cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
٢٨٩ / ١١ ۔ عبدالله بن وهب دا خوارج تو‏ں تعاون د‏‏ی داستان : تریخ ابن کثير ٧
١٢ ۔ عبدالله بن وهب د‏‏ی علی ابن ابيطالب عليہ السلام تو‏ں عداوت:
٢٨ ٦ / ٣٣٨٢ ، ابن اثير : ٣ / طبری : ١
١٣ ۔ خوارجکے در ميان عبدالله بن وهب د‏‏ی خلافت د‏‏ی روداد:
جمہرة الانساب ، ابن حزم / ٣٨ ٦ بنی ميدعان دے انساب دے بيان ميں ؟
١٩١ / ١ ۴ ۔ عبد الله بن وهب دے قاتل: تریخ ابن اثير، ٣
١ ۵ ۔ نہروان ميں خوارج دے مقتوليں د‏‏ی تعداد:
٢٩١ ، تے ہور تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں ۔ / تریخ یعقوبی : ٢
گيارہ: عبدالله ابن سوداء دے بارے ميں مطالب ١۔ عبدالله بن سودا اک حبشی سياہ فام عورت دا بيٹا سی:
کتاب المحبر، ابن حبيب : ص ٣٠ ٦
٢۔ ابن سوداء دے بارے ميں سيف د‏‏ی روایات ٢٩ ۴ ٢ / تریخ طبری : ١
٣۔ سيف د‏‏ی روایتاں ميں عبدالله ابن سودا دا نام:
۴ ۔ سيف د‏‏ی روایتاں ميں ابن سودا کانام :
،٢٩ ۵۴ ، ٣٨ ۵ ٨ ۔ و ١٨ ۵ ٩ ۔ ٢٩٢٢ ، و ٢٩٢٨ / تریخ طبری : ١
،٣١ ٦۵ ، ٣١ ٦ ٣ ،٣٠٢٧
چوتھ‏ی فصل
چندافسانےآں د‏‏ی حقيقت علی“ عليہ السلام” بادلاں ميں ہيں دا افسانہ۔
علی“ عليہ السلام’ بادلاں ميں ہيں د‏‏ی حقيقت ۔
اس حصہ دے مآخذ۔
افسانہ علی عليہ السلام بادلاں ميں ہيں !
قالت السبئية انَّ علياً لم یمت و انه فی السحاب
سبئيہ کہندے ہيں : علی نہيں مرے ہيں بلکہ اوہ بادلاں ميں ہيں ۔
علماء ادیان و عقائد اس کتاب د‏‏ی گزشتہ بحثاں ميں اساں اس بے حساب نا قابل تعداد جھوٹھ د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جسنو‏ں گزشتہ کئی صدیاں دے دوران علماء تے مؤرخين نے مسلماناں ميں پھيلانے دے سلسلے ميں کوشش کيتی اے ۔ اساں خداکی مدد تو‏ں انہاں جھوٹھ دے ضعيف تے بے بنيادہونے نو‏‏ں واضح کيا تے اس د‏ی حقيقت تو‏ں پردہ اٹھایا اے جيسے : ارتداد دیاں جنگاں ميں قتل عام ، فتوحات اسلامی ميں نقل ہوئے تعجب آور جھوٹھ ، مسخرہ آميز خرافات ، شعر ،
معجزے ، شہراں دے نام، راوی تے ہور مطالب تے بے بنيا د روایتاں نو‏‏ں ايس‏ے کتاب د‏‏ی پہلی تے دوسری جلد ميں ذکرکرکے انہاں اُتے اک اک کرکے بحث کيتی تے اس سلسلہ ميں اپنی تحقيق تے نظریات نو‏‏ں محققين د‏‏ی خدمت ميں پيش کيا ۔
اب اسيں کتا ب دے اس حصہ ميں وی چندایداں دے جھوٹھ اُتے بحث وتحقيق کرن گے جو عقائد ، نظریات (ملل و نحل)اور ہور کتاباں ميں “ جاء علی فی السحاب ” یعنی علی “عليہ السلام” بادل ميں آئے دے عنوا ن تو‏ں تحقيق درج ہوئی اے ۔ انشاء الله جو کچھ اس سلسلہ ميں لکھیا گيا اے اسيں اسنو‏ں ضعيف تے بے بنياد ثابت کرکے اس د‏ی حقيقت نو‏‏ں واضح تے روشن کرن گے تے ايس‏ے موضوع دے نال اس کتاب دے مباحث نو‏‏ں خاتمہ بخشيں گے تے اگلی فصل ميں اس قسم دے اکاذب اُتے مشتمل روایتاں نو‏‏ں بيان کرن گے تے انہاں پربحث و تحقيق نو‏‏ں اگلی فصلاں ميں بيان کرن گے ۔
” جاء علی فی السحاب دے بارے ميں اخبار راور روایتيں “
مسلم نيشاپوری ( وفات ٢ ٦ ١ هء ) اپنی کتاب صحيح ميں اک روایت دے ضمن ميں نقل کردے ہيں : رافضی عقيدہ رکھدے ہيں کہ علی “عليہ السلام” بادلاں ميں ہيں تے کہندے ہيں کہ اسيں دنيا د‏‏ی اصلاح کرنے کيلئے ظہور کرنے والے آپ دے فرزند تو‏ں اس وقت تک نہيں مليں گے جدو‏ں تک کہ خود علی ابن ابيطالب عليہ السلام آسمان تے بادلاں تو‏ں آواز نہيں دین گے تے ہميں انہاں د‏‏ی نصرت کيلئے بلائيں تے انہاں د‏‏ی رکاب ميں انقلاب بر پا کرنے دا حکم نہيں دیداں گے“
اشعری -( وفات ٣٠١ ) اپنی کتاب المقالات ميں لکھدا اے “ اک گروہ دے لو گ اس اُتے اعتقاد رکھدے ہيں کہ علی بادلاں دے بيچ نيں “
ابو الحسن اشعری ( وفات ٣٣٠ هء) وی اپنی کتاب “مقالات الاسلاميين” ميں سبئيہ دا عقيدہ بيان کردے ہوئے کہندا اے تے ایہ یعنی “ سبئيہ ” رعد د‏‏ی آواز سندے وقت کہندے ہيں :
خيال کردے ہيں کہ علی عليہ السلام بادلاں دے بيچ ميں ہيں تے رعد اس د‏ی آواز تے تازیانہ اے جے اس گروہ دا کوئی اک فرد رعد د‏‏ی آواز سندا اے تاں اوہ کہندا اے السلام عليک یا امير المؤمنين تے اک شاعر تو‏ں نقل کيا اے کہ اس گروہ تو‏ں دوری اختيار کرنے دے بارے ميں ایہ شعر کہیا اے:
یردون السَّلام علی السحاب
یعنی :ميں ا س فرقہ تو‏ں بيزاری تے دوری چاہندا ہوئے جو علی عليہ السلام نو‏‏ں یاد کرکے بادلاں نو‏‏ں سلام کردے ہيں “
ابن حزم ( وفات ۴۵٦ هء ) کتاب ‘ ‘ الفصل ” ميں کہندا اے : سبئيہ جو عبدالله بن سبا حميری یہودی دے پيرو ہيں ، علی عليہ السلام دے بارے ميں معتقد ہيں کہ اوہ بادلاں دے بيچ ميں اے “
البدا و التریخ دا مؤلف کہندا اے: “سبئيہ” جنہيں طيارہ وی کہندے ہيں اوہ عقيدہ رکھدے ہيں کہ اوہ نہيں مراں گے انہاں دا مرنا اس طرح تو‏ں اے کہ انہاں د‏‏ی روح دا رات د‏‏ی تاریکی ميں پرواز کرنا ، تے ایہ گروہ ایہ وی عقيدہ رکھدا اے کہ علی نہيں مرے ہيں تے اوہ بادلاں دے بيچ
ميں ہيں اس لئےجب ایہ لوک رعد د‏‏ی آواز سندے ہيں تاں کہندے ہيں علی غضبناک ہوئے گئے ہيں “
