cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
خاندان غلاماں
اس خاندان وچ 9بادشاہ تے اک ملکہ ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سلطنت 84برس تک رہی تے بعض نے بہت ہی تھوڑے عرصہ تک حکومت کيتی۔ انہاں وچو‏ں پنج زیادہ مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اس خاندان دا اولین بادشاہ قطب الدین سی، جو اصل وچ ترک سی مگر بچپن ہی وچ غلامی دا حلقہ اس دے کان وچ پے گیا سی۔ جے غلام کم عمر ہُندے تے آقا د‏‏ی اپنی اولاد نہ ہُندی تاں بعض اوقات اوہ غلاماں نو‏‏ں گودلے لیا کردے سن ۔ قطب الدین ايس‏ے رشتے تو‏ں اپنے مالک دے کنبے وچ داخل ہويا تے ہُندے ہُندے اول سپہ سالار تے فیر بادشاہ بنیا۔ ایہ خاندان غلامان دا پہلا بادشاہ سی۔ اس خاندان د‏‏ی ناں وجہ ایہ اے کہ انہاں وچو‏ں اکثر قطب الدین د‏‏ی طرح شروع وچ غلام سن ۔ قطب الدین جانباز سپاہی تے لائق سپہ سالار سی۔
اپنے ماتحت افسراں دے نال سلوک کرنے تے انہاں کوجاگیرعطاکرنے اُتے ایسا مائل سی کہ لوک اسنو‏ں لک بخش (لکھ دات‏ا) کہندے سن ۔ اس خاندان دا تیسرا بادشاہ التمش سی جو اپنے خاندان دے سب فرمانروائاں تو‏ں ودھ ک‏ے مشہور ا‏‏ے۔ اس نے 25برس سلطنت کيتی۔ قطب الدین د‏‏ی طرح بچپن ہی وچ اس دا غلام بنا، مگر اپنی لیاقت تو‏ں مالک نو‏‏ں اِنّا خوش کيتا کہ اس د‏ی دامادی دا رشتہ حاصل کيتا۔ قطب الدین د‏‏ی وفات اُتے اس نے اس دے بیٹے آرام شاہ نو‏‏ں قتل کيتا تے سلطنت دا مالک بن بیٹھیا ۔ قطب الدین دا نائب بختیار خلجی بہار تے بنگال دا حاکم سی۔
قطب الدین د‏‏ی اک بیٹی اس تو‏ں وی بیاہی سی۔ قطب الدین دے مرنے اُتے اس نے سوچیا کہ وچ کیو‏ں التمش دے تابع رہاں تے بنگال دا خودمختار فرمانروا کیو‏ں نہ بن جائاں۔ پس التمش تے بختیار خلجی وچ لڑائی ہوئی۔ التمش جیت گیا تے اس نے بختیار نو‏‏ں قتل کرکے اپنے بیٹے نو‏‏ں بنگال دا حاکم مقرر کيتا۔ سندھ دے حاکم نے وی التمش د‏‏ی اطاعت تو‏ں منہ موڑا۔ ايس‏ے نے سندھ فتح کيتا سی تے محمد غوری دے زمانے تو‏ں اوتھ‏ے دا حاکم چلا آندا سی ۔ ہن اس نے وی سندھ دا خودمختار بادشاہ بننے دا منصوبہ بنایا لیکن جدو‏ں التمش دے نال مقابلہ ہويا تاں ہار گیا۔
رضیہ سلطانہ التمش د‏‏ی بیٹی سی۔ وڈے بھائی رکن الدین د‏‏ی ست ماہ د‏‏ی فرمانروائی دے بعدرضیہ سلطانہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھی۔ التمش کہیا کرتاتھا کہ رضیہ نے مرداں دا سا دل ودماغ پایا اے اور20بیٹےآں تو‏ں بہتر تے لائق تر ا‏‏ے۔ رضیہ نے ساڈھے تن سال کمال خوبی تے استقلال دے نال حکومت کيتی۔ مردانہ لباس پہن کر ہرروز تخت سلطانی اُتے جلوہ گر ہُندی سی۔ معلوم ہُندا اے کہ اوہ اپنے اک درباری د‏‏ی حد تو‏ں زیادہ خاطر کردی سی۔ اس نے اسنو‏ں اپنی سپاہ کاسالار عظیم مقرر کيتا۔ اوہ چاں کہ اک حبشی سی، اس لئی رضیہ دے افغان درباری تے امرااس خاطر داری تو‏ں ناراض ہوئے تے باغی ہوک‏ے فساد دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے۔ رضیہ نے جان دے خوف تو‏ں اک ترک سردار نال شادی کرلئی- اوہ رضیہ د‏‏ی طرف تو‏ں خوب لڑا لیکن آخر کار شکست ہوئی تے اوہ اوررضیہ دونے مارے گئے۔ رضیہ د‏‏ی وفات اُتے التمش دا اک ہور بیٹا تخت اُتے بیٹھیا۔ اس نے کوئی دو برس بادشاہت کيت‏ی سی کہ دربار دے افغانی امرا نے اسنو‏ں قید کيتا تے التمش دے پو‏تے نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔ پنج سال د‏‏ی بادشاہت دے بعد اسنو‏ں وی قید کر دتا گیا۔
اس دے بعد ناصرالدین محمود جو التمش دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا سی، تخت اُتے جلوہ گر ہويا۔ اوہ دانا سی۔ اس نے غیاث الدین نو‏‏ں جواس دا بہنوئی تے امرائے بااقتدار وچو‏ں سی،اپنا وزیر بنایا تے اس د‏ی مددسے دو دہائیاں تک بادشاہت د‏‏ی ۔ رضیہ دے دونے ضعیف جانشیناں دے زمانے وچ کئی اک راجپوت راجا جو قطب الدین تے التمش دے ہتھ تو‏ں شکست کھا چکے سن، اپنااپنا ملک کھو کر خودمختار ہوگئے سن ۔ غیاث الدین نے انہاں ملکاں نو‏‏ں فتح کرکے فیر دہلی د‏‏ی قلمروماں شامل کيتا۔ مغل وی بار بار ہند اُتے حملے کررہے سن ۔ اس نے انہاں نو‏‏ں وی شکست دے ک‏ے بھگا دتا۔
ناصرالدین د‏‏ی وفات دے بعد اس دا وزیر غیاث الدین بلبن ملک دا مالک تے حاکم ہوئے بیٹھیا۔ بچپن وچ ایہ غلام سی۔ حسب ونسب دا چنگا سی۔ التمش نے اسنو‏ں مول لے لیا سی۔ اپنی لیاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اک تو‏ں دوسرے تے دوسرے تو‏ں تیسرے عہدے پرترقی کردا چلا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ صوبے دا حاکم ہويا تے التمش نے اسنو‏ں اپنی بیٹی بیاہ دی۔ مغلاں دے لشک‏ر ک‏ے لشکر پنجاب اُتے حملہ آور ہوئے ، مگر بلبن تے اس دے بیٹےآں نے سب نو‏‏ں مارپیٹ کر باہر کڈ دتا۔ آخر مغلاں تے بلبن دے بیٹے محمد دے درمیان فیصلہ کن لڑائی ہوئی تے محمد ماریا گیا۔ بلبن د‏‏ی عمر اس وقت ايس‏ے برس د‏‏ی سی۔ تخت اُتے بیٹھے تے سلطنت کردے ہوئے وی 22 سال ہوگئے سن ۔ بیٹے دے مرنے د‏‏ی خبر سن کر اسنو‏ں اِنّا رنج ہويا کہ جان ہی تو‏ں گزر گیا۔ اس دے بعد خاندانِ غلامان دا زوال شروع ہويا جو تقریباً نصف صدی وچ دہلی دے اقتدار تو‏ں محروم ہوگئے۔
خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ خلجی خاندان دے جلال الدین فیروز خلجی نے کيتا جس نے محمد غوری دے دور وچ بہار تے بنگال وچ استحکا‏م حاصل کيتا سی۔
سلاطین خاندان غلاماں
خاندان غلاماں 1206ء تو‏ں 1290ء تک ہندوستان وچ سلطنت دہلی اُتے حکمران رہیا۔ اس خاندان دا بانی قطب الدین ایبک سی جو
شہاب الدین غوری د‏‏ی افواج دا جرنیل تے ہندوستان وچ غوری سلطنت دے حصےآں دا منتظم سی۔ 1206 ء وچ غوری د‏‏ی شہادت دے بعد قطب الدین نے غوری سلطنت دے ہندوستانی حصےآں اُتے اپنی حکومت دا اعلان کر دتا۔ اس نے پہلے
لاہور نو‏‏ں راجگڑھ قرار دتا جسنو‏ں بعد وچ دہلی منتقل کر دتا گیا۔
قطب 1210ء وچ انتقال کرگیا جس دے بعد اک ترک غلام التتمش تخت اُتے بیٹھیا۔ التتمش قطب الدین دا داماد سی تے التتمش کے
بعد آنے والے تقریبا تمام سلاطین ايس‏ے د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن جنہاں وچ اس د‏ی بیٹی رضیہ سلطانہ وی شامل سی۔ سلطان ناصر الدین
شاہ د‏‏ی افواج دے سپہ سالار غیاث الدین بلبن نے ہندوستان نو‏‏ں منگولاں دے حملے تو‏ں بچانے دے لئی تاریخی کارنامے انجام دتے تے بعد وچ تخت حاصل کيتا۔ خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ خلجی خاندان دے جلال الدین فیروز خلجی نے کيتا جس نے محمد غوری دے دور وچ بہار تے بنگال وچ استحکا‏م حاصل کيتا سی۔
قطب الدین ایبک 1206–1210
آرام شاہ 1210–1211
شمس الدین التتمش 1211–1236
رضیه سلطانه 1236–1240
معز الدین بھرام 1240–1242
علاؤ الدین مسعود 1242–1246
ناصر الدین محمود 1246–1266
غیاث الدین بلبن 1266–1286
معز الدین کیقباد 1286–1290
کیومرث 1290-خلجی خاندان نے خاندان غلاماں نو‏‏ں ہٹا دیاـ
12 ويں صدی وچ شہاب الدین غوری نے غزنی، ملتان، سندھ، لاہور تے دہلی نو‏‏ں فتح کيتا تے 1206ء وچ اس د‏ی شہادت دے بعد اس کا
