cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وائٹ ہارس (یوکون)
تحت الساخت
وائٹ ہارس وچ فی الوقت کوئی ایسی ریلوے لائن نئيں جو کم کر رہ‏ی ہوئے۔ شہر تک پہنچنے دے لئی وائٹ پاس تے یوکون روٹ دے رستےآں نو‏‏ں استعمال کیتا جاندا اے جس دا اک چھوٹا جہا حصہ گرمیاں وچ ٹرالی سروس د‏‏ی صورت وچ سیاحاں دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ وائٹ ہارس دے لئی آخری بار ٹرین اکتوبر 1982 وچ چلا‏ئی گئی سی۔ وائٹ پاس ریلوے نے معمول د‏‏ی ٹریناں سکاگوے، الاسکیا تو‏ں کارکراس تک دے بہتر کلومیٹر دے ٹریک اُتے 2007 دے بہار وچ چلا‏ئی سن اُتے اگست 2007 وچ جھیل وچ پانی د‏‏ی سطح بلند ہونے اُتے اسنو‏ں روکنا پيا۔ ٹرانس کانٹی نینٹل ریل دے راستے نو‏‏ں بنانے دے لئی اک ہور ممکنہ راستہ موجود اے جو وائٹ کولو‏‏ں ہو ک‏ے جاندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ اک رپورٹ منظور کيتی گئی اے جس د‏‏ی رو تو‏ں کارمیکس نو‏‏ں مرکز بنا ک‏ے چھوٹی لائن تو‏ں وائٹ ہارس تے فیر الاسکیا تک ریل چلا‏ئی جا سکدی ا‏‏ے۔
یوکون دریا نو‏‏ں عبور کیتا جا سکدا اے اُتے حالے تک اس اُتے کوئی مسافر یا مال بردار کشتی سروس نئيں شروع کيتی گئی۔ وائٹ ہارس وچ کئی ٹیکسی د‏‏ی کمپنیاں نيں۔ اس دے علاوہ شہر دا اپنا ٹرانسپورٹ دا نظام وی موجود اے جو اتوار نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہور تمام دناں وچ صبح تو‏ں شام تک بساں چلاندا ا‏‏ے۔ شہر وچ چھوٹی ٹرام د‏‏ی کئی پٹڑیاں نيں جو دریائے یوکون دے کنارے نو‏‏ں جاندیاں نيں۔ ایہ عموماً سیاحاں دے لئی مختص ہُندیاں نيں۔
شہر دا سڑکاں دا نظام کافی مناسب اے اُتے رش دے دوران ایہ کافی تنگ ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس اُتے گل کيتی جاندی رہندی اے کہ اسنو‏ں کِداں بہتر کیتا جا سک‏‏ے مثلاً ون وے سڑکاں بناناو غیر ہ۔ اُتے کئی جگنيں ایسی نيں جو بہت تنگ ہُندیاں نيں مثلاً ریور ڈیل سب ڈویژن وچ اک پل جو دو یک طرفہ لیناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سڑکاں عموماً اچھی حالت وچ ملدیاں نيں۔
تعلیم
وائٹ ہارس وچ یوکون د‏‏ی حکومت دے زیر انتظام کئی سکول نيں تے ایتھ‏ے یوکون کالج دا مین کیمپس وی موجود ا‏‏ے۔
سبھیاچار
سیاحاں دے لئی باعث کشش جگہاں وچ مائلز د‏‏ی کھائیاں، ایس ایس کلونڈیک سٹرن وہیلر، یوکون ٹرانسپورٹیشن دا عجائب گھر، میک برائڈ عجائب گھر، اولڈ لاگ چرچ عجائب گھر، برینجیا سینٹر، یوکون باغات، لاگ سکائی سکریپر، وائٹ ہارس فش لیڈر، یوکون وائلڈ لائف پریزرو، تاکھینی ہاٹ سپرنگز او ریوکون وزیٹر سینٹر شامل نيں۔ وائٹ ہارس وچ فنون لطیفہ نو‏‏ں اہمیت حاصل اے تے ایتھ‏ے سالانہ موسیقی دے کئی میلے ہُندے نيں۔
کھیل تے تفریح
وائٹ ہارس دے پاس وائلڈرنس تے شمالی راکی پہاڑ ایتھ‏ے دے باسیاں نو‏‏ں تفریح مہیا کردے نيں۔ ایتھ‏ے کینیڈا د‏‏ی سرمائی کھیلاں دے سلسلے وچ 2007 وچ کئی وڈے مقابلے وی ہوئے۔ 2006 وچ کینیڈین جونیئر فری سٹائل چیمپئن شپ تے آرکٹک د‏‏ی سرمائی کھیلاں جو 1972، 1980، 1986، 1992 تے 2000 وچ ہوئیاں سن۔
شہر دے اندر ٹریلاں دا بہت وسیع جال بچھا ہويا اے جو 2007 وچ کل ساڈھے اٹھ سو کلومیٹر تو‏ں زیادہ سی ۔ اس وچ ٹرانس کینیڈا ٹریل وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں ٹریلاں اُتے مشینی تے غیر مشینی سرگرمیاں ہُندیاں نيں۔
فوج
وائٹ ہارس ڈاؤن ٹاؤن دے باہر ہی وائٹ ہارس کیڈٹ سمر ٹرینگ سینٹر اے جو ساری گرمیاں کیڈٹ کورس متعارف کراندا رہندا ا‏‏ے۔ اکثر کورس چھ ہفتے دے ہُندے نيں تے انہاں وچ قائدانہ صلاحیتیاں نو‏‏ں نکھارا جاندا ا‏‏ے۔
ٹیلی ویژن
وائٹ ہارس وچ دو ٹی وی چینل نيں جنہاں وچو‏ں اک اشتہاری تے دوسرا کمیونٹی پوسٹ بورڈ دا کم کردا ا‏‏ے۔ درحقیقت ایہ سلائیڈاں بدلدے رہندے نيں تے پس منظر وچ ریڈیو چلدا رہندا ا‏‏ے۔ اسی طرح ایتھ‏ے اک کیبل ٹی وی کمپنی وی اے جو اکہتر اینالاگ چینل مہیا کردی ا‏‏ے۔ اس طرح ایتھ‏ے کئی سیٹیلائٹ ٹی وی وی موجود نيں
پرنٹ
وائٹ ہارس وچ دو اخبار چھپدے نيں۔ وائٹ ہارس سٹار 1900 وچ شروع ہويا۔ ابتدا وچ ہفتہ وار، فیر ہفتے وچ دو بار تے فیر 1960 وچ ہفتے وچ تن بار تے فیر 1980 تو‏ں 1983 تک ہفتے وچ پنج بار چھپدا رہیا۔ حالے ایہ ہفتے وچ تن بار چھپدا ا‏‏ے۔ وائٹ ہارس وچ مقامی دلچسپی دے میگزین وی چھپدے نيں۔
حوالے
گٹھ:یوکون دے شہرگٹھ:کینیڈا دے شہر
بھگت کبیر
بھگت کبیر جیو دی حیاتی بارے کوئی وی گل پکی تھتی نہیں کیتی جاسکدی تے نہ ای اوہناں دے جمن تے گزرن بارے کوئی پکیاں تاریخاں لبھدیاں نیں۔ جو وی گل اے اوہ نرا ٹیوا ای اے۔ کبیر نوں ریت وچ کئی ناواں توں سدیا گیا اے جیویں'ْکبیر شاہ ٫ بابا جی کبیر٫ تے کبیر داس'۔ کبیر بارے صیح سومیاں وچ آدی گرنتھ تے بھگت مالا شامل نیں۔ آدی گرنتھ 1604وچ پنجویں گرو ارجن دیو جی نے جوڑیا سی۔ آدی گرنتھ وچ پہلے پنج گرواں دے کلام دے نال نال بھگتاں دا کلام وی شامل اے تے اسیں جیہڑی چون بھگت کبیر دی ورتانے پئے آں اوہ گرو گرنتھ صاحب وچوں ای لئ گئ اے۔ ایہ بھگت گرو نانک توں پہلوں دے نیں تے ایس وچ بھگت نام دیو ٫ روی داس چمار تے بابا فرید وی شامل نیں۔
بھگت کبیر دا ویلا پندرہویں صدی دا اے تے ایس دا سانگا اوس ویلے دی چلدی بھگتی لہر نال وی جوڑیا جاندا اے۔ بھگتی دا مطلب اے لگن، صدق، پریم ۔کسے نال لَو لگ جانا یاں devotion۔ بھگتی لہر اٹھویں صدی وچ لمے (دکھنی) ہندوستان وچ چھوہی تے پندرہویں صدی تیک ایہہ اُبھے (شمالی )ہندوستان اپڑ گئی۔
کبیر اُبھے(شمالی) ہندوستان دا پہلا وڈا شاعر اے جو مسلماناں دے دو سو سال دے راج مگروں ساہمنے آؤندا اے۔ ایہہ نہیں پئ کبیر وچ ایتھوں دی وچار دھارا نہیں سی سگوں اوس وچار دھارا نوں تڑکا لاون وچ مسلمان فقیراں دا وی اثر سی جویں اسیں ویکھنے آں پئی کبیر اُتے چوکھا اثر بابا فرید دا وی سی تے کِتے کِتے اِنج لگدا اے پئ ایہناں لوکائی دے شاعراں وچکار وچار وٹاندرا وی چلدا پیا سی۔
جیون تے ویلا
بھگت کبیر جیو دی حیاتی بارے کوئی وی گل پکی تھتی نہیں کیتی جاسکدی تے نہ ای اوہناں دے جمن تے گزرن بارے کوئی پکیاں تاریخاں لبھدیاں نیں۔ جو وی گل اے اوہ نرا ٹیوا ای اے۔ کبیر نوں ریت وچ کئی ناواں توں سدیا گیا اے جیویں'ْکبیر شاہ ٫ بابا جی کبیر٫ تے کبیر داس'۔ کبیر بارے صیح سومیاں وچ آدی گرنتھ تے بھگت مالا شامل نیں۔ آدی گرنتھ 1604وچ پنجویں گرو ارجن دیو جی نے جوڑیا سی۔ آدی گرنتھ وچ پہلے پنج گرواں دے کلام دے نال نال بھگتاں دا کلام وی شامل اے تے اسیں جیہڑی چون بھگت کبیر دی ورتانے پئے آں اوہ گرو گرنتھ صاحب وچوں ای لئ گئ اے۔ ایہ بھگت گرو نانک توں پہلوں دے نیں تے ایس وچ نام دیو٫ روی داس چمار تے بابا فرید وی شامل نیں۔
