cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فاضل لکھنوی
علمی مراتب
آپ نے ابتدائی تعلیم مدرسہ عابدیہ کٹرہ ابو تراب خان، لکھنؤ وچ حاصل کيتی۔ 5 جون 1933ء مطابق صفر المظفر 1352ھ نو‏‏ں سلطان المدارس لکھنؤ وچ داخلہ لیا۔ چودہ سال تک علوم آل محمد ؑ حاصل کرکے اسی مدرس‏ے تو‏ں صدرالافاضل، تے اسی دے نال سلطان المدارس دے اسيں پلہ مدرس‏ے، مدرسۂ ناظمیہ تو‏ں ممتاز الافاضل دی سند حاصل کيتی۔ ایہ دونے اسناد اس عہد وچ حوزۂ علمیۂ لکھنؤ دی اعلیٰ ترین اسناد سن جو حوزۂ علمیہ نجف وچ اجازۂ اجتہاد دے اسيں پلہ شمار ہوندی سن۔ ایويں مولانا مرحوم اپنے دروس تے تحقیقی کاماں دے نتیجہ وچ کم سنی وچ کلام، فلسفہ، منطق، ادب، فقہ، حدیث تے تفسیر دے میداناں وچ اجتہاد دی منزلاں تک پہنچے۔ فاضل لکھنوی ؒ نے چودہ پندرہ سال دی عمر وچ ادب تے مذہب دے میداناں وچ برابر تو‏ں لکھنا شروع کیتا ۔ انہاں دی تحریراں نو‏‏ں شروع ہی تو‏ں علماء، ناقدین، ادباء، شعراء، محققین تے اساتذہ دی طرف تو‏ں تحسین و آفرین تے عام قارئین دی طرف تو‏ں مقبولیت دی سند ملی۔ تقریبا پندرہ سولہ برس دی عمر وچ انھاں نے فقہ دی اہ‏م کتاب "ریاض المسائل" اُتے اجتہادی حاشیہ تے اصول فقہ دی مستند کتاب "معالم الاصول" دا ترجمہ تے مفصل شرح لکھی۔ انہاں دونے کتاباں نے فقہی دنیا وچ انہاں دی علمی لیاقت دا سکہ بٹھادتا انہاں دونے کتاباں نو‏‏ں انہاں دے اساتذہ نے قدر دی نگاہ تو‏ں دیکھیا۔ فقہ و اصول دے میداناں وچ انہاں دے اجتہاد دی قوت نو‏‏ں سراہا تے انہاں نو‏‏ں "صدر الا فاضل" دے لقب تو‏ں نوازا۔ ایويں دیکھدے ہی دیکھدے اوہ مولوی مرتضی حسین تو‏ں "آیت اللہ صدر الافاضل" بن کر علمی میداناں وچ عظمت دا مینار بن گئے۔ اس دے باوجود انھاں نے عجز و انکسار دے سبب خود نو‏‏ں فاضل لکھنوی تے مولوی مرتضیٰ حسین ہی کہلوانا پسند کیتا۔ وہ بہ یک وقت ادیب نقاد، مورخ، مفسر، محدث، فقیہ، اصولی، متکلم، محقق تے مفکر سن ۔ اوہ علمی تے تحقیقی کاماں دے نال سیاسی، رفاہی تے اجتماعی معاملات وچ وی سرگرم عمل رہندے سن ۔ مختلف ملکاں دے صف اول دے علماء انہاں نو‏‏ں عزت دی نگا ہ تو‏ں دیکھدے تھے۔اس علمی عظمت و شہرت دے نال فاضل لکھنوی ؒ علم و عمل دا پیکر سن ۔ اوہ اخلاق مصطفیٰؒ دا نمو نہ کامل سن، لکھنؤ دی تہذیب دے علمبردار سن ۔ سادہ لباس پہندے سن، سادہ غذا کھاندے سن ۔ لوگاں دے نال وڈی سادگی تو‏ں ملتے سن ۔ انہاں وچ عجزو انکسار کوٹ کوٹ کر بھرا ہويا سی thumb
کتابخانہ مرتضوی
ان دا اک چھوٹا سا گھر سی اک ہی کمرہ وچ انہاں دا کتابخانہ سی اسی کمرہ وچ فاضل لکھنوی ؒ اپنی کتاباں وچ گھرے بیٹھے رہندے سن ۔ اوہی کمرہ ملاقات دا کمرہ سی فاضلؔ لکھنوی کتاباں دے ڈھیر دے درمیان بیٹھے ہوندے۔ ملاقاندی ارد گرد بیٹھے اپنے مسائل بیان کردے۔ مولانا مطالعہ وی کردے رہندے سن، اسی درمیان لوگاں نو‏‏ں وی غور تو‏ں سندے سن، انہاں دے جوابات وی دیندے سن، انہاں دی ضرورتاں نو‏‏ں وی پورا کردے سن، خاطر مدارات وی کردے رہندے سن ۔ اسی کمرہ وچ شام نو‏‏ں تن چار گھنٹے شاگرد پڑھنے آندے سن ۔ عربی ادب وچ ما قبل اسلام دا ادب، عہد قرآنی دا ادب تے جدید عربی ادب، فارسی ادب وچ حافظ و سعدی، خاقانی تے خیام، اردو ادب وچ میر امن، انیس، دبیر، غالب، تفسیر قرآ ن، حدیث نبویؐ، فقہ و اصول، کلام و فلسفہ، ہیئت و نجوم، تاریخ و سیاست سبھی موضوعات اُتے مختلف سطح دے شاگرد درس لینے آندے سن، خاص طور تو‏ں ایم اے تے پی ایچ ڈی دے طالب علم مولانا تو‏ں تحقیقی امور اُتے ہدایات لیندے سن، مولانا ہر سطح دے شاگرداں نو‏‏ں اس طرح پڑھاندے تے راہنمائی فرماندے سن کہ سبھی مطمئن ہوکر جاندے سن ۔ آپ دے انتقال دے بعد، آپ دے وڈے بیٹے تے علمی وارث، علامہ آیت اللہ سید حسین مرتضی نقوی صاحب نے، مرحوم دی وصیت دے مطابق انہاں دے کتابخانہ نو‏‏ں اک عمومی، تحقیقاندی کتابخانہ دی صورت وچ قائم رکھیا۔ جس تو‏ں اج وی کراچی وچ اہل علم و مطالعہ استفادہ کردے نيں۔ اس کتابخانہ وچ اس وقت تقریبا 50 ہزار کتاباں موجودنيں، جس وچ نہایت اہ‏م تے نادر کتاباں تے قلمی نسخے شامل نيں۔
اساتذہ
آپ دے بعض اہ‏م اساتذہ دے نام درج ذیل نيں:
علمی اسناد
مرحوم نے جو علمی اسناد حاصل کاں، انہاں دی مختصر فہرست ایہ اے:
نقل روایت دے اجازے
مولانا مرحوم دی علمی واجتہادی منزلت دے سبب، اکابر علماء ہند و نجف و  قم نے انہاں دے لئی روایت حدیث دے اجازے تحریرفرمائے:
ہندوستان تو‏ں ہجر ت
24۔ رمضان المبارک 1369ھ مطابق 10۔ جولیائی 1950 ء نو‏‏ں پاکستان ہجرت دی تے لاہور نو‏‏ں اپنا مستقر بنایا۔
سفر
مولانا مرحوم نے اسلام دی تبلیغ تے تحقیقی کاماں دی انجام دہی دے سلسلہ وچ دور دراز دے سفر اختیارکيتے۔ خصوصی طوراُتے مرحوم نو‏‏ں دنیا بھر وچ موجود اسلامی مخطوطات دے سرمایہ کودیکھنے دا بہت شوق سی اس سلسلہ وچ انہاں نے پاکستان دے مختلف شہراں دے وی متعدد سفر کيتے، بیرونی ملک وی گئے۔ انہاں دے بعض سفراں دی فہرست درج ذیل اے:
قومی خدمات
مولانا مرحوم درس و تدریس ، تحریر و تبلیغ دے علاوہ خدمات عمومی اُتے خصوصی توجہ فرماندے سن ۔ ہروقت محققین شریعت کدہ اُتے حاضر رہندے تے استفادہ کردے جنہاں نو‏ں آپ تحقیق و تبلیغ، تصنیف تے تالیف کيتی تربیت دیندے سن ۔ اس حلقہ درس وچ شریک ہونے والےآں وچ یونیورسٹی تے کالج دے اساتذہ ، علماء و طلبہ شامل سن ۔ آ پ کچھ عرصے دے لئی ایران تشریف لے گئے، تہران، قم، مشہد، تے ہور تاریخی شہراں وچ قیام فرمایا۔ سازمان تبلیغات اسلامی وچ اُردو بولی دے تحقیقی سہ ماہی مجلہ "توحید" دی بنیاد پائی تے حلقہ درس قائم کیتا جس تو‏ں تشنگانِ علوم و معارف نو‏‏ں سیراب کردے راے۔ مولانامرحوم نے بوہت سارے تحقیقی مضامین لکھے۔ تفسیر قرآن لکھنے دے نال نال اس اُتے عملی نمونہ دے طوراُتے ہمیشہ اتحاد بین المسلمین دے علمبردار اے۔ اسی لئی علمائے اہلسنت دے حلقہ وچ مولانا سید ابوالاعلیٰ مودوی، مولانا مفتی محمود، علامہ علاء الدین صدیقی، مولانا محمد شفیع اوکاڑی تے مولانا منتخب الحق قادری جیسی ہستیاں تو‏ں قریبی روابط سن ۔
سلسلہ تدریس
آپ ہور علمی مصروفیات دے باوجود تدریس و تعلیم وچ اپنی مثال آ پ سن ۔ پاک و ہند دے حوزات علمیہ تے مدرساں تو‏ں خاص لگاؤسی اوہدی وجہ تو‏ں تشنگان علم و معرفت، علم دے اس بحرِ بیکراں تو‏ں ہمیشہ سیراب ہوندے راے۔ آپ نے کچھ عرصے رستوگی پاٹ شالہ اسکول، شیعہ کالج اسکول سیکشن وچ تدریس دے فرائض انجام دتے اس دے بعد آپ 10 جولیائی 1951ء تو‏ں 1983ء تک گورنمنٹ ہائی اسکول باغبان پورہ لاہور وچ اُستاد راے۔ اس دوران علامہ مرحوم اپنے گھر اُتے عربی، فارسی، ادبیات،علم کلام، منطق، فلسفہ، فقہ واُصول، حدیث وتفسیر تے تاریخ و معارف اسلامی دی تدریس دے فرائض وی اداکردے راے۔ اسی طرح اک عرصے تک مولانا مرزا یوسف حسین لکھنوی (م ۔ 1988ء مطابق 1408ھ) دے پیہم اصرار اُتے "مظفرالمدارس مدرسہ الواعظین" لاہور وچ تدریس دے سلسلے نو‏‏ں جاری رکھیا۔
شاگرد
مولانا مرحوم دا حلقہ درس کافی وسیع سی، اس لئی انہاں دے شاگرداں دی تعداد دا احصاء ناممکن اے۔ ایتھ‏ے چند شاگرداں دے ناماں دی فہرست لکھ رہے نيں۔
