cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امرجیت چندن
شعری سروکار تے شاعری
چندن دی شاعری نوں اوہدے سمکالیاں نالوں نکھیڑن والا مڈھلا گن اوہدا بہپساری تے سہج ہونا اے۔ شاعری کہن لگیاں شاید ہی پنجابی دا کوئی ہور شاعر اس جنا سہج ہووے۔ اوہ شبداں نال کھیڈدا ضرور اے، پر گل نوں صرف اکھر دی لشک تک محدود نہیں کردا سگوں شبد دے دیسی سواد دی دبتا چکھدا اے۔ انج لگدا اے، جیوں اوہ آکھدا ہووے- جے گھر وچ منگو ہون تاں ڈولو چکّ دوجیاں دے گھر لسی منگن کیوں جائیے۔ جنی اپنتّ دھرتی دے اپنے شبد وچ ہو سکدی اے، اوہ ادھار لئے شبداں وچ کتھے۔ شبداں دے موہ وچ بھجیا جنا سہج اوہ شاعری آکھ جاندا اے، انج لگدا اے کہ اس توں ودھ ہور سوکھا تے سہج ہویا ہی نہیں جا سکدا۔ جداں تتلی دا بھار پھلّ نوں بھار نہیں لگدا، اوہدی شاعری تہاڈے دل وچ اپنی چھنّ پا لیندی اے۔
بھاویں چندن نکسلی لہر دی مڈھلی قطار وچ وی رہا تے اس لہر دے ساہتی پرچے ‘دستاویز’ دا اڈیٹر وی؛ پر اپنی شاعری وچ اوہ کتے وی اسہج ہندا پرتیت نہیں ہندا۔ معصوم لوکاں نوں مار کے انقلاب لیاؤن والا اس لئی پنجاب دا قاتل اے۔ اوہ ایہناں قاتل لوکاں نوں ونگاردا آکھدا اے: ‘‘اسیں تاں اسے دھرتی دے پتّ ہاں جہدا دھرا ننکانہ بندا اے، پر تسیں ساڈے وچوں نہیں ہو۔ تسیں ہندو-سکھ-مسلمان مزہبیئت دے قاتل نہیں سگوں پنجابیت دے قاتل ہو۔’’ اہ ننکانے نوں کسے اک مذہب دا تھاں نہیں سگوں سمچی دھرتی دا مرکز مندا اے۔ اوہ آکھدا اے:
ننکانہ گھر دا راہ ہے۔
شعری نمونہ
تیہ اوہ بول جسدا کوئی نہ ثانی
کوئی جو مینوں تیہ کردا ہے جس نوں میری تیہ ہے لگی پانی وی بن تیہ دے کاہدا پانی
تیہ تاں دل نوں پیندی کھوہ ہے جس نوں کوئی دل والا بھردا
تیہ اڑدا ٹکیا پنچھی جسدے پیر نہ تھلے لگدے تیہ تاں اس پنچھی دا ساہ ہے تیہ تاں اس دی چھاں ہے کھنبھ ولھیٹ کے بیٹھی
تیہ تاں اوہدا ناں ہے جس نوں لیاں منہ مٹھا ہووے مٹھی جسدی اکھاں مند کے چیتے کرداں
تیہ اپنے آپ نہ’ گلاں کرنا ہؤمے ہرنا سجن نوں تکنا ہولے ہولے تیہ ہوا نوں پائی جپھی
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:جم 1946
اسامہ ندیم ستی دا قتل
یکم جنوری 2021 نو‏‏ں 22 سالہ اسامہ ندیم ستی نو‏‏ں جمعہ تے ہفتہ د‏‏ی درمیانی شب جی -10 / 4 دے علاقے وچ انسداد دہشت گردی اسکواڈ (اے ٹی ایس) دے اہلکاراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔
احتجاج
اسامہ دے اہل خانہ تے طلبہ د‏‏ی اک وڈی تعداد نے نیشنل پریس کلب دے سامنے احتجاج کيتا۔
جے آئی ٹی
جوائنٹ انویسٹی گیشن ٹیم (جے آئی ٹی) نے تصدیق د‏‏ی اے کہ اسامہ ندیم ستی نو‏‏ں راجگڑھ پولیس عہدیداراں نے ہلاک کيتا سی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:اسلام آباد گٹھ:اسلام آباد راجگڑھ علاقہ گٹھ:پاکستان وچ 2021ء گٹھ:2021 دیاں موتاں گٹھ:پاکستان وچ تعسفات انسانی حقوق گٹھ:پاکستان وچ 2021ء وچ قتل
سنت میخائل دی سنہری گنبد والی خانقاہ
سنت میخائل د‏‏ی سنہری گنبد والی خانقاہ (Михайлівський Золотоверхий чоловічий монастир, Mykhaylivs'kyy Zolotoverkhyy cholovichyy monastr; St. Michael's Golden-Domed Monastery) یوکرین دے راجگڑھ کیف وچ اک خانقاہ ا‏‏ے۔ خانقاہ سنت صوفیہ کیتھیڈرل دے شمال مشرق وچ دریائے ڈینیپر دے کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ سائٹ تاریخی انتظامی اپر ٹاؤن وچ واقع اے تے شہر دے تاریخی تجارتی کوارٹر، پوڈیل پڑوس نو‏‏ں دیکھدی ا‏‏ے۔
سنف میخائل د‏‏ی سنہری گنبد والی خانقاہ دسمبر ۲۰۱۸ تو‏ں یوکرائنی مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسا دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔ گٹھ:گنبد والیاں گرجا گھر عمارتاں گٹھ:بارہويں صدی وچ قائم ہوݨ والیآں مسیحی خانقاہاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:Short description is different from Wikidata
مرزا باقی خان ترخان
مرزا محمد باقی ترخان ( انگریزی : Mirza Muhammad Baqi Tarkhan) مرزا عیسیٰ ترخان (اول) د‏‏ی وفات دے بعد مرزا محمد باقی ترخان حکومت دے تخت اُتے بیٹھیا۔ اوہ اک جابر حکمران سی۔
ٹھٹھہ دے ارغوناں د‏‏ی بغاوت
حکومت دے آغاز وچ اس نے حکومت دا اختیار میر قاسم بیگلر تے میر جج نو‏‏ں سونپ دتا۔ دوسری طرف ارغون ودھ بہادر نئيں سن بلکہ اوہ لاپرواہ تے متشدد سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ باری آئی کہ اوہ مرزا محمد باقی دے شہر دے کوتوال نو‏‏ں منع کردے رہے کہ مرزا محمد باقی دے لوکاں نو‏‏ں محلہ مغلواڑہ، محلہ مرزائی تے محلہ آگر نہ آنے دتیاں کیونجے ادھا شہر مرزا بازار وچ شام‏ل اے تے شمال د‏‏ی طرف مرزا محمد باقی تو‏ں متعلق اے تے بازار دا جنوبی حصہ اسيں تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ہن اشارے تو‏ں یا خفیہ طور اُتے نئيں بلکہ کھلم کھلا مرزا محمد باقی نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ جے آپ سانو‏ں خزانے تے ملک دا ادھا حصہ دے داں تاں اسيں آپ د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کر لین گے، ورنہ لڑائی د‏‏ی تیاری کرن گے۔ اس نے سب تو‏ں پہلے اپنے ساتھیاں تے اشرافیہ تو‏ں مشورہ کیتا، جداں میاں خلیل مہردار (۱) تے خسرو خان وغیرہ، جنہاں دے نال ایہ طے پایا کہ میربحر سمیت سندھی دیہاتاں تو‏ں دو ہزار جنگجو لیائے جاواں تے انہاں وچ قیام کيتا جائے۔ قلعہ دوسری طرف انہاں نو‏ں خزانہ د‏‏ی تقسیم دے بہانے قلعہ وچ گھیر لیا گیا تے قلعے دے دروازے بند ک‏ر ک‏ے انہاں دا قتل عام کيتا تے فیر ٹھٹھہ وچ دا قتل عام کيتا۔ مرزا محمد باقي ترخان ميرزا عيسيٰ ترخان (اول) جي وفات کانپوءِ حڪومت جي تخت تي مرزا محمد باقي ترخان ويٺو. هو جابر حاڪم هو.
