cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریاست قلات
آزادی دا اعلان
1171ھ کو جب خان قلات میر نصیر خان نے آزادی کا اعلان کیا تو احمد شاہ ابدالی نے فورا" ایک فوجی دستہ روانہ کیا، میر نصیر خان کو جب پتہ چلا تو مقابلے کے لیے نکلے مستونگ کے مقام پر جنگ ہوئی، اس دوران احمد شاہ خود قندھار سے مدد کو پہنچا اور قلات کا محاصرہ کیا، کچھ عرصے بعد دونوں کے مابین مشروط راضی نامہ ہوا جس کی رو سے خان قلات احمد شاہ فوجی معرکوں میں مدد کرینگے اور احمد شاہ نے بھی خان کو کچھ مراعات دیں،اور اس صلح کو مضبوط کرنے کے لیے احمد شاہ نے نصیر خان کی چچازاد بہن سے اپنے بیٹے تیمور شاہ کا نکاح کرد یا، احمد شاہ درانی کی دورے سلطنت ( 1747ء سے 1823ء)تک افغانستان پر رہی۔ 1765ء کا زمانہ آیا سکھوں نے پنجاب میں قتل و غارت گری کا بازار گرم کیا ہوا تھا ۔خان آف قلات میر نصیر خان بھی احمد شاہ ابدالی کے حمرا سکھوں کی سرکوبی کے لیے پنجاب کی طرف روانہ ہو گے۔ میر نصیر خان بارہ ہزار کا لشکر لے کر براستہ گندا وہ احمد شاہ کی مدد کو پنجاب روانہ ہوا، ڈیرہ غازی خان سے سردار غازی خان بھی ایک بلوچ لشکر لے کر میر نصیر خان کی فوج میں شامل ہوا، دریا ے چناب پار کر کے میر نصیر خان کی فوج احمد شاہ کے فوج کے ساتھ شا مل ہوا، اور پھر یہاں سے روانہ ہوکر یہ فوج لاہور میں داخل ہوا، میر نصیر خان نے احمد شاہ کے حکم پر آگے بڑھ کر سکھوں کا مقابلہ کیا، شدید لڑائی شروع ہوئی، میر نصیر خان نے بڑھ بڑھ کر سکھوں پر حملے کیۓ، لڑا ئی میں اس قدر بے خود ہوا کہ سکھوں کے لشکر کے بیچ جا پہنچا سکھوں نے اسے گھیرے میں لے لیا اور قتل کرنا چاہتے تھے اسی دوران ہاتھا پائی میں انکی پگڑی سر سے گر گئی سکھوں نے جب انکے لمبے بلوچی بال دیکھے تو ایک سکھ نے آواز لگائی کہ مت مارنا اپنا ہی بھائی ہے، کیو نکہ دھاڑی اور لمبے بالوں کی وجہ سے بلوچ بھی سکھوں کی طرح لگتے تھے، اس معر کہ سے واپسی پر میر نصیر خان نے یہ کہہ کر اپنے بال منڈوا دیے کہ انکی وجہ سے میں شہادت سے محروم ہوا،
احمد شاہ ابدالی اور بلوچستان
افغانستان کے بادشاہ نادر شاہ کے قتل کے بعد احمد شاہ ابدالی جوکہ نادر شاہ کے فوج کے سالار تھے لویہ جرگہ کے ذریعے بادشاہ منتخب ھوۓ، یہ جرگہ شیر سرخ بابا کے مزار پر منعقد ہوا تھا، اسی دوران صابر شاہ ملنگ نے ایک گندم کا خوشہ انکے سر پر بطور تاج کے لگایا اور احمد شاہ کو بطور بادشاہ تسلیم کرلیا گیا، احمد شاہ درانی کو بجا طور پر افغانستان کا بانی کہا جا سکتا ہے۔ اس وقت سلطنت اٹک سے کابل، کوئٹہ ،مستونگ ،قلات ،سبی ، جیکب آباد ، شکارپور ،سندھ ،پشین، ڈیرہ اسماعیل خان ،ضلع لورالائی اور تمام پنجاب پر مشتمل تھا، شال کوٹ کوہٹہ قندھار کا ایک ضلع تھا، احمد شاہ درانی کا دورے سلطنت ( 1747ء سے 1823ء) تک افغانستان پر رہی۔ 1765ء کا زمانہ آیا سکھوں نے پنجاب میں قتل و غارت گری کا بازار گرم کیا ہوا تھا ۔1772ء تک احمد شاہ درانی اور اس کے بعد اس کی اولاد کی حکومت رہی۔ اس کی اولاد میں ایوب شاہ کو1823ء میں قتل کر دیا گیا۔ احمد شاہ ابدالی کی ہمشیرہ کا مزار بھی خواجہ ولی مودودی چستی کرانی کی درگاہ کے احاطہ کے اندر کرانی ،کوئٹہ کے مقام پر واقع ہے ،
موجودہ بلوچستان
بلوچستان  رقبے  دے  لحاظ  نال پاکستان دا سبتوں وڈا صوبہ تے آبادی دے لحاظ نال سبتوں چھوٹا صوبہ اے تے اسدے لہندے ایران تے اتلے چ  افغانستان  اے  حدونکہ دکھن چ عرب سمندر اے کوئٹہاس صوبے دا راجگڑھ اے تے ایہ مونسون زون توں باہر اے جس پاروں  اسدا زیادہ تر علاقہ صحرا تے  پہاڑاں  اتے  مشتمل اے  شہری علاقےآں  توں  باہر رہن والے قبائلی لوگ مختلف زباناں  بولدے  نیں     ایتھے  بلوچاں  د ی آبادی زیادہ  اے  مگر  شمال مشرقی علاقےآں چ  زیادہ تر پٹھان یا پشتون  قوم آباد  اے  بلوچستان  دے کچھ علاقےآں چ  کپاہ  دی کاشت کیتی جاندی  اے  میدانی علاقےآں چ  کنک جدونکہ بالائی علاقےآں  چ  پھلاں  دے باغات  نیں  ایتھے دے لوگ جانور  وی پالدے نیں  جیسے   بکرے دمبے   وغیرہ   ایتھے دیاں  اہم معدنیات چ  کوئلہ   جپسم  کرومائیٹ چونے دا پتھر  سلفر  تے  فولاد وغیرہ شامل  نیں  قدرتی گیس  تے تیل  وی اس  علاقے  چ  دریافت ہویا اے  تے  استعمال چ  لایا جا رہیا  اے  تے ایتھے دی ساحلی تجا رت مچھلی تے نمک اتے  مشتمل اے ، بوہت  سارے حملہ آور  بلوچستان  دے  راستے  برصغیر  پہنچے ، سکندر اعظم برصغیر  توں   ایران واپسی  وی  بلوچستان   دے  راستے  اختیار کیتی، ستویں صدی  توں دسویں صدی تک  ایہ علاقہ  عرباں  دے زیر حکومت رہیا، ستارویں صدی  دے  شروع چ  ایتھے  مغل حکومت  قائم ہوئی، اسھے بعد  بلوچستان   قبائلی سرداراں دے زیر حکومت رہیا، جنہاں چ ریاست قلات اہم سی ، افغان  جنگ کے دوران یہاں انگریزوں کا قبضہ ہو گیا،   1876،   1879، اور 1891 کے معاہدوں کے مطابق شمالی علاقہ  جن کو بعد میں برٹش کو بلوچستان کہا گیا  کو برطانوی کنٹرول میں دے دیا گیا، اور کوئٹہ میں ملٹری بیس قائم کردیا گیا، 1947 میں اس علاقہ کو پاکستان میں شامل کردیا گیا، اور اس کو صوبے کا درجہ 1970 میں ملا، 1976 میں حکومت پاکستان  نے سرداری نظام کا خاتمہ کرکے کنٹرول اپنے ہاتھ لیا، جس کے باعث حکومت کے خلاف تحریکوں کا آغاز ہوا، اس علاقہ مین چند چھو ٹی بڑی قبا ئلی شورشیں  بھی ہوئیں܂  حکومت اور متحاب گروپوں میں 2004 میں گوریلا جنگ دوبارہ پھوٹ پڑئ، جس کئ وجہ شہر میں ملٹری کی تنصیبات میں اضافہ اور بڑی تعداد پنجابی آبادی میں اضافہ، آبادی میں اضافہ بتایا جاتا ہے مقا می قبا ئل کے آپس میں زاتی جھگڑے اور  مسئلے بھی ہیں 2007 میں اس علاقے میں آنے والے  سائکلون نے شدید تباہی پھیلائ اور کم از کم 800،000 لوگوں کو متاثر کیا  یہ شہر ڈویژنل اور ڈسٹرکٹ ہیڈ کوارٹر اور اہم تجارتی اور کمیونیکیشن  مر کز ے جو کہ وادئ شال کے شمالی حصے میں سطح سمندر سے  5،500 فٹ کی بلندی پر واقع ہے܂ کوئٹہ کا علاقہ 1876 میں برطانوی کٹر ول میں تھا܂ سر رابرٹ سنڈیمن نے یہاں پر رزیڈنسی قائم کی ܂ شہر یہاں کے مضبوط ملٹری گیریزن کے ارد گرد قائم ہوا اور اسے 1897 میں میونسپلٹی  میں شامل کیا گیا܂ یہاں آرمی کمانڈ اینڈ اسٹاف کالج 1907 میں کھلا܂ مئ 1935 میں آنے والے شدید زلزلے نے کوئٹہ  شہر کو تہس نہس کر دیا اور تقریب 20،000 جانوں کا زیاں ہوا܂ اب یہ علاقہ مغربی افغانستان ، مشرقی ایران  اور وسطی ایشیا کے کچھ حصوں کے لیے تجارتی مرکز ہے܂ یہاں کے انڈسٹریز میں کاٹن مل سلفر ریفائنری، تھرمل پاور اسٹیشن پھلوں کے باغات شامل ہیں܂کوئٹہ  میں جیو فزیکل انسٹیٹیوٹ، جیو لوجکل سروے، سنڈ یمن لائبریری، دو گورنمنٹ کالجز جو کہ پشاور  یونیورسٹی سے الحاق شدہ ہیں܂   بلوچستان  یونیورسٹی
ہور ویکھو
٭ پاکستان دیاں نوابی ریاستاں
گٹھ:ہندستان دیاں نوابی ریاستاں گٹھ:پاکستان دی سابقہ انتظامی ونڈ گٹھ:پاکستان دی تریخ  گٹھ:بلوچستان دی تریخ گٹھ:ہندستان دیاں مسلم نوابی ریاستاں
ایلبرٹ آئینسٹائن
البرٹ آئنسٹائن (Albert Einstein)، ویہويں صدی دا سب تو‏ں وڈا فزکس دان سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جرمنی دے شہر اولم وچ 14 مارچ 1879ء نو‏‏ں پیدا ہويا۔ باپ دا ناں ہرمین (Hermann Einstein) تے ماں دا ناں پالین (Pauline Koch) سی۔
ایلبرٹ آئینسٹائن (14 مارچ 1879 - 18 اپریل 1955) اک جرمن جمیا فزکس گرو تے نویں سائینس دے موڈیاں وچوں سی۔ اوہدی مانتا اوہدی جنرل ریلیٹویٹی دی تھیوری باجوں اے جینہڑی 20ویں صدی دی اک وڈی سوج منی گئی اے۔ آئینسٹائن نوں 1921 چ فزکس چ نوبل انعام تھیوریٹیکل ‌فزکس وچ ودیا کم کرن تے فوٹو الیکٹرک ایفکٹ دے قنون نون لبھن تے دتا گیا۔
آئینسٹائن نے اپنے کمی جیون دے مڈھ وچ ای ایہ ویکھ لیا سی جی نیوٹنی مکینکس نال کلاسیکی قنون بجلی مقناطیسی ویڑے دے قنوناں نال نہیں رلدے۔ ایس توں اوہنے سپیشل تھیوری آف ریلیٹیوٹی بنائی۔ اوہنوں اندازہ ہویا جے ریلیٹیوٹی دے اصول کھچ ویڑے تے وی لاگو ہوسکدے نیں۔ 1916 وچ اوہنے کھچ تھیوری دتی۔ اوہنے چانن دی تھرمل پاسے ول سوچیا تے چانن دی فوٹون تھوری دتی۔ آئنسٹائن نے 1917 وچ اپنی ریلیٹیوٹی تھیوری نوں ایس کائنات دا ماڈل بنان لئی ورتیا۔
آئنسٹائن 1933 وچ پرشیائی سائینس اکیڈیمی وچ پڑھا ریا سی تے امریکہ گیا اودوں ہٹلر تے نازی پارٹی راج وچ آۓ تے ائنسٹائن امریکہ وچ ای وس گیا۔ دوجی وڈی لڑائی وچ اوہنے امریکہ نوں صلآ دتی جے ایس توں پہلے کہ جرمنی ایٹم بمب بناۓ امریکہ نوں بنالینا چاہیدا اے تے ایس تے امریکہ نے مینہٹن پراجیکٹ دا مڈھ رکھیا۔ اوہ پر ایٹم بمب دے ورتن دے خلاف سی۔ اوہنے تے برٹرنڈ رسل نے رل کے ایٹم بمب دے ورتن دے خلاف اک سنگت وی کیتی۔ اوہ پرنسٹن، نیوجرسی وچ انسٹیٹیوٹ فار ایڈوانس سثڈی وج 1955 اپنے مرن تک ریا۔
آئینسٹائین نے 300 توں زیادہ سینسی صفے لکھے تے 150 غیر سینسی صفے لکھے۔ اونوں نوی فزکس دا پیو تے 21ویں صدی دا سب توں خاص سینسدان منیا جاندا اے۔ ٹائم میگزین نے اونوں صدی دا بندہ کیا.