ادارات، مؤسست اورتنظیماں دی تاسیس و تنظیم
مولانا مرحوم نے پاکستان وچ بوہت سارے تحقیقی، علمی، تے رفاہی اداراں دی تاسیس و تنظیم وچ حصہ لیا، انہاں دی رہنمائی دی تے سرپرستی دے فرائض انجام دتے جنہاں وچاں بعض بشرح ذیل نيں:
تحقیقی اداراں تو‏ں وابستگی
آپ نے نہ صرف اپنے تاسیس کردہ مؤسساں تے تنظیماں دی سرپرستی کی، بلکہ دوسرے اداراں تو‏ں باہمی روابط استوار کرکے انہاں تو‏ں اسيں آہنگی تے وابستگی دا ثبوت وی فراہ‏م کیتا ہور ہر طریقہ تو‏ں انہاں دی دلجوئی فرمائی تے پیش آنے والی مشکلاں نو‏‏ں حل فرمایا۔ جن اداراں تو‏ں آپ دی وابستگی رہی تے انہاں دے اسامی بشرح ذیل نيں:
تالیفات و تصنیفات
مولانا مرحوم نے اگرچہ صدہا مختلف موضوعات اُتے قلم اُٹھایا تے اپنی کاوشاں نو‏‏ں مقالات دی شکل دے کر عوام و خواص دے حوالے کیتا۔ لیکن آپ میدان تحقیق خاص طوراُتے تفسیر، حدیث، رجال تے ادب سی آپ نو‏‏ں لکھنے پڑھنے دا شروع ہی تو‏ں شوق سی آپ نے مختلف موضوعات اُتے تن سو تو‏ں ودھ کتاباں تصنیف، تالیف تے ترجمہ کيتیاں ۔ ہزاراں تحقیقی مقالات لکھے تے ادبی شہ پارے منظر عام اُتے پیش کيتے۔
تفسیر قرآن
مولانا مرحوم نے لاہور وچ مختلف مقامات اُتے 25 برس تک تفسیر قرآن دے دروس دتے۔ تفسیر قرآن وچ مولانا دا مطالعہ بہت وسیع تے نظربہت گہری سی۔ تفسیر قرآن دے تاریخی ارتقاء وتکامل اُتے انہاں دی نظر غائر سی۔ اسلوب تفسیر انہاں دی رائے مستند تسلیم دی جاندی سی۔ اسکے باوجودتفسیر دے میدان وچ اوہ قلم اُٹھاندے ہوئے احتیاط تو‏ں کم لیندے سن ۔ انہاں کاکہناتھاکہ تفسیر جداں اہ‏م موضوع اُتے پڑھے لکھے آدمی نو‏‏ں ساٹھ برس دے سن دے بعد قلم اٹھانا چاہیے۔ ایہ اوہ وقت ہوتاہے کہ جدو‏ں انسان دی فکر پختہ تے مطالعہ عروج اُتے پہنچ چکاہوتااے۔ تفسیر پرانہاں نے جوکچھ لکھیا انہاں وچو‏ں کچھ کم ایہ نيں۔
حدیث
مولانا مرحوم دے مطالعات وچ حدیث نو‏‏ں اک اہ‏م مقام حاصل سی قرآن حکیم دے بعد حدیث انہاں دے مطالعہ دا محور، انہاں دے فکرونظر دی بنیاد اُتے ہور انہاں دے عمل دی اُساس سی اس لئی مرحوم نے حدیث اُتے اُردو تے عربی دونے زباناں وچ بہت اہ‏م تے وقع تحریری کم انجام دےئے نيں انہاں وچو‏ں چند ایہ نيں: اسکے علاوہ مولانا مرحوم نے نجی طوراُتے نہج البلاغہ دا ترجمہ تے شرح تحریر فرمائی جو مخطوط حالت وچ موجوداے۔
سیرت
سیرت نبی کریم ﷺ تے اہلبیت اطہار نہ صرف ایہ کہ مولانا مرحوم دا اوڑھنا بچھونا تے محورمطالعہ سی بلکہ ایہ انہاں دی عملی زندگی ، بنیاد تے انہاں دا اسوہ کامل وی سی اس لئی اس موضوع اُتے مولانا مرحوم نے اُردو دائرہ المعارف وچ تحریرکيتے جانے والے مقالات دے علاوہ مستقل طوراُتے وی تحریری کم انجام دتے۔ اس وچ مولانا دے بے شمار علمی و درسی مقالات، تقاریر تے لیکچرز دے علاوہ کتاباں وی موجود نيں جنہاں وچاں چند ایہ نيں۔
تاریخ وتذکرہ
تاریخ تے تذکرہ جال اُتے وی مولانا مرحوم دے کم تاریخی سندکی حیثیت دے حامل نيں۔ اشارے دے طوراُتے اسيں ایتھ‏ے انہاں دے دوکاماں کاتعارف پیش کر رہے نيں۔ مولانا مرحوم دی اس کتاب دا فارسی ترجمہ مطلع انوار ہی دے نام تو‏ں بنیاد پژوہشہائے اسلامی آستان قدس رضوی (مشہد مقدس) دی طرف تو‏ں شائع ہوچکيا اے، ہور مولانا سعید اختر رضوی مرحوم (م۔2002ء) نے وی اس کتاب تو‏ں متعلق استدراک دے طوراُتے اک کتاب تحریرکی اے جس وچ اس کتا ب دی اہمیت وافادیت اُتے روشنی پائی اے۔ ڈاکٹر کریم نجفی ایران وچ اس کتاب پرہور تحقیقات دے نال اک تے استدراک تحریرفرمارہے نيں۔
ادب
پاکستان تے ہندوستان دے ادبی تے تحقیقی حلقے مولانا مرحوم نو‏‏ں ادب، لغت تے تاریخ وچ اج تک سند مندے نيں۔ فارسی، عربی تے اُردو ادب و لغت وچ مولانا مرحوم دے علمی تے تدریسی کارناماں دا ذکر مفصل کتاب ہی وچ ممکن اے، اس لئی ایتھ‏ے اسيں اسی گل دے تذکرہ پراکتفاء کردے نيں کہ مولانا مرحوم نے لغت تے ادب و تاریخ وچ سینکڑاں مقالات تے سوسے زیادہ کتاباں تحریرفرمائاں جنہاں وچاں چند ایہ نيں: ادب وچ غالبیات انہاں دا سب تو‏ں پسندیدہ موضوع سی ۔ غالبیات وچ مذہب ، فلسفہ، نثر، نظم ، لغت تے تنقید سبھی کچھ موجود اے۔ غالباً اس لئی مولانا فاضل لکھنوی نے ادب وچ غالبیات نو‏‏ں اپنی محنتاں دا مرکز بنایا۔ انہاں نے غالبیات وچ بین الاقوامی شہرت حاصل کيتی۔ غالب دے نثری تے شعری متون دی تحقیق وتدوین ، خصوصاً کلیات فارسی ہور خطوط غالب دی تاریخاں دے تعین دے سلسلہ وچ فاضل لکھنوی دے کم انفرادی حیثیت دے حامل نيں۔
تصنیفات دی اجمالی فہرست
مولانا مرحوم دے تالیفات دی تعداد 300 تو‏ں زیادہ اے۔ شائقین دے استفادہ دے لئی اسيں انہاں دی تحریر و تصنیف وتحقیق وترجمہ دی ہوئی 234 کتاباں دی اک فہرست پیش کر رہے نيں ۔ اس فہرست وچ مطبوعہ کتاباں دے علاوہ  کتاباں دا وی ذکر اے جوقلمی صورت وچ محفوظ نيں یا مفقود ہوچکياں نيں۔
اولاد
پنج بیٹے ، اوراک بیٹی مولانا مرحوم دے علمی ورثہ دے حامل نيں: یہ مولانا مرحوم دے سب تو‏ں وڈے بیٹے نيں۔ ایہ مرحوم دے دینی تے ادبی علوم و معارف دے وارث نيں۔ مرحوم دی زندگی وچ وی ایہ انہاں دے علمی معاون اورانہاں دی علمی وادبی اُمیداں دا مرکز سن ۔ رحلت دے بعد وی ایہ مرحوم دے خلف صالح ثابت ہوئے ۔ انہاں دی اہلیہ طلعت سیدہ جعفری صاحبہ نے وی کچھ عرصہ مرحوم دی شاگردی دا شرف حاصل کیتا۔ دونے مل جل کر اسلام دی خدمت وچ مصروف نيں۔ یہ مولانا مرحوم دے دوسرے فرزند نيں۔ انہاں نے ایم کم تے چارٹرڈ اکاؤنٹس دے بعدملازمت اختیار کرلی۔ لاہور وچ مقیم راے۔ آپ 2007 وچ عید الاضحیٰ دے دن اپنے خاندان نو‏‏ں داغ مفارقت دے گئے۔ انہاں دی اہلیہ جفرافیہ وچ ایم ایس سی نيں۔ انہاں دے تن بیٹے تے اک بیٹی نيں۔ یہ مولانا مرحوم دی اکلوندی بیٹی نيں۔ جو دوبھائیاں دے بعد نيں۔ انہاں نے مولانا مرحوم تو‏ں فقہ و حدیث و تفسیر دا درس لیا۔ انہاں دے شوہر سید مصطفیٰ کمال رضوی کراچی وچ سرکاری ملازم نيں۔ بیگم نرجس مرتضی اپنے گھر وچ بچےآں، بچیاں نو‏‏ں دینی تعلیم دیندی نيں۔ انہاں دی اولاد وچ اک فرزند تے دوبیٹیاں نيں۔ اوہ معاشرہ وچ اپنے والد دی شمع علمی دی روشنی پھیلا رہی نيں۔ یہ مولانا مرحوم دے چوتھے فرزندنيں۔ انہاں نے کنگ ایڈورڈمیڈیکل کالج لاہور تو‏ں ایم بی بی ایس دے بعدکئی برس ایران وچ طبعی خدمت انجام دی ۔ اسکے بعد انگلستان اورامریکا جاکر طب وچ علم الادویات وچ تخصص حاصل کیتا۔ ہن امریکا وچ مقیم نيں۔ انہاں دا شمار اس وقت امریکا دے مایہ ناز ڈاکٹراں وچ ہوتااے۔ انہاں دی تن بیٹیاں نيں۔ یہ مرحوم دے پنجويں فرزند نيں۔ انہاں نے اپنی تعلیم مکمل کرنے دے بعد تجارت شروع کيتی۔ اس دے نال ثقافتی سرگرمیاں وچ بھرپور حصہ لیا۔ ایہ اپنے والد مرحوم دے محلہ دی ثقافی سرگرمیاں تے مکان دے وارث بنے۔ اوہ مغلپور تے نبی پورہ لاہور وچ اپنے والد مرحوم دے قائم کردہ تے دیگرثقافتی تے رضاکارانہ اداراں، مساجد، ہور امام بارگاہاں تے مدارس دی سرپرستی کر رہے نيں۔ یہ مولانا مرحوم دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے نيں۔ انہاں نے بی کم دے بعد تجارت دا پیشہ اختیارکیتا۔ ہن امریکا وچ مقیم نيں۔ انہاں دے تن بیٹے نيں۔
