cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بہادر شاہ ظفر
جنگ آزادی ویلے بہادرشاہ دی حکومت
بہادر شاہ ظفر نے لوکاں نوں دسیا، 'ایہہ گل دیکھن وچ آئی اے کہ برطانوی سرکار نے زمینداراں اتے بے حدّ ٹیکس لائے ہوئے ہن اتے بہت سارے زمیداراں نوں ٹیکس نہ دے سکن کرکے اوہناں دیاں زمیناں نلام کرکے بے عزت کیتا اے ۔  زمیداراں اتے کئی قسم دے ہور ٹیکس وی لائے ہوئے ہن ۔   میں وعدہ کردا ہاں کہ بادشاہی حکومت وچ کوئی اجیہا ٹیکس نہیں لایا جاویگا ۔   جہڑے زمیندار اس جنگ وچ بادشاہی حکومت لئی جدوجہد کرنگے جاں مدد دینگے، اوہناں لئی اک چوتھائی ٹیکس سدا لئی معاف کر دتا جاویگا' ۔
'دیکھن وچ آیا اے کہ انگریز سرکار تیل اتے دوجیاں وستاں دا وپار اپنے ہتھاں وچ لئی بیٹھی اے اتے چھوٹا-موٹا وپار دوسرے لوکاں لئی چھڈیا ہویا اے ۔  اس اتے وی محصول اتے دوجے اینیے ٹیکس لائے ہوئے ہن کہ لوکاں دا وپار کرنا مذاق بن کے رہِ گیا اے ۔   میں وعدہ کردا ہاں کہ بادشاہی حکومت دے آؤادیاں ہی ایہہ سارے ٹیکس ختم کر دتے جانگے ۔   دھراتل اتے سمندری وپار، وپاریاں لئی کھولھ دتا جاویگا ۔   حکومت دی طرف توں جہازاں دی سہولت دتی جاوے گی اتے پونجی نہ ہون دی صورتَ وچ وپاریاں نوں خزانے وچوں مدد دتی جاوے گی ۔   سو، ہر وپاری دا فرض اے کہ اوہ بیجھجک آزادی دی اس لڑائی وچ حصہ لوے اتے انگریز حکومت دی ادھینگی نوں قبول نہ کرے ۔
مرزا مغل
بہادر شاہ ظفر نے اپنے اک پتر مرزا مغل نوں فوج دا کمانڈر تعینات کیتا جس نوں لڑائی دے میدان دا کوئی وی تجربہ نہیں سی ۔  مرزا مغل نے آزادی گھلاٹیاں دیاں سرگرمیاں دا مذاق بنا کے رکھ دتا ۔   انگریز فوج نے پہاڑی اتوں دلی شہر اتے گولاباری شروع کر دتی ۔   پہاڑی دے نیڑلے علاقے اتے قبضہ کر لین توں بعد انگریزاں نے توپاں نوں شہری علاقے دے نیڑے لیا کے اینی گولاباری کیتی کہ چاردیواری وچ مگھورے ہو گئے اتے برج ڈگّ پئے ۔   انگریزاں نے اک ہور چال چلدیاں کجھ فوج نوں شہر دے دوجے دروازے ول بھیج دتا ۔   آزادی گھلاٹیئے اوہناں دی چال نہ سمجھ سکے اتے اوہناں نے انگریزی فوج نوں روکن لئی دوجے دروازے ول چالے پا دتے اتے انگریز فوج ڈھاے ہوئے دروازے وچوں دی شہر وچ داخل ہو گئی ۔
تحصیل ٹیکسلا
ٹیکسلا، پنجاب دے ضلع راولپنڈی دی اک تحصیل اے ۔
بہادر شاہ ظفر
بہادرشاہ دا لال قلعہ چھڈنا
19 ستمبر ایتوار دے دن بہادر شاہ ظفر اپنا محل چھڈّ کے نظام الدین اولیا دی درگاہ ول تر پئے جس نوں دیکھدیاں ہی لال قلعے دے اندر رہن والے سارے امیر وزیر اپنا قیمتی سامان سمیٹ کے اپنی پسند دیاں سرکھات تھاواں ول تر گئے ۔  قلعے دے لوکاں ول دیکھ کے شہریاں وچ وی بھگدڑ مچّ گئی ۔   'نصرت نامہ گورمینٹ' وچ لکھیا ملدا اے کہ، 'بہادر شاہ ظفر پہلاں حضرت نزامدین اولیا دی درگاہ اُتے پہنچے اتے اتھوں ہمایوں دے مقبرے وچ چلے گئے ۔   انگریزاں نوں جدوں خبر ملی کہ شہر اتے قلعہ خالی ہو گیا اے تاں اوہ انگریز افسراں، گورکھیاں اتے ہندوستانی فوجی پلٹناں سمیت قلعے اتے شہر وچ داخل ہو گئے ۔
تحصیل ٹیکسلا
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع راولپنڈی
بہادر شاہ ظفر
جنرل بخت خان
آزادی گھلاٹیاں دیاں فوجاں دے کمانڈر جنرل بخت خاں نے ہمایوں دے مقبرے وچ جان توں پہلاں بہادر شاہ ظفر نوں بہت زور لایا کہ اوہ اس دے نال دلی توں باہر نکل چلے سارا ہندوستان اوہناں دا استقبال کرن نوں تیار اے پر بہادر شاہ ظفر دے اک رشتے دار مرزا الٰہی بخش نے اس دی اک نہ چلن دتی ۔  اوہ بہادر شاہ نوں کہن لگیا، 'جنرل بخت خاں نے جو کجھ حضور نوں کیہا اے، میں اس دے اکھر-اکھر نال سہمت ہاں پر اتھے سوچن والی گل ایہہ اے کہ انگریزاں دی ایہہ لڑائی حضور نال اے جاں باغی فوجیاں نال ۔   ظاہری طور اُتے ایہو دیکھن وچ آیا اے کہ انگریزاں دی فوج اوہناں توں باغی ہو کے حضور کول آ گئی ۔   آپ مجبور سی کیونکِہ آپ دے پاس اوہناں نوں روکن لئی طاقت نہیں سی ۔   انگریز انھے نہیں اوہ آپ دی مجبوری نوں چنگی طرحاں جاندے ہن ۔   تہانوں فکر نہیں کرنا چاہیدا ۔   جے تسیں باغیاں نال چلے گئے تاں انگریز تہانوں وی مجرم آکھ سکدے ہن ۔   مینوں یقین نہیں کہ باغی فوج کسے تھاں وی جم کے انگریزاں دا مقابلہ کر سکیگی ۔   جنرل بخت خاں بہادر نے جو کجھ کیہا اے، میں اس نوں جاندا ہاں ۔   جہڑی فوج عقل مند انگریزاں دے قبضے وچ نہیں رہِ سکی، اس نوں بخت خاں کویں سنبھال سکیگا ۔  '
اس نے بادشاہ نوں سمجھاؤادیاں ہور آکھیا 'گرمی دا موسم اے اتے برساتاں شروع ہو گئیاں ہن ۔  تہاڈا بڈھاپا سفر دیاں تکلیفاں نوں برداشت نہیں کر سکیگا ۔   تسیں چھوٹے چھوٹے شہزادے، شہزادیاں اتے پردہ دار بیگماں نوں کتھے لے کے پھروگے ۔   میری تہانوں بینتی اے کہ باغیاں دے نال نہ جاؤ ۔   میں انگریزاں نوں مل کے تہاڈے سارے معاملے ٹھیک کروا دیوانگا' ۔   مرزا الٰہی بخش دا لمبا-چوڑا بھاشن سنن توں بعد بہادر شاہ ظفر نے اگلے دن سوچ-وچار کرن لئی کیہا ۔   اگلے دن جدوں بخت خاں نے دوبارہ بادشاہ نوں اپنے نال ترن لئی آکھیا تاں مرزا الٰہی بخش اتے جنرل بخت خاں وچکار جھگڑا شروع ہو گیا جس نوں دیکھ کے بہادر شاہ بخت خاں نوں کہن لگیا، 'بہادر ! مینوں تیری ہر بات اتے یقین اے اتے میں تیری ہر رائے نوں دل توں پسند کردا ہاں پر بڈھے جسم دی طاقت نے جواب دے دتا اے ۔  اس لئی میں اپنا معاملہ تقدیر اتے چھڈدا ہاں ۔   مینوں میرے ہال اتے چھڈّ دیو ۔   بسملا کرکے اتھوں چلے جاؤ اتے کجھ کم کرکے دکھاؤ ۔   میں جاں میرے خاندان وچوں نہ صحیح، تسیں ہندوستان دی لاج رکھو ۔   میرا فکر نہ کرو اتے اپنا فرض ادا کرو ۔  ' جنرل بخت خاں دے کول ہور کوئی چارہ نہیں سی ۔   اوہ بادشاہ نوں قسمت دے حوالے کرکے تر گیا ۔
جنگ آزادی وچ نکامی مگروں بہادرشاہ دی گرفتاری
'جنگ آزادی کے مسلم مشاہیر' دا لکھاری محمد صدیق قریشی لکھدا اے، ' فرنگی کمانڈر ولسن بہادر شاہ نوں قتل کرنا چاہندا سی جدوں کہ میجر ہڈسن دا خیال سی کہ اس دا جیوادے رہنا انگریزاں دے حق وچ اے کیونجو اجے اوہناں نے پورے ہندوستان اتے قبضہ کرنا اے ۔   انگریز کمانڈر ولوں بہادر شاہ نوں آپے نوں انگریز فوج دے حوالے کرن دا سنیہا بھیجیا گیا جہڑا بیگم زینت محل اتے شہزادے جواں بخت دی جان بخشی دی شرط اتے منظور کر لیا گیا ۔   بہادر شاہ، بیگم اتے بچیاں سمیت مقبرے توں باہر آیا ۔   زینت محل اتے شاہزادہ جواں بخت نوں پالکیاں وچ بٹھا لیا گیا ۔   بہادر شاہ نوں کجھ خسریاں سمیت پالکیاں دے اگے اگے تور لیا گیا اتے ایہناں سارے قیدیاں نوں لاہوری دروازے توں داخل ہو کے چاندنی چوک دا چکر لوایا گیا اتے لال قلعے دے اندر زینت محل دے محل وچ قید کر دتا گیا' ۔   ایہہ گرفتاریاں 21 ستمبر 1857 نوں کیتیاں گئیاں پر کئی اتہاسکاراں دا خال اے کہ اس دن 22 ستمبر سی ۔
بہادرشاہ دے پتراں دا انجام