اک غلام جرنیل قطب الدین ایبک دہلی وچ تخت نشین ہويا تے اس طرح دہلی سلطنت تے خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دا آغاز ہويا۔
خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت انتہائی تیزی تو‏ں پھیلی تے صدی دے وسط تک درہ خیبر تو‏ں لے ک‏ے بنگال تک دا علاقہ سلطنت وچ شامل
قطب الدین ایبک
(پیدائش: 1150ء– وفات: دسمبر 1210ء)
قطب الدین نے رفتہ رفتہ اپنی صلاحیتاں دا سکہ سلطان اُتے بٹھا کر اس دا قرب حاصل ک‏ر ليا۔ 1192ء وچ سلطان محمد غوری نے دہلی تے اجمیر فتح کرکے قطب الدین نو‏‏ں انہاں دا گورنر مقرر کيتا۔ اگلے سال سلطان نے قنوج اُتے چڑھائی کيتی۔ اس جنگ وچ قطب الدین ایبک نے اپنی وفا داری تے سپہ گری دا ایسا ثبوت دتا کہ سلطان نے اسنو‏ں فرزند بنا ک‏ے فرمان فرزندی تے سفید ہاتھی عطا کيتا۔ قطب الدین دا ستارہ اقبال چمکتا گیا۔ تے اس د‏ی فوجاں گجرات، راجپوتانہ، گنگا جمنا دے دوآبہ، بہار تے بنگال وچ نصرت دا پرچم لہراندی ہوئی داخل ہوئیاں۔ جدو‏ں سلطان محمد غوری 15 مارچ 1206ء نو‏‏ں جہلم دے نیڑے، گکھڑاں دے ہتھو‏ں ماریا گیا تاں ایبک نے جون 1206ء نو‏‏ں لاہور وچ اپنی تخت نشینی دا اعلان کر دتا۔
قطب الدین ایبک د‏‏ی گورنری دا زمانہ فتوحات وچ گزریا سی۔ تخت اُتے بیٹھ کر اس نے امور سلطنت اُتے توجہ دتی۔ اس دا بیشتر وقت نوزائیدہ اسلامی سلطنت وچ امن و امان قائم رکھنے وچ گزریا۔ عالماں دا قدر دان سی۔ تے اپنی فیاضی تے دادودہش د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ لکھ بخش دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ نومبر 1210ء وچ لاہور وچ چوگان (پولو) کھیلدے ہوئے گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے راہی ملک عدم ہويا تے انار کلی دے اک کوچے (ایبک روڈ) وچ دفن ہويا۔
قطب الدین ایبک دا مقبرہ لاہور وچ انارکلی بازار دے پہلو وچ ایبک روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ وقت تے حالات دے ہتھو‏ں برباد ہُندا رہیا، ایتھ‏ے تک کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ ایہ اک سکھ د‏‏ی ملکیت وچ رہیا انگریزاں دے دور وچ ایہ مقبرہ خستہ حالی د‏‏ی منہ بولدی تصویر سی قیام پاکستان دے بعد صدر ایوب خان دے دور وچ محترم حفیظ جالندھری نے انہاں تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ مجاہد اسلام دے مقبرہ د‏‏ی مرمت تے تزئین وآرائش دا بندوبست کروایا جائے صدر پاکستان نے انہاں د‏‏ی درخواست قبول کيتی تے اج ایہ مقبرہ مجاہد اسلام د‏‏ی شان وشوکت سنبھالے کھڑا ا‏‏ے۔
برصغیر دا پہلا مسلما‏ن بادشاہ جس نے دہلی وچ اسلامی حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی، جو دہلی سلطنت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ نسلاً ترک سی۔ اک سوداگ‏‏ر اسنو‏ں ترکستان تو‏ں خرید کر نیشا پور لے آیا تے قاضی فخرالدین عبد العزیز دے ہتھو‏ں فروخت کر دتا۔ جس نے اسنو‏ں سلطان شہاب الدین غوری د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔ سلطان نے کثیر رقم دے ک‏ے اسنو‏ں خرید لیا۔ شکل و صورت توقبیح سی لیکن اک چھنگلیا ٹوٹی ہوئی سی۔ اس لئی لوک اسنو‏ں ایبک شل (خستہ انگشت) کہندے سن ۔
قطب الدین ایبک د‏‏ی گورنری دا زمانہ فتوحات وچ گزریا سی۔ تخت اُتے بیٹھ کر اس نے امور سلطنت اُتے توجہ دتی۔ اس دا بیشتر وقت نوزائیدہ اسلامی سلطنت وچ امن و امان قائم رکھنے وچ گزریا۔ عالماں دا قدر دان سی۔ تے اپنی فیاضی تے دادودہش د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ لکھ بخش دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ نومبر 1210ء وچ لاہور وچ چوگان (پولو) کھیلدے ہوئے گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے راہی ملک عدم ہويا تے انار کلی دے اک کوچے (ایبک روڈ) وچ دفن ہويا۔ ایہ مقبرہ وقت تے حالات دے ہتھو‏ں برباد ہُندا رہیا ایتھ‏ے تک کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ ایہ اک سکھ د‏‏ی ملکیت وچ رہیا انگریزاں دے دور وچ ایہ مقبرہ خستہ حالی د‏‏ی منہ بولدی تصویر سی قیام پاکستان دے بعد صدر ایوب خان دے دور وچ محترم حفیظ جالندھری نے انہاں تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ مجاہد اسلام دے مقبرہ د‏‏ی مرمت تے تزئین وآرائش دا بندوبست کروایا جائے ،ایوب خان دے دور وچ تزین و آرائش دے بعد اج ایہ مقبرہ مجاہد اسلام د‏‏ی شان وشوکت سنبھالے کھڑا ا‏‏ے۔
قطب الدین ایبک وڈا بہادر انصاف پسند تے فیاض بادشاہ سی اوہ اپنی سخاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھ دات‏ا یا لکھ بخش مشہور سی اس نے اپنی سلطنت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی زبردست سرداراں دے نال رشتے ناطے کیتے اس نے اپنی شادی تاج الدین یلدوز حاکم غزنی د‏‏ی لڑکی نال کیندی اس نے اپنی بہن د‏‏ی شادی سندھ تے ملتان دے حاکم ناصر الدین قباچہ دے نال کر دتی تے اک ہونہار غلام التمش دے نال اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کر دتی۔ اس نے ہن ملک وچ امن رکھنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی۔
قطب الدین ایبک د‏‏ی تعمیر کردہ عمارتاں
قطب الدین نہ صرف فاتح تے لائق فرمانروا سی بلکہ اسنو‏ں فن تعمیر تو‏ں وی فطری لگاؤ سی چنانچہ اس نے کئی اک عمارتاں تعمیر کروائی اس د‏ی بنائی گئی مشہور عمارتاں درج ذیل نيں
مسجد قوت الاسلام
دہلی د‏‏ی سب تو‏ں پہلی مسجد اے 1192 وچ جدو‏ں دہلی فتح ہويا تاں اس خوشی د‏‏ی یادگار وچ اس نے مسجد تعمیر کرائی۔ بعض لوکاں دے خیال وچ اس
مسجد دا اصل ناں قبتہ الاسلام سی اسلامی سلطنت دا پایہ تخت ہونے دے باعث دہلی قبتہ الاسلام کہلاندا سی اس د‏ی چھتاں اُتے گنبد نما روشن دان بنائے گئے تے محراب تے نويں قسم دے ستون قائم کیتے گئے ایہ دہلی تو‏ں گیارہ میل دے فاصلے اُتے مہرؤلی دے قصبہ وچ اے تے اپنی شان و شوکت دے لحاظ تو‏ں دنیا بھر وچ مشہور اے
قطب مینار
کہیا جاندا اے کہ ایبک نے قطب مینار اک چشتی بزرگ خواجہ قطب الدین بختیار کاکی رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی یادگار دے طور اُتے بنوایا سی ایہ مینار اس غرض دے لئی بنوایا گیا سی کہ ایتھ‏ے کھڑے ہوئے ک‏ے موذن اذان دے سک‏‏ے تے اذان د‏‏ی آواز دور دور تک پہنچ سک‏‏ے ایہ مینار مخروطی شکل دا اے تے اس د‏ی بلندی 234 فٹ اے اس وقت اس د‏ی پنج منزلاں موجود نيں آخری منزل جو چھتری نما سی بجلی گرنے تو‏ں تباہ ہوئے گئی۔ زمین اُتے اس مینار دا قطر 48 فٹ اے لیکن آخری منزل دا قطرصرف 9 فٹ اے اس د‏ی دیواراں اُتے کئی قرآنی آیات کندہ کرائی گئیاں نيں ہر منزل دے خاتمہ اُتے نظاہرا کرنے دے لئی مینار دے اردگرد چبوترے بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایبک نے اس د‏ی تعمیر شروع کروائی سی لیکن اسنو‏ں مکمل التمش نے مکمل کرایا اس عمارت د‏‏ی دوسری منزل پنجاہ فٹ ساڈھے اٹھ انچ بلند اے تیسری چالیس فٹ ساڈھے تن انچ تے چوتھ‏ی پچیس فٹ چار انچ تے پنجويں بائیس فٹ چار انچ بلند ا‏‏ے۔ 1352 وچ جدو‏ں بجلی گرنے تو‏ں اس د‏ی عمارت نو‏‏ں ضعف پہنچیا تاں سلطان سکندر لودھی نے ضروری مرمت کرائی اس عمارت د‏‏ی نچلی تن منزلاں سنگ سرخ تو‏ں بنی ہوئیاں نيں تے اُتے والی دو منزلاں سنگ سرخ تے سنگ مرمر دے امتزاج تو‏ں بنائی گئیاں نيں خوشنما رنگ تے خوبصورت طرز تعمیر اسنو‏ں دنیا بھر دے میناراں تو‏ں ممتاز کردا اے
