cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نہضۃ العلماء
نہضۃ العلماء انڈونیشیا وچ سنی مسلماناں د‏‏ی اک تنظیم جو 31 جنوری 1926ء وچ اک جدت پسند تنظیم محمدیہ دے رد عمل وچ قائم ہوئی۔ نہضۃ العلماء دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسلم تنظیماں وچو‏ں اک اے، کچھ اندازےآں دے مطابق اس تنظیم دے اراکین د‏‏ی تعداد 25 – 30 ملین اے، اُتے درست تعداد دا اندازہ کافی مشکل ا‏‏ے۔ ایہ اک رفاہی تنظیم اے، جو انڈونیشی حکومت کیت‏‏ی کمیاں تے نقائص نو‏‏ں پورا کردی اے، ہور سکولاں، ہسپتالاں نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کردی اے تے اس دے نال نال زکوۃ و صدقات د‏‏ی جمع و تقسیم دا کم سر انجام دیندی ا‏‏ے۔ انہاں کماں د‏‏ی وجہ انڈونیشیا وچ اس تنظیم دا کافی سیاسی اثر و رسوخ ا‏‏ے۔
گٹھ:انڈونیشیا د‏‏ی تنظیماں گٹھ:انڈونیشیا وچ اسلام گٹھ:انڈونیشیا وچ قائم اسلامی تنظیماں گٹھ:سنی اسلامی تحریکاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1926ء وچ قائم ہونے والی اسلامی تنظیماں
گڈاݨی
گڈاݨی پاکستان دے ضلع حب وچ سمندری کنڈھے اُتے اک قصبا اے ۔
گڈاݨی شِپ یارڈ
گڈانی شپ یارڈ دنیا دا تیسرا سبھ توں بڑا شپ یارڈ اے جیہڑا پاکستان دے علاقے گڈاݨی وچ 10 کلومیٹر (6.2 میل) لمبا ساحل سمندر دے اس پار واقع اے ۔
گڈاݨی پاور پروجیکٹ
گڈانی پاور پروجیکٹ (جیہنوں پاکستان پاور پارک وی کہیا جاندا اے) چین پاکستان اقتصادی راہداری دے تحت پاکستان دے علاقے گڈاݨی وچ اک مجوزہ انرجی کمپلیکس سی ۔ اگست 2013 وچ پاکستانی حکومت نے 6،600 میگاواٹ دی کل گنجائش دے کولے نال بجلی پیدا کرن والے 10 پاور پلانٹس لوݨ دا اعلان کیتا ۔
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے ساحل
عرفان کھوسٹ
عرفان کھوسٹ  اک مشہور پنجابی پاکستانی اداکار ، پروڈیوسر تے مخولیا اداکار نیں ۔ اوہ پاکستان ٹیلی ویژن دے اک ڈراما سیریز اندھیرا اجالا وچ اپݨے مزاحیہ کردار حوالدار کرم داد  دے طور تے مشہور نیں ۔ ایس ڈرامے وچ اوہناں نے اک پولیس اہلکار دا کردار بڑی خوش اسلوبی نال نبھایا ۔ ایس توں علاوا اوہناں نوں اسٹیج کومیڈیئن دے طور تے وی پچھاݨیا جاندا اے ۔ عرفان کھوسٹ نوں اوہناں دی 1985 دی اک فلم "ہم سے ہے زمانہ" وچ مزاحیہ کردار نوں سروہندے ہوئے   نگار ایوارڈ نال نوازیا گیا ۔ اک فلم "ڈائریکٹ حوالدار" وچ وی اوہ اہم کردار نبھا چکے نیں ۔
نجی جیون
عرفان کھوسٹ  اوکاڑا، پنجاب وچ پیدا ہوئے ۔ اوہ اک مشہور ٹی وی ڈائریکٹر تے اداکار سرمد سلطان کھوسٹ دے والد نیں تے اک مشہور مخولیا اداکار سلطان کھوسٹ دے پُتر نیں ۔ عرفان کھوسٹ دے والد سلطان کھوسٹ مشہور ریڈیو تے فلم اداکار تے مخولیا اداکار سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:فلمی اداکار گٹھ:مخولیا اداکار گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پاکستانی فنکار گٹھ:پنجابی قوم گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی لوک
ملک ابراہیم
ملک ابراہیم (وفات 7 اپریل ۱۴۱۹ء)، جنہاں نو‏ں سنن گریسک یا کیک بنتال دے ناں تو‏ں وی کہیا جاندا اے، پہلے ولی سانگا سن، آپ عام طور اُتے انہاں نو مرداں وچو‏ں سن جنہاں نے جاوا وچ اسلام متعارف کرایا سی۔
حوالے
گٹھ:1419 دیاں موتاں گٹھ:ولی سانگا گٹھ:عرب نژاد د‏‏ی انڈونیشیائی شخصیتاں
ویکیپیڈیا:جسنوں کوئی وی مرتب کرسکدا اے
<div style="border:2px solid #C10000; padding:۔5em 1em 1em 1em; border-top:none; background-color:#fff; color:#000"> کیہ تسيں نے ہر صفحے دے اُتے دتا گیا "ترمیم"  دا بٹن دیکھیا؟ جے آپ کسی وی صفحے اُتے اس بٹن نو‏‏ں کلک کرن گے تاں اس صفحے دا متن اک لکھادی خانے وچ کھل جائے گا جس نو‏‏ں تدوینی خانہ (ایڈٹ باکس) کہندے نيں۔ ویکیپیڈیا اُتے آپ اسی وقت کسی وی مضمون وچ ترمیم ک‏ر سکدے نيں تے یا فیر ايس‏ے وقت کوئی نواں مضمون لکھ وی سکدے نيں تے ایسا کرنے دے لئی آپ اُتے رکنیت حاصل کرنے یا اپنے ناں دا اندراج کرنے د‏‏ی قید وی نئيں۔
ايس‏ے لمحے تو‏ں ابتدا کیجیے
اگر آپ ایہ سمجھدے نيں کہ حالے آپ نو‏‏ں مضامین لکھنے تے لکھ ک‏ے انہاں نو‏‏ں محفوظ کرنے دے بارے وچ اعتماد حاصل نئيں تے آپ چاہندے نيں کہ عملی طور اُتے مضامین د‏‏ی لکھادی وچ حصہ لینے تو‏ں پہلے تھوڑی جہی مشق کر لئی جائے تے کچھ ہتھ صاف ک‏ر ليا جائے و آپ ایسا بہت آسانی دے نال ک‏ر سکدے نيں کیونجے ویکیپیڈیا اُتے مشق کرنے تے تجربات کرنے دے لئی وی اک جگہ مخصوص کيتی گئی ا‏‏ے۔ صفحہ اول اُتے آپ نو‏‏ں خوش آمدید دے خانے وچ کھبے جانب ؛ تختہ مشق برائے مشق ، لکھیا ہويا نظر آئے گا تے جدو‏ں آپ اس اُتے کلک کرن گے تاں ایہ آپ نو‏‏ں مشق کرنے د‏‏ی جگہ تک لے جائے گا۔
پہلا قدم
<BIG>آپ "تختہ مشق" وچ ترمیم ک‏ر رہ‏ے نيں۔</BIG>
تیسرا قدم
<div style="float:right; align:right; margin-top: -1.5em; background-color: #FFF3E2; padding: ۔2em ۔6em; font-size: 130%; border: 1px solid #C10000;">آؤ، تختہ مشق بنائیۓ!
<div style="float:left; margin-top: 0.0em; margin-bottom:3px; background-color: #FFDECD; padding: ۔2em ۔6em; font-size: 110%; border:1px solid #C10000;">اگلاقدم: شروع کرو! >>
گٹھ:ویکیپیڈیا دے مختصر مبادیات گٹھ:ویکیپیڈیا
bg:Уикипедия:Въведение bs:Wikipedia:Uvod ca:Viquipèdia:Introducció en:Wikipedia:Introduction es:Wikipedia:Introducción fr:Aide:Premiers pas gu:વિકિપીડિયા:Introduction he:ויקיפדיה:שער לחדשים is:Wikipedia:Kynning no:Wikipedia:Introduksjon pl:Wikipedia:Wstęp sr:Википедија:Добродошли th:วิกิพีเดีย:เริ่มต้น
کیوکس
thumb|300px|کیوکس [[واحد محمول فی طفل|ومفط (OLPC) پر]]
کیوکس اک مفت تے آزاد مصدر سافٹ ویئر اے جو انٹرنیٹ اُتے موجود مواد نو‏‏ں پڑھنے تے بالخصوص ویکیپیڈیا د‏‏ی ورق گردانی دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی خصوصیت ایہ اے کہ اس دے ذریعہ پڑھنے دے لئی انٹرنیٹ تو‏ں مربوط ہونا ضروری نئيں، یعنی آف لائن مطالعہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور اس پروگرام وچ کِسے قسم د‏‏ی پیچیدہ ترتیبات تے کھاتہ سازی د‏‏ی وی ضرورت نئيں۔ محض جس ویکیپیڈیا نو‏‏ں پڑھنا ہوئے اس دا نسخہ ڈاؤنلوڈ کر لین تے بغیرانٹرنیٹ رابطہ دے پڑھنا شروع کرن۔
ڈاؤنلوڈ
اس سافٹ ویئر دے ڈاؤنلوڈ دا مکمل طریقہ اس صفحہ اُتے موجود اے تے ایتھے تو‏ں ڈاؤنلوڈ وی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
فی الوقت اردو ویکیپیڈیا دا حجم 935 ایم بی اے، جدو‏ں کہ انگریزی ویکیپیڈیا (بلاتصویر) دا حجم 18 جی بی ا‏‏ے۔
خطا یا وادھا
لإضافة أي نوع من التهديد أو الراحة إلى البرنامج، باللغة الإنجليزية هنا يمكن تقديم الطلب۔
حوالے
گٹھ:2010ء دے سافٹ ویئر گٹھ:آزاد محمول مصنع لطیف گٹھ:آزاد مصنع لطیف گٹھ:ارتقاء مصنع لطیف گٹھ:اشاعت گٹھ:برقی کتاب فراہ‏م کنندگان گٹھ:ترقی گٹھ:جالبینی مراقبت گٹھ:کراس پلیٹ فارم سافٹ ویئر گٹھ:مفت تے اوپن-سورس اینڈروئیڈ سافٹ ویئر گٹھ:مفت تعلیمی سوفٹ ویئر گٹھ:ویکیپیڈیا گٹھ:سافٹ ویئر د‏‏ی تیاری
فوزیہ ابراہیم
فوزیہ ابراہیم اک معروف آسٹریلوی صحافی نيں۔
الجزیرہ انگریزی
فوزیہ ۲۰۰۸ء تو‏ں الجزیرہ انگلش دے نال وابستہ سن تے قطر دے شہردوحہ وچ چینل دے مرکزی نشریات‏‏ی مرکز وچ اینکر سن، جتھے اوہ پرچم بردار پروگرام "نیو شور" د‏‏ی میزبانی دے فرائض سر انجام دیدیاں سن۔ اس تو‏ں پہلے، اوہ اسٹیشن دے ایشیا اُتے مبنی موجودہ حالات دے پروگرام ۱۰۱ ایسٹ د‏‏ی میزبان سن۔