نانک جو پہلے گرو نیں اوہناں گرنتھ وچ کبیر دا کتے ذکر نہیں کیتا پر سکھاں وچ کبیر دی بڑی مانتا اے تے جنم ساکھیاں وچ کئ وار کبیر تے نانک دی ملنی دی دس وی پیندی اے۔ تیجے گرو امر داس 1479-1574 جیہڑے اکبر باتشاہ دے ویلے وچ ہو گزرے نیں کبیر دا ذکر کردے نیں۔
بھگت مالا وچ جو نابھا جی دی جوڑی کتاب اے تے جو آپوں اک وشنومت دی شاعر ہو گزرے نیں کبیر بارے آکھدے نیں۔
کبیر دی حیاتی بارے سانوں بوہتا نہیں لبھدا سوائے ایس دے پئ اوہ دویں دھرماں اسلام تے ہندو مت نوں اکو طراں نتاردے سن تے ذاتاں دے ورودھی سن۔
کبیر پنتھی موجب کبیر جی 1205وچ جمے تے 1505وچ ساہ پورے کر گئے پر انج اوہناں دی عمر 300 ورھے بندی اے جو نہ منن جوگ اے۔ موہن سنگھ گرو گرنتھ وچ دوجے بھگتاں دیاں دے ذکر توں ایہ گویڑ لاوندا اے پئ کبیر جی 1450تیک چلانا کر گئے ہوئے سن تے ایس حساب اوہ1340دے نیڑے تیڑے کتے پیدا ہوئے سن۔
کبیر جی ذات دے جولائے سن تے اک گنتری موجب ایہ راجپوتانہ توں چڑھدے بنگال تیک تے کشمیر توں مدھیا پردیش تے گجرات تیک کھلرے ہوئے سن۔ اُچیچے پکھوں ایہ گورکھ پور ٫ بنارس ٫ جون پور تے چڑھدے اُتر پردیش وچ چوکھے سن۔ ایہ شودر ای سن تے ایہناں وچوں چوکھے بارویں تے پندرویں صدی وچ مسلمان ہو گئے سن پر ایس نال نہ ایہناں دا جیون بدلیا تے نہ ذات پات پاروں ایہناں نوں کوئی فرق پیا۔ ہندوستان وچ جولاہیاں دیاں کئ ذاتاں نیں جیہناں دا درجہ بہوں نیواں اے تے جو غیر آریائی ڈھانیاں جویں ڈوم ٫ کول تے دراوڑاں نال وی جڑیاں ہوئیاں نیں۔ فارسی اکھر جولاہے ساواں ہندوستانی اکھر 'کوری' اے پر دواں وچ کوئی بوہتا فرق نہیں۔ جویں کہ ہندوستان وچ دھرم بدلن نال تہاڈی ذات نہیں بدلدی تے نہ ای سماجی پکھوں تہاڈا رتبہ اُچا ہوندا اے۔ مسلمانی تاں غیر مسلمانی جولاہیاں دا ہیٹھلا درجہ وسیب وچ سدا قائم اے بھاویں اوہناں دا کم اوہناں نوں 'گندی' ذات نہیں بناندا۔
جولاہیاں دا ریتی کہانیاں وچ مخول اُڈایا جاندا اے تے اوہناں نوں 'بند دماغ' دے آکھیا جاندا اے ۔ کبیر نے ایہو آکھ کے آپنے جولاہے ہوون دی گل اِنج کیتی اے۔
کِبیر میری جات کوَء سبھ کو ہَسنے ہار بلَہاری اِس جات کوء جِس جَپیؤ سِرجَنہار
ہسنے ہار۔ہسن والے بلہاری۔قربان جپیو۔یاد کیتا سرجن ہار۔خالق' بناونہار ' پیدا کرن والا
فیر ایہہ دھرماں دی گل وی اساں بوہتی سواہری ای کیتی اے یاں تاں ایس نوں نری دھرم دی گل آکھ کے رد چھوڑیا اے یاں فیر ایس نوں نرا لکھت کر پڑھیا اے ۔اوہناں دا دھیان نہ کیتا جو ایس نوں اج مننیدے نیں تے ایس وچوں اوہناں نوں کیہ لبھدا اے۔لوکاں کدی وی کتابی دھرماں نوں نہیں منیا سگوں ایس وچ آپنی سوچ موجب وادھے گھاٹے کر منیا اے۔
اُنج دھرم ہے تاں ویلے دی گل۔ پرانے ویلے دی گل۔ پر ایس نوں نرا اُنج کر کے پڑھنا جویں مشینڑ مارکسیاں نے پڑھیا تے رد دتا خورے گل اینی سدھی نہیں سی۔ جگ وچ بندے دی وار سانوں دسدی اے پئ دھرم نوں نرا لگے بندھے قاعدیاں وچ سوڑا کر کے نہیں ویکھیا جا سکدا۔
اجوکے ویلے تے وقوعیاں نے سانوں مڑ نویں زور نال دسیا اے پئی اوہ وچار ، سوڑ تے بھرم جو کسے وی دھرم دی گنجل شکل بناندے نیں تے اوس دا لازمی دماغی حصہ ہوندے نیں۔ اوہ معاشی شکل نال آپو آپ نہیں اُبھردے تے نہ اوہناں نال آپ مہارے غیب ہو جاندے نیں سگوں اوہناں دی آپنی اک حیاتی ہُندی اے، آپنی گھڑی ہُندی اے، جیہڑی پورے وسیبی بنتر نال نہ نرا چلدی اے سگوں اوس نوں پرتاوا وی دیندی اے۔ اسیں ایہہ اُچیچا سچ بُھل جانے آں تواریخی گنجھلاں کسے وی سدھڑ تے سواہریاں ویونتاں توں اگانہہ تیک چلدیاں نیں۔ دھرم نے آپنا کم پایا اے نرا راج میلاں دا ورتن بن کے تے لوکاں نوں دبیڑن لئ ای نہیں سگوں ایہہ نابراں دا وی بانہہ بیلی بنیا اے جویں 1857وچ جد ایس عمل توں نہیں بچیا جا سکدا سی جد قومی تے میل بند سُرت (طعبقاتی شعور) وی اجے پوری طرحاں اُسریا نہیں سی جویں جرمنی وچ سولہویں صدی دیاں واہک نابریاں وچ۔
ایہہ ہن بوہتیاں غیر نصابی لکھتاں وچ ریت اے پئی 'ہندو مت' دا ناں لے کے ایس نوں انج ورتیا جاندا جس راہیں پرانے ہندوستان دے عقیدیاں تے رہت بہت نوں ویکھیا جا سکدا اے جویں اوس ویلے سانجھے عقیدیاں دا کوئی دھرم سی جو قنونی بیانے بنتر وجہوں دسیا جا سکدا اے۔ ایہہ صاف اے پئی انج دی' ہندو' یاں' ہندو مت' دی ورتوں بولی پکھوں تواریخی بُھل ہوسی۔ اکھر 'ہندو' ہندوستانی بولیاں وچ وچکارلے ویلے دے ہندوستان دا اُدھارواں اکھر اے جیہڑا فارسی چوں 'ہندو' (سندھو) سی سندھ لئ تے یونانی 'انڈیا' ورتدے سن۔ ساڈے کول اوس بندے دے وچاراں نوں بیان کرن دا کوئی اکھر نہیں جو پرانے ویلیاں وچ یعنی 600 صدی مسیح توں اگدوں رہند سی تے اوہ جینی یاں بدھ متی نہیں سی۔ پر وسیبی پدھر اُتے اُچیچے پکھوں ذات پات دیاں رسماں ریتاں وچ اک راضی مندی جہی سی جس نے ہر اک مت نوں آپنی لپیٹ وچ لے لیا سی۔ ساریاں نوں، بھاویں اوہ بدھ متی سن تے بھاویں جینی۔ 'ہندو مت' دا ناں اصلوں برہمن وچاراں دے اوس وسیبی تے رسماں دی بنتری شکل وچوِں نکلیا جو اسلام دے میِل تے ٹکرا پاروں جمے ۔
نویں لکھاریاں وچ ایہہ وچار چوکھے چر توں تریا آؤندا اے پئی اسلام ایتھوں دے وسنیکاں وچ اک نویں ہوا لے کے آیا سی۔ جس پاروں آر سی منجمدار نوں ایہہ آکھنا پیا 'مسلماناں دے جمہوری وچاراں پاروں ایمان والیاں وچ اک حران جوگ برابری سی جو ہندواں دے چُھوت چھات دے ویہار توں اُکا اُلٹ سی۔' پر سچ ایہہ وے پئی اوس ویلے دے دینیات دے عالماں تے دوجے عالماں وچ وسیبی سانجھ دی اِنج دی کوئی پکیائی نہیں سی۔ مہناج سراج (طبقات ناصری۔1260) جو آپوں وی اُچیچا دینیات دا عالم سی ایہہ آکھدا اے پئی راج میل اُکا شُدھ ترکاں دی نسل تے چُنے خاص جدی تاجکاں وچوِں سی۔ لگ بھگ سو ورھیاں مگروں ضیاء برنی جو رج کے پچھونہا تے اسلامی دینیات تے وار دا چوکھا کاڈھا سی، اسلام دی اوس ان سمجھوتی دلیل دے حق وچ بولدا اے جس وچ ْ ترکاں دے پیوتر نسل تے چُنے تاجکاں دا ذکر ، اے ـ جہیڑی اصلوں اک خاص نسل دی سوڑی لڑی بارے اے ـ
