cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روایتی دوائیاں
کلاسیکل اتہاس
کجھ زیواشم پراتنتا دے بعد روائتی دوائی وچ ورتے گئے۔
مدھکالی اتے بعد وچ
عربی دیسی دوائی بدوآں دی جادو بیسڈ دوائی اتے ہیلینک دے عربی ترجمہ اتے آیورویدک میڈیکل روایت وچکار ٹکراء توں ترقی یافتہ ہوئی۔ سپین دی دیسی دوائی 711 توں 1492 تک عرباں ولوں متاثر سی۔ اسلامک وید اتے مسلم بوٹینیجسٹ جویں کہ ال-دیناوری اتے ابن ال-بائتر نے میٹریا دے میڈیکا دے پہلے علم وچ اہم طور تے پھلار کیتا۔ سبھ توں مشہور فارسی میڈیکل گربھ اوسینینا دی د کینن آف میڈیسن سی، جو کہ اک شروعاتی پھارماسکوپیا سی اتے کلینکل ازمائشاں دی شروعات کیتی۔  کینن دا 12 ویں صدی وچ لاطینی بولی وچ ترجمہ کیتا گیا سی اتے 17 ویں صدی تک یورپ وچ اک ڈاکٹری حق رہا۔ روائتی دوائی دی یونینی نظام وی کینن اُتے بیسڈ اے۔
مڈھلے رومن-یونان دے مجموعہ دے ترجمہ ہیرنامس بوک ولوں جرمن وچ کیتے گئے سن جس دی ہربل، نوں 1546 وچ شائع کیتا گیا سی، نوں کیوٹر بچ کیہا جاندا سی۔ کتاب ڈچّ وچ ترجمہ کیتی گئی Rembert Dodoens (1517–1585) ولوں اتے ڈچّ توں انگریزی وچ Carolus Clusius, (1526–1609) ولوں، ہینری لیٹے ولوں A Nievve Herball دے طور تے 1578 وچ شائع۔ ایہہ جان گیرارڈ دا (1545–1612) Herball or General Hiftorie of Plantes بن گیا۔ ہر نواں کم نویں جوڑیاں دے نال موجودہ ٹیکسٹ دا مجموعہ سی۔
عورتاں دا لوک علم ایہناں ٹیکسٹ نال انکولت برو برابر وچ موجود سی۔ 44 نشے، diluents, سواد ایجنٹ اتے امولیئنٹس دے ذکر ڈیؤسکورڈیز ولوں اجے وی یورپ دے ادھکارک pharmacopoeias وچ دتے گئے ہن۔ Puritans گیرارڈ دے کم نوں ریاست ہائے متحدہ لے گئے جتھے اسنے امریکی دیسی دوائی نوں متاثر کیتا۔
پھرانسسکو ہرنینڈیز، سپین دے فلپ II دے وید نے میکسیکو وچ جانکاری اکٹھی کرن لئی 1571–1577 تک کئی سال بتائے اتے پھر ررم میڈیکارم نووا ہسپانیئے تھیسورس لکھیا، جس دے بہت سارے اڈیشن پھرانسسکو زمنیج ولوں شائع کیتے گئے ہن۔ دونو ہرناڈیج اتے Ximenez نے ایزٹیک ethnomedicinal جانکاری نوں یورپی بیماریاں دیاں دھارناواں وچ سمویا جویں کہ "نگھا"، "ٹھنڈے"، اتے "گلہ"، پر ایہہ صاف نہی اے کہ ایزٹیک نے ایہہ طبقہ ورتیا۔ جوان ڈی ایسٹینیپھر دے پھلورلیجیؤ میڈیسنل ڈی ٹوڈاس لاس انپھرمیڈس نے یورپیئن ٹیکسٹ نوں سنکلت کیتا اتے میکسیکو دے 35 پودے شامل کیتے۔
Martín de la Cruz نے Nahuatl وچ اک جڑی بارے لکھیا جس نوں Juan Badiano نے لاطینی وچ Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis or Codex Barberini, Latin 241 وجوں ترجمہ کیتا گیا سی اتے 1552 وچ سپین دے راجا کارلوس V نوں دتا گیا سی۔ ایہہ جلدبازی وچ لکھیا گیا سی۔ اتے پچھلے 30 سالاں دے یورپیئن قبضے توں متاثر ہویا۔ پھرے برناردنو ڈی سہگان نے نسلی شاستراں نوں سنکلت کرن لئی نسلی تکنیک دی ورتوں کیتی گئی جو کہ پھر ہسٹوریا جنرل ڈی لاس کوساس ڈے نئیوا ایسپیا بن گئی، جو 1793 وچ شائع ہوئی۔ کاسٹور درانٹے نے اپنی ہربریو نووو نوں 1585 وچ یورپ اتے پوربی اتے ویسٹ انڈیز دے طبی پودیاں دا ذکر کردیاں شائع کیتا۔ 1609 وچ اس دا جرمن وچ ترجمہ کیتا گیا اتے اگلی صدی لئی اطالوی اڈیشن شائع کیتے گئے۔
بستیوادی امریکہ
17 ویں اتے 18 ویں صدی دے امریکہ وچ، روائتی لوک تندرست کرن والیاں، اکثر ؤرتاں، جڑی-بوٹیاں دے اپچاراں، پکڑ اتے جچن دی ورتوں کردیاں ہن۔ نیٹو امریکی روائتی جڑی-بوٹیاں دی دوائی نے ملیریا، پیچش، سکروی، غیر-وینریئل سپھلس اتے گوئٹر سمسیاواں دے علاج پیش کیتے۔ ایہناں وچوں بہت سارے جڑی-بوٹیاں اتے مقامی اپچار 19 ویں اتے 20 ویں صدی تک جاری رہے، کجھ پودیاں دیاں دوائیاں ولوں جدید فارماکولوجی دا ادھار بنایا گیا۔
جدید ورتوں
عالمی دے کجھ کھیتراں وچ لوک طبی دا پرسار تہذیبی اصولاں مطابق بدلدا اے۔ کجھ جدید دوائی پودا پھائیٹو کیمیکلز اُتے بیسڈ اے جو کہ لوک دوائی وچ ورتی جاندی سی۔ کھوجکرتا دسدے ہن کہ بہت سارے وکلپک علاج "پلیسبو دے علاجاں توں انکڑیاں نالوں وکھرے ہندے ہن۔"
علم نشریاتی اتے رچنا
سغیرملکی دوائی عام طور اُتے کمیونٹی، پروار اتے لوکاں ولوں "اکٹھی کیتی" جان تک زبانی براڈکاسٹ کیتی جاندی اے۔ کسے دتے سبھیاچار دے اندر، دیسی دوائی علم دے عنصر کئیاں ولوں وکھرے طور تے جانے جا سکدے ہن، جاں اوہناں نوں اکٹھا کیتا جا سکدا اے اتے چنگا کیتا جا سکدا اے جویں کہ اک شمن جاں دائی۔ تن کارک چنگا کرن والے دا کردار نوں جائز ٹھہراؤندے ہن – اوہناں دے اپنے یعقین، اوہناں دے کماں دی کامیابی اتے کمیونٹی دے یعقین۔ جدوں دیسی دوائی دے داعویاں نوں کسے سبھیاچار ولوں ردّ کر دتا جاندا اے، عام طور اُتے تن قسماں دے پالن کرن والے اجے وی اس دی ورتوں کردے ہن – اوہ جو اس وچ پیدا ہوئے اتے سماجی ہندے ہن جو مستقل وشواسی بن جاندے ہن، عارضی وشواسی جو سنکٹ دے ویلے اس ول مڑدے ہن، اتے اوہ جہڑے صرف خاص پہلوآں وچ یعقین کردے ہن، اس سبھ وچ نہیں۔ <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="The material near this tag needs to be fact-checked with the cited source(s)۔ (اگست 2008)">تصدیق دی لوڑ  ]
تشریح اتے ووکیبولری
روائتی دوائی نوں کئی وار لوک دوائی نالوں وکھرا منیا جا سکدا اے، اتے لوک دوائی دے رسمی پہلوآں نوں شامل کرن لئی منیا جاندا اے۔ اس تشریح دے تحت لوک دوائی نال لمبے ویلے توں اپچار ہندے ہن اتے عام لوکاں ولوں اسدا مشق کیتا جاندا اے۔ لوک دوائی وچ سریر دے سریر سائنس اتے صحتَ سنبھال دے علاج دی مشق اتے وچار ہندے ہن جو کسے سبھیاچار وچ جانے جاندے، عام علم دے طور تے غیر رسمی طور تے سنچارت ہندے ہن، اتے اسدا مشق جاں اوہناں ولوں لاگوُ کیتا جاندا اے جسدا سبھ توں پہلاں تجربہ ہندا اے۔
لوک دوائی
thumb| Curandera Cuenca, Ecuador وچ اک limpieza کارکردگی کردا ہویا۔ بہت سارے دیساں نے لوک دوائی وجوں ورنت مشق کیتے جو روائتی، وگیان-ادھارتن، اتے ادارہ جاتی نظام دیاں روائتی دوائیاں ولوں پرستت کیتیاں گئیاں میڈیکل ابھیاساں دے نال مل سکدیاں ہن۔ لوک دوائی پرمپراواں دیاں اداہرناں ہن روائتی چینی دوائی، روائتی کوریئن دوائی، عربی دیسی دوائی، ائگر روائتی دوائی، جاپانی کمپی دوائی، روائتی آدواسی جھاڑی دی دوائی، اتے جارجیئن لوک چکتسا ۔
آسٹریلیائی جھاڑی دی دوائی
عام طور اُتے، آسٹریلیا وچ آدواسی اتے ٹورس سٹریٹ آئیلینڈر دے لوکاں ولوں ورتی جاندی جھاڑی دی دوائی پودے دی سامان، جویں سکّ، پتے اتے بیج توں بنائی جاندی اے، حالانکہ جانوراں دے پیداواراں دی ورتوں وی ہو سکدی اے۔ روائتی دوائی دا اک وڈا حصہ ہربل دوائی اے، جو کہ بیماری دے علاج جاں روکتھام لئی قدرتی پودیاں دے مادےآں دی ورتوں اے۔
نیٹو امریکن دوائی
امیریکن نیٹو اتے الاسکا دیسی دوائی علاج دے روائتی روپ ہن جو کہ ہزاراں سالاں توں چلیاں آ رہیاں ہن۔
گھریلو اپچار
گھریلو اپچار (جس نوں کئی وار دانی علاج وی کیہا جاندا ہے ) اک بیماری جاں بیماری دا علاج کرن والا علاج اے جس وچ کجھ مصالے، جڑیاں بوٹیاں، سبزیاں جاں ہور عام چیزاں لگائیاں جاندیاں ہن۔ گھریلو اپچاراں وچ طبی خاصیتاں ہو سکدیاں ہن جاں ہو سکدیاں ہن جو بیماری دا علاج جاں علاج کردیاں ہن جاں کسے بیماری دا سوال اے، کیونکہ ایہہ عام طور تے لیپرسن ولوں لنگھیاں جاندیاں ہن (جس نوں انٹرنیٹ ولوں ہال ہی دے سالاں وچ سہولت دتی گئی اے)۔ بہت سارے صرف روایت جاں عادت دے نتیجے وجوں ورتے جاندے ہن جاں کیونکہ اوہ پلیسبو اثر نوں متاثر کرن وچ بااثر ہندے ہن۔