اے بی سی نیوز
۲۰۱٦ء وچ ، فوزیہ آسٹریلیا دے اے بی سی نیوز نیٹ ورک وچ بطور نیوز پیش کنندہ شامل ہوگئياں۔ جنوری ۲۰۲۰ء وچ ، فوزیہ نو‏‏ں جوش سیزپس د‏‏ی جگہ ویک اینڈ ناشتہ دے پروگرام وچ شریک میزبان مقرر کيتا گیا۔
ایوارڈ
۲۰۱۱ء وچ ، اوہ ۱۰۱ ایسٹ اُتے انھاں اپنے بہترین کم کےلئے، اک بہترین کرنٹ افیئر پریذیٹر دے طور اُتے ایشین ٹیلی ویژن ایوارڈ دے لئی نامزد وی کيتا گیا۔
ڈیوینڈرا بِشو
گٹھ:کرکٹ گٹھ:کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری گٹھ:ویسٹ انڈیز گٹھ:گیانا
ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم
ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم (West Indies cricket team) جیہنوں عام طور تے ویسٹ انڈیز یا وِنڈیز وی کہیا جاندا اے اک کثیر قومی کرکٹ ٹیم اے ۔ کھیلاں دی کنفیڈریشن وچ بنیادی طور تے 15 انگریزی بولݨ آلے کیریبیئن مُلکاں دی نمائندگی کردی اے ۔ ویسٹ انڈیز نے دو دفعا انٹرنیشنل کرکٹ کونسل کرکٹ ورلڈ کپ 1975ء تے 1979ء وچ جِتیا اے ۔ ایہدے توں علاوہ 2012ء وچ عالمی ٹوئنٹی/20 کپ تے 2004ء وچ چیمپئین ٹرافی وی جِت چکیا اے ۔
ستی چمامہ سویرطنو
پروفیسر ستی چمامہ سویرطنو (انگلش: Siti Chamamah Soeratno) انڈونیشیا د‏‏ی اک خاتون اسلامی اسکالر تے عيسیہ د‏‏ی سابقہ ​​رہنما نيں، انڈونیشیا د‏‏ی پہلی خاتون مسلم تنظیم۔ آپ مالانگ د‏‏ی محمدیہ یونیورسٹی (Muhammadiyah University of Malang ) د‏‏ی سابقہ افسر اعلیٰ تے انڈونیشیائی ادب د‏‏ی ماہر وی نيں۔ پروفیسر ستی لیڈن یونیورسٹی (Leiden University)، مرکو بوانا یونیورسٹی (Mercu Buana University)، سیبلاس میریٹ یونیورسٹی (Sebelas Maret University) تے یوگیاکارٹا اسٹیٹ یونیورسٹی (Yogyakarta State University) وچ وی فیکلٹی ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا‏‏ں نيں۔
سونمیاݨی
سونمیاݨی پاکستان دے ضلع حب دا اک قصبا اے ۔ سونمیاݨی بندرگاہ ضلع حب دے ساحل تے واقع آ جو کراچی توں بذریعہ سڑک 45 میل دے فاصلے تے آ ۔ انگریزاں توں پہلاں پورے وسط ایشیا وچ ایہدا شہرہ سی ۔ ایتھوں بڑیاں بڑیاں بادبانی کشتیاں ہندوستان، عرب، افریقا تے خلیج فارس دیاں بندرگاہواں تک جاندیاں اوندیاں سی ۔ 19 ویں صدی دے آغاز تک بلخ تے بخارا دا تجارتی مال کارواں دے ذریعے اس بندرگاہ تے اوندا سی ۔
ستی چمامہ سویرطنو
اسلامی تنظیماں دے نال شمولیت آپ د‏‏ی زندگی دے آغاز وچ ہی شروع ہوئی سی۔ آپ نے محمدیہ ہائی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی تے 1965ء وچ عيسیہ د‏‏ی یوتھ ونگ د‏‏ی چیئر مین بن گئياں۔
ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم
رکن ممالک تے تابع علاقا جات
گٹھ:ویسٹ انڈیز گٹھ:کرکٹ گٹھ:کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ ورلڈ کپ
سونمیاݨی
1805ء وچ پرتگال دے سمندری قزاقاں نے ایہ بندرگاہ لُٹ کے ایہنوں اگ لا دتی ۔ برطانوی تسلط توں بعد اس بندرگاہ دی اہمیت ختم ہو گئی ۔ انگریزاں نے کراچی دی بندرگاہ نوں جدید بنیاداں تے ترقی دتی تے ریل دے ذریعے ملک دے بڑے بڑے شہراں نال ملا دتا ۔ اس توں علاوا ہندوستان دیاں سرحداں دا تعین ہویا ۔ جیہدے نال کارواں دی آوا جاوی رک گئی ۔ ایہدے نتیجے وچ بندرگاہ ہولی ہولی اُجڑ گئی ۔ اج کل سونمیاݨی مچھیرےآں لئی مشہور اے ۔ ایتھے بڑے بحری جہاز لنگر انداز نئیں ہوسکدے کیونکہ ساحل دے نزدیک پاݨی دی ڈونگھ کعھٹ اے ۔ قدیم باسیاں دے مطابق ماضی وچ اس جزیرے تے مچھلی دے شکار توں واپس اوݨ والے ماہی گیر آرام دی غرض نال قیام کر دے سی ۔
کراچی توں لگ بھگ 80 کلومیٹر دی دوری تے واقع سونمیاݨی دے نیڑے قدرتی جزیرا چاروں پاسےوں نیلگوں سمندر تے اک پاسےوں لق ودق صحرا نال منسلک اے جیہڑا بہت خوبصورت امتزاج دا نمونا دِکھدا اے ۔
جزیرے دے عین اُتے ڈونگھے پاݨی چوں اپݨے شکار نوں اچکݨ لئی فضاواں وچ محو پرواز شور مچوندے چِٹے براق پکھیرو تے تھلے ساحل تے دوڑدے پعھجدے چِٹے تے زردی مائل کیکڑے، وقفے وقفے نال سمندری پدھر اُتے ابھردیاں شرارتی وہیل شارک مچھلیاں دے غوطے ماحول نوں سحرزدہ کر دیندے نیں ۔
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے ساحل
اقبال دا تصور عقل و عشق
چونکہ عشق عربی بولی دا لفظ اے محبت دا بلند تر درجہ عشق کہلاندا اے تے ایہی محبت کسی درجے اُتے جا ک‏ے جناں کہلاندی اے ۔اس اُتے اقبال تو‏ں بہتر کون بیان کر سکدا اے عشق دا محرک مجازی یا حقیقی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ایہ عشق نا ممکن نو‏‏ں ممکن بنا ڈالدا ا‏‏ے۔ کدرے فرہاد تو‏ں نہر کھد واندا اے تاں کدرے سوہنی نو‏‏ں کچے گھڑے اُتے تیرنے اُتے مجبور کر دیندا ا‏‏ے۔ عشق ہی د‏‏ی بدولت کوئی صدیق اکبر کہلاندا اے تاں کوئی سیدنا بلال بندا ا‏‏ے۔ غرض ہر عشق دے مدارج مختلف نيں۔ کوئی عشق مجازی وچ ہی گھر کر رہ جاندا ا‏‏ے۔ تاں کوئی عشق ِ مجازی تو‏ں حقیقی تک رسائی حاصل کرکے حقیقی اعزازو شرف حاصل کردا ا‏‏ے۔
اقبال دے ایتھ‏ے عشق تے انہاں دے مترادفات و لوازمات یعنی وجدان، خود آگہی، باطنی شعور، جذب، جنون، دل، محبت، شوق، آرزو مندی، درد، سوز، جستجو، مستی تے سرمستی دا ذکر جس تکرار، تواتر، انہماک تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اقبال دے تصورات وچ عشق نو‏‏ں مرکزی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ اقبال دے نزدیک عشق اک عطیہ الہٰی تے نعمت ازلی ا‏‏ے۔ انساناں وچ پیغمبراں دا مرتبہ دوسرےآں تو‏ں اس لئی بلند تر اے کہ انہاں دا سینہ محبت د‏‏ی روشنی تو‏ں یکسر معمور تے انہاں دا دل بادہ عشق تو‏ں یکسر سرشار ا‏‏ے۔ محبت جسنو‏ں بعض نے فطرت ِ انسانی دے لطیف ترین حسی پہلو دا ناں دتا ا‏‏ے۔ تے بعض نے روح ِ انسانی اُتے الہام و وجدان د‏‏ی بارش یا نورِ معرفت تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ اس دے متعلق اقبال کيتا کہندے نيں اقبال ہی د‏‏ی بولی تو‏ں سندے چلئی، ایہ انہاں د‏‏ی نظم ”محبت “ تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔
یہ اے اوہ محبت دا جذبہ عشق جو اقبال دے دائرہ فکر و فن دا مرکزی نقطہ ا‏‏ے۔ ایہی تخلیق دا ئنات تو‏ں لے ک‏ے ارتقائے کائنات تک رموزِ فطرت دا آشنا تے کارزارِ حیات وچ انسان دا رہنما و کار کُشا ا‏‏ے۔ بقول اقبال کائنات د‏‏ی ساری رونق ايس‏ے دے دم تو‏ں ا‏‏ے۔ ورنہ اس تو‏ں پہلے، اس د‏ی فضا بے جان تے بے کیف سی۔
عشق از فریادِ ما ہنگامہ ہا تعمیر کرد! ورنہ ایں بزمِ خموشاں ہیچ غوغائے نداشت
عقل تے عشق
ڈاکٹر عابد حسین اپنے مضمون ”عقل و عشق۔ ۔۔ اقبال د‏‏ی شاعری وچ “ وچ لکھدے نيں کہ،
” عقل تے عشق د‏‏ی کشمکش اردو تے فارسی شاعری دا پرانا مضمون اے عشقیہ شاعری وچ عقل ،مصلحت اندیشی تے احتیاط دے معانی وچ آندا ا‏‏ے۔ تے عشق اس والہانہ محبت دے معانی وچ جو آدابِ مصلحت تو‏ں ناآشنا تے وضع احتیاط تو‏ں بیگانہ اے ظاہر اے کہ ایہ دونے چیزاں اک جگہ جمع نئيں ہوئے سکدیاں۔ “
