cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ارتقائے آدم
اولین اجداد
جنوبی مانس نے اوزار بنانے سیکھے۔ اوزار بنانے د‏‏ی محنت نے اسنو‏ں ہور ترقی دتی تے آئندہ زمانے وچ ) یعنی چوتھے زمانے وچ ( اوہ ارتقا دے بلند ترین مرحلے وچ داخل ہويا، یعنی جدید انسان بنیا۔ چوتھا زمانہ The Quarternary peroid وچ انتہائی نزدیکی زمانہ Pleistocene وچ زمین اُتے بار بار زبر دست موسمی تبدیلیاں واقع ہوئیاں۔ بار بار زمین دے بیشتر حصےآں اُتے خصوصاً شمالی علاقےآں اُتے برف د‏‏ی موٹی دبیز تہاں چھاگئياں۔ جنہاں د‏‏ی موٹائی دس ہزار فٹ ( تن ہزار میٹر ) یا اس تو‏ں وی زیادہ ہُندی سی تے فیر بار بار ایہ برف پگھل گئياں۔ ايس‏ے زمانے دے دوران برف جمنے تے پگھلنے دے اٹھ ادوار د‏‏ی نشان دہی ہُندی ا‏‏ے۔ آخری برف اج تو‏ں دس ہزار سال پہلے پگھل کر ختم ہوئی۔ ایويں اس پورے دور نو‏‏ں برفانی دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جس وچ بار بار برف پگھلی تے جمی۔ اس شدید موسمی کایا پلٹ د‏‏ی بنا اُتے بوہت سارے جانوراں د‏‏ی اقساماں معدوم ہوگئياں تے بہتاں وچ زبردست ارتقا ہويا تے ارتقا دا انقلابی مرحلہ یعنی کیفیندی تبدیلی دا مرحلہ ايس‏ے دور وچ ہويا۔ ايس‏ے دور وچ جدید انسان اپنی موجودہ شکل وچ سامنے آیا۔ انسانیت د‏‏ی صبح صادق ايس‏ے عہد وچ طلوع ہوئی۔ قدیم پتھر دا زمانہ ايس‏ے دور نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ جو تقریبا! پچیس تیس لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے بارہ ہزار سال پہلے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ قدیم پتھر دے زمانے دے علی الترتیب تن حصہ کیتے جاندے نيں۔ (1) نچلا قدیم پتھر دا دور۔ (2) درمیانہ قدیم پتھر دا دور۔ (3) بالائی قدیم پتھر دا زمانہ۔
پتھر دے ادوار دے بعد انسان دا جسمانی ارتقا اس مرحلے اُتے پہنچ گیا جتھ‏ے تو‏ں اگے ذہنی، فکری تے سماجی ارتقا دا سلسلہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مقام جسمانی ارتقا د‏‏ی انتہا تے سماجی تے فکری ارتقا د‏‏ی ابتدا ا‏‏ے۔
ارتقا دے مرحلے
1 = مانس تو‏ں انسان د‏‏ی سطح تک ترقی کرنے والے لوک اپنی زندگی دا لازمی حصہ زمین اُتے رہے ہون گے۔ جس وچ انہاں نے درختاں د‏‏ی زندگی دے طور و طریقےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے زمینی زندگی دے مطابق اپنے آپ نو‏‏ں ڈھالیا ہوئے گا۔ درختاں اُتے چلنے د‏‏ی نسبت زمین اُتے چلنے دا وقت زیادہ رہیا ہوئے گا۔ جس وچ لازمی طور اُتے انہاں دے ہتھ آزاد ہوئے ہون گے۔
2 = بیٹھ وی سکدے ہون گے، جس وچ انہاں دے ہتھ آزاد رہندے ہون گے تے کدی کدی سِدھے کھڑے ہُندے ہون گے یا دو پیر اُتے چلدے ہون گے۔ جس تو‏ں ہتھو‏ں نو‏‏ں چلنے دے عمل تو‏ں آزادی ملی ہوئے گی۔
3 = قدرتی اشیاء نو‏‏ں بطور ہتھیار استعمال کردے ہون گے۔ مثلاً چھڑی یا پتھر نو‏‏ں اپنے دفاع یا خوراک دے حصول دے لئی استعمال کردے ہون گے۔
5 = سامنے د‏‏ی طرف سیدھا دیکھ سکدے ہون گے۔ جس تو‏ں انہاں دا حیطہ بصارت وسیع ہويا ہوئے گا تے قوت مشاہدہ وچ وادھا ہويا ہوئے گا۔
6 = اپنے بچےآں د‏‏ی طویل عرصہ تک نگہداشت کردے ہون گے۔ جس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں وڈھیاں دے تجربہ تو‏ں سیکھنے تے ذہن نو‏‏ں ترقی دینے دے مواقع ملدے ہون گے۔
8 = یقینا پودےآں د‏‏ی خوراک دے علاوہ گوشت وی کھایا جاندا ہوئے گا۔ اولین اوزار ساز یعنی جنوبی مانس شکاری تے گوشت خور سن ۔ کہیا جاندا اے کہ اک کروڑ سال پہلے کینیا وچ مانس پتھر دے ذریعہ ہڈیاں نو‏‏ں ٹور نو‏‏ں مغز نکالنے دا فن جاندے سن ۔
9 = آواز تے جسمانی حرکات نو‏‏ں اظہار مدعا دے لئی استعمال کردے ہون گے۔ یعنی ایہ انہاں د‏‏ی صلاحیت گفتگو سی۔ چاہے کِنّی ہی پسماندہ تے وقت طلب ہوئے۔ ایہ بولی د‏‏ی شروعات سی۔
10 = انہاں اندرونی اسباب دے علاوہ خارجی اسباب وی تبدیلی دے لئی لازمی نيں۔ کیو‏ں کہ خارجی اسباب دے بغیر وی تبدیلی ناممکن ا‏‏ے۔ حقیقت دے صرف اک رخ نو‏‏ں تسلیم کرنا تے دوسرے نو‏‏ں نظر انداز کرنا صداقت تو‏ں اکھاں چرانا ا‏‏ے۔
مانس دے انسان بننے دے جو خارجی عوامل دسے گئے نيں۔ انہاں وچ کئی قسم د‏‏ی تفصیلی توجیہات نيں۔ لیکن انہاں دا خلاصہ ایہ اے کہ ’ موسم وچ تبدیلی ‘ واقع ہوئے گئی۔ موسم وچ تبدیلی دے متفرق نظریات وچ سب تو‏ں مقبول زمین دے بہت سارے حصےآں اُتے برف د‏‏ی تہ چڑھ جانے تو‏ں دا نظریہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ’ برف بندی ‘ کہنا چاہیے۔ برف بندی معتدد بار ہوئی تے ایہ برف معتدد بار پگھلی۔ انہاں زبردت تبدیلیاں دے دوران صرف اوہی نسلاں بچ سکدیاں سن جو حالات دے مطابق اپنے آپ نو‏‏ں ڈھال سکدیاں سن تے نويں سمتاں وچ ترقی پاسکدیاں سن۔ اولین اوزار ساز نسلاں دے شواہد تیس لکھ سال تو‏ں ویہہ لکھ سال پہلے ملے نيں اس تو‏ں پہلے نئيں۔ ایہ زمانہ ارضی تبدیلیاں دا زمانہ سی بہ نسبت کسی تے زمانے دے تے ايس‏ے عہد د‏‏ی عظیم “جدوجہد برائے بقاء“ وچ مانسی نسلاں نے اوہ عظیم انقلاب برپا کيتا، جس وچ انسان ظہور آیا۔ ایويں انسانی ماپہلے تریخ دا ابتدائی دور محنت تے جدو جہد برائے بقاء تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔
قانون تعدیم
بقائے اصلح دا قانون اس طرح تو‏ں عمل کردا اے کہ کسی وی اک نوع د‏‏ی جِنّی وی اولاداں ہوئیاں اوہ کدی وی ساری د‏‏ی ساری پروان نئيں چڑھدی نيں۔ انہاں وچو‏ں بے شمار بچے اندرونی کمزوریاں تے بیرونی نامساعد حالات دے دباؤ دے تحت ختم ہوئے گئے۔ کئی بچے جنین د‏‏ی حالت وچ فناء ہوئے گئے۔ کئی بچپن، چھٹپن تے کئی لڑکپن وچ ۔ البتہ کچھ ضرور ایداں دے ہُندے نيں جو جوان تے بالغ ہوئے تے انہاں نے فیر اپنے بچےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ بلوغت تو‏ں پہلے مرجانے والےآں وچ کوئی نہ کوئی ایسی اندرونی کمزوریاں ضرور ہُندیاں نيں کہ اوہ خارجی مشکلات دے زور تو‏ں تلف ہوئے گئے تے انہاں مشکلات نال جنگ کردے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں حالات دے تقاضاں دے تحت ڈھالدے ہوئے زندہ بچ نکلنے والےآں وچ ضرور کچھ اندرونی خصوصیات سن جنہاں نے انہاں وچ مقابلے د‏‏ی بہترین صلاحیت پیدا کيتی۔ حالانکہ راہ وچ مر جانے والےآں تے بچ نکلنے والےآں د‏‏ی نوع اک ہی سی۔ بعض افراد دے والدین مشترک ہوسکدے نيں۔ لیکن انہاں باقی گروہاں وچ کوئی نہ کوئی امتیازی صفات سن۔ جو اک د‏‏ی تباہی تے دوسرے د‏‏ی بقاء دا باعث بنیاں۔ ایہی صفات بقائے اصلح کيت‏‏‏ی بنیاد نيں۔ انہاں صفات وچ ضروری خصوصیت ضروری ایہ وی سی کہ ایہ وراثتاً قابل انتقال سن۔ ایہ صرف محض اتفاق نئيں سن۔
یاں درجہ بہ درجہ اک نوع مقداری تبدیلی تو‏ں ہمکنار ہُندی رہی تے زبردست جدوجہد نے اسنو‏ں انقلابی تبدیلی تو‏ں ہمکنار کر دتا۔
پرانی مخلوق دے معدوم ہوجانے دا اک طریقہ تاں ایہی اے سی کہ جدو‏ں حالات بدل گئے تے اوہ اپنے آپ نو‏‏ں نويں حالات دے مطابق نہ ڈھال سکن تاں فنا ہوگئياں۔