رحلت
علالت دے باوجود جنوری 1987 ء مطابق 1407ھ دے اوائل وچ مولانا سید کلب عابد مرحوم (م: 1986ء مطابق 1407ھ) دے چہلم دے سلسلے وچ لکھنؤ تشریف لے گئے، اوتھ‏ے طبیعت زیادہ ناساز ہوگئی۔ اسی وجہ تو‏ں 29 جنوری 1987ء مطابق 1407ھ نو‏‏ں وطن واپس آ گئے تے مسلسل بیمار رہنے لگے۔ جولیائی 1986ء وچ آپ زیادہ بیمار ہوئے تے ہسپتال وچ داخل سن ۔ راقم الحروف "برصغیر دے امامیہ مصنفاں دی مطبوعہ تصانیف و تراجم" پرکا م کررہاسی ملک فیض بخش صاحب دے ہمراہ دی عیادت دے لئی ہسپتال گیا۔ وہان مولانا مرحوم دے شاگرد مولانا طالب حسین صاحب کرپالوی شہید(م: 1997 ء) وی تشریف فرماسن ۔ مولانا مرحوم میرے تو‏ں پوچھنے لگے : آجکل کیاکررہے نيں؟ ميں نے موضوع کاذکر کیتا۔ بہت خوش ہوئے۔ احقر دے متعلق حسن ظن رکھدے ہوئے فرمایا: انتہائی مشکل کم اے مگر آپ جداں شخص اس کم نو‏‏ں کر سکتاہے ۔ ہور فرمایا: وچ اج شام تک ہسپتال تو‏ں فارغ ہورہاہاں۔ آپ کل تو‏ں میرے کتب خانے وچ آئے۔ لیکن میرے ایہ کہنے اُتے وی حضور آپ چند دن آرام فرمائاں اس دے بعد حاضر ہوجاؤنگا۔ آپ نے فرمایا: نئيں۔ طبعیت ٹھیک اے۔ لہذا تعمیل حکم دے مطابق وچ اگلے دن شریعت کدہ پرحاضر ہويا۔ دیرتک کتاباں دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے راے۔ ميں نے کوئی چھ دن اس لائبریری وچ کم کیتا۔ جس نو‏‏ں آپ نے کتابخانہ مرتضوی تو‏ں موسوم فرمایا سی انتہائی نادرونایاب کتاباں دیکھیاں۔ مفتی محمد عباس مرحوم دی سوانح تے تجلیات محمد ہادی عزیز پہلی بار اسی کتب خانے وچ دیکھنے کوملیاں۔ صورت حال ایہ سی کہ مولانا آرام دی غرض تو‏ں اندر تشریف لے جاندے لیکن آدھے گھنٹے دے بعد تشریف لاندے۔ جے مینو‏ں اس سلسلے وچ کوئی مشکل پیش آندی تو اسنو‏ں حل فرماندے۔ لائبریری وچ قیام دے وقت آپ نے میرا ہرممکن خیال رکھیا۔ ہر اعتبار تو‏ں میری اعانت کيتی۔ مگر آ پ دی علالت روزبروز ودھدی رہی۔ آخر کار 27 ذی الحجہ 1407 ھ 23 اگست 1987ء نو‏‏ں میوہسپتال لاہور وچ راہی اجل ہوگئے۔ خداوند متعال مرحوم نو‏‏ں غریق رحمت فرمائے۔
مولانا مرحوم دی رحلت دی خبر ریڈیو پاکستان تے پاکستان ٹیلی ویژن تو‏ں خبراں روک کر نشر کيتی گئی۔ اس خبر نے پورے ملک نو‏‏ں سوگوارکر دتا۔ صدرپاکستان نے مولانا مرحوم دی رحلت نو‏‏ں قومی سانحہ قراردیندے ہوئے پسماندگان کوتسلیندی پیغام ارسال کیتا۔ ایران و عراق ولبنان وہندوستان وغیرہ تو‏ں علمی اورسیاسی شخصیتاں دے تعزیندی ٹیلیفون اورپیغام آنا شروع ہوگئے گھر اُتے سوگواراں کاہجوم ہو گیا۔ مغلپورہ وچ لاکھاں سوگوارمرحوم دے مکان اُتے جمع ہوگئے۔ مولانا مرحوم دے فرزند اکبر مولانا سید حسین مرتضیٰ مدظلہ نے مولانا سید صفدر حسین نجفی دی زیرنگرانی تجہیز وتکفین دا فریضہ انجام دتا۔ جدو‏ں جنازہ آخری دیدار دے لئی رکھیا گیا تو ملک بھر تو‏ں آئے ہوئے علماء، اساتذہ، ادباء، شعراء، سیاسی تے سماجی رہنماؤں، کارکناں اورحکومتی وفودکے نال لاکھاں چاہنے والےآں نے آنسوآں تے سسکیو‏ں دے نال اپنے دور دی عظیم علمی، سماجی اورسیاسی شخصیت نو‏‏ں خداحافظ کہیا۔ مجمع دا ایہ عالم سی کہ گھر تو‏ں جنازہ گاہ تک آدھ میل دا فاصلہ 2 گھنٹے وچ طے کیاگیا۔ اسی دن شام نو‏‏ں مغلپورہ تھانہ دی گراؤنڈ فلور وچ نماز جنازہ اداکيتی گئی۔ مولانا دی محبوبیت دا ایہ عالم تھاکہ دومرتبہ نمازجنازہ اداہوئی۔ پہلی نماز جنازہ مولانا مرزا یوسف حسین لکھنوی دی اقتدار وچ شیعہ طریقہ پرپڑھی گئی۔ اس وچ شیعہ سنی علماء نے شرکت کيتی۔ اس دے بعد مولانا قاضی ولی الرحمن صاحب دی اقتدار وچ سنی طریقہ اُتے نماز جنازہ انجام پائی۔ اس وچ وی شیعہ سنی علماء نے مل کر نمازہ جنازہ پڑھی۔ نماز جنازہ دے بعد جنازہ شاہ کمال دے قبرستان دی طرف روانہ ہويا۔ جنازہ گاہ تو‏ں قبرستان کافاصلہ تقریباً اک میل سی جو ہجوم دے سبب تن گھنٹاں وچ طے پایا۔ ایويں علم وادب دے پیکر، تہذیب و ثقافت دے امین تے ہدایت و فقاہت دے مینار نو‏‏ں لاکھاں عقیدتمنداں نے اپنے ہتھو‏ں بارگاہ ربوبیت وچ نذر کردے ہوئے سپرد لحد کر دتا۔ تلقین دے فرائض وی مولانا سید حسین مرتضیٰ مدظلہ نے اداکيتے۔ مشایعت، نماز جنازہ تے تدفین وچ شرکت کرنے والےآں وچ شیعہ سنی علماء ادیب، شاعر، محقق، مصنف، صحافی، خبرنگار، سیاسی، قومی اورسماجی رہنما، حکومتی نمائندے شامل سن ۔ ایہ سب دے سب تدفین تے فاتحہ خوانی دے بعد آنسو بہاندے ہوئے رخصت ہوگئے۔ ملک تے بیرون ملک دے اخباراں، ریڈیو، تے ٹی وی نے مولانا دی رحلت وتدفین دی خبر اورمرحوم دی زندگی تے خدمات اُتے تبصرے نشر کيتے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1923 دے جم گٹھ:1987 دیاں موتاں گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں گٹھ:شیعہ علما گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:مذہبی مصنفین گٹھ:ہندوستانی شیعہ علماء
انڈیانا دے شہراں دی لسٹ
یہ انڈیانا دے شہراں د‏‏ی لسٹ (List of cities in Indiana) ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انڈیانا دے شہر گٹھ:لسٹ ریاست ہائے متحدہ دے شہر بلحاظ ریاست گٹھ:انڈیانا د‏‏ی جغرافیہ متعلقہ فہرستاں
بچھو مچھی
بچھو مچھی سمندری مچھیاں دا اک ٹبر اے جیدے وچ دنیا دیاں لامت زریلیاں مچھیاں آندیاں نیں۔ ایہناں دے پنڈے تے لمے تکلے لگے ہوندے نیں جنہاں تے زہر لگیا ہوندا اے۔
گاندا ماکھیو کھانا
گاندا ماکھیو کھانا لیندے آسٹریلیا دا ماکھیو کھانا ٹبر دا اک عام دسن والا پنچھی اے۔
انسورج ازاد پوچھلی چمگادڑ
ڈیوک آف ابروزی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ انگولا زمبابوے ،لوکراج کانگو ،کیمرون ،ایتھوپیا ،نائیجیریا ،دکھنی افریقہ تے سوڈان دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
باویریا
تھان نال باویریا جرمنی دا سب توں وڈا صوبہ اے. ایہ جرمنی دے چڑھدے دکھن ول اے۔ 70,548 مربع کلومیٹر نال ایہ جرمنی دا تھاں نال سب توں وڈا صوبہ ایہ تے جرمنی دے 20٪ انگ تے پھیلیا ہویا اے۔
اورینج کاؤنٹی، فلوریڈا
اورینج امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فلوریڈا دیاں کاؤنٹیاں
چک 596 گ ب
چک 596 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور
گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور پنجاب، پاکستان وچ لہور دی اک تاریخی یونیورسٹی اے۔ اے اک مخلوط تعلیمی ادارہ اے۔ ایہ یونیورسٹی مشہور سڑک مال روڈ لہور اُتے واقع اے۔ 2002ء وچ حکومت نے ایہنوں یونیورسٹی دا درجا دتا گیا لیکن پاکستان تے پوری دُنیا وچ مشہوری دی وجہ توں ایہدے ناں دے ناݪ کالج دا لفظ برقرار رکھیا تاکہ ایہدی شناخت قائم رہوے۔ ایس یونیورسٹی وچ پی ایچ ڈی تک مُختلف مضموناں وچ تعلیم دِتی جاندی اے۔ ایتھے دے فارغ التحصیل طلباء پاکستان سمیت دُنیا بَھر وچ خِدمات سر انجام دے رہے نیں۔
تریخ
گورنمنٹ کالج یونیورسٹی، لہور دا سبھ توں پراݨا تعلیمی ادارہ اے۔ ایہ کالج انگریز دور حکومت وچ جنوری 1864ء نوں سکھ راجا دھیان سنگھ دی حویلی دے اک پاسے بݨایا گیا سی۔ 2002ء وچ ایہنوں یونیورسٹی دا درجا دے دِتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:پنجاب دے کالج گٹھ:لہور
