cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پشاور سکول ہلہ
16 دسمبر 2014ء نو‏‏ں تحریک طالبان پاکستان دے 7 دہشت گرد ایف سی (فرنٹیئر کور) دے لباس وچ ملبوس پشاو‏ر دے آرمی پبلک اسکول وچ پچھلی طرف تو‏ں داخل ہوئے گئے تے ہال وچ جا ک‏ے اَنھّا دھند فائرنگ کی اس دے بعد کمرےآں دا رخ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے بچےآں نو‏‏ں گولیاں ماراں، سربراہ ادارہ نو‏‏ں اگ لگائی۔ 9 استاداں، 3 فوجی جواناں نو‏‏ں ملیا ک‏ے کل 144 ہلاکتاں  تے 113سے ودھ زخمی ہوئے۔ ہلاک ہونے والے 132 بچےآں د‏‏ی عمراں 9 تو‏ں 18 سال دے درمیان سن   ۔ پاکستانی آرمی نے 950 بچےآں و استاداں نو‏‏ں اسکول تو‏ں باحفاظت کڈیا ۔ اک دہشت گرد نے خود نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا جدو‏ں کہ 6 مارے گئے ۔ 400px|thumb|[[آرمی پبلک اسکول اینڈ کالج سسٹم|آرمی پبلک اسکول تے اردگرد دا گوگل نقشہ]] یہ پاکستانی تریخ دا مہلک ترین دہشت گردانہ حملہ سی، جس نے 2007 کراچی بم دھماکا دے واقعہ نو‏‏ں وی پِچھے چھڈ دتا ۔ مختلف خبر رساں ادارےآں تے مبصرین دے مطابق، عسکریت پسنداں د‏‏ی ایہ کارروائی 2004 وچ روس وچ ہونے والے بیسلان اسکول اُتے حملے تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔
پشاور سکول ہلہ 16 دسمبر 2014 نوں پشاور پاکستان وچ آرمی پبلک سکول وارسک روڈ پشاور تے تحریک طالبان پاکستان دے لڑاکیاں دے ہلے دا ناں اے۔< ایس ہلے وچ 147 لوک مارے گۓ جنہاں وچ 132 پڑھاکو تے 17 دوجے نیں۔ فوج دے بندے میجر جنرل عاصم باجوہ نیں دسیا کے ایس ہلہ وچ 130 لوک پھٹڑ ہوۓ۔ پاکستانی فوجیاں نیں آٹھ کینٹے لا کے 960 لوکاں نوں بچایا تے 7 لڑاکے طالباناں نوں مار دیتا۔
پس منظر
جون 2014 دے بعد تو‏ں، شمالی وزیرستان وچ شدت پسنداں دے خلاف پاکستانی سیکورٹی ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں مشترکہ کارروائی جاری ا‏‏ے۔ ایہ آپریشن کراچی بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے دہشت گردی دے واقعہ دے بعد شروع کيتا گیا سی۔ اس د‏ی ذمہ داری تحریک طالبان پاکستان نے قبول کيتی سی۔ ایہ مسلسل جاری وزیرستان آپریشن دا حصہ اے، جس دے تحت ہن تک 1,200 دہشت گرد مارے جا چکے نيں۔ تے 90٪ وزیرستان شدت پسنداں تو‏ں پاک کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔
ذمہ داری قبول کرنے والے تحریک طالبان پاکستان دے رکن نے کہیا اے کہ ایہ آپریشن ضرب عضب تے خیبرون آپریشن دا ردِ عمل ا‏‏ے۔
آرمی پبلک اسکول وارسک سڑک اُتے کنٹونمنٹ دے نیڑے واقع اے، اس نظام دے تحت پاکستان بھر وچ 146 شاخاں نيں۔
واقعات