فیر وی دوہاں دھرماں وچکار دیاں نابرابریاں دا آپنا فرق سی۔ اوہ وسیبی نابرابریاں جہناں دی اسلامی قنون ولوں چُھٹ سی تے اوہ جیہڑیاں چھوت چھات دے ویہار وچ سن۔ جد کہ دویں دھرماں وچ اُتانہہ جاون یاں ودھن پُھلن نوں ڈکیا جاندا سی ـ چھوت ویہار وچ کم دے ودھن یاں اک ای کم اندر وچ کم بدلن دیاں ٹوکاں سن جیہڑیاں اسلامی وسیب وچ غیر حاضر سن۔ ایہہ کجھ نرمی خلافت راشدہ وچ معاشی اُبھار دا کارن بھاویں بنی ہووے تے ایس پاروں کجھ تکنیکی بدلیاں وی آئیاں ہوون خاص کر ہتھیں کم کرن والے ہُنراں وچ۔ ایس توں اڈ اسلام وچ غلامی توں چُھٹ درجے بندی دا مُڈھ دولت دا مَل تے سیاسی طاقت اُتے سی، جس وچ جمن دا تعلق وچ اوسدی وراثت اُتے سی ـ خراج تے اِقتا دے ستھ یعنی کرائے دا ٹیکس تے عارضی مالی اُگرائیاں دا تعلق وی حاکم دی صوابدید اُتے بوہتا سی تے جس دا تعلق پرانے ویلیاں دی ْ ہندوستانی جاگیرداری نال نہ ہوون جوگ سی ـ
سکھاں چ کبیر دی مانتا
نانک جو پہلے گرو نیں اوہناں گرنتھ وچ کبیر دا کتے ذکر نہیں کیتا پر سکھاں وچ کبیر دی بڑی مانتا اے تے جنم ساکھیاں وچ کئ وار کبیر تے نانک دی ملنی دی دس وی پیندی اے۔ تیجے گرو امر داس 1479-1574 جیہڑے اکبر باتشاہ دے ویلے وچ ہو گزرے نیں کبیر دا ذکر کردے نیں۔
نابھا جی دی کتاب بھگت مالا چ کبیر دا ذکر
کبیر نے جات پات تے ہندو فلسفے دی چھ سکولاں نوں منن توں نہ کر دتی سی تے نہ ای اوہ برہمن دیاں بنائیاں حیاتی آشرم دیاں چار ونڈاں نوں منندا سی۔ اوہ کہندے سن بھگت (لگن) بناں کوئی دھرم نہیں اے تے دُنیا تیاگن٫ فاقے کرن تے بھیکھ منگن نال کجھ نہیں ہوندا جد تیک جد تیک ایس وچ بھجنا(اپنائیت) نہ ہووئے۔
جیون
کبیر دی حیاتی بارے سانوں بوہتا نہیں لبھدا سوائے ایس دے پئ اوہ دویں دھرماں اسلام تے ہندو مت نوں اکو طراں نتاردے سن تے ذاتاں دے ورودھی سن۔
کبیر پنتھی موجب کبیر جی 1205وچ جمے تے 1505وچ ساہ پورے کر گئے پر انج اوہناں دی عمر 300 ورھے بندی اے جو نہ منن جوگ اے۔ موہن سنگھ گرو گرنتھ وچ دوجے بھگتاں دیاں دے ذکر توں ایہ گویڑ لاوندا اے پئ کبیر جی 1450تیک چلانا کر گئے ہوئے سن تے ایس حساب اوہ1340دے نیڑے تیڑے کتے پیدا ہوئے سن۔
کبیر جی ذات دے جولائے سن تے اک گنتری موجب ایہ راجپوتانہ توں چڑھدے بنگال تیک تے کشمیر توں مدھیا پردیش تے گجرات تیک کھلرے ہوئے سن۔ اُچیچے پکھوں ایہ گورکھ پور ٫ بنارس ٫ جون پور تے چڑھدے اُتر پردیش وچ چوکھے سن۔ ایہ شودر ای سن تے ایہناں وچوں چوکھے بارویں تے پندرویں صدی وچ مسلمان ہو گئے سن پر ایس نال نہ ایہناں دا جیون بدلیا تے نہ ذات پات پاروں ایہناں نوں کوئی فرق پیا۔ ہندوستان وچ جولاہیاں دیاں کئ ذاتاں نیں جیہناں دا درجہ بہوں نیواں اے تے جو غیر آریائی ڈھانیاں جویں ڈوم ٫ کول تے دراوڑاں نال وی جڑیاں ہوئیاں نیں۔ فارسی اکھر جولاہے ساواں ہندوستانی اکھر 'کوری' اے پر دواں وچ کوئی بوہتا فرق نہیں۔ جویں کہ ہندوستان وچ دھرم بدلن نال تہاڈی ذات نہیں بدلدی تے نہ ای سماجی پکھوں تہاڈا رتبہ اُچا ہوندا اے۔ مسلمانی تاں غیر مسلمانی جولاہیاں دا ہیٹھلا درجہ وسیب وچ سدا قائم اے بھاویں اوہناں دا کم اوہناں نوں 'گندی' ذات نہیں بناندا۔
کِبیر میری جات کوَء سبھ کو ہَسنے ہار
ہسنے ہار۔ہسن والے
بلہاری۔قربان جپیو۔یاد کیتا
سرجن ہار۔خالق' بناونہار ' پیدا کرن والا
بھگتی لہر تے بھگت کبیر
بھگت کبیر دا ویلا پندرہویں صدی دا اے تے ایس دا سانگا اوس ویلے دی چلدی بھگتی لہر نال وی جوڑیا جاندا اے۔ بھگتی دا مطلب اے لگن، صدق، پریم ۔کسے نال لَو لگ جانا یاں devotion۔ بھگتی لہر اٹھویں صدی وچ لمے (دکھنی) ہندوستان وچ چھوہی تے پندرہویں صدی تیک ایہہ اُبھے (شمالی )ہندوستان اپڑ گئی۔
پہلیاں لہراں
ایس توں پہلے ساریاں لہراں اُبھے ہندوستان وچ اُٹھیاں سن جویں ایتھے ای پہلیاں وڈیاں کتاباں لکھیاں گئیاں جویں چارے وید مڑ ایتھے ای بدھ مت، جین مت تے دوجیاں فکری تے فلسفیانہ لہراں چلیاں پر مڑ اٹھویں صدی وچ اُبھے ہندوستان توں ایہہ آگوائی کھس گئی تے ایہہ آگوائی لمے ہندوستان ول تر گئی۔ لمے ہندوستان وچ ای مڑ ہندو مت دیاں سدھار لہراں جمیاں' ودھدیاں تے پُنگریاں۔ ایتھوں ای مڑ وشنومت' شیومتاں دے رشیاں نے بھگتی دے مٹھ جوڑے تے ایتھے ای شنکر اچاریہ ' رامانج تے ہور مہان فیلسوف جمے تے مڑ رامانج دے اک شاگرد رامانند راہیں ایہہ لہر اُبھے ہندوستان اپڑی۔
بھگتی لہر دے لمے ہندوستان وچ جمن دے وسیبی تے سیاسی کارن نیں۔ اُبھے ہندوستان وچ ہرش دی سرکار مکن نال سیاسی ایکتا مک گئی تے نکیاں نکیاں ریاستاں بن گئیاں جو ہر ویلے آپس وچ لڑدیاں رہندیاں سن۔ بدھ مت تے جین مت مک گیا تے ایہہ لہراں شیو تے وشنو مت نے آپس وچ رلا لئیاں تے ہندومت نوں نویں شکل دے دتی۔ ایس دے اُلٹ لمے ہندوستان وچ ہندو مت اک سپھل مذہب سی۔ ایہہ بدھ مت تے جین مت نال لڑدا رہیا تے اخیر جت گیا۔ کجھ ریاستاں لماں خشحالی دا ویلا ہنڈاھیا تے نالے ایتھے ای مسلماناں دا ایتھائیں وسدے واسیاں نال پہلا میل ہویا جو وپار کرن لئی سمندر راہیں ایتھے آئے مڑ اوہناں پورے ہندوستان تے مَل مار لیا۔
بھگتی دا وچار اُکا نواں نہیں۔ ہندوستان وچ ہمیش بھگت رہے نیں تے ایتھے سدا توں دیوے' دیوتیاں تے اوتاراں دی پوجا ہوندی رہی اے۔ ویداں دے ویلے توں لے مڑ اُپنشداں ' بھگوت گیتا وچ سانوں بھگتی دا وچار لبھدا اے۔ ایہہ وچار بھاویں وشنو مت سن یاں کرشن دے رنگ وچ کسے نہ کسے شکل وچ موجود رہے۔ مڑ ایہو وچار پُراناں وچ ' تے بدھ مت تے جین مت وچ وی سن۔ پر ایہناں ساریاں بھگتاں تے اصلوں بھگتی لہر دا ایہہ فرق سی پئی بھگتی آلیاں ایہہ ساری لہر لوک رنگ وچ توری تے ایہہ بھگت گاون تے عام شاعری وچ لکھے گے تے لوکاں دیاں بولیاں وچ رچے گے تے ایہناں گاؤناں دے لکھن آلے بوہتے شاعر ہیٹھلے میل وچوں سن سگوں اوس میل وچوں جس نوں شودر آکھیا جاندا سی۔ ایہہ شاعر تے بھگت پنڈو پنڈ تے شہرو شہر پھردے سن تے لوکاں نوں گا کے آپنا کلام سناؤندے سن۔
آکھیا جاندا اے پئی ایہہ لہر پہلے تامل ناڈو توں چھوہی تے مڑ ایہہ دکن وچ آئی تے مڑ ایہہ اُبھے ہندوستان اپڑی تے اخیر چڑھدے ول۔
بھاویں اسیں سارے بھگتاں تے شاعراں نوں اک لڑی وچ پرو دینے آں پر ایہناں بھگتاں دی آپس وچ ونڈ وی سی تے اسیں ایہناں دیاں دو وڈیاں ڈھانیاں بنا سکنے آں۔ جتھے کتھے وی بھگتی لہر چڑھی ایس وچ فرق سی ویلے دا ' تھاں دا تے اوس بھگتی پوجا دا جو ایس دا ٹیچا سی۔ کجھ بھگت رب دی اک خاص شکل دی بھگت سن تے کجھ اصلوں اوس دے بے شکل ہوون نوں ای مندے سن۔ کجھ وشنو دے پجاری سن کجھ شو دے تے کجھ دیوی ماتا دے۔ کجھ دا اُلار اندر دی چپ ول سی تے کجھ بڑے جلالی تے جذبیاں نال بھرے سن۔