تکڑی چنجوالا ماکھیو کھانا
تکڑی چنجوالا ماکھیو کھانا
گٹھ:پنچھی گٹھ:ماکھیو کھانا
چک 45 ڈی بی
چک 45 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
افریقی چیتا
افریقی چیتا افریقہ چ لبن والا اک چیتا اے۔۔
اوسچیولا کاؤنٹی
اوسچیولا امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فلوریڈا دیاں کاؤنٹیاں
ہاشم پورہ قتل عام
ہاشم پورہ قتل عام تو‏ں مراد عام طور اُتے ہندو مسلم فسادات دے دوران وچ ہونے والا واقعہ اے جو 22 مئی 1987 نو‏‏ں میرٹھ شہر وچ وقوع پزیر ہويا اس واقعے وچ اتر پردیش د‏‏ی پولیس نے ہاشم پرہ دے محلے تو‏ں 42 مسلما‏ن نوجوان اٹھائے تے گولیاں مار دے اک ند ی وچ دبا دتا کچھ روز بعد ایہ لاشاں باہر نکل آئیاں تاں لوک اس واقعے تو‏ں آگاہ ہوئے۔
واقعات
ہاشم پورہ قتل عام 22 مئی 1987 نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی ریاست اتر پردیش دے میرٹھ شہر وچ ہندو مسلم فسادات دے دوران ہويا جدو‏ں 19 پی اے سی (صوبائی مسلح کانسٹیبلری) دے اہلکار میرات دے ہرام پورہ محلہ وچ مہرہ دے نیڑے 42 سالہ ہش پورہ محلہ تو‏ں مہلا دے لئی مارچ ہوئے۔ گولیاں تو‏ں فائر کیتا گیا سی تے انہاں د‏‏ی لاشاں بہندی نہر وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ کچھ دن بعد مردہ پانی وچ تیردے ہوئے پائے گئے۔ مئی 2000 وچ ، 19 وچو‏ں 16 مجرماں نے ہتھیار ڈال دتے سن تے ہور 3 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ بعد وچ ملزمان نو‏‏ں ضمانت اُتے رہیا کردتا گیا۔ 2002 وچ ، ہندوستان د‏‏ی سپریم کورٹ نے اس معاملے نو‏‏ں غازی آباد تو‏ں دہلی د‏‏ی تیس ہزار کمپلیکس سیشن کورٹ وچ منتقل کردتا۔ [1] [2]
24 مئی 2007 نو‏‏ں اس واقعے دے ویہہ سال بعد ، دو زندہ بچ جانے والے تے 36 متاثرہ افراد دے کنبے لکھنؤ گئے تے اس معاملے تو‏ں متعلق معلومات حاصل کرنے دے لئی ، ڈائریکٹر جنرل پولیس آفس دے دفتر وچ انفارمیشن رائٹ ٹو انفارمیشن ایکٹ 2005 دے تحت اس کیس تو‏ں متعلق 615 درخواستاں داخل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ []] ستمبر وچ ہونے والی تحقیقات تو‏ں ایہ گل سامنے آئی سی کہ تمام مجرم ملازم سن ، تے کِس‏ے نے وی سالانہ خفیہ رپورٹ (اے سی آر) وچ واقعے دا تذکرہ نئيں کیتا سی۔ [4] پنج افراد جو بعد وچ گولیکنڈ تو‏ں بچ گئے ، 2007 وچ استغاثہ دے مقدمے دے گواہ بن گئے۔ انہاں وچ مجیب الرحمن ، محمد عثمان ، ذوالفقار ناصر ، تے نعیم آریا شامل سن ۔ [5]
پلاٹون جنرل سریندر پال سنگھ د‏‏ی کمان وچ 22 مئی 1987 د‏‏ی رات ، 19 پی سی دے جواناں نے میرٹھ دے ہاشم پورہ محلہ وچ مسلما‏ن مرداں نو‏‏ں گھراں تو‏ں ہٹایا تے بعد وچ انہاں نو‏‏ں وکھ کردتا تے بچےآں نو‏‏ں رہیا کردتا۔ فیر انہاں نے مبینہ طور اُتے 40-45 افراد نو‏‏ں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر روزانہ مزدور تے مزدوراں نو‏‏ں پولیس اسٹیشن لے جانے دے بجائے ٹرک وچ بٹھایا ، اوپری گنگا نہر نو‏‏ں ضلع نگر غازی آباد ، مراد نگر لے گئے۔ ایتھ‏ے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں اک اک کرکے گولی مار دتی گئی تے انہاں نو‏ں نہر وچ سُٹ دتا گیا۔ گولی لگنے تو‏ں پی سی دا اک فوجی وی زخمی ہويا۔ گڈیاں دے گزر جانے د‏‏ی روشنی تو‏ں پی سی اہلکار ، کم کرنے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ، جس دے نتیجے وچ چار ہلاک تے تیراکی د‏‏ی موت ہوگئی سی ، تے فیر انہاں وچو‏ں اک نے مراد نگر پولیس اسٹیشن وچ فرسٹ انفارمیشن رپورٹ (اے آئی آر) درج کروائی سی۔ کیتا گیا سی۔ [3] [6][7]
باقی لوکاں نو‏‏ں غازی آباد وچ مکن پور پنڈ دے نیڑے دریائے ہندین دریائے نہر اُتے لے جایا گیا تے نہر اُتے فائر کیتا تے نعش نو‏‏ں نہر وچ سُٹ دتا۔ ایتھ‏ے اک بار فیر دو زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا تے انہاں نے لنک روڈ پولیس اسٹیشن وچ اے آئی آر درج کرایا۔ [3] [6] [7] [8]
حوالے
گٹھ:1987ء وچ قتل عام گٹھ:اتر پردیش وچ جرم گٹھ:بھارت وچ 1987ء گٹھ:بھارت وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں گٹھ:بھارت وچ پولیس حراست وچ اموات گٹھ:بھارت وچ پولیس د‏‏ی بد انتظامی گٹھ:بھارت وچ قتل عام گٹھ:بھارت وچ مذہبی تشدد گٹھ:بھارت وچ مسلماناں دے خلاف تشدد گٹھ:تریخ اتر پردیش (1947ء–تاحال) گٹھ:تریخ میرٹھ گٹھ:راجیو گاندھی انتظامیہ گٹھ:ماورائے عدالت قتل گٹھ:مئی 1987ء دے واقعات گٹھ:ہندوواں دا تشدد
قیر و کارزین
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ فارس دے شہرستان قیر و کارزین دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
افریقی جنگلی کتا
افریقی جنگلی کتا افریقی سوانا دا سب توں وڈا کتا اے۔ ہائینا وانگوں ایہ ٹولی بنا کے ریندے تے شکار کردے نیں۔ 39 نکیاں ٹولیاں وچ ایہناں دی گنتی 6،600 دے نیڑے اے۔
وکھالہ
ایہدا سائینسی ناں (Lycaon pictus) جیدا مطلب اے رنگلا بگیاڑ ایہدی کھل دے رنگاں بارے دسدا اے۔ پنڈے دے کالے رنگ تے پؤرے، پیلے، چٹے تے رتے نشان بنے ہوۓ نیں۔ ایہ نشان ہر کتے تے وکھرے نیں تے اینج کوئی کتا وی دوجے ورگا نہیں۔
افریقی جنگلی کتا 80 توں 110 سینٹی میٹر تک لما ہوندا اے تے ایہدی پوچھل 35 سینٹی میٹر دی ہوندی اے۔ مگر 70 سینٹی میٹر اچے تے جوکھ 17-36 کلوگرام تک ہوندا اے۔ اینج ایہ گدڑ تے بگیاڑ دے وشکار اندا اے۔
پسار
کینیا، تنزانیہ، زیمبیا، زمبابوے تے دکھنی افریقہ وچ کروگر نیشنل پارک وچ ایہناں دیاں وڈیاں ٹولیاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
ٹھمکیاںوالی ازاد پوچھلی چمگادڑ
ٹھمکیاںوالی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ ایتھوپیا، جبوتی، روانڈا، اریٹریا ،برنڈی ،موزمبیق ،کینیا ،سوڈان ،تنزانیہ ،یوگنڈا ،زیمبیا تے زمبابوے دی واسی اے۔
پام بیچ کاؤنٹی
پام بیچ امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
کالی ٹھوڈیوالا ماکھیو کھانا
کالی ٹھوڈیوالا ماکھیو کھانا
چک 595 گ ب
چک 595 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
فجی ماسٹف ازاد پوچھلی چمگادڑ
فجی ماسٹف ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ فجی تے وینوآتو دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
فرن ٹبر
فرن ٹبر فرن دا اک ٹبر اے۔ ایہ نکے ناپ دے بوٹے ہوندے نیں۔ ایہناں دے پتے ٹاہنی تے جڑ ہوندی اے تے بی پھل نہیں ہوندے۔ ٹھنڈی بوٹی یا کھوئی بوٹی ایس ٹبر دا اک عام بوٹا اے۔
ٹھنڈی بوٹی
پسار
ایہ اتلے امریکہ وچ کیلیفورنیا توں لے کے چڑھدے کنڈے تک تے تھلے میکسیکو تے دکھنی امریکہ تک ہوندی اے۔ ایہ یوریشیا تے اسٹریلیا وج وی ہوندا اے۔ ایہ گلیاں چھانوالیاں تھانواں تے پتھراں وج کسے کسی دے کنڈے تے یا کسی دیوار وچ جیہدے تے گل ہووے آپنے آپ لگ جاندا اے۔
اگائی
ایہ دنیا دے لامت تھانواں تے گھراں دے اندر تے پھلواریاں وچ اگایا جاندا اے۔ ایہ چھانوالیاں، ٹھنڈیاں گلیاں تھانواں نون پسند کردا اے۔ پنجاب وچ ایہ عام کھوواں وچ ہوندا اے۔