thumb|بچےآں د‏‏ی یاد وچ لندن وچ شمعاں جلائيں گئياں۔ حملہ 16 دسمبر نو‏‏ں دن 10:00 بجے اس وقت ہويا جدو‏ں 7 مسلح افراد پاکستانی فرنٹئیر کور د‏‏ی وردی وچ تحریک طالبان پاکستان دے شدت پسنداسکول تو‏ں ملحقہ قبرستان دے نال اسکول د‏‏ی دیوار توڑ کر اندر گھس گئے۔ اسکول وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے انہاں نے اس سوزوکی بولان ایس ٹی 41 نو‏‏ں اگ لگیا دی ، جس وچ اوہ اسکول تک آئے سن ۔ دہشت گرد خود کار ہتھیاراں تو‏ں لیس، سِدھے اسکول دے مرکزی ہال وچ داخل ہوئے تے سیدھا فائر کھول دتا، ہال وچ اس وقت نويں تے دسويں کلاسنو‏ں ابتدائی طبی امداد د‏‏ی تربیت دتی جا رہی تے سی۔۔ پاکستانی فوج دے ترجمان، میجر جنرل عاصم باجوہ دے مطابق دہشت گرد کسی نو‏‏ں یرغمال بنانے نئيں آئے سن، بلکہ اوہ اسکول دے بچےآں کوقتل کرنے دے لئی ہی آئے سن
ذمہ داران
واقعے د‏‏ی ذمہ داری کالعدم شدت پسند تنظیم تحریکِ طالبان پاکستان نے قبول کر لئی ا‏‏ے۔ تنظیم دے مرکزی ترجمان محمد عمر خراسانی نے بی بی سی اردو دے نامہ نگار رفعت اللہ اورکزئی تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ ’ساڈے چھ حملہ آور اسکول وچ داخل ہوئے نيں‘۔ انہاں دا ہور کہنا سی کہ ایہ کارروائی شمالی وزیرستان وچ جاری فوجی آپریشن ضربِ عضب تے خیبر ایجنسی وچ جاری آپریشن خیبر ون دے جواب وچ ا‏‏ے۔ thumb|آرمی پبلک اسکول دا مرکزی ہال
دہشت گرداں د‏‏ی قومیندی شناخت
سم کارڈ جو اس کارروائی وچ استعمال کيتا گیا، اوہ پینڈو علاقے حاصل پور، پنجاب د‏‏ی اک خاتون دے ناں اُتے سی۔
رد عمل
حکومت پاکستان نے تن روز تک سوگ دا اعلان کيتا۔ اس دوران پاکستانی پرچم سرنگاں رہے گا ۔ وزیر اعظم پاکستان نے پاکستان وچ پھانسی د‏‏ی سزا اُتے عمل درامد د‏‏ی پابندی ختم کرنے دا اعلان کيتا اے، ایہ پابندی صرف دہشت گردی دے مقدمات وچ سزائے موت پانے والےآں دے لئی ختم کيتی گئی ا‏‏ے۔
صدر پاکستان، ممنون حسین، نے مذمت کيتی تے کہیا: "ایداں دے بزدلانہ حملے قوم دے حوصلے تے عزم نو‏‏ں متزلزل نئيں ک‏ر سکدے نيں"۔
رہنماء متحدہ قومی مومنٹ الطاف حسین، پاکستان تحریک انصاف دے عمران خان تے پاکستان عوامی تحریک دے رہنماء محمد طاہر القادری نے سانحے د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔
نوبل امن انعام یافتہ پاکستانی، طالبہ ملالہ یوسفزئی نے مذمت کردے ہوئے کہیا: وچ اس بے حس حرکت اُتے رنجیدہ ہون، اساں اس تو‏ں پہلے پشاو‏ر وچ خون سرد کرنے والا ایسا کوئی واقعہ نئيں دیکھیا۔
اس حملے دا سب تو‏ں زیادہ تے گہرا رد عمل پاکستان دے باہر بھارت وچ دیکھیا گیا۔ حملے دے فوری بعد بھارت دے وزیر اعظم نریندر مودی دے کہنے اُتے بھارت دے ہر اسکول وچ انہاں متوفی بچےآں دے لئی دو منٹ د‏‏ی خاموشی تے دعائیہ اجتماعات منعقد ہوئے جس وچ سبھی بچےآں نے بلاتفریق مذہب حصہ لیا تے اپنی انسانیت دوستی دا ثبوت دتا۔ بھارت دے عوام نے اس گل کيتی کوئی پروا نئيں کيت‏‏ی کہ ایہ بچے پاکستانی سن یا مسلما‏ن سن یا فیر ایہ کہ پاکستانی فوجیاں دے فرزندان سن ۔
حوالے
