cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
طلحہ بن عبید اللہ
حدیث وچ ذکر
ان 10 صحابہ کرام دا ذکر عبدالرحمن بن عوف د‏‏ی روایت کردہ حدیث وچ اے کہ:
چک 445 گ ب I
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
طلحہ بن عبید اللہ
حدیث وچ ذکر
عبدالرحمن بن عوف بیان کردے ہيں کہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا :
امیہ بن خلف
امیا بن خلف اسلام دا بہت وڈا دشمن اتے بلال بن رباح اتے خباب بن الارت دا مالک سی جس دے خلاف قرآن وچّ آئتاں نازل ہوئی
طلحہ بن عبید اللہ
حدیث وچ ذکر
ابوبکر جنتی نيں، عمر جنتی نيں، عثمان جنتی ہيں، علی جنتی نيں، طلحہ جنتی نيں، زبیر جنتی نيں، عبدالرحمن جنتی نيں، سعد جنتی ہيں، سعید جنتی نيں، ابوعبیدہ جنتی نيں۔
امیہ بن خلف
بلال اتے خباب اتے ستم
خباب بن الارت اتے بلال بن رباح غلام سی ۔ اوہناں دا مالک امیا بن خلف بہت ظالم اتے کٹڑواد سی ۔ جدوں ایہہ مسلمان ہو گئے تاں اوہناں نوں بھکھا پیاسا وی رکھدا اتے ماردا اتے کہندا کلمہ چھڈّ دیوے ۔ اک دن بلال نوں اجیہی ہی تکلیفاں دتیاں جا رہیاں سی کہ ادھر توں پیغمبر ( صلی اﷲ علیہ و آلہ وسلم ) دا گزر ہویا ۔ آپ سیدنا بلال اتے ایہہ ظلم برداشت نہ کر سکے ۔ اس لئی سیدنا ابو بکر نوں کیہا کہ بلال نوں اس مصیبت توں چھٹکارا دواؤ ۔ اس لئی سیدنا ابو بکر نے امیا بن خلف نوں بلال دی منھ منگیا قیمت ادا کرکے خریدیا ، پھر آزاد کر دتا ۔ اک روایت دے مطابق ایہہ قیمت اک کلو توں زیادہ چاندی سی ۔
طلحہ بن عبید اللہ
حوالے
گٹھ:594 دے جم گٹھ:656 دیاں موتاں گٹھ:اصحاب احد گٹھ:اصحاب بیعت الرضوان گٹھ:اصحاب خندق گٹھ:اہل سنت دے محبوب صحابہ گٹھ:پہلا فتنہ گٹھ:چھیويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:شہداء صحابہ گٹھ:صحابہ
امیہ بن خلف
قتل دی پیشین گوئی
رسول کریم ﷺ نے اسدے بارے وچّ پیشن گوئی کیتی سی کہ مسلماناں دے ہتھوں امیا بن خلف دا قتل ہووےگا
چک 445 گ ب I
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
امیہ بن خلف
عبدالرحمان بن عوف دا بچاؤنا
جاہلیت دے دور وچّ امیا بن خلف اتے عبدالرحمان بن عوف وچّ دوستی سی ۔ جنگ بدر وچّ جدوں مسلمان کافراں نوں گرفتار کر رہے اتے مال غنیمت اکٹھا کر رہے سی اس وقت عبدالرحمٰن بن عوف کجھ زرہاں سمبھالے جا رہے سن ۔ امیا نے انھاننوں ویکھ لیا اتے پکار کے کیہا : تہانوں میری ضرورت ہے ؟ وچّ تہاڈی اوہناں زرہان توں بہتر آں۔ امیا دا مطلبّ ایہہ سی کہ جیکر عبدالرحمٰن بن عوف مینوں قیدی بناکے اپنی پناہ وچّ لے لیؤن تاں میں گھٹّ توں گھٹّ جان توں تاں بچّ جاؤنگا اتے جیکر زندہ رہا تاں انھاننوں اس کم دا انا معاوضہ دیوانگا جو اوہناں زرہاں توں کتے بہتر ہووےگا ۔
بلال حبشی دا قتل کرنا
عبدالرحمٰن بن عوف کہندے ہن کہ میں امیا بن خلف اتے اس دے بیٹے علی دوناں نوں گرفتار کرکے اگے ودھیا ہی سی کہ  سیدنا بلال دی نظر امیا بن خلف اتے پے گئی ۔ امیا نوں ویکھدے ہی اوہناں نوں اوہ زمانہ یاد آگیا جدوں امیا اوہناں اتے ظلم ستم کیتا کردا سی ۔ اوہ ترنت پکار اٹھے  اوہ ! کفر دے سر ! امیا بن خلف ! اج جاں میں زندہ رواں گا جاں ایہہ زندہ رہے گا
میں سیدنا بلال نوں بہتیرا سمجھایا کہ ایہہ میرا قیدی ہے مگر اوہ کسے حالت نہ منے اتے مدد کرن والے نوں بلاکے اوہی گلّ کہی کہ  اج جاں میں زندہ رواں گا جاں ایہہ کفر دا سر  اس لئی اوہناں لوکاں نے سانوں گھیرے وچّ لے لیا ۔ میں اوہناں دا بچاو کر رہا سی سگوں اپنے آپ نوں امیا اتے گرا رہا سی ۔ مگر ہجوم دے ساہمنے میری کجھ پیش نہ گئی ۔ اوہناں لوکاں نے امیا نوں میرے ہیٹھاں توں کڈھکے باپ اتے بیٹے دوناں نوں بے دردی توں مار دتا ۔ مرن توں پہلاں امیا نے اجیہی دکھدئی چیخ ماری جہے میں پہلاں کدے نہ سنی سی ۔ عبدالرحمٰن بن عوف کیہا کردے سن اﷲ تعالٰی بلال اتے ترس کرے ۔ لڑائی بدر دے دن میری زرہاں وی گئی اتے میرے قیدی دے بارے وچّ مینوں تڑپا وی دتا ۔
حوالے
گٹھ:مکہ دے کافر گٹھ:اسلام دے دشمن
مغلیہ سلطنت وچ عورتاں
ہندوستان وچ مغلیہ دور دے حکمراناں نے اس ملک د‏‏ی رہتل و سبھیاچار تے علوم و فنون دے مختلف میداناں وچ جو لازوال نقوش مرتب کيتے اس وچ مسلم خواتین د‏‏ی حصہ داری وڈی نمایاں اے مغل بیگمات تے شہزادیاں نے اعلیٰ تعلیم و تربیت تو‏ں مسلح ہوک‏ے انتظام حکومت، تدبیر مملکت تے سیاسی و جنگی خدمات دے میداناں وچ بے بہا خدمات انجام دتیاں۔ تریخ د‏‏ی ایہ دلچسپ حقیقت اے کہ شاہی محلات د‏‏ی کنیزاں وی علوم و فنون، ادب و شاعری دے میدان وچ نمایاں طور اُتے حصہ لیندی نظرآندیاں نيں۔
گلبدن بیگم(۱) بنت ظہیرالدین بابر ۱۵۲۲/ نو‏‏ں کابل وچ پیدا ہوئیاں ایہ اوہ عظیم الشان خاتون نيں جنھاں نے فارسی بولی وچ ہمایو‏ں نامہ تصنیف کيتا۔ ایہ کتاب ہمایو‏ں بادشاہ د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں لے ک‏ے مرزا کامران دے اَنھّا کيتے جانے تک دے واقعات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ کتاب دا آغاز بابر بادشاہ دے ذکر تو‏ں ہُندا اے اس وچ بابر دے بارے وچ جو اطلاعات دتی گئیاں نيں انہاں نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی گلبدن بیگم نو‏‏ں بابر د‏‏ی ”تزک بابری“ تو‏ں مدد لینی پئی کیونجے بابر دے انتقال دے وقت اوہ صرف اٹھ سال د‏‏ی سن اس لئی اس زمانے دے واقعات محفوظ نہ کرسکن۔
ابتداء وچ بابر بادشاہ دے بارے وچ لکھدی نيں کہ امیر تیمور دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے میرے باپ دے زمانے تک کسی بادشاہ نے اپنی حکومت وچ اِنّی مشقت تے خطرات دا سامنا نئيں کيتا جِنّے میرے والد نے۔ میدان جنگ تے ہور خطرات وچ تحمل تے مردانگی دا جداں مظاہرہ آپ نے کيتا کسی بادشاہ نے نئيں کيتا۔ علاوہ براں بابر بادشاہ د‏‏ی اپنے دشمناں دے نال کشمکش، بے سروسامانی تے مفلسی د‏‏ی حالت وچ کابل د‏‏ی جانب رخ، کابل اُتے فتح، ہندستان وچ بابر بادشاہ د‏‏ی فوج کشی، فتح ہندوستان، ابراہیم لودھی تے رانا سانگا د‏‏ی شکست دا مفصل ذکر ”ہمایو‏ں نامہ“ وچ موجود اے اس دے علاوہ بابر بادشاہ د‏‏ی بیماری تے ہمایو‏ں دے لئی وصیتاں وغیرہ وی اس وچ شامل نيں۔
بابر د‏‏ی وفات دے بعد جلوس ہمایو‏ں د‏‏ی تنظیم، گجرات بنگال وغیرہ اُتے ہمایو‏ں د‏‏ی فتوحات، شیرشاہ سوری دے ہاتھوں اس دی شکست، بکھّر تے ملتان د‏‏ی طرف فرار، حمیدہ بانو سےاس دتی شادی، اکبر د‏‏ی پیدائش، شاہ ایران دے ہتھو‏ں پذیرائی، تسخیر قندھار، کابل اُتے حملہ، فتح بدخشاں، کامران د‏‏ی شکست تے فرار، مرزا ہندال دا قتل، مرزا کامران د‏‏ی اکھاں وچ سلائی پھروادینے دا ذکر، ہمایو‏ں نامہ وچ موجود ا‏‏ے۔
اس دے نال ہی اس زمانے دے تمدنی، معاشرتی تے خانگی زندگی دے مختلف پہلوآں نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کيتاگیا اے مثلاً اس زمانے د‏‏ی عورتاں دے بارے وچ گلبدن بیگم لکھدی نيں کہ عورتاں لکھنے پڑھنے دے علاوہ سپہ گری تو‏ں وی خوب واقف سن شہسواری، تیر اندازی جداں فنون دا شوق رکھدیاں سن۔ اپنی تصنیف وچ مختلف موقعاں اُتے فارسی اشعار درج کردیاں نيں۔ مرزا ہندال د‏‏ی شہادت دے موقع اُتے ایہ شعر کہیا:
ای دریغا ای دریغا ای دریغ                  آفتابم شد نہان در زیر میغ قدیم تصنیفات وچ روگٹھ استعمال ہونے والے محاورے بوہت گھٹ نظر آندے نيں؛ لیکن گلبدن بیگم نے محاورات دا کثرت تو‏ں استعمال کيتا اے مثلاً:
ایستادہ دریافتم         =      کھڑے کھڑے ملا،                    جان درازی           =                    طول عمر
خفتن شد                 =          سونے کا وقت آیا،                     نماز دیگرے بود                =         عصر کی نماز کا وقت تھا
مراد بہ شمشیر گرفتند      =      تلوارلیکر مجھ پر آپڑے،            سرحضرت شوم         =                 آپ پر قربان ہوں ہمایو‏ں نامہ د‏‏ی نثر سادہ تے سلیس ہونے دے نال تکلف تے تصنع تو‏ں پاک اے ۔ انشاء پردازی دے اعتبار تو‏ں ایہ اک شاہکار ادب ا‏‏ے۔ شبلی نعمانی دے بقول:
”تیموری سلطنت دے ابتدائی زمانہ وچ بیگمات ایسی تصنیفاں کردیاں سن جو اج مرداں تو‏ں بن نئيں آسکتاں، فارسی بولی وچ سادہ تے صاف واقعہ نگاری دا عمدہ تو‏ں عمدہ نمونہ تزک جہانگیری تے رقعاتِ عالمگیری نيں اوراس وچ شبہ نئيں کہ ایہ کتاباں سادگی تے لطافت دے لحاظ تو‏ں اس قابل نيں کہ ہزاراں ظہوری تے وقائع نعمت خاں انہاں اُتے نثار کردتی جاواں لیکن انصاف ایہ اے کہ ہمایو‏ں نامہ کچھ انہاں تو‏ں وی اگے ودھیا ہويا اے اس دے چھوٹے چھوٹے فقرے، سادہ تے بے تکلف لفظاں، روززرہ عام بول چال، طرز ادا کيتی بے ساختگی دل نو‏‏ں بے اختیار کردیندی مثلاً:
بابر نے اک چھوٹے بچے نو‏‏ں اک اشرفی بھیجی سی کہ سوراخ کرکے اس دے گلے وچ پہنا دینا لیکن پہلے اس د‏ی اکھاں بند کردینا کہ دیکھنے نہ پائے بچہ نے نئيں دیکھیا لیکن اشرفی نو‏‏ں ہتھ تو‏ں ٹٹولدا اے تے خوش ہوہوک‏ے اچھلدا اے، نال ہی دونے ہتھو‏ں تو‏ں اشرفی نو‏‏ں مٹھی وچ دبائے ہوئے اے کہ کوئی کھو نہ لے اس واقعہ نو‏‏ں ایويں ادا کردیاں نيں:
”حکم بود کہ اشرفی را سوراخ کردہ چشمش را بستہ در گرد نش انداختہ، درونِ حرم فرستید، بمجردے کہ اشرفی سوراخ کردہ درگردنش انداختند، از گرانی، طرفہ بے طاقتی و اضطراب و خوشحالی میکردد بہ دودست اشرفی را گرفتہ طرفگیہا میکرد کہ کسی اشرفی مرا نگیرد“(۲)
ہمایو‏ں نامہ بولی و بیان کيتی امتیازی خصوصیت دے نال اک ہور تاریخی خصوصیت رکھدا اے انھاں نے واقعات لکھدے وقت ضرورت دے مطابق تفصیل اوراختصار تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ انھاں نے اس گل دا خاص خیال رکھیا اے کہ کس واقعہ نو‏‏ں تفصیل تو‏ں لکھیا جائے اورکس واقعہ اُتے مختصراً بحث ہونی چاہیے۔ استو‏ں علاوہ ایہ کتاب بابر و ہمایو‏ں دے سیاسی واجتماعی حالات د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔ مصنفہ نے جو دیکھیا تے سنیا اسنو‏ں وڈی سادگی تو‏ں تحریر کيتا اے ايس‏ے مشاہدہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کتاب د‏‏ی اہمیت زیادہ ودھ جاندی ا‏‏ے۔ گلبدن بیگم نے اپنی کتاب وچ ہندوستان اوراس دے باشندےآں دا کوئی خاص ذکر نئيں کيتا اے اُتے اس بناء اُتے اسيں ایہ فرض نئيں کرسکدے کہ گلبدن بیگم نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں کوئی دلچسپی یا لگاؤ نہ سی بلکہ ”ہمایو‏ں نامہ“ اک خاص مقصد دے تحت لکھیا گیا سی جس دا دائرہ بابر و ہمایو‏ں بادشاہ تے انہاں دے متعلقین رفقاء تک محدود ا‏‏ے۔
جتھ‏ے آرا(۳) بنت شاہجہان ۲۳/مارچ ۱۶۱۴/ وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دا شمار انہاں مغل شہزادیاں وچ ہُندا اے جنہاں نو‏ں صاحب تصنیف کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے آرا بیگم نو‏‏ں تصوف تو‏ں بہت شغف سی ايس‏ے لگاؤ تے میلان دے باعث جتھ‏ے آرا نے اپنی تصنیف وچ اولیائے کرام دے حالات قلمبند کيتے نيں۔ جتھ‏ے آرا نے تصوف اُتے فارسی بولی وچ کئی کتاباں تصنیف کيتياں جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور تصنیف ”مونس الارواح“ اے اس وچ آپ نے حضرت خواجہ معین الدین اجمیری تے انہاں دے نامور خلفاء دے حالات و واقعات قلمبند کيتے نيں۔ کتاب دا انداز بیان سادہ تے سلیس اے منطقیانہ اصطلاحات تو‏ں خالی ا‏‏ے۔ مذہبی رنگ نمایاں طور اُتے محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ جگہ جگہ قرآن مجید د‏‏ی آیات وی درج د‏‏ی گئیاں نيں۔ خط نستعلیق اے مثلاً ،ص:۱۱ اُتے ایہ آیت درج اے:
کہ حضرت الشان بسم اللہ الرحمن الرحیم قلنا یا نار کونی برداً و سلاماً علی ابراہیم وارادو بہ کیدا فجعلناھم الاخسرین۔(۴)
مونس الارواح دے ابتدائی لفظاں حمدو سپاس افزاں از عدد و شمار مرصانع تے آخری لفظاں درحقیقت الحقائق ہت کہ ہستی موہومی رفتہ و بہستی آن نیست بی زوال ماندہ نيں۔
یہ کتاب حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیری تو‏ں والہانہ عقیدت رکھنے د‏‏ی بناء اُتے تالیف کيتی گئی اے کیونجے بیگم نے بذات خود بعض مشائخ دے رسالے تو‏ں فیض حاصل کيتا۔ لہٰذا بیگم نے خواجہ اجمیری دے ہور عقیدت منداں دے لئی ایہ رسالہ ترتیب دتا تاکہ ایہی رسالہ آپ د‏‏ی بخشش دا ذریعہ بن جائے ايس‏ے عقیدت دے باعث خواجہ معین الدین چشتی دے رسالے انیس الارواح(۵) دے ناں اُتے اپنی کتاب دا ناں ”مونس الارواح“ رکھیا۔
مونس الارواح دا آغاز اپنے پیر دستگیر خواجہ معین الدین چشتی اجمیری د‏‏ی ارادت وچ اپنی وابستگی تو‏ں اے استو‏ں علاوہ اجمیر وچ آپ د‏‏ی آمد، زہد و قناعت، اقوال و کرامات، رحلت و مزار شریف تے رسالہ انیس الارواح دے حوالے تو‏ں اپنے پیر دے حالات دا بیان، آپ دے مرید حضرت قطب الدین بختیار اویسی کاکی، شیخ حمیدالدین ناگوری، شیخ نظام الدین محمد بدایونی، شیخ نصیرالدین محمود لودھی دے ذکر تے آخر وچ بیگم صاحبہ نے اپنا اجمیر دا سفر تے خواجہ صاحب دے روضہ تک پہنچنے تے اپنی کیفیت و جذبات نو‏‏ں کتاب وچ انہاں لفظاں دے نال بیان کيتا اے:
”ماہ رمضان د‏‏ی چودہويں تریخ نو‏‏ں جمعرات دے دن مینو‏ں حضرت پیر دستگیرکے مرقد منور د‏‏ی زیارت نصیب ہوئی دن دا اک پہر رہ گیا سی کہ وچ روضہ مقدس وچ گئی تے اپنے زرد چہرے نو‏‏ں اس آستان د‏‏ی خاک اُتے ملدی رہی تے دروازے تو‏ں گنبد مبارک تک ننگے پیر زمین نو‏‏ں بوسے دیندی ہوئی چلی تے گنبد وچ جاداخل ہوئی۔ اس وقت میری عجیب حالت سی تے ایسا سکو‏ن دل وچ ہويا کہ معرض تحریر وچ نئيں آسکدا انتہائی شوق دے عالم وچ ، وچ پاگل ہوگئی تے نئيں جاندی سی کہ کیہ کراں تے کیہ نہ کراں، روضہٴ اقدس د‏‏ی زیارت دے بعد انتہائی رنج و غم تے بے قراری دے نال اپنے والد بزرگوار دے ہمراہ اکبر آباد آئی۔“
بیگم د‏‏ی دوسری تصنیف ”صاحبیہ“ اے اس وچ انیس اوراق نيں پہلے صفحہ اُتے سر تحریر دے طور اُتے ھوالفرد لکھیا اے اس رسالہ وچ جتھ‏ے آرا بیگم نے اپنے پیر و مرشد ملیا شاہ بدخشی دے حالات، انہاں دے اوصاف و کمالات، پوشاک و خوراک تے اپنے مرید ہونے دا واقعہ تفصیل تو‏ں تحریر کيتا ا‏‏ے۔ رسالہ دے شروع وچ ایہ لفظاں نيں:
حمدوسپاس نامحدود مرخدائے را کہ بذات خویش احد و مطلق است تے آخر وچ ملیا شاہ د‏‏ی تعریف وچ کچھ اشعار نيں اس دعا اُتے رسالہ دا اختتام ہُندا اے کہ بیگم دے استغراق تے وجد وچ وادھا ہُندا رہ‏‏ے۔
رسالہ د‏‏ی ابتداء وچ بیگم صاحبہ نے اسنو‏ں تصنیف کرنے د‏‏ی وجہ بیان کيتی اے کہ اگرچہ مولا‏نا شاہ دے اوصاف و محاسن انہاں گنت نيں لیکن صرف عقیدت مندی تے سعادت دے حصول د‏‏ی غرض تو‏ں ایہ رسالہ لکھ رہی ہاں اس دے بعد مولا‏نا شاہ د‏‏ی پیدائش، علم دا حصول، میاں میر دے حلقہ ارادت دا ذکر، مولا‏نا شاہ دے معمولات و عبادات، آپ دے لباس و خوراک، سیر و تفریح، کرامات تے آپ دے مریداں دا تفصیلی ذکر ا‏‏ے۔ علاوہ براں بیگم نے اپنے حالات صرف ایويں قلمبند کيتے نيں تاکہ اللہ تعالیٰ پیر و مرشد دے بعدآپ دا ناں لکھنے اُتے آپ نو‏‏ں بخش دے تے مولا‏نا شاہ دے عقیدت منداں وچ بیگم نو‏‏ں شامل کرلے۔ تحریر کردیاں نيں:
”بیس سال د‏‏ی عمر تو‏ں ہی مینو‏ں اولیائے کرام تو‏ں عقیدت سی والد بزرگوار دے ہمراہ جدو‏ں کشمیر تشریف لے گئی تاں حضرت ملیا شاہ د‏‏ی تعریف سن کر وچ انہاں د‏‏ی دل و جان تو‏ں معتقد ہوگئی تے اپنے بھائی د‏‏ی وساطت تو‏ں انہاں کومرشد حقیقی بنالیا۔“
آخر وچ کچھ اشعار ملا شاہ د‏‏ی تعریف وچ لکھے نيں:
اینہا ہمہ را ظہور حق مے بینم                                 ذا تست یکے جملہ صفت (کذا) می بینم
نقش است فنا بقاست بے رنگیٴ یار                         بیرنگ بشو و رنگہا را مشمار
یار آمد در بغل بے محنت شبہائے ہجر                     عاشق و دیوانہ بودم اشتیاقم داد اجر
شوق تو مرا در بر مے گیرد و مے مالد                        ہر لحظہ و ہر لمحہ ایں ذوق تو مے مالد
پیر من و خدائے من دین من و پناہ من               نیست کسے بغیر تو شاہ من و اِلٰہ من
امروز ندیدیم کسے ثانیٴ تو                                      مائیم بروز عید قربانیٴ تو
اے شاہ زیک نظر بکردی کارم                            شاباش بتوجہ خوش نمودی یارم
خوشا ہجرے کہ باشد آخرش وصل                       خوشا فرعے کہ گردد عین آن اصل
تاثیر زبان خاصہٴ شاہِ من است                            تقریر عیان خاصہٴ ماہِ من است
درباب رہے کوچہ آن ملا شاہ                                کوہست خزینہ دار توحید اِلٰہ(۶)
آگرہ د‏‏ی جامع مسجد جس تو‏ں ملحق اک مدرسہ وی سی جتھ‏ے آراہی د‏‏ی تعمیرکردہ ا‏‏ے۔ فتح پور سیکری وچ اکبر د‏‏ی بنائی ہوئی مسجد دے بعد مغلاں دے عہد د‏‏ی ایہ سب تو‏ں پہلی وسیع تے فراخ مسجد ا‏‏ے۔(۷) ایہ پنج سال وچ تعمیر ہوئی اوراس وچ پنج لکھ روپئے صرف ہوئے ۔ اس مسجد دے تن دروازے سن لیکن ہن شمال تے جنوب وچ دو دروازے رہ گئے نيں، جنوبی دروازے دے سامنے خدام دے لئی گھر بنے ہوئے سن جو ہن نئيں نيں۔ مسجد دے گوشےآں اُتے سرخ پتھر دے دوبرج بنے ہوئے نيں، اوراس دے دونے طرف چھوٹی چھوٹی برجیاں د‏‏ی قطار چلی گئی اے، مسجد دے اندر سجے کھبے اکہرے بلند محراب دار سنگین دالاناں د‏‏ی قطار اے، جتھ‏ے طلبہ تعلیم پایا کردے سن ۔ وسط صحن وچ وڈا حوض اے جس وچ فوارہ لگیا ہويا ا‏‏ے۔ مسجد وچ گیارہ در نيں، درمیانی در زیادہ بلند اے، سجے کھبے، پنج پنج در محراب دار بنے ہوئے نيں، درمیانی در د‏‏ی چوڑائی چالیس فٹ اے، صحن تو‏ں مسجد دا چبوترہ گیارہ فٹ اُچا اے، درمیانی در دے درمیان سنگین چودار اے، جس اُتے تو‏ں اذان دتی جاندی اے سامنے دے دراں اُتے آیات قرآنی کندہ نيں، مسجد دے اندر جانمازاں بنی ہوئیاں نيں، سجے کھبے جالیاں دے پردہ وچ عورتاں د‏‏ی جانمازاں نيں جنہاں دے نال وڈے وڈے حجرے وی نيں، مسجد دا منبر سنگ مرمر دا اے، محراب وچ قرآن شریف د‏‏ی آیتاں کندہ نيں، چھت لداد اے، ہن وی جھاڑ فانوس لگے ہوئے نيں، چھت دے اُتے تن ہشت پہل سرخ گنبد نيں، انہاں اُتے سنگ مرمر د‏‏ی خوبصورت تحریراں نيں۔ سامنے چھوٹی چھوٹی خوشنما برجیاں نيں، پوری مسجد سنگ سرخ تو‏ں بنی ہوئی اے جس اُتے خوبصورت سنگ مرمر د‏‏یاں تحریراں جڑی ہوئیاں نيں۔(۸)
اجمیر وچ خواجہ معین الدین چشتی دے مزار دے پاس بیگمی دالان وی ايس‏ے دا بنوایا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر ۱۰۵۳ وچ ہوئی اس دا فرش سنگ افشاں بری دا اے، جس اُتے زريں دا کم اے، اس وچ بہت خوبصورت سنگ مرمر دے ستون نيں، دیواراں اُتے نہایت خوبصورت نقش و نگار نيں، چھت وچ تمامی د‏‏ی چھت گیر اے وسط وچ سنگ مرمر د‏‏ی محراب اے، جس وچ جواہرات د‏‏ی پچی کاری اے، اس وچ جواہرات جڑے ہوئے نيں، سائبان دے اگے دور تک سنگ مرمر دا فرش اے اوراس دے اردگرد سنگین کٹہرہ ا‏‏ے۔ اس وچ قوالی ہواکردی ا‏‏ے۔(۹)
دہلی د‏‏ی اک کارواں سرائے وی جتھ‏ے آرا د‏‏ی بنوائی ہوئی اے، اس وچ ۹۰ حجرے سن ہر حجرے دے اگے اک چبوترہ سی جس دا عرض پنج گز سی، اس وچ دو وڈے وڈے کنويں تے اک مسجد سی۔(۱۰)
زیب النساء بیگم بنت شہنشاہ اورنگ زیب عالمگیر ۱۰/شوال ۱۰۴۷ھ وچ دولت آباد دکن وچ پیدا ہوئیاں۔ ملا سعید اشرف تو‏ں درسی کتاباں دے علاوہ فقہ،اصول فقہ تے علم حدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، بیگم د‏‏ی سرپرستی وچ امام فخرالدین رازی د‏‏ی تفسیر کبیر دا فارسی ترجمہ ملیا صفی الدین نے زیب التفاسیر دے ناں تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔(۱۱) زیب المنشات خود شہزادی نے مرتب کيت‏ی سی جو شہزادی دے خطوط تے رقعات دا مجموعہ سی۔(۱۲) آپ نے ۱۱۱۳ھ وچ وفات پائی۔
زینت النساء بنت شہنشاہ اورنگ زیب عالمگیر ۱۰۵۳ھ اورنگ آباد وچ پیدا ہوئیاں، بیگم دا زیادہ تر وقت کلام پاک، احادیث دے مطالعہ تے عبادت وچ بسر ہُندا سی، شہر شاہجہان آباد وچ ۱۱۲۲ھ وچ زینت النساء د‏‏ی بنائی ہوئی مسجد انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یادگار اے، جو زینت المسیتاں دے ناں تو‏ں مشہور اے ایہ مسجد سرسے پیر تک سنگ سرخ د‏‏ی بنی ہوئی اے تے تِناں برج سنگ مرمر دے نيں اوراس وچ سنگ موسی د‏‏ی دھاریاں بنائی نيں، دو مینارے اس مسجد دے بہت بلند نيں دور تو‏ں دکھادی دیندے نيں اس مسجد دے ست در نيں اک وڈا در باقی چھوٹے اس دے صحن وچ اک حوض اے جس وچ کنويں تو‏ں پانی آندا سی، ہن اوہ کنواں بند ہوگیا اے، شمال د‏‏ی جانب اس مسجد دے اک محجر اے سنگ مرمر دا تے دوسرا محجر سنگ ماسی دا اے اندر دے محجر وچ زینت النساء بیگم د‏‏ی قبر اے اوراس دے سرہانے پتھر اُتے کتبہ لگیا ہويا ا‏‏ے۔(۱۳) آپ نے ۱۱۲۲ھ وچ وفات پائی۔
شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی محبوب ملکہ نورجہا‏‏ں بیگم ۱۵۷۷/ وچ قندھار وچ پیدا ہوئیاں فارسی ادبیات اُتے عبور سی شعر و سخن دا خاص ذوق رکھدیاں سن۔ بدیہہ گوئی شاعری وچ اپنے عہد د‏‏ی خود مثال سن اک دن جہانگیر نے لباس تبدیل کيتا جس دا تکمہ ”لعل بے بہا“ کاتھا نورجہا‏‏ں د‏‏ی جداں ہی نظر پئی فوراً مندرجہ ذیل شعر پڑھیا۔
تر ا نہ تکمہ  لعل  ا ست  بر قبا ئے  حر یر
شدہ است قطرئہ خون منت گریباں گیر(۱۴)
آرائش و زیبائش تے فنون حسن افزائی و سلیقہ مندی وچ بے مثال سن، آپ نے عطر جہانگیری ایجاد کيتاجو اک خاص قسم دا عطر گلاب سی، کوئی خوشبو اس دا مقابلہ نئيں کرسکدی سی۔ آپ دے وضع کردہ جبے، برقعے، کمخواب، بادلہ تے فرش چاندنی ہندوستان دے کونے کونے وچ مشہور ہوگئے۔(۱۵)
ماہ‏م آنگہ اکبر د‏‏ی رضاعی ماں سن ۹۶۹ھ وچ پرانے قلعہ دے پاس خیرالمنازل دے ناں تو‏ں مسجد تے مدرسہ بنوایا، ایہ عمارت بالکل چونے تے پتھر د‏‏ی اے تے ہن بالکل شکستہ ہوگئی ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی پیشانی اُتے کتبہ لگیا ہويا ا‏‏ے۔(۱۶)
اعزاز النساء بیگم زوجہ شاہجہان جو اکبر آبادی دے خطاب تو‏ں مشہور ہوئیاں۔ رحمدل تے مذہبی خیالات د‏‏ی مالک سن۔ ۱۰۶۰ھ شہر شاہجہان آباد دے فیض بازار وچ اک مسجد بنوائی جو اکبر آبادی مسجد دے ناں تو‏ں مشہور سی اس مسجد دے تن برج تے ست در نيں مسجد د‏‏ی عمارت تریسٹھ گز لمبی تے ستاراں گز چوڑی نری سنگ سرخ د‏‏ی اے اس دا پیش طاق پورا سنگ مرمر دا اے اس دے اگے اک چبوترہ اے سنگ سرخ دا کٹہرے دار تریسٹھ گز دا لمبا تے ستاون گز دا چوڑا تے ساڈھے تن گز دا اُچا۔ اس دے اگے سنگ سرخ دا اک حوض اے مسجد دا صحن اک سو چوّن گز لمبا تے اک سو چار گز چوڑا اے اوراس دے گرد طالب علماں دے رہنے دے لئی حجرے بنے ہوئے نيں مسجد دے دروازے اُتے کتبہ سنگ موسی د‏‏ی پچی کاری تو‏ں کھدا ہويا ا‏‏ے۔(۱۷)