ایہناں فرقاں دے ہوندیاں ایہناں وچ سانجھ وی سی۔ جویں نام ساریاں وچ سانجھا سی تے ایہہ رب دی اک شکل سی۔ نام نرا رب دا ٹھپہ نہیں سی سگوں رب دا اک جیوندا جاگدا انگ سی۔ نام نام چپنا تے آپنے من پسند رب دی شان تے اوہدے سوہپن دے گاون گاونا بھگتی دیاں شکلاں سن۔ مندر وچ جا کے ریت موجب رسماں کرن نوں بوہتی تھاں نہیں دتی جاندی سی تے سدھے رب نال کلام کرن نوں بوہتا آدر دتا جاندا سی۔ مندراں دے ریتی پروہتاں تے برہمناں نالوں گرواں دی سکھلائی تے سنگت نوں بوہتا وڈھایا جاندا سی۔ بھگتی لہر آلیاں دا سبھا ساری جاتی نال کُھلا سی تے بھاویں اوہ مرد ہوون یاں سوانی۔ کئی چوکھا اثر رکھن آلیاں سوانیاں وی بھگت سن تے شودر جات وچوں سن۔
اگانہہ ودھو شاعری
پورے ہندوستان وچ ایس ویلے بڑی زوردار شاعری ہوئی اے تے ایس دا وچار بڑا اگانہہ ودھو سی۔ نہ صرف ایس لہر دے بُلار شاعر سن سگوں ایس دے اُدھمی تے کامے وی شاعر سن جویں نانک تے باقی گرو صاحبان۔ ایہہ اوہ ویلا اے جد وچار دھارا اُتے عمل ہو رہیا سی تے وچار پڑ بنی کھلوتا سی۔ بندے دے برابری دی ، سانجھ دی ، اکٹھیاں رہن دی، اکٹھے کھان دی تے ذات دا پاڑ مکاون دی گل دُھمی ہوئی سی۔
اسلام
ایتھے اسلام دے آؤن دی گل کرنی وی کُتھاں نہ ہوسی۔ ایتھے اسلام اک دھنگانا دھرم سی تے زرواوراں دے سر اُتے آئیا سی۔ ایہہ ایتھوں دے بندیاں نوں ساہواں کرن تے اوہناں نوں بندیائی دین نہیں آئیا سی۔ ایہہ جیتو دھاڑویاں دا دھرم سی تے ایس دا مُڈھ ای وتکرے تے وتھ ، پاڑ اُتے سی۔ نہیں تاں ایہہ راج نہیں سانبھ سکدا س۔ ایس دا ظاہری رُوپ وی فرق تے وتکرا سی۔
نالے اسلام بوہتا اوہناں علاقیاں وچ وجیا جہیڑے ہندو مت دا گڑھ نہیں سن۔ ایہہ اوہناں علاقیاں وچ بوہتا ودھیا جتھے ہندو تگڑے نہیں سن۔ ایہہ دہلی تے یو پی وچ سدا گھٹ لوکاں دا دھرم سی تے نرا اوہناں تھاواں اُتے وڑیا جہیڑے کجھ باہر سن یاں جتھے پہلاں کدی بُدھاں تے جین مت دا اثر سی جیویں پنجاب یاں سندھ یاں یوپی تے بنگال دے علاقے جیہڑے کجھ ہٹویں سن۔ ایہناں علاقیاں وچ پچھلی نابری دی رہند وی سی جہیڑی مُڑ بھگتی لہر نال جا جڑی تے مڑُ ایہناں وچوں ای شاعر تے درویش جمے۔
ایس دی سبھ توں وڈی مثال بابا نانک اے جس وچ نویں مسلمان صوفی مت دا وی حصہ سی تے مُڑ ایس وچ پرانے بُدھ مت دی نابری وی سی۔
اشلوک بھگت کبیر
کِبیر جَیسی اُپجی پیڈ تے ، جؤ تَیسی نِبہے اوڑ
لال مینار
لال مینار جاں ریڈّ ٹاور سن 1863 وچ گرجا-گھر دی دکھّ والے اک چبوترے دی اساری شروع کیتی گئی، جو سن 1874 وچ مکمل ہویا۔ یورپیئن گوتھک کلا دے نمونے والا ایہہ چبوترا بریٹیش سرکار ولوں سری ہرمندر صاحب امرتسر دی پرکرما وچ بیری بابا بڈھا صاحب دے بالکل پچھے اک اچے تھڑھے تے اساریا گیا سی۔ اس 145 فٹ اچے ٹتے تے لال رنگ کیتا گیا ہون کردے پہلاں-پہلاں مقامی لوک اس نوں ‘لال چبوترا’ جاں ‘ریڈّ ٹاور’ کہہ دے بلایا کردے سن۔ گھنٹہ-گھر دے ہیٹھلے ہال کمرے دی لمبائی-چوڑائی 20 گناں 20 فٹ سی۔ ریڈّ ٹتے دا اساری دربار صاحب دی پرکرما وچ زمین توں کوئی 10 فٹ اچا رکھ دے کیتا۔ پہلاں-پہلاں ٹتے دی اچائی کجھ زیادہ نہیں سی۔ بعد وچ جدوں اس دیاں منزلاں ودھائیاں گئیاں تاں اس دے چاروں پاسے پتھر دیاں گھڑیاں لگا دتیاں گئیاں۔ رات ویلے اس ٹاور دے اندر روشنی کرن دے نال دور-دور تک ٹائم دا پتہ چلدا رہندا سی اتے ہر گھنٹے بعد کھڑکن والے ٹل دی آواز کئی میل تک سنائی دندی سی۔ سن 1923–24 وچ اس دے پلیٹ فارم اتے ٹانگا سٹینڈ دا فرش پکا کروایا گیا، جو کہ گھنٹہ گھر دے پوربی دروازے دے اگے واقع سی۔ بعد وچ اس تے گھڑی لگائے جان کرکے اس نوں گھنٹہ-گھر اتے چبوترا گھنٹہ-گھر کیہا جان لگیا۔ اس چبوترے دا ڈزائین امرتسر دی میونسپل کمیٹی دے ڈی۔پی۔ڈبلیو۔ ڈیپارٹمنٹ دے چیف انجینیئر جان گارڈن نے کیتا اتے اس دی گھڑائی دا سارا کم امرتسر دے راج مستری شرف الدین پاسوں کروایا گیا۔ سری دربار صاحب دی پرکرما وچ ریڈّ ٹاور سمیت باقی بنگیاں دی موجودگی دے کارن رستہ کافی تنگ ہو گیا سی۔ اس مسئلہ نوں وچاردیاں پرکرما چوڑی کرن لئی 82 ورھیاں تک قایم رہے اپروکت ریڈّ ٹاور بنام لال چبوترا بنام گھنٹہ-گھر نوں سن 1945 دے انت وچ ڈھیہہ ڈھیری کر دتا گیا۔
گٹھ:پنجاب دی تریخ
بھگت کبیر
اشلوک بھگت کبیر
ہِیرا کس کا باپُرا ، پُجے نہ رَتن کروڑ
اُپجی۔پیدا ہوئی
پیڈ۔پیڑ، نواں بُوٹا، مُڈھ
تے۔ اُتے
باپُرا۔وِچارا، ماڑا
جوئ۔ جے
پُجے۔پہنچے، برابر ہووے
اوڑ۔اخیر ، اوڑک
رتن۔لعل ، جواہر ، انملی نایاب
کبیر جیسی ، جس طرحاں دی پیدا ہوئی اے پیڑ اُتے ۔نواں نواں بُوٹا وی پیڑ اے تے اوہ پُھلدا اے تے ودھدا اے تے ساڈی حیاتی اخیر تیک ایسی حالت وچ ای رہے ۔ جیویں پیڑ اُتے لنگھدی اے اویں میری ہووے اویوں ای میری چلے۔اُنج ای میری گزرے ، نِبھے۔ ہیرے میرے کس کم دے نیں؟ ہیرے کس گنتی وچ نیں۔ کئی کروڑ ہیرے اوہ مُل نہیں تار سکدے۔ ایس دا کوئی بدل نہیں۔ بُہت ای انمول ہیرا وی ایس برابر نہیں اے۔ ہیرا وچارا کس جوگا اے تے پیڑ اُتے حیاتی دا جو مُل اے اوس دا جوڑ تاں کروڑاں رتن تے لعل وی نہیں نیں۔
ایہہ تاں ہوئیا ایس دا سدھا ساہواں مطلب۔ پر سوال اے ایہہ پیڑ اُتے یاں جیویں پیڑ اُتے پُھل اُگدا اے اوس اُتے پیداوار اُپجدی اے بھلا اُنج دا بتاون کیہ ہوئیا؟ پیڑ نال نباوہن کیہ ہوئیا؟
بابافرید تے کبیر دی شاعری
کبیر دا ایہہ اشلوک پڑھدیاں سبھ توں پہلاں تاں بابا فرید دے دوہڑے چیتے آئے جیہناں وچ رُکھاں دی وڈیائی دی گل اے تے بندیاں نوں ہنگارا اے بئی اوہ وی اِنج دا جیون جالن۔
فریدا صاحب دی چاکری ، دل دی لاہ بھراند
درویشاں نوں لوڑِئیے، رُکھّاں دی جراند
بھراند۔شک، شُبہ، بھرم ، بھرانت
جیراند۔ جیرا ، جگرا ، حوصلہ
رُکھاں نال جیون نِبھاون دی گل وچ کئی گلاں نیں۔ ساڈی وسوں وچ رُکھ عام نیں اینے عام پئی اوہ ساڈے چت چیتے دا حصہ نیں کئی اکھان اوہناں نال جڑے نیں ہزراں گلاں تے متھاس(متھالوجی) اوہناں نال جُڑی ہوئی اے جیویں بوڑھ بارے کئی گلاں نیں۔ جیویں خلقت عام اے ایویں رُکھ وی عام نیں۔ ایتھے کتھے خلقت دی گل تاں نہیں ہوندی پئی اے۔ عام جیونے دی لوکاں نال دُکھ سکھ سانجھے کرن دی ۔ سانجھ دی ، کُل دی۔