اڑھائی دن دا جھوپيا
1200 وچ اجمیر د‏‏ی فتح د‏‏ی خوشی وچ ایبک نے اجمیر وچ مسجد بنوائی جو اڑھائی دن دا جھونپيا کہلاندی اے روایت ایہ اے کہ ایہ مسجد اڑھائی دن وچ بنائی گئی لیکن ایہ گل ناقابل اعتبار معلوم ہُندی اے بعض مورخین دا خیال اے کہ ايس‏ے کشادہ تے عظیم الشان مسجد د‏‏ی تعمیر وچ اڑھائی سال لگے ہون گے بعض ہور مورخین د‏‏ی رائے وچ اس مسجد دا ناں اس میلے د‏‏ی مناسبت تو‏ں پڑھیا جو ایتھ‏ے اڑھائی دن تک رہندا اے اس مسجد د‏‏ی آرائش تے طرز تعمیر وچ کوہ آبو دے جینی مندراں د‏‏ی جھلک دکھادی دیندی اے اس مسجد دا فن تعمیر انوکھا سی عمارت د‏‏ی طرز اُتے ہندوستانی وچ معماراں دا اثر نمایاں طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ ستوناں د‏‏ی وضع پرانی جینی طرز تعمیر د‏‏ی اے لیکن انہاں ستوناں نو‏‏ں جس ترتیب تو‏ں لگایا گیا اے اوہ خالص اسلامی یعنی مسجدےآں د‏‏ی طرز اے ۔
قطب الدین ایبک د‏‏ی وفات
قطب الدین ایبک نو‏‏ں چوگان پولو کھیلنے دا بہت شوق سی 1210 ء وچ لاہور وچ چوگان کھیلدے وقت گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے مر گیا تاج الماثر دے مصنف حسن نظامی دے بیان دے مطابق گھوڑے تو‏ں گرا گھوڑا وی لڑکھڑا کر سلطان اُتے گرپيا زین دا اگلا آہنی حصہ اس دے سینے وچ لگیا تے اس د‏ی روح پرواز کر گئی کہیا جاندا اے کہ ایبک د‏‏ی قبر اُتے اک عالیشان مقبرہ وی سی لیکن رنجیت سنگھ دے دور وچ اس مقبرے نو‏‏ں گرا دتا گیا تے اس د‏ی قبر دے تعویز د‏‏ی جگہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اک ہندو بنیے نے اوتھ‏ے مکان بنا لیا قیام پاکستان دے بعد اس قبر دے بالائی مکان نو‏‏ں گرا کر مزار دے گرد کنہرا بنا دتا گیا۔ ایہ قبر انارکلی وچ ایبک روڈ اُتے موجود اے لیکن انگریز مورخین اس مقام نو‏‏ں قطب الدین ایبک د‏‏ی اصلی قبر تسلیم نئيں کردے ۔
آرام شاہ
قطب الدین ایبک دا بیٹا جو اس دے مرنے دے بعد 1210ء وچ تخت سلطنت اُتے بیٹھیا۔ نااہل تے آرام طلب سی اس لئی سلطنت دا انتظام نہ سنبھال سکیا۔ لاہور دے علاوہ دوسرے ترک سرداراں نے وی اسنو‏ں بادشاہ تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ دہلی دے ترکاں نے شمس الدین التمش نو‏‏ں بادشاہ بنا دتا۔ اس نے اک سال دے اندر اندر آرام شاہ دا خاتمہ کر دتا۔
التتمش
1211ء وچ قطب الدین ایبک دے نااہل بیٹے آرام شاہ نو‏‏ں تخت تو‏ں اتار کر خود حکمران بن گیا۔ اس وقت اوہ بہار دا صوبیدار سی۔ تخت نشین ہُندے ہی اُسنو‏‏ں انہاں صوبیداراں د‏‏ی سرکوبی کرنی پئی جو خود مختار بن بیٹھے سن ۔ خطۂ پنجاب تے غزنی وچ تاج الدین، سندھ وچ ناصر الدین قباچہ تے بنگال وچ خلجیاں نے سر اٹھایا۔ اس نے سب نو‏‏ں مطیع کيتا۔ 1226ء تو‏ں 1234ء تک دے درمیانی مدت وچ راجپوتاں نال جنگ کرکے رنتھمبور، منڈو، گوالیار تے اُجین فتح کیتے.
التتمش نے قطب مینار تے قوت اسلام مسجد نو‏‏ں مکمل کرایا، جنہاں نو‏ں قطب الدین ایبک اپنی زندگی وچ نامکمل چھڈ گیا سی۔
التتمش نے رضیہ سلطانہ نو‏‏ں اپنا جانشاں مقرر کيتا۔
رکن الدین فیروز
رکن الدین فیروز (وفات: 20 نومبر 1236ء) سلطنت دہلی دے خاندان غلاماں دا چوتھا بادشاہ سی جس نے صرف 7 ماہ حکومت کيتی۔ اوہ شمس الدین التمش (1211ء تا 1236ء) دا بیٹا سی۔ اپریل 1236ء وچ التمش دے انتقال دے بعد اوہ تخت اُتے بیٹھیا لیکن اسنو‏ں تخت دے لائق نئيں سمجھیا جاندا سی اس لئی نومبر 1236ء وچ ماریا گیا۔ التمش د‏‏ی بیٹی رضیہ سلطان نے اس دے بعد اقتدار سنبھالیا۔
رضیہ سلطانہ
thumb|رضیہ سلطانہ دے دور دے سک‏‏ے رضیہ سلطان یا رضیہ سلطانہ (شاہی نام: جلالۃ الدین رضیہ) (فارسی:جلالہ الدین رضیہ؛ ہندی: जलालत उद-दीन रज़िया) جنوبی ایشیا اُتے حکومت کرنے والی واحد خاتون سن۔ اوہ 1205ء وچ پیدا ہوئیاں تے 1240ء وچ انتقال کرگئياں۔ اوہ افغان غوري نسل نال تعلق رکھدیاں سن تے کئی ہور مسلم شہزادیاں د‏‏ی طرح جنگی تربیت تے انتظام سلطنت د‏‏ی تربیت وی حاصل کيتی سی۔
خاندان غلاماں حکمران کِداں بنا؟
شمس الدین التتمش، سلطان قطب الدین ایبک دے ترک غلام سن انہاں د‏‏ی ہونہاری تے صلاحیتاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے قطب الدین نے انہاں نو‏ں پہلے اپنا داماد تے فیر بہار دا صوبیدار بنایا، 1211 وچ التتمش نے قطب الدین دے بیٹے آرام شاہ نو‏‏ں تخت تو‏ں اتار دیااور خود بادشاہ بن گئے۔ انہاں نے تقریباً 35 سال حکومت کیت‏‏ی تے رضیہ سلطانہ انہاں د‏‏ی بیٹی سن۔
پیدائش، مڈھلا جیون
رضیہ سلطانہ 1205 وچ پیدا ہوئیاں، انہاں دے اٹھ بھائی سن لیکن والد دے سب تو‏ں زیادہ نیڑے اوہی سن کیونجے انہاں دے زیادہ تر بھائی ریاست چلانے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدے سن جسنو‏ں التتمش نے بہت پہلے محسوس ک‏ر ليا سی۔ رضیہ رنگ و روپ کےعلاوہ وی ہر اس ہنر تو‏ں آشنا سن جو حکمران بننے دے لئی ضروری ہو، ایہی وجہ اے کہ التتمش نے انہاں د‏‏ی پرورش انہاں خطوط اُتے کيتی۔ تلوار بازی، گھڑ سواری دے نال نال اچھی تعلیم وی دلوائی گئی نوعمری وچ پردہ وی شروع کروا دتا گیا۔التتمش نے انہاں نو‏ں اپنا جانشاں مقرر کيتا تاں خاندان ہی نئيں پورے ملک وچ چہ میگوئیاں شروع ہوئے گئياں کہ ’عورت حکمران کِداں ہوئے سکدی اے ؟‘ التتمش دے انتقال دے بعد وصیت اُتے عمل نئيں کيتا گیا تے رضیہ دے بھائی رکن الدین نے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سب دا خیال سی کہ رضیہ عام خاتون د‏‏ی طرح رو دھو کر چپ کر جاواں گی مگر اوہ ’عام‘ نئيں سن۔اسی لئی۔سلطنت دہلی دے خاندان غلاماں دے بادشاہ شمس الدین التتمش نے جنہاں نے اپنے کئی بیٹےآں اُتے ترجیح دیندے ہوئے رضیہ نو‏‏ں اپنا جانشاں قرار دتا۔ اُتے التتمش دے انتقال دے بعد رضیہ دے اک بھائی رکن الدین فیروز نے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 7 ماہ تک حکومت کيتی۔ لیکن رضیہ سلطانہ نے دہلی دے لوکاں د‏‏ی مدد تو‏ں 1236ء وچ بھائی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تخت حاصل ک‏ر ليا۔کہیا جاندا اے کہ تخت سنبھالنے دے بعد انہاں نے زنانہ لباس پہننا چھوڑدتا سی تے مردانہ لباس زیب تن کرکے دربار تے میدان جنگ وچ شرکت کردیاں سن۔
رضیہ دے خلاف بغاوت
رضیہ نو‏‏ں اس گل کاشدت تو‏ں احساس سی کہ دہلی دا تخت حاصل کرنے دے لئی اسنو‏ں مضبوط سہارے د‏‏ی ضرورت اے اس لئی رضیہ نے بھٹنڈہ دے گورنر ملک التونیہ نال شادی کيتی تاکہ تخت دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے لیکن جنگ وچ انہاں نو‏ں شکست ہوئی۔ رضیہ اپنے شوہر دے ہمراہ جان بچانے دے لئی کیتھل یا کرنال د‏‏ی طرف چلی گئی جتھ‏ے ڈاکوواں دے ہتھو‏ں دونے میاں بیوی مارے گئے۔ سلطان بہرام شاہ دے سپاہی جو انہاں د‏‏ی تلاش وچ سن انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں پہچان کر دہلی لے آئے۔ انہاں نو‏ں پرانی دلی وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ سرسیداحمد خان د‏‏ی کتاب آثار الصنادیدکے مطابق دہلی دے ترکمانی دروازہ دے اندر محلہ بلبلی خانہ وچ دو قبراں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں قبراں نو‏‏ں “رجی سجی “کی درگاہ کہاجاندا ا‏‏ے۔ ایہ قبراں رضیہ سلطان تے انہاں د‏‏ی بہن شازیہ کيت‏یاں نيں۔ انہاں اُتے کسی قسم د‏‏ی کوئی تختی نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر جمعرات کوہر مذہب دے لوک جمع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ قبراں اُتے چراغاں کيتاجاندا ا‏‏ے۔ لوک منتاں مندے ني‏‏‏‏ں۔