دارو
پنجاب وچ ایہ نکسیر روکن لئی ورتی جاندی اے۔
چک 44 ڈی بی
چک 44 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
اقتصادی غارت گر
اقتصادی غارت گر (Confessions of an Economic Hitman) اک کتاب دا ناں اے جو جان پرکنز نے لکھی ا‏‏ے۔ ایہ 2004 وچ چھپی سی۔ کتاب دے سرورق اُتے جو تصویر بنی اے اس وچ اک گدھ دکھایا گیا اے جس نے پوری دنیا نو‏‏ں اپنے پنجاں وچ جکڑ رکھیا اے تے پس منظر وچ امریکی جھنڈا ا‏‏ے۔
جان پرکنز بوسٹن وچ Chas. T. Main نامی کنسلٹنگ کمپنی وچ کم کيت‏‏ا کردا سی۔ اس کمپنی وچ ملازمت تو‏ں پہلے جان پرکنز دا نیشنل سیکیورٹی ایجنسی (NSA) نے انٹرویو لیا سی جو سی آئی اے طرز د‏‏ی اک ہور امریکی ایجنسی ا‏‏ے۔
کہیا جاندا اے کہ اسامہ بن لادن نے اپنے اک ویڈیو ٹیپ وچ اس کتاب دا ذکر کيت‏‏ا سی۔
پرکنز دا کہنا اے کہ اس نے ایہ کتاب 1980 د‏‏ی دہائی وچ لکھنا شروع کيت‏ی سی مگر دھمکیو‏ں تے رشوت د‏‏ی وجہ تو‏ں کم بند کرنا پڑدا سی۔
اس کتاب دے مطابق پرکنز دا کم ایہ سی کہ ترقی پزیر ملکاں دے سیاسی تے معاشی رہنمااں نو‏‏ں جھانسہ یا رشوت دے ک‏ے ترقیا‏ت‏‏ی کماں دے لئی عالمی بینک تے یو ایس ایڈ تو‏ں وڈے وڈے قرضے لینے اُتے آمادہ کرے۔ تے جدو‏ں ایہ ملکاں قرضے واپس کرنے دے قابل نئيں رہندے سن تاں انہاں نو‏ں مختلف ملکی امور وچ مجبوراً امریکی سیاسی دباو قبول کرنا پڑدا سی۔
پرکنز دے مطابق قرضہ لینے والے انہاں ملکاں وچ غربت ودھ جاندی سی تے اقتصادیات مفلوج ہوئے جاندی سی۔
ہٹ مین (hit man) کرائے دے قاتل نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ پرکنز اپنے آپ نو‏‏ں Economic Hitman کہندا ا‏‏ے۔ اوہ دسدا اے کہ اسيں جداں لوکاں د‏‏ی تنخواہ بہت زیادہ ہُندی سی تے اسيں ساری دنیا دے ملکاں نو‏‏ں دھوکھا دے ک‏ے کھرباں ڈالر دا کاروبار کردے سن ۔ ورلڈ بینک تے یو ایس ایڈ دے ناں اُتے پیسہ چند امیر ترین خانداناں دے پاس چلا جاندا سی جو ساری دنیا دے قدرتی وسائل دے مالک ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لوک اپنے مقاصد دے لئی غلط اقتصادی جائزے، فریبی مالیا‏تی رپورٹاں، ملکی انتخابات وچ دھاندلی، طوائفاں، رشوت تے دھمکی جداں ہتھیار استعمال کردے سن تے ضرورت پڑنے اُتے قتل وی کروا دیندے سن ۔
اپنے اک انٹرویو وچ پرکنز نے دسیا کہ پہلا معاشی کرائے دا قاتل Kermit Roosevelt, Jr سی جو چھویہويں امریکی صدر روزویلٹ دا پوت‏ا سی۔ اس نے 1953 وچ ایران وچ محمد مصدق د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹوایا سی، جدو‏ں کہ مصدق قانونی طریقے تو‏ں انتخابات جیت کر صدر منتخب ہويا سی۔ مصدق دا جرم ایہ سی کہ اس نے برٹش پیٹرولیم کمپنی نو‏‏ں قومی ملکیت وچ لے لیا سی جو پورے ایران وچ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں کنٹرول کردی سی۔ برطانوی M16 تے امریکی سی آئی اے نے مصدق د‏‏ی جگہ ایرانی جنرل فضل اللہ زاہدی نو‏‏ں شاہ ایران بنا دتا۔ اس منصوبے د‏‏ی کامیابی تو‏ں ثابت ہويا کہ معاشی کرائے دے قاتل تو‏ں کم کروانے دا خیال کتنا درست ا‏‏ے۔
پرکنز دے مطابق اس گل وچ کوئی شبہ نئيں کہ عالمی بینک وی معاشی کرائے دے قاتلاں دا اک آلہ ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے کہ میرے کماں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ ایداں دے ملکاں نو‏‏ں تلاش کراں جتھ‏ے قدرتی وسائل موجود ہاں مثلاً تیل۔ تے فیر انہاں ملکاں دے لئی عالمی بینک تے اس د‏ی ساتھی کمپنیاں تو‏ں وڈے وڈے قرضےآں دا بندوبست کراں۔ لیکن قرض د‏‏ی ایہ رقم کدی وی انہاں ملکاں تک نئيں پہنچک‏ی سی بلکہ ایہ ساڈی ہی دوسری کارپوریشناں نو‏‏ں ادا کيتی جاندی سی جو انہاں ملکاں وچ انفراسٹرکچر بنانے دا کم کردیاں سن مثلاً پاور پلانٹ لگانا تے انڈسٹریل پارک بنانا۔ ساری رقم تے سود چند مٹھی بھر خانداناں وچ واپس چلی جاندی سی جدو‏ں کہ اس ملک دے عوام اُتے قرضےآں دا ایسا انبار رہ جاندا سی جو اوہ کدی ادا نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ ایداں دے موقعاں اُتے اسيں فیر واپس آندے سن تے کہندے سن کہ چونکہ تسيں قرض ادا نئيں کر سک‏‏ے ہوئے اس لئی تواڈا قرض "ری اسٹرکچر" کرنا پئے گا۔ ہن IMF نو‏‏ں گھسنے دا موقع ملدا سی۔ بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ (IMF) انہاں تو‏ں کہندا سی کہ اسيں تواڈا قرض ری اسٹرکچر کرنے وچ تواڈی مدد کرن گے لیکن توانو‏‏ں اپنا تیل تے دوسرے ذخائر ساڈی کمپنیاں نو‏‏ں کم قیمت اُتے بیچنا پئے گا تے اوہ وی بغیر کسی پابندی کے۔ یا فیر اوہ مطالبہ کردے سن کہ اپنے بجلی تے پانی دے ذرایع ساڈی کارپوریشن دے کنٹرول وچ دے دتے جاواں یا سانو‏ں فوجی اڈا بنانے د‏‏ی اجازت دتی جائے یا ایسی ہی کوئی تے شرط۔ حتیٰ کہ اوہ اسکولاں تے جیلاں تک دا کنٹرول اپنے ہتھ وچ لینے دا مطالبہ کردے سن ۔
بین الاقوامی قرض د‏‏ی کہانی
28 جنوری 2005 نو‏‏ں بی بی سی اردو ڈاٹ کم،لندن اُتے راشد اشرف صاحب لکھدے نيں:
ترقی یافتہ ملکاں دے گروپ پیرس کلب نے فیصلہ کيت‏‏ا اے کہ سونامی د‏‏ی تباہی والے ملکاں دے قرض د‏‏ی ادائیگی نو‏‏ں منجمد کر دتا جائے یعنی اوہ فی الحال قسطاں د‏‏ی ادائیگی روک دتیاں
عالمی بینک تے بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے جائزے دے بعد قسطاں د‏‏ی ادائیگی دوبارہ شروع کيت‏ی جائے گی۔ انڈونیشیا، سری لنکا تے سیشیلز نے ہن تک اس وچ دلچسپی دا اظہار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
عالمی بینک دے اعداد و شمار دے مطابق متاثرہ ملکاں اُتے تقریباً 357 بلین ڈالر دا قرض اے جس وچ انڈونیشیا اُتے اک سو بتیس اعشاریہ دو بلین ڈالر وچو‏ں پیرس کلب دے ملکاں دا قرض اڑتالیس بلین ڈالر ا‏‏ے۔ موجودہ سال دے دوران اسنو‏ں اصل تے سود ملیا ک‏ے چار اعشاریہ اک بلین ڈالر ادا کرنے ني‏‏‏‏ں۔
دنیا دے غریب ملک سالانہ ڈھائی سو بلین ڈالر دے نیڑے قسطاں د‏‏ی ادائیگی کردے نيں جس وچ تھوڑا سا اصل باقی سود ہُندا ا‏‏ے۔ تن سال پہلے دے تخمیناں دے مطابق غریب ملک پینتالیس ہزار بلین ڈالر دے مقروض ني‏‏‏‏ں۔
ایسا بے حساب قرض کِداں اکٹھا ہوئے گیا۔ ایہ کہانی سننے والی ا‏‏ے۔
ہم وچو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں انیس سو ستر د‏‏ی دہائی دے دن یاد ہون گے جدو‏ں تیل دا بھاؤ بہت اُچا چلاگیا سی تے تیل پیدا کرنے والے ملکاں دے پاس بے اندازہ دولت آ گئی سی۔ اس دولت نو‏‏ں جتھ‏ے جانا سی اوتھے گئی یعنی یورپی بینکاں وچ ۔ پیسہ پیسے نو‏‏ں کھینچکيا ا‏‏ے۔ بینکاں نے اسنو‏ں اگے سود پہ دینا چاہیا۔ امیر ملک اس زمانے وچ کساد بازاری دا شکار سن ۔ اوتھ‏ے مشکل ہی تو‏ں کوئی سی جو سرمایہ کاری اُتے تیار ہُندا۔(اگرچہ پروپیگینڈا ایہی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ تیل د‏‏ی دولت اے مگر درحقیقت ایہ 1971 وچ بریٹن اوڈز دا معاہدہ ٹوٹنے دے بعد مغربی ملکاں د‏‏ی بے تحاشہ کاغذی کرنسی د‏‏ی چھپائی تو‏ں حاصل ہونے والی دولت سی جسنو‏ں کسی احمق نو‏‏ں قرض دینا ضروری سی۔)