پہلا جیون
البرٹ آئینسٹائن جرمن سلطنت دی ورتمبرگ شاہی دے شہر الم وچ 14 مارچ 1879 نوں اک یہودی ٹبر چ جمیا۔ اودا پیو ہرمن آئینسٹائن اک انجینیئر تے کاروباری جنا سی۔ اودی ماں دا ناں پاؤلین آئینسٹائن سی۔ ایہ یہودی ٹبر ایتھے سوابیا وچ ہور دوجے یہودی ٹبراں نال صدیاں توں وس ریا سی۔ 1880 چ اوہ تے اودا ٹبر میونخ ٹر گیا جتھےاودے پیو تے چاچے نے رل کے ڈی سی بجلی دا سمان بنان آلی کمپنی دا مڈھ رکھیا۔ آئینسٹائن اک یہودی ٹبر چ جمیا سی پر اودا ٹبر یہودی مزہبی کماں چ حصہ نئیں لیندا سی تے آئینسٹائن اک کیتھولک پریمری سکول چ 5 سال دی عمر توں 3 سال تک پڑھدا ریا۔ اگلے ست ورے اوہ لوئتپولڈ جمنیزیم میونخ وچ ریا۔ اوہ سجے ہتھ نال ای زور والے تے لکھن والے کم کردا سی تے ایہ غلط اے جے اوہ کھبچو سی۔ آئینسٹائن اک چنگا پڑھاکو سی تے کھیڈن واسطے اوہ مکینکی وی کردا سی تے شیواں بناندا سی۔ ایس ویلے ای اوہدا من میتھمیٹکس ول پلٹیا۔ جدوں اوہ دس ورے دا سی تے اوہدے وڈے بھرا دا اک پولشی یہودی پرڑھاکو یار اوہناں دے گھر آن لگا۔ اوہ آئنسٹائن لئی سائینس، میتھمیٹکس تے فلاسفی تے لکھتاں لیاندا۔ ایہناں وچ کانٹ تے اقلیدس دیاں پوتھیاں وی سن۔
ملیوا مارک جیدے نال اوہ فیر ویاہ کردا اوہ وی اوتھے اوہدی کلاس وچ پڑھن آئی دوناں وچ یاری تے فیر پیار ہوگیا۔ اوہ کٹھے رل کے فزکس تے کتاباں پڑھدے تے وچار وٹاندے۔ 1900 وچ آئینسٹائن نے پڑھان دا ڈپلومہ لیا پر ملوا فیل ہوگئی۔
آئنسٹائن دا خاندان جرمنی دے خوشحال یہودی النسل خانداناں وچ شمار ہُندا سی۔ باپ کاروباری سی مگر زیادہ کامیاب نئيں سی۔ جدو‏ں آئنسٹائن چھ برس دا سی، ایہ لوک میونخ آ گئے۔ ابتدائی تعلیم اک کاتھولک مدرسہ وچ پائی۔ ایتھ‏ے دا سخت ماحول اس بچے نو‏‏ں ناگوار گزردا سی۔ 1894ء وچ آئنسٹائن نو‏‏ں بورڈنگ مدرسہ وچ پِچھے چھڈ ک‏‏ے، اس دا باپ کاروباری وجوہات د‏‏ی بنا اُتے خاندان سمیت اٹلی منتقل ہوئے گیا۔ دسمبر 1894ء وچ سولہ سال د‏‏ی عمر وچ تعلیم ادھوری چھڈ ک‏‏ے آئنسٹائن (غالباً جرمن د‏‏ی لازمی فوجی سروس دے خوف تو‏ں ) خود وی اٹلی پہنچ گیا۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے 1896ء وچ اس نے جرمن شہریت چھڈ دی۔ اکتوبر 1895ء وچ سویٹزرلینڈ دے شہر زیورخ وچ واقعہ یونیوسٹی ETH دے داخلہ دا امتحان دتا مگر ناکا‏م رہیا۔ استاد نے مشورہ دتا کہ اسکول د‏‏ی تعلیم مکمل کرو، چنانچہ سویٹزرلینڈ دے شہر Aarau دے اک اسکول وچ پڑھائی کيتی۔ ایتھ‏ے جس گھر وچ قیام سی، اس دے مالک د‏‏ی بیٹی Marie تو‏ں شناسائی ہوئی۔ اگلے سال ETH دا داخلہ امتحان کامیاب کيتا۔ ہن اس نے ETH وچ پڑھائی شروع کر دتی۔ اوہ اسکول استاد بننے د‏‏ی پڑھائی کرنے لگا۔ اگست 1900ء وچ امتحان ہويا، پنج طالب علماں دے امتحان وچ آئنسٹائن چوتھے نمبر اُتے آیا۔ پہلے تن نو‏‏ں ETH نے نوکری دے دی، مگر اسنو‏ں تے پنجويں نمبر اُتے آنے والی ملیوا مارِک (Mileva Maric) نو‏‏ں نئيں۔ ملیوا دے نال اس دا میل جول سی تے اوہ بعد وچ آئنسٹائن د‏‏ی پہلی بیوی بنی۔ ملیوا مسیحی سی تے سربیا نال تعلق سی۔ ملیوا تے آئنسٹائن دے درمیان وچ 1897ء تو‏ں 1903ء تک دے خطوط دے تبادلہ تو‏ں تریخ داناں نو‏‏ں اس بارے معلومات ملی نيں۔ انہاں خطوط وچ ذا‏تی معاملات دے علاوہ فزکس دے مسائل اُتے وی گفتگو ملدی ا‏‏ے۔ فکرِ معاش د‏‏ی وجہ تو‏ں آئنسٹائن شادی نئيں کر پا رہیا سی، مگر ملیوا حاملہ ہوئے گئی۔ 1902ء وچ اک لڑکی نو‏‏ں جنم دتا، مگر پالیا نئيں۔ 1902ء وچ ہی آئنسٹائن دے والد دا انتقال ہوئے گیا۔ آئنسٹائن عارضی استاد دے طور اُتے مختلف جگہ کم کردا رہیا، حتٰی کہ جون 1902ء وچ سوئٹزرلینڈ دے شہر برن دے patent دفتر وچ نوکری مل گئی۔ 1901ء وچ آئنسٹائن سویٹزرلینڈ دا شہری وی بن گیا۔ جنوری 1903ء وچ ملیوا نال شادی ہوئے گئی۔ پیٹنٹ دفتر وچ کم دے دوران وچ آئنسٹائن فزکس دے مسائل اُتے وی تحقیق کردا رہیا تے ايس‏ے دوران وچ اس نے اپنی زندگی دے عظیم تراں مقالات شائع کیتے۔ کچھ محققاں نے خیال ظاہر کيتا اے کہ آئنسٹائن د‏‏ی تحقیق وچ ملیوا مارِک وی شریک سی۔ ایہ شبہات آئنسٹائن تے ملیوا دے خطوط تو‏ں پیدا ہوئے جنہاں وچ آئنسٹائن "ساڈے نظریے " دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ روسی سائنس دان Abraham Joffe نے مبینہ طور اُتے ایہ دسیا کہ جدو‏ں آئنسٹائن نے اپنے مقالے جریدہ Annalen der Physik نو‏‏ں بھیجے تاں انہاں اُتے پیٹنٹ دفتر وچ کم کرنے والے Einstien-Maric نامی کسی شخص دے دستخط سن ۔
1905ء، کارنامےآں دا سال
اس سال آئنسٹائن نے چار مشہور مقالے شائع کیتے :
پروفیسری تے واپس جرمنی وچ
1906ء وچ زیورخ یونیوسٹی نے پی ایچ ڈی د‏‏ی سند عطا کيتی، جس دے لئی آئنسٹائن نے تحقیقی مقالہ 1905ء وچ جمع کرایا سی۔ مقالات د‏‏ی وجہ تو‏ں آئنسٹائن د‏‏ی شہرت جو پھیلی، تاں زیورخ یونیوسٹی نے نظریا‏تی طیبعیات وچ اکتوبر 1909ء وچ ایسوسی ایٹ پروفیسر بنا دتا۔ 1910ء وچ پراگ یونیوسٹی تو‏ں پوری پروفیسر د‏‏ی پیشکش ہوئی، تاں 1911ء وچ پراگ چلا گیا۔ ایتھ‏ے جرمن تے چیک افراد وچ لسانی و قومیاندی چپقلش د‏‏ی وجہ تو‏ں کشیدگی سی، اس لئی اک سال ہی ایتھ‏ے گزارنے دے بعد 1912ء وچ زیورخ یونیوسٹی وچ مکمل پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آ گیا۔ 1911ء وچ برسلز وچ اس د‏ی Max Planck تے Lorentz جداں وڈے وڈے سائنسداناں نال ملاقات ہوئی۔ 1911ء وچ اس نے عمومی اضافیت اُتے اپنا مقالہ شائع کيتا۔ شہرت تے بڑھی، تاں برلن یونیوسٹی، جو اس وقت علم دا گڑھ سی، تو‏ں پروفیسر تے نويں انسٹیٹُٹ دے ڈائریکٹر تے اچھی تنخواہ د‏‏ی پیشکش ہوئی، جو قبول ک‏ر ک‏ے آئنسٹائن 1914ء وچ جرمنی چلا آیا۔ جرمن شہریت دوبارہ حاصل کر لئی۔ ایتھ‏ے آنے دے چار ماہ بعد ہی پہلی جنگ عظیم چھڑ گئی۔ چار سالہ جنگ دے دوران وچ آئنسٹائن زیادہ تر جرمنی وچ ہی مقیم رہیا۔ 1918ء وچ جنگ جرمنی د‏‏ی شکشت اُتے ختم ہوئی۔ جرمنی اُتے سخت شرائط سن تے اسنو‏ں فاتح ملکاں نو‏‏ں بھاری رقم جرمانے دے طور اُتے دینا پڑ رہی سی۔ اس تو‏ں جرمنی د‏‏ی معیشت تباہ ہونا شروع ہوئی تاں جرمن سیاست وچ سجے بازو د‏‏ی قوم پرست جماعتاں نے زور پھڑ لیا۔ فرانس جرمنی دے کچھ علاقہ اُتے غاصبانہ قابض سی، مگر اس دے باوجود آئنسٹائن فرانس د‏‏ی تنظیماں دے نال تعلقات قائم کر رہیا سی۔ سجے بازو د‏‏ی جماعتاں یہودیاں نو‏‏ں وی جرمنی د‏‏ی تباہ شدہ معیشت دا ذمہ دار سمجھدیاں سن۔ اس دے باوجود آئنسٹائن جرمنی وچ مقبول سی (سوائے کچھ سجے بازو دے انتہا پسنداں دے )۔ آئنسٹائن عمومی اضافیت دے نظریہ تو‏ں مشہوری پانے دے بعد دنیا بھر دے دورے کیتے جس وچ جاپان، جنوبی امریکا، امریکا تے فلسطین شامل سن ۔ امریکا کئی دفعہ گیا۔ انہاں دوراں وچ سائنسی لیکچر دے علاوہ آئنسٹائن صیہونیت دا وی پرچار کردا۔ 1922ء وچ آئنسٹائن نو‏‏ں نوبل انعام دتا گیا۔ 1929ء وچ جرمنی دے اک شہر نے اک جھیل اُتے آئنسٹائن نو‏‏ں جھونپئی تحفے وچ دتی (بعد وچ آئنسٹائن نو‏‏ں اس د‏ی کچھ قیمت وی دینا پئی)۔ آئنسٹائن کشتی رانی دا شوقین سی۔ 1933ء وچ آئنسٹائن امریکا دے دورے اُتے سی کہ جرمنی وچ ہٹلر نے اقتدار سنبھال لیا۔ آئنسٹائن یورپ واپس پلٹ رہیا سی، تاں بحری جہاز وچ خبر ملی کہ جرمن پولیس نے اس د‏ی جھونپئی اُتے چھاپہ مار دے ملک دشمن مواد تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ آئنسٹائن نے جرمنی د‏‏ی بجائے بیلجیم پہنچ ک‏ے ڈیرے ڈالے۔ ایتھ‏ے اس نے جرمنی دے خلاف جنگی تیاریاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ 1933ء وچ ہی آئنسٹائن امریکا منتقل ہوئے گیا۔
