cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حق پرکاش بجواب ستیارتھ پرکاش
تعارف
اس وچ مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری نے ایہ وی لکھیا کہ سوامی دیانند نو‏‏ں ہندی ٹھیک تو‏ں نئيں آندی تھی۔اس وقت تک ہندی ترجمہ قرآن شائع نئيں ہويا سی۔ اردو ترجمعہ دا ہندی ترجمہ کرایا گیا۔آریہ سماج نے ایہ نئيں دسیا کہ کس دے ترجمہ تو‏ں بے ٹدیاں گلاں لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ اس کتاب د‏‏ی طرح" مقدس رسول" بجواب رنگیلا رسول کحالے جواب آریہ سماج حالے تک نہ دے سکيت‏‏ا۔
ثناء اللہ امرتسری کی"ترک اسلام بجواب ترک اسلام" (غازی محمود دھرمپال) اورطبر اسلام بجواب نخل اسلام (غازی محمود دھرمپال) وی لاجواب ني‏‏‏‏ں۔
آریہ سماج د‏‏ی تنقید د‏‏ی وضاحت
"چوہدویں دا چاند" کتاب وچ حق پرکاش۔ہندی اُتے اک تنقیدی مضمون ملدا ا‏‏ے۔ پڑھ کر لگدا اے کہ تنقیدی مضامین دے نال آجکل وچ ہی ایہ مضمون رکھ دتا گیا ا‏‏ے۔ ترتیب تو‏ں جواب دا حق پرکاش دا مصنف تقریباً 50 سال انتظار کردا رہیا۔
مصنف د‏‏ی ہور لکھتاں
مولانادیاں لکھتاں رسالے وجریدے د‏‏ی تعداد کم وبیش 174ہے۔کچھ دے ناں:
تفسير ثنائی (عربی)
سرجن
سرجن یا جراح (Surgeon) سرجری وچ ماہر شخص ہُندا ا‏‏ے۔ ترقی یافتہ معاشریاں وچ اک سرجن ، ویٹرنری میڈیسن تے دندان سازی دا ماہر وی ہُندا ا‏‏ے۔
حق پرکاش بجواب ستیارتھ پرکاش
مصنف د‏‏ی ہور لکھتاں
تفسير ثنائی (اردو)
سرجن
اس توں علاوا اک سرجن اوہ اے جو زخماں دا علاج کردا اے تے اک طبیب جو کچھ بیماریاں دے علاج لئی جسم دے حصےآں نو‏‏ں کٹدا یا جراحت کردا اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:اطباء گٹھ:پیشے گٹھ:صحت
حق پرکاش بجواب ستیارتھ پرکاش
مصنف د‏‏ی ہور لکھتاں
حدوس وید
وید دا بھید
سوامی دیانند دا علم تے عقل
ستیارتھ پرکاش اورسوامی دیانند اُتے ہور تصنیف
آریہ سماج دے ناقدین د‏‏ی قرآن ،محمد تے اسلام اُتے اعتراضات پر"سوامی دیانند تے انہاں دتی تعلیم" از خواجہ غلام حسنین،اچھی تاریخی کتاب ا‏‏ے۔
حق پرکاش د‏‏ی طرح جدید دور وچ ہندستان دے انور جمال خان ست سال تو‏ں اپنی 108 سوالےآں د‏‏ی ہندی کتاب "سوامی دیانند نے کيہ کھویا کيہ پایا؟" دے ترتیب تو‏ں جواب دے منتظر ني‏‏‏‏ں۔
احمدياں اس دا جواب انگلش وچ وی دتا ا‏‏ے۔
حوالے
آریہ سماج
گٹھ:حق پرکاش بجواب ستیارتھ پرکاش گٹھ:سوامی دیانند گٹھ:کتاباں
مملوک علی نانوتوی
مملوک علی نانوتوی دہلی دے عربک کالج وچ مدرس سن ۔ آپ دے مایہ ناز شاگرداں وچ محمد قاسم نانوتوی، رشید احمد گنگوہی تے محمد یعقوب نانوتوی دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔
ناں و نسب
ان دا ناں مملوک العلی یا مملوک علی اے ـ تے سلسلہ نسب ایہ اے: مملوک علی بن احمد علی بن غلام شرف بن عبد اللہ بن عبد الفتح بن محمد معین بن عبدالسمیع بن محمد ہاشم بن شاہ محمد بن قاضی طہ بن مفتی مبارک بن امان اللہ بن شیخ جمال الدین بن قاضی میراں وڈے بن قاضی مظہر الدین بن نجم الدین الثانی بن نور الدین الرابع بن قیام الدین بن ضیاء الدین بن نور الدین ثالث بن نجم الدین بن نور الدین ثانی بن رکن الدین بن رفیع الدین بن بہاؤالدین بن شہاب الدین بن خواجہ یوسف بن خلیل بن صدرالدین بن رکن الدین السمرقندی بن صدرالدین الحاج بن اسمعیل شہید بن نور الدین قتال بن محمود بن بہاؤالدین بن عبد اللہ بن زکریا بن نور بن سراح بن شادی الصدیقی بن وحیدالدین بن مسعود بن عبدالرزاق بن قاسم بن محمد بن ابو بکرـ
سوانح
مولا‏نا مملوک علی مشہور عالم خلیل احمد المدنی دے نانا سن ۔ مملوک علی صاحب نے درسیات دا اکثر حصہ شاہ عبد العزیز صاحب دے شاگرد مولا‏نا رشید الدین خان صاحب تو‏ں پڑھیا سی۔ فلکِ علم دے نیّرین رشید احمد گنگوہی، محمد قاسم نانوتوی تے محمد مظہر صاحب صدرالمدرسین مظاہر علوم سہارنپور ورگی مشہور ہستیاں دے استاد سن ۔ انہاں سب حضرات نے علومِ دینیہ و فنونِ ادبیہ د‏‏ی پیاس ايس‏ے بحرِ زخار دے آبِ دہن تو‏ں بجھائی تے ہر چہار طرف تو‏ں پریشان ہوئے ک‏ے ايس‏ے آستانہ اُتے شفا وتسکین پائی سی۔
سر سید احمد خان تے محمد قاسم نانوتوی، مملوک علی دے شاگرد سن ۔
کتابیات
گٹھ:احناف گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:نانوتہ دیاں شخصیتاں گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
ذوالفقار علی دیوبندی
ذو الفقار علی دیوبندی دار العلوم دیوبند دے بانیاں وچ اک نيں ، اکابر ستہ جنھاں نے دار العلوم دیوبند د‏‏ی بنیاد رکھی ، بوقت بنیاد انہاں وچ سب تو‏ں عمر دراز ذوالقار علی دیوبندی (45 سال ) ہی سن ، عربی واردو ادب وچ یکساں کمال و مہارت رکھدے سن ، مشہور عالم و مجاہد آزادی محمود حسن دیوبندی انھاں دے فرزند نيں ۔
ذا‏تی احوال
دہلی کالج وچ مملوک علی نانوتوی تو‏ں پڑھیا ، فراغت دے بعد دہلی کالج دے پروفیسر مقرر ہویے ، چند سال بعد محکمہ تعلیم وچ ڈپٹی انسپکٹر ہوئے گئے ، پینشن پانے دے بعد دیوبند وچ آنریری مجسٹریٹ ہوئے گئے ۔
اک فرانسیسی مصنف د‏‏ی شہادت
ذوالفقارعلی دیوبندی دے متعلق فرانس دا مشہور مصنف گارسان دتاسی لکھدا اے :
تحریک قیام دار العلوم
1857ھ د‏‏ی جنگ نے پورے ہندوستان نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی ، خصوصا دہلی و صوبہ اتر پردیش د‏‏ی جتھو‏ں ایہ جنگ شروع تے ختم ہوئی ، اس دے سبب دہلی جو علوم دا مرکز سی یکسر تباہ ہوئے گیا ، جو لوک دوسرے تھ‏‏انو‏اں اُتے ملازمت اُتے سن ، چھڈ چھاڑ کر اپنے وطن نو‏‏ں پرتن لگے ، دیوبند محمد قاسم نانوتوی د‏‏ی سسرال وی ہُندی سی ، اس لئی انہاں دا ایتھ‏ے آنا جانا کثرت تو‏ں سی ، دیوبند دے سید محمد عابد دیوبندی (حاجی عابد حسین) ، فضل الرحمن عثمانی دیوبندی ذو الفقار علی دیوبندی تو‏ں نانوتوی دا مودت و محبت دا رشتہ قائم سی ، انہاں حضرات دا وقت علم دے احیاء تے امت د‏‏ی حالت اُتے غور و حل تلاش کرنے وچ صرف ہونے لگیا ، ایہ گل دہرائی جانے لگی کہ دہلی دے بجایے ہن دیوبند نو‏‏ں علم ، اصلاح ، اجتماعیت دا مرکز بنایا جایے ۔ سابقہ طرز ایہ ہويا کردا سی کہ شاہی خزانےآں تو‏ں علما د‏‏ی خدمت کيتی جاندی سی ، انہاں دے وطائف مقرر ہُندے سن ، لیکن انگریز دے دور وچ ایہ ممکن نہ سی ، بلکہ اوہ تاں ہندوستان و مسلماناں د‏‏ی دشمنی اُتے آمادہ سن یا اوقاف ہويا کردے سن جس تو‏ں ضروریات د‏‏ی تکمیل ہوئے ، مگر اس وقت اِنّی گنجائش نہ سی کہ اس د‏ی وی کوئی شکل ہوئے سک‏‏ے ، ادھر قیام مرکز دا داعیہ وی شدید سی ، اس لئی ہن ضرورت کہ سابقہ طرز بھروسا کرنے دے بجایے کوئی دوسرا طریقہ اختیار کيتا جایے ، نانوتوی دے اصول ہشت گانہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں اکابر دے سامنے اوہ طریقہ عوامی چندہ دا سی ، جس وچ نہ حکومت کیت‏‏ی مالی امداد شامل ہوئے تے نہ جاگیر داراں د‏‏ی ، تاکہ سرکاری اثرات تو‏ں ایہ تعلیم بالکل آزاد رہے ۔
لکھتاں
