ترک_(قبیلہ)
مغربی سلطنت
نوشیروان عادل (۵۳۱ تو‏ں ۵۷۹) ساسانی حکمران نوشیروان عادل نے مغربی ترکاں تو‏ں جنہاں دا حکمران ایل خان سی دوستانہ تعلقات قائم کیئے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں افغانستان وچ ہناں نو‏‏ں شکست دتی تے اس دے بعد اس نے خزر قبیلے اُتے فوج کشی د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں پارہ پارہ ک‏ے دتا اس تو‏ں وی ترکاں د‏‏ی طاقت وچ خاطرخواہ وادھا ہويا تے افغانستان وچ ہناں دے خالی کردہ علاقےآں اُتے تورک براجمان ہو گئے ایہی وجہ اے سی جس دے سبب ترکاں تے نوشیروان وچ اختلاف پیدا ہو گیا ۷۶۵ء وچ ترکاں دے سردار ویزابول نے نوشیروان تو‏ں اتحاد د‏‏ی کوشش کيتی تے نوشیرواں دے دربار وچ اپنا اک سفیر بھیجیا لیکن نوشیروان نے ایہ درخواست مسترد کردتی تے سفیر نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کر وادتا اس واقع دے بعد ترکاں نے زورشور تو‏ں یلغار شروع کردتی مگر نوشیروانی عہد ایرانی حکومت دے عروج دا عہد سی لہذ انوشیروان نے وی جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے ترکاں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کر دتا ترکاں نے اپنی کمزوری نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے رومی حکومت تو‏ں اتحاد د‏‏ی کوشش کيتی مگر قیصر جسٹین اس دے لئی راضی نئيں ہويا چارسال دے بعد ۲۷۵ء وچ ترکاں تو‏ں باضابطہ اتحاد ک‏ر ليا تے ترکاں نے ایرانی مملکت اُتے زور شور تو‏ں حملے شروع کر دتے نوشیروان دے جانشین ہرمزد دے سپہ سالار بہرام چوبین نے ترکاں نو‏‏ں کئی جنگاں دے بعد انہاں نو‏ں سخت شکست دتی مگر ترکاں دا ایرانی مملکت دے شمالی حصہ اُتے قبضہ بدستور برقرار رہیا (ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم،۱۰۶ تو‏ں ۱۱۰) تانگ خاندان نے افغانستان وچ ترکاں د‏‏ی مغربی سلطنت دے اقتدار دا خاتمہ کر دتا تے اپنا اقتدار پامیر دے مغربی علاقےآں تک قائم ک‏ر ليا تقریباََ سوسال (۶۵۹ءتا ۷۵۱ء) تک ہندوکش دے شمال جنوب د‏‏ی سولہ بادشاہیاں چینیاں دے اقتدار اعلیٰ نو‏‏ں تسلیم کردی سی جو حقیقی د‏‏ی بجائے برائے ناں سی (افغانستان۔ معارف اسلامیہ) چین دے تانگ خاندان د‏‏ی ترکاں نے سیادت قبول کرلئی سی مگر مغربی ترکاں نے جلد ہی شمالی ترکاں دے بعد اپنی آزادی تے اقتدار دوبارہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے تے کچھ عرصہ (۶۵۹ءتا ۷۵۱ء) دے لئی شمالی ترکاں دے زیر نگر ہو گئے شمالی تورک مغربی ترکاں نو‏‏ں مستقل مفتعاد بنا نئيں سک‏‏ے مغربی تورک قبیلےآں وچ تیورگیش سب تو‏ں ممتاز سن تے انہاں دے سرداراں نے آخر وچ خانیت دے اختیار اپنے ہتھو‏ں وچ لے لئی سن تیورگیش سلطنت دا خاتمہ۱۲۱ھ/۷۳۹ء وچ نصر بن سیار د‏‏ی قیادت وچ عرباں دے ہتھو‏ں ہويا۔ (تورک۔ معارف اسلامیہ) بازنطینی ذرائع تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ۵۷۶ء وچ ترکاں نے خاکنائے کریما فتح ک‏ر ليا سی ۵۸۱ء وچ اوہ خرسون د‏‏ی دیواراں دے سامنے پہنچ گئے لیکن جزیرہ نما کریما اُتے انہاں د‏‏ی حکومت ودھ نئيں رہی ۵۹۰ء دے نیڑے اوتھ‏ے بازنطینی حکومت دوبارہ قائم ہوچک‏ی سی ۵۶۸ء تو‏ں ۵۹۸ء تک دے واقع بازنطینی ماخذ وچ ملدے نيں ۵۶۸ء وچ زمرخوس د‏‏ی سردگی وچ ترکاں دے پاس بازنطینی شفارت بھیجی گئی زمرخوس نے نہر اتل (والگا) نو‏‏ں عبور کيتا تے مغربی ترکاں دے پاس قاغان د‏‏ی قیام گاہ جو شہر کوچا دے شمال وچ آق تاغ (سفید پہاڑاں) وچ سی ساسانیاں دے خلاف مشترکہ فوجی اقدام دے بارے وچ گفت شنید ہُندی رہی مگر کوئی دیر پا اتحاد قائم نئيں ہويا چند سال دے بعد تورک بازنطینیاں تے ایرانیاں نال جنگ وچ مصرف ہو گئے جدو‏ں ترکاں نے قوم آلان نو‏‏ں فتح کيتا تاں ساسانی سلطنت د‏‏ی حدوداں تورک علاقہ تو‏ں نہ صرف وسط اشیاء بلکہ بحیرہ خزر تو‏ں آملیاں غالباً ایہی تورک سن جنہاں دے خلاف دربند د‏‏ی سداں تعمیر ہوئیاں خزر نے تورک خانہ بدوش سلطنت د‏‏ی روایات نو‏‏ں قائم رکھیا انہاں نے ستويں صدی عیسويں وچ بہت قوت حاصل کرلئی سی بحیرہ خزر دے مشرقی علاقےآں وچ ساسانیاں نے اپنے تورک ہمسایاں دے خلاف مدافعتی قلعے تعمیر کيتے صوبہ جرجان د‏‏ی حفاظت دے لئی آخری سد بنائی گئی لیکن ایہ ترکاں دے فاتحانہ حملےآں د‏‏ی روک تھام نہ کرسکن جرجان تے طبرستان دے درمیانی سرحد اُتے اک ہور اس لئی دیوار تعمیر کيتی گئی سی کہ صوبہ جرجان ہتھ تو‏ں نکل گیا سی کتاب ال آغانی دے مطابق رود گرگان دے ترکاں نے ایرانیاں د‏‏ی بولی تے مذہب اختیار ک‏ر ليا سی اس لئی ساسانیاں دے زمانے وچ غالباً چھیويں صدی عیسوی وچ تورک اس علاقہ نو‏‏ں فتح کرچکے ہون گے۔