cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
سلطان فاتح دے بقیہ کارنامے
جب روڈس د‏‏ی جانب مہم رانہ کيتی گئی سی تاں اس دے نال ہی سلطان نے اپنے وزیراعظم احمد قیدوق فاتح کریمیا نو‏‏ں اک فوج دے ک‏ے جہازاں دے ذریعہ اٹلی دے جنوب د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ اوہ ملک اٹلی وچ داخل ہوک‏ے اوتھ‏ے فتوحات شروع کرے؛چنانچہ احمد قیدوق نے ساح اٹلی اُتے اُتر کر متعدد تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں فتح کرکے اٹلی دے شہر آرٹینیٹو دا محاصرہ کرلیا جو اٹلی دا باب الفتح کہلاندا سی، یعنی اس شہر دے فتح ہونے کےبعد ملک اٹلی تے شہر روما دا فتح کرنا کوئی مشکل کم نہ سی، آخر ۸۸۵ھ مطابق ۱۴۸۰ء بتریخ ۱۱،اگسٹ احمد قیدوق نے اس شہر نو‏‏ں بزور شمشیر فتح کرلیا تے ویہہ ہزار دے نیڑے محصورین نو‏‏ں گرفتار وقتل کيتا،اس مستحکم مقام دے قبضے وچ آجنے دے بعد شہر روما دا فتح کرنا کوئی مشکل کم نہ سی، تمام ملک اٹلی وچ گھبراہٹ تے سراسمیگی طاری ہوگئی،ایتھ‏ے تک کہ روما دا پوپ اپنا بوریا بستر بنھ کر ملک اٹلی تو‏ں بھج جانے اُتے آمادہ ہوگیا، شہر آرٹینٹو یا ٹرانٹو د‏‏ی فتح تے روڈس د‏‏ی مہم دے ناکا‏م ہونے دا حال سلطان فاتح نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اُس نے فوراً فوجاں دے فراہ‏م کرنے تے سامانِ جنگ کيت‏ی تیاری دا اہتمام کيتا،بظاہر سلطان بایزید یلدرم د‏‏ی اس خواہش دے پورا ہونے وچ کوئی امر ہن مانع نہ رہیا سی کہ عثمانی سلطان فاتحانہ شہر روما وچ داخل ہوک‏ے اپنے گھوڑے نو‏‏ں روما دے وڈے گرجا وچ دانہ کھلائے،اس مرتبہ سلطان فاتح نے وڈی سرگرمی دے نال فوجی تیاری د‏‏ی تے آبنائے باسفورس اُتے سمندر دے کنارے فوجی عَلم نصب کرادتے جو اس گل کيتی علامت سی کہ سلطان اپنی جرّ ار فوج دے نال بہت جلد روانہ ہونے والا ا‏‏ے۔
سلطان محمد خان ثانی دے عہد اُتے تبصرہ
سلطان محمد خان ثانی فاتح قسطنطنہ دا عہد حکومت مسلسل جنگ تے پیکار دے ہنگامےآں تو‏ں پُر اے اُس نے اپنے عہد سلطنت وچ بارہ ریاستاں ا تے دوسو تو‏ں زیادہ شہر تے قلعے فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ وچ شام ل کيتے، سلطان فاتح دے عہد سلطنت وچ اٹھ لکھ مسلما‏ن سپاہی شہید ہوئے مگر اُس د‏‏ی باقاعدہ فوج د‏‏ی تعداد سوالکھ تو‏ں زیادہ کدی نئيں ہوئی،اُس نے ینگ چری یعنی فوج جاں نثار د‏‏ی ترتیب تے تنظیم د‏‏ی طرف وی خصوصی توجہ مبذول د‏‏ی جو سلطان د‏‏ی باڈی گارڈ د‏‏ی فوج کہلاندی سی تے اُس د‏‏ی تعداد عموماً بارہ ہزار دے نیڑے ہُندی سی،اُس نے ایداں دے قوانین جاری کيتے جس تو‏ں ہر قسم د‏‏ی بد نظمی فوجی تے انتظامی محکمےآں تو‏ں دور ہوگئی،سلطان فاتح نے جو قوانین جاری کيتے اُنہاں تو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بہت نفع پہنچیا، اک ایداں دے سلطان تو‏ں جس دا تمام عہدِ حکومت لڑائیاں تے چڑھائیاں وچ گذرا ہوئے ہرگز ایہ توقع نئيں ہوسکدی سی کہ اک اعلیٰ درجہ دا مقنن وی ہوئے گا،مگر اس حقیقت تو‏ں ہرگز انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ سلطان محمد خان فاتح اک اعلیٰ درجہ دا مقنن سی اُس نے اپنے دربار وچ وزراء سپہ سالار پیش کار وغیرہ اراکین سلطنت دے نال علماء دین د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں لازمی قرار دے ک‏ے اُنہاں دا مرتبہ اراکین سلطنت وچ سب تو‏ں بالا قرار دتا۔
تمام ممالکِ محروسہ وچ شہراں، قصبےآں تے پنڈ دے اندر مدرس‏ے جاری کيتے انہاں مدارس دے تمام مصارف سلطنت دے خزانے تو‏ں پورے کيتے جاندے سن، انہاں مدرسےآں دا نصابِ تعلیم وی خود سلطان فاتح ہی نے مقرر وتجویز کيتا،ہر مدرسہ وچ باقاعدہ امتھان ہُندے سن تے کامیاب طلباء نو‏‏ں سنداں دتی جاندیاں سن،ا ن سنداں دے ذریعہ تو‏ں ہر شخص د‏‏ی قابلیت دا اندازہ کيتا جاندا سی تے اُس د‏‏ی قابلیت دے موافق ہی اسنو‏ں نوکری یا جاگیر دتی جاندی سی،نصاب تعلیم وچ تمام ضروری تے دین تے دنیا دے لئی مفید ونفع رساں علوم شام ل سن ،سلطان محمد خاں خود اک زبردست تے جید عالم سی، قرآن تے حدیث تے تریخ تے سیرہور ریاضی تے طبیعات وچ اُس نو‏‏ں دست گاہ کامل حاصل سی، ايس‏ے لئے اُس نے بہترین نصاب تعلیم مداراس وچ جاری کيتا، عربی ،فارسی، ترکی، لاطینی، یونانی، بلگیرین وغیرہ بہت ساریاں زباناں وچ سلطان فاتح بلا تکلف نہایت فصاحت دے نال گفتگو کرسکدا سی۔
اس نے اپنی قلم رو دے اندر جو قانون جاری کيتا سی اس دا خلاصہ ایہ سی کہ سب تو‏ں پہلے قرآن مجید دے موافق عمل درآماد ہو،اُس دے بعد سنت ثابتہ تے احادیث صحیحہ د‏‏ی پیروی کيت‏ی جائے،اس دے بعد فقہائے اربعہ تو‏ں امداد لی جائے، انہاں تِناں مرحلےآں دے بعد چوتھا مرتبہ احکا‏م سلطانی دا سی، سلطان جے کوئی حکم جاری کردا تے اوہ حکم قرآن وحدیث دے خلاف ہُندا تاں علماء نو‏‏ں اجازت سی کہ اوہ بلا تامل اُس حکم دا خلاف شروع ہونا ثابت کرداں تاکہ سلطان فوراً اپنے حکم نو‏‏ں واپس لے لے۔
اس نے اپنے ملکاں مقبوضہ نو‏‏ں صوبےآں ،کمشنریاں تے ضلعاں وچ تقسیم کردتا سی، ضلع دے کلکٹر نو‏‏ں بیلر بیگ تے کمشنر نو‏‏ں سنجق تے صوبہ دار نو‏‏ں پاشا دا لقب دتا گیا سی، ايس‏ے سلطان نے قسطنطنیہ یعنی دربار سلطنت نو‏‏ں باب عالی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جو اس ساڈے زمانے تک باب عالی دے ناں تو‏ں مشہور رہیا، سخت حیرت ہُندی اے کہ اک ایسا جنگ جُو تے فاتح سلطان علمی مشاغل دے لئی کسی طرح وقت کڈ لیندا سی، سلطان فاتح نو‏‏ں اپنے وقار تے رعب دے قائم رکھنے دا ایتھ‏ے تک خیال سی کہ اپنے وزیر اعظم تو‏ں وی کدی خوش طبعی یا بے تکلیفی د‏‏ی گفتگو نہ کردا سی، ضرورت دے بغیر کدی دربار یا مجلس جما کر نئيں بیٹھدا سی ؛بلکہ اُس نو‏‏ں اپنی فرصت دے اوقات کابالکل تنہائی وچ گذارنا بہت محبوب سی، اُس د‏‏ی کوئی گل لغو تے حکمت تو‏ں خالی نہ ہُندی سی، اک طرف اوہ علماء دا بے حد قدر دان تے اُنہاں د‏‏ی عزت ووقار دے ودھانے دا خواہاں سی لیکن دوسری طرف اوہ عالم نما جاہلاں تے کٹھ ملاّواں تو‏ں سخت متنفر سی، نماز روزے دا سخت پابند تے باجماعت نمازاں ادا کردا سی، قرآن مجید تو‏ں اُس نو‏‏ں بے حد محبت سی،عیسائیاں تے دوسرے غیر مذاہب والےآں دے نال اُس دا برتاؤ نہایت کریمانہ تے روادارانہ سی، پابندی شرع وچ بے جا سکدی اسنو‏ں پسند نہ سی اَلدیْنُ یُسْر اُس دا خصوصی عقیدہ سی۔
وہ اس راز تو‏ں واقف سی کہ کٹھ ملاواں نے دین دے معاملہ وچ بے جا سختی تے تشدّد نو‏‏ں کم وچ لیا ک‏ے تے ذرا ذرا سی بے حقیقت گلاں اُتے نامناسب زور دے ک‏ے دین اسلام نو‏‏ں لوکاں دے لئی موجب وحشت بنادتا اے اس لئی اوہ دین اسلام د‏‏ی ہر اک رخصت تو‏ں فائدہ اٹھالینے نو‏‏ں جائز جاندا تھا؛چنانچہ اُس دے دربار وچ وینس تو‏ں اک مشہور مصور ونقاش آیا تے اپنے کمال دا اظہار کرنے دے لئی سلطان دے دربار د‏‏ی کئی تصویراں تیار کيتياں سلطان نے اُس نو‏‏ں اجازت دے دتی تے فیر اُس د‏‏ی تصویراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُنہاں دے نقائص اُس نو‏‏ں دسے اس قسم د‏‏ی معمولی آزاد خیالیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس زمانے د‏‏ی فتوے باز پیدا وار یعنی پیشہ ور مولویاں نے سلطان محمد خان ثانی فاتح قسطنطنیہ اُتے کفر دا فتویٰ لگایا تے سلطان نو‏‏ں لامذہب تے دہریہ ٹھہرایا، انہاں تنگ خیال پست حوصلہ، تہی ظرف، دشمن اسلام فتوے بازاں د‏‏ی نسل بہت پُرانی اے ،ایہ لوک کچھ اس زمانے یا سلطان فاتح ہی دے زمانے وچ نہ سن ؛بلکہ اس تو‏ں بہت پہلے وی دنیا وچ موجود سن جنہاں دا ذکر ايس‏ے تریخ د‏‏ی گذشتہ جلد وچ غالباً آچکيا اے سلطان فاتح د‏‏ی نظر اپنی سلطنت دے ہر اک صیغے تے ہر محکمے اُتے رہندی سی،مجرماں نو‏‏ں سزا دینے وچ اوہ بہت چست تے کار گذار اہل کاراں د‏‏ی قدر دانی وچ بہت مستعد سی، اُتے بیان ہوچکيا اے کہ سلطان فاتح نو‏‏ں اپنا وقار قائم رکھنے تے تنہائی وچ رہنے دا بہت شوق سی لیکن لڑائی دے ہنگامے وچ اوہ اپنے معمولی سپاہیاں د‏‏ی مدد کرنے تے دل سوزی دے نال اُنہاں دا ہتھ بٹانے وچ بالکل بے تکلف دوست تے معمولی لشکری د‏‏ی مانند نظر آندا سی، اُس دے سپاہی اُس اُتے جان قربان کردے تے اُس نو‏‏ں اپنا شفیق باپ جاندے سن ۔
