cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہند-یورپی ہجرتاں
بشریات: ایلیٹ بھرتی تے بولی منتقلی
ایڈگر پولومی دے مطابق ، جدید جرمن وچ پائے جانے والے غیر ہندوستانی-یورپی سبسٹراٹیم دا 30٪ نسخہ جنوبی اسکینڈینیویا نال تعلق رکھنے والے فننیل بیکر کلچر دے غیر ہندوستانی-یورپی بولنے والےآں تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ تیسری صدی ق م دے دوران جدو‏ں یمنیا ہند یورپی بولنے والے مقامی لوکاں دے نال رابطے وچ آئے تاں ، اوہ مقامی آبادی اُتے حاوی ہوئے گئے لیکن دیسی لغت دے کچھ حصے پروٹو جرمنک د‏‏ی تشکیل وچ قائم نيں ، اس طرح اوہ جرمن بولی نو‏‏ں قرض دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہند-یوروپیائی زباناں د‏‏ی حیثیت۔ ماریجا جیمبوٹاس دے مطابق ، کورڈڈ ویئر نے سبھیاچار دے نال اسکینڈینیویا وچ ہجرت د‏‏ی ، فنلیک بیکر سبھیاچار دے نال "ترکیب" د‏‏ی ، جس تو‏ں پروٹو جرمن بولی نو‏‏ں جنم ملا۔
ڈیوڈ انتھونی نے اپنے "نظر ثانی شدہ سٹیپے فرضی قیاس" وچ نوٹ کيتا اے کہ ہند -و یورپی زباناں دا پھیلاؤ شاید "زنجیر قسم د‏‏ی لوک ہجرت" دے ذریعہ نئيں ہويا سی ، بلکہ رسمی تے سیاسی اشرافیہ دے ذریعہ انہاں زباناں نو‏‏ں متعارف کروانے تاں۔ لوکاں دے وڈے گروہاں نے انہاں د‏‏ی تقلید د‏‏ی ،   اک ایسا عمل جسنو‏ں اوہ "ایلیٹ بھرتی" کہندے ني‏‏‏‏ں۔
پارپولا دے مطابق ، مقامی اشرافیہ نے ہندوستانی - یورپی بولنے والے تارکین وطن دے "چھوٹے لیکن طاقتور گروہاں" وچ شمولیت اختیار کيتی۔ انہاں تارکین وطن دے پاس اک پرکشش معاشرتی نظام تے اچھے ہتھیار تے عیش و آرام د‏‏ی چیزاں سن جو انہاں د‏‏ی حیثیت تے طاقت نو‏‏ں نشان زد کردی ني‏‏‏‏ں۔ مقامی رہنماواں دے لئی انہاں گروپاں وچ شامل ہونا پرکشش سی ، کیونجے اس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوزیشن مستحکم ہُندی اے ، تے انہاں نو‏ں اضافی فائدے ملدے ني‏‏‏‏ں۔  انہاں نويں ممبراں نو‏‏ں ہور ازدواجی اتحاد دے ذریعہ شامل کيتا گیا سی۔
جوزف سالمنس دے مطابق ، بولی د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں بولی د‏‏ی برادریاں دے "سندچیوندی" دے ذریعہ سہولت فراہ‏م کيتی جاندی اے ، جس وچ اشرافیہ نو‏‏ں اقتدار وچ لیا جاندا ا‏‏ے۔ سالمنس دے مطابق ، اس تبدیلی نو‏‏ں "کمیونٹی ڈھانچے وچ منظم تبدیلیاں" دے ذریعہ سہولت فراہ‏م کيتی گئی اے ، جس وچ اک مقامی کمیونٹی اک وڈے معاشرتی ڈھانچے وچ شامل ہوجاندی ا‏‏ے۔
تاریخی آبادیاں دے درمیان جینیات‏ی تعلقات
چونکہ 2000 د‏‏ی دہائی دے جینیات‏ی مطالعات ہند و یورپی ہجرت اُتے تحقیق وچ نمایاں کردار ادا کررہے ني‏‏‏‏ں۔ مکمل جینوم مطالعات تو‏ں مختلف ثقافتاں تے وقت د‏‏ی حد دے وچکار تعلقات دا انکشاف ہُندا اے جس وچ اوہ تعلقات قائم سن ۔ ہاک اٹ ال د‏‏ی ریسرچ۔ (2015) نے دکھایا کہ کارڈیڈ ویئر دے 75٪ نسب یمنا تو‏ں وابستہ آبادی تو‏ں آئے نيں ، جدو‏ں کہ اللینفٹ ایٹ ال۔ (2015) تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سنتشتٹا سبھیاچار جینیات‏ی طور اُتے کارڈیڈ ویئر د‏‏ی سبھیاچار تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔
ماحولیا‏ت‏ی مطالعات: وسیع پیمانے اُتے خشک سالی ، شہری تباہی تے چرواہی نقل مکانی
موسمیا‏‏تی تبدیلی تے خشک سالی نے دونے ہند یورپی بولنے والےآں د‏‏ی ابتدائی منتشر تے جنوبی وسطی ایشیاء تے ہندوستان وچ ہند و یورپی باشندےآں د‏‏ی نقل مکانی نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔
4200–4100 ق م وچ اک موسمیا‏‏تی تبدیلی واقع ہوئی ، جس تو‏ں یورپ وچ سردیاں د‏‏ی سردی پڑ رہی سی۔ اسٹیپی ہیرڈرز ، آثار قدیمہ پروٹو - ہند-یورپی بولنے والے ، تقریبا 4200–4000 ق م وچ نچلی وادی وچ پھیل گئے ، یا تاں اوہ پرانے یورپ دے خاتمے دا فائدہ اٹھا رہے نيں یا فائدہ اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔
یامنایا افق موسمیا‏‏تی تبدیلی دے لئی موافقت سی جو 3500 تے 3000 ق م دے وچکار ہويا سی ، جس وچ خالی جگنيں سرد تے ٹھنڈا ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ ریوڑاں نو‏‏ں انھاں مناسب طریقے تو‏ں کھلانے دے لئی کثرت تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، تے ویگناں تے گھوڑےآں د‏‏ی سواری دے استعمال تو‏ں ایہ ممکن ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں "چرواہیت(pastoralism) د‏‏ی اک نويں تے زیادہ موبائل شکل" بن گئی۔
دوسرے ہزاریہ ق م وچ وسیع پیمانے اُتے سوزش دے نتیجے وچ یوریشی علاقےآں تے جنوبی ایشیاء دونے وچ پانی د‏‏ی قلت تے ماحولیا‏ت‏ی تبدیلیاں پیدا ہوئیاں۔  قدماں وچ ، نمی د‏‏ی بدولت پودےآں د‏‏ی تبدیلی دا باعث بنی ، جس تو‏ں "زیادہ نقل و حرکت تے خانہ بدوش جانوراں د‏‏ی افزائش وچ منتقلی" پیدا ہوگئی۔    پانی د‏‏ی قلت دا جنوبی ایشیاء وچ وی سخت اثر پيا ، "جنوبی وسطی ایشیاء ، افغانستان ، ایران تے ہندوستان وچ بیہودي شہری ثقافتاں دے خاتمے تے وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا باعث بنی"۔
ہند یورپین د‏‏ی اصل
thumb| کورگان مفروضہ (گہرا سبز) تے موجودہ دور وچ یوریشیا وچ ہند یورپی زباناں د‏‏ی تقسیم (ہلکا سبز) دے مطابق پروٹو انڈو - یورپی وطن کھبے|thumb| کورگان سبھیاچار د‏‏ی ترقی ماریجا جِبوٹاس دے قرگان مفروضے دے مطابق
اورہیمات (اصل وطن)
پروٹو انڈو-یورپی اورہیمیٹ فرضی تصورات فرضی ہند-یورپی بولی دی فرضی ہضمیت کی ابتدائی شناختاں نيں ۔ اس طرح د‏‏ی شناخت بولی دے درخت د‏‏ی گلوٹٹوکرونولوجی تے انہاں جگہاں تے اوقات د‏‏ی آثار قدیمہ دے مطابق ہونے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ شناخت اس بنیاد اُتے کيتی گئی اے کہ ، جے بالکل وی ، ہجرت دے متوقع راستے تے ہجرت دے اوقات او -ل ، یوروپی زباناں د‏‏ی تقسیم دے مطابق تے پروٹو انڈو-یورپی لسانی اشیا تو‏ں اصل معاشرے دا معاشرتی نمونہ کس قدر نیڑے تو‏ں تعمیر ہويا اے ، اس د‏ی نشاندہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ د‏‏ی پروفائل اُتے فٹ بیٹھدا ا‏‏ے۔ پروٹو - ہند-یورپی بولی دے زمانے تے ابتدائی تصدیق شدہ متون دے درمیان ، کلٹیپ ، سی وچ تمام مفروضے اک اہ‏م دور (گھٹ تو‏ں گھٹ 1500–2000 سال) 19 ويں صدی ق م فرض کردے ني‏‏‏‏ں۔
کورگان مفروضہ تے "نظر ثانی شدہ سٹیپ نظریہ"
سن 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ہند - یورپی باشندےآں دے وچکار مرکزی دھارے وچ شمولیت اُتے اتفاق ، ماریجا جیمبوٹاس دے " کورگن مفروضے " ،     کیو ڈیوڈ انتھونی دے "نظر ثانی شدہ اسٹیپی تھیوری" د‏‏ی حمایت کردا اے ، جو جبوٹاس دے ابتدائی کم تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ،  چالیکولیتھک دور (چوتھ‏ی تا پنجويں صدی ق م) دے ، ڈنپر (یوکرائن) تے یورال ندی (روس) دے وچکار ، خاص طور اُتے ، پونٹک اسٹیپ وچ ہند ، یوروپی وطن نو‏‏ں رکھنا ،  جتھ‏ے مختلف متعلقہ ثقافتاں ترقی کردی گئياں۔
پونٹک اسٹیپ ، دور مشرقی یورپ وچ گھاہ دے میداناں دا اک بہت وڈا علاقہ اے جو بحیرہ اسود ، قفقاز دے پہاڑاں تے بحیرہ کیسپین دے شمال وچ واقع اے تے اس وچ مشرقی یوکرین ، جنوبی روس تے شمال مغربی قازقستان دے کچھ حصے شامل ني‏‏‏‏ں۔ گھوڑے دے ابتدائی گھرانے دا ایہ اوہی وقت تے مقام اے ، جو اس قیاس دے مطابق ابتدائی ہند-یورپیناں دا کم سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ باہر د‏‏ی طرف ودھنے تے بہت ساریاں دوسری ثقافتاں نو‏‏ں ملحق کرنے یا فتح کرنے د‏‏ی اجازت دیندے سن ۔