ویاہ
ملیوا مارک نال آئینسٹائن دی 1902 وچ اک کاکی ہوئی جیدا ناں اوہناں لیسرل رکھیا اوہ نووی ساد وچ ملیوا دے ٹبر وچ ہوئی۔ اوہدے جیون مرن دی فیر کوئی پتہ ناں چلیا۔ جنوری 1903 وچ دونویں ویاہ کردے نیں تے مئی 1904 وچ ہانز آئینسٹائن برن، سویٹزرلینڈ وچ جمدا اے۔ اکتوبر 1903 توں مئی 1905 تک اوہ برن وج ریندے نیں۔ اوہناں دا دوجا پتر ایڈورڈ زیورچ وچ جولائی 1910 نوں ہوندا اے۔ 1914 وچ آئینسٹائن برلن ٹر جاندا اے پر اوہدی ٹبری تے دو نیانے زیورچ وچ ای ریندے نیں۔ 14 فروری 1919 نوں 5 ورے وکھ رہن مگروں دوناں وچ طلاق ہوجاندی اے۔ اس توں مگروں آئینسٹائن نے اپنی کزن ایلزا لونتھال نال 2 جون 1919 نوں ویاہ کرلیا اوہدے نال اوہدے 1912 توں جوڑ سن۔ تے 1935 چ اوہ اپنی بڈھی نال پرنسٹن، نیو جرسی، امریکہ ٹر گیا۔ دسمبر 1936 چ گردیاں تے دل دے مسئلیاں نال ایلزا امریکہ وچ مردی اے۔
اولاد
پہلی بیٹی شادی تو‏ں پہلے 1902ء وچ سربیا وچ بیوی ملیوا دے آبائی گھر پیدا ہوئی، مگر اسنو‏ں ماں باپ نے پالیا نئيں۔ اس دا انجام معلوم نئيں۔ 1903ء وچ پہلا بیٹا ہینز (Hans)، شادی دے چھ ماہ بعد پیدا ہويا، جس نے سویٹزرلینڈ تو‏ں پی۔ ایچ۔ ڈی۔ د‏‏ی تعلیم مکمل د‏‏ی تے بعد وچ برکلے یونیوسٹی کیلی فورنیا وچ پروفیسر بنا تے 1973ء وچ وفات پائی۔ اپنی ماں تو‏ں آئنسٹائن دے برے سلوک د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی عرصہ اس دے باپ تو‏ں تعلقات کشیدہ رہ‏‏ے۔ دوسرا بیٹا ایڈورڈ 1910ء وچ پیدا ہويا، جو ذہنی مریض سی تے ذہنی امراض دے ادارےآں وچ ہی زیادہ وقت گزاریا۔ 1965ء وچ زیورخ وچ وفات پائی۔
ازواج
1914ء وچ برلن آنے دے بعد آئنسٹائن د‏‏ی شناشائی اپنی چچا زاد بہن ایلسا (Elsa) تو‏ں دوبارہ ہوئی۔ اس نے آئنسٹائن دے لئی اک سیکرٹری ہیلن ڈیوکس (Helen Dukas) لبھ کر رکھ دے دتی جو عمر بھر آئنسٹائن د‏‏ی سیکرٹری رہی۔ آئنسٹائن اس شش وپنج وچ سی کہ ایلسا نال شادی بنائے یا اس د‏ی جوان سال بیٹی تو‏ں ۔ مگر اس بیٹی نے کچھ دلچسپی ظاہر نئيں کيت‏‏ی تے آئنسٹائن نے ایلسا تو‏ں ہی شادی کر لئی۔ ایلسا بعد وچ آئنسٹائن دے نال امریکا آ گئی جتھ‏ے 1936ء وچ انتقال کيتا۔
پہلی نوکری
اپنی ڈگری لے کے آئینسٹائن دو سال تک نوکری لبدا ریا تے فیر اودے اک پرانے سنگی مارسل گراسمین نیں اونوں برن چ اک پیٹنٹ آفس چ لگا دتا۔ اوہ پیٹنٹ آفس چ الیکٹرومقناطیسی شیواں دی جانچ پڑتال کردا سی۔ 1903 چ اودی نوکری سویٹزرلینڈ پیٹنٹ آفس چ پکی ہوگئی۔ اوہ آفس چ کم کردیاں اودہ واہ کج مسئلیاں نال پیندا سی جیناں چ بجلی دے سگنلاں نوں دوری تک پیجنا تے مکینکی دا ویلے دا جوڑ سی۔ ایناں مسئلیاں دے حل دی کھوج چ اونے روشنی تے خلاے ویلے دے جوڑ دے بارے چ کافی کج سمج لیا۔ اوہ اپنے کج سنگیاں نلا برن چ ملیا تے اوناں نے رل کے کلب بنایا جتھے اوہ سینسی تے فلاسفی دیاں گلاں کردے سی ایدا ناں آئنسٹائن نے ہاسے ہاسے چ اولمپیا اکیڈمی رکھ دتا۔ اس کلب نے آئینسٹائن دی سوچ تے کافی اثر کیتے تے اونے اک سٹرا دی کپیلری زور دے اتے مضمون لکھیا۔
سینسی کم
آئینسٹائن نے اپنے جیون چ کئی کتاباں تے مضمون لکھے۔ ایناں چ اکثر فزکس دے بارے چ سن پر کج سیاسی خیالاں دے بارے چ وی سن۔ اونے دوجیاں سینسداناں تے گروواں نال رل کے وی کئی کم کیتے جینا چ آئینسٹائن-بوز حساب کتاب، آئینسٹائن ریفریجریٹر تے دوجے کم ہیگے نیں۔
1900 چ فزکس
شروع چ آئینسائن زیادہ تر اس گل تے مضمون لکھدا سی کے ایٹم دنیا چ ہے گے نیں تے اوناں دا اک وزن ہوندا اے۔ آئنسٹائن نے 1902 چ ایٹماں دے بارے چ مضمون لکھیا تے ‌فزکس دے گرواں نیں اودی گل من لئی کے ایٹم اصل چ ہوندے نیں پر فیر وی گرو اس گل تے شکی سن کیونجہ 19ویں صدی دی کوئی وی تھیوری یا قنون ایٹماں دے ہون دی سچائی نئیں دسدا۔
ایٹم دے ہون دی تھیوری نوں کئی گروواں نے منیا تے کج نے نہ منیا۔ ایٹم دی تھیوری دراصل 19ویں صدی دی کئی تھیوریاں دے مطابق غلط تھیوری سی تے اوناں تھیوریاں دے مطابق ایٹم اصل چ نئیں ہو سکدا۔ ایناں تھیوریاں دی وجہ توں لوک تے گرو ایٹماں نوں صرف ریاضی چ مندے سن تے اصل چ کیندے سن کے اے نئیں ہوندا۔
آغینسٹائن اس گل دے خلاف سی اپنے کم چ اوہ یقین رکھدا سی تے سوچدا سی اک پکی تھیوری ایناں ساریاں گلاں تے پوری آۓ گی تے اوہ سچی گل دسے گی۔ اس دی خاطر اوہ ایٹم دی سچائی وکھان آستے کم کرنا شروع ہو گیا۔ اس آسطے اوہ سب توں پہلاں تھرموڈائینمکس پڑن لگ گیا فیر فزکس دے حساب کتاب ال ٹر گیا تے فیر ٹھوس شیواں دیاں خاص گرمی دی تھیوری ال ٹر گیا۔
اس نال اونے سوچیا کے اوہ پرائری پرنسپل دے اتے فوکس کرے کیونجے پرائری پرنسپل اینج دے قنون ہوندے نیں جیناں نوں سمجیا تے جاسکدا اے پر اوہ ہر جگہ تے اپلائی نئں ہوندے۔ 1905 چ جدوں اوہ پیٹنٹ آفس چ کم کردا سی تے اک جرمن فزکس جرنل چ اودے چار مضمون آگۓ۔ اوہ مضمون انقلابی نکلے تے ایناں دی وجہ توں 1905 نوں آئینسٹائن دا معجزاتی ورا کیا جاندا اے۔
تھرموڈائینمکس
آئینسٹائن دے پہلے کم تھرمڈائینمکس دے گرد کمدے سن۔ اونے 1902 چ تھرموڈائینمک آئڈنٹٹی دا مضمون لکھیا کج دوجے مضمون اس تے لکھے جینا دا مقصد ایٹم دی کھوج تے سمجنا سی۔ 1903 تے 1904 چ اوہ ایٹم دے کئی قسماں دے محول چ حرکت تے کم۔ میکسویل دی تھیوری دے مطابق ایٹم دا وزن صفر نئیں ہو سکدا اس واسطے ایدے کماں نوں ویکھیا جا سکدا اے۔ اودا تھرموڈائینمکس تے کم ایٹماں دے اتے تجربے اس ویلے دی فزکس چ آندے سن تے آئینسٹائن نے پی ایچ دی چ وی ایہوں گلاں تے تھیسس دتا۔
سوچ دے تجربے
آئینسٹائن دی سوچ نے 1905 چ ذرا بدلاؤ ہویا تے اونوں اے سمج لگی کہ روشنی دی کوانٹم پراپرٹیاں دا مطلب سی کہ میکسویل دی تھیوریاں صرف اک تکا سی۔ اونوں پتہ سی کے اوناں قنوناں نوں نوے قنوناں نے بدلنا اے پر اونوں اوہ قنون بنان دی سمج نئیں آرئی سی۔ اونوں مسوس ہویا کہ ایناں دا تکا لان نل کوئی گل نئیں بننی۔
عمومی اضافیت نظریہ
جب آئنسٹائن نے ایہ نظریہ تیار کر رہیا سی، ايس‏ے عرصہ وچ اس دا عظیم جرمن سائنس دان ڈیوڈ ھلبرٹ دے ہاں کچھ دن قیام رہیا تے اس تو‏ں سائنسی بحث وی ہُندی رہی۔ آئنسٹائن تو‏ں کچھ دن پہلے ہلبرٹ نے نظریہ اضافیت اُتے ابنا مقالہ سائنسی جریدے نو‏‏ں ارسال کيتا۔ آئنسٹائن نے بعد وچ ھلبرٹ اُتے اس دے خیالات "چوری" کرنے دا الزام لگایا۔ ایہ ہن تک متنازع اے کہ ھلبرٹ تے آئنسٹائن دا عمومی اضافیت نظریہ وچ کتنا حصہ سی۔