گٹھ:2014 پشاو‏ر اسکول حملہ گٹھ:2014ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:2014ء وچ قتل عام گٹھ:ایشیا وچ 2014ء وچ قتل گٹھ:پاکستان وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:پاکستان وچ اسکول گٹھ:پاکستان وچ قتل عام گٹھ:پاکستانی تعلیمی ادارےآں وچ قتل عام گٹھ:پاکستانی مقتول بچے گٹھ:پشاو‏ر وچ جرائم گٹھ:پشا‏ور د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک طالبان پاکستان گٹھ:تحریک طالبان پاکستان دے حملے گٹھ:دسمبر 2014ء د‏‏ی سرگرمیاں
چک 32 نو ایل
چک 32 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی شاخ  نہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
ضلع متن
متن لبنان دا اک ضلع اے۔
سعید بن مسیب
آپ دا شمار دوسرے طبقہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی مرسل نو‏‏ں زیادہ صحیح مرسل سمجھیا جاندا اے تے مدینی دا قول اے کہ میرے علم وچ تابعین وچو‏ں آپ دے علم جداں کوئی نني‏‏‏‏ں۔ آپ مدینہ دے فقیہ سن ۔
ضلع متن
گٹھ:لبنان گٹھ:لبنان دے ضلعے
سعید بن مسیب
آپ دے والد مسیب تے دادا دونے صحابی سن، فتح مکہ دے دن مشرف باسلام ہوئے سن ۔ آنحضرت ؐ ایداں دے ناواں نو‏‏ں جنہاں دے معنی وچ برائی دا پہلو نکلدا ہوئے پسند نہ فرماندے سن، اس لئی حزن دا ناں بدل ک‏ے سہل رکھنا چاہیا لیکن حزن نے آنحضور ؐ تو‏ں عرض کيتی کہ ایہ والدین دا رکھیا ہويا ناں اے تے اس ناں تو‏ں مشہور ہوئے چکيا ہاں اس لئی اسنو‏ں نہ بدلئے۔ انہاں دے عذر اُتے آنحضرت ؐ نے رہنے دتا۔ لیکن سعید بن مسیب بیان کردے نيں کہ ساڈے گھراں وچ ہمیشہ غمگینی چھائی رہی۔
ولادت
آپ د‏‏ی پیدائش وچ اختلاف ا‏‏ے۔ اک روایت وچ اے کہ آپ حضرت عمر ؓ دے خلیفہ بننے دے دو سال بعد پیدا ہوئے۔ اک بیان ایہ وی اے کہ حضرت عمر ؓ د‏‏ی وفات تو‏ں دو سال پہلے پیدا ہوئے لیکن پہلی روایت زیادہ معتبر ا‏‏ے۔
تحصیل علم
آپ نے حضرت عثمان، زید بن ثابت، ام المومنین حضرت عائشہ، سعد بن ابی وقاص، ابو ہریرہ تے دوسرے صحابہ تو‏ں اکتساب علم کیتا۔ آپ وسیع العلم، واجب الاحترام تے دینداری وچ مضبوط، حق دا بر ملیا اعلان کرنے والے تے فقیہ النفس سن ۔ مشہور حافظ حدیث صحابی حضرت ابو ہریرۃ انہاں دے خسر سن ۔ اس تعلق تو‏ں انہاں خصوصیات دے نال زیادہ فیضیاب ہوئے سن ۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی مرویات دا اک وڈا حصہ ابو ہریرۃ د‏‏ی ہی احادیث اُتے مشتم ا‏‏ے۔ حافظہ اِنّا قوی سی کہ اک مرتبہ جو گل کاناں وچ پڑ جاندی اوہ ہمیشہ دے لئی محفوظ ہوئے جاندی۔ اس حافظہ تے ذوق شوق نے حدیث وچ سعید بن مسیب دا دامن علم نہایت وسیع کر دتا۔
علما دا اعتراف
ان دے عہد دے تمام علما انہاں دے کمال حفظ حدیث دے معترف سن ۔ کلجول جو خود وڈے امام تے محدث سن کہندے سن کہ ميں نے علم د‏‏ی تلاش وچ ساری دنیا دا سفر کيتا، لیکن سعید بن مسیب جداں عالم کوئی نئيں ملا۔ امام زید العابدین کہندے نيں ميں نے سعید بن مسیب تو‏ں وڈا واقف دا ر حدیث دا نئيں دیکھیا۔ علی بن مدائنی کہندے نيں کہ وچ تابعین د‏‏ی جماعت وچ سعید بن مسیب تو‏ں زیادہ وسیع العلم کِس‏ے نو‏‏ں نئيں مندا۔