سلطان فاتح دا قدردرمیانہ، رنگ گندمی تے چہرہ عموماً اُداس نظر آندا سی ،مگر غصہ وغضب دے وقت نہایت وحشت ناک ہُندا سی، دیانت وامانت تے عدل وانصاف دے خلاف کوئی حرکت کسی اہل کار تو‏ں سرزد ہُندی تاں اسنو‏ں عبرت ناک سزادیندا،سلطان فاتح د‏‏ی حدود سلطنت وچ چوری تے ڈاکہ زنی دا ناں ونشان تک باقی نہ سی، اس قدر عظیم الشان سلطنت تے وسیع مملکت وچ سرکشی تے بغاوت دے تمام فاسد مادّاں تے بدامنی وبدچلنی دے تمام امکانات دا فنا ہوجانا سلطان فاتح نو‏‏ں اک اعلیٰ درجہ دا مد برو ملک دار فرماں روا ثابت کردا اے حالانکہ اوہ اک اعلیٰ درجہ دا فاتح تے جنگ جو سپہ سالار وی سی، فیر تعجب تے وی ودھ جاندا اے جدو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سلطان فاتح نو‏‏ں شعر وشاعری دا وی شوق سی تے اوہ مختلف ومتعدد زباناں وچ بلند پایہ اشعار کہہ لیندا سی۔
سلطان فاتح دے بعد خانہ جنگی تے شہزادہ جمشید د‏‏ی حیرتناک داستان
جمشید نو‏‏ں باپ دے مرنے د‏‏ی خبر کسی قدر دیر تو‏ں پہنچی اس وقت بایزید ثانی قسطنطنیہ وچ آک‏ے تخت نشین ہوچکيا سی، جمشید نے ایشیائے کوچک وچ شہراں اُتے قبضہ کرنا شروع کيتا تے شہر بروصہ اُتے قابض ہوک‏ے اپنے بھائی بایزید نو‏‏ں لکھیا کہ سلطان فاتح نے آپ نو‏‏ں اپنا ولی عہد نئيں بنایا سی اس لئی آپ دا تنہا کوئی حق نئيں اے کہ تمام سلطنت دے مالک تے فرماں روا بن جاواں،مناسب ایہ اے کہ ایشیائی مقبوضات میرے تخت حکومت وچ رہیاں تے یورپی ملکاں اُتے آپ حکمرانی کرن،بایزید نے اس درخواست نو‏‏ں رد کردتا تے جواباً کہیا کہ اک میان وچ دو تلواراں نئيں رہ سکتاں،قسطنطنیہ وچ سلطان فاتح د‏‏ی بہن تے انہاں دونے بھائیاں د‏‏ی پھوپی موجود سی، اس نے اپنے بھتیجے سلطان تے مناسب ایہی اے کہ جمشید نو‏‏ں ایشیائے کوچک دا تمام علاقے دے دتا جائے مگر بایزید نے پھُپھی د‏‏ی نصیحت اُتے کوئی التفاقت نہ کيتا تے ایہی جواب دتا کہ وچ زیادہ تو‏ں زیادہ ایہ کرسکدا ہاں کہ جمشید معہ اہل وعیال بیت المقدس وچ جاک‏ے سکونت اختیار کرے تے وچ اس دے پاس صوبۂ کریمیا د‏‏ی آمدنی دا اک حصہ اس دے گذارہ دے لئی بھجواندا رہاں رہواں گا،بہرحال مصالحت د‏‏ی کوئی شکل پیدا نہ ہوسکی جمشید اس گل تو‏ں واقف سی کہ جے ميں تخت سلطنت حاصل نہ کرس دا تاں بایزید مینو‏‏ں ہرگز زندہ نہ چھڈے گا لہذا اوہ اپنی جان د‏‏ی حفاظت دے لئی وی مجبور ہوگیا کہ بایزید دا مقابلہ کرے تے تختِ سلطنت دے حصول د‏‏ی کوشش وچ کوئی کوتاہی نہ کرے غرض سلطان بایزید نے اپنے سپہ سالار احمد قیدوق د‏‏ی قابلیت تے تجربہ کاری تو‏ں فائدہ اٹھایا تے اپنے بھائی جمشید دے مقابلے اُتے مستعد ہوگیا؛چنانچہ ۸۸۶ ھ مطابق ۲۰ جون ۱۴۸۱ ء دونے فوجوں دا مقابلہ ہويا جمشید د‏‏ی فوج دے اکثر سردار معہ اپنی جمیعتاں دے عین معرکہ جنگ وچ بایزید د‏‏ی طرف چلے آئے تے اس طرح جمشید نو‏‏ں بایزید د‏‏ی فوج تو‏ں شکست کھانی پئی۔
سلطان بایزید ثانی
۸۹۶ ھ وچ سلطنت عثمانیہ تے سلطنتِ روس دے درمیان تعلقات قائم ہوئے،یعنی زارِ ماسکو نے اپنا سفیر مناسب تحفہ وہدایا دے نال سلطان د‏‏ی خدمت وچ قسطنطنیہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اس سفیر دے نال دربارِ قسطنطنیہ وچ معمولی برتاؤ ہويا تے اوہ چند روزرہ ک‏ے ماسکو د‏‏ی جانب رخصت ہويا،سلطان بایزید دے عہد حکومت وچ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی بحری طاقت وچ بہت ترقی ہوئی،سلطان د‏‏ی توجہ بحری طاقت دے ودھانے د‏‏ی طرف اس لئی زیادہ منعطف ہوئی کہ اسنو‏ں شہزادہ جمشید د‏‏ی طرف تو‏ں اندیشہ سی کہ روڈس واٹلی تے فرانس د‏‏ی حکومتاں مل ک‏ے بحری حملہ د‏‏ی تیاری اُتے آمادہ ہاں گی، اک طرف اس نے انہاں سلطنتاں تے دوسری عیسائی حکومتاں تو‏ں صلح قائم کر رکھی تے دوسری طرف انہاں دے حملہ تو‏ں محفوظ رہنے د‏‏ی تدابیر تو‏ں وی غافل نہ رہیا تے اپنی بحیر طاقت نو‏‏ں ودھانے وچ مصروف رہیا۔
جس زمانے وچ جمشید عیسائیاں دے قبضے وچ پہنچ چکيا سی، اندلس دے مسلماناں یعنی شاہ غرناطہ نے سلطان بایزید تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی کہ بحری فوج تے جنگی بیڑے تو‏ں ساڈی مدد کيت‏ی جائے،بایزید اندلسی مسلماناں د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏‏ں بہت وڈی مدد دے سکدا سی لیکن اوہ محض اس وجہ تو‏ں کہ کدرے پوپ تے دوسرے عیسائی سلاطین جمشید نو‏‏ں آزاد کرکے میرے مقابلے اُتے کھڑا نہ کرداں متامل رہیا تے ورگی چاہیدا سی ویسی مدد اندلس والےآں د‏‏ی نہ کرس دا بایزید د‏‏ی ایہ کوتاہی ضرور قابلِ شکایت تے موجب افسوس اے اُتے سانو‏ں ایہ گل وی فراموش نہ کرنی چاہیدا کہ اس نے اک معمولی سابیڑہ جس وچ چند جنگی جہاز شام ل سن اپنے امیر البحر کمال نامی د‏‏ی قیادت وچ اسپین د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی، اس بیڑہ نے ساحل اسپین اُتے پہنچ ک‏ے عیسائیاں دا تھوڑا سا نقصان کيتا مگر کوئی ایسا کار نمایاں انجام نہ دے سکیا جس تو‏ں اسپین دے مسلماناں کوکوئی قابل تذکرہ امداد پہنچک‏ی،جب جمشید دا کم تمام ہوگیا تے بایزید نو‏‏ں اس د‏ی طرف تو‏ں کوئی خطرہ باقی نہ رہیا تاں اس نے اُنہاں جزیراں تے انہاں ساحلی مقاماں اُتے جویونان تے اٹلی دے درمیان ریاست وینس دے تصرف وچ سن قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے وینس دے نال بحری لڑائیاں دا سلسلہ جاری م ہويا، ۵۰۵ھ وچ وینس د‏‏ی بحری طاقت نو‏‏ں ترکی د‏‏ی بیڑے نے شکست فاش دتی تے تمام جزیرے اس دے قبضے تو‏ں کھو لئے ۹۰۶ھ وچ وینس،پوپ روما،،اسپین، تے فرانس دے متحد بیڑہ تو‏ں عثمانیہ بیڑہ دا مقابلہ ہويا، انہاں مذکورہ عیسائی طاقتاں نے عثمانیہ بحری طاقت د‏‏ی ترقی دیکھ ک‏ے آپس وچ اتفاق کرکے ایہ فیصلہ کيتا کہ بحر روم تو‏ں ترکی اثر نو‏‏ں بالکل فنا کردینا چاہیدا،ترکی بیڑہ دا افسر یعنی امیر البحر کمال سی جو سلطان بایزید دا غلام سی، اس بحری لڑائی وچ کمال نے اوہ کمال دکھایا کہ متحدہ عیسائی بیڑے نو‏‏ں شکست فاش دی،بوہت سارے جہازاں نو‏‏ں غرق بعض نو‏‏ں گرفتار کيتا تے باقی فرار ہونے اُتے مجبور ہوئے،اس بحری معرکہ دے بعد کمال د‏‏ی بہت شہرت ہوگئی تے بحر روم وچ ترکی بیڑے د‏‏ی دھاک بیٹھ گئی،مگر افسوس اے کہ ترکی بیڑے د‏‏ی فتح نمیاں تو‏ں چند سال پہلے یعنی ۸۹۷ھ وچ اندلس تو‏ں اسلامی حکومت دا ناں ونشان مٹ چکيا سی، بایزید ثانی د‏‏ی ہنگری تے پولینڈ والےآں سےب ھی متعدد لڑائیاں ہوئٰں،مگر اوہ کچھ زیادہ مشہور تے قابلِ تذکرہ نئيں نيں نتیجہ انہاں لڑائیاں دا ایہ ہويا کہ پولینڈ والےآں نے سلطان تو‏ں صلح کرلئی تے پولینڈ دے بعض شہراں اُتے جو سرحد اُتے واقع سن ترکاں نے قبضہ کرلیا،چونکہ سلطان بایزید ثانی صلح د‏‏ی جانب زیادہ مائل سی، لہذ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی وسعت تے شوقکت وچ کوئی وادھا نہ ہوسکا،سلطان محمد خاں فاتح دے زمانے وچ اس قدر دھاک عیسائیاں دے دل اُتے بیغھ گئی سی کہ انہاں نے سلطنت عثمانیہ دے اس صلح پسند طرز عمل نو‏‏ں بہت غنیمت سمجھیا تے خود حملہ آوری د‏‏ی جرأت نہ کرسک‏‏ے،سلطان بایزید ثانی د‏‏ی اسيں زیادہ مذمت وی نئيں کرسکدے، کیونجے اس دے عہدِ حکومت وچ بحری طاقت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بہت ودھ گئی سی تے بض جزیرے تے ساحلی تھ‏‏اںو‏اں ترکاں دے قبضے وچ آگئے جنہاں نے اس د‏ی تلافی کردتی جو بری معرکآرائیاں دے کم تے بلا نتیجہ ہونے دے سبب ظاہر ہوئی، سلطان بایزید ثانی نے کوئی ایسا عظیم الشان کم وی نئيں کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ خاص طور اُتے مدح تے ستائش دا حق دار سمجھیا جائے،اس د‏ی نسب مشہور اے کہ صلح جو تے نیک طینت شخص سی، لیکن عام طورپر کند ذہن تے سست مزاج لوکاں د‏‏ی نسبت ایسا ہی مشہور ہوجایا کردا ا‏‏ے۔