متصوفانہ شاعری وچ عقل تو‏ں مراد منطقی استدلال اے جس دے ذریعے ظن ظاہر دا دھندلا تصور قائم ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ عشق تو‏ں مراد جذبِ باطن جس د‏‏ی بدولت طالب ِ تعینات دے پردےآں نو‏‏ں ہٹا کر حقیقت د‏‏ی بلاواسطہ معرفت حاصل کرنا ا‏‏ے۔ اقبال نے عقل تے عشق دے تصورات صوفی شاعراں تو‏ں لے ک‏ے انہاں اُتے جدید فلسفہ وجدانیت دا رنگ چڑھایا۔ صوفی شعرا”ہمہ اوست“ دے قائل نيں انہاں دے نزدیک کائنات دا وجود ساڈے حواس ظاہری دا فریب ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جدید فلسفہ وجدانیت دے سب تو‏ں ممتاز فلسفی برگساں دے خیال وچ انسان دے ذہن کاکم ایہ اے کہ حسی وظیفہ نو‏‏ں حرکدی وظیفہ وچ منتقل کر دے اقبال وی برگساں تو‏ں متاثر سن ۔
بقول اقبال عقل نے ایک دن یہ دل سے کہا بھولے بھٹکے کی رہنما ہوں میں ہوں مفسر کتا ب ِ ہستی کی مظہر شان کبریا ہوں میں
جواب میں دل کہتا ہے کہ، علم تجھ سے تو معرفت مجھ سے تو خدا جو خدا نما ہوں میں
عقل راز نو‏‏ں سمجھ کر اس دا ادراک کردی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ عشق اسنو‏ں اکھاں تو‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ یعنی حقیقت ہستی دا بلاِ واسطہ مشاہدہ کردا ا‏‏ے۔
عقل زمان و مکان د‏‏ی پابند جدو‏ں کہ عشق زمان و مکاں د‏‏ی حدود تو‏ں نکل ک‏ے اُ س عالم نا محدود وچ پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ جتھے حقیقت بے حجاب ہُندی ا‏‏ے۔ تے ایہ معرفت دا مقام ا‏‏ے۔ عقل د‏‏ی منزل مقصود ہستی مطلق د‏‏ی معرفت اوہ خدا جو اے لیکن اس د‏ی جستجو ناتمام اے عشق خدانما اے جو راہ طلب وچ عقل د‏‏ی رہبری کردا ا‏‏ے۔ گویا اقبال دے نزدیک عقل تے عشق وچ بنیادی تضاد اِنّا زیادہ نئيں بلکہ ابتدائی مراحل اُتے تاں عقل د‏‏ی ہی زیادہ ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔
فطرت کو خر د کے روبر کر تسخیر مقامِ رنگ و بو کر؟
عقل وچ بہت ساریاں صفات موجود نيں البتہ اس وچ اوہ جوش و خروش، تڑپ، حرکت تے اوہ جرات نئيں جو عشق دا شیوہ ا‏‏ے۔ عقل اگرچہ آستانِ حقیقت تو‏ں دور نئيں لیکن اکیلی اس تک پہنچ نئيں سکدی۔ عقل گو آستا ں تو‏ں دور نئيں
اس کی تقدیر میں حضور نہیں علم میں بھی سرور ہے لیکن یہ وہ جنت ہے جس میں حور نہیں دل بینا بھی کر خدا سے طلب آنکھ کا نور دل کا نور نہیں
اقبال دے ہاں عشق تو‏ں مراد
اقبال دے ہاں عشق تو‏ں مراد ایمان اے ایمان دا پہلا جُز حق تعالٰیٰ د‏‏ی الوہیت دا اقرار اے تے اس اُتے شدت تو‏ں یقین، اس شدت نو‏‏ں صوفیاءکرام نے عشق تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ عقل سانو‏ں زندگی د‏‏ی راہ وچ پیش آنے والی مشکلات دا حل سمجھاندی اے لیکن جو شے عمل اُتے آمادہ کردی اے اوہ اے عشق۔ عشق و ایمان تو‏ں زیادہ قوی کوئی جذبہ نئيں، اس د‏ی نگاہاں تو‏ں تقدیراں بد ل جاندیاں نيں۔
کوئی اندازہ کر سکتا ہے اس کے زورِ بازو کا نگاہ ِ مرد مومن سے بدل جاتی ہیں تقدیریں
بقول مولانا روم،
” عقل جُزئی قبر تو‏ں اگے نئيں دیکھ سکدی ۔۔۔۔ قبر تو‏ں اگے عشق دا قدم اُٹھدا اے تے عشق اک جست وچ زمان و مکان والی کائنات تو‏ں اگے نکل جاندا ا‏‏ے۔
عشق کی ایک جست نے طے کر دیا قصہ تمام اس زمین و آسماں کو بے کراں سمجھا تھا میں
اقبال دے نزدیک عقل و علم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کوتاہی ایہ اے کہ اس د‏ی بنیاد شک اُتے قائم ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں عقل و علم وچ اوہ خواص موجود نئيں جو تربیت خودی دے لئی ضروری نيں۔ اس دے مقابلے وچ عشق بے خوفی، جرات تے یقین و ایمان پیدا کردی ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ خدا تو‏ں صاحبِ جناں ہونے د‏‏ی آرزو کردے نيں۔
بے خطر کود پڑا آتش نمرود میں عشق عقل ہے محو تماشائے لبِ بام ابھی
خرد کی گتھیاں سلجھا چکا میں مرے مولا مجھے صاحب جنوں کر
خرد نے کہہ بھی دیا لا الہٰ تو کیا حاصل دل و نگاہ مسلماں نہیں تو کچھ بھی نہیں
عقل اُتے اقبال دا اعتراض
” اقبال دے خیال وچ عقل اک ناتمام چیز اے یعنی عقل حقیقت د‏‏ی کلیت دا ادراک نئيں کر سکدی۔ ۔۔۔ عقل جو حواس اُتے مبنی اے حقیقت تک پہنچنے دے لئی یقینی راستہ نئيں ا‏‏ے۔ “
گزر جا عقل سے آگے کہ یہ نور چراغِ راہ ہے منزل نہیں ہے
عقل دے خلاف اقبال دا اعتراض اے کہ عقل وچ گرمی، جذب، سرور و جناں نئيں۔ خودی د‏‏ی تقویت دے لئی جس سرگرمی جذب و سرور د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ عقل اس تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ خودی د‏‏ی تسخیر دے لئی اگے ودھنے د‏‏ی جدوجہد دے لئی یقین د‏‏ی ضرورت اے مگر اوہ یقین عقل دے ذریعے حاصل نئيں ہوئے سکدا۔ عقل دیاں گلاں یقینی نئيں ہُندیاں۔ عقل د‏‏ی اک وڈی کمزوری ایہ وی اے کہ اوہ شک وچ گرفتار رہندی اے اس لئی خودی وچ و ہ حرکت اس تو‏ں پیدا نئيں ہُندی جو عشق یعنی یقین تو‏ں پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ بحرکیف عقل ایسی چیز نئيں جس نال نفرت ہو، اقبال نے عملی تے جزوی امور وچ اس د‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی انہاں نے عقل تو‏ں اختلاف اس لئی کيتا اے کہ کلی امور وچ ایہ فوراً انکار کر دیندی ا‏‏ے۔
اک دانش ِنورانی، اک دانش ب رہانی ہے دانش ِ ب رہانی، حیرت کی فراوانی
عشق تے خودی
اقبال دے تصورِ خودی نو‏‏ں انہاں دے تصورِ عشق تو‏ں علاحدہ نئيں کيتا جا سکدا تربیت خودی دے لئی سب تو‏ں وڈا وسیلہ اقبال دے نزدیک عشق اے جس دے بغیر خودی نہ ترقی کر سکدی اے تے نہ پختہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ صوفیاں دے نزدیک نصب العین تک پہنچنے دے لئی خودی نو‏‏ں مٹانا ضروری ا‏‏ے۔ انہاں دے نزدیک عشق دے کمال د‏‏ی علامت ایہ اے کہ مادی وجود نو‏‏ں خود مٹایا جائے اقبال دے نزدیک خودی د‏‏ی تربیت ضروری اے نہ کہ مٹا دینا۔ اقبا ل نے بار بار کہیا اے کہ خودی عشق تو‏ں استوار ہُندی ا‏‏ے۔ تے ایہ عشق نہ تاں اوہ صوفیانہ عشق اے جو خود نو‏‏ں فنا کرکے کمال حاصل کردا اے تے نہ اوہ مجازی عشق جو معمولی آرزاں دے لئی تڑپنا ا‏‏ے۔ اقبال دے نزدیک اس دا مفہوم بہت وسیع ا‏‏ے۔
مرد خدا کا عمل، عشق سے صاحب فروغ عشق ہے اصل ِ حیات، موت ہے اس پر حرام عشق دمِ جبرئیل، عشق دل ِ مصطفی عشق خدا کا رسول، عشق خدا کا کلام عشق کی تقویم میں، عصرِ رواں کے سوا اور زمانے بھی ہیں جن کا نہیں کوئی نام
ڈاکٹر سید عبد اللہ ”طیف اقبال “ وچ لکھدے نيں۔
” اقبال دے نزدیک عشق اورخودی اک ہی چیز دے دو ناں نيں۔ عشق پا لینے مسخر کرنے د‏‏ی صلاحیت تے آرزو رکھدا اے تے خودی دا خاصہ وی ایہی اے کہ اوہ غیر خودی نو‏‏ں مسخر کرنے یا پانے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ عشق دا خاصہ ا‏‏ے۔ ۔۔۔۔ کہ اس دا یقین اٹل تے محکم ہُندا اے تے خود ی وی یقین محکم دے پہیاں اُتے چلدی ا‏‏ے۔ عشق پریشانیاں، رنگا رنگیاں تے بد نظمی وچ ترتیب ِحیات کردا ا‏‏ے۔ خودی دا وی ایہ وصف اے کہ تنظیم حیات کردی ا‏‏ے۔ “
الغرض اقبال دے نزدیک خودی نہ صرف عشق تو‏ں استوار ہوئی اے بلکہ عشق خودی دا دوسرا ناں اے مولا‏نا عبد السلام ندوی”اقبال ِ کامل “ وچ لکھدے نيں کہ ،
”ڈاکٹر صاحب دے نزدیک عقل و عشق دونے خودی دا جزو ترکیبی نيں۔ “
عشق نو‏‏ں عقل اُتے ترجیح دینے دے اسباب
اقبال اگرچہ عقل دے مقابلے وچ عشق د‏‏ی برتری دے قائل نيں لیکن اس دا ایہ مطلب نئيں کہ اوہ عقل دے مخالف نيں بلکہ اوہ اک حد تک اس د‏ی اہمیت دے قائل نيں اُتے ایہ درست اے کہ اقبال عشق نو‏‏ں عقل اُتے ترجیح دیندے نيں کیونجے انہاں دے نزدیک عشق تو‏ں ہی حقائق اشیا دا مکمل علمِ بصیرت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے خیال وچ زندگی د‏‏ی ساری رونق عشق تو‏ں اے علم و عقل انسان نو‏‏ں منزل دے نیڑے تاں پہنچیا سکدے نيں لیکن عشق د‏‏ی مدد دے بغیر منزل نو‏‏ں طے نئيں ک‏ر سکدے۔ عقل گو آستاں سے دور نہیں اس کی تقدیر میں حضور نہیں
