے وچّ رہن والے مسلمان وشیش روپ توں بے حدّ پریشان سی ۔ ڈوگرا فوج دا ایہہ وی نویکلا شاہی آدیش سی کہ ہر مسلمان اپنی ادھی پاپکرن اتے گھاہ آپ لدّ کے فوجی کینپاں وچّ جماں کرائے گا ، نہیں تاں دیگرتمام گھاہ اتے پاپکرن ضبط کر لیا جاویگا ۔
۱ । جنتا دے سبھ غیرکانونی ہتھیار بہک سرکار ضبط کر لئے جان ۔
۲ । پاکستان دے سیما توں جڑے ہوئے سبھ ریائیشی کھیتر خالی کرا لئی جان ۔
3 । ڈوگرا فوج نوں کنٹرول دتا گیا کہ وناش کاری گتیودھیاں دے شکّ وچّ اوہ کسے وی ویکتی نوں گولی دا نشانہ بنا سکدے ہن ۔
4 । ہتھ اتے میر پور وچّ مارشل لا لاگوُ کیتا گیا اتے اس اتے کاروائی دے بارے وچّ ڈوگرا فوج نوں کھیتر وچّ پھیلا دتا گیا ۔
ایہہ آدیش ملدے ہی ڈوگرا فوجی اتے اردھ سینک دستے نے ظلم اتے ہنشا دا بازار گرم کر دتا ۔ اوہ وکھ وکھ رننیتی توں مسلماناں نوں غصے وچّ کرنا چاہندے سن تاں کہ اوہناں دے خلاف فوجی کاروائی کرکے اوہناں کچل دتا جاوے اتے انھاننوں صوبے نال پلائن کرن تے مجبور کیتا جاوے ۔ اس پرکار دا اک گھٹنا پلندری دے ستھان اتے پیش آئیاجہاں اک ہندو سکھئک دا لورام نے کرآنِ پاک دے بارے وچّ اپمانجنک شبداں استعمال کیتے ، جس اتے سکول دے مسلمان ودیاردھیاں نے ورودھ ہور کی ایہہ خبر لوکاں تکّ پہنچائی ۔ اس اتے مسلماناں نے دفعہ ۱۴۴ دی النگھنا کردے ہوئے ورودھ جلوس کڈھیا اتے زبردست پردرشن کیتا ۔ سدھانک ادھیکاریاں نے دا لورام نوں تاں اتھوں تبدیل کر دتا مگر منتری ہتھ نے بلا وجہ دومسلمان ادھیاپکاں محمد ہنیپھ اتے مولوی سرفراز دے خلاف انوشاسنی کاروائی کیتی اتے انھاننوں گرپھتار کر لیا ۔ اسدے الٹ اگر مسلماناں توں نادئنستا روپ وچّ وی کوئی حرکت ہو جاندی تاں اس اتے سکھت سزادی جاندی ۔ اداہرن لئی جدوں پنڈ گوراہ وچّ کجھ ودیارتھیاں نے ہندواں دے مندر وچ مورتیاں نوں توڈ دتا سی تاں اس اتے ہندواں نے دھرم دے اپمان دا جھگڑا شروع کر دتا اتے اک اندولن چلائی ۔ سرکار نے گوراہ دے نمبردار فروز دھرم ادارے دے ودیاردھیاں مولوی محمد اکبر ، مولوی جان محمد ، مولوی محمد عزیز اتے ہور لوکاں اتے مقدمہ چلاکے اوہناں دو سال دی سجا دتی ۔ اوہناں وجہ توں مسلمان نوجواناں اتے پچھلا سینکاں وچّ ڈوگرا شاہی دے خلاف ہور نفرت ودھی اتے اوہ نہتھے ہتھو وی اوہناں اتے حملہ کرکے اوہناں توں ہتھیار چھیننے دے لئی تیارہو گئے ۔ مگر خان صاحب ہمیشہ اوہناں اجیہا کرن توں منا کردے رہے ۔ جتھے تکّ نوجواناں دے جوش وجزبے دا سنبندھ ہے تاں اتھے اک اتہاسک واقعہ دی چرچہ لانازروری ہے اتے اوہ ایہہ کہ آزاد کشمیر وچّ سبھ توں پہلے ۱۴اگست । ۱۹۴۷اِ نوں پلندری دے ستھان اتے پاکستانی جھنڈا لہراؤنا گیا ۔ ایہہ جھنڈا سردار شاہپال خان واسی ٹھلی متالم جماعت دہم نے اپنے ہور ودیارتھی ساتھیاں ، سردار محمد عظیم خان ( بارل ) سردار محمد اعظم خان ( پلندری ) سردار محمد مہر خان ( تھریڑ ) آدی دے نال جامہ مسجد پلندری دے مقابلے والا اک عمارت اتے لہرایا ۔ اس نوں سلامی دتی ۔ پاکستان دے پکھ وچّ نعرے لگائے ، پھر اک چھوٹی جلوس وی کڈھیا ، جلوس دے دوران ودیاردھیاں " " پاکستانزندا بعد " ", " " کشمیر بنیگا پاکستان " " دے نعرے لگاؤندے رہے
