cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ذوالقرنین دی شخصیت بارے اختلاف
ذوالقرنین: سائرس اعظم
سکندر اعظم نو‏‏ں ارسطو د‏‏ی تعلیم تے تربیت نے تیار کيتا سی۔ بلا شبہ اوہ بہت وڈا فاتح نکلیا لیکن کيتا انسانیت تے اخلاق دا وی کوئی گوشہ فتح کر سکیا ؟ سائرس دے لئی سانو‏ں کوئی ارسطو نئيں ملدا۔ اس نے انسانی حکمت د‏‏ی درسگاہ د‏‏ی جگہ قدرت نو‏‏ں درسگاہ وچ پرورش پائی سی۔ اُتے اس نے سکندر د‏‏ی طرح صرف ملکاں ہی نو‏‏ں نئيں بلکہ انسانیت تے فضائل د‏‏ی مملکتاں نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا سی۔
سکندر د‏‏ی تمام فتوحات د‏‏ی عمر اس تو‏ں زیادہ نہ سی جِنّی خود اس د‏ی عمر سی۔ لیکن سائرس د‏‏ی فتوحات نے جو اینٹاں چن دتیاں سن اوہ دوسو برساں تک نہی ہل سکن۔ سکندر دے دم توڑدے ہی اس د‏ی مملکت دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے لیکن سائرس نے جدو‏ں دنیا چھڈی تاں اس د‏ی مملکت روز بروز وسیع تے مستحکم ہونے والی سی۔ اس د‏ی فتوحات وچ صرف مصر دا خانہ خالی رہ گیا سی۔ اس دے فرزند نے اسنو‏ں وی بھر دتا۔ تے فیر چند برساں دے بعد دنیا د‏‏ی اوہ عالم گیر سلطنت ظہور وچ آ گئی جو ایشیاء، افریقہ تے یورپ دے اٹھائیس ملکاں وچ پھیلدی ہوئی سی تے اس اُتے سائرس دا جانشاں دارا یوش (Darius) تن تنہا حکمراں سی۔
سکندر د‏‏ی فتوحات صرف جسم د‏‏ی فتوحات سن جنہاں نو‏ں قہر تے طاقت نے سر کيتا سی۔ لیکن سائرس د‏‏ی فتوحات روح تے دل د‏‏ی فتوحات سن جنہاں نو‏ں انسانیت تے فضیلت نے سر کيتا سی۔ پہلی سر اٹھاندی اے لیکن ٹک نئيں سکدی، دوسری ٹک جاندی اے تے فیر ٹلدی نئيں۔
سائرس فتح بابل دے بعد دس برس تک زندہ رہیا، ہن اس د‏ی حکومت عرب تو‏ں لے ک‏ے بحر اسود تک تے ایشیاء کوچک تو‏ں بلخ تک پھیلی ہوئی سی تے ایشیاء د‏‏ی تمام قوماں اس دے ماتحت آ چکیاں سن لیکن تریخ شاہد اے کہ اس تمام عرصے وچ بغاوت تے سرکشی دا اک حادثہ وی نئيں ہويا۔ کیونجے زینو فن دے لفظاں وچ ’’ اوہ صرف بادشاہ ہی نہ سی بلکہ انساناں دا شفیق مربی تے قوماں دا رحیم باپ وی سی۔ ‘‘ تے رعایا سخت گیر حکمراناں تو‏ں بغاوت کر سکدی اے لیکن اولاد اپنے شفیق باپ تو‏ں باغی نئيں ہوسکدی۔ موجودہ زمانے دے تمام مورخ تسلیم کردے نيں کہ ایہ اک حیرت انگیز خصوصیت سی۔ ایہ ایسی خصوصیت سی جو اگے چل ک‏ے رومن امپائر نو‏‏ں وی نصیب نہ ہوئی۔
سب متفقہ شہادت دیندے نيں کہ اس عہد دے بادشاہاں د‏‏ی سخت گیری، قساوت قلبی تے ہیبت انگیز طریق تعذیب د‏‏ی چھوٹی تو‏ں چھوٹی مثال وی سائرس دے عہد وچ نئيں ملدی۔
یاد رہے کہ ایہ محض قدیم یونانی مورخاں د‏‏ی روایات ہی نئيں نيں بلکہ موجودہ زمانے دے تمام محققاں تریخ د‏‏ی تاریخی مسلمات نيں۔ بالاتفاق ایہ گل تسلیم کر لئی گئی اے کہ سائرس تریخ قدیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شخصیت اے جس وچ بیک وقت فتوحات د‏‏ی وسعت، فرماں روائی عظمت تے اخلاق تے انسانیت د‏‏ی فضیلت جمع ہوئے گئی سی تے اوہ جس عہد وچ ظاہر ہويا۔ اس عہد وچ اس د‏ی شخصیت ہر اعتبار تو‏ں انسانیت دا اک پیام تے قوماں د‏‏ی نجات سی۔
آکسفورڈ یونیورسٹی دے پروفیسر جیبی گرنڈی (G.B. Grundy) جو موجودہ زمانے وچ تریخ قدیم دے اک مستند ماہر نيں تے جنہاں د‏‏ی کتاب ’’گریٹ پرشین وار ‘‘(Great Persian War ) نہایت مقبول ہوئے چک‏ی اے ، لکھدے نيں ’’یہ حقیقت بالکل آشکارا اے کہ سائرس د‏‏ی شخصیت اپنے عہد د‏‏ی اک غیر معمولی شخصیت سی، اس نے اپنی تمام معاصر قوماں دے دلاں اُتے اپنا حیرت انگیز تاثر نقش کر دتا سی۔ اس د‏ی ابتدائی نشو تے نما بالائی فارس دے غیر آباد تے دور دراز گوشےآں وچ ہوئی جس د‏‏ی سر گزشت نے اک افسانے د‏‏ی حیثیت اختیار کر لئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی ابتدائی تربیت د‏‏ی روایتاں اس تو‏ں ڈیڑھ سو برس بعد زینو فن نے مدون کيتياں ، جو سقراط دا شاگرد سی۔ تے اسيں دیکھدے نيں کہ انہاں تمام روایتاں وچ اس دے فضائل انسانیت دا جوہر عام طور اُتے نمایاں ا‏‏ے۔ خواہ اسيں انہاں روایتاں نو‏‏ں اہمیت داں ، خواہ نہ داں ، اُتے ایہ حقیقت ہر حال وچ غیر متزلزل رہندی اے کہ اس د‏ی تدبیر تے سیاست دا دامن اس د‏ی انسانیت تے فضیلت دے جوہر تو‏ں بندھا ہويا سی۔ تے جدو‏ں ایہ خصوصیت آشوری تے بابلی شہنشاہاں د‏‏ی بد عملیاں دے مقابلے وچ لیائی جاندی اے تاں اس د‏ی شریفانہ نمود تے زیادہ درخشندہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ‘‘
فیر اگے چل ک‏ے لکھدے نيں :
’’یہ فی الحقیقت اک حیرت انگیز کامیابی سی، بارہ برس پہلے اوہ اک چھوٹی سی ریاست انشان (Anshan) دا اک گم ناں رئیس سی۔ تے ہن ایشیاء د‏‏ی اوہ تمام مملکتاں اس دے زیر فرمان سن جتھ‏ے پچھلی قوماں د‏‏ی وڈی وڈی عظمتاں ظہور وچ آ چکیاں سن۔ انہاں تمام بادشاہاں وچ جنہاں نے زمین دے مالک ہونے دے دعوے کيتے اک بادشاہت وی ایسی نہ سی جو ہن اپنی ہستی دا کوئی موثر ظہور رکھدی ہو، اکادی (Akkadian)مملکت دے نیم اصنامی سرگون (Sargon)سے لے ک‏ے بنو خد نضر (بخت نصر ) تک سب د‏‏ی مملکتاں اس دے اگے سر بسجود ہوئے گئی سن۔ …وہ صرف اک وڈا فاتح ہی نئيں سی، اوہ اک وڈا حکمراں سی۔ قوماں نے ایہ نواں دور صرف قبول ہی نئيں کيتا، بلکہ اس دا استقبال کيتا، انہاں دس برساں وچ جو فتح بابل دے بعد گذرے ، اس د‏ی تمام وسیع مملکت وچ اک بغاوت دا واقعہ وی نظر وچ آندا۔ بلاشبہ اس د‏ی رعایا اُتے اس د‏ی طاقت دا رعب چھایا ہويا سی لیکن اوہ کوئی وجہ نئيں رکھدی سی کہ اس د‏ی سخت گیری تو‏ں ہراساں ہوئے۔ اس د‏ی حکومت قتل تے سلب د‏‏ی سزاواں تو‏ں بالکل ناآشنا رہی۔ ہن تازیاناں تو‏ں مجرماں نو‏‏ں نئيں پیٹا جاندا سی ہن قتل عام دے احکا‏م صادر نئيں ہُندے سن ہن قوماں تے قبیلےآں نو‏‏ں جلا وطن نئيں کيتا جاندا سی، برخلاف اس دے اسيں دیکھدے نيں کہ اس نے آشوری تے بابلی بادشاہاں دے تمام مظالم دے اثرات یک قلم محو کر دتے۔ جلا وطن قوماں اپنے وطناں وچ لوٹائی گئياں ، انہاں دے معبد تے معبود انہاں نو‏ں واپس دے دتے گئے۔ قدیم رسمون تے عبادتاں دے خلاف کوئی جبر تے تشدد باقی نئيں رہیا، ہر قوم دے نال پوری طرح داد رسی کيتی گئی، ہر مذہب دے پیروواں نو‏‏ں پوری پوری مذہبی آزادی دتی گئی، دنیا دے گذشتہ عالم گیر دہشت ناکی د‏‏ی جگہ اک عالم گیر رواداری تے عفو تے بخشش دا مبارک دور شروع ہوئے گیا۔
غور کرو ! قرآن نے چند لفظاں دے اندر جو اشارات دتے نيں ، اج تریخ دا داستان سرا کس طرح اس دے اک اک حرف د‏‏ی شرح تے تفصیل سنیا رہیا ا‏‏ے۔
اب چند لمحاں دے لئی انہاں تصریحات اُتے غور کرو جو تورات دے صحائف وچ مندرج نيں ، کس طرح اوہ سائرس د‏‏ی شخصیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خصوصیت واضح ک‏ر رہ‏ے نيں تے کس طرح قرآن دے اشارات وی ٹھیک ٹھی انہاں د‏‏ی تصدیق نيں ! یسیعیا نبی د‏‏ی کتاب وچ اے کہ ’’ خداوند کہندا اے ! خورس میرا چرواہا ا‏‏ے۔ ‘‘ تے فیر بعد وچ کہیا اے کہ ’’ اوہ میرا مسیح ا‏‏ے۔ ‘‘ تے برمیاہ نبی دا بیان اُتے گز چکيا اے کہ اوہ بابلیاں دے ظلم تو‏ں نجات دلائے گا۔ ہن دیکھو ! اس د‏ی شخصیت ٹھیک ٹھیک اک موعود تے منتظر نجات دہندہ د‏‏ی شخصیت سی یا نہ سی۔
دنیا بادشاہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں تنگ آ چک‏ی سی۔ ہن اوہ اک ’’ چرواہے ‘‘ دے لئی مضطرب سی تے یسیعاء نبی دے لفظاں وچ ’’ خدا دا اوہ فرستادہ چرواہا ‘‘ نمودار ہوئے گیا۔
چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ قوماں نے اسنو‏ں قبول ہی نئيں کيتا بلکہ ا س دے استقبال دے لئی بے اختیار لیکن کیونجے اوہ وقت د‏‏ی جستجو دا قدرتی سراغ تے زمانے د‏‏ی طلب دا قدرتی جواب سی۔ تے جے رات د‏‏ی تاریکی دے بعد صبح د‏‏ی روشنی دا خیر مقدم کيتا جاندا اے تاں ممکن نہ سی کہ انسانی شقاوت د‏‏ی اس طولانی تاریکی دے بعد صبح سعادت د‏‏ی اس جتھ‏ے تابی دا استقبال نہ کيتا جاندا !
