cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام علی رضا علیہ السلام
صباح طبری کابیان اے کہ ہارون جدو‏ں خراسان جانے لگیا تو وچ نہروان تک اس د‏ی مشایعت نوں گیاراستہ وچ اس نے بیان کيتاکہ ائے صباح تسيں ہن دے بعدپھرمینو‏ں زندہ نہ پاؤگے ميں نے کہاامیرالمومنین ایساخیال نہ کرن آپ انشاء اللہ صحیح وسالم اس سفرسے واپس آئیاں گے ایہ سن کراس نے کہاکہ شایدتجھ نوں میراحال معلوم نئيں اے آؤ وچ دکھاداں ،پھرمینو‏ں راستہ کٹ کراک سمت درخت دے تھلے لے گیااوراوتھ‏ے تو‏ں اپنے خواصاں نوں ہٹاکرآپنے بدن کاکپڑااٹھاکرمینو‏ں دکھایا،تواک پارچہ ریشم شکم پرلپیٹاہواتھا،اوراس تو‏ں سارابدن کساہواتھا ایہ دکھاکرمیرے تو‏ں کہاکہ وچ مدت تو‏ں بیمارہاں تمام بدن وچ درداٹھتاہے مگرکسی تو‏ں اپناحال نئيں کہہ سکتاتواڈے پاس وی ایہ رازامانت رہے میرے بیٹےآں وچو‏ں ہراک کاگماشتہ میرے اوپرمقررہے ما وچ  د‏‏ی طرف تو‏ں مسرور،امین د‏‏ی جانب تو‏ں بختیشوع ،ایہ لوک میری سانس تک گندے رہندے نيں ،اورنئيں چاہندے کہ وچ اک روزبھی زندہ رہون، اگرتم نوں یقین نہ ہوتودیکھو وچ  تواڈے سامنے گھوڑاسوارہونے نوں مانگتاہاں ،ایسالاغرٹٹومیرے لئی لاواں گے جس پرسوارہوکر وچ  تے زیادہ بیمارہوجاؤں،ایہ کہہ کرگھوڑاطلب کيتاواقعی ایساہی لاغراڑیل ٹٹوحاضرکیااس پرہارون نے بے چون وچراسوارہوگیااورمجھ نوں اوتھ‏ے تو‏ں رخصت کر دے جرجان کاراستہ پکڑلیا(لمعة الضیاء ص ۹۲) ۔
بہرحال ہارون رشیدکی ایہی مجبوریاں سن جنہاں نے اس نوں حضرت امام علی رضاعلیہ السلام دے مخالفانہ امورکی طرف متوجہ نئيں ہونے دیاورنہ اگراسنو‏ں فرصت ہُندی تے وہ اپنی قدیم ذی اختیاری د‏‏ی حالتاں پرقائم رہتاتواس سلسلہ د‏‏ی غارت گری وبربادی نوں کدی بھولنے والانہاں نو‏ں سی، مگراس وقت کيتاکرسکتاتھا اپنے ہی دست وپااپنے اختیار وچ نئيں سن بہرحال حارون رشیداسی ضیق النفس مجبوری ناداری تے بے اختیاری د‏‏ی غیرمتحمل مصیبتاں وچ خراسان پہنچ کرشروع ۱۹۳ ھ مرگیا۔
ان دونے بھائیاں امین تے مامون دے متعلق مورخین کاکہناہے کہ مامون توپھربھی سجھ بجھ تے اچھے کیرکٹرکاآدمی سی لیکن امین عیاش،لاابالی تے کمزور طبیعت کاتھا سلطنت دے تمام حصےآں ،بازی گر،مسخرے تے نجومی جوتشی بلوائے، نہایت خوبصورت طوائف تے نہایت کامل گانے والیاں تے خواجہ سرااں نوں وڈی وڈی رق وچ خرچ کر دے تے ناٹک د‏‏ی اک محفل مثل اندرسبھا دے ترتیب دی،ایہ تھیٹر اپنے زرق برق ساماناں تو‏ں پریاں کااکھاڑاہوتاتھا سیوطی نے ابن جریرسے نقل کيتاہے کہ امین اپنی بیویاں تے کنیزےآں نوں چھوڑکرخصیاں تو‏ں لواطت کرتاتھا (اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ٦۰) ۔
امام علی رضا دا حج تے ہارون رشیدعباسی
زمانہ ہارون رشید وچ حضرت امام علی رضاعلیہ السلام حج دے لئی مکہ معظمہ تشریف لے گئے ايس‏ے سال ہارون رشیدبھی حج دے لئی آیاہواتھا خانہ کعبہ وچ داخلہ دے بعد امام علی رضاعلیہ السلام اک دروازہ تو‏ں تے ہارون رشید دوسرے دروازہ تو‏ں نکلے امام علیہ السلام نے فرمایاکہ ایہ دوسرے دروازہ تو‏ں نکلنے والاجوہم تو‏ں دورجارہاہے عنقریب طوس وچ دونے اک جگہ ہون گے اک روایت وچ اے کہ یحی ابن خالدبرمکی نوں امام علیہ السلام نے مکہ وچ دیکھاکہ اوہ رومال تو‏ں گردکی وجہ تو‏ں منہ بندکيتے ہوئے جارہاہے آپ نے فرمایاکہ اسنو‏ں پتہ وی نئيں کہ اس دے نال امسال کيتاہونے والاہے ایہ عنقریب تباہی د‏‏ی منزل وچ پہنچادیاجائے گاچنانچہ ایساہوی ہويا۔
راوی مسافرکابیان اے کہ حج دے موقع پرامام علیہ السلام نے ہارون رشیدکودیکھ کراپنے دونے ہتھو‏ں د‏‏ی انگلیاں ملاندے ہوئے فرمایاکہ وچ تے یہ ايس‏ے طرح اک ہوجاواں گے اوہ کہتاہے کہ وچ اس ارشادکامطلب اس وقت سمجھاجب آپ د‏‏ی شہادت واقع ہوئی تے دونے اک مقبرہ وچ دفن ہوئے موسی بن عمران کاکہناہے کہ ايس‏ے سال ہارون رشیدمدینہ منورہ پہنچااورامام علیہ السلام نے اسنو‏ں خطبہ دیندے ہوئے دیکھ کرفرمایاکہ عنقریب وچ تے ہارون اک ہی مقبرہ وچ دفن کيتے جاواں گے (نورالابصار ص ۱۴۴) ۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام دا مجددمذہب امامیہ ہونا
حدیث وچ ہرسوسال دے بعد اک مجدداسلام دے نمودوشہود دا نشان ملتاہے ایہ ظاہرہے کہ جواسلام کامجددہوگااس دے تمام مننے والے ايس‏ے دے مسلک پرگامزن ہون گے تے مجددکاجوبنیادی مذہب ہوگااس دے مننے والےآں کحالے اوہی مذہب ہوئے گا،حضرت امام رضاعلیہ السلام جوقطعی طورپرفرزندرسول اسلام سن اوہ ايس‏ے مسلک پرگامزن سن جس مسلک د‏‏ی بنیادپیغمبراسلام تے علی خیرالانام کاوجودذی وجودتھا ایہ مسلمات تو‏ں اے کہ آل محمدعلیہم السلام پیغمبرعلیہ السلام دے نقش قدم پرچلدے سن تے انہاں نو‏ں دے خدائی منشاء تے بنیادی مقصدکی تبلیغ فرمایاکردے سن یعنی آل محمدکامسلک اوہ تھاجومحمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کامسلک سی۔
علامہ ابن اثیرجزری اپنی کتاب جامع الاصول وچ لکھدے نيں کہ حضرت امام رضا علیہ السلام تیسری صدی ہجری وچ تے ثقة الاسلام علامہ کلینی چوتھ‏ی صدی ہجری وچ مذہب امامیہ دے مجددتھے علامہ قونوی تے ملامبین نے ايس‏ے نوں دوسری صدی دے حوالہ تو‏ں تحریرفرمایاہے (وسیلةالنجات ص ۳٧٦ ،شرح جامع صغیر)۔
محدث دہلوی شاہ عبدالعزیزابن اثیرکاقول نقل کردے ہوئے لکھدے نيں کہ ابن اثیرجذری صاحب جامع الاصول کہ حضرت امام علی بن موسی الرضامجددمذہب امامیہ دوقرن ثالث گفتہ است ابن اثیرجذری صاحب جامع الاصول نے حضرت امام رضاعلیہ السلام نوں تیسری صدی وچ مذہب امامیہ کامجددہوناظاہروواضح فرمایاہے (تحفہ اثناعشریہ کید ۸۵ ص ۸۳)
آپ دے اخلاق وعادات تے شمائل وخصائل کالکھنااس لئی دشوارہے کہ اوہ بے شمارہیاں ”مشتی نمونہ ازخرداری“یہ نيں بحوالہ علامہ شبلنجی ابراہیم بن عباس تحریر فرماندے نيں کہ حضرت امام علی رضاعلیہ السلام نے کدی کسی شخص دے نال گفتگوکرنے وچ سختی نئيں کيت‏‏ی،اورکدی کسی گل نوں قطع نئيں فرمایا آپ دے مکارم عادات تو‏ں سی کہ جدو‏ں گل کرنے والااپنی گل ختم کرلیتاتھا تب اپنی طرف تو‏ں آغازکلام فرماندے سن کِسے د‏‏ی حاجت روائی تے کم نکالنے وچ حتی المقدوردریغ نہ فرماندے ،کدی ہمنشین دے سامنے پیر پھیلاکرنہ بیٹھدے تے نہ اہل محفل دے روبروتکیہ لگاکربیٹھدے سن کدی اپنے غلا وچ نوں گالی نہ دتی تے چیزاں کاکیاذکر،ميں نے کدی آپ دے تھکدے تے ناک صاف کردے نئيں دیکھیا،آپ قہقہہ لگاکرہرگز نئيں ہنستے سن خندہ زنی دے موقع پرآپ تبسم فرمایاکردے سن محاسن اخلاق تے تواضع وانکساری د‏‏ی ایہ حالت سی کہ دسترخوان پرسائیس تے دربان تک نوں اپنے نال بٹھالیندے ،راتاں نوں بوہت گھٹ سوندے تے اکثرراتاں نوں شام تو‏ں صبح تک شب بیداری کردے سن اکثراوقات روزے تو‏ں ہُندے سن مگرہرمہینے دے تن روزیتوآپ تو‏ں کدی قضانہاں نو‏ں ہوئے ارشادفرماندے سن کہ ہرماہ وچ کم ازکم تن روزے رکھ لیناایساہے جداں کوئی  ہمیشہ روزے تو‏ں رہے ۔