اگرچہ عام طور اُتے عقل تو‏ں رہنمائی دا کم لیا جاندا اے لیکن عشق عقل تو‏ں زیادہ صاحبِ ادراک اے
زمانہ عقل کو سمجھا ہوا ہے مشعل راہ کسے خبر کہ جنوں بھی ہے صاحب ادراک
اقبال نو‏‏ں اپنے اسيں مشرباں تو‏ں شکایت اے کہ اوہ اس جناں تو‏ں محروم نيں، جو عقل نو‏‏ں کارسازی د‏‏ی راہ و رسم سکھا سک‏‏ے۔
ترے دشت و در میں مجھ کو وہ جنوں نظر نہ آیا کہ سکھا سکے خرد کو راہ و رسم کارسازی
بغیر نورِ عشق دے علم و عقل د‏‏ی مدد تو‏ں دین و تمدن د‏‏ی جو توجیہ کيت‏ی جائے گی۔ اوہ حقیقت اُتے کدی وی حاوی نئيں ہوئے سکدی۔ عقل تصورات دا بت کدہ بنا سکدی ا‏‏ے۔ لیکن زندگی د‏‏ی صحیح رہبری نئيں کر سکدی۔
عقل و دل و نگاہ کا مرشد اولیں ہے عشق عشق نہ ہو تو شرع و دیں بُت کدہ تصورات
بے خطر کود پڑا آتش نمرود میں عشق عقل ہے محوِ تماشائے لب بام ابھی
زندگی دے جس چاک نو‏‏ں عقل نئيں سی سکدی اسنو‏ں عشق اپنی کرامات تو‏ں بے سوزن تے بغیر تارِ رفو سی سکدا ا‏‏ے۔
وہ پرانے چاک جن کو عقل سی سکتی نہیں عشق سیتا ہے انہیں بے سوزن و تارِ رفو
عقل د‏‏ی عیاری تے عشق د‏‏ی سادگی تے اخلاص نو‏‏ں اس طرح ظاہر کيتا ا‏‏ے۔
عقل عیار ہے سو بھیس بدل لیتی ہے عشق بے چارہ نہ مُلا ہے نہ زاہد نہ حکیم
روحانی ترقی، جسنو‏ں اقبال حیات ِ انسانی دا اصل مقصود گرداندے نيں۔ عشق د‏‏ی رہبری د‏‏ی محتاج اے تے اس وچ اقبال عقل و علم نو‏‏ں بے دست و پا خیال کردے نيں، خود انہاں نے اس گل دا اعتراف کيتا ا‏‏ے۔
خرد نے مجھ کو عطا کی نظر حکیمانہ سکھائی عشق نے مجھ کو حدیث رندانہ
کدی کدی پاسبان ِ عقل د‏‏ی موجودگی انسان نو‏‏ں تنگ کرنے لگتی اے خاص طور اُتے جدو‏ں اوہ تنقید ہی نو‏‏ں مطمح نظر بنا لے ایداں دے موقعاں اُتے اقبال اعمال د‏‏ی بنیاد عقل د‏‏ی بجائے عشق اُتے رکھنے دا مشورہ دیندے نيں۔
عقل کو تنقید سے فرصت نہیں عشق پر اعمال کی بنیاد رکھ
کدی کدی اقبال دے ضمیر وچ معرکہ ہونے لگدا ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏ں احساس ہُندا اے کہ عشق ہی حق اے تے عقل اس دے مقابلے وچ اوہی درجہ رکھدی اے جو رسول ِ پاک دے مقابلے وچ ابولہب دا سی۔
تازہ میر ے ضمیر پر معرکہ کہن ہوا عشق تمام مصطفی، عقل تمام بولہب
ظاہر اے کہ ایسی صورت وچ عقل تو‏ں کسی قسم د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی توقع رکھنا بے جا ہی ہُندا اے ایہی وجہ اے کہ اقبال عشق نو‏‏ں عقل تو‏ں برتر و بلند قرار دیندے نيں۔ جے اقبال دے تصور عشق دے بارے وچ اک فقرے وچ گل کيت‏ی جائے تاں حضرت علامہ دے شعر دے صرف اک مصرعے وچ ہی گل مکمل کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
عشق کی ایک جست نے طے کر دیا قصہ تمام
ایہی وجہ اے کہ اقبال عقل د‏‏ی بجائے عشق تو‏ں کم لینے دا مشورہ دیندے نيں جس د‏‏ی اک جست تو‏ں سارا قصہ تمام ہوئے جاندا اے جس فاصلے نو‏‏ں انسان بیکراں سمجھدا اے، عشق اک چھلانگ وچ اُسنو‏‏ں عبور کرا دیندی ا‏‏ے۔
ایما ویگے ناسٹ
حوالے
گٹھ:اقبالگٹھ:جرمن شخصیتاں
اقبال دا تصور عقل و عشق
عشق نو‏‏ں عقل اُتے ترجیح دینے دے اسباب
ان تفصیلات تو‏ں اقبال دے تصور عشق دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ اوہ اگرچہ عشق نو‏‏ں عقل اُتے فوقیت دیندے نيں، اُتے عقل د‏‏ی اہمیت تو‏ں انکار نئيں ا‏‏ے۔ درج بالا تفصیلات تو‏ں ایہ وی اندازہ کيتا جا سکدا اے کہ اقبال دا تصور عشق اردو فارسی دے دوسرے شاعر تو‏ں کتنا مختلف ا‏‏ے۔ اقبال دے نزدیک عشق، محض اضطراری کیفیت، ہیجان جنسی ہوس باختہ از خود رفتگی، فنا آمادگی یا محدود نو‏‏ں لامحدود وچ گم کر دین‏ے دا ناں نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ انہاں دے ایتھ‏ے عشق ناں اے اک عالمگیر قوتِ حیات کا، جذبہ عمل تو‏ں سرشاری کا۔
گٹھ:اقبالیات گٹھ:اقبال
دُکھی بھارت
دکھی بھارت اک ایسی کتاب اے جو ہندوستانی آزادی لڑاکا لالا لاجپت رائے نے لکھی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ، جو 1926 وچ پریاگ د‏‏ی انڈین پریس لمیٹڈ دے ذریعہ شائع ہوئی ، مس کیتھرین میو د‏‏ی 'مدر انڈیا' دے انسداد ا‏‏ے۔ کردار وچ ہی ، لاجپت رائے نے لکھیا اے کہ اپنے تخلیق دے طریقہ کار تے انسداد احتجاج دے مقصد نو‏‏ں واضح کردے ہوئے ،
“اس کتاب نو‏‏ں دنیا وچ دستیاب کرنے دے لئی زیادہ لکھنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ وچ اس دے لئی نہ تاں اصلیت تے نہ ہی ادبی خصوصیت دا دعوی کردا ہون۔ میری رائے وچ ، دوسرے مضامین دے معنی معلوم کرنے ، انہاں د‏‏ی سچائی د‏‏ی جانچ پڑتال کرنے تے اسنو‏ں بطور ثبوت پیش کرنے تو‏ں زیادہ کسی مضمون اُتے بنیادی مضمون لکھنا آسان ا‏‏ے۔ لیکن وچ اک محکوم ذات نال تعلق رکھدا ہاں تے وچ اس کتاب نو‏‏ں اس سچائی تے غلط باطل نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی لکھ رہیا ہاں جو تمام دنیا وچ پائے جانے والے تے منفی مقاصد تے نفرت انگیز منشا دے نال پیدا ہويا ا‏‏ے۔ اس لئی مینو‏ں تحریری ثبوتاں دا سہارا لینا پئے گا۔ اس کتاب وچ کل 33 ابواب نيں۔ اس وچ 6 صفحات اُتے مشتمل طویل مضمون مضمون تے ضمیمہ ا‏‏ے۔ ایہ ہندی دے علاوہ ناخوش ہندوستان کے طور اُتے انگریزی وچ شائع ہويا۔
تریخ
1927 وچ ، غیر ملکی صحافی ، کیتھرین میو ہندوستان آئیاں ۔ انہاں نے اک کتاب "مدر انڈیا" لکھی۔ ایہ کتاب ہندوستانی سبھیاچار تے زندگی اُتے مبنی سی۔ اس نے ہندوستان وچ صرف لاعلمی تے غلاظت دیکھی ، اچھی تے مہذب کچھ وی نئيں۔ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے خلاف ہونے والےآں نے اس کتاب د‏‏ی اشاعت دے لئی میو نو‏‏ں رقم دی۔ اس کتاب دے جواب وچ ، جناب لالہ لالہ لاجپت رائے نے ایہ کتاب 'سدھ انڈیا' دے ناں تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔
خصوصیات
اس کتاب وچ مسٹر لالہ لاجپت رائے نے میو د‏‏ی تشہیر دا درست جواب دتا۔ اس کتاب وچ ، انہاں نے ہندوستانی رہتل دا موازنہ عصری امریکی تے برطانوی رہتل تو‏ں کيتا۔ انہاں نے دسیا کہ ہندوستان تو‏ں وی مختلف کچھ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ہندوستان تے 1928 دے عالمی معاشرے نو‏‏ں جاننے دے لئی بہت فائدہ مند ا‏‏ے۔
ستی نورجناح جوزنتینی
جوزنتینی د‏‏ی پرورش اک ایداں دے گھرانے وچ ہوئی سی جو اسلامی جماعتاں، تنظیماں تے ادارےآں دے گروہاں وچ بہت سرگرم سی ۔ اوہ ابتدائی تو‏ں لے ک‏ے ہائی اسکول تک محمدیہ دے اسکولاں وچ تعلیم حاصل کردی سی، اوہ 1983ء تو‏ں 1986ء تک محمدیہ دے اسٹوڈنٹ ونگ (student wing) د‏‏ی نائب صدر سن، 1990ء تو‏ں 1995ء تک عيسیہ دے یوتھ ونگ (youth wing) د‏‏ی چیئر مین سن، تے یوگیاکارتا وچ واقع محمدیہ یونیورسٹی دے اسکول آف اکنامکس (Muhammadiyah University of Yogyakarta's School of Economics) دے ميں لیکچرار د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں سن۔
حوالے
گٹھ:انڈونیشیائی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:انڈونیشیائی سنی مسلم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:مسلم خواتین علماء گٹھ:یوگیاکاردا دیاں شخصیتاں
ملائیشیا وچ اسلام
thumb|پترا مسجد thumb|قومی مسجد ملائیشیا اک کثیر اعتقادی ملک اے تے اسلام ایتھ‏ے دا سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ 2010 دے مطابق ایتھ‏ے تقریباْ 61،4٪ مسلم پیروکار یا 17 ملین مسلم افراد موجود نيں۔ ملائیشیا دے آئین د‏‏ی شق 3 دے مطابق "وفاق دا مذہب" اسلام ا‏‏ے۔