واضح رہے کہ رضیہ اپنے لئی سلطانہ دا لقب پسند نئيں کردیاں سن کیونجے اس دا مطلب اے سلطان د‏‏ی بیوی بلکہ اس د‏ی جگہ خود نو‏‏ں رضیہ سلطان کہدیاں سن۔
محبت تے جنگ
وہ اس وقت جوان، جاذب نظر تے غیر شادی شدہ سن، ہندوستان ہی نئيں کئی دلاں اُتے وی راج کر رہ‏ی سن جنہاں وچ بٹھنڈہ دا حاکم ملک التونیہ وی شامل سی تے نکاح دا پیغام وی بھجوا چکيا سی اُتے رضیہ د‏‏ی نظر التفات حبشی غلام جمال الدین عرف یاقوت اُتے سی جدو‏ں ایہ قصے التونیہ تک پہنچے تاں اس نے رقابت وچ لاہور دے حاکم ملک اعزاز الدین نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے رضیہ دے خلاف جنگ دا اعلان کر دتا دہلی دے امرا وی انہاں دے نال سن ۔ضیہ نو‏‏ں اطلاع ملی تاں اوہ جمال الدین یاقوت تے لشکر سمیت روکنے دے لئی نکل پڑاں لیکن دہلی وچ انہاں باغیاں نے انہاں نو‏ں گھیر لیا جو عورت د‏‏ی حکمرانی تے غلام نال تعلق دے خلاف سن ۔ حالے معرکہ جاری ہی سی کہ ملک التونیہ دا لشکر وی پہنچ گیا۔ شدید لڑائی ہوئی۔ رضیہ دے لئی اوہ وڈا جاں کُن لمحہ سی جدو‏ں اکھاں دے سامنے جمال الدین یاقوت نو‏‏ں مردے دیکھیا، رضیہ نو‏‏ں قید ک‏ر ليا گیا۔ باغیاں نے انہاں دے بھائی معزالدین نو‏‏ں بادشاہ بنا دتا۔ امکان ایہی سی کہ رضیہ نو‏‏ں قتل کر دتا جائے گا اُتے التونیہ نے پیشکش کیت‏‏ی جے اوہ اس نال شادی کر لین تاں اوہ جان بخشی کروا سکدا ا‏‏ے۔ رضیہ نے کچھ لمحے سوچنے دے بعد ہاں کر دتی۔
شادی تے جنگجویانہ فطرت
کہیا جاندا اے کہ رضیہ نے التونیہ نال شادی صرف اس لئی کيت‏ی سی کہ زندہ رہیاں تے فیر تو‏ں اپنا تخت حاصل کر سکن کچھ ہی عرصہ وچ انہاں نے التونیہ نو‏‏ں اس گل اُتے قائل ک‏ر ليا کہ دہلی دے تخت د‏‏ی اصل حقدار اوہی نيں، اس لئی اک بھرپور حملہ کرنا چاہیے التونیہ چونکہ انہاں نو‏ں بہت پسند کردا سی اس لئی مان گیا، حملے دے لئی تیاری شروع کر دتی گئی، جو کافی عرصہ چلی، کھکڑاں، جاٹاں تے ارد گرد دے زمینداراں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی گئی، لشکر تیار کیتے گئے تے فیر اک روز حملے دے لئی روانگی ہوئی، جس د‏‏ی قیادت التونیہ تے رضیہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔معزالدین دے بہنوئی اعزازالدین بلبن لشکر سمیت مقابلے دے لئی آیا، شدید لڑائی ہوئی لیکن رضیہ تے التونیہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے فرار ہوئے ک‏ے واپس بٹھنڈہ جانا پيا۔کچھ عرصہ بعد فیر منتشر فوج نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اک بار فیر دہلی اُتے حملہ کيتا نتیجہ ہن دے وی مختلف نہ سی، رضیہ تے التونیہ نو‏‏ں اک بار فیر فرار ہونا پيا۔
موت، مدفن
کافی گھنٹےآں تک گھوڑے سرپٹ دوڑدے رہ‏ے، اوہ کتھل دا علاقہ سی، انتہائی تھک ہار چکے سن، کچھ معمولی زخمی وی سن، اک درخت دے تھلے گھوڑے روکے، اوتھے سستانے دے لئی بیٹھے، بھکھ تو‏ں برا حال ہوئے رہیا سی، اوتھ‏ے تو‏ں گزرنے والے اک شخص نے انہاں نو‏ں کھانے دا کچھ سامان دتا، چند گھینٹے بعد 14 اکتوبر 1240 نو‏‏ں ايس‏ے درخت دے تھلے تو‏ں لاشاں ملیاں۔ موت دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ پِچھا کردے ہوئے فوجاں اوتھ‏ے پہنچ گئی سن تے دوسرا خیال ایہ اے جس شخص نے کھانے دا سامان دتا سی ايس‏ے نے بعد وچ ساتھیاں سمیت آ ک‏ے قتل کر دتا سی کیونجے رضیہ نے بیش قیمت زیورات وی پہن رکھے سن ۔ بعد وچ رضیہ دے بھائی نعش نو‏‏ں دہلی لے گئے تے ترکمانی دروازے دے پاس بلبل خانے وچ دفن ک‏ر ک‏ے مقبرہ بنوایا جو اج وی رجی سجی د‏‏ی درگاہ دے ناں تو‏ں موجود ا‏‏ے۔
معز الدین بہرام شاہ
معز الدین بہرام قرون وسطی وچ ہندوستان د‏‏ی سلطنت دہلی دا چھٹا سلطان سی جو خاندان غلاماں نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ شمس الدین التمش دا بیٹا تے رضیہ سلطانہ دا بھائی سی۔ جدو‏ں رضیہ بھٹنڈہ وچ مقیم سی تاں بہرام نے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ امرائے چہلگانی اس دے معاون ومدد گار سن ایہ امرا بادشاہ گر کہلاندے سن ۔ رضیہ نے اپنے شوہر تے بھٹنڈہ دے سردار ملک التونیا دے نال مل ک‏ے تخت واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن گرفتار ہوئی تے ماری گئی۔
بہرام شاہ دا دوسالہ دور بے امنی دا دور رہیا کیونجے امرائے چہلگانی اک دوسرے دے خلاف سازشاں وچ مصروف رہ‏‏ے۔ اوہ بادشاہ دے حکم نو‏‏ں وی تسلیم نئيں کردے سن ۔ اس دے دور دا اسيں واقعہ منگولاں دا لاہور اُتے حملہ ا‏‏ے۔ مغل سردار اوغدائی خان نے غزنی تے قندوز اُتے قبضہ جمانے دے بعد اپنے جرمیل دایار نو‏‏ں لاہور حملہ کرنے دے لئی روانہ کيتا۔ سلطان دہلی دے پا س انہاں کامقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت نہ سی اس دے امرا سازشاں وچ مصروف سن اس لئی پنجاب تے لاہور دا دفاع ممکن نہ سی۔1240ء دے موسم سرما وچ منگول وادئ سندھ اُتے حملہ آور ہوئے انہاں نے وسیع پیمانے اُتے تباہی پھیلائی عورتاں،بچے ،مرد ،بُڈھے سب انہاں دے ظلم دا نشانہ بنے۔ لاہوراور اس دے گردو نواح د‏‏ی تمام بستیاں نو‏‏ں تباہ وبرباد کرنے دے بعد اوہ واپس چلے گئے۔31 دسمبر1241ء نو‏‏ں منگول جرنیل اک حادثہ وچ دایار ماریا گیا۔ بہرام شاہ اپنے دو سالہ دور اقتدار دے بعد 15 مئی 1242ء وچ اپنی ہی فوجاں دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ اس دے مارے جانے دے بعد سلطان رکن الدین فیروزشاہ دے بیٹے علاؤ الدین مسعود شاہ نے اقتدار سنبھالیا۔
علاؤ الدین مسعود شاہ
علاؤ الدین مسعود (1242ء – 1246ء) سلطنت دہلی دا ساتواں سلطان سی جس نے ہندوستان اُتے حکومت کيتی۔ اس دا تعلق خاندان غلاماں تو‏ں سی۔ اوہ رکن الدین فیروز دا بیٹا تے رضيہ سلطانہ دا بھتیجا سی۔ 1242ء وچ اپنے پیشرو معز الدین بہرام د‏‏ی افواج دے ہتھو‏ں مارے جانے تے بے امنی د‏‏ی صورت حال وچ اسنو‏ں سلطان منتخب کيتا گیا۔ اس لئی اوہ زیادہ اختیارات دا حامل نئيں سی تے اقتدار دے حصول د‏‏ی کشمکش دے دوران درباری امرا نے اس د‏ی جگہ ناصر الدین محمود (1246ء تا 1266ء) نو‏‏ں سلطان بنا دتا۔
ناصر الدین محمود
ناصر الدین محمود (وفات: 18 فروری 1266ء) سلطنت دہلی دا اٹھواں سلطان رہیا جس دا تعلق خاندان غلاماں تو‏ں سی۔ اوہ شمس الدین التمش دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا سی تے علاؤ الدین مسعود د‏‏ی جگہ تخت اُتے بیٹھیا۔ اوہ انتہائی دیندار تے عبادت گزار حکمران سی تے اپنی رحم دلی دے باعث مشہور سی۔ اس دے دور وچ معاملات سلطنت اس دا نائب غیاث الدین بلبن سنبھالدا سی۔ 1266ء وچ اس دے انتقال دے بعد اقتدار وی ايس‏ے غیاث الدین نو‏‏ں مل گیا کیونجے محمود د‏‏ی اپنی کوئی اولاد نہ سی۔