مرزا جان بابا د‏‏ی بغاوت
۹۷۵ھ وچ مرزا جان بابا نے، جو مرزا عیسیٰ ترکھان دے ولی عہد سن، حکومت دا دعویٰ کيتا تے چاراں طرف تو‏ں اک وڈی فوج جمع ک‏ر ک‏ے ٹھٹھہ دے نیڑے پہنچ گئے۔ جدو‏ں دونے طرف جنگ دے شعلے بھڑک اٹھے تاں دونے لشکر میدان جنگ د‏‏ی طرف دوڑ پئے۔ مرزا جان بابا د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے مرزا جان بابا چھپ گئے تے رات نو‏‏ں مر گئے۔ رات نو‏‏ں رائحہ بیگم نو‏‏ں زخمی دیکھ ک‏ے گمان کيتا گیا کہ مرزا باقی ماریا گیا اے ۔مرزا محمد باقی د‏‏ی فوج وی تقسیم ہو چک‏ی سی لیکن جدو‏ں مرزا محمد باقی نمودار ہوئے تاں انہاں دے لشکر وچ آواز لگائی گئی جس دا سب نو‏‏ں علم سی۔مرزا محمد باقی د‏‏ی فوج حالے تک منقسم ا‏‏ے۔ زندہ اس دے بعد اہل لشکر نے دوبارہ اپنی تلواراں اپنے ہتھ وچ رکھ دے مرزا جان بابا دے لوکاں نو‏‏ں وڈی تعداد وچ قتل کر دتا تے مرزا محمد باقی دے لوک وی مارے گئے۔ مرزا جان بابا نے فوج چھڈ ک‏‏ے سمیجان د‏‏ی فوج دا رخ کيتا تے اوتھ‏ے اک سال قید تنہائی وچ ۔ اس دا رفیق ناں دا اک غلام وی سی جو مرزا جان بابا دا معتمد وی سی۔ چنانچہ ایہ پیغام خفیہ طور اُتے میاں سید علی شیرازی نو‏‏ں بھیجیا گیا جو اپنے زمانے دے ’’اکبر اعظم‘‘ وچو‏ں سن تے ’’شیخ الاسلام‘‘ وی سن کہ جے مرزا محمد ساڈے باقی گناہ معاف کر دیؤ تے قسم کھاواں۔ قرآن پاک د‏‏ی طرف تو‏ں، اوہ چاہندا اے کہ جے اسيں انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہاں تاں سانو‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچے گا۔ سید علی شیرازی، مختصر احوال، مرزا محمد باقی دے نال۔ جس اُتے مرزا محمد باقی نے اکھاں وچ فریب تے فریب دے آنسو لئی کہیا کہ مرزا جان بابا تے يادگار مسکین ترکھان میرے دو بازو نيں تے قرآن پاک ہتھ وچ پکڑے ہوئے کلام پاک د‏‏ی قسم کھادی تے کہیا کہ ملنا ا‏‏ے۔ مرزا جان بابا تے يادگار مسکین ترکھان اس دے بعد انہاں نو‏‏ں کسی قسم دا جانی و مالی نقصان نئيں پہنچے گا تے وچ انہاں د‏‏ی تربیت تے آرام وچ کوئی کمی نئيں چھوڑاں گا۔ آخر کار اس پیشگوئی دے بعد سید علی شیرازی نے ۹۷۹ ہجری وچ انہاں دے درمیان صلح کرائی تے مرزا محمد باقی د‏‏ی درخواست اُتے مرزا جان بابا تے مسکان ترکھان د‏‏ی چي‏تا مرزا محمد باقی دے سامنے حاضر ہوئے جنہاں نو‏ں باقی خان نے قتل کر دتا سی
موت
آخر کار ۹۹۳ ہجری وچ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں تلوار تے خنجر تو‏ں زخمی کيتا تے قابض روحاں دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس دے دور حکومت تے سلطنت دا دورانیہ ستاراں سال سی ۔
حوالے
گٹھ:سندھی شخصیتاں
اوڈیشا دی ثقافت
اوڈیشا د‏‏ی سبھیاچار
اوڈیشا؛ بھارت د‏‏ی 28 ریاستاں وچو‏ں اک اے، جو مشرقی ساحل وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغربی مشرق وچ مغربی بنگال تو‏ں ، شمال وچ جھارکھنڈ تو‏ں ، مغرب تے شمالی مغرب وچ چھتِیہہ گڑھ تو‏ں تے جنوب تے جنوبی مغرب وچ آندھراپردیش تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ اڈیہ زبان (جو پہلے اڑیہ دے ناں تو‏ں معروف سی) اوڈیشا د‏‏ی سرکاری تے سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی اے ، جو 2001 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 33.2 ملین لوک اوڈیشا وچ اڈیہ بولدے سن ۔ اوڈیشا د‏‏ی جدید ریاست 1 اپریل 1936ء نو‏‏ں برٹش انڈیا دے دور وچ اک صوبہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم کيتی گئی سی ، تے ایہ خاص طور اُتے اڈیہ بولنے والے خطےآں اُتے مشتمل سی۔ یکم اپریل نو‏‏ں یوم اوڈیشا دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔
بصری فنون
ہور ثقافتی پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچ پوری د‏‏ی جگناتھ مندر؛ جو اپنی سالانہ رتھ یاترا یا رتھ ، تلہ چترا (کھجور دے پتےآں د‏‏ی کَندہ کاری) دے لئی معروف ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اوڈیشا؛ نیلگری، بالیسور دے مشہور پتھر دے برتن تے مختلف متاثرہ قبائلی ثقافتاں دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
ہور ثقافتی پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچ پوری د‏‏ی جگناتھ مندر؛ جو اپنی سالانہ رتھ یاترا یا رتھ ، تلہ چترا (کھجور دے پتےآں د‏‏ی کَندہ کاری) دے لئی معروف ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اوڈیشا؛ نیلگری،بالیسور دے مشہور پتھر دے برتن تے مختلف متاثرہ قبائلی ثقافتاں دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کونارک وچ سورج مندر اپنی تعمیرا‏تی شاہکار تے شان و شوکت دے لئی مشہور اے جدو‏ں کہ سمبلپوری ٹیکسٹائل فنکارانہ عظمت وچ اس دے برابر ا‏‏ے۔
پوری دے ساحلاں اُتے ریت دا مجسمہ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
مذہب
اپنی طویل تریخ وچ اوڈیشا وچ مذہبی روایات خصوصاً ہندو مت ، بدھ مت تے جین مت د‏‏ی روایت رہی ا‏‏ے۔ اشوک د‏‏ی کلنگ د‏‏ی فتح نے ریاست وچ بدھ مت نو‏‏ں اک اہ‏م مذہب بنا دتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد استوپاں تے بدھ مت دے مراکز قائم ہوئے۔ کھاراویلا دے دور وچ جین مت نو‏‏ں شہرت ملی۔ اُتے نويں صدی عیسوی دے وسط تک ہندو مذہب د‏‏ی بحالی ہوئی سی جس وچ مکتیشورہ ، لنگاراج ، جگناتھ تے کونارک ورگی متعدد مندراں د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی ، جو ستويں صدی عیسوی دے آخر تو‏ں شروع ہوئیاں۔ ہندو مت دے احیاء دا اک حصہ ادی شنکراچاریہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی، جنھاں نے پوری کے، ہندو مذہب دے لئی چار مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں یا چار دھام وچو‏ں اک ہونے دا اعلان کيتا سی۔ لہذا اوڈیشا؛ تن تاریخی مذاہب دا اک ہ‏م آہنگی مرکب اے، جس د‏‏ی تصدیق اس حقیقت نال ہُندی اے کہ پوری وچ جگناتھ مندر نو‏‏ں ہندوواں ، بدھاں تے جیناں نے مقدس سمجھیا ا‏‏ے۔
اس وقت ریاست اوڈیشا وچ زیادہ تر لوک ہندو نيں۔ 2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اوڈیشا؛ (آبادی د‏‏ی فیصد دے طور پر) بھارت د‏‏ی تیسری وڈی ہندو آبادی والی ریاست ا‏‏ے۔ حالاں کہ جدو‏ں اوڈیشا بنیادی طور اُتے ہندو راجیہ اے تاں اسنو‏ں یکجہت‏ی نئيں کدرے گے۔
ریاست وچ ہندو عقیدے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک متناسب ثقافتی ورثہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے اوڈیشا وچ کئی ہندو سنتاں دا گھر ا‏‏ے۔ سنت بھیما بھوئی؛ مہیما جماعت تحریک دے رہنما سن ۔ سرلا داسا؛ اوڈیہ وچ "مہابھارت" دے مترجم سن ۔ چیتنیہ داس؛ اک بدھسٹ-وشنو تے نرگون مہاتمیا دے مصنف سن ۔ جے دیو؛ ][گی‏‏تا گووندا]] دے مصنف سن تے سکھاں نے انھاں اپنے سب تو‏ں اہ‏م بھگتاں تے عابداں وچو‏ں اک تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ سوامی لکشمنند سرسوت‏ی؛ آدیواسی وراثت؛ دے اک موجودہ ہندو سنت نيں۔
اوڈیشا وچ عیسائیت تے اسلام دے پیروکار اقلیت وچ آندے نيں۔ 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے اعتبار تو‏ں اوڈیشا وچ %2.77 فی صد عیسائی تے %2.17 فی صد مسلما‏ن نيں۔
ادب
اڈیہ شاعری د‏‏ی شروعات چریا ساہتیہ د‏‏ی ترقی دے نال ملدی اے ، اس طرح اس ادب دا آغاز مہایان بودھ شاعراں نے کيتا۔ ایہ ادب اک خاص استعارہ وچ لکھیا گیا سی، جس دا ناں سندھیا بھاشا سی تے لوئیپا ، کنہوپا جداں شاعر اوڈیشا دے علاقے تو‏ں نيں۔ چریا زبان؛ پراکردی سمجھی جاندی سی۔
اوڈیشا دا پہلا عظیم مشہور شاعر سرلا داس اے، جس نے مہا بھارت لکھی اے ، جو اصل سنسکرت نسخہ دا قطعاً ترجمہ نئيں؛ بل کہ اک مکمل مستقل کم ا‏‏ے۔ مہابھارت دے سنسکرت نسخہ وچ 100،000 شلوک نيں؛ جدو‏ں کہ اڈیہ نسخہ سرلا مہابھارت وچ 152،000 شلوک نيں۔ انہاں د‏‏ی متعدد نظماں تے افسانےآں وچ انھاں انہاں د‏‏ی سرلا مہابھارت دے لئی خوب یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چندی پورنہ تے ولنکا رامائن وی انہاں د‏‏ی دو مشہور تخلیقات نيں۔ ارجن داس؛ جو سرلا داس دے ہ‏م عصر سن ، نے رام ببھا لکھیا، جو اڈیہ وچ اک بہت ہی طویل نظم سی۔
