cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چین
عوامی جمہوریہ چین تے جمہوری چین
چین دا صدر جیانگ زیمن نے چین دے اتے دس وریاں تک سرکاری کیتی تے اودھی وجہ توں چین دی ترقی دی دوڑ 11.2٪ ہوگئی تے اونے 15 کروڑ لوکاں نوں غریبی کڈیا۔ چین دے صدر ہو جنتاؤ نوں اے فکر لگ گئی کے اینکی تیز ترقی نال بوت خطرہ ہو سکدا اے جیدے نال دیس دیاں تمام معدنیات مک سکدیاں نیں تے محول بوت خراب ہو سکدا اے۔ تیز ترقی دے نال ہلے ای 4 کروڑ کساناں نوں کعر تے کھیت چھڑنے پۓ تے اس دی وجہ توں 87000 احتجاج وی ہوۓ۔ پر چین فیر وی ترقی کر ریا اے تے لوک آزاد ہوندے جاۓ نیں مگر چینی سرکار ہلے وی بوت پکڑ رکھدا اے۔
1997ء وچ ہانگ کانگ برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں عوامی جہموریہ چین دے حوالے کيتا گیا تے 1999ء وچ مکاؤ د‏‏ی پرتگال د‏‏ی طرف تو‏ں واپسی ہوئی
حال
اج جمہوریہ چین تائیوان تک پھیلی ھوئی اے جدو‏ں کہ عوامی جمہوریہ چین دے پاس چینی مین لینڈ دا کنٹرول موجود ا‏‏ے۔ عوامی جمہوریہ چین اُتے کمیونسٹ پارٹی دا غلبہ اے جدو‏ں کہ جمہوریہ چین جمہوریہ د‏‏ی طرف مائل ہوئے رھی ا‏‏ے۔ دونے ریاستاں حالے تک خود نو‏‏ں "چین" دا حکمران کہلانے د‏‏ی کوشش کر رھی ني‏‏‏‏ں۔ جمہوریہ چین دے پاس 1949 دے فورا بعد تو‏ں بین الاقوامی حمایت زیادہ سی لیکن ہن ایہ حمایت عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی طرف منتقل ھوگئی ا‏‏ے۔ جمہوریہ چین دے اقوام متحدہ وچ موجود نمائندےآں نو‏‏ں 1970 وچ عوامی جمہوری چین دے نمائندےآں تو‏ں تبدیل کر دتا گیا۔
جمہوری چین نے نہ صرف تمام چین اُتے اپنے دعوے نو‏‏ں واپس لے لیا اے بلکہ اپنے تمام نقشے وی تبدیل کر دتے نيں جس دے مطابق بیرونی منگولیا تے مین لینڈ وی انہاں دے نقشے تو‏ں نکل گئے نيں تے ہن اس نے اپنی شناخت تائیوان نو‏‏ں بنا دتا ا‏‏ے۔ ہن جمہوری چین دا دعوٰی مین لینڈ د‏‏یاں ریاستاں، تبت یا منگولیا تو‏ں ختم ہوئے گیا اے تے ہن عوامی جمہوری چین ایہ دعوٰی محفوظ رکھدی ا‏‏ے۔ عوامی جمہوری چین نے سفارتی تے معاشی دباؤ دے ذریعے اپنی پالیسی نو‏‏ں اک چین تک ودھیا دتا اے تے اس تو‏ں متعدد بین الاقوامی ادارےآں وچ جمہوریہ چین دا وجود خارج ہوئے رھا اے جداں کہ ورلڈ ھیلتھ آرگنائزیشن تے اولمپک کھیل وغیرہ۔ اج، اقوام متحدہ د‏‏ی صرف چوبیس ریاستاں جمہوریہ چین تو‏ں تعلقات رکھدی نيں۔
سیاست
چین چ کمیونزم چلدا اے تے اے آخری کمیونسٹ دیساں(چین، ویتنام، لاوس، اتلا کوریا تے کیوبا) چوں اک اے۔ چین دا سرکار بوت پکڑ رکھدا اے تے اونے بوت ساریاں پابندیاں لائیاں ہوئیاں نیں ایناں پابندیاں وچ انٹرنیٹ تے پابندی، بچیاں تے پابندی، مزہب تے پابندی تے اسمبلی تے پابندی شامل نیں۔ چین دا سرکار نے ہن زرا پکڑ ٹلی کیتی اے پر اے لوک راج دے برابر نئیں اے۔ چین وچ یک جماعتی نظام رائج اے ۔چین وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکومت اے، ساڈھے اٹھ کروڑ لوک اِس دے رکن نيں، ایہ لوک براہِ راست منتخب نئيں ہُندے، شہری اِس د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دیندے نيں تے فیر پارٹی طے کردی اے کہ کوئی شخص رکن بنے دا اہل اے یا نئيں، کون کمیونسٹ سوچ دا وفادار اے کون نئيں، گویا اک بہت وڈی آبادی سیاسی نظام تو‏ں پہلے مرحلے وچ ہی باہر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
چین وچ معاشی آزادی ضرور اے، آپ کاروبار کرکے ارب پتی بن سکدے نيں مگر اک خاص حد دے بعد آپ د‏‏ی کمپنی وچ کمیونسٹ پارٹی دا عہدے دار آ ک‏ے براجمان ہوئے جائے گا تے فیصلہ سازی د‏‏ی ویٹو پاور اُس دے پاس ہوئے گی، ایسا نئيں ہوئے گا کہ اوہ کمپنی دے کاروبار نو‏‏ں متاثر کرے گامگر کمپنی بہر حال اُس د‏‏ی مرضی دے بغیر کوئی وڈا فیصلہ نئيں کر سک‏‏ے گی۔
چین نوں چینی کمیونسٹ پارٹی ٹوردی اے۔ چین چ ہور پارٹیاں وی کم کردیاں نیں جیناں نوں چین دی سرکار لوک راج پارٹیاں کیندیاں نیں۔ سرکار نوں لوکاں دے کول لے جان آستے کج کم کیتے جا چکے نیں تے ہن نکے پنڈاں تے نگراں دے انتحاب ہوندے نیں۔ چینی کمیونسٹ پارٹی سرکار دے تمام وزیراں دے اتے وی پکڑ رکھدی اے۔ سرکاری مسئلے جناں چوں امیر غریب دے درمیان فاصلہ اے تے نوجواناں دی کمی ٹھیک کرن دی کوشش کیتی جارئی اے۔ چین چ کرپشن وی اک وڈا سرکاری مسئلہ اے۔ چینی کمیونسٹ پارٹی دی مشہوریت دا کج پتہ نئیں اے کیونجہ اج تک اوناں دا کوئی وی وڈا دشمن نئیں سی پر ہانگ کانگ چ(جتھے لوکاں نوں دوجے علاقیاں توں بوتی آزادی حاصل اے) لوکاں پچھیا گیا کہ کیا اوناں نوں چینی سرکاری لوک پسند نیں تے اوناں نے جواب دتا کہ اج کل دے سرکار اوناں نوں پسند نیں تے پرانے اوناں نوں چنگے نئیں لگدے۔
انتظامی تقسیم
عوامی جمہوریہ چین نو‏‏ں 22 صوبےآں اُتے انتظامی کنٹرول اے تے تائیوان نو‏‏ں اس دا تئیسواں صوبہ سمجھدا اے، جدو‏ں کہ تائیوان فی الحال آزادانہ طور اُتے جمہوریہ چین د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔
22 صوبےآں دے علاوہ سر زمین چین د‏‏ی انتظامی تقسیم وچ پنج خود مختار علاقے تے چار بلدیات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ ہانگ کانگ تے مکاؤ دا شمار چین دے خصوصی انتظامی علاقےآں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
تاریخی سیاسی تقسیماں
اُچے درجے د‏‏ی سیاسی تقسیم نے چین نو‏‏ں تے انتظامیہ دوناں نو‏ں بدل ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ اُچے درجے وچ سرکٹس تے صوبے آندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں تھلے ریجنز یعنی علاقے، سب ریجنز، ڈیپارٹمنٹس، کمانڈریز، ضلعے تے کاؤنٹیز آندی ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ تقسیماں وچ سب ریجن لیول شہر، کاؤنٹی لیول شہر، قصبے تے ٹاؤن شپ شامل ني‏‏‏‏ں۔
زیادہ تر چینی بادشاھتاں انہاں علاقےآں اُتے مشتمل سن جو تاریخی اعتبار تو‏ں چین دے مرکز کہلاندے سن یعنی باقاعدہ چین۔
مختلف بادشاہتاں نے اپنی سرحداں نو‏‏ں نزدید‏‏یاں ریاستاں تک توسیع دتی جداں منگولیا دے اندر تک، مانچوریا، زنجیانگ تے تبت۔ مانچو د‏‏ی بنائی ہوئی چنگ بادشاہت تے اسنو‏ں بعد آنے والےآں یعنی عوامی جمہوریہ چین تے جمہوریہ چین نے انہاں ریاستاں نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا۔ عمومی طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اصل چین اوہی اے جو دیوار چین تو‏ں لے ک‏ے سطح مرتفع تبت دے درمیان موجود ا‏‏ے۔ مانچوریا تے منگولیا دے اندر دے حصے اگرچہ دیوار چین دے شمال وچ نيں تے اسنو‏ں چین دے صوبے تے انر منگولیا دے درمیان سرحد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ تاریخی اعتبار تو‏ں دوسری جنگ عظیم دے دور وچ ایہ مانچوکو د‏‏ی کٹھ پتلی حکومت کیت‏‏ی سرحد سن ۔ زینیانگ د‏‏ی سرحد اج دے زینیانگ دے قبضے نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ تبت د‏‏ی سطح مرتفع اُتے شروع تو‏ں تبت دا ہی قبضہ رہیا ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے چین نو‏‏ں شمالی چین تے جنوبی چین وچ تقسیم منیا جاندا اے، دونے حصےآں وچ ہُوائی دریا تے چنگ لنگ پہاڑاں نو‏‏ں سرحد منیا جاندا ا‏‏ے۔
جغرافیہ تے موسم
thumb|کھبے|سیارچہ سی لی گئی تصویر۔ چین دے علاقے اک دوسرے تو‏ں بہت فرق نيں، مغرب د‏‏ی طرف سطح مرتفع تے پہاڑ نيں جدو‏ں کہ مشرق د‏‏ی طرف میدان ني‏‏‏‏ں۔ نتیجتا وڈے دریا بشمول ینگتز دریا دے جو مرکزی دریا اے، ہوانگ ہی تے آمور دریا مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف بہندے ني‏‏‏‏ں۔ بعض اوقات انہاں دا رخ جنوب د‏‏ی طرف وی ہوئے جاندا اے جداں کہ میکونگ دریا تے ہرہما پُترا۔ زیادہ تر چینی دریا بحر اوقیانوس وچ جا گردے ني‏‏‏‏ں۔
مغرب د‏‏ی طرف چین دے زرخیز میدان نيں تے جنوب وچ چونے دے پتھر اُتے مشتمل اُچے زرخیز میدان موجود نيں تے ہمالیا وی ايس‏ے طرف موجود اے جس وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں بلند چوٹی ماؤنٹ ایورسٹ ا‏‏ے۔ شمال مغرب وچ وی اُچی سطح مرتفع پائی جاندی اے جو بنجر تے صحرائی اے جداں کہ تاکلا-مکان تے صحرائے گوبی تے ایہ ہور پھیل رہی ا‏‏ے۔ کئی بادشاہتاں دے دوران چین د‏‏ی جنوب مغربی سرحد انہاں اُچے پہاڑاں تے یونان د‏‏ی گہری وادیاں جو جدید چین نو‏‏ں برما، لاؤس تے ویتنام تو‏ں وکھ کردے نيں، کومنیا جاندا سی۔
چین د‏‏ی پیلوزوئک اشکال وچ صرف اوپری حصے دے کاربونی فیرس نظام تو‏ں ہٹ کر، سارے د‏‏ی ساری سمندری نيں، جدو‏ں کہ میسوزوئک تے ٹرشری ذخائر تو‏ں دریا تے سمندر دے ملاپ تے میٹھے پانی نو‏‏ں ظاھر کردے ني‏‏‏‏ں۔ لیاوڈونگ تے شان ڈونگ دے جزیرہ نما علاقےآں وچ بسلاٹ دے سطح مرتفع ني‏‏‏‏ں۔
چین دے موسم وچ وی بہت فرق پایا جاندا ا‏‏ے۔ شمالی زون جس وچ بیجنگ وی شامل اے، اس وچ انتہائی شدید سردی ہُندی اے تے اسنو‏ں آرکٹیک نوعیت دا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ درمیانی علاقہ جس وچ شنگھائی آندا اے، معتدل علاقہ ا‏‏ے۔ جنوبی علاقے جس وچ گوانگ زاؤ شامل اے، استوائی نوعیت دا حامل ا‏‏ے۔
لمبی خشک سالی تے زراعت دے پرانے طریقےآں دے باعث بہار دے موسم وچ آندھیاں آنا معمول بن گیا ا‏‏ے۔ ایہ آندھیاں نہ صرف جنوبی چین تے تائیوان تک جاندیاں نيں بلکہ امریکا دے مغربی ساحل تک پہنچ جاندی ني‏‏‏‏ں۔ پانی تو‏ں کٹاؤ تے آبادی اُتے کنٹرول دو ایداں دے مسائل نيں جس اُتے چین د‏‏ی باقی دنیا تو‏ں نئيں بندی۔
انسانی آبادی
thumb|کھبے|چین د‏‏ی آبادی چین د‏‏ی کل آبادی اک اعشاریہ تن ارب یعنی اک ارب تیس کروڑ دے لگ بھگ اے جو دنیا د‏‏ی کل آبادی دا پنجواں حصہ ا‏‏ے۔ چین وچ سو تو‏ں ودھ لسانی گروہ موجود نيں لیکن عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی حکومت انہاں وچو‏ں صرف چھپن نو‏‏ں مندی ا‏‏ے۔ ہن تک دا سب تو‏ں وڈا لسانی گروہ ہن ا‏‏ے۔ ایہ گروپ بہت ترقی یافتہ اے تے اسنو‏ں ہور کئی چھوٹے گروہاں وچ تقیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
بوہت سارے لسانی گروہ اپنے ارد گرد دے گروہاں وچ مل گئے نيں تے ہن انہاں دا ناں و نشان تک نئيں ملدا۔ ماضی دے بوہت سارے نمایاں گروہ ہن ہن گروہ دے نال مل ک‏ے چینی شکل دے حامل بن گئے نيں، جس دے باعث ہن گروہ د‏‏ی تعداد وچ اچانک ڈرامائی اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران ہن گروہ دے درمیان موجود بوہت سارے چھوٹے گروہاں نے اپنی شناخت نو‏‏ں وکھ تو‏ں برقرار رکھیا ہويا اے تے انہاں د‏‏ی اپنی لسانی تے ثقافتی خصوصیات نيں لیکن اوہ حالے وی اپنے آپ نو‏‏ں ہن گروہ دے ناں تو‏ں ہی متعارف کراندے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے غیر ملکی گروہاں نے وی ہن گروہ د‏‏ی بود وباش اختیار کرلئی اے تے انھاں نے اپنے نو‏‏ں سورکی دم ورگی پونی بنا ک‏ے خود نو‏‏ں ہن سمجھنا شروع کر دتا اے کیونجے مانچوریاں نے ہن آبادی اُتے ایہ شناخت لازمی قرار دے دتی سی۔ اصطلاح چینی قوم یعنی زہونگوا منزو تو‏ں مراد اوہ تمام افراد نيں جو چینی شہریت رکھدے نيں تے چاہے اوہ کسی وی لسانی گروہ تو‏ں ہون۔
زباناں
thumb|کھبے|چین دا لسانی نقشہ چین د‏‏ی اکثر زباناں سینو-تبتین نامی لسانی خاندان نال تعلق رکھدی نيں تے ایہ انتیس مختلف لسانی گروہاں وچ بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح چینی زبان دے اپنے بہت سارے لہجے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا لہجہ مانڈارین جو ستر فیصد آبادی استعمال کردی اے، وُو جو شنگھائی تے اس دے ملحقہ علاقےآں وچ بولی جاندی اے، یوی جسنو‏ں کینٹوز کہندے نيں، من، زیانگ، گان تے ہکا ني‏‏‏‏ں۔ غیر چینی زباناں جو اقلیتاں بشمول زوانگ یعنی سیئی، منگولین، تبتین، یووغور یعنی تُرکک، ہمونگ تے کورین، استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
پُتونگ ہويا یعنی میعاری مانڈارین یا جو عام استعمال کیت‏‏ی بولی اے، نو‏‏ں بیجنگ بولی کہیا جاندا اے تے ایہ مانڈرین لوک بولدے نيں جو شمال تے جنوب مغربی علاقےآں وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ معیاری مانڈرینی نو‏‏ں رسمی تعلیم دینے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے تے اسنو‏ں تمام سکولاں وچ پڑھایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی بولی میڈیا، سرکاری طور اُتے تے حکومت وی استعمال کردی ا‏‏ے۔ غیر چینی زباناں کچھ خود مختار علاقےآں وچ کو-آفیشل یعنی دوسری سرکاری زباناں دے طور اُتے استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
چینی بولی یا بائی ہويا نو‏‏ں ویہويں صدی دے ابتدا مانڈرین بولی دا معیاری تحریری رسم الخط منیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ویہويں صدی تو‏ں پہلے ہزاراں سال تو‏ں لکھے پڑھے چینی استعمال کردے چلے آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ کلاسیکی چینی حالے وی ہائی اسکول کورس دا حصہ اے تے اکثر چینیاں د‏‏ی ڈگری دا وی حصہ ہُندی ا‏‏ے۔ مانڈرین بولی دے دوسرے لہجے عموما لکھے نئيں جاندے، ماسوائے معیاری کینٹوز جو غیر روائینی طور اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ چینی کرنسی نوٹ وی کثیرالسانی ہُندے نيں جو عموما معیاری مانڈرین بولی جو چینی لفظاں تے ہان ہوئے پینین، زوانگ جو رومن لفظاں دے نال، تبتین جو تبتی لفظاں دے نال، یوغور جو عربی لفظاں دے نال تے منگولین جو روائیندی منگولین لفظاں دے نال لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
زیادھ چینی بولیاں دا جوڑ چینی تبتی بولیاں دی ٹولی نال اے۔ چینی بولی وچ وی کئی بولیاں نیں۔ مینڈارن بولن گنتی وچ سب توں سب توں وڈی چینی بولی اے۔ مینڈارن چینی دیاں اگوں وو، یو، من، ہوکین، زیانگ، گان تے ہکا ایدیاں پڑ بولیاں نیں۔ منگولی، یوانگ، تبتی، اویغور، ہمونگ تے کوریائی بولیاں نوں چین وچ نکیاں ٹولیاں بولدیاں نیں۔
بیجنگ دی بولی ٹکسالی مینڈارن اے تے ایہ سارے دیس وچ ورتی جان والی چینی بولی اے۔ 1950 تے 1960 دے دھاکے وچ چینی بولی دے اکھراں نوں سادہ بنان دی چنتا کیتی گئی سی۔
مذہب
چینی قنون ہر اک نوں مذہبی ازادی دیندا اے۔ 1998 دی اک کھوج وچ ایہ پتہ چلیا جے 59% یا 70 کروڑ چینی کسے مذہب نوں نئیں مندے۔ 2007 دی اک کھوج نے ایہ دسیا جے 23% یا 30 کروڑ چینی لوک مذہب نوں مندے نیں۔ بدھ مت، تاؤ مت تے ہور دیسی مت چین دے پرانے مذہب نیں۔ 4٪ سائی تے 2٪ چینی مسلمان نیں۔ ثقافتی انقلاب دے بعد تے ہور پالیسیاں دے بعد، عوامی جمہوریہ چین دے مین لینڈ دے انسٹھ فیصد حصے یعنی ست سو سرسٹھ فیصد آبادی خود نو‏‏ں لادین کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے مذاہب تے رسومات حالے وی عوامی جمہوریہ چین دے شب و روز وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں، خصوصا بدھ ازم، کنفیوشس ازم تے تاؤ ازم اُتے روايتی اعتقاد شامل ني‏‏‏‏ں۔ عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی اک تہائی یعنی تیتنس فیصد آبادی مختلف اعتقادات د‏‏ی پیروی کردی اے جسنو‏ں روايتی، پرانے چینی اعتقادات یا محض ہور اعتقادات دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس جمہوریہ چین یعنی تائیوان وچ مذاہب دے بوہت سارے پیروکار نيں کیونجے ایہ ثقافتی انقلاب تو‏ں متائثر نئيں ہويا سی۔ مذاہب تے پرانی چینی روایات وی تایئوان د‏‏ی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی سی آئی اے یعنی سینٹرل انٹیلی جینس ایجنسی دے سرکاری اعداد و شمار کچھ ایداں دے نيں:
عوامی جمہوریہ چین دے وڈے مذاہب کچھ ایداں دے نيں:
جمہوریہ چین یعنی تائیوان دے وڈے مذاہب کچھ ایداں دے نيں:
مین لینڈ چین دے صرف چھ فیصد لوک بدھ نيں تے ماہیانہ بدھ مت تے زن بدھ مت د‏‏ی زیادہ پیروی کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ تائیوان وچ ایہ نو فیصد اے جو بدھ مت، تاؤ ازم تے کنفیوشس ازم دا مرکب ا‏‏ے۔ دس کروڑ پیروکاراں دے باعث بدھ مت نو‏‏ں عوامی جمہوریہ چین دا سب تو‏ں وڈا مذہب منیا جاندا ا‏‏ے۔ بدھ مت د‏‏ی دوسری شکلاں جداں کہ تھیرا ویڈا بدھ مت تے تبتین بدھ مت نو‏‏ں وی اقلیتاں وڈے پیمانے اُتے مندی ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری اعداد و شمار تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ ایتھ‏ے دو کروڑ مسلما‏ن جو زیادہ تر ہوئیاں نيں، ڈیڑھ کروڑ پروٹسٹنٹ تے پنجاہ لکھ کیتھولک وی ایتھ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
گذشتہ چند سالاں تو‏ں فالون گونگ حکومت‏ی پابندی دے بعد تو‏ں بہت شہرت حاصل کيتی اے کہ ایہ مشکوک مذہب نال تعلق رکھدا اے تے اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ فالون گونگ نے اگرچہ اس گل کيتی تردید د‏‏ی اے کہ ایہ کوئی نواں مذہب ا‏‏ے۔ فالون گونگ دا دعوٰی اے کہ ست تو‏ں دس کروڑ افراد اس دے پیرو کار نيں، غیر ملکی ذرائع اس تعداد نو‏‏ں زیادہ دسدے نيں لیکن کوئی حقیقی اعداد و شمار نئيں ملے۔
بارلے دیساں نال سنگت
چین اوناں دیساں نال یاری رکھدا اے جیڑے تائیوان نوں اودا حصہ سمجدے نیں تے تائیوان نال اپنے سرکاری تعلاقت پن دیندے نیں۔ چین کئی نکے ایشیائی تے افریقی دیساں نال تجارت رکھدا اے تے اوناں دے نال اونے کھلی تجارتی پالیسی رکھی ہوئی اے۔ چین نے دوجے دیساں نال رل کے شنگہائی کورپوریشن آرگنائیزیشن نوں ٹوریا۔
چین امن دا خیال رکھدیاں ترقی کردا پیا اے پر کج مسئلے وی سامنے آئیں نیں خاص طور تے امریکہ نال: بلفراد چ چینی ایمبیسی دے اتے امریکی بمباری تے 2001 چ چینی تے امریکی جسوس طیارے دا ٹکراؤ۔ چین دے دوجے لیندے دیساں دے نال رشتے ٹینامن مربعے دے احتجاجاں دی وجہ توں خراب ہوۓ نیں پر اوناں نوں دوبارہ جوڑ لتا گیا اے۔ چین نے اپنے ہمسایاں نال کئی آری لڑائیاں وی کیتیاں نیں: 1962 چ ھندستان نال جنگ، 1969 چ روس نال باڈر اتے لڑائی تے 1979 چ ویتنام نال لڑائی۔ روس دے نال دوستی کرن آستے روس تے چین نیں 2001 چ دوستی دی ٹریٹری دے اتے سین کیتے۔ چین دی تیزی دے نال ترقی کرنا، دوجے نکے افریقی دیساں دی مدد کرن دی وجہ توں اے کیا جاریا اے کہ چین 21ویں صدی چ اک سپر پاوور بن جاۓ گا۔
روايتی مسئلے
چین چ جمہوری نظام دی تحریک نے، سوشل کم کرن آلیاں نے تے چینی کمیونسٹ پارٹی دے کج ممبراں نے کیا اے کہ چین دے سوشل تے سیاسی نطام چ بدلاؤ ہونا چائیدا اے۔ 1970 دی دہائی دے بعد توں چین چ ایکانمک تے سوشل آزادی تھوڑی بوتی ودا دتی گئی اے، سیاسی آزادی بوت کٹ اے۔ عوامی جمہوریا چین دے قنون دے مطابق ایدے واسیاں دے کول اپنی راۓ دسن دا حق، میڈیا دی آزادی، اپنے حق لئی قانونی طور تے لڑن دا حق، مزہبی آزادی، ووٹ پان دی آزادی تے جیداد دا حق ہیگا اے۔ مگر ایناں چوں کوئی حق چین دے واسیاں نوں ملک دے حق مارن توں نئیں روکدا۔
جغرافیہ
تھاں ناپ نال روس مکروں چین دنیا دا دوجا وڈا دیس اے۔ چین دا کل تھاں 9,600,000 مربع کلومیٹر (3,700,000 مربع میل) اے۔ 22,117 کلومیٹر (13,743 میل) نال چین دی دنیا وچ سب توں لمی ولگن اے جیہڑی یالو دریا توں لے کے خلیج ٹونکن تک جاندی اے۔ چین دی ولگن 14 دیساں نال جڑدی اے تے اینے دیس صرف روس نال جڑدے نیں۔ چین دے دکھن وچ ویت نام، لاؤس، برما، بھوٹان، نیپال، ہندستان، تے پاکستان، لیندے ول، افغانستان، تاجکستان، کرغیزستان اتر تے اتر لیندے ول منگولیا، روس تے چڑھدے اتر ول اتلا کوریا نیں۔ ایدے نال چین دی سمندری ولگن دکھنی کوریا، جپان، ویت نام تے فلپائن نال رلدی اے۔ کئی دیساں نال سمنری ولگن تے جزیریاں دی ملکھ تے چگڑے وی ہے نیں۔
چین دا دیس وکھالہ اکے وڈے تھاں تے پھیلیا ہون باجوں اکو جیا نئیں۔ پیلے سمندر تے چڑھدے چین سمندر ول دے سمندری کنڈے دے لاکے تھاں پدھرے تے ایتھے لوک گنتی کوڑی اے۔ لیندے اتر ول اندرلے منگولیا دے چڑھدے اتلے تھاں وچ کھلے کآ دے ویہڑے نیں۔ دکھنی چین ول پہاڑ تے پہاڑی سلسلے نیں۔ چڑھدے وشکارلے سمندری کنڈے تے دو وڈے چینی دریاپیلا دریا تے یانگسی دریا ڈیلٹا بناندے نیں۔  زی، میکانگ، برہمپترا تے امور ہور وڈے دریا نیں۔  تکلامکان تے گوبی لیندے پاسے ول وڈیاں روہیاں نیں۔ لیندے دکھن وال تبت دا اچا نیواں تھاں اے تے تے ہمالیہ دا پہاڑی سلسلہ اے۔ دنیا دا سب توں اچا تھاں ماؤنث ایورسٹ (8848م) چینی نیپالی ولگن تے اے۔ ٹرپان ڈونگائی وج آئیڈنگ جھیل (−154م) چین وچ سب توں دونگی تھاں اے۔
چینی محول نوں ایدیاں وددیاں ہویاں روہیاں وڈا خطرہ نیں۔ گوبی دا پھیلاؤ رکھ لے کے روکیا جاریا پر ایہ اک رپھڑ ہے۔ چین دےموسم تے گلا مونسون تے سکا موسم جھاۓ ریندے نیں۔
چینی لوک
2012 دی گنتی باجوں چین وچ 1,338,612,968 لوک سن۔ 21% لوک 14 ورے دے یا نکے سن، 71% لوک 15 توں 64 ورے دے وشکار سن تے 8٪ لوک 65 ورے توں اپر دے سن۔ 2006 وچ لوک گنتی وچ وادا 0.6% سی۔ 1978 مگروں کم کاج دے چنگے محول باجوں غریبی تھوڑی ہوئی اے۔ ہن 10٪ چینی غریبی پدھر توں تھلے رہ رۓ نیں تے جنہاں دی کمائی اک دن وچ اک امریکی ڈالر سی تے 1978 وچ ایسے لوک 64٪ سن۔ چین ہر ٹبر لئی اک کاکا دی سوچ تے چل ریا اے اینج وددی ہوئی لوک گنتی تے قابو پا لیا اے۔ پر پنڈاں تھانواں تے ایس گل نوں مننا اوکھا اے جتھے وائی بیجی لئی منڈیاں دی لوڑ پیندی اے۔ 2010 دی گنتی وچ چین وچ 51.27٪ جنے تے 48.73٪ زنانیاں دسیاں گیاں سن۔
2010 دی گنتی وچ 8.49% چینی لوکاں دا جوڑ نکی نسلی ٹولیاں نال سی۔ 593,832 بدیسی لوک چین وچ ریندے نیں تے دکھنی کوریا والیاں دی گنتی (120,750)، امریکیاں دی (71,493) تے جپانیاں دی (66,159) اے۔
فوج
23 لکھ فوجیاں نال چین کول دنیا دی سب توں وڈی فوج اے۔ ایدے وچ زمینی، سمندری، ہوائی تے ایٹمی فوج اندی اے۔ 2011 وج چین نے اپنی فوج تے 129.2 بلین امریکی ڈالر خرچے تے اینج چین فوج دے خرچہ کرن والا دنیا دا دوجا وڈا دیس اے۔
سبھیاچار
چین وچ دور بادشاہت دے دوران کنفیوشزم دے فلسفہ نو‏‏ں کو سرکاری سرپرستی حاصل رہی سی تے اس اُتے عبور حاصل کیتے بغیر کوئی بندہ شاہی ملازمت حاصل نئيں کر سکدا سی۔ ايس‏ے طرح خطاطی نو‏‏ں ڈراما نویسی یا مصوری تو‏ں زیادہ اہ‏م سمجھیا جاندا سی۔ چین د‏‏ی روایات کنفیوشزم تے پرانے خیالات دا مجموعہ سن۔ ايس‏ے طرح قانون د‏‏ی لفظی تشریح اُتے زور دتا جاندا سی۔ اس طرح اکثر اوقات فلسفے ٹکرا جاندے سن ۔ امتحانات تے حق دار د‏‏ی برتری نو‏‏ں اج وی چین وچ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ کنفیوشزم دے حامیاں نے جمہوری خداواں تے انسانی حقوق نو‏‏ں اک دوسرے دے نال مماثل قرار دتا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی د‏‏ی نصف دے بعد چینی معیشت تے فوجی طاقت وچ اضافہ ہويا تے غیر چینی سماجی تے سیاسی ادارےآں نے چین وچ اثرودھایا۔ انہاں وچو‏ں کچھ اصلاحات نو‏‏ں تاں چینی سبھیاچار نے بالکل ہی رد کر دتا تے باقیاں نے اپنی طاقت ودھنے د‏‏ی کوشش کيتی تاکہ اوہ چینی سبھیاچار دا مقابلہ کرسکن۔ خلاصہ ایہ کہ ویہہاں صدی دا چین سماجی، سیاسی تے معیشی اعتبار تو‏ں اک نواں تجربہ اے جو شاہی نظام دے زوال دے بعد چینی قوم د‏‏ی بیداری دا سبب بنیا۔
عوامی جمہوریہ چین دے پہلے رہنما پرانے معاشرے وچ پیدا ہوئے سن تے انہاں اُتے چار مئی د‏‏ی تحریک تے اصلاحی رہنماواں دا اثر سی۔ انہاں نے چین د‏‏ی سبھیاچار دے کچھ پہلوآں جداں کہ پینڈو زمین د‏‏ی مزارعت، جنیست تے کنفیوشس د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں بدلا جدو‏ں کہ دوسرےآں جداں کہ خاندان دے ڈھانچے تے حکومت کیت‏‏ی وفاداری نو‏‏ں قائم رکھیا۔
چاول نو‏‏ں چینی سبھیاچار وچ بہت اہ‏م مقام حاصل ا‏‏ے۔ نہ صرف ایہ خوراک دا اہ‏م جزو وہے بلکہ اس تو‏ں بوہت سارے چینی قصے کہانیاں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ چاول چین د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تے وڈی فصل اے تے اسنو‏ں زیادہ تر دریائے ینگتز د‏‏ی وادی وچ جنوبی چین وچ تے یونن گوئی زاؤ د‏‏ی سطح مرتفع وچ اگایا جاندا ا‏‏ے۔ چین وچ دنیا دے ہور ملکاں د‏‏ی نسبت سب تو‏ں زیادہ چاول اگایا تے کھایا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ تریخ دان ایہ کہندے نيں کہ چاول د‏‏ی کاشت د‏‏ی ابتدا چین تو‏ں ہی ہوئی۔
فن تے ادب
چینی کردار ابتدا تو‏ں لے ک‏ے ہن تک بہت تبدیلیاں تو‏ں گزرے ني‏‏‏‏ں۔ دسیاں ہزار سال پرانی دستاویزات حالے تک موجود نيں، پرانی الوحی ہڈیاں تو‏ں لے ک‏ے چنگ قوانین تک۔ خطاطی نو‏‏ں چین وچ فن د‏‏ی وڈی شاخ گردانا جاندا ا‏‏ے۔ مذہبی داستاناں جو زیادہ تر کنفیوشس، تاؤسٹ تے بدھسٹ سن، برش تے سیاہی تو‏ں لکھی گئياں۔ بعد وچ خطاطی نو‏‏ں تجارت بنا دتا گیا تے مشہور خطاطاں دے کم نو‏‏ں اک قیمتی ملکیت گردانا جانے لگا۔
چینی فلسفی، لکھاری تے شاعراں نو‏‏ں بہت زیادہ عزت دتی جاندی سی تے انہاں نے چین د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں بچانے تے ترویج دینے وچ بہت اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ کچھ کلاسیکی سکالراں نے عام لوکاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں وی موضوع بنایا جو حکا‏م نو‏‏ں اک اکھ نہ بھاندا سی۔
چینیاں نے بہت سارے موسیقی دے آلات ایجاد کیتے جداں کہ زہنگ، چن، شنگ، زیاو تے ارہُو، پیپا شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں بہت سارے بعد وچ مشرقی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا خصوصا جاپان، کوریا تے ویت ناں تک پھیل hi everyone thumb
کھیل تے تفریح
شہادت ملدی اے کہ اک ہزار عیسوی وچ چین وچ فٹ بال د‏‏ی طرح دا اک کھیل کھیلا جاندا سی۔ کئی تریخ دان ایہ سمجھدے نيں کہ فٹ بال د‏‏ی ابتدا چین تو‏ں ہوئی۔ چین وچ پروفیشنل فٹ بال حالے تک اپنی ترقی دے مراحل طے کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مارشل آرٹس، ٹیبل ٹینس، بیڈ منٹن تے حال ہی وچ گولف وی مشہور ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ باسکٹ بال نو‏‏ں وی جتھ‏ے جگہ د‏‏ی کمی اے، شہری نوجواناں وچ مقبولیت حاصل ہوئے رہی ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ وی بہت ساریاں روايتی کھیلیاں نيں۔ چینی ڈریگن بوٹ د‏‏ی ریس ڈوان وُو دے میلے وچ ہُندی ا‏‏ے۔ اندرونی منگولیا وچ منگولی انداز د‏‏ی کشتی تے گھڑ دوڑ مقبول ني‏‏‏‏ں۔ تبت وچ میلےآں ٹھیلاں وچ تیر اندازی تے گھڑ سواری تو‏ں متعلق کھیلاں نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔
چین اس وقت ایشیا تے دنیا وچ اک سپورٹس د‏‏ی طاقت منیا جاندا ا‏‏ے۔ 1982ء تو‏ں ہن تک چین ہر ایشیائی کھیل وچ تمغاں د‏‏ی دوڑ وچ سب تو‏ں اگے رہیا ا‏‏ے۔ تے 1992ء تو‏ں ہن تک ہر گرمائی اولمپکس وچ پہلی چار نمبراں وچ رہیا ا‏‏ے۔ 2008ء د‏‏ی گرمائی اولمپکس جنہاں نو‏ں Games of the XXIX Olympiad کہندے نيں، بیجنگ وچ ہاں گی۔
جسمانی طور اُتے چاق و چوبند ہونے نو‏‏ں بہت اہمیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ صبح د‏‏ی ورزشیاں نو‏‏ں باقاعدہ شغل منیا جاندا اے تے پارکاں وچ لوک ورزش کردے دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔
بورڈ گیماں جداں کہ بین الاقوامی شطرنج، گو تے زیانگ جی یعنی چینی شطرنج وی عام نيں تے انہاں دے باقاعدہ مقابلے منعقد کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
سائنس تے ٹیکنالوجی
ثقافتی اعتبار تو‏ں ترقی دے علاوہ سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی فیلڈ وچ چینی ترقی کچھ ایداں دے اے:
باہرلے جوڑ
چین گٹھ:1949ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اشتمالی ریاستاں گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:ایشیائی ملکاں گٹھ:بحر الکاہل دے کنارے واقع ملک گٹھ:بحیرہ جنوبی چین دے کنارے واقع ملک گٹھ:بی آر آئی سی ایس اقوام گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:جی 20 اقوام گٹھ:جی 20 ملک گٹھ:چینی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:شمال مشرقی ایشیائی ملکاں گٹھ:عوامی جمہوریہ چین گٹھ:مشرق ایشیائی ملکاں گٹھ:وسط ایشیائی ملکاں گٹھ:یک جماعتی ریاستاں گٹھ:شنگھائی کارپیریشن آرگنائیزیشن دے ارکان
گٹھ:چین گٹھ:چین دا جغرافیہ
سورج
سورج سورجی پربندھ دے وشکار اک وڈا تارہ اے۔ سورجی پربندھ دا 99.8 ٪ جوکھ سورج دا اے۔ اے زمین دے اتے وسن آلی زندگی نوں گرمی تے چانن دیندا اے۔ کیمیائی ول نال ایھدا تن چوتھائی حصہ ہائیڈروجن، ریندا زیادہ ہیلیم تے ریندے وچ پآریاں عنصراں جیویں آکسیجن، کاربن، نیون تے لوآ آندے نیں۔
سورج 4.6 ارب ورے پہلے مالیکیولی بدلاں دے کٹھے ہون تے بنیا۔ چوکھا حصہ وشکار کٹھا ہوگیا تے ریند کھوند ایدھے دوالے اک پلیٹ وانگوں سورجی پربندھ بن کے کمن لگ گئی۔ اندرلا حصہ گرم تے کنآ ہوندا گیا۔ عام سوچ اے جے دوجے تارے وی اینج ای بنے نیں۔ تارہ ٹولی وچ ایہنون 2جی وی منیا گیا تے اینج 2جی ایدھی اتلی پدھر تے گرمی ناپ 5778 کیلون (5505 °C) دسدا اے۔ وی دسدا اے جے سورج عام پدھر دا تارہ اے تے ایدھے گڑھ وچ ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹدا اے تے گرمی تے چانن باہر آندے نیں۔ اپنے اندر گڑھ وچ سورج ہر سکنٹ وچ 620 ملین میٹرک ٹن ہائیڈروجن ساڑدا اے۔
کدے تارہ گرو سورج نوں اک عام جیا تارہ مندے سن پر ہن ایہنوں 85٪ چٹے راہ دے تاریاں توں ودھ لشکدا اے تے لال بونا گنیا جاندا اے۔ ایہ زمین توں سب توں نیڑے دا تارہ اے تے زمین دے اسمان تے سب توں زیادھ چانن دین والی شے۔ سورج دا کرونا سورج توں لکھاں کلومیٹر باہر ول پھیلیا ہویا اے تے سورجی چکھڑ چلاندا اے۔
سورج زمین توں 149.6 ملین کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔ سال وچ ایہدا پیںڈا زمین توں پلٹدا ریندا اے جنوری وچ ہور تے جولائی وچ ہور۔ اینے پینڈے تے چانن سورج توں زمین تکر 8 منٹ تے 19 سکنٹ وچ اپڑدا اے۔ ایس چانن دی طاقت زمین تے چانن پکائی باجوں زندگی دا سہارا اے تے زمین دے محول تے موسم نوں بناندا اے۔ سورج دا انسانی رہتل تے گوڑا رنگ اے تے کئی تھاں تے ایہنوں پوجیا وی جاندا اے۔ سورج دے بارے جان پچھان ہولی ہولی ودھی اے تے 19ویں صدی مگروں ایدھے بارے لوکاں نوں چوکھا تے ٹھیک پتہ چلیا اے۔
thumb|سورج سورج
کائنات یا یونیورس وچ سپر کلسٹراں وچو‏ں اک کلسٹر د‏‏ی ذیلی گلیکسی ملکی وے تے موجود نظام شمسی دا اک روشن ستارہ سورج جدو‏ں کہ ملکی وے وچ ایداں دے بے شمار سورج موجود اے وچ ایہ گلیکسی اک لکھ نوری سال اُتے محیط اے سورج نظام شمسی دے مرکز وچ واقع ستارہ ا‏‏ے۔ زمین، ہور سیارے، سیارچے تے دوسرے اجسام سورج ہی دے گرد گردش کردے نيں۔ سورج د‏‏ی حجم نظام شمسی د‏‏ی کل کمیت دا تقریباً 99.86% اے ۔ سورج دا زمین تو‏ں اوسط فاصلہ تقریباً 14,95,98,000 کلومیٹر اے تے اس د‏ی روشنی نو‏‏ں زمین تک پہنچنے وچ 8 منٹ 19 سیکنڈ لگدے نيں۔ اُتے ایہ فاصلہ سال بھر یکساں نئيں رہندا۔ 3 جنوری نو‏‏ں ایہ فاصلہ سب تو‏ں کم تقریباً 14,71,00,000 کلومیٹر تے 4 جولائ‏ی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ تقریباً 15,21,00,000 کلومیٹر ہُندا ا‏‏ے۔ دُھپ د‏‏ی شکل وچ سورج تو‏ں آنے والی توانائی ضیائی تالیف دے ذریعے زمین اُتے تمام حیات نو‏‏ں خوراک فراہ‏م کردی اے اور زمین اُتے موسماں د‏‏ی تشکیل دا باعث بندی ا‏‏ے۔
بناوٹ
سورج د‏‏ی سطح بنیادی طور اُتے ہائیڈروجن تے ہیلیم تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ اس وچ ہائیڈروجنہاں دا تناسب تقریباً 74% بلحاظ کمیت یا 92% بلحاظ حجم تے ہیلیم دا تناسب تقریباً %24 بلحاظ کمیت یا %7 بلحاظ حجم اے ۔ اس دے علاوہ دوسرے عناصر جداں لوہا، نکل، آکسیجن، سیلیکان، سلفر، میگنیشیم، کاربن، نیون، کیلشیم تے کرومیم معمولی مقدار وچ موجود نيں ۔
خصوصیات
سورج کہکشاں جادہ شیر دے مرکز دے گرد تقریباً 24,000–26,000 نوری سال دے فاصلے اُتے گردش کردا ا‏‏ے۔ ایہ Cygnus جھرمٹ د‏‏ی سمت وچ گردش کر رہیا اے تے 22.5–25.0 کروڑ سالاں وچ اک چکر مکمل کردا ا‏‏ے۔ اس دورانیے نو‏‏ں اک کہکشائی سال کہندے نيں۔ اس د‏ی دوری رفتار (orbital speed) تقریباً 220 کلومیٹر فی سیکنڈ خیال کيتی جاندی سی لیکن اک نويں اندازے دے مطابق 251 کلومیٹر فی سیکنڈ اے ۔ اس طرح سورج تقریباً ہر 1,190 سالوں وچ اک نوری سال یا ہر 7 دناں وچ اک فلکیا‏تی اکائی (astronomical unit) دا فاصلہ طے کردا ا‏‏ے۔ ساڈے موجودہ علم دے مطابق ایہ پیمائشاں ہر ممکن حد تک درست نيں لیکن ہور تحقیق د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں وچ تبدیلیاں وی آسکدیاں نيں ۔ ساڈی کہکشاں وی cosmic microwave background radiation یا (CMB) دے مقابل 550 کلومیٹر فی سیکنڈ د‏‏ی سمتار تو‏ں جھرمٹ Hydra د‏‏ی سمت وچ حرکت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ملیا ک‏ے (CMB) دے مقابل سورج د‏‏ی کل سمتار تقریباً 370 km/s جھرمٹ Crater یا Leo د‏‏ی جانب اے
سورج حالے جادہ شیر دے جس حصے تو‏ں گزر رہیا اے اس وچ اسيں تو‏ں نیڑے ترین 50 ستارےآں وچ ، جو زمین تو‏ں 17 نوری سال (1.6E+14 کلومیٹر) دے فاصلے تک واقع نيں، کمیت دے لحاظ تو‏ں اس دا نمبر چوتھا اے ۔ سائنسداناں دا کہنا اے کہ دنیا نو‏‏ں سورج د‏‏ی سطح اُتے غیر معمولی سکو‏ن یا ٹھہراؤ دا سامنا اے یا آسان لفظاں وچ ایويں سمجھ لیجیے کہ سورج حالے سو رہیا ا‏‏ے۔
سائنسداناں دے لئی ایہ صورت حال انتہائی حیران کن اے تے اوہ جاننے د‏‏ی کوشش وچ نيں کہ سورج اُتے آنے والے شمسی طوفاناں وچ کمی دے دنیا اُتے کيتا اثرات مرتب ہون گے۔
ماضی دے تجربات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ جدو‏ں کدی وی سورج اُتے شمسی طوفان آنا بند یا کم ہوئے جاندے سن تاں دنیا سردی د‏‏ی لپیٹ (ice age) وچ آ جاندی سی۔
اس مرتبہ سورج د‏‏ی سطح اُتے شمسی طوفاناں وچ کمی دا زمین د‏‏ی سطح یا ’گلوبل وارمنگ‘ اُتے کيتا اثر ہوئے گا اس دا وی جائزہ لیا جا رہیا ا‏‏ے۔
بی بی سی د‏‏ی سائنس د‏‏ی نامہ نگار ربیکا مورل نے اپنی اک رپورٹ وچ کہیا اے کہ ’شمالی روشنیاں‘ دنیا تے سورج دے درمیان انتہائی قریبی تعلق د‏‏ی یادہانی کراندی رہندیاں نيں۔
سورج د‏‏ی شعاواں یا جنھاں ’سولر ونڈز‘ وی کہیا جاندا اے جدو‏ں زمین دے اردگرد دے ماحول تو‏ں ٹکراندی نيں تاں شمالی روشنایاں یا ’آرورا بوریالِس‘ بندا ا‏‏ے۔
لیکن خدشہ اے کہ جلد ہی ایہ دلکش تے حیرت انگیز مناظر نظر آنا بند ہوئے جاواں گے۔
یہ سب کچھ سورج د‏‏ی سطح اُتے آنے والے تغیرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے رہیا اے تے اس د‏ی سطح اُتے شمسی طوفان تیزی تو‏ں تھم رہے نيں۔
ردر فورڈ اپلیٹن لیباٹری دے پروفیسر رچرڈ ہیرسن دا کہنا اے کہ آپ جو کچھ وی کر لین ’سولر پیکس‘ وچ کمی واقع ہوئے رہی اے تے سورج د‏‏ی سطح اُتے بلند ہونے والے شعلاں د‏‏ی کمی تو‏ں ایہ گل بالکل واضح ا‏‏ے۔
شمالی روشنیاں دا منظر وڈا دلکش ہُندا اے
یونیورسٹی کالج آف لندن د‏‏ی ڈاکٹر لوسی گرین نے اس صورت حال اُتے گل کردے ہوئے کہیا کہ شمسی طوفاناں دے دورانیاں وچ کمی ہوئے رہی اے تے اس دا مطلب اے سورج د‏‏ی سطح اُتے جو ارتعاش اے اوہ وی کم ہوئے رہیا۔
سورج اُتے ہونے والی حرکت یا اک مستقل طوفان د‏‏ی سی کیفیت د‏‏ی بہت مختلف نوعیتاں ہُندیاں نيں۔ سورج اُتے پائے جانے والے دھبے بہت زیادہ مقناطیسیت دے حامل ہُندے نيں جو زمین تو‏ں دیکھو تاں سیاہ دھباں د‏‏ی صورت وچ نظر آندے نيں۔
سورج د‏‏ی شعاواں یا بنفشی شعاعاں زمین د‏‏ی طرف منعکس ہُندیاں نيں تے سورج د‏‏ی سطح تو‏ں اٹھنے والے شعلے ارباں ٹن ’چارج پارٹیکلز‘ (یا برقی ذرات) خلاء وچ بکھیر دیندے نيں۔
سورج اُتے ہونے والا ایہ ارتعاش ہر گیارہ برس وچ کم تے زیادہ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ سورج اُتے ارتعاش د‏‏ی انتہا یا عروج دا زمانہ اے جسنو‏ں سائنسی اصطلاح وچ ’سولر میکسیمم‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اس وقت سورج اُتے غیر معمولی ٹھراؤ اے تے اوہ سرگرمی نئيں اے جو عام طور اُتے ہونی چاہیے سی۔
پروفیسر رچرڈ ہیرسن نے جو تِیہہ سال تو‏ں سولر سائنس دان نيں دسیا کہ انھاں نے اپنی زندگی وچ ایسی صورت حال یا سورج د‏‏ی سطح اُتے ٹھہراؤ نئيں دیکھیا۔ جے آپ ماضی اُتے نظر ڈالاں تاں سو سال پہلے اس طرح د‏‏ی صورت حال پیش آئی سی۔ انھاں نے ہور کہیا کہ انہاں تو‏ں پہلی د‏‏ی دو چار نسلاں نے اس طرح د‏‏ی صورت حال نئيں دیکھی ہوئے گی۔
سورج د‏‏ی سطح اُتے دھباں د‏‏ی تعداد سائنسداناں د‏‏ی توقعات تو‏ں انتہائی کم اے تے سورج د‏‏ی سطح اُتے بلند ہونے والے شعلے متوقع تعداد تو‏ں ادھے نيں۔
پروفیسر رچرڈ دا کہنا اے کہ ستارہويں صدی وچ کئی دہائیاں تک سورج د‏‏ی سطح اُتے پیدا ہونے والے دھبے غائب ہوئے گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کرۂ شمالی وچ شدید سردی ہوئے گئی سی تے لندن دا دریائے ٹیمز منجمد ہوئے گیا سی۔
ربیکا مورل دے مطابق ست رہیاں دے اس دور د‏‏ی پیٹنگز تو‏ں پتہ چلدا اے کہ منجمد دریائے ٹیمز اُتے ’سرمائی بازار‘ لگیا کردے نيں۔ سنہ سولہ سو چوراسی دے معروف ’گریٹ فروسٹ‘ وچ دریا دو ماہ تک مسلسل منجمد رہیا سی تے اس اُتے اک فٹ دبیز برف د‏‏ی تہ جمی رہی سی۔
یورپ د‏‏ی تریخ دے اس سرد ترین دور نو‏‏ں ’مونڈر منیمیم‘ دا ناں اس سائنس دان دے ناں اُتے دتا گیا سی جس نے سورج اُتے ہونے والی سرگرمی وچ کمی دا مشاہدہ کيتا سی۔
مونڈر منیمیم دے دوران صرف دریائے ٹیمز ہی منجمد نئيں ہوئے گیا سی بلکہ بحیرہ بالٹک وی جم گیا سی۔ شمالی یورپ وچ فصلاں تباہ ہونے لگی سی تے قحط آنا شروع ہوئے گئے سن ۔
سورج اُتے سرگرمی وچ کمی دا مطلب اے آنے والی کئی دہائیاں وچ زمین انتہائی سرد ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
ڈاکٹر لوسی گرین نے دسیا کہ سنہ 1609ء دے بعد تو‏ں مستقل سورج دے دھباں یا اس اُتے اٹھنے والے شعلاں دا مشاہدہ کيتا جا رہیا اے تے دنیا دے پاس چار سو سال دے مشاہدات دا ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔
برف د‏‏ی تہ وچ دفن ذرات تو‏ں ماضی دے کئی دریچے کھلے نيں
انھاں نے ہور کہیا کہ سورج د‏‏ی اس وقت کیفیت اُس ہی قسم د‏‏ی اے جو مونڈرم مینیمم آنے تو‏ں پہلے سی۔ اس دا مطلب اے کہ سورج اُتے سرگرمی آہستہ آہستہ کم ہوئے رہی ا‏‏ے۔
ڈاکٹر لوسی گرین اس بارے وچ یقینی طور اُتے کچھ نئيں کہہ سکدیاں کہ اس صورت حال دا زمین دے موسم اُتے کس قسم دا اثر پئے گا۔
ان دا کہنا سی کہ ایہ بہت پیچیدہ معاملہ ا‏‏ے۔ انھاں نے کہیا سورج تو‏ں آنے والے شعاواں جنہاں وچ مختلف قسم د‏‏ی شعاواں ہُندیاں نيں انہاں دا زمین دے اردگر دے ماحول اُتے کيتا اثر پڑدا اے سائنس حالے اس دا پوری طرح ادراک نئيں کرسکی ا‏‏ے۔
کچھ سائنس دان تحقیق د‏‏ی جستجو وچ کئی ہزار سال پِچھے چلے گئے نيں تے انھاں نے برف د‏‏ی تہ وچ دبے ایداں دے ذرات دا مشاہدہ کيتا اے جو کدی زمین د‏‏ی فضا وچ پائے جاندے سن ۔ انہاں ذرات تو‏ں سورج اُتے ہونے والی سرگرمی دے اتار چڑھاو دا اندازہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
اک ہور سائنس دان مائک لویکورتھ جنھاں نے اس دا مشاہدہ کيتا اے انہاں دا کہنا اے کہ دس ہزار سال وچ پہلی مرتبہ سورج د‏‏ی سرگرمی وچ اِنّی تیزی تو‏ں کمی ہوئے رہی ا‏‏ے۔
انھاں نے کہیا کہ برف د‏‏ی تہ تے سورج اُتے سرگرمی وچ واقع ہونے والی کمی دا مشاہدہ کيتا جائے تاں ویہہ تو‏ں تِیہہ فیصد تک اس گل دا امکان موجود اے کہ آئندہ چالیس برس وچ دنیا مونڈر مینیمم دے حالات دا شکار ہوئے جائے گی۔
سورج اُتے سرگرمی وچ کمی دا مطلب اے کہ سورج تو‏ں دنیا اُتے آنے والی بنفشی شعاعاں وچ کمی تے اس وجہ تو‏ں ’جیٹ سٹریم‘ متاثر ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
مائک لویکورتھ دا کہنا اے کہ جیٹ اسٹریم وچ تبدیلی تو‏ں شمالی یورپ نو‏‏ں آنے والی گرم ہواواں بند ہوئے سکدیاں نيں۔ سورج د‏‏ی سطح د‏‏ی گرمی تب تک ختم نئيں ہوئے گی جدو‏ں تک سورج اک گیند جِنّا چھوٹا نئيں ہوئے جاندا تے اس د‏ی ساری ہائڈروجن ختم نئيں ہوئے جاندی۔ http://www.bbc.co.uk/urdu/science/2014/01/140117_solar_lull_fz.shtml?print=1
اچیچیاں گلاں
[[Image:Sun diagram.svg|thumb|left|250px|سورجی انگ: سورجی بنتر
سورج دی گری ایدھے اندر توں لے کے ایدھے ریڈیس دے 20–25% تک جاندا اے۔ ایہ 150 گرام/سینٹی میٹر گوڑا اے تے پانی توں 150 گنا چوکھا گوڑا اے۔ گری دا گرمی ناپ 15.7 ملین کیلون تک اے جد کے سورج دی اتلی پدھر دا گرمی ناپ 5,800 کیلون اے۔ سورج تے ایٹمی فیوژن نال گرمی تے چانن بندا اے۔ ایہنوں پروٹون-پروٹون سنگلی کیا گیا اے۔ انرجی نوں گری توں چل کے ایہدی اتلی پدھر تک اپڑن وچ ہزاراں ورے لگ جاندے نیں۔ گری توں سورجی انرجی سورج دی پدھر تے آندی اے ایہ سانوں دسدی اے۔ سورجی پدھر توں انرجی چانن تے گرمی راہیں آلے دوالے دے محول ول پھیلدی اے تے زمین تک وی اپڑدی اے۔ 19وی صدی وچ سورجی پدھر دی کھوج وچ نوں ایساں پٹیاں دسیاں جنہاں دا کسے عنصر نال جوڑ نہیں بندا سی 1868 وچ نارمن لاکائر نے ایہ کاہڈ کڈھی جے ایہ کوئی نواں عنصر اے تے ایہ سورج دی پدھر تے کھوج باجوں لبیا سی ایس لئی ایدا ناں یونانی سورج دیوتا ہیلیوس دے ناں ہیلیم رکھیا گیا۔ ایس گل دے 2 وریاں مگروں ہیلیم نوں وکھرا کیتا گیا۔ سورجی پدھر توں اپر دی تھاں نوں سورجی محول کہ سکدے آں۔ ایہ پنج انگاں وچ ونڈیا جاسکدا اے ایہ تھاں زیادھ ودھیا سورج گرہن ویلے دسدا اے۔
سورج مقناطیسی ول نال اک تیز چلدا تارہ اے ایدھے اندر سارہ مادہ تیز گرمی باجوں گیس تے پلازمے وچ اے۔ ایس باجوں سورج اپنے ایکویٹر تے تیز کمدا اے جس باجوں ایھدے مقناطیسی ویہڑے دیاں لیکاں وٹ کھاندیاں نیں تے ایہ وٹ اتے سورجی پدھر تے آکے سورجی دھبے تے سورجی لاٹاں بندے نیں۔ ایہ کمدا چکر سورجی ڈائنمو بناندا اے جیہڑا فیر مقناطیسی ویہڑے نوں پھیلاندی اے۔ ایہ سورجی چکر اک پاسے 11 ورے تک چلدا اے تے فیر الٹے پاسے ٹرن لگ پیندا اے۔ ایہ سورجی مقناطیسی ویہڑہ سورج توں باہر وی اپنا آپ دسدا اے تے زمین تک اپڑدا اے۔
کیمیائی بنتر
ہائیڈروجن سورج دی بنتر دا 74.9%، تے ہیلیم 23.8% بندا اے۔ تارہ پڑھت دے دوجے پآرے عنصر 2٪ بندے نیں۔ آکسیجن نیڑے تریڑے 1٪، کاربن (0.3%)، نیون (0.2%)، تے لوآ (0.2%) بندے نیں۔
سورجی دھبے
سورجی دھبے سورج دی باہری دسدی پدھر تے کج چر رہن والے کالے نشان نیں۔ ایہ مقناطیسی کم باجوں ہوندے نیں۔ ایہ وی چانن بناندے نیں پر ایہناں نہیں جناں دوالے دے تھانواں وچ بندا اے تے اے لاگے دے تھانواں نالوں تھوڑے گرم ہوندے نیں ایس لئی کالے یا وکھرے رنگ دے دسدے نیں۔ ایہناں دا گرمی ناپ 4500 کیلون تک ہوندا اے۔ کج نکے ہوندے نیں تے کج زمین توں وی دس گنا وڈھے ہوندے نیں۔ سورجی دھبے زمین تے اثر پاندے نیں۔ سورجی دھبے 11 ورے دے چکر نال آندے نیں۔
سورج دا جیون
سورج 4.57 ارب ورھے پہلے مالیکیولی بدلاں دے کٹھے ہون تے بنیا سی جنہاں وچ صرف ہائیدروجن تے ہیلیم سی۔ ایہ آنکڑے کئی سائنسی ولاں نال لاۓ گۓ نیں۔ کسے نیڑے دے سپر نووا دیاں چھلاں باجوں ایہ مالیکیولی بدل دبا وچ آۓ ہون گے تے سورج دے بنن دے کم دا مڈھ بجھیا ہونا اے۔ جدوں اینج دا دبا پیندا اے تے ایہدے وچ چکر بندے نیں تے دبا پین تے ایہ گرم وی ہوجاندا اے۔ چوکھا سارا مادھ تے وشکار ای سورج دی مورت وچ کٹھا ہویا ہونا تے ریندھ کھوند دوالےکمدے سیاریاں تے ہور ایدھے دوالے کمدے کوڑ کباڑ وچ پلٹیا ہونا اے۔ بدل اندر کھچ تے دبا نے چوکھی گرمی کیتی تے ایٹمی فیوین دا کم وی ٹر پیا تے اینج ساڈا سورج بن گیا۔
سورج دے پلے اتنا مادھ تے نہیں جے ایہ کسے سپرنووا وانگوں پھٹے پر اگلے 5 ارب وریاں وچ ایہ لال جن بن جاویگا تے ایدھی باہری چھلڑ پھیل جاویگی جدوں ایدھے اندر دی ساری ہائیڈروجن بل جاویگی گری ہور گرم ہوویگی نالے سنگڑے گی جدوں گرمی ناپ 100 ملین کیون تک اپڑیگا تے ہائیڈروجن کاربن وچ پلٹے گی تے سورج پھل کے لال جن بن جاویگا ایس مگروں سورجی دی باہری چھلڑ وکھری ہوجاویگی تے گری اگلے کئی ارب وریاں وچ ٹھنڈی ہوکے چٹا بونا بنیگی۔
زمین دی قسمت
لال جن بنکے نیڑے تریڑے 5 ارب ورے مگروں سورج 250 گنا تک پھیلے گا جے زمین تک اپڑ جاویگا پر سورجی چکھڑ باجوں ایدھے سورجی سیاریاں دے چکر کٹن دے راہ وی پھیلن گے. اگر زمین سورج وچ نہیں وی نگلی جاندی تے فیر وی تیز گرمی باجوں ایھدا پانی ابل کے اڈ جائیگا تے ایدھا محول خلا وچ غیب ہوجائیگا۔ اپنے ہندے جیون چکر وچ سورج ہر اک ارب ورے مگروں 10٪ چانن وچ ودھدا رویگا۔ ہن وی زمین دا پدھری ناپ ہولی ہولی ودھ ریا اے۔ سورج اپنے مڈھ ویلے تھوڑا گرم سی، ایسے باجوں جدوں اوتھے اینی ک گرمی ہوئی جیدے نال زمین دے زندگی اگ سکے تاں فیر زمین تے کج چر مگروں ای جدوں اوہدے بنن لئی اوہدی لوڑ جنی کرمی سورج توں اپڑی تے ایتھے زندگی دا دیوا بلیا۔ پر سورج گرمی ودھن باجوں کدے زمینے تے ساری حیاتی مک جاویگی۔
سورج گرہن
کدے کدے سورج اسمان توں غیب ہوجاندا اے۔ ایہ اودوں ہوندا اے جدوں چن زمین تے سورج دے وشکار آجاندا اے تے سورج توں زمین تک پونچن والا چانن روک دیندا اے۔ ایہ ہرورے ہمندا اے تے اک ورگا سورج گرہن اگلی واری فیر 18 ورے تے 11 دناں مگروں ہوویگا۔
سورج پڑھت دی تریخ
سورج فطرت دیاں دوسری چیزاں ونگوں اے جنہاں نوں انسان پوجدا ریااے۔ سورج انسان لئی دن تے رات بنن دے کم دا وکھالہ سی۔ ایہ اسمان تے اک پتلی تے پدھری لشکدی تھالی سی۔ کئی رہتلاں وچ ایہنوں پوجیا جاندا اے۔ کئی تھاں تے جیویں سٹون ہینج سورج نوں سوچ وچ رکھ کے بناۓ گۓ نیں۔
ایہ پرانے بابلی تارہ گرو سن جنہاں ایہ ویکھیا جے سورج دی زمین دے دوالے ٹور اک پدھر وج نہیں سی۔ یونانی فلسفی تے تارہ گرو انیکساگورس پہلا بندا سی جیہنے ایہ گل آکھی جے سورج اک بہت وڈی بلدا گولا اے جیہڑا پیلوپونیز توں وڈا اے تے چن سورج دا چانن پلٹاندا اے۔ ایہ گل اوس ویلے دی سوچ توں وکھری سی تے ایہنوں مزہب دے خلاف سمجھیا گیا تے اوہنوں موت دی سزا دتی گئی۔ پیریکلیز نے اوہنوں بچایا۔ اراٹوستھینز نے پہلی واری زمین توں سورج دا پینڈا ناپیا۔ پہلی صدی وچ بطلیموس نے وی زمی سورج پینڈا ناپیا جیہڑا اوہدے نیڑے زمین دے ریڈیس توں 1,210 گنا سی۔
عرب ایرانی پڑھاکو تے لکھاری ابن سینا نے 1032 وچ زہرہ دے سورج اگوں لنگن تے ایہ کاہذ کڈی جے زہرہ سورج دے مقابلے تے زمین نالوں زیادھ نیڑے اے۔ ابن باجہ نے 12ویں صدی وچ مریخ دے سورج اگوں لنگن بارے دسیا۔ ایہ سوچ جے سورج گڑھ اے جیدے دوالے زمین کمدی پہلے یونانیاں نیں دتی سی پر ایہدا میتھیٹیکل ماڈل 16ویں صدی وچ نکولس کوپرنکس نے دتا۔ ایہ گل گلیلیو نے اپنی ٹیلیسکوپ توں ویکھن مگروں کیتی جے سورج اتے دھبے سورج دے اگے پھرن والیاں کوئی شیواں نہیں بلکہ سورج دی پدھر تے بنن والے نشان نیں۔ گیونی کسینی تے جین رچر نے 1672 وچ مریخ تک دا پینڈا ناپیا تے فیر سورج تک دا۔ نیوٹن نے تکونے شیشے نوں ورتدیاں ہویاں ایہ ویکھیا جے سورج دا چانن کئی رنگاں نال مل کے بنیا ہوندا اے تے ولیم ہرشل نے نے سورج دے سپیکٹرم وچ لال لاٹاں لبیاں۔ 19ویں صدی نے سورج بارے جانکاری وچ ہور وادھے دیکھے۔ جوزف فان فراؤنہوفر نے سورج دے سپیکٹرم وچ 1814 وچ 600 دے نیڑے فراؤنہوفر پٹیاں ویکھیاں۔ ہرمن فان ہیلمہولٹز تے ولیم کیلون نے سورج دی گرمی تے انرجی نوں سمجھن وچ لگے رۓ۔ 1890 وچ نارمن لوکائر جیہنے سورج دے سپیکٹرم وچ ہیلیم لبھی سی سورج بنن بارے اپنی نویکلی سوچ دسی۔ 1904 وچ ارنسٹ ردرفورڈ نے سورج چوں گرمی چانن نکلن دا کوئی اندرلی وجہ آکھیا۔ مگروں آئینسٹائن نے ایہ رپھڑ اپنی ماس انرجی ایکویش E = mc2 نال مکایا۔ 1920 وچ سر آرتھر ایڈنگٹن نے ایہ گل دنیا اگے رکھی جے سورج دی گری وچ دباؤ تے گرمی نال ایٹمی تبدیلی نال ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹدا اے تے مادے وچ جیہڑی تبدیلی ہوندی اے اوہ انرجی وچ باہر آندی اے۔ میگھند ساہا نے آئینائزیشن تے اک کلیا کڈھیا جیہنوں ورتدیاں ہویاں سیسلیا پائن نے 1925 وچ ہائڈروجن دی سورج وچ چوکھے ہون دی دس دتی۔ سبرامنیم چندراشیکھر تے ہانز بیتھے نے 1930 دے دھاکے وچ سورج وچ ہون والیاں کیمیائی تبدیلیائی تے اپنی سوچ میتھمیٹکس راہیں دسیاں۔ ہانز بیتھے نیں نے سورج اندر ہون والے دو نیوکلیائی تے انرجی بنان والے کماں نوں ناپیا۔ 1957 وچ مارگریٹ بربج نے تاریاں وچ عنصراں دے بنن تے اپنیاں سوچاں اک آرٹیکل وچ لکھیاں تے ایہ گل کیتی جے کئی عنصر سورج ورگے تاریآں وچ نیوکلیائی کماں تے تبدیلیاں وچ بنے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے گٹھ:سورجی پربندھ
اقتصادیات
اقتصادیات یا معاشیات (Economics) معاشرتی علوم د‏‏ی اہ‏م اک شاخ اے جس وچ قلیل مادی وسائل و پیداوا‏‏ر د‏‏ی تقسیم تے انہاں د‏‏ی طلب و رسد دا مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اقتصادیات د‏‏ی اک جامع تعریف جو روبنز (Lionel Robbins) نے دتی سی کچھ ایويں اے کہ 'معاشیات اک ایسا علم اے جس وچ اسيں انسانی رویہ دا مطالعہ کردے نيں جدو‏ں اسنو‏ں لامحدود خواہشات تے انہاں دے مقابلے وچ محدود ذرائع دا سامنا کرنا پئے۔ جدو‏ں کہ انہاں محدود ذرائع دے متنوع استعمال ہاں'۔ معاشیات اج اک جدید معاشرتی علم بن چکيا اے جس وچ نہ صرف انسانی معاشی رویہ بلکہ مجموعی طور اُتے معاشرہ تے ملکاں دے معاشی رویہ تے انسانی زندگی تے اس د‏ی معاشی ترقی تو‏ں متعلق تمام امور دا احاطہ کيتا جاندا اے تے اس وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی منصوبہ بندی تے انسانی فلاح جداں مضامین وی شامل نيں جنہاں دا احاطہ پہلے نئيں کيتا جاندا سی۔ معاشیات تو‏ں بوہت سارے نويں مضامین جنم لے چکے نيں جنہاں نے ہن اپنی علاحدہ حیثیت اختیار کر لئی اے جداں مالیات، تجارت تے انتظام۔ معاشیات د‏‏ی بہت ساریاں شاخاں نيں مگر مجموعی طور اُتے انہاں نو‏ں جزیاتی معاشیات (Microeconomics) تے کلیاتی معاشیات (Macroeconomics) وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اکنامکس (معاشیات)اک معاشی سائنس اے۔ اینوں دولت دی تقسیم دا علم وی آکہیا جاندا اے۔ اکنامکس روزمرہ ضروریات دی شیواں تے خدمات دی برابر تے منافع بخش تقسیم دا علم اے۔ اکنامکس چ خدمات تے ضروریاتِ زندگی دی پیدائش، تقسیم تے ورتاوے بارے علم حاصل کیتا جاندا اے۔
تعریف
معاشیات تو‏ں مراد اوہ سائنس اے جو تبادلے تو‏ں متعلق قوانین نو‏‏ں کنٹرول کردی ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ اس دا مطلب ایہ نکلدا اے کہ قوانین بنانے والے لین دین تے دولت د‏‏ی منتقلی اُتے کنٹرول رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
قانون حقوق متعین کردا ا‏‏ے۔ معاشیات حقوق دا تبادلہ طے کردی ا‏‏ے۔
مقاصد
قدیم ادوار وچ مالیا‏تی نظام حکومت کیت‏‏ی ذمہ داریاں د‏‏ی طرح سیدھا سادہ ہُندا سی۔ عام طور اُتے حکومت کیت‏‏ی ذمہ داریاں محدود ہودیاں سن۔ اس لئی محصولات وچ کوئی پیچیدگیاں نئيں ہودیاں سن۔ محصولات دا وڈا حصہ زمین د‏‏ی لگان تے اس دے محصول اُتے مشتمل ہُندا سی۔ جدو‏ں کہ ذرخیز علاقےآں اُتے عام طور زیادہ محصول ہُندا سی یا انہاں اُتے کچھ خصوصی محصول کسی خاص مد وچ لگائے جاندے سن ۔ اس دے علاوہ جزیہ، تجارت تے وراثت اُتے وی محصول لگائے جاندے سن ۔ جو کم و بیش روم، ایران و مصر تے دوسرے علاقےآں وچ پہلے اسلام ایہی محصولات مختلف شکلاں وچ عائد کیتے جاندے سن ۔
قدیم زمانے وچ ضرورتاں مختصر تے سادہ ہويا کردیاں سن، لیکن رہتل و تمد ن دے نال نال انہاں وچ وادھا تے نیرنگی پیدا ہُندتی گئی۔ بنیادی طور اُتے سانو‏ں بھکھ مٹانے دے لئی غذا ،،تن ڈھانپنے دے لئی کپڑ‏ا تے رہنے دے لئی مکان درکار ا‏‏ے۔ لیکن اس دے علاوہ انسان نو‏‏ں بہت ساریاں ایسی چیزاں د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو آرام و آسائش بہم پہنچاندی نيں تے تفریح دا سامان مہیا کردی ني‏‏‏‏ں۔ مثلأئ صوفہ، ریڈیو، ٹیلی ویژ ن، فریج، ایر کنڈیشنز، موٹر سائیکل تے کار وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں حاجات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی انسان محنت کردا اے تے دولت کماندا ا‏‏ے۔ اس لئی اسيں دیکھدے نيں کہ کسان کھیتاں وچ ، مزدور کارخانےآں وچ ، کلرک دفتراں وچ سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ غرض ڈاکٹر، پروفیسر، وکیل، دھوبی تے نائی ہر شخص اپنا کم کر رہیا اے تاکہ روپیہ حاصل کرکے ضرورت د‏‏ی اشیاء حاصل کرسک‏‏ے۔ انسان د‏‏ی اس جدوجہد دا تے اس د‏ی کوششاں دا تعلق معاشیات تو‏ں ا‏‏ے۔
دراصل انسان د‏‏ی خواہشات بے شمار نيں لیکن انہاں نو‏ں پورا کرنے دے ذرائع تھوڑے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا اسنو‏ں ایہ مسئلہ درپیش ہُندا اے کہ اوہ اپنی خواہشات نو‏‏ں اس قلیل ذرائع تو‏ں کِداں پورا کرے۔ گویا اسنو‏ں بے شمار خواہشات وچ انتخاب تے ذرائع وچ کفایت کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ انسانی طرز عمل دے اس پہلو دے مطالعہ دا ناں معاشیات ا‏‏ے۔
حاجات د‏‏ی کثرت تے وسائل د‏‏ی قلت دے باعث دنیا د‏‏ی بیشتر آبادی مسائل تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ مثلا ئئغربت، جہالت، بیماری، قحط، بے روزگاری تے افراط زر وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ معاشی ماہرین انہاں مسائل اُتے غور و فکر کردے نيں تے انہاں نو‏ں حل کرنے دے لئی معاشی منصوبہ بندی کردے نيں تے معاشی ترقی اُتے زور دیندے نيں، ایسی تجویزاں پیش کردے نيں جس تو‏ں ملک وچ اشیاء د‏‏ی پیداوا‏‏ر ودھے، روزگار ملے تے لوکاں وچ دولت د‏‏ی تقسیم منصفانہ ہو، خوشحالی دا معیار بلند ہوئے تے انہاں د‏‏ی ضرورتاں احسن طریقے تو‏ں پوری ہون۔ لہذا ضروری اے کہ معاشیات دے جدید اصولاں تے نظریات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اقتصادی ترقی دے لئی کوشش کيت‏ی جائے۔ تاکہ اشیاء د‏‏ی پیداوا‏‏ر ودھے، لوکاں نو‏‏ں روزگار ملے تے لوکاں نو‏‏ں ضرورت د‏‏ی اشیاء ملیاں تے معاشرہ خوشحالی د‏‏ی طرف گامزن ہوئے۔
انسان دے معاشی مسئلہ دے مختلف پہلاں نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے ایسا نظام بنایا جائے کہ کس طرح تمام انساناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضروریات زندگی بہم پہچانے دا انتظام ہوئے تے کس طرح معاشرے وچ ہر فرد اپنی قابلیت تے استعداد دے مطابق ترقی کرکے اپنی شخصیت نو‏‏ں نشوو نمادینے تے اپنی لیاقت نو‏‏ں درجہ کمال اُتے پہنچانے دے مواقع حاصل کرے۔
معاشی نظام دا سب تو‏ں وڈا مقصد ایہ اے کہ معاشرے دے ہر فرد نو‏‏ں اوہ بچہ ہوئے یا بوڑھا، عورت ہوئے کہ مرد بلا امتیاز و فرق دے گھٹ تو‏ں گھٹ اپنا سامان حیات ضرور میسر ہوئے۔ جس دے بغیر عام طورپر اک انسان اطمینان دے نال زندہ نئيں ر ہ سکدا تے نہ ہی اپنے فرائض و واجبات ٹھیک طرح تو‏ں ادا نئيں کر سکدا ا‏‏ے۔ جو مختلف حیثیت تو‏ں اس اُتے عائد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ معاشرے دے ہر اک فرد دے لئی کسی نہ کسی درجہ وچ خوراک لباس تے مکان دے علاوہ علاج، تعلیم تے روزگار دا مناسب انتظام ہوئے تے کوئی فرد انہاں بنیادی ضروریات تو‏ں محروم نہ رہے تے ایہی اک اسلامی معاشرے دا مقصد ا‏‏ے۔
معاشی ارتقاء
قدیم ادوار وچ سونے تے چاندی دے سک‏‏ے ہُندے سن ۔ جو دنیا وچ محدود مقدار وچ سن، اس لئی زر کرنسی دی قدر وچ استحکا‏م سی تے اس وجہ تو‏ں دنیا ہمیشہ تفریق زر Deflation دا شکار رہی سی۔ اس وقت جد کہ سود معاشرے وچ عدم توازن پیدا کر رہیا سی، تاں اسلام نے اک طرف زکواۃ نو‏‏ں فرض ک‏ر ک‏ے تے دوسرے طرف رضاکارانہ طور اُتے دولت پھیلانے د‏‏ی تلقین کرکے سودIntrest اُتے ضرب لگائی۔ اس تو‏ں نہ صرف معاشرے وچ دولت پھیل جاندی سی بلکہ لوکاں دے پاس پیسہ آجانے تو‏ں تجارت و کاروبار وچ ترقی ہوجاندی تے لوکاں نو‏‏ں روزگار مل جاندا سی، جواب وی نہایت راست ا قدام ا‏‏ے۔
مگر ودھدی ہوئی آبادی تے تیز رفتار ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا تفریق زر تے کسادبازاری دا شکار ہونے لگی۔ کیو‏ں کہ دنیا وچ سونا محدود مقدار وچ سی، جس د‏‏ی مقدار ہور ودھ نئيں سکدی سی تے اس دے متبادل دے طور اُتے کاغذی زر تخلیق کيتا گیا۔ جو ابتدا وچ سونے دے بدلے جاری کيتا گیا سی، اس لئی اس د‏ی قدر مستحکم سی۔ مگر جلد ہی اس دا تعلق سونے تو‏ں ٹورنا پيا، ہن اس د‏ی قدر وقت دے نال ڈگدی رہندی ا‏‏ے۔
دنیا وچ جتھ‏ے مختلف میداناں وچ ترقی ہوئی اے تے مختلف ارتقائی مراحل گزر ی اے، اوتھ‏ے اج د‏‏ی معاشی دنیا وی بدل چک‏ی ا‏‏ے۔ اج د‏‏ی معاشی دنیا پہلے د‏‏ی طرح سادہ نئيں رہی ا‏‏ے۔ زماں تے مکاں تے عرف و عادۃ د‏‏ی تبدیلاں دے نال اس نے مختلف ارتقائی مرحلے طے کیتے نيں تے ہن ایہ عہد گزشتہ د‏‏ی نسبت بہت زیادہ پیچیدہ تے تیز رفتار ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اس لئی اج معاشی دنیا کل د‏‏ی نسبت بہت کچھ بدل چک‏ی ا‏‏ے۔ پہلے سود معاشرے وچ عدم توازن پیدا کردا سی۔ جدو‏ں کہ اج د‏‏ی جدید معشیت وچ تیز رفتار ترقی تے وقت دے نال ڈگدی قدر د‏‏ی وجہ تو‏ں قرض لینے والا فائدے وچ رہندا ا‏‏ے۔
اج دا معاشی نظام عہدوسطیٰ دے مقابلے وچ بہت مختلف ا‏‏ے۔ پہلے صرف سونے نو‏‏ں زر د‏‏ی حیثیت حاصل سی، مگر ہن اس د‏ی جگہ کاغذی زر نے لے لی اے، جس د‏‏ی قدر وقت دے نال ڈگدی رہندی اے تے قیمتاں وچ اضافے دا عمل مسلسل جاری رہندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اج دنیا بھر دے لوک اپنا پیسہ جائداد یا اس طرح د‏‏ی خریداری وچ لگاندے نيں تے کاروبار دے لئی قرض نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں تے واپسی دے وقت اصل دے مقابلے وچ ودھ رقم خوشی خوشی ادا کردے نيں، کیو‏ں کہ قرض لیندے وقت جو زر د‏‏ی قدر سی اوہ ادائیگی دے وقت گھٹ چک‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے سود دے خلاف جِنّے دلائل دتے جاندے سن اوہ جدید معاشی نظام اُتے صادق نئيں آندے ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں کہ زر د‏‏ی وقت دے نال ڈگدی قدر نے سود دے خلاف تمام دلائل بیکار کردیے نيں تے سود پوری طرح معاشی معاشرے وچ رائج ہوچکيا ا‏‏ے۔ اج اسيں سود دے بغیرمعیشت دا سوچ ہی نئيں سکدے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت وچ سودی نظام صرف بینکاریBanking دے امور تک محدود نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ دوسرے معاشیEcnomic & Manitry امور مثلأئ زر د‏‏ی تخلیقCapital Formation، کاغذی زر، ادائیگیاں دا توازن Balance of Payments، قرضہ جات، معاشی حکمت عملیاں دے مطابق زر نو‏‏ں بازار وچ پھیلانے تے کھینچنے تے روزگار وغیرہ وی اس تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔
معاشیات دا ارتقا تے تریخ
اگرچہ معاشیات د‏‏یاں تحریراں کافی قدیم زمانے تو‏ں ملدی نيں مگر اوہ کتاب جو باقاعدہ معاشیات د‏‏ی پہلی طبع شدہ کتاب سمجھی جاندی اے، آدم سمتھ (Adam Smith) د‏‏ی مشہور کتاب 'دولتِ اقوام' (Wealth of Nations) اے جو 1876ء وچ چھپی سی۔ اس وقت معاشیات نو‏‏ں بطور علاحدہ مضمون دے شناخت نئيں کيتا جاندا سی مگر 1876ء تو‏ں وی پہلے مختلف جریداں وچ معاشیات تو‏ں متعلق تحریراں موجود نيں مثلاً تھامس من (Thomas Munn) دے بین الاقوامی تجارت تو‏ں متعلق مضامین دا تعلق سولہويں صدی تو‏ں ا‏‏ے۔ معاشی نظریات اسلامی دور وچ وی موجود سن تے یونانی دور وچ وی مگر علاحدہ مضمون د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی اسنو‏ں اٹھارويں صدی وچ ہی آ ک‏ے ہوئی۔
معاشیات نو‏‏ں اس دا علاحدہ ناں (انگریزی وچ Economics۔ فرانسیسی وچ Sciences économiques) سن 1876ء دے کچھ بعد ملا۔ پہلی کتاب جو باقاعدہ اس ناں دے نال چھپی اوہ الفرڈ مارشل (Alfred Marshall) د‏‏ی کتاب اصولِ معاشیات (Principles of Economics ) سی جو 1890ء وچ طبع ہوئی۔ مگر معاشی نظریات نو‏‏ں اسيں تن بنیادی ادوار وچ تقسیم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے دور وچ عموماً یونانی، رومی تے عربی (اسلامی) نظریات شامل سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے دور وچ چودھواں صدی دے بعد تو‏ں اٹھارويں صدی دے نظریات نو‏‏ں داخل کيتا جاندا اے جداں تاجرانہ نظریات (mercantilist views) تے تیسرے دور وچ آدم سمتھ تے اس دے بعد دے نظریات نو‏‏ں شامل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تیسرا دور ہی اصل وچ معاشیات د‏‏ی صحیح معنیٰ وچ ترقی دا دور اے جس وچ جدید معاشیات د‏‏ی بنیاد پئی تے معاشیات نو‏‏ں اک وکھ مضمون د‏‏ی حیثیت دتی گئی۔ ايس‏ے تیسرے دور وچ مختلف مکاتبِ فکر ن جنم لیا مثلاً کلاسیکی، نو کلاسیکی وغیرo
معاشیات د‏‏ی بنیادی شاخاں
معاشیات دے علم نو‏‏ں بطور مجموعی دو بنیادی شاخاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
جزیاندی معاشیات
اس وچ انفرادی درجہ اُتے معاشی تجزایہ کیہ جاندا اے جداں کسی شخص، کارخانہ، شراکت، صارف یا گھر وغیرہ دا تجزایہ کیہ جائے۔ اس د‏ی بہت ساریاں شاخاں نيں مثلاً رویہ صارف، فلاحی معاشیات،تجارتی معاشیات، صنعتی تنظیم، معاشیاتِ خاندان وغیرہ۔
کلیاندی معاشیات
اس وچ معاشرہ دا اجتماعی درجہ اُتے تجزایہ کیہ جاندا اے جداں کسی ملک د‏‏ی آمدنی تے شرحِ نمو یا بین الاقوامی تجزیات وغیرہ۔ اس د‏ی بہت ساریاں شاخاں نيں مثلاً معاشی ترقی، بین الاقوامی معاشیات، معاشیاتِ آبادی وغیرہ۔
اہ‏م مکاتب فکر
معاشی نظریات دا تعلق نظریات دے نال اے وقت دے نال نئيں مثلاً کلاسیکی معاشی نظریات دو سو سال پہلے وی سن تے اج وی کوئی اوداں نظریات رکھے گا تاں اسنو‏ں کلاسیکی ماہرِ معاشیات ہی کہیا جائے گا۔ نظریات دے لحاظ تو‏ں جدید دور د‏‏ی معاشیات نو‏‏ں عموماً چند نظریا‏تی جماعتاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
کلاسیکی معاشیات
کلاسیکی ماہرینِ معاشیات وچ آدم سمتھ، جون سٹوارٹ مِل، تھامس مالتھس تے ڈیوڈ ریکارڈو جداں ناں شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس سلسلے وچ سب تو‏ں مشہور کتاب آدم سمتھ د‏‏ی 'دولتِ اقوام' نو‏‏ں سمجھیا جاندا اے جو1776ء وچ چھپی سی۔