cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
افتخار حسین ممدوٹ
افتخار حسین ممدوٹ (1906 - 1969) اک پاکستانی سیاستدان سی ۔ اوہ پاکستانی پنجاب دا پہلا وزیر اعلا سی ۔ ایس توں علاوہ سندھ دا گورنر وی رہیا ۔ افتخار حسین 1906 وچ لہور وچ جمیا۔ اوہدا پیو سر شاہنواز خان ممدوٹ چڑھدے پنجاب دا اک وڈا زمیندار سی۔ گورنمنٹ کالج لہور توں پڑھیا تے فیر ریاست جیدرآباد وچ پلس دی نوکری کرلی۔ پر ایہ نوکری مزاج نوں ناں پھبی تے چھڈ دتی۔ اپنے پیو دے پچھے ٹردیاں ہویاں اوہ سیاست وچ آیا تے 1942 وچ پنجاب مسلم لیگ دا آگو بن گیا۔ فروری 1946 دیاں چوناں وچ مسلم لیگ پنجاب وچ 79 سیٹاں جتدی اے۔ اوہ 15 اگست 1947 توں لے کے 6 نومبر 1948 تک تے فیر 15 نومبر 1948 توں 25 جنوری 1949 تک پنجاب دا وزیراعلا رہیا۔ اوہ پاکستان دی قنون ساز اسمبلی دا ممبر تے 1954 توں 1955 تک صوبا سندھ دا گورنر وی رہیا ۔ 1956 وچ اوہ ریپبلکن پارٹی وچ چلا گیا۔ ایوب خان دے مارشل لا وچ اوہدی سیاست تے روک لادتی گئی ۔ اوہ 16 اکتوبر 1969 نوں مرگیا ۔
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی پنجاب دے وزیر اعلا
کیتھرین بلوجٹ
کیتھرین بلوجٹ پہلی عورت سی جینے کیمبرج یونیورسٹی چوں فزکس چ پی ایچ ڈی دی ڈگری لئی سی۔ اونے انج دا شیشہ ایجاد کیتا جیڑا زیادہ روشنی واپس نئی سٹدا۔ اوہ 10 جنوری 1898 نوں شنیکٹیڈی، نیو یارک، امریکہ چ جمیا۔ اوہ نیو یارک شہر چ پڑدی رئی سی۔ ماسٹرز دی ڈگری لین توں بعد اوہ جنرل الیکٹرک چ کم کرن لگ گئی۔ اونے اوتھے اے شیشہ ایجاد کیتا۔ اوہ 12 اکتوبر 1979 نوں نیو یارک چ مر گئی سی۔
الحیرہ
الحیرہ آرامی بولی دا لفظ اے جو سریانی بولی دے حِرْتا تے عبرانی بولی دے لفظ حَاصِر تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ اِس دے لغوی معنی کیمپ، بیرک یا چھاونی دے نيں۔ مگر ایہ ناں اِسم معرفہ د‏‏ی صورت وچ تبدیل ہو گیا تے اِس دا اطلاق لخمی سرداراں دے مستقل کیمپاں اُتے ہونے ہونے لگیا جو فارس دے شہنشاہاں دے ماتحت سن ۔ ایہ کیمپس بعد ازاں اک مستقل شہر د‏‏ی صورت اِختیار کے گئے۔
عرباں دا خیال اے کہ الحیرہ د‏‏ی بنیاد بخت نصر دے عہد وچ رکھی گئی سی مگر اِس دا صحیح تعین حالے تک نئيں ہو سکیتا، جے ایہ خیال درست وی ہو تاں بخت نصر دا زمانہ چھیويں تے پنجويں صدی پہلے مسیح دا اے تے عرب جنوبی علاقےآں تو‏ں نويں صدی پہلے مسیح وچ ہی میسوپوٹیمیا د‏‏ی جانب ہجرت کرکے منتقل ہو رہے سن ۔ لہٰذا ایہ خیال درست معلوم نئيں ہُندا۔ الحیرہ دے مسیحی اُسقفاں دا ذکر کلیسائے مشرق د‏‏ی اُنہاں مجالس دے ضمن وچ وی آیا اے جو پنجويں صدی عیسوی وچ منعقد ہوئیاں سن۔ ہن ایہ ذکر صرف تاریخِ کتباں وچ ہی ملدا ا‏‏ے۔
محلِ وقوع
الحیرہ دا محل وقوع بہت مناسبِ حال تے موزاں مقام اُتے سی کیونکہ نجف الاشرف تے دریائے فرات دے درمیانی علاقے وچ بہت ساریاں نہراں اک دوسرے نو‏‏ں قطع کیتا کردیاں سن تے خاص ایہ علاقہ اناج د‏‏ی پیداوار تے کھجور دے باغات د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی ۔ الحیرہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا وی صحت بخش ہونے دے باعث مشہور سی۔ الحیرہ د‏‏ی صحت بخش آب و ہو‏‏ا دے متعلق عرب شاعر نابغہ دا قول اے کہ:
" الحیرہ وچ اک دن علاج دے اک سال دے مقابلے وچ بہتر ا‏‏ے۔ "
لخمی بادشاہاں دے عہد وچ اِس شہر نو‏‏ں خاصا ترقی ملد‏ی رہی۔ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام وچ اِس دے صحیح محلِ وقوع دا تعین ایويں لکھیا گیا اے کہ : ایہ کوفہ تو‏ں مغرب وچ تیل عربی میل دے فاصلے اُتے نجف الاشرف یعنی مشہد امیر المومنین حضرت علی رضی اللہ عنہ تو‏ں جنوب مشرق د‏‏ی جانب گھوڑے د‏‏ی سواری دے ذریعے اک گھینٹے د‏‏ی مسافت اُتے نجف الاشرف د‏‏ی جھیل دے کنارے تے صحرا دے نزدیک واقع سی ۔ ایہ جھیل اَب بالکل خشک و ناپید ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ موجودہ دَور وچ الحیرہ صرف کھنڈر د‏‏ی صورت وچ باقی رہ گیا اے تے اِس شہر دا تعین ایويں کیتا جاسکدا اے کہ موجودہ کوفہ تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ دریائے فرات دے مغربی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔
محلات، قلعے، مصنوعات تے فنِ کتابت و شعرا
الحیرہ دے قریب بوہت سارے قلعے تے محلات واقع سن جنہاں وچ قصر اَبیض جو اک ایرانی شہنشاہ نے بنوایا سی، ابن بُکَیلہ دا قلعہ تے کلب دا عَیسُون دا قصر شامل سن ۔ شہر د‏‏ی مصنوعات وچ الحیرہ دے زیتون دا ذکرآندا اے جس دا ذکر قدیم عربی شعرا اِمراءُ القَیس تے نابغہ نے کیتا ا‏‏ے۔ ایہ شہر تمدن دے اک خاص مقام نو‏‏ں پہنچ چکيا سی کہ عرب وچ اُس وقت فنِ کتابت جو قبائل عرب وچ اک ناپید تے نایاب فن سی، اُس تو‏ں وی الحیرہ دے باشندے واقف ہوچکے سن تے عرب روایات دے مطابق ایتھے تو‏ں بولی تے فنِ کتابت تمام جزیرہ عرب وچ پھیلا۔
الحیرہ وچ جو عرب شاعر پیدا ہوئے اوہ ایہ نيں:
النابغۃ الذیبانی جسنو‏ں نابغہ وی کہیا جاندا اے، اِس دا اصل ناں زِیاد ابن معاویہ سی ۔ 535ء وچ الحیرہ وچ پیدا ہويا تے 604ء وچ فوت ہويا۔ پہلے از اسلام ایہ عرباں دا وڈا شاعر ہويا ا‏‏ے۔ نابغہ عربی بولی وچ ذہین یا عبقری نو‏‏ں کہندے نيں۔ نابغہ دا قبیلہ بنو الذیبان مکہ مکرمہ دے قریبی علاقے تو‏ں تعلق رکھدا سی مگر خود نابغہ الحیرہ دے شاہی درباراں تو‏ں منسلک رہیا۔ نابغہ د‏‏ی پیدائش المنذر سوم ابن النعمان دے عہدِ حکومت وچ ہوئی سی تے المنذر سوم دے اواخر عہد تک نابغہ عہدِ شباب وچ قدم رکھ چکيا سی ۔ 554ء وچ المنذر سوم دے بعد 562ء تک نابغہ بدستور الحیرہ دے شاہی دربار تو‏ں وابستہ رہیا۔ حتیٰ کہ عمر سوم ابن المنذر سوم دا زمانہ وی دیکھیا۔ کچھ عرصہ اُس نے بنو غسان دے علاقہ وچ گزاریا تے النعمان سوم دے عہدِ حکومت (النعمان دا عہدِ حکومت 580ء تو‏ں 602ء تک دا اے ) وچ دوبارہ اوہ الحیرہ وچ آ گیا اوراَیاس ابن کبیسہ دے عہدِ حکومت دے دوسرے سال یعنی 604ء وچ اُس نے غالباً الحیرہ وچ ہی وفات پائی۔
لقیت ابن یَعمُر العیاضی : اِس شاعر دے معتعلق زیادہ معلومات فراہ‏م نئيں ہوسکن مگر اِس د‏‏ی زندگی وی الحیرہ وچ ہی گزری۔
عُدَی بن زید العبدی : اِس شاعر دے متعلق معلومات فراہ‏م نئيں ہوئیاں مگر اِس د‏‏ی زندگی وی الحیرہ وچ ہی گزری۔
علقمہ ابن عبد ۃ جسنو‏ں علقمۃ الفحل وی کہیا جاندا اے اوہ وی الحیرہ وچ غالباً چھیويں صدی عیسوی دے دوسرے نصفِ اول وچ ایتھے پیدا ہويا۔ علقمہ دے دیوان تے قصیدےآں نو‏‏ں الاصمعی نے مدون کیتا سی ۔ علقمہ د‏‏ی وفات وی الحیرہ وچ ہی ہوئی۔
طرفہ بن العبد بن سفيان بن سعد أبو عمرو البكري الوائلي :
عمرو بن کلثوم :
عمرو بنو تغلب دا سردار سی ۔ الحیرہ وچ پیدا ہويا تے 584ء وچ فوت ہويا۔ اِس د‏‏ی شعری نظم سبع معلقات وچ شامل ا‏‏ے۔ عمرو دا زمانہ عروج الحیرہ دے بادشاہ عمرو بن المنذر دا عہدِ حکومت سی ۔
لخمیاں دے عہدِ حکومت وچ بحیثیتِ دار الحکومت
عرب دے جنوبی علاقےآں تو‏ں ہجرت کرکے آنے والے باشندےآں وچ یمن دے بنو لخم وی شامل سن جو بعد ازاں ایتھ‏ے دے حاکم ہوئے۔ 268ء وچ عمر بن عدی بن نصر ابن ربیعہ ابن نمرہ ابن لخم نے سلطنتِ الحیرہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ پہلا بادشاہ اے جس نے الحیرہ نو‏‏ں اپنا دار السلطنت بنایا تے عمر بن عدی نو‏‏ں ہی اہل عراق تاریخ وچ اپنا پہلا بادشاہ لکھدے نيں۔ عمر بن عدی د‏‏ی ماں جزیمۃ الابرش د‏‏ی بہن سی۔ عمر بن عدی نو‏‏ں بعض مورخین فقط عمر بن عدی آل بنو نصر لکھ دتا کردے نيں کیونکہ نصر اُس دا دادا سی ۔ لخمی سلطنت دے قریباً 19 بادشاہاں نے الحیرہ نو‏‏ں اپنا دار السلطنت بنائے رکھیا۔ 268ء تو‏ں 602ء تک ایہ شہر اپنی ترقی و عروج اُتے پہنچ چکيا سی تے تمدنی شہراں وچ شمار کیتا جاندا سی ۔ مغربی مورخین دے مطابق عمر بن عدی الحیرہ وچ پہلا بادشاہ اے جس نے دین مسیحیت قبول کیتا۔
