cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابن العدیم
بغیۃ الطلب فی تاریخ حلب
ابن العدیم د‏‏ی نہایت مشہور و اہ‏م تصنیف اے جو اُنہاں دے آبائی وطن دے مشاہیر د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب عین خطیب بغدادی تے ابن عساکر د‏‏ی تریخ دے نمونہ اُتے بترتیب حروف تہجی مرتب کيتی گئی ا‏‏ے۔ کچھ حوالےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اِس د‏‏ی چالیس جلداں لکھیاں گئیاں سن مگر ہن ایہ کتاب اصل کتاب دے تیسرے حصہ جتنی وی باقی نئيں رہ گئی۔ اِس د‏‏ی اصل وجہ ایہ اے کہ اِس کتاب دا مبیضہ کدی پایہ تکمیل تک نہ پہنچ سکیا نتیجتًا امیر تیمور د‏‏ی زیر قیادت مغلاں دے حملےآں تو‏ں پہلے ہی اِس کتاب دے مختلف اجزاء ہر جانب منتشر ہوچکے سن، حتیٰ کہ ابن الشحنہ نو‏‏ں وی اِس کتاب د‏‏ی اک جلد دا علم ہو سکیا۔
اِس کتاب دا اک خلاصہ خود ابن العدیم نے " زبدۃ الحلب فی تریخ حلب" دے ناں تو‏ں تاریخی ترتیب دے نال تیار کیتا سی مگر اِس کتاب دا وی مبیضہ مکمل کرنے تو‏ں پہلے اوہ فوت ہو گئے۔ اِس کتاب دے مختلف مخطوطے کئی کتاباں خاناں وچ محفوظ نيں حو ایہ نيں : کتاب خانہ اھلیہ پیرس، شمارہ 2138 پیرس۔ اِس نسخے د‏‏ی اک نقل سینٹ پیٹرز برگ وچ وی اے جو قلمی نسخہ اے جو 1881ء دے عدد نمبر 160 ص 98 وچ درج ہوچکيا ا‏‏ے۔ زبدۃ الحلب فی تریخ حلب دا اک نسخہ اک فرانسیسی وزیر جین بیپٹسٹ کالبرٹ Jean-Baptiste Colbert (پیدائش 29 اگست 1619ء- وفات 6 ستمبر 1683ء) د‏‏ی ذا‏تی لائبریری وچ موجود سی جو بعد وچ فرانس د‏‏ی قومی لائبریری Bibliothèque nationale de France نو‏‏ں منتقل ہو گیا۔ اِس نسخے دے چند مفید اِقتباست نو‏‏ں 1819ء وچ لاطینی ترجمہ مع عربی متن و حواشی دے نال جرمن مستشرق جارج فرائیتاغ Georg Freytag (پیدائش 19 ستمبر 1788ء - وفات 16 نومبر 1861ء) نے Selecta ex Historia Halebi دے ناں تو‏ں پیرس تو‏ں شائع کیتا۔ عربی متن دے نال فرانسیسی ترجمہ 1896ء وچ صفحہ نمبر 509 تا 565 شائع ہويا۔ 1897ء وچ صفحہ نمبر 146 تا 235 شائع ہويا۔ 1898ء وچ صفحہ نمبر 37 تا 107 شائع ہويا۔ ہور اِس دے اگے 6 ربیع الثانی 951ھ مطابق 27 جون 1544ء تک دا خلاصہ محمد ابن الحنبلی متوفی 971ھ مطابق 1564ء نے " در الحبب فی تریخ اعیان حلب" دے ناں تو‏ں لکھیا سی جو ہن موزہ برطانیہ وچ عدد نمبر 334 دے تحت مخطوطے د‏‏ی شکل وچ محفوظ اے ۔علاء الدین ابو الحسن علی بن محمد بن سعد المعروف ابن خطیب الناصریہ متوفی 843ھ مطابق 1439ء نے اِس کتاب دا تکملہ بناں " الدر المنتخب فی تکملہ تریخ حلب" لکھیا۔ ایہ تصنیف شہر حلب دے بیان تے 659ھ تو‏ں ممتاز باشندگان حلب د‏‏ی سوانح و سیرت اُتے مبنی اے ۔موفق الدین ابوالفضل محمد بن الشحنۃ الحلبی متوفی 890ھ مطابق 1485ء نے اِس کتاب دا ذیل بناں " نزھۃ النواظر فی روض المناظر" لکھیا۔ اِس ذیل دا مخطوطہ برلن جرمنی وچ عدد نمبر 9791 دے تحت محفوظ ا‏‏ے۔ اِس کتاب تو‏ں ابن الشحنۃ د‏‏ی اولاد وچو‏ں اک شخص نے 1014ھ تے 1024ھ دے درمیانی عرصہ وچ مرتب کیتا سی جس وچ اُس شخص نے جا بجا اپنے زمانہ دے کوائف تو‏ں متعلق تفصیل تو‏ں حواشی تحریر کیتے نيں۔ اِس خلاصہ نو‏‏ں بیروت لبنان تو‏ں 1909ء وچ جوزف ایلیاس سرکیس نے " الدر المنتخب فی تریخ مملکۃ حلب" دے ناں تو‏ں شائع کیتا۔
تریخ الاخبار المستفادۃ فی ذکر بنی ابی جرادۃ
ایہ کتاب ابن العدیم نے یاقوت الحموی دے لئی لکھی سی، ہن اِس دے اِقتباست یاقوت الحموی د‏‏ی کتاب الارشارالاریب اِلی معرفۃ الادیب وچ دیکھے جاسکدے نيں۔
مرثیہ
ابن العدیم دا منظوم کلام وچ اک مرثیہ وی مشہور اے جو حلب د‏‏ی تباہی اُتے لکھیا گیا سی، اِس مرثیہ دے بعض اشعار ابوالفداء ابن کثیر نے لکھے نيں۔
الدرارِی فی ذکر الذرارِی
ایہ اک مکتوب اے جو ابن العدیم نے سلطان الملک الظاہر دے فرزند د‏‏ی ولادت اُتے اُنئيں لکھیا گیا سی ۔ ایہ مکتوب بصورتِ مخطوطہ مکتبہ نوری عثمانیہ شمارہ 3790 تو‏ں نقل کرکے اِستنبول وچ 1298ھ وچ شمارہ 2 وچ شائع کر دتا گیا سی ۔
الوصیلۃ اِلٰی الحبیب فی وصف الطیبات و الطیب
اِس کتاب وچ ہر قسم د‏‏ی خوشبوئاں تے طرح طرح دے عطر تیار کرنے دے طریقہ جات و ہدایات لکھی گئیاں نيں۔ اِس کتاب دا متفرق قلمی نسخے موجود نيں جو برلن جرمنی وچ شمارہ 463 وچ ، موزہ بریطانیہ 1894ء دے تحت تے 1912ء دے تحت صفحہ 56، 62 تے شمارہ 6388 دے تحت موجود نيں۔ باندی پور ہندوستان وچ جلد 4 ص 146 وچ شمارہ 96 دے تحت محفوظ ا‏‏ے۔
مشہور لکھتاں
ابن العدیم د‏‏ی مشہور لکھتاں ایہ نيں :
حوالے
گٹھ:1192 دے جم گٹھ:1262 دیاں موتاں گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں عرب شخصیتاں گٹھ:حلب دیاں شخصیتاں گٹھ:سوری مسلم شخصیتاں گٹھ:سوری مورخین گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام گٹھ:مسلم مؤرخین
میکسیکی بوجا چوآ
میکسیکی بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع باکواہ
ضلع باکواہ افغانستان دے صوبہ فراہ دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ باکواہ شہر اے ۔
ضلع ورزاب
ورزاب تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
ہارنٹ کاؤنٹی
ہارنٹ امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ناکسوبی کاؤنٹی،مسسسپی
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
شنگاریا بوجا چوآ
شنگاریا بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع غورمچ
ضلع غورمچ افغانستان دے صوبہ بادغیس دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام غورمچشہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بادغیس
چک 15 گجیانی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ریناٹو ڈلبکو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 3-9آر
چک 3-9آر  ضلع خانیوال دی تصیل میانچنوں  دا اک پنڈ اے ۔
سالون بوجا چوآ
سالون بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
چک 3-9آر
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے نوویں سوئے (لنڈو) 9آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 9آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
ہوورڈ ٹیمن
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اوکٹیبیہا کاؤنٹی،مسسسپی
اوکٹیبیہا امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع سپیتمن
استروشن تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
ضلعے دا ناں سپیتمن دے ناں اتے رکھیا گیا اے ، جنے سغد دے لوکاں دی 328-329 ق م چ سکندر اعظم دے خلاف بغاوت دی اگوائی کیتی ےی ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
ضلع مرغاب
ضلع بالا مرغاب افغانستان دے صوبہ بادغیس دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام مرغاب شہر اے ۔
ہوٹیا
ہوٹیا کترے ددپلانے دی پتی دا اک ٹبر اے۔ ایہ کریبین جزیریاں دے واسی نیں۔
گورنمنٹ بواءز ہاءی سکول 282 گ ب
گورنمنٹ بواءز ہاءی سکول روڑالہ روڈ وچہ منڈیاں دا سکول اے۔
ضلع موقر