آپ کثرت تو‏ں خیرات کيتاکردے سن تے اکثررات دے تاریک پردہ وچ اس استحباب نوں ادافرمایاکردے سن موسم گرما وچ آپ کافرش جس پرآپ بیٹھ کرفتوی دیندے یامسائل بیان کيتاکردے بوریاہوتاتھااورسرما وچ  کمبل آپ کاایہی طرزاس وقت وی رہیا جدو‏ں آپ ولی عہدحکومت سن آپ کالباس گھر وچ  موٹااورخشن ہوتاتھا تے رفع طعن دے لئی باہرآپ اچھالباس پہندے سن اک مرتبہ کسی نے آپ تو‏ں کہاکہ حضوراِنّا عمدہ لباس کیو‏ں استعمال فرماندے نيں آپ نے اندرکاپیراہن دکھلاکرفرمایااچھالباس دنیاوالےآں دے لئی تے کمبل کاپیراہن خدادے لئی ا‏‏ے۔
علامہ موصوف تحریرفرماندے نيں کہ اک مرتبہ آپ حمام وچ تشریف رکھدے سن کہ اک شخص جندی نامی آگیااوراس نے وی نہاناشروع کيتادوران غسل وچ اس نے وی نہاناشروع کيتادوران غسل وچ اس نے امام رضاعلیہ السلام تو‏ں کہاکہ میرے جسم پرپانی ڈالئے آپ نے پانی ڈالناشروع کيتااِنّے وچ اک شخص نے کہااے جندی فرزندرسول تو‏ں خدمت لے رہاہے ارے ایہ امام رضاہاں، ایہ سنناتھا کہ اوہ پیراں پرگرپڑااورمعافی مانگنے لگا(نورالابصار ص ۳۸،۳۹) ۔
اک مردبلخی ناقل اے کہ حضرت دے نال اک سفر وچ تھااک مقام پردسترخوان بچھاتوآپ نے تمام غلا وچ  نوں جنہاں وچ حبشی وی شامل سن بلاکربٹھلالیاميں نے عرض کيتامولاانہاں نو‏ں علیحدہ بٹھلاواں توکیاحرج اے آپ نے فرمایاکہ سب کارب اک اے تے  وچ  باپ آدم وحوحالے اک نيں تے جزاوسزا اعمال پرموقوف اے، توپھرتفرقہ کيتاآپ دے اک خادم یاسرکاکہناہے کہ آپ کایہ تاکیدی حکم سی کہ میرے آنے پرکوئی خادم کھاناکھانے د‏‏ی حالت وچ میری تعظیم نوں نہ اٹھے۔
معمر بن خلادکابیان اے کہ جدو‏ں وی دسترخوان بچھتاآپ ہرکھانے وچو‏ں اک اک لقمہ کڈ لیندے سن ،اوراسنو‏ں مسکیناں تے یتی وچ نوں بھیج دیاکردے سن شیخ صدوق تحریرفرماندے نيں کہ آپ نے اک سوال کاجواب دیندے ہوئے فرمایاکہ بزرگی تقوی تو‏ں اے جومیرے تو‏ں زیادہ متقی اے اوہ میرے تو‏ں بہترہ‏‏ے۔
اک شخص نے آپ تو‏ں درخواست کيتی کہ آپ مینو‏ں اپنی حیثیت دے مطابق کچھ مال عنایت کیجیے، فرمایایہ ممکن اے چنانچہ آپ نے اسنو‏ں دوسواشرفی عنایت فرمادی، اک مرتبہ نويں ذی الحجہ یوم عرفہ آپ نے راہ خدا وچ ساراگھرلٹادتا ایہ دیکھ کرفضل بن سہیل وزیرمامون نے کہاحضرت ایہ توغرامت یعنی اپنے آپ نوں نقصان پہنچاناہے آپ نے فرمایایہ غرامت نئيں اے غنیمت اے وچ اس دے عوض وچ خداسنو‏ں نیکی تے حسنہ لاں گا۔
آپ دے خادم یاسرکابیان اے کہ اسيں اک دن میوہ کھارہے سن تے کھانے وچ ایساکردے سن کہ اک پھل تو‏ں کچھ کھاندے تے کچھ سُٹ دیندے ساڈے اس عمل نوں آپ نے دیکھ لیا تے فرمایانعمت خداکوضائع نہ کروٹھیک تو‏ں کھاؤ تے جوبچ جائے اسنو‏ں کسی محتاج نوں دیدو،آپ فرمایاکردے سن کہ مزدورکی مزدوری پہلے طے کرناچاہیدا کیونجے ںچکائی ہوئی اجرت تو‏ں زیادہ جوکچھ دیاجائے گاپانے والااس نوں انعام سمجھ‏‏ے گا۔
سلیمان بن جعفرکاکہناہے کہ آپ آباؤاجدادکی طرح خرمے نوں بہت پسندفرماندے سن آپ شب وروز وچ اک ہزاررکعت نمازپڑھدے سن جدو‏ں وی آپ بسترپرلیٹتے سن تابہ خواب قرآن مجید دے سورے پڑھاکردے سن موسی بن سیار کاکہناہے کہ آپ اکثراپنے شیعاں د‏‏ی میت وچ شرکت فرماندے سن تے کہاکردے سن کہ ہرروزشام دے وقت امام وقت دے سامنے شیعاں دے اعمال پیش ہُندے نيں اگرکوئی شیعہ گناہ گارہوتاہے توامام اس دے لئی استغفارکردے نيں علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ آپ دے سامنے جدو‏ں وی کوئی  آتاتھا آپ پہچان لیندے سن کہ مومن اے یامنافق (اعلام الوری، تحفہ رضویہ ،کشف الغمہ ص ۱۱۲) ۔
علامہ محمدرضا لکھدے نيں کہ آپ ہرسوال کاجواب قرآن مجیدسے دیندے سن تے روزانہ اک قرآن ختم کردے سن (جنات الخلود ص ۳۱) ۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام کاعلمی کمال
مورخین کابیان اے کہ آل محمد دے اس سلسلہ وچ ہرفردحضرت احدیت د‏‏ی طرف تو‏ں بلندترین علم دے درجے پرقراردتا گیاتھاجسنو‏ں دوست تے دشمن نوں مانناپڑتاتھا ایہ تے بات اے کہ کسیکوعلمی فیوض پھیلانے کازمانے نے کم موقع دتا تے کسی نوں زیادہ، چنانچہ انہاں حضرات وچو‏ں امام جعفرصادق علیہ السلام دے بعداگرکسی نوں سب تو‏ں زیادہ موقع حاصل ہواہے تاں اوہ حضرت امام رضاعلیہ السلام نيں ،جب آپ امامت دے منصب پرنئيں پہنچے سن اس وقت حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام اپنے تمام فرزنداں تے خاندان دے لوکاں نو‏‏ں نصیحت فرماندے سن کہ تواڈے بھائی علی رضا عالم آل محمدہاں، اپنے دین مسائل نوں ان تو‏ں دریافت کرلیاکرو، تے جوکچھ اسنو‏ں کدرے یادرکھو،اورپھرحضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں آپ مدینہ وچ سن تے روضہ رسول پرتشریف فرمارہے سن توعلمائے اسلام مشکل مسائل وچ آب د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔
محمدبن عیسی یقطینی کابیان اے کہ ميں نے انہاں تحریری مسائل نو‏‏ں جوحضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں پُچھے گئے سن تے آپ نے انہاں کاجواب تحریرفرمایاتھا،اکھٹا کيتاتواٹھارہ ہزارکی تعداد وچ سن، صاحب لمعة الرضاء تحریرکردے نيں کہ حضرت آئمہ طاہرین علیہم السلام دے خصوصیات وچ ایہ امرتمام تاریخی مشاہداورنیزحدیث وسیر دے اسانیدمعتبرسے ثابت اے ،باوجودیکہ اہل دنیاکوآپ حضرات د‏‏ی تقلیداورمتابعت فی الاحکا‏م کابوہت گھٹ شرف حاصل تھا،مگرباین ہمہ تمام زمانہ وہرخویش وبیگانہ آپ حضرات نوں تمام علوم الہی تے اسرارالہی کاگنجینہ سمجھتاتھا تے محدثین ومفسرین تے تمام علماء وفضلاء جوآپ دے مقابلہ کادعوی رکھدے سن اوہ وی علمی مباحث ومجالس وچ آپ حضرات دے اگے زانوئے ادب تہ کردے سن تے علمی مسائل نوں حل کرنے د‏‏ی ضرورتاں دے وقت حضرت امیرالمومنین علیہ السلام تو‏ں لے کرامام زین العابدین علیہ السلام تک استعفادے کيتے اوہ سب کتاباں وچ موجودا‏‏ے۔