بینکاں نے غریب ملکاں د‏‏ی طرف دیکھاجنہاں نو‏ں عالمی بینک د‏‏ی طرح دے وڈے وڈے دانشمند مغربی مشیر سمجھانے وچ لگے سن کہ اپنی معیشت نو‏‏ں کِداں سنواراں۔ مشیراں نے نادارےآں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ قرض لینے دا ایہ موقع ہتھ تو‏ں نہ جانے داں، وافر رقم وی اے، سود د‏‏ی شرح وی کم ا‏‏ے۔ دیکھدے دیکھدے قرض ایداں دے ودھنے لگیا جداں آ کاس بیل پھیلدی اے کہ قابو وچ نئيں آندی۔
غریب ملکاں دے سیاست داناں نو‏‏ں کھل دے کھیلنے دا موقع ملا۔ اسٹاک ہوم دے پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دا اندازہ اے کہ قرض کابیس فیصد انہاں ملکاں نے ہتھیار تے اسلحہ خریدنے اُتے خرچ کر دتا۔ ڈکٹیٹراں نے اپنے ہی لوکاں دا خون بہانے تے انہاں نو‏ں دہشت زدہ کرنے دے لئی ایہ ہتھیار استعمال کیتے تے امریکا، برطانیہ، سوویت یونین، فرانس، مشرقی جرمنی تے چیکوسلاواکیہ جداں بوہت سارے ملکاں وچ اسلحہ سازاں د‏‏ی چاندی ہوئے گئی۔
قرض دا بہت سا پیسہ فضول دے منصوبےآں اُتے نمود نمائش دے لئی لٹایا گیا۔ مثلاً فلپائن د‏‏ی حکومت نے دو اعشاریہ دو بلین ڈالر باٹان دے جوہری بجلی گھر اُتے خرچ کرڈالے۔ اس سفید ہاتھی نے کدی بجلی پیدا نئيں کيت‏‏ی لیکن فلپائن د‏‏ی حکومت دو لکھ ڈالر یومیہ قرض قسطاں وچ ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
بہت ساریاں رقومات خرد برد وی ہوئیاں۔ فلپائن دے صدر مارکوس تے انہاں د‏‏ی اہلیہ، میکسیکو دے لوپیز پورٹیلو، نکارا گوا دے انستازیئو سموزا، نائجیریا دے فوجی جرنیل، زائیر دے صدر موبوتو ایہ سب امیر کبیر لوکاں وچ شمار ہونے لگے۔
ان وڈے وڈے لوکاں نے جو کچھ کيت‏‏ا اسنو‏ں بینکاں تے مالیا‏تی قانون د‏‏ی بولی وچ سرقہ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ مغرب وچ بینکاری دے ضابطاں دے مطابق بینک قرض دینے تو‏ں پہلے پورا اطمینان کرلیندے نيں کہ مانگنے والا قابل اعتبار اے یا نني‏‏‏‏ں۔ لیکن تیسری دنیا نو‏‏ں بینکاں نے اکھ بند کرکے قرض دیے۔ صرف اپنے بچاؤ دے لئی وڈے بینکاں دے ذریعہ قرض دتے گئے تاکہ عدم ادائیگی د‏‏ی صورت وچ نقصان نو‏‏ں آپس وچ تقسیم کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔
کہانی ایتھے ختم نئيں ہوئے جاندی۔ اس دا اک ہور رخ وی ا‏‏ے۔ جدو‏ں قرض شروع ہوئے سن تاں بہت معمولی سا شرح سود طے ہويا سی۔ لیکن معاہداں وچ ایہ شق وی سی کہ سود د‏‏ی شرح امریکی شرح سود تو‏ں اک فیصد زیادہ رہے گی۔ انیس سو ايس‏ے دے آندے آندے مغربی دنیا وچ عمومی طور اُتے تے امریکا وچ خاص طور تو‏ں شرح سود اس حد تک ودھنا شروع ہوئی کہ اک وقت وچ ساڈھے اکیس فیصد تک پہنچ گئی۔ ہن تیسری دنیا اُتے قرض دا بجھ ناقابل بیان حد تک بھاری ہوئے گیا ۔
اک جانب شرح سود ودھ رہی سی تاں دوسری طرف تیسری دنیا د‏‏ی پیداوا‏‏ر جسنو‏ں خام اشیا کہیا جاندا اے اس د‏ی قیمتاں گر رہیاں سن کیونجے یورپ تے امریکا وچ کساد بازاری سی۔ اس د‏ی اک مثال ایہ دتی جاسکدی اے کہ سیسہ، زنک، ٹین، چینی، کافی تے چائے انہاں سب دے مجموعی بھاؤ انیس سو چوہتر دے مقابلے وچ انیس سو اٹھاسی وچ اڑتالیس فی صد کم ہوئے گئے سن ۔ یعنی مقروض ملک اِنّا زرِمبادلہ نئيں کما پا رہے سن کہ قرض د‏‏ی قسطاں ادا کرسکن۔
اگست انیس سو بیاسی وچ مکسیکو نے دھمکی دتی کہ اوہ قرض د‏‏ی ادائیگی نئيں کر سکدا اس لئی اسنو‏ں نادہندہ قرار دے دتا جائے۔ میکسکو جے نادہندہ ہوئے جاندا تاں وال اسٹریٹ دے کئی بینکاں دا دیوالیہ نکل جاندا۔ عالمی بینک تے بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ فوراً حرکت وچ آ گئے تے تیسری دنیا دے لئی اک پروگرام طے کيت‏‏ا گیا، ’اقتصادی استحکا‏م تے انتظامات وچ رد وبدل کاپروگرام‘۔
سیپس نامی ایہ پروگرام بظاہر سادہ تے سمجھ وچ آنے والے اصول نو‏‏ں مد نظر رکھ دے بنایا گیا سی یعنی زیادہ کماؤ، کم خرچ کرو مگر جدو‏ں تفصیلات طے د‏‏ی جاندیاں تاں تصویر تھوڑی جہی بدل جاندی۔ اقتصادی استحکا‏م دے لئی عام طور تو‏ں حکم دتا جاندا کہ اپنی کرنسی د‏‏ی قیمت کم کرو، سرکاری اخراجات کم کرو، ملک وچ قیمتاں اُتے کنٹرول ختم کرو، تنخواہاں وچ تخفیف کرو، باہر د‏‏ی سرمایہ کاری تے درآمدات دے لئی دروازے کھولو، کارخانےآں تے کھیتاں وچ اوہ چیزاں پیدا کرو جو برآمد کرسکدے ہو، سرکاری صنعتاں تے کارخانےآں د‏‏ی نج کاری کرو تے جے وڈے پیمانے اُتے بے روزگاری پھیلے تاں پروا نہ کرو، تعلیم، صحت تے سماجی بہبود دا بجٹ کم کرو۔
اس طرح دے جو پیکج ترقی پزیر ملکاں وچ رائج کیتے گئے انہاں نے تباہی پھیر دی۔ اس پروگرام دا اثر ایہ ہواکہ ملک جو کچھ کما رہیا اے اوہ سب زرِمبادلہ وچ بدل دتا جائے تے ایہ زرِمبادلہ قرض د‏‏ی قسط دے طور اُتے ادا کر دتا جائے۔
ان پابندیاں نے غریب ملکاں وچ عوام د‏‏ی کمر توڑ دے رکھ د‏تی۔ خاص طور عورتاں تے بچےآں د‏‏ی بہبود د‏‏ی ساری تدبیراں الٹ پلٹ ہوئے گئياں۔ بہت شور مچا تاں حال وچ قرض خواہاں نے سیپس وچ اک ہور پروگرام دا اضافہ کرکے اس دے اثرات نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ نويں پروگرام کو’ غربت وچ کمی د‏‏ی تدابیر‘ دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔
مطالبہ ہن ایہ کیہ جا رہیا اے کہ ایہ تمام قرض ختم کردیے جاواں کیونجے اک تاں غریب ملک کدی وی انہاں نو‏ں ادا نئيں کر سکن گے۔ دوسرے سود د‏‏ی شکل وچ مقروض ملک اصل تو‏ں کدرے زیادہ ادا کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ پینتالیس ہزار بلین ڈالر امیر ملکاں دے پورٹ فولیو دا صرف پنج فیصد حصہ اے اس لئی انہاں د‏‏ی صحت اُتے کوئی خاص اثر نئيں پئے گا۔
امیر ملکاں وچ اس گل اُتے کئی سال تو‏ں سوچ بچار ہوئے رہیا اے لیکن دوسری جانب کچھ مقروض ملک ایہ نئيں چاہندے کہ انہاں دا قرض معاف کر دتا جائے۔ مثال دے طور اُتے تھائی لینڈ نے جی سیون تو‏ں کہیا اے کہ اوہ اپنی قسطاں منجمد نئيں کرانا چاہندا۔
کیو‏ں؟ گل ایہ اے کہ بینکاری دے ضوابط دے مطابق معاف شدہ رقم غیر ادا شدہ رقم ہوئے جاندی اے تے ایداں دے شخص، ادارے یا ملک دا شمار نادہنداں وچ ہونے لگدا اے تے اس دے آئندہ قرض لینے وچ دشواری ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:فریب کاری گٹھ:2004ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:امریکی آپ بیتیاں گٹھ:امریکی سیاسی کتاباں
استہبان
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ فارس دے شہرستان استہابان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پاسکو کاؤنٹی
پاسکو امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
ظلمی کتھا
ظلمی کتھا کاماگاٹامارو جہاز دے واقعہ بارے اک بیان-نما کتابچہ ہے۔ اصل وچّ ایہہ بابا گردت سنگھ دا بیان ہے جو اوہناں دے ساتھی دلجیت سنگھ نے تیار کروایا سی۔
ظلمی کتھا بارے بیان