اسفرائينی ( وفات ۴ ٧١ هء) “ سبئيہ ” دے بارے ميں کہندا اے تے اس گروہ دے بعض لوک کہندے ہيں کہ علی عليہ السلام بادلاں ميں رہیاں رعد انہاں د‏‏ی آواز تے برق انہاں دا تازیانہ اے جدو‏ں ایہ لوک رعد نو‏‏ں سندے ہيں تاں کہندے ہيں “ السلام عليک یا امير لمؤمنين ” اس دے بعد اسفرائينی نے اوہی شعرذکرکيا اے جو پہلے بيان ہويا۔
عثمان بن عبدالله عراقی حنفی ( وفات تقریباً ۵ ٠٠ هء) کتاب“الفرق المتفرقہ” ميں کہندا اے : “سحابيہ ” اک گروہ اے جو ایہ عقيدہ رکھدا اے کہ علی عليہ السلام ہر بادل دے نال ہُندے ہيں انہاں د‏‏ی گواہی تو‏ں عقدے بند ہُندے ہيں ایتھ‏ے تک کہندا اے : اوہ اعتقاد رکھدے ہيں کہ علی نہيں مرے ہيں ، اوہ جلدی ہی واپس پرتن والے ہيں تے اپنے دشمناں تو‏ں انتقام ليں گے“
سبائيہ د‏‏ی تعریف ميں کہندا اے : سبائيہ اک گروہ اے جو عبدالله بن سباسنو‏ں منسوب اے اوہ اعتقاد رکھدا اے کہ علی عليہ السلام زندہ ہيں تے نہيں مرے ہيں اوہ ہر بادل دے نال چکر لگاندے رہندے ہيں ، رعد انہاں د‏‏ی آواز اے ، جلدی ہی واپس پرت کر اپنے دشمناں تو‏ں انتقام ليں گے“
اسی طرح عثمان حنفی نے مذکورہ کتاب ميں مذہبی فرقےآں ميں فرقہ سحابيہ دا وی وادھا کيا اے ۔
شہرستانی ( وفات ۵۴ ٨ هء) سبئيہ تے غلو کرنے والے گروہ دے بارے ميں کہندا اے اوہ عبدالله بن سبا دے پيرو ہيں تے خيال کردے ہيں کہ علی زندہ ہيں تے خدا دا اک جزء انہاں ميں حلول کرگيا اے لہذا انهيں موت نہيں آ سکدی اے تے اوہ بادلاں ميں آندے نيں رعد انہاں د‏‏ی آواز
ہے تے برق انہاں د‏‏ی مسکراہٹ اے اوہ مستقب‏‏ل ميں زمين اُتے اتراں گے تے زمين نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھردین گے جدو‏ں کہ ظلم و ستم تو‏ں لبریز ہوئے گی ۔
سمعانی ( وفات ۵٦ ٢ هء) اپنی کتاب “ الانساب ” ميں سبائی دے بارے ميں وضاحت کردے ہوئے کہیا اے : ایہ عبدالله بن سبا اوہی اے جس نے علی عليہ السلام تو‏ں کہیا تسيں خدا ہوئے ایتھ‏ے تک کہ علی نے اسنو‏ں مدائن جلا وطن کردتا عبدالله بن سبا دے پيرو خيال کردے ہيں کہ علی ( عليہ السلام) بادلاں دے بيچ ميں رہیاں رعد انہاں د‏‏ی آواز تے برق انہاں دا تازیانہ اے اس لئی شاعر کہندا اے :
ومن قوم اذا ذکروا عليا یصلون الصلاة علی السحاب
یعنی : ميں اس گروہ تو‏ں بيزاری تے دوری چاہندا ہاں جو علی عليہ السلام نو‏‏ں یاد کردے وقت بادلاں اُتے صلوات بھيجتا اے “
ابن ابی الحدید ( وفات ٦۵۵ هء )نہج البلاغہ دے خطبہ نمبر ٢٧ د‏‏ی تشریح ميں تفصيل تو‏ں گفتگو کرنے دے بعد کہندا اے: اوہ کہندے ہی کہ علی عليہ السلام نہيں مرے ہيں تے آسمان ميں رہندے ہيں رعد انہاں د‏‏ی آواز تے برق انہاں دا تازیانہ اے جدو‏ں اوہ رعد د‏‏ی آواز سندے ہيں تاں کہندے ہيں :السلام عليک یا امير المؤمنين ۔
مقریزی ( وفات ٨ ۴۵ هء) “ خطط” ميں روافض دے بيان ميں کہندا اے :“ روافض کاپنجواں گروہ ایہی سبائی اے کہ عبد الله بن سباکا پيرو اے ابن سبا اوہی شخص اے کہ جس نے علی بن ابيطالب عليہ السلام دے سامنے کہیا؛ تسيں خدا ہوئے اس دا اعتقاد ایہ سی کہ علی عليہ السلام قتل نہيں ہوئے ہيں بلکہ زندہ نيں تے بادلاں دے بيچ ميں رہندے ہيں ،رعد انہاں د‏‏ی آواز تے برق انہاں کاتازیانہ اے ایہ اوہی اے جو مستقب‏‏ل ميں زمين اُتے اتراں گے ابن سبا نو‏‏ں خدا رسواکرے!
مقریزی نے ا ن ہی مطالب نو‏‏ں “ ذکر الحال فی عقائد اهل الاسلام ’ ميں وی تکرار کيا اے ۔
بعد والے مؤلفين تے مصنفين نے انہاں دے لکھے گئے مطالب تے نوشتاں نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں نقل کيا اے جيسے : فرید وجدی ( وفات ١٣٧٣ هء) نے دائرة المعارف ميں لفط عبدالله بن سبا دے ضمن ميں بغدادی دے لفظاں و بيان نو‏‏ں کتاب “ الفرق بين الفرق ” ميں من و عن درج کيا اے ۔
اس طرح بستانی ( وفات ١٣٠٠ هء) اپنی دائرة المعارف ميں بعض گزشتہ مؤلفين ---جنہاں دا گزشتہ صفحات ميں ذکر ہوئے ا اے ---کے مطالب نو‏‏ں نقل کردا اے ۔
یہ سی بعض علماء و مؤرخين دا افسانہ “ علی ابرکے بيچ ميں اے ” دے بارے ميں یبان انشاء الله اگلی فصل ميں آئے گااور اسيں اس د‏ی تحقيق کرن گے ۔
کانت للنبی عمامة تسمی بالسحاب عممها عليا
پيغمبر اکرم دا اک سحاب نامی عمامہ سی اسنو‏ں علی عليہ السلام دے سر اُتے رکھیا۔ علمائے حدیث.
گزشتہ فصل ميں اساں داستان“ علی بادل ميں نيں ” دے بارے ميں بعض روایتاں نو‏‏ں نقل کيا ، ہن اسيں اس فصل ميں انہاں روایتاں اُتے بحث و تحقيق کردے ہيں :
پہلے ہميں انہاں بزرگ تے نامور علماء تے مؤلفين تو‏ں پوچهنا چاہیدا کہ اپنی کتاباں ميں درج کيتی گئی انہاں ضد و نقيض روایتاں نو‏‏ں نقل کردے وقت کيا انهاں نے اپنی فکر و عقل دا استعمال نہيں کيا؟!
اگر امام علی عليہ السلام دے بارے ميں ابن سبا دے پيرواں دا عقيدہ ایہی سی تاں اوہ کسی طرح اسنو‏ں بادلاں ميں ڈهونڈتے ہوئے “ السلام عليک یا امير المؤمنين ” کہہ ک‏ے درود بھيجتے تے امير المؤمنين کہہ ک‏ے خطاب کردے سن ؟!