جناب امام رضاعلیہ السلام نوں اتفاق حسنہ تو‏ں اپنے علم وفضل دے اظہار دے زیادہ موقع پیش آئے کیو‏ں کہ مامون عباسی دے پاس جدو‏ں تک راجگڑھ مروتشریف فرمارہ‏ے، وڈے وڈے علماء وفضلاء علوم مختلفہ وچ آپ د‏‏ی استعداداور فضیلت کااندازہ کرایاگیااورکچھ اسلامی علماء پرموقوف نئيں سی بلکہ علماء یہودی ونصاری تو‏ں وی آپ کامقابلہ کرایاگیا،مگران تمام مناظرےآں ومباحثاں مین انہاں تمام لوکاں پرآ پ د‏‏ی فضیلت وفوقیت ظاہرہوئی،خودمامون وی خلفائے عباسیہ وچ سب تو‏ں زیادہ اعلم وافقہ سی باوجوداس دے تبحرفی العلوم کالوہامانتاتھا تے چاروناچاراس کااعتراف پراعتراف تے اقرارپراقرارکرتاتھا چنانچہ علامہ ابن حجرصواعق محرقہ وچ لکھدے نيں کہ آپ جلالت قدرعزت وشرافت وچ معروف ومذکورہیاں ،اسی وجہ مامون آپ نوں بمنزلہ اپنی روح وجان جانتاتھا اس نے اپنی دخترکانکاح آنحضرت علیہ السلام تو‏ں کيتا،اورملک ولایت وچ اپناشریک گردانا، مامون برابرعلماء ادیان وفقہائے شریعت نوں جناب امام رضاعلیہ السلام دے مقابلہ وچ بلاتااورمناظرہ کراندا،مگرآپ ہمیشہ انہاں لوکاں پرغالب آندے سن تے خودارشادفرماندے سن کہ وچ مدینہ وچ روضہ حضرت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم وچ بیٹھدا،اوتھ‏ے دے علمائے کثیرجب کسی علمی مسئلہ وچ عاجزآجاندے توبالاتفاق میری طرف رجوع کردے،جواب ہائے شافی دیکران د‏‏ی تسلی وتسکین کردیندا۔
ابوصلت ابن صالح کہندے نيں کہ حضرت امام علی بن موسی رضاعلیہماالسلام تو‏ں زیادہ کوئی عالم میری نظرسے نئيں گزریا ،اورمجھ پرموقوف نئيں جوکوئی آپ د‏‏ی زیارت تو‏ں مشرف ہوئے گا اوہ میری طرح آپ د‏‏ی اعلمیت د‏‏ی شہادت دے گا۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام دے بعض مرویات وارشادات
۱ ۔ بچےآں دے لئی وچ  دے دُدھ تو‏ں بہترکوئی دُدھ نئيں ۔
۲ ۔ سرکہ بہترین سالن اے جس دے گھر وچ سرکہ ہوگاوہ محتاج نہ ہوئے گا۔
۳ ۔ ہرانار وچ اک دانہ جنت کاہوتاہے
۴ ۔ منقی صفراکودرست کرتاہے بلغم نوں دورکرتاہے پٹھاں نوں مضبوط کرتاہے نفس نوں پاکیزہ بناتااوررنج وغم نوں دورکرتاہے
٧ ۔ بنفشہ کاتیل سر وچ لگاناچاہیدا اس د‏ی تاثیرگرمیاں وچ سرداورسردیاں وچ گرم ہُندی ا‏‏ے۔
۸ ۔ جوزیتون کاتیل سر وچ لگائے یاکھائے اس دے پاس چالیس دن تک شیطان نہ آئے گا۔
۹ ۔ صلہ رحم تے پڑوسیاں دے نال اچھاسلوک کرنے تو‏ں مال وچ زیادتی ہُندی ا‏‏ے۔
۱۰ ۔ اپنے بچےآں کاستويں دن ختنہ کردیاکرواس تو‏ں صحت ٹھیک ہُندی اے تے جسم پرکوشت چڑھتاہے ۔
۱۱ ۔ جمعہ دے دن روزہ رکھنا دس روزاں دے برابرہ‏‏ے۔
۱۲ ۔ جوکسی عورت کامہرنہ دے یامزدورکی اجرت رو دے یاکسی نوں فروخت کردے اوہ بخشانہ جاوے گا۔
۱۵ ۔ کھانے د‏‏ی ابتداء نمک تو‏ں کرنی چاہیدا کیونجے اس تو‏ں ستربیماریاں تو‏ں حفاظت ہُندی اے جنہاں وچ جذام وی ا‏‏ے۔
۱٦ ۔ جودنیا وچ زیادہ کھائے گاقیامت وچ بھوکارہے گا۔
۱٧ ۔ مسورسترانبیاء د‏‏ی پسندیدہ خوراک اے اس تو‏ں دل نرم ہوتاہے تے آنسوبندے نيں ۔ ۱۸ ۔ جوچالیس دن گوشت نہ کھائے گابداخلاق ہوجائیگا۔
۱۹ ۔ کھاناٹھنڈاکر دے کھاناچاہیدا۔ ۲۰ ۔ کھانے پیالے دے کنارے تو‏ں کھانا چاہیدا۔
۲۱ ۔ عمرطول دے لئی اچھاکھانا،اچھی جوندی پہننااورقرض تو‏ں بچنا،کثرت جماع تو‏ں پرہیزکرنا مفیدا‏‏ے۔
۲۲ ۔ اچھے اخلاق والاپیغمبراسلام دے نال قیامت وچ ہوئے گا۔ ۲۳ ۔ جنت وچ متقی تے حسن خلق والےآں د‏‏ی تے جہنم وچ پیٹواور زناکاراں د‏‏ی کثرت ہوئے گی۔
۲۴ ۔ امام حسین دے قال بخشے نہ جاواں گے انہاں کابدلہ خدالے گا۔
۲۵ ۔ حسن تے حسین علیہم السلام جوانان جنت دے سردارہیاں تے ان دے پدربزرگواران تو‏ں بہترہیاں۔
۲٦ ۔ اہل بیت د‏‏ی مثال سفینہ نوح ورگی اے ،نجات اوہی پائے گا جواس پرسوارہوئے گا۔
۲٧ ۔ حضرت فاطمہ ساق عرش پکڑکرقیامت دے دن واقعہ کربلاکافیصلہ چاہن گی اس دن انہاں دے ہتھ وچ امام حسین علیہ السلام کاخون بھراپیراہن ہوئے گا۔
۲۸ ۔ خداسنو‏ں روزی صدقہ دتے کرمنگو۔
۲۹ ۔ سب تو‏ں پہلے جنت وچ اوہ شہدااورعیال دارجاواں گے جوپرہیزگارہون گے تے سب تو‏ں پہلے جہنم وچ حاکم غیرعادل تے مالدارجاواں گے (مسندامام رضاطبع مصر ۱۳۴۱ ہجری)
۳۰ ۔ ہرمومن کاکوئی نہ کوئی پڑوسی اذیت کاباعث ضرورہوئے گا۔
۳۱ ۔ بالاں د‏‏ی سفیدی کاسر دے اگلے حصے تو‏ں شروع ہونا سلامتی تے اقبال مندی د‏‏ی دلیل اے تے رخساراں ڈاڑھی دے اطراف تو‏ں شروع ہونا سخاوت د‏‏ی علامت اے تے گیسوواں تو‏ں شروع ہونا شجاعت کانشان اے تے گدی تو‏ں شروع ہونانحوست ا‏‏ے۔
۳۲ ۔ قضاوقدر دے بارے وچ آپ نے فضیل بن سہیل دے جواب وچ فرمایاکہ انسان نہ بالکل مجبورہے تے نہ بالکل آزادہے (نورالابصار ص ۱۴۰) ۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام تے مجلس شہداء کربلا
علامہ مجلسی بحارالانوار وچ لکھدے نيں کہ شاعرآل محمد،دعبل خزاعی کابیان اے کہ اک مرتبہ عاشورہ دے دن وچ حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا،تودیکھاکہ آپ اصحاب دے حلقہ وچ انتہائی غمگین وحزاں بیٹھے ہوئے نيں مینو‏ں حاضرہُندے دیکھ ک‏ے فرمایا،آؤآؤہم تمہاراانتظارکررہے نيں وچ نیڑے پہنچاتوآپ نے اپنے پہلو وچ  مینو‏ں جگہ دے کرفرمایا کہ اے دعبل چونکہ اج یوم عاشوراہے تے یہ دن ساڈے لئی انتہائی رنج وغم کادن اے لہذا تسيں میرے جد مظلوم حضرت امام حسین علیہ السلام دے مرثیہ تو‏ں متعلق کچھ شعرپڑھو،اے دعبل جوشخص ساڈی مصیبت پرروئے یارلائے اس کااجرخداپرواجب اے ،اے دعبل جس شخص د‏‏ی اکھ ساڈے غم وچ ترہو اوہ قیامت وچ ساڈے نال محشورہوئے گا ، اے دعبل جوشخص ساڈے جدنامدارحضرت سیدالشہداء علیہ السلام دے غم وچ روئے گا خدااس دے گناہ بخش دے گا۔
یہ فرماکرامام علیہ السلام نے اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر پردہ کھینچااورمخدرات عصمت نوں بلاکراس وچ بٹھادیاپھرآپ میری طرف مخاطب ہوکرفرمانے لگے ہاں دعبل! ابے میرے جدامجدکامرثیہ شروع کرو، دعبل کہندے نيں کہ میرادل بھرآیااورمیری اکھاں تو‏ں آنسوجاری سن تے آل محمد وچ رونے کاکہرام عظیم برپاتھا صاحب درالمصائب تحریرفرماندے نيں کہ دعبل کامرثیہ سن کرمعصومہ قم جناب فاطمہ ہمیشرہ حضرت امام رضاعلیہ السلام اس قدرروئاں کہ آپ نوں غش آگیا۔
مرو،وہ مقام اے جوایران دے تقریبا وسط وچ واقع اے ہرطرف دے لوک ایتھ‏ے آندے نيں تے ایتھ‏ے ایہ عالم کہ ادھر محرم کاچاند نکلااوراکھاں تو‏ں آنسوجاری ہوگئے دوسرےآں نوں بھی ترغیب وتحریص د‏‏ی جانے لگی کہ آل محمد دے مصائب نوں یادکرواوراثرات غم نوں ظاہرکرو ایہ وی ارشادہونے لگیا کہ جواس مجلس وچ بیٹھے جتھے ساڈی گلاں زندہ د‏‏ی جاندیاں نيں اس کادل مردہ نہ ہوگااس دن دے جدو‏ں سب دے دل مردہ ہون گے۔