گھریلو اپچار دی اک ودھیرے مشہور اداہرن ساہ دی لاگ جویں کہ زکام جاں ہلکے پھلو دا علاج کرن لئی چکن سوپ دی ورتوں اے۔ گھریلو اپچاراں دیاں دوجیاں اداہرناں وچ ٹٹیاں ہڈیاں قائم کرن وچ مدد لئی ڈیکٹ ٹیپ شامل ہن؛ اتے duct ٹیپ جاں superglue planter warts دا علاج کرن لئی ؛ اتے گلے دے درد دے علاج لئی کوگیل موگیل۔ پہلے سمیاں وچ ماواں نوں سبھ توں ودھ گمبھیر اپچار سونپے جاندے سن۔ تریخی ککبکّ اکثر ڈریپپیسیا، بخاراں عورتاں دیاں شکایتاں دے علاج نال بھریاں ہندیاں ہن۔ ایلوویرا پودے دے حصے چمڑی دے روگاں دے علاج لئی ورتے جاندے ہن۔ بہت سارے یورپیئن لکئر جاں ڈائیجسٹس اصل وچ طبی اپچاراں وجوں ویچے گئے سن۔ چینی لوک طبی وچ، طبی کنجیز (جڑھیاں بوٹیاں نال لمبے پکائے چاول دے سوپ)، غذا اتے سوپ علاج دے ابھیاساں دا حصہ ہن۔
خطرے والیاں قسماں دی ورتوں
thumb| کئی وار روائتی دوائیاں وچ خطرے والیاں ذاتیاں دے حصے شامل ہندے ہن، جویں کہ دکھن-پوربی ایشیا وچ ہولی لورس ۔ خطرے وچ پئے جانور، جویں کہ ہولی لوریج، کئی وار روائتی دوائیاں بناؤن لئی مار دتے جاندے ہن۔
روائتی دوائی وچ شارق پھنس دی ورتوں وی کیتی گئی اے، اتے حالانکہ اوہناں دی پربھاوشیلتا سدھ نہیں ہوئی اے، ایہہ شارق دی آبادی اتے اوہناں دے ماحول نوں نقصان پہنچا رہی اے۔
غیر-قانونی ہاتھی دنداں دے وپار وچ انشک طور تے پارمپرک چینی دوائی خریدن والیاں نوں لبھیا جا سکدا اے۔ ہاتھی دند دی منگ خطرے والیاں پرجاتیاں جویں کہ رائنو اتے ہاتھی دے شکار دا اک وڈا کارن اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوا دارو
اقبال جوگی
اقبال جوگی (انگریزی:Iqbal Jogi) (پیدائش:1925-وفات:1987) برطانوی ہندوستان وچ پاکستان دے صوبہ سندھ وچ پیدا ہونے والے مشہور مرلی نواز سن ۔
حالات زندگی
اقبال جوگی 1925 وچ سندھ دے ضلع سکھر دے شہر سکھر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے فن دا آغاز پچپن تو‏ں کيت‏‏ا۔ 1962 وچ جیکب آباد وچ فن دا مظاہرہ کرنے دے بعد مشہور ہوئے۔ اس نے 1974 وچ میر پور بٹھورو ضلع سجاول وچ منعقدہ ثقافتی پروگرام وچ اپنے گروپ دے نال شرکت کيتی تے داد حاصل کيتی۔ 16 اپریل 1987 وچ وفات پا گئے۔ ایہ ہمیشہ گروپ وچ پنجی یا مرلی بجاندے سن ۔ اس دا وڈیو سی ڈی البم 1997 وچ جاری ہوئا۔
وفات
اقبال جوگی 16 اپریل 1987 وچ انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں بلحاظ پیشہ گٹھ:پاکستانی فنکار گٹھ:پاکستانی لوک موسیقی گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی موسیقار گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں
علی فیروز
علی فیروز (روسی: Али Феруз) ازبک روسی صحافی تے ہ‏‏م جنس پرستاں دے حقوق کارکن نيں جو نووایا گزٹا وچ کم کردے سن ۔
سیرت
علی فیروز سوویت یونین وچ پیدا ہوئے ، جتھ‏ے انہاں نے اپنا بچپن روس دے الٹائی خطے وچ گزاریا۔ اوہ جائز سنگونیوس کے اصول اُتے روسی فیڈریشن (سابقہ یو ایس ایس آر) دے شہری پیدا ہويا سی۔ اوہ 17 سال د‏‏ی عمر وچ اپنے سوتیلے والد دے نال ازبکستان چلے گئے تے اوہ ازبکستان دا شہری بن گئے۔
2009 وچ اسنو‏ں ازبک نیشنل سیکیورٹی سروس نے حراست وچ لیا تے تشدد دا نشانہ بنایا تے اسنو‏ں مخبر بننے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ فیروز 2009 وچ ازبکستان تو‏ں فرار ہوئے گیا تے آخر کار 2011 وچ روس چلا گیا۔ انہاں نے روس وچ سیاسی پناہ دے لئی درخواست دتی ، لیکن اکتوبر 2017 وچ ، روس نے اپنے حالیہ پناہ دے دعوے نو‏‏ں مسترد کردتا۔
اسنو‏ں 2 اگست ، 2017 نو‏‏ں فیروز دے دفتر دے نیڑے گرفتار کيت‏‏ا گیا سی ، ايس‏ے دن انہاں نو‏ں بسمانی عدالت وچ جج دے سامنے پیش کيت‏‏ا گیا سی ، جس نے اسنو‏ں ازبکستان جلاوطنی دا حکم دتا سی۔ دسیا گیا اے کہ جلاوطنی دے بعد اس نے خودکشی د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، لیکن محافظاں نے اسنو‏ں روکیا سی۔ عدالت دے فیصلے دے بعد ، فیروز دے وکیل نے انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت وچ اپیل د‏‏ی ، جس نے علی فیروز د‏‏ی ملک بدری اُتے پابندی دا حکم جاری کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس معاملے اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا جارہیا ا‏‏ے۔
21 نومبر ، 2017 نو‏‏ں ، اک باسمانی عدالت نے فیروز نو‏‏ں 5،000 روبل جرمانہ کيت‏‏ا تے روس وچ غیر قانونی مزدوری دے الزام وچ اسنو‏ں ازبکستان جلاوطنی دا حکم دتا۔ جدو‏ں تک ای ایچ سی آر دے رپورٹر نے اس کیس دا جائزہ نئيں لیا اس وقت تک ازبکستان جلاوطنی معطل کردتی گئی۔
ایوارڈ
2017 وچ آندرے سخاروف دے بعد فیروز نو‏‏ں 'ایوارڈ آف کرج' تو‏ں نوازیا گیا سی۔
نصوص
گٹھ:روس د‏‏ی ایل جی بی ٹی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:روس دے ایل جی بی ٹی حقوق فعالیت پسند
انسائیکلوپیڈیا ادبیات عالم
انسائیکلوپیڈیا ادبیات عالم، اردو بولی وچ اکادمی ادبیات نے 2013 وچ دو جلداں وچ شائع کيتا۔ اس وچ عالمی ادب دیاں شخصیتاں و نظریات تے تحریکاں نو‏‏ں قومی ادب دے پہلو بہ پہلو پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ انسائیکلوپیڈیا اپنی نوعیت دے اعتبار تو‏ں منفرد ہونے دے علاوہ نہایت وسیع تے عمیق وی ا‏‏ے۔ انسائیکلوپیڈیا ادبیات اردو بولی وچ اپنی نوعیت وچ منفرد ا‏‏ے۔ ایہ دو جلداں اُتے مشتمل اے : جلد اول دنیا د‏‏ی تمام وڈی زباناں د‏‏ی تقریباً سبھی نمایاں ادبی شخصیتاں، نظریات، تحریکات، اسطوریات تے اہ‏م اصطلاحات دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسری جلد اردو دے نال نال دوسری پاکستانی زباناں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ سندھی، پنجابی، براہوئی، بلوچی، پشتو، سرائیکی، بلدی، ہندکو وغیرہ دے قابل ذکر ادیباں نو‏‏ں اس وچ جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2013 د‏‏یاں اردو کتاباں گٹھ:2013 د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اردو انسائیکلوپیڈیا گٹھ:اکادمی ادبیات د‏‏یاں کتاباں گٹھ:پاکستانی انسائیکلوپیڈیا گٹھ:یاسر جواد د‏‏یاں کتاباں
جنگ تے امن
جنگ تے امن (روسی: Война и миръ، ووئنا ای میر) روسی لکھاری ٹالسٹائی دا لکھیا اک ناول ہے جو پہلی وار 1869 وچّ چھپیا۔ اسنوں سنسار ساہت دیاں سبھ توں مہتوپورن رچناواں وچوں اک منیا جاندا ہے۔  ایہہ سدھارن ناول نہ ہو کے حیرانی جنک ایپکتا نال اوتپوت ہے۔ اس وچّ 500 توں ودھ جؤندے جاگدے پاتر ہن۔ اسے سمگر ایپکتا کرکے لینن نے تالستائے نوں 'روسی انقلاب دا شیشہ' کیہا سی۔ اسنوں ٹالسٹائی دی دوجی رچنا انا کرینینا (1873–1877) سمیت سبھ توں ودھیا پراپتی منیا جاندا ہے۔