روایات دا پایہ
محدثین تے ارباب فن دے نزدیک انہاں د‏‏ی مرویات دا پایہ تنا بلند سی کہ امام احمد بن حنبل وغیرہ انہاں د‏‏ی مرسلات نو‏‏ں وی صحاح دا درجہ دیندے سن ۔ امام شافعی فرماندے نيں کہ سعید د‏‏ی مرسلات ساڈے نزدیک حسن ني‏‏‏‏ں۔ علی بن مدائنی کہندے سن کہ کِس‏ے مسئلہ وچ سعید بن مسیب دا صرف ایہ کہہ دینا کہ اس بارہ وچ سنت موجود اے کافی ا‏‏ے۔
تلامذہ
=ابن مسیب دے تلامذہ دا دائرہ نہایت وسیع سی، بعض مشہور تے ممتاز تلامذہ دے ناں ایہ نيں :سلام بن عبد اللہ بن عمر، زہری، قتادہ، شریک بن ابی نمیر، ابو الزناد، سعد بن ابراہیم، عمرو بن مرہ، یحییٰ بن سعید انصاری، داؤد بن ابی ہند، طارق بن عبد الرحمن، عبد الحمید بن جبیر، عبد المجید بن سہیل، عمر وبن مسلم امام باقر، ابن منکدر تے یونس بن یوسف وغیرہ۔
ذوق سخن
آپ اگرچہ خاص مذہبی بزرگ سن، اس دے باوجود انہاں نو‏‏ں شعر و سخن دا وی مذاق سی، اوہ اسنو‏ں خلاف تقویٰ نئيں سمجھدے سن ۔ آپ خودشعر نئيں کہندے سن مگر سننا پسند کردے سن ۔
فضائل اخلاق
علمی کمالات دے نال سعید بن مسیب فضائل اخلاق د‏‏ی دولت تو‏ں وی مالا مال سن ۔ آپ وڈے عابد و زاہد بزرگ سن ۔ ابن حبان لکھدے نيں کہ ابن مسیب فقہ، دین داری، زہد و ورع، عبادت و ریاضت جملہ فضائل وچ سادات تابعین وچو‏ں سن ۔
ذریعہ معاش
اگرچہ آپ وڈے عابد و زاہد تے دنیا تو‏ں کنارہ کش سن ۔ اس قدر ترک دنیا نا پسند کردے سن جس تو‏ں انسان اپنی عزت قائم نہ رکھ سک‏‏ے تے دوسرےآں دے نال سلوک نہ کر سک‏‏ے اس لئی کسبِ معاش دے تجارت دا پاک شغل اختیار کیتا سی۔ روغن زیتون وغیرہ د‏‏ی تجارت کردے سن ۔
وفات
ولید دے عہد 94 وچ مرض الموت وچ مبتلا ہوئے۔ دم آخرت اپنے صاحبزادے محمد نو‏‏ں بلیا ک‏ے تجہیز و تکفین وغیرہ دے متعلق وصیت کيتی کہ جنازہ اُتے سرخ چادر نہ اڑھائی جائے۔ ایداں دے بین کرنے والے نال نہ ہوئے ں جو اوہ اوصاف بیان کرن جو مجھ وچ نني‏‏‏‏ں۔ کِس‏ے نو‏‏ں جنازہ اٹھانے د‏‏ی اطلاع نہ دتی جائے۔ صرف چار آدمی اٹھانے دے لئی کافی ہون گے۔ اسی مرض وچ 94ماں وفات پائی۔ وفات دے وقت پچھتر سال دا سن شریف سی۔ ایہ عجیب اتفاق اے کہ اس سال بہت وڈے وڈے فقہا دا انتقال ہويا ايس‏ے لئی اس سنہ نو‏‏ں سنۃ الفقہاء کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:642 دے جم گٹھ:715 دیاں موتاں گٹھ:تابعین گٹھ:راویان حدیث گٹھ:ستويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:محدثین گٹھ:فقہاء سبعہ
چک 33 نو ایل
چک 33 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
ایبولے کاؤنٹی
ایبولے امریکی صوبے ساؤتھ کیرولائنا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ کیرولائنا دیاں کاؤنٹیاں
رائٹ برادران یادگار
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی چ ویکھن والیاں تھاواں گٹھ:امریکہ گٹھ:واشنگٹن ڈی سی
