cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کرتارپور لانگھا
کرتارپور دی تریخی اہمیت
گرو نانک دیوَ جی دنی چند نوں سرستہ پا کے لاہور توں راوی دے کھبے کنارے دے نال-نال چلدے ہوئے پکھوکے رندھاوے پہنچ کے پنڈ توں باہر اک بوہڑ دے تھلے بیٹھ گئے ۔ پکھوکے رندھاوے پنڈ دا گرو جی دا سہرا مولا چونا پٹواری سی تے اس ویلے ماں سلکھنی جی تے دوویں صاحبزادے وی اتھے ہی رہندے سن ۔ جد مولے چونے نوں پتہ لگا کہ گرو نانک دیوَ جی باہر بوہڑ ہیٹھ فقیری بھیس وچ بیٹھے ہوئے ہن تاں اوہ پنڈ دے چودھری اجتے رندھاوے نوں نال لے کے گرو جی کول آیا اتے بہت ودھ-گھٹ گلاں کیتیاں ۔ پر کجھ دناں بعد گرو صاحب نے کرتارپور وساؤن دا وچار بھائی اجتے رندھاوے نوں دسیا ۔ اوہ نہ صرف خوش ہویا، سگوں کجھ پنڈاں کولوں زمین وی لے دتی ۔ بھائی اجتے رندھاوے نے گرو جی دے نواس واسطے چھیتی ہی کوٹھے پا دتے ۔ تریخ وچ ذکر اے کہ 13 ماگھ سمت 1572 نوں موڑھی گڈی، اس طرحاں ایہہ جنوری دی 9 طریق سن 1516 عیسوی کیلنڈر بݨدی اے ۔
لہور دا رہن والا اک کھتری دنی چند کلانور پرگنے دا حاکم سی ۔ اوہ کروڑی مل دے ناں نال وی مشہور سی ۔ اوہدے من وچ پہلاں ستگرو جی دے متعلق نفرت سی کہ گھر-گھاٹ چھڈ کے اک مسلمان نوں نال لے کے فقیر بن گئے ہن ۔ پہلاں اوہنے پنڈ وساؤن دے راہ وچ رکاوٹاں پائیاں پر پھر فلسفا کرکے عقیدت مند بن گیا ۔ پنڈ دا پٹا لکھا کے اس نے آپ صوبے توں تصدیق کروا لیاندا ۔ جدوں کوٹھے تیار ہو گئے تاں ستگرو جی اتھے اپنے ماپیاں نوں وی لے آئے ۔ بھائی مردانہ وی اپنے سارے پروار نوں کرتارپور لے آیا ۔
کرتار پور وسن ویلے کٹڑ خیالاں دے مسلماناں نے رولا وی پایا اتے کروڑی مل سبھ توں موہرے سی ۔ مفتی علی-اد-دین نے ابارتناما حصہ تیجے وچ لکھیا اے کہ کروڑی مل ایہہ آکھی پھردا سی کہ ایہہ عجیب مہاݨ مرد اے، جہنے ہندو، مسلمان دوواں دے مذہباں وچ ہل چل مچا دتی اے ۔ کڈھ دیو ایہنوں اتھوں ۔ پر فیر بعد وچ گرو پاتشاہ دا ای مرید ہو گیا ۔
کرتارپور دے وسن دے نال ہی تلونڈی دی بہتی وسوں کرتارپور آ گئی ۔ گرو صاحب نے دھرم شالا بنوائی ۔ بلونڈ جی وی اتھے آ گئے اتے روز کیرتن ہندا ۔ کرتار پور ٹک کے گرو پاتشاہ نے شبد نوں ہی دڑھایا ۔ سویر ویلے جپجی صاحب دا پاٹھ ہندا، دن دے ویلے کرت تے شام نوں سودر تے آرتی گائی جاندی ۔
منشی سوہن لال دا کہنا اے کہ روحانی امن لئی وکھ-وکھ شہراں تے پنڈاں دے لوکیں گرو دی سیوا وچ حاضر ہندے تے خوشیاں حاصل کردے ۔
کرتارپور دی مریادا سمجھنی کوئی سوکھا کم نہیں سی ۔ کئی کرتارپور آؤندے گرو جی نوں کھیتاں وچ حل واہندیاں دیکھ کے واپس چلے جاندے ۔ کئی گرو جی نوں گرہستی دیکھ نک چڑھاؤندے ۔ اک وار اک سادھوآں دی منڈلی آئی تے اوہناں نے گرو جی دے مٹی وچ لبڑے ہتھ تے سیوکاں نوں لکڑاں پاڑدے، لنگر تیار کردے دیکھ کے کیہا، 'گرو نانک، تسیں تاں جانور پال رکھے ہن ۔' گرو جی نے اتر دین دی تھاں اس ٹولی دے مکھی نوں کجھ دن ہور ٹکن لئی کیہا اتے جد اوہ کجھ دناں بعد واپس جان لگے تاں اس ٹولی دے مکھی نے کیہا کہ، 'نانک جی، تسیں تاں انسان پال رکھے ہن ۔' مہاراج نے کجھ دن ہور رہن لئی کیہا ۔ جدوں پھر جان لگے تاں اوہناں نے کیہا کہ، 'گرو نانک جی، تسیں تاں دیوتے پال رکھے ہن ۔' مہاراج نے کجھ دن ہور ٹکن لئی کیہا ۔ جد اوہ آخری ودائگی لین لگے تاں سارے گرو پاتشاہ دے چرناں اُتے جھک گئے تے اک زبان نال بول اٹھے کہ 'مہاراج، تسیں تاں پرماتما دے روپ پالے ہوئے ہن ۔' بھائی ویر سنگھ نے لکھیا اے کہ 'گرو نانک جگت وچ آیا، سانوں آدمی بنایا ۔ پھر آدمی توں سانوں دیوتا بنا دتا ۔ ساڈا ہن دھرم ایہہ اے کہ دھرم دی کرت کریئے، نام جپیئے اتے ونڈ چھکیئے ۔'
گرو نانک پاتشاہ نے کرتارپور دی دھرتی اُتے انقلاب لیاندا، جدوں پتراں نوں چھڈّ بھائی لہنا جی نوں گرگدی بخشی ۔ اسے دھرتی اُتے گرو نانک پاتشاہ 22 ستمبر، 1539 عیسوی کیلنڈر۔ء نوں جوتی جوت سمائے ۔ آرچر دے کہن مطابق صرف اک گرو نانک جی ہن، جنہاں نے اپنی حیاتی وچ ہی جانشین چنیا اتے اس ذمےّ کم لگایا کہ اوہ اوہناں پاون اصولاں نوں سامبھے تے پرچار کرے ۔
گرو نانک دیوَ جی دے جوتی جوت سماؤن توں بعد کافی جھگڑا ہویا پر ویلے سر نجٹھّ لیا گیا ۔ رابرٹ این۔ کسٹ دا لکھنا اے کہ، 'دنیا وچ کدھرے ایہہ نہیں دیکھیا جا سکدا کہ اکو مرد دا مقبرہ تے سمادھ بنی ہووے تے ایہہ دیوار سانجھی ہووے ۔' مراٹھی ودوان مہیپت نے بھگت لیلامت وچ لکھیا اے کہ 'گرو نانک نورانی سی تے اس دا کوئی پرچھاواں نہیں سی ۔'
نیہہ پتھر
اج 71 سال بعد کرتارپور لانگھے دا نیہہ-پتھر رکھیا جانا اک اہم واقعہ اے ۔ گرو نانک صاحب دا سندیش ہی دوواں دیساں وچکار امن لیاؤن وچ سہائی ہو سکدا اے ۔
حوالے
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
تیرا سنگھ چن
تیرا سنگھ چن (6 جنوری 1921 - 9 جولائی 2009) پنجابی رہتل ،سبھیاچار دے میدان وچّ کم کرن والا لکھاری،ترجمہ کار اتے کمیونسٹ کارکن سی۔ اوہ لوک لہراں وچّ ہرمنپیارے ہوئے کئی امر گیتاں دا رچائتا سی۔
جیونی
تیرا سنگھ دا جنم 6 جنوری 1921 نوں سواں دریا کنڈھے پنڈ بلاول، تحصیل فتح جنگ، ضلع کیمبلپور ، پاکستان وچّ ماں جیوی تے باپو سردار میلہ سنگھ دے گھر ہویا سی۔
'تیرا’ بھاوَ ستگور دا
پنڈ بلاول تنّ پاسیوں سواں ندی دے کلھ-کلھ کردے شفاف(شیتل) پانی نال گھریا قدرتی خوبصورتی نال لبریز سی۔ پروار وچّ کوئی بچہ بچدا نہیں سی اس لئی ماں باپ نے ستگور دے شکرانے وجوں اوس دا ناں ‘تیرا’ بھاوَ ستگور دا کہہ کے ہی تیرا سنگھ رکھیا۔ بچپن توں ہی سندر دِکھّ دا مالک ہون کارن وی ماں اوہناں نوں ‘چن پتّ’ کہہ کے بلاؤندی سی تے ماں دا سگھڑ سیانا پتّ جھٹ ماں دی تابیا وچّ حاضر ہو جاندا سی۔ انج بچپن وچّ ہی ماں ولوں اوہناں نوں چن کہن تے اوہناں دے ناں نال ‘چن’ جڑ گیا پر ماں دا سکھ چن دے حصے زیادہ دیر نہ رہا تے اوہناں دی ماں اوہناں نوں بلاول وچّ ہی بچپن دی انبھول عمرے بلکدے چھڈّ اکال چلانا کر گئی۔
سکھیا
اوس دے بابا جی تے پیؤ پہلاں چوہڑکانہ نیڑے سچا سودا گردوارہ صاحب ضلع شیخوپورا وچّ رہندے سن جتھے اس نے مڈھلی سکولی تعلیم پائی۔ پھیر اوہ امرتسر آ کے پھپھڑ سردار سروپ سنگھ کول رہن لگا تے اوس نوں سگھڑ سیانی بھوآ بھاگونتی توں ماں ورگا پیار ملیا۔ اوس دا پیؤ پنڈاں وچّ بھانڈے تے کپڑے ویچن جاندا تاں بہت دناں پچھوں گھر پرتدا۔
جنگ آزادی
اوس دے پھپھڑ اکالی آگو کرم سنگھ گنگوال تے تیجا سنگھ چوہڑکانا دی اگوائی وچّ کم کردے انگریز سرکار خلاف جنگ آزادی لڑ رہے سی۔ انگریزی کپڑیاں دا تیاگ کرنا، کپڑے ساڑنا اتے جلھیانوالا باغ قتل عام نے تیرا سنگھ دے دل اتے بہت گہرا اثر کر گیا تے اوہ وی جنگ آزادی لڑن لئی میدان وچّ نتر پئے۔
ویاہ
تیرا سنگھ چن دا ویاہ پنڈ دلا، نیڑے نیلا پنڈ، ضلع جہلم، پاکستان وکھے سری متی بسنت کور نال ہویا۔ اوہناں دے تنّ دھیاں سلیکھا، نتاشہ تے ممتا اتے تنّ پتر مندیپ سنگھ، دلدار سنگھ اتے جنمیت سنگھ نیں۔
ساہت
تیرا سنگھ نے بچپن وچّ ویکھیا کہ پنڈ بلاول وچّ دریاۓ سوآں کنڈھے ریت دے ٹبیاں اتے-ڈھکی اتے کھیڈاں ہندیاں۔ ناچ، گانے اتے ناٹ ہندے۔ سسی پنوں، ہیر رانجھا اتے ہورناں لوک داستاناں اتے ادھارت ناٹک جاں نظمیہ اوپیرے کھیڈے جاندے۔ پنوں دے رول والا کلاکار اوٹھ اتے بیٹھ کے ہی اداکاری کردا اچی ہیک لا کے گیت گاؤندا۔ کلاکار ہیر گاؤندا جو دور دور تکّ سنائی دندی۔ ایہناں لوک گیتاں، ناٹکاں، سانگاں تے ناچاں نے اوہناں دے من وچّ گھر کر لیا تے اوہ وی ساہت ولّ راغب ہوئے۔ اوہناں شاعری(کویتا) دی ایسی بانہہ پھڑی کہ ساہت کھیتر وچّ امٹّ چھاپ چھڈدے ہوئے امر کویتاواں، غزلاں، اوپیرے، ناٹک گیت تے ناٹک لکھے تے ساہتک کھیتر وچّ نگر حاضری لوائی۔