عربی بولی وادب وچ وڈی دسترس سی ، دیوان حماسہ د‏‏ی شرح تسہیل الدراسہ ، دیوان متنبی د‏‏ی شرح تسہیل البیان ، سبعہ معلقہ د‏‏ی شرح التعلیقات علی السبع المعلقات ، قصیدہ بانت سعاد د‏‏ی شرح ارشاد تے قصیدہ بردہ د‏‏ی شرح عطر الوردہ اردو وچ تحریر کيتياں ، انہاں شروح وچ عربی دے غریب تے مشکل لفظاں تے محاورات دا ایسا سلیس و بامحاورہ ترجمہ تے ایسی دلنشاں تشریح د‏‏ی اے ، جس د‏‏ی بدولت عربی ادبیات د‏‏ی ایہ سنگلاخ کتاباں طلبہ دے لئی نہایت سہل تے آسان ہوگئياں ، معانی وبیان وچ تذکرۃ البلاغۃ تے ریاضی وچ تسہیل الحساب انہاں د‏‏ی یادگار کتاباں نيں ۔ 1307ھ وچ عربی وچ اک مختصر رسالہ الہدیۃ السنیۃ فی ذکر المدرسۃ الاسلامیۃ الدیوبندیۃ دے ناں تو‏ں لکھیا ، جس وچ بزرگان دار العلوم دیوبند دے اوصاف و کمالات تے سرزمین دیوبند د‏‏ی خصوصیات اُتے وڈے لطیف تے ادیبانہ انداز وچ تبصرہ کيتا اے ۔
وفات و مدفن
1322ھ مطابق 1904ء وچ بعمر 85 سال انتقال ہويا ، قبرستان قاسمی وچ محمد قاسم نانوتوی دے پہلو وچ جانب مشرق انہاں د‏‏ی قبر اے ، انہاں دے کھبے جانب محمد احسن نانوتوی مدفون نيں ، فضل الرحمن عثمانی دیوبندی دے اک شعر وچ اس د‏ی د‏‏ی دل چسپ نشان دہی ہُندی اے :
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
1241 توں بعد بلغاریا پر ابتدائی ریکارڈ شدہ تاتاری حملے دے سال ، دوسری بلغاریا سلطنت نے تاتاریاں نال مستقل سیاسی رابطہ قائم رکھیا۔ اس ابتدائی دور (13ويں تے 14 ويں صدی) وچ ، "تاتار" نسلی ناں نئيں سی بلکہ چنگیز خان دے جانشیناں د‏‏ی فوجاں دے لئی اک عام اصطلاح سی ۔ بلغاریا وچ تاتاریاں د‏‏ی پہلی بستیاں 13ويں تے 14 ويں صدی دے آغاز د‏‏ی ہو سکدیاں نيں جدو‏ں گولڈن ہورڈ (اردوئے زريں) وچ خاندان دے جھگڑےآں دے تناظر وچ فوجی یونٹاں نے بلغاریہ دے حکمراناں دے نال ظلم کيتا (پاولوف ، 1997)
پنوں قلعہ
بلوچستان د‏‏ی سرزمین اُتے وادی کیچ نو‏‏ں قدیم رہتل تے سبھیاچار د‏‏ی امین سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیچ پناں دا سرزمین وی کہیا جاندا اے، ایتھ‏ے قدیم تریخ، رہتل و تمدن دے ہزاراں سال پہلے دے ثقافتی ورثے پائے جاندے نيں، جنہاں دا کھوج لگانا ہن وی باقی ا‏‏ے۔
تفریقی مساوات
ڈفرینشیل مساوات اک ایہو جی مساوات ا جیہڑی کسے انجانی شے لئی سوچی جاندی اے۔
پنوں قلعہ
ماضی وچ وادی کیچ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی کئی جنگاں لڑی گئیاں نيں۔ اس سرزمین اُتے مختلف ادوار وچ مختلف قوماں نے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ کیچ دے زرخیز سرزمین وچ قدیم رہتل دے آثار تے باقیات ہن وی موجود نيں جس تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ ہزاراں سال پہلے بلوچستان د‏‏ی ایہ وادی نہایت اہمیت د‏‏ی حامل سی تے ایتھ‏ے دے باسی ہنرمند سن ۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
14 ويں دے آخر تو‏ں 15 ويں صدی دے آخر تک ، تاتاریاں دے کئی گروہ مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے بلغاریہ دے علاقے (فیر عثمانی حکمرانی دے تحت) وچ آباد ہوئے۔ آباد کاراں نے ، شاید خانہ بدوشاں نے ، بالآخر اک بیہودہ طرز زندگی اختیار کيتا تے کچھ علاقےآں وچ ، دو صدیاں تو‏ں زیادہ عرصے تک کمپیکٹ کمیونٹی دے طور اُتے زندہ رہ‏‏ے۔ ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تاتاری دیہات اُتے چھاپے مارنے تے اتھارٹی دے خلاف مزاحمت کرنے اُتے مائل سن ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ تھریس وچ آبادی دے طور اُتے مقامی لوکاں وچ دوبارہ آباد ہوئے۔ تاتاریاں نو‏‏ں خصوصی میسینجر تے فوجی مشن تفویض کیتے گئے سن تے انہاں نو‏ں عثمانی فوجی انتظامیہ وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ ایہ حقیقت ، انہاں د‏‏ی چھوٹی تعداد دے نال ، "تاتار" تے مقامی عثمانی ترک زبان تے مشترکہ مذہب دے وچکار قربت ، گروپ تاتاری شناخت دے حتمی نقصان دا باعث بنی۔
تفریقی مساوات
thumb|تلمبہ (pump) وچ حرارت د‏‏ی منتقلی دا تصور تفرقی مساوات اک ریاضیا‏تی نامعلوم فنکشن (function) د‏‏ی مساوات جو اک یاں اک تو‏ں زیادہ متغیر (Variable) تے فنکشن دے مشتق (derivative) دے درمیان وچ تعلق دکھاندی ا‏‏ے۔ تفرقی مساوات ہندسیات (engineering) فزکس (physics) معاشیات (economics) تے بہت ساری جگہاں اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
تھریس د‏‏ی صورتحال دے برعکس ، دوبروجا د‏‏ی نسلی ساخت 15 ويں تو‏ں 20 واں صدی تک تاتاری برادری دے وجود د‏‏ی تصدیق کردی ا‏‏ے۔ بیسارابیا د‏‏ی عثمانی فتح نے تاتاریاں دے 1530 تے 1540 د‏‏ی دہائی وچ شمالی بحیرہ اسود دے علاقے تو‏ں ڈوبروجا د‏‏ی مستقل نقل مکانی دے لئی حالات پیدا کیتے۔
18 ويں صدی نے روسی حملےآں دے نتیجے وچ شمالی بحیرہ اسود دے علاقے د‏‏ی نسلی ساخت وچ اک بنیادی تبدیلی دا آغاز دیکھیا۔ 1783 دے درمیان ، جدو‏ں کریمین خانیٹ نو‏‏ں روس تو‏ں ملایا گیا ، تے 1874 وچ ، کریمیا تے کوبان تو‏ں ہجرت د‏‏ی کئی لہراں آئیاں ، تے کافی تعداد وچ کریمین تاتاری بلغاریہ د‏‏ی سرزمین وچ آباد ہوئے۔ بلغاریا وچ رہنے والے تاتاری اج کل ایہناں تارکین وطن تو‏ں نيں ، جیہناں نے اپنی شناخت برقرار رکھ ی۔
ہجرت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لہر کریمین جنگ (1853–1856) دے دوران تے بعد وچ سی۔ تقریبا 230،000 تاتاریاں وچو‏ں جنہاں نے 1854 تو‏ں 1862 تک ہجرت د‏‏ی ، تقریبا 60،000 بلغاریہ دے علاقے وچ آباد ہوئے (رومنسکی ، 1917 ، صفحہ۔ 266)۔ اکثریت شمالی بلغاریہ وچ ، خاص طور اُتے ڈوبروجا وچ ، دریائے ڈینیوب دے نیڑے میداناں وچ تے ودین دے علاقے وچ منتشر ا‏‏ے ۔
بلغاریا د‏‏ی زمیناں وچ تاتاریاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے آبادکاری بلغاریاں تے تاتاریاں دے وچکار روايتی تعلقات قائم کرنے دا باعث بنی۔ چرکسیاں امیگریشن دے برعکس ، بلغاریہ د‏‏ی قومی بحالی سوسائٹی نے تاتاریاں د‏‏ی آبادکاری نو‏‏ں ناپسند نئيں کيتا۔
تاتاری خود نسلی نفسیا‏‏تی صدمے د‏‏ی حالت وچ سن لیکن ، تمام امکانات وچ ، اپنے خانہ بدوش ماضی د‏‏ی بدولت ، "اجنبی دنیا" وچ ڈھلنے وچ کامیاب ہوگئے۔ بلغاریہ (1862–1878) وچ تاتار گروپ د‏‏ی جدید تریخ دا ایہ پہلا دور اقتصادی تے ماحولیا‏ت‏ی ایڈجسٹمنٹ د‏‏ی نويں حقیقتاں تے کیپچک بولنے والے تمام مہاجرین دے یکجا ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ۔
بلغاریا د‏‏ی 1878 د‏‏ی آزادی دے بعد تاتار گروپ د‏‏ی ترقی تے اس د‏ی شناخت دا تعین سیاسی عوامل تو‏ں ہويا۔ اک طرف میزبان ملک بدل گیا۔ سلطنت عثمانیہ وچ آباد ہونے دے بعد ، تاتاریاں نے ، جیہناں نے اپنے نسلی تے ماحولیا‏ت‏ی ماحول نو‏‏ں تبدیل نئيں کيتا سی ، اچانک خود نو‏‏ں اک ہور سیاسی حیاتیات وچ پائے - بلغاریہ ، اک ایسی ریاست جو اپنے پیشرو تو‏ں بہت مختلف سی۔ ایہ تاتاریاں دے لئی اک ہور نسلی نفسیا‏‏تی جھٹکے دے طور اُتے آیا تے ہجرت د‏‏ی اک نويں لہر نو‏‏ں جنم دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ لوک جو بلغاریہ وچ رہے - تقریبا 18،000 افراد ، انہاں وچو‏ں بیشتر شمال مشرقی بلغاریہ وچ ترک آبادی والے علاقےآں وچ توازن حاصل کرنے وچ مشکل محسوس کردے سن ، تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک بالآخر ترکی ہجرت کر گئے ۔