کيا انہاں دے عقيدہ دے مطابق علی عليہ السلام کائنات کاخدا اے یا امير المومنين ؟! ميں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہاں کہ انہاں دانشوراں تے محققين نے کياں اپنے بيان ميں موجود اس واضح وروشن تناقض د‏‏ی طرف توجہ نہيں د‏‏ی اے تے انہاں کذب بيانياں د‏‏ی تصدیق و تائيد د‏‏ی اے ؟! ایتھ‏ے تک کہ بعض محققين نے انہاں عقائد د‏‏ی تردید وی د‏‏ی اے تے اس مطلب دے نص ميں استدلال پيش کياہے کہ ایہ عقيدہ بنيادی طور اُتے جھوٹھ اے ۔ جيسے بغدادی اپنی ‘ الفرق بين الفرق ” ميں کہندا اے: اسيں اس عقيدہ دے طرفداراں تو‏ں کہندے ہيں کہ تواڈا ایہ دعویٰ کہ رعد علی د‏‏ی آواز تے برق انہاں دا تازیانہ اے کيسے درست تے صحيح ہوسکدا اے ؟! جدو‏ں کہ اسلام تے علی عليہ السلام د‏‏ی پيدائش تو‏ں پہلے ايس‏ے رعد د‏‏ی آواز نو‏‏ں لوک سندے سن تے اوہی بجلی آسمان اُتے دکھادی دیندی سی اس دے علاوہ اسلام تو‏ں پہلے والے فلاسفراں نے اپنی کتاباں ميں رعد و برق دے بارے ميں بحث کيتی اے تے انہاں دے علل و عوامل اُتے اختلا ف نظر کيا ہ ے ابن حزم اس گروہ د‏‏ی تردید ميں اپنی کتاب ‘ الفصل ” ميں کہندا اے: کاش ميں جاندا کہ اوہ انہاں بادلاں ميں تو‏ں کس بادل ميں اے جدو‏ں کہ بادل دے ٹکڑے زمين و آسمان دے درميان کثير تعداد ميں موجود ہيں !! انہاں بزرگ علماء نے اس جھوٹھ تے خرافات نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں لکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی تائيد د‏‏ی ا‏‏ے۔
یہ جھوٹھ تے توہمات اُتے مشمل افسانے کدی صرف جعل کيتے گئے ہيں تے کدی اک تاریخی حقيقت ميں مسخ ،تحریف یا ناجائز تفسير کرکے وجود ميں لیائے گئے ہيں ۔
افسانہ “ علی بادلاں ميں ایا ” د‏‏ی حقيقت
اتاکم علیّ فی السحاب
اب علی عليہ السلام عمامہ سحاب سر اُتے رکھ دے آپ د‏‏ی طرف آئيں گے۔ رسول خدا گزشتہ فصلاں ميں اساں افسانہ “علی بادلاں ميں ” نو‏‏ں بيان کيااور اس اُتے بحث و تحقيق د‏‏ی تے خلاصہ دے طور اُتے کہیا: کہ اگرچہ ایہ افسانہ جس صورت ميں ادیان و عقائد د‏‏یاں کتاباں ميں آیا اے واقعی نہيں اے ليکن افسانہ اک تاریخی حقيقت تو‏ں سرچشمہ لے ک‏ے تحریف ہويا اے تے اوہ ایہ کہ:
پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے زمانہ ميں غالباً وسائل زندگی دے ناں رکھے جاندے سن ، تے ایہ روش پيغمبر د‏‏ی زندگی ميں زیادہ مشاہدہ ہُندی سی کنزل العمال ميں آیا اے کہ: پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی عادت ایہ سی : آپ جنگ ميں اپنااسلحہ ،سواری ،اشياء تے دوسری چيزاں د‏‏ی ناں گزاری فرماندے سن ۔(۱)
۱- ٧٢ ۔ ٧٣ / ١۔ کنزل العمال طبع دوم ۔ حيدر آباد ( ج ٧
پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی سيرت د‏‏یاں کتاباں ميں آیا اے کہ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا دلدل ناں دا اک خچر سی تے عفير یا یعفور ناں دا اک گدها سی ،قصوا، جدعا و عضباء ناں دے چند اونٹھ سن ،بتار ،مخدوم و رسوب و ذوالفقار نامی چند تلواراں سی عقاب نامی اک سياہ علم سی تے سحاب نامی اک عمامہ سی کہ جس نو‏‏ں مخصوص مواقع اُتے سر اُتے رکھدے سن ۔ پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم فتح مکہ دے دن سياہ عمامہ سر اُتے رکھ دے مکہ ميں داخل ہوئے(۱)
یعنی علی عليہ السلام سحاب عمامہ ميں دے ۔ چونکہ سحاب دے معنی بادل رہیاں اس لئی اس خرافات اُتے مشتمل افسانہ دا سر چشمہ یہيں تو‏ں ليا گيا اے ہن اسيں اس اُتے بحث و تحقيق کردے ہيں ۔
اہل سنت د‏‏ی روایتاں ميں سحاب
ابن اثير د‏‏ی “ نہایة ” ميں لفط سحاب د‏‏ی تشریح ميں ایا اے : پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے عمامہ دے ناں سحاب سی ۔
” لسان العرب ” تے “ تاج العروس ” ميں ذکر ہواکہ : حدیث ميں وارد ہويا اے کہ پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے عمامہ نو‏‏ں سحاب کہندے سن ، چونکہ سفيدی ميں اوہ اک سفيد بادل تو‏ں شباہت رکھدا تھا(۲)
ذہبی د‏‏ی “ تریخ الاسلام ” ، قسطلانی د‏‏ی “المواهب لدنيہ ” تے نبہانی د‏‏ی “انوارمحمدیہ ” ميں آیا اے کہ : رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک عمامہ سی اسے“ لاطی ” یعنی سر تو‏ں چپکی ہوئی اک ٹوپی دے اورپر باندهتے سن ۔
تریخ یعقوبی ميں آیا اے کہ : رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک سياہ عمامہ سی۔
سنن ابن ماجہ دے باب “ العمامة السوداء ” سنن نسائی دے باب “ لبس العمائم السوداء ” سنن ابی داؤد دے باب “ العمائم ” ابن سعدکی طبقات ، مسند احمد حنبل ، بلاذری د‏‏ی “انساب الاشراف ” ذہبی د‏‏ی “ تریخ الاسلام ” تے تریخ ابن کثير ميں جابر تو‏ں نقل اے کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم فتح مکہ دے دن سياہ عمامہ سر اُتے رکھے ہوئے مکہ ميں داخل ہوئے ۔
۲۔ انہاں دو دانشمنداں نے پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے سحاب نامی عمامہ د‏‏ی ناں گزاری دے سبب دے بارے ميں غلطی د‏‏ی اے کيونکہ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا عمامہ سياہ بادل تو‏ں شباہت رکھدا سی نہ سفيد بادل تاں۔
رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اپنے “سحاب ”نامی عمامہ نو‏‏ں علی بن ابيطالب عليہ السلام دے سر اُتے رکھیا ، چنانچہ ابن قيم جوزی اپنی کتاب “ زاد المعاد ” ميں اس تو‏ں متعلق کہندا اے : “ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک عمامہ سی اس عمامہ نو‏‏ں علی ابن ابيطالب دے سر اُتے رکھیا اوہ اس عمامہ نو‏‏ں اک ٹوپی دے اُتے تو‏ں سر اُتے باندهتے سن ۔
کنز العمال ميں ابن عباس تو‏ں نقل کردا اے “ جدو‏ں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اپنے سحاب نامی عمامہ نو‏‏ں علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے سر اُتے رکھیا تاں فرمایا: اے علی ! عمامہ عرباں دے نزدیک تاج دے مانند اے ،یعنی : ایہ تاج اے جسنو‏ں ميں نے تيرے سرپر رکھیا اے ” تے اس سلسلہ ميں جو روایت نقل کيتی گئی اے اوہ اس گل اُتے دلالت کردی اے کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے علی عليہ السلام دے سر اُتے اپنے عمامہ باندهنے د‏‏ی روداد غدیر دے دن واقع ہوئی اے ايس‏ے دن رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے علی عليہ السلام نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں دے سر اُتے اک عمامہ رکھیا تے اس دا اک سرا انہاں د‏‏ی پشت اُتے لٹکا دتا۔
حموی ( وفات ٧٢٢ هء) نے ‘ فرائد السمطين ” ميں نقل کياہے کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اپنے سحاب نامی عمامہ نو‏‏ں علی ابن ابيطالب عليہ اسلام دے سر اُتے رکھیا تے اس دے دو ناں سرے نو‏‏ں اگے تے پيچھے د‏‏ی طرف لٹکادتا اس دے بعد فرمایا: اے علی !
