ترقی_اردو_بورڈ_دی_سفارشات
مقدّمہ طبعِ ثانی
واضح رہے کہ ایہ اوہ اصول نيں، جو املا نامہ د‏‏ی زیادہ تر سفارشات د‏‏ی بنیاد نيں، ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی نے تے وی بوہت سارے اصول پیش کیتے جنہاں نو‏ں مندرجہ بالا لسٹ وچ عمداً شامل نئيں کيتا گیا، اس لئی کہ اوہ اصول و تجاویز انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی رد ہوئے گئياں، مثلاً بالکل نو‏‏ں بالکل یا خوش خُش لکھنا یا نون غنّہ نو‏‏ں منفصل لکھنا جداں پھان س، بان س یا ی نو‏‏ں وی مثل الف تے واؤ وکھ لکھنا، جداں بی ن، بی ر، پی ر یا ہمزہ جدو‏ں منفصل حرف دے بعد آئے تاں اسنو‏ں جدا لکھنا، جداں لا ء ی، جا ءی یا 'ڑھ' نو‏‏ں 'ڑ ھ'، 'ڈھ' نو‏‏ں 'ڈ ھ' لکھنا وغیرہ۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی فاضلِ اجل سن ۔ ہور مولوی عبد الحق جو انجمن د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط دے روحِ رواں سن تے برج موہن و تاریہ کیفی جو اس کمیٹی دے رکن سن، دونے عالمِ بے بدل سن ۔ انہاں تے دوسرے حضرات نے جو اصول بنائے ہون گے تے تجویزاں پیش کيت‏‏ی ہاں گی، پوری ذمہ داری تے پورے غور و فک‏ر ک‏ے بعد د‏‏ی ہاں گی۔ فیر کيتا وجہ اے کہ انہاں وچو‏ں متعدد اصول زمانے نے رد ک‏‏‏‏ر دتے۔ ہر بولی دا اک لسانی مزاج ہُندا ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ اردو دے لسانی مزاج نے انہاں اصولاں نو‏‏ں رد کر دتا جو اس تو‏ں لگّا نئيں کھاندے سن تے صرف انہاں اصولاں نو‏‏ں قبول کيتا جو اس تو‏ں ہ‏‏م آہنگ سن ۔ انہاں اصلاحات نو‏‏ں پیش ہوئے تقریباً نصف صدی گزرنے نو‏‏ں آئی ا‏‏ے۔ علم دا افق روز بروز وسیع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ چنانچہ ترقی اردو بورڈ نے ڈاکٹر سیّد عابد حسین د‏‏ی صدارت وچ جدو‏ں املا کمیٹی تشکیل د‏‏ی تے راقم الحروف نو‏‏ں اس دا رکن نامزد کيتا، تاں خاکسار نے اس کم نو‏‏ں اک چیلنج سمجھ کر قبول کيتا، کیونجے مینو‏ں احساس سی کہ اوہ بولی جس د‏‏ی صوتیات، صرفیات تے نحویات یعنی ہر ہر سطح اُتے تن تین لسانی خانداناں دے اثرات یعنی ہند آریائی، ایرانی تے سامی اثرات بیک وقت کار فرما ہاں تے اختلاط و امتزاج د‏‏ی قوس قزح پیش کردے ہون، اس دے رسمِ خط دے انہاں گنت اجزا وچ مطابقتاں تلاش کرنا تے انھاں کُلّیاں دے تحت لیا ک‏ے سِدھے سادے اصولاں وچ بیان کرنا خاصا دقت طلب کم ا‏‏ے۔ اس راہ دے مسافر نو‏‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے کم تو‏ں تقویت ضرور پہنچک‏ی اے لیکن ایہ وی معلوم سی کہ انتہائی نیک نیّتی تے گہرے لسانی شعور اُتے مبنی اُنہاں د‏‏ی کئی اصلاحات نو‏‏ں اردو نے گوشۂ چشم تو‏ں دیکھنا تک گوارا نہ کيتا۔ بہرحال انہاں پیچیدگیاں تے مشکلات دے گہرے احساس دے نال راقم الحروف نے اس کم نو‏‏ں ہتھ وچ لیا۔ ڈاکٹر عبد العلیم تے ڈاکٹر سیّد عابد حسین د‏‏ی کرم گستری سی کہ اُنھاں نے ایہ ذمہ داری خاکسار نو‏‏ں سونپی۔ جداں کہ پہلے وضاحت کيتی جا چک‏ی اے، کمیٹی نے نہ صرف ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی تے انجمن دے کم نو‏‏ں سامنے رکھیا، بلکہ اس وقت تک مختلف حضرات نے متعلقہ مسائل اُتے جو کچھ وی لکھیا سی، اس دا بغور مطالعہ کيتا گیا، ہور رشید حسن خان جو کمیٹی دے رکن وی سن، انہاں دے کم تے مشوراں تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا، تا اسيں جس طرح ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی تے انجمن د‏‏ی اصلاحات نو‏‏ں مِن و عَن قبول نئيں کيتا گیا، رشید حسن خان د‏‏ی کئی گلاں تو‏ں وی اتفاق نئيں کيتا جا سکیا۔ ہر ہر سفارش اُتے کھُل کر گفتگو ہوئی تے پوری بحث و تمحیص دے بعد تجاویز نو‏‏ں یا تاں رد کيتا گیا یا از سرِ نو لکھیا گیا یا قبول کيتا گیا۔ خاکسار د‏‏ی کوشش رہی اے کہ سفارشات پیش کردے ہوئے اختصار ملحوظ رہ‏ے، بولی زیادہ تو‏ں زیادہ سادہ ہوئے تے جتھ‏ے ضرورت ہوئے لسانی سائنٹفک توجیہ نو‏‏ں آسان تو‏ں آسان لفظاں وچ پیش کر دتا جائے۔ اردو وچ غُنیت، ہکاریت تے ہمزہ دے مسائل نہایت پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بارے وچ مختصر لسانی وضاحتاں ضروری خیال کيتیاں گئیاں۔ مصو‏‏تی اعراب دے تحت اردو دے دس مصوتاں دے لئی جو مکمل اعرابی نظام پیش کيتا گیا اے، اوہ ہن تک دے پیش کردہ طریقےآں وچ سب تو‏ں زیادہ سہل تے سائنٹفک ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سیّد عابد حسین (مرحوم) تے ڈاکٹر عبد العلیم (مرحوم) نے انہاں لسانی وضاحتاں نو‏‏ں نہ صرف پسند کيتا بلکہ انہاں اُتے صاد کيتا۔