cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
یزید بن ولید بن عبدالملک
اہلِ حمص نوں جب ایہ معلوم ہويا کہ ولید بن یزید قتل ہوگیا اے توانہاں نے بغاوت د‏‏ی تے ولید دے خون دا بدلہ لینے د‏‏ی غرض تو‏ں یزید بن خالد بن یزید بن معاویہ  نوں اپنا سردار  بناکے دمشق  د‏‏ی طرف روانہ ہوئے یزید بن ولید نے سلیمان بن ہشام   بن عبدالملک نوں فوج دے کرمقابلے دے لئی روانہ کيتا، اوّل اہلِ حمص دے سامنے صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی گئی؛ لیکن جدو‏ں اوہ نہ منے تولڑائی شروع ہوئی، نتیجہ ایہ ہويا کہ یزید بن خالد گرفتار ہوک‏ے قید ہويا تے اہلِ حمص بوہت سارے مارے گئے جوباقی رہے اوہ میدان چھڈ کربھج گئے۔
یہ خبر سن کراہلِ فلسطین نے وی بغاوت د‏‏ی تے یزید بن سلیمان بن عبدالملک نوں اپنا سردار بنایا، اہلِ اُردن نے سنیا تومحمد بن عبدالملک نوں اپنا بادشاہ بنالیا تے اہلِ فلسطین  دے نال شریک ہوگئے تے دونے جگہ دیاں فوجاں مل کردمشق  د‏‏ی طرف بڑھاں انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں دے لوکاں نوں یزید بن ولید نے پہلے اپنا ہ‏م خیال بنالیا تھا؛ لیکن خلیفہ دے قتل دا حادثہ نہ تھا؛ لہٰذا انہاں لوکاں دے دل وچ یکاک مقتول خلیفہ د‏‏ی ہمدردی تے موجودہ خلیفہ د‏‏ی نفرت دا جذبہ پیدا ہوگیا سی، ایہ کوئی  تعجب د‏‏ی گل نئيں اے، اسيں دیکھدے نيں کہ اک قاتل ڈاکو نوں جب پھانسی د‏‏ی سزادی جاندی اے تواگرچہ معقولی طور   اُتے ہرشخص اس نوں پھانسی دا مستحق یقین کردا اے ؛ لیکن جدو‏ں اس نوں پھانسی   اُتے لٹکتا ہويا دیکھدے نيں تواس وقت تمام ہمدردی ايس‏ے دے شامل ِ حال ہوجاندی اے تے اوہ نفرت جواس د‏ی نسبت پہلے دل وچ موجود سی کافور ہوجاندی اے، اس لشکر دا حال سن کریزید نے سلیمان بن ہشام   نوں اک زبردست لشک‏ر ک‏ے نال انہاں لوکاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی مامور کيتا؛ چنانچہ سلیمان نے انہاں سب نوں شکست دے کرخلیفہ وقت د‏‏ی بیعت واطاعت   اُتے آمادہ کردتا۔
ملکِ شام دے مذکورہ فسادات نوں فرو کرنے دے بعد یزید نے یوسف بن عمر نوں عراق وخراسان  د‏‏ی امارت تو‏ں معزول کرکے اس د‏ی جگہ منصور بن جمہور نوں عراق  وخراسان  دا حاکم مقرر کيتا، یوسف نے منصور نوں باقعدہ اپنی امارت دا چارج نئيں دتا؛ بلکہ عراق  تو‏ں دمشق  د‏‏ی جانب پوشیدہ طور   اُتے روانہ ہويا، دمشق  دے نیڑے پہنچیا سی کہ یزید بن ولید نے گرفتار کراکر قید کردتا تے ايس‏ے حالت وچ مقتول ہويا، منصور بن جمہور نے کوفہ  پہنچ کریوسف دے زمانے دے قیدیاں نوں رہیا کيتا تے اپنی طرف تو‏ں خراسان  د‏‏ی گورنری   اُتے اپنے بھائی نوں بھیجیا، اوتھ‏ے نصر بن سیار نے خراسان  وچ اس نوں داخلہ نئيں دتا، حالے ایہ جھگڑا طے نئيں ہونے پایا سی تے منصور بن جمہور نوں کوفہ  وچ آئے ہوئے دومہینہ وی نہ گذرے سن کہ یزید بن ولید نے منصور نوں معزول کرکے اس د‏ی جگہ عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز نوں عراق  د‏‏ی امارت   اُتے روانہ کردتا، منصور بن جمہور عراق  د‏‏ی امارت عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز دے سپرد  کرکے شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا، عبداللہ بن عمر نے خراسان  د‏‏ی حکومت   اُتے باقاعدہ طور   اُتے نصر بن سیار نوں مقرر فرمایا، انہاں دناں یمامہ د‏‏ی ولایت وی عراق  دے صوبہ تو‏ں متعلق سی، کدی یمامہ حجاز وچ شامل  کردتا جاندا سی، کدی عراق  وچ ، یوسف بن عمر دے زمانے تو‏ں اہلِ یمامہ علی بن مہاجر حاکم یمامہ نوں کڈ ک‏ے اپنی خودمختاری دا اعلان کرچکے سن، حالے تک اوہ بدستور اپنی خودمختاری   اُتے قائم رہے تے کوئی  بندوبست اس علاقہ   اُتے قبضہ قائم کرنے دے لئی نہ ہوسکا۔
عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز نے عراق د‏‏ی امارت اپنے ہتھ وچ لے کرجب نصر بن سیار نوں خراسان  دا حاکم اپنی طرف تو‏ں مقرر کيتا تواوتھ‏ے جدیع بن کرمانی ازدی نے نصربن سیار تو‏ں بغاوت وسرکشی اختیار کيتی، جدیع بن علی اصل وچ ازدی تھا؛ لیکن چونکہ اوہ کرمان وچ پیدا ہويا سی اس لئی کرمانی مشہور سی، اوہ ایہ دیکھ کرکہ نصر بن سیار جوپہلے خراسان  دا خود مختار حاکم سی، ہن کوفہ  دے گورنرکی طرف تو‏ں نامزد ہوک‏ے مرکز حکومت تو‏ں متعلق ہوگیا، رنجیدہ ہاو تے اس نے اپنے دوستاں تو‏ں کہیا کہ ایہ لوک فتنہ وچ پڑرہے نيں تسيں اپنے کماں دے لئی کسی نوں اپنا امیرمنتخب کرلو، نصر بن سیار تے کرمانی دے دلاں وچ پہلے تو‏ں کچھ کدورت سی، ہن کرمانی دے اس جدید فتنہ برپا کرنے   اُتے نصر نے اس نوں گرفتار کرالیا تے ۲۷/رمضان سنہ۱۲۶ھ نوں قید کردتا، کرمانی چند روز قید رہیا، اس دے بعد قید خانہ وچ نقب لگاکے نکل آیا تے فوراً تن ہزار آدمیاں نوں اپنے گرد جمع کرلیا، ادھر تو‏ں نصر نے وی اس د‏ی سرکوبی دے لئی اک سردار نوں مامور کيتا؛ مگرلوکاں نے درمیان وچ پڑکرلڑائی دے روکنے تے صلح کرانے د‏‏ی نوں شش کيتی جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ کرمانی نصر دے پاس چلا آیا تے نصربن سیار نے اس نوں خانہ نشینی د‏‏ی ہدایت کی، چند روز دے بعد پھرکرمانی نے بغاوت وسرکشی دا ارادہ کيتا، غرض اس طرح کئی مرتبے جنگ کيت‏ی تیاری تے کئی مرتبہ صلح ہوئی آخریہ تجویز ہوئی کہ کرمانی خراسان  نوں چھڈ کرجرجان د‏‏ی طرف چلا جائے؛ چنانچہ اس   اُتے عمل درآمد ہويا۔
جن دونے نصر تے کرمانی دے درمیان بار بار نزاع پیدا ہوک‏ے صورتِ حال خطرنا‏‏ک ہورہی سی، نصر نوں یہ اندیشہ ہويا کہ کدرے کرمانی بلادِترکستان  تو‏ں حرث بن شریح نوں بلواکر اپنی طاقت نوں نہ بڑھالے حرث بن شریح دا ذکر او  اُتے آچکيا اے اوہ بارہ تیرہ سال تو‏ں بلادِ ترک وچ مقیم تھا؛ چنانچہ نصر نے حرث نوں بلانے تے اپنے پاس لیانے دے لئی مقاتل بن حیانی نبطی نوں بھیجیا تے ادھر عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز دے پاس کوفہ  وچ تے یزید بن ولید دے پاس دمشق  وچ خطوط بھیجے جنہاں وچ حرث بن شریح دے متعلق اندیشہ وخطرہ د‏‏ی اطلاع دے کراس د‏ی سفارش کيت‏ی سی کہ اس نوں امان دے کربلوالینے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمائی جائے، دونے جگہ امان نامے آگئے، ادھر حرث بن شریح وی بلاد ترکستان  تو‏ں خراسان  وچ آگیا، نصر نے اس د‏ی خوب خاطر مدارات د‏‏ی تے مرورود وچ اس نوں ٹھہرایا، پنجاہ درہم روزانہ اس دا روزینہ مقرر کيتا تے کہیا کہ آپ جس شہر د‏‏ی حکومت پسند کرن اوتھ‏ے دا عامل آپ نوں بنادتا جائے، حرث نے کہیا کہ وچ حکومت تے دولت دا خواہش مند نئيں ہون، وچ توکتاب وسنت   اُتے عمل درآمد کرنے دا خواہش مند ہون، ظلم وتعدی تو‏ں   اُتے یشان ہوک‏ے انہاں شہراں تو‏ں نکل گیا سی، ہن بارہ تیرہ برس دے بعد تسيں نے مجھ نوں پھراس طرف واپس بلايا اے، نصر ایہ سن کرخاموش ہوگیا، حرث نے اس دے بعد کرمانی دے پاس کہلا کربھجوایا کہ اگرنصر بن سیار نے کتاب وسنت   اُتے عمل کيتا توماں اس دا طرف دار ہوک‏ے اس دے دشمناں تو‏ں لڑاں گا تے اگراس نے کتاب وسنت   اُتے عمل نہ کيتا توفیر وچ تواڈا شریک ہوجاواں گا؛ بشرطیکہ تسيں نے کتاب وسنت   اُتے عمل کرنے دا اقرار کيتا، اس دے بعد حرث ے قبیلے تمیم تے دوسرے لوکاں نوں اپنی امارت د‏‏ی طرف متوجہ کيتا، چند روز وچ تن ہزار آدمیاں نے اس دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی-
یزید بن ولید المشہور بہ یزید الناقص اپنے اخلاق وقابلیت دے اعتبار تو‏ں برانہ تھا؛ لیکن اس د‏ی عمر نے وفانہ د‏‏ی تے ۲۰/ماہ ذالحجہ سنہ۱۲۶ھ نوں چند روز کم چھ مہینے خلافت کرکے ۳۵/سال د‏‏ی عمر وچ مرضِ طاعون تو‏ں وفات پائی۔
ابراہیم بن ولید بن عبدالملک
ابواسحاق ابراہیم بن ولید بن عبدالملک اپنے بھائی یزید الناقص د‏‏ی وفات دے بعد اس د‏ی وصیت دے موافق خلیفہ ہويا، ابراہیم دے ہتھ  اُتے بیعتِ عامہ نئيں ہوئی، بعض لوک اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار وی کردے رہ‏ے، مروان بن محمد بن مروان بن حکم گورنرآرمینیا  نے جدو‏ں یزید دے مرنے د‏‏ی خبرسنی تووہ دمشق  د‏‏ی جانب فوج لے کرچلا اوّل قنسرین پہنچیا، قنسرین نوں فتح کرکے حمص د‏‏ی جانب روانہ ہويا، حمص د‏‏ی حالت ایہ سی کہ حمص والےآں نے ابراہیم د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی سی، اس لئی دمشق  تو‏ں لشکر شام عبدالعزیز بن حجاج بن عبدالملک د‏‏ی افسری وچ ابراہیم کافرستادہ حمص دا محاصرہ کیتے ہوئے پيا سی، جدو‏ں مروان بن محمد دے نیڑے پہنچنے د‏‏ی خبرسنی توعبدالعزیز لشکر شام نوں لے کر تے  محاصرہ اُٹھاکردمشق  د‏‏ی جانب چل دتا تے مروان دے پہنچنے   اُتے اہلِ حمص نے بلاتوقف اس دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی، ابراہیم نوں جب انہاں حالات د‏‏ی اطلاع ہوئی تواس نے سلیمان بن ہشام   نوں اک لکھ ویہہ ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں مروان دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا، مروان دے پاس کل ايس‏ے ہزار فوج سی، مروان نے جنگ شروع ہونے تو‏ں پیشتر ایہ پیغام بھیجیا کہ اسيں ولید بن یزید دے خون دا دعویٰ چھڈے دیندے نيں، تسيں اس دے بیٹے حکم وعثمان نوں جنھاں ولید نے ولی عہد بنایا سی رہیا کردو، سلیمان بن ہشام   نے اس درخواست نوں نامنظور کيتا، آخر لڑائی شروع ہوئی سلیمان بن ہشام   نو‏‏ں ستاراں ہزار آدمی کٹواڈالنے دے بعد شکستِ فاش حاصل ہوئی، مروان نے حکم وعثمان پسران ولید بن یزید د‏‏ی بیعت لوکاں تو‏ں لی تے دمشق  د‏‏ی طرف ودھیا؛ ایتھ‏ے دمشق  وچ ابراہیم تے اس دے مشیراں نے مشورہ کيتا کہ حکم وعثمان نوں قتل کردینا چاہیے؛ چنانچہ ایہ دونے قیدی قتل کردیے گئے، مروان فاتحانہ دمشق  وچ داخل ہويا تے ابراہیم وسلیمان وغیرہ دمشق  تو‏ں تدمر د‏‏ی طرف فرار ہوگئے، مروان نے حکم وعثمان د‏‏ی لاشاں نوں دیکھیا بہت افسوس کيتا، نمازِ جنازہ پڑھ کران نوں دفن کرایا تے ایہ سوال لوکاں دے سامنے پیش کيتا کہ تسيں کس نوں اپنا خلیفہ بنانا چاہندے ہو، سب نے بالاتفاق مروان بن محمد بن مروان بن حکم دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی۔
یہ روز دوشنبہ ۲۴/صفر سنہ۱۲۷ھ دا واقعہ اے، ابراہیم نوں مروان نے امان دتی تے اس نے مروان دے حق وچ بہ خوشی خلافت تو‏ں دستبرداری داخل کردتی، ابراہیم بن ولید د‏‏ی خلافت دے متعلق مؤرخین دا اختلاف اے، بعض اس نوں خلیفہ سمجھدے نيں تے بعض خلفا وچ اس دا شمار نئيں کردے؛ کیونجے اس د‏ی خلافت پورے طور  اُتے تمام عالمِ اسلام وچ تسلیم نئيں ہوئی سی کہ اس نے خلع خلافت کيتا، ابراہیم د‏‏ی خلافت ورگی کچھ سی، صرف دومہینے چند روز رہی۔
مروان بن محمد بن مروان بن حکم
مروان بن محمد خاندانِ بنواُمیہ دا آخری خلیفہ اے اس نوں لوک مروان الحمار وی کہندے سن، حمار ملکِ عرب وچ صابر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے، صعوبت کش آدمی نوں حمار کہہ دتا جاندا سی اس لئی اس خلیفہ نوں بھی حمار کہنے لگے؛ کیونجے اس د‏ی خلافت دا تمام زمانہ لڑائیاں وچ بسر ہويا تے اس نے نہایت صعوبت کش تے صابر ہونے دا ثبوت بہم پہونچایا، مروان بن محمد نے بجائے دمشق دے مقام حران وچ اقامت اختیار کيتی، تدمر تو‏ں ابراہیم (معزول خلیفہ) نوں اپنے پاس بلالیا تے اس دا وظیفہ مقرر کردتا۔
یکم شوال نوں مروان دے پاس خبر پہنچی کہ اہلِ حمص بغاوت وسرکشی د‏‏ی پوری تیاری کرکے خروج  اُتے آمادہ نيں تے اطراف وجوانب تو‏ں عرب قبیلے انہاں دے پاس پہنچ گئے نيں، مروان اس خبر دے سندے ہی فوراً فوج لے ک‏ے ۳۰/شوال نوں حمص دے نیڑے پہنچے، دیکھیا کہ اہلِ حمص نے شہر دے دروازے بند کرلئی نيں، مروان دے منادی نے پکار کرکہیا کہ تسيں لوکاں نے امیرالمؤمنین د‏‏ی بیعت کیو‏ں توڑی اے ؟ شہروالےآں نے جواب دتا کہ اساں بیعت نئيں توڑی؛ بلکہ اسيں مطیع وفرماں بردار تے اپنی بیعت   اُتے قائم نيں؛ چنانچہ انھاں نے شہر دے دروازے کھول دتے تے مروان دے ہمراہی شہر وچ داخل ہوئے تواہلِ شہر تے مخالفین نے مقابلہ کيتا، ایہ حالت دیکھ کرمروان شہر دے دروزے   اُتے چڑھ گیا تے مخالفین دا مقابلہ کرکے اُنہاں نوں شکست دتی، شہر پناہ تن سوگز دے نیڑے ڈھاکرزمین دے برابر کردتی تے اہلِ شہر تو‏ں اپنی بیعت لی، حالے مروان حمص ہی وچ سی کہ خبر پہنچی کہ اہلِ غوطہ نے یزید بن خالد قسری نوں اپنا سردار  بناکے دمشق    اُتے حملہ کيتا تے والئی دمشق  نوں محصور کرلیا، مروان نے والئی دمشق  د‏‏ی امداد دے لئی حمص تو‏ں دس ہزار فوج روانہ کيتی، اس فوج نے پہنچ کرباہر تو‏ں تے اہلِ دمشق  نے اندر تو‏ں مقابلہ کيتا، اہلِ غوطہ نوں شکست ہوئی، یزید بن خالد ماریا گیا، اس دا سرکاٹ کرموان دے پاس بھیج دتا گیا، اس فتنہ دے فروہُندے ہی ثابت بن نعیم نے اہلِ فلسطین  نوں مجتمع کرکے طبریہ دا محاصرہ کيتا، طبریہ وچ اس وقت ولید بن معاویہ  بن مروان بن حکم والی سی، مروان بن محمد نے ایہ خبر سن کر ابورد اپنے فوجی سردار نوں اس طرف بغاوت فروکرنے دے لئی روانہ کيتا، ابوالورد دے پہنچدے ہی اہلِ طبریہ نے شہر تو‏ں نکل کرمحاصرین دا مقابلہ کيتا، اہلِ فلسطین  نے شکستِ فاش کھادی تے ثابت بن نعیم دے تن لڑکے ابوالورد نے گرفتار کرکے مروان دے پاس بھیج دیے، مروان نے فلسطین  د‏‏ی حکومت   اُتے رماحسن بن عبدالعزیز کنانی نوں مامور کيتا اس نے تلاش کرکے ثابت بن نعیم نوں گرفتار کيتا تے مروان دے پاس بھیج دتا، مروان نے اس دے تے اس دے تِناں لڑکےآں دے ہتھ پیر کٹواکرصلیب   اُتے چڑھادتا۔
ان واقعات تو‏ں فارغ ہوک‏ے مروان بن محمد نے دیرایوب وچ اپنے لڑکےآں عبداللہ وعبیداللہ د‏‏ی ولی عہدی د‏‏ی بیعت لی تے ہشام  د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں انہاں دا عقد کردتا، اس دے بعد مروان نے تدمر د‏‏ی جانب فوج کشی کی؛ کیونجے اہلِ تدمر حالے تک خود مختاری   اُتے قائم سن، اہلِ تدمر نوں بیعت تے اطاعت کرنی پئی، اس دے بعد مروان نے یزید بن ہبیرہ نوں اعراق  د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ اوہ ضحاک شیبانی خارجی نوں جوکوفہ    اُتے مسلط ہوگیا سی، خارج کرنے تے امدادی فوجاں عقب تو‏ں گھلدے رہنے دا انتظام کرنے دے لئی خود قرقیا وچ آٹھہرا، اس تو‏ں پیشتر سلیمان بن ہشام   آرام کرنے دے لئی رصافہ وچ ٹھہرگیا سی، اہلِ شام دا اک گروہ کثیر جس نوں مروان نے یزید بن عمر بن ہبیرہ دے نال عراق  د‏‏ی جانب روانہ کيتا سی، اس تو‏ں جدا ہوک‏ے رصافہ وچ سلیمان بن ہشام   دے پاس پہنچیا تے کہیا کہ آپ خلافت قبول کرلاں، سلیمان نے اس گل نوں منظور کرلیا تے انہاں لوکاں نوں ہمراہ لئی ہوئے قنسرین د‏‏ی جانب روانہ ہويا، قنسرین پہنچ کرسلیمان نے اہلِ شام نوں خطوط لکھے، جنہاں دا اثر ایہ ہويا کہ اہلِ شام ہرطرف تو‏ں سلیمان بن ہشام   د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے اک زبردست فوج سلیمان دے پاس جمع ہوگئی، مروان نے ایہ خبر سنی تویزید بن عمر بن ہبیرہ نوں قیام کردینے دا فرمان بھیجیا تے خود قرقیا تو‏ں سلیمان د‏‏ی طرف چلا، قنسرین دے باہر مقام حناف وچ مروان وسلیمان د‏‏ی صف آرائی ہوئی تے سلیمان نوں مروان نے شکست دے کربھگادتا، سلیمان دے ہمراہیاں نوں جوگرفتار ہوئے قتل کيتا، سلیمان بن ہشام   دا لڑکا تے ہشام   بن عبدالملک دا ماماں خالد بن ہشام   مخزومی میدانِ جنگ وچ قتل ہوئے، سلیمان بھج کرحمص پہنچیا تے دوبارہ لشکر مرتب کرکے شہر پناہ نوں درست کرایا، مروان ایہ سن کرحمص پہنچیا، نہایت خاں ریز جنگ ہوئی پھرمروان نے حمص دا محاصرہ کرلیا، قریباً دس مہینے حمص دا محاصرہ جاری رہیا، ايس‏ے منجنیقاں برابر مصروفِ سنگ باری سن، مجبور ہوک‏ے اہلِ حمص نے امان طلب کيت‏‏ی تے سلیمان تدمر د‏‏ی طرف چلا گیا، ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوک‏ے مروان کوفہ  د‏‏ی طرف ضحاک خارجی نال جنگ کرنے نوں روانہ ہويا۔
یزید بن عمر بن ہبیرہ نے کوفہ د‏‏ی طرف برھ کرضحاک خارجی دے لشکر نوں شکست دتی، ضحاک نے دوبارہ لشکر مرتب کيتا، یزید بن عمر نے دوبارہ اس نوں شکست دتی تے کوفہ  وچ داخل ہويا، خارجیاں نے کئی مرتبہ خروج کيتا؛ مگرہرمرتبہ انہاں نوں شکست حاصل ہوئی، یزید بن عمر بن ہبیرہ نے عراق    اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے اپنی طرف تو‏ں نصر بن سیار نوں خراسان  د‏‏ی گورنری   اُتے قائم رکھیا، اس نے مروان بن محمد د‏‏ی بیعت کرلئی-
جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے کہ خراسان وچ حرث بن شریح موجود سی تے اس دے گروہ وچ دن بہ دن وادھا ہورہیا سی، حرث بن شریح نوں یہ وی خیال ہويا کہ مجھ نوں یزید بن ولید نے امان دتی سی، یزید بن عمر بن ہبیرہ موجودہ گورنر کوفہ  نے امان نئيں دی، لہٰذا حرث بن شریح نے مخالفت دا اعتلان کيتا، نصر بن سیار نے اس نوں بہت سمجھایا؛ لیکن اوہ نہ منیا؛ بالآخر نوبت لڑائی تک پہنچی، خاص شہر مرو د‏‏ی گکلیاں وچ جنگ وپیکار دے شعلے بلند ہوئے ادھرکرمانی وی کرمان وچ کافی قوت حاصل کرچکيا سی، نصر بن سیار نے کرمانی نوں بلوایا؛ لیکن اس دا وی دل صاف نہ ہويا تے علانیہ مخالفت   اُتے آمادہ ہوگیا، غرض مرو وچ کرمانی، حرث، نصرتین شخص جمع ہوگئے تِناں د‏‏ی طاقت مساوی سی تے تِناں اپنے وکھ وکھ مقاصد واغراض رکھدے سن کوئی  کسی دا ہمدرد وشریک نہ سی، آخر حرث وکرمانی دونے نے متفق ہوکرنصربن سیار نوں ہزیمت دے کرمرو تو‏ں کڈ دتا تے چند روز دے بعد دونے آپس وچ لڑے اس لڑائی وچ حرث بن شریح ماریا گیا تے کرمانی مرو  اُتے قابض ومتصرف ہويا۔
خوارج
خارجیاں نے سلطنتِ اسلامیہ وچ خانہ جنگیاں د‏‏ی کثرت تے ضعف دے آثار دیکھ کرخروج کيتا تے خراسان دے خارجیاں نے مل کرضحاک بن قیس شیبانی نوں اپنا سردار بنایا، ضحاک نے کوفہ    اُتے حملہ کرکے قبضہ کرلیا تے عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز نوں کوفہ  تو‏ں واسط آنا پيا، سلیمان بن ہشام   مروان بن محمد تو‏ں ہزیمت پاکرضحاک بن قیس تو‏ں آملا، اس طرح ضحاک د‏‏ی طاقت تے ودھ گئی، ضحاک نے طاقت پاکر موصل   اُتے چڑھائی کی، اوتھ‏ے مروان بن محمد دے بیٹے عبداللہ بن مروان نے مقابلہ کيتا؛ لیکن اس دے پاس کل ست ہزار فوج سی تے ضحاک دے نال اک لکھ آدمی سن، ضحاک نے عبداللہ بن مروان دا محاصرہ کرلیا۔
مروان بن محمدیہ خبر سن کراس طرف متوجہ ہويا خوب زورشور دا مقابلہ ہويا، ضحاک ماریا گیا، خارجیاں نے سعید بن بہدل نوں اپنا امیربنایا اوہ وی ماریا گیا، اس دے بعد شیبان بن عبدالعزیز نوں خارجیاں نے اپنا امیرمنتخب کيتا، مروان نے یزید بن ہبیرہ نوں کوفہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا اس نے اوتھ‏ے تو‏ں خاجریاں نوں خارج کيتا، ادھرشیبان بن عبدالعزیز خارجیاں د‏‏ی تمام جمعیت نوں لے کرفارس د‏‏ی طرف چلا گیا، اوتھ‏ے جاک‏ے اوہ ابومسلم دا شریک ہويا، جداں کہ اُتے مذکور ہوچکيا اے تے سنہ۱۳۰ھ وچ مقتول ہويا۔
حجاز ویمن وحضرِموت وچ وی بغاوتاں نمودار ہوئیاں ابوحمزہ مختار بن عوف امدی نے علم بغاوت بلند کيتا، حضرِموت کارئیس عبداللہ بن یحییٰ وی اس دا شریک ہوگیا، ابوحمزہ نے اوّل مدینہ    اُتے قبضہ کيتا، اس دے بعد شام د‏‏ی طرف ودھیا، مروان بن محمد نے ابن عطیہ سعدی نوں اس دے مقابلہ   اُتے مامور کيتا، وادی قریٰ وچ لڑائی ہوئی، ابوحمزہ ماریا گیا، ابن عطیہ یمن  د‏‏ی طرف ودھ گیا، اوتھ‏ے عبداللہ بن یحییٰ نوں مقابلہ   اُتے مستعد پایا، دونے وچ لڑائی ہوئی، عبداللہ بن یحییٰ ماریا گیا، ابن عطیہ نے اس دا سرکاٹ کرمروان دے پاس بھیجیا، جس وقت مروان بن محمدضحاک خارجی تو‏ں موصل دے نیڑے برسرمقابلہ سی اس وقت اس دے پاس اک خط وچ امام ابراہیم نے ابومسلم نوں ہدایات لکھی سن تے ایہ وی لکھیا سی کہ خراسان  وچ کِسے عربی النسل یاعربی انسان نوں زندہ نہ چھڈنا، خراسان  دے اصلی باشندے جومسلما‏ن ہوگئے نيں اوہ ساڈے بہت کم آئیاں گے تے انھاں   اُتے زیادہ اعتماد رکھنا چاہیے؛ ايس‏ے خط تو‏ں ایہ راز وی منکشف ہُندا سی کہ بنوعباس نے بنواُمیہ دے خلاف عرصہ تو‏ں سازش دا جال پھیلا رکھیا اے تے امام ابراہیم اس سازش دے موجودہ امام نيں، جومقامِ حمیمہ علاقہ بلقاء وچ سکونت پذیر نيں، مروان بن محمد نے اس خط نوں پڑھ کراپنے عامل نوں جوبلقاء وچ مامور سی لکھیا کہ ابراہیم بن محمد نوں حمیمہ تو‏ں گرفتار کرکے بھیج دو؛ چنانچہ ابراہیم بن محمد تے انہاں دے نال کئی تے اہلِ خاندان قید ہوک‏ے مروان دے پاس بھیجے گئے، مروان بن محمد نے انہاں نوں مقامِ حران وچ قید کردتا، امام ابراہیم دے نال سعید بن ہشام   بن عبدالملک تے اس دے دونے لڑکے عثمان ومروان تے عباس بن ولید بن عبدالملک تے عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز تے محمد سیانی وی قید کردتے گئے، چند روز دے بعد حران وچ وبائی بیماری پھیلی ايس‏ے حالت وچ بحالتِ قید امام ابراہیم عباس بن ولید، عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز فوت ہوگئے۔
سعید بن ہشام  معہ تے قیدیاں دے داروغہ جیل نوں قتل کرکے تے جیل خانہ توڑ کربھج نکلیا، اہلِ حران نے انہاں مفرور قیدیاں نوں پکڑکرمارڈالیا، صرف ابومحمد سفیانی قید خانہ تو‏ں نہ نکلیا، اس نوں مروان بن محمد نے لغاب تو‏ں شکست خوردہ واپس آک‏ے آزاد کيتا، امام ابراہیم نے اپنی گرفتاری وقید دے وقت وصیت کردتی سی کہ میرے بعد میرا جانشین میرا بھائی عبداللہ بن محمد المشہور بہ ابوالعباس سفاح ہوئے گا، نال ہی ایہ وی وصیت کردتی سی کہ ہن ابوالعباس سفاح نوں علاقہ بلقا وچ سکونت نئيں رکھنی چاہیے؛ بلکہ کوفہ  وچ جاک‏ے رہنا چاہیے؛ چنانچہ عبداللہ بن محمد سفاح معہ اہلِ خاندان ايس‏ے وصیت دے موافق کوفہ  وچ آکراقامت پذیر ہويا سی، امام ابراہیم نے اپنی گرفتاری تو‏ں پیشتر حکم دتا سی کہ ابومسلم خراسان ی نو‏‏ں اپنا افسر سمجھ کراس دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل کرو، اس دے بعد اوہ قحطبہ بن شبیب نوں اک سیاہ پھریرہ دے کرابومسلم دے پاس روانہ کرچکے سن کہ اس جھنڈے نوں بلند کرکے خراسان  وچ خروج تے ملکاں   اُتے قبضہ شروع کردو۔
ابومسلم نے سنہ۱۳۰ھ تو‏ں سنہ۱۳۱ھ تک تمام خراسان   اُتے قبضہ کرلیا، اس دے بعد قحطبہ بن شبیب نوں فوج دے کرکوفہ  د‏‏ی طرف بھیجیا، کوفہ    اُتے قبضہ کرنے دے بعد ابوالعباس سفاح د‏‏ی عبداللہ بن محمد دے ہتھ   اُتے بیعتِ خلافت ہوئی، ایہ خبرسن کرمروان بن محمد حران تو‏ں کوفہ  د‏‏ی طرف اک لکھ ویہہ ہزار فوج لے ک‏ے چلا، راستے وچ نہرزاب دے کنارے سفاح د‏‏ی فوج تو‏ں جس دا سردار سفاح دا چچا عبداللہ بن علی سی مقابلہ ہويا، مروان بن محمد د‏‏ی فوج اگرلڑنا چاہندی تووڈی آسانی تو‏ں عبداللہ بن علی دے لشکر نوں شکست دے سکدی سی؛ لیکن اس معرکہ جنگ وچ جدو‏ں کہ مروان بن محمد عبداللہ بن علی د‏‏ی فوج دے اکثر حصے نوں شکست دے کربھگاچکيا سی تے فتح وچ کوئی  کسرباقی نہ رہ گئی سی، مروان د‏‏ی فوج دے اکثرحصے نے لڑنے تے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا؛ گویا اوہ مروان بن محمد د‏‏ی شکست ہی دلیانا چاہندے سن ۔
عبداللہ بن علی نے اپنے آپ نوں شکست خوردہ دیکھ کر تے اپنی جان   اُتے کھیل کراپنے مخصوص ہمراہیاں دے نال حملہ کيتا؛ مگرمروان د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی مدافعت وچ کوئی  سردار نہ ودھیا مروان نے انہاں نوں اعنام واکرام دا لالچ دتا، جدو‏ں ایويں وی کم نہ چلا توجس قدر خزانہ اس دے ہمراہ سی اوہ سب مروان نے میدان وچ ڈلوادتا او رکہیا کہ حملہ کرو تے کمزور دشمن نوں مارکر ایہ تمام خزانہ آپس وچ تقسیم کرلو، ایہ دیکھ کرلشکر اس خزانے دے   اُتے تن وچ مصروف ہوگیا تے جولوک حالے تک لڑرہے سن اوہ وی   اُتے ت کھسوٹ وچ مصروف ہوگئے اس بدنظمی وافراتفری نوں دیکھ کرمروان نے اپنے بیٹے عبداللہ نوں بھیجیا کہ لوکاں نوں اس حرکت تو‏ں روکے، اس دے پہنچدے ہی سب دے سب میدان تو‏ں بھاگنے لگے تے مروان نوں چند ہمراہیاں دے نال تنہا چھڈ کرچل دیے، مروان اپنے لشکر د‏‏ی اس بے وفائی تو‏ں مجبور ہوک‏ے میدان تو‏ں بھجیا تے موصل پہنچیا، اوتھ‏ے مروان   اُتے لوکاں نے اس شکست د‏‏ی وجہ تو‏ں آوازاں کساں، اوتھ‏ے ٹھہرنا مناسب نہ سمجھ کرمقام حران د‏‏ی طرف آیا، جتھ‏ے اس دا بھتیجا ابان بن یزید بن محمد عامل سی، نہرزاب دے کنارے یوم شنبہ ۱۱/جمادی الثانی سنہ۱۳۲ھ نوں مروان بن محمد نے شکست کھادی سی، مقام حران وچ مروان صرف ویہہ ہی روز قیام کرنے پایا سی کہ عبداللہ بن علی دے آنے د‏‏ی خبر سنی، مروان اوتھ‏ے تو‏ں حمص د‏‏ی طرف روانہ ہويا، جدو‏ں عبداللہ بن علی حران دے نیڑے پہنچیا توحران دا عامل ابان بن یزید بن محمد سیاہ کپڑ‏ے پہن کر تے  سیاہ جھنڈا لے ک‏ے اس دے استقبال نوں نکلیا تے اس دے ہتھ   اُتے سفاح د‏‏ی خلافت د‏‏ی بیعت کرلئی، عبداللہ بن علی نے اس نوں امان دے دی، مروان حمص وچ پہنچیا تواوتھ‏ے دے لوکاں نے اوّل توفرماں برداری وعقیدت دا اظہار کيتا؛ لیکن مروان دے ہمراہیاں نوں کم دیکھ کرسرکشی تے مقابلہ   اُتے آمادہ ہوئے، مروان اوتھ‏ے تو‏ں تن دن دے بعد ہی چل دتا؛ لیکن اہلِ حمص نے اس دے مال واسباب دے چھیننے دا ارادہ کيتا، مروان نے اوّل انہاں نوں سمجھایا؛ لیکن جدو‏ں اوہ باز نہ آئے تومقابلہ   اُتے آمادہ ہوک‏ے انہاں نوں ماربھگایا۔
حمص تو‏ں مروان دمشق وچ پہونچا؛ ایتھ‏ے دا عامل اس دا چچازاد بھائی ولید بن معاویہ  بن مروان بن حکم سی، ایتھ‏ے وی قیام مناسب نہ سمجھ کر تے  ولید بن معاویہ  نوں مخالفین دولت امویہ تو‏ں لڑنے د‏‏ی ترغیب دے کرفلسطین  د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اوتھ‏ے خاموش تے بے تعلق زندگی بسرکرنے دے ارادے تو‏ں ٹھہرگیا۔
ادھر عبداللہ بن علی حران وچ اس قید خانہ نوں جس وچ ابراہیم بن حمدقید سن مسمار کرکے دمشق د‏‏ی طرف روانہ ہويا، راستے وچ اس دا بھائی عبدالصمد بن علی جس نوں سفاح نے اٹھ ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں اس د‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا سی آپہنچیا، اس دے بعد عبداللہ بن علی قنسرین، وبعلبک ہُندا ہويا تے لوکاں تو‏ں بیعت لیندا ہويا دمشق  آپہنچیا، دمشق  دا محاصرہ کيتا، چند روز محاصرہ دے بعد بتریخ ۵/رمضان سنہ۱۳۲ھ بروز چہارشنبہ بزور شمشیر دمشق  وچ داخل ہويا تے دمشق  د‏‏ی گلیاں وچ خون دے دریا بہادیے؛ ايس‏ے معرکہ وچ ولید بن معاویہ  حاکم دمشق  ماریا گیا اس فتح تے قتل عام دے بعد عبداللہ بن علی پندرہ روز دمشق  وچ مقیم رہیا، اس دے بعد فلسطین  د‏‏ی طرف روانہ ہويا، عبداللہ بن علی اپنا لشکر لئی ہوئے حالے سرحدفلسطین    اُتے ہی پہنچیا سی کہ عبداللہ سفاح دا فرمان ہنچا کہ مروان بن محمد دے تعاقب وچ اپنے بھائی صالح بن علی نوں مامور کردو ایہ فرمان شروع ذیقعدہ سنہ۱۳۲ھ وچ پہنچیا، صالح بن علی فوج لے کرروانہ ہويا، مروان ایہ سن کرفلسطین  تو‏ں روانہ ہوک‏ے مقام عریش وچ چلاگیا اوتھ‏ے تو‏ں نہرنیل د‏‏ی طرف گیا، اوتھ‏ے تو‏ں صید د‏‏ی طرف روانہ ہويا، صالح بن علی وی بڑھدا چلا گیا اس نے خود فسطاط وچ ڈیرہ ڈال کرفوجی دستےآں نوں اگے مروان دے تعاقب تے سراغ وچ روانہ کيتا، اتفاقاً صالح دے دستےآں تو‏ں مروان دے سواراں دا مقابلہ ہوگیا، مروان دے سوار پہلے ہی تو‏ں افسردہ خاطر تے بددل سن ؛ انھاں نے مقابلہ نہ کيتا تے بھج پئے انہاں بھاگنے والےآں وچو‏ں چند گرفتار وی ہوگئے انہاں گرفتار شدہ سواراں تو‏ں پُچھیا گیا توانھاں نے مروان بن محمد دے قیام دا پتہ بتلادتا کہ اوہ قصبہ بوصیر وچ مقیم اے، صالح د‏‏ی فوج دا افسرابوعون نے ایہ گل سن کررات ہی وچ مروان کيت‏ی جائے قیام   اُتے شبخون مارنا مناسب سمجھیا؛ کیونجے اوہ جاندا سی کہ مروان دا مقابلہ آسان نئيں اے ؛ چنانچہ شبخون ماریا گیا اس اچانک حملہ تو‏ں گھبراکر مروان اپنے مکان تو‏ں باہرنکل آیا، اک شخص نے جوپہلے ہی تو‏ں اس تاک وچ کھڑا سی برچھے کاوار کيتا، مروان گرا تے اس دے ساتھیاں وچو‏ں کسی نے کہیا کہ افسوس امیرالمؤمنین مارے گئے، اس آواز نوں سن کرابوعون تے اس دے ہمراہی دوڑپئے فوراً مروان دا سرکاٹ لیا تے ابوالعباس عبداللہ سفاح دے پاس روانہ کردتا۔
یہ واقعہ ۲۸/ذی الحجہ سنہ۱۳۲ھ مطابق ۵/اگست سنہ۷۵۰ء نوں وقوع پذیر ہويا تے اس دے نال خلافتِ بنواُمیہ دا خاتمہ ہوک‏ے خلافتِ عباس د‏ی ابتدا ہوئی، قتلِ مروان دے بعد اس دے لڑکے عبداللہ وعبیداللہ سرزمینِ حبشہ د‏‏ی طرف بھجے، حبشیاں نے وی انہاں نوں امان نہ دی، عبیداللہ حبشیاں دے ہتھ تو‏ں ماریا گیا تے عبداللہ فلسطین وچ آکرپوشیدہ طور   اُتے رہنے لگا، جس نوں خلافتِ مہدی دے زمانے وچ عامل فلسطین  نے گرفتار کرکے مہدی دے دربار وچ بھیج دتا تے اس نے اس نوں قید کردتا۔
مروان بن محمد دا عہدِ خلافت
مروان بن محمد بنواُمیہ دا آخری خلیفہ اے اس لئی عام طور  اُتے خلافتِ بنواُمیہ د‏‏ی تباہی وبربادی دا ذمہ دار ايس‏ے نوں سمجھیا جاندا اے ؛ مگرحقیقت ایہ اے کہ بنواُمیہ د‏‏ی بربادی دے سامان اس د‏ی خلافت تو‏ں پہلے ہی اس دے پیش روواں د‏‏ی غفلت تو‏ں مرتب ومہیا ہوچکے سن، مروان د‏‏ی خلافت دا زمانہ کچھ عرصہ کم چھ سال اے، اس مدت وچ مروان نوں اک روز وی چین تو‏ں بیٹھنا نصیب نہ ہويا، اس نے تمام عہدِ خلافت گھوڑے د‏‏ی پشت   اُتے ہی بسرکیا، اس د‏ی جفاکشی بہادری تے اس د‏ی عزم واستقلال دا صحیح اندازہ اس لئی وی نہ ہوسکا کہ اس دے ہتھ وچ اک ایسی سلطنت دتی گئی سی جوناقابل علاج امراض وچ مبتلا سی، مروان اگرچند روز پہلے تختِ خلافت   اُتے بیٹھدا تویقینا اوہ دولتِ امویہ د‏‏ی بربادی نوں اک طویل زمانہ دے لئی پِچھے ڈال دیندا؛ مگروہ موجودہ خرابیاں تے بنوعباس د‏ی سازشاں   اُتے غالب نہ ااس دا، مروان کوئی  ایسا غیرمعمولی عالی دماع تے عقلمند وی نہ سی کہ کسی نیڑے المرگ سلطنت وچ ازسرِنوجان ڈال سکدا، اس دا تمام زمانہ جھگڑےآں تے لڑاواں ہی وچ گزرگیا اس دے عہدِ خلافت وچ عالم اسلام دے اندر ہرطرف تلواراں چمکتی ہوئی نظر آدیاں سن، کسی نوں اطمینان حاصل نہ سی، کفار   اُتے جہاد کرنے دا توموقع ہی میسر نہ سی، اس زمانے وچ مسلماناں دا خون مسلماناں دے ہتھو‏ں تو‏ں جس قدر بہایا گیا اس د‏ی نظیر بہت ہی کم کسی زمانے وچ مل سکدی ا‏‏ے۔
مروان سنہ۷۰ھ یاسنہ۷۲ھ وچ جدو‏ں کہ اس دا باپ محمد بن مروان جزیرہ دا گورنرتھا پیدا ہويا سی، مروان د‏‏ی ماں کردستان د‏‏ی اک  اُتے ستار سی جوابراہیم اشتر دے پاس سی، ابراہیم اشتر دے قتل دے بعد محمد بن مروان نے اس نوں لے لیا؛ ايس‏ے دے پیٹ تو‏ں مروان پیدا ہويا سی۔
خلافتِ بنواُمیہ اُتے اک نظر
(۱)حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دے نصف آخر تو‏ں جواندرونی خرخشے تے خفیہ سازشاں شروع ہوئیاں انہاں دا اک ابتدائی حصہ اس نتیجہ  اُتے ختم ہويا کہ  معاویہ   خلیفہ تسلیم کیتے گئے تے خلافت بنواُمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی، خلافتِ بنواُمیہ د‏‏ی ابتدا ہی وچ اس د‏ی ہلاکت وبربادی عالم اسلام د‏‏ی بدنصیبی دا سب تو‏ں وڈا سامان بانیٔ خلافتِ بنواُمیہ یعنی معاویہ  دے ہتھو‏ں ایہ پیدا ہويا کہ انھاں نے اپنے بعد اپنے بیٹے یزید نوں ولی عہد بنایا، ایہ ولی عہدی د‏‏ی وباایسی شروع ہوئی کہ اس نے اج تک مسلماناں دا پِچھا نئيں چھڈیا، معاویہ  دے ايس‏ے عمل دا نتیجہ سی کہ اوہ خوش گوار تے نافع نوع انسانی جمہوریت جواسلام نے قائم کيتی سی ضائع ہوک‏ے اس د‏ی جگہ خانداناں د‏‏ی حکومتاں جونوعِ اسانی دے لئی اک لعنت نيں، برباد ہونے دے بعد دوبارہ قائم ہوگئياں، خاندان بنواُمیہ وچ معاویہ  ایہ عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک تن خلیفہ اپنی فتوحاتِ ملکی تے قابلیت ملک داری دے اعتبار تو‏ں ممتاز حیثیت رکھدے نيں، انہاں دے بعد حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ اس خاندان وچ بالکل اک نرالی قسم دے خلیفہ سن، انہاں د‏‏ی خلافت بالکل  خلافتِ راشدہ  دے اولین زمانے دا نمونہ سی، عمربن عبدالعزیز چونکہ مذہبیت تے للّٰہیت غالب سی لہٰذا اوہ کسی پہلو وچ وی کسی اموی خلیفہ تو‏ں مشابہہ نئيں کہ‏ے جاسکدے، عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی خلافت دا زمانہ اگرچہ بہت ہی تھوڑا زمانہ اے ؛ لکن حقیقت ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی خلافت دے مرتبہ نوں بلند کردتا اے تے باوجود ہرقسم د‏‏ی قابل اعتراض تے قابل ملامت حرکات دے خلافتِ بنواُمیہ نوں محض عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ د‏‏ی وجہ تو‏ں قابل فحر خلافت کہیا جاسکدا اے، انہاں دے بعد ہشام   بن عبدالملک وی اک ایسا خلیفہ گزریا اے جس نوں اوّل الذکر تن خلیفاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل  کيتا جاسکدا اے، ہشام   بن عبدالملک دے بعد پورے دس برس وی نہ گذرنے پائے سن کہ خلافتِ بنواُمیہ دا عالی شان قصر منہدم ہوک‏ے زمین د‏‏ی برابر ہوچکيا سی تے اس د‏ی بنیاداں وی اکھیڑ کرسُٹ دتیاں گئیاں سن، جنہاں پنج خلیفاں دے ناں اُتے لئی گئے نيں انہاں دے علاوہ سب دے سب عیش   اُتے ست، پست ہمت، تن آسان تے عقل وبصیرت تو‏ں ناآشانا سن تے ہرگز اس قابل نہ سن کہ کسی ایسی وڈی شہنشاہی دے فرماں روا ہون، ورگی کہ خلافتِ بنواُمیہ سی، اسلام نے آک‏ے شراب نوشی تے موسیقی نوں مٹادا تھا؛ لیکن انھی خلفا بنواُمیہ نے انہاں دونے پلید تے مضرچیزاں نوں پھررواج دتا جنہاں دا سلسلہ اج تک وی مسلماناں وچ موجود پایا جاندا ا‏‏ے۔
(۲)بنواُمیہ دے جرماں د‏‏ی لسٹ وچ اک ایہ جرم وی قابل تذکرہ اے کہ اسلام نے خانداناں تے قبیلےآں د‏‏ی تفریق وامتیٓز نوں مٹاکر سب د‏‏ی اک ہی برادری تے اک ہی قبیلہ بنادتا سی، بنواُمیہ نے قبیلےآں د‏‏ی عصبیت تے امتیاز نوں ازسرِنو پھرزندہ کردتا تے حمیت الجاہلیۃ نوں پھرواپس بلانے دے سامان فراہ‏م کردیے، انھاں نے عرباں دے فراموش شدہ سبق نوں پھریاد دلادتا تے مسلما‏ن قوم وقبیلے نوں اسلامی اخوت  اُتے ترجیح دینے لگے جس چیز نوں بنواُمیہ دوبارہ پیدا کيتا، بالآخر اوہی چیز انہاں د‏‏ی بربادی دا باعث ہوئی، یعنی علویاں تے عباسیاں نے ايس‏ے خاندانی امتیاز نوں آلہ کار  بناکے بنواُمیہ د‏‏ی بربادی دے سامان فراہ‏م کیتے۔
(۳)بنواُمیہ نے اپنی حکومت وخلافت دے قیام واستحکا‏م دے لئی ظلم وتشدد تے لوکاں دے قتل کرنے وچ دریغ وتامل نئيں کيتا خلفا بنواُمیہ دے سب تو‏ں زیادہ نامور تے کارگذار اہلِ کاروصوبہ دار اوہی سن جوسب تو‏ں زیادہ لوکاں نوں بلادریغ قتل کرنے تے سختی تو‏ں کم لینے والے سن، بنواُمیہ نوں ظلم وتشدد دا طرزِ عمل مجبوراً اپنی حکومت نوں قائم رکھنے دے لئی اختیار کرنا پيا تھا؛ لیکن آخر وچ ایہی طرزِ عمل انہاں د‏‏ی بربادی دا باعث ہويا؛ کیونجے رعایا دے دلاں تو‏ں انہاں د‏‏ی حمایت وہمدردی مسلسل خوف ودہشت دے جاری رہنے تو‏ں جاندی رہی سی۔
(۴)بنواُمیہ اس وچ شک نئيں کہ قبیلے قریش تے ملکِ عرب وچ اک نامور تے سردار قبیلہ سی، اس قبیلہ وچ اکثرایداں دے لوک پیدا ہُندے رہے جوتدبیر ورائے وچ اپنے ہمعصراں  اُتے فوقیت رکھدے سن تے حکومت وملک داری دے اصولاں تو‏ں واقف سن، ایہ خصوصیتاں اس قبیلہ نوں عہدِ جاہلیت وچ وی حاصل سن؛ مگراس دا ایہ مطلب نئيں سی کہ بنواُمیہ دے گھراں وچ کوئی  نالائق پیدا ہی نئيں ہوسکدا تھا؛ اگربنواُمیہ وچ ولی عہدی د‏‏ی رسم جاری نہ ہُندی تے خلیفہ دا انتخاب صرف قبیلہ بنواُمیہ وچ محدود کردتا جاندا، یعنی مسلما‏ن اپنی مرضی تے اکثرتِ رائے تو‏ں قبیلہ بنواُمیہ دے کسی لائق ترین شخص نوں خلافت دے لئی منتخب کرلیا کردے، تب وی اگرچہ وڈی بے انصافی تے غلطی ہُندی؛ اُتے خلافتِ بنواُمیہ د‏‏ی ایہ حالت نہ ہوئے گی تے عالمِ اسلام نوں اِنّا وڈا نقصان نہ پہنچکيا، جوپہنچیا، اس طرح ممکن سی کہ خلافتِ بنواُمیہ د‏‏ی عمر بہت زیادہ طویل ہُندی تے اوہ شکایتاں جوخلافتِ بنواُمیہ تو‏ں پیدا ہوئیاں شاید پیدا نہ ہُندیاں۔
(۵)خفیہ تدبیراں، سازشاں تے چالاکیو‏ں وچ بنواُمیہ نوں عرب دے دوسرے قبیلے  اُتے فضیلت حاصل سی اوور انہاں د‏‏ی خلافت دا قیام انھاں چیزاں تو‏ں امداد حاصل کرنے دا نتیجہ تھا؛ لیکن تعجب اے کہ انھاں چیزاں دے ذریعہ ہاشمیاں نے انہاں نوں مغلوب کيتا؛ حالانکہ ہاشمی انہاں چیزاں وچ انہاں دے شاگرد سن، اس دا سبب بجز اس دے تے کچھ نہ سی کہ دولت وحکومت دے مردم افگن نشے نے انہاں نوں جاہل وغافل بنادتا سی تے ولی عہدی د‏‏ی رسمِ بد نے اس جہالت وغفلت نوں  تے  وی بڑھادتا سی۔
(۷)بنوامیہ دے عہدِ خلافت وچ عرباں د‏‏ی حیثیت اک فاتح قوم د‏‏ی رہی، عربی اخلاق، عربی زبان، عربی تمدن، عربی مراسم سب  اُتے غالب وفائق سن ؛ لیکن بنواُمیہ دے بعد عجمیاں تے دوسری مفتوح قوماں نوں یہ مرتبہ حاصل ہونے لگیا کہ اوہ عرباں   اُتے حکومت کرن تے عرباں د‏‏ی کسی فضیلت وخصوصیت وچ فاتحانہ عظمت نوں تسلیم نہ کرن۔
(۹) خلافتِ راشدہ وچ اعلیٰ درجہ د‏‏ی کامیابی تے فتح ایہ سمجھی جاندی سی کہ لوک شرک وگمراہی تو‏ں نجات پاکر توحید تے عبادتِ الہٰی د‏‏ی طرف متوجہ ہوجاواں تے مذہب اسلام لوکاں دا دستور العمل زندگی بن جائے، مال ودولت تے مادّی شان وشوکت د‏‏ی کوئی  قدروقیمت تے عزت ووقعت نہ سی؛ لیکن خلافتِ بنواُمیہ وچ مال ودولت تے شان وشوکت نوں کامیابی سمجھیا جانے لگیا تے بیت المال دا روپیہ انہاں لوکاں دے لئی زیادہ صرف ہونے لگا، جوخلافت وسلطنت یعنی خاندان بنواُمیہ دے لئی موجب تقویت تے مفید ثابت ہوسکدے سن، جنہاں لوکاں تو‏ں بنواُمیہ نوں کسی امداد واعانت د‏‏ی توقع نہ ہُندی سی یاجنہاں دا خوش رکھنا اوہ اپنے لئی ضروری نہ سمجھدے سن انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بے التفاندی برتی جاندی سی تے اُنہاں دے حقوق انہاں نوں نہ ملدے سن، ایہ رسمِ بد بعد د‏‏ی خلافتاں وچ تے وی زیادہ ترقی کرگئی سی؛ ايس‏ے نسبت تو‏ں عام طور   اُتے مسلماناں وچ اغراض   اُتے ستی تے باہمی رقابت ودھدی چلی گئی۔
(۱۰)ابتدائے اسلام تے خلافتِ راشدہ  دے زمانے وچ مسلماناں د‏‏ی زندگی نہایت سادہ تے انہاں د‏‏ی ضروریاتِ زندگی بہت ہی محدود سن، عہد بنواُمیہ وچ سامانِ عیش دا استعمال شروع ہويا تے اوہ سپاہیانہ انداز جوپلے موجب فخرسی، بتدریج مٹتے مٹتے بالکل دُور ہونے لگا، خوب صورت لباس   اُتے تکلف مکانات تے زیب وزینت دے سامان ضروریاتِ زندگی وچ داخل ہونے لگے تے اسینسبت تو‏ں مسلماناں دے اندر صدیق، فاروق تے خالد وضرار رضی اللہ عنہم اجمعین دے نمونے کم نظر آنے لگے۔
بنواُمیہ دے رقیباں د‏‏ی نوں شش
قتلِ عثمان رضی اللہ عنہ دے بعد ہاشمیاں تے اُمویاں وچ جورقابت پیدا ہوئی اس دا نتیجہ بحسب ظاہر  امام علی کرم اللہ وجہہ دے بعد حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ دے خلافت دے دست بردار ہوجانے   اُتے یہ نکلیا کہ بنواُمیہ نے بنو ہاشم    اُتے غلبہ پالیا تے بازی لے گئے، جمل تے صفین د‏‏ی معرکہ آرائیاں تے خارجیاں د‏‏ی لڑائیاں دے بعد خلافت دا بنواُمیہ وچ چلاجانا بنو ہاشم  د‏‏ی اک ایسی ناکامی سی کہ اوہ خلافت دے حصول دے لئی اپنی تلواراں نوں کند محسوس کرچکے سن تے جلد طاقت دے استعمال   اُتے آمادہ نئيں ہوسکدے سن ؛ لیکن  معاویہ   دے بعد یزید دا خلیفہ مقرر ہونا تے ولی عہدی د‏‏ی بدعت دا ایجاد ہونا بنواُمیہ دے لئی بے حد مضر تے انہاں د‏‏ی کمزوری کاسامان تھا؛ لہٰذا حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے جرأت تو‏ں کم لیا تے اپنے ہمدرداں د‏‏ی نصیحت   اُتے عمل نہ کيتا جس دے نتیجہ وچ کربلا کاحادثہ رونما ہويا۔
ان دے بعد دوسرا گروہ محمد بن الحنفیہ دا سی اس دے بعد عباسیاں دا مرتبہ سی، بعد وچ فاطمیاں دے اندر وی دوگروہ ہوگئے سن اک اوہ جوزید بن علی بن حسین رضی اللہ عنہ دے طرف دار سن اوہ زیدی اکھوائے، دوسرے اوہ جنھاں نے اسماعیل بن جعفر صادق دے ہتھ  اُتے بیعت کيتی سی اوہ اسماعیلی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے، مذکورہ بالاتِناں گروہ بنواُمیہ دے مخالف تے تِناں مل کراہلِ بیت دے ہواخواہ کہلاندے سن، زید بن علی بن حسین رضی اللہ عنہ تے اُنہاں دے بیٹے یحییٰ دے مقتول ہونے دا حال  تے پ پڑھ چکے ہو، محمد بن الحنفیہ د‏‏ی نوں ششاں تے مختار د‏‏ی کوفہ  وچ کاروائیاں دا ذکر وی اُتے آچکيا اے، علویاں نو‏‏ں جدو‏ں کدی ذراسا وی موقع ملیا انھاں نے خروج وچ تامل نئيں کيتا؛ مگرناکا‏م ہُندے رہ‏ے، علویاں د‏‏ی انہاں کاروائیاں تے انہاں ان دے انجام تو‏ں عباسی نصیحت وعبرت حاصل کردے رہے تے انھاں نے بنواُزیہ دے خلاف اپنی نوں ششاں نوں وڈی احتیاط تے مال اندیشی دے نال جاری رکھیا، انہاں تِناں گرہاں نے اپنے لئی اک ہی راہِ عمل تجویز د‏‏ی کہ پوشیدہ طور   اُتے لوکاں نوں اپنا ہ‏م خیال بنایا جائے تے مخفی طور   اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی جائے؛ تاآنکہ بنواُمیہ دے مقابلے تے مقاتلے دے پہلے طاقت فراہ‏م ہوجائے، اس مقصد نوں پورا کرنے دے لئی انھاں نے اپنے مشنری ملکاں وچ پھیلادیے جونہایت مخفی طریقےآں تو‏ں اہلِ بیت د‏‏ی محبت دا وعظ کہندے تے بنواُمیہ د‏‏ی حکومت دے عیوب ونقائص لوکاں نوں سمجھاندے تے خلافت وحکومت دا حق دار اہلِ بیت ہی نوں دسدے سن، ایہ خفیہ اشاعتی کم وڈی احتیاط تے وڈے عز وحزم دے نال شروع کيتا گیا، اس د‏ی ابتدا عبدالملک بن مروان ہی دے زمانے تو‏ں ہوچک‏ی سی تے تِناں گروہاں نوں دوسرے د‏‏ی سرگرمیاں دا علم تھا؛ لیکن چونکہ تِناں دا دشمن اک ہی سی اس لئی انہاں تِناں گروہاں دے اندر آپس وچ کوئی  رقابت نہ سی تے اک دوسرے دے راز نوں اطلاع ہوجانے   اُتے پوشیدہ رکھنے تے افشاء ہونے تو‏ں بچانے د‏‏ی نوں شش کردے سن، ہراک دے کارندے تے نقیب اگرچہ جدا جدا سن ؛ لیکن تبلیغ دے لئی انہاں نوں ایداں دے لفظاں استعمال کرنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی سی جس تو‏ں دوسرے گروہ دے نال تصادم لازم نہ آئے، مثلاً بجائے اس دے کہ حضرت عباس یامحمد بن الحنفیہ یاامام زین العابدین د‏‏ی فضیلت بیان کيت‏ی جائے صرف اہلِ بیت دا اک عام لفظ استعمال کيتا جاندا سی تے اہلِ بیت د‏‏ی فضیلت بیان کرکے انہاں نوں مستحقِ خلافت ثابت کرنے د‏‏ی نوں شش ہُندی سی؛ پھرایہی نئيں کہ آپس وچ اک دوسرے د‏‏ی مخالفت نہ کردے سن ؛ بلکہ بنواُمیہ د‏‏ی مخالفت دے جوش وچ خارجیاں دے نال وی ایہ لوک ہمدردی واعانت دا برتاؤ جائز سمجھدے سن ؛ کیونجے خارجی وی شروع ہی تو‏ں بنواُمیہ نوں کافر کہندے تے اُنہاں دے خلاف نوں ششاں وچ مصروف رہندے سن ؛ حالانکہ خارجی جس طرح خلافتِ بنواُمیہ دے دشمن سن ايس‏ے طرح حضرت علی رضی اللہ عنہ تے اُنہاں د‏‏ی اولاد دے وی مخالف سن، اس خفیہ اشاعت دے کم وچ علویاں تو‏ں باربار جلد بازی دا ارتکاب ہويا تے اوہ زیادہ خوبی دے نال اس کم نوں انجام نہ دے سک‏‏ے؛ لہٰذا خلفاء بنواُمیہ نوں علویاں د‏‏ی کاروائیاں تے سازشاں دا علم ہُندا رہیا تے اوہ انہاں دے خلاف انسدادی کاروائیاں دا موقعہ وی پاندے رہے؛ لیکن عباسیاں د‏‏ی سازش تو‏ں خلفا بنواُمیہ آخر تک بے خبر رہے تے ايس‏ے لئی عباسی علویاں نوں پِچھے چھڈ کرکامیابی حاصل کرسک‏‏ے۔
عباسیاں نے علاوہ مذکورہ بالا تدابیر دے اک ہور احتیاط ایہ وی د‏‏ی کہ اپنا مرکز مدینہ ، مکہ ، کوفہ ، بصرہ ، دمشق وغیرہ وچو‏ں کسی وڈے شہر نوں نئيں بنایا؛ بلکہ اک نہایت غیرمعروف پنڈ حمیمہ جوبنواُمیہ د‏‏ی عطا کردہ جاگیر تے دمشق  ومدینہ  دے درمین واقع سی تے باوجود دمشق  تو‏ں نیڑے ہونے دے خلفا بنواُمیہ یاگورنران بنواُمیہ د‏‏ی توجہ تو‏ں محفوظ سی اپنا قیام گاہ تے مرکز سازش بنایا، علویاں دیاں نوں ششاں تے سازشاں چونکہ طشت ازبام ہُندی رہیاں، لہٰذا اوہ باربار قتل ہُندے رہے؛ لیکن بنوعباس اس قسم دے نقصانات تو‏ں بالکل محفوظ رہے تے انہاں د‏‏ی سازش د‏‏ی رفتار ترقی معتدل رفتار تو‏ں برابر جاری رہی، اس رفتار ترقی وچ بہت وڈی طاقت اس لئی پیدا ہوگئی کہ محمد بن الحنفیہ د‏‏ی جماعت تمام وکمال بنوعباس دے نال شامل  ہوک‏ے اک جماعت بن گئی، یعنی ابوہاشم بن محمد نے اپنے تمام حقوق محمد بن علی عباسی نوں حمیمہ وچ فوت ہُندے وقت تفویض کردیے تے اُنہاں لوکاں نوں جوابوہاشم د‏‏ی خلافت دے لئی نوں شش کررہے سن تاکیدی نصیحت کيتی کہ آئندہ محمد بن علی دے زیرفرمان نوں شش کرن تے محمد بن علی نوں اپنا پیشوا ماناں علویاں دا اک زبردست گروہ جدو‏ں عباسیاں وچ شامل  ہوگیا توعباسیاں نے پہلے تو‏ں زیادہ ہمت دے نال باقاعدہ نوں ششاں شروع کيتياں تے قریباً تمام طاقت سازش کننداں د‏‏ی عباسیاں دے ہتھ وچ آگئی، محمد بن علی عباسی اس زبردست سازشی جماعت دے پیشوا سن، جدو‏ں انہاں دا انتقال سنہ۱۲۴ھ وچ ہويا توان دے بیٹے امام ابراہیم انہاں دے جانیشن ہوئے امام ابراہیم نے اس سازش نوں پہلے تو‏ں زیادہ وسیع تے باقاعدہ اصولاں   اُتے قائم کرکے ہراک علاقہ دے لئی وکھ وکھ موزاں داعی مقرر کیتے تے نہایت نظم وترتیب دے نال عراق ، خراسان ، فارس، شام، حجاز وغیرہ ممالکِ اسلامیہ وچ اپنی تحریک دا اک جال پھیلا دتا امام ابراہیم نوں خوش قسمتی تو‏ں اک ایسا شخص مل گیا جس نے آئندہ چل کربہت جلد اس سازش نوں کامیابی تک پہنچانے دا تمام کم اپنے ذمہ لے لیا، اوہ شخص ابومسلم خراسان ی سی۔
امام ابراہیم نے ابومسلم خراسان ی نوں عراق وخراسان  دے تمام دُعاۃ دا سردار  بناکے سب نوں حکم دتا سی کہ ابومسلم د‏‏ی ماتحتی وچ کم کرن تے ابومسلم دے ہراک حکم نوں ماناں، ابومسلم دے نال انہاں د‏‏ی خط وکتابت رہندی سی تے اوہ ابومسلم نوں اپنے ہراک منشاء تو‏ں مطلع کردے رہندے سن اس وچ ایہ فائدہ سی کہ امام ابراہیم نوں ہراک شخص تو‏ں خود خط وکتابت نئيں کرنی پڑدی سی، جدو‏ں امام ابراہیم د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دا جانشین عبداللہ سفاح انہاں دا بھائی ہويا جوامام ابراہیم د‏‏ی طرح ذی ہوش تے عقلمند سی تے ابومسلم د‏‏ی قابلیت تے طاقت آخری نتائج پیدا کرنے والی سی، ابومسلم نے جلد جلد خراسان  وچ طاقت وقوت حاصل کرنی شروع کی، امام ابراہیم د‏‏ی گرفتاری تے بنواُمیہ نوں اس عباسی تحریک د‏‏ی واقفیت اس وقت ہوئی جدو‏ں کہ ابومسلم خراسان    اُتے گویا مستولی ہوچکيا سی تے اس تحریک دے افشا ہونے دا مناسب وقت آچکيا تھا؛ لہٰذا عباسیاں نوں کسی ناکامی ونقصان دا سامنا نہ ہويا۔
جب ابومسلم نوں خراسان وچ امام ابراہیم د‏‏ی وفات دے بعد قوت واقتدار حاصل ہونے لگیا تے بنواُمیہ د‏‏ی خلافت دے برباد ہونے د‏‏ی علامات نمایاں طور   اُتے نظر آنے لگياں توبنی عباس تے علویاں دے خیرخواہاں تے انہاں سامشی کاروائیاں وچ حصہ لینے والےآں نے اپنے خاص خاص سربرآوردہ ممبراں نوں بماہ ذی الحجہ سنہ۱۳۹ھ جدو‏ں کہ اوہ بتقریب حج مکہ  وچ آئے ہوئے سن، اک مکان وچ جمع کيتا تے ایہ مسئلہ پیش ہويا کہ بنواُمیہ د‏‏ی بربادی تے خلافت انہاں دے قبضہ تو‏ں نکالنے دیاں نوں ششاں بہت جلد آخری کامیابی حاصل کرنے والی نيں؛ لہٰذا ایہ طے ہوجانا چاہیے کہ خلیفہ کس نوں بنایا جائے گا، اس مجلس وچ ابوالعباس عبداللہ سفاح دا بھائی ابوجعفر منصور وی موجود سی تے اولادِ علی رضی اللہ عنہ وچو‏ں وی چند حضرات تشریف رکھدے سن، ابوجعفر منصور نے بلاتوقف کہیا کہ   امام علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں کسی نوں خلیفہ منتخب کرلینا چاہیے، حاضرین مجلس نے اس گل نوں پسند کيتا تے اتفاق رائے تو‏ں محمد بن عبداللہ بن حسن بن علی المعروف بہ نفسِ ذکیہ نوں منتخب کيتا گیا، ایہ نہایت ہی نازک موقع تھا؛ کیونجے بنواُمیہ د‏‏ی حکومت نوں مضمحل کرنے تے خراسان    اُتے ابومسلم دے قابض ہوجانے وچ سب تو‏ں زیادہ اس گل نوں دخل سی کہ شیعانِ علی تے شیعانِ بنوعباس تے علویاں دے درمیان اختلاف پیدا ہوجاندا تومکہ  تو‏ں لے کرخراسان  دے آخری سرے تک دے تمام علاقے وچ اختلاف د‏‏ی اک لہرایسی سرعت دے نال دوڑ جاندی کہ پھراس د‏ی روک تھام قابو تو‏ں باہر ہُندی تے خلافتِ بنواُمیہ وچ جومردہ ہوچک‏ی گھی ازسرِنو جان پڑجاندی؛ مگرابوجعفر منصور د‏‏ی ہوشیاری ودانائی نے اس موقعہ   اُتے وڈا کم کيتا تے شیعانِ علی پہلے تو‏ں وی زیادہ جوش دے نال مصروفِ عمل ہوگئے تے انہاں د‏‏ی ایہ تمام نوں ششاں عباسیاں دے لئی زیادہ مفید ثابت ہوئیاں۔
ابو مسلم [[خراسان ی]]
ابومسلم خراسان ی دا ناں ابراہیم بن عثمان بن بشارسی، ایہ ایران ی النسل سی تے مشہور اے کہ بزرحمیرکی اولاد تو‏ں سی، اصفہان وچ پیدا ہويا سی، ماں باپ نے کوفہ کےمتصل اک پنڈ وچ آکرسکونت اختیار کرلئی سی، جس وقت ابومسلم دا باپ عثمان فوت ہويا اے توابومسلم د‏‏ی عمرست برس د‏‏ی سی، اس دا باپ مردے وقت وصیت کرگیا سی کہ عیسیٰ بن موسیٰ سراج اس د‏ی   اُتے ورش تے تربیت کرے، عیسیٰ اس نوں کوفہ  وچ لے آیا ابومسلم چار جامہ دوزی دا کم عیسیٰ سیکھدا سی تے ايس‏ے دے پاس کوفہ  وچ رہندا سی، عیسیٰ بن موسیٰ اپنے زین تے چارجامے لےکرخراسان  جزیرہ تے موصل دے علاقےآں وچ فروخت دے لئی جاندا سی تے اس تقریب اکثر سفر وچ رہندا تے ہرطبقہ دے آدمیاں تو‏ں ملدا سی اس د‏ی نسبت ایہ شبہ ہويا کہ ایہ وی بنو ہاشم  تے علویاں دا نقیب اے ؛ ايس‏ے طرح اس دے خاندان دے دوسرے آدمیاں   اُتے شبہ کيتا گیا، نتیجہ ایہ ہويا کہ یوسف بن عمر گورنرکوفہ  نے عیسیٰ بن موسیٰ تے اس دے چچازاد بھائی ادریس بن معقل تے انہاں دونے دے چچاعاصم بن یونس عجلی نوں قید کردتا؛ ايس‏ے قید خانہ وچ خالد تسری دے گرفتار شدہ عمال وی قید سن ۔
ابومسلم قید خانہ وچ عیسیٰ بن موسیٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثرجاندا جتھ‏ے تمام قیدی اوہ سن جنہاں نوں حکومت بنواُمیہ نال نفرت سی یاقید ہونے دے بعد لازماً نفرت پیدا ہوجانی چاہیے سی، انہاں ہی وچ بعض ایداں دے قیدی وی سن جوواقعی بنوعباس یابنوفاطمہ دے نقیب سن ؛ لہٰذا انہاں لوکاں دیاں گلاں سن کر ابومسلم دے قلب  اُتے بہت اثر پيا تے اوہ بہت جلد انہاں لوکاں دا ہمدرد بن کران د‏‏ی نگاہ وچ اپنا اعتبار قائم کرسکا، اتفاقاً قحطبہ بن شبیب جوامام ابراہیم د‏‏ی طرف تو‏ں خراسان  وچ کم کردا تے لوکاں نوں خلافتِ عباسیہ دے لئی دعوت دیندا سی، خراسان  تو‏ں حمیمہ د‏‏ی طرف جارہیا سی راستے وچ اوہ کوفہ  دے انہاں قیدیاں تو‏ں وی ملیا ایتھ‏ے اس نوں معلوم ہويا کہ عیسیٰ وعاصم وغیرہ دا خادم ابومسلم بہت ہوشیار تے جوہرقابل اے، اس نے عیسیٰ تو‏ں ابومسلم نوں منگ لیا تے اپنے نال لے کرحمیمہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگیا اوتھ‏ے امام ابراہیم د‏‏ی خدمت وچ ابومسلم نوں پیش کيتا، امام ابراہیم نے ابومسلم تو‏ں پُچھیا کہ تواڈا ناں کيتا اے ؟ ابومسلم نے کہیا کہ میرا ناں ابراہیم بن عثمان بن بشار اے، امام ابراہیم نے کہیا نئيں ،تواڈا ناں عبدالرحمن اے ؛ چنانچہ اس روز تو‏ں ابومسلم دا ناں عبدالرحمن ہوگیا، امام ابراہیم ہی نے اس د‏ی کنیت ابومسلم رکھی تے قحطبہ بن شبیب تو‏ں منگ لیا۔
چند روز تک ابومسلم امام ابراہیم د‏‏ی خدمت وچ رہیا تے انھاں نے اچھی طرح ابومسلم د‏‏ی فطرت واستعداد دا مطالعہ کرلیا، اس دے بعد اپنے اک مشہور نقیب ابو نجم عمران بن اسماعیل انہاں لوکاں وچو‏ں سی جوخلافتِ اسلامیہ نوں اولادِ علی وچ لیانا چاہندے سن، اس عقد تو‏ں ایہ فائدہ حاصل کرنا مقصود سی کہ ابومسلم نوں شیعانِ علی د‏‏ی حمایت حاصل رہے تے اس د‏ی طاقت کمزور نہ ہونے پائے، اس انتظام واہتمام دے بعد امام ابراہیم نے ابومسلم نوں خراسان د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے تمام دُعاۃ ونُقبا نوں اطلاع دے دتی کہ اساں ابومسلم نوں خراسان  دے تمام علاقے دا متہمم  بناکے روانہ کيتا اے، سب نوں دعوتِ بنو ہاشم  دے کم وچ ابومسلم د‏‏ی فرماں برداری کرنا چاہیے، خراسان  دے مشہور تے گارگذار نقبا جومحمد بن علی عباسی یعنی امام ابراہیم دے باپ دے زمانے تو‏ں کم کررہے سن ایہ سن سلیمان بن کثیر، مالک بن ہثیم، زیاد بن صالح، طلحہ بن زریق، عمر بن اعبن، ایہ پنجاں شخص قبیلہ خزاعہ دے سن، قحطبہ بن شبیب بن خالد بن سعدان ایہ قبیلہ طے نال تعلق رکھدا سی، ابوعیینہ موسیٰ بن کعب، لانبربن قریط، قاسم بن مجاشع، اسلم بن سلام ایہ چاراں تمیمی سن، ابوداؤد خالد بن ابراہیم شیبانی، ابوعلی ہروی ايس‏ے نوں شبل بن طہمان وی کہندے سن، ابوالنجم عمران بن اسماعیل جدو‏ں ابومسلم خراسان  وچ پہونچا توسلیمان بن کثیر نے اس نوں نوعمر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس کردتا ایہ تمام سن رسیدہ تے پختہ عمر دے تجربہ کارلوک سن، انھاں نے اک نوعمر شخص نوں اپنی خفیہ کاروائیاں تے رازداری دے مخفی کماں دا افسرومتہمم بنانا خلافِ مصلحت سمجھیا۔
جس وقت ابومسلم خراسان پہنچیا سی اس وقت ابوداؤد خالد بن ابراہیم شیبانی م تے النہر د‏‏ی طرف کسی ضرورت تو‏ں گیا ہويا سی، اوہ جدو‏ں مرو وچ واپس آیا  تے امام ابراہیم دا خط اس نے پڑھیا توابومسلم نوں دریافت کيتا اس دے دوستاں نے کہیا کہ سلیمان بن کثیر نے اس نوں نوعمر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس لوٹادتا اے کہ اس تو‏ں کوئی  کم نہ ہوسک‏‏ے گا تے ایہ اسيں سب نوں  تے  اُنہاں لوکاں نوں جنھاں دعوت دیجاندی اے خطرات وچ مبتلا کردے گا، ابوداؤد نے تمام نقبا نوں جمع کرکے کہیا کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نوں خدائے تعالیٰ نے اولین وآخرین دا علم دتا، آپ د‏‏ی عترت واہلِ بیت اس علم دے وارث نيں تے آپ دے اہلِ بیت معدن علوم تے ورثاءرسول نيں، کیہ تسيں لوکاں نوں اس وچ کچھ شک اے ؟ حاضرین نے کہیا نئيں، ابوداؤد نے کہیا: پھرتم نے کیو‏ں شک وشبہ نوں دخل دتا، اس شخص نوں امام نے کچھ سوچ سمجھ کر تے  اس د‏ی قابلیت نوں جانچ کرہی تواڈی طرف بھیجیا ہوئے گا اس تقریر نوں سن کرسب نوں ابومسلم دے واپس کرنے دا افسوس ہويا؛ ايس‏ے وقت آدمی روانہ کيتا گیا اوہ ابومسلم نوں راستے تو‏ں لوٹاکرواپس لایا، سب نے اپنے تمام کماں کامتولی ومتہمم ابومسلم نوں بنادتا تے بخوشی اس د‏ی اطاعت کرنے لگے؛ چونکہ سلیمان بن کثیر نے اوّل اس نوں واپس کردتا سی اس لئی ابومسلم سلیمان بن کثیر د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ کبیدہ خاطر ہی رہندا سی، ابومسلم نے نقبا نوں ہرطرف شہراں وچ پھیلادتا تے تمام ملکِ خراسان  وچ اس تحریک نوں ترقی دینے لگا۔
سنہ۱۲۹ھ وچ امام ابراہیم نے ابومسلم نوں لکھ بھیجیا کہ اس سال موسمِ حج وچ میرے تو‏ں آک‏ے مل جاؤ؛ تاکہ تسيں نوں تبلیغ دعوت کےمتعلق مناسب احکا‏م دتے جاواں، ایہ وی لکھیا کہ قحطبہ بن شبیب نوں بھی اپنے ہمراہ لے آؤ تے جس قدر مال واسباب اس دے پاس جمع ہوگیا اے اوہ وی لیندا آئے، اس جگہ ایہ تذکرہ ضروری معلوم ہُندا اے کہ انہاں خفیہ سازشاں دے لئی ایامِ حج بہترین موقع سی، مکہ معظمہ وچ حج دے لئی دُنیا دے ہرحصہ تو‏ں لوک آندے سن، کسی نوں کسی دے آنے   اُتے کوئی شبہ دا موقع نہ ملدا سی تے سازشی لوک بآسانی آپس وچ مل کرہرقسم د‏‏ی گفتگو کرلیندے سن تے حج دے موقع نوں کدی فوت نہ ہونے دیندے سن ؛ چنانچہ ابوملسم تے نقبا نوں بھی ہمراہ لےکر معہ قحطبہ بن شبیب امام نال ملن د‏‏ی غرض تو‏ں مکہ  د‏‏ی جانب روانہ ہويا، مقام قومس پہنچیا توامام ابراہیم دا خط ملیا جس وچ لکھیا سی کہ تسيں فوراً خراسان  د‏‏ی طرف واپس ہوجاؤ تے  جے خراسان  تو‏ں روانہ نہ ہوئے ہوتواوتھے مقیم رہو تے ہن اپنی دعوت نوں پوشیدہ نہ رکھو؛ بلکہ علانیہ دعوت دینی شروع کردو تے جنہاں لوکاں تو‏ں بیعت لے چکے ہوئے انہاں نوں جمع کرکے قوت دا استعمال شروع کردو، اس خط نوں پڑھدے ہی ابومسلم تومرو د‏‏ی جانب   اُتے ت گیا اوور قحطبہ بن شبیب مال واسباب لئی ہوئے امام ابراہیم د‏‏ی جانب روانہ ہويا، قحطبہ نے جرجان دا راستہ اختیار کيتا اطراف جرجان وچ پہنچ کرخالد بن برمک تے ابوعون نوں طلب کیہ ایہ لوک معہ مال واسباب فوراً حاضر ہوئے قحطبہ اس مال واسباب نوں بھی لے کرامام د‏‏ی طرف چلا۔
جب ابومسلم نوں علانیہ دعوت تے طاقت دے استعمال کیت‏‏ی اجازت ملی اے تویہ اوہ زمانہ سی کہ خراسان وچ کرمانی تے نصربن سیار د‏‏ی لڑائیاں دا سلسلہ جاری سی، جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے، ابومسلم نے اپنی جماعت دے لوکاں نوں فراہ‏م کیہ تے اُنہاں نوں لے کرکرمانی تے نصربن سیار دے درمیان خیمہ زن ہويا تے بالآخر کرمانی قتل ہويا، اس دا لڑکا علی بن کرمانی ابومسلم دے پاس آگیا تے ابومسلم نے نصر نوں مرو تو‏ں خارج کرکے مرو  اُتے قبضہ کرلیا؛ مگرچند روزہ قیام دے بعد مرو تو‏ں ماحوان د‏‏ی جانب چلا آیا، نصر بن سیار نے مروان بن محمد خلیفہ دمشق  نوں امداد دے لئی خط لکھیا سی، مروان بن محمد انہاں دناں ضحاک بن قیس خارجی تو‏ں مصروفِ جنگ سی، اوہ کوئی  مددنصر دے پاس نئيں بھیج سکیا جنہاں ایام وچ نصر د‏‏ی عرض داشت مروان دے پاس پہنچی انھاں دناں امام ابراہیم دا خط جومسلم دے ناں انھاں نے روانہ کيتا سی تے جس وچ لکھیا سی کہ خراسان  وچ عربی بولی بولنے والےآں نوں زندہ نہ چھڈنا تے نصروکرمانی دونے دا خاتمہ کردینا، پھڑیا گیا تے مروان الجماعہ د‏‏ی خدمت وچ پیش ہويا؛ ایہی پہلا موقعہ سی کہ بنواُمیہ نوں عباسیاں د‏‏ی سازش دا حال معلوم ہويا، مروان نے علاقہ بلقا دے عامل نوں لکھیا کہ امام ابراہیم نوں حمیمہ وچ جاکرگرفتار کرلو؛ چنانچہ امام ابراہیم گرفتار ہوک‏ے آئے تے مروان نے انہاں نوں قید کردتا، جداں کہ اُتے ذکر آچکيا اے، ابومسلم نے خراسان  وچ جدو‏ں علانیہ دعوت وتبلیغ شروع د‏‏ی توخراسان  دے لوک جوق درجوق اس دے پاس آنے لگے۔
سنہ۱۳۰ھ دے شروع ہُندے ہی ابومسلم نے کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ د‏‏ی پیروی تے اہلِ بیت نبوی د‏‏ی اطاعت وفرماں برداری  اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لینے تے لوکاں دے فراہ‏م کرنے تو‏ں ناراض سن ؛ لیکن اوہ اس طرح اپنی لڑائیاں وچ مصروف سن کہ ابومسلم دا کچھ نہ بگاڑسک‏‏ے، قتل کرمانی دے بعد علی بن کرمانی اپنے باپ د‏‏ی جماعت دا سردار سی، ادھرابومسلم وی کافی طاقت حاصل کرچکيا سی، نصربن سیار تے شیبان خارجی وی ايس‏ے درجہ د‏‏ی طاقت رکھدے سن، ہن خراسان  وچ ایہی چار طاقتاں موجود سن۔
ابومسلم نے شیبان خارجی نوں اپنی طرف مائل کرنا چاہیا تے ابنِ کرمانی نوں اس دے پاس جانے د‏‏ی تحریک کی، علی بن کرمانی شیبان خارجی تو‏ں صلح کرنی چاہی؛ تاکہ اوہ مطمئن ہوک‏ے ابومسلم تو‏ں دودوہتھ کرے؛ لیکن ابومسلم نے علی بن کرمانی دے ذریعہ ایسی نوں شش کيتی کہ دونے د‏‏ی صلح نہ ہوسک‏‏ے، جدو‏ں انہاں دونے د‏‏ی صلح نہ ہوئی توابومسلم نے موقع مناسب دیکھ کرنصر بن نعیم نوں اک جمعیت دے نال ہرات د‏‏ی طرف روانہ کردتا، نصر بن نعیم نے ہرات پہنچ کربہ حالتِ غفلت ہرات  اُتے قبضہ کرلیا تے نصربن سیار دے عامل عیسیٰ بن عقیل بن معقل حریشی نوں ہرات تو‏ں کڈ دتا، یحییٰ بن نعیم بن ہبیرہ شیبانی ایہ سن کرابن کرمانی دے پاس آیا تے کہیا کہ تسيں نصر تو‏ں صلح کرلو؛ اگرتم نے صلح کرلئی توابومسلم فوراً نصر دے مقابلہ   اُتے آمادہ ہوجائے گا تے تسيں تو‏ں کوئی  تعرض نہ کريں گا؛ لیکن اگرتم نے نصر تو‏ں صلح نہ د‏‏ی توابومسلم نصر تو‏ں صلح کرکے تواڈے مقابلہ   اُتے مستعد ہوئے گا، شیبانی نے فوراً نصر نوں لکھیا کہ اسيں تسيں تو‏ں صلح کرنا چاہندے نيں، نصر فوراً صلح   اُتے آمادہ ہوگیا؛ کیونجے اس د‏ی پہلے ہی تو‏ں ایہ خواہش سی۔
ابومسلم نے فوراً علی بن کرمانی نوں جوشیبان خارجی دا شریک سی توجہ دلائی کہ نصر بن سیار تواڈے باپ دا قاتل اے، علی بن کرمانی ایہ سندے ہی شیبان خارجی تو‏ں جدا ہوگیا تے اس دے نال لڑائیاں دا سلسلہ شروع کردتا، ابومسلم ابنِ کرمانی د‏‏ی مدد دے لئی پہنچیا ادھر نصر بن سیار شیبان خارجی د‏‏ی طرف تو‏ں آمادہ پیکار ہويا، ایہ وی عجیب زمانہ سی، لڑنے والے چاراں گروہ محتلف الخیال تے مختلف العقیدہ سن ؛ مگرموقع تے وقت د‏‏ی مناسبت تو‏ں ہراک دوسرے نوں اپنے نال ملیا ک‏ے تیسرے نوں فنا کرنے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف سی، خاص کرشیعانِ علی وی خراسان وچ پہلے تو‏ں بکثرت موجود سن، اوہ وی سب ابومسلم دے شریک سن ۔