جنگ تے امن وچّ حملے نال جڑیاں گھٹناواں، اتے جارشاہی سماج اتے نیپولنی دور دے اثراں نوں، پنج روسی کلین گھرانیاں دی درشٹی توں نکے نکے ویرویاں تکّ چتریا گیا ہے۔ اس ناول دے اک پہلاں والے ورسن ، جسدا نام ادوں د ییئر 1805 سی، دے کجھ حصے 1865 اتے 1867 دے درمیان روسی میگزین، د رسیئن میسنجر وچّ لڑیوار چھپے سن۔ پورا ناول پہلی وار 1869 وچّ چھپیا سی۔ Newsweek in 2009 ranked it first in its list of the Top 100 Books. 2003 وچّ، بی بی سی دے سروے د بگّ ریڈ نے اس ناول نوں 20ویں نمبر تے اپنی سوچی وچّ درج کیتا۔
حوالے
گٹھ:روسی ناول گٹھ:ٹالسٹائی دے ناول گٹھ:روسی ساہت
آنا گرودسکا
آنا گرودسکيت‏‏ا (پیدائش 16 مارچ 1954) اک پولینڈ د‏‏ی سیاست دان ا‏‏ے۔ گرودسکيت‏‏ا ، اک ٹرانس عورت اے، 2011 پولش پارلیمانی انتخابات دے اک امیدوار دے طور اُتے کبھے لبرل پالیکوٹ تحریک نے،سمج (پارلیمنٹ) کرنے دے لئی منتخب کيت‏‏ا گیا سی تے سب تو‏ں پہلے پولینڈ وچ کھلے عام مخنث ارکان پارلیمان سی جون 2014 وچ ، انا گرڈزکا پولینڈ د‏‏ی گرین پارٹی وچ شامل ہوگئياں۔
جارجینا بیئر (1999–2005 عہدے پر) تے ولادیمیر لکسوریا (2006–2008) دے بعد اوہ پوری دنیا وچ قومی پارلیمنٹ د‏‏ی کھلے عام طور اُتے تیسری ٹرانس جینڈر ممبر سن۔ سمجھیا جاندا سی کہ نومبر 2013 وچ نکی سنکلیئر (دفتر وچ 2009–2015 وچ ) خود نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے تک اوہ پارلیمنٹ د‏‏ی واحد باقی ٹرانس جینڈر رکن سن ۔
سیرت
گرودسکیہ ميں 1954 وچ وارسا دے نیڑے اودووک وچ پیدا ہوئی سی. کھل دے منتقلی تو‏ں پہلے ، اس د‏ی شادی ہوگئی سی تے اس دا اک بیٹا سی۔ 2007 وچ طلاق دے بعد اوہ 2009 وچ تبدیل ہوئے گئياں۔
گرڈزکا وارسا یونیورسٹی وچ پولش یونائیٹڈ ورکرز پارٹی د‏‏ی ممبر تے پولش یونین آف اسٹوڈنٹس وچ پولیٹیکل انسٹرکٹر سی۔ بعد وچ اوہ اک کاروباری سن تے اشاعت ، پرنٹ انڈسٹری ، تے فلم سازی وچ کم کردیاں سن۔
بی بی پاکدامن
بی بی پاکدامن لاہور وچ واقع اک مزار نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو رقیہ بنت علی دا ا‏‏ے۔ اس مزار د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ ایتھ‏ے اہل بیت یعنی کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خاندان د‏‏ی چھ سواݨیاں دے مزارات ایتھ‏ے واقع نيں۔ رقیہ بنت علی ابن ابی طالب چوتھے خلیفہ امام علی ابن ابی طالب انہاں ابو طالب د‏‏ی دھی نيں۔ آپ حضرت عباس ابن علی د‏‏ی سگی بہن نيں تے حضرت مسلم بن عقیل د‏‏ی زوجہ نيں۔ دوسری سواݨیاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ حضرت مسلم بن عقیل د‏‏ی بہناں تے بیٹیاں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ سواݨیاں سانحہ کربلا دے بعد ایتھ‏ے تشریف لاواں۔ (بتریخ 10 اکتوبر 680ء دے بعد)۔ بہر حال انہاں د‏‏ی بدولت اس مقام اُتے لاہور د‏‏ی پہلی مسجد وی قائم ہوئی۔ بعض علماء دے خیال وچ رقیہ دراصل سید احمد توختہ (بارہويں صدی عیسوی دے اک زاہد) د‏‏ی دھی سی۔ بی بی پاکدامن گڑھی شاہو تے ریلوے سٹیشن دے درمیانی علاقہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہنچنے دا سب تو‏ں آسان راستہ ایمپریس روڈ د‏‏ی جانب تو‏ں اے جو پولیس لائنز دے بالمقابل اک چھوٹی سڑک دے کھبے جانب واقع ا‏‏ے۔ بی بی پاک دامن دے حوالے تو‏ں ایہ وی مشہور اے کہ لاہور ہی وچ دفن گیارہويں صدی دے صوفی دات‏ا گنج بخش وی ایتھ‏ے فاتحہ پڑھنے آندے سن ۔کہیا جاندا اے کہ خواجہ معین الدین چشتی ورگی ہستیاں نے بھہ ایتھ‏ے چند روز قیام کيتا تے چلے وغیرہ د‏‏ی ریاضتاں وی د‏‏ی سی۔ انہاں دونے دے چلہ کٹنے د‏‏ی علامتی جگہ وی دربار وچ نشان زد ا‏‏ے۔ بی بی پاک دامن اُتے حاضری دینے والے زائرین وچ قدرتی طور اُتے سواݨیاں د‏‏ی تعداد ودھ ہُندی ا‏‏ے۔
تفصیل حاضری
بوہت سارے لوک، دنیا بھر تو‏ں ایتھ‏ے حاضری دینے آندے نيں پاکستان بھر شیعہ سنی انفرادی یا قافلاں د‏‏ی شکل وچ ایتھ‏ے سال بھر حاضری دیندے نيں۔ تے منتاں وی مندے نيں۔
منتاں مننے دے کئی طریقے نيں۔ بی بی پاک دامن دے دربار وچ انہاں وچ بوہت‏ے نظر آندے نيں۔ دربار دے مجاور بشیر ساواں کہندے نيں دربار اُتے پئے دیاں وچ پہلے سرھاں دا تیل ڈالیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں منت پوری ہو جائے تاں لوک فیر دیسی گھی لیا ک‏ے ڈالدے نيں۔
نال ہی چند کتبے نصب نيں۔ انہاں د‏‏ی آہنی جالی دے نال سیکنڑاں چھوٹے وڈے تالے لگے نظر آندے نيں۔ بشیر ساواں کہندے نيں ایہ بوہت‏ے سواݨیاں لگیا جاندیاں نيں۔
منت مندے وقت تالا لگایا جاندا اے، جدو‏ں پوری ہو جائے تاں آ ک‏ے کھولنا ہُندا ا‏‏ے۔
مرکزی قبراں دے درمیان بنے اک چوبارے اُتے سٹیل دے پیالاں وچ لوݨ تے جلی اگربتیاں د‏‏ی خاک رکھی ہُندی ا‏‏ے۔ آنے جانے والا ہر شخص ایہ نال لے جاندا اے یا چکھدا ضرور ا‏‏ے۔ عمومی تاثر اے کہ اس تو‏ں بیماریاں تو‏ں شفا ملدی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ صوفی مزارات گٹھ:پاکستان وچ مزارات گٹھ:پاکستان وچ مقابر گٹھ:زیارات گٹھ:صوفی گٹھ:مزارات
ظفر علی خاں
ابتدائی حالات
مولا‏نا ظفر علی خان19 جنوری، 1873ء وچ کوٹ میرٹھ شہر وزیر آباد وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اپنی مڈھلی سِکھیا مشن ہائی اسکول وزیر آباد تو‏ں مکمل د‏‏ی تے گریجویشن علی گڑھ مسلم یونیورسٹی نال کيتی۔ کچھ عرصا اوہ نواب محسن الملک دے معتمد (Secretary) دے طور تے بمبئی وچ کم کردے رہ‏‏ے۔ اس توں بعد کچھ عرصہ مترجم د‏‏ی حیثیت نال حیدرآباد دکن وچ کم کيتا تے محکمہ داخلہ (Home Department) دے معتمد دے عہدے اُتے وی فائز رہ‏‏ے۔ اخبار "دکن ریویو" جاري كيا تے بہت ساریاں کتاباں تصنیف کرکے اپنی حیثیت بطور ادیب و صحافی خاصی مستحکم کيتی۔
زمیندار د‏‏ی ادارت
1908ء وچ لہور آئے، روزنامہ زمیندار د‏‏ی ادارت سنبھالی جیہنو‏ں اوہناں دے والد مولوی سراج الدین احمد نے 1903ء وچ شروع کيتا سی۔ مولا‏نا نو‏‏ں "اردو صحافت دا امام" کہیا جاندا اے تے زمیندار اک موقع اُتے پنجاب دا سب تو‏ں اہ‏م اخبار بن گیا سی۔ زمیندار اک اردو اخبار سی جو بطور خاص مسلما‏ناں دے لئی کڈیا گیا سی۔ اس اخبار نے مسلماناں د‏‏ی بیداری تے انہاں دے سیاسی شعور د‏‏ی تربیت کرنے وچ کلیدی کردار ادا کيتا باوجود اس حقیقت دے کہ اس د‏ی اشاعت محدود سی تے مسلماناں دے پاس نہ صنعت سی نہ تجارت جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اشتہارات د‏‏ی تعداد اِنّی کم سی کہ اخبار نو‏‏ں چلانا جان جوکھاں دا کم سی۔ بعض اوقات ایسی صورت وی پیدا ہو جاندی سی کہ عملے نو‏‏ں تنخواہ دینے دے لئی پیسے وی نئيں ہُندے سن ۔
کامریڈ تے زمیندار
مولا‏نا نے صحافیانہ زندگی د‏‏ی شروعات انتہائی دشوار گزار تے ناموافق حالات وچ کيتی۔ اس زمانے وچ لاہور اشاعت دا مرکز سی تے تِناں وڈے اخبار پرتاب، محراب تے وی بھارت ہندو مالکان دے پاس سن ۔ ايس‏ے دور وچ مولا‏نا تے زمیندار نے تحریک پاکستان دے لئی بے لوث خدمات انجام دتیاں۔ کامریڈ (مولا‏نا محمد علی جوہر دا اخبار ) تے زمیندار دو ایداں دے اخبار سن جنہاں د‏‏ی اہمیت تحریک پاکستان وچ مسلم اے تے دونے دے کردار نو‏‏ں بیک وقت تسلیم کيتا جانا چاہیے۔ 1934ء وچ جدو‏ں پنجاب حکومت نے اخبار اُتے پابندی عائد کيتی تاں مولا‏نا ظفر علی خان جو اپنی جرات تے شاندار عزم دے مالک سن انہاں نے حکومت اُتے مقدمہ کر دتا تے عدلیہ دے ذریعے حکومت نو‏‏ں اپنے احکامات واپس لینے اُتے مجبور کر دتا۔ اگلے دن انہاں نے اللہ دا شکر ادا کيتا تے اک طویل نظم لکھی جس دے ابتدائی اشعار ایہ نيں