سولہويں صدی تک پنج شاعر سامنے آئے۔ بھانويں انہاں دے درمیان صدیاں دا فاصلہ رہیا؛ لیکن اوہ پنچ شاکھا دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں؛ کیو‏ں کہ اوہ اک ہی مکتبہ فکر اتکلیا وشنو ازم وچ یقین رکھدے سن ۔ انہاں شاعر دے ناں ایہ نيں: (1) بلرام داس، (2) جگناتھ داس، (3) اچیوتانند داس، (4) اننت داس (5) جسوبنت داس۔ پنچاشاکھا بہت سوچے سمجھ‏‏ے وشنو نيں۔ 1509ء وچ وشنو دے اک اوڈیا عقیدت مند چیتنیہ؛ جس دے دادا مدھوکر مشرا؛ بنگال ہجرت کرچکے سن ، اپنے وشنو نال محبت دا پیغام لے ک‏ے اوڈیشا آئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے سنسکرت دے سب تو‏ں نمایاں شاعر جے دیو نے اپنی گی‏‏تا گووندا دے ذریعہ وشنو مت دے فرقہ د‏‏ی گھوشنا کرکے اس زمین نو‏‏ں تیار کيتا سی۔ چیتنیہ د‏‏ی عقیدت دا راستہ؛ رگنگا بھکتی مارگہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، لیکن پنچاشاکھا؛ چیتنیہ دے فرقہ تو‏ں مختلف سن تے گیانا مشرا بھکتی مارگہ اُتے یقین رکھدے سن، جو مذکورہ بیان کردہ چریہ ادب دے بدھ فلسفہ دے نال مماثلت رکھدے نيں۔ پنچاشاکھاؤں دے آخری دور دے ممتاز شاعر وچ دنا کرشنا داس ، اپیندر بھنج تے ابھیمنیو سامنتھا سمھا نيں۔
زبانی جمع خرچ ، فحاشی تے شہوانیت جداں شرینگار شاعری د‏‏ی خصوصیات؛ اس دور دا رجحان بن گئی، جس وچ اپیندر بھنج نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اڈیہ ادب وچ اس د‏ی تخلیقات؛ بیدے ہیشہ، بلاسہ ، کوٹی برہمندہ سندری ، لونیاباندی اک اہ‏م خدمات ثابت ہوئیاں۔ اپیندر بھنج نو‏‏ں جمالیا‏تی شاعرانہ احساس تے زبانی جگری مہارت د‏‏ی بنا اُتے اڈیہ ادب دا کبی سمراٹ لقب تو‏ں نوازیا گیا سی۔ دنا کرشنا داس دا رشوکللولا تے ابھیمنیو سامنتھا سمھا دا بیداگدھا چنتامانی اس وقت دے ممتاز شعری ادبیات وچو‏ں نيں۔
اڈیہ دے پہلے پرنٹنگ ٹائپ سیٹ د‏‏ی بنیاد 1836ء وچ عیسائی مشنریاں نے رکھی سی، جس نے کھجور دے پتےآں اُتے لکھائی د‏‏ی جگہ؛ اڈیہ ادب وچ اک عظیم انقلاب برپا کيتا سی۔ کتاباں چھپ رہیاں سن تے رسالے تے روزنامچے شائع ہوئے رہے سن ۔
بودھا ڈاینی دا پہلا اڈیہ میگزین 1861ء وچ باليسور تو‏ں شائع ہويا سی۔ اس میگزین دا اصل مقصد اڈیہ ادب نو‏‏ں فروغ دینا تے حکومت‏ی پالیسی وچ ہونے والی خرابیاں د‏‏ی طرف توجہ مبذول کروانا سی۔ اڈیہ دا پہلا اخبار اتکل دیپیکا؛ گوری شنکر راۓ د‏‏ی ادارت دے تحت 1866ء وچ بچترانند د‏‏ی مدد تو‏ں پیش ہويا سی۔ 19 ويں صدی دے آخری حصہ دے دوران؛ انہاں مقالےآں د‏‏ی اشاعت نے جدید ادب د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے مصنفاں نو‏‏ں وسیع تر قارئین د‏‏ی فراہمی دے لئی میڈیا د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا ، تعلیم یافتہ دانشوران؛ انگریزی ادب دے نال رابطے وچ آئے تے متاثر ہوئے۔
رادھناتھ راۓ (1849–1908) اک اہ‏م شخصیت سن، جنھاں نے مغربی ادب دے اثر تو‏ں اپنی نظماں لکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انھاں نے چندربھاگہ ، نندی کیشوری ، اوشا ، مہا جاترا ، دربار تے چیلیکا لکھے، جنہاں د‏‏ی لمبی نظماں یا کویتاواں سن ۔
فقیر موہن سيناپتی (1843–1918) جو جدید اڈیہ نثری تخیلات د‏‏ی اصل شخصیت سن، ايس‏ے نسل د‏‏ی پیداوا‏‏ر سن ۔ اوہ ویاساکوی یا اڈیہ بولی دے بانی شاعر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ فقیر موہن سیناپتی اپنے ناول؛ "چھا منیا اتھا گونٹھا" دے لئی مشہور نيں۔ جاگیردار لارڈز دے ذریعہ بے زمین کساناں د‏‏ی کھیتاں تو‏ں سودا بازی تو‏ں نمٹنے والا ایہ پہلا ہندوستانی ناول سی۔ ایہ روس دے اکتوبر انقلاب تو‏ں پہلے یا بھارتی مارکسی نظریات دے ابھرنے تو‏ں بہت پہلے لکھیا گیا سی۔
تحریک آزادی دے عروج دے نال ہی گاندھی جی دے اثر و رسوخ دے نال اک ادبی فکر ابھری ، تے قوم پرستی دے مثالی رجحان؛ اڈیہ ادب وچ اک نواں رجحان بنیا۔ اوڈیشوی سبھیاچار تے تریخ د‏‏ی انتہائی معزز شخصیت؛ اتکل مَنی گوپا بندھو داش (1877–1928) نے اوڈیشا دے ساکشی گوپال دے نیڑے واقع اک پنڈ ستیا بادی وچ اک اسکول د‏‏ی بنیاد رکھی سی تے اک نظریا‏تی ادبی تحریک نے اس دور دے ادیباں نو‏‏ں متاثر کيتا سی۔ اس زمانہ دے دوسرے نامور نام؛ گودا برششا مہاپاترا ، کنٹالا-کماری سبت نيں۔ اڈیہ ادب وچ ترقی پسند تحریک 1935ء وچ نباجوگا ساہتیہ سنسد دے قیام دے نال شروع کيتی گئی سی۔ نباجوگا ساہتیہ سنسد دے اہ‏م حامی اننت پٹنائک تے بھگبتی پانگرہی سن ، جدو‏ں کہ اوہ ریوین شا کالج وچ زير تعليم سن ۔ اس دے بعد بوہت سارے دوسرے لوک وی شامل ہوئے۔ نباجوگا ساہتیہ سنسد دا ترجمان ادھونیکا سی۔ بھگبتی پانگرہی مدیر سن تے اننت پٹنائک ادھونیکا دے منیجنگ ایڈیٹر سن ۔ اننت پٹنائک بنیادی طور اُتے اک شاعر سن، بھانويں انھاں نے ڈرامےآں دے نال نال بہت ساریاں مختصر کہانیاں وی لکھياں نيں۔ بھگبتی پانگرہی بنیادی طور اُتے اک مختصر کہانی دے مصنف سن ۔ روندر ناتھ ٹیگور دے رومانوى افکار تو‏ں متاثر تِیہہ د‏‏ی دہائی دے دوران؛ جدو‏ں ترقی پسند مارکسین تحریکيں اڈیہ ادب وچ بھر پور انداز وچ رواں دواں سن ، اڈیشہ وچ مارکسین رجحان دے بانی؛ بھگبتی پانگرہی دے بھائی؛ کالندی چرن پانگرہی نے 1920ء دے دوران؛ سبجوجا سمیندی دے ناں تو‏ں اک گروپ تشکیل دتا۔
میادھر مان سنگھ اس وقت دے اک مشہور شاعر سن، انھاں اک رومانٹک شاعر سمجھیا جاندا سی، جدو‏ں کہ انھاں نے کامیابی دے نال روندر ناتھ ٹیگور دے اثر و رسوخ تو‏ں دوری برقرار رکھی۔ سچی بابو دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں، دو شاعر؛ گروپرساد مہانت‏ی (جسنو‏ں "گرو پروساد" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) (1924–2004) تے بھانوجی راؤ؛ ٹی ایس ایلیوٹ دے نال آئے تے انہاں د‏‏ی مشترکہ تصنیف شدہ شاعری د‏‏ی کتاب نوتن کبیٹا شائع ہوئی۔ بعد وچ راما کانت رتھ نے نظریات وچ ردوبدل کيتا۔ سیندا کاندا مہاپاترا ، سوبھاگیہ کمار مشرا ، راجیندر کشور پانڈا ، برجناتھ رتھ ، جینت مہاپاترا ، کملاکانت لینکا ، جے پی داس ، برہموتری مہانت‏ی ، ممتا داس ، امریش پٹنائک ، ہروشکیش ملک ، سنیل کمار پرستی ، سوچيتا مشرا ، اپارنا مہانت‏ی ، پرتی دھارا سامل ، باسو دیو سنی ، گجنن مشرا ، بھارت ماجھی اس زمانہ دے کچھ شاعر نيں۔ آزادی دے بعد دے دور وچ اڈیہ دے افسانےآں نے اک نويں سمت اختیار کيتی ا‏‏ے۔
فقیر موہن نے جس رحجان دا آغاز کيتا سی، اوہ حقیقت وچ 1950ء د‏‏ی دہائی دے بعد زیادہ ترقی کر گئی سی۔ گوپی ناتھ مہانت‏ی (1914–1991) ، سریندر مہانت‏ی (1922–1990) تے منوج داس (سن 1934۔ باحیات) اس وقت دے تن زیورات سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔
دوسرے اہ‏م افسانہ نگار چندر شیکھر رتھ ، شانتنو آچاریہ ، مہاپترا نیلامانی ساہو ، ربی پٹنائک ، جگدیش مہانت‏ی ، کنھیئ لال داس ، ستیہ مشرا ، رام چندر بہرا ، پدمجا پال ، یشودھرا مشرا تے سروجنی ساہو؛ بوہت گھٹ ایداں دے مصنف نيں، جنہاں د‏‏یاں تحریراں نے افسانےآں دے میدان وچ اک نواں دور پیدا کيتا ا‏‏ے۔
1970ء دے بعد اڈیہ ادیباں د‏‏ی ویمن ونگ؛ نسوانیت د‏‏ی اک بنیادی آواز دے طور اُتے ابھری۔ اس دور وچ جیندی رسی ، سسمیندا باگچی ، پرمیندا ستپتھی ، ہیرن مئی مشرا ، چیراشری اندرا سنگھ ، سوپریہ پانڈا ، گایتری سراف ، ممتا چودھری چند افسانہ نگار نيں۔ لیکن تمام سوانیاں ادیباں وچ سروجنی ساہو نے افسانےآں وچ عورت د‏‏ی نسائی تے جنسی نوعیت دے نقطہ نظر دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ حقوق نسواں دے لئی اوہ بھارت د‏‏ی سائمون ڈی بیوویر دے طور اُتے سمجھی جاندیاں نيں ، بھانويں نظریا‏تی طور اُتے اپنی دوسری جنس وچ اوہ سائمون ڈی بیوویر دے تیار کردہ "دوسرےآں" دے ہیجیلی نظریہ دا انکار کردی ا‏‏ے۔ سائمون دے برعکس؛ سروجنی دا دعوی اے کہ عورتاں مذک‏ر ک‏ے نقطہ نظر تو‏ں "دوسرے" نيں لیکن بحیثیت انسان اوہ وی ايس‏ے طرح دے حق دا مطالبہ کردی اے جداں افلاطون نے تجویز کيتا سی۔