الحیرہ ساسانیاں دے عہدِ حکومت وچ
الحیرہ دے بادشاہاں نو‏‏ں پہلی مرتبہ ایرانی شہنشاہ شاپور دوم نے تسلیم کیتا جس دا دَورِ حکومت 337ء تو‏ں 358ء تک دا ا‏‏ے۔ 325ء وچ ایرانی رومی جنگاں دے سلسلے وچ ایرانی شہنشاہ شاپور دوم رومی شہنشاہ قسطنطین دوم تو‏ں محاذ آرائی دے لئی عرب علاقےآں اُتے حملہ آور ہويا۔ اِسی مہم وچ شاہور دوم عراق وچ داخل ہُندا ہويا سلطنتِ الحیرہ دے قریب 60 ہزار افواج دے ہمراہ پہنچ گیا۔ اُس وقت الحیرہ وچ اِمراءُ القَیس دوم بادشاہ سی ۔ اِمراءُ القَیس نے شہر دا دفاع کرنا چاہیا مگر شاپور دوم نے الحیرہ نو‏‏ں بزورِ جبر کھو کے اپنا تسلط قائم کیتا۔ شاہور دوم نے عرب سلطنتاں وچ فارسی تسلط قائم کرنے دے لئی جبر تو‏ں کم لیا تے اوہ مخالفین دے شانے (کندھے) رسی دے ذریعہ اُکھڑوا دتا کردا سی جس تو‏ں عرباں نے اُسنو‏‏ں ذوالاکتاف یعنی شانے اکھڑوانے والا کہنا شروع کے دتا سی ۔
شاپور دے الحیرہ اُتے قبضے دے دوران اِمراءُ القَیس بھج کے بحرین چلا گیا جتھ‏ے اوہ عرب سلطنتاں نو‏‏ں مستحکم و منظم کرنے دا خواب دیکھنے لگیا، اِس سلسلے وچ اُس نے رومی بازنطینی شہنشاہ قسطنطین دوم تو‏ں وی مدد لینے د‏‏ی خاطر شام وی گیا مگر قسطنطین دوم کدی اِس خیال نو‏‏ں پورا کرنے وچ اِمراءُ القَیس د‏‏ی مدد نہ کرسکیتا حتیٰ کہ اِمراءُ القَیس بحرین وچ ایہی آرزو لئی فوت ہويا۔ اِمراءُ القَیس نو‏‏ں شام دے صحرا وچ بمقام النِمرہ وچ دفن کیتا گیا۔ اوہ نجران تک دے عرب علاقےآں دا بادشاہ ہونے دا دعویٰ کیتا کردا سی جس دا تذکرہ اُس دے قبر اُتے نصب کتبے وچ لکھیا ہويا ملیا ا‏‏ے۔
پنجويں صدی عیسوی دے وسط تو‏ں کچھ عرصہ پہلے تو‏ں ہی ساسانیاں دے الحیرہ دے بادشاہاں دے نال کافی خوشگوار تعلقات اُستوار ہوچکے سن ۔ اِس د‏‏ی اک مثال ایہ اے کہ ساسانی شہنشاہ یزدگرد دوم نے اپنے بیٹے بہرام گور نو‏‏ں تعلیم دے واسطے الحیرہ دے بادشاہ المنذر اول دے دربار بھیجیا سی جتھ‏ے اوہ تعلیم و شاہی آداب حاصل کردا رہیا۔ 420ء وچ ساسانی شہنشاہ یزدگرد دوم دے قتل دے بعد بہرام گور د‏‏ی تخت تک رسائی وچ وی الحیرہ دے المنذر اول دا ہتھ سی ۔
ساسانیاں نے الحیرہ تو‏ں سیاسی و فوجی اتفاق و اِتحاد وی ک‏ر ليا سی جس د‏‏ی مثال 531ء وچ ملد‏ی اے جدو‏ں المنذر سوم بن النعمان نے ساسانی جرنیل آزارتس دے ہمراہ رومی بازنطینی جرنیل بیلیساریوس نو‏‏ں بمقام الرقہ شام وچ 19 اپریل 531ء نو‏‏ں شکست دتی۔ ایہ جنگ کالینیکوم دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
527ء وچ الحیرہ نے بنو غسان د‏‏ی مسیحی مملکت دے قیام د‏‏ی بھرپور مخالفت کيتی سی، چونکہ بنو غسان د‏‏ی مسیحی مملکت دے قیام نو‏‏ں رومی بازنطینی سلطنت تے شام دے عرب قبیلےآں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ چونکہ ابتدا تو‏ں ہی الحیرہ دے آل نصر نے بنو غسان د‏‏ی مخالفت کيتی سی اِس لئی کئی سالاں تک دونے سلطنتاں دے مابین اختلاف و کشمکش جاری رہیا۔
602ء وچ ساسانی شہنشاہ کسریٰ خسرو پرویز نے النعمان سوم د‏‏ی بیٹی نال شادی کرنا چاہی سی جس تو‏ں النعمان سوم نے اِنکار کیتا تے کسریٰ خسرو پرویز نے الحیرہ اُتے فوجی دستے بھیجے تے النعمان سوم نو‏‏ں معزول کے دتا تے قتل کرا دِیا سلطنت الحیرہ نو‏‏ں ساسانی سلطنت وچ ضم کے دتا گیا۔ الحیرہ دا شاہی خاندان نظر بند کے دتا گیا۔ کسریٰ دے اِس اقدام تو‏ں سلطنت الحیرہ دا شاہی وقار خاک وچ مل گیا تے پچھلے چار سو سال دا شاہانہ وقار و رُعب ختم ہو ک‏‏‏ے دہ گیا۔ ساسانیاں دے قبضے دے بعد ایتھ‏ے ساسانی گورنر مقرر کیتا جاندا سی ۔ الحیرہ دا بادشاہ اُس ساسانی گورنر دے ماتحت ہُندا سی ۔ اِس طرح الحیری بادشاہ براہِ راست ساسانی باجگزار بن چکے سن ۔
النعمان سوم د‏‏ی موت دے بعد 602ء وچ ایرانی ساسانی شہنشاہاں نے اپنی بے تدبیری تو‏ں لخمی بادشاہاں دا نظام ختم کرکے ساسانی حکا‏م مقرر کرنے د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تاں عرب سرداراں نو‏‏ں اُنہاں دے ماتحت بنا دتا۔ قریب 28، 29 سال تک ایہی کیفیت و صورت حال رہی حتیٰ کہ مئی 633ء وچ حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہ اسلامی لشکر لے ک‏ے پہنچ گئے۔
الحیرہ دا زوال تے دورِ حاضر وچ
ساسانیاں نے سخت روش اپنا‏تے ہوئے لخمی بادشاہاں نو‏‏ں اپنے ماتحت کرکے اوتھ‏ے دا سیاسی نظام ابتر کے دتا سی، علاوہ ازاں ساسانی حکا‏م یعنی گورنراں نے ہمیشہ فارسی عادات نو‏‏ں اپنائے رکھیا جس تو‏ں اِس شہر دا تمدن بالکل ختم ہو ک‏‏‏ے رہ گیا تے فارس د‏‏ی جھلک اِس شہر وچ نمایاں ہونے لگی۔ مئی 633ء وچ حضرت خالد بن ولید رضی اللہ نے اِس شہر نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تاں ایہ اسلامی مملکت وچ شامل ہويا۔ بعد ازاں اِس د‏‏ی اہمیت ختم ہو گئی اگرچہ اک عرصے تک ایہ شہر موجود تاں رہیا مگر اِس دا ذکر کدرے کدرے ملدا ا‏‏ے۔
عباسیاں نے اِس مقام نو‏‏ں اپنی سکونت دے واسطے پسند نئيں کیتا تے کوفہ نو‏‏ں روزِ افزاں ترقی نے اِس شہر نو‏‏ں رفتہ رفتہ پسِ پشت ڈال دتا۔ خلیفہ عباسی ہارون الرشید چند روز دے لئی الحیرہ وچ مقیم رہیا، ایتھ‏ے عمارات تعمیر کروائاں مگر خلیفہ دے اِس اقدام تو‏ں اہل کوفہ د‏‏ی ناراضی آڑے آئی تاں خلیفہ شہر د‏‏ی اقامت چھڈ گیا۔ خلیفہ عباسی المقتدر باللہ دے عہدِ وچ بدویاں دے حملے تو‏ں عراق دے دوسرے مقامات د‏‏ی طرح الحیرہ نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا، ایتھ‏ے تک کہ عباسی حکومت نو‏‏ں اوتھ‏ے فوج دا اک وڈا دستہ بھیجنا پيا۔
دسیاں صدی عیسوی دے نصفِ آخر تک ایہ شہر بہت وسعت دے نال موجود سی مگر آبادی بہت کم سی۔ پورے ضلع دے زوال و اِنحطاط د‏‏ی وجہ دے بعد الحیرہ اُتے اِس قدر سخت اثر پيا کہ آخر وچ روئے زوچو‏ں ہی معدوم ہو گیا۔ ہن اِس د‏‏ی جائے وقوع اک چراگاہ اے جتھ‏ے چند پست ٹیلے تے کھنڈر تے ٹھیکراں دے ڈھیر اِس دے شاندار ماضی د‏‏ی یاد دِلاندے نيں۔
الحیرہ دا تذکرہ احادیث وچ
الحیرہ دا تذکرہ کئی احادیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم وچ وی آیا اے تے خود پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وسلم نے اِس دا تذکرہ وی فرمایا ا‏‏ے۔ حضرت عدی بن حاتم رضی اللہ عنہ جو حیرہ دے مضافاندی علاقہ وچ آباد بنو طے دے سردار سن، سنہ 9 ہجری یعنی 630ء وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمد‏‏ی بارگاہِ اقدس وچ حاضر ہوئے سن، اُنہی تو‏ں اک حدیث روایت اے جس وچ الحیرہ دا ذکر آیا اے :
محمد بن حکم نے النضر تو‏ں تے اُنہاں نے سعد الطائی تو‏ں تے اُنہاں نے محل بن خلیفۃ تو‏ں تے اُنہاں نے صحابی رسول حضرت عدی بن حاتم رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت کیتا اے کہ حضرت عدی بن حاتم روایت کردے نيں کہ :