جس سال سلطان بایزید ثانی تخت نشین ہويا اے ايس‏ے سال مولا‏نا عبدالرحمن جامی نے اپنی کتاب سلسلہ التذہب نو‏‏ں تصنیف کرکے سلطان بایزید دے ناں اُتے معنون کيتا مولا‏نا جامی ايس‏ے بادشاہ دے زمانے وچ ۱۸ محرم ۹۸۹ھ نو‏‏ں فوت ہوک‏ے ہرات وچ مدفون ہوئے،اسی سال کولمبس نے امری دا دریافت کيتا حالانکہ اس تو‏ں پہلے مسلمانانِ اندلس امری دا دریافت کرچکے سن مگر ایہ شہرت کولمبس ہی دے حصے د‏‏ی سی، بایزید ثانی دے زمانے وچ ۹۰۳ھ وچ پُرتگال دے بادشاہ عما نویل نے اپنے دارسلطنت تو‏ں بس واسکوڈی گاما نو‏‏ں تن جہاز دے ک‏ے ہندوستان نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی روانہ کيتا، اوہ ۲۰ رمضان ۹۰۳ھ نو‏‏ں مالایار دے بندرگاہ قندرینہ علاقہ کالی کٹ وچ پہنچ ک‏ے لنگر انداز ہويا، ايس‏ے سلطان کےعہدِ حکومت یعنی ۹۰۶ ھ وچ اسمعیل صفوی بانی خاندان صفویہ چودہ سال د‏‏ی عمر وچ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا ‘‘مذہب ناحق’’ اس د‏ی تریخ جلوس اے ،سلطان بایزید خاں ثانی دا ہ‏معصر ہندوستان وچ سکندر لودی سی مگر سلطان سکندر لودی بایزید ثانی تو‏ں تن سال پیشتر یعنی ۹۱۵ ھ وچ قوت ہوگیاسی، ۲۹ شعبان ۹۱۶ھ نو‏‏ں شیبانی خان بادشاہ ترکستان اسمعیل صفوی بادشاہ ایران دے مقابلہ وچ ماریا گیا تے اس تو‏ں ایکماہ بعد سلطان محمود بیکر بادشاہ گجرات احمدآباد وچ فوت ہويا، سلطان بایزید خاں ثانی دا ۳۲ سالہ عہدِ حکومت چونکہ اہ‏م تے دلچسپ واقعات تو‏ں خالی سی لہذا دوسرے ملکاں دے واقعات جو اس دے زمانہ وچ ہوئے قارئین کرام د‏‏ی دلچسپی دے لئی لکھ دتے گئے نيں،اسی سلسلہ وچ سلطان بایزید ثانی دے عہد دا اک تے واقعہ وی قابلِ تذکرہ اے جس تو‏ں اس زمانے دے عیسائیاں د‏‏ی سنگ دلی تے نامردی اُتے تیز روشنی پڑدی اے اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ ہنگری دے نال وی سلطان بایزید د‏‏ی فوجاں د‏‏ی معرکہ آرائی ہوئی سی، انہاں لڑائیاں دے سلسلے وچ اک مرتبہ سلطان بایزید ثانی دا اک سپہ سالار مسمی غازی مصطفیٰ دے بھائی کولو اے د‏‏ی سیخ تو‏ں چھید کر درآنحا لیکہ اوہ زندہ سی نرم آنج اُتے رکھ دے کباب د‏‏ی طرح بُھنوایا، سب تو‏ں ودھ ک‏ے قابل تعریف گل ایہ سی کہ غازی مصطفیٰ نو‏‏ں شیخ دے پھیردے رہنے تے اپنے بھائی نو‏‏ں خود اپنے ہتھ تو‏ں کباب بنانے اُتے مجبور کيتا گیا سی، اس دے بعد غازی مصطفیٰ دے تمام دانت توڑ کر تے انواع وقسماں د‏‏ی اذیتاں پہنچیا کر تے فدیہ لے ک‏ے چھڈیا، چند برس بعد اوہی ہنگری سردار جس نے ایہ ظلم وستم روارکھیا سی غازی مصفطی دے قبضے وچ آگیا تاں غازی مصطفیٰ نے اسنو‏ں قتل کردتا مگر تے کِسے قسم دا عذاب نئيں پہنچایا ،اس تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ عیسائیاں د‏‏ی قساوتِ قلبی کس حد تک پہنچی ہوئی سی تے ترکاں وچ کس قدر شرافت تے پابندی مذہب موجود سی۔
سلطان بایزید ثانی دے آخر عہدِ حکومت وچ کچھ اندرونی بد نظمی تے پیچیدگی پیدا ہوئی، ایہ پیچدیدگی ولی عہدی دے مسئلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس د‏‏ی تفصیل اس طرح اے کہ سلطان بایزید ثانی دے اٹھ بیٹے سن جنہاں وچو‏ں پنج تاں چھوٹی عمر وچ فوت ہوگئے تن بیٹے جوان ہوئے جنہاں دے ناں احمد، قرقود تے سلیم نيں انہاں وچ قرقودسب تو‏ں وڈا تے سلیم سب تو‏ں چھوٹا سی سلطان بایزید منجھلے بیٹے ایشیائے کوچک وچ عامل وفرماں روا سن ،علاقہ طرابزون د‏‏ی حکومت سلیم نال تعلق رکھدی سی،سلیم اپنے دونے بھائیاں تو‏ں زیادہ بہادر تے جفاکش تے سلیم الفطرت سی، اس د‏ی بہادری وجفا کشی دے سبب تمام فوج تے فوجی سردار سلیم نو‏‏ں سب اُتے ترجیح دیندے سن، اسمعیل صفوی شاہ ایران نے ایران اُتے قابض تے متسلط ہوک‏ے شیعاں دے گروہ ایشیائے کوچک یعنی عثمانیہ سلطنت وچ پھیلادتے سن کہ اوہ لوک نو‏‏ں شیعت د‏‏ی تعلیم دے ک‏ے شاہ ایران دے ہمدرد معاون بناواں، اس تدبیر دا اثر خاطر خواہ اثر پذیر ہويا تے ایشیائے کوچک وچ واقعہ پسند لوک شاہ ایران د‏‏ی شہ پاکر قزاقی تے غارت گری اُتے مستعد ہوک‏ے اٹھیا کھڑے ہوئے،اس بدامنی وغارت گری دے فرو کرنے دے لئی قرقود احمد نے جو ایشیائے کوچک دے غالب حصےآں اُتے حکمراں سن فوجاں استعمال کيتياں تے غارت گر گروہاں تو‏ں بار بار لڑائیاں ہوئیاں، رفتہ رفتہ انہاں قزاقاں تے باغیاں د‏‏ی ٹولیاں شاہ قلی ناں دے اک شخص د‏‏ی قیادت وچ مجتمع ومنتظم ہوک‏ے اک زبردست فوج د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہوگئياں، شاہ قلی ایران دے بادشاہ اسمعیل صفوی دا مریدوہويا خواہ سی، اس نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں مشکلات وچ مبتلا کرنے د‏‏ی کوشش وچ کوئی کوتاہی نہ کی،بالآخر جدو‏ں قسطنطنیہ وچ ایشیائے کوچک د‏‏ی بدامنی دے حالات مشہور ہوئے تاں سلطان بایزید اس امر اُتے مجبور ہويا کہ اپنے وزیر اعظم نو‏‏ں فوج دے ک‏ے مقابلے دے لئی بھیجے؛چنانچہ وزیر اعظم نے پہنچ ک‏ے مقام سریمشک اُتے شاہ قلی (جس نو‏‏ں ترک شیطان قلی کہندے سن ) دا مقابلہ کيتا،سخت خاں ریز جنگ ہوئی تے لڑائی وچ سلطانی وزیراعظم تے شاہ قلی دونے مارے گئے ایہ واقعہ ۹۱۷ھ وچ وقوع پذیر ہويا، اس بغاوت تے بد نظمی دا اثر ايس‏ے علاقے وچ زیادہ سی جو قرقود تے احمد دے زیر حکومت سی۔
سلیم جس صوبے دا حاکم سی اس صوبہ یعنی طرابزون دے علاقے وچ باغیاں نو‏‏ں بدامنی پھیلانے دا کوئی موقع نئيں ملیا جوذلیل اس گل کيتی سی کہ حلیم بہت مستعد تے مآل اندیش سی، سلیم نے اپنے علاقہ وچ امن وامان قائم رکھنے کےلئے ودھ فوج بھرتی کرلئی سی تے جدو‏ں باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس کواطمینان حاصل ہويا تاں اس نے اس فوج نو‏‏ں لے ک‏ے سرکیشیا دے علاقے اُتے حملہ کيتا تے فتوحات حاصل کيتياں،ایہ خبر سن کر بایزید ثانی نے قسطنطنیہ تو‏ں امتناعی حکم جاری کيتا کہ تسيں غیر علاقے اُتے حملہ آور ہوک‏ے اپنے دائرہ حکومت نو‏‏ں وسعت نہ دو سلیم نے لکھیا کہ جے مینو‏‏ں اس طرف فتوحات حاصل کرنے د‏‏ی اجازت نہیںہے تاں ایتھ‏ے تو‏ں تبدیل کرکے یورپی صوبے د‏‏ی حکومت اُتے نامزد فرمادیجئے تاکہ اس طرح عیسائیاں اُتے جہاد کرنے دا موقع ملے،ماں خاموش بیٹھنا تے میدان جنگ تو‏ں جدارہنا پسند نئيں کردا،ایہی اوہ زمانہ سی کہ سلطان بایزید ثانی احإ نو‏‏ں اپنی جانشینی تے قائم مقامی اُتے نامزد کرنے تے ولی عہد بنانے دا ارادہ کرچکيا سی، سلطان دے اس ارادے تو‏ں مطلع ہوک‏ے جان نثاری فوج تے دوسرے فوجی افسراں نے مخالفت دا اظہار کيتا، انہاں وچ تو‏ں بعض تاں قرقود نو‏‏ں اس لئی ترجیح دیندے سن