تہسیل باغ دے ستھان نیلا بٹ نوں ۲۳ اگست ۱۹۴۷اِ نوں دفعہ ۱۴۴ دی النگھنا کردے ہوئے اک جلسہ عامَ آیوجت ہویا ۔ کھیتر وچّ ڈوگرا فوج اتے سرکار دے ادھکاریاں دی درووہار ، ظلم اتے استبدادے خلاف بھاشن کرن والے نے واشگاف شبداں وچّ ورودھ ہور کی اپنے ادھیکار اتے جان اتے مال اتے مان دی سرکھیا دے لئی ہر پرکار دی قربانی دین دا پرگٹاوا کیتا ۔ بعد وچّ جلوس باغ ولّ روانہ ہویا لیکن ڈوگرا ادھیکاریاں نے باغ دے شہر دی سیما وچّ اکٹھ کرن دی پابندی کر دتی اس لئی اکٹھ شہری سیما توں تھوڑا باہر ہڈاباڑی دے ستھان اتے آیوجت ہویا ۔ اس وچّ بنی پساری توں ڈوگرا سینک کھچروں کئیاں وچوں اک دا نوائی گزر رہی سی کہ کجھ مجاہد نے اچانک اوہناں اتے گولی چلائی اتے کجھ کھچروں اتے سپاہیاں نوں ہلاک کر دتا ۔ جدوں ایہہ سوچنا باغ وچّ ڈوگرا فوج نوں ملی تاں انھاننے ہڈا باڑی دے اکٹھ اتے آپ دا آر ہتھیاراں نال اننھا دھند پھائرنگ شروع کر دتی ۔ جس توں اکٹھ وچّ بھگڈر مچّ گئی اتے لوکاں نے وڈی مشکل نال اپنی جاناں بچائیاں ۔ اسدے بعد ڈوگرا سینک نے علاقہ وچّ وڈے پیمانے اتے لٹّ کھسوٹ ، ماردھار ، گرفتاریاں اتے جائیداداں نوں جلان کے ناشروا کیتا ۔ اتے لوک جنگلاں وچ شرن لین اتے مجبور ہو گئے ۔ باغ وچّ رونما ہون والے گھٹنا اتے خان صاحب بہت پریشان ہوئے اتے انھاننے منتری ہتھ توں سکھت ورودھ کیتا ارا اس نوں سپشٹ کیتا کہ اگر باغ وچّ ایہہ ظلم اتے ستم دی کاروائی ترنت بند نہ کیتا گئی تاں سدھنودی دی جنتا وی اپنے بھین بھراواں تے کیتے گئے تشدد دی خلاف جوابی کاروائی کرن تے مجبور ہو جانگے اتے بھگوان جانن اسدا نتیجہ کی نکلے ۔ اس لئی منتری اکت نے سینک دی کھیتر توں واپسی اتے ہور کاروائی بند کرن دا آدیش دتا ۔
خان صاحب نوں ڈوگرا شاسکاں توں کافی سبندھ پیندا سی اتے اوہناں دی مانسکتا اتے پکھپات نال چنگی طرحاں واقف سن اتے ریاست دے لئی اوہ بہت فکر کرنا رہندے سن ۔ مہاراجہ دا پاکستان دے نال گٹھبندھن کرنا اک اسمبھو گلّ سی ۔ اس دی اک وڈی وجہ مسلماناں دی سطراں وچّ ایکتا دی کمی سی ۔ شیخ عبدلﷲ کانگرس دی کہل کے حمایت کردے سن ۔ اہنا دی راجنیتک اتے نجی اگوائی دے آدھار تے چودھری غلام عباس نے کشمیر چھڈّ دو دے اندولن دی پیروی وچّ سول نافرمانی دے اندولن جاری کرکے اپنے آپ نوں گرپھتار کر والیا ۔ مسلماناں دی کوئی علیحدہ راجنیتک رنگ منچ نہیں سی ۔ اوہناں حالاتاں وچّ مہاراجہ اتے پاکستان دے نال گٹھبندھن دا دباء کوئی طرف توں پیندا نظر نہیں آؤندا سی ، پھر مہاراجہ توں ایہہ انمید رکھنا کہ اوہ پاکستان دے نال گٹھبندھن کریگا کویں سنبھوَ ہوسکتاتھا ۔ گو راج وچ مسلماناں دی گنتی سی لیکن ایہہ گنتی دا راجنیتک دباء نہ دے برابر سی ۔ اہالیانِ صوبے دی بدقسمتی سی کہ شیخ عبدلﷲ نے کانگرسی نیتاواں دی چال وچّ آکے مسلماناں دی اکجٹتا نوں پار پار کیتا اتے اوہناں دے بھوکھ نوں ہنیرا بنایا ۔ مسلمان کانفرنس دا پھر توں ہیائ کیتا گیا سی لیکن چودھری غلام عباس اتے اوہناں دے ساتھیاں نوں اوہ ساروجنک پرسدھی حاصل نہ ہو سکی اتے نہ اوہ شکتی پیداہوئی جوکسی مسکیل سمیں وچّ کم آؤندا ۔ اوہناں نیتاواں دا نارا مہاراجہ دے ستا دے چھایا وچّ ذمہ داری والی پرنالی سرکار دے گٹھن دا سی اتے باہری روپ وچّ الہاکِ پاکستان دی گلّ کردے سی ۔ کجھ صوبے دی آزاد ستھتی دے سفنے وی ویکھ رہے سی ۔ پنجاب وچّ کتلیام دے شور شرابے شروع ہوچکے سی ۔ راج وچ وی مسلماناں نوں کھاتم کرن دے یوجنا بن چکے سن ۔ ہندواں نوں ہری سنگھ اتے ڈوگرا فوج دی پوری حمایت حاصل سی ۔ چودھری غلام عباس نوں سبھ توں وڈا آگوُ نے جیل جان توں روکیا مگر اوہ ایہہ خیال وچّ کہ شیخ عبدلﷲ راجنیتک میدان مارلے گا جیل چلے گئے ۔ پھر دیش دی اگوائی دے لئی کوئی پائے دا نیتا نہ رہا ۔
خان صاحب فوجی سی اوہ راجنیتی نوں وی فوجی نوکتے نظر توں ویکھدے سی ۔ ریاست دے باقی وبھاگاں نال راجنیتک حلات توں اوہ نراش ہوکے اپنے آپ کھیتر دی فوجی سنگٹھن دی طرف سپنرک ہوئے ۔ اوہناں دے کول ہزاراں پچھلے سکھلائی پراپت اتے تجربے کار فوجی موجود سن ، جو جنونّ آزادی توں بہت خوش سی ۔ اوہ لڑائی ( دوسرا ) وچّ وڈے مارکاں وچّ حصہ لے چکے سن اتے اوہناں دے دل وچّ کسے سرکار اتے شاسک دا زرؤبھی ڈر نہیں سی ۔ دوجے پاسے انھاننوں صوبے دی پاکستان دے نال گٹھبندھن دی سکھت تڑپن سی ۔ اسدے لئی اوہ مرن مارن اتے تیار سی ۔ ہندوہکمراناں نال اوہناں نوں نفرت سی ۔ اوہناں دے باپ دادیاں وڈیرے اتے گلاب سنگھ نے جو ظلم ڈہائے سی اوہناں دی یاد اوہناں بدلے لین اتے مجبور کر رہی سی ۔ اجیہے حالات خان صاحب نوں چپّ بیٹھے رہن دے بجائے مکھ بھومکا ادا کرن اتے مجبور کر رہے سی ۔ اوہ لگاتار اپنے رفکائ توں سلاہ کردے اتے اﷲ تالای توں سیدھ اتے امدادِ الوکک دی دعاواں منگدے ۔ فوجی اتے دوجے نوجواناں دی ایہہ حالت سی کہ اوہ خالی ہتھ ڈوگرا فوج دے کینپاں اتے پوسٹ اتے حملہ کرے ، ہتھیار چھیننے اتے انھاننوں تہ تلوار کرن اتے تیار سی ۔ کئی موقعے اتے نوجواناں نے اجیہا کرن دا کارجکرم وی نردھارت کر لیاتھا ، مگر خان صاحب نے انھاننوں اجیہا کرن توں روکیا اتے ہمیشہ ایہی سمجھاؤنا کیتی کہ گپت روپ وچّ فوجی طرحاں دی سنگٹھن بناؤ ، اصلا پردان ہون تکّ اپنے جذبات قابو وچّ رکنا ۔ وقت آؤن اتے میدان وچّ کدنے دا آدیش دیاجائے گا اس طرحاں سمجھیا بجھیا ہویا کر اوہناں دے جوس نوں ٹھنڈا کردے رہے ۔
اس دے نال نال اوہ سردار غلام نبی تحصیلدار دے دوارا ہتھ نوں وار وار تنبہیا کردے رہے کہ ہنسا دا سلسلہ بند کیتا جاوے اتے سینک نوں قابو وچّ رکھاجائے ۔ انھاننے اگھے ہندواں نوں وی کیہا کہ مسلمان تاں ختم ہو جانگے لیکن توں لوک وی نہیں بچّ سکینگا ۔ اس لئی بدھی جیوی دا تقاضہ ایہی ہے کہ اپنی سرکار نوں کہو کہ مسلماناں اتے ظلم اتے ستم دا سلسلہ بند کرو ۔ اس وچّ ایہہ خبر دی وی پشٹی ہوئی کہ راشٹر ایہہ سیوک سنگھ نے اپنا مکھ دفتر امرنتسر دے جموں تبدیل کر لیا ہے اتے ہندوآبادی نوں ہتھیاربند کیتا جا رہا ہے ۔ ہتھ وچّ وی ہندواں نوں ہتھیاربند کرن دی پکی سوچنا مل رہیاں سن ۔ اوہناں حالات دے دھیان وچ ہتھ دے پچھلے فوجی ادھکاریاں دی گپت ملاقاتاں شروع ہو گئی ۔ سبھ ادھیکاری اتے ہور بزرگاں ہتھیاربند لگاتار کوشش نوں چھیتی توں چھیتی شروع کرن دے پکھ وچّ سن اتے خان صاحب اتے ترنت فیصلہ کرن دا دباء ودھ رہا سی ، لیکن انھاننوں سچائی حالَ توں جان-پچھان سی اتے اتہاس دے کوڑی انوبھوَ وی اوہناں دے دھیان وچ سی اس لئی اوہ جنتا نوں بناں تیاری دے ڈوگرا فوجی شکتی دی بھینٹ نہیں چڑاؤنا چاہندے سی ۔ اوہ جاندے سن کہ کھیتر دا چون نیتا شیرینگر وچّ پابند ہے ۔ چارے طرف ڈوگرا سینک پھیلی ہوئی ہے اتے لوکاں توں ہتھیار جماں کر رہی ہے ۔ ادھر پاکستان نوں مارزِ وجود وچّ آؤندے ہی بے انت سمسیا اتے مصیبتاں دا سامنا کرنا پے رہا ہے ۔ اوہ جلدبازی دے کدے پکھ وچّ نہیں سن ۔ ہلانکِ اپنے رفکائ توں صلاحَ مشورے دے بعد ہتھیاربند لڑائی دا فیصلہ کر چکے سی ۔ جسدے لئی فوجی سنگٹھن اتے اصلا بندی دے لئی تیاریاں تیز کر دتی گئی سی ۔ پولیس اتے سینک سبھ اگھے لوکاں دی نگرانی کر رہی سی ۔ خان صاحب نے سبھ نوں ہدایت دتی کہ اگلے بجائے ساموہک روپ وچّ ملن ملن دے ، ویکتی گت سمپرک قایم رکھو اتے ہتھیاربند لڑائی دے پروگرام نوں گپت رکھیا جاوے ۔ خان صاحب نے انھاننوں ایہہ وی نردیش دتا کہ کسے نوں گرپھتاری نہیں دینی چاہیدی ہے ۔ چانچا سردار فروز علی خان ، سبیدار ادھیکاری خان ( منگ ) سبیدار بوستان خان ( نڑ ) سبیدار مستان خان ( رہاڑا ) سبیدار بارو خان ( تھریڑ ) اتے درجناں دی گنتی وچّ ہور فوجی ادھیکاری راولپنڈی چلے گئے ۔ انھاننے پیرس ہوٹل وچّ وس گئے ، جس نوں مولانا غلام حیدر جنڈا لوی چلاؤدے سی ۔ ایہہ کیندر توں انھاننے چندہ دی پورتی اتے اصلا خریدن دی مہم شروع کیتی ۔
ستمبر ۱۹۴۷اِ وچّ منتری ہتھ نے وی اک آرڈر دے دوارا جنتا نوں سبھ لائسنس جیتو ہتھیار یعنی رائیفلاں ، توڑے دار بندوقاں ، پستول ، کلہاڑیاں ، تبرآں ، چھرے ، برچھیاں اتے چار انچ توں لمبے چاقو تکّ تھانیاں وچّ جماں کرواؤن تے مجبور کیتا ۔ راجا ہتھ دے اس آدیش دے خلاف پلندری وچّ وی بہت پرتیکرآ ہویا ۔ خان صاحب نے اک بیٹھک بلائی جس وچّ ہتھیار جماں کرن دے بارے وچّ غور اتے دھیان کیتا گیا ۔ اکثر زندہ دل مجاہد ہتھیار جماں کرن دے ورودھی سی ۔ خان صاحب نے انھاننوں سجھاء دیاکا اصلا ضرور جماں کرایا جاوے لیکن اس دی رفتار نہایت ہی سست رکھی جاوے ۔ پہلے گھٹیا اتے بے کار ہتھیار جماں کرائے جان تانکِ ڈوگروں نوں لوک توں سہیوگ دا وشواس دلائاجائے ۔ اتے سانوں ہور ہتھیار پراپت کرن دا سماں وی اپلبدھ ہو سکے ۔ اس لئی سمیں توں پہلاں ٹکراء توں بچن دے لئی خان صاحب دے سجھاء اتے یوجنا نوں اپناؤن تے سہمتی ہوئی ۔ خان صاحب دی اپنے ہتھ توں لکھی ہوئی اک دستاویز دے انوسار انھاننے ۱۹۴۶اِ وچّ حضرت سبھ توں وڈا آگوُ توں دلی وچّ ملاقات کیتی سی اتے انھاننوں ہتھ دے حلات توں جانو کیتا سی ۔ جس اتے حضرت سبھ توں وڈا آگوُ نے کیہا سی کہ ہتھیاربند جدو جہد کیتی معاملے وچّ اوہ سہائتا دینگے ۔ اس لئی خان صاحب نے حضرت سبھ توں وڈا آگوُ اتے پردھانمنتری پاکستان نوں تاراں وی دین اتے ڈوگرا سینک ایکشن دی تباہ کماں توں جنتا نوں بچاؤن دی بینتی کیتی ۔