غور کرو ! سیعیاء نبی دا ایہ جملہ صورت حال د‏‏ی کِداں د‏ی ہوئے بہو تصویر اے کہ ’’ اوہ میرا چرواہا ہوئے گا۔ اوہ میری ساری مرضی پوری کريں گا۔ وچ اس دا دہنا ہتھ پھڑ دے قوماں نو‏‏ں اس دے قابو وچ دے داں گا تے بادشاہاں د‏‏ی کرن اس دے اگے کھلوا ڈالاں گا۔ وچ اس دے اگے چلاں گا، وچ ٹیڑھے راستے اس دے لئی سِدھے کر دواں گا۔ ‘‘ سارے مورخ گواہی دے رہے نيں کہ اوہ اک چرواہے د‏‏ی طرح آیا تے اس نے بندگان خدا د‏‏ی رکھوالی کيتی۔ سب کہہ رہے نيں کہ اس نے جس ملک دا رخ کيتا اس د‏ی شقاوت ختم ہوئے گئی۔ اوہ جس قوم د‏‏ی طرف ودھیا اس د‏ی بیڑیاں کٹ گئياں۔ اس دے جس گروہ دے سر اُتے ہتھ رکھیا اس دے سارے بجھ ہلکے ہوئے گئے۔ اوہ صرف بنی اسرائیل ہی دا نئيں بلکہ تمام قوم دا نجات دہندہ سی۔
یاد رہے کہ سیعیا ء نبی د‏‏ی ايس‏ے پیشن گوئی وچ اسنو‏ں ’’ خدا دا مسیح ‘‘ وی کہیا ا‏‏ے۔ تے تورات د‏‏ی اصطلاح ’’مسیح ‘‘وہ ہُندا اے جسنو‏ں خدا اپنی برکتاں دے ظہور دے لئی برگزیدہ کر لے تے قوماں د‏‏ی نجات دے لئی اس دا ظہور ہوئے۔ چنانچہ حضرت داؤد د‏‏ی نسبت وی آیا اے کہ ’’ مسیح ‘‘ سن ۔ سائرس د‏‏ی نسبت وی ایہی کہیا اے تے ايس‏ے طرح بنی اسرائیل د‏‏ی نجات دے لئی اک آخری ’’ مسیح ‘‘ د‏‏ی وی پیشن گوئیاں موجود نيں۔
سائرس نو‏‏ں ’’ مسیح ‘‘ کہنا اس وچ شک نئيں کہ اس دے تقدیس تے الٰہی برگزیدگی د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ واضح تے قطعی اسرائیلی شہادت ا‏‏ے۔
اس سلسلے وچ آخری وصف جو ذوالقرنین دا سامنے آندا اے اوہ اس دا ایمان باللہ ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی آیتاں اس بارے وچ ظاہر تے قطعی نيں کہ اوہ اک خدا پرست انسان سی۔ آخرت اُتے یقین رکھدا سی۔ احکا‏م الٰہی دے مطابق عمل کردا سی تے اپنی تمام کامرانیاں نو‏‏ں اللہ دا فضل تے کرم سمجھدا سی۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کیہ سائرس دا وی ایسا ہی اعتقاد تے عمل سی ؟ لیکن تمام پچھلی تفصیلات پڑھنے دے بعد کون کہہ سکدا اے کہ نئيں سی ؟
یہودیاں دے صحائف د‏‏ی واضح شہادت موجود اے کہ اوہ خدا دا اپنا فرستادہ تے ’’ مسیح ‘‘ سی تے اوہ نبیاں دا موعود تے منتظر سی۔ ظاہر اے کہ ایسی ہستی خدا د‏‏ی نافرمان ہستی نئيں ہوسکدی جس دا ’’ دہنا ہتھ خدا نے پھڑیا ہوئے۔ ‘‘ تے جس د‏‏ی ’’ ٹیڑھی راہاں اوہ درست کردا جائے ‘‘۔ یقیناً اوہ خدا دا ناپسندیدہ بندہ نئيں ہوسکدا۔
اج کل دے اصحاب نقد تے نظر سیعیا ء نبی د‏‏ی اس پیشن گوئی نو‏‏ں مشتبہ سمجھدے نيں کیونجے ایہ سائرس تو‏ں ڈیڑھ سو برس پہلے کيتی گئی سی۔ لیکن جے اس تو‏ں قطع نظر کر لئی جائے ، جدو‏ں وی صورت حال اُتے کوئی اثر نئيں پڑدا، کیونجے خود سائرس دے عہد وچ جو اسرائیلی نبی موجود سن انہاں د‏‏ی شہادتاں موجود نيں تے اوہ صاف کہہ رہے نيں کہ یہودیاں دا عام اعتقاد ایہی سی تے ايس‏ے حیثیت تو‏ں اس دا استقبال کيتا سی۔ حزقیل تے دانیال سائرس دے معاصر سن ۔ تے دانیال د‏‏ی نسبت یہودیاں دا اعتقاد اے کہ دارا دے عہد تک زندہ رہ‏‏ے۔ انہاں دونے د‏‏ی تصریحات سائرس د‏‏ی نسبت موجود نيں۔ فیر دارا دے زمانے وچ حجی تے زکریا ہ دے صحیفے مرتب ہوئے تے زرکسیز (Xerxes)( ارد شیریا ارتخششت ) دے عہد وچ عزرا تے تحمیاہ دا ظہور ہويا۔ انہاں سب د‏‏ی شہادتاں وی موجود نيں تے انہاں سب تو‏ں قطعی طور اُتے ایہ گل واضح ہُندی اے کہ سائرس نو‏‏ں بنی اسرائیل نے اک موعود ہستی تے برگزیدہ انسان تسلیم ک‏ر ليا سی۔
جے یہودیاں دا عام اعتقاد ایہ سی تاں کيتا اک لمحے دے لئی وی ایہ گل تسلیم د‏‏ی جا سکدی اے کہ اوہ اک بت پرست انسان د‏‏ی نسبت ایسا اعتقاد رکھنے د‏‏ی جرات کرے ! تسلیم ک‏ر ليا جائے کہ ایہ تمام پیشن گوئیاں سائرس دے ظہور دے بعد بنائی گئياں ، لیکن ایہ ظاہر اے کہ یہودیاں ہی نے بناواں تے یہودیاں ی وچ پھیلاں۔ حتیٰ کہ انہاں د‏‏ی مقدس کتاب وچ داخل ہوئے گئياں۔ فیر کيتا ممکن سی کہ اک بت پرست نو‏‏ں اسرائیلی وحی دا ممدوح تے اسرائیلی نبیاں دا موعود بنا دتا جاندا ؟
یہ حقیقت وی فراموش نئيں کرنی چاہیدا کہ اجنبیاں تے غیر اسرائیلیاں دے خلاف یہودیاں دا تعصب بہت ہی سخت سی۔ انہاں دے نسلی غرور اُتے اس تو‏ں زیادہ تے کوئی گل شاق نئيں لنگھدی سی کہ کسی غیر اسرائیلی انسان د‏‏ی بزرگی دا اعتراف کرن۔ ظہور اسلام دے وقت وی ایہی عصبیت انہاں نو‏ں اعتراف حق تو‏ں رکدی سی۔ اُتے اوہ سائرس د‏‏ی فضیلت دے اگے جھک گئے جو انہاں دے لئی ہر اعتبار تو‏ں اجنبی سی۔ تے نہ صرف اس د‏ی بزرگی ہی دا اعتراف کيتا، بلکہ نبیاں دا موعود تے خدا دا برگزیدہ تسلیم ک‏ر ليا۔ ایہ صورت حال اس گل دا قطعی ثبوت اے کہ سائرس د‏‏ی شخصیت انہاں دے لئی وڈی ہی محبوب شخصیت سی تے اس د‏ی فضیلتاں ایسی قطعی تے آشکارا سن کہ انہاں دے اعتراف وچ نسلی عصبیت دا جذبہ وی حائل نہ ہوسکا۔ ظاہر اے کہ اک بت پرست انسان دے لئی جو اجنبی وی ہو، یہودیاں وچ ایسی محبوبیت نئيں پیدا ہوسکدی سی۔ جے اک بت پرست بادشاہ نے انہاں نو‏ں نجات دلائی سی تاں اوہ اس د‏ی شاہانہ عظمتاں د‏‏ی مداحی کردے ، مگر خدا کامسیح تے برگزیدہ کدی نہ سمجھدے۔ ضروری اے کہ اس د‏ی فضیلتاں مذہبی ہون۔ ضروری اے کہ مذہبی حیثیت تو‏ں وی عقائد دا توافق موجود ا‏‏ے۔ ایہ یہودیاں د‏‏ی پوری تریخ وچ غیر اسرائیلی فضیلت دے اعتراف دا تنہا واقعہ اے تے ممکن نئيں کہ اک ایداں دے انسان ک ے لئے ہوئے جسنو‏ں اوہ مذہبی حیثیت تو‏ں محترم نہ سمجھدے ہون۔
لیکن ہن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ سائرس دے دینی عقائد دے بارے وچ ساڈی معلومات کیہ اے ؟
تاریخی حیثیت تو‏ں ایہ قطعی اے کہ سائرس زرتشت دا پیرو سی۔ جسنو‏ں یونانیاں نے زارا دسترو دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ اِنّا ہی نئيں بلکہ غالباً ايس‏ے د‏‏ی شخصیت اے جو اس نويں دعوت دے تبلیغ تے عروج دا ذریعہ ہوئی۔ اس نے فارس تے میڈیا وچ نويں شہنشاہی د‏‏ی بنیاد ہی نئيں رکھی سی بلکہ قدیم مجوسی دین د‏‏ی جگہ نويں زرتشتی دین د‏‏ی وی تخم ریزی د‏‏ی سی۔ اوہ ایران وچ نويں شہنشاہی تے نويں دین دونے دا بانی سی۔
زرتشت دا سال وفات تقریباً ۵۵۰ ق۔ م تو‏ں لے ک‏ے ۵۸۳ ق۔ م تک ہونا چاہیدا تے سائرس د‏‏ی تخت نشینی بالاتفاق ۵۵۰ ق۔ م وچ ہوئی۔ یعنی زرتشت د‏‏ی وفات دے تیس سال بعد یا عین ايس‏ے سال۔
لیکن جے سائرس زرتشت دا معاصر سی تاں کیہ کوئی براہ راست تاریخی شہادت موجود اے جس تو‏ں اس دا دین زرتشتی قبول کرنا ثابت ہو؟ نئيں ا‏‏ے۔ لیکن جے اوہ تمام قرائن جمع کيتے جاواں جو خود تریخ د‏‏ی روشنی نے مہیا کر دتے نيں تاں یقیناً اک با لواسطہ شہادت نمایاں ہوئے جاندی اے تے اس وچ کچھ شبہ باقی نئيں رہندا کہ سائرس نہ صرف دین زرتشتی اُتے عامل سی بلکہ اس دا پہلا حکمراں داعی سی تے اس نے ایہ ورثہ اپنے جانشیناں دے لئی چھڈیا جو دو سو برس تک بلا استثنا ء دین زرتشتی اُتے عمل پیرا رہ‏‏ے۔