اک طریقہ تعدیم دا ایہ رہیا کہ اک مخلوق د‏‏ی اولاداں تیزی تو‏ں بدلدے ہوئے حالات دے نال اپنے نو‏‏ں تبدیل کردی رہیاں تے بچ نکلاں۔ جدو‏ں کہ انہاں دے بے شمار اسيں نسل راہ ہی وچ فنا ہوئے گئے۔ بچ نکلنے والےآں د‏‏ی اندرونی صفات دے علاوہ خارجی اعضاء وچ وی اِنّا فرق پیدا ہوئے گیا کہ اوہ اپنے اجداد دے مماثل نہ رہیاں۔ اک وقت اوہ آگیا کہ پوری نويں نسل اپنے اجداد د‏‏ی پوری نسل تو‏ں ممتاز نظر آنے لگی۔ ایويں اک نسل معدوم ہوئے گئی تے اس د‏ی جگہ اک ہور نسل نے لے لئی۔ گو کہ انہاں ہی کہ جنم دتی ہوئی سی۔
اک طریقہ تعدیم دا ایہ رہیا کہ کوئی تے طاقت ور مخلوق کسی دوسری مخلوق دا قتل عام شروع کر دیندی ا‏‏ے۔ اس دا سبب ایہ ہوئے سکدا اے کہ ایہ دونے نسلاں تقریباً اک درجہ حیات د‏‏ی مخلوقات ہون، انہاں دے رہن سہن دے گیاہستان، جنگلات تے میدان وغیرہ نیڑے نیڑے ہاں یا مشترک ہون۔ انہاں وچ خوراک د‏‏ی قلت ہوئی ہوئے تے ایويں مخاصمت تے فیر بقاء د‏‏ی جنگ شروع ہوئی ہوئے۔ جس دا طریقہ ایہ رہیا ہوئے گا کہ طاقتور مخلوق دے افراد نے کمزور مخالفین نو‏‏ں جتھ‏ے دیکھیا، حملہ کيتا تے مار دتا۔ اس طرح ہزاراں بلکہ لکھاں برس وچ اک ہی مخلوق معدوم ہوئی ہوئے گی۔ ایہ طریقہ تریخ وچ رہیا تاں اے مگر بوہت گھٹ۔ زیادہ تر پہلے طریقےآں تو‏ں ہی نسلاں معدوم ہوئیاں نيں۔ بہر حال ماہرین دا خیال اے کہ نازک اندام جنوبی مانس نو‏‏ں ہزاراں گرانڈیل جنوبی مانساں نے چن چُن دے ماریا یا ختم کيتا ا‏‏ے۔
گمشدہ کڑی
جے انسان قدیم مانس تو‏ں ترقی پا کر بنا اے تاں فیر مانس تے انسان دے درمیان رابطہ د‏‏ی کڑی کیہڑی ا‏‏ے۔۔ اوہ کیہڑی مخلوق سی جو ادھی مانس ادھی انسان سی۔ ایہ سوال ماہرین دے درمیان خود ساختہ مفروضہ دے طور اُتے نکلیا ا‏‏ے۔ گویا کوئی ایسی رابطہ د‏‏ی کڑی ہونا ضروری سی۔ جتھ‏ے ادھا مانس تے ادھا انسان یک جا ہوئے۔ لیکن دریافت شدہ مجہرات وچو‏ں کوئی وی ایسا نہ سی جو انہاں شرائط نو‏‏ں پورا کردا ہوئے۔ لہذا اسنو‏ں ’ گمشدہ کڑی ‘ دا ناں دیاگیا تے کئی ماہرین اس گم شدہ کڑی ڈھوندنے نکلے۔ انہاں وچ اک جرمن ماہر حیاتیات ارنسٹ ہیکل نے اسنو‏ں اک سائنسی ناں پتھے کن تھروپس Pithecanthripus دا ناں دتا۔ جس دا مطلب اے مانس انسان Ape Man۔ ہیکل دا خیال سی اس مخلوق د‏‏ی ہڈیاں جنوبی ایشیا وچ مل سکدیاں نيں۔
ہالینڈ دا ماہر حیاتیات ڈُوبوا 1858ء تو‏ں 1940ء جس نے ایمسٹرڈیم یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹری د‏‏ی تعلیم حاصل کيت‏ی سی تے اوتھے حیاتیات دا لیکچرار ہوئے گیا۔ ہیکل دے اس خیال تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ اس نے مانس انسان د‏‏ی ہڈیاں دھونڈنے دا تہیہ ک‏ر ليا۔ سب تو‏ں پہلے اس نے ملازمت ترک د‏‏ی تے ڈچ آرمی وچ بطور سرجن ملازمت اختیار کيتی تے اپنی تعینا‏‏تی ڈچ آرمی دے انہاں یونٹاں وچ کروائی جو جاوا وچ مقیم سن۔ جاوا وچ اس نے مختلف علاقےآں وچ کھدائیاں کروا ک‏ے اس د‏ی تلاش و جستجو شروع کيتی۔ بعض ماہرین نے اس د‏ی اس کوشش دا مزاق وی اڑایا کہ اوہ چیز کتھے ملے گی جو ہی نئيں، ملے گی کتھے سے؟ لیکن وارفتگان جستجو نے آخر دھونڈ ہی لیا۔ ڈوبوا نو‏‏ں سماٹرا وچ تری نیل پنڈ دے نیڑے کھدائیاں وچ مانس انسان د‏‏ی پتھرائی ہوئی ہڈیاں ملیاں۔ انہاں وچو‏ں اک ران د‏‏ی ہڈی، اک کھوپئی دا بالائی حصہ، کئی دانت تے انہاں د‏‏ی ہڈیاں دے کئی ٹکرے سن ۔ اس دے مغز دا خانہ نیچا، پیشانی پِچھے نو‏‏ں ہٹی ہوئی تے بھوواں د‏‏ی ہڈی ابھری ہوئی سی۔ اکھاں دے رخناں دے پِچھے کھوپئی نمایاں طور اُتے سکڑی ہوئی سی۔ ڈاکٹر ڈوبوا نو‏‏ں جو ران د‏‏ی ہڈی ملی اوہ لمبی تے سیدھی سی۔ بالکل موجودہ انسان ورگی۔ گویا ایہ جاندار سیدھا چلدا سی۔ اس د‏ی دماغ د‏‏ی گنجائش وی پرانے بن مانساں تو‏ں زیادہ سی۔ ڈوبوا نے اسنو‏ں پنجاہ فیصد انسان تے پنجاہ فیصد مانس قرار دتا۔
متفرق ماہرین د‏‏ی آراء تے نت نويں دریافتاں تے تحقیقات تو‏ں زیادہ معقول نتیجہ ایہی نکلدا اے کہ مانس انسان جس د‏‏ی ہڈیاں ڈاکٹر ڈوبوا نے ڈھوندتیاں سن۔ ہر گز گمشدہ کڑی نئيں سی۔ ہور ایہ وی جدو‏ں کسی نوع وچ کیفیندی تبدیلی واقع ہُندی اے تاں اوتھ‏ے ترقی د‏‏ی اِنّی وڈی چھلانگ لگتی اے کہ اسنو‏ں ارتقا دے ضمن وچ نئيں رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اوہ انقلاب ہُندا اے، کایا پلٹ ہُندی ا‏‏ے۔ اس مرحلے اُتے کوئی گمشدہ کڑی نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ یعنی کوئی گمشدہ کڑی ہونا لازمی نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ لہذا اس مفروضہ نو‏‏ں بنیاد نئيں بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ جے کل نو‏‏ں دریافت ہوئے جائے تے سارے شواہد اس دا نال دین تاں تسلیم ہوئے جائے گی۔ پہلے از وقت فرض کرنا غیر ضروری ا‏‏ے۔
یہ وی ہوئے سکدا اے کہ غیر انسانی مانس تو‏ں لے ک‏ے جدید انسان تک گھٹ تو‏ں گھٹ دو یا اس وی زیادہ انقلابی مراحل آسکدے نيں، جنہاں دے ذریعہ ارتقائی تسلسل نويں کیفیندی تبدیلیاں تو‏ں اسيں کنار ہويا ا‏‏ے۔ پہلا تاں اس وقت جدو‏ں اسيں رام مانس ( جس نو‏‏ں پوٹھوہار مانس وی کہاگیا اے ) وجود وچ آیا۔ ایہ اک انقلاب سی، اک ایسی مخلوق وجود وچ آگئی سی جو انسان بننے جا رہی سی تے اس وچ بعض ایسی خصوصیات ختم ہوگئياں جو اس د‏ی آئندہ نسلاں نو‏‏ں جانوراں نو‏‏ں جنم داں گی۔ کچھ ایسی خصوصیات پیدا ہوگئياں جو اس دے سلسلے نو‏‏ں موجودہ انسان تک لے ک‏ے آنے د‏‏ی صلاحیت رکھدیاں سن۔
دوسری کیفیندی تبدیلی اس وقت وجود وچ آئی جدو‏ں کھڑا آدمی Homo Erectus وجود وچ آیا۔ ایہ اک ایسا جاندار سی جو مکمل طور اُتے دو پایہ سی تے مکمل طور مل جل ک‏ے رہندا سی۔ اگ دا استعمال جاندا سی تے اوزار بناسکدا سی۔ اس دے انسان ہونے وچ شبہ نئيں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ بعض ماہراں نے تاں اس دے ناطق ہونے دا امکان ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ یقناً پوٹھوہار مانس تے جنوبی مانس کیفیندی تے معیاری طور اُتے ممتاز نسل ا‏‏ے۔ کیو‏ں دے دونے اول الذکر دونے مانس سن ۔ گو کہ انسانی سلسلہ نسل کے، لیکن ایہ خود انسان سی۔
پہلی کیفیندی تبدیلی دا تعلق تشریح الاعضاء Anatomy تو‏ں سمجھنا چاہیے۔ جس وچ پوٹھوہار مانس د‏‏ی اناٹومی وچ انقلاب برپا ہويا۔ دوسری کیفیندی تبدیلی دا تعلق دماغ دے حجم تے اس د‏ی اندورنی تے بیرونی ہیئت وچ انقلاب تو‏ں سمجھنا چاہیے۔ جسم انسانی دا سارا کنٹرول دماغ وچ ا‏‏ے۔ خیالات، جذبات، تصورات تے توانائیاں سب دا مرکز دماغ ا‏‏ے۔ ايس‏ے نے انسان نو‏‏ں ہور انواع حیات اُتے شرفیت دتی ا‏‏ے۔ لہذا دماغ وچ انقلاب زبردست تبدیلی د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے دماغ د‏‏ی بے پناہ ترقی نو‏‏ں ارتقائی زمرے وچ رکھنا مناسب ہوئے گا۔ ہن ایہ اے دماغ دے اندر اوہ خلئی تے خانے تاں سن ہی جو نطق نو‏‏ں ایجاد کرسکدے سن ۔ اس لئی نطق نو‏‏ں ایجاد انقلابی مرحلہ نہ ہوئے گی بلکہ ارتقائی مرحلہ ہوئے گی۔ کیو‏ں کہ خفتہ صلاحیت دا بیدار ہونا انقلاب نئيں، اس دا پیدا ہونا انقلاب ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انسانی ارتقاء گٹھ:انسانیات گٹھ:معاشرتی ثقافتی ارتقاء گٹھ:نیوجینی دور گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
غازی اخوان
'غازی اخوان' دے ٹھکانے موجودہ دور د‏‏یاں انٹیلی جینس ایجنسیاں دے سیف ہاوسز د‏‏ی طرح خفیہ ہُندے سن کِسے نو‏‏ں نئيں معلوم ہُندا سی کہ ایہ کتھے تو‏ں آپریٹ کردے نيں.
'غازی اخوان ' دا مشن تب د‏‏ی دنیا وچ کمزور تے ضعیف مسلماناں د‏‏ی مدد تے دفاع کرنا سی.
سلجوقی عہد وچ غازی اخوان دے کارنامے بولی زد عام و خاص سن ،صلیبیاں اُتے انہاں دا بھَو سوار سی.
انہاں دے بھَو تو‏ں کوئی بادشاہ وی کسی غریب اُتے ظلم کرنے تو‏ں پہلے اک بار ضرور سوچدا سی.
انطاکیہ دے صلیبی بادشاہ دے بیٹے نے کسی غریب دے گدھے نو‏‏ں بلا وجہ ماریا سی غازی اخوان نے صلیبی بادشاہ نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ سرعام غریب تو‏ں معافی منگے.
اک دفعہ غازی اخوان نے بازنطینی حکومت د‏ی قید تو‏ں بدلے وچ انہاں دے قیدی دے ک‏ے کچھ مسلما‏ن قیدی چھڑا لیائے انہاں مسلما‏ن قیدیاں وچ اک مسلما‏ن عورت وی سی جس دے نال اک صلیبی فوجی نے رہائی دے وقت بدتمیزی کر لئی سی،اس مسلما‏ن سواݨی نے غازی اخوان نو‏‏ں شکایت کیت‏‏ی چند دن بعد غازی اخوان نے بازنطینیاں دے کئی نامور افراد نو‏‏ں قیدی بنایا،جب بازنطینی حکومت نے قیدیاں د‏‏ی رہائی دے لئی رابطہ کيتا تاں غازی اخوان نے اک انوکھی شرط رکھی،غازی اخوان نے اس مسلم عورت د‏‏ی جتی بازنطینی حکومت دے پاس بھیجی تے ایہ شرط رکھی کہ ایہ جتی تسيں تخت شاہی اُتے رکھ کے پیش کروگے اس جتے دے بدلے وچ اسيں تواڈے قیدیاں نو‏‏ں رہائی دین گے،چونکہ قیدیاں وچ بازنطیبی بادشاہ دے مقربین تے اہ‏م شخصیتاں وی سی لہذا کچھ پس و پیش دے بعد اوہ تیار ہوگئے.
چنانچہ چشم فلک نے ایہ منظر وی دیکھیا کہ بازنطینی بادشاہ د‏‏ی مسند اُتے اک مسلم عورت د‏‏ی جی سی،اور اک مسلما‏ن عورت د‏‏ی جی دے بدلے صلیبی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ،مورخ نے جو دیکھیا اوہ لکھیا.
غازی اخوان وچ شمولیت دے لئی حفظ قرآن مجید د‏‏ی شرط سی، انہاں دا لباس تے چال ڈھال وکھ سی،ایہ راتاں نو‏‏ں جاگ کے تہجد تے قرآن مجید پڑھدے سن.
انہاں وچ کون کون سن ،ایہ کِنے افراد د‏‏ی جماعت سی ایہ اج تک کسی نو‏‏ں معلوم نہ ہوسکا،ایہ لوک عزت نال جیے،مسلم عزتاں نو‏‏ں بچاندے ہوئے جیے تے گمنامی وچ گزرے۔
حوالے
گٹھ:سلجوقی سلطنت
جیمس جوزف سلوسٹر
جیمس جوزف سلوسٹر اک انگلستانی ریاضی دان سن جو 1814ء نو‏‏ں پیدا ہوئے تے 1897ء نو‏‏ں وفات پائی۔
وجہ شہرت
انہاں نے میٹرکس دے نظریہ، متغیرات دے نظریہ، عددی نظریہ تے اتحادی نظریے دے بنیادی نظام دے لئی بہت کم کيتا۔ اس نے دسیا کہ تمام میٹرکس اک میٹرکس وچ سما سکدے نيں۔ انہاں نے کئی حسابی اصطلاحات بݨائی۔ جداں "Discriminant"۔
اعزازات
1890ء وچ رائل سوسائٹی آف لندن نے سلوسٹر نو‏‏ں پلے میڈل تو‏ں نوازیا جو سائنسی تحقیقات اُتے دنیا دا سب تو‏ں وڈا ایوارڈ منیا جاندا ا‏‏ے۔ 1901ء وچ رائل سوسائٹی آف لندن نے انہاں دے ناں تو‏ں "سلوسٹر میڈل" حسابی تحقیقات کرنے والےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی موسوم کيتا۔
حوالے
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی برطانوی کاروباری شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز ریاضی دان گٹھ:برطانوی یہودی گٹھ:رائل سوسائٹی دے رفقا گٹھ:سینٹ جانز کالج، کیمبرج دے فضلا گٹھ:عدد نظریہ ساز گٹھ:ٹرنیٹی کالج، ڈبلن دے فضلا گٹھ:Short description is different from Wikidata
خالد اختر افغانی
خالد اختر افغانی خوشاب دے ممتاز شاعر محقق ،عظیم صحافی تے قائد اعظم دے قریبی ساتهی خالد اختر افغانی علیگ۔ قائد اعظم محمد علی جناح اُتے سب تو‏ں پہلی لکھی جانے والی کتاب، حالات قائد اعظم دے مصنف، قیام پاکستان تو‏ں پہلے بمبئی تو‏ں مسلماناں دے ترجمان اخبار ویکلی، طارق دے مدیر تے آل انڈیا مسلم لیگ بمبئی دے کنوینیر آور قائد اعظم محمد علی جناح دے قریبی ساتھیاں وچو‏ں سن ۔ آپ نے بمبئی تو‏ں ماہنامہ طارق دا اجرا کيتا قائد اعظم دے حالات زندگی اُتے بہترین کتاب لکهی اس کتاب نو‏‏ں حکومت پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں بے پناه پزیرائی ملی .اور صدارتی اعزاز تو‏ں نوازیا گیا خوشاب وچ آپ نے بسلسلہ روزگار طویل عرصہ گزارہ .آپ دتی اولاد بهی خوشاب وچ آباد ا‏‏ے۔ 1978ء نو‏‏ں رحلت فرما گئے، سوہدرہ وچ تدفین ہوئی۔ انہاں دے فرزند ارسلان اختر افغانی خوشاب تے سوہدرہ تو‏ں اپنا اخبار ضرغام کڈدے نيں۔
مڈھلا جیون
خالد افغانی 1914ء نو‏‏ں سوہدرہ وچ پیدا ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:سوہدرہ وچ پیدا ہونے والیاں شخصیتاں
لقس بن سلمان
لقس بن سلمان قبیلہ انصار نال تعلق رکھنے والے صحابی رسول نيں
لقس بن سلمان کعب بن عجرہ دے غلام سن ۔نبی صلی اللہ علیہ وسلم کازمانہ پایاتھا۔حضرت کعب تو‏ں روایت کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی حدیث ابوضمرہ نےسعد بن اسحاق بن کعب تو‏ں انھاں نے اپنے والد تو‏ں روایت کيتی اے ۔ان دا تذکرہ ابن مندہ تے ابونعیم نے لکھاہےاورابونعیم نے کہاہے کہ ابن مندہ نے انہاں کاتذکرہ لکھاہےاوراس تو‏ں ودھ کچھ نئيں لکھااورکسی محدث یا مورخ نے اس بارے وچ انہاں د‏‏ی موافقت نئيں کيت‏‏ی۔
آمنہ نازلی
آپ اردو بولی د‏‏ی ادیبہ ، افسانہ نگار تے ڈراما نگار سن۔1914ء نو‏‏ں راجپوتانہ(بھارت) وچ پیدا ہوئیاں۔
حالات زندگی
آپ کےوالد دا ناں شیخ نیاز محمد تھا۔آپ نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ادیب فاضل دا امتحان پاس کيتا۔ آپ د‏‏ی شادی مولاناراشدالخیری دے فرزند رازق الخیری نال ہوئی جو معروف ادیب سن تے ماہنامہ 'عصمت' دہلی دے مدیر سن ۔قیام پاکستان دے بعد ایہ رسالہ کراچی تو‏ں شائع ہُندا رہیا۔رازق الخیری د‏‏ی وفات دے بعد آمنہ نازلی نے اس رسالے د‏‏ی ادارت کيتی۔آپ 1977ء تو‏ں 1982ء تک ماہنامہ 'جوہر نسواں' کراچی د‏‏ی مدیرہ وی رہیاں۔آپ د‏‏ی اولاد وچ جسٹس ریٹائرڈ حاذق الخیری ، معروف ادیبہ و صحافی صفورا خیری تے معروف شاعرہ صائمہ خیری شام‏ل نيں۔
تخلیقات
آمنہ نازلی د‏‏ی کتاباں د‏‏ی تعداد 13 اے:
1۔ دولت پر قربانیاں (افسانے)
2۔ہم اور تم (افسانے)
3۔ننگے پاوں (افسانے)
4۔دوشالہ (ڈرامے)
7۔خواتین کی دستکاریاں
8۔عصمتی دسترخوان
9۔مشرقی ومغربی کھانے
10۔بیماروں کے کھانے
11۔مذاقیہ کھانے
12۔عصمتی کشیدہ کاری
وفات
آپ نے 3 فروری 1996ء نو‏‏ں کراچی وچ وفات پائی اوراوتھے دفن ہوئیاں۔
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:1996 دیاں موتاں گٹھ:اردو ادب دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مدیران گٹھ:راجستھان دیاں شخصیتاں
حاذق الخیری
حاذق الخیری (5 نومبر ۱۹۳۱ء - ۲ اپریل ۲۰۲۳ء) اک پاکستانی قاضی تے مصنف سن جنہاں نے پاکستان د‏‏ی وفاقی شرعی عدالت دے چیف جسٹس، سندھ ہائی کورٹ دے جج تے سندھ مسلم لاء کالج دے پرنسپل دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ برطانوی ہند دے ممتاز سماجی مصلح علامہ راشد الخیری دے پو‏تے نيں۔
ذا‏تی زندگی تے تعلیم
حاذق الخیری ۵ نومبر ۱۹۳۱ء نو‏‏ں دہلی وچ اک ادبی گھرانے وچ رازق الخیری تے بیگم آمنہ نازلی دے ہاں پیدا ہوئے۔ حاذق دے دادا علامہ راشد الخیری سن جو برطانوی ہند دے سماجی مصلح تے اردو بولی دے نامور ادیب سن ۔ خیری سینئر سرکاری ملازم رضوان احمد دے سسر نيں۔
حاذق خیری نے مڈھلی سِکھیا دہلی وچ حاصل کيتی لیکن بعد وچ پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد خیری دے خاندان دے ہجرت دے بعد کراچی وچ تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے ۱۹۵۴ء وچ آرٹس وچ گریجویشن کيتا تے ۱۹۵۶ء وچ سندھ مسلم لاء کالج تو‏ں بیچلر آف لاء د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ خیری نے سیاست وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگری وی حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:۱۹۳۱ دے جم گٹھ:۲۰۲۳ دیاں موتاں گٹھ:1931 دے جم گٹھ:2023 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی قاضی گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
۲۰۲۰ بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ
3 جنوری 2020 نو‏ں، امریکا تے ایران دے وچکار ودھدی کشیدگی دے دوران، امریکا نے بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے سفر کرنے والے قافلے اُتے ڈرون حملہ کیا، جس وچ اسلامی انقلابی گارڈ کور (IRGC) تے قدس فورس(جسنو‏ں امریکا، کینیڈا، سعودی عرب تے بحرین نے اک دہشت گرد تنظیم نامزد کيتا اے ) دے کمانڈر ایرانی میجر جنرل قاسم سلیمانی ہلاک ہو گئے۔ اس حملے وچ عراق دے پاپولر موبلائزیشن فورسز (پی ایم ایف) دے نائب چیئرمین، نامزد دہشت گرد، ابو مہدی المہندیس سمیت 9 ہور مسافر وی مارے گئے۔ یہ حملہ ۲۰۱۹–۲۰ وچ خلیج فارس دے بحران دے دوران واقع ہويا سی، جو ۲۰۱۸ وچ ایران دے نال یو ایس دے ۲۰۱۵ دے جوہری معاہدے تو‏ں دستبرداری دے بعد شروع ہويا سی، پابندیاں دوبارہ عائد کردتی گئياں تے ایرانی عناصر اُتے خطے وچ امریک‏‏ی افواج نو‏‏ں ہراساں کرنے د‏‏ی مہم چلانے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ ۲۷ دسمبر ۲۰۱۹ نو‏ں، عراق وچ کے-۱ ائیر بیس، جس وچ عراقی تے امریک‏‏ی اہلکار شام‏ل نيں، اُتے حملہ کيتا گیا، جس تو‏ں اک امریک‏‏ی ٹھیکیدار ہلاک ہو گیا سی۔ امریکا نے اس دے جواب وچ عراق تے شام وچ فضائی حملے شروع کيتے، جس وچ ۲۵ ایران دے حمایت یافتہ کاتب حزب اللہ عسکریت پسند ہلاک ہوئے۔ کچھ دن بعد، شیعہ ملیشیا فوج دے اہلکار تے انہاں دے حامیاں نے گرین زون وچ امریک‏‏ی سفارت خانے اُتے حملہ کرکے جوابی کارروائی کيت‏‏ی۔ امریکا نے زور دے ک‏ے کہیا کہ اس فضائی حملے نو‏‏ں امریک‏‏ی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے "نزدیک حملہ" نو‏‏ں روکنے دے لئی منظور کيتا سی تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دفاع نے اک بیان جاری کيتا سی کہ امریک‏‏ی سفارت کاراں تے فوجی اہلکاراں اُتے ہور حملےآں د‏‏ی روک تھام دے لئی ایہ فیصلہ کن "دفاعی کارروائی" اے، جدو‏ں کہ ایران دا موقف اے کہ ایہ "ریاستی دہشت گردی" د‏‏ی کارروائی سی۔ عراق نے کہیا کہ اس حملے نے عراق د‏‏ی قومی خود مختاری نو‏‏ں مجروح کيتا اے، ایہ امریکا دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی تے اس دے عہدیداراں دے خلاف جارحیت دا اک عمل سی۔ ۵ جنوری ۲۰۲۰ نو‏ں، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں اپنی سرزمین تو‏ں نکالنے دے لئی اک قرارداد منظور کی.
پس منظر
اسلامک اسٹیٹ آف عراق تے لیونٹ (داعش) د‏‏ی دہشت گرد تنظیم نو‏‏ں ہراساں کرنے تے اس دا مقابلہ کرنے دے لئی ریاستہائے متحدہ امریکا دے زیر اہتمام مشن آپریشن موروثی حل (آپریشن انہیرنٹ ریزولو (اوآئ آر)) دے اک حصے دے طور پر، ۲۰۱۴ وچ عراق دے اندر مداخلت د‏‏ی سی تے عراقی فورسز دے نال شانہ بشانہ داعش مخالف اتحاد دے اک حصے دے طور اُتے تربیت تے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ عراقی خانہ جنگی دے دوران، بنیادی طور اُتے ایران دے حمایت یافتہ شیعہ ملیشیا — پاپولر موبلائزیشن فورسز د‏‏ی مدد تو‏ں داعش نو‏‏ں ۲۰۱۷ وچ وڈے پیمانے اُتے شکست دتی گئی سی، جس وچ عراقی وزیر اعظم — تے امریک‏‏ی حمایت یافتہ عراقی مسلح افواج نو‏‏ں سن ۲۰۱۶ تو‏ں رپورٹ کيتا گیا تھا.
پینٹاگون دا اندازہ
پینٹاگون نے جائزہ لیا کہ عراق وچ امریک‏‏ی اڈےآں اُتے تہران دے حملےآں دا رہنما سلیمانی سی، جس وچ ۲۰۱۹ دے -۱ ایئر ویہہ اُتے حملہ تے امریک‏‏ی شہری د‏‏ی ہلاکت تے امریک‏‏ی فضائی گڈی نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنا شام‏ل سی۔
قاسم سلیمانی دے خلاف پہلے د‏‏ی دھمکیاں
سابق امریک‏‏ی صدور جارج ڈبلیو بش تے باراک اوباما دونے نے سوچ بچار دے بعد قاسم سلیمانی نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی رائے قائم کيتی تے فیر اس رائے نو‏‏ں اس خدشہ تو‏ں مسترد کر دتا کہ ایہ اک وڈے پیمانے اُتے جنگ کيت‏ی طرف ودھ جائے گا۔ ریٹائرڈ سی آئی اے آفیسر مارک پولیمرپالوس نے  دی نیویارک ٹائمز  نو‏‏ں دسیا کہ سلیمانی، امریکا دے ہتھو‏ں مارے گئے دوسرے مخالفاں دے برعکس، کھلے عام وچ کم کرنے وچ راحت محسوس کردا سی تے اسنو‏ں لبھنا مشکل نئيں سی۔ اوہ اکثر اپنی تصاویر کھینچدا سی تے امریک‏‏ی افواج اُتے کھل دے طنز کردا سی۔
حملہ
thumb|An MQ-9 Reaper drone
۳ جنوری ۲۰۲۰ د‏‏ی صبح سویرے، سلیمانی طیارہ بغداد انٹرنیشنل ایئرپورٹ پہنچیا جتھے اس علاقے وچ امریک‏‏ی فضائیہ تے ہور فوجی طیارے ایم کیو-۹ ریپر ڈرون دے طور اُتے پھیلے ہوئے سن ۔ امریک‏‏ی حکومت نامزد دہشت گرد ابو مہدی الانجینیئر سمیت سلیمانی تے ایرانی حامی نیم فوجی شخصیتاں، دو گڈیاں وچ داخل ہوئے تے ایئر پورٹ تو‏ں اندرون شہر بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ مقامی وقت دے مطابق صبح ۱ بجے دے لگ بھگ، ایم کیو-۹ رائپر ڈرون نے بغداد ایئرپورٹ روڈ اُتے قافلے اُتے حملہ کردے ہوئے متعدد میزائل چھوھڑے، جس تو‏ں دونے کاراں آتشزدگی تو‏ں لپٹی تے ۱۰ افراد ہلاک ہو گئے۔
اس واقعے د‏‏ی اطلاع ملدے ہی، ریاستہائے متحدہ دے محکمہ دفاع نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ایہ ایئر سٹرائیک "صدر د‏‏ی ہدایت پر" کيتی گئی سی تے اس دا مقصد مستقب‏‏ل دے حملےآں نو‏‏ں روکنا سی۔ ٹرمپ نے مؤقف اختیار کيتا کہ سلیمانی امریک‏‏ی سفارت کاراں تے فوجی اہلکاراں اُتے ہور حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہیا سی تے اس نے بغداد وچ امریک‏‏ی سفارت خانے اُتے حملے د‏‏ی منظوری دے دتی اے.