کورگان مفروضہ (نظریہ یا ماڈل بھی) ایہ استدلال کردا اے کہ پورٹیک سٹیپے وچ اک آثار قدیمہ "کرگن سبھیاچار" (جس د‏‏ی اصطلاح یمنیا یا پٹ قبر سبھیاچار تے اس دے پیش رو گروپاں د‏‏ی جماعت اے ) دے لوک پروٹو انڈو-یورپی دے سب تو‏ں زیادہ امکان بولنے والے سن زبان اصطلاح تو‏ں ماخوذ اے کرغن курган ) ، تومولس یا تدفین دے ٹیلے دے لئی روسی بولی وچ ترک لون ورڈ۔ پونٹک-کیسپئین سٹیپیس د‏‏ی اصل ہند و یورپی نسل دا سب تو‏ں زیادہ قبول شدہ منظر اے ۔
ہور ویکھو
گٹھ:سنگی و برنجی دور گٹھ:برنجی دور گٹھ:تیسرا ہزارہ ق م گٹھ:دوسرا ہزارہ ق م گٹھ:پہلا ہزارہ ق م گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
پنجابی رسم و رواج
ریتی رواج شبد انگریزی دے لفظ ritual دے پنجابی ترجمہ وجوں ورتیا گیا اے۔ سماج دے سماں وہا چکے کم جدوں اپنے سارتھک قسماں توں مکت ہو کے پرتیک روپ وچ کیتے جاندے ہن، تاں اوہ رسماں اکھواؤندے ہن۔ پنجاب وچ اجیہے انیکا کم ہن، جنا دی پہلا کدی اہمیت سی، پر ہن اوہ ویلا وہا چکے ہن پر ایہہ قسماں پرتیک روپ وچ اج وی نبھائے جاندے ہن۔ جس طرحاں اوہناں دا حقیقی عمل ہویا کردا سی۔ انسان جیون نال متعلق اجیہا کوئی موقع نہیں جدوں کوئی رسم نہ کیتی جاندی ہووے۔ انسان جیون دیاں تن حالتاں پرمکھ منیاں جاندیاں ہن۔ جم ویاہ موت اوہناں نال متعلق رسماں ہیٹھ لکھے ہن: -
جم نال متعلق ریتی رواج
رسماں تے ریتاں جدوں جیو جمیا وی نہیں ہندا ادوں توں شروع ہو کے جہناں چر اس دے سوے اتے سواہ دی چٹکی تک رہندی اے، بلکہ اس توں پچھوں تک وی ایہہ ریتاں دیوا جگا جگا کے ایہہ رسماں ساودھانی نال نبھائیاں جاندیاں ہن۔ “انسان نے جنی اصل عمر جیوی ہندی اے، رسماں تے ریتاں راہیں گھٹو گھٹ اس نالوں ڈیوڈھا جیون ضرور جیویا جاندا اے۔”
اکھ سلائی دی رسم
اکھ سلائی دی رسم عورت دے حمل حاصل دے تیجے مہینے کیتی جاندی اے۔ سرمہ عام طور تے نند پاؤندی اے۔ اس رسم پچھوں حمل مالی عورت بچے دے جم تک اپنیاں اکھاں وچ سرمہ نہیں پاؤندی۔ ہن اس رسم پچھے کوئی ترک نظر نہیں آؤندا۔ اس کر کے اکھ سلائی دی رسم ہن کوئی نہیں کردا۔” اس رسم توں بعد حمل مالی نوں نویاں چوڑیاں جھانجراں تے مہندی نہیں لگاؤن دتی جاندی، ایہہ اوس لئی اشبھ منیاں جاندا اے۔
ددھیاں دھون دی رسم
“بچہ جمن تے ددھیاں دھون دی رسم ادا کیتا جاندی اے۔ اس دے عوض وچ سوا روپیہ جاں کپڑے ملدے ہن۔ ٹھوٹھی وچ ہلدی گٹھی گھسا کے، وچ چاندی دا روپیہ رکھ کے چول گھول لئے جاندے ہن۔ ہرے گھاہ دی گتھی نال ددھیاں دھوتیاں جاندیاں ہن۔ ”
باندروال لٹکاؤنا
“منڈا ہون دی صورت وچ گھر اگے شرینح اتے انب دے پتیاں دا باندروال لٹکایا جاندا اے۔ ایہہ جتھے گھر وچ خوشی دا پرتیک اے اتھے عورت دی ہریاول دا وی پرتیک اے۔ ”
گڑھتی دینا
بچے نوں گڑھتی دینا اکّ خاص رسم اے۔ گڑھتی دینا کتے چھوٹی جہی گل نہیں۔ “ کیہا جاندا اے کہ جہڑا جی گڑھتی دیویگا، بچے دا سبھاء اس اپر ہی جاندا اے۔ کورے چپن وچ دیوے دی بتی جہی روں دی پونی نال بکری دا ددھ بچے نوں پہلی وار پلاؤن نوں، گڑھتی دینا آکھدے ہن۔ ” ہن بکری دے ددھ دی تھاں شہد نوں انگل نال لا کے چٹا دتا جاندا اے۔ ہن گڑھتی دین دا رواج ایہہ اے۔
باہر ودھاؤنا
باہر ودھاؤنا جم ویلے دی اوہ رسم اے جدوں عورت نوں، جس کمرے وچ بچہ پیدا ہویا ہووے، اس کمرے توں ستویں، نوویں جاں گیارھویں دن، دن وی چنگا ہووے باہر لیاندا جاندا اے۔ “ باہر ودھاؤن تک بچے پاس ساری رات دیوا جگا کے رکھیا جاندا اے۔ باہر ودھاؤن ویلے عورت نوں نہایا جاندا اے۔ جدوں عورت گھر دی دیہلیز توں باہر پیر رکھدی اے تاں کؤلیاں تے تیل چویا جاندا اے۔ جننی اس ویلے کسے پرکھ دی جتی پہندی اے، گتّ نوں کھمھنی بنھدی اے۔ ” حمل مالی نوں لڑکے دا پلہ پھڑا کے باہر کڈھیا جاندا اے۔
بھیلی تے چھوچھک دی رسم
“باہر ودھاؤن ویلے ہی بچے دے نانکیاں ولوں بچے دے دادکیاں نوں پنج ستّ کلو جاں گنجائش مطابق اس توں وی ودھ پتاسے، مٹھیائی جاں گڑ دی بھیلی بھیجی جاندی اے۔ بھیلی نوں لاگی جاں گھر دا کوئی ہور ممبر دین جاندا اے۔ ” بھیلی لیاؤن والے نوں دادکیاں ولوں بچے دی ماں لئی گھیؤ رلاکے (پنجیری) اتے دوناں لئی کپڑے، گہنے اتے بچے لئی کھڈونے دتے جاندے ہن۔ سوا مہینے ہون تے بچہ اتے اس دی ماں نوں دادا دادی اپنے گھر لے جاندے ہن۔ لڑکی نوں تورن ویلے اس دا پیکا ماپیاں ولوں اس نوں اتے اس دے بچے نوں اتے دادکے میمبراں لئی کپڑے اتے گہنے اپنی مالیات مطابق دتے جاندے ہن۔ ایہہ اپہار داج وانگ ہی ہندے ہن، ایہناں نوں چھوچھک کیہا جاندا اے۔ شوشک اکّ اجیہی رسم اے جو بچے دے جم نال سنمبندھت اے۔ جم ویلے خوشی نوں مکھ رکھدے ہوئے ایہہ رسم نبھائی جاندی اے۔ جدوں بچے دا جم ہندا اے تاں پنجیری دتی جاندی اے۔ جس گھر بچے دا جم ہویا ہووے تاں دوسری دھر ولوں پنجیری دتی جاندی اے۔ پنجیری توں علاوہ ہور سامان گہنے، کپڑے، کھڈونے آدی ہور وستاں وی دتیاں جاندیا ہن۔شام نوں منجیاں اپر پھلکاریاں وچھا کے دکھاوے لئی اس سارے سامان دی نمائش لائی جاندی اے۔ اس طرحاں دکھاوے لئی رکھے سامان نوں ‘شوشک’ کیہا جاندا اے۔ پنجیری تاں نانکے جاں دادکے کسے وی دھر ولوں دتی جاندی اے، پر اج کلھ پنجیری توں وکھرے روپ وچ ‘شوشک’ دی رسم ادا کیتی جاندی اے، ایہہ صرف نانکیاں ولوں ہی نبھائی جاندی اے۔ نانکے دھر ولوں اوہناں دی دھی دے بچے دی خوشی خاص کر منڈا ہون دی خوشی وچ شوشک دتی جاندی اے۔
چھٹی دی رسم
“جدوں کسے دنپتی دے پہلا لڑکا پیدا ہندا سی۔ تاں اس دی جم دی خوشی وچ چھویں دن پروار ولوں سارے رشتے داراں نوں بلا کے اکّ رسم کیتی جاندی اے جس نوں چھٹی کہندے ہن۔” چھٹی مناؤن دا شروع اپنے اپنے مذہبی عقیدے مطابق پوجا پاٹھ کر کے شروع کیتا جاندا سی۔ چھٹی والے دن ہی کئی ویر گرو گرنتھ صاحب وچوں واک لے کے منڈے دا ناں رکھیا جاندا سی۔ سارے رشتے دار منڈے نوں کپڑے لیاؤندے سن۔ جیکر پیسے والے ہندے سن تاں اوہ منڈے دی ماں نوں کوئی گہنہ وی ضرور پاؤندے سن۔ نانکے اپنی دھی نوں کئی سوٹ دیندے سن۔ پھلکاری ضرور پاؤندے سن۔ منڈے دے پیؤ، تائے، چاچے، دادے آدی نوں کھدر دے کھیس دتے جاندے سن۔
کئی ریتاں حقیقی عمل نوں پرتیک روپ وچ پیش کردیاں۔ ددھیاں دھونا اتے گڑھتی دینا سائنسی نقطے توں مقید عمل اے۔ کسے ویلے اس دا ضرور ہی سائنسی اہمیت ہووےگا۔
ویاہ نال متعلق ریتی رواج
پنجابی ویاہ اکّ بہت وسیع اتے جٹل عمل اے۔ ایہہ عمل ویلے مطابق بہت وڈے ویلے اپھر فیلی ہندی اے۔ روکے جاں ٹھاکے توں لے کے کڑی نوں چونکے چلھے چڑھاؤن تک ایہہ چلدی رہندی اے۔ اس دوران بہت ساریاں چھوٹیاں وڈیاں رسماں ہندیاں ہن جیہناں راہی ویاہ دی ادارہ دی سماجی قیام ہندی اے۔ مکھ طور 'تے ہیٹھ لکھیاں رسماں کیتیاں جاندیاں ہن باوے پنجاب دے وکھو وکھ علاقیاں وچ ایہناں دے نبھاؤن وچ وی تھؤڑھا بہت امتر آ جاندا اے اتے کئی رسماں کسے خاص کھیتر وچ تاں کیتیاں جاندیاں ہن پر دوسرے کھیتراں وچ نہیں۔
ور دی چون
ویاہ وچ سبھ تو اہم کم ور دی چون ہندا اے۔ ایہہ سبھ تو اوکھا کم اے کیونکہ کڑی منڈے دے ہان دا رشتہ لبھنا،خاندانی تنداں دا ملنا ادِ بہت مہتوپرن پکھ ہن۔جو رشتہ کرن ویلے دیکھے جاندے ہن۔ رشتہ کرن ویلے عام تور تے کڑی دے سہپن اتے منڈے دی جائیداد نوں پرمکھتا دتی جاندی اے پرانے ویلے وچ رشتہ نائی پرہت پاندھے ہی کرواؤدے سن تے لوکی اہنا دے کہن تے رشتہ کر دیندے سن وچولا رشتہ کراؤن وچ اہم بھمکا نبھاؤدا اے۔
ویکھ وکھاوا
جیکر ماں باپ نوں رشتہ پسند آ جاوے تاں عام تور تے منڈے تے کڑی نوں اک دوجے نوں وکھاؤن دی رسم کیتی جاندی اے بھاویں ایہہ سبھ کجھ رسمی ہی ہندا اے پر منڈا کڑی جے اک دوجے نوں جھاتی مار لین تاں ماں باپ سرکھرو ہو جاندے ہن کہ کل نوں منڈا کڑی اوہناں نال نکّ بلّ نہیں وٹ سکدے کہ تسی اپنی مرضی کیتی اے نالے ماں باپ وی ایہہ قہقے سچے ہو سکدے ہن کہ تہانوں ہی تاں اک دوجے نوں وکھایاں سی عام تور تے منڈا کڑی اک دوجے نوں پسند کر ہی لیدے ہن۔ منڈا کڑی آپس وچ رسمی جہی گل بات کردے ہن تے گھر جا کے اپنی ہاں جاں نہ دسّ دیندے ہن۔
روکا، ٹھاکا، شگن تے منگنا
روکا، ٹھاکا، شگن تے منگنا لگبھگ اکو قسم دے ناں ہن۔ اس وچ لڑکے دے گھر والے لڑکی دے گھر جا کے اسنوں شگن تے ہور سمان دے کے آؤندے ہن۔ پھر چھوارا لاؤن دی رسم نبھائی جاندی اے۔ اس وچ لڑکی دا پیؤ لڑکے دے ہتھ تے سوا روپیہ دھردا اے تے سکا میوہ اسدی جھولی وچ پاؤندا اے۔”ویاہ ویلے منڈے والے گھر ‘گھوڑیاں’ اتے کڑی دے گھر ‘سہاگ’ گائے جاندے ہن۔
صاحا کڈھاؤنا
ویاہ لئی چنگے سمجھے جاندے مہینیاں وچ صاحا سودیا جاندا اے ہندواں وچ تارے ڈبے ہون تے جاں سرادھا وچ اجیہے کرنے وورجت ہن۔ صاحا کڈھاؤن دی ذمہ واری عام تور تے منڈے والیاں دی ہندی اے جے دووے دھراں وچاروان ہون تاں دھی والے اک پسارِ تے پتر والے دوجے پاسیو کڈھوا لیدے ہن۔ پاندھا پتری پھول کے سبھ دن لگن دیکھدا اے۔سکھ پروار وچ عام تور تے بابا جی جنتری ویکھ کے ہی ویاہ دا دن کڈھ دیندے ہن اتے بہہتیاں وچارا نہ کرن والے پروار چھٹی جاں ایتوار ویکھ کے وی ویاہ دا دن مقررہ کر لیدے ہن جہڑا ویاہ دا دن مقررہ کرے اس نوں شگن وجو رپے دتے جاندے ہن۔
ساہے بجنا
ساہے بجن تو بعد ور اتے کنیا نوں بہتا گھرو باہر نہیں نکلن دتا جاندا اہنا نوں اجاڑ تھاوا تے جان دی مناہی ہندی اے اتے ہولا بھارا کم کرن تو ورجیا جاندا اے کیہا جاندا اے کہ ہڈیاں ساہے بجھیاں ہن۔ اصل وچ اس طرحاں کرن پچھے منڈے تے کڑی دی سرکھاِ نوں مکھ رکھیا جاندا اے تاں جو ویاہ تک ٹھیک ٹھاک رہن تے ویاہ دے کم وچ کوئی وگن نہ پئے تے اس طرحاں اہنا دی ودھیرے دیکھ بھال کیتی جاندی اے۔
چوڑیاں پاؤن دی رسم
ویاہ تو اک مہینہ پہلاں کڑی نوں چوڑیاں پاؤن دی رسم کیتی جاندی اے ایہہ رسم کڑی دیاں سہیلیاں کردیا ہن اس رسم لئی اکّ پرات وچ ہریاں جاں لال رنگ دیاں چوڑیاں لسی وچ بھیو دتیاں جاندیاں ہن کڑی دیاں سہیلیاں واری واری اس نوں چوڑیاں پاؤدیاں ہن۔
وری بناؤنا
ویاہ تو کجھ دن پہلاں وری بنائی جاندی اے جس وچ منڈے والے کڑی دے کپڑے تے گہنے بناؤدے ہن وری بناؤن لئی عام تور تے نیڑلے رشتیدارا نوں لجایاں جاندا ہن اج کل وری بناؤن لئی کڑی نوں نال لجان دا عام رواج ہو گیا اے کڑی اپنی پسند دے سوٹ تے گہنے بنوا لیدی اے۔
گنڈ بھیجنا
سکے سنبندھیاں نوں ویاہ وچ شامل ہون لئی سدا بھیجیا جاندا اے۔جسنوں گنڈھ بھیجنا کیہا جاندا اے۔ اس رسم ویلے بھائیچارے وچ گڑ ونڈیا جاندا اے۔ پہلاں جدوں لوک اکھر تعلیم تو انجان سن تاں مولی دے دھاگے نوں خاص طرحاں دیاں ستّ گنڈا مار کے لاگی ہتھ بھیجیا جاندا سی ایہو مولی شگن دا پرتیک بن گئی اس تو اس رسم دا ناں گنڈ بھیجنا پے گیا
ستّ سہاگناں دی ریت
ویاہ دیاں ریتاں وچ ستّ سہاگنا دی ریت خاص اہمیت رکھدی اے ویاہ دے دن آٹا تے میدا پیہن،دال دلن،وڑیاں ٹکن تے ہور نکے وڈے کم ستّ سہاگناں مل کے کردیاں ہن سبھ تو پہلی ریت چکیاں لاؤن دی اے ستّ وسدے گھراں وچو چکیاں منگ کے کسے اک کمرے وچ لا دتیاں جاندیا ہن پھر ستّ سہاگنا اکٹھیاں ہی ستّ مٹھا انّ پاؤندیاں ہن پہلاں ماہ دی دال دلی جاندی سی تے پھر وڑیاں ٹکیاں جاندیاں سی ایہہ رسم ستّ جاں گیارا دن پہلاں کیتی جاندی اے۔
وٹنا ملن دی رسم
ویاہ توں ستّ دن پہلا وٹنا ملن دی رسم شروع ہو جاندی اے۔ اس وچ ستّ سہاگنا ویسن وچ تیل،دہی،ہلدی پا کے ویاہ والے لگاؤندے ہن۔ ایہہ رسم دوران لوک گیت گائے جاندے ہن
چوڑا چڑاؤن دی رسم
ایہہ رسم ویاہ توں اکّ دن پہلا کیتی جاندی اے۔ اس وچ لڑکی دا ماما لڑکی نوں چوڑا چڑاؤندا اے۔ ایہہ چوڑا چڑاؤن توں پہلا لسی وچ ڈبویا جاندا اے تے وچ ہرا گھاہ وی رکھیا جاندا اے۔
نہائی دھوئی دی رسم
ویاہ والے دن نہائی دھوئی دی رسم کیتی جاندی اے۔ اس رسم دوران ستّ سہاگنا ولوں وٹنا لگایا جاندا اے، پھر سروالے ولوں وہولے نوں نہلایا جاندا اے، پھر ماما وہولے نوں گودی چکّ کے پٹڑے توں اتاردا اے تے شگن وجوں کجھ روپئے تے دو لڈو جھولی وچ پائے جاندے ہن اتے مونہہ مٹھا کرایا جاندا اے۔
جنڈی کٹنا
جنڈی کٹنا اکّ ہور رسم ہندی اے۔ ‘جنڈی کٹنا’ اوہناں قدرتی آفتاں دے صفایا کرن دا پرتیکاتمک پرگٹاوا اے جہڑیاں لاڑے دے راہ وچ رکاوٹ بندیاں ہن۔ اہہ ورتارے مرد دی طاقت دے پرگٹاوے دے روپ وچ اپنی ہوند رکھدے ہن۔” ویاہ والے دن سبھ توں پہلاں نائی دھوئی دی رسم کیتی جاندی اے۔ نائی دھوئی ویلے منڈے، کڑی نوں وٹنا ملیا جاندا اے اتے بعد وچ مامے ولوں شگن دے کے چونکی توں اتاریا جاندا اے۔
شہرے بنائی
برات جان تو پہلا جدوں لاڑے دے اسدیاں بھیناں سیہرے بندیاں ہن تاں نال دی نال گانے وی گائے جادے ہن اتے سرمہ پوائی ویلے وی گانے گائے جاندے ہن |
آنند کم
آنند کم دی رسم بہت ہی اہم ہندی اے۔ اس رسم وچ ‘لاواں’ شری گرو گرنتھ صاحب دی حاضری وچ ور، کنیا اتے دوواں دھراں دی موجودگی وچ ہندیاں ہن۔ شبد دا گائن کرکے لاڑا-لاڑی نوں سچجی گرہستھی جیون جار سکھاؤن دا نصیحت دتا جاندا اے۔” ڈولی تورن ویلے کڑی نوں پھر سنواریا شنگاریا جاندا اے۔ لاڑے دی سسّ جوائی نوں شگن دیندی اے تے اسدا مونہہ مٹھا کراؤندی اے تے پھر کڑی نوں وداع کیتا جاندا اے۔
پانی وارنا
پانی وارن دی رسم اہم ہندی اے۔ ماں ولوں جوڑی دے سر اتوں گڑوی والا مٹھا پانی ستّ واری وار کے پیتا جاندا اے، جے ہر وار ماں پانی پی لوے تاں نویں وہوٹی دا سارا پیار سسّ نال پے جاندا اے۔ اس توں بعد پیالے دی رسم نبھائی جاندی اے، سسّ ولوں دیسی گھیؤ وچ کھنڈ رلا کے نونھ دے مونہہ وچ ستّ برقعیاں پائیاں جاندیاں ہن۔”
ہور رسماں
جنج بنھنا، جنج چھڈاؤنی، سٹھنیاں دینیاں، پتل دینی، جتی چکنا، چھند سننے، کھٹّ وکھاؤنی، سسّ دے جلیب، سسّ دے لڈو، ڈولی تورنا، نین دی مانتا، در چکوائی، تیل چونا، پانی وارنا، پیالہ دینا، برقعیاں دینا، تھالیاں وچھاؤنیاں، جاگو کڈھنی، چھجّ بھننا، گدھا پاؤنا، گھنڈ کڈھنا، گھنڈ اتارنا، مونہہ وکھائی، پڑی پاؤنا، صندوق کھلھوائی، چھٹیاں کھیڈنا، جٹھیریاں دے متھا ٹیکنا، بیری پوجا، چھنا کھیڈنا، پروسا دینا، وٹنا ملنا، نیوندا پاؤنا، چولی چھکنا، مہندی لاؤنی، چپنیاں بھننا، سرمہ پاؤنا، سگی پھلّ گندنے، گئی رات تک سہاگ، گھوڑیاں گاؤنا، گانا کھیڈنا، کوٹھی جھاڑ، ساہے بنھنا، گانا بنھنا، بھیلی دینا، گٹھا دینا، میچا بھیجنا، وری بناؤنا، توی بنھنا، دالاں چگنیاں، چکیاں لاؤنیاں، مائیاں، ددھ اکٹھا کرنا، کڑاہی چاڑھنا، منجے-بسترے اکٹھے کرکے، بھانڈیاں دی ویل لیاؤنی آدی اجہیاں رسماں سن۔ سٹھنیاں وچ کڑم-کڑمنی، لاڑا-لاڑی دی بھین، جیجا، بھائی، تائی، تایا، چاچیاں، چاچے، بھوآ، پھپھڑ، مامے، مامیاں، ماسیاں، ماسڑ تے برات وچ آئے براتیاں دے بارے اجہیاں سٹھنیاں دتیاں جاندیاں سن۔
جنج بنھنی
ویاہ وچ آئے براتیاں نوں جدوں روٹی پروسی جاندی اے تاں کڑی دیاں سہیلیاں جاں پنڈ دیاں عورتاں ولوں جنج بنہی جاندی اے۔ جنج بنھن دی ریت کڑی والیاں تے براتیاں وچکار اکّ تکرار اے جس وچ کورڑا چھند تے دوہرا گا کے جنج بنہی تے چھڈائی جاندی اے۔ اس ویلے ہور وی نکے موٹے ہاسے ٹھٹھے ہندے ہن۔ کڑیاں براتیاں نوں گیت گا کے نہورے ماردیاں ہن اتے براتی وی گا کے اوہناں نوں موڑویں روپ وچ جواب دیندے ہن۔ جنج بنھن دا رواج پرانے سمیاں وچ عام پرچلت رہا اے۔ عام کر کے پہلاں ویاہ کئی دناں تک چلدے سن تے ہر روز نویاں ریتاں نبھائیاں جاندیاں سن جیہناں وچوں جنج بنھنا وی اکّ ریت رہی اے۔ جنج بنھن دا اصل مقصد براتیاں نوں روٹی کھان توں ورجنا ہندا اے۔ پراہنیا دے 'ہری ہر کرو جی' توں پہلاں ہی کوئی کڑی اپنے گیت دے بولاں نال اوہناں نوں بنھ دیندی اے۔
موت نال متعلق رسماں
‘رسماں جاں ریتاں لوکاچار دا ہی روپ ہندیاں ہن، ایہناں دی پالنا نہ کرن والے شکھش دی سماج نقطہ چینی تاں نہیں کر سکدا اتے نہ ہی اجیہا کرنا ‘سماجی اپرادھ’ اے۔ اس لئی سماج اجیہے انسان لئی کوئی سجا تجویز نہیں کردا۔ انج اپنے بھائیچارے دی کروپی ہی اپنے آپ وچ وڈیری سجا بن جاندی اے۔ رسماں اتے ریتاں سماجی قدر نظام دا ہی انگ ہون کارن ایہناں نوں گھٹ جاں ودھ مقدار وچ ہر پیڑھی نبھاؤندی رہی اے۔ ایہناں دی پالنا کرنا بھاویں سدھے طور ‘تے لازمی نہیں ہندا پر کیونکہ سارے لوک نبھاؤندے ہن، اس لئی لوکاں کولوں نتکتاچینی کراؤن لئی وی کوئی تیار نہیں ہندا۔ اس لئی رسماں دا سلسلہ چلدا رہندا اے۔”
مرن ویلے دیاں رسماں
1. مرن ویلے بندے نوں دھرتی تے اتار دتا جاندا اے۔ مرن ویلے دیاں کریاواں نوں رسماں کہنا بہتر نہیں کیونکہ رسماں دا تعلق حقیقی بہتر نہیں کیونکہ رسماں دا تعلق حقیقی سماجی اصل دی روایت نال ہندا اے جتھے کریاواں زیادہتر لوک وشواساں دا ہی وئکت روپ ہندیاں ہن۔ جس طرحاں مرن مگروں پنڈ (ستناز، مکی، کنک، جوں چھولے، مٹھ، چال، باجرہ آدی) دے پنے بناؤن دی کریا، گھڑا بھنن دی کریا نرول یعقین نال تعلق رکھدیاں ہن۔ اس لئی چنگا ہووےگا جے مرن دیاں رسماں نوں کریاواں کیہا جاوے۔
آخری اشنان
سرگواسی نوں آخری وار دہیں نال کیسی اشنان کروایا جاندا اے۔ مرد نوں مرد تے عورت نوں عورت نہاؤندیاں ہن۔ مرد ہووے تاں جنیؤُ تلک سمیت کپڑے پوآ کے شنگار لیندے ہن تے جے سہاگن مری ہووے تاں کپڑیاں نال گہنے تے لال چدر پہنا کے ہتھاں پیراں نوں مہندی تے ہوٹھاں نوں دنداسا، اکھاں وچ سرمہ، وینی اتے چوڑیاں تے متھے اتے بندی لا دیندے ہن۔ بیواہ مرے تاں گہنے نہیں پاؤندے پر باقی شنگار کردے ہن۔ نہاؤندیا کردیاں، ادھر چکھا واسطے بالن ڈھو لیندے ہن تے ادھر ارتھی تیار کر لیندے ہن۔ مرے ہوئے پرانی نوں کفن وچ ولھیٹ دیندے ہن اتے کفن سیؤن واسطے دھاگہ وی کفن والے کپڑے وچوں ہی کڈھیا جاندا اے۔
لامبو لاؤنا
ادھ رستہ توں پچھوں عورتاں اتھے ہی بیٹھ جاندیا ہن تے مرد چلے جاندے ہن۔ مساناں وچ پہنچ کے ارتھی لاہ دیندے ہن اتے وڈا پتر چکھا واسطے ستّ واری رام رام لکھ کے تھاں تیار کر لیندے ہن اتے لاش نوں چکھا اتے رکھ دیندے ہن۔ اس توں پچھوں وڈا پتر اپنے ہتھ وچ لامبو لے کے سجیوں کھبے نوں اکّ گیڑا ارتھی دے آلے-دوآلے کڈھدا اے۔ پیراں کول پہنچ کے اوہ چکھا نوں لامبو لا دندا اے۔ اگّ لگ جان تے ارتھی نال آئے سارے آدمی دور جا کے کھلو جاندے ہن۔
کپال کریا
جد چکھا پانی کے مردے دی کھوپری وکھائی دین لگ جاوے تاں کوئی آدمی چکھا وچوں اکّ ڈنڈا کڈھ کے مردے دی کھوپری ٹھکوردا اے اتے ہتھلا ڈنڈا چکھا دے اپروں لاش دے پیراں توں پار سٹّ دندا اے۔ اسنوں کپال کریا کہندے ہن۔ اسدا مقصد کھوپری نوں جلاؤنا پیندا اے۔ جے ایہہ چنگی طرحاں نہ پانیے تاں مردے توں بدبو آؤندی اے۔ کپال کریا توں پچھوں ارتھی نال آئے سارے بندے چکھا دے باہر پئے بالن نال لاش نوں ڈھکّ دیندے ہن۔
ڈکا توڑنا
رستے وچ سارے سجن کسے کھوہ، ٹوبھے جاں چھپڑ اتے جو سکے تاں اشنان نہیں تاں ہتھ مونہہ دھوندے ہن۔ عورتاں اس ویلے نہاؤندیاں ہن۔ اس پچھوں سارے آدمی کجھ چنھاں راہیں مردے نال اپنا تعلق توڑدے ہن۔ کئی واری ڈکا توڑدے ہن تے کئی واری کنڈا۔ کئی نمّ دی شوہر چبا کے مرن والے نوں اپنے واسطے نموں کوڑا کر دیندے ہن جاں اکّ دا ددھ چو کے اکوں کوڑا۔
پھلّ چگنا
موت دے تیجے دن مردے دے پھلّ چگن جاندے ہن۔ اپنے نال اکّ پھوہڑی، چار کیلیاں، نچلاں اتے ‘پھلّ’ پاؤن لئی گتھلی لے جاندے ہن۔ عورت دے پھلاں لئی لال گتھلی ہندی تے مرد لئی چٹی۔ اتھے پہنچ کے سبھ توں پہلاں ‘کرمی دھرمی’ اپنے انگوٹھے تے چیچی دی مدد نال تن پھلّ چگدا اے۔ اس توں پچھوں باقی آدمی وی پھلّ چگ لیندے ہن۔ ایہہ استھیاں جاں پھلّ لکڑی دی پھوہڑی نال پھرول کے لبھے جاندے ہن۔ ہتھاں پیر دے پوٹیا تے دنداں دیاں استھیا گتھلی وچ پا لیندے ہن اتے باقی اسے تھاں دفنا دیندے ہن۔ اکّ واری پھلّ، گتھلی وچ پاؤن توں پچھوں مقدس پانی وچ ہی ہڑھائے جا سکدے ہن، زمین اتے کدے نہیں رکھے جاندے۔ جے اسے ویلے نہ لجائے ہون تاں ایہناں نوں کسے رکھ اتے ٹنگ چھڈدے ہن۔
مکانا
اس توں پچھوں ستّ دن افسوس کردے ہن۔ دور نیڑے دیاں مکاناں آؤندیاں ہن۔جیکر عورت دی موت ہوئی ہووے تاں اس دا سوہرا پروار اس دے پیکے گھر مکان لے کے جاندا اے تے جیکر آدمی دی موت ہوئی ہووے تاں سوہرے گھرے جایا جاندا اے۔ اس رسم دوران چول بنائے جاندے ہن۔ اس نوں مٹھی روٹی کیہا جاندا اے۔ دس دن گھر اشدھ رہندا اے۔
بھوگ پاؤنا
موت توں نوویں جاں دسویں دن بھوگ پایا جاندا اے۔ جس وچ سارے رشتے دار سریک ہندے ہن۔ بھوگ توں بعد مرگ والے گھر ستھر نہیں وچھیا جاندا۔
ہنگامہ جاں ہنکاما
پنجاب وچ بڈھے دا ہنکاما جاں کئی تھاں ہنگامہ کہندے ہن، اکّ اہم رسم اے۔ اس دن کڑمتاں سدیاں جاندیاں ہن۔ لڈو، جلیبیاں پکائیاں جاندیاں ہن۔ سارے کوڑمے نوں چھکائیاں جاندیاں ہن۔ سردے پجدے گھر پنڈ نوں روٹی کردے ہن، سارے پنڈ وچ متعلق جی اکّ سیر لڈو ونڈے جاندے ہن۔ نال لگدے باراں پنڈاں وچ پنڈتاں جاں پنچائت نوم پنج سیر لڈو اتے برتن دتے جاندے ہن۔ اس نوں گدوڑا پھیرنا کہندے ہن ہنکاما اکّ طرحاں نال ویاہ ورگی رسم ہندی اے۔ گھردیاں دھیاں نوں سوٹ دتے جاندے ہن، نونہاں دے پیکے اوہناں نوں کپڑے دے کے جاندے ہن
چالیسا
مرن ویلے دیاں رسماں دا جیون دے فلسفے نال گہرا تعلق ہندا اے۔ مسلماناں دیاں رسماں ہندواں توں وکھریاں ہن۔ مسلمان مردے نوں دباؤندے ہن۔ اس دے سوگ دا چالیسا مناؤندے ہن
الاہنیاں
الاہنی، پیشاور سیاپاکار ولوں اچاریا جاندا ‘سیاپے’ نال متعلق اجیہا گیت-روپ اے جو موت دے شوق مطلب نوں تھیمک ٹکراؤ وچ پیش کرکے سلجھاؤ ول لے جاندا اے۔ اس دا تھیم، وچھڑ گئے جی دے گناں دا گان اتے پچھے رہِ گیا نوں دھرواس دینا ہندا اے۔ الاہنی تے کیرنا دوویں اکّ نبھاؤ- حوالہ پر وکھو وکھریاں اچار-ودھیاں نال متعلق گیت روپ ہن۔ گیانی گردت سنگھ الاہنیاں دی نبھاؤ عمل دی جان پچھان اس طرحاں کرواؤندا اے، ‘موہرے موہرے نین الاہنی دی اکّ اکّ تک آکھی جاندی اے اتے نالو نال اس وچ سر ملاؤندیاں زنانیاں اکلی تک... پہلے بول مرسن جاں نائن آکھدیاں ہن۔ واضع اے کہ الاہنی ‘کورس’ وچ گائی جان کرکے اکّ طرحاں دا گروہ-گانہ اے، اجیہا گروہ گان جس وچ اکّ اگوائی کردی اے۔ اس توں وی ودھ الاہنی سیاپا کرن ویلے اچاری جاندی اے۔
الاہنی دا تعلق لوک ناچ نال
ایہہ گیت-روپ سئپے دی جسمانی عمل نال متعلق ہون کرکے پرکار لوک-ناچ نال ملدا اے۔ سیاپے دی تال دا الاہنی دے اچار اتے سدھا تے موڑواں اثر پیندا اے۔
سیاپاکار جاں گلوکار
اس توں وی ودھ اس تال اتے بول دی اکسرتا نوں قائم رکھن لئی اکّ پیشاور سیاپاکار وی حاضر ہندی اے۔ مالوے وچ پیشاور سیاپاکار تے الاہنیکار دا کم مراسناں، ڈومنیاں، نائناں آدی نبھاؤندیاں ہن۔ ساریاں سوانیاں اکّ گول دائرے وچ اتے پیشاور سیاپاکار وچکار کھلو جاندی اے۔ اوہ اپنے دوویں ہتھ پہلاں متھے اتے پھیر پٹاں اتے ماردی جاندی اے۔ اسے مطابق باقی سوانیاں اس دی تال دا خیال رکھدیاں ہن۔ ہر تک دے انت اتے دوجیاں سوانیاں انترے دی کسے اکّ مرکزی تک نوں اچاردیاں جاندیاں ہن۔ ساری الاہنی اکلی سیاپاکار ولوں اچاری جاندی اے اتے باقی گروہ اکّ مرکزی تک دے دہرؤں راہیں ہنگارا بھردا اے: سیاپاکار: ماما دھیاں دی دوستی کوئی ٹٹدی قہراں دے نال -پٹی دھی نی میریئے امبڑیئے.... گروہ: ہائے! ہائے!! نی میریئے امبڑیئے.... سیاپاکار: کوئی لکھ کے گھلاں کاگتی کوئی سوہا اکھر پا نی کدے آؤن دا -پٹی دھی نی موریئے امبڑیئے..... گروہ: ہائے! ہائے!! نی میریئے امبڑیئے.... سیاپاکار: ساون برسے رتّ اپنی میں برسا دن رات نی -پٹی دھی نی موریئے امبڑیئے..... گروہ: ہائے! ہائے!! نی میریئے امبڑیئے....
کیرنے
کیرنے، ہاؤکے اتے لیر دے دوران شکایت دے لہجے وچ اچرت اجیہا پرگیتک گیت-روپ اے جو تھیمک ٹکراؤ دی شاعری جگت اتے بیسڈ ‘میں’ تے ‘توں’ دے اکاگر تعلق پر سوے-مخالف راہیں تھیمک ٹکراؤ نوں صرف ٹکراؤں دی حالت وچ ہی پیش کردا اے۔ ملوئی لوک گیت روپاں وچوں کیرنا، اتے الاہنی دو اجیہے گیت روپ ہن جہڑے موت دے شوق اتے دکھ نال متعلق ہن۔ دوواں دے نبھاؤ دا حوالہ موت دے صدمے نال متعلق اے اتے دوویں ہی عورتاں ولوں اچارے جاندے ہن۔ ڈاکٹر. مہیندر سنگھ رندھاوا نے الاہنی نے ‘الاہنی’ نوں ‘وین’ اتھوا ‘کیرنے’ دے معنےآں وچ ورتیاں اے۔ ڈاکٹر. کرنیل سنگھ تھند لکھدا اے، “الاہنی اکّ سوگمئی گیت اے جس دا مرتک سنسکار نال تعلق اے...اس سٹائل دے گیتاں نوں کیرنے جاں وین وی کہیا جاندا اے۔ اسے طرحاں گیانی گردت سنگھ الاہنی اتے کیرنے نوں اچیرے طور تے وکھریاؤندا نہیں، پر اوہ ایہناں دوواں دی پیشکاری دے ڈھنگ دی وکھرتا ضرور درساؤندا اے۔ اوہ لکھدا اے کہ کیرنا اکلی سوانی دوجی دے گل لگ کے پاؤندی اے پر الاہنیاں کسے پیشاور سیاپاکار دی اگوائی وچ گروہ دے ہنگارے نال اچاریاں جاندیاں ہن۔ گیانی گردت سنگھ نے سیاپے ویلے اچارے بولاں لئی مقررہ روپ وچ ‘الاہنی’ شبد ورتیا اے اتے اکلی سوانی دے اکلے سوانی دے اکاہرے بولاں لئی ‘کیرناں’ جاں ‘وین’۔ واضع اے کہ موت دے سوگ نوں پیش کردے ایہناں دوویں گیت- روپاں وچ مطلب پیشکاری اتے نبھاؤ- ودھی وکھو وکھری ہون کرکے، ایہناں وچ روپ-رچنا دی نظارہٹی توں بنیادی انتر ہن۔ نرول انسان گت پدھر اتے نبھائے جان والے بولاں نوں ‘کیرنا’ جاں ‘وین’ کہنا چاہیدا اے اتے کسے پیشاور مراسن جاں نائن دی اگوائی وچ اکّ کورس وجوں اچارے جاندے بولاں نوں الاہنیاں کیہا جانا چاہیدا اے۔ کیرنے دا نبھاؤ جتھے لیراں اتے ہؤکیاں نال پروئیا ہندا اے، اتھے اس دا سمچا لحظہ شکایت دا ہندا اے۔ اپرلے کیرنے وچ شکایت اے: ‘توں تاں ترگی’ وچلی ‘توں’ اتے۔ ہر کیرنے وچ شکایت دے لحظے وچ اچاریا ہندا اے اتے شکایت وچھڑ گئے ‘توں’ شوہر ہندی اے۔ کیرنے وچ ٹکراؤندے سندربھاں دیاں ودھیاں وچ بہت ونّ سونتا اے۔ اپرلے کیرنے وچ حال دی کرناتمک حالت نوں اکو شبد ‘ترگی’ نال اگھاڑیا گیا اے۔ پر کئی ہور کیرنیاں وچ ٹکراؤندے جیون سندبھاں نوں برو برابر پر مخالف بمباں وچ نالو نال سرجیا ہندا اے۔ اتھے شبد مخالف جٹاں وچ پروئے ہندے ہن جد توں پلنگ نماری چھڈّ کے بھنجے بیٹھینگا وے کلھ جامیہ پتّ وے پیو تیرا راجا ہٹ گیا پچھاڑی... کیرناکار دے بولاں دے ٹاکرے اتے حال دا ورت چکا بھانا- موت- اکّ مخالف سانسکرتک حوالہ وجوں مون روپ وچ کیرنے دے بول نوں کرناتمک مطلب نال جوڑ رہا اے، کیونکہ کیرنے دا نبھاؤ- حوالہ ہی اس حالت توں شروع ہندا اے: تیرے ورگے گبھرو بھجے موت نوں ڈاہ نہ دیندے وے
حوالے
گٹھ:سبھیاچار گٹھ:لوکدھارا گٹھ:پنجابی سبھاچار گٹھ:پنجابی رہتل
فاطمہ بیگم (سیاستدان)
فاطمہ بیگم (۱۱ فروری 1890 – ۱۹۵۸) پاکستان تحریک دی اکّ اہم آگوُ عورت اے۔
شروعاتی جیون اتے سکھیا
اس دا جم لاہور دے اکّ نیک پروار وچ ہویا سی۔ اوہ منشی مولوی محبوب عالم دی دھی سی، جو پیسہ اخبار دا مالک سی، جو صرف اکّ پیسہ قیمت لئی مشہور سی۔
سماجی اتے سیاسی سرگرمیاں
۱۹۰۹ وچ، اوہ شریف بی بی عورتاں لئی اکّ پندرواڑے میگزین دی اڈیٹر سی۔ ۱۹۰۸ وچ، عورتاں دی اسلامک ایسوسی ایشن دا قیام کیتا گئی سی۔ بیگم میاں محمد شپھی اس دی پہلی پردھان سی اتے فاطمہ بیگم جنرل سیکٹری۔ ۱۹۲۱ وچ، اسدا ویاہ ہزارا دے اکّ معزز پروار وچ ہویا سی۔ پر کجھ سالاں بعد ہی اس دے شوہر دی موت ہو گئی اتے اوہ لاہور وچ پیکے گھر واپس آ گئی۔ اسنوں ممبئی نگر نگم دی آنریری انسپیکٹر نامزد کیتا گیا سی۔
اس توں ترنت بعد، قائد اعظم محمد علی جناح دی صلاح 'تے، اسنے آل-انڈیا مسلم لیگ دے لوگو دا درجہ ودھاؤن لئی لاہور دا دورہ کیتا۔ اوہ پہلاں ہی آل-انڈیا مسلم لیگ، ممبئی دے لیڈیز ونگ لئی کم کر رہی سی۔ اوہ خاتون (میگزین) ناں دے ہفتہ واری میگزین وی چھاپدی سی۔ اس میگزین وچ مذہبی، سماجی، تعلیمی اتے ساہتی موضوع لئے جاندے سی۔ اوہ انجمن-اے-خواتین اسلام, آل انڈیا وومینز کانفرنس اتے آل-انڈیا مسلم لیگ سمیت کئی سماجی اتے سیاسی سنگٹھناں وچ سرگرم ہو گئی۔ اوہ مسلم لیگ اتے قائد اعظم محمد علی جناح دی وچاردھارا دا پرچار کردی سی۔
۱۹۳۷ وچ فاطمہ بیگم سیاسی سرگرمیاں اتے عوامی خلاف وچ شامل ہون لئی بمبئی توں لاہور واپس آ گئی۔ اوہ بھارتی مسلماناں دے مڑ-جاگرن اتے پنجاب، صوبہ سرحد اتے بہار دیاں عورتاں وچ سیاسی جاگروکتا پیدا کرن وچ بہت سرگرم سی۔ اوہ لاہور جناح اسلامیہ کالج فار گرلز  دی بانی-پرنسپل سی۔ ایہہ کالج اس دیاں سرگرمیاں دا مکھ مرکز سی اتے مسلم لیگ دیاں عورتاں نوں اعزاز دین دا مکھ نقطہ سی۔ ہر روز سویرے فاطمہ بیگم مٹیاراں نوں مخالف کردی اتے پاکستان تحریک وچ اوہناں دیاں ذمہ واریاں بارے دسدی۔
۱۹۴۰ وچ، اسنے سالانہ آل-انڈیا مسلم لیگ کنووکیشن دا پربندھ کیتا۔ لاہور وچ ایہہ سارا کم کرن توں بعد، اسنے شمال مغربی سرحدی صوبے وچ جان دا فیصلہ کیتا۔ ۱۹۴۳ وچ، اوہ پشاور گئی اتے آل-انڈیا مسلم لیگ دے جھنڈے ہیٹھ مسلم عورتاں نوں اکٹھا کرنا شروع کر دتا۔ جدوں بنگال وچ دور اتے صحت دی بہت ماڑی حالت سی، اسنے اپنے ساتھیاں نال دکھی لوکاں نوں غذا اتے دوائیاں ونڈن لئی کم کیتا۔ ۱۹۴۶ وچ، جدوں مسلماناں دا مکمل پدھر 'تے قتل عام ہویا، اوہ متأثر پریواراں نوں دلاسہ دین اتے دیکھ-بھال کرن اتے بیواواں اتے بچیاں دی مدد کرن لئی گئی۔ بھارتی صوبائی چوناں، ۱۹۴۶ توں پہلاں، اسنے ہور اگھیاں مسلم عورتاں دے نال، عورتاں نوں پاکستان لئی ووٹ پاؤن لئی متأثر کرن لئی پورے پنجاب وچ پرچار کیتا۔ ۱۹۴۷ وچ، پاکستان دے تشکیل توں بعد، اسنے بھارت توں آؤن والے پناہگیراں دے بحالی لئی کم کیتا۔ اس توں بعد اوہ مسلم لیگ دی صوبائی پردھان بنی۔