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری توں بعد انگریز فوج ولوں جہڑے مغل شہزادیاں نوں گرفتار کیتا گیا، اوہناں وچ مرزا مغل، مرزا خزر سلطان، مرزا ابو بکر اتے مرزا مغل دا پتر مرزا عبداللہ دے ناں ذکر یوگ ہن ۔  پہلاں تاں ایہناں شہزادیاں نے لڑن دا ارادہ کیتا پر مرزا الٰہی بخش دے کہن اتے آپے نوں انگریز افسر میجر ہڈسن دے حوالے کر دتا ۔   ایہناں شہزادیاں نوں رتھاں وچ بٹھا لیا گیا پر شہر توں اک میل دی دوری اتے رتھاں چوں اتار کے کپڑے لاہن دا حکم دتا جدوں شہزادیاں نے حیرانی دی حالت وچ اپرلے کپڑے اتار دتے تاں میجر ہڈسن نے آپ فائر کرکے سارے شہزادیاں نوں ڈھیر کر دتا اتے چلو بھرکے اوہناں دا خون پیتا ۔   شہزادیاں دے سر کٹن توں بعد تھال وچ رکھ کے بہادر شاہ نوں پیش کردیاں میجر ہڈسن نے کیہا، 'ایہہ تہاڈے لئی تحفہ اے جہڑا غدر وچ شامل ہون لئی تہانوں پیش کیتا جا رہا اے ۔  ' کیہا جاندا اے کہ شہزادیاں دے سر دیکھ کے بہادر شاہ نے الحمداللہ کہہ کے منہ دوسرے پاسے گھما لیا ۔   شہزادیاں دیاں لوتھاں نوں کوتوالی دے سامھنے لٹکا دتا گیا اتے سر جیل دے سامھنے خونی دروازے اتے ٹنگ دتے گئے ۔
دلی تے انگریزاں دا مل
21 اکتوبر تک سارا دلی شہر اتے قلعہ جدوں انگریزاں دے قبضے ہیٹھ آ گیا تاں لال قلعے وچ جت دا جشن منایا گیا جس وچ انگریز پکھی ہندوستانیاں نے ودھ-چڑھ کے حصہ لیا ۔  دلی اتے قبضہ کرن دے نال ہی انگریزاں دی شہِ اتے فساد شروع ہو گیا جس وچ مسلمان جواناں نوں چن-چن کے قتل کیتا گیا اتے اوہناں دیاں جائداداں لٹّ لئیاں گئیاں ۔   چھوٹے-چھوٹے بچیاں اتے اوہناں دیاں ماواں توں اوہناں انگریز افسراں دے خون دا بدلہ لیا گیا جنہاں نوں غدر شروع ہون ویلے آزادی گھلاٹیاں نے مار مکایا سی ۔   غدر وچ حصہ لین والے سپاہیاں نوں سزاواں دتیا گئیاں ۔   29 مئی، 1858 نوں میاں حسن عسکری نوں اس لئی فانسی اتے لٹکا دتا گیا کہ اس نے جنرل بخت خاں نوں کمبل اتے تلوار بھیٹ کیتی سی ۔
بہادرشاہ دی قسمت دا فیصلہ
چار مہینے نظربند رکھن توں بعد 7 جنوری 1858 نوں بہادر شاہ ظفر اتے مقدمے دی کاروائی شروع کیتی گئی ۔  اس مقدمے دی سنوائی 21 دن تک لگاتار چلدی رہی ۔   ساڈھے باراں وجے انگریز ججّ دی عدالت توں باہر بہادر شاہ ظفر نوں اک گھنٹہ دیوانے خاص دے ساہمنے کھڑھا رکھیا جاندا ۔   سرکاری وکیل نے ایہہ کہہ کے فردے جرم پڑھنی شروع کیتی کہ بادشاہ نال جان بخشی دا وعدہ ہو چکیا اے، عدالت نے صرف ایہہ فیصلہ کرنا اے کہ اوہ مجرم اے جاں نہیں ۔
جہڑے چار جرم بادشاہ اتے لائے گئے، اوہناں وچ پہلا ایہہ سی کہ کمپنی سرکار توں پینشن حاصل کرن دے باو جود کمپنی دے ہندوستانی افسراں اتے سپاہیاں نوں بغاوت کرن لئی اکسایا ۔  دوجے 10 مئی توں بعد مغل شہزادیاں، دلی اتے صوبیاں دے لوکاں نوں بغاوت کرن لئی اکسایا ۔   تیجے پینشن لین دا حق ادا نہ کرکے کمپنی سرکار نال نمک حرامی کیتی اتے اپنے-اپنے نوں شہنشاہ اکھوا کے فوجاں نوں کمپنی دیاں فوجاں نال لڑایا ۔   چوتھا قلعے وچ انگریز افسراں نوں قتل کروایا اتے قاتلاں نوں انعام دے کے اوہناں دی حوصلہ-افزائی کیتی ۔   دیسی ریاستاں دے حاکماں نوں سنیاے بھیج کے انگریز افسراں نوں قتل کروایا ۔
بادشاہ پہلاں تاں نرمی نال پیش آیا پر جدوں اس نوں جرم منن لئی مجبور کیتا گیا تاں اس نے منن توں صاف انکار کر دتا ۔  عدالت نے انگریز سرکار دے حق وچ کئی ثبوت پیش کیتے پر بادشاہ نے سبھ نوں منن توں انکار کر دتا ۔   اس ساری عمل نوں بہادر شاہ بے پرواہی نال سندا رہندا اتے کدے کدے نیند دا ڈھواکا وی لا لیندا ۔   جدوں اس دے نوکراں نوں گواہاں وجوں پیش کیتا گیا تاں وی اوہ بے پرواہی نال سندا رہا ۔   اتھوں تک کہ اس دے خاص نوکر پنہ لال نے جدوں الزام لایا کہ بادشاہ بغاوت دے ویلے انگریزاں دے خلاف ایران نال ساز-باز کر رہا سی تاں وی اوہ چپ چاپ سندا رہا ۔
سرکاری گواہاں دے بھگت جان توں بعد بہادر شاہ ظفر دے وکیل غلام عباس ولوں جہڑا جوابی دعوہ عدالت وچ پیش کیتا گیا، اس وچ لکھیا سی، 'باغیاں نے مینوں مجبور کر دتا کہ میں لڑائی دی اگوائی کراں ۔  جے میں اوہناں دا حکم منّ کے اجیہا نہ کردا تاں اوہ مینوں مار دندے ۔   میرے ناں اتے جہڑے حکم جاری کیتے گئے سن، اوہ باغیاں ولوں تیار کیتے گئے سن اتے دھکے نال میرے دستخط کروا لئے جاندے سن ۔   میں کسے انگریز نوں قتل کرن لئی نہیں آکھیا سگوں کوشش کیتی کہ قلعے نال متعلق انگریزاں نوں کسے قسم دی تکلیف نہ پہنچے ۔   پر میں باغیاں نوں سختی نال روک نہیں سکدا ساں ۔   اس لئی اوہناں نے قلعے وچ کجھ انگریزاں نوں قتل کر دتا ۔  '
بادشاہ نے عدالت وچ ایہہ وی کیہا کہ جدوں میں باغیاں نوں روکدا ساں تاں اوہ میرے خاص صلاحکاراں جویں حکیم احسن اللہ خاں، محبوب علی خاں، اتے بیگم زینت محل اتے انگریزاں نال ملیے ہون دا الزام لا دندے سن ۔  اک دن باغیاں نے حکیم احسن اللہ خاں دا گھر لٹن اتے اس نوں قتل کرن دی کوشش کیتی جس نوں میں منت کرکے بچایا ۔   بہادر شاہ ظفر نوں مجرم ثابت کرن دی بحث جاری رہی ۔   سرکاری وکیل دا کہنا سی کہ، 'پہلا آدمی جس دے کول باغی پہنچے بہادر شاہ ظفر سی ۔   اس لئی ایہہ ثابت ہندا اے کہ بہادر شاہ سازش وچ شامل سی ۔  '
سرکاری وکیل دی اپروکت دلیل اتے ہور دلیلاں نوں ثبوت وجوں مانتا دندیاں ججّ نے جہڑا فیصلہ سنایا اس نوں بیان کردیاں 'جنگے آزادی کے مسلم مشاہیر' دا لکھاری لکھدا اے، 'عدالت بھروسے یوگ گواہیاں سن کے اس فیصلے اتے پہنچی اے کہ محمد بہادر شاہ سابق بادشاہ دلی دے خلاف سارے الزام ثابت ہو گئے ہن ۔ '
'نصرت نامہ گورمینٹ' دے صفحہ 44 دے حوالے نال 'جنگے آزادی کے مسلم مشاہیر' دا لکھاری لکھدا اے کہ،'17 اکتوبر، 1858 نوں جمعہ دے دن بہادر شاہ ظفر نوں کلکتے بھیج دتا گیا' ۔  کلکتے توں اس نوں دیس نکالا دے کے رنگون بھیجیا جانا سی ۔   دیس نکالا دین توں بعد بہادر شاہ ظفر دا ناں خطبے وچوں کڈھ دتا گیا ۔
بہادرشاہ دا باقی ٹبر
بہادر شاہ ظفر دی بیگم زینت محل اتے اس دے پتر جواں بخت اتے انگریزاں دے خلاف لڑائی وچ حصہ لین دا کوئی جرم نہیں سی ۔  اس لئی اوہناں اتے کوئی مقدمہ نہ چلایا گیا، سگوں اوہناں نوں ایہہ وی اجازت دے دتی گئی کہ دیس نکالے توں بعد اوہ بہادر شاہ دے نال رنگون جا سکدے ہن ۔   بہادر شاہ ظفر دی دوجی بیگم تاج محل نے کلکتے تک اس دا ساتھ دتا پر دیس نکالے دیاں اؤکھیائیاں توں ڈردیاں دلی پرط آئی ۔   کلکتے وچ قید اودھ دے نواب واجد علی شاہ نے وائسرائے ولوں بہادر شاہ ظفر نوں ملن دی اجازت منگی، جہڑی دے دتی گئی ۔
واجد علی شاہ دی بہادرشاہ نال ملاقات
واجد علی شاہ نے بہادر شاہ نوں پتر لکھ کے ملن دی دعوت دتی جس نوں منظور کردیاں بہادر شاہ ظفر نے واجد علی شاہ نوں لکھیا کہ کلکتہ پجّ کے کجھ منٹ لئی جہاز توں اتر کے میٹا برج وچ مل سکونگا ۔  لاچار اتے بے بس دو قیدی بادشاہاں دی ملاقات دا دش دیکھن لئی انگریز افسر اتے وائسرائے میٹا محل وچ اکٹھے ہو گئے ۔   جدوں بہادر شاہ جہاز چوں اتر کے میٹا برج وچ پجیا تاں بھارے جسم والے واجد علی شاہ نے کھڑے ہو کے سر جھکاؤادیاں بہادر شاہ ظفر نوں 20 سلام کیتے ۔   دوواں دیاں اکھاں وچوں کنی ہی دیر تک اتھرواں دا ایہہ قافلہ وگدا رہا ۔   اس توں بعد بہادر شاہ دا ایہہ نکا جیہا قافلہ رنگون لئی تر پیا جتھے بہادر شاہ ظفر نے دیس نکالے دے دن بتاؤنے سن ۔   اس قید دا ذکر کردیاں مولانا فضل حق خیرآبادی لکھدا اے، 'بادشاہ کو گورے منہ، سیاح دل، گندمی بال اور کجی آنکھ والوں کی حراست میں سوئی کے سوراخ سے بھی تنگ کوٹھڑی میں مقید کر دیا' ۔   انگریزاں دی قید وچ اس نوں صرف 600 روپیہ مہینہ ملدا سی ۔   بیگم زینت محل دے کول کجھ گہنے سن جنہاں نوں ویچ کے اوہ ڈنگ-ٹپائی کردے رہے ۔
