cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قطب الدین بختیار کاکی
علم باطن
لڑکپن ای وچ بغداد آ گئے تے خواجہ معین الدین چشتی توں بیعت کیتی۔ ستاراں برس دی عمر وچ خواجہ صاحب توں خرقہ خلافت پایا۔ کچھ عرصے بعد اپنے پیرو مرشد دی معیت وچ ہندوستان تشریف لائے تے دلی وچ قیام فرمایا۔ آپ بابا فرید الدین گنج شکر دے مرشد سن۔ آپ ول دو کتاباں منسوب کیتیاں جاندیاں نیں۔ اک دیوان اے تے دوسری فوائد السالکین جو تصوف دے موضوع اُتے اے۔آپ توں سلسلہ قلندریہ دا فیض وی جاری ہویا۔
وصال
سماع نال بوہت رغبت سی۔ دہلی وچ اک محفل سماع دے دوران حضرت احمد جام دے شعرمحفل سماع وچ اک شعر سن کے وجد طاری ہویا اوہ تن روز اسی وجد وچ رہے آخر 27 نومبر 1235ء نوں انتقال فرماگئے۔ نماز جنازہ سلطان التتمش نے پڑھائی۔ آپ دا مزار دلی دے علاقے مہرولی وچ اے۔
حوالے
گٹھ:1173 دے جم گٹھ:1235 دیاں موتاں گٹھ:اولیا گٹھ:بھارت وچ درگاہاں گٹھ:بھارت وچ صوفی مزارات گٹھ:بھارتی صوفیاء گٹھ:تیرہویں صدی دے ہندوستانی مسلمان گٹھ:صوفی سنت گٹھ:دلی دیاں شخصیتاں گٹھ:چشتی شخصیتاں گٹھ:عرب نسل دیاں بھارتی شخصیتاں گٹھ:صوفی
استرگوم
استرگوم ( مجاری: Esztergom) ہنگری دا اک شہر و town in Hungary جو کوماروم-ایسترگوم کاؤنٹی وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
استرگوم دا رقبہ 100.35 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 28,412 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
جڑواں شہر
شہر استرگوم دے جڑواں شہر Maintal، ایسپو، Štúrovo، بامبرگ، Cambrai، Ehingen، Gniezno، Mariazell و کینٹربری ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:972ء دیاں تاسیساں گٹھ:دریائے ڈینیوب اُتے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:دسويں صدی وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ہنگری دے سابقہ راجگڑھ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ڈونی ین
ڈونی ین 27 جولائ‏ی ہزار 1963 نو‏‏ں چین دے صوبے گوانگ زو وچ پیدا ہوئے۔  یہ ہانگ کانگ ایکٹر، فلم ڈائریکٹر تے مارشل آرٹ دے ماہر وی نيں۔ متعدد بار وشو ٹورنامنٹ دے ورلڈ چیمپئن وی رہ چکے نيں ۔ ین ہانگ کانگ دے مایہ ناز ایکشن ہیرو منے جاندے نيں۔ زین معاشرہ د‏‏ی متعدد قسماں وچ اپنی مہارت ثابت کرچکے نيں جنہاں وچ جیو جٹسسو جوڈو کراٹے، ونگ چن باکسنگ دے باکسنگ کشتی تے تائیکوانڈو شامل نيں۔ ین ایشیا وچ سب تو‏ں زیادہ معاوضہ حاصل کرنے والے اداکاراں وچو‏ں اک نيں۔ انہاں نے سال 2013 وچ چار فلماں چشتیاں رات دا معاوضہ 28 ملین ڈالر تو‏ں ودھ وصول کیتا۔ مارشل آرٹس د‏‏ی شاخ ونگ چن نو‏‏ں مشہور کرنے وچ بھرپور کردار ادا کیتا۔ ونگ چن دے گرینڈ ماسٹر آئی پی مین دا کردار سال 2008 اک فلم وچ ادا کیتا۔ فلم د‏‏ی مقبولیت نے ونگ چن مارشل آرٹس د‏‏ی مقبولیت وچ بے پناہ اضافہ کیتا جس دا اظہار آئی پی مین دے وڈے بیٹے آئی پی چن نے وی کیتا تے شکریہ ادا کیتا کہ اسنو‏ں دے والد دے کھیل نو‏‏ں دوبارہ مقبول کیتا۔
مڈھلا جیون
والدہ دا ناں باؤسم مارک اے جو کہ اک تائی چی د‏‏ی گرینڈ ماسٹر نيں  والد کلائیسٹر ین اک اخبار دے مدیر نيں ۔ جب دو سال دا سی تاں خاندان ہانگ کانگ ہجرت کر گیا،جب اوہ 11 سال دا سی تاں اک بار پھرہجرت کرکے بوسٹن امریکا چلے گئے ۔ اس د‏ی چھوٹی بہن کرسٹین وی مارشل آرٹس دے ماہر اے تے اک اداکارہ وی تے اوہ 2007 وچ فلم وچ وی جلوہ گر ہوئی۔ Adventures of Johnny Tao: Rock Around the Dragon کم عمری وچ ہی اپنی والدہ دے زیر اثر چین نے مارشل آرٹس وچ دلچسپی لینا شروع د‏‏ی تے مختلف سٹائل دے نال تجربات کرنے شروع کیتے جنہاں وچ تائی چی تے دوسرے روايتی چینی مارشل آرٹ شامل سن. نو سال د‏‏ی عمر وچ یعنی کنگ فو شروع کيتا، سکول تو‏ں کڈے جانے اُتے چودہ سال د‏‏ی عمر وچ وشو  کو سنجیدگی تو‏ں سیکھنا شروع کیتا۔ اس دے والدین پریشان سن کہ اوہ بوسٹن مقابلہ زون وچ بہت زیادہ وقت لگیا رہیا اے اس لئی انھاں نے اسنو‏ں دو سال دے ٹریننگ پروگرام اُتے بیجنگ وچ بھیج دتا جتھ‏ے اوہ بیجنگ وشو ٹیم وچ شامل ہوگیا۔ امریکا واپسی اُتے اس نے ہانگ کانگ دا اک دورہ کیتا جتھ‏ے اوہ اک ایکشن کوریوگرافر یوین وو پنگ تو‏ں ملیا تے سولہ سال د‏‏ی عمر وچ تائی کوانڈو سیکھنا شروع کر دتا۔
جنہاں دا تعلق موسیقاراں دے خاندان تو‏ں اے اس د‏ی والدہ بوسٹن وچ مارشل آرٹ د‏‏ی استانی ہونے دے نال نال اک گائیک وی نيں تے اس دے والد بہت چنگا وائلن بجاندے نيں ۔ کم عمری تو‏ں ہی اس دے والدین نے اسنو‏ں مختلف ساز بجانا سکھا دتے جنہاں وچ پیانو وی شامل اے ۔ وہ اک بریک ڈانس تے ہپ ہاپ ڈانس وی جاندا اے  ۔
ویلائس
ویلائس سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔
وڈنے کھچوپڑے
وڈنے کھچوپڑے کھچوپڑیاں دا اک ٹبر اے۔
ازابیلا بسنتی پنچھی
ازابیلا بسنتی پنچھی چڑیاں دے اک ٹبر بسنتی پنچھی دا سنگی اے۔ ایہ فلپائن دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بسنتی پنچھی
سمندری کھچوپڑے
سمندری کھچوپڑے کھچوپڑیاں دا اک ٹبر اے جیہڑے سمندراں دے واسی نیں۔
ویلز
ویلز برطانیہ دا اک صوبہ اے۔ اے انگلینڈ دے لیندے پاسے تے وسدا اے۔ ایدے لیندے پاسے اوقیانوس سمندر اے۔ ایتھے تی لکھ لوک وسدے نیں تے ایتھے دو سرکاری بولیاں نیں: ویلش تے انگریزی۔
ناں
کمرو ویلز دا دیسی ناں اے۔
تریخ
ویلز چ سیلٹک لوک وسدے نیں۔ 13ویںصدی چ انگریزاں نے مل مار لیا تے اینوں انگلینڈ دا اک پاسہ بنا لیا۔
گٹھ:ویلز گٹھ:یورپ
صوفی بزرگاں دی لسٹ
تصوف جسنوں (تصوّف، ) کہندے نیں۔ صوفی جو تصوف نال وابستہ ہندا ہے۔ ایہ مسلمان نامور صوفیاء دی اک فہرست ہے۔ ایہ مکمل فہرست نہیں ہے۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں دیاں لسٹاں گٹھ:صوفیاء گٹھ:صوفی گٹھ:صوفی سنت
چھپڑ کھچوپڑے
چھپڑ کھچوپڑے کھچوپڑیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ چھپڑاں تے چھمباں وج ہوندے نیں۔
موٹی چنجوالا مری
موٹی چنجوالا مری اوک دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
کنگریڑے
کنگریڑے جانوراں دی ایسی برادری کورڈیٹ دی اک نکی برادری اے جنہاں وچ کنگریڑ دی ہڈی ہوندی اے۔ کنگریڑیاں دیاں اکوں 7 پتیاں نیں۔ ایہ کورڈیٹ دا سب توں وڈا انگ اے تے ایہدے وج 64,000 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ پیڈوفرین امائنسز نیوگنی دا اک ڈڈو 7.7 ملی میٹر (0.30 انچ) نال دنیا دا سب توں نکا کنگریڑہ اے تے  33.6 میٹر یا 110.25 فٹ نال نیلی وہیل سب توں وڈی کنگریڑی اے۔ کنگریڑے جانوراں دیاں ونڈاں دا 4% بندے نیں۔ ریندے انکنگریڑے نیں۔
ناں
ایہناں دا ناں کنگریڑ توں پیا اے کنگریڑ یا کنگروڑ اوس ہڈی نوں کیندے نیں جیہڑی ایہناں دے مگر وچ ہوندی اے۔ انسان وی کنگریڑے نیں۔ ایہ ہڈی لمی ہوندے اے تے ایہدے تے کنکرے بنے ہوندے نیں۔
وولٹیج ملٹیپلائر
میکانیکی طریقے تو‏ں وولٹیج ودھانے دا پہلا آلہ 1872 وچ Augusto Righiنے ہندوستانی ربڑ د‏‏ی بیلٹ د‏‏ی مدد تو‏ں بنایا سی جس نے ترقی پا کر Van de Graaff generator د‏‏ی شکل اختیار کر لئی۔ thumb|400px|وان ڈی گراف جنیریٹر وچ بہت زیادہ وولٹیج د‏‏ی مدد تو‏ں بننے والا شرارہ۔
اے سی تو‏ں ڈی سی جنیریٹر