کاماگاٹامارو کانڈ وچّ مقدمہ چل رہے بابا گردت سنگھ اپر سرکاری وکیلاں نے کئی سارے جھوٹھے دستاویز تیار کر لئے۔ سرکار ولوں کیتیاں ودھیکیاں دا پاج کھولن واسطے موقع بھال رہے بابا گردتّ سنگھ لئی تاں ایہہ بلی دے بھاگیں چھکا ٹٹن والی گلّ سی۔ اوہ جھٹّ اس بیان دی تیاری وچّ جٹ گیا۔ کامریڈ ارجن سنگھ گڑگجّ ولوں اپنی پستک ‘میرا اپنا آپ’ وچّ دتی جانکاری انوسار انہیں دنیں گڑگجّ سمیت ہور وی کئی دیشبھگت جیل وچّ بند سن جنہاں نوں بابا جی اپنی ہڈبیتی سنایا کردے سن۔ بابا گردتّ سنگھ دا بیان ساریاں دی صلاحَ نال تیار کیتا گیا اتے اس نوں لکھن دا کم گڑگجّ نے کیتا۔ 261 پنیاں اتے لکھیا ایہہ بیان 26 جون 1922 نوں عدالت وچّ پیش کیتا گیا۔ اس بیان وچّ پڑتالیا کمیٹی دی رپورٹ اتے پیرا وار ٹپنی کردیاں سارے گھٹناکرم دوران انگریز حاکماں دی بدنیتی دی اصلیت جگّ ظاہر کیتی گئی سی۔ ایہہ بیان عدالتی دستاویز سی اتے اس نوں جگّ ظاہر کرن نال کوئی قانونی اوگیا نہیں سی ہندی۔ اس لئی بابا جی دا ایہہ بیان کاماگاٹا مارو جہاز وچّ اوہناں دے سکتر رہے سردار دلجیت سنگھ نے ظلمی کتھا سرلیکھ ہیٹھ پستک روپ وچّ پرکاشت کروایا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:کتاباں
باغاں دا راکھا
باغاں دا راکھا پنجابی لکھاری سجان سنگھ دی لکھی اک نکی کہانی ہے جو اوہناں دے کہانی مجموعےسبھ رنگ وچّ شامل ہے۔ اس کہانی نوں جالندھر دوردرشن نے ٹیلی فلم اتے تھیٹر اداکار سیموئل جون نے اسے نام دے نکڑ ناٹک وچّ اس دا روپانترن کیتا ہے۔
گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:نکیاں کہانیاں گٹھ:پنجابی کہانیاں
پیراویلا چھمبر
پیراویلا چھمبر سری لنکا وچ اک چھمبر اے۔
گٹھ:سری لنکا گٹھ:سری لنکا دیاں آبشاراں گٹھ:سری لنکا دیاں چھمبراں
لحیان
لحیان (Lihyan) (عربی: لحيان) اک قدیم شمال عربی مملکت ہے۔ ایہ تقریبا چھیویں صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی قبل مسیح تک مدائن صالح وچ واقع سی۔ اس دا دارالحکومت دیدان سی، جو ہن العلا دے نام نال جانا جاندا ہے ۔ العلا سعودی شہر تیما توں جنوب مغرب ول تقریبا 110 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔
عرب سلسلہ نسب دے ماہرین بنولحیان نوں اسماعیل علیہ السلام دی اولاد وچوں عدنانی قبیلہ توں سمجھدے نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:سعودی عرب دی تریخ
چاپن ازاد پوچھلی چمگادڑ
چاپن ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ ایتھوپیا، یوگنڈا، کینیا، گھانا تے لوکراج کانگو دی واسی اے۔
غدودی ازاد پوچھلی چمگادڑ
غدودی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ برکینا فاسو کیمرون ،مڈلا افریقی لوک راج ،چڈ ،آئیوری کوسٹ ،لوکراج کانگو ،ایتھوپیا، گنی، گنی بساو، کینیا، لائیبیریا، مالی، نائیجیریا، روانڈا، سینیگال، سیرالیون، سوڈان تے تنزانیہ دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
مکی سپ
مکی سپ اتلے امریکہ دا اک سپ اے۔ ایہ زریلا نہیں تے ایہ دبا کے شکار ماردا اے۔ ایہنوں لوک گھر وج وی پالدے نیں۔
گلاگھر ازاد پوچھلی چمگادڑ
گلاگھر ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ لوکراج کانگو دی واسی اے۔
بالو ماہیا
ماہیا جاں ‘ٹپا’ جاں ‘بالو’ جاں ‘بالو ماہیا’ اکو شعری-روپ دے ہی وکھو-وکھرے ناں ہن۔ اس شعری روپ دا سبھ توں ودھ پرچلت اتے سویکرت ناں ‘ماہیا’اے۔ چڑھدے پنجاب وچ جویں بولی جاں ٹپے نوں لوک ساہت وچ پردھانتا حاصل اے اسے طرحاں لیہندے پنجاب وچ ماہیا اتے ڈھولا بڑا پرچلت اے۔ بولی وانگ ایہہ نرا ولولے دا گیت اے۔ اس وچ تھوڑھے شبداں راہیں بہت کجھ کیہا جاندا اے۔ ‘ماہی’ شبد دے اپنے مطلب ہن ‘مجھاں دا پالی’ پر اس دے ترقی یافتہ مطلب ‘پریمی’ دے ہن جویں مہیوال تے رانجھا واگی/پالی/ ماہی ہندے ہوئے وی دلبر دا روپ دھار گئے اسے طرحاں ‘ماہیا’ شبد وی محبوب، سجن، ڈھولا، دلبر اتے عاشق دے پرتیک بن گئے۔ ایہناں معنےآں توں بناں ‘ماہیا’ لوک گیت سٹائل دا سوچک اے۔ اس کاو-روپ دا دوجا مشہور ناں ‘ٹپا’ اے جس نوں ‘ماہیئے’ دے ٹپے وی کیہا جاندا اے۔ ‘ماہیئے’ دا تیجا ناں ‘بالو’ وی اے پر ‘بالو’ ناں صرف اوہناں ٹپیاں لئی ہی ڈھکواں اے جہڑے مرد گاؤندے ہن اتے گاؤندے وی اس ویلے ہن جدوں کوئی عورت اس دے مقابلے وچ ٹپے گاؤندی ہووے۔ مقابلے وچ گائے جان والے ٹپیاں وچوں جہڑے ٹپے عورت گاؤندی اے اوہناں نوں ‘ماہیئے’ دے ٹپے کیہا جاندا اے۔ اس طرحاں دوواں ولوں ‘دو گانے’ دے روپ وچ گائے جاندے ٹپے ‘بالو ماہیا’ شعری روپ وجوں جانے جاندے ہن۔ سو ‘بالو ماہیا’ لوک گیتاں دا اجیہا روپ اے جس دی نائکہ بالو اتے ہیرو ماہیا ہندا اے۔ گنتی پکھوں بہتے ‘ماہیئے’ استریاں ولوں ہی گائے جاندے ہن جس طرحاں باقی لوک گیت روپ۔ بہت تھوڑھے جاے ماہیئے اجیاے ہن جو ‘بالو’ اکھواؤندے ہن۔ ماہیئے دا پرانا ناں ‘ٹپا’ پرتیت ہندا اے پھر بالو ماہیئے دے ٹپیاں دی رچنا نال اس کاوَ- روپ دا ناں بالو ماہیا پے گیا لگدا اے۔ اج اوہ کاو-روپ ‘ماہیا’ جاں ‘ٹپا’ وجوں جانیا جان لگ پیا اے۔ اس کاو-روپ دا ناں ‘ماہیا’ اس کر کے زیادہ پرچلت ہو گیا کیونکہ اس وچ ماہیا شبد دی ورتوں بار- بار کیتی جاندی اے اتے ٹپا اس دی روپک بنتر کر کے۔ اجوکے یگ وچ بدل، ہوا، باغ، تارے، پنچھی اتے بنسپتی آدی وی ماہیئے وچ پاتراں دے روپ وچ آؤن لگ پئے ہن۔
بوپاتھ الا چھمبر
بوپاتھ الا چھمبر سری لنکا وچ اک 30 میٹر اچی چھمبر اے۔
بالو ماہیا
ونجارا بیدی مطابق بالو، ساندل بار دے علاقے گجرانوالے دی اک مٹیار سی جہڑی کشمیر دے اک گبھرو محمد علی ماہیئے نوں پیار کردی سی۔ اوہناں دوہاں نے ویاہ کراؤن دا فیصلہ کر لیا پر بالو دے ماپے اس ویاہ لئی راضی نہ ہوئے۔ اس اپرنت محمد علی، بالو نوں بھجا کے لے گیا پر اوہ چھیتی پھڑیا گیا۔ اس نوں جیل دی سزا ہو گئی۔ اس کاوَ- روپ متعلق اک دند-کہانی ہور وی اے کہ بالو تے محمد علی کچہری وچ ‘ماہیئے’ دے ٹپیاں راہیں سوال-جواب کردے سن۔ اس گل دیاں دھماں سارے پنجاب وچ پے گئیاں۔ ادوں اس گیت دا ناں ‘بالو ماہیا’ مشہور ہو گیا۔ لوک من مطابق دوواں نوں سنگیت نال بڑا موہ سی۔ دوواں دی آواز بڑی سریلی تے دلاں نوں کھچّ پاؤن والی سی۔ اپنیاں بھاوناواں دے اظہار لئی اوہناں نے ٹپیاں نوں بنیاد بنایا۔ اوہ اوہناں ٹپیاں نوں سوالاں-جواباں وچ گاؤندے۔ کہندے ہن بالو تے محمد علی دی رسیلی آواز وچ گائے ٹپیاں دے ریکارڈ وی بھرے گئے۔ اوہ دوویں جس طرز وچ ماہیا گاؤندے سن، اوہ ‘ماہیا بالو’ دے ناں نال مشہور ہویا۔ بالو ماہیئے دی اوہ طرز ماہیئے دی پرانی طرز نالوں ودھ مقبول ہوئی۔ اس طرحاں بالو ماہیا دا ناں اتے تعلقات اک-دوجے نال پیار دے پرتیک وجوں جڑیا ہویا اے۔
پرانے پنجاب وچ بار دے علاقے توں بناں سارے علاقیاں وچ بال ویاہ پرچلت سن جس کر کے بچے ویاہ توں بعد ہی جوان ہندے سن۔ ایہناں علاقیاں وچ کواریاں دے پیار نہیں سن ہندے پر ساندل بار وچ ہندے سن۔ اس کر کے ‘ماہیئے’ وچ کواریاں دے پیار دے جذبے ظاہر ہندے ہن۔ ایہی پیار دے جذبے ‘بالو-ماہیا’ وچوں اجاگر ہندے ہن۔ بار دے علاقے دے لوک کھیتی کرن نالوں مجھاں پالن نوں ودھیا کتا مندے سن۔ اوہ مجھاں دے پالی نوں ‘ماہی’ کہندے ہن جدوں کہ باقی پنجاب دے لوک ‘پالی’۔ اس کر کے ‘ماہیا’ شعری-روپ پرانے پنجاب دے علاقے ‘بار’ وچوں اپجیا منیا جاندا اے۔ ایہہ ساندلبار دا علاقہ اج-کل پاکستان وچ آؤندا اے۔
