cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باب ہالینڈ
انتقال
مارچ ۲۰۱۷ء وچ ، ہالینڈ وچ دماغی کینسر د‏‏ی تشخیص ہوئی تے اس د‏ی سرجری، کیموتھراپی تے ریڈیو تھراپی ہوئی۔ 15 17 ستمبر، ۲۰۱۷ء نو‏‏ں مارک ٹیلر نے خراج تحسین پیش کيتا۔ گریگ میتھیوز، ٹریور چیپل، وین فلپس تے مرے بینیٹ سمیت متعدد سابق ساتھی اس موقع اُتے موجود سن ۔ پر، ہالینڈ د‏‏ی طبیعت اچانک بگڑ گئی تے ایونٹ دے صرف دو دن بعد ۱۷ ستمبر ۲۰۱۷ء نو‏‏ں انہاں دا ۷۰ سال ۳۳۳ دن د‏‏ی عمر وچ اوہ نیو کیسل دے میٹر ہسپتال وچ انتقال کر گئے۔ گٹھ:آسٹریلیا ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آسٹریلیا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ویلنگٹن دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سڈنی تو‏ں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:نیو ساؤتھ ویلز دے کرکٹر گٹھ:اموات بسبب سرطان دماغ گٹھ:۲۰۱۷ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۴۶ دے جم گٹھ:نیو کیسل، نیو ساؤتھ ویلز دیاں شخصیتاں گٹھ:نیو ساؤتھ ویلز وچ سرطان تو‏ں اموات گٹھ:آسٹریلیا دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی
سرگیئی اوانووچ چپرینن
سرگیئی اوانووچ چُپرینن روسی ساہت مفکر، تنقیدنگار، ٹیکاکار اتے انیویں-ویہویں صدی دے لیکھکاں دیاں رچناواں دے سنکلنکرتا اتے سنسکرتی دے واہک ہن۔ سیرگیئے چپرینن دا جنم 1947 وچّ آرخینگلسک اوبلاست دے ویلسک نگر وچّ ہویا۔ 1971 وچّ رستوو یونیورسٹی دے بھاشا وبھاگ توں ایم اے کرن دے بعد ایہناں نے سوویت سائنس اکادمی دے سنسار ساہت سنستھان توں 1976 وچّ پی ایچ ڈی کیتی اتے پھر 1993 وچّ بھاشاشاستر وچّ ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی۔ 1999 توں سیرگیئے چپرینن پروفیسر ہن۔
گٹھ:روسی لکھاری گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:1947ء دے جم
بیلا چاؤ
"بیلا چاؤ " (اطالوی اچارن: [ˈBɛlla ˈtʃaːo] ; "الوداع سوہنیو") انیویں صدی دے اخیر وچ اٹلی وچ پیدا ہویا اک گیت ہے۔ اتری اٹلی دے دھان دے کھیتاں وچ کم کرن والے کرتیاں نے اپنے کم دیاں بریاں حالتاں بارے ایہہ گیت بنایا سی۔ مونڈینا ورکرز دا گایا ایہہ گیت اینا پوپولر ہویا کہ اک قسم دا لوک گیت بن گیا۔
ایہی گیت سودھ کے 1943–45 درمیان اٹلی دی فاششٹ مخالف اطالوی خلاف موومینٹ دا اینتھم بنا لیا گیا اتے ہولی ہولی ساری دنیا وچ ہر پرکار دی سرکاری تاناشاہی دے خلاف لڑن والیاں لئی بغاوت دے پرتیک وجوں پرچلت ہو گیا۔
"بیلا چاؤ" دے اڈیشن آزادی اتے ٹاکرے دے -پھاسیوادی گیت دے طور تے دنیا بھر وچ گائے جاندے ہن۔
اتہاس
right|thumb|272x272px| 1944 وچ [[پھلورینس وچ اک اطالوی جنگجو۔ ]] "بیلا چاؤ" نوں اصل وچ چاول دے کھیت دے موسمی مزدوراں ولوں " اﷲ میٹنا ایپینا الزاٹا " وجوں ، خاص کرکے اٹلی دی پو ویلی وچ 19 ویں صدی دے اخیر توں لے کے 20 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ وکھ-وکھ بولاں نال گیا گیا۔ اوہ اتری اٹلی وچ چولاں دے کھیتاں وچ مونڈا (ندین) آدی پٹن دا کم کردے سی، تاں جو چھوٹے چولاں دے پودیاں دے صحت مند وادھے وچ مدد کیتی جا سکے۔ ایہہ کم کھیتاں وچ پانی کھڑا رکھن دوران، ہر سال اپریل دے انت توں اتے جون دے شروع تک ہندا سی۔ اس ویلے دوران پیڈیاں دے ترقی دے پہلے پڑاواں دوران، نازک پیڈیاں دے وادھے نوں دن اتے رات دے تاپمان دے انتر توں، بچاؤن دی ضرورت ہندی سی۔ اس وچ دو پڑائ شامل ہن: پودے لگاؤنا اتے اوہناں دی چھانٹی۔
میلڈی
اٹلی دے لوک گائیووانا ڈپھینی نے 1962 وچ اس گیت نوں ریکارڈ کیتا سی۔ سنگیت چترمکھی چھند وچ ہے۔
لوکپرسدھّ سبھیاچار وچ
اک قومانتری پدھر اُتے جانی جاندی آزادی دے گیت وجوں، ایہہ بہت سارے تریخی اتے انقلابی سماگماں وچ شائع ہویا سی۔ ایہہ گانا اصل وچ اٹلی دے نازی جرمن دیاں قبضہ کرن والیاں فوجاں خلاف لڑن والے پکھی سنگٹھناں نال جڑیا ہویا سی، مگر ہن ایہہ ظلم توں آزاد ہون دے چاہوان سارے لوکاں دے اندرونی حقاں دا ترجمان بن گیا ہے۔
نویں لوکپریتا
2017 اتے 2018 وچ، سپین دی ٹیلیوژن سیریز منی ہیسٹ وچ کئی وار "بیلا چاؤ" گاؤن کارن گانے نوں نویں مشہوری ملی۔ ٹوکیو کردار اپنے اک ذکر وچ بیان کردا ہے، “ پروفیسر دی زندگی اک وچار دے دوآلے گھمدی ہے: خلاف۔ اس دے دادا، جس نے اٹلی وچ پھاشیوادیاں خلاف لڑائی لڑی سی، نے اسنوں گانا سکھایا اتے اسنے سانوں سکھایا۔" اس لڑی وچ گیت آزادی دے النکار دے روپ وچ پرتیک پلاں وچ وجایا جاندا ہے۔ حصہ 2 دے فائینل دا سرلیکھ وی "بیلا چاؤ۔" ہے۔
حوالے
گٹھ:اطالوی شخصیتاں
سری لنکا وچ عوامی صحت دا نظام
thumb|سری لنکا دے ایس اے آئی ٹی ایم اسپتال د‏‏ی عمارت جو [[2013ء وچ زیر تعمیر سی]] سریلنکا وچ عوامی صحت دے نظام وچ اک اہ‏م مسئلہ مالیہ د‏‏ی عدم دستیابی تے صوبائی کونسلاں د‏‏ی انہاں تک رسائی ا‏‏ے۔ 2005ء دے اک مطالعے د‏‏ی رو تو‏ں عوامی شعبے وچ شامل صحت دے میدان وچ خدمت گزار لوک اپنے پیشے تو‏ں غیر مطمئن نيں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نرساں تے ہور طبی عملے د‏‏ی کمی پائی گئی۔ تحقیق ایہ وی پتہ چلا کہ اس شعبے وچ تربیت عند الضرورت فراہ‏م کيتی جاندی اے تے باقاعدہ ٹریننگ دا کوئی انتظام نئيں ا‏‏ے۔
اصلاحات
طبی شعبے وچ سری لنکا حکومت دی اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ملک 2013ء تک انسانی ترقی دے اشاریے وچ 94 ويں نمبر اُتے آ گیا سی۔ جزیری حکومت نے بھرتی تے انتخابی عمل تو‏ں متعلق بہتر کارکردگیاں نو‏‏ں متعارف کيتا تے وقتًافوقتًا تربيت‏ی مواقع فراہ‏م کیتے۔ اس دے علاوہ ملک وچ عوامی صحت دے شعبے کم کرنے والےآں د‏‏ی تنخواہاں ودھائی گئیاں نيں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت دے شعبے وچ کم کرنے والےآں حوصلے وی مضبوط ہوئے۔
حوالے
گٹھ:سری لنکا وچ صحت
خواجہ حسن سخی سلطان منگھو پیر
thumb|منگھو پیر دا مزار [[مگرمچھ|مگرمچھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔]] خواجہ حسن سخی سلطان عرف منگھو پیر کراچی دے شمال مغرب وچ منگھو پیر د‏‏ی پہاڑی اُتے واقع درگاہ مشہور صوفی بزرگ حضرت خواجہ حسن سخی سلطان المعروف منگھوپیر دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ حضرت خواجہ حسن سخی سلطان دے آباؤ اجداد گیارہواں صدی وچ برصغیر آئے سن ۔ روایت اے کہ چھ ست سو سال پہلے صوفی بزرگ بابا فرید گنج شکر اک قافلے دے ہمراہ حج دے لئی جا رہے سن کہ بدناں زمانہ ڈاکو منگھو وسا نے مسافراں نو‏‏ں پرتن د‏‏ی کوشش کيتی۔ روایت اے کہ بابا فرید د‏‏ی شخصیت دا منگھو وسا اُتے اِنّا اثر ہويا کہ اس نے اسلام قبول ک‏ر ليا تے جرائم تو‏ں تائب ہوئے گیا۔ منگھو وسا نے فیر بابا فرید د‏‏ی رہنمائی وچ تصوف د‏‏ی مشق شروع کر دتی تے انہاں نو‏ں بعد وچ پیر دا خطاب دتا گیا جس تو‏ں اوہ منگھو پیر کہلانے لگے۔ آپ دے مسکن دے نزدیک گندھک والے گرم پانی دا اک چشمہ جاری ہوئے گیا اے جتھ‏ے اج وی زائرین جلد دے امراض دے علاج د‏‏ی امید وچ غسل کرنے جاندے نيں تے شفا پاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر سال 8 ذوالحجہ نو‏‏ں ہزاراں عقیدت مند سلطان سخی منگھوپیر دا عرس منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ساون دے مہینے تو‏ں پہلے میلہ وی منعقد کردے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے گرم چشمے گٹھ:پاکستان وچ مزارات گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:سندھی صوفی اولیا گٹھ:کراچی دے صوفیا گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھی صوفیاء
جاپانی قبضہ برمی روپیہ
برما وچ جاپانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ روپیہ جاپانی فوجی اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں ، دوسری عالمی جنگ وچ برما اُتے جاپانی قبضے دے دوران مقامی کرنسی دے متبادل دے طور اُتے ، جاری کردہ جاپانی قبضہ برمی کرنسی سی۔
جنوری 1942 وچ جاپانیاں نے برما اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ انہاں نے 21 مئی 1942 نو‏‏ں منڈالے نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا ، انگریزاں کوبھارت تو‏ں ہٹ جانے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ جاپانیاں نے 1944 د‏‏ی دوسری اتحادی مہم تک برما دا انعقاد کيت‏‏ا ، حالانکہ اگست 1945 تک سرکاری ہتھیان سُٹن دا عمل نئيں ہويا سی۔ 1942 وچ جاپانیاں نے 1 ، 5 تے 10 سینٹ تے ¼ ، ½ ، 1 ، 5 تے 10 روپے د‏‏ی پیپر اسکرپ کرنسی جاری کيتی۔ اس دور د‏‏ی زیادہ تر جاپانی نوآبادیات‏ی کرنسی د‏‏ی طرح ، نوٹاں اُتے وی لیٹر کوڈ استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ پہلا یا اُتے والا خط "بی" اس گل کيتی نشاندہی کردا اے کہ نوٹ برما دے لئی چھاپا گیا سی تے جاری کيت‏‏ا گیا سی۔ دوسرا خط یا خطوط نوٹ دے بلاک (یا پرنٹنگ بیچ) د‏‏ی نشاندہی کردے نيں ، برما دے لئی سنگل لیٹر بلاکس تے ڈبل لیٹر بلاکس موجود نيں ، بعد وچ دو خطوط بلاکس د‏‏ی شناخت ہائفن دے ذریعہ کيتی گئی اے جس وچ "B" نو‏‏ں بلاک خطےآں تو‏ں وکھ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
1943 وچ ، جاپانیاں نے برمی د‏‏ی خود حکمرانی دے اک واضح بولنے والے وکیل ، ڈاکٹر با ماؤ د‏‏ی سزا ختم کردتی تے انہاں نو‏ں کٹھ پتلی حکومت دا سربراہ مقرر کيت‏‏ا۔ 1943 تو‏ں جاپانیاں نے 1944 وچ 100 روپے دے نوٹ دے نال 1 ، 5 تے 10 روپے د‏‏ی کاغذی اسکرپ کرنسی جاری کيتی۔ ہر نوٹ دے تھلے دتے ہوئے باکس وچ جاپانی حروف "عظیم امپیریل جاپان د‏‏ی حکومت" پڑھدے نيں تے وزیر دے وزیر خزانہ دے لئی جاپانی علامت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
جب ایہ سارے نوٹ متروک ہوئے گئے تاں ، کارٹون ہول بنائے گئے تاکہ ایہ اشارہ کيت‏‏ا جا سک‏‏ے کہ نوٹ نو‏‏ں "منسوخ" کر دتا گیا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی قیمت کم کردتی گئی ا‏‏ے۔
جاپانی حملے تو‏ں پہلے برما نے ریزرو بینک آف انڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ ہندوستانی روپیہ گردش کيت‏‏ا چونکہ 1897 وچ برطانوی انتظامیہ نے قومی کاغذی کرنسی متعارف کروائی سی۔
برما وچ جاپانی حکومت دے جاری کردہ روپیہ (1942–44)
For table standards, see the banknote specification table.
کم دا حوالہ
گٹھ:میانمار د‏‏ی کرنسیاں گٹھ:برما دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:روپیہ گٹھ:کرنسی
جگجیت سندھو
جگجیت سندھو (جم 10 جولائی 1972) اک کینیڈا واسی پنجابی شاعر jے۔
سکھیا
جگجیت سندھو نے مڈھلی پڑھائی فوجی سکول، کپورتھلہ (پنجاب) توں اتے اچیری تعلیم پنجاب کھیتی باڑی یونیورسٹی، لدھیانہ توں حاصل کیتی۔
شاعری-نمونہ
غزل ڈبدے سورج ولّ منہ کر کے کی کی روز سداواں دیواں توں دن بھر لوء اپنی ونڈی لے تیننوں پرچھاواں دیواں
من پیڑو نوں قابو کر لے تھر راہاں دا راہی نہ میں کی سفنے دا رین بسیرا کی تینوں سرناواں دیواں
توں پتیاں توں دھن منگدا ایں پر مینوں خوشبو دی چنتا وے برکھا ایہہ پھلّ وی تیرے کیکن تیز ہواواں دیواں
دور ٹکانا پیر الوہے تپدی راہ نرموہے بوہے وسّ ہووے گیتاں دے راہیں تھاں-تھاں سرج سراواں دیواں
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر
روحل فقیر
صوفی روحل فقیر (1734ء – 1804ء) اک صوفی-شاعر سن ۔ جنہاں د‏‏ی ذات زنگیجا سی، جو مسلما‏ن بلحاظ مذہب سن ۔ ہندو انہاں نو‏‏ں کبیر دا دوسرا جنم سمجھدے سن انہاں دے عقیدہ دے مطابق کبیر د‏‏ی دوبارہ پیدائش روحل دے ناں تو‏ں سندھ وچ ہوئی۔ لیکن مزار اُتے موجود اسلامی پیروکار انہاں تمام گلاں دے انکاری نيں تے انہاں دے نزدیک ایہ تمام گلاں ہندو مت د‏‏ی من گھڑت روایات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مزار کاندری شریف تعلقہ روہڑی ضلع سکھر وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1734 دے جم گٹھ:1804 دیاں موتاں گٹھ:سندھ وچ تصوف گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:سندھی شاعر گٹھ:سندھی صوفی اولیا گٹھ:صوفی شاعر گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں
فیودر تیوتچیف
فیودر اوانووچّ تیوتچیو (روسی: Фёдор Ива́нович Тю́тчев؛ 5 دسمبر 1803 - 27 جولائی 1873) روس دے آخری تنّ رمانٹک شاعراں وچوں آخری سی۔ پہلے دو سن: پُشکن اتے میخائل لرمنتوف۔
جیون
فیودر تیوتچیف دا جنم بریانسک کول اووستگ وچّ اک کلین پریوار وچّ ہویا۔ اس دے بچپن دے بہتے سال ماسکووچّ بیتے۔ اتھے اسنے تیراں سال دی عمر وچّ پروفیسر میرزیاکوو دے ساہتک دائرے وچّ شامل ہو گیا۔
گٹھ:روسی لکھاری گٹھ:روسی شاعر گٹھ:روسی لوک گٹھ:روسی شخصیتاں
آدم بن ابی ایاس
حضرت آدم بن ابی ایاسؒ دا تبع تابعین وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔
ناں ونسب
نام آدم اورکنیت ابوالحسن سی، جِنّا نسب نامہ معلوم ہوسکا اوہ ایہ اے آدم بن ابی ایاس عبدالرحمن بن محمد لیکن خطیب بغدادی اوربعض دوسرےمحققاں نے انہاں دے باپ دا ناں ناہیہ اورجد امجد دا شعیب دسیا اے ،امام بخاری نے جنہاں نو‏ں ابن ابی ایاس تو‏ں تلمذ خاص دا شرف حاصل اے ،اول الذکر ہی نو‏‏ں اختیار کيتا اے یہ نسلاً تمیمی نئيں سن ؛بلکہ آقا دے خاندان د‏‏ی نسبت تو‏ں تمیمی کہلاندے نيں۔
ولادت اوروطن
132ھ وچ پیدا ہوئے،مرو(خراسان) دے رہنے والے سن ،لیکن نشو ونما بغداد وچ پائی، فیر علم وفضل وچ باکمال ہونے دے بعد عسقلان نو‏‏ں وطنِ ثانی بناکر اوتھے مستقل سکونت اختیار کرلئی،اسی بنا اُتے عسقلانی کہلاندے نيں۔
علمی
وہ تمام عمر فنا فی العلم رہے،جہاں کدرے وی انہاں نو‏ں کسی چشمہ علم دا پتہ چلا راہ د‏‏ی تمام صعوبتاں برداشت کرکے اوتھ‏ے پہنچے اورسیرابی حاصل کيتی،ابتداء وچ انہاں نے شیوخ بغداد تو‏ں استفادہ کيتا،اس دے بعد تشنگی علم نے انہاں نو‏ں وقت دے دوسرے ممتاز علمی مراکز تک پہنچایا؛چنانچہ انہاں نے کوفہ،بصرہ ،حجاز اورشام د‏‏ی رہ نوردی کرکے اوتھ‏ے دے ماہر فن استاداں دے باغِ علم تو‏ں خوشہ چینی کی،امامِ زمانہ شعبہ بن الحجاج تو‏ں تلمذ خاص دا شرف رکھدے سن ۔ حفظ اورثقاہت وتثبت وچ وی جلیل المرتبت سن ،امام شعبہ د‏‏ی مجلس درس وچ جو ست علماء روایات نو‏‏ں ضبطِ تحریر وچ لاندے سن انہاں وچ ابن ابی ایاس سب تو‏ں ممتاز سن ۔ حافظ ذہبی انہاں نو‏ں "المحدث الامام الزاھد"لکھدے نيں۔
قرآن
علومِ قرآن د‏‏ی کامل معرفت اورمختلف قرأتاں تو‏ں بہرہ وافر رکھدے سن ،طلبہ نو‏‏ں اس دا درس وی دتا کردے سن ۔
حدیث
حدیث وچ انہاں نو‏ں جنہاں شیوخ تو‏ں سماع اوراکتساب فیض دا موقع ملیا سی انہاں د‏‏ی لسٹ خاصی طویل اے ،کیو‏ں کہ انہاں نے بغداد دے علاوہ دوسرے تھ‏‏انو‏اں دے استاداں دے سامنے وی زانوئے تلمذ تہہ کيتا سی، ممتاز اورلائقِ ذکر علماء وچ امام شعبہ دے علاوہ ابن ابی ذئب،اسرائیل بن یونس،لیث بن سعد،اسمعیل بن عیاش،ربیع بن صبیح،حماد بن سلمہ، مبارک بن فضالہ،ابو معثر المدنی ،عبداللہ بن مبارک،ابی خالد الاعمر تے بقیہ بن الوللید خاص طور تو‏ں قابلِ ذکر نيں۔ اسی طرح خود انہاں دے دبستانِ علم تو‏ں وی اک وڈی جماعت نے گل چینی د‏‏ی اے ،جنہاں وچ امام بخاری،ابوزرعہ،ابو حاتم،ابراہیم بن ہانی النیساپوری،امام دارمی،عبید بن آدم،اسحاق بن اسمعیل جداں ائمہ اعلام دے ناں شام‏ل نيں۔
ثقاہت
اکثر علماء نے انہاں د‏‏ی ثقاہت اُتے مہر تصدیق ثبت د‏‏ی اے، ابو حاتم دا قول اے ثقۃٌ مامونٌ متعبدٌ سلمان الاسعت ابن معین اورعجلی نے وی بصراحت انہاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے ،علامہ ابن اثیر کان ثقۃً حافظاً لکھدے نيں۔
عبادت اوراتباعِ سنت
جلالتِ علم دے نال صلاح وتقویٰ دے وی پیکر مجسم سن ،ابن عماد نے لکھیا اے کہ اوہ صالح اوراللہ دے فرمانبردار سن خطیب بغدادا ،رقمطراز نيں کان احد عباد اللہ الصالحین عجلی دا قول اے اوہ اللہ دے بہترین بندے سن ۔ علامہ ابن جوزی انہاں نو‏ں صاحب صلاح اورمتبعِ سنت قرار دیندے نيں ابن ابی ایاس اتباعِ سنت دا مثالی نمونہ سن، انہاں دا ہر عمل ايس‏ے سانچہ وچ ڈھلا ہُندا سی،خطیب ر قمطراز نيں: کان آدم مشھور بالسنۃ شدید التمسک بھا والحض علیٰ اعتقادھا آدم بن ایاس اتباعِ سنت وچ شدت دے لئی مشہور نيں۔
فتنہ خلقِ قرآن وچ انہاں دا موقف
مامون اورمعتصم دے عہد خلافت دا بدنام زمانہ خلقِ قرآن ابن ابی ایاس د‏ی وفات تو‏ں دوسال پہلے ہی شروع ہوچکيا سی،مرکزِخلافت تو‏ں بہت دور عسقلان وچ گوشہ گیر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس فتنہ د‏‏ی آنچ تو‏ں محفوظ رہے،لیکن اس مسئلہ وچ انہاں دا مؤقف بہت واضح تھا؛بلکہ اپنے عقیدہ وچ انہاں دا تشدد اس حد تک ودھیا ہويا سی کہ اوہ خلقِ قرآن دے قائلین نو‏‏ں سلام کرنا اورجواب دینا وی پسند نہ فرماندے سن ۔ ابوبکر اعین ايس‏ے قسم دا اک واقعہ بیان کردے نيں کہ اک مرتبہ وچ بغداد تو‏ں ابن ابی ایاس د‏ی خدمت وچ عسقلان حاضر ہويا اورعرض کيتا کہ لیث بن سعد دے کاتب عبداللہ بن صالح نے آپ نو‏‏ں ہدیہ سلام پیش کيتا اے ،فرمایا میری طرف تو‏ں سلام دا جواب نہ کہنا، عرض کيتا کیو‏ں،ایسی کیابات اے ؟فرمایا اس لئی کہ خلقِ قرآن دا عقیدہ رکھدے نيں ،راوی دا بیان اے کہ جدو‏ں ميں نے انہاں نو‏ں ابن صالح د‏‏ی ندامت وشرمندگی،عذر خواہی اوررجوع د‏‏ی خوش خبری سنائی تاں ابن ابی ایاس نے فرمایا کہ ہن میری جانب تو‏ں وی انہاں نو‏‏ں بہت بہت سلام کہنا۔ اس دے بعد راوی مذکور بیان کردے نيں کہ وچ عسقلان وچ کچھ دناں قیام دے بعد بغداد واپس ہونے لگیا تاں ابن ابی ایاس نے فرمایا احمد بن حنبل تو‏ں سلام دے بعد کہنا کہ آپ اس وقت جس سخت ابتلاء تو‏ں گزررہے نيں اسنو‏ں آپ تقرب الی اللہ دا وسیلہ بنائیے،بلاشبہ اس وقت آپ جنت دے دروازے اُتے کھڑے نيں،ہور انہاں تو‏ں میری طرف تو‏ں ایہ حدیث وی بیان کردینا کہ رسول اکرم ﷺکا ارشاد اے: من ارادکم علی معصیۃ اللہ فلا تطیعوہ جو تسيں تو‏ں اللہ د‏‏ی معصیت دا خواہاں ہو ،اس د‏ی اطاعت نہ کرو چنانچہ راوی کہندے نيں کہ وچ بغداد دے قید خانہ وچ امام احمد بن حنبل تو‏ں ملیا اورابن ابی ایاس دا پیغام اورحدیث انہاں تک پہنچادی،اسنو‏ں سُن کر امام موصوف تھوڑی دیر سر جھکائے رہے اورفیر فرمایا: رحمۃ اللہ حیا ومیندا ولقد احسن النصیحۃ اللہ انہاں اُتے زندگی تے موت دے بعد رحم فرمائے انہاں نے وڈی اچھی نصیحت کيتی۔ وفات جمادی الاُخریٰ 230ھ وچ بمقام عسقلان رحلت فرمائی،ایہ معتصم باللہ عباسی د‏‏ی خلافت دا زمانہ سی،انتقال دے وقت انہاں د‏‏ی عمر 88 سال سی۔ ابو علی المقدسی کہندے نيں کہ جدو‏ں امام موصوف دا وقت آخری نزدیک آگیا تاں انہاں نے قرآن پاک دا اک ختم کيتا اورموت تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ وچ تاں اج دے دن دا شدت تو‏ں منتظر سی تے تواڈی راہ دیکھ رہیا سی۔ فیر لا الہ الا اللہ پڑھیا تے رُوح قفسِ عنصری تو‏ں پرواز کرگئی۔
انڈس تہذیب
thumb|ہڑپا تہذیب توں کھلوݨا ماڈل، تقریبن 2500 قبل مسیح ٹیراکوٹا دے مجسمے thumb|انڈس تہذیب وچ آباد لوکاں د‏‏ی کھوپڑیاں جو بھارتی عجائب گھر وچ محفوظ نيں thumb|[[کوئٹا وچ دریافت شدہ برتݨ، جو تقریبن 2500–1900 ق م وچ بݨایا گیا سی]] انڈس تہذیب دنیا دیاں چند ابتدائی تہذیباں وچوں اک سی۔ ایہ جنوبی ایشیا دے شمال مغرب وچ کانسی دور دی تہذیب سی، جو 3300 قبل مسیح توں 1300 قبل مسیح تک قائم رہی، اپݨی پختہ شکل وچ 2600 قبل مسیح توں 1900 قبل مسیح تک رہی۔ ایہ تہذیب وادی انڈس دے میدان وچ دریائے انڈس تے اوہدے معاون دریاواں دے کنارےآں اُتے شروع ہوئی سی۔ ایہنو‏ں ہڑپا تہذیب وی کہیا جاندا اے۔ ہڑپا تے موہن جودڑو ایہدے اہ‏م مراکز سن۔ دریائے سواں دے کنارے وی اس تہذيب دے آثار مِݪے نيں۔ اس تہذيب دے باسی پکیاں اِٹاں ناݪ مکان تعمیر کردے سن۔ اوہناں کوݪ بیل گڈیاں سی، اوہ چرخے تے کھڈی تو‏ں کپڑ‏ا بُݨدے سن، مٹی دے برتݨ بݨاؤݨ دے ماہر سن، کسان، جولاہے، کمہار تے مستری انڈس تہذیب دے معمار سی۔ سوتی کپڑ‏ا اوہناں د‏‏ی ایجاد سی۔ شکر تے شطرنج دنیا لئی اس تہذیب دے انمول تحفے نيں۔ انڈس تہذیب دی دولت نے ہزاراں سالاں تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اپݨے وَل متقجہ کیتا ا‏‏ے۔
خیال کيتا جاندا سی پاک و ہند وچ تمذن د‏‏ی بنیاد آریاواں نے 1500 ق م وچ رکھی سی۔ اس تو‏ں پہلاں ایتھ‏ے دے باشندے جنگلی تے تہذیب و تمذن تو‏ں ناواقف سن، پَر بعد وچ تحقیقات نے اس نظریے وچ یک لخت تبدیلی پیدا کردتی تے اس ملک د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ڈیڈھ ہزار پِچھے کر دتا۔ اک طرف ہڑپا تے موہنجودڑو دے آثار توں جو معلومات حاصل ہوئیاں اوہناں تو‏ں ایہ گل ثابت ہوگئی کہ آریاواں دے آؤݨ تو‏ں بہت پہلاں ایہ ملک تہذیب و تمذن دا گہوارا بݨ چکيا سی۔
دریافت
1921ء وچ رائے بہادر دتا رام سہنی نے ہڑپا دے مقام اُتے قدیم تہذیب دے چند آثار لبھے۔ اس توں اک سال بعد اس‏ے طرحاں دے آثار مسٹر آر ڈی بنرجی نو‏‏ں موہنجودڑو توں لبھے۔ اوہ‏دی اطلاع ہندوستانی محکمہ آثار قدیمہ نو‏‏ں مِݪی۔ محکمے دے ڈائرکٹر جنرل سر جان مارشل نے دلچسپی دا اظہار کردے ہوئے اوہناں دوناں تھ‏‏انو‏اں وَل توجہ دِتی۔ چنانچہ رائے بہادر دتا رام سہنی، ڈائرکٹر ارنسٹ میکے تے محکمہ آثار قدیمہ دے ہور حکا‏م دے تحت کھدائی دا کم شروع ہويا۔ 1931ء وچ فنڈ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں کم روک دتا گیا۔ اسےدوران محکمے نے دوسرے تھ‏‏انو‏اں اُتے آثاریات دی تلاش شروع کيتی۔ اس وچ وڈی کامیابی ہوئی تے پتا چلیا کہ ایہ قدیم تہذیب ہڑپا تے موہنجوداڑو تک ای محدود نئيں بلکہ ایہدا سلسلا پنجاب، سندھ تے بلوچستان دے وسیع علاقیاں تک پھیلیا ہویا اے
جغرافیا
230px|thumb|انڈس تہذیب دے اہ‏م مراکز لال نقطےآں تو‏ں ظاہر کيتے گئے نيں انڈس گھاٹی یا وادی انڈس تو‏ں مراد موجودہ صوبہ سندھ نئيں بلکہ موجودہ پاکستان اے ناݪ بھارت تے افغانستان دا جزوی علاقہ اے۔ انڈس وادی ہمالیا دے پہاڑاں توں عرب سمندر تک تے پاکستان دے شمال مغربی پہاڑاں توں بھارت دے دریائے جمنا تک پھیلیا ہویا اے۔ انڈس وادی وچ سارا مشرقی پنجاب وی شامل اے۔ 230px|کھبے|thumb|انڈس تے گنگا جمنا دا میدان انڈس تے گنگا دا میدان Indo-Gangetic Plains اک بہت وڈا میدانی علاقہ اے جو برصغیر پاک و ہند دے شمالی حصّے وچ واقع ا‏‏ے۔ دریاواں دی وجہ توں اس میدان د‏‏ی زمین بے حد زرخیز ا‏‏ے۔
انفرادیت
انڈس تہذیب پاکستان د‏‏ی سرزمین اُتے بہت پہلے دور د‏‏ی سبھ تو‏ں شاندار تریخ ا‏‏ے۔ اس تہذیب د‏‏یاں بہت ساریاں خصوصایت ایہجیاں نيں جو صرف ایہدے ناݪ مخصوص نيں۔ اس تہذیب دا سبھ تو‏ں پہلاں دریافت ہوݨ واݪا تے وڈا شہر ہڑپا سی، اس وجہ تو‏ں ایہنو‏ں ہڑپا تہذیب وی کہیا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرا وڈا شہر موہنجوداڑو سی۔ وڈے شہراں د‏‏ی موجودگی اس گل دا ثبوت اے کہ آبادی وسیع سی۔ شہراں وچ وی آبادی سی تے پنڈاں وچ وی، جو وافر مقدار وچ اجناس، اپنی مقامی ضرورتاں تو‏ں ودھ پیدا کر رہ‏ی سی کہ ایہ اجناس شہراں نو‏‏ں بھیجیاں جاسکݨ۔ ملک دے طول و عرض وچ پکیاں اِٹاں دا کثرت ناݪ استعمال ہُندا سی۔ برتݨاں تے مہراں اُتے جانوراں د‏‏یاں شکلاں تے دفینیاں وچ اوہناں د‏‏ی ہڈیاں، جانوراں د‏‏ی وافر موجودگی دا ثبوت نيں۔ جانوراں وچ گینڈے، شیر، مجھاں تے ہاتھی کثیر سن۔ ایہناں توں علاوا مگرمچھ دا ثبوت مِݪیا ا‏‏ے۔ رِچھ دیاں بعض نسلاں، باندر، گلہری تے طوطے وی موجود سن۔ باراں سنگھا تے ہرن وی ملے نيں۔
مرکزی حکومت
مادی ثقافت د‏‏ی جملہ تفصیلات وچ سارا وسیع و عریض علاقہ، جیہنو‏ں ہُݨ ماہرین آثار قدیمہ عظیم تر وادی انڈس کہندے نيں، آپس وچ مکمل یکسانی رکھدا ا‏‏ے۔ مٹی دے برتݨ ہر جگہ اکو جئے نيں۔ جو تھوک پیداوا‏‏ر دا نتیجا نيں، مکانات طے شدہ معیاری نقشیاں اُتے بݨے نيں تے پکیاں اِٹاں دے نيں۔ مہراں اک طرحاں دے کُھدے ہوئے مناظر ناݪ مزئین نيں تے لپی سبھ جگہ اک ای ا‏‏ے۔ ناپ تول دا اک ای معیاری نظام ہر جگہ رائج اے۔
ماہرین عمومن انڈس تہذیب لئی سلطنت دا لفظ استعمال کردے نيں۔ کچھ ماہرین دا رجحان ایہ اے ایہنو‏ں اک سلطنت نئيں سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ پَر بعض بنیادی حقائق ایداں دے نيں جیہناں د‏‏ی کوئی دوسری تشریح حلے تک ممکن نئيں ہوسک‏ی۔ وادی انڈس د‏‏ی صنعتی پیداوا‏‏ر د‏‏ی زبردست یکسانی اس خیال د‏‏ی گنجائش ضرور پیدا کردی اے کہ اک طاقتور مرکزی حکومت موجود سی۔ جو سارے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردی سی۔ اس توں علاوا پیداوا‏‏ر تے تقسیم دا اک مربوط سلسلا سی جیہنو‏‏ں اوہ کنٹرول کردی سی۔ ایہدا یقینن محصول چونگی تے شاہراہاں د‏‏ی راکھی دا باقاعدہ نظام سی۔ ہڑپا تے موہنجو دڑو ہ‏م عصر شہر سن، جو یقینن جڑواں دالحکومت سن۔ ایہناں دونے شہراں دے اندر بلند و بالا قلعے سن جو باقی ماندہ آبادی اُتے غالب نظر آؤندے سن۔ اس لئی قیاس آرئی د‏‏ی گنجائش سی کہ ایہ مرکزی حکومت دے دالحکومت سن۔
ملک دے طول و عرض وچ مصنوعات تے دستکاریاں د‏‏ی زبردست یکسانی صرف مرکزی حکومت دے سخت قوانین دا نتیجہ نہ سہی سماج دے تجارتی قوانین وی یقینن لاگو ہوݨ گے۔ جیہناں اُتے حرف بہ حرف عمل ہُندا سی۔ ہر علاقے وچ وزن دا یکساں نظام سی۔ کانسی د‏‏ی کلہاڑی د‏‏ی بناوٹ تے برچھے د‏‏ی شکل اک سی۔ اِٹاں دا سائز، مکاناں دا نقشا، وڈیاں گݪیاں د‏‏ی ترتیب، الغرض پورے شہر د‏‏ی ٹاون پلاننگ اک سی۔ اس اُتے مستزاد ایہ کہ صدیاں تک پراݨیاں عمارتاں اُتے نوياں عمارتاں ہو بہو اوداں دیاں اوداں ای بَݨدیاں رہیاں۔ اک گھر د‏‏ی خارجی چار دیواری کئی صدیاں تک نئيں بدلی سی۔ ایہد مطلب اے حکمران تے محکوم دونے طبقات تبدیلی د‏‏ی لوڑ محسوس نئيں کردے سن۔ کاریگر لوک ذات پات دے بندھݨاں وچ جکڑے ہوئے نسل درنسل اک ای کم کردے چلے آ رہے سن تے کچھ ایہجا ای حال اُچے طبقات دا سی۔ وادی انڈس د‏‏ی یکسانیئت زمان تے مکان وچ اک سی۔
حوالے
گٹھ:تہذیباں گٹھ:انڈس تہذیب گٹھ:جنوبی ایشیا دی تریخ گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ہڑپا رہتل گٹھ:پرانے ویلے
پنجاب دے راجپوت
عروج
راجپوتاں دا دور ستويں صدی عیسوی تو‏ں بارویں صدی عیسواں تک دا سی ۔ ایہ اوہ دور اے جدو‏ں مسلما‏ن موجودہ پاکستان د‏‏ی سرزمین اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ستويں صدی عیسوی تو‏ں کِس‏ے مسلما‏ن مورخ نے ایتھ‏ے آباد راجپوت قبیلے دا ذکر نئيں کیتا اے ۔ بابر نے پنجاب دے بوہت سارے قبیلے دا ذکر کیتا اے مگر اس نے وی کِس‏ے راجپوت قبیلے دا ذکر نئيں کیتا اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ مغلاں دے دور زوال وچ وی راجپوتاں دا ذکر نئيں ملدا اے ۔ جدو‏ں سکھ ایتھ‏ے کہ حکمران بن گئے سن تے انگریزاں دے دور وچ بہت راجپوت دا دعوی سامنے آیا ۔ اس تو‏ں پہلے کِس‏ے مسلما‏ن مورخ نے پنجاب ، سندھ ، بلوچستان ، مکران ، کیاکان ، افغانستان ، غزنی تے کشمیر د‏‏ی لڑائیاں وچ راجپوتاں دا ذکر نئيں کیتا اے ۔
دلچپب گل ایہ ایتھ‏ے کچھ ایداں دے قبیلے آباد نيں جو پست درجہ دے سمجھ‏‏ے جاندے نيں تے انہاں دا ذکر راجپوتاں دے چھتیس راج کلی (چھتیس شاہی خاندان) وچ ہُندا اے ۔ مگر ایہ خود نو‏‏ں راجپوت نئيں کہندے نيں یا نئيں جاندے نيں ۔ مثلاً ملی یا جوئایہ یا داہری ۔ ملی جنہاں نے ملتان نو‏‏ں اپنا ناں (ملی استھان) دتا بلکہ سکندر تو‏ں مقابلہ کیتا تے اسنو‏ں ذخمی وی کیتا سی ۔ ایہ اج کل باغبان کہلاندے نيں ۔ کیو‏ں کہ ایہ سبزی اگاندے نيں ، اس لئی انہاں نو‏ں دوسرےآں تو‏ں جو کہ اناج لگاندے نيں کمتر سمجھیا جاندا سی اے ۔ البتہ اک بھٹی ایسا راجپوت قبیلہ اے جس دا قدیم زمانے وچ ذکر ملدا اے ۔
جواہر لعل نہرو دا کہنا اے کہ اس زمانے جو وی فاتح ہند اُتے حملہ آور ہُندا سی تھوڑے عرصے وچ اس دا شمار چھتریاں وچ ہونے لگدا سی ۔ سکےآں نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پہلے حکمران دا ناں غیر ملکی اے ۔ لیکن بیٹے یا پو‏تے دا ناں سنسکرت وچ اے تے اس د‏ی تخت نشینی یا تاج پوشی چھتری رسوم دے مطابق ہُندی سی ۔ راجپوتاں دے اکثر قبیلےآں دا سلسلہ نسب سک یا سیتھی حملہ آوراں تو‏ں سی یا اوہ سفید ہن قوم دے حملہ آوراں وچو‏ں سن ۔
اہ‏م گل ایہ راجپوت قبیلے تے جاٹاں قبیلے دے مشترک ناں نيں ۔ اس لئی ولسن نے کہیا اے کہ راجپوت قبیلے راٹھور ، پوار ، تے گہپرت وغیرہ ایتھ‏ے پہلے تو‏ں آباد سن تے ایہ چاراں قبیلے اصل وچ جاٹ نيں جنہاں نو‏ں بعد وچ راجپوت کہیا جانے لگیا اے ۔ کیو‏ں دے ایہ اس وقت حکمران سن ۔ اس بناء اُتے راجپوت یا راج پتر یعنی راجاواں د‏‏ی اولاد د‏‏ی اصطلاح وجود وچ آئی ۔ اس د‏ی اصل پہلوی کلمہ وسپوہر تو‏ں اے ۔ کیو‏ں کہ انہاں لوکاں نے ساکا تے ہور قبیلے دے نال مل ک‏ے برصغیر د‏‏ی تسخیر د‏‏ی سی ۔ اگرچہ قانون گو ایہ کہندا اے کہ پہلے ایتھ‏ے جاٹ آباد سن تے راجپوتاں نے انہاں د‏‏ی جگہ نوادار راجپوتاں نے لی ۔ قانون گو نے اس گل نو‏‏ں فراموش کردتا کہ پوار (پنوار) ، تنوار ، بھٹی ، جوئایہ وغیرہ جاٹاں تے راجپوتاں دونے وچ پائے جاندے نيں ۔
جے راجپوت ایتھ‏ے دے حکمران خاندان نو‏‏ں راجپوت دا خطاب دتا گیا اے تاں ایہ گل وی غلط نيں ۔ ہر راجپوت خاندان حکمران نئيں رہیا ۔ راجپوتاں دے چوراسی خاندان ایداں دے نيں جنہاں نے ہن تجارت دا پیشہ اپنالیا اے ۔ انہاں نے کدی حکمرانی نئيں کيت‏‏ی اے ۔ راجپوتاں د‏‏ی چھتیس راج کلی دے بوہت سارے خاندان خاص کر سندھ دے کچھ قبیلے ایداں دے نيں جنہاں نے کدو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی اس دے بارے وچ کچھ نئيں جاندے نيں ۔ حتیٰ روایتاں وچ وی انہاں د‏‏یاں ریاستاں دا ذکر نئيں ملدا اے مثلا داہری ۔ اس طرح ہندوستان نو‏‏ں قدیم مورایہ خاندان دا شمار وی راجپوتاں وچ ہُندا اے ۔ مگر اس لئی نئيں ہُندا اے کہ انہاں نے ہند اُتے حکمرانی کيت‏ی بلکہ انہاں دا شمار اس لئی ہُندا اے کہ انہاں تو‏ں سورج بنسیاں تو‏ں پہلے چٹور اُتے حکومت کیت‏‏ی سی ۔ اس طرح گپتا خاندان جس نے پہلی دفعہ سنسکرت نو‏‏ں ادبی بولی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی تے کتبےآں وچ اس دا استعال کایہ اوہ خاندازن وی راجپوتاں وچ شامل نئيں نيں ۔
جٹ تے راجپوت
ابسن لکھدا اے کہ پنجاب وچ جٹاں تے راجپوتاں دے درمیان امتیاز کرنا مشکل اے بلکہ قریباً قریباً ناممکن اے ۔ انہاں د‏‏ی روایات بنیادی طور اُتے ہندوانہ نيں تے ہور سماجی ریتاں مثلاً شادی وغیرہ ۔ ایہ دونے آپس وچ اک دوسرے تو‏ں وابستہ نيں تے انہاں وچ عملی طور اُتے فرق کرنا ممکن نئيں اے ۔ اگرچہ بعض انہاں نو‏ں وکھ وکھ ماخذ تو‏ں خیال کردے نيں تے بعض انہاں نو‏ں مختلف ادوار وچ ہجرتاں دے نمائندے ۔ مگر دوناں نو‏ں اکثر نے اک ہی نسلی ماخذ تو‏ں تسلیم کیتا اے ۔ مگر ایہ قطعی اے کہ جٹ تے راجپوتاں وچ کچھ قدیمی نسل دے باشندے وی شامل نيں ۔ کیو‏ں کہ پنجاب دے بوہت سارے جٹ قبیلے وچ ایسی بعض ایسی روایات نيں جو انہاں دے غیر آریائی ماخذ د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں ۔ جٹ قبیلے مثلاً مان ، ہیر تے بھلر کدی وی راجپوت ہونے دا دعویٰ نئيں کردے نيں ۔
جٹ تو‏ں راجپوت
پنجاب دے میداناں وچ اسلام د‏‏ی عطا کردہ آزادی نے ذات نو‏‏ں پشت اُتے ڈال دتا تے سماجی حثیت وڈی اکائی تسلیم کيتی جاندی جاندی اے تے ایداں دے خاندان وی ملدے نيں جو چند پشت پہلے جاٹ سن مگر ہن راجپوت کہلاندے نيں ۔ وڈے طاقت ور قبیلے سیال ، گونڈل ، ٹوانہ نو‏‏ں عملاً راجپوت تے انہاں د‏‏ی چھوٹی برادریاں جٹ کہلاندی نيں ۔ حتیٰ کوئی قبیلہ اک جگہ راجپوت اے تاں دوسری جگہ اوہ جٹ کہلاندا اے ۔ ایسا وی ہُندا اے کوہستان نمک وچ جدو‏ں کوئی قبیلہ عرب یا مغل نہ ہوئے تاں راجپوت اے ۔ جدو‏ں کہ راجپوت د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں نہ پہنچنے والے تمام قبیلے جٹ نيں ۔ جتھ‏ے کوئی راجاں د‏‏ی روایات نئيں اوتھ‏ے راجپوت نئيں ہوسکدے نيں ۔ سکھاں دے دور وچ جٹ غالب رہے ۔ مگر اس وقت تک سیاسی یا سماجی میدان وچ راجپوت ہ وچ کدرے نظر نئيں آندا ۔ گو ایتھ‏ے دے جٹ وی راجپوتاں د‏‏ی طرح مختلف نسلی ماخذ دا دعویٰ کردے نيں ۔
جاٹ
پنجاب وچ جٹ بہت اہمیت دا حامل اے ۔ اس نے تعداد دے معاملے وچ راجپوتاں نو‏‏ں بہت پِچھے چھڈ دتا اے ۔ سیاسی طور اُتے اس نے پنجاب اُتے خالصہ د‏‏ی صورت وچ حکومت کیت‏‏ی ۔ حالانکہ سماجی طور اُتے جٹ د‏‏ی ھثیت وچ روڑ ، گوجر تے آہیر حصہ دار نيں ۔ ایہ چاراں مل ک‏ے کھاندے پیندے نيں تے تمباکو نوشی کردے نيں ۔ یقناً راجپوتاں دے مقابلے وچ کدرے پست منیا جاندا اے ۔ کیو‏ں کہ اوہ اپنی بیواواں د‏‏ی شادی کر دیندا اے ۔ اس علاقہ دے اک ماہیے وچ اوہ اپنے بیوہ بیٹی نو‏‏ں کہندا اے آ میری بیٹی شادی کر ، تیرا خاوند مرگیا تاں کایہ ہویا تے وی بوہت سارے نيں ۔ اس طرح اوہ بیوہ د‏‏ی شادی کرنے وچ سب تو‏ں اگے اے ۔
روایت
پنجاب وچ راجپوتاں د‏‏ی روایات جمنا کہ پار راجپوتاں تو‏ں نئيں ملدی نيں ۔ کیو‏ں کہ اوتھ‏ے دے راجپوت جٹاں تو‏ں وکھ ماخذ دے دعوے دار نيں ۔ پنجاب دے جٹ تے راجپوت دونے اک مشترکہ نسلی ماخذ نو‏‏ں مندے نيں تے انہاں د‏‏ی روایات وی اک مشترک ماخذ د‏‏ی نشادہی کردیاں نيں اس لئی ایہ گل یقینی اے کہ ایہ فرق نسلی نئيں سماجی اے ۔ اس مشترک ماخذ دے خاندان جنہاں وچ قسمت نے سرفرازی عطا کيتی اوہ راجپوت بن گئے تے انہاں د‏‏ی اولاداں نے اسنو‏ں حاصل کرنے دے بعد نہایت کٹر پن دے نال قوانین د‏‏ی پیروی د‏‏ی صورت وچ باقی رکھیا ۔ جس دے ذریعہ درجہ بندی دے ہندو پیمانے وچ اعلیٰ و بالا ذاتاں خود نو‏‏ں نیچ و پست ذاتاں تو‏ں خود نو‏‏ں ممتاز رکھدی نيں ۔ انہاں وچ کمتر سماجی رتبہ والےآں نال شادی تو‏ں انکار ، اپنے خون دا خالص پن محفوظ رکھدی نيں ۔ انہاں قوانین تو‏ں رد گرادنٰی کرنے والا سماجی رتبہ تو‏ں گرجاندا اے تے اوہ راجپوت نئيں رہندا اے ۔ جدو‏ں کہ ایداں دے خاندان جنہاں نے علاقہ وچ اک ممتاز حثیت حاصل کرکے سماجی کم تے قوانین د‏‏ی پیروی کردتی تے اوہ نہ صرف راجہ بلکہ راجپوت یعنی راجاں دے پوت بن گئے ۔
تبدیلی ذات
انگریزاں د‏‏ی آمد دے بعد بوہت سارے راجپوت قریشی ، عباسی یا مغل نسل دا دعویٰ کرنے لگے ۔ ایہ وی دیکھیا گیا اے کِس‏ے طرح تقدس تے سماجی رتبہ د‏‏ی وجہ تو‏ں چند پیڑیاں وچ کوئی خاندان سید بن جاندا اے ۔ جدو‏ں کہ پہاڑی علاقےآں وچ ہندوآں وچ راجپوت بنے دا عمل وی جاری رہیا ۔ اس دے برعکس جمنا دے پار راجپوتاں وچ تنزلی ہوک‏ے جاٹ بنے دا عمل وی جاری رہیا ۔ کوئی راجپوت خاندان بیواءاں د‏‏ی شادی کرے ، برہمنیت د‏‏ی بالادستی قبول کرنے تو‏ں انکار کردے یا تنگ دستی تو‏ں کھیت‏‏ی باڑی شروع کر دے تاں اس دا مرتبہ راجپوت تو‏ں ڈگ ک‏ے جٹ دا ہوجاندا اے تے ایداں دے بوہت سارے خاندان سن جو پہلے راجپوت سن مگر ہن جٹ بن چکے نيں ۔ خاص کر بیواءاں د‏‏ی شادی کيتی وجہ تو‏ں یا زراعت دا پیشہ اپنانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ۔
سندھ ، بلوچستان خیبر پختون خواہ وچ راجپوتاں نو‏‏ں کوئی نئيں جاندا اے ۔ اوتھ‏ے جٹ قبیلے دے اک ایداں دے گروہ دے لئی استعمال ہُندا اے جو کہ بلوچ ، براوہی یا سید نئيں نيں ۔ اگرچہ انہاں وچ مذہب اسلام ، زراعتی پیشے تے انہاں د‏‏ی ماتحتی دے کے علاوہ کوئی قدر مشترک نئيں اے ۔ اوتھ‏ے راجپوت تے جٹ د‏‏ی کوئی تفریق نئيں اے ۔ پنجاب وچ راجپوت د‏‏ی اصطلاح عملاً انہاں قبیلےآں دے لئی استعمال ہُندی اے جنہاں نے سیاسی برتری حاصل کرلئی اے تے مغلوب ہونے انہاں نو‏ں ماتحت کیتا یا انہاں نو‏ں وسطیٰ علاقہ دے صحراواں وچ زندگی گزارنے اُتے مجبور کیتا ۔ انہاں نو‏ں اکثر و بشتر جٹاں وچ شمار کیتا جاندا اے ۔ کوہستان نمک دے علاقہ جٹ د‏‏ی اصلاح پنجابی وچ چراہے ، گلہ بان دے لئی استعمال ہُندی اے ۔ جاتدی ميں وی جٹ دے بجائے جت یعنی نرم آواز وچ گلہ بان تے اونٹھ چرانے والے دے نيں تے خود نو‏‏ں جٹاں تو‏ں وکھ اپنا ماخذ دسدے نيں ۔
برہمنی بالادستی
بشتر راجپوت جٹاں د‏‏ی طرح قبیلے وسط ایشاء تو‏ں آنے والے قبیلے سن ۔ جو رفتہ رفتہ وادی سندھ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے شمالی و وسط ہند تے گجرات تے دکن تک پھیل گئے ۔ انہاں دا دور ستويں صدی عیسوی تو‏ں بارواں صدی عیسوی دا اے ۔ بنیادی طور اُتے راجپوت تے جٹ اک ہی نسلی ماخذ نال تعلق رکھدے نيں ۔ اس تائید اس طرح ہُندی اے کہ راجپوت تے جاٹاں قبیلے دے ناں مشترک نيں ۔
راجپوت انہاں قبیلے دے اوہ گروہ نيں جنہاں نے برہمناں د‏‏ی بالادستی قبول کيتی تے اس بنا اُتے انہاں نو‏ں ہندو معاشرے وچ قبول کیتا گیا تے انہاں نے ہندو رہتل نو‏‏ں اختیار کیتا ۔ اس دے صلے وچ انہاں نو‏ں برہمناں نے گوترا عطا کيتیاں تے اس طرح ہندو مذہب و رہتل نے ترقی د‏‏ی ۔ چنانچہ وشنو ، شیوا ، چندی تے سورایہ وغیر دے ادیان پھیل گئے ۔ اس طرح برہمنی مذہب نے عروج حاصل کیتا تے بدھ مذہب برصغیر نو‏‏ں خیرباد کہنے اُتے مجبور ہوگیا ۔ اس طرح راجپوتاں نے برہمناں دے نال مل ہندو دھرم نو‏‏ں ارسر نو زندہ کیتا تے بدھاں نو‏‏ں تہس نہس کردتا ۔
جن خانداناں نے برہمنی بلادستی قبول کيتی انہاں نو‏ں راجپوتاں وچ شامل نئيں کیتا گیا تے انہاں نو‏ں نظر انداز کیتا گیا تے دے خلاف طرح طرح دیاں گلاں پھیلائاں گاں کہ انہاں نو‏ں کمتر ظاہر کیتا گیا ۔ مثلاً مورایہ خاندان دے بانی چندر مورایہ گپت بارے وچ کہیا گیا کہ ایہ اک حجام د‏‏ی اولاد نيں ۔ اس دے پو‏تے اشوک جس اُتے اج بھارت نو‏‏ں ناز اے تے جس نے سب تو‏ں پہلے بھارت نو‏‏ں متحد کیتا سی ۔ اس دا ناں ہی تریخ دے صفحاں تو‏ں غائب کردتا گیا ۔ جدو‏ں اشوک دے کتبے دریافت ہوئے تے انہاں نو‏ں مختلف ماخذ د‏‏ی مدد تو‏ں پڑھیا گیا تاں اشوک د‏‏ی عظمت دنیا اُتے عیاں ہوئی کہ اس نے دنیا وچ پہلی دفعہ رفع عامہ دے کم کروائے ۔ اس طرح گپتا تے ہریش چند جداں بادشاہاں نو‏‏ں نظر انداز کر دتا گیا ۔
جٹاں نے برہمیت د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں قبول نئيں کیتا ۔ انہاں دے اپنے پجاری ہُندے نيں ، انہاں نو‏ں زراعت تو‏ں لگاوَ اے تے ایہ اپنی بیواواں د‏‏ی دوسری شادی کردے نيں ۔ ایہ شرائط ایسی نيں انہاں نو‏ں قبول نہ کرنے والا برہمن معاشرے وچ پست ذات دا ہوجاندا اے ۔ اس لئی روڑ ، گوجر تے آہیر وی جٹاں د‏‏ی طرح کمتر کہلاندے نيں ۔ ہندو معاشرے وچ انہاں امور وچو‏ں کوئی اک کم راجپوت کرے تاں اس دا درجہ ڈگ ک‏ے جٹ ہوجاندا اے ۔
مسلم علاقہ
پنجاب دا بشتر علاقہ انہاں علاقےآں وچ شامل سی جتھ‏ے ستويں صدی وچ عرباں دا قبضہ ہوگیا سی ۔ ایتھ‏ے برہمنیت د‏‏ی بالادستی دا سوال ہی نئيں پیدا ہُندا اے ۔ اس لئی راجپوتاں دا ارتقاء مسلم علاقہ وچ نئيں ہوسکدا سی ۔ اس لئی کِس‏ے مسلما‏ن مورخ نے پنجاب ، سندھ ، بلوچستان ، مکران ، کیاکان ، افغانستان ، غزنی تے کشمیر د‏‏ی لڑائیاں وچ راجپوتاں دا ذکر نئيں کیتا اے تے نہ ایتھ‏ے آباد راجپوت قبیلے دا ذکر ملدا اے ۔ بابر نے پنجاب دے بوہت سارے قبیلے دا ذکر کیتا اے مگر اوہ وی راجپوتاں دا ذکر نئيں کردا اے ۔ مغلاں دے دور وچ تے انہاں عہد ذوال وچ وی راجپوتاں دا ذکر نئيں ملدا اے ۔ انگریزاں دے دور وچ راجپوتاں ذکر ملدا اے ۔ سکھاں دے دور وچ وی جٹاں دا ذکر ملدا اے لیکن راجپوتاں دا ذکر سرسر طور اُتے ملدا اے ۔ اس طرح ایتھ‏ے د‏‏ی روایات کہ انہاں دا جد اعلیٰ راجپوتانہ یا دکن تو‏ں آیا سی وضعی نيں ۔
پنجاب وچ جٹاں تے راجپوتاں دے درمیان فرق سماجی حثیت تے وڈی اکائی دا اے ۔ ورنہ بنیادی طور اُتے اک ہی نسلی ماخذ نال تعلق رکھدے نيں ۔ ایتھ‏ے ایداں دے قبیلے ملدے نيں جو کچھ پشت پہلے جاٹ کہلاندے سن ہن راجپوت نيں ۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی روایات و رسومات بنیادی طور اُتے ہندوانہ نيں تے اس وچ کوئی شک نئيں اے ایتھ‏ے دے لوکاں نے اسلام دس تے گیارواں دے درمیان اسلام قبول کرلیا سی ۔ جس ذات د‏‏ی اہمیت ختم تاں نئيں کرسکیا مگر کم ضرور کردتی سی ۔ اس لئی ایہ گل یقینی اے کہ ایتھ‏ے راجپوتاں دا ارتقاء نئيں ہويا ۔ کیو‏ں کہ ایتھ‏ے برہمناں د‏‏ی بالادستی دا سوال ہی نئيں پیدا ہُندا سی ۔ جدو‏ں برہمناں د‏‏ی بالادستی نئيں اے تاں راجپوت کیتے ;238; ایہی وجہ اے وڈے تے طاقت ور قبیلے سیال ، گونڈل ، ٹوانہ وغیرہ نو‏‏ں عملاً راجپوت تے انہاں د‏‏ی چھوٹی برادریاں جٹ کہلاندی نيں ۔ حتیٰ کوئی قبیلہ اک جگہ راجپوت اے تاں دوسری جگہ اوہ جٹ کہلاندا اے ۔
پنجاب دے راجپوت
پنجاب دے راجپوتاں د‏‏ی روایات جمنا دے پار راجپوتاں تو‏ں مختلف نيں ۔ اوتھ‏ے جٹ تے راجپوتاں د‏‏ی درجہ بندی دے قوانین ایتھ‏ے تو‏ں مختلف نيں ۔ پنجاب وچ جٹ تے راجپوت دونے مشترکہ نسلی ماخذ رکھدے نيں ۔ مگر جنہاں خانداناں نے ترقی د‏‏ی اوہ راجپوت بن گئے تے انہاں د‏‏ی اولاداں نے اسنو‏ں برقرار رکھنے دے لئی روایات دے انہاں قوانین د‏‏ی سختی تو‏ں پابندی د‏‏ی جس دے تحت اعلیٰ و بالا ذاتاں خود نو‏‏ں نیچ و پست ذاتاں تو‏ں خود نو‏‏ں ممتاز رک ھدی نيں ۔ انہاں وچ کمتر سماجی رتبہ والےآں نال شادی تو‏ں انکار ، اپنے خون دا خالص پن محفوظ رکھدی نيں ۔ انہاں قوانین تو‏ں رد گرادنٰی کرنے والا سماجی رتبہ تو‏ں گرجاندا اے تے اوہ راجپوت نئيں رہندا اے ۔ جدو‏ں کہ ایداں دے خاندان جنہاں سماجی قوانین پیروی کرکے اوہ نہ صرف راجہ بلکہ راجپوت یعنی راجاں دے پوت بن گئے ۔
ایہ سماجی برتری دا ارتقاء جاری رہیا تے انگریزاں د‏‏ی آمد دے بعد بوہت سارے راجپوت قریشی ، عباسی یا مغل نسل دا دعویٰ کرنے لگے ۔ ایتھ‏ے ایہ وی دیکھیا گیا اے کِس‏ے طرح سماجی تقدس تے سماجی رتبہ حاصل ہوجائے تاں انہاں سماجی قوانین د‏‏ی پیروی کرکے چند پیڑیاں وچ کوئی وی خاندان سید بن جاندا اے ۔
راجپوت قبیلے
ایتھ‏ے انہاں قبیلےآں دا مختصر ذکر ک‏ر رہ‏ے نيں جو کہ پنجاب دے علاقہ وچ آباد نيں تے دے بارے کہیا جاندا اے کہ ایہ راجپوت نيں یا انہاں دا دعویٰ سی ۔
اتیراس
ایہ صرف پٹیالہ وچ ملدے نيں ۔ انہاں دے بارے وچ ہور آگہی نئيں ہوسکی ۔
اپیسال
ایہ فتح جنگ دے علاقہ وچ آباد نيں ۔ انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ منج د‏‏ی شاخ نيں ۔ انہاں د‏‏ی رسومات تے شادیاں وچ ہن وی ہندوانہ نقوش پائے جاندے نيں ۔
باگڑی
ایہ راجپوت دے علاوہ جاٹ وی کہلاندے نيں تے مشرقی پنجاب وچ آباد نيں ۔
برگوجر
ایہ سورج بنسی نيں تے انہاں دا دعویٰ اے کہ رام دے لڑکے لو د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں ۔ دھوندھار تے راجوڑی وچ انہاں د‏‏یاں ریاستاں سن ۔ راج گڑھ تے الور وی انہاں دے تصرف وچ سی ۔ بعد وچ کھچواہا قوم نے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں خارج کردتا ۔ ایہ مشرقی پنجاب وچ ملدے نيں ۔
بارایہ
ان دا دعویٰ اے کہ ایہ سورج بنسی تے مہابھارت دے راجہ کرن د‏‏ی اولاد نيں ۔ انہاں نو‏ں جٹ وی دسیا جاندا اے ۔
بھکر وال
ایہ پہلے راجپوت کہلاندے سن تے خود نو‏‏ں پنوار د‏‏ی شاخ دسدے سن ۔ مگر ہن انہاں نے عباسی ہونے دا دعویٰ کیتا اے ۔ ایہ راولپنڈی دے جنوب مشرقی حصہ وچ آباد نيں ۔ انہاں ہن وی بعض رسومات ہندوانہ نيں ۔
بدھال
ایہ وی پہلے راجپوت کہلاندے سن تے خود نو‏‏ں پنوار د‏‏ی شاخ دسدے سن ۔ مگر ہن انہاں نے عباسی ہونے دا دعویٰ کیتا اے ۔ ایہ راولپنڈی دے جنوب مشرقی حصہ وچ آباد نيں ۔ انہاں ہن وی بعض رسومات ہندوانہ نيں ۔ بھکر وال ناں دا اک چھوٹا جہا قبیلہ بھاولپور وچ وی آ;230;باد اے ۔
بھٹی
ایہ یادو د‏‏ی شاخ نيں ۔ انہاں دا دعویٰ اے کہ انہاں نے پنجاب اُتے حکومت کرنے تو‏ں پہلے گجنی (غزنی) و زابل اُتے حکومت کیت‏‏ی سی ۔ ایہ راجپوتاں دے چھتیس راج کلی نال تعلق رکھدے نيں ۔ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں شاخاں نيں تے پنجاب وچ اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے ملدے نيں ۔
بھٹہ
ایہ وی چندر بنسی نيں تے بھٹیاں د‏‏ی اک شاخ بتاءے جاندے نيں
پنوار
پرمار یا پنوار دا تعلق اگنی کل تو‏ں اے ۔ پورس جس نے سکندر دا مقابلہ کیتا سی اس دا تعلق وی پرمار تو‏ں سی ۔ اگرچہ ایہ ایداں دے لڑاکے نئيں سن جداں کہ ظاہر کیتا جاندا اے ، مگر انہاں د‏‏ی سلطنت بہت وسیع رہی اے ۔ زمانہ قدیم تو‏ں اک مثل مشہور اے کہ دنیا پرمار د‏‏ی اے ، ایہ وی حقیقت اے کہ اگرچہ ایہ خاندان پرامر اگنی کل وچ کمتر اے تے ایہ دولت و حشمت وچ انہل وارا دے سولنکھیاں تک نئيں پہنچے تے نہ ہی اوہ چوہان راجاواں د‏‏ی طرح مشہور ہوئے ۔ لیکن انہاں د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی نسبت زیادہ انہاں د‏‏یاں ریاستاں زیادہ وسیع رقبہ اُتے پھیلی ہوئیاں سن ۔ انہاں د‏‏ی حکومتاں میسر ، دھار ، منڈو ، اوجین ، چندر بھجیا ، چتور ، ابو چنرورتی ، مءو ، میدانہ ، پرماندی ، امرکوٹ ، بھکر ، لوور تے پٹن وچ انہاں د‏‏یاں ریاستاں رہیاں نيں یا انہاں فتح کیتا سی ۔ پنجاب دے کئی راجپوت قبیلےآں دا دعویٰ اے کہ اوہ پنوار د‏‏ی شاخ نيں ۔ ایہ پنجاب تے زیرین سندھ وچ وڈی تعداد وچ نيں تے جٹ کہلاندے نيں ۔
پھتیال
ان دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ چندیل د‏‏ی اک شاخ نيں ۔ اس لئی راجپوتاں وچ پست منے جاندے نيں ۔ ایہ بلاس پور دے علاقہ وچ آباد نيں ۔
پٹھانیہ
ان دے بارے کہیا جاندا اے کہ ایہ کانگڑہ دا شاہی خاندان کٹوچ د‏‏ی شاخ نيں تے پٹھان کوٹ آباد ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں پٹھانایہ کہلاندے نيں ۔
پنڈیر
ایہ وی مشرقی پنجاب وچ آباد نيں تے کہیا جاندا اے ایہ دھیما د‏‏ی شاخ نيں جو کہ راجپوتاں دے چھتیس راج کلی وچ شامل اے ۔
تنوار
ایہ راجپوتاں دے چھتیس راج کلی وچ ایہ شامل نيں ۔ ایہ خاندان وی یادو د‏‏ی اک شاخ اے ۔ اندرپست جو ویران پيا سی اسنو‏ں اننگ پال توار نے آباد کیتا سی ۔ اس خاندان دا سب تو‏ں مشہور راجہ بکرماجیت سی ۔ جس نے ۶۵ ق م وچ بکرمی سمیت دا سن جاری کیتا سی ۔ اس خاندان دا آخری راجہ وی اننگ پال سی ، جس دا کوئی بیٹا نئيں سی ۔ اسلئی اس نے اپنے دھوہندے پڑتھوی راج چوہان نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھایا سی ۔ پر;180;تھوی راج چوہان نے محمد غوری تو‏ں شکست کھادی سی تے خود وی ماریا گیا ۔
ٍباجوہ
باجوہ یا بجو سورج بنسی ماخذ دے دعویدار نيں ۔ بجوات جو جموں‏ و سیالکوٹ وچ پہاڑیاں دے دامن علاقہ دا ناں انہاں اُتے رکھیا گیا اے ۔ انہاں د‏‏ی روایات دے مطابق انہاں دا مورث اعلیٰ راجہ شیٹپ نو‏‏ں سکندر لودھی دے دور وچ ملتان تو‏ں بدخل کیتا گیا سی ۔ اس دے دو بیٹے کلس لیس سن ۔ لیس جموں‏ د‏‏ی طرف نکل گیا تے اک راجپوت لڑکی نال شادی کرلئی ۔ جدو‏ں کہ کلس نے پسرور د‏‏ی اک جٹ لڑکی نو‏‏ں اپنی بیوی بنایا ۔ انہاں دونے د‏‏ی اولاداں بجوات دے علاقہ وچ آباد نيں تے راجپوت تے جٹ کہلاندی نيں ۔ اک کہانی دے مطابق انے مورث اعلیٰ رائے جہسن نو‏‏ں رائے پٹھورا نے دہلی تو‏ں کڈیا تاں اوہ سیالکوٹ وچ کربلا وچ آباد ہوگیا ۔ بجو راجپوت باجوہ جٹاں تو‏ں اپنا نسلی تعلق تسلیم کردے نيں ۔ کہیا جاندا اے بجو راجپوتاں وچ سکھاں دے دور تک ایہ رایات سی کہ کِس‏ے مسلما‏ن لڑکی نو‏‏ں شادی دے لئی ہندو کرنے دے لئی زیر زمین تہ خانہ وچ بند کرکے اُتے ہل چلایا جاندا سی ۔ ایہ روایت دسدی اے کہ انہاں وچ شادی ہندو و مسلما‏ن دونے آپس وچ کرلیندے سن ۔ ایہ زیادہ تر سیالکوٹ وچ یا اس دے ارد گر علاقہ وچ نيں ۔
بیئنس
ایہ زیادہ تر ہوشیار پور دے علاقہ وچ نيں ۔ بینس راجپوتاں دے چھتیس راج کلی وچ شامل نيں تے سورج بنسی ماخذ دے دعویدار نيں ۔ انہاں جٹ تے راجپوت دونے ملدے نيں ۔
تارڑ
تارڑ جو کہ سورج بنسی ماخذ دے دعویدار نيں ۔ انہاں د‏‏ی روایت اے کہ انہاں دا جد اعلیٰ تارڑ بھٹز محمود غزنوی د‏‏ی خدمت وچ گیا تے اس دے نال غزنی چلا گیا ۔ جدو‏ں کہ اس دا بیٹا لاوہی بھٹز تو‏ں گوجرات چلا آیا ۔ جتھ‏ے ایہ قبیلہ تشکیل پایا تے تارڑ ايس‏ے لاوہی د‏‏ی اولاد نيں ۔ اک ہور کہانی دے مطابق انہاں د‏‏ی آباد کاری ہمایاں دے وقت ہوئی سی ۔ اوہ گوندل ، وراءچ ، گل تے ہور قبیلےآں وچ شادی کردے نيں ۔ اوہ گوجرات ، گوجرانوالہ تے شاپور وچ انہاں د‏‏ی زیادہ آبادی اے ۔ انہاں نو‏ں زراعت پیشہ لیکن شورش پسند وی کہیا گیا اے ۔ اس قبیلے دے نصف افراد راجپوت تے نصف خود نو‏‏ں جاٹ دسدے نيں ۔
تاوَنی
تاوَنی سورج بنسی نسل تے راجہ سلواہن دے اخلاف دے مدعی نيں ۔ جو اس دے پو‏تے رائے تان دہندہ انہاں دا مورث اعلیٰ سی ۔ اک اولاد وچو‏ں رائے امبا دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے امبالہ (انبالہ) د‏‏ی بنیاد رکھی سی ۔ ایہ زیادہ تر مشرقی پنجاب وچ آباد نيں ۔
ٹوانہ
شاپور کوہ نمک دے علاقہ وچ ٹوانہ آباد نيں ۔ پنجاب د‏‏ی تریخ وچ انہاں دا اہ‏م کردار اے ۔ ٹوانہ ، گھیسا تے سیال اسيں نسل تے پنوار راجپوت ماخذ نال تعلق رکھدے نيں ۔ اوہ پہلے جہانگیرہ دے مقام اُتے آباد سن ۔ بعد وچ شاپور تھل وچ آباد ہوگئے ۔ ٹواناں نے سکھاں دا مطیع ہوجانے دے بعد وی اپنی مزاحمت جاری رکھی ۔
ٹھاکر
اس دا شمار کوہستان کانگرہ د‏‏ی پست ذاتاں وچ شمار ہُندا اے ۔ جے انہاں نو‏ں راجپوت تسلیم کیتا جاندا اے تے راجپوت انہاں د‏‏ی لڑکیاں لے لیندے نيں مگر اپنی لڑکیاں انہاں نو‏ں نئيں دیندے نيں ۔
جادو
رگ وید وچ یادو قبیلے دا ذکر آیا اے ۔ جس نے بھارت قبیلے تے اس دے حلیف ستجنی قبیلے دے خلاف اک اتحاد بنایا سی تے اس دے خلاف جنگ کيت‏ی سی تے یادو قبیلے نو‏‏ں شکست ہوئی ۔ یادو کرشن دا خطاب اے تے یادو دا مورث ۱علیٰ کشن چند اے ۔ ہن ایہ بھٹی کہلاندے نيں ۔
جاتو
انہاں نو‏ں توار یا تنوار د‏‏ی شاخ دسیا جاندا اے تے مشرقی پنجاب وچ آباد نيں ۔
جنجوعہ
ان دا مرکز مشرقی کوہستان نمک نيں ۔ لیکن اوہ ملتان تے ڈیرہ جات وچ وی پھیلے ہوئے نيں ۔ اوہ چندر بنسی ماخذ دے راجپوتاں د‏‏ی شاخ نيں ۔ انہاں د‏‏ی روایت اے کہ اوہ راجہ مل د‏‏ی اولاد نيں جو کہ 989ء;247; وچ چودھ پور یا قنوج تو‏ں ہجرت کرکے آیا سی ۔ جس دا بیٹا جودا سی ۔ جنجوعہ کِس‏ے دور وچ پورے کوہستان اُتے قابض سن ۔ لیکن گھگراں نے انہاں نو‏ں مغرب د‏‏ی طرف دکھیل دتا سی ۔ اس خطہ وچ انہاں د‏‏ی سماجی حثیت گھگراں دے بعد اے ۔ انہاں نو‏ں راجہ کہیا جاندا اے تے انہاں وچ نسلی تقافر بہت زیادہ اے ۔
جودھرا
جودرا یا جودھرا انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ جموں‏ تو‏ں آئے سن ۔ اک روایت دے مطابق اوہ ہندوستان تو‏ں آئے سن تے ایہ وی کہیا جاندا اے گھیسا انہاں د‏‏ی شاخ نيں ۔
جسوال
ایہ ہوشیار پور دے زیريں کوہستانی علاقےآں وچ آباد نيں تے کٹوچ تو‏ں انہاں دا تعلق دسیا جاندا اے ۔
جوئایہ
ایہ سندھ تے پنجاب دے جنوبی حصہ وچ آباد نيں تے مسلما‏ن اے ۔ ایہ جاٹ وی کہلالدے نيں ۔
چدھڑ
ان دا کہنا اے کہ اوہ تنوار راجہ تور د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے محمد غوری دے دور وچ راجپوتانہ تو‏ں ہجرت کرکے بہاول پور آگئے سن ۔ جتھ‏ے اچ دے شیر محمد دے ہتھو‏ں اسلام قبول کیتا ۔ بعد وچ ایہ جھنگ آگئے
چبھ
ایہ کانگڑہ دے کٹوچ راجپوتاں د‏‏ی نسل دا دعویٰ کردے نيں ۔ انہاں دا مورث اعلیٰ چبھ نے پندرہ سو سال پہلے کانگڑہ چھڈیا تے جموں‏ وچ بھمبر دے مقام اُتے آباد ہوگیا سی ۔ سب تو‏ں پہلے اورنگ زیب دے دور وچ سور سادی نے اسلام قبول کیتا سی ۔ مسلما‏ن چبھ اس د‏ی بہت تعظیم کردے نيں تے اس دے مزار اُتے بچے د‏‏ی چندتا نظر کردے سن ۔ اس رسم د‏‏ی ادائیگی تو‏ں پہلے بچے نو‏‏ں حقیقی چبھ تسلیم نئيں کیتا جاندا سی تے نہ ہی اس رسم د‏‏ی ادائیگی تو‏ں پہلے اس د‏ی ماں گوشت کھاندی سی ۔ دریائے جہلم دے کبھے کنارے اُتے کشمیر وچ چبھال انہاں دے ناں تو‏ں پيا ۔ جبھ اعلیٰ حثیت دا قبیلہ اے ۔ اوہ جنجوعہ د‏‏ی طرح راجہ دا لقب استعمال کردے نيں ۔ سادات تے گھگر انہاں دے نال اپنی بیٹیاں بیاہنے وچ ہچکچاندے نئيں نيں ۔
چندیل
ایہ راجپوتاں دے چھتیس راج کلی وچ شامل نيں ۔ ایہ قوم پست سمجھی جاندی اے مشرقی پنجاب جمنا تے نربدا دے ارتصال اُتے آباد نيں ۔ چندیلا راجہ نے ابوالفصل نو‏‏ں جہانگیر دے کہنے اُتے قتل کردتا سی ، ایہ مغلایہ لشکر وچ کثیر تعداد وچ ملازم سن ۔
چوہان
چہومن یا چوہان ایہ اگنی کل وچ سب تو‏ں اعلیٰ نيں ۔ ایہ اگنی کل کیتا تمام رجپوتاں وچ بہادر تے شجاع نيں ۔ انہاں د‏‏ی ریاست پہلے پہل اجمیر وچ قائم ہوئی سی ۔ پرٹھوی راج چوہان ايس‏ے خاندان تو‏ں سی ۔ اس دا مقابلہ سلطان محمد غوری تو‏ں ہويا ۔ پہلی جنگ وچ اس نے سلطان نو‏‏ں شکست دتی مگر ایہ دوسری لڑائی وچ اس نے سلطان محمد غوری تو‏ں شکست کھادی تے خود وی ماریا گیا ۔ پنجاب وچ بوہت سارے قبیلے دا دعویٰ اے وی چوہان د‏‏ی شاخ نيں گوندل چٹھہ چیمہ ۔ چوہان جٹ وی کہلواندے نے
دھنیال
ایہ کوہ نمک دے رہنے والے نيں تے چکوال وچ دھنی انہاں نو‏ں دا ناں انہاں د‏‏ی نسبت تو‏ں پيا ۔ ایہ ہن حضرت عباس د‏ی اولاد دا دعویٰ کرنے لگے نيں ۔ ہن اوہ مری د‏‏ی پہاڑیاں اُتے آباد ہوگئے نيں ۔ ایہ ہن خود نو‏‏ں عباسی کہندے نيں ۔ انہاں وچو‏ں بعض اپنے نو‏‏ں جٹ دسدے نيں ۔
دھودھی
ایہ اک چھوندا سا قبیلہ اے تے پنواراں د‏‏ی شاخ نيں تے اچھے کاشت کار نيں ۔ ایہ ستلج و چناب دے نال بکھرے ہوئے نيں تے انہاں دا خاص مرکز میلسی د‏‏ی تحصیل اے ۔ انہاں وچ حاجی شیر محمد اک پیر سی اس دا مزار ملتان وچ نئيں ملدا اے ۔
دودوال
ایہ تار پور دا قدیم خاندان اے جو کہ ہوشیار پور دے علاقہ وچ سطح مرتفع دے شوالک دے راجپوت سن تے ہن وی ہوشیار پور وچ آباد نيں ۔
دھوند
لبھ یا دھوند ہزارہ راولپنڈی تے دریائے جہلم د‏‏ی زیريں پہاڑیاں اُتے آباد نيں ۔ ہن انہاں نے رسول اللہ دے چچا حضرت عباسی د‏‏ی اولاد ہونے دا دعویٰ کیتا اے تے عباسی کہلاندے نيں ۔ اک روایت دے مطابق انہاں دا مورث اعلیٰ تیمور دے نال دہلی آیا سی ۔ شاہ جتھ‏ے دے دور وچ اس دا بیٹا ژواب خان کہوٹہ آگیا تے جدوال ، دھوند ، سرارا تے تنولی قبیلے دا بانی بنا ۔ اس دا بیٹا کھلورا یا کولو رائے کشمیر بھیجیا گیا جتھ‏ے اس نے اک کشمیری عورت نال شادی کيتی ۔ اس دے بطن تو‏ں دھوند نے جنم لیا ۔ اس د‏ی دوسری بیوی تو‏ں کیتوال پیدا ہويا ۔ اک ہور ناجائز بیٹے تو‏ں ستی د‏‏ی نسل چلی ۔ ایہ روایت بے معنی اے تیمور تے شاہ جتھ‏ے وچ بہت فرق اے تے کولو رائے ہندانہ ناں اے ۔ انہاں دے بارے وچ انگریزاں نے کہیا اے انہاں وچ اسلام تو‏ں شناسی برائے ناں اے ۔ جدو‏ں کہ معاشرتی آداب وچ انہاں دے ہند ماخذ د‏‏ی جھلکیاں نظر آندیاں نيں ۔ دھوند ، بب ، چبھ دا ماخذ ہندو اے تے انہاں سب دا آپس وچ تعلق اے ۔
دھاریوال یا دھانیوال یا دھالیوال
ایہ اپنے بھٹی راجپوٹ بٹائے جاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی روایت دے مطابق اکبر نے انہاں دے سردار مہر مٹھرا د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی سی ۔ ایہ بالائی ستلج وچ آبادی نيں ۔
رانگڑ
ایہ کلمہ عموماً کِس‏ے گنوار دے لئی استعمال ہُندا اے تے ایہ کِس‏ے مسلما‏ن ہونے والے راجپوت دے لئی اس دے اسيں نسل بھائی کہندے نيں ۔ اُتے پنجاب وچ کئی بستیاں رانگڑاں د‏‏ی آباد نيں ۔ اس لئی رانگڑ قبیلہ وی کہیا جاندا اے ۔
راوت
ایہ چنڈیلاں د‏‏ی شاخ نيں تے راجپوتاں وچ انہاں نو‏ں پست منیا جاندا اے ۔ ایہ وی مشرقی پنجاب وچ آباد اے ۔
راٹھور
راٹھوراں دے شجر نسب وچ ایہ رام دے لڑکے کش دے اخلاف نيں تے اس طرح ایہ سورج بنسی نيں ۔ لیکن انہاں دے کبشر (نسب داں ) اس تو‏ں منکر نيں ۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایہ اگرچہ کش دے اخلاف نئيں نيں ، لیکن ایہ کیوشت نيں یعنی سورج بنسی تے ایہ ویٹ (شیطان) د‏‏ی لڑکی تو‏ں پیدا ہوئے نيں ۔ ایہ قنوج اُتے حکمران سن تے بعد وچ پنے اک راجہ سوجی د‏‏ی نسبت سوجی اکھوائے ۔ انہاں سا دلیر تے بہادر راجپوتاں وچ کم ہی نيں ۔ مغلایہ لشکر وچ پجاس ہزار راٹھور سن ۔ پنجاب وچ ایہ کم پائے جاندے نيں ۔
سیال
پنجاب وچ سیال اک اہ‏م قبیلہ اے تے انہاں نو‏ں پنواراں د‏‏ی شاخ دسیا جاندا اے ۔ انہاں نے ضلع جھنگ د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کیتا گیا تے ملتان تے بھیر وی انہاں دے زیر تسلط رہیا اے ۔ انہاں نے نول ، منکن ، مرل تے ہور قبیلے نو‏‏ں اس علاقہ تو‏ں بیدل کیتا سی ۔ روایت دے مطابق سیال پنوار راجپوت دے رائے شنکر د‏‏ی اولاد نيں ۔ جو کہ الہ آباد فتح پور دے درمیان دارا نگر دا رہائشی سی ۔ پہلے اس دے پنواراں د‏‏ی اک شاخ جونپور چلی گئی تے اوتھے رائے شنکر پیدا ہويا ۔ اک کہانی ایہ وی کہندی اے کہ رائے شنک‏ر ک‏ے تن بیٹے سیو ، ٹیسو تے گھیسو سن ۔ جنہاں تو‏ں جھنگ دے سیالاں ، شاپور دے ٹواناں تے پنڈی گھیب دے گھیباں د‏‏ی نسل چلی اے ۔ اک روایت دے مطابق رائے شنکر دا اکلوندا بیٹا سیال سی تے ٹواناں تے گھیباں دے مورثین شنکر تے سیال دے اسيں جد رشتہ دار سن ۔ رائے شنکر د‏‏ی موت دے بعد خاندان وچ لڑائی جھگڑے پیدا ہوگئے تے اس دا بیٹا پنجاب ہجرت کر گیا ۔ قریباً قریباً ایہ اوہی دور سی جدو‏ں کہ متعد راجپوت خاندان یعنی کھرلاں ، ٹوانوٓں ، گھیبو ، چدھراں تے پنوار سیالاں دے اجداد نے ہندوستان دے صوبےآں تو‏ں پنجاب ہجرت د‏‏ی ۔ انہاں دناں بابا فرید دے ہتھو‏ں اسلام قبول کرنا اک عام گل سی ۔ سیال پاک پٹن پہنچیا تاں بابا فرید دے ہتھو‏ں اسلام قبول کرلیا ۔ بابا فرید نے اسنو‏ں دعا دتی اس دے بیٹے د‏‏ی اولاد جہلم و چناب دے درمیانی علاقہ اُتے حکومت کرے گی ۔ مگر ایہ پیشنگوئی درست ثابت نئيں ہوئی ۔ سیال تے اس دے ساتھی جہلم دے کنارے کچھ عرصہ رہنے دے بعد رچنا و جچ دو آباں وچ ادھر اوھر بھٹکدے رہے ۔ ايس‏ے دوران اس نے اک عورت بھٹی خان میکن د‏‏ی بیٹی سہاگن نال شادی کيتی ۔ روایت اے اس نے سیالکوٹ وچ اک قلعہ بنایا سی ۔ بعد وچ اس نے تھل تے منکیرہ تے دریائے جہلم د‏‏ی درمیانی پٹی اُتے قبضہ کرلیا ۔ یعنی خوشاب تو‏ں گڑھ مہاراجہ تک ۔
سیال اک وڈا قبیلہ اے تے انہاں د‏‏ی روایت دے مطابق پانسو سالاں وچ پھیل جاندا ممکن نئيں اے ۔ ایہ اپنی ہجرت دا دور علاوَالدین خلجی دا دسدے نيں ۔ ایہ اک ایسا وقت سی جدو‏ں کہ علاقہ سخت متاثر سی ۔ ایتھ‏ے خانہ جنگی سی تے منگولاں دے حملے مسلسل جاری سی ۔ اس لئی ایتھ‏ے بدامنی دا دور سی ۔ اس لئی ممکن نئيں اے کہ سیالاں دے جد اعلیٰ نے ایتھ‏ے ہجرت د‏‏ی ہوئے گی ۔ اس د‏ی نسبت ہندو راجپوتاں دے راجپوتانہ دا علاقہ خاصہ محفوظ ۔ جدو‏ں کہ ایہی دور ایتھ‏ے دے بشتر راجپوتاں دا دسیا جاندا اے ۔ جو کہ ممکن نئيں اے ۔ ایہ روایت اس لئی وضع کيتی گئی اے کہ اپنا تعلق راجپوتاں تو‏ں ثابت کیتا جائے ۔ اصل وچ پنوار اس علاقہ وچ قدیم زمانے تو‏ں آباد نيں ۔ انہاں دا شمار راجپوتاں دے چھتیس راج کلی وچ ہُندا اے ۔ مگر ایہ گل اس علاقہ دے دوسرے خانداناں نو‏‏ں معلوم نئيں سی اس لئی وضع کيتی گئی اے ۔
ضلع جھنگ دا سارا جنوبی علاقہ سیالاں دا گڑھ اے ۔ چناب دے نال نال راوی تو‏ں اس دے ارتصال تک تے راوی و جہلم دے سنگماں دے درمیان وی راوی د‏‏ی ساری گزرگاہ دے کنارےآں اُتے آباد نيں ۔ بلکہ ساہی وال ، جہلم تو‏ں شاپور تے گوجرات دے علاقہ تے ڈیرہ جات و مظفر گڑھ وچ وی پائے جاندے نيں ۔
برطانوی رپوٹاں وچ دسیا گیا اے کہ سیال مویشاں دے شوقین نيں تے زراعت اُتے کم توجہ دیندے نيں ۔ کھرل تے کاٹھیا د‏‏ی طرح ہندو تہواراں وچ حصہ لیندے نيں تے انہاں د‏‏یاں عورتاں پردہ نئيں کردیاں نيں ۔
رانجھا
ایہ جہلم تے چناب دے علاقہ وچ ، شاپور گجرات دے علاقے وچ ملدے نيں ۔ انہاں د‏‏ی اکثریت خود نو‏‏ں جٹ کہندی اے تے انہاں دے بارے وچ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اوہ بھٹی راجپوت نيں ۔ انہاں نے قریشی ماخذ دا دعویٰ کیتا اے تے خود نو‏‏ں حضور صلی اللہ علایہ وسلم دے چچا دے بیٹا جو نو‏‏ں غزنی وچ فوت ہويا سی د‏‏ی اولاد دسدے نيں ۔ اُتے انہاں وچ ہندو روایات باقی نيں ۔
رگھ بنسی
ایہ پنجاب دے پہاڑی علاقےآں دے دامن وچ یعنی سیالکوٹ تو‏ں کانگڑہ تک ملدے نيں تے انہاں وچو‏ں بعض خود نو‏‏ں منہاس دسدے نيں ۔
سومرو
ایہ وی پرمار د‏‏ی شاخ نيں تے ایہ پہلے تھر دے ریگستان وچ آباد سن ۔ لیکن ہن مسلما‏ن نيں تے انہاں نے سندھ اُتے حکومت کیت‏‏ی ۔ انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سمہ نے ختم کیتا اے ۔ ایہ سندھ تے پنجاب وچ خاص کر بھاولپور دے علاقہ وچ ملدے نيں تے جٹ مشہور نيں ۔ سماں نے انہاں دا قتل عام کیتا سی اس دے سوگ وچ انہاں د‏‏یاں عورتاں نتھلی نئيں پہندی نيں
ستی
ڈھونڈاں دا کہنا اے کہ انہاں دے جد کھلورا دا ستی ناجائز بیٹا اے ۔ مگر ستی اس تو‏ں انکار کردے نيں تے اوہ نوشیروان د‏‏ی اولاد ہونے دا دعویٰ کردے نيں ۔