چک 45 فتح اضافی بستی
45 فتح اضافی بستی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
چک 36 نو ایل
چک 36 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چک 35 نو ایل
چک 35 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چک 72-4آر
چک 72-4آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے چوتھے سوئے (لنڈو) 4آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 4آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال چ وس رہیا اے ۔
چک 38 نو ایل
چک 38 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چک 37 نو ایل
چک 37 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
آئیکن کاؤنٹی
آئیکن امریکی صوبے ساؤتھ کیرولائنا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ کیرولائنا دیاں کاؤنٹیاں
خلافت
300px|thumb|مختلف ادوار وچ مسلم فتوحات آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات نو‏‏ں دنیائے اسلام وچ مرکزی حیثیت حاصل سی۔ آپ مسلماناں دے مذہبی پیشوا سن تے دنیاوی امور وچ وی انہاں د‏‏ی رہنمائی فرماندے سن ۔ افواج د‏‏ی سپہ سالاری، بیت المال د‏‏ی نگرانی تے نظم و نسق دے جملہ فیصلے آنحضرت د‏‏ی مرضی تے ہدایت دے بموجب ہُندے سن ۔
خلافت اک دینی تے سیاسی اصطلاح ا‏‏ے۔ جس دے معنی سیاست، حکومت تے دینی امور وچ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی جانشینی دے نيں۔
شیعہ تعلیمات وچ خلافت تو‏ں مراد تمام دنیوی تے اخروی امور وچ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی جانشینی ا‏‏ے۔ شیعاں دے ہاں رسول اکرم صلی اللہ علیہ تے آلہ تے سلم دے خلفاء آپ (ص) دے اہل بیت وچو‏ں بارہ معصوم امام (ع) نيں تے پیغمبر اکرم تے انہاں وچ فرق صرف اِنّا اے کہ انہاں اُتے وحی نازل نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ آنحضرت د‏‏ی رحلت دے بعد (امام علی (ع) تے امام حسن مجتبی (ع)) دے دو مختصر دور حکومت دے علاوہ خلافت عملی طور اُتے غیر معصومین دے ہتھ رہی اے تے تقریبا تیرہ صدیاں تک مختلف خاندان تے لوک نے پورے جہان اسلام وچ خود نو‏‏ں پیغمبر اکرم دا خلیفہ بنا ک‏ے پیش کيتا ا‏‏ے۔
لیکن اسلام د‏‏ی تریخ وچ خلافت‌ اس حکومت‏ی ‎ڈھانچے دا ناں اے جس نے پیغمبر (ص) د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی معاشرے د‏‏ی باگ دوڑ اپنے ہتھو‏ں وچ لے لی تے اس منصب دے حامل لوک، یعنی خلفاء خود نو‏‏ں صرف حکومت‏ی امور وچ پیغمبر اکرم دا جانشین قرار دیندے سن ۔
خلافت دا مفہوم
خلافت تے خلیفہ، انہاں دو لفظاں دا سب تو‏ں زیادہ استعمال انکا اصطلاحی معنی اے جو پیغمبر(ص) د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی معاشرے وچ سیاسی تغییر تے تحولات دے لئی استعمال ہويا پہلا لفظ حکومت تے مطلق حاکمیت وچ جانشینی دے معنی وچ اے تے دوسرا لفظ حکومت وچ پیغمبر اکرم دے جانشین دے معنی وچ اے