فتح پوری بیگم زوجہ شاہجہان نے ۱۰۶۰ھ وچ اک مسجد تعمیر کرائی ، شہر شاہجہان آباد وچ اردو بازار تے چاندنی چوک تو‏ں اگے ودھ ک‏ے ایہ مسجد اے اس مسجد دا طول پینتالیس گز دا اے تے عرض بائیس گز کا، سر تو‏ں پیر تک سنگ سرخ د‏‏ی ا‏‏ے۔ گنبد دے دونے طرف تن تین در دے ایوان در ایوان نيں، فرش سنگ مرمر دا اے دونے کونےآں اُتے دو مینار نيں جو پینتیس پینتیس گز اُچے نيں، مگر ہن انہاں د‏‏ی برجیاں ٹُٹ گئیاں نيں اس دے اگے اک چبوترہ سنگ سرخ دا اے، پینتالیس گز دا لمبا تے پینتیس گز دا چوڑا اے اس چبوترے دے اگے سنگ سرخ دا حوض اے سولہ گز تو‏ں چودہ گز دا اس دے اگے سو گز تو‏ں سوگز دا صحن اے ، صحن دے گرد اونہتر حجرے طالب علماں دے رہنے دے لئی بنے ہوئے نيں۔(۱۸)
سرہندی بیگم زوجہ شاہجہان نے ۱۰۶۰ھ وچ لاہوری دروازے دے باہر اک مسجد تعمیر کرائی مسجد دے صحن دا حصہ خندق دے دمدمے وچ آگیا اے، لیکن مسجد دا دالان بدستور موجود اے، ایہ مسجد سرسے پیر تک سنگ سرخ د‏‏ی بنی ا‏‏ے۔(۱۹)
اورنگ آبادی محل زوجہ اورنگ زیب نے ۱۱۱۴ھ دہلی وچ پنجابی دے کٹرہ وچ اک مسجد تعمیر کرائی جس وچ طلبہ دے لئی حجرے وی بنے ہوئے نيں۔(۲۰)
فخرالنساء خانم زوجہ نواب شجاعت خاں نے ۱۱۴۲ھ وچ شہر شاہجہان آباد دے اندر کشمیری دروازے دے پاس اک مسجد تعمیرکرائی، اگرچہ ایہ مسجد بہت وڈی نئيں اے، لیکن بہت ہی خوش قطع بنی ہوئی اے، گنبد اس مسجد دے بہت خوبصورت نيں تے خوش وضعی وچ نامور اے ، مسجد دے اندر اجارے تک سنگ مرمر بہت نفیس لگایا اے، برج پورے سنگ مرمر دے نيں تے اس وچ سنگ موسی د‏‏ی دھاریاں نيں، کلس بالکل سنہری اے، مسجد دے اندر سنگ مرمر دا فرش اے تے باہر سنگ سرخ دا اے ضلع شمالی وچ دورخہ دالان اے تے اس دے اگے بہت ہی خوبصورت دالان ا‏‏ے۔(۲۱)
حوالے
(۱)        گلبدن بیگم بنت ظہیرالدین بابر اپنے زمانے کی خواتین میں سب سے زیادہ ذہانت اور علمیت رکھتی تھیں، اپنی اعلیٰ تعلیم و تربیت کی بدولت ترکی و فارسی زبان کی انشاء پرداز اور شاعر ہوئیں۔ گلبدن کا زیادہ تر وقت کابل میں گزرا جہاں کی زبان فارسی تھی اس لئے گلبدن نے ”ہمایوں نامہ“ فارسی زبان میں لکھا۔ گلبدن بیگم شریعت کی پابند تھیں غریبوں اور محتاجوں کا بہت خیال رکھتی تھیں بے سہارا لڑکیوں کی پرورش اور شادی بیاہ کے انتظام میں بھرپور حصہ لیتی تھیں۔ ۱۷/مئی ۱۶۰۳/ کواس دار فانی سے کوچ کرگئیں۔
(۲)       مقالات شبلی، مولانا سید سلیمان ندوی، ج:۴، اعظم گڑھ، ۱۹۵۶/، ص:۵۶۔
(۳)       جہاں آرا بیگم بنت شاہجہاں نے علمی فضا میں پرورش پائی، تعلیم کیلئے ستی النساء کو مقرر کیاگیا جو قرآن حافظ، علم طب، ادب شناسی، قراء ت و تجوید میں امتیازی حیثیت رکھتی تھیں، جہاں آرا بیگم تعلیم حاصل کرکے بہترین مصنفہ اور شاعرہ بنیں اپنے والد کے عہد حکومت میں بڑی باثر تھیں انہیں چھ لاکھ روپے (سالانہ) کاگراں قدر وظیفہ ملتا تھا۔ عالمگیر شاہجہاں اور دیگر بھائیوں سے صلح کرانے میں جہاں آرا نے کوئی کسر باقی نہ رکھی، اگر جہاں آرا نہ ہوتی تو باپ اور بیٹے میں شاید ہی صلح ہوپاتی۔
(۴)       مونس الارواح، تذکرہ فارسی ضمیمہ۱۸، مخطوطات، ص:۱۱۔
(۵)       ”انیس الارواح“ میں حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیری نے پنے پیر کا احوال اور اپنے مرید ہونے کا حال لکھا ہے۔
(۶)       اورینٹل کالج میگزین، لاہور، ج:۱۳، ۱۹۳۷/
(۷)       اردو دائرة المعارف اسلامیہ، پنجاب لاہور،ج:۷
(۸)       سید صباح الدین عبدالرحمن ایم۔ اے، ہندوستان کے مسلمان حکمرانوں کے عہد کے تمدنی جلوے، اعظم گڑھ، ۱۸/اگست ۱۹۶۳/، ص: ۲۱۲۔
(۹)        ایضاً
(۱۰)      ایضاً
(۱۱)       مآثر عالمگیری، مستعد خاں،کراچی، ۱۹۶۲/، ص: ۴۷۹
(۱۲)      اردو دائرة معارف اسلامیہ۔
(۱۳)     ڈاکٹر سرسید احمد خاں، آثار الصنادید،اردو بازار جامع مسجد دہلی، ۱۹۶۵/، ص: ۳۰۰
(۱۴)     ہاشم علی خاں مترجم محمود احمد فاروقی، منتخب اللباب، کراچی، ۱۹۶۳/، ص: ۲۷۷
(۱۵)     ایضاً ، ص:۲۷۶
(۱۶)      ڈاکٹر سرسید احمد خاں، آثار الصنادید، اردو بازار جامع مسجد دہلی، ۱۹۶۵/، ص: ۲۴۸
(۱۷)     ایضاً ،ص: ۲۸۴
(۱۸)     ایضاً، ص: ۲۸۴
(۱۹)      ڈاکٹر سرسید احمد خاں، آثار الصنادید،اردو بازار جامع مسجد دہلی، ۱۹۶۵/، ص: ۲۸۶
(۲۰)     حوالہ مذکورہ، ص: ۲۲۹
(۲۱)      حوالہ مذکورہ، ص: ۳۲۲ گٹھ:مغلیہ سلطنت
ترک جنگ آزادی
ترک جنگ آزادی پہلی جنگ عظیم چ سلطنت عثمانیہ دی شکست دے بعد ترک قوم پرستاں د؛ اک سیاسی تس عسکری تحریک سی جس دے نتیجے چ جمہوریہ ترکیہ دا قیام عمل چ آیا ۔
اس تحریک دی شروعات انکرہ چ ترک قوم پرستاں ولوں اتا ترک مصطفی کمال دی قیادت ہیٹھ مجلس کبیر ملی دے قیام توں ہویا ۔ یونان دیاں جارحانہ کاروائیاں دے خلاف ملماں تے ترک - ارمنی تے ترک - فرانس جنگ دے مگروں ترک انقلابیاں نے اتحادیان نوں مجبور کیتا کہ اوہ معاہدہ سیورے نوں کالعدم قرار دین ۔ جولائی 1923ء چ معاہدہ لوزان طے پایا جس دے تحت ترکی د؛ سالمیت منی گئی ، تے اکتوبر 1923ء چ اناطولیہ تے چڑھے تراقیا چ جمہوریہ ترکیہ دا قیام عمل چ آیا ۔
ہور ویکھو
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:آزادی دیاں جنگاں گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں
نیلسن کاؤنٹی
نیلسن امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
تبریز اُتے روسی قبضہ
thumb|350x350px| تبریز دے خاتمے تو‏ں پہلے دے دناں وچ تبریز دے محافظ تبریز اُتے روسی قبضہ 30 اپریل 1909 تو‏ں لے ک‏ے 28 فروری 1918 تک رہیا ، اس وچ 6 -31 جنوری 1915 دے دوران اک چھوٹا جہا وقفہ رہیا سی۔ تبریز شہر اس وقت قاجار فارس دا دوسرا شہر سی ، جو آذربائیجان دے علاقے دا راجگڑھ سی ، تے قاجار ولی عہد د‏‏ی روايتی رہائش گاہ سی۔ فارس دے آئینی انقلاب دے دوران ، 23 جون 1908 نو‏‏ں تبریز وچ بغاوت شروع ہوگئی۔ فروری دے اوائل وچ ، شہزادہ عین الدولہ دے ماتحت سرکاری فوجاں نے اس شہر نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ 20 اپریل نو‏‏ں ، محاصرے د‏‏ی صورتحال دے جواب وچ ، برطانیہ تے روس نے اس گل اُتے اتفاق کیندا کہ "روسی فوج نو‏‏ں شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا جانا چاہیدا تاکہ" قونصل خاناں تے غیر ملکی شہریاں دے تحفظ دے لئی " قصبے وچ ضروری اقدامات کیئے کرن، تے انہاں لوکاں د‏‏ی مدد کرن جو شہر چھڈنے دے خواہاں ني‏‏‏‏ں۔ "
30 اپریل 1909 نو‏‏ں جنرل سنارسکی دے ماتحت روسی فوج نے تبریز اُتے قبضہ کیندا۔ جلد ہی اس دے انخلا دے لئی گل گل دا آغاز ہويا لیکن گھسیٹ کر اسنو‏ں 1911 تک لے جایا گیا۔ 29 نومبر 1911 نو‏‏ں ، روسی حکومت نے فارسی حکومت نو‏‏ں الٹی میٹم دے نال پیش کیندا۔ اس دے متعدد مطالبات سن ، لیکن سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ سی کہ نويں ملازمت والے امریکی وکیل مورگن شسٹر نو‏‏ں برطرف کرنا سی ۔ مجلس (پارلیمنٹ) نے ملک دے مالی امور نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی شسٹر د‏‏ی خدمات حاصل کيت‏یاں سن۔ فارس د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں شسٹر نو‏‏ں برطرف کرنے تو‏ں انکار اُتے ، شاہ نے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کردتا تے روسی الٹی میٹم تو‏ں اتفاق کیندا۔
اس دے باوجود الٹی میٹم نے تبریز وچ بدامنی پیدا کردتی۔ 21 دسمبر نو‏‏ں ، فدائین نے روسی فوجیاں اُتے حملہ کیندا ، جس تو‏ں شدید جانی نقصان ہويا۔ جواب وچ ، روسی امپیریل آرمی دی اک بریگیڈ نو‏‏ں جنرل ووروپانوف دے ماتحت تبریز روانہ کیندا گیا۔ اس دا مقصد تن وڈے شہراں: تبریز ، انزالی تے رشت اُتے قبضہ کرنا سی۔ روسی یلغار د‏‏ی سب تو‏ں بھیانک جنگ تبریز وچ ہوئی ، جتھ‏ے آئین پسنداں نے مزاحمت کيتی۔ تقریبا تن دن دے بعد ، شہر دے رہائشیاں دا دفاع ٹُٹ گیا۔ روسیاں نے تبریز اُتے توپ خانے تو‏ں گولہ باری د‏‏ی تے 31 دسمبر نو‏‏ں اس شہر وچ داخل ہوئے۔
قبضہ کرنے دے بعد ، روسیاں نے فدائین دا کورٹ مارشل کیندا۔ روسیاں نے تبریز دے آئینی انقلابیاں تے انہاں دے رشتہ داراں نو‏‏ں وڈی تعداد وچ تے تبریز دے متعدد شہریاں نو‏‏ں وی پھانسی دی۔ پھانسیاں د‏‏ی کل تعداد تقریبا 1200 دسی جاندی ا‏‏ے۔ تقی الاسلام، سقط الاسلام تبریزی ، جو مقامی شیخی فرقے دے رہنما سن ، انہاں وچ شامل سن ۔ روسیاں نے گولہ باری کردے ہوئے تبریز دے ملعے دا کچھ حصہ تباہ کردتا۔ قلعہ وچ اس وقت اگ بھڑک اٹھی جدو‏ں اس اُتے روسی فوجیاں نے قبضہ کرلیا سی۔
روسی قبضے دے دوران ، ولی عہد شہزادہ محمد حسن مرزا تبریز وچ مقیم سن ۔ 1906 وچ اک روسی سرکاری کمپنی نے جلفا وچ روسی ریل ہیڈ تو‏ں لے ک‏ے تبریز تک اک سڑک تعمیر د‏‏ی سی۔ جدو‏ں کہ روس دے زیر قبضہ خطہ وچ ، انھاں نے سڑک نو‏‏ں ریل روڈ تک ودھایا۔ ایہ مئی 1916 وچ فارس وچ پہلی ریل روڈ دے طور اُتے ٹریفک دے لئی کھلا۔
نومبر 1914 وچ پہلی جنگ عظیم وچ عثمانی داخلے دے بعد ، عثمانی فوج روس دے خلاف قفقاز وچ داخل ہوگئی۔ اس تو‏ں آذربائیجان وچ فوجاں منقطع کرنے د‏‏ی دھمکی دتی گئی تے انخلا دا حکم دتا گیا۔ 17 دسمبر 1914 تے 6 جنوری 1915 دے درمیان ، تمام روسی فوجاں نے تبریز چھڈ دتا۔ بہت سارے مقامی عیسائی — اسور ، کلیڈین تے آرتھوڈوکس انہاں دے نال چلے گئے ۔ 8 جنوری نو‏‏ں عماد مختار بے شامخل دے ماتحت عثمانی کرداں نے اس شہر اُتے قبضہ کیندا۔
عثمانی - کرد قبضہ زیادہ دیر تک قائم نئيں رہیا۔ ساریکمیش د‏‏ی لڑائی وچ عثمانیاں نو‏‏ں فیصلہ کن شکست ہوئی تے روسی 31 جنوری 1915 نو‏‏ں اس شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ نومبر 1917 دے روسی انقلاب نے فوجیاں دے درمیان بد نظمی تے الجھن پیدا نہ ہونے تک اوہ قابو وچ رہ‏‏ے۔ انخلا 1918 دے اوائل وچ شروع ہويا سی تے 28 فروری نو‏‏ں آخری روسی فوجی نے تبریز چھڈ دتا سی۔ 18 جون نو‏‏ں ، عثمانیاں نے اس شہر اُتے قبضہ کرنا شروع کیندا۔
سیسنا سٹیشن ایکس
سیسنا سٹیشن ایکس بوت دور جان آلا مڈلی مورت دا ٹربوفین جیٹ انجناں آلا بزنس جعاز اے۔ اے سیسنا دا سب توں وڈا جعاز اے۔
ہولنبرگ قلعہ
ہولنبرگ قلعہ آسٹریا چ اک قلعہ اے
آدری کالروالی کرلی
آدری کالروالی کرلی کالروالی کرلیاں دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
فجیرہ (امارت)
فجیرہ دی امارت، کٹھیاں عرب امارتاں چوں اک امارت اے، ایس امارت دا نگر فجیرہ ایدا راجگڑھ اے۔
گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں ریاستاں گٹھ:متحدہ عرب امارات دے شہر گٹھ:متحدہ عرب امارات
دهستان شال
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان خلخال دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خلخال ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
جانسٹن گینیٹ
جانسٹن گینیٹ مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگا دد پلانا گینیٹ اے۔ ایہ لیندے افریقہ دا واسی اے۔
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے
نمین
نمین ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ اردبیل دے شہرستان نمین دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
اکالوئٹ
اکالوئٹ اکالوئٹ نناوت دا سب تو‏ں وڈا شہر تے دار الخلافہ ا‏‏ے۔ اکالوئٹ بیفن جزیرے دے جنوبی ساحل اُتے فروبشر بے دے دہانے اُتے ا‏‏ے۔ 2006 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ایتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی 6148 افراد سی جو 2001 د‏‏ی مردم شماری تو‏ں 18 فیصد زیادہ سی۔ کینیڈا دے کسی وی دارلخلافے د‏‏ی ایہ کم ترین آبادی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے باشندے اکالومیوٹ کہلاندے نيں۔ 1987 تو‏ں پہلے ایہ شہر فروبشر بے کہلاندا سی ۔
تریخ
1942 وچ اسنو‏ں امریکی ائیر ویہہ دے طور اُتے آباد کیتا گیا۔ اکالوئٹ دا پہلا مستقل باشندہ ناکاسک سی جو اک انوئک گائیڈ سی ۔ اس نے امریکی منصوبہ سازاں نو‏‏ں ایہ جگہ چننے وچ مدد دتی سی۔ اکالوئٹ دا اک سکول وی اس دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ کیمپ سائٹ تے مچھلی دے شکار دے لئی مشہور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں مقامی لوکاں نے اکالوئٹ یعنی بہت ساری مچھلیاں ناں دتا۔ اُتے امریکی تے کینیڈا دے ادارےآں نے اسنو‏ں فروبشر بے دا ناں دتا۔
نیو کینٹ کاؤنٹی
نیو کینٹ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
اکالوئٹ
تریخ
امریکی فوج 1963 وچ ایتھ‏ے تو‏ں نکل گئی کیونکہ بین البراعظمی بیلیسٹک میزائلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ریڈار سسٹم د‏‏ی افادیت تے آرکٹک اڈاں د‏‏ی اہمیت نہ ہونے دے برابر رہ گئی اُتے فروبشر فیر وی حکومتی سطح اُتے انتظامی تے لاجیسٹیکل مرکز رہیا۔ 1964 وچ ایتھ‏ے پہلے انتخابات ہوئے تے 1979 وچ ایتھ‏ے دا پہلا مئیر چنا گیا۔ ستر د‏‏ی دہائی وچ ایتھ‏ے گورڈن رابرٹسن ایجوکیشنل سینٹر دے قیام جو ہن ہائی سکول اے تو‏ں مقامی لوکاں دا حکومت اُتے اعتبار قائم ہو گیا۔ بنیاد دے وقت ایہ سکول کینیڈا دے کل رقبے دے ستويں حصے دا واحد سکول سی ۔ یکم جنوری 1987 نو‏‏ں اس میونسپلٹی دا ناں سرکاری طور اُتے فروبشر بے تو‏ں بدل ک‏ے اکالوئٹ رکھ دتا گیا۔ دسمبر 1995 وچ اکالوئٹ نو‏‏ں نُناوُت دا سرکاری طور اُتے آئندہ دار الخلافہ قرار دتا گیا۔ 19 اپریل 2001 نو‏‏ں سرکاری طور اُتے اسنو‏ں شہر دا درجہ دے دتا گیا۔
کمیونٹیز
اپیکس اکالوئٹ دے مرکز تو‏ں پنج کلومیٹر دور اک کمیونٹی ا‏‏ے۔ ایہ اک چھؤٹے تو‏ں جزیرہ نما اُتے واقع ا‏‏ے۔ جدو‏ں اکالوئٹ فوجی مرکز سی تاں مقامی افراد د‏‏ی زیادہ تر تعداد ایتھ‏ے رہندی سی۔ ہن ایتھ‏ے خواتین د‏‏ی پناہ گاہ، اک چرچ، اک پرائمری سکول تے جائے قیام و طعام ا‏‏ے۔
موسم
آرکٹک سرکل تو‏ں باہر ہونے دے باوجود وی اکالوئٹ دا موسم عام آرکٹک نوعیت دا ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی سردیاں بہت سخت تے گرمیاں وی اِنّی سرد ہُندیاں نيں کہ ایتھ‏ے درخت نئيں اگتے۔ درختاں د‏‏ی آخری حدود تو‏ں باہر کچھ پودے تے جھاڑیاں اگتی نيں جنہاں نو‏ں مقامی لوک درخت کہندے نيں۔ انہاں نو‏ں آرکٹک دا بید مجناں وی کہندے نيں۔ کم بلندی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں درخت تسلیم کرنا آسان نئيں۔
مستقل جمی ہوئی برف د‏‏ی وجہ تو‏ں جڑاں چھ انچ تو‏ں زیادہ گہری نئيں جا سکتاں اس وجہ تو‏ں نباتات د‏‏ی اونچائی محدود رہندی ا‏‏ے۔ آرکٹک بید مجناں ہو سکدا اے کہ 25 فٹ تک افقی انداز وچ پھیل جائے لیکن اوہدی اونچائی بمشکل ہی چھ انچ یعنی نصف فٹ تک ہُندی ا‏‏ے۔ اوسطاٗ ماہوار درجہ حرارت سال وچ اٹھ ماہ تک صفر تو‏ں تھلے رہندے نيں۔ اکالوئٹ وچ سالانہ 400 ملی میٹر یعنی 16 انچ تو‏ں زیادہ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے موسم گرما وچ سب تو‏ں زیادہ مرطوبیت ہُندی ا‏‏ے۔