تذکرہ امام حسین دے لئی جومجمع ہو،اس کانام اصطلاحی طورپرمجلس ايس‏ے امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی حدیث تو‏ں ہی ماخوذہے آپ نے عملی طورپربھی خودمجلساں کرنا شروع کرداں جنہاں وچ کدی خودذاکرہوئے تے دوسرے سامعین جداں ریان بن شبیب د‏‏ی حاضری دے موقع پرآپ نے مصائب امام حسین علیہ السلام بیان فرمائے تے کدی عبداللہ بن ثابت یادعبل خزاعی ایداں دے کسی شاعرکی حاضری دے موقع پراس شاعرکوحکم ہواکہ تسيں ذکرامام حسین وچ اشعارپڑھووہ ذاکرہويا، تے حضرت سامعین وچ داخل ہوئے الخ۔
مامون رشیدکی مجلس مشوارت
حالات تو‏ں متاثرہوکرمامون رشیدنے اک مجلس مشاورت طلب کيت‏‏ی جس وچ علماء وفضلاء ،زعماء تے امراء سب ہی نوں مدعوکیا جدو‏ں سب جمع ہوگئے تواصل رازدل وچ رکھدے ہوئے انہاں تو‏ں ایہ کہاکہ چونکہ شہرخراسان وچ ساڈی طرف تو‏ں کوئی حاکم نئيں اے تے امام رضاسنو‏ں زیادہ لائق کوئی  نئيں اے اس لئی اسيں چاہندے نيں کہ امام رضاکوبلاکراوتھ‏ے د‏‏ی ذمہ داری انہاں دے سپردکرداں، مامون کامقصدتویہ سی کہ انہاں نوں خلیفہ بناکر علویاں د‏‏ی بغاوت تے ان د‏‏ی چابکدستی نوں روک دے لیکن ایہ گل اس نے مجلس مشاورت وچ ظاہرنئيں کيت‏‏ی،بلکہ ملکی ضرورت کاحوالہ دے کرانہاں نو‏ں خراسان کاحاکم بناناظاہرکیا، تے لوکاں نے تواس پرجوبھی رائے دتی ہولیکن حسن بن سہل تے وزیراعظم فضل بن سہل اس پرراضی نہ ہوئے تے یہ کہاکہ اس طرح خلافت بنی عباس تو‏ں آل محمدکی طرف منتقل ہوجائے گی مامون نے کہاکہ ميں نے جوکچھ سوچاہے اوہ ایہی اے تے اس پرعمل کراں گا ایہ سن کروہ لوک خاموش ہوگئے اِنّے وچ حضرت علی ابن ابی طالب دے اک معززصحابی ،سلیمان بن ابراہیم بن محمدبن داؤدبن قاسم بن ہیبت بن عبداللہ بن حبیب بن شیخان بن ارقم،کھڑے ہوگئے تے کہنے لگے ائے مامون رشید”راست می گوئی امامی ترسم کہ توباحضرت امام رضاہمان کنی کہ نوں فیان باحضرت امام حسین کردند“ توسچ کہتاہے لیکن وچ ڈرتاہاں کہ توکدرے انہاں دے نال اوہی سلوک نہ کرے جوکوفیاں نے امام حسین دے نال کيتاا‏‏ے۔
مامون رشیدنے کہیا کہ اے سلیمان تسيں ایہ کيتاسوچ رہے ہوئے ،ایساہرگزنئيں ہوسکدا، وچ انہاں د‏‏ی عظمت تو‏ں واقف ہاں جوانہاں نو‏ں ستائے گاقیامت وچ حضرت رسول کریم تے حضرت علی حکیم نوں کیون کرمنہ دکھائے گا تسيں مطمئن رہو، انشاء اللہ انہاں کااک بال وی بیکانہ ہوگایہ کہہ کربروایت ابومخنف مامون رشیدنے قرآن مجیدپرہتھ رکھااورقسم کھاکرکہاکہ وچ ہرگزاولادپیغمبرپرکوئی ظلم نہ کراں گا اس دے بعدسلیمان نے تمام لوکاں نوں قسم دے کربیعت لے لی پھرانہاں نے اک بیعت نامہ تیارکیااوراس پراہل خراسان دے دستخط لئی دستخط کرنے والےآں د‏‏ی تعداد چالیس ہزارتھی بیعت نامہ تیارہونے دے بعد مامون رشیدنے سلیمان نوں بیعت نامہ سمیت مدینہ بھیج دتا،سلیمان قطع مراحل وطے منازل کردے ہوئے مدینہ منورہ پہنچے تے حضرت امام رضاعلیہ السلام نال ملاقات کيت‏ی، انہاں د‏‏ی خدمت وچ مامون کاپیغام پہنچادتا۔
اورمجلس مشاورت دے تمام واقعات بیان کيتے تے بیعت نامہ حضرت د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا،حضرت نے جونہی اس نوں کھولااوراس کاسرنامہ دیکھیا،سرمبارک ہلیا ک‏ے فرمایاکہ ایہ میرے لئی کسی طرح مفیدنئيں اے ،اس وقت آپ آبدیدہ سن پھرآپ نے فرمایاکہ مینو‏ں جدنامدارنے خواب وچ نتائج واعواقب تو‏ں آگاہ کردیاہے ،سلیمان نے کہاکہ مولایہ توخوشی کاموقع اے آپ اس درجہ پریشان کیو‏ں نيں ، ارشادفرمایاکہ وچ اس دعوت وچ اپنی موت دیکھ رہاہاں انہاں نے کہاکہ مولاميں نے سب تو‏ں بیعت لے لی اے کہادرست اے لیکن جدنامدارنے جوفرمایاہے اوہ غلط نئيں ہوسکدا، وچ مامون دے ہتھو‏ں شہیدکیاجاواں گا۔
بلآخرآپ پرکچھ دباؤپڑاکہ آپ مروخراسان دے لئی عازم ہوگئے جدو‏ں آپ دے عزیزاں تے وطن والےآں نوں آپ د‏‏ی روانگی کاحال معلوم ہوابے پناہ روئے۔
غرضکہ آپ روانہ ہوگئے ،راستے وچ اک چشمہ آب دے کنارے چندآہوواں نوں دیکھاکہ اوہ بیٹھے ہوئے نيں جدو‏ں انہاں د‏‏ی نظرحضرت پرپئی سب دوڑپئے تے باچشم ترکہنے لگے کہ حضورخراسان نہ جاواں کہ دشمن بہ لباس دوستی آپ د‏‏ی تاک وچ اے تے ملک الموت استقبال دے لئی تیارہیاں، حضرت نے فرمایاکہ اگرموت آنی اے تووہ ہرحال وچ آئے گی (کنزالانساب ابومخنف ص ۸٧ طبع بمبئی ۱۳۰۲ ھ)۔
اک روایت وچ اے کہ مامون نے اپنی غرض دے لئی حضرت نوں خلیفہ وقت بنانے دے لئی لکھاتوآپ نے انکارکردتا پھراس نے تحریرکیاکہ آپ میری ولی عہدی قبول کیجئے آپ نے اس تو‏ں وی انکارکردیاجب اوہ آپ د‏‏ی طرف تو‏ں مایوس ہوگیاتواس نے تن سوافرادپرمشتمل فوج بھیج دتی تے حکم دیدیاکہ اوہ جس حالت وچ ہاں تے جہاں ہاں انہاں نوں گرفتارکر دے لایاجائے تے انہاں نو‏ں اِنّی مہلت نہ دتی جائے کہ اوہ کسی تو‏ں مل سکن چنانچہ فوج غالبا فضل بن سہل وزیراعظم د‏‏ی قیادت وچ مدینہ پہنچی تے امام علیہ السلام نوں مسجدسے گرفتارر دے مروخراسان دے لے روانہ ہوگئی، اتناموقع نہ دتا کہ امام علیہ السلام،اپنے اہل وعیال تو‏ں رخصت ہولیندے۔
مامون د‏‏ی طلبی تو‏ں پہلے امام علیہ السلام د‏‏ی روضہ رسول پرفریاد
ابومخنف بن لوط بن یحی خزاعی کابیان اے کہ حضرت امام موسی کاظم د‏‏ی شہادت دے بعد ۱۵/ محرم الحرام شب یک شنبہ نوں حضرت امام رضاعلیہ السلام نے روضہ رسول خداپرحاضری دتی اوتھ‏ے مشغول عبادت سن کہ اکھ لگ گئی، خواب وچ دیکھاکہ حضرت رسول کریم بالباس سیاہ تشریف لیائے نيں تے سخت پریشان نيں امام علیہ السلام نے سلام کيتاحضورنے جواب سلام دے کرفرمایا،ائے فرزند، وچ تے علی وفاطمہ ،حسن وحسین سب تواڈے غم وچ نالاں وگریاں نيں تے ہم ہی نئيں فرزندم زین العابدین ،محمدباقر،جعفرصادق تے تواڈے پدرموسی کاظم سب غمگین تے رنجیدہ نيں،ائے فرزندعنقریب مامون رشیدتم نوں زہرسے شہیدکريں گا،ایہ دیکھ کرآپ د‏‏ی اکھ کھل گئی ،اورآپ زارزاررونے لگے پھرروضہ مبارک تو‏ں باہرآئے اک جماعت نے آپ نال ملاقات کيت‏ی تے آپ نوں پریشان دیکھ کرپوچھاکہ مولااضطراب د‏‏ی وجہ کيتاہے فرمایاحالے حالے جدنامدارنے میری شہادت د‏‏ی خبردی اے ائے ابوصلت دشمن مینو‏ں شہیدکرناچاہتاہے تے  وچ  خداپربھروسہ کرتاہاں جومرضی معبودہواوہی میری مرضی اے اس خواب دے تھوڑے عرصہ بعد مامون رشیدکالشکرمدینہ پہنچ گیااوروہ امام علیہ السلام نو‏‏ں اپنی سیاسی غرض کرنے دے لئی اوتھ‏ے تو‏ں دارالخلافت ”مرو“ وچ لے آیا(کنزالانساب ص ۸٦) ۔
امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی مدینہ تو‏ں مرو وچ طلبی
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ حالات د‏‏ی روشنی وچ مامون نے اپنے مقام پریہ قطعی فیصلہ تے عزم بالجزم کرلینے دے بعد کہ امام رضاعلیہ السلام نوں ولیعہد خلافت بنائے گا اپنے وزیراعظم فضل بن سہل نوں بلابھیجیا تے اس تو‏ں کہاکہ ساڈی رائے اے کہ اسيں امام رضاکوولی عہدی سپردکرداں تسيں خودبھی اس پرسوچ وبچارکرو، تے اپنے بھائی حسن بن سہل تو‏ں مشورہ کروان دونے نے آپس وچ تبادلہ خیال کرنے دے بعد مامون د‏‏ی بارگاہ وچ حاضری دی، انہاں کامقصدتھا کہ مامون ایسانہ کرے ورنہ خلافت آل عباس تو‏ں آل محمد وچ چلی جائے گی انہاں لوکاں نے اگرچہ کھل کرمخالفت نئيں کيت‏‏ی،لیکن دبے لفظاں وچ ناراضگی کااظہارکیا مامون نے کہاکہ میرا فیصلہ اٹل اے تے  وچ  تسيں دوناں نو‏ں حکم دیتاہاں کہ تسيں مدینہ جاکرامام رضاکواپنے ہمراہ لاؤ(حکم حاکم مرگ مفاجات) آخرکاریہ دونے امام رضاکی خدمت وچ مقام مدینہ منورہ حاضرہوئے تے انہاں نے بادشاہ کاپیغام پہنچایا۔
حضرت امام علی رضانے اس عرضداشت نوں مستردکردیااورفرمایاکہ وچ اس امردے لئی اپنے نوں پیش کرنے تو‏ں معذورہاں لیکن چونکہ بادشاہ کاحکم سی کہ انہاں نو‏ں ضرورلاؤ اس لئی انہاں دونے نے بے انتہااصرارکیااورآپ دے نال اس وقت تک لگے رہے جدو‏ں تک آپ نے مشروط طورپروعدہ نئيں کرلیا (نورالابصارص ۴۱) ۔
امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی مدینہ تو‏ں روانگی
تریخ ابوالفداء وچ اے کہ جدو‏ں امین قتل ہواتومامون سلطنت عباسیہ کامستقل بادشاہ بن گیایہ ظاہرہے کہ امین دے قتل ہونے دے بعد سلطنت مامون دے پائے ناں ہوگئی مگریہ پہلے کہاجاچکاہے کہ امین ننہیال د‏‏ی طرف تو‏ں عربی النسل سی ،اورمامون عجمی النسل سی امین دے قتل ہونے تو‏ں عراق د‏‏ی عرب قوم تے ارکان سلطنت دے دل مامون د‏‏ی طرف تو‏ں صاف نئيں ہوسکدے سن بلکہ اوہ اک غم وغصہ د‏‏ی کیفیت محسوس کردے سن دوسری طرف خودبنی عباس وچو‏ں اک وڈی جماعت جوامین د‏‏ی طرف دارتھی اس تو‏ں وی مامون نوں ہرطرح خطرہ لگاہواتھا۔
اولادفاطمہ وچو‏ں بوہت سارے لوک جووقتافوقتابنی عباس دے مقابل وچ کھڑے ہُندے رہندے سن اوہ خواہ قتل کردیے گئے ہاں یاجلاوطن کيتے گئے ہاں یاقید رکھے گئے ہاں انہاں دے موافق جماعت سی جواگرچہ حکومت کاکچھ بگاڑنہ سکدی سی مگردل ہی دل وچ حکومت بن عباس تو‏ں بیزارضرورتھی ایران وچ ابومسلم خراسانی نے بنی امیہ دے خلاف جواشتعال پیداکیاوہ انہاں مظالم ہی نوں یاددلاکرجوبنی امیہ دے ہتھو‏ں حضرت امام حسین علیہ السلام تے دوسرے بنی فاطمہ دے نال کیتے سن اس تو‏ں ایران وچ اس خاندان دے نال ہمدردی کاپیداہونافطری سی درمیان وچ بنی عباس نے اس تو‏ں غلط فائدہ اٹھایامگراِنّی مدت وچ کچھ نہ کچھ توایرانیاں دیاں اکھاں وی کھل گئی ہاں گی کہ اسيں تو‏ں کہاگیاتھاکیااوراقتدارکن لوکاں نے حاصل کرلیا، ممکن اے ایرانی قوم دے انہاں رجحانات دا چرچامامون دے کاناں تک وی پہنچاہواب جس وقت کہ ا مین دے قتل دے بعد اوہ عرب قوم پراوربنی عباس دے خاندان پربھروسہ نئيں کرسکتاتھا تے اسنو‏ں ہروقت اس حلقہ تو‏ں بغاوت کااندیشہ تھا،تواسنو‏ں سیاسی مصلحت ايس‏ے وچ معلوم ہوئی کہ عرب دے خلاف عجم تے بنی عباس دے خلاف بنی فاطمہ نوں اپنالیاجائے،اورچونکہ طرزعمل وچ خلوص سمجھانہاں نو‏ں جاسکدا تے وہ عام طبائع پراثرنئيں ڈال سکتااگریہ نمایاں ہوجائے کہ اوہ سیاسی مصلحتاں د‏‏ی بناپرہے اس لے ضرورت ہوئی کہ مامون مذہبی حیثیت تو‏ں اپنی شیعت نوازی تے ولائے اہلبیت دے چرچے عوام دے حلفےآں وچ پھیلائے تے یہ دکھلائے کہ اوہ انتہائی نیک نیندی پرقائم اے ہن ”حق بہ حقدار رسید“ دے مقولہ نوں سچابناناچاہتاا‏‏ے۔
اس سلسلہ وچ جناب شیخ صدوق اعلیٰ اللہ مقامہ نے تحریرفرمایاہے کہ اس نے اپنی زندگی د‏‏ی حکایت وی شائع د‏‏ی کہ جدو‏ں امین کااورمیرامقابلہ تھا،اوربہت نازک حالت سی تے عین ايس‏ے وقت میرے خلاف سیستان تے کرمان وچ وی بغاوت ہوگئی سی تے خراسان وچ وی بے چینی پھیلی ہوئی سی تے فوج د‏‏ی طرف تو‏ں وی اطمینان نہ سی تے اس سخت تے دشوارماحول وچ ،ميں نے خداسنو‏ں التجاکی تے منت منی کہ اگریہ سب جھگڑے ختم ہوجاواں تے وچ  بام خلافت تک پہنچاں تواس نوں اس دے اصل حقداریعنی اولادفاطمہ وچو‏ں جواس کااہل اے اس تک پہنچاداں گا ايس‏ے نذر دے بعدسے میرے سب کم بننے لگے ،اورآخر تمام دشمناں پرمینو‏ں فتح حاصل ہوئی۔
یقینایہ واقعہ مامون د‏‏ی طرف تو‏ں اس لئی بیان کيتاگیاکہ اس کاطرزعمل خلوص نیت تے حسن نیت پربھی مبنی سمجھاجائے ،یاں توجواہلبیت دے کھلے ہوئے دشمن سخت تو‏ں سخت سن اوہ وی انہاں د‏‏ی حقیقت تے فضیلت تو‏ں واقف سن تے ان د‏‏ی عظمت نوں جاندے سن مگرشیعیت دے معنی صرف ایہ جانناتونئيں نيں بلکہ محبت رکھنا تے اطاعت کرناہاں تے مامون دے طرزعمل تو‏ں ایہ ظاہرہے کہ اوہ اس دعوے شیعیت تے محبت اہل بیت کاڈھنڈوراپیٹنے دے باوجودخودامام د‏‏ی اطاعت نئيں کرنا چاہندا تھا،بلکہ امام نوں اپنے منشا دے مطابق چلانے د‏‏ی نوں شش سی ولی عہدبننے دے بارے وچ آپ دے اختیارات نوں بالکل سلب کردیاگیا تے آپ نوں مجبوربنادیاگیا سی اس تو‏ں ظاہرہے کہ ایہ ولی عہدی د‏‏ی تفویض وی اک حاکمانہ تشددتھا جواس وقت شیعیت دے بھیس وچ امام دے نال کيتاجارہاتھا۔
امام رضاعلیہ السلام کاولی عہدکوقبول کرنابالکل ویساہی سی جیساہارون دے حکم تو‏ں امام موسی کاظم کاجیل خانہ وچ چلاجانا ايس‏ے لئی جدو‏ں امام رضاعلیہ السلام مدینہ تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف روانہ ہورہے سن توآپ دے رنج وصدمہ تے اضطراب د‏‏ی کوئی حدنہ سی روضہ رسول تو‏ں رخصت دے وقت آپ کااوہی عالم سی جوحضرت امام حسین علیہ السلام کامدینہ تو‏ں روانگی دے وقت سی دیکھنے والےآں نے دیکھاکہ آپ بے تابانہ روضہ دے اندرجاندے نيں تے نالہ وآہ دے نال امت د‏‏ی شکایت کردے نيں پھرباہرنکل کرگھرجانے کاارادہ کردے نيں تے پھردل نئيں مانتاپھرروضہ تو‏ں جاکرلپٹ جاندے نيں ایہ ہی صورت کئی مرتبہ ہوئی،راوی دا بیان اے کہ وچ حضرت دے نیڑے گیاتوفرمایاائے محول! وچ اپنے جدامجد دے روضے تو‏ں بہ جبرجدا کيتاجارہاہاں ہن مجھ نوں ایتھ‏ے آنا نصیب نہ ہوئے گا (سوانح امام رضاجلد ۳ ص ٧) ۔