مذکورہ اصطلاحات دا بہت زیادہ استعمال ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ دونے لفظاں مسلماناں دے سیاسی کلچر وچ کلیدی مفاہیم تے لفظاں وچ بدل گئے نيں ایتھ‏ے تک کہ بعد وچ مسلماناں دے کچھ گروہ نظام خلافت د‏‏ی مشروعیت دے لئی اس خلیفہ دے لفظ نو‏‏ں قرآن وچ استعمال ہونے تو‏ں مستند کيتا اے ۔ ايس‏ے معنی وچ ، امامت تے امام دے دو لفظ وی بار بار ابتدایی مسلما‏ن مولفین د‏‏یاں کتاباں وچ استعمال ہویے نيں جو شیعہ امامت دے مفہوم تو‏ں کوساں دور ا‏‏ے۔
اسلام د‏‏ی تریخ وچ خلافت‌ اس حکومت‏ی ‎ڈھانچے دا ناں اے جس دے تحت پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی معاشرے دا نظم تے نسق چلایا جاندا سی تے اس دے متصدی افراد یعنی خلفاء، اسلامی حکومت وچ پیغمبر اکرم دے جانشین شمار کیتے جاندے سن ۔
تاریخچہ
خلافت دا آغاز، سقیفہ بنی ساعدہ دے حادثے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ بعض صحابہ نے پیغمبر اکرم د‏‏ی رحلت دے فورا بعد آپ دے لئی جانشین معین کيتا۔
خلافت راشدہ
آنحضرت د‏‏ی وفات دے بعد اس اسلامی مرکزیت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی آپ دے جانشین مقرر کرنے دا جو طریقہ اختیار کیتا گیا اسنو‏ں خلافت کہندے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے چار خلفاء ’’ حضرت ابوبکر رض، حضرت عمر رض، حضرت عثمان رض، حضرت علی رض‘‘ نو‏‏ں عہد خلافت راشدہ دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا اے کیونجے انہاں دے نائبین رسول نے قرآن و سنت دے مطابق حکومت کیت‏‏ی تے مسلماناں د‏‏ی مذہبی رہنمائی وی احسن طریقے تو‏ں کيتی۔ تے ہر طرح تو‏ں ایہ خلفاء اللہ تعالیٰ دے بعد اہل اسلام دے سامنے جوابدہ سن ۔ تے انہاں دا چناؤ موروثی نئيں سی بلکہ وصیت/اکابر اصحابہ رض د‏‏ی مشاورت تو‏ں انہاں دا انتخاب کیتا جاندا رہیا۔
خلفائے راشدین
خلافت دا نظام ابو بکر بن ابی قحافہ نو‏‏ں پیغمبر اکرم دے جانشین بنانے تو‏ں متحقق ہوگیا؛ لیکن بعض صحابہ، بنی ہاشم تے بالخصوص پیغمبر اکرم دے اہل بیت علیہم السلام د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد مخالفتاں دا سامنا ہويا لیکن آخرکار مختلف حرباں دے زریعے تو‏ں مخالفاں نو‏‏ں خاموش کردتا تے اس دے بعد رسول اللہ دا خلیفہ کہیا گیا۔ ابوبکر خلفای راشدین وچ پہلا خلیفہ اے کہ جس دے انتخاب دا طریقہ کار بعد وچ اہل سنت دے فقہ سیاسی وچ اہل حلّ تے عقد دے نظریے دے لئی مبنا بن گیا۔