موت اتے وراثت
۱۹۵۸ وچ فاطمہ بیگم دی موت ہو گئی اس نوں برطانوی ہند وچ پہلی عورت مسلم صحافی ہون دا مان ملیا سی۔ پاکستان دی آزادی توں پہلاں اتے بعد وچ مسلم عورتاں نے اہم کردار نبھائی۔ پاکستان دی ریسرچ سوسائٹی دے جرنل توں فاطمہ بیگم 'تے اک کھوج پتر ایہہ کہہ کے اوہناں دیاں سیواواں نوں شردھانجلی بھیٹ کردا اے، "ایہہ سرکھیت ڈھنگ نال سٹہ کڈھیا جا سکدا ہے کہ جیکر فاطمہ بیگم ورگے گھٹّ انجان پر وفادار اتے نرسوارتھ ورکر مسلم لیگ  اتے قائد اعظم محمد علی جناح نوں مہیا نہ ہندے، تاں پاکستان دی سرجنا دور دا کم سی۔"
حوالے
گٹھ:لاہور دے لوک گٹھ:موت ۱۹۵۸ گٹھ:جم ۱۸۹۰ گٹھ:موت 1958 گٹھ:جم 1890
کیپٹل ون ایرینا
کیپٹل ون ایرینا (لاطینی: Capital One Arena) ریاست ہائے متحدہ دا اک اندرون در کھیلاں دا مقام جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ 1997ء دیاں تاسیساں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ باسکٹ بال دیاں تھانواں گٹھ:کیپٹل ون گٹھ:چائنا ٹاؤن (واشنگٹن ڈی سی) گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ جمناسٹکس دیاں تھانواں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ انڈور آئس ہاکی دیاں تھانواں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ مکسڈ مارشل آرٹس دیاں تھانواں گٹھ:نیشنل باسکٹ بال ایسوسی ایشن دیاں تھانواں گٹھ:نیشنل ہاکی لیگ دیاں تھانواں گٹھ:1997ء وچ پایہ تکمیݪ کھیل تھ‏‏انو‏اں گٹھ:واشنگٹن کیپٹلز
آنسو اور مسکان
آنسو اور مسکان سن 1970 ء وچ بننے والی اک ہندی بولی د‏‏ی فلم اے جو پالیا کرشن مادھاون د‏‏ی ہدایت کاری وچ تیار کيتی گئی سی ۔ اس فلم وچ پدمنی رامچندرن تے بنڈو ا نے مرکزی کردار ادا کیتے سن ۔ اس فلم دا پلے بیک میوزک کلیان جی آنند جی نے ترتیب دتا سی تے اس دے نغمات کولدا منگیشکر، کشور کمار ،مہندر کپور، سمن کلیان پور تے مکیش نے گایا سی۔ کشور کمار د‏‏ی آواز وچ اک یادگار تفریحی گانا "گنی جانو بھکت جانو" انوکھا ا‏‏ے۔ اس وچ اک پُرجوش انداز وچ اس دور دے مشہور اداکاراں دے ناواں دا مزاحیہ انداز وچ ذکر ا‏‏ے۔ ایہ فلم تامل فلم کین پپپا (1969) دا ریمیک سی۔
کہانی
اک خوبصورت لڑکی رادھا ہندوستان دے اک چھوٹے تو‏ں پہاڑی پنڈ شام پور وچ رہندیاں نيں۔ اک دن ، مہیش اس گاون وچ سیاحت دے لئی آندا اے ، ایتھے دونون د‏‏ی ملاقات ہُندی اے ، پہلی نظر وچ اک دوسرے نو‏‏ں پسند کردے نيں تے دونون نو‏‏ں اک دوسرے نال محبت ہوئے جاندی اے تے مہیش وعدہ کردا اے کہ اوہ واپس آئے گا ، اس نال شادی کريں گا تے اسنو‏ں بمبئی وچ رہنے دے لئی اپنے نال لے جائے گا۔ لیکن اوہ واپس نئيں آیا ، رادھاہر روز ، شام پور اُتے دے اسٹیشن اُتے رکنے والی ہر ٹرین نو‏‏ں اس امید اُتے دیکھدی اے کہ حالے اس وچو‏ں مہیش اتر کر اس دے پاس آ جائے گا۔ لیکن ایسا نہ ہويا۔ اک سال دے بعد آخر کار اوہ اک بچی لکشمی نو‏‏ں جنم دیندی اے ، ااسنو‏ں تے اس د‏ی بچی نو‏‏ں ايس‏ے ریلوے اسٹیشن دا نیک دل اسٹیشن ماسٹر اپنے گھر لے جاندا اے تے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کردا ا‏‏ے۔ رادھا مہیش نو‏‏ں ڈھوندتی اس دے پاس پہنچ جاندی اے ، لیکن اوہ اسنو‏ں پہچاننے تو‏ں انکار کردا اے تے اوہ اس صدمے تو‏ں ايس‏ے شہر وچ کدرے گم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اسٹیشن ماسٹراس د‏ی بیٹی لکشمی نو‏‏ں اس دے دونے اطراف دے رشتہ داراں وچ لے جاندا اے ، لیکن سب لکشمی نو‏‏ں مسترد کردے نيں ، اسنو‏ں برا سمجھدے نيں تے اس تو‏ں کوئی تعلق رکھنا نئيں چاہندے۔ اوہ لکشمی کواس دے نانا نانی ، بھگوندی تے اس دے شوہر دے پاس چھڈ دیندا اے ، لیکن لکشمی دے نال بدسلوکی کيتی جاندی اے تے اوہ بھج کر بمبئی چلا جاندی اے ، جتھے اسنو‏ں اک نابینا بھکاری انور پناہ دیندا اے اک دن لکشمی تے انور نو‏‏ں علم ہويا کہ انہاں نے ڈھائی لکھ روپے د‏‏ی قرعہ اندازی جِت لی اے ، اوہ دونے بہت خوش ہُندے نيں تے اپنی زندگی وچ آنے والی مثبت تبدیلی دے منتظر نيں۔ لکشمی خوش تے اُتے امیدہُندی اے کیونجے اسنو‏ں لگدا اے کہ اوہ اپنی نويں ملی دولت تو‏ں اپنے والدین نو‏‏ں تلاش کرسک‏‏ے گی۔ مگر لکشمی دے لالچی رشتہ دار پہنچ جاندے نيں تے اسنو‏ں تے انور بھکاری نو‏‏ں مار پیٹ کر انہاں تو‏ں لاٹری دا ٹکت کھو لیندے نيں۔ لکشمی نے پولیس د‏‏ی مدد طلب کيت‏‏ی تے انسپکٹر جیمس تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اس د‏ی اس معاملے وچ مدد کرے۔ فیر اک شخص اس دا باپ ہونے دا دعوی کردے ہوئے آ جاندا اے تے دولت اُتے قبضی کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے ، لیکن لکشمی اسنو‏ں اس شخص دے طور جاندی اے جس نے اس د‏ی مجبور مان رادھا نو‏‏ں پہچاننے تو‏ں انکار کر دتا سی تے اسنو‏ں اپنے نال لیجانے تے اس دے نال رہنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔اس دے بعد کدرے تو‏ں رادھا آجاندی اے جو ہن گرجا دے ناں تو‏ں اک طوائف ہُندی اے ۔لکشمی نو‏‏ں اس تو‏ں بہت دکھ ہُندا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1970ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہندی فلماں گٹھ:1970ء د‏‏ی فلماں گٹھ:1970ء د‏‏ی مزاحیہ فلماں گٹھ:1970ء د‏‏ی ڈراما فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں
ہیمنت کمار
انتقال
لگبھگ ۵ دہاکیاں تک سنگیت دیاں مٹھیآں دھناں نال سروتیاں نوں مدہوش کرن والے ہیمنت کمار ۲۶ ستمبر ۱۹۸۹ نوں اس دنیا نوں الوداع آکھ گئے۔
حوالے
گٹھ:سنگیتکار گٹھ:فلماں گٹھ:گلوکار
میٹروپولیٹن شماریاتی علاقہ
ریاستہائے متحدہ وچ میٹروپولیٹن شماریا‏تی علاقہ (ایم ایس اے) اک جغرافیائی خطہ اے جس دے بنیادی حصے وچ آبادی د‏‏ی کثافت نسبتاً ودھ اے تے پورے علاقے وچ قریبی اقتصادی تعلقات نيں۔ ایداں دے علاقےآں نو‏‏ں نہ تاں قانونی طور اُتے اک شہر یا قصبے دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا اے، تے نہ ہی اوہ قانونی انتظامی تقسیم جداں کاؤنٹی یا وکھ ادارے نيں جداں ریاستاں؛ اس د‏ی وجہ تو‏ں، کسی وی میٹروپولیٹن علاقہ د‏‏ی درست تعریف ماخذ دے نال وکھ وکھ ہو سکدی ا‏‏ے۔ اک معیاری میٹروپولیٹن علاقے دے لئی شماریا‏تی معیار د‏‏ی وضاحت 1949ء وچ کيتی گئی سی تے 1983ء وچ میٹروپولیٹن شماریا‏تی علاقے دے طور اُتے اس د‏ی دوبارہ تعریف کيت‏ی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:1983ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:آبادیات ریاستہائے متحدہ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے میٹروپولیٹن شماریا‏تی علاقے گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1949ء دیاں تاسیساں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1983ء دیاں تاسیساں گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے شماریا‏تی علاقے گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے قالبی نیہہ اُتے مبنی شماریا‏تی علاقے
شمالی امریکا دے میٹروپولیٹن علاقےآں دی لسٹ بلحاظ آبادی
یہ لسٹ شمالی امریکا دے میٹروپولیٹن علاقہ جات بلحاظ آبادی (List of North American metropolitan areas by population) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جغرافیہ شمالی امریکا گٹھ:شمالی امریکا متعلقہ فہرستاں گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی گٹھ:Short description is different from Wikidata
عدیل چوہدری
عدیل چوہدری (پیدائش: ۱۰ اپریل 1987) اک پاکستانی کھانے دے ماہر ، ریسٹوریٹر تے شیف نيں۔ اوہ فوربس وچ شام‏ل ہوݨ والے پہلے پاکستانی فوڈ ماہر نيں۔ عدیل اودو‏ں وزارت سائنس تے ٹیکنالوجی (پاکستان) دے مشیر دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں تے جنون ریستوران دے سی ای او نيں۔
مڈھلا جیون
عدیل لاہور وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اپنی تعلیم لاہور سکول آف اکنامکس تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نو‏ں مالیکیولر گیسٹرونومی تے فوڈ فیوژن دے ماہر دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
کیریئر
عدیل نے اپنے کیریئر دا آغاز دبئی وچ کھانے دے شوقین دے طور اُتے کیتا، اوہ دبئی وچ قیام دے دوران کھانے تو‏ں متاثر ہويا۔ انہاں نے ۲۰۱۸ وچ لاہور وچ جنون ریسٹورنٹ د‏‏ی نیہہ رکھی
۲۰۱۹ وچ ، عدیل نو‏‏ں پاکستان وچ اپنے ریستوراں دے لئی تعاون کرنے دے لئی ترکی دے اک ریسٹوریٹر سالٹ بی نے مدعو کيتا۔ ۲۰۲۱ وچ ، انہاں نو‏ں سائنس تے ٹیکنالوجی دے وزیر آغا حسن بلوچ دا مشیر مقرر کيتا گیا۔
۲۰۲۲ وچ ، عدیل نو‏‏ں فوربس وچ بطور پاکستانی فوڈ ماہر " جو پاکستانی کھانےآں نو‏‏ں عالمی فوڈ میپ اُتے ڈال رہیا اے  " دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا۔ بی بی سی ایشین نیٹ ورک نے خوراک دے ماہر دے طور اُتے دنیا وچ پاکستان دی نمائندگی کرنے دے لئی انہاں دا انٹرویو کيتا۔ عدیل TEDx کنیئرڈ کانفرنس دے مقررین وچو‏ں اک سن جو مئی وچ کنیئرڈ کالج فار ویمن ، لاہور وچ منعقد ہوئی سی جتھے " بحران دے وقت مواقع " اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
مکی جگتیانی
مکیش ودھومل " مکی " جگتیانی (۱۵ اگست ۱۹۵۲ء - ۲۶ مئی ۲۰۲۳ء) متحدہ عرب امارات وچ مقیم اک ہندوستانی ارب پتی تاجر سن، تے دبئی وچ قائم لینڈ مارک گروپ دے چیئرمین تے مالک سن ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
جگتیانی سندھی ورثے نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں نے لندن جانے تو‏ں پہلے چنويں ، ممبئی تے بیروت دے اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، جتھے انہاں نے اکاؤنٹنگ اسکول وچ داخلہ لیا ۔
کیریئر
جگتیانی بحرین واپس آئے تے اپنے جانہار(مرحوم) بھائی د‏‏ی دکان سنبھال لی جسنو‏ں اوہ بچےآں د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی دکان وچ تبدیل کر دتا۔ دکان وچ ۱۰ سال کم کرنے دے بعد، جگتیانی نے ۶ نويں دکاناں کھول کر توسیع شروع کيتی۔ جدو‏ں خلیجی جنگ شروع ہوئی تاں اوہ دبئی چلے گئے جتھے انہاں نے لینڈ مارک گروپ د‏‏ی نیہہ رکھی۔ برساں بعد، لینڈ مارک گروپ نے مشرق وسطیٰ تے جنوب مشرقی ایشیا وچ فیشن، الیکٹرانکس، فرنیچر تے بجٹ ہوٹلاں وچ توسیع کيتی۔ اس گروپ وچ تقریباً ۴۵٬۰۰۰ افراد ملازمت ک‏ر رہ‏ے نيں تے خلیج فارس دے خطے، مشرق وسطیٰ تے ہندوستان وچ اس دے ۱۰۰۰ تو‏ں ودھ اسٹورز نيں۔ ۲۰۰۸ء وچ ، جگتیانی نے برطانیہ دے ہائی سٹریٹ خوردہ فروش Debenhams وچ ۶٪ حصص خریدے، فوربز د‏‏ی ارب پتیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل ہوئے، تے ۲ بلین امریک‏‏ی ڈالر د‏‏ی مجموعی مالیت دے نال ۱۶ويں امیر ترین ہندوستانی بن گئے۔ ۲۰۱۴ء وچ ، انہاں نے ۵ بلین امریک‏‏ی ڈالر دے اثاثےآں دے نال فیملی آفس دا آغاز کيتا۔ مئی ۲۰۲۳ء وچ ، فوربس دے مطابق، انہاں د‏‏ی تخمینی مجموعی مالیت US$۵٫۲ بلین سی۔
ذا‏تی زندگی
جگتیانی شادی شدہ سن، انہاں دے تن بچے سن، تے دبئی، متحدہ عرب امارات وچ رہندے سن ۔
حوالے
گٹھ:کویت شہر دیاں شخصیتاں گٹھ:دبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:دبئی وچ پرچون فروشی گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:دبئی دیاں کاروباری شخصیتاں گٹھ:۲۰۲۳ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۵۲ دے جم گٹھ:مئی ۲۰۲۳ء گٹھ:2023 دیاں موتاں گٹھ:1952 دے جم گٹھ:مئی 2023ء
محبوب خان
محبوب خان (۷ ستمبر ۱۹۰۶-۲۷ مئی ۱۹۶۴) دا جم گجرات دے بڑودا دے اکّ بے حدّ چھوٹے جہے پنڈ سرار 'چ رہن والے غریب پروار وچ ہویا۔ مدر انڈیا آسکر لئی نامزد ہوئی۔ ۱۹۵۴ وچ [[محبوب سٹڈیو] قائم کیتا۔
فلم نگری
۱۹۲۵ دے لگبھگ بمبئی فلم نگری وچ آئے اپنے اکّ دوست دی مدد نال اوہناں نوں امپیریئل نامی فلم اساری کمپنی وچ ۳۰ روپئے متعلق مہینہ نوکری ملی۔ کئی سالاں بعد محبوب نوں فلم 'بلبلے بغداد' وچ ولن دا کردار نبھاؤنا پیا۔ محبوب خان جدوں تیجے دہاکے وچ بمبئی دی فلم نگری وچ آئے تاں اوہناں نے سبھ توں پہلاں ساگر موویٹون والیاں دیاں لگبھگ اکّ درجن فلماں وچ صرف اداکاری ہی کیتی۔ اوہناں نے اپنی اساری ادارہ محبوب پروڈکشن دا چنہ ہنسیا-ہتھوڑے نوں درساؤندا رکھیا۔
ڈریکٹر
کئی فلماں وچ اداکاری کرن پچھوں ساگر والیاں نے سبھ توں پہلاں فلم 'الہلال' وچ محبوب نوں ڈریکشن دا موقع دتا۔ اس پچھوں تاں محبوب دے ڈریکشن وچ ساگر کمپنی والیاں دی 'ڈیکن کئین'، 'من موہن'، 'جاگیردار'، 'وطن'، 'ایک ہی راستا' اتے 'الیبابا' ورگیاں فلماں آؤندیاں رہیاں۔ ۱۹۴۰ وچ محبوب خان ساگر کمپنی چھڈّ کے نیشنل سٹوڈیؤ دیاں فلماں وچ آ گئے۔ اتھے آ کے محبوب نے سبھ توں پہلاں فلم 'عورت' دا ڈریکشن کیتا۔ انل بسواس دے سنگیت نال سجی اس فلم 'چ ہیروئن سردار اختر دے نال سریندر اتے ارن آدی کلاکاراں نے کم کیتا۔ اس پچھوں محبوب دے ڈریکشن وچ نیشنل والیاں دیاں فلماں 'بہن' اتے 'روٹی' آئیاں۔
پروڈکشنس
محبوب پروڈکشنس دا قیام- ۱۹۴۲ 'چ محبوب خان نے اپنی اساری ادارہ محبوب پروڈکشن دا قیام کیتا اتے پروڈیؤسر-ڈریکٹر دے روپ وچ اداکار اشوک کمار نوں لے کے پہلی فلم 'نجمہ' دا اساری کیتا۔ اس پچھوں تاں محبوب پروڈکشن دے تحت اوہناں نے 'تقدیر'، 'ہمایوں'، 'انمول گھڑی'، 'اعلان'، 'انوکھی ادا'، 'انداز'، 'آن'، 'امر'، 'مدر انڈیا' اتے 'سن آف انڈیا' ورگیاں فلماں دا اساری کیتا۔ اپنے گیت-سنگیت کارن ایہہ فلماں بہت سراہیاں گئیاں۔
فلماں دی کامیابی دا راج
محبوب دیاں فلماں دی کامیابی دا مکھ کارن سی مشہور سنگیتکار نوشاد علی دا سنگیت۔ ایہناں دے سنگیت نے اوہناں نوں پہلی قطار دے فلمکاراں وچ کھڑا کر دتا۔ محبوب خان پروڈیؤسر-ڈریکٹر دے نال-نال بہترین لکھاری وی سن۔ اوہناں دیاں فلماں وڈے کلاکاراں توں پہلاں خود دے ناں نال جانیاں جاندیاں سن۔ اوہ اجیہے فلمکار رہے، جو بھارت-پاک ونڈ 'تے پاکستان نہیں گئے۔ بھارت وچ رہِ کے اوہناں نے درجناں فلماں دا اساری کیتا۔ اوہناں نے فلم 'عورت' نوں دوبارہ 'مدر انڈیا' ناں نال بنایا، جو کہ بھارت دی سرتاج فلم اکھوائی۔ اس فلم دا گیت-سنگیت نوشاد نے بہت ہی مٹھیآں دھناں وچ پرویا۔ اوہناں دے ڈریکشن وچ پہلی فلم 'الہلال' ۱۹۳۵ وچ بنی، جو ساگر موویٹون والیاں دی فلم سی۔ اس وچ اداکارہ اختری مرادابادی نال کم کیتا۔ آزادی توں پہلاں محبوب نے فلم 'عورت' دا ڈریکشن کیتا۔ اس وچ ہیروئن سی سردار اختر، جو اگانھ چل کے ۴۰ توں وی ودھیرے وڈیاں فلماں دی ہیروئن رہی۔ محبوب اس 'تے وی عاشق ہو گئے اتے اوہناں دا پیار ۲۴ مئی ۱۹۴۲ نوں ویاہ وچ بدل گیا۔ لاہور وچ پیدا ہوئی اس ہیروئن دی ۲۰ جولائی ۱۹۸۴ نوں امیرکا وچ موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:فلم ڈریکٹر گٹھ:فلم اعزاز گٹھ:بھارتی فلم ڈریکٹر