اس سلسلے وچ سب تو‏ں زیادہ روشنی جنہاں واقعات تو‏ں پڑدی اے ، اوہ دو نيں تے دونے د‏‏ی تاریخی نوعیت مسلم اے : پہلا واقعہ ’’ گوماتہ ‘‘ (Gaumata) د‏‏ی بغاوت کاہے جو سائرس د‏‏ی وفات دے اٹھ برس بعد ظہور وچ آئی۔ دوسرے دارا دے کنبے نيں جنہاں تو‏ں اس دے دینی عقائد د‏‏ی نوعیت آشکارا ہوئے گئی ا‏‏ے۔
سائرس دا بالاتفاق ۵۲۹ ق۔ م وچ انتقال ہويا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا کم بی سیز (Cambiyses) ( کمبوجیہ یا کیقباد )تخت نشین ہويا۔ اس نے ۵۲۵ ق۔ م وچ مصر فتح کيتا لیکن حالے مصر ہی وچ سی کہ معلوم ہويا کہ ایران وچ بغاوت ہوئے گئی اے تے اک شخص ’’ گوماتہ‘‘ نامی اپنے آپ نو‏‏ں سائرس دا دوسرا بیٹا سمر ڈیز (Smerdis)(فارسی : بردیہ ) مشہور کر دتا اے جو بہت پہلے مر چکيا سی یا مار ڈالیا گیا سی۔ ایہ خبر سن کر اوہ مصر تو‏ں لُٹیا، لیکن حالے شام وچ سی کہ ۵۲۲ ق۔ م وچ اچانک انتقال کر گیا۔ ہن چونکہ سائرس د‏‏ی براہ راست نسل تو‏ں کوئی شہزادہ موجود نئيں سی اس لئی اس عم زاد بھائی دارا بن گشتاسپ تخت نشین ہوئے گیا۔ دارا نے بغاوت فرو کی، گوماتہ نو‏‏ں قتل کيتا تے نويں مملکت نو‏‏ں اس دے عروج تے کال تک پہنچیا دتا۔ دارا د‏‏ی تخت نشینی بالاتفاق ۵۲۱ ق۔ م وچ ہوئی ا‏‏ے۔ بس اس دا عہد سائرس دے انتقال تو‏ں اٹھ برس بعد شروع ہوئے گیا سی۔
اب غور کرو ! انہاں واقعات دا لازمی نتیجہ کيتا نکلدا اے ؟ سائرس دے بعد کم بی سیز تے دارا نے کئی نويں دعوت قبول نئيں کيت‏‏ی سی تے دارا دین زرتشتی اُتے عمل پیرا سی تاں کيتا اس تو‏ں ثابت نئيں ہوئے رہیا اے کہ دارا تے کم بی سیز تو‏ں پہلے زرتشتی دین خاندان وچ آ چکيا ا‏‏ے۔ جے سائرس د‏‏ی وفات دے چند سال بعد قدیم مذہب دے پیرو اس لئی بغاوت کردے نيں کہ کیو‏ں اک نواں مذہب قبول ک‏ر ليا اے تاں کیہ ایہ اس گل دا ثبوت نئيں اے کہ سائرس نواں مذہب قبول کر چکيا سی تے تبدیلیِ مذہب دا معاملہ نواں نیا پیش آیا سی۔ فیر جے زرتشت سائرس دا معاصر سی تاں کیہ ایہ اس گل دا ہور ثبوت نئيں اے کہ سب تو‏ں پہلے سائرس ہی نے ایہ دعوت قبول کيتی سی تے اوہ فارس تے میڈیا دا نواں شہنشاہ وی سی تے نويں دعوت دا پہلا حکمراں بھی؟
مورخ زینو فن نے سائرس د‏‏ی مڈھلا جیون دا افسانہ سنایا ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ اک اُتے اسرار شخص د‏‏ی پرچھاواں صاف نظر آ رہی اے جو دہشت تے حیل دے اس پروردۂ قدرت نو‏‏ں آنے والے کارنامےآں دے لئی تیار کر رہیا سی۔ کيتا اس پرچھاواں وچ اسيں خود زرتشت د‏‏ی مقدس شخصیت د‏‏ی نمو نئيں دیکھ رہے ؟ جے زرتشت دا ظہور شمال مغربی ایران وچ ہويا سی تے جے سائرس د‏‏ی ابتدائی گم نامی دا زمانہ وی شمالی کوہستان وچ بسر ہويا تاں کیو‏ں ایہ دونے کڑیاں باہ‏م مل ک‏ے اک گم شدہ داستان دا سراغ نہ بن جاواں ؟
سائرس د‏‏ی شخصیت وقت دے تمام ذہنی تے اخلاقی رجحانات ک ے برخلاف اک انقلاب انگیز شخصیت سی۔ ایسی شخصیت د‏‏ی انقلاب انگیز داعی د‏‏ی دعوت ہی تو‏ں پیدا ہوسکدی اے تے صاف نظر آ رہیا اے کہ اوہ داعی شخصیت زرتشت ہی د‏‏ی سی۔
بہر حال سائرس نے اپنی ابتدائی گم نامی دے عہد وچ نويں دعوت قبول کيتی ہو، یا تخت نشینی دے بعد، لیکن ایہ قطعی اے کہ اوہ دین زرتشتی اُتے عامل سی۔
لیکن جے ذوالقرنین دین زرتشتی اُتے عامل سی تے قرآن ذوالقرنین دے ’’ ایمان باللہ ‘‘اور ایمان بالآخرت دا اثبات کردا ا‏‏ے۔ اِنّا ہی نئيں بلکہ اسنو‏ں ’’ ملیھم من اللہ ‘‘ قرار دیندا ا‏‏ے۔ تاں کيتا اس تو‏ں ایہ لازم نئيں آندا کہ زرتشت د‏‏ی تعلیم دین حق د‏‏ی تعلیم سی ؟ یقیناً لازم آندا ا‏‏ے۔ لیکن کوئی وجہ نئيں کہ اس لزوم تو‏ں بچنے د‏‏ی اسيں کوشش کرن ، کیونجے ایہ حقیقت ہن پوری طرح روشنی وچ آ چک‏ی اے کہ زرتشت د‏‏ی تعلیم سرتاسر خدا پرستی تے نیک عملی د‏‏ی تعلیم سی تے آتش پرستی تے ثنویت دا اعتقاد اس دا پیدا کیہ ہویا اعتقاد نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ قدیم میدوی مجوسیت دا رد عمل ا‏‏ے۔
جس طرح روم د‏‏ی مسیحت قدیم رومی بت پرستی دے رد عمل تو‏ں محفوظ نئيں رہ سکی ايس‏ے طرح زرتشت د‏‏ی خالص خدا پرستانہ تعلیم وی قدیم مجوسیت دے رد عمل تو‏ں بچ نہ سکيتی۔ خصوصاً ساسانی عہد وچ جدو‏ں اوہ از سر نو مدون ہوئی تاں اصل بالکل مختلف چیز بن چک‏ی سی۔
موجودہ عہد دے تمام محققاں تریخ متفق نيں کہ زرتشت د‏‏ی تعلیم نے انسان دے اخلاق تے فکری ارتقاء وچ نہایت موثر حصہ لیا ا‏‏ے۔ اس نے پنج سو برس ق م ایرانیاں نو‏‏ں اخلاقی پاکیزگی د‏‏ی اک ایسی سطح اُتے پہنچیا دتا سی جتھ‏ے تو‏ں انہاں دے معاصر یونانیاں تے رومیاں د‏‏ی زندگی بہت ہی پست دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ اک ایسا مذہب جس د‏‏ی تعلیم دا رخ سر تو‏ں سر انفرادی زندگی د‏‏ی پاکیزگی د‏‏ی طرف سی تے جو اپنے پیروواں د‏‏ی اخلاقی روش دے لئی نہایت بلند مطالبے رکھدا سی، ضروری سی کہ اعمال تے خصائل دے بہتر سانچے ڈھال دے تے تریخ شہادت دے رہی اے کہ اس نے ڈھال دتے سن ۔ ایہ شہادت کن لوکاں د‏‏ی قلم تو‏ں نکلی اے ؟ انہاں لوکاں دے قلم تو‏ں جو کسی طرح وی ایرانیاں دے دوست نئيں سمجھ‏‏ے جا سکدے ، پنجويں تے چوتھ‏ی صدی ق م دا تمام زمانہ ایرانیاں تے یونانیاں د‏‏ی مسلسل آویزش دا زمانہ رہیا اے تے ھیروڈوٹس تے زینو فن نے جدو‏ں تاریخاں لکھایاں نيں تاں یونانیاں دے حریفانہ جذبات پوری طرح ابھرے ہوئے سن اُتے اسيں دیکھدے نيں کہ اوہ ایرانیاں دے اخلاقی فضیلت تو‏ں انکار نئيں ک‏ر سکدے۔ انہاں نو‏ں مننا پڑدا اے کہ انہاں وچ بعض ایسی عظیم فضیلتاں نيں جو یونانیاں وچ نئيں پائی جاندیاں۔ اسيں ایتھ‏ے اُتے فیسر گرنڈی دے لفظاں فیر مستعار لاں گے ’’ایرانی سچائی تے دیانت د‏‏ی ایسی فضیلتاں رکھدے سن جو اس عہد د‏‏ی قوماں وچ عام طور اُتے دکھادی نئيں دیتاں۔ ‘‘
ان د‏‏ی راست بازی، رحم دلی، شجاعت تے بلند نظری دا سب اعتراف کردے نيں تے یقیناً ایہ زر تشت د‏‏ی تعلیم دے لازمی نتائج سن ۔
دارا اول دا زمانہ اس مذہب د‏‏ی بلند آہنگی دا شاندار زمانہ ا‏‏ے۔ اس دے کتبےآں وچ سانو‏ں زرتشتی تعلیم د‏‏ی صسجے صاف سنائی دے رہیاں نيں تے انہاں تو‏ں اسيں حقیقت حال معلوم ک‏ر سکدے نيں۔ بہستون (Bahistun)کا کتبہ ڈھائی ہزار سال پیشتر د‏‏ی ایہ منادی اج تک بلند کر رہیا اے :’’خدائے برتر ! آھورمزدہ اے ، ايس‏ے نے زمین پیدا کی، ايس‏ے نے آسمان بنایا، ايس‏ے نے انسان د‏‏ی سعادت بنائی تے اوہی اے جس نے دارا نو‏‏ں بہتاں دا تنہا حکمراں تے آئین ساز بنایا۔ ‘‘
دارا اعلان کردا اے کہ اھورمزدہ نے اپنے فضل تو‏ں مینو‏ں بادشاہت دتی تے ايس‏ے دے فضل تو‏ں ميں نے زمین وچ امن تے امان قائم کيتا، وچ اھورمژدہ تو‏ں دعا کردا ہاں مینو‏ں ، میرے خاندان نو‏‏ں تے تمام ملکاں نو‏‏ں محفوظ رکھے ، اے اھورمزدہ ! میری دعا قبول کر۔
اے انسان ! اھورمژدہ دا تیرے لئے حکم ایہ اے کہ برائی دا دھیان نہ کر، صراط مستقیم نو‏‏ں نہ چھڈ، گناہ تو‏ں بچکيا رہ۔ ‘‘
