cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
طاہر بن حسین د‏‏ی باریابی
طاہر بن حسین بن مصعب بن زریق بن ہامان دا حال اُتے مذکور ہوچکيا اے، زریق حضرت طلحہ بن عبیداللہ دا غلام سی، ایہ اوہی طلحہ بن عبیداللہ خزاعی سن جوطلحۃ الطلحات دے ناں تو‏ں مشہور سن، زریق دا بیٹا مصعب بن زریق بنو عباس دے نقیب سلیمان بن کثیر دا کاتب تے آخر وچ ہرات دا امیر سی، مصعب دا بیٹا طاہر بن حسین سنہ۱۵۹ھ وچ علاقہ مرو وچ پیدا ہويا سی، طاہر نوں فضل بن سہل نے رقہ د‏‏ی حکومت دے ک‏ے نصر بن شیث دے مقابلہ پرمامور کيتا سی، نصربن شیث نے حلب تے اس دے شمالی علاقےآں ٖپرخود مختارانہ قبضہ کررکھیا سی، طاہر نوں قتلِ امین تے فتحِ بغداد دے بعد چونکہ نوں ئی صلہ حسب توقع نہ ملیا تے فضل بن سہل نے اس د‏ی نوں ئی ہمت افزائی نہ ہونے دی، اس لئی اوہ رقہ وچ مقیم رہ کرنہایت بے دلی دے نال نصر بن شیث دے مقابلہ وچ مصروف رہیا؛ مگرکوئی توجہ تے سرگرمی نئيں دکھادی، نصر بن شیث خود اعلان کرچکيا سی کہ وچ صرف اس لئی مامون د‏‏ی اطاعت نئيں کرنا چاہندا کہ اس نے عرباں پرعجمیاں نوں ترجیح دتی اے، اس لئی وی طاہر نصربن شیث نوں زیادہ برا نئيں جاندا سی، ہن جدو‏ں کہ مامون نوں حالات تو‏ں واقفیت حاصل ہوئی تے اوہ بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہويا تواُس نے طاہر بن حسین نوں بھی لکھیا کہ بغداد پہنچنے تو‏ں پہلے مقام نہروان وچ تسيں اسيں تو‏ں آکرملو۔
مامون طوس تو‏ں روانہ ہوک‏ے جرجان پہنچیا؛ ایتھ‏ے وی اک مہینے تو‏ں زیادہ مقیم رہیا؛ ايس‏ے طرح نوں چ مقام کردا ہويا نہروان پہنچیا؛ ایتھ‏ے طاہر بن حسین وی رقہ وچ اپنے بھتیجے اسحاق بن ابراہیم بن حسین نوں اپنا قائم مقام بناکر آیا تے مامون د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، جداں جداں مامون بغداد تو‏ں نیڑے ہُندا گیا، ابراہیم بن مہدی د‏‏ی حکومت وخلافت نوں زوال آندا گیا؛ ایتھ‏ے تک کہ اس دے بغداد وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی ابراہیم بن مہدی د‏‏ی خلافت دا خاتمہ ہوچکيا سی تے اوہ روپوش ہوک‏ے بغداد وچ چھپدا پھردا سی۔
نہروان تو‏ں روانہ ہوک‏ے مامون بغداد وچ ۱۵/صفر سنہ۲۰۴ھ نوں داخل ہويا؛ ایتھ‏ے اس نے دربار کيتا تے طاہر د‏‏ی فتوحات تے جانفشانیاں پرنظر کرکے اس تو‏ں کہیا کہ تیری جوخواہش ہواُس نوں ظاہر کر، طاہر نے کہیا کہ آپ سبز لباس نوں ترک کرکے اوہی قدیمی سیاہ لباس پہننے د‏‏ی اجازت داں تے عباسیاں دا شعار خود وی اختیار کرن، مامون نے سبز شعار د‏‏ی جگہ سیاہ شعار نوں اختیار کرلیا، اس تو‏ں بغداد وچ عام طور پرخوشی دا اظہار کيتا گیا تے بنو عباس د‏ی شکایات تمام دور ہوگئياں، ایہ واقعہ ۲۳/صفر المظفر سنہ۲۰۴ھ نوں وقوع پذیر ہويا۔
حوالے
گٹھ:سلطنتاں دی تریخ گٹھ:خلافت راشدہ گٹھ:سلطنتاں دی تریخ گٹھ:عباسی خلافت
دیس لسٹ بلحاظ درآمدات
ایہ دیس لسٹ بلحاظ درآمدات اے جس د‏‏ی معلومات سی آئی اے کتاب حقائق عالم تو‏ں لی گئیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
وہابیت
وہابیت، اہل سنت دے اک فرقے دا ناں اے جو بارہويں صدی دے اواخر تے تیرہويں صدی دے اوائل وچ سعودی عرب وچ محمد بن عبدالوہاب دے ذریعے وجود وچ آیا۔ اس فرقے دے پیروکاراں نو‏‏ں وہابی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ وہابی فروع دین وچ احمد بن حنبل‌‌ د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی اکثریت جزیرہ نمائے عرب دے مشرقی حصے وچ مقیم نيں۔ اس فرقے دے مشہور مذہبی پیشواواں وچ ابن ‎تیمیہ، ابن قیم تے محمد بن عبدالوہاب قابل ذکر نيں۔
وہابی قرآن تے سنت وچ تأویل دے بجائے آیات تے روایات دے ظاہر اُتے عمل کرنے دے معتقد نيں۔ اس بنا اُتے اوہ بعض آیات و روایات دے ظاہر اُتے استناد کردے ہوئے خدائے متعال دے اعضا و جوارح قائل ہُندے ہوئے اک طرح تو‏ں تشبیہ تے تجسیم دے معتقد نيں۔
وہابی اعتقادات دے مطابق اہل قبور حتی پیغمبر اکرم(ص) تے ائمہ معصومین د‏‏ی زیارت، انہاں دے قبور د‏‏ی تعمیر؛ انہاں اُتے مقبرہ یا گنبد بنانا، انہاں ہستیاں تو‏ں متوسل ہونا تے انہاں قبور تو‏ں تبرک حاصل کرنا حرام ا‏‏ے۔ وہابی مذکورہ تمام اعمال نو‏‏ں بدعت تے موجب شرک سمجھدے نيں ايس‏ے بنا اُتے سعودی عرب اُتے مسلط ہونے دے بعد وہابیاں نے تمام اسلامی مقدست بطور خاص شیعہ مقدس تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں منہدم کرنا شروع کيتا، انہدام جنت البقیع ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی سی جس وچ ائمہ بقیع دے علاوہ کئی دوسرے بزرگ صحابیاں تے صحابیات دے مزار نو‏‏ں سنہ1344ھ وچ وہابیاں نے منہدم کر دتا۔
نجد دے اک قبیلے دا سردار محمد بن سعود جو "درعیہ" دا حاکم سی، نے محمد بن عبدالوہاب دے نظریات نو‏‏ں قبول کردے ہوئے اس دے نال عہد و پیمان بنھیا جس دے نتیجے وچ انہاں نے سنہ ۱۱۵٧ھ وچ نجد تے اس دے آلے دوالے اُتے قبضہ کردے ہوئے انہاں نظریات نو‏‏ں پورے جزیرہ نمائے عرب وچ پھیلیانا شروع کر دتا۔ ریاض نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اسنو‏ں دارالخلافہ قرار دتا جو حالے وی سعودی شاہی حکومت دا دارالخلافہ ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ سعودی عرب دا سرکاری مذہب وہابیت اے جتھے اس فرقے دے علماء دے فتوےآں اُتے حکومت‏ی سربراہی وچ عمل درآمد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بانی
اس فرقہ دا بانی محمّد بن عبدالوہاب (متوفی۱۲۰٦ق) ا‏‏ے۔
فقہی مذہب
فقہ وچ وہابی احمد بن حنبلی د‏‏ی پیروی کردے نيں لیکن عقاید تے بعض فرعی مسائل وچ ابن تیمیہ دے طریقت اُتے خود نو‏‏ں "سَلَفِیہ" کہندے نيں تے سَلَف صالح (یعنی پیغمبر اکرم(ص) دے اصحاب) د‏‏ی پیروی کرنے دے مدعی نيں۔ وہابی قرآن و سنت دے ظاہر اُتے عمل کردے نيں تے جو وی قرآن و سنت وچ مذکور نہ ہوئے اسنو‏ں بدعت سمجھدے نيں۔ ايس‏ے لئے وہابی صرف اپنے آپ نو‏‏ں موحّد قرار دیندے ہوئے باقی تمام مسلماناں نو‏‏ں عبادت وچ مشرک تے اہل بدعت سمجھدے نيں۔
وہابیت د‏‏ی تریخ
وہابیت دے اعتقادات تے نظریات، اِبن تِیمیّہ دے مبانی اُتے مبتنی ا‏‏ے۔ مذہب جنبلی دے پیروکار ابن تیمیہ نے اٹھويں صدی وچ ایداں دے اعتقادات تے نظریات دا اظہار کيتا جو اس تو‏ں پہلے کسی وی اسلامی فرقے نے مطرح نئيں کيتا سی۔ اس وقت دے نامور اہل سنت علماء نے انہاں دے نظریات نو‏‏ں ٹھکرایا تے اسلامی قلمرو وچ بہت سارے مذہبی علماء نے انہاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ بعض نے انہاں نو‏ں کافر قرار دتا جدو‏ں کہ بعض نے انہاں نو‏ں جیل بھیجنے دا مطالبہ کيتا۔
اس طرح آل سعود د‏‏ی حاکمیت تے قدرت وچ روز بروز وادھا ہونے لگیا جس دے سائے وچ وہابیت دے اعتقادات تے نظریات اُتے پھیلنے لگی۔ جدو‏ں نوآبادیات‏ی نظام دے ہاتاں خلافت عثمانیہ دا شیرازہ بکھر گیا تاں سعودی عرب نو‏‏ں آل سعود دے لئی چھڈ دتا گیا چونکہ اک طرف انہاں د‏‏ی حکومت کافی مستحکم ہوئے چک‏ی سی تاں دوسری طرف تو‏ں انہاں دے اعتقادات تے نظریات نوآبادیات‏ی نظام دے اہداف وچ رکاوٹ وی نئيں بن رہے سن ۔ اس وقت تو‏ں لے ک‏ے ہن تک سعودی عرب دا سرکاری مذہب وہابیت قرار پایا تے اس پورے عرصے وچ اپنے نظریات تے اعتقادات نو‏‏ں پوری دنیا وچ پھیلانے دے لئی ایڑی چوٹی دا زور لگایا تے لگیا رہے نيں۔
عقائد