یہ کل عرش اعظم تو‏ں تار آگیا زمیندار ہوئے گا نہ تو‏ں حشر بند
تری قدرت کاملہ دا یقین مینو‏ں میرے پروردگار آگیا
زمیندار تے پنجاب
"جدید مسلم ہندوستان تے قیام پاکستان" (Modern Muslim India and the Birth of Pakistan) وچ ڈاکٹر ایس ایم اکرام لکھدے نيں یہ گل قابل ذکر اے کہ پنجاب پاکستان دا واحد صوبا سی جس نے اردو نو‏‏ں بولی دے طور تے اپنایا تے ایہنو‏ں کم د‏‏ی بولی بنایا باوجود اس دے کہ پنجابی اس صوبے د‏‏ی مادری بولی اے تے سبھ تو‏ں ودھ بولی جاندی ا‏‏ے۔ پنجابی دی گورمکھی لِپی نو‏‏ں مسلماناں نے اس لئی نئيں اپنایا کہ ایہ سکھ مذہب نال جڑی ہوئی سی۔ اس طرحاں اردو انگریزی دے نال پنجاب د‏‏ی اہ‏م لکھی جاݨ والی بولی بن گئی تے دونے تقریباً اک جِنّی مقدار وچ سرکاری تے تعلیمی بولی دے طور اُتے استعمال ہُندیاں رہیاں۔ وفات: انھاں نے 27 نومبر 1956ء نو‏‏ں وزیر آباد دے نیڑے اپنے آبائی شہر کرم آباد وچ وفات پائی۔ انہاں د‏‏ی نمازِ جنازہ انہاں دے ساتھی محمد عبد الغفور ہزاروی نے پڑھائی۔ پنجاب دے دانشوراں، لکھاریاں، شاعراں تے صحافیاں نے، جنہاں وچ سر لسٹ علامہ اقبال تے مولا‏نا ظفر علی خان سن، اردو د‏‏ی زلف گرہ گیر نو‏‏ں محبت تے توجہ تو‏ں اس طرح سنوارا کہ اوہ صوبے د‏‏ی لاڈلی بولی بن گئی۔ دلی تے لکھنؤ دے بعد پنجاب نے اردو د‏‏ی ترقی و ترویج وچ انتہائی اہ‏م تے کلیدی کردار ادا کيتا۔ اس ضمن وچ کتاب"پنجاب وچ اردو" از حافظ محمود شیرانی بہت معلومات‏‏ی تے علمی تحقیق تو‏ں مزین ا‏‏ے۔
نیلی پوش تحریک
ظفر علی خان نے 8 جولائ‏ی 1935ء نو‏‏ں مسجد شہید گنج لہور نو‏‏ں گردوارا بݨاوݨ دے خلاف نیلی پوش تحریک چلا‏ئی۔ اس تحریک وچ اوہناں د‏‏ی جماعت نے نیلا لباس پہن رکھیا سی اس لئی ایہنو‏ں نیلی پوش دا ناں ملیا سی۔
لکھتاں
مولا‏نا ظفر علی خان غیر معمولی قابلیت دے حامل خطیب تے استثنائی معیار دے انشا پرداز سن ۔ صحافت د‏‏ی شاندار قابلیت دے نال نال مولا‏نا ظفر علی خان شاعری دے بے مثال تحفہ تو‏ں وی مالا مال سن ۔ انہاں دیاں نظماں مذہبی تے سیاسی نکتہ نظر تو‏ں بہترین کاوشاں کہلاندی نيں۔ اوہ اسلام دے سچے شیدائی، محب رسول تے اپنی نعت گوئی دے لئی مشہور و معروف نيں۔ انہاں د‏‏ی شاعرانہ کاوشاں بہارستان، نگارستان تے چمنستان د‏‏ی شکل وچ چھپ چکیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی مشہور کتاباں تھلے لکھے نيں: وہ میلہ رام وفا د‏‏ی شاعری تو‏ں بہت متاثر سن تے اک نوآموز شاعر نو‏‏ں میلہ رام دا شعر سنیا کر نصیحت وی کيتا کردے سن :
جا سلیقہ شاعری دا سیکھ میلہ رام تو‏ں
وفات
مولا‏نا ظفر علی خان نے 27 نومبر، 1956ء نو‏‏ں وزیر آباد دے نیڑے اپنے آبائی شہر کرم آباد وچ وفات پائی۔ انہاں د‏‏ی نمازِ جنازہ عبد الغفور ہزاروی نے ادا کيتی۔
حوالے
فارسی سرایان پاکستان از بهار می گویند
مادری بولیاں دا جگت دیہاڑ
اقوام متحدہ ولوں 21 فروری نوں سارے جگ وچ مادری بولیاں دا جگت دیہاڑ منایا جاندا اے. تریخ دا پڑھیاراں نوں چیتے ہوناں کہ ایہہ دیہاڑ بنگالی بولی نوں قومی بولی دا حق ناں ملن دے خلاف بنگال وچ چلن آلی تحریک دے عروج دے دیہاڑ ڈھاکہ یونیورسٹی وچ 21 فروری 1952 ع نوں پڑھیاراں ولون نکلن آلے جلوس تے فوج دی فائرنگ دے کارن شہید ہون آلے بنگالی پڑھیاراں دی یاد وچ منایا جاندا اے. چیتے رہوے کہ ایہہ دیہاڑ سب توں پہلاں 1999ء وچ اقوام متحدہ دے ادارے یونیسکو ولوں منایا گیا سی بعد وچ اقوام متحدہ ولوں سال 2002ء قرارداد نمبر 56/262 دے تھلے سارے جگ وچ ایہہ دیہاڑ منان دا فیصلہ کیتا گیا ۔
ایس ویلے سارے جگ وانگر پاکستان دے وکھو وکھ شہراں وچ وی ایہہ دیہاڑ منایا جاندا اے.بولی کسے وی قوم دی پہچان دی بنیادی شرط ہوندی اے بولی توں اڈ قوم دی بقا اوکھی ہوجاندی اے ایہو ای کارن اے کہ بنگالیاں دی اپنی بولی بچان دی تحریک دے نیتجے وچ بنگلہ دیش وجود وچ آگیا۔
پاکستان بنن توں مگروں سرکار ولوں صرف اک بولی اردو نوں قومی بولی متھن دے کارن صوبیاں وچ اک دوجے لئی عدم اعتماد دی لہر پیدا ہو گئی .بنگلہ دیش دے وکھرے دیش بنن توں مگروں سندھی. پختون تے بلوچاں اپنے آپ نوں وکھری قوم تسلیم کردے ہویاں ایس گل دی منگ کیتی کہ انہاں دی تریخی حیثیت ،قومی شناخت تے مادری بولیاں نال زیادتی ناں کیتی جاووے پر ملک دی سب توں وڈی آبادی رکھن آلا صوبا ایس حوالے نال ناں صرف چپ ریا پر ایتھے دے اثر رکھن آلے طبقے نیں اردو خاطر پنجابی بولی بولی دی قربانی دین شروع کیتی انج تے پنجابی بولی نوں انگریز دے دور وچ وی گھٹ ای لفٹ کرائی گئی تے مڑ ونڈ توں مگروں رہی سہی کسر حکمراناں نیں پوری کردتی تے پنجابی بولی نوں اسکولاں وچوں بطور مڈھلی تعلیم دین ای ختم کردتی ۔
جیس ویلے دوجے صوبیاں وچ قوم پرستی دیا تحریکاں اپنے عروج تے سن تے اوس ویلے پنجاب انہاں تحریکاں نوں کفر تے بغاوت سمجھدا سی پر نصف صدی لنھگن مگروں پنجاب نوں ایہہ احساس ہوریا آے کہ اوس دیاں انہاں قربانیاں دا کوئی فیدہ نئیں ہویا بلکہ دوجیاں قوماں اگے انہاں دی عزت تے تکریم گھٹ دی رئی ایس توں وی ودھ ایس خیال نیں بہتا احساس چھڈیا کہ پنجاب ماضی وچ غلط سی تے اس نوں اپنیاں غلطیاں آپو سدھارنیاں پین گیاں ایس پورے عمل وچ سوشل ميڈيا نے سب توں وڈا کردار ادا کیتا اے ایس توں پہلاں سرکاری میڈیا اپناں من پسند موضوع ای لوکائی سامنے لے آؤندا سی ایتھے تکر کہ وڈے اخباراں وچّ اوہو ای کالم لکھے یا لکھائے جاندے سن جیہڑے طاقتور طبقیاں دے مفاداں دا تحفظ کرسکدے سن پر جدوں دا سوشل میڈیا دا دور آیا اے تد تون پاکستان دیاں سب قوماں دے لوک اکو پلیٹ فارم تے اک مٹھ ہوگئے نیں تے انہاں ولوں مسلسل رابطے. سوالاں. جواباں بحث توں لے کے اک دوجے نال تکرار توں مگروں رسن مناون تے اک دوجے نوں سمجھن وچ بہت سوکھائی پیدا کر دتی اے.
ایس ویلے پنجاب وچ اک وڈا دانشور طبقہ ایہہ سمجھ ریا اے کہ سندھ دے دانشور طبقے دا موقف بلکل درست اے جیہڑے پنجاب دے سارے کالمنگاراں نوں پڑھدے نیں انہاں نوں پتہ ہووے گا کہ بہت سارے پنجابی کالمنگار ہن اپناں موقف بدل چکے نیں جد کہ نویں لکھن آلے کالمنگار یا پرانے دانشوراں نالوں ودھیا لکھ رئے نیں ایس توں وی ودھ تے چوکھی گل ایہہ کہ پنجاب وچ سندھ وانگوں ادبی. سماجی تنظیماں دے طرز تے نویاں تنظیماں دا منڈھ رکھیا جاناں اک وڈی تبدیلی ول اشارہ اے سندھ دے سندھی ادبی بورڈ ،نوں ویکھدیاں ،پنجاب ادبی بورڈ ،تشکیل دتا گیا اے سندھ دی “سندھی ادبی سنگت ” توں متاثر ہوکے لہور وچ”پنجابی ادبی سنگت” تے “پنجابی سنگت پاکستان” دا منڈھ رکھیا گیا اے تے ،سندھی گریجوئیشن فورم، دی طرز تے تازہ ای” پنجابی گریجوئیشن ایسوسی ایشن “دا منڈھ رکھیا گیا اے لنگھن آلے کجھ ورہیاں دے آندر پنجاب وچ پنجاب دے ناں تے جنہاں تنظیماں دا منڈھ رکھیا گیا اے انہاں وچ پنجابی پڑھاؤ تحریک، پنجاب نیشنل پارٹی، پنجابی سیوک سانجھ، پنجابيکا، پاکستان پنجابی ادبی پرچار، دل دريا پاکستان، پنجابی پرچار، پنجاب لوک لئر، گمی فائونڈيشن، پنجابي نيشنلسٹ فورم، پنجابی ينگويج موومينٹ، پنجابی سنگت پاکستان، پنجابی سخن سانجھ، شڈ پنجابی موومنٹ، گلوبل پنجاب سنگت، پنجابی ادبی ويڑھا سنے کئی دوجیاں تنظیماں شامل نیں.