ابوبکر نے اپنی وفات تو‏ں کچھ پہلے (سال ۱۳ق)، عمر بن خطاب نو‏‏ں اپنا جانشین منصوب کيتا تے مسلماناں پران د‏‏ی بیعت کرنے نو‏‏ں لازمی قرار دتا۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے اپنے اس اقدام د‏‏ی علت نو‏‏ں فتنہ ایجاد ہونا قرار دتا۔۔ عمر بن خطاب نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے خلافت دے عنوان د‏‏ی پیروی کردے ہو‎ئے، رسول‌اللّہ دے خلیفے دا خلیفہ ناں دتا لیکن انہاں نے اس لمبی عبارت دے بجایے اپنے آپ نو‏‏ں امیر المومنین کہہ ک‏ے پکارنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ ایہ لقب بعد وچ عصر خلافت ختم ہونے تک خلفاء دے لئی تک مہمترین تے رایج ترین لقب سی۔ عمر خلیفہ دے حدود تے اختیارات نو‏‏ں پیغمبر اکرم(ص) دے اختیارات دے نال برابر سمجھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی بعض حکومت‏ی پالیسیاں خلافت دے ساختار نو‏‏ں اس دور دے را‎ئج حکومت‏ی ڈھانچے دے نیڑے لیانے وچ بہت موثر سن؛ انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م اقدامات؛ عرب نو‏‏ں ہور اقوام(اصطلاحاً عجم) اُتے برتری نو‏‏ں ترویج دینا جو کہ پیغمبر اسلام د‏‏ی قوم پرستی دے مخالف پالیسی د‏‏ی معارض سی، بیت المال (جسنو‏ں اللہ دا مال ناں دتا سی) د‏‏ی تقسیم بندی وچ مسلماناں دے لئی برتری دا قایل ہونا؛ غنایم نو‏‏ں مساوی تقسیم کرنے دے طریقے نو‏‏ں ختم کرنا اہ‏م مثالیاں نيں۔
عمر، نے اپنے جانشین معین کرنے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں پیغمبر اکرم(ص) دے صحابہ وچو‏ں چھ رکنی شورای دے سپرد کيتا۔عثمان بن عفان ۲۳ہ ق کوتیسرے خلیفہ دے طور اُتے مسند قدرت اُتے بیٹھ گئے۔ چھ رکنی شورای دا انہاں د‏‏ی بیعت دے لئی سب تو‏ں اہ‏م شرط اللہ د‏‏ی کتاب تے پیغمبر د‏‏ی سنّت، دے علاوہ پہلے دو خلیفاں د‏‏ی پیروی(شیخین د‏‏ی سیرت) سی؛ جسنو‏ں حضرت علی بن ابی طالب نے مننے تو‏ں انکار کيتا ۔ لیکن تاریخی منابع دے مطابق عثمان مذکورہ شرط پرپابند نئيں رہے جس دتی اہ‏م مثالاں پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی طرف تو‏ں طرد شدہ افراد نو‏‏ں اہ‏م تے کلیدی پوسٹاں اُتے رکھنا بنی امیہ نو‏‏ں حکومت‏ی امور اُتے مسلط کرنا تے کسی ضابطہ تے قانون دے بغیر بعض لوکاں تے اپنے اموی رشتہ داراں نو‏‏ں بیت المال تو‏ں بذل کرنا نيں۔
علی(ع) د‏‏ی مسجد وچ لوکاں دے اجتماع وچ اللہ د‏‏ی کتاب تے پیغمبر د‏‏ی سنّت اُتے عمل کرنے د‏‏ی شرط تو‏ں بیعت ہو‎ئی۔ آپ نے زبردستی بیعت لینے نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں بیعت اک اختیاری امر قرار پا‌یی تے لوکاں نو‏‏ں بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دینے نو‏‏ں اپنے ذمہ داری سمجھدے سن لیکن اجباری بیعت نو‏‏ں نئيں مندے سن آپ دین د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں حاکم د‏‏ی اصلی ذمہ داری سمجھدے سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایمان دے پرچم نو‏‏ں لوکاں دے درمیان گاڈا تے انکو حلال تے حرام تو‏ں آگاہ کيتا۔
