cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرگوجا ضلع
دیوگڈھ، سرگوجا
امبیکاپور تو‏ں لكھنپر 28 کلومیٹر۔ د‏‏ی دوری اُتے اے تے لكھنپر تو‏ں 10 کلومیٹر۔ دور دے وگڈھ واقع ا‏‏ے۔ دے وگڈھ قدیم دور وچ بابا یمدگن د‏‏ی سادھنا ستھل رہی ا‏‏ے۔
تو‏ں مرسوت ابیارنی
1978 وچ قائم تو‏ں مرسوت ابھیاری سرگوجا جلے دے مشرقی ونمڈل وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ 430.361 مربع کہ۔ میٹر۔ ا‏‏ے۔ ضلع ہیڈکوارٹر امبیکاپور تو‏ں 58 کہ۔ میٹر۔ د‏‏ی دوری اُتے ایہ بلرام پور، راجپر، پرتاپپر ترقی جلداں وچ وسیع ا‏‏ے۔ ابھیاری وچ سیندور، تو‏ں مرسوت، شعور تے ساسو دریاواں دا پانی بہہ ہُندا ا‏‏ے۔ ابھیاری دے زیادہ تر علاقے وچو‏ں مر سوت دریا بہندی اے اس لئی اس دا ناں تو‏ں مرسوت پيا۔ اس توسیع مشرق تو‏ں مغرب 115 کہ۔ میٹر۔ تے شمال تو‏ں جنوب وچ 20 کہ۔ میٹر۔ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے شیر، تے ندا، سانبھر، چیتل، نیل، واركگڈیر، چوسها، چكرا، كوٹری جنگلی کتا، جنگلی سور، ریچھ، مور، بندر، بھے ڈیا وغیرہ پائے جاندے نيں۔
تمور پگلا ابیارنی
1978 وچ قائم امبیکاپور - وارانسی ہائی وے دے 72 کہ۔ میٹر۔ اُتے تمور پگلا ابھیاری اے جتھ‏ے اُتے ڈاڈكروا بس سٹاپ ا‏‏ے۔ 22 کہ۔ میٹر۔ مغرب وچ رمكولا ابھیاری پركشے تر دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔ ایہ ابھیاری 608.52 مربع کہ۔ میٹر۔ رقبہ اُتے بنایا گیا اے جو واڈرپھنگر علاقے شمالی سرگوجا ونمڈل وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے قیام 1978 وچ کيتی گئی۔ اس وچ خاص طور شیر تے ندا، سانبھر، چیتل، نیل، وركڈیر، چكارا، غور، جنگلی سور، ریچھ، سونكتتا، بندر، خرگوش، گلهری، سیار، نے ولا، لومڈی، تیتر، بٹیر، چمگادڈ، وغیرہ ملدے نيں۔
مشہور شخصیتاں
ان دا جنم سرگوجا جلے دے پرتاپپر وكاسكھڈ دے شارداپر گرام وچ سن 1914 نو‏‏ں ہويا سی۔ انہاں د‏‏ی زندگی سگھرشمی سی۔ انہاں دا اصلی ناں رجمن بائی سی۔ مہاتما گاندھی تو‏ں متاثر انهونے سرگوجا جلے تے دوسرے صوبہاں جداں بہار تے اترپردیش دے سرحدی گرامو وچ سماجی اصلاح دے لئی اپنا پیغام علامت تک پہنچایا۔ انہاں دا پیغام سی - "مخلوق تشدد مت ٹیکس، شراب پینا چھڈ دو، گوشت بکشن مت ٹیکس، سنمارگ اُتے چلو، ايس‏ے وچ زندگی دا نچوڑ ا‏‏ے۔" انہاں نو‏ں سن 1986 وچ اندرا گاندھی قومی سماجی خدمات پرسكار تے 1989 وچ شامل صدر د‏‏ی طرف تو‏ں "پدم شری" پرسكار تو‏ں نوازیا گیا سی۔ 6 جنوری 1994 نو‏‏ں راجموهنی دیوی نے دنیا نو‏‏ں الوداع کہیا۔
سرگوجا جلے دے ہیڈکوارٹر امبیکاپور تو‏ں تقریبا 28 کلومیٹر د‏‏ی دری اُتے امبیکاپور - بلاسپور راستے اُتے لكھنپر واقع ا‏‏ے۔ اس دے پاس گرام پهپٹرا وچ بین الاقوامی شہرت حاصل سددھهستھ شلپی محترمہ سونابای رجوار دا گھر ا‏‏ے۔ مٹی کرافٹ دے لئی انہاں نو‏ں صدر پرسكار، م 0 سوال 0 حکومت دا تلسی احترام تے کرافٹ گرو ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بنائی گئی مٹی د‏‏ی کئی نمونے دا مظاہرہ ملک تے بیرون ملک وچ منعقد کئی نمائشاں وچ کیہ جا چکيا ا‏‏ے۔
شری رام کمار ورما جی (مشہور ادیب ویگیكار تے مزاحیہ شاعر)
سرگوجا ضلع دے امبیکاپور نامی شہر دے رہائشی ادب رتن شری رام کمار ورما جی نے 19 اپریل 1998 نو‏‏ں بہترین مخلوق دے تحت دوردرشن بھوپال د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انعام شکل گولڈ میڈل تے سرٹیفکیٹ، ہز ایکسی لینسی صدر صاحب مسٹر دے آر نارائنن جی، ہز ایکسی لینسی صدر صاحب ڈاکٹر اے پی جے عبد الکلام جی، وزیر اعظم صاحب مسٹر اٹل بہاری واجپئی جی، وزیر اعظم صاحب مسٹر منموہن سنگھ جی سمیت بھارت سال دے چاراں دشاو دے ایکسی لینسی گورنر صاحب تے مكھیمتریجی تو‏ں تحریری وچ شامل سلام تے تعریف خط حاصل کر ضلع دا مان ودھایا ا‏‏ے۔ آپ نے سرگوجا دے ادب نو‏‏ں عالمی سطح اُتے imprinted کرنے وچ شامل مهتتوپر تعاون دتا ا‏‏ے۔ آپ ملک خارجہ د‏‏ی نامی تے مائشٹھیت سستھاو نے قدر کردے ہوئے مختلف زیبائش تے سممانوپادھ تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔
سرگوجا جلے دے ہیڈکوارٹر امبیکاپور دے رہائشی پینٹر مسٹر سمعی شرما نے اپنی منموہک مصوری تو‏ں اس جلے نو‏‏ں گورواوت کیہ نيں۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں سرگوجا جلے دے قدرتی حسن، دیہاتیاں د‏‏ی زندگی وغیرہ موضوعات اُتے کئی تصاویر پیدا کيتا ا‏‏ے۔ ہن تک انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہزاراں پے ٹگس تے رےكھاچترو دا استحصال کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ "قحط تے روٹی" تصاویر دے لئی انہاں نو‏ں حکومت تو‏ں نوازیا وی کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔
سرگوجا جلے نو‏‏ں گورواوت کرنے والے تے وی کئی شخص نيں جنھاں نے اپنی پرتیبھا تو‏ں کچھ ایسا کم کيتا جس تو‏ں اس ضلع دا ناں روشن ہويا۔
ذرائع آمد ورفت
فطرت نے سرگوجا جلے نو‏‏ں مختلف قسم دے جنگلاں، سروورو، دریاؤں، پهاڈ وغیرہ تو‏ں اس طرح کامل کيتا اے کہ آپ اس مقدس زمین اُتے ضرور آنا چاہن گے۔ ايس‏ے زمین اُتے جتھ‏ے اک طرف مهاكو كالیداس ناں اپنے سپرسدھ مہاکاوی 'مےگھدت' د‏‏ی تخلیق کيت‏ی سی، اوتھے اے طرف بھگوان رام، سیندا ماں تے بھائی لکشمن سمیت ایتھ‏ے بن باس دے کچھ دن کٹے سن ۔ سرگوجا ضلع سڑک تے ریل راستے تو‏ں براہ راست جڑا ہويا ا‏‏ے۔
چھتیس گڑھ صوبہ وچ :
سرگوجا ضلع ہیڈکوارٹر امبیکاپور 03 جون 2006 تو‏ں ریل لائن تو‏ں جڈ گیا ا‏‏ے۔ امبیکاپور شہر دے اہ‏م راستہ دے ویگج روڈ اُتے واقع گاندھی چوک تو‏ں ریلوے اسٹیشن د‏‏ی دری تقریبا 5 کلومیٹر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں ٹے مپو، ٹیکسی وغیرہ تو‏ں امبیکاپور شہر آیا جا سکدا ا‏‏ے۔ آپ مندرجہ ذیل ٹرے ن رٹ استعمال امبیکاپور آنے دے لئی رسائی حاصل اے:
بلاسپور تو‏ں امبیکاپور آنے دے لئی بس تے ٹرے ن دونے دا استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ بس امبیکاپور تک براہ راست آندی اے جبكہ ٹرے ن انپپر (مدھیہ پردیش) هوندے ہوئے امبیکاپور تک آندی ا‏‏ے۔ رائے گڑھ تو‏ں امبیکاپور آنے دے لئی بس د‏‏ی سہولت ہی دستیاب ا‏‏ے۔ امبیکاپور براہ راست آنے دے لئی ہويا راستہ دستیاب نئيں اے، آپ رائے پور تک ملک دے مندرجہ ذیل تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ہويا راستے تو‏ں آ سکدے اے، اس دے بعد رائے پور تو‏ں امبیکاپور آنے دے لئی بس دا استعمال کرنا ہوئے گا:
باہرلے جوڑ
ڑا۔ سنجے وکھ - چھتیس گڑھ د‏‏ی صوبہاں تے جمینداریا (شان و شوکت اشاعت، رائے پور 1، ISBN 81-89244-96-5) ڑا۔ سنجے وکھ - چھتیس گڑھ د‏‏ی جنجاتیا / Tribes تے ذات / Castes (مانسی پبلیكے شن، دہلی 6، ISBN 978-81-89559-32-8)
گٹھ:بھارت دے ضلعے گٹھ:چھتیس گڑھ دے ضلعے گٹھ:ضلع سرگوجا
گٹھ:چھتیسگڑھ دے ضلعے
ابھگیان شاکنتلم
thumbnail|200px|[[شکنتلا د‏‏ی مصوری (مصور راجہ روی ورما)۔]] ابھگیان شاکنتلم یا ابھگیان شکُنتلا (دیوناگری: अभिज्ञानशकुन्तलम्) کالی داس دا اک سنسکرت ناٹک سی، جس وچ شکنتلا د‏‏ی زندگی نو‏‏ں اک ڈرامائی انداز وچ بیان کيتا گیا سی۔ کہانی دا پلاٹ کالی داس نے مہا بھارت تو‏ں لیا سی۔ جدو‏ں کہ کہانی وچ کچھ تبدیلیاں وی کیتیاں ناں۔ ایہ کالی داس دا سب تو‏ں مقبول کم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ناٹک د‏‏ی تخلیقی تریخ دا کسی نو‏‏ں علم نئيں۔
کہانی
thumbnail|200px|شاکنتلا. [[راجا روی ورما دی اکّ پینٹنگ]] right|thumb|200px|شاکنتلا دشئنت نوں پتر لکھدی اے [[راجا روی ورما دی اکّ پینٹنگ]] right|thumb|200px|دلگیر شاکنتلا. [[راجا روی ورما دی اکّ پینٹنگ]] ابھگیانشاکنتلم مہاکوی کالیداس دا عالمی مشہور ڈرامہ اے جسدا ترجمہ لگپگ ساریاں غیرملکی بولیاں وچ ہو چکا اے۔ اس وچ راجا دشئنت اتے شکنتلا دے پریم، ویاہ، برہا، ترسکار اتے پنرملن دی اکّ سندر کہانی اے۔ پرانے کہانی وچ دشئنت نوں آکاشوانی ولوں بودھ ہندا اے پر اس ڈرامے وچ شاعر نے مندری ولوں اسدا بودھ کرایا اے۔
اسدی ناٹکیتا، اس دے سندر کتھانک، اسدی شاعری - خوبصورتی نال بھریاں اپماواں اتے تھاں پور تھاں ڈھکویاں سوکتیاں؛ اتے اس سبھ توں ودھکے وودھ حوالےآں دی دھنیاتمکتا اینی انوکھی اے کہ ایہناں نظارہٹیاں توں دیکھن اتے سنسکرت دے وی ہور ڈرامہ ابھگیانشاکنتلم نال ٹکر نہیں لے سکدے؛ پھر ہور بولیاں دا تاں کہنا ہی کی !
مولک نہ ہون تے وی مولک
کالیداس نے ابھگیانشاکنتلم دی کتھاوستو مولک نہیں چنی۔ ایہہ کہانی مہامبھارت دے آدپرو توں لئی گئی اے۔ انج پدمپران وچ وی شکنتلا دی کہانی ملدی اے اتے اوہ مہامبھارت دے مقابلے شکنتلا دی کہانی دے زیادہ نزدیک اے۔ اس کارن ونٹرنٹج نے ایہہ منیا اے کہ شکنتلا دی کہانی پدمپران توں لئی گئی اے۔ پر مفکراں دا کتھن اے کہ پدمپران دا ایہہ حصہ شکنتلا دی رچنا دے بعد لکھیا پرتیت ہندا اے۔ مہامبھارت دی کہانی وچ درواسا دے سراپ دا چرچہ نہیں اے۔ مہامبھارت دا دشئنت جیکر ٹھیک الٹا نہیں، تاں وی بہت زیادہ بھنّ اے۔
مہامبھارت دی شکنتلا وی کالیداس دی طرحاں سلجّ نہیں اے۔ اوہ دشئنت نوں وشوامتر اتے مینکا دے تعلق دے نتیجے وچ ہوئے اپنے جم دی کہانی اپنے مونہوں ہی سناؤندی اے۔ مہامبھارت وچ دشئنت شکنتلا دے روپ اتے لین ہوکے شکنتلا نال گندھرو ویاہ دی بینتی کردا اے؛ جس اتے شکنتلا کہندی اے کلومیٹر ویاہ اس شرط تے کر سکدی ہاں کہ راجگدی میرے پتّ نوں ہی ملے۔ دشئنت اس ویلے تاں قبول کر لیندا اے اتے بعد وچ اپنی راجگڑھ وچ پرت کے جان – بجھّ کے لجاوش شکنتلا نوں قبول نہیں کردا۔ کالیداس نے اس پرکار انگھڑ روپ وچ حاصل ہوئی کہانی نوں اپنی سوچ نال انوکھے روپ وچ نکھار دتا اے۔ درواسا دے سراپ دی سوچ کرکے اوہناں نے دشئنت دے کردار نوں اچا چکیا اے۔ کالیداس دی شکنتلا وی آبھجات، سوندریا اتے کرنا دی مورتی اے۔ اس دے علاوہ کالیداس نے ساری کہانی دا نبھاؤ، بھاواں دا چترن آدی جس ڈھنگ نال کیتا اے، اوہ مولک اتے انوکھا اے۔
کہانی
شکنتلا راجا دشئنت دی بیوی سی جو بھارت دے مشہور راجا بھرت دی ماں اتے مینکا اپسرا دی کنیا سی۔ مہامبھارت وچ لکھیا اے کہ شنکتلا دا جم وشوامتر دے ویرج توں مینکا اپسرا دی ککھّ راہیں ہویا سی جو اسنوں جنگل وچ چھڈکے چلی گئی سی۔ جنگل وچ شنکتوں (پنچھیاں) آدی نے پرتشدد پشواں توں اسدی رکھیا کیتی سی، اس توں اسدا نام شکنتلا پیا۔ جنگل وچوں اسنوں کنو رشی اٹھا لیائے سن اتے اپنے آشرم وچ رکھکے کنیا دے سمان پالدے سن۔
اکّ وار راجا دشئنت اپنے نال کجھ فوجیاں نوں لے کے شکار کھیڈن نکلے اتے گھمدے پھردے کنو رشی دے آشرم وچ پہنچے۔ رشی اس ویلے اتھے موجود نہیں سن؛ اس لئی مٹیار شکنتلا نے ہی راجا دشئنت دی پراہنچاری کیتی۔ اسی موقعے اتے دوناں وچ پریم اتے پھر گندھرب ویاہ ہو گیا۔ کجھ دناں بعد راجا دشئنت اپنے راج نوں چلے گئے۔ کنو منی جدوں پرت کے آئے، تدّ ایہہ جان کے بہت خوش ہوئے کہ شکنتلا دا ویاہ دشئنت نال ہو گیا۔ شکنتلا اس ویلے حمل مالی ہو چکی سی۔ سماں پاکے اسدی ککھّ توں بہت ہی بلوان اتے تیجسوی پتّ پیدا ہویا، جسدا نام بھرت رکھیا گیا۔ کہندے ہن، بھارت نام بھرت دے نام اتے ہی پیا۔
کجھ دناں بعد شکنتلا اپنے پتّ نوں لے کے دشئنت دے دربار وچ پہنچی۔ پر شکنتلا نوں اس ویلے وچ درواسا رشی دا سراپ مل چکیا سی۔ راجا نے اسنوں بلکلّ نہیں سیانیا، اتے واضع کہہ دتا کہ ‘نہ تاں میں تینوں جاندا ہاں اتے نہ ہی تینوں اپنے اتھے سہارے دے سکدا ہاں۔’ پر اس موقعے اتے اکّ آکاشوانی ہوئی، جسدے نال راجا نوں معلوم ہویا کہ ایہہ میری ہی بیوی اے اتے ایہہ پتر وی میرا ہی اے۔ اوہناں نوں کنو منی دے آشرم دیاں سبھ گلاں سمرن ہو آئیاں اتے اوہناں نے شکنتلا نوں اپنی پردھان رانی بناکے اپنے کول رکھ لیا۔
‘ابھگیانشاکنتلم’ وچ کئی پربھاوک حوالےآں نوں درج کیتا گیا اے۔ اکّ اس ویلے، جدوں دشئنت اتے شکنتلا دا پہلا ملن ہندا اے۔ دوجا اس ویلے، جدوں کنو شکنتلا نوں اپنے آشرم توں سوہریاں لئی وداع کردے ہن۔ اس ویلے تاں خود رشی کہندے ہن کلومیٹرے جیسے رشی نوں اپنی پالی کنیا وچ ایہہ موہ اے تاں جہناں دیاں سکیاں پتریاں سوہریاں لئی وداع ہندیاں ہن اس ویلے اوہناں دی کی حالت ہندی ہوویگی۔
تیجا حوالہ اے،شکنتلا دا دشئنت دی سبھا وچ موجود ہونا اتے دشئنت دا اوہنوں پچھانن توں انکار کرنا۔ چوتھا حوالہ اے اس ویلے دا، جدوں مچھیرے نوں حاصل دشئنت دے نام والی انگوٹھی اوہنوں وکھائی جاندی اے۔ اتے پنجواں حوالہ ماریچی مہارشی دے آشرم وچ دشئنت - شکنتلا دے ملن دا۔
صوتی اشارہ
شکنتلا وچ کالیداس دا سبھ توں وڈا چمتکار اس دے صوتی سنکیتاں وچ اے۔ اس وچ شاعر نوں ولکھن کامیابی ایہہ ملی اے کہ اسنے کتے وی کوئی وی چیز بیکار نہیں کہی۔ کوئی وی پاتر، کوئی وی وضاحت، کوئی وی حادثہ، کوئی وی قدرتی نظارہ بیکار  نہیں اے۔ ساریاں واقعے ایہہ نظارہ اگے آؤن والیاں واقعے دا اشارہ چمتکاری ریتی نال پہلاں ہی دے دندیاں ہن۔ ڈرامے دے شروع وچ ہی گرمی دا ذکر کردے ہوئے جنگل دی ہوا دا پاٹل دی خوشبو نال ملکے خوشبودار ہو اٹھن اتے چھایا وچ لٹدے ہی نیند آؤن لگن اتے دن دا اخیر رمنی ہون دے ولوں ڈرامے دی کہانی – وستو دی موٹے طور اتے اطلاع دے دتی گئی اے، جو ہولی ہولی پہلاں شکنتلا اتے دشئنت دے ملن، اس دے بعد نیند - اثر نال شکنتلا نوں بھلّ جان اتے ڈرامے دا اخیر سکھد ہون دی سوچک اے۔ اس پرکار ڈرامے دے پرارمبھک گیت وچ بھوریاں ولوں شریش دے پھلاں نوں حلقہ حلقہ جیہا چمن نال ایہہ اشارہ ملدا اے کہ دشئنت اتے شکنتلا دا ملن الپستھائی ہووےگا۔ جدوں راجا دھنش اتے تیر چڑھائی ہرن دے پچھے بھجے جا رہے ہن، ادوں کجھ تپسوی آکے روکدے ہن۔ کہندے ہن - ‘مہاراج’ ایہہ آشرم دا ہرن اے، اس اتے تیر نہ چلانا۔ ’ اتھے ہرن دے علاوہ شکنتلا دے ول وی اشارہ اے، جو ہرن دے سمان ہی بھولی - بھالی اتے کمزور اے۔ ‘کتھے تاں ہرناں دا اتینت چنچل جیون اتے کتھے تہاڈے بجر دے سمان کٹھور تیر ! ’ استوں وی شکنتلا دی اسہائتا اتے سرلتا اتے راجا دی نشٹھرتا دا مرمسپرشی اشارہ ملدا اے۔ جدوں دشئنت اتے شکنتلا دا پریم کجھ ہور ودھن لگدا اے، ادوں نیپتھیا توں پکار سنائی پیندی اے کہ ‘تپسویؤ، آشرم دے پرانیاں دی رکھیا لئی تیار ہو جاؤ۔ شکاری راجا دشئنت اتھے آیا ہویا اے۔’ اس وچ وی دشئنت دے ہتھاں توں شکنتلا دی رکھیا دے ول اشارہ کیتا گیا پرتیت ہندا اے، پر ایہہ اشارہ کسے نوں وی سنائی نہیں دتا ؛ شکنتلا نوں کسے نے نہیں بچایا۔ اس توں حالت دی کرناجنکتا ہور وی زیادہ ودھ جاندی اے۔ چوتھے انک دے پرارمبھک حصہ وچ کنو دے چیلے نے پربھات دا ذکر کردے ہوئے سکھ اتے دکھ دے جاری نال لگے رہن دا اتے پیارے دی جدائی وچ عورتاں دے اسیہہ دکھ دا جو چرچہ کیتا اے، اوہ دشئنت ولوں شکنتلا دا پرتیاگ کیتے جان لئی پہلاں توں ہی پس منظر –جہی بنا دندا اے۔ پنجویں انک وچ رانی ہنسپدکا اکّ گیت گاؤندی اے، جس وچ راجا نوں اوہناں دی مدھر - ورتی لئی الانبھا دتا گیا اے۔ دشئنت وی ایہہ قبول کردے ہن کہ اوہناں نے ہنسپدکا نال اکّ ہی وار پریم کیتا اے۔ اس توں شاعر ایہہ گمبھیر اشارہ دندا اے کہ بھلے ہی شکنتلا نوں دشئنت نے درواسا دے سراپ دے کارن بھلّ کے چھڈیا، پر اکّ وار پیار کرن دے بعد رانیاں دی اپیکھیا کرنا اوہناں دے لئی کوئی نویں گل نہیں سی۔ ہور رانیاں وی اسدی اس عادت دا شکار سن۔ ہنسپادکا دے اس گیت دی پس منظر وچ شکنتلا دے پرتیاگ دی حادثہ ہور وی کرور اتے کٹھور جاپن لگ پیندی اے۔ اس پرکار دے صوتی سنکیتاں نال کالیداس نے ستویں انک وچ دشئنت، شکنتلا اتے اس دے پتر دے ملن لئی سکھد پس منظر تیار کر دتی اے۔ اندر راجا دشئنت نوں انوکھا اعزاز حاصل کردے ہن۔ اس دے بعد ہیمکنٹ پہاڑ اتے پرجاپتی دے آشرم وچ پجدے ہی راجا نوں تجربہ ہون لگدا اے کہ جویں اوہ امرت دے سروور وچ اسنان کر رہے ہون۔ اس پرکار دے سنکیتاں دے بعد دشئنت اتے شکنتلا دا ملن ہور وی زیادہ خوبصورت ہو اٹھدا اے۔
شاعری- خوبصورتی
‘‘جیکر توں یواوستھا دے پھل پروڑحالت دے پھل اتے اتے اجیہی سامگریاں اکّ ہی تھاں اتے کھوجنا چاہو جہناں توں روح متأثر ہندی ہووے، ترپت ہندی ہووے اتے امن ملدی ہووے، یعنی جیکر توں سورگ اتے مرتلوک نوں اکّ ہی تھاں اتے ویکھنا چاہندے ہو تاں میرے مونہوں اچانک اکّ ہی نام نکل پیندا اے - شاکنتلم، مہان شاعر کالیداس دی اکّ امر رچنا!’’
اس پرکار سنسکرت دے مفکراں وچ ایہہ شلوک مشہور اے - کاوئیشُ ناٹکں رمئں تتر رما شکنتلا۔ تتراپِ چ چترتھوऽنکستتر شلوکچتشٹئں۔۔
اسدا مطلب اے - شاعری دے جنے وی پرکار ہن اوہناں وچ ڈرامہ خاص سندر ہندا اے۔ ناٹکاں وچ وی شاعری - سوندریا دی نظر توں ابھگیانشاکنتلم دا نام سبھ توں اتے اے۔ ابھگیانشاکنتلم وچ وی اسدا چوتھا انک اتے اس انک وچ وی چوتھا شلوک تاں بہت ہی رمنی اے۔
وئنجنا طاقت دا استعمال
ایہہ ٹھیک اے اپما دے چون وچ کالیداس نوں خاص مہارت حاصل سی اتے ایہہ وی ٹھیک اے کہ اوہناں ورگیاں سندر اپماواں ہور شاعراں دیاں رچناواں وچ درلبھ ہن، پھر وی کالیداس دی سبھ توں وڈی خاصیت اپما - کوشل نہیں اے۔ اپما - کوشل تاں اوہناں دے شاعری - کوشل دا اکّ عام جیہا انگ اے۔ اپنے منوبھاو نوں وئکت کرن اتے کسے رس دا پرپاک کرن اتے کسے مطلب دے تیکھن تجربہ نوں جگان دیاں کالیداس کئی ودھیاں جاندے سن۔ شبداں دی موفق چون، ابھیشٹ مطلب دے اپیکت چھند دی چون اتے وئنجنا - طاقت دا استعمال کرکے کالیداس نے اپنی سٹائل نوں خاص بھانت رمنی بنا دتا اے۔ جتھے کالیداس شکنتلا دے سوندریا - ذکر اتے اترے ہن، اتھے اوہناں نے صرف اپماواں اتے روپکاں ولوں شکنتلا دا روپ چترن کرکے ہی سنتوش نہیں کر لیا۔ پہلاں - پہلاں تاں اوہناں نے صرف اینا کہایا کہ ‘جیکر تپوون دے نواسیاں وچ اینا روپ اے، تاں سمجھو کہ جنگلی - لتاواں نے پھلواڑی دیاں لتاواں نوں مات کر دتا۔’ پھر دشئنت دے مونہہ توں اوہناں نے کہایا کہ ‘اینی سندر کنیا نوں آشرم دے نیم - پالن وچ لگاؤنا اسے طرحاں ہی اے جویں نیل کمل دی پنکھڑی نال ککر دا درخت کٹنا۔ ’ اس دے بعد کالیداس کہندے ہن کہ ‘شکنتلا دا روپ اجیہا خوبصورت اے کہ بھلے ہی اسنے موٹا ولکل بستر پایا ہویا اے، پھر اس نال وی اسدا سوندریا کجھ گھٹیا نہیں، سگوں ودھیا ہی اے۔ کیونکہ سندر انسان نوں جو وی کجھ پہنا دتا جاوے اوہی اسدا گہنہ ہو جاندا اے۔ ’ اس دے بعد راجا شکنتلا دی سکمار دیہہ دی تلنا ہری - بھری پھلاں نال لدی ویل دے نال کردے ہن، جسدے نال اس ولکھن خوبصورتی دا سروپ پاٹھک دیاں اکھاں دے ساہمنے ساکار ہو اٹھدا اے۔ اس دے بعد اس خوبصورتی دے تجربہ نوں آخری سیما اتے پہنچان لئی کالیداس اکّ بھورے نوں لے آئے اے ؛ جو شکنتلا دے مونہہ نوں اکّ سندر کھڑیا ہویا پھل سمجھ کے اسدا رسپان کرن لئی اس دے اتے منڈراؤن لگدا اے۔ اس پرکار کالیداس نے شکنتلا دی خوبصورتی نوں چترت کرن لئی انلکاراں دا سہارا اونا نہیں لیا، جہناں کہ وئنجنا طاقت دا ؛ اتے ایہہ وئنجنا - طاقت ہی شاعری دی جان منی جاندی اے۔
تراجم
یورپ وچ کالی داس نو‏ں ہندوستان دا شیکسپیئر کہیا جاندا اے، اس دے ناٹک شکنتلا دا دنیا د‏‏ی کم و بیش ہر وڈی بولی وچ ترجمہ ہو چکيا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سنسکرت ساہت گٹھ:بھارتی ساہت گٹھ:سنسکرت ناٹک
گٹھ:سنسکرت ناٹک گٹھ:کالی داس دا کم گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:Short description is different from Wikidata
رس نشیپتی دے اصول
رس نوں مانن دی عمل دے تعلق وچ سنسکرت شعری شاستر وچ کئی واد پرچلت ہن۔ ایہہ واد بھرت منی دے اسے سوتر اتے مشتمل ہن جو ایوں اے-
== "وبھانو بھاویابھیچاری سانیوگا درشنی شپتی" == رس اصول دا لگبھگ سارا ترقی بھرت منی دے ایسے سوتر نوں بنیاد منّ کے ہویا اے۔
بھٹّ لووولٹ دا اتپتیواد
رس سوتر دے پہلے ترجمان بھٹّ لولٹ سن۔ جووں نوویں صدی ای: وچ ہوئے۔ ایہناں دے مطابق سنیوگ دا مطلب اے کم تے کارن تعلق کر کے اتے 'نشپتی' دا مطلب 'اتپتی' اے۔
بھٹّ لولٹ میماشک اتے ابھدھاوادی ہوئے ہن۔ ایہناں دے مت مطابق شعری دا زریعہ ابھدھا طاقت اے جویں اکو بان کوچ نوں چیر کے سریر وچ جا کے پران لے لیندا اے، اویں ہی ابھدھا راہیں شبد سارے مطلب دندا اے۔
ڈیپارٹمنٹ ، انبھاو طرحاں سنچاری ایہناں تناں دے سنیوگ نال رس دی اتپتی ہندی اے۔ لولٹ نے 'نسپتی'دا مطلب اتپتی کیتا اے تے سنیوگ دا مطلب تعلق۔ جویں رام سیتا جاں ہیر رانجھا۔ اسے دی نقل نقل(ایکٹر) اپنی اہلیت تے قابلیت دے زور نال کردا اے۔ اس واسطے رام دیاں حالتاں دی نقل کرن دے کارن اسیں منّ لیندے ہاں کہ نٹ وچ رس اے۔ رام تے نٹ نوں وکھ جاندے ہوئے وی نٹ نوں رام جاں رانجھا جاں دشئنت منّ لیندے ہاں یعنی نٹ وچ رام آدی تریخی پاتراں دا آروپ کر لیندے ہاں اتے اوہناں دی ایکٹنگ توں رسک لوک چکت ہو کے رس دے آنند نوں ماندے ہن۔ بھٹّ لولٹ نے سنیوگ دا مطلب تعلق دس کے اس تعلق نوں تن طرحاں دا درسایا اے۔ وبھاواں نال رس اتپن ہندا اے۔ انبھاواں ولوں رس ڈریکٹ ہندا اے اتے سنچاریا راہیں پشٹ ہندا اے۔ اس طرحاں وبھاو، انبھاو تے سنچاری مطلب ایہہ تنے ہی رس دے متعلق تن طرحاں نال اتپن کرن دی گنجائش رکھدے ہن تے تناں دے سنیوگ نال رس دی اتپتی ہندی اے۔ کیوں جو بھٹّ لولٹ تریخی پاتراں وچ ہی رس دی اتپتی مندا اے، پاٹھکاں جاں ناظرین وچ نہیں، اس لئی اس مت نوں اتپتی واد کیہا جاندا اے۔
سارانش
اس مت دا سارانش ایہہ اے :-
الزام
اس مت وچ ہیٹھ لکھے کجھ الزام وی ہن:-
رس سوتر دی وضاحت دا مطلب اے کہ جویں 'سپی' 'چ چاندی دے ناں ہون تے وی درشک نوں اس دے نال ملدے جلدے روپ دے کارن چاندی دا شکّ ہو جاندا اے اتے اسنوں دیکھ کے اوہ بہت خوش ہندا اے۔ اسے طرحاں رام آدی پاتراں 'چ رہن والی 'رتی' کردار کرن والے نٹ 'چ نہ ہون تے وی اوہ 'رتی' درشک نوں اس نٹ 'چ پرتیت ہندی اے اتے اس سندیح توں درشک آنند دا تجربہ کردا اے۔
چاہے رس دی حالت مول روپ 'چ انکاری (رام) وچ ہی ہندی اے، مگر اداکار نپنتا پورن کردار دے کارن درشک اسے تے انکاری دا آروپ کر لیندا اے ائرتھات اسے نوں رام سمجھ لیندا اے۔ اسے کارن بھٹّ لولٹ دا مت آروپواد دے نام نال وی مشہور اے۔
بھٹّ لولٹ دی اکت رس سوتر دی وضاحت'چ بعد دے اچاریہ نوں گھاٹ محسوس ہوئی ۔
ایہناں نے رس دی حالت انکاری رام آدی پاتراں وچ منی اے کیونکہ کردار کرن والے نٹ 'چ رس دی حالت اصلی ناں ہو کے صرف رام آدی دی نقل اے۔
اس سمت وچ درشک دے دل 'چ رس دی انوبھوتی کسے طرحاں وی نہیں ہو سکیگی اتے اوہ رس دا آسوادن نہیں کر سکیگا۔ جے درشک وچ رس دی حالت نوں منّ وی لیا جاوے تاں اوہ صرف بھرانتی والی گل ہوویگی۔
اس لئی شعری جاں ناٹک دے رس آسوادن 'چ سندیح پیدا کرن والی بھٹّ لولٹ دی وضاحت نوں قبول نہیں کیتا جا سکدا۔
شنکک دا انمانواد
شنکک جہے آچاریہ نوں بھٹّ لولٹ دے پورووکت مت وچ اکائی (الزام)ملی۔ سبھ توں وڈی اکائی ایہہ اے کہ بھٹّ لولٹ ناظرین/پاٹھکاں وچ رس دی ہوند نہیں مندا تاں پھیر ناظرین نوں ناٹک ویکھن دی چاہنا کیوں ہندی اے؟جدوں نہ تاں رام ہی حاضر اے تے نہ سیتا ہی تاں رام وچ رس دے اتپن ہون دا سؤال ہی نہیں آ سکدا۔ ایہناں الزاماں تے ہندیاں شننکک نے اپنا مت پیش کیتا اے۔ اوہ مت اے انمانواد۔
شننکک نے نشپتی دا مطلب اندازا (انمتی)لیا اے تے سنیوگ دا مطلب اندازا-انماپک تعلق۔ اس دا وچار اے کہ نٹاں (ایکٹراں)وچ تریخی پاتراں دا آروپ نہیں کیتا جاندا بلکہ بچے دا چتر نوں سجیو گھوڑا منن وانگ درشک، تریخی پاتراں دا نٹاں وچ اندازا (Inference)کر لیندے ہن۔ درشک اداکاری (ایکٹنگ)وچ اتنے مست تے لین ہو جادے ہن کہ نٹاں نوں سچی-مچی تے صحیح سمجھ کہ رس دا تجربہ کردے ہن تے آنند حاصل کردے ہن۔ شنکک وی رس دی اتپتی رام آدک مول پاتراں وچ ہی مندا اے مگر درشک، اندازا ولوں اس رس نوں نٹاں وچ وی موجود ویکھدے ہن۔ ایوں آپ وی رس نوں ماندے ہن۔ اس دے مت وچ وبھاو آدک انماپک ہن یعنی اندازا کرواؤندے ہن۔ ایہو رس نال وبھاو آدکاں دا تعلق اے۔ ایہہ مت انمانواد (انمتواد)نام نال مشہور اے۔
اس مت وچ وی ایہو ترٹی منی گئی اے کہ جد تک ڈریکٹ طور تے کسے وستو دا گرہن جاں تجربہ نہ صرف اندازا جاں قیاس نال رس نوں مانیا نہیں جاں سکدا۔
شری وشوناتھ کویراج کرت :-
دے مطابق شری شنکک نیائے-مت والے سن۔ اوہناں نے وبھاواں آدی زریعاں وچ اندازا دے یوگ ہون دی اتے رس روپ آخری نشانے وچ انماپک ہوو دی سوچ کیتی اے۔ نٹ وچ رام ورگے تجربہ دیکھ کے درشک اس ناٹ وچ ٹکے ہوو رس دا اندازا لگاؤندے ہن۔جویں گھوڑے دی موورت نوں گھوڑا ہی سمجھیا جاندا اے، اوییں نٹ وی، دشئنت نہ ہندا ہویا وی،دشئنت سمجھیا جاندا اے۔ نٹ وچ نقلی مستقل مطلب اے اتے درشک اندازا راہیں  اسدا  سواد لییندے ہن۔
اندازا اصلیت نہیں، سوچ ہی اے۔ رس دا تعلق اندازا نال نہیں دل اندرلے بھاواں نال اے۔ اس کرکے ایہہ مت سدوش اے۔پاتر (بھانڈے)وچوں اسیں پانی پیندے ہاں، اویں ہی نٹ دیاں گلاں وچوں اتے ہاو-مطلب وچوں اسیں رس چکھدے ہاں۔ پر نٹ تاں پاتر (بھانڈا)ہون کرکے پاتر وانگ رس-رہت ہندا اے۔
بھٹّ شننکک دا مت 'اندازا 'تے مشتمل اے۔ اس مت مطابق 'نشپتی 'دا مطلب 'انمتی'(اندازا) اتے 'سنیوگ' دا مطلب انماپی -انماپک تعلق اے۔ اس مت دا الیکھ اداکاری بھارتی، دھنیالوک لوچن،کاوی پکاش، آدی گرنتھاں وچ ہویا اے۔ 'ابھنو بھارتی ' مطابق رس دے کارن روپ وبھاواں، اس دے کم روپ انبھاواں اتے سہچاری روپ وبھچاری بھاواں راہیں پریتن پوروک (سکھلائی، مشق کرکے) ارجت ہون کرکے بناوٹی ہون تے وی بناوٹی ن پرتیت ہون والے صنف دے بل نال انکرتا نٹ وچ واقع ہوو کے پرتیت ہندا اے اتے انکرن روپ ہون کرکے ہی اوہ مستقل مطلب توں بھنّ رس ناں نال یاد کیتا جاندا اے۔
دوجے شبداں وچ جویں اڈدی ہوئی دھوڑ نوں دھوآں سمجھ کے کوئی اگّ دا اندازا کر لوے، اسے طرحاں نٹ ایہہ ظاہر کردا اے کہ وبھاو آدی اسے دے ہی ہن، تاں سماجی (درشک) وبھاو آدی نیت رتِ آدی مطلب دا نٹ وچ ہی اندازا کر لیندے ہن، بھاویں ایہہ رتِ مطلب اوہناں وچ ہندا نہیں اے۔ ایہہ اندازا رتِ مطلب ناظرین دے سواد دا کارن ہون کرکے رس اکھواؤندا اے۔
ایہہ اصول اصلوں بھٹّ لولٹ دے اتپتیواد دا ہی ترقی یافتہ روپ اے۔ انتر ایہہ اے کہ لولٹ دیے اصول وچ ناظرین دے یوگدان اتے ناماتر وچار کیتا سی، پر شننکک نے درشک دے سواد نوں خاص طور تے وویچن دا موضوع بنیا اے۔
اس مت دے کجھ الزام وی ہن۔ پہلاں ایہہ کہ اس مت وچ ایہہ گل اکھوں پروکھے کر دتی گئی اے کہ ڈریکٹ علم ہی چمتکار دا کارن ہندا اے۔ جو چمتکار ڈریکٹ علم راہیں ہو سکدا اے اوہ اندازا ولوں حاصل کیتے علم راہیں ممکن نہیں۔ دوجا الزام ایہہ اے کہ اس مت وچ اس گل ول وی دھیان نہیں دتا گیا کہ جے درشک دا آلمبن نال کسے طرحاں دا کوئی تعلق اے ہی نہیں، تاں اس نوں رس دا سواد شاعرں آویگا؟
آچاریہ ممٹ مطابق :-
وبھاو آدی راہیں انماپء-انماپکء روپ تعلق نال سنیوگ نال مستقل روپ رس دی نٹ وچ انمتی (نشپتی)ہندی اے۔ اس کارن اس مت نوں 'رس انمتواد' کیہا جاندا اے۔ ایہہ مت نیائسدھانت تے مشتمل اے۔ اس اصول دے مطابق سماجی دی رس انوبھوی وچ چار سٹیجاں منیاں جا سکدیاں ہن:
رس سوت دی وضاحت کردے ہوئے شری شننکک نے رس اتپتیواد دا کھنڈن کرکے رس انمتواد دا قیام کیتا۔ رس انمتیواد وچ ایہہ الزام اے کہ پہلے تاں اتھے انمتی دے کارن آدی سارے کلپت ہن اتے نٹ وچ مستقل مطلب دا امکان جہی اے۔ جے رتی آدی دی انمتی ہو وی جاوے تاں اوہ سماجی دے دل وچ چمتکار اتپن نہیں کر سکیگی۔ کیونک ڈریکٹ انوبھوتی ہی چمتکار والی ہندی اے۔ دوجی گل ایہہ اے کہ لوکاں وچ لوک روایت مطابق رس دی انوبھوتی ہی سدھ ہندی اے، انمتی نہیں، کیونکہ رس دا ساکھیاتکار کردا ہاں، اس طرحاں ہی کیہا جاندا اے۔
اسے لئی شنکک دے متّ مطابق رس دی انمتی ہی رس دی نشپتی اے۔
بھٹ نائک دا بھوگواد:-
بھٹّ ہیرو دے مطابق شعری آدی راہیں رس دی نشپتی دیاں کریاوا ہن۔
3.بھوگ (بھکتی)، یعنی پاٹھک جاں درشک دی بھوگن جاں سواد لین دی طاقت۔
بھٹّ ہیرو دے مطابق رس دل وچ وسدا اے۔ اوہناں نے دسیا سادھارنیکرن دا اصول بہملاّ اے۔
آچاریہ بھٹّ ہیرو دا ایہہ وی مننا اے کہ 'رس' نہ تاں پرتیت، نہ اتپن اتے نہ ہی ابھویکت ہندا اے۔ اکت تناں مقصداں راہیں ایہناں نے آچاریہ بھٹّ لولٹ دے اتپتیواد، شکنک دے انمتواد اتے دھنوادیاں دے ابھوئکتیواد دا وی کھنڈن کر دتا اے۔ ایہناں دے مطابق جے بھٹّ لولٹ دے اتپتیواد نوں قبول کیتا جاوے تاں 'کرن' آدی دکھ دین والے رساں ول کسے وی درشک دی پروتی نہیں ہوویگی۔ دوجا، انمتِ اس مادہ دی ہندی اے، جسدا ڈریکٹ آدی ولوں پہلاں وی تجربہ ہو چکیا ہووے۔ تیجا،اسے طرحاں دھنوادیاں دے 'ابھوئکتیواد' نوں نہ مندے ہوئے کیہا اے کہ ابھویکتی اس مادہ دی ہندی اے جہڑا کہ پہلاں توں ودمان ہووے۔ بھٹّ ہیرو نے اکت آچاریہ دے اس مت نوں وی قبول نہیں کیتا کہ، "سہدیاں دے دل ' چ 'رس ' واسناروپ 'چ پہلاں توں ہی ودمان رہندا اے۔
بھٹّ ہیرو دے مطابق 'نشپتی' دا مطلب اے 'بھکتی' اتے 'سنجوگ' دا مطلب اے 'بھوجی-بھوجک تعلق'۔ اس مت دا الیکھ ابھنو بھارتی، دھونیالوک لوچن، شعری پرکاش آدی گرنتھاں وچ ہویا اے۔
اس مفکر نے پہلاں قائم کیتیاں جا چکیاں مانتاواں دا کھنڈن کردیاں، 'ابھنو بھارتی' مطابق دسیا اے کہ رس ن پرتیت ہندا اے، ن اتپن ہندا اے اتے ن ہی ابھویکت ہندا اے۔ اس دی پرتیتی درشک دی نجی وئکتیبدھّ مطلب انوبھوتی منن تے کرنا آدی وچ دکھ دی انوبھوتی مننی پویگی۔ اصل وچ ایہہ پرتیتی وئکتیبدھّ نہیں کیونکہ سیتا آدی دی سمرتی وی نہیں ہندی۔ اس توں چھٹ دیوتا آدی وبھاواں دے الوکک ہون کر کے اوہناں دے سمندر پار کرن ورگے ولکھن کماں نال سدھارنیکرن ممکن نہیں اے۔ ایہہ پرتیتی رام آدی دی سمرتی دے روپ وچ وی نہیں ہندی کیونکہ سمرتی پہلا حاصل جاں مہیا وستو دی نہیں ہندی اے،پر رتِ آدی نال یکت رام پہلاں مہیا نہیں اتے ناں ہی ایہہ پرتیتی شبد، اندازا آدی روپ ہوندی اے کیونکہ شبد، اندازا آدی وچ ڈریکٹ علم جہی سرلتا نہیں ہو سکدی۔ ایہہ پرتیتی ڈریکٹ تجربہ جاں پروکھ سمرتی روپ وی نہیں کیونکہ ہیرو-ہیروئن دے ڈریکٹ رتِ- فلسفہ نال ہی تاں ناظرین دے نجی سبھا دی تنقید مطابق ہی اس دے دل وچ لجا گھرنا اچھا آدی ہور چتورتیا پیدا گیا۔ اس توں چھٹّ لنتا دی گھاٹ کرکے رس-پرتیتی دا وی ابھاوَ رہے گا، اس لئی رس دی پرتیتی نہیں ہندی ۔
ابھنو خفیہ دا ابھوئکتیواد :-
ابھنو خفیہ بھرت دا رس سوتر دے چوتھے اتے مشہور ترجمان اے۔ مشرق-ورتی تناں ترجمان دا متاں دا بودھ وی ابھنو خفیہ نے کرایا اے۔ خفیہ نے اپنا نظریہ شیو-فلسفہ دے بنیاد تے پرستت کیتا اے۔ اس مطابق ' 'نشپتی' دا مطلب اے 'ابھویکتی' اتے 'سنیوگ' اے۔
ابھنو خفیہ مطابق رتِ آدی مستقل مطلب جم-ذات ہندے ہن اتے سہردا دے دل وچ واسنا روپ وجوں لکے رہندے ہن جیہناں نوں لوک وچ ہیروئن آدی کارناں ،کٹاکھ آدی کماں نروید آدی سہکاریاں دے آسرے کر کے مستقل مطلب دا تجربہ کرن دا مشق حاصل ہو چکیا اے۔ ایہناں مستقل بھاواں دی ابھویکتی کارناں،کارجا اتے سہکاریاں دے سنیوگ نال ہندی اے۔ شعری دے علاقہ وچ آؤن ویلے ایہہ اپنے مول ناں چھڈّ دیندے ہن اتے ایہناں لئی ترتیب وار وبھاو،انبھاو اتے وبھچاری مطلب شبداں دی ورتوں ہون لگدی اے جیہناں دا ووہار عام جیون وچ نہیں ہندا۔ ایہناں ناواں دا کارن ایہہ اے کہ ایہناں وچ اکّ پرکار دی الوککتا پیدا ہندی اے۔ پر شعری جاں ناٹکاں وچ ایہناں کارناں توں صرف آنند دی اتپتی ہندی اے۔
ابھنو خفیہ دا وئنجناواد دا سار :-
1.رس نشپتی (رس دا پرگٹاؤ) ناظرین جاں پاٹھکاں وچ ہندی اے۔
2.سہردیا،درشکا اتے پاٹھکاں دے دل 'چ 'رتی' آدی ستھائیبھاو واسناں جاں سنسکار-روپ وچ واقع رہندا اے۔ لوکک جیون 'چ چندرما دا ادت ہونا،نیچر دے سوہنے-سوہنے نظارہ،شریر دے ہور کئیاں انگاں دا چلاؤنا آدی ولوں جنھا نے 'رتی' آدی ستھائیبھاواں دا اندازا کرن 'چ جنی زیادہ نپنتا حاصل کر لئی اے، اوہناں 'چ ایہہ واسنا انی ہی زیادہ ترقی یافتہ روپ 'چ رہندی اے۔
3.رس دا آسوادن الوووووکک ہندا اے جہڑا کہ اپنے توں علاوہ دوجے سارے گیاناں نوں لپت کر دیندا اے۔ ایہہ آننند برہم-علم توں حاصل ورگا ہندا اے۔
4.شعری آدی دا پاٹھ اتے ناٹک آدی دا کھیڈنا رسکاں وچ مستقل مطلب ظاہر کرن دے زریعہ ہن ۔ جد پاٹھک جاں درشک اپنے اندر جاگے ہوئے مستقل مطلب دے خالص روپ وچ لین ہو جاندے ہن، تد چتّ دی اکاگرتا کر کے اوہ پرم آنند ورگے اکھنڈ رس دا آنند ماندے ہن۔
5.پاٹھکاں جاں درشکانں وچ ٹکیا ہویا ( رتی آدی دا)  مستقل مطلب، وبھاو آدی دے راہیں اویں ظاہر ہندا اے، جویں پانی  دیاں کنیاں پین کرکے مٹی وچوں خوشبو۔ ئس حلات وچ  رسک آنند انوبھو کردا اے۔ انسان دے راگ دویکھ مٹ جان کر کے اتے  سانجھے  ہون کر کے رس دا تجربہ ہندا اے۔
اس حالت وچ ٹکے رہن لئی ضروری اے کہ وبھاو آدی اپنے دو روپاں نوں چھڈ دین اتے پاٹھک جاں درشک وی انسان-مطلب توں رہت ہو جان۔اس ویلے دشئنت،شکنتلا آدی اپنے انسان-مطلب نوں چھڈّ کے نرے ہیرو-ہیروئن روپ وچ اساڈے ساہمنے آؤندے ہن اتے اسیں رس تجربہ کرن والے ہندے ہاں۔ اویں وبھاو آدی نرے موضوع اتے درشک نرے وشئی رہِ جاندے ہن۔ اسے نوں سانجھ پاؤنا کہندے ہن۔ اس دا جم داتا بھٹّ ہیرو ہویا اے -ایہہ گل پہلاں دسی گئی اے۔
بھنو-خفیہ وئنجناوادی(suggestionist) آچاریہ سن۔ ابھنو -خفیہ دے اس واد لئی دو گلاں اتے دھیان دینا چاہیدا اے۔ ہر درشک دے من وچ روز روز دے انوبھواں نال کرودھ، دئیا، پریم آدی مستقل مطلب ہندے ہن جہڑے ایہہ سنسکار بن کے جاں impression دی صورت وچ چھپے رہندے ہن۔ پر اجیہے مطلب ہر انسان وچ اکّ سمان نہیں جاگدے۔ درشک/سروتا  جیہناں ودھیرے  بھاوک ہووےگا اناں رس دا تجربہ ہووےگا۔ جیہناں لوکاں وچ مطلب نہیں رہندے اوہ نرجیوَ مورت وانگ جڑ indifferent بنے کھڑے رہندے ہن۔ ایہہ  اک  منو-سائنسی تے حقیقی گل اے۔
دوسری گل اے سرب-سانجھیوالتا دی، سادھارنیکرن دی ، Generalisation دی۔
شعری جاں ناٹک وچ ہر وستو سرب-سانجھی تے تعلق رہت پروان کیتی جاندی اے۔ باغ وچ گلاب دا پھلّ ویکھکے نہ تاں اسیں اس نوں اپنا سمجھیئے، نہ ہی دشمن دا تے نہ ہی اداسین(indifferent) انسان دا۔ جے ایوں سمجھیا جاوے تاں پھلّ نال ساڈی جاں اپرامتا وابستا ہو سکدی اے۔ اس لئی وستو-پھلّ نوں سرب-سادھارن ہی مننا ہووےگا۔ اسے سادھارنیکرن' دی سمت وچ ہی رس دی وئنجنا ہندی اے۔ تریخی پاتر، نٹ نٹی، درشک، سکھ-دکھ ساریاں دا سادھارنیکرن ہو جاندا اے۔ ایسے حالت وچ رس دا تجربہ ہندا اے اتے مانیا جاندا اے۔
پنڈت رامدہن مشر دے مطابق:
'رس' دے ظاہر کرن والے وبھاو وچ رس نوں ظاہر کرن لئی جہڑی طاقت اے اوہ نجی، انسان گت خاص سبندھا نوں دور کرکے رس دا احساس کراؤن والا 'سادھارنیکرن' اے۔ آچاریا ابھنو خفیہ دے اصول توں ایہہ مسئلہ سہجے ہی حل ہو جاندی اے کہ اسیں دوووجیاں دی کھش ہو سکدے ہاں۔ شعری دیے پڑھن تتھا ناٹک-سنیما دے ویییکھن توں یعنی شعری ناٹکاں دے دل وچ واقع 'پیار' آدی گووڑ واسنا اسیے طرحاں ظاہر ہو جاندی اے، فٹ پییندی اے جویں مٹی دے پکے ہووئے بھانڈے وچ پہلاں توں ہی موووجود مہک، پانی دیے چھٹیاں دیے سننجوگ نال ظاہر ہوو جاندی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت
درواسا رشی
ہندو دھرم وچ، درواسا اکّ رشی ہن، جو اتری اتے انسئیا دی سنتان سن۔ درواسا اپنے کرودھ دے کارن مشہور سن۔ اوہناں نے اپنے سراپ نال کئی لوکاں دی زندگی تباہ کر دتی۔ اس لئی اوہ جتھے کتے جاندے سن لوک، ربّ دی طرحاں اوہناں دا آدر کردے سن۔ مہانکوی کالیداس دی مہان رچنا ابھگیانشاکنتلم وچ اوہناں نے شکنتلا نوں سراپ دتا سی کہ اسدا پریمی اسنوں بھلّ جاوے گا جو سچ ثابت ہویا۔
گٹھ:مہابھارت وچ پاتر گٹھ:ہندو رشی
دیس لسٹ بلحاظ ساحلی لمبائی
thumb|ساحلی متناقضہ د‏‏ی اک مثال thumb|بغیر ساحلی متناقضہ یہ مضمون ملکاں د‏‏ی ساحلی لمبائی (کلومیٹر) د‏‏ی دو د‏‏ی فہرستاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ساحلی لمبائی صفر ظاہر کردی اے کہ ملک دوسرے ملکاں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔
ترک سلطنتاں تے ریاستاں دی تریخ
لفظ ترک دے معانی
"ترکستان دے اک قبیلے دا ناں اے جس د‏‏ی وڈی شاخاں تاتار و مغل (منگول) نيں تے انہاں د‏‏ی بولی معین اے "
لفظ ترک دے ناں اُتے تریخ وچ پہلی سلطنت چھیويں صدی عیسوی وچ "گوک ترک حکومت" دے ناں تو‏ں ملدی اے جس وچ بدوی ترکاں نے اک مضبوط و عظیم سلطنت قائم کيتی جو مغلستان تے شمالی چین د‏‏ی سرحد تو‏ں بحر اسود تک مشتمل سی"
ترکستان وچ اک دریا دا ناں وی اے جو کہ سیحون وچ وگدا اے (سرزمین ہائے خلافت شرقی)
ترک دنیا د‏‏ی وڈی تے قدیم اقوام وچو‏ں اک نيں جنہاں دا مرکز سنٹرل ایشیا تے منگولیا سی. موجودہ زمانے وچ ترک اقوام ایشیا, یورپ, امریکا تے افریقا دے مختلف حصےآں وچ آباد نيں جنہاں وچو‏ں چند ملکاں درج زیل نيں۔
ترکمانستان,مغولستان، چین، روس ,قرقیزستان، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان،پاکستان, افغانستان، ایران، جمهوری آذربایجان، عراق، ترکی، قبرس، یونان، بلغاریہ, رومانیہ, شام, لیبیا, مصر, امریکا وغیرہ..
ترکاں دے بارے وچ احادیث
اتْرُکُوا التُّرْکَ مَا تَرَکُوکُمْ (حدیث ابوداؤد )
ترکاں نو‏‏ں نہ چھیڑو جدو‏ں تک اوہ توانو‏‏ں نہ چھیڑن.."
حضرت محمود قاشغری رقم طراز نيں کہ
" ترکاں د‏‏ی بولی سیکھو کیونجے انہاں د‏‏ی قسمت وچ مدت دراز د‏‏ی حکمرانی لکھ دتی گئی اے "
امام شیخ زاھد حسین بن خلف کاشغری متعدد واسطےآں تو‏ں رسول اللہ ص تو‏ں روایت کردے نيں کہ "اللہ عزوجل فرماندے نيں کہ میرا اک لشکر اے جس دا ناں ترک رکھیا اے انہاں دا مسکن مشرق د‏‏ی زمین اے تے جس قوم اُتے خشمگین ہُندا ہاں انہاں اُتے ایہ لشکر مسلط کر دیندا ہاں"
خلافت عباسیہ دے وجود وچ آنے وچ وی خراسانی ترکاں دا ہی مرکزی کردار سی, ایہی وجہ سی کہ مامون الرشید نے دارالخلافہ خراسان دے مرو ( merv) شہر منتقل کيتا, بعد وچ عباسیاں نے ترک سپاہیاں دے لئی سامرا دے ناں تو‏ں بغداد دے نیڑے وکھ شہر بسایا تے تخت سلطنت وی اوتھے منتقل کيتا..
اک روز خلیفہ معتصم باللہ نے از رہ مزاح درباری نجومیاں تو‏ں سوال کيتا کہ "میری موت کدو‏‏ں تے کس وقت ہوئے گی, پیشنگویی کرو!!" درباریاں نے کہیا "جس وقت ترک سپاہی چاہن"
یہ اوہی ترک قوم اے جس نے دائرہ اسلام وچ آنے دے نال نيں عظیم ترین اسلامی سلطنتاں د‏‏ی بنیاد پائی جو کہ ہزاراں سال اسلام دا جھنڈا عالم وچ لہراندی رہیاں, چند ترک سلطنتاں
کچھ مشہور ترک سلطنتاں
تریخ عالم د‏‏ی 30 عظیم ترک حکومتاں
مکمل تریخ ابتدا تو‏ں اختتام تک (315 ق.م تو‏ں 1923 تک)
ہن سلطنت
ہن سلطنت ہناں دی قائم کیتی ہوئی اک سلطنت سی ۔ ہن یورشیا دے قبیلےآں دا اک اتحاد سی ، جہڑے ترک بولیاں بولدے سن ،جنہاں چ وسطی ایشیا دے گیاہستان دیاں بولیاں دے اثرات وی سی ۔ ہناں نے چوتھی صدی عیسوی دے ادھ چ دریائے وولگا دے پرےاوں نمودار ہو کے ، دریائے وولگا تے دریائے ڈون دے وچکار وسن آلے الانیاں نوں تباہ تے برباد کیتا تے فیر چھیتی ای دریآئے ڈون تے دریآئے ڈینیپر دے وچکار آسٹروگوتھ سلطنت نوں تخت و تاراج کیتا ۔ 376ء دے لاگے اینہاں نے اج دے رومانیہ چ رہن آلے ویزیگوتھاں نوں شکست دتی تے بازنطینی سلطنت دی دریاۓ ڈینیوب آلی سرحد تے پہنچ گئے ۔ اٹیلا دی قیادت چ یورپ چ ایس وڈی ہجرت نے ایتھے وڈیاں لسانی تے سیاسی تبدیلیاں لیاندیاں ۔
چوتھی صدی عیسوی ج یورپ نوں تخت تاراج کرن آلے ہناں دی ابتدا تے اصلیت غیر واضع اے ، تاہم تریخ دان اینہاں نوں مختلف بنیاد دے وسطی ایشیا دے خانہ بدوش قبیلے سمجھدے نیں ۔
پرانیاں دستاویزاں دے موجب ہن چوتھی صدی عیسوی چ بحیرہ قزوین دے اتلے لہندے دے علاقےآں چ آباد ہوئے ۔ تے 370ء دے نیڑے بحیرہ کیسپیئن ہن متحرک ہوئے تے اپنے لہندے چ اک الانی قبیلے نوں تباہ کیتا ۔ ہور لہندے ول جاندے ہوئے اینہاں نے آسٹروگوتھ سلطنت نوں تباہ کیتا ۔ 395ء چ ہناں نے قفقاز دے پہاڑاں دے پار حملے کر کے آرمینیا نوں تاراج کیتا تے ایتھے ارض روم تے قیضہ کیتا تے ایدیسا تے انطاکیہ دا محاصرہ کیتا تے ایتھے تک کہ اوہ شام چ طائر تک پہنچ گئے ۔
408ء چ ہن آگو اولدین نے مشرقی رومی سلطنت دے صوبے موئسیا تے حملہ کیتا پر ایہہ حملہ نکام بنا دتا گئیا ۔
اٹیلا دا اقتدار
اپنے بھائیاں دے جان دے مگروں متحدہ ہناں دے حکمران اٹیلا نے غیر متنازعہ طور تے ہن سلطنت دا اقتدار سمبھال لئیا ۔ 447ء چ اٹیلا ہناں نوں اک وار فیر مشرقی رومی سلطنت (بازنطینی سلطنت) ول لے گئیا ۔ اسدا بلقان تے تھریس تے حملہ تباہ کن سی ، تے زریعاں موجب ایتھے ہناں نے 70 شہر ڈھاء کے تباہ کر دتے ۔ مشسرقی رومی سلطنت تے پہلے اندرونی طور تے ، قحط ، طاعون ، بغاوتاں تے قسطنطنیہ چ بھچالاں (زلزلےآں) دے اک سلسلے پاروں مسئلےاں چ گھری ہوئی سی ۔ رومی فوج تے فتح دے نتیجے چ ہن مشرقی رومی علاقےآں چ نا قابل تسخیر بن گئے ۔
بازنطینی سلطنت دے خلاف ہن جنگ 449ء چ تیجے اناطولیئس معاہدے تے دستخط دے مکی ۔
رومی سلطنت ہناں نوں خراج دین لگی تے بعد چ نویں شہنشاہ مارسیئن نے خراج دی ادائیگی روک دتی تے کارپاتھی طاس توں اٹیلا نے قسطنطنیہ تے حملہ کرن لئی حرکت کیتی ۔ اپنے حملے دے منصصوبے تے عمل کرن توں پہلے اسنے اک جرمن کڑی ایلڈیکو نال ویاہ کیتا ۔ اٹیلا اپنی سہاگ رات نوں نک توں خون وگن نال مر گئیا ۔
اٹیلا دے بعد
اٹیلا دا جانشین اسدا وڈا پتر ایلاک بنئیا ۔ تے اٹیلا دے دوجے پتراں دینگیزیک تے ایرناخ نے وی تخت دا دعوی کیتا ۔ اس موقعے دا فیدہ چکدے ہوئے محکوم قبیلےآں نے بغاوت کر دتی ۔ اٹیلا دے مرن دے اک ورہے مگروں ہناں نوں نیڈاؤ دی لڑائی چ شکست ہوئی ۔ 469ء چ ایلاک دا جانشین تے اخری ہن بادشاہ دینگیزک مر گئیا تے اس دن ای ہن سلطنت مک گئی ۔ کجھ تریخ دان اس گل تے یعقین رکھدے نیں کہ ہناں دی اولاداں نے بلغاروی سلطنت قائم کیتی جہڑی بلقان ، پانونیا تے سیتھیا تے پھیلی ہوئی سی ۔
مشرقی تے مغربی ترک سلطنتاں
پنجويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں "روآن روآن" باشندے منگولیا وچ مرکوز اک وسیع سلطنت اُتے راج کردے رہ‏ے، جو کوچہ تو‏ں کوریا د‏‏ی سرحداں تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں نے بدھ مت د‏‏ی اوہ شکل اختیار کيتی جو ایران دے زیر اثر پیدا ہونے والی ختنی تے تخاری روایتاں دا مرکب سی، تے اسنو‏ں منگولیا تو‏ں متعارف کرایا۔ پرانے ترک، جو "روآن روآن" اقتدار دے تحت گانسو وچ رہندے سن، انہاں نے ۵۵۱ء وچ ثانی الذکر دا تختہ پلٹ دتا۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ قدیم ترک سلطنت دو برساں دے اندر مشرقی تے مغربی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئ۔
مشرقی ترک منگولیا اُتے حکومت کردے رہے تے انہاں نے اوتھ‏ے پائی جانے والی، بدھ مت د‏‏ی ختن – تخاری "روآن روآن" شکلاں نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے، اسنو‏ں شمال دے ہان چینی عناصر دے نال ملیا دتا۔ انہاں نے شمالی ہندوستان، گندھارا تے ہان چین، بالخصوص ترفان وچ رہنے والے سغدیائی فرقے دے بھکشوواں د‏‏ی مدد تو‏ں، مختلف النوع بدھ مت زباناں تو‏ں، بوہت سارے بدھ مت متون دا قدیم ترک بولی وچ ترجمہ کيتا۔ شاہراہ ریشم دے سب تو‏ں اہ‏م تاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں، سغدیہ دے لوکاں وچ ایداں دے بھکشو تیار ہُندے رہندے سن جنہاں وچ فطری طور اُتے اک نال متعدد زباناں سیکھ لینے د‏‏ی صلاحیت موجود ہُندی سی۔
پرانے ترک بدھ مت د‏‏ی اہ‏م خاصیت عوام الناس وچ اس د‏ی اپیل سی جو بدھ دے حلقئہ ارادت وچ بوہت سارے مقبول، مقامی طور اُتے پوجے جانے والے دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تو‏ں پیدا ہوئی سی تے انہاں وچ روايتی شمن پرست، تینگریائی تے زرتشتی، دونے موجود سن ۔ تینگریت، بدھ مت تو‏ں پہلے دا منگولیائی سرسبز میداناں وچ آباد مختلف انساناں وچ مروّج اک روايتی نظام عقیدہ سی۔
مغربی ترکاں نے پہلے دزونگاریا تے مغربی ترکستان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۵۶۰ ء وچ انہاں نے سفید فام ہُناں (ہپتھالیاں) تو‏ں شاہراہ ریشم دا مغربی حصّہ کھو لیا تے رفتہ رفتہ کاشغر، سغدیہ تے باختر د‏‏ی طرف منتقل ہُندے ہوئے، افغانی گندھارا وچ وی اپنی اک خاص موجودگی قائم کرلئی- اپنے اس توسیع دے عمل وچ ، انہاں دے اک وڈے حلقے نے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا، بالخصوص انہاں شکلاں دے نال جو انہاں دے مفتوحہ علاقےآں وچ پائی جادیاں سن۔
مغربی ترکاں د‏‏ی آمد دے وقت مغربی ترکستان وچ بدھ مت د‏‏ی صورت حال
مغربی ترکاں د‏‏ی ہجرت تو‏ں صدیاں پہلے، اَگڑ پِچھڑ یونانی- باختری، شاکانی، کشان، فارسی ساسانی تے سفید فام ہُناں د‏‏ی حکومتاں دے تحت مرکزی، جنوبی تے مغربی ترکستان وچ بدھ مت خوب برگ و بار لا رہیا سی۔ ہندوستان نو‏‏ں آنے والا ہان چینی سیّاح فاشیان، جس نے ۳۹۹ء تے ۴۱۵ء دے درمیان اس علاقے دا سفر کيتا، اس نے ایہ اطلاع دتی کہ ایتھ‏ے ہر طرف سرگرم خانقاہاں پھیلی ہوئیاں سن۔ پر، جدو‏ں ڈیڑھ صدی د‏‏ی مدت دے بعد مغربی ترک اس علاقے وچ پہنچے تاں انہاں نے بدھ مت نو‏‏ں اک کمزور حالت وچ دیکھیا۔ خاص کر سغدیہ وچ ۔ بظاہر اس اُتے ایہ زوال سفید فام ہُناں حکومت دے دور وچ آیا سی۔
بیشتر سفید فام ہُن، بدھ مت دے پرجوش حامی سن ۔ مثال دے طور پر، ۴۶۰ء وچ ، انہاں دے حکمراں نے بدھ دے لباس دا اک ٹکڑا صندوقچے وچ تبرک دے طور اُتے رکھ کے، کاشغر تو‏ں شمالی چینی درباراں وچو‏ں اک دربار دے لئی نذرانے دے طور اُتے بھجوایا سی۔ بہر حال، ۵۱۵ء وچ سفید فام ہُناں راجہ "مہرکلا" نے بودھاں نو‏‏ں ستانے دے لئی، بپینڈو طور پر، اپنے دربار وچ موجود حادس مانوی تے نسطوری عیسائی گروپاں دے اثر وچ آک‏ے، لوکاں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اس دا بدترین نقصان گندھارا، کشمیر تے شمالی ہندوستان دے مغربی حصّے وچ ظاہر ہويا، مگر قدرے محدود پیمانے پر، ایہ نقصان باختر تے سغدیہ تک وی پہنچیا۔
۶۳۰ء دے آس پاس، جدو‏ں دوسرے قابل ذکر چینی زائر شوان-دزنگ نے سمرقند دا دورہ کيتا جو سغدیہ وچ مغربی ترک سلطنت سی، تاں اس نے دیکھیا کہ اوتھ‏ے ایداں دے بوہت سارے بودھی سن جنہاں د‏‏ی طرف مقامی زرتشتیاں دا رویہ مخاصمانہ سی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی دونے خاص بودھی خانقاہاں، ویران تے بند پئی سن۔ بہر حال،۶۲۲ء وچ شوان-دزنگ دے سمرقند پہنچنے تو‏ں پہلے، اس شہر دے مغربی ترک حکمراں، تونگشیھو قاغان نے، پربھاکرمترا د‏‏ی رہنمائی وچ جو اوتھ‏ے شمالی ہندوستان تو‏ں آنے والا اک بھکشو سی، باضابطہ طور اُتے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا۔ شوان-دزنگ نے راجہ نو‏‏ں شہر دے نیڑے واقع مگر ویران پئی ہوئی خانقاہاں کو، فیر تو‏ں کھولنے بلکہ ہور خانقاہاں تعمیر کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔
راجہ تے اس دے جانشیناں نے چینی بھکشو دا مشورہ تسلیم کيتا تے صرف سمرقند وچ سغدیہ دے مقام اُتے ہی نئيں، بلکہ وادئ فرغانہ تے اج دے دور دے مغربی تاجکستان وچ وی نويں خانقاہاں تعمیر کيتياں، انہاں نے شمال مغربی ترکستان تک بدھ مت د‏‏ی سغدیائی تے کاشغری شکلاں د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیار شدہ اک شکل وی پہنچیا دی۔ اوتھ‏ے انہاں نے موجودہ دور دے جنوبی قازقستان، شمال مغربی کرغیزستان وچ دریاۓ چو د‏‏ی وادی تے اج دے الماندی تو‏ں نیڑے جنوب مشرقی قازقستان وچ واقع "سیمریچیے" وچ وی نويں خانقاہاں بنواواں۔
سغدیہ دے برعکس، شوان-دزنگ نے کاشغر تے باختر، ہور مغربی ترکاں دے زیر اقتدار دوسرے اہ‏م علاقےآں وچ وی، بہت ساریاں بودھی خانقاہاں دے فروغ دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ کاشغر وچ سینکڑاں خانقاہاں سن تے دس ہزار بھکشو رہندے سن، جدو‏ں کہ باختر وچ ایہ تعداد زیادہ واجبی (کمتر) سی۔ اس پورے علاقے د‏‏ی عظیم ترین خانقاہ باختر دے خاص شہر بلخ وچ نووہار (نوبہار) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ ایہ خانقاہ سارے دے سارے وسطی ایشیا وچ اعلٰی سطحی بودھی تعلیمات دے اہ‏م ترین مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدی سی تے اس دے اطراف وچ چھوٹی چھوٹی خانقاہاں سن۔ انہاں نو‏ں وی نووہار ہی کہیا جاندا سی۔
کسی یونیورسٹی د‏‏ی طرح پھیلی ہوئی اس خانقاہ، نووہار وچ صرف انہاں بھکشوواں نو‏‏ں داخل کيتا جاندا سی جو پہلے ہی عالمانہ متون (کتب) مرتب کرچکے ہون۔ ایہ اپنے انہاں ششدر کر دین‏ے والے جواہرات، بدھ دے خوبصورت مجسّماں دے لئی مشہور سی، جو بیش قیمت ریشمی ملبوست تے مقامی زرتشتی رواج دے مطابق، شاندار ہیرے جواہرات دے زیوراں تو‏ں آراستہ کیتے گئے سن ۔ ختن تو‏ں اس خانقاہ دا خصوصی طور اُتے قریبی رابطہ سی جتھ‏ے ایہ اپنے بوہت سارے استاداں نو‏‏ں بھجواندی رہندی سی۔ شوان-دزنگ دے بیان دے مطابق، اس وقت ختن وچ پنج ہزار بھکشوواں دے نال اک سو خانقاہاں موجود سن۔
مغربی ترکاں دا زوال
ستويں صدی دے وسط تک، مغربی تے مشرقی ترکستان دے انہاں علاقےآں وچ مغربی ترکاں دا اقتدار کمزور پڑنے لگا۔ پہلے ترکاں دے ہتھ تو‏ں باختر نکلیا تے گندھارا اُتے حکومت کرنے والے اک دوسرے ترکیائی بودھی قبیلے "ترکی شاہیاں" دے قبضے وچ چلا گیا۔ شوان-دزنگ نو‏‏ں گندھارا وچ بدھ مت دا حال باختر تو‏ں زیادہ خراب تے ابتر دکھادی دتا سی تے ایسا اس واقعے دے باوجود سی کہ ۵۹۱ء وچ ، کابل تو‏ں نیڑے ہی، مغربی ترکاں نے کپیشا دے مقام اُتے اک خانقاہ قائم کرلئی سی۔ درّہ خیبر دے کابل د‏‏ی سمت واقع وڈی خانقاہ نجے وہار درّہ خیبر جو موجودہ دور دے جلال آباد دے عین جنوب وچ اے، اوتھ‏ے بدھ دے کاسئہ سر د‏‏ی باقیات محفوظ سن تے اسنو‏ں بودھی دنیا د‏‏ی مقدس ترین زیارت گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ بہر حال، اوتھ‏ے دے بھکشو مادہ پرست تے دنیا دار ہوگئے سن تے اس مقدس تبرک نو‏‏ں دیکھنے دے بدلے وچ ہر زائر تو‏ں سونے دا اک سکّہ طلب کردے سن ۔ اس پورے علاقے وچ مطالعے دے کوئی مراکز نئيں سن ۔
گوک ترک
گوک ترک (پرانی ترک بولی : چینی ترک یاں آسمانی ترک) اندرلے ایشیاء چ 552ء توں 747ء تک قائم رہن آلا اک طاقتور خانہ بدوش وفاق یاں سلطنت سی ، جہڑی کہ 60 لکھ مربع کلومیٹر دے رقبے تے پھیلی ہوئی سی ۔ چینی لکھتاں چ اسنوں "توجوئے" لکھئیا گئیا اے ۔ گوک ترکاں نے بومن خان (موت:552ء) تے اسدے پتراں دی قیادت چ علاقے دی وڈی طاقت دے روپ چ روؤران سلطنت دی تھاں لئی تے شاہراہ ریشم دی منافع بخش تجارت اپنے قابو چ کیتی ۔
گوک ترک حکمراناں دا تعلق اندرلے ایشیا دے اتلے کونے چ وسن آلے اک غیر واضع ابتدا دے قییبلے "آشینا" نال سی ۔ اینہاں دی اگوائی چ گوک ترک سلطنت تیزی نال پھیلی تے وسطی ایشیا دا وڈا علاقے اپنی عملداری چ لیاندا ۔ ریاست دیاں مشہور ترین شخصیاتاں اسدے بانی بومن خان دے علاوہ شہزادے کولتگین تے بیلگے خان تے چآنسلر تونیؤکوک سن ۔
پرانا عظیم بلفاریہ
پرانا عظیم بلغاریہ یا عظیم بلغاریہ (بازنطینی یونانی: Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία ، پالائی میگلی بولگاریہ ) بلغاریہ د‏‏ی اک ریاست سی [1] پیٹریہ اونگریہ (اگتھیئس ، پریسکس رائٹر ، زکریاس راھٹر ، تے سیوڈو زکریاس ریٹر)۔ بازنطینی مورخین نے اسنو‏ں پہلے کاگیس دے پہاڑاں دے شمال وچ ڈینیسٹر تے لوئر وولگا دے درمیان واقع فنگوریا اُتے قائم ، بلغاریہ د‏‏ی ریاست ، ( 463 ء تو‏ں پہلے) پہلے ماؤٹیان (7 ويں صدی تو‏ں پہلے) د‏‏ی تریخ دسی ا‏‏ے۔ [2]چھیويں صدی وچ مغربی ترکاں تو‏ں ایغور بلغاریائیاں د‏‏ی شکست دے بعد ، ایہ ترک خانت دا مغربی حصہ بن گیا۔ ستويں صدی وچ ، کبرت دے دور وچ ، ایہ مغرب د‏‏ی طرف پھیل گیا ، جس وچ آوار خطہ وی شامل سی ، تے پولٹاوا (جدید یوکرین) وچ مرتکز ہوگیا سی ، اس تو‏ں پہلے کولگہ خان تو‏ں وولگا تو‏ں قفقاز تک دے علاقے اُتے کنٹرول سی۔ انہاں دے زیر قبضہ لیا۔ ايس‏ے وقت ، کارپیتھیاں دے اک نويں حملے نے سیرمیم دے جنوب وچ کبرات دے گورنراں نو‏‏ں بھڑکا دتا ، جدو‏ں کہ اونگل د‏‏ی لڑیائی دے نتیجے وچ کبرات دے بیٹے اسفرخ د‏‏ی حکومت دے تحت ڈینوب دے نال ہی اک نويں بلغاریائی ریاست دا قیام عمل وچ آیا۔
کبرات
alt=|thumb|261x261px|6ویں تے 7ویں صدی عیسوی بلغاراں دے علاقے thumb|260x260px کبرات ، حکمرانی آلے دولو قبیلے چوں سی تے بلغار تخت دا جائز وارث سی ۔ اس نے اپنا نوجوانی دا دور بازنطینی سلطنت چ گزارئیا جتھے اسنے تعلیم حاصل کیتی تے بتسمہ لئیا ، اس دوران اسدا ماموں اوگانا اسدے قبیلے دا سردار رہئیا ۔
ریاست دی تشکیل
سن 610ء تے 615ء دے وچکار کبرات خان نے دو وڈے بلغار قبیلےآں کتریگور تے اوتیگور نوں اک حکمرانی چ متحد کر لئیا تے اک طاقتور وفاق بنائیا جسنوں گھبلے ویلےآں  دے تریح دان " پرانا عظیم بلغاریہ" آکھدے سن ۔ کجھ مفکراں دے نیڑے اس ریاست دی رعایا چ شکست خوردہ عوار وی شامل سن تے ایہہ لہندے چ پانونیئن میداناں تک پھیلی ہوئی سی ۔ ایہہ منئیا جاندا اے کہ اس دا راجگھر جزیرہ نما تامان تے فاناگوریا دا شہر سی ۔ کبرات دی قبر 1912ء چ یوکرین دے علاقے پریشچیپینا چ دریافت ہوئی ۔
مشرقی ترک خاقانیت
'مشرقی ترک خاقانیت'  اک ترک ] [[خاقانیت سی جو انٹرنل جنگاں دے نتیجے وچ تشکیل پایا سی ستويں صدی دے آغاز وچ ( 593–603)  گوکترک خاقانیت) دے بعد (چھیويں صدی وچ منگولیا وچ  اشائنا قبیلہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی) دو ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی سی - مشرقی تے  مغربی۔ آخر کار ، مشرقی ترک طاقت نو‏‏ں چینی تانگ سلطنت نے جذب کرلیا۔
آؤٹ لائن
552-555 وچ گوک ترک نے منگولیا وچ راوران د‏‏ی جگہ لے لی ، جس نے پہلی ترک خاقانیت] ترک ترکانہ (552-630) تشکیل دتا۔ اوہ تیزی تو‏ں مغرب وچ کیسپین سمندر تک پھیل گئے۔ قزاقستان وچ 581 تو‏ں 603 دے درمیان مغربی ترک کھاگناٹ منگولیا دے مشرقی خوگانیٹ تو‏ں وکھ ہوگئے۔ ابتدائی دور وچ چینی کمزور سن تے ترکاں نو‏‏ں خراج تحسین پیش کردے سن ۔ چینیاں نے مضبوط ترقی د‏‏ی تے 630 وچ مشرقی ترکاں دا تختہ پلٹ دتا۔
خاقانیت تو‏ں پہلے
‘ترک’ ، جس دا مطلب اے ’’ مضبوط ‘‘ ، چھوٹے اشینہ قبیلے یا قبیلے دا خود بیان سی۔ بعدازاں اسنو‏ں گوکٹرک خوگانیٹ تے بعد وچ مسلم مورخین نے ترک زباناں بولنے والےآں اُتے لاگو کيتا۔ چینی برابر ، توجو ، {f ایفون | وڈے جِلز: ٹی چیو۔ کدی کدی بوہت سارے شمالی لوکاں اُتے لاگو ہُندا اے تے سخت معنی وچ ہمیشہ ترک دا مطلب نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ چینی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 439 وچ آشینہ نامی شخص نے گانسو تو‏ں گاوچنگ دے مغرب وچ 500 خانداناں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ <ریف> کرسچن ، صفحہ 251 ، جس وچ 'سوئی انیلز' دا حوالہ دتا گیا سی۔ وکی مضامین گاوچنگ تے  اشینہ کچھ مختلف نيں۔ </ ریف> تقریبا 4 460 دے نیڑے روحانی نے انہاں نو‏ں مشرق وچ الٹائی منتقل کردتا جو سائبیریا تے منگولیا دے لئی دھات دا کم کرنے دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ ڈیوڈ کرسچین دا کہنا اے کہ ’ترک‘ دا پہلا تذکرہ چینی سالاں وچ 2 54 in وچ ظاہر ہُندا اے جدو‏ں انہاں نے دریائے یلو دے پار سالانہ چھاپے مارے جدو‏ں اوہ جم گیا۔ 545 وچ مستقب‏‏ل بومین کاغان اپنے روران مالکان د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر مغربی وی (535-57) تو‏ں براہ راست گل گل کر رہیا سی۔ بعد وچ ترکاں نو‏‏ں کاؤ چی دے ذریعہ بغاوت دبانے دے لئی مشرق بھیج دتا گیا ، لیکن ترکاں نے انہاں نو‏ں اپنی فوج وچ شامل کرلیا۔ بومین نے روران تو‏ں شاہی دلہن دا مطالبہ کيتا تے اسنو‏ں اک ’’ لوہار دا غلام ‘‘ قرار دے ک‏ے مذمت کيتی گئی۔ بومین نے مغربی وی تو‏ں دلہن لی ، اس نے یہول وچ  راوران حکمران نو‏‏ں شکست دتی تے خاگن (552) دا شاہی خطاب اپنے ناں کرلیا۔