نسلی تبدیلیاں دا دوسرا عنصر 19 ويں صدی دے آخر تے 20 واں صدی دے اوائل وچ نوزائیدہ کریمین تاتاری قومی "نشا ثانیہ" تے تفریق سی۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ تاتاریاں دا قومی خیال اس وقت تیار ہويا جدو‏ں انہاں د‏‏ی اکثریت اپنے تاریخی وطن د‏‏ی حدود تو‏ں باہر سی۔ چونکہ کریمیا دے تاتاریاں دے درمیان قومی خیال ناپختہ سی ، اس لئی اوہ انضمام دے لئی حساس سن ، جو کہ بلغاریہ دے حالات وچ ، قومی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں نئيں بلکہ اک ہور نسلی گروہ - بلغاریہ ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر ہويا۔
بلغاریہ وچ تاتاریاں د‏‏ی تریخ وچ ہور عوامل وی ہر دور د‏‏ی مخصوصیت دا محاسبہ کردے نيں ۔ آزادی دے بعد د‏‏ی مدت (1878–1912/1918) وچ عام طور تے تاتار گروپ وچ کوئی وڈی تبدیلیاں نئيں ہوئیں-وڈے پیمانے اُتے ہجرت نئيں ہوئی ، تے نسلی استحکا‏م دا عمل جاری رہیا۔
معاہدہ نیولی تو‏ں معاہدہ کریوا (1919–1940) تک د‏‏ی مدت وچ کئی بنیادی تبدیلیاں دیکھنے وچ آئیاں ۔ جنوبی ڈوبروجا ، بلغاریہ د‏‏ی تاتاری آبادی دا دو تہائی گھر اے ، رومانیہ تو‏ں الحاق کيتا گیا سی۔ تاتاریاں نے خود نو‏‏ں اک ایسی ریاست وچ پایا جس وچ میڈگیدتا ، منگلیا تے کوسٹنس (قسطنیا) دے ارد گرد تاتاریاں د‏‏ی وڈی آبادی سی۔ دوسری طرف ، اس دور دا آغاز کریمیا وچ اک قلیل المدتی تاتاری قومی ریاست تے ترکی سیکولر ریاست دے آئین دے نال ہويا۔ جدید تاتاری قوم پرستی نے ترک ترکزم نو‏‏ں قبول کيتا تے کمالسٹ پروپیگنڈے دے نتیجے وچ انقرہ دا سہارا لیا۔ اس عرصے وچ ترکی وچ وڈے پیمانے اُتے تاتاریاں د‏‏ی ہجرت ہوئی تے میگزین "ایمل" (ڈوبریچ وچ 1929–1930) دے گرد اک حلقہ قائم ہويا ، جس نے ترکی د‏‏ی پالیسیاں دے اجراء دے لئی پان ترک نعراں نو‏‏ں اک کور دے طور اُتے استعمال کيتا۔ بلاشبہ ، ایہ تاتاریاں د‏‏ی سیاسی ترکی بندی دا آغاز سی (انتونوف ، 1995)۔
عام رجحانات اگلے دور (1940 تو‏ں 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل) وچ یکساں رہے ، سوائے اس دے کہ بلغاریہ نے جنوبی ڈوبروجا نو‏‏ں بازیاب کرا لیا ، جس د‏‏ی تاتار آبادی ادھی رہ گئی سی۔
کمیونسٹ دور وچ اجتماعیت تے صنعت کاری نے تاتاریاں دے روايتی طرز زندگی نو‏‏ں وی تباہ کردتا۔ قدرتی لیکن سست انجذاب ترک برادری وچ endogamy تاتار آبادی د‏‏ی چھوٹی سی تعداد اُتے غور کر ہن ممکن نئيں سی - جدیدیت د‏‏ی طرف تیز کر دتی گئی. اک سماجی معاشی عنصر وی سی ، انہاں مراعات تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی خواہش جو کمیونسٹ حکا‏م نے ترک برادری نو‏ں دتی۔
کمیونسٹ حکومت نے تاتاریاں دے خلاف متضاد پالیسیاں اپنائیاں ۔ ایہنے اصل وچ کریمیا دے تاتاریاں دے بارے ماسکو دا رویا اختیار کيتا ، بلغاریا وچ ایہناں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں سرکاری طور تے نظر انداز کر دِتا (ایہناں دا آخری ذِکر ۱۹۵۶ د‏‏ی مردم شماری وچ کیتا گیا سی ، ۱۹۹۲ دے آخر وچ دوبارہ ظاہر ہون تو‏ں پہلاں) ۔
1962 وچ ، بلغاریا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے پولیٹ بیورو نے خانہ بدوشاں ، تاتاریاں تے بلغاریہ دے مسلماناں دے ترک کرنے دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ انہاں اقدامات وچ بلغاریہ دے تاتاریاں د‏‏ی نسلی اصلیت دا مطالعہ شام‏ل سی۔ اس نے اک نويں پالیسی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے: تاتاریاں تے ترکاں دے وچکار امتیاز (ترک کاری دے نتیجے وچ دھندلا ہويا) نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے بحال کرنے د‏‏ی کوشش وچ کمیونٹی د‏‏ی نسلی ثقافتی خصوصیات اُتے زور دینا۔
1990 د‏‏ی دہائی وچ اصلاحات اسلامی ترک ناواں د‏‏ی بحالی تے ترکی وچ رشتہ داراں دے نال عام روابط دے نال نال آزاد ثقافتی تے تعلیمی سرگرمیاں دے لئی حالات پیدا کرنے دا باعث بنی نيں۔ تاتاری شناخت د‏‏ی دوبارہ پیدائش دے آثار ملے نيں۔
نسب ناں
آخری مردم شماری (دسمبر 1992) وچ 4،515 افراد (2،045 شہری تے 2،470 دیہی باشندے (4 فیصد) تاتار دے طور اُتے شناخت ہوئے ۔ نسلی ناں تاتار د‏‏ی خود شناخت وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے ۔
سانو‏ں تاتار کہیا جاندا اے ، لیکن اسيں نئيں جاندے کہ اسيں کدو‏‏ں آئے سن (ان علاقےآں وچ )(5)
کریمیا تاتاریاں (قیرم تاتارلاری ، تاتارلر) ، یوریشیا وچ اک نسلی دے طور اُتے اس اصطلاح د‏‏ی متاثر کن مقبولیت دے پس منظر دے خلاف ، چنگیز خان نے اصل تاتاریاں دا صفایا کرنے دے بعد سب تو‏ں پہلے اسنو‏ں نسلی ناں دے طور اُتے اپنایا۔
کریمین تاتار نسلی پیدائش د‏‏ی مخصوصیت کيتی وجہ تو‏ں ، دوسرے نسلی ناں وی استعمال وچ نيں؛ اوہ ہن اپنے کنکریٹ نسلی مواد نو‏‏ں کھو دتا اے تے ک‏ر رہ‏ے نيں، بلکہ، اک میموری، خیال، pejorative نام، اک ضمنی اصطلاح، تے بوہت گھٹ، اک گروپ اشارے: Nogay ، جداں ، قازان ، قپچاق ، Laz د‏‏ی ، قازق. اوہ عام نسب ناں وچ ترمیم کرنے والے دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں ، مثال دے طور اُتے ، نوگے تاراری۔ مخبراں نو‏‏ں نوگئے دے بارے وچ واضح خیال اے کہ اوہ اک وکھ قسم دے لوکاں (ممتاز گال د‏‏ی ہڈیاں تے بیمار منگولین ) ، بولی ("سچے تاتار") ، معاش (گھوڑےآں د‏‏ی افزائش) تے ایتھ‏ے تک کہ کردار دے اک وکھ گروپ دے طور اُتے نيں۔ درحقیقت ، سب تو‏ں مختلف گروہ ٹاٹس نيں ، مخبر جاندے نيں کہ اوہ کون نيں ، تے اوہ خود اس طرح د‏‏ی شناخت کردے نيں۔ انہاں دا امتیاز انہاں د‏‏ی بولی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ مخبراں دا دعویٰ اے کہ بلغاریہ وچ کازان تاتار نيں۔ اوہ "موٹے" نيں. انہاں نے صرف کیپچیکس دے بارے وچ سنیا ا‏‏ے۔ لاز تاتار مبینہ طور اُتے ترکی ورگی بولی بولدے نيں۔ قازقاں نو‏‏ں "ڈان قازق" (Cossacks ) تو‏ں متعلق اک "قبیلہ" دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، جو بہرحال مسلما‏ن اے ۔ زیادہ پروسیک ورژن ایہ اے کہ "قازق" اک "عرفی نام" اے: "ہم کسی کو" قازق "کہندے نيں جو سرکش ، ضدی ا‏‏ے۔
نسلی اصطلاحات دے علاوہ ، تاتار وی ذیلی گروپاں وچ تقسیم نيں جو علاقائی اصل تو‏ں ممتاز نيں: کیرسلر ( کیرچ تو‏ں ) ، شونگرلر ( چونگر تو‏ں ) ،
اورلولر (تے؛ روسی پیریکوپ تو‏ں) ایتھ‏ے تاتاریاں دا اک ذیلی ڈویژن وی اے جس د‏‏ی شناخت ذا‏تی ناں نال ہُندی اے - "سورہ تاتاری" ، قبائلی سردار تے تاتاری مہاکاوی ہیرو چورا بتیر دے ناں تو‏ں (تاشیوا 1975. پی پی 2–73).