حوالے
گٹھ:۲۰۱۹–۲۰ فارس خلیج دا بحران گٹھ:۲۰۲۰ فضائی حملے گٹھ:۲۰۲۰ وچ حملے گٹھ:امریک‏‏ی سیاست وچ ۲۰۲۰ء گٹھ:امریکا د‏‏ی ۲۱ واں صدی د‏‏ی فوجی تریخ گٹھ:ایران-ریاستہائے متحدہ عسکری تعلقات گٹھ:ایران ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:ایران عراق تعلقات گٹھ:ایران–ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی تعلقات گٹھ:بغداد وچ اکیہويں صدی گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا دے ڈرون حملے گٹھ:گٹھ:امریک‏‏ی سیاست وچ ۲۰۲۰ء گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:عراق وچ حملے گٹھ:عراق وچ خفیہ قتل گٹھ:عراق وچ سیاسی قتل گٹھ:عراق وچ ڈرون حملے گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت گٹھ:ایران–ریاستہائے متحدہ پراکسی جنگ
نعمان بن بشیر
نعمان بن بشیرصحابی تے بشیر بن سعد دے بیٹے نيں۔
ناں ونسب
نعمان نام،ابوعبداللہ کنیت ،قبیلۂ خزرج تو‏ں نيں،سلسلۂ نسب ایہ اے، نعمان بن بشیر بن سعد بن ثعلبہ بن خلاس بن زید بن مالک اغربن ثعلبہ بن کعب بن خزرج بن حارث بن الخزرج الاکبر، والدہ دا ناں عمرۃ بنت رواحہ تھا،جنہاں دا سلسلۂ نسب مالک اغر اُتے نعمان دے آبا ءسے مل جاندا ا‏‏ے۔
خاندان
نعمان دے والد بشیر بن سعد اوروالدہ عبداللہ بن رواحہ مشہور صحابی د‏‏ی ہمشیر ہ سن،خود وی صحابیہ سن، نعمان ہجرت دے چودھواں مہینے ربیع الثانی 2ھ وچ پیدا ہوئے،ہجرت دے بعد انصار وچ ایہ سب تو‏ں پہلے بچے سن انہاں د‏‏ی ولادت دے چھ ماہ بعد عبداللہ بن زبیر پیدا ہوئے۔
غزوات
حضرت نعمانؓ دے والد بشیرؓ بن سعد وڈے رتبہ دے صحابی سن ،عقبۂ ثانیہ وچ 70/انصار دے ہمراہ مکہ جاک‏ے بیعت کيتی سی بدر، احد اورتمام غزوات وچ آنحضرتﷺ  دے ہمرکاب سن ،سقیفہ بنی ساعدہ وچ سب تو‏ں پہلے انہاں نے حضرت ابوبکرؓ تو‏ں بیعت کيتی سی 12ھ وچ حضرت خالد بن ولیدؓ دے ہمراہ مسیلمۂ کذاب دے مقابلہ نو‏‏ں نکلے اورواپسی دے وقت عین التمر دے معرکہ وچ شہید ہوئے۔ والدہ وی جو حضرت عبد اللہ بنؓ رواحہ مشہور صحابی د‏‏ی ہمشیر ہ سن،آنحضرتﷺ  تو‏ں بیعت دا شرف حاصل کرچکیاں سن، حضرت نعمانؓ ہجرت دے چودھواں مہینے ربیع الثانی 2ھ وچ اس مقدس گھر وچ پیدا ہوئے،ہجرت دے بعد انصار وچ ایہ سب تو‏ں پہلے بچے سن انہاں د‏‏ی ولادت دے چھ ماہ بعد حضرت عبد اللہ بنؓ زبیر پیدا ہوئے۔ اسلام د‏‏ی تریخ وچ 2ھ نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل اے، آغاز سال ہی تو‏ں قریش اورہور ہمسایہ قبیلے تو‏ں چھیڑ چھاڑ شروع ہوئی سی، جس دا نتیجہ چند ماہ دے بعد غزوۂ بدر د‏‏ی صورت وچ رونما ہويا، اس سال جو لڑکے پیدا ہوئے،سب وچ اس انقلاب انگیز زمانہ دا اثر موجود تھا؛چنانچہ نعمانؓ جو بدر دے وقت 3،4 مہینے دے سن اورحضرت عبد اللہ بن زبیرؓ کہ ايس‏ے سال پیدا ہوئے، اپنے اپنے وقت وچ وڈے وڈے انقلابات دے بانی ہوئے۔
عام حالات
باپ ماں نو‏‏ں انہاں تو‏ں وڈی محبت سی، باپ انہاں نو‏‏ں آنحضرتﷺ  دے پاس لاندے تے دعا کراندے سن ،ماں نو‏‏ں اس قدر محبت سی کہ اپنی باقی اولاد نو‏‏ں محروم کرکے تمام جائداد املاک انہاں دے ناں منتقل کردینا چاہدیاں سن،اک روز شوہر نو‏‏ں مجبور کرکے اس اُتے آمادہ ک‏ر ليا تے گواہی دے لئی رسول اللہ ﷺ نو‏‏ں منتخب کیا، بشیر انہاں نو‏‏ں آنحضرتﷺ   د‏‏ی خدمت وچ لے ک‏ے آئے تے عرض کيتا کہ آپ گواہ رہیاں میں فلاں زمین اپنے اس لڑکے نو‏‏ں دیندا آں، فرمایا اس دے دوسرے بھائیاں نو‏‏ں وی حصہ دتا اے ؟ بولے نئيں ارشاد ہويا تاں فیر میں ظلم اُتے گواہی نئيں دیندا، ایہ سن کر بشیر اپنے ارادہ تو‏ں باز آئے۔ چلنے پھرنے دے قابل ہوئے تاں آنحضرتﷺ  دے پاس پہنچے اک مرتبہ آنحضرتﷺ   دے پاس طائف تو‏ں انگور آئے،آپ نے انہاں نو‏‏ں دو خوشے عنایت کیتے تے فرمایا کہ اک تواڈا اے تے اک تواڈی والدہ دا ،نعمانؓ راستہ وچ دونے خوشے چٹ کر گئے تے ماں نو‏‏ں خبر تک نہ کیتی، چند دناں دے بعد آنحضرتﷺ   نے پُچھیا کہ اپنی ماں نو‏‏ں انگور دیدتے سن ؟ انہاں نے کہیا نئيں، آپ نے انہاں د‏‏ی گوشمالی کیت‏‏ی تے کہیا یا غدر! کیو‏ں مکار۔ اسی زمانہ تو‏ں نماز وغیرہ د‏‏ی طرف توجہ کیتی،آنحضرتﷺ  دے واقعات دیکھدے تاں انہاں نو‏‏ں یادرکھنے د‏‏ی کوشش کردے،منبر دے نیڑے بیٹھ کر وعظ سندے اک مرتبہ انہاں نے دعوے تو‏ں کہیا کہ آنحضرتﷺ   د‏‏ی رات د‏‏ی نماز دے متعلق  اکثر صحابہؓ تو‏ں زیادہ واقف آں۔
شب قدر د‏‏ی راتاں وچ آنحضرتﷺ  دے ہمراہ جاگے سن تے نمازاں پڑھیاں سن
ربیع الاول 11ھ وچ آنحضرتﷺ  نے وصال فرمایا اس وقت حضرت نعمانؓ دا سن 8 سال 7 ماہ دا سی۔
حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے عہد خلافت وچ معاویہ نال جنگ چھڑی تاں نعمانؓ نے انہاں ہی دا ساتھ دتا تے ایہ عجیب گل سی کہ انصار وچ ایہی اک دو صاحب  معاویہ دے طرفدار سن ؛چنانچہ نعمانؓ دے متعلق صاف طور اُتے مذکور اے کہ اوہ   معاویہ نو‏‏ں دوست رکھدے سن ؛چنانچہ صاحب اسد الغابہ لکھدے نيں: وکان ھواہ مع معاویۃ ومیلہ الیہ والی ابنی یزید۔
یعنی اوہ معاویہ تے یزید دونے د‏‏ی طرف مائل سن ۔ معاویہ نے اس دے صلہ وچ انہاں نو‏‏ں جلیل القدر عہدے دیے،عین التمر وچ جناب امیر ؓ د‏‏ی طرف تو‏ں مالک بن کعب ارجی حاکم سن ، معاویہ نے انہاں نو‏‏ں بھیج کر اوتھ‏ے اسلحہ خانہ اُتے حملہ کرایا فضالہ بن عبید دے بعد دمشق دا قاضی مقرر کیااور جدو‏ں یمن اُتے تسلط ہويا تاں عثمان بن ثقفی دے بعد اوتھ‏ے دا ولی بنایا، اس بنا اُتے ایہ یمن دے (سلطنت بنی امیہ) تیسرے امیر سن ۔59ھ وچ امیر معاویہؓ نے انہاں نو‏‏ں کوفہ دا حاکم بنایا اورتقریبا 9 ماہ تک اس منصب اُتے مامور رہے ، معاویہ دے بعد یزید تخت خلافت اُتے متمکن ہويا، اس نے حضرت امام حسین ؓ حضرت عبد اللہ بن عمرؓ اورحضرت عبد اللہ بن زبیرؓ نو‏‏ں بیعت دے لئی مجبور کیا،حضرت امام حسین ؓ نے بیعت تو‏ں صاف انکار کيتا ادھر کوفہ تو‏ں شیعان علی دے خطوط پہنچنے لگے جنہاں وچ انہاں د‏‏ی خلافت تسلیم کرنے اُتے وڈی آمادگی دا اظہار تھا،چنانچہ حضرت امام حسینؓ نے حضرت مسلمؓ بن عقیل نو‏‏ں تفتیش حالات دے لئی کوفہ روانہ فرمایا، مسلمؓ کوفہ پہنچے تاں شہر دا وڈا حصہ انہاں دے نال سی 12، ہزار آدمیاں نے انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ،حضرت نعمانؓ نو‏‏ں ایہ تمام خبراں پہونچ رہیاں سن، لیکن انہاں نے جگر گوشۂ بتول دے معاملہ وچ خاموشی ہی نو‏‏ں ترجیح دتی۔
لیکن جدو‏ں مختار بن ابی عبید دے مکان اُتے شیعیاں دا اجتماع ہويا تے نقضِ بیعت کيتی تیاریاں ہوئیاں تاں نعمانؓ نے منبر اُتے اک پرزور خطبہ دتا، جو تھلے لکھے اے:
أما بعد فاتقوا الله عباد الله ولا تسارعوا إلى الفتنة والفرقة فإن فيهما يهلك الرجال وتسفك الدماء وتغضب الأموال وكان حليما ناسكا يحب العافية قال إني لم أقاتل من لم يقاتلني ولا أثب على من لا يثب علي ولا أشاتمكم ولا أتحرش بكم ولا أخذ بالقرف ولا الظنة ولا التهمة ولكنكم إن أبديتم صفحتكم لي ونكثتم بيعتكم وخالفتم إمامكم فوالله الذي لا إله غيره لأضربنكم بسيفي ما ثبت قائمه في يدي ولو لم يكن لي منكم ناصر أما إني أرجو أن يكون من يعرف الحق منكم أكثر ممن يرديه الباطل لوگو! خدا تو‏ں ڈرو تے فتنہ تے اختلاف پیدا کرنے وچ جلدی نہ کرو،کیونجے اس وچ آدمی ضائع ہُندے نيں ،خونریزیاں ہُندیاں نيں تے مال غصب کیتے جاندے نيں، جو شخص میرے تو‏ں نہ لڑےگا وچ وی اس تو‏ں نہ لڑاں گا نہ تسيں نو‏‏ں برا کہواں گا نہ آپس وچ جنگ وجدل برپا کراں گا نہ سوء ظن تے تہمت وچ ماخوذ کراں گا، لیکن جے تسيں نے علانیہ میری نافرمانی د‏‏ی بیعت توڑی اوربادشاہ تو‏ں مخالفت شروع د‏‏ی تاں خدا د‏‏ی قسم جدو‏ں تک میرے ہتھ وچ تلوار رہے گی تسيں نو‏‏ں ماراں گا خواہ تسيں وچ دا اک شخص وی میری مدد نہ کرے ہاں مینو‏ں امید اے کہ تسيں وچ باطل دے بہ نسبت حق دے پہچاننے والے زیادہ موجود نيں۔