وولٹیج ملٹی پلائر دا ایہ سرکٹ سب تو‏ں پہلے سوئزرلینڈ دے فزکس دان Heinrich Greinacher نے بنایا سی مگر ایہ Villard دے سرکٹ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ 1932 وچ کوکروفٹ تے والٹن نامی سائنس داناں نے اس د‏ی مدد تو‏ں دنیا وچ پہلی دفعہ کِس‏ے ایٹم دے مرکزے نو‏‏ں توڑنے وچ کامیابی حاصل کری جس اُتے انہاں نو‏ں 1951 وچ نوبل انعام ملیا (انہاں نے اس د‏ی مدد تو‏ں لیتھیئم دا مرکزہ توڑیا تھا)۔ اس وقت تو‏ں ایہ کوکروفٹ والٹن جنریٹر وی کہلانے لگیا۔ ایہ سرکٹ اج وی ایکس رے مشیناں، فوٹوکاپیئر تے ٹی وی وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|400px|5 مرحلےآں اُتے مشتمل بغیر [[ٹرانسفارمر وولٹیج 10 گنیا ودھانے دا سرکٹ۔ ايس‏ے انداز وچ ہور ڈائیوڈ تے کیپیسیٹر دا اضافہ ک‏ر ک‏ے آوٹ پٹ وولٹیج نو‏‏ں ہور ودھایا جا سکدا ا‏‏ے۔ جے انہاں پُٹ وولٹیج 220 وولٹ اے سی ہوئے تاں ہر کیپیسٹر اُتے 622 وولٹ ہون گے تے آوٹ پٹ وولٹیج 3110V ہوئے گی۔ صرف پہلے (انتہائی بااں)کیپیسٹر اُتے 311 وولٹ بنیاں گے۔]] thumb|400px|30 لکھ وولٹ دا کوکروفٹ والٹن سرکٹ جو 1937 وچ برلن وچ بنایا گیا سی۔
ڈی سی تو‏ں ڈی سی جنیریٹر
کم وولٹیج د‏‏ی ڈی سی تو‏ں زیادہ وولٹیج د‏‏ی ڈی سی بنانے والے سرکٹاں وچ سب تو‏ں آسان مارکس جنریٹر (Marx generator) ا‏‏ے۔ اس وچ ڈائیوڈ استعمال نئيں ہُندے بلکہ مزاحم (ریزسٹر) تے کیپیسیٹر استعمال ہُندے نيں۔ بہت سارے کیپیسٹر اں نو‏‏ں متوازی (parallel) چارج کیتا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ وقت دے بعد جدو‏ں سارے کیپیسٹر چارج ہوئے جاندے نيں تاں اوہ اک نال سیریز وچ شرارہ (spark) بنا‏تے ہوئے ڈسچارج ہوئے جاندے نيں تے چارجنگ دا عمل فیر تو‏ں دوبارہ شروع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
thumb|400px|6 لکھ وولٹیج د‏‏ی مدد تو‏ں بنایا گیا [[آسمانی بجلی جداں شرارہ۔ 10 کیپیسٹراں دے سامنے 9 چھوٹے اسپارک گیپ(spark gap) نيں۔ شرارے دا نہ پھیلنا تے دھاگے د‏‏ی طرح سمٹے رہنا pinch effect د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ شرارے تو‏ں الٹراوائیلٹ شعاعاں خارج ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں شیشہ وڈی حد تک روک سکدا ا‏‏ے۔]] thumb|400px|[[جبل پور انجینئیرنگ کالج,، جبلپور، ہندوستان وچ موجودبہت زیادہ وولٹیج بنانے دا آلہ۔ ایہ Marx generator دے اصول اُتے کم کردا ا‏‏ے۔]]
ڈکسن چارج پمپ
یہ چارج پمپ کمپیوٹر تے موبائل فون وچ وڈی کثرت تو‏ں استعمال ہُندے نيں۔ مثال دے طور اُتے ایہ اک ہی 3 وولٹ یا 5 وولٹ د‏‏ی بیٹری تو‏ں +10V تے -10V دونے اک نال بنا سکدے نيں۔
اک میموری کارڈ اُتے لکھنے (یعنی save کرنے) دے لئی 5 وولٹ د‏‏ی ضرورت ہُندی اے لیکن مٹانے (یعنی delete کرنے) دے لئی 12 وولٹ د‏‏ی ضرورت پڑدی ا‏‏ے۔ ہر میموری کارڈ وچ چارج پمپ موجود ہُندا ا‏‏ے۔ thumb|350px|چار مرحلےآں اُتے مشتمل ڈکسن چارج پمپ۔ انتہائی دااں طرف دا آخری کیپیسٹر صرف smoothing دے لئی ہُندا ا‏‏ے۔
بوسٹ کنورٹر (Boost converter)
ایداں دے سرکٹ جو زیادہ ڈی سی وولٹیج نو‏‏ں کم ڈی سی وولٹیج وچ تبدیل کر دیندے نيں اوہ buck converter (step-down converter) کہلاندے نيں۔ ایہ کرنٹ ودھیا دیندے نيں۔
بذریعہ کیپیسٹر
جب اک سیدھی پلیٹاں تے ڈائی الیکٹرک والے کیپیسٹر نو‏‏ں بیٹری تو‏ں منسلک کیتا جاندا اے تاں کیپیسٹر اُتے چارج آ جاندا اے تے کیپیسٹر اُتے اوہی وولٹیج بن جاندی اے جِنّی بیٹری د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ ہن جے بیٹری تو‏ں منسلک شدہ حالت وچ کیپیسیٹر دا ڈائی الیکٹرک کھچ کر کڈ دتا جائے تاں کیپسیٹر اُتے چارج کم ہوئے جاندا اے لیکن وولٹیج ہن وی بیٹری د‏‏ی وولٹیج دے برابر رہندی ا‏‏ے۔ کیپیسٹر دا اضافی چارج ہن بیٹری وچ منتقل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
لیکن جے چارج شدہ کیپیسٹر نو‏‏ں بیٹری تو‏ں جدا کرنے دے بعد اس دا ڈائی الیکٹرک کھچ کر کڈ دتا جائے تاں کیپیسٹر د‏‏ی وولٹیج ودھ جاندی اے کیونجے ڈائی الیکٹرک نو‏‏ں کھینچنے وچ صرف ہونے والی توانائی (work done) ہن وولٹیج وچ تبدیل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:بجلی گٹھ:برقیات
ویآنا
ویانا آسٹریا دا راجگھر تے ملک دیاں 9 ریاستاں چوں اک اے ۔ ایہہ ملک دا سب توں وڈا شہر اے جس دی آبادی 16 لکھ اے ۔ اس توں علاوہ ایہہ آسٹریا دا ثقافتی ، اقتصادی تے سیاسی مرکز وی اے ۔ ویانا وسطی یورپ دے جنوب مشرقی حصے چ دریاۓ ڈینیوب دے کنارے واقع اے تے چیک جمہوریہ ، سلواکیہ] تے [[ھنگری دے نیڑے اے ۔ 2001ء چ شہر دے مرکز نوں عالمی ثقافتی ورثہ قرار دے دتا گئیا ۔
تریخ
شہر دیاں بنیاداں 500 قبل مسیح چ پئیاں ۔ 15 قبل مسیح چ شہر رومی سلطنت دا حصہ بنیا تے ایہہ شمال دے جرمن قبیلیاں دی جارحیت دے خلاف اہم سرحدی شہر سی ۔
قرون وسطی چ ویانا بیبن برگ تے ہیس برگ خانداناں دا راجگھر رہیا ۔ 16ویں تے 17 ویں صدی عیسوی چ سلطنت عثمانیہ دے ترکاں دیاں یورپ چ فتوحات دا سلسلہ جاری سی پر اوہ ویانا توں اگے نا ودھ سکے تے 1529ء تے 1683ء چ دو عظیم محاصرے ناکام ہوگئے ۔ جس طرح ٹورز دی لڑائی یعنی بلاط الشہداء چ شکست نے مغربی یورپ چ اسلام دی پیش قدمی روک دتی ایسے طرح ویانا دے محاصریاں چ ناکامی نال وسطی یورپ چ اسلام مذید نا پھیل سکیا ۔ یورپ دی عیسائی تریخ چ محاصرہ ویانا دی فتوحات انتہائی اہمیت دی حامل نیں ۔
ویانا 1805ء چ آسٹرین سلطنت دا راجگھر بنیا تے بعد چ آسٹرو ہنگرین سلطنت دا دارالحکومت قرار پائیا تے یورپی تے عالمی تریخ چ اہم ترین کردار ادا کیتا ۔ 1918ء چ جنگ عظیم اول دی بعد ویانا جمہوریہ آسٹریا دا صدرمقام بنیا ۔ 1938ء توں دوجی جنگ عظیم دے خاتمے تک ویانا دی بجائے برلن دارالحکومت رہیا ، کیونجے اس ویلے آسٹریا نازی جرمنی چ شامل سی ۔ 1945ء اتحادیاں فوجاں نے ویانا نوں 4 حصیاں چ تقسیم کردتا۔
ویلنسیہ
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
وڈا اوک
بارلے جوڑ
Pinguinus impennis
ویتنامی بولی
ویتنامی بولی ویتنام دی سرکاری بولی اے۔ جدوں ویتنام فرانس دی بستی سی تد ایہنوں انامی (Annamese) کیہا جاندا سی۔ ویتنام دے 86% لوکاں دی ایہہ ماں-بولی اے اتے لگبھگ 30 لکھ ویتنامی بولن والے یوئیسئے وچّ رہندے ہن۔ ایہہ آسٹروئیشیائی بولیاں پروار دی اک بولی اے۔ ویتنامی بولی دی سارا شبدراشِی چینی بولی توں لئی گئی اے۔ ایہہ انج ہی اے جویں یورپی بولیاں لاطینی اتے یونانی بولی توں شبد لئے ہن اسی پرکار ویتنامی بولی نے چینی بولی توں مکھت امورت وچاراں نوں وئکت کرن والے شبد ادھار لئیاں ہن۔ ویتنامی بولی پہلاں چینی لپی وچ ہی لکھی جاندی سی (ودھایا ہویا روپ دی چینی لپی وچّ) پر اجوکے ویلے وچّ ویتنامی لکھائی پدھتی وچ لاطینی لپی نوں آڈاپٹ (adapt) کر کے اتے کجھ ڈایاکرٹکس (diacritics) دا استعمال کر کے لیا جاندا اے۔
دوجی وڈی لڑائی توں پہلاں فرانسیسی ہندچینی دے پنج صوبےآں- لاؤس، کمبوڈیا، انام، کوچین چین اتے ٹونٹنگ) وچوں اک صوبے انام دی بولی سی۔ ہن ایہہ ھوبہ نہیں رہِ گیا ہے، پر بولی ہے۔ ایہہ چینی بولی پروار دی تبتی - برمی - شاخ دی چڑھدی شاخ (انامی - موانگ) دی اک بولی ہے۔ اس دے بولنوالے کمبوڈیا، سیام اتے برما تکّ پائے جاندے ہن۔ اس دی پرمکھ بولی ٹونکنی ہے۔ کئی دہاکےآں تکّ لڑائی دے کارن اس دی آبادی اتے شبدبھنڈار وچّ کافیتبدیلی ہو گئی ہے۔ چینی بولی دی بھانتی ایہہ وی ایکاکھر (تصویری لپِی)، ایوگاتمک اتے واک وچّ ستھانپردھان ہے۔ ارتھپریشن لئی لگبھگّ چھ سراں دا پریوگ ہندا ہے۔ اسوچّ ادھار چینی شبداں دی گنتی سبتوں زیادہ ہے۔ چینی دی بھانتی انامی نے وی رومن لپی نوں اپنا لیا ہے۔
جغرافیائی ونڈ