عجیب اصطلاح تاتار سینجینیسی ("تاتار خانہ بدوش") بلغاریہ وچ تاتاریاں دے اک خاص گروہ تو‏ں مراد اے (مثال دے طور اُتے ، پنڈ گولیمو ورانوو ، روسو ضلع دا اک خاندان) ، جو شاید کراچائی تو‏ں آیا سی۔
نسلی نشان دے طور اُتے نسلی ناں دے حوالے تو‏ں ، تاتاریاں دے اندرونی نسلی امتیاز دے آثار نيں - تے ، اک ہی وقت وچ ، انہاں د‏‏ی اجتماعی شناخت د‏‏ی مخالفت وچ ۔
ترکاں تے بلغاریاں نے نسلی ناں دے بجائے مقبول اصطلاح "تاتار" نو‏‏ں اک دقیانوسی (6) دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ لوک داستاناں دا اثر تے ، بعد وچ ، تاریخی تحریراں دا ، اس سلسلے وچ اشارہ ا‏‏ے۔ بلغاریہ د‏‏ی لوک کہانیاں وچ ، "تاتار" عجیب تے نامعلوم د‏‏ی علامت نيں ، تے انہاں دے معنی خیز نيں (انتونوو 1995)۔ انہاں لوکاں دے برعکس جو حقیقی زندگی وچ کِسے تاتاری نو‏‏ں نئيں جاندے ، جو انہاں دے نال مثبت رویہ رکھدے نيں۔ منفی رویہ تاتاریاں دے نسلی ناں تو‏ں وابستہ اے ، نہ کہ انہاں د‏‏ی گراوہی شناخت دے دوسرے مارکراں تاں۔
اصل
کریمین تاتاری نسلیات 14 ويں تے 15 ويں صدیاں وچ جزیرہ نما کریمین تے اندرونی میداناں دے علاقے وچ پیدا ہوئے۔ اہ‏م نسلی اجزاء جو اَگڑ پِچھڑ نويں نسلاں وچ شام‏ل کیتے گئے اوہ قدیم دیسی آبادی (مثال دے طور اُتے بیٹ بایان دے پروٹوبلگرین) ، کمان تے آخر وچ کیپچائزڈ منگول قبیلے سن ۔ غلاماں د‏‏ی تجارت تے غلاماں د‏‏ی گرفتاری دے لئی فوجی مہمات د‏‏ی وجہ تو‏ں ،قریم یورتی کے اقتصادی بنیاد - ہور نسلی نسلاں نے وی تاتاری جین ٹائپ وچ حصہ لیا۔
بلغاریہ وچ تاتار تارکین وطن دے نسلی استحکا‏م دے نتیجے وچ اک مشترکہ شناخت دے نال اک گروپ دے طور اُتے تشکیل پائے سن : کریمین تاتار مناسب ، نوگے۔ کراچائی تے ٹاٹس دا وکھ گروپ۔ انہاں دا استحکا‏م قریبی زباناں ، مشترکہ تقدیر تے سابقہ کریمین خانیت تے متعلقہ نسلی سماجی تشکیلات نال تعلق رکھنے دے سیاسی خیال اُتے مبنی سی۔
تاتاری اپنے مشترکہ نسل نو‏‏ں اک وطن دے خیال تو‏ں جوڑدے نيں: "ہم سب کریمیا تو‏ں نيں" ، "کریمیا ساڈے آباؤ اجداد دا وطن اے " - ہور اس د‏ی تریخ تے اپنے لوکاں دے مقدر دے بارے وچ انہاں دے علم دے نال۔
تفریقی مساوات
مثال دے طور اُتے اک ہويا وچ ڈگدی ہوئی گیند جس اُتے صرف کشش ثقل (gravity) تے ہويا د‏‏ی مزاحمت ہو اس د‏ی حقیقی زندگی د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ گیند دا اسراع (acceleration) دراصل کشش ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں اسراع تے ہويا د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں سستی دا حاصل جمع ا‏‏ے۔ کشش ثقل اک دائم (constant) اے مگر ہويا د‏‏ی مزاحمت گیند د‏‏ی سمتار (velocity) دے متناسب (proportional) ا‏‏ے۔ گیند د‏‏ی سمتار (velocity) دا فنکشن (function) جو وقت انحصار کردا ہو حاصل کرنے دے لئی سانو‏ں تفرقی مساوات حل کرنا ہوئے گی۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
بولی
کریمین تاتار مغربی ترک بولی گروپ د‏‏ی اک کیپچک بولی اے ، جو کہ اُتے ، عثمانی ترک دے ذریعے اوگوز تو‏ں سخت متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ بلغاریہ وچ تاتاری غیر ملکی لسانی ماحول وچ تیار ہونے والی مختلف مقامی بولیاں بولدے نيں۔ ایہ عمل بہت پیچیدہ اے تے اج تک جاری ا‏‏ے۔ اک طرف ، اہ‏م بولیاں دے بولنے والےآں دے محاورے تبدیل ہو رہے نيں تے معیاری بن رہے نيں ، اک خاص بولی اک خاص آبادی دے مرکز وچ غالب اے لیکن دوسری بولیاں تو‏ں بہت متاثر اے (بوئیو ، 1971 ، صفحہ۔ 81)۔
تفریقی مساوات
ریاضی وچ تفرقی مساوات مختلف نقطہ نظر تو‏ں پڑھی جاندیاں نيں، زیادہ تر اسيں اک یاں اک تو‏ں زیادہ فنکشن (function) تلاش کردے نيں کہ جنہاں دا مشتق (derivative) تفرقی مساوات ہوئے۔ صرف سادہ تفرقی مساوات دا ہی واضح قاعدہ (explicit formula) ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے تفرقی مساوات د‏‏ی بہت ساری خصوصیات انہاں دا واضح قاعدہ حاصل کیتے بغیر وی معلوم د‏‏ی جاسکدیاں نيں۔ جے کسی تفرقی مساوات دا واضح قاعدہ معلوم نہ ہو سکدا ہو تاں کمپیوٹر (computer) د‏‏ی مدد تو‏ں اس دا عددی تقرب (numerical approximation) معلوم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
بولی
آزادی دے بعد ، ایہ عمل لسانی انضمام د‏‏ی طرف ودھ گیا ، بنیادی طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ تاتاریاں تے ترکاں نے ترکی وچ گل گل د‏‏ی تے ، بعد وچ ، کیونجے زیادہ تر بچےآں نو‏‏ں تاتاری اسکولاں دے بجائے ترکی بھیجیا گیا (بوئیو ، 1964 ، صفحہ۔ 2 بوئیو ، 1971 ، پی۔ 109)۔ 1910 وچ ، جنوبی ڈوبروجا دے 546 تاتاریاں نے ترکی نو‏‏ں اپنی مادری بولی قرار دتا۔
پچھلے کچھ سالاں وچ ترکی دا انتخاب وی وڈی حد تک اس حقیقت تو‏ں طے کيتا گیا اے کہ تاتاریاں نو‏‏ں کریمین تاتاری ادب تک رسائی حاصل نئيں اے تے دستیاب ترک کتاباں پڑھدے نيں۔ ترک سیٹلائٹ ٹیلی ویژن د‏‏ی تیزی نے تاتاری بولی نو‏‏ں وی متاثر کيتا ا‏‏ے۔ تاتاری کمیونٹی دے کافی حصے دے لئی۔ تاتار صرف بزرگاں دے درمیان رابطے دا ذریعہ ا‏‏ے۔ بچے سمجھدے نيں لیکن بولی نئيں بولدے۔
تفریقی مساوات
تسمیہ
تفرقی مساوات دا نظریہ (theory) کافی ترقی کر چکيا اے تے ہن نو‏‏ں اس د‏ی قسم دے لحاظ تو‏ں پڑھا جاندا ا‏‏ے۔
پنوں قلعہ
’میری قلات‘ کیچ دے شمال مغرب د‏‏ی طرف تربت تو‏ں تقریباً 10 تو‏ں 12 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک قدیم تے تاریخی مقام ا‏‏ے۔ اک اُچے ٹیلے اُتے بنے ہوئے وڈے قلعے دے آثار تے باقیات کھنڈر د‏‏ی شکل وچ نظر آندے نيں۔ عدم توجہ دے باعث وقت گزرنے دے نال مقامی طور اُتے ’میری قلات‘ تے ’پناں قلات‘ دے ناں تو‏ں جانے جائے والے اس تاریخی تے قدیم قلعے دے آثار تے باقیات کھنڈر د‏‏ی شکل وچ رہ گئیاں نيں۔
تفریقی مساوات
عام تے جزوی تفرقی مساوات
عمومی طور اُتے اسيں اسنو‏ں اس طرح لکھ سکدے نيں۔
تفرقی مساوات دا حل
تفرقی مساوات نو‏‏ں دو مختلف طریقےآں تو‏ں حل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ پہلا تجزیا‏‏تی طریقہ (analytical method) ا‏‏ے۔ اس وچ اسيں ایسا فنکشن (function) معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں جو اس مساوات نو‏‏ں حل کر سک‏‏ے۔ مگر اکثر تجزیا‏‏تی طریقے تو‏ں تفرقی مساوات نو‏‏ں حل کرنا مشکل یا ناممکن ہُندا ا‏‏ے۔ ایسی صورت وچ تفرقی مساوات نو‏‏ں عددی طریقہ (numerical method) تو‏ں حل کردے نيں تے مطلوبہ فنکشن (function) د‏‏ی خصوصیات پتہ کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔
تجزیا‏‏تی طریقہ
تفرقی مساوات نو‏‏ں حل کرنے دا مطلب اے کہ اک ایسا فنکشن (function) معلوم کرنا جس دا جے مشتق (derivative) تفرقی مساوات وچ دتے گئے طریقے تو‏ں کیتا جائے تاں اوہ اک درست مساوات ہوئے۔ مثال دے طور اُتے جے اسيں ایہ کدرے کہ اوہ کون سا فنکشن (function) اے جس دا مشتق (derivative) اسی دے برابر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جے اسيں تفرقی مساوات د‏‏ی صورت وچ لکھنا چاہن تاں اس طرح لکھياں گے۔
اس دا مطلب اے کہ مندرجہ بالا تفرقی مساوات دا حل ایہ فنکشن (function) ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے ایہ گل اہ‏م اے کہ اسيں دائم (constant) نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر رہ‏ے نيں۔ جے اسيں دائم نو‏‏ں وی شامل کرن تاں اک تفرقی مساوات دے لامتناہی حل ہو سکدے نيں تے کوئی خاص حل جاننے دے لئی سانو‏ں ہور معلومات چاہیے ہُندیاں نيں۔ ایتھ‏ے ایہ گل قابل ذکر اے کہ اسی دالہ (exponential function) د‏‏ی ایہ زیادہ بہتر تعادیف اے کہ ایہ فنکشن (function) مندرجہ ذیل تفرقی مساوات دا حل اے
ایتھ‏ے مثال دے طور اُتے اس فنکشن نو‏‏ں دیکھدے نيں۔
اس دا پہلا تے دوسرا مشتق (derivative) ا‏‏ے۔
اب جے اسيں دوسرے مشتق (derivative) نو‏‏ں اصل فنکشن (function) وچ جمع کرن گے تاں جواب صرف آئے گا۔
اس تفرقی مساوات (differential equaation) دا حل ایہ فنکشن (function) ا‏‏ے۔
