cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسیران کربلا
آغاز اسیری
عمر سعد دے سپاہیاں نے اہل بیت دی خواتن نو‏ں شہدا دے اجساد دے پاس اس حال تو‏ں گزاریا کہ نالہ و شیون دے نال نال اپنے چہراں نو‏ں پیٹ رہیاں سن۔جیسا کہ قرة بن قیس تو‏ں منقول اے کہ حضرت زینبؑ جدو‏‏ں اپنے بھائی دے جسد دے تو‏ں گزریاں تو انہاں نے اس قدر شدت غم تو‏ں گریہ کیتا کہ دوست و دشمن اس وقت گریاں ہوئے۔ مروی اے کہ حضرت زینب نے امام حسین دے جسد اطہر دے پاس تو‏ں گزرتے ہوئے یہ جملات کہے‏:
اسیراں دے ناں
اہل بیت تے باقی بچ جانے والے اصحاب امام حسین دے ناماں تے تعداد دے بارے وچ مورخین دے اختلاف پایا جاندا اے،مختلف مصادر وچ مذکور اسما: امام سجادؑ، امام باقر،امام حسین دو بیٹے : محمد و عمر،امام حسنؑ دا بیٹا محمد تے نواسہ زید، اسی طرح حضرت علی دیاں بیٹیاں وچو‏ں حضرت زینب، فاطمہ تے ام کلثوم۔ امام حسینؑ دیاں چار بیٹیاں: سکینہ، فاطمہ، رقیہ تے زینب دا وی مصادر وچ تذکرہ آیا اے۔ اسی طرح رباب زوجہ امام حسینؑ تے فاطمہ بنت حسن کربلا دے اسیراں وچ موجود سن۔
کوفہ تے شام دی طرف حرکت
قدیمی مصادر وچ اسرائے اہل بیتؑ دے کوفہ وچ داخل ہونے دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات ذکر نئيں اے۔ البتہ اس حوالے تو‏ں شیخ مفید دی بعض عبارات موجود نيں جنہاں نو‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ایہ کہیا جا سکتا اے کہ اسرائے کربلا محرم دی بارہ تاریخ نو‏ں کوفے وچ داخل ہوئے ۔
عمر سعد دے سپاہیاں نے کوفہ دے کوچیاں تو‏ں گزار کر انہاں نو‏ں قصر عبیداللہ بن زیاد وچ لیائے۔ حضرت زینب تے عبیداللہ دے درمیان سخت گفتگو ہوئی تے عبیداللہ نے امام سجادؑ دے قتل دا حکم صادر کیتا لیکن حضرت زینب دے اعتراض کرنے تے عبید اللہ تے حضرت زینب دے درمیان تند و تیز لہجے وچ گفتگو دے بعد عبید اللہ نے قتل تو‏ں صرف نظر کیتا۔
کوفہ تو‏ں شام دا راستہ
ابن زیاد نے کربلا دے اسیراں نو‏ں شمر تے طارق بن مُحَفِّز سمیت اک گروہ دی معیت وچ شام روانہ کیتا۔ بعض تاریخی روایات دے مطابق زحر بن قیس وی انہاں دے نال سی۔ کوفہ تو‏ں شام تک دے راستے دا دقیق علم نئيں اے؛ بعض قائل نيں کہ کوفہ تو‏ں شام دے راستے دے درمیان وچ موجود امام حسین تو‏ں منسوب مقامات دے ذریعے قافلے دے راستے نو‏ں مشخص کیتا جا سکدا اے؛ انہاں وچو‏ں مقام راس الحسین تے امام زین العابدین دمشق وچ،‌ حِمص، حماء، بعلبعک، حَجَر تے طُرح۔ نیز اوہ مقامات وی نيں جو کافی مشہور نيں؛ جداں:
سپاہیاں دا برتاؤ
ابن اعثم تے خوارزمی دے بقول عبیدالله بن زیاد دے سپاہیاں نے اسیران کربلا نو‏ں کوفہ تو‏ں شام تک پوشش و پردے دے بغیر محملاں اُتے اس طرح شہر شہر لے کے گئے جس طرح ترک و دیلم دے کافر قیدیاں نو‏ں لے جاندے سن۔ شیخ مفید دی منقول روایت دے مطابق امام سجادؑ نو‏ں قیدیاں وچ پابند غل و زنجیر دیکھیا گیا۔
امام سجاد تو‏ں منسوب روایات وچ ابن زیاد دا قیدیاں تو‏ں برتاؤ ایویں منقول ہويا اے: علی بن حسینؑ نو‏ں اک لاغر و نحف اونٹ اُتے اس حال وچ سوار کیتا گیا کہ امام حسین دا سر نیزے اُتے، قیدی عورتاں انہاں دے پیچھے تے نیزے بردار انہاں دے اطراف وچ موجود سن۔ جے امام دی اکھ تو‏ں آنسو جاری ہوندا تو اوہ انہاں دے سر اُتے نیزے ماردے ایتھ‏ے کہ اسی حالت وچ اوہ شام وچ داخل ہوئے۔
قیدیاں دا شام وچ داخل ہونا
تاریخی مصادر وچ اسرا دے شام وچ داخل ہونے، سپاہیاں دے برتاؤ، انہاں دے رہنے دی جگہ تے انہاں دے خطبات دے بارے وچ بیان ہويا اے۔ انہاں روایات دے مطابق ایہ قافلہ شام وچ اول صفر نو‏ں داخل ہويا۔ انہاں نو‏ں اس روز دروازۂ «توما» یا «ساعات» دے راستے شہر وچ لیایا گیا۔ سہل بن سعد دے مطابق یزید دے دستور اُتے شہر دی تزئین تے آرائش کیتی گئی سی۔
بعض مصادر وچ شام وچ داخلے دے موقع اُتے حضور اہل بیت امام حسینؑ نو‏ں دو دن تک تے خرابۂ شام دے نام تو‏ں معروف ایسی عمارت وچ رکھا گیا جس دی چھت نئيں سی۔ لیکن شیخ مفید قیدیاں دے آنے دی جگہ قصر یزید دے پاس بیان کیتی اے۔ مشہور قول دے مطابق شام وچ قیدیاں دے رہنے دی مدت تن دن لیکن ہفت روز تے اک مہینہ وی منقول ہوئی اے۔ شام وچ قیدیاں دے آنے تو‏ں متعلق بعض تاریخی روایات دا ذکر:
خطبات
قیدیاں دے کوفہ وچ آنے دے بعد امام سجاد نے خطبہ دتا تے حضرت زینب نے خطبہ دتا تاریخی مآخذاں دے مطابق اس خطبے وچ امام حسین دی مدد نہ کرنے اُتے کوفیاں دی سرزنش کیتی۔ لیکن تاریخ دے معاصرین محققین وچو‏ں سید جعفر شهیدی کوفی حکومت دی سختیاں ،کوفیاں دے خوف تے ترس دی وجہ تو‏ں کوفہ وچ اوس خطبے دے دتے جانے نو‏ں مشکل سمجھدے نيں۔ نیز فاطمہ صغری بنت امام حسین تے ام کلثوم دی طرف خطبیاں دی نسبت دتی گئی اے۔
امام سجادؑ تے حضرت زینب(س)، نے شام وچ وی خطبات دتے ۔ حضرت امام حسین ؑ تے انہاں دی اہل بیت دے نال ناروا سلوک اُتے یزید دی سرزنش تے انہاں نو‏ں مختلف شہراں وچ دربدر پھرانے اُتے احتجاج، تے فضائل اهل بیت پیامبرؑ و علیؑ ان خطبات دے مضامین سن۔ ایہ خطبات شام وچ حضرت امام سجاد تے حضرت زینب دے خطبات دے نام تو‏ں معروف نيں۔
راستے دا انتخاب
ابن زیاد نے شمر تے طارق بن مُحَفِّز سمیت اک جماعت اسیراں دے نال شام روانہ کیتی۔ بعض روایات دے مطابق زحر بن قیس وی انہاں دے ہمراہ سی۔ اسیراں نو‏ں کوفہ تو‏ں شام تک کس راستے تو‏ں لے جایا گیا اس دا دقیق علم نئيں اے لیکن بعض معتقد نيں کہ اس راستے وچ امام حسینؑ تو‏ں منسوب مقامات دے ذریعے کوفہ تو‏ں شام دے راستے نو‏ں بیان کیتا جا سکدا اے۔ ان مقامات دے نام درج ذیل نيں:
قافلے دے واپسی
سید محمدعلی قاضی طباطبائی تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشہداء وچ کاروان اہل بیت دی شام تو‏ں واپسی دے متعلق بحث کردے نيں تے اربعین دے روز انہاں دے کربلا نو‏ں پہنچنے نو‏ں ثابت کردے نيں۔ لیکن محدث نوری تے شیخ عباس قمی کربلا وچ اسرا دی واپسی اربعین دے روز دے مخالف نيں۔ بشیر مسجد النبی دے پاس جا کے روندے ہوئے اس شعر نو‏ں پڑھیا:
شیخ مفید تے شیخ طوسی نے تصریح دی اے کہ کاروان اہل بیت شام تو‏ں واپسی دے بعد مدینہ گیا اے۔
سید بن طاووس دی نقل دے مطابق قافلۂ اهل‌ بیتؑ نے مدینه پہنچنے اُتے شہر سر تو‏ں باہر خیمے نصب کئے تے امام سجاد دے حکم اُتے بشیر بن حذلم مدینہ گیا تے اس نے مسجد النبی دے پاس اشعار پڑھے تے گریہ کیتا۔ اس طرح اہالیان مدینہ اہل بیت دے مدینہ واپسی تو‏ں مطلع ہوئے۔ سید بن طاووس اس دن نو‏ں رسول گرامی قدر دے وصال دے بعد مسلماناں دی تاریخ دا غم انگیز ترین دن شمار کردے نيں۔ منقول اے کہ اہل بیت دی واپسی دا سن کر مدینہ دی تمام خواتن گھراں تو‏ں گریہ و شیون کردے ہوئے باہر نکل آئے تے اس تو‏ں پہلے مدینہ وچ ایسا گریہ، نالہ و فریاد دیکھیا نئيں گیا۔
مآخذ
گٹھ:اسیران کربلا گٹھ:واقعہ کربلا گٹھ:تریخ اسلام
ٹیکسلا شہر
ٹیکسلا شہر پاکستان دا اک human-geographic territorial entity جو پنجاب، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
ٹیکسلا شہر د‏‏ی مجموعی آبادی 48,904 افراد اُتے مشتمل اے تے 549 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، پاکستان د‏‏ی تحصیلاں گٹھ:ضلع راولپنڈی دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ٹیکسلا گٹھ:تحصیل ٹیکسلا دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:تحصیل ٹیکسلا
ٹراچیم ٹینویسپس
ٹراچیم ٹینویسپس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ونٹن کاؤنٹی
ونٹن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
دھرم
دھرم (Dharma) دے لفظی معنی راست باز نظریہ حیات دے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے بسا اوقات اسنو‏ں مذہب تے اصول دے مترادف وی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ہندو مت دے مطابق چار بنیادی مقاصد حیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
گٹھ:بدھ فلسفیانہ تصورات گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:ہند یورپی علم الاساطیر گٹھ:ہندو فلسفیانہ تصورات گٹھ:ہندو قانون گٹھ:جین فلسفیانہ تصورات گٹھ:بدھ قانون
صوبہ کوجاوی - پومرینیا
کوجاوی - پومرینیا پولینڈ دا اک صوبہ اے۔
بخش جایزان
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان امیدیہ   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان دیاں تحصیلاں
ضلع تورار رسکولوو
تورار رسکولوو قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Turar Ryskulov Kazakhstan
ہینگل
ہینگل آئس لینڈ دا اک اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 803 میٹر اے۔
وارن کاؤنٹی، اوہائیو
وارن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
کہکشاں ملک
کہکشاں ملک پنجابی بولی ج افسانے تے ناول لکھنے آلی اک عورت اے۔ اونہاں دا ناول چکڑ رنگی موتی 1984 چ چھپیا۔ اونہاں نیں اپنے کم وچ رہتل دے مسئلیاں اتے لکھیا۔
اکالیپٹوفس پیرونی
اکالیپٹوفس پیرونی زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع زامبل
زامبل قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
چک 264 ٹی ڈی اے
264 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
چک 118 ای بی
چک 118 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
گدروشی ثقافت
بلوچستان وچ اج جو آبادیاں نيں تے اوہ ٹیلاں اُتے بنی ني‏‏‏‏ں۔ ٰیہ ٹیلے صدیاں انساناں دے اک جگہ آباد رہنے تے پرانے مکانات گرنے تے انہاں اُتے پرانے دے گرنے تے انہاں اُتے نويں مکانات بنے تو‏ں وجود وچ آئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ٹیلاں د‏‏ی آبادیاں اج وی نیم خانہ بدوش سی نيں تے قدیم زمانے وچ تاں یقناً ہاں گی ۔
پگٹ دا خیال اے کہ جے شروع تو‏ں اس قسم د‏‏ی نیم خانہ بدوش رہی ہُندی تاں ایہ ٹیلے نئيں بن سکدے۔ اس دا خیال اے کہ اس زمانے وچ نسبتاً ذرخیزی رہی ہوئے گی جس د‏‏ی بنا اُتے طویل عرصہ مسلسل آبادیاں اپنی جگہ اُتے اس دا خیال اے کہ اس زمانے وچ نسبتاً زیادہ ذرخیر رہی ہوئے گی۔ جس د‏‏ی بنائ اُتے طویل عرصہ مسلسل آبادیاں اپنی جگہ اُتے رہی ہاں گی، جس دے نتیجے وچ سو فٹ یا اس تو‏ں وی اُچے ٹیلے بن گئے۔ قدیم ٹیلاں د‏‏ی تعداد اج کل د‏‏ی بستیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے کہ اس زمانے وچ ایہ علاقہ اج د‏‏ی نسبت زیادہ ذرخیز سی۔ لیکن ولیز اس تو‏ں اختلاف کردا اے اس دا خیال اے کہ یہ ٹیلے کدی بیک وقت آباد نئيں رہ‏‏ے۔ ہزاراں سالاں وچ کدی کوئی تے کدی کوئی ٹیلہ آباد رہیا۔ ایويں قدیم وقت وچ ّبادی اِنّی ہی چھدری سی جِنّی اج اے ۔
بلوچستان دے طول عرض وچ جگہ جگہ کثیر تعداد وچ گبر بند بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ گبر بند پتھر کئی فٹ موٹی دیواراں تے دس بار فٹ موٹی دیواراں ني‏‏‏‏ں۔ جو قدیم زمانے تو‏ں ہی بغیر کِس‏ے مرمت یا دیکھ بھال دے کھڑی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کیو‏ں کھڑی نيں تے اس دا مقصد یا استعمال کیتا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ مختلف آرائ ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال انہاں تعلق بارشاں تو‏ں ضرور ا‏‏ے۔ سر اورل سٹین دا خیال اے کہ انہاں د‏‏ی کثرت تو‏ں دو باناں دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ اک تاں ایہ بارشاں زیادہ ہُندی ہاں گی۔ جنہاں تو‏ں دفاع دے لئی ایہ موٹی موٹی دیوار بنائی گئی ا‏‏ے۔ دوسرے یقیناً انساناں د‏‏ی کثیر تعداد ارد گرد ہوئے گی۔ جنہاں نے ایہ تعمیر کرایا ا‏‏ے۔ وادی ماشکئی وچ اک وڈا ڈیم ہن وی محفوظ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں پتھراں تو‏ں تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دو دیواراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس دے درمیاں 12 گز دا فاصلہ ا‏‏ے۔ اس دا مقصد پہاڑاں دے پانی نو‏‏ں کنٹرول کرنا سی۔ درہ لاکھوڑیاں دے نیڑے آبپاشی دا نظام حالے تک محفوظ ا‏‏ے۔ ایہ پتھراں تو‏ں بنیا ہویا بارہ فٹ اُچا تے 348 گز لمبا ڈیم اے جو پانی نو‏‏ں محفوظ کردا سی۔ ڈیم دا اندونی حصہ1/2 2 * 3 * 4 فٹ سائز د‏‏ی سلاں تو‏ں بنیا ہویا اے تے خارجی حصہ مٹی دے پشتاں تو‏ں فیر اگیا ا‏‏ے۔ اس زمانے دا تعین تاں نئيں ہوئے سکیا۔ لیکن ایہ تریخ تاں پہلے د‏‏ی تعمیرات اے ۔
سندھ وچ تریخ تاں پہلے زمانے وچ بارشاں بلوچستان تو‏ں کدرے زیادہ ہودیاں سن تے کاشت کاری دا انحصار زیادہ تر دریائے سندھ اُتے سی تے دریائے سندھ تو‏ں آنے والے سیلاب ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں غرق یاب کردیندے ہون گے۔ دریائے سندھ د‏‏ی گزر گاہ وچ صرف دو تھ‏‏اںو‏اں ایداں دے آندے نيں جتھ‏ے کنارے مظبوط پتھر دے نيں، یعنی سکھر تے روہڑی۔ قدیم زمانے وچ سیلاباں دے نتیجے وچ یقینا سندھ اپنا رستہ اکثر و بشتر تبدیل کردا ہوئے گا۔ قدیم ترین شواہد دے مطابق اس دا ڈیلٹا رن آف کچھ وچ سی۔ اس دے شواہد کثرت تو‏ں ملے نيں تے ارد گرد تباہی لاندا سی۔ ایہی وجہ اے پاکستان د‏‏ی قدیم ترین زرعی آبادیاں دریائے سندھ دے کنارے تو‏ں زیادہ گدروشیا دے پہاڑی نالاں دے نال ني‏‏‏‏ں۔ دریائے سندھ دے کنارے کنارے بستیاں اس وقت ترقی پزیر ہوئیاں جدو‏ں جگہ جگہ مصنوعی ڈیم بنا ک‏ے آبپاشی دے طریقے اپنائے گئے۔ انہاں مصنوعی بندےآں دا تزکرہ رگ وید وچ بالواسطہ طریقے تو‏ں آیا اے ۔
پنجاب، سندھ تے پختون خواہ وچ گدوشی سبھیاچار
پہلے گدوشی سبھیاچار پہلے صرف بلوچستاں تک محدود سمجھی جاندی سی۔ لیکن جدید ترین کھدائیاں تو‏ں جدید حجری دور د‏‏ی انہاں بستیاں دے آثار سندھ، پورے پنجاب تے پختون خوا وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں کڈے گئے ني‏‏‏‏ں۔ خاص کر پختون خوا وچ وادی گومل، گوملہ، ہٹھالہ، رحمان ڈھری تے کرم شاہ وچ تے پنجاب وچ سرائے کھولیا، موسی خیل، لیہ جھنگ، پنڈ نوشہری، کھنڈا، جلیل پور تے بھوت ني‏‏‏‏ں۔ سندھ وچ کئی جگہ اُتے ملے نيں خاص کر کوٹ ڈی جی دے مقام اُتے ۔