روپ/بنتر دے پکھوں ‘ماہیئے’ دا سائز بہت چھوٹا ہندا اے۔ ایہہ دو چرناں/سطراں دا کاو-روپ اے۔ اس دی پہلی سطر بہت چھوٹی ہندی اے جدوں کہ دوجی سطر جاں تاں پہلی نالوں دگنی ہندی اے جاں اس توں وی ودھ وڈی۔ جویں :
چلھے ’چوں اگّ پاواں۔
توں میرا دشمن ایں، میں لگیاں دی لجّ پالاں۔
کئی ودوان ماہیئے نوں تن سطراں والا گیت مندے ہن۔ تن سطراں والا روپ منن والے ودوان اسے دو ستری گیت نوں تن سطراں وچ لکھ لیندے ہن :
توں میرا دشمن ایں،
میں لگیاں دی لجّ پالاں۔
اصل وچ ایہہ دو سطراں دا ہی شعری-روپ اے۔ لکھن ڈھنگ وکھرا ہون کر کے اس نوں تن ستری شعری-روپ نہیں کیہا جا سکدا۔ مطلب لکھ چااے اس نوں تن سطراں وچ لئیے پر ایہہ کاو-روپ رہے گا، دو ستری ہی۔ اس وچ 60 توں ودھ کتے ماتراواں نہیں ملدیاں۔ اس کر کے اس کاو-روپ وچ برتانت نہیں ہندا۔
افریقی ہاتھی
افریقی ہاتھی افریقہ چ وسن والا اک ہاتھی اے۔ ایس ہاتھی دیاں اگوں 2 ونڈاں نیں: افریقی جھاڑی ہاتھی تے نکا افریقی جنگلی ہاتھی۔
بالو ماہیا
بیری نال کنڈا کوئی نہ،
آ ڈھولا گل لگیئے، ویہڑے وچ بندہ کوئی نہ۔
افریقی ہاتھی
وکھالہ
افریقی جھاڑی ہاتھی دنیا دا سب توں وڈا زمینی جانور اے۔ ایشیائی ہاتھی دوجیاں دو ونڈاں دے وشکار آندا اے۔ ایہدے مگر ایہدی سب توں اچی تھاں اے۔ نر تے مادھ دے باہر نکلے دند ہوندے نیں۔
بالو ماہیا
جویں بیری نال کنڈے ضرور ہندے ہن، اسے طرحاں سماج وچ پیار دا خلاف کرن والے وی بہت شخص موجود ہندے ہن۔ جدوں بیری نوں کنڈا نہ لگا ہووے مطلب آس پاس کوئی نہ ہووے تاں پریمی پیار لئی اوہ سماں سکھاواں مندے ہن۔
لوک گیت دی ونگی ہون کر کے ماہیئے دی بنتر سادی جہی ہندی اے۔ اچارن نوں مکھ رکھ کے تکانت ملائے جاندے ہن۔
دو پتر اناراں دے۔
‘ماہیئے’ دے کئی ٹپیاں وچ پہلی سطر دا دوجی سطر نال کوئی تعلقات نہیں ہندا۔ اجیاے ٹپیاں وچ پہلی سطر بھاویں اس نوں لیئبدھّ کرن لئی ہی سرجی جاندی اے پھر وی ایہہ ٹپے دا سارتھک اتے اٹٹ انگ ہندی اے۔ ٹپیاں وچ سہج پیدا کرن لئی جاں اثر گہرا کرن لئی ٹپے دے پہلے چرن توں بناں ‘ماہیا’ عام بیان رہِ جاندا اے۔ اس وچ شعری جھلک پہلے چرن کر کے ہی بندی اے، جویں :
سڑکے تے رڑھ وٹیا۔
جنہاں یاری نہ لائی، اوہناں دنیا توں کی کھٹیا۔
اس ٹپے دے پہلے چرن وچ ورتیا شبد ‘وٹا’ اس انسان لئی ورتیا گیا اے جہڑا بے عقل مطلب ڈنّ-وٹا ہووے۔ ڈنّ-وٹے بندے نوں دنیا وچوں کجھ حاصل نہیں ہندا جویں پیار وہونے بندے نوں۔
ماہیا لوک گیت روپ اے اس لئی اس نوں گائن (گا کے) روپ وچ سنیا جا سکدا اے۔ ویاہ ویلے ڈھولکی/پرات/گھڑا لوک سازاں نال گائے جاندے ماہیئے دے ٹپیاں دیاں دھناں ہور کم کردیاں گائے جاندے ماہیئے دے ٹپیاں نالوں وکھریاں ہندیاں ہن۔ تال دی انہوند کر کے باقی سمیاں تے گائے جان والے ٹپیاں دی دھن کھلھی ہندی اے۔ سنگیت دے ماہراں مطابق ماہیا پہاڑی، سندھی، بھیروی، سمپرا اتے مانڈا آدی راگاں وچ گایا جاندا اے پر ڈنگر چاردے پالی/گبھرو، ترننجن وچ کتدیاں مٹیاراں آدی اس نوں گائکی دیاں بریکیآں وچ جائے بنا گاؤندے ہن۔ کئی واری کڑیاں ولوں جٹّ بنا کے ماہیئے گاؤن دا مقابلہ وی کیتا جاندا اے۔ جہڑے جٹّ کول گاؤندے-گاؤندے ٹپے پہلاں مک جان، اوہ ہار جاندا اے۔ اسے طرحاں کئی واری تہذیبی سماگماں وچ منڈا اتے کڑی وارو واری ‘بالو ماہیا’ گاؤندے ہن۔
بالو-ماہیا کاو-روپ وچ اک ٹپے دیاں سطراں نوں اک وار بالو پرشن دے روپ وچ گاؤندی تاں دوسری واری ماہیا اس دا گا کے جواب دندا اے۔ اس طرحاں لوک گیت دا ایہہ روپ سوالاں- جواباں وچ ظاہر ہندا اے جس وچ عورت اتے مرد دوواں دے گلے-شکوے بھرے مطلب اس روپ وچ پرسعنصر ہندے ہن۔ ایہہ مطلب سماجی حالتاں، پیار دے اوکھے راہاں اتے پیار دے نتیجیاں دے یتھارتھک چتر کھچدے ہن۔ جدوں تک دوویں آپو- اپنے خیالاں تے جذبات دی ترجمانی کردے ہن، ایہہ پرشنوتری سلسلہ جاری رہندا اے اتے سروتے انند ماندے ہن۔
ماہیا اس شعری-روپ دے زریعہ راہیں بالو نوں اس طرحاں مخاطب ہندا اے :
لاڈاں دیئے پلیئے نی۔
مٹھی مٹھی گل کر جا، مشری دیئے ڈلیئے نی۔
پیار لئی ضروری ‘اکانت’ جے نہ ملے تاں بالو اس دی گل دا جواب دندی ڈردی ہوئی کدے سماجی قیمتاں دا پالن کردی نظر آؤندی اے اتے کدے سماجی قدراں-قیمتاں نوں چھکے ٹنگدی نظر آؤندی اے :
گل کر کے کی لینا اے۔
دنیا توں ڈر چن وے،
اسیں دنیا وچ رہنا اے۔
کالے کاں ماہیا۔
اوتھے گلاں کریئے،
گلاں کرنے دی تھاں ماہیا۔
باغاں وچ مہندی اے۔
اک گیڑا مار ماہیئے توں،
بالو باری وچ بہندی اے۔
بالو-ماہیا’ مکھ طور تے پیار/وچھوڑے دا گیت اے۔ اس دا وشا-وستو گبھرو تے مٹیار دے پیار دے آلے-دوآلے ہی گھمدا رہندا اے۔ اس کر کے اس دی بولی مٹھی ہندی اے۔ شکوے- شکایتاں، الاہمے اتے بے وفا ہون دے شکّ متعلق شبد وی پیار دی بولی وچ اچارے جاندے ہن۔ ایہناں گیتاں وچ ملاپ دی تھاں ملن دی اچھا، ادھوریاں سدھراں اتے برہا والے موضوع مکھ روپ وچ پیش ہندے رہے ہن پر اج-کل سماجی برائییاں اتے ہور سمسیاواں وغیرہ موضوعاں تے وی ایہناں دی رچنا ہون لگ پئی اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہتگٹھ:پنجابی رہتل
پنیلاس کاؤنٹی
پنیلاس امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
مدائن صالح
'مدائن صالح' عربی، اردو تے فارسی زبان وچ یکساں لکھیا جادنا ہے۔ اسنوں الحجر یا حجرہ وی کہیا جاندا ہے۔
معنی
مدائن، مدینہ دی جمع ہے جس دا مطلب شہر ہے- مدائن صالح توں اردو، عربی تے فارسی زبان وچ مراد 'صالح دے شہر' نیں۔
محل وقوع
ایہ جگہ سعودی عرب دے انتظامی خطہ مدینۃ وچ العلی وچ واقع ہے جو ظہور اسلام توں قبل دا اک انسانی معاشرہ تے تہذیب ہے۔ اس قدیم شہر دی اکثر باقیات 'سلطنت نباتین' نال تعلق رکھدیاں نیں۔ ایہ جگہ سلطنت دی جنوبی طرف تے پترہ ( عربی وچ البتراء) جو دارلحکومت سی ، دے بعد سبتوں وڈی ہے۔ قدیم لحیان تےقدیم رومی سلطنت دے قبضہ جات دے آثار، 'نباتین' سلطنت توں قبل تے بعد دے وی ملے نیں۔
قرآن وچ ذکر
قرآن شریف سے یہ ثابت ہے کہ 3 تین ہزار قبل مسیح کی ہزاری میں، یہاں پر 'قوم ثمود' آباد تھی۔ اسلامی عبارات اور معلومات کیمطابق قوم ثمود جس نے پہاڑوں کو تراش کر گھر بنائے تھے، ان کی بت پرستی اور اس پر اٹل قائم رہنے اور حضرت صالح علیہ السلام جن کو اس قوم کی طرف اللہ نے نبی بنا کر ہدایت و راہنمائی کیلئے بھیجا کو خفیہ طور پر قتل کرنے اور حق و ہدایت کی راہ نہ اختیار کرنے کے عزائم پر اللہ تعالٰی نے زلزلہ اور سخت بجلی و گرج چمک کے برساو کے ساتھ بطور سزا کے عذاب نازل کیا۔ اور قوم ثمود کے نافرمان لوگ نیست و نابود ہو گئے۔ یوں مدائن صالح والی جگہ اسی وقت عذاب الہی سے اللہ کے غضب و قہر کی عبرتناک نشانی بن گئی۔ سعودی عرب کی حکومت 1972ء سے اس شہرکو اس کی اس تاریخی حیثیت سے ہٹ کر اسے سیاحت و تفریح کی کشش کیلئے مدائن صالح کے طور سے فروغ دے رہی ہے اور اس کو قومی تہذیبی تشخص کی حیثیت سے محفوظ کیا گیا ہے۔