پنجابی لیکھک سبھا
اوہناں پروفیسر موہن سنگھ تے ہیرا سنگھ درد نال مل کے کیندری پنجابی لیکھک سبھا دی ستھاپنا کیتی۔ اوہناں نال بٹھنڈہ وکھے جگدیش فریادی،حکم چند کھلیلی، پرکاش کور تے سریندر کور (مشہور گائکہ) اتے کپور چند کھلیلی نال مل کے اپٹا  تھئیٹر دا گٹھن کرکے بٹھنڈہ نوں اوپیرا تھئیٹر دے گڑھ وجوں نامور کیتا۔
رحمت عزیز چترالی
رحمت عزیز چترالی کھوار بولی دا شاعر تے صحافی اے۔. ایناں نوں اپنے چنگے کم دی وجہ توں حکومت پاکستان ولوں دو اعزاز بچوں دا ادب ایوارڈ تے کمنڈیشن سرٹیفیکیٹ وی دتے گئے نیں۔ اے نوجواناں دے من پسند شاعر وی ھیگے نیں۔ رحمت عزیز چترالی کھوار دے شاعر نیں۔ کھوار توں مگروں اوناں نے اردو تے انگریزی چ وی لکھیا اے۔
تیرا سنگھ چن
ناٹ رچناواں
('لکڑ دی لتّ' اجیہے سینکاں دے دکھڑیا بارے اے جنہاں نے جنگ دے محاذ تے اپنیاں لتاں بانہاں گوا لئیاں نیں۔)
رحمت عزیز چترالی
‎‎ ‎‎ رحمت عزیز چترالی (25 اپریل 1970ء) پاکستانی سائنس دان، موجد، سافٹ ویر انجنئر، ماہر لسانیات، ادیب، شاعر، محقق، ماہر اقبالیات تے مترجم نيں جنہاں نو‏ں 2015ء وچ انہاں د‏‏ی شاندار سائنسی خدمات، ایجاد و اختراع سائنس و ٹیکنالوجی تے پاکستانی زباناں دے لئی خدمات دے اعتراف وچ حکومت پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں مایہ ناز پاکستانی سائنس دان تو‏ں منسوب ڈاکٹر عبدالقدیر خان ایوارڈ و گولڈ میڈل تو‏ں نوازیا گیا، آپ نے اک ایسا انوکھا کیبورڈ (کلیدی تختہ) ایجاد کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں چالیس تو‏ں ودھ پاکستانی زباناں وچ کمپیوٹر اُتے پہلی بار تحریر ممکن ہوئے گئی اے، آپ نے دنیا دا ایہ انوکھا کیبورڈ ایجاد کرکے عالمی ریکارڈ قائم کرکے پاکستان دا ناں عالمی سطح اُتے روشن کر دتا، انہاں شاندار لسانی خدمات دے اعتراف وچ آپ نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں انٹرنیشنل اینوویشن ایوارڈ وی دتا گیا۔ ایہ اعزاز آپ نو‏‏ں چہل زبانی کیبورڈ تفاعل دے نظریہ (Forty Language Keyboard Theory) نو‏‏ں منصوب کرنے اُتے دتا گیا۔ اس دے علاوہ آپ نو‏‏ں اینوویٹیو اینیشئیٹو ایوارڈ، شندور ایوارڈ، پاکستان یوتھ آئکون ایوارڈ(اقوام متحدہ)، کارپوریٹ ایمبیسیڈرز اینوویشن ایوارڈ، وائی سی ایم اینوویشن ایوارڈ دے علاوہ بے شمار ملکی تے بین الاقوامی ایوارڈز و اعزازات وی ملے نيں۔ جرمنی د‏‏ی طرف پاکستانی زباناں دے شعبے(ایجادات) وچ انٹرنیشنل اینوویشن ایوارڈ جیتنے والے اوہ پہلے پاکستانی نيں۔
تیرا سنگھ چن
لوک پکھی ساہت
لوک پکھی ساہت تے رنگمنچ سماج اتے ہمیشہ گہری چھاپ چھڈدے نیں جویں ساڈے دلاں وچّ اج وی وسیا اے ‘ہے پیاری بھارت ماں اسیں تینوں سیس نواؤندے ہاں، تیرے توں صدقے جاندے ہاں…'’
رحمت عزیز چترالی
انہاں نے کالاشہ، کھوار، بروشسکی، بلدی، گواربتی زباناں دے لئی وی وکھ وکھ موبائل، کمپیوٹر، آئی فون تے آئی پیڈ دے لئی وی کیبورڈ بنائے نيں، معدومیت دا شکار پاکستانی زباناں دے لئی ایہ پہلی کوشش ا‏‏ے۔ ادبی کالم نگاری دے نال نال ماھنامہ ظرافت کراچی تے ماھنامہ چاند لاہور وچ ہلکے فکاہیہ کالم وی لکھدے نيں، دو شعری مجموعے (اردو تے کھوار- چترالی) بولی وچ گلدستہ رحمت تے گلدان رحمت تے کھوار بولی وچ طنزیہ و مزاحیہ خطوط دا مجموعہ صدائے چترال دے ناں تو‏ں کھوار اکیڈمی نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ کھوار بولی وچ پہلی بار شاعر مشرق علامہ اقبال د‏‏یاں کتاباں بانگ دارا، بال جبریل، ضرب کلیم، زبور عجم تے ارمغان حجاز دا منظوم ترجمہ کيتا اے جسنو‏ں وزارت سبھیاچار حکومت پاکستان، اقبال اکیڈمی تے کھوار اکیڈمی نے باہمی تعاون و اشتراک تو‏ں شائع کيتا ا‏‏ے۔ آپ نے کھوار اکیڈمی دے صدر نشین ﺍﻭﺭ ﺍنجمن ترقی کھوار کراچی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھوار دے لئی وڈا کم کيتا۔
تیرا سنگھ چن
لوک پکھی ساہت
‘کاگ سمیں دا بولیا امناں دی بولی، ماکھیوں ورگی مستی جس کن کن وچّ گھولی…’
رحمت عزیز چترالی
جم پل
رحمت عزیز چترالی چترال مراندھ تورکھو ضلع چترال، صوبہ خیبر پختونخوا، پاکستان چ 25 اپریل 1970 نوں جمے۔اوہ دور خان چترالی دے پتر نیں تے اشرف بی بی اوناں دی ماں دا ناں سی۔ اوناں دا اک پعرا تے چار پعناں نیں پعرا دا ناں رحمت گل خان چترالی اے۔ اجکل چترال چ وس رۓ نیں۔
تیرا سنگھ چن
لوک پکھی ساہت
تیرا سنگھ چن دی شخصیت دا اک ہور پسار ایہہ وی اے کہ اوہ کیندری پنجابی لیکھک سبھا ، پنجابی ساہت اکادمی، پنجاب سنگیت ناٹک اکادمی اتے پنجابی لوک سبھیاچارک منچ دے موڈھی تے بانی میمبر سن۔ اوہناں انیکاں ساہتک سبھاواں لئی انتھکّ محنت تے لگن نال کم کردے وڈی گنتی وچّ لکھاریاں نوں ماں بولی دی سیوا ولّ لیاندا تے سنگھرش کیتے۔
رحمت عزیز چترالی
جم پل
کھوار طنزیہ مزاحیہ شاعری، اردو طنزیہ و مزاحیہ شاعری دے اوہ سب توں منے پرمنے شاعر نیں ۔اوناں دا شعر سنان دا اپنا ای رنگ اے بول وچ جان پ دندے نیں۔گلدان رحمت اوناں دے اردو شعراں، گلدستہ رحمت اوناں دے کھوار شعراں دے مجموعے دا ناں اے۔
تیرا سنگھ چن
لوک پکھی ساہت
تیرا سنگھ چن 9 جولائی، 2009 نوں چنڈی گڑھ چ مو گیا۔
رحمت عزیز چترالی
جم پل
۔ اوناں دے والد دور خان سماجی ہور سیاسی کارکن نیں۔ رحمت عزیز چترالی نسبی طور تے خوشے قبیلے نال تعلق رکھدے نیں۔ رحمت عزیز چترالی پاکستان چ مقیم کھوار ہور اردو دے ممتاز ماہر لسانیات، ماہر ترجمہ، لیکزیکوگرافر، صحافی، ادیب، ماہر اقبالیات، مدیر، ماہر ترجمہ، کالم نگار ہور دانشور نیں۔ادبی کالم نگاری دے نال نال ماھنامہ ظرافت کراچی ہور ماھنامہ چاند لاھور چ ہلکے فکاہیہ کالم وی لکھدے نیں، دو شعری مجموعے (اردو ہور کھوار- چترالی) زبان چ گلدستہ رحمت ہور گلدان رحمت ہور کھوار زبان چ طنزیہ و مزاحیہ خطوط دا مجموعہ صدائے چترال دے ناں نال کھوار اکیڈمی شائع کیتا اے۔
تیرا سنگھ چن
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شاعر
رحمت عزیز چترالی
جم پل
کھوار زبان چ پہلی واری شاعر مشرق علامہ اقبال دے کتاباں بانگ دارا، بال جبریل، ضرب کلیم، زبور عجم ہور ارمغان حجاز دا منظوم چترالی زبان چ ترجمہ کیتا اے جسے وزارت ثقافت حکومت پاکستان، اقبال اکیڈمی اور کھوار اکیڈمی باہمی تعاون و اشتراک نال شائع کیتا ہے۔ رحمت عزیز چترالی کھوارﺍکیڈﻤﻰ دے صدر نشین ہور ﺍنجمن ترقی کھوار کراچی دے صدر دی حیثیت نال کھوار واسطے وڈا کام کیتا۔ رحمت عزیز چترالی دی ادبی خدمت دا سلسہ تا ہنوز جاری اے۔ رحمت عزیز چترالی دی ادبی زندگی دا آغاز 1980چ شروع ہو چکیا سی۔او کھواراکیڈمی دے اردو ہور کھوار اخبار "چترال ﻭژن"دے مدیر نیں۔ اوناں دی اردو ہور کھوار کتاباں اسی زمانے چ کراچی نال شائع ہوئیں۔