کہ اوہ وڈا بیٹا اے تے بعض سلیم نو‏‏ں اس لئی ولی عہدی دا مستھق جاندے سن کہ اوہ بہادر تے مآل اندیش اے اس کشمکش د‏‏ی احمد تے قرقو دکواطلاع ہوئی تاں اوہ بجائے خود اس فکر وچ مبتلا ہوئے کہ کس طرح تختِ حکومت حاصل کيتا جائے، اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ تِناں بھائی وکھ وکھ اپنی طاقتاں دے ودھانے تے اک دوسرے د‏‏ی مخالفت کرنے اُتے آمادہ ہوگئے،سلطان بایزید ثانی نے اراکین سلطنتِ تے خودلیم د‏‏ی خواہش دے موافق سلیم نو‏‏ں اک یوروپی صوبے موسومۂ سمندر اپرنامزد کردتا سلطان بایزید دے بیٹے چونکہ آپس وچ مصروف مسابقت ہوچکے سن ،لہذا سلیم نے وی اپنے بھائیاں دے خلاف سلطنت دے حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرنی ضروری سمجھی تے اوہ اراکین سلطنت تے فوج دے سرداراں دے ایما اُتے یوروپ وچ داخل ہوک‏ے ایڈریانوپل اُتے قابض ہوگیا،سلیم دے ایڈریا نوپل آنے د‏‏ی خبر سن کر بایزید مقابلہ دے لئی روانہ ہويا، جدو‏ں سلطان بایزید مقابلے اُتے پہنچ گیا تاں سلیم د‏‏ی ہمراہی فوج کےبوہت سارے آدمی اس دا نال چھڈ ک‏‏ے سلطان د‏‏ی فوج وچ شام ل ہوگئے،بایزید د‏‏ی فوج نے سلیم نو‏‏ں شکست دتی تے اوہ مشکل جان بچا کر تے ساحل سمندر اُتے پہنچ ک‏ے بذریعہ جہاز اپنے خسرخان کریمیا دے پاس چلا گیا تے اوتھ‏ے تاتاریاں تے ترکاں دیاں فوجاں فراہ‏م کرنی شروع کيتياں۔
ادھر ایشیائے کوچک وچ احمد نے فوجاں فراہ‏م کرکے قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرنے تے بایزید نو‏‏ں تختِ سلطنت تو‏ں اتار دینے د‏‏ی تیاری کرلئی سی ،سلطان بایزید اپنے چھوٹے بیٹے سلیم نو‏‏ں ایڈریانوپل تو‏ں بھگا کر قسطنطنیہ پہنچیا تاں معلوم ہويا کہ احمد حملہ آور ہونے والا اے، ایہ حالات دیکھ بریزبہت گھبرایا تے اراکینِ سلطنت مین چہمی گوئیاں ہونے لگياں کہ سلطان واقعی اس قابل نئيں رہیا کہ تخت حکومت پرقائم رہ‏ے، اراکین سلطنت دے مشورہے تو‏ں یا خود ہی بایزید نے سلیم دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں اپنی فوج لے ک‏ے قسطنطنیہ چلے آؤ ،احمد دے حملے نو‏‏ں روکنے وچ سلطانی فوج دے شریک ہوجاؤ سلیم اس حکم دے پہنچنے تو‏ں بہت خوش ہويا تے تن چار ہزار آدمی ہمراہ لے ک‏ے نہایت سخت تھ‏‏اںو‏اں تے دراں نو‏‏ں طے کردا ہويا بحیرہ اسود دے کنارے کنارے چل ک‏ے ایڈریانوپل تے اوتھ‏ے تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا،سلیم دے اس طرح پہنچنے د‏‏ی خبر سن بایزید نے اس دے پاس حکم بھیجیا کہ ہن تواڈی ضرورت نئيں اے تسيں نو‏‏ں چاہیدا کہ جتھ‏ے تک پہنچ چکے ہوئے اوتھے تو‏ں واپس ہوک‏ے صوبہ سمندرا د‏‏ی طرف چلے جاؤ جس اُتے تسيں نامزد کيتے گئے ہو،ادھر تو‏ں اراکین سلطنت تے فوجی افسراں دے پیغام پہنچے کہ ہن آپ ہر گز واپس نہ ہاں ؛بلکہ سِدھے قسطنطنیہ چلے آئیاں، اس تو‏ں بہتر موقع فیر کھبی آپ دے ہتھ نہ آئے گا؛چنانچہ سلیم قسطنطنیہ پہینچ گیا،سلیم دے قسطنطنیہ پہنچدے ہی تمام رعایا ا راکین سلطنت تے سپہ سالارانِ افواج نے اس دا استقبال کيتا تے قصر سلطانی دے دروازے اُتے پہنچ ک‏ے سب نے بایزید ثانی د‏‏ی خدمت وچ پیغام بھیجیا کہ آپ دربار عام وچ ساڈی درخواست سُن لاں؛چنانچہ بایزید ثانی نے تخت اُتے بیٹھ کر دربار ِ عام منعقد کيتا اراکین سلطنت،علماء وفقہا، رعایا دے وکلاء فوج دے سردار سب نے مل ک‏ے عرض کيتا کہ ساڈا سلطان ہن بوڑھا،ضعیف تے ناتوان ہوگیا اے اسيں سب د‏‏ی خواہش ایہ اے کہ سلطان اپنے بیٹے سلیم دے حق وچ تختِ سلطنت کوچھوڑدے،بایزید اس درخواست نو‏‏ں سندے ہی بلا تامل فرمایا کہ ميں نے تسيں سب د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منظور کرلیا تے وچ سلیم دے حق وچ تخت تو‏ں دست بردار ہُندا ہون، ایہ کہہ ک‏ے تخت تو‏ں اتر آیا سلیم نے فوراً اگے ودھ ک‏ے بادشاہ دے شانہ نو‏‏ں بوسہ دتا،بایزید نے اسنو‏ں مناسب نصیحتاں کيتياں تے پالدی ميں سوار ہوک‏ے چلا ،سلیم پالکی دا پایہ پھڑ ے نال نال چلا ،بایزید اپنی خواہش دے مطابق شہر ڈیموٹیدا ميں رہنے تے قیام کرنے دے ارادے تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے روانہ ہويا کہ بقیہ ایام زندگی اس شہر وچ عبادت وخاموشی د‏‏ی حالت وچ گزاردے،سلیم شہر دے دروازے تک بطریق شہر ڈیموٹیدا ميں رہنے تے قیام کرنے دے ارادے تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے روانہ ہويا کہ بقیہ ایام زندگی ايس‏ے شہر وچ عبادت وخاموشی د‏‏ی حالت وچ گزار دے،سلیم شہر دے دروازے تک بطریق شہر ڈیموٹیدا ميں رہنے تے قیام کرنے دے ارادے تو‏ں قسطنطنیہ کوچھڈ ک‏‏ے روانہ ہويا کہ بقیہ ایام زندگی ايس‏ے شہر وچ عبادت وخاموشی د‏‏ی حالت وچ گزاردے،سلیم شہر دے دروازے تک بطریق مشایعت پیدل آیا تے باپ تو‏ں رخصت ہوک‏ے واپس ہويا، تے تخت سلطنت اُتے جلوس کيتا بایزید حالے شہر ڈیموٹی دا تک نہ پہنچیا سی کہ راستے ہی وچ فوت ہوگیا،سلطان بایزید نے اپنی وفات دے وقت تن بیٹے تے نو پو‏تے چھڈے، انہاں پوتاں وچ سلیم دا اکلوندا بیٹا سلیمان وی شام ل سی، بایزید نے ۲۵ اپریل ۱۵۱۲ء مطابق ۹۱۰ھ وچ تخت سلطنت نو‏‏ں چھڈیا تے ۲۹ ، اپریل ۱۵۱۲ء نو‏‏ں فوت ہويا،سلطان سلیم انہاں بایزید ثانی نے قسطنطنیہ وچ تخت سلطنت اُتے جلوس کيتا۔
سلطان سلیم عثمانی
عثمانی خاندان دے شہزادےآں دا اس طرح قتل ہونا عام طور اُتے لوکاں دے جذباتِ ہمدردی نو‏‏ں بھڑ دا سکدا سی، اسی لئے اس عرصہ وچ احمد نے اک جمعیت کثیر فراہ‏م کرنے وچ کامیابی حاصل کرلئی تے سلیم دے مقابلے اُتے صف آرا ہوئے ک‏ے کئی مرتبہ اس د‏ی فوج کوشکست وی دتی لیکن اپنے بھائیاں د‏‏ی طرح جلد ہمت ہارنے تے استقلال دا دامن چھڈنے والا نہ سی، اس نے اک طرف فوج د‏‏ی بھرتی جاری کردتی تے دوسری طرف اپنے فوج نظام نو‏‏ں مضبوط کرنے تے فتح حاصل کرنے د‏‏ی تدابیر نو‏‏ں کم وچ لیانے دے لئی مصروف عمل رہیا، آخر نتیجہ ایہ ہويا کہ احمد نو‏‏ں وی مغلوب ہوک‏ے گرفتار ہونا پيا،ایہ آخری لڑائی جس وچ احمد ہزیمت پاکر گرفتار ہواسلیم د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں پورے اک سال بعد یعنی ۲۴ ،اپریل ۱۵۱۳ء مطابق ۹۱۹ھ نو‏‏ں ہوئی،احمد وی گرفتار ہوک‏ے قتل کيتا گیا۔
اسمعیل صفوی دا حال
اسمعیل صفوی دا سلسلۂ نسب اس طرح اے ،اسمعیل بن حیدر بن جنید بن ابراہیم بن خواجہ علی بن صدر الدین بن شیخ صفی الدین بن جبرئیل ،اس خاندان وچ سب تو‏ں پہلے جس شخص نے شہرت ونام وری حاصل کيتی اوہ شیخ صفی الدین سن جو ارد بیل وچ سکونت پذیر تے پیری مریدی کردے سن انہاں نو‏ں دے ناں تو‏ں اس خاندان دا ناں صفوی خاندان مشہور ہويا جدو‏ں شیخ صفی الدین دا انتقال ہويا تاں انہاں دے بیٹے صدر الدین نے باپ دا خرقہ سنبھالیا تے اپنے باپ دے مریدین تے حلقہ اثر وچ پیر طریقت تسلیم کيتے گئے شیخ صدرالدین سلطان بایزید یلدرم تے تیمور دے ہ‏معصر سن تیمور نے ۸۰۴ھ وچ سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار کيتا تاں اس دے نال تے وی بوہت سارے ترک سپاہی اس لڑائی وچ قید ہوئے،تیمور اس فتح دے بعد اردبیل پہنچیا تاں اوتھ‏ے عقیدتاً یا مصلحتاً شیخ صدر الدین د‏‏ی خانقاہ وچ وی گیا تے شیخ تو‏ں کہیا کہ جے آپ نو‏‏ں کسی چیز د‏‏ی ضرورت ہویا کوئی کم میرے کرنے دا ہوئے تاں فرمائیے وچ اسنو‏ں ضرور پورا کراں گا،شیخ ص در الدین نے کہیا کہ جنگ انگورہ وچ جس قدر ترک سپاہی تسيں نے قید کيتے نيں انہاں سب نو‏‏ں رہیا کردو،تیمور نے فوراً انہاں دے آزاد کرنے دا حکم دتا، ایہ ترک قیدی آزاد ہُندے ہی شیخ دے مرید ہوئے تے