موت
بڈھاپے اتے بیماری دے ہندیاں وی انگریز بہادر شاہ ظفر نوں سرکار لئی خطرہ سمجھدے سن ۔  اس لئی اوہناں نوں ہندوستان دی دھرتی چوں کڈھ کے رنگون وچ قید کیتا گیا سی ۔   ایہہ خطرہ انگریز سرکار لئی اجے وی جیوندا سی جس کرکے بہادر شاہ نوں قید وچ اکلیاں رکھیا گیا ۔   قید وچ بہادر شاہ ظفر نوں ملن دی اتے اس دا ہال جانن دی کسے نوں وی آگیا نہیں سی ۔   اسے اکلاپے دی صورت وچ 7 نومبر، 1862 نوں جمعہ دے دن شام دے ویلے ہندوستان دے اس آخری مغل بادشاہ دی روح اڈاری مار گئی ۔   اس دی موت ویلے تن آدمی، اک عورت اتے دو بچیاں توں بنا کوئی ہور موجود نہیں سی ۔   اس طرحاں شاہ جہاں آباد نوں آباد کرن والے خاندان دا ایہہ آخری چراغ رنگون دی مٹی وچ مٹی ہو گیا ۔   بہادر شاہ ظفر نے آزادی دی لڑائی دے دناں وچ چار مہینے اٹھ دن آزاد حکومت کیتی ۔
دفن تھاں
جس تھاں اتے بہادر شاہ ظفر قید سی، اسے تھاں ادھی رات دے ویلے اس نوں دفنا دتا گیا ۔  اتہاس وچ ایہہ کتے وی لکھیا نہیں ملدا کہ اس دا جنازہ پڑھا گیا کہ نہیں ۔   جے پڑھا گیا تاں جنازہ پڑھاؤن والے مولوی دا ناں کی سی ۔   ایہہ ضرور لکھیا ملدا اے کہ لاش نوں دفناؤن توں بعد زمین نوں پدھرا کر دتا گیا سی ۔   اتہاسکار لکھدے ہن کہ جتھے بہادر شاہ نوں دفنایا گیا سی، اس دے نیڑے بیری دا درخت سی جہڑا نشانی لبھن لئی کارگر ثابت ہویا ۔   بہت دیر تک بہادر شاہ ظفر دا پوترا سکندر بخت مٹی دی چھوٹی جہی قبر ورگی ڈھیری بنا کے مجاوری (سانبھ-سنبھال) کردا رہا ۔
اک سماں اجیہا وی آیا کہ قبر والی زمین دا سارا احاطہ اک انگریز ڈانسن نوں ٹھیکے اتے دے دتا گیا جس نے قبر دے اک پاسے ٹینس کھیڈن دا میدان بنا لیا اتے دوجے پاسے گھوڑیاں نوں عام دا کاروبار شروع کیتا ۔  جدوں لوک فاتحہ پڑھن لئی قبر اتے آؤن لگے تاں سارے احاطے دے چارے پاسے کندھ بنا کے روکن لئی پہرہ لا دتا گیا ۔   بہادر شاہ دی موت توں 20 سال بعد سن 1882 وچ دلی دی جامعہ مسجد وچ مغرب دی نماز توں بعد دعائے مغفرت (روح دی مغرفت لئی دعا) کروائی گئی ۔   جدوں ہندوستان دے لوک بہادر شاہ دی برسی مناؤن لگے تاں انگریز سرکار نے خطرہ محسوس کردیاں لوکاں نوں قبر اتے جان دی اجازت  دے دتی ۔   رات دے ویلے کسے نوں قبر دے احاطے وچ رکن نہیں دتا جاندا سی اتے نہ ہی کسے نوں مظاہرہ کرن دتا جاندا سی ۔
بہادرشاہ نال لوکاں دی عقیدت
لوکاں دے دلاں وچ بہادر شاہ لئی عقیدت دا اندازہ اتھوں لایا جا سکدا اے کہ جہڑا وی بہادر شاہ دی قبر اتے فاتحہ(دعا) پڑھن جاندا، اوہ اتھے چراغ ضرور جگاؤندا ۔  پر ایہہ چراغ چھیتی ہی بجھّ جاندا ۔   چراغ دے بجھن بارے لوکاں وچ کئی طرحاں دیاں گلاں ہون لگیاں پر کھوج کرن توں بعد پتہ لگیا کہ چوکیدار نوں سرکاری حکم اے کہ دیوا جگاؤن توں کسے نوں نہ روکیا جاوے پر جدوں دیوا جگاؤن والا احاطے وچوں باہر نکل جاوے تاں دیوے نوں بجھا دتا جاوے ۔   بہادر شاہ ظفر دے پوترے سکندر بخت دی موت توں بعد اک سماں اجیہا وی آیا جدوں قبر دا نشان ہی مٹ گیا پر ویہویں صدی دے شروع وچ عبد السلام ناں دے اک عقیدت مند نے قبر دی کھوج کرکے اس نوں پکیاں اٹاں دی بنوا دتا ۔
حلیہ
بہادر شاہ دا حلیہ بیان کردیاں اتہاسکار لکھدے ہن کہ اوہ ہلکے-پھلکے سریر اتے کمزور صحتَ والا درمیانے قد دا بادشاہ سی ۔  جے ایہہ کہہ لیا جاوے کہ ہندوستان وچ مغل راج دا بانی ظہیر الدین محمد بابر جنے تکڑے سریر دا مالک سی تاں مغل راج دا آخری بادشاہ انے ہی ماڑے سریر دا بادشاہ سی ۔   اس دی صحتَ دا ذکر کردیاں مرزا فرحت اللہ بیگ 'دلی کی آخری شمع' دے صفحہ 22 اتے 23 اتے لکھدے ہن، 'دلی وچ اوہ کون اے جس نے ظفر نوں نہیں دیکھیا ۔   درمیانہ قد، کمزور جسم، لمبا چہرہ، بڑیاں بڑیاں چمکدار اکھاں، اکھاں دے تھلے ابھریاں ہوئیاں ہڈیاں، لمبی گردن، پتلی ستوان نکّ، گہری سانولی رنگت، چھدی داہڑی جہڑی گلھاں اتے گھٹ اتے ٹھوڈھی اتوں سنگھنی، مچھاں کٹیاں ہوئیاں، سفید وال پر داڑھی وچ کجھ وال کالے، چہرے اتے پئیاں جھرڑیاں پر 70 سال دے اس بزرگ دی بولی وچ بادشاہاں والی گڑھک اجے وی موجود سی' ۔
بہادر شاہ ظفر اک رحم دل انسان سی ۔  اوہ مخالفاں واسطے وی اپنے دل وچ نرم خال رکھدا سی ۔   آزادی گھلاٹیاں ولوں آزادی دی لڑائی دا ہیرو بنائے جان توں بعد اس نے قلعے وچ رہندے انگریزاں نوں قتل کرن دی آگیا نہ دتی ۔   'حکیم اہسنلا خاں کی یاد-داستیں' دے صفحہ 30 اتے بہادر شاہ ظفر دے ہم عصر اہسانلا لکھدے ہن کہ، 'دلی نوں گھیرا پائے جان دے آخری دناں وچ بہادر شاہ ظفر نے فوجی ضرورتاں نوں پورا کرن لئی اپنی جائداد اتے گہنے ویچن دا حکم دے دتا سی پر ناکامی اس دے مقدرج وچ لکھی ہوئی سی ۔   بھاویں اوہ انگریزاں توں دیس نوں آزاد نہ کروا سکیا پر آزادی دی لڑائی وچ حصہ پائے جان بدلے اوہناں دی عظمت نوں بھلایا نہیں جا سکدا ۔
بہادرشاہ
1857ء دی پہلی جنگ آزادی دے وقت بہادر شاہ ظفر 82 سال دے تھے جب انہاں دے سبھی بچوں دا سر قلم کردے انہاں دے سامنے انگریز تھال میں سجا کر انہاں دے سامنے تحفے دی شکل میں لائے تھے۔ میجر ہڈسن نے انہاں دے چاروں لڑکوں مرزا غلام ، مرزا خضر سلطان ، مرزا ابوبکر تے مرزا عبداللہ کوبھی قید کر لیا ، میجر ہڈسن نے سبھی چاروں صاحبزادوں دا سر کاٹا تے ان دا گرم خون چلو نال پی کر ہندوستان نوں آزاد کرنے دی چاہ رکھنے والوں نال انگریزوں دے تئیں جنگ تے بغاوت نوں جاری رکھنے دا خطرناک وحشیانہ عہد نوں جاری رکھیا۔  بہادر شاہ ظفر نے اپنے بیٹوں دے کٹے ہوئے سروں نوں اپنے ہاتھوں میں لے کردرد بھرے الفاظ میں انہاں دے لیے دعا کرتے ہوئے کہا تیمور دی اولاد اینال ہی سرخرو ہو کر باپ دے سامنے اپنا فرض ادا کرتے ہیں۔  اس دے بعد شہزادوں دے دھڑ کوتوالی دے سامنے تے کٹے ہوئے سروں نوں خونی دروازے پر لٹکا دیا گیا۔  بہادر شاہ ظفر نے انگریزوں دی داستانہاں دے لیے   1857ء دی پہلی ہندوستانی جنگ دی اگوائی کی، انگریز سیناپتی نے انہیں دھوکے نال قتل کرنے لئی  بلوایا تے گرفتار کردے رنگون بھیج دیا۔
بہادرشاہ ظفر مغل ۔ مغل خاندان دے آخری بادشاہ تھے ۔ 1857ء میں تخت پوشی دے وقت انہیں ابوظفر دے بدلے ابوظفر ،محمد سراج الدین ، بہار شاہ غازی نام ملا تھا۔  ان دی حکومت ڈھنگ عالم نال پالم تک ہی مانا جاتا تھا۔  وہ نام ماگ دے دہلی دے چیرمین تھے تے اصل حکومت انگریزوں دے پاس تھی۔  انہوں نے اردو، عربی، فارسی، زبان دے ساتھ گھڑسواری ،تلوار بازی، تیراندازی تے بندوق چلانے دی کافی مہارت حاصل کرلی تھی۔  وہ ایک اچھے صوفی درشن دے جانکار فارسی میان، سولےخن میں ادیب وشاعر تھے۔  وہ 1857ء تک حکومت دے کام کاج سنبھالتے رہے۔