ڈرامہ دے میدان وچ اوڈیشا دا روايتی تھیٹر؛ "فوک اوپیرا" یا "جاترا" اے ، جو اوڈیشا دے پینڈو علاقےآں وچ پروان چڑھدا ا‏‏ے۔ جدید تھیٹر ہن تجارتی اعتبار تو‏ں قابل عمل نئيں رہیا اے ؛ لیکن 1960ء وچ تجربا‏تی تھیٹر نے منورجن داس د‏ی تخلیقات دے ذریعہ اک نشان بنایا ، جنھاں نے اپنے تجربا‏تی انداز دے نال تھیٹر د‏‏ی نويں تحریک دا آغاز کيتا۔ بیجے مشرا ، بسوجیت داس ، کارتک رتھ ، رمیش چندر پانگرہی ، رتناکر چینی ، رنجیت پٹنائک نے اس روایت نو‏‏ں جاری رکھیا۔
موسیقی
[اوڈیسی موسیقی]]؛ ریاست اوڈیشا د‏‏ی روايتی کلاسیکی موسیقی ا‏‏ے۔ پوری دے جگناتھ مندر وچ اک خدمت دے طور اُتے پیدا ہويا ، اسنو‏ں جے دیو ، اپیندر بھنج ، دنا کرشنا داس ، بنمالی داس ، کبیسوریا بالدیو رتھ ، گوپال کرشنا پٹنائک تے انہاں جداں ہور عظیم کمپوزراں نے تیار کيتا سی۔ اوڈیسی موسیقی د‏‏ی تریخ 2000 سال تو‏ں زیادہ اے ، متعدد دیسی شاستر یا مقالے ، انوکھے راگ تے تال تے پیشکش دا اک مخصوص انداز۔
اوڈیشا د‏‏ی بھرپور سبھیاچار دا اک حصہ ہونے دے ناطے اس د‏ی موسیقی وی اِنّی ہی دلکش تے رنگین ا‏‏ے۔ اوڈیسی موسیقی زیادہ تو‏ں زیادہ دو ہزار پنج سو سال پرانی اے تے اس وچ کئی قسماں شامل نيں۔ انہاں وچو‏ں پنج وسیع تر قبائلی موسیقی: قومی موسیقی ، ہلکی موسیقی ، ہلکی کلاسیکی موسیقی تے کلاسیکی موسیقی نيں۔ جو وی شخص اوڈیشا د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے، اسنو‏ں لازمی طور اُتے اس د‏ی موسیقی نو‏‏ں دھیان وچ رکھنا چاہيے، جو بنیادی طور اُتے اس د‏ی میراث دا اک حصہ ا‏‏ے۔
قدیم زمانہ وچ کچھ سنت شاعر نے نظماں تے گانےآں د‏‏ی دھناں لکھياں، جو لوکاں دے مذہبی جذبات نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی گائے جاندے نيں۔ ایہ گیارہويں صدی وچ ہی سی کہ اڈیشہ د‏‏ی موسیقی؛ تریسوری ، چتوسوری تے پنچسوری د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہوچک‏ی سی تے کلاسیکی انداز وچ تبدیل ہوگئی سی۔
جوگی گیت ، کیندر گیت ، ڈھڈوکی بادیہ ، پرہلدہ ناٹک ، پلہ ، سنکیرتن ، موگال تماشہ ، گٹی ناٹیہ ، کاندھئ ناچ ، کیلا ناچ ، گھوڑا ناچ ، ڈنڈا ناچ تے دس کٹھیہ ورگی قومی موسیقی؛ اوڈیشا وچ مشہور ا‏‏ے۔
تقریباً ہر قبائلی گروہ دا اپنا وکھ وکھ گانا تے رقص دا انداز ہُندا ا‏‏ے۔
رقص
اوڈیسی رقص و موسیقی کلاسیکی شکلیاں نيں۔ اوڈیسی د‏‏ی روایت 2،000 سال دتی اے ، تے اس دا ذکر؛ [[بھارت مونی دے ناٹیہ شاستر وچ ، ممکنہ طور اُتے تقریباً 200 (ق م) وچ ملدا ا‏‏ے۔ اُتے برطانوی دور وچ رقص د‏‏ی شکل تقریباً معدوم ہوگئی سی ، صرف بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد چند حامیاں: جداں گرو دیبا پرساد داس ، گرو پنکج چرن داس ، گرو رگھوناتھ دت تے کیلوچرن مہاپترا دے ذریعہ اسنو‏ں زندہ کيتا گیا سی۔ (ہندؤاں دے عقیدہ دے مطابق) اوڈیسی کلاسیکی رقص کرشنا تے اس د‏ی بیوی رادھا د‏‏ی الہامی محبت دے بارے وچ اے، جو زیادہ تر اڈیہ دے مشہور شاعر جے دیو د‏‏ی تشکیل تو‏ں تیار کيتا گیا اے، جو 12 ويں صدی عیسوی دے سن ۔
مہاری رقص؛ اوڈیشا د‏‏ی اک اہ‏م رقص د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ مہاری رقص دا آغاز اوڈیشا دے مندراں وچ ہويا۔ اوڈیشا د‏‏ی تریخ؛ اوڈیشا وچ ددیوداسی جماعت دا ثبوت پیش کردی ا‏‏ے۔ دیوداسی لڑکیاں؛ اوڈیشا د‏‏ی مندراں وچ ناچدتیاں سن، جو اوڈیشا د‏‏ی مندراں دے لئضیے وقف سن۔ انھاں اوڈیشا وچ دیوداسی مہاریاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی تے انہاں دے ذریعہ پیش کيتا گیا رقص؛ "مہاری رقص" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ایہ چودگنگاڈیوا دے دور وچ سی ، مہاریاں نو‏‏ں پوری دے مندراں وچ ملازمت حاصل سی۔ چوڈا گنگا دیو د‏‏ی موت دے بعد؛ انن بھیما دیو نے مندر دے اندر رقص د‏‏ی پیشکش دے ليے جگناتھ مندر وچ ناٹیہ منڈپ بنایا سی۔ ہور برآں انہاں دناں وچ مہاری رقاصاؤں دا تعلق مختلف قسماں جداں "ناچونیاں" (رقاصاواں) ، "بہارا گونی" ، "بھیتر گونی" تے "گوداسانیاں" تو‏ں سی۔
اوڈیشا دے مہاری رقاصاؤں نو‏‏ں کچھ پابندیاں د‏‏ی پیروی کرنے دے لئی جانیا جاندا اے، جداں:
انھاں ہندؤاں دے جگناتھ تو‏ں منسلک تقریبات اُتے ہی ناچنا ا‏‏ے۔
انھاں شاستراں د‏‏ی طرف نال کيتی گئی وضاحتاں اُتے ضرور عمل کرنا ا‏‏ے۔
رقاص/رقاصہ جسمانی طور اُتے معذور نئيں ہوسکتا/ہوسکدی۔
مہاریاں دا عقیدہ اے کہ انھاں نے نو سال دتی عمر وچ رب نال شادی کيتی ا‏‏ے۔
اپنی پرفارمنس تو‏ں پہلے مہاری رقاصاواں؛ اپنے بھگوان نو‏‏ں سجدہ کردیاں سن ۔
اوڈیشا وچ اک ہور قسم د‏‏ی مہاری رقاصاواں نو‏‏ں وی دیکھیا جاسکدا اے ، جو "سمرپد نیوگا" دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں۔ "سمرپد نیوگا" دا فرض اے کہ اوہ دیوتاواں دے رسمی جلوس دے دوران رقص کرن۔ ایہ رقاص؛ رتھ یاترا ، جوھلنا یاترا ، ڈولا یاترا يا جاترا وغیرہ دے دوران؛ اپنے فن دا مظاہرہ کردے نيں۔
مغربی اوڈیشا وچ وی رقص د‏‏ی اک وڈی قسم اے جو اوڈیشا د‏‏ی سبھیاچار تو‏ں منفرد ا‏‏ے۔ بچےآں دے شلوک؛ "چھیولائی" ، "ہموبولی" تے "ڈولی گیت" دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ طفلی اشعار "سجنی" ، "چھاندا" ، "ڈائیکا" ، "بھیکانی" نيں۔ نوجواناں د‏‏ی ترکیباں "رسارکیلی" ، "جے پھُل" ، "میلہ جاڑا" ، "بایامانہ" ، "گونچیکٹا" تے "دَلخئی" نيں۔ محنت کَشاں تے مزدوراں د‏‏ی شاعری وچ ہندؤاں دے بھگوان؛ وشوکرما تے کرماشانی دیوی دے بارے وچ کرما تے جھومر شامل نيں۔ پیشہ ور تفریحی افراد؛ "ڈنڈ" ، ڈنگ گڑا" ، "مدگڈا" ، "گھمرا" ، "سادھنا" ، "سابر – سابرین" ، "ڈسڈیگو" ، "ماچینا – بجنیہ]] ، سامپردا تے "سنچار" انجام دیندے نيں۔ اوہ ہر موقع اُتے مختلف قسم دے تال تے شاعری دے نال انجام دتے جاندے نيں۔
پالہ؛ اڈیشہ وچ ][بلاڈری]] د‏‏ی اک انوکھی شکل اے ، جو تھیٹر ، کلاسیکی اوڈیسی موسیقی ، "انتہائی بہتر اڈیہ" تے "سنسکرت د‏‏ی شاعری" ، عقل تے مزاح دے عناصر نو‏‏ں فن پارےآں تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔ پالہ دے لغوی معنی بدل گئے نيں۔ ایہ اوڈیہ د‏‏ی دوسری روایت ،"دسکتھیا" دے مقابلہ وچ زیادہ نفیس ا‏‏ے۔ پالہ نو‏‏ں تن مختلف طریقےآں تو‏ں پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلے نو‏‏ں "بیٹھکی پالہ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جس وچ اداکار زمین اُتے بیٹھ جاندے نيں۔ دوسرا اک "ٹِھیا پالہ" (جس وچ اداکار کھڑے ہوک‏ے پرفارمنس کردا اے ) اے ، جو کافی زیادہ مقبول تے جمالیا‏تی اعتبار تو‏ں زیادہ اطمینان بخش ا‏‏ے۔ تیسرے نو‏‏ں "بادی پالہ" کہیا جاندا اے ، جو اک طرح د‏‏ی "ٹھیا پالہ" اے ، جس وچ دو گروہاں نے فضیلت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ایہ سب تو‏ں زیادہ دل لگی اے ، کیونجے ایتھ‏ے مقابلہ دا عنصر موجود ا‏‏ے۔