ضلع موقر افغانستان دے صوبہ بادغیس دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام موقر شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بادغیس
ضلع جوند
ضلع جوند افغانستان دے صوبہ بادغیس دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام جوند شہر اے ۔
ضلع اسفرہ
اسفرہ تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
نصیر کوی
نصیر کوی پنجابی تے اردو دے شاعر نیں۔ اوہ جیلم پنجاب پاکستان دی جم پل سن۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنجابی شاعر
پانولا کاؤنٹی،مسسسپی
پانولا امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
بالی بارات نیشنل پارک
بالی بارات نیشنل پارک انڈونیشیا دے جزیرے بالی دے اتر لیندے ول اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:انڈونیشیا دے نیشنل پارک
گورنمنٹ بواءز پراءمری سکول
گورنمنٹ بواءز پراءمری سکول روڑالہ روڈ وچہ منڈیاں دا سکول اے۔
جبرائیل
جبرائیل (انگریزی:Gabriel؛ عبرانی:גַּבְרִיאֵל گبرائیل ”خدا میری طاقت اے“،یونانی: Γαβριήλ، جبرائیل؛ آرمینی، گیز تے ٹگرینیا: ገብርኤል، عربی: جبريل جاں جبرائيل Jibril جاں Jibra'il)، ابراہیمی مذاہب وچ اک فرشتہ، جو عام طور اُتے اللہ دے پیامبر دے طور اُتے کم کردا رہیا۔ عہد نامہ قدیم تے عہد نامہ جدید وچ جبرائیل دا تذکرہ کیتا گیا اے۔ کتاب دانی ایل وچ تے متی دی انجیل وچ ناں دے نال دو دو بار ذکر آیا اے۔
جبرئیل یا جبرائیل وحی دے حامل تے خدا دے چار مقرب ترین فرشتےآں وچ اک فرشتے دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ لفظ قرآن پاک د‏‏ی تن آیات تے متعدد احادیث وچ آیا ا‏‏ے۔ اسلامی مصادر وچ وحی پہنچانے دے علاوہ ہور افعال جداں انبیا د‏‏ی مدد کرنے، کافراں نو‏‏ں عذاب دینے تے مؤمنین نو‏‏ں تسلی دینے، د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی طرف دتی گئی ا‏‏ے۔ فلسفہ تے عرفان وچ انہاں د‏‏ی حقیقت تے مقام تے منزلت دے بارے وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسلامی فلاسفہ تے حکما نے انہاں دے لئی عقل فعال ورگی تعبیراں استعمال کيت‏یاں نيں۔ یہودیت تے مسیحیت د‏‏ی دینی تعلیمات وچ وی انہاں دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔
لغوی معنا
جبرئیل عبرانی بولی دا لفظ اے تے ایسا ظاہر ہُندا اے کہ ایہ سریانی بولی تو‏ں عربی وچ داخل ہويا ا‏‏ے۔ عربی بولی دے محققاں نے اس لفظ دے غیر عربی ہونے د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔ ابو حیان غرناطی رسم الخط دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی مختلف تیرہ صورتاں: جِبْریل، جَبْریل، جَبَرئیل، جَبَرئِل، جَبرائل، جَبرائیل ذکر ہوئیاں نيں۔ ايس‏ے طرح دانی قرآن وچ اس کلمے د‏‏ی مختلف صورتاں نو‏‏ں شمار کيتا اے تے ذکر کيتا اے کہ اہل حجاز دے نزدیک «جِبْرِیل» مشہور ترین تے فصیح‌ ترین صورت اے تے قراء سبعہ وچو‏ں ابو عمرو، نافع تے ابن عامر د‏‏ی قرات ا‏‏ے۔
بعض عرب لغویاں نے اس لفظ نو‏‏ں مرکب ذکر کيتا اے تے کہیا کہ ایہ لفظ جَبْر با معنائے بادشاہ، بندہ، شجاع، مرد، تے ایل عبرانی بولی وچ خدا دے اسما تو‏ں مرکب ا‏‏ے۔ جبرئیل نو‏‏ں میکائیل تے اسرافیل د‏‏ی مانند مرکب سمجھدے نيں اس لحاظ تو‏ں جبرئیل («جَبْر» + «ایل») تو‏ں مرکب تے بندۂ خدا (عبد اللہ) دے معنا وچ ا‏‏ے۔
عبرانی بولی وچ جبروت دا معنا طاقت تے قدرت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے احتمال اے کہ جبرئیل جبروت تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ «جَبَر» عبرانی بولی وچ قدرت رکھنے تے طاقتور دے معنا وچ تے «جبرئیل» وی قدرت مند شخص دے معنا وچ آنے دے احتمال د‏‏ی تقویت ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ «شدیدالقوی» تے «ذومرّة» جداں عربی لفظاں جبرئیل دے مترادف سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔
جَبْر حبشی، سریانی، آرامی تے عبری زباناں وچ مرد، قہرمان تے دلاور دے معنا وچ آندا اے تے جبرئیل انہاں زباناں وچ مرد خدا تے قہرمان خدا دے معنا وچ ہوئے گا۔ بعض نے ایل نو‏‏ں بندہ تے جبرئیل، میکائیل تے اسرافیل نو‏‏ں عبد اللہ، عبد الرحمان تے عبد القدوس دے معنا وچ سمجھدے نيں۔
قرآن
قرآن پاک د‏‏ی تن مدنی سورتاں د‏‏ی آیات وچ ایہ لفظ آیا ا‏‏ے۔ جبرائیل دا اصلی وظیفہ خدا د‏‏ی وحی نو‏‏ں انبیا تک پہچانیا سورہ بقرہ د‏‏ی اس آیت وچ بیان ہويا اے اگرچہ آیت وچ وحی آنے د‏‏ی کیفیت دے بارے وچ کوئی گل نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
قرآن پاک وچ ہور ایسی تعبیراں وی آئیاں نيں جو مفسرین دے نزدیک جبرائیل د‏‏ی طرف ناظر نيں جداں:
چک 17 گجیانی
چک 17 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
جبرائیل
ولادت حضرت عیسی
مفسرین نے جبرائیل دے توسط تو‏ں ولادت عیسی ہونے وچ کِسے قسم د‏‏ی تردید نئيں کيت‏‏ی آیات وچ استعمال ہونے والے لفظ روح تو‏ں جبرائیل ہی سمجھدے نيں۔
روح
لفظ روح تو‏ں جبرائیل د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے سبب دے بارے وچ مفسرین مختلف اقوال ذکر کيتے نيں مثلا اس دا تعلق مجردات تے روحانیات دے عالم تو‏ں اے، ولات دے بغیر تکوینی پیدائش، اس وچ حیات دا غلبہ، افاضۂ حیات، اس دے توسط تو‏ں احیائے شریعت یا اس د‏ی دگر فرشتےآں اُتے برتری
سورہ قدر وچ ملائکہ دے نال مذکور لفظ دے روح د‏‏ی مراد تے روح دے نال جبرائیل د‏‏ی نسبت دے متعلق تے اسک‏‏ے بارے وچ سوالیہ صورت وچ پُچھے گئے سوال وچ اختلاف مذکور ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں جبرائیل سمجھدے نيں ہور اسنو‏ں ارواح اُتے مؤکل یا ملائکہ وچ اعلیٰ ترین موجود قرار دیندے نيں تے اک جماعت اس تو‏ں جبرائیل مراد لیندے نيں تے روح د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں جبرائیل ہور ملائکہ اُتے برتری تے عظمت اُتے دال سمجھدے نيں۔
یہودیاں دے سوئے ظن دا رد عمل
جبرائیل دے بارے وچ یہودیاں دے سوئے ظن دے بارے وچ سورۀ بقرہ د‏‏ی 97اور 98واں آیات وچ تہدید تے تنبیہ دے متعلق نازل ہوئیاں نيں۔ یہودیاں نے رسول اکرم تو‏ں پُچھیا کہ انہاں دے پاس کون سا فرشتہ آندا اے تاں جدو‏ں جواب وچ جبرائیل دا ناں سنیا تاں جبرائیل دے متعلق موجود کینے د‏‏ی بنا اُتے جبرائیل نو‏‏ں اپنا دشمن کہنے لگے۔
ایسا ظاہر ہُندا اے کہ اوہ جبرئیل نو‏‏ں مصیبتاں، سختیاں تے جنگ تے قتال دے فرمان دینے والا فرشتہ سمجھدے سن تے میکائیل نو‏‏ں رحمت تے قوم یہود نو‏‏ں بشارت دینے والا فرشتہ سمجھدے سن ۔ اس لحاظ تو‏ں بقرہ د‏‏ی ۹۸واں آیت جبرئیل نال دشمنی نو‏‏ں میکائیل، ہور فرشتےآں حتا کہ خدا نال دشمنی دے مساوی قرار دیندی ا‏‏ے۔ گویا یہودی بہانے د‏‏ی تلاش وچ سن تو‏ں کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی قبولیت تو‏ں روک سکن کیونجے اس سوال تو‏ں پہلے وی انہاں ہور سوالات کيتے سن تو‏ں کہ رسول اکرم د‏‏ی نبوت نو‏‏ں آزماواں۔ جدو‏ں حضرت نے انہاں دے سوالات دے جوابات دتے تاں انہاں نے فرشتے د‏‏ی وحی دے متعلق سوال کيتا جدو‏ں کہ یہودیاں دے علما وچو‏ں عبداللّہ بن سلام سوچکيا سی کہ انہاں سوالےآں دے جواب صرف انبیاء ہی جاندے نيں تے رسول دے جوابات سن کر اوہ مسلما‏ن ہوئے گیا
خیانت جبرائیل دا افسانہ
بعض اہل سنت شیعاں نو‏‏ں اس گل اُتے متہم کردے نيں کہ اوہ اس معقتد نيں کہ جبرئیل نے وحی پہنچانے وچ خیانت کی اور حضرت علی دے بجائے رسالت رسول اللہ نو‏‏ں پہنچیا دتی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نماز دے اختتام اُتے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں تن مرتبہ اُتے اٹھا ک‏ے: خانَ الاَمینُ (امین نے خیانت کی) کہندے نيں۔
وہابی علما وچو‏ں ابن تیمیہ کہندا اے: یہود اس طرح جبرائیل دے عیب تے نقص تے ملائکہ وچو‏ں اسنو‏ں اپنا دشمن سمجھنے دے درپے سن جس طرح شیعہ کہندے نيں کہ جبرائیل نے رسالت پہنچانے وچ علی د‏‏ی بجائے محمد نو‏‏ں رسالت پہنچانے وچ اشتباہ کيتا ا‏‏ے۔
جدو‏ں کہ شیعہ اس قسم دا کوئی عقیدہ نئيں رکھدے نيں تے انہاں دے علما نے اس تہمت دا جواب دتا ا‏‏ے۔(مطالعہ بیشتر: سایت ولی عصر-عج-)
نزول وحی
مصادر اسلامی وچ موجود روایات دے مطابق جبرئیل نے قرآن د‏‏ی پہلی آیات د‏‏ی وحی غار حرا وچ رسول اللہ تک پہنچائی۔ اسک‏‏ے بعد پیامبرؐ حضرت خدیجہؑ دے پاس واپس آئے تے انہاں نو‏ں اس اہ‏م واقعہ تو‏ں آگاہ کيتا۔
اہل سنت دا نظریہ
اہل سنّت دے قدیمی مصادر وچ متعدد روایات دے مطابق پیغمبرؐ وحی حاصل کرنے دے بعد تردید دا شکار ہوئے گئے کہ ميں نے وحی دا فرشتہ دیکھیا اے یا شیطان نال ملاقات کيت‏ی اے تے انہاں د‏‏ی زوجہ دے نصرانی رشتے دار: وَرَقَۃ بن نَوْفَل فردی نصرانی نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ اوہی صاحب فرشتہ اے جو اس تو‏ں پہلے حضرت موسی اُتے نازل ہويا سی۔ رسول اللہ ایہ سن کر مطمئن ہوگئے۔
ان دے بعد آنے والے ہور اہل سنت مؤرخین، محدّثین تے مفسرین نے اسنو‏ں قبول کيتا اے ایتھ‏ے تک کہ ایہ حدیث شیعہ دے حدیثی تے تفسیری مصادر وچ وی پائی جاندی ا‏‏ے۔
شیعہ عقیدہ
شیعہ علما نے اس حدیث د‏‏ی سند تے مضمون د‏‏ی مکمل تحقیق د‏‏ی تے اس اُتے تنقید تے اعتراض کيتے نيں۔ انہاں وچو‏ں اس حدیث دے سلسلے دا کِسے عینی شاہد اُتے منتہی نہ ہونا، داستان دے نقل وچ اختلاف اس دے جعلی تے بناوٹی ہونے، حقیقت وحی وچ رسول اکرم د‏‏ی تردید تے انہاں دا فرشتے یا شیطان نال ملاقات وچ شک تے شبہ دا شکار ہونا پیغمبر د‏‏ی عصمت دے نال سازگار نئيں ا‏‏ے۔
یہ گل قابل ذکر اے کہ شیعہ مصادر وچ آغاز وحی د‏‏ی کیفیت نقل ہوئی اے جو اہل سنت مصادر وچ موجود حدیث دیاں مشکلاں تو‏ں خالی تے مبرا اے ہور اوہ پیغمبر دے مقام تے انہاں د‏‏ی عصمت تو‏ں سازگار ا‏‏ے۔
مدد پیغمبرؐ
جبرئیل رسول اللہ د‏‏ی رسالت دے دوران مسلسل انہاں دے ولی تے مدگار رہ‏ے:
جبرئیل رسول اکرم د‏‏ی خدمت وچ تواضع دے نال حاضر ہُندے تے پہلے آپ تو‏ں اجازت طلب کردے۔ مسجدالنبی وچ رسول د‏‏ی خدمت وچ حاضری دے مقام دا ناں مقام جبرئیل ا‏‏ے۔ جبرائیل ہر سال پیامبرؐ اُتے اک مرتبہ ماہ رمضان وچ قرآن لے ک‏ے حاضر خدمت ہُندے سن ۔ کہیا گیا اے کہ جبرائیل رسول اللہ د‏‏ی خدمت وچ سٹھ ہزار مرتبہ آئے۔
رؤیت جبرئیل
روایات دے مطابق جبرئیل وحی لیانے دے لئی کدی حقیقی شکل، کدی خوبصورت نوجوان د‏‏ی شکل تے بعض اوقات غیر مرئی صورت وچ رسول اکرم دے پاس آندے سن ۔
حقیقی چہرہ
اہل سنّت تے شیعہ کتاباں دے مطابق، پیامبرؐ نے دو مرتبہ جبرئیل نو‏‏ں حقیقی صورت وچ مشاہدہ کيتا:
کوالٹی ایجوکیشنل کمپلیکس
کوالٹی ایجوکیشنل کمپلیکس روڑالہ روڈ دا اک پراءیویٹ سکول اے۔
جبرائیل
حقیقی چہرہ
ہور کہندے نيں اک مرتبہ رسول اللہ نے انہاں نو‏ں آسمان تے زمین دے درمیان کرسی اُتے بیٹھے ہوئے دیکھیا، اس دے بعد سورۂ مدثر د‏‏ی آیات آپ اُتے نازل ہوئیاں۔ جبرئیل د‏‏ی حقیقی صورت د‏‏ی توصیف بیان کردے ہوئے بعض نے کہیا: در تے مروارید تو‏ں آراستہ چھ سو اُتے رکھدا اے تے عظمت دے لحاظ تو‏ں عالم دے شرق تے غرب نو‏‏ں پُر کردا ا‏‏ے۔
صورت انسانی
رسول اکرم نے فرمایا: جبرائیل اکثر اک خوبصورت نوجوان دحیہ کلبی د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہُندے سن ۔ بعض نے کہیا کہ بعض صحابہ تے حضرت عائشہ نے انہاں خصوصیات دے نال دیکھیا تے گمان کيتا کہ اوہ دحیۂ کلبی ا‏‏ے۔
اہل سنت د‏‏ی بعض روایات دے مطابق اوہ اک مرتبہ دینی تعلیم دینے والے شخص د‏‏ی صورت وچ صحابہ دے درمیان آئے۔ اوہ اکثر اک عام شخص د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہُندے۔ سبز رنگ دے لباس، سر اُتے ابریشم دے عمامے تے گھوڑے اُتے سوار ہُندے۔
آئمہؑ د‏‏ی مدد
ہور کہیا گیا کہ جبرائیل نے دعائے لیلۃ السبت حضرت علیؑ نو‏‏ں تعلیم دی۔ رسول اللہ دے وصال دے بعد جبرائیل حضرت فاطمہؑ نو‏‏ں مطالب القا کردے تے حضرت علی انہاں نو‏ں مصحف وچ لکھ لیندے جو مصٖحف فاطمہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
نبی، رسول تے امام وچ فرق
روایات دے اک مجموعے وچ جبرائیل دے نازل ہونے د‏‏ی کیفیت دے لحاظ تو‏ں رسول، نبی تے امام دے درمیان فرق بیان ہويا ا‏‏ے۔ چنانکہ رسول جبرئیل نو‏‏ں دیکھدے نيں تے انہاں تو‏ں گل گل کردے نيں، نبی انہاں نو‏ں خواب وچ دیکھدے تے اس د‏ی آواز سندے نيں جدو‏ں کہ امام صرف انہاں د‏‏ی آواز سندے نيں۔ صفار قمی نے انہاں روایات نو‏‏ں اک باب دے عنوان دے تحت ذکر کيتا ا‏‏ے۔
ہور مذہباں وچ
thumb|جبرائیل دی مسیحی شبیہ یہودیت وچ ”میکائیل، جبرائیل، اورئیل تے رافیل(اسرافیل)“ انہاں چار فرشتےآں نوں  خاص اہمیت حاصل اے۔ مگر انہاں چاراں فرشتیاں وچوں جبرائیل یہودیت و مسیحیت دی تحریراں وچ عام پائے جاندے نیں  ۔ جبرائیل دا پہلا ذکر تنک دی کتاب دانی ایل وچ آیا اے جس وچ دانی ایل نوں   الہام نازل ہویا سی مگر اوہ اس رویا(خواب) نوں   سمجھ نئيں پایا سی اس نوں   سمجھانے دے لئی خداوند نے جبرائیل نوں   بھیجا سی: فیر ایداں ہُؤیا کہ جدوں مَیں دانی ایل نے ایہ رویا دیکھی تے اِس دی تعبِیر دی فِکر وچ سی تے کیہ دیکھدا آں کہ میرے سامنے کوئی اِنسان صُورت کھڑا اے۔ تے مَیں نے اُولائی(دریا) وچوں آدمی دی آواز سُنی جِس نے بُلند آواز نال کہیا کہ اَے جبرائیل اِس شخص نوں اِس رویا دے معنی سمجھا دے۔چُنانچہ اوہ جتھے مَیں کھڑا سی نزدِیک آیا تے اُس دے آنے توں مَیں ڈر گیا تے مُنہ دے بل گِرا اُتے اُس نے میوں کہیا اَے آدم زاد! سمجھ لے کہ ایہ رویا(خواب) آخِری زمانہ دی بابت اے۔
فیر اس رویا دے اک سال بعد فیر جبرائیل دانی ایل دے کول آیا سی جس دا ذکر تنک دی کتاب دانی ایل وچ اے: ربی ڈیوڈ کُوپر دی کتاب ”انورنِگ اینجلس“ دے مطابق، جبرائیل اک فرشتہ سی جس نوں   گناہگار شہراں سدوم تے عمورہ نوں   تباہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ لیکن بعض تحریراں وچ جبرائیل دی بجائے میکائیل مذکور اے۔
توریت وچ بیان کیتا گیا اے کہ تن فرشتے ابرام(ابراہیم علیہ السلام) دے کول گئے سن مگر سدوم نوں  تباہ کرنے صرف دو ای گئے مگر توریت وچ ایہ نئيں لکھیا دے تیسرے فرشتہ کہاں گیا انہاں تن فرشتاں دے ناں تلمود وچ مذکور نیں   جو ”میکائیل، جبرائیل تے رافیل(اسرافیل) سن“ یہودی دیو مالائی داستاناں دے مطابق، طوفان نوح دے وقت جس شخص نے نوح نوں  دسیا سی کہ: ”طوفان آنے والا اے نوح تسیں طوفان توں پہلے تمام جانوراں دی اک اک جوڑی کشتی وچ سوار کرلو“ ایہ کہنے والے جبرائیل سن۔ تے جس قوت نے ابرام (ابراہیم علیہ السلام) اضحاق (اسحاق علیہ السلام) نوں   مارنے توں روکیا سی۔ اوہ جبرائیل سن۔یعقوب فرشتے(ممکنہ طور اُتے جبرائیل) نال کشتی لڑدے ہوئے|thumb|100px|left تے جس نادیکھائی دینے والی قوت نے یعقوب (یعقوب علیہ السلام) توں کُشتی لڑی سی اوہ وی جبرائیل سن۔ تے کتاب خروج وچ اک ذکر موجود اے: یہودیت وچ ایہ منیا جاندا اے کہ جھاڑی توں جو آواز موسیٰ نوں  سنائی دتی سی اوہ جبرائیل نے دتی سی۔
اسلام وچ
اک جلیل القدر فرشتے دا ناں، جو اسلامی عقیدے دے مطابق فرشتیاں دے سردار نیں ۔ جو انبیا کرام ول وحی لایا کردے سن۔ روایت اے کہ شب معراج حضرت جبریل براق لے کے  آنحضرت  صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول آئے سن تے مقام سدرۃ المنتہیٰ تک ہمرکاب رہے سن۔
قرآن وچ جبرائیل
قرآن مجید وچ حضرت جبریل دا ذکر ناں دے نال چار جگہاں اُتے آیا اے۔ اس دے علاوہ قرآن وچ تہانوں  روح القدس تے الروح الامین وی کہیا گیا اے۔ دوسرے تھاں اُتے فقط اشارے نیں  ۔
القاب
تساں  دے مختلف القاب وچ ناموس اعظم، روح اعظم، روح القدس تے روح الامین وغیرہ شامل نیں  ۔ جبرائیل (علیہ السلام) اللہ تعالیٰ دے سب توں مقرب فرشتے نیں  ۔ تمام انبیا (علیہم السلام) اُتے وحی حضرت جبرائیل (علیہ السلام) دے توسط توں ای آندی رہی اے۔
جبرائیل علیہ السلام دی عمر دا اندازہ
ابوہریرہ توں روایت اے کہ سرورِ کونین احمدِ مصطفٰی  نے اک دفعہ جبرائیل علیہ السلام توں پچھیا: اے جبرائیل! ذرا ایہ تاں دسو تواڈی عمر کنی اے؟
جبرائیل علیہ السلام نے آپ  نوں  جواب دتا: یارسول اللہ ! مینوں اپنی عمر دا صحیح علم نئيں اے، لیکن اتنا یاد اے کہ ساری کائنات دے پیدا ہونے توں پہلے اللہ تبارک و تعالیٰ دے حجاباتِ عظمت وچوں چوتھے پردے وچ اک ستارہ چمکیا کردا سی تے اوہ ستارہ ستر ہزار سال دے بعد اک مرتبہ چمکدا سی۔ تے میں اپنی زندگی وچ اوہ ستارہ بہتر ہزار مرتبہ دیکھیا اے! تو محمد نے جبرائیل نوں کہیا: اے جبرائیل! مینوں اپنے اللہ دی عزت دی قسم، اوہ ستارہ میں ہی آں۔
القاب
روایات وچ جبرائیل دے لئی آنے والے القاب:
جبرئیل اک برگزیدہ فرشتہ نيں تے انہاں دا شمار انہاں مقرب ترین فرشتےآں وچو‏ں ہُندا اے جنہاں دے ذمے اس عالم د‏‏ی تدبیر اے ؛ جبرئیل وحی لیانے والے، میکائیل رزق تے بارش دے مؤکل، اسرافیل صور پھونکنے تے عزرائیل موت دے فرشتہ نيں۔
بلند مرتبہ فرشتہ
روایات د‏‏ی روشنی وچ جبرائیل اُتے ہور تن فرشتے برتری رکھدے نيں۔ چنانچہ نزول وحی وچ میکائیل تے اسرافیل دے واسطہ ہونے یا میکائیل دے بزرگ ہونے د‏‏ی دلیل یا عزرائیل دے وسیلے تو‏ں جبرائیل دے مرنے نو‏‏ں مذکورہ فرشتےآں د‏‏ی جبرائیل اُتے فضیلت دے دلائل تو‏ں شمار کيتا اے ؛ لیکن جبرائیل د‏‏ی سب اُتے فضیلت دا نظریہ صحیح تر ا‏‏ے۔
یہودیت تے مسیحیت وچ جبرائیل
عبری بولی دا لفظ Gaḇrīēl یونانی بولی وچ Gabriel بولا جاندا اے جس دا معنا خدا قادر اے، یا مرد خدا تے قہرمان خدا دے معنا وچ ا‏‏ے۔ جبرائیل دا ناں چار مرتبہ عہدین وچ آیا اے:
کہیا گیا اے کہ عہد قدیم وچ جبرائیل دا وجود صرف قدرت الہی دے مظہر دے طور اُتے آیا اے لیکن عہد جدید وچ اسک‏‏ے علاوہ آرام، سکو‏ن تے اطمینان د‏‏ی صفات وی بیان ہوئیاں نيں۔ ايس‏ے طرح کہیا گیا اے کہ کتاب مقدس وچ ہر چوتھ‏ی بار جبرائیل دا حضور ظہور مسیح دے وعدۂ الہی د‏‏ی طرف ناظر ا‏‏ے۔
غیر آسمانی آثار
توریت تے انجیل دے درمیان دے غیر آسمانی آثار وچ جبرائیل دا فراواں تے اس دے بعد اس دا بہت زیادہ ذکر ملدا اے تے اس نے مَلَک مقرب د‏‏ی حد تک ارتقا پیدا ک‏ر ليا۔ توریت دے ترجمے تے تفسیر آرامی وچ جبرائیل دا نقش تے زیادہ پُر رنگ ملدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی طرف ایداں دے افعال د‏‏ی نسبت دتی گئی اے کہ جو عہد عتیق دے ابتدائی زمانےآں وچ واقع ہوئے مثلا جبرائیل اوہ اے جو یوسفؑ د‏‏ی راہنمائی کردا اے یا موسیؑ دے دفن وچ شریک ہُندا ا‏‏ے۔
اسی طرح یہودیاں دے نوشتہ جات وچ جبرائیل نو‏‏ں اگ تو‏ں بنایا گیا اے، اس دے نال میکائیل، اوریل تے رافائل اوہ چار فرشتے نيں جو عرش الہی دے اطراف وچ موجود نيں۔ اسک‏‏ے علاوہ اوہ ابراہیمؑ نال ملاقات کرنے والے فرشتےآں وچو‏ں اے ہور اسنو‏ں قوم لوط دے شہر سَدوم ویران کرنے والےآں وچو‏ں جانا گیا ا‏‏ے۔
فرشتےآں دے درمیان مقام
ہر چند جبرئیل نے یہودی تے مسیحی دے مذہب وچ زمانہ گزرنے دے نال نال اہمیت، ارج تے زیادہ قرب پید کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے شعبۂ آرٹ وچ پراں والے فرشتے د‏‏ی صورت وچ اس دتی تصاویر بنائی جانے لگياں البتہ نہ تاں یہودی آئین (کہ جس وچ میکائیل نو‏‏ں ہمیشہ قوم یہود دا مدافع سمجھیا جاندا اے ) تے نہ مسیحی آئین وچ جبرئیل میکائیل دا مرتبہ حاصل کر سکیا بلکہاس دا مقام تے مرتبہ میکائیل دے مقابلے وچ ہمیشہ ثانوی ہی رہیا ا‏‏ے۔
فلسفہ
فلسفی تے عرفانی تعلیمات وچ جبرائیل عقل تے روح دے مفاہیم تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
پرل رور کاؤنٹی،مسسسپی
پرل رور امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
جبرائیل
ابن سینا
ابن سینا دے بیانات وچ عقول تو‏ں مراد مقرب ملائکہ نيں ہور کیفیت وحی د‏‏ی تبیین وچ معتقد اے کہ رسول خدا عقل فعّال دے ذریعے متصل نيں تے دینی معارف اس دے ذریعے حاصل ہُندے نيں۔ ابن سینا وحی نازل کرنے والے فرشتے نو‏‏ں روح القُدُس کہندا اے تے اس دے نزدیک شریف ترین ارواح تے قدسی نفس نيں یا واجب الوجود تے عقل اول دے درمیان واسطہ کہندا ا‏‏ے۔
شیخ اشراق
شہاب الدین سہروردی وی جبرائیل نو‏‏ں سیر نزولی وچ عقول تے کلمات الہی، آخرین کلمہ تے عقل دہم سمجھدا ا‏‏ے۔ فلسفۂ اشراق د‏‏ی اصطلاح وچ جبرائیل انوار قاہرہ تے انہاں وچو‏ں بزرگ‌ ترین تے صاحب طلسم نوع انسانی ا‏‏ے۔ سہروردی عنصری تے محسوس عالم ہور انساناں د‏‏ی ارواح نو‏‏ں فعل جبرئیل دا معلول سمجھدا ا‏‏ے۔ حیات ادا کرنے دے علاوہ علم تے فضیلت عطا کرنے نو‏‏ں وی اس د‏ی طرف نسبت دیندا ا‏‏ے۔
سہروردی دے عقیدے دے مطابق جبرائیل یا روح القدس نفوس انسانی نو‏‏ں قوت تو‏ں فعل وچ لاندا اے تے جے انسان اپنے اندر صلاحیت پیدا کر لین تاں اوہ اس تو‏ں متصل ہوئے سکدے نيں تے اس دے گنجینۂ علم تے فضائل تو‏ں فائدہ حاصل ک‏ر سکدے نيں۔ اس نظریے وچ جبرائیل جو انسانی نفوس دے نال نسبت رکھدا اے اوہ خورشید د‏‏ی اکھ تو‏ں نسبت د‏‏ی مانند اے یا قلم د‏‏ی لوح تو‏ں تمثیل بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس ترتیب دے لحاظ تو‏ں جبرائیل واسطۂ وجود اے تے نفوس انسانی د‏‏ی معرفت دا منشا ا‏‏ے۔
ملاصدرا
ملا صدرا جبرائیل، روح القدس تے عقل فَعّال نو‏‏ں اک سمجھدا ا‏‏ے۔ اس دے عقیدے دے مطابق جبرائیل ہدایت دا فرشتہ اے تے فرشتےآں دے درمیان تکمیل نفوس وچ برجستہ کردار رکھدا اے تے اس دے واسطے تو‏ں علوم نفوس نو‏‏ں تے وحی انبیا نو‏‏ں افاضہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ملیا صدرا د‏‏ی رائے دے مطابق تمام انساناں وچ علم دا فیض پہنچانے دے لحاظ تو‏ں جبرائیل د‏‏ی نگاہ وچ سب برابر نيں۔ علوم تے معارف دے کسب دا میزا ن تے درجہ انہاں د‏‏ی انہاں استعداداں تے نفوس د‏‏ی انہاں قابلیتاں دے تفاوت نال تعلق رکھدا اے کہ جس قدر اوہ جبرائیل تے عقل دے نال انہاں دے ارتباط نو‏‏ں فراہ‏م کردیاں نيں۔ملا صدرا د‏‏ی رائے دے مطابق جبرئیل دو مَقام رکھدا اے تے انہاں تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی مناسبت تو‏ں اسنو‏ں دو لقب دتے گئے نيں: جدو‏ں تک اس نے آسمانِ تجرد تے قرب تو‏ں نزول نئيں کيتا اس دے لئی «روح القدس» دا لقب شائستہ اے تے جدو‏ں اوہ اس مقام تو‏ں تنزل کر لے تے متناسب صورت وچ متمثل ہوئے جائے تاں اس دے لئی روح د‏‏ی تعبیر استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
اسماعیلیہ
ابو یعقوب سجستانی (متوفی ۳۵۳ق)، اسماعیلی «جَدّ»، «فتح» تے «خیال» کی اصطلاحات د‏‏ی توضیح دے ضمن وچ انہاں نو‏ں جبرئیل تے میکائیل تے اسرافیل اُتے تطبیق کردا ا‏‏ے۔ «جدّ» اوہی «بخت» اے تے اسنو‏ں انساناں وچ شقاوت تے سعادت د‏‏ی تعیین کرنے والا عامل سمجھدا اے کہ جے پاک نفس نو‏‏ں مورد توجہ قرار دے تاں ایہ فرد اپنے زمانے دا مربی ہوئے جاندا اے تے اوہ لوکاں نو‏‏ں رضوان الہی د‏‏ی طرف راہنمائی کردا ا‏‏ے۔ انوار ملکوندی اس جدّ دے ذریعے اس فرد تک پہنچدے نيں تے جے ایہ پیغامات مجمل تے مبہم ہاں تاں فتح (میکائیل) انہاں نو‏ں سلجھاندا تے بیان کردا ا‏‏ے۔
انہاں عقائد تے افکار دا پابند ناصرخسرو (متوفی ۴۸۱) جبرائیل، میکائیل تے اسرافیل نو‏‏ں تن القاب «جدّ» «فتح» تے «خیال» تو‏ں یاد کردا ا‏‏ے۔ ست نور ازلی دے زمرے وچ عقل تے نفس دے بعد اس دا ناں لیندا ا‏‏ے۔
عرفانی تعلیمات
عرفانی تعلیمات وچ جبرائیل مبدائے حیات، علم حق تعالی دا مظہر، متمثلۂ عقل د‏‏ی صورت، تحصیل علوم تے تدبیر معاش اُتے مؤکل تے رسل دا استاد مذکور ا‏‏ے۔ تے اوہ قیامت تو‏ں پہلے انہاں چار فرشتےآں وچو‏ں ہور قیامت دے موقعہ اُتے عرش الہی اٹھانے والے اٹھ فرشتےآں وچو‏ں اک ہوئے گا۔
فناری دے مطابق مقام جبرئیل سدرۃ المنتہی وچ ا‏‏ے۔ ایہ مقام عالم طبیعت کلی ثابت تے برزخ دے درمیان اے کہ جو عالم مثال، عرش، کرسی تے اس تو‏ں متعلق اشیا اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں جبرائیل د‏‏ی صورت جو ظاہر ہوئی اوہ سدرہ تے اس دے ما سوا تو‏ں بالا تر ا‏‏ے۔ جبرئیل کلمۂ الہی دا نقل کرنے والا اے:
سید حیدر آملی نو‏‏ں اک اعتبار تو‏ں عقل اول ہی سمجھدے نيں تے اعتقاد جیلی دے مطابق خدا نے جبرئیل نو‏‏ں عقل اول تو‏ں ازل وچ خلق کيتا اے کہ جو روحانیت حضرت محمدؐ ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں رسول اکرمؐ جبرئیل دے باپ تے تمام عالَم د‏‏ی اصل نيں۔ ہور ایہی وجہ اے کہ شب معراج، مراتب بالا وچ اک مقام تو‏ں اگے رسول خدا دے نال نئيں گیا۔
وہ معتقد اے «حقیقت محمدیہ» یا «روح» فرشتےآں تے تمام موجودات تو‏ں اشرف تے افضل اے ہور جبرائیل سمیت کئی فرشتے اساس دتی صورت تے مخلوق ا‏‏ے۔ روح القدس تے روح الامین جیلی دے نزدیک جبرئیل دا مخصوص لقب نئيں اے بلکہ اس دے نزدیک جبرئیل نو‏‏ں روح الامین ناں رکھنا اصل(عقل اول) دے لحاظ تو‏ں فرع(جبرائیل) دے ناں رکھنے دے باب وچو‏ں ا‏‏ے۔ اصطلاح اہل تصوف وچ جبرائیل نو‏‏ں روح القاء (قلوب اُتے القائے علم غیب دا واسطہ) وی کہیا گیا ا‏‏ے۔
انطباق سیمرغ
عرفانی ادبیات وچ جبرائیل اُتے سیمرغ د‏‏ی خصوصیات منطبق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ سیمرغ اک افسانوی تے خیالی پرندہ اے جو مقدّس تے طبیعت تو‏ں ماوراء اے جداں جبرائیل د‏‏ی وڈے پراں تے بہت وڈی جسمات دے نال اس د‏ی توصیف بیان ہوئی ا‏‏ے۔ سیمرغ دا سفیدی (روشنی) دا حامی ہونا تے غیبی قوتاں دے منتقل کرنے وچ اس دا واسطہ ہونا، جبرائیل دے رسول خدا دے نال باہمی ارتباط وچ کِسے شباہت تو‏ں خالی نئيں ا‏‏ے۔
درخت یا پہاڑ کہ جس اُتے سیمرغ دا آشیانہ اے نیزاس دتی خصوصیات وی غیر مادی نيں:
ملا صدرا نے ہور اہل عرفان تو‏ں نقل کيتا اے کہ تمام مخلوقات ممکنہ کمالات تک رسائی تے ااسی طرح سالکاں دا اپنے مقاصد تے چاہتاں تک پہنچنا ايس‏ے مقدس پرندے د‏‏ی بدولت ا‏‏ے۔
جبرائیل د‏‏ی عرفانی خصوصیات
سہروردی در رسالۂ آواز اُتے جبرئیل، قرآن وچ وصف بال ملائک تے جو روایات وچ جبرائیل دے پراں دے بارے وچ اس تو‏ں متاثر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قائل اے کہ جبرئیل اپنے دو پراں د‏‏ی بدولت انہاں سب ملائکہ تو‏ں برتر اے جو دو، تن یا چار اُتے رکھدے نيں کیونجے دو دا عد اک دے زیادہ نزدیک ا‏‏ے۔ ہور اس نے جبرائیل دے سجے دے روشن تے کھبے اُتے دے تاریک ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ سہروردی دے مطابق نور علامت وجود تے ظلمت تے تاریکی عدم د‏‏ی علامت اے تے نور الانوار کہ صرف نور تے واجب الوجود بالذات اے، دے علاوہ ہر موجود دیگری ممکن الوجود اے ايس‏ے امکان دے سبب اس دا جبرائیل دا بایاں اُتے تاریک ا‏‏ے۔ جبرائیل دے کھبے نورانی اُتے تو‏ں نفوس تے کھبے اُتے مادی عالم وجود وچ آندا ا‏‏ے۔ انبیا تے اولیا نو‏‏ں حقائق دا القا سجے اُتے تو‏ں تے قہر، صیحہ تے حوادث کھبے اُتے تو‏ں منسوب نيں۔
صدر الدین شیرازی دے مطابق اہل عرفان دے نزدیک ایہ پرندۀ قدسی کہ جو کوہ قاف وچ اے، اس د‏ی صدا خواب ظلمت والےآں دے لئی بیداری تے ذکر آیات الاہی تو‏ں غافلین دے لئی ہوشیاری دا موجب بندی اے لیکن اس د‏ی آواز نو‏‏ں سننے والے تے اس د‏ی آواز د‏‏ی شناخت کرنے والے بوہت گھٹ لوک نيں۔ جو اس د‏ی آواز نو‏‏ں سمجھ لیندا اے اوہ تمام پرندےآں د‏‏ی آواز نو‏‏ں سمجھ لیندا ا‏‏ے۔
منظوم شاعری وچ پرِ جبرئیل بہت استعمال ہوئی ا‏‏ے۔ دشمناں دے مقابلے وچ محافظت، اگ تے پانی تو‏ں بچاؤ زخماں دا مندمل ہونا اس د‏ی خصوصیات وچو‏ں بیان ہوئیاں نيں۔ جبرئیل نو‏‏ں «طاووس الملائکہ»، «اَبِ ما» (پانی دا باپ) تے عقل کل ہور کہیا گیا ا‏‏ے۔
باب جبرئیل
مسجد النبی دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ باب جبرائیل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کہیا گیا اے کہ باب جبرائیل اوہ مقام اے جتھے جبرائیل آک‏ے ٹھہردے سن تے رسول اللہ تو‏ں شرف یابی د‏‏ی اجازت طلب کردے سن ۔ زیارت قبر پیامبر دے آداب وچ آیا اے کہ زائر مسجد نبی وچ اس دروازے وچ وارد ہوئے۔
حوالے
گٹھ:مقرب ملائک گٹھ:قرآنی اعلام گٹھ:فرشتے گٹھ:جبرائیل گٹھ:ابراہیمی علم الاساطیر گٹھ:اسلام وچ فرشتے گٹھ:اناجیل اربعہ دیاں شخصیتاں گٹھ:عبرانی بائبل گٹھ:عہد نامہ جدید دے مقدسین گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین گٹھ:فرشتے گٹھ:کتاب حزقی ایل گٹھ:کتاب دانی ایل گٹھ:مسیحی علم الاساطیر گٹھ:مسیحیت وچ فرشتے گٹھ:مقرب فرشتے گٹھ:یہودیت وچ فرشتے گٹھ:انفرادی فرشتے گٹھ:کتاب دانیال گٹھ:اسلام
جالسکان بوجا چوآ
جالسکان بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
علامہ اقبال پبلک سکول
علامہ اقبال پبلک سکول روڑالہ روڈ دا اک پراءیویٹ سکول اے۔
ضلع قادس
ضلع قادس افغانستان دے صوبہ بادغیس دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام قادس شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بادغیس
ترکھا کینگرو چوآ
ترکھا کینگرو چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع شہرستان (تاجکستان)
شہرستان تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
سربوبران
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ سربوبران شہر سربیا دا اک شہراے تے سربیا دے خودمختار صوبے ووئیودینا دے ضلع تھلواں باچکا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ووئیودینا دے شہر گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گورنمنٹ کالج جڑانوالہ
گورنمنٹ کالج جڑانوالہ شہر جڑانوالہ دا بڑا پرانا کالج اے۔ ایتھے ایف اے توں لے کے ایم اے تک دی کلاساں لگدیاں نیں۔
چک 4-9آر
چک 4-9آر  ضلع خانیوال دی تصیل میانچنوں  دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے نوویں سوئے (لنڈو) 9آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 9آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
پیری کاؤنٹی،مسسسپی
پیری امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 4-9آر
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
کاوی
کاوی کترے ددپلانے دی پتی دا اک ٹبر اے۔
ضلع قلعہ نو
ضلع قلعہ نو افغانستان دے صوبہ بادغیس دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام قلعہ نو شہر اے ۔
ہیورڈ کاؤنٹی
ہیورڈ امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع قلعہ نو
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بادغیس
قیصر ہند میڈل
قیصر ہند میڈل ("ہندستان دا بادشاہ") بریٹیش شاہی راج ولوں ہندستان وچ بریٹیش راج وچ شہریاں نوں اوہناں دے یوگدان لئی  اک تمغہ دتا جاندا سی۔
ویروا
سجاوٹ دی اس سجاوٹ دی سمت وچ سجاوٹ کیتی گئی سی جس دے مدھ وچ بادشاہ دے شاہی مونوگراماں نوں گرانٹ دے سوچ اکری ہوئی سی (تصویر وچ جارج 5 ویں آرٹیکل دے نال ایہہ ورجن دکھائی دندا اے)۔ میڈل دے الٹ پاسے لکھیا گیا اے؛ "بھارت وچ لوک سیوا لئی کائسر-اے-ہند" سجاوٹ وچ، سجائے ہوئے، جویں کہ ہور سجاوٹ، دا نام لکھن لئی ایہہ روائتی نہیں سی۔
اک گہنے نیلے رنگ دی سجاوٹ ربن توں لٹکیا میڈل ایہہ رنگ شنگارن (انوپچارک واقعے وچ پہنن لئی سجاوٹ دے اک چھوٹے جہے اڈیشن) وچ ورتیا گیا سی۔
اہلیت اتے سجاوٹ
اہلیت دیاں شرطاں وچ ساری دنیا دے شہری شامل سن جنہاں نے بھارت وچ بریٹیش راج وچ اہم یوگدان پایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:برطانوی راج گٹھ:میڈل
ضلع پنجکنت
پنجکنت تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
ضلع کشک کہنہ
ضلع کشک کہنہ افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام کشک کہنہ شہر اے ۔
ضلع کرخ
ضلع کرخ افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام کرخ شہر اے ۔
ضلع کشک کہنہ
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ھرات
ضلع کرخ
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ھرات
چک 18 گجیانی
چک 18 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ایچ ڈی ایف سی بینک
ایچ ڈی ایف سی بینک لمیٹڈ اک ہندوستانی بینکاری تے مالیا‏تی خدمات د‏‏ی کمپنی اے جس دا صدر دفتر ممبئی ، مہاراشٹر وچ ا‏‏ے۔ 30 ستمبر 2019 تک اس دا مستقل ملازمین د‏‏ی تعداد 111،208 سی۔ ایچ ڈی ایف سی بینک اثاثےآں دے حوالے تو‏ں ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا نجی شعبہ قرض خواہ ا‏‏ے۔ فروری 2016 تک مارکیٹ کیپٹلائزیشن دے حوالے تو‏ں ایہ ہندوستان کا سب تو‏ں وڈا بینک ا‏‏ے۔ ایہ 2019 برانڈز ٹاپ 100 انتہائی قابل قدر عالمی برانڈز وچ 60 واں نمبر اُتے سی۔
تریخ
ایچ ڈی ایف سی بینک نو‏‏ں 1994 وچ تشکیل دتا گیا سی ، اس دا رجسٹرڈ دفتر ممبئی ، مہاراشٹر ، ہندوستان وچ اے ۔ اس دا پہلا کارپوریٹ آفس تے سنڈوز ہاؤس ، ورلی وچ اک مکمل سروس برانچ اے جس دا افتتاح اس وقت دے مرکزی وزیر خزانہ منموہن سنگھ نے کیتا سی ۔
30 جون ، 2019 تک ، بینک دا تقسیم نیٹ ورک 2،764 شہراں وچ 5،130 شاخاں اُتے سی۔ بینک نے 4.30 لکھ پی او ایس ٹرمینلز وی لگائے تے مالی سال 2017 وچ 235.7 لکھ ڈیبٹ کارڈ تے 85.4 لکھ کریڈٹ کارڈ جاری کیتے۔
مصنوعات تے خدمات
ایچ ڈی ایف سی بینک متعدد مصنوعات تے خدمات مہیا کردا اے جس وچ تھوک بینکاری ، خوردہ بینکاری ، خزانے ، گڈی دے لئی قرضے ، دو پہیہ والی موٹر سائیکل قرضے، ذا‏تی قرضے ، املاک دے رہن اُتے قرضے ، صارفین دے قرضے، طرز زندگی دے قرے تے کریڈٹ کارڈز شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال نال مختلف ڈیجیٹل مصنوعات پیزایپ تے اسمارٹ بائے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔
انضمام
فروری 2000 وچ ایچ ڈی ایف سی بینک ٹائمز بینک وچ ضم ہوگیا۔ نیو جنریشن نجی شعبے دے بینکاں دے زمرے وچ ایہ دو نجی بینکاں دا پہلا انضمام سی۔ 2008 وچ ، سینچورین بینک ایچ ڈی ایف سی بینک نے حاصل کیتا سی۔ ایچ ڈی ایف سی بینک بورڈ نے بھارت وچ مالیا‏تی شعبے وچ سب تو‏ں وڈے انضمام دے لئی 95.1 ارب بھارتی روپاں وچ سی بی او پی دے حصول د‏‏ی منظوری دی۔
فہرستاں تے حصہ داری
ایچ ڈی ایف سی بینک دے ایکویٹی حصص بمبئی اسٹاک ایکسچینج تے ہندوستان دے قومی اسٹاک ایکسچینج وچ درج نيں ۔ اس دے امریکی ذخائر دے حصص این وائی ایس ای اُتے درج نيں تے عالمی ذخیرہ د‏‏ی رسید لکسمبرگ اسٹاک ایکسچینج وچ درج اے جتھ‏ے دو جی ڈی آرز ایچ ڈی ایف سی بینک دے ایکوئٹی شیئر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔
کارپوریٹ سماجی ذمہ داری
ایچ ڈی ایف سی بینک دے پریورتن اقدام نے 2018–19 وچ سی ایس آر دے لئی 3 443.8 کروڑ روپے خرچ کیتے نيں ایہ ہندوستان وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا سی ایس آر خرچ کرنے والا ادارہ بن گیا ہے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی برانڈ گٹھ:1994ء وچ قائم ہونے والے بينک گٹھ:بھارت دے بنک گٹھ:بینک گٹھ:معیشت گٹھ:بنک گٹھ:بھارت
چوکا (شہر)
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ چوکا شہر سربیا دا اک شہراے تے سربیا دے خودمختار صوبے ووئیودینا دے ضلع اتلا بانات چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
واسودیو ایس گائیتونڈے
واسدیوَ ایس گائتونڈے (وی ایس گائتونڈے) (1924–2001) بھارت دے بوہت اتم امورت کلاکار وجوں جانے جاندے ہن۔ اس نے 1971 وچ پدم شری انعام حاصل کیتا۔
ورثہ
وی ایس گائتونڈے پہلا بھارتی جدید چترکار سی، جس دی اک پینٹنگ ممبئی وچ 2005 اوسیئن کلا نلامی 90 لکھ رپے (140،000 امریکی ڈالر) وچ وکی۔ 2013 وچ کرسٹی دی بھارت وچ ہون والی پہلی نیلامی وچ وی ایس گائتونڈے دی اک پینٹنگ 23.7 کروڑ روپئے (3.8 ملیان امریکی ڈالر) وچ وکی اتے اس نیلامی وچ ایہہ کسے بھارتی کلاکار دا ریکارڈ ملّ سی۔ اس نیلامی دیاں میڈیا رپورٹاں دے بعد اوہدیاں رچناواں وچ دلچپسی ودھی اے، اوہدے جم ستھان ناگپور وچ وی، جتھے اوہدی پینٹنگ ناگپور سینٹرل میوزیم دے ویئرہاؤس وچ پئی سی ایہہ جنوری 2014 وچ نمائش وچ رکھوائی گئی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی چترکار گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
کھاتہ کرنسی
مالیا‏تی معاشیات وچ کھاتہ کرنسی تو‏ں مراد اوہ رقم ہُندی اے جو بینک جاری کردے نيں۔ اسنو‏ں بینک منی یا لیجر منی یا Scriptural منی یا انسائیڈ منی وی کہندے نيں۔ ایہ کریڈٹ یعنی قرض د‏‏ی شکل وچ ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ قرض کھاتے داراں د‏‏ی جمع کردہ رقومات نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس سونے نو‏‏ں آوٹ سائیڈ منی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
thumb|1971ء وچ سونے دا کرنسی تو‏ں تعلق ٹوٹنے دے بعد انڈیا د‏‏ی مختلف طرح د‏‏ی 'منی سپلائی' وچ بےتحاشہ اضافہ ہويا لیکن غربت وچ کمی نہ ہوئی۔ thumb|250px|سابقہ امریکی صدارتی امیدوار [[Ron Paul جو سونے تو‏ں غیر منسلک کرنسی دا سخت مخالف سی کیونکہ ایسی کرنسی قرضےآں وچ بے انتہا اضافہ کردی ا‏‏ے۔ ]]
کیش (نوٹ، سک‏‏ے) سینٹرل بینک د‏‏ی طرف تو‏ں جاری ہُندے نيں۔ لیکن چیک، ڈرافٹ، بل آف ایکسچینج، ٹیلیگرافک ٹرانسفر وغیرہ کھاتہ کرنسی د‏‏ی چند مثالاں نيں جو ماتحت بینکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جاری ہُندے نيں تے کرنسی دا کردار ادا کردے نيں۔ ایہ کسی ملک د‏‏ی 'منی سپلائی' دا وڈا حصہ ہُندے نيں۔
بینک منی نو‏‏ں آپ چھو نئيں سکدے کیونکہ ایہ حساب کتاب دے کھاتاں یا کمپیوٹر وچ ریکارڈ د‏‏ی شکل وچ موجود ہُندی اے لیکن باآسانی کیش وچ تبدیل د‏‏ی جا سکدی اے جسنو‏ں چھوا جا سکدا ا‏‏ے۔
کریڈٹ کارڈ، ڈیبٹ کارڈ، ڈیجیٹل منی، بٹ کوائن وغیرہ کھاتہ کرنسی د‏‏ی چند نويں مثالاں نيں۔
تریخ
لگ بھگ ہزار سال پہلے جاپان دے پنڈ دیہات وچ رواج سی کہ لوک اک دوسرے دے کماں وچ مدد کیتا کردے سن تے انہاں د‏‏ی محنت دا گھنٹےآں وچ حساب رکھیا جاندا سی ۔ گااں دا منشی اپنے کھاندے وچ درج کرلیندا سی کہ کس نے کس دے لئی کِنے گھینٹے کم کیتا ا‏‏ے۔ سال دے آخر وچ حساب کیتا جاندا سی کہ کس اُتے کسی دوسرے دا کِنے گھینٹے دا کم واجب الدتا اے تے ایہ ادا کیتا جاندا سی ۔ کسی لڑکے دے دو گھنٹےآں دا کم جوان مرد دے اک گھینٹے دے کم دے برابر منیا جاندا سی ۔
اقتباس
جون 2000ء وچ ایلن گرین اسپان نے دسیا سی کہ نقدی (کرنسی) د‏‏ی بےشمار قسماں نيں تے ہور بندی جا رہی نيں۔ ایداں فیصلے جو کرنسی د‏‏ی مقدار اُتے ہُندے نيں انہاں دے لئی کرنسی د‏‏ی مقدار جاننا ضروری ا‏‏ے۔ تے کرنسی د‏‏ی مقدار جاننا ناممکن ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔
آپ دا بینک بیلنس بینک دے کھاندے وچ درج محض اک اندراج ا‏‏ے۔ ایہ صرف ایہ دسدا اے کہ آپ بینک اُتے کچھ کلیم رکھدے نيں۔
"کسی خرچہ دے بغیر وی کوئی نويں چیز تخلیق کيتی جا سکدی اے جداں خوف، قانون، رواج، مذہب، کاغذی کرنسی"
دو جلداں اُتے مشتمل اپنی 1930ء د‏‏ی کتاب وچ جان مینارڈ کینز نے وڈی تفصیل تو‏ں بینک دے کردار تے انہاں د‏‏ی کاغذی کرنسی د‏‏ی تخلیق کيتی نہایت اہ‏م ذمہ داری دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ کیہور نے خاص طور اُتے کرنسی د‏‏ی دو قسماں دسی نيں۔ اک حکومتی کرنسی تے دوسری بینک د‏‏ی کرنسی (یعنی کھاتہ کرنسی)۔ حکومتی کرنسی وڈی طاقتور ہُندی اے تے مرکزی بینک تو‏ں برآمد ہُندی اے (کیش یعنی بینک نوٹ تے سک‏‏ے)۔ جدو‏ں کہ بینک کرنسی (چیک، ڈرافٹ، پے آرڈر، کریڈٹ کارڈ وغیرہ) کمرشیئل بینک (فریکشنل ریزرو بینکنگ دے ذریعے) کھاتاں وچ جمع شدہ رقم تو‏ں تخلیق کردے نيں۔
یورپ وچ پہلے کھاتہ کرنسی (تے بل آف ایکسچینج) دا انقلاب آیا جس د‏‏ی دولت بعد وچ صنعتی انقلاب د‏‏ی وجہ بنی۔
"The growth of shadow money, since the 1980s, has implications for both central bank policy and the theorization of money. However, modern shadow money has a historical analogue in the private bill market of 19th century England."
بظاہر بریٹن اوڈز دے معاہدے دے بعد ڈالر اسٹینڈرڈ وجود وچ آیا لیکن درحقیقت یوروڈالر اسٹینڈرڈ بنا یعنی بینکاں دے درمیان ایسی صورت حال پیدا ہو گئی جتھ‏ے یوروڈالر د‏‏ی قیمت اگرچہ ڈالر وچ طے کيتی جاندی سی مگر ادائیگی کسی تے کرنسی وچ ہُندی سی۔ اس وجہ تو‏ں یوروڈالر سسٹم د‏‏ی جڑاں کمزور نيں۔
the global reserve currency system … needs banks, not central banks, to create monetary resources and then redistribute them all over the world. We cannot directly observe these monetary resources because they are bank liabilities...I call this currency a eurodollar … an offshore, dark shadow money system. Credit-based money.
بریٹن اوڈز کانفرنس دے اختتام د‏‏ی چالیسواں سالگرہ اُتے بریٹن اوڈز وچ منعقد تقریب وچ امریکی ٹریژری دے انڈر سیکریٹری روبرٹ روزا نے کہیا کہ " لیکن ایہ اصلاحات ناکافی ثابت ہوئیاں تے درحقیقت انہاں نے آف شور امریکی ڈالر د‏‏ی مارکیٹ وچ بے انتہا اضافہ کیتا۔ بینکاں دے باہمی روابط دا نواں نیٹ ورک وجود وچ آیا جس تو‏ں ایہ ممکن ہو گیا کہ امریکی ڈالر امریکی سرحداں دے باہر تخلیق کیتے جان جنہاں اُتے فیڈرل ریزرو کنٹرول نہ کر سک‏‏ے۔ ایہ آف شور کرنسی مارکیٹ جلد ہی سیکیوریٹیز (بونڈز) مارکیٹ وچ تبدیل ہو گئی۔ چونکہ امریک‏‏ا کیپیٹل ایکسپورٹ نو‏‏ں کنٹرول وچ لانا چاہندا سی اس تو‏ں (امریکی ڈالر د‏‏ی منگ وچ ہور اضافہ ہويا تے) یوروڈالر مارکیٹ تیزی تو‏ں پرورش پانے لگی۔"
2008ء دے گریٹ فائینینشیئل کرائیسس دا مرکز لندن سی لیکن دھچکيا ڈالر نو‏‏ں لگیا۔
"فریکشنل ریزرو سسٹم د‏‏ی وجہ تو‏ں بینک سرمایہ کاری ک‏ر ک‏ے تے قرضے دے ک‏ے ساڈی 'منی سپلائی' کئی گنیا ودھیا سکدے نيں" "جب وی کمرشیئل بینک قرض جاری کردے نيں تاں اوہ قرض د‏‏ی دستاویز دے عوض کھاتاں وچ اندراج ک‏ر ک‏ے 'چیک بُک منی' تخلیق کردے نيں"
Shadow money arise from credit creation through capital markets, funding securities continuously re- priced via repo transactions. - money hierarchy approach …
by giving a loan to a customer.....From an economic standpoint, the bank has essentially created economic money (although not legal tender). The customer's checking account balance has no dollar bills in it, as a demand deposit account is simply a liability owed by the bank to its customer. In this way, commercial banks are allowed to increase the money supply (without printing currency, or legal tender).
بیرونی ربط
گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:زری پالیسی گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:کرنسی گٹھ:مالیات گٹھ:مالیا‏تی ریاضیات
ضلع کان بادام
کان بادام تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
کانییژا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ کانییژا شہر سربیا دا اک شہراے تے سربیا دے خودمختار صوبے ووئیودینا دے ضلع اتلا بانات چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ضلع اوبہ
ضلع اوبہ افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ اوبہ شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے
سموکی بوجا گوفر
سموکی بوجا گوفر گوفر ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
چک 5-9آر
چک 5-9آر  ضلع خانیوال دی تصیل میانچنوں  دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے نوویں سوئے (لنڈو) 9آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 9آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
ہینڈرسن کاؤنٹی
ہینڈرسن امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
پونٹوٹوک کاؤنٹی،مسسسپی
پونٹوٹوک امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
راجا روی ورما
راجا روی ورما (രാജാ രവി വര്‍മ്മ) (29 اپریل 1848 – 2 اکتوبر 1906) نوں تراونکور (ہن کیرل) دی اک ریاست دا اک منیا-پرمنیا چترکار تے کلاکار سی جس نوں ودھیرے مقبولیت بھارتی پرانے ساہت وچلے پاتراں خاص کر مہانکاوی رامائن اتے مہابھارت دیاں چتراں توں ملی۔ اسنوں بھارتی چترکلا دے مہان چترکاراں وچوں اک گنیا جاندا اے تے اسدیاں چتراں نوں بھارتی کلا تے یورپین کلا دے سمیل دی اتم اداہرن منیا جاندا اے۔ ورما نے اپنے چتراں وچ عورت نوں ساڑی پہنی بہت منموہنے روپ وچ دکھایا تے ایہی اس ویلے توں بھارتی عورت دی پچھان بن گئی ۔
کلا تے جیون
ورما نوں تراونکور دے مہاراجہ اییلئم تھرنل دی توجہ حاصل سی۔ اسنے مدرا توں مڈھلی مصوری سکھی تے اس توں بعد راما مالک نائڈو توں جل-چترکلا(واٹر پینٹنگ) اتے ڈچ چترکار تھیؤڈر جینسن توں تیل-چترکلا(آئل پینٹینگ) سکھی ۔ 1873 وچ ویانا وچ ہوئی اک چتر-نمائش وچ ورما دے چتر وی شامل ہوئے جس نال اوہ اک وڈے اعزاز دا حقدار بنیا ۔ ورما دے چتر عالمی کولمبیئن نمائش وچ وی گئے جو تن سونا-تگمیاں نال نوازے گئے۔۔ اوہ موضوعاں دی تلاش وچ سارے بھارت وچ پھریا| اسنے دکھنی بھارت دی کئی عورتاں دے چہریاں دے بنیاد تے ہندو دھرم دیویاں دے چہرے چترے ۔ روی ورما نے نل-دمنتی اتے دشینت-شکنتلا سنواد مشتمل چتر وی بنائے ۔ اجوکے سوچ تک وی بھارتی متھیاس دی جو سوچ کیتی جاندے اے جاں اس دی وضاحت کیتی جاندی اے، اس وچ راجا روی ورما دا بہت وڈا یوگدان اے۔ اس دے چتر بھارت وچ جنے سرااے گئے اونے ہی نقارے وی گئے ۔ اس دے لگبھگ سارے چتر لکشمی ولاس بھون، وڈودرا وچ سمبھالے ہوئے ہن۔
نجی جیون
روی ورما دا جم کیرل دی تراونکور ریاست وچ کلیمنور نامی تھاں تے ہویا ۔ اس دے پیؤ نیلکنٹھن بھتریپد اک ودوان سی تے اس دی ماں امامبا اک شاعرہ سی جس دی نامی لکھت “پاروتی سونبر” نوں روی ورما نے اس دی موت توں بعد چھاپیا ۔ ورما دا ویاہ ماویلکر دے شاہی پروار دی پررٹسی نل بھگرسی نال ہویا تے اس توں دو منڈے تے تن کڑیاں ہوئیاں ۔
نامور چتراں دے لسٹ
ہیٹھاں روی ورما دے نامور چتراں دے لسٹ دتی گئی اے:
روی ورما بارے انگریزی کتاباں
٭Raja Ravi Varma: Painter of Colonial Indian by Rupika Chawla، Pub: Mapin Publishing، Ahmedabad، مارچ 2010، ISBN 978-0-944142-41-7 ٭Raja Ravi Varma – Oleographs Catalogueby Dr. D.Jegat Ishwari، Pub: ShriParasuraman، Chennai، 2010، ISBN 9788191002614 ٭Ravi Varma Classic: 2008، Genesis Art Foundation، Cochin-18؛45 clour plate with text by Vijayakumar Menon. ٭Raja Ravi Varma – The Most Celebrated Painter of India: 1848–1906، Parsram Mangharam، Bangalore، 2007 ٭Raja Ravi Varma – The Painter Prince: 1848–1906، Parsram Mangharam، Bangalore، 2003 ٭Raja Ravi Varma and the Printed Gods of India، Erwin Neumayer & Christine Schelberger، New Delhi، Oxford University Press، 2003 ٭Raja Ravi Varma: The Most Celebrated Painter of India: 1848 – 1906، Classic Collection، Vol I & II. Bangalore، Parsram Mangharam، 2005 ٭Raja Ravi Varma: Portrait of an Artist، The Diary of C. Raja Raja Varma/edited by Erwin Neumayer and Christine Schelberger. New Delhi، Oxford University Press، 2005 ٭Divine Lithography، Enrico Castelli and Giovanni Aprile، New Delhi، Il Tamburo Parlante Documentation Centre and Ethnographic Museum، 2005 ٭Photos of the Gods: The Printed Image and Political Struggle in India by Christopher Pinney. London، Reaktion Book، 2004 ٭Raja Ravi Varma:Raja Ravi Varma:E.M Joseph Venniyur،former director of AIR ٭Raja Ravi Varma: A Novel،Ranjit Desai -Translated by Vikrant Pande، Pub: Harper Perennial (2013)، ISBN 978-350296615.
حوالے
گٹھ:بھارتی چترکار گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
لانو بوجا گوفر
لانو بوجا گوفر گوفر ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ضلع ظفرآباد
ظفرآباد تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
ضلع ادرسکن
ضلع ادرسکن افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ ادرسکن شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے
افغانی قومی اسمبلی
افغانی قومی اسمبلی افغانستان دی سرکار دا قنون بنان والا پربندھ اے۔ ایہدے دو انگ نیں: اتلا انگ مشرانو جرگہ اخواندا اے تے تھلواں انگ ولسی جرگه اخواندا اے۔ مشرانو جرگہ دے 102 سنگی نیں تے ولسی جرگہ دے 250۔
افغان قومی اسمبلی افغانستان دا قنون بنانوالا سب توں وڈا انگ اے تے افغان لوکاں دی سوچدا نشان اے تے پوری قوم دا وکھالہ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:افغانستان
پرینٹس کاؤنٹی،مسسسپی
پرینٹس امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
مریم بوجا گوفر
مریم بوجا گوفر گوفر ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ہرٹفورڈ کاؤنٹی
ہرٹفورڈ امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع غانچی
غانچی تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
جیومائس اریناریس
جیومائس اریناریس گوفر ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ضلع غفوروف
غفوروف تاجکستان دے صوبہ سغد دا اک ضلع اے۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سغد دے ضلعے
کوٹمین کاؤنٹی،مسسسپی
کوٹمین امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع فرسی
ضلع فرسی افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام فرسی شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ھرات
جیومائس اٹواٹری
جیومائس اٹواٹری گوفر ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
چک 19 گجیانی
چک 19 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
مشرانو جرگہ
مشرانو جرگہ افغانستان دی قومی اسمبلی دے دو انگاں وچوں اک تے اپرلا انگ اے۔ ایہ تے ولسی جرگه رل کے افغانی قومی اسمبلی بندے نیں۔
ایہدے 102 سنگی نیں۔ ایہدا تیجا حصہ یعنی 34 سنگیاں نوں 34 ضلعی کونسلاں (ہر صوبے وچوں اک) 4 ورے لئی چندیاں نیں، تیجا حصہ یعنی 34 سنگیاں نوں 34 صوبائی کونسلاں (ہر صوبے وچوں اک) 4 ورے لئی چندیاں نیں تیجا حصہ صدر 5 ورے لئی چندا اے۔
ضلع شیندند
ضلع شیندند افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام شیندندشہر اے ۔
ضلع ہرات
ضلع ہرات افغانستان دے صوبہ ھرات دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام ہراتشہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ھرات
رانکین کاؤنٹی،مسسسپی
رانکین امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
چک 6-9آر
چک 6-9آر  ضلع خانیوال دی تصیل میانچنوں  دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے نوویں سوئے (لنڈو) 9آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 9آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
ہری سنگھ (مصور)
ہری سنگھ اک بھارتی چترکار سی
سار
ہری سنگھ اوہناں کلاکاراں وچوں اک سی جہڑے اپنے کم دے تاں بہت ماہر ہندے ہن پر شہرت دے مگر نہیں بھجدے۔ پینٹنگ دے کھیتر وچ اسدی دین ناں بھلی جان والی اے ، پر اوہ شہرت توں سدا ہی دور رہا۔ کئی مشہور چترکار جنہاں وچ گربخش سنگھ شیٹھی، جی ایس سوہن، دواردا داس، اتے رام سنگھ، اسدے شاگرد سن۔ ہری سنگھ انڈین اکیڈمی آف فائین آرٹس، جو کہ امرتسر وچ قایم اے، دے فاؤنڈر سن اتے اپنے آخری ساہاں تک اسدے وائس پریزیڈینٹ رہے۔ اوہ بھارت دے اہم چترکاراں وچوں اک ہن۔
جم
س۔ ہری سنگھ دا جم رامگڑھیا سکھ پروار وچ سن1894 وچ ہویا۔ اس دے پیؤ سردار گنڈا سنگھ، جو کہ اک مشہور آرکیٹیکّ اتے چترکار سن۔
گٹھ:بھارتی چترکار گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور گٹھ:جم 1894 گٹھ:موت 1970