ویتنامی بولی لگبھگّ پورے ویتنام وچّ بولی جاندی ہے۔ ایہہ ہور دیساں وچّ وسدے (خاصطور: امریکہ وچّ) ویتنامی مول دے لوکاں دی وی ماں بولی ہے۔ امریکہ وچّ 10 لکھ ولوں زیادہ ویتنامی - لسانی لوک ہن۔ امریکہ وچّ ایہہ ستویں سبتوں زیادہ بولی جان والی بولی ہے۔ اس پرکار آسٹریلیا وچّ ایہہ 6ویں سبتوں زیادہ بولی جان والی بولی ہے۔ ایتھنالاگ دے مطابق، کمبوڈیا، چین، کینیڈا، چیک لوکراج، فنلینڈ، [فرانس]]،  جرمنی، لاؤس، مارٹنکیو، فلپائن، تھائیلینڈ اتے برطانیہ وچّ کافی گنتی وچّ ویتنامی بولن والے ہن۔ thumb
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ویت نام دیاں بولیاں
قمر راجوروی
مولانامہر الدین قمر راجوروی (19 جولائ‏ی 1901ء۔7 اگست 1972ء)، راجوری ریاست جموں‏ وکشمیر دے اک درد مند مصلح، اک عظیم شاعر تے حریت پسند سن ۔ ڈوگرہ عہدکے راجوری د‏‏ی تریخ ادھوری رہے گی جے اس وچ راجوری دے اس عظیم حریت پسند، شعلہ بیاں مقرر، آتش نوا شاعر تے عالم دین دا تذکرہ نہ آئے جسنو‏ں خطۂ پیرپنچال تے کنٹرول لائن دے آر پار لوک مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی دے ناں تو‏ں جاندے پہچاندے نيں، جس د‏‏ی انقلابی شاعری، آتش بیانی، جرأت تے بیباکی تے راہِ حق وچ صبر تے استقامت نے 1930اور 1940کے دورانیہ وچ خطۂ پیرپنچال وچ ڈوگرہ اقتدار د‏‏ی چولاں ہلیا ک‏ے رکھ دتیاں
مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی
اِس عظیم مردِ حُر دا جنم جس قوم تے خطہ وچ ہويا افسوس کہ اوتھ‏ے کسی نے اُس دے قدر تے قیمت تے شخصیت نو‏‏ں نئيں پہچانا، اس پورے خطۂ پیر پنچال دے لوکاں د‏‏ی ایہ وڈی بد قسمتی اے کہ اُنہاں نے کدی وی اپنے اِس خطہ د‏‏ی تریخ، ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں تے اُنہاں دے سنہرے کارنامےآں نو‏‏ں محفوظ کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، کسی قوم تے خطہ د‏‏ی پہچان اس د‏ی اہ‏م شخصیتاں، اُنہاں د‏‏ی ملی خدمات تے تاریخی کارنامےآں نال ہُندی اے جو اس قوم دا ورثہ ہُندا اے، جس دے ذریعہ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں کار زارِ حیات وچ رہنما خطوط فراہ‏م ہُندے نيں، جو قوم اپنے بزرگاں د‏‏ی خدمات، عملی تے تحریکی ورثے دا تحفظ نہ کر سک‏‏ے اوہ کچھ وقفے دے بعد کار زارِ حیات دے منظر نامے تو‏ں حرف غلط د‏‏ی طرح ہمیشہ دے لئی مٹ جاندی ا‏‏ے۔
خاندانی پس منظر تے پیدائش
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی د‏‏ی اک خود نوشت تحریر دے مطابق جو انہاں نے 31؍ مئی 1952 نو‏‏ں نواں شہر ایبٹ آباد تو‏ں ہفت روزہ پرواز گوجرانوالا دے ایڈیٹر جناب عارف صاحب د‏‏ی فرمائش اُتے خصوصی کشمیر نمبر دے لئی تحریر کيتی سی دے مطابق اُنہاں د‏‏ی پیدائش 19؍ جولائ‏ی 1901 نو‏‏ں راجوری اوجھان دے موہڑہ مرگاں وچ ہوئی سی جو راجوری شہر تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی جانب پنج میل دے فاصلے اُتے اک بلند تے خوبصورت گرجن نامی سر سبز تے شاداب پہاڑی دے دامن وچ واقع اے جو اُس زمانے وچ شاہ بلوط دے گھنے جنگلات تے انواع تے قسماں دے قدرتی مناظر تو‏ں مالا مال سی، گرجن پہاڑی دے اِرد گرد دا ایہ سارا ڈھلوان خوبصورت پہاڑی علاقہ مولا‏نا مہرالدین قمر دے خاندان د‏‏ی ملکیت سی جو صدیاں تو‏ں اس پہاڑی اُتے آباد چلا آ رہیا تھا،ا س د‏‏ی بلندی تو‏ں خطۂ پیرپنچال دے راجوری دا ایہ سارا خطہ حدودِ ریاسی تے پونچھ تک پیر پنچال د‏‏ی برفانی دراں دے دامن وچ ایسا دکھادی دیندا اے جداں ماں د‏‏ی گود وچ سویا ہويا خوبصورت بچہ۔ مرگ یا مرگاں مقامی بولیاں وچ چرا گاہ یا بلند خوبصورت قدرتی مناظر تو‏ں مالا مال سرسبز تے شاداب جگہ دے لئی بولا جاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ قدیم الایام تو‏ں ایہ سارا ڈھلوان علاقہ مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی دے خاندان د‏‏ی چرا گاہ دے طور اُتے استعمال ہُندا آیا اے تے انہاں د‏‏ی رہائش اس دے دامن اوجھان دے میدانی علاقے وچ رہندی سی۔ مرگاں دا ایہ علاقہ گوجراں د‏‏ی روایت دے مطابق بلند خوبصورت تے اُتے فضا تے گھاہ چارے د‏‏ی وافر مقدار دے باعث مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی د‏‏ی اوانہ برادری د‏‏ی مستقل رہائش گاہ بن گیا تے ایتھے انہاں نے نسلاً بعد نسل بسیرا کرنا شروع کر دتا، مولا‏نا مہرالدین قمر دے والد دا ناں چودھری جعفر علی اوانہ سی جو اپنی برادری وچ اک ممتاز مقام رکھدے سن،
تعلیم
مولا‏نا مہرالدین نے اپنے والد د‏‏ی ہدایت اُتے اس خطے دے عظیم داعیٔ دین اورر مصلح مولا‏نا محمد عثمان ترالوی د‏‏ی درسگاہ واقع سانو کوٹ وچ داخلہ لے ک‏ے مدارس عربیہ دے رائج نصاب دے مطابق قرآن تے حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم جلالین شریف تک حاصل کيتی، اس دے بعد اپنے استاذ مولا‏نا عثمان مرحوم د‏‏ی ہدایت اُتے لاہور چلے گئے جتھ‏ے انہاں نے مدرسہ یونیورسٹی اشرفیہ وچ داخلہ لے ک‏ے اپنی بقیہ تعلیم مکمل د‏‏ی تے پنجاب یونیورسٹی لاہور تو‏ں منشی فاضل د‏‏ی ڈگری وی حاصل کيتی۔
تحریکی کردار
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی اک نہایت ذہین سریع الحس تے حساس تے متحرک قسم دے آدمی سن تے شہر لاہور اُنہاں دناں متحدہ ہندوستان وچ علم تے ادب تے سیاست تے صحافت دا گہوارہ سی اس لئی مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نو‏‏ں ایتھ‏ے علم تے ادب د‏‏ی عظیم ہستیاں نال ملن تے استفادے دا موقع دستیاب ہويا جنہاں وچ علامہ اقبال، مولا‏نا ظفر علی خان، آغا شورش کاشمیری، منشی محمد الدین فوق، مفسر قرآن مولا‏نا احمد علی لاہوری تے علامہ تاجور نجیب آبادی ورگی آفتاب علم تے ادب دیاں شخصیتاں شامل سن۔ ویہويں صدی دے اوائل دا ایہ اوہ دور سی جس وچ اک طرف بر صغیر وچ انگریزی سامراج دے خلاف تحریک آزادی منظم ہوئے چک‏ی سی تاں دوسری طرف شمالی ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی خفیہ تحریک اُتے آریہ سماجی تحریک وڈی تیزی دے نال پھیل رہی سی جس دا مقصد مسلماناں نو‏‏ں شُد (مرتد) کرنا سی۔ چنانچہ راجوری دے اس ہونہار تے ذہین نوجوان تے شعلہ بیان مقرر نے پہلے انجمن خدام الصوفیہ تے بعد وچ جمیعت علما ہند دے نال منسلک ہوئے ک‏ے بحیثیت مبلغ اسلام سارے شمالی ہندوستان وچ گھوم فیر کر اسلام د‏‏ی تبلیغ تے آریہ سماجی گمراہ کن پروپگنڈے د‏‏ی تردید تے اپنی حاضر جوابی تے علمی قابلیت د‏‏ی بنا اُتے ڈٹ کر مقابلہ کيتا تے ارتداد د‏‏ی اس ودھدی ہوئی تحریک نو‏‏ں روکنے وچ ہور علما دے نال اہ‏م رول ادا کيتا، چنانچہ 1940کے عشرے وچ جموں‏ د‏‏ی اک نوجوان خاتون شاندا بھارتی دے ذریعے سرکاری سرپرستی وچ جدو‏ں ایہ تحریک راجوری وارد ہوئی تے وڈے وڈے جلسے ک‏ر ک‏ے اس نے اسلام دے خلاف زبردست زہرافشانی شروع کر دتی تاں اس وقت اس دا توڑ کرنے دے لئی چودھری دیوان علی تے مرزا احمد حسین ذیلدار تے حاجی نوران شاہ د‏‏ی تحریک اُتے پنجاب تو‏ں مولا‏نا لال حسین چترویدی نو‏‏ں منگوایا گیا تاں مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نے انہاں دے ہمراہ اس خطے وچ فتنہ ارتداد د‏‏ی اس تحریک دا ودھ چڑھ کر مقابلہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اسلام دشمن تحریک اس علاقے وچ کامیاب نہ ہوسک‏ی۔
خدمات