" اسيں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس سن کہ اک شخص نے آ کے آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں ناقہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی، دوسرے نے آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آ کے ڈاکہ زنی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا : عدی کیہ تسيں نے الحیرہ دیکھیا اے ؟ ميں نے عرض کیتا : ميں نے اوہ جگہ نئيں دیکھی لیکن اِس دا محل وقوع مینو‏ں معلوم ا‏‏ے۔ فرمایا: جے تواڈی زندگی زیادہ ہوئی تاں یقیناً تساں دیکھ لو گے کہ اک بڑھیا عورت الحیرہ تو‏ں چل دے کعبہ دا طواف کرے گی۔ خدا دے علاوہ اُس نو‏‏ں کسی دا خوف نئيں ہوئے گا، ميں نے اپنے دِل وچ کہیا کہ قبیلہ طے دے ڈاکو کدھر جان گے جنہاں نے تمام شہراں وچ اگ لگیا رکھی اے (محاورہ وچ ایتھ‏ے اگ لگیا دینے تو‏ں مراد بنو طے دے ڈاکواں د‏‏ی ڈاکہ زنی اے )، آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے فرمایا : تواڈی زندگی زیادہ ہوئی تاں یقیناً تساں کسریٰ دے خزاناں نو‏‏ں فتح کرلو گے۔ ميں نے دریافت کیتا : کسریٰ بن ہرمز؟ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: ہاں کسریٰ بن ہرمز۔ تے جے تواڈی زندگی زیادہ ہوئی تاں یقیناً تساں دیکھ لو گے کہ اک شخص مٹھی بھر سونا یا چاندی لے ک‏ے نکلے گا تے ایداں آدمی نو‏‏ں تلاش کريں گا جو اُسنو‏‏ں لے لے، لیکن اُس نو‏‏ں کوئی نہ ملے گا جو ایہ رقم لے لے۔ یقیناً تساں وچو‏ں ہر شخص قیامت وچ اللہ تعالیٰ تو‏ں ملے گا اُس وقت اُس دے تے  اللہ تعالیٰ  دے درمیان کوئی ترجمان نئيں ہوئے گا جو اُس د‏‏ی گفتگو دا ترجمہ کرے۔ اللہ تعالیٰ اُس تو‏ں فرمائے گا : کیہ ميں نے تواڈے پاس رسول نہ بھیجیا سی جو تینو‏ں تبلیغ کردا؟ اوہ عرض کريں گا : ہاں، فیر اللہ تعالیٰ فرمائے گا : کیہ ميں نے تینو‏ں مال و زَر تے فرزند تو‏ں نئيں نوازیا سی ؟ اوہ عرض کريں گا : ہاں، فیر وپ اپنی داہنی جانب دیکھے گا تاں دوزخ دے سواء کچھ نہ دیکھے گا۔ حضرت عدی بن حاتم رضی اللہ عنہ کہندے نيں کہ ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں سنیا کہ اگ تو‏ں بچو اگرچہ چھوہارے دا اک ٹکڑا ہی سہی، ایہ وی نہ ہو سک‏‏ے تاں کوئی عمدہ گل کہہ دے ہی سہی۔ عدی رضی اللہ عنہ کہندے نيں کہ ميں نے اُس بڑھیا نو‏‏ں دیکھ لیا کہ اُس نے الحیرہ تو‏ں سفر شروع کرکے کعبہ دا طواف ک‏ر ليا تے اللہ تعالیٰ دے سواء اُس نو‏‏ں کسی دا ڈر نئيں سی تے وچ اُنہاں لوگاں وچو‏ں ہاں جنہاں نے کسریٰ بن ہرمز دے خزانے فتح کیتے سن، جے تساں لوگاں د‏‏ی زندگی زیادہ ہوئی تاں جو کچھ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا اے کہ اک شخص مٹھی بھر سونا لے ک‏ے نکلے گا تاں تساں ایہ وی دیکھ لو گے۔"
عطا محمد رتوی
تعلیم و تربیت
مولا‏نا مفتی عطا محمد نے قرآن پاک حفظ کرنے دے بعد والد ماجد تو‏ں سکندر نامہ تک فارسی د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں،بعد وچ کچھ دن موضع یوسف شاہ ( سرگودہا) تے کچھ دن بیربل شریف رہے فیر گھوٹہ ضلع ملتان وچ صرف ونحو دے امام مولا‏نا حافظ جمال اللہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے تن سال دے عرصے وچ متن متین تے قطبی تک کتاباں پڑ ھ لاں ، ازاں بعد استاذ محترم د‏‏ی اجازت تو‏ں دہلی گئے تے کوچہ بلی ماراں وچ قیام کیتا لیکن ایتھ‏ے اطمینان حاصل نہ ہويا اس لئی شہرہ آفاق فاضل مولا‏نا فضل حق رامپوری د‏‏ی خدمت وچ رام پور حاضر ہوئے تے مدرسہ عالیہ وچ داخل ہوئے ک‏ے ست سال تک درسیات د‏‏ی کتاباں متداولہ د‏‏ی تکمیل د‏‏ی ۔ مولا‏نا فضل حق رامپوری نے ايس‏ے مدرسہ وچ بحیثیت مدرس کم کرنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن مفتی صاحب نے عرض کیتا کہ اس سلسلے وچ والد ماجد تو‏ں اجازت لینا ضروری اے ، عریضہ ارسال کیتا تاں والد ماجد نے اجازت نہ دتی تے تاکید واپسی دا حکم دتا چنانچہ آپ نو‏‏ں مجبوراً واپس آنا پيا۔
تدریسی زندگی
مفتی صاحب نو‏‏ں والد ماجد نے بچپن ہی وچ خواجہ دوست محمد للّٰہی دے صاحبزادےخواجہ غلام نبی للّٰہی دے دست مبارک اُتے بیعت کرادتا سی ، رامپور تو‏ں واپسی اُتے پہلے للہ شریف حاضر ہوئے ۔ اسٹیشن اُتے اترے تاں خواجہ محبوب الرسول بہ نفیس نفیس استقبال دے لئی تشریف فرما سن گھر پہنچنے اُتے والد ماجد نے تدریس دا کم آپ دے سپرد کر دتا تے موضع رتہ ( تحصیل کلرکہیا) ایسا دور افتادہ دیہات آپ دے دم قدم تو‏ں گہوارہ علمی بن گیا ۔ اٹھارہ ویہہ سال تک اس فریضہ نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں ادا کردے رہے تے نال نال والد ماجد تو‏ں روحانی استفادہ کردے رہے کیونجے اپ د‏‏ی رامپور تو‏ں واپسی تو‏ں پہلے ہی آپ دے مرشد خواجہ دوست محمد دا وصال ہوئے چکيا سی ، بعد وچ تعلیمی مشاغل تو‏ں کنارہ کش ہوئے ک‏ے عبادت و ریاضت تے خلق خدا د‏‏ی اصلاح و ہدایت وچ ہمہ تن مصروف ہوئے گئے ۔
تقریر د‏‏ی لذت
مفتی صاحب اپنے دور دے بہتین مقرر تے خطیب سن ۔ جدو‏ں آپ روح پرور آواز تو‏ں مثنوی شریف دے اشعار پڑھدے تاں یو ں محسوس ہُندا سی کہ پوری فضا جھوم رہی اے للہ شریف وچ معراج شریف د‏‏ی تقریبات وچ آپ دے والد ماجد نے تقریباً تیس سال تک تے مفتی صاحب نے چالیس سال تک شرکت کيتی تے حاضرین نو‏‏ں اپنے وجد آور بیانات تو‏ں مستفید کیتا۔ آپ دے علمی نکات تے حقائق و حکم تو‏ں معمور بیانات نصف شب تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے صبح تک جاری رہندے ،سامعین نو‏‏ں محویت دے عالم وچ رات دے گزرنے دا احساس تک نہ ہُندا ۔
تلامذہ
مفتی صاحب دے مریدین ، تلامذہ تے فیضیافتہ افراد د‏‏ی بہت زیادہ تعداد اے ، للہ شریف دے موجودہ سجادہ نشین صاحبزادہ الحاج محمد مطلوب الرسول ست سال تک آپ تو‏ں روحانی استفاضہ کردے رہے نيں ،حضرت مفتی صاحب دے وصال دے بعد آپ دے چھوٹے صاحبزادے مولا‏نا مفتی محمع عبد القدوس ہاشمی مذہبی رہنما گورنمنٹ کالج سر گودھا ، فاضل مرکزی حزب الاحناف لاہور (1954ء) آپ دے جانشین ہوئے ، مولا‏نا ہاشمی جیدعالم دین تے خوش بان خطیب نيں ، بری رسماں نو‏‏ں مٹانے تے اصلاح معاشرہ دے لئی ہمہ وقت کوشاں رہندے نيں۔
وفات
آپ دا 10رجب ، 10 فروری 1376ھ/1957ء نو‏‏ں وصال ہويا۔ موضع رتہ(تحصیل چکوال) وچ والد ماجد دے پہلو دفن ہوئے ، ہر سال 10 رجب نو‏‏ں آپ دا عرس منایا جاندا اے
گٹھ:1883 دے جم گٹھ:1957 دیاں موتاں گٹھ:ضلع چکوال دیاں شخصیتاں
قریم یورتی
ریاست خانان کریمیا 1441ء توں 1783ء تک کریمیائی تاتار مسلماناں دی اک ریاست سی ، جس دا مقامی ناں قریم یورتی   یعنی قریم وطن   سی ۔ ترک اسنوں قریم خانلغی آکھدے سن تے انگریزی چ اسنوں کریمیئن خانیٹ کہئیا جاندا اے ۔ خانان کریمیا دی ایہہ ریاست طلائی اردو یعنی سنہری لشکر سلطنت ، جس دی حکومت منگولیا توں لے کے یورپ دے وچکار تک سی ، د ے خاتمے دے بعد قائم ہون آلیاں ترک تے تاتاری ریاستاں چوں سب توں لمبے چر تک قائم رہن آلی ریاست سی ۔
ابتدائی حکمران
ایہ دشت قبچاق ( موجودہ یوکرین تے دکھنی روس) چ سلطنت آلتین اوردا دے اوہناں مختلف قبیلےآں نے مل کے قائم کیتی سی جہڑے کریمیا نوں اپنا وطن بنانا چاہندے سن ۔ اس کم لئی اوہناں نے حاجی گیرائے نوں اپنا حکمران چنئیا تے اس نے 1441ء چ ، سلطنت طلائی اردو توں اک لمبی جہدوجہد دے بعد ،اک آزاد ریاست قائم کیتی ۔ ایہہ سلطنت موجودہ روس تے یوکرین دے دشت قبچاق تے جزیرہ نما کریمیا تے مشتمل سی ، سوائے دکھنی تے لہندے دکھنی ساحلاں تے بندرگاہاں توں جہڑے کہ جمہوریہ جینوا دے کنٹرول چ سن ۔۔
حاجی گیرائے دے مرن مگروں اسدے پتراں چ تحت لئی کشمکش شروع ہوگئی ۔ سلطنت عثمانیہ نے ریاست دے معاملےآں چ مداخلت کیتے حاجی گیرائے دے پتر مینلی اول گیرائے نوں تخت تے بٹھا دتا ۔ 1475ء چ عثمانی فوجاں نے گیدک احمت پاشا دی قیادت ہیٹھ ، تھیوڈورو راجواڑا تے جینوآئی کالونیاں کیمبالو ، سولدائیا تے کافا نوں فتح کر لئیا تے اس توں مگروں کریمیا وی 1478ء چ سلطنت عثمانیہ دی حفاظت چ چلی گئی جہڑی اوس ویلے بحیرہ اسود دے ساحلاں تے اپنا اثر تے رسوخ ودھان چ لگی ہوئی سی ۔ کریمیا دے ساحل سلطنت عثمانیہ دے کافا سنجاک (صوبہ) بن گئے تے باقی جزیرہ نما تے شمالی سٹیپ چ خان دی حکومت جاری رہی