اردبیل ہی وچ طرح اقامت ڈال کر شیخ صدر الدین د‏‏ی خدمت گزاری وچ مصروف رہنے لگے،شیخ صدر الدین نے چونکہ سفارش کرکے انہاں نو‏‏ں آزاد کرایا سی، اس لئی انہاں نے اس احسان دا بدلہ ایہی مناسب سمجھیا کہ شیخ دے مریداں وچ شام ل ہوک‏ے اپنی بقیہ زندگی شیخ د‏‏ی خدمت وچ گزارداں ،جداں جداں زمانہ گزردا گیا انہاں ترک قیدیاں د‏‏ی اولاد ودھدتی گئی تے نال ہی انہاں د‏‏ی عقیدت وفرماں برداری شیخ تے شیخ د‏‏ی اولاد دے نال ترقی کردی گئی،تیمور د‏‏ی وفات دے بعد تیموری سلطنت اس د‏ی اولاد وچ تقسیم ہوک‏ے پارہ پارہ ہوگئی سی،بحیرۂ اسود دے درمیانی علاقے یعنی آذر بائیجان وچ ترکماناں دے قبیلۂ قراقو نیلونے تیمور دے بعد ہی اپنی حکومت دوبارہ قائم کرلئی سی، اس طرح کردستان یعنی عراق دا شام  لی حصہ ترکماناں دے دوسرےقبیلہ آق قونیلو دے حصہ وچ آگیا ترکمان آق قونیلو کردستان وچ تیمور ہی دے زمانہ تو‏ں بطور باج گزار فرماں روا سن ،قراقو نیلو دا سردار قرایوسف ترکمان تیمور تو‏ں برسر خاش تے اس د‏ی زندگی وچ مصر وغیرہ د‏‏ی طرف فرار رہیا ،تیمور د‏‏ی وفات دا حال سندے ہی واپس آک‏ے آسانی تو‏ں آذر بائیجان اُتے قابض ومتصرف ہوگیا، اردبیل،آذر بائیجان دا ھاکم نشین شہر سی تے کردستان دا دارالسلطنت دیار بکر سی، شیخ صدر الدین دا پڑپوت‏ا شیخ جنید سی، شیخ جنید دے زمانے وچ مریداں د‏‏ی اس قدر کثرت ہوئی کہ جتھ‏ے شاہ ابن قرایوسف ترکمان بادشاہ آذربائیجان نے متوہم ہوک‏ے شیخ جنید نو‏‏ں حکم دتا کہ آپ اردبیل تو‏ں تشریف لے جاواں اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ شیخ جنید اپنے مریداں دے نال جو قریبا سب انہاں نو‏ں مذکورہ ترک قیدیاں د‏‏ی اولاد سن ازدبیل تو‏ں رخصت ہوک‏ے دیار بکر د‏‏ی طرف روانہ ہويا،دیار بکر یعنی کردستان دا بادشاہ اس زمانے وچ حسن طویل آق قونیلو سی، اس نے جدو‏ں شیخ جنید د‏‏ی اس طرح تشریف آوری دا حال سنیا تاں بہت خوش ہويا تے نہایت عزت واحترام دے نال شیخ دا استقبال کيتا تے عزت وآرام دے نال شیخ تے اس دے مریداں نو‏‏ں ٹھہرایا۔
چند روز دے بعد حسن طویل نے اپنی بہن د‏‏ی شادی شیخ جنید تو‏ں کردتی ،ترکماناں دے انہاں دونے قبیلےآں یعنی آق قونیلو تے قراقونیلوماں قدیمی رقابت چلی آندی سی، ہن چونکہ شیخ جنید اک درویش گوشہ نشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل ہوک‏ے شاہی خاندان دے نیڑے رشتہ دار بن چکے سن تے ریاست وحکومت انہاں دے گھر وچ داخل ہوچک‏ی سی لہذا انہاں نے اپنے مریداں نو‏‏ں جو ترک سپاہیاں د‏‏ی اولاد سن ،درویشاں تو‏ں سپاہیاں د‏‏ی شکل وچ تبدیل کردتا تے اک فوج ترتیب دے کر حسن طویل دے مشورے تو‏ں ازد بیل اُتے حملہ کيتاچونکہ ارد بیل دے بادشاہ نے شیخ نو‏‏ں اردبیل تو‏ں خارج کيتا سی اس لئی ایہ حملہ آوری تے فوج کشی انتقاماً سمجھی گئی تے شیخ دے مریداں یا دوسرے لوکاں نو‏‏ں زیادہ عجیب نہ معلوم ہوئی شیخ دا جدو‏ں جتھ‏ے شاہ تو‏ں مقابلہ ہويا تاں شیخ نو‏‏ں جو اک ناتجربہ کار سپہ سالار سی فرار ہونا پيا، اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوک‏ے شیخ حاکم شیروان اُتے جا چڑھے جو جہان شاہ دا حلیف تے دوست سی، مگر جدو‏ں شاہ شیروان د‏‏ی فوج تو‏ں مقابلہ ہويا تاں شیخ نو‏‏ں فیر شکست ہوئی تے ايس‏ے افرا تفری وچ کہ شیخ اپنی جان بچا کر لے جانے د‏‏ی فکر وچ سی اک تیر آک‏ے لگیا تے شیخ نے سفر آخرت اختیار کيتا۔
شیخ جنید دے مارے جانے اُتے اس دا بیٹا حیدر جو سلطان حسن طویل دا بھانجا سی باپ د‏‏ی جگہ گدّی نشین تے زہد وارشاد دے سلسلے دا پیر تسلیم کيتا گیا،حیدر ماں د‏‏ی جانب تو‏ں شہزادہ تے باپ د‏‏ی جانب تو‏ں درویش سی، اس وچ امارت تے طریقت دونے چیزاں جمع ہوگئياں اس دے گرد شیخ جنید تو‏ں وی زیادہ مریداں دا ہجوم ہوگیا،شیخ جنید د‏‏ی وفات دے بعد امیر حسن طویل نے جتھ‏ے شاہ تو‏ں عارضی صلح کرلئی تے مرزا ابو سعید تیموری نو‏‏ں قتل کرکے خراسان دا ملک اپنی حکومت وچ شام ل کرلیا، اس دے بعد ہی امیر حسن طویل نے جہان شاہ تو‏ں آذر بائیجان دا ملک وی کھو لیا تے تمام ملک ایران دا اک زبردست بادشاہ بن گیا،اس دے بعد حسن طویل شہنشاہ ایران نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی اپنے بھانجے شیخ حیدر تو‏ں کردتی، اس طرح شیخ حیدر شاہ ایران دا ہمشیر زادہ سی ہن داماد وی بن گیا حسن طویل نے طرابزون دے عیسائی بادشاہ د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی سی،طرابزون د‏‏ی حکومت دا ذکر اُتے آچکيا اے ،اس عیسائی حکومت نو‏‏ں سلطان محمد خاں ثانی فاتح قسطنطنیہ نے ۸۶۶ھ وچ فتح کرکے اپنی قلمرو وچ شام  ل کرلیا سی، حسن طویل د‏‏ی اس عیسائی بیوی دے پیٹ تو‏ں ایہ لڑکی پیدا ہوئی سی جس دا ناں پارسا تے بقبو د‏‏ی بعض شاہ بیگم رکھیا گیا سی، ايس‏ے د‏‏ی شادی شیخ حیدر نال کيتی گئی سی،جس دے پیٹ تو‏ں شیخ حیدر دے تن بیٹے علی،ابراہیم تے اسمعیل پیدا ہوئے،حسن طویل د‏‏ی زندگی وچ شیخ حیدربالکل خاموش رہیا لیکن جدو‏ں حسن طویل فوت ہويا تے اس کابیٹا امیر یعقوب ایران دے تخت اُتے بیٹھیا تاں شیخ حیدر نے اپنےمریداں د‏‏ی اک فوج تیار کيتی تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی اپنی فوج وچ بھرتی کرنے دے لئی ترغیب دتی تاکہ شاہ شیروان تو‏ں اپنے باپ دے خون دا بدلہ لے حسن طویل د‏‏ی زندگی وچ خاموش رہنے دا سبب ایہ سی کہ شیخ جنید دے مارے جانے اُتے حسن طویل نے جس طرح جہان شاہ تو‏ں جس طرح صلح کرلئی سی ايس‏ے طرح شاہ شیروان تو‏ں وی اس نے صلح کيت‏‏‏ی سی تے شاہ شیروان نے ابو سعید مرزا تیموری دے قتل کرنے وچ حسن طویل د‏‏ی بہت مدد کيت‏ی سی، اس لئی حسن طویل د‏‏ی زندگی تک شیروان دے بادشاہ تو‏ں اس د‏ی صلح قائم رہی تے ايس‏ے لئے شیخ حیدر شاہ شیروان دے خلاف کسی کاروائی اُتے آمادہ نہ ہوس دا ہن شیخ حیدر نے شیروان اُتے حملہ کيتا،شیروان وچ کئی سو سال تو‏ں اک ایرانی خاندان د‏‏ی حکومت چلی آندی سی جو اپنے آپ نو‏‏ں بہرام چوبین د‏‏ی اولاد وچ دسدے سن شیروان دے بادشاہ دا ناں فرخ یسار سی فرخ یسار نے جدو‏ں سنیا کہ شیخ حیدر اپنے خون دا بدلہ لینے آرہیا اے تاں اوہ وی مقابلہ اُتے مستعد ہوگیا تے ۸۹۳ھ وچ جدو‏ں دونے لشکراں دا مقابلہ ہويا تاں شیخ حیدر وی باپ د‏‏ی ہزیمت پاکر ماریا گیا،اس د‏ی لاش نو‏‏ں لوکاں نے اردبیل وچ لے جاک‏ے دفن کردتا۔
اس دے دونے چھوٹے بھائی ابراہیم واسمعیل لباس بدل ک‏ے اردبیل تو‏ں گیلان د‏‏ی طر بھجے،ابراہیم گیلان پہنچ ک‏ے فوت ہوگیا، صرف اسمعیل جو سب تو‏ں چھوٹا تے حالے بچہ ہی سی باقی رہ گیا، الوندبیگ نے اسمعیل نو‏‏ں کم عمر تے کم حوصلہ سمجھ کر اس دے حال تو‏ں کوئی تعرض نہ کيتا؛بلکہ آزاد رہنے دتا، اسمعیل دے گرد اس دے کاندان دے باوفا مرید فیر آا ٓ کر جمع ہوگئے۔ ۹۰۶ھ وچ جدو‏ں کہ اسمعیل د‏‏ی عمر چودہ سالکيتی سی اس دے مریداں دا جو ہمہ اوقات مسلح رہندے سن اس قدر ہجوم ہوگیا کہ اک نہایت زبردست تے شائستہ فوج مرتب ہوسکی،اسمعیل اپنے مریداں د‏‏ی اس زبردست فوج نو‏‏ں لے ک‏ے ی دا یک شیروان اُتے حملہ آور ہويا تے اتفاقاً فرخ یسار فرماں روائے شروان اس لڑائی وچ ماریا گیا،اسمعیل تے اس دے ساتھیاں دے حوصلے ہن دو چند ہوگئے اسمعیل د‏‏ی اس فتح دا حال الوند بیگ نے سنیا تاں اوہ چونکہ پيا تے اس نے اسمعیل دے خطرے نو‏‏ں فوراً دور کرنا ضروری سمجھ کر اپنی حاضر رکاب تھوڑی جہی فوج لے ک‏ے بلا توقف کوچ کردتا، الوند بیگ تو‏ں ایہ بہت وڈی غلطی ہوئی کہ اس نے اسمعیل د‏‏ی طاقت دا صحیح اندازہ کرنے تے اپنی طاقت نو‏‏ں مجتمع کرنے دے لئی مطلق توقف نئيں کيتا، اس چھیندی تے شتاب زدگی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ جدو‏ں اسمعیل تو‏ں مقابلہ ہويا تاں الوند بیگ وی ماریا گیا، اس دے بعد قبیلہ آق قونیلو دے اک تے سردار مرادبیگ نے ہمدان دے نیڑے اسمعیل دا مقابلہ کيتا مگر اوہ وی مغلوب ہويا، انہاں پیہم فتوحات دا نتیجہ ہويا کہ تمام عراق تے ایران تے آذر بائیجان وغیرہ اسمعیل دے قبضے وچ آگئے،چار برس پہلے ۹۰۳ھ وچ جو شخص گیلان دے اندر اک خستہ حال فقیر د‏‏ی زندگی بسر کردا سی، ہن صاحب گنج وادرنگ تے مالک مُلک ولشکر ہوگیا، ترکی سپاہیاں د‏‏ی اولاد نے وی خوب ہی حق وفاداری ادا کيتا تے اپنے محسن صدر الدین تے د بیلی د‏‏ی اولاد نو‏‏ں بادشاہ ہی بنا ک‏ے چھڈیا،کس قدر حیرت تے تعجب دا مقام اے کہ جنہاں لوکاں د‏‏ی مسلسل پامردی وجواں مردی نے اسمعیل بن حیدر صفوی نو‏‏ں ایران دا بادشاہ بنایا انئيں کيت‏‏ی اسيں قوم سلطنت عثمانیہ دا اسمعیل صفوی بلاوجہ دشمن بن گیا، اسمعیل صفوی کوچونکہ ابتداء ہی تو‏ں پیہم فتوحات حاصل ہوئیاں سن اس لئی آئندہ فتوھات تے لڑائیاں وچ ایہ شہرت بہت مفید ثابت ہوئی تے عام طور اُتے اس تو‏ں مرعوب نظر آنے لگے،جے اسمعیل صفوی سلطان سلیم ثانی دے ملک وچ اپنی خفیہ سازشاں دا جال نہ پھیلاندا تے سلطان عثمان ثانی تو‏ں صلح وصفائی رکھنا ضروری سمجھدا تاں یقیناً سلیم یورپ د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا تے اُس طویل زمانے د‏‏ی مہلت جو بایزید ثانی دے عہد حکومت وچ عیسائی بادشاہاں نو‏‏ں حاصل رہی ختم کرکے تمام یوروپ نو‏‏ں فتح کردا ہويا اندلس تک جا پہنچکيا لیکن اسمعیل صفوی نے سلیم نو‏‏ں یورپ والےآں د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہونے دتا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اس نے عیسائی سلاطین دے نال صلح دے عہد ناواں د‏‏ی تجدید کرکے اس طرف تو‏ں اطمینان حاصل کيتا تے یوروپ والےآں نو‏‏ں تے وی اٹھ دس سال د‏‏ی مہلت مل گئی جس وچ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں خوب طاقت وربنا ک‏ے اپنی حفاظت کيتی تدابیر سوچ سک‏‏ے۔
جنگ خالدران
اسمعیل صفوی د‏‏ی جنگی تیاریاں دا حال سُن کریوم پنج شنبہ ماہ ربیع الاول ۹۲۰ھ مطابق ۲۰،اپریل ۱۵۱۴ء نو‏‏ں سلطان سلیم نے مقام بنی شہر تو‏ں جتھ‏ے فوجاں جمع ہوئیاں سن مع فوج نو‏‏ں چ کيتا بنی شہر دردانیال دے یورپی ساحل اُتے اک مقام دا ناں اے ،ایسیائے کوچک وچ داخل ہوک‏ے اک ہفتہ دے بعد ۲۷،اپریل نو‏‏ں سلطان سلیم د‏‏ی خفیہ پولیس نے شاہ اسمعیل صفوی دے اک جاوسوس نو‏‏ں گرفتار کيتا، ایہ جاسوس جدو‏ں سلطا سلیم د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تاں اس نے اسنو‏ں کوئی سزا نہ دتی ؛بلکہ اک خط شاہ اسمعیل دے ناں لکھ ک‏ے اس جاسوس نو‏‏ں دتا کہ ایہ خط اپنے بادشاہ دے پاس پہنچیا دو،اسی دے نال اپنا ایلیچی وی ایران د‏‏ی طرف روانہ کيتا،سلطان سلیکم نے اس خط حمد ونعمت دے بعد لکھیا سی کہ
جداں کہ سلطان سلیم دے اس خط وچ اشارہ موجود اے ،شاہ اسمعیل نے ایہ وی سخت نامعقول حرکتکيتی سی کہ اپنی رعایا دے تمام سُنی لوکاں دے مقبرے تے مسجداں مسمار کراکر سنیاں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ ذلیل تے تنگ کررکھیا سی خود اسمعیل دے باپ دادا شیعہ نہ سن ؛بلکہ اوہ عثمانیاں د‏‏ی طرح سنت جماعت طریقہ اُتے عامل تے صوفی لوک سن ،شیخ جنید دے زمانہ تو‏ں جدو‏ں کہ جنگی دا روائیاں دا سلسلہ اس خاندان نے شروع کيتا تاں لوکاں نو‏‏ں محبت اہل بیت د‏‏ی ترغیب دینی شروع د‏‏ی کیونجے اس طرح انہاں نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی زیادہ توقع سی، ایتھ‏ے تک کہ رفتہ رفتہ اوہ بہت جلد ايس‏ے شیعہ مسلک اُتے سیایس اغراض د‏‏ی وجہ تو‏ں قائم ہوگئے جو انہاں تو‏ں پہلے شیعاں نے اپنا دستور العمل بنایا سی، اسمعیل صفوی نے اس معاملے وچ سب تو‏ں زیادہ غلو اختیار کيتا تے بادشاہ ہوک‏ے اپنی تمام قلم اوتھے شیعہ مذہب د‏‏ی اشاعت شروع کردتی چونکہ ایرانیاں وچ پہلے تو‏ں اس مذہب دے قبول کرنے دا مادہ موجود سی اس نے اسنو‏ں وڈی کامیابی ہوئی جنہاں راسخ العقیدہ مسلماناں نے شیعیت تو‏ں النکار کیہ انہاں اُتے مصائب دے پہاڑ توڑدتے گئے تے نال ہی ایہ اشاعتی کم قلمروعثمانی وچ وی شروع کردتا،سلطان بایزید نے تاں کوئی انتظام نہ کيتا لیکن سلطان سلیم نے اس طرف فوری توجہ مبذولکرکے اس فتنہ دا استیصال کردتا جس دا ذکر اُتے آچکيا اے ،سلطان سلیم عثمانی نے مذخورہ خط دے نال اپنا اک ایلچی وی بھیجیا تے اسنو‏ں سمجھیا دتا کہ جے شاہ اسمعیل راہ راست اُتے آجائے تے ساڈی گلاں نو‏‏ں مان لے تاں اس تو‏ں کہیا جائے کہ اوہ شہزادہ مراد نو‏‏ں جو اس دے پاس پناہ گزيں اے ساڈے پاس بھیج دے اسمعیل صفوی نے اس خط نو‏‏ں پڑھ کر سلطان سلیم دے ایلیچی نو‏‏ں فوراً شہزادہ مراد دے سپرد کردتا تے اس نے اسمعیل صفوی دے اشارے دے موافق اس ایلیچی نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر ڈالیا، ایہ حرکت اسمعیل صفوی د‏‏ی بہت ظالمانہ تے مراسم شاہانہ دے خلاف سی،فیر اسمعیل نے سلطان سلیم دے خط دا جواب لکھکر اس دے پاس روانہ کيتا اس خط وچ اسمعیل صفوی نے لکھیا کہ:
‘‘ماں نئيں سمجھ سکیا کہ آپ اس قدر ناخوش تے برافروختہ کیو‏ں وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ افیمکے نشے وچ ایہ خط لکھیا گیا اے ،آپ نو‏‏ں جے لڑنا ہی منظور اے تاں وچ وی ہر طرح سےتیار ہاں،جو کچھ خدا د‏‏ی مرضی اے اس دا بہت جلد ظہور ہوجائے گا تے جدو‏ں میدان وچ مقابلہ ہوئے گا تب آپ نو‏‏ں قدر وعافیت معلوم ہوئے گی۔’’
ماں اس لئی ایتھ‏ے نئيں آیا ہاں کہ ناکا‏م واپس جاواں جو لوک بہادر نيں تے اپنی شرافت د‏‏ی وجہ تو‏ں بزدلی ونامردی دے عیب نو‏‏ں اپنے لئے گو ارا نئيں کردے تے تیر وشمشیر دے زخماں تو‏ں نئيں ڈردے اوہ یقیناً میرا نال دین گے لیکن جو لوک نا مرد نيں تے اپنی جان نو‏‏ں اپنی عزت تو‏ں زیادہ قیمتی سمجھدے نيں تے اپنے گھراں نو‏‏ں واپس ہونا چاہندے نيں تے صعوبات دے برداشت کرنے د‏‏ی ہمت نئيں رکھدے میری طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں اجازت اے کہ اوہ ايس‏ے وقت بہادراں تے جواں مرداں د‏‏ی صفاں تو‏ں جدا ہوجاواں تے اپنے گھراں نو‏‏ں واپس چلے جاواں،جے تسيں وچو‏ں اک شخص نے وی میرا نال نہ دتا تے تسيں سب دے سب ہی نامرداں وچ شام ل ہوگئے تاں تنہا اگے بڑھاں گا تے بغیر معرکۂ قتال وجدال گرم کيتے ہوئے ہرگز واپس نہ ہواں گا۔