دوجی گل پئی رُکھ لیندا کجھ نہیں دنیدا اے۔ آپنی چھاں پھل۔ زہریلی کاربن ڈائی اکسائیڈ چوس کے نرول ہوا دیندا اے۔ رُتاں سوہانیاں وی جالدا اے تے سیال ہنال وی جردا اے۔ہوواں مان دا وی اے تے ہنیریاں سہندا وی اے۔
تیجی گل پیڑ قدرت دی دات اے ،اوہدا انگ اے ،اوہدا ہوون اے اوہ آپے قدرت دی دین دا نشان اے۔
جس نوں بابا نانک سہج سبھا دا جیون آکھدا اے ۔ جس دا مطلب اے قدرت دے حساب وچ رہنا۔ قدرت دا حساب کیہ اے۔ قدرت سانجھی اے ایس وچ مِل نہیں۔ دھکے زوری نہیں، دھگان نہیں ، وتکرا نہیں ، اُچ نچ نہیں ، چنگ مند نہیں۔ جیویں دریا دا پانی ، جیویں ہوا۔
ہیرے والیاں وچ اُچ میل دی گل وی اے پئ اُچ میل والے قدرت دے سہج سبھا توں باہرے نیں ۔ اوہ وگاڑ نیں قدرت دے ویہن توں باہرا ہوون ان ہوند وچ ہوون اے وجوگ وچ ہوون اے وکھرا ہوون اے جس نوں کبیر تجدا اے۔
جے رہیے تاں رہیے رُکھاں دے نال
بِن گنِیاں بِِن پُنیاں ساڈا زہر کُوڑ دا چاڑھ کے امرت کردے نیں
بِن پُچھیاں بِن دسیاں ویکھو ہریل دیوے بال کے اکھیں دھردے نیں
معنے
کبیر دا ویلا پندرہویں صدی دا اے جد اک پاسے مسلمان دِلّی وچ آپنی بادشاہی پکی کرن دے چکر وچ سن تے دوجے بنّے ہینیاں تے نمانیاں دی واج نوں کنیں پاوندی بھگتی لہر ہن ہندوستان وچ کھلردی پئی سی۔ ایس لہر دے سارے ای شاعر ماتڑ سن تے دست کار سن۔ کبیر آپے وی جلاہے سن تے نیچ جاتی سن تے شودراں دی پدھر تے سن۔ آپ دے جیون بارے کئی کرامات جڑئیاں ہوئیاں نیں تے پچھے آپ اُتے بڑا کم وی ہوئیا جیہڑا اسیں نالو نال سانجھا کردے رہواں گے۔
بھگت کبیر دے ایس اشلوک دے معنے سنگت دے کیتے ہوئے نیں تے اشلوکاں دی ایہ چون گُرو گرنتھ وچوں لئی گئی اے۔
کبیر جِہہ مارَگ پَنڈت گئے پاچھے پَری بَہیر
اِک اَوگھٹ گھاٹی رام کی تہہ چڑھ رَہیو کِبیر
مارگ ۔ راہ ، رستہ
پاچھے۔پچھے ، مگر پری ۔ پئی، (پڑی)
بہیر۔ لمی قطار، قافلہ، مگر لگن والے، بھیڑ
اوگھٹ۔ اوکھی ، مشکل
گھاٹی۔چڑھائی رام۔ رب
تہہ۔اوہ
رہیو۔رہا
جس رستے اُتے پنڈت جاندا اے، چلدا اے، تردا اے۔ جیہڑا پنڈت دا راہ اے اوسے راہ اُتے لوک مگر مگر تر پیندے نیں۔ اوہدے پچھے لمی قطار، لام ڈوری لگی آوندی اے۔ جس راہ اُتے پنڈت تردا اے اوہ اک ریت اے ، رسم اے، جس پچھے پچھے لوک ترے آوندے نیں۔
کبیر دا ماملہ پنڈت دے ماملے توں اُکا اُلٹ اے، وکھرا اے۔اوہ اک اوکھی گھاٹی اے جس اُتے کبیر چڑھدا پیا اے ۔ رب دا راہ پنڈت دے راہ توں وکھ اے؟
کبیر وچ کئی دھارے چلدے نیں، کئی ملدے نیں تے وکھ وی ہوندے نیں۔ کبیر نے دھرم پکھوں نری مسلمانی تے ہندوانی دواں دھرماں دے اُتلے اُچھاڑ نوں نندیا اے، اوہدا کوجھ، اوہدے اک پاسڑی ہوون نوں چگھیا اے۔ پنڈت اک خاص ریت دا نشان اے تے اوہدا راہ یاں جیہڑا راہ اوہ دسدا اے اوہی اصلوں ساریاں دا راہ اے، مارگ اے۔ پر کیہہ اوہ رب دا راہ اے؟ رام دا مارگ دا اے؟
نہیں ایہہ بھلیکھا اے اصل راہ تاں رب دا ہور اے۔ پنڈت تاں بنے بنائے ٫ گھڑے گھڑائے ٫ صدیاں توں ترے آؤندے، چلے آؤندے راہ اُتے تری آؤندا اے۔
اصلوں رب اُتے پنڈتاں مَل ماریا ہوئیا اے۔ پئی اسیں رب دے نائب آں اسیں جو آکھنے آں اوہ رب دا آکھیا اے جو کرنے آں اوہ رام موجب اے۔ پر ایس اشلوک وچ کبیر نے اک تاں پنڈت کولوں اوہدی رام دی مالکی کھوہ لئی اے تے نال ای آپنے آپ نوں رام نال جوڑ کے آپنے راہ نوں وکھ کر کے، پنڈت نوں بے ہتھل کر دتا اے۔ اصلوں جیہڑا مارگ پنڈت بنائی بیٹھا اے اوہ رب دا راہ نہیں اے اوہ راہ اے لوکاں نوں کراہے پا کے مالکی تے ذات پات وچ جوڑنا جیہڑا کدی وی رب دا راہ نہیں رہیا ۔
ہن اسیں کجھ گلاں کبیر بارے سانجھیاں کرنے آں پئ کبیر دا ویلا کیہڑا سی تے اوس دے بولاں پچھے ویلے دا کیہڑا لا ٹکرا سی ۔ تے کجھ گلاں کبیر دے وچاراں بارے کراں گے۔
کبیر اُبھے(شمالی) ہندوستان دا پہلا وڈا شاعر اے جو مسلماناں دے دو سو سال دے راج مگروں ساہمنے آؤندا اے۔ ایہہ نہیں پئ کبیر وچ ایتھوں دی وچار دھارا نہیں سی سگوں اوس وچار دھارا نوں تڑکا لاون وچ مسلمان فقیراں دا وی اثر سی جویں اسیں ویکھنے آں پئی کبیر اُتے چوکھا اثر بابا فرید دا وی سی تے کِتے کِتے اِنج لگدا اے پئ ایہناں لوکائی دے شاعراں وچکار وچار وٹاندرا وی چلدا پیا سی۔
قطب الدین ایبک جس محمد غوری نوں مار کے 1206 راج گدی سانبھی مسلماناں دا پہلا آزاد حاکم سی تے مڑ اوسے نے دہلی دی سلطانی قائم کیتی سی۔ پر ایہہ التمش سی جس نے اک آزاد ریاست دا کم پورا کیتا۔ جد افغانستان توں آئے ترک خلجیاں نے تیرہویں صدی دے اخیر وچ غلاماں دی راج گدی نوں لانبھے کیتا تے اوس ویلے مسلمان حاکماں دے مقامی آبادی وچ رلن تے سمان دا کم چھوہ پیا ہویا سی۔ خلجی راج ویلے مسلماناں دا راج مرکزی تے لمے (جنوبی) ہندوستان تیک اپڑ پیا سی تے راج آپنا ہتھ دُراڈے صوبیاں تیک پائی بیٹھا سی تے دہلی مسلمان راج دا اک وڈا رہتل مرکز بندا پیا سی۔
سنگیت تے سلیکھ وچ باہروں آئیاں تے ایتھاویاں دے کئی جوڑ بن دے پئے سن۔ اشراف وچوں ایس دی سبھ توں وڈی ونگی امیر خسرو(1254-1324) اے۔
دہلی دی سلطانی 1398وچ محمد تغلق ویلے ٹٹ گئی تے ایس نال ای تیمور دے ہندوستان اُتے دھاڑویاں دا دُکھانت وی واپریا۔ دہلی دی سلطانی مُکن مگروں بے سُکونی تے آپودھاپی دا ویلا آئیا تے جس پہلاں تاں سیدّاں دا راج لنگھایا تے مُڑ لودھیاں دا راج آ ڈُھکیا۔ دہلی سلطنت دے پھیتی پھیتی ہون دے نالوں نال مسلماناں دیاں آزاد ریاستاں وی جم پیاں جیہڑیاں خاص کر اودھ ، بہار تے بنگال وچ سن تے کجھ دکن وچ وی۔
چڑھدے تے لمے دیاں چودھویں تے پندرہویں صدی دیاں مسلمان ریاستاں نے اسلام نوں چوکھا کھلاریا تے نویں مسلمانی تے دھرت واسیاں دی سانجھی رہتل دی دس پین لگی۔ چڑھدے دیاں ریاستاں وچ جیہناں وچ جون پور، اودھ تے یوپی وی آندے سن دہلی دی راج توں 1393-1470 تیک شرقی سلطنت ہیٹھ آزاد رہیاں تے پھیر حسین شاہ نوں بھلول لودھی نے بھاج دتی۔
جون پور دی ریاست وچ لہندے ول کنوج سی تے اُبھے ول ایودھےا تے چڑھدے ول کاشی(بنارس) جیہڑا دریا گومٹی اُتے اُسریا کھلا سی۔ تیمور دی بھاج مگروں جون پور مسلماناں دا وڈا رہتلی مرکز بنیا تے ایس نوں ہندوستان دا شیراز وی آکھیا جاندا سی۔
کبیر ایہناں تھاواں دا ای رہن والا سی تے اسیں کبیر دے ویلے دیاں کجھ ہور گلاں نوں اگلی واری جوڑاں گے
کِبیر دعوے داجھن ہوت ہے نِر دعوے رَہے نِسَنک
جو جَن نِر دعوے رَہے سو گنَے اِندر سو رَنک
اوکھے اکھراں دے معنے
داجھن۔ سڑن
ہوت۔ ہوندا اے
نسنک۔بے فکر' نچنت' بے شک
جَن۔ بندے' لوک
سو۔ اوہ
اندر۔ دیوتا