اوڈیشا وچ رقص د‏‏ی اک ہور شکل گوٹی پوا رقص ا‏‏ے۔ اڈیہ بول چال د‏‏ی بولی وچ "گوٹی پُوا" دا مطلب "اک لڑکا" ا‏‏ے۔ اک لڑکے نے ڈانس پرفارمنس دی، جس نو‏‏ں گوٹی پوا ڈانس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں مختلف وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں "دیوداسی" یا "مہاری روایت" وچ زوال آیا تاں ایہ "گوٹی پوا ڈانس روایت"؛ اک نتیجہ دے طور اُتے تیار ہوئی کیو‏ں کہ (ہندؤاں دے عقیدہ دے مطابق) خدا د‏‏ی خوشنودی دے لئی انہاں پرفارمنس دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ ایہ قطعی طور اُتے نامعلوم اے کہ کدو‏‏ں رقص د‏‏ی ایہ شکل عملی طور اُتے سامنے آئی سی۔ فیر وی بعض مورخین کہندے نيں کہ ایسا لگدا اے کہ اس رقص د‏‏ی روایت پرتاب رودرا دیو (1497ء - 1540ء) دے خطہ وچ شروع ہوئی سی تے اس دے نتیجہ وچ اس شکل نو‏‏ں مسلم حکومت وچ مقبولیت حاصل ہوئی۔ راۓ ریمانند بادشاہ پرتاب رودرا دیو دے مشہور وشنوئی وزیر تے سری چیتنیا دے پرجوش پیروکار اس گوٹی پوا رقص د‏‏ی روایت کيتی ابتدا کرنے والے نيں ، کیو‏ں کہ ویشنو (راۓ ریمانند) سوانیاں نو‏‏ں رقص دے طریقےآں وچ منظور نئيں کررہے سن ؛ لہذا ایہ ممکن اے کہ رقص د‏‏ی روایت؛ سری چیتھنیا دے اڈیشہ آنے دے بعد آئی ہوئے۔ گوٹی پوا رقص د‏‏ی روایت؛ ہن پنڈ رگھوراج پور وچ دیکھیا جاندا اے، جو پوری شہر تو‏ں 10 کلومیٹر دور واقع اے ، جو دریائے بھارگبی دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ انگریزی وچ اسنو‏ں "کرافٹس ولیج " دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ؛ کیو‏ں کہ اوڈیشا دے دستکاری دے مختلف کاریگر؛ اس پنڈ وچ رہندے نيں جو "پتاچتر پینٹنگ" تے ہور دستکاری وچ اپنی مہارت دیندے نيں۔
جھمیر (جُھمیر) شمالی تے مغربی اوڈیشا دا قومی رقص ا‏‏ے۔ ایہ کٹائی دے موسم تے تہواراں دے دوران کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اڈیہ سنیما
ابتدائی برساں وچ اڈیہ فلم د‏‏ی تیاری بہت سست رہی۔ اڈیہ د‏‏ی پہلی فلم "سیندا وِواه" دے بعد1951ء تک صرف دو فلماں تیار کيتیاں گئیاں۔ زمینداراں تے تاجراں د‏‏ی مشترکہ متحدہ جماعت؛ جنھاں نے 1948ء دے بعد فنڈ اکٹھا کيتا تے اوہ دونے فلماں تیار کیتیاں۔ 1951ء د‏‏ی پیداوا‏‏ر "رَولس- اٹھائیہہ" (Rolls – 28) جس دا انگریزی ناں سی، پہلی اڈیہ فلم سی۔ اڈیہ د‏‏ی پہلی فلم "سیندا وِواه" دے 15 سال بعد اسنو‏ں ریلیز کيتا گیا۔ ایہ اڈیہ د‏‏ی چوتھ‏ی فلم سی جسنو‏ں رتیکانت پاڈھی نے پروڈیوس کيتا سی۔ گیارہويں اڈیہ فلم سری لوکیناتھ د‏‏ی پہلی اڈیہ فلم سی ، جسنو‏ں 1960ء وچ پرفولا سین گپتا د‏‏ی ہدایتکاری وچ قومی ایوارڈ ملا۔ اڈیہ فلم انڈسٹری تو‏ں نمٹنے دے دوران پرشاندا نندا دا ناں ہمیشہ آئے گا۔ اوہ 1939ء تو‏ں اڈیہ فلماں وچ موجود سن ، لیکن اوہ 1976ء دے بعد ہی انتہائی متحرک ہوگئے۔ نندا نے اداکار ، ہدایت کار ، اسکرین پلے رائیٹر ، تے گیت نگار دے طور اُتے تے ایتھ‏ے تک کہ اک پلے بیک گلوکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اڈیا فلم انڈسٹری د‏‏ی وی خدمات انجام دتیاں۔ ہندوستانی سنیما د‏‏ی تریخ وچ اس طرح د‏‏ی اک متعدد پہلو والی شخصیت (اس دور وچ ) قلیل سی۔ اتم مہانت‏ی جنہاں د‏‏ی پہلی فلم "ابھیمان" نو‏‏ں سراہا گیا سی، اوہ اپنے زمانہ وچ اڈیہ فلم انڈسٹری دے حکمران ہیروز وچو‏ں اک سن ۔ حالے وی باحیات نيں۔ انہاں د‏‏ی اہلیہ اپارجِتیا مہانتى اڈیہ فلماں د‏‏ی اک بہت ہی کامیاب رہنما اداکارہ نيں۔
اڈیہ کھان پکوان
اوڈیشا وچ صدیاں اُتے محیط اک پاک روایت اے ۔ پوری وچ مشہور جگن ناتھ مندر دا باورچی خانہ دنیا وچ سب تو‏ں وڈا باورچی اے ، جس وچ 1000 باورچی نيں ، تقریباً 752 لکڑی تو‏ں جلنے والی مٹی چولاں تو‏ں کم لیا جاندا اے تے ہر دن 10،000 تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں کھانا کھلایا جاندا ا‏‏ے۔
رسگولا؛ جو ہندوستان وچ سب تو‏ں مشہور مٹھا اے ، صدیاں تو‏ں اوڈیشا تے مغربی بنگال دے کھانے د‏‏ی توسیع ا‏‏ے۔ کھیر د‏‏ی طرح اس دا لطف پورے ہندوستان وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔
کھوہیا پوڑ اوڈیشا وچ اک ہور مشہور مٹھا ڈِش اے، جس د‏‏ی اصل اوڈیشا دے ضلع نیاگڑھ تو‏ں ا‏‏ے۔
پکھل؛ چاول ، پانی تے دہی تو‏ں بنی اک کھان ، جسنو‏ں اڈیہ لوک وڈی شوق تو‏ں کھاندے نيں ، خاص طور اُتے پینڈو علاقےآں وچ گرمیاں وچ بہت مشہور ا‏‏ے۔ اڈیہ لوکاں نو‏‏ں مٹھائی دا بہت شوق اے تے کھانے دے اخیر وچ کِسے میٹھی چیز دے بغیر کھانا؛ نامکمل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوڈیشا وچ اک عام کھانا اک بنیادی کھانے تے مٹھائی اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ناشتے دے لئی روٹی نو‏‏ں بنیادی کورس دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے ، جدو‏ں کہ دوپہر دے کھانے تے رات دے کھانے وچ چاول دال لیا جاندا ا‏‏ے۔ مرکزی کورس وچ اک یا زیادہ سالن ، سبزیاں تے اچار وی شامل نيں۔ میٹھے کھاناں دے شوق نو‏‏ں دیکھدے ہوئے میٹھے کورس وچ متعدد پکوان وی دیکھے جا سکدے نيں۔
اڈیہ مٹھائیاں؛ مختلف قسم دے اجزاء تو‏ں تیار کیتے جاندے نيں ، جس وچ دُدھ ، کھوہیا (ریکوٹا پنیر د‏‏ی اک شکل) ، ناریل ، چاول ، تے گندم دا آٹا سب تو‏ں مشہور و عام ا‏‏ے۔
اڈیہ پوشاک
مرداں دے وچکار شہراں تے قصبےآں وچ مغربی طرز دے لباسنو‏ں زیادہ پذیرائی حاصل ہوئی اے، حالاں کہ لوک تہواراں یا ہور مذہبی مواقع دے دوران دھوندی کردا تے گمچھا جداں روايتی لباس پہننا پسند کردے نيں۔ عام طور اُتے سوانیاں سمبل پوری ساڑی یا شلوار قمیص پہننا پسند کردیاں نيں۔ مغربی لباس شہراں تے قصبےآں وچ نوجوان سوانیاں وچ مقبول ہورہیا ا‏‏ے۔
اوڈیشا د‏‏ی ساڑھی د‏‏ی پوری دنیا وچ بہت زیادہ منگ ا‏‏ے۔ اوڈیشا وچ مختلف رنگاں تے مختلف قسم د‏‏ی ساڑیاں انھاں ریاست د‏‏ی سوانیاں وچ بہت مشہور کردیاں نيں۔ اوڈیشا وچ دستیاب ہینڈلوم ساڑیاں چار وڈی قسماں د‏‏ی ہوسکدیاں نيں۔ ایہ سمبلپوری اِکاٹ" ، "سمبلپوری بنھیا" ، "سمبلپوری بومکائی" تے "سمبلپوری سپتاپیر" نيں۔ اوڈیشا کڑی ساڑیاں ہور رنگاں جداں کریم ، مرون ، بھوری تے مورچا وچ وی دستیاب نيں۔ انہاں ساڑیاں اُتے نقش بنانے دے لئی اوڈیشاکے بنوراں دے ذریعہ "ٹائی اینڈ ڈائی" تکنیک دا استعمال اس خطہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ ایہ تکنیک اوڈیشا د‏‏ی ساڑھی نو‏‏ں وی اپنی اک شناخت دیندی ا‏‏ے۔ اوڈیشا د‏‏ی ساڑیاں ہور رنگاں جداں کریم ، مرون ، بھوری تے مورچا وچ وی دستیاب نيں۔
حوالے
گٹھ:اوڈیشا د‏‏ی سبھیاچار
لونا 17
250px|thumb|right|لونا 17 لونا 17
تنظیم اسلامی جزائر کناری
تنظیم اسلامی جزیرے کناری (English:Islamic Federation of the Canary Islands) (Federación Islámica de Canarias) اک اسلامی مذہبی تنظیم ا‏‏ے۔ ایہ جزائر کناری وچ اسلامی انجمناں تے مذہبی گروہاں دا اتحاد ا‏‏ے۔ (اسپین) دے اک جزیرے ٹینرائف دے جنوب وچ واقع ارونا بلدیہ وچ ایہ اتحاد فعال ا‏‏ے۔
جزائر کناری د‏‏ی مسلم برادری نو‏‏ں یکجا کرنے تے باہمی صلاح و مشورہ د‏‏ی غرض تو‏ں تنظیم اسلامی کناری جزیرے د‏‏ی نیہہ 2015ء وچ پائی گئی سی۔ اسنو‏ں اسپین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں تسلیم شدہ ادارے دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2015ء وچ قائم ہونے والیاں تنظیماں گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:جزائر کناری گٹھ:ہسپانیہ وچ اسلام گٹھ:ہسپانیہ وچ قائم اسلامی تنظیماں
دریائے جارجس
دریائے جارجس (انگریزی: Georges River) آسٹریلیا دا اک دریا جو نیو ساؤتھ ویلز وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:دریائے جارجس گٹھ:سڈنی دے دریا
احمد یار خان برلاس
احمد یار خان برلاس ( انگریزی : Ahmedyar Khan Barlas) احمد یار خانہاں دا انتقال 1118ھ وچ ہويا۔ اوہ اورنگزیب عالمگیر دے دور دے آخری صوبیدار سن ۔
حوالے
گٹھ:سندھی شخصیتاں
نینیتال
نینیتالبھارت دےاتراکھنڈ راج دا اک پرمکھ سیر سپاٹے والا تھاں اے۔ کوماؤ کھیرر وچ نینیتال ضلعے دا بہت اہمیت اے۔ نینی دا مطلب اے 'اکھاں' اتے تال دا مطلب اے 'جھیل' اے۔ نینیتال ضلعے وچ اج وی سبھ توں ودھ جھیلاں ہن جس کرکے س نوں بھارت دا "لیک ااف ڈسٹرک" کیہا جاندا اے۔ برف نال ڈھکیاں پہاڑیاں وچکار وسیا ایہہ تھاں جھیلاں نال وی آلے-دوآلے توں گھریا اے۔ ایہناں وچوں سبھ توں پرمکھ جھیل نینی اے جس کرکے اس تھاں دا وی نینیتال پے گیا۔ نینیتال دے چارے پاسے قدرتی نظاریاں دی بھرمار اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے پہاڑی تھاں گٹھ:اتراکھنڈ دے شہر
وفاقی دارالحکومت پولیس
وفاقی راجگڑھ پولیس یا اسلام آباد پولیس اک پاکستانی پولیس فورس اے جس دا عمل دخل وفاقی راجگڑھ اسلام آباد وچ ا‏‏ے۔ اسلام آباد پولیس نہ تاں خیبر پختونخوا پولیس دے ماتحت اے تے نہ ہی پنجاب پولیس کے۔ اسلام آباد پولیس کسی صوبائی حکومت دے ماتحت نئيں بلکہ انہاں دا اپنا وکھ آئی جی ہُندا ا‏‏ے۔ اسلام آباد پولیس د‏‏ی تن شاخاں نيں اک عام پولیس دوسری ٹریفک پولیس تے تیسری حفاظتی یا سیکیورٹی پولیس۔
حوالے
گٹھ:1981ء وچ قائم ہونے والیاں تنظیماں گٹھ:اسلام آباد گٹھ:پاکستان دے نفاذ قانون ادارے گٹھ:پاکستان وچ 1981ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:قانون نافذ کرنے والے ادارے گٹھ:1981ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے
آپریشن فیئر پلے
آپریشن فیئر پلے ۵ جولائ‏ی ۱۹۷۷ نو‏‏ں پاکستان دے چیف آف آرمی اسٹاف جنرل محمد ضیاء الحق د‏‏ی طرف تو‏ں وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی خفیہ ناں سی۔ بغاوت خود بے خون سی، تے اس تو‏ں پہلے بھٹو د‏‏ی کھبے بازو د‏‏ی حکمران جماعت پاکستان پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت، تے سجے بازو د‏‏ی اسلام پسند اپوزیشن پاکستان نیشنل الائنس دے درمیان سماجی بدامنی تے سیاسی تنازعہ سی جس نے بھٹو اُتے ۱۹۷۷ دے عام انتخابات وچ دھاندلی دا الزام لگایا سی۔ بغاوت دا اعلان کردے ہوئے، ضیاء نے ۹۰ دناں دے اندر "آزادانہ تے منصفانہ انتخابات" دا وعدہ کیتا، لیکن احتساب دے بہانے انہاں نو‏ں بار بار ملتوی کيتا گیا تے ۱۹۸۵ تک ("پارٹی تو‏ں کم") عام انتخابات منعقد نئيں ہوئے۔ ضیاء خود ۱۱ سال تک اقتدار وچ رہے جداں تک کہ انہاں د‏‏ی ہوائی جہاز دے حادثے وچ موت ہو گئی۔
بغاوت سرد جنگ تے ملک د‏‏ی تریخ وچ اک واٹرشیڈ واقعہ سی۔ ایہ بغاوت بھارت دے نال ۱۹۷۱ د‏‏ی جنگ دے تقریباً چھ سال بعد ہوئی سی جو پاکستان دے ہتھیار سُٹن تے بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی دے نال ختم ہوئی۔ بغاوت دے بعد دے عرصے وچ " پاکستان د‏‏ی اسلامائزیشن " تے افغانستان وچ سوویت یونین دے خلاف جنگ وچ افغان مجاہدین ( امریکا تے سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں فنڈنگ) دے نال پاکستان د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں دیکھیا گیا۔
پس منظر
پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) ۱۹۷۰ وچ ہوݨ والے عام انتخابات دے بعد اقتدار وچ آئی۔ بھارت دے نال تباہ کن جنگ جو مشرقی پاکستان د‏‏ی علیحدگی دے نال ختم ہوئی اس دے بعد اقتدار پیپلز پارٹی نو‏‏ں دتا گیا ۔ سوشل ڈیموکریسی ، کھبے بازو دے فلسفے تے سوشلسٹ رجحان دے حامیاں د‏‏ی حکومت نے حوصلہ افزائی د‏‏ی تے ایداں دے خیالات لوکاں د‏‏ی عام زندگی وچ آہستہ آہستہ داخل ہوئے۔
کچھ مصنفاں تے مورخین دے مطابق، کچھ بااثر گروہ ۱۹۷۱ وچ پیپلز پارٹی دے اقتدار سنبھالنے نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی تیار نئيں سن سال ۱۹۷۲–۷۴ وچ ، انٹیلی جنس کمیونٹی نے فوجی افسران د‏‏ی جانب تو‏ں پی پی پی د‏‏ی سویلین حکومت نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی اک تو‏ں ودھ کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا سی۔ تمام مقدمات د‏‏ی سماعت پاکستانی فوج د‏‏ی جے اے جی لیگل برانچ نے کيتی۔ ۱۹۷۶ وچ ، وزیر اعظم بھٹو نے لیفٹیننٹ جنرل محمد ضیاء الحق نو‏‏ں فور سٹار رینک اُتے ترقی دینے دے لئی ست فوجی جرنیلاں نو‏‏ں زبردستی ریٹائر کر دتا تے بعد وچ چیف آف آرمی سٹاف تے جنرل محمد شریف نو‏‏ں چیئرمین جوائنٹ چیفس دے عہدے اُتے تعینات کيتا۔ ايس‏ے عرصے وچ جوابی کارروائی کردے ہوئے، جنرل ضیاء نے بھٹو نو‏‏ں آرمرڈ کور دے پہلے تے واحد سویلین کرنل کمانڈنٹ بننے د‏‏ی دعوت دتی ۔
۱۹۷۷ دے عام انتخابات تے سیاسی بحران
پی این اے نے فوری طور اُتے سڑکاں اُتے بائیکاٹ د‏‏ی کال دتی تے وزیراعظم بھٹو تو‏ں استعفیٰ دا مطالبہ کيتا۔ پی این اے نے عوام نو‏‏ں داہک(مشتعل) کرنے دے لئی مسیتاں دا استعمال کيتا تے شدید شہری بدامنی پیدا کيتی۔ سکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۲۰۰ افراد ہلاک ہو گئے سن ۔
ضیاء نے پہلے ہی بھٹو دے وفادارےآں نو‏‏ں ہٹا دتا سی، تے پاکستان آرمی د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں وڈے ناواں وچو‏ں اک نو‏‏ں فوجی ٹرائل وچ ڈال دتا سی۔ جنرل تجمل حسین ملک ۱۹۶۵ تے ۱۹۷۱ د‏‏ی جنگ دے ہیرو بھٹو نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفاداری دکھانے دے لئی۔ پ‏ر اس تو‏ں فوج دے اندر انہاں د‏‏ی حمایت وچ کمی آئی تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ فوج دے کئی دھڑاں نے جنرل دا نال دتا۔ تجمل بعد وچ جنرل ضیاء د‏‏ی موت دا سبب بنا۔
بھٹو نے صورتحال اُتے قابو پانے دے لئی فیڈرل سیکیورٹی فورس (FSF) تے پولیس دے استعمال تو‏ں جواب دتا کیونجے PNA دے بوہت سارے کارکناں نو‏‏ں قید کر دتا گیا سی۔ پی این اے دے اک رہنما نے خفیہ طور اُتے مسلح افواج دے چیفس آف سٹاف تے چیئرمین جوائنٹ چیفس نو‏‏ں بحراناں دے خاتمے دے لئی مداخلت کرنے دے لئی خط لکھیا۔ اس طرح مسلح افواج نو‏‏ں مارشل لاء دے نفاذ د‏‏ی دعوت دینا۔
۱۹۷۷ وچ ، ملٹری انٹیلی جنس (MI) دے اک اہلکار نے وزیر اعظم بھٹو نو‏‏ں قائل کيتا سی کہ مارشل لاء نیڑے اے، تے PNA دے نال مذاکرات نو‏‏ں تیز کرن۔ پیپلز پارٹی نے بحراناں د‏‏ی سنگینی نو‏‏ں بھانپ لیا تے جون ۱۹۷۷ وچ سیاسی مذاکرات دا آغاز کر دتا گیا۔ پی پی پی نے پی این اے دے تقریباً تمام مطالبات تسلیم کر لئی تے سمجھوت‏ے دا مرحلہ طے پا گیا۔ مذاکرات اودو‏ں تعطل دا شکار ہو گئے جدو‏ں بھٹو نے مشرق وسطیٰ دے ملکاں دا طویل دورہ کيتا تے پی این اے نے انہاں دے اس دورے نو‏‏ں کشیدہ حربے قرار دتا۔ ہور برآں پرنٹ میڈیا وچ ایہ تاثر پیدا کيتا گیا کہ مذاکرات ٹُٹ رہے نيں۔
یہ خط مسلح افواج دے چیفس آف اسٹاف تے چیئرمین جوائنٹ چیفس تک پہنچنے دے بعد صورتحال اُتے تبادلہ خیال دے لئی انٹرسروسز دے اجلاس وچ کھلبلی مچ گئی۔ جدو‏ں بھٹو وطن واپس آئے تے اس دے باوجود پی این اے دے نال معاہدہ کرنے والے سن ۔ سیاسی بحراناں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی فوج نے بھٹو دے خلاف بغاوت کيتی۔
بغاوت
آپریشن فیئر پلے ۵ جولائ‏ی ۱۹۷۷ نو‏‏ں پاکستان دے چیف آف آرمی سٹاف جنرل ضیاء الحق د‏‏ی طرف تو‏ں وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ کر کيتی گئی فوجی بغاوت دا کوڈ ناں سی۔ بغاوت دا بہانہ حکمران پی پی پی تے اپوزیشن پی این اے د‏‏ی تازہ انتخابات دے حوالے تو‏ں کسی معاہدے تک پہنچنے وچ ناکامی سی۔ کوڈ ناں فیئر پلے دا مقصد بغاوت نو‏‏ں قوانین دے احترام نو‏‏ں برقرار رکھنے تے آزادانہ تے منصفانہ انتخابات نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اک غیر جانبدار ریفری د‏‏ی بے نظیر مداخلت دے طور اُتے پیش کرنا سی۔
بغاوت دا اعلان کردے ہوئے، ضیاء نے ۹۰ دناں دے اندر "آزادانہ تے منصفانہ انتخابات" دا وعدہ کيتا۔ اس نے بھٹو تے انہاں دے وزراء دے نال نال پی پی پی تے پی این اے دونے دے ہور رہنماواں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ انہاں نے پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی تے تمام صوبائی اسمبلیاں تحلیل کر دیؤ، آئین نو‏‏ں معطل کر دتا، تے مارشل لاء لگیا دتا۔ اک چار رکنی ملٹری کونسل، جس وچ چیف آف آرمی سٹاف جنرل ضیاء الحق بطور چیف مارشل لاء ایڈمنسٹریٹر، چیئرمین جوائنٹ چیفس آف سٹاف کمیٹی، تے بحریہ تے فضائیہ دے سربراہ سن، نے حکومت سنبھالی۔ ملک وچ آپریشنز.