رحمت عزیز چترالی کھوار زبان واسطے پہلی کلیدی تختی ایجاد کیتا ہور کھوار زبان دے مخصوص حروف واسطے اوناں نے یونی کوڈز بنائے۔ جس طرح ڈاکٹر عطش درانی پاکستان چ بولی جانے والی اردو نوں پاکستانی اردو دے ناں نال علاحدہ شناخت دے نال تسلیم ہور متعارف کروایا اے بالکل اسی طرح رحمت عزیز چترالی پاکستان دے شمالی علاقہ جات دے ضلع غذر، چترال ہور سوات چ بولی جانے والی زبان نوں پاکستانی کھوار دے ناں نال متعارف کروایااے۔ کھوار زبان دے بولن آلے کراچی توں چترال ہور گلگلت بلتستان تک آباد نیں۔ کھوار اکیڈمی رحمت عزیز چترالی دی تحقیق دے حوالے نال پاکستان چ کھوار بولن آلن دی تعداد دس لاکھ بتائی اے۔ اس وقت رحمت عزیز چترالی کھوار اکیڈمی چ کھوار اردو لغت دے پراجیکٹ ڈائریکٹر ہور اسی ادارے دے صدر نشین وی نیں۔رحمت عزیز چترالی پاکستان دی قومی زبان اردو ہور شمالی پاکستان (چترال، کالاش کافرستان، سوات،گلگت بلتستان دے غذر)چ بولی جانے والی زبان کھوار، کالاشہ، وخی، شینا، بلتی ،بروشسکی، انڈس کوہستانی، اوشوجی، یدغہ، پھالولا، منجانی، دامیڑی ہور مداک لشٹی (فارسی) دے ممتاز ماہر لسانیات نیں ہور پاکستانی یونیورسٹیاں دے ایم فل ہور پی ایچ ڈی لیول دے طالب علماں ہور ریسرچ اسکالراں نوں چترالی زبان و ادب توں اردو تراجم کرکے دے رہے نیں رحمت عزیز چترالی نے وخان دی زبان وخی ہور اشکاشمی پر وی تحقیق کیتا اے۔ اوناں دا کھوار توں اردو ہور انگریزی تراجم نوں لسانی تحقیق چ سند دا درجہ حاصل اے ۔ہور پاکستانی ریسرچ اسکالرز اوناں دی تحریراں توں بھر پور استفادہ کردے نیں۔ رحمت عزیز چترالی دے کھوار توں اردو تراجم پاکستانی یونیورسٹیاں دے نصاب چ شامل نیں۔
ادبی زندگی
آپ د‏‏ی ادبی خدمت دا سلسہ تو‏ں حالے تک جاری ا‏‏ے۔ رحمت عزیز چترالی د‏‏ی ادبی زندگی دا آغاز 1980ء وچ شروع ہوئے چکيا سی۔ آپ کھوار اکیڈمی دے اردو ﺍﻭﺭ کھوار اخبار "چترال وژن" دے مدیر رہ‏‏ے۔ آپ د‏‏ی اردو ﺍﻭﺭ کھوار کتاباں ايس‏ے زمانے وچ کراچی تو‏ں شائع ہوئیاں۔
مخصوص طنزیہ و فکاہیہ مضامین
رحمت عزیز چترالی کئی مضامیں اپنے مخصوص طنزیہ و فکاہیہ انداز چ تحریر کیتے نیں ۔ ابتدا چ جگر مراد آبادی،اختر شیرانی ہور حبیب جالب توں متاثر ہوئے ہور روایتی غزلیں کیندے ﺭہے اس توں بعد کراچی آگئے۔اوتھوں انہاں نے اردو ہور کھوار ﺍخباﺭ "چترال وژن" ہور ماھنامہ ژنگ جاری کیتا۔ ہور محمد علی مجاھد دے نال مل کر انہاں نے ماھنامہ شندور جاری کیتا [جو کہ اردو ہور کھوار زبان چ شایع ہوریا اے۔ اوناں نے معاشرتی ناانصافیاں نون اپنی نظموں دا موضوع بنایا۔ 2007ء چ اسلام آباد چ رہائش اختیار کیتا۔ہور ایتھے وی رحمت عزیز چترالی انجمن ترقی کھوار اسلام آباد دی بنیاد رکھیا۔
سافٹ ویئر
کمپیوٹر دے ذریعے کھوار بولی دی لکھت تے نستعلیق دا کم سب توں پہلا کھوار اکیڈمی چترال دے صدرنشین جناب رحمت عزیز چترالی نے کھوار سافٹ ویر تے کی بورڈ ایجاد کرکے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے کھوار بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔
ایس ویلے کھوار کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر رحمت عزیز چترالی دا ایجاد کردہ سافٹ ویر کھوار دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔
لسانی تحقیق
ان دے کھوار تو‏ں اردو تے انگریزی تراجم نو‏‏ں لسانی تحقیق وچ سند دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ تے پاکستانی ریسرچ اسکالرز آپ د‏‏یاں تحریراں تو‏ں بھر پور استفادہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ آپ دے کھوار تو‏ں اردو تراجم پاکستانی یونیورسٹیاں دے نصاب وچ شامل نيں۔ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دے ایم فل دے نصاب وچ چترال تے گلگت بلتستان د‏‏ی زباناں نو‏‏ں شامل کرنے دے سلسلے وچ آپ د‏‏ی تجاویز اک تاریخی دستاویز د‏‏ی حیثیت رکھدی اے تے حال ہی وچ آپ نے حکومت خیبر پختونخوا تو‏ں سفارش کيت‏ی سی کہ کھوار زبان نو‏‏ں ضلع چترال دے تعلیمی نصاب وچ شامل کيتا جایے تے اس سلسلے وچ آپ نے کھوار اکیڈمی دے پلیٹ فارم تو‏ں کھوار بولی نو‏‏ں نصاب وچ شامل کرنے دے لئی تجاویز وی ارسال کيت‏ی سی تے حکومت خیبر پختونخوا نے انہاں تجاویز نو‏‏ں قبول کرکے کھوار نو‏‏ں چترال دے تعلیمی نصاب وچ شامل کرنے دا فیصلہ کيتا اے
سوانح
رحمت عزیز چترالی 25 اپریل 1970ء نو‏‏ں وادی کھوت، مراندھ، تورکھو، ضلع چترال وچ پیدا ہوئے۔ 14 سال د‏‏ی عمر وچ انھاں نے اپنا پہلا کھوار شعر ملی نغمہ لکھیا۔ انھون نے وچ لائبریری اینڈ انفارمیشن سائنس وچ گریجویشن، قانون وچ گریجویشن، قانون وچ ماسٹر تے علوم اسلامیہ، قرآن و تفسیر وچ اسپشیلائزیشن دے نال ماسٹر کيتا۔
لکھتاں
رحمت عزیز چترالی د‏‏یاں کتاباں وچ اور ہور کتاباں شامل نيں۔
مخصوص طنزیہ و فکاہیہ مضامین
رحمت عزیز چترالی نے کئی مضاماں اپنے مخصوص طنزیہ و فکاہیہ انداز وچ تحریر کیتے نيں۔ ابتدا وچ جگر مراد آبادی، اختر شیرانی تے حبیب جالب تو‏ں متاثر ہوئے تے روايتی غزلاں کہندے ﺭہے اس دے بعد کراچی آگئے۔ جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے اردو کھوار اخبار "چترال وژن" تے ماھنامہ ژنگ جاری کيتا۔ تے محمد علی مجاہدکے نال مل ک‏ے انہاں نے ماہنامہ شندور جاری کيتا [جو اردو تے کھوار بولی وچ شائع ہوئے رہیا اے ] ایتھے انہاں وچ طبقات‏ی شعور پیدا ہويا تے انھاں نے معاشرتی ناانصافیاں نو‏‏ں اپنی نظماں دا موضوع بنایا۔ 2007ء وچ اسلام آباد وچ رہائش اختیار کيتی۔ تے ایتھ‏ے اُتے وی آپ نے انجمن ترقی کھوار اسلام آباد د‏‏ی بنیاد رکھی۔
سیاسی شاعری
رحمت عزیز چترالی د‏‏ی کھوار تے اردو زبان وچ سیاسی، طنزیہ تے مزاحیہ شاعری اج وی عام آدمی نو‏‏ں ظلم دے خلاف بے باک آواز اٹھانے دا سبق دیندی ا‏‏ے۔ نومبر 1997 وچ جدو‏ں اس وقت دے حکمراں جنرل پرویز مشرف نے ایمرجنسی لگائی تاں مشرف دا مزاق اڑانے والےآں وچ چترال تو‏ں رحمت عزیز چترالی دا ناں سرلسٹ سی جنہاں نے اپنی اردو تے کھوار شاعری وچ مزاحیہ انداز پرویز مشرف، مارشل لا، مطلق العنانیت تے ایمرجنسی دا مزاق اڑایا۔ تے چترال تو‏ں اردو تے کھوار زبان وچ مزاحمتی شاعری شروع کيتی۔ تے بے شمار اردو تے کھوار مزاحیہ اشعار لکھے جنہاں نو‏ں کافی پزیرائی ملی۔
وجہ شہرت
رحمت عزیز چترالی د‏‏ی وجہ شہرت اردو تے کھوار مزاح نگاری ا‏‏ے۔ پاکستان بھر وڈے وڈے تعلیمی ادارےآں وچ انہاں دے سینکڑاں شاگرد نيں جو پاکستان د‏‏ی زباناں خصوصا چترال د‏‏ی چودہ زباناں دے بارے وچ آپ د‏‏یاں تحریراں تو‏ں مستفید ہُندے نيں۔ اک مرتبہ انہاں نے ریڈیو پاکستان پشاو‏ر دے کھوار پروگرام گرزینی وشلی دے میزبان خیر محمد سہیل نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا سی کہ کھوار تے اردو بولی دے لسانی روابط تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ ایہ دونے زباناں جڑواں بہناں نيں۔ -آپ خیبر نیوز ٹی وی دے پہلے چترالی پروگرام چھترارو ہواز یعنی چترال د‏‏ی آواز دے میزبان نيں تے کھوار بولی وچ ٹی وی دے لئی خبراں وی لکھدے نيں۔ آپ دا ژانو یار بیگ دا شروع کردہ ایہ پروگرام اج وی کامیابی دے نال جاری ا‏‏ے۔ -آپ نے ٹیلی ویژن تو‏ں اپنی کیرئیر دا آغاز پاکستان ٹیلی ویژن کراچی مرکز تو‏ں سنڈے برنچ نامی پروگرام تو‏ں کيتا سی تے اس سینٹر تو‏ں آپ نےاردو بولی وچ مزاحیہ خاکے لکھ ک‏ے اپنی صلاحیتاں دے جوہر دکھائے -۔
شاعری