کبیر دعویٰ سڑن تے جلن اے تے جو دعوے دے بِنا نیں دعوے دے بغیر نیں اوہ بے فکر تے نچنت نیں ۔ تے جیہڑے کنگال نیں ' بے دعویٰ نیں اوہ اندر دیوتا نال ہی گنے جان گے اوہ اندر دے برابر نیں۔
دعویٰ سڑن دے برابر اے تے اگ لان دا انتظام کردا اے۔دعویٰ اگ اے تے نِر دعویٰ نِسَنک نیں۔ اندر دیوتا دوالے ساریاں سوہنیاں سوانیاں نیں تے رَنک اندر دے برابر نیں جو کنگال نیں اوہ وی اوہدے ساویں نیں۔ سبھ توں اُتلی پوڑھی تے اندر اے تے سبھ توں ہیٹھلی اُتے رَنک نیں پر دویں برابر کیوں ہو گئے؟
سڑن اک حالت اے مالکی دی یاں مایا دی۔ پئ دعوے داراں نوں اوہناں دی مالکی پاروں، اوہناں دی دُنیا داری پاروں تے گھٹ ودھ دی راکھی پاروں سڑن اے اوہ سڑن، جلن دی حالت وچ نیں جو دوزخ وی اے نرگ وی اے ۔سڑن وجوگی حالت وی اے وچھڑن وی اے چنتا وی اے، فکر وی اے۔ سڑن اک ذہنی حالت وی تے سریرک وی پر نِسنک بوہتی ذہنی حالت اے۔ سڑن دا عمل ہوندا پیا اے پر نچنت اوہ حالت اے جو حاصل ہو چکی اے۔ ایہہ دا ہویئی دُنیا دی حالت جو دھرمی حالت اے اوس وچ وی اوہ جو کنگال نیں اوہ تے اندر دیوتا دے ساویں نیں۔
کِبیر جِیء جو مارے جور کر کہتے ہے جو حلال
دفتر دیئی جَب کاڈھ ہے ہوئےگا کَون حوال
جیئ۔ جی نوں' جاندار نوں جور۔ زور دیئی۔ دیوے گا
کاڈھ۔کڈھ کے
دفتر۔رجسڑ' حساب' لیکھا
حوال۔نزدیک' نال' آلے دوالے
جو، جیہڑے جیاں نوں زندہ ماردے نیں تے کہندے نیں ایہہ مارنا حلال اے جد رب اوہناں دا لیکھا کرے گا یاں حساب کرے گا تے اوہناں دی کون حمایت کرے گا۔
کِبیر جور کِیا سو جُلم ہے لے اِی جَباب خدا ِئ
دَفتر لیکھا نِیکسے مار مُوہے مُوہ کھا ِئ
'سو۔اوہ
جلم۔ظلم
لے اِی۔لَیسی' لوے گا
نیکسے۔نِکلے گا
موہے موہ۔مونہو مونہہ ' پُوری ' مونہہ تک
جس نے وی زبردستی کیتی' ظلم کیتا اوہدا جواب خدا لئے گا۔جس ویلے حساب نکلے گا اوس ویلے مُوہے مُوہ مار پئے گی۔ جے پہلے شلوک وچ ہندو دھرم نال گل کیتی لگدی سی تے ایہناں دواں وچ مسلماناں نال کیتی لگدی اے۔ ایہناں دواں شلوکاں وچ ظلم دے خلاف تے دھروہ تے دھنگان نوں نندن دی گل اے تے لیکھے تے حساب دی گل اے۔ ویکھو کیویں نرول فارسی، عربی دے اکھر لوک بولی وچ پھسے ہوئے نیں۔
دفتر سرکاری لفظ اے تے مسلماناں دے راج نال آئیا اے تے ایہہ ورتیا وی سرکاری کھاتیاں لئی جاندا اے دَفتر لیکھا نِیکسے، جد سرکاری کھاتیاں دا حساب نکلے گا۔ مطلب جد راج گدیاں دا حساب ہووے گا۔ نکلے توں اِنج وی لگدا اے جد کوئی حساب کرائے گا یاں کوئی حساب کرے گا یاں کڈھے گا۔ ایتھے اِنج وی لگدا اے پئ کوئی طاقت اے جو لیکھا کرے گی۔ لیکھا نرا مرن پچھوں نہیں ہونا ایتھے وی ہر روز لیکھا ہوندا پیا اے۔روز تخت اُلٹے جاندے نیں ہیٹھلی اُتانہہ تے اُتانہہ ہیٹھلے ہوندے رہندے نیں۔ لیکھا نالو نال وی ہوندا ا ے تے وار وی لیکھا کردی رہندی اے۔
ایتھے حساب تے لیکھے دی تے ظلم دا جواب دین دی گل کرکے مڑ کبیر ہینیاں نمانیاں نوں ساہ دیندا پیا اے مڑ لوکاں نوں نونگاردا پیا اے تسیں وی حساب کرسکدے اوہ۔ تسیں وی لیکھا کرسکدے او۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:شاعر گٹھ:بھگتی لہر
اسٹلگاؤ
اسٹلگاؤ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
چک 81 ڈی
چک 81 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
پاساؤ
پاساؤ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
تحصیل مدینیپور صدر
تحصیل مدینیپور صدر بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع لہندا مدناپور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ مدینیپور شہر  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع لہندا مدناپور دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
بریوسٹر کاؤنٹی
بریوسٹر امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
لیماسول
باہرلے جوڑ
گٹھ:قبرص دے شہر گٹھ:قبرص دے آباد تھاں گٹھ:قبرص گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
سبھراؤں دی لڑائی
سبھراؤ دی لڑائی جاں سبھراؤں دی لڑائی 10 فروری 1846 نوں ایسٹ انڈیا کمپنی اتے سکھاں وچکار لڑی گئی۔ اس لڑائی وچّ سکھ پوری طرحاں ہار گئے اتے ایہہ پہلی اینگلو سکھ جنگ دی اک فیصلہ کن لڑائی سی۔
پٹھبھومی
پہلی اینگلو سکھ جنگ 1845 وچّ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد راج وچّ گڑبڑ پھیلن کارن شروع ہوئی۔ خالصہ فوج نے انگریزاں دے بھڑکاؤݨ توں بعد ستلج پار دے انگریزی راج تے حملہ کر دتا۔ انگریزاں نے اپنی قسمت اتے لال سنگھ تے تیز سنگھ دی غداری کارن ایہہ لڑائیاں جت لئیاں۔
کمپونگ تھوم شہر
گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 82 ڈی
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
فردوسی
thumb
حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی (حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی ،940-1020) فارسی شاعر سن۔ اوہناں نے شاہنامہ دی رچنا کیتی جو بعد وچّ فارس (ایران) دی قومی شاعری بن گئی۔ اس وچّ اوہناں نے ستویں صدی وچّ فارس اتے عرب فتح دے پہلاں دے ایران دے بارے وچّ لکھیا ہے۔
جیون
فردوسی دا جنم 940 وچّ خراسان دے طوس قصبے وچّ ہویا۔ نظامی عروضی سمرکندی مطابق فردوسی دا جنم تابران صوبے دے طوس علاقے دے اک پنڈ پاز وکھے ہویا۔ دولت شاہ سمرکندی مطابق فردوسی دی جنم بھومی رزان ہے۔ ایہہ دوویں علاقے طوس علاقے وچّ ہی واقع ہن۔' اسدی ناں دے شاعر نے اسنوں سکھیا دتی اتے شاعری دے ولّ راغب کیتا ۔  اسنے ایران دے پرانے بادشاہاں دے بارے وچّ اسنوں اک گرنتھ دتا جسدی بنیاد اتے فردوسی نے شاہنامے دی رچنا کیتی۔
شاہنامہ
اس وچّ 60,000 شعر ہن۔ اوہ 30-35 سال تکّ اس مہان کم وچّ لگے رہے اتے 25 فروری 1010 نوں اسنوں پورا کیتا۔ اس سمیں اوہ 85 سال دے ہو چکے سی۔ اسنے ایہہ کتاب سلطان محمود غزنوی نوں نظر کیتی جسنے 999ء وچّ خراسان فتح کر لیا سی۔ شاہناما دا لفظی مطلب شاہ دے بارے جاں کارنامے بندا ہے۔ اس شعری مجموعے وچّ عظیم فارس  دے تہزیبی اتے سبھیاچاری اتہاس اتے روشنی پائی گئی ہے، ایرانی داستاناں اتے ایرانی سلطنت دا اتہاس بیان کیتا  گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:ایرانی ساہتکار گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ایرانی شخصیتاں
بوآ: پاکستان
{| style="background-color: white; width: 100%; border: solid 8px #479429;"
جی آیاں نوں !