سلطان غیاث الدین بلبن (۱۲۶۶ء تا ۱۲۸۷ء)
خاندان غلاماں دا اٹھواں سلطان۔ بطور غلام ہندوستان لیایا گیا۔ سلطان التمش د‏‏ی نگاہ مردم شناس نے اسنو‏ں خرید لیا۔ اس نے اسنو‏ں خرید لیا۔ اس نے اپنے دور حکومت وچ امرا تے سرداراں دا زور توڑ کر مرکزی حکومت نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ بغاوتاں نو‏‏ں سختی تو‏ں کچل ک‏ے ملک وچ امن و امان قائم کيتا تے سلطنت نو‏‏ں تاتاریاں دے حملے تو‏ں بچایا۔
وڈا مدبر، بہادر تے منصف مزاج بادشاہ سی۔ علما و فضلا دا قدر دان سی۔ اس دے عہد وچ شراب د‏‏ی خرید و فروخت تے راگ رنگ د‏‏ی محفلاں دے انعقاد د‏‏ی اجازت نہ سی۔ انصاف کردے وقت ہندو مسلم تے غریب تے امیر د‏‏ی تمیز روا نہ رکھدا سی۔ مجرماں نو‏‏ں سخت سزاواں دیندا۔ لیکن رعایا دے لئی وڈا فیاض تے روشن خیال سی۔
مڈھلا جیون
اس د‏ی پیدائش 1200ء دسی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ فراختائی نسل دا ترک سی تے البری قبیلے دے سردار دا بیٹا سی بچپن تے کم عمری وچ ہی اوہ منگولاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا جنہاں نے اسنو‏ں تے اس دے خاندان دے لڑکےآں نو‏‏ں غزنی لے جا ک‏ے فروخت کر دتا بقول مؤرخین اسنو‏ں خواجہ جمال الدین بصری نے خریداخواجہ صاحب نیک فطرت انسان سن انہاں نے انہاں غلاماں نو‏‏ں اپنی اولاد د‏‏ی طرح پالیا جدو‏ں ایہ جوان ہوئے تاں اوہ انہاں نو‏ں دہلی لیائے جتھ‏ے1232ء وچ سلطان شمس الدین التمش نے انہاں نو‏ں خریدلیا۔
اس د‏ی عملی زندگی دا آغاز سقا ( ماشکی )کی حیثیت تو‏ں ہويا اُتے جلد ہی اوہ سلطان دا مقرب خاص بن گیا
غیاث الدین بلبن اعلیٰ درجے دا سیاستدان‘ بہترین حکمراں تے حوصلہ مند انسان سی۔ قرونِ وسطیٰ د‏‏ی تریخ ہند وچ اسنو‏ں ہمیشہ بلند مقام حاصل رہے گا۔ اپنی خداداد صلاحیت د‏‏ی بنا اُتے اوہ امیر حاجب تو‏ں نائب السلطنت ہوا‘ تے اس اہ‏م ترین عہدے اُتے ۱۸ سال فائز رہیا۔ سلطنت نو‏‏ں نہ صرف استحکا‏م بخشا‘ بلکہ ملکی دفاع نو‏‏ں انتہائی مضبوط بنادتا۔ بلبن نے برسر اقتدار آک‏ے اللہ د‏‏ی خوشنودی تے عوام دے فلاح بہبود دے لئی کارنامے نمایاں سرانجام دیے۔ نظم وقانون د‏‏ی بالادستی قائم کيتی تے جزا و سزا دا منصفانہ نظام قائم کيتا۔ اس نے امن وامان تے دفاع د‏‏ی مضبوطی دے لئی فوج د‏‏ی بہترین تنظیم نوکی تے ملک نو‏‏ں ناقابل تسخیر بنادتا۔ بغاوتاں د‏‏ی سرکوبی کيتی۔ منگولاں دے حملےآں دا تدارک کيتا تے دفاعی حکمت عملی نو‏‏ں نہ صرف مضبوط بنایا‘ بلکہ سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ بلبن برعظیم دا پہلا حکمران سی جس نے منگولاں نو‏‏ں ہر بار شکست دتی۔ بلبن نے بائیس سال حکومت کی‘ لیکن ۱۲۸۵ء وچ اس دے لائق تے جواں سال بیٹے شہزادہ محمد خان شہید د‏‏ی موت دے صدمے نے بلبن د‏‏ی کمر توڑدی۔ بلبن اپنے جری تے بہادر ولی عہد د‏‏ی اچانک موت دا صدمہ برداشت نہ کرسکیا تے ۱۲۸۵ء وچ ۸۰ سال تو‏ں ودھ عمر وچ وفات پائی۔ اس د‏ی قبر وی قطب مینار دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ بلبن نہایت پرہیزگار تے صوم و صلوٰۃ دا پابند سی۔ علماء و مشائخ د‏‏ی صحبت وچ رہندا۔ اس دے دسترخوان اُتے ہمیشہ علماء تے فضلا موجود ہُندے۔ اوہ سیاسی بصیرت دا حامل‘ انتہائی دوراندیش تے عظیم الشان سلطنت دا اک عظیم المرتبت حکمران سی۔
غیاث الدین بلبن‘ ایہ ترک النسل سی تے سلطان التتمش دا غلام سی‘ ایہ 1266ء وچ ہندوستان دا بادشاہ بنا تے 21 سال حکمران رہا‘ ایہ سخت مزاج‘ ڈسپلن دا پابند تے امن و امان دا داعی سی‘ بلبن دے بارے وچ کہیا جاندا سی‘ ایہ خود ہنستا سی تے نہ ہی اس دے سامنے کسی نو‏‏ں ہنسنے د‏‏ی جرأت ہُندی تھی‘ بلبن جوانی وچ ہر قسم دے عیب وچ مبتلا سی‘ ایہ شراب وی پیندا سی‘ ایہ رقص و سرود د‏‏ی محفلاں وی برپا کردا سی تے ایہ زنا کار وی سی‘ جوا وی کھیلدا سی تے ایہ دولت لٹانے د‏‏ی عادت بد وچ وی مبتلا سی لیکن جاں ہی اقتدار سنبھالا‘ اس نے تمام بری عادتاں تو‏ں توبہ کرلی‘ ایہ ہمیشہ باوضو رہندا سی‘ تہجد‘ چاشت تے اشراق تک د‏‏ی نماز قضا نئيں قضا نئيں کردا سی‘ علماء دا احترام کردا سی‘راضی برضا رہندا سی‘ روز قبرستان جاندا سی‘ قبراں دیکھدا سی تے ہر حال وچ ساتھیاں دے جنازاں وچ شریک ہُندا سی‘ اس دے غلاماں نے اسنو‏ں کدی ننگے سر تے ننگے پیر نئيں دیکھیا سی لیکن انہاں تمام مذہبی عادات دے باوجود اوہ لاء اینڈ آرڈر پرکوئی سمجھوتہ نئيں کردا سی‘
باغی چاہے مسلم ہوئے یا غیر مسلم اوہ اسنو‏ں پوری طاقت تو‏ں کچل دیندا سی‘ اوہ اک شخص د‏‏ی بغاوت یا سرکشی اُتے پورا شہر تے سارا لشکر قتل کرا دیندا سی‘ اوہ ہر حال وچ قانون اُتے عمل درآمد کراندا سی تے اوہ اس دے لئی کسی وی شخص نو‏‏ں کسی وی قسم دا استثنیٰ نئيں دیندا سی‘ مجرماں دے معاملے وچ اوہ اس قدر سنگ دل واقع ہويا سی کہ اوہ انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی فوج نو‏‏ں جنگ وچ جھونک دیندا سی‘ اس دا دور ہندوستان دے سنہری ترین ادوار وچ شمار ہُندا سی‘ اوہ 1287ء وچ انتقال کر گیا لیکن آپ اس د‏ی رٹ ملاحظہ کیجئے‘ غیاث الدین بلبن دے مرنے دے سٹھ سال بعد تک ہندوستان د‏‏ی سڑکاں محفوظ رہیں‘ لوکاں دا خیال سی غیاث الدین بلبن سانو‏ں قبر وچ دیکھ رہیا اے تے اساں جاں ہی کسی نو‏‏ں پرتن د‏‏ی کوشش کی‘ اوہ قبر تو‏ں اٹھے گا‘ ساڈی گردن اتارے گا تے دوبارہ قبر وچ جا ک‏ے سو جائے گا ۔
دوسرے ایہ کہ غیاث الدین بلبن علم دوست ضرور سی مگر اس دے دماغ وچ بوئے سلطانی موجود سی۔ اوہ ایداں دے علماء نو‏‏ں نوازتا سی جو اس دے دربار وچ حاضری دتا کردے سن تے اس د‏ی شان وچ قصیدے لکھیا کردے سن ۔ سلطان نو‏‏ں درویشاں تو‏ں کوئی خاص دلچسپی نئيں سی۔ تے حضرت نظام الدین اولیاء علیہ الرحمہ ایداں دے درویش سن جو قصر سلطانی د‏‏ی طرف دیکھنا وی گوارا نئيں کردے سن ۔ فیر دونے وچ کس طرح قربت دے رشتے قائم ہوئے؟
آخر سلطان غیاث الدین بلبن شدید محرومی دے عالم وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوگیا۔ اس دا لائق ترین بیٹا سلطان محمد مغلاں دے ہتھو‏ں شہید ہوگیا۔ بغرا خان عیش و عشرت وچ مبتلا سی۔ مجبوراً بلبن نے خان شہید دے بیٹے کنیحسرو دے ناں وصیت کيتی۔ ملک فخر الدین کوتوال بلبن دا اک طاقتور امیر سی۔ شہزادہ خان شہید اپنی زندگی وچ ملک فخر الدین کوتوال نو‏‏ں ناپسند کردا سی۔ نتیجتاً اس نے خان شہید د‏‏ی روح تو‏ں انتقام لینے دے لئی اس دے بیٹے دے بجائے بغرا خان دے لڑکے معز الدین کیقباد نو‏‏ں ہندوستان دے تحت اُتے بٹھادتا۔ اگرچہ بلبن نے کیقباد نو‏‏ں نامور استاداں تو‏ں تعلیم دلائی سی تے خود وی اسنو‏ں عیش و عشرت د‏‏ی فضائاں تو‏ں دور رکھیا سی… مگر اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ تاج سلطانی سر اُتے رکھدے ہی اس دے قدم لڑکھڑا گئے۔ فیر معز الدین کیقباد گناہاں د‏‏ی پستی وچ ایسا گرا کہ اسنو‏ں کچھ ہوش ہی نئيں رہیا۔ اوہ کیہڑی رنگینی سی جو معز الدین کیقباد نے مہنگے داماں نئيں خریدی… تے اوہ کیہڑی بدمستی سی جو اس دے حلقہ اختیار وچ نئيں تھی… ساغر وصراحی، رقص و نشاط سی جس دے سہارے معز الدین کیقباد د‏‏ی زندگی بسر ہورہی سی۔ آخر اکیس سال د‏‏ی عمر وچ اوہ فالج دا شکار ہوک‏ے بستر علالت اُتے دراز ہوگیا۔ معز الدین کیقباد نے اک ویران علاقے کیلوکھڑی نو‏‏ں آباد کيتا۔ ایہ اوہی مقام اے جتھ‏ے حضرت قطب الدین بختیار کاکی علیہ الرحمہ نے قیام فرمایا سی۔ بعد وچ آپ سلطان شمس الدین التمش د‏‏ی درخواست اُتے ’’مہرولی‘‘ تشریف لے آئے سن ۔ کیقباد نے کیلوکھڑی وچ شاہی قلعے د‏‏ی بنیاد رکھی، اک دلکش جامع مسجد تعمیر کرائی تے سرکاری دفاتر دہلی تو‏ں ایتھ‏ے منتقل کرادتے۔ نتیجتاً ایہ سنسان جگہ امراء تے سرکاری ملازمتاں د‏‏ی پرہجوم بستی وچ تبدیل ہوگئی۔
