cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سمالسر
کاریگراں اتے ودواناں دا پنڈ
پنڈ دی اگھی شخصیت ماسٹر میجر سنگھ براڑ دی ہونہار بیٹی سمرجیت کور بوٹنی وچّ پیئیچّ۔ڈی۔ کرن والی پنڈ دی سبھ توں ودھ پڑھی ہوئی لڑکی اے۔ ماسٹر بہاری لال شرما (پہلے) اتے ماسٹر بہاری لال شرما (دوجے) دا سکھیا دے کھیتر وچّ وڈملا یوگدان اے۔ پنڈ دی لڑکی پرواسی بھارتی جگی براڑ اک نامور لیکھکا اے، جو اپنے پنڈ دی مٹی نال جڑے ہوئے ہن۔ نویں پیڑھی دی لیکھکا سرجیت کور نے غربت دی مار جھلّ کے ایم۔اے۔، بی۔ایڈّ۔ اتے یو۔جی۔سی۔ دی امتحان پاس کیتی اے۔ پنڈ دے اک نوجوان اکاشدیپ سنگھ نے یو۔پی۔ایس۔سی۔ دی امتحان پاس کرکے پنڈ دا اتے اپنے ماپیاں دا ناں روشن کیتا اے۔ سمرنجوت کور پتری سوہن سنگھ سرپنچ اتے رمندیپ کور پتری ہربنس سنگھ نیشنل پدھر ’تے جوڈو کھیڈ چکیاں ہن۔ رمندیپ کور سال 2014 دی باروھیں جماعت وچوں 96% توں اپر نمبر حاصل کرکے میرٹ لسٹ وچّ آئی اے۔
افسراں دا پنڈ
ڈاکٹر۔ ہردیال سنگھ براڑ رٹا۔ پروفیسر پی۔اے۔یو۔ لدھیانہ، نربھی سنگھ براڑ رٹا۔ ڈی۔ایس۔پی۔ پنجاب پولیس، نجندرپال شرما صلاح کار امریکی ایئرلائینز، راج کمار شرما رٹا۔ نگران انجینیئر سنچائی ڈیپارٹمنٹ،انجینیئر علم چند شرما،کلونت شرما نگران انجینیئر پنجاب منڈی بورڈ، شندرپال شرما رٹا۔ کرنل تھل فوج، پرمجیت سنگھ براڑ رٹا۔ پرنسپل برجندرا کالج فریدکوٹ، پریتم سنگھ براڑ رٹا۔ ایکسیئن امتحان رکھیا ڈیپارٹمنٹ، پریتئندر سنگھ براڑ آئی۔پی۔ایس۔ یو۔پی۔ کیڈر، سکھدیو سنگھ براڑ رٹا۔ پروفیسر، جسویر کور براڑ ڈپٹی ڈائریکٹر سپورٹس پٹیالہ، سکھچین سنگھ براڑ رٹا۔ کوچ والیبال، مہیندر سنگھ براڑ رٹا۔ کرنل تھل فوج، سریندر کمار شرما ایس۔ڈی۔او۔ سنچائی ڈیپارٹمنٹ، ترسیم لال شرما رٹا۔ ایکسیئن بجلی بورڈ، رمندیپ چاولا انسپیکٹر فوڈ سپلائی،ڈاکٹر۔گگندیپ بی۔ڈی۔ایسّ۔آدی پنڈ دے افسر ہن۔ پنڈ دے سورگی ڈی۔ایس۔پی۔ گرچرن سنگھ دا اک بیٹا جگموہن سنگھ پی۔پی۔ایس۔ افسر، دوسرا گرپریت سنگھ پولیس انسپیکٹر اتے بیٹی ڈاکٹر۔ کلوندر کور ایم۔ڈی۔ گائنی اے۔
نویں پیڑی لئی راہ دسیرا
پنڈ سمالسر دے انجینیئراں وچّ پی۔ایچّ۔ڈی۔ حاصل سول-انجینیئر راے ستونت سنگھ مگھیڑا ہن، جو اج-کلّ کینیڈا دی اک کمپنی وکھے ڈائریکٹر دے عہدے ’تے براجمان ہن۔ روس، چین، بنگلمقصد، کینیڈا تے یورپ دے ہور دیساں وچّ کئی میٹرو پراجیکٹ تیار کرن سمیت دیس وچّ گجرات اندر نیشنل ہائیوے ڈزائین کرن دا مان مگھیڑا نوں حاصل اے۔ ریٹائرڈ ایگزیکٹیو انجینیئر پریتم سنگھ براڑ اتے اوہناں دے اک آئی۔پی۔ایسّ۔ امریکہ سیٹل بیٹے اتے دوجے یو۔پی۔ کاڈر وچّ ایسّ۔ایسّ۔پی۔ وجوں تعینات دے ناں وی پنڈ دے اتہاس اندر ورننیوگ ہن۔ اس توں علاوہ ڈاکٹر راجیو شرما نوں پنڈ دے پہلے ڈینٹل سرجن اتے پنڈت لال چند شرما دی پوتی ممتا شرما نوں حالَ ہی وچّ پنجاب ٹیکنیکل یونیورسٹی ولوں ایمّ۔ٹیکّ لئی گولڈ میڈل حاصل کرکے کینیڈا واسی بننا اپنے-اپنے وچّ میل-پتھر ہن۔ ڈاکٹر۔راجدلار سنگھ [سیکھے والے ] جہنا دا اس پنڈ وچّ ہسپتال اے،اوہ پنڈ دے اتے پنڈ توں باہروں آؤن والے غریب مریضاں دا مفت علاج کردے ہن اوہ ہن تکّ سیکڑے مریضاں دے مفت لینز پوا چکے ہن ۔
دیس دی ونڈ دا ثبوت پل
پنڈ دے نال لنگھدی ابوہر برانچ نہر جتھے پنڈ دی خوبصورتی نوں چار چن لاوندی اے، اتھے اس اتے انگریزاں ویلے دے بنے 200 سال توں وی پرانے دو اچے پل دیس دی ونڈ ویلے بے گناہ ہندو، سکھ تے مسلماناں دے وگے خون دے ہڑ اتے عورتاں دی لٹی پتّ دیکھ کے اٹّ-در-اٹّ کردے ہوئے وی کئی راہگیراں لئی سانجھ بنے ہوئے ہن۔
مسیتاں
پنڈ وچّ پرانیاں تنّ مسیتاں سن جنہاں نوں ہلے ویلے فرقو عنصراں نے تباہ کر دتا گیا سی۔ ہن ایہہ مسیت پرانی تھاں اتے ہی 35 کو سال پہلاں بنائی گئی جتھے بھائیچارے ولوں نماز ادا کیتی جاندی اے۔ پنڈ وچّ گولوکی دھرم شالہ والا کھوہ پرانا تے وڈا اے۔ اس کھوہ ‘تے ہندواں، مسلماناں، سکھاں تے دلتاں لئی چار موناں (بھوناں) سن۔ چھوا-چھات دے بھید-بھاو کارن گلاں، سدھوآں، رمداسیاں تے کئی جٹاں نے وکھ-وکھ کھوہیاں بنا لئیاں سن
نہری آرامگھر
پنڈ ’چوں ابوہر برانچ نہر لنگھدی اے۔ اس نہر اپر ملکے روڈ والے پل اتے انگریز راج ویلے دے بنے گھراٹ تیز پانی دے وحہ کارن ڈگّ چکے ہن۔ ایہہ گھراٹ سنّ 1892 وچّ اسے راج ویلے ہی بنے سن۔ گھراٹاں والے پل دے نیڑے نہر دے کنڈھے ‘تے ہی انگریزاں ولوں بنایا ڈیڈھ صدی توں وی پرانا ‘آرامگھر’ پنڈ دی شان وچّ وادھا کردا اے۔ ہن ایہہ نہری کوٹھی وی سرکار دی اندیکھی دا شکار ہو رہی اے۔ سرکار نوں ایہناں وراثتی چیزاں دی سانبھ-سنبھال کرنی چاہیدی اے۔
مہاتما گاندھی دا تعلقات
جدوں مہاتما گاندھی نے ودیشی کپڑیاں تے شیواں دا بائیکاٹ کیتا تاں اس سکول دے چھپڑ والے پاسے میرے پنڈ اتے گوانڈھی پنڈاں نے ودیشی کپڑے ساڑ کے انگریزاں دا خلاف کیتا سی۔ مہاتما گاندھی جی جدوں پنڈ آئے تاں اوہناں نے دھنی رام دے پتر رام سرن ہتھوں ساریاں کھوہیاں توں پانی منگوا کے ‘جات توڑو بندھن توڑو جاں چھوآ-چھات توڑو’ دا نعرہ لا کے پانی پیتا۔
سیاسی اتے سماجی خدمت گار شخصیتاں
سابقہ سرپنچ گربچن سنگھ میمبر سکیم بورڈ پنجاب سرکار ہن۔ اکالی آگوُ بیبی جسویر کور سابقہ چیئرمین بلاک سمتی رہِ چکے ہن۔ یوتھ اکالی آگوُ ویرپال سنگھ براڑ اتے ہرنندر سنگھ براڑ ہن۔ صاحب سنگھ دھالیوال، گرجنٹ سنگھ نمبردار، راجا سنگھ براڑ کانگرسی آگوُ ہن۔ ڈاکٹر۔ بلراج سنگھ سمالسر سماج سیوا سمتی دے پردھان اتے راکیش بٹا جنرل سیکٹری ہن۔ لوک فکر سبھا دے چیئرمین سریندر سنگھ ہن جو کہ پنڈ دے بہت پرانے اتے مہان سماجسیوی ہن۔
پنڈ دیاں یاداں
شہید بھائی نرمل سنگھ، شہید بھائی جگراج سنگھ (ربیرو رمانیا گولی کانڈ)نقاش سو۔ مستری ہجورا سنگھ اتے نقاش سو۔مستری ہربنس سنگھ، نڈر صحافی سو۔سندیپ ہنی،سو۔اوتار سنگھ سوڈھی(پنجاب پولیس)،سو۔سردار بلونت سنگھ سنگھاپریا اتے سرکاری ودیک ادارےآں نوں دان دین والے دانی سو۔پنڈت شریکرشن جی نوں اج وی پنڈ وچّ بڑے مان نال یاد کیتا جاندا اے۔
مہان کھڈاریاں دا پنڈ
60 سالا دوڑ وچّ شندرپال شرما،پرانے سمے دے کبڈی کھڈاریاں وچّ رامپال چاولا،ماسٹر سورج بھان،روپا سراں،تیجا سنگھ سراں،سو۔ریشم سنگھ براڑ ،سو۔جوگندر سنگھ آدی کھڈاریاں دے نام ورننیوگ ہن۔نویں پیڑی دے کبڈی کھڈاریاں وچّ منجیت سنگھ ہندا براڑ،سو۔کلدیپ سنگھ براڑ نہنگ سنگھ،جسپال سنگھ نمبردار،انگریز سنگھ،نائب سنگھ،زندہ سراں آدی ہن۔
لکھپت
لکھپت بھارتی ریاست گجرات دے ضلع کچھ دا اک شہر تے تحصیل لکھپت دا راجگڑھ اے۔ ایتھے اک تریخی گردوارہ تے قلعہ وی اے۔ ایہ پراݨی ریاست کچھ دا حصہ اے۔ لکھپت شہر کوری کریک دے مونھ تے واقع اے۔
ناں
ایہدا ناں راو لکھا دے ناں تے رکھیا گیا۔
بولی
ایتھے دے لوک کچھی تے پنجابی بولیاں بولدے نیں۔
قلعہ
ایتھے اک تریخی قلعہ وی اے۔ 1801 چ فتح محمد نے ایہدی مرمت، بحالی تے ایہنوں کُھلا کرن دا کم کیتا۔
پیر غوث محمد دا مزار
ایتھے اک صوفی بزرگ پیر غوث محمد دا مزار وی اے۔ 1855 چ پیر غوث محمد دے مرن مگروں اوہناں دے بھرا باوے تے اوہناں دے پیروکاراں نے اوہناں دا مزار تعمیر کروایا۔ ایس مزار نوں مقامی لوک کُبو کہندے نیں۔ ایہ اٹھ پہلو شکل دا مزار اے تے ایہدے چار بوئے نیں۔ قبر دے اُپر چٹا پتھر لگیا ہویا اے تے اندرلیاں کندھاں اُتے قرآن پاک دیاں آیتاں لکھیاں ہوئیاں نیں۔ مزار دے سامݨے پاݨی دا اک ٹوبھا اے ۔ ایہدا پاݨی جلد دیاں بیماریاں لئی شفا دار سمجھیا جاندا اے۔
گردوارا لکھپت صاحب
گٹھ:گجرات دے شہر
کونسستانتن ستانسلاوسکی
thumb|right|1896 وچّ روسی ایکٹر اتے رنگکرمی ستانسلاوسکی اتھیلو دی بھومکا وچّ کونسستانتن سیرگیئیوچ ستانسلاوسکی (Константи́н Серге́евич Станисла́вский؛ 17 جنوری 1863 – 7 اگست 1938) اک روسی تھئیٹر ڈائریکٹر، ایکٹر، تھئیٹر پریکٹیشنر سی۔ اسدی ستانسلاوسکی دا سسٹم دا قومانتری پدھر تے پربھاو قبولیا گیا۔
ستانسلاوسکی دا تھئیٹر ناٹک دے پلاٹ اتے وشیش زور دندا سی اتے سماجک ورتاریاں نوں پٹھّ بھومی بناکے پرتیندھ پاتراں دے منو-دونداں نوں ابھارن دی کوشش کردا سی۔ اسدے لئی، ستانسلاوسکی دا کہنا سی کہ ابھنیتا نوں پاتر نال خود نوں پوری طرحاں اکمکّ کرنا چاہیدا ہے۔
ستانسلاوسکی اوہ تھئیٹر نرمان نوں بہت گمبھیر کارج سمجھدا سی جس لئی سمرپن، لگن نال محنت اتے دیانتداری دی لوڑ سی۔ اپنی پوری زندگی دوران، اس نے اپنے اداکاری نوں سخت کلاتمک سوے-وشلیشن اتے ملنکن دے ادھین رکھیا۔
جیونی
کونسستانتن الیکسیئیو دا جنم اک وڈے مشہور ادیوگپتیاں دے پریوار ماسکو وچّ 5 جنوری 1863 نوں ہویا سی (سارے اوہ نوں بھین-بھرا سی) پتا دا نام الیکسیئیو سیرگیئی ولادیمیرووچ (1836-1893)، ماتا دا ایلزبیت واسلیئیونا (جنم سمیں یاکوولیونا) (1841-1904) سی۔
حوالے
گٹھ:روسی لوک گٹھ:روسی شخصیتاں
ہیلن بینرمین
ہیلن بروڈی کوان بینرمین (نی واٹنس; 25 فروری 1862 ایڈنبرگ – 13 اکتوبر 1946 ایڈنبرگ)، بچےآں د‏‏ی اک سکاٹی (سکاپش) مصنفہ سی۔ ہیلن نے بچےآں دے لئی کئی کہانیاں لکھی جو ہندوستانی بچےآں ہی تو‏ں متعلق سن، انہاں وچ اس دور د‏‏ی ثفاقت نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ انہاں کہانیاں وچ گھی، بازار، مگر (مگر مچھ) دے ہندوستانی لفظاں دا وی استعمال ملدا ا‏‏ے۔ ہیلن د‏‏ی وجہ شہرت بچےآں دے لئی لکھی گئی کہانی، چھوٹے کالے سمبو د‏‏ی کہانی (کہانی) (1899ء) ا‏‏ے۔ ہیلن د‏‏ی ہور کہانیاں وچ ، چھوٹا کالا منگو، چھوٹی کالی کیوبا، چھوٹی کالی کویشا وغیرہ نيں۔ اس د‏‏یاں کہانیاں اُتے نسل پرستی دا الزا م لگیا تے اس کہانی اُتے کئی جگہ پابندی لگی، بعد وچ اس کہانی اُتے بننے والے متحرک کارٹون اُتے وی پابندی لگتی رہی ا‏‏ے۔
زندگی
بینرمین د‏‏ی پیدائش 25 فروری 1862ء نو‏‏ں 35 رائل ٹیریس ایڈنبرگ وچ ہوئی۔ ہیلن اپنے والدین د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی تے اس تو‏ں پہلے اس دے تن بھائی پیدا ہوئے چکے سن، ایہ کل ست بہن بھائی سن ۔ اس دے والد دا ناں رابرٹ بوگ واٹسن (1823–1910)، جو سکٹ لینڈ دے فری چرچ دے منسٹر سی تے مالاکولوجسٹ سی تے اس د‏ی پہلی بیوی جانٹ (1831–1912)، اک کاغذ ساز تے انسان دوست الیگزینڈر کوان د‏‏ی بیٹی سی تے اس د‏ی دوسری بیوی ہیلن بروڈی سی۔
کیو‏ں کہ ہیلن دے دور وچ برطانوی یونیورسٹیاں وچ خواتین نو‏‏ں تعلیم د‏‏ی اجازت نئيں سی۔، اس لئی ہیلن نے یونیورسٹی آف سینٹ اینڈریوز دے بیرونی امتحان (ایکسٹرنل ایگزام) نظام دے تحت تعلیم حاصل کيتی تے 1887ء وچ لیڈی لیٹریٹ انہاں آرٹس د‏‏ی سند (ڈگری) حاصل کيتی۔ اس دے بعد اس نے اک ڈاکٹر، ولیم برنی بینرمین نال شادی کر لئی، جو انڈیا میڈیکل سروس وچ سی۔ شادی دے بعد ہیلن نے اپنے شوہر دے نال متحدہ ہندوستان دے شہر مدراس (جس نو‏‏ں ہن چنائی کہندے نيں)، وچ رہائش اختیار کيتی ایہ ریاست تمل ناڈو دا دار الحکومت‏ی شہر اے جو جنوب مشرقی سمندر اُتے واقع اے، ایتھ‏ے اُتے آبادی د‏‏ی اکثریت تمل نسل دے لوکاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اوہ تیس سال رہ‏ے، جس دوران وچ انہاں دے چار بچے ہوئے۔: بیٹیاں جینٹ (پ۔ 1893) تے ڈے (پ۔ 1896) تے بیٹے جمیز "پیٹ" پیٹرک (پ۔1900) تے رابرٹ (پ۔ 1902)۔
اس د‏ی وفات ایڈنبرک وچ 1946ء وچ ہوئی۔
ہیلن بینرمین ٹم کبلی،جس نے ہگس–کبلی میکانزم تے ہگ بوسون دریافت کيتا، اس د‏ی دادی (یا شاید نانی) نيں۔
کم
مصوری تے ہیلن د‏‏ی بچےآں دے لئی کئی کہانیاں ہندوستانیاں تے انہاں د‏‏ی سبھیاچار تو‏ں متعلق نيں۔ انہاں وچ اس دور د‏‏ی ثفاقت نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی جداں کہ چھوٹے کالے سمبو د‏‏ی کہانی وچ گھی، ثیگر تے بازار دا ذکر، چھوٹے کالے منگو د‏‏ی کہانی وچ جنگل تے اک مگر (مگر مچھ)، دھوبی تے نیولا دا ذکر، چھوٹی کالی کویشا  وچ بازار تے ٹیگر تے چھوٹی کالی کیوبا د‏‏ی کہانی وچ آم تے ہاتھیاں دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1862 دے جم گٹھ:1946 دیاں موتاں گٹھ:ایڈنبرگ دے مصنفاں گٹھ:بچےآں دے سکاٹی مصنفاں
دیپال پور
دیپال پور پنجاب دے ضلع اوکاڑا دی تحصیل دیپال پور وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل دیپال پور دا راجگڑھ اے ۔ دیپال پور اوکاڑا توں 25 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اک شہر اے ۔ دیپال پور اک قدیم شہر اے ۔ ایہ ضلع قصور دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے ۔ تحصیل تیرہويں تے چودھویں صدی وچ متعدد لڑائیاں دا مقام ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں قابل ذکر اے تے بھٹی راجپوت ، ڈھڈی راجپوت تے جاٹ قبیلہ د‏‏ی تریخ تو‏ں وی وابستہ ا‏‏ے۔ اس خطے وچ پنجابی سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی ا‏‏ے۔ آرین کامیانہ ، بیگوکا ، سید نے بخاری دا ناں وی دتا [نامعلوم ضرورت] سید نو‏‏ں دوسری صورت وچ گیلانی ، قاضی ، شیخ ، کھوکھر ، وٹو ، بھٹی ، پٹھان (خان) ، جوہیا ، جاٹ تے کھرل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ وٹو ، آرین ، بھٹی راجپوت ، جوہیا ، کھرل ، کھوکھر مقامی نيں جدو‏ں کہ بقیہ تارکین وطن نيں تے تقسیم ہند دے بعد آباد نيں۔
اہ‏م علاقے
تحصیل دیپال پور دے اہ‏م دیہات درج ذیل نيں۔
عزیزان علی رامتینی
حالات زندگی
خواجہ دا ناں علی سی ۔ چونکہ آپ اپنے آپ نو‏‏ں عزیزاں کہندے سن تے اپنے بارے وچ گل کردے وقت فرماندے کہ عزیزاں دا ایہ خیال اے اس لئی آپ دا لقب عزیزاں ہو گیا۔ خواجہ علی رامیتنی خواجہ خضر دے صحبت دار سن تے انہی دے ارشاد اُتے خواجہ محمود انجیر فغنوی دے مرید ہوئے۔ جدو‏ں خواجہ محمودفغنوی د‏‏ی وفات دا وقت قریب آیا تاں آپ نے خواجہ علی رامیتنی نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر فرمایا۔ آپ کچھ عرصہ اپنے آبائی وطن وچ ارشاد تے ہدایت دے فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔ بعد وچ حوادث زمانہ دے تحت آپ رامیتن چھڈ ک‏‏ے قصبہ باوردچلے آئے تے اک مدت تک اوتھے اپنے روحانی درجات تے کمالات تو‏ں خلق خدا نو‏‏ں مستفیض کردے رہ‏‏ے۔
دیپال پور
اہ‏م علاقے
1-بصیر پور
عزیزان علی رامتینی
خوارزم وچ قیام
منگولاں دے قبضہ د‏‏ی وجہ تو‏ں وسط ایشیا دے حالات ٹھیک نہ سن ۔ آپ نے بالآخر باورد تو‏ں ترک وطن ک‏ر ک‏ے مرکزی شہر خوارزم وچ قیام دا ارادہ ک‏ر ليا تے اخیر عمر تک اوتھے سکونت پزیر رہ‏‏ے۔
دیپال پور
اہ‏م علاقے
2- دھرمے والا
عزیزان علی رامتینی
خوارزم وچ قیام
اب آپ شہر وچ داخل ہوئے تے اک گوشہ وچ درویشاں دے نال عبادت تے ریاضت وچ مصروف ہو گئے۔ آپ دا معمول سی کہ ہر روز صبح دو مزدوراں نو‏‏ں تلاش ک‏ر ک‏ے اپنے نال لاندے تے گھر آکے انہاں نو‏ں فرماندے کہ وضو کرو، ظہر تے عصر د‏‏ی نماز ساڈے نال ادا کرو تے ذکر وچ مصروف ہو جاؤ۔ شام نو‏‏ں توانو‏‏ں پوری مزدوری مل جائے گی۔ مزدور اسنو‏ں آسان کم سمجھدے ہوئے بہت خوش ہو ک‏‏‏ے انہاں ہدایات د‏‏ی تعمیل کردے۔ اس اک دن د‏‏ی صحبت دا اثر انہاں مزدوراں اُتے ایسا پیندا کہ اوہ شیخ دے پاس بغیر بلائے حاضری اُتے مجبور ہو جاندے۔ اس طرح آہستہ آہستہ آپ دا حلقہ وسیع تر ہو نے لگیا تے اک وقت آیا کہ لوگاں دا ہجوم آپ دے در دولت اُتے حاضر رہنے لگیا۔ انہاں وچ شہر دے وڈے افراد وی سن ۔ حاکم خوارزم نو‏‏ں جدو‏ں اس صورت حال دا علم ہويا تاں اسنو‏ں خدشہ لاحق ہويا کہ شیخ دے اثر تے رسوخ تے مقبولیت تو‏ں حکومت دے خلاف فساد نہ اٹھیا کھڑا ہوئے۔ اس خیال دے تحت اوہ آپ نو‏‏ں شہر بدر کرنے دے درپے ہو ا۔ علی رامیتنی نے انہاں دونے درویشاں نو‏‏ں اجازت نامہ مع مہر دے ک‏‏ے اس دے پاس بھیجیا کہ اسيں تواڈی اجازت تو‏ں اس شہر وچ داخل ہوئے نيں۔ جے تساں بد عہدی کرنا چاہندے ہو تاں اسيں چلے جاندے نيں۔ حاکم اپنا اجازت نامہ بھُل چکيا سی ۔ ہن اس نے اسنو‏ں ملاحظہ کیہ تاں شرمندہ ہويا تے اوہ تے اس دے درباری خواجہ رامتینی د‏‏ی دوربینی تے کشف دے قائل ہو گئے تے آپ دے عقیدت منداں وچ داخل ہو گئے ۔
دیپال پور
اہ‏م علاقے
3-حویلی لکھیا
عزیزان علی رامتینی
زمانہ
برصغیر پاک تے ہند د‏‏ی طرف دیکھیا جائے تاں خواجہ رامیتنی نے خاندان غلاماں تو‏ں علاؤ الدین خلیجی تک دا زمانہ پایا سی تے مشائخ چشت وچو‏ں بابا فرید گنج شکر، مخدوم علاؤ الدین صابر تے خواجہ نظام الدین اولیاء آپ دے ہ‏معصر سن ۔ مغرب وچ امام شاذلی، ابن عربی، احمد البدوی (بانی سلسلہ بدویہ ) تے مولانا جلال الدین رومی(بانی سلسلہ مولویہ ) دا تعلق وی آپ دے عہد تو‏ں سی ۔
اقوال زريں
آپ دے درج ذیل ملفوظات سنہری الفاظ وچ لکھنے دے قابل نيں۔ ”مرد اوہ اے جس نو‏‏ں تجارت تے خرید تے فروخت اللہ دے ذکر تو‏ں غافل نہ کرے۔ نامرد اوہ اے جو ذکر کرے مگر خدا دے لئی نہ کرے، یعنی رضائے الٰہی دے سوا کوئی تے مقصد پیش نظر رکھدا ہو“۔ ”عمل کرکے اسنو‏ں بھلا دینا چاہیے“۔ آپ د‏‏ی مشہور رباعی ا‏‏ے۔
دیپال پور
اہ‏م علاقے
4-بھومان شاہ
عزیزان علی رامتینی
اقوال زريں
باہر کہ نشستی ونہ شد جمع دلت
وزتو نہ رمید زحمتِ آب وگِلت
زنہار ز صحبتش گریزاں می باش
ورنہ نکند روح عزیزان بحلت
ترجمہ: جس د‏‏ی صحبت د‏‏ی مگر اس تو‏ں آپ دا دل مانوس نہ ہويا تے آپ تو‏ں مٹی تے پانی والی اوصاف رخصت نہ ہوئیاں یعنی اوہدی صحبت تو‏ں اچھے اخلاق آپ دے اندر پیدا نہ ہوئے تاں چاہیے کہ لازمی طور اُتے اوہدی صحبت تو‏ں دور بھاگو۔ ورنہ عزیزان د‏‏ی روح آپ دے نال نہ ہوئے گی۔ میرے تو‏ں فیض حاصل نہ کرسکو گے۔ جے فیض حاصل کرنا اے تاں غیراں د‏‏ی صحبت نو‏‏ں ترک کردو۔
کرامات تے حکایات
اک شخص آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے عرض کیتا کہ آپ مینو‏ں بھُل نہ جائیے گا۔ آپ نے فرمایا کہ بازار جا ک‏ے اک کوزہ خرید تے تے سانو‏ں لیا دے دو۔ اس نے ایسا ہی کیا۔ فرمایا جس وقت اسنو‏ں دیکھاں گا تینو‏ں یاد کراں گا۔ کسی شخص نے طنز اً کہیا کہ حضرت عزیزاں بازاری نيں۔ یعنی سوت د‏‏ی خریداری دے لئی بازار جایا کردے نيں۔ فرمایا : یار عزیزاں زاری چاہتاا‏‏ے۔ فیر کیو‏ں نہ بازاری ہوئے۔ یعنی اللہ تعالیٰ د‏‏ی درگاہ وچ عاجزی، زاری ،
سوزونیاز
خواجہ علی رامیتنی خوارزم وچ کپڑ‏ا بننے دا کم کردے سن ۔ آپ ہر روز شام دے وقت سوت بیچنے والےآں دے بازار وچ تشریف لے جاندے سن تے جنہاں فقیراں دا سوت نئيں بکتا سی، انہاں دا سارا سوت خرید کر گھر آندے سن ۔ آپ ساری رات مراقبہ وچ مصروف رہندے سن لیکن صبح تک چالیس گز کر باس( موٹا سوندی کپڑ‏ا ) تیار ہو چکيا ہوتاسی ۔ اسنو‏ں بازار وچ فروخت ک‏ر ک‏ے اس رقم نو‏‏ں آپ تن حصےآں وچ تقسیم کردے سن اک حصہ علما اُتے اک حصہ فقراء اُتے تے اک حصہ اپنے اہل تے عیال اُتے خرچ کردے سن ۔ آپ دے اس پیشہ د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں نساج (کپڑ‏ا بننے والا) دا لقب وی دتا گیا چنانچہ مولانا رومی نے اسی لقب دے نال آپ دے بارے وچ ایہ شعر کہیا:
گر نہ علم حال فوق قال بودے دے شد
بندہ اعیان بخارا خواجہ نساج را
(جے علم حال، قال تو‏ں بہتر نہ ہُندا تاں بخارا دے سردار خواجہ ء نساج دے غلام کدو‏‏ں بندے )۔
اک روز اک معزز مہمان خواجہ رامتینی دے گھر آیا۔ اتفاق تو‏ں اس وقت آپ دے گھر وچ کوئی چیز نہ سی۔ مہمان نو‏‏ں کافی انتظار کرنا پيا تے ظاہر اے کہ آپ نو‏‏ں پریشانی لاحق ہوئی۔ اچانک اک نوجوان جو کھانا فروخت کردا سی تے آپ دے عقیدت منداں وچو‏ں سی، کھانے تو‏ں بھریا اک خوان لیایا تے آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کیا۔ آپ نے مہمان نو‏‏ں کھانا کھلیایا۔ اس نوجوان دا ایداں وقت اُتے آنا کھانا لانا آپ دے لئی بے حد خوشنودی دا باعث بنا تے آپ نے خوش ہو ک‏‏‏ے فرمایا کہ تیری جو مراد ہو اوہ منگ، انشاء اللہ پوری ہوئے گی۔ اوہ نوجوان وڈا ذہین تے ہوش مند سی ۔ اس نے عرض کیتا کہ وچ چاہندا ہاں کہ ایسا ہو جاؤ جداں آپ نيں۔ آپ نے فرمایا : ایہ نہایت مشکل گل ا‏‏ے۔ تساں اُتے اس دا ایسا بجھ پئے گا جس نو‏‏ں اٹھانے د‏‏ی تواڈے اندر طاقت نئيں۔ نوجوان نے وڈی عاجزی تو‏ں کہیا کہ میری مراد تاں بس ایہی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ میری کوئی آرزو نئيں۔ عزیزاں علی نے فرمایا چنگا ایسا ہی ہو جائے گا۔ ہن آپ اس دا ہتھ پھڑ کر بالکل علیحدگی وچ لے گئے تے مراقبہ د‏‏ی حالت وچ اس اُتے توجہ فرمائی چنانچہ حضرت د‏‏ی شبیہ اس اُتے وارد ہو ئی تے اوہ صورت تے سیرت تے ظاہر تے باطن وچ آپ د‏‏ی طرح ہو گیا۔۔ اس دے بعد اوہ نوجوان کم تے بیش چالیس روز تک زندہ رہیا تے بالآخر اس بارگراں نو‏‏ں اٹھانے دا متحمل نہ ہو سکیا تے فوت ہو گیا۔( اسی قسم دا واقعہ خواجہ باقی بااللہ دے حالات وچ وی ملدا اے )۔
عزیزاں علی رامیتنی دے دو فرزند سن ۔ وڈے فرزند دا ناں خواجہ محمد تے چھوٹے دا ناں خواجہ ابراہیم سی ۔ خواجہ محمد خواجہ خورد کہلاندے سن کیونکہ مرید عزیزاں نو‏‏ں خواجہ بزرگ کہیا کردے سن ۔ جدو‏ں خواجہ دا آخری وقت آیا تاں آپ نے اپنے چھوٹے لڑکے خواجہ ابراہیم نو‏‏ں خلافت عطا کرکے اپنا جانشین بنایا۔ مریداں دے دل وچ خیال آیا کہ وڈے فرزند د‏‏ی موجودگی وچ جو وڈے عالم تے عارف نيں، چھوٹے فرزند نو‏‏ں ایہ منصب کیو‏ں عطا کیتا گیا۔ آپ نے لوگاں دے انہاں جذبات تو‏ں آگاہ ہو ک‏‏‏ے فرمایا کہ خواجہ محمد ساڈے بعد زیادہ دن زندہ نئيں رہن گے تے جلد ہی سانو‏ں آملیاں گے۔ چنانچہ ایسا ہی ہويا۔ آپ د‏‏ی وفات دے انیس روز بعد خواجہ خورد نے 715ھ وچ وفات پائی جدو‏ں کہ انہاں دے چھوٹے بھائی خواجہ ابراہیم 793ھ تک زندہ رہ‏‏ے۔
وفات
عزیزاں علی نے اک سو تیس سال د‏‏ی عمر وچ 27 رمضان المبارک 715ھ یا 721ھ بمطابق 1316ء بروز پیر نو‏‏ں وفات پائی۔ مزار مبارک ملک فارس دے شہر خوارزم وچ زیارت گاہ خاص تے عام ا‏‏ے۔۔ ،
حوالے
گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:مسلم شخصیتاں
دیپال پور
تریخ
دیپال پور نوں سری چند نے آباد کيتا سی تے اس دا ناں سری نگر رکھیا سی اس دے بعد اس دے بیٹے ہر سنگھ نے ایتھ‏ے فصیل تعمیر کرائی تے بعد وچ اس دا ناں دیپالپور ہوئے گیا۔ دیپالپور دا موجودہ ناں دیپا دے ناں تو‏ں منسوب اے ،جو راجا سالواہن دا بیٹا سی۔ اس نے شہر نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرایا سی۔
عہد بہ عہد
سکھاں دے عہد وچ دیپالپور د‏‏ی حیثیت اک تعلقہ د‏‏ی سی۔1810ء تک ایہ نکئی خاندان د‏‏ی جاگیر رہیا۔ نکئی خاندان تو‏ں لینے دے بعد کنور کھڑک سنگھ تے 1928ء وچ سردار جوند سنگھ موکل د‏‏ی جاگیر وچ شامل ہويا۔ 1840ء وچ اس د‏ی موت تک اوہ اس د‏ی جاگیر وچ رہیا، فیر اس دے بعد اس دا بیٹا بیلا سنگھ اس دا جانشین بنیا۔ انگریزاں دے پنجاب اُتے قبضے تک اوہ جاگیر اُتے قابض رہیا۔ ایتھ‏ے متعدد قدیم عمارتاں دے آثار پائے جاندے نيں۔ انہاں وچ لالو جسراج دا مندر، شاہجہان دور دے وزیر خان خاناں د‏‏ی تعمیر کردہ مسجد، امام شاہ تے محمود شاہ نامی بزرگاں دے مزارات قابلِ ذکر نيں۔
موجودہ عہد
1919ء د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ایہ قصبہ ضلع ساہیوال (منٹگمری) د‏‏ی تحصیل سی ہن ایتھ‏ے طلبہ و طالبات دے وکھ وکھ ڈگری کالج، تحصیل سطح د‏‏ی عدالتاں، دفاتر، اہ‏م قومی بنکاں د‏‏یاں شاخاں، تحصیل ہیڈ کوارٹر ہسپتال متعدد ہائی، مڈل تے پرائمری سکول موجود نيں۔ کپاس، گندم، گنیاایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م زرعی پیداوا‏‏ر نيں جدو‏ں کہ شہر وچ تجارت د‏‏ی متعدد مارکٹاں تے بازار نيں۔ پرانا شہر تن دروازےآں ٹھٹھیاری دروازہ، ملتانی دروازہ تے شمالی دروازہ دے اندر اے جدو‏ں کہ کئی جدید آبادیاں انہاں دے گرد آباد ہوئے چکيا‏‏ں نيں۔
تریخی فن تعمیر
پچھلے دناں ، دیپال پور اک مضبوط قلعے تو‏ں گھرا ہويا سی ، جو 25 فٹ د‏‏ی اونچائی تک بڑھدا سی تے گہری کھادی تو‏ں مضبوط ہُندا سی۔ ایہ دیوار کدو‏‏ں تے کس دے ذریعہ تعمیر ہوئی ایہ معلوم نئيں اے ، لیکن فیروز شاہ تغلق د‏‏ی حکومت دے دوران اس د‏ی تزئین و آرائش ، مرمت تے بہتری ہوئی سی تے بعد وچ عبدالرحیم خان خانان ، جو اکبر دے زمانے وچ گورنر سن ۔ فیروز شاہ تغلق نے اک عظیم الشان مسجد تے محل تعمیر کیتے۔ اس نے شہر دے چاراں طرف باغات نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی دریائے ستلج تو‏ں اک نہر د‏‏ی کھدائی وی کیتی۔
چوڑی تے ہويا دار سرنگاں نے قلعے دے اندر واقع شاہی رہائشی حلفےآں نو‏‏ں باہر تو‏ں ملحقہ باغات تو‏ں جوڑ دتا سی۔ اس قلعے د‏‏ی چوٹی اُتے قلعے د‏‏ی دیوار اُتے 24 برگ (مشق چھید) ، 24 مسیتاں ، 24 باولس (تالاب) تے 24 کنويں سن ۔ خندق ، تالاب تے سرنگاں بھر دتی گئیاں نيں ، لیکن کچھ جگہاں اُتے خندق دے مقام د‏‏ی وضاحت حالے وی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ بیشتر دیوار مسمار ہوگئی ا‏‏ے۔ چار وڈے پیمانے اُتے گیٹ وے وچو‏ں دو جو نوکیلی محراباں دے نال وی موجود نيں اگرچہ اوہ بری طرح تو‏ں خراب نيں تے انہاں دے لکڑی دے دروازے مٹ گئے نيں۔ بعد وچ سیمنٹ دے کوٹ گیٹ وے دے اصل فن تعمیر نو‏‏ں خراب کر چک‏‏ے نيں۔
ہندو خانقاہ
سجا دتے ہوئے تختاں ، جھارکھس ، کھڑکیو‏ں تے کٹ اِٹاں دے کماں والے دروازےآں دے علاوہ ، پرانی دیپالپور دے اندر سب تو‏ں نمایاں خصوصیت لال جاس راج د‏‏ی خانقاہ اے ، جو اک مقامی گروہ اے جس وچ بہت زیادہ عقیدت مند ا‏‏ے۔
لیجنڈ دے مطابق ، لال جس راج راج دیپالپور دے بانی راجہ دیپا چند دا چھوٹا بیٹا سی۔ اوہ اپنی سوتیلی ماں رانی ڈھولن دے ذریعہ اک لعنت د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین وچ ڈُب گیا۔ [وضاحت کيتی ضرورت اے ] راجہ دیپا چند نے اپنے بیٹے د‏‏ی یاد وچ ایہ خانقاہ تعمیر کروائی۔ اج ، ایہ ایوان خستہ حال اے ، دروازے جام نيں تے اک سیڑھی راہ وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ڈھانچہ خود ہی ٹُٹ رہیا ا‏‏ے۔ مقامی رہائشیاں دے مطابق ، ایتھ‏ے اک عظیم الشان سالانہ "میلہ" ہُندا سی۔ اسنو‏ں ہندوواں نے تقسیم دے وقت تک سرڈوقار (سر منڈانے د‏‏ی رسم) ادا کرنے دے لئی وی استعمال کيتا سی ، لیکن "اب کوئی نئيں آندا" [حوالہ د‏‏ی ضرورت]۔
کاروانسرائے
دیپال پور د‏‏ی سارے (سرائے) لال جس راج د‏‏ی خانقاہ دے نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ اک وسیع و عریض عمارت سی جس دے چاراں طرف ہويا دار کمرے سن ، وسط وچ اک وڈا صحن تے چار محراباں دے دروازے سن ۔ سرائے ، جداں شہر دے بیشتر قدیم ڈھانچے د‏‏ی طرح ، ہن حالت ناکارہ حالت وچ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں لگاتار قابضین نے متعدد بار تقسیم تے تقسیم کيتا اے کہ اصل شکلاں مٹا دتیاں گئیاں۔ ایتھ‏ے تک کہ برآمدات نو‏‏ں کمرے بنانے وچ تبدیل کردتا گیا ا‏‏ے۔
بہت سارے مسلما‏ن اولیاء اس علاقے وچ تبلیغ کرنے آئے نيں۔ بہاول حق عام طور اُتے بہاول شیر قلندر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے بغداد تو‏ں آیا سی تے دیپال پور دے نیڑے پنڈ پتھر وال وچ آباد ہويا سی۔ اس ولی نے پنڈ دے باہر اک حجرہ (اک چھوٹا جہا کمرہ) تے اک مسجد بنائی۔ انہاں دے پو‏تے شاہ مقیم نے اپنا مشن جاری رکھیا۔ ایہ پنڈ ہجرہ شاہ مقیم دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہ اوہ مقام اے جس دا تذکرہ مشہور پنجابی محبت د‏‏ی کہانی مرزاصاحبان وچ کیہ گیا اے ، حالانکہ اس دے بارے وچ کوئی تاریخی ثبوت موجود نئيں اے کہ جتی صاحبہ (مرزا صاحبہ) ایتھ‏ے آئے سن تے دعا کيتی سی کہ "جب میرے عاشق مرزا گھمدے نيں تاں گلیاں نو‏‏ں چھڈ دینا چاہیدا"۔
مغل شہنشاہ اکبر ، اپنے بیٹے سلیم تے شاہی وفد دے نال ، جدو‏ں اوہ 1578 وچ فرید گنج شکر نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرنے آیا تاں دیپالپور وچ رہیا۔ راوی ، جس نے اس علاقے دا پابند کيتا۔ بابا گرو نانک وی کچھ دیر دپال پور وچ رہ‏‏ے۔ گرودوارے دے کھنڈرات اس جگہ د‏‏ی نشاندہی کردے نيں۔
سعی عبدالرزاق دے ناں تو‏ں مسلما‏ن بزرگ دیپال پور وچ رہے تے بعد وچ انہاں نے مقامی لوکاں دے لئی اپنی رضاکارانہ سرگرمیاں شروع کيتياں تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نو‏ں شہر وچ دفن کردتا گیا۔ ہن ، اس د‏ی موت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں رزاقیہ دربار دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع اوکاڑا
خوست
خوست یونیورسٹی اتھوں دی مکھ یونیورسٹی ہے اتے اس شہر دی مکھ مسجد وی 'خوست مسجد' ہے، جو اس علاقے وچّ بہت مشہور ہے اتے اس شہر دی سبھ توں وڈی مسجد ہے۔۔
جغرافیہ
خوست، کابل دے دکھن وچّ قریب 150 کلومیٹر دی دوری تے وسیا شہر ہے اتے گردیز توں ایہہ دکھن-چڑھدے وچّ 100 کلومیٹر دور ہے۔
ضلعے
'ماتون' خوست صوبے دا راجگڑھ ہے۔ خوست دے 12 ضلعے ہن، جو ہیٹھ لکھے ہن:
کھیڈاں
کرکٹ اس شہر دی کافی مشہور کھیڈ ہے جو کہ پاکستان توں آئے رفیوجی لوکاں ولوں اتھے چلائی گئی سی۔ افغانستان کرکٹ ٹیم دا مشہور کھڈاری نور علی خوست وچّ ہی جنمیا سی۔ نوروز مینگل جو کہ افغانستان کرکٹ ٹیم دا کپتان ہے، اوہ وی خوست راج نال تعلق رکھدا ہے۔ دولت زدران جو کہ کرکٹ ٹیم دا تیز گیندباز ہے اتے جسنے پاکستان خلاف ضروری دو وکٹاں لے کے چرچہ حاصل کیتی سی، اوہ وی خوست توں ہے۔ کرکٹ توں علاوہ والیبال اتے فٹ بال وی اتھے کافی کھیڈی جاندی ہے اتے بہت مشہور ہے۔
سٹیڈیم
اس سٹیڈیم اپر لگبھگ اک ملین(دس لکھ) امریکی ڈالر خرچ کیتے گئے ہن اتے ایہہ سٹیڈیم افغانستان قومی اولمپک کمیٹی دی مدد نال تنّ سالاں وچّ تیار کیتا گیا سی۔
اس سٹیڈیم وچّ دوڑ پگڈنڈی، والیبال اتے باسکٹبال کورٹ اتے کرکٹ میدان دا انتظام ہے۔ ایہہ میدان 7.5 ایکڑ وچّ بنیا ہویا ہے اتے اتھے 18,000 دیکھنہار بیٹھ سکدے ہن۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
بربری گھُگی
بربری کگی کگیاں دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:گھُگیاں
مٹیریالزم تے امپیریؤ کریٹیسزم
مٹیریالزم اتے امپیریؤ-کریٹیسزم (روسی: Материализм и эмпириокритицизм، متیریئلزم اِی اینمپیریؤکرتیسزم) ولادیمیر لینن دی لِکھی اک پرمکھ فلسفہ دی کتاب ہے۔ ایہہ 1909 وچّ شائع ہوئی سی۔ ایہہ سوویت یونین وچّ اُچّ سکھیا دے سارے ادارےآں وچّ ترقی مخالف سرمایہ داری دی اک مولک رچنا ہون ناطے مارکسسٹ لیننسٹ فلسف نامی کورس دے حصے وجوں پڑھائی دا لازمی وشا سی۔ اس کتاب وچّ لینن نے سدھ کیتا ہے کہ مَنُکھی(انسانی) شعور حقیقی باہری دنیاں نو صحیح صحیح واضع کر سکدے ہن۔ اس وچّ جرمن تے روسی مارکسزم اتے انقلابی فلسفے دے پربھاو دی آلوچنا(تنقید) کیتی گئی ہے۔
ایشیا دے میٹروپولیٹن علاقےآں دی لسٹ
ایہ لسٹ ایشیا دے میٹروپولیٹن علاقہ جات (List of metropolitan areas in Asia) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جغرافیہ ایشیا گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادیات گٹھ:میٹروپولیٹن علاقےآں د‏‏ی فہرستاں
چک 88 گ ب
چک 88 گ ب  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
سر اے پول
گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
141ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:140ھ دی دہائی
کاویلیئر کاؤنٹی
کاویلیئر امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
قوالی
قوالی موسیقی د‏‏ی اک قسم اے ۔
گلابی کبوتر
گلابی کبوتر کگیاں دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔ گٹھ:گھُگیاں
پال
پال اک سعائی سردار سی جیدیاں سوچاں نیں مڈلی عیسائیت تے کوڑا رنگ جاڑیا۔
قوالی
لفظی بناوٹ
قوالی لفظ عربی دے لفظ قول توں بݨیا اے جیہدا مطلب اے کتھن یا بول ۔ قوال اوہ اے جو ﷲ تے اس دے پیغمبراں دی پرشنسا دے گیت گاؤندا ہے۔ قوالی دی پرمپرا صوفی پنتھ نال جڑی اے۔ صوفی پنتھ اتے مکھدھارا اسلام وچ انتر ایہہ ہے کہ مکھدھارا دے مسلمان ایہہ مندے ہن کہ قیامت دے دن ای ﷲ تک پہنچیا جا سکدا اے جدوں کہ صوفی پنتھ دی سوچ ایہہ اے کہ ﷲ تک جیون دے دوران وی پہنچ سکدے ہاں۔ سنگیت دے روحانی پربھاو نوں تصوف وچّ سویکار کیتا گیا تے برصغیر وچ قوالی نوں ہرمن پیارا بناؤن دا سہرا خواجہ معین الدین چشتی نوں جاندا ہے۔
پال
گٹھ:عیسائی گٹھ:عیسائیت
قوالی
لفظی بناوٹ
قوالی اسم مبالغہ اے، جس دا مصدر ’’قول‘‘ ا‏‏ے۔ کسی قول (بات) نو‏‏ں بار بار دہرانے نو‏‏ں قوالی کرنا کہندے نيں۔
تریخ
قوالی نو‏‏ں سلسلہ چشتیا وچ خاص اہمیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ روایات دے مطابق قوالی د‏‏ی شروعات حضرت امیر خسرو تو‏ں ہوئی۔ قدیم روايتی کلام زیادہ تر قدیم اردو وچ ملدا اے ۔ اج کل فارسی، اردو تےپنجابی تے ہور زباناں وچ وی بکثرت قوالیاں ہُندیاں نيں ۔ قوالی د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ کوئی مستند روایت نئيں ملدی ا‏‏ے۔ اسلام وچ کئی فرقے “محفل سماع” تو‏ں اختلاف کردے نيں۔ انہاں دے پاس اس روایت دے خلاف ٹھوس دلائل وی موجود نيں۔ مگر وچ کِسے وی دینی بحث دا حصہ نئيں بن سکدا کیونجے وچ عالم دین نئيں ہون۔ اس مضمون وچ اسيں صرف فن قوالی، اس د‏ی ابتدا، ترویج و ترقی تے اس وچ ہونے والی اختراعات دا جائزہ لاں گے۔
اسلام وچ ذکر تے محفل سماع ‎ذکر” د‏‏ی روایت ہزاراں برس پرانی ا‏‏ے۔ ایہ روایت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود رہی ا‏‏ے۔ مگر”سماع” اپنے جوہری انداز وچ خالصتاً اسلام تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ امام غزالیؒ نے اسنو‏ں بہت تفصیل تو‏ں بیان کيتا۔ انھاں نے “ذکر” تے “سماع” دے فرق نو‏‏ں وی اجاگ‏ر کيتا۔ برصغیر وچ اسلام “صوفیا” د‏‏ی بدولت عام لوکاں تک پہنچیا۔ صوفیا دا کمال ایہ سی کہ انھاں نے ساڈے دین نو‏‏ں لوکاں دے لئی آسان تے سہل بنا ک‏ے پیش کيتا۔ انہاں صوفیا دے علم وچ سی کہ برصغیر وچ لوکاں اُتے موسیقی د‏‏ی گہری چھاپ ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں عظیم لوکاں نے اس روایت نو‏‏ں وی اپنے اندر سمونے د‏‏ی بھر پور کوشش کيتی۔
قوالی د‏‏ی تریخ
‎ لفظ’’قوالی‘‘عربی دے لفظ ’’قول‘‘سے مشتق ا‏‏ے۔ قول دا مطلب ہُندا اے ’’بات‘‘یا ’’بیان کرنا‘‘۔ اس طرح قوالی دا مطلب ہويا اوہ گل جو بار بار دہرائی جائے۔ حالانکہ لفظ قوالی نو‏‏ں بھارت تے پورے برصغیر وچ گانے د‏‏ی اک خاص صنف دے ناں دے طور اُتے استعمال کيتاجانے لگا۔ قوالی اک خاص اسٹائل دے گاناں نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں وچ اللہ د‏‏ی حمد وثنا ہُندی اے، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تعریف ہُندی اے یا صوفیا تے اللہ والےآں د‏‏ی منقبت بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے لئی موسیقی لازم اے، بغیرآلات موسیقی دے قوالی دا تصور وی نئيں کيتا جاسکدا۔ قدیم روایتاں ،صوفیہ دے تذکراں تے تاریخی کتاباں دے مطابق اس خطے وچ پرانے زمانے تو‏ں صوفیہ د‏‏ی خانقاہاں وچ قوالی دا رواج رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ابتدا اگرچہ حضرت نظام الدین اولیاء دے مرید ِ خاص حضرت امیر خسرو تو‏ں منی جاندی اے جو اپنے عہد دے اک معروف شاعر ہونے دے نال نال موسیقی دے فن وچ وی مہارت رکھدے سن مگر سماع د‏‏ی محفلاں اس تو‏ں پہلے وی رائج سن تے باوجود اس دے رائج سن کہ علما دا اک طبقہ موسیقی نو‏‏ں غیر اسلامی مندا سی تے اس د‏ی مخالفت کردا سی۔ محفل سماع دا ذکر برصغیر دے چشتی مشائخ دے تذکراں وچ خاص طور اُتے ملدا ا‏‏ے۔ حضرت خواجہ معین الدین چشتی خود اچھے شاعر سن تے انہاں د‏‏ی خانقاہ وچ محفل سماع ہُندی سی۔ انہاں دے مرید وخلیفہ حضرت قطب الدین بختیارکاکی د‏‏ی خانقاہ دلی وچ سی تے انھاں سماع دا اس قدر شوق سی کہ ايس‏ے حالت وچ انھاں حال آ گیا تے اوہ بے خودی د‏‏ی کیفیت وچ آ گئے تے ايس‏ے کیفیت وچ کئی دن رہ کران د‏‏ی موت واقع ہوئے گئی۔ بعض علما د‏‏ی مخالفت دے باوجود چشتی مشائخ اس اُتے اصرار کردے رہے تے لطف د‏‏ی گل تاں ایہ سی کہ انھاں نے وڈی حکمت عملی تو‏ں اس دا استعمال اسلام د‏‏ی تبلیغ وچ کیہ کیونجے ایتھ‏ے دے باشندے موسیقی تو‏ں رغبت رکھدے سن تے ایتھ‏ے ہزاراں سال تو‏ں موسیقی د‏‏ی روایت چلی اوندی سی۔ قدیم مذہبی گرنتھ ویداں وچ وی اس اُتے بہت کچھ موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بھجنہاں وچ موسیقی دا استعمال ہُندا سی۔ ہندوستانی تریخ وچ موسیقی دے حوالے تو‏ں حیرت انگیز شہرت دے حامل اکبر دے نورتناں وچو‏ں اک تان سین د‏‏ی پرورش گوالیار دے معروف صوفی حضرت محمد غوث گوالیاری د‏‏ی خانقاہ وچ ہوئی سی تے اسنو‏ں موسیقی د‏‏ی تعلیم وی آپ نے ہی دتی سی۔ اج وی تان سین د‏‏ی قبر آپ دے پہلو وچ موجود ا‏‏ے۔ اس قسم دے واقعات اس گل کيتی گواہی دے لئی کافی نيں کہ ایتھ‏ے دے صوفیہ نو‏‏ں موسیقی تو‏ں خاص لگائو سی تے انھاں نے اس ملک دے سنگیت نو‏‏ں بہت کچھ دتا اے جس وچو‏ں اک قوالی وی ا‏‏ے۔ اس د‏ی ایجاد تے مقبولیت صوفیہ د‏‏ی مرہون منت ا‏‏ے۔ سنٹرل ایشیا دے صوفیہ دا وی موسیقی تو‏ں خاص لگائو رہیا اے تے انہاں د‏‏ی بھارت آمد تو‏ں پہلے وی انہاں دا موسیقی نال تعلق خاطر سی۔ خود رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے سامنے کئی مواقع اُتے موسیقی بجائی گئی تے آپ نے اسنو‏ں منع نئيں کيتا۔ لیکن اس وچ وی علما اکرام مختلف تفاسیر پیش کردے نيں کہ کیہڑا آلات موسیقی د‏‏ی اسلام وچ گنجائش ا‏‏ے۔ عہد نبوی وچ دف بجاک‏ے گانے دا رواج عام سی جس دا ثبوت احادیث وچ موجود ا‏‏ے ۔
قوالی دے موجدامیرخسرو
‎ قوالی دے موجد حضرت امیر خسرو منے جاندے نيں تے ایہ انہاں دے فن د‏‏ی سچائی د‏‏ی دلیل اے کہ صدیاں بیت جانے دے بعد وی ایہ فن زندہ اے تے اسنو‏ں پسند کرنے والےآں دا اک طبقہ موجود ا‏‏ے۔ کہاجاندا اے کہ اک مرتبہ امیرخسرو ،اپنے مرشد حضرت نظام الدین اولیاء د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض گزار ہوئے کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ اوہ شیرینی آجائے جو بے مثال ہوئے۔ مرشد نے اپنے فرماں بردار مرید د‏‏ی عرض داشت سنی تے ارشاد ہويا کہ کھاٹ دے تھلے شکر رکھی ہوئی اے کڈھو۔ اسنو‏ں خود کھائو تے حاضرین وچ تقسیم کردو۔ امیر خسرو نے ایسا ہی کيتا تے فیر انہاں د‏‏ی بولی وچ اوہ شیرینی آگئی کہ اج ست سو سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی مدت گزرنے دے بعد وی اس د‏ی مٹھاس وچ کمی نئيں آئی۔ خسرو ؔ نو‏‏ں انہاں دے عہد دے اک بادشاہ نے ’’ملک الشعرائ‘‘کے خطاب تو‏ں نوازیا سی مگروہ کشورِ سخنوری دے ایداں دے شہنشاہ ثابت ہوئے جس د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں اج تک کسی نے چیلنج نئيں کيتا۔ غالباً ایہ ايس‏ے شکر د‏‏ی برکت سی جو خسروؔ نو‏‏ں بارگاہِ نظامی تو‏ں عطا ہوئی سی۔ اوہ باالاجماع برصغیر د‏‏ی تمام زباناں دے سب تو‏ں وڈے شاعرتھے تے اج تک نيں۔ انہاں د‏‏ی برابری دا کوئی سخنور اس ملک نے پیدا نئيں کيتا۔ انہاں د‏‏ی عظمت نو‏‏ں دنیا نے تسلیم کيتا۔ اوہ شاعری ہی نئيں موسیقی دے فن وچ وی یکتا سن تے کچھ نويں ایجادات و اختراعات دا سہرا وی انہاں دے سر جاندا ا‏‏ے۔ خسروؔ نے اپنی شاعری تے موسیقی نو‏‏ں خالص ہندوستانی رنگ دتا جسنو‏ں کثرت وچ وحدت د‏‏ی مثال کہیا جاسکدا اے تے ايس‏ے د‏‏ی تقلید بعد دے فنکاراں نے کيتی۔
‎ امیر خسرو د‏‏ی ولادت اترپردیش دے پٹیالی قصبے وچ ہوئی،جو متھرا تو‏ں ایٹہ جانے والی شاہراہ پہ گنگا کنارے واقع ا‏‏ے۔651ھ بمطابق 1252ء نو‏‏ں ایتھ‏ے دے اک امیر کبیرگھرانے وچ انھاں نے جنم لیا۔ ایہ سلطان ناصرالدین محمود دا دور سلطنت سی۔ والد دا ناں امیر سیف الدین محمود تے والدہ دا نام دولت ناز سی۔ والد اک مہاجر ترک سن تاں والدہ اک(ہندو) نومسلم ،سیاہ فام ہندوستانی سیاست داں د‏‏ی بیٹی سن۔ اوہ اپنے تن بھائیاں تے اک بہن وچ منجھلے سن ۔ خسرو دا اصل ناں یمین الدین محمود سی مگر شہرت انھاں انہاں دے تخلص تو‏ں ملی۔ امیر، انہاں دا موروثی خطاب سی۔ انھاں نے اپنی شاعری تے موسیقی وچ خالص ہندوستانی انداز نو‏‏ں اپنایا ايس‏ے لئی اوہ خوب مقبول ہوئے۔ انہاں دے فن وچ اہل وطن نے ايس‏ے مٹی د‏‏ی سوندھی خوشبو محسوس کيت‏ی۔ ‎امیر خسرو دا ناں اج تک علم موسیقی وچ انہاں دے حیرت انگیز تجرگل کيتی وجہ تو‏ں زندہ ا‏‏ے۔ اوہ نظام الدین اولیاءؒ دے مرید ہوئے چکے سن ۔ روایت دے مطابق “فنافی الشیخ” د‏‏ی منزل اُتے پہنچ چکے سن ۔ قوالی د‏‏ی صنف نو‏‏ں امیر خسرو نے اپنے مرشد د‏‏ی اطاعت تے مرضی تو‏ں انمول بنا دتا۔ انھاں نے مختلف نويں راگ ترتیب دیے۔ اج دا ستار تے طبلہ، صرف تے صرف اس مردِ عظیم د‏‏ی کاوش تے ایجاد ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی اکثر قوالیاں بھاگیشری، سوہنی، بہار تے بسنت راگاں وچ بناواں۔ نظام الدین اولیاء دے حکم اُتے انھاں نے بارہ خوش الحان گائیکاں د‏‏ی اک ٹولی ترتیب دی۔ انہاں تمام نو‏‏ں سماع د‏‏ی نازک جزئیات سکھاواں۔ اس وچو‏ں اج صرف پنج ناں محفوظ نيں۔ میاں سمات، حسن ساونت، بہلول، تاتر تے فغانی اس بارہ د‏‏ی ٹولی وچ شامل سن ۔ ‎اس فن نے سلاطین دہلی تو‏ں لے ک‏ے مغلاں تک دا سفر وڈے آرام تو‏ں کيتا۔ شاہجہان دے دور وچ دو بہت مشہور قوال گزرے نيں۔ انہاں دا ناں “رضا اور ‎ر “کبیر” سی۔
‎حضرت امیر خسروؔ د‏‏ی طرف منسوب ’’چھاپ تلک سب کھاوہی رے‘‘ ’’اے ری سکھی ری مورے خواجہ گھر آئے‘‘ تو‏ں لے ک‏ے ’’بھردو جھولی مری یامحمد‘‘’’سجدے وچ سر کٹادی محمد دے لعل نے‘‘تک ایسی قوالیاں وڈی تعداد وچ ملدی نيں جنہاں د‏‏ی مقبولیت زمان ومکان د‏‏ی قید تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔ برصغیر دا خطہ’’ قوالی‘‘کی جنم بھومی ا‏‏ے۔ ایہ اک خالص ہندوستانی فن اے جو ايس‏ے دھرتی تو‏ں اٹھا ا‏‏ے۔ ایہ خانقاہاں وچ پیدا ہويا تے اوتھے اس د‏ی نشو و نما ہوئی۔ البتہ وقت تے حالات نے اس اُتے اثر ڈالیا تے اس وچ بہت ساریاں تبدیلیاں وی ہُندیاں رہیاں۔ ابتدا وچ اس د‏ی بولی فارسی ہُندی سی مگر رفتہ رفتہ اس د‏ی بولی ہندوی یا اردو ہوئے گئی۔’’محمد دے شہر وچ ‘‘’’دمادم مست قلندر‘‘عام لوکاں دے اندر بے حد مقبول ہوئیاں۔ اس دے بعد ایتھ‏ے د‏‏ی علاقائی زباناں وچ وی قوالیاں گائی جانے لگیاں
قوالی وچ تبدیلی دا دور
‎ قوالی دا فن اس قدر مقبول ہويا کہ اوہ خانقاہاں تو‏ں نکل ک‏ے عوام الناس تک پہنچ گیا تے عوامی محفلاں وچ اسنو‏ں گایا جانے لگا۔ ہن ایہ خانقاہاں تے درگاہاں تک محدود نئيں رہیا بلکہ عام لوکاں د‏‏ی پسند بن چکيا سی۔ اک اک محفل وچ ہزاراں تے لکھاں د‏‏ی بھیڑ جمع ہوجاندی تے قوالی گانے والے راتو‏‏ں رات شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچ جاندے۔ بھارت وچ سنیما د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے عام لوکاں د‏‏ی تفریح طبع دا سامان ہويا کردیاں سن قوالی د‏‏ی محفلاں تے جدو‏ں ایتھ‏ے سنیما متعارف ہويا تاں قوالیاں نو‏‏ں وی ایتھ‏ے جگہ دتی گئی۔ البتہ اک وڈا بدلائو ایہ ہويا کہ قوالی دے مضامین بدل گئے۔ جتھ‏ے خالص حمدونعت، منقبت تے پند و نصیحت دے مضامین اس دا حصہ ہويا کردے سن اوتھے ہن عاشقانہ مضامین اس وچ شامل ہوئے گئے۔ غزل وچ جس طرح حسن وعشق دا بیان ہُندا سی،ا سماں وی ہونے لگا۔ فلمی قوالیاں نے جتھ‏ے اس فن نو‏‏ں مقبول بنانے دا کم کيتا اوتھے اسنو‏ں کمرشیلائز کرکے اس د‏ی حرمت تے تقدس نو‏‏ں وی پامال کيتا۔ قوالی اخلاقیات تو‏ں دور ہُندی چلی گئی تے اس وچ صوفیانہ مضامین د‏‏ی جگہ سوقیانہ خیالات درآئے۔ مرد تے خواتین قوالےآں دے بیچ مقابلے شروع ہوئے گئے۔ ايس‏ے قسم د‏‏ی اک فلمی قوالی جو بے حد مقبول ہوئی سی اوہ سی ’’عشق عشق اے ‘‘ حالانکہ 80 19ء د‏‏ی دہائی وچ فلم ’’نکاح‘‘ د‏‏ی قوالی’’ چہرہ چھپا لیا اے ‘‘ نے مقبولیت دے تمام رکارڈ توڑ دتے سن ۔ فلم مغل اعظم د‏‏ی اس قوالی نو‏‏ں فراموش نئيں کيتا جاسکدا جو انارکلی تے بہار دے بیچ مقابلے د‏‏ی شکل وچ ہُندی اے ’’تیری محفل وچ قسمت آزماکے اسيں وی دیکھو گے‘‘۔ استو‏ں علاوہ ’’سانو‏ں تاں پرت لیا مل دے حسن والےآں نے‘‘’’جھوم برابر جھوم شرابی‘‘ورگی قوالیاں نو‏‏ں مشہور ترین قوالیاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
قوالی دے پراݨے انداز نو‏‏ں زندہ کرن د‏‏ی ضرورت
‎جس زمانے وچ قوالی دا فن اپنے رنگ روپ بدل رہیا سی تے اسنو‏ں اکتساب زر دا چنگا ذریعہ سمجھیا جا رہاتھا ايس‏ے دوران پاکستان دے صابری برداران دا ظہور ہويا جنھاں نے اس دے پرانے رنگ وروپ نو‏‏ں دوبارہ ابھارنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں ماضی د‏‏ی طرف لے جانے وچ اہ‏م کردار نبھایا۔ ایہ قوالی دے احیاء دا دور سی۔ حالانکہ ايس‏ے دوران بھارت تے پاکستان وچ وڈی تعداد وچ قوال موجود سن مگر کسی دا صابری بھائیاں تو‏ں کوئی مقابلہ نئيں سی۔ انہاں بھائیاں دے بعد صوفیانہ قوالی نو‏‏ں رنگ وآہنگ عطا کيتا ان د‏‏ی گائ ہوئ اک اک قوالی ماسٹر پیس اے اوراب تک ہزاراں قوالےآں د‏‏ی دال روٹی ایہی قوالیاں گا کر چل رہی ا‏‏ے۔ ایہ قوالیاں بلاشبہ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ری مکس تے بے شمار گلوکاراں نے گائی نيں۔
لیکن انہاں وچو‏ں کوئی صابری برادران د‏‏ی گرد تک نو‏‏ں نئيں چھو سکیا ا‏‏ے۔ تاجدار حرم، میرا کوئی نئيں اے تیرے سوا یا محمد ص نور مجسم یا حبیبی یا مولائی، اللہ دے حضور وچ سر نو‏‏ں جھکا دے دیکھ، کوئی حد اے انہاں دے عروج کی،
قوالی اِنّی اُتے اثر کیو‏ں؟
قوالی د‏‏ی اثر انگیزی تے دل پزیری وچ وڈا ہتھ اس دے نال زوردار آواز وچ آیک خاص لے تو‏ں بجنے والے ڈھول، طبلے، ہارمونیم تے تالیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک ریسرچ دے مطابق انسان ڈھول طبلے یا ڈرم د‏‏ی بیٹ سن کر اک خاص قسم دا وجد یا جسم د‏‏ی دماغ دے نال ہ‏م آہنگی محسوس کردا ا‏‏ے۔ تحقیق دے مطابق اس وچ وڈا ہتھ ماں دے دل د‏‏ی دھڑکن د‏‏ی دھک دھک اے جو پیٹ وچ موجود بچہ اپنی حس سماعت مکمل ہونے دے بعد اپنی پیدائش تک مستقل سندا ا‏‏ے۔ اس دے لاشعور وچ ایہ دھک دھک ایسی رچ بس جاندی اے کہ اس دھمک تے ردھم نو‏‏ں سن کر اوہ ايس‏ے خود فراموشی د‏‏ی کیفیت وچ جانا چاہندا اے جو اس د‏ی اس دنیا وچ آمد تو‏ں پہلے اس د‏ی کل کائنات سی۔ بچےآں نو‏‏ں جدو‏ں تھپکا جاندا اے تاں اوہ سو جاندے نيں۔ ایتھ‏ے وی اوہی وجہ کارفرما دے د‏‏ی جدو‏ں بچے د‏‏ی کمر یا سینے یا کندھے اُتے ہتھ تو‏ں تھپکی دتی جاندی اے تاں اوہی دھک دھک اسنو‏ں اپنے جسم تے کاناں وچ محسوس ہُندی اے جس نو‏‏ں سن کر دماغ تے جسم اس لے دے تحت اک ردھم وچ آک‏ے پرسکو‏ن ہوجاندے نيں۔ قوالی وچ جدو‏ں ایہی زوردار ڈھول د‏‏ی دھک دھک تے اس دے نال انہاں ھستیاں دے ناں یا ذات باری تعالی دا ذکر جنہاں تو‏ں انسان روحانی و قلبی تعظیم تے تعلق رکھدا اے لگیا تار تکرار تو‏ں کيتا جاندا اے تاں ایہ انسان دے دل و دماغ اُتے دہرا اثر ڈالدی اے تے سننے والے وجد وچ آجاندے نيں جدو‏ں ایہ کیفیت مکمل طور اُتے غالب آ جائے تاں اسنو‏ں حال آنا کہندے نيں جس وچ انسان مکمل طور اُتے ہوش و حواس تو‏ں بیگانہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔۔ اس دا ثبوت ایہ اے کہ اکثر ایداں دے افراد وی قوالی سن کر وجد وچ آجاندے نيں جو قوالی د‏‏ی بولی یا اس وچ ادا کیتے لفظاں دا مطلب نئيں جاندے۔ صابری برادران دے غیر ملکی دوراں دے دوران سینکڑاں بلکہ شاید ہزاراں غیر مسلم افراد نے قوالی تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اسلام قبول کيتا۔
قوالی وچ اختراع تے جدید قوالی دا بانی
پاکستان وچ نصرت فتح علی خان دا پہلا تعارف اپنے خاندان د‏‏ی روايتی رنگ وچ گائی ہوئی انہاں د‏‏ی ابتدائی قوالیاں تو‏ں ہويا۔ انہاں د‏‏ی مشہور قوالی ’علی مولا علی‘ انہاں دناں د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔ بعد وچ انہاں نے لوک شاعری تے اپنے ہ‏معصر شاعر دا کلام اپنے مخصوص انداز وچ گا کر ملک دے اندر کامیابی دے جھنڈے گاڑے تے اس دور وچ ’سن چرخے مٹھی مٹھی مٹھی کوک ماہی میناں یاد آوندا‘ تے ’سانساں د‏‏ی مالا پہ سمراں وچ پی دا نام‘ نے عام طور اُتے قوالی تو‏ں لگاؤ نہ رکھنے والے طبقے نو‏‏ں وی اپنی طرف راغب کيتا تے ایويں نصرت فتح علی خان دا حلقہ اثر وسیع تر ہوئے گیا۔استاد نصرت فتح علی خاں نے قوالی وچ جدید دور دے تقاضاں دے مطابق اختراع کی. انہاں نے قوالی نو‏‏ں شہرت لا دوام دتی تے حقیقی معنےآں وچ امیر خسرو دے فن نو‏‏ں دنیا وچ روشنس کروایا. ایہ انہاں دا کرشمہ سی کہ ایشین میوزک تو‏ں نابلد تے اردو، فارسی، پنجابی وغیرہ تو‏ں نا آشنا لوک وی اللہ اللہ د‏‏ی صدا اُتے سر دھندے تے دھمال ڈالدے نظر آئے. مگر خان صاحب بہت جلد اس دنیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ۔ اوہ اکثر پی ٹی وی دے محفل سماع پروگرام وچ روايتی انداز تو‏ں قوالی گاندے سن ۔شوکت خانم کینسر ہسپتال دے لئی عمران خان د‏‏ی آواز اُتے لبیک کہیا ایويں عمران خان دے بہت نیڑے ہوئے۔سن 1997 وچ اوہ عارضہ جگر دے باعث لندن دے اک اسپتال وچ انتقال کر گئے۔ ہن انہاں دے بھانجے ‎ استادراحت فتح علی خاں مقبول نيں تے درگاہاں تو‏ں لے ک‏ے فلماں تک انہاں د‏‏ی آواز سنائی دے رہی ا‏‏ے۔ لیکن راحت فتح علی روايتی قوالی تو‏ں زیادہ غزلاں تے فلمی گانے گاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی آواز تے گائیگی د‏‏ی مقبولیت نے وڈے وڈے منجھے ہوئے تے مہا گلوکاراں د‏‏ی چھیويں کردتی ا‏‏ے۔ ھندو انتہا پسنداں د‏‏ی شدید ترین مخالفت دے باوجود بھارت وچ انہاں دا طوطی بول رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے گائے ہوئے ہر گیت تے غزل نے مقبولیت دے ریکارڈ توڑ دتے نيں۔ ایہ اک حقیقت اے کہ استاد راحت نے بھارت دے وڈے وڈے مقبول فلمی گلوکاراں نو‏‏ں مستقل طور اُتے گھر بٹھا دتا ا‏‏ے۔
‎ بھارت تے پاکستان وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی کمی نئيں جو اج وی اس فن تو‏ں واقفیت رکھدے نيں مگر بیشتر لوک اسنو‏ں پارٹ ٹائم جاب د‏‏ی طرح دیکھدے نيں کیونجے سوائے چند حضرات دے ہن ایہ کسی د‏‏ی مالی ضرورت پوری کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ درگاہاں دے آس پاس جو قوال نظر آندے نيں انہاں وچو‏ں بیشتر فن تو‏ں ناواقف ہُندے نيں تے انہاں وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد زیادہ ہُندی اے جو دن بھر آس پاس کوئی معمولی قسم دے کم کردے نيں تے شام نو‏‏ں ڈھول ،ہارمونیم لے ک‏ے بیٹھ جاندے نيں۔ اج ضرورت اس گل کيتی اے کہ سرکاری طور اُتے اس فن د‏‏ی سرپرستی کيت‏ی جائے تے اس دے روايتی پرانے انداز نو‏‏ں دوبارہ عوام دے سامنے لیایا جائے۔ ایہ ساڈی رہتل تو‏ں جڑا ہويا فن اے تے ایہ ساڈی ذمہ داری اے کہ اپنے کلچر د‏‏ی حفاظت کرن۔
قوالی تے تبلیغ اسلام
برصغیر وچ اسلام د‏‏ی اشاعت وچ قوالی نے نہایت اہ‏م کردار ادا کيتا۔ برصغیر وچ تبلیغ اسلام دے دوران اس دور دے صوفیا نے دیکھیا کہ موسیقی ہندوواں دے رگ و پے وچ سمائی ہوئی سی۔ چنانچہ انہاں نے مختلف قسم دے اسلامی کلام نو‏‏ں موسیقی دے نال پیش کرنا شروع کيتا، جو بعد وچ فن قوالی دے روپ وچ ابھریا۔ اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی یاد دلانے والے کلام نو‏‏ں موسیقی دے نال عوام تک پہنچانے نو‏‏ں باعث ثواب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
قوالی تے حضرہ
عالم عرب وچ وی اسلامی کلام نو‏‏ں موسیقی دے نال پیش کرنے دا رواج پایا جاندا ا‏‏ے۔ شرکاء دورانِ سماع اٹھیا کر جھومنا شروع کر دیندے نيں، جسنو‏ں حضرہ کرنا کہندے نيں۔ قوال حضرات برصغیر وچ رائج قوالی نو‏‏ں ’عجمی حضرہ‘ دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ موسیقی اسلام وچ حرام اے
باہرلے جوڑ
گٹھ:قوالی گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی موسیقی گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:پاکستان وچ اسلام گٹھ:پاکستان وچ تصوف گٹھ:پاکستانی سبھیاچار گٹھ:صوفیانہ موسیقی گٹھ:موسیقی گٹھ:ہندوستانی اسالیب موسیقی
گٹھ:سنگیت گٹھ:اسلام گٹھ:برصغیر گٹھ:موسیقی
پیار
پیار کسے نوں بہت زیادہ چاہن تے گوڑے جوڑ نوں کیندے نیں۔ فلاسفی چ پیار نیکی دا ناں اے جیدے چ رحم کھلادل تے مہربانی آجاندے نیں۔
گٹھ:رشتے
شکرگڑھ
شکرگڑھ پنجاب دے ضلع نارووال دی تحصیل شکرگڑھ وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل شکرگڑھ دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع نارووال
فراه
گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
ڈکی کاؤنٹی
ڈکی امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
کھچوپڑی گھُگی
کھچوپڑی کگی کگیاں دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:گھُگیاں
نیازیاں
نیازیاں ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل ماڈل ٹاؤن ہمک وچ ہے گا اے۔
142ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:140ھ دی دہائی
خط استوا
thumb|350px|دنیا دے نقشہ اتے خط استوا لال رنگ وچّ۔ thumb|گلوب دا مہانتم چکر (گھیرا) اسنوں اپری اتے ہیٹھلے گولاردھاں وچّ ونڈدا ہے۔ left|thumb||سیر علاقےآں وچّ خط استوا نوں سڑک دے کناریاں اتے نشان زدہ کیتا جاندا ہے۔ left|thumb||خط استوا دا نشان خط استوا (انگریزی:Equator) دھرتی دی سطح اتے قطب شمالی اتے قطب جنوبی  توں اکو جہی دوری اتے واقع اک خیالی کلیر ہے۔ ایہہ دھرتی نوں اتری اتے دکھن ادھ گولیاں وچّ ونڈدی ہے۔ دوجے شبداں وچّ دھرتی دے مرکز توں سبھ توں زیادہ دریڈا استوائی ابھار اتے واقع نقطےآں نوں ملاندے ہوئے گلوب اتے لہندے توں چڑھدے دے ولّ کھچی گئی  خیالی لکیر نوں حط استوا کہندے ہن۔ اس اتے سال بھر دن-رات برابر ہندے ہن، اس لئی اسنوں وشوت ریکھا وی کہندے ہن۔ ہور سیارےآں دی وشوت ریکھاواں نوں وی سامان روپ نال پربھاشت کیتا گیا ہے۔ اس ریکھا دے اتر ولّ 23½° وچّ خط سرطان ہے اتے دکھن ولّ 23½° وچّ خط جدی ہے۔
پریبھاشا دے انوسار بھو-مدھ ریکھا دا اکشانش صفر (0) ہندا ہے۔ دھرتی دی بھو-مدھ ریکھا دی لمبائی لگبھگّ 40,075 کہ می(24,901.5 میل) (شدھ لمبائی 40,075,016.6856 میٹر) ہے۔ دھرتی دے گھمن دی دھری اتے سورج دے چارے پاسے دھرتی دی پرکرما دے اکش توں پراپت سطح دے وچّ دے سنبندھ ستھاپت کرو، تاں دھرتی دی سطح اتے اکشانش دے پنج گھیرے ملدے ہن۔ اوہناں وچوں اک ایہہ ریکھا ہے، جو دھرتی دی سطح اتے کھچیا گیا مہانتم گھیرا (چکر) ہے۔ سورج اپنی سامائک چال وچّ اکاش ولوں، سال وچّ دو وار، 21 مارچ اتے 23 ستمبر نوں بھو-مدھ دے ٹھیک اتے ولوں گزردا ہے۔ ایہناں دناں بھو-مدھ ریکھا اتے سورج دیاں کرناں دھرتی دی سطح دے اکدم لمبوت پیندیاں ہن۔ بھو-مدھ ریکھا اتے ستھت پردیشاں وچّ پربھات اتے آتھن ٹاکرے تے زیادہ دیر نال ہندا ہے۔ اجیہے ستھاناں اتے سال بھر، سدھانتک طور تے، 12 گھنٹیاں دے دن اتے رات ہندے ہن، جدوں کہ بھو-مدھ ریکھا دے اتر اتے دکھن وچّ دن دا سماں موسم دے انوسار بدلدا رہندا ہے۔ جدوں اس دے اتروچّ شیتکال وچّ دن چھوٹے اتے رات لمی ہندیاں ہن، تدّ اس دے دکھن وچّ گرمی دی رتّ وچّ دن لمبے اتے راتاں چھوٹیاں ہندیاں ہن۔ سال دے دوجے نوک اتے موسم دوناں اردھ گولیاں وچّ اکدم الٹے ہندے ہن۔ پر بھو-مدھ ریکھا اتے دنمان دے نال نال موسم وی سامان ہی رہندا ہے۔
دھرتی بھو-مدھ ریکھا اتے تھوڑھی ولوں ابھری ہوئی ہے۔ اس ریکھا اتے دھرتی دا ویاس 12759.28 کہ می (7927 میل) ہے، جو دھرواں دے وچّ دے ویاس (12713.56 کہ می، 7900 میل) توں 42.72 کہ می زیادہ ہے۔ بھو-مدھ ریکھا دے آلے دوآلے دے ستھان آکاش کیندر لئی چنگے ہن (جویں گیانا آکاش کیندر، کوروؤ، پھرینچ گیانا)، کیونکہ اوہ دھرتی دے گھورنن دے کارن پہلاں ولوں ہی دھرتی اتے کسے وی ہور ستھان ولوں زیادہ گتیمان (کونیئے رفتار) ہے، اتے ایہہ ودھی ہوئی رفتار، انترکش یان دے پرکھیپن لئی ضروری بالن دی ماترا نوں گھٹّ کر دندی ہے۔ اس پربھاو دا ورتو کرنلئی آکاش یان نوں پوروَ دشا وچّ پرکھپت کیتا جانا چاہیدا ہے۔
احمد رضا خان
احمد رضا خان (1856۔ 1921) ہندستان دے شہر بریلی دے اک مذھبی ودوان سن۔ اوہنے نعتاں لکھیاں تے قرآن دا اردو وج بولی وٹاندرہ "کنزالایمان" دے ناں نال کیتا۔ اوہناں نے ہک ہزار تو زیادہ کتاباں لکھیاں. اوہنان دے فتاوی جات دا مجموعہ فتاوی رضویہ دے ناں مشہور اے جس دیاں 30 جلداں ہن.
احمد رضا خان ( عربی : أحمد رضا خان ، فارسی : احمد رضا خان ، اردو : احمد رضا خان ، ہندی :अहमद रजा खान ) ، جنوں عامطور اتے احمد رضا خان بریلوی ، عربی وچ احمد رضا خان ، جاں بس اعلیٰ حضرت دے نام ولوں جانیا جاندا اے - ہاجرت ( 14 جون 1856 سیئی جاں 10 شاوال 1272 ہجری- 28 اکتوبر 1921 سیئی جاں 25 سپھار 1340 ایئیچ ) ، ایک اسلامی ودوان ، انصاف پسند ، دھرمسائنسدان ، تپسوی ، صوفی اتے بریٹیش بھارت وچ سدھارک سن ، [ 3 ] اتے بانی بریلوی تحریک دا ۔ [ 4 ] [ 5 ] [ 6 ] رضا خان نے قانون ، دھرم ، فلسفہ اتے سائنس سمیت کئی مضموناں اتے لکھیا سی ۔
احمد رضا خان نے دو قومی نظریہ دا پرچار کيتا تے کسی وی سطح اُتے ہندو مسلم اتحاد نو‏‏ں رد کیا، تحریک ترک موالات تے تحریک خلافت وچ مسلماناں نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ انہاں تحریکاں وچ مسلم ہندو اتحاد دا نعرہ لگایا جا رہیا اے جو شرع حیثیت تو‏ں ناجائز ا‏‏ے۔ عورتاں د‏‏ی ضروری دینی تعلیم د‏‏ی سختی تو‏ں تلقین کی، عورتاں دے زیارت قبور دے لئی گھر تو‏ں نکلنے دے مسئلے اُتے ممانعت دا فتوی دتا۔
کثرت تو‏ں فقہی مسائل اُتے رسالے تے عقائد و اعمال د‏‏ی اصلاح دے لئی کتاباں تصنیف کاں، ریاضی تے فلکیات دے علاوہ سائنس دے ہور کئی موضوعات اُتے علمی تے مذہبی نکتہ نظر تو‏ں اپنی آرا پیش کیتیاں۔ بریلی وچ منظر اسلام دے ناں تو‏ں اسلامی جامعہ قائم کيتی، بریلوی مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں متعارف کروایا، جس د‏‏ی وجہ شہرت عشق رسول وچ شدت تے تصوف د‏‏ی طرف مائل ہونا ا‏‏ے۔ احمد رضا خان نو‏‏ں  اعلیٰ حضرت،  امام اہلسنت تے حسان الہند جداں القابات تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ ہر سال 25 صفر نو‏‏ں یوم رضا دے ناں تو‏ں احمد رضا خان دا عرس کيتا جاندا اے ۔
امام اے اہلِ سنت الحافظ ، القاری احمد رضا خان فاضل بریلوی دا جم 10 شوال 1672 ہجری مطابق 14 جون 1856 نوں بریلی وچ ہویا ۔ تہاڈے پوروج سعید اللہ خان قندھار دے پٹھان سن جو مغلاں دے ویلے وچ ہندوستان آئے تھاں ۔ امام احمد رضا خان فاضل بریلوی دے مننے والے انھاننوں اعلیٰ حضرت دے نام ولوں یاد کردے ہن ۔ اعلیٰ حضرت بہت وڈے مفتی ، ودوان ، حافظ ، لکھاری ، شاعر ، دھرمگرُو ، بھاشاماتر ، یگپرورتک ، اتے سماج سدھارک سن ۔ اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان قادری 14 ویاں صدی دے نوجیونداتا مجدد سن ۔ جنہاں نوں اس ویلے دے مشہور عرب ودواناں نے ایہہ خطاب دتا ۔ انھاننے برصغیر دے مسلماناں دے دلاں وچ ﷲ تعالٰی اتے حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے متعلق پریم بھر کر حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دیاں سنتوں نوں زندہ کرکے اسلام دی ٹھیک روح نوں پیش کیتا ، تہاڈے باپ صاحب نے 13 سال دی چھوٹی سی عمر وچ احمد رضا نوں مفتی اعلان کر دتا ۔ انھاننے 55 ولوں زیادہ وکھرا مضموناں اتے 1000 ولوں زیادہ کتاباں لکھیاں جنہاں وچ تفصیر حدیث اوہناں دی اک پرمکھ کتاب جس دا نام ادولتل مکیا اے جس نوں انھاننے صرف 8 گھنٹیاں وچ بناں کسے حوالہ گرنتھاں دے مدد ولوں حرم شریف وچ لکھیا ۔ اوہناں دی اک اتے پرمکھ کتاب فتاویٰ رضویا اس صدی دے اسلامی قنون دا اچھا اداہرن اے جو 13 وحصےآں وچ ونڈواں اے ۔ امام احمد رضا خان نے قرآن کریم دا اردو ترجمہ وی کیتا جنوں کنپانی ایمان نام ولوں جانیا جاندا اے ، اج اوہناں دا ترجما انگریزی، ہندی ، تامل ، تیلگو ، فارسی ، فرانسیسی، ڈچ ، ہسپانوی ، افریکی بولی وچ ترجمہ کیتا جا رہا اے ، اعلیٰ حضرت نے پیغمبر اسلامحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی شان نوں گھٹاؤن والاں نوں قرآن اتے حدیث دی مدد ولوں منھ توڈ جواب دتا ! تہاڈے ہی جرئے ولوں مفتی اعظم ہند مصطفے رضا خان ، حجۃ اسلام حامد رضا خان ، اختر رضا خان اجہری میاں ، جویں بجرگ اس دنیا وچ آئے ، جنہاں نے علم دی شمع نوں پوری دنیا وچ روشن کر دتا ، حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا دیدار اپنی کھلی اکھوں کیتا : - جدوں اعلیٰ حضرت حج لئی گئے ہوئے سن تدّ انھاننوں حضور دا دیدار کرن دی طلب ہوئے تاں انھاننے اس طلب وچ اک شعر پڑھیا اے "اے سوئے نہ لازم پھرتے ہے میرے جیسے انیک او کار پھرتے ہے" اتے پھر انھاننوں کجھ پلاں دے بعد حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا دیدار ہویا