ميری طرف آجاؤ ۔ علی عليہ السلام پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف بڑهے فیر آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے فرمایا: پيچھے د‏‏ی طرف پلٹ جاؤعلی عليہ السلام پلٹ گئے جدو‏ں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے علی عليہ السلام نو‏‏ں اگے تے پيچھے تو‏ں دقت دے نال مشاہدہ کرلياتو فرمایا ملائکہ ايس‏ے شکل و صورت ميں ميرے پاس آندے ہيں “
ابن حجر ( وفات ٨ ۵ ٢ ئه) اپنی کتاب “ الاصابہ” ميں علی ابن ابيطالب عليہ السلام تو‏ں روایت کردا اے کہ انہاں نے فرمایا: رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے غدیر خم دے دن ميرے سر اُتے اک سياہ عمامہ باندها،اس دا اک گوشہ ميرے شانہ اُتے لٹکا ہويا سی ، کنزل العمال ميں علی ابن ابيطالب عليہ السلام تو‏ں نقل کيا گيا اے کہ : “ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے غدیر دے دن ميرے سر اُتے اک عمامہ باندها تے ا س دے اک گوشہ نو‏‏ں ميری پشت اُتے آویزاں کردتا ”۔
ا یک تے روایت ميں آیا اے کہ حضرت نے فرمایا: “ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اس عمامہ دے دو کنارےآں نو‏‏ں ميرے دو شاناں اُتے آویزاں کيا اس دے بعد فرمایا: خداوند عالم نے جنگ بدر و حنين ميں جدو‏ں فرشتےآں نو‏‏ں ميری مدد کيلئے بھيجا تاں اوہ ايس‏ے طرح سر اُتے عمامہ رکھے ہوئے سن ۔
عليہ و آلہ وسلم نے اپنے ہتھ تو‏ں عمامہ نو‏‏ں علی عليہ اسلام دے سر اُتے رکھیا تے عمامہ دے دو گوشےآں نو‏‏ں سر دے پيچھے تے اگے لٹکا دتا اس دے بعد فرمایا: پيچھے مڑو تاں علی عليہ السلام پيچھے مڑگئے ۔ اس دے بعد رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اصحاب د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا: فرشتےآں دے تاج وی ایداں دے ہی ہُندے ہيں ۔ علی عليہ السلام ،رسول خدا صلی الله
غزالی ( وفا ۵ ٢٠ هء ) کہندا اے: رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک عمامہ تھااسنو‏ں آپ نے علی عليہ السلام نو‏‏ں بخش دتا ، بعض اوقات ؛علی ايس‏ے عمامہ ميں تشریف لاندے سن تاں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم فرماندے سن
صفدی ( وفات ٧ ٦۴ ئه) کہندا اے: رسول خدا د‏‏ی اک کالی عبا تے سحاب نامی اک عمامہ سی آپ نے اسنو‏ں علی نو‏‏ں بخش دتا جدو‏ں کدی آپ علی نو‏‏ں اوہ عمامہ سر اُتے رکھے ہوئے دیکھدے سن تاں فرماندے سن : “اتاکم علی فی السحاب ” علی عمامہ سحاب سر اُتے رکھ کرآئے ہيں “
علی ابن برہان الدین شافعی حلبی ( وفات ١٠ ۴ ٢ ئه ) “سيرہ حلبيہ ” ميں کہندا اے :
رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک عمامہ سی آپ نے اسنو‏ں علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے سر پرر کها ، جدو‏ں کدی علی اس عمامہ نو‏‏ں سر اُتے رکھے ہوئے آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت ميں حاضر ہُندے سن تاں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم فرماندے سن : “ اتاکم علی فی السحاب” یعنی علی ميرے مخصوص عمامہ سحاب نو‏‏ں سر اُتے رکھے ہوئے آرہے ہيں ۔
نبہانی اپنی کتاب “ وسائل الوصول الی شمائل الرسول ” ميں کہندا اے: رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک عمامہ سی ، اسنو‏ں علی ابن ابيطالب عليہ السلام نو‏‏ں بخش دتا ،تھا جدو‏ں کدی علی اس عمامہ دے نال باہر آندے سن تورسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم فرماندے سن : “اتاکم علی فی السحاب “
یہ انہاں روایتاں دا اک نمونہ سی جو پيغمبر خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی طر ف تو‏ں علی عليہ السلام نو‏‏ں اپنا عمامہ بخشنے تے علی فی السحاب دے صحيح معنی دے بارے ميں اہل سنت د‏‏ی حدیث ، سيرت تے لغت د‏‏یاں کتاباں ميں ائی ہيں ۔ ايس‏ے قسم د‏‏ی احادیث شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں وی نقل ہوئی ہيں انہاں دے چند نمونے وی ایتھ‏ے اُتے پيش کردے ہيں :
شيعہ روایتاں ميں سحاب
اسماعيل ١ ابن امام موسی بن جعفر عليہ السلام ، کتاب “ جعفریات ” ميں اپنے آبا و اجداد امير المؤمنين تو‏ں نقل کردے نيں کہ: حضرت فرماندے سن : رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا سحاب نامی اک عمامہ سی انہاں ہی روایتاں نو‏‏ں مرحوم نوری ( وفات ١٣٢٠ هء) نے اپنی کتاب المستدرک د‏‏ی کتاب صلاة باب “استحباب التعمم و کيفيته ” ميں نقل کيا اے ۔
کلينی( وفات ٣٢٩ ئه) نے اپنی کتاب کافی “ کتاب الزی و التجميل باب القلانس ” ميں امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کردے نيں کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم یمنی سفيد ، تے مضری ٹوپياں استعمال فرماندے سن تے سحاب نامی اک عمامہ وی رکھدے سن ۔
ان روایتاں نو‏‏ں مرحوم فيض ( وفات ١٠٩١ هء) نے اپنی کتاب “وافی ، باب “ القلانس” ميں تے مرحوم محمد حسن حر عاملی ( وفات ١١٠ ۴ ئه) نے کتاب وسائل د‏‏ی “ کتاب الصلاة ، باب ما یحتسب من القلانس ” ميں درج کيا اے ۔
رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے جنگ خندق ميں اپناسحاب نامی عمامہ نو‏‏ں علی دے سر اُتے باندها مرحوم فضل بن حسن طبری ( وفات ۵۴ ٨ هء) مجمع البيان ميں تفسير سورہ احزاب ميں جنگ احزاب د‏‏ی بحث دے دوران کہندے نيں : جنگ خندق ميں جدو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام عمرو ابن عبدود نال جنگ کرنے دے لئی روانہ ہونا چاہندے سن تاں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے “ ذات الفصول ” نامی اپنی ذرہ انہيں پہنادی “ ذو الفقار ” نامی اپنی تلوار انہاں دے ہتھ ميں دیدی تے “سحاب” نامی اپنا عمامہ انہاں دے تو‏ں سر اُتے باندها تے ايس‏ے روایت نو‏‏ں مرحوم مجلسی( وفات ١١١١ هء) نے بحار الانوار د‏‏ی چهٹی جلد ميں ، نوری نے مستدرک الوسائل “ استحباب التعمم تے ابواب احکا‏م الملابس فی غير الصلاة ” ميں تے مرحوم قمی (وفات ١٣ ۵ ٩ هء) نے سفينة البحار ميں مادہ عم دے ذیل ميں طبرسی تو‏ں نقل کيا اے حسن بن فضل طبرسی نے وی اپنی کتاب ‘ مکارم الاخلاق ” دے باب “مکارم اخلاق النبی صلی الله عليہ و آلہ وسلم ” ميں نقل کيا اے ۔
رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا اک مخصوص عمامہ سی اسنو‏ں “ سحاب ” کہندے سن کدی آپ اسنو‏ں اپنے سر اُتے باندهتے سن اورکدی ايس‏ے عمامہ نو‏‏ں علی عليہ السلام دے سر اُتے رکھدے تے جدو‏ں وی علی اس عمامہ دے نال باہر آندے سن تاں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم فرماندے سن : “ اتاکم علی فی السحاب ” اس وقت علی ‘ سحاب ” ميں تواڈی طرف آرہے ہيں آپ دا مقصود اس تاریخی جملہ ميں “ سحاب ”سے اوہی مخصوص عمامہ سی جسنو‏ں آپ نے خود علی نو‏‏ں بخش دتا سی ۔
ا س روایت نو‏‏ں مجلسی نے بحار د‏‏ی چهٹی جلد ميں تے قمی نے سفينة البحار ميں مادہ “سحاب” دے ذیل ميں ذکر کيا ا‏‏ے۔
مرحوم کلينی نے اپنی کتاب “ کافی” دے “ باب عمائم ” ميں امام صادق عليہ السلام تو‏ں ایويں نقل کيا اے کہ اک دن رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے علی عليہ السلام دے سر اُتے اک عمامہ رکھیا عمامہ دے اک طرف نو‏‏ں سامنے اوردوسرے طرف نو‏‏ں چار انگلياں د‏‏ی لمبائی ميں تو‏ں کم تر پيچھے د‏‏ی جانب لٹکا دتا، اس دے بعد فرمایا: اے علی عليہ السلام :