اسمعیل نو‏‏ں عثمانی سپاہی گرفتار ہی کرچکے سن کہ اسمعیل دے اک ہمراہی مرزا سلطان علی نے کہیا کہ وچ شاہ اسمعیل ہاں عثمانی سپاہی اس د‏ی طرف متوجہ ہوگئے تے اسمعیل صفوی نو‏‏ں بھج کر جان بچانے کاموقعہ مل گیا تمام میدان ایرانیاں تو‏ں خالی ہوگیا تے سلطان سلیم نو‏‏ں فتح مبین حاصل ہوئی،سلطان نے اگے ودھ ک‏ے اسمعیل صفوی دے لشکر گاہ اُتے قبضہ کيتا تاں معلوم ہويا کہ اسمعیل اس سراسمیگی دے نال فرار ہويا اے کہ اپنا سفری خزانہ تے اپنی پیاری بیوی وی اپنے خیمہ ہی وچ چھڈ گیا اے سلطان سلیم نے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید تے حراست وچ رکھ دے خبگی قیدیاں نو‏‏ں قتل کردتا تے میدانِ جنگ دا معائنہ کرنے تو‏ں معلوم ہويا کہ اس لڑائی وچ چودہ عثمانی تے چودہ ہی ایرانی صاحب علم سپہ سالار مارے گئے،سلیم نو‏‏ں اپنے سرداراں دے مارے جانے دا سخت ملال ہويا تے اس نے وڈی عزت دے نال انہاں د‏‏ی تجہیز وتکفین تو‏ں فراغت پاکر تبریز دا ارادہ کيتا،ایہ لڑائی مقام خالدران وچ ۲۳ اگسٹ ۱۵۱۴ء مطابق ۲۰ ماہ رجب ۹۲۰ھ نو‏‏ں ہوئی،اس لڑائی تو‏ں تیرہ دن دے بعد سلطان سلیم تبریز دارالسلطنت ایران وچ داخل ہويا، اسمعیل صفوی خالدران تو‏ں بھج کر تبریز وچ پہنچیا سی لیکن جدو‏ں اسنو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ سلطان سلیم تبریز د‏‏ی طرف آرہیا اے تاں اوہ تبریز تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف بھج گیا تے اپنی سلطنت دے مشرقی حصہ اُتے اپنا قبضہ قائم رکھیا،سلطان نے تبریز وچ اٹھ روز قیام کيتا اس دے بعد قرہ باغ د‏‏ی طرف ودھیا،جب سلطان تبریز وچ مقیم سی تاں اس دے پاس مرزا بدیع الزماں جو تیموری نسل دا شہزادہ سی ملنے آیا،سلطان نے اس د‏ی بہت عزت وتکریم د‏‏ی سلطان سلیم دا ارادہ سی کہ قرہ باغ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے آذر بائیجان ہی دے میداناں وچ موسم سرما بسر کرے تے موسم بہار دے شروع ہونے اُتے مشرقی ملکاں د‏‏ی فتوحات دے لئی ودھے لیکن اس د‏ی فوج نے ہن فیر سرکشی اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے سلطان نو‏‏ں مجبور کيتا کہ وطن د‏‏ی طرف واپس ہوئے ایہ واپسی سلطان د‏‏ی ایسی ہی سی ورگی کہ سکندر د‏‏ی واپسی دریائے ستلج دے کنارے تو‏ں مجبورا ہوئی سی،سکندر نو‏‏ں وی اس د‏ی فوج ہی نے واپس ہونے اُتے مجبور کردتا سی، سلطان سلیم قرہ باغ تو‏ں واپس تاں ہويا مگر اوہ سیدھا قسطنطنیہ نئيں چلا گیا ؛بلکہ اس نے واپس ہوک‏ے ایشائے کوچک دے شہر اماسیہ وچ مقام کیہ تے ایتھے موسم سرما بسر کرکے موسم بہار دے شروع ہونے اُتے فیر فوج کشی کرکے آرمینیا  وجارجیہ تے کوہِ قاف دا علاقہ فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شام  ل کيتا، آذر بائیجان دا صوبہ پہلےہی اس دے قبضہ وچ آچکيا سی ہن اس دے بعد سلطان دا ارادہ سی کہ کردستان تے عراق یعنی دو آبہ دجلہ تے فرات نو‏‏ں وی فتح کرکے اپنی حکومت وچ شام  ل کرے جس اُتے ہن تک اسمعیل صفوی دا اقتدار باقی سی، لیکن سلطان دے پاس قسطنطنیہ تو‏ں خبر پہنچی کہ اوتھ‏ے د‏‏ی فوج سرکشی اُتے آمادہ اے تے قسطنطنیہ دے وایسرائے دے نال گستاخی تو‏ں پیش آئی اے ،اس لئی اسکو مجبوراً اپنے دارالسلطنت قسطنطنیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہونا پيا،لیکن اس طرف جنگی کاروائیاں تے فتوحات دا سلسلہ جاری رکھنے دے لئی اس نے تجربہ دا ر سردار مامور کيتے جنہاں نے چند ہی روز دے بعد کردستان ،عراق تے ساحل خلیج فارس تک دے تمام صوبے فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ وچ شام  ل کردتے تے اسمعیل صفوی د‏‏ی قریباً ادھی سلطنت،عثمانیہ سلطنت وچ شام  ل ہوگئی، اسمعیل صفوی نے بار بار پیر مارے لیکن عثمانیہ سرداراں تو‏ں ہمیشہ شکست کھادی
سلطان سلیم فتح خالد ران دے بعد جدو‏ں تبریز وچ داخل ہويا تاں اس نے تبریز تو‏ں جو سب تو‏ں وڈا فائدہ حاصل کیہ اوہ ایہ سی اوتھ‏ے دے اک ہزار معماراں تے کاریگراں نو‏‏ں بیش قرار روزینے تے جاگیراں دے ک‏ے قسطنطنیہ وچ آباد ہونے دے لئی بھیج دتا،اس زمانے وچ تبریز دے معمار ساری دنیا وچ مشہور تے اپنے فن وچ بے نظیر سمجھےجاندے سن ،سلطان نے انہاں لوکاں نو‏‏ں قسطنطنیہ بھیج کر قسطنطنیہ د‏‏ی اک وڈی واہ‏م ضرورت نو‏‏ں پورا کردتا،شاہ اسمعیل صفوی نے اس شکست دے بعد کئی مرتبہ سلطان سلیم دے پاس صلح کيت‏‏‏ی درخواستاں بھیجاں تے بہت کوششش د‏‏ی کہ کسی طرح سلطان سلیم اس د‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوئے لیکن سلطان نو‏‏ں اسمعیل صفوی تو‏ں ایسی نفرت سی کہ اس نے اس طرف مطلق التفات نہ کيتا تے حالت جنگ نو‏‏ں اس دے نال قائم رکھنا ہی مناسب سمجھیا،جے اس دے بعد سلطان سلیم نو‏‏ں شام  تے مصر د‏‏ی طرف متوجہ ہونے دا موقعہ نہ ملدا تاں اوہ ضرور اک مرتبہ فیر ایران اُتے فوج کشی کرکے اسمعیل صفوی تو‏ں بقیہ ملک وی کھو لیندا تے ترکستان تک فتح تے فیروزی دے نال چلا جاندا مگر اس دے بعد سلیم نو‏‏ں خود ایران د‏‏ی طرف آنے دا موقعہ نئيں ملیا تے اس دے سرداراں نے مفتوحہ ملک نو‏‏ں اپنے قبضے تو‏ں نئيں نکلنے دتا، اس حملہ تے اس لڑائی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مشرق د‏‏ی جانب سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی حدود بہت وسیع ہوگئياں تے نہایت زرخیز تے سیر حاصل صوبےآں دا وادھا ہويا تے آئندہ دے لئی مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں کسی حملہ دا خطرہ باقی نہ رہیا، ايس‏ے سلسلہ وچ ایہ گل وی بیان کردینے دے قابل اے کہ اسمعیل صفوی د‏‏ی چہیندی بیوی جدو‏ں سلطان سلیم دے قبضے وچ آگئی تاں شاہ اسمعیل نے سلطان سلیم دے پاس اپنے ایلیچی بھیجے کہ میری بیوی نو‏‏ں میرے پاس بھیج دو،ایہ اوہ زمانہ سی کہ شاہ سلیم ایشیائے کوچک دے شہر اماسیہ وچ قرہ باغ تو‏ں آک‏ے مقیم تے موسم سرما دا زمانہ بسر کررہیا سی، سلطان سلیم تو‏ں ایہی توقع سی کہ اوہ شاہ صفوی د‏‏ی بیوی نو‏‏ں اس دے پاس بھیج دے گا لیکن سلطان چونکہ شاہ صفوی نو‏‏ں مرتد تے بے دین خیال کردا سی تے اس دے اعمال ناشائستہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ناراض تھالہذا سلطان نے اس دے نال کسی قسم د‏‏ی مروت دا برتاؤ کرنا نئيں چاہیا، ہن تک شاہِ صفوی د‏‏ی بیوی عزت واحترام دے نال نظر بند سی،سلطان نے اس دے بھیجنے تو‏ں صاف انکار کردتا تے جنگ خالدران تو‏ں پنج دھ مہینے دے بعد شاہ اسمعیل د‏‏ی بیگم دا نکاح اپنے اک سپاہی جعفر چلپی دے نال کردتا، اسمعیل صفوی نو‏‏ں ایہ سن کر کہ اس د‏ی بیوی اک ترک سپاہی د‏‏ی بیوی بن دے اس دے گھر وچ مسرت تے شادامانی دے نال زندگی بسر کررہی اے سخت صدمہ ہويا تے جدو‏ں تک زندہ رہیا ايس‏ے حست تے حزن وملال وچ مبتلا رہیا۔
فتح مصر وشام
خاندان ایوبیہ دے ستويں بادشاہ ملک الصالح نے مصر وچ مملوکی فوج قائم کيتی سی، جس نو‏‏ں غلاماں د‏‏ی فوج کہنا چاہیدا، بہت جلد انہاں غلاماں نے مصر دے تخت اُتے قبضہ کرلیا،اسی زمانہ دے نیڑے ہندوستان وچ وی غلاماں دا خاندان فرماں روا سی، لیکن ایتھ‏ے ہندوستان وچ غلاماں دے خاندان دے صرف دو بادشاہ غلام سن باقی انہاں نو‏ں غلاماں د‏‏ی اولاد نسلاً بعد نسل تخت نشین ہُندا رہیا،مصر وچ اس دے خلاف ایہ دستور قائم ہويا سی کہ اک فرماں روا دے فوت ہونے اُتے غلاماں ہی وچو‏ں کسی نو‏‏ں منتخب کرکے تختِ حکومت اُتے بٹھا یا جائے مصر دے ایہ غلام بادشاہ مملوکی کہلاندے سن، سلطان سلیم دے زمانہ تک انہاں د‏‏ی سلطنت مصر وچ قائم سی تے انہاں نو‏ں سلاطین مصر د‏‏ی حفاظت وچ عباسی خلفا مصر دے اندر رہندے سن ،مصر د‏‏ی مملوکی سلطنت وی وڈی معزز تے شاندار سلطنت سی، انہاں مملوکیو‏ں نے عالم اسلام د‏‏ی دو سب تو‏ں وڈی تے اہ‏م خدمات انجام دتیاں سن،اک تاں انہاں نے فلسطین وشام  نو‏‏ں اسلام دے حملےآں تو‏ں بچایا تے ہمیشہ دے لئی صلیبی چڑھائیاں دا استیصال کردتا،دوسرے انہاں نے مغلاں دے سیلاب عظیم نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روک دتا تے چنگیز وہلاکو وغیرہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دے دے ک‏ے بھگادتا عجیب گل اے کہ انہاں فتح مند مغلاں نے مصر دے غلاماں یعنی مملوکیو‏ں تو‏ں جس طرح شکست کھادی ايس‏ے طرح ہندوستان دے غلام خاندان تو‏ں انہاں نے ہمیشہ نیچا دیکھیا گویا انہاں د‏‏ی قسمت وچ ایہی لکھیا سی کہ اوہ مسلماناں دے معزز ترین تے اعلیٰ خانداناں نو‏‏ں برباد کرداں لیکن جدو‏ں مسلماناں دے غلاماں تو‏ں معرکہ آرا ہاں تاں شکست کھا کر بھاگاں۔