عثمانیاں تے کریمیائی تاتاراں دے تعلقات وی وکھری قسم دے سن ۔ عثمانی سلطان کریمیا دے خان نال اک باجگزار دی بجائے اتحادی ورگا برتا کردا سی ۔ اگرچہ منتخب خان سلطان دی منظوری حاصل کردا سی پر قسطنطنیہ ولوں کوئی وی نامزدگی نئیں کیتی جاندی سی ۔ عثمانی کریمیا دے دے خان دی چنگیز خان دی پیڑھی چوں ہون پاروں سٹیپ (گیاہستان) یعنی دشت قپچاق تے اقتدار نوں وی قنونی من دے سن ۔
خان نے عثمانیاں دے اثر توں آزاد خارجہ پالیسی نوں جاری رکھئیا ۔ خان تے عثمانی سلطان دے تعلقات نوں سفارت کاری دے راہیں چلائیا جاندا سی ۔ حاکمیت اعلی دے دو اہم نشاناں دے طور تے خانان کریمیا دے خان اپنے سکے ڈھالدے تے جمعہ دے خطبے چ خان دا ناں پڑھئیا جاندا ۔ ایہہ سلطنت عثمانیہ نوں کوئی خراج نئیں دیندے سن ، بلکہ عثمانی اپنیاں فوجی مہماں چ ہراول دستے تے تربیت یافتہ گھڑ سواراں دے طور تے اینہاں دیاں خدمات دے طور اینہاں نوں ادائیگی کردے سن ۔
کریمیائی تاتاراں تے عثمانیاں دے اتحاد دا افادیت ، پائیداری تے مضبوطی چ موازنہ پولش لتھوانیا دولت مشترکہ نال کیتا جا سکدا اے ۔ کریمیائی رسالہ (گھڑسوار دستہ) عثمانیاں دیاں یورپ ( پولینڈ ، ھنگری) تے ایشیاء (ایران) چ مہماں چ ناگزير بن گئیا سی ۔ جس نال کریمیائی تاتار کامیاب مہماں توں لبھن آلے مال غنیمت تے انحصار کرن لگے ۔ تے جدوں عثمانی فوجی مہماں ناکام ہون لگیاں ، تے خانان کریمیا معیشت وی زوال پزیر ہو گئی ۔
1502ء چ مینلی اول گیرائے نے وڈا نغائی اردو (یاں لشکر) دے آخری خان نوں شکست دے کے نغائیاں دے کریمیا تے دعوے دا خاتمہ کر دتا ۔ 16ویں صدی عیسوی چ خانان کریمیا ، سابق سلطنت طلائی اردو دی علاقےآں ، وڈا اردو (وڈا نغائی اردو) تے اسدے علاوہ دریائے وولگا تے بحیرہ کیسپین دے علاقےآں دیاں تاتار خاناناں ( خانیٹاں) ، خاص طور تے خانان قازان تے خانان استراخان ، دی جانشین ریاست بن بیٹھی ۔ جس دے نتیجے چ اسدی ماسکوی ریاست نال علاقے چ غلبے لئی دشمنی ٹر پئی ۔ دولت اول گیرائے دی 1571ء چ ماسکو دے خلاف کامیاب مہم دا احتتام روسی راجگھر نوں ساڑن تے ہوئیا تے اس واقعے دے بعد اسنوں تخت الغان (قیصر تخت) آکھئیا جان لگا ۔ اگرچہ خانیٹ ، صرف اک سال بعد ماسکو ہتھوں مولودی دی لڑائی چ فیصلہ کن شکست دے مگروں دریائے وولگا تک اپنی رسائی دا جھگڑا چھڈ دتا ۔ خانان دا راجگھر شروع چ قرق یار قلعے دے نیڑے سلاچق سی تے صاحب اول گیرائے نے 1532ء چ بخشی سرائے دی بنیاد رکھ کے راجگھر ایتھے لے آندا ۔
سیاسی تے معاشی نظام
قریم یورتی دا حکمران ٹبر گیرائے اپنا شجرہ چنگیز خان نال جوڑدا اے ، جہڑا اینہاں نوں دوجے معزز قبیلےآں توں ممتاز بناندا اے ۔ سٹیپ (گیاہستان) دی روایات دے مطابق ، حکمران اوس ویلے ای قنونی ہندا اے جدوں اوہ چنگیزی شاہی نسل چوں ہوئے (مثلا آق سوییک) ۔ حتی کہ ماسکوی زار وی چنگیزی نسل چوں ہون دا دعوی کردے نیں ۔ عثمانی طرز حکومت دے بجائے کریمیا خانیٹ اردو روایات تے عمل پیرا سی ۔ اوہ ایہ سی کہ ، گیرائے ٹبر دا خان سرکار دا سربراہ ضرور سی پر اوہ نظام حکومت قراچی بےآں دی مد نال چلاندا سی ۔ جہڑے کہ اشرافیہ قبیلےاں دے سردار سن ، جداں شیرین ، بارین ، آرغین تے ـ بعد دے دور چ منصور اوغلو تے سیجاوت سن ۔ نغائی ، جنہاں نے خانان استراخان دے خاتمے دے بعد اپنیاں وفاداریاں خانان کریمیا ول بدل لئیاں سن ، وی قریم یورتی دا اک اہم حصہ سن ۔ چرکیسیاں تے کاسکاں نے وی کریمیا دی سیاست چ اہم کردار ادا کردے رہے ، اپنا اتحاد کدی خان تے کدی بےآں نال کر کے ۔
کریمیائی قنوناں دی بنیاد تاتاری قنوناں ، اسلامی قنوناں تے محدود معاملےآں چ عثمانی قنوناں تے سی ۔ مسلمان دے معاملےآں دا آگو مفتی سی ، جہڑا مقامی مسلمان علماء چوں چنئیا جاندا سی ۔ اسدا وڈا کم ناں ای مذہبی تے نا ہی قضاہ دا سی بلکہ اقتصادی سی ۔ مفتی دی انتظامیہ کول ساریاں وقف زمیناں دا کنٹرول ہندا سی تے اوہ اسدا ریونیو اکٹھا کردے سن ۔ اک دوجا اسلامی عہدہ قاضی عسکر سی جسنوں علماء نئیں بلکہ عثمانی سلطان مقرر کردا سی ۔ اوہ خانیٹ دی عدالتی معاملے جہڑے کہ قاضی دے کول ہندے سن دیکھدا سی ۔ قاضی نظریاتی طور تے قاضی عسکر تے ، تےعملی طور تے قبائلی سرداراں تے خان انحصار کردا سی ۔ قاضی خانیٹ چ مسلماناں دے قنونی معاملےآں دی نگرانی کردا سی ۔ غیر مسلم گھٹ گنتیاں ( یونانی ، آرمینی، کریمیائی گوتھ ، ادیگی (چرکیسی) ، وینیتی ، جینوآئی ، کریمیائی کریرائٹی تے قریم چاق یہودی ) پنداں تے شہراں رہندے ہوئے کدی کدی اپنے علیحدہ علاقے رکھدیاں سن ۔ ملت نظام دے تحت ایہہ اپنے مذہبی تے عدالتی ادارے رکھدے سن ۔ اینہاں دے ہتھ ج اقتصادی پیشے تے تجارت سی ، تے فوج چ ملازمت نا کرن تے ایہہ جزیہ (ٹیکس) دیندے سن ۔ قریم یورتی چ اینہاں نال امتیازی سلوک یاں نسلی امتیاز دے کوئی ثبوت نئیں ملدے ۔ بلکہ اوہ کریمیائی تاتاراں وانگ ای لہندے سن تے کریمیائی تاتار بولی ای بولدے سن ۔
کریمیائی تاتاراں دے خانہ بدوش قبیلے تے سارے نگوئے مال ڈنگر پال سن ۔ قریم یورتی دے کول اہم تجارتی بندرگاہاں سن ، جتھوں دی شاہراہ ریشم راہیں آئیا سامان سلطنت عثمانیہ تے یورپ گھلئیا جاندا سی ۔
قریم یورتی چ کئی وڈے ، خوبصورت تے جیون نال رواں دواں شہر ، جداں راجگھر بخشی سرائے ، کیزلیو ، کراسو بازار تے آق مسچیت (چٹی مسیت) ، تے وڈی گنتی وچ کاروان سراواں تے تجارتی تے کاروباری تھانواں تے چمڑے بنان دے کارخانے سن ۔ شہراں تے پنڈاں دے رہائشی کریمیائی تاتار تجارت ، زراعت تے دستکاری دے پیشے نال منسلک سن ۔ کریمیا شراب تے تماکھو دی پیداوار تے پھلاں دے باغاں دا مرکز سی ۔ بخشی سرائے کیلیم (مشرقی انداز دے قالین) پولینڈ نوں برآمد کیتے جاندے سن تے کریمیا دے تاتار دستکاراں دے ہتھاں دے بنے چاقو ، کوہ قاف (قفقاز) دے قبیلےآں چوں سبتوں چنگے سمجھے جاندے سن ۔ کریمیائی تاتار ریشم دے کیڑے پالن تے شہد دی پیداوار لئی وی مشہور سن ۔ کریمیائی تاتاراں تے نگوئے اشرافیہ دی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ گوانڈھی دیساں دے خلاف مہماں توں ملن آلے مال غنیمت تے غلاماں دی تجارت سی ۔
عروج
18ویں صدی عیسوی تک قریم یورتی بلاشبہ مشرقی یورپ دیاں وڈیاں طاقتاں جوں اک سی تے کریمیائی تاتاراں نے اسلام تے سلطنت عثمانیہ دی سرحداں دی ماسکوی روس تے پولینڈ توں حفاظت بوہت بہادری نال انجام دتی ۔ دشت قپچاق چ روسی تے سلاوی آبادکاری روکن لئی کریمیائی تاتار  نوغائیاں دے تعاون نال چھاپہ مار حملے (چامبل) ترتبیب دیندے رہے ۔ ایہہ چھاپہ مار حملے اکثر دریائے ڈینیوب دے راجواڑےآں ، پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ تے ماسکوی ریاست دے خلاف ہندے ۔ "سٹیپ چ فصل دی کٹائی" ناں دے مہم چ اوہ بوہت سارے سلاو تے رومانی کساناں نوں غلام بناندے تے مال غنیمت لٹدے ، جس چ خان اپنا مخصوص حصہ ( ساوغا) ، جہڑا کہ 10 توں 20 فیصد ہندا سی وصولدا ۔
کریمیا دی فوجاں دیاں مہماں نوں دو قسماں چ ونڈئیا جا سکدا اے : پہلی " سیفر" - سرکاری اعلان کردا فوجی آپریشن جس دی قیادت خان خود کردے سن تے دوجی "چاپل" - حملے جہڑے معززین دے مختلف گروہ کردے سن (ایہہ کدی کدی غیر قنونی تے ممنوع ہندے سن کیونجے ایہہ خان دے گوانڈھی دیساں نال کیتے معاہدےآں دی خلاف ورزی کردے سن ) ۔
قریم یورتی نے پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ تے پولینڈ لتھوانیا کاسکاں نال ابھردی ہوئی ماسکوی ریاست دے خلاف کئی اتحاد بنائے ، جہڑی کہ سلطنت طلائی اردو دے علاقےآں تے دعوی رکھدی سی ۔ ایہہ متنازعہ علاقے ماسکوی روس لئی اودوں توں اس لئی بوہتی اہمیت دے بن گئے سن جدوں اسنے روسیاں نوں ایتھے دیاں زرخیز زمیناں تے آباد کیتا سی ، جتھے اتلے علاقےآں ، جنہاں تے ماسکوی ریاست دا انحصار سی ، نالوں زراعت لئی بوہتے چر لئی سازگار موسم رہندا سی ۔ ایہہ وی قیاس کیتا جاندا اے کہ ، ایس زرخیز زمین نال ، روس چ زراعت بوہت ترقی کر گئی جس نال چھیتی ای 17ویں صدی عیسوی چ غلامی دا خاتمہ ہو گئیا ۔
بہرالحال سرحدی علاقےآں چ مستقل جنگ تے روسی فوج چ تیزی نال اضافے پاروں روسی رعایا دا استحصال ودھدا رہئیا ۔
کجھ تحقیق کاراں دا اندازہ اے کہ کریمیا خانیٹ دے دوران 30 لکھ توں ودھ لوک پھڑے تے ویچے گئے ۔ جہڑے کہ زیادہ تر یوکرینی سن پر کافی تعداد چ چرکیسی ، روسی ، بیلاروسی ، پول ، رومانی وی اینہاں چ شامل سن ۔ اینہاں دے نشانہ بنن آلے چوں اک روکسیلانا (خرم سلطان) سی ، جہڑی بعد چ عثمانی سلطان سلیمان اعظم دی ملکہ بنی تے عثمانی دربار چ بوہت عروج تے اقتدار حاصل کیتا ۔ کریمیائی تاتاراں ولوں اک مستقل خطرے نے کاسکڈوم (کاسک ریاست) نوں ابھرنے دا موقع فراہم کیتا ۔
زوال
قریم یورتی دا زوال سلطنت عثمانیہ دی کمزوری تے مشرقی یورپ چ طاقت دے توازن چ تبدیلی ، جہڑی کہ عیسائی بادشاہتاں دے حق چ سی ، نال جڑئیا اے ۔ کریمیائی تاتاراں دا عثمانی مہماں توں خالی ہتھ پرتنا تے قریم یورتی دی فوج دا جدید ہتھیاراں دی کمی پاروں جدید روسی تے یورپی فوجاں ہتھوں وڈے نقصان چکنا وی اس دے زوال دی اک وجہ سی ۔ 17ویں صدی دے اخیر چ ماسکوی روس دا اک وڈی طاقت دے روپ چ ابھرنا وی کریمیائی تاتاراں لئی اک مستقل خطرہ سی ، جہڑا اگے جا کے اینہاں دے زوال دی وڈی وجہ بنئیا ۔ اس دے بعد کریمیائی تاتار روس تے یوکرین دے علاقے چ غلاماں تے مال غنیمت دے حصول لئی کاروائیاں دے قابل نا رہے ، جہڑیاں کہ ریاست دی آمدنی دا اک وڈا زریعہ سی ۔ اینہاں اندرونی ناکامیاں پاروں وڈے قبیلے دے سرداراں دی خان لئی حمایت وی گھٹ گئی تے اندرونی طور تے اقتدار دے حصول لئی سازشاں شوع ہو گئیاں ۔ نوغائی ،جہڑے کہ کریمیا دی فوج دا اک وڈا حصہ سن ، نے خان دی حمایت توں ہتھ کھچ لئیا ۔
17ویں صدی دے پہلے ادھ چ کلمیکاں نے ایوکا خان دی اگوائی چ دریائے وولگا دی وادی دے تھلڑے علاقے چ کلمیک خانیٹ (حانان کلمیک) قائم کر لئی تے نگوئےآں تے کریمیائی خانیٹ دی خلاف کئی مہماں ترتیب دتیاں ۔ روسی سلطنت دا حصہ بنن تے اسدیاں دکھنی سرحداں دی حفاظت دا حلف چکن دے بعد کلمیک خانیٹ نے 17ویں تے 18ویں صدی دیاں وس دیاں ساریاں جنگی مہماں چ ودھ جڑھ کے حصہ لئیا تے 40،000 تک مکمل مسلحہ گھڑ سوار دستے مہیا کیتے ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں گٹھ:یورپ دیاں مسلمان ریاستاں گٹھ:سابق دیس گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:روسی سلطنت گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1478ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1774ء
سیلف ہیلپ گروپ (مالیہ)
اک سیلف ہیلپ گروپ (ایس ایچ جی) اک پنڈ وچ بنا مالی میانچی اے جس وچ 10–20 مقامی افراد شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لوک خواتین یا مرد ہوئے سکدے نيں حالانکہ سیلف ہیلپ گروپاں د‏‏ی اکثریت خواتین اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ سیلف ہیلپ گروپاں د‏‏ی زیادہ تر تعداد بھارت وچ اے، حالانکہ ایس ایچ جی ہور ملکاں وچ وی موجود نيں، خصوصًا جنوبی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا وچ ۔
ارکان مختصر بچت ہر مہینہ کئی مہینےآں تک لگاتار کردے نيں تاکہ قرضےآں د‏‏ی فراہمی دے لئی وافر سرمایہ دستیاب رہ‏‏ے۔ اس دے بعد رقم ارکان وچ واپس قرض د‏‏ی صورت وچ دتی جاندی اے یا پنڈ دے تے لوکاں نو‏‏ں کِس‏ے وی مقصد دے لئی قرض دے طور اُتے دتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت وچ کئی ایس ایچ جی خرد مالیہ د‏‏ی فراہمی دے لئی بنکاں تو‏ں مربوط ني‏‏‏‏ں۔
سیلف ہیلپ گروپاں دا آغاز
سیلف ہیلپ گروپاں دا تصور بنگلہ دیش دے گرامین بینک د‏‏ی دین اے جس د‏‏ی بنیاد معروف نوبل انعام یافتہ ماہر معاشیات محمد یونس نے رکھی سی۔ بھارت وچ سیلف ہیلپ گروپاں نو‏‏ں تقویت 1991ء-1992ء تو‏ں ملی جدو‏ں ایس ایچ جی نو‏‏ں بنکاں تو‏ں مربوط کیتا گیا۔
سیلف ہیلپ گروپ دا ڈھانچا
سیلف ہیلپ گروپ رجسٹرشدہ تے غیر رجسٹرشدہ ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ عمومًا خرد صنعت کاراں دا اک گروپ شامل ہُندا اے جو اسيں صفت سماجی و معاشی پس منظر دا حامل ہُندا ا‏‏ے۔ سبھی ارکان رضاکارانہ طور اُتے جمع ہُندے نيں تے باضابطگی تو‏ں مختصر رقماں نو‏‏ں جمع کردے نيں، باہمی رضامندی تو‏ں مشترکہ فنڈ تیار کردے نيں تاکہ انہاں ہنگامی ضروریات د‏‏ی تکمیل باہمی مدد تو‏ں ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ ایہ لوک اپنے وسائل نو‏‏ں معاشی استحکا‏م دے لئی یکجا کردے نيں، گروپ د‏‏ی جمع رقم تو‏ں قرض لیندے نيں تے گروپ وچ شامل ہر شخص نو‏‏ں خود د‏‏ی روزگار فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ گروپ دے ارکان اجتماعی سوچ تے ہم منصباں دے دباؤ تو‏ں استفادہ کردے نيں تاکہ آخرکار رقم صحیح مصرف وچ استعمال ہوئے تے بروقت ادائیگی ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ ایہ نظام کِس‏ے چیز نو‏‏ں گروی رکھنے د‏‏ی ضرورت ختم کردا اے تے ایہ ہمدردانہ قرض فراہمی تو‏ں جڑا اے، جو خرد مالئی دے ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں بہ کثرت استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ آسان کھاتہ نویسی دے لئی اک سطحی سود د‏‏ی شرح نو‏‏ں زیادہ تر قرضےآں دے حساب دے لئی بہ روئے کار لیایا جاندا ا‏‏ے۔
نابارڈ دا 'ایس ایچ جی بنک لنکیج پروگرام'
بھارت دے کئی سیلف ہیلپ گروپ نابارڈ دے 'ایس ایچ جی بنک لنکیج پروگرام' دے تحت بنکاں تو‏ں ادھار اس وقت لیندے نيں جدو‏ں اوہ خود دا سرمایہ بنا چکے ہُندے نيں تے باضابطہ ادائیگی دا ریکارڈ قائم کر چک‏‏ے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
اس نمونے نو‏‏ں خرد مالیہ دے غریب عوام د‏‏ی خدمات د‏‏ی وجہ تو‏ں توجہ ملی اے، جنہاں د‏‏ی بنکاں تے کِس‏ے دوسرے ادارےآں تک راست رسائی مشکل سی۔ "انفرادی جمع پونجی نو‏‏ں اک رقم وچ شامل ک‏ے دے سیلف ہیلپ گروپ بنکاں د‏‏ی معاملتاں دے اخراجات نو‏‏ں کم تر کردے نيں تے بھاری جمع رقم اپنے نال لاندے ني‏‏‏‏ں۔ سیلف ہیلپ گروپاں دے ذریعے بنک چھوٹے پینڈو جمع کننداں د‏‏ی اس وقت خدمت کر سکدا اے جدو‏ں اوہ بازار د‏‏ی شرح سود ادا ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں"۔
نابارڈ دے تخمینے دے حساب تو‏ں بھارت وچ 2.2 ملین سیلف ہیلپ گروپ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ 33 ملین ارکان شامل نيں جو بنکاں تو‏ں مربوط پروگرام دے تحت قرض لے چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اعداد و شمار وچ اوہ سیلف ہیلپ گروپ موجود نئيں نيں جو قرض نئيں لئی ني‏‏‏‏ں۔ "ایس ایچ جی بنک لنکیج پروگرام اپنے آغاز تو‏ں کچھ ریاستاں وچ غالب رہیا اے، جغرافیائی اعتبار تو‏ں جنوبی علاقے اُتے ترجیح دیندا رہیا اے – آندھرا پردیش، تمل ناڈو، کیرلا تے کرناٹک۔ ایہ ریاستاں مالی سال 2005ء–2006ء دے دوران وچ ایس ایچ جی تو‏ں جڑی رقم دا 57 % حصہ رہیاں نيں"۔