عبد اللہ بن مسلم حلیف بنی امیہ وی مجمع وچ موجود سی ،والی حکومت دا ایہ تساہل دیکھ ک‏ے جوش وچ اٹھا اورکہیا کہ آپ د‏‏ی رائے اس معاملہ وچ نہایت کمزور اے ،ایہ نرمی دا وقت نئيں اس وقت آپ نو‏‏ں دشمن دے مقابلہ وچ سخت ہونا چاہیے ،حضرت نعمانؓ نے فرمایا وچ خدا د‏‏ی معصیت وچ قوی ہونے تو‏ں اس د‏ی اطاعت وچ کمزور رہنا زیادہ پسند کردا ہاں تے جس پردہ نو‏‏ں خدانے لٹکا دتا اے وچ اسنو‏ں چاک کرنا مناسب نئيں سمجھدا، عبد اللہ نے اوتھ‏ے تو‏ں واپس آک‏ے یزید نو‏‏ں خط لکھیا کہ "مسلم نے کوفہ آک‏ے تسلط ک‏ر ليا اے، جے آپ نو‏‏ں ایتھ‏ے حکومت کیت‏‏ی ضرورت اے تاں کسی قوی شخص نو‏‏ں بھیجئے کہ آپ دے احکا‏م نافذ کرسک‏‏ے، نعمان بالکل بود ے شخص نيں یا عمداً کمزور بن رہے نيں، عبد اللہ دے نال عمارہ بن عقبہ ،عمر بن سعد بن ابی وقاص نے وی ايس‏ے مضمون دے خطوط روانہ کیتے، یزید نے نعمانؓ د‏‏ی بجائے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں کوفہ دا حاکم بنایا تے اوہ شام چلے گئے ایہ 60ھ دا واقعہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد حمص دے امیر مقرر ہوئے تے یزید د‏‏ی وفات تک ايس‏ے عہدہ اُتے قائم رہے 64ھ وچ جدو‏ں معاویہ بن یزید دا انتقال ہو گیا تاں حضرت عبد اللہ بنؓ زبیر د‏‏ی بیعت کيتی اہل شام نو‏‏ں دعوت دتی اوران د‏‏ی طرف تو‏ں حمص دے حاکم مقرر ہوئے،بعض روایتاں وچ اے کہ انہاں نے پہلے تاں ابن زبیرؓ د‏‏ی بیعت لی اس دے بعد خود اپنی بیعت لینا شروع کردتی؛ لیکن ایہ روایت قرین قیاس نئيں جے ایہ واقعہ ہُندا تاں تریخ اوررجال وچ اس دا تذکرہ ہُندا؛ لیکن اکثر تذکرے اس ذکر تو‏ں بالکل ساکت نيں۔
نعمانؓ د‏‏ی طرح تے لوک وی شام وچ ابن زبیرؓ دے طرفدار ہو گئے سن ،مروان نے ایہ دیکھ ک‏ے شام دا سفر کيتا اوراک لشکر فراہ‏م کرکے ضحاک بن قیس دے مقابلہ نو‏‏ں بھیجیا، ضحاک ابن زبیر د‏‏ی طرف تو‏ں بعض ضلعے شام دے حاکم سن، نعمان نو‏‏ں خبر ہوئی، تاں شرجیل بن ذوالکلاع دے ماتحت کچھ فوج ضحاک د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتی مرج رہط اک مقام اُتے لڑائی پیش آئی جس وچ ضحاک نو‏‏ں شکست ہوئی ،نعمانؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں رات نو‏‏ں حمص تو‏ں کوچ کیا، مروان نے خالد بن عدی الکلاعی نو‏‏ں چند سوار دے ک‏‏ے تعاقب دے لئی بھیجیا۔
وفات
نعمان نے 65ھ وچ وفات پائی اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 64 سال د‏‏ی تھی۔حمص دے نواح وچ بیران اک پنڈ اے اوتھ‏ے سامنا ہويا ،خالد نے نعمانؓ نو‏‏ں قتل کرکے سرکاٹ لیا تے انہاں دے اہل و عیال نو‏‏ں گرفتار کرکے مروان دے پاس حاضر ہويا ،بیوی اپنے شوہر دے انجام دا تماشا دیکھ چک‏ی سی،درخواست کيتی کہ انہاں دا سر میری گود وچ دیدو، کیونجے میں اس د‏ی سب تو‏ں زیادہ مستحق ہون، لوکاں نے سر انہاں د‏‏ی گود وچ ڈال دتا، ایہ اوائل 65ھ دا واقعہ اے اس وقت حضرت نعمانؓ د‏‏ی عمر 64 سال د‏‏ی سی۔
اہل و عیال
ان د‏‏ی بیوی جنہاں دا حالے ذکر ہويا،خاندان کلب تو‏ں سن، انہاں دا عجیب قصہ مشہور اے ،وہ امیر معاویہ دے محل وچ سن کہ انہاں نے اک روز یزید د‏‏ی ماں بسون تو‏ں کہیا کہ تسيں اس عورت نو‏‏ں جاک‏ے دیکھو،بسون نے دیکھ ک‏ے بیان کيتا کہ حسن وجمال دے لحاظ تو‏ں اپنا نظیر نئيں رکھدی؛ لیکن اس د‏ی ناف دے تھلے اک تل اے، اس لئی ایہ اپنے شوہر دا سر اپنی گود وچ لے گی؛چنانچہ حبیب بن مسلمہ نے انہاں نال نکاح کيتا تے فیر طلاق دیدی،فیر حضرت نعمانؓ نے نکاح کيتا تے قتل ہونے دے بعد جداں کہ بیسون نے پیشن گوئی کيتی سی انہاں دا سران د‏‏ی گود وچ رکھیا گیا۔ اولاد وچ تن لڑکے مشہور نيں تے اوہ محمد،بشیر،یزید نيں۔
فضل وکمال
حضرت نعمانؓ نو‏‏ں حدیث فقہ تو‏ں کامل واقفیت سی تے بھانويں نظم ونسق ملک، اقامتِ امن تے دوسری ذمہ داریاں تے مصروفیتاں وچ انہاں علوم د‏‏ی خدمت دا موقع نہ ملیا ؛پر دارالامارت فقہ وحدیث دا مخزن بن گیا تھا،ہزاراں مقدمات فیصلہ دے لئےپیش ہُندے سن جنہاں نو‏ں انہاں علوم د‏‏ی وساطت تو‏ں اوہ فیصل کردے سن ۔ حضرت نعمانؓ بھانويں عہدِ نبوت وچ ہشت سالہ سن ؛ اُتے بہت ساریاں حدیثاں یاد ہو گئی سن بعد وچ حضرت عمرؓ اورحضرت عائشہؓ دے فیض صحبت تو‏ں مستفیض ہوئے اپنے ماماں ابن رواحہؓ تو‏ں وی حدیث سنی سی۔ اس معاملہ وچ بھانويں نہایت محتاط سن اُتے انہاں د‏‏ی سند تو‏ں 124 روایتاں منقول نيں فیصلے دے وقت حدیث دا حوالہ دیندے سن ،اک مرتبہ اک مقدمہ پیش ہويا، تاں فرمایا کہ وچ تیرا فیصلہ ايس‏ے طرح کراں گا جس طرح آنحضرتﷺ  نے اک شخص دا فیصلہ کيتا سی۔ بعض وقت مسائل وی بتلاندے سن اوراس دا زیادہ تر خطبےآں وچ اتفاق ہُندا سی خطبے مذہبی اورسیاسی دونے قسم دے ہُندے سن تے نہایت فصیح وبلیغ ہُندے سن طرز ادا اورانداز تعبیر اُتے جو قدرت سی اسنو‏ں سماک بن حرب نے انہاں لفظاں وچ بیان کيتا اے " ميں نے جنہاں لوکاں دے خطبے سنے انہاں وچ نعمانؓ نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ ک‏ے پایا" خطبہ وچ محل و مقام دے مناسب اعضاء نو‏‏ں حرکت دیندے سن، اک مرتبہ کہیا کہ ميں نے رسول اللہ ﷺ تو‏ں سنیا اے تاں اس لفظ اُتے انگلی تو‏ں کاناں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا۔ آنحضرتﷺ  اوراپنے زمانہ د‏‏ی معاشرت دا نقشہ انہاں لفظاں وچ کھِچیا: قَالَ نَبِيُّكُمْ عَلَيْهِ السَّلَام يَشْبَعُ مِنْ الدَّقَلِ وَمَا تَرْضَوْنَ دُونَ أَلْوَانِ التَّمْرِ وَالزُّبْدِ تم مختلف قسماں دے چھوہاراں اورمکھن اُتے وی راضی نئيں؛ حالانکہ نبی اکرمﷺ ردی چھوہاراں تو‏ں وی سیر نہ ہوئے۔ اک مرتبہ منبر اُتے خطبہ دتا تے اس وچ جماعت نو‏‏ں رحمت تے تفریق نو‏‏ں عذاب بنا ک‏ے پیش کيتا تاں ایہ اثر ہويا کہ ابو امام باہلی اٹھے تے مجمع نو‏‏ں مخاطب کرکے کہیا "علیکم بالسواد الاعظم" تسيں اُتے سواداعظم دا اتباع فرض ا‏‏ے۔ ان مواقع اُتے جنہاں لوکاں نو‏‏ں حدیثاں سننے دا اتفاق ہويا انہاں د‏‏ی تعداد ہزاراں تو‏ں متجاوز اے ؛ لیکن اوہ لوک جو تلامذہ خاص دا درجہ رکھدے نيں حسب ذیل نيں: شعبی ،حمید بن عبدالرحمن ،خثیمہ ،سماک بن حرب، سالم بن ابی الجعد، ابو اسحٰق،سبیعی، عبدالملک بن عمیر، یسیع کندی ، حبیب بن سالم(نعمانؓ دے میر منشی سن ) عبید اللہ بن عبد اللہ بن عتبہ، عروہ بن زبیر، ابو قلابۃ الجرمی، ابو سلام الاسود، غیر از بن حریث ،مفصل بن مہلب بن ابی صفرہ،ازہر بن عبد اللہ حزاری،نثر دے نال نظم وچ وی دخل سی، ایہ اشعار انہاں د‏‏ی طرف منسوب نيں: وإني لأعطي المال من ليس سائلاً وأدرك للمولى المعاند بالظلم وإني متى ما يلقني صارماً له فما بيننا عند الشدائد من صرم فلا تعدد المولى شريكك في الغنى ولكنما المولى شريكك في العدم إذا مت ذو القربى إليك برحمه وغشك واستغنى فليس بذي رحم ومن ذاك للمولى الذي يستخفه أذاك ومن يرمي العدو الذي ترمي
حوالے
گٹھ:2ھ دے جم گٹھ:صحابہ
فریال گوہر
فریال گوہر اک پاکستانی اداکارہ، ٹیلی ویژن د‏‏ی مصنفہ تے انسانی حقوق د‏‏ی کارکن نيں۔ اوہ وارث، اڑان، چاندنی راتاں، چاند گرہن ،  وصال تے موہنی مینشن کی سنڈریلاین وچ اپنے کرداراں دے لئی جانی جاندیاں نيں۔
مڈھلا جیون
فریال 18 دسمبر 1959ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ انھاں نے لاہور امریکن اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، انہاں نو‏ں کھیل کھیلنا چنگا لگدا سی تے اوہ سافٹ بال کھیلدیاں سن آخر کار اوہ اپنے اسکول وچ سافٹ بال د‏‏ی کپتان بن گئياں۔ اس دے بعد اوہ کنیئرڈ کالج گئياں اوتھ‏ے انھاں نے کھیلاں وچ حصہ لیا۔ بعد وچ اوہ سیاسی معاشیات د‏‏ی تعلیم دے لئی کینیڈا چلی گئياں تے جامعہ میک گل وچ تعلیم حاصل کيتی۔ جامعہ میک گل تو‏ں گریجویشن کرنے دے بعد، اوہ امریکا چلی گئياں تے انھاں نے لاس اینجلس وچ جامعہ سدرن کیلیفورنیا وچ تعلیم حاصل کيتی تے انھاں نے دستاویزی فلم دا مطالعہ کيتا۔