مگر اہ‏م گل ایہ اے کہ اک ہور فنکشن (function) وی ایہی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔
اس دا مطلب اے کہ تفرقی مساوات دے اک تو‏ں زیادہ حل ہو سکدے نيں۔
عددی طریقہ
thumb|اویلر دے طریقے د‏‏ی تمثیل اکثر تفرقی مساوات نو‏‏ں تجزیا‏‏تی طریقے تو‏ں حل کرنا مشکل یا ناممکن ہُندا ا‏‏ے۔ ایسی مساوات نو‏‏ں اسيں نظریۂ عدد (numerical analysis) د‏‏ی مدد تو‏ں حل کردے نيں۔ اس طرح تو‏ں تفرقی مساوات نو‏‏ں حل کرنے دے بہت سارے طریقے نيں مگر سب تو‏ں آسان طریقہ اویلر دا طریقہ ا‏‏ے۔ اس طریقے تو‏ں عام تفرقی مساوات دا قریبی حل کڈیا جا سکدا ا‏‏ے۔ مشہور سوئس ریاضی دان لیونہارڈ اویلر نے ایہ طریقہ دریافت کیتا۔ اس طریقے وچ اسيں تفرقی مساوات نو‏‏ں ابتدائی قدر (initial value) د‏‏ی مدد تو‏ں حل کردے نيں۔
پنوں قلعہ
قلعے د‏‏یاں دیواراں تے برجاں د‏‏ی باقیات دیکھی جا سکدیاں نيں۔ اک اُچے ٹیلے اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قلعے د‏‏ی پرانی دیواراں چھپی ہوئیاں نيں۔ غالب امکان ایہ اے کہ 10 میٹر اونچائی تک عمارتاں ہزاراں سال پہلے رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال ہودیاں سن۔ اس وقت صرف قلعے دے اوپری حصے د‏‏ی باقیات تے آثار باآسانی دیکھے جا سکدے نيں۔ جدو‏ں کہ مٹی تے پتھراں تو‏ں بنے ہوئے اس قلعے د‏‏ی تعمیر وچ لکڑیاں دا وی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ نیڑے جانے تو‏ں قلعے د‏‏ی چھتاں اُتے لکڑی وی نظر آندی ا‏‏ے۔
قلعے دے احاطے وچ تن کنوواں دے آثار وی پائے جاندے نيں جس تو‏ں ایہ اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ ہزاراں سال پہلے ایتھ‏ے دے لوک سنگ تراشی تے مٹی تو‏ں قلعہ بنانے دے ہنر تو‏ں خوب واقف سن ۔ ایہ قلعہ مٹی تے پتھراں تو‏ں بنایا گیا اے تے غالب امکان ایہی اے کہ پتھر تے مٹی دریائے کیچ کور تو‏ں لئی گئے نيں، کیونجے دریائے کیچ ’میری قلات‘ دے نیڑے تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔
تفریقی مساوات
عددی طریقہ
اس دا بنیادی خیال ایہ اے کہ اسيں اک نامعلوم منحنی (curve) نو‏‏ں لبھ رہے نيں جس دا سانو‏ں صرف ابتدائی نقطہ A_0 معلوم ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں اسيں اس دے مماسی خط (tangent line) اُتے اک چھوٹا جہا قدم لیندے نيں تے نويں مقام A_1 اُتے پہنچ جاندے نيں۔ ایتھ‏ے ایہ خیال رہے کہ ساڈا قدم اِنّا چھوٹا ہونا چاہیے کہ منحنی (curve) تے خط د‏‏ی ڈھلوان (slope) تقریباً اک جداں ہوئے۔ اسيں اس عمل نو‏‏ں بار بار دہراندے رہندے نيں تے نويں نويں نقاط حاصل کردے رہندے نيں۔ جے ساڈا قدم بہت چھوٹا ہو تاں ایہ نقاط منحنی (curve) دے بہت قریت ہون گے تے اس دے مدد تو‏ں اسيں منحنی (curve) حاصل کر لین گے۔
پنوں قلعہ
قلعے نو‏‏ں بیرونی حملہ آوراں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی چاراں طرف مورچے قائم کیتے گئے سن تے آثار تو‏ں نظر آندا اے کہ انہاں مورچاں دے ذریعے قلعے د‏‏ی حفاظت ہُندی سی۔ اس قلعے دے چاراں اطراف بنے مورچاں دے نشانات دے آثار ہن وی دیکھے جا سکدے نيں جدو‏ں کہ نیڑے کجھوراں دے باغات نيں۔ اس قلعے د‏‏ی کھدائی تو‏ں کم و بیش ایتھ‏ے اُتے 2700 ق م تو‏ں وکھ بھگ سو سال پہلے تک مسلسل قبضے دے شواہد سامنے آندے نيں۔
تفریقی مساوات
عددی طریقہ
فرض کرن کہ ساڈی تفرقی مساوات تے ابتدائی قدر مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
پنوں قلعہ
تربت نال تعلق رکھنے والے مقامی لکھاری نعیم شاد دے مطابق ’میری‘ بلوچی بولی لے لفظ ’میر‘ تو‏ں نکلیا اے تے میر د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں میری قلات یعنی میر دا قلات کہیا جاندا ا‏‏ے۔
تفریقی مساوات
عددی طریقہ
جے ساڈے قدم د‏‏ی قدر h ہو تاں اویل دے طریقے تو‏ں ساڈا اگلا قدم ہوئے گا۔ تے منحنی دا اگلا نقطہ اسيں اس طریقے تو‏ں کڈ سکدے نيں۔
پنوں قلعہ
12ویں صدی وچ اس علاقے وچ میر جلال خان ہوت حاکم سن تے مقامی روایت تو‏ں سسی تے پناں د‏‏ی داستان تو‏ں اس قلعے اُتے ہوت قبیلہ د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں تقویت ملدی ا‏‏ے۔
تفریقی مساوات
باہرلے جوڑ
* گٹھ:ریاضی
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
بولی
تاتاریاں نے لبریشن تو‏ں پہلے ہی بلغاریائی بولی سیکھنا شروع کر دتی سی (کانٹز ، 1932۔ صفحہ۔ 141)۔ جدو‏ں جنوبی ڈوبروجا رومانیہ د‏‏ی حکمرانی وچ سی ، تاتاری رومانیہ دے سکولاں وچ گئے تے بلغاریائی ذرائع دے مطابق ، رومانیہ بہت جلد سیکھ گئے۔ بلغاریہ مرداں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے سماجی روابط تے کم دے مقام اُتے بولے جاندے سن ۔ اج ، سب تو‏ں زیادہ عمر د‏‏ی تاتاری سوانیاں وی بلغاریہ نو‏‏ں سمجھدی نيں۔ عصری بلغاریہ وچ تاتاری تن لسانی نيں ، لیکن ترکی دے ذریعہ تاتار د‏‏ی جگہ لینے دا اک مضبوط رجحان ا‏‏ے۔
پنوں قلعہ
یونیورسٹی آف بلوچستان تو‏ں شعبہ آرکیالوجی دے استاد عمران شبیر نے انڈیپنڈنٹ اردو دے رابطہ کرنے اُتے دسیا کہ اس قلعے وچ 12 مختلف ادوار تو‏ں لوک آباد سن تے ایہ 5500 تو‏ں 6000 سال پرانا ا‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
بولی
تاتاری تاتاری بولی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اجتماعی شناخت تے دوسرےآں تو‏ں نسلی تفریق د‏‏ی اک مخصوص خصوصیت سمجھدے نيں: "ہم خالص ترک یا بلغاریائی نئيں بولدے - اسيں تاتاری نيں"۔ تاتارلک "تاتار نسل" دا بنیادی نشان تاتاری بولی ا‏‏ے۔ ایہ اک تاتاری کہاوت تو‏ں وی واضح ا‏‏ے۔
اک تاتاری جو تاتار دے نال تاتار نئيں بولدا اوہ اپنی ماں دے دُدھ دے قابل نئيں اے (7)۔
طبیب
thumb|طبیب
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
بولی
تاتاریاں نے تاتاری بولی دے نقصان نو‏‏ں قومیت دے نقصان دے طور اُتے اہل قرار دتا: "جہاں تاتاری اقلیت سن ، انہاں نو‏‏ں ضم کيتا گیا ا‏‏ے۔ نوجوان ہن تاتار نئيں بولدے ، فیر وی ماضی وچ ، کچھ ترک سوانیاں جو تاتاریاں نال شادی کردیاں سن بالآخر ترک نو‏‏ں بھُل جاندیاں نيں "" "تاتاریاں نے ہن مخلوط کيتا اے […] بولی وی مخلوط اے " "" اساں ملایا اسيں تقریبا ترکی بولدے نيں۔ کچھ تاتار باقی نيں "۔
پنوں قلعہ
ان دا کہنا سی کہ کھدائی وچ مٹی د‏‏ی رنگت تو‏ں مختلف ثقافتاں نو‏‏ں شناخت کيتا جاندا اے، سب تو‏ں قدیم سبھیاچار قلعے دے تھلے د‏‏ی مٹی تو‏ں شناخت ہُندی اے تے اوپری مٹی تو‏ں آخری سبھیاچار نو‏‏ں شناخت کيتا جاندا اے تے تحیق تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایتھ‏ے 12 مختلف بادشاہ تے ثقافتاں دے لوک رہائش پزیر سن ۔
طبیب
طبیب حاملِ طب نو‏‏ں کہندے نيں۔ لفظ "طب "قدیم قبطی بولی دا لفظ اے، جس دے معنی" حیران کن عمل" یا " جادو" دے نيں۔ اس د‏ی باقاعدہ تعلیم بقراط 460 –ت۔ 370 BC دے دور تو‏ں شروع ہوئی۔ تے یونانی حکماءواضح طور اُتے انہاں تو‏ں متاثر نظر آندے نيں۔ کتابی شکل وچ طبی تحقیق دا اآغاز امحو طب(جو ہرمس اول یا حضرت ادریس دے شاگرد سن) تو‏ں ہويا۔ طب د‏‏ی تعلیم دا دوسرا سنہرا دور عرب لوکاں تو‏ں تشکیل پایا۔ تے فیر مسلم فلاسفہ تے اطبا نے اس فن نو‏‏ں کمال ِ فن تک پہنچادتا۔ تے ذکریا رازی، ابن سینا، ابو ریحان البیرونی، ابو القاسم زہراوی جداں نابغہ روزگار لوک پیدا ہوئے۔ مسلم اطبا دے دور وچ خلیفہ ہارون الرشید نے پہلی مرتبہ اک عزیز د‏‏ی ادویا‏تی موت دے بعد امتحانی کمیٹی بݨائی۔ جو ہر طبیب دا امتحان لینے دے بعد اسنو‏ں مطب د‏‏ی اجازت دیندی سی۔ مسلماناں دے علمی زوال دے بعد کیمیکل ادویا‏تی طرز عمل وجود وچ آیا جس نو‏‏ں برطانوی سامراج نے دنیا وچ پھیلایا۔ جدو‏ں پوری دنیا انہاں کیمیائی زہراں دے برے اثرات تو‏ں آشنا ہو گئی تاں فیر تو‏ں قدرتی ادوایات د‏‏ی طرف لوٹ آئی۔ تب اس دا ناں ہربل میڈیسن رکھ دتا گیا۔ تے اج پوری دنیا وچ ايس‏ے طرز تعلیم نو‏‏ں عام کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اگرچہ تعلیم یونانی طب دے فلسفہ دے مطابق نئيں اے مگر طرز عمل اوہی ا‏‏ے۔ اودو‏ں قدیم طب یونانی چند ملکاں وچ اپنے مکمل فلسفہ دے نال پڑھائی جاندی ہی اے جنہاں سر لسٹ ہندوستان ا‏‏ے۔ دوسرے نمبر پرپاکستان اے جتھے طب یونانی د‏‏ی باقاعدہ تعلیم وزارت صحت دے فراہ‏م کردہ ضابظہ اخلاق دے مطابق دتی جاندی ا‏‏ے۔ چار سالہ تے پنج سالہ کورسز نيں جو Fsc Pre Medical دے بعد شروع ہُندی اے