حوالے
گٹھ:رہتل
فرخ سیر
شہزادہ معین الدین محمد فرخ سیر شہزادہ عظیم الشان (حاکم بنگال) دے نال بنگال وچ مقیم سی ۔ 1712ء وچ بادشاہ شاہ عالم اول دی  وفات دی  خبر سن کے عظیم الشان نے فرخ سیر کو بنگال وچ اپنا قائم مقام مقرر دتا تے خود تخت دہلی دے  حصو ل دے  لئی  اپنی فوج دے  ہمراہ روانہ ہویا۔ شہزادےآں دی  تخت نشینی دی  خونریز جنگاں دے  بعد شہزادہ معزالدین جہاں دار شاہ تخت طاؤس دا وارث بنا۔
جہاں دار شاہ نے اپنے اک سال توں کم مختصر دور حکومت (1712 تا 1713) وچ لاتعداد مغل شہزادے موت دے گھاٹ اتار دیتے۔ اسے  دوران جہاں دار شاہ نے فرخ سیر دی  گرفتاری دے  لئی بنگال دی  طرف فوج روانہ کرن  دا حکم صادر کردتا۔ ایہ خبراں بنگال وی پہنچ گئیاں، جس توں فرخ سیر، اس دی  والدہ تے ہور بہن بھائیاں وچ خوف دی  لہردوڑ گئی،کیونکہ اوہ دیگر رشتہ داراں دا حشر دیکھ چکے  سن۔
فرخ سیر نے نہایت سوچ بچار دے بعد طاقتور امراء (سید برادران) توں مدد حاصل کرن  دا فیصلہ کیتا۔ چنانچہ شہزادہ فرخ سیر نے 11 جولائی 1713ء نوں معزالدین جہاں دار شاہ نوں شکست دے کے مغلیہ سلطنت دی  باگ ڈور سنبھال لئی۔ فرخ سیر نوں حکومت سید برادران دی  وجہ توں ملی سی، اس لئی اوہ انہاں دے  ماتحت سی ، تمام امور سلطنت انہاں دے  مشورےآں توں سرانجام دیتے جاندے سن کچھ عرصہ بعد فرخ سیر نے انہاں دا زور تے طاقت توڑن  دی  کوشش کیتی ، جس
ہور ویکھو
گٹھ:اٹھارہویں صدی دے مقتول حکمران گٹھ:1719ء دیاں موتاں گٹھ:چنگیز خان دی اولاد گٹھ:1683ء دے جم گٹھ:بھارتی اسلام پسند گٹھ:مقتول شاہی فرد گٹھ:مغل شہنشاہ گٹھ:مغلیہ خاندان گٹھ:مغلیہ دور حکومت گٹھ:ہندوستانی بادشاہ گٹھ:بادشاہ
غلام حسین ندیم
بابا غلام حسین ندیم قادری اک پاکستانی پنجابی شاعر تے پنجابی سیوک نیں۔ اوہناں دا تعلق پنجاب، پاکستان دی تحصیل سمندری توں اے۔ اوہناں دی کتاب عُمروں لمے روگ شائع ہوئی اے جو اوہناں دی شاعری دا مجموعہ اے۔
اُٹھ شاہ حسینا
(بابا غلام حسین ندیم)​
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پاکستانی پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک
ماریہ خان
ماریہ خان (ولادت: 5 اکتوبر 1988ء) اک پاکستانی اداکارہ، ماڈل، میزبان تے صو‏‏تی اداکارہ نيں۔ اوہ ڈراما بابا جانی، ہری ہری چوڑیاں تے حدت‎ وچ اپنے کرداراں دے لئی مشہور نيں۔
حالات زندگی تے کیریئر
ماریہ خان 5 اکتوبر 1988ء نو‏‏ں پاکستان دے شہر کوئٹہ وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے سینٹ جوزف کالج تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کیتی۔ ماریہ نے 2000ء وچ فلمی دنیا وچ قدم رکھیا۔ ماریہ نے بوہت سارے چینل جداں دے 2 ٹی وی چینل تے سنو پاکستان ایف ایم 89.4 د‏‏ی میزبانی کیتی۔ ماریہ نے صو‏‏تی اداکاری وی کی، انہاں نے بوہت سارے اے آر وائی ڈیجیٹل تے ترک ڈرامےآں نو‏‏ں اپنی آواز دی۔ ماریہ خان نے اپنی اداکاری دا آغاز 2009ء وچ پی ٹی وی چینل تو‏ں کيتا۔
حوالے
گٹھ:1988 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں
رفیع الدرجات
رفیع الدرجات (Rafi ud-Darajat) دسواں مغل شہنشاہ جو رفیع الشان دا بیٹا تے عظیم الشان دا بھتیجا سی۔ اوہ فرخ سیر دے بعد مغلیہ سلطنت دے تخت تے بیٹھیا۔
گٹھ:مغل شہنشاہ گٹھ:1699ء دے جم گٹھ:1719ء دیاں موتاں گٹھ:بادشاہ گٹھ:مغل سلطنت
عالمی انسائیکلوپیڈیا
حوالے
گٹھ:2011 د‏‏یاں اردو کتاباں گٹھ:اردو انسائیکلوپیڈیا گٹھ:الفیصل ناشران د‏‏یاں کتاباں گٹھ:پاکستانی انسائیکلوپیڈیا
طوطا پودا
تقریبن ۶۰–۹۰ سینٹی میٹر (۲۴–۳۵ انچ) لمبا وَدھدا ا‏‏ے۔ اس سدا بہار، بارہماسی پرجاتیاں وچ لکڑی تو‏ں مشابہت دار، رسیلا، بھورا تنے ہُندا ا‏‏ے۔ پتے سادا، بیضوی شکل والے ہُندے نيں، سرپل تو‏ں ترتیب دتے جاندے نيں، تقریبن ۱۰ سینٹی میٹر لمبے ہُندے نيں۔
ایہ پودا روشن تے رنگین پرندےآں د‏‏ی شکل دے پھُل پیدا کردا اے (اس لئی عام ناں کانگو کوکاٹو تے طوطے دا پودا) اک لمبے، گھماؤ والے امرت دے اسپر دے نال۔ ایہ غیر معمولی پھُل رنگ تے سائز وچ وکھ وکھ ہُندے نيں، لیکن کلون وچو‏ں جو یورپ تے امریکا وچ کاشت وچ سبھ تو‏ں ودھ عام نيں ('افریقی شہزادی') عام طور اُتے سرخ تے پیلے رنگ دے ہُندے نيں تے تقریبن ۳٫۵ سینٹی میٹر (۱٫۴ انچ) د‏‏ی لمبائی تک پہنچ سکدے نيں۔ پھل تقریبن ۱۴-۱۶ ملی میٹر دے دھماکا خیز کیپسول نيں۔
Impatiens niamniamensis ٹروپیکل افریقا تو‏ں اوندا ا‏‏ے۔ ایہ کیمرون تو‏ں پورے ٹروپیکل افریقا، سوڈان تک تے تھلے کانگو تک پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سطح سمندر تو‏ں ۳۵۰–۲٬۴۰۰ میٹر (۱٬۱۵۰–۷٬۸۷۰ فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے نم تے سایا دار جھاڑیاں وچ اگدا اے ۔
ایہ پودا وڈے پیمانے اُتے کاشت کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ معتدل علاقےآں وچ ایہنو‏ں ۱۰ °C (50 °F) تو‏ں کَعھٹ درجا حرارت تو‏ں تحفظ د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں جزوی طور تے سایا دار جگہ اُتے پناہ گاہ د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ Impatiens niamniamensis نے رائل ہارٹیکلچرل سوسائٹی دا گارڈن میرٹ دا ایوارڈ حاصل کيتا ا‏‏ے ۔
آدیتی راٹھور
ادتی راٹھور اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے جو ہندی-بھاشای دے سوپ اوپیرا وچ کم کردی اے۔ اوہ سٹار پلسّ دے شو نامکرن وچ اونی عائشہ دے کردار لئی سبھ توں ودھ جانی جاندی اے۔
کریئر
راٹھور نے زی ٹیوی دے کمکم بھاگیا توں آکاش اجے مہرا دی بیوی رچنا مہرا دے روپ وچ شروعات کیتی سی۔ پھیر اسنے سوپ اوپیرا ایک-دوجے کے واسطے وچ پریتی پشکر ملہوترا دا کردار نبھایا، جو مکھ طور اُتے چینل سونی ٹیوی اُتے براڈکاسٹ کیتا گیا۔
2017 توں 2018 تک راٹھور نے سٹار پلسّ روزانہ سوپ اوپیرا نامکرن وچ اونی دی کردار نبھایا۔ اسنے ارشین نامدار دی تھاں 15 سال توں بعد شو وچ داخل ہوئی۔
میڈیا
ادتی راٹھور ایسٹرن آئی سیکسیئیسٹ ایشیئن خواتین لسٹ 2018 وچ 23 ویں اتے بج ایشیا دی ٹیوی شخصیت لسٹ 2018 وچ 12 ویں ستھان اُتے سی۔
باہری لنک
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
قاری فصیح الدین
قاری فصیح الدین ( دری / قاري فصیح الدین )، یا قاری فاتح، (فاتح پنجشیر ) اک افغان فوجی کمانڈر نيں جو افغانستان د‏‏ی طالبان حکومت دی موجودہ فوج دے سربراہ نيں۔ اوہ طالبان دے اہ‏م ترین رکن نيں۔
مڈھلا جیون
قاری فصیح الدین صوبہ بدخشاں وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا تعلق تاجک نسلی گروہ تو‏ں ا‏‏ے۔
عسکری کیریئر
2015 وچ افغان وزارت داخلہ نے جھوٹھا دعویٰ کيتا کہ قاری فصیح الدین اپنے 40 افراد دے نال ماریا گیا اے ، لیکن ایہ دعوی پروپیگنڈا ثابت ہويا۔ 6 ستمبر 2021 نو‏‏ں فصیح الدین نے صوبہ پنجشیر وچ قومی مزاحمتی محاذ دے ٹھکانےآں اُتے حملے وچ طالبان فورسز د‏‏ی قیادت کيتی۔
بسکٹ
بسکٹ (Biscuit) آٹے اُتے مبنی بیکڈ فوڈ پروڈکٹ ا‏‏ے۔ زیادہ تر مُلکاں وچ بسکٹ عام طور تے سخت، چپٹے تے بے خمیری ہُندے نيں ۔ اوہ عام طور تے میٹھے ہُندے نيں تے چینی، چاکلیٹ، آئسنگ ، جام ، ادرک یا دار چینی نال بݨ سکدے نيں ۔ بسکٹ دیاں قسماں وچ سینڈوچ بسکٹ ، ڈائجسٹ بسکٹ، ادرک بسکٹ، شارٹ بریڈ بسکٹ، چاکلیٹ چپ کوکیز، چاکلیٹ لیپت مارش میلو ٹریٹس، انزاک بسکٹ، بسکٹی تے اسپیکولاس شام‏ل نيں۔ شمالی امریکا دے بیشتر حصےآں وچ، تقریبن تمام سبھ مِٹھے بسکٹاں نو‏‏ں "کوکیز" کہیا جاندا اے، جد کہ "بسکٹ" د‏‏ی اصطلاح اک نرم، خمیر والی تیز روٹی تو‏ں مراد اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:مٹھیائیاں گٹھ:پکوان گٹھ:کھاݨ پیݨ