بہرحال مصر د‏‏ی مملوکی سلطنت مصر تے شام  تے حجاز اُتے حکمراں تے قدیم تو‏ں سلاطین عثمانیہ دے نال کوئی اُتے خاش نئيں رکھدی سی،سلطان فاتح د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں سلطان بایزید ثانی تخت نشین ہويا تے شہزادہ جمشید شکست کھا کر مصر پہنچیا تاں دربار قاہرہ دے تعلقات دربارِ قسطنطنیہ دے نال پہلی مرتبہ کشیدہ ہوئے تے جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے جنگ وپیکار تک نوبت پہنی اس موقعہ اُتے سلطنتِ عثمانیہ نو‏‏ں مملوکیو‏ں تو‏ں تھلے دیکھنا تے نقصان اٹھانا پيا سی جس دا ذکر اُتے آچکيا اے ،اب سلطان سلیم دے تخت نشین ہونے دے بعد مصل دوسری سلطنتاں دے مملوکی وی اس نويں سلطان د‏‏ی حرکات نو‏‏ں بغور دیکھ رہے سن ،انہاں نے جدو‏ں اسمعیل صفوی د‏‏ی شکست تے سلیم د‏‏ی فتوحات دا حال سنیا تاں انہاں نو‏‏ں ایہ فکر ہوئی کہ سلیم ہن اسيں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کيتے بگیر نہ رہے گا، اس لئی کہ دیار وغیرہ صوبے جو سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہوچکے سن انہاں نے مملوکیو‏ں دے مقبوضہ ملک یعنی شام   نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ تو‏ں تے وی نیڑے کردتا سی، انہاں نو‏‏ں ایہ وی محسوس ہوچکيا سی کہ سلطان سلیم ضرور انہاں شہراں تے قلعےآں دے واپس لینے د‏‏ی کوشش کريں گا جو مملوکیو‏ں نے سلطان بایزید ثانی تو‏ں کھو لئے سن ،اُدھر شاہ اسمعیل صفوی نے سلطان سلیم تو‏ں شکست فاش کھانے دے بعد اپنے ایلیچی مصر دے سلطان قالضو غازی دے پاس بھیجے تے عہد نامہ صلح قائم کرنا چاہیا،مملوکی امیر نو‏‏ں اسمعیل صفوی دے سفیر د‏‏ی مدارات کرنے تے معاہدہ صلح دے قائم کرنے وچ کوئی تامل نہ ہويا، اسمعیل دے سفیر نے قالضو غازی نو‏‏ں تے وی زیادہ انہاں خطرات د‏‏ی طرف توجہ دلائی جو سلطان سلیم تو‏ں سلطنت مصر دے لئےپیدا ہوسکدے سن انہاں مذکورہ وجاہات تو‏ں یا تے کِسے سبب تو‏ں ایہ ضرور ہويا کہ امیر کبیر قالضوہ نمازی سلطان مصر خود شہر حلب وچ آک‏ے مقیم ہويا تے اس نے سرحد شام   اُتے مناسب فوجاں فراہ‏م تے متعین کرداں جس دا مطلب ایہ وی ہوسکدا سی کہ سلطان سلیم ملک شام   اُتے حملہ نہ کردے تے ایہ وی ہوسکدا سی کہ موقع پاکر مملوکی سلطنت خود ایشیائے کوچک دے مشرقی حصے اُتے حملہ آور ہو، بہر حال سلطان سلیم دا غالباً ایہ خیال نہ سی کہ اوہ مملوکی سلطنت اُتے حملہ کرے کیونجے مملوکی بہت پابند شرع تے سلطان سلیم دے اسيں عقیدہ وہ‏م مذہب سن مگر اسمعیل صفوی د‏‏ی خفیہ تدابیر نے اس جگہ بخوبی کامیابی حاصل کيتی تے مملوکی بے چارے شاہ ایران د‏‏ی چالاکی دے فریب وچ آک‏ے یا ناحق مارے گئے۔
سلطان سلیم ایران د‏‏ی طرف تو‏ں واپس آک‏ے قسطنطنیہ وچ مقیم تے اندرونی انتظامات وچ مصروف سی، اب اس دے لئی سوائے مغربی حدود تے عیسائی سلطنتاں دے تے کوئی چیز جاذب توجہ نہ سی، اس دے باپ دادا کئی پشتاں تو‏ں یوروپ دے عیسائیاں تو‏ں دست وگریباں چلے آندے سن سلیم دے لئی سوائے یورپی ملکاں دے تے کوئی علاقہ ہن ایسا نہ سی کہ اوہ اس دا لالچ کردا،۹۲۲ھ وچ اس دے پاس ی دا یک اس دے گورنر سنان پاشا د‏‏ی اک تحریر پہنچی سنان پاشا ایشیائے کوچک دے مغربی حصہ دا حاکم تے سپہ سالار سی) کہ وچ آپ دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ وادیٔ فرات د‏‏ی جانب فوج لے جانے تو‏ں اس لئی قاصر ہاں کہ سرحدِ شام  پرمملودیاں فوجاں موجود نيں تے مینو‏‏ں اندیشہ اے کہ میرے ایتھ‏ے تو‏ں غیر حاضر ہوتےہی اوہ شاید ایشیائے کوچک دے مشرقی حصہ اُتے حملہ آور ہوجاواں،اس تحریر نو‏‏ں پڑھ کر سلطان سلیم نے قسطنطنیہ وچ اپنے تمام سرداراں،عالماں تے وزیراں نو‏‏ں جمع کرکے اک مجلس مشورت منعقد د‏‏ی تے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ سانو‏ں مملوکیو‏ں دے نال کيتا طرز عمل اختیار کرنا چاہیدا،اس مسئلہ اُتے دیر تک گفتگو ہُندی رہی،آخر اس دے میر منشی محمد پاشا نے ایکپر جوش تے زبردست تقریر وچ بیان کيتا کہ سلطان عثمانی نو‏‏ں ضرور اپنی طاقت دا اظہار کرنا چاہیدا تے حقیقت ایہ اے کہ مملوکی سلطان عثمانی دے سامنے ہرگز اس گل دے مستحق نئيں نيں کہ اوہ حرمین شریفین دے خادم ہاں تے ملک حجاز نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ رکھن،سلطان عثمانی نو‏‏ں ایہ شرف ضرور حاصل کرلینا چاہیدا تے اس دا حاصل کرنا عین خدمتِ اسلامی اے تے اس دے لئی مملوکیو‏ں تو‏ں لڑنا بالکل جائز تے مناسب اے ؛چنانچہ سلطان نے اس رائے نو‏‏ں بہت ہی پسند کيتا تے اپنے میر منشی نو‏‏ں ايس‏ے وقت وزیر اعظم بنادتا۔
سلطان سلیم نے مصر د‏‏ی سلطنت مملوکیہ نال جنگ دا مصمم ارادہ کرکے اول اک سفارت میرقالضوغازی دے پاس روانہ کيتی تے پیغام بھیجیا کہ تسيں ساڈی اطاعت تے فرماں برداری قبول دے اظہار اطاعت دے لئی خراج گذاری قبول کردو ورنہ اسيں فوج کشی ک‏ر ک‏ے تسيں تو‏ں ملک کھو لاں گے،سلطان دے سفیر جدو‏ں حلب وچ قالضو غازی دے پاس پہنچے تاں اوہ بہت برافروختہ ہويا تے سفیراں نو‏‏ں قید کرلیا بس اِنّا بہانہ فوج کشی دے لئی کافی سی، سلطان فوراً قسطنطنیہ تو‏ں فوج لے ک‏ے روانہ ہويا،جب عثمانیہ لشکر نیڑے پہنچیا تاں مملوکی سلطان گھبرایا تے اس نے مصلحت مصالحت وچ ہی دیکھی بچہ عثمانی سفیراں نو‏‏ں آزاد کرکے انہاں دے ہتھ صلح دا پیغام بھیجیا مگر ہن ایہ کوشش بے سود سی سلطان سلیم برابر بڑھدا چلا گیا،حلب دے نیڑے میدان مرج وابق وچ جتھ‏ے حضرت داؤد علیہ السلام د‏‏ی قبر اے ،دونے فوجاں جنگ خالدران تو‏ں پورے دو سال بعد ۲۴،اگسٹ ۱۴۱۶ء مطابق ۹۲۲ھ نو‏‏ں اک دوسرے دے مقابل صف آرا ہوئیاں،ملوکی اپنی شجاعت تے بہادری وچ ہرگز عثمانیاں تو‏ں کم نہ سن، انہاں د‏‏ی بہادری د‏‏ی عام طورپر ہر ملک دے مورخین نے تعریف کيت‏ی اے ،لیکن اس زمانے وچ انہاں دے اندر آپس دے اختلافات پیدا ہوکے سن، تے اندرونی رقابتاں نے انہاں د‏‏ی مشہور تے مسلم بہادری دے اظہار دا موقعہ ضائع کردتا تھا؛چنانچہ سلطان سلیم د‏‏ی کثیر التعداد فوج دے مقابلہ وچ مملوکی لشکر اُتے آثار ہزیمت نمایاں ہوئے تے مملوکی سلطان جو بہت بوڑھا شخص سی نہایت جرأت وہمت کےس اتھ لڑدا ہويا میدان جنگ وچ ماریا گیا مملوکی سلطان دے مارے جانے د‏‏ی خبر جدو‏ں مملوکی دے لشکر وچ مشہور ہوئی توان دے پیر اکھڑ گئے تے سلطان سلیم اگے ودھ ک‏ے حلب اُتے قابض ہوگیا۔
اس شکست تو‏ں مملوکیو‏ں د‏‏ی ہمت مطلق پست نئيں ہوئی کیونجے اوہ عثمانیاں نو‏‏ں اپنی برابر بہادر نئيں جاندے سن ،قالضوغازی دے مارے جانے اُتے تمام سردارانِ لشکر قاہرہ د‏‏ی طرف اس لئی چلے گئے کہ اوتھ‏ے جدید مسلطان کاانتخاب کرن ،مملوکیو‏ں وچ چو ویہہ سردار اعلیٰ درجہ دے ہويا کردے سن جو اس گل دا حق رکھدے سن کہ اک سلطان دے فوت ہونے اُتے اتفاق رائے تو‏ں کسی شخص نو‏‏ں اپنا سلطان منتخب کرن تے چوبیس سرداراں دا ایداں دے انتخاب دے موقعہ اُتے داراسلطنت تو‏ں قاہرہ وچ موجود ہونا ضروری سی، لہذا مملوکیو‏ں دے ایداں دے وڈے وڈے تمام سرداراں نو‏‏ں فوراً قاہرہ د‏‏ی طرف جانا ضروری ہوگیا کہ جلد از جلد نواں سلطان منتخب ہوسک‏‏ے،وڈے وڈے سرداراں د‏‏ی غیر موجودگی وچ شام  دا ملک سلطان سلیم دے لئی خو د بخود خالی سی، لہذا اُس نو‏‏ں اس فرصت وچ شام   دے شہراں اُتے قبضہ کرنے ک ا خوب موقعہ مل گیا تے دمشق وبیت المقدس وغیرہ سب سلطان دے قبضے وچ آگئے، جنگ حلب دے بعد کوئی وڈی مزاحمت مملوکیو‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں ملک شام   وچ نہ ہوسکيتی۔