انگریزوں نے انہاں تے حکومتی مجرم، تے فوجیوں قتل دے الزام میں عدالت دے ذریعہ مقدمہ چلایا، مقدمے میں پیش کئے گئے ثبو ت بہت زیادہ ظلم آمیز تھے تے قانون عام ہونے دے باوجود انگریزوں نے بہادر شاہ ظفر نوں مجرم تے خاطی قرار دیا تے ملک نال نکالنے دا جرمانہ دیا۔ بے چارگی، ملک دوست، دین دار ، بزرگ 82 سال ہندوستان دھرتی ماں دے لاڈلے بہادر شاہ ظفر پر حیرت انگیز مقدمہ سونپا۔  اکتوبر 1858ء میں انہیں زندگی بھر لئی  رنگون بھیج دیا گیا اس طرح دیش ایک محب وطن نے ملک نال دور رہ کر بھی ملک دی آزادی لئی خود نوں قربان کرتے ہوئے اپنے قلم نال آزادی دی لڑائی نوں جاری رکھا۔  اس دو ران انہوں نے جو غزلیں لکھیں وہ اپنی مہارت تے ترقی لئی  ہندو ستان دی آزادی دے دے متوالوں دے دلوں میں کشادہ جگہ رکھتی ہیں ۔  رنگون میں6 نومبر ، 1862ء نوں اس آخری مغل خاندان  1857ء دی پہلی جنگ آزادی دے رہبر نے اپنی جان نچھاور کردتی۔
جنگ آزادی ہند 1857ء، اسباب
ہندوستانیوں کی انگریز کے خلاف پہلی آزادی کی مسلح جنگ۔ انگریزوں نے اس جنگ کو غدر کا نام دیا۔ عموماً اس کے دو سبب بیان کیے جاتے ہیں۔  اولاً یہ کہ ایسٹ ایڈیا کمپنی کے ہندوستان کے تمام صوبے اور کئی ریاستیں یکے بعد دیگرے اپنی حکومت میں شامل کر لی تھیں۔  جس کی وجہ سے ہندوستانیوں کے دل میں کمپنی کے متعلق شکوک پیدا ہوگئے ۔  دوم یہ کہ ان دنوں جوکارتوس فوجیوں کو دیے جاتے تھے۔  وہ عام خیال کے مطابق سور اور گائے کی چربی سے آلودہ تھے اور انھیں بندوقوں میں ڈالنے سے بیشتر دانتوں سے کاٹنا پڑتا تھا۔  ہندو اور مسلمان فوجی سپاہیوں نے اسے مذہب کے منافی سمجھا اور ان میں کھلبلی مچ گئی۔ جن سپاہیوں نے ان کارتوسوں کو استعمال کرنے سے انکار کر دیا ان کی فوجی وردیاں اتار کر انھیں بیڑیاں پہنا دی گئیں۔  ان قیدیوں میں بہت سے ایسے تھے جنہوں نے انگریزوں کی خاطر بڑی بڑی قربانیاں دی تھی
واقعات
جنگ آزادی ہند دا آغاز 1857ء میں بنگال میں ڈمڈم اور بارک پور کے مقامات پر ہوا جہاں دیسی سپاہیوں نے ان کارتوسوں کے استعمال سے انکار کر دیا جن میں ان کے خیال کے مطابق سور اور گائے کی چربی لگی ہوئی تھی۔ انگریزی حکومت نے ان سپاہیوں کو غیر مسلح کرکے فوجی ملازمت سے برخاست کر دیا۔  لکھنؤ میں بھی یہی واقعہ پیش آیا ۔  برخواست شدہ سپاہی ملک میں پھیل گئے۔  اور فوجوں کو انگریزوں کے خلاف ابھارنے لگے۔ 9 مئی 1857ء کو میرٹھ میں سپاہیوں نے چربی والے کارتوس استعمال کرنے سے انکار کردیا،دوسپاہیوں منگل پانڈے اور ایشوری پانڈے نے انگریزوں پر حملہ کردیا ۔ منگل پانڈے کو گرفتار کرلیاگیا اور اسے سزائے موت دی گئی ۔ ایک رجمنٹ کے سپاہیوں کو دس سال قید با مشقت کی سزا دی گئی۔  جس طریقے سے یہ حکم سنایا گیا وہ بھی تہذیب سے گرا ہوا تھا۔  دیسی سپاہیوں نے انگریز افسروں کو ہلاک کرکے ان قیدیوں کو آزاد کرا لیا اور میرٹھ سے دہلی کی طرف بڑھنے لگے ۔ میرٹھ کے سپاہیوں کی دہلی میں آمد سے دہلی کی فوجیں بھی بگڑ گئیں۔ اور دہلی کے مغل تاجدار بہادر شاہ ظفر کی تخت نشینی کا اعلان کر دیا گیا۔  اس اعلان کے بعد بغاوت کی آگ دور دور تک پھیل گئی۔  یہی بغاوت بعد میں مغلیہ حکومت کے زوال کا سبب بنی۔
بہادر شاہ ظفر رنگون وچ
thumb| 238x238px| بہادر شاہ ظفر کے بیٹے جنرل نکلسن نے انگریز فوجوں کی مدد سے تقریباً چار مہینے تک دہلی کا محاصرہ کیے رکھا۔ 14 ستمبر کو کشمیری دروازہ توڑ دیا گیا۔  جنرل نکلسن اس لڑائی میں مارا گیا مگر انگریز اور سکھ فوجوں نے دہلی پر قبضہ کر کے بہادر شاہ ظفر کو گرفتار کر لیا بعد میں ایک خودساختہ عدالت کے ذریعے بہادرشاہ ظفر کو جنگ و جدل کا ذمہ دار قرار دیا گیا(خود ہی جج،خود ہی مدعی،خود ہی گواہ) ۔ بادشاہ کے دو ملازمین ماکھن چند اور بسنت خواجہ سرا کو گواہ بنایاگیا ۔ ان گواہوں کے بیانات کی بادشاہ نے سختی سے تردید کی۔ مگر اسے مجرم قرار دے کر سزا کے طور پر جلا وطن کرکے رنگون بھیج دیا ۔  ان کے دو بیٹوں اور ایک پوتے کو گولی سے اڑا دیا گیا۔  دہلی پر انگریزوں کا قبضہ ہو جانے سے ہر جگہ جنگ آزادی کی رفتار مدہم پڑھ گئی۔  مارچ 1858ء میں لکھنؤ پر دوبارہ انگریزوں کا قبضہ ہوگیا۔ یہاں بھی ظلم وستم کا خوف ناک باب دہرایا گیا۔  دہلی ،لکھنؤ ،کانپور ، جھانسی کے علاوہ چند اور مقامات بھی انگریزوں کے تصرف میں آگئے۔ جنگ آزادی کا نعرہ ’’انگریزوں کو ہندوستان سے نکال دو‘‘ تھا، اس لیے اس میں تمام ایسے عناصر شامل ہوگئے جنھیں انگریز سے نقصان پہنچا تھا۔ متضاد عناصر ایک مشترکہ دشمن کے خلاف یکجا تو ہوئے تھے لیکن وطنیت اور قومیت کے تصورات سے ناآشنا تھے۔ ان میں مفاد پرست فتنہ پرداز لوگ بھی شامل تھے جنہوں نے مذہب کے نام پر تفرقہ ڈالا۔ دکان داروں کو لوٹا گیا کسی گھر یا محلہ کو لوٹنے کے لیے یہ افواہ کافی تھی کہ یہاں گورا(انگریز) چھپاہوا ہے ۔ left| frameless|250px بہادر شاہ ظفر جس کی بادشاہت کا اعلان باغی سپاہیوں نے کردیا تھا۔ بادشاہ نے اعلان کیا :نہ تو میں بادشاہ ہوں اور نہ بادشاہوں کی طرح تمہیں کچھ دے سکتا ہوں ۔ بادشاہت تو عرصہ ہوا میرے گھر سے جا چکی ۔ میں تو ایک فقیر ہوں جو اپنی اولاد کو لے کر ایک تکیہ میں بیٹھا ہوں۔ مگر باغیوں کا اصرار تھا کہ وہ ان کا بادشاہ بنے۔ بہادرشاہ ظفر نہ بادشاہت کی صلاحیت رکھتا تھا اور نہ باغیوں کی مخالفت کرنے کی طاقت۔ مزید برآں باغیوں نے دہلی میں لوٹ مار اور غارت گری مچا کر عام لوگوں کی ہمدریاں کھو دی تھیں۔  بادشاہ کے قریبی مصاحب حکیم احسن اللہ اور مولوی رجب علی انگریزوں سے درپردہ ملے ہوئے تھے دہلی کے حالات کی لمحہ بہ لمحہ اطلاعات انگریزوں کو ان کے ذریعے مل رہی تھیں۔  چنانچہ 1857ء کی یہ جنگ آزادی ناکام رہی۔
پھانسی دا اک منظر
دہلی کی فتح کے بعد انگریز فوجوں نے شہری آبادی سے خوف ناک انتقام لیا۔ لوگوں کو بے دریغ قتل کیا گیا۔  سینکڑوں کو پھانسی پر چڑھا دیا گیا ۔  ہزاروں نفوس گولیوں سے اڑا دیے گئے۔  ان میں مجرم بھی تھے اور بے گناہ بھی۔  مسلمان بھی تلوار کے گھاٹ اتار دیے گئے۔  اور ہندو بھی۔ ہندوستانیوں کو توپوں کے سامنے کھڑاکر کے توپ چلادی جاتی جس سے ان کے جسموں کے چیتھڑے اڑ جاتے ۔  صرف ایک دن میں 24 مغل شہزادے پھانسی کے تختے پر لٹکا دیے گئے مسلمان چن چن کر قتل کیے گئے۔  بہت سے مقتدر اور متمول مسلمانوں کی جائدادیں تباہ ہو گئیں۔ معمولی شک وشبہ کی بناء پرمسلمانوں کو ان کی جاگیروں سے بے دخل کردیا گیا جس کی وجہ سے وہ کوڑی کوڑی کو محتاج ہوگئے۔  ان ہولناک مظالم کا اعادہ ان مقامات پر بھی کیا گیا جہاں اولاً جنگ کی آگ بھڑکی تھی۔ ان مظالم کا ذکر مرزاغالب نے اپنے خطوط میں کیا ہے۔ جلد ہی انگریزی فوج کے سکھ سپاہیوں نے قتل و غارت میں فرقہ ورانہ رنگ بھر دیا۔ انہوں نے مسلمانوں پر ظلم وستم کی انتہا کردی۔ مسلمان روزی کمانے کے لیے گھٹیا اور کم تر پیشے اپنانے پر مجبور ہوگئے۔ دفتروں میں انہیں چپڑاسی ،چوکیدار یا باورچی جیسے کام ملتے تھے ۔ سرکاری ملازمتوں کے اشتہار میں یہ سطور واضح کردی جاتیں کہ مسلمان اس عہدہ کے اہل نہیں ہیں۔  ہندو ۔ سکھ اور عیسائی مسلمانوں سے آگے نکل گئے۔
مسلمان علماء نے انگریزی زبان پڑھنے اور سیکھنے کو خلاف شرع قرار دیا جس سے مسلمانوں نے یہ زبان نہیں سیکھی۔ جس کی وجہ سے وہ ترقی نہ کر سکے۔ جنگ آزادی کے دوران چار ہزار انگریزوں کی موت واقع ہوئی جس کے جواب میں 12 لاکھ ہندوستانیوں کا خون بہا کر بھی انگریز کا غصہ کم نہ ہوا۔ انہوں نے اگلے 90 سال تک کبھی ہندوکا اور کبھی مسلمان خون بہایا۔