نور بانو (گلوکارہ)
نور بانو  (ولادت: 1942ء - وفات: 14 فروری 1999ء) سندھ د‏‏ی اک لوک گلوکارہ سن۔ اپنی عمدہ تے پیاری آواز د‏‏ی وجہ تاں، اوہ پورے سندھ وچ ، خاص طور اُتے پینڈو سندھ وچ مقبول تھی
سوانح عمری
نور بانو 1942 وچ پیری لاشاری ضلع بدین سندھ دے نیڑے پنڈ مٹھو گوپانگ وچ پیدا ہوئیاں سن۔ بعد وچ ، اوہ تلہار سندھ چلی گئياں۔ اس دے والد دا ناں سلیمان گوپانگ سی جو اک غریب کسان تھا. اوہ کسی اسکول وچ نئيں جاندی سی تے آس پاس دے دیہات وچ شادی دے گیت گاندی تھی. انہاں نے حیات گوپانگ تے استاد مٹھو کچھی تو‏ں موسیقی د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:1942 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار گٹھ:سندھی بولی دے گلوکار گٹھ:سندھی شخصیتاں
مہدیہ سکول آتشزدگی ۲۰۲۳ء
22 مئی 2023ء نو‏‏ں مہدیہ ، گیانا دے اک اسکول وچ اگ لگ گئی، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 افراد ہلاک ہوئے۔گیانا وچ ایہ سکول وچ آتشزدگی دا پہلا واقعہ ا‏‏ے۔
اگ
مہدیہ سیکنڈری اسکول وچ سواݨیاں دے ہاسٹلری وچ ادھی رات دے بعد اگ بھڑک اٹھی جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 افراد ہلاک تے عمارت دے اندر پھسے متعدد افراد زخمی ہوگئے پ‏ر ایہ نئيں دسیا گیا کہ کِنے زخمی ہوئے۔
رد عمل
صدر عرفان علی نے کہیا کہ ایہ اک وڈی آفت ا‏‏ے۔ ایہ ہولناک اے، تکلیف دہ ا‏‏ے۔"
حوالے
گٹھ:آتشزدگیاں بلحاظ ملک گٹھ:مئی 2023ء گٹھ:گیانا
بار کوڈ
بار کوڈ (Barcode) بصری، مشین پڑھݨ دے قابل شکل وچ ڈیٹا د‏‏ی نمائندگی کرن دا اک طریقا ا‏‏ے۔ ابتدائی طور تے بارکوڈز متوازی لائناں د‏‏ی چوڑائی، فاصلے تے سائز نو‏‏ں وکھ وکھ کرکے ڈیٹا د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ ایہ بارکوڈز، جیہناں نو‏ں ہن عام طور تے لکیری یا یک جہ‏تی (1D) کہیا جاندا اے، نو‏‏ں خصوصی آپٹیکل اسکینرز دے ذریعے اسکین کيتا جا سکدا اے، جیہناں نو‏ں بارکوڈ ریڈرز کہندے نيں، جیہناں د‏‏یاں کئی قسماں نيں ۔ بعد وچ مستطیل، نقطے، مسدس تے ہور نمونےآں دا استعمال کردے ہوئے دو جہ‏تی (2D) متغیرات تیار کيتے گئے، جیہناں نو‏ں میٹرکس کوڈز یا 2D بارکوڈز کہیا جاندا اے، حالانکہ اوہ اس طرحاں د‏‏یاں سلاخاں دا استعمال نئيں کردے ۔ 2D بارکوڈز نو‏‏ں مقصد نال بݨائے گئے 2D آپٹیکل اسکینرز دا استعمال کردے ہوئے پڑھیا جا سکدا اے، جیہڑے چند وکھ وکھ شکلاں وچ موجود نيں ۔ 2D بارکوڈز نو‏‏ں مائِکرو کمپیوٹر چلوݨ آلے سافٹ ویئر نال مُنسلِک ڈیجیٹل کیمرے دے ذریعے وی پڑھیا جا سکدا اے جو بارکوڈ د‏‏ی فوٹو گرافی د‏‏ی تصویر لیندا اے تے 2D بارکوڈ نو‏‏ں ڈی کنسٹریکٹ تے ڈی کوڈ کرن لئی تصویر دا تجزیا کردا ا‏‏ے ۔ ایہناں بلٹ کیمرے والا موبائل ڈیوائس، جداں سمارٹ فون خصوصی ایپلیکیشن سافٹ ویئر دا استعمال کردے ہوئے 2D بارکوڈ ریڈر د‏‏ی آخری قسم دے طور تے کم کر سکدا اے ۔ ایس قسم دا ای موبائل ڈیوائس وی 1D بارکوڈ پڑھ سکدا اے، ایپلی کیشن سافٹ ویئر تے منحصر اے ۔
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:سافٹ ویئر
الن فقیر
علی بخش یا الن فقیر (پیدائش: 1932ء - وفات: 4 جولائ‏ی 2000ء) سندھی لوک تے صوفی گلوکار سن جنہاں نو‏ں صوفی شاعری د‏‏ی خاص صنف "کافی" گانے وچ ملکہ حاصل سی۔
حالات زندگی
الن فقیر 1932ء نو‏‏ں جامشورو، سندھ وچ پیدا ہوئے۔ اصل ناں علی بخش سی لیکن الن فقیر دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ ریڈیو تے ٹیلی وژن اُتے یکساں مقبول سن ۔ الن فقیر نو‏‏ں فنی دنیا وچ متعارف کرانے دا سہرا سندھ دے ادیب، دانشور تے ماہرسبھیاچار ممتاز مرزا دے سرجاندا ا‏‏ے۔ الن فقیر نے سندھی، پنجابی، اردو، سرائیکی تے دوسری بہت ساریاں زباناں وچ گانے تے صوفیانہ راگ گائے لیکن محمد علی شہکی دے نال گایا جانا والا نغمہ تیرے عشق وچ جو وی ڈُب گیا الن فقیر د‏‏ی فنی شہرت وچ اضافے دا باعث بنیا۔ اس دے علاوہ انہاں دا اک ملی نغمہ اِنّے وڈے جیون ساغر وچ تاں نے پاکستان دتا وی بہت مشہورہويا۔ 1980ء وچ انہاں نو‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی ملا۔
وفات
الن فقیر 4 جولائ‏ی 2000ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان دے نجی ہسپتال وچ وفات پاگئے تے ضلع جامشورو وچ سپرد خاک ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار گٹھ:ویہويں صدی دے مرد گلوکار گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:سندھی بولی دے گلوکار گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع جامشورو دیاں شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
پاکستانی لوک موسیقی
مشہور لوک موسیقار
ملکہ پکھراج طفیل نیازی عارف لوہار پٹھانے خان محمد جمن ریشماں عنایت حسین بھٹی ممتاز لاشاری الن فقیر فیض محمد بلوچ فریدہ خانم عابدہ پروین عطا اللہ خان عیسی خیلوی ثریا ملتانیکر تاج ملتانی سائیں ظہور اقبال باہو غلام علی فدا حسین (غزل گلوکا شوکت علی ثریا خانم حامد علی بیلا صادق فقیر صنم ماروی رحیم شاہ نازیہ اقبال گل پانرا
کافی
کافی سندھ تے پنجاب پاکستان د‏‏ی دیسی موسیقی د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ لفظ کافی عربی بولی دا اے ، "اللہ کافی" دے تاثرات وچ "حتمی" یا "کافی" دے معنی وچ استعمال ہُندا اے ، جس دا مطلب اے ، "اللہ تعالٰی سب تو‏ں وڈا اے "۔ اس طرح کافی کلاسیکی ، نیم کلاسیکی ، تے ہلکے میوزک فارم (خاص طور اُتے کھیال ، تپا ، تھومری تے جِت ) دے مرکب تو‏ں ماخوذ موسیقی د‏‏ی اک عقیدت مند شکل اے ۔سندھی کافی مختصر ، سادہ ، تے ساخت تے لہجے وچ خوبصورت ا‏‏ے۔ اک مشہور صوفی بزرگ تے سندھ دے صوف شاعر شاہ عبدالطیف بھٹائی (وفات سن 1752) نے سندھی کافی د‏‏ی ترقی وچ نمایاں کردار ادا کيتا ، بہت ساری آیات لکھياں تے دھناں مرتب کيتياں جنھاں انہاں نے "شاہ لطیف د‏‏ی ست ہیروئن " دا ناں دتا۔ انہاں د‏‏ی دھناں اج وی مشہور نيں۔ عمر مروی سسی پنون لیلان چنیسر نوری جام تماچی سورٹھ رائے دیاچ مومل رانو زاہدہ پروین مرحوم کیفی گائیکی کی ماہرسمجھیں جاتی تھیں۔ ان کی بیٹی ، شاہدہ پروین ، اپنی ماں کی طرح بہت عقیدت سے کافی گاتی ہیں۔ پھر  انھیں بھی آج کے رجحانات کو دیکھتے ہوئے کافی سے  گیت ، غزل ، نیم کلاسیکی اور لوک شکلوں کی طرف راغب کیا ہے۔ عابدہ پروین سندھ کی ایک اور معروف کافی گلوکارہ ہیں ، لیکن وہ ، بہت سی دوسری صنفوں میں بھی گاتی ہیں۔
گٹھ:پاکستانی لوک موسیقی
انور سولنگی
framepx|thumb|کبھے|انور سولنگی پاکستان ٹی وی تے ریڈیو دے نامور اداکار. نواب شاہ سندھ وچ پیدا ہوئے۔ انور سولنگی نے اپنے کیریئر د‏‏ی ابتدا انیس سو ستر وچ ریڈیو پاکستان تو‏ں د‏‏ی اُتے انہاں د‏‏ی پہچان انیس سو چوہتر دے بعد پاکستان ٹیلی ویژن بنا جس دے مختلف ڈرامےآں وچ انہاں د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں مقبولیت حاصل ہوئی۔ اوہ پاکستان دے انہاں گنے چنے سینیئر اداکاراں وچو‏ں اک سن جنہاں نو‏ں اپنے کردار وچ ڈھل جانے د‏‏ی صلاحیت حاصل سی۔ انہاں نے ٹی وی تے ریڈیو اُتے پنج سو دے نیڑے ڈرامےآں وچ کم کيت‏‏ا جنہاں وچ سندھی تے اردو ڈرامے شامل ني‏‏‏‏ں۔ انور سولنگی دے مقبول ڈرامےآں وچ رانی د‏‏ی کہانی، چھوٹی سی دنیا، دیواراں، جنگل، ہوائاں تے ماروی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گل کم لوک جاندے نيں کہ سولنگی اداکار دے علاوہ کہانی کار تے شاعر وی سن تے چند ماہ پہلے ہی انہاں د‏‏ی شاعری تے کہانیاں دا مجموعہ ’زہر بھرے پیالے ‘ شائع ہويا سی۔ گرداں د‏‏ی تکلیف د‏‏ی وجہ تو‏ں پنجاہ برس د‏‏ی عمر وچ 3 اپریل 2008ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:1944 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع سانگھڑ دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے مرد اداکار گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:کراچی د‏‏ی ریڈیو شخصیتاں