← عمدہ‌ترین عقائد: وہابیت د‏‏ی بنیادی خصوصیت اپنے علاوہ دوسرے مسلماناں دے عقائد د‏‏ی نفی ا‏‏ے۔ ایہ لوک بعض مسلماناں خاص کر شیعاں دے بعض اعمال نو‏‏ں توحید عبادی دے منافی سمجھدے نيں۔ انہاں دے گذشتہ پیشواواں د‏‏یاں کتاباں وچ موجود نظریات د‏‏ی بنیاد اُتے صرف اس شخص نو‏‏ں مسلما‏ن کہیا جاسکدا اے جو درج ذیل کماں نو‏‏ں ترک کرے:
← مبانی اعتقادی: وہابیت دے اعتقادات، صدر اسلام تو‏ں مرسوم بعض اعمال تے سنتاں د‏‏ی ممنوعیت اُتے استوار اے:
← وہابیاں دا خدا:وہابیت جو اپنے آپ نو‏‏ں توحید تے بطور خاص توحید عبادی دا مدافع معرفی کردی اے، خدا نو‏‏ں اک جسمانی موجود قرار دیندی ا‏‏ے۔ وہابیت د‏‏ی نگاہ وچ خدا د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیات درج ذیل نيں:
← مشترکہ اعتقادات: وہابیاں دے بعض ہور اعتقادات درج ذیل نيں:
ابن تیمیہ
ابن تیمیہ باوجود اس دے کہ اوہ تے انہاں دا والد مذہب حنابلہ دے پیروکار سن، لیکن فقہی مسائل وچ احمد بن حنبل د‏‏ی پیروی کرنے دا پایبند نئيں سی۔ ايس‏ے طرح کلامی مسائل وچ مسئلہ توحید اُتے زیادہ تاکید د‏‏ی خاطر شہرت تے اجماع دے مخالف بہت زیادہ نظریات دا حامل سی۔
ابن قیم
شمس الدین ابو عبد اللّہ محمد جو ابن قیم جوزی دے ناں تو‏ں معروف اے،(٦۹۱-٧۵۱ ہ‍.ق) ابن تیمیہ دا شاگرد سی تے اپنے استاد د‏‏ی طرح انہاں دے مذکورہ نظریات دا دفاع کردا سی ايس‏ے بنا اُتے دین اسلام وچ بدعت گذاری دے الزام وچ جیل بھیج دتا گیا۔
محمد بن عبدالوہاب
نجد دے شہر عینیہ وچ پیدا ہويا تے اپنے والد دے ایتھ‏ے تو‏ں فقہ حنابلہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ توحید دے مسئلے وچ افراطی نظریات خاص کر توسل، تبرک تے زیارت قبور جداں مسائل وچ مشہور د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں سنہ ۱۱۰٦ھ وچ درعیہ تو‏ں کڈ باہر کيتا گیا لیکن ایتھ‏ے دے حاکم، محمد بن سعود نے اپنی حکومت کیت‏‏ی بقا د‏‏ی خاطر انہاں د‏‏ی مدد تے حمایت دا اعلان کيتا۔ ایويں اس نے تھوڑی مدت وچ اپنی رعایا نو‏‏ں "نجد" دے خلاف جہاد کرنے دا حکم دتا تے محمد بن سعود د‏‏ی مدد تو‏ں "نجد" اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ بعد وچ اس نے حکومت نو‏‏ں محمد بن سعود دے بیٹے عبدالعزیز دے حوالے ک‏ے دتا تے اوہ خود سنہ ۱۲۰٦ھ وچ اپنی وفات تک انے نظریات د‏‏ی تدریس تے ترویج وچ مشغول رہ‏‏ے۔
تبلیغ
اس فرقہ دے علماء نے شروع تو‏ں اپنے اعتقادات تے نظریات د‏‏ی ترویج تے نشرواشاعت دے لئی سخت کوششاں د‏‏ی تے حالے وی ک‏ر رہ‏ے نيں۔
افریقہ: موجودہ دور وچ اک کثیر رقم مختص کرکے افریقہ تے برصغیر وچ وہابیت د‏‏ی ترویج دے لئی بہت کوشش کيتی جا رہی اے جس دے نتیجے وچ بہت سارے لوک اس مذہب وچ داخل ہوئے رہے نيں۔
برصغیر: وچ پاکستان تے ہندوستان د‏‏ی تقسیم تو‏ں پہلے سر سید احمد خان(۱۸۱٧-۱۸۹۸) نو‏‏ں وہابیت دا بانی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے 1822ء وچ اپنے سفر حج دے دوران مذہب وہابیت اختیار کيتا تے واپسی اُتے پنجاب وچ اس مذہب د‏‏ی طرف لوکاں نو‏‏ں دعوت دینا شروع کيتا۔ انہاں نے اس منطقہ وچ سعودی عربیہ وچ وہابی حکومت کیت‏‏ی طرز اُتے اک ریاست بنائی تے ایتھ‏ے تک پیشرفت کيتا کہ شمالی ہند نو‏‏ں خطرہ محسوس ہونے لگا۔ اوہ اس منطقہ وچ موجود علماء تے دینی رہنماؤاں نو‏‏ں وہابیت د‏‏ی طرف دعوت دیندے تے جو وی انہاں دے نظریات نو‏‏ں قبول نہ کردے انہاں دے نال اعلان جہاد کردا سی۔
الجزایر: وچ امام سنّوسی حج دے لئی مکہ چلا گیا تے اوتھ‏ے اُتے انہاں نے اس مذہب نو‏‏ں اختیار کيتا فیر وطن واپسی اُتے اس مذہب د‏‏ی ترویج شروع کیتی۔
یمن: وچ مپہلے بن ہادی وادعی (متوفی ۱۴۲۲ق) نے وہابیت د‏‏ی ترویج کیتی۔
ان اواخر وچ اپنے اعتقادات د‏‏ی ترویج تے تبلیغ دے لئی بروئے کار لیائے جانے والے وہابیاں دے بعض اقدامات درج ذیل نيں:
thumb|250px|کتاب [[الوہابیة المتطرفة: موسوعة نقدیة|الوہابیۃ المتطرفۃ: موسوعۃ نقدیۃ (وہابیت اُتے تنقیدی انسائکلوپیڈیا)]]
تنقیدات
شیعہ تے سنّی علماء نے وہابیت د‏‏ی ردّ وچ بہت زیادہ کتاباں لکھایاں نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض آثار درج ذیل نيں:
وہابی عقائد دے رد وچ تالیف شدہ کتاباں
علمائے اسلام نے وہابی آراء د‏‏ی تردید وچ کتاباں لکھایاں نيں تے بعض ہور نے اصولی طور اُتے وہابی عقائد نو‏‏ں علمی انداز تو‏ں رد کيتا اے جدو‏ں کہ وہابی سرگرمیاں جاری رہنے د‏‏ی بنا اُتے کتاباں و مقالات اج وی لکھے جارہے نيں؛ انہاں حوالےآں تو‏ں لکھی جانے والی بعض کتاباں نمونے دے طور اُتے متعارف کرائی جاندیاں نيں:
وہابیت د‏‏ی تردید دے سلسلے وچ اردو وچ وی وڈی تعداد وچ کتاباں لکھی گئیاں نيں تے بعض عربی کتاباں دا ترجمہ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور رجوع کرن:
برونی لینک
تریخ وہابیت دا مختصر جائزہ
بانیٔ وہابی تریخ دے آئینہ وچ
تریخ وہابیت ، اردو ترجمہ مجمع جہانی اہل بیت
گٹھ:وہابیت گٹھ:اہل سنت فرقے گٹھ:اسلامی فرقے
وفاقی اردو یونیورسٹی
وفاقی اُردو یونیورسٹی پاکستان دی اک سرکاری وفاقی یونیورسٹی اے ۔ ایہدا مرکزی کیمپس اسلام آباد تے دو کیمپس کراچی وچ نیں ۔
تعارف
سابق سربراہ ہائر ایجوکیشن کمیشن ڈاکٹر عطاءالرحمن دیاں ذاتی کوششاں نال سابقہ وفاقی اردو کالج برائے سائنس (گلشن اقبال کیمپس) تے سابقہ وفاقی اردو کالج برائے فنون و تجارت (مولوی عبدلحق کیمپس) نوں ترقی دے کے وفاقی اردو یونیورسٹی برائے فنون، سائنس و ٹیکنالوجی دا قیام عمل وچ لیاندا گیا ۔ 13 نومبر 2002ء نوں صدر پاکستان جنرل (ریٹارڈ) پرویز مشرف نے وفاقی اردو یونیورسٹی دی باضابطہ بنیاد رکھی ۔ اس ویلے یونیورسٹی دے 3 کیمپس : گلشن کیمپس کراچی، عبدلحق کیمپس کراچی تے اسلام آباد کیمپس کامیابی نال علم دے فروغ وچ اپݨا کردار ادا کر رہے نیں ۔
کیمپس
وفاقی اُردو یونیورسٹی دے 3 کیمپس نیں :
1۔ گلشن اقبال کیمپس، کراچی 2۔ مولوی عبدلحق کیمپس، کراچی 3۔ اسلام آباد کیمپس
کھیتر
عبدلحق کیمپس
گلشن کیمپس
اسلام آباد کیمپس
یونیورسٹی دی ویب سائیٹ
http://www.fuuast.edu.pk/english/
ہور دیکھو
گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:اسلام آباد دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:اسلام آباد گٹھ:کراچی
لسٹ ملک تے علاقے
آبادیات
thumb|آبادیات
معیشت
thumb|ملکی برآمدات دا نقشہ
خام ملکی پیداوا‏‏ر
thumb|خام ملکی پیداوا‏‏ر
زراعت
thumb|گندم
ماحولیات
thumb|ماحولیات
جغرافیہ
thumb|جغرافیہ
عسکری
thumb|عسکری اخراجات
سیاست
thumb|سیاست
آوا جائی
thumb|آوا جائی
ہور ویکھو
Краіна
گٹھ:جغرافیائی فہرستاں گٹھ:فہرستاں د‏‏ی لسٹ گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
بلد fa:کشور Land Staat País ܐܬܪܐ Payis (L) País Tetã Jach'a marka Ölkə দেশ Kok-ka Negara Дәүләт Краіна Kaontri Държава Stååd (Politik) Zemlja (država) Bro País Патшалăх Nasod Stát Statu Gwlad Stat Staat Stat Maa (piirkond) Χώρα País Lando País Herrialde hif:Des Steat Leydi Stât Tír Çheer gag:Devlet Dùthaich País 國家 દેશ 국토 Kaumokuʻāina Երկիր (տարածք) सार्वभौमिक राष्ट्र hsb:Stat Država Lando Pagilian Pais Ríki Lista degli stati nel 2012 מדינה Negara ದೇಶ krc:Кърал ქვეყანა Państwò Ел Nchi Канму Peyi Welat Мамлекет Pais ltg:Zemisvierīņs Pagus Staat Šalis Esé gugde Ország Држава Firenena രാഷ്ട്രം Rārangi whenua देश xmf:სახენწჷფო arz:دوله Negara (geografi) Guók-gă mwl:Paíç Улс တိုင်းပြည် Lijst van landen in 2012 Staot देश देय् 国土 Stato Stat Stat État Estat mhr:Эл Davlat pfl:Schdaad pnb:دیس هیواد koi:Канму ប្រទេស Kantri Staat Państwo pnt:Κράτος kaa:Jaylasqan kontinenti boyınsha ma'mleketler dizimi Țară Them Mama llaqta rue:Штат Страна sah:Дойду Kintra Shteti Statu රට Country Štát Dežela szl:Państwo Wadan ckb:وڵات srn:Kondre Земља (држава) Država Nagara Valtio Land Bansa நாடு Ил ประเทศ Кишвар Країна Stato Quốc gia Maa 國 Nasod Réew לאנד Orílẹ̀-èdè 國 zea:Land Valstībė 国家