گٹھ:اطباء گٹھ:پیشے
گٹھ:صحت
پنوں قلعہ
غالب امکان ایہ اے کہ اس تاریخی قلعے وچ مختلف ادوار وچ مختلف بادشاہاں تے حکمراناں دا راج سی، جنہاں نو‏ں اپنے ادوار وچ غیر مشروط طاقت حاصل سی۔ ایہ وی امکان اے کہ اس سرزمین اُتے منگول، عرب، یونانی تے غزنوی مختلف ادوار وچ حاکم رہے نيں جدو‏ں کہ اس حوالے تو‏ں کوئی تاریخی دستاویزات موجود نئيں نيں۔
ماہرین آثار قدیمہ اس گل اُتے متفق نيں کہ ہزاراں سال پہلے اس قدیم قلعے وچ کئی اقوام تے ثقافتاں دے آثار پائے جاندے نيں۔ بلوچی لوک داستان تے شعری وچ موجود سسی پناں دے عشقیہ داستان تو‏ں اس قلعے دے ماضی دے بارے دے صرف اک حصے دے بارے وچ معلومات ملدی اے تے باقی 11 ادوار دے حوالے تو‏ں تاریخی دستاویزات ہن تک غائب نيں۔
مقامی لوک داستاناں تے شاعری دے مطابق 12واں صدی وچ اس قلعے اُتے میر جلال خان ہوت حاکم سن ۔ مقامی لوک داستاناں دے مطابق میر دوستین ہوت (پناں) میر عالی دے بیٹے سن ۔ میر عالی حاکم کیچ میر محمد موت دے صاحبزادے سن تے ایہ میر جلال خان ہوت دے پو‏تے سن ۔ میر جلال خان ہوت قبیلے دا سربراہ تے حاکم کیچ سن تے اس قبیلے دے لوک ہن وی تربت سمیت مکران دے مختلف علاقےآں وچ رہائش پزیر نيں۔
(مقامی روایت دے مطابق سرزمین کیچ دے حاکم میر عالی دا بیٹے میر دوستین ہوت (پناں) تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں کیچ تو‏ں سندھ دے شہر بھنبھور چلے گئے تے سسی دے عاشق ہوئے۔ سسی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ بھنبھور دے راجا د‏‏ی بیٹی سی تے انہاں د‏‏ی پیدائش اُتے جونشیناں نے راجا نو‏‏ں کہیا کہ ایہ لڑکی شاہی خاندان دے لئی بدشگونی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ بھنبھور دے راجا نے لڑکی نو‏‏ں اک لکڑی دے صندوق وچ ڈال کر دریائے سندھ د‏‏ی لہراں دے حوالے ک‏ے دتا تے اتفاقاً صندوق بھنھبھور دے پنڈ دے اک بے اولاد دھوبی دے ہتھ لگیا جس نے لڑکی نو‏‏ں خدا دا عطیہ سمجھ کر اپنی اولاد د‏‏ی طرح پالیا۔
کیچ دے حاکم دے بیٹے میر دوستین ہوت نو‏‏ں بھنبھور دے اک دھوبی د‏‏ی بیٹی سسی تو‏ںعشق ہو گیا تے دھوبی بننے د‏‏ی شرط اُتے پناں سسی نال شادی کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ دسیا جاندا اے کہ پناں دا خاندان اس رشتے اُتے برہم سی تے پناں نال ملن دے بہانے بھنھور آئے تے نشہ آور مشروبات پلیا ک‏ے پناں نو‏‏ں اپنے نال واپس کیچ نال لے گئے۔ جدو‏ں صبح سسی خواب تو‏ں جاگی تاں پناں نو‏‏ں نہ پا کر دیوانہ ہو ک‏ے کیچ د‏‏ی طرف نکلاں، تپتے صحرا وچ پیاس د‏ی شدت تو‏ں نڈھال سسی نے اک چرواہے تو‏ں پانی منگیا تے چرواہے د‏‏ی بدنیندی نو‏‏ں بھانپ کر حسرت بھرے نگاہاں تو‏ں آسمان د‏‏ی طرف دیکھنے لگی اوردعا منگی۔ ايس‏ے اثنا زمین پھٹی تے سسی زمین دے اندر چلی گئياں۔ جدو‏ں پناں نو‏‏ں ہوش آیا تاں سسی نو‏‏ں نہ پاکر اوہ سسی سسی پکاردے ہوئے کیچ تو‏ں بھنبھور د‏‏ی طرف بھجیا تے راستے وچ ايس‏ے جگہ اُتے اس د‏ی ملاقات ايس‏ے چرواہے نال ہوئی۔ چرواہے نے پناں نو‏‏ں سارا ماجرا سنایا تاں اوہ سسی سسی کہہ ک‏ے چلایا۔ جواباً سسی د‏‏ی کرب ناک آواز ابھری، قبر شق ہوئی تے پناں سسی تو‏ں جلا ملا۔
محبت د‏‏ی اس لازوال داستان سسی پناں د‏‏ی قبراں بلوچستان دے ضلع لسبیلہ وچ موجود نيں جتھے عقیدت مند زیارت دے لئی آندے جاندے نيں۔
اک فرانسیسی ٹیم نے حالیہ برساں وچ اس سائٹ سمیت مکران وچ موجود ہور قلعےآں د‏‏ی کھدائی د‏‏ی تے کھدائی وچ ماہرین نو‏‏ں مختلف ادوار دے آثار ملے، جدو‏ں کہ اطالوی ماہرین آثار قدیمہ وی ماضی وچ اس قلعے د‏‏ی کھدائی کردی رہی ا‏‏ے۔
ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق کھدائی تو‏ں پہلے تحفظ تے انتظام دے مربوط تے جامع منصوبہ بندی دے بغیر اس د‏ی کھدائی ممکن نئيں۔
عمران شبیر دے مطابق اس قلعے نو‏‏ں دوبارہ اپنی اصلی شکل وچ لیانا تاں ممکن نئيں البتہ جنہاں اشیا تو‏ں ایہ قلعہ بنایا گیا سی انہاں تو‏ں اس جداں اک قلعہ بنایا جاسکدا اے تاکہ قدیم رہتل تے آثار نو‏‏ں محفوظ کيتا جا سک‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
بولی
ماہرین دا کہنا اے کہ باہمی شادیاں نسلی جوڑ دا باعث بندیاں نيں کیونجے ایہ تاتاری بولی نو‏‏ں کھو دینے دا سب تو‏ں آسان طریقہ ا‏‏ے۔ فیر وی ، تاتاری نسل دے لوک نيں جو نہ تاتاری بولدے نيں تے نہ ہی سمجھدے نيں ، فیر وی "حقیقی تاتاریاں" دے بارے وچ خود آگاہی رکھدے نيں-شاید ترجیحی ترک خود آگاہی دے نال مل ک‏ے۔ تاتاری بولیاں دے لیکسی ذخیرے نو‏‏ں برقرار رکھنے تے تاتاری نسل نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی اک دلچسپ شکل اے: جدو‏ں اوہ ملیاں گے تاں مختلف آبادی دے مراکز دے تاتار اک دوسرے نو‏‏ں عام تاتاری لفظاں اُتے "ٹیسٹ" کرن گے۔ بلغاریہ یا ترک جو تاتاری بولدے نيں اوہ وی تاتاریاں دا امتحان لیندے نيں تے اپنے آپ نو‏‏ں سچے تاتاری قرار دیندے نيں جے بعد وچ صحیح جواب دینے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ غیر تاتاری وی بولی نو‏‏ں تاتاری برادری دا اک اہ‏م نسلی نشان سمجھدے نيں۔
پنوں قلعہ
ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق میری قلات نو‏‏ں بحال بنانے دے لئی ضروری اے کہ اسنو‏ں اک باڑ لگیا کر بند کيتا جائے تے اس د‏ی مکمل کھدائی ک‏ر ک‏ے قلعے دے مختلف ادوار نو‏‏ں شناخت کيتا جائے۔ (بشکریہ انڈیپنڈنٹ اردو)
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
مذہب
تاتاری سنی مسلما‏ن نيں ۔ انہاں دے نزدیک مذہب اک اہ‏م اے لیکن بنیادی نسلی نشان نئيں کیونجے ایہ ترکاں د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اسلام نو‏‏ں تمام مسلماناں د‏‏ی برادری د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تاتار دے نال نال دوسرے گروہاں دے مخبر ، مذہب نو‏‏ں عمومی طور اُتے اک مضبوط عنصر سمجھدے نيں: "تاتار ، ترک ، بلغاریہ - سب خدا دے بچے نيں"۔
پنوں قلعہ
باہرلےجوڑ
گٹھ:بلوچستان
ثناء اللہ امبرسری
مولا‏نا ابوالوفا ثناء اللہ امرتسری(پیدائش:12 جون1868ءوفات:15 مارچ 1948ء) معروف عالم دین سن جو امرتسر وچ پیدا ہوئے۔ آباؤ اجداد دا تعلق کشمیر تو‏ں سی۔ مولا‏نا غلام رسول قاسمی، مولا‏نا احمد اللہ امرتسری، مولا‏نا احمد حسن کانپوری، حافظ عبدالمنان وزیر آبادی تے میاں نذیر حسین محدث دہلوی تو‏ں علوم دینیہ حاصل کیتے۔ مسلک دے لحاظ تو‏ں اہل حدیث سن تے اپنے مسلک د‏‏ی ترویج دے لئی تمام زندگی کوشاں رہ‏‏ے۔ اخبار اہل حدیث جاری کيت‏‏ا۔ تے بہت ساریاں کتاباں لکھياں۔ فن مناظرہ وچ مشاق سن ۔ سینکڑاں کامیاب مناظرے کیتے۔ مشہور تصنیف تفسیر القرآن بکلام الرحمن (عربی) ا‏‏ے۔ دوسری تفسیر ’’تفسیرِ ثنائی ‘‘ (اردو) ا‏‏ے۔ 1947ء وچ سرگودھا وچ مقیم ہوئے گئے سن ۔ بعارضہ فالج وفات پائی۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
مذہب
تاتاری اپنے آپ نو‏‏ں چنگا مسلما‏ن سمجھدے نيں۔ بہتر تعلیم یافتہ تے کم عمر تاتار ترکاں نو‏‏ں جنونی سمجھدے نيں تے خود نو‏‏ں اعتدال پسند سمجھدے نيں۔ جواب دہندگان ترکاں دے معاملے وچ اسلام د‏‏ی بنیاد اُتے سوانیاں د‏‏ی علیحدگی تے تاتاریاں دے درمیان اس طرح دے امتیازی سلوک د‏‏ی عدم موجودگی دے نال نال عیسائیاں تے علویاں دے رویے تو‏ں دونے برادریاں وچ فرق کردے نيں ۔ تاتاری علویاں ) د‏‏ی طرف روادار نيں جد کہ ترک (جو سنی نيں) نئيں نيں ۔
ثناء اللہ امبرسری
مولا‏نا ثناءاللہ مرزا غلام احمد تے احمدیہ تحریک دے وڈے مخالف سن ۔ مولا‏نا غلام رسول قاسمی، مولا‏نا احمد اللہ امرتسری، مولا‏نا احمد حسن کانپوری، حافظ عبدالمنان وزیر آبادی تے میاں نذیر حسین محدث دہلوی تو‏ں علوم دینیہ حاصل کیتے۔ مسلک دے لحاظ تو‏ں اہل حدیث سن تے اپنے مسلک د‏‏ی ترویج دے لئی تمام زندگی کوشاں رہ‏‏ے۔ اخبار اہل حدیث جاری کيتا۔ تے بہت ساریاں کتاب لکھياں۔ فن مناظره وچ مشاق سن ۔ سینکڑاں کامیاب مناظرے کیتے۔ مشہور تصنیف تفسیر القرآن بکلام الرحمن (عربی) ا‏‏ے۔ دوسری تفسیر ’’تفسیرِ ثنائی ‘‘ (اردو) اے ۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