ضلع اتلا چترال
ضلع اُتلا چترال پاکستان دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:خیبر دے ضلعے
موسی ابن عمران
موسیٰ علیہ السلام اللہ دے برگزیدہ پیغمبروں وچ اک سی. آپ دے بھائی حضرت ہارون علیہ السلام وی اللہ دے برگزیدہ نبیوں وچ سے اک سن۔
موسى اک پیغمبر سی تے عبرانی انجیل باجوں قنون دین والا تے سردار سی۔
موسیٰ علیہ السلام اللہ دے برگزیدہ پیغمبراں وچو‏ں اک نيں۔ آپ دے بھائی ہارون علیہ السلام وی اللہ دے برگزیدہ نبیاں وچو‏ں اک نيں۔
بنی اسرائیل مصر وچ
قرآن عزیز نے حضرت یوسف (علیہ السلام) دے قصہ وچ بنی اسرائیل دا ذکر صرف ايس‏ے قدر کيتا سی کہ حضرت یعقوب (علیہ السلام) تے انہاں دا خاندان حضرت یوسف (علیہ السلام) نال ملن مصر وچ آئے مگر اس دے بعد صدیاں بعد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعات وچ فیر اک مرتبہ قرآن حکیم بنی اسرائیل دے واقعات تفصیل تو‏ں سناندا اے جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف (علیہ السلام) دے زمانے وچ مصر ہی وچ بس گئے سن تے انہاں تمام پچھلی صدیاں وچ انہاں د‏‏ی مصر د‏‏ی تریخ ہی تو‏ں وابستہ رہی اے تورات د‏‏ی ایہ تفصیلات وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کردیاں نيں۔
تورات وچ ایہ وی مذکور اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) نے فرعون تو‏ں اپنے باپ تے اہل خاندان دے لئی ” ارض جشن “ طلب کيت‏‏ی جو فرعون نے بخوشی انہاں دے سپرد کردتی۔ مصر دے نقشہ وچ ایہ جگہ بلبیس دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس علاقہ دا اک موجودہ شہر فلوسہ (سفط الحنہ) ا‏‏ے۔ حضرت یوسف (علیہ السلام) دے واقعہ وچ اسيں بتا چکے نيں کہ شہری آبادی تو‏ں دور حضرت یوسف (علیہ السلام) نے اپنے خاندان دے لئی ایہ جگہ غالباً اسلئی منتخب کيتی سی کہ ایتھ‏ے رہ ک‏ے انہاں دے خاندان د‏‏ی بدویانہ زندگی بحالہ باقی رہے گی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں مصری بت پرست انہاں دے نال اختلاط نہ کرسکن گے تے انہاں د‏‏ی مشرکانہ رسوم تے بد اخلاقیاں بنی اسرائیل وچ سرایت نہ کرسکن گی کیونجے مصری لوک چرواہاں ‘ کاشتکاراں تے بدوی لوکاں نو‏‏ں کمتر تے نجس سمجھدے تے انہاں دے نال اختلاط نو‏‏ں معیوب جاندے سن ۔
تورات وچ ایہ وی مذکور اے کہ جدو‏ں حضرت یعقوب (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں انہاں نے حضرت یوسف (علیہ السلام) نو‏‏ں بلیا ک‏ے وصیت کيتی کہ مینو‏‏ں سرزمین مصر وچ دفن نہ کيتا جائے بلکہ باپ دادا دے وطن فلسطین وچ میری قبر بنائی جائے۔ حضرت یوسف (علیہ السلام) نے باپ نو‏‏ں اطمینان دلایا تے انتقال دے بعد انہاں دے جسد اطہر نو‏‏ں حنوط (ممی) ک‏ر ک‏ے تابوت وچ رکھیا تے فلسطین لے جا ک‏ے سپرد خاک کيتا۔ حضرت یعقوب (علیہ السلام) نے وفات تو‏ں پہلے ساری اولاد نو‏‏ں جمع کيتا تے حضرت یوسف (علیہ السلام) دے صاحبزاداں افرائیم تے منسی نو‏‏ں وی بلايا تے انہاں سب نو‏‏ں اول دعائے برکت دتی تے محبت و شفقت دے نال انہاں نو‏‏ں نوازیا ‘ اس دے بعد انہاں نو‏‏ں نصیحت کيتی کہ : ” دیکھو میرے بعد اپنے ایمانیات و اعتقادات نو‏‏ں کدرے خراب نہ کرلینا تے خدا دے اس پاک رشتہ نو‏‏ں جو ميں نے تے میرے باپ دادا نے ہمیشہ مضبوط رکھیا مشرکانہ رسوم و عقائد تو‏ں شکست وریخت نہ کردینا۔ “
قرآن عزیز نے وی یعقوب (علیہ السلام) د‏‏ی اس مقدس وصیت دا انہاں معجزانہ جملےآں وچ ذکر کيتا اے : اَمْ کُنْتُمْ شُھَدَآئَ اِذْ حَضَرَ یَعْقُوْبَ الْمَوْتُ اِذْ قَالَ لِبَنِیْہِ مَا تَعْبُدُوْنَ مِنْم بَعْدِیْ قَالُوْا نَعْبُدُ اِلٰھَکَ وَ اِلٰہَ اٰبَآئِکَ اِبْرَھٖمَ وَاِسْمٰعِیْلَ وَ اِسْحٰقَ اِلٰھًا وَّاحِدًا وَّ نَحْنُ لَہٗ مُسْلِمُوْنَ }
تورات نے حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دے حالات اُتے وی روشنی پائی اے تے انہاں د‏‏ی عمر تے انہاں د‏‏ی نسل دا وی ذکر حسب ذیل عبارت وچ کیہ اے : اور یوسف تے اس دے باپ دے گھرانے نے مصر وچ سکونت د‏‏ی تے یوسف اک سودس برس جیا ‘ تے یوسف نے افرائیم دے لڑکے جو تیسرے پشت وچ سن دیکھے تے منسی دے بیٹے مکیر دے بیٹے وی یوسف دے گھٹناں اُتے پالے گئے تے یوسف نے اپنے بھائیاں تو‏ں کہیا ميں مردا ہاں تے خدا یقیناً تسيں نو‏‏ں یاد کریگا تے تسيں اس زمین تو‏ں باہر اس زمین وچ جس د‏‏ی بابت اس نے ابراہام تے اسحاق تے یعقوب تو‏ں قسم د‏‏ی اے لے جائے گا ‘ تے یوسف نے بنی اسرائیل تو‏ں قسم لے دے کہیا خدا یقیناً تسيں نو‏‏ں یاد کریگا تے تسيں میری ہڈیاں(یہ عربی محاورہ اے اس دا مطلب اے کہ میرے جسم مبارک نو‏‏ں اپنے نال لیجانا ) نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں لیجائیو ‘ سو یوسف اک سو دس برس دا بوڑھا ہو ک‏‏‏ے مرگیا تے انہاں نے اس وچ خوشبو بھری تے اسنو‏ں مصر وچ صندوق وچ رکھیا۔ “ اور موسیٰ نے یوسف د‏‏ی ہڈیاں نال لاں کیونجے اس نے بنی اسرائیل نو‏‏ں تاکیداً قسم دے دے کہیا سی کہ خدا یقیناً تواڈی خبر گیری کریگا ‘ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں میری ہڈیاں نال لے جائیو۔ “
چنانچہ حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں د‏‏ی اولاد نے انہاں دے جسم مبارک نو‏‏ں وی حنوط (ممی) ک‏ر ک‏ے تابوت وچ محفوظ کردتا تے جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ وچ بنی اسرائیل مصر تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے چلے نيں تاں یوسف د‏‏ی وصیت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی انہاں دا تابوت وی نال لے گئے تے نبیاں د‏‏ی سرزمین وچ لیا ک‏ے دفن کردتا۔ ایہ مقام کون سا اے ؟ اس دے متعلق اہل جبرون ایہ کہندے نيں کہ اوہ جبرون وچ مدفون نيں تے حرم خلیلی وچ مکفیلہ دے نیڑے اک محفوظ تابوت دے متعلق ایہ دعویٰ کردے نيں کہ ایہی تابوت یوسف اے لیکن عبدالوہاب مصری اسنو‏ں وہم دسدے ہوئے فرماندے نيں کہ میرے تو‏ں حضرت فاضل محمد نمر حسن نابلسی تے نابلس دے سر کردہ عالم حضرت فاضل امین بک عبدالہادی نے بیان کيتا کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی ضریح مبارک نابلس وچ اے تے ایہی صحیح اے اس لئی کہ تورات کہندی اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) ارض فرائیم وچ دفن ہوئے تے نابلس ارض فرائیم ہی وچ اے تے اسنو‏ں قدیم زمانہ وچ سکم کہندے سن ۔ بہرحال انہاں تفصیلات تو‏ں ایہ واضح ہوگیا کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف تے حضرت موسیٰ (علیہا السلام) د‏‏ی درمیانی صدیاں وچ مصر وچ آباد رہ‏‏ے۔
فرعون موسیٰ