اسلامی لوک راج پاکستان (اردو:اسلامی جمہوریہ پاکستان) (انگریزی:Islamic Republic of Pakistan) دکھنی ایشیاء دا اک دیس اے۔ اس دے چڑدے وچ ھندستان، اتر چڑدے وچ چین، لیندے وچ ایران تے افغانستان،تے دکھن وچ عرب سمندر ہیگا اے ۔ پاکستان 1947 وچ اوناں تھانواں تے بنیا جتھے مسلماناں دی لوک گنتی بعوتی سی۔
پاکستان دی تریخ نیولتھک ویلے توں ٹردی اے مہرگڑھ ایس رہتل دا اک گڑھ سی۔ ایس دے مگروں ایتھے کانسی ویلہ دی ہڑپہ رہتل دا مڈ رکھیا جاندا اے۔ ہڑپہ تے موہنجوداڑو ورگے نگر وساۓ جاندے نیں۔ ایتھے وید تے گندھارہ رہتلاں پونگریاں۔ ایتھے ای ایرانی، یونانی، مغل تے پنجابی رہتلاں چلیاں تے ایتھے اںگریز وی آۓ جناں دی برطانوی سلطنت چوں پاکستان 1947 چ بنیا۔ بنن ویلے 1947 چ پاکستان اک لوکراج سی جتھے 1956 چ اک آئین وی چلایا گیا پر 1958 دے مگروں ایوب خان نے آئین نوں توڑدیاں ہویاں راج تے مل مارلیا تے لوکراج مک گیا۔ 1971 چ چڑھدا پاکستان پاکستان توں وکھرا ہوکے بنگلہ دیش بن گیا۔
پاکستان دے انگ
پنجاب·سند·بلوچستان·خیبر پختونخوا·اسلام آباد·فاٹا·ازاد کشمیر·گلگت بلتستان
پاکستان دے دریا
دریاۓ سند·دریاۓ ستلج·دریاۓ جیلم·دریاۓ راوی·دریاۓ چناب·دریاۓ بیاس·دریاۓ سواں
پاکستان دے پربت دھارے
ہمالیہ·قراقرم·ہندوکش·کیرتھر·کوہ سفید·ہندو راج·لونے پہاڑ
پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں
پاکستان پیپلز پارٹی·مسلم لیگ ن·مسلم لیگ ق·متحدہ قومی موومنٹ·پاکستان تحریک انصاف·جماعت اسلامی·عوامی نیشنل پارٹی
پاکستان دی تریخ
مہر گڑھ·موئنجوداڑو·ہڑپہ رہتل·آریا·گندھارا·محمد بن قاسم·مغل سلطنت·سلطنت برطانیہ·پاکستان دے بنن دی تحریک·محمد علی جناح
گٹھ:بوآ گٹھ:پاکستان
کمپونگ چام شہر
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ کمپونگ چام شہر کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ کمپونگ چام دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 83 ڈی
چک 83 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
تحصیل گھٹال
تحصیل گھٹال بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع لہندا مدناپور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ گھٹال شہر  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع لہندا مدناپور دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
خاقانی
خاقانی  جاں خاغانی (1121/1122 - 1190) فارسی     شاعر سی۔ اوہ تریخی علاقے شروان (اج دے آذربائیجان وچّ)، شروان شاہ  دی حکومت دے تحت ہویا۔ اتے تبریز، ایران وچّ اس دی موت ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1120ء دے جم گٹھ:1190ء دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی ساہتکار گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ایرانی شخصیتاں
روسی خانہ جنگی وچ آزادی پسند تحریکاں
سابق روسی سلطنت دے علاقے وچ روسی خانہ جنگی وچ آزادی دے حامی تحریکاں نے اکتوبر انقلاب دے بعد آزاد تے غیر بالشویک قومی ریاستاں دے قیام د‏‏ی کوشش کيتی۔ اینٹینٹ پاورز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی اکثر سیاسی یا فوجی طور اُتے حمایت کيتی جاندی سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ نے روسی وائٹ موومنٹ دے نال تعاون کيتا ، دوسرے اس دے مخالف سن ۔ کئی آزادی د‏‏ی حامی تحریکاں روسی سلطنت دے ٹوٹنے بعد ابھر کر سامنے آئیاں تے جنگ وچ لڑاں ۔
مندرجہ ذیل لسٹ وچ آزادی دے حامی کچھ تحریکاں تے تنازعات نو‏‏ں پیش کيتا گیا اے جنہاں وچ اس عرصے وچ اوہ شامل سن ۔
حوالے
گٹھ:روس وچ اعتزال گٹھ:روسی خانہ جنگی گٹھ:آزادی د‏‏ی تحریکاں
کمپونگ چھنانگ شہر
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ کمپونگ چھنانگ شہر کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ کمپونگ چھنانگ دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 84 ڈی
چک 84 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
بہرائچ
بہرائچ ( انگریزی: Bahraich) بھارت دا اک شہر اے جو ضلع بہرائچ دا راجگڑھ اے۔
رقبہ
بہرائچ دا رقبہ 24 مربع کیلومیٹر اے تے ایہ 126 میٹر سمندر پدھر توں اتے وس رہیا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
Bahraich
مرلن منرو
مورت نگری
گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل گٹھ:اداکارہ گٹھ:گلوکارہ گٹھ:موسیقی
لاپ لینڈ
فنلینڈ اتلے یورپ دا دیس اے ، جہڑا سکینڈینیویا چ واقع اے ، اسدا راجگھر ہیلسنکی شہر اے ۔
انتظامی طور اتے فنلینڈ 19 ریجناں یاں علاقےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں فن بولی چ مآکنتا تے سونسکا (سویڈن دی بولی) چ لانڈسکاپ آکھیا جاندا اے ۔
لاپ لینڈ فنلینڈ دے 19 علاقےآں چوں اک علاقہ اے ، اسدا راجگڑھ رووانیمی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فن لینڈ دے علاقے گٹھ:فن لینڈ گٹھ:فن لینڈ دےصوبے گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
خلیل احمد انبہٹوی
خلیل احمد سہارنپوری انبھٹوی (پیدائش: دسمبر 1852ء— وفات: 13 اکتوبر 1927ء) مسلم عالم، دیو بندی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مشہور محدث، فقیہ، شیخ طریقت تے مصنف سن ۔
ناں و نسب
انبہٹہ، سہارن پور وچ پیدا ہوئے۔ سلسلہ نسب صحابیء رسول حضرت ابو ایوب انصاری اُتے منتہی ہُندا ا‏‏ے۔
تحصیل علوم
پنج برس د‏‏ی عمر وچ مملوک علی نے بسم اللہ کرائی۔ اردو تے فارسی د‏‏ی تعلیم انبہٹہ تے نانوتہ وچ حاصل کيتی عربی د‏‏ی ابتدائی کتاباں اپنے قصبہ دے مشہور عالم مولوی سخاوت علی تو‏ں پڑھیاں۔ بعد وچ انگریزی تعلیم دے لئی سرکاری اسکول وچ داخل ہوئے گئے۔
اس زمانے وچ دارالعلوم دیوبند قائم ہويا۔ ایتھ‏ے انہاں دے ماماں محمد یعقوب نانوتوی صدر مدرس سن لہذا 1285ھ وچ ایتھ‏ے داخل ہوئے گئے تے قافیہ پڑھیا۔ شرح تہذیب وغیرہ پڑھنے دے بعد مدرسہ مظاہر علوم سہارن پور چلے گئے۔ ایتھ‏ے حدیث، تفسیر، فقہ تے عقائد و علم کلام وغیرہ د‏‏ی تحصیل دے بعد 1289ھ وچ دار العلوم دیو بند وچ آک‏ے منطق، فلسفہ، ادب تے تریخ د‏‏ی اعلیٰ کتاباں پڑھ کر تعلیم تو‏ں فراغت حاصل کيتی۔ داروان تعلیم ہی اک سال وچ حفظ قرآن وی کیتا۔
تدریسی فرائض
تحصیل علم دے بعد مدرسہ مظاہر علوم سہارن پور وچ بطور مدرس خدمات انجام دتیاں۔ مدرسہ مصباح العلوم بریلی تے بعد وچ دارالعلوم دیوبند وچ وی تدریسی خدمات سر انجام دتیاں۔
مدرسہ مظاہر علوم سہارن پور دے ناظم اعلیٰ وی رہ‏‏ے۔
بیعت و خلافت
مولا‏نا رشید احمد گنگوہی دے مرید و خلیفہ سن ۔ حاجی امداد اللہ مہاجر مکی نے وی آپ نو‏‏ں تحریری خلافت عطا کيتی۔
وفات و تدفین
مدینہ منورہ وچ جنت البقیع دے قبرستان وچ مدفون نيں۔