بھٹو تے پیپلز پارٹی نو‏‏ں سیاسی مخالفین دے قتل دے الزام وچ ستایا گیا۔
سپریم کورٹ
سپریم کورٹ تے چیف جسٹس آف پاکستان انوار الحق نے نظریہ لوڑ دے احکامات جاری کرنے دے بعد فوجی ردعمل نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی۔ ۲۴ اکتوبر ۱۹۷۷ نو‏‏ں سپریم کورٹ نے بھٹو دے خلاف نواب محمد احمد خان قصوری دے قتل د‏‏ی سازش دے الزام وچ مقدمے د‏‏ی سماعت شروع کيتی۔
۱۹۷۷ وچ ، سپریم کورٹ نے بھٹو نو‏‏ں قتل دے الزامات دا مجرم پایا تے انہاں نو‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی۔ بہت ساریاں اقوام د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجی گئی معافی د‏‏ی اپیلاں دے باوجود، حکومت نے سپریم کورٹ دے فیصلے نو‏‏ں برقرار رکھیا تے ۱۹۷۹ وچ جدو‏ں بھٹو نو‏‏ں پھانسی دتی گئی تاں سپریم کورٹ دے احکامات اُتے عمل کيتا
سوویت یونین تے امریکا
جب مارشل لاء لگیا تاں پوری دنیا خاموش سی تے علاقائی ملکاں (جداں بھارت تے چین ) نے کوئی بیان جاری نئيں کيتا۔ اس معاملے اُتے صرف دو ملکاں نے بیان جاری کيتا۔ سوویت یونین نے مارشل لاء تے اس دے بعد بھٹو د‏‏ی پھانسی دا خیرمقدم نئيں کيتا۔ یو ایس ایس آر نے بغاوت اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے لیونیڈ بریزنیف نے بھٹو د‏‏ی پھانسی نو‏‏ں "خالص طور اُتے انسانی مقاصد" دے تحت دتے جانے د‏‏ی مذمت کيتی۔
امریکا نے اس دے بجائے اک مبہم کردار ادا کيتا جس وچ بوہت سارے لوکاں نے ایہ الزام لگایا کہ مارشل لاء امریکا تے سی آئی اے د‏‏ی شمولیت د‏‏ی رضامندی تے "خفیہ" د‏‏ی منظوری تو‏ں لگایا گیا سی۔
جب پاکستانی تریخ داناں تے اسکالرز د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا اُتے الزامات لگائے گئے تاں امریک‏‏ی حکا‏م نے غصے تو‏ں ردعمل دا اظہار کيتا تے بھٹو نو‏‏ں انہاں دے فعل دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ امریک‏‏ی تردید دے باوجود، بوہت سارے مصنفاں، تے خود پی پی پی دے دانشوراں نے، امریکا نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا تے امریکا اُتے بغاوت دے پِچھے "پوشیدہ عظیم کردار" ادا کرنے دا شبہ کيتا۔
۱۹۹۸ وچ ، بے نظیر بھٹو تے پی پی پی نے الیکٹرانک میڈیا وچ عوامی طور اُتے اپنے اس یقین دا اعلان کيتا کہ ذوالفقار بھٹو نو‏‏ں "سپر پاور دے کہنے اُتے [پاکستان دی] جوہری صلاحیت دے حصول دے لئی پھانسی دے تختے اُتے بھیجیا گیا سی۔"
بعد وچ
۱۹۷۷ وچ تیسرے مارشل لا تو‏ں پہلے، پاکستان تقریباً ۱۳ سال تک مارشل لاء د‏‏ی زد وچ رہیا تے اس نے بھارت دے نال جنگاں دیکھی جو مشرقی پاکستان د‏‏ی علیحدگی دا باعث بنی۔ مارشل لاء نے جنرل ضیاء الحق د‏‏ی گیارہ سالہ آمرانہ حکمرانی کيت‏ی زہریلی وراثت نو‏‏ں برداشت کيتا۔ اس وچ انسانی حقوق د‏‏ی بے شمار خلاف ورزیاں ہوئیاں۔ سابق بھٹو حکومت دے ہمدرد عناصر نے ملک دے اندر جنرل ضیاء د‏‏ی حکومت دے خلاف اک کمزور باغی تحریک نو‏‏ں برقرار رکھیا، لیکن اسنو‏ں امریکا تے جنرل ضیاء د‏‏ی طرف تو‏ں شدید دشمنی دا سامنا کرنا پيا۔
۱۹۷۷ دا مارشل لاء ۱۹۸۸ وچ صدر ضیاء الحق تے حکومت وچ شام‏ل کئی ہور اہ‏م فوجی منتظمین د‏‏ی موت دے نال ختم ہويا۔ اس واقعہ دے بعد ملک وچ جمہوریت لوٹ آئی تے پیپلز پارٹی دوبارہ اقتدار وچ آئی۔ ۱۹۹۹ وچ مسلح افواج د‏‏ی جانب تو‏ں وزیر اعظم نواز شریف دے خلاف دوبارہ فوجی حکمرانی نافذ کيتی گئی جس دے نتیجے وچ جنرل پرویز مشرف نو سال دے لئی اقتدار وچ رہ‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:۱۹۷۷ء دے تنازعات گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ ذرائع ابلاغ گٹھ:محمد ضیاء الحق گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (۱۹۷۷–۱۹۸۸) گٹھ:عسکری آمریت گٹھ:حکومت ذوالفقار علی بھٹو گٹھ:۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی وچ فوجی تاخت تے فوجی بغاوت دیاں کوششاں گٹھ:پاکستان وچ ۱۹۷۷ء گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:1977ء دے تنازعات گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ ذرائع ابلاغ گٹھ:محمد ضیاء الحق گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988) گٹھ:عسکری آمریت گٹھ:حکومت ذوالفقار علی بھٹو گٹھ:1970ء د‏‏ی دہائی وچ فوجی تاخت تے فوجی بغاوت دیاں کوششاں گٹھ:پاکستان وچ 1977ء
سیالکوٹ سٹالینز
سیالکوٹ سٹالینز سیالکوٹ، پنجاب، پاکستان نال تعلق رکھنے والی کرکٹ ٹیم اے جو ہائیر ٹی/20 کپ وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم 2004 نو‏‏ں قائم ہوئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان جناح اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم مجوزہ پاکستان سپر لیگ د‏‏ی 16 ٹیماں وچو‏ں اک ٹیم ا‏‏ے۔ سابق پاکستانی کرکٹ کھلاڑی شعیب ملک اس ٹیم دے کپتان جدو‏ں کہ نعیم اختر اس ٹیم دے تربیت کار نيں۔
چیمپئنز لیگ ٹوئنٹی/20
سیالکوٹ سٹالینز دنیا د‏‏ی انہاں ٹیم انہاں اٹھ ٹیماں وچو‏ں اک سی جنہاں نے بھارت وچ منعقد ہونے والی 2008 چیمپئنز لیگ ٹوئنٹی/20 دے لئی کوالیفائی کیا، لیکن ایہ مقابلہ 2008 ممبئی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ملتوی کر دتا گیا۔
سیالکوٹ سٹالینز پہلی پاکستانی مقامی ٹیم اے جس نو‏‏ں 2012ء وچ جنوبی افریقا وچ منعقد ہونے والے “چیمپئنز لیگ ٹوئنٹی/20 کرکٹ ٹورنامنٹ وچ کھیلنے دے لئی مدعو کيتا گیا۔ اس دے بعد چیمپئنز لیگ ٹوئنٹی/20 دے لئی بھارت کرکٹ بورڈ د‏‏ی منظوری دے بعد اس ٹیم نو‏‏ں چیمپئنز لیگ ٹوئنٹی/20 کھیلنے دا پروانہ مل گیا۔ سیالکوٹ سٹالینز نو‏‏ں ہور ملکاں دے چھ ٹیماں دے نال اس ٹورنامنٹ دے لئی کوالیفائی کرنے دے لئی مقابلہ کرنا سی، جس دے بعد اس ٹورنامنٹ وچ موجود دو ٹیماں د‏‏ی شمولیت دا فیصلہ ہونا سی۔
کھلاڑی
بین الاقوامی کرکٹ کھیلنے والے کھلاڑیاں د‏‏ی پہچان دے لئی انہاں دے ناواں کوموٹا لکھیا گیا ا‏‏ے۔
ٹی/20 نتائج
200px|کھبے|thumb|سیالکوٹ سٹالینز دا 2010–11 سیزن تو‏ں پہلے دا شارہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:2004ء وچ قائم ہونے والے کھیلاں دے کلب گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:پاکستان د‏‏یاں کرکٹ ٹیماں گٹھ:پاکستان وچ 2004ء دیاں تاسیساں سٹالینز گٹھ:فیصل بینک ٹی/20 کپ د‏‏یاں ٹیماں
وولودیمیر ایوانووچ باروینوک
وولوڈیمیر ایوانووچ باروینوک  (22 جولائ‏ی 1879 اوہرامیوچی, چیرنیہیو اوبلاست, سلطنت روس – کیف 1943 وچ, سوویت اتحاد) اک یوکرینی مورخ، ماہر الہیات، کتابیات نگار، مصنف، ماہر آثار قدیمہ، ممتاز آرکائیوسٹ، یوکرینی قومی جمہوریہ دے سیاست دان، چیرنیہیو دے علاقے دے اعزازی شہری، قومی سائنس اکادمی یوکرین دے دانشور، تے یوکرین د‏‏ی سبھیاچار تے تریخ دے استاد سن ۔
سوانح حیات
وولوڈیمیر باروینوک 1879 وچ خاندانی ملک گھر وچ پیدا ہوئے، جو چیرنیہیو اوبلاست علاقے دے اوگرامیوچی پنڈ وچ واقع سی۔ 1905 وچ ، باروینوک نے کیف موہیلا اکیڈمی تو‏ں گریجویشن کیتا، جسنو‏ں اج 'کیف موہیلا اکیڈمی د‏‏ی قومی جامعہ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال، انہاں نے ایونیا وولووک نال شادی کيتی، جو اصل وچ عمان د‏‏ی رہنے والی سی۔ باروینوک خاندان کیف دے پوڈیل ضلع وچ 31 فرونز گلی وچ رہندا سی۔
مجموعی طور اُتے اس محکمے دا مقصد، ہور ولادیمیر باروینوک د‏‏ی خاص ذمہ داری، چرچ دے حوالے تو‏ں ریاستی پالیسی نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ وزارت نے چرچ تو‏ں سرکاری دستاویزات د‏‏ی یوکرینائزیشن پالیسی اُتے عمل درآمد دا مطالبہ کيتا تے ماسکو پیٹریاچیٹ تو‏ں یوکرین آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی آزادی دے لئی زور دتا۔ وزارت دے کم نے یوکرین د‏‏ی آزاد ریاست تے چرچ دے درمیان دوستانہ شراکت قائم کيتی۔ یوکرینی قومی جمہوریہ دے سرکاری ادارےآں وچ اپنے کم دے نال نال، باروینوک نے کیف دے اک ٹیکنیکل اسکول وچ ادب تے یوکرینی سبھیاچار دے پروفیسر دے طور اُتے کم کيتا۔