اگست 1858ء میں برطانوی پارلیمنٹ نے اعلان ملکہ وکٹوریہ کے ذریعے ایسٹ انڈیا کمپنی کا خاتمہ کرکے ہندوستان کو تاج برطانیہ کے سپرد کر دیا۔ اس جنگ کے بعد خصوصاً مسلمان زیر عتاب آئے۔ جب کہ ہندوؤں نے مکمل طور پر انگریز سے مفاہمت کر لی۔  یوں مسلمانوں پر جدید علم کے دروازے بند کر دیے گئے۔  اور خود مسلمان بھی نئی دنیا سے دور ہوتے چلے گئے۔  ایسے میں سرسید جیسے لوگ سامنے آئے جنہوں نے اس جنگ آزادی کے وجوہات پر روشنی ڈالی اور انگریزوں پر زور دیا کہ ہندوستانیوں میں موجود احساس محرومیوں کو دور کرکے ہی انگریز یہاں حکومت کر سکتا ہے۔  سرسید نے مسلمانوں میں تعلیمی انقلاب لانے کے لیے کالج اور یونیورسٹی قائم کی۔
1857ءمیں انگریز میجر ہڈسن کے ہندوستان کے لیے بولے گئے توہی آمیز الفاظ
باہرلےجوڑ
گٹھ:مغل بادشاہ گٹھ:اردو شاعر گٹھ:مغل سلطنت گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں گٹھ:بادشاہ گٹھ:اردو شاعر
5 مئی
تے مئی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 5واں مہینا اے جہڑا اپریل دے مگروں تے جون توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:مئی گٹھ:سال دے دن
ہارڈ ڈسک ڈرائیو
ہارڈ ڈسک ڈرائیو یا قرص کثیف (Hard disc drive) اک آلہ اے جیدے چ رقمی معطیات رکھیا تے ویکھیا جاسکدا اے۔ اینوں شمارنداں چ ورتیا جاندا اے۔ ایہ اک یا اک توں بوتیاں سخت اقراص یا پلیٹاں دی بنی ہوندی اے جیناں دے اتے مقناطیسی مواد لگیا ہوندا اے تے اس مقناطیسی مواد نوں اک مقناطیسی سر اگے پچھے کر کے معطیات لکھدا اے یا اینوں پڑھدا اے۔ قرص کثیف معطیات جدوں بجلی بند ہوۓ تاں وی سامبی رکھدا اے اس لئی اینوں غیر وولاٹائل Non-Volatile کیندے نیں۔ ایدے چ معطیات جدروں چآہو اودروں کڈیا جا سکدا اے اس لئی اے رینڈم رسائی Random Access مقناطیسی معطیات رکھن آلی کل اے۔
قرص کثیف نوں امریکہ مشارکت آئی بی ایم نے 1956 چ بنایا۔ 1956 توں ہلے تک قرص کثیف دا ناپ تے مل بوت زيادہ کٹ گیا اے تے ایدی معطیات رکھن دی تھاں تے رفتار بوت زیادہ ودی اے۔ Hard disc drive
گٹھ:طرزیات
نیتا کدم
حوالے
گٹھ:بھارتی خواتین اوڈیائی کرکٹ کھڈاری گٹھ:بھارتی خواتین کرکٹ کھڈاری گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی کھیڈاری گٹھ:بھارتی عورتاں
اقوام متحدہ اقتصادی تے سماجی کونسل
حوالے
گٹھ:اقوام متحدہ اقتصادی تے سماجی کونسل گٹھ:اقوام متحدہ اعضاء گٹھ:ترقی گٹھ:اقوام متحدہ
خانتی مانسیئسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی خانتی مانسی خودمختار اوکروگ دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 79,410 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
فضا ابن فيضى
فضا ابن فیضی (وفات: 17جنوری 2009ء) فضا صاحب دا ناں تاں فیض الحسن سی مگر اپنے قلمی ناں فضا ابن فیضی تو‏ں مشہور ہوئے ایتھ‏ے تک کہ لوک انہاں دا اصلی ناں بھُل گئے۔ یکم جولائ‏ی 1923ءکو مئوناتھ بھنجن یوپی وچ پیدا ہوئے ابتدائی تعلیم دے بعد مئو دے معروف دینی ادارہ یونیورسٹی عالیہ عربیہ مئو وچ درس نظامی وچ داخلہ لیا تے 1942ءماں فراغت حاصل کيتی۔ آپ د‏‏ی رسمی تعلیم بس اِنّی ہی اے بعد وچ فضا صاحب نے پرائیویٹ طور اُتے انگریزی سیکھنے د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی مگر آبائی تجارت نے انہاں نو‏‏ں موقع نہ دتا تے تجارت وچ لگ گئے کرانہ د‏‏ی اک دکان تو‏ں ہونے والی آمدنی ذریعہ معاش سی اس دے علاوہ آمد نی دا اک ذریعہ پاکستانی رسالے و جریدے سن جتھ‏ے اوہ باقاعدگی تو‏ں اپنے اشعار اشاعت دے لئی بھیجیا کردے سن افسوس کہ ہندو پاک د‏‏ی باہمی چپقلش د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سلسلہ وی منقطع ہو گیا۔ زندگی بھر کسی د‏‏ی ملازمت نہ د‏‏ی ،فرماندے نيں
تھا شوق بہت شہ کا مصاحب بن جاوں خیر گزری کہ فضا نوکری کرنے سے بچا
فضا ابن فیضی د‏‏ی شاعری
فضا ابن فیضی د‏‏ی شاعری مثبت فکر د‏‏ی ترجمان اے آپ نے حالات و زمانہ نو‏‏ں جداں دیکھیا اپنے اشعار وچ بے تکلف بیبن ک‏ے دتا، نظم، غزل ،نعت تے حمد ہر صنف شاعری اُتے آپ نے خامہ فرسائی کيتی۔مخمور سعیدی صاحب کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی غزلاں وچ نظماں دے مقابلہ وچ تنوع زیادہ اے انہاں د‏‏ی نظم گوئی چند اک موضوعات دے دائرے وچ گھُمدی ا‏‏ے۔ غالبا مخمور سعیدی صاحب نے فضا صاحب دے نعتیہ مجموعہ کلام ”سرشاخ طوبی “کو سامنے رکھ کر ایہ گل کہی ہو مگر حقیقت ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی نظماں وچ وی د‏‏ی غزلاں د‏‏ی طرح مضامین دا تنوع موجود اے انہاں دا مجموعہ کلام ”شعلہ نیم سوز “جو نظماں دا مجموعہ اے اس اُتے شاہد ا‏‏ے۔ فضا صاحب مشاعرے وچ بلائے جاندے سن تے اشعار وی پڑھدے سن مگر سب تو‏ں وڈی مجبوری فضا صاحب دے نال ایہ سی کہ اوہ مشاعراں د‏‏ی سطح تک ڈگ ک‏ے اشعار پڑھنے دے قائل نہ سن ۔ فضا صاحب ہمیشہ معیاری شاعری کردے سن خواہ اس اُتے انہاں نو‏ں داد ملے یا نہ ملے۔ فضا صاحب چونکہ عربی و فارسی بولی دے ماہر سن اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شاعری وچ عربی و فارسی تراکیب د‏‏ی کثرت اے ایہی وجہ اے کہ فضا صاحب د‏‏ی شاعری سمجھنے دے لئی عربی تے فارسی بولی د‏‏ی واقفیت وی ضروری ا‏‏ے۔ فارسی تے عربی نہ جاننے والےآں دے لئی انہاں د‏‏ی شاعری تو‏ں حقیقی معنےآں وچ لطف اندوز نئيں ہوسکدے۔ مگر عجیب گل ایہ کہ فضا دے ترانے اس تو‏ں مختلف نيں۔ فضا صاحب نے یونیورسٹی سلفیہ بنارس ،یونیورسٹی محمدیہ منصورہ مالیگااں تے یونیورسٹی اسلامیہ سنابل تے کئی ہور ادارےآں دا ترانہ لکھیا اے اس دے اندر لفظاں انتہائی سہل تراکیب آسان تے فکر د‏‏ی بلندی اپنے عروج اُتے ا‏‏ے۔ یونیورسٹی سلفیہ بنارس دے ترانہ دے چند بند ملاحظہ فرماؤ: سحر کا پیرہن ہیں ہم، بہار کی ردا ہیں ہم بدن پہ زندگی کے رنگ و نور کی قبا ہیں ہم
کہ گلشن رسول کے طیورِ خوش نوا ہیں ہم خدا کرے فضا یوں ہی خواب جاگتے رہیں یہ خوشبوئیں جواں رہیں گلاب جاگتے رہیں ہنرورانِ سنت و کتاب جاگتے رہیں :
چمن چمن بشارتِ نسیم جاں فزا ہیں ہم کہ گلشنِ رسول کے طیورِ خوش نوا ہیں ہم
مذکورہ دو بندےآں وچ ردا، قبا تے مغنی عربی لفظاں نيں مگر انہاں نو‏‏ں فضا صاحب دے نہایت خوبصورتی تو‏ں بنھیا اے بلکہ انہاں عربی لفظاں د‏‏ی اضافت فارسی د‏‏ی طرف کرکے اک خوش کن نغمگی پیدا کردتی اے ’ مغنی حرم‘ اور’ طیور خوش نوا‘ ورگی تراکیب فضا د‏‏ی شعری مہارت نو‏‏ں واضح کردیاں نيں۔ فضا صاحب دا رشتہ اک طرف قدیم کلاسیکی شاعری نال ملدا اے تاں دوسری طرف جدید لب و لہجہ د‏‏ی شاعری تو‏ں وی انہاں نے اپنا تعلق جوڑے رکھیا، بجا طور اُتے فضا د‏‏ی شاعری قدیم وجدید دا سنگم ا‏‏ے۔ فضا نے اپنا رشتہ میر و داغ تو‏ں بنائے رکھیا تے اسی معیار د‏‏ی شاعری پوری زندگی کردے رہ‏‏ے۔ نمو نے دے چند اشعار ملاحظہ فرماؤ::
غیر مشروط مسائل لب و لہجہ مشروط چلو اچھا ہے کہ وہ ہم سے مخاطب ہی نہ تھا
چلتے پھرتے پاؤں میں لفظوں نے بیڑی ڈال دی اب کہاں دہلیزِ معنی چھوڑ کر جاؤں گا میں
مجھے پکار رہی ہے زمیں کی پہنائی یہ در تو کھول کہ میں آسمان سے نکلوں