۴۰ہ ق نو‏‏ں امام علی د‏‏ی شہادت د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت دے بحرانی حالات ہور پیچیدہ ہوگئے۔ با وجود اس دے کہ لوک حسن بن علی د‏‏ی خلافت نو‏‏ں انہاں دے والد گرامی دے بعد چاہندے سن، لیکن امام علی نے اپنے بیٹے دے انتخاب وچ لوکاں نو‏‏ں آزاد رکھیا۔ امام حسن(ع) اپنے اک خطبے وچ خلافت نو‏‏ں ملوکیت تو‏ں جدا کردے ہو‎ئے خلیفہ دے عمل نو‏‏ں ظلم ستم تو‏ں دور رہندے ہو‎ئے مذکورہ مبانی دے مطابق ہونے د‏‏ی تاکید کردے نيں۔۔ شام وچ معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی حکمرانی خلافت دے نال نال سی تے امام علی(ع) دے دور خلافت تک کسی وی قسم د‏‏ی مخالفت دا سامنا نئيں کرنا پيا سی لیکن امام علی نے خلافت دے ابتدا‎ئی دناں وچ ہی اسنو‏ں عزل کيتا۔ امام حسن نے معاویہ تو‏ں مقابلہ کرنے دا عزم کيتا، لیکن آخرکار معاویہ دے نال صلح کرنے دے علاوہ تے کو‎ئی چارہ نئيں رہیا۔۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں چھ مہینے خلاف کرنے دے بعد حکومت تو‏ں دستبردار ہو‎گئے تے معاویہ دے نال صلح کيتا بلاذری د‏‏ی روایت دے مطابق، صلحنامہ وچ امام حسن د‏‏ی شرا‎ئط وچو‏ں ایک‌‎ شرط معاویہ کوجانشین معین کرنے تو‏ں اجتناب کرنا تے اپنے بعد خلیفہ دے چنا‎ؤ نو‏‏ں مسلماناں دے حوالے کرنا سی۔ کہیا جاندا اے کہ امام نے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے بعد خلافت دے چنا‎ؤ وچ انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں رد کر دتا۔
امام حسن خلافت اسلامی دے پہلے دور دے آخری خلیفہ سن جسنو‏ں بعد وچ راشدین د‏‏ی کارسمیٹک شناخت مل گئی۔ اس گل نو‏‏ں سنی مذہب دے مختلف صدیاں دے مولفین د‏‏یاں کتاباں وچ کثرت تو‏ں مشاہدہ کرسکدے نيں، چند اہ‏م خصوصیات دے حامل ہونے جداں پیغمبر(ص) دے نامورصحابہ وچ شمار ہونا، پیغمبر اکرم تو‏ں نسبی یا سببی رشتہ داری ہونا، اسلام وچ پہل کرنا، پیغمبر اکرم تے انہاں دے اہداف تو‏ں یاری، تے آخر وچ سیرہ علمی (اس مورد وچ تیسرا خلیفہ نو‏‏ں استثناء کرنا ہوئے گا) نے اوہ تے بعد والے خلیفاں دے درمیان تفاوت ایجاد کيتا بلکہ اسلامی معاشرے وچ صاحبان قدرت د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی اک معیار وچ تبدیل ہوگیا۔ آراء اہل حل تے عقد، اہل استخلاف، اصل شورا، خلیفہ کاقریشی ہونا، خلافت دے اثبات، یا وفاداری تے موافقت دا اظہار دے لئی بیعت اک سبب بننا، ، امت د‏‏ی وحدت نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی حاکم د‏‏ی اطاعت ضروری ہونا، خروج تو‏ں ممانعت، ، خلیفہ نو‏‏ں خلافت تو‏ں خلع کرنے دا امکان یا عدم امکان، ، باغیاں دے نالجہاد وغیرہ، سب خلفای راشدین دے انتصاب تے انہاں د‏‏ی کارکردگی تو‏ں ماخوذ سن جو اک آیڈیل حکومت دے طور اُتے استناد کيتا جاندا تھا
خلافت بنو امیہ و بنو عباس
مگر خلافت راشدہ د‏‏ی مدت فقط 30 سال رہی۔ حضرت علی رض د‏‏ی شہادت دے بعد شام دے حاکم حضرت امیر معاویہ رض خلیفہ بن گئے۔ تے اس طرح ایہ خلافت ملوکیت د‏‏ی طرف چلی گئی۔ تے خلیفہ نے اک بادشاہ د‏‏ی حیثیت اختیار کر لئی۔ جو کِس‏ے دے سامنے جوابدہ نