cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریخ اُتے پانی
برفیلے پیوند
28 جولائی 2005ء وچ یورپین اسپیس ایجنسی نے اک ایسے شہابی گڑھے دا اعلان کیتا جو جزوی طور اُتے منجمد پانی توں بھرا ہویا؛ کچھ لوگاں نے اس دریافت نوں  برف دی جھیل توں تعبیر کیتا۔ یوروپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس اُتے لگے ہوئے ہائی ریزولوشن اسٹیریو کیمرے توں لی ہوئی تصویراں واضح طور اُتے اک چوڑی برف دی چادر نوں   اک بے ناں شہابی گڑھے دے تلے وچ دکھا رہی نیں  ۔ ایہ شہابی گڑھا وسٹیٹس بوریلس وچ واقع اے، ایہ جگہ اک ایسا میدان اے جو مریخ دے شمالی بعید ارض البلد اُتے تقریباً 70.5° شمال اور103° مشرق اُتے پھیلیا ہویا اے۔ شہابی گڑھا لگ بھگ 35 کلومیٹر چوڑا تے 2 کلومیٹر گہرا اے۔ شہابی گڑھے دے فرش تے پانی دی برف دے درمیان وچ اونچائی دا فرق لگ بھگ 200 میٹر دا اے۔ ای ایس اے دے سائنس دان اس اونچائی دے فرق دے زیادہ ذمہ دار برف دے نیچے موجود ٹیلاں نوں   بتاندے نیں جن نوں   جزوی طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے۔ اگرچہ سائنس دان اس پیوند نوں   "جھیل" نئيں گردانتے، پانی دا برف دا ایہ پیوند اپنے حجم تے پورے سال وجود رکھنے دی وجہ توں قابل ذکر اے۔ پانی دی برف دے ذخیرے تے برف دی پرتاں سیارے دے مختلف تھاں اُتے پائی گئی نیں  ۔
جس طرح سیارے دی سطح دی تصویراں جدید نسل دے مدار گرد حاصل کر رہے نیں  اس توں بتدریج ایہ بات عیاں ہو رہی اے کہ شاید ممکنہ طور اُتے برف دے مزید پیوند مریخی سطح اُتے بکھرے ہوئے ہون گے۔ برف دے ایہ ناں نہاد پیوند اکثر مریخ دے وسطی عرض البلد (تقریباً استواء دے 30 تا 60° شمال/ جنوب ) وچ پائے جاندے نیں  ۔ مثال دے طور اُتے کافی سائنس دان اس بات اُتے یقین رکھدے نیں   کہ انہاں عرض البلد پٹیاں وچ پھیلے ہوئے خدوخال نوں   بطور " عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے غلاف" جاں " "میدان وچ چپکے ہوئے" توں بیان کیتا جاندا اے جو مٹی و دھول توں اٹے ہوئے برف دے پیوند نیں   تے آہستہ آہستہ انحطاط پزیر ہو رہے نیں  ۔ دھول دی اک چادر، تصویر وچ نظر آنے والی مدھم سطح جو برف وانگمنعکس نئيں ہو رہی تے برف دے پیونداں نوں   لمبے عرصے تک مکمل تبخیر ہوئے بغیر، دونے وجوہات نوں   بیان کرنے دے لئی درکار اے۔ ایہ پیوند بطور پراسرار نہراں دے بہاؤ جداں نالاں دے ممکنہ پانی دے وسیلے دے طور اُتے انہاں عرض البلد دے علاقاں وچ بیان کیتے جاندے نیں  ۔
قطبی برفیلی ٹوپیاں
thumb|مریخی سیاروی سرویر نے شمالی موسم گرما کے شروع میں مریخی شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کی یہ تصویر حاصل کی ہے۔ دونے شمالی قطبی ٹوپی (پلانم بوریم) تے جنوبی قطبی ٹوپی (پلانم اوسٹریل) دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ انہاں دی موٹائی سردیاں وچ ودھدی اے جدونکہ جزوی طور اُتے گرمیاں وچ انہاں وچ عمل تصعید وقوع پزیر ہُندا اے۔ 2004ء وچ مریخی ایکسپریس سیارچے اُتے لگے ہوئے مار سس ریڈار آواز پیما نے جنوبی قطبی ٹوپی نوں  ہدف بنایا تے اس نے اوتھے اُتے 3.7کلومیٹر تک دی گہری برف دی سطح دے نیچے تصدیق دی۔ اسی برس اسی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اومیگا آلے نے دسیا کہ ٹوپی تن مختلف حصّوں وچ بٹی ہوئی اے، جس وچ منجمد پانی دی متغیر مقدار عرض البلد دے لحاظ توں موجود اے۔ تصویر وچ دیکھیا جانے والا پہلا حصّہ قطبی ٹوپی دا روشن حصّہ اے، قطب دے درمیان وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف 85 فیصد جدونکہ 15 فیصد برف پانی دی اے۔ دوسرے حصّہ کھڑی ڈھلواناں اُتے مشتمل اے جس نوں   فصیل دے ناں توں جانا جاندا اے، جو لگ بھگ پانی دی برف توں بنی اے، جو قطب دے آس کول دے میدانی علاقاں وچ حلقہ بناتی ہوئی قطب توں دور جاتی اے۔ تیسرا حصّہ وسیع دائمی زیر سطحی برف اُتے مشتمل اے جو اس فصیل توں دسیاں ہزار ہا کلومیٹر دور تک کھچیا ہویا اے تے اس وقت تک قطب دا حصّہ نئيں سمجھیا گیا جدوں تک سطح دے اجزاء دا تجزیہ نئيں کیتا گیا۔ ناسا دے سائنس داناں نے حساب لایا کہ اگر جنوبی برفیلی ٹوپی وچ موجود برف دی مقدار نوں   پگھلایا جائے تو ایہ اِنی ہوگی کہ پورے سیارے دی سطح نوں   11 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لے گی۔ دونے قطبین تے سیارے دی وسیع سطح دے مشاہدے بتاندے نیں کہ اگر اس دی سطح دی تمام برف نوں   پگھلا دتا جائے تو پانی دی سیاروی سطح دی 35 میٹر گہری تہ بن جائے گی۔ thumb|دائیں|مریخ کے شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کا سیارچے کے آواز پیما ریڈار سے اخذ کردہ عمودی حصّہ۔
جولائی 2008ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس خلائی گاڑی نے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق اپنے اترنے دی جگہ توں قریب شمالی قطبی ٹوپی (68.2° عرض البلد) اُتے دی اے۔ سطح توں حاصل ہونے والا ایہ برف دی موجودگی دا پہلا براہ راست ثبوت سی۔ دو برس بعد، مریخی پڑتال گر مدار گرد اُتے لگے اتھلے ریڈار نے شمالی قطبی ٹوپی دی پیمائش دی تے اندازہ لایا کہ ٹوپی اُتے پانی دی برف کل مقدار821٫000 مکعب کلومیٹر (197٫000 مکعب میل) اے۔ ایہ مقدار زمین اُتے موجود گرین لینڈ دی برف دی چادر دے 30 فیصد دے برابر اے جاں اس قدر اے کہ مریخ دی سطح نوں  5.6 میٹر تک ڈھانپ لے۔ دونے قطبی ٹوپیاں نے کثیر باریک اندرونی پرت نوں   اس وقت ظاہر کیتا جدوں انہاں دا تجزیہ ہائیرائز تے مریخی سیاروی سرویر امیجری نے کیتا۔ کئی محققین نے اس پرت دا استعمال کر دے ہوئے کوشش دی کہ ٹوپیاں دی ساخت، تریخ تے بہاؤ دے خصائص نوں   سمجھ سکاں اگرچہ کہ انہاں دی توضیح صاف گو نئيں سی۔
انٹارکٹکا وچ واقع جھیل ووستک نوں  دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ مائع پانی مریخ اُتے شاید ہن وی وجود رکھتا ہو کیونجے اگر پانی مریخ اُتے قطبی برفیلی ٹوپیاں توں پہلے موجود سی تو ایہ ممکن اے کہ برفیلی ٹوپیاں دے نیچے ہن وی مائع پانی موجود ہو۔
زمینی برف
کئی برساں توں اکثر سائنس دان رائے دیندے نیں  کہ کچھ مریخی سطح، زمین دے برفیلے توداں دے آس کول دے علاقاں جیسی لگتی اے۔ انہاں میدانی خدوخال توں مشابہت دے ذریعہ ایہ دلیل کئی برساں تک دی جاتی رہی کہ ایہ علاقے سطح زمین دے اندر موجود دائمی برف دے نیں  ۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ منجمد پانی سطح دے بالکل عین نیچے موجود ہوۓگآ۔ بلند عرض البلد دی نقش دار میداناں دی اک عمومی خاصیت کئی صورتاں وچ وقوع پزیر ہو سکدی اے بشمول پٹیاں تے کثیر الزاویہ اشکال دے۔ زمین اُتے انہاں صورتاں دے بننے دی وجہ مٹی دا جمنا تے پگھلنا ہُندا اے۔ مریخ دی سطح دے نیچے وڈی مقدار وچ جمے ہوئے پانی دے دوسرے ثبوت وی اے جداں کہ نرم زمین، جس دے گول مقامی جغرافیائی خدوخال نیں  ۔ نظریاتی حساب تے تجزیئے اس بات دے امکان دی جانب اشارہ کر رہے نیں   کہ ایہ خدوخال زمینی برف دے اثر دی وجہ توں بنے نیں  ۔ مریخی مہم دے گیما شعاع دے طیف پیما تے فینکس خلائی گاڑی دی براہ راست پیمائش توں حاصل کردہ ثبوت اس بات نوں   تقویت دیندے نیں   کہ انہاں وچوں اکثر خدوخال دا قریبی تعلق زمینی برف دی موجودگی دے نال اے۔
مریخ دے کچھ علاقے مخروطی اشکال توں ڈھکے ہوئے نیں  جو زمین دے انہاں علاقاں توں ملتے نیں   جتھے لاوا جمے ہوئی برفیلی زمین دے اُتے بہتا اے۔ لاوے دی حرارت برف نوں   پگھلا دیتی اے تے بدل کر بھاپ وچ تبدیل کر دیتی اے۔ بھاپ دی طاقت ور قوّت لاوے توں ہُتی ہوئی نکلتی اے تے اس قسم دی بے جڑ دی مخروطی اشکال نوں   بناتی اے۔ مثال دے طور اُتے انہاں خدوخال نوں   اتھابیسکا ویلس وچ تلاش کیتا جا سکدا اے جو مخرج نہراں دے نال بہتے ہوئے لاوے توں تعلق رکھتی نیں  ۔ وڈی مخروطی اشکال اس وقت بنتی نیں   جدوں بھاپ موٹی لاوے دی پرت وچوں لنگھدی اے۔
خول نما مقامی جغرافیہ
thumb|بائیں|ہیلس چو گوشہ میں بننے والی خول نما ساختوں کے مراحل مریخ دے کچھ علاقے خول نما شکل دی بھینچی ہوئی صورت نوں  ظاہر کر دے نیں  ۔ انہاں بھینچی ہوئی ساختاں دے بارے وچ گمان ایہ اے کہ شاید ایہ انحطاط پزیر برف توں لبریز غلاف دے ذخیرے دی باقیات ہوں گی۔ جمی ہوئی مٹی وچوں برف دی عمل تصعید دے نتیجے وچ ایہ خول نما ساختاں وجود وچ آتی نیں  ۔ ایکارس وچ شایع ہونے والی اک تحقیق وچ پتا لگیا اے کہ خول نما مقامی جغرافیائی دے قطعہ زمین نوں   مریخ دی حالیہ ماحول دی شرطاں دے اندر ہونے والی سطح زمین دے اندر موجود پانی دی برف نوں   عمل تصعید دے نتیجے وچ کھونے توں حاصل کیتا جا سکدا اے۔ انہاں دے نمونے اسی طرح دی ساختاں دے بارے وچ اس وقت وی پیش گوئی کر دے نیں   جدوں زمین وچ وڈی مقدار وچ دسیاں میٹر گہری خالص برف موجود ہو۔ ایہ غلاف دا مادّہ ممکنہ طور اُتے کرۂ فضائی توں نکل کر ایتھے جمع ہو گیا اے کیونجے برف دھول اُتے اس وقت جمی اے جدوں موسم مریخ دے قطب دے جھکاؤ(نیچے برفانی دور نوں   دیکھو) وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں مختلف ہو گیا سی۔  خول نما ساختاں عام طور اُتے دسیاں میٹر گہری ہُتی نیں  ۔ کچھ چند سو توں لے کر چند ہزار میٹر تک پھیلی ہوئی ہُتی نیں  ۔ ایہ لگ بھگ دائروی جاں لمبوتری ہو سکدی نیں  ۔ کچھ تو ایسی لگتی نیں   کہ جداں اک وڈے بھاری کھڈے والی زمین دی وجہ توں متحد ہو گئی ہوں۔ زمین نوں   بنانے دا عمل شاید شگاف توں ہونے والی عمل تصعید توں شروع ہُندا ہوۓگآ۔ اوتھے اکثر کثیر الاضلاع شگاف موجود ہُندے نیں   جتھے خول نما ساختاں بنتی نیں   تے خول نما جغرافیائی ساختاں دی موجودگی منجمد زمین دے بارے وچ عتیہ دیتی اے۔
ایہ خول نما خدوخال سطحی طور اُتے بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے ہُندے نیں ، جو جنوبی قطبی ٹوپی دے گرد پائے گئے نیں  ۔ بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے خدوخال دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ بجائے پانی دی برف دے ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی پرت دی سطح اُتے بننے والے سوراخاں دی وجہ توں بنتی نیں  – ہرچند کہ انہاں سوراخاں دے فرش وچ ممکنہ طور اُتے پانی دی مقدار کافی اے۔
برفیلے تودے
thumb|دائیں|5 کلومیٹر چوڑے نظارے میں برفیلے تودوں کی طرح گوشہ کے ذخیرے ڈبے والی گھاٹی میں نیچے سے اوپر کی طرف ہے ۔ سطح پر چٹانوں کا ثلجی ملبے کے ذخیرے ہیں جو برفیلے تودوں کی پیش قدمی کو ظاہر کرتے ہیں۔ مریخ دے کچھ وڈے حصّے جاں تو وڈے توداں دی میزبانی کر دے نظر آندے نیں  جاں اوہ ثبوت رکھدے نیں   جو حال وچ اساں   دیکھدے نیں  ۔ زیادہ تر بلند عرض البلد دے حصّے بالخصوص اسمینس لاکس چوگوشہ دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ہن وی اوہ وڈی مقدار وچ پانی دی برف رکھتا اے۔  حالیہ ثبوت و شواہد نے کافی سیاروی سائنس دناں نوں   ایہ یقین کرنے اُتے مجبور کر دتا کہ پانی دی برف ہن وی بطور برف دے توداں دے مریخ دے وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود نیں   جنہاں دی عمل تصعید توں حفاظت غیر حاجز چٹاناں دی پتلی توں تہ جاں دھول کردتی اے۔ جنوری 2009ء وچ سائنس داناں نے ڈیوٹیرو نیلس مینسا دے علاقے وچ موجود برف دے توداں جداں خصائص جن نوں   گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں  ، اُتے دی جانے والی تحقیق ریڈار دی مدد توں دی جس وچ انھاں چند میٹرچٹاناں دی دھول دے نیچے جگہ جگہ پھیلی ہوئی برف دے ثبوت ملے نیں  ۔ برف دے توداں دا تعلق منقش میداناں تے کئی آتش فشاناں دے نال ہُندا اے۔ محققین نے ہیکاٹس تھولس، عرشیہ مونس، پیوونس مونس تے اولمپس مونس نوں   برفیلے توداں دے ذخیرے دے طور اُتے بیان کیتا اے۔ وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود کئی مریخی شہابی گڑھے وچ برفیلی توداں دے ہونے دے بارے وچ اطلاعات نیں  ۔
thumb|رول ویلس دھاری دار فرشی ذخیروں کے ساتھ۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔
مریخ اُتے توداں جداں خدوخال نوں  نقوش دی شکل و صورت، ۔ محل وقوع، جس زمین توں اس دا تعلق اے تے کون سا مصنف اس دی تشریح کر رہیا اے ،دی مناسبت توں بطور بہاؤ دے نقوش، مریخی بہاؤ دے نقوش، گوشہ دار دھول تہ بند ،جاں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی بیان کیتا جاندا اے۔ تمام دے سارے تو نئيں پر انہاں وچوں اکثر برف دے تودے غلاف دے مادّے اورتنگ گھاٹی دی دیواراں وچ موجود تنگ گھاٹی توں نسبت رکھدے نیں  ۔ دھاری دار ذخیرے جن نوں   بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی جانا جاندا اے ممکنہ طور اُتے پتھراں توں ڈھکے ہوئے برفیلے تودے نیں   جو زیادہ تر نہراں دی تہ وچ پائے گئے نیں   جو شمالی نصف کرہ وچ واقع عربیہ میدان دے منقش میدان وچ پائے گئے نیں  ۔ انہاں دی ستہ اُتے پہاڑیاں تے کھانچے دار مادّہ موجود اے جو رکاوٹاں دے گرد ٹیڑھا ہو جاندا اے۔ ہو سکدا اے کہ دھاری دار تہ دے ذخیرے گوشہ دار دھول تہ بند توں نسبت رکھدے ہوں جن وچ مدار گردریڈار پہلے ای وڈی مقدار وچ برف دے ہونے دی تصدیق کر چکے نیں  ۔ کئی برساں توں محققین ایہ تشریح کر دے رہے نیں   کہ نقوش جن نوں   گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں   اصل وچ برفیلے توداں دا بہاؤ نیں   تے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف اک غیر موصل پتھراں دی تہ دے نیچے موجود اے  نویں آلات دے اعداد و شمار دے نال اس بات دی تصدیق ہو گئی اے کہ گوشہ دار دھول تہ بند وچ لگ بھگ خالص برف موجود اے جس نوں   چٹان دی اک پرت نے ڈھانک رکھیا اے۔ thumb|الپائن برفیلے تودے کا بچا ہوا ثلجی ملبے کو پہاڑی سمجھا جاتا ہے۔ محل وقوع اسمینس لاکس چو گوشہ متحرک برف اپنے نال چٹانی مادّہ لے جاتی اے تے جدوں برف غائب ہو جاتی اے تو اوہ باقی رہ جاندا اے۔ عام طور اُتے ایسا تودے دے کنارے جاں تھوتھنی اُتے ہُندا اے۔ زمین اُتے ایسے نقوش ثلجی ملبہ کہلاندے نیں، پر مریخ اُتے انہاں نوں  عموماً اساں   ثلجی ملبے جداں پہاڑ جاں خم دار پہاڑی کہندے نیں  ۔ کیونجے مریخ وچ برف پگھلنے دی بجائے تصعیدی عمل ہُندا اے تے کیونجے مریخ دے کم درجہ حرارت دی وجہ توں برف دے تودے ٹھنڈ دی بنیاد (اپنے تختے اُتے جم کر ہلنے دے قابل نئيں رہندے)اُتے ہُندے نیں  ، تو انہاں برفیلے توداں تے پہاڑیاں دی باقیات جو اوہ چھڈتے نیں   بعینہ ایسے نئيں ہُندے جداں کہ زمین اُتے موجود عام برف دے تودے چھڈتے نیں  ۔ بطور خاص مریخی ثلجی ملبے نیچے موجود مقامی جغرافیہ توں خم کھائے بغیر ای جمع ہوئے نیں   جو اس بات نوں   ظاہر کردا اے کہ مریخی توداں وچ موجود برف عام طور اُتے جم کر نیچے بیٹھ جاتی اے تے ہل نئيں سکدی۔ برف دے توداں دی سطح اُتے موجود دھول دی پہاڑیاں برف دی حرکت دا اشارہ دیتی نیں  ۔ کچھ توداں دی سطح اُتے کھردری بناوٹ دفن ہوئی برف وچ تصعیدی عمل دی وجہ توں ہُندا اے۔ برف بغیر پگھلے ای تبخیر ہو جاتی اے تے اپنے پیچھے خالی جگہ چھڈ دیتی اے۔ اُتے موجود مادّہ خالی جگہ وچ منہدم ہو جاندا اے۔ کدی کبھار برف دے ٹکڑے تودے توں گر کر زمین دی سطح اُتے دفن ہو جاندے نیں  ۔ جدوں اوہ پگھلتے نیں  ، تو کم و بیش سوراخ جیسی چیز باقی رہ جاتی اے۔ کیتلی جداں سوراخاں نوں   مریخ وچ شناخت کیتا گیا اے۔
برفانی دور
thumb|شمالی قطب میں برف اوردھول کی تہ کے ذخیرے
اپنے حالیہ ماضی قریب وچ مریخ نے برف دی مقدار تے تقسیم وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلی نوں  دیکھیا اے۔ زمین اُتے ایسی تبدیلیاں نوں   برفانی دور جاں برفانی عہد کہیا جاندا اے۔ مریخ دے برفانی دور زمین دے برفانی ادوار توں کافی مختلف نیں  ۔ مریخی برفانی دور دے دوران وچ قطبین گرم ہو جاندے نیں  ، تد پانی دی برف ٹوپیاں نوں   چھڈ دیتی اے تے وسطی عرض البلد وچ جا کر ذخیرہ ہو جاتی اے۔ برفیلی ٹوپی توں نمی پست عرض البلد ول پالے جاں برف دے گالاں دی صورت وچ سفر کردتی اے۔ مریخ دے کرۂ فضائی وچ بریک مٹی دے ذرّات دی اک وڈی تعداد موجود اے، پانی دے بخارات انہاں ذرّات وچ تکثیف ہو جاندے نیں   تے فیر پانی دے اضافی وزن دی وجہ توں اوہ زمین اُتے گر جاندے نیں  ۔ جدوں غلافی پرت دے اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاتی اے تو ایہ اپنے پیچھے دھول چھڈ دیتی اے جو باقی بچی ہوئی برف دے لئی بطور حاجز دا کم کردتی اے۔ برفیلی ٹوپی توں جانے والی پانی دی کل مقدار اس دا صرف کچھ فیصد ای ہُتی اے جاں یوں کہہ لیں کہ ایہ مقدار اس قدر ہُتی اے کہ پورے سیارے دی سطح نوں   اک میٹر تک ڈھک سکدی اے۔ برف دی ٹوپیاں دی زیادہ تر نمی دا نتیجہ برف و دھول دے آمیزے توں بنے ہوئے موٹے ہموار غلاف دی صورت وچ نکلتا اے۔  برف توں لبریز ایہ چند میٹر موٹا غلاف پست عرض البلد دی زمین نوں   ہموار کر دیتا اے، پر اس دی ظاہری صورت ناہموار ہُتی اے۔ گلیشیر بستگی دے اک توں زیادہ مراحل وقوع پزیر ہُندے نیں  ۔ کیونجے موجود دور دے غلاف وچ صرف چند شہابی گڑھے ای موجود نیں  ، لہٰذا اس نوں   کافی نوجوان سمجھیا جاندا اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ غلاف نسبتاً حال دے برفانی دور دے دروان بچھا اے۔
برفانی دور مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی دی وجہ توں آندے نیں ، جس دا موازنہ اساں   ارضیاتی میلانکووچ چکر توں کر سکدے نیں  ۔ مداروی حساب بتاندے نیں کہ مریخ اپنے محور اُتے زمین دے مقابلے وچ زیادہ ڈگمگاندا اے۔ زمین نوں   استحکام اس دے نسبتاً وڈے چاند دی وجہ توں مل جاندا اے لہٰذا ایہ صرف چند درجے تک ڈگمگاتی اے۔ مریخ اپنا جھکاؤ- جس نوں   خمیدگی توں جانا جاندا اے- دسیاں درجے تک بدل سکدا اے۔ جدوں ایہ خمیدگی زیادہ ہُتی اے، اس دے قطبین نوں   زیادہ روشنی تے حرارت براہ راست ملتی اے؛ اس توں اس دے برفیلی ٹوپیاں گرم ہو جاتی نیں   تے برف دے تصعیدی عمل دی وجہ توں ایہ مہین ہو جاتی نیں  ۔ ماحول وچ تغیر نوں   وی اگر جمع کر لیں تو مریخ دے مدار وچ ایہ انحرافی تبدیلی زمین دے انحراف توں دگنا تک ہو سکدی اے۔ جدوں قطب تصعید دے عمل توں لنگھدے نیں   تو برف استواء دے قریب دوبارہ جمع ہو جاتی اے جو انہاں زیادہ خمیدگی دی نسبت کم شمسی آفتاب زدگی نوں   پاتی نیں  ۔ کمپیوٹر نقول بتاتی نیں   کہ مریخ دے 45 درجے دے جھکاؤ اُتے برفانی توداں نوں   رکھنے والی زمین وچ برف کافی جمع ہو جاتی اے۔ 2008ء وچ ہونے والی تحقیق ایمیزونی گلیشیر بستگی دے آخری دور دے دوران مریخ دی سرحد نوں   دو حصّوں وچ تقسیم کرنے دی جگہ اُتے کثیر برفانی مراحل دے بارے وچ ثبوت دیتی اے۔
موجودہ بہاؤ دے شواہد
thumb|دائیں|نیوٹن شہابی گڑھے میں ڈھلوان پر ہونے والے موسم گرما کے بہاؤ۔ thumb|شاخ دار آبی درے thumb|گہرے آبی دروں کے گروہ
خالص مائع پانی مستحکم صورت وچ مریخ دی ستہ اُتے اپنے موجودہ فضائی دباؤ تے کم درجہ حرارت دے نال بجز کچھ نچلے علاقاں وچ چند گھنٹاں دے نئيں قائم رہ سکدا۔ لہذا ارضی معما 2006ء وچ اس وقت شروع ہویا جدوں ناسا پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ مشاہدات نے آبی درے دے ذخیراں نوں  ظاہر کیتا جو دس برس پہلے موجود نئيں سن، ممکنہ طور اُتے ایہ مائع نمکین پانی مریخ دے گرمیاں دے موسم دے دوران وچ کدی بنے سن۔   ایہ تصویراں دو شہابی گڑھاں سیرینم میدان تے قنطورس مونٹیس دی تھاں جس وچ بظاھر ایسا نظر آ رہیا سی کہ مریخ وچ 1999ء تا 2001ء دے دوران وچ کسے وقت مائع پانی سطح اُتے بہا سی۔
سائنس داناں دے درمیان وچ اس بات اُتے اختلاف اے کہ آیا ایہ آبی درے مائع پانی توں بنے نیں  جاں نئيں۔ ایہ وی ممکن اے کہ آبی درے ایسے بہاؤ توں بنے ہون گے جو خشک ہون گے، جاں شاید کاربن ڈائی آکسائڈ توں ہموار ہوئی ہوگی۔  اگر آبی درے سطح اُتے بہنے والے پانی توں بنے تو پانی دا اصل ماخذ تے اس حرکت دے پیچھے نظام صحیح طرح توں نئيں سمجھیا گیا اے۔
اگست 2011ء وچ ناسا نے جنوبی نصف کرہ وچ شہابی گڑھاں دے کنارے چٹانی سطح توں ابھرا ہوئی ساختاں دے نیچے کھڑی ڈھلواناں اُتے موجودہ موسمی تبدیلی دا اعلان کیتا۔ ایہ دریافت نیپالی سند فضیلت حاصل کرنے والے طالبعلم لوجیندرا اوجھا نے دی سی۔ ایہ گہری دھاریاں جن نوں  ہن باز گرد ڈھلانی خط کہندے نیں   مریخی موسم گرما دے گرم ترین حصّے وچ ڈھلواناں دے نیچے بنتے ہوئے دیکھی گئی نیں  ، اس دے بعد ایہ بتدریج سال دے دوسرے حصّے وچ غائب ہو جاتی نیں   تے سال دے دوران متوالی ہُتی نیں  ۔ محققین کہندے نیں   کہ ایہ نشان نمکین پانی توں میل کھاندے نیں جو ڈھلواناں اُتے نیچے ول بہتا اے تے فیر اڑ جاندا اے تے شاید کسے قسم دی باقیات اپنے پیچھے چھڈ جاندا اے۔  کرزم طیف پیما آلے نے اس وقت توں آبیدہ نمک دے براہ راست مشاہدات دے نیں   جو اسی وقت ظاہر ہُندے نیں   جدوں ایہ متوالی ڈھلوانی خط بنتے نیں  ، جس توں 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہوئی کہ ایہ خط اتھلی مٹی وچوں گزرنے والے مائع نمکین پانی توں ای بنے نیں  ۔ انہاں خطوط وچ آبیدہ کلورائیٹ تے پرکلوریٹ موجود اے جس وچ مائع پانی دے سالمے موجود نیں  ۔ ایہ خطی بہاؤ پہاڑی توں نیچے مریخی موسم گرما وچ بہتے نیں   جدوں درجہ حرارت -23 سیلسیس (-10 فارن ہائیٹ ) توں اُتے ہُندا اے۔ بہرحال پانی دا ماخذ ہن وی نامعلوم اے۔
سکونت پذیری دی جانچ
حیات دے بارے وچ جانا جاندا اے کہ اس نوں  مائع پانی دی ضرورت ہُتی اے، پر صرف ایہ اک شرط ای حیات دے لئی ضروری نئيں اے۔۔،   حیات دی شرطاں دے لئی پانی، توانائی دے ذرائع، خلیات دی نشو و نما دے ضروری مادّے سب دے سب اک موزاں ماحول دے نال درکار نیں  ماضی وچ مریخ دی زمین اُتے کدی بہنے والے پانی، غذائیت بخش مادّے تے پہلے توں دریافت کیتے گئے ماضی دے مقناطیسی میدان جو سیارے نوں   کائناتی تے شمسی اشعاع توں محفوظ رکھدے سن  ایہ تمام دے سارے ثبوت مل کر بتاندے نیں کہ مریخ وچ حیات نوں   سہارا دینے والا ماحول ہو سکدا سی۔ ایتھے ایہ بات واضح کرنا ضروری اے کہ مریخ نوں   ماضی وچ قابل سکونت پانے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ مریخی حیات کدی اوتھے حقیقت وچ وجود رکھتی ہو۔
thumb|بائیں|ALH84001شہابیے کے ٹکڑے پر برقی خرد بین سے دیکھنے پر جرثومے کی طرح کی ساخت دکھائی دے رہی ہے۔
جدوں اوتھے اُتے اک مقناطیسی میدان ہو تو ماحول شمسی ہویا توں ہونے والے کٹاؤ توں محفوظ رہندا اے تے کثیف کرۂ فضائی نوں  باقی رہنے دا وی یقین دلاندا اے جو سطح اُتے مائع پانی دے وجود نوں   قائم رکھنے دے لئی ضروری اے۔  مریخی سطح اُتے قابل سکونت ماحول دا اندازہ لگانے دے لئی دو حالیہ ماحولیاتی طریقے 19 جاں 20 عوامل دا استعمال کر دے نیں  ، جس وچ زیادہ زور پانی دی دستیابی، درجہ حرارت، غذائیت بخش اجزاء، توانائی دے ذرائع تے شمسی بالائے بنفشی اشعاع تے کہکشانی کائناتی اشعاع توں محفوظ رکھنے اُتے دتا گیا اے۔ بطور خاص خلیاتی ساختاں اُتے آئن زدہ تابکاری دا تباہ کن اثر ممکنہ فلکی حیاتیاتی رہائشیاں دی زندگی دے باقی رہنے دے لئی سب توں اہم عمل اے۔ ایتھے تک کہ سطح دے 2 میٹر نیچے تک کوئی وی خرد جرثومہ اونگھتا ہویا، حالیہ جما دینے والے حالات وچ منجمد ہو کر محفوظ ہوۓگآ، اس طرح اوہ استحالی طور اُتے غیر عامل ہوۓگآ تے وقوع پزیر خلیاتی انحطاط نوں   ہونے اُتے ٹھیک کرنے دے قابل نئيں ہوۓگآ۔
چک 325 ڈبلیو بی
چک 325 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
مریخ اُتے پانی
مرینیر نہم
thumb|مرینیر نہم سے دیکھا جانا والااسکامندرویلس میں پیچیدہ راستہ۔ اس طرح کی تصویروں کا مطلب ہوتا ہے کہ بڑی مقدار میں پانی کبھی مریخ کی سطح پر بہتا ہوگا۔
چک 325 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
مریخ اُتے پانی
مرینیر نہم
1971ء وچ مرینیر نہم مریخی مدار گرد توں حاصل ہونے والی تصویراں نے ماضی دے پانی دے پہلے براہ راست ثبوت نوں  خشک دریائی فرش، آبی دراں (بشمول ویلس مرینیرز، جو اک 4٫020 کلومیٹر اُتے پھیلیا ہویا نظام اے)، پانی دے کٹاؤ تے ذخیرے دے ثبوت، موسمی محاذ تے کئی دوسرے ثبوتاں دی صورت وچ پہلی مرتبہ ظاہر کیتا۔ مرینیر نہم توں دی جانے والی دریافتاں نوں   بعد دے وائکنگ منصوبے نے گہنا دتا۔ عظیم الشان ویلس مرینیرز آبی درے دے نظام دا ناں مرینیر نہم دی خدمات دے صلے وچ رکھیا گیا۔
چک 325 ڈبلیو بی
باہرلے جوڑ
گٹھ:تصیل دنیاپور دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع لودھراں دے پنڈ
مریخ اُتے پانی
وائکنگ منصوبہ
thumb|دائیں|ماجا ویلس میں دھارے کی صورت والا جزیرہ مریخ پر آنے والے بڑے سیلابوں کی جانب اشارہ کرتا ہے۔ عام طور اُتے وڈی مقدار وچ پانی توں بننے والی ارضیاتی اشکال دی دریافت نوں  کرکے دو وائکنگ مدار گرداں تے دو خلائی گاڑیاں نے مریخ اُتے پانی دے بارے وچ ہمارے علم وچ انقلاب برپا کر دتا۔ نہراں دے وڈے وڈے مخرج کئی علاقاں وچ پائے گئے نیں  ۔ ایہ بتاندے نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں   توڑ کر، گہری وادیاں نوں   تراشا، کھانچے دار زمین نوں   کاٹ کر دریائے فرش وچ ڈھالا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر کیتا۔ جنوبی نصف کرہ وچ وڈے علاقاں وچ شاخ دار وادیاں دے جال موجود نیں  ، جو اس بات نوں   ظاہر کر دے نیں   کہ کدی اوتھے بارش ہویا کردتی سی۔ کئی شہابی گڑھے ایسے ظاہر کر دے نیں   جداں کہ تصادم گیلی مٹی وچ ہویا ہو۔ جدوں اوہ بنے سن، تو شاید مٹی وچ موجود برف پگھلی ہوگی، جس توں زمین نوں   کیچڑ وچ بدل دتا ہوۓگآ تے فیر ایہ کیچڑ سطح اُتے پھیل گئی ہوگی۔ "منتشر میدان" جداں علاقاں وچ لگتا اے کہ پانی دی وڈی مقدار ضائع ہو گئی ہوگی جس دی وجہ توں نیچے ول بہنے والی وڈی نہراں بن گئی ہوں گی۔ کچھ تخمینہ جات تو مسیسپی دریا دے بہاؤ دے مقابلے وچ دس ہزار ہا گنا طور اُتے بہدے سن۔ زیر زمین آتش فشاناں نے شاید جمی ہوئی برف نوں   پگھلا دتا ہوۓگآ؛ اس دے بعد پانی دور بہ گیا ہوۓگآ تے زمین نے منہدم ہو کر منتشر میداناں نوں   اپنے پیچھے چھڈ دتا ہوۓگآ۔ مزید براں انہاں دونے وائکنگ خلائی گاڑیاں توں کیتے جانے والے عام کیمیائی تجزیے بتاندے نیں کہ جاں تو سطح ماضی وچ ظاہر ہوئی ہوگی جاں فیر پانی وچ مل گئی ہوگی۔
مریخی سیاروی مساحت کنندہ
thumb|دائیں|سائی نس میریڈیانی میں موجود قلمی کچے لوہے کی تقسیم نقشے میں دیکھی جا سکتی ہے۔ ان اطلاعات کو آپرچونیٹی خلائی گاڑی کے اترنے کی جگہ کے حوالے سے ہدف بنانے کے لیے استعمال کیا تھا جس نے ماضی کے پانی کے بارے میں قطعی ثبوت دیکھے۔
مریخی سیاروی مساحت کنندہ دا حرارتی اخراجی طائف پیما اک ایسا آلہ اے جو مریخ دی سطح اُتے جمع ہوئی معدنیات دا تعیین کر سکدا اے۔ اس آلے نے نیلی مجوف ساخت وچ اک وڈے علاقے (30٫000 مربع کلومیٹر)دی شناخت دی اے جس وچ زبرجد معدن موجود اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ قدیمی سیارچے دے اس تصادم وچ جس وچ اسیڈس طاس بنا ایسے شگاف پیدا ہو گئے جس وچ ایہ زبرجد سامنے نکل کر آگیا۔ زبرجد دی دریافت اس بات نوں  تقویت دیتی اے کہ مریخ دے کچھ حصّے لمبے عرصے توں شدید خشک نیں  ۔ استواء دے 60 درجے شمال تے جنوب دے اندر کچھ دوسرے چھوٹے علاقاں وچ وی زبرجد پایا گیا اے۔ کھوجی نے کئی نہراں دی تفتیش دی اے جس توں معلوم ہُندا اے کہ مستحکم مائع بہاؤ وچوں دو نانیدی ویلس تے نرگال ویلس وچ پائے گئے نیں  ۔
thumb|نانیدی ویلس کے فرش پر موجود اندرونی نہریں (تصویر کے اوپر) بتاتی ہیں کہ پانی کا بہاؤ کافی لمبے عرصے تک رہا ہوگا۔ تصویر از طرف لونا پالس چوگوشہ۔
پلاسنبرگ
پلاسنبرگ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے قلعہ باویریا دے شہر کمبلاہ چ اے۔
مریخ اُتے پانی
مریخی خضر راہ
سطح دا دباؤ یومیہ 0.2 ملی بار توں اپر ہُندا اے پر کم توں کم تے زیادہ توں زیادہ یومیہ 2 تک وی جاندا اے۔ روزانہ دا اوسطاً دباؤ 6.75 ملی بار دے لگ بھگ توں کم توں کم 6.7ملی بار ہُندا اے، بمطابق جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ دی زیادہ توں زیادہ مقدار جنوبی حصّے وچ تکثیف ہُتی اے۔ مریخ اُتے خضر راہ نے جس فضائی دباؤ دی پیمائش دی اے اوہ بوہت کم اے یعنی لگ بھگ زمین دا 0.6 فساد دے قریب تے ایہ اتنا نئيں اے کہ مائع پانی نوں  سطح اُتے رہنے دے قابل چھڈے۔
دوسرے مشاہدات اس بات توں میل کھاندے نیں کہ پانی ماضی وچ موجود رہیا ہوۓگآ۔ مریخی خضر راہ دے اترنے دی جگہ اُتے کچھ چٹاناں اک دوسرے دے مخالف اس طرح توں نیں  جس نوں   ماہرین ارضیات کنارہ پوش کہندے نیں  ۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ ماضی وچ زبردست سیلابی پانی نے چٹاناں نوں   اتنا دھکا دتا ہوۓگآ کہ اوہ بہاؤ توں دور ہو گئے ہون گے۔ کچھ کنکریاں گول نیں  ، شاید بہاؤ توں لڑکھڑا کر بن گئی ہوں گی۔ زمین دا کچھ حصّے چھلکے دار اے شاید ایسے سیال دی وجہ توں جڑ گیا ہوۓگآ جس وچ معدنیات ہوں گی۔ اوتھے اُتے بادلاں تے دھند دے ثبوت وی سن۔
پلاسنبرگ
بارلے جوڑ
Plassenburg
مریخ اُتے پانی
مریخی مہم
thumb|Right|سیمیکن شہابی گڑھے میں پیچیدہ نالیوں کا نظام۔ محل وقوع اسیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔
2001ء مریخی مہم نے تصویراں دی صورت وچ مریخ اُتے پانی دے کافی زیادہ ثبوت پائے تے اپنے طیف پیما دے نال، اس نے دسیا کہ زمین دا کافی زیادہ حصّہ پانی توں لبریز سی۔ مریخ دی سطح دے نیچے اس قدر برف موجود اے کہ جھیل مشی گن دو مرتبہ اس توں بھر سکدی اے۔ دونے نصف کراں وچ، 55 درجے عرض البلد توں لے کر قطبین تک، سطح دے بالکل نیچے مریخ وچ برف دی بلند کثافت موجود اے، لگ بھگ اک کلو مٹی وچ 500 گرام پانی دی برف موجود اے۔ پر استواء دے قریب مٹی وچ پانی دی مقدار صرف 2 فیصد توں لے کر 10 فیصد تک اے۔ سائنس دان سمجھتے نیں  کہ اس پانی دی اکثریت معدنیات دی کیمیائی ساخت وچ مقید اے جداں کہ مٹی تے گندھک دے تیزاب دے نمک وچ۔  ہرچند کہ اوپری سطح وچ کچھ فیصد ای کیمیائی طور اُتے بندھا ہویا پانی موجود اے، پر صرف چند میٹر گہرائی وچ برف موجود اے جسیا کہ عربیہ میدان، ایمیزونا چو گوشہ تے ایلی سیم چو گوشہ وچ دیکھیا گیا اے کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی برف موجود اے۔ اعداد و شمار دے تجزیات بتاندے نیں کہ جنوبی نصف کرہ وچ پرت دار ساخت ہو سکدی اے جو نیچے پرت دار ذخیرے نوں   ہن وڈے معدوم ہوئے پانی دے ڈھیر دے بارے وچ عتیہ دیتی اے۔
مریخی مہم اُتے لگے ہوئے آلات صرف اوپری مٹی دا تجزیہ کرنے دے قابل نیں ، جدونکہ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے ریڈار چند کلومیٹر گہرائی تک پیمائش کر سکدے نیں  ۔ 2002ء وچ دستیاب اعداد و شمار دا استعمال کیتا تاکہ ایہ پتا لگیا جا سکے کہ تمام سطح دی مٹی اک برابر پانی دی تہ توں ڈھکی ہوئی اے، تو معلوم ہویا کہ ایتھے اتنا پانی اے کہ اک 0.5 توں لے کر 1.5 کلو میٹر گہری سیاروی پانی دی پرت بن سکدی اے۔
مہم مدار گرد توں حاصل کردہ ہزار ہا تصویراں اس خیال نوں  تقویت دیتی نیں   کہ مریخ وچ کدی پانی دی عظیم مقدار اس دی سطح اُتے بہتی سی۔ کچھ تصویراں شاخ دار وادیاں دے نموناں نوں   ظاہر کردتی نیں  ؛ دوسرے کچھ ایسی پرتاں دا بتاتی نیں   جو جھیل دے اندر بنی ہوں؛ بلکہ دریا تے ڈیلٹاں دی وی شناخت ہو چکی اے۔ کافی برساں توں محققین سوچتے رہے نیں   کہ برفیلے تودے حاجز چٹان دی تہ دے اندر موجود نیں  ۔ بھری ہوئی دھاری دار وادیاں ایسے برفیلے توداں نوں   ڈھک کر رکھنے والی چٹاناں دی اک مثال نیں  ۔ انہاں نوں   کچھ نہراں دے فرش اُتے وی پایا گیا اے۔ انہاں دی سطح اُتے سکڑا ہویا تے مسام دار مادّے وی موجود اے جو رکاوٹاں توں ٹیڑھا ہو رہیا اے۔ دھاری دھار فرش دا ممکنہ تعلق گوشہ دار دھول تہ بند توں اے، جنہاں دے بارے وچ مدار وچ چکر لاندے ہوئے ریڈار نے دسیا سی کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ برف موجود اے۔
فینکس
thumb|زیر زمین دائمی برف کی کثیر الاضلاع ساختیں جن کی تصویر فینکس خلائی گاڑی نے اتاری۔ فینکس خلائی گاڑی نے وی مریخ دے شمالی علاقاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔ اس کھوج دا اندازہ مدار گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار تے نظریہ دی مدد توں لایا گیا سی جس دی پیمائش مدار توں مریخی مہم دے آلات نے دی سی۔ 19 جون 2008ء نوں   ناسا نے اعلان کیتا کہ ڈوڈو گولڈی لاکس حصّے وچ روشن مادّے دے پانساں دے حجم دے ڈھیر جس دی روبوٹ دے بازو نے کھودا سی صرف چار دن وچ فضاء وچ اڑ گئے، جس توں اس بات نوں   تقویت ملتی اے کہ روشن ڈھیر پانی دی برف سن جو سامنے آنے اُتے تصعیدی عمل توں لنگھے۔ اگرچہ کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) وی موجودہ ماحول وچ تصعیدی عمل وچ گزر سکدی اے پر ایہ ایسا مشاہدہ کیتے جانے توں زیادہ دی شرح توں کردتی۔ 31 جولائی 2008ء ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس نے اپنی اترنے دی جگہ اُتے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔ نمونے دے حرارتی چکر دے دوران، کمیت طیف پیما نے پانی دے بخارات دا سراغ اس وقت لایا جدوں نمونے دا درجہ حرارت صفر درجہ سینٹی گریڈ تک جا پہنچا۔ مائع پانی مریخ دی سطح پراس دے موجودہ ماحولیاتی دباؤ تے درجہ حرارت دی وجہ توں وجود نئيں رکھ سکدا، کچھ نچلے علاقاں وچ کچھ ای دیر دے لئی مائع پانی رہ سکدا اے۔
پرکلوریٹ، جو اک طاقتور اوکسائیڈ اے اس دی موجودگی دی مٹی وچ تصدیق ہوئی اے۔ کیمیا جدوں پانی دے نال ملدا اے تو پانی دا نقطۂ انجماد نوں  کم کر دیتا اے بعینہ اسی طرح جداں کہ نمک نوں   سڑکاں اُتے برف نوں   پگھلانے دے لئی پایا جاندا اے۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ اُتے کلوریٹ شاید مریکہ اُتے اج وی تھوڑی مقدار وچ مائع پانی نوں   بننے دی اجازت دیتا ہوۓگآ تے شاید کھڑی ڈھلواناں اُتے مٹی دے کٹاؤ دی وجہ توں بننے والی قابل مشاہدہ تنگ آبی دراں نوں   بنانے وچ مدد دی ہوگی۔ thumb|right| فینکس خلائی گاڑی کے نیچے سے نظر آنے والے منظر میں پانی کی برف کو خلائی گاڑی کے راکٹ کے پیچھے کی طرف سے دیکھا جا سکتا ہے۔
جدوں فینکس اترا، تو زمین اُتے زور لگنے دی وجہ توں مٹی بکھری تے برف گاڑی اُتے پگھل گئی۔ ۔ تصویراں بتاتی نیں  کہ ٹکراؤ دی وجہ توں مادّے دی چھینٹاں کھڑی گاڑی اُتے لگ کر چپک گئاں۔ چھینٹاں اسی شرح توں پھیلاں جو پسیجنے توں میل کھاتی نیں   تے غائب ہونے توں پہلے گہری ہوئاں (ترقیق دے بعد ٹپکنے توں میل کھاتی نیں  ) تے بھر ایسا لگیا جداں کہ اک دوسرے وچ ضم ہو گئی ہوں۔ ایہ مشاہدات، حر حرارتی ثبوتاں دے نال مل کر محققین نوں   ایہ عتیہ دیندے نیں   کہ ایہ چھینٹے اصل وچ مائع نمکین قطرے سن۔ دوسری تحقیق بتاتی اے کہ ایہ چھینٹے "برف دے ٹکڑے" وی ہو سکدے نیں  ۔   2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہو گئی کہ پرکلوریٹ کھڑی نالیاں اُتے باز گرد ڈھلوان خطوط بنانے دے لئی اہم کردار ادا کردا اے۔
جتنا کیمرا دیکھ سکدا سی، اترنے دی جگہ چپٹی سی، پر اس دی وضع قطع 2 تا 3 میٹر دے کثیرالاضلاع ساخت جیسی سی تے ایسی لگن دے نال بتی ہوئی سی جو 20 سینٹی میٹر تا 50 سینٹی میٹر گہری نیں ۔ ایہ ہیئت مٹی وچ موجود برف دے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے سبب پھیلنے تے سکڑنے دی وجہ توں بنی سی۔ خرد بین نے دکھایا کہ کثیر الاضلاع ساختاں دے اوپری حصّے گول و چپٹے ذرّات توں بنے نیں  ، شاید کسے قسم دی مٹی اے۔ کثیر الاضلاع ساختاں دے وسط وچ سطح دے کچھ انچ نیچے برف موجود اے تے اس دے کناراں دے نال برف گھٹ توں گھٹ 8 انچ گہری اے۔ جدوں برف مریخ دے کرۂ فضائی دا سامنا کردتی اے تو آہستگی دے نال تصعید ہو جاتی اے۔
برف ریشہ دار بادلاں توں گرتے ہوئے مشاہدہ دی جاچکی اے۔ کرۂ فضائی وچ بادل اس سطح اُتے بنے سن جتھے درجہ حرارت لگ بھگ -65 درجے سینٹی گریڈ سی، لہٰذا بادلاں نوں  لازمی طور اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) توں بننے دی بجائے پانی دی برف توں بننا ہوۓگآ کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بننے دے لئی درجہ حرارت نوں   -120سینٹی گریڈ جتنا ہونا ہوۓگآ۔ مہم دے مشاہدات دے نتیجے وچ ہن گمان ایہ اے کہ پانی دی برف (ژالہ) اس جگہ اُتے اس برس بعد وچ جمع ہوگی۔ مہم دے درمیان وچ سب توں زیادہ درجہ حرارت جو مریخی موسم گرما دے دوران وچ درج کیتا گیا اوہ -19.6 سینٹی گریڈ سی جدوں کہ سرد ترین درجہ حرارت -97.7 سینٹی گریڈ سی۔ لہٰذا اس علاقے وچ درجہ حرارت وچ پانی دے نقطۂ انجماد(0 درجے سینٹی گریڈ) توں کہاں نیچے رہیا۔
مریخی کھوجی جتھے گرد
thumb|دائیں|سطح سے نکلے ہوئے ابھاروں کی قریب سے تصویر thumb|بائیں|پتلی چٹانوں کی پرتیں جو ایک دوسرے کے متوازی نہیں ہیں۔ thumb|دائیں|قلمی کچے لوہے کے کروچے (چھوٹی گولیاں) thumb|بائیں|جزوی پیوستہ کروچہ (چھوٹی گولی) مریخی کھوجی جتھے گرد، اسپرٹ تے آپرچونیٹی نے مریخ دے ماضی وچ پانی دے کافی ثبوت حاصل کیتے نیں ۔ اسپرٹ جتھے گرد اک ایسی جگہ اُتے اترا اے جس نوں   جھیل دی تہ سمجھیا جادا سی۔ جھیل دی تہ لاوے دے بہاؤ توں ڈھکی ہوئی اے، لہٰذا ابتدا وچ بہنے والے پانی دے ثبوتاں دا سراغ لانا کافی مشکل اے۔ 5 مارچ 2004ء ناسا نے اعلان کیتا کہ اسپرٹ نے پانی دی تریخ توں متعلق ثبوت اک چٹان وچ پائے نیں   جس نوں   "ہمفرے" دا ناں دتا گیا اے۔
مریخی کھوجی جتھے گرد نے قدیمی پانی دے ماحول دے وی ثبوت حاصل کیتے نیں  جو بوہت زیادہ تیزابی سن۔ حقیقت وچ آپرچونیٹی نے جو چیز زیادہ دریافت دی جاں ثبوت پائے نیں   اوہ گندھک دے تیزاب دے نیں   جو حیات دے لئی انتہائی اُتے آشوب کیمیا اے۔  17 مارچ 2013ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ آپرچونیٹی نے مٹی دے ذخائر پائے نیں   جو عام طور اُتے گیلے ماحول وچ بنتے نیں   تے جو معتدل تیزابیت دے قریب نیں  ۔ ایہ تلاش مزید ثبوت قدیمی گیلے ماحول دے بارے وچ دیتی اے جو ممکنہ طور اُتے حیات دے لئی ساز گار ہوگی۔
مریخی پڑتال گر جتھے گرد
دائیں|thumb|ورنل شہابی گڑھے میں موجود ہائی رائز سے دیکھے جانے والے چشمے۔ ماضی کی حیات کے ثبوت کو تلاش کرنے کے لیے یہ چشموں والی جگہیں کافی اچھی ہیں کیونکہ گرم چشمے حیات کی شکل کے ثبوت لمبے عرصے تک محفوظ رکھ سکتے ہیں۔ محل وقوع اوکسیا پالس چو گوشہ ہے۔ مریخی پڑتال گر جتھے گرد ہائی رائز آلے نے کئی تصویراں اتاراں جو اس بات دا عتیہ دیندے نیں  کہ مریخ دے ماضی وچ پانی توں متعلق کافی شواہد موجود نیں  ۔ اک اہم دریافت نے قدیمی گرم چشماں دا ثبوت پایا۔ اگر اس وچ خرد حیاتیات نے اپنا مسکن بنایا ہویا ہوۓگآ تو اس وچ حیاتیاتی نقش پا ضرور موجود ہون گے۔ 2010ء وچ اک تحقیق شایع ہوئی جس نے قوی ثبوت جاری رہنے والے رسوب ساز عمل دے ویلس مرینیر دے قریب دے علاقاں وچ فراہم کیتے۔ اوتھے اُتے موجود معدنیات دی اقسام پانی توں نسبت رکھتی نیں  ۔ مزید براں چھوٹی شاخ دار نہراں دی زیادہ تعداد کافی وڈے پیمانے اُتے ہونے والے رسوبی عمل دا عتیہ دیتی اے۔
مریخ پرکئی جگہاں اُتے پائی جانے والی چٹاناں اکثر بطور پرتاں دے پائی جاتی نیں  جن نوں   پرت مطبق طبقہ کہندے نیں  ۔ پرتاں کئی طریقاں توں بنتی نیں   جس وچ آتش فشاناں، ہواؤں تے پانی دے ذرائع شامل نیں  ۔ مریخ اُتے ہلکے رنگ دی چٹاناں آبیدہ معدنیات جداں کہ گندھک دا نمک تے مٹی توں نسبت رکھتی نیں  ۔
thumb|ایسی موف شہابی گڑھے کے مغربی ڈھلوان پر موجود پرتیں۔ محل وقوع نواچس چو گوشہ ہے۔ مدار گرد نے سائنس داناں نوں  اس بات نوں   تعین کرنے وچ مدد دی کہ مریخ دی سطح موٹی ہموار غلاف توں ڈھکی ہوئی اے جس نوں   برف تے گرد دا آمیزہ سمجھیا جاندا اے۔ اتھلی زیر زمین دے نیچے برف دے غلاف نوں  اکثر و بیشتر تبدیل ہونے والے موسم دی وجہ سمجھیا جاندا اے۔ مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی پانی دی برف دی تقسیم اُتے قطبی علاقاں توں لے کر نیچے ٹیکساس جتنے عرض البلد تک زبردست طریقے توں اثر انداز ہوسکتی اے۔ کچھ مخصوص ماحولیاتی تبدیلیاں دے دوران وچ پانی دے بخارات قطبی برف نوں   چھڈ دیندے نیں   تے کرۂ فضائی وچ داخل ہوجاندے نیں۔ پانی زمین اُتے کم عرض البلد پراس وقت واپس چلا جاندا اے جدوں برف دے ذخائر دھول دے نال نرمی توں ملتے نیں  ۔ مریخ دا کرۂ فضائی باریک ذرّات دی کافی مقدار رکھتا اے۔ جدوں پانی دے بخارات ذرّات اُتے تکثیف ہُندے نیں   تو اوہ پانی دے اضافی وزن توں نیچے گر جاندے نیں  ۔ جدوں غلاف دے اوپری تہ اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاتی اے، تو اوہ اپنے پیچھے دھول نوں   چھڈ دیتی اے جو بقیہ برف دے لئی حاجز دا کم دیتی اے۔ 2008ء وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے اتھلے ریڈار توں دی جانے والی تحقیق نے قوی ثبوت گوشہ دار دھول تہ بند دے بارے وچ ہیلس پلانیشیا وچ دتے تے وسطی شمالی نصف عرض البلد وچ برفیلے تودے نیں  جو چٹان دی پتلی تہ توں ڈھکے ہوئے نیں  ۔ اس دے ریڈار نے انہاں گوشہ دار دھول تہ بنداں دے اُتے تے نیچے توں انعکاس دا کافی قوی سراغ لایا، مطلب ایہ کہ خالص پانی دی برف نے زیادہ تر حصّے نوں   بنایا اے۔ گوشہ دار دھول تہ بنداں وچ پانی دی برف دی دریافت ظاہر کردتی اے کہ پانی نچلے عرض البلد دی سطح اُتے وی پایا جاندا اے۔
ستمبر 2009ء وچ شایع ہونے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ اُتے موجود کچھ نویں شہابی گڑھے خالص پانی دی برف نوں  دکھاندے نیں۔ کچھ وقت دے بعد برف غائب ہوجاتی اے تے بخارات بن کر کرۂ فضائی وچ چلی جاتی اے۔ برف صرف چند فٹ گہری اے۔ برف دی تصدیق مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے بھنچے ہوئے تصویری طیف پیما (کرزم) توں ہوئی سی۔
کیوریوسٹی جتھے گرد
thumb|بائیں|ہوتاہ سطحی چٹان – ایک قدیمی بہاؤ کا فرش جس کو کیوریوسٹی جہاں گرد کی ٹیم نے دریافت کیا (14 ستمبر 2012ء) (قریب سے سہ جہتی نسخہ) thumb|مریخ پر سطحی چٹان – میدانی سیلابی بہاؤ کی گاد کا ڈھیر – جو اس بات کی طرف اشارہ کرتا ہے کہ پانی بہاؤ کے ساتھ شدت سے بہتا ہوگا۔ اپنے جاری رہنے والے منصوباں دے دوران وچ ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے واضح دریائی عمل توں بننے والی گاد نوں  دریافت کیتا۔ اس قسم دے سطح توں اُتے دے ابھاراں وچ موجود گول پتھراں دے خصائص سابقہ زبردست دریائی بہاؤ دے بارے وچ بتاندے نیں ایہ بہاؤ ٹخنے تے کمر دی اونچائی دے درمیان وچ گہرے سن۔ ایہ چٹاناں الوویل فین نظام دے نیچے شہابی گڑھے توں اترتے ہوئے پائی گئی نیں   جن نوں   پہلے مدار توں شناخت کیتا گیا سی۔
2012ء وچ اکتوبر دے مہینے وچ کیوریوسٹی نے مریخی مٹی دا پہلا ایکس رے انکسار تجزیہ کیتا۔ نتیجے توں کئی معدنیات بشمول فلسپار، پائیروکسین تے زبرجد دی موجودگی دا معلوم ہویا تے ایہ پتا لگیا کہ نمونے دی مریخی مٹی اسی طرح دی سی جداں کہ موسمی اثر توں بننے والی ہوائی آتش فشاں دی سنگ سیاہ دی مٹی۔ جس نمونے دا استعمال کیتا گیا سی اوہ سیاروی دھول دے طوفان توں تقسیم ہوئی تے مقامی باریک دھول سی۔ ہن تک کیوریوسٹی نے جن مادّوں دا تجزیہ کیتا اے انہاں دے نتیجے گیل شہابی گڑھے دے ذخیرے دے ابتدائی تصور توں اساں  آہنگ نیں   جس وچ انہاں نوں   گیلی توں خشک ماحول دے دوران وچ درج کیتا گیا سی۔
دسمبر 2012ء وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ کیوریوسٹی نے اپنا پہلا مفصل مٹی دا تجزیہ کیتا اے جس وچ پانی دے سالمات، گندھک تے کلورین دی موجودگی مریخی مٹی وچ ملی اے۔ مارچ 2013ء وچ ناسا نے آبیدہ معدنیات جداں کہ آبیدہ کیلشیئم دے ثبوت دی اطلاع کافی چٹانی نموناں وچ دی جس وچ ٹنٹینا چٹان تے سٹون انلئیر چٹان دے ٹوٹے ہوئے ٹکڑے جدونکہ جداں کہ وینس تے نوڈلیس دی دوسری چٹاناں جداں کہ نور چٹان تے ورنیکی چٹان وی شامل تھاں۔   جتھے گرد دے ڈین آلے نوں   استعمال کر دے ہوئے تجزیہ توں 2 فٹ نیچے تک دی گہرائی وچ زیر زمین سطح دے نیچے موجود پانی دے ثبوت جس وچ پانی دی مقدار 4 فیصد تک دی سی، جتھے گرد دے براڈبری اترنے دی جگہ توں گلینلج میدان وچ واقع یلونائف ساحل دے علاقے وچ واپس جاندے ہوئے ملے نیں  ۔
26 ستمبر 2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے مطلع کیتا کہ مریخ دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے کثیر کیمیائی طور اُتے بندھے ہوئے پانی (1.5 توں 3 فیصد تک) دا سراغ گیل شہابی گڑھے وچ واقع ایولس پالس دے راکنیسٹ علاقے توں حاصل کردہ مٹی دے نموناں وچ لایا اے۔     مزید براں ناسا نے دو اہم مٹی دی اقسام نوں   دیکھیا۔ اک باریک دانے دار مافک قسم دی جدونکہ دوسری مقامی وڈے دانے دی فیلسک قسم دی اے۔ مافک قسم مریخی مٹی دی دوسری مٹی تے مریخی دھول جیسی اے جوآبیدہ مٹی دے بے شکلی مرحلے توں تعلق رکھتی اے۔ پرکلورائٹ جس دی موجودگی حیات توں متعلق نامیاتی مادّوں دی موجودگی دا سراغ مشکل لگیا دیتی اے اس دا وی کیوریوسٹی جتھے گرد دے اترنے دی جگہ اُتے پایا گیا اے (تے اس نوں   پہلے وی مزید فینکس خلائی گاڑی دے قطبی اترنے دی جگہ اُتے دیکھیا گیا اے) جس توں ایسا لگتا اے کہ ایہ "نمکیات سیاروی طور اُتے پھیلے ہوئے نیں  "۔ ناسا نے ایہ وی اطلاع دی اے کہ جاک ایم چٹان جس دا سامنا کیوریوسٹی نے گلنیج ول جاندے ہوئے کیدا سی اک موگیرائٹ (سنگ سیاہ دی اک قسم) سی تے میدانی چٹاناں توں بوہت ملدا اے۔
13 اپریل 2015ء وچ نیچر نے نمی تے سطح دے درجہ حرارت دے بارے کیوریوسٹی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی روشنی وچ اک تجزیہ شایع کیتا، جس وچ مائع نمکین پانی دے سالماں دے ثبوت نوں  رات وچ مریخ دے زیر زمین سطح دے اوپری 5 سینٹی میٹر وچ دسیا۔ پانی دی سرگرمی تے درجہ حرارت انہاں شرطاں توں کہاں کم رہیا اے جو چٹانی خرد حیاتیات دے نظام استحالہ دے لئی ضروری ہُندا اے۔ 8 اکتوبر 2015ء نوں  ناسا نے تصدیق دی کہ جھیلاں تے بہتی ہوئی تیاں گیل شہابی گڑھے وچ اج توں لگ بھگ 3 ارب 30 کروڑ توں لے کر 3 ارب 80 کروڑ برساں دے درمیان وچ وجود رکھتی تھاں تے انہاں نے ماؤنٹ شارپ دی نچلی تہاں نوں   رسوبی گاد بھیج کر بنایا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مریخ اُتے پانی گٹھ:خارج ارضی پانی گٹھ:مریخ
بورانجی
بورانجی، آسامی زبان وچ لکھی ہوئیاں تاریخی کتاباں نيں. برونجی وچ اہوم راجیہ سبھا دے آثار قدیمہ دے مضامین مرتب کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ پہلا بُرانجی آسام دے پہلے بادشاہ سکفا دے حکم اُتے لکھیا گیا سی ، جس نے 1226 ء وچ ریاست آسام د‏‏ی بنیاد رکھی سی۔
بُرانجی تاریخی کم نيں جو آسامی بولی وچ لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔
ابتدا وچ اوہ اہوم بولی اُتے مشتمل سن ، بعد وچ آسامی بولی انہاں تاریخی مضامین دا وسیلہ بن گئی۔ اس وچ ریاست دے وڈے اہ‏م واقعات ، جنگ ، معاہدہ ، ریاست دا اعلان ، سفیراں تے گورنرز دا متفرقہ کم ، وفود دا تبادلہ ، وغیرہ۔ بادشاہ تے وزیر دے روگٹھ دے کم د‏‏ی تفصیلات وی روشنی پائی گئی ني‏‏‏‏ں۔ ریاست آسام وچ انہاں دے کئی وڈے حصے ملے ني‏‏‏‏ں۔ ریاست دے بادشاہ یا اعلیٰ عہدے دار افسر د‏‏ی ہدایات دے مطابق ، علما یا عہدیدار جو حکمرانی تو‏ں پوری طرح واقف سن انہاں نو‏ں لکھیا کردے سن ۔ واقعات نو‏‏ں آسان تے صاف بولی وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں کماں د‏‏ی بولی وچ انشاء پردازی دا فقدان ا‏‏ے۔ سولہويں صدی دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے انیہويں صدی دے آخر تک ، انہاں دا لکھنا جاری رہیا۔ بُرانجی قومی آسامی ادب دا اٹُٹ انگ ا‏‏ے۔ گورادھار سنگھ دے دور وچ پرانی آسام برانجی تیار کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی ترمیم ہیمچندر گوسوامی نے ورگی۔ انہاں برانجیاں مشرقی آسام د‏‏ی بولی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
"بورانجی" بنیادی طور اُتے اک ٹائی لفظ اے ، جس دا مطلب اے "نامعلوم کہانیاں دا ذخیرہ"۔ آسام دے قرون وسطی دے دور د‏‏ی اک خاطر خواہ منظم تریخ انہاں برنجیاں دے ذریعہ دستیاب ا‏‏ے۔ برنجی ادب دے تحت کامروپ برانجی ، کچہری برانجی ، اہوم برانجی ، جیندی برانجی ، بیلیار برانجی دے ناں نسبتا زیادہ مشہور نيں ۔ برانجی د‏‏ی انہاں عبارتاں دے علاوہ ، اس دور وچ خانداناں دے وڈے شجرہ نسب وی تیار ہوئے۔
جب آسام وچ اہوم بادشاہاں دا قیام عمل وچ آیا تاں ، انہاں دے زیر سایہ لکھے گئے ادب دا متاثر کن رجحان مذہبی دے بجائے سیکولر ہوگیا۔ بادشاہاں د‏‏ی قصیدہ گوئی اس دور دے شاعراں دا اک وڈا فرض بن گیا۔ ایويں تاں ، اہوم شاہاں وچ تاریخی اشاعت د‏‏ی روایت پہلے تو‏ں ہی موجود سی۔ قصیدہ گوئی دے شاعراں دے رجحان نو‏‏ں حوصلہ افزائی دینے والے بادشاہاں نے اسیے اس طرف موڑ دتا ۔ پہلے اہوم بولی د‏‏ی تریخ دے متن (برانجی) دا ترجمہ آسامی وچ کیہ گیا سی تے فیر حقیقی طور بورانجیاں د‏‏ی تخلیق ہونے لگی۔
ایہ وی دیکھو
گٹھ: آسام دی تریخ گٹھ: آسام گٹھ: تریخ گٹھ: آسامی ادب
راج ترنگنی
راج ترنگنی راج ترنگنی کشمیر د‏‏ی تریخ اُتے اک مستند تے قدیم ترین تاریخی کتاب اے جسنو‏ں پنڈت کلہن نے تحریر کیتا۔ سنسکرت وچ لکھی گئی اس کتاب وچ ابتدائی دور تو‏ں لے ک‏ے بارہويں صدی عیسوی تک دے شمال مغربی برصغیر دے فرمانرواواں د‏‏ی زندگی اُتے عموماً تے کشمیر دے راجاواں ، مہاراجاواں اُتے خصوصاً اک ضخیم تاریخی کتاب ا‏‏ے۔ کتاب نو‏‏ں اٹھ ترنگاں (حصےآں) وچ تقسیم کیتا گیا اے، ايس‏ے مناسبت تو‏ں کتاب دا ناں راج ترنگنی ا‏‏ے۔ اس کتاب دے متعدد تراجم ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ اکثر ترجمان نگاراں نے راج ترنگنی دا اردو ترجمہ "راجاواں دا دریا" کیتا جو غلط اے کیونجے سنسکرت وچ ترنگا دا مفہوم "الہر" ہُندا اے ۔ اس دا صحیح لفظی ترجمہ "راجاواں د‏‏ی لہر" بنے گا نہ کہ "راجاواں دا دریا"۔
اردو ترجمہ
دور جدید وچ ميں راج ترنگنی دا اردو ترجمہ ٹھاکر اچھر چند شاہپوریہ نے کیا  تے کوشش کيتی اے کہ کہ پنڈت کلہن د‏‏ی راج ترنگنی دا لفظ بہ لفظ ترجمہ کیتا جائے۔ اس دے علاوہ النکار شاستر دے مطابق مصنف نے جو استعارات تے تشبیہات اپنی کتاب وچ بنھی نيں انہاں وچ اردو داں دے روبرو پیش کیتا جائے اس اعتبار تو‏ں السنہ اردو وچ سنسکرت ادب د‏‏ی نخل بندی د‏‏ی اولین کوشش ا‏‏ے۔
تریخ دا اجمالی جائزہ
اچھر چند شاہپوریہ نے دیباچے وچ زمانہ سلف د‏‏ی تریخ ، یورپ د‏‏ی ابتدائی تریخ، ازمنہ سابقہ د‏‏ی تریخ، ہندوستان د‏‏ی قدیم تریخ تے ہندوواں د‏‏ی تریخ تے ترقی دا مختصراً ذکر کیتا ا‏‏ے۔
مورخ دے ضروری اوصاف
ذاکر حسین شاہ بوریا نے نے مورخ دے ضروری اوصاف دا تفصیلی جائزہ لیا اے اس وچ نشر د‏‏ی تے مغربی مؤرخین لکھتاں تو‏ں وی چند اقتباست دتے نيں تے انہاں اُتے تنقید وی د‏‏ی یے.
کلہن دے حالات زندگی
ہور ہندوستانی مصنفاں د‏‏ی طرح پنڈت کلہن دے بارے وچ کوئی تحریر میسر نني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی یاد گار وی صرف انہاں د‏‏ی تصنیف کيتی صورت وچ موجود اے اس دے علاوہ کوئی ایسی تحریر موجود نئيں جس تو‏ں اس عالم شاعر تے نثر نگار دے حالات معلوم کیتے جا سکن۔ راج ترنگنی د‏‏ی ہر ترنگ دے آخر وچ محولہ بالا فقرات د‏‏ی مدد تو‏ں سے پنڈت کلہن دے فن تے سیرت بارے مواد جمع کیتا گیا ا‏‏ے۔۔ کلہن دے حسب نسب تے ہور حالات سبھی اس د‏ی ذا‏تی تصنیف تو‏ں ہی لئی گئے ني‏‏‏‏ں۔
تصنیف دی تریخ
پنڈت کلہن نے اپنی تصنیف کيتی تمہید  لوکک 4224 یا گیارہ سو اڑتالیس وچ لکھی تے اس کتاب نو‏‏ں اک سال وچ مکمل کیتا۔
راج ترنگنی د‏‏ی تحریر تے نوعیت
پنڈت کلہن نے راج ترنگنی نو‏‏ں زیادہ تر اک نظم د‏‏ی حیثیت وچ لکھیا اے اے گو کہ ایہ اک تاریخی واقعات دا مجموعہ ا‏‏ے۔
کلین تے النکار شاستر
کتاب وچ کلہن وچ النکار شاستر دے قواعد د‏‏ی پیروی د‏‏ی اے جو اس امر دے متقاضی نيں کہ کِس‏ے وی نظم دے جزو اعظم وچ کوئی مخصوص رس یا خیال پایا جائے۔ کلہن د‏‏ی تصنیف دا رس یا خیال غالب شانت رس ا‏‏ے۔ اس رس دے انتخاب د‏‏ی مناسبت ثابت کرنے دے لئی اوہ ذکر کردا اے کہ دنیا د‏‏ی ہر شے ناپائیدار اے جس دا ثبوت کافی طور اُتے اس د‏ی تصنیف تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے رس نو‏‏ں نمایاں بنانے دے لئی اوہ انہاں راجاواں دے عہد حکومت نو‏‏ں غیر معمولی طوالت دے نال بیان کردا اے جنہاں نے اپنی حکومت دا خاتمہ تیاگ یا کِس‏ے تے متاثر کن طریقہ اُتے کیتا۔ اس گل نو‏‏ں وی اتفاقیہ خیال نئيں کرنا چاہیے کہ اس د‏ی 8 ترنگاں وچو‏ں چار ایداں دے ہی بیان دے نال ختم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
راج ترنگنی دے نصیحت آمیز پہلو
تصنیف وچ جابجہ پندآموز ہرات دین وچ دنیاوی شان و شوکت دا عارضی ہونا، شاہی مقبوضات دا غیریقینی ہونا ، خلاقی قوانین نو‏‏ں شکست دینے دا ہرجانہ۔
انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا
انسائیکلوپیڈیا بریٹانیدا ميں راج ترنگنی دے بارے وچ درج ا‏‏ے۔
"1148 وچ سنسکرت بولی وچ کشمیری برہمن پنڈت د‏‏ی تحریر دا دا راج ترنگنی ابتدائی کشمیر د‏‏ی اک تاریخی دستاویز اے جسنو‏ں بجا طور اُتے اس قبیل د‏‏ی کتاباں وچ اک مستند تے نمایاں مقام حاصل اے کشمیر تے اس دے گردونواح د‏‏ی ابتدائی تریخ تو‏ں لے ک‏ے اس کتاب دے تحریر کیتے جانے دے زمانے تک کہ تمام واقعہ راج ترنگنی وچ محفوظ ني‏‏‏‏ں۔"
حوالے
گٹھ:1140ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں بھارتی کتاباں گٹھ:بھارت تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ گٹھ:سنسکرت متون گٹھ:کشمیری ادب گٹھ:کتاباں
زینال
زینال سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ویلائس دا اک پنڈ اے۔
دهستان نازلوچای
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ضلع کووا لیما
گٹھ:چڑھدا تیمور
ہوا
زمینی کرۂ ہوا، زمین دے گرد گیساں (gases) دا اک غلاف ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی کششِ ثقل نے اوہناں گیساں نو‏‏ں اپݨے گرد اک کرہ د‏‏ی مانند سمو کے رکھیا ہویا ا‏‏ے۔ عام فہم لفظاں وچ ایہنو‏ں عمومن صِرف ہوا کہیا جاندا اے۔ زمین د‏‏ی طرحاں دوسرے اجرامِ فلکی دے وی کرۂ ہوا تے فضاواں نيں۔ ایہ گیساں دا غلاف، سورج تو‏ں پیدا ہوݨ واݪیاں خطرنا‏‏ک شمسی تے بالائے بنفشی شعاعاں تو‏ں زمین د‏‏ی راکھی کردا ا‏‏ے۔ ایہ نہ صِرف زمین نو‏‏ں باہر د‏‏ی مضر شعاعاں تو‏ں بچاؤندا اے بلکہ ایہ زمین اُتے گرمی نو‏‏ں وی خلاء وچ خارج ہوݨ تو‏ں روک لیندا ا‏‏ے۔
فضاء د‏‏ی کیمیائی بناوٹ
فضاء دا خُشک حصا ٪78.09 نائٹروجن، ٪20.95 آکسیجن، ٪0.93 آرگون، ٪0.039 کاربن ڈائی آکسائڈ تے قلیل مقدار وچ دوسری گیساں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ فضاء دا نم حِصا تقریبن ٪1 آبی بخارات اُتے مُشتمل ا‏‏ے۔ گیساں دے اِس میݪ یا آمیزے نو‏‏ں اکثر ہوا کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بنیادی پرتاں
زمین دے کرۂ ہو‏ا دیاں پنج پرتاں ہُندیاں نيں۔ عمومن، اونچائی تے بلندی دے نال ہوائی دباؤ تے کثافت وچ کمی آؤندی اے، لیکن جدو‏ں فضاء نو‏‏ں وکھ وکھ پرتاں وچ ونڈیا ہووے تاں درجا حرارت اک مستقل مقدار سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ درجا حرارت بلندی دے نال نسبتن دائمی انداز وچ کم ہُندا اے، چنانچہ فضائی پرتاں نو‏‏ں ونڈݨ لئی درجا حرارت دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تھلے لکھے فضائی پرت ملاحظہ کرو؛ تھللی پرت تو‏ں لے ک‏ے اُچی ترین پرت تک:
کرۂ متغیرہ
کرۂ متغیرہ ، کرۂ ہو‏ا دی سبھ تو‏ں تھللی پرت ا‏‏ے۔ ایہ زمین د‏‏ی نیڑے ترین فضائی پرت ا‏‏ے۔ ایہ کرہ یا پرت زمینی سطح تو‏ں شروع ہُندی اے تے شمالی و جنوبی قطبین تو‏ں تقریبن 9 کلومیٹر (30،000 فٹ) د‏‏ی بلندی تک جد کہ خط استوا تو‏ں 17 کلومیٹر (56،000 فٹ) د‏‏ی بلندی تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ زمین د‏‏ی سطح تو‏ں منتقل ہوݨ والی توانائی نال گرم رہندی اے تے تھلے تو‏ں اُتے جاندے ہوئے ایتھ‏ے درجا حرارت وچ وی کمی واضح طور تے محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ تھلے تو‏ں اُتے تک درجا حرارت وچ 17 ڈگری سینٹی گریڈ تو‏ں لے ک‏ے 52– ڈگری سینٹی گریڈ تک کمی محسوس کيت‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
اِس پرت دا کمیت‏‏ی وزن کُل کرۂ ہو‏ا دا 80 فیصدی کمیت‏‏ی وزن ہُندا اے یعݨی گیساں د‏‏ی اکثریت ایسے پرت وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ اِس کرہ د‏‏ی خاص گل ایہ وی اے کہ ایہدے وچ موسمی تبدیلیاں خوب واضح ہُندیاں نيں تے اس لئی ایہنوں موسمی پرت وی کہیا جاندا اے۔ بدل، بارش تے ہويا - ایہناں سَبھ دا تعلق ایسے پرت نال ا‏‏ے۔
کرۂ قائمہ
کرۂ قائمہ ، کرۂ ہو‏ا دی دوسری پرت ا‏‏ے۔
کرۂ میانی
کرۂ میانی ، کرۂ ہو‏ا دی تیسری تے درمیانی پرت ا‏‏ے۔
کرۂ حراری
کرۂ حراری ، کرۂ ہو‏ا دی چوتھ‏ی پرت ا‏‏ے۔ وکھ وکھ پرتاں دے برعکس اس کرہ وچ تھلے تو‏ں اُتے جاندے ہوئے درجا حرارت وچ کمی د‏‏ی بجائے وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ایہنو‏ں کرۂ حراری کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اِس اُلٹ رُجحان د‏‏ی وجہ ہور گیساں دے سالمات د‏‏ی ادنا تے کم درجا د‏‏ی کثافت ا‏‏ے۔ اِس پرت دا درجا حرارت 1،500 ڈگری سینٹ گریڈ تک پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ چونکہ اس کرہ وچ گیساں دے سالمات وچ کافی فاصلہ ہُندا اے، درجا حرارت حسبِ معمول کم نئيں کردا۔
کرۂ روانیہ
کرۂ حراری دے وچ ہو‏ا دا اک ہور غلاف وی ہُندا اے جیہنو‏ں کرۂ روانیہ یا آئونی کرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کرہ وچ آئونی مادہ شمسی ریڈی ایشن د‏‏ی وجہ تو‏ں حرکت کردا ا‏‏ے۔ ایہدا پھیلاؤ زمین تو‏ں 500 تو‏ں 1،000 کلومیٹر (160،000 تو‏ں 3،300،000 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے آ۔ بین الاقوامی خلائی مرکز وی ايس‏ے کرہ وچ واقع آ۔ ایہدے کچھ حصّے کرۂ بیرونی د‏‏ی سرحد تو‏ں وی متجاوز کر بیٹھدے نيں۔ ایہ کرہ اہمیت دا حامل اس لئی وی اے کیونکہ ایہ برقناطیسی امواج، خاص طور تے مشعوی امواج، د‏‏ی نشریات وچ بے شمار مدد دیندا ا‏‏ے۔ اس پرت وچ قطبی اشفاق وی دیکھدے نيں۔
کرۂ بیرونی
کرۂ بیرونی ، کرۂ ہو‏ا دی آخری پرت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آب و ہو‏‏ا گٹھ:ہواواں گٹھ:ہوا گٹھ:قدرتی وسائل گٹھ:ماحول
ٹفلوپس لہنری
ٹفلوپس لہنری اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
مونماؤتھ کاؤنٹی
مونماؤتھ امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
ارولا
ارولا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ویلائس دا اک پنڈ اے۔
مدل پنجی
مدل پنجی (Palm-leaf Chronicles) اڑیسہ دے جگن ناتھ پوری دے جگن ناتھ دا تریخ اے. اس وچ لارڈ جگناتھ تے جگن ناتھ مندر تو‏ں متعلق واقعات دا ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس رجسٹر دے آغاز د‏‏ی اصل تریخ معلوم نئيں اے ، لیکن اک اندازے دے مطابق اس د‏ی شروعات 13 واں یا 14 واں صدی وچ ہوئی ہوئے گی۔ ایہ کتاب ادبی نقطہ نظر تو‏ں منفرد ا‏‏ے۔ اس دا مقابلے سری لنکا د‏‏ی راجوشم تو‏ں، کشمیر د‏‏ی راج ترنگنی تے آسام د‏‏ی بورانجی تو‏ں کیتا جا سکدا اے. اس وچ نثر نو‏‏ں استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔
ایہ وی دیکھو
گٹھ: اڑیسہ دی تریخ گٹھ: اڑیسہ گٹھ: تریخ گٹھ: اڑیا ادب گٹھ:بھارت
ارملزہاؤزن قلعہ
ارملزہاؤزن قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
سیدہ نفیسہ
ابتدائی حالات
سیدہ نفیسہ دی ولادت بروز چہارشنبہ 11 ربیع الاول 145ھ مطابق 9 جون 762ء نو‏‏ں مکہ مکرمہ وچ ہوئی۔ سیدہ نفیسہ دے والد حسن بن زید بن حسن ابن علی نيں۔ سیدہ نفیسہ دا نکاح پندرہ سال دی عمر وچ 160ھ مطابق 777ء وچ اُنہاں دے چچازاد اسحاق مؤتمن بن جعفر الصادق نال ہويا۔ سیدہ نفیسہ مدینہ منورہ وچ اپنے والد دے ہمراہ رہندیاں سن۔سیدہ نفیسہ تے اسحاق موتمن نے دو بچے قاسم تے ام کلثوم یادگار چھوڑے۔