علم الکائنات
آئنسٹائن دے عمومی اضافیت دے نظریہ دا علم الکائنات تو‏ں گہرا تعلق بندا سی۔ اس لئی علم الکائنات دے بارے وی آئنسٹائن نے تحقیقی نظریات پیش کیتے۔
مقداریہ میکانیات
مقداریہ میکانیکات دا نظریہ ايس‏ے زمانے وچ وجود وچ آ رہیا سی۔ اس نظریہ دے مطابق: آئنسٹائن نے فلسفیانہ بنیاداں اُتے اس نظریہ تو‏ں اختلاف کيتا۔ آئنسٹائن دا قول سی کہ "خدا طاس نئيں کھیلدا۔ " اس دا خیال سی کہ ایہ اک عارضی نظریہ اے تے اک بہتر نظریہ دریافت ہوئے گا جس وچ ایہ "خامیاں " نئيں ہونگی۔ اس سلسلہ وچ اس د‏ی بوہر تو‏ں طویل عرصہ تک بحث ہُندی رہی۔ البتہ مقداریہ میکانیکات نظریہ سائنسداناں وچ قبول ہوئے گیا تے جوان سائنس دان بُڈھے آئنسٹائن نو‏‏ں غیر مناسب سمجھنے لگے۔
صیہونیت د‏‏ی معاونت
آئنسٹائن فلسطین وچ صیہونی ریاست اسرائیل دے قیام دا پُر جوش حامی سی۔ 1921ء وچ اس نے وائزمین (Chaim Weizmann) دے نال امریکا دا دورہ کيتا تے صیہونیت دے لئی چندہ جمع کرنے دے لئی متعدد شہراں وچ تقریراں کيتياں۔ 1952ء وچ آئنسٹائن نو‏‏ں اسرائیلی صدارت د‏‏ی پیش کش ہوئی جو اس نے قبول نئيں کيت‏‏ی۔
امریکا وچ
1933ء وچ آئنسٹائن، ایلسا تے ہیلن دے نال امریکا چلا آیا تے پرنسٹن یونیوسٹی وچ پروفیسر لگ گیا۔ امریکا دے پہلے دوراں اُتے اسنو‏ں مختلف یونیوسٹیاں نے پہلے تو‏ں پروفیسری د‏‏ی پیشکش کر رکھی سی۔ ایتھ‏ے دے خوبصورت قدرتی ماحول وچ اپنی تحقیقات وچ لگ گیا جو ہن قدرت د‏‏ی تمام طاقتاں دا اک متحد نظریہ دریافت کرنا سی۔ اس وچ کامیابی تاں نہ ہوئی، مگر کچھ نہ کچھ کاوشاں جاری رکھن۔ 1940ء وچ امریکا د‏‏ی شہریت حاصل کيتی۔ امریکا وچ آئنسٹائن د‏‏ی عظیم شخصیت د‏‏ی طرح پزیرائی ہُندی سی تے صحافی اس دے ہر موضوع اُتے خیالات وچ دلچسپی رکھدے سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے حوالے تو‏ں آئنسٹائن نو‏‏ں جرمن قوم تو‏ں سخت نفرت ہوئے گئی تے جنگ دے بعد پیشکش ہونے اُتے وی اوہ جرمنی نئيں گیا۔ 18 اپریل 1955ء نو‏‏ں پرنسٹن وچ ہی موت ہوئی۔ آئنسٹائن hemolytic anemia دا مریض سی۔ موت د‏‏ی وجہ اس دے arota وچ aneurysm دا پھٹنا سی۔ موت دے بعد پوسٹ مارٹم کرنے والے ڈاکٹر نے خفیہ طور اُتے سر چیر کر دماغ مرتباناں وچ ڈال کر محفوظ ک‏ر ليا۔ میت نو‏‏ں بعد وچ جلیا ک‏ے راکھ (cremate) کر دتا گیا۔
ایٹم بم
1939ء وچ امریکی صدر فرینکلن روزویلٹ نو‏‏ں خط لکھیا جس وچ ایٹم بم بنانے د‏‏ی ترغیب دی۔ وجہ ایہ دسی کہ شاید ایڈولف ہٹلر ایسا کرنا چاہندا ہوئے۔ جدو‏ں ہیروشیما تے ناگاساکی اُتے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ایٹم بم دا استعمال تو‏ں لکھاں انسان لقمۂ اجل ہوئے تاں آئنسٹائن نے افسوس دا اظہار کيتا۔
امریکی بحریہ دا بم ماہر
دوسری جنگ عظیم دے دوران وچ امریکی بحریہ نے اس د‏ی خدمات اسلحہ ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حاصل کيتياں۔ آئنسٹائن اپنی ماہرانہ رائے دتا کردا کہ سمندر وچ کس طرح کہ بم د‏‏ی ساخت کامیاب رہیاں گی۔
ایف۔ بی۔ آئی
امریکی خفیہ ایجنسی FBI آئنسٹائن دے کھبے بازو (سیاسی و معاشی) نظریات د‏‏ی وجہ تو‏ں شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدی سی تے خفیہ تحقیقات کر رہ‏ی سی۔
آئنسٹائن دا خدا
آئنسٹائن دے اقوال وچ خدا (God) دا ذکر اکثر ملدا ا‏‏ے۔ موجودہ زمانے وچ مبصرین نے خیال ظاہر کيتا اے کہ خدا تو‏ں مراد قدرت (nature) سی۔ بہرحال آئنسٹائن دا نظریۂ خدا مذہبی نقطۂ نظر تو‏ں مختلف ہونے دا خیال ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔
پاندھی
2اپریل 1921 نوں اوہ پہلی واری نیویارک امریکہ آیا۔ شہر دے میر نے اوہنوں جی آیاںوں آکھیا۔ کئی تھانواں تے اوہدے لیکچر تے پارٹیاں ہویاں۔ اوہنے کولمبیا یونیورسٹی تے پرنسٹن یونیورسٹی وچ لیکچر دتے تے اکیڈیمی آف نیشنل سائینسز والیاں نال واشنگٹن وچ وائٹ ہاؤس وی لجایا گیا۔ یورپ واپسی تے اوہ برطانیہ آیا تے ایتھے اوہ برطانوی آگو ہالڈین دا مہمان سی تے کئی وڈی مانتا والے سائینسی تے سیاسی لوکاں نال ملیا۔ کنگز کالج لندن وچ اونے لیکچر وی دتے۔
1922 وچ اوہنے 6 مہینے لئی ایشیاء دی پاندھ کیتی۔ سری لنکا، سنگاپور تے جپان گیا۔ ٹوکیو وچ اوہد پہلا لیکچر چار کینٹے تک دا سی تے ایس مگروں اوہ جپانی شہنشاہ دے محل وچ شہنشاہ تے ملکہ نال ملیا۔ جپان بارے اپنے پتر نوں لکھدا اے،" میں جنے وی لوکاں نوں ملیا، جپانی مینوں سب توں چوکھے پسند آۓ، ایہ نمانے، سیانے، خیال کرنوالے تے آرٹ دا خیال رکھنوالے نیں۔" واپسی تے 12 دن لئی او فلسطین وی رکیا تے اوہدی ٹہل سیوا اک فزکس گرو دے بجاۓ اک سرکاری آگو جنی سی۔
1933 وچ جدوں اوہ امریکہ گیا سی جرمنی وچ نازی پارٹی دا آگو ہٹلر جرمن جانسلر بندا اے تے اوہ سوج لیندا اے جے اوہ ہن واپس جرمنی نہیں جائیگا۔ کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی وچ دو مہینے دی پروفیسری کیتی۔ 28 مارچ نوں واپس یورپ، بیلجیم دے نگر انٹیورپ وچ جہاز توں اتریا تے اوہدے کوٹھے تے نازیاں ہلہ بولیا تے اوہدی کشتی تے مل ماریا۔ اوہ سدہا جرمن کونسل خانے گیا تے اپنا جرمن پاسپورٹ واپس کردتا تے اپنی جرمن وسنیکی وی چھڈی۔ جرمنی یہودیاں لئی ماڑے حلات ویکھ کے اوہ کج مہینے بیلجیم ریا تے اکتوبر 1933 وچ امریکہ پلٹ گیا۔ پرنسٹن، نیو جرسی وچ اوہنے انسٹیٹیوٹ آف ایڈوانس سٹڈی وچ نوکری کرلئی۔ اوہنوں آکسفورڈ توں وی بلاوا آیا پر اوہ 1935 وچ پکا ای امریکہ ٹک گیا۔
1939 وچ اوہنے زیلارڈ نال رل کے امریکی سرکار نوں ایہ چٹھی لکھی جے جرمنی ایٹم بمب بنا سکدا اے تے امن لئی خطرہ بنسکدا اے تے ایس کم وج امریکہ نوں پے جانا چاہیدا اے۔ امریکی سرکار ایہ گل من لیندی اے تے ایٹم بمب بنان دا مڈھ مینہٹن پراجیکٹ نال پے جاندا اے۔ 1940 وچ اوہ امریکی وسنیک بن جاندا اے۔
نومبر 1952 وچ اسرائیلی صدر چائم وائزمان دے مرن تے امریکہ وچ اسرائیلی سفیر ابا ایبان نے اسرائیلی وزیراعظم ڈیوڈ بن گوریان ولوں اونوں اسرائیل دا صدر بنن دا سنیہ گھلیا۔ اوہنے شکرے نال ناں کردتی۔
18 اپریل 1955 نوں پرنسٹن وچ ای 76 وریاں دی عمر وچ اوہدی موت ہوئی۔
باہرلے جوڑ
البرٹ آئنسٹائن گٹھ:1879 دے جم گٹھ:1955 دیاں موتاں گٹھ:اشکنازی یہودی گٹھ:امریکی اشتراکیت پسند گٹھ:امریکی انجینئرز گٹھ:امریکی صیہونی گٹھ:امریکی فلسفیانہ سوسائٹی دے ارکان گٹھ:امریکی لاادری گٹھ:امریکی مؤجدین گٹھ:امریکی نوبل انعام یافتہ گٹھ:امریکی فزکس دان گٹھ:برلن دیاں شخصیتاں گٹھ:برن دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی یہودی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے جرمنی دے مصنفاں گٹھ:بے وطن شخصیتاں گٹھ:تریخ افکار گٹھ:تریخ سائنس گٹھ:جرمن اشتراکیت پسند گٹھ:جرمن لاادری گٹھ:جرمن مؤجدین گٹھ:جرمن یہودی گٹھ:جرمن فزکس دان گٹھ:رائل سوسائٹی دے غیر ملکی ارکان گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں سوئس تارکین وطن گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی قومی اکادمی برائے سائنس دے ارکان گٹھ:زیورخ دیاں شخصیتاں گٹھ:سائنسی فلسفی گٹھ:سوئس لاادری گٹھ:سوئس یہودی گٹھ:سوئس فزکس دان گٹھ:فلسفہ سائنس گٹھ:ماہرین کوانٹم فزکس گٹھ:ماہرین کونیات گٹھ:مخالفین قوم پرستی گٹھ:نوبل انعام یافتہ جرمن شخصیتاں گٹھ:نیو جرسی دے فعالیت پسند گٹھ:نظریا‏تی فزکس دان گٹھ:نظریہ اضافیت گٹھ:یہودی فلاسفہ گٹھ:یہودی لاادری گٹھ:یہودی موجدین