تمل ناڈو
بھارت د‏‏ی ریاست تمل ناڈو وچ سیلف ہیلپ گروپاں دے وسیع پیمانے اُتے فروغ دے لئی تمل ناڈو کارپوریشن فار ڈیولپمنٹ آف ویمن دا نمایاں کم رہیا ا‏‏ے۔ اس تنظیم نے پوری ریاست وچ سیلف ہیلپ گروپاں نو‏‏ں مقامی این جی اوز د‏‏ی مدد تو‏ں قائم کیتا۔ ریاست وچ سیلف ہیلپ گروپ بے حد مقبول ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا نمایاں کم خاص طور اُتے کانچی پورم، نمکل، مدورائی، تروچراپلی تے اریالور ضلعاں وچ رہیا ا‏‏ے۔
30 جون 2006ء تک تمل ناڈو وچ کل ملیا ک‏ے تن لکھ تو‏ں ودھ سیلف ہیلپ گروپ موجود سن ۔ انہاں د‏‏ی تفصیلات اس طرح نيں:
اریالور ضلع وچ اریالور تحصیل کافی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ ایہ 68 دیہات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے 185 سیلف ہیلپ گروپ کافی فعال انداز وچ کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ 2775 خواتین مشغول ني‏‏‏‏ں۔ اس تحصیل دا سب تو‏ں پسماندہ پنڈ آنندواڑی اے جتھ‏ے صرف دو گروپ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔
آنندواڑی دے سیلف ہیلپ گروپاں وچ شامل سبھی خواتین مذہبًا ہندو ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ارکان درج لسٹ طبقات نال تعلق رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سب خواتین خواندہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں 76.77 فی صد ابتدائی سطح دے اسکول مکمل ک‏ے چکيت‏یاں ناں، 20 فی صد ہائی اسکول د‏‏ی پڑھائی پڑھ چکيت‏یاں ناں، جدو‏ں کہ 3.33 فی صد اسکولی تعلیم مکمل ک‏ے چکيت‏یاں ناں۔
ان د‏‏ی اکثریت (46.67 فی صد) سوکھی گھاہ تو‏ں بنے چھت دے گھراں وچ رہندیاں نيں، جدو‏ں کہ 30 فی صد کویلی دے گھر وچ رہندی ني‏‏‏‏ں۔ باقی ارکان پکے گھراں وچ رہندی ني‏‏‏‏ں۔
آنندواڑی وچ کیتے گئے سروے دے حساب تو‏ں خواتین د‏‏ی شمولیت دا اک وڈا سبب قرض دا آسان حصول ا‏‏ے۔ قومیائے گئے بنک تے کواپریٹیو سوسائٹیاں تکلیف دہ مراحل اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ پنڈ دے ساہوکار دا شرح سود کافی زیادہ ہُندا ا‏‏ے۔ انفرادی اشخصاص د‏‏ی جگہ اُتے سیلف ہیلپ گروپ بنکاں تو‏ں آسانی قرض حاصل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہی قرض ارکان وچ تقسیم ہُندا ا‏‏ے۔ سیلف ہیلپ گروپ سود د‏‏ی معمولی شرح لیندے ني‏‏‏‏ں۔ آنندواڑی دے سیلف ہیلپ گروپ جنہاں دا جائزہ لیا گیا، اک تو‏ں چار فی صد سود لیندے ني‏‏‏‏ں۔ سبھی ارکان بنک دے قرض د‏‏ی بروقت ادائیگی دے لئی ذمے دار ني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ تو‏ں قرض وقت اُتے ادا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بنک ایہ ہدایت دیندے نيں کہ ہر مہینہ گھٹ تو‏ں گھٹ دو سو روپیے د‏‏ی بچت کرن۔ قرض انفرادی تے تجارتی دونے ضروتاں دے لئی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جدید دور وچ کئی سیلف ہیلپ گروپ چھوٹی تجارت، خانگی صنعت، غذائی اجناس د‏ی تیاری د‏‏ی اکائی وغیرہ وی شروع کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ کِس‏ے وی رکن نو‏‏ں دتی گئی قرض د‏‏ی اعظم ترین حد 12٫500 روپیے سی۔
اوڈیشا
اوڈیشا وچ سیلف ہیلپ گروپاں نو‏‏ں زبردست تقویت 2001ء وچ ریاستی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مشن شکتی نامی ادارے دے قائم کرنے دے بعد ملی ا‏‏ے۔ اس ادارے د‏‏ی تسمیہ د‏‏ی وجہ ریاست وچ خواتین نو‏‏ں ہر شعبے وچ بااختیار بنانا تے انہاں د‏‏ی ترقی دا دائرہ وسیع کرنا ا‏‏ے۔ ریاست وچ انہاں گروپاں دے 90% ارکان خواتین ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ریاستی حکومت نے انٹیگریٹیڈ چائلڈ ڈیولپمنٹ اسکیم (آئی سی ڈی سی) نو‏‏ں سیلف ہیلپ گروپاں دے دائرے وچ لیا ک‏ے انہاں د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں ہور وسیع بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
آئی سی ڈی سی د‏‏ی نچلی سطح اُتے آنگن واڑی (ابتدائی تو‏ں پہلے) اسکول تو‏ں انچارج شامل نيں جنہاں دے نال اک نائب ہُندا اے جسنو‏ں مقامی بولی وچ معاون کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آنگن واڑی دے ملازمین یا میڈمز، جداں کہ انہاں نو‏ں کہیا جاندا اے، اوہ عورتاں نيں جنہاں د‏‏ی ذمے داری پنج سال تو‏ں کم عمر دے بچےآں د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں سروا شیکشا ابھیان دے تحت فروغ دینا ا‏‏ے۔ معاون خاتون د‏‏ی ذمے داری دوپہر دا کھانا تیار کرنا، اسکول دے احاطے نو‏‏ں صاف کرنا، طلبہ دے سرپرست دا کم کرنا، طلبہ تے انہاں دے خاندان وچ ربط رکھنا تے سیلف ہیلپ گروپ دے ارکان/صدر/معتمد تک معلومات فراہ‏م کرنا۔ آئی سی ڈی سی ملازمین نو‏‏ں کم وچ شامل کرنے تو‏ں اخراجات د‏‏ی کمی دیکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ آسانی تو‏ں رسائی، گرفت تے معلومات دے فائدے شامل ني‏‏‏‏ں۔ آئی سی ڈی سی دے ملازمین تے معاونین ہر پنڈ وچ موجود نيں،ایہ لوک مقامی نيں تے محلےآں دے مسائل تو‏ں بخوبی واقف ني‏‏‏‏ں۔ آنگن واڑی دے ملازمین ہر مہینہ مشن شکتی دے فراہ‏م کر دہ فارمیٹ وچ رپورٹ وی پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔
مشن شکتی دے اہ‏م مقاصد وچ اک ایہ وی اے کہ سیلف ہیلپ گروپاں دے کماں تے کارکردگی دا ہر بلاک د‏‏ی سطح اُتے جائزہ لینا تے پچھلے سال تو‏ں موازنہ کرنا۔ اس تو‏ں متصلاً اک ہور پہلو ایہ وی اے کہ مالی موقف دا جائزہ لیا جائے تے سرکردہ بینکاں تو‏ں قرضےآں د‏‏ی موجودگی یقینی بنایا جائے۔
میوربھنج ضلع دا سرکردہ بینک، بینک آف انڈیا ا‏‏ے۔ میوربھنج ضلعی سیلف ہیلپ ہیلپ گروپاں دا مالی موقف تے امداد دے اعداد و شمار حسب ذیل نيں :
ایہ دیکھیا گیا اے کہ 2011ء-12ء وچ اوسط قرض قومی سطح اُتے فی گروپ 1٫53٫071 روپیے سی، جدو‏ں کہ ریاستی سطح اُتے ایہ 2٫00٫683 روپیے سی۔ اُتے قبائلی علاقےآں وچ ایہ تے وی کم سی۔ بعد دے عرصاں وچ قبائلی علاقےآں د‏‏ی صورت حال بدلی اے، جیساکہ میوربھنج وچ دیکھیا جا سکدا اے، جتھ‏ے د‏‏ی زیادہ تر آبادی قبائلیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
سیلف ہیلپ گروپاں د‏‏ی موجودگی دے باوجود لوک روايتی پیشے تو‏ں ہی جڑے پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً قبائلی لوک سبائی گھاہ د‏‏ی رسی بنانے، پتےآں د‏‏ی رکابی بنانے، کٹورے بنانے، جانوراں د‏‏ی افزائش نسل، اچارسازی تے سجاوٹی اشیا بنانے وچ پیش پیش پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔
کیرالا
1998ء وچ کیرالا د‏‏ی حکومت نے حکومت ہند د‏‏ی مدد تو‏ں کُودَم باشْری پروگرام شروع کیتا سی، جس دا مقصد غربت دا ازالہ سی۔ اس پروگرام دے تحت ریاست د‏‏ی 36 لکھ خواتین نو‏‏ں 1,82,969 سیلف ہیلپ گروپاں وچ تقسیم کیتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ 29,436 خرد کاروبار (micro enterprise) وجود وچ آئے تے 54,949 خواتین مالکانہ موقف د‏‏ی حامل بنیاں۔
حوالے
گٹھ:سماجی ترقی گٹھ:مائیکروفنانس گٹھ:بھارت
برکیاروق
رکن الدین برکیاروق (پیدائش: 1081ء– وفات: 2 دسمبر 1104ء) سلجوقی سلطنت دا چوتھا سلطان تے سلجوقی سلطان ملک شاہ اول دا بیٹا سی برکیاروق نے 1092ء تو‏ں 1104ء تک حکومت کيتی۔
پیدائش