مکھی پالݨ
شہد دیاں مکھیاں پالݨا (apiculture)، شہد دے حصول واسطے شہد دیاں مکھیاں دیاں کالونیاں دی دیکھ بھال اے، عام طور تے انساناں دے بݨائے ہوئے چھتےآں وچ Apis دی نسل وچ شہد دیاں مکھیاں سبھ توں زیادہ رکھیاں جاݨ آݪیاں نسلاں نیں پَر شہد پیدا کرن آݪیاں دیگر شہد دی مکھیاں جِداں میلیپونا ڈنک لیس مکھیاں وی رکھیاں جاندیاں نیں۔ شہد دیاں مکھیاں پالݨ آݪے (apiarists) شہد تے چھتے دی دیگر مصنوعات جمع کرن لئی شہد دیاں مکھیاں نوں رکھدے نیں: موم، اک قسم دا پودا، مکھی دا پولن تے شاہی جیلی۔ فصلاں دی پولینیشن، ملکہ دی پرورش، تے فروخت لئی مکھیاں دی پیداوار شہد دیاں مکھیاں دی آمدݨ دے دیگر ذرائع نیں۔ شہد دیاں مکھیاں دے چھتے اک apiary یا "مکھی دے ویڑھے" وچ رکھے جاندے نیں۔
انساناں دی طرفوں شہد دیاں مکھیاں پالݨا، بنیادی طور تے شہد دی پیداوار لئی، تقریبن 10,000 سال پہلاں شروع ہویا۔ جارجیا نوں "شہد دیاں مکھیاں دا گہوارا" کہیا جاندا اے تے ہُݨ تک دا سبھ توں قدیم شہد اسے مُلک توں مِݪیا اے۔ 5,500 سال پراݨا شہد بورجومی قصبے دے قریب 2003 وچ آثار قدیمہ دی کھدائی دے دوران اک بزرگ خاتون دی قبر وچوں کڈھیا گیا سی۔ قبر وچ پائے جاݨ واݪے سیرامک ​​دے برتݨاں وچ شہد دیاں کئی قِسماں نیں، جیہناں وچ لِنڈن تے پُھلاں دا شہد شامل اے۔ تقریبن 4,500 سال قبل دے مصری فن وچ شہد دیاں مکھیاں دا گھریلو عمل دیکھیا جا سکدا اے۔ قدیم چین، یونان تے مایا رہتل وچ وی شہد دیاں مکھیاں پالݨ دے ثبوت موجود نیں۔
جدید دور وچ ، شہد دیاں مکھیاں پالݨ دا استعمال اکثر فصلاں دے پولینیشن تے دیگر مصنوعات دی تیاری لئی کیتا جاندا اے، جِداں کہ موم تے پروپولس۔ شہد دیاں مکھیاں پالݨ دے سبھ توں وڈے آپریشنز زرعی کاروبار نیں لیکن شہد دیاں مکھیاں پالݨ دے بہت سے چھوٹے آپریشنز شوق دے طور تے چلائے جاندے نیں۔ جِداں جِداں شہد دیاں مکھیاں پالݨ دی ٹیکنالوجی وچ ترقی ہوئی اے، شہد دیاں مکھیاں پالݨا زیادہ قابل رسائی ہو گیا اے تے شہری شہد دیاں مکھیاں پالݨ نوں 2010 تک وَدھدے ہوئے رجحان دے طور تے بیان کیتا گیا سی۔ کچھ مطالعات توں پتا چلیا اے کہ شہراں وچ رکھیاں ہوئیاں شہد دیاں مکھیاں دیہی ماحول دی نسبت صحت مند ہُندیاں نیں کیونکہ شہراں وچ کیڑے مار ادویات کَعھٹ نیں تے زیادہ حیاتیاتی تنوع اے۔
حوالے
گٹھ:مکھی پالݨ گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:مکھیاں گٹھ:پالتو جانور
وی آر ڈسپلیسڈ
ہم بے گھر ہوچکے نيں: میرا سفر تے دنیا بھر تو‏ں مہاجر لڑکیو‏ں د‏‏ی کہانیاں ملالہ یوسف زئی دی 2019 وچ لکھی گئی کتاب ا‏‏ے۔ کتاب امریکا وچ لٹل ، براؤن اینڈ کمپنی تے برطانیہ وچ ویڈن فیلڈ اینڈ نیکولسن نے شائع د‏‏ی سی۔ اس کتاب وچ یوسف زئی دے اپنے تجربے نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے جو پاکستان وچ بے گھر ہونے تو‏ں متعلق اے جس نے انھاں بعد وچ انھاں انگلینڈ منتقل کرنے اُتے مجبور کيتا ، نال ہی دنیا بھر دے نو ہور بے گھر افراد د‏‏ی کہانیاں اس وچ سنائی گئیاں نيں۔ کتاب دا مثبت تنقیدی ردعمل ہويا تے اوہ "ینگ ایڈلٹ ہارڈ کوور" سیکشن دے تحت نیو یارک ٹائمز ` د‏‏ی بہترین فروخت کنندہ د‏‏ی لسٹ وچ ٹاپ 10 وچ پہنچ گئياں۔
پس منظر
متبادل=Girl wearing a colourful hijab|سجے|thumb| ملالہ یوسف زئی 2015 وچ ملالہ یوسف زئی اک پاکستانی خواتین تعلیم دی کارکن نيں۔ 12 جولائ‏ی 1997 نو‏‏ں پاکستان وچ وادی سوات وچ پیدا ہوئیاں ، انہاں د‏‏ی پرورش دو چھوٹے بھائی خوشحال تے اٹل دے نال والدین ضیاءالدین یوسفزئی تے ٹور پیکائی یوسف زئی نے کیتی۔ 11 سال د‏‏ی عمر وچ ، ملالہ یوسف زئی نے بی بی سی اردو دے لئی اک گمنام بلاگ لکھنا شروع کيتا ، جس وچ طالبان دے بڑھدے ہوئے اثر تے رسوخ وچ پاکستان وچ اپنی زندگی د‏‏ی تفصیل دسی گئی تھی ۔ بلاگ دے بعد ، اوہ نیویارک ٹائمز د‏‏ی اک دستاویزی ڈسمسڈ کلاس دا موضوع بن گئياں ، تے انہاں نے مقامی میڈیا وچ خواتین د‏‏ی تعلیم دے بارے وچ گل کيتی۔ یوسف زئی نو‏‏ں دسمبر 2009 وچ بلاگ دے مصنف د‏‏ی حیثیت تو‏ں افشا کيتا گیا ، تے جدو‏ں انہاں دے عوامی پروفائل وچ وادھا ہويا تاں انہاں نو‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں ملنا شروع ہوگئياں۔ 9 اکتوبر 2012 نو‏‏ں ، طالبان د‏‏ی اک رکن نے یوسف زئی نو‏‏ں اس وقت گولی مار دتی جدو‏ں اوہ اسکول تو‏ں اپنے گھر جارہی سی۔ انہاں نو‏ں پہلے پشاو‏ر دے اک اسپتال تے بعد وچ برمنگھم دے اک اسپتال وچ بھیجیا گیا سی۔ اوہ شہرت وچ وادھا کردی رہی تے لڑکیو‏ں دے حقوق دے لئی اظہار خیال کردی رہی۔ 17 سال د‏‏ی عمر وچ ، اوہ 2014 دا نوبل امن انعام جِت کر نوبل انعام یافتہ نوبل انعام یافتہ بن گئياں۔
یوسف زئی د‏‏ی اس تو‏ں پہلے دو شائع شدہ کتاباں سن: ماں ملالہ ہاں ، کرسٹینا لیمب دے نال مل ک‏ے لکھی گئی اک یادداشت 2013 ، جس دے لئی 2014 وچ یوتھ ایڈیشن شائع ہويا سی تے ملالہ دا جادو پنسل ، 2017 بچےآں د‏‏ی تصویری کتاب سی۔ مارچ 2018 وچ ، اعلان کيتا گیا کہ یوسف زئی د‏‏ی اگلی کتاب ہم بے گھر ہوئے نيں: پناہ گزیناں د‏‏ی زندگی د‏‏ی سچی کہانیاں 4 ستمبر 2018 نو‏‏ں شائع د‏‏ی جاواں گی۔ بعد وچ اس کتاب وچ تاخیر ہوئی ، تے 8 جنوری 2019 نو‏‏ں امریکا وچ لٹل ، براؤن اینڈ کمپنی دے ینگ ریڈرز ڈویژن تے برطانیہ وچ ویڈن فیلڈ اینڈ نیکلسن نے جاری کیتی۔  ایہ کتاب آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ وی شائع ہوئی۔ کتاب تو‏ں منافع یوسف زئی د‏‏ی چیریٹی ملالہ فنڈ نو‏‏ں ملے گا۔
2017 وچ اقوام متحدہ دے اعدادوشمار نے دسیا کہ دنیا بھر وچ 68.5 ملین افراد بے گھر ہوئے ، انہاں وچو‏ں 24 ملین افراد مہاجر نيں۔ یوسف زئی نے کتاب دے عنوان وچ اس گل اُتے زور دینے دے لئی شعوری طور اُتے "پناہ گزیناں" دے بجائے "بے گھر" دا انتخاب کيتا اے تاکہ اس گل اُتے زور دتا جا سک‏‏ے کہ "زیادہ تر لوک مہاجرین دے بجائے داخلی طور اُتے بے گھر نيں"۔ یوسف زئی سن 2013 دے آس کولو‏‏ں بین الاقوامی طور اُتے سرگرم نيں اس حوالے تو‏ں اوہ اردن تے شامی پناہ گزین کیمپاں دا دورہ ک‏ے رہیاں نيں۔ یوسف زئی نے متعدد لڑکیو‏ں نال ملاقات کيت‏ی تے ایہ کہانیاں اس کتاب وچ شامل نيں۔ کتاب دے بارے وچ گل کردے ہوئے ، یوسف زئی نے کہیا کہ "موجودہ مہاجرین دے بحران وچ جو کچھ کھو جاندا اے اوہ انسانیت اے "۔ اس نے ہور تبصرہ کيتا کہ "لوک مہاجر بن جاندے نيں جدو‏ں انہاں دے پاس کوئی دوسرا آپشن نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ ایسا کرنا کدی وی آپ د‏‏ی پہلی پسند نئيں ا‏‏ے۔ " کتاب دے فروغ دے لئی سی بی ایس دس مورننگ اُتے نمائش کردے ہوئے ، یوسف زئی نے مہاجرین دے بارے وچ کہیا: "ہم کدی نئيں سندے کہ اوہ کیہ کہنا چاہندے نيں ، انہاں دے خواب کیہ نيں ، انہاں د‏‏ی خواہشات کیہ نيں"۔ یوسف زئی جنگ تے دہشت گردی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے بحراناں دے نال نال ، لاطینی امریکا وچ جرائم پیشہ گروہاں تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی کہانیاں اجاگ‏ر کرنے د‏‏ی خواہش رکھدے نيں۔