گٹھ:آئینسٹائن گٹھ:سائنسدان
چک 742 گ ب
چک 742 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
سولوتھرن
سولوتھرن سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔
آر کے لکشمن
زندگی
آر کے لکشمن دا جنم میسور وچّ ہویا سی۔ اس دے والد اک سکول دے مالک سن اتے لکشمن اس دے چھ پتراں وچوں سبھ توں چھوٹا سی۔ اس دا وڈا بھرا آر کے نرائن ' اک پرسدھ ناول کار ہے اتے کیرلا دی ایم جے یونیورسٹی دا وائس چانسلر ہے۔
بچپن توں ہی لکشمن نوں چترکلا وچّ بہت دلچسپی سی۔ اوہ فرش، دروازیاں، دیواراں آدی تے چتر بناؤندا رہندا۔ اک وار اس نوں اس دے استاد ولوں پپل دے پتے دے چتر بناؤن لئی شاباس وی ملی سی، ادوں توں اس اندر اک چترکار بنن دی لگن لگّ گئی۔ اوہ برطانیہ دے مشہور کارٹونسٹ سر ڈیوڈ لو توں بہت متاثر ہویا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی کارٹونسٹ گٹھ:بھارتی لوکگٹھ:بھارتی شخصیتاں
سٹریفورڈشائر بل ٹیریئر
سٹریفورڈشائر بل ٹیریئر اک مڈلی ناپ دا انگریزی نکا کتا اے۔ اے پینڈا تے چنگا سنگی اے۔
گٹھ:آجڑی کتے
فوکس ویگن بیٹل
فوکس ویگن بیٹل جرمن کار کمپنی فوکس ویگن دی بنی ہوی اک بچت کار اے جیہڑی 1938 توں 2003 تک 2 کروڑ 10 لکھ دی گنتی تک بنی۔ ایدا انجن گڈی دے پچھے تے ہوا نال ٹھنڈا ہوندا اے تے ایہ پچھلے پہیاں دے زور نال چلدی اے۔ فوکس ویگن بیٹل اک ڈیزائن تے بنن والی سب توں وڈی گڈی تے سب توں زیادہ چلن والی گڈی وی اے۔
سولومن جزیرے
گٹھ:دیس گٹھ:اوشیانا دے دیس
سیگویگو ماریمانو
سیگویگو ماریمانو اٹلی دا اک شکاری کتا اے۔ اینوں جنگلی سور شکار کرن لئی پالیا جاندا اے۔
StaffordshireBullTerrier
ہکوری کاؤنٹی،مسوری
ہکوری امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
کنٹربری
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
سدھارتھ (کلاکار)
200px|thumb|سدھارتھ دی اک تصویر سدھارتھ آرٹسٹ (جم 1956)، اصلی ناں ہرجندر سنگھ، اک پنجابی چترکار اتے مورتیکار اے۔ پنجابی شاعر سرجیت پاتر دے شبداں وچ،"سدھارتھ نے مقامی رہِ کے وی قومانتری بن کے وکھایا اے، جو اپنے-آپ وچ بہت بہت وڈی گل اے۔" گٔو-ماں بارے اسدیاں کلاکرتیاں نے خاص کر سہرد ناظرین دا دھیان کھچیا اے۔ پرمجیت کٹو ولوں سدھارتھ نال کیتی لمی ملاقات دے کردار وجوں پرمجیت کٹو نے لکھیا اے کہ سدھارتھ، جو بدھ ہو جاویگا، جس نوں سکھ فلسفے دی گڑتی ملی، بودھیاں توں ناد یوگ، اولوکی یوگ، کرم یوگ، تنتر یوگ گرہن کیتا، اپنے اندرلے صدیاں دے سرجک پرکھیاں نوں جگایا، دنیا دے وکھ-وکھ کلا-زریعےآں نوں سکھیا تے اوہناں نال سنواد رچایا، دھرم شالہ وکھے ڈورجی (کلاکار) بنیا، اوہ گرو ڈورجی اے۔ اک جم وچ کئیاں وار جنمیاں بودھی لاما سدھارتھ فقر-فقیر۔ اوہ کلا دی سترنگی، بہو-رنگا تے اک رنگا، اک چترکار مصوری کردا ہویا اکھرکاری کردا بتگھاڑا، واستوکلا دا ماہر، سنگیتکار، گلوکار، شاعری رچدا کتھاکار، لپی رچدا اے، وکھ وکھ بولیاں بولدا مترجم اے، فلمکار اے تے خود رنگ تیار کردا کیمیا سائنسدان لگدا اے۔
جیون
سدھارتھ دا جم 1956 وچ رائیکوٹ نیڑے بسیاں وچ ہویا۔ اجے اوہ اپنے پنڈ دے سکول وچ ہی سی کہ سدھارتھ نے سائینبورڈ پینٹ کرنا شروع کر دتا سی۔ پنڈ دے راجگری دے کاریگر تارہ مستری نال شاگرد دے طور تے کم کردیاں اسنے کندھ-چتر اتے فریز بناؤن دی کلا سکھی۔ اسنے چترکار سوبھا سنگھ کول وی اندریٹا، (ہماچل پردیش) وچ کجھ سماں گزاریا۔اس توں بعد اوہ تھانکا چترکلا سکھن لئی مکلوڑگنج وچ تبتی بھکشوآں کول چلا گیا۔ آرٹ کالج چنڈی گڑھ وچ پنج سالا ڈپلوما کرن مگروں اوہ سویڈن چلا گیا اتے اتھے ای رہا۔ ہن اوہ دلی وچ ہی رہندا اے اتے اتھے ہی اسنے اپنا اک سٹوڈیو بنا لیا اے۔ سدھارتھ نے بھارت توں باہر یوکے، سویڈن، امریکہ، سنگاپور اتے ہانگ کانگ وچ 135 توں ودھ اجتماعی نمائشاں وچ حصہ لیا اے۔ 2012 وچ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں ڈیلٹ نال نوازیا گیا گیا۔
فلمکاری
د ڈیکوریٹڈ کاؤ
کامیابیاں
سدھارتھ ولوں لگبھگ دو درجن توں ودھ وار دلی، ممبئی، سری لنکا، برما، سنگھاپور، چین، ہانگکانگ، جاپان، ڈینمارک، سویڈن، ناروے، کینیڈا، امریکہ، انگلینڈ، سوٹزرلینڈ، فرانس، جرمنی، اٹلی، افریقہ، ترکی، ایران، دبئی، پاکستان وغیرہ تھاواں تے اکلیاں اپنیاں سرجناواں دی پیشکاری کیتی، بھارت اتے ودیساں وچ 150 دے قریب گروپ شو وچ حصہ لیا، درجن دے قریب دنیا دے وڈے آرٹ پھیئر وچ حصہ لیا۔ سدھارتھ نوں بھارت بھون بھوپال ولوں اعزاز، پنجاب للت کلا اکیڈمی ولوں تن وار اعزاز، ہماچل، شملہ اینوئل ایگزیبشن آف آرٹ موقعے اعزاز، ریجیڈینس آف یو۔کے۔ دا اعزاز تے 2012 وچ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ولوں ڈی۔لٹ۔ دی آنریری ڈگری نال اعزاز کیتا جا چکا اے۔ سدھارتھ دیاں سرجناواں دیاں کلیکشنز چنڈی گڑھ، دلی، سویڈن، یو۔ایس۔اے۔، یو۔کے۔ وغیرہ کئی تھاواں دے عالمی مشہور میوزیئماں دا مان بنیاں ہن۔ سدھارتھ نے بھارت سمیت ملائشیا، سویڈن، یو۔ایس۔اے۔، یو۔کے۔، آسٹریلیا، ترکی، اٹلی، جاپان، روس، کمبوڈیا، بھوٹان، سکاٹلینڈ وغیرہ تھاواں وکھے آرٹ ورکشاپ لگائیاں ہن۔ سدھارتھ ولوں اک کتاب پالیسی پالیسی، انڈین ٹیمپل آرٹ اینڈ آرکیٹیکچر اپر 15 ڈاکومینٹریاں، ویجیٹیبل ڈائیز اتے منرل پگمینٹس اتے ریسرچ ورق اے تے ‘دی ڈیکوریٹڈ کاؤ’ ناں دی شارٹ فلم بنائی اے۔ سدھارتھ بھارت اتے دنیا دے اوہناں چونویں سرجکاں وچوں اک اے جنہاں دیاں سرجناواں دا کلا دے کھیتر وچ سبھ توں ودھ ملّ اے۔
ہولٹ کاؤنٹی،مسوری
ہولٹ امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹویوٹا لینڈ کروزر
ٹویوٹا لینڈ کروزر جپان دی گڈیاں بنان والی کمپنی ٹویوٹا دی بنائی ہوئی اک چار پہیاں دے زور نال چلن والی گڈی اے۔ ایہ 1951 توں لے کے ہن تک بن رئی اے۔
دھرم شالہ
دھرم شالا، ہماچل دے ضلع کانگڑا دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع کانگڑا دا راجگڑھ اے ۔ ایہنوں پہلاں بگسُو دے نام نال جانیا جاندا سی ۔ دلائی لاما دی رہائش تے بدھ تبتی جلاوطن راج دے مکھ دفتر دھرم شالا وچ نیں ۔ دھرم شالا کانگڑا توں 18 کلومیٹر دور اے ۔
ویروا
دھرم شالا، کانگڑا وادی دے اُپرلے حصے وچ وسیا ہویا اک شہر اے تے ایہ سنگھنی کونیفیرس (سدا ہرے رہن والے) دیودار دے رکھ دے جنگل نال گھریا ہویا اے۔ میکلوڈگنج ، باگسناتھ ، دھرمکوٹ ، ناڈی ، فورسیئت گنج ، کوتوالی بازار (مکھ بازار )، کچیری اڈا ( اجیہے عدالت نے پولیس نوں ، پوسٹ، وغیرہ دے روپ وچ سرکار نوں دفتر )، دری ، رامنگر ، سدھپور ، اتے سدھباڑی (جتھے کرماپا مشتمل اے) اس دے مکھ اپنگر ہن۔ دھرم شالا دنیا دے تبتی مہاجراں واسطے مرکز اے ۔ 1959 دے تبتی بغاوت توں بعد بہت سارے تبت مہاجر تے 14 ویں دلائی لاما اتھے آ گئے ۔