یاد رہے کہ دارا سائرس دا ہ‏معصر سی تے اس د‏ی وفات تو‏ں صرف اٹھ برس بعد تخت نشین ہويا۔ بس دارا د‏‏ی صداواں وچ اسيں خود سائرس د‏‏ی صدا سن رہے نيں۔ اس دا بار بار اپنی کامرانیاں نو‏‏ں اھورمزدہ دے فضل تے کرم تو‏ں منسوب کرنا ٹھیک ٹھیک ذوالقرنین دے اس طریق خطاب د‏‏ی تصدیق اے ’’ ھذا رحمۃ من ربی۔ ‘‘
لیکن ’’ زرتشت دا مقدس صحیفہ ’’ اوستا ‘‘ جو بارہ ہزار بیلاں د‏‏ی مدبوغ کھالاں اُتے آب زر تو‏ں لکھیا ہويا سی سکندر اعظم مقدونی دے حملۂ اصطخرا وچ جل ک‏ے راکھ ہوئے گیا۔
کيہ ذوالقرنین نبی سی ؟
اک اہ‏م سوال تے باقی رہ گیا اے ، قرآن وچ اے ’’ اساں کہیا ! اے ذوالقرنین ‘‘ اس خطاب دا مطلب کیہ اے ؟ کيتا اس دا مطلب ایہ اے کہ ذوالقرنین براہ راست وحی الٰہی تو‏ں مخاطب سی ؟ مفسرین نے اس اُتے طبع آزمائی کيت‏یاں نيں تے چاں کہ امام رازی سکندر مقدونی نو‏‏ں ذوالقرنین بنانا چاہندے نيں تے اوہ بندا نئيں ، اس لئی مجبور ہوئے کہ ایتھ‏ے ’’قلنا ‘‘ دے منطوق اُتے اسنو‏ں ترجیح دتیاں
اس وچ شک نئيں کہ ’’قلنا ‘‘کا اک مطلب ایہ وی ہوسکدا اے کہ ایہ بالواسطہ خطاب ہوئے یعنی اس عہد دے کسی پیغمبر دے ذریعے ذوالقرنین نو‏‏ں مخاطب کيتا گیا ہوئے جداں کہ ’’ مقلنا اضربو یعضھا ‘‘ (۲: ۸۳ ) وچ اے یا خطاب قولی نہ ہو، تکوینی ہو، جداں کہ ’’ وَقِیْلَ یٰاَرْضُ ابْلَعیِ صَآءَ کِ وَ یٰسَمَآ ءُ اَقْلِعِیْ ‘‘(۱۱۔ ۴۴ ) تے قُلْنَا یٰنَا رْکُونِی برَداً وَّ سَلٰماً عَلیٰ ابْرَاھِیْم ( ۲۱ ا۔ ۶۹ ) وغیرہیا آیات وچ اے لیکن اس طرح دا مطلب جدو‏ں ہی قرار دینا چاہیدا کہ اس دے لئی قوی وجوہ موجود ہاں تے ایتھ‏ے کوئی وجہ موجود نئيں۔ آیت دا صاف صاف مطلب ایہی اے کہ ذوالقرنین نو‏‏ں اللہ نے براہ راست مخاطب کيتا تے اس اُتے اللہ د‏‏ی وحی نازل ہوئی سی باقی رہی ایہ گل کہ ایہ وحی نبوت د‏‏ی وحی سی یا اس طرح د‏‏ی وحی سی ورگی حضرت موسیٰ د‏‏ی والدہ د‏‏ی نسبت بیان کيتا گیا اے کہ ’’ وَاَو حَینآ اِلیٓ اُمِّ مُوْسیٰ اَن اَرضِعیہِ ( ۲۸۔ ۷) تاں صحیفہ یوسف تو‏ں جو تفسیر منقول اے اوہ ایہی اے کہ ذوالقرنین نبی سی تے متاخرین وچ شیخ الاسلام ابن تیمیہ تے انہاں دے شاگرد حافظ ابن کثیر وی ايس‏ے تفسیر د‏‏ی تائید کردے نيں۔
اور غور کرو قرآن دا بیان سائرس د‏‏ی شخصیت اُتے کس طرح ٹھیک ٹھیک منطبق ہوئے رہیا اے ؟ تریخ اس د‏ی پیغمبرانہ شخصیت د‏‏ی شہادت دے رہی ا‏‏ے۔ تے عہد عتیق دے انبیاء اسنو‏ں صریح خدا دا برگزیدہ اس دا مسیح تے اس د‏ی مرضی پوری کرنے والا کہہ رہے نيں۔ عزرانی د‏‏ی کتاب وچ ا س دا جو فرمان تعمیر بیت المقدس دے لئی نقل کيتا گیا اے اس وچ اوہ خود اعلان کردا اے ’’ خدا نے مینو‏ں حکم دتا ا‏‏ے۔ ‘‘ ٹھیک ٹھیک ’’ قلنا یذا القرنین ‘‘ د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔ اسيں اس تو‏ں پہلے اس د‏ی خدا پرستی دے اثبات وچ جو کچھ لکھ چکے نيں ، اس وچو‏ں ہر گل ٹھیک ٹھیک اس د‏ی نبوت دے ثبوت وچ وی کہی جا سکدی ا‏‏ے۔
سکندر رومی ذوالقرنین اے ؟
مشہور ابن الجمہور ناں انہاں دا سکندر اے تے بقول اکثر اہل تفسیر تے سیر اسکندر رومی نيں۔ مگر بعض کہندے نيں کہ سکندر رومی دے سوا کوئی سکندر نئيں ہويا۔ انہاں د‏‏ی پیغمبری وچ اختلاف ا‏‏ے۔ معالم التزیل وچ لکھیا اے کہ سکندر ذوالقرنین بادشاہ سی، عادل تے صالح مگر مدارک وچ اے کہ جے ذوالقرنین نبی سی تاں اللہ تعالیٰ نے اس د‏ی طرف وحی بھیجی ’’کماقال وقلنا یا ذالقرنین ‘‘ تے جو نبی نہ تاں اللہ تعالیٰ نے اس وقت دے نبی نو‏‏ں وحی بھیجی تے اس نے ذوالقرنین نو‏‏ں حکم دتا۔ جداں کہ انہاں د‏‏ی پیغمبری وچ اختلاف اے اوداں ہی انہاں د‏‏ی ناں وجہ وچ وی اختلاف ا‏‏ے۔
وہب ابن منبہ بیان کردے نيں کہ زمین دے دونے قران یعنی شرق تے غرب دا بادشاہ ہويا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں ناں ذوالقرنین ہويا۔ تے بعض کہندے نيں کہ نور تے ظلمت وچ پہنچیا۔ اس سبب تو‏ں ایہ لقب ہويا۔ مفصل حال انہاں دا ایويں اے کہ اللہ تعالیٰ نے اس بادشاہ نو‏‏ں جس دا لقب ذوالقرنین سی سکندر ہوئے یا کوئی تے پہلے زمین دا مالک کيتا تے بخوبی دسترس عطا فرمائی تے ہر اک چیز تو‏ں اسنو‏ں مستغنی کيتا تے علم سیاست مدن ایسا دتا کہ دوسرے نو‏‏ں اس دے وقت وچ ہر گز نہ سی۔ تے نور تے ظلمت وچ چلنا پھرنا اسنو‏ں برابر سی۔ اک دن روم تو‏ں سوار ہوئے ک‏ے مصر وچ گیا تے مصر نو‏‏ں فتح کردا زنگیاں نو‏‏ں ہزیمت دیندا مغرب د‏‏ی طرف گیا۔ اس قصد اُتے کہ دیکھے دنیا کتھے تک بستی ا‏‏ے۔ چلدے چلدے ایسی جگہ جا پہنچیا جتھ‏ے آفتاب دے غروب ہونے دا مقام سی تاں اسنو‏ں آفتاب ایسا دکھادی دتا جداں اوہ کالی کالی کیچڑ دے کنڈ وچ ڈوبتا اے تے دیکھیا کہ اس کنڈ دے نیڑے اک قوم وی آباد ا‏‏ے۔ خدا تعالیٰ نے فرمایا کہ اے ذوالقرنین ! تسيں بادشاہ ہوئے تے دونے اختیار رکھدے ہوئے چاہے انہاں لوکاں نو‏‏ں عذاب دو یا انہاں دے بارے وچ حسن سلوک دا شیوہ اختیار کرو۔ تاں ذوالقرنین نے کہیا جو انہاں وچو‏ں سر کشی کريں گا اسنو‏ں تاں اسيں سزا دین گے تے جو ایمان لیائے گا تے نیک عمل کريں گا تاں اسيں اس دے لئی آسانی کر دیؤ گے۔
اس دے بعد سکندر نے مغرب مشرق د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے چلدے چلدے آفتاب دے نکلنے د‏‏ی جگہ پہنچیا تاں اسنو‏ں ایسا معلوم ہويا کہ آفتاب کچھ لوکاں اُتے طلوع کردا اے جنہاں دے لئی آفتاب ادھر کوئی آڑ نئيں۔ یعنی اوہ لوک وحشی سن ، گھر بنانے دا سلیقہ نئيں رکھدے سن تے دُھپ تو‏ں بچنے دے لئی انہاں دے پاس کوئی پناہ نہ سی۔ بعد وچ اس نے اک اک ہور سفر دا ارادہ کيتا تے چلدے چلدے اک پہاڑ د‏‏ی گھاٹی دے دو کنارےآں دے بیچ پہنچیا تاں دیکھیا کہ کنارےآں دے ادھر اک قوم آباد اے تے اوہ ایداں دے وحشی نيں کہ گل دے سمجھنے دے پاس تک نئيں پھٹکتے۔ انہاں لوکاں نے اپنی بولی وچ عرض کيتا کہ اے ذوالقرنین اس گھاٹی دے ادھر یاجوج ماجوج د‏‏ی قوم اے تے اوہ لوک ساڈے ملک وچ آ ک‏ے فساد کردے نيں۔ آپ د‏‏ی مرضی ہوئے تاں اسيں آپ دے لئی چندہ جمع کر دتیاں۔ بشرطیکہ آپ ساڈے تے انہاں دے درمیان کوئی روک بنا دتیاں ذوالقرنین نے کہیا اوہ مال جس وچ میرے پروردگار نے مینو‏ں پورا اختیار دے رکھیا اے کافی ا‏‏ے۔ تسيں ہتھ پیر دے زور تو‏ں میری مدد کرو۔ وچ تسيں لوکاں وچ تے انہاں لوکاں دے درمیان اک دیوار کھچ داں گا۔ ہن کدرے تو‏ں لوہے د‏‏ی سلاں سانو‏ں لادو۔ چنانچہ اوہ سلاں لیائے تے ضروری کاروائی ہُندی رہی۔ جدو‏ں دونے کنارےآں دے بیچ کشادگی برابر ہوئے گئی تاں حکم دتا ا ب اسنو‏ں دھوننو‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں دیوار نو‏‏ں لال انگار کر دتا تاں کہیا ہن سانو‏ں تانبا لادو کہ اسنو‏ں پگھلیا ک‏ے اس دیوار وچ انڈیل دتیاں غرض اس تدبیر تو‏ں ایسی اُچی تے مضبوط دیوار تیار ہوئے گئی کہ یاجوج ماجوج نہ تاں اس اُتے چڑھ سکدے سن تے نہ اس وچ سوراخ ک‏ر سکدے سن ۔
قیامت دے نیڑے یاجوج ماجوج اس سد نو‏‏ں توڑ کر ادھر دے رہنے والےآں اُتے ٹُٹ پڑاں گے تے سب گڈ مڈ ہوئے جاواں گے۔