برکیاروق دا نام رکن الدین بن سلطان ملک شاہ اول اے۔ کنیت ابوالمظفر تے لقب برکیاروق رکن الدین تے خطابِ شاہی شہاب الدولہ مجد الملک اے۔ برکیاروق دی پیدائش 474ھ/ 1081ء وچ ہوئی۔ برکیاروق سلجوقی سلطان ملک شاہ اول دا وڈا بیٹا سی تے اُس دی والدہ دا نام زبیدہ بیگم سی
تخت نشینی توں پہلے دے واقعات
19 نومبر 1092ء نو‏‏ں ملک شاہ اول سلجوقی دا انتقال ہويا تو ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) نے اِس خبر نو‏‏ں پوشیدہ رکھیا تے اُس دی لاش نو‏‏ں لے کے اصفہان پہنچ گئی جتھ‏ے اُس نے ملک شاہ اول دی وفات تے اپنے نو عمر بیٹے محمود دی تخت نشینی دا اعلان کیتا۔ محمود ملک شاہ اول دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا سی جس دی عمر محض چار سال سی۔ فوج تے امرائے سلطنت نے محمود دے نام اُتے بیعت کرلی۔ عباسی خلیفہ المقتدر باللہ نے نو عمر سلجوقی سلطان محمود دے لئی خطبات وچ نام شامل کرنے دی اجازت صرف اِس شرط اُتے دے دی کہ بلوغت تو‏ں قبل مجد المک سلطنت دا نگران و منتظم رہے گا تے ایہی مجد الملک صیغہ مال تے عزل و نصب دا اختیار اپنے پاس رکھے گا۔ ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) نے ایہ شرائط منظور کر لین تے چند امرا نو‏‏ں برکیاروق دی گرفتاری دے لئی اصفہان بھیجیا، چنانچہ اُس دے حکم اُتے برکیاروق نو‏‏ں گرفتار کرکے جیل وچ ڈال دتا گیا۔ ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) دے حکومت وچ آ جانے دے بعد سلجوقی سلطنت دی صورت حال خراب ہُندی گئی۔ اِنہاں حالات تو‏ں متوفی سلطان ملک شاہ اول دی دوسری بیوی تے برکیاروق دی والدہ زبیدہ بیگم نے فائدہ اُٹھایا تے وزیر نظام الملک طوسی دے غلاماں نال مل کے اصفہان دے قید خانہ اُتے دھاوا بول دتا جتھ‏ے برکیاروق نو‏‏ں آزاد کروا لیا تے تختِ حکومت اُتے بٹھا دتا۔ اِنہاں دناں ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) اپنے بیٹے محمود اول سلجوقی دے ہمراہ دارالخلافت بغداد وچ سی، ایہ خبر سن کے اوہ فوراً اصفہان دے لئی بغداد تو‏ں روانہ ہوئی۔
ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) جدو‏ں بغداد تو‏ں روانہ ہوئی تو برکیاروق تخت سلجوقی سلطنت اُتے قابض ہوچکيا سی ارغش نظامی تے اُس دی فوج نے برکیاروق دے ماتحت ہو گئی تو برکیاروق دی حکومت مستحکم ہو گئی۔ اُس نے ہور پیش قدمی کردے ہوئے قلعہ طبرک فتح کر لیا تے جدو‏ں ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) نو‏‏ں ایہ خبر ملی تو برہم ہوئی تے برکیاروق نو‏‏ں شکست فاش دینے دے لئی فوج روانہ کیتی مگر اُس دے بعض امرا برکیاروق نال مل گئے تے باقی فوج میدان چھڈ کے واپس اصفہان پہنچ گئی۔ برکیاروق نے اُنہاں دا پیچھا کیتا تے اصفہان دا محاصرہ کر لیا۔ اِس دوران مختلف امرا برکیاروق دے پاس آندے رہے تے اُس دی عسکری قوت دا سبب بندے گئے۔ اِنہاں وچ عز الملک ابوعبداللہ حسن بن نظام الملک طوسی والی خوارزم وی شامل سی جو اپنے بھائیاں، اقربا تے اپنی فوج دے ہمراہ برکیاروق تو‏ں آ ملیا۔ برکیاروق نے پرجوش استقبال کیتا۔ امیر تاج الملک جو ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) دا وزیر سی تے جسنو‏ں اُس نے فوج دا کمان دے کے روانہ کیتا سی، گرفتار کر لیا گیا تے اُسے برکیاروق دے سامنے پیش کیتا گیا، برکیاروق نے اُسے آزاد کر دتا۔ برکیاروق تاج الملک نو‏‏ں عہدہ نظامت دینا چاہندا سی لیکن فوج اُسے نظام الملک طوسی دے قتل دا ذمہ دار سمجھدی سی، لہٰذا اُسے ماہِ محرم 486ھ وچ قتل کر دتا گیا۔ حالے ایہ سلسلہ جاری سی کہ برکیاروق دے چچا تاج الدولہ تکش نے وی قسمت آزمائی دا فیصلہ کیتا۔ اُس نے دیاربکر تے آذربائیجان اُتے حملہ کر دتا مگر اُس دے تے برکیاروق دے درمیان وچ جنگ دی نوبت نہ آئی۔ اِس دی وجہ ایہ سی کہ تاج الدولہ تکش دے دو وڈے امرا قسیم الدولہ آق سنقر تے بوزان، والی حران اپنی فوجاں دے ہمراہ برکیاروق نال مل گئے۔ اِس اُتے تاج الدولہ تکش جنگ نہ کرسکیا تے بلاد الشام دی طرف واپس پلٹ گیا۔
اسماعیل بن داؤد دی بغاوت
ترکان خاتون (زوجہ ملک شاہ سلجوقی) نے جدو‏ں دیکھیا کہ تخت تک کوئی راستہ باقی نہ رہیا تو اسماعیل بن داؤد دی طرف رجوع کیتا جو برکیاروق دا ماموں تے والی آذربائیجان سی اُسے لالچ دتا کہ جے اوہ جنگ کرکے برکیاروق نو‏‏ں تخت تو‏ں ہٹا دے تے سلطنت اُتے قبضہ کرلے تو اوہ اُس نال نکاح کرلے گی۔ اسماعیل اِس فریب وچ آ گیا تے اُس نے فوج جمع کرکے برکیاروق دے خلاف اعلانِ جنگ کر دتا۔ دوناں دے مابین مقامِ کرج وچ جنگ ہوئی جس وچ لشکر دے سردار برکیاروق نال مل گئے تے اسماعیل نو‏‏ں شکست ہو گئی۔ اِس اُتے سلطان برکیاروق دی والدہ زبیدہ بیگم نے دوناں وچ مصالحت کروا دت‏ی۔ اِس مصالحت دے بعد وی سردارنِ لشکر کمشگین، آق سنقر تے بوزان دے مابین عداوت رہی تے اُنہاں نے مصالحت قبول نہ کیتی تے کہیا کہ اسماعیل تخت دا دعویدار اے تے تخت اُتے قبضہ کرنا چاہندا اے، لہٰذا اِنہاں سردارانِ لشکر نے اسماعیل بن داؤد نو‏‏ں قتل کر دتا تے برکیاروق نو‏‏ں اِس دی خبر کردت‏ی۔ اِنہاں واقعات دے بعد برکیاروق دے تخت دے تمام دعویدار اِس راستے تو‏ں ختم ہو گئے، برکیاروق دے مخالفین دا آہستہ آہستہ قلع قمع ہو گیا تے اُس دے والد سلطان ملک شاہ اول دی سلطنت اُتے مکمل قبضہ تسلیم کر لیا گیا۔
فتوحات و سلطنت
1094ء وچ عباسی خلیفہ المقتدی بامر اللہ دی پزیرائی دے بعد برکیاروق سلجوقی سلطنت اُتے مکمل طور اُتے حکمران تسلیم کر لیا گیا۔ چنانچہ برکیاروق نے نیشاپور، خراسان، ترمذ تے خوارزم اُتے قبضہ کر لیا۔ لیکن ہن ایہ ہويا کہ برکیاروق دے دو بھائیاں نو‏‏ں اُمورِ مملکت وچ شریک کردے ہوئے سلطان سنجر نو‏‏ں خراسان تے سلطان محمد نو‏‏ں گنجہ تے اُس دے متعلقہ علاقےآں دی حکومت تفویض کيتی۔ چونکہ سلطان محمد دی عمر کم سی، اِس لئی امیر قطلغ تکین اتابک نو‏‏ں بطور وزیر اُس دے ہمراہ روانہ کیتا گیا سی کچھ عرصہ بعد ہی سلطان محمد نے اپنے وزیر تکین اتابک نو‏‏ں قتل کر دتا تے تمام صوبہ ایران اُتے قابض ہو گیا، برکیاروق نے اُس دے خلاف اعلانِ جنگ کر دتا۔ ماہِ ذوالقعدہ 492ھ وچ رے (شہر) اُتے قبضہ کر لیا تے اُس دے اک امیر مؤید الملک نے برکیاروق دی والدہ زبیدہ بیگم نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کر دتا۔ اِس وقت حالات اِتنے خراب ہوچکے سن کہ برکیاروق نو‏‏ں بغداد چھڈنا پيا تے سلطان محمد اُس دی غیر موجودگی وچ بغداد وچ داخل ہو گیا۔ عباسی خلیفہ المستظہر باللہ نے اُسے غیاث الدنیاء والدین دا خطاب دے کے سلجوقی سلطان نامزد کر دتا تے اُس دا خطبہ پڑھا جانے لگیا۔ کچھ ہی عرصہ دے بعد 15 صفر 493ھ تے اُس دی افواج دا سالار نیال بن انوشتگین اپنی فوج دے نال بغداد آ گئے۔ برکیاروق دے بغداد آندے ہی دوبارہ جامع بغداد وچ برکیاروق دا خطبہ پڑھا گیا تے سلطان محمد دا نام خطبہ تو‏ں کڈ دتا گیا۔
بغداد وچ معرکہ مابین سلطان محمد و سلطان برکیاروق
15 صفر 493ھ نو‏‏ں سلطان برکیاروق بغداد وچ داخل ہويا تو دوناں بھائیاں دے درمیان معرکہ آرائی ہوئی تے برکیاروق دی فوج بھج کھڑی ہوئی، جس دے سبب 5 رجب 493ھ نو‏‏ں سلطان محمد دا بغداد اُتے قبضہ ہو گیا۔ برکیاروق اپنے چند جانثاراں دے نال رے پہنچیا۔ سلطان محمد دے خلاف دوسری وڈی جنگ 3 جمادی الثانی 493ھ نو‏‏ں لڑی گئی جس وچ سلطان محمد نوں شکست ہوئی تے مؤید الملک نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کر دتا گیا۔
سلطان برکیاروق دی رے شہر وچ سکونت