ناں نرکتی
دھرم شالا دا مطلب “مذہبی تھاں“ اے ۔
دھرم شالا تے ایہدے آلے دوالے دے علاقے تے کانگڑا دے کٹوچ ٹبر نے راج کیتا سی ۔ برطانوی راج وچ ان ونڈے پنجاب دا حصا سی تے لہور پنجاب دے گورنر ولوں ایتھے راج کیتا جاندا سی ۔ کٹوچ ٹبر بہت ای تہذیبی تے اچا سمجھیا جاندا سی ۔ دنیا چند کٹوچ تے سکھ راج دے مہاراجا رنجیت سنگھ دے وچکار 1810 وچ معاہدا ہویا تے جاگیر دا رتبا گھٹ کیتا گیا ۔
حوالے
گٹھ:ہماچل دے شہر
جیک رسل ٹیریئر
جیک رسل ٹیریئر اک نکا کتا اے جینوں لومڑ دے شکار واسطے پالیا جاندا سی۔ اے نکے قد دا چٹے رنگ دا ہوندا اے۔ ایہ تیز، ترکھا تے نس نس کے کم کرن والا تے کھیڈن والا کتا اے۔
سٹرن 2 سی وی
سٹرن 2 سی وی فرانس دی کار کمپنی سٹرن دی بنائی ہوئی اک نکی کار اے۔ تکنیکی ول نال نویکلی تے اگے ودویں کار سی۔ اے 1948 توں لے کے 1990 تک بندی رئی تے تے ایس ماڈل دیاں 3,872,583 گڈیاں بنیاں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گڈیاں گٹھ:کاروباری کمپنیاں
ہوول کاؤنٹی،مسوری
ہوول امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
ہوورڈ کاؤنٹی،مسوری
ہوورڈ امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
کارلازل
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
اریتری سمندر
بحیرہ اریترا جاں اریتری سمندر (Erythraean Sea) قدیم نقشہ نگاری (cartography) چ موجود ناواں چوں اک نام اے۔
گٹھ:سمندر گٹھ:پانی
چک 743 ج ب
چک 743 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
چیسٹر
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
کونٹری
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
چک 176 مراد
چک 176 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
بال گنگادھر تلک
لوکمانیا کیسوَ بال گنگادھر تلک (مراٹھی:, 23 جولائی، 1856 - 1اگست 1920) بھارت دے اک پرمکھ نیتا، سماج سدھارک اتے ستنترتا سیناپتی سن۔ ایہہ بھارتی ستنترتا سنگرام دے پہلے لوکپرء نیتا سن۔ اوہناں نے سبھ توں پہلاں بھارت وچّ پورن سوراج دی منگ چکی۔ اوہناں دا کتھن ‘سوراج میرا جنم سدھ ادھیکار ہے اتے میں اسنوں لے کے رہاگاں’ بہت پرسدھ ہویا۔ اوہناں نوں ستکار نال لوکمانیا (پورے سنسار وچّ سنمانت) کیہا جاندا سی۔
پرارمبھک جیون
تلک دا جنم 23 جولائی، 1856 نوں مہاراشٹر دے رتناگری جلہے دے اک پنڈ وچّ ہویا سی۔  اوہ آدھونک کالج سکھیا پاؤن والی پہلی بھارتی پیڑھی وچوں سن۔ اوہناں نے کجھ سماں سکول اتے کالجاں وچّ گنت پڑایا۔ انگریزی سکھیا دے اوہ گھور آلوچک سن اتے مندے سن کہ ایہہ بھارتی سبھیتا دے پرتی اپمان سکھاندی ہے۔ اوہناں نے دکھن سکھیا سوسائٹی دی ستھاپنا دی تانکِ بھارت وچّ سکھیا دا پدھر سدھرے۔
سوتنترتا سنگرام
بالگنگادھر تلک
تلک نے مراٹھی وچّ مراٹھا درپن کیسری نامک دینک سماچار پتر شروع کیتا جو جلدی ہی جنتا وچّ بہت لوکپرء ہو گیا۔ تلک نے انگریزی سرکار دی بے رحمی اتے بھارتی سنسکرتی دے پرتی ہین بھاونا دی بہت آلوچنا کیتی۔ اوہناں نے منگ کیتی کہ بریٹیش سرکار ترنت بھارتیاں نوں پورن سوراج دیوے۔ کیسری وچّ چھپن والے اوہناں دے لیکھاں دی وجہ اوہناں نوں کئی وار جیل بھیجیا گیا۔
تلک بھارتی راشٹری کانگرس وچّ شامل ہوئے پر جلدی ہی اوہ کانگرس دے نرمپنتھی رویئے دے ورودھ بولن لگے۔ 1907 وچّ کانگرس گرم دل اتے نرم دل وچّ ونڈی گئی۔ گرم دل وچّ تلک دے نال لالا لاجپت رائے اتے بپن چندر پال شامل سن۔ اس تناں نوں لال-بال-پال دے نام نال جانیا جان لگ۔ 1908 وچّ تلک نے کرانتی وادی پرپھلّ چکی اتے کھدیرام بوس دے بمب حملے دا سمرتھن کیتا جسدی وجہ نال اوہناں نوں برما (ہن میانمار) وچّ جیل بھیج دتا گیا۔ جیل توں چھٹّ کے اوہ پھر کانگرس وچّ شامل ہو گئے اتے 1916-18 وچّ عینی بیسینٹ اتے محمد علی جناہ دے نال سمپورن بھارتی ہوم رول لیگ دی ستھاپنا کیتی۔
سماج سدھار
تلک نے بھارتی سماج وچّ کئی سدھار لیاؤن دے جتن کیتے۔ اوہ بال-ویاہ دے ورودھ سن۔ اوہناں نے ہندی نوں سمپورن بھارت دی بھاشا بناؤن اتے زور دتا۔ مہاراشٹر وچّ اوہناں نے ساروجنک گنیشوتسو دی پرمپرا شروع کیتی تاں جو لوکاں تکّ سوراج دا سندیش پہنچان لئی اک رنگ منچ اپلبدھ ہووے۔ بھارتی سنسکرتی، پرمپرا اتے اتہاس اتے لکھے اوہناں دے لیکھاں نال بھارت دے لوکاں وچّ سویمان دی بھاونا جاگرت ہوئی۔ اوہناں دی موت اتے لگبھگّ 2 لکھ لوکاں نے اوہناں دے داہ-سنسکار وچّ حصہ لیا۔
موت
سنّ 1919 ای. وچّ کانگرس دی امرتسر بیٹھک وچّ حصہ لین لئی اپنے دیش پرتن دے سمیں تکّ تلک انھے نرم ہو گئے سن کہ اوہناں نے مانٹیگیو-چیمسپھورڈ سدھاراں دے جرئے ستھاپت لیجسلیٹو کاؤنسلج (ودھائی پرشداں) دے چون دے بائیکاٹ دی گاندھی دی نیتی دا ورودھ نہیں کیتا۔ اسدے بجائے تلک نے کھیتری سرکاراں وچّ کجھ حد تکّ بھارتیاں دی بھاگیداری دی شروات کرن والے سدھاراں نوں لاگوُ کرن لئی پرتیندھیاں نوں صلاحَ دتی کہ اوہ اوہناں دے ‘پرتیوترپورن سہیوگ’ دی نیتی دا پالن کرن۔لیکن نویں سدھاراں نوں نرنائک دشا دین توں پہلاں ہی 1 اگست، سنّ 1920 ای. وچّ بمبئیvچّ تلک دی موت ہو گ۔ اوہناں نوں شردھانجلی دندے ہوئے مہاتما گاندھی نے اوہناں نوں آدھونک بھارت دا نرماتا اتے نہرو جی نے بھارتی کرانتی دے جنک دی اپادھی دتی۔
حوالے
ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ
ائرن کاؤنٹی،مسوری
گٹھ:مسوری دیاں کاؤنٹیاں
ڈربی
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
غزوہ فتح مکہ
غزوہ فتح مکہ، جس نو‏‏ں فتح اعظم تے فتح مکہ وی کہیا گیا ا‏‏ے۔ 20 رمضان سنہ 8 ہجری (10 جنوری سنہ 630 ء) نو‏‏ں انجام پایا۔ مسلماناں نے اس مہم دے نتیجے وچ مکہ نو‏‏ں فتح کردے اسلامی حکومت دے قلمرو وچ شامل کیتا۔ اس غزوے دا سبب ایہ سی کہ قبیلۂ قریش نے اس جنگ بندی دی خلاف ورزی دی جو صلح حدیبیہ دے تحت مشرکین تے مسلماناں دے درمیان قائم سی۔ اوہ ایويں کہ قریشیاں نے اپنے حلیف قبیلے بنو الدئل بن بکر بن عبد منات بن کنانہ (بالخصوص اوہدی ذیلی شاخ بنو نفاثہ) دی مدد کردے ہوئے مسلماناں دے حلیف قبیلے خزاعہ اُتے حملہ کیتا تے انہاں دے متعدد افراد نو‏‏ں جنہاں وچ خواتین، بچے تے کمزور افراد شامل سن، قتل کیتا؛ تے ایويں قریش نے اس اقدام دے ذریعے مسلماناں دے نال اپنے معاہدے نو‏‏ں توڑ دتا جس نو‏‏ں میثاق حدیبیہ کہیا جاندا سی ۔
قریش دی اس گستاخی دے جواب وچ پیغمبر اسلام (ص) نے 10000 افراد اُتے مشتمل سپاہ نو‏‏ں مسلح کیتا۔ سپاہ اسلام نے مدینہ تو‏ں مکہ دی جانب عزیمت کی، مکہ پہنچی تے پرامن انداز تو‏ں شہر وچ داخل ہوئی؛ گو کہ خالد بن ولید نو‏‏ں عکرمہ بن جہل دی سرکردگی وچ کچھ قریشی افراد دی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ اس جھڑپ وچ 25 مشرکین ہلاک تے باقی فرار ہوئے جدو‏ں کہ 2 مسلما‏ن شہید ہوئے۔