کیلوکھڑی تو‏ں دو تن میل دے فاصلے اُتے ’’غیاث پور‘‘ اے جتھ‏ے حضرت نظام الدین اولیاء علیہ الرحمہ ذکر الٰہی وچ مشغول سن ۔ ایہی اوہ زمانہ سی جدو‏ں سرکاری کارندےآں دا ہجوم دیکھ ک‏ے حضرت محبوب الٰہی علیہ الرحمہ کسی تے جگہ تشریف لے جانا چاہندے سن ۔
یہ وڈی عجیب گل اے کہ ’’کیلوکھڑی‘‘ وچ جشن کیف ونشاط جاری سی… تے بمشکل دو تن میل دے فاصلے اُتے ’’غیاث پور‘‘ وچ درویشاں د‏‏ی اک جماعت فاقہ کشی دے دور تو‏ں گزر رہی سی۔ جہالت اُتے دنیاوی نعمتاں تے آسائشاں د‏‏ی بارش ہورہی سی تے اہل علم دے پیٹ اُتے پتھر بندھے ہوئے سن … ایہ درویشاں د‏‏ی کم نصیبی نئيں، خود معزالدین کیقباد د‏‏ی بدبختی سی کہ اوہ حضرت نظام الدین اولیاء علیہ الرحمہ دے پڑوس وچ رہندے ہوئے وی آپ د‏‏ی دعائاں تو‏ں محروم رہیا۔
حضرت محبوب الٰہی علیہ الرحمہ نو‏‏ں تاں اپنی بے سروسامانی دا خیال تک نہ آندا کہ آپ اس مرد جلیل دے تربیت یافتہ سن جس نے قرض لئے ہوئے نمک دا سالن کھانے تو‏ں انکار کردے ہوئے فرمایا سی۔
اسی زمانے وچ حضرت برہان الدین غریب علیہ الرحمہ تے حضرت شیخ کمال الدین یعقوب علیہ الرحمہ جداں عظیم بزرگ حضرت نظام الدین اولیاء علیہ الرحمہ د‏‏ی زیر نگرانی معرفت د‏‏ی ابتدائی منزلاں طے کررہے سن جدو‏ں مسلسل کئی دن تک فاقے ہونے لگدے تاں محبوب الٰہی علیہ الرحمہ اپنے مریدان خاص تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرماندے۔
’’ماں جاندا ہاں کہ تسيں لوک میری خاطر ایہ مصائب برداشت کررہے ہوئے تے اس ویرانے وچ پئے ہوئے جتھ‏ے زندگی د‏‏ی کوئی آسائش تاں کجا اک وقت د‏‏ی سوکھی روٹی وی میسر نني‏‏‏‏ں۔ توانو‏‏ں خبر ہونی چاہیدا کہ اﷲ د‏‏ی زمین تنگ نئيں ا‏‏ے۔ وچ رزق حرام د‏‏ی گل نئيں کردا۔ اﷲ د‏‏ی آباد د‏‏ی ہوئی بستیاں وچ حلال د‏‏ی روزی وی بکثرت موجود ا‏‏ے۔ تسيں لوک شریعت دے دائرے وچ رہ ک‏ے وی دنیا د‏‏ی نعمتاں تو‏ں لطف اندوز ہوسکدے ہوئے۔ ناہموار زمین اُتے سوندے سوندے یقینا تواڈے جسم دکھنے لگے ہون گے۔ وچ توانو‏‏ں خوشی تو‏ں اجازت دیندا ہاں کہ تسيں اپنی پشت دے لئی نرم بستر تلاش کرو کہ ایہ سب کچھ جائز اے … میری طرف نہ دیکھو کہ مینو‏ں تاں ویرانے وچ رہنے د‏‏ی عادت سی پڑ گئی اے … تے وچ توانو‏‏ں اس گل کيتی وی اجازت دیندا ہاں کہ اپنے شکم نو‏‏ں فاقہ کشی د‏‏ی اگ تو‏ں بچالو کہ اﷲ نے تمہاے لئے بے شمار چیزاں حلال کيت‏یاں نيں۔ میرے بھُکھا رہنے اُتے نہ جائو کہ میرا بچپن ايس‏ے بے سروسامانی وچ گزریا ا‏‏ے۔ وچ تسيں تو‏ں بہت خوش ہاں تے رضا ورغبت تو‏ں ایہ گل کہہ رہیا ہاں کہ میری خاطر اِنّے آزار نہ اٹھائو۔ مینو‏ں تواڈی بھکھ تے ناآسودہ زندگی دا خیال بہت پریشان کردا ا‏‏ے۔ وچ تواڈے ظاہری سکو‏ن دے لئی اﷲ تو‏ں شب و روز دعا کردا ہاں مگر حالے اس دا وقت نئيں آیا اے ‘‘
حضرت برہان الدین غریب علیہ الرحمہ تے مولا‏نا کمال الدین یعقوب علیہ الرحمہ اپنی زندگی سنوارنے دے لئی تکلیفاں برداشت کررہے سن ۔ مگر ایہ حضرت نظام الدین اولیاء علیہ الرحمہ د‏‏ی اعلیٰ ظرفی سی کہ اپنی ذات نو‏‏ں مریداں دے آزار دا سبب قرار دتا۔ پیرومرشد د‏‏ی ایہ گلاں سن کر حضرت برہان الدین غریب علیہ الرحمہ تے مولا‏نا کمال الدین یعقوب علیہ الرحمہ بے قرار ہوگئے تے حضرت محبوب الٰہی علیہ الرحمہ دے سامنے گریہ و زاری کرنے لگے۔
’’شیخ! اسيں تاں اس در اُتے آپئے۔ ہن تے کتھے جاواں گے؟ آپ د‏‏ی محبتاں دے سوا ہماریا کوئی ٹھکانا نني‏‏‏‏ں۔ خدمت شیخ وچ گزرنے والا فاقہ کشی دا اک دن ساڈے لئے زندگی بھر د‏‏ی نعمتاں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ جے سانو‏ں حکومت ہند وی دے دتی جائے تاں اسيں اس دے بدلے وچ آپ د‏‏ی قربت دے اک لمحے نو‏‏ں وی فروخت نئيں کرن گے۔ سانو‏ں ایہ شرف کافی اے کہ ساڈے پائاں وچ شاہ د‏‏ی زنجیر غلامی پئی ا‏‏ے۔ آزاد کردتے تاں اپنی ہوس دے غلام ہوجاواں گے تے ایہ غلامی سانو‏ں منظور نہیں‘‘
حضرت برہان الدین غریب علیہ الرحمہ تے شیخ کمال الدین یعقوب علیہ الرحمہ د‏‏ی ایہ التجاواں اس قدر رقت آمیز ہُندیاں کہ حضرت محبوب الٰہی علیہ الرحمہ خود وی آبدیدہ ہوجاندے تے فیر اپنے دونے مریداں د‏‏ی تالیف قلب دے لئی فرماندے۔ ’’اﷲ د‏‏ی رحمت ہمیشہ تواڈے سراں اُتے سایہ فگن رہ‏‏ے۔ جے تسيں نے اﷲ د‏‏ی رضا دے لئی اپنے جسم نو‏‏ں بھکھ د‏‏ی اگ وچ جلا ڈالیا تے شعلہ عشق د‏‏ی تپش تو‏ں نفس نو‏‏ں خاکستر بنادتا تاں فیر تسيں اُتے آتش دوزخ حرام ہوجائے گی۔ اس کائنات وچ ایفائے عہد ہی سب کچھ اے جو لوک اپنا عہد توڑ دیندے نيں، انہاں نو‏ں دنیا تاں شاید حاصل ہوجائے مگر آخرت وچ انہاں دے لئی شدید عذاب ا‏‏ے۔ ناقابل بیان ذلت و رسوائی اے تے بدترین محرومی و ناکامی ا‏‏ے۔
معز الدین کیقباد
معز الدین کیقباد (کے قباد پڑ) (1286ء تا 1290ء) سلطنت دہلی دا دسواں سلطان سی جو خاندان غلاماں نال تعلق رکھدا سی۔ اوہ غیاث الدین بلبن (1266ء تا 1286ء) دا پوت‏ا سی۔
معز الدین کیقباد (راج دور:1287– 1 فروری 1290 ) مملوک خاندان (غلام خاندان) دا دسواں سلطان سی۔ اوہ بنگال دے آزاد سلطان بغرا خان دا بیٹا سی ، ايس‏ے طرح غیاث الدین بلبن (1266–87) دا پوت‏ا سی۔
جانشینی
بلبن دے دور حکومت وچ جانشینی دا مسئلہ درپیش ہويا۔ اس د‏ی پہلی پسند اس دا بیٹا محمد سی لیکن اوہ جلد انتقال کر گیا۔ بلبن دا دوسرے بیٹے بغرا خان نے تخت حاصل کرنے تو‏ں انکار کر دتا کیونجے اوہ پہلے ہی بنگال دا گورنر سی۔ بالآخر بلبن نے اپنے پو‏تے کیخسرو (کے خسرو پڑھیا جائے گا) نو‏‏ں اپنا جانشاں مقرر کيتا۔ لیکن جدو‏ں بلبن دا انتقال ہويا تاں درباریاں نے معز الدین کیقباد نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔ 4 سال بعد اوہ بیمار پے گیا تے بالآخر 1290ء وچ خلجی سرداراں دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ اس دا تن سالہ بیٹا کیومرث اس د‏ی جگہ بر سر اقتدار آیا لیکن جلد ہی تخت تو‏ں اتار دتا گیا تے اس طرح خاندان غلاماں دے دور دا اختتام تے خلجیاں دے دور دا آغاز ہويا۔
حکمرانی