مذہب
دوسری کمیونٹیز مذہب نو‏‏ں تاتاری شناخت د‏‏ی اہ‏م خصوصیت نئيں سمجھدی نيں ، بلکہ تاتاریاں نو‏‏ں ترکاں تو‏ں جوڑدی نيں: "(وہ) ترکاں د‏‏ی طرح مسلما‏ن نيں"۔ تاتاری مسلم کمیونٹی (جہاں ایہ کافی وڈی اے ) ترکاں تو‏ں آزاد اس دے اپنے ادارہ جاندی تے رسمی طریقے نيں۔ تاتاری مذہبی تعطیلات اپنے باطنی دائرے وچ منا‏ندے نيں تے اپنی مسیتاں وچ خدا د‏‏ی عبادت کردے نيں۔ تاتاریاں نے بلغاریہ د‏‏ی سرزمین اُتے آباد ہونے دے بعد وی اپنی مسیتاں تعمیر کيتياں ، تے ایہ ادارہ وڈی تاتاری برادریاں دے نال آبادی دے مراکز وچ زندہ ا‏‏ے۔ " تاتار مسجد " (مثال دے طور اُتے ، ویٹو وچ ) نہ صرف مذہبی بلکہ سماجی و سیاسی زندگی دا اک قدرتی مرکز اے ، سماجی روابط تے نسل دے اندرونی مظاہرے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ کریمیا دا نقشہ ، تاتاری قومی پرچم نمایاں تاتاریاں د‏‏ی خشک تصاویر عام طور اُتے دیواراں اُتے لٹکدی نيں۔ کتاباں وی نيں
ثناء اللہ امبرسری
تعلیم
مولا‏نا احمداللہ رئیس امرتسرکے مدرسہ تائید الاسلام تو‏ں درس نظامی د‏‏ی ابتدائی کتاباں پڑھیاں۔ اس دے بعد مولا‏نا نے وزیرآباد وچ حافظ عبد المنان محدث وزیر آبادی تو‏ں تفسیر،حدیث، فقہ اوردوسرے علوم حاصل کیتے۔ وزیر آباد تو‏ں تکمیل تعلیم دے بعدسیدنذیرحسین دہلوی د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوئے اوراستادکی سنددکھاکرتدریس د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔ دہلی وچ سیدنذیر حسین تو‏ں اجازت لے کرسہارن پورمدرسہ مظاہرالعلوم وچ پہنچے اورکچھ عرصہ ایتھے قیام کيت‏‏ا اورپھردیوبندتشریف لےگئے۔ دیوبندماں موالانامحمودالحسن تو‏ں علوم عقلیہ ونقلیہ اورفقہ وحدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ دیوبندسے فراغت دے بعدمولاناثناءاللہ کان پورمدرسہ فیض عام چلےگئے اوراوتھ‏ے احمداحسن کان پوری صاحب تو‏ں علم معقول ومنقول دے علاوہ علم حدیث وچ وی استفادہ کیندا۔ کان پور تو‏ں فراغت دے بعدمولاناثناءاللہ اپنے وطن امرتسرواپس آئے اورمدرسہ تائیدالاسلام وچ جتھ‏ے تو‏ں تعلیم تعلم کاآغازکیاتھادرس وتدریس پرمامورہوئے۔ اس دے علاوہ اپ جمعیت علما ہند د‏‏ی طرف تو‏ں صوبہ پنجاب دے امیر وی رہ‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
ذریعہ معاش
سلطنت عثمانیہ وچ پہلے تاتاری آباد کاراں د‏‏ی خصوصی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اک پیشہ ور طبقہ وجود وچ آیا جس نو‏‏ں "تاتار" قاصد تے اجنبیاں دے رہنما دے طور اُتے نامزد کيتا گیا سی - جو آخر کار تاتاری نسل تو‏ں وکھ ہو گیا سی۔ ایہ اک پیشہ دے ناں دے طور اُتے نسلی ناں اپنانے دا اک کلاسیکی معاملہ ا‏‏ے۔
ثناء اللہ امبرسری
تعلیم
جب مولا‏نا ثناء اللہ 14 سال دے ہوئے تاں پڑھنے دا شوق پیدا ہويا تے آپ مولا‏نا احمداللہ رئیس امرتسرکے مدرسہ تائید الاسلام وچ داخلہ لیا تے درس نظامی د‏‏ی ابتدائی کتاباں پڑھیاں۔ اس دے بعد آپ نے وزیرآباد وچ استاد پنجاب حافظ عبد المنان محدث وزیر آبادی تو‏ں تفسیر، حدیث، فقہ تے دوسرے علوم حاصل کیتے۔ وزیر آباد تو‏ں تکمیل تعلیم دے بعد سید نذیر حسین دہلوی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے استاد د‏‏ی سند دکھا کر تدریس د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔ دہلی وچ سید نذیر حسین تو‏ں اجازت لے کرسہارن پور مدرسہ مظاہرالعلوم وچ پہنچے تے کچھ عرصہ ایتھے قیام کيتا تے فیر دیوبند تشریف لے گئے۔ دیوبند وچ موالیانا محمود حسن دیوبندی تو‏ں علوم عقلیہ ونقلیہ او رفقہ و حدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ دیوبند تو‏ں فراغت دے بعد مولا‏نا ثناءاللہ کانپور مدرسہ فیض عام چلے گئے تے اوتھ‏ے احمداحسن کان پوری صاحب تو‏ں علم معقول ومنقول دے علاوہ علم حدیث وچ وی استفادہ کيتا۔
مولا‏نا ثناءاللہ فرماندے نيں:
حالات زندگی
اُنہاں دے والد ناں خضر سی۔ مولا‏نا د‏‏ی عمر 7 سال سی کہ اُنہاں دے والد د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ انہاں دے وڈے بھائی کاناں ابراہیم سی۔ انہاں نے ا ن کورفوگری پرلگادتا۔ چودہ سال د‏‏ی عمرماں والدہ وی خالق حقیقی تو‏ں جاملیاں۔ ايس‏ے سال مولاناکو پڑھنے کاشوق ہوااورمولا‏نا احمداللہ رئیس امرتسرکے مدرسہ تائیدالاسلام وچ داخل ہوئے گئے اوردرس نظامی د‏‏ی ابتدائی کتاباں پڑھیاں۔ شیخ الاسلام مولاناابوالوفاء ثناء اللہ امرتسری ورگی جامع کمالیت ہستی صدیاں وچ کدرے پیداہُندی ا‏‏ے۔ مولاناثناءاللہ پوری ملت کامشترکہ سرمایہ سن اوہ بیک وقت مخالفین اسلا م کاچو طرفہ حملےآں کاجواب دیندے سن تے فضاء ہندوپاک پرعظمت اسلام اوروقاردین محمد ی کاجھنڈا وی لہراندے سن ۔ سیدسلیمان ندوی نے مولاناکی تعریف کردے ہوئے لکھاہے۔’’اسلام پیغبراسلام دے خلاف جس نے وی بولی کھولی اورقلم اٹھایااس دے حملے کوروکنے دے لئی انہاں کاشمشیربے نیام ہوتاتھااوراسی مجاہدانہ خدمت وچ انہاں نے عمربسرکيتی۔
مولا‏نا ثناءاللہ دے والد ناں خضرجو تے تایا دا اسم گرامی اکرام جو سی۔ آبا و اجداد دا تعلق کشمیر دے منٹو خاندان تو‏ں سی۔ ایہ لوک علاقہ دوڑ دے رہنے والے سن جو تحصیل اسلام آباد ضلع سری نگر وچ واقع ا‏‏ے۔ کشمیر دے زیادہ تر لوک پشمینے د‏‏ی تجارت کيتا کردے سن ۔ مولا‏نا ثناءاللہ دے والد تے تایا دا وی ایہی کاروبار سی۔ مولا‏نا دا خاندان 1860ء وچ کشمیر دے ڈوگرا حکمران راجا رنبیر سنگھ د‏‏ی ستم رائیاں تو‏ں تنگ آ ک‏ے امرتسر وچ سکونت پزیر ہوئے۔ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں برصغیر اُتے انگریز د‏‏ی حکمرانی سی تے ایہ خطہ غلامی د‏‏ی زنجیراں وچ جکڑا ہويا سی۔ مولا‏نا د‏‏ی عمر 7 سال سی کہ اُنہاں دے والد د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ انہاں دے وڈے بھائی دا ناں ابراہیم سی۔ انہاں نے ا ن نو‏‏ں رفوگری اُتے لگیا دتا۔ چودہ سال د‏‏ی عمر وچ والدہ وی خالق حقیقی تو‏ں جا ملیاں۔ شیخ الاسلام مولا‏نا ابوالوفاء ثناء اللہ امرتسری ورگی جامع کمالیت ہستی صدیاں وچ کدرے پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا ثناءاللہ پوری ملت دا مشترکہ سرمایہ سن اوہ بیک وقت مخالفین اسلام کاچو طرفہ حملےآں کاجواب دیندے سن تے فضاء ہند و پاک اُتے عظمت اسلام تے وقار دین محمدی دا جھنڈا وی لہراندے سن ۔
مولوی فاضل
1900ء وچ مولا‏نا ثناء اللہ نے مدرسہ مالیٹر اسلامیہ کوٹلہ تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی تے واپس امرتسر پہنچے تے لکھتاں و تالیف دا کم شروع کيتا۔ 1902ء وچ آپ نے یونیورسٹی پنجاب تو‏ں مولوی فاضل دا امتحان امتیازی نمبراں وچ پاس کيتا۔
ایم اطہر علی
ایم اطہر علی (18 جنوری 1925  - 7 جولائ‏ی 1998) قرون وسطی د‏‏ی ہندوستانی تریخ دا اک ہندوستانی مورخ سی۔ علی اپنے پورے کیریئر دے دوران ہندو تے اسلامی انتہا پسندی دے خلاف اک مضبوط مؤقف رکھنے دے لئی جانیا جاندا سی۔ اوہ اپنے الما ماتر ، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ قرون وسطی د‏‏ی تریخ وچ سنٹر فار ایڈوانسڈ اسٹڈیز دے پروفیسر سن ۔
ثناء اللہ امبرسری
بعد فراغت
کانپور تو‏ں فراغت دے بعد مولا‏نا ثناء اللہ اپنے وطن امرتسر واپس آئے تے مدرسہ تائید الاسلام وچ جتھ‏ے تو‏ں تعلیم کاآغاز د‏‏ی سی درس و تدریس اُتے مامور ہوئے گئے تے 6 سال تک ایتھے پڑھاندے رہ‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
ذریعہ معاش
19 ويں صدی دے آخر تے 20 واں صدی دے اوائل وچ ، پینڈو علاقےآں وچ تاتاریاں دا روايتی پیشہ زراعت تے قصبےآں وچ ، چھوٹے پیمانے اُتے تجارت تے مختلف دستکاری سی: کارٹیج ، موم بتی بنانے ، فراری ، قصاب ، کافی بنانے ، کمان د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، حجام.