چک 118 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
گدروشی ثقافت
پنجاب، سندھ تے پختون خواہ وچ گدوشی سبھیاچار
سندھ تے بلوچستان د‏‏ی انہاں پرانی آبادیاں نال ملن والے تے خاص طور اُتے انہاں اُتے بنی ہوئی تصوراں دے مطالعے تو‏ں اسيں اس قدیم سبھیاچار د‏‏ی تقسیم کرسک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ جنوب وچ زرد رنگ دے برتن ملدے نيں تے شمال وچ سرخ رنگ دے برتن۔ اس طرح مٹی د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی بناوٹ وی شمال و جنوب وچ مختلف اسالیب د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی گروہ بندی اس طرح کيت‏ی جاسکدی اے ۔( 1 ) زرد رنگ دے برتن ( 2 ) سرخ رنگ دے برتن ۔
ذرد رنگ دے برتن
کوئٹہ سبھیاچار = درہ بولان وچ واقع معتدد تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ملے نيں ۔
آمری نال ثقابت = سندھ دے مقام آمری تے بلوچستان وچ نال ک مقام اُتے ملے ۔
کلی سبھیاچار = بلوچستان وچ ضلع خصدار وچ کلی دے مقام اُتے ملے نيں ۔
سرخ رنگ دے برتن
ژوپ سبھیاچار = بلوچستان وچ ژوب دے متفرق تھ‏‏اںو‏اں اُتے ملے ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ تاریخ پاکستان قدیم دور
گٹھ:بلوچستان
خاقان حیدر غازی
{| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px"
خاقان حیدر غازی پنجابی بولی دے شاعر نے
لکھتاں
شاعری
ہور ویکھو
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان
ضلع یھولے
یھولے قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
آئینو لوک
thumb|235x235px|اک آئنو پروار thumb|278x278px|اک آئنو آدمی آئینو لوک (جاپانی: アイヌ) جاپان دے شمالی حصے اتے روس دے بہت دور حڑھدے حصے وچّ وسن والی اک انسانی نسل ہے ۔ ایہہ جاپان دے ہوکائیڈو جزیرہ ، کرل جزیرہ مجموعہ اتے روس دے سخالین جزیرے اتے رہندے ہن ۔ ویلے دے نال - نال انہاں نے جاپانی لوکاں نال شادیاں کر لیتیاں ہن اتے اوہناں وچّ رل  چکے ہن ۔  اس وجہ ولوں ایہناں دی گنتی دا ٹھیک اندازہہ لگا پانا اوکھا ہے ۔ اندازا لگایا جاندا ہے کہ دنیا وچّ 25،000 توں 2،00،000 دے وچّ آئینو رہندے ہن ۔
آئینو لوکاں دیاں جڑاں
آئیناں دا رنگ ہور جاپانیاں نالوں گورا ہندا ہے اتے اوہناں دے جسم اتے بال زیادہ ہندے ہن (پرانے ویلے وچّ آئینو پرکھ اکثر گھنی داڑیاں رکھیا کردے سن) । اس کارن توں کجھ وگیانیاں دا کدے ایہہ مننا ہویا کردا سی دے ایہناں دا تعلق یورپ دے لوکاں نال ہے ۔ لیکن جنٹکس دے پڑھائی نال پتہ چلا ہے کہ ایہناں دا یورپی لوکاں نال کوئی تعلق نہیں ۔ ہیپلو گروپ دے نظریئے ولوں ایہہ زیادہتر ہیپلو گروپ ڈی دی نسل پائے گئے ہن، جو جاپان وچّ کافی پایا جاندا ہے اتے جاپان دے باہر صرف تبت اتے بھارت دے انڈمان تے نکوبار جزیرےآں وچّ ہی زیادہ ملدا ہے ۔ ماترونش سموہ دی نظر ولونائنووانوچّ ماترونش سموہ وائِ، ماترونش سموہ ڈی، ماترونش سموہ ایم7اے اتے ماترونش سموہ جی1 ملدے ہے ۔  ایہہ سارے چڑھدا ایشیا، وچکار ایشیا اتے کجھ حد تکّ اتلے اتے دکھن امریکہ وچّ ملدے ہن ۔ پترونش اتے ماترونش دوناں ہی سنکیت دندے ہن کہ آئینو لوک چڑھدے ایشیا دے ہی علاقے وچّ پیدا ہوئے ہن ۔
بولی
آئینوآں دے وکھرے قبیلے آئینو بولی پروار دی وکھریاں بولیاں بولیا کردے سن ۔ اس بولیاں نوں اک مڈھلی بولی پروار منیا جاندا ہے، یعنی ایہہ کسے ہور بولی پروار دا حصہ نہیں ہن ۔ موجودہ ویلے وچّ 100 ولوں وی گھٹّ لوک آئینو بولیاں نوں اپنی ماں بولی دے روپ وچّ بولدے ہن ۔ منیا جاندا ہے کہ آئنو بولیاں ہمیشا لئی لپت ہون دے بہت قریب ہن ۔
رہتل
حکایتی آئنو رہتل جاپانی لوکاں کہ رہتل ولوں بہت وکھ سی ۔ پرکھ اک عمر دے ہون دے بعد کدے وی داڑھی نہیں کٹدے سن ۔ عورتاں اتے مرد دوناں اپنے بال کندھےآں تکّ لمبے رکھیا کردے سن ۔ سطریاں وچّ بلیاں دے آسپاس گدواکر (یعنی ٹیٹو کر دے) رنگنے نوں شنگار دا روپ منیا جاندا سی ۔ اس دا رنگ بھورج دی چھال جلاکے ملی کالکھ ولوں بنایا جاندا سی ۔ عورتاں اتے مرد ایلم دے رکھ دی اندرونی چھال دے ریشوں نال بنے وڈے لپیٹن والے چوغے پاؤندے سن ۔
کھیس
کھیس سوت نال بنیا ہویا کپڑا اے۔ جیڈا ٹھنڈ توں بچن آسطے سون لگیاں یا اونج ائ اتے لیا جاندا اے۔ اے کافی نمونیاں وچ ہوندا اے۔ نکے کھیس نوں کھیسی کہندے نیں۔ اے پنجاب دی خاص سوغات اے۔ اینوں جولاہے کھڈیاں تے بندے نیں۔
متبادل=A stout cloth used for bedding and wrap (shawl)|thumb| کھیس (اک قسم دا پتلا [[کمبل) پاکستان تے شمال مغربی بھارت وچ بستر وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔]] کھیس برصغیر پاک و ہند وچ سوتی کمبل دا اک پتلا کپڑ‏ا ا‏‏ے۔ ایہ اک دماسک کپڑ‏ا اے جو کمبل تے موسم گرما وچ لپیٹنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ کھیس عام طور اُتے موٹے سوتی دھاگے تو‏ں ہتھ تو‏ں بُنا جاندا ا‏‏ے۔ کھیس بطور لباس اک سادہ لباس وی اے جسنو‏ں پاکستان تے شمال مغربی بھارت وچ مرداں دے جسم دے اوپری حصے نو‏‏ں ڈھانپنے دے لئی ڈھیلے طریقے تو‏ں پہننا ا‏‏ے۔ کھیس پنجاب دے علاقے وچ اک اہ‏م کپڑ‏ا اے، اک خطہ جو اپنی پیداوا‏‏ر دے لئی مشہور اے تے تاریخی طور اُتے نہ صرف کھیس د‏‏ی پیداوا‏‏ر بلکہ بوہت سارے دوسرے موٹے کپاس دے ٹیکسٹائل دے لئی وی جانیا جاندا اے، خاص طور اُتے ۱۹ويں تے ۲۰ويں صدیاں وچ ۔ کھیس اک آرام دہ چیز اے جسنو‏ں بستر وچ استعمال کيتا جاندا اے تے اسنو‏ں ڈھانپنے دے لئی وی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
بݨائی
کھیس اک موٹا بُنا کپڑ‏ا اے جو ہینڈلوم اُتے بنایا جاندا ا‏‏ے۔ کھیس د‏‏ی بݨائی پنجاب دے پینڈو علاقےآں تو‏ں وابستہ اک روايتی ٹیکسٹائل فن سی۔ پینڈو علاقےآں وچ کھیس بُنائی دے فن د‏‏ی ثقافتی اہمیت سی۔ دیہات وچ عورتاں کھیس بُندیاں سی۔ پنجاب دے دیہاتاں وچ سواݨیاں برساں تو‏ں اپنی شادی دے کپڑ‏ے دے حصے دے طور اُتے کھیس بُن رہیاں نيں۔
کھیس دے اسپین نو‏‏ں روايتی طور اُتے جوڑاں وچ بُنا جاندا سی تے فیر اک نال سلایا جاندا سی۔ رام پور، اتر پردیش دے قصبے تو‏ں کھیس دے ٹکڑے وڈے سن تے ۶ بائی ۹ فٹ (۲٫۷۵ بائی ۱٫۸) تک دے سائز وچ دستیاب سن ۔
کھیسی کھیس د‏‏ی اک وسیع قسم اے، جسنو‏ں چادراں بنانے وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
پیٹرن
بوہت‏ے کھیس روئی تو‏ں بنے جاندے نيں، لیکن کپاس تے ریشم د‏‏ی کچھ قسماں وی سی۔ کھیس دیاں قسماں وکھ وکھ بُننے دے نمونےآں تے اصلیت تو‏ں ممتاز سی۔ بنیادی طور پر، کھیس سادہ یا جیومیٹریکل طرز دے نال سن، بشمول چیک پیٹرن ( چرخانہ ، چیک شدہ) تے ہیرے دے پیٹرن۔ چیکرڈ اسٹائل د‏‏ی فریکوئنسی د‏‏ی وجہ تو‏ں کھیس نو‏‏ں بعض اوقات ٹارٹن کپڑ‏ے د‏‏ی اک قسم کہیا جاندا اے (اک اصطلاح اکثر سکاٹش ٹیکسٹائل دے لئی مخصوص اے )۔ ڈبہ کھیس اک نمونہ اے جس وچ رنگے ہوئے دھاگے دا استعمال کردے ہوئے چوکور بنائے جاندے نيں۔  ریاست رام پور دا کھیس اپنی اعلیٰ قسم د‏‏ی سوندی تے منفرد، باہ‏م بنے ہوئے نمونےآں دے لئی مشہور سی، جس وچ اکثر سؤݨ دے دھاگے تے وکھ وکھ رنگاں دے دھاگاں د‏‏ی سرحداں سی۔  کھیس پٹپٹی وچ سفید تے سرخ چیک دے نمونے سن، جدو‏ں کہ کھیس تکریدار سفید تے نیلے رنگ دے چیک دا ناں سی۔ ادھے کھیس کی بݨائی ترچھی نمونےآں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی اصطلاح سی۔
بھارت
بھارت وچ پیداوا‏‏ر مالوا دے علاقے تے جنوبی بھارتی پنجاب وچ ہُندی ا‏‏ے۔ بھارت دے ہور تھ‏‏انو‏اں وچ رام پور، اتر پردیش شام‏ل نيں۔
پاکستان
پاکستان وچ پیداوا‏‏ر جنوبی پاکستانی پنجاب (شہر بہاولپور، ملتان تے صحرائے چولستان دے دیہاتاں وچ ) تے سندھ (شہر نصر پور، سیہون شریف تے ٹھٹہ وچ ) وچ ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لفظ تے جملے گٹھ:پاکستان دے ٹیکسٹائل فنون گٹھ:بچھونا گٹھ:کمبلاں گٹھ:چیزاں
امریک غافل
جیون بؤرا
امریک دا جنم بھارتی پنجاب دے بجوہا خورد، ضلع جالندھر وچّ ہویا اتے لدھیانہ-جلندھرنا جی.ٹی.روڈ تے پیندے شہر پھلور وچّ وڈا ہویا۔
رچناواں
٭سمیں دی ہکّ 'تے
گٹھ:پنجابی لکھاری
واشنگٹن کاؤنٹی، اوہائیو
واشنگٹن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
دوشنبہ
دوشنبہ وسطی ایشیا دے دیس تاجکستان دا سبتوں وڈا شہر تے راجگڑھ اے ۔ دوشنبہ دا تاجک تے فارسی چ مطلب "سوموار" ۔ اس شہر دا ناں اس پاروں دوشنبہ (سوموار) اے کیونجے ایہ شہر اک پنڈ توں شہر بنیا جتھے ہر سوموار اک مشہور منڈی لگدی سی ۔1929ء تک شہر دا ناں دوشنبہ رہیا تے 1929ء توں 1961ء تک شہر دا ناں ستالن آباد رہیا ۔ 2014 دے آنکڑے موجب شہر دی آبادی 7،78،500 اے ۔
تریخ
دوشنبہ دو دریاواں وارزاب دریا تے کافرنہان دریا دے سنگم اتے واقع اے ۔ اوداں تاں اس علاقے چ 5ویں صدی ق م دے آثار قدیمہ دریافت ہوئے نیں ، پر 20ویں صدی دےشروع تک دوشنبہ اک پنڈ ای سی ۔ 1920ء چ امارت بخارا دے آخری امیر میر عالم خان نے بالشویک انقلابیاں دے بخارا اتے مل دے مگروں دوشنبے چ کجھ چر لئی پناہ لئی سی ۔ اگلے سال لال فوج دے اس علاقے اتے مل مارن مگروں اوہ افغانستان نس گیا ۔
دوشنبہ جسدا تاجک بولی مطلب "سوموار" اے ، ایہ دوشنبہ بازار ناں دے سوموار منڈی پنڈ دی تھاں اتے ودھیا ۔ تاجک سویت اشتراکی لوکراج 1929ء چ قایم کیتا گیا ، اس دے مگروں دوشنبے نے بوہت تیزی نال ترقی کیتی ۔ 1931ء توں 1961ء وشکار شہر دا ناں ستالن آباد رہیا ۔ سویت یونین نےاس علاقے نوں کپاہ تے ریشم دی پیداوار دا مرکز بنا دتا تے نکھاں لوکاں نوں شہر چ وسایا ۔ شہر دی آبادی اوس ویلے وادھا ہویا جدوں سمرقند تے بخارا دے تاجک شہر ازبک سویت اشتراکی لوکراج نوں دے دتے گئے تے ہزاراں تاجکاں نے اس شہر ہجرت کیتی ۔ فروری 1990ء چ بوہت بھیڑے فساد ہوئے ، کیونجے ایہ افواہ سی کہ ماسکو کئی لکھ آرمینی پناہ گیراں نوں تاجکستان چ بسان دا ارادہ رکھدا اے ۔
لوک گنتی خصوصیات
دوشنبے دی آبادی:
ضلعے
دوشنبے اینہاں ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے:
تعلیم
دوشنبے چ کئی تعلیمی ادارے نیں:
جڑواں شہر
دوشنبے دے جڑواں شہر ایہ نیں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:تاجکستان گٹھ:تاجکستان دے شہر گٹھ:تاجکستان دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:راجگھر
بخش زیدون
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان بہبہان   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان دیاں تحصیلاں
چک 120 ای بی
چک 120 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
صوبہ نکا پولینڈ
نکا پولینڈ پولینڈ دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:پولینڈ گٹھ:پولینڈ دے صوبے
کہوٹا ریسرچ لیبارٹریز
کہوٹا ریسرچ لیبارٹریز یا ڈاکٹر اے کیو خان ریسرچ لیبارٹریز کہوٹا پنجاب پاکستان دا یورینیئم نوں صاف کرن دا میزائل دے بارے سوچ وچار تے کم کاج دا ادارہ اے۔ ایہدی نیو 1976 وچ وزیراعظم ذوالفقار علی بھٹو دے ویلے رکھیا گیا۔
ایہدا نکا ناں کے آر ایل اے۔ اے 1974 نوں ہندستان دے ایٹمی دھماکے تے نیدرلینڈز چ وسن تے کم کرن والے پاکستانی سینسدان ڈاکٹر عبدالقدیر خان دے آکھن تے بنا یا گیا تاں جے پاکستان نون ہندستان توں بچاں دا پکا بندوبست کیتا جا سکے۔
ایٹم بمب لئی یورینیم نوں ستھرا کرن دے نال نال ایس ادارے چ پاکستان دا میزائل پروگرام وی ٹوریا گیا۔ غوری میزائل ایتھے ای بنا یا گیا۔
ڈاکٹر قدیر خان نے ہالینڈ تو‏ں ماسٹرز آف سائنس تے بیلجیئم تو‏ں ڈاکٹریٹ آف انجینئرنگ د‏‏ی اسناد حاصل کرن توں بعد 31 مئی 1976ء وچ انجینئرنگ ریسرچ لیبارٹریز وچ شمولیت اختیار کيتی ۔ اس ادارے دا ناں 1 مئی 1981ء نو‏‏ں جنرل ضیاالحق نے تبدیل کرکے ’ڈاکٹر اے کیو خان ریسرچ لیبارٹریز‘ رکھ دتا ۔ ایہ ادارہ پاکستان وچ یورینیئم د‏‏ی افزودگی وچ نمایاں مقام رکھدا اے ۔
مئی 1998ء وچ پاکستان نے بھارتی ایٹم بم دے تجربے دے بعد کامیاب تجربہ کيتا۔ بلوچستان دے شہر چاغی دے پہاڑاں وچ ہونے والے اس تجربے د‏‏ی نگرانی ڈاکٹر قدیر خان نے کيتی سی ـ
کہوٹا ریسرچ لیبارٹریز نے نہ صرف ایٹم بم بنایا بلکہ پاکستان دے لئی اک ہزار کلومیٹر دور تک مار کرن والے غوری میزائیل سمیت چھوٹی تے درمیانی رینج تک مار کرن والے متعدد میزائیل تیار کرن وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔
ادارے نے پچی کلو میٹر تک مار کرن والے ملٹی بیرل راکٹ لانچرز، لیزر رینج فائنڈر، لیزر تھریٹ سینسر، ڈیجیٹل گونیومیٹر، ریموٹ کنٹرول مائن ایکسپلوڈر، ٹینک شکن گن سمیت پاک فوج دے لئی جدید دفاعی آلات دے علاوہ ٹیکسٹائل تے ہور صنعتاں لئی متعدد آلات وی بنائے نیں ۔
گٹھ:تحقیقی ادارے گٹھ:پاکستان دے ادارے
نسل پرستی
انساناں نوں جین دی نیہہ تے گھٹیا یا ودھیا سمجنا نسل پرستی اکھواندا اے۔
250px|thumb|دکھنی افریقہ دے اک ساحل اتے لگیا بورڈ جس توں نسلی بھیدبھاو پرتکھّ اے
نسل پرستی، اک نظریہ اے جو جیناں دیاں بنیاداں تے کسے انسانی نسل دے ممتاز ہون جاں گھٹیا ہون نال متعلق اے۔ نسل پرستی اک خاص انسانی نسل دی کسے دوسری انسانی نسل جاں ذات نالوں برتری بارے بھیدبھاو دا اک نظریہ اے۔ اس دی وجہ نال پین والے اثراں نوں نسلی وتکرے دا نام دتا جاندا اے۔ ایہہ نسل دی بنیاد اتے بھیدبھاو دے وچاراں اتے ووہاراں دی اک نظام اے جو سمچی انسانیت دی بنیادی برابری اتے سانجھیوالتا توں انکاری اے۔ نسل پرستاں دا یعقین اے کہ ہر نسل دے لوکاں وچ کجھ خاص خوبیاں ہندیاں ہن، جو اس نوں دوجیاں نسلاں توں گھٹیا جاں بہتر بناؤندیاں ہن۔
نسلپرستی، جہڑی اجیہی دھارنا اے کہ حاکم نسل ہی ہمیشاں دوجی نالوں طاقت، صلاحیت تے عقل مندی پکھوں بہتر ہندی اے۔
حوالے
گٹھ:نسل پرستی گٹھ:وتکرا گٹھ:وچاردھارا گٹھ:سیاست دی ووکیبولری
سید احمد خان
سید احمد خان ( 17 اکتوبر 1817 – 27 مارچ 1898) برطانوی ہندستان وچ اک سماجی کارکن سی۔ اوہ مغل سلطنت دے راجگڑھ دلی وچ جمیا۔ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی اودا اک وڈا کم اے۔
نسل پرستی
حوالے
گٹھ:مذہب
سید احمد خان
سید احمد بن متقی خان (17 اکتوبر 1817ء – 27 مارچ 1898ء) المعروف سر سید انیہويں صدی دا اک ہندوستانی مسلم نظریۂ عملیت دا حامل ، مصلح تے فلسفی سن ۔ سر سید احمد خان اک نبیل گھرانے وچ پیدا ہوئے جس دے مغل دربار دے نال مضبوط تعلقات سن ۔ سر سید نے قرآن تے سائنس د‏‏ی تعلیم دربار وچ ہی حاصل کيتی، جس دے بعد یونیورسٹی آف ایڈنبرا نے انہاں نو‏ں قانون وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی اعزازی ڈگری عطا کيتی۔
1838ء وچ اس نے ایسٹ انڈیا کمپنی وچ ملازمت اختیار کيتی تے 1867ء اوہ چھوٹے مقدمات دے لئی جج مقرر کیتے گئے۔ 1876ء وچ اوہ ملازمت تو‏ں مستعفی ہوئے۔ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران وچ اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دا وفادار رہے تے یورپیاں د‏‏یاں جاناں بچانے وچ اس دے کردار د‏‏ی سلطنت برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ستائش کيتی گئی۔ بغاوت ختم ہونے دے بعد انہاں نے اسباب بغاوت ہند اُتے اک رسالہ لکھیا جس وچ ہندوستان د‏‏ی رعایا نو‏‏ں تے خاص کر مسلماناں نو‏‏ں بغاوت دے الزام تو‏ں بری کيتا۔ اس رسالہ دا فائدہ سلطنت برطانیہ نو‏‏ں ہويا جس نے اس د‏ی بنیاد اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں برصغیر دا تمام قبضہ لے لیا تے ہندوستان دے تمام معاملات براہ راست اپنے قبضہ وچ لے لئی۔ مسلماناں دے راسخ الاعتقاد طرز نو‏‏ں انہاں دے مستقب‏‏ل دے لئی خطرہ سمجھدے ہوئے سرسید نے مغربی طرز د‏‏ی سائنسی تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی جدید اسکولاں تے جریدے دا اجرا کيتا اپنے کلامی مکتبِ فکر د‏‏ی بنیاد پائی جو معتزلہ دے افکار دا چربہ سی مگر اس دے کلامی نظریات مقبول نہ ہوئے سک‏‏ے اس لئی صرف سائنسی علوم د‏‏ی اشاعت تک محدود رہیا۔
1859ء وچ سر سید نے مرادآباد وچ گلشن اسکول، 1863ء وچ غازی پور وچ وکٹوریہ اسکول تے 1864ء وچ سائنسی سوسائٹی برائے مسلمانان قائم کيتی۔ 1875ء وچ محمدن اینگلو اورینٹل کالج جو جنوبی ایشیا وچ پہلی مسلم یونیورسٹی بنیا۔ اپنے کردار دے دوران وچ سر سید نے بار بار مسلماناں نو‏‏ں سلطنت برطانیہ تو‏ں وفاداری اُتے زور دتا تے تمام ہندوستانی مسلماناں نو‏‏ں اردو نو‏‏ں بطور زبانِ رابطۂ عامہ اپنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔۔ اوہ اپنی برطانوی وفاداریاں دے سبب انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں گہری تنقید دا نشانہ بنیا۔
مڈھلا جیون
سرسید احمد خان 17 اکتوبر 1817ء وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ آباؤ اجداد شاہجہان دے عہد وچ ہرات تو‏ں ہندوستان آئے۔ دستور زمانہ دے مطابق عربی تے فارسی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے نانا خواجہ فرید الدین احمد خان تو‏ں حاصل کيتی۔ ابتدائی تعلیم وچ آپ نے قرآن پاک دا مطالعہ کيتا تے عربی تے فارسی ادب دا مطالعہ وی کيتا۔ اس دے علاوہ آپ نے حساب، طب تے تریخ وچ وی مہارت حاصل کيتی۔ جریدے القرآن اکبر دے نال نال اردو زبان وچ انہاں دے وڈے بھائی نے شہر دے سب تو‏ں پہلے پرنٹنگ پریس د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ورژن د‏‏ی ضرورت سر سید نے کئی سال دے لئی ادویات دا مطالعہ د‏‏ی پیروی د‏‏ی لیکن اس نے کورس مکمل نئيں ا‏‏ے۔
ابتدائی تعلیم حاصل کرنے دے بعد آپ نے اپنے خالو مولوی خلیل اللہ تو‏ں عدالدی کم سکھیا۔ 1837ء وچ آگرہ وچ کمیشنر دے دفتر وچ بطور نائب منشی دے فرائض سنبھالے۔ 1841ء تے 1842ء وچ مین پوری تے 1842ء تے 1846ء تک فتح پور سیکری وچ سرکاری خدمات سر انجام دتیاں۔ محنت تے ایمانداری تو‏ں ترقی کردے ہوئے 1846ء وچ دہلی وچ صدر امین مقرر ہوئے۔ دہلی وچ قیام دے دوران وچ آپ نے اپنی مشہور کتاب "آثارالصنادید" 1847ء وچ لکھی۔ 1857ء وچ آپ دا تبادلہ ضلع بجنور ہوئے گیا۔ ضلع بجنور وچ قیام دے دوران وچ آپ نے اپنی کتاب "سرکشی ضلع بجنور" لکھی۔ جنگ آزادی ہند 1857ء دے دوران وچ آپ بجنور وچ قیام پزیر سن ۔ اس کٹھن وقت وچ آپ نے بوہت سارے انگریز مرداں، عورتاں اوربچےآں د‏‏یاں جاناں بچاواں۔ آپ نے ایہ کم انسانی ہمدردی دے لئی ادا کيتا۔جنگ آزادی ہند 1857ء دے بعد آپ نو‏‏ں آپ د‏‏ی خدمات دے عوض انعام دینے دے لئی اک جاگیر د‏‏ی پیشکش ہوئی جسنو‏ں آپ نے قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔
1857ء وچ آپ نو‏‏ں ترقی دے ک‏ے صدر الصدور بنا دتا گیا تے آپ د‏‏ی تعینا‏‏تی مراد آباد کر دتی گئی۔ 1862ء وچ آپ دا تبادلہ غازی پور ہوئے گیا تے 1867ء وچ آپ بنارس وچ تعینات ہوئے۔
1877ء وچ آپ نو‏‏ں امپریل کونسل کارکن نامزد کيتا گیا۔ 1888ء وچ آپ نو‏‏ں سر دا خطاب دتا گیا تے 1889ء وچ انگلستان د‏‏ی یونیورسٹی اڈنبرا نے آپ نو‏‏ں ایل ایل ڈی د‏‏ی اعزازی ڈگری دی۔ 1864ء وچ غازی پور وچ سائنسی سوسائٹی قائم کيتی۔ علی گڑھ گئے تاں علی گڑھ انسٹی ٹیوٹ گزٹ کڈیا۔ انگلستان تو‏ں واپسی اُتے 1870ء وچ رسالہ رہتل الاخلاق جاری کيتا۔ اس وچ مضامین سرسید نے مسلمانان ہند دے خیالات وچ انقلاب عظیم پیدا کر دتا اورادب وچ علی گڑھ تحریک د‏‏ی بنیاد پئی۔ سرسید دا کارنامہ علی گڑھ کالج ا‏‏ے۔ 1887ء وچ ستر سال د‏‏ی عمر وچ پینش لے لی اوراپنے کالج د‏‏ی ترقی تے ملکی مفاد دے لئی وقف کریا۔
1869ء وچ اوہ اپنے بیٹے سید محمود دے نال انگلستان گئے تاں اوتھ‏ے انھاں دو مشہور رسالےآں (Tatler) تے (Spectator) دے مطالعے دا موقع ملا۔ ایہ دونے رسالے اخلاق تے مزاح دے خوبصورت امتزاج تو‏ں اصلاح معاشرہ دے علم بردار سن ۔ آپ نے مسلماناں د‏‏ی تعلیم اُتے خاص توجہ دتی۔ ظرافت تے خوش طبعی فطری طور اُتے شخصیت دا حصہ سی۔
سرسید احمد خاں برصغیر وچ مسلم نشاتِ ثانیہ دے بہت وڈے علمبردار سن ۔ انہاں نے مسلماناں وچ بیداری علم د‏‏ی تحریک پیدا کرنے وچ بہت اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اوہ انیہويں صدی دے بہت وڈے مصلح تے رہبر سن ۔ انہاں نے ہندوستانی مسلماناں نو‏‏ں جمود تو‏ں نکالنے تے انھاں با عزت قوم بنانے دے لئی سخت جدوجہد د‏‏ی آپ اک زبردست مفکر، بلند خیال مصنف تے جلیل القدر مصلح سن ۔ " سرسید نے مسلماناں د‏‏ی اصلاح و ترقی دا بیڑا اس وقت اٹھایا جدو‏ں زمین مسلماناں اُتے تنگ سی تے انگریز اُنہاں دے خون دے پیاسنو‏ں ہوئے رہے سن ۔ اوہ توپاں تو‏ں اڑائے جاندے سن، سولی اُتے لٹکائے جاندے سن، کالے پانی بھیجے جاندے سن ۔ اُنہاں دے گھراں د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی گئی سی۔ اُنہاں دتی جائداداں ضبط کر لین گئياں سن۔ نوکریاں دے دروازے اُنہاں اُتے بند سن تے معاش د‏‏ی تمام راہاں مسدود سن۔ اوہ دیکھ رہے سن کہ اصلاح احوال د‏‏ی جے جلد کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی تاں مسلما‏ن " سائیس ،خانساماں، خدمتگار تے گھاہ کھودنے والےآں دے سوا کچھ تے نہ رہن گے۔ … سر سید نے محسوس ک‏ر ليا سی کہ اُچے تے درمیانہ طبقاں دے تباہ حال مسلما‏ن جدو‏ں تک باپ دادا دے کارنامےآں اُتے شیخی بگھاردے رہن گے۔۔۔۔ تے انگریزی بولی تے مغربی علوم نال نفرت کردے رہن گے اُس وقت تک اوہ بدستور ذلیل و خوار ہُندے رہن گے۔ اُنکو کامل یقین سی کہ مسلماناں د‏‏ی انہاں ذہنی تے سماجی بیماریاں دا واحد علاج انگریزی بولی تے مغربی علوم د‏‏ی تعلیم ا‏‏ے۔ اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی خاطر اوہ تمام عمر جِدوجُہد کردے رہ‏‏ے۔"
سر سید بادشاہِ اکبر شاہ دے دربار وچ
سر سید دے والد نو‏‏ں اکبر شاہ دے زمانہ وچ ہر سال تریخ جلوس دے جشن اُتے پنج پارچہ تے تن رقوم جواہر دا خلعت عطا ہُندا سی مگر اخیر وچ انہاں نے دربار نو‏‏ں جانا کم کر دتا سی تے اپنا خلعت سر سید کو، باوجودیکہ انہاں د‏‏ی عمر کم سی، دلوانا شروع کر دتا سی۔ سرسید کہندے سن کہ:
مرزا غالب تو‏ں تجدیدِ مراسم
thumb|اکبر نامہ تو‏ں اکبر دا دربار 1855 ء وچ سرسید نے اکبر اعظم دے زمانے د‏‏ی مشہور تصنیف "آئین اکبری" د‏‏ی تصحیح کرکے اسنو‏ں دوبارہ شائع کيتا۔ مرزا غالب نے اس اُتے فارسی وچ اک منظوم تقریظ (تعارف) لکھیا۔ اس وچ انہو ں نے سر سید نو‏‏ں سمجھایا کہ ’’مردہ پرورن مبارک کارِنیست‘‘ یعنی مردہ پرستی چنگا شغل نئيں بلکہ انہاں نو‏ں انگریزاں تو‏ں ایہ سبق سیکھنا چاہیے کہ اوہ کس طرح فطرت د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں مسخرکرکے اپنے اجداد تو‏ں کدرے اگے نکل گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اس پوری تقریظ وچ انگریزاں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی تعریف وچ کچھ نئيں کہیا بلکہ انہاں د‏‏ی سائنسی دریافتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے مختلف مثالاں تو‏ں ایہ دسیا اے کہ ایہی انہاں د‏‏ی ترقی دا راز ا‏‏ے۔ غالب نے اک ایداں دے پہلو تو‏ں مسلماناں د‏‏ی رہنمائی کيت‏ی سی، جو جے مسلما‏ن اختیار کرلیندے تاں اج دنیا د‏‏ی عظیم ترین قوتاں وچ انہاں دا شمار ہُندا۔ مگر بدقسمتی تو‏ں لوکاں نے شاعری وچ انہاں دے کمالات تے نثر اُتے انہاں دے احسانات نو‏‏ں تاں لیا ،مگر قومی معاملات وچ انہاں د‏‏ی رہنمائی نو‏‏ں نظر انداز کر دتا۔
دہلی دے جنہاں نامور لوکاں د‏‏ی تقریظاں آثارالصنادید دے آخر وچ درج نيں انہاں نے آئینِ اکبری اُتے وی نظم یا نثر وچ تقریظاں لکھی سن مگر آئین دے آخر وچ صرف مولا‏نا صہبائی د‏‏ی تقریظ چھپی ا‏‏ے۔ مرزا غالب د‏‏ی تقریظ جو اک چھوٹی سی فارسی مثنوی اے اوہ کلیاتِ غالب وچ موجود اے مگر آئینِ اکبری وچ سرسید نے اسنو‏ں قصدا ً نئيں چھپوایا۔ اس تقریظ وچ مرزا نے ایہ ظاہر کيتا اے کہ ابوالفضل د‏‏ی کتاب اس قابل نہ سی کہ اس د‏ی تصحیح وچ اس قدر کوشش کيت‏ی جائے۔
سر سید کہندے سن کہ :
" جدو‏ں ميں مرادآباد وچ سی، اس وقت مرزا صاحب، نواب یوسف علی خاں مرحوم نال ملن نو‏‏ں رام پور گئے سن ۔ انہاں دے جانے د‏‏ی تاں مینو‏ں خبر نئيں ہوئی مگر جدو‏ں دلی نو‏‏ں واپس جاندے سن، ميں نے سنیا کہ اوہ مرادآباد وچ سرائے وچ آک‏ے ٹھہرے ني‏‏‏‏ں۔ وچ فوراً سرائے وچ پہنچیا تے مرزا صاحب نو‏‏ں مع اسباب تے تمام اسيں راہیاں دے اپنے مکان اُتے لے آیا۔"
ظاہراً جدو‏ں تو‏ں کہ سر سید نے تقریظ دے چھاپنے تو‏ں انکار کيتا سی اوہ مرزا تو‏ں تے مرزا انہاں تو‏ں نئيں ملے سن تے دوناں نو‏ں حجاب دامن گیر ہوئے گیا سی تے ايس‏ے لئی مرزا نے مرادآباد وچ آنے د‏‏ی انہاں نو‏‏ں اطلاع نئيں دتی سی۔ الغرض جدو‏ں مرزا سرائے تو‏ں سرسید دے مکان اُتے پہنچے تے پالکی تو‏ں اُترے تاں اک بوتل انہاں دے ہتھ وچ سی انہاں نے اسنو‏ں مکان وچ لیا ک‏ے ایداں دے موقع اُتے رکھ دتا جتھ‏ے ہر اک آندے جاندے د‏‏ی نگاہ پڑدی سی۔ سر سید نے کسی وقت اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھا کر اسباب د‏‏ی کوٹھڑی وچ رکھ دتا۔ مرزا نے جدو‏ں بوتل نو‏‏ں اوتھ‏ے نہ پایا توبہت گھبرائے، سرسید نے کہیا:
" آپ خاطر جمع رکھیے، ميں نے اسنو‏ں بہت احتیاط تو‏ں رکھ دتا ا‏‏ے۔"
مرزا صاحب نے کہیا، " بھئی مینو‏ں دکھا دو، تسيں نے کتھے رکھی اے ؟" انہاں نے کوٹھڑی وچ لے جا ک‏ے بوتل دکھا دی۔ آپ نے اپنے ہتھ تو‏ں بوتل اُٹھا کر دیکھی تے مسکرا ک‏ے کہنے لگے کہ، " بھئی! اس وچ تاں کچھ خیانت ہوئی ا‏‏ے۔ سچ دسو، کس نے پی اے، شاید ايس‏ے لئی تسيں نے کوٹھڑی وچ لیا ک‏ے رکھی سی، حافظ نے سچ کہیا اے:
واعظاں کااں جلوہ در محراب و منبر میکنند چاں بخلوت میروند آں کارِ ہور میکنند
سرسید ہنس دے چُپ ہوئے رہے تے اس طرح اوہ رکاوٹ جو کئی برس تو‏ں چلی آندی سی، رفع ہوئے گئی، میرزا دو اک دن اوتھ‏ے ٹھہر کر دلی چلے آئے۔
لکھتاں
وا سو عمارتاں د‏‏ی تحقیقات تو‏ں عہدہ بر آ ہونا فی الحقیقت نہایت دشوار کم سی۔ سر سید کہندے سن کہ: "قطب صاحب د‏‏ی لاٹ دے بعض کتبے جو زیادہ بلند ہونے دے سبب پڑھے نہ جا سکدے سن، انہاں دے پڑھنے نو‏‏ں اک چھینکا دو بلیاں دے وچکار ہر اک کتبے دے محاذی بندھوا لیا جاندا سی تے وچ خود اُوپر چڑھ کر تے چھیندے ميں بیٹھ کر ہر کتبے دا چربا اتاردا سی۔ جس وقت وچ چھیندے ميں بیٹھدا سی تاں مولا‏نا صہبائی فرطِ محبت دے سبب بہت گھبراندے سن تے خوف دے مارے انہاں دا رنگ متغیر ہوئے جاندا سی۔"
رسالہ نمیقہ
سر سید دیاں لکھتاں د‏‏ی لسٹ وچ جو اک رسالہ موسوم بہ " نمیقہ" بہ زبانِ فارسی تصور شیخ دے بیان وچ اے اس د‏ی نسبت سر سید کہندے سن کہ:
"ميں نے اسنو‏ں شاہ احمد سعید صاحب نو‏‏ں دکھایا سی، انہاں نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے ایہ فرمایا کہ جو گلاں اس وچ لکھی گئیاں نيں اوہ اہلِ حال دے سوا کوئی نئيں لکھ سکدا۔ بس ایہ اس توجہ د‏‏ی برکت اے جو شاہ صاحب× نو‏‏ں تواڈے نال سی تے ہن تک ا‏‏ے۔"
تاریخِ ضلع بجنور
سر سید نے ایہ تریخ وی اپنی جبلی عادت دے موافق نہایت تحقیق تے کاوش تے محنت دے نال لکھی۔ انہاں دا بیان اے کہ:
"گو اس تریخ وچ ضلع دے حالات دے سوا کوئی عام دلچسپی د‏‏ی گل نہ سی مگر اثنائے تحقیقات بعض قانون گویاں دے پاس اکبر تے عالمگیر دے زمانہ دے ایداں دے کاغذات ملے جنہاں تو‏ں نہایت عمدہ نتیجے نکلدے سن ۔"
ان سب کاغذات د‏‏ی نقلاں اپنے اپنے موقع اُتے اس تریخ وچ درج سن۔ جدو‏ں ایہ تریخ لکھی جا چک‏ی تاں صاحب کلکٹر نے اسنو‏ں ملاحظہ دے لئی صدر بورڈ وچ بھیج دتا۔ حالے اوہ بورڈ تو‏ں واپس نہ آئی سی کہ غدر ہوئے گیا تے آگرہ وچ تمام دفتر سرکاری دے نال اوہ وی ضائع ہوئے گئی۔
اسبابِ بغاوتِ ہند
انہاں نے مراد آباد وچ آ ک‏ے اسبابِ بغاوتِ ہند اُتے اک رسالہ لکھیا جس وچ رعایائے ہندوستان نو‏‏ں تے خاص کر مسلماناں کو، جنہاں اُتے سارا نچوڑ انگریزاں د‏‏ی بدگمانی دا سی، بغاوت دے الزام تو‏ں بری کيتا اے تے اس خطرنا‏‏ک تے نازک وقت وچ اوہ تمام الزامات جو لوکاں دے خیال وچ گورنمنٹ اُتے عائد ہُندے سن، نہایت دلیری تے آزادی دے نال پوست کندہ بیان کیتے نيں تے جو اسباب کہ انگریزاں دے ذہن وچ جاگزاں سن، انہاں د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے انہاں نو‏‏ں غلط دسیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی پنج سو جلداں چَھپ کر انہاں دے پاس پہنچ گئياں۔ جدو‏ں سر سید نے انہاں نو‏‏ں پارلیمنٹ تے گورنمنٹ انڈیا بھیجنے دا ارادہ کيتا تاں انہاں دے دوست مانع آئے تے ماسٹر رام چند دے چھوٹے بھائی رائے شنکر داس جو اس وقت مراد آباد وچ منصف تے سر سید دے نہایت دوست سن، انہاں نے کہیا کہ انہاں تمام کتاباں نو‏‏ں جلا دو تے ہرگز اپنی جان نو‏‏ں خطرے وچ نہ ڈالو۔ سر سید نے کہیا:
"ميں انہاں گلاں نو‏‏ں گورنمنٹ اُتے ظاہر کرنا ملک تے قوم تے خود گورنمنٹ د‏‏ی خیر خواہی سمجھدا ہون۔ پس جے اک ایداں دے کم اُتے جو سلطنت تے رعایا دونے دے لئی مفید ہو، مینو‏‏ں کچھ گزند وی پہنچ جائے تاں گوارا ا‏‏ے۔"
رائے شنکر داس نے جدو‏ں سر سید د‏‏ی آمادگی بدرجہ غایت دیکھی تے انہاں دے سمجھانے دا کچھ اثر نہ ہويا تاں اوہ آبدیدہ ہوئے ک‏ے خاموش ہوئے رہ‏‏ے۔
لارڈ کیننگ نے فرخ آباد وچ دربار کيتا تے سر سید وی اس دربار وچ بلائے گئے تاں اوتھ‏ے اک موقع اُتے مسٹر سسل بیڈن فارن سیکرٹری گورنمنٹ انڈیا تو‏ں مڈ بھیڑ ہوئے گئی۔ جدو‏ں انہاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ سید احمد خان ایہی شخص اے تے ايس‏ے نے اسبابِ بغاوت اُتے اوہ مضمون لکھیا اے تاں سر سید تو‏ں دوسرے روز علاحدہ مل ک‏ے اپنی نہایت رنجش ظاہر کیت‏‏ی تے بہت دیر تک تلخ گفتگو ہُندی رہی۔ انھاں نے کہیا کہ جے تسيں گورنمنٹ د‏‏ی خیر خواہی دے لئی ایہ مضمون لکھدے تاں ہرگز اسنو‏ں چھپوا کر ملک وچ شایع نہ کردے بلکہ صرف گورنمنٹ اُتے اپنے یا رعایا دے خیالات ظاہر کردے۔
سر سید نے کہیا:
"ميں نے اس کتاب د‏‏ی پنج سو جلداں چھپوائی سن جنہاں وچو‏ں چند جلداں میرے پاس موجود نيں تے اک گورنمنٹ وچ بھیجی اے تے کچھ کم پنج سو جلداں ولایت روانہ کيت‏یاں نيں جنہاں د‏‏ی رسید میرے پاس موجود ا‏‏ے۔ وچ جاندا سی کہ اج کل بسبب غیظ و غضب دے حاکماں د‏‏ی رائے صائب نئيں رہی تے اس لئی اوہ سیدھی گلاں نو‏‏ں وی الٹی سمجھدے نيں، اس لئی جس طرح ميں نے اسنو‏ں ہندوستان وچ شایع نئيں کيتا ايس‏ے طرح انگریزاں نو‏‏ں وی نئيں دکھایا صرف اک کتاب گورنمنٹ نو‏‏ں بھیجی ا‏‏ے۔ جے اس دے سوا اک جلد وی کدرے ہندوستان وچ مل جائے تاں وچ فی جلد اک ہزار روپیہ داں گا۔"
انہاں نے زبانی میرے تو‏ں اس طرح بیان کيتا کہ
"ولایت وچ سر جان۔ کے۔ فارن سیکرٹری وزیر ہند تو‏ں پرائیویٹ ملاقات ہوئی تاں انہاں د‏‏ی میز اُتے اک دفتر کاغذات دا موجود سی۔ انہاں نے ہنس کر کہیا کہ، " کیہ تسيں جاندے ہو، ایہ کیہ چیز اے ؟" ایہ تواڈا رسالہ اسبابِ بغاوت اصل تے اس دا انگریزی ترجمہ ا‏‏ے۔ تے اس دے نال اوہ تمام مباحثات نيں جو اس اُتے پارلیمنٹ وچ ہوئے۔ مگر چونکہ اوہ تمام مباحثے کانفیڈنشل سن اس لئی اوہ نہ چھپے تے نہ انہاں دا ولایت دے کسی اخبار وچ تذکرہ ہويا۔"
مڈھلا جیون
سر سید احمد خان 17 اکتوبر 1817 وچّ دلی وچّ پیدا ہوئے۔ اوہناں دے آباؤ اجداد کسے  وقت عرب توں ایران آئے سن۔ پھر اتھوں اکبر دے زمانے وچّافغانستان وچّ ہرات آ وسے۔ اتے شاہجہان دے زمانے وچّ ہرات توں ہندوستان آئے سن۔ زمانے دے دستور دے مطابق عربی فارسی دی پڑھائی کیتی۔ اوہناں نے اپنی مڈھلی سکھیا اپنے نانا خواجہ فرید الدین احمد خان توں حاصل کیتی۔ شروعاتی سکھیا وچّ قرآن دی پڑھائی کیتی اتے عربی اتے فارسی ساہت دا مطالعہ وی کیتا۔ اسدے علاوہ اوہناں نے حساب اتے تریخ  وچّ وی مہارت حاصل کیتی۔ پترکا سید ال اکبر دے نال نال اوہناں نے اپنے وڈے بھرا نال ملکے اردو بولی وچّ شہر دی سبھ توں پہلی پرنٹنگ پریس لگائی ۔ سر سید نے کئی سالاں لئی میڈیسن دا پڑھائی کیتی لیکن کورس  پورا نہ کیتا۔
مڈھلی تعلیم حاصل کرن دے بعد اوہناں نے اپنے ماسڑ مولوی خلیل اﷲ کولوں قانونی کم سکھیا اتے 1837 وچّ آگرہ وچّ کمیشنر دے دفتر وچّ بطور نائب منشی کم کرن لگے۔ 1841 اتے 1842 وچّ مینپوری اتے 1842 اتے 1846 تکّ فتح پور سیکری وچّ سرکاری سیواواں نبھائیاں۔ محنت اتے ایمانداری نال ترقی کردے ہوئے 1846 وچّ دلی وچّ صدر امین تعینات ہوئے۔ دلی وچّ رہن  دے دوران اوہناں نے اپنی مشہور کتاب "آثار الصنادید"، 1847 وچّ لکھی۔ 1845 وچّ اوہناں دا تبادلہ ضلع بجنور ہو گیا۔ ضلع بجنور وچّ رہن  دے دوران تسی اوہناں نے  کتاب "سرکشی ضلع بجنور"،  لکھی۔ ہند دی پہلی جنگ-اے-آزادی دے دوران اوہ بجنور وچّ سن۔ اس اوکھے سمیں وچّ اوہناں نے کئی انگریز مرداں، عورتاں اتے بچیاں دیاں جاناں بچاؤن دا کم کیتا۔ اوہناں نے ایہہ کم انسانی ہمدردی اتے برطانیہ نال وفاداری ناطے کیتا۔ امن ہو جان دے بعد اوہناں نوں اس سیوا دے بدلے انعام دین لئی اک جاگیر دی پیش کش ہوئی جسنوں قبول کرن توں اوہناں نے انکار کر دتا۔
1857 وچّ اوہناں نوں ترقی دیکے صدر الصدور بنایا گیا اتے اوہناں دی تعیناتی مراد آباد کر دتی گئی۔ 1862 وچّ اوہناں نوں غازی پور بدل دتا گیا اتے 1867 وچّ اپنے بنارس وچّ تعینات ہوئے۔
1877 وچّ اوہناں نوں امپیرئل کونسل میبر نامزد کیتا گیا ۔ 1888 وچّ اوہناں نوں سر دا خطاب دتا گیا اتے 1889 وچّ انگلینڈ دی یونیورسٹی ایڈنبرا نے اوہناں نوں ایل ایل ڈی دی آنریری ڈگری دتی۔
1862 وچّ غازی پور وچّ سائنٹفک سوسائٹی دی نیہہ رکھی ۔ علی گڑھ گئے تاں علی گڑھ گزٹ کڈھیا۔ انگلینڈ توں پرتن اتے 1870 وچّ رسالہ تہذیب الاخلاق جاری کیتا۔ اس وچّ لیکھ سر سید نے ہندستان دے مسلماناں دے وچاراں وچّ وڈا انقلاب پیدا کیتا۔ اس طرحاں ادب وچّ  وچّ علی گڑھ تحریک دا قیام عمل وچ آیا  ۔ سر سید دا وڈا کارنامہ علیگڑھ کالج سی۔ 1887 وچّ ستر سال دی عمر وچّ پنشن لے لئی اتے اپنے آپ نوں اس کالج دی ترقی اتے سیاست لئی وقف کر دتا۔
خطباتِ احمدیہ
سر سید کہندے سن کہ
"1870ء وچ جدو‏ں کہ خطباتِ احمدیہ چھپ کر لندن وچ شائع ہوئی تاں اس اُتے لندن دے اک اخبار وچ کِسے انگریز نے لکھیا سی کہ مسیحیاں نو‏‏ں ہوشیار ہوئے جانا چاہیے کہ ہندوستان دے اک مسلما‏ن نے انہاں ہی دے ملک وچ بیٹھ کر اک کتاب لکھی اے جس وچ اس نے دکھایا اے کہ اسلام انہاں داغاں تے دھباں تو‏ں پاک اے جو مسیحی اس دے خوش نما چہرے اُتے لگاندے ني‏‏‏‏ں۔"
تفسیر القرآن
فیر کہیا،
"آپ حشرونشر تے عذاب و ثواب تے بہشت و دوزخ اُتے تے جو کچھ قرآن وچ قیامت د‏‏ی نسبت بیان ہويا اے، سب اُتے یقین رکھدے ہون گے؟"
انہاں نے کہیا، "الحمد للہ!"
سر سید نے کہیا،
"بس تاں میری تفسیر آپ دے لئی نئيں ا‏‏ے۔ اوہ صرف انہاں لوکاں دے لئی اے جو مذکورہ بالا عقائد اُتے پختہ یقین نئيں رکھدے یا انہاں اُتے معترض یا انہاں وچ متردد ني‏‏‏‏ں۔"
سر سید نے اک موقع اُتے تفسیر د‏‏ی نسبت کہیا کہ "جے زمانہ د‏‏ی ضرورت مینو‏‏ں مجبور نہ کردی تاں وچ کدی اپنے انہاں خیالات نو‏‏ں ظاہر نہ کردا بلکہ لکھ ک‏ے تے اک لوہے دے صندوق وچ بند ک‏ر ک‏ے چھڈ جاندا تے ایہ لکھ جاندا کہ جدو‏ں تک ایسا تے ایسا زمانہ نہ آئے، اسنو‏ں کوئی کھول کر نہ دیکھے۔ تے ہن وی وچ اسنو‏ں بوہت گھٹ چھپواندا تے گراں بیچکيا ہاں تاکہ صرف خاص خاص لوک اسنو‏ں دیکھ سکن۔ سر دست عام لوکاں وچ اس دا شائع ہونا چنگا نئيں!"
تعلیمی خدمات
سرسید دا نقطۂ نظر سی کہ مسلم قوم د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ تعلیم د‏‏ی مدد تو‏ں ہی ہموار د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ جدید تعلیم حاصل کرن اوار دوسری اقوام دے شانہ بشانہ اگے بڑھاں۔ انہاں نے محض مشورہ ہی نئيں دتا بلکہ مسلماناں دے لئی جدید علوم دے حصول د‏‏ی سہولتاں وی فراہ‏م کرنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ انہاں نے سائنس٬ جدید ادب تے معاشرتی علوم د‏‏ی طرف مسلماناں نو‏‏ں راغب کيتا۔ انہاں نے انگریزی د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی کامیابی دے لئی زینہ قرار دتا تاکہ اوہ ہندوئاں دے مساوی و معاشرتی درجہ حاصل کر سکن۔
1859ء وچ سرسید نے مراد آباد تے 1862ء وچ غازی پور وچ مدرس‏ے قائم کیتے۔ انہاں مدرسو ں وچ فارسی دے علاوہ انگریزی زبان تے جدید علوم پڑھانے دا بندوبست وی کيتا گیا۔
1863ء وچ غازی پور وچ سر سید نے سائنٹفک سوسائٹی دے ناں تو‏ں اک ادارہ قائم کيتا۔ اس ادارے دے قیام دا مقصد مغربی زباناں وچ لکھی گئياں کتاباں دے اردو تراجم کرانا سی۔ بعد وچ 1876ء وچ سوسائٹی دے دفاتر علی گڑھ وچ منتقل کر دتے گئے۔ سر سید نے نويں نسل نو‏‏ں انگریزی بولی سیکھنے د‏‏ی ترغیب دتی تاکہ اوہ جدید مغربی علوم تو‏ں بہرہ ور ہوئے سک‏‏ے۔ ایويں دیکھدے ہی دیکھدے مغربی ادب سائنس تے ہور علوم دا بہت سا سرمایہ اردو بولی وچ منتقل ہوئے گیا۔ سوسائٹی د‏‏ی خدمات د‏‏ی بدولت اردو بولی نو‏‏ں بہت ترقی نصیب ہوئی ۔
1886ء وچ سر سید احمد خاں نے محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دے ناں تو‏ں اک ادارے د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ مسلم قوم د‏‏ی تعلیمی ضرورتاں دے لئی افراد د‏‏ی فراہمی وچ اس ادارے نے وڈی مدد دتی تے کانفرنس د‏‏ی کارکردگی تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے مختلف شخصیتاں نے اپنے اپنے علاقےآں وچ تعلیمی سرگرمیاں دا آغاز کيتا۔ لاہور وچ اسلامیہ کالج کراچی وچ سندھ مدرسۃ الاسلام، پشاو‏ر وچ اسلامیہ کالج تے کانپور وچ حلیم کالج د‏‏ی بنیاد رکھی۔ محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس مسلماناں دے سیاسی ثقافتی معاشی تے معاشرت حقوق دے تحفظ دے لئی وی کوشاں رہی۔
مسلماناں د‏‏ی بھلائی د‏‏ی فکر
بمقام بنارس "کمیٹی خواستگار ترقی تعلیم مسلمانان ہندوستان" منعقد ہوئے گئی جس دے سیکرٹری سر سید قرار پائے۔ اس کمیٹی دا کم ایہ سی کہ اوہ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے اس گل دے دریافت کرنے وچ کوشش کرے کہ سرکاری کالجاں تے اسکولاں وچ مسلما‏ن طالبِ علم کس لئی کم پڑھدے نيں، علومِ قدیمہ انہاں وچ کیو‏ں گھٹ گئے تے علومِ جدیدہ انہاں وچ کیو‏ں نئيں رواج پاندے تے جدو‏ں ایہ موانع ٹھیک ٹھیک دریافت ہوئے جاواں تاں انہاں دے رفع کرنے د‏‏ی تدبیراں دریافت کرے تے انہاں تدبیراں اُتے عمل درآمد کرنے وچ کوشش کرے۔
نواب محسن الملک دا بیان اے کہ، "جس تریخ نو‏‏ں کمیٹی مذ کور دے انعقاد دے لئی جلسہ قرار پایا سی اس تو‏ں اک روز پہلے وچ بنارس وچ پہنچ گیا سی۔ رات نو‏‏ں سر سید نے میرا پلنگ وی اپنے ہی کمرے وچ بچھوایا سی۔ گیارہ بجے تک مسلماناں د‏‏ی تعلیم دے متعلق گلاں ہُندی رہیاں، اس دے بعد میری اکھ لگ گئی۔ دو بجے دے نیڑے میری اکھ کھلی تاں ميں نے سر سید نو‏‏ں انہاں دے پلنگ اُتے نہ پایا۔ وچ اُنہاں دے دیکھنے نو‏‏ں کمرے تو‏ں باہر نکلیا، دیکھدا کيتا ہاں کہ برآمدے وچ ٹہل رہے نيں تے زار و قطار روندے جاندے نيں، ميں نے گھبرا کر پُوچھا کہ کیہ خدانخواستہ کدرے تو‏ں کوئی افسوسناک خبر آئی اے ؟ ایہ سن کر تے زیادہ رونے لگے تے کہیا کہ: "اس تو‏ں زیادہ تے کیہ مُصیبت ہوئے سکدی اے کہ مسلما‏ن بگڑ گئے تے بگڑدے جاندے نيں تے کوئی صورت انہاں د‏‏ی بھلائی د‏‏ی نظر نئيں آندی۔"
فیر آپ ہی کہنے لگے کہ: "جو جلسہ کل ہونے والا اے، مینو‏ں امید نئيں کہ اس تو‏ں کوئی عمدہ نتیجہ پیدا ہوئے۔ ساری رات اُدھیڑ بن وچ گزر گئی اے کہ ویکھو، کل دے جلسے دا انجام کيتا ہُندا اے تے کسی دے کان اُتے جُاں چلدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔"
نواب محسن الملک کہندے نيں کہ سر سید د‏‏ی ایہ حالت دیکھ ک‏ے جو کیفیت میرے دل اُتے گزری اسنو‏ں بیان نئيں کر سکدا تے جو عظمت اس شخص د‏‏ی اس دن تو‏ں میرے دل وچ بیٹھی ہوئی اے اسنو‏ں وچ ہی خوب جاندا ہون۔ “
مدرسہ دے لئی دوراں دے اخراجات
مدرسہ دے لئی انہاں نے وڈے وڈے لمبے سفر کیتے۔۔۔ ہزا رہیا روپیہ انہاں سفراں وچ انہاں دا صرف ہويا۔ اگرچہ انہاں دے دوست تے رفیق وی، جو انہاں دے ہمراہ جاندے سن، اپنا اپنا خرچ اپنی گرہ تو‏ں اُٹھاندے سن لیکن اوہ اکثر بدلدے رہندے سن تے سر سید دا ہر سفر وچ ہونا ضروری سی۔ اس دے سوا ہمیشہ ریزروڈ گڈیاں وچ سفر ہُندا سی تے جس قدر سواریاں کم ہودیاں سن اُنہاں د‏‏ی کمی زیادہ تر سر سید نو‏‏ں پوری کرنی پڑدی سی۔ اک بار اُنہاں دے اک دوست نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ آپ راجپُوتانہ دا وی اک بار دورہ کیجئے۔“ سر سید نے کہیا، "روپیہ نئيں ا‏‏ے۔" اُنہاں دے منہ تو‏ں نکلیا کہ جدو‏ں آپ کالج دے واسطے سفر کردے نيں تاں آپ دا سفرِ خرچ کمیٹی نو‏‏ں دینا چاہیے۔“ سر سید نے کہیا:
"ميں اس گل نو‏‏ں ہرگز گوارا نئيں کر سکدا۔ مدرسہ چلے یا نہ چلے مگر وچ ايس‏ے حالت وچ مدرسہ دے لئی سفر کر سکدا ہاں جدو‏ں سفر دے کل اخراجات اپنے کولو‏‏ں اُٹھا سکےآں۔"
غزوہ بنی قینقاع
غزوہ بنی قَینُقاع [عربی: غزوة بني قينقاع]، یہودیاں دے نال پیغمبر اسلام(ص دا پہلا غزوہ ا‏‏ے۔ ایہ جنگ یہودی قبیلے بنو قینقاع دے نال لڑی گئی جنہاں نے رسول اللہ دے نال عہد شکنی دی سی تے مذکورہ غزوے دے دوران انہاں دا محاصرہ کیتا گیا تے آخر کار ہتھیار ڈالنے اُتے مجبور ہوئے تے جلا وطن کيتے گئے۔
مدینہ منورہ وچ آباد یہودیوں دا اک قبیلہ۔ نبی کریم نے مدینے دے یہودی قبیلےآں نال ایہ معاہدہ کیتا سی کہ جنگ دی صورت وچ فریقین اک دوسرے دی مدد کرن گا (دیکھو: میثاق مدینہ)۔ جنگ بدر دے موقع اُتے یہود نے اس معاہدے دی خلاف ورزی کیتی تے غیر جانبداری دا اعلان کر دتا۔ مسلمان اکیلے ای مشرکین مکہ اُتے فتح حاصل کرکے مدینے واپس پرتے تے یہودیاں نوں  تے ناگوار گزریا۔ حسد وچ اوہ مسلم دشمنی اُتے اتر آئے۔ مجبوراً مسلماناں نوں   سب توں پہلے یہود دے قبیلہ بنو قینقاع نوں   مدینے توں جلاوطن کرنا پیا۔ ایہ  خیبر  وچ جا آباد ہوئے۔ مگر اسلام دشمنی توں فیر وی باز نہ آئے۔ بدستور سازشاں وچ مصروف رہے۔ اسلامی لشکر نے جنگ خیبر وچ انہاں دی سرکوبی کیتی۔
حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نوں خبر ہوئی تے تشریف لیائے تے یہودیاں دی اس غیر شریفانہ حرکت اُتے ملامت فرمانے لگے۔ اس اُتے بنوقینقاع دے خبیث یہودی بگڑ گئے تے بولے کہ جنگ ِبدر دی فتح توں تساں   مغرور نہ ہو جاؤ مکہ والے جنگ دے معاملہ وچ بے ڈھنگے سن اس لئی تساں   نے انہاں نوں   مار لیا اگر اساں   نال تساں   دا سابقہ پیا تے تہانوں   معلوم ہو جائے گا کہ جنگ کس چیز دا ناں اے؟ تے لڑنے والے کداں دے ہُندے نیں  ؟ جدوں یہودیاں نے معاہدہ توڑدتا تے حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے نصف شوال 2 ھ پیر دے دن انہاں یہودیاں اُتے حملہ کر دتا۔ یہودی جنگ دی تاب نہ لا سکے تے اپنے قلعیاں دا پھاٹک بند کرکے قلعہ بند ہو گئے مگر پندرہ دن دے محاصرہ دے بعد بالآخر یہودی مغلوب ہو گئے تے ذی القعدہ دے چاند رات نوں   یہودی ہتھیار ڈال دینے اُتے مجبور ہو گئے۔ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے صحابۂ کرام دے مشورہ توں انہاں یہودیاں نوں   جلاوطن کر دتا تے ایہ عہد شکن،بدذات یہودی ملک شام دے مقام اذرعات وچ جاکے آباد ہو گئے۔
سید احمد خان
کالج دا قیام، قومی احساست د‏‏ی ترجمانی
اور فیر خان بہادر برکت علی خاں تو‏ں پُوچھا کہ: "کیو‏ں حضرت جے ایہ قومی کالج نہ ہُندا تاں آپ ساڈی مدارات ايس‏ے جوشِ محبت دے نال کردے؟“ انہاں نے صاف کہہ دتا کہ، "ہرگز نئيں۔“
غزوہ بنی قینقاع
قبیلہ بنی قَینُقاع دا تعارف
بنو قَینُقاع،  رسول اللہ دے زمانے وچ مدینہ دے یہودی قبائل وچو‏ں اک سی ۔ بعض مؤرخین نے اس قبیلے دے یہودی نژاد ہونے وچ شک و شبہے دا اظہار کیتا اے تے انہاں نو‏ں "عیسو" (ادوم) دی نسل وچ قرار دتا اے، جو یعقوب دا بھائی سی ۔ بنو قینقاع دے نام تے انہاں دی بہت سی رسماں دی عرباں تو‏ں مشابہت دے باوجود، انہاں دے یہودی نژاد ہونے وچ شک و تردد دے لئے کوئی معتبر دلیل نئيں ا‏‏ے۔ تے ایہ وی واضح نئيں اے کہ اوہ کس وقت مدینہ تو‏ں ہجرت کرچدے نيں۔