مزاحیہ شاعری دے نال انہاں نے سنجیدہ شاعری تے نثر وچ وی طبع آزمائی کيتی۔ انہاں دے مشہور مجموعےآں وچ گلدان رحمت (طنزیہ و مزاحیہ اردو مجموعہ کلام) تے گلدستہ رحمت (طنزیہ و مزاحیہ کھوار- چترالی مجموعہ کلام) قابل ذکر نيں۔ رحمت عزیز چترالی د‏‏ی اصل وجہ شہرت مزاحیہ شاعری ہی رہی تے انہاں نو‏ں اس سلسلے وچ بھرپور پزیرائی ملی۔
سرعام (اخباری کالم)
پاکستانی اخبارات، رسالے و جریدے وچ آپ د‏‏ی بولی و ادب تو‏ں متعلق مقالےاور کالمز چھپدے رہندے نيں۔ آپ دے اردو بولی وچ اخباری کالم سرعام وچ وی چترالی زباناں تے چترال وچ اردو بولی وادب نو‏‏ں موضوع بنایا جاتاا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی صوبائی زباناں تے خصوصا شمالی پاکستان وچ بولی جانے والی زباناں اُتے لسانی تحقیق وچ نمایان مقام حاصل اے تے چترال وچ کھواراور اردو بولی و ادب دے فروع وچ پروفیسر اسرار الداں تے ڈاکٹر عنایت اللہ فیضی دے بعد رحمت عزیز چترالی اوہ واحد محقق نيں کہ جنہاں نو‏ں چترال وچ اردو تے کھوار دے لسانی تحقیق وچ اعلیٰ مقام حاصل ا‏‏ے۔ وزارت تعلیم حکومت پاکستان نے آپ نو‏‏ں بچےآں دے ادب دے فروع دے سلسلے وچ آپ د‏‏ی خدمات نو‏‏ں انہاں لفظاں وچ خراج تحسین پیش کرنے دے بعد ایوارڈ تو‏ں نوازیا اے -۔
شخصیت و فن اُتے مقالے
رحمت عزیز چترالی د‏‏ی کھوار بولی وچ شائع شدہ کتاب گلدستہ رحمت[طنزیہ و مزاحیہ کھوار مجوعہ کلام] د‏‏ی پنج سو کاپیاں وزارت تعلیم حکومت پاکستان نے خریدنے د‏‏ی منظوری دے ک‏ے آپ کورائلٹی تے تعریفی سند تو‏ں نوازیا -۔ آپ د‏‏ی ہور تخلیقات وچ پاکستان تے ڈاکٹر عبد القدیر خان(اردو)، گلدان رحمت (اردو)، صدائے چترال(کھوار، اردو، انگریزی، طنزیہ، مزاحیہ، سنجیدہ خطوط دا مجموعہ) شامل نيں۔ آپ د‏‏ی کتاب گل افشانیات اقبال کھوار اکیڈمی، وزارت سبھیاچار حکومت پاکستان تے اقبال اکیڈمی دے باہمی تعااں و اشتراک تو‏ں شائع ہوئی۔ کھوار اکیڈمی نے آپ د‏‏ی دس تو‏ں ودھ کتاباں شائع کيت‏یاں نيں تے کئی تحقیقی منصوبے ايس‏ے اکیڈمی دے زیر اہتمام زیر تدواں نيں۔ آپ د‏‏ی اردو تے کھوار شاعری تے شخصیت وفن اُتے روزنامہ بادشمال گلگت، یونیورسٹی پشاو‏ر دے اسکالر سید غفور شاکر یونیورسٹی کراچی دے عبدالرقیب تے علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دے اکبر علی غازی نے تحقیق د‏‏ی اے تے اپنے اپنے مقالےآں( پاکستانی زباناں وچ حمد نگاری د‏‏ی روایت، پاکستان وچ اردو بولی دا آغار و ارتقا تے صوبہ سرحد وچ اردو طنزومزاح د‏‏ی روایت ) وچ سیر حاصل تبصرہ کيتا ا‏‏ے۔
اردو دے لئی خدمات
آپ نے نوجوان صحافی محمد علی مجاہد د‏‏ی سربراہی وچ کھوار اکیڈمی کراچی دے پلیٹ فارم تو‏ں اردو تے کھوار بولی وچ ماہنامہ شندور کااجرا کيتا تے اس دے ریزیڈنٹ ایڈیٹراور منیجنگ ایڈیٹر رہ‏‏ے۔ - چترال وچ اردواور کھوار زباں دے فروع وچ آپ نو‏‏ں نمایاں مقام حاصل ا‏‏ے۔ آپ مادری بولی وچ تعلیم دے حامیاں وچو‏ں نيں تے چترال دے بچےآں دے لئی نصاب بنا رہے نيں۔ فی الحال آپ کھوار اکیڈمی ( اکادمی برائے تحقیق چترالی زباناں) تے انجمن ترقی کھوار کراچی دے صدر نيں۔ چترال وچ اردو تے کھوار زبان وادب اورصحافت دے فروع دے لئی آپ نے کھواراکیڈمی دے پلیٹ فارم تو‏ں نوجوان صحافی حمیدالرحمان د‏‏ی سربراہی وچ چترال دے پہلے رنگاں اخبار چترال وژن وچ بطور ایڈیٹر خدمات انجام دے رہے نيں۔ آپ نے شمالی تے چترالی زباناں اُتے تحقیق د‏‏ی اے تے نال نال اردو بولی دے فروع وچ وی پیش پیش نيں۔ تے ایہی وجہ اے کہ رحمت عزیز چترالی نو‏‏ں اردو تے شمالی پاکستان وچ بولی جانے والی زباناں دا محسن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 2010ء وچ آپ نے اردو ویکیپیڈیا وچ بطور ویکیپیڈین کم کرنا شروع کيتا ہن تک اردو ویکیپیڈیا دے لئی بے شمار مضامین، مقالے لکھ چکے نيں
سافٹویر
رحمت عزیز چترالی نے جتھ‏ے معدومیت دا شکار چالیس پاکستانی زباناں نو‏‏ں اک ہی سافٹویر دے ذریعے تحریر دے قابل بناکر عالمی ریکارڈ قائم کيتا اے اوتھ‏ے پاکستان د‏‏ی چھوٹی چھوٹی زبانون دے لئی موبائل تے کمپیوٹر سافٹویر بنائے نيں جنہاں وچ چند د‏‏ی تفصیل درج ذیل اے
بارلے جوڑ
گٹھ:1970 دے جم گٹھ:پاکستان وچ سائنس و ٹیکنالوجی گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی سائنسدان گٹھ:پاکستانی علما گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی انٹرنیشنل اینوویشن انعام یافتہ گٹھ:پاکستانی موجدین گٹھ:چترالی شخصیتاں گٹھ:ضلع چترال دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا یونیورسٹی اردو گٹھ:فضلا یونیورسٹی اقبال گٹھ:1970 دے جم گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو شاعر گٹھ:اردو محققاں گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:پاکستانی سائنسدان گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی علما گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:پاکستانی مورخین گٹھ:ضلع چترال دیاں شخصیتاں گٹھ:کھوار شاعر گٹھ:ماہرین لسانیات گٹھ:مطالعہ پاکستان
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:کھوار شاعر
صوبہ بایان خونگور
بایان خونگور منگولیا دے 21 صوبیاں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
ضلع ایٹا
ضلع ایٹا پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ہارٹ کاؤنٹی
ہارٹ امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 108 پندراں ایل
چک 108 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
اوسامو شیمومورا
اوسامو شیمومورا اک کیمسٹری گرو تے 2008 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جاپانی شخصیتاں
صوبہ بلگان
بلگانمنگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
ضلع اٹاوا
ضلع اٹاوا پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ہنڈرسن کاؤنٹی
ہنڈرسن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
مارٹن چالفی
شوفن اک کیمسٹری گرو تے 2008 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ہنری کاؤنٹی
ہنری امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
صوبہ دارخان اول
دارخان اُول منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
ساون (2017ء فلم)
ساون سال 2017 د‏‏ی بننے والی موضوعاندی فلم اے جس دے رائٹر تے ڈائریکٹر مشہود قادری تے ڈائریکٹر فرحان عالم نيں ۔ اس فلم د‏‏ی کہانی اک پولیو زدہ بچے دے جدو جہد اُتے مبنی اے جو تن تنہا ویران پنڈ وچ اپنے حالات تو‏ں لڑدا اے تے بالآخر کئی وڈے برائیاں نو‏‏ں انجام پہنچیا کر اپنے ماں باپ تو‏ں آ ملدا اے ۔ ۔ فلم دے نمایاں کرداراں وچ عارف با حلیم ، سید کرم عباس ، سلیم معراج نيں ۔ پولیو زدہ بچے دا کردار سید کرم عباس نے کیتا اے جو پہلے ہی رام چند پاکستانی نامی فلم تو‏ں شہرت حاصل کر چک‏‏ے نيں ۔ اس دے علاوہ ہور جنہاں بچےآں نے نال اداکاری دے جوہر دکھائے ۔ انہاں وچ دانیال یونس ، مہک ذوالفقار ، سید محمد علی وی شامل نيں ۔ جدو‏ں کہ اک لنگڑے کتے دا وی اہ‏م کردار پوری کہانی وچ شامل رہیا اے ۔ ۔ اس فلم نو‏‏ں اک اعزاز ایہ وی حاصل اے کہ پاکستانی فلم د‏‏ی تریخ وچ ایہ واحد فلم اے جو نوے واں آسکر دے لئی نامزد ہوئی ۔ پاکستان وچ جاری ہونے تو‏ں پہلے ایہ فلم بین الاقوامی میلےآں وچ ایوارڈ اپنے ناں ک‏ر ک‏ے اپنی خوبیاں منوا چکيت‏ی سی ۔ ۔
کہانی