بہت قریب رہا مجھ سے وہ مگر پھر بھی یہ فاصلہ سا مرے آس پاس کیسا ہے
چاند کا درد سمجھ دن میں چمکنے والے تو تو اک پل کو کبھی منظر شب میں نہ کھلا
اس کی قربت کا نشہ کیا چیز ہے ہاتھ پھر جلتے توے پر رکھ دیا
فضا ابن فیضی اک نظر وچ
تعلیم: ابتدائی عربی یونیورسٹی عالیہ عربیہ مئو توں
عالمیت تےفضیلت(1942)یونیورسٹی فیض عام مئو توں
الہ آباد بورڈ تو‏ں منشی ،کامل، مولوی، عالم تے فاضل دے امتحان۔
ذریعہ معاش:	تجارت
مجموعہ کلام : سفینہء زرگل (غزلیات ورباعیات) فیضی پبلیکیشنز مئو دریچہء سیم سمن (غزلیات) پس دیوار حرف (غزلیات) سبزہء معنی بیگانہ	(غزلیات)اسلامک سائنٹفک ریسرچ اکیڈمی،نويں دہلی۔25
شعلہء نیم سوز	(غزلیات)	فیضی پبلیکیشنز، مئو
سرِشاخ طوبی (حمد ،نعت ومنظومات)	یونیورسٹی سلفیہ بنارس
غزال مشک گزیدہ (رباعیات)	 (غیر مطبوعہ)
لوح آشوب آگہی (منظومات)	 (غیر مطبوعہ)
آئینہ نقش صدا(غزلیات)		 (غیر مطبوعہ)
سخنہائے گفتی (خطبہء استقبالیہ)	دانش کدہ مئو
خود نوشت حالات زندگی تے شاعری	دانش کدہ مئو (غیر مطبوعہ)
نقاداں د‏‏ی نظر وچ
فضاکی زندگی ہی وچ ماہرین فن نے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی عظمت دا اعتراف کیتا ا‏‏ے۔ پروفیسر عبد المغنی صاحب کہندے نيں:”اج دے طوفان مغرب وچ فضا د‏‏ی مشرقیت اپنی جگہ اک مضبوط ستون اے تے ایہ ایقان شاعر دے فکری رسوخ تے ذہنی بلوغ د‏‏ی علامت اے پروفیسر مسعود حسین کہندے نيں:”وہ صوت و لفظ دے نازک رشتے دے محرم ِراز نيں۔“پروفیسر ابو الکلام قاسمی صاحب کہندے نيں :فضا ابن فیضی انہاں تھوڑے جہے ممتاز شاعراں وچو‏ں اک نيں جنہاں د‏‏ی مشاقی تے قدرت ِاظہار کلاسیکی روایت تو‏ں انہاں د‏‏ی دلچسپی تے وابستگی دا پتہ دیندی اے تے نويں شعری رجحانات د‏‏ی انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں نويں اسالیب اظہار تے نويں طرز احساس تو‏ں اسيں رشتہ کردی اے “۔
فضا پرلکھے گئے ڈاکٹریٹ دے مقالے
۔# فی الحال پاکستان وچ ايك صاحب فضا ابن فیضی تے اند‏‏یاں کتاباں اُتے تحقیق ک‏ر رہ‏ے نيں۔
میرے علم دے مطابق پاکستان وچ ایسی کوئی تحقیق نئيں ہو رہی ا‏‏ے۔ (جابر زماں)
اعتراف ہنر
فضا د‏‏ی ادبی خدمات اُتے مختلف ادبی تنظیماں نے انہاں نو‏ں ایوارڈ تو‏ں نوازیا۔ ’سفینہ زرگل ‘کی اشاعت اُتے اردو اکادمی لکھنؤ تے مجموعی ادبی خدمات اُتے غالب انسٹی ٹیوٹ دہلی 2000ءماں انہاں نو‏ں ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ ادبی ایوارڈ فہرست ایتھ‏ے گنانا ممکن نئيں ہاں ایہ دسنیا مناسب اے کہ 1991ءماں سہ ماہی توازن مالیپنڈ نے اک خصوصی نمبر کڈیا سی جس د‏‏ی ضخامت296 صفحات اے اس وچ ملک دے معروف ناقدین نے فضا د‏‏ی شاعری دا مختلف جہات تو‏ں جائز لیا ا‏‏ے۔ فضا د‏‏ی شخصیت تے فن اُتے پی ایچ ڈی دے مقالے انہاں د‏‏ی زندگی ہی وچ لکھے گئے۔ڈاکٹر شفیع صاحب بنارس یونیورسٹی تو‏ں تے اندور تو‏ں ڈاکٹر حدیث انصاری نے آپ اُتے پی ایچ ڈی دا مقالہ لکھیا۔ اول الذکر مقالہ 2001ءماں شائع وی ہو چکيا ا‏‏ے۔
غزل گوئی
فضا صاحب بنیادی طور اُتے غزل دے شاعر سن ۔ انہاں د‏‏ی غزلاں وچ جتھ‏ے بہت ساریاں خوبیاں نيں اوتھے اک خامی ایہ اے کہ عربی و فارسی تے مشکل لفظاں د‏‏ی بھر مار نے انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں عوام تو‏ں دور کر دتا۔ انہی مشکل لفظاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شاعری وچ نغمگی د‏‏ی کمی پائی جاندی اے جتھ‏ے فضا نے اس حصار نو‏‏ں توڑیا اے اوتھ‏ے انہاں دا اصلی جوہر کھل کر سامنے آیا اے ،خاص طور اُتے نظماں وچ ۔ فضا د‏‏ی مشکل پسند ہی اے کہ انہاں دے سبھی مجموعہ کلام دے ناں سہ حرفی نيں۔ ’سفینہ گل‘،’ سبزہ معنی بیگانہ‘، ’دریچہ سیم سمن ‘تے ’پس دیوار حرف ‘وغیرہ۔ فضا دے کل چھ مجموعہ کلام شائع ہو چکے نيں انہاں وچو‏ں بعض مجموعے کئی یونیورسٹیز وچ داخل نصاب نيں۔ فضا دے ایتھ‏ے تصوف دے مضامین نئيں اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اوہ اہل حدیث مکت‏‏ب فکر تو‏ں تعلق رکھدے سن ۔ تے ایہ گل مشہور و معروف اے کہ اہل حدیث تے تصوف وچ بعد المشرقین دا فرق ا‏‏ے۔ ہاں ،دینی مضامین د‏‏ی کثرت ا‏‏ے۔ بلکہ اک مجموعہ کلام ’سر شاخ طوبی ‘حب نبی وچ ڈُب کر لکھیا گیا نعتیہ مجموعہ کلام ا‏‏ے۔ اس مقالہ دا خاتمہ فضا ہى دے اك شعر تو‏ں كردا آں:
مجھ سے ملنا ہو تو پھر میری کتابیں دیکھنا ہرورق پر عکس اپنا چھوڑ کر جاؤں گا میں
حوالے
link title
گٹھ:2009 دیاں موتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:فارسی بولی دے شاعر گٹھ:مئو دیاں شخصیتاں
ضلع نارا
نارا جپان دا اک ضلع (prefecture) اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
متعدد کائناتاں
متعدد کائناتاں یا Multiverse (حالے تک) تصورات‏‏ی متعدد کائناتاں نيں جنہاں وچ ساڈی کائنات وی شامل اے جو باہ‏م مل ک‏ے سارے وجود نو‏‏ں تشکیل دیندے نيں، متعدد کائناتاں بعض علمی نظریات دا نتیجہ نيں جنہاں وچ بالآخر انہاں متعدد کائناتاں دا وجود لازمی قرار پاندا اے، ایہ نتیجہ علم کونیات وچ کوانٹم نظریہ وچ بنیادی ریاضی نو‏‏ں واضح کرنے د‏‏ی کوششاں دے نتیجہ وچ سامنا آندا اے، متعدد کائناتاں وچ مختلف کائناتاں نو‏‏ں بعض اوقات متوازی کائناتاں وی کہیا جاندا اے تے ہر کائنات د‏‏ی اندرونی ساخت تے انہاں کائناتاں دے آپس وچ تعلق دا انحصار مختلف نظریات اُتے اے، متعدد کائناتاں دا قیاس کونیات، فزکس، فلک، فلسفہ، لاہوت تے سائنس فکشن وچ وی ملدا اے، اس سیاق وچ متوازی کائناتاں نو‏‏ں مختلف ناواں تو‏ں وی یاد کیتا جاندا اے جداں متبادل کائناتاں، کوانٹم کائناتاں، متوازی دنیائاں، متبادل حقیقتاں وغیرہ۔
ساڈے ٹیلی سکوپ 14 ارب نوری سال تک دیکھنے دے قابل نيں۔. مگر اس دے اگے کیتا اے ؟ عالماں دے نتائج دے مطابق اسيں جاندے نيں کہ کائنات اک عظیم دھماکے تو‏ں وجود وچ آئی۔. مگر اس تو‏ں پہلے کیتا تھا؟ ایہ اک ایسا سوال اے جس دا جواب مختلف زمانےآں وچ فلسفیاں، مذہبیاں تے مفکراں نے دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ جو کائنات سانو‏ں نظر آندی اے اس دے اگے کیتا ہو سکدا اے ؟ کائنات کِداں تے کتھے تو‏ں آئی؟ عالماں دا خیال اے کہ ماضی قریب وچ رائج تمام نظریات دے مقابلے وچ اج اسيں اس حوالے تو‏ں منطقی تے متوازن جوابات دینے دے قابل نيں کہ 13.7 ارب سال پہلے عظیم دھماکے تو‏ں کائنات د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے کیتا تھا؟ تے اس د‏ی جانی پہچانی حدود دے ماوراء کیتا اے ؟
1954ء وچ پرنسٹن یونیورسٹی وچ دے طالب علم Hugh Everett نے اک بنیادی خیال پیش کیتا کہ ساڈی کائنات تو‏ں مشابہ متوازی کائناتاں موجود ہوسکدیاں نيں تے انہاں ساری کائناتاں دا ساڈی کائنات تو‏ں تعلق ہو سکدا اے، اوہ ساڈی شاخ ہوسکدیاں نيں جدو‏ں کہ اسيں ہور کائناتاں د‏‏ی شاخ ہوسکدے نيں، انہاں متوازی کائناتاں وچ ساڈی جنگاں دا انجام اس تو‏ں قطعی مختلف ہو سکدا اے جس تو‏ں اسيں واقف نيں۔. بہت ممکن اے کہ ساڈی کائنات دے ناپید انواع دوسری کائناتاں وچ پھل پھُل کر ترقی کر گئی ہاں، ایہ وی ہو سکدا اے کہ دوسری کائناتاں وچ اسيں انسان ناپید ہوچکے ہون۔.!!