١۔اسماعيل امام سوسی بن جعفر عليہ السلام د‏‏ی فرزند ہيں نجاشی اپنی رجال ميں تے شيخ طوسی اپنی لسٹ ميں ٣۴ ۔ ٣٣ اُتے کہندے ہيں : اسماعيل مصر ميں سکونتپذیر سن تے بہت ساریاں کتاب دے مؤلف نيں انہاں د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں کلی طور اُتے اپنے آباو اجداد طاہرین تو‏ں نقل کيتی اے انہاں ميں تو‏ں متن ميں ذکر ہوئی دو روایتيں وی ہيں نجاشی تے طوسی دا مقصود اسماعيل د‏‏ی اوہی کتابيں ہيں جسنو‏ں علمائے حدیث انہاں نو‏‏ں “ جعفریات ”
١٠٩ ۔ ١١١ ميں درج کيا اے ۔ / اپنی کتاب ٢
پيچھے مڑو ! علی عليہ السلام پيچھے مڑگئے ، اس دے بعد فرمایا: اے علی ! سامنے د‏‏ی طرف مڑو فیر رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اگے تے پيچھے تو‏ں علی عليہ السلام دے قيافہ او رہيکل اُتے اک نظر پائی ، فیر فرمایا: فرشتےآں دے تاج وی ایداں دے ہی ہيں ۔
دوسری روایت نو‏‏ں مرحوم فيض نے اپنی کتاب “ وافی ”کے باب العمائم ميں تے حر عاملی نے اپنی کتاب “وسائل ”کے باب “ استحباب العمامة ” ميں ا ور مجلسی نے وی بحار الانوار د‏‏ی نويں جلد ميں درج کياہے ۔
ا ن روایتاں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اس عمل نو‏‏ں علی عليہ السلام دے بارے ميں کئی بار انجام دتا اے اک بار جنگ خندق ميں جيسا کہ اس د‏ی روایت بيان کيتی گئی ، دوسری با غدیر خم دے دن جيسا کہ علی بن طاؤس ( وفات ٦٦٦ ئه) کتاب “ امان الاخطار ” ميں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے صحابی عبدالله بن بشر ١ تو‏ں نقل کردے ہوئے کہندے ہيں :
رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے غدیر خم دے دن علی عليہ السلام نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے اپنے ہتھ تو‏ں انہاں دے سر اُتے اک عمامہ رکھیا اس عمامہ دا اک سرا انہاں دے شانہ اُتے لٹکادتا ،اس دے بعد فرمایا: خداوند عالم نے جنگ حنين ميں ميری مدد کيلئے کئی فرشتے کہ جنہاں دے سر اُتے علی عليہ السلام دے عمامہ دے مانندعمامے سن اوروہ ساڈے تے مشرکين دے درميان (دیوار) دے مانند حائل ہوئے گئے اس طرح مشرکين دے سپاہياں کيلئے رکاوٹ بنے ۔
بحرانی ( وفات ١١٩٧ هء) نے کتاب “ غایة المراد ” دے سولہويں باب ميں حموینی د‏‏ی ٧ ۴ روایتاں نو‏‏ں اہل سنت د‏‏ی روایتاں دے ضمن ميں درج کيا اے ۔
کلينی اپنی کتاب “ کافی ” کتاب “ کتاب ن u۱۵٧۵ الحجة باب ما عندالائمة من سلاح الرسول و متاعہ ” ميں ایويں نقل کردے ہيں کہ : رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اپنے مرض الموت ميں اپنی ذرہ ، علم ، لباس ، ذو الفقار ، ڈهال تے سحاب علی نو‏‏ں بخش دتا ۔ علل الشرائع ميں وی ايس‏ے مضمون د‏‏ی اک روایت ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
خلاصہ تے نتيجہ:
ان روایتاں تو‏ں جو سنی تے شيعہ کتاباں ميں کثرت تو‏ں پائی جاندی ہيں “ سحاب”
اور جاء علی فی السحاب دے معنی مکمل طورپر واضح اورروشن ہوجاندے ہيں کہ “ سحاب تو‏ں ۔
١۔عبدالله بن بشر اہل حمس ميں تو‏ں اے بغوی “معجم الصحابہ ”ميں عبدالله دا ناں ذکر کرکے کہندا اے یحيیٰ بن حمزہ نے عبيدہ حمسی تو‏ں تے اس نے عبدالله تو‏ں نقل کيا اے کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے علی عليہ السلام دے سر اُتے اک سياہ عمامہ رکھیا اس دے اک طرف نو‏‏ں سامنے یا سر دے پيچھے آویزان کيا فیر تو‏ں اوہ علی عليہ السلام تو‏ں نقل کردا اے کہ انہاں نے فرمایا: رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے غدیر ٢۴٧ ۔ / دے دن اپنے ہتھ تو‏ں اک سياہ عمامہ ميرے سر اُتے رکھیا ” شرح حال نمبر ۴۵٦٦ اصابہ : ٢
مراد بادل نہيں اے بلکہ اس تو‏ں مراد پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا اک خصوصی عمامہ اے جس دا ناں سحاب سی تے آپ نے اسنو‏ں علی بن ابيطالب عليہ السلام نو‏‏ں بخش دتا سی ۔علی عليہ السلام وی کدی اسنو‏ں اپنے سرپر باندهتے سن جملہ “جاء علی فی السحاب ”سے مقصود وی ےہی حقيقت اے کہ علی عليہ السلام پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے مخصوص عمامہ نو‏‏ں سر اُتے رکھ دے آندے سن ليکن تحریف کرنے والے تے انتقام جو افراد ، خاص کر شيعاں دے دشمناں نے اس حقيقت تو‏ں ناجائز فائدہ اٹھا ک‏ے اس ميں شعوری یا غير شعوری طور اُتے تحریف د‏‏ی اے تے سحاب نو‏‏ں بادل دے معنی ميں استعمال کرکے اس تاریخی جملہ: جاء علی عليہ السلام فی السحاب نو‏‏ں علی بادل ميں نيں دے معنی تو‏ں تشریح د‏‏ی اے ۔ اس طرح مضحکہ خيز تے خرافات اُتے مشتمل “ افسانہ علی ابر ميں ” نو‏‏ں وجود ميں لیایا اے تے کئی افراد نو‏‏ں ا س افسانہ دے ذریعہ مورد الزام قرار دتا اے جس د‏‏ی وضاحت گزشتہ فصل تے اگلی فصل ميں اسيں اہل ملل ونحل د‏‏ی افسانہ اُتے دازی دے اک ہور نمونہ دے ضمن ميں تحقيق کرن گے ۔
افسانہ ‘ ‘ خدا دے اک جزء نے علی عليہ السلام ميں حلول کيا اے “
شہرستانی نے کتاب “ ملل و نحل ” ميں فرقہ سبائيہ تے عبدالله بن سبا دے اس اعتقاد دے بارے ميں کہیا علی (عليہ السلام )نہيں مرے نيں کيونکہ انہاں ميں خدا کااک جز ء حلول کرگيا اے : تے اس اُتے کچھ نہيں ہُندا اے ! نو‏‏ں بيان کردے ہوئے سبائياں دے بارے ميں کہتااے:
وہ معتقد ہيں کہ خداکا اک جزء علی (عليہ السلام )کے بعد ائمہ دے اندر حلول کر گيا اے ا ور ایہ ایسا مطلب اے جسنو‏ں اصحاب جاندے سن اگرچہ اوہ ابن سبا دے مقصود دے خلاف کہندے سن ، ایہ عمر ابن خطاب سی کہ جس نے علی عليہ السلام دے بارے ميں کہیا --- جدو‏ں علی عليہ السلام نے اک شخص کوحرم ميں اک اکھ دا کانا کردیاتو اس دے بعد اس دے پاس شکایت لے گئے تاں --- ميں کيا کہہ سکدا ہاں خدا دے اس ہتھ دے بارے ميں جس نے خدا دے حرم ميں کسی د‏‏ی اکھ کڈ لی ہو؟ عمر نے اس اُتے خدا دا ناں دتا اے اس بنا اُتے کہ جو کچھ اوہ انہاں دے بارے ميں جاندا تھا(۱)
ا بن ابی الحدید( وفات ٦۵۵ هء) یا ٦۵٦ ئه) نے اس مطلب نو‏‏ں ایويں بيان کيا اے “ بعض افراد نے اک کمزور شبہہ نو‏‏ں دستاویز بنادتا اے جيسے عمر د‏‏ی اس گل اُتے جدو‏ں علی عليہ السلام نے کسی نو‏‏ں حرم ميں بے
١۔عبدالله بن سبا دے عقيدہ نو‏‏ں بيان کردے ہوئے کہاگيا اے:
زعم انہاں عليا یمت ، ففيه الجزء الالهی ، ولا یجوز انہاں یستولی عليه انما اظهر عبدالله بن سبا هذه المقالة بعد انتقال علی عليه السلام و اجتمعت عليه جماعة و هم اول فرقة قالت بالتوقف ، والغيبة و الرجعة و قالت بتناسخ الجزء الالهی فی الائمه بعد علی عليه السلام و هذا المعنی ممّا کان یعرفه اصحابه و انہاں کانوا علی خلاف مراد هذا عمر بن الخطاب کان یقول فيه حين فقا عين واحد فی الرحم و رفعت القصة اليه : ما ذا اقول فی ید الله فقائت عينا فی حرم الله فاطلق عمر اسم الالهية عليه لما عرف منه
٢) فصل تعریف فرقة سبائيہ دے حاشيہ د‏‏ی طرف رجوع کيا جائے ۔( / ذالک کتاب “ ملل و نحل ” ج ١١
احترامی تے بے دینی کرنے دے جرم ميں اسنو‏ں اک اکھ تو‏ں کانا کردتا سی ، تاں عمر نے کہیا سی: ميں خدا دے اس ہتھ دے بارے ميں کيا کہاں جس نے خدا دے حرم ميں کسی د‏‏ی اکھ کڈ لی ہو؟(۱)
ا بن ابی الحدید نے اپنا مآخذ ذکر نہيں کيا اے شاید ايس‏ے شہرستان د‏‏ی ملل ونحل تو‏ں نقل کيا ہوئے گا ۔و ہ تواک افسانہ اے جسنو‏ں نقل کيا گيا اے تے اس افسانہ د‏‏ی حقيقت اوہی اے جسنو‏ں محب الدین طبری نے الریاض النضرة ميں ياں درج کيا اے : عمر طواف کعبہ ميں مشغول سن تے علی عليہ السلام وی انہاں دے اگے اگے طواف ميں مشغول سن اچانک اک شخص نے عمر تو‏ں شکایت کیت‏‏ی ، یا امير المؤمنين ! علی “عليہ السلام ”اور ميرے سلسلے ميں انصاف کرو!
عمر نے کہیا؛ علی“ عليہ السلام” نے کيا کيا اے ؟
اس نے کہیا : اس نے ميری اکھ اُتے اک تھپڑ ماریا اے ۔
عمروہيں اُتے ٹھہرگئے ایتھ‏ے تک کہ علی“ عليہ السلام” وی طواف کردے ہوئے اوتھ‏ے پہنچے انہاں تو‏ں پُچھیا اے ابو الحسن کيا اس شخص د‏‏ی اکھ اُتے تسيں نے تھپڑ ماریا اے ؟!
علی نے کہیا: جی ہاں ،یا امير المؤمنين ۔
عمر نے کہیا: کياں ؟
علی “عليہ السلام” نے کہیا: اسلئی کہ ميں نے اسنو‏ں دیکھیا کہ طواف د‏‏ی حالت ميں مؤمنين د‏‏ی عورتاں اُتے بری نگاہ تو‏ں دیکھ رہاتھا ۔
)۴٢٦ / ١۔ شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ( ج ١
چوتھے حصہ دے مآخذ و منابع
الف: افسانہ “علی ابر ميں اے ” دے مآخذ ١۔ المقالات و الفرق تاليف سعد بن عبدا لله اشعری، ص ٢٧
٣۔ التنبہ و الراد ابو الحسن ملطی ، ص ٢ ۵
۴ ۔ الفرق بين الفرق بغدادی ، تحقيق محمد محی الدین مدنی ، طبع قاہرہ،
ص ٢٣٣
١٨ ٦/ ۵ ۔ الفصل ابن حزم، طبع اول، : ۴
١٢٩/ ٦ ۔ البداء و التریخ : ۵
٧۔ التفسير فی الدین: ا سفرائينی : ص ١٠٨
٨۔ الملل و النحل ،شہرستانی : تحقيق عبدالعزیز طبع دارا لاتحاد مصر ١٣٨٧ ئه :
١٧ ۴ / ١
١٠ ۔ شرح نہج البلاغہ ، ابن ابی الحدید ، خطبہ ٢٧ د‏‏ی شرح ميں ١١ ۔ التعریفات ، جرجانی : ص ١٠٣
١٢ ۔ مقدمہ ابن خلدون : ص ١٩٨
١٧ ۵ و ١٧٢ ۔ / ١٣ ۔ خطط ، مقریزی ، طبع نيل مصر : ١٣٢ ۴ هء : ٦
١ ۴ ۔ دائرة المعارف ، فرید وجدی ، لغت “ سبئيہ ” دے ذیل ميں ١ ۵ ۔ دائرة المعارف ، بستانی ، لغت عبدالله بن سبا ميں ب : سحاب’ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے عمامہ دا ناں اے:
اہل سنت د‏‏یاں کتاباں تو‏ں اس روایت دے مآخذ:
١۔ نہایة ابن اثير ، لغت سحاب ميں ۔
٢۔ لسان العرب ، ابن منظور ، لغت سحاب ميں ٣۔ تاج العروس ، زبيدی ، لغت سحاب ميں ۴ ٢٨ ۔ ۴ ٢٧ / ۴ ۔ مواهب الدنيہ ، قسطلانی : ١
۵ ۔ انوار المحمدیہ ، نبہانی : ص ٢ ۵ ١
ج : پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے عمامہ “ سحاب ” علی عليہ السلام دے سر اُتے باندها۔
٦ ٠ / ١۔ کنزا لعمال : متقی هندی : ۴
٢/ ٢۔ الریاض النضرة ، محب الدین طبری ، طبع دار التاليف مصر: ١٣٧٢ هء ،: ٢٩٨
د: ا س خبر دے مآخذ کہ کدی علی عليہ السلام ايس‏ے عمامہ دے نال نکلدے سن تے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم فرماندے سن : “ علی سحاب ميں آئے نيں “
١۔ وسائل الوصول الی شمائل الرسول : نبہانی : ٧٠
٢۔ السيرة النبی “ صلی الله عليہ و آلہ وسلم ” ، برہاں الدین حلبی ، پریس ٣٧٩ / مصطفیٰ محمد ، قاہرہ : ٣
ه: سحاب دے بارے ميں شيعاں د‏‏یاں کتاباں دے مآخذ:
٢١٣ ۔ / ١۔ مستدرک الوسائل ، نوری: ١
۴٦ ١ ۔ ۴٦ ٢ / ٢۔ فروع کافی ، کلينی ، ٦
٣۔ وافی ،فيض کاشانی جلد ١١ : ص ١٠١
٢٨ ۵ / ۴ ۔ وسائل الشعيہ ، شيخ حر عاملی : ١
و: جنگ خندق ميں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے عمامہ “ سحاب ” نو‏‏ں علی عليہ السلام دے سر اُتے باندها:
٣ ۴ ٣ / ١۔ مجمع البيان، طبرسی ، طبع صيدا، ٧
۵ ٢٩ / ٢۔ بحار الانوار ،مجلسی : ٦
٢١٣ / ٣۔ مستدرک ، نوری : ١
٢٧٩ لفظ “عم ” ميں / ۴ ۔ سفينة البحار ، قمی ، ٢
ز: کدی علی عليہ السلام عمامہ “ سحاب” نو‏‏ں سر اُتے رکھدے سن تے رسول خدا صلی الله
عليہ و آلہ وسلم فرماندے سن، علی عليہ السلام عمامہ سحاب دے نال تواڈی طرف آگئے۔
١۔ مکارم الاخلاق طبرسی : ٢١
١ ۵۵ / ٢۔ بحار الانوار ، مجلسی ، ٦
٦ ٠ ۴ لغت سحاب دے ذیل ميں / ٣۔ سفينة البحار ، قمی : ١
ح: رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ و سلم نے عمامہ ‘ ‘سحاب ” نو‏‏ں اک خاص کيفيت دے نال علی عليہ السلام دے سر اُتے رکھیا:
١۔ کتاب “ کافی ” ، کلينی،
٢۔ کتاب وافی فيض کاشانی باب العمائم ميں ٣۔ وسائل ، حر عاملی : اباب استحباب التعمم ٦ ١ ۵ / ۴ ۔ بحارا لانوار ، مجلسی : ٩
٢٧٩ / ۵ ۔ سفينة البحار، قمی : ٢
ط: رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے عمامہ “ سحاب ” تو‏ں کئی بار علی عليہ السلام د‏‏ی تاج پوشی د‏‏ی اے:
١۔ امان الاخطار ، علی بن طاؤس ٢۔ وسائل ، شيخ حر عاملی، باب التعلم ی : رسول اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے عمامہ “ سحاب ” نو‏‏ں اپنے مرض الموت ميں علی عليہ السلام کوہبہ کيا:
٢٣ ٦ / ١۔ کافی ، کلينی ، ١
٣۔ مقدمة ابن خلدون ، تيسرا اڈیشن بيروت ، ١٩٠٠ ءء ، ص ١٩٨
پنجواں حصہ
خلاصہ تے خاتمہ سبئيہ ، دوران جاہليت تو‏ں بنی اميہ تک۔
سبئيہ ، بنی اميہ دے دوران۔
سبئيہ ، سيف بن عمر دے دوران۔
تریخ ، ادیان تے عقائد د‏‏یاں کتاباں ميں عبدالله سبا و سبئيہ l
عبد الله بن سبائی د‏‏ی عبدالله بن سبا تو‏ں تحریف ۔
جعل و تحریف دے محرکات ۔
گزشتہ مباحث دا خلاصہ ۔
سبيئہ دوران جاہليت تو‏ں بنی اميہ تک
سبئيہ ، قحطانيہ تے یمانيہ دے اسيں معنی سی تے قبيلہ اُتے دلالت کردا تھا
. مؤلف
سبئيہ اسلام تو‏ں پہلے
سبئيہ ، کافی پرانا تے سابقہ دار لفظ اے، جو اسلام تاں پہلے دوران جاہليت ميں عرباں د‏‏ی بولی اُتے رائج سی تے قبيلہ د‏‏ی نسبت اُتے دلالت کرتاتها، ایہ لفظ قحطانيہ دا مترادف تے اسيں معنی سی ایہ دونے لفط سبئيہ و قحطانيہ سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطاان د‏‏ی نسبت اُتے دلالت کردے سن، چونکہ انہاں دے باپ دا ناں سبا تھاا س لئے انہيں سبائيہ یا سبئيہ کہندے ہيں تے چونکہ انہاں دے جد دا ناں قحطان سی اس لئی انہيں قحطانيہ کہندے ہيں چونکہ انہاں دا اصلی وطن یمن سی اسلئی انہيں یمانی یا یمنيہ وی کہندے سن ۔ نتيجہ دے طور اُتے تيناں لفظ اک ہی قسم دے قبیلے اُتے دلالت کردے ہيں انہاں دے مقابلہ ميں عدنانيہ ، نزاریہ، ومضریہ سن مضر بن نزار بن عدنان دے قبیلے تو‏ں منسوب سن اسماعيل ابن ابراہيم د‏‏ی اولاد ميں تو‏ں سن --- تے ايس‏ے اُتے دلالت کردے ہيں ۔
ان دونے قبيلے دوسرے قبیلے تو‏ں وی عہد و پيمان قائم کردے سن تے انهيں اوہ اپنا اسيں پيمان کہندے سن اس طرح سبئيہ ، قحطانيہ تے یمانيہ ،کا ناں نہ صرف سبا بن یشجب اُتے بلکہ انہاں دے اسيں پيمان قبیلے جيسے قبيلہ ربيعہ اُتے وی استعمال ہُندا سی ، ايس‏ے طرح “ عدنانيہ ”
مضریہ تے نزاریہ وی مضر بن نزار قبیلے تے انہاں دے اسيں پيماناں دے لئی استعمال ہُندا سی ۔
سبئيہ ، اسلام دے بعد
اسلام د‏‏ی پيدائش دے بعد انہاں دونے قبيلاں کا، اک اک خاندان مدینہ ميں جمع ہوگيا تے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی قيادت و زعامت ميں پہلا اسلامی معاشرہ تشکيل پایا ۔ سبائی یا قحطانی جو پہلے تو‏ں یمن تو‏ں آک‏ے مدینہ ميں ساکن ہوئے سن ، انهيں انصار کہیا جاندا سی ۔ عدنانی وی پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے مدینہ ہجرت دے بعد مکہ تے دوسرے علاقےآں تو‏ں مدینہ آئے سن تے انهيں “ مہاجر ” کہیا جاتاتھا ، بعض اوقات انہاں دو گروہاں دے درميان اختلافات تے جھگڑے وی واقع ہُندے سن ۔
پہلاجھگڑا تے اختلاف جو اسلام ميں انہاں دو گروہاں یعنی قحطانی کہ جو قبیلے سبائيہ تو‏ں سن تے عدنانی ، یا دوسرے لفظاں ميں مہاجر و انصار دے درميان واقع ہويا جنگ بنی المصطلق ميں “ مریسيع ” دے پانی اُتے سی ۔ مہاجرین تے انصار دے اک اک کارگذار دے مابينپانی کھينچنے اُتے اختلاف تے جھگڑا ہوگيا تاں مہاجرین دے کار گزار نے بلند آواز ميں کہیا: یا للمهاجرین ! اے گروہ مہاجر مدد کرو ! تے انصار دے کارگذارنے وی آواز بلندکی : یا للانصار ! اے گروہ انصار! ميری نصرت کرو ! اس طرح انصار تے مہاجر دے دو گروہ آپ ميں نبرد آزما ہوئے تے نزدیک تھاکہ اک وڈا فتنہ کھڑا ہوئے جائے اس موقع اُتے منافقين دے سردار عبدالله بن ابيہ اس فرصت تو‏ں استفادہ کردے ہوئے اختلافات نو‏‏ں ہويا دینے تے لوکاں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف اکساندے ہوئے بولا : جے اسيں مدینہ لوٹيں گے تاں صاحبان اقتدار یعنی “ انصار ” ذليلاں یعنی مہاجرین نو‏‏ں ذلت و خواری دے نال مدینہ تو‏ں کڈ باہر کرن گے ١رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اس موقع اُتے کوچ کرنے دا حکم دتا ۔ تے سب نو‏‏ں اگے بڑهادیاایتھ‏ے تک کہ نمازکا وقت آگيا نماز
پڑهنے دے بعد وی رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے روانہ ہونے دا حکم دتا رات دے آخری حصہ تک چلدے رہے ۔ اس دے بعد جدو‏ں پڑاؤ ڈالیا تاں تهکاوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں سب سو گئے صبح ہونے اُتے وی آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے روانہ ہونے دا حکم دتا ۔ ايس‏ے طرح چلدے رہے لهذا آنحضرت نے انهيں اس فتنہ نو‏‏ں فیر تو‏ں زندہ کرنے د‏‏ی ہرگز فرصت نہيں دتی ایتھ‏ے تک ایہ لوک مدینہ پہنچ گئے تے اس طرح آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی حکمت عملی تو‏ں ایہ فتنہ ختم ہوگيا۔
ان دو گروہاں دا دوسرا تصادم سقيفہ بنی ساعدہ ميں واقع ہويا جدو‏ں پيغمبر خدا صلی الله عليہ وآلہ و سلم نے رحلت فرمائی انصار سقيفہ بنی ساعدہ ميں جمع ہوئے تو‏ں کہ سعد بن عبادہ انصاری سبائی نو‏‏ں پيغمبر دے خليفہ تے مسلماناں دے قائد دے طورپر منتخب کرن مہاجرین نے وی اپنے آپ نو‏‏ں سقيفہ پہنچادیاا ور انہاں دے مقابلہ ميں محاذ آرائی د‏‏ی تے ابوبکر د‏‏ی خلافت نو‏‏ں پيش کيا ،وہ اس نبرد تے جھگڑے ميں انہاں اُتے غالب ہوئے تے ابوبکر نو‏‏ں مسند
١۔ ایہ داستان سورہ منافقين ایويں آئی اے :
)٨/ >یقولون لئن رجعنا الی المدینه ليخرجن الاعز منها الاذل >۔ سورہ منافقين ٦٣
خلافت اُتے بٹھادتا تے خلافت نو‏‏ں قریش ميں ثابت کردتا تے ۔ اس طرح اک قریشی حکومت کیت‏‏ی داغ بيل ڈال دتی اس تریخ دے بعد انصار نو‏‏ں حکومت تے تمام سياسی و اجتماعی امور تو‏ں محروم کرکے یا بوہت گھٹ تے استثنائی مواقع دے علاوہ نہ انهيں جنگاں ميں سپہ سالاری دے عہدہ اُتے فائز کردے سن تے نہ کسی صوبے دا گورنر حتی کسی شہر دے ڈپٹی کمشنر دا عہدہ وی انہيں نہيں سونپتے سن (۱)
خلافت عثمان دے دوران
مسلماناں دے حالات ميں ايس‏ے طرح حوادث پيدا ہُندے گئے تے زمانہ ايس‏ے طرح اگے بڑهتا گيا ، ایتھ‏ے تک کہ عثمان دا زمانہ آگيا۔ اس زمانہ ميں کم تے حکومت دے حالات بالکل دگرگاں ہوگئے قریش د‏‏ی حکومت تے اقتدار بدل ک‏ے خاندان بنی اميہ ميں منحصر ہوگئی ۔ اموی خاندان دے اراکين تے انہاں دے اسيں پيمان قبیلے نے تمام کليدی عہدےآں اُتے قبضہ جماليا۔ ایہ لوک مصر،شام ، کوفہ ، بصرہ ، مکہ ، مدینہ تے یمن دے علاوہ اسلامی ملکاں دے وسيع علاقےآں دے گورنر تے حکمراں بن گئے تے اس طرح انہاں شہراں تے اسلامی مراکز ميں مطلق العنان تے غير مشروط حکمرانی تے فرمانروائی اُتے فائز ہوئے ۔خاندان اموی د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دے حالات اُتے مسلط ہونے دے بعد اذیت و آزار تے ظلم و بربریت دا آغازہو ااور اسلامی شہراں تے تمام نقاط ميں قساوت بے رحمی دا برتاؤ کرنے لگے ۔ مسلماناں دے مال و جان اُتے حد تو‏ں زیادہ تجاوزہونے لگیا ۔ ظلم و خيانت اورغنڈہ گردی انتہا نو‏‏ں پہنچ گئی ایتھ‏ے تک کہ بنی اميہ دے خود سراور ظالم گورنراں تے فرمانرواواں دے ظلم و ستم نے مسلمانون دے ناک ميں دم کر دتا اس موقع اُتے قریش د‏‏ی نامور شخصيتاں ،جيسے ام المؤمنين عائشہ ، طلحہ ، زبير ، عمرو عاص تے دوسرے لوکاں نے عوام د‏‏ی رہبری تے قيادت د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے بنی اميہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی ،اور تمام اطراف تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف لوگآنے لگے آخرکاراموی خليفہ عثمان نو‏‏ں مدینہ ميں انہاں دے گھر ميں قتل کر دتا گيا عثمان دے قتل ہونے دے نتيجہ ميں ، بنی اميہ دے درميان ---جوکہ خود قریش سن -- قریش دے دوسرے خانداناں دے نال سخت اختلافات پيدا ہوگيا ، اس طرح مسلماناں اُتے قریش دا تسلط کم ہويا ، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد پہلی بار مسلما‏ن اپنے اختيارات دے مالک بنے تے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور قریش تو‏ں چھيننے ميں کامياب ہوئے ۔ ایہ اوہ وقت سی کہ مسلماناں نے کسی رکاوٹ دے بغير اک دل تے اک بولی ہوک‏ے علی عليہ السلام د‏‏ی طرف رخ کيا تے پوری دلچسپی تے محبت تو‏ں انهيں مسلماناں اُتے حکومت کرنے کيلئے منتخب کيا۔ انتہائی اصرار دے نال متفقہ طور اُتے انہاں د‏‏ی بيعت د‏‏ی تے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور انہاں دے لائق تے باصلاحيت ہتھو‏ں ميں سونپ دی۔