رسول اللہ مکہ وچ اترے تے لوگ مطمئن ہوئے تو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کعبہ پہنچے، طواف کیتا؛ تے اپنی کمان تو‏ں اوتھ‏ے موجود بتاں نو‏‏ں نشانہ بنانے لگے تے آیات کریمہ ، تے کعبہ وچ بتاں تے مجسماں نو‏‏ں دیکھیا تے انہاں دے توڑنے دا حکم دتا۔
بنی ہاشم تے خزاعہ دا معاہدہ
دوسری طرف تو‏ں خزاعہ تے بنو بکر بن عبد منات دے درمیان دشمنی سی تے قبل از اسلام انہاں دے درمیان تنازعات گذرے سن ۔ ظہور اسلام دے بعد اوہ اپنے جھگڑے بھول گئے ایتھ‏ے تک کہ میثاق حدیبیہ دا زمانہ آیا۔ معاہدے دی اک شق ایہ سی کہ "قبائل نو‏‏ں مکمل آزادی حاصل اے کہ اوہ قریش دے نال معاہدے منعقد کراں یا مسلماناں دے نال"، چنانچہ خزاعہ ـ جو عشراں تو‏ں بنو ہاشم دے حلیف سن ـ نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال اپنے پرانے معاہدے دی توسیع دا اہتمام کیتا تے بنو بکر نے وی قریش دے نال اک معاہدہ منعقد کیتا۔
صلح حدیبیہ دا واضح مفہوم ایہ سی کہ جے قریش یا رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حلیف آپس وچ لڑ پڑاں تو فریقین نو‏‏ں اپنے حلیفاں نو‏‏ں کمک دینے دا حق حاصل نئيں ہوئے گا کیونکہ جے صلح دا اک فریق دوسرے فریق دے حلیف دے خلاف لڑائی وچ حصہ لے تو اس دا مفہوم ایہ ہوئے گا کہ اوہ دوسرے فریق دے خلاف حالت جنگ وچ ا‏‏ے۔ ادھر دوران جاہلیت قبائل دے درمیان جنگاں دی رسم ایہ سی کہ حلیف قبائل اک صف وچ قرار پاندے سن ۔ فطری امر سی کہ جے قریش یا رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم بنو بکر دے نال خزاعہ دی جنگ وچ مداخلت کردے تو ایہ مداخلت صلح حدیبیہ دی خلاف ورزی سمجھی جاندت‏ی۔
غزوہ فتح مکہ دا سبب
thumb|فلم "الرسالۃ" (The Message)ماں فتح مکہ دا منظر صلح حدیبیہ دے 22 مہینے بعد قریش نے معاہدے دی خلاف ورزی دی چنانچہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مکہ اُتے شرک دی حاکمیت دے خاتمے دا فیصلہ کیتا۔
قریش دی عہد شکنی
حالات پرسکون ہوئے تو بنو بکر دے بعض خانداناں خزاعہ دے اک گروہ اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کیتا تے بعض قریشیاں نے بنو بکر نو‏‏ں ہتھیار دیئے تے بعض نقاب پوش قریشی افراد نے خفیہ طور اُتے رات دے وقت جنگ وچ شرکت کيتی۔ ۔ ایہ وی روایت اے کہ فتنہ ظاہر ہونے دا سبب ایہ سی کہ بنو بکر دے اک شخص "اَنَس بن زُنَيم" نے شعر دی بولی وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی ہجو گوئی دی تو خزاعہ دے اک نو عمر لڑدے نے اعتراض کیتا تے انس نے اس دا سر پھوڑ دتا۔ انس دی ہجو گوئی دی خبر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں پہنچی تو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اسنو‏ں واجب القتل قرار دتا؛ انس خفیہ طور اُتے مدینہ آیا تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی مدح وچ اشعار کہ‏ے تے اپنی ہجوگوئی دی خبر دی تردید کيتی۔
خزاعہ دے افراد اُتے بنو بکر نے حملہ کیتا تو خزاعہ نو‏‏ں اوہدی خبر نئيں سی۔ خزاعہ دے افراد نے حملے دے بعد حرم دا رخ کیتا لیکن بنو بکر نے حرم دی حرمت دا پاس نئيں رکھیا تے انہاں دا تعاقب کیتا۔ خزاعہ شہر مکہ تک بھاگے تے بدیل بن ورقا‏ء خزا‏عی ہور اپنے قبیلے دے اک حلیف "رافع" دے گھراں وچ داخل ہوئے۔ ۔ اس جنگ وچ خزاعہ دے 23 افراد قتل ہوئے۔
عمرو بن خزاعہ مدینہ وچ
ابو سفیان دے مدینہ جانے تو‏ں قبل عمرو بن سالم خزاعی خزاعہ دے 40 رکنی وفد دے ہمراہ مدینہ پہنچے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حضور قریش دی جارحیت دی شکایت کيتی۔ عمرو مسجد وچ مسلماناں دے درمیان اٹھ کھڑے ہوئے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی اجازت تو‏ں اشعار پڑھے جنہاں دا مضمون پرانے حلیف تو‏ں استغاثے تے طلب امداد تے قریش اُتے بنو بکر دے شبخون تو‏ں عبارت سی :
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے غضب دی حالت وچ فرمایا کہ جے وچ بنو کعب (جو خزاعی سن ) تے خزاعہ دی مدد نہ کراں تو خدا میری مدد نہ کرے۔ ۔ بعد ازاں بدیل بن ورقاء وی بعض خزاعیاں دے نال رسول اللہ(ص) دی خدمت وچ حاضر ہويا تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اسنو‏ں وی خزاعہ دی مدد دا وعدہ دتا۔ ایويں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے قریش دے نال آخری جنگ دا فیصلہ کیتا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے قریش دی عہد شکنی نو‏‏ں اللہ دی مشیت تو‏ں تعبیر کیتا جو خدا نے اسی امر عظیم دے لئے مقدر فرمایا سی جو اوہ خود چاہندا سی تے اللہ دی مشیت فتح مکہ دے سوا کچھ نہ سی۔
قریش دی ندامت
اس واقعے دے نتائج دا ادراک قریش دے سفیہاں تے ناداناں دے لئے ممکن نہ سی لیکن ابو سفیان نے بھانپ لیا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اس واقعے نو‏‏ں نظر انداز نئيں کرن گے۔ دوسری طرف تو‏ں یقینی امر سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلموی موقع تلاش کررہے سن تے معاہدے دے تقریبا دو سال گذرنے دے بعد ـ جدو‏ں کہ کثیر تعداد وچ عرب مسلما‏ن ہوچدے سن تے قریش دے اہ‏م افراد خالد بن ولید تے عمرو بن عاص وی اسلام قبول کرچدے سن، غزوہ خیبر دے بعد یہودی وی اپنی قوت کھو چدے سن ـ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مکہ نو‏‏ں بآسانی فتح کرسکدے سن ۔
قریش دا خیال سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم خزاعہ دے مقتولین دی خون بہاء وصول کرنے یا قریش بنو بکر دے ذیلی قبیلے بنو نفاثہ دی حمایت ترک کيتے جانے دا مطالبہ کرن گے! (تے ایويں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم بنو نفاثہ دے خلاف جنگ دا انتظام کرن گے)۔ ایہ وی اک خیال سی کہ قریش یکطرفہ طور اُتے صلح حدیبیہ دی منسوخی دا اعلان کیتا۔ انہاں دے درمیان اس موضوع اُتے مباحثہ ہويا تے ہر کسی نے تجویز دتی اُتے ابو سفیان دا منصوبہ ایہ سی کہ بنوبکر دے نال قریش دے تعاون دا مکمل طور اُتے انکار کردے تے میثاق حدیبیہ دی تجدید دا اہتمام کرے۔
ابو سفیان مدینہ وچ
ابو سفیان نے خزاعہ دے عمائدین دے مدینہ پہنچنے تو‏ں پہلے مدینہ جانے دا فیصلہ کیتا تاکہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال معاہدے دی توسیع کرے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں مکہ دی طرف عزیمت کرنے تو‏ں باز رکھے۔
ابو سفیان بن حرب اپنے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دی غرض تو‏ں مدینہ دی جانب روانہ ہويا۔ اس نے عسفان دے علاقے وچ بعض خزاعیاں نو‏‏ں دیکھیا تے سمجھ گیا کہ قریش دی عہدشکنی دی خبر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں مل چک‏ی ا‏‏ے۔ بہرحال اوہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں ملاقات دی تے کہیا: وچ صلح حدیبیہ وچ موجود نہ سی لہذا صلح دے عہدنامے دی توسیع تے تحکیم دے لئے آیا ہون۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے پُچھیا: کیتا کوئی واقعہ پیش آیا اے ؟ ابو سفیان نے کسی واقعے تو‏ں لاعلمی دا اظہار کیتا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: اسيں اپنے عہد اُتے قائم نيں تے اس وچ کوئی تغیر تے تبدیلی نئيں چاہندے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم''' درحقیقت معاہدے دی توسیع و تجدید دے لئے تیار نئيں ہوئے۔
