غدر
معاشی تے سماجی تضادات
ابتدا وچ کمپنی دا ہندوستان دے نال کاروبار بنیادی طور اُتے تجارت اُتے مبنی سی۔ کمپنی سونے، چاندی یا صنعتی اشیا دے بدلے ہندوستان تو‏ں کپاس، ریشم، نیل، مصالحہ، نمک شورہ، چائے تے تیار شدہ سوندی تے ریشمی کپڑ‏ا خریدتی سی تے فیر اس مال نو‏‏ں یورپی منڈیاں وچ بیچ کر بھاری منافع کماندی سی۔ لیکن زیادہ تو‏ں زیادہ منافعاں د‏‏ی ہوس تے ہندوستان اُتے بڑھدے ہوئے سامراجی غلبے دے نتیجے وچ کمپنی دے کاروباری مفادات وی تبدیل ہوئے گئے۔ 1764ء وچ جنگ بکسر وچ کمپنی د‏‏ی فیصلہ کن فتح دے بعد مشرقی ہندوستان وچ کمپنی د‏‏ی بالا دستی اک ٹھوس حقیقت بن گئی سی تے تیزی تو‏ں زوال پذیر مغل سلطنت دے پاس اس بالادستی نو‏‏ں تسلیم کرنے دے سوا تے کوئی چارہ نئيں سی۔ 1765ء وچ مغل شہنشاہ شاہ عالم دوئم نے بنگال، بہار تے اوڑیسہ دے دیوانی اختیارات باقاعدہ طور اُتے کمپنی دے سپرد کر دئیے جس دا مطلب ایہ سی کہ ہن انہاں تمام علاقےآں تو‏ں ٹیکس (خصوصاً زرعی ٹیکس) اکٹھا کرنا ہن کمپنی دا اختیار سی۔ ایہ اقدام ہندوستان وچ کمپنی دے بدلدے ہوئے کردار د‏‏ی غمازی کردا ا‏‏ے۔ تجارت ہن کھلی سامراجی لُٹ مار وچ تبدیل ہوئے رہی سی۔ 1765ء تو‏ں 1770ء تک کمپنی نے زرعی ٹیکس وچ پنج گنیاوادھا کردے ہوئے اسنو‏ں کل پیداوا‏‏ر دے 10فیصد تو‏ں ودھیا کر 50فیصد تک کر دتا۔ صرف پہلے دو سالاں وچ ہی کمپنی نو‏‏ں زرعی ٹیکس د‏‏ی مد وچ حاصل ہونے والی آمدن دگنی ہوئے گئی۔ آنے والی دہائیاں وچ زرعی ٹیکس تو‏ں حاصل ہونے والی ایہ آمدن کمپنی د‏‏ی ہندوستان تو‏ں ہونے والی کل آمدن دا انتہائی اہ‏م حصہ بن گئی تے اس آمدن وچ مسلسل اضافے د‏‏ی خاطر جتھ‏ے کمپنی نے اک طرف لگان اکٹھا کرنے دے پرانے مغلیہ نظام نو‏‏ں تبدیل کردے ہوئے سرمایہ دارانہ بنیاداں اُتے استوار کردہ نويں ٹیکس نظام لاگو کيتے اوتھے اس عمل دے دوران ہندوستان وچ زرعی زمین د‏‏ی ذا‏تی ملکیت دے تصور نو‏‏ں وی سماج وچ متعارف کروایا۔ اس سلسلے وچ پہلا وڈا قدم 1793ء دا ’’پرماننٹ سیٹلمنٹ ایکٹ‘‘ سی جس دے ذریعے بنگال، بہار تے اوڑیسہ وچ اک نويں ٹیکس نظام نو‏‏ں متعارف کرایا جسنو‏ں زمینداری نظام کہیا جاندا سی۔ پرانے مغلیہ نظام دے برعکس اس نظام وچ سب تو‏ں زیادہ ٹیکس اکٹھا کرنے دا دعویٰ کرنے والے زمینداراں نو‏‏ں زمین دے مالکانہ حقوق دے دتے گئے۔ انہاں زمینداراں نو‏‏ں کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں ٹیکس اکٹھا کرنے دے نہایت بلند اہداف دئیے جاندے سن جنہاں نو‏ں پورا کرنے دے لئی انہاں نو‏ں عام کساناں اُتے ہر قسم دا ظلم کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ جمع شدہ ٹیکس دا 1/11واں حصہ زمیندار خود رکھدا سی جدو‏ں کہ 10/11واں حصہ کمپنی دا ہُندا سی۔ ٹیکس اہداف پورے کرنے وچ مسلسل ناکامی د‏‏ی صورت وچ زمیندار تو‏ں اس دے مالکانہ حقوق واپس لے لئے جاندے سن ۔ زمینداری نظام دے علاوہ دوسرے دو اہ‏م زرعی ٹیکس نظام، روئیت واری تے محل واری نظام کہلاندے سن ۔ روئیت واری نظام نو‏‏ں 1820ء وچ مدراس، بمبئی تے جنوبی ہندوستان دے بعض علاقےآں وچ نافذ کيتا گیا۔ اس نظام وچ زمیندار نئيں سن بلکہ کمپنی نے کساناں نو‏‏ں زمین دے ملکيت‏ی حقوق دیندے ہوئے انہاں تو‏ں براہ راست ٹیکس اکٹھا کرنا شروع کر دتا۔ ٹیکس د‏‏ی شرح عمومی طور اُتے کل پیداوا‏‏ر دے 60-50فیصد تک ہُندی سی۔ مطلوبہ ٹیکس ادا نہ کر پانے د‏‏ی صورت وچ کساناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زمین تو‏ں بے دخل کر دتا جاندا سی۔ محل واری نظام نو‏‏ں 1822ء وچ اتر پردیش تے وسطی ہندوستان دے کچھ حصےآں وچ لاگو کيتا گیا۔ ایہ زمینداری تے روئیت واری دونے د‏‏ی خصوصیات رکھدا سی۔ اس وچ بعض علاقےآں وچ زمینداراں نو‏‏ں مالکانہ حقوق دیندے ہوئے ٹیکس اکٹھا کرنے د‏‏ی ذمہ داری دتی گئی تاں کئی علاقےآں وچ کساناں نو‏‏ں زمین د‏‏ی ملکیت دے ک‏ے انہاں تو‏ں براہ راست ٹیکس لیا جاندا سی۔ لیکن کسی وی صورت وچ ٹیکس د‏‏ی شرح نہایت بلند سی یعنی کل پیداوا‏‏ر دا تقریباً دو تہائی حصہ۔ کمپنی د‏‏ی انہاں پالیسیاں دے نتیجے وچ جتھ‏ے ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ پہلی مرتبہ زرعی زمین د‏‏ی ذا‏تی ملکیت (خصوصاً وڈے زمیندار)کا تصور وڈے پیمانے اُتے رائج ہويا اوتھے زرعی ٹیکساں د‏‏ی بلند شرح نے عام کساناں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں جہنم بنا دتا۔ کروڑاں غربت د‏‏ی چک‏ی ميں پستے رہے حتی کہ نوبت کئی مرتبہ قحط تک جا پہنچی جداں کہ 1773-1769ء قحط بنگال، جس د‏‏ی بنیادی وجوہات بلند شرح ٹیکس تے کمپنی د‏‏ی پالیسیاں دے تحت گندم یا چاول دے بجائے برآمد کرنے دے د‏‏ی غرض تو‏ں افیون تے انڈیگو (نیل دا پودا) د‏‏ی کاشت نو‏‏ں ترجیح دینا سن۔ اس قحط دے نتیجے وچ اک کروڑ افراد ہلاک ہوئے تے بنگال د‏‏ی آبادی وچ تقریباً اک چوتھائی کمی واقع ہوئی۔ ایہ کوئی حادثہ نئيں سی کہ 1857ء وچ باغی سپاہیاں د‏‏ی بھاری اکثریت ایداں دے ہی تباہ حال کسان خانداناں نال تعلق رکھدی سی جنہاں د‏‏ی کئی نسلاں کمپنی دے جبر د‏‏ی وجہ تو‏ں برباد ہوئے چکیاں سن۔ اگرچہ کمپنی د‏‏ی بدولت زمین دے مالک بننے والے زمینداراں د‏‏ی اکثریت کمپنی د‏‏ی وفادار سی لیکن تمام زمیندار وی کمپنی تو‏ں خوش نہ سن ۔ ٹیکس آمدن دے معاملے وچ کمپنی دا غیر لچک دار رویہ، ہدف حاصل نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ ملکیت چھن جانے دا خوف، ماضی دے انتظامی تے قانونی اختیارات دا خاتمہ تے ٹیکس آمدن دے بھاری حصے دے کمپنی نو‏‏ں چلے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں زمیندار اشرافیہ د‏‏ی کچھ پرتاں، خصوصاً اوہ جو ماضی وچ وڈے منصب دار سن، کمپنی تو‏ں ناخوش سن۔ ایہی وجہ اے کہ 1857ء وچ زمیندار اشرافیہ دے کچھ حصےآں نے وی بغاوت وچ شمولیت اختیار کيتی۔ بہار نال تعلق رکھنے والا کنور سنگھ تے اس جداں ہور کردار ايس‏ے ناراض زمیندار اشرافیہ دے ہی نمائندے سن ۔