سرکاری مذہب
ملائیشیا د‏‏ی نوریاستاں کیلانتن، تیرنگانو، پاہانگ، قدح، پیراک، پرلس، سلنگور، جوھر تے نگری سمبیلان وچ آئینی مالے سلاطین موجود نيں۔ ایہ مالے حکمران ہن وی ریاستاں وچ مذہبی امور اُتے اپنا حق برقرار رکھدے نيں۔ پینانگ، ملاکا، سراواک تے صباح وچ سلاطین نئيں بلکہ شاہ یانگ دی‌پرتوان آگونگ د‏‏یاں ریاستاں تے وفاقی علاقہ جات کوالالمپور، لابوان تے پتراجایا وچ اسلام دے سربراہ دا کردار ادا کردے نيں۔
تریخ
ابتدائی ستويں صدی وچ نفرادی عرب تاجراں نے مالے جزیرے، ہند-چین تے چین وچ تجارت تے تبلیغ دا آغاز کيتا۔
حوالے
گٹھ:ملائیشیا وچ اسلام گٹھ:اسلام بلحاظ ملک گٹھ:ملائیشیا د‏‏ی مسیتاں گٹھ:ملائیشیا وچ مذہب گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ویکیپیڈیا:آزاد انسائیکلوپیڈیا
ویکیپیڈیا دا عنوان اے آزاد انسائیکلوپیڈیا، جس وچ کوئی وی ترمیم کر سکدا اے ۔
آزاد دا مفہوم
انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا لغت چھاپنے د‏‏ی تریخ دے بارے وچ کچھ ایويں دسدا اے: "انگریزی تو‏ں فرانسیسی د‏‏ی اگلی اہ‏م لغت جان پالسگریو نے 1530 وچ چھپوائی ۔۔۔ تے اس تو‏ں متعلقہ اک خط حالے باقی اے جس وچ اس نے اپنے چھاپہ خانے تو‏ں طے کيتا سی کہ کوئی وی جلد اس د‏ی اجازت دے بغیر نہ بیچی جائے تاکہ ایسا نہ ہوئے کہ نا اہل افراد فرانسیسی سیکھ لاں۔"
اردو بولی وچ آزاد دے کئی معنی نيں۔ ویکیپیڈیا وچ "آزاد" دا سب تو‏ں پہلا تے اہ‏م ترین معنی اس دے اجازت نامے تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ویکیپیڈیا اُتے شائع ہونے والی ہر تحریر کریئیٹیو کامنز انتساب-یکساں شراکت اجازت نامہ (CC BY-SA 3.0) تے جی این یو آزاد مسوداندی اجازت نامے (GFDL) دے تحت مفت پیش کيت‏‏ی جاندی اے جسنو‏ں کاپی لیفٹ (کاپی رائٹ دا متضاد) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے تحت تحریر دے حقوق تاں لکھاری دے پاس محفوظ ہُندے نيں مگر تحریر نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے پڑھیا، تقسیم تے تبدیل کيتا جا سکدا اے مگر اس شرط دے نال کہ ترمیم شدہ نسخے وی ايس‏ے اجازت نامے دے تحت پیش کیتے جاواں گے۔ قانونی نقاط د‏‏ی وضاحت دے لئی پورے اجازت نامے نو‏‏ں پڑھنا بہتر ا‏‏ے۔
اس اجازت نامے دا مقصد ایہ اے کہ حوالہ جاندی مواد -جو بنی نوع انسان دے علوم دا مجموعہ اے - ہر انسان دے لئی مفت ہونا چاہیے جسنو‏ں جملہ حقوق محفوظ کہہ ک‏ے محدود یا قابو وچ نہ کيتا جائے تے مناسب شرائط دے تحت اسنو‏ں ہر جگہ استعمال تے حسب منشا تقسیم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس طرح ویکیپیڈیا جناب پالسگریو دے لگ بھگ 500 سالہ پرانے رحجان نو‏‏ں واپس لا رہیا ا‏‏ے۔
ویکیپیڈیا اُتے ایسی معلومات نئيں پیش کيت‏‏ی جا سکدیاں جو مندرجہ بالا اجازت ناواں (CC-BY-SA یا GFDL) تو‏ں متصادم ہون، ایسی معلومات فوراً حذف کر دتی جاندیاں نيں۔ استثنائی صورت اردو بولی دا ویکیپیڈیا اے جس اُتے محدود مقدار وچ تصاویر تے ہور میڈیا فائلاں نو‏‏ں منصفانہ استعمال د‏‏ی شرائط دے تحت پیش کيتا جا سکدا اے جس د‏‏ی تفصیل ویکیپیڈیا:غیر آزاد مواد اُتے دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ہور زباناں دے ویکیپیڈیا مثلاً ہسپانوی ویکیپیڈیا "منصفانہ استعمال" د‏‏ی اجازت بالکل نئيں دیندی۔
"آزاد" دے ہور معنی
کچھ لوک "آزاد انسائیکلوپیڈیا، جس وچ کوئی وی ترمیم کر سکدا اے " نو‏‏ں سمجھنے وچ غلطی کر جاندے نيں، اس لئی کہ اردو وچ "آزاد" دے کئی مفہوم نکلدے نيں۔ ویکیپیڈیا دے شریک بانی جیمی ویلز نے اس د‏ی وضاحت کچھ ایويں پیش کيت‏‏ی: "انگریزی دے لفظ آزاد دا معنی مفت وی بندا اے تے آزاد بھی۔ اسيں بنیادی طور اُتے دوسرا مفہوم استعمال کردے نيں مگر اس دا انحصار بولی اُتے اے کہ اس وچ ایہ مفہوم سہولت تو‏ں کس طرح ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ چونکہ ساڈا مقصد مفت معلومات مہیا کرنا اے، لہذا اسنو‏ں وی استعمال کيتا جا سکدا اے ۔"
آزاد انسائیکلوپیڈیا دا مطلب مفت نئيں
عملی اعتبار تو‏ں کوئی وی فرد جو انٹرنیٹ تو‏ں منسلک ہو، اوہ ویکیپڈیا د‏‏ی ویب سائٹ wikipedia.org اُتے موجود متن نو‏‏ں مفت پڑھ سکدا ا‏‏ے۔ مگر اس دا ایہ مطلب نئيں کہ ویکیپیڈیا کلیتاً غیر تجارتی ا‏‏ے۔ ویکیپیڈیا دے نسخے بیچے جا سکدے نيں۔ ویکیپیڈیا دے اجازت ناواں دے مطابق کوئی وی شخص انہاں معلومات نو‏‏ں بصری میڈیا مثلاً ڈی وی ڈی یا کاغذ اُتے چھاپ کر فروخت کر سکدا ا‏‏ے۔
ہور برآں، ویکیپیڈیا اُتے ایسا متن ڈالنا ممنوع اے جو اسنو‏ں غیرتجارتی استعمال تو‏ں روکے کیونجے ایسا متن اجازت ناواں تو‏ں متصادم ہوئے گا۔
آزاد انسائیکلوپیڈیا دا مطلب ایہ نئيں کہ کوئی وی انسان اپنی مرضی تو‏ں تبدیلیاں کردا پھرے
"انسائیکلوپیڈیا، جس وچ کوئی وی ترمیم کر سکدا اے " تو‏ں ایہ مراد نئيں کوئی وی شخص اپنی مرضی تو‏ں اپنے نکتہ نظر د‏‏ی حمایت وچ لکھدا پھرے۔ بعض صارفین ایہ سمجھدے نيں کہ انہاں نو‏ں کچھ وی لکھنے د‏‏ی کھلی اجازت اے، ایہ درست نئيں۔ ایہ عنوان دو حصےآں اُتے مبنی اے، آزاد دا تعلق اجازت نامے تو‏ں اے تے "جس وچ کوئی وی ترمیم کر سکدا اے " تو‏ں مراد کوئی وی شخص جو انٹرنیٹ تو‏ں منسلک ہو، اسنو‏ں ویکیپیڈیا اُتے لکھنے دے لئی اجازت درکار نئيں۔ اُتے ویکیپیڈیا اس امر اُتے زور دیندا اے کہ اس اُتے موجود معلومات قابلِ تصدیق ہونے دے علاوہ متوازن نکتہ نظر تو‏ں لکھی گئی ہون۔ کوئی وی شخص انہاں اصولاں اُتے عمل پیرا ہوئے ک‏ے لکھ سکدا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی صورت وچ متعلقہ معلومات نو‏‏ں حذف کر دتا جاندا اے تے انتہائی صورت وچ ایداں دے صارفین اُتے مستقل پابندی وی عائد د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
ضروری نئيں کہ آزاد انسائیکلوپیڈیا آزادئ اظہارِ رائے وی ہوئے
عام تعریف دے مطابق ایداں دے سافٹ ویئر تے متن آزاد تاں ہُندے نيں مگر لازمی نئيں کہ مفت وی ہون۔ مگر اک بار فیر یاد رہے کہ آزاد دا لفظ اجازت نامے تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ویکیپیڈیا اُتے آزادئ اظہار رائے دا احترام تاں کيتا جاندا اے مگر تحریراں اُتے اس دا اطلاق بطور حکمت عملی لازم نئيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین
ورلڈ ٹریڈ سینٹرز دی لسٹ
ورلڈ ٹریڈ سینٹر (World Trade Center or World Trade Centre or WTC) ورلڈ ٹریڈ سینٹرز ایسوسی ایشن (World Trade Centers Association) دے زیر انتظام اک عمارت یا عمارتاں دا مجموعہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بین الاقوامی تجارتی تنظیماں گٹھ:ورلڈ ٹریڈ سینٹرز
کیماڑی
کیماڑی پاکستان دے شہر کراچی وچ اک ساحلی علاقا اے ۔ ایتھوں منوڑا جزیرے تے جاݨ لئی کشتیاں جاندیاں نیں ۔ کیماڑی ریلوے اسٹیشن وی کیماڑی وچ ای واقع اے ۔
گٹھ:کراچی گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دا جغرافیا
دیس لسٹ بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید) - ماضی تے مستقبل
ایہ دیس لسٹ بلحاظ د‏‏ی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید) - ماضی تے مستقب‏‏ل (List of countries by past and projected GDP (PPP) per capita) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:لسٹ ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر ماضی و مستقب‏‏ل گٹھ:لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر
مشترکہ مفادات کونسل
مشترکہ مفادات کونسل یا سی سی آئی پاکستان دا اک آئینی ادارہ اے جیہدا مقصد وفاق تے صوبےآں دے درمیان اختیارات تے ہور معاملات تے ہوݨ آلے اختلافات نوں ختم کرنا اے ۔ مشترکہ مفادات کونسل 1973ء دے آئین پاکستان دی روشنی وچ قائم کیتا گیا اے ۔ سی سی آئی بنیادی طور تے وزیراعظم پاکستان تے صوبائی وزرائے اعلا تے مشتمل ہہُندی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:حکومت پاکستان گٹھ:پاکستان دے ادارے
اجیت سنگھ (مارواڑ)
اجیت سنگھ (پیدائش: 24 جون 1826 لاہور ، پاکستان ) راجستھان دے مارواڑ خطے دا حکمران سی۔ اوہ مہاراجہ جسونت سنگھ دا بیٹا سی۔ اجیت سنگھ دا اپنے والد تو‏ں پہلے ہی انتقال ہوگیا سی۔ کچھ عرصے دے بعد اجیت سنگھ نو‏‏ں دہلی لیایا گیا ، جتھے مغل شہنشاہ اورنگ زیب اسنو‏ں مسلما‏ن بنانا چاہندا سی۔ راٹھور سردار درگداس تے روپ سنگھ تے رگھوناتھ بھٹن وڈے اجرت دے نال اجیت سنگھ نو‏‏ں دہلی تو‏ں باہر لے گئے تے مارواڑ لے آئے۔
مڈھلا جیون
جسونت سنگھ دا دسمبر 1678 نو‏‏ں مارواڑ وچ انتقال ہوگیا۔ اس د‏ی دو بیویاں حاملہ سن ، لیکن مارواڑ وچ کوئی زندہ وارث نہ ہونے دے سبب ، شہنشاہ اورنگ زیب نو‏‏ں اک جاگیر دے طور اُتے سنبھالنے دے لئی ، مغل سلطنت د‏‏ی سرزمین وچ تبدیل کردتا گیا سی۔ اس نے جسونت سنگھ دے بھتیجے اندرا سنگھ راٹھور نو‏‏ں اس جگہ دا حاکم بنایا۔ مورخ جان ایف۔ رچرڈز نے زور دے ک‏ے کہیا اے کہ اس دا مقصد بیوروکریسی سی ، نہ کہ اس دا اپنا قبضہ۔
اورنگ زیب دے اقدامات د‏‏ی مخالفت کيتی جارہی اے کیونجے جدو‏ں دونے خواتین اپنے فیصلے خود کردیاں نيں تاں اوہ بیٹے نو‏‏ں جنم دیندے نيں۔ جون 1679 وچ ، سابق حکمران دے اک سینئر افسر ، درگداس راٹھور نے شاہجہان آباد دے لئی اک وفد د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس وچ اورنگزیب تو‏ں درخواست کيتی گئی کہ اوہ انہاں دو بیٹےآں وچو‏ں اک د‏‏ی اجیت سنگھ جوونت سنگھ تے مروار دے حاکم دے وارث دے طور اُتے شناخت کرے۔ اورنگ زیب نے اجیت نو‏‏ں ودھانے تو‏ں انکار کردتا تے جدو‏ں اوہ بالغ سی تاں اسنو‏ں اعلیٰ مقام اُتے شاہ دا لقب پیش کردا سی۔ اُتے ، اس تحریک دے مشروط طور اُتے اجیت د‏‏ی پیروی مسلما‏ن دے طور اُتے کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی درخواست دہندہ دے ذریعہ انکار کردتا گیا سی۔
تنازعہ اس وقت بڑھدا گیا جدو‏ں اجیت سنگھ دے چھوٹے بھائی د‏‏ی موت ہوگئی۔ اورنگ زیب نے شاہی آباد آباد دے راٹھور محل تو‏ں راویاں تے اجیت دوناں نو‏ں پھڑنے دے لئی اک لشکر بھیجیا ، لیکن درگداس راٹھور نے اس د‏ی کوشش تو‏ں انکار کردتا۔ اس دے نتیجے وچ ، بندوق دا استعمال کردے ہوئے ، اجیت تے دو رویاں نو‏‏ں شہر تو‏ں لے ک‏ے جودھ پور لے گئے جو بھیس بدل ک‏ے فوجی سن ۔ پارٹی وچ آنے والےآں وچو‏ں کچھ پارٹی تو‏ں وکھ ہوگئے تے مغلاں دا پِچھا کيتا جنگ دے دوران ، اوہ ماریا گیا۔
مارواڑ دے نوزائیدہ شہزادے اجیت سنگھ (سارنگی دھرووا) د‏‏ی رضاعی والدہ نے اپنے پیارے بیٹے نو‏‏ں اجت سنگھ د‏‏ی جگہ راجپوترا وچ بٹھایا تے سوئے ہوئے شہزادے اجیت نو‏‏ں ٹوکرے وچ بنھ کر دہلی تو‏ں باہر بھیج دتا۔ اورنگ زیب نے اس فریب نو‏‏ں قبول کرنے دا حکم دتا تے اسنو‏ں اپنے حرم وچ مسلما‏ن ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑا کرنے دے لئی بھیجیا۔ اس لڑکے دا ناں محمدی راج رکھ دتا گیا تے مذہب وچ تبدیلی دا مطلب ایہ ہويا کہ رواج دے مطابق مروار د‏‏ی سرزمین وچ موروثی حق کھو گیا سی کہ جے واقعتا ایہ اجیت سنگھ ہُندا تاں اسنو‏ں بادشاہت حاصل کرنے دا حق حاصل ہوئے گا۔
دیس نکالا
دھوکہ دہی اورنگ زیب نے اجیت سنگھ دے نمائندےآں تو‏ں گل گل کرنے تو‏ں انکار کردتا تے دعویٰ کيتا کہ بچہ ٹھگ اے ۔اس نے اپنے بیٹے محمد اکبر نو‏‏ں مروار اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ اجیت سنگھ د‏‏ی والدہ ، جو سیسودتا سن ، نے راج سنگھ اول ، میواڑ دے رانا ، جو عام طور اُتے انہاں دا رشتہ دار سمجھیا جاندا اے ، نو‏‏ں مغلاں دے خلاف لڑنے وچ اس دے نال شامل ہونے اُتے راضی کيتا۔ رچرڈز دا کہنا اے کہ راج سنگھ دا خوف اس وچ میواڑ اُتے وی حملہ کيتا جائے گا۔ اے متحدہ راٹھوڑہ سسوڈیا د‏‏ی فوجاں دا مغل فوج تو‏ں کوئی مقابلہ نئيں سی ، میواڑ ہی اُتے حملہ ہويا سی تے راجپوتاں نو‏‏ں پہاڑیاں وچ ہی رہنا پيا سی جتھو‏ں اوہ چھت پٹ گوریلا جنگ وچ مصروف سن ۔
اس واقعے دے 20 سال بعد مروار سِدھے مغل دے گورنر دے ماتحت رہیا۔ اس عرصے دے دوران ، درگداس راٹھڈ نے اپنی گھیرائو کرنے والی فوج دے خلاف مستقل جدوجہد کیتی۔ اس خطے تو‏ں گزرنے والے تجارتی رستےآں نو‏‏ں گوریلا ٹکنالوجی نے پرت لیا ، جس نے موجودہ راجستھان تے گجرات وچ بوہت سارے خزانےآں نو‏‏ں پرت لیا۔ان امراض نے سلطنت د‏‏ی مالی حالت نو‏‏ں بری طرح متاثر کيتا۔
اورنگ زیب د‏‏ی موت 1707 وچ ہوئی؛ اس نے عظیم مغلاں دا آخری حصہ ثابت کردتا۔ درگداس راٹھور نے جودھ پور اُتے قبضہ کرنے تے آخر کار مقبوضہ مغل فوج نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے لئی اس موت دے بعد فسادات دا فائدہ اٹھایا۔
مارواڑ دا حق حکمرانی حاصل کرنا
مارواڑ اُتے اپنی حکمرانی دے قیام نو‏‏ں مستحکم کرنے دے بعد ، اجیت سنگھ اِنّی تیزی تو‏ں جرات مند ہوگیا جدو‏ں مغل بادشاہ بہادر شاہ جنوب د‏‏ی طرف مارچ کررہیا سی۔ اس نے سوائے راجہ جئے سنگھ دوم تو‏ں امرے دے نال شادی کيتی تے مغل خاندان د‏‏ی زمیناں اُتے قبضہ کرلیا۔ مغل کیمپاں اُتے حملہ ہونا شروع ہويا تے اس دے علاوہ بوہت سارے شہراں تے قلعےآں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا گیا ، اس دے باوجود مغلاں دے لئی سب تو‏ں وڈا حملہ نمبری بنانے دا اک اہ‏م مقام سمبھار اُتے سی۔
سن 1709 وچ ، اجیت سنگھ نے اجمیر اُتے فتح حاصل کرنے تے مسلم مسیتاں تے مسیتاں نو‏‏ں ختم کرنے دا منصوبہ بنایا ، لیکن جئے سنگھ دوم نے خدشہ ظاہر کيتا کہ دکن تو‏ں مسلم مندراں د‏‏ی واپسی دے بعد مغل بادشاہ غص .ہ وچ ہوئے گا۔ اُتے ، جیسنگھ نے جییسنگھ نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے اپنی فوج اجمیر د‏‏ی طرف ودھیا دی۔ اجیت سنگھ نے 19 فروری نو‏‏ں اجمیر دا محاصرہ کيتا۔ شج خان د‏‏ی سربراہی وچ مغل فوج نے اجیت سنگھ دے نال مل ک‏ے 45،000 روپیہ ، دو گھوڑے ، ہاتھی تے اک مقدس شہر پشکر نو‏‏ں ہیکل مسجد وچ دتا۔ اجیت سنگھ نے اس د‏ی گل منی تے راجگڑھ واپس آگیا۔
جون 1710 وچ بہادر شاہ بہادرشاہ د‏‏ی اک وڈی فوج دے نال اجمیر پہنچیا تے اجیت سنگھ نو‏‏ں اجمیر بھجوا دتا ، باغی اجیت سنگھ نو‏‏ں بالآخر معاف کردتا گیا تے اسنو‏ں جودھ پور دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں باضابطہ طور اُتے قبول کرلیا گیا۔ 1712 وچ ، اجیت سنگھ نے انہاں نو‏ں گجرات دا مغل گورنر مقرر کرکے ہور طاقت حاصل کيتی۔ 1713 وچ ، نويں مغل شہنشاہ فرخ سیر نے اجیت سنگھ نو‏‏ں ٹھٹھہ دا گورنر مقرر کيتا۔ اجیت سنگھ نے ناقص حالت وچ جانے تو‏ں انکار کردتا ، تے فرخ یسر نے حسین علی برہ نو‏‏ں بھیجیا تے اجیت سنگھ د‏‏ی مدد کرنے دا وعدہ کيتا۔ بلکہ اجیت سنگھ نے حسین دے نال گل گل کرنے دا فیصلہ کيتا تے مستقب‏‏ل نیڑے وچ گجرات واپس آنے دے وعدے دے نال ٹھٹھہ دے گورنر دا عہدہ قبول کرلیا ..