محول شیبانی کابیان اے کہ جدو‏ں اوہ ناگواروقت پہنچ گیاکہ حضرت امام علی رضا علیہ السلام اپنے جدبزرگوار دے روضہ اقدس تو‏ں ہمیشہ کیلے وداع ہوئے تاں ميں نے دیکھاکہ آپ نے تابانہ اندرجاندے نيں تے بانالہ وآہ باہرآندے نيں تے ظلمہ امت د‏‏ی شکایت کردے نيں یاباہرآک‏ے گریہ وبکافرماندے نيں تے پھراندرواپس چلے جاندے نيں آپ نے چندبارایساہی کيتااورمیرے تو‏ں نہ رہاگیااورميں نے حاضرہوکرعرض کيتی مولااضطراب د‏‏ی کيتاوجہ اے ؟ فرمایاائے محول ! وچ اپنے نانا دے روضہ تو‏ں جبراجداکیاجارہاہاں مینو‏ں اس دے بعداب ایتھ‏ے آنانصیب نہ ہوگا وچ ايس‏ے مسافرت تے غریب الوطنی وچ شہیدکردیاجاواں گا،اورہارون رشید دے مقبرہ وچ مدفون ہاں گااس دے بعدآپ دولت سرا وچ  تشریف لیائے تے سب نوں جمع کر دے فرمایاکہ وچ تسيں تو‏ں ہمیشہ دے لئی رخصت ہورہاہاں ایہ سن کر گھر وچ  اک عظیم کہرام بپاہوگیااورسب چھوٹے وڈے رونے لگے ، آپ نے سب نوں تسلی دتی تے کچھ دیناراعزا وچ  تقسیم کر دے راہ سفراختیار فرمالیا اک روایت کيتی بناپر آپ مدینہ تو‏ں روانہ ہوکرمکہ معظمہ پہنچے تے اوتھ‏ے طواف کر دے خانہ کعبہ نوں رخصت فرمایا۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام دا نیشاپور وچ  ورودمسعود
رجب ۲۰۰ ہجری وچ حضرت مدینہ منورہ تو‏ں مرو”خراسان“ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے اہل وعیال تے متعلقین سب نوں مدینہ منورہ ہی وچ چھڈیا اس وقت امام محمد تقی علیہ السلام د‏‏ی عمرپنج برسکيتی سی آپ مدینہ ہی وچ رہے مدینہ تو‏ں روانگی دے وقت نوں فہ تے قم د‏‏ی سیدھی راہ چھوڑکر بصرہ تے اہوازکاغیرمتعارف راستہ اس خطرہ دے پیش نظراختیارکیاگیاکہ کدرے عقیدت مندان امام مزاحمت نہ کرن غرضکہ قطع مراحل تے طے منازل کردے ہوئے ایہ لوک نیشاپور دے نزدیک جاپہنچے۔
مورخین لکھدے نيں کہ جدو‏ں آپ د‏‏ی مقدس سواری نیشاپوری دے نیڑے پہنچی توجملہ علماء وفضلاء شہرنے بیرون شہر حاضرہوکرآپ د‏‏ی رسم استقبال اداکی ، داخل شہرہوئے توتمام خوردوبزرگ شوق زیارت وچ امنڈپئے،مرکب عالی جدو‏ں مربعہ شہر(چوک) وچ پہنچاتو خلاق تو‏ں زمین پرتل رکھنے د‏‏ی جگہ نہ سی اس وقت حضرت امام رضاقاطرنامی خچرپرسوارتھے جس کاتمام سازوسامان نقرئی تھاخچرپرعماری سی تے اس پردونے طرف پردہ پئے ہوئے سن تے بروایندے چھتری لگی ہوئی سی اس وقت امام المحدثین حافظ ابوزرعہ رازی تے محمدن بن اسلم طوسی اگے اگے تے ان دے پِچھے اہل علم وحدیث د‏‏ی اک عظیم جماعت حاضرخدمت ہوئی تے باین کلمات امام علیہ السلام نوں مخاطب کيتا”اے جمیع سادات دے سردار،اے تمام مومناں دے امام تے ہ‏ے مرکزپاکیزگی ،آپ نوں رسول اکرم کاواسطہ، آپ اپنے اجداد دے صدقہ وچ اپنے دیدارکاموقع دیجئے تے کوئی حدیث اپنے جدنامدارکی بیان فرمائیے ایہ کہہ کرمحمدبن رافع ،احمدبن حارث،یحی بن یحی تے اسحاق بن راہویہ نے آپ دے خاطرکی باگ تھام لی۔
ان د‏‏ی استدعاسن کرآپ نے سواری روک دئیے جانے دے لئی اشارہ فرمایا، تے شارہ کيتاکہ حجاب اٹھادئیے جاواں فوراتعمیل کيتی گئی حاضرین نے جونہی اوہ نورانی چہرہ اپنے پیارے رسول دے جگرگوشہ کادیکھاسیناں وچ دل بیتاب ہوگئے دوزلفین نورانورپر مانندگیسوئے مشک بوئے جناب رسول خداچھوٹی ہوئیاں سن کسی نوں یارائے ضبط باقی نہ رہاوہ سب دے سب بے اختیارڈھاراں مارکررونے لگے بہتاں نے اپنے کپڑ‏ے پھاڑڈالے کچھ زمین پرگرکرپرتن لگے بعض سواری دے گردوپیش گھومنے تے چکرلگانے لگے تے مرکب اقدس د‏‏ی زین ولجام چومنے لگے تے عماری کابوسہ دینے لگے آخرمرکب عالی دے قدم چومنے دے اشتیاق وچ درانہ ودھے چلے آندے سن غرضکہ عجیب طرح کاولولہ تھاکہ جمال باکمال نوں دیکھنے تو‏ں کسی نوں سیری نئيں ہوئی سی ٹکٹکی لگائے رخ انورکی طرف نگراں سن ایتھ‏ے تک دوپہرہوگئی تے ان دے موجودہ اشتیاق وتمناکی پرجوشیاں وچ کوئی کمی نئيں آئی اس وقت علماء وفضلاء د‏‏ی جماعت نے بآوازبلندپکارکرکہاکہ مسلماناں ذراخاموش ہوجاؤ، تے فرزندرسول دے لئی آزارنہ بنو، انہاں د‏‏ی استدعاپرقدرے شوروغل تھمیا توامام علیہ السلام نے فرمایا:
حدثنی ابی موسی الکاظم عن ابیه جعفرالصادق عن ابیه محمدالباقرعن ابیه زین العابدین عن ابیه الحسین الشهیدبکربلاعن ابیه علی المرتضی قال حدثنی حبیبی وقرة عینی رسو ل الله صلی الله علیه وآله وسلم قال حدثنی جبرئیل علیه السلام قال حدثنی رب العزت سبحانه وتعالی قال لااله الاالله حصنی فمن قالهادخل حصنی ومن دخل حصنی امن من عذابی (مسندامام رضاعلیہ السلام ص ٧ طبع مصر ۱۳۴۱ ھ)۔
ترجمہ :
میرے پدربزرگوارحضرت امام موسی کاظم نے میرے تو‏ں بیان فرمایا تے ان تو‏ں امام جعفرصادق علیہ السلام نے تے ان تو‏ں امام محمدباقرنے تے ان تو‏ں امام زین العابدین نے تے ان تو‏ں امام حسین نے تے ان تو‏ں حضرت علی مرتضی نے تے ان تو‏ں حضرت رسول کریم جناب محمدمصطفیٰ صلعم نے تے ان تو‏ں جناب جبرئیل امین نے تے ان تو‏ں خداوندعالم نے ارشادفرمایاکہ ”لاالہ الااللہ “ میراقلعہ اے جواسنو‏ں بولی پرجاری کريں گا میرے قلعہ وچ داخل ہوجائے گا تے جومیرے قلعہ وچ داخل ہوئے گا میرے عذاب تو‏ں محفوظ ہوجائے گا۔
یہ کہہ کرآپ نے پردہ کھینچوادتا، تے چندقدم ودھنے دے بعد فرمایا بشرطہاوشروطہاوانامن شروطہا کہ لاالہ الااللہ کہنے والانجات ضرورپائے گالیکن اس دے کہنے تے نجات پانے وچ چندشرطاں نيں جنہاں وچو‏ں اک شرط وچ وی ہاں یعنی اگرآل محمدکی محبت دل وچ نہ ہوئے گی تولاالہ الااللہ کہناکافی نہ ہوگاعلماء نے ”تریخ نیشابور“ دے حوالے تو‏ں لکھاہے کہ اس حدیث دے لکھنے وچ مفرددواتاں دے علاوہ ۲۴ ہزارقلمدان استعمال کيتے گئے احمدبن حنبل کاکہناہے کہ ایہ حدیث جنہاں اسناداوراسماء دے ذریعہ تو‏ں بیان فرمائی گئی اے اگرانہاں نو‏ں اسماء نوں پڑھ کر مجنون پردم کيتاجائے تو”لافاق من جنونہ“ ضروراس کاجنون جاتارہے گا تے وہ اچھاہوجائے گاعلامہ شبلنجی نورالابصار وچ بحوالہ ابوالقاسم تضیری لکھدے نيں کہ ساسانہ دے رہنے والے بعض رؤسا نے جدو‏ں اس سلسلہ حدیث نوں سناتواسنو‏ں سونے دے پانی تو‏ں لکھواکراپنے پاس رکھ لیااورمردے وقت وصیت کيتی کہ اسنو‏ں میرے کفن وچ رکھ دیاجائے چنانچہ ایساہی کيتاگیامرنے دے بعداس نے خواب وچ بتایاکہ خداوندعالم نے مینو‏ں انہاں ناواں د‏‏ی برکت تو‏ں بخش دیاہے تے  وچ  بہت آرام د‏‏ی جگہ ہاں ۔
مؤلف کہتاہے کہ ايس‏ے فائدہ دے لئی شیعہ اپنے کفن وچ خواب نامہ دے طورپران اسماء نوں لکھ کررکھدے نيں بعض کتاباں وچ اے کہ نیشاپور وچ آپ تو‏ں بوہت سارے کرامات نمودارہوئے۔
شہرطوس وچ آپ کانزول وورود