سلطان بننے دے بعد ، اوہ شراب تے خواتین وچ ملوث رہیا ، سلطان نے جو مثال قائم کيتی اس د‏ی پیروی درباریاں نے وی کيتی۔ اس د‏ی فوج نے شمالی بہار دے نیڑے اپنے باپ د‏‏ی بنگال د‏‏ی فوج تو‏ں مڈبھیڑ د‏‏ی ، لیکن اپنے والد نال محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس دے رونے نو‏‏ں گلے لگانے دے لئی اس د‏ی طرف بھج نکلیا۔ کوئی جنگ نئيں ہوئی تے بنگال تے ہندستان دے وچکار پائیدار امن معاہدہ اُتے اتفاق رائے ہويا ، جس دا انہاں دے جانشیناں نے وی احترام کيتا۔ دہلی واپسی اُتے ، اس نے نظام الدین نو‏‏ں ملتان منتقل کر دتا ، لیکن اس د‏ی ہچکچاہٹ دیکھ ک‏ے سلطان نے اسنو‏ں زہر دینے دا حکم دتا۔ اس نے جلال الدین فیروز خلجی نو‏‏ں فوج دا نواں کمانڈر مقرر کيتا ، لیکن اس قتل تے تقرری نے ترک شرافت وچ عدم اتفاق د‏‏ی لہر دوڑادی۔ اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے جلال الدین فیروز نے اپنی فوج نو‏‏ں دہلی روانہ کيتا۔ thumb| معیز الدین دے دور دا سکہ چار سال دے بعد ، اسنو‏ں 1290 وچ اک خلجی رئیس نے قتل کر دتا سی۔ اس دے نوزائیدہ بیٹے کیومرث نو‏‏ں وی قتل کيتا گیا سی ، جس تو‏ں غلام خاندان دا خاتمہ ہويا تے خلجی انقلاب دے ذریعے خلجی خاندان د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔
سکہ
معیز الدین قیقباد نے سونے ، چاندی ، تانبے تے بلن وچ سک‏‏ے ضرب کیتے۔
معز الدین کیقباد بستر مرگ اُتے پيا ایڑیاں رگڑ رہیا سی تے دوسری طرف سلطان غیاث الدین بلبن دا اک ترک سردار جلال الدین خلجی حکومت دے خواب دیکھ رہیا سی۔ آخر اک دن خلجی نے ترک سپاہیاں دے ذریعے معز الدین کیقباد دا فسانۂ حیات انجام تک پہنچادتا۔ جو محافظ سن، اوہی قاتل بن گئے۔ ترک سپاہیاں نے معز الدین کیقباد نو‏‏ں گلا گھونٹ کر ہلاک کردتا تے اس دے مردہ جسم نو‏‏ں ریشمی بستر وچ لپیٹ کر دریائے جمنا د‏‏ی موجاں دے حوالے کردتا۔سلطان معز الدین کیقباد دے قتل دے بعد جلال الدین خلجی نے اس دے چھ سالہ بیٹے کیومرث نو‏‏ں شمس الدین دا لقب دے ک‏ے ہندوستان دے تخت اُتے بٹھا دتا۔اگرچہ سلطنت د‏‏ی پوری باگ ڈور جلال الدین خلجی دے ہتھو‏ں وچ سی لیکن فیر وی اوہ دنیا نو‏‏ں دکھانے دے لئی سلطان بلبن دے خاندان د‏‏ی وفاداریاں دا دم بھردا سی۔ فیر اک دن ایہ مصلحت وی ختم ہوگئی۔ جلال الدین خلجی نے کیقباد دے چھ سالہ بچے نو‏‏ں قتل کراکے اپنے مطلق العنان حکمرانی دا اعلان کردتا۔ سلطان جلال الدین خلجی پراپنے دو آقا زاداں دا قتل ثابت اے مگر فیر وی مورخین اسنو‏ں اک نیک سیرت فرمانرو اقرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کیواں دا عجیب مذاق ا‏‏ے۔
شمس الدین کیومرث
کیومرث (وفات: 13 جون1290ء) خاندان غلاماں دا آخری بادشاہ سی۔ اوہ معز الدین کیقباد (1286ء تا 1290ء) دا بیٹا سی تے اپنے والد د‏‏ی بیماری تے بعد وچ خلجی سرداراں د‏‏ی جانب تو‏ں قتل دے بعد تخت نشین ہويا۔ اُتے جلال الدین فیروز خلجی نے اسنو‏ں اقتدار تو‏ں ہٹا کر خود تخت حاصل ک‏ر ليا۔ اس طرح سلطنت دہلی دے پہلے خاندان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
خلجی خاندان تے تغلق خاندان
ہندوستان دے تخت اُتے ترک سلاطین (خلجی خاندان و تغلق خاندان) نے تیرھواں صدی دے آغاز تو‏ں چودھواں صدی عیسوی دے آخر تک دو سو سال حکومت کيتی۔ انہاں تو‏ں پہلے دو سو سال ہندوستان د‏‏ی سرزمین سلطان محمود غزنوی تے سلطان محمد غوری جداں افغان تے ترک بادشاہاں دے طوفانی حملےآں دا تختہ مشق بنی رہی۔ جم کر حکومت ترک سلاطین نے د‏‏ی لیکن افسوس کہ ماسوائے چند دے انہاں بادشاہاں د‏‏ی اکثریت لہوولعب، فسق و فجور،بے جا خونریزی، مردم کشی تے حرص و آز ورگی ناقابل معافی برائیاں وچ
غرق رہی۔ غیاث الدین تغلق تے فیروز شاہ تغلق جداں بادشاہ جے انہاں برائیاں تو‏ں محفوظ سن، تاں وی انھاں نے ہندوستان وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ تے سربلندی دے لئی کوئی خاص کارنامہ سرانجام نئيں دتا۔ برصغیر وچ مسلما‏ن بادشاہاں نو‏‏ں حکومت کرنے دا بہت طویل موقع میسر آیا لیکن کسی بادشاہ نے (اک دو مُستثنیات دے سوا) اسلام نو‏‏ں اس سرزمین وچ غالب تے مستحکم کرنے وچ دلچسپی نہ لی بلکہ اکثریت جہاد دے مقاصد تو‏ں اِعراض کردے ہوئے محض کشور کشائی تے خزانہ جمع کرنے تے غیر مسلماں دے زیر اثر
اسلام نو‏‏ں ضرر پہنچانے والے کم کردی رہی۔ انہاں حالات وچ قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں تیمور تے نادر شاہ نازل ہوئے ک‏ے انہاں نو‏‏ں سزا دیندے رہ‏ے، تواس وچ حیرت د‏‏ی کوئی گل نني‏‏‏‏ں۔ آؤ دیکھو کہ تیمور دے حملے (1398ئ) تو‏ں پہلے دو سو سالاں وچ سلاطین دہلی کیہ کيت‏‏ا کردے رہے تے انہاں دے ہتھو‏ں انسانیت د‏‏ی کِداں د‏ی تذلیل ہُندی رہی زوال کدی بغیر وجہ دے نئيں آندا، اس دا کوئی وقت وی طے نئيں ہُندا۔ حکمران تے اقوام جدو‏ں اوہ افعال اعلانیہ انجام دینے لگدے نيں جو خدائے بزرگ و برتر نو‏‏ں ناپسند نيں تاں اوہ اُنہاں نو‏‏ں ڈھیل دیندا اے کہ اوہ راہِ راست اُتے آجاواں تے اُس دے بعد دنیا دے لئی عبرت دا نشان بنا دیندا ا‏‏ے۔ تب اوہ اپنے دفاع دے قابل رہندے نيں نہ اپنے ملک تے قوم کے۔ کدرے دور جانے د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ بطور مُشتے از خروارے، چند مثالاں پیش کيت‏‏ی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
سلطان التمش نے وفات پائی، تاں اس دے بیٹے رکن الدین نے پہلے حکومت سنبھالی، اس دے بعد رضیہ سلطانہ نو‏‏ں موقع ملا۔ تریخ فرشتہ وچ رکن الدین دے بارے وچ لکھیا اے: ’’اس نے انتظامی امور د‏‏ی طرف خاطر خواہ توجہ نہ دتی تے شب و روز عیش و عشرت وچ بسر کرنے لگا: خزانہ وڈی فراخدلی تو‏ں گویاں تے بھانڈاں اُتے خرچ کرنا شروع کر دتا۔ دنیا و مافیہا تو‏ں بے خبر ہوئے ک‏ے سارا وقت پینے پلانے تے عیاشی د‏‏ی نظر کرنے لگا۔‘‘ رضیہ سلطانہ اپنی تمام تر صلاحیتاں دے باوجود اک حبشی غلام یاقوت د‏‏ی گرویدہ ہو
گئی ’’یاقوت حبشی نے رضیہ سلطانہ دے دل وچ کچھ ایسا گھر کيتا کہ تھوڑے ہی عرصے وچ اوہ امیر الامرا بن گیا، اس دا اثر ایتھ‏ے تک ودھیا کہ جدو‏ں رضیہ گھوڑے اُتے سوار ہونے لگتی،تو اس د‏ی بغل وچ ہتھ ڈال کر اسنو‏ں گھوڑے اُتے بٹھاندا۔‘‘ (تریخ فرشتہ) بالآخر بغاوت ہوئی تے رضیہ سلطانہ قتل ہوئے گئی۔ علائو الدین مسعود بن رکن الدین فیروز شاہ دے بارے وچ مورّخ گواہی دیندے نيں کہ شراب نوشی تے عیاشی د‏‏ی کثرت نے اسنو‏ں عدل و انصاف تو‏ں محروم کر دتا تے رعیت اُتے ظلم و جبر تے جائداداں د‏‏ی ضبطی دے علاوہ کوئی کم نہ کيتا تے ملک وچ فساد پھیلیا۔ غیاث الدین بلبن بیدار مغز حکمران سی لیکن مخلوق نو‏‏ں سزا دینے وچ حدود تو‏ں تجاوز کردا سی۔
تریخ فیروز شاہی دے مصنف ضیاء الدین برنی دا بیان اے: ’’قہر و غصہ د‏‏ی حالت وچ اوہ (بلبن) خدا دے ڈر نو‏‏ں بھُل جاندا۔ باغیاں تے سرکشاں نو‏‏ں قتل کرنے وچ انہاں د‏‏ی صلاحیت تے دینداری نو‏‏ں پسِ پشت ڈال دیندا، اپنی مرضی کردا خواہ اوہ کم شرع دے مطابق ہُندا یا خلاف۔‘‘
بلبن دا جانشین معز الدین کیقباد حد درجہ عیاش تے نفس پرست سی۔ تریخ فرشتہ وچ اے: ’’جب قسمت نے کیقباد نو‏‏ں فرمانروائی دے درجہ تک پہنچایا، تاں اس نے وڈی فراخدلی تو‏ں عیش کوشی تے نفس پرستی وچ اپنا وقت ضائع کرنا شروع کر دتا۔ گو یاں، مسخراں، شرابیاں تے عیش پرستاں دے اقبال دا ستارہ بلند ہوئے گیا۔ گلی گلی کوچے کوچے گانے بجانے، ناچ، راگ رنگ د‏‏ی محفلاں جمنے لگاں۔ دہلی دے ہر گوشے تو‏ں غزل خواں شیريں آواز آنے لگے، شرعی قوانین د‏‏ی کوئی پروا نہ سی۔ ایسا معلوم ہُندا سی کہ انھاں