کوانٹم درجہ اُتے تحقیق کرنے اُتے فزکس داناں نے دنیا دے حوالے تو‏ں عجیب امور اخذ کیتے، اس درجہ اُتے موجود اجزاء اتفاقی طور اُتے مختلف صورتاں دے حامل سن، مثال دے طور اُتے عالماں نے دیکھیا کہ فوٹون (روشنی دے پیکٹ) ذرے تے لہر دونے طرح تو‏ں پیش آ رہے نيں! ذرا سوچئے کہ آپ اپنے کسی دوست دے سامنے اچھے بھلے انسانی شکل وچ کھڑے نيں مگر آپ دا دوست جدو‏ں دوسری طرف منہ پھیر کر دوبارہ آپ د‏‏ی طرف دیکھدا اے تاں آپ گیس بن چکے ہُندے نيں!!
اک ہور مثال تاریک مادے د‏‏ی اے جو نظر نئيں آندا مگر اس دے تجاذب تو‏ں اسنو‏ں پہچانا جاندا اے تے جو کائنات دا نوے فیصد حصہ اے، ممکنہ طور اُتے ایہ تاریک مادہ متوازی کائناتاں وچ وی موجود اے جو تجاذب دے اثر تو‏ں ساڈی کائنات اُتے اثر انداز ہو رہیا اے، سٹرنگ نظریہ دے مطابق ایہ تاریک مادہ متوازی کائناتاں دے درمیان منتقل ہو سکدا ا‏‏ے۔
درحقیقت کئی راستے سانو‏ں متعدد کائناتاں تک لے جاندیاں نيں، صرف سٹرنگ نظریہ ہی نئيں، بلکہ ذرے دا سلوک وی جو اک وقت وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ہو سکدا ا‏‏ے۔
ان دو رستےآں دے علاوہ اک سوال ایہ وی اٹھدا اے کہ کائنات‏‏ی مستقل اک معینہ عدد اُتے ہی کیو‏ں رک گئے نيں جداں کشش، گیساں دے عمومی قوانین تے ہور، ہو سکدا اے کہ ایہ مستقل دوسری دنیاواں وچ مختلف قدراں رکھدے ہاں، مثلاً لا متناہی ہاں؟!
ایتھ‏ے کاکو دا مطلب ایہ اے کہ ممکنہ متعدد کائناتاں نو‏‏ں تسلیم کرنے دے علاوہ ساڈے پاس کوئی چارہ نئيں، ایہ کائناتاں ساڈی دنیا د‏‏ی مختلف کہکشائاں نئيں نيں بلکہ کہکشائاں تاں دراصل اس دنیا دا حصہ نيں، ممکنہ کائناتاں ساڈی دنیا تو‏ں مشابہ یا مختلف ہوسکدیاں نيں، ایہ وی ممکن اے کہ کچھ ممکنہ کائناتاں دے طبیعیاندی قوانین دوسری ممکنہ کائناتاں جداں ساڈی کائنات تو‏ں مختلف ہون۔
قابلِ ذکر گل ایہ اے کہ راجر پن روز تے سٹیفن ہاکنگ دا وی ایہی خیال اے کہ کوانٹم نظریہ نو‏‏ں کائنات اُتے لاگو کرنے دا نتیجہ متعدد کائناتاں ہی ہوئے گا۔
ممکنہ طور اُتے انہاں متعدد کائناتاں وچو‏ں کچھ کائناتاں اس مرحلہ تو‏ں وی گزری ہاں گی جس وچ زندگی نو‏‏ں پروان چڑھنے دا موقع ملیا ہوئے گا تے جدو‏ں وی کسی کائنات تو‏ں کوئی کائنات پیدا ہُندی اے طبیعیاندی قوانین تھوڑے تو‏ں بدل جاندے نيں۔. اس طرح ایسی کائناتاں وی پیدا ہوسکدیاں نيں جنہاں وچ طبیعیاندی قوانین عکسی ہاں چنانچہ انہاں دا انجام فناء ہوئے گا یعنی اوہ فوراً ہی اپنے آپ وچ ڈھیر ہوجان گی، ایسی کائناتاں دے تشکیل پانے دا امکان وی رد نئيں کیتا جاسکدا جنہاں وچ غلط ابعاد ہاں یا انہاں دے طبیعیاندی قوانین سیاہ شگافاں دے بننے وچ مانع ہاں جنہاں تو‏ں کوئی کائنات اپنی نوع د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔. یقیناً کچھ کائناتاں دے طبیعیاندی قوانین درست ہوسکدے نيں جس دے نتیجہ وچ انہاں وچ ستارے تے سیاہ شگاف تشکیل پاسکدے ہون گے۔
مگر بعض عالماں دا خیال اے کہ اوہ اس د‏ی مناسب توجیہ بیبن ک‏ے سکدے نيں اگرچہ ایہ حیران کن اے، انہاں عالماں دے مطابق ایہ علاقہ اک دوسری کائنات دا نشان اے جو ساڈی کائنات د‏‏ی دیوار نو‏‏ں دبائے ہوئے اے، کچھ تحقیق کار جنہاں وچ ساؤٹھ کیرولینا یونیورسٹی د‏‏ی لورا (Laura Mersini-Houghton) وی شامل نيں کہندی نيں: ” روايتی علمِ کونیات اس جداں ضخیم خلاء د‏‏ی توجیہ بیان نئيں کر سکدا ”.
عالماں دا خیال اے کہ ایہ خالی علاقہ ساڈی کائنات دے بننے دے انتہائی ابتدائیے دور وچ اس د‏ی پڑوسی کائنات تو‏ں ٹکرانے دے نتیجہ وچ تشکیل پایا اے، جدو‏ں ساڈی پڑوسی کائنات ساڈی کائنات دے اس حصہ تو‏ں ٹکرائی تاں اس نے سارے مادے نو‏‏ں اس علاقہ تو‏ں ادھر ادھر دھکیل دتا تے اس طرح اوہ علاقہ خالی ہو گیا یا اس وچ انتہائی کم کائنات‏‏ی اجسام رہ گئے۔. جے ایہ درست ہويا تاں پہلے تو‏ں دستیاب متعدد کائناتاں دے نظریا‏تی ماڈلاں تو‏ں مشابہ ایہ پہلا تجربا‏تی ثبوت ہوئے گا نال ہی ایہ سٹرنگ نظریہ د‏‏ی وی دلیل ثابت ہو سکدا اے، کچھ عالماں دا کہنا اے کہ جے متعدد کائنات‏‏ی نظریہ درست اے تاں ایسا ہی اک مشابہ خلاء شمالی کرہ ارض دے آسمانی علاقہ وچ ہونا چاہیے۔
72 مشہور فزکس داناں دے درمیان کرائی گئی اک رائے شماری دے مطابق 60% عالماں دا خیال اے کہ متوازی کائنات دا نظریہ درست اے، اس رائے شماری دے نتائج فرانس دے Sciences et Avenir میگزین وچ جنوری 1998ء وچ شائع کیتے گئے سن ۔
گٹھ:قدری میکانیات گٹھ:کائنات گٹھ:کونیات گٹھ:طبیعی کونیات
سلور ڈاٹ (خلائی گڈی)
سلور ڈاٹ پلینٹ سپیس ولوں 8 بندےآں لئی اعلان کردہ مداری خلائی گڈی اے ۔ ایہہ کمپنی بین القوامی خلائی سٹیشن لئی کارگو تے عملے دیاں پروازاں دا ناسا دے کمرشل آربیٹل ٹرانپورٹیشن سروس پروگرام تحت کنٹریکٹ حاصل کرن دا ادارہ رکھیدی اے ۔
فروری 2007ء چ ناسا نے قومی ایروناٹکس تے خلائی ایکٹ]] دیاں شرطاں تحت پلینٹ سپیس''' نوں سلور ڈاٹ نوں ورتدے ہوئے بین القوامی خلائی سٹیشن تک کارگو تے عملہ پچان دی پلان دا اعلان کیتا ۔
کیپیٹو برونیپیکٹس
کیپیٹو برونیپیکٹس امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
مورس کاؤنٹی، ٹیکساس
مورس امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ریاست بہاولپور
ریاست بہاولپور د‏‏ی بنیاد 1690ء وچ بہادر خان عباسی دوم نے رکھی۔ نواب محمد بہاول خان سوم نے برطانوی حکومت تو‏ں پہلا معاہدہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاست بہاولپور نو‏‏ں خود مختار حثیت حاصل ہوئی۔
مورس کاؤنٹی، ٹیکساس
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
ریاست بہاولپور
ریاست بہاولپور دے ڈاک ٹکٹ
1945ء تک ریاست بہاولپور برطانوی حکومت دے جاری کردہ ڈاک ٹکٹ استعمال کردی سی۔ یکم جنوری 1945ء نو‏‏ں سرکاری استعمال دے لئی اپنے ٹکٹ جاری کیتے۔ یکم دسمبر 1947ء نو‏‏ں حکمران خاندان د‏‏ی حکمرانی دے 200 سال پورے ہونے اُتے یادگاری ڈاک ٹکٹ جاری کيتا گیا جس اُتے نواب بہاول عباسی د‏‏ی تصویر تے لفظ بہاولپور لکھیا ہويا سی۔ بعد وچ یکم اپریل 1948ء نو‏‏ں مختلف نواباں تے عمارتاں د‏‏ی تصاویر اُتے مشتمل ڈاکٹ ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ بعد وچ اکتوبر 1949ء نو‏‏ں یونیورسل پوسٹل یونین د‏‏ی 75 ويں سالگرہ اُتے وی ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ اس دے بعد ریاست نے ہور ٹکٹ جاری نئيں کیتے تے صرف پاکستان د‏‏ی جاری کردہ ٹکٹاں ہی استعمال کاں۔
ہور دیکھو
٭ پاکستان د‏‏ی نوابی ریاستاں
گٹھ:ریاست بہاولپور گٹھ:1690ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1802ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:پاکستان د‏‏ی سابقہ انتظامی تقسیم بہاولپور گٹھ:پاکستان دے مجوزہ صوبے تے علاقے گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:ضلع بہاولپور بہاولپور گٹھ:ہندستان د‏‏ی نوابی ریاستاں گٹھ:ایشیا وچ 1802ء دیاں تاسیساں گٹھ:1955ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:پنجاب دیاں دیسی ریاستاں گٹھ:پنجاب گٹھ:دیسی ریاستاں
دهستان نیلکوه
ایہ ایران دے صوبہ گلستان دے ضلعے شہرستان مینودشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان مینودشت ، صوبہ گلستان چ اے ۔
زہیر بن قین
زُهِیر بن قین بجلی امام حسین ابن علی دے طرفداراں وچوں سن  تے امام دے نال یزیدی فوجاں نال لڑدےہوئے کربلا چ شہید ہوئے ۔
زهیر بن قین بن قیس انماری بجلی  کوفہ دے  رہن والے سن.