دلچسپ امر ایہ سی کہ ابو سفیان اپنی بیٹی زوجۂ رسول(ص) ام حبیبہ دے گھر پہنچیا تو انھاں نے ـ ایہ کہہ کر کہ تساں مشرک تے نجس ہو ـ اپنے باپ نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بچھونے اُتے بیٹھنے دی اجازت نئيں دت‏ی۔ بعد ازاں ام حبیبہ نے ابو سفیان اُتے بت پرستی دی وجہ تو‏ں ملامت دی تے ابو سفیان حالے اوہی پرانی دلیل پیش کررہیا سی کہ "کِداں ہوسکدا اے کہ وچ اپنے باپ دادا دا دین ترک کرداں تے دین محمد(ص) نو‏‏ں قبول کراں؟! ۔ ۔
ابو سفیان کئی صحابیاں دے پاس گیا تے انہاں تو‏ں وساطت دی درخواست کيتی لیکن کسی نے مثبت اشارہ نئيں دتا ایتھ‏ے تک کہ علی(ع) دے پاس پہنچیا جدو‏ں کہ فاطمہ(س) تو‏ں وی موجود سن۔ اس نے سیدہ(س) تو‏ں درخواست کہ اسنو‏ں پناہ داں تو بی بی نے فرمایا: اس دا اختیار صرف رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ ابو سفیان نے کہیا: اپنے اک بچے تو‏ں کہہ داں کہ مینو‏ں اپنی پناہ وچ لاں۔ سیدہ(س) نے فرمایا ایہ حالے بچے نيں تے ایہ کم نئيں کرسکدے۔ بعد ازاں ابو سفیان نے علی(ع) تو‏ں درخواست کيتی تے کہیا "آپ نسب دے لحاظ تو‏ں اس قوم میرے قریب ترین نيں؛ میری حمایت کراں تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں کہہ داں کہ معاہدے دی مدت وچ توسیع کراں۔ علی(ع) نے فرمایا: جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کوئی فیصلہ کردے نيں کوئی وی اس دے بارے وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں گل نئيں کرسکدا۔ تواڈے لئے چارہ کار ایہ اے کہ لوگاں دے اجتماع وچ اٹھ کر حمایت دی درخواست کرو تے پھر مکہ پلٹ جاؤ؛ اگرچہ وچ جاندا ہاں کہ ایہ کم وی زیادہ مفید واقع نئيں ہوسک‏ے گا۔
ابو سفیان لوگاں دے درمیان اٹھا تے کہیا: وچ حمایت دی درخواست کررہیا ہاں تے وچ تصور نئيں کردا کہ محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مینو‏ں ذلیل کرن گے۔ لیکن اوتھ‏ے تو‏ں وی اسنو‏ں خالی ہتھ نکلنا پيا۔ اوہ بعدازاں سعد بن عبادہ دے پاس گیا تے انہاں دے نال قبل از اسلام دے تعلقات دی یادآوری کرائی تے کہیا: تساں مدینہ دے عوام دے نمائندے دی حیثیت تو‏ں معاہدے وچ توسیع کرو۔ سعد نے کہیا: رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہُندے ہوئے کوئی وی تواڈی حمایت دے لئے تیار نئيں ہوئے گا۔ ۔ ابو سفیان خالی ہتھ مکہ واپس چلا گیا تے قریش ـ جو کسی قسم دا فیصلہ کرنے تو‏ں قاصر سن ـ "سپاہ اسلام دے حملے" دے سوا کسی وی نويں خبر دے انتظار وچ بیٹھ گئے۔
فرمان عزیمت
رسول خدا (ص) نے ابوذر غفاری ۔ یا ابن ام مکتوم نو‏‏ں مدینہ وچ بطور جانشین مقرر کیتا تے لوگاں نو‏‏ں عزیمت دا حکم دتا اُتے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے منزل مقصود نو‏‏ں واضح نئيں کیتا۔ بظاہر کئی اہداف اس عزیمت دے لئے تصور کيتے جا سکدے سن : شام، طائف، ہوازن یا مکہ دی جانب عزیمت۔
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مکہ تو‏ں نکلنے والے رستےآں دی نگرانی دا حکم وی دتا تاکہ مشکوک افراد مکہ تو‏ں نہ نکل سکن۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اک سریہ بطن إضَم دی طرف روانہ کیتا تاکہ لوگ تصور کراں کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مکہ دے سوا کدرے تے جا رہے نيں۔
حاطب بن بلتعہ دا خط
خط دا متن ایہ سی : "رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مسلماناں دے لئے جنگی تیاری دا اعلان کیتا اے ؛ وچ نئيں سمجھدا کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا نشانہ تواڈے سوا کوئی تے ہو سکدا ا‏‏ے۔ وچ چاہندا ہاں کہ اس خط دا اجر میرے لئے محفوظ رکھو؛
بہرحال خط مسلماناں دے ہتھ لگیا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے حاطب تو‏ں پُچھیا کہ اس نے کیو‏ں ایسا کیتا اے تو اس نے جواب دتا: وچ حالے تک اپنے ایمان اُتے باقی ہاں تے ميں نے ایہ کم ارتداد دی رو تو‏ں انجام نئيں دتا؛ سوا اس دے کہ میرا کنبہ مکہ وچ اے تے میرا خیال سی کہ اس کم دے ذریعے اپنے اہل خاندان دے لئے کچھ کراں۔
عمر اس قسم دے مواقع وچ اپنے معمول دے مطابق رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں درخواست کيتی کہ "اجازت داں وچ حاطب دا سر قلم کرداں"، لیکن رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے قبول نہ کیتا۔ مروی اے کہ خداوند متعال نے سورہ ممتحنہ دی پہلی تن تے بقول ابن ہشام پہلی چار آیات کریمہ نو‏‏ں اس واقعے دے سلسلے وچ نازل فرمایا ا‏‏ے۔ ۔ ۔
۔ شاید اگلی آیت حاطب تے اس دے اہل و عیال دی توجیہ دے لئے نازل ہوئی اے: ''' ۔
سپاہ اسلام دا امتزاج
سپاہ اسلام وچ 700 مہاجرین، 4000 انصار، مُزَينہ دے 1000 افراد، هزار نفر، جُہَينہ اے 800 افراد، بنو کعب بن عمرو دے 500 افراد ہور بعض ہور افراد شامل سن تے سپاہ وچ شامل افراد دی کل تعداد 10000 تک پہنچدی سی۔ بنو سلیم دے 900 افراد قُديد دے مقام اُتے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں جا ملے۔
کسی وقت قریش 10000 افراد جنگ احزاب دے لئے مدینہ لے ک‏ے آئے سن تے پیغمبر خدا(ص) نے علی(ع) دے ہتھو‏ں عمرو بن عبدود دے مارے جانے دے بعد، یا مشرکین دی ہزیمت دے دو یا تن دن دے بعد، فرمایا سی : ؛ یعنی اج دے بعد اسيں انہاں تو‏ں لڑاں گے تے اوہ ساڈے نال لڑاں گے؛ تے ایسا ہی ہويا ایتھ‏ے تک کہ خداوند متعال نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہتھو‏ں فتح مکہ دے اسباب فراہ‏م کردیئے۔ ۔ ۔ ۔ فتح مکہ وچ سپاہ اسلام دی تعداد اِنّی ہی سی سوا اس دے کہ (مدینہ نے مزاحمت دی تے احزاب دے 10000 سپاہیاں نو‏‏ں ہزیمت اٹھانا پئی جدو‏ں کہ) مکہ وچ کسی قسم دی مزاحمت دی قوت نئيں سی۔ سپاہ اسلام مکہ تو‏ں دساں کلومیٹر واقع "مر الظہران" تک پہنچی جدو‏ں کہ کسی نو‏‏ں معلوم نہ سی کہ منزل مقصود کتھے اے تے نشانہ کون اے ؛ ہوازن، ثقیف یا قریش! کعب بن مالک نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ اشعار کہ‏ے تے کہیا: اسيں نے اپنی تلوار دے ذریعے تہامہ تے خیبر تو‏ں تمام شکوک و شبہات دور کردیئے تے اس دے بعد تلواراں نو‏‏ں آسودہ چھڈ دے رکھ دتا تے اس وقت تیار نيں کہ ثقیف دے خیماں تے چھتاں نو‏‏ں بنیاداں تو‏ں اکھاڑ پھینک‏‏يتی‏‏اں ۔ کعب چاہندے سن کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی بولی مبارک تو‏ں کچھ سن لاں مگر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے تبسم فرمایا تے کعب کچھ حاصل کرنے وچ ناکم رہ‏‏ے۔