کجھ سمیں بعد منتری ہتھ نے خان صاحب نوں سوچنا بھیجی کہ ہ ہجیرا وچّ حالات اتے وچار اتے دھیان کرن لئی کھیتر دے پرتیندھآں خاص نوں فوجی ادھکاریاں دی اک بیٹھک آجوجت کرنا چاہیدا ہے ۔ اتے اس بیٹھک وچّ سبھ ادھکاریاں نوں آنا چاہیدا ہے ۔ خان صاحب نے اپنے رفکائ توں سلاہ کیتا کہ کی ایہہ بیٹھک وچّ بھاگ لیا جاوے آنا ۔ کجھ لوکاں نوں سندیہ سی کہ شاید اس بہانے ڈوگرا سرکار چونویں چونویں فوجی ادھکاریاں نوں گرپھتار چاہندی ہے اس لئی ایہہ فیصلہ ہویا کہ کیول منتری ہتھ دے بائتماد لوک ہی اس بیٹھک وچّ شامل ہون اتے واپسی اتے ستھتی توں آگاہکرآں اس لئی منتری نوں جواب بھیجیا گیا کہ جو ادھیکاری اتے بزرگاں بیٹھک وچّ شامل ہو رہے ہن اوہ ساڈے ہی پرتندھی ہن ۔ اوہ جو فیصلہ کرو گے اسیں اس دی پابندی کرنگے ۔ اس طرحاں اجیہے سبھ ادھیکاریاں اتے بزرگاں نے اس بیٹھک وچّ شامل نہ کیتا جنہاں نوں سرکار گرپھتار کر سکدی سی ۔ چھیتی ہی سرکار نوں کیپٹن حسین خان دی کاروائیاں دی پھر سماچار پہنچناں شروع ہوئیاں اتے جدوں اہنا نے اپنے لائسنس ہور ہتھیار جماں کرن توں انکار کیتا تاں اوہناں دے پھر گرپھتاری وارنٹ جاری کیتا گئے ۔ انھاننوں خان صاحب دے نردیش سی کہ پھر گرپھتاری وارنٹ جاری ہون دی حالت وچّ اوہ پاکستان جان دے لئی تیاری کرکے آؤن ۔ اس لئی اکت گھر توں کجھ جماں سدا پونجی لے کے سدھے پلندری خان صاحب دے کول پجے ۔ خان صاحب نے کجھ رقم انھاننوں اپنے کول توں وی دتی اتے ترنت پاکستان چلے جانے اتے نچے لکھے آدھار اتے جہاد دی تیاری اتے ہتھیار پراپت کرن دی نردیش دتا : ।
۱ । صوبے ہتھ نال سبندھ روکھن والے سبھ سینکاں نوں حلات توں جانو کرن اتے اوہناں پریرنا دین کہ اوہ جتھے تکّ سنبھوَ ہو سکے ماا اپنے ہتھیاراں دے وکھرے رستیاں توں ہتھ وچّ داخل ہو جان اتے اگر خود نہیں آ سکدے تاں ہتھیاراں دی پورتی وچّ مدد کرن ۔
۲ । پشتو بھاشا جانن والے لوکاں دے وفد پٹھاناں دے کول بھیجن اتے انھاننوں کشمیر دے حلات توں جانو کرن ۔ اتے اوہناں توں ہتھیار پراپت کرن دے علاوہ اوہناں جہادِ کشمیر وچّ بھاگیداری دی پریرنا دین ۔
3 । جو ہتھیار آپ خریدے جان آکسی ہور سادھناں توں حاصل ہاں اوہناں دے نوں ترنت اپنی علاقہ وچّ بھیجن توں پہلاں نال لگدے کھیتر پاکستان وچّ آزادئی کشمیر دے اک کیندر قایم کرکے اتھے رکھاجائے ۔ جتھے مجاہدین نوں جماں کیتا جاوے اتے انھاننوں ہتھیاربند کرکے مزپھر وسے ، میرپور ، اتے ہتھ وچّ بھیجیا جاوے ۔ اس طرحاں وکھ وکھ مورچیاں تے ڈوگرا فوج کھنڈیا ہویا ہو جاوے گی اتے مسلماناں دی جت نشچت ہو جاوے گی ۔