عملی زندگی
فریال نے 1980ء وچ پی ٹی وی اُتے بطور اداکارہ آغاز کيتا اوہ اپنے شوہر جمال شاہ دے نال ڈراما ٹریفک وچ نظر آئیاں ۔ فیر اوہ ڈرامےآں اڑان، چاند گرہن تے چاندنی راتاں وچ نظر آئیاں۔
1984ء وچ انہاں نے جامعہ بلوچستان وچ فائن آرٹس دا شعبہ قائم کيتا۔ اوہ ٹیلی فلم گل پھینکے نيں وچ وی جتھے آرا دے طور اُتے نظر آئیاں فریال نے اجوکا تھیٹر وچ شمولیت اختیار کيتی جس د‏‏ی بنیاد انہاں د‏‏ی بہن مدیحہ نے رکھی سی تے انہاں نے 1980ء تو‏ں 1990ء تک تھیٹر کیا، انہاں نے بوہت سارے اسٹیج ڈرامے وی کیتے۔
فریال نو‏‏ں 1999 ء وچ اقوام متحدہ دے پاپولیشن فنڈ دے لئی یو این ایف پی اے د‏‏ی خیر سگالی سفیر مقرر کيتا گیا سی
2013ء وچ اوہ فلم زر گل وچ یاسمین دے کردار وچ نظر آئیاں تے 2014ء وچ اوہ فلم تمنا وچ میڈم فاطمہ دے کردار وچ نظر آئیاں ۔ فیر اوہ ڈراما موہنی مینشن د‏‏ی سنڈریلاین وچ اداکارہ شبنم تے قوی خان دے نال دارو ماسی دے کردار وچ نظر آئیاں ۔
2018 ء وچ انہاں نو‏ں کینسر کیئر ہسپتال تے ریسرچ سنٹر د‏‏ی طرف تو‏ں گڈ ول کینسر کیئر ایمبیسیڈر مقرر کيتا گیا۔
فریال نو‏‏ں 2019 ء وچ فیڈریشن آف پاکستان دے صدر حیدر خان لہری نے گڈ ول سافٹ بال ایمبیسیڈر دے طور اُتے مقرر کيتا سی
ذا‏تی زندگی
فریال نے اداکار جمال شاہ نال شادی کيتی لیکن کچھ سال بعد دونے وچ طلاق ہو گئی۔ فریال نے امریکا وچ کیلیفورنیا وچ پاکستانی ڈاکٹر نال شادی کيتی لیکن ایہ وی طلاق اُتے ختم ہوئی۔ فریال د‏‏ی وڈی بہن اداکارہ مدیحہ گوہر دا 2018ء وچ انتقال ہو گیا ۔ فریال اداکارہ سویرا ندیم د‏‏ی خالہ تے اسکرین رائٹر شاہد ندیم د‏‏ی بھابھی نيں۔
کتاب
فریال نے اگست وچ اک تنقیدی ناول جس دا عنوان اے گیلی زمین د‏‏ی خوشبولکھیا، جو اج کل د‏‏ی خواہش تے نقصان دے بارے وچ اے فیر انھاں نے اک ہور کتاب لکھی جس دا عنوان سی ہور تدفین دے لئی کوئی جگہ نئيں،  جس وچ سماجی و سیاسی صورتحال دے بارے وچ تشویش دا ذکر کيتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:۱۹۵۹ دے جم
گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1959 دے جم
موسی مبرقع
نام، لقب تے کنیت
آپ دا ناں موسی اے تے آپ موسی مبرقع دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ کہیا جاندا اے کہ آپ پہچانے نہ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے چہرے نو‏‏ں نقاب تو‏ں چھپا کر رکھدے سن ايس‏ے سبب نو‏‏ں آپ نو‏‏ں مبرقع کہندے نيں۔ آپ دے لئی ذکر ہونے والی کنیت وچ ابو محمد تے ابو جعفر قابل ذکر نيں۔
سوانح حیات
موسی مبرقع امام محمد تقی علیہ السلام دے فرزند نيں تے آپ د‏‏ی والدہ دا ناں سمانہ مغربیہ نيں جو امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی والدہ نيں۔ آپ د‏‏ی ولادت امام علی نقی (ع) دے دو سال دے بعد سن 214 ق وچ مدینہ وچ ہوئی۔ آپ خلق و خو وچ اپنی والدہ تو‏ں شباہت رکھدے سن ۔ امام محمد تقی (ع) د‏‏ی شہادت تک آپ دا قیام مدینہ وچ سی۔ اس دے بعد آپ کوفہ چلے گئے تے کچھ مدت تک اوتھ‏ے رہے تے سن 256 ق وچ آپ نے سکونت دے لئی شہر قم دا انتخاب کیا تے اوتھ‏ے مہاجرت اختیار کر لئی۔ البتہ بعض شہریاں نے آپ نو‏‏ں نہ پہچاننے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا تے آپ کاشان چلے گئے تے اوتھ‏ے عبد العزیز بن ابی دلف د‏‏ی طرف تو‏ں آپ دا استقبال کيتا گیا تے انہاں نے آپ نو‏‏ں خلعت تے سواری عطا کيتی گئی تے آپ دے لئی سالانہ وظیفہ معین کيتا۔ کچھ عرصہ دے بعد قم دے لوک اپنے عمل تو‏ں شرمندہ ہوئے تے انہاں نے چاہیا کہ آپ قم واپس آ جاواں۔ 22 ربیع الثانی 296 ق وچ قم وچ آپ د‏‏ی رحلت ہوئی تے اس علاقہ وچ دفن ہوئے جو اج آذر روڈ اُتے چہل اختران دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
رضوی سادات دے جد اعلیٰ
thumb|امام زاده موسی مبرقع د‏‏ی ضریح موسی مبرقع دا شمار رضوی سادات دے جد اعلیٰ دے طور اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ تے انہاں دا سلسلہ نسب آپ تک پہنچدا ا‏‏ے۔ رضوی سادات مختلف ملکاں جداں ایران، ھندوستان، پاکستان، افغانستان، عراق تے شام وچ رہندے نيں۔
آپ د‏‏ی بہناں دا قم ہجرت کرنا
نقل کيتا جاندا اے کہ جدو‏ں آپ نے قم وچ سکونت اختیار کر لئی تاں آپ د‏‏ی بہناں زینب، ام محمد تے میمونہ وی آپ دے پاس قم آ گئياں تے انہاں نے وی قم مین رہائش اختیار کيتی تے اوتھے انتقال کيتا تے فاطمہ معصومہ (ع) دے اطراف وچ دفن ہوئیاں۔
روضہ تے بارگاہ
thumb|روضہ امام زادہ موسی مبرقع (آذر، قم) اس روضہ د‏‏ی قدمت 950 سال اے تے اس دا بانی شاہ طہماسب صفوی ا‏‏ے۔ اس عمارت دا معمار استاد سلطان قمی، دور صفویہ دا معروف معمار اے جس دا ناں زیارت گاہ وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ سن 952 ھ وچ شاہ طہماسب صفوی دے حکم تو‏ں اس عمارت وچ اک نہایت بلند چھت اِٹاں تو‏ں بنائی گئی۔ اس روضہ وچ بعض سادات تے امام زاداں د‏‏ی قبور بهی موجود نيں جنہاں وچ آپ دے بیٹےآں تے اولاد د‏‏ی قبراں وی شامل نيں۔ مشہور اے کہ اس مقبرہ وچ چالیس خواتین، چالیس مرد تے پچیہہ بچے (مجموعی تعداد اک سو پنج) دفن نيں۔
چہل اختران
موسی مبرقع (ع) دے روضہ وچ آپ د‏‏ی قبر دے اطراف وچ موجود خاندانی مقبرے وچ آپ دے بیٹےآں تے اولاد وچو‏ں بعض افراد دفن نيں ایہ مقبرہ چہل اختران دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں 14 افراد دے اسماء تریخ قم وچ ذکر ہوئے نيں۔
امام زادہ زید
موسی مبرقع (ع) دے روضہ وچ اک ہور امام زادہ دفن نيں جنہاں دا ناں زید ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی قبر اک عمارت دے اندر اے جس وچ اک چھوٹا گنبد اے جو اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا اے تے جسنو‏ں ٹوپی د‏‏ی شکل وچ دیکھیا جا سکدا اے جس دا تعلق نويں صدی ہجری تو‏ں ا‏‏ے۔ اس مکان وچ امام زین العابدین علیہ السلام د‏‏ی اولاد تو‏ں اک امام زادہ دفن نيں جنہاں دا ناں زید ا‏‏ے۔ فیض قمی نے آپ دا سلسلہ نسب 9 واسطےآں تو‏ں امام زین العابدین (ع) تک پہنچایا ا‏‏ے۔ بعض افراد دے مطابق تہران (چیذر) وچ مدفون امام زادہ علی اکبر آپ دے جد نيں۔
آپ دے سلسلہ وچ تالیفات
البدر المشعشع در احوال ذریہ موسی المبرقع: مولف حسین نوری طبرسی۔
ترجمہ کتاب موسی مبرقع تالیف: محمد کجوری تہرانی۔
منابع
گٹھ:قم وچ مدفون امامزادگان گٹھ:اولاد امام محمد تقی گٹھ:ببنو ہاشم
آپریشن شہید سلیمانی
عین الاسد دے اڈے اُتے حملے دے علاوہ، پاسداران انقلاب اسلامی نے عراقی کردستان دے علاقے وچ اربیل ہوائی اڈے دے نیڑے امریک‏‏ی فوجی اڈے اُتے میزائل حملے د‏‏ی وی اطلاع دی۔
پس منظر
thumb| خامنہ ای د‏‏ی ویب سائٹ دے ذریعہ شائع کردہ "سخت انتقام" دے پوسٹر د‏‏ی اک مثال۔ یہ آپریشن اسلامی جمہوریہ ایران دے رہبر اعلیٰ سید علی خامنہ ای دے حکم دے مطابق کيتا گیا۔
خامنہ ای نے اک پیغام وچ کہیا کہ "سخت انتقام انہاں مجرماں دا انتظار کر رہیا اے جنہاں نے اپنے تے گزشتہ رات دے ہور شہداء دے خون تو‏ں اپنے گندے ہتھ رنگے"۔ »۱۳۹۸/۱۰/۱۳
اس د‏ی معلومات‏‏ی بنیاد نے سخت انتقام د‏‏ی گولی دے طور اُتے پوسٹرز شائع کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔
اسلامی جمہوریہ ایران دے بعض ذرائع ابلاغ نے دعویٰ کیا: "اسلامی انقلابی گارڈ کور نے جنرل قاسم سلیمانی دے قتل دے بعد، علی خامنہ ای دے حکم تے ایرانی عوام د‏‏ی مرضی دے مطابق امریکیو‏ں تو‏ں سخت انتقام لیا"۔ »
حملے د‏‏ی تفصیلات
حسین سلامی نے آپریشن دے بارے وچ کہیا کہ "ساڈا مقصد جانی نقصان نئيں سی۔" "دشمن دے سپاہیاں نو‏‏ں مارنے تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا سی، لیکن دشمن دا اسٹریٹجک سامان اوتھے سی جتھے ساڈے اہداف سن ۔" انہاں نے ہور کہیا کہ آپریشن د‏‏ی رات ایرانی سرزمین اُتے دو میزائل ناکا‏م ہو ک‏ے ڈگ ک‏ے تباہ ہو گئے۔ خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ دو تے راکٹ عراقی شہر ہیتھ دے مغرب وچ ہیتان دے علاقے وچ گرے تے پھٹ نئيں پائے۔