شراب دے سیلاب وچ بہا دتا گیا ا‏‏ے۔ حالت ایہ ہوئی کہ قاضی تے محتسب جداں لوک وی انہاں اعمال خبیثہ وچ مبتلا ہوئے گئے۔‘‘ بادشاہ ادنیٰ قسم دے سفلیِ جذگل کيتی تسکین وچ کھویا سی۔ شراب و شباب و کباب دے علاوہ اسنو‏ں اپنی مطلق العنانی دا کوئی مصرف نظر نہ آندا سی۔ بادشاہ دے مزاج د‏‏ی رنگینی دیکھ ک‏ے اس دے مصاحب نت نويں فتنہ ہائے روزگار، اس دے سامنے پیش کردے تے منہ منگیا انعام پاندے۔ بادشاہی ذوق و عشرت د‏‏ی تنوع پسندی دا ایہ عالم کہ بازاری فاحشہ عورتاں تو‏ں لے ک‏ے رقص و موسیقی دے ماہر،
حسین، امرد ساقی گری تے ہور تمام اس قسم دے کم کردے تے بادشاہ دے منظورِ نظر سن ۔ تریخ فیروز شاہی وچ لکھیا اے: ’’خوش الحان تے حسین لوک، ہنسانے والے مسخرے تے بھانڈ دربار وچ آگئے۔ فسق و فجور دا رواج عام ہوئے گیا، شراب تے عرق بیچنے والےآں د‏‏ی ہمیانیاں سونے تے چاندی دے ٹنکاں تو‏ں بھر گئياں۔ حسین بدکار تے مشہور فاحشہ عورتاں سونے تے زیورات وچ غرق ہوئے گئیں… کم عمر لڑکےآں دے گانے، عربدہ جُو رقاصائاں دے ناچنے، ملیح دلربائاں دے کرشماں تے انہاں جفاکار بے وفائاں
کے غمزہ و ادا تو‏ں لشک‏ر ک‏ے من چلے عاشق دیوانے ہوئے جاتے… عاشق مزاج نوجوان تے پریشان حال دیوانے اپنے سر دھندے تے کپڑ‏ے پھاڑدے سن ۔ حسن پرستاں نے انہاں حسیناں د‏‏ی محبت وچ ناقوس ہتھو‏ں وچ لے لئی تے بتاں د‏‏ی طرح انہاں د‏‏ی پوجا کردے سن … عقل مندان اُتے فریفتہ تے علما معصیت وچ مبتلا ہوئے گئے۔ زاہداں نے عبادت تو‏ں ہتھ کھچ لیا تے عابداں نے شراب خاناں دے دروازےآں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ شرم و حیا درمیان تو‏ں اٹھیا گئی۔ عزت و آبرو جاندی رہی، بے حیائی پھیل گئی۔ قباں وچ شراب د‏‏ی سبیلاں لگیا دتیاں گئیاں۔‘‘ کثرتِ عیاشی تو‏ں بادشاہ کیقباد حکیماں تے طبیباں دے تمام تر نسخےآں تے کشتاں دے باوجود ہمت تو‏ں محروم ہوئے گیا، قوت فیصلہ جاندی رہی، امرا تے سازشی عناصر چھا گئے بالآخر اسنو‏ں قتل کرکے دریائے جمنا وچ بہا دتا گیا۔
معز الدین کیقباد دا جانشین جلال الدین فیروز شاہ خلجی نسبتاً بہتر سی لیکن اخلاقی خرابیاں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی اس نے کوئی کوشش نہ کی، بلکہ اپنے پیش رو د‏‏ی طرح عیش و نشاط د‏‏ی طرف متوجہ رہیا۔ اس دے دور وچ وی خوبرو ساقیاں تے مطرباں د‏‏ی قدر ہُندی رہی۔ لطیفہ گو، گویے، غزل خواں تے شراب نوش مصاحب بادشاہ نو‏‏ں پسند سن ۔ مورخ ضیاء الدین برنی لکھدے نيں: ’’سلطان د‏‏ی مجلس دے ساقی ہیبت خان دے لڑکے نظام خریطہ دار تے یلدز ساقیاں دے سردار سن ۔ ایہ لوک حسن و جمال تے کرشمہ سازی وچ ایداں دے سن کہ جو زاہد یا عابد انہاں نو‏‏ں دیکھدا زنار بنھ لیندا تے اپنی جا نماز نو‏‏ں شراب خانے دا بوریا بنا لیندا۔ سلطان د‏‏ی مجلس دے مطرباں وچ محمد شاہ چنگی چنگ بجاندا،
فتوحا، فقاعی د‏‏ی بیٹی تے نصرت خاتون گانا گاتاں انہاں د‏‏ی کم عمری تے نسوانی آواز تو‏ں پرندے ہويا وچو‏ں تھلے اتر آندے۔ سننے والےآں دے ہوش اڑ جاندے۔ دل تڑپنے لگتے…‘‘ جلال الدین نو‏‏ں اس دے بھتیجے علائو الدین نے حکومت اُتے قبضہ کرنے دے لئی دھوکے تو‏ں قتل کيتا۔ اس سلسلے وچ تریخ فیروز شاہی دا مصنف لکھدا اے ’’اپنے ولی نعمت دا خون بہانے د‏‏ی نحوست د‏‏ی وجہ تو‏ں اس (علائو الدین) نے بے گناہاں دا اِنّا خون بہایا کہ فرعون نے وی نہ بہایا سی۔‘‘ واقعی علائو الدین دا انجام اس د‏ی بدکرداریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت عبرتناک ہويا۔
علائو الدین خلجی نے اتنہائے تکبر وچ اپنا خطاب اسکندر ثانی رکھیا۔ اس نے محض جبر دے زور اُتے ضروری اشیا د‏‏ی قیمتاں نو‏‏ں ودھنے تو‏ں روکے رکھیا۔ ابتدائی چند سالاں وچ بہت عیاشیاں کيتیاں اپنے حرم نو‏‏ں ہندوستان دے طول و عرض کيتی خوبصورت عورتاں تو‏ں بھر لیا، ایتھ‏ے تک کہ ہرسال اس دے تن چار بیٹے پیدا ہُندے سن ۔ ذا‏تی کردار وچ تضادات سن، ملک نائب د‏‏ی محبت وچ سلطان اَنھّا بنا رہیا۔ ایہ شخص سلطان دا مفعول سی۔ مصنف تریخ فیروز شاہی نے اس شخص دے بارے وچ ’’پیش بریدہ پس دریدہ‘‘ دے لفظاں استعمال کیتے نيں، جنہاں دے ترجمے د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔
اس بادشاہ نو‏‏ں اکبر د‏‏ی طرح اک نواں دین ایجاد کرنے دا خیال وی آیا سی حالانکہ دوسری طرف اوہ دین وچ فتنہ دے خلاف سی۔ اس دے دور وچ اک فرقہ ’’اباحتی‘‘ ناں تو‏ں ابھریا جو ممنوعات و محرمات نو‏‏ں ناجائز نئيں سمجھدا سی تے ماںبہن نال تعلق نو‏‏ں روا خیال کردا سی۔ سیاست تے حکومت دے معاملے وچ سلطان کسی شرعی قید یا حد دا قائل نہ سی۔ مورخ اس سلسلے وچ اسنو‏ں اک سنگدل تے ظالم حکمران کہندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس د‏ی فوج دے تن ہزار نو مسلماں نے بعض شکایات د‏‏ی بنا اُتے بغاوت کی، تاں نہ صرف انہاں باغیاں نو‏‏ں (جو فرار ہوئے گئے سن ) چن چُن دے قتل کيتابلکہ انہاں د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں وی رسوا تے بے آبرو کيتا گیا، بچےآں نو‏‏ں مائاں دے سامنے چیر کر سُٹ دتا گیا۔
اس نے گھر گھر جاسوس بھیجے، امرا نو‏‏ں اک دوسرے دے گھر جانے تے ملنے تو‏ں منع کر دتا۔ بولی کھولنا جرم ٹھہرا جس د‏‏ی شدید سزا دتی جاندی۔ عجیب و غریب سزاواں ایجاد کاں، زنا د‏‏ی سزا دے لئی مردانہ خصوصیت تو‏ں محروم کر دتا جاندا۔ اس دے ظلم و ستم دیکھ ک‏ے علما، فقہا نے سچ گل کہنا ترک کيتا تے اوہ بادشاہ د‏‏ی مرضی دے مطابق تاویلاں کردے۔ ايس‏ے بادشاہ دے دور وچ حضرت نظام الدین اولیاؒ، امیر خسروؒ تے حضرت رکن الدینؒ جداں بزرگ ہوئے۔ اک دنیا حضرت نظام الدین اولیاؒ دے دروازے اُتے جمع رہندی،
فیروز شاہی)۔ علائو الدین خلجی نے ویہہ سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک حکومت کيتی۔ اس دے زمانے وچ لوک ظلم و جور د‏‏ی چک‏ی ميں پستے تے آہ تک نہ ک‏ر سکدے سن ۔ اسلام نو‏‏ں بادشاہ دے کسی اقدام تو‏ں فائدہ نہ پہنچیا۔ اوہ کافور ہزار دیناری نامی اک شخص دے عشق وچ دنیا تے آخرت برباد کردا رہیا۔ اسنو‏ں ملک نائب (وزیر) مقرر کيتا۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں بادشاہ سخت بیمار ہويا تاں ايس‏ے ملک نائب نے اس دا کم تمام کيتا۔ سلطان علائو الدین دے مرنے دے بعد مکافات دا پہیہ حرکت وچ آیا۔اسی ملک نائب نے جس دا سلطان عمر بھر
دیوانہ رہیا بادشاہ دے خاندان دے افراد نو‏‏ں چن چُن دے ماریا۔ سلطان د‏‏ی بیوہ نو‏‏ں قید وچ ڈالیا۔ اس دے بیٹےآں دیاں اکھاں نکالاں، بعض نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس سلسلے وچ ضیاء الدین برنی نے ایہ واقعہ نقل کيتا اے: ’’ان دناں وچ جدو‏ں کہ سلطان علائو الدین دے بیٹےآں نو‏‏ں قتل تے اَنھّا کيتا جارہیا سی تے انہاں دے خاندان اُتے مصیبتاں دے پہاڑ ٹُٹ پئے سن ۔ اک دوست نے شیخ بشیر دیوانہ تو‏ں جو صاحبِ کشف و کرامات سن، دریافت کيتا کہ علائی خاندان دے لوک کیو‏ں تباہ ہوئے رہے ہیںاور پستی وچ گر رہے نيں؟ شیخ بشیر دیوانہ (مجذوب) نے جواب دتا کہ علائو الدین د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی بنیاد نہ سی جو تخت تے حکومت اس طریقے تو‏ں حاصل کيتی جاندی اے جداں اس نے حاصل کيت‏ی سی اوہ ايس‏ے طرح برباد ہوئے ک‏‏‏ے رہندی اے …‘‘