خان صاحب نے کھیتر دا بلّ دے کجھ وشیش لوکاں نوں سمپرک قایم کر رکھیا سی جو مجاہدین نوں ندی جہلم دے آر- لے جاندے سی گپت ڈاک وی ایہناں دے دوارا پجدی سی ۔ اوہناں وچّ سبھ توں پرمکھ اتے ماہر تیراک میر عالم پتر نوردین ( واسی پانا ) سی ۔ اوہ چھ چھن وچّ دکانداری کردا سی مگر اس دا گھر ندی جہلم دے کنارے ستھت سی ۔ میر عالم نوں خان صاحب نے نردیش دے رکھی سی کہ اوہناں دی طرف توں مکررکردا ویکتیاں پنجاڑ وچّ سبیدار خوش حال خان ( ستی ) دے کول ڈاک لے جائاکرآں گے اوہناں ندی آر پار لے جانا اسدے ذمےّ ہووےگا ۔ ڈاک لیاؤن اتے لے جان اتے صوفی محمد شیر خان اتے دفادار ہدایت دین والا علی خان ( چھ چھن ) نیوکت سی ۔ خان صاحب دی اک بہت ہی وفادار ورکر قربان وی اس نازک دور وچّ اہنا دی ہدایت اتے مہتوپورن ذمہ داری ادا کردا رہا ۔ خان صاحب نے کیپٹن حسین خان نوں قربان دے نال ہی پانا بھیجیا سی ۔ کجھ دن اس توں پہلاں سردار منشی فروز علی خان نوں وی اسی طرحاں ندی پار کرائے گئے سن ، جسدے بعد پانا والیاں دی ڈوگرا فوجی سکھت نگرانی کر رہے سی ۔ اسدے باو جود میر عالم نے دن دے وقت کیپٹن حسین خان نوں اک سرکھات ستھان توں ندی پار کروایا ۔ اوہ پہلے اوہناں دا بیگ جس وچّ ہتھیار خریدن دے لئی پیسے سی اتے پستول سی ندی دے پار لے گیا ، پھر اوہناں نوں پار چڑایا ۔ پار پہنچکے کیپٹن حسین خان نے میرا عالم نوں انعام دین دی نوں شس کیتی لیکن اسنے انعام لین توں انکار کیتا ۔ اہنا نے میرآلم دا پتہ اپنی ڈائری وچّ نوٹ ہور کی وعدہ کیتا کہ ہتھ جت کرن دے بعد اس نوں اک مرباا دھرتی ہور اک رائپھل پردان کیتا جاوے گی ۔ اس ترہاں کیپٹن حسین خان نے راولپنڈی پہنچکے خان صاحب دے وانگ نردیش کاروائی شروع کیتی ۔
سردار محمد ابراہیم خان سری نگر کی حدود میں پابند تھے جب پونچھ کے حالات بہت زیادہ دگر گوں ہوئے اور وہاں ان کی گرفتاری یقینی ہوگئی تو وہ ایک کار کے ذریعے ۲۵ اگست ۱۹۴۷ء کو ایبٹ آباد پہنچنے میں کامیاب ہوگئے اور ۲۸ اگست کو قائداعظم سے ملاقات کی غرض سے لاہور گئے، لیکن ملاقات کرنے میں کامیاب نہ ہوئے۔ایک ہفتہ بعد وہ مری چلے آئے اور وہاں اپنا مستقل مرکز قائم کرکے کشمیر کو آزاد کرانے کے لئے جہاد کی تیاری شروع کی۔مری میں سردار محمد ابراہیم خان نے ایک خفیہ اجلاس بلایا جس میں کیپٹن حسین خان (کالاکوٹ) کیپٹن بوستان خان، مولانا غلام حیدر (جنڈالوی) مولانا میرعالم خان، سردار عبدالقیوم خان اور دیگر کئی فوجی اور سیاسی رہنما شامل ہوئے اور یہ فیصلہ ہوا کہ سوائے جہاد کے اور کوئی راستہ نہیں ہے۔چنانچہ ہتھیار حاصل کرنے اور علاقہ میں پہنچانے پر غور و خوض ہوا اور پورا منصوبہ مرتب کیا گیا۔ اسی اجلاس میں کشمیر کی جنگِ آزادی کو تین حصوں میں تقیسم کیاگیا، جنہیں تین سیکٹر کہاجاسکتا ہے۔ سیکٹر نمبر ۱ کو مظفر آباد سے گلگت تک شمار کیاگیا۔ سیکٹر نمبر۲ کی حدود کو ہالہ سے میرپور تک رکھی گئی اور سیکٹر نمبر ۳ کو میرپور سے سیالکوٹ تک قائم کیا گیا۔ سیکٹر نمبر ۴ کو مزید تین سب سیکٹروں میں تقیسم کیاگیا اور ہر ایک کا ایک کمانڈر بھی مقرر کیاگیا۔ پہلے سب سیکٹر کی حدود دریائے جہلم کے ساحل سے لے کر دیگوار (نزدپونچھ) تک مقرر کی گئیں اور اس کی قیادت سردار عبدالقیوم خان کو سونپی گئی۔دوسرا سب سیکٹر راولاکوٹ تھا جس کی حدوددریائے جہلم کے ساحل سے لے کر پونچھ شہر تک رکھی گئیں اور حد فاصل نالہ ماہل و نالہ گوں کا درمیانی علاقہ قرار دیاگیا۔اس سب سیکٹر کی قیادت کیپٹن حسین خان کو سونپی گئی۔ تیسرا سب سیکٹر پلندری کا تھا جس کی قیادت بابائے قوم کرنل خان محمد خان کو دی گئی اور اس کی حدود آزاد پتن سے لے کر پونچھ تک رکھی گئی۔