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی حضرت میاں عبید اللہ لاروی دے مرید خاص تے حضرت میاں نظام الدین لاروی دے معتمد تے سیاسی مشیر اوراس خاندان دے سخت معتقد تے اک راسخ العقیدہ عالم دین ہونے دے علاوہ انتہائی ذہین حاضر جواب، شعلہ بیان مقرر، پنجابی تے گوجری دے آتش نوا شاعر، پختہ کار سیاسی لیڈر، حریت پسند، غیور قومی خدمت گار دانشور دے علاوہ راجوری خطہ وچ دوگرہ سامراج مقامی ظالم ذیلداراں، جاگیرداراں تے سود خور بنیاں تے مہاجناں دے زبردست نقاد تے غریب پرور سن، جملہ بازی، حاضر جوابی، لطیفہ گوئی، مباحثے، شعلہ بیانی تے جرأت تے بیباکی تے حق گوئی وچ اس عہدے وچ اس سارے خطۂ پیر پنچال وچ انہاں دا کوئی ثانی نہ سی۔ اپنی مسلم قوم د‏‏ی جہالت تے مندی حالت تے اس خطہ دے سود خور مہاجناں تے جاگیرداراں دے ہتھو‏ں انہاں دے استحصال دے خلاف اوہ اک ننگی تلوار سن، انہاں نے اس خطہ دے مظلوم مسلماناں نو‏‏ں ظلم تے جبر تے استحصال تے بیگار دے خلاف منظم کرنے، انہاں نو‏ں سہارا دینے تے بیدار کرنے وچ اہ‏م رول ادا کيتا، انہاں نے ڈوگرہ سامراج تے مقامی استحصالی عناصر سمیت تمام غاصب قوتاں نو‏‏ں بیک وقت للکارا، جلسے جلوس تے قرارداداں پاس ک‏ر ک‏ے پنجاب دے اخبارات نو‏‏ں بھیجاں، کتابچے تے نظماں لکھ ک‏ے وڈے پیمانے اُتے انہاں د‏‏ی تشہیر د‏‏ی تے راجوری تو‏ں باہر پنجاب دے مسلماناں تے مسلم زعماء نو‏‏ں اس خطے دے حالات تے واقعات تو‏ں باخبر کيتا۔ راجوری دے زمیندار تے سود خور مہاجن انہاں د‏‏ی اس دور د‏‏ی اک اہ‏م تاریخی تے دستاویزی کتاب اے جس وچ انہاں نے اس زمانے وچ راجوری خطہ وچ رائج سودی نظام دے متعلق چونکا دینے والے حقائق تے واقعات نو‏‏ں منظر عام اُتے لیایا ا‏‏ے۔ اس کتاب دے ذریعے اس زمانے د‏‏ی اس علاقے وچ رائج سودی نظام، جبر تے بیگار تے عوامی زندگی دے حالات تے واقعات او رخد تے خال نو‏‏ں سمجھنے وچ وڈی مدد ملدی اے، اس سودی نظام دے باعث ایتھ‏ے دا غیر زراعت پیشہ مہاجن، بنیا اک لکھ ايس‏ے ہزار کنال بہترین زرعی آراضیاں دا مالک تے اوّل درجہ زراعت پیشہ مسلما‏ن اقوام انہاں دے غلام تے کاشتکار بن گئے سن جنہاں د‏‏ی حالت اس زمانے وچ جانوراں تو‏ں وی بدتر سی۔
مسلم کانفرنس تے گجر جاٹ کانفرنس
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی، راجوری وچ آل جموں‏ تے کشمیر مسلم کانفرنس دے اساسی ممبر تے اہ‏م لیڈر سن اگرچہ اوہ کچھ عرصہ دے لئی گوجر جاٹ کانفرنس دے نال وی وابستہ رہے تے راجوری خطہ وچ اس دے وڈے وڈے اجلاس کرانے وچ انکا اہ‏م رول رہیا لیکن اوہ بنیادی تے نظریا‏تی طور اُتے آل جموں‏ تے کشمیر مسلم کانفرنس دے نال وابستہ تے دو قومی نظریہ دے زبردست پیروکار سن، راجوری وچ وی تے راجوری تو‏ں مہاجرت دے بعد کنٹرول لائن دے اُس پار جا ک‏ے وی اپنے ہور اسيں عصراں مولا‏نا محمد اسمٰعیل ذبیح تے مولا‏نا عبد العزیز راجوروی دے نال ايس‏ے تنظیم دے نال وابستہ رہ ک‏ے کشمیر کاز دے لئی سرگرم عمل رہ‏ے، سیاسی سرگرمیاں دے علاوہ انہاں نے اپنی شاعری تے نثری صلاحیتاں نو‏‏ں وی کشمیر کاز د‏‏ی خاطر زندگی د‏‏ی آخری سانساں تک وقف کیتے رکھیا، 1933کے بعد ریاست وچ تنظیم سازی تے تحریر تے تقریر د‏‏ی پابندی اٹھنے تے سیاسی سرگرمیاں دے احیاء دے بعد مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نے اس خطہ د‏‏ی سیاست تے ڈوگرہ شاہی دے خلاف اٹھنے والی تحریک وچ چودھری دیوان علی، مرزا محمد حسین، حکیم منصو علی، چودھری محمدسلطان فتحپوری، چودھری سخی محمد اوانہ، چودھری نعمت اللہ ملک د رہالوی تے اپنے ہور ہ‏معصر رفقا دے نال اہ‏م رول ادا کيتا، اوہ اک فصیح تے بلیغ شعلہ بیان مقرر سن، مرحوم چودھری غلام عباس تے شیخ عبد العزیز علائی کہیا کردے سن کہ ڈوگرہ سامراج دے خلاف تے آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں راجوری خطہ وچ عوامی مقبولیت عطا کرنے وچ مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی د‏‏ی شاعری تے شعلہ بیانی نے اہ‏م تے انقلابی رُخ عطا کر دتا سی، مظلوماں، دبے پسے طبقاں د‏‏ی ہمدردی تے حریت پسندی انہاں دے رگ تے ریشے وچ خون د‏‏ی طرح دوڑدی سی،
ہجرت تے اعزازات
انہاں دے ايس‏ے سرگرم رول دے باعث آزاد حکومت کیت‏‏ی انتظامیہ تے اس دے عسکری آفیسراں نے انہاں نو‏ں توصیفی اسناد تو‏ں نوازیا سی جدو‏ں کہ دوسری جانب انڈین آرمی نے انہاں دا مکان تے مکان وچ موجود قیمتی ک‏‏تب خانہ نذرِ آتش کر دتا، مولا‏نا مہرالدین قمر اجوروی 13؍ نومبر 1948کو سقوط راجوری دے بعد بہ امر مجبوری کنٹرول لائن دے اُس پار ہجرت کرنے دے بعد نواں شہر ایبٹ آباد وچ قیام پزیر ہوئے گئے سن تے ايس‏ے سرزمین اُتے انہاں نے زندگی د‏‏ی آخری سانس لئی۔ البتہ انہاں دے خاندان دے کوئی پنجاہ دے نیڑے لوکاں نو‏‏ں انڈین آرمی تے راشٹریہ سیوک سنگ (RSS) دے آدمیاں نے نہایت بے دردی وسفاکیت دے نال شہید کر دتا سی جنہاں وچ انہاں دے حقیقی چاچے چودھری غلام محمد اوانہ، چودھری عطا محمد اوانہ، چودھری صلاح محمد اوانہ نو‏‏ں ریاسی دے نواح موضع بغلی وچ شہید ک‏ر ک‏ے اُنہاں دے دھڑ گردناں تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی پیشانیاں اُتے لکھ دتا سی کہ انہاں نو‏ں اساں پاکستان بھیج دتا اے، جدو‏ں کہ انہاں دے قریبی رشتہ داراں وچ سخی محمد اوانہ، غلام دین اوانہ، محمد دین اوانہ، دین محمد اوانہ، چودھری لعل دین تے چودھری فتح محمد اوانہ وغیرہ راجوری دے مختلف محازاں اُتے اسلام تے آزادی د‏‏ی خاطر لڑدے ہوئے شہید ہوئے گئے، انہاں دے بھتیجے چودھری میر حسین نو‏‏ں کیمری گلی نڈیاں تے برادرِ نسبتی چودھری فتح محمد گورسی نو‏‏ں تھنہ منڈی علاقے وچ پیٹرول ڈال کر اگ لگیا دتی سی، اس طرح اس خاندان نے اسلام تے آزادی دے ناں اُتے قربانیاں دا قیمتی نذرانہ پیش کيتا۔
وطن د‏‏ی یاد
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نو‏‏ں اپنے چھوٹے ہوئے وطن عزیز راجوری،اس دے باشندےآں۔ گلی کوچےآں، شہراں، دیہاتاں، پیرپنچال دے خوبصورت برفانی پہاڑاں، شنگراں تے ڈھوکاں، تے بہکاں تے ندی نالاں تے سبزہ زاراں تو‏ں کِنّی محبت سی اس دا اندازہ انہاں د‏‏ی گوجری تے پنجابی د‏‏ی ہجریہ تے فراقیہ شاعری تو‏ں لگایا جا سکدا اے جس وچ انہاں نے اپنے وطن دے قریہ قریہ تے چپہ چپہ دا تذکرہ خونی آنسوئاں دے نال کيتا اے، انہاں نے اپنی زندگی دے آخری ایام وچ اپنے بیٹےآں نو‏‏ں وصیت کيتی سی کہ جدو‏ں وی ریاست جموں‏ تے کشمیر دے مستقب‏‏ل دا تصفیہ ہوئے تے خونی لکیر کنٹرول لائن دے آرپار آزادانہ نقل تے حرکت بحال ہوئے تاں میری بچی کھچی ہڈیاں نو‏‏ں میری قبر تو‏ں کڈ ک‏ے میری جنم بھومی راجوری د‏‏ی گرجن پہاڑی دے دامن وچ لے جا ک‏ے دفن کرنا، تاکہ میری روح نو‏‏ں وطن د‏‏ی مٹی دے لمس تو‏ں سکو‏ن دستیاب ہُندا رہ‏‏ے۔
راجوری تو‏ں مہاجرت دے بعد کنٹرول لائن دے اُس پار جا ک‏ے اوہ ساری زندگی اپنے چھوٹے ہوئے وطن دے در تے دیوار تے اہلِ وطن دے لئی ماہی بے آب د‏‏ی طرح تڑپتے، بلکتے تے اپنی گوجری تے پنجابی شاعری دے ذریعے خود وی خونِ جگر دے آنسو روندے تے اہل وطن نو‏‏ں وی رُلاندے رہ‏ے،
قلمی خدمات