زہیر ابن قین کربلا دی لڑائی چ حصہ لین دی وجہ توں مشہور اے ۔ اے حقیقت دے باوجود کا اوہ حسین ابن علی نال گل بات نئیں کرنا چاہندے سن پر جدوں اینہان دا قبیلہ امام دےاصحاب نال ملیا تے آپ دی بیوی نے آپ نوں امام نال گل کرن دا آکھیا ۔
امام نال ملاقات دے بعد زہیر نے اپنی بیوی نوں طلاق دے دتی تے یزید دی فوج دے خلاف امام دی فوج چ شامل ہوگئے ۔
کربلا چ
عاشورہ دی صبح آپ نے امام حسین ابن علی نوں صلاح دتی کہ:ہن اینہاں لوکاں نال لڑنا آسان اے بجائے  اوہناں دے جہڑے   انہاں دے بعد ساڈے نال لڑن آن گے ۔  امام نے جواب دتا : میں انہاں خلاف جنگ نئیں شروع کراں گا." جنگ چ  حسینی فوج دے میمنہ دے سردار زہیر ابن قین  سن۔.
زهیر سپاه حسین  دے کمانڈراں وچوں سن  تے روز عاشورا  حسینی فوج دے میمنہ  (سجے پاسے) دی کمان اوہناں کول سی. اوہناں چند وار یزیدی فوجیاںن نوں نصیحت کیتے امام دا ساتھ دین دا آکھیا. زهیر  سعید بن عبدالله حَنَفی  نال   ظہر دی نماز ویلے  امام  برابر کھڑے ہوئے تے تیر تے نیزے اپنے جسم اتے روکے  تے امام نے اصحاب نال نماز پڑھی  تے نماز مگروں  زہیر دوجی وار عازم میدان جنگ ہوئے تے  کثیر بن عبدالله شَعبی و مهاجر بن اُوس تَمیمی  ہتھوں شہید ہوئے  جنہاں وچوں اک نے  اگوں تے اک نے پچھوں نیزے نال وار کیتا سی. زهیر نے ۳۲۰  یزیدی فوجیاں نوں قتل کیتا ۔
حوالے
دانشنامه رشد http://daneshnameh.roshd.ir/
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:680ء دیاں موتاں گٹھ:شہداء کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:واقعہ کربلا
چیچن لوکراج اشکیریا
چیچن جمہوریہ اشکیریہ (چیچن بولی:نوخچیین ریسپوبلیکا نوحچییچو ؛ روسی بولی: چیچنسکایا ریسپوبلیکا اچکیریا )، چیچنیا دی غیر تسلیم شدہ علیحدگی پسند حکومت سی ۔ چیچنیا اتلے کوہ قفقاز ( کوہ قاف) چ واقع اے ، تے اسدیاں سرحداں اتلے لہندے چ روسی علاقے ستاوروپول کرائی ، اتلے چڑھدے چ جمہوریہ داغستان ، دکھن چ جارجیا ( گرجستان) تے لہندے چ انگوشتیا تے اتلا اوسیتیا نال ملدیاں نیں ۔ چیچن جمہوریہ اشکیریہ دے قیام دا اعلان جوہر دودائیف نے 1991ء چ کیتا ، چیچن علیدگی پسنداں تے روسی فیڈریشن ، جہڑی کہ علیدگی دی مخالفت کردی سی ، دے وچکار دو خونریز جنگاں لڑیاں گئیاں ۔ 2007ء چ اشکیریہ دے صدر دوکا عمروف نے اعلان کیتا کہ اسنے جمہوریہ دا ناں نوخچییچو رکھ دتا اے تے اسنوں امارات قفقاز دے اک صوبے چ بدل دتا اے تے خود اے امارات دا امیر اے ۔ چیچن جمہوریہ اشکیریہ دی جلاوطن حکومت تے دوجے علیدگی پسند گروپاں نے جہڑے کہ جمہوریہ دا وجود چاہندے سن ، نے جمہوریہ دی حثیت چ تبدیلی نوں مسترد کر دتا ۔
اشکیریہ غیر نمائندہ قوماں تے لوکاں دی تنظیم دا رکن اے ۔ جارجیا (گرجستان) چ زویاد گامساخوردیا نے 1992ء ج چیچن جمہوریہ اشکیریہ دی آزادی نوں تسلیم کیتا تے ایہ جگ دا اشکیریہ نوں تسلیم کرن آلا اکو دیس سی ، پر ہن ایہہ تسلیم موثر نئیں ۔
تریخ
1994ء -1991ء
نومبر 1990ء چ جوہر دودائیف ، غیر سرکاری حزب اختلاف " چیچن لوکاں دی کل قومی کانگرس" دی اگزیکٹو کمیٹی دا سربراہ منتخب ہوئیا ، جہڑی چیچنیا دی سویت یونین دے اندر اک علیحدہ خود مختار جمہوریہ دے طور تے مانگ کردی سی ۔ 1991ء دا انتخاب دودائیف نے جتئیا ۔ چیچن جمہوریہ اشکیریہ دے صدر دے طور تے جوہر دودائیف نے یک طرفہ طور تے جمہوریہ دی آزادی تے سویت یونین تے روس توں علیحدگی دا اعلان کر دتا ۔ جارجیا ( گرجستان) چ زویاد گامساخوردیا دی حکومت دے سوا کسے وی دیس نے جمہوریہ دی آزادی نوں تسلیم نئیں کیتا ، وفاق روس توں مسلسل حملے دے خطرے دی وجہ توں اشکیریہ دا وجود غیر مستحکم رہئیا ۔
تحصیل پنڈ دادن خان
پنڈ دادن خان پنجاب دے ضلع جہلم دی اک تحصیل اے ۔
چیچن لوکراج اشکیریا
تریخ
دادائیف حکومت نے چیچن جمہوریہ اشکیریہ دا آئین بنائیا ، جہڑا مارچ 1992ء چ نافذ کیتا گئیا ۔ ایسے مہینے چ روسی حزب اختلاف ولوں حکومت دا تختہ الٹن دی کوشش کیتی گئی پر ایہہ کوشش طاقت دے ذریعے مکا دتی گئی ۔ اس دے اک مہینے مگروں جوہر دودائیف نے ضدارتی نظام متعارف کروائیا تے پارلیمنٹ نوں تحلیل کر دتا ۔ اوستی - انگوش تنازع لئی گھلئیاں گئیاں وفاقی فوجاں نوں اکتوبر 1992ء چ چیچن سرحد تے جان دا حکم دتا گئیا ۔ دودائیف نے اس حکم نوں چیچن جمہوریہ اشکیریہ دے خلاف جارحیت دے مترادف قرار دتا ، تے ایمرجنسی دی حالت دا اعلان کیتا تے دھمکی دتی جے روسی دستےآں نے چیچن سرحد توں انخلا نا کیتا تے اوہ فوجاں دی مکمل حرکت تے تیاری دا حکم دے دیں گے ۔ حزب اختلاف نے 1993ء چ حکومت دا تختہ الٹن دی اک ہور کوشش دے مگروں ، چیچنیا دی متبادل حکومت دے طور تے اک پرویژنل کونسل دے تشکیل کیتی تے ماسکو حکومت توں مدد منگی ۔
تحصیل پنڈ دادن خان
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع جہلم
چیچن لوکراج اشکیریا
تریخ
1996ء - 1994ء
1999ء- 1996ء
1999ء توں بعد
حوالے
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:روس دے مسلمان علاقے
بیرومیٹر
بیرومیٹر (انگریزی:Barometer) ہوا دا دباء ماپن دی تکنیک اے۔ ایہہ تکنیک ای۔ ٹورسلی ولوں کیتے تجربے اتے منحصر اے۔ اس تکنیک نوں مرکری بیرومیٹر وی کہندے ہن۔ بیرومیٹر اتے دباء الٹیمیٹرج (سبھ توں ودھ بنیادی اتے عامَ قسم دا الٹیٹیمیٹر) لازمی طور اُتے اوہی زریعہ ہندے ہن، پر وکھ-وکھ مقصداں لئی ورتے جاندے ہن۔ اک الٹیٹیمیٹر دا مقصد جگہ-جگہ دے ہوا دے دباء نوں مطابقاتی اچائی نال ملاؤنا اے، جدکہ اک بیرومیٹر فکس رکھیا جاندا اے اتے موسم دے کارن ہوا دے دباء دے بدلاو نوں ماپدا اے۔
حوالے
گٹھ:موسمیاتی آلے گٹھ:آلات
یورپی خلائی ایجنسی
یورپی چلائی ایجنسی (ای سی اے)، 1975ء چ خلائی دی کھوج لئی قائم کیتی گئی اک تنظیم اے ، جس دے ایس ویلے 18 دیس رکن نیں ۔ اس دا ہیڈ کوارٹر فرانس دے راجگھر پیرس چ اے ، تے اس دے سٹاف دی گنتی 2،000 توں ودھ اے تے اسدا سن 2009ء چ بجٹ 3.6 ارب یوررو دے لاگے سی ۔
ای سی اے دا خلائی پرواز پروگرام ، جس چ انسان بردار خلائی پروازاں وی شامل نیں ، زیادہ تر بین القوامی خلائی سٹیشن پروگرام تے دوجےآں دے تعاون نال چلدا اے ، جنہاں چ چند ، زمین تے دوجے سیارےآں تے کھوج دے مشن بھیجنا شامل اے ۔ اس دے نال نال ایہہ فرانسیسی گیانا چ کوؤروؤ دے مقام تے اک وڈا خلائی اڈا گیانا خلائی مرکز وی چلاندی اے تے خلائی گڈیاں وی ڈیزائین کردی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سائنس گٹھ:خلائی سائنسی ادارے گٹھ:سائنسی ادارے
ضلع نیایگاٹا
بارلے جوڑ
گٹھ:جپان دے ضلعے
موٹلے کاؤنٹی
موٹلے امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
نمبو گلیوالا باربٹ
نمبو گلیوالا باربٹ امریکی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
موٹلے کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
نمبو گلیوالا باربٹ
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی باربٹ