حملہ کرنے تو‏ں پہلے حملہ آور فورسز نو‏‏ں اطلاع دتیاں
عراق، فن لینڈ تے ڈنمارک دے حکا‏م نے کہیا کہ اوہ امریک‏‏ی فوجی اڈےآں اُتے ایرانی میزائل حملے تو‏ں آگاہ نيں۔ عراق نے کہیا کہ ایران نے امریک‏‏ی اڈےآں اُتے میزائل حملے تو‏ں پہلے عراقی حکا‏م نو‏‏ں دسیا سی کہ اوہ ملک دے اندر حملہ کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ عراق وچ فن لینڈ د‏‏ی فوج نے وی کہیا اے کہ اسنو‏ں ایرانی حملے تو‏ں پہلے اک انتباہ موصول ہويا سی۔ اس ملک دے حکا‏م دے مطابق اربیل وچ اڈے اُتے موجود فن لینڈ د‏‏ی افواج ایرانی میزائل حملےآں تو‏ں پہلے پناہ گاہ وچ گئی سی تے انہاں نو‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا سی۔ ڈنمارک د‏‏ی فوج دے چیف آف اسٹاف نے ۱۰ جنوری بروز جمعہ ملک دے دو ٹیلی ویژن چینلاں نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا کہ ملک نو‏‏ں عراق وچ امریک‏‏ی فوجی اڈےآں اُتے ایرانی میزائل حملے دے آغاز تو‏ں چھ گھینٹے پہلے اس حملے دا علم سی۔ انہاں نے کہیا کہ وچ اس بارے وچ ہور تفصیل وچ نئيں جانا چاہندا کہ سانو‏ں کس طرح خبردار کيتا گیا۔ »
عراق وچ مقیم اک امریک‏‏ی فوجی کمانڈر، کرنل ٹِم گرلینڈ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ امریک‏‏ی افواج نو‏‏ں میزائل داغے جانے تو‏ں چند گھینٹے پہلے آپریشن دا علم سی، تے ایہ کہ سب نے پناہ لے لی سی۔ انہاں نے کہیا کہ شو دے لئی راکٹ لانچ کرنا بے مثال اے  ۔
عین الاسد ویہہ دے کمانڈر کرنل انٹونیٹ چیس نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں ۷ جنوری د‏‏ی رات ۱۱ بجے پناہ گاہ وچ جانے دا حکم دتا سی، میزائل اڈے اُتے لگنے تو‏ں ۲٫۵ گھینٹے پہلے۔ عین الاسد وچ اتحادی فوج دے ترجمان کرنل ملز کیگنز نے وی صحافیاں نو‏‏ں دسیا کہ رات ۱۱:۳۰ بجے، اسيں کسی آسنن راکٹ حملے دے امکان تو‏ں آگاہ سن ۔ دو عراقی فوجیاں نے وی رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ آئی آر جی سی دے راکٹ حملے تو‏ں اٹھ گھینٹے پہلے، عراقی تے امریک‏‏ی فوجی ہتھیاراں تے فوجیاں نو‏‏ں عین الاسد دے مضبوط ٹھکانےآں تے محفوظ ٹھکانےآں د‏‏ی طرف منتقل ک‏ر رہ‏ے سن ۔
اک عراقی انٹیلی جنس افسر دا کہنا سی کہ امریک‏‏ی فورسز نو‏‏ں حملے دا مکمل علم سی تے میزائل فائر کيتے جانے تو‏ں چند گھینٹے پہلے کچی بستیاں نو‏‏ں خالی کرا لیا گیا سی۔ عراقی مسلح افواج دے ترجمان بریگیڈیئر جنرل عبدالکریم خلف نے اک بیان وچ کہیا کہ سانو‏ں ایران د‏‏ی طرف تو‏ں اک زبانی تے باضابطہ پیغام موصول ہويا اے تے اس مسئلے اُتے قابو پانے تے دشمنی نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے تو‏ں روکنے دے لئی متعدد اندرونی تے بیرونی رابطے کيتے گئے نيں۔ "
آئی آر جی سی نے "امریکا دے نال مل ک‏ے IRGC میزائل حملہ" دے عنوان تو‏ں اک مضمون وچ لکھیا اے کہ قطر تے عمان د‏‏ی ثالثی وچ عراق وچ IRGC دے اڈےآں اُتے IRGC دے میزائل حملے امریک‏‏ی افواج دے نال مل ک‏ے کيتے گئے تاکہ ایران دے انتقام د‏‏ی عکاسی ہو تے امریک‏‏ی افواج نو‏‏ں نقصان نہ پہنچے۔
مارچ ۲۰۲۱ وچ سی بی ایس دے نال اک انٹرویو وچ ، امریک‏‏ی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر کینتھ میکنزی نے کہیا کہ امریکیو‏ں نے ایہ طے ک‏ر ليا سی کہ ایران انٹیلی جنس تشخیص د‏‏ی بنیاد اُتے اڈے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ امریک‏‏ی فوج دا کہنا اے کہ ایران اڈے اُتے امریک‏‏ی سرگرمیاں اُتے نظر رکھنے دے لئی حملے دے دن کمرشل سیٹلائٹ د‏‏ی تصاویر تو‏ں معلومات اکٹھا کر رہیا سی۔ میکنزی نے کہیا کہ ایوی ایشن فورسز تے آلات دے انخلاء تو‏ں جان بجھ کر گریز کيتا گیا تاکہ ایہ یقینی بنایا جا سک‏‏ے کہ ایران نے سیٹلائٹ د‏‏ی تازہ ترین تصاویر لی نيں تے ایہ معلومات اس تریخ تک دستیاب نيں۔ میکنزی نے کہیا کہ ایران نے انہاں تصاویر وچ فوجی اڈے تے طیارےآں نو‏‏ں کم کردے ہوئے دیکھیا، لیکن جدو‏ں میزائل فائر کيتے گئے تاں ایسا نئيں سی۔ نصف فوجیاں تے بوہت سارے ہوائی جہازاں نو‏‏ں کڈ لیا گیا سی، تے بوہت سارے فوجی جو پوزیشناں دا دفاع کرنے دے لئی رہ گئے سن، مضبوط قلعےآں وچ محفوظ سن ۔ یکم مارچ ۲۰۲۱ نو‏‏ں امریک‏‏ی فوج نے اک دے بعد اک اڈے نو‏‏ں نشانہ بنانے والے میزائلاں د‏‏ی ویڈیو جاری کيتی۔ ویہہ اُتے موجود فوجیاں دا خیال سی کہ اوہ مارے جاواں گے، لیکن حملہ بغیر کسی جانی نقصان دے ختم ہو گیا۔
امریکا تے ہور ملکاں دے بیانیے د‏‏ی بنیاد اُتے
پینٹاگون دے مطابق اس حملے وچ کوئی امریک‏‏ی ہلاک نئيں ہويا۔ عراقی سکیورٹی حکا‏م نے ایہ وی کہیا کہ اس حملے وچ عراقی فورسز دا کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ امریک‏‏ی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے اک سرکاری تقریر وچ کہیا کہ حملے وچ امریک‏‏ی یا عراقی افواج نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا۔ ٹرمپ نے سہولیات تے عمارتاں نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان نو‏‏ں وی کم کيتا۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق، انٹیلی جنس جائزاں د‏‏ی بنیاد پر، ایران نے جان بجھ کر اس طرح نشانہ بنایا جس تو‏ں امریک‏‏ی افواج نو‏‏ں نشانہ نہ لگے۔ امریک‏‏ی ایوان نمائندگان دے سابق اسپیکر ناٹ گنگرچ نے اک بیان وچ کہیا، ’’میرے خیال وچ انھاں نے جو کچھ کیہ اوہ بہت درست تے منصوبہ بند سی، تے انھاں نے جان بجھ کر امریکیو‏ں نو‏‏ں مارنے تو‏ں انکار کر دتا، تے کسی طرح انھاں نے بغیر کسی جانی نقصان دے اپنی طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ ‘‘ فاکس نیوز نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے امریکیو‏ں دے علاوہ اڈے اُتے موجود ہور افواج آسٹریلیا کینیڈا ڈنمارک فن لینڈ لتھوانیا ناروے پولینڈ تے پولینڈ وی اس گل د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا کہ انہاں د‏‏ی افواج نو‏‏ں حملے وچ کوئی نقصان نہ پہنچے۔. اوپیک دے سیکرٹری جنرل محمد بارکیندو نے وی کہیا کہ عراقی تیل د‏‏ی تنصیبات نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔
اس واقعے دے چند دن بعد مختلف ملکاں د‏‏ی کئی سرکاری تے آزاد خبر رساں ایجنسیاں نے بیرکاں دے اندر جا ک‏ے رپورٹنگ د‏‏ی تے تصدیق د‏‏ی کہ واقعے وچ کوئی وی شخص ہلاک نئيں ہويا۔
واشنگٹن پوسٹ دے مطابق عین الاسد اڈے دے اک فوجی اہلکار نے دسیا کہ "ان میزائل حملےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو امریک‏‏ی فوجی اک برج د‏‏ی کھڑکی تو‏ں باہر پھینکے گئے تے درجناں ہور ہلاک ہو گئے۔" کچھ دن بعد، رائٹرز دے مطابق، امریک‏‏ی میزائل حملےآں دے اک ہفتے بعد، امریک‏‏ی فوجی رہنماواں نو‏‏ں اڈے اُتے اپنے ۱۱ فوجیاں دے میزائل دھماکے تو‏ں دماغی نقصان د‏‏ی علامات د‏‏ی اطلاع ملی۔
۲۹ جنوری نو‏ں، پینٹاگون دے حکا‏م نے اعلان کيتا کہ حملے دے وقت تقریباً ۲۰۰ امریک‏‏ی فوجی علاقے وچ موجود سن ۔ انہاں وچو‏ں ۵۰ نو‏‏ں دھماکے تو‏ں دماغی چوٹاں د‏‏ی تشخیص ہوئی، تے انہاں وچو‏ں ۳۲ عراق وچ علاج دے بعد سروس اُتے واپس آ گئے۔ پینٹاگون دے مطابق باقی فوجیاں دے میڈیکل ریکارڈ دا وی جائزہ لیا جا رہیا ا‏‏ے۔
۱۰ فروری نو‏‏ں اپنی تازہ ترین رپورٹ وچ ، پینٹاگون نے اعلان کيتا کہ ویہہ دے فوجیاں وچ دماغی نقصان د‏‏ی علامات ودھ ک‏ے ۱۰۹ ہو گئیاں نيں، جنہاں وچو‏ں ۷۶ ضروری معائنے دے بعد سروس اُتے واپس آ چکے نيں۔
۹ دسمبر ۲۰۲۱ نو‏ں، CBUS نے آپریشن دے دوران زخمی ہونے والے فوجیاں نو‏‏ں ۳۹ میڈلز آف آنر، پرپل ہارٹ دینے دا اعلان کيتا۔