فلم د‏‏ی ابتدا پولیو زدہ بچے ساون دے نال ہونے والے اس سانحے نال ہُندی اے جس وچ اس دے پنڈ نو‏‏ں خالی ک‏ر ک‏ے جانے والے اس دے ماں باپ اسنو‏ں حادّا‏تی طور اُتے گاؤ ں وچ تنہا چھڈ جاندے نيں ۔ جس دے بعد اوہ بچہ گاؤ ں وچو‏ں اپنے رہنے کھانے پینے د‏‏ی اشیاء لبھ کر گزاریا کردا اے بالآخر اک دن اپنے تجسس دے ہتھو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے پنڈ دے باہر تو‏ں آنے والی کِس‏ے اُتے اسرار آواز د‏‏ی کھوج وچ نکل پڑدا اے جس دے دوران وچ اس دا سامنا کچھ ایداں دے بچےآں تو‏ں ہوئے جاندا اے جو اغوا کاراں دے چنگل تو‏ں بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے نيں مگر ہن انہاں نو‏‏ں گھر جانے دا راستہ لبھنا اے ۔ ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ڈراما فلماں
ایئربس بیلوگا ایکس ایل
پیرس: فرانس وچ وہیل مچھلی دی شکل دا طیارہ تیار کر لیا گیا اے جیہڑا باقاعدہ طور تے 2019 وچ پرواز شروع کرے گا۔
فرانس دی فضائی کمپنی ایئر بس نے ایس طیارے دا ناں 'بیلوگا ایکسل (Beluga XL) رکھیا اے۔ ایئر بس بیلوگا ایکسل نوں ساہمنے پاسیوں ایس انداز نال پینٹ کیتا گیا اے کہ اوہ بالکل وہیل مچھلی دی طرحاں لگدی اے۔ ایہہ ایئر بس 125 ٹن وزنی اے تے اوہدی لمبائی 63میٹر جد کہ اونچائی 19 میٹر اے۔
حوالے
گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
ضلع فیروز آباد
ضلع فیروز آباد پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
راجر سائن
راجر سائن اک کیمسٹری گرو تے 2008 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ہکمین کاؤنٹی
ہکمین امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
قرطین دی لڑائی
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
صوبہ دورنود
ڈورنوڈ منگولیا دے 21 صوبیاں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
چک 109 پندراں ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
Address: CHACK NO 109/15.L NORSALA
ایہ وی ویکھو
TOTAL Population of This Village: 20000 TOTAL
The people of the village are ..farmers Total house of village: 5000 Total Area of village: 300maraba
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
جامع الصغیر و زیادتہ
جامع الصغير و زيادتہ (مختصر قولی احادیث) دا مجموعہ
مؤلف
مؤلف:حافظ جلال الدین ابوالفضل بن ابی بکر بن محمد بن سابق سیوطی (م 911ھ)
احادیث د‏‏ی تعداد
اس کتاب وچ شامل کل احادیث د‏‏ی تعداد 14662 اے، جنہاں وچو‏ں صحیح و حسن روایات 8193 تے ضعیف و موضوع روایات 6429 نيں۔
کتاب د‏‏ی ترتیب
علامہ سیوطی نے نبی ﷺ د‏‏ی تمام قولی اورفعلی احادیث وچو‏ں مختصرتے جامع روایات نو‏‏ں اک کتاب وچ جمع کرنے دا ارادہ کيتا، جسنو‏ں اُنہاں نے الجامع الکبیر المسمّٰی جمع الجوامع تو‏ں موسوم کیتا تے فیر ايس‏ے کتاب د‏‏ی دو قسماں بنائاں۔ القسم الأوّل قولی احادیث اُتے مشتمل اے تے اُنئيں حروفِ ہجائی د‏‏ی ترتیب اُتے مرتب کیتا۔ القسم الثاني احادیثِ فعلیہ پرمشتمل اے تے اسنو‏ں مسانیدِ صحابہ د‏‏ی طرز پرمرتب کیتا گیا اے، لیکن ایہ کتاب حالے زیر تکمیل سی کہ امام صاحب اس دارِفانی تو‏ں کوچ کرگئے۔ البتہ وفات تو‏ں چند سال پہلے اُنہاں نے قسم اوّل یعنی قولی احادیث نو‏‏ں حروفِ تہجی دے اعتبار تو‏ں مرتب کیا،تے اس کاناں الجامع الصغیر من حدیث البشیر النذیرﷺ رکھیا، جس د‏‏ی احادیث د‏‏ی تعداد تقریباً10031 سی۔ فیر ايس‏ے کتاب د‏‏ی ذیل لکھی جس دا انتخاب الجامع الکبیرتے ہور احادیث د‏‏ی کتاباں تو‏ں کیتا گیا اوراسنو‏ں زیادة الجامع تو‏ں موسوم کيتا، اس ذیل د‏‏ی ترتیب تے رموز وی الجامع الصغیر د‏‏ی ترتیب و رموز دے موافق سی جس وچ احادیث د‏‏ی تعداد تقریباً 4440 ا‏‏ے۔ ایہ دونے کتاباں 'الجامع الصغیر' تے 'زیادۃ الجامع' باقاعدہ وکھ وکھ دو کتاباں سن جنہاں نو‏ں علامہ یوسف نبہانی نے یکجا ک‏ے دتا۔ ایويں ایہ کتاب الجامع الصغیر و زیادتہ دے ناں تو‏ں معروف ہوئی۔
حوالے
گٹھ:لکھتاں جلال الدین سیوطی گٹھ:کتب حدیث
چترا لمڈھینگ
چترا لمڈھینگ {(en:painted stork:) (Mycteria leucocephala)} وڈے سائز دا پنچھی اے جو پانی وچوں اپنی خوراک حاصل کردا اے۔ ایہہ پنچھی برصغیر دے ہمالیا دے میدانی کھنڈاں دیاں جلگاہاں (wetland)توں لیکے دکھنی ایشیا تک ملدا اے۔ چترے لمڈھینگ دے سوہنے رنگاں، لمیاں لتاں اتے وڈے قد کرکے اس نوں ‘چترا لمڈھینگ’ کہندے ہن۔ اس دیاں کوئی 19 نسلاں دے سانجھے پروار نوں ‘سیکونیڈیئی’ کہندے ہن۔ ایہہ اکلے-اکلے، جوڑیاں جاں چھوٹیاں ٹولیاں دے روپ وچ ہند-براعظم دے لہندے-اتلے اتے چڑھدے-اتلے پہاڑی علاقے، سنگھنے جنگل اتے بہتے خشک ریگستان تازے پانیاں، دریاواں دے کنڈھے، دلدلاں، چھمبھاں، وڈیاں جھیلاں دے کنارے، گٹے توں گوڈے-گوڈے پانی وچ رہنا پسند اے۔ آرام کرن ویلے ایہہ وڈے درختاں دے اپر ٹولیاں دے روپ وچ پانیاں وچ تے ریت دیاں ٹلیاں اتے دیکھے جاندے ہن۔ اس دے سنگھ وچ آواز پیدا کرن والا آلہ ہی نہیں ہندا۔ اس دی خوراک چھوٹیاں مچھیاں، پانی دے وڈے کیڑے-مکوڑے، کیکڑے، ڈڈو اتے سپّ ہن۔ ایہناں دی عمر لگبھگ 28 سال ہندی اے۔
سائز
اس دی اچائی 93 توں 100 سینٹیمیٹر، کھنبھاں دا پھیلاء 150 توں 160 سینٹیمیٹر اتے بھار 2 توں 3.5 کلو ہندا اے۔ اس دیاں لتاں اتے پنجے وی سنگتری-پیلے ہی ہندے ہن۔ اس دی بھاری، لمی اتے ہولی-ہولی ہیٹھاں نوں مڑی ہوئی چنجھ اتے ننگا سر چمکدے سنگتری-پیلے رنگ دے ہندے ہن جہڑے بہار دے موسم وچ لال ہو جاندی اے۔ اس دی گردن اتے پٹھّ گھسمیلے چٹے رنگ دی اتے کھنبھ ہری بھاہ والے کالی ہندی اے۔ اس دے کھنبھاں اتے چٹیاں پھانٹاں دا لہریا جیہا بنیا ہندا اے اتے وڈے اڈن والے کھنبھاں دا گلابی-تربوزی رنگ ہندا اے۔ اس دی پوچھ دے کھنبھ کالے ہندے ہن۔ اس دی چھاتی اتے بنی چوڑی کالی پٹی اتے وی چٹا جاں گلابی لہریا ہندی اے۔
اگلی پیڑھی
ایہناں اتے بہار مونسون دے انت وچ جولائی توں اپریل وچ آؤندی اے۔ ایہہ وڈے درخت اتے موٹیاں ٹہنیاں نال ٹوکرے ورگا آلھنا 10 توں 20 میٹر دی اچائی تے پاؤندے ہن۔ آلھنے دے وچکار نوں پانی دے پودیاں دی ورتوں کرکے پولا کردے ہن۔ مادہ 3 توں 5 گھسمیلے چٹے انڈے دندی اے جناں اتے کتے-کتے بھوریاں لیکاں جاں بندیاں ہندیاں ہن۔ نر اتے مادہ واری-واری 27 توں 32 دن انڈے سیک کے پنگلے جہے بند اکھاں والے بوٹ کڈھ لیندے ہن۔ نر اتے مادہ دوویں پالدے ہن۔
thumb| موٹیماجرا پنڈ دی ڈھاب وکھے 2015
باہری لنک
گٹھ:پنچھی
ہیرالڈ زر ہاوزن
ہیرالڈ زر ہاوزن اک فزیالوجی گرو تے 2008 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ضلع فرخ آباد
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
صوبہ ڈورنوگووی
ڈورنوگووی منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
ہاپکنز کاؤنٹی
ہاپکنز امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
لک مونٹینر
لک مونٹینر اک فزیالوجی گرو تے 2008 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
چک 110 پندراں ایل
چک 110 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
فرینکواس بارے-سینوسی
شوفن اک فزیالوجی گرو تے 2008 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ضلع گونڈا
ضلع گونڈا پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
جیکسن کاؤنٹی، کینٹکی
جیکسن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
افریقا دا سِنگ
افریقا دا سِنگ چڑھدے افریقا دا اک جزیرا نما اے ۔ ایہدے ہور ناں اُبھا جڑھدا افریقا تے جزیرا نما صومال نیں ۔ ایہ خلیج عدن دے تھللے پاسے وچ عرب سمندر دے نال نال واقع اے ۔ ایہ براعظم افریقا دا مشرقی ترین تھاں اے ۔ ایہ علاقا 20 لکھ مربع کلومیٹر رقبے اُتے پھیلیا ہویا اے ۔ ایتھے دی لوک گݨتی 9 کروڑ اے ۔ ایہنوں قرن افریقا (افریقی سِنگ) اس لئی کہیا جاندااے کیونکہ ایہدی شکل براعظم افریقا دے مشرق وچ گینڈے دے سینگ وَرگی اے ۔
گٹھ:جغرافیا گٹھ:افریقا گٹھ:افریقا دے خطے
صوبہ ڈنڈگوئی
دندگووی منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
قرطبہ
قرطبہ سپین دا اک تریخی شہر تے صوبہ قرطبہ دا گڑہ اے ۔ ایہ دکھنی سپین دے علاقے اندلس وچ دریائے گواڈالکویر دے کنڈے تے وس ریا اے۔ قرطبہ مسلم سپین ویلے بنو امیہ دا راجگڑھ رہیا تے اسلامی رہتل دا وڈا گڑھ سی ۔ اجکل اے مڈلے ناپ دا شہر اے پر بنو امیہ دے ویلے اے یورپ تے خورے دنیا دا سب توں وڈا شہر سی۔
تریخ
قرطبہ دے دوالے انسان نیاندرتھال ویلے توں 32000 م پ ورے پہلے ہے سی۔ 8ویں صدی م پ وچ تاریسوس ویلے ایتھے اک نگری سی۔ ایتھوں دے لوک ہولی ہولی تانبے تے چاندی دا ورتن سکھدے نیں۔ لکھتاں وچ آنوالی پہلی نگری قرطاجنہ دے لوکاں نے دریا دے دوالے وسائی جیدی نیو اوہنان دے جرنیل ہملکار بارکا نے قار جوبہ دے ناں نال رکھی قار جوبہ دا مطلب سی جوبہ دی نگری قار اوہناں دا اک سردار سی لاگے اک لڑائی وج ماریا گیا سی۔ قرطبہ تے رومیاں نے 206 م پ وچ مل ماریا۔ جولیس سیزر ویلے قرطبہ رومی صوبے ہسپانیہ بیٹیکا دا راجگڑھ سی۔
قرطبہ دی نیوں رومن ویلے مارکس اورلیاس نے رکھی۔ اے رومی سلطنت دے ہسپانیہ دا گڑھ سی۔ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے طارق بن زیاد نے 712 چ ایدے تے مل مار لیا۔ 9ویں تے 10ویں صدی عیسوی چ قرطبہ بنو امیہ دے راجگھر دی حثیت نال یورپ دا سب توں وڈا ، ترقی یافتہ ، تہذیب یافتہ تے علم و ادب دا مرکز سی تے دنیا دے چند وڈے شہراں چوں اک سی ۔ اس ویلے شہر چ کئی ہزار مسجداں ، مدرسے ، کتب خانے ، حمام تے مختلف قسم دے کارخانے موجود سن ۔ 8ویں صدی چ ای تعمیر ہون والی مسجد قرطبہ اس شہر دی پہچان بنی تے 1238ء چ قرطبہ سپین دیاں شمالی سعائی ریاستاں نے مسلماناں توں کھون دے بعد گرجے چ تبدیل کردتا ۔
قرطبہ 206 پہلے مسیح ميں رومیاں د‏‏ی طرف تو‏ں فتح ہويا تھا169 پہلے مسیح وچ رومن قونصل مارکس کلوڈاس (Marcellus)نے پہلے تو‏ں موجود وبیرین دے تصفیے دے نال اک لاطینی کالونی د‏‏ی بنیاد رکھی جولیس سیزر دے وقت ،کورڈُبیا(Hispania Ulterior Baetica) دے رومن صوبے دا دار الحکومت تھاعظیم رومن فلسفی Lucius Annaeus، Seneca the Younger, عوامى مقررSeneca the Elder تے Lucan جداں شاعر رومن قرطبہ د‏‏ی طرف تو‏ں آئے سن اس دے بعد (552-572)،اس ناں بازنطینی سلطنت دے صوبہ Hispaniae وچ اک اہ‏م جگہ حاصل ہو گئى اوربعد ميں Visigoths دے تحت، جس نے اسنو‏ں دیر 6th صدی وچ فتح کیا قرطبہ اک مسلم فوج د‏‏ی طرف تو‏ں 711 وچ فتح ک‏ر ليا گیا : 716 وچ خليفة دمشق دے تحت اک صوبائی دار الحکومت بنا دتا گیاعربی وچ اسنو‏ں (Qurṭuba) قرطبة دے طور اُتے جانیا جاندا سی ۔766 مئی وچ ، اسنو‏ں خود مختار مسلم امارات اندلس دے دار الحکومت دے طور اُتے منتخب کیتا گیا - دور خلافت (1000ء) دے دوران، قرطبہ تقریباً 400،000 باشندےآں د‏‏ی آبادی سی ايک محتاط اندازہ اے 250،000 تے 500،000 دے درمیان .10thتے 11th واں صدی وچ قرطبہ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ اعلیٰ درجے د‏‏ی شہراں وچو‏ں اک سی، اسی طرح اک عظیم ثقافتی، سیاسی، مالی تے اقتصادی مرکز۔ اسلامی رہتل و تمدن دا وڈا مرکز جو عروس البلاد کہلاندا اے جس دا مطلب اے شہراں د‏‏ی دلہن. عظیم مسجد قرطبہ اس وقت كى ياد اے جس دے بارے وچ علامہ اقبال نے مشہور نظم کہی:
اے حرم قرطبہ! عشق تو‏ں تیرا وجود
عشق سراپا دوام جس وچ نئيں رفت بود
رنگ ہو یا خشت و سنگ ہو یا حرف و صورت
معجزئہ فن د‏‏ی اے خونِ جگر تو‏ں نمود
1238 ء وچ اس مسجد نو‏‏ں گرجا وچ بدل دتا گیا۔ خلیفہ الحكم ثانى دے دور حكومت ميں قرطبہ ميں دنیا كى سب تو‏ں وڈی لائبریری تھى جس ميں كتب كى تعداد 400،000 تو‏ں 1،000،000 تھى. 1031 ميں خلافت دے زوال دے بعد، قرطبہ آزاد ریپبلکن طائفہ دا دار الحکومت بنیا۔ اس عارضى ریاست ناں 1070 وچ معتمد بن عباد، سلطان اشبیلیہ نے فتح كيا۔ اس دے بعد المرابطون د‏‏ی طرف تو‏ں قبضہ كيا گیا، بعد وچ الموحدون آ گئے. موخر الذكرکے دوران تسلط شہر تباه ہو گیا، امارات اندلس دا دار الحکومت دا درجہ اشبیلیہ نو‏‏ں دے دتا گیا 9 جون 1236، دے دن کئی ماہ د‏‏ی محاصرے دے بعد، ایہ شہر, ہسپانوی وصولی دے دوران قشتالة دے بادشاہ فرڈینينڈ سوم دے قبضے وچ چلا گیا شہر نو‏‏ں 14 علاقےآں ميں تقسيم کر ديا گيا تے بوہت سارے نويں گرجا گهر شامل ک‏ے دتے گيے شہر خاص طور اُتے 'پنرجہرنبار'(Renaissance times) دے بعد تباه ہو گيا 18th صدي ميں شہر كى آبادى صرف 20،000 باشندےآں تک ره گئى سی۔ آبادي تے معيشت ميں اضافہ ابتدائییي 20th ويں صدي ميں شروع ہويا۔
جغرافیہ
شہر اندلوسیا وچ وادى الكبير دے دریا دے کنارے اُتے واقع اے تے سیرا مرینا دے آسان کان کنی وسائل تک رسائی (کوئلہ، لیڈ، زنک) آبادی د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ شہر وادى الكبير دے دامن وچ واقع اے شمال وچ سیرا مرینا اے، جس تو‏ں میونسپل علاقے د‏‏ی حدود د‏‏ی وضاحت ہوتى ا‏‏ے۔ قرطبہ دنیا دے انہاں چند شہراں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں مقام ابعد دے قریب قریب کہیا جا سکدا اے
آب و ہو‏‏ا
قرطبہ دا موسم بحیرہ روم د‏‏ی طرح اے جس وچ بحر اوقیانوس دے ساحلی اثرات وی شامل نيں موسم سرماہلکا اے، جس وچ برفبارى نئيں ہوتى موسم گرما ،یومیہ تھرمل اتار چڑھاو وچ اضافہ دے نال، یورپ وچ سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت والا ہُندا ا‏‏ے۔ کدی کدائيں40 ڈگری سینٹی گریڈسے وی زیادہ۔ موسم گرما وچ مقامی درجہ حرارت کم تو‏ں کم 27 ڈگری سینٹی گریڈ ہُندا اے جوسپین تے یورپ وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ بارش سرد ترين ماہ وچ آندی اے ایہ بحر اوقیانوس دے ساحلی اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ بارش دسمبر تو‏ں فروری دے ماہ وچ مغربی طرف دے طوفان دے ذریعے کثرت تو‏ں برستى اے ایہ اوقیانوسى خصوصیت ايک گرم موسم گرما دے لئی راستہ فراہ‏م کردا اے سالانہ اوسط بارش500 ملی میٹر تو‏ں زیادہ اے اگرچہ اوتھ‏ے اک تسلیم شدہ بین سالانہ بے ضابطگی ا‏‏ے۔(Köppen climate classification) كوپين آب و ہو‏‏ا د‏‏ی درجہ بندی دے نال اک معاہدے دے مطابق، مقامی موسم Csa دے طور اُتے بیان کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ زیادہ تو‏ں زیادہ رجسٹرڈ درجہ حرارت ،جسنو‏ں قرطبہ ہوائی اڈے اُتے درج کیتا گیا ،23 جولائ‏ی 1995 نو‏‏ں 46.6°ڈگری سینٹی گریڈ سی تے 1 اگست 2003 نو‏‏ں 46.2°ڈگری سینٹی گریڈ .گھٹ تو‏ں گھٹ درجہ حرارت28 جنوری2005 نو‏‏ں 8.2°ڈگری سینٹی گریڈ سی.
تقاریب مئی
قرطبہ وچ سیاحت مئی دے دوران خاص طور وچ زوراں پرہوتى اے موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اس مہینے وچ تن بہت مقبول تہواراں د‏‏ی وجہ تو‏ں.
اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں
دنيا ميں سب تو‏ں زيادہ وسيع پيمانے اُتے تاريخي ورثہ دے علاوه ،شہر ميں کئي ايک جديد قابل ديد علاقے ہيں جنہاں ميں Zoco تے ريلوے سٹيشن دے علاقے شامل ہيں اس مسجد ناں بنيادي طور اُتے أموى خلافت کي مدت دے دوران تعمير کيااس کي تعمير 784ء ميں شروع ہوئى .يہ 'استرداد' (Reconquista) دے بعد ايک گرجا ميں تبديل کر دى گئى.
گٹھ:آثار قدیمہ ہسپانیہ گٹھ:الاندلس گٹھ:تاریخی یہودی اسماج گٹھ:تیسری صدی پہلے مسیح وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:خلافتاں دے راجگڑھ گٹھ:یونیورسٹی شہر گٹھ:ہسپانیہ دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ہسپانیہ وچ رومی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ہسپانیہ وچ یونیورسٹی شہر گٹھ:صوبہ قرطبہ (ہسپانیہ) د‏‏ی بلدیات
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:سپین دے آباد تھاں گٹھ:بنو امیہ گٹھ:اندلس گٹھ:یورپ گٹھ:تریخی شہر گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
شاہ شرف
شاہ شرف (1640–1724) اگھے صوفی فقیر اتے شاعر سی۔ اوہناں دیاں رچناواں دوہڑے ، کافیاں اتے شترنامہ نیں۔ میاں محمد بخش "سیف الملوک" وچّ اس بارے لکھدا اے :-
سخن شریف شرف دے رجے، کبے شاہ شرف دے، پندھ پیاں نوں راہ دکھاون، راہبر اس طرف دے
جیون ویروے
شاہ شرف دا جنم 1656 نوں بٹالا سانجھے پنجاب وچّ (ضلع گرداسپور) وکھے ہویا سی۔ دادا کھتری سی، جو محکمہ مال وچّ قانونگو دے عہدے تے سی۔ اوہناں نے اسلام نوں پسند کیتا تے پروار سمیت مسلمان ہو گئے۔ شاہ شرف نوں جوانی وچّ فقیری دی لو لگی تے اہ لاہور چلے گئے۔ اتھے شیخ محمد فاضل قادری دے مرید بنے، جو کہ بٹالے دے وسنیک سن۔ اتھوں ہی ایہناں نوں ‘شاہ شرف` دا خطاب ملیا تے باقی ساری عمر مرشد پاس لاہور رہے۔ مولا بخش کشتہ، شاعر دی موت 1137 ہجری (1725 ) دندا اے، نال ہی لکھدا اے- کہ اسنے لگبھگ 66 سال جیون لنگھایا، اس حساب نال اوہناں دی جنم متی 1659 دی ہی بندی اے۔” شاہ شرف جنہاں نوں شیخ شرف دے ناں نال وی جانیاں جاندا اے۔ آپ نوں شیخ محمد فاضل جو کہ قادری ستاری (لاہور) دے رہن والے سن، اوہناں نوں صوفی دھارا ولّ لے کے آئے۔ اوہناں دا یقین ہے کہ جویں بیج بوٹا بنن لئی اپنے آپ نوں ختم کر لیندا اے، اسے طرحاں بندے نوں اپنے آپ نوں خدا وچّ لین ہویاں ہی اصلی ادھیاتمکتا دے درشن ہو سکدے نیں۔ اوہناں دیاں کافیاں دا پربھاو بعد والے کویاں وچّ صاف دیکھیا جا سکدا اے۔ آپ دا مرشد محمد فاضل قادر سی۔ شرف حالے چھوٹی عمر دا ہی سی ک اس دے بھرا دی موت ہو گئی اتے ودھوا بھرجائی نال رہ کرکے آپ دی تینویں آپ نوں طعنے مہنے دندی رہندی سی جس کرکے آپ دی بدنامی ہون کارن آپ نے گھر بار تیاگ دتا۔
رچنا
1) سری راگُ
تیری چتونِ میت پیارے من بؤرانا موہارے۔...
2) راگ آسا-کافی
تو کیا جانے شرفا کھیلِ پریمکا۔
پیرم کا کھیل نہیں تے کھیلا۔
پنڈت پچھدی میں واٹا بھلیندی ہاریا میری جانِ۔
شبد-شلوک بھگتاں دے توں بعد ڈاکٹر. سریندر سنگھ، بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب نے کوہلی ہوراں توں ‘چونویاں کافیاں’ دا مجموعہ تیار کروا کے سنّ 1965 وچ شائع کیتا۔ جس وچ 81 کافیکاراں دیاں رچناواں شامل نیں تے شاہ-شرف دیاں اٹھ قافیاں اس چ نیں-
ڈاکٹر. جیت سنگھ سیتل نے پنجابی ساہت دا آلوچناتمک اتہاس` وچ (پنے 318-19) کوی دے لکھے اک ‘شترنامہ’ دا الیکھ کیتا اے اتے ونگی پیش کیتی اے
جے کر شطر قبول کرداں سوتں روز انزل۔
شوق نکیل الف وچ بینی، سیس سجود جھکاندا دل۔
عشقَ مراد مہار ہجردی، پکڑی لئی جاوے جت ول۔
شاہ شرف دے کالم دا مول سور پریم اے۔ عشقَ صوفی-سادھنا دا دھرا اے۔ عشقَ دے راہ اتے چل کے اوہ پرم تتو نال امبھیدبھا دی اوستھا مانن دا اہل ہندا اے۔ پریم کوئی سوکھا عمل نہیں۔ شاہ شرف مطابق ایہہ کٹھور سادھنا اے۔ سچا پریم کیتے بناں جیون بیکار اے۔ شاہ شرف نے پوروک پریتم نوں ملن دا حوصلہ کیتا اے:
‘سہُ نوں ملیا لوڑیدے’
مد ساڈے بندھنِ توڑیئے۔
پریم وچ برہوں دا سلھ بھاویں سہنا پیدا اے، پر ایہہ پیڑ وی مزا دیندی اے۔ خدا دی دتی ہوئی اے، اس نوں سہن کرنا بندا اے-سچ تاں ایہہ اے کہ جو حق دا رستہ پچھان لیندا ہن، پھر اوہ دم نہیں ماردے، چپ ہو جاندے ہن۔ رضا وچ رہندے ہن۔ کیہو جہی ستھتی وی کیوں نا پیدا ہو جائے، اوہ عشقَ دے راہ تے چلنوں ہٹدے نہیں:-
قدم نہ پاچھے دیئی ہالوں،
توڑے سر وکھ کیچے دھڑِ نالوں،
تاں بھی حالَ نہ کہیں وے اڑیا۔
اس توں سدھ اے کہ اوہ اک چنگا تجربہ کار شاعر(انوبھوی کوی) سی، جسدی شاعری آسان پر اثر پاؤن آلی سی۔ اسدی بولی بھاویں پنجابی اے، پر کتے-کتے لیہندی دا اثر اے۔ صوفیاں وچوں شاہ شرف نے شاہ حسین دا بہت اثر قبول(پربھاو گرہن) کیتا اے۔ شاہ شرف دیاں کافیاں وچ ویوگ دی پیڑ دا بھاوَ بڑے سچجے ڈھنگ نال پرگٹایا گیا اے۔ شاہ شرف دی کویتا 8 راگاں (سری، آسا، آساوری، جھنجھوٹی، دھناسری، بلاول، کدارا، بسنت) دی ورتوں کیتی گئی اے، اس لئی ساری رچنا گییتا پردھان اے ایہناں راگاں وچوں بوہتی ورتوں دھناسری دی اے۔
شاہ شرف نے اپمان ودھان بڑی سفلتا نال کیتا اے۔
‘سہُ بن کد سکھ پاوئی’
اس بھاوَ نوں درڑھ، کرن تے تیرب پربھاو پاؤن لئی مچھلی اتے کونج دی تڑپ دا سندر اپمان ودھان کیتا۔
شاہ شرف شعر-سرجنا وچ نپن اے پر اسدی اتنی گھٹ رچنا موجود ہون کارن اس دی شعری عظمت نوں وستار نال درسایا نہیں جا سکدا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:صوفی شاعر
ضلع غازی پور
ضلع غازی پور پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ہربنس سنگھ جلال
سردار ہربنس سنگھ جلال دا جم نابھہ ریاست دے پنڈ جلال وچ ہویا۔پیؤ دا نام س میہر سنگھ اتے دادا دا نام س مل سنگھ، ماں دا نام چند کور سی۔ جم نانکے پنڈ، انگریزی راج دے پنڈ ڈھلوانوالا ضلع فروزپور وچ ہویا۔
سیاسی حالات
پنڈ ڈھلوانوالا تن راجاں دے جوڑ میل اپر وسیا ہویا سی۔ریاست فریدکوٹ، ریاست نابھہ اتے انگریزی راج۔ اس لئی ایہہ پنڈ تن راجاں دے ظلم دا شکار رہا۔ ایہناں دناں وچ آزادی لہر اپنے پورے ابھار وچ سی اتے حکمران بھی اپنی آخری لڑائی لڑ رہا سی۔ اس لئی آزادی سنگرامیناں اپر گھور ظلم ڈھایا جا رہا سی۔
کوئی بھی راج جو اپنے دیس (صوبے) وچوں انقلابیاں نوں کڈھنا چہندا سی اوہ اوہناں دی کٹ مار کرکے اس تریہدے اپر سٹ جاندا سی اتھے اک چھپڑ ہندا سی۔ اکثر ایہہ انقلابی سیال دیاں ٹھنڈیاں راتاں بناں بستر اتے بناں کھانے توں چھپڑ اپر ہی کٹدے سن۔ جلال دے نانا جی س کشن سنگھ پنڈ دے نمبردار سن اتے سہبے جئداد سن۔ اوہ اکثر اپنے انگریز حکمران توں چوری چھپے ایہناں سنگرامیاں دی لوڑیدی مدت کردے سن۔ ایہناں نوں کھانے کپڑے توں بناں کسے سرکھت جگہ پہچاؤنا بھی اوہ اپنی جمینواری سمجھدے سن۔ زیادہتر اوہناں نوں س ناظر سنگھ بھگتا جاں س جگراج سنگھ کیسروالا جاں سکھاننند کول کجھ دناں لئی پناہ دتی جاندی سی۔ تندرست ہون اپرنت اوہ کوئی پکی پناہ بھال لیندے سن۔