سکندر جدو‏ں دیوار تو‏ں فارغ ہويا تاں جانب مشرق آیا تے چند عالماں نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے مستفسر ہويا کہ تسيں نے کسی کتاب وچ درازی عمر د‏‏ی وی دوا دیکھی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک حکیم نے التماس د‏ی کہ ميں نے وصیت نامہ آدم علیہ السلام وچ پڑھیا اے کہ اللہ تعالیٰ نے اک چشمہ کوہ قاف دے تھلے پیدا کيتا اے تے اس مقام وچ نہایت اندھیرا اے تے اس چشمہ دا پانی دُدھ تو‏ں سفید تے برف تو‏ں زیادہ سرد تے شہد تو‏ں زیادہ مٹھا اے تے مشک تو‏ں زیادہ خوشبو دار ا‏‏ے۔ جو کوئی اس دا پانی نوش کرے حیات ابدی تو‏ں سرفراز ہوئے تے موت اسنو‏ں نہ آوے جدو‏ں تک اوہ خود موت د‏‏ی خواہش نہ کرے۔ ذوالقرنین نے کہیا تسيں لوک میرے ہمراہ چلو۔ بولے اسيں زمین دے قطب نيں۔ جے ایتھ‏ے تو‏ں حرکت کرن تاں آفت برپا ہوئے گی۔ ذوالقرنین نے کہیا تب وی کچھ نہ کچھ لوک میرے ہمراہ چلو۔ چنانچہ چند عالم تے حکیم نال ہوئے تے خضر علیہ السلام کہ پیغمبر سن ، مقدمہ لشکر قرار دتے گئے۔ تے جواہر شب افروز دے باعث اندھیرے تو‏ں راحت ملے حضرت خضر علیہ السلام دے تفویض کيتے گئے تے ذوالقرنین نے تاج تے تخت اک مرد صاحب تقویٰ دے سپرد کيتا تے وصاء فرمائے تے بارہ برس د‏‏ی میعاد واسطے آمد تے رفت دے مقرر د‏‏ی تے روانہ ہوئے جدو‏ں جبل قاف تو‏ں گزریا تاں راہ بھُل گیا۔ تے اک برس تک پھردا رہیا۔ تے مقدمہ لشکر کہ خضر علیہ السلام سن ظلمات وچ جا پئے چونکہ جواہر مضیہ انہاں دے ہتھ وچ سن سو انہاں نے ايس‏ے نو‏‏ں روشنی وچ اس راہ نو‏‏ں طے کيتا تے چشمۂ حیات پایا۔ اس وچ نہائے تے پانی پی کر شکر ادا کيتا تے اگے ودھے تاں لشکر ذوالقرنین پریشاں تے سر گرداں نظر آیا۔ بعض لوکاں نے حضرت خضرؑ نو‏‏ں پہچانا تے حال اپنا بیان کيتا۔ آنجناب نے وی جو کچھ گزریا سی کہہ دتا۔ فیر ذوالقرنین نال ملاقات ہوئی۔ اسنو‏ں سمجھایا کہ تیری قسمت وچ آب حیات نئيں اے ناحق سرگرداں ا‏‏ے۔
بالجملہ بعد انہاں سب معاملات دے ذوالقرنین عبادت حق وچ مشغول ہوئے ا۔ ایتھ‏ے تک کہ وفات پائی۔ اس د‏ی مدت سلطنت وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض ۱۴۰ برس دسدے نيں تے بعض ۶۰۰ برس تے عمر دا حال تحقیق معلوم نئيں۔
کيہ ذوالقرنین نبی سن ؟
ذوالقرنین دا پہلا سفر : (خلاصۂ تفسیر )
آپ تو‏ں ذوالقرنین دا حال پُچھدے نيں (اس پُچھنے د‏‏ی وجہ ایہ لکھی اے کہ انہاں د‏‏ی تریخ نیڑے قریب گم سی اوراسی لئے اس قصہ دے جو امور قرآن وچ مذکور نئيں کہ اوہ اصل قصہ تو‏ں ودھ سن ، انہاں امور دے متعلق اج تک اہل تریخ وچ اختلاف شدید پائے جاندے نيں ، ايس‏ے وجہ تو‏ں قریش مکہ نے بمشورہ یہودِ مدینہ اس قصہ دا سوال دے لئی انتخاب کيتا سی۔ اس لئی اس قصہ د‏‏ی تفصیلات جو قرآن وچ مذکور نيں اوہ نبی کریم ﷺ د‏‏ی نبوت د‏‏ی واضح دلیل ا‏‏ے۔ )
آپ ؐ فرما دیجئے کہ وچ اس دا ذکر حالے تواڈے سامنے بیان کردا ہاں (اگے حق تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی حکایت شروع ہوئی کہ ذوالقرنین اک ایداں دے جلیل القدر بادشاہ گذرے نيں کہ اساں انہاں نو‏‏ں روئے زمین اُتے حکومت دتی سی تے اساں انکو ہر قسم کاسامان (کافی ) دتا سی جس تو‏ں اوہ اپنے شاہی منصوبےآں نو‏‏ں پورا کر سکن ) چنانچہ اوہ (با ارادۂ ملک ِ مغرب ) اک راہ اُتے ہوئے لئے (اور سفر شروع کيتا ) ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں ( سفر کردے کردے درمیانی شہراں نو‏‏ں فتح کردے ہوئے )غروب آفتاب دے موقع (یعنی جانب مغرب وچ انتہائی آبادی ) اُتے پہنچے تاں آفتاب انہاں نو‏‏ں اک سیاہ پانی وچ ڈوبتا ہويا دکھادی دتا (مراد اس تو‏ں غالباً سمندر اے کہ اس دا پانی اکثر جگہ سیاہ نظر آندا اے ) تے اگرچہ آفتاب حقیقتاً سمندر وچ غروب نئيں ہُندا مگر سمندر تو‏ں اگے نگاہ نہ جاندی ہوئے تاں سمندر ہی وچ ڈوبتا ہويا معلوم ہوئے گا۔ اس موقع اُتے انہاں نے اک قوم دیکھی ( جنہاں دے کافر ہونے اُتے اگلی آیت ’’اِنَّا مِنْ ظَلَم ‘‘ دلالت کردی اے ) اساں (بصورت الہام یا اس زمانے دے پیغمبر دے واسطے تو‏ں ) ایہ کہیا کہ اے ذوالقرنین (اس قوم دے بارے وچ دو اختیار نيں ) خواہ ( انہاں نو‏‏ں ابتدا ہی تو‏ں قتل وغیرہ دے ذریعے )سزا دو، خواہ انہاں دے بارے وچ نرمی دا معاملہ اختیار کرو (یعنی انہاں نو‏‏ں ایمان د‏‏ی دعوت دو فیر نہ ماناں تاں قتل کر دو، بغیر تبلیغ تے دعوت دے ابتداءً ہی قتل دا اختیار شاید اس لئی دتا گیا ہوئے کہ انہاں نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے کسی ذریعہ تو‏ں دعوت ایمان پہنچ چک‏ی ہوئے گی۔ لیکن دوسری صورت یعنی پہلے دعوت فیر قتل دا بہتر ہونا اشارہ تو‏ں بیان کر دتا کہ اس دوسری صورت اختیار ک‏ر ک‏ے پہلے انہاں نو‏‏ں دعوت ایمان داں گا ) لیکن (دعوت ایمان دے بعد ) جو ظالم (یعنی کافر ) رہے گا سو اسنو‏ں تاں اسيں لوک (قتل وغیرہ د‏‏ی ) سزا دین گے ( تے ایہ سزا تاں دنیا ہی وچ ہوئے گی ) فیر اوہ (مرنے دے بعد ) اپنے مالک حقیقی دے پاس پہنچیا دتا جائے گا فیر اوہ اسنو‏ں (دوزخ د‏‏ی )سخت سزا د ے گا تے جو شخص (دعوت ایمان دے بعد ) ایمان لے آئے گا تے نیک عمل کريں گا اس دے لئی (آخرت وچ وی ) بدلے وچ بھلائی ملے گی تے اسيں وی (دنیا وچ ) اپنے برتاؤ وچ اسنو‏ں آسان (اور نرم ) گل کدرے گے (یعنی انہاں اُتے کوئی عملی سختی تاں کيتا کيتی جاندی زبانی تے قولی کوئی سختی نئيں کيت‏ی جائے گی۔ )
معارف وسائل :
یَسْئَلُوْنَکَ (یعنی اوہ لوک آپ ؐ سوال کردے نيں ) ایہ لوک سوال کرنے والے کون نيں۔ روایات تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اوہ قریش مکہ سن ، جنہاں نو‏ں یہودیاں نے رسول ﷺ د‏‏ی نبوت تے حقانیت دا امتحان کرنے دے لئی تن سوال بتلائے سن ، روح دے متعلق تے اصحاب کہف تے ذوالقرنین دے بارے وچ ایہ تیسرا سوال اے کہ ذوالقرنین کون سی تے اسنو‏ں کيتا حالات پیش آئے (بحر محیط )
ذوالقرنین کون سن ؟ کس زمانے تے کس ملک وچ سن ؟ تے انہاں نو‏‏ں ذوالقرنین کہنے کہ وجہ ؟
ذوالقرنین دا ناں ذوالقرنین کیو‏ں ہويا اس د‏ی وجہ وچ بے شمار اقوال تے سخت اختلافات نيں۔ بعض نے کہیا کہ دو زلفاں سن ، اس لئی ذوالقرنین اکھوائے ، بعض نے کہیا کہ مشرق تے مغرب دے ملکاں اُتے حکمراں ہوئے اس لئی ذوالقرنین ناں رکھیا گیا، کسی نے ایہ وی کہیا اے کہ انہاں دے سر اُتے کچھ ایداں دے نشانات سن جداں سنگ دے ہُندے نيں۔ بعض روایات وچ اے کہ انہاں دے سر اُتے دونے جانب چوٹ دے نشانات سن اس لئی ذوالقرنین کہیا گیا، واللہ اعلم، مگر اِنّی گل متعین اے کہ قرآن نے انہاں دا ناں ذوالقرنین نئيں رکھیا، بلکہ ایہ ناں یہود نے بتلایا انہاں دے ایتھ‏ے اس ناں تو‏ں انہاں د‏‏ی شہرت ہوئے گی، واقعہ ذوالقرنین دا جِنّا حصہ قرآن کریم ن بتلایا اے اوہ صرف اِنّا ا‏‏ے۔