علی عليہ السلام نے اپنی حکومت نو‏‏ں اسلامی قوانين د‏‏ی بنياداں اُتے استوار کيا۔ عام مسلماناں ميں برادری نيز مساوات اوربرابری دے منشور دا اعلان ہويا، انہاں اُتے عدل و انصاف د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی ، بيت المال نو‏‏ں انہاں دے درميان یکسان تے مساوی طور اُتے تقسيم کيا۔ انصار دے لائق تے شائستہ افراد نو‏‏ں -- جنہيں گزشتہ حکومتاں ميں محروم کياگيا سی۔--
١۔ چنانچہ ابو بکر ، عمر تے عثمان دے دوران امراء تے سپہ سالاراں دے بارے ميں تحقيق کرنے تو‏ں ایہ حقيقت واضح تے روشن ہُندی ا‏‏ے۔
اہ‏م عہدےآں اُتے فائز کيا تے انہيں مختلف شہراں تے اسلامی مراکز ميں گورنراں تے حکمراناں دے طور پرمنصوب کيا ۔ مثلا : عثمان بن حنيف نو‏‏ں بصرہ ميں ، اس دے بھائی سہل نو‏‏ں مدینہ ميں ،
قيس بن سعد بن عبادہ نو‏‏ں مصر ميں ، شام د‏‏ی طرف مسافرت دے دوران کوفہ ميں اپنی جگہ اُتے ابو مسعود انصاری نو‏‏ں تے مالک اشر سبئی نو‏‏ں جزیرة تے اس دے اطراف ميں بعنوان حکمراں تے گورنر منتخب فرمایا(۱)
حکومت کیت‏‏ی اس روش سے“علی عليہ السلام” نے قریش د‏‏ی گزشتہ حکومتاں د‏‏ی تمام اجارہ داری نو‏‏ں منسوخ کرکے رکھ دتا۔
ایہی وجہ سن کہ قریش نے علی عليہ السلام د‏‏ی سياست نو‏‏ں پسند نہيں کيا تے انہاں دے خلاف اک وسيع پيمانہ اُتے بغاوت دا سلسلہ شروع کردتا ایتھ‏ے تک کہ جنگِ جمل و صفين نو‏‏ں برپا کيا ، ايس‏ے لئے علی عليہ السلام ہميشہ قریش تو‏ں شکایت کردے سن تے انہاں دے بارے ميں انہاں دا دل شکوہ شکایتاں تو‏ں بھریا ہواتھا حضرت کدی قریش دے بارے ميں شکوواں نو‏‏ں بولی اُتے جاری فرماندے سن تے انہاں د‏‏ی عادلانہ روش دے مقابلہ ميں قریش دے سخت رد عمل اُتے صراحت دے نال بيزاری تے نفرت دا اظہار کردے سن :
اک ایسا درد مند ،جس دے بولی کهولنے تو‏ں در و دیوار ماتم کرن نہج البلاغہ ميں آیا اے کہ علی عليہ السلام قریش د‏‏ی شکایت کردے ہوئے فرماندے سن :
” خداوندا! ميں قریش تے اُنہاں دے شریک جرم افراد دے خلاف تيری بارگاہ ميں شکایت کردا ہاں کياں کہ انہاں نے قطع رحم کيا اے تے ساڈی بزرگی تے مقام و منزلت نو‏‏ں حقير بنایا اے حکومت دے معاملہ ميں جو میرے تو‏ں مخصوص سی ميرے خلاف بغاوت د‏‏ی تے بالاتفاق ہميں اُس تو‏ں محروم کيا تے میرے تو‏ں کہیا کہ ہوشيا رہوجاؤ ! حق ایہ اے کہ اسنو‏ں لے لو تے حق ایہ اے کہ اسنو‏ں چھڈ دو ۔ اوہ دعویٰ کردے سن کہ ميرے حق دے حدود نو‏‏ں معين کرن ۔ تینو‏ں قریش تو‏ں کيا کم؟ خدا د‏‏ی قسم جس طرح ميں ا ن دے کفر دے دوران انہاں تو‏ں لڑدا سی اج وی --چونکہ انہاں نے فتنہ و فساد نو‏‏ں اپنایا اے -- انہاں نال جنگ کراں گا اس دن ميں ہی سی جس نے انہاں نال جنگ کيت‏ی تے اج وی ميں ہی ہاں جو انہاں نال جنگ کررہیا ہاں ۔
اپنے بھائی عقيل دے ناں اک خط دے ضمن ميں لکھیا اے :
قریش نو‏‏ں ، انہاں دے حملےآں تے گمراہی د‏‏ی راہ ميں تے وادی شقاوت و سرکشی ميں انہاں دے نمود و ناں نو‏‏ں چھوڑدو ،انهيں حيرت وپریشانی د‏‏ی وادی ميں چھڈ دو ! قریش نے ميرے خلاف جنگ
١۔ابن اثير اپنی تریخ ميں جلد ٣ صفحہ نمبر ٣٣۴ امير المؤمنين دے گورنر دے عنوان دے ذیل ميں کہندا اے: مدینہ ميں علی(ع) دا گورنر ابوایوب انصاری تے بعض مورخين دے عقيدہ دے مطابق سہل بن حنيف سی۔
سبئيہ علی دے دوران علی
١۔ ابن خلداں اپنی تاریخ٢/ ٢٦ ميں لکھدا اے :جس دن اسلام کاظہور ہويا قبيلہ ہمدان دے افراد اسلامی ملکاں ميں پهيل گئے تے انہاں ميں اک گروہ یمن ميں رہیا صحابہ دے درميان اختلاف او رکشمکش پيدا ہونے دے بعد قبيلہ ہمدان شيعہ ا ور علی عليہ السلام دے دوستدار سن ایتھ‏ے تک علی عليہا لسلام نے انہاں دے بارے ميں ایہ شعر کہیا اے : ولو کنت بوا باً لابواب جنة لقلت لهمدانی ادخلی بسلام یعنی جے ميں بہشت دا چوکيدار ہواں گا تاں قبيلہ ہمدانی دے افراد تو‏ں کہواں گا کہ سلامت دے نال بہشت ميں داخل ہوجاؤ۔)
۲۔ معاویہ شام ميں سکونت کرنے والے قبیلے سبئيہ دے بعض گروہ نو‏‏ں عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانہ تو‏ں باقی قبیلے سبئيہ تو‏ں جدا کرنے ميں کامياب ہويا تے خاص کر انہيں اپنی طرف مائل کردتا ایہ گروہ اس زمانہ تو‏ں خلفائے بنی مروان تک وقت دے حکا‏م دے پاس خاص حيثيت دے مالک ہويا کردے سن ليکن اس دوران دے بعد قبیلے قحطانی و عدنانياں دے درميان عمومی سطح اُتے شدیداختلافات رونما ہواجس دے نتيجہ ميں مروانی ، اموی حکومت گر گئی تے بنی عباسياں نے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈو ر اُتے قبضہ کيا کتاب صفين تاليف نصر بن مزاحم ، مقدمہ سوم کتاب “ ١۵٠
جعلی اصحاب ” ملاحظہ ہاں
”سبئيہ” ،بنی اميہ دے دوران
اشتدت الخصومة بينها فی اخریات العهد الاموی
بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے اواخر ميں قبیلے عدنان کی، قبیلے سبائی تو‏ں خصومت انتہا نو‏‏ں پہنچی سی ۔مولف امير المومنين د‏‏ی شہادت دے بعد قریش نے گزشتہ د‏‏ی نسبت زیادہ چوکس انداز ميں ا سلامی ملکاں تے مسلماناں د‏‏ی رهبری د‏‏ی باگ ڈور دوبارہ اپنے ہتھ ميں لی انصاراور سبئياں نو‏‏ں تمام امور تو‏ں بے دخل کيا انہاں دے نال بے رحمانہ تے انتہائی سنگدلی تو‏ں برتاو کيا بنی اميہ دے منہ بولے بيٹے یعنی زیاد بن ابيہ ، اس دے بعد اسک‏‏ے بيٹے ابن زیاد دے ذریعہ شہر کوفہ دے تمام علاقے تے اطراف ميں قبیلے سبئيہ دے بزرگان ، ہر شيعہ علی عليہ السلام کہ جو غالباً سبئيہ تو‏ں سن نو‏‏ں پکڑپھڑ کر انتہائی بے دردی تو‏ں قتل کيا جاتاتھا ، پهانسی اُتے لٹکایا جاتاتھا زندہ دفنایا جاندا سی، تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں ویران کيا جاندا سی ! تے انہاں مظلوم تے ستم دیدہ مسلماناں نے حسين ابن علی عليہ السلام دے ایتھ‏ے پناہ لی !