cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رشید حسرت
نمونہ کلام
وہ جِسے ہم رامؔ سمجھے تھے نِکل آیا ہے شامؔ کِس کو سمجھاتے پِِھریں اب کِس سے مُنہ ماری کریں
قِیمتیں چِیزوں کی بڑھتی جارہی ہیں دِن بدِن ہم رکھیں فریاد کِس کے سامنے، زاری کریں
ایک مُدّت سے رہے اِس عارضے میں مُبتِلا دُور دِل سے آؤ اب ہم "میں" کی بِیماری کریں
ہم مزارِع گاؤں کے ایسے ہُوئے جِس میں رشِیدؔ ایک سے بڑھ کر جہاں پر لوگ سرداری کریں
حیات کیا تھی، فقط اِنتشار میں گُزری گہے تھی زخم سی گاہے قرار جیسی تھی
مِلا ہُؤا مِری چائے میں رات کُچھ تو تھا کہ شب گئے مِری حالت خُمار جیسی تھی
تُمہاری یاد کی خُوشبُو کے دائروں میں رہا اگرچہ زرد رہی، پر بہار جیسی تھی
تُمہارے ہِجر کے موسم میں، کیا کہُوں حالت کبھی اُجاڑ، کبھی تو سِنگھار جیسی تھی
ہزار طرح کے گھمبیر مرحلوں میں تھا حیات جیسے کِسی اِک حِصار جیسی تھی
وہ رات جِس سے کہ جی بھر لِپٹ کے روتا رہا رشِیدؔ شب وہ مگر کوہسار جیسی تھی
۷۔ تسلِیم ہم شِکست کریں یا نہِیں کریں اپنی انا کو پست کریں یا نہِیں کریں
اِک شب کا ہے قیام رہو تُم ہمارے ساتھ رُتبہ بلند و پست کریں یا نہِیں کریں
شوہر بِچارے سوچ میں ڈُوبے ہُوئے ہیں آج بِیوی کو زیرِ دست کریں یا نہِیں کریں
اعصاب کی شکست کو عرصہ گُزر گیا پِھر سے عدم کو ہست کریں یا نہِیں کریں
دِل یہ صنم تراش بھی ہے بُت شِکن بھی ہے اِس کو خُدا پرست کریں یا نہِیں کریں
لکھا ہؤا ہے سال وِلادت کا اور کُچھ اِس کو بدل کے شست کریں یا نہِیں کریں
تُم نے کہا تھا مارچ میں لوٹاؤ گے اُدھار اب فیصلہ اگست کریں یا نہِیں کریں
چھوڑا ہے اُس نے بِیچ میں کسنے کو اِک خلا اب فِقرہ کوئی جست کریں یا نہِیں کریں
۸۔ تھا بے سکت ہوا میں اُچھالا گیا تھا جب بے روزگار گھر سے نِکالا گیا تھا جب
ناکامیوں نے مُجھ میں بڑی توڑ پھوڑ کی محرُومیوں کی گود میں ڈالا گیا تھا جب
اُس نے تو صاف آنے سے اِنکار کر دیا احقر منانے، حضرتِ اعلا! گیا تھا جب
تب اُس کی ضِد میں تھا کہ نہ تھا مُمکِنات میں بچّے کی طرح ڈانٹ کے ٹالا گیا تھا جب
اُس دِن سے یہ وجُود اندھیروں کی زد میں ہے مُجھ کو اکیلا چھوڑ اُجالا گیا تھا جب
اپنی زبان کاٹ کے جانا پڑا مُجھے اِک فرد ساتھ بولنے والا گیا تھا جب
تب تک مِرا وجُود ہی گل بھی چکا حُضور مُدّت کے بعد آ کے سنبھالا گیا تھا جب
اب ہیں سمیٹنے میں تُمہیں ہِچکِچاہٹیں تب کیوں نہ تِھیں رشؔید کو گالا گیا تھا جب
۹۔ کب ہم نے کہا تُم سے محبّت ہے، نہِیں تو دِل ہِجر سے آمادۂِ وحشت ہے، نہِیں تو
باتیں تو بہُت کرتے ہیں ہم کُود اُچھل کر اِس عہد میں مزدُور کی عِزّت ہے، نہِیں تو
مزدُوری بھی لاؤں تو اِسی کو ہی تھماؤں بِیوی میں بھلا لڑنے کی ہِمّت ہے، نہِیں تو
دولت کے پُجاری ہیں فقط آج مسِیحا دُکھ بانٹنا ہے، یہ کوئی خِدمت ہے؟؟ نہِیں تو
دعوا تو سبھی کرتے ہیں پر ایسا نہِیں ہے تفرِیق نہیں ہم میں حقِیقت ہے، نہِیں تو
خُود ہاتھ سے میں آپ کرُوں اپنی تباہی اور سب سے کہُوں یہ مِری قِسمت ہے، نہِیں تو
جو پہلی محبُت تھی مزہ اُس کا الگ تھا کیا اب بھی وُہی پہلی سی لذت ہے، نہِیں تو
ہم جِس کے سہارے پہ رہے، اُس کا بِچھڑنا جاں لینے سے کیا کم یہ مُصیبت ہے، نہِیں تو
اے وقت تِرا زخم بھرا ہے نہ بھرے گا محفُوظ ترے وار سے حسرتؔ ہے، نہِیں تو
۱۰۔ کُچھ نہِیں پایا ہے ہم نے اِس بھرے سنسار میں پُھول سے دامن ہے خالی گر چہ ہیں گُلزار میں
پِھر محبّت اِس طرح بھی اِمتحاں لیتی رہی جیب خالی لے کے پِھرتے تھے اِسے بازار میں
ہم نے ہر ہر بل کے بدلے خُوں بہایا ہے یہاں تب کہِیں جا کر پڑے ہیں پیچ یہ دستار میں
ذائقوں سے اِن کے ہم کو کُچھ نہیں ہے اِنحراف سب سے مِیٹھا پھل ہے لیکن صبر سب اثمار میں
چُرمراتے سُوکھے پتوں پر قدم رکھتے ہوئے کھو کے رہ جاتے ہیں ماضی کی حسِیں مہکار میں
ہم گلی کُوچوں میں تو دعوا کریں تہذِیب کا اور اپنے گھر رکھیں ماں باپ کو آزار میں
کل تُمہارے پاؤں چاٹیں گے ہمارا کام ہے آج حاضِر ہو نہِیں پائے اگر دربار میں
زیدؔ نے لوگوں میں بانٹا، آج آٹا، دال، گِھی اِس توقع پر کہ ہو گی کل خبر اخبار میں
ہم تُمہاری بے زُبانی سے تھے تھوڑا آشنا کِھلکھلاتی "ہاں" چُھپی تھی "پُھسپُھسے اِنکار میں
جو سُنے وہ گُفتگُو کا بن کے رہ جائے اسِیر کیسا جادُو رکھ دیا اِک شخص نے گُفتار میں
تھا زمانہ وہ تُمہارے ناز کا، انداز کا شرم کے مارے گڑھے پڑتے تُمہیں رُخسار میں
کام کیا ایسا پڑا ہے، ڈُھونڈتے ہو کِس لِیئے ہم سے مِلنا ہے تو پِھر ڈُھونڈو ہمیں اشعار میں
اِک وفا کو چھوڑ کر تصوِیر میں سب کُچھ مِلا اے مُصوّر رہ گئی بس اِک کمی شہکار میں
جو ہُنر رکھتا ہے وہ روٹی کما لے گا ضرُور دوستو طاقت بڑی رکھی گئی اوزار میں
شاعری تو خاک کر لیں گے مگر اِتنا ضرُور فیضؔ کا سندیس گویا روزنِ دِیوار میں
جِس کی مرضی، جب، جہاں، جیسی بھی من مانی کرے اِک ذرا سا دم کہاں باقی رہا سرکار میں
ہم اگر تذلِیل کی زد میں ہیں تو باعِث ہے یہ حل کبھی ڈُھونڈا نہیں اقبالؔ کے افکار میں
آج اپنے فن کی لوگو قدر دانی کُچھ نہیں کل ہمیں ڈُھونڈا کرو گے تُم قدِیم آثار میں
مصلِحت کا یہ تقاضہ تھا کہ ہم نے مان لی جِیت پوشِیدہ کِسی کی تھی ہماری ہار میں
آخری شمعیں بھی اب تو پھڑپھڑا کے رہ گئِیں مُنتظِر بیٹھے ہوئے ہیں ہم یہاں بےکار میں
وہ، تعلُّق جِس کی خاطِر سب سے توڑا تھا رشِیدؔ لو چلا ہے وہ بھی ہم کو چھوڑ کر اغیار میں
۱۱۔ وُہ مِرا دوست مِرے حال سے آگاہ تو ہو نا سہی سچ میں مگر خواب میں ہمراہ تو ہو
کُچھ اثر اُن پہ مِری آہ و فُغاں کا یارو ہو نہ ہو، پِھر بھی مِرے لب پہ کوئی آہ تو ہو
کب کہا میں نے تعلُّق وہ پُرانا ہو بحال بس دِکھاوے کو فقط تُم سے کوئی راہ تو ہو
جو محبّت میں وفاؤں کو تڑپتا چھوڑے پِِھر ترستا ہی رہے، پہلے اُسے چاہ تو ہو
میں نے کب اُس کی محبّت کا کِیا ہے اِنکار؟ اُس طرف جاتا کوئی راستہ ہو، راہ تو ہو
تُرش لہجے پہ کبھی غور کِیا ہے تُم نے گرم جوشی نہ سہی دل میں مگر جاہ تو ہو
کیا ہُؤا چاند اگر اپنے تصرُّف میں نہِِیں شک نہِیں اِس میں مِرے واسطے تُم ماہ تو ہو
آج کُچھ ایسا ادا کرنا پڑے گا کِردار ہو نہ ہو کُچھ بھی مگر دوست خُود آگاہ تو ہو
۱۲۔
سُناؤں گا تُمہیں اے دوست میں فُرصت سے حال اپنا
مہِینہ چین سے گزرا، نہ دِن، گھنٹہ نہ سال اپنا
تُمہارے ہِجر و حِرماں سے کہُوں کیا حال کیسا ہے سمجھ لِیجے کہ ہونے کو ہے اب تو اِنتقال اپنا
نہِیں ہوتا تو ہم کب کا جُھلس کر راکھ ہو جاتے ہمارے کام آیا دیکھ لو یہ اعتدال اپنا
تُمہاری آنکھ سے آنسُو تو کیا خُوں بھی رواں ہو گا کہو تو شعر گوئی میں دِکھا دیں وہ کمال اپنا
بہت مقبُول ہوتی جا رہی ہے دِل زدگاں میں ہماری شاعری، اب تو فسُوں بھی بے مثال اپنا
کرِشمہ وقت میں رکھا گیا ہے زخم بھرنے کا لگے جو گھاؤ تو حسرتؔ، بنے خُود اِندمال اپنا
۱۳۔ گو پنکھ نہِیں پِھر بھی آزاد نہِیں کرنا نا شاد رکھو مُجھ کو تُم شاد نہِیں کرنا
قد کاٹھ اگر دو گے، سمجُھوں گا تُمہیں بونا بونا ہی رکھو مُجھ کو شمشاد نہیں کرنا
تُم عام سی لڑکی ہو، میں عام سا لڑکا ہوں شِیرِیںؔ نہ سمجھ بیٹھو، فرہادؔ نہِیں کرنا
ایسے نہ اُجڑ جانا دیکھو تو کہِیں تُم بھی بستی ہی کوئی دِل کی آباد نہِیں کرنا
جو ذہن کے ریشوں میں رچ بس کے رہا اُس سے کیسے یہ کرُوں وعدہ اب یاد نہِیں کرنا
اِس شہر کے حاکِم نے یہ حُکم کیا جاری کُچھ بھی ہو کوئی ہرگز فریاد نہِیں کرنا
بس ایک انا پائی، گھر اپنا لُٹا بیٹھے اے بیٹِیو! اے بیٹو! اضداد نہِیں کرنا
تہذِیب بتا دے گی، تُم کتنے مُہذّب ہو ظاہِر ہی کِسی پر تُم اسناد نہِیں کرنا
کُچھ وقت کبھی ہم نے اِک ساتھ گُزارا ہے اب جور و جفا حسرتؔ، بے داد نہِیں کرنا
۱۴۔
آج چہچہاتے ہیں کل مگر نہیں ہوں گے آشنا سے یہ چہرے بام پر نہیں ہوں گے
دل پہ ڈال کر ڈاکہ چُھپ کے بیٹھ جاتے ہیں جا کے دیکھ لیں لیکن، لوگ گھر نہیں ہوں گے
پی کے ہم بہکتے تھے، چھوڑ دی ہے اب یارو کھائی ہے قسم ہم نے، ہونٹ تر نہیں ہوں گے
اُس کے من پسندوں میں ہم اگر نہیں شامل جان بھی لُٹا دیں تو معتبر نہیں ہوں گے
نا ہؤا میسّر گر ساتھ آپ کا تو پھر چند گام رستے بھی مختصر نہیں ہوں گے
مشورہ دیا تم کو، قیمتی ہیں یہ الفاظ گر عمل کرو گے تو، بے اثر نہیں ہوں گے
رہبری کے پردے میں راج رہزنوں کا ہے آج ہم نہیں یا پِھر، راہبر نہیں ہوں گے
درد وہ مِلا حسرتؔ جاں بچانے کے حربے آزمائے لیتے ہیں، کارگر نہیں ہوں گے
۱۵۔
فلاح کے لیئے اِنساں کی کام کرتا رہا خُلوص و مِہر کے کُلیے میں عام کرتا رہا
مِرے لِیئے تو مِرے دوست زہر اُگلتے رہے میں کِس گُماں میں ملائم کلام کرتا رہا
وہ کِس قدر مِری فرمائشوں کے تھا تابع اُجالے رُخ سے، جو زُلفوں سے شام کرتا رہا
مِلا جو اور کوئی اُس کی سمت دوڑ پڑا کُھلا وہ شخص، غرض کا سلام کرتا رہا
پڑا جو وقت، مُعلّق تھا میں خلاؤں میں گُمان کو در و دِیوار و بام کرتا رہا
کبِھی جو چین کے لمحے مُجھے نصِیب ھُوئے یقِین رکھنا وہ سب اُس کے نام کرتا رہا
جو آدمی کی نفِی، اِختلاف اُن سے ہے جو مُعترِف، سو میں اِحترام کرتا رہا
کہا تھا اُس کو مِرے ساتھ دِن کا کھانا ہے وہ کھا چُکا، میں یہاں اِہتمام کرتا رہا
رشیدؔ کیسے بلاؤں سے بچ کے نِکلوں گا جو قید رکھنی تھیں خُود بے لگام کرتا رہا
۱۶۔
دیکھا ہے جو اِک میں نے وہی خواب بہُت ہے ورنہ تو وفا دوستو! کمیاب بہُت ہے
یہ دِل کی زمِیں بنجر و وِیران پڑی تھی تھوڑی سی ہُوئی تُُجھ سے جو سیراب بہُت ہے
کل لب پہ تِرے شہد بھری بات دھری تھی اور آج کے لہجے میں تو تیزاب بہُت ہے
اِک میں کہ نِگوڑی کے لیئے جان بکف ہوں اِک جنسِ محبّت ہے کہ نایاب بہُت ہے
جب عہد کیا دِل نے کہ بے چین نہ ہوگا پِھر کیا ہے سبب اِس کا کہ بےتاب بہُت ہے
کُچھ فرق نہِیں چاند رسائی میں نہِیں جو تُو میرے لیئے اے مرے مہتاب بہُت ہے
کمزور عدُو کو ہی سمجھنا ہے تِری بُھول بازُو میں تِرے مانتے ہیں تاب بہُت ہے
کچُھ اور کرُوں تُجھ سے بھلا کیسے تقاضہ آنکھوں میں بسا رکھا ہے جو آب بہُت ہے
کہتا ہے تُجھے کون کہ تُو ٹُوٹ کے چاہے حسرتؔ کے لِیئے اِک تِرا "آداب" بہُت ہے
۱۷۔
اُلٹا ہی دُعاؤں کا اثر دیکھ لیا ہے اب تو میرا آفات نے گھر دیکھ لیا ہے
اب چین کہاں، راحت و آرام کہاں کا جنّت میں جو ممنوعہ شجر دیکھ لیا ہے
بس حاجتِ احسان نہیں ہے کہ اب ھم نے جنگل میں، بیابان میں گھر دیکھ لیا ہے
کیا چین ملے مجھ کو سُکوں کیوں ہو میسّر بے چین اُسے، چشم کو تر دیکھ لیا ہے
ویسے تو کوئی شخص بھی عیبوں سے نہیں پاک مُنہ بند رکھو پھر بھی اگر دیکھ لیا ہے
پھن سانپ کی مانند اُٹھایا ہے جِنہوں نے ایسوں کا تو کُچلا ہؤا سر دیکھ لیا ہے
بچّوں پہ لُٹا دی تھی پسینے کی کمائی حسرتؔ جو ملا اُن سے ثمر دیکھ لیا ہے
۱۸۔
غرور ایسا بھی کیا تُجھ کو شادمانی کا کِسی کی چِیخیں جو شہنائِیوں کے بِیچ میں ہیں
ہمیں تو خوف سا لاحق ھے ٹُوٹ جانے کا تعلُّقات جو گہرائِیوں کے بِیچ میں ہیں
ہمارے بیچ میں ہے مسئلہ زمینوں کا فساد انہی پہ مِرے بھائِیوں کے بِیچ میں ہیں
ہمارا درد بھی اِک، سوچنے کا زاوِیہ ایک عجِیب ناتے یہ صحرائِیوں کے بِیچ میں ہیں
کِسی کو اوجِ ثُریّا پہ لے چلے تھے مگر زمانہ دیکھ ہمیں کھائیوں کے بِیچ میں ہیں
یہ دِل کا شِیشہ تو ٹُکڑوں میں بٹ چُکا کب کا کہ سادہ دل ابھی  رعنائِیوں کے بِیچ میں ہیں
وفا ھے کیا؟ یہاں مفہُوم کِس کو سمجھائیں یہی تو دُکھ ھے کہ ہرجائِیوں کے بِیچ میں ہیں
۱۹۔
ذرا سی باپ مِرا کیا زمین چھوڑ گیا کثیر بچّے ہیں ازواج تین چھوڑ گیا
مُجھے مِلے تو میں اُس نوجواں کو قتل کروں جو بد زباں کے لیئے نازنِین چھوڑ گیا
رہا جو مُفت یہ حُجرہؔ دیا سجا کے اُسے مکاں کُشادہ تھا، لیکن مکین چھوڑ گیا
پِلایا دودھ بھی اور ناز بھی اُٹھائے، مگر کمال سانپ  تھا جو آستین چھوڑ گیا
پلٹ تو جانا ھے ھم سب کو ایک دن، یارو مگر وہ شخص جو یادیں حسین چھوڑ گیا
میں اپنی تلخ مِزاجی پہ خُود ھُؤا حیراں گیا وہ شخص تو لہجہ متین چھوڑ گیا
ابھی کی حق نے عطا کی ھے، کل کی دیکھیں گے اب ایسی باتوں پہ کاہے یقین چھوڑ گیا؟
صِلہ خلوص و عقیدت کا مانگ سکتا تھا جو ایک شخص زمیں پر جبین چھوڑ گیا
خدا کا خوف نہیں، وائرس کا تھا خدشہ جسے بھی موقع ملا ھے وہ چِین چھوڑ گیا
کوئی مزے سے مِرا کھیل دیکھتا تھا رشیدؔ مگر جو دیکھنے والا تھا سِین، چھوڑ گیا
۲۰۔
آسمانِ وقت پر روشن ستارا آپ کا نقص مجھ کو، فائدہ سارے کا سارا آپ کا
دکھ ھؤا یہ جان کر، بیٹے الگ رہنے لگے کچھ بتاؤ، کس طرح اب ھے گزارا آپ کا؟
باندھ لو رختِ سفر پھر سے مدینہ کے لیئے کچھ نہیں اس کے سوا بس اب تو چارہ آپ کا
مالکن نے ہاتھ سے پکڑا، نکالا ڈانٹ کر شب، مِری بیٹھک پہ تھا نوکر بچارا آپ کا
مجھ سے مت پوچھو کہ میں نے کس طرح کے غم سہے کس طرح دکھ جھیل کر قرضہ اُتارا آپ کا
بھائی نے بے دخل مجھ کو کر دیا میراث سے اور یہ تک کہہ دیا، اس میں نہ پارا آپ کا۔
ماں منع کرتی رہی مجھ کو شراکت سے مگر پڑ گیا سر پر مِرے آخر خسارا آپ کا
۲۱۔
بِک جائیں گےھم، حُسن خرِیدار اگر ھے نِمٹیں گے کوئی بر سرِ پیکار اگر ھے
کل اُس سے ہمیشہ کو تِری جان چُھٹے گی اِک رات کا مہمان ھے، بِیمار اگر ھے
بس ایک نظر دل کے صحِیفے کی طرف دیکھ پھر شوق سے کر جان تُو اِنکار اگر ھے
ھونٹوں کو بھلے جُنبش الفاظ گِراں ھو آنکھوں ھی سےکر ڈالیئے اِظہار اگر ھے
لو کل سے نئی سمت کا کرتے ھیں تعیّن اے دوست بِچھڑنے کا ھی اِصرار اگر ھے
ھم جِس کےلیئے عُمر گنوا بیٹھے ہیں یارو رکھ لے گا بھرم صاحبِ کِردار اگر ھے
اے جانِ رشِیدؔ اِس کا سبب تُم تو نہیں ہو یہ خاک نشِیں جان سے بیزار اگر ھے
الموڑا دی تاریخ
thumb|300x300px| 2013 وچ المورا الموڑا بھارت د‏‏ی اتراکھنڈ ریاست وچ واقع اک شہر ا‏‏ے۔ ایہ ضلع الموڑا دا انتظامی صدر مقام وی اے ۔ اس شہر د‏‏ی بنیاد بادشاہ کلیان چند نے 1578 وچ رکھی سی۔ مہابھارت دے زمانے سے (ستويں تے اٹھويں صدی ق م) ، پہاڑیاں تے آس پاس دے علاقےآں وچ انسانی بستیاں د‏‏ی تفصیل موجود ا‏‏ے۔ الموڑا چندونشی بادشاہاں دا راجگڑھ سی جنھاں نے کوماواں ریاست اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
پورانیک حوالے
thumb|300x300px| [[کورم|کرما اوتار وچ بھگوان وشنو ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ لارڈ وشنو المورا نگر دے پہاڑ اُتے رہندے سن ۔]]
اسکندپوران دے ماناس کھنڈ وچ کہیا گیا اے کہ اک مقدس پہاڑ دریاواں کوشیکی (کوشی) تے شلمالی (سویاال) دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ ایہ پہاڑ المورا دا پہاڑ اے ، دوسرا کوئی پہاڑ نئيں ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ وشنو ايس‏ے پہاڑ اُتے رہندے سن ۔ کچھ اسکالراں دا ایہ وی مننا اے کہ وشنو دا کرمااواتار ايس‏ے پہاڑ اُتے ہويا سی۔
اک لیجنڈ دے مطابق ، ایہ کہیا جاندا اے کہ المورہ د‏‏ی کوشیکا دیوی نے اس خطے وچ شومبھا تے نشومبھا راکشساں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ کہانیاں بہت ساری نيں ، لیکن اک گل بالکل صحیح اے کہ اورینٹل دور دے بعد تو‏ں اس مقام د‏‏ی مذہبی ، جغرافیائی تے تاریخی اہمیت ا‏‏ے۔
قدیم تریخ
[[فائل:Jageshwar temple (6133248823).jpg|thumb|300x300px| جیگیشور دا ہیکل۔
اٹھويں تے 13ويں صدی دے درمیان تعمیر کردہ اس ہیکل نو‏‏ں ہندوستان دے آثار قدیمہ دے سروے نے محفوظ کيتا اے ۔]] مقامی روایت دے مطابق ، تیواری کٹرمل دے سن مندر وچ برتناں د‏‏ی صفائی دے لئی روزانہ مختلف قسم دے پودےآں د‏‏ی فراہمی کرنے والے المورہ دے پہلے باشندےآں وچ شامل سن ۔ قدیم متون ، جداں وشنو پرانا تے اسکندپوران ، خطے وچ انسانی بستیاں نو‏‏ں بیان کردیاں نيں۔ شاکا ، ناگ ، کیراٹ ، خاص تے ہن ذاتاں نو‏‏ں اس خطے دے قدیم ترین قبیلے دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔
ہستنا پور شاہی خاندان دے کورواس تے پانڈو میدانی علاقےآں دے اگلے اہ‏م شہزادے سن ، جنہاں نے فتح کرکے انہاں حصےآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مہابھارت جنگ دے بعد ، ہسٹینا پور دے بادشاہ کچھ عرصہ ایتھ‏ے رہے ، حالانکہ انہاں دا اختیار برائے ناں تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ اصل حکمران مقامی سن ، جنہاں وچ کنند (یا کلنڈا) سب تو‏ں اہ‏م سی۔ خاص خاص دوسرے قدیم لوک سن ، جو ابتدائی آریائی لوکاں نال تعلق رکھدے سن تے انہاں دناں وڈے پیمانے اُتے بکھرے ہوئے سن ۔ انہاں نے اس خطے دا ناں خاصدش یا خاص مندل رکھیا۔
قدیم المورا قصبہ اپنے قیام تو‏ں پہلے کٹیوری بادشاہ باکلدیو دے ماتحت سی۔ بادشاہ نے اپنی زمین دا اک بہت وڈا حصہ گجرا‏تی برہمن ، شری چند تیواری نو‏‏ں دتا۔ کٹیوری بادشاہاں دے زمانے وچ ، اسنو‏ں راج پور کہیا جاندا سی۔ 'راج پور' ناں دا ذکر بوہت سارے قدیم تانبے د‏‏ی تختاں اُتے وی کيتا گیا ا‏‏ے۔
الموڑا وچ چنداواں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ، دو بادشاہ شہر دے دونے سرے اُتے واقع دو قلعےآں وچ رہندے سن ۔ شہر دے جنوب وچ اک قلعہ سی جس دا ناں کھگماریا سی ، جس وچ کٹیوری بادشاہ بچدیو عرف بیجل دیو دا محل سی۔ ایہ قلعہ نويں صدی وچ کٹیوری بادشاہاں نے تعمیر کيتا سی۔ بادشاہ بچلڈیو د‏‏ی حکمرانی صرف بارہمنڈل دے کچھ علاقےآں تک محدود سی۔ شہر دے شمال مغرب وچ ، اک پہاڑ دے آخر وچ ، رائل کوٹ دا قلعہ سی ، جو پہلے رائلا برادری دے بادشاہ دا محل سی۔ کہیا جاندا اے کہ اس محل وچ کرسٹل دے نصب کردہ ستون نيں۔ اج کل اس قلعے دے کھنڈرات وی موجود نيں۔ رائلس د‏‏ی اولاد چنداں د‏‏ی آمد تک المورا وچ موجود سی۔
آغاز تو‏ں لے ک‏ے سولہويں صدی تک
شاہ رودر چند نے المورا وچ ہی سنسکرت دے مطالعہ دے لئی سہولیات فراہ‏م کیتیاں۔ انہاں دے بیٹے لکشمی چند نے المورا وچ مہادیو دے مندر د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے اس دا ناں لکشمیشور رکھیا۔ باز بہادر چند نے وادی پنڈر وچ واقع بندھن دے گڑھ تے لوہبہ اُتے حملہ کيتا تے جوناگڑھ اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اپنی فتح نو‏‏ں منانے دے لئی ، انہاں نے اوتھ‏ے دے مندر تو‏ں نندے دیوی دے بت نو‏‏ں لیا تے اسنو‏ں المورا دے پرانے قلعے وچ واقع اک مندر وچ نصب کيتا۔ 1688 وچ ، شاہ ایوت چند نے گڑھوال تے ڈوٹی اُتے اپنی فتوحات د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی المورا وچ متعدد مندر قائم کیتے ، جنہاں وچ تریپورہ سندری ، ایوٹ چندیشور تے پربیٹیشور شامل نيں۔المورا وچ گنیش مندر د‏‏ی تعمیر نو دا ذمہ دار شاہ گیان چند نو‏‏ں دسیا گیا ا‏‏ے۔
18واں صدی
thumb|300x300px| قلعہ لال منڈی ، (فورٹ موائرہ) المورہ ، 1815 1744 وچ ، روہیلہ دے رہنما علی محمد خان نے علاقے وچ اک فوج بھیجی تے بھیمتال دے راستے تو‏ں المورہ وچ داخل ہوئے۔ چاند فوج انہاں د‏‏ی مخالفت نئيں کرسکدی سی ، کیونجے اس وقت دا حکمران کلیان چند کمزور تے غیر موثر سی۔ روہیلاں نے المورا اُتے قبضہ کرلیا ، تے ست ماہ تک اوتھے رہیا۔ اس دوران انہاں نے ریاست دے بوہت سارے مندراں نو‏‏ں وی نقصان پہنچایا۔ اُتے آخر کار اس خطے دے سخت موسم تو‏ں تنگ آک‏ے ، تے تن لکھ روپے معاوضے د‏‏ی ادائیگی دے بعد ، روہیلہ اپنے راجگڑھ بریلی واپس آگئی۔
1791 وچ ، نیپال دے گورکھاں نے دریائے کالی دے مغرب وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی المورا اُتے حملہ کيتا تے آسانی تو‏ں اس اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے نتیجے وچ ، کمون سلطنت دا خاتمہ ہويا تے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں المورا د‏‏ی اہمیت ختم ہوگئی۔ گورکھیا د‏‏ی حکمرانی چوویہہ سال تک رہی۔ گورکھاں نے کالی تو‏ں ایلکنندا تک سڑک بنائی ۔ ایہ روڈ المورا وچ پہنچنے دے بعد ہی کالی تو‏ں سری نگر پہنچک‏ی سی۔ گورکھیا حکمرانی دے دوران المورا وچ تقریبا 1000 مکانات سن ، تے ایہ کمون خطے دا سب تو‏ں وڈا شہر سی۔
19 ويں صدی
thumb|300x300px| المورا مارکیٹ ، 1860 thumb|300x300px| 19 ويں صدی دے آخر وچ المورا دا نظارہ [[فائل:London Missionary Society's Institution, Almora, Uttar Pradesh, India, ca. 1880-1890 (Cropped).jpg|thumb|300x300px| الموڑا وچ لندن مشنری د‏‏ی عمارت۔
20 واں صدی دے اوائل وچ ، المورا لندن مشنری تے امریکن میتھوڈسٹ بشپ دے مشن دا صدر مقام سی۔]] thumb|300x300px| [[نینی تال|نینیٹل تے الموڑا دے درمیان جھولا پُل]] برطانوی علاقے تیرہ دے سن 1800 تو‏ں انہاں دے بار بار ہونے والے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہندوستان دے گورنر جنرل لارڈ موائرا نے ، اینگلو گورکھیا جنگ دے آغاز د‏‏ی مناسبت تو‏ں دسمبر 1814 وچ الموڑا اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ گورکھیا فوج نے ستولی دے قلعے تو‏ں انگریزاں دے خلاف محاذ اٹھا لیا۔ 26 اپریل نو‏‏ں کرنل نکولس دے ذریعہ بھاری توپاں دے فائر کرنے دے بعد ، گورکھاں نے ہتھیار سُٹن دا فیصلہ کيتا۔ 26 اپریل 1815 نو‏‏ں المورا اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نے پورے کومون نو‏‏ں اپنی بالادستی وچ لیایا سی۔30 اپریل 1815 نو‏‏ں گورکھاں نے سامان بنھ لیا تے معاہدے د‏‏ی شرائط دے مطابق جھولا گھاٹ دے راستے تو‏ں ڈوٹی چلا گیا۔ مسٹر گارڈنر نے 3 مئی 1815 نو‏‏ں اک اعلامیہ جاری کيتا کہ کومون نو‏‏ں برطانوی سلطنت تو‏ں منسلک کردتا گیا ا‏‏ے۔ 3 مئی 1815 نو‏‏ں ، گورنر جنرل دے حکم دے نال ، ای گارڈنر نو‏‏ں کمان دا کمشنر تے گورنر جنرل دا ایجنٹ مقرر کيتا گیا۔ بعد وچ 1816 وچ ، گورکھااں نے سگولی معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس دے مطابق نیپال نے اوہ تمام علاقےآں واپس کردتے جنہاں اُتے گورکھیا نے الحاق کرلیا سی۔ جنگ دے بعد ، لال منڈی قلعہ الامورہ دا ناں 'فورٹ موائرہ' رکھیا گیا۔
مسٹر ٹریل لکھدے نيں کہ 1821 وچ ، المورہ وچ 742 مکانات سن ، جنہاں وچ 9369 مرد ، 1178 سوانیاں تے 968 بچے رہائش پذیر سن ، تے مجموعی آبادی 3505 سی۔ فتح المورا د‏‏ی فتح دے بعد ، انگریزی فوج دے سپاہی تے افسر 1839 تک ہال باغ وچ رہ‏‏ے۔ بعد وچ فوج دے دفاتر الموڑا منتقل کيتا گیا تے لوہاگڑھ تے پتوراگڑھ وچ فوج تعینات کيتی گئی سی۔ اس فوج نو‏‏ں بعد وچ کومون بٹالین کہیا گیا۔ 16 وچ ، اسنو‏ں لالمنڈی دے قلعے وچ واپس منتقل کردتا گیا ، جتھے ایہ رانی خیت چھاؤنی دے قیام تک قائم رہیا۔
الموڑا وچ ، کوڑھ دے مریضاں دے علاج دا انتظام مسٹر رمسے نے کيتا سی۔ 1804 وچ ، گورنمنٹ د‏‏ی اجازت تو‏ں ، مسٹر رمسے نے حیوالباگ وچ کوڑھ دے مریضاں نو‏‏ں جگہ دتی۔ 1836 دے بعد ، اس نے شہر وچ آنے والے کوڑھ دے مریضاں نو‏‏ں کھانا تے کپڑ‏ے بانٹنا شروع کردتی۔ 1840 وچ ، گنیش گیئر وچ 20 افراد د‏‏ی گنجائش والا اک کٹیج تعمیر کيتا گیا سی۔ 1848 وچ ، موجودہ اسپتال دے نیڑے اک عمارت حاصل کيتی گئی سی تے 1851 وچ فرح بڈن نو‏‏ں اس اسپتال دا انچارج لگایا گیا سی۔ تب اس وچ 31 کوڑھی سن ۔ سن 1854 وچ اے یو۔ مشنریاں نے اس اسپتال د‏‏ی رکنیت حاصل کيتی ، تے موجودہ جگہ حاصل کيتی تے اوتھ‏ے اک لیپر ہاؤس قائم کيتا۔
1837 وچ قائم کيتا گیا الامورا دا پولیس اسٹیشن پہاڑیاں دا سب تو‏ں قدیم مقام ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق ایتھ‏ے د‏‏ی جیل 1822–23 وچ قائم ہوئی سی۔ 1844ماں ، المورا وچ اک مشن اسکول کھولیا گیا جو 1871 وچ رامسے کالج وچ تبدیل ہوئے گیا سی ، لیکن فیر ، اسنو‏ں واپس ہائی اسکول وچ تبدیل کردتا گیا۔ المورہ وچ انگریزی تعلیم دا آغاز کرنے والا ایہ پہلا اسکول ا‏‏ے۔ سن 1851 وچ بورڈ آف ریفرنس قائم ہويا۔ المورا بلدیہ 1864 وچ تشکیل دتی گئی۔ اس تو‏ں پہلے زیکا بورڈ دے ممبران د‏‏ی تشکیل حکومت نے د‏‏ی سی۔ انتخابات دا نظام 1898 وچ متعارف کرایا گیا سی ، تے پہلا انتخاب 1899 وچ ہويا سی۔ زیکا بورڈ دے پہلے غیر سرکاری چیئرمین دا انتخاب 1911 وچ ہويا۔
الامورہ وچ پریس کھولنے تے اخبار نو‏‏ں شائع کرنے دا سہرا پنڈت بودبیبلب پانت نو‏‏ں دتا گیا ا‏‏ے۔ 1861 وچ اس نے اک مباحثہ کلب کھولیا۔ بعدازاں مسٹر پنت نے ایتھ‏ے پریس کھولی تے ہفتہ وار رسالہ الامورا اخبار وی شائع کيتا۔ پہلے اوہ خود اس وچ ترمیم کردے سن ، لیکن بعد وچ ایہ کم منشی سدانند سانوال نے سنبھالیا۔ الامورہ اخبار اس صوبے دا سب تو‏ں قدیم ہندی ہفتہ سی۔ بابو دیویداس نے 1893–94 وچ 'کمون پرنٹنگ پریس' کھولی ، جس وچ 'کرمانچل سمچار' دے ناں تو‏ں ہفتہ وار شائع ہويا۔ اک ہور ہفتہ وار ، 'کرمانچل مترا' کومون پرنٹنگ تو‏ں شائع ہويا ، لیکن کچھ دیر بعد اسنو‏ں روک دتا گیا۔
20 واں صدی
20 واں صدی دے اوائل تک ، المورا ضلع الموریہ دا صدر مقام بن گیا سی۔ ایہ لندن مشنری تے امریکی میتھوڈسٹ بشپ مشن دا صدر مقام وی سی۔ 1901 وچ المورہ وچ اک نواں اسپتال قائم ہويا۔ سوانیاں اسپتال 1927 وچ کھولیا گیا۔ المورہ ٹاؤن اسکول 1907 وچ قائم کيتا گیا سی۔ 1932 وچ ، شیٹلختےت وچ ایس ایس بوائے اسکاؤٹ ایسوسی ایشن دا نرملوان سمر کیمپ کھولیا گیا۔ 1920 تو‏ں لے ک‏ے موٹر ٹرانسپورٹ کافی مشہور ہوگئی جدو‏ں پہلی موٹر لاری المورہ وچ پہنچی۔1937 تک ، الامورہ تو‏ں ٹیلی گرام لوہا گھاٹ ، پٹوراگڑھ ، مکتیشور تے رانی خیت بھیجے جاسک‏‏ے۔ رینی کھیت دے ذریعہ نینیٹل تے ہور علاقےآں وچ ٹیلیفونک کالاں وی کيت‏ی جاسکدی نيں۔ 1940 د‏‏ی دہائی وچ المورا وچ 35 دے نیڑے معائنہ دے بنگلے سن ۔
1913 وچ ، مسٹر بدری دت پانڈے نے الامورہ اخبار د‏‏ی تدوین اپنے ہتھ وچ کیتی۔ اس نے اسنو‏ں قومی رنگ دتا ، جس نے بہت ترقی کیتی۔ المورہ اخبار دے صارفین د‏‏ی تعداد 50-60 تو‏ں ودھ ک‏ے 1500 ہوگئی سی ، لیکن 1917 وچ اسنو‏ں بند کردتا گیا سی۔ صرف 1918 وچ ہی بدری دت پانڈے نے اپنے دوستاں د‏‏ی مدد تو‏ں پیٹریاٹ نامی اک پریس کھولی تے انہاں وچو‏ں اک طاقت ، اک قومی رسالہ شائع کيتا۔ شکتی د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں نالاں ، کچھ شراکت داراں نے اپنے حصص نو‏‏ں واپس لے لیا تے 1919 وچ سومبری پریس کھولی ، جس وچو‏ں جیوندی دے ناں تو‏ں اک رسالہ کچھ عرصے دے لئی شائع ہويا۔
جغرافیہ دا محکمہ المورا دے ایس ایس جے کیمپس وچ واقع اے جو 1955 وچ قائم ہونے والی کمون یونیورسٹی دے قدیم ترین محکمےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ المورہ کالج پہلے آگرہ یونیورسٹی تو‏ں وابستہ ڈگری کالج سی۔ 1973 وچ نینیال وچ کومون یونیورسٹی دے قیام دے نال ہی ، ایہ کوماون یونیورسٹی دا حلقہ کالج بن گیا تے 1994 وچ اسنو‏ں یونیورسٹی دے کیمپس دا درجہ دتا گیا۔
اکیہويں صدی
6 نومبر 2000 نو‏‏ں ریاست اتراکھنڈ دے قیام پر ، الموڑا نويں ریاست دا اک حصہ بن گیا۔ اتراکھنڈ رہائشی یونیورسٹی 7 ستمبر 2014 نو‏‏ں ایتھ‏ے قائم ہوئی سی ، تے فیر اپریل 2017 وچ ، ادے شنکر قومی سنگیت ناٹیا اکیڈیمی تے خود المورا وچ واقع سی۔ جگت سنگھ بشٹ گورنمنٹ ہوٹل مینجمنٹ انسٹی ٹیوٹ نو‏‏ں رہائشی یونیورسٹی دے تحت رکھیا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:اتراکھنڈ
عبدالکریم بخاری
میر عبد الکریم بخاری (   دوسرا نصف۔ XVIII صدی ، بخارا - 1830 ، قسطنطنیہ ) - فارسی  مورخ اور سیاح ۔
عبد الکریم بخاری کا تعلق بخارا سیدوں سے تھا ، میر الدین (1804) ماتحت معیشت کا سربراہ تھا۔ 1806 میں انہوں نے اپنا وطن چھوڑ دیا اور سفارت خانے کے وفد کے حصے کے طور پر قسطنطنیہ گئے۔ 1817 میں ،   اس نے احمد شاہ درانی کے زمانے کے تاریخی واقعات کو بیان کرتے ہوئے وسطی ایشیاء  کا ایک مختصر تاریخی اور جغرافیائی جائزہ لکھا۔ 1873-1874 میں ، فارسی زبان میں یہ کتاب مصر میں شائع ہوئی۔ 1876 میں ، "وسطی ایشیا کی تاریخ (افغانستان ، بخارا ، خیوا ، کوکند)" کے عنوان سے فرانسیسی زبان میں ایک ترجمہ شائع ہوا Histoire de l'Asie centrale (Afghanistan, Boukhara, Khiva, Khoquand)  ہسٹوائر ڈی ایل ایسی سنٹرال (افغانستان ، بخارا ، خیوہ ، خوکند) )  ۔
ادب
При написании этой статьи использовался материал из издания «Казахстан. Национальная энциклопедия» (1998—2007), предоставленного редакцией «Қазақ энциклопедиясы» по лицензии Creative Commons BY-SA 3.0 Unported. زمرہ:انیسویں صدی کے مؤرخین زمرہ:1830ء کی وفیات
دریائے لینا
لینا ( روسی : Ле́на ، IPA: [ˈlʲenə] ؛ Sakha : Ülүөнэ, Ölüöne ) تن عظیم دریاواں وچ سب تو‏ں مشرقی اے (باقی دو دریائے اوب تے دریائے ینیسی نيں) جو بحرِ آرکٹک وچ بہندے نيں۔ ایہ دنیا دا گیارہواں سب تو‏ں لمبا دریا تے نويں سب تو‏ں وڈا کیچمنٹ ایریا ا‏‏ے۔
دریائے لینا شمالی ایشیا دے مشرقی سائبیریا دے علاقے وچ اک دریا اے تے دنیا دا ۱۱ واں طویل ترین دریا ا‏‏ے۔ دریائے ینیسی تے دریائے اوب دے نال نال ، اسنو‏ں بحیرہ آرکٹک وچ بہنے والا تیسرا عظیم سائبیرین دریا سمجھیا جاندا اے ۔ اس د‏ی کل لمبائی ۴٬۴۷۲ کلومیٹر (۲٬۷۷۹ میݪ) اے تے ایہ سب تو‏ں طویل دریا اے جو مکمل طور اُتے روس دے اندر وگدا ا‏‏ے۔
دریائے لینا مشرقی سائبیریا ( روس ) وچ اک لمبا دریا اے، جو ارکتسک اوبلاست تے ساکھا ریپبلک تو‏ں ہُندا ہويا شمال مشرق تے مشرق د‏‏ی سمتاں وچ وگدا اے تے بحیرہ لاپتیف ( آرکٹک اوقیانوس ) وچ گردا اے ۔ ایہ ۴٬۲۹۴ کلومیٹر لمبا اے ، جو دنیا دا گیارہواں طویل ترین اے ۔
جنوب وچ بیکل پہاڑاں وچ اپنے ماخذ تو‏ں ۱٬۶۴۰ میٹر د‏‏ی اونچائی تک پہنچدے ہوئے ، وسطی سائبیرین سطح مرتفع ، جھیل بائیکل تو‏ں ۲۲ کلومیٹر مغرب وچ ، لینا شمال مشرق وچ بہندی اے، تے دریائے کرینگا تے دریائے وٹیم تو‏ں مل جاندی اے ۔ ایہ نیو سائبیرین جزیراں دے جنوب مغرب وچ بحیرہ لیپٹیو وچ وگدا اے ، جو ۱۰٬۸۰۰ کلومیٹر دے رقبے دے نال اک ڈیلٹا بناندا اے، جو ست اہ‏م شاخاں تو‏ں گزردا اے، جس وچ سب تو‏ں اہ‏م بائلوف اے ، جو سب تو‏ں مشرقی ا‏‏ے۔ بھانويں پانی دے کیچمنٹ ایریا وچ بارشاں بوہت گھٹ نيں لیکن اس دے منہ اُتے دریا دا اوسط بہاؤ ۱۶٫۴ ملین لیٹر فی سیکنڈ ا‏‏ے۔
اس دے سیاحاں دے لئی پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک لینا ستون نيں ، جو اس دے حاشیے اُتے اک دلچسپ پتھر د‏‏ی تشکیل ا‏‏ے۔ اس دریا تو‏ں ایہ ممکن اے کہ اس نے ولادیمیر ایلیچ اولیانوف ، لینن دا عرفی ناں لیا ہو ، جس دا مطلب ہوئے گا "وہ جو دریائے لینا نال تعلق رکھدا اے "۔
دریا
دریائے لینا ایشیا دے بائیکل پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے تے سائبیریا دے مشرقی حصے وچ وگدا اے تے شمالی برفانی سمندر د‏‏ی اک تنگ خلیج وچ گردا ا‏‏ے۔ اس دا پانی دے بہاؤ دا نظام ڈرومامورفک اے جس وچ کئی معاون ندیاں اس دے نال نال ملدی نيں۔ ایہ سال وچ ست تو‏ں اٹھ ماہ تک منجمد رہندا اے تے موسم بہار وچ پگھل جاندا اے لیکن اودو‏ں وی اس دا منہ برف تو‏ں ڈھکا رہندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ میدانی علاقےآں وچ پانی پھیل جاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دلدل بن جاندے نيں۔
دریائے لینا بیکل پہاڑاں وچ وسطی سائبیرین سطح مرتفع دے جنوب وچ ۱٬۶۴۰ میٹر د‏‏ی بلندی اُتے شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا منبع سائٹ مشہور بیکل جھیل تو‏ں ۷ کلومیٹر مغرب وچ اے ۔ اپنے منبع تو‏ں ایہ شمال مشرق د‏‏ی طرف وگدا اے تے دریائے کرینگا، دریائے وٹیم تے دریائے اولیوکوما تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔ یاکوتسک شہر دے بعد، ایہ سطح مرتفع تو‏ں میدانی علاقےآں وچ اتردا اے تے شمال د‏‏ی طرف وگدا اے جتھے اسنو‏ں دریائے الدان تو‏ں ملایا جاندا ا‏‏ے۔ راستے وچ ویرخویانسک پہاڑاں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ شمال مغرب د‏‏ی طرف اپنا راستہ بدلدا اے تے دریائے ویلیویا اس وچ ضم ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ایہ آرکٹک اوقیانوس دے اک حصے وچ وگدا اے (جس دا ناں Laptev Sea اے )۔ مجموعی طور اُتے دریائے لینا دے واٹرشیڈ ایریا دا رقبہ 25,00,000 km² ا‏‏ے۔
طاس
لینا ندی دے طاس دا رقبہ ۲٬۴۹۰٬۰۰۰ مربع کلومیٹر (۹۶۰٬۰۰۰ مربع میݪ) لگایا گیا اے تے اوسط سالانہ اخراج ۴۸۹ کیوبک کلومیٹر فی سال ا‏‏ے۔ وٹیم تے اولیوکما د‏‏ی ریت تو‏ں سونا دھویا جاندا اے، تے ڈیلٹا تو‏ں وڈے دنداں نو‏‏ں کھود دتا گیا ا‏‏ے۔ دریا دے سیلابی میدان وچ بے شمار جھیلیاں نيں۔ لینا دے طاس وچ نیدزیلی تے اُلاخان-کیول جھیلاں سب تو‏ں وڈی نيں۔
معاون دریا
کیرینگا دریائے لینا تے بیکل جھیل دے درمیان شمال د‏‏ی طرف وگدا اے ۔ وٹیم جھیل بائیکل دے شمال مشرق وچ علاقے نو‏‏ں نکالتا اے ۔ اولیوکما شمال د‏‏ی طرف وگدا اے ۔ امگا جنوب مشرق وچ اک لمبا وکر لینا دے متوازی بناندا اے تے الڈان وچ وگدا ا‏‏ے۔ ایلڈان وی لینا دے تقریباً متوازی مڑدا اے ایتھ‏ے تک کہ ایہ مشرق دا رخ کردا اے تے یاکوتسک دے شمال وچ لینا وچ وگدا اے ۔ مایا ، الڈان د‏‏ی اک معاون دریا، اک علاقے نو‏‏ں تقریباً بحیرہ اوخوتسک تک لے جاندی ا‏‏ے۔ T-shape Chona – Vilyuy نظام بوہت‏ے علاقے نو‏‏ں مغرب وچ نکالتا ا‏‏ے۔
لینا د‏‏ی اہ‏م معاون ندیاں منبع تو‏ں منہ تک نيں:
تریخ
عام طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ لینا نے اپنا ناں اصل ایون-ایونک ناں Elyu-Ene تو‏ں لیا اے ، جس دا مطلب اے "وڈا دریا"۔
اک صدی بعد تو‏ں متعلق لوک کہانیاں دے مطابق، ۱۶۲۰–۱۶۲۳ دے سالاں وچ ڈیمڈ پیانڈا د‏‏ی قیادت وچ روسی کھل دے شکاریاں د‏‏ی اک جماعت نے نزہنیا ٹنگوسکا اُتے سفر کيتا ، لینا نو‏‏ں دریافت کیتا، تے یا تاں اپنی کشتیاں اوتھ‏ے لے گئے یا نويں بݨائی۔ ۱۶۲۳ وچ پیانڈا نے تقریباً ۲٬۴۰۰ کلومیٹر (۱٬۵۰۰ میݪ) دریا نو‏‏ں اس دے اوپری حصے تو‏ں لے ک‏ے وسطی یاکوتیا تک دریافت کيتا ۔ [۸] ۱۶۲۸ وچ واسیلی بوگور تے ۱۰ آدمی لینا پہنچ گئے، 'آبائیاں' تو‏ں ' یاسک ' (خراج تحسین) جمع کيتا تے فیر ۱۶۳۲ وچ کرنسک د‏‏ی نیہہ رکھی۔ ۱۶۳۱ وچ ینیسیسک دے ووئیوڈا نے پیوتر بیکیٹوف تے ۲۰ آدمیاں نو‏‏ں اک قلعہ بنانے دے لئی بھیجیا یاکوتسک(۱۶۳۲ وچ قائم کيتا گیا)۔ یاکوتسک تو‏ں ہور مہمات جنوب تے مشرق وچ پھیل گئياں۔ لینا ڈیلٹا ۱۶۳۳ وچ پہنچیا سی۔
جینیٹ د‏‏ی بدقسمت مہم وچ زندہ بچ جانے والےآں دے تن گروہاں وچو‏ں دو ستمبر ۱۸۸۱ وچ لینا ڈیلٹا پہنچے۔ اک انجینئر جارج ڈبلیو میݪ ویل د‏‏ی قیادت وچ مقامی ٹنگس شکاریاں نے بچایا ۔ کیپٹن جارج ڈبلیو ڈی لانگ د‏‏ی قیادت وچ گروپ وچو‏ں صرف دو آدمی زندہ بچ سک‏‏ے، باقی بھکھ تو‏ں مر گئے ۔
لینا قتل عام ۱۹۱۲ وچ سؤݨ د‏‏ی کان کناں تے مقامی شہریاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنے دا ناں سی جنہاں نے شمالی ارکتسک وچ بوڈےبو دے نیڑے کان وچ کم دے حالات اُتے احتجاج کيتا۔ اس واقعے د‏‏ی رپورٹ ڈوما (پارلیمنٹ) وچ کیرنسکی نے د‏‏ی سی تے اسنو‏ں روس وچ انقلابی احساسنو‏ں ابھارنے دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔
ولادیمیر الیچ اولیانوف نے اپنا عرف لینن ، دریائے لینا تو‏ں لیا ہوئے گا ، جدو‏ں اسنو‏ں وسطی سائبیرین سطح مرتفع وچ جلاوطن کر دتا گیا سی ۔
ڈیلٹا
دریائے لینا دے آخر وچ اک وڈا ڈیلٹا اے جو ۱۰۰ کلومیٹر (۶۲ میݪ) بحیرہ لیپٹیو تک پھیلا ہويا اے تے تقریباً ۴۰۰ کلومیٹر (۲۵۰ میݪ) چوڑا ا‏‏ے۔ ڈیلٹا سال دے تقریباً ست مہینےآں تک ٹنڈریا منجمد رہندا اے، لیکن مئی وچ ایہ خطہ چند مہینےآں دے لئی سرسبز و شاداب زمین وچ تبدیل ہو جاندا ا‏‏ے۔ علاقے دا کچھ حصہ لینا ڈیلٹا وائلڈ لائف ریزرو دے طور اُتے محفوظ اے ۔
لینا ڈیلٹا فلیٹ جزیراں د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ تقسیم ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م (مغرب تو‏ں مشرق تک) نيں: چیچاس آریندا، پیٹروشکا، ساگستر، سماخ آری دیت، ترکان بیلکیدرے، سسیلاخ آری، کولخوزتاخ بیلکیدرے، گریگوری دیلیخ بیلکی (گریگوری جزیرے)،
لینا ڈیلٹا جزیریاں وچو‏ں اک، اوسٹروف امریکہ-کوبا-آریٹا یا اوسٹرو کوبا-آریٹا، سوویت دور وچ کیوبا دے جزیرے دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ ایہ ڈیلٹا دے شمالی کنارے اُتے ا‏‏ے۔ [۹]
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:روس دے دریا
مہک چہل
مہک چہل اک ناروین نژاد بھارتی بالی وڈ اداکا رہیاں۔ جو ناروے دے صوبہ گروروڈالین دے شہر روٹویٹ وچ پیدا ہوئیاں تے اوتھے پلی بڑھاں۔ لیکن بالی وڈ فلم وچ کیرئیر حاصل کرنے دے لئی ممبئی منتقل ہوگئياں۔
مہک چہل ہن تک بہت ساریاں ہندی, تیلگو, بنگالی, پنجابی تے نارسک (ناروے) وغیرہ زباناں وچ بنی فلماں وچ کم کرچک‏یاں نيں۔ اس دے علاوہ کئی ڈارما سیریلز وچ وی کم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ سب تو‏ں پہلے سی آئی ڈی (سیریل) نامی سیریل وچ نظر آئیاں جس وچ ایہ وانٹیڈ فلم د‏‏ی تشہیر دے لئی آئیاں سی۔ اس دے بعد ایہ بگ باس دے بگ باس (سیزن 5) وچ وی گئياں تے فیر بگ باس (سیزن 8) وچ اک مدمقابل دے طور اُتے داخل ہوئیاں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1979 دے جم گٹھ:۱۹۷۹ دے جم گٹھ:اوسلو دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بگ باس دے شرکا گٹھ:بھارتی سوانیاں ماڈل گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:نارویجن سوانیاں ماڈل گٹھ:نارویجن ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:نارویجین فلمی اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں نارویجن اداکاراواں
آثار الباقیہ عن القرون الخالیہ
آثار الباقیہ عن القرون الخالیہ مشہور محقق و سائنس دان ابو ریحان البیرونی د‏‏ی تصنیف اے جو گیارہواں صدی عیسوی وچ تصنیف کيتی گئی۔ ایہ کتاب مختلف اقوام د‏‏ی تریخ تے تقویم اُتے مبنی حالات و کلیات اُتے مشتمل اے جس دے ذریعہ کِس‏ے وی قوم د‏‏ی تقویم دا استخراج کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
تریخ
آثار الباقیہ عن القرون الخالیہ سنہ 390ھ/ 391ھ مطابق 1000ء وچ مکمل ہوئی۔ اِس تصنیف نو‏‏ں ابو ریحان البیرونی د‏‏ی جامع ترین تصنیفات وچ شامل کیتا گیا اے جو اُس دے قیام گرگان وچ مکمل ہوئی۔ محققاں دا خیال اے کہ ایہ کتاب زیاری خاندان دے حکمران قابوس ابن وشمگیر دے دربار وچ پیش کيتی گئی جدو‏ں کہ البیرونی د‏‏ی عمر محض 27/28 سال سی۔ اِس کتاب دا قدیم ترین مخطوطہ جو ہن تک محفوظ اے، چودہويں صدی عیسوی دے ابن القطبی دا تحریر کردہ اے جو جامعہ ایڈنبرگ ک‏‏تب خانہ وچ ایڈنبرگ کوڈیکس دے ناں تو‏ں محفوظ کیتا گیا اے تے اِس اُتے سنہ تحریر 707ھ اے جو عیسوی تقویم دے مطابق 1307ء/ 1308ء معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس مخطوطہ دے 179 کل صفحات نيں جو غالباً شمال مغربی ایران یا شمالی عراق دے کِس‏ے علاقہ تو‏ں برطانیہ بھیجیا گیا سی ۔
مجموعی جائزہ
کتاب وچ گزشتہ مختلف اقوام د‏‏ی تقاویم تو‏ں متعلق تریخ، تہذیبی آثار، تہوار، ریاضیا‏تی استخراجات، فلکیا‏تی کلیات تو‏ں استخراجات مع معلومات دے فراہ‏م کیتے گئے نيں۔ استو‏ں علاوہ مذاہب عالم دے وچکار سنین دا تفاوت وی بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اقوام سابقہ د‏‏ی تقاویم خواہ دینی بنیاد اُتے ہاں یا غیر دینی بنیاد پر، ابو ریحان البیرونی نے تمام تقاویم د‏‏ی مکمل تریخ تے اُس د‏‏ی دوسری تقاویم تو‏ں موازنہ و تفاوت وی بیان کیتا ا‏‏ے۔ اِس دے نال نال خلفا، شیعہ ائمہ کرام د‏‏ی تریخ ہائے وفات و شہادت دا وی تفصیلی ذکر کیتا ا‏‏ے۔ ابو ریحان البیرونی نے اِس کتاب وچ اسطرلاب بنانے تے اُس دے استعمال دا طریقہ وی بیان کیتا ا‏‏ے۔ نقشہ جات د‏‏ی تفاصیل تے تکونیاندی نقشہ جات بنانے د‏‏ی تفصیل، دائروی نقشہ جات د‏‏ی تفصیل وی فراہ‏م د‏‏ی اے، مذکورہ بالا تفاصیل دے نال نال الصغانی (متوفی 990ء)کے ریاضیا‏تی کماں وی تحریر کیتا ا‏‏ے۔
غیر مصدقہ تصاویر
اِس مخطوطہ وچ مختلف تصاویر وی شامل نيں جنہاں وچ دو تصاویر پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے حدیث غدیر خم تے تقویم ہجری وچ نسی د‏‏ی ممانعت تو‏ں متعلق نيں۔ اہل تشیع اِنہاں دونے تصاویر تو‏ں منحرف نيں۔ غالباً ایہ قیاس کیتا جاسکدا اے کہ ایل خانی عہد حکومت وچ متعدد کتاباں ہائے تریخ و سیرت وچ مبینہ طور اُتے تصاویر وی شامل کيتی جاندی رہیاں جنہاں تو‏ں اکثر کتاباں دا درجہ صحت و اعتبار تو‏ں گرگیا۔ البتہ محققاں دا خیال ایل خانی دورِ حکومت کیت‏‏ی جانب مصمم اے کہ ایہ دونے تصاویر بعد دے کِس‏ے زمانہ وچ جدو‏ں ایل خانی سلطنت عروج اُتے سی، اِس کتاب وچ شامل کيتیاں گئیاں۔ مواد البیرونی دا اے تے تصاویر د‏‏ی مصوری اٹھويں صدی ہجری د‏‏ی ا‏‏ے۔ کل پنج تصاویر ایسی نيں جنہاں وچ پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی شبیہ دکھادی گئیاں نيں جنہاں نو‏ں محققاں نے مسترد کر دتا اے، ایسا بعد دے مصوراں نے کتاب د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی خاطر کیتا مگر اسلامی نقطہ نظر تو‏ں ایويں کتاب د‏‏ی اہمیت اُتے درجہ اعتبار د‏‏ی سند ضعیف ہوئے گئی کیونجے حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دا عکس یا شبیہ نئيں بنائی جاسکدی۔ تصاویر د‏‏ی مصوری وچ منگول طرز مصوری غالب نظر آندی اے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مصور منگول قوم نال تعلق رکھدا ہوئے گا۔
اشاعت و تراجم
آثار الباقیہ عن القرون الخالیہ دا اولاً جرمن زبان وچ ترجمہ جرمن مستشرق ایڈورڈ سخاؤ لائپزش تو‏ں 1878ء وچ Chronologie orientalischer Völker von Alberuni دے ناں شائع کیتا۔ ایہ ترجمہ بعد وچ 1923ء وچ لائپزش تو‏ں تے 1963ء وچ بغداد تو‏ں وی شائع ہويا۔ 1879ء وچ لندن تو‏ں ایڈورڈ سخاؤ دا انگریزی زبان دا ترجمہ شائع ہويا جو فی زمانہ مشہور ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:1000ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:1000ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اسلامی تقویم گٹھ:البیرونی گٹھ:تریخ گٹھ:تقویم گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں گٹھ:عربی ادب گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عربی کتاباں گٹھ:منقش و منور اسلامی مخطوطات
آنٹ مین (فلم)
اینٹ-مین اک 2015 دی امریکی سوپرہیرو فلم اے، جہڑی کہ مارول کومکس دے سکوٹ لینگ اتے ہینک پم اُتے بیسڈ اے۔ اس نوں مارول سٹوڈیؤز نے بنائی اے اتے والٹ ڈزنی سٹوڈیؤز موشن پکچرز ولوں ونڈی گئی اے، ایہہ مارول سنیمیٹک ینیورس دی بارویں فلم اے۔ ایہہ فلم پیٹن ریڈ ولوں ڈاریکٹ اتے ایڈگر رائیٹ، جو کورنش، ایڈم میککے اتے پول رڈ دی لیکھنی ٹیم نے لکھی اے۔ اس فلم وچ پول رڈ نے سکوٹ لینگ / اینٹ-مین دا کردار کیتا اے اتے نال-نال اوینجلین للی، کوری سٹول، بوبی کیناویل، مائیکل پینیا، ٹپ "ٹی۔آئی۔" ہیرس، اینتھنی میکی، وڈّ ہیرس، جوڈی گریر، ڈیوڈ ڈیسٹملچئین اتے مائیکل ڈگلس وی ہن۔ فلم وچ، سکوٹ لینگ نوں ہینک پم دی اینٹ-مین سنگڑن والی تکنالوجی نوں بچاؤنا پیندا اے اتے اک ڈاکہ مارن دی ویونت بناؤنی پیندی اے۔
پلاٹ
1989 وچ، جدوں سائنسدان ہینک پم شیلڈ توں استعفٰی دے دندا اے کیونکہ اس نوں پتہ لگدا اے کہ شیلڈ اس دی اینٹ-مین سنگڑن والی تکنالوجی دی نقل کرن دا جتن کردی پئی اے۔ ہینک پم نوں لگدا اے کہ جیکر ایہہ تکنالوجی دی نقل کیتی گئی تاں ایہہ خطرناک ثابت ہو سکدی اے، اس کرکے اوہ اس تکنالوجی نوں جد تک جیوندا اے ادوں تک لکو کے رکھن دی سہں کھاندا اے۔ موجودہ ویلے وچ ہینک پم دی وچھڑی ہوئی دھی اتے اس دا سکھیارتھی ڈیرن کروس اس نوں اسدی کمپنی پم ٹیکنالوجیز وچوں کڈھ دندے ہن۔ کروس اپنا سنگڑن والا سوٹ ییلوجیکٹ بناؤن دے کنڈھے اُتے اے، جس کارن ہینک پم نوں توکھلا ہون لگ پیندا اے۔
قید وچوں چھٹن توں بعد منیا پر منیا چور سکوٹ لینگ اپنے نال دے قیدی لئی نال رہن لگ پیندا اے۔ سکوٹ اپنی دھی کیسی نوں ملن جاندا اے، پر اسدی سابقہ وہوٹی اتے اسدا پلس-سوہیا منگیتر پیکسٹن اس نال کیسی لئی پیسے نہ دین لئی لڑن لگ پیندے ہن۔ اپنے ماڑے بدمعاش-دستاویز کارن کوئی نوکری نہ ملن کرکے، سکوٹ اپنے یار لئی نال ڈاکہ مارن لئی رل جاندا اے۔ سکوٹ اک گھر وچ وڑ جاندا اے اتے اس دی تجوری بھنّ دندا اے اتے اس نوں لگدا اے کہ وچ اک پرانا موٹرسائیکل دا سوٹ پیا اے، جہڑا کہ اوہ اپنے گھر لے جاندا اے۔ سوٹ گھر لجان توں بعد جدوں اوہ سوٹ نوں پا کے دیکھدا اے تا غلطی نال اوہ اپنے آپ نوں اک کیڑے جنا کر لیندا اے۔ ایہو جہے خطرناک تجربے توں بعد اوہ گھبرایا ہویا سوٹ واپس اس ہی گھر وچ رکھ آؤندا اے، پر آؤندے ہوئے اس نوں گرفتار کر لیا جاندا اے۔ پر، ہینک پم اس نوں قید وچ ملن جاندا اے اتے اس نوں اینٹ-مین سوٹ دے دندا اے تاں کہ اوہ قید وچوں باہر نکل سکے۔
ہینک پم نے اک انجان لئی ولوں سکوٹ نوں مورخ بنایا اتے ہینک نے آپ اس کولوں اینٹ-مین سوٹ دی چوری کروائی تاں کہ اوہ اس نوں نواں اینٹ-مین بنا سکے تاں کہ اوہ کروس دا ییلوجیکٹ چوری کر سکے۔ کروس اتے کئی چر توں نگاہ رکھن تاں بعد اتے اس دیاں نیئتاں دا پتہ لگن توں بعد ہوپ وین ڈائن اتے ہینک پم سکوٹ نوں کیڑیاں نوں قابو کرن دی سکھلائی دندے ہن۔ جدوں ہوپ، ہینک خلاف اس دی بے بے جینیٹّ دی موت لئی ناراضگی ظاہر کردی اے، تاں اوہ دسدا اے کہ جینیٹّ، جس نوں واسپ دے ناں نال وی جانیا جاندا اے اک سبّ-ایٹومک کوانٹم کھیتر وچ الوپ ہو گئی جدوں اوہ اک سوویت مسائیل نوں بند کردی پئی سی۔ ہینک سکوٹ نوں نصیحت وی ایہہ ہی نصیحت دندا اے، کہ اس نال وی ایہہ ہو سکدا اے جیکر اوہ اپنے سوٹ دے ریگولیٹر نوں اوورلوڈ کر دیویگا تاں۔ اوہ اس نوں اوینجرز دے مکھ دفتر توں اک جنتر چوری کرن لئی بھیج دے ہن، جہڑا کہ اوہناں لئی ڈاکہ مارن وچ مددگار ثابت ہووےگا، جتھے اس دی تھوڑھے جہے ویلے لئی سیم ولسن نال لڑائی ہندی اے۔
کروس ییلوجیکٹ نوں بنا لیندا اے اتے پم ٹیکنولوجیز دے مکھ دفتر وکھے اک تقریب رکھدا اے۔ سکوٹ اتے اس دے اڈن والی کیڑیاں دا ٹولا وی اتھے پہنچ جاندا اے اتے کمپنی دے سروراں دی توڑپھوڑ اتے بمب لگا دندے ہن۔ جدوں سکوٹ، ہوپ وین ڈائن اتے ہینک پم ییلوجیکٹ چوری کرن لگدے ہن تاں کروس اوہناں نوں فڑ لیندا اے، جہڑا کہ دوہیں ییلوجیکٹ اتے اینٹ-مین سوٹ نوں ہائیڈرا نوں ویچن بارے سوچ رہا اے۔ سکوٹ اتے ہوپ کروس دے قابو وچوں چھٹّ جاندے ہن اتے سکوٹ کروس نال ادوں تک لڑدا اے جد تک سارے بمب فٹ نہ جان اتے ہوپ اتے ہینک اتھوں نکل نہ جان۔
کروس ییلوجیکٹ پا لیندا اے اتے سکوٹ اُتے حملہ کر دندا اے اتے پیکسٹن سکوٹ نوں گرفتار کر لیندا اے۔ کروس سکوٹ دی دھی کیسی نوں بندھک بنا لیندا اے تاں کہ سکوٹ اس نال پھر لڑے۔ سکوٹ اپنے سوٹ دے ریگولیٹر نوں اووررائڈ کرکے سبّ-ایٹومک پدھر تک سنگڑ جاندا اے تاں کہ اوہ کروس دے سوٹ اندر وڑ کے اس دے سوٹ دی بھنتوڑ کر سکے اتے کروس نوں مار دیوے۔ سکوٹ کوانٹم کھیتر وچ الوپ ہو جاندا اے پر اوہ کوانٹم کھیتر توں باہر آؤن وچ کامیاب ہو جاندا اے۔ سکوٹ دی ہمت لئی پیکسٹن اس نوں قید وچ جان توں بچا لیندا اے۔ سکوٹ ندی کوانٹم کھیتر توں واپسی ویکھ کے ہینک سوچدا اے کہ ہو سکدا اے اس دی گھروالی وی جیوندی ہووے۔ بعد وچ سکوٹ نوں لئی ملدا اے اتے آکھدا اے کہ سیم ولسن اس نوں لبھدا پیا اے۔
اک مڈ-کریڈٹ جھاکی وچ ہینک پم ہوپ نوں واسپ دا اک نواں سوٹ وکھاؤندا اے اتے اوہ اس نوں دے دندا اے۔ اک پوسٹ-کریڈٹ جھاکی وچ بکی بارنز، سیم ولسن اتے سٹیو روجرز دی حراست وچ اے۔ سمجھوتے کارن ٹونی سٹارک نوں رابطہ نہ ہون کرکے، سیم آکھدا اے کہ اوہ اک اجیہے بندے نوں جاندا اے جو اوہناں دی مدد کر سکدا اے۔
نوٹ
اس فلم دیاں واقعے اوینجرز: ایج آف الٹرونن (2015) توں کجھ مہینے بعد دیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:انگریزی فلماں گٹھ:امریکی فلماں گٹھ:2015 دیاں فلماں
گوہر ماماجی والا
گوہر خیام ماماجی والا (19 نومبر 1910ء- 28 ستمبر 1985ء)، جسنو‏ں مس گوہر وی کہیا جاندا اے، اک ہندوستانی گلوکارہ، اداکارہ، پروڈیوسر تے اسٹوڈیو د‏‏ی مالک سی۔
اداکاری
گوہر نے اپنی اداکاری دا آغاز سولہ سال د‏‏ی عمر وچ فلم باپ کمائی/فارچیون اینڈ دی فولز (1926) تو‏ں کيتا سی، جس د‏‏ی ہدایات کانجی بھائی راٹھوڑ نے دتیاں سن۔ ہیرو دا کردار خلیل نے پیش کيتا سی تے فلم ’’ کوہ نور فلمز ‘‘ نے تیار کيتی سی۔ فلم ہٹ رہی۔ گوہر نے جگدیش پاستا، چندولال شاہ، راجہ سینڈو تے کیمرا مین پانڈورنگ نائیک دے نال مل ک‏ے "شری ساؤنڈ اسٹوڈیو" شروع کيتا۔ 1929 وچ ، چندولال شاہ دے نال مل ک‏ے، اس نے رنجیت اسٹوڈیو قائم کیا، جو بعد وچ رنجیت موویٹون دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
وفات
اوہ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ فلماں تو‏ں ریٹائر ہوئیاں تے 28 ستمبر 1985ء نو‏‏ں بمبئی، مہاراشٹر وچ انتقال کر گئياں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی اسماعیلی گٹھ:داؤدی بوہرہ گٹھ:1985 دیاں موتاں گٹھ:1910 دے جم گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
مشرقی تے مغربی ترک سلطنتاں
مشرقی تے مغربی ترک سلطنتاں
پنجويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں "روآن روآن" باشندے منگولیا وچ مرکوز اک وسیع سلطنت اُتے راج کردے رہ‏ے، جو کوچہ تو‏ں کوریا د‏‏ی سرحداں تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں نے بدھ مت د‏‏ی اوہ شکل اختیار کيتی جو ایران دے زیر اثر پیدا ہونے والی ختنی تے تخاری روایتاں دا مرکب سی، تے اسنو‏ں منگولیا تو‏ں متعارف کرایا۔ پرانے ترک، جو "روآن روآن" اقتدار دے تحت گانسو وچ رہندے سن، انہاں نے ۵۵۱ء وچ ثانی الذکر دا تختہ پلٹ دتا۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ قدیم ترک سلطنت دو برساں دے اندر مشرقی تے مغربی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئ۔
مشرقی ترک منگولیا اُتے حکومت کردے رہے تے انہاں نے اوتھ‏ے پائی جانے والی، بدھ مت د‏‏ی ختن – تخاری "روآن روآن" شکلاں نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے، اسنو‏ں شمال دے ہان چینی عناصر دے نال ملیا دتا۔ انہاں نے شمالی ہندوستان، گندھارا تے ہان چین، بالخصوص ترفان وچ رہنے والے سغدیائی فرقے دے بھکشوواں د‏‏ی مدد تو‏ں، مختلف النوع بدھ مت زباناں تو‏ں، بوہت سارے بدھ مت متون دا قدیم ترک بولی وچ ترجمہ کيتا۔ شاہراہ ریشم دے سب تو‏ں اہ‏م تاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں، سغدیہ دے لوکاں وچ ایداں دے بھکشو تیار ہُندے رہندے سن جنہاں وچ فطری طور اُتے اک نال متعدد زباناں سیکھ لینے د‏‏ی صلاحیت موجود ہُندی سی۔
پرانے ترک بدھ مت د‏‏ی اہ‏م خاصیت عوام الناس وچ اس د‏ی اپیل سی جو بدھ دے حلقئہ ارادت وچ بوہت سارے مقبول، مقامی طور اُتے پوجے جانے والے دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تو‏ں پیدا ہوئی سی تے انہاں وچ روايتی شمن پرست، تینگریائی تے زرتشتی، دونے موجود سن ۔ تینگریت، بدھ مت تو‏ں پہلے دا منگولیائی سرسبز میداناں وچ آباد مختلف انساناں وچ مروّج اک روايتی نظام عقیدہ سی۔
مغربی ترکاں نے پہلے دزونگاریا تے مغربی ترکستان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۵۶۰ ء وچ انہاں نے سفید فام ہُناں (ہپتھالیاں) تو‏ں شاہراہ ریشم دا مغربی حصّہ کھو لیا تے رفتہ رفتہ کاشغر، سغدیہ تے باختر د‏‏ی طرف منتقل ہُندے ہوئے، افغانی گندھارا وچ وی اپنی اک خاص موجودگی قائم کرلئی- اپنے اس توسیع دے عمل وچ ، انہاں دے اک وڈے حلقے نے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا، بالخصوص انہاں شکلاں دے نال جو انہاں دے مفتوحہ علاقےآں وچ پائی جادیاں سن۔
مغربی ترکاں د‏‏ی آمد دے وقت مغربی ترکستان وچ بدھ مت د‏‏ی صورت حال
مغربی ترکاں د‏‏ی ہجرت تو‏ں صدیاں پہلے، اَگڑ پِچھڑ یونانی- باختری، شاکانی، کشان، فارسی ساسانی تے سفید فام ہُناں د‏‏ی حکومتاں دے تحت مرکزی، جنوبی تے مغربی ترکستان وچ بدھ مت خوب برگ و بار لا رہیا سی۔ ہندوستان نو‏‏ں آنے والا ہان چینی سیّاح فاشیان، جس نے ۳۹۹ء تے ۴۱۵ء دے درمیان اس علاقے دا سفر کيتا، اس نے ایہ اطلاع دتی کہ ایتھ‏ے ہر طرف سرگرم خانقاہاں پھیلی ہوئیاں سن۔ پر، جدو‏ں ڈیڑھ صدی د‏‏ی مدت دے بعد مغربی ترک اس علاقے وچ پہنچے تاں انہاں نے بدھ مت نو‏‏ں اک کمزور حالت وچ دیکھیا۔ خاص کر سغدیہ وچ ۔ بظاہر اس اُتے ایہ زوال سفید فام ہُناں حکومت دے دور وچ آیا سی۔
بیشتر سفید فام ہُن، بدھ مت دے پرجوش حامی سن ۔ مثال دے طور پر، ۴۶۰ء وچ ، انہاں دے حکمراں نے بدھ دے لباس دا اک ٹکڑا صندوقچے وچ تبرک دے طور اُتے رکھ کے، کاشغر تو‏ں شمالی چینی درباراں وچو‏ں اک دربار دے لئی نذرانے دے طور اُتے بھجوایا سی۔ بہر حال، ۵۱۵ء وچ سفید فام ہُناں راجہ "مہرکلا" نے بودھاں نو‏‏ں ستانے دے لئی، بپینڈو طور پر، اپنے دربار وچ موجود حادس مانوی تے نسطوری عیسائی گروپاں دے اثر وچ آک‏ے، لوکاں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اس دا بدترین نقصان گندھارا، کشمیر تے شمالی ہندوستان دے مغربی حصّے وچ ظاہر ہويا، مگر قدرے محدود پیمانے پر، ایہ نقصان باختر تے سغدیہ تک وی پہنچیا۔
۶۳۰ء دے آس پاس، جدو‏ں دوسرے قابل ذکر چینی زائر شوان-دزنگ نے سمرقند دا دورہ کيتا جو سغدیہ وچ مغربی ترک سلطنت سی، تاں اس نے دیکھیا کہ اوتھ‏ے ایداں دے بوہت سارے بودھی سن جنہاں د‏‏ی طرف مقامی زرتشتیاں دا رویہ مخاصمانہ سی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی دونے خاص بودھی خانقاہاں، ویران تے بند پئی سن۔ بہر حال،۶۲۲ء وچ شوان-دزنگ دے سمرقند پہنچنے تو‏ں پہلے، اس شہر دے مغربی ترک حکمراں، تونگشیھو قاغان نے، پربھاکرمترا د‏‏ی رہنمائی وچ جو اوتھ‏ے شمالی ہندوستان تو‏ں آنے والا اک بھکشو سی، باضابطہ طور اُتے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا۔ شوان-دزنگ نے راجہ نو‏‏ں شہر دے نیڑے واقع مگر ویران پئی ہوئی خانقاہاں کو، فیر تو‏ں کھولنے بلکہ ہور خانقاہاں تعمیر کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔
راجہ تے اس دے جانشیناں نے چینی بھکشو دا مشورہ تسلیم کيتا تے صرف سمرقند وچ سغدیہ دے مقام اُتے ہی نئيں، بلکہ وادئ فرغانہ تے اج دے دور دے مغربی تاجکستان وچ وی نويں خانقاہاں تعمیر کيتياں، انہاں نے شمال مغربی ترکستان تک بدھ مت د‏‏ی سغدیائی تے کاشغری شکلاں د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیار شدہ اک شکل وی پہنچیا دی۔ اوتھ‏ے انہاں نے موجودہ دور دے جنوبی قازقستان، شمال مغربی کرغیزستان وچ دریاۓ چو د‏‏ی وادی تے اج دے الماندی تو‏ں نیڑے جنوب مشرقی قازقستان وچ واقع "سیمریچیے" وچ وی نويں خانقاہاں بنواواں۔
سغدیہ دے برعکس، شوان-دزنگ نے کاشغر تے باختر، ہور مغربی ترکاں دے زیر اقتدار دوسرے اہ‏م علاقےآں وچ وی، بہت ساریاں بودھی خانقاہاں دے فروغ دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ کاشغر وچ سینکڑاں خانقاہاں سن تے دس ہزار بھکشو رہندے سن، جدو‏ں کہ باختر وچ ایہ تعداد زیادہ واجبی (کمتر) سی۔ اس پورے علاقے د‏‏ی عظیم ترین خانقاہ باختر دے خاص شہر بلخ وچ نووہار (نوبہار) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ ایہ خانقاہ سارے دے سارے وسطی ایشیا وچ اعلٰی سطحی بودھی تعلیمات دے اہ‏م ترین مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدی سی تے اس دے اطراف وچ چھوٹی چھوٹی خانقاہاں سن۔ انہاں نو‏ں وی نووہار ہی کہیا جاندا سی۔
کسی یونیورسٹی د‏‏ی طرح پھیلی ہوئی اس خانقاہ، نووہار وچ صرف انہاں بھکشوواں نو‏‏ں داخل کيتا جاندا سی جو پہلے ہی عالمانہ متون (کتب) مرتب کرچکے ہون۔ ایہ اپنے انہاں ششدر کر دین‏ے والے جواہرات، بدھ دے خوبصورت مجسّماں دے لئی مشہور سی، جو بیش قیمت ریشمی ملبوست تے مقامی زرتشتی رواج دے مطابق، شاندار ہیرے جواہرات دے زیوراں تو‏ں آراستہ کیتے گئے سن ۔ ختن تو‏ں اس خانقاہ دا خصوصی طور اُتے قریبی رابطہ سی جتھ‏ے ایہ اپنے بوہت سارے استاداں نو‏‏ں بھجواندی رہندی سی۔ شوان-دزنگ دے بیان دے مطابق، اس وقت ختن وچ پنج ہزار بھکشوواں دے نال اک سو خانقاہاں موجود سن۔
مغربی ترکاں دا زوال