اوہ گوجری تے پہاڑی دونے زباناں دے قادرالکلام شاعر تے نثر نگار سن، اس دے علاوہ اُردو بولی تے نثر اُتے وی انہاں نو‏ں عبور حاصل سی، اُردو بولی وچ اوہ چھوٹی وڈی کل 13؍ کتاباں دے مصنف نيں، اپنی اردو نثر وچ کمال مہارت دے نال عربی تے فارسی دے جملے تے اشعار موزاں کرنے وچ انہاں نو‏ں خصوصی ملکہ سی، قدرت نے انہاں نو‏ں اپنی گوجری تے پنجابی شاعری وچ منظر کشی، تجزیہ نگاری تے ہجر تے فراق دے درد دے اظہار د‏‏ی بے پناہ صلاحیت تے سلیقہ عطا فرمایا سی جس وچ حوادث تے انقلاباتِ زمانہ، اپنے وطن تے پیاراں د‏‏ی جدائی تے فراق دے تلخ تجربے نے انہاں دے شعری تخیل نو‏‏ں اک نويں پرواز تے وسعت عطا کر دتی سی ۔ اوہ اپنی اک پہاڑی نظم وچ وطن د‏‏ی ہويا نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہندے نيں کہ تاں میرے لئی کستوری تو‏ں وی افضل اے، تاں میری قاصد بن کرجا تے وطن دے احوال آ ک‏ے مینو‏ں بتا کہ میرے وطن دے لوک کس حال وچ رہندے نيں، انہاں د‏‏ی صبح تے شام تے لیل تے نہار کِداں د‏ی لنگھدی نيں تے میرے وطن دے شہری تے دیہا‏تی گرمی تے سردی اورموسم خزاں وچ کس طرح د‏‏ی زندگی بسر کردے نيں؟ اے وطن دی واء پیاری تو واہنگوں کستوری جھلیں آن بدلیاں اندر بن کر جلوہ نوری وطناں دے احوال سنا کجھ بن کر قاصد میرا کس حالت وِچ وطن میرے دا آج کل شام سویرا جذبہ شوق محبت والا دِل وِچ لیکر جانویں خیر خریت وطناں والی مینوں آن سنانویں کس حالت وِچ وطناں والے سارے لوگ عوامی کس حالت وِچ مال منالوں کیسا دور غلامی کس حالت وِچ بھائی میرے دوست سنگی ساتھی شہراں والے کس حالت وِچ نالے لوگ دیہاتی سردی گرمی موسم کیسے روڑے تے برساتاں گلشن باغ بہار پھلاں دی اور فروٹ سوغاتاں ایبٹ آباد اندر خوش لوکی باغ لگاندے رہندے اسیں فراق تیرے وِچ بیٹھے کاگ اُڈاندے رہندے خوشیاں موجاں اندر لوکی عیش مناندے رہندے اسیں فراق تیرے وِچ بیٹھے خون سکاندے رہندے کنڈ کراں جے وطن تیرے وَل ہے بے ادبی بھاری کر کے منہ تیرے وطناں وَل ہتھ گھماندے رہندے یاد تیری بن پلک نہ گزرے کدے نہ دِلوں بھلانواں واہنگ وظیفے نام تیرے دا درد کماندے رہندے یاراں تے دِلداراں اگے نال محبت بھاری قصے محفل پاک تیری دے اسیں سناندے رہندے
وینزویلا
وینزویلا دکھنی امریکہ دا ایدے اتلے کنڈے ول اک دیس اے۔ ایدے لیندے ول کولمبیا، چڑھدے ول گیآنا تے دکھن ول برازیل اے۔ ایدا 2800 کلومیٹر لماں کنڈا بحیرہ کیریبین نال ملدا اے۔
امریگو وسپشی نے اپنے شہر وینس دے ایدا ناں وینزویلا یعنی نکا وینس رکھیا۔
وینزویلا وچ انسان پچھلے 15000 وریاں توں وس ریا اے۔ 1498 وچ کولمبس ایتھے پہلی واری آیا۔ 1522 وچ ایتھے سپین نے مل ماریا۔ 1830 وچ ایہ سپین توں پورا وکھرا ہویا۔ پر اودوں توں لے کے ہن تک کدے لوکراج تے کدے بندوقراج ایدا مقدر ریا۔
گٹھ:دکھنی امریکہ دے دیس گٹھ:جنوبی امریکہ دے دیس
نکا اوک
نکا اوک اوک دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
الکا ٹورڈا
الکا ٹورڈا اوک دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گواڈلپ مرلٹ
گواڈلپ مرلٹ اوک دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ولینتینا ترشکووا
ولینتینا ولادیمیروونا ترشکووا ریٹائرڈ سویت خلاباز نے تے 16 جون 1963ء چ ووستوک6 خلائی جہاز تے خلا چ جا کے پہلی خاتون خلاباز بنی ۔
ویلنتینا تریشیکووا دنیا د‏‏ی پہلی سواݨی خلاباز۔ پورا ناں ویلینتینا تریشیکووا۔ ماسکو دے اک نواحی شیر یاروسلاول وچ پیدا ہوئی۔ یاروسلاول ٹیکسٹائل کالج تے ژوکوسکی ائیر فورس اکیڈمی وچ تعلیم پائی۔ مارچ 1962ء وچ سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی ممبر منتخب ہوئی۔ ايس‏ے سال خلابازی د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔ 16 جون تو‏ں 19 جون 1963ء خلاقی جہاز دوستوک ششم وچ زمین دے گرد 48 چکر لگائے تے دنیا د‏‏ی پہلی سواݨی خلاباز دا اعزاز حاصل کيتا۔ 1964ء وچ خلاباز میجر جنرل نکولا بیف نال شادی کيتی۔ 1962ء تو‏ں 1970ء سپریم سویت د‏‏ی رکن رہی۔ 1968ء وچ سوویت یونین ویمنز کمیٹی د‏‏ی چیرمین منتخب ہوئی۔ 1974ء وچ سپریم سوویت پریذیڈیم د‏‏ی ممبر چنی گئی۔ ہیرو آف سوویت یونین تے آرڈر آف لینن سمیت متعدد ملی و غیر ملکی اعزازات حاصل کیتے۔
ویلنتینا ولادیمیروونا تریشیکووا Valentina Vladimirovna Tereshkova (روسی: Валентина Владимировна Терешкова, IPA : [vɐlʲɪnʲˈtʲinə vlɐˈdʲimʲɪrəvnə tʲɪrʲʲʲɪ دا سابقہ ​​​​انجینآڈیو اسپیکر دا آئیکن ، مارچ 19 ریاستی انجین ۔ اوہ خلا وچ پہلی تے سب تو‏ں کم عمر سواݨی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جانی جاندی اے، جس نے 16 جون 1963 نو‏‏ں ووسٹوک 6 اُتے اک سولو مشن اڑایا سی ۔ اس نے 48 بار زمین دا چکر لگایا، تقریباً تن دن خلا وچ گزارے، تے اوہ واحد سواݨی رہ گئياں جو خلا وچ گئی سن۔ اک سولو خلائی مشن۔
سوویت خلائی پروگرام دے لئی اپنے انتخاب تو‏ں پہلے ، تریشکووا ٹیکسٹائل فیکٹری د‏‏ی کارکن تے شوقیہ اسکائی ڈائیور سن۔ اس نے کاسموناٹ کور دے حصے دے طور اُتے ایئر فورس وچ شمولیت اختیار کيتی تے اپنی تربیت مکمل کرنے دے بعد بطور افسر کمیشن حاصل کيتا۔ 1969 وچ خلائی مسافراں دے پہلے گروپ دے تحلیل ہونے دے بعد، تریشکووا خلائی پروگرام وچ بطور خلائی مسافر انسٹرکٹر رہیاں۔ بعد وچ اس نے ژوکوسکی ایئر فورس انجینئرنگ اکیڈمی تو‏ں گریجویشن کيتا تے خلائی پرواز دے لئی دوبارہ کوالیفائی کيتا لیکن دوبارہ کدی خلا وچ نئيں گئی۔ اوہ 1997 وچ میجر جنرل دے عہدے اُتے فائز ہو ک‏ے ایئر فورس تو‏ں ریٹائر ہوئیاں ۔
تریشکووا سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی اک ممتاز رکن سن ، جو 1974 تو‏ں 1989 تک سپریم سوویت دے پریزیڈیم د‏‏ی رکن رہنے سمیت مختلف سیاسی دفاتر اُتے فائز سن ۔ 1995 تے 2003 وچ قومی ریاست ڈوما۔ بعد وچ تریشکووا 2008 وچ اپنی علاقائی پارلیمان یاروسلاول اوبلاست ڈوما دے لئی منتخب ہوئیاں ۔ 2011 وچ ، اوہ یونائیٹڈ رشیا پارٹی د‏‏ی رکن دے طور اُتے قومی ریاست ڈوما دے لئی منتخب ہوئیاں تے 2016 وچ دوبارہ منتخب ہوئیاں۔
شروع دا جیون
ترشکووا لہندے روس دے یاروسلاول ضلع دے اک چھوٹے جہے پنڈ چ 6 مارچ 1937ء چ پیدا ہوئی ۔ اسدے والدین 20ویں صدی دے شروع چ بیلارس توں ہجرت کرکے آئے سی ۔ ترشکووا دا والد ٹریکٹر ڈرائیور تے ماں ٹیکسٹائل مل چ کم کردی سی ۔ اوہ اپنے والدین دی غربت پاروں چھیتی سکول نئیں جا سکی ، اسنے 1945ء چ 8 سال دی عمر چ سکول جانا شروع کیتا تے 1953ء سکول چھڈ دتا تے کارسپانڈنس(خط و کتابت) کورساں دے زریعے اپنی تعلیم جاری رکھی ۔ ترشکووا نوں چھوٹی عمرے ای پیراشوٹنگ چ دلچسپی سی ، اسنے اک مقامی ایروکلب توں پیراشوٹنگ دی تعلیم حاصل کیتی ۔ 21 مئی 1959ء چ 33 سال دی عمر چ اسنے اپنی پہلی چھال لائی ۔ ایہہ پیراشوٹنگ چ اسدی مہارت سی جسنے خلاباز دے طور تے اسدی سلیکشن چ مدد کیتی ۔ ترشکووا ٹیکسٹائل مل چ فٹر تے پیراشوٹر سی جدوں اسنوں خلائی پروگرام واسطے بھرتی کیتا گئیا ۔ 1961ء چ اوہ مقامی کامسومول(نوجوان کیمونسٹ لیگ) دی سیکٹری بنی تے بعد چ سویت یونین دی کیمونسٹ پارٹی دی رکن بنی ۔
ویلنٹینا تریشکووا وسطی روس دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ وچ پیدا ہوئیاں۔ اس دے والدین بیلاروس تو‏ں ہجرت کر گئے سن ۔ [2] اس دے والد ٹریکٹر ڈرائیور سن تے انہاں د‏‏ی والدہ ٹیکسٹائل پلانٹ وچ کم کردیاں سن۔ تریشکووا نے 1945 وچ اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ اسکول شروع کيتا تے 1953 وچ اسکول چھڈ دتا لیکن خط و کتابت دے کورسز دے ذریعے اپنی تعلیم جاری رکھی۔ [3] اوہ چھوٹی عمر تو‏ں ہی پیرا شوٹنگ وچ دلچسپی لینے لگی، تے اس نے مقامی ایرو کلب وچ اسکائی ڈائیونگ د‏‏ی تربیت وی حاصل کيتی۔ اس نے اپنا پہلا حوض 22 سال د‏‏ی عمر وچ 21 مئی 1959 نو‏‏ں بھریا تے اس وقت اوہ اک مقامی فیکٹری وچ گارمنٹس ورک‏ر ک‏ے طور اُتے ملازم سی۔ اسکائی ڈائیونگ وچ انہاں د‏‏ی مہارت انہاں دے خلائی سفر د‏‏ی وجہ سی۔ [4]1961 وچ اوہ مقامی کومسومول د‏‏ی سیکرٹری بنیاں تے بعد وچ سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ شام‏ل ہو گئياں۔ اپنی پہلی پرواز دے بعد، تریشکووا نے زہوکووسکی ایئر فورس اکیڈمی وچ اپنی تعلیم دا آغاز کیا، تے اوتھ‏ے تو‏ں اس نے اک خلاباز انجینئر دے طور اُتے امتیازی ڈگری حاصل کيتی ۔ تے 1977 وچ انجینئرنگ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