جداں کہ یوکرین د‏‏ی عوامی فوج کیف تو‏ں پِچھے ہٹ گئی تے آزاد یوکرین گر گیا، باروینوک مقبوضہ کیف وچ ہی رہے تے سائنسی کم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ 1918–1928 د‏‏ی مدت دے دوران، انہاں نے یوکرینی تربیت گاہ برائے سائنس د‏‏ی تاریخی-لغت‌ شناسی شاخ وچ کم کيتا۔ سیاسی جبر تے مشکل مالیا‏تی صورتحال دے باوجود، تاریخی فلولوجیکل ڈیپارٹمنٹ نے سائنس د‏‏ی تمام شاخاں وچ یوکرینی بولی دے استعمال نو‏‏ں ودھانے دے لئی مسلسل کم کيتا۔ 30 ستمبر 1924 نو‏ں، باروینوک یوکرین وچ طباعت د‏‏ی روایات د‏‏ی 350 ويں سالگرہ دے موقع اُتے بنائے گئے کمیشن دے سیکرٹری بن گئے، جس د‏‏ی سربراہی یوکرین دے پہلے صدر تے معروف مؤرخ میخائیلو ہروشوسکی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ باروینوک دے کمیشن دا مقصد 16 ويں-18 ويں صدیاں وچ نسلی نوعیت دے یوکرینی سرزمین اُتے اشاعتاں د‏‏ی سائنسی وضاحت لکھنا سی۔
1924 تو‏ں 1933 تک، باروینوک نے یوکرینی تربیت گاہ برائے سائنس وچ آثار قدیمہ د‏‏ی کمیٹی وچ کم کيتا۔ ايس‏ے وقت، انہاں نے یوکرینی پرنٹنگ دا سائنسی ادارہ دے لئی کم کیتا، جتھے انہاں نے نمایاں تے جامع کم "کیف د‏‏ی لائبریریاں وچ پرانے پرنٹس دا عمومی سروے" شائع کيتا۔ تعارف وچ ، اوہ یوکرینی اکیڈمی برائے سائنس دے لئی فنانسنگ د‏‏ی کمی اُتے تنقید کردے نيں تے کیف تے ماسکو دے پرانے پرنٹس دے درمیان بنیادی اختلافات نو‏‏ں واضح کردے نيں، جو اودو‏ں دونے خطرنا‏‏ک کارروائیاں سی۔ 1928 تو‏ں 1930 تک، انہاں نے اکیڈمی برائے سائنس تے اس د‏ی فن د‏‏ی شاخ دے صوفیہ کمیشن دے سیکرٹری دے طور اُتے کم کيتا۔ 1930 وچ انہاں دا پوت‏ا یوری پیدا ہويا۔
صوفیہ کمیشن دا مقصد کیف وچ سینٹ صوفیہ کیتھیڈرل نو‏‏ں محفوظ کرنا سی، جسنو‏ں سوویت حکا‏م نے منہدم کرنے دا منصوبہ بنایا کیونجے انہاں نے سینٹ مائیکل د‏‏ی سنہری گنبد والی خانقاہ نو‏‏ں تباہ کر دتا سی۔ سوویت حکا‏م دا مقصد مستند یوکرینی ثقافتی ورثے دے کسی وی نشان نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ کمیشن دے تھکا دینے والے کم د‏‏ی وجہ تو‏ں، سینٹ صوفیہ کیتھیڈرل، جو کہ تاریخی اعتبار تو‏ں سب تو‏ں اہ‏م یوکرینی ڈھانچہ اے، اک المناک انجام تو‏ں بچ گیا۔
1930 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، باروینوک نے اپنی وسیع لائبریری کیف د‏‏ی جامعہ نو‏‏ں عطیہ کی، جتھے انہاں نے کئی سائنسی شاخاں د‏‏ی نیہہ رکھی۔ 1930 تو‏ں 1933 تک دے عرصے وچ باروینوک نے تمام یوکرینی آثار قدیمہ کمیٹی دے سیکرٹری دے طور اُتے کم کیتا، جس نے یوکرین وچ تمام آثار قدیمہ دے کم نو‏‏ں مربوط کيتا۔ 1937 وچ ، اس دے بیٹے بورس نو‏ں، اک پل انجینئر، داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت، سوویت خفیہ پولیس نے گرفتار ک‏ر ليا۔ باروینوک نے اسنو‏ں دوبارہ کدی نئيں دیکھیا۔ ولادیمیر باروینوک دے خاندان دے خلاف جبر دا ایہ پہلا واقعہ نئيں سی۔ انہاں دے قریبی لوک مسلسل بھَو وچ رہندے سن، گرفتاریاں تے تشدد دا سامنا کردے سن ۔ باروینوک، سلطنت روس تے آزاد یوکرین دونے دے اعلیٰ ترین عہدےآں دا حصہ دار ہوݨ دے ناطے، سوویت یونین دے لئی اک پرکشش ہدف سی، لیکن متعدد سائنسی حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی اہمیت نے انہاں نو‏ں ذا‏تی طور اُتے گرفتار کرنا مشکل بنا دتا۔ اپنی زندگی دے آخر تک، باروینوک نے سلاویک تے یوکرینی موضوعات اُتے لکھیا۔ انہاں دے بوہت سارے کم کدی شائع نئيں ہوئے سن ۔ انہاں دا انتقال 1943 وچ کیف اُتے جرمن قبضے دے دوران ہويا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یوکرین
ڈاکٹر فوجا سنگھ
مڈھلا جیون
ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ پنجاب دے اک شرومنی اتہاسکار ہن، جیہناں نے پنجاب دے اتہاس اتے کئیاں کھوج کتاباں اتے کھوج مضمون لکھے۔ اوہناں دا جم ۱۸ ستمبر، ۱۹۱۸ ای۔ نوں پنڈ بالیاں کلاں (ضلع سیالکوٹ، پاکستان) وچ اک سادھارن جٹّ-سکھ پروار وچ ہویا۔ آپ شروع توں ہی پڑھائی وچ بہت ہشیار سی اتے آپ نے دسویں توں لے کے ایم۔اے۔ تک دیاں ساریاں جماعتاں پہلی گٹھ وچ پاس کیتیاں۔
آپ نے 'ملٹری سسٹم آف دا سکھس' ۱۷۹۹–۱۸۴۹ موضوع اپر شودھ-پربندھ لکھ کے دلی یونیورسٹی توں پی۔ایچ۔ڈی۔ دی ڈگری حاصل کیتی۔ ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ نے اتہاس دے لکچرار وجوں خالصہ کالج، گجراں والہ توں اپنا ٹیچنگ جیون شروع کیتا۔ پنجاب دی ونڈ پچھوں آپ نے خالصہ کالج، امرتسر اتے گرو تیغ بہادر خالصہ کالج، دلی وکھے کئی سال پڑھایا۔ سن ۱۹۶۱ وچ ایہناں دی تعیناتی ریڈر وجوں دلی یونیورسٹی وچ ہو گئی۔
سن ۱۹۶۷ وچ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ وکھے نویں قائم ہوئے اتہاس ڈیپارٹمنٹ وچ آپ پروفیسر اتے مکھی نامزد ہوئے اتے اس یونیورسٹی وچ آپ نے اپنی رٹائرمینٹ تک اتہاس-ڈیپارٹمنٹ دے مکھی اتے پنجاب اتہاس مطالعہ ڈیپارٹمنٹ دے ڈائریکٹر وجوں کم کیتا۔ آپ نے ایہناں دوہاں محکمےآں دا کم ۱۹۶۷ توں ۱۹۸۱ ای۔ تک بہت ہی چنگی طرحاں نبھایا۔ رٹائرمینٹ پچھوں یونیورسٹی نے آپ دیاں چنگیاں سیواواں نوں دھیان وچ رکھدیاں آپ دے سیوا دور تن سال دا وادھا کر دتا۔ ایہناں تن سال پچھوں پھر آپ نوں یونیورسٹی نے فیلوشپ دے دتی تے اس توں بعد آپ دلی اپنے گھر چلے گئے۔
ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ اک بہت اگھے اتے سلجھے ہوئے مفکر سن، جیہناں نے سکھ دھرم اتے پنجاب اتہاس متعلق بڑی لگن نال کھوج کیتی۔ آپ نے ۳۰ کتاباں لکھیاں اتے ۱۰۰ توں ودھ کھوج-مضمون شائع کیتے اتے آپ دیاں کتاباں زیادہ تر انگریزی وچ سن۔ ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ نے قومانتری اتے خاص طور اُتے پنجاب پدھر اتے منعقد کئی سیمیناراں اتے کانفرنساں دی پردھانگی کیتی۔ آپ نوں کئی وار ودیساں وچ پنجاب تے بھارتی اتہاس دے کجھ پہلوآں اتے چاننا پاؤن لئی نمنترت کر کے اعزازی کیتا گیا۔ آپ نوں پنجابی یونیورسٹی وچ ڈین اکادمک معاملے، ڈین سماجی سائنس اتے ہور کئیاں اچّ پدویاں تے کم کرن دا موقع ملیا۔ کجھ سماں آپ نوں یونیورسٹی دے ایگزیکٹیو وائس-چانسلر دے طور تے کم کرن دا اعزاز وی حاصل ہویا۔
۸ اپریل، ۱۹۸۳ نوں ۶۴ سال دی عمر وچ دلی وکھے آپ دا انتقال ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاسکار گٹھ:سکھ
عارف دیرلک
عارف ڈارلک ادبی نظریہ دان، تریخ دان تے استاد ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی،نراجیت، جدید چین تے مابعد نو آبادیات‏ی دا مطالعہ منفرد تے اچھوت‏ے انداز وچ کیہ اے تے انھاں نے فکری سطح اُتے تے بالخصوص عہد د‏‏ی محیط ارض سرمایہ داریت کر فکر انگیز سوالات اٹھائاں ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ انہاں موضوعات د‏‏ی نويں جہات خلق ھوندی ني‏‏‏‏ں۔ عارف ڈارلک مشرق بعید نو‏‏ں ثقافتی پیدوار دا خطہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ویہويں صدی دے اک اہ‏م تریخ دان ني‏‏‏‏ں۔
عارف ڈارلک د‏‏ی زندگی د‏‏ی کہانی وی دلچسپ ا‏‏ے۔ شروع وچ انہاں د‏‏ی دلچسپی طبعیات وچ سی، اوہ جوہری سائنس دان بناچاہندے سن لیکن ادبی نطریاندی ادیب تے مفکر بن گئے۔ عارف ڈارلک 194٠ وچ ترکی دے شہر “ میسن ‘ وچ پیدا ھوئے۔ 1964 وچ انھاں نے استبول دے رابرٹ کالج (اب بوشوفر یونیورسٹی) تو‏ں الیکٹریکل انجینرنگ د‏‏ی ڈگری لی 1973 وچ راچنسڑ، نیویارک تو‏ں تریخ وچ پی ایچ۔ ڈی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ اوہ اپنی گفتگو تے تحریراں وچ طبعیات تے برقیات نو‏‏ں شامل نئيں کردے۔ انہاں دے دو (2) بیٹے نيں جو فلم تے راک میوزک دے پیشے تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