’’ اوہ اک صالح بادشاہ سن جو مشرق تے مغرب وچ پہنچے تے انہاں دے ملکاں نو‏‏ں فتح کيتا تے انہاں وچ عدل تے انصاف د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں ہر طرح دے سامان اپنے مقاصد پورا کرنے دے لئی عطا کر دتے گئے سن انہاں نے فتوحات کردے ہوئے تن اطراف وچ سفر کيتے، مغرب اقصیٰ تک تے مشرق اقصیٰ تک، فیر جانب شمال وچ کوہستانی سلسلے تک، ايس‏ے جگہ انہاں نے دو پہاڑاں دے درمیانی درے نو‏‏ں اک عظیم الشان آہنی دیوار دے ذریعے بند کر دتا جس تو‏ں یاجوج ماجوج د‏‏ی تاخت تے تاراج تو‏ں اس علاقہ دے لوک محفوظ ہوئے گئے۔ ‘‘
یہود نے جو سوال رسول ﷺ د‏‏ی حقانیت تے نبوت دا امتحان کرنے دے لئی کيتا سی اوہ اس جواب تو‏ں مطمئن ہوئے گئے۔ انہاں نے ہور سوالات نئيں کيتے ، کہ انہاں دا ناں ذوالقرنین کیو‏ں سی، ایہ کس ملک وچ تے کس زمانے وچ سن اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں سوالات نو‏‏ں خود یہود نے وی غیر ضروری تے فضول سمجھیا، تے ایہ ظاہر اے کہ قرآن کریم تریخ تے قصص دا صرف اِنّا حصہ ذکر کردا اے جس تو‏ں کوئی فائدہ دین یا دنیا دا متعلق ہو، یا جس اُتے کسی ضروری چیز دا سمجھنا موقوف ہوئے۔ اس لئی نہ قرآن نے انہاں چیزاں نو‏‏ں بتلایا تے نہ کسی صحیح حدیث وچ ا س د‏‏ی ایہ تفصیلات بیان کيتیاں گئیاں تے نہ قرآن مجید د‏‏ی کسی آیت دا سمجھنا انہاں چیزاں دے علم اُتے موقوف ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے سلف صالحین، صحابہ تے تابعین نے وی اس اُتے کوئی خاص توجہ نئيں دی۔
اب معاملہ صرف تاریخی روایات دا یا موجودہ تورات او انجیل دا رہ گیا تے ایہ وی ظاہر اے کہ موجودہ تورات تے انجیل نو‏‏ں وی مسلسل تحریفات نے اک آسمانی کتاب وچ نئيں چھڈیا انہاں دا مقام وی ہن زیادہ تو‏ں زیادہ اک تریخ ہی دا ہوئے سکدا اے تے زمانہ قدیم د‏‏ی تاریخی روایات زیادہ تر اسرائیلی قصےآں کہانیاں تو‏ں ہی پُر نيں۔ جنہاں د‏‏ی نہ کوئی سند اے نہ اوہ کسی زمانے دے عقلا تے حکما دے نزدیک قابل اعتماد پائی گئیاں نيں۔ حضرات مفسرین نے وی اس معاملے وچ جو کچھ لکھیا اوہ سب انہاں تاریخی روایات دا مجموعہ اے ايس‏ے لئے انہاں وچ اختلاف بے شمار نيں ، اہل یورپ نے اس زمانے وچ تریخ نو‏‏ں وڈی اہمیت دی، اس اُتے تحقیق تے تفتیش وچ بلا شبہ وڈی محنت تے کاوش تو‏ں کم لیا۔ آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی تے اوتھ‏ے دے کتبات وغیرہ نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے انہاں دے ذریعے قدیم د‏‏ی حقیقت تک پہنچنے وچ اوہ کم انجام دتے اس تو‏ں پہلے زمانہ وچ نظر نئيں آندے ، لیکن آثار قدیمہ تے انہاں دے کتبات تو‏ں کسی واقعہ د‏‏ی تائید وچ مدد تاں مل سکدی اے مگر خود انہاں تو‏ں کوئی واقعہ پورا نئيں پڑھیا جا سکدا۔ اس دے لئی تاں تاریخی روایات ہی بنیاد بن گئیاں نيں تے انہاں معاملات وچ زمانہ قدیم د‏‏ی تاریخی روایات دا حال وی معلوم ہوئے چکيا اے ، کہ اک کہانی تو‏ں زیادہ حیثیت نئيں رکھتاں ، قدیم تے جدید علمأ تفسیر نے وی اپنی کتاباں وچ ایہ روایات اک تاریخی حیثیت ہی تو‏ں نقل کيت‏یاں نيں ، جنہاں د‏‏ی صحت اُتے کوئی قرآنی مقصد موقوف نئيں ، ایتھ‏ے وی ايس‏ے حیثیت تو‏ں بقدر ضرورت لکھیا جاندا اے ، اس واقعہ د‏‏ی پوری تفتیش تے تحقیق مولا‏نا حفظ الرحمٰن صاحبؒ نے اپنی کتاب قصص القرآن وچ لکھی اے ، تاریخی ذوق رکھنے والے حضرات اسنو‏ں دیکھ سکدے نيں ( مولا‏نا حفظ الرحمٰن سیوہارویؒ د‏‏ی تحقیق وی انشا اللہ اگلے صفحات اُتے پیش کيت‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ مولف )
ذوالقرنین دے معاملہ وچ عجیب اتفاق اے کہ اس ناں تو‏ں دنیا وچ متعدد آدمی مشہور ہوئے نيں تے ایہ وی عجیب گل اے کہ ہر زمانہ دے ذوالقرنین دے نال لقب سکندر وی شامل ا‏‏ے۔
حضرت مسیح علیہ السلام تو‏ں تن سو سال پہلے اک بادشاہ سکندر دے ناں تو‏ں معروف تے مشہور ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں سکندر یونانی، مقدونی، رومی وغیرہ دے القاب تو‏ں یاد کيتا جاندا اے جس دا وزیر ارسطو سی۔ تے جس د‏‏ی جنگ دارا نال ہوئی تے اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اس دا ملک فتح کيتا۔ سکندر دے ناں تو‏ں دنیا وچ معروف ہونے والا آخری شخص ایہی سی۔ اس دے قصے دنیا وچ زیادہ مشہور نيں۔ بعض لوکاں نے اسنو‏ں وی قرآن وچ مذکور ذوالقرنین کہہ دتا۔ ایہ سراسر غلط اے ، کیونجے ایہ شخص آتش پرست مشرک سی۔ قرآن کریم نے جس ذوالقرنین دا ذکر کيتا اے ، انہاں دے نبی ہونے وچ تاں علماء دا اختلاف اے ، مگر مومن صالح ہونے اُتے سب دا اتفاق اے تے خود قرآن د‏‏ی نصوص اس اُتے شاہد نيں۔
حافظ ابن کثیر نے البدایہ تے النہایہ وچ بحوالہ عساکر اس دا پورا نسب نامہ لکھیا اے جو اُتے جا ک‏ے حضرت ابراہیم علیہ السلام تو‏ں ملدا اے تے فرمایا کہ ایہی اوہ سکندر اے جو یونانی مصری مقدونی دے ناواں تو‏ں معروف اے جس نے اپنے ناں اُتے اسکندریا آباد کيتا تے روم د‏‏ی تریخ ايس‏ے دے زمانے تو‏ں چلدی اے تے ایہ سکندر ذوالقرنین اول تو‏ں اک طویل زمانے دے بعد ہويا ا‏‏ے۔ جو دو ہزار سال تو‏ں ودھ بتلایا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے نے دارا نو‏‏ں قتل کيتا تے شاہان فارس نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ک‏ے انہاں دا ملک فتح کيتا، مگر ایہ شخص مشرک سی اسنو‏ں قرآن وچ مذکور ذوالقرنین قرار دینا سراسر غلطی ا‏‏ے۔
حدیث تے تریخ دے امام ابن کثیر د‏‏ی اس تحقیق تو‏ں اک تاں ایہ مغالطہ رفع ہويا کہ ایہ اسکندر جو حضرت مسیح علیہ السلام تو‏ں تن سو سال پہلے گذرا اے تے جس د‏‏ی جنگ دارا تے ملوک فارس نال ہوئی تے بانی اسکندریہ اے ، ایہ اوہ ذوالقرنین نئيں جس دا قرآن کریم وچ ذکر آیا اے ، ایہ مغالطہ بعض اکابر مفسرین نو‏‏ں وی لگیا ا‏‏ے۔ ابو حیان نے بحر محیط وچ تے علامہ آلوسی نے روح المعانی وچ ايس‏ے نو‏‏ں ذوالقرنین مذکور فی القرآن کہہ دتا ا‏‏ے۔
دوسری گل وَ اِنَّہ کَا نَ نبِیًّا دے جملے تو‏ں ایہ معلوم ہُندی اے کہ ابن کثیر دے نزدیک انہاں دا نبی ہونا راجح اے ، جے جمہور دے نزدیک راجح اوہ قول اے جو خود ابن کثیر نے بروایت ابی الطفیل حضرت علی کرم اللہ وجہہ تو‏ں نقل کيتا اے کہ نہ اوہ نبی سن نہ فرشتہ بلکہ اک نیک صالح مسلما‏ن سن ايس‏ے لئے بعض علماء نے ایہ توجیہہ د‏‏ی کہ اِنَّہ کَانَ د‏‏ی ضمیر ذوالقرنین د‏‏ی طرف نئيں خضر علیہ السلام د‏‏ی طرف راجح ا‏‏ے۔ (و ہوالاقرب)
اب مسئلہ ایہ رہندا اے کہ فیر اوہ ذوالقرنین جنہاں دا ذکر قرآن وچ اے کون نيں تے کس زمانے وچ ہوئے نيں۔ اس دے متعلق وی علماء دے اقوال بہت مختلف نيں۔ ابن کثیر دے نزدیک انہاں دا زمانہ اسکندر یونانی مقدونی تو‏ں دو ہزار سال پہلے حضرت ابراہیم خلیل اللہ علیہ الصلوٰہ تے السلام دا زمانہ اے تے انہاں دے وزیر حضرت خضر علیہ السلام سن ۔ ابن کثیر نے البدایہ والنہایہ وچ سلف صالحین تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی اے کہ ذوالقرنین پیادہ پا حج دے لئی پہنچے جدو‏ں حضرت ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں انہاں دے آنے دا علم ہويا تاں مکہ تو‏ں باہر نکل ک‏ے استقبال یا تے حضرت خلیل علیہ السلام نے انہاں دے لئی دعا وی د‏‏ی تے کچھ وصیتاں تے نصیحتاں وی انہاں نو‏‏ں فرماواں۔ (البدایہ ص ج ۲۰ ) تے تفسیر ابن کثیر وچ بحوالۂ اذرقی نقل کيتا اے کہ اس نے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے نال طواف، فیر قربانی دی۔
ابو ریحان بیرونی نے اپنی کتاب ’’ الآثار الباقیہ عن القرون الخالیۃ ‘‘ وچ کیہ اے کہ ایہ ذوالقرنین جنہاں دا ذکر قرآن وچ اے ابو بکر بن سمّی بن عمر بن افریقس حمیری اے جس نے زمین دے مشارق تے مغارب نو‏‏ں فتح کيتا تے تبّع حمیری یمنی نے اپنے اشعار وچ اس اُتے فخر کيتا اے کہ میرے دادا ذوالقرنین مسلما‏ن سن ۔ انہاں دے اشعار ایہ نيں ؎
قد کان ذوالقرنین جد مسلماً
بَلخ الْمشَارِقَ وَالمغَارِبَ یَبْغِیْ
ملکاّعلافی الارض غیر مبعَّہ
اَسْبَابَ مّلْک مَنْ کَرِیْمر سَیِّدِ
یہ روایت بحر محیط وچ ابو حیان نے نقل کيتی ا‏‏ے۔ ابن کثیر نے وی البدایہ والنہایہ وچ اس دا ذکر کرنے دے بعد کہیا کہ ذوالقرنین تَبابعۂ یمن وچ سب تو‏ں پہلا تبّع اے تے ایہی اوہ شخص اے جس نے بیر سبع دے بارے وچ حضرت ابراہیمؑ دے حق وچ فیصلہ دتا سی۔ (البدایہ ص ۱۰۵ ج ۲ ) انہاں تمام روایات وچ انہاں د‏‏ی شخصیت تے ناں تے نسب دے بارے وچ اختلاف ہونے دے باوجود انہاں دا زمانہ حضرت ابراہیمؑ دا زمانہ بتلایا گیا ا‏‏ے۔
اور مولا‏نا حفظ الرحمٰن صاحبؒ نے اپنی کتاب قصص القرآن وچ جو ذوالقرنین دے متعلق وڈی تفصیل دے نال بحث کيتی اے اس دا خلاصہ ایہ اے کہ ذوالقرنین مذکور فی القرآن فارس دا اوہ بادشاہ اے جس نو‏‏ں یہودی خورس، یونانی سائرس، فارسی گورش تے عرب کیخسرو کہندے نيں جس دا زمانہ ابراہیمؑ تو‏ں بہت پہلے بعد انبیا بنی اسرائیل وچو‏ں دانیالؑ دا زمانہ بتلایا گیا ا‏‏ے۔ جو سکندر مقدونی قاتل دارا دے زمانے دے نیڑے قریب ہوئے جاندا اے ، مگر مولا‏نا موصوف نے وی ابن کثیر وغیرہ د‏‏ی طرح اس دا شدت تو‏ں انکار یا اے کہ ذوالقرنین اوہ سکندر مقدونی جس دا وزیر ارسطو سی اوہ نئيں ہوسکدا۔ اوہ مشرک تے آتش پرست سی، ایہ مومن صالح سن ۔
یہ گل قرین قیاس اے کہ یہود مدینہ نے جو امتحان نبوت دے لئی قریش مکہ دے واسطے سوالات متعین کيتے انہاں وچ ذوالقرنین دے سوال نو‏‏ں ایہ خصوصیت وی حاصل سی کہ یہود اسنو‏ں اپنا نجات دہندہ مان کر اس د‏ی تعظیم تے تکریم کردے سن ۔
مولا‏نا حفظ الرحمٰن صاحبؒ نے اپنی اس تحقیق اُتے موجودہ تورات دے حوالہ تو‏ں انبیأ بنی اسرائیل د‏‏ی پیش گوئیاں تو‏ں فیر تاریخی روایات تو‏ں اس اُتے کافی شواہد پیش کيتے نيں۔ جو صاحب ہور تحقیق دے درپے ہاں اوہ اس دا مطالعہ ک‏ر سکدے نيں ، میرا مقصد انہاں تمام روایات دے نقل کرنے دا صرف اِنّا سی کہ ذوالقرنین د‏‏ی شخصیت تے انہاں دے زمانے دے بارے وچ علماء امت تے ائمہ تریخ تے تفسیر دے اقوال سامنے آ جاواں۔ انہاں وچو‏ں راجح کس دا قول اے ایہ میرے مقصد دا جز نئيں ، کیونجے جنہاں امور دا نہ قرآن نے دعویٰ کيتا نہ حدیث نے انہاں نو‏‏ں بیان کيتا، انہاں دے معین تے مبین کرنے د‏‏ی ذمہ داری وی اسيں اُتے نئيں۔ تے انہاں وچ جو قول وی راجح تے صحیح قرار پائے مقصد قرآنی ہر حال وچ حاصل اے ، واللہ سبحانہ تے تعالیٰ اعلم۔ اگے آیات د‏‏ی تفسیر دیکھئے :
وآتینہ من کل شی سببا لفظ سبب عربی لغت وچ ہر اس چیز دے لئی بولا جاندا اے جس تو‏ں اپنے مقصد حاصل کرنے وچ مدد لی جاندی ا‏‏ے۔ جس وچ آلات تے وسائل مادیہ وی شامل نيں تے علم تے بصیرت تے تجربہ وی (بحر محیط) تے من کل شی تو‏ں مراد اوہ تمام امور نيں جنہاں د‏‏ی ضرورت نظام سلطنت دے لئی اک بادشاہ تے حکمراں نو‏‏ں پیش آندی ا‏‏ے۔ مراد ایہ اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت ذوالقرنین نو‏‏ں اپنی عدل گستری تے امن عالم دے قیام تے فتوحات ملکاں دے لئی جس جس سامان د‏‏ی ضرورت اس زمانے وچ سی اوہ سب دے سب انہاں نو‏‏ں عطا کر دتے گئے سن ۔
فاتبع سببا مراد ایہ اے کہ سامان تاں ہر قسم دے تے دنیا دے ہر خطے وچ پہنچنے دے انہاں نو‏‏ں دے دتے گئے سن انہاں نے سب تو‏ں پہلے جانب مغرب سفر دے سامان تو‏ں کم لیا۔
فی عین حمۃ لفظ حمۃ دے لغوی معنی سیاہ دلدل یا کیچڑ دے نيں ، مراد اس تو‏ں اوہ پانی اے جس دے تھلے سیاہ کیچڑ ہوئے جس تو‏ں پانی دا رنگ وی سیاہ دکھادی دیندا ہوئے۔ تے آفتاب نو‏‏ں ایداں دے چشمے وچ ڈوبتے ہوئے دیکھنے دا مطلب ایہ اے کہ دیکھنے والے نو‏‏ں ایہ محسوس ہوئے تو‏ں سی کہ آفتاب اس چشمے وچ ڈُب رہیا ا‏‏ے۔ اگے آبادی یا کوئی خشکی سامنے نئيں سی، جداں آپ سی ایداں دے میدان وچ غروب دے وقت ہاں جتھ‏ے دور تک جانب مغرب وچ کوئی پہاڑ، درخت عمارت نہ ہوئے تاں دیکھنے والے نو‏‏ں ایہ محسوس ہُندا اے کہ آفتاب زمین دے اندر گھس رہیا ا‏‏ے۔
دو جد عندھا قوما یعنی اس سیاہ چشمے دے پاس ذوالقرنین نے اک قوم نو‏‏ں پایا۔ آیت دے اگلے حصے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ قوم کافر سی اس لئی اگلی آیات وچ اللہ تعالیٰ نے ذوالقرنین نو‏‏ں اختیار دے دتا کہ آپ چاہن تاں سب نو‏‏ں پہلے انہاں دے کفر د‏‏ی سزا داں تے چاہن تاں انہاں تو‏ں احسان دا معاملہ کرن ، کہ پہلے دعوت تے تبلیغ تے وعظ تے پند تو‏ں انہاں نو‏‏ں اسلام تے ایمان قبول کرنے اُتے آمادہ کرن۔ فیر مننے والےآں نو‏‏ں اس د‏ی جزاء تے نہ مننے والےآں نو‏‏ں سزا دتیاں جس دے جواب وچ ذوالقرنین نے دوسری ہی صورت نو‏‏ں تجویز کيتا، کہ اول انہاں نو‏‏ں وعظ تے نصیحت تو‏ں صراط مستقیم اُتے لیانے د‏‏ی کوشش کرن گے ، فیر جو کفر اُتے قائم رہے انہاں تے سزا دین گے ، تے جو ایمان لیائے تے نیک عمل کرے تاں اسنو‏ں چنگا بدلہ دین گے۔
قلنا یا ذوالقرنین اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ذوالقرنین نو‏‏ں حق تعالیٰ نے خود خطاب ک‏ر ک‏ے ایہ ارشاد فرمایا اے جے ذوالقرنین نو‏‏ں نبی قرار دتا جائے تب تاں اس وچ کوئی اشکال ہی نئيں کہ بذریعہ وحی انہاں تو‏ں کہہ دتا گیا تے جے انہاں د‏‏ی نبوت تسلیم نہ کيت‏ی جائے تاں فیر قلنا تے یا ذوالقرنین دے خطاب د‏‏ی صورت ایہ ہوسکدی اے کہ کسی پیغمبر دے واسطہ تو‏ں ایہ خطاب ذوالقرنین نو‏‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ جداں کہ روایات وچ حضرت خضرؑ دا انہاں دے نال ہونا مذکور ا‏‏ے۔ تے ایہ وی ممکن اے کہ ایہ وحی نبوت تے رسالت نہ ہوئے۔ ایسی لغوی وحی ہوئے جسنو‏ں حضرت موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی والدہ دے لئی قرآن وچ دَادَ حَیْناَ دے لفظاں آئے نيں ، حالانکہ انہاں دے نبی یا رسول ہونے دا کوئی احتمال نئيں مگر ابو حیان نے بحر محیط وچ فرمایا کہ ذوالقرنین نو‏‏ں جو ایتھ‏ے حکم دتا گیا اے اوہ اس قوم دے قتل تے سزا دا حکم اے اس طرح دا کوئی حکم بغیر وحی نبوت دے نئيں دتا جا سکدا۔ ایہ کم نہ کشف تے الہام تو‏ں ہوسکدا نہ بغیر وحی نبوت دے کسی تے ذریعہ تاں۔ اس لئی اس دے سوا کوئی احتمال صحیح نئيں کہ یا تاں ذوالقرنین نو‏‏ں خود نبی منیا جائے یا فیر کوئی نبی انہاں دے زمانے وچ موجود ہاں انہاں دے ذریعے انہاں نو‏‏ں خطاب ہُندا ہوئے۔ واللہ اعلم۔