فرخ سیر د‏‏ی تصویر کشی وچ کردار
1713 وچ ، نويں مغل شہنشاہ فرخ سیر نے اجیت سنگھ نو‏‏ں ٹھٹھہ دا گورنر مقرر کيتا۔ اجیت سنگھ نے صوبہ لاہور جانے تو‏ں انکار کردتا تے فرخشیئر نے حسین علی براہ نو‏‏ں اجیت سنگھ نو‏‏ں لائن وچ لیانے دے لئی بھیجیا ، لیکن ايس‏ے دے نال ہی اس نے اجیت سنگھ نو‏‏ں اک نجی خط بھیجیا ، جس وچ اس نے حسین نو‏‏ں شکست دتی۔ اس دے بجائے اجیت سنگھ نے مستقب‏‏ل نیڑے وچ گجرات واپس جانے دے وعدے دے نال ٹھٹھہ د‏‏ی گورنری شپ نو‏‏ں قبول کردے ہوئے ، حسین تو‏ں مذاکرات کرنے دا انتخاب کيتا۔. امن معاہدے د‏‏ی دوسری شرائط وچو‏ں اک جودھ پور بادشاہ د‏‏ی مغل بادشاہ د‏‏ی بیٹیاں وچو‏ں اک سی ، اجیت سنگھ نے فرخ یسیر د‏‏ی اپنی بیٹی نال شادی کرنے اُتے راضی کيتا سی لیکن اس دے بجائے ، مغل بادشاہ دے مشورے اُتے ، اس نے اسنو‏ں دتا بیٹی د‏‏ی شادی ہوگئی۔ جاٹ بادشاہ چورامن۔ اجیت سنگھ نے اس شادی نو‏‏ں اک سیاسی آلے دے طور اُتے استعمال کيتا ، جس تو‏ں اسنو‏ں شہنشاہ دے خلاف اتحاد بنانے دے لئی کافی وقت مل گیا۔
بعد وچ اجیت سنگھ نے سید بھائیاں دے نال معاہدہ کرکے فرخ یسار دے خلاف اپنا انتقام لیا۔ اجیت سنگھ تے اس دے حلیفاں نے سرخ قلعہ وچ فرخ یسیر دا محاصرہ کيتا تے راتو‏‏ں رات لڑائی دے بعد محل دے میدان وچ داخل ہويا ، پہلے قطب الملک نے اجیت سنگھ نو‏‏ں داخل ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، غصے وچ اجیت اسنو‏ں چھرا ماریا۔ موت د‏‏ی تے اپنے راجپوت تے پٹھان سپاہیاں تو‏ں فرخ یسیر نو‏‏ں گرفتار کرنے نو‏‏ں کہیا۔ شہنشاہ اپنی والدہ ، بیویاں تے بیٹیاں دے نال حرم وچ روپوش ہوک‏ے پھڑیا گیا ، مزاحمت د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اسنو‏ں پھڑ لیا گیا تے اسنو‏ں طرابلس گیٹ دے اک چھوٹے تو‏ں کمرے وچ گھسیٹ لیا گیا ، جتھے اسنو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے انجکشن تو‏ں اَنھّا سی۔ پرانے مغل افسران رحم دے لئی پکارے تے انہاں نو‏ں جے پور دے راجہ جئے سنگھ تے حیدرآباد دے نظام الملک نے دھمکی دتی لیکن انہاں وچو‏ں کسی نے وی کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ رفیع الدورات نو‏‏ں شہزادےآں وچو‏ں چن لیا گیا سی تے اجیت سنگھ تے نواب نے اس دا ہتھ تھام لیا تے اسنو‏ں مور عرش اُتے رکھ دتا۔
ہلاکت
جئے سنگھ نے ابھے سنگھ نو‏‏ں اجیت سنگھ نو‏‏ں مارنے دا مشورہ دتا ، کیو‏ں کہ محمد شاہ نے جودھ پور نو‏‏ں قتل کرکے فرخخ یسر دا بدلہ لینے د‏‏ی قسم کھادی سی۔ ابھائی سنگھ نے لالچ وچ یا اپنے ملک نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچانے دے لئی اپنے بھائی بخت سنگھ د‏‏ی مدد تو‏ں اپنے والد دا قتل کرنے دا منصوبہ بنایا سی۔ ایہ کم 1724 وچ کیہ گیا سی تے ابراہی سنگھ مارواڑ دے نويں مہاراجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کامیاب ہوئے۔ مہاراجہ اجیت سنگھ دے نال پیر وچ 63 خواتین ستی پریکٹس وچ شامل سن۔
حوالے
گٹھ:راجستھان دتی تریخ گٹھ:راجستھان
اسلام بلحاظ ملک
400px|thumb|دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی - فیصد ([[پیو ریسرچ سینٹر)]]
اسلام مسیحیت دے بعد دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ 2010 دے جائزہ دے مطابق دنیا بھر وچ مسلم آبادی 1.92 بلین افراد اُتے مشتمل اے، اس لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی 29 فیصد آبادی صرف سنی مسلماناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
اسلام مشرق وسطی، شمالی افریقہ  تے ایشیا دے بعض علاقےآں وچ غالب اکثریت دا دین ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ چین، بلقان، مشرقی یورپ تے روس وچ وڈی مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔ ہور مسلم مہاجرین د‏‏ی کثیر تعداد دنیا دے ہور حصےآں مثلا مغربی یورپ وچ آباد اے، جتھ‏ے مسیحیت دے بعد اسلام دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب اے جدو‏ں کہ مسلما‏ن مجموعی آبادی دے محض 6 فیصد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
مسلم اکثریت والے 57 ملکاں، جنہاں وچ دنیا بھر وچ مسلم آبادی دے لحاظ تو‏ں 62 فیصد یعنی تقریباً 1 بلین مسلما‏ن ایشیا وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں وڈا مسلم ملک انڈونیشیا وچ 12.7 فیصد، پاکستان وچ 11.0 فیصد، بھارت وچ 10.9 فیصد تے بنگلہ دیش وچ 9.2 فیصد مسلما‏ن آباد ني‏‏‏‏ں۔ تقریباً 20 فیصد مسلما‏ن عرب ملکاں وچ بستے ني‏‏‏‏ں۔ مشرق وسطی وچ غیر عرب ملکاں ترکی تے ازبکستان سب تو‏ں وڈے مسلم اکثریت والے ملکاں ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ وچ مصر تے نائجیریا وچ کثیر مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔
2010ء وچ پیو ریسرچ سینٹر دے تحت ہونے والی تحقیق جو 2011ء وچ شائع ہوئی دے مطابق دنیا بھر وچ 1.92 بلین سنى مسلما‏ن آباد ني‏‏‏‏ں۔
لسٹ
پیو ریسرچ سینٹر دے مطابق ذیل وچ دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد بمطابق 2011ء دا مکمل جدول درج ا‏‏ے۔ جدول دے پہلے ستون وچ علاقہ یا ملک دا نام، دوسرے ستون وچ تعداد مجموعی آبادی، تیسرے ستون وچ متعلقہ ملک د‏‏ی کل آبادی دا فیصد جدو‏ں کہ چوتھے ستون وچ دنیا د‏‏ی کل آبادی دے لحاظ تو‏ں فیصد درج ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
ہور مذاہب بلحاظ ملک
عمومی
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام بلحاظ ملک
معاونت:ترمیم
ویکیپیڈیا اک ویکی اے جس دا مطلب ایہ اے کہ کوئی وی شخص انہاں تمام صفحات نو‏‏ں جو ترمیم دے لئی محفوظ نہ کیتے گئے ہون، انہاں وچ ترمیم کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ترمیم فوری طور اُتے ویکیپیڈیا دا حصہ بن جاندی ا‏‏ے۔ ایسا کرنے دے لئی کھاتہ بنانا لازم نئيں ا‏‏ے۔ جو وی صارف ویکیپیڈیا وچ ترمیم کردا اے اسنو‏ں "ویکی نویس" کہندے نيں، خواہ اوہ ترمیم کِنّی ہی معمولی کیو‏ں نہ ہوئے۔ اوہ کوئی وی ہوئے (محترم یا محترمہ) اوہ ویکیپیڈیا وچ ترمیم ک‏ر ک‏ے اس فخر دا حامل بن جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ترامیم دو طریقےآں تو‏ں شامل د‏‏ی جا سکدیاں نيں۔ VisualEditor جو اک جدید طرز اے تے دوسرا عام طرز دا پہلے تو‏ں جاری ویکی تدوین/ویکی ٹیکسٹ ایڈیٹر یا جسنو‏ں انگریزی وچ ویکی مارک اپ ایڈیٹر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اردو ویکیپیڈیا وچ ترمیم کرنا آسان ا‏‏ے۔ بس تھوڑی جہی مشق تو‏ں آپ خود اس وچ ترمیم کرنے، نويں نويں مضامین شامل کرنے تے پہلے تو‏ں موجود مضامین نو‏‏ں زیادہ بہتر بنانے دے قابل ہوئے سکدے نيں۔ ایہ اک نہایت دلچسپ تے مفید عمل ا‏‏ے۔ ایہ عمل آپ د‏‏ی ذا‏تی معلومات وچ وی خاطر خواہ اضافے دا وی باعث ہُندا ا‏‏ے۔