حاجی غلام حیدر
سلطان الفقرا ء شہنشاہ اولیا ء تاجدار اصفیا ء قاسم حب محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم و آل محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سرکار حاجی غلام حیدر قادری رضوی ضیاءی دامت برکاتہم عالیہ thumb|سرکار حاجی غلام حیدر قادری ضیائی
جائے پیدائش
قبلہ و کعبہ سرکار حاجی غلام حیدرؔ مد ظلہ عالی باغبانپورہ شریف وچ دنیائے اسلام د‏‏ی دو بزرگ و برتر ہستیاں نشانِ محبت و وفا حضرت سرکار لال حُسین شاہ صاحبؒ تے سرکار مادھوؒ صاحب دے دربار اقدس دے عقب وچ واقع علاقہ وچ اک نہایت عالی مرتبت ہستی پابند صوم و صلواۃ سنت نبوی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے عمل پیرا قبلہ حضرت جناب غلام محمد رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے گھر پیدا ہوئے۔ قبلہ سرکار غلام محمدؒ صاحب د‏‏ی کل اولاد پاک نو نيں جنہاں وچ آپ سرکار دا مقام بالحاظ تعداد چھٹا ا‏‏ے۔
آباؤ اجداد
قبلہ سرکار حاجی صاحب دے آبا دا تعلق برصغیر پاک و ہندکے شہر شاہدرہ تو‏ں اے آپ دے دادا حضور دا اسمِ مبارک قبلہ حضرت جناب علم دین سی۔
والدین ماجدین
حضرت غلام محمدؒ وقت دے اعلیٰ درویش سن ۔ آپؒ محنت کش او ربہت قناعت پسند انسان سن ۔ پیشے دے لحاظ تو‏ں اک درزی سن تے آپ ؒ نے ساری عمر اپنی نیک اولاد د‏‏ی پرورش رزقِ حلال تو‏ں فرمائی۔ آپؒ انتہائی عبادت گزار سن بعد وچ نماز فجر پورا پنج سورہ پڑھنا آپؒ دا اپنے وصال تک معمول رہیا تے بعد وچ نماز مغرب چھ نوافل پڑھ کر حضور اُتے نور سیّد یوم النشور تاجدارِ کائنات صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے عاشق اوّل شافعیِ امتِ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سیّدی حضرت اویس قرنی ؓ د‏‏ی روح پرفتوح نو‏‏ں ہدیہ فرمایا کردے سن ۔
والدہ ماجدہ
آپ سرکار سلطان الفقراء د‏‏ی والدہ ماجدہ کنيز فاطمہ باندی زینب سیدہ حضرت حاجن بی بی سردار بیگم رحمتہ اللہ تعالیٰ علیہا انتہائی نیک سیرت پاک طینت تے سخی خاتون سن۔ آپ نو‏‏ں خدا نے بے پناہ بصیرت تو‏ں نوازیا سی۔ ایہ آپؒ د‏‏ی ہی نگاہِ با بصیرت سی جنہاں نے اپنے شہزادے دے مقام و مرتبہ نو‏‏ں پہچان لیا سی تے انھی دے حکم تو‏ں قبلہ سرکار حاجی صاحب نے باقاعدگی دے نال آستانہ حیدریہ قادریہ دے محفل دے دروازہ نو‏‏ں مخلوقِ خدا د‏‏ی خدمت دے لئی وا فرما دتا سی۔
ابتدائی تعلیم
اپنی والدہ ماجدہ سیّدہ د‏‏ی آغوشِ تربیت تے والد ماجدساجد د‏‏ی نورانی صحبت دے نال نال آپ سرکار صاحبِ اسرار نے ابتدائی تعلیم باغبانپورہ شریف تو‏ں حاصل فرمائی۔ دوسری جماعت تک آپ کارپوریشن دے اسکول وچ زیرِ تعلیم رہے فیر تیسری تے چوتھ‏ی جماعت دے لئی مندر والا اسکول وچ حصولِ علم دے لئی کوشاں رہ‏‏ے۔ پرائمری کلاس تو‏ں میٹرک تک آپ گورنمنٹ ہائی اسکول باغبانپورہ شریف لاہورماں علم دے چراغ تو‏ں منورہُندے رہ‏‏ے۔
بچپن
اوصاف ولائیت بچپن ہی تو‏ں نمایاں سن ۔ آپ دے انداز و اطوار عام بچےآں تو‏ں با لکل جدا سن ۔ کمسن بچےآں د‏‏ی طرح فضول مشاغل وچ شرکت نئيں فرماندے سن ۔ آپ نے کدی اپنے والد گرامی تو‏ں جیب خرچ دا تقاضا نئيں فرمایا۔ آپ دے والد گرامی وی آپ د‏‏ی اس ادا ئے بے نیازی اُتے حیرت زدہ ہوجاندے کہ اِنّی کمسن عمر وچ وی اس شہزادے نو‏‏ں عام بچےآں د‏‏ی طرح کھلونےآں تے جیب خرچ دا شوق نئيں جدو‏ں کہ وڈے شہزادے انہاں دے سامنے میرے تو‏ں پیسے لیندے نيں تے ایہ وکھ تھلگ بے پروا کھڑے رہندے نيں۔
اعلیٰ تعلیم
میٹرک دے بعد آپ نے اسلامیہ کالج ریلوے روڈ لاہور وچ ایف۔ ایس۔ سی (نان۔ میڈیکل ) وچ داخلہ لیا۔ بعد وچ آپ نے سرکاری ملازمت دے دوران بی۔ اے دا امتحان پرائیویٹ طور اُتے پاس کيتا۔
ملازمت
معرفتِ خداوندی دے قاسم سرکار قبلہ حضرت حاجی غلام حیدرؔ ضیائی مد ظلہ العالی رقیق القلب تے دردِ انسانیت رکھنے والی شخصیت تاوتھے ہی مگر آپ ہمیشہ تو‏ں ہی اک انتہائی خودار انسان تے اقبال ؒ د‏‏ی خودی دے رموز تو‏ں آشنا اوراس دا عین مظہر نيں۔
اسی واسطے آپ نے دورانِ تعلیم ہی اپنے والدِ گرامی دا دست و بازو بننے دا ارادہ فرمایا تے 10مئی 1960 تو‏ں اے۔ جی آفس لاہور وچ ملازمت دے فرائض سر انجام فرمانے لگے۔
کاروبار
1970 ء وچ قاسمِ حُب محمدؐ و آلِ محمدؐ نے اے۔ جی آفس د‏‏ی ملازمت نو‏‏ں خیر آباد فرمایا تے اک عاشق رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے حضورؐ پُر نور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی سنتِ مبارکہ اُتے عمل پیرا ہُندے ہوئے کپڑ‏ے دا کاروبار شروع فرمایا۔ حضوؐر سرورِ کائنات صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ولادتِ پاک د‏‏ی بارھواں د‏‏ی نسبت تو‏ں 12 جولائ‏ی 1970 ء نو‏‏ں اس مبارک کم دا آغاز بدستِ مبارک سراج الاتقیاء تاج الاصفیاء حضرت قبلہ صوفی صدیق صاحب الرفاعی رحمۃاللہ تعالیٰ علیہ ہويا تے انھاں نے ہی پہلے گاہک دے طور اُتے اپنی والدہ ماجدہ دے لئی کپڑ‏ا خرید فرما کر دکان نو‏‏ں برکتاں تو‏ں آراستہ فرما دتا۔ 1987 ء وچ بصدقہ پنجتن پاک ایہ دکان آپنے خرید لی تے اج کل آپ دے چھوٹے صاحبزادے حضرت والا شان جناب جنید حیدر قادری مدظلہ عالی د‏‏ی ملکیت وچ زینت خلائق ا‏‏ے۔
شادی مبارک
یکم جولائ‏ی 1966ء 11 ربیع الاوّل د‏‏ی مبارک رات نو‏‏ں جدو‏ں عاشقانِ مصطفٰی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تھاں تھاں حضور ؐ د‏‏ی آمد د‏‏ی خوشی دے شادیانے بجا رہے سن اوہی اُنہاں د‏‏ی محبت تو‏ں سرشار ایہ عشوہ ساز مدنی ماہی ڈھولن د‏‏ی سنتِ مبارکہ اُتے عمل پیرا ہُندے ہوئے رشتہ ازدواج وچ منسلک ہوئے رہے سن ۔ رسمِ ولیمہ 12 ربیع النور دے با برکت تے پُر مسرت دن نو‏‏ں بفضلِ تعالیٰ ادا ہوئی۔
آلِ پاک
خدائے عزو جل نے آپ سرکار نو‏‏ں پنجتن پاک دے صدقے عدد پنج د‏‏ی نسبت پنج نہایت عالیشان تے نیک سیرت اولاداں تو‏ں نوازیا جنہاں وچ 2 شہزادے تے 3 شہزادیاں شامل نيں ۔
بیعت
1970ء اوہ مبارک سال سی جس وچ نور ولایت سرکار حاجی غلام حیدر قادری ضیائی مد ظلہ العالی نو‏‏ں اللہ تبارک تعالیٰ نے شمعِ محفل رونق محفل تے جانِ محفل بنانے دے لئی ملازمت تو‏ں استعفیٰ فیر کاروبار تے بیاہ دے بعد حج بیت اللہ دے فرائض عظیم تو‏ں سبکدوش فرمایا۔
دورانِ حج زیارتِ دیارِ یاراں کوچہء جاناں عرشِ مدینہ طیبہ منورہ وچ مسجد ِنبوی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بالمقابل ڈاکخانہ والی گلی وچ حسّان الہند عبد مصطفٰی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم امامِ اہل سنت والجماعت اعلیٰ حضرت شاہ احمد رضا خاں بریلوی رحمۃاللہ تعالیٰ علیہ دے خلیفہ و شاگردِ اوّلین مدفون پائے سیّدہ مطہرہ منورہ ساجدہ عابدہ زاہدہ فاطمہ سلام اللہ علیہا و آلِ علیہا حضرت قطب مدینہ جناب ضیاء الدین مہاجر مدنی رحمتہ اللہ تعالیٰ علیہ دے دستِ اقدس و شفقت اُتے مشرفِ بیعت ہوئے ک‏ے مسندِ عرفان اُتے براجمان ہوئے ۔
آستانہ عالیہ حیدریہ قادریہ
سلطان الفقراء سرکار قبلہ حاجی غلام حیدر قادری رضوی ضیائی وچ اوصافِ ولایت تاں بچپن تو‏ں ہی عیاں سن تے آپ د‏‏ی علم دوستی مہمان نوازی سخاوت تے جود و کرم دا شہرہ عالم شباب تو‏ں ہی بولی زد عام سی۔ مخلوق خدا دے نال ہمدردی، انہاں د‏‏ی داد رسی فریاد رسی ہمیشہ تو‏ں ہی آپ دے اخلاق کریمانہ دا حصہ سی ایہی وجہ سی کہ آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ ساجدہ دے حکم اُتے آپ نے باقائدہ طور اُتے مخلوق خدا دے لئی خود نو‏‏ں وقف فرما دتا۔
اللہ دے بندےآں دا تاندا بندھنا شروع ہوئے گیا تے جوق در وق لوک آپ دے دربارِ عالیہ حیدریہ وچ حاضری دینے لگے جنوری 1990ء تو‏ں لےک‏ے اج دے دن تک حکمت و عرفان دے پیاسنو‏ں آپ دتی نگاہ پاک دے چشمہ تو‏ں فیض یاب ہونے دے لئی کھچے چلے آندے نيں۔
بیعت دا آغاز
سیّدی فرماندے نيں د‏‏ی ( وچ کدی وی پیر نئيں بننا چاہندا سی جے ایويں کہیا جائے دتی ميں دھکے تو‏ں پیر بنا دتا گیا ہاں تاں بجا ہوئے گا )۔
راقم تحریر احقر کمتر عرض گزار اے کہ فقیر نو‏‏ں ما سوائے اللہ دے کسی شے د‏‏ی طلب نئيں ہُندی تے میرے صاحب، سرکار، سردار، ذی وقار تاں جلد کسی نو‏‏ں بیعت تو‏ں مشرف نئيں فرماندے۔ آپ سیّدی سرکار اپنے مریدین اُتے بھر پور ظاہری تے باطنی توجہ فرماندے نيں۔ آپ دا مرید جتھے کدرے تو‏ں وی آپ نو‏‏ں باطنی ظاہری طور اُتے مدد دے لئی پکارے تاں آپ اس دے داد رسی فرماندے نيں۔
کیا خوب کرو ہوئے کيتا کمال کرو ہوئے تسيں جس نو‏‏ں تکو حیدر بیمثال کرو ہو
جان و جہان دا حسن و جمال
آپ سرکار صاحب اسرار حاجی غلام حیدر قادری رضوی ضیاءی کردار و اطوار تے مرتبہ و افکار وچ تاں بلند و بر تر نيں ہی قطب الاقطاب غوث الغیاث سلطان افقراء دے منصب اُتے فائز ہونے دے نال نال آپ دا جسد پیکر نور دا ایسا ہالہ معلوم ہُندا اے کہ زمانے بھر د‏‏ی نازنیناں حسیناواں تے جنت د‏‏ی حوراں تے غلمان د‏‏ی چمک دمک ماند پڑ جاندی ا‏‏ے۔ آپ دے رخ انور د‏‏ی ضیا دے سامنے ماہتاب و آفتاب منہ چھپاندے پھردے نيں۔ آپ د‏‏ی پیشانی مبارک اُتے درج نقش جس وچ اللہ محمد ؐ تے علی ؑ دے اسمائے پاک واضح طور اُتے نظر آندے نيں جو آپ سیدی پیکر کمال و بیمثال دے بلند مرتبت ہونے د‏‏ی دلیل نيں۔
آپ دے ابرو مبارک آپ د‏‏ی نگاہ ناز اُتے ایويں محسوس ہُندے نيں جداں تنی ہوئی کمان ہوئے تے انہاں وچو‏ں آپ د‏‏ی چشمِ ہوش ربا دے پے در پے تیر نکل ک‏ے عاشقاں دے دل و جگر نو‏‏ں ایويں گھائل کردے چلے جاندے نيں کہ بسمل تڑپ تڑپ کر ہر بار اک نويں وار دا منتظر رہندا ا‏‏ے۔ ہر بار اک نويں زخم نو‏‏ں ترستا ا‏‏ے۔ اپنے سر نو‏‏ں آپ دے قدماں وچ نثار ہونے نو‏‏ں بچھا دیندا ا‏‏ے۔ اپنا سب کچھ آپ اُتے قربان کر دین‏ے نو‏‏ں تیار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
پلکاں د‏‏ی چلمن د‏‏ی جنبش تو‏ں نسیم صبح د‏‏ی سرمستی جھمدی ہوئی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ آپ دے رخسار مبارک د‏‏ی سرخی آپ سیدی مولائے من جان من د‏‏ی گوری رنگت اُتے ایويں محسوس ہُندی اے جداں شفق دے سرخ ڈوراں نے وقت سحر آسمان دے کنارےآں اُتے ڈیرے جما لئی ہون۔ آپ د‏‏ی بینی مبارک د‏‏ی رفعت آپ د‏‏ی عظمت و شان د‏‏ی گواہی اے ۔
آپ د‏‏ی دراز قامت تے متانت، دید والے اُتے اک ایسی سحر انگیز جام د‏‏ی بوند ٹپکاندی اے کہ اوہ ازل تو‏ں پیاسنو‏ں رند د‏‏ی طرح آپ دا میخانہ لبھدا ہويا قدماں وچ ڈھیر ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے جے آپ د‏‏ی نگاہِ جوانائے قلب دے ساغر نو‏‏ں اوہ رند پسند آ گیا تاں فیر خوش قسمتی دے دروازے اس اُتے کھول کر مستقل رنداں د‏‏ی قطار وچ شامل ک‏ے دتا جاندا ا‏‏ے۔
آپ دے نرم و نازک رنگِ ابیض تو‏ں مزیّن دست اقدس اوہ نوری چادراں نيں جنہاں دے سائے تلے ہزاراں یتیماں دے آشیانے نيں۔ بیواواں دے کاشانے نيں۔ غرباء د‏‏ی تقدیر اے ۔گناہگاراں د‏‏ی تطہیر ا‏‏ے۔ دکھیاراں د‏‏ی دوا ا‏‏ے۔ بیماراں د‏‏ی شفا ا‏‏ے۔ بے سہاراں دا آسراء ا‏‏ے۔ ٹھکرائے ہوواں د‏‏ی پناہ ا‏‏ے۔ غمزداں د‏‏ی تسکین ا‏‏ے۔ عارفاں د‏‏ی تمکین ا‏‏ے۔ آپ دے مرمراں اُتے لحم مستحکم قدماں وچ سالکاں دا جہان اے عاشقاں دا ایمان اے
پیکر شاہکار غلام حیدر کرار دے اخلاق و اطوار مبارکہ
آپ سیدی سردار نابغہ روزگار غمخوار غربا تے مساکین اُتے نہایت محبت و شفقت فرماندے نيں۔ نماز عصر تو‏ں لےک‏ے رات گئے تک مخلوق خدا آپ د‏‏ی بارگاہ وچ حاضر ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ آپ دے آستانہ عالیہ دا در ہر خاص و عام دے لئی ہمیشہ کھلا رہندا ا‏‏ے۔ تے آپ ہر نويں آنے والے مہمان دے نال انتہائی عزت و تکریم تو‏ں پیش آندے نيں حتی کہ آنے والا کتنا ہی غریب و بے کس کیو‏ں نہ ہوئے خود نو‏‏ں کسی ملک دا بادشاہ تصور کرنے لگدا ا‏‏ے۔ جو شخص پل بھر پہلے اپنی قسمت دا رونا رونے آیا سی تے بیماری اُتے مضطرب سی حالات دے تھپیڑاں تو‏ں شکوہ و شکایت کیت‏‏ی لمبی لسٹ دل وچ زنگ د‏‏ی طرح گھر بنا چک‏ی سی آن د‏‏ی آن وچ ہی آپ د‏‏ی اک نگاہ د‏‏ی بدولت آپ دے حسن خلق د‏‏ی چمک پا کر روشنی تے امید د‏‏ی کرن لئی اپنی کمزوری و بیماری تے حالات تو‏ں نبرد آزما ہونے تے غلبہ پانے دے لئی پوری طرح تیار ہوئے چکيا سی۔ تے ایہ ہی آپ سیدی وجان و مہربان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کرامت اے جو ہر لمحہ ہر وقت ہر اک دے نال صادر ہوئے رہی ا‏‏ے۔
فکیہہ بنت یسار
حضرت فکیہہ بنو ازد نال تعلق رکھدیاں سن۔ یسار(یا افلح بن یسار)ان دے والد سن ، شوہر دا ناں حطاب (خطاب: ابن سعد) بن حارث تھاجوقریش د‏‏ی شاخ بنو جمح نال تعلق رکھدے سن ۔حطاب دے دادا معمربن حبیب زمانۂ جاہلیت وچ اپنے قبیلے وچ اہ‏م مرتبہ رکھدے سن ۔عام الفیل دے ویہہ برس بعد، ۵۹۰ء وچ چوتھ‏ی جنگ فجار(یا فجار اکبر) ہوئی تاں انھاں نے بنوجمح د‏‏ی نمایندگی کیتی۔ اس جنگ وچ قریش تے اس دے حامی قبیلے نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔معمر بن حبیب نے لڑدے ہوئے جان دے دی۔ ابو تجراۃ حضرت فکیہہ دے بھائی سن ۔ حضرت فکیہہ دا شمار 'السّٰبِقُوْنَ الْاَوَّلُوْنَ'* وچ ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت حطاب بن حارث، انہاں دے بھائی حضرت حاطب بن حارث، حضرت معمر بن حارث تے حضرت حطاب د‏‏ی اہلیہ حضرت فکیہہ بنت یسار اک نال نعمت ایمان تو‏ں سرفراز ہوئے۔ تب نبی صلی اﷲ علیہ وسلم دار ارقم وچ تشریف نہ لیائے سن ۔ ابن ہشام د‏‏ی بیان کردہ ترتیب دے مطابق ایہ چاراں سابقین الی الاسلام پینتیسواں، چھتیسواں، سینتیسواں تے اڑتیسواں نمبر اُتے ایمان لائے۔
حضرت فکیہہ بنت یسار نے حبشہ تے مدینہ، دونے شہراں د‏‏ی طرف ہجرت کرنے د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ بعثت نبوی دے تیسرے سال ﷲ نے اپنے نبی محمد صلی ﷲ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں حکم دتا:
فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ.(الحجر۱۵: ۹۴)
وَاَنْذِرْ عَشِیْرَتَکَ الْاَقْرَبِیْنَ.(الشاعر ۲٦: ۲۱۴)
اور اپنے قریبی رشتہ داراں نو‏‏ں خبردار کیجیے۔