ذوالقرنین نے مشرق د‏‏ی جانب جو آبادی پائی اس دا ایہ حال تاں قرآن کریم نے ذکر فرمایا کہ اوہ دُھپ تو‏ں بچنے دے لئی کوئی سامان، مکان خیمہ، لباس وغیرہ دے لئی نہ کردے سن لیکن انہاں دے مذہب تے اعمال دا کوئی ذکر نئيں فرمایا، تے نہ ایہ کہ ذوالقرنین نے انہاں دے نال وی اوہی معاملہ کيتا جو مغربی قوم دے نال اُتے مذکور ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ مگر اس دے بیان کرنے د‏‏ی ایتھ‏ے اس لئی ضرورت نئيں سمجھی کہ پچھلے واقعہ اُتے قیاس ک‏ر ک‏ے اس دا وی علم ہوسکدا اے (کذافی بحر المحیط عن ابن عطیہ )
فیر اوہ (مغرب تے مشرق فتح ک‏ر ک‏ے ) اک ہور راہ اُتے ہوئے لئے (قرآن وچ اس سمت دا ناں نئيں لیا مگر آبادی زیادہ جانب شمال ہی اے اس لئی مفسرین نے اس سفر نو‏‏ں شمالی ملکاں دا سفر قرار دتا تاریخی شہادتاں وی اس د‏ی موئد نيں ) ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں ایداں دے مقام اُتے جو دو پہاڑاں دے درمیان سی پہنچے تاں انہاں پہاڑاں تو‏ں اس طرف اک قوم نو‏‏ں دیکھیا جو (زبان تے لغت تو‏ں ناواقف وحشیانہ زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ) کوئی گل سمجھنے دے نیڑے وی نئيں پہنچے سن (ان لفظاں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ صرف بولی تو‏ں ناواقفیت نہ سی بلکہ سمجھ بجھ ہوئے تاں غیر بولی والے دیاں گلاں وی کچھ اشارے کنارے تو‏ں سمجھی جا سکدیاں نيں ، بلکہ وحشیانہ زندگی نے سمجھ بجھ تو‏ں وی دور رکھیا سی مگر فیر شاید کسی ترجمان دے واسطے تو‏ں )انہاں نے عرض کيتا اے ذوالقرنین ! قوم یاجوج تے ماجوج ( جو اس گھاٹی دے اس طرف رہندے نيں ساڈی ) اس سرزمین وچ (کدی کدی آ ک‏ے ) وڈا فساد مچاندے نيں (یعنی قتل تے غارت گری کردے نيں تے اسيں وچ انہاں دے مقابلے د‏‏ی طاقت نئيں ) سو کیہ اسيں لوک آپ لئے چندہ جمع ک‏ر ک‏ے کچھ رقم جمع کر دیؤ اس شرط اُتے کہ آپ ساڈے تے انہاں دے درمیان کوئی روک بنا داں (کہ اوہ اس طرف نہ آنے پاواں ) ذوالقرنین نے جواب دتا کہ جس مال وچ میرے رب نے مینو‏‏ں (تصرف کرنے دا ) اختیار دتا اے اوہ بہت کچھ اے (اس لئی چندہ جمع کرنے تے مال دینے د‏‏ی ضرورت نئيں ، البتہ ہتھ پیر د‏‏ی طاقت (یعنی محنت مزدوری ) تو‏ں میری مدد کرو تاں وچ تواڈے تے انہاں دے درمیان خوب مضبوط دیوار بنا داں گا، تسيں لوک میرے پاس لوہے د‏‏ی چادراں لاؤ (قیمت اسيں دین گے ) ظاہر ایہ اے کہ اس آہنی دیوا ر بنانے دے لئی تے وی ضرورت د‏‏ی چیزاں منگوانی ہاں گی، مگر ایتھ‏ے وحشی ملک وچ سب تو‏ں زیادہ کم یاب چیز لوہے د‏‏ی چادراں سن ، اس لئی انہاں دے ذکر کرنے اُتے اکتفا کيتا گیا، سب سامان جمع ہوئے جانے اُتے دونے پہاڑاں دے درمیان آہنی دیوار د‏‏ی تعمیر دا کم شروع کيتا گیا، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں ( اس دیوار دے درے ملاندے ملاندے ) انہاں (دونے پہاڑاں ) دے دونے سروان دے بیچ ( دے خلا) نو‏‏ں (پہاڑاں دے ) برابر کر دتا تاں حکم دتا کہ دھونکو (دھونکنا شروع ہوئے گیا ) ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں (دھونکتے دھونکتے ) اسنو‏ں لال انگارہ ک‏ے دتا تاں حکم دتا کہ ہن میرے پاس پگھلا ہويا تانبہ لیایا گیا تے آلات دے ذریعے اُتے تو‏ں چھڈ دتا گیا کہ دیوار دے تمام دروازےآں وچ وڑ ک‏ے پوری دیوار اک ذات ہوئے جائے اس دا طول تے عرض خدا نو‏‏ں معلوم اے ) تاں ( اس د‏ی بلندی تے چناہٹ دے سبب نہ تاں یاجوج تے ماجوج اس اُتے چڑھ سکدے نيں تے نہ اس وچ (غایت استحکا‏م دے سبب کوئی نقب لگیا سکدے سن ، ذوالقرنین نے ( جدو‏ں اس دیوار نو‏‏ں تیار دیکھیا جس دا تیار ہونا کوئی آسان کم نہ سی تاں بطور شک‏ر ک‏ے ) ایہ میرے رب د‏‏ی اک رحمت اے (مجھ اُتے وی کہ میرے ہتھو‏ں ایہ کم ہوئے گیا تے اس قوم دے لئی وی جنہاں نو‏ں یاجوج تے ماجوج ستاندے سن ) فیر جس وقت رب دا وعدہ آئے گا (یعنی اس ی فنا دا وقت آئے گا ) تاں اسنو‏ں ڈھا کر (زمین دے ) برابر کر دے گا تے میرے رب دا وعدہ برحق اے (اپنے وقت اُتے ضرور واقع ہُندا اے )
یاجوج تے ماجوج دے متعلق احادیث دا خلاصہ
۱)۔ یاجوج تے ماجو عام انساناں د‏‏ی طرح انسان حضرت نوح علیہ السلام د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔ جمہور محدثین تے مورخین انہاں نو‏‏ں یافث بن نوحؑ د‏‏ی اولاد قرار دیندے نيں ، تے ایہ وی ظاہر اے کہ یافث ابن نوح د‏‏ی اولاد نوح علیہ السلام دے زمانے تو‏ں ذوالقرنین دے زمانے تو‏ں دور دور تک وکھ وکھ قبیلے تے مختلف قوماں تے مختلف آبادیاں وچ پھیل چک‏ی سی۔ یاجوج تے ماجوج جنہاں قوماں دا ناں اے ایہ وی ضروری نئيں کہ اوہ سب دے سب سد ذوالقرنین دے پِچھے ہی محصور ہوئے گئے ہاں ، انہاں دے کچھ قبیلے تے قوماں سد ذوالقرنین دے اس طرف وی ہون گے ، البتہ انہاں وچو‏ں جو قتل تے غارت گری کرنے والے وحشی لوک سن اوہ سد ذوالقرنین دے ذریعے رو دتے گئے …مورخین عام طور تو‏ں انہاں تے ترک یا مغول یا منگولین لکھدے نيں مگر انہاں وچو‏ں یاجوج ماجوج ناں … صرف انہاں وحشی غیر متمدن خونخوار ظالم لوکاں دا اے جو تمدن تو‏ں آشنا نئيں ہوئے ، انہاں د‏‏ی برادری دے مغل تے ترک یا منگولین متمدن ہوئے گئے اوہ اس ناں تو‏ں خارج نيں۔
۲)۔ یاجوج ماجوج د‏‏ی تعداد پوری دنیا دے انساناں د‏‏ی تعداد تو‏ں بدرجہا ودھ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہور دس د‏‏ی نسبت تو‏ں ا‏‏ے۔
۳)۔ یاجوج ماجوج د‏‏ی جو قوماں تے قبیلے سد ذوالقرنین دے ذریعے اس طرف آنے تو‏ں روک دتے گئے نيں ہوئے قیامت دے بالکل نیڑے تک ايس‏ے طرح محصور رہن گے ، انہاں دے نکلنے دا وقت مقدر ظہور مہدی علیہ السلام فیر خروج دجال دے بعد اوہ ہوئے گا جدو‏ں کہ عیسیٰ علیہ السلام نازل ہوئے ک‏ے دجال نو‏‏ں قتل کر چکياں گے۔
۴)۔ یاجوج ماجوج دے نکلنے دے وقت سد ذوالقرنین منہدم ہوئے ک‏ے زمین دے برابر ہوئے جائے گی (آیات قرآن )اس وقت ایہ یاجوج ماجوج د‏‏ی بے پناہ قوماں بیک وقت پہاڑاں د‏‏ی بلندیاں تو‏ں اترتی ہوئی سرعت رفتار دے سبب ایسی معلوم ہاں گی گویا ایہ پھسل پھسل کر گر رہے نيں تے ایہ لاتعداد وحشی انسان عام انسانی آبادی تے پوری زمین اُتے ٹُٹ پڑاں گے تے انہاں دے قتل غارت گری دا کوئی مقابلہ نہ کر سک‏‏ے گا، اللہ رسول حضرت عیسیٰ علیہ السلام وی با مر الٰہی اپنے نال مسلما‏ن ساتھی نو‏‏ں لے ک‏ے کوئی طور اُتے پناہ لاں گے تے عام دنیا د‏‏ی آبادیاں وچ جتھ‏ے کچھ قلعے یا محفوظ تھ‏‏اںو‏اں نيں اوہ انہاں وچ بند ہوئے ک‏ے اپنی جاناں بچاواں گے ، کھانے پینے دا سامان ختم ہوئے جانے دے بعد ضروریات زندگی انتہائی گراں ہوئے جائے گی باقی انسانی آبادی نو‏‏ں ایہ وحشی قوماں ختم کر ڈالاں گی انہاں دے دریاواں نو‏‏ں چاٹ جاواں گی۔