حوالے
گٹھ:1852 دے جم گٹھ:1927 دیاں موتاں گٹھ:احناف گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:محدثین
پنڈت تابا رام ترکی
پنڈت تابا رام ترکی (1776- 1847) جموں اتے کشمیر  توں اردو اتے فارسی دے مشہور شاعر سی۔ بے تاب دے قلمی نام ہیٹھ اسنے فارسی ساہت چ اہم یوگدان پایا ہے اتے اسنوں اپنے زمانے دے کشمیری شاعراں وچّ بہت عزت مان حاصل سی۔ اس دی شاعری وچکار ایشیا تکّ پجی۔
حوالے
گٹھ:ہندو شخصیتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:کشمیری شخصیتاں
اتلا اوسٹروبوتھنیا
فنلینڈ اتلے یورپ دا دیس اے ، جہڑا سکینڈینیویا چ واقع اے ، اسدا راجگھر ہیلسنکی شہر اے ۔
انتظامی طور اتے فنلینڈ 19 ریجناں یاں علاقےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں فن بولی چ مآکنتا تے سونسکا (سویڈن دی بولی) چ لانڈسکاپ آکھیا جاندا اے ۔
اتلا اوسٹروبوتھنیا فنلینڈ دے 19 علاقےآں چوں اک علاقہ اے ، اسدا راجگڑھ اوؤلو شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فن لینڈ دے علاقے گٹھ:فن لینڈ گٹھ:فن لینڈ دےصوبے گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
چک 85 ڈی
چک 85 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
اچھنیرا
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 19,974 اے ۔
رقبہ
‎اچھنیرا دا رقبہ مربع کیلومیٹر اے تے ایہ 167 میٹر سمندر پدھر توں اتے وس رہیا اے۔
منگولیا دے صوبے
منگولیا 21 صوبےآں (منگولیائی: аймаг / آئماگ - aimag) چ ونڈیا ہویا اے۔ ہر آئماگ کئی ضلعے چ ونڈیا ہویا اے۔ ناں آئماگ "قبیلے" لئی منگولیائی لفظ توں لِتّا گیا اے۔ جدید صوبے 1921 دے بعد توں قائم کیتے گئے سن۔ دارالحکومت اولان‌ باتور، اک آزاد صوبائی بلدیہ دے طور اتے قائم اے۔ دارالحکومت اولان‌ باتور نوں 22ویں صوبے دے طور اتے شمار کیتا جاندا اے کیونجے ایہ دوجے 21 صوبےآں دی سطح اتے زیر انتظام اے۔
حوالے
گٹھ:منگولیا دے صوبے
گٹھ:منگولیا دی انتظامی ونڈ گٹھ:منگولیا دے صوبے گٹھ:ملکی ونڈاں دیاں لسٹاں گٹھ:ایشیا دی ملکی تھلویں ونڈ گٹھ:دیساں دی پہلی پدھر دی انتظامی ونڈ گٹھ:منگولیا
خواجہ عبداللہ انصاری
پیر ہرات حضرت شیخ ابو اسمٰعیل عبداللہ ہیراوی انصاری (1006-1088) 11ویں صدی وچّ ہرات (خراسان، موجودہ صوبہ ہرات افغانستان) دا رہن والا فارسی بولی دا مشہور صوفی شاعر سی۔ آپ پنجویں صدی ہجری/ گیارہویں صدی عیسوی وچّ ہرات دی اک نادر شخصیت، مفسرّ قرآن، راوی، مناظر اور شیخ طریقت سی جو عربی اتے فارسی زباناں وچّ اپنی تقریر دی کلا اتے شاعری دے صدقہ جانیا جاندا سی۔
زندگی
خواجہ عبداللہ انصاری دا جنم 4 مئی 1006 نوں ہرات دے قدیم قلعہ خندژ وچّ ہویا۔ اس دا باپ ابو منصور اک دوکاندار سی جو جوانی وچّ کئی سال بلخ وچّ گزار چکیا سی۔ عبداللہ، شیخ ابوالحسن خرقانی دا مرید سی اتے اپنے شیخ تے یعقین اتے اس دا بہت ستکار کردا سی جویں کہ اس نے بیان کیتا عبداللہ اک لکیا ہویا خزانہ سی، اتے اس دی کنجی ابوالحسن خرقانی دے ہتھاں وچّ سی۔
اوہ سنی فقہ حنبلی دا پیرو سی۔ اسدا تیموری زمانے وچّ تعمیر ہون والا مزار مشہور زیارت گاہ ہے۔
اس نے اسلامی تصوف اتے فلسفہ اتے فارسی اتے عربی زبان بہت ساریاں کتاباں لکھیاں۔ اس دی سبھ توں مشہور لکھت مناجات نامہ ہے جو فارسی ساہت دا شاہکار منی جاندی ہے۔ اس دی موت دے بعد اس دیاں لکھتاں دے علاوہ اس دے شگرداں اتے دوجے لوکاں ولوں اس دے بہت سارے اقوال روائت ہوئے جو تفصیر میبودی، کشف الاسرار وچّ شامل کیتے گئے۔ ایہہ قرآن کریم دی قدیم ترین مکمل اوہناں تفسیراں وچوں ہے اتے کئی مرتبہ 10 جلداں وچّ شائع ہو چکی ہے۔
اس نے علم حدیث، تاریخ اتے علم النسب اتے مہارت حاصل کیتی۔ اوہ امیر، طاقتور اتے با-اثر لوکاں دی صحبت توں دور رہا کردا سی۔ اس دی مجلس بازس وچّ شمولیت لئی لوک دور دراز توں آؤندے سن۔ جدوں وی اس دے پیروکار اس نوں کوئی تحفہ پیش کردے اوہ غریباں اتے ضرورت منداں دے حوالے کر دتا جاندا۔
ہرات دے خواجہ عبداللہ انصاری دا سلسلہ نسب نویں پشت وچّ مشہور صحابی حضرت ابو ایوب انصاری رضی اﷲ عنہ نال جا ملدا ہے۔
حوالے
گٹھ:ایرانی ساہتکار گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ٹاکھماؤ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ ٹاکھماؤ کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ کنڈال دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
کمپونگ سپیو شہر
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ کمپونگ سپیو شہر کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ کمپونگ سپیو دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
کینیڈیئن پنجابی لکھاریاں دیاں کتاباں
کینیڈا وچّ پنجابی لکھاریاں دا اک سرگرم بھائی چارا اے۔ اس بھائیچارے دا حصہ لکھاریاں دی گنتی 100 توں ودھ اے اتے پچھلے چار پنج دہاکیاں دوران ایہناں لکھاریاں دیاں سینکڑے کتاباں چھپّ چکیاں ہن۔ پیش اے ایہناں کتاباں دی لسٹ۔ ایہہ لسٹ پوری طرحاں مکمل نہیں۔ اس نوں مکمل کرن وچّ تسیں وی حصہ پا سکدے او۔
راجونت باگڑی
رنگشالا (غزل مجموعہ)، فکر پرکاشن لدھیانہ، 2014
رپندر روپی
قدم قدم چال (شاعری)، 2014
شمشیر سنگھ سندھو
ضروری نوٹ-اہٹ ساریاں رچناواں پرواس توں مگرو دیاں ہن۔ صرف 'جوت ساہس دی جگا' وچ کچھ کویتاواں پرواس توں پہلاں دیاں ہن۔
جانکاری دے سروت
وطن، جنوری-مارچی 2008 وطن، ستمبر-اکتوبر، 2007 وطن، جولائی-اگستئی، 2007 وطن، مئی-جون، 2007 پنجابی لکھاری۔کام بیدی، ہرچند سنگھ (ڈاکٹر:)، پرواسی پنجابی ساہت سندربھ کوش، حصہ چوتھا-ناٹک، فکر پرکاشن لدھیانہ، 2008 بیدی، ہرچند سنگھ (ڈاکٹر:)، پرواسی پنجابی ساہت سندربھ کوش، حصہ پنجواں-ناولاں، فکر پرکاشن لدھیانہ، 2008
حوالے
گٹھ:ساہت گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
حسین احمد مدنی
شیخ الاسلام مولا‏نا حسین احمد مدنی، آپ مولا‏نا محمود الحسن دے جانشین سن ۔ 19 شوال 1296ھ بمطابق 1879ء بمقام بانگڑ میو ضلع اناؤں، اتر پردیش، ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔
شجرہ نسب
حسین احمد مدنی سید نيں۔ آپ دا شجرہ حسین بن علی تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ آپ دا شجرہ کچھ ایويں اے:
حسین احمد بن سید حبیب اللہ بن سید پیر علی بن سید جہانگیر بخش بن شاہ انور اشرف بن شاہ مدن الیٰ شاہ نور الحق۔
شاہ نور الحق، سید احمد توختہ تمثال رسول د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن تے اوہ سید محمد مدنی المعروف بہ سید ناصر ترمذی د‏‏ی اولاد تو‏ں سن تے اوہ سید حسین اصغر بن امام زین العابدین ابن شہید کربلا حسین بن علی د‏‏ی اولاد تو‏ں سن ۔