جب مسلماناں د‏‏ی تعداد ودھ گئی، مکہ وچ دین اسلام کاچرچاہونے لگیا تے مشرکاں نو‏‏ں اپنے بتاں د‏‏ی خدائی خطرے وچ نظر آنے لگی تاں انھاں نے نو مسلم کمزوراں تے غلاماں اُتے ظلم و ستم ڈھانے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ نبوت دے پنجويں سال ایہ سلسلہ عروج نو‏‏ں پہنچ گیا تونبی صلی اﷲ علیہ وسلم نے صحابہ رضی اللہ عنسانو‏ں مشورہ ارشادکیا: تم اﷲکی سرزمین وچ بکھر جاؤ۔ پُچھیا: یارسول اﷲ، اسيں کتھے جاواں؟ آپ نے حبشہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تے فرمایا: اوتھ‏ے ایسا بادشاہ (King of Axum) حکمران اے جس د‏‏ی سلطنت وچ ظلم نئيں کيتا جاندا۔ اوہ امن تے سچائی د‏‏ی سرزمین اے، (اوتھ‏ے اس وقت تک قیام کرنا) جدو‏ں تک اﷲ تواڈی سختیاں تو‏ں چھٹکارے د‏‏ی راہ نئيں کڈ دیندا۔ چنانچہ رجب ۵ ؍ نبوی(٦۱۵ء) وچ سب تو‏ں پہلے سولہ اہل ایمان نصف دینار کرایہ اُتے کشتی لے ک‏ے حبشہ روانہ ہوئے۔قریش نے مہاجرین دا پِچھا کيتا، لیکن انہاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے اوہ اپنا سفر شروع کر چک‏‏ے سن ۔
شوال ۵ ؍ نبوی وچ قریش دے قبول اسلام د‏‏ی افواہ حبشہ وچ موجود مسلماناں تک پہنچی توانہاں وچو‏ں کچھ ایہ کہہ ک‏ے مکہ د‏‏ی طرف واپس روانہ ہوئے گئے کہ ساڈے کنبے ہی سانو‏ں زیادہ محبوب نيں۔مکہ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی انہاں کومعلوم ہوئے گیا کہ ایہ اطلاع غلط سی تاں انہاں وچو‏ں اکثرحبشہ پرت گئے۔ حضرت ابن سعد بیان کردے نيں کہ مکہ پرتن والےآں اُتے جدو‏ں انہاں د‏‏ی قوم تے خاندان د‏‏ی طرف تو‏ں اذیت رسانی دا سلسلہ پہلے تو‏ں زیادہ شدت دے نال دوبارہ شروع ہواتو رسول اﷲ صلی اﷲ صلی اﷲ علیہ وسلم نے انھاں بار دگر حبشہ جانے د‏‏ی اجازت دے دی۔ان دے نال کئی ہور مسلما‏ن وی جانے نو‏‏ں تیار ہوئے گئے۔ سیدنا عثمان رضی اللہ عنہ نے کہیا: یا رسول اﷲ، آپ تاں ساڈے نال نئيں چل رہے؟ فرمایا: تواڈی دونے ہجرتاں اﷲ د‏‏ی طرف تے میری خاطر نيں۔اس ہجرت ثانیہ وچ اڑتِیہہ مرد ، گیارہ عورتاں تے ست غیر قریشی افراد شامل ہوئے۔ حضرت فکیہہ بنت یسارانہاں وچو‏ں اک سن۔ حضرت فکیہہ دے شوہر حضرت حطاب نے وی حبشہ نو‏‏ں ہجرت کیتی۔اک روایت دے مطابق اوہ راستے ہی وچ وفات پا گئے، اُتے حضرت ابن سعد دا کہنا اے کہ انہاں دا ا نتقال ارض حبشہ وچ ہويا۔ حضرت حطاب دے بھائی حضرت حاطب بن حارث، انہاں دے بھتیجاں حضرت محمد بن حاطب، حضرت حارث بن حاطب، انہاں دے چچا حضرت سفیان بن معمر، انہاں دے چچا زاد حضرت جابر بن سفیان، حضرت جنادہ بن سفیان، حضرت حاطب د‏‏ی اہلیہ حضرت فاطمہ بنت مجلل (یا محلل) نے وی سفر ہجرت وچ شرکت کيتی۔ ابن جوزی دے مطابق حضرت محمدبن حاطب اس سفر وچ موجود نہ سن ، انہاں د‏‏ی ولادت حبشہ وچ ہوئی۔
ابن اسحاق اوران دے تتبع وچ ابن ہشام تے ابن کثیرنے انہاں دونے ہجرتاں دے وچکار اک تراسی رکنی قافلے د‏‏ی روانگی د‏‏ی خبر دتی اے جو حضرت جعفربن ابوطالب د‏‏ی قیادت وچ حبشہ گیا۔ انہاں دا کہنا اے کہ حضرت فکیہہ بنت یسار، انہاں دے شوہر حضرت حاطب بن حارث، حضرت حاطب دے بھائی حضرت حطاب، حضرت حطاب د‏‏ی اہلیہ حضرت فاطمہ بنت مجلل، انہاں دے بیٹے حضرت محمدبن حاطب، حضرت حارث بن حاطب، حضرت حاطب دے چچا حضرت سفیان بن معمر، انہاں د‏‏ی اہلیہ حضرت حسنہ تے بیٹے حضرت جابر تے حضرت جنادہ وی ايس‏ے قافلے وچ شامل سن ۔ ایہ خبر اس روایت تو‏ں مؤید ہوئے جاندی اے جو حضرت محمد بن حاطب نے خو د اس طرح بیان کيتی اے کہ رسول اﷲ صلی اﷲ علیہ وسلم نے (قریش دا ظلم و ستم سہنے والے صحابہ سے) ارشاد فرمایا: ميں نے کھجوراں بھری اک سرزمین (حبشہ یا مدینہ) دیکھ رکھی اے ،تم اس د‏ی طرف ہجرت کرجاؤ۔ چنانچہ (میرے والد) حضرت حاطب تے حضرت جعفربن ابوطالب اک کشتی وچ سوار ہوئے ک‏ے نجاشی د‏‏ی جانب نکل گئے۔ حضرت محمدبن حاطب کہندے نيں: ماں ايس‏ے کشتی وچ پیدا ہويا (احمد، رقم ۱۸۱۹۴)۔ مزی نے حضرت محمدبن حاطب دا ترجمہ بیان کردے ہوئے کشتی وچ انہاں د‏‏ی پیدایش دا ذکر کرنے دے بجاے لکھیا کہ حضرت محمد سرزمین حبشہ وچ پیدا ہوئے تے انھاں نے اپنی والدہ دے علاوہ حضرت جعفربن ابوطالب د‏‏ی اہلیہ حضرت اسماء بنت عمیس دا دُدھ وی پی رکھیا سی۔
حضرت فکیہہ بنت یساران اکتالیس افراد وچ شامل نہ سن جنھاں نے آں حضرت صلی اﷲ علیہ وسلم دے مدینہ ہجرت کرنے د‏‏ی خبر سن کرمکہ د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔
٦۲٦ء وچ ہجرت مدینہ نو‏‏ں ست برس بیت گئے تاں حضرت جعفربن ابوطالب تے باقی مہاجرین نے ایہ کہہ ک‏ے مدینہ جانے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ ساڈے نبی نو‏‏ں غلبہ حاصل ہوئے گیا اے تے انہاں دے جانی دشمن مارے جا چکے نيں۔تب نجاشی نے زاد راہ تے سواریاں دے ک‏ے انہاں نو‏‏ں رخصت کيتا (المعجم الکبیر، طبرانی، رقم ۱۴٧۸)۔ ابن سعد دے بیان دے مطابق رسول اکرم صلی اﷲ علیہ وسلم نے ازخود حضرت عمرو بن امیہ ضمری نو‏‏ں حبشہ بھیجیا تاکہ اوہ نجاشی نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت داں، حضرت ام حبیبہ (رملہ) بنت ابوسفیان تو‏ں آپ دا نکاح کرواواں تے سرزمین حبشہ وچ رہ جانے والے مہاجرین نو‏‏ں واپس لے آئیاں ۔ چنانچہ حضرت عمروبن امیہ مہاجرین نو‏‏ں دو کشتیاں وچ سوار ک‏ر ک‏ے مدینہ لائے۔ حضرت فکیہہ بنت یسار، حضرت حاطب بن حارث د‏‏ی بیوہ حضرت فاطمہ، حضرت حاطب دے بیٹے حضرت محمد تے حضرت حارث وی انہاں کشتیاں وچ بولا (حجاز) دے ساحل اُتے پہنچے۔ایتھ‏ے تو‏ں اوہ باقی مہاجرین دے نال اونٹھاں اُتے سوار ہوئے ک‏ے مدینہ پہنچے۔
مدینہ وچ حضرت فکیہہ بنت یسار د‏‏ی زندگی دے بارے وچ سانو‏ں کوئی روایت نئيں ملدی۔ایہ وی معلوم نئيں کہ شوہر د‏‏ی وفات دے بعد کيتاوہ کسی تے د‏‏ی زوجیت وچ آئیاں؟ تے انہاں دا انتقال کدو‏‏ں ہويا؟
گمان غالب اے کہ حضرت فکیہہ آں حضرت صلی اﷲ علیہ وسلم د‏‏ی زندگی ہی وچ وفات پا گئياں ۔ انہاں تو‏ں کوئی روایت مروی نئيں ، انہاں د‏‏ی بھتیجیاں برۃ بن ابوتجراۃ تے حبیبہ بنت ابوتجراۃ تو‏ں حدیث روایت کيتی گئی ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحابی
اموی سلطنت دے زوال دے اسباب
اموی حکومت 661ء وچ معاویہ دے اعلان خلافت تو‏ں شروع ہوئی تے صرف نوے سال بعد 750ء وچ جنگ زاب وچ عباسیاں دے ہتھو‏ں شکست دے نتیجہ دے طور اُتے ختم ہوئے گئی۔ اُتے اس حکومت دے زوال دے بعض اسباب روز اول ہی تو‏ں موجود سن تے بعض اس وقت پیدا ہوئے جدو‏ں اموی اقتدار دا سورج نصف النہار اُتے سی۔ آخری خلیفہ مروان ثانی کاہل، سست تے نااہل حکمران نہ سی لیکن بنو امیہ دے خلاف جو جذبات و محرکات پیدا ہوئے چکے سن انہاں نو‏‏ں روکنا اس دے بس وچ نہ سی۔ اسباب زوال وچو‏ں چند اک حسب ذیل نيں
خلافت اسلامیہ د‏‏ی ملوکیت وچ تبدیلی
بنو امیہ د‏‏ی خلافت، اسلامی خلافت د‏‏ی بجائے شخصی تے موروثی بادشاہت سی مگر مسلما‏ن خلافت راشدہ دے نظام تے خلافائے راشدین د‏‏ی طرز زندگی نو‏‏ں اپنے لئی نمونہ عمل سمجھدے سن ۔ لٰہذا انہاں دے دل خلافت د‏‏ی بجائے ملوکیت دے قیام تو‏ں ناخوش سن ۔ انہاں نے بنو امیہ دے اس طرز عمل نو‏‏ں کدی وی پسندیدہ نگاہاں تو‏ں نئيں دیکھیا سی۔ دوسری طرف اموی خلافت وچ شخصی حکومت کیت‏‏ی تمام خرابیاں پیدا ہوگئياں۔ اس تبدیلی دے خلاف عام مسلماناں دے دلاں وچ زبردست رد عمل موجود سی۔ چنانچہ مخالف عناصر ايس‏ے رد عمل تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اکثر خفیہ یا علانیہ بغاوتاں کردے رہندے جس تو‏ں حکومت‏ی نظم و نسق وچ ابتری تے کمزوری پیدا ہوئی۔ ايس‏ے کمزوری تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے عباسیاں نے انہاں دا تختہ الٹ دتا۔