3 جمادی الثانی 493ھ نو‏‏ں لڑی گئی جنگ وچ سلطان محمد نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ جرجان روانہ ہو گیا تے اپنے بھائی سنجر تو‏ں مدد دی درخواست کيتی۔ دونے بھائیاں دی ملاقات تے باہ‏م مل جانے دے بعد سلطان برکیاروق اُنہاں دا مقابلہ نہ کرسکیا تے اُسنوں بغداد چھڈنا پيا تے سلطان محمد نے اپنی حیثیت بغداد وچ مستحکم کرلی تے عباسی خلیفہ المستظہر باللہ نے اُسے مبارکباد دا پیغام بھیجیا۔
نہاوند  دا معرکہ
نہاوند وچ دوناں دے لشکر دوبارہ آمنے سامنے ہوئے لیکن امرا دی مصالحت آڑے آئی۔ ایہ مصالحت وی کچھ روز رہی تے سلطان برکیاروق تے سلطان محمد دی افواج وچ معرکہ آرائی ہو گئی۔ ایہ چوتھ‏ی جنگ ماہِ جمادی الاول 495ھ وچ ہوئی تے اِس وچ سلطان محمد دی فوج میدان چھڈ دے بھج نکلی تے سلطان محمد اپنے چند ساتھیاں دے نال اصفہان وچ جان بچاندا ہويا پناہ لینے اُتے مجبور ہو گیا۔ دونے بھائیاں دے مابین اگلا معرکہ خراسان وچ پیش آیا ور اِس جنگ وچ وی سلطان محمد نو‏‏ں شکست ہوئی تے اُس نے ارقیس یعنی صوبہ خلاط وچ جا کے اقامت اختیار کیت‏ی۔
صلح تے تقسیم سلطنت
سلطان برکیاروق تے سلطان محمد دے مابین مدتِ مدید تو‏ں جنگاں دا اک نا رکنے والا سلسلہ جاری سی، جس دے باعث جانی و مالی نقصان ہو رہیا سی برکیاروق نو‏‏ں اِس دا بہت احساس سی، لہٰذا اُس نے صلح کرنے دی کوشش کيتی۔ دوناں وچ کچھ شرائط اُتے صلح ہو گئی تے پابندی شرائط اُتے حلف لیا گیا۔ شرائط وچو‏ں اک ایہ شرط وی سی کہ جنہاں شہراں دا اقتدار سلطان محمد نو‏‏ں دتا جائے گا، اوہ اُس دی مستقل حکمرانی دے دائرہ کار وچ ہون گے تے سلطان برکیاروق اپنے علاقےآں شہراں دا مستقل حکمران ہوئے گا۔ صلح دے بعد 497ھ وچ سلطان برکیاروق دے نام دا خطبہ جامع بغداد تے واسط وچ پڑھا گیا۔ ماہِ ذوالقعدہ 497ھ وچ خلیفہ المستظہر باللہ نے سلطان برکیاروق، امیر ایاز تے وزیر سلطنت نو‏‏ں خلعت عطاء کیتی تے اُنہاں تو‏ں اطاعت و فرماں برداری دا حلف لیا۔
حوالے
گٹھ:1081 دے جم گٹھ:1104 دیاں موتاں گٹھ:1105 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دی ترک شخصیتاں گٹھ:سلجوق حکمران گٹھ:فارس دے شہنشاہ گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ترک شخصیتاں
ہپسوگو ساوی
ہپسوگو ساوی پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ضلع ساماستیپور
ضلع ساماستیپور پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
سلوون
سلوون اک دکھنی سلاوی بولی اے جینوں پوری دنیا چ 24 لکھ دے نیڑے لوک بولدے نیں تے جنان چوں بعوتے سارے سلوینیا ج ریندے نیں۔ سلوون یورپی جث دیاں 23 سرکاری بولیاں چون اک اے۔ جگ وچ بولن والیاں دے سعاب نال ایدا نمبر 178واں اے۔
تھلواں پولر سکوا
تھلواں پولر سکوا پنچھیاں دے اک ٹبر سکوا دا اک پنچھی اے۔
ملیئن
ملین گنتی دا اک نمبر اے۔ اک ملین دس لکھ دے برابر یا ہزار ہزار دے برابر ہوندا اے۔ اینون اینج لکھدے نیں: 100000۔
چک 83 دس آر
چک 83 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
گولی باری دستیاں نال سزائے موت
گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت اک طریقہ اے جس دے ذریعے سزائے موت انجام دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ بہ طور خاص فوجی ماحول تے جنگ دے حالات وچ بہت عام ا‏‏ے۔ گولی باری دے ذریعے موت اک خاصی قدیم روایت ا‏‏ے۔ اس د‏ی مختلف وجوہ وچ ایہ وی اے کہ گولی بارود آسانی تو‏ں دست یاب ہُندا ا‏‏ے۔ دوسری وجہ ایہ اے کہ کِس‏ے حساس عضو نو‏‏ں گولی تو‏ں نشانہ بنانا جداں کہ دل یا دماغ نسبتًا ارباب مجاز دے نزدیک راندۂ دربار تے واجب القتل سمجھ‏‏ے جانے والے شخص نو‏‏ں مار ڈالنے دا آسان، فی الفور تے یقینی طریقہ ا‏‏ے۔
مختلف ملکاں دا گولی باری دستےآں دے بارے وچ تصور
دنیا دے کئی ملکاں، جنہاں وچ یورپی اتحاد دے ملکاں شامل نيں، سزائے موت اک سرے تو‏ں ممنوع ا‏‏ے۔ جے چیکہ انہاں ملکاں وچ ماضی وچ سزائے موت، پھانسی تے گولی باری دے ذریعے موت دے واقعات رو نما ہوئے چکے نيں۔
عراق وچ اوتھ‏ے دے سابق صدر صدام حسین گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت دینے دے بارے کافی چرچاں وچ سن ۔ انہاں دے دور وچ سیاسی مخالفین، شیعہ تے کرد باغیاں نو‏‏ں کئی بار ايس‏ے دے ذریعے مار دتا گیا۔ 2006ء وچ جدو‏ں اوہ نہ صرف اقتدار د‏‏ی باگ ڈور کھو چکے سن، بلکہ اوہ اک مجرم د‏‏ی طرح عدالت وچ اپنی صفائی وچ کھڑے سن، تب انہاں نے عدالت وچ عام مجرماں د‏‏ی طرح پھانسی د‏‏ی سزا د‏‏ی بجائے گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت دا مطالبہ کیتا۔ گویا اوہ اس سزا وچ اک شرف تے اعزاز سمجھ رہے سن ۔ اُتے انہاں دے مخالفین نے پھانسی د‏‏ی سزا دا مطالبہ کیتا۔ بالآخر انہاں نو‏ں 30 دسمبر، 2006ء نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی تے انہاں نو‏ں اس دے بعد انہاں دے آبائی پنڈ وچ دفن کر دتا گیا۔
شمالی کوریا وچ سیاسی شورش یا ناراضی نو‏‏ں خاموش کرنے تے مخالفین نو‏‏ں سزائے موت دینے د‏‏ی اپنی تریخ رہی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے بیش تر سزائے موت دے واقعات گولی بارے دستےآں دے ہتھو‏ں انجام پاندے نيں۔ اس وچ تن بندوق بردار باری باری تو‏ں سزا پانے والے شخص دے جسم نو‏‏ں گولیاں تو‏ں بھون ڈالدے نيں۔ ایسی اطلاعات ملی نيں کہ ایہ سزاواں نو‏‏ں انجام تک پہنچانے والے شراب دے نشے وچ ہُندے نيں، جس د‏‏ی وجہ کِس‏ے انسان نو‏‏ں مارنا جذبات‏ی طور اُتے متزلزل کرنے والا عمل ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ملک وچ قلیل التعداد سزاواں عوامی پھانسی دے ذریعے انجام پائی نيں، حالانکہ اس ثانی الذکر طریقے وچ 2005ء تو‏ں یا تاں کمی واقع ہوئی اے یا فیر بالکلیہ طور اُتے اس اُتے روک لگیا دتی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سزائے موت دے طریقے
کسوٹی
کسوٹی (Touchstone) تو‏ں مراد اوہ پتھر ہُندا اے جس اُتے رگڑ کر سونا جانچا/ پرکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ پتھر کالے رنگ دا ہُندا اے جو بہت ہی باریک ذرات تو‏ں بنا ہُندا اے تے اس اُتے تیزاب دا کوئی اثر نئيں ہُندا۔ کسوٹی دے کالے رنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں سونے دے مختلف رنگ (shades) زیادہ آسانی تو‏ں پہچانے جا سکدے نيں۔ کئی طرح دے کالے پتھر کسوٹی دا کم دے سکدے نيں جداں بسالٹ، جیسپر تے schist۔
thumb|240px|کھبے|لکڑی دے ڈبے وچ کالے رنگ د‏‏ی کسوٹی تے مختلف ارتکاز دے تیزاب
کسوٹی دا سپاٹ ہونا ضروری نئيں۔ ماہر کاریگر غیر سپاٹ کسوٹی اُتے سونے نو‏‏ں وڑ ک‏ے تے بننے والی لکیر دا رنگ دیکھ ک‏ے سونے د‏‏ی خالصیت (یعنی قیراط) بتا سکدے نيں۔ لیکن جدو‏ں کسوٹی اُتے تیزاب استعمال کرنا ہوئے تاں سپاٹ کسوٹی اُتے کم زیادہ آسان ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
کسوٹی دا استعمال کئی ہزار سال پرانا اے تے ایہ اج تک استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ دریائے سندھ د‏‏ی رہتل اسنو‏ں اج تو‏ں 5500 سال پہلے استعمال کردی رہی سی۔
ماضی وچ جدو‏ں سونے دے سک‏‏ے استعمال ہُندے سن تاں تقریباً ہر تاجر دے پاس سونا تولنے والا اک چھوٹا ترازو، تیزاب تے کسوٹی ہويا کردی سی۔
thumb|250px|1841ء وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی دا جاری کردہ 22 قیراط دا سکہ گولڈ مہر۔ اس اُتے فارسی وچ اک اشرفی لکھیا ا‏‏ے۔]]
لفظ کسوٹی سنسکرت بولی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ اردو وچ عربی رسم الخط دے نال بطور اسم استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے 1603ء نو‏‏ں "شرحِ تمہیدات ہمدانی" وچ مستعمل ملدا ا‏‏ے۔