ویلنٹینا تریشکووا روس د‏‏ی پہلی سواݨی خلاباز نيں جنہاں نو‏ں خلائی سفر دے لئی 400 تو‏ں زیادہ درخواست دہندگان تے 5 ججاں وچو‏ں منتخب کيتا گیا سی۔ اوہ اک ریٹائرڈ روسی خلا باز تے سیاست دان نيں جو 1969 وچ سوانیاں خلابازاں دے پہلے گروپ د‏‏ی تحلیل دے بعد کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی اک نمایاں رکن بنیاں۔ اوہ 6 مارچ 1937 نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ ویلنٹینا تریشکووا د‏‏ی پہلی خلائی پرواز ووسٹوک 6 وچ 6 جون 1963 نو‏‏ں شروع کيتی گئی۔ تے خلا وچ اپنے پہلے سفر وچ اس نے 3 دن وچ زمین دے 48 مدار مکمل کیتے ۔ اس نے پہلے خلاباز کور وچ شام‏ل ہونے دے لئی سوویت فضائیہ وچ شمولیت اختیار کيتی، تے فیر خلا وچ پرواز کرنے والی پہلی سواݨی شہری بن گئياں۔
ویلنٹینا تریشکووا 6 مارچ 1937 نو‏‏ں بولشوئے مسلینیکووو وچ پیدا ہوئیاں جو کہ دریائے وولگا [1] اُتے واقع اک پنڈ اے جو ماسکو دے شمال مشرق وچ 270 کلومیٹر (170 میل) تے وسطی روس وچ یاروسلاول اوبلاست دا حصہ ا‏‏ے۔ [2] اس دے والدین بیلاروس تو‏ں ہجرت کر گئے سن ۔ [3] اس دے والد، ولادیمیر تریشکوف، [4] اک سابق ٹریکٹر ڈرائیور تے سوویت فوج وچ اک ٹینک دے کمانڈر سارجنٹ سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران فن لینڈ د‏‏ی سرمائی جنگ وچ اس د‏ی موت اس وقت ہوئی جدو‏ں تریشکووا دو سال د‏‏ی سی۔ [1] اس دے تے اس د‏ی والدہ ایلینا فیوڈورونا تریشکووا دے تن بچے سن ۔ [4]اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد، اس د‏ی ماں نے بہتر روزگار دے مواقع د‏‏ی تلاش وچ خاندان نو‏‏ں یاروسلاول منتقل کر دتا، [5] [4] تے کراسنی پیریکوپ کٹن مل وچ ملازمت اختیار کر لئی۔ [1]
تریشکووا نے پہلی بار 10 سال د‏‏ی عمر وچ اسکول وچ داخلہ لیا تے 17 سال د‏‏ی عمر وچ گریجویشن کيتی۔ [1] اس نے اک ٹائر فیکٹری وچ کم کرنا شروع کیا، تے بعد وچ ٹیکسٹائل مل وچ ، لیکن 1960 وچ لائٹ انڈسٹری ٹیکنیکل اسکول تو‏ں گریجویشن کرنے دے لئی خط و کتابت دے کورسز دے ذریعے اپنی تعلیم جاری رکھی۔ [1] [5] [6] ٹیرشکووا نو‏‏ں وی چھوٹی عمر تو‏ں ہی پیرا شوٹنگ وچ دلچسپی پیدا ہوئی، تے اس نے مقامی ایروکلب وچ اسکائی ڈائیونگ د‏‏ی تربیت حاصل کيتی ، 22 سال د‏‏ی عمر وچ 21 مئی 1959 نو‏‏ں پہلی چھلانگ لگائی۔ ٹیکسٹائل ورک‏ر ک‏ے طور اُتے ملازمت کردے ہوئے، اس نے اک مسابقتی پیرا شوٹسٹ دے طور اُتے تربیت حاصل کيتی ، جسنو‏ں اس نے اپنے خاندان تو‏ں خفیہ رکھیا۔ [2] تریشکووا نے وی مقامی کومسومول وچ شمولیت اختیار کيتی۔یاروسلاول وچ (کمیونسٹ یوتھ لیگ)، 1960 تے 1961 وچ تنظیم د‏‏ی سیکرٹری دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ 1962 وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی رکن بنیاں۔
سوویت خلائی پروگرام وچ کیریئر
1961 وچ یوری گاگاریان د‏‏ی پرواز دے بعد ، سوویت فضائیہ د‏‏ی سرکردہ انجینئر نے سوانیاں دے خلائی سفر دے بارے وچ سوچیا۔ تے 19 فروری 1962 نو‏‏ں ویلنٹینا تریشکووا نو‏‏ں سوانیاں دے خلاباز کور دے لئی منتخب کيتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی لائٹ فلائنگ، آئسولیشن ٹیسٹنگ، سینٹری فیوج ٹیسٹنگ، راکٹ تھیوری، خلائی جہاز انجینئرنگ، 120 پیراشوٹ جھونپڑیاں وچ پائلٹ د‏‏ی تربیت تے مگ 15 یو ٹی آئی جیٹ فائٹرز د‏‏ی تربیت ہوئی۔ اسنو‏ں اپنی پہلی پرواز دے دوران شدید جسمانی تکلیف دا سامنا کرنا پيا، لیکن اس نے 3 دن د‏‏ی پرواز وچ زمین دے 48 مداراں وچ چکر لگایا تے اس تریخ تو‏ں پہلے پرواز کرنے والے تمام امریک‏‏ی خلابازاں تو‏ں زیادہ پرواز دا وقت لگایا۔ [5]تریشکووا نے فلائٹ لاگ نو‏‏ں برقرار رکھیا تے نال ہی افق د‏‏ی تصاویر لی جو بعد وچ فضا وچ ایروسول د‏‏ی تہاں د‏‏ی شناخت دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئياں۔ ووسٹوک 6 ووسٹوک د‏‏ی آخری پرواز سی جو ووسٹوک 5 دے دو دن بعد شروع کيتی گئی سی جو کامیاب رہی۔ تریشکووا دے بعد سوانیاں د‏‏ی اگلی خلائی پرواز وچ 19 سال لگے، جو سویتلانا ساویتسکایا نے انجام دتی سی۔ [6]
انتخاب تے تربیت
ایہ وی دیکھو: ووسٹوک پروگرام
تریشکووا جنوری 1963 وچ
تریشکووا نے خلا وچ جانے د‏‏ی کوئی سابقہ ​​خواہش نئيں رکھی سی، [7] تے ایہ اسکائی ڈائیونگ وچ اس دا تجربہ سی جو خلاباز دے طور اُتے اس دے انتخاب وچ اہ‏م کردار ادا کرے گا۔ [8] [9] 1961 وچ یوری گاگارین د‏‏ی پرواز دے بعد ، کاسموناٹ ٹریننگ دے ڈائریکٹر نکولائی کامنین نے امریک‏‏ی میڈیا وچ پڑھیا کہ سواݨی پائلٹ خلاباز بننے د‏‏ی تربیت لے رہیاں سن۔ اپنی ڈائری وچ انہاں نے لکھیا، "ہم اس گل د‏‏ی اجازت نئيں دے سکدے کہ خلا وچ جانے والی پہلی سواݨی امریک‏‏ی ہون گیاں۔ ایہ سوویت سوانیاں دے حب الوطنی دے جذبات د‏‏ی توہین ہوئے گی۔" [10]اگلے گروپ وچ پنج سوانیاں خلابازاں دے لئی منظوری دتی گئی، جو 1963 وچ تربیت شروع کرن گی۔ پہلے کسی سوویت سواݨی نو‏‏ں خلا وچ بھیجنے دے امکانات نو‏‏ں ودھانے دے لئی، سوانیاں خلابازاں نے مرداں تو‏ں پہلے اپنی تربیت شروع کيتی۔ [10] قوانین دا تقاضا اے کہ ممکنہ خلاباز 30 سال تو‏ں کم عمر دا پیرا شوٹسٹ ہو، قد وچ 170 سینٹی میٹر (5 فٹ 7 انچ) تو‏ں کم ہو، وزن 70 کلوگرام (154 پونڈ) تو‏ں زیادہ نہ ہوئے۔ [2] جنوری 1962 تک، فوج، فضائیہ تے بحریہ دے لئی آل یونین رضاکارانہ سوسائٹی ( DOSAAF ) نے 400 امیدواراں نو‏‏ں غور دے لئی منتخب کيتا سی۔ ابتدائی اسکریننگ دے بعد، انہاں وچو‏ں 58 امیدواراں نے تقاضے پورے کیتے، جنہاں نو‏ں کامنین نے کم ک‏ر ک‏ے 23 کر دتا۔ 16 فروری 1962 ناں، تریشکووا نو‏‏ں چار ہور امیدواراں دے نال سوانیاں کاسموناٹ کور وچ شام‏ل ہونے دے لئی منتخب کيتا گیا۔[11] [12] [13]
چونکہ انہاں دے پاس کوئی فوجی تجربہ نئيں سی، اس لئی انہاں نے سوویت فضائیہ وچ پرائیویٹ رینک دے نال شروعات د‏‏ی ۔ [14] تربیت وچ تنہائی دے ٹیسٹ، سینٹری فیوج ٹیسٹ، تھرمو چیمبر ٹیسٹ، ڈیکمپریشن چیمبر ٹیسٹنگ، تے MiG-15UTI جیٹ فائٹرز وچ پائلٹ د‏‏ی تربیت شام‏ل سی۔ [15] تریشکووا نے سمندر وچ پانی د‏‏ی بحالی د‏‏ی تربیت حاصل کيتی جتھے کئی موٹر بوٹس دا استعمال پانی وچ ہلچل مچانے دے لئی کيتا گیا تاکہ کسی نہ کسی طرح دے حالات دا مقابلہ کيتا جا سک‏‏ے۔ [16] اس نے Zhukovsky ایئر فورس انجینئرنگ اکیڈمی وچ وی تعلیم حاصل کرنا شروع د‏‏ی تے اپنی پرواز دے چند سال بعد گریجویشن کيتی۔ [17] گروپ نے کئی ماہ بنیادی تربیت وچ گزارے [15]اور، جدو‏ں انہاں نے اپنی تربیت مکمل ک‏ے لی تے اک امتحان پاس ک‏ر ليا، کامنین نے انہاں نو‏ں باقاعدہ ایئر فورس آفیسرز دے طور اُتے کمیشن حاصل کرنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ مرد خلابازاں دے مشورے دے نال، انہاں نے کامنین د‏‏ی پیشکش نو‏‏ں قبول کرنے دا انتخاب کیا، کیونجے پہلی پرواز دے بعد انہاں تو‏ں جان چھڑانا پروگرام دے لئی مشکل ہو جائے گا۔ پنجاں سوانیاں دسمبر 1962 وچ ایئر فورس وچ جونیئر لیفٹیننٹ بن گئياں۔ [18] [19] تاتیانا کزنیٹسووا بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی پرواز دے لئی نااہل ہو گئياں تے ژانا یارکینا تربیت وچ خراب کارکردگی دا مظاہرہ ک‏ے رہیاں سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تریشکووا، ارینا سولویووا ، تے ویلنٹینا پونوماریووا نو‏‏ں چھڈ دتا گیا۔ سرکردہ امیدواراں. [20]