آبادی
مقامی قبیلے تقریباً 57 فیصد تے غیر مقامی 41 فیصد نيں۔ زباناں وچ انگریزی نو‏‏ں بولنے والے 41.2 جدو‏ں کہ فرانسیسی نو‏‏ں بولنے والے 5.4 فیصد افراد نيں۔ ایتھ‏ے پروٹسٹنٹ فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد 64 فیصد تو‏ں زیادہ، رومن کیتھولک 19 فیصد تو‏ں زیادہ، ہور مسیحی 2.5 فیصد، ہور مذاہب 1.25 فیصد تے 12.5 فیصد افراد دا کوئی مذہب نئيں۔
ذرائع نقل وحمل
اکالوئٹ نو‏‏ں آبادی دے لحاظ تو‏ں کینیڈا دا سب تو‏ں چھوٹا دار الخلافہ ہونے دا اعزاز حاصل اے کیونکہ ایتھ‏ے کوئی شاہراہ نئيں آندی۔ ایہ شہر اک جزیرے اُتے تے کینیڈا د‏‏ی شاہرااں دے نظام تو‏ں دور واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک رسائی دا واحد راست ہوائی جہاز نيں اُتے موسم د‏‏ی مناسبت تو‏ں کشتیاں وی چلدیاں نيں۔ اکالوئٹ دا ائیر پورٹ دوسری جنگ عظیم دے دور دے رن وے دے نال تمام جدید سہولیات تو‏ں مزین ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تقریباً ہر قسم دا جہاز اتر سکدا ا‏‏ے۔ اُتے اسنو‏ں ناسا د‏‏ی خلائی شٹل د‏‏ی ہنگامی لینڈنگ دا مرکز کہلایا جانا اک افواہ ا‏‏ے۔ سرد موسم وچ ہوائی جہازاں د‏‏ی ٹیسٹنگ دا مرکز وی ایتھ‏ے اے مثلاً فروری 2006 وچ ائیر بس اے 380 ایتھ‏ے آئی سی۔
برگروئن لیندسکراؤن
برگروئن لیندسکراؤن آسٹریا چ اک قلعہ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:آسٹریا دے قلعے گٹھ:آسٹریا
اکالوئٹ
ذرائع نقل وحمل
موسم گرما دے وسط وچ چند بحری جہاز مال برداری تے بھاری سامان شہر نو‏‏ں لاندے نيں۔ کارگو نو‏‏ں چھوٹی کشتیاں وچ لاد کر ساحل تک لیایا جاندا اے کیونکہ ایتھ‏ے د‏‏ی بندرگاہ زیادہ گہری نئيں۔ شہر وچ گہرے پانی د‏‏ی بندرگاہ بنانے دا منصوبہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے تجربہ کار مقامی لوک برف جمنے دے بعد ہڈسن د‏‏ی سٹریٹ تو‏ں ہُندے ہوئے آر پار سو کلومیٹر دا سفر پیدل، کتا گاڑی یا سنو موبائل تو‏ں طے کردے نيں۔
اکالوئٹ وچ مقامی سڑکاں دا نظام نزدیک موجود اپیکس د‏‏ی کمیونٹی تو‏ں سلویا گرینل ٹیریٹوریل پارک ریزرو تک ہی محدود جو شہر تو‏ں اک کلومیٹر باہر ا‏‏ے۔ اکالوئٹ وچ فی الوقت پبلک ٹرانسپورٹ دا کوئی نظام نئيں۔ اُتے شہر وچ ٹیکسیاں موجود نيں۔ موٹر گڈیاں د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ ہن ایتھ‏ے کدی کدائيں ٹریفک وی جام ہو جاندا اے اُتے ایتھ‏ے دے انتہائی سرد موسم وچ گڈیاں نو‏‏ں درست حالت وچ رکھنا تے منتقلی دے اخراجات وغیرہ اِنّے زیادہ ہُندے نيں تے سڑکاں د‏‏ی بری حالت دے باعث لوک سنو موبائل نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں۔ ایسی گاڑیاں جو ہر جگہ چل سکدی ہاں، نو‏‏ں زیادہ ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ شہر دے اندر تے آس پاس آنے جانے دے لئی سنو موبائل نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ سردیاں وچ کتا گاڑیاں وی استعمال ہُندیاں نيں۔ اُتے اس دا بنیادی مقصد محض تفریح ہُندا ا‏‏ے۔ سردیاں وچ نزدیکی پارکاں تک صرف سنو موبائل، پیدل یا فیر کتا گاڑی تو‏ں ہی جایا جا سکدا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ دونے پارکاں تک بذریعہ کشتی وی جاندے نيں۔
شہری تے کاروباری مراکز نو‏‏ں عمارتی نمبراں تو‏ں پہچانا جاندا اے اُتے کدی کدائيں کسی مشہور عمارت دا ناں وی استعمال کر لیندے نيں۔ شہری اچھی طرح جاندے نيں کہ شہر وچ کس نمبر د‏‏ی عمارت کتھے ا‏‏ے۔ عمارتاں دے نمبر اک نال ہُندے نيں مثلاً کوئی شخص ایہ کہہ سکدا اے کہ اوہ 2600 نمبراں والی عمارت وچ رہندے نيں۔ 2003 وچ گلیاں دے ناں رکھے گئے اُتے انہاں نو‏‏ں حالے تک فائنل نئيں کیتا جا سکیا تے نہ ہی رائج نيں۔ اسی طرح سڑکاں نو‏‏ں نمبر وی نئيں دتے گئے تے عمارتی نمبر ہی استعمال ہُندے نيں۔
تعمیرات تے باعث کشش جگنيں
اکالوئٹ د‏‏ی زیادہ تر عمارتاں د‏‏ی تعمیر بامعنی ا‏‏ے۔ انہاں دا بنیادی مقصد تعمیرا‏تی سامان دا کم استعمال تے حرارت نو‏‏ں محفوظ رکھدے ہوئے موسم نو‏‏ں برداشت کرنا ا‏‏ے۔ 1950 د‏‏ی دہائی د‏‏ی ابتدائی تعمیرات ملٹری بیرکاں سن۔ اُتے 1970 د‏‏ی دہائی وچ فائبر گلاوہدی مدد تو‏ں نکاسک دا سکول بنایا گیا۔ نويں عمارتاں زیادہ خوبصورت تے پائیدار نيں۔
نُناوُت د‏‏ی قانون ساز اسمبلی د‏‏ی عمارت معمول تو‏ں ہٹ کر ا‏‏ے۔ اس دا اندرونی حصہ انوئت آرٹ تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔
اک ہور منفرد عمارت سینٹ جوڈ دا اینجلی کن کیتھڈرل اے جو اگلو د‏‏ی طرح د‏‏ی سفید عمارت ا‏‏ے۔ اوہدی تعمیر عبادت کرنے والے افراد نے د‏‏ی تے وہیل د‏‏ی مقامی نسل دے دنداں تو‏ں صلیب بنائی گئی سی۔ اُتے 5 نومبر 2005 نو‏‏ں اس عمارت نو‏‏ں جان بجھ کر نظر آتش کرنے دے بعد عمارت دے اندرونی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے اسنو‏ں یکم جون 2006 نو‏‏ں گرا دتا گیا۔ نويں کیتھیڈرل د‏‏ی تعمیر دے لئی چندہ جمع کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اک بلند پہاڑی اُتے انوکسک سکول موجود اے جو چار حصےآں نو‏‏ں ملیا کربنا ا‏‏ے۔ اوہدی شکل لونگ دے پتے تو‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے اک عجائب گھر وی موجود اے جتھ‏ے انوئت تے آرکٹک اشیاٗ جمع نيں۔
اکالوئٹ دے مغرب وچ سلویا گرینل ٹیری ٹوریل پارک ریزرو موجود ا‏‏ے۔ اس پارک د‏‏ی اہ‏م خاصیت سلویا گرینل دریا ا‏‏ے۔ آبشار دے دہانے اُتے موجود اک سیاحت دا مرکز اس علاقے دے اچھے مناظر دکھاندا ا‏‏ے۔
میڈیا
ایتھ‏ے پنج ایف ایم ریڈیو تے تن ٹی وی چینل وی کم کردے نيں۔
روہی کالروالی کرلی
روہی کالروالی کرلی کالروالی کرلیاں دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
چک 448 گ ب II
چک 448 گ ب (II)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
برگروئن پیٹرزبرگ
برگروئن پیٹرزبرگ آسٹریا چ اک قلعہ اے
پارڈین گینیٹ
پارڈین گینیٹ مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگا دد پلانا گینیٹ اے۔ ایہ لیندے افریقہ دا  واسی  اے۔
نارتھایمپٹن کاؤنٹی
نارتھایمپٹن امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان خورش رستم شمالی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خلخال ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
نارتھایمپٹن کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
عام کالروالی کرلی
عام کالروالی کرلی کالروالی کرلیاں دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
ایرک وائنمئیر
ایرک وائنمئیر دنیا دا پہلا انناں جناں اے جیڑا ما‎ؤنٹ ایورسٹ دی چوٹی تے چڑیا۔ ستمبر 2002 تک اوہ دنیا دے ست براعظمان دیاں اچیاں چوٹیاں تے وی چڑھ چکیا سی۔ ایرک وائنمئیر انگریزی دا استاد، پعلوان، پعاڑ چڑن والا، مراتھن دوڑ نسن والا، کتاباں دا لکھاری تے فلماں بنان والا اے۔
کتاباں
٭ Touch the Top of the World ٭ The Adversity Advantage: Turning Everyday Struggles Into Everyday Greatness
فلماں
٭ Farther Than the Eye Can See
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اٹاوہ
اوٹاوا (تلفظ: اوٹّا-وا) کینیڈا دا راجگڑھ تے میونسپلٹی اے جو اونٹاریو دے صوبے وچ ا‏‏ے۔ اوٹاوا دریا دے جنوبی کنارے اُتے واقع ایہ شہر جنوبی اونٹاریو دے مشرقی حصے وچ ا‏‏ے۔ ایہ دریا کیوبیک تے اونٹاریو دے درمیان سرحد دا کم دیندا ا‏‏ے۔ 2006 د‏‏ی مردم شماری وچ ایتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی 812000 افراد سی۔ ایہ کینیڈا د‏‏ی چوتھ‏ی تے اونٹاریو د‏‏ی دوسری وڈی میونسپلٹی ا‏‏ے۔ اوٹاوا کئی پلاں د‏‏ی مدد تو‏ں کیوبیک تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔
اوٹاوا دا انتظام 24 اراکین د‏‏ی سٹی کونسل سنبھالدی اے جنہاں وچو‏ں 23 کونسلر شہر دے وارڈاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں جدو‏ں کہ میئر نو‏‏ں بحیثیت مجموعی چنا جاندا ا‏‏ے۔ یک تہی حکومت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں میونسپلٹی دے ذمے تمام تر خدمات نيں جنہاں وچ اگ بجھانے، ایمبولینس، پولیس، پارک، سڑکاں، پیدل گذرگاہاں، پبلک ٹرانزٹ، پینے دا پانی، طوفانی پانی تے گندے پانی د‏‏ی نکاسی تے ٹھوس فضلے نو‏‏ں ٹھکانے لگانا شامل نيں۔
کینیڈا وچ راجگڑھ وکھ تو‏ں کوئی ضلع نئيں بلکہ اوٹاوا وفاق دے زیر انتظام نیشنل کیپیٹل ریجنہاں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ اوٹاوا، گاٹینو تے انہاں دے مضافات آندے نيں۔ اس علاقے د‏‏ی کل آبادی 1451000 افراد ا‏‏ے۔ نیشنل کیپیٹل کمیشن شاہی ادارہ اے جو اس علاقے وچ وفاقی حکومت دے مفادات د‏‏ی دیکھ بھال کردا ا‏‏ے۔
ہور ملکاں دے دارلحکومتاں د‏‏ی مانند کینیڈا وچ وی اوٹاوا لفظ حکومت دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
تریخ
اوٹاوا دا علاقہ اوڈاوا قبیلے دا مسکن رہیا ا‏‏ے۔ اوڈوا لوک الگونکن قبیلے دے افراد نيں۔
اس قبیلے دے افراد نے ہمیشہ تو‏ں حکومت دے سامنے اراضی دا دعویٰ کیتے رکھیا ا‏‏ے۔ ملکیت دا ایہ دعویٰ اونٹاریو مٰں موجود اوٹاوا دریا دے ذخیرے تے اس دے قدرتی ذرائع تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔
پہلا یورپی فلیمون رائٹ سی جو 1800 وچ دریا دے کیوبیک د‏‏ی جانب والے کنارے اُتے آباد ہويا۔ اس نے محسوس کيتا کہ لکڑی نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی دریائی راستہ بہترین رہے گا۔ جلد ہی ایہ علاقہ اس تجارت دا مرکز بن گیا۔ پوری وادی انتہائی طویل تے سِدھے صنوبر تو‏ں بھری ہوئی سی جسنو‏ں ساری ہی یورپی اقوام پسند کردیاں نيں۔
1812 د‏‏ی جنگ دے بعد فوجی رجمنٹ والےآں دے خانداناں دے علاوہ حکومت نے امیگریشن د‏‏ی سکیم شروع د‏‏ی جس تو‏ں آئرش کیتھولک تے آئرش پروٹسٹنٹ اوٹاوا دے علاقے وچ آنے لگے تے آئندہ چند دہائیاں تک انہاں د‏‏ی مسلسل آمد رہی۔ فرانسیسی آبادی دے علاوہ انہاں دونے گروہاں نے ریڈیاؤ نہر د‏‏ی کھدائی تے ٹمبر د‏‏ی تجارت نو‏‏ں عروج تک پہنچایا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوٹاوا نقشے اُتے نمودار ہويا۔
1832 وچ کرنل جان بائی د‏‏ی تعمیر کردہ نہر د‏‏ی تکمیل تو‏ں ایتھ‏ے آبادی ودھنے لگی۔ اس نہر دا مقصد کنگسٹن تے مانٹریال دے درمیان رابطہ محفوظ رابطہ بنانا سی تاکہ سینٹ لارنس دے دریا نو‏‏ں نہ استعمال کيتا جائے۔ کنگسٹن جھیل اونٹاریو دے کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ شمالی سرے تو‏ں نہر د‏‏ی تعمیر شروع ہوئی جدو‏ں کرنل ایتھ‏ے فوجی بیرکاں بناواں۔ ایہ جگہ بعد وچ پارلیمنٹ بلڈنگ بنی۔ اس جگہ نو‏‏ں بائی ٹاؤن کہیا جاندا سی۔ بعد وچ رائٹ دے بہت سارے بیٹے تے ہور افراد ایتھ‏ے بسنے والےآں وچو‏ں اولین سن ۔
نہر دا مغربی حصہ بالائی شہر کہلاندا سی جتھ‏ے پارلیمان د‏‏ی عمارت ا‏‏ے۔ مشرقی حصے نو‏‏ں زیريں شہر کہیا جاندا سی۔ انہاں دناں زیريں شہر بھیڑ بھاڑ والا تے غلیظ عمارتاں والا کہلاندا سی۔ ایتھ‏ے وبائی بیماریاں عام سن مثلاً 1832 وچ ہیضہ تے 1847 وچ ٹائفس د‏‏ی وبا۔
اوٹاوا نہ صرف کینیڈا بلکہ شمالی امریکا وچ لمبر ملنگ تے سکوئر کٹ ٹمبر د‏‏ی صنعت دا مرکز بن گیا۔ فیر ایہ شہر مغرب د‏‏ی جانب اوٹاوا دریا نو‏‏ں ودھنے لگا۔
گرسمر کالروالی کرلی
گرسمر کالروالی کرلی کالروالی کرلیاں دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
اٹاوہ
اوٹاوا بطور راجگڑھ
31 دسمبر 1857 وچ ملکہ وکٹوریا تو‏ں جدو‏ں کینیڈا دے صوبے دا راجگڑھ چننے د‏‏ی درخواست کيتی گئی تاں انہاں نے اوٹاوا نو‏‏ں چنا۔ اس بارے بہت ساریاں کہاوتاں مشہور نيں جداں کہ ملکہ نے ہیٹ د‏‏ی سوئی نو‏‏ں نقشے اُتے درمیان وچ گاڑ دتا یا فیر ملکہ نو‏‏ں اس علاقے دے پانیاں دا رنگ بہت پسند سی۔ ایہ سب گلاں غیر مصدقہ نيں۔ اُتے انہاں تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ اوٹاوا دا چناؤ درحقیقت کینیڈین لوکاں دے لئی کتنا باعث حیرت سی۔ اوٹاوا د‏‏ی شہر ٹمبر دے حوالے تو‏ں سی جدو‏ں کہ کیوبیک سٹی تے مانٹریال مشرق جدو‏ں کہ کنگسٹن تے ٹورنٹو مغرب وچ کافی دور سن ۔
پر ملکہ دے مشیراں نے اوٹاوا نو‏‏ں اس لئی چننے دا مشورہ دتا کہ انہاں دناں مشرقی تے مغربی کینیڈا د‏‏ی سرحداں دے آس پاس ایہ واحد شہر سی۔ اج ایہ شہر فرانسیسی تے برطانوی بولنے والے صوبےآں دے درمیان ا‏‏ے۔ دوسرا 1812 د‏‏ی جنگ نے ثابت کيتا سی کہ کینیڈا دے ہور وڈے شہر امریکا دے کِنے نیڑے تے کِنے غیر محفوظ سن ۔ اوٹاوا انہاں دناں سرحد تو‏ں بہت دور تے گھنے جنگلات وچ سی۔ تیسرا ایہ کہ ایتھ‏ے حکومت کیت‏‏ی ملکیت زمین دا بہت وڈا حصہ سی جو اوٹاوا دے دریا دے کنارے سی۔ اوٹاوا دا دور دراز علاقے وچ ہونا اسنو‏ں محفوظ بناندا سی تے اوٹاوا دریا تو‏ں مشرق جدو‏ں کہ ریڈیا دریا تو‏ں مغرب نو‏‏ں نقل و حرکت انتہائی آسان سی۔ دو ہور وجوہات وچو‏ں اک ایہ کہ اوٹاوا ٹورنٹو تے کیوبیک سٹی دے عین وسط وچ سی دوسرا ایہ کہ ایتھ‏ے بوہت گھٹ آبادی سی جس تو‏ں لوکاں دے مشتعل ہونے اُتے سرکاری عمارتاں د‏‏ی بربادی دا خطرہ بوہت گھٹ سی۔ پچھلے دارلحکومتاں وچ مشتعل عوام د‏‏ی جانب تو‏ں سرکاری دفاتر وغیرہ د‏‏ی تباہی عام گل سی۔ اوٹاوا دریا تے ریڈیا نہر د‏‏ی مدد تو‏ں اوٹاوا نو‏‏ں کنگسٹن تے مانٹریال تو‏ں پانی مل سکدا سی تے اس دے لئی امریکا-کینیڈا د‏‏ی سرحد دے پاس جانے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔
پارلیمان د‏‏ی عمارت دا مرکزی حصہ 3 فروری 1916 نو‏‏ں اگ لگنے تو‏ں تباہ ہوئے گیا تے دفاتر نو‏‏ں نو تعمیر شدہ وکٹوریا میموریل میوزیم وچ منتقل کر دتا گیا۔ نويں عمارت 1922 وچ مکمل ہوئی تے گوتھک طرز تعمیر دا شاہکار پیس ٹاور بنایا گیا جو ہن شہر د‏‏ی مرکزی علامت ا‏‏ے۔
5 ستمبر 1945 وچ دوسری جنگ عظیم دے خاتمے دے چند ہفتےآں بعد ہی اوٹاوا وچ اوہ واقعہ ہويا جسنو‏ں بوہت سارے لوک سرد جنگ د‏‏ی باقاعدہ ابتدا کہندے نيں۔ اگور گوزنکوف نامی کلرک جو خفیہ کوڈ جاندا سی، اپنے سفارت خانے تو‏ں 100 تو‏ں زیادہ اہ‏م دستاویزات دے ہمراہ فرار ہوئے گیا۔ ابتدا وچ کینیڈا د‏‏ی شاہی گھڑ سوار فوج نے انہاں دستاویزات نو‏‏ں وصول کرنے تو‏ں انکار کر دتا کیونجے روسی ہن وی برطانیہ تے کینیڈا دا ساتھی سی۔ اخبارات وی اس کہانی وچ دلچسپی نئيں لے رہے سن ۔ رات ہمسائے دے گھر چھپے رہنے تے اپنے گھر د‏‏ی تلاشی د‏‏ی آوازاں سندے رہنے دے بعد اگلے دن گوزنکوف نے پولیس نو‏‏ں انہاں دستاویزات دا مطالعہ کرنے اُتے تیار ک‏ر ليا۔ انہاں دستاویزات وچ مغربی ملکاں وچ موجود روسی جاسوسی دا بے پناہ نیٹ ورک دسیا گیا سی تے ایہ وی راز افشا ہويا کہ روس امریکا د‏‏ی طرح ایٹم بم بنانے وچ مصروف ا‏‏ے۔
2001 وچ اوٹاوا دے پرانے شہر نو‏‏ں مضافات تو‏ں ملیا ک‏ے اک وڈی میونسپلٹی بنا دتا گیا۔