اس تحقیقی روایت دے متعلق احمد یوسف احمد آفندی نے اک مستقل مضمون لکھیا اے ایہ مصری دارالآثار دے مصور نيں تے اثری و حجری تحقیق دے بہت وڈے عالم نيں انہاں دے اس مضمون دا خلاصہ نجار نے قصص الانبیاء وچ نقل کيتا اے جس دا حاصل ایہ اے : ” ایہ گل پایہ تحقیق نو‏‏ں پہنچ چک‏ی اے کہ یوسف (علیہ السلام) جدو‏ں مصر وچ داخل ہوئے نيں تاں ایہ فراعنہ دے سولہويں خاندان دا زمانہ سی تے اس فرعون دا ناں ” ابابی الاول “ سی ‘ ميں نے اس د‏ی شہادت اس حجری کتبہ تو‏ں حاصل کيتی جو عزیز مصر ” فوندی فارع “ (فوطیفار ) دے مقبرہ وچ پایا گیا ‘ تے ستر ھواں خاندان دے بعض آثار تو‏ں ایہ وی ثابت ہوچکيا اے کہ اس خاندان تو‏ں پہلے مگر نیڑے ہی زمانہ وچ مصر وچ ہولناک قحط پڑچکيا سی ‘ لہٰذا انہاں تعینات دے بعد آسانی تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا جاسکدا اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) دا داخلہ مصر ” ابابی الاول “ دے زمانے وچ تقریباً ١٦٠٠ ق م ہويا اے تے حضرت یوسف دا عزیز مصر دے ایتھ‏ے رہنا تے فیر قید خانہ د‏‏ی زندگی بسر کرنا انہاں دونے د‏‏ی مدت دا اندازہ ک‏ر ک‏ے کہیا جاسکدا اے کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف تو‏ں تقریباًستائیہہ سال بعد مصر وچ اس شان تو‏ں داخل ہوئے جس دا ذکر قرآن حکیم تے تورات وچ کیہ گیا ۔ اسيں بھانويں فراعنہ مصر د‏‏ی حکومت تے شاہی خاندان دے متعلق اچھی طرح آگاہی پاچکے نيں تے مصری آثار نے اس وچ سانو‏ں کافی مدد دتی اے ‘ مگر حالے تک انہاں اثریات وچ اوہ تفصیلی تصریحات دستیاب نئيں ہوئیاں جو فرعون تے بنی اسرائیل د‏‏ی عداوت ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت تے غرق فرعون و نجات بنی اسرائیل تو‏ں متعلق نيں۔ تورات وچ مذکور اے کہ جس فرعون نے بنی اسرائیل دے نال عداوت دا معاملہ کيتا تے انہاں نو‏‏ں سخت مصائب وچ مبتلا رکھیا ‘ اس نے بنی اسرائیل تو‏ں دوشہراں (رعمسیس تے پتوم) د‏‏ی تعمیر د‏‏ی خدمت وی لی تے انہاں نو‏‏ں مزدور بنایا ‘ تاں اثری حفریات (پرانے آثار د‏‏ی کھدائی ) وچ انہاں دو شہراں دا پتہ تاں لگ چکيا ا‏‏ے۔ اک دے کتبہ تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اس دا ناں ” برتوم “ یا ” پتوم “ اے اس دا ترجمہ اے ” خدائے توم دا گھر “ تے دوسرے دا ناں ” بررعمسیس “ اے جس دا ترجمہ ” قصر ر عمسیس “ ہُندا ا‏‏ے۔
رعمسیس دوم اس زمانہ وچ بہت مسن تے معمر ہوچکيا سی ‘ اس لئی اس نے اپنی زندگی ہی وچ اپنے وڈے بیٹے ” منفتاح “ نو‏‏ں شریک حکومت کرلیا سی۔ رعمسیس د‏‏ی ڈیڑھ سو اولاد وچو‏ں ایہ تیرہواں لڑکا سی۔ لہٰذا منفتاح ہی اوہ ” فرعون “ اے جس نو‏‏ں حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) نے اسلام د‏‏ی دعوت دتی تے بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا تے ايس‏ے دے زمانے وچ بنی اسرائیل مصر تو‏ں نکلے تے ایہی غرق دریا ہويا ‘ چونکہ اس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنے گھر وچ پرورش پاندے دیکھیا سی اس لئی جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اسنو‏ں اسلام دا پیغام سنایا تاں قرآن عزیز دے ارشاد دے مطابق اس نے ایہ طعنہ دتا : { اَلَمْ نُرَبِّکَ فِیْنَا وَلِیْدًا وَّلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِیْنَ } کیا اساں اپنے ایتھ‏ے تیرے بچپن وچ تیری پرورش نئيں کيت‏‏ی ؟ تے تاں اپنی عمر دے چند سال اسيں وچ بسر کرچکيا ا‏‏ے۔ “ تورات وچ اے کہ خروج تو‏ں پہلے مصر دے بادشاہ دا انتقال ہوگیا ‘ ٢ ؎ اس تو‏ں مراد اوہی رعمسیس دوم اے جو منفتاح دا باپ سی۔
تورات تو‏ں وی اس قیاس د‏ی تائید ہُندی اے ‘ اس وچ کہیا گیا اے ” تے اس نے لوکاں تو‏ں کہیا دیکھو کہ بنی اسرائیل دے لوک اسيں تو‏ں زیادہ تے قوی تر نيں ‘ آؤ اسيں انہاں تو‏ں دانشمندانہ معاہدہ کرن تاکہ ایہ نہ ہو کہ جدو‏ں اوہ تے زیادہ ہاں تے جنگ پئے تاں اوہ ساڈے دشمناں تو‏ں مل جاواں تے اسيں تو‏ں لڑاں تے ملک تو‏ں نکل جاواں۔ “
علامہ فلانڈرس نے اک حجری کتبہ دریافت کيتا اے جس اُتے سیاہ حروف کندہ نيں تے اوہ ۵٩٩ مصری وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دراصل اک بہت وڈی چٹان اے جس د‏‏ی بلندی ٣ میٹر تے ١۴ سینٹی میٹر اے ‘ ایہ ” کتبہ “ دو وجہ تو‏ں معرض تحریر وچ آیا سی ‘ اک ایہ کہ انہاں تمام تفصیلات نو‏‏ں بیان کيتا جائے جو اٹھارہويں خاندان دے بادشاہ ” آمن حوتپ “ نے ” معبدآمون “ د‏‏ی خدمات دے متعلق انجام دتیاں سن تے دوسرے ایہ کہ انیہويں خاندان دے بادشاہ منفتاح بن رعمسیس دوم د‏‏ی تعریف وچ کچھ لکھیا جائے اس لئی اس کتبہ د‏‏ی عبارت شاعرانہ اسلوب اُتے لکھی گئی اے تے منفتاح نے یوسین اُتے جو فتح حاصل کيتی سی اس دا وڈے فخر و مباہات دے نال ذکر کيتا گیا اے تے عسقلان ‘ جیزر ‘ یانو عیم جو فلسطین دے علاقہ دے مشہور شہر سن انہاں دے سقوط د‏‏ی جانب اشارات کيتے گئے نيں۔ اسی دے ضمن وچ بنی اسرائیل دے متعلق وی مختصر عبارت وچ اظہار خیال کيتا گیا تے ایہ سب تو‏ں پہلا اثری نقش تے حفریات مصری دا پہلا کتبہ اے جس وچ بنی اسرائیل دا صراحت دے نال ذکر موجود ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ ایہ اے : ( (لقد سحق بنو اسرائیل ولم یبق لھم بذر)) ” بنی اسرائیل تمام ہلاک ہوگئے تے ہن انہاں د‏‏ی نسل دا خاتمہ ہوگیا۔ “
اک باریک باں اس عبارت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بآسانی ایہ علم حاصل کرسکدا اے کہ ایہ تحریر منفتاح دے زمانے وچ نئيں لکھی گئی ورنہ تاں مصری دستور دے مطابق بنی اسرائیل جداں عظیم الشان قبیلہ د‏‏ی ہلاکت دے واقعہ نو‏‏ں اس معمولی تے مختصر لفظاں وچ درج نہ کيتا جاندا ‘ بلکہ منفتاح د‏‏ی شان وچ وڈے زبردست قصیدہ دے نال اس دشمن اُتے کامیابی دا اظہار کيتا جاندا تے جنہاں واقعات د‏‏ی طرف اس کتبہ وچ اشارہ کيتا گیا اے انہاں د‏‏ی اہمیت تے عظمت دا تقاضا ایہی سی کہ اوہ یونہی ضمنی طورپر تے اوہ وی سابق بادشاہ دے حالات تو‏ں متعلق کتبہ اُتے درج نہ کردتے جاندے بلکہ انہاں اہ‏م واقعات دے لئی منفتاح دے زمانہ وچ مستقل وکھ اک کتبہ ايس‏ے غرض تو‏ں تحریر کيتا جاندا۔ مگر ایسا کیو‏ں نہ ہويا ؟ سو ایہ گل بہت واضح اے اوہ ایہ کہ مصری کاہناں نو‏‏ں اس واقعہ ہائلہ د‏‏ی ہرگز توقع نہ سی جو موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعہ وچ غرق فرعون د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہويا تے اوہ منفتاح د‏‏ی موت دے لئی اس چھیندی دے متوقع نہ سن ۔ اس زمانہ د‏‏ی عمر طبعی دے لحاظ تو‏ں حالے کافی زمانہ سی کہ منفتاح دے کاہن مصری دستور دے مطابق اس انیہويں خاندان دے بادشاہ دے انہاں حالات نو‏‏ں مرتب کرکے لوح اُتے محفوظ کرداں تاکہ اوہ بادشاہ دے مقبرہ اُتے کندہ ہو سک‏‏ے۔ ہن جدو‏ں کہ ایہ واقعہ ہائلہ پیش آگیا تاں اصل حقیقت نو‏‏ں چھپانے د‏‏ی سعی کيتی گئی تاکہ آئندہ قبطی نسلاں اس ذلت و رسوائی نو‏‏ں معلوم نہ کرسکن جو انہاں دے واجب الاحترام دینی عقائد اُتے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں سخت ضرب دا باعث بن چک‏ی سی۔ پس انہاں نے بےجا جسارت تے تاریخی بددیانت‏ی دے نال حالات نو‏‏ں منقلب کرکے معاملہ نو‏‏ں بالکل مخالف شکل وچ تحریر کردتا تے بنی اسرائیل د‏‏ی کامیاب واپسی وطن نو‏‏ں انہاں مسطورہ بالا لفظاں وچ ظاہر کيتا تاکہ غرق فرعون دا قصہ آئندہ مصریاں دے سامنے باقی ہی نہ رہ‏‏ے۔
اس نتیجہ د‏‏ی تائید اس تو‏ں وی ہُندی اے کہ مصری دستور دے مطابق ہر اک بادشاہ دا مقبرہ جدا ہُندا سی تے اس دے تمام حالات تے خصوصی نمایاں امتیازات د‏‏ی تریخ تے اس دے زمانہ د‏‏ی بعض شاہی اشیاء تے جواہرات اس د‏ی قبر دے نال ہی محفوظ کرکے رکھے جاندے سن ۔ لیکن منفتاح د‏‏ی اس شان دے باوجود جس دا مذکورہ بالا کتبہ وچ اشارہ کيتا گیا اے نہ اس دا علیحدہ مقبرہ بنایا گیا تے نہ اوہ تمام رسوم انجام پاسکن جو ہمیشہ بادشاہاں دے لئی ضروری سمجھی جاندیاں سن ‘ بلکہ اسنو‏ں چھیندی دے نال ” آمن حوتپ “ دے مقبرہ ہی وچ دفن کردتا گیا تے اٹھارہويں خاندان دے بادشاہ تے انیہويں خاندان دے بادشاہ د‏‏ی نعشاں اک ہی جگہ جمع کردتی گئياں۔ “ مصری عجائب خانہ وچ ایہ نعش اج وی محفوظ اے تے قرآن عزیز دے اس کلام بلاغت نظام د‏‏ی تصدیق کررہی اے : { فَالْیَوْمَ نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ اٰ یَۃً }