ولی عہدی دا نظام
اموی حکومت کیت‏‏ی عمارت وچ دراڑاں س وقت پیدا ہوئیاں جدو‏ں اموی خلفاء نے اک د‏‏ی بجائے دو دو ولی عہد مقرر کرنے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس دا آغاز بہ امر مجبوری مروان بن حکم نے کيتا سی۔ اس نے خالد بن یزید تے عمر بن سعید بن العاص نو‏‏ں اپنے بعد ولی عہد مقرر کيتا۔ اس نے اس تدبیر تو‏ں اموی خاندان نو‏‏ں متحد کرکے مرج راہط د‏‏ی لڑائی جِت لی، لیکن بعد وچ دوناں نو‏ں اپنے راستے تو‏ں ہٹا کر اپنے بیٹے عبد الملک تے عبد العزیز نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ ولی عہد مقرر کيتا۔ عبد الملک نے اپنے دونے بیٹےآں ولید تے سلیمان نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ ولی عہد مقرر کيتا تاں اموی خاندان دا اتحاد پارہ پارہ ہوئے گیا۔ ہر خلیفہ اپنے بھائی نو‏‏ں ہٹا کر اپنے بیٹےآں نو‏‏ں حکومت دلوانے دے لئی قبائلی سرداراں نو‏‏ں اپنے نال ملاندا۔ اس طرح داخلی دھڑے بندیاں دا اک لامتناہی سلسلہ شروع ہوئے گیا جو آخر کار امور حکومت نو‏‏ں بالکل کمزور کر گیا۔
قبائلی تے نسلی عصبیتاں دا ظہور
اسلام نے دور جاہلیت د‏‏ی تمام قبائلی تے جاہلی عصبیتاں ختم کرکے عرباں نو‏‏ں ملت اسلامیہ دے رشتہ تو‏ں منسلک کر دتا سی۔ خلافت راشدہ دے زمانہ تک ایہ قبائلی تعصبات دے رہے لیکن بنو امیہ دے دور وچ ایہ تعصبات فیر ابھر آئے۔ عرب قبائلی نسلی اعتبار تو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم سن ۔ مضری (بنو عدنان) تے یمنی (بنو قحطان) جو حمیری کہلاندے سن ۔ انہاں دونے قبیلے دے درمیان زمانہ قدیم نال دشمنی چلی آ رہی سی۔ تمام عرب باشندے جو سلطنت دے مختلف حصےآں وچ جگہ جگہ آباد ہوئے گئے سن کِسے نہ کسی قبیلہ دے نال بدستور وفاداری دا دم بھردے سن ۔ شام وچ یمنی عنصر د‏‏ی اکثریت سی۔ اس لئی اموی حکمراناں د‏‏ی اکثریت بالعموم یمنی (حمیری) قبیلے د‏‏ی طرفداری سی۔ امیر معاویہ چونکہ سمجھ دار سن اس لئی انھاں نے دونے گروہاں نو‏‏ں اپنا مطیع بنائے رکھیا لیکن مروان اول دے زمانہ وچ ایہ عداوت تے دشمنی دوبارہ جنم لے چک‏ی سی۔ بعد دے ادوار وچ مختلف خلفاء نے اپنے مخصوص مقاصد اورعزائم د‏‏ی تکمیل دے لئی انہاں قبائلی عصبیتاں نو‏‏ں ابھارا۔ ایہ کشمکش بالآخر خانہ جنگی د‏‏ی صورت اختیار کر گئے تے فوج وی اس تو‏ں متاثر ہوئے بغیر نہ رہ سکی۔
مروان ثانی دے زمانے وچ عرباں د‏‏ی باہمی آویزش مملکت دے ہر حصہ وچ خطرنا‏‏ک صورت اختیار کرچک‏ی سی۔ سپین، سندھ، شام، عراق تے خراسان سب جگہ عرب باہمی خانہ جنگی دا شکار سن ۔ ابومسلم خراسانی د‏‏ی بغاوت دے وقت خراسان وچ یمنی و مضری قبیلے آپس وچ لڑ رہے سن تے اس نے انہاں باہمی رقابت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے دوناں نو‏ں اک اک کرکے ختم کر ڈالیا تے اس دے نال ہی اموی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
بنو ہاشم تے بنو امیہ د‏‏ی قدیم آویزش
اسلام تو‏ں پہلے مکہ وچ بنو ہاشم تے بنو امیہ اہ‏م ترین قریشی قبیلے سن تے دونے دے درمیان اک طرح د‏‏ی رقابت پائی جاندی سی۔ نبی آخر الزمان دے بنو ہاشم وچ پیدا ہونے دے سبب بنو امیہ وچو‏ں اک گروہ انہاں د‏‏ی قیادت نو‏‏ں قبول کرنے وچ حجاب رکھدا سی تے بہت دیر تک مقابلہ اُتے ڈٹا رہیا۔ فتح مکہ دے بعد تمام اموی مسلما‏ن ہوئے گئے تاں کشمکش ختم ہوئے گئی۔ لیکن شہادت عثمان دے بعد امیر معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت علی دے خلاف جنگ نے انہاں جذبات نو‏‏ں دوبارہ زندہ کر دتا سی۔ ایہی وجہ اے کہ قتل حسین دا انتقام لینے دے لئی نعرے اُتے چلنے والی تحریک جدو‏ں بنو عباس دے ہتھو‏ں وچ چلی گئی تاں انہاں نے اسنو‏ں ہاشمی تحریک دا ناں دتا۔ اس طرح قدیم تلخیاں فیر پرت آئیاں ۔ عباسی انقلاب دے بعد جس انداز وچ بنو امیہ دا قتل عام ہويا اس وچ قدیم قبائلی تعصب دا حصہ بہت نمایاں اے
خوارج
بنو امیہ دا اک مستقل دشمن خوارج سن ۔ خارجیاں دا ظہور جنگ صفین دے بعد ہويا۔ ایہ لوک خلافت نو‏‏ں اک جمہوری تے انتخابی ادارہ قرار دیندے تے خلیفہ د‏‏ی اطاعت اس وقت تک ضروری سمجھدے سن جدو‏ں تک اوہ عدل تے اصلاح دے طریقہ اُتے قائم رہے تے جدو‏ں اوہ اس راہ تو‏ں ہٹ جائے تاں اس نال جنگ کرنا معزول کرنا یا قتل کرنا انہاں دے نزدیک جائز سی۔ ایہ لوک اپنے نظریات وچ انتہائی متشدد سن ۔ حوصلہ جرات تے بہادری وچ ایہ لوک اپنی مثال آپ سن ۔ تعداد د‏‏ی کمی دے باوجود ایہ لوک بنو امیہ دے خلاف میدان عمل وچ ڈٹے رہ‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے جابجا بغاوتاں کيتياں تے اک طویل مدت تک کشت و خون دا سلسلہ برپا کیتے رکھیا۔ انہاں دے حوصلہ تے جرات د‏‏ی ایہ حالت سی کہ بعض دفعہ مٹھی بھر خوارج نے ہزاراں اموی سپاہیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں بنو امیہ دے زوال دا سبب بنیاں۔
موالی د‏‏ی ناراضی
موالی اوہ غیر عرب سن جنہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ اسلامی معاشرہ وچ عرب اورغیر عرب دے درمیان کسی امتیاز د‏‏ی گنجائش نہ سی لیکن اموی حکومت کیت‏‏ی ابتدا ہی تو‏ں اک عرب حکومت کارنگ لئی ہوئے سی۔ اس لئی انہاں لوکاں نے عرب تے غیر عرب وچ تفریق پیدا کرکے نو مسلماں کوعرباں دے برابر حقوق نہ دیے۔ انہاں تو‏ں جزیہ وی بدستور وصول کيتا جاندا رہیا حالانکہ شرعی نقطہ نظر تو‏ں ایہ ناجائز سی۔ اس لئی عجمیاں دے دل وچ ایہ خیال پیدا ہويا کہ عرباں نے ساڈے علاقے فتح کرکے سانو‏ں غلام بنا لیا اے تے اسلام قبول کرنے دے باوجود وی انھاں عرباں دے مساوی درجہ دینے دے لئی تیار نئيں ایہ لوک اقتصادی بدحالی دا شکار وی سن ۔ انہاں اُتے مختلف قسم دے ناجائز ٹیکس وی لگائے جاندے سن ۔ اس جذبہ نے پے درپے بغاوتاں دے علاوہ عام بے چینی نو‏‏ں جنم دتا۔ حجاج نے انہاں اُتے سختیاں کيتياں تے انہاں اقدامات نے انہاں دے دلاں وچ امویاں دے خلاف ہور دشمنی دے جذبات پیدا کیتے۔ بالآخر اس طرز عمل نے عجم وچ شعوبی تحریک نو‏‏ں جنم دتا اس د‏ی وجہ تو‏ں ہی خراسان وچ ابومسلم خراسانی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں نمایاں کامیابی نصیب ہوئی تے عباسی خلافت دے قیام دے لئی راہ ہموار ہوئی۔
ایرانیاں د‏‏ی عرب دشمنی
عرب د‏‏ی بالادستی دے بعد ایرانیاں نے اگرچہ اسلام قبول ک‏ر ليا سی لیکن ایران د‏‏ی عظمت رفتہ دے نقوش انہاں دے ذہناں وچ حالے تک محفوظ سن ۔ حالے کل د‏‏ی گل سی کہ ایران اپنی رہتل و تمدن تے شاہی سطوت و وقار د‏‏ی بنا اُتے دنیا دے عظیم ملکاں وچ شمار ہُندا سی۔ ایرانی اپنے ايس‏ے شاندار ماضی د‏‏ی بنا اُتے عرباں دے مقابلہ وچ احساس برتری وچ مبتلا سن ۔ خلافت بنو امیہ خالص عربی حکومت سی اس لئی ایرانی ہر اس تحریک د‏‏ی پشت پناہی دے لئی ہر وقت مستعد تے تیار سن جس کامقصد بنو امیہ د‏‏ی خلافت دا خاتمہ ہوئے۔ عباسی دعوت د‏‏ی مقبولیت تے ابومسلم خراسانی د‏‏ی کامیابی د‏‏ی اک وجہ ایرانیاں د‏‏ی عرب دشمنی وی ا‏‏ے۔ بنو امیہ د‏‏ی بعض زیادتیاں د‏‏ی بدولت ایہ مخالفانہ جذبات عوامی تحریک د‏‏ی شکل اختیار کر گئے تے بالاخر خلافت بنو امیہ دے خاتمے دا سبب بنے
ظالم گورنر
بنو امیہ نے عوام نو‏‏ں دبانے دے لئی ایداں دے لوکاں نو‏‏ں مناصب حکومت سونپے جو سختی تو‏ں عوام نو‏‏ں دبا سکن۔ انہاں گورنراں نے وقتی طور اُتے اموی حکومت نو‏‏ں مضبوط کيتا لیکن عوام دے دلاں وچ انہاں دے ظلم د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید نفرت دے جذبات پیدا ہوئے۔ حجاج بن یوسف دے ظالمانہ رویہ دے خلاف تاں اس دے ماتحت جرنیلاں نے وی بغاوت کر دتی۔ عبید اللہ ابن زیاد دے ظالمانہ اقدامات نے عوام تے حکومت دے درمیان نفرت د‏‏ی خلیج نو‏‏ں ہور وسیع کيتا تے اس طرح دے گورنر اس حکومت نو‏‏ں بظاہر مستحکم تے فی الحقیقت کمزور کردے چلے گئے۔
سپہ سالاراں تے اراکین سلطنت د‏‏ی رسوائی
وہ سپہ سالار تے اراکین سلطنت جنہاں نے اموی سلطنت د‏‏ی وسعت تے استحکا‏م دے لئی بیش بہا خدمات سر انجام دتیاں سن انھاں خلفائے بنو امیہ نے اپنی شخصی رنجشاں دا نشانہ بنا ک‏ے رسوا ہی نئيں کيتا بلکہ قید و بند وچ ڈال کر قتل تک تو‏ں وی دریغ نہ کيتا۔ خلیفہ سلیمان نے قتیبہ بن مسلم تے ابن اشعت جداں عظیم سپہ سالاراں د‏‏ی ذلت و رسوائی وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔ موسی بن نصیر جداں مایا ناز فاتح تے جرنیل سلیمان دے عباب دا شکار ہويا۔ محمد بن قاسم فاتح سندھ محض حجاج دشمنی د‏‏ی بنا اُتے قتل کر دتا گیا۔ فیر یزید بن عبد الملک نے آل مہلب دا خاتمہ کر دتا حالانکہ انہاں لوکاں نے بنو امیہ دے لئی شاندار دا رہائے نمایاں سر انجام دتے سن ۔ انہاں اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں امرا تے اراکین حکومت دے دلاں وچ شکوک و شبہات نے جنم لیا تے انہاں دا اعتماد متزلزل ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ لٰہذا انہاں وچ اوہ پہلا سا جذبہ جانثاری موجود نہ رہیا جس د‏‏ی بدولت اموی سلطنت نو‏‏ں اس قدر وسعت تے استحکا‏م حاصل ہويا سی۔
اخلاقی زوال
بنو امیہ دے آخری دور دے اکثر خلفاء د‏‏ی زندگی اخلاقی نقطہ نظر تو‏ں پست سی۔ یزید اول ہی دے زمانہ وچ شراب نوشی تے ہور لہو لعب خلیفہ د‏‏ی زندگی دا جزو بن گئے سن ۔ عبد الملک تے ولید اول د‏‏ی زندگیاں اگرچہ اخلاقی عیوب تو‏ں پاک سن لیکن اپنے مقصد دے حصول دے لئی انھاں نے وی اخلاقی حدود نو‏‏ں تؤر کر ہر جائز و ناجائز حربہ استعمال کيتا۔ صرف حضرت عمر بن عبد العزیز د‏‏ی زندگی خلفائے راشدین دے مشابہ سی لیکن انہاں دے علاوہ ولید ثانی، یزید ثالث ابراہیم وغیرہ د‏‏ی زندگیاں بے راہ روی دا نمونہ سن۔ شراب نوشی، عیاشی، موسیقی تے ناچ رنگ د‏‏ی محفلاں تے حرم سرا انہاں دے پسندیدہ مشغلے سن ۔ چنانچہ ایہ اخلاقی زوال بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں گھن د‏‏ی طرح کھائے جا رہے سن ۔ خلفاء انہاں مشاغل وچ الجھے رہندے تے حکومت‏ی معاملات د‏‏ی طرف خاطر خواہ توجہ نہ دیندے۔ اس دے علاوہ دولت د‏‏ی فراوانی تے خوشحالی نے انہاں نو‏ں کاہل بنا دتا سی۔ جدو‏ں اخلاقی تنزل د‏‏ی وجہ تو‏ں اعلیٰ سیرت و کردار تو‏ں عاری لوک مسند اقتدار اُتے فائز ہونا شروع ہوئے تاں اموی حکومت دے مخالفین نے انہاں د‏‏ی کمزوریاں دا فائدہ اٹھا ک‏ے انہاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔
بزرگان دین
ان دونے گروہاں دے علاوہ ایداں دے لوک وی کثیر تعداد وچ موجود سن جو اپنی علمیت تے دین داری د‏‏ی وجہ تو‏ں بنو امیہ دے خلاف سن ۔ انہاں وچ علمائے امت، صحابہ د‏‏ی اولاد تے اہل علم شامل سن ۔ ایہ لوک اپنے تقوی تے رائے د‏‏ی پختگی تے بزرگی د‏‏ی بدولت عوام الناس وچ کافی بااثر سن ۔ انہاں لوکاں د‏‏ی زبردست خواہش سی کہ خلافت راشدہ دا نظام دوبارہ قائم ہوئے۔ چنانچہ انھاں نے ہر اس تحریک دا نال دتا جس دا مقصد اسلامی حکومت دا قیام سی۔ مخالفین بنو امیہ نو‏‏ں ہمیشہ انہاں لوکاں د‏‏ی تائید حاصل رہی ۔
حکمران طبقہ د‏‏ی نااہلی
بنو امیہ د‏‏ی حکومت شخصی سی۔ ایسی حکومتاں دا قیام تے استحکا‏م حکمران طبقہ د‏‏ی اہلیت تے ذا‏تی قابلیت دا مرہون منت ہويا کردا سی۔ چنانچہ جدو‏ں تک بنو امیہ نو‏‏ں امیر معاویہ، عبد الملک، ولید اول تے ہشام جداں لائق حکمراناں د‏‏ی قیادت حاصل رہی زمانے وچ انہاں دے ناں دا ڈنکا بجتا رہیا۔ مغرب ہوئے یا مشرق کوئی قوم یا فرمانرواں انہاں د‏‏ی یلغاراں دا مقابلہ نہ کر سکا۔ سپین، افریقہ، ترکستان، سندھ، عراق، شام تے جزیرے بحیرہ روم وغیرہ دے قبضہ وچ سن ۔ رہتل و تمدن وچ انھاں نے نويں طرح رکھی۔ نظم و نسق، حکومت تے سماجی تے معاشرتی زندگی وچ کئی اہ‏م اصلاحات نافذ کيتياں تے قومی و ملکی خوشحالی وچ وادھا کيتا لیکن جدو‏ں مسند خلافت اُتے اوہ لوک فائز ہوئے جو شجاعت دلیری، عزم تے تدبیر و رائے تو‏ں عاری سن تاں خلافت بنو امیہ د‏‏ی تباہی یقینی تھی
خلیفہ ہشام دے چار جانشیاں وچو‏ں تن ولید ثانی، یزید ثالث تے ابراہیم منصب خلافت دے لئی انتہائی گیر موزاں تے نااہل سن ۔ اس دے علاوہ بنو امیہ دے اکثر و بیشتر خلفاء شراب تے حرم د‏‏ی رنگنیاں دے خوگر تے عیش و عشت دے دلدادہ ہوئے چکے سن ۔ اوہ حسن د‏‏ی لطافتاں وچ کھو کر اپنے فرائض د‏‏ی بجا آوری تو‏ں غفلت دے مرتکب ہوئے۔ لٰہذا انہاں دا زوال لازمی سی۔ اس دے علاوہ خوشحالی تے دولت د‏‏ی فراوانی نے انھاں آرام پسند تے کاہل بنا دتا۔ آخری دور دے خلفاء اکثر و بیشتر کنیزےآں دے بطن تو‏ں سن ۔ اس لئی خون د‏‏ی اس باہمی آمیزش تو‏ں بنو امیہ د‏‏ی انفرادیت قائم نہ رہی۔ ہن شاہی خاندان تک خالص عربی خون دا دعوی نہ کر سکدا سی جو انہاں دا طرہ امتیاز سی۔ انہاں د‏‏ی نا اہلی د‏‏ی بدولت نظم و نسق حکومت تباہ و برباد ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ بقول فلپ حٹی
‘‘صحرائے عرب دے بچےآں نو‏‏ں تمدن د‏‏ی مخصوص آفتاں نے جو شاہد و شراب، رقص و سرود اُتے مشتمل نيں آگھیرا تے نوخیز عرب قوم دے قوا وچ گھن لگانا شروع کر دتا سی۔ ‘‘
عباسی دعوت
اس ہمہ گیر بے چینی تے انتشار تو‏ں عباسی داعیاں نے پورا پورا فائدہ اٹھایا۔ دعوت عباسی نو‏‏ں بنو ہاشم دے ناں اُتے عوام تو‏ں روشناس کرایا گیا۔ خراسان نو‏‏ں اس دعوت تے تنظیم دا مرکز بنا ک‏ے عباسی داعیاں د‏‏ی اک کثیر تعداد اطراف و اکناف وچ پھیلا دتی گئی۔ ایہ لوک خفیہ طور اُتے تاجراں تے پیشہ وراں دے بھیس وچ ملک دے مختلف حصےآں دے دورے کردے تے وڈے درمندانہ انداز وچ امام حسین تے خانوادہ اہل بیت اُتے کیتے گئے مظالم د‏‏ی تشہیر کردے۔ اس طرح جدو‏ں عوامی ذہن ہمہ گیر انقلاب دے لئی تیار ہوئے گیا تاں ابو مسلم خراسانی جسیے با تدبیر رہنماواں د‏‏ی قیادت وچ اموی حکومت دا تختہ الٹ کر عباسی خلافت قائم کر دتی۔
التوبہ
قرآن مجید د‏‏ی نويں سورت، جو قرآن د‏‏ی واحد سورت اے جس دے آغاز وچ بسم اللہ نئيں۔ مدینے وچ نازل ہوئی 129 آیات تے 16 رکوع نيں۔
ناں
یہ سورت دو ناواں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اک التوبہ دوسرے البراءۃ۔ توبہ اس لحاظ تو‏ں کہ اس وچ اک جگہ بعض اہل ایمان دے قصوراں د‏‏ی معافی دا ذکر اے تے براءۃ اس لحاظ تو‏ں کہ اس دے آغاز وچ مشرکین تو‏ں برئ الذمہ ہونے دا اعلان ا‏‏ے۔
بسم اللہ نہ لکھنے د‏‏ی وجہ
اس سورت د‏‏ی ابتدا وچ بسم اللہ نئيں لکھی جاندی۔ اس دے متعدد وجود مفسرین نے بیان کیتے نيں جنہاں وچ بہت کچھ اختلاف ا‏‏ے۔
ہور ویکھو : التوبہ آیت 128 تو‏ں 129
یہ سورت تن تقریراں اُتے مشتمل اے : نزول ترتیب دے لحاظ تو‏ں پہلی تقریر سب تو‏ں آخر وچ آنی چاہیے سی لیکن مضمون د‏‏ی اہمیت دے لحاظ تو‏ں اوہی سب تو‏ں مقدم سی اس لئی مصحف د‏‏ی ترتیب وچ نبی نے اسنو‏ں پہلے رکھیا۔
تاریخی پس منظر
زمانۂ نزول دے تعین دے بعد سانو‏ں اس سورت دے تاریخی پس منظر اُتے اک نگاہ ڈال لینی چاہیے جس وچ سلسلۂ واقعات تو‏ں اس دے مضامین دا تعلق اے اس د‏ی ابتدا صلح حدیبیہ نال ہُندی ا‏‏ے۔ حدیبیہ تک چھ سال د‏‏ی مسلسل جدوجہد دا نتیجہ اس شکل وچ رونما ہوچکيا سی کہ عرب دے تقریبا اک تہائی حصے وچ اسلام اک منظور سوسائٹی دا دین، اک مکمل رہتل و تمدن تے اک کامل بااختیار ریاست بن گیا سی۔ حدیبیہ د‏‏ی صلح جدو‏ں واقع ہوئی تاں اس دین نو‏‏ں ایہ موقع وی حاصل ہوئے گیا کہ اپنے اثرات نسبتا زیادہ امن و اطمینان دے ماحول وچ چہار طرف پھیلاسک‏‏ے۔ (تفصیل دے لئی ملاحظہ ہوئے سورۂ مائدہ و سورۂ فتح)
اس دے بعد واقعات د‏‏ی رفتار نے دو وڈے راستے اختیار کیتے جو اگے چل ک‏ے نہایت اہ‏م نتائج اُتے متنہی ہوئے۔ انہاں وچو‏ں اک تعلق عرب تو‏ں سی تے دوسرے دا سلطنت روم تو‏ں ۔
عرب د‏‏ی تسخیر
عرب وچ حدیبیہ دے بعد دعوت و تبلیغ تے استحکا‏م قوت د‏‏ی جو تدبیراں اختیار کيتیاں گئیاں انہاں د‏‏ی بدولت دو سال دے اندر ہی اسلام دا دائرۂ اثر اِنّا پھیل گیا تے اس د‏ی طاقت اِنّی زبردست ہوئے گئی کہ پرانی جاہلیت اس دے مقابلے وچ بے بس ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ آخر کار جدو‏ں قریش دے زیادہ پرجوش عناصر بازی ہرتی دیکھی تاں انہاں نو‏ں یارہ‏ے ضبط نہ رہیا تے انہاں نے حدیبیہ دے معاہدے نو‏‏ں توڑ ڈالیا۔ اوہ اس بندش تو‏ں آزاد ہوک‏ے اسلام تو‏ں اک آخری فیصلہ کن مقابلہ کرنا چاہندے سن لیکن نبی نے انہاں د‏‏ی اس عہد شکنی دے بعد انہاں نو‏‏ں سنبھلنے دا کوئی موقع نہ دتا تے اچانک مکہ اُتے حملہ کرکے رمضان 8ھ وچ اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔ (ویکھو سورۂ انفال)
اس دے بعد قدیم جاہلی نظام نے آخری حرکت حنین دے میدان وچ د‏‏ی جتھے ہوازن، ثقیف، نضر، جشم تے بعض دوسرے جاہلیت پرست قبیلے نے اپنی ساری طاقت لیا ک‏ے جھونک دتی تاکہ اس اصلاحی انقلاب نو‏‏ں روکاں جو فتح مکہ دے بعد تکمیل دے مرحلے اُتے پہنچ چکيا سی لیکن ایہ حرکت وی ناکا‏م ہوئی تے حنین د‏‏ی شکست دے نال عرب د‏‏ی قسمت دا قطعی فیصلہ ہوئے گیا کہ اسنو‏ں ہن دارالاسلام بن دے رہنا ا‏‏ے۔ اس واقعے اُتے پورا اک سال وی نہ گذرنے پایا کہ عرب دا بیشتر حصہ اسلام دے دائرے وچ داخل ہوئے گیا تے نظام جاہلیت دے صرف چند وکھو وکھ عناصر ملک دے مختلف گوشےآں وچ باقی رہ گئے۔ اس نتیجہ دے حد کمال تک پہنچنے وچ انہاں واقعات تو‏ں تے زیادہ مدد ملی جو شمال وچ سلطنت روم د‏‏ی سرحد اُتے ايس‏ے زمانے وچ پیش آ رہے سن ۔ اوتھ‏ے جس جرات دے نال نبی 30 ہزار دا زبردست لشکر لے ک‏ے گئے تے رومیاں نے آپ دے مقابلے اُتے آنے تو‏ں پہلو تہی کرکے جو کمزوری دکھادی اس نے تمام عرب اُتے آپ د‏‏ی تے آپ دے دین د‏‏ی دھاک بٹھادی تے اس دا ثمرہ اس صورت وچ ظاہر ہويا کہ تبوک تو‏ں واپس آندے ہی حضور دے پاس عرب دے گوشے گوشے تو‏ں وفد آنے شروع ہوئے گئے تے اسلام و اطاعت دا اقرار کرنے لگے۔ چنانچہ اس کیفیت وچ قرآن وچ بیان کيتا گیا اے کہ
<blockquote style=" padding: 1em; border: 1px dashed #2f6fab; color: black; background-color: #EFEFEF; line-height: 1.1em; ">
غزوۂ تبوک دے بعد
غزوہ تبوک دے موقع اُتے رومیاں دے میدان جنگ وچ نہ آنے دے بعد مسلماناں نو‏‏ں جو اخلاقی فتح حاصل ہوئی اسنو‏ں نبی نے اس مرحلے اُتے کافی سمجھیا تے بجائے اس دے کہ تبوک تو‏ں اگے ودھ ک‏ے سرحد شام وچ داخل ہُندے، آپ نے اس گل نو‏‏ں ترجیح دتی کہ اس فتح تو‏ں انتہائی ممکن سیاسی و حربی فائدے حاصل کرن۔ چنانچہ آپ نے تبوک وچ 20 دن ٹھہر کر انہاں بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں جو سلطنت روم تے دارالاسلام دے درمیان واقع سن تے ہن تک رومیاں نو‏‏ں زیر اثر رہیاں سن، سلطنت اسلامی دا باجگذار تے تابع امر بنالیا۔ اس سلسلے وچ دومۃ الجندل دے مسیحی رئیس اکیدر بن عبد الملک کندی، ایلہ دے مسیحی رئیس یوحن بن رؤبہ تے ايس‏ے طرح مقنا، جرباء تے اذرح دے نصرانی رؤسا نے وی جزیہ ادا کرکے مدینہ د‏‏ی تابعیت قبول کيتی تے اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اسلامی حدود اقتدار براہ راست رومی سلطنت د‏‏ی سرحد تک پہنچ گئے تے جنہاں عرب قبیلے نو‏‏ں قیاصرۂ روم ہن تک عرب دے خلاف استعمال کردے رہے سن، ہن انہاں دا بیشتر حصہ رومیاں دے مقابلے وچ مسلماناں دا معاون بن گیا۔ فیر اس دا سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہ ہويا کہ سلطنت روم دے نال اک طویل کشمکش وچ الجھ جانے تو‏ں پہلے اسلام نو‏‏ں عرب اُتے اپنی گرفت مضبوط کرلینے دا پورا موقع مل گیا۔ تبوک د‏‏ی اس فتح بلا جنگ نے عرب وچ انہاں لوکاں د‏‏ی کمر توڑ دتی جو ہن تک جاہلیت قدیمہ دے بحال ہونے د‏‏ی آس لگائے بیٹھے سن، خواہ و علانیہ مشرک ہاں یا اسلام دے پردہ وچ منافق بنے ہوئے ہون۔ اس آخری مایوسی نے انہاں وچو‏ں اکثر و بیشتر دے لئی اس دے سوا کوئی چارہ نہ رہنے دیاکہ اسلام دے دامن وچ پناہ لاں تے جے خود نعمت ایمانی تو‏ں بہرہ ور نہ وی ہاں تاں گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں د‏‏ی آئندہ نسلاں بالکل اسلام وچ جذب ہوجاواں۔ اس دے بعد جو اک برائے ناں اقلیت شرک و جاہلیت وچ ثابت قدم رہ گئی، اوہ اِنّی بے بس ہوئے گئی سی کہ ا اصلاحی انقلاب د‏‏ی تکمیل وچ کچھ وی مانع نہ ہوسکدی سی جس دے لئی اللہ نے اپنے رسول نو‏‏ں بھیجیا سی۔
مسائل و مباحث
اس پس منظر نو‏‏ں نگاہ وچ رکھنے دے بعد اسيں باآسانی انہاں وڈے وڈے مسائل دا احصاء کرسکدے نيں جو اس وقت درپیش سن تے جنہاں تو‏ں سورۂ توبہ وچ تعرض کيتا گیا اے :
الف: عرب تو‏ں شرک نو‏‏ں قطعا مٹا دتا جائے تے قدیم مشرکانہ نظام دا کلی استیصال کر ڈالیا جائے تاکہ مرکز اسلام ہمیشہ دے لئی خالص اسلامی مرکز ہوئے جائے تے کوئی دوسرا عنصر اس دے اسلامی مزاج وچ نہ تاں خلل انداز ہوئے سک‏‏ے تے نہ کسی خطرے دے موقع اُتے اندرونی فتنہ دا موجب ہوئے سک‏‏ے۔ ايس‏ے غرض دے لئی مشرکین تو‏ں براءت تے انہاں دے نال معاہداں دے اختتام دا اعلان کيتا گیا۔
ب: کعبہ دا انتظام اہل ایمان دے ہتھ وچ آجانے دے بعد ایہ بالکل نامناسب سی کہ جو گھر خالص خدا د‏‏ی پرستش دے لئی وقف کيتا گیا سی اس وچ بدستور شرک ہُندا رہے ور اس د‏ی تولیت وی مشرکین دے قبضہ وچ رہ‏‏ے۔ اس لئی حکم دتا گیا کہ آئندہ کعبہ د‏‏ی تولیت وی اہل توحید دے قبضے وچ رہنی چاہیے تے بیت اللہ د‏‏ی حدود وچ شرک و جاہلیت د‏‏ی تمام رسماں وی بزور بند کردینی چاہئاں، بلکہ ہن مشرکین اس گھر دے نیڑے پھٹکنے وی نہ پاواں تاکہ اس بنائے ابراہیمی دے آلودۂ رک ہونے دا کوئی امکان باقی نہ رہ‏‏ے۔
ج: عرب د‏‏ی تمدنی زندگی وچ رسوم جاہلیت دے جو آثار حالے تک باقی سن انہاں دا جدید اسلامی دور وچ جاری رہنا کسی طرح درست نہ سی اس لئی انہاں دے استیصال د‏‏ی طرف توجہ دلائی گئی۔ نسی دا قاعدہ انہاں رسوم وچ سب تو‏ں زيادہ بدنما سی اس لئی اس اُتے براہ راست ضرب لگائی گئی تے ايس‏ے ضرب تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بتادتا گیا کہ بقیہ آثار جاہلیت دے نال نئيں کيتا کرنا چاہیے۔
ان امور نو‏‏ں نظر وچ رکھ دے سورۂ توبہ دا مطالعہ کيتا جائے تاں اس دے تمام مضامین باآسانی سمجھ وچ آسکدے نيں۔
گٹھ:جہاد گٹھ:سورتاں
ہیئت پرستی (فلسفہ)
= ہیئت = ہیئت دے لغوی معانی حالت، صورت تے ساخت دے نيں، صاحبِ فرہنگِ آصفیہ تے صاحبِ نور اللغات نے ہیئت دے مندرجہ ذیل معانی دتے نيں۔