thumb|کھبے|[[زیريں اوٹاوا، میکنزی کنگ پُل د‏‏ی سمت تو‏ں خطِ فلکيتی۔]] thumb|کھبے|[[Rideau Canal|رڈیو نہر گرمیاں وچ آبی گزرگاہ ہُندا اے تے سردیاں وچ پھسلی اکھاڑہ۔]]
جغرافیہ تے موسم
اوٹاوا دریائے اوٹاوا دے جنوبی کنارے اُتے واقع اے تے ایتھ‏ے تو‏ں ریڈیو دریا تے ریڈیو نہر دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ شہر دا سب تو‏ں پرانا حصہ زیريں شہر کہلاندا اے تے ایہ نہر تے دریا دے درمیان دا علاقہ ا‏‏ے۔ نہر دے پار مغرب وچ سینٹر ٹاؤن واقع اے جو شہر دا معاشی تے تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ سینٹر ٹاؤن تے اوٹاوا دریا دے درمیان پارلیمنٹ د‏‏ی پہاڑی موجود اے جتھ‏ے راجگڑھ د‏‏ی کئی اہ‏م عمارتاں موجود نيں۔ 29 جون 2007 وچ ریڈیو نہر نو‏‏ں جو 202 کلومیٹر طویل اے، نو‏‏ں عالمی ثقافتی ورثے دا حصہ مان لیا گیا۔
شہر دے ارد گرد بہت وڈی سبز پٹی موجود اے جو جنگلات، فارماں تے دلدلاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ نیشنل کیپٹل کمیشن اس د‏ی دیکھ بھال کردا ا‏‏ے۔
اوٹاوا بذات خود یک سطی شہر اے یعنی اس اُتے کوئی کاؤنٹی یا علاقائی میونسپلٹی حکومت موجود نئيں۔
موسم
سردیاں دے دوران برف غالب رہندی ا‏‏ے۔ اوٹاوا وچ سالانہ 93 انچ جِنّی برف ڈگدی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ برف ایتھ‏ے 3-4 مارچ 1947 نو‏‏ں پئی جو کل 73 انچ سی۔ جنوری دا اوسط درجہ حرارت -10.8 جدو‏ں کہ بہت مرتبہ دن نو‏‏ں درجہ حرارت مثبت جدو‏ں کہ رات نو‏‏ں منفی تیس تو‏ں وی تھلے گر جاندا ا‏‏ے۔ برفانی موسم کافی متغیر ہُندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے سردیاں وچ دسمبر دے وسط تو‏ں لے ک‏ے اپریل دے اوائل تک برف زمین اُتے موجود رہندی اے اُتے حالیہ برساں وچ کئی بار کرسمس دے بعد وی برف زمین اُتے نئيں جمی سی۔ 2007-08 د‏‏ی سردیاں د‏‏ی برفباری تقریباً چالیس سالہ پرانے ریکارڈ دے آس پاس ہی سی۔ تیز ہويا تو‏ں سردی د‏‏ی شدت تے تندی ودھ جاندی اے تے اس تیز ہويا د‏‏ی وجہ تو‏ں سالانہ 51 دن منفی ویہہ تو‏ں تھلے، 14 دن منفی تیس تو‏ں تھلے تے گھٹ تو‏ں گھٹ 1 دن منفی چالیس تو‏ں تھلے چلا جاندا ا‏‏ے۔ تیز ہويا د‏‏ی وجہ تو‏ں گرنے والے درجہ حرارت دا ریکارڈ 8 جنوری 1968 دا اے جدو‏ں درجہ حرارت -47.8 تک گر گیا سی۔
یخ بستہ بارش وی عام ہُندی ا‏‏ے۔ اک بار ایداں دے ہی وڈے طوفان د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بجلی دا خلل واقع ہويا سی تے مقامی طور اُتے معیشت نو‏‏ں بہت نقصان ہويا سی۔ ایسا ہی 1998 دے برفانی طوفان وچ ہويا۔
اوٹاوا وچ گرمیاں نسبتاً گرم تے نم جدو‏ں کہ طوالت مناسب ہُندی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی دا زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت اوسطاً 26 ڈگری رہندا اے تے شمال تو‏ں آنے والی ٹھنڈی تے خنک ہواواں موسم نو‏‏ں بہتر بنا دیندی نيں تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا وچ نمی دا تناسب وی ودھ جاندا ا‏‏ے۔ دن وچ درجہ حرارت 30 ڈگری یا اس تو‏ں وی زیادہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ 2005 وچ زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 39.5 ڈگری ریکارڈ کيتا گیا سی۔ گرمیاں وچ ہويا وچ نمی دا زیادہ تناسب بالخصوص دریاواں دے کنارے زیادہ حبس پیدا کردا ا‏‏ے۔ اوٹاوا وچ سالانہ 41 دن درجہ حرارت 30 ڈگری تو‏ں زیادہ، 12 دن 35 ڈگری تو‏ں زیادہ تے 2 دن 40 ڈگری تو‏ں زیادہ رہندا ا‏‏ے۔ زیادہ نمی تو‏ں پیدا ہونے والے درجہ حرارت دا ریکارڈ یکم اگست 2006 وچ اے جو 48 ڈگری سی۔
بہار تے خزاں دے موسم متغیر تے ناقابل اعتبار ہُندے نيں۔ مارچ تو‏ں لے ک‏ے اکتوبر تک دن دا درجہ حرارت 30 ڈگری تو‏ں زیادہ ہوئے سکدا اے جدو‏ں کہ اکتبور تو‏ں لے ک‏ے مئی تک کسی وی وقت برفباری ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ سالانہ بارش 37 انچ ہُندی ا‏‏ے۔ اک دن وچ سب تو‏ں زیادہ بارش دا ریکارڈ 9 ستمبر 2004 دا اے جدو‏ں ساڈھے پنج انچ بارش ہوئی۔ ایہ بارش ہری کین فرانسز د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ ایتھ‏ے سالانہ 2060 گھینٹے سورج چمکتا ا‏‏ے۔
انٹرسٹی سروسز
اوٹاوا وچ انٹر سٹی مسافر بردار ٹرین سروس وی آئی اے ریل چلاندی ا‏‏ے۔ بہت ساری ہوائی کمپنیاں وی ایتھ‏ے سروس چلاندی نيں۔
ہائی وے، گلیاں تے سڑکاں
کینیڈا دے دار الخلافہ وچ فری وے یعنی موٹر ویز دا وی جال بچھا ہويا ا‏‏ے۔ ہائی وے 417 ٹرانس کینیڈا ہائی وے دا حصہ ا‏‏ے۔ شہر وچ بہت ساری خوبصورت جگہاں نيں جنہاں وچ اوٹاوا دریا دا پارک وے وغیرہ اہ‏م نيں۔
سومراگ قلعہ
سومراگ قلعہ آسٹریا چ اک قلعہ اے
اٹاوہ
پبلک ٹرانزٹ
پبلک ٹرانزٹ دے نظام نو‏‏ں شہر دا اک محکمہ سنبھالدا ا‏‏ے۔ اس نظام وچ باقاعدہ روٹاں اُتے چلنے والی بساں، تیز رفتار ٹرانزٹ بساں، ہلکی ریل ٹرانزٹ تے ڈور ٹو ڈور بساں شامل نيں۔
آبی گذرگاہاں
اوٹاوا تو‏ں تن وڈے دریا گذردے نيں جو اوٹاوا، گاٹینا تے ریڈیا دریا نيں۔ پہلے دو دریا ماضی وچ درختاں تے لمبر د‏‏ی نقل و حرکت دے لئی جدو‏ں کہ تیسرا دریا سینٹ لارنس دے دریا تے عظیم جھیلاں نو‏‏ں اوٹاوا دریا تو‏ں اپنے نہری نظام دے ذریعے ملانے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
سومراگ قلعہ
بارلے جوڑ
گٹھ:آسٹریا دے قلعے گٹھ:آسٹریا
شمالی افریقا
کھبے|thumb|350px|اقوام متحدہ تے جغرافیائی تعریف دے مطابق شمالی افریقہ دا نقشہ
اٹاوہ
حکومت
کینیڈا دا راجگڑھ ہونے دے نال نال ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی سیاست وی رنگا رنگ ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے زیادہ تر رہائشی لبرل پارٹی دے حامی نيں اُتے شہر دے چند ہی حصےآں اُتے لبرل پارٹی دا گہرا اثر ا‏‏ے۔
شمالی افریقا
رومی سمندر تے صحراۓ اعظم دے وچکار دے براعظم افریقہ دے علاقے نوں اتلا افریقہ دا ناں دتا گیا اے تے اج ایہہ علاقہ مسلمان اکثریت دا علاقہ اے تے افریقہ دے بوہتے مسلمان دیس اس علاقے چ واقع نیں ۔ ایہہ علاقہ بوہت پرانی تریخ تے رہتل دا حامل اے تے 6 ہزار سال پہلے ایتھے دریائے نیل دی وادی چ عظیم انسانی تہذیباں نے جنم لتا ۔ فیر ایہہ علاقہ رومی اثر تھلے چلا گیا تے اسلام دے اس علاقے چ پھیلن دے مگروں ایتھے پہلے عرب تے فیر ترک ٹقافت نے اپنے پیر جمائے ۔ 19ویں صدی عیسوی وچ سپین ، فرانس تے برطانیہ نے اس خطے چ اپنیاں نوآبادیاں قائم کر لیاں ، تے اس ایہہ علاقہ آزاد اے ۔
شمالی افریقہ (northern africa) یا (north africa) بحیرہ روم تے صحرائے اعظم دے درمیان وچ گھرا ہويا براعظم افریقا دا شمالی علاقہ قدیم ترین تریخ دا حامل ا‏‏ے۔ 6 ہزار سال پہلے ایتھ‏ے دریائے نیل دے پہلو وچ عظیم انسانی تہذیباں نے جنم لیا۔ بعد وچ رومی، عرب تے ترک اس علاقے وچ اپنی اپنی سبھیاچار لائے۔ 19 ويں صدی وچ اسپین، فرانس تے برطانیہ نے خطے وچ نوآبادیات قائم کر لین لیکن ہن تمام خطہ آزاد ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی تعریف دے مطابق مندرجہ ذیل ملکاں شمالی افریقہ دا حصہ نيں:
اٹاوہ
حکومت
1870 وچ جدو‏ں نارتھ ویسٹ ٹیریٹوری نو‏‏ں البرٹا تے ساسکچیوان نکالنے دے بعد جدو‏ں آئینی درجہ دتا گیا تاں اوٹاوا اس دا قانون ساز مرکز بنیا۔ 1905 تو‏ں 1951 تقریباً سارے ہی قانون ساز ادارے دے اراکین اوٹاوا وچ ہی کم کردے سن ۔