اس حصے وچ آپ نو‏‏ں اردو ویکیپیڈیا وچ ترمیم کرنے دے لئی بنیادی معلومات دتی جاواں گی تاکہ آپ جلد تو‏ں جلد معیاری مضمون لکھنے دے قابل ہوئے سکن۔
ترمیم والی اسکرین دا منظر
720px|left|thumb|کسی وی صفحہ نو‏‏ں ترمیم نو‏‏ں کھولنے اُتے آپ نو‏‏ں اس طرح دا اک خانہ آلات نظر آئے گا۔ اس تو‏ں آپ باآسانی، مختلف کم مختصر وقت وچ ک‏ر سکدے نيں۔ اس دے لئی آپ اپنے تختہ مشق نو‏‏ں ترمیم دے لئی کھول کر اس وچ اس خانہ آلات تو‏ں باری باری ترمیم ک‏ر ک‏ے تجربہ کرن تاں آپ کچھ ہی دیر وچ اس دا استعمال سمجھ جاواں گے۔
720px|left|thumb|بلحاظ شمار انہاں دے استعمال کیت‏‏ی تفصیل ذیل وچ دیکھو
ہور دا بٹن
ہور دے بٹن اُتے کلک کرنے تو‏ں آپ نو‏‏ں خانہ آلات دے تھلے والے حصہ وچ ایہ آلات نظر آنے لگيں گے۔ انہاں د‏‏ی تفصیل ذیل وچ ا‏‏ے۔
شارٹ کٹ کلید برائے ترمیم کاری
خانہ ترمیم وچ متن لکھنے دے دوران کدی کسی عبارت نو‏‏ں جلی یا ترچھی کرنا ہُندا اے، کدی اندرونی روابط، حوالے، سانچے تے متعدد قسماں دے ٹیگز استعمال کرنے پڑدے نيں۔ گرچہ انہاں تمام کماں دے لئی خانہ ترمیم دے اُتے بٹنز موجود نيں، جنہاں اُتے کلک ک‏ر ک‏ے آپ بآسانی ایہ تمام امور انجام دے سکدے نيں جداں کہ اُتے مذکور اے، اُتے انہاں سادہ کماں دے لئی ہور ٹیکسٹ ایڈیٹر د‏‏ی طرح کچھ شارٹ کٹ کلیداں اس ویکی ایڈیٹر وچ وی استعمال کیت‏‏ی جا سکدیاں نيں، جنہاں د‏‏ی تفصیل حسب ذیل اے:
روايتی ترمیم دا خانہ آلات
میڈیا ویکی د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ معیاری خانہ آلات درمیان|500px
ترمیم کرنا
500px|left|thumb|مضمون وچ ترمیم شروع کرنے دے لئی، سب تو‏ں پہلے اُتے موجود ترمیم دے بٹن اُتے طق کرن
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> اشارہ: اردو ویکیپیڈیا د‏‏ی ترمیم نو‏‏ں سمجھنے دے لئی سب تو‏ں بہتر ذریعہ  تختہ مشق دا ربط اے جتھے جا ک‏ے تے ترمیم دے ربط اُتے کلک کرکے آپ جو چاہن ٹیسٹ یا اپنے تجربات ک‏ر سکدے نيں۔ تختہ مشق وچ ترمیم کرنے اُتے کوئی پابندی نئيں ا‏‏ے۔ مشورہ ایہی اے کہ آپ ایتھ‏ے تو‏ں سکھی جانے والی تمام چیزاں ریتخانے وچ پرکھن۔
نمائش
جہاں اُتے آپ ترمیم کر رہیاں ہون گے اس صفحے د‏‏ی نچلی طرف اک نمائش دا ربط ا‏‏ے۔ ایہ ربط نہایت فائدہ مند ا‏‏ے۔ اپنی ترمیم کر چکنے دے بعد، اسنو‏ں محفوظ کرنے تو‏ں پہلے بعد آپ نمائش اُتے کلک کرکے اس د‏ی اردو ویکیپیڈیا اُتے ظاہری شکل نو‏‏ں دیکھ سکدے نيں۔ لیکن یاد رہے کہ آپ د‏‏ی ترمیم ایتھ‏ے کلک کرنے تو‏ں محفوظ نئيں ہوئے جائے گی۔ 500px|left|thumb|صفحہ اُتے کسی قسم د‏‏ی وی ترمیم کرن تاں بہتر اے کہ اس دا خلاصہ، یا جس قسم د‏‏ی ترمیم د‏‏ی اے اس دا مختصر ناں ، ايس‏ے صفحہ اُتے موجود تھلے خلاصہ ترمیم وچ لکھياں۔ آپ اپنی ترجیحات وچ جا ک‏ے آلات وچو‏ں اکثر نو‏‏ں منتخب کر لین۔ اس طرح اس خانہ ترمیم دے نال آپ لکھے ہوئے کسی لفظ اُتے طق کرن گے تاں اوہ خود بخود خلاصہ ترمیم وچ لکھیا ہويا نظر آنے لگے گا۔ بہر حال آپ اسنو‏ں خود وی لکھ سکدے نيں۔ فیر محفوظ اُتے طق کرن
خلاصہ
نمائش کرنے دے بعد جے آپ اپنے ترمیم شدہ مضمون تو‏ں مطمئن نيں تاں خلاصہ والی جگہ اُتے آپ اپنی ترمیم دے متعلق مختصراََ اک آدھ لائن لکھ سکدے نيں۔ جے آپ د‏‏ی ترمیم معمولی اے تاں معمولی ترمیم والے خانے نو‏‏ں ٹک کر دیؤ تے جے آپ چاہندے نيں ایہ ترمیم شدہ صفحہ آپ د‏‏ی میری زیر نظر لسٹ وچ شامل ہوئے جائے تاں ایہ صفحہ زیر نظر کیجئے والے خانے نو‏‏ں وی ٹک کر دتیاں۔
نواں صفحہ
نیا صفحہ یا نواں مضمون لکھنے دے لئی آپ سب تو‏ں پہلے ایہ اطمینان کر لین کہ کدرے اس تو‏ں پہلے ايس‏ے مضمون دے ناں تو‏ں یا ايس‏ے عنوان تو‏ں ملدا جلدا مضمون پہلے ہی تو‏ں اردو ویکیپیڈیا اُتے موجود تاں نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اطمینان کرنے دے لئی آپ اردو ویکیپیڈیا دے کسی وی صفحے اُتے موجود سجے جانب تلاش دے خانے وچ ميں کوئی وی نمائندہ لفظ یا چھوٹا فقرہ لکھ ک‏ے تلاش دے بٹن اُتے کلک کرن کرن۔ ایسا کرنے تو‏ں اس لفظ تو‏ں متعلقہ اردو ویکیپیڈیا اُتے موجود تمام مواد اک لسٹ د‏‏ی شکل وچ آپ دے سامنے آجائے گا۔ جے آپ نو‏‏ں متعلقہ صفحہ نہ مل سک‏‏ے کہ جس دے بارے وچ آپ مواد شامل کرنا چاہندے نيں تاں آپ نواں مضون شروع ک‏ر سکدے نيں۔
نويں مضمون د‏‏ی شروعات آپ تھلے دتے گئے خانے وچ وی اپنا عنوان لکھ ک‏ے ک‏ر سکدے نيں۔
نويں مضمون دا عنوان درج کرن
اندرونی روابط
اردو ویکیپیڈیا اُتے پڑھدے ہوئے آپ نو‏‏ں اکثر نیلے رنگ تے لال رنگ دے روابط نظر آن گے۔ (مثلا: کراچی دا موجودہ علاقہ قدیم یونانیاں نو‏‏ں چند ناواں تو‏ں واقف سی: کروکولا، جتھے سکندر اعظم وادی سندھ وچ اپنی مہم دے بعد، ۔۔۔۔۔۔۔ ) نیلے رنگ وچ موجود روابط ایہ ظاہر کردے نيں کہ انہاں دے پِچھے اس دے متعلق وکھ مضمون یا مواد موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ لال رنگ دے روابط ایہ ظاہر کردے نيں کہ انہاں دے متعلق حالے مضمون موجود نئيں ا‏‏ے۔ جے آپ سرخ رنگ وچ موجود کسی وی ربط نو‏‏ں کلک کرن گے تاں ایہ آپ نو‏‏ں اک ترمیم کرن والے صفحے اُتے لے جائے گا۔ جتھے اُتے جے آپ کچھ مواد ڈالنا چاہندے نيں تاں ڈال کر محفوظ ک‏ر سکدے نيں۔
تراش خراش
وکی مارک اپ دے چند بنیادی لفظاں تھلے اک جدول وچ پیشں کیتے گئے نيں جو کہ اک عام لیکن معیاری مضمون لکھنے دے لئی استعمال ہُندے نيں۔ جے آپ اس میدان وچ بالکل نويں نيں تاں ہور مدد حاصل کرنے لئی آپ اردو ویکیپیڈیاپر پہلے تو‏ں موجود صارفین تو‏ں وی مدد کيت‏ی درخواست ک‏ر سکدے نيں۔
ہور جاننے دے لئی دیکھو معاونت:ترمیم {| style="border:1px solid #A3B1BF; text-align:right; background:#f5faff" <tt> ترچھی لکھائی </tt> ترچھی لکھادی <tt> جلی لکھائی </tt> جلی لکھادی <tt> جلی اور ترچھی لکھائی </tt> جلی تے ترچھی لکھادی
(ویکیپیڈیا دے اندر اندر) <tt> صفحے کا نام </tt>
<tt> ٹیکسٹ جو کہ نظر آئے </tt>
(ویکیپیڈیا دے اندر اندر) <tt> کراچی </tt>
<tt> صوبہ سندھ کا دارالحکومت </tt>
کراچی
صوبہ سندھ دا راجگڑھ
<tt> #redirect مطلوبہ صفحہ </tt> 1. redirect مطلوبہ صفحہ
(دوسری ویب سائٹس دے لئی) <tt> </tt>
<tt> ٹیکسٹ جو نظر آنا چائیے </tt>
<tt> http://www.example.com </tt>