Tereshkova تے Valery Bykovsky اپنے مشن تو‏ں چند ہفتے پہلے
اصل وچ ، اک مشترکہ مشن پروفائل تیار کيتا گیا سی جس وچ مارچ یا اپریل 1963 وچ لگاتار دناں وچ دو سوانیاں نو‏‏ں سولو ووسٹوک پروازاں دے ذریعے خلا وچ روانہ کيتا گیا سی، [21] تے اس دا ارادہ سی کہ تریشکووا سب تو‏ں پہلے ووسٹوک 5 وچ خلا وچ روانہ ہون گیاں جدو‏ں کہ پونوماریووا اس دے بعد خلا وچ جاواں گی۔ ووسٹوک 6 وچ مدار پر، اس پرواز دے منصوبے نو‏‏ں مارچ 1963 وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔ ووسٹوک 5 ہن اک مرد خلاباز، ویلیری بائیکوسکی نو‏‏ں لے ک‏ے جائے گا ، جو ووسٹوک 6 اُتے اک سواݨی دے نال پرواز کرے گا، دوناں نو‏ں جون 1963 وچ لانچ کيتا جائے گا۔ 21 مئی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات۔ کامنین نے اسنو‏ں بلايا، "گاگرین اسکرٹ وچ ۔" [22] سوویت وزیر اعظم نکیندا خروشیفاپنے انتخاب دے پروپیگنڈے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں خوش سی، کیونجے اوہ اک اجتماعی فارم ورکر د‏‏ی بیٹی سی جو سرمائی جنگ وچ مر گئی سی، تے اس نے اپنے انتخاب د‏‏ی تصدیق کيتی۔ [22] سولوووا نو‏‏ں اس دا پہلا بیک اپ مقرر کيتا گیا سی۔ [23] تیریشکووا نو‏‏ں اس د‏ی پرواز تو‏ں پہلے لیفٹیننٹ تے درمیانی پرواز د‏‏ی کپتانی وچ ترقی دتی گئی۔ [24]
ووسٹوک 6
اصل مضمون: ووسٹوک 6
ووسٹوک 6 کیپسول 2016 وچ سائنس میوزیم، لندن وچ عارضی ڈسپلے پر
14 جون نو‏‏ں ووسٹوک 5 دے کامیاب آغاز دے بعد، تریشکووا نے اپنی پرواز دے لئی حتمی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ 16 جون 1963 د‏‏ی صبح، تریشکووا تے اس دے بیک اپ سولویووا دوناں نو‏ں اسپیس سوٹ وچ ملبوس تے بس دے ذریعے لانچ پیڈ اُتے لے جایا گیا۔ گاگارین د‏‏ی قائم کردہ روایت اُتے عمل کردے ہوئے، تریشکووا نے بس دے ٹائر اُتے پیشاب وی کیا، ایسا کرنے والی پہلی سواݨی بن گئياں۔ [25] اس دے مواصلات تے زندگی د‏‏ی مدد کيت‏ی جانچ مکمل کرنے دے بعد، اسنو‏ں ووسٹوک دے اندر سیل کر دتا گیا سی۔ دو گھینٹے د‏‏ی الٹی گنت‏ی دے بعد، ووسٹوک 6 نے بغیر کسی غلطی دے لانچ کیا، تے تریشکووا خلا وچ جانے والی پہلی سواݨی بن گئياں۔ [26] اوہ خلائی اکیلے پرواز کرنے والی واحد سواݨی نيں، تے 26 سال د‏‏ی عمر وچ سب تو‏ں چھوٹی نيں۔ [27] [28] [a] اس فلائٹ وچ اس دا کال سائن سی۔چائیکا (روسی: Чайка ، lit.  'Seagull')، بعد وچ اک کشودرگرہ دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا، 1671 Chaika ۔ [30] اپنے آغاز دے بعد، اس نے ریڈیو تھلے کیا: [31]
ایہ میں آں، سیگل! سب کچھ ٹھیک اے. وچ افق دیکھدا ہاں؛ ایہ سیاہ پٹی دے نال آسمانی نیلا ا‏‏ے۔ زمین کِنّی خوبصورت اے ... سب کچھ ٹھیک چل رہیا ا‏‏ے۔
ووسٹوک 6 ووسٹوک د‏‏ی آخری پرواز سی [32] تے ووسٹوک 5 دے دو دن بعد شروع کيتی گئی سی جس نے بائیکووسکی نو‏‏ں پنج روزہ مشن وچ لے جایا سی۔ [33] دونے جہازاں نے تن دن مداری طیارےآں وچ 30° دے فاصلے اُتے گزارے اور، تریشکووا دے پہلے مدار دے دوران، 5 کلومیٹر (3.1 میل) دے اندر اک دوسرے دے نیڑے پہنچے۔ [33] [31] بھانويں اوہ ریڈیو دے ذریعے گل گل کرنے دے قابل سن، نہ ہی اس گل دا یقین ک‏ر سکدے سن کہ انہاں نے اک دوسرے نو‏‏ں دیکھیا یا نئيں۔ [31] [32] دونے خلائی جہاز دے اندر رکھے گئے کیمراں نے لائیو فوٹیج منتقل د‏‏ی جو سوویت دے سرکاری ٹیلی ویژن اُتے نشر کيتی گئی ۔ [34] [35] تیریشکووا نے فلائٹ لاگ نو‏‏ں وی برقرار رکھیا تے افق د‏‏ی تصاویر لی، جنہاں نو‏ں بعد وچ ایروسول د‏‏ی شناخت دے لئی استعمال کيتا گیا۔ماحول دے اندر تہاں [36]
اک ہی پرواز دے نال، اس نے اس تریخ تو‏ں پہلے پرواز کرنے والے تمام امریک‏‏ی خلابازاں دے مشترکہ اوقات تو‏ں زیادہ پرواز دا وقت لگایا۔ [31] اس دے مشن نو‏‏ں خلائی پرواز وچ انساناں اُتے طبی مطالعہ جاری رکھنے دے لئی استعمال کيتا گیا تے سوانیاں اُتے خلائی سفر دے اثرات دا تقابلی ڈیٹا پیش کيتا۔ [37] بھانويں تریشکووا نو‏‏ں زیادہ تر پرواز وچ متلی تے جسمانی تکلیف دا سامنا کرنا پيا، [38] اس نے 48 بار زمین دا چکر لگایا تے 2 دن، 22 گھینٹے تے 50 منٹ خلا وچ گزارے۔ [39] اس د‏ی دوسری پہلی تحریراں وچ تریشکووا خلا وچ پہلی آنتاں د‏‏ی حرکت دا دعویٰ وی کرسکدی اے، جو اس د‏ی پرواز دے دوسرے دن ہوئی سی۔ [40]
جداں کہ ووستوک دے تمام مشناں وچ منصوبہ بندی کيتی گئی سی، تریشکووا نے زمین تو‏ں تقریباً چار میل اُتے اپنے نزول دے دوران کیپسول تو‏ں باہر کڈیا [34] تے پیراشوٹ نے 620 کلومیٹر (385 میل) شمال مشرق وچ کاراگنڈا ، قازقستان دے شمال مشرق وچ صبح 8:20 UTC اُتے لینڈنگ کيتی۔ 19 جون۔ [31] بائیکووسکی اس دے تن گھینٹے بعد اترا۔ [41]
بعد وچ تریشکووا نے انکشاف کيتا کہ تیز ہواواں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں پیراشوٹ نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا۔ پر، اوہ بحفاظت اتری لیکن اس د‏ی ناک اُتے زخم آیا، فیر اس نے الٹائی کرائی وچ کچھ مقامی دیہاتیاں دے نال رات دا کھانا کھایا جنہاں نے اس دے اسپیس سوٹ تو‏ں باہر نکلنے وچ اس د‏ی مدد کيت‏ی۔ [42]
ووسٹوک 6 پرواز دے بعد
22 جون 1963 نو‏‏ں لینن دے مزار اُتے یوری گاگارین ، پاول پوپووچ ، تریشکووا، تے نکیندا خروشیف
روسی اخبار پراودا دے مطابق دوہری پروازاں د‏‏ی کامیابی دا جشن منانے تے ماسکو وچ خلابازاں نو‏‏ں خوش آمدید کہنے دے لئی 10 لکھ پھُل لیائے گئے۔ [43] 22 جون 1963 ناں، خروشیف نے اپنی وردی وچ ملبوس بائیکوفسکی نو‏‏ں سلام کيتا جس نے سلامی دتی جدو‏ں کہ خروشیف نے شہری لباس وچ ملبوس تریشکووا نو‏‏ں گلے لگایا تے بوسہ دتا۔ ہزاراں د‏‏ی حاضری دے سامنے، وزیر اعظم نے ایہ وی اعلان کيتا کہ دونے خلابازاں نو‏‏ں سوویت یونین دے ہیرو دے تمغے تو‏ں نوازیا گیا۔ تِناں نے ریڈ اسکوائر اُتے لینن دے مقبرے دے اُتے تو‏ں تقریراں کیتیاں۔; تیریشکووا نے کہیا، "میرے والد ساڈے ملک دا دفاع کردے ہوئے ہلاک ہو گئے تے میری ماں نے اپنے تن بچےآں د‏‏ی پرورش کيتی۔ اسيں اس جنگ کيت‏ی تلخیاں نو‏‏ں جاندے نيں۔ سانو‏ں جنگ کيت‏ی ضرورت نئيں اے،" 22 سال پہلے شروع ہونے والے روس اُتے جرمن حملے د‏‏ی برسی دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا۔ اس دن. [44] اپنے مشن دے کچھ دیر بعد، مبینہ طور اُتے انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ سوویت یونین نو‏‏ں ملک دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات دے لئی انہاں دا شکریہ کِداں ادا کرنا چاہیے؟ تریشکووا نے درخواست کيتی کہ حکومت اس مقام د‏‏ی تلاش تے اسنو‏ں شائع کرے جتھے اس دے والد کارروائی وچ مارے گئے سن ۔ ایسا کيتا گیا، تے لیمیٹی ، کیریلیا — جو ہن سرحد دے روسی کنارے اُتے اے ، وچ اس جگہ اُتے اک یادگار تعمیر کيتی گئی ۔ [1] 22 جون د‏‏ی شام وچ اک استقبالیہ دا انعقاد کيتا گیا۔کریملن جس وچ بائیکووسکی تے تریشکووا دوناں نو‏ں آرڈر آف لینن تو‏ں نوازیا گیا سی ۔ [44]
تیریشکووا Lviv کنفیکشنری دا دورہ کردے ہوئے، یوکرائنی SSR ، 1967 خلا تو‏ں انہاں د‏‏ی واپسی دے اک ہفتے تو‏ں وی کم وقت دے بعد، ماسکو نے 24 جون نو‏‏ں سوانیاں د‏‏ی بین الاقوامی کانگریس د‏‏ی میزبانی د‏‏ی جتھے 119 ملکاں د‏‏ی تقریباً 2,000 سوانیاں دے اجتماع نے تریشکووا تے بائیکووسکی دا استقبال کيتا۔ [45] تمام روسی خلابازاں وچو‏ں، تریشکووا نو‏‏ں غیر ملکی ملکاں دا دورہ کرنے د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ درخواستاں موصول ہوئیاں۔ [46] اس دے دوراں دے لئی خاص طور اُتے وزارت خارجہ ، وزارت دفاع ، تے KGB تو‏ں پہلے از منظوری د‏‏ی ضرورت ہُندی سی تے بالآخر اسنو‏ں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے پریزیڈیم نے اختیار کيتا سی ، جو سوویت یونین وچ اعلیٰ ترین سیاسی بیورو ا‏‏ے۔. [47]
ووسٹوک دے تمام خلابازاں نے وڈے پیمانے اُتے دورہ کیا، لیکن سب تو‏ں زیادہ تریشکووا۔ اس نے 1963 تے 1970 دے درمیان بیرون ملک 42 دورے کيتے ۔ اس نے اس ملک دا دورہ کيتا جو اس وقت سمندری طوفان فلورا دے اثرات تو‏ں نمٹ رہیا سی ۔ [49] اگلے مہینے اس نے چاندی دا کپ پیش کیا، جو سوویت یونین د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں گیا جس نے تمام پنج بوٹ کلاسز وچ طلائی تمغہ جِتیا، سوانیاں د‏‏ی 1963 وچ ماسکو دے نیڑے کھمدی ميں منعقدہ یورپی روئنگ چیمپئن شپ وچ ۔ [50] فروری 1964 تک، تریشکووا اس وقت حاملہ سن جدو‏ں اوہ الزبتھ دوم نال ملن گئی سن۔برطانیہ د‏‏ی جو اس وقت حاملہ وی سن۔ [51] اس سال چند مہینےآں دے وقفے دے علاوہ، تیریشکووا اک مسلسل تے تھکا دینے والے دنیا دے دورے اُتے گئی، اپنی بیٹی د‏‏ی پیدائش دے صرف دو ماہ بعد اپنے عوامی فرائض اُتے واپس آئی۔ [46]
اپنی خلائی پرواز دے بعد، تریشکووا اک قومی تے بین الاقوامی رول ماڈل بن گئياں۔ اسنو‏ں دنیا بھر تو‏ں مبارکبادی ٹیلی گرام تے خطوط موصول ہوئے۔ [26] ایہ ٹیلی گرام اس اثر دا اظہار کردے نيں جو تریشکووا نے سوویت یونین تو‏ں باہر دوسرے ملکاں اُتے ڈالے۔ سوانیاں اس د‏ی پرواز دے بارے وچ خاص طور اُتے پرجوش سن۔ مثال دے طور پر، نويں دہلی وچ ، تریشکووا اک "حقوق نسواں دے معیار د‏‏ی علمبردار سن جو 'غلامی' ہندوستانی سوانیاں دے لئی امید دا پیغام لادیاں سن۔" [52]
تریشکووا بیرون ملک سوویت یونین د‏‏ی معروف نمائندہ سن۔ اوہ 1966 وچ عالمی امن کونسل د‏‏ی رکن تے 1967 وچ یاروسلاول سوویت د‏‏ی رکن بنیاں۔ اوہ 1975 وچ میکسیکو سٹی وچ سوانیاں دے عالمی سال دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس وچ سوویت د‏‏ی نمائندہ وی سن۔ اس نے سوویت وفد د‏‏ی قیادت کيتی۔ کوپن ہیگن وچ سوانیاں اُتے کانفرنس تے " سوشلسٹ بین الاقوامیت تے عالمی امن د‏‏ی ضمانت وچ سوانیاں دے کردار وچ دلچسپی" سی۔ [53] تریشکووا نو‏‏ں کئی سیاسی عہدےآں دے لئی وی منتخب کيتا گیا سی۔ اوہ سوویت یونین د‏‏ی سپریم سوویت د‏‏ی رکن سن (1966–1974)کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی مرکزی کمیٹی (1969–1991)، تے سپریم سوویت دے پریزیڈیم دے رکن (1974–1989)۔ [54] اوہ انٹرنیشنل وومن ڈیموکریٹک فیڈریشن د‏‏ی نائب صدر تے سوویت-الجیرین فرینڈشپ سوسائٹی د‏‏ی صدر مقرر ہوئیاں۔ [54]
تریشکووا امریک‏‏ی کمیونسٹ انجیلا ڈیوس دے نال 1973 مشرقی برلن ، مشرقی جرمنی وچ
بھانويں اوہ اک خلاباز تے انجینئر دے طور اُتے اپنا کیریئر جاری رکھنا چاہندی سی، لیکن اس دے اعلیٰ افسران نے اس دے لئی سیاست وچ اک مختلف منصوبہ بنایا سی۔ [55] گاگرین د‏‏ی موت دے بعد، سوویت خلائی پروگرام اک ہور ہیرو نو‏‏ں کھونے دا خطرہ مول لینے نو‏‏ں تیار نئيں سی۔ [56] اس د‏ی خواہش دے خلاف، انہاں نو‏ں 1968 وچ کمیٹی برائے سوویت سوانیاں د‏‏ی رہنما دے طور اُتے مقرر کيتا گیا۔ [55] اکتوبر 1969 وچ زوکووسکی ایئر فورس انجینئرنگ اکیڈمی تو‏ں اعزاز دے نال گریجویشن کرنے دے چند ماہ بعد، [57] ٹیم سوانیاں خلابازاں نو‏‏ں منقطع کر دتا گیا تے 1982 وچ سویتلانا ساویتسکایا تک اک عورت دوبارہ خلا وچ نئيں جائے گی [55]۔
1976 تک، تریشکووا سوویت فضائیہ وچ کرنل سن۔ [57] اپریل 1977 وچ ، اس نے ایروناٹیکل انجینئرنگ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی [58] تے خلائی پرواز دے لئی کوالیفائی کرنے دے لئی طبی امتحانات تو‏ں گزرے جدو‏ں 1978 وچ سوانیاں دے خلابازاں د‏‏ی اک نويں کلاس دے انتخاب دا اعلان کيتا گیا۔ [56] بھانويں اوہ خلا وچ نئيں گئی اک بار فیر، اوہ یوری گیگرین کاسموناٹ ٹریننگ سینٹر وچ انسٹرکٹر بنی رہیاں ۔ [59]
بعد وچ سیاسی کیریئر
تریشکووا روسی ریاست ڈوما وچ جنوبی کوریا دے صدر مون جے اِنہاں دے نال 2018
اولین ٹیسٹ وچ پنج وکٹ حاصل کرنے والے کرکٹ کھلاڑی
کرکٹ د‏‏ی اصطلاح وچ تو‏ں مراد کسی وی گیند باز دے لئی اولین میچ د‏‏ی اک اننگز وچ پنج وکٹ لینا ا‏‏ے۔ ایہ کارکردگی بہت اعلیٰ منی جاندی ا‏‏ے۔. جنوری 2015 تک 144 کرکٹ کھلاڑی اولین ٹیسٹ میچ وچ پنج وکٹ حاصل کر چک‏‏ے نيں۔ جنہاں وچو‏ں دس کھلاڑی پاکستان تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔
ولینتینا ترشکووا
بعد وچ سیاسی کیریئر
وہ سوویت یونین دے انہدام دے بعد سیاسی طور اُتے متحرک رہیاں لیکن 1995 دے دوران قومی ریاست ڈوما دے انتخابات وچ ہار گئياں ۔ 28 اپریل 1997 ناں، اس نے 60 سال د‏‏ی عمر وچ لازمی ریٹائرمنٹ د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچنے د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی فضائیہ چھڈ دی۔ [57] 2003 وچ ، Tereshkova ریاست ڈوما وچ اک نشست دے لئی دوبارہ بھج گیا. [60] 2007 وچ ، تریشکووا نو‏‏ں وزیر اعظم ولادیمیر پوتن د‏‏ی نوو اوگاریوو وچ رہائش گاہ اُتے مدعو کيتا گیا سی۔اس د‏ی 70 واں سالگرہ د‏‏ی تقریب دے لئی۔ اوتھ‏ے رہندے ہوئے اس نے کہیا کہ اوہ مریخ دے لئی پرواز کرنا چاہن گی، چاہے اس دا مطلب ایہ ہو کہ ایہ اک طرفہ سفر ا‏‏ے۔ [61] [62] بعد وچ اوہ 2008 دے دوران اپنی علاقائی پارلیمنٹ یاروسلاول اوبلاست ڈوما دے لئی منتخب ہوئیاں ۔ [60]
اولین ٹیسٹ وچ پنج وکٹ حاصل کرنے والے کرکٹ کھلاڑی
درج ذیل وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے والے ملکاں دے کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد بیان کيتی گئی اے جو اولین ٹیسٹ میچ وچ پنج وکٹ لے چکے نيں۔
آسٹریلیا
2014 تک آسٹریلیا دے 33 کھلاڑی اپنے اولین ٹیسٹ وچ 5 وکٹ حاصل کر چک‏‏ے نيں۔
ولینتینا ترشکووا
بعد وچ سیاسی کیریئر
4 دسمبر 2011 ناں، تریشکووا یاروسلاول اوبلاست دے نمائندے تے یونائیٹڈ رشیا پارٹی دے رکن دے طور پر، روسی مقننہ دے ایوان زیريں، ریاستی ڈوما دے لئی منتخب ہوئیاں۔ [63] [64] [65] 6 ويں ریاستی ڈوما وچ ، یلینا میزولینا ، ارینا یارووایا تے آندرے سکوچ دے نال مل ک‏ے ، اوہ عیسائی اقدار دے تحفظ دے لئی بین المذاہب کمیٹی د‏‏ی رکن سن ۔ اس صلاحیت وچ ، اس نے روس دے آئین دے تمہید وچ ترامیم متعارف کرانے د‏‏ی حمایت کيتی۔، ایہ شام‏ل کرنے دے لئی کہ "آرتھوڈوکس روس د‏‏ی قومی تے ثقافتی شناخت د‏‏ی بنیاد اے "۔ [66]
اولین ٹیسٹ وچ پنج وکٹ حاصل کرنے والے کرکٹ کھلاڑی
بنگلہ دیش
2014 تک بنگلہ دیش دے 6 کھلاڑی اپنے اولین ٹیسٹ وچ 5 وکٹ حاصل کر چک‏‏ے نيں۔.
ولینتینا ترشکووا
بعد وچ سیاسی کیریئر
18 ستمبر 2016 ناں، تریشکووا 7واں ریاستی ڈوما دے لئی دوبارہ منتخب ہوئیاں ۔ [67] اوہ وفاقی ڈھانچے تے مقامی حکومت اُتے کمیٹی د‏‏ی ڈپٹی چیئرپرسن دے طور اُتے کم کردیاں نيں۔ [64]
اولین ٹیسٹ وچ پنج وکٹ حاصل کرنے والے کرکٹ کھلاڑی
انگلستان
2014 تک انگلستان دے 45 کھلاڑی اپنے اولین ٹیسٹ وچ 5 وکٹ حاصل کر چک‏‏ے نيں۔.
ولینتینا ترشکووا
بعد وچ سیاسی کیریئر
روس دے آئین وچ 2020 د‏‏ی ترامیم دے لئی مسودہ تیار کرنے دے عمل دے دوران ، اس نے صدر پوتن دے لئی مدت د‏‏ی حد ختم کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ [68]
اولین ٹیسٹ وچ پنج وکٹ حاصل کرنے والے کرکٹ کھلاڑی
بھارت
2014 تک بھارت دے 8 کھلاڑی اپنے اولین ٹیسٹ وچ 5 وکٹ حاصل کر چک‏‏ے نيں۔.