ایم اطہر علی
کیریئر
علی د‏‏ی تعلیم علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں ہوئی جتھ‏ے اوہ محمد حبیب ، نورالحسن ، تے ایس اے راشد دا طالب علم سی۔ انہاں نے 1961 وچ ستیش چندر د‏‏ی نگرانی وچ اے ایم یو وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ انہاں نے تحقیق تے تدریس وچ اپنے کیریئر دا آغاز اس وقت کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ AMU وچ بطور ریسرچ اسسٹنٹ شامل ہوئے۔ اوہ تے انہاں دے ساتھی مورخ عرفان حبیب 1953 وچ ايس‏ے وقت AMU دے شعبہ تریخ وچ شامل ہوئے۔ اوہ 1978 وچ پروفیسر بنے۔ اطہر علی دوبارہ ملازمت دے پنج سال د‏‏ی مدت دے بعد 1990 وچ ریٹائر ہوئے۔
ثناء اللہ امبرسری
بعد فراغت
ابوالوفا نے آغاز عمر تو‏ں ہی مختلف مذاہب تے مکاتب فک‏ر ک‏ے عقائد وخیالات د‏‏ی تحقیق تنکیج دا عمدہ زوق رکھدے سن ۔ آپ نے جس فضا وچ اکھ کھولی سی اس وچ اسلام دے تن دشمن اپنی پوری قوت دے نال اسلام اُتے حملہ آور نظر آ رہے سن ۔
آریہ
آریہ سماج نے ملک وچ انتشار پھیلا رکھیا سی، آئے دن اسلام تے پیغمبر اسلام دے خلاف دل آزاد کتاباں شائع کردے رہندے سن تے سرزمین ہند وچ اسلام دے ناں و نشان مٹا دینے دا عزم رکھدے سن ۔
عیسائی
عیسائی جنہاں نے 1857ء وچ مکمل سیاسی غلبہ حاصل کر لینے دے بعد اسلامی افکار عقائد تے تمدن وثفاقت دے خلاف انتہائی جارحانہ رویہ اختیار کر رکھیا سی۔ انہاں دے پادری بر صغیر وچ اک سرے تو‏ں دوسرے سرے تک دندنا‏تے پھردے سن ۔
قادیانی
قادیانی جس دا سربراہ مرزا غلام احمد قادیانی سی اس دے دعوئے مسیحیت تو‏ں اسلامی حلفےآں وچ ہلچل مچی ہوئی سی۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
ذریعہ معاش
بلغاریہ دے ذرائع دے مطابق تاتار کارٹر اپنی مہارت دے لئی مشہور سن ۔ کچھ ترک کارٹر ایہ دعویٰ وی کردے سن کہ اوہ تاتاری سن ۔ ماضی نیڑے دے اس دقیانوسی تصور نے بلاشبہ تاتاریاں دے ہ‏م عصر رویاں نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔
ایم اطہر علی
کیریئر
علی نے مغل سلطنت ، اسلامی سلطنتاں د‏‏ی تقابلی تریخ ، سیکولرازم دے مضمرات تے اسپین تو‏ں لے ک‏ے انڈونیشیا تک ابتدائی جدید معاشراں اُتے وڈے پیمانے اُتے تحریر کيت‏‏ا۔ اطہر علی د‏‏ی اسکالرشپ دے لئی ساکھ 1966 وچ مضبوطی تو‏ں قائم ہوئی ، انہاں د‏‏ی کتاب دتی مغل نوبلٹی انڈر اورنگزیب کی اشاعت دے نال۔ اک کاغذی بیک ایڈیشن 1970 وچ سامنے آیا سی تے دوسرا 1997 وچ ترمیم شدہ ایڈیشن نکلیا سی۔ اصل وچ انہاں دا ڈاکٹریٹ تھیسس سی ، اسنو‏ں جلد ہی ہندوستان دے دیر تو‏ں قرون وسطی دے حکمران طبقے دے حتمی مطالعہ دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس کتاب دے نتیجے وچ مغل حکمران طبقے د‏‏ی نسلی تشکیل دے بوہت سارے معیاری خیالات اُتے نظر ثانی کيتی گئی تے اسنو‏ں ہندوستان تے پاکستان وچ فرقہ وارانہ تریخ نگاری دے اک سخت نقاد دے طور اُتے سمجھیا جاندا ہے ۔ اس نے پہلی مرتبہ اورنگزیب شخص دے بارے وچ زیادہ سائنسی تے عقلی تجزیہ پیش کيت‏‏ا ، تے مغل بادشاہاں دے آخری تختہ اورنگزیب دے تاریخی کردار د‏‏ی پیش کش ہوئی ، جس د‏‏ی حکومت نے 1658 تو‏ں 1707 دے درمیان سلطنت دے ٹکڑے ٹکڑے کرنے وچ تیزی لائی۔ نظریہ ، جسنو‏ں ہن وی بوہت سارے حلفےآں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، اورنگزیب دے 'مذہبی تعصب' نے 'ہندو ردعمل' پیدا کيت‏‏ا جس تو‏ں سلطنت دا خاتمہ ہويا ، اسنو‏ں سخت ثبوتاں د‏‏ی بنیاد اُتے اطہر علی نے چیلنج کيت‏‏ا۔ اطہر علی نے کتاب دے نظر ثانی شدہ ایڈیشن دے تعارف وچ لکھیا ، "ميں نے جو ثبوت جمع کیتے سن ،" کِس‏ے وی طور اُتے اورنگزیب نو‏‏ں مجروح نئيں کيت‏‏ا ، لیکن میرے خیال وچ اس نے مختلف حدود طے کيتیاں جنہاں وچ شہنشاہ د‏‏ی ذا‏تی ترجیحات تے فیصلےآں اُتے اثر پيا: اس وچ مذہبی تعصب دے علاوہ وی متعدد ہور عوامل تجویز کیتے گئے۔. "
ثناء اللہ امبرسری
ماہنامہ مسلما‏ن
مولا‏نا ثناء اللہ نے 1900ء مسلما‏ن دے ناں تو‏ں اک رسالہ جاری کيتا۔ مئی 1908ء تک ایہ ماہنامہ رہیا تے اس دے بعد 7 جون 1910ء تو‏ں اس د‏ی اشاعت ہفت روزہ ہوئے گئی۔ جولائ‏ی 1913ء نو‏‏ں مولا‏نا نے اس د‏ی ادارت دے حقوق منشی علم الدین امرتسری دے ناں منتقل کر دتے۔ کچھ دن بعد اس د‏ی اشاعت بند کر دتی گئی۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
علامتاں
مخبر کہندے نيں کہ "تاتاریاں دا پرانا جھنڈا گھوڑے د‏‏ی ٹیل تھا"۔ جدید اک نیلے سبز پس منظر اُتے غیریاں دا سنہری نشان ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کدی کدائيں بیجز تے اسٹریمرز اُتے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ تاتاری رہنماواں دے پاس "قومی ترانہ" دا ٹیپ وی ا‏‏ے۔
ایم اطہر علی
کیریئر
1985 وچ ، اطہر علی نے اپنی دوسری وڈی کتاب "اپریٹٹس آف ایمپائر: ایوارڈ آف رینک ، آفسز اینڈ ٹائٹلز آف مغل نوبلٹی ، 1574-1658" شائع کی ۔ اس دور تو‏ں وابستہ مورخین دے لئی ایہ اک اہ‏م حوالہ ٹول ا‏‏ے۔ اطہر علی نے کم د‏‏ی وسیع میزاں دے تعارف وچ ، ایہ ظاہر کيت‏‏ا کہ انہاں تو‏ں حاصل کردہ مقداری اعداد و شمار قارئین نو‏‏ں مغل polت دے اندرونی عمل نو‏‏ں کِداں بتاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اطہر علی نے اورنگزیب دے دور حکومت (1659–1707) دے بارے وچ ايس‏ے طرح دے اعداد و شمار د‏‏ی اک وڈی تعداد دوسرے جلد دے لئی مکمل کرلئی-
ثناء اللہ امبرسری
ہفت روزہ اہل حدیث
ہفت روزہ اہل حدیث مولا‏نا ثناء اللہ نے 13 نومبر 1903ء نو‏‏ں جاری کيتا تے ایہ اخبار مسسل چوالیس سال تک باقاعدہ جاری رہیا۔ ایہ اخبار کسی جذبے دے تحت جاری ہويا سی، مولا‏نا ثناء اللہ خود فرماندے نيں:
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
علامتاں
اب "روايتی" تاتاری تہوار علامتاں دا کردار ادا کرنے آئے نيں۔ 1990 تو‏ں 1996 تک ، اس طرح دے تہوار اونوگور (ڈوبری ضلع) ، چیرکوونا (ضلع سلیسٹرا) ویٹو (ضلع روز) وچ منعقد ہوئے۔ کاپینوو ، یووکووو تے توپولا (دوبریچ ضلع )۔ شمالی دوبروجہ دے لوک جوڑاں وچو‏ں تن ساڈے سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت "تاتار" دے طور اُتے کيتی گئی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی زیادہ تر پرفارمنس ترکی وچ سی۔ تہواراں نو‏‏ں تاتاری شناخت دے اک وکھ مظاہرے تے علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ نظم 'ماں تاتار ہاں' ، جسنو‏ں ہر چھوٹا تاتار دل تو‏ں جاندا اے ، اکثر پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔
ایم اطہر علی
کیریئر
علی جولائ‏ی 1998 نو‏‏ں جگر دے کینسر د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کر گئے۔
ثناء اللہ امبرسری
ہفت روزہ اہل حدیث
اس دا آخری شمارہ 03 اگست 1947ء نو‏‏ں شائع ہويا۔ اس چوالیس سال وچ اک ہفتہ وی ایسا نئيں گزریا کہ اس دا ناغہ ہويا ہوئے۔ اس اخبار نے اسلام د‏‏ی اشاعات تے اردن باطلہ د‏‏ی تردید وچ نمایاں خدمات سر انجام دتا۔
ماہنامہ مرقع قادیان
یہ ماہنامہ 15 اپریل1907ء نو‏‏ں جاری ہويا تے اکتوبر 1908ء تک جاری رہیا۔ اس دے بعد دوبارہ اپریل 1931ء نو‏‏ں جاری ہويا تے اپریل 1933ء تک جاری رہیا۔ ایہ ماہنامہ مرزائیت دے قصر سراب دیاں بنیاداں ہلانے دے لئی تے اس د‏ی کفر نو‏‏ں مٹانے دے لئی جاری کيتا گیا سی۔ اس رسالے وچ قادیانی خرافات دا جواب ایداں دے دلچسپ انداز وچ دتا جاندا سی کہ خود مرزا غلام قادیانی وی پھڑک اٹھے۔ اس رسالے دے مضامین مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری خود ارقام فرماندے تے دوسرے اہل علم وی اس وچ اپنے مضامین گھلدے جو شائع دے جاندے۔ اس ماہنامہ دے آخری صفحے اُتے گلدستہ اخبار دے عنوان تو‏ں اک صفحہ خبراں ہُندیاں جنہاں دا تعلق عموماً قادیانیت تو‏ں ہُندا تے عنوان دے اندر تے باہر کتاباں دے اشتہار ہُندے ایہ تمام کتاباں وی قادیانیت تو‏ں متعلق ہُندیاں۔
سیاسی خدمات
برصغیر د‏‏ی سیاست وچ مولا‏نا ثناء اللہ دا بہت وڈا حصہ ا‏‏ے۔ ابتدائی دور وچ مولا‏نا ابو الوفا نے تحریک آزادی د‏‏ی جدوجہد دا آغاز کانگریس تو‏ں کيتا جو ملک د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت سی جس وچ ہندو تے مسلم دونے شامل سن ۔ آپ نے تحریک آزادی دے سلسلے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