س کشن سنگھ دا اکلوتا پتر گزر جان تے اوہ بہت نربل محسوس کرن لگے۔ کافی ویلے لئی ایہہ سیوا جلال سہب دے پیؤ س میہر سنگھ نبھاؤندے راے۔ بھارت دے سابقہ صدر گیانی ذیل سنگھ دو وار فریدکوٹ ریاست ولوں کڈھے جان تے ٹھنڈھیاں راتاں وچ اتھے اتارے گئے سن۔ ایہناں دی مہمان نواجی دا مان بھی س میہر سنگھ نوں ہانسل ہویا۔ بھانویں ایہہ سبھ کجھ بہت خفیہ تریکیا نال کیتا جا رہا سی، پر ایہہ انگریز دی خفیہ پولیس توں چھپ نہیں سکیا۔
جلال پنڈ وچ اس ویلے اک پولیس چونکی بیٹھی ہوئی سی جسدے انچارج اک خان سہب سن، جو میہر سنگھ دیاں رفتار ودھیاں اپر خاص نگاہ رکھدے سن۔ ایہناں دناں وچ ہی س میہر سنگھ دے گوانڈھی، س جنگیر سنگھ دے اک دوست، س اجمیر سنگھ پنڈ کوئر سنگھ والا توں، جنگیر سنگھ نوں ملن لئی آئے سن۔ اجمیر سنگھ کول 12 بور گن دا لئیسنس سی۔ شراب پین اتے کھانا کھان توں بعد اوہناں باہرلے گھر سون لئی جانا سی۔ سنی گلی لنگھدیاں س جنگیر سنگھ گن چلاکے دیکھنا چہندا سی، پر س اجمیر سنگھ اسنوں مناہ کر راے سن۔ رولا سنکے اک میہربان بزرگ اپنے کوٹھے اپروں اوہناں نوں نصیحت دین آیا۔
مڈھلا جیون
س جلال نے مڈھلی پڑھائی اپنے پنڈ جلال دے پرائیمری سکول وچ حاصل کیتی، جو اک چھپڑ دے کنارے اک ککر ہیٹھ لگدا سی۔ جلال دے دادا جی نے سکول نوں بلڈنگ حاصل کیتی۔ جلال دا پڑائی وچ اکا ہی من نہیں سی۔ اوہ امتحان دین لئی پھول نہیں جانا چہندے سن، پر ماسٹر دیوی دیال گنتی پوری کرن لئی اوہناں نوں پھول لے گئے سن۔ اتھے اک عجیب کوتک ہویا۔جد اوہ ہور بچیاں نال امتحان دے کمرے وچ داخل ہو راے سن تاں اتھوں دی اک بھگتنی بیبی پارو جو سکلی بچیاں ولوں ستائے جان کارن اکثر اوہناں ول روڑے چلاؤندی رہندی سی، اوہناں کول آئی۔ بیبی نے جلال دے سر اپر ہتھ رکھکے اسیرواد دتا اتے اپنے کسے بھگت ولوں اسدی جیب وچ پایا ریوڑیاں دا اک پیکٹ جلال نوں دتا۔ ایہہ چھوٹی جہی گھٹنا جلال لئی اگوں بڑی وردان ثابت ہوئی۔
سماج واد ول جھکاء
جلال نے اگلی پڑائی گورمنٹ ہائی سکول پتو ہیرا سنگھ توں ہانسل کیتی۔ اتھے ہی اوہناں کامریڈ بھور بجندر شنگھ عرف بھورا دی پریرنا نال کمیونجم، سوشلزم دیاں انگریزی، پنجابی، ہندی وچ چھپیاں کتاباں پنجاب بک ڈپو چنڈیگڑھ توں خرید کے پڑھیاں۔
اچیری پڑھائی لئی جلال نے ڈی ایم کالج موگا وچ داخلہ لیا۔ انگریزی دے پروفیسر کے ایل کپور اوہناں لئی پریرنا سروت سن۔ اتھے جلال نوں کارل مارکس اتے سوشلزم تھیلوجی دا پورا مطالعہ کرن دا موقع ملیا۔ پر لینن اتے سٹالن دے مطالعہ نے جلال دا نظریہ بدل دتا۔ اوہناں نوں کمیونسٹ ڈکٹیٹرشپ اتے بادشاہی ڈکٹیٹرشپ وچ کوئی انتر نہیں جاپیا۔ کجھ کو واقعے نے جلال نوں مذہبی سمیت دا مطالعہ کرن دی پریرنا کیتی۔
مذہبی فکر
جلال نے سکھ دھرم دا دوجے دھرماں نال کمپیریٹو مطالعہ کرن لئی، سکھ دھرم، ہندو دھرم، مسلم دھرم، عیسائی دھرم، یہودی دھرم، لاؤتشے، کنفیوشس توں علاوہ نیچرزم، سائیکالوجی، فلاسفی نال متعلق تکربن دس ہزار کتاب اپنی نجی لائبریری وچ شامل کر لئیاں سن۔ اوہناں نوں کمیونزم دے خلاف ڈشکورس دین لئی سکھ سٹوڈینٹ فیڈریشن ولوں کئی وار بلایا گیا سی۔
جلال دی ساہتک اتے مذہبی فکر کارن ہی اوہ بابا ایشر سنگھ، سنت نرین سنگھ نانکشر، ساہ مشتانا جی ڈیرہ سرسا، سری عالمی آف پونے، مہانرشی مہیشیوگی آف رشیکیش، ہربھجن سنگھ یوگی آدی نال نیڑتا پیدا ہوئی۔ اوہناں لوشئینپانی وچ انگریزی دیاں دو کتاباں بھی لکھیاں۔ "نیچر، دی ارجن آف رلیجن" اتے "نیچرل وے ٹو انلائیٹنمینٹ"
سیاسی جیون
جلال سہب گیانی ذیل سنگھ جی دے کافی نزدیک راے ہن۔ اس ویلے گیانی جی پنجاب کانگرس دے پردھان سن۔ اوہناں کول اپنا آواجائی دا کوئی زریعہ نہیں سی۔ جلال نے اپنی کار گیانی جی دے ارپن کیتی اتے آپ ڈرائیور وجوں نال بھی راے، جدوں تک اوہ پنجاب دے وزیر اعلیٰ بن گئے۔ اوہ بچپن وچ ہی کانگرس دے کشان سیل دے پٹیالہ ڈویزن دے کنوینر بنائے گئے۔
جلال نے 1972 وچ کمیونشٹ اتے کانگرس دے سانجھے امیدوار ماسٹر بابو سنگھ دے خلاف آزاد امیدوار وجوں چون لڑی۔ پنجاہ ہزار ووٹ وچوں تن کونی لڑائی وچ ساڈھے چھ ہزار دی لیڈ ملی۔ خرچہ اپنے کولوں صرف ست ہزار ہویا۔ پندراں کو ہزار دی مدت دوستاں رشتے داراں کر دتی۔ سنت پھتیہ شنگھ اتے س دھنا سنگھ گلشن نے بھی آخری ویلے حمایت کر دتی سی، اس لئی اسدے من وچ سنت جی لئی ستکار سی، جو ش بادل نوں چنگا نہ لگا۔
1977 دی چون ویلے بھانویں ٹکٹ تاں سٹئنگ ودھائک ہون کرک جلال نوں مل گئی سی۔ پر بادل گروپ نے کمیوشٹ امیدوار دی حمایت کیتی۔ اس دے واوجود بھی دو ہزار ووٹ دی لیڈ مل گئی۔ اچانک چار ہزار جائھلی پوسٹل ووٹ کمیونشٹ امیدوار دے ہک وچ آؤن دا بہانہ بناکے جلال نوں ہریا قرار دے دتا گیا۔ الیکشن پٹیشن وچ بھانویں انشاپھ مل گیا سی پر اسدا کوئی فائدہ نہ ہویا کیونکے بادل سرکار پونے دو کو سال بعد ہی ٹٹ گئی سی۔
مرکزی سرکار وچ
جلال سہب صوبائی اسمبلی وچ پھیکٹ اینڈ پھگرج مشتمل وچار دین کرکے ودھیا بلارے منے جاندے سن۔ اوہناں دی کھوج ڈٹیکٹو جرنلزم اپر مشتمل سی۔ بھاکھڑا وچ پیدا کیتا جا رہا ہیوی واٹر، خفیہ ڈھنگ نال رشیا نوں دین ورگے کئیاں مصلے اوہناں صوبائی اسمبلی وچ اجاگر کیتے۔ 1977 وچ مرارجی ڈسائی وزیر اعظم بنے۔ س برنالہ کھیتی وزیر سن۔ برنالہ سہب دی سپھارس اپر جلال سہب نوں ایگریکلچر پرائیس کمیشن دا میمبر تعینات کیتا گیا۔ اوہناں دی کھوج مشتمل سبمشن توں متاثر ہوکے ڈسائی سرکار نے اوہناں نوں انڈین ایگریکلچر رسرچ انسٹیچیوٹ پوسا دا ڈائریکٹر تعینات کر دتا۔ ایہہ ادارہ اس ویلے بھارت دیاں 64 کھیتی یونیورشٹیج دا کنٹرول کردی سی۔
سماجی سیوا
اس ویلے س پرکاش سنگھ بادل اکالی دل دے پردھان بن چکے سن۔ بھانوے جلال دے سہرا پروار دی ڈبوالی ٹرانسپورٹ وچ بادل پروار نال ہسیداری توں علاوہ دو تن رستیداریاں بھی سن، پر اوہناں بادل سہب دے پہلے رویئے نوں مکھ رکھدیاں مڑ ناہی اکالی دل وچ سامل ہون وارے سوچیا اتے نانہی ٹکٹ منگی۔ پر کسان ہتاں دی کھاتر سدا ططپر راے۔ جد کسان اتے ترقی نال متعلق بھٹھل سرکار ولوں جاری کیتے گئے سدھاراں اپر الیکشن کمیشن نے ویلے توں پہلاں کوڈ آف کنڈکٹ لاگوُ کرکے روک لگائی تاں جلال سہب نے ہائی کورٹ اتے سپریم کورٹ وچ اس بے انصافی خلاف کیس لڑیا۔ امریکہ دی ودیس ودیسی صنعت نال متعلق ادارہ پک نوں بھارت وچ صنعت لگاؤن لئی سروے کروائے اتے کئی پروجیکٹ منظور بھی کروائے۔ اوہناں دے سماج سیوا نال متعلق سارے عملاں دا ویروا دینا اتھے واجب نہیں اے۔
ایماندار سیاست
س جلال تقریباً 10 کو سال ایکٹو سیاست وچ راے۔ کسے بھی ویلے، کسے بھی کم لئی کسے کم والے توں اک پیسے دا بھی مفاد حاصل نہیں کیتا۔ اوہناں لوکاں دے راجینامیں آپ منتاں کرکے کروائے۔ اج وانگ نجی منافعے لئی بھرا نوں بھرا نال نہیں لڑایا۔