مری دی بیٹھک دے بعد کیپٹن بوستان خان ( نڑ ), کیپٹن بوستان خان ( رہاڑا ) سبیدار ادھیکاری خان ( منگ ) اتے اوہناں دے ساتھی ہتھیار لے کے اپنے اپنے کھیتر وچّ داخل ہو گئے ۔ کیپٹن حسین خان اتے اوہناں دے ساتھی وی ہتھیار چھیتی توں چھیتی کھیتر وچّ پہنچ دی کوشش وچّ سن ۔ اوہ اپنے کجھ ساتھیاں دے نال کجھ رائیفلاں ندی جہلم دے کنارے مونڈا کستک لیائے ۔ جتھوں پانا والیاں نے ایہہ رائیفلاں ندی دے پار کرن ۔ کشتیاں تاں ڈوگرا سینک نے تباہ کر دتیاں سن ، اس لئی ایہہ ہتھیار شینا اتے رکھ کے آلکڑی دے گٹھے بناکے ندی پار کرائے جاندے سن ۔ اجیہا کردے ہوئے دسّ رائیفلاں ندی وچّ وگ گئے جو اس سمیں دے حلات دے انوسار مجاہدین لئی اک بہت وڈا نقصان سی ۔ جو ہتھیار دریا پار کرائے گئے اوہ پانا پنڈ دے جنگل وچّ رکھے گئے اتے ماسٹر شاہ نواج نوں اوہناں دی ونڈ اتے نیوکت کیتا گیا ۔ پانا والیاں اتے رائیفلاں لیاؤن اتے ونڈ کرن اتے ڈوگرا سینک نے جو اتیاچار ڈہائے اوہ اک الگّ جانکاری دے مجبور ہن ۔ ہلے جو ہتھیار کیپٹن حسین خان نے بھیجے اوہناں نوں دریا پار کراؤن اتے اوہناں دی ونڈ دا پورا پربندھ خان صاحب نے کیتا ۔ جدوں کجھ ہتھیار حاصل ہو گئے تاں انھاننے اپنے بھروسے یوگ کرمچاریاں نوں نردیش دتی کہ ہر اک گھر وچّ اک من آٹا تیار ہون چاہیدا ہے تانکِ جہاد ارمبھ ہندے ہی مجاہدین نوں راشن مہیاکیاجسکے ۔ اپنی مدد تہاڈی جو اندولن انھاننے سالاں پہلے مٹھی آٹا سکیم توں شروع کیتا سی ہن اس دا انتم پریکھیا ایہہ جہاد دے دوران ہونا سی ۔ خان صاحب دی اس نردیش تے عورتاں نے ودھ چڑھ کے بھاگ لیا ۔ اہنا نے اپنی ڈائری وچّ اس بارے وچّ لیکھ کیتا ہے کہ " " نمبردار منگیر خان پتر سردار حیدر خان دیش سدھن واسی دھینگڑاں دی پتنی نے پہلی اکتوبر ۔ ۱۹۴۷اِ نوں اک من کنک آپ پیس کے کھانا تیار کرکے دربار اتے تیراکاں دے لئی پہنچایا اتے اتھے توں رائیفلاں چکّ کے اپنے گھر تکّ جو ادھا میل چڑائی اتے سی ، لاوندی رہی ۔ اس عورت دی جنی وی پرشنسا کیتی جاوے گھٹّ ہے ۔ " " کمال دی گلّ ایہہ سی کہ خان صاحب جہاد دی تیاری وچّ پوری طرحاں نال واست سی اتے ڈوگرا سرکار اہنا دی نگرانی وی کر رہی سی لیکن اوہناں دی کوئی سکیم دے ڈوگرا سرکار آفوج نوں پتہ نہ چل سکیا ۔ جہاد آزادئی کشمیر دے شروعات کارجکرم دے انوسار اکتوبر۱۹۴۷اِ دے دوجے ہفتے شاید 8 اکتوبر ۔ ۱۹۴۷اِ نوں شروع ہونا سی استوں پہلاں وکھ وکھ تھانواں تے ہتھیار وامنیشن پہنچ کاکام پوری کیتی جؤتاتھا ۔ انھے وڈے کھیتر وچّ مجاہد سنگٹھناں دے کول ٹیلیفون اتے وائرلیسّ دا کوئی پرنالی نہ تہا اتے آؤن جان دے عامَ رستیاں دی وی ڈوگروں نے ناکا بندی کیتی ہوئی سی ۔ اس لئی اوہناں دے نیتا جو جہادِ آزادی دی تیاری وچّ راولپنڈی اتے ہور تھانواں تے سرگرمِ عمل سی ، تہہ سدا پروگرام دی جانکاری مجاہد تکّ نہیں پہنچسکے ، اس لئی تھوڑھے بہت ہتھیاراں دی پورتی دے نال ہی کھیتر دے مجاہدین وچّ دھارمک لڑائی دی شروعات دا جوش ودھ گیا اتے اکتوبر دے شروع ہی توں سگوں کئی تھانواں تے تاں ستمبر ۔ ۱۹۴۷اِ دے آواخر وچّ ہی ڈوگرا پوسٹ اتے پکٹاں اتے مجاہدین نے حملے شروع کر دتے سن ، لیکن عامَ طور تے آزاد کھیتر وچّ جہاد دی شروات اکتوبر دے پہلے ہفتے وچّ شروع ہویا ۔
تہسیل سدھنودی وچّ لڑائی دا شروعات ۲ اکتوبر نوں لچھمن پتن ( مجودا آزاد پتن ) دے ستھان نال ہویا ، جتھے اتے کیپٹن حسین خان شہید دے زیرِ نردیش راجا دانی دلیر اتے اوہناں دے کجھ ساتھیاں نے اس وقت ڈوگرا فوج تے فائر کھولھیا ، جدوں اوہ تیل چھڑک کے پل نوں جلان کر رہے سی ۔ راجا دانی دلیر اتے اسدی پارٹی دے پھائرنگ نال پل تے تہہ ڈوگرا فوج دا ہتھا ڈر زندہ ہو گیا اتے ایہہ وچار کردے ہوئے کہ اوہناں اتے بہت بڑاہملا شروع ہو گیا ہے ، پلندری اپنے کمپنی ہیڈ کواٹر دی طرف بھجّ کھڑے ہوئے ۔ اوہ رات نوں گھبراہٹ اتے سکھت گھبراہٹ دی حالت وچّ پلندری پہنچے اتے اتھے دے ڈوگرا کمانڈر نوں کتھت لشکر دے پلّ اتے حملہ اتے پلندری دی طرف تیزی نال ترقی دی خبر دتی ۔ ڈوگرا فوجی کھیتر دے پچھلے سینکاں دی جنگی مہارت اتے زجبے توں پہلاں ہی واقف سن اوہ ایہہ خبر سندے ہی پلندری خالی کرکے تراڑ کلّ دی طرف بھجّ کھڑے ہوئے ، پر جان توں پہلاں ہتھیاراں دا اوہ بھنڈار بارود نال تیاہ کر دتا جو انھاننے لوکاں نوں جماں کیتا ہویا سی ۔
منگ وچّ دھارمک لڑائی ۔ ۴اکتوبر نوں شروع ہویا ۔ اتھے ڈوگرا فوج دی شاندار سکھلائی پراپت اتے آدھونک ہتھیاراں نال ہتھیاربند فوج موجود سی ۔ مجاہدین دے کول ہتھیار نہ دے برابر سی پر اوہ اکجٹتا ، حوصلہ اتے قربانی دے زجبے توں بہت خوش سی ۔ انھاننے دشمن اتے لگاتار دباء رکھیا ۔ ایہہ ڈھنگ ، طریقہ فلسروپ ڈوگرا فوج دی قمر توڑن وچّ کارگر ثابت ہویا اتے اوہ بھجّ نکلی ۔ ایہہ مورچہ دی جت دا سحر سبیدار محمد ادھیکاری ( سینک کراس ) شہید اتے اوہناں دے جانساراں دے سر ہے ، جنہا نے اپنی جاناں دی بھیٹ پیش کرکے ڈوگروں توں اپنے وڈیرے تے کیتے گئے ، ظالم دا بدلہ چکھایا اتے اگے نسلاں لئی اک چرستھائی مثال ستھاپت کیتی منگ دی جت دے بعد شیر خان شہید دی سکھشیئت پرمکھ ہوئی ۔ اوہناں دی فکیدالمسال اتے دلیرانا اگواہی دے ساہمنے ڈوگرا فوج رکّ نہ سکی اتے دم دبا کے ہتھ دے گھیرے وچّ جاگہسی ۔ اہنا دی پچھے سمرتھن دے لئی ہندوستانی فوج راج وچ داخل ہو گئی اتے راولاکوٹ اتے ہور کھوئے ہوئے کھیتراں اتے قبجہ کرن لئی ترقی شروع کد دتی ۔ کیپٹن شیر خان نے تیتری نوٹ چھجا دے کھیتر وچّ نہ کیول اہنا دی ترقی نوں روکیا سگوں اوہناں نوں پچھے ہون اتے مجبور کیتا اتے اسدا رروائی وچّ اپنی پاک سرزمین نوں اپنے خون توں سینچدے ہوئے جام شہادت کھان کیتا ۔ انھاننے سجات دے اوہ جوہر وکھائی جس دا دشمن وی سویکار کردے رہے ۔