جب اس سفر وچ چلدے چلدے شہرطوس پہنچے تووہاںدیکھاکہ اک پہاڑسے لوک پتھرتراش کرہانڈی وغیرہ بنا‏تے نيں آپ اس تو‏ں ٹیک لگاکرکھڑے ہوگئے تے آپ نے اس دے نرم ہونے د‏‏ی دعاکی اوتھ‏ے دے باشندےآں کاکہناہے کہ اس پہاڑکاپتھربالکل نرم ہوگیااوروڈی آسانی تو‏ں برتن بننے لگے۔
امام علیہ السلام طے مراحل تے قطع منازل کرنے دے بعد جدو‏ں مروپہنچے جسنو‏ں سکندرذوالقرنین نے بروایت معجم البلدان آبادکیندا سی تے جواس وقت دارالسلنطت سی تومامون نے چندروزضیافت تکریم دے مراسم اداکرنے دے بعد قبول خلافت کاسوال پیش کيتا حضرت نے اس تو‏ں ايس‏ے طرح انکارکیا جس طرح امیرالمومنین چوتھے موقعہ پرخلافت پیش کيتے جانے دے وقت انکارفرمارہے سن مامون نوں خلافت تو‏ں دستبردارہونا ،درحقیقت منظورنہ سی ورنہ اوہ امام نوں اسی پرمجبورکردا۔
چنانچہ جدو‏ں حضرت نے خلافت دے قبول کرنے تو‏ں انکارفرمایا،تواس نے ولیعہدی کاسوال پیش کيتا حضرت اس دے وی انجام تو‏ں ناواقف نہ سن نیزبخوشی جابرحکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کوئی منصب قبول کرنا آپ دے خاندانی اصول دے خلاف سی حضرت نے اس تو‏ں وی انکارفرمایا مگراس پرمامون کااصرارجبرکی حدتک پہنچ گیا تے اس نے صاف کہہ دیاکہ ”لابدمن قبولک“ اگرآپ اس نوں منظورنئيں کرسکدے تواس وقت آپ نوں اپنی جان تو‏ں ہتھ دھوناپئے گا جان کاخطرہ قبول کيتاجاسکتاہے جدو‏ں مذہبی مفادکاقیام جان دینے پرموقوف ہوورنہ حفاظت جان شریعت اسلام کابنیادی حکم اے امام نے فرمایا، ایہ اے تو وچ  مجبورا قبول کرتاہاں مگرکاروبارسلطنت وچ بالکل دخل نہ داں گا ہاں اگرکسی گل وچ میرے تو‏ں مشورہ لیاجائے تونیک مشورہ ضرورداں گا ۔
اس دے بعدیہ ولی عہدی صرف برائے ناں سلطنت وقت دے اک ڈھکوسلے تو‏ں زیادہ کوئی وقعت نہ رکھدی سی جس تو‏ں ممکن اے کچھ عرصہ تک سیاسی مقصد وچ کامیابی حاصل کرلئی گئی ہومگرامام د‏‏ی حیثیت اپنے فرایض دے انجام دینے وچ بالکل اوہ سی جوان دے پیش روحضرت علی مرتضی اپنے زمانے دے بااقتدارطاقتاں دے نال اختیارکرچ دے سن جس طرح انہاں کاکدی کدی مشورہ دیدنا انہاں حکومتاں نو‏‏ں صحیح وناجائزنئيں بناسکدا اوداں ہی امام رضاعلیہ السلام کااس نوعیت تو‏ں ولیعہدی کاقبول فرمنیا اس سلطنت دے جوازکاباعث نئيں ہوسکتاتھا صرف مامون د‏‏ی اک راج ہٹ سی جوسیاسی غرض دے پیش نظراس طرح پوری ہوگئی مگرامام نے اپنے دامن نوں سلطنت ظلم دے اقدامات تے نظم ونسق تو‏ں بالکل وکھ رکھیا۔
تواریخ وچ اے کہ مامون نے حضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں کہاکہ شرطاں قبول کرلاں اس دے بعدآپ نے دونے ہتھو‏ں نوں آسمان د‏‏ی طرف بلندکيتے تے بارگاہ اہدیت وچ عرض کيتی پروردگار توجانتاہے کہ اس امرکوميں نے بہ مجبوروناچاری تے خوف قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں قبول کرلیاا‏‏ے۔
خداونداتومیرے اس فعل پرمیرے تو‏ں ايس‏ے طرح مواخذہ نہ کرناجس طرح جناب یوسف تے جناب دانیال تو‏ں بازپرس نئيں فرمائی اس دے بعدکہامیرے پالنے والے تیرے عہد دے سواکوئی عہدنئيں تے تیری عطاکی ہوئی حیثیت دے سواکوئی عزت نئيں خدایاتومینو‏ں اپنے دین پرقائم رہنے ک توفیق عنایت فرما، خواجہ محمدپارساکاکہناہے کہ ولیعہدی دے وقت آپ رورہے سن ملاحسین لکھدے نيں کہ مامون د‏‏ی طرف تو‏ں اصراراور حضرت د‏‏ی طرف تو‏ں انکارکاسلسلہ دوماہ جاری رہیا اس دے بعدولی عہدی قبول کيتی گئی۔
جلسہ ولیعہدی دا انعقاد
یکم رمضان ۲۰۱ ھجری بروزپنجشنبہ جلسہ ولیعہدی منعقدہويا،وڈی شان وشوکت تے تزک واحتشام دے نال ایہ تقریب عمل وچ لیائی گئی سب تو‏ں پہلے مامون نے اپنے بیٹے عباس نوں اشارہ کيتااوراس نے بیعت کيتی، پھراورلوک بیعت تو‏ں شرفیاب ہوئے سونے تے چاندی دے سک‏‏ے سرمبارک پرنثارہوئے تے تمام ارکان سلطنت تے ملازمین نوں انعامات تقسیم ہوئے مامون نے حکم دیاکہ حضرت دے ناں کاسکہ تیارکیاجائے، چنانچہ درہم ودیناپرحضرت دے ناں کانقش ہويا، تے تمام قلمرو وچ اوہ سکہ چلایاگیاجمعہ دے خطبہ وچ حضرت کانام نامی داخل کيتاگیا۔
یہ ظاہرہے کہ حضرت دے ناں مبارک کاسکہ عقیدت منداں دے لئی تبرک تے ضمانت د‏‏ی حیثیت رکھتاتھا اس سکہ نوں سفروحضر وچ حرزجان دے لئی نال رکھنا یقینی امرتھا صاحب جنات الخلودنے بحروبر دے سفر وچ  تحفظ دے لئی آپ دے توسل کاذکرکیاہے ايس‏ے د‏‏ی یادگار وچ  بطورضمانت بعقیدہ تحفظ اسيں ہن وی سفر وچ بازوپرامام ضامن ثامن کاپیسہ باندھدے نيں۔
علامہ شریف جرجانی نے لکھاہے کہ قبول ولیعہدی دے متعلق جوتحریرحضرت امام علی رضاعلیہ السلام نے مامون نوں لکھی اس کامضمون ایہ سی کہ ”چونکہ مامون نے ساڈے انہاں حقوق نوں تسلیم کرلیاہے جنہاں نوں ان دے آباؤاجدادنے نئيں پہچاناتھا لہذاميں نے اس د‏ی درخواست ولی عہدی قبول کرلئی اگرچہ جفرویونیورسٹی تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ ایہ کم انجام نوں نہ پہنچے گا“۔
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ قبول ولیعہدی دے سلسلہ وچ آپ نے جوکچھ تحریرفرمایاتھا اس پرگواہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں فضل بن سہل ،سہل بن فضل ،یحی بن اکثم، عبداللہ بن طاہر، ثمامہ بن اشرس،بشربن معتمر،حمادبن نعمان وغیرہم دے دستخط سن انہاں نے ایہ وی لکھاہے کہ امام رضاعلیہ السلام نے اس جلسہ ولیعہدی وچ اپنے مخصوص عقیدت منداں نوں قریب بلاکرکان وچ فرمایاتھا کہ اس تقریب پردل وچ خوشی نوں جگہ نہ دو ملاحظہ ہوصواعق محرقہ ص ۱۲۲ ، مطالب السول ص ۲۸۲ ، نورالابصار ص ۱۴۲ ، اعلام الوری ص ۱۹۳ ، کشف الغمہ ص ۱۱۲ ، جنات الخلودص ۳۱ ،المامون ص ۸۲ ، وسیلة النجات ص ۳٧۹ ، ارحج المطالب ص ۴۵۴ ، مسندامام رضا ص ٧ ، تریخ طبری ،شرح مواقف ،تریخ آئمہ ص ۴٧۲ ،تریخ احمدی ص ۳۵۴ ،شواہدالنبوت، ینابع المودة ،فصل الخطاب ،حلیة الاولیا، روضة الصفا، عیون اخباررضا، دمعہ ساکبہ ، سوانح امام رضا۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی ولیعہدی دا دشمناں پراثر
اسلام د‏‏ی تریخ وچ اے کہ امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی ولیعہدی د‏‏ی خبرسن کربغداد دے عباسی ایہ خیال کر دے کہ خلافت ساڈے خاندان تو‏ں نکل چک‏ی اے کمال دل سوختہ ہوئے تے انہاں نے ابراہیم بن مہدی نوں بغدا دے تخت پربٹھادیااورمحرم ۲۰۲ ہجری وچ مامون د‏‏ی معزولی کااعلان کردتا بغداداوراس دے نواح وچ بالکل بد نظمی پھیل گئی لچے غنڈے دن دھاڑے پرت مارکرنے لگے جنوبی عراق تے حجاز وچ وی معاملات د‏‏ی حالت ایسی ہی خراب ہورہی سی فضل وزیراعظم سب خبراں نوں بادشاہ تو‏ں پوشیدہ رکھتاتھا مگرامام رضاعلیہ السلام نے اسنو‏ں خبردارکردتا بادشاہ وزیرکی طرف تو‏ں بدگمان ہوگیامامون نوں جب انہاں شورشاں د‏‏ی خبرہوئی توبغدادکی طرف روانہ ہوگیا سرخس وچ پہنچ کراس نے فضل بن سہل وزیرسلطنت نو‏‏ں حمام وچ قتل کرادتا(اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ٦۱) ۔
شمس العلماء شبلی نعمانی حضرت امام رضاکی بیعت ولیعہدی کاذکرکردے ہوئے لکھدے نيں کہ اس انوکھے حکم نے بغداد وچ اک قیامت انگیزہلچل مچادی تے مامون تو‏ں مخالفت کاپیمانہ لبریزہوگیا بعضاں نے (سبزرنگ وغیرہ دے اختیارکرنے دے حکم د‏‏ی بہ جبرتعمیل د‏‏ی مگرعام صداایہی سی کہ خلافت خاندان عباس دے دائرہ تو‏ں باہرنئيں جاسکدی (المامون ص ۸۲) ۔
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ حضرت امام رضاعلیہ السلام جدو‏ں ولی عہدخلافت مقررکيتے جانے لگے مامون دے حاشیہ نشین سخت بدظن تے دل تنگ ہوگئے تے ان پریہ خوف چھاگیاکہ ہن خلافت بنی عباس تو‏ں نکل ک‏ے بنی فاطمہ د‏‏ی طرف چلی جائے گی تے اسی تصورنے انہاں نو‏ں حضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں سخت متنفرکردتا (نورالابصارص ۱۴۳) ۔
مورخین لکھدے نيں کہ اس واقعہ ولیعہدی تو‏ں لوکاں وچ اس درجہ بغض وحسداورکینہ پیداہوگیاکہ اوہ لوک معمولی معمولی گلاں پراس کامظاہرہ کردیندے سن علامہ شبلنجی تے علامہ ابن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ حضرت امام رضاعلیہ السلام کاولیعہدی دے بعدیہ اصول سی کہ آپ مامون تو‏ں اکثرملنے دے لئی تشریف لے جایاکردے سن تے ہوتایہ سی کہ جدو‏ں آپ دہلیز دے نیڑے پہنچدے سن توتمام دربان تے خدام آپ د‏‏ی تعظیم دے لئی کھڑے ہوجاندے سن تے سلام کر دے پردہ در اٹھایاکردے سن اک دن سب نے مل کرطے کرلیا کہ کوئی پردہ نہ اٹھائے چنانچہ ایساہی ہويا جدو‏ں امام علیہ السلام تشریف لیائے توحجاب نے پردہ نئيں اٹھایامطلب ایہ سی کہ اس تو‏ں امام د‏‏ی توہین ہوئے گی، لیکن اللہ دے ولی نوں کوئی ذلیل نئيں کرسکتاجب ایساواقعہ آیاتواک تندہوانے پرداہ اٹھایااورامام داخل دربارہوگئے پھرجب آپ واپس تشریف لیائے توہوانے بدستورپردہ اٹھانے وچ سبقت د‏‏ی ايس‏ے طرح کئی دن تک ہوتارہیا بالآخرہ اوہ سب دے سب شرمندہ ہوگئے تے امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت مثل سابق کرنے لگے (نورالابصارص ۱۴۳ ،مطالب السؤل ص ۲۸۲ ،شواہدالنبوت ص ۱۹٧) ۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام تے نمازعید
ولی عہدی نوں حالے زیادہ دن نہ گزرے سن کہ عیدکاموقع آگیامامون نے حضرت تو‏ں کہلابھیجاکہ آپ سواری پرجاکرلوکاں نوں نمازعیدپڑھاواں حضرت نے فرمایاکہ ميں نے پہلے ہی تسيں تو‏ں شرط کرلئی اے کہ بادشاہت تے حکومت دے کسی کم وچ حصہ نئيں لاں گااورنہ اس دے نیڑے جاواں گا اس وجہ تو‏ں تسيں مینو‏‏ں اس نمازعیدسے وی معاف کردوتوبہترہے ورنہ وچ نمازعید دے لے ايس‏ے طرح جاواں گا جس طرح میرے جدامجدحضرت محمد رسول اللہ صلعم تشریف لے جایاکردے سن مامون نے کہاکہ آپ نوں اختیارہے جس طرح چاہن جاواں اس دے بعداس نے سواراں تے پیاداں نوں حکم دیاکہ حضرت دے دروازے پہ حاضرہون۔
جب ایہ خبرشہر وچ مشہورہوئی تولوک عید دے روزسڑکاں تے چھتاں پرحضرت د‏‏ی سواری د‏‏ی شان دیکھنے نوں جمع ہوگئے، اکی بھیڑلگ گئی عورتاں تے لڑکےآں سب نوں آرزو سی کہ حضرت د‏‏ی زیارت کرن تے آفتاب نکلنے دے بعدحضرت نے غسل کيتااورکپڑ‏ے بدلے، سفیدعمامہ سرپربنھیا،عطرلگایااورعصاہتھ وچ لے کرعیدگاہ جانے پرآمادہ ہوگئے اس دے بعدنوکراں تے غلا وچ  نوں حکم دیاکہ تسيں وی غسل کر دے کپڑ‏ے بدل لواوراسی طرح پیدل چلو۔
اس انتظام دے بعدحضرت گھرسے باہرنکلے پائجامہ ادھی پنڈلی تک اٹھالیا کپڑےآں نوں سمیٹ لیا، ننگے پیر ہوگئے تے پھردوتین قدم چل کرکھڑے ہوگئے تے سرکو آسمان د‏‏ی طرف بلند کر دے کہیا اللہ اکبراللہ اکبر، حضرت دے نال نوکراں، غلا وچ تے فوج دے سپاہیاں نے وی تکبرکہی راوی کابیان اے کہ جدو‏ں امام رضاعلیہ السلام تکبرکہندے سن توہم لوکاں نوں معلوم ہوتاتھا کہ درودیواراورزمین آسمان تو‏ں حضرت د‏‏ی تکبیرکاجواب سنائی دیتاہے اس ہیبت نوں دیکھ کریہ حالت ہوئی کہ سب لوک تے خود لشکروالے زمین پرگرپئے سب د‏‏ی حالت بدل گئی لوکاں نے چھریاں تو‏ں اپنی جوتیاں دے کل تسمے کٹ دئیے تے جلدی جلدی جوتیاں سُٹ کرننگے پیر ہوگئے شہربھر دے لوک چینخ چینخ کررونے لگے اک کہرام بپاہوگیا۔
اس د‏ی خبرمامون نوں بھی ہوگئی اس دے وزیرفضل بن سہل نے اس تو‏ں کہاکہ اگرامام رضااسی حالت تو‏ں عیدگاہ تک پہنچ جاواں گے تومعلوم نئيں کيتافتنہ تے ہنگام برپاہوجائے گا سب لوک انہاں د‏‏ی طرف ہوجاواں گے تے ہم نئيں جاندے کہ اسيں لوک کِداں بچاں گے وزیرکی اس تقریرپرمتنبہ ہوکرمامون نے اپنے نوں لو‏‏ں اک شخص نوں حضرت د‏‏ی خدمت وچ بھیج کرکہلابھیجاکہ میرے تو‏ں غلطی ہوگئی جوآپ تو‏ں عیدگاہ جانے دے لئی کہیا اس تو‏ں آپ نوں زحمت ہورہی اے تے وچ  آپ د‏‏ی مشقت نوں پسندنئيں کردا بہترہے کہ آپ واپس چلے آئیاں تے عیدگاہ جانے د‏‏ی زحمت نہ فرماواں پہلے جوشخص نمازپڑھاتاتھا اوہ پڑھائے گا ایہ سن کرحضرت امام رضاعلیہ السلام واپس تشریف لیائے تے نمازعیدنہ پڑھاسک‏‏ے (وسیلة النجات ص ۳۸۲ ، مطالب السول ص ۲۸۲ واصول کافی)۔
علامہ شبلنجی لکھدے نيں ،فرجع علی رضاالی بیتہ ورکب المامون فصلی بالناس “ کہ امام رضاعلیہ السلام دولت سراکوواپس تشریف لیائے تے مامون نے جاکرنماز پڑھائی (نورالابصارص ۱۴۳) ۔
حضرت امام رضاکی مدح سرائی تے دعبل خزاعی تے ابونواس
عرب دے مشہورشاعرجناب دعبل خزاعی کانام ابوعلی دعبل ابن علی بن زرین اے آپ ۱۴۸ ہجری وچ پیداکر ۲۴۵ ہجری وچ بمقام شوش وفات پاگئے (رجال طوسی ۳٧٦) ۔اورابونواس کاپورانام ابوعلی حسن بن ہانی ابن عبدالاول ہوازی بصری بغدادی اے ایہ ۱۳٦ ہجری وچ پیداہوک‏ے ۱۹٦ ہجری وچ فوت ہوئے دعبل آل محمد دے مدح خاص سن تے ابونواس ہارون رشیدامین ومامون کاندیم سی۔
دعبل خزاعی دے بے شماراشعارمدح آل محمد وچ موجودہاں علامہ شبلنجی تحریرفرماندے نيں کہ جس زمانہ وچ حضرت امام رضاعلیہ السلام ولی عہدسطلنت سن دعبل خزاعی اک دن دارالسلطنت مرو وچ  آپ تو‏ں ملے تے انہاں نے کہاکہ حضورميں نے آپ د‏‏ی مدح وچ ۱۲۰ اشعارپرمشتمل اک قصیدہ لکھاہے میری تمناہے وچ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے حضورہی نوں سناواں حضرت نے فرمایابہترہ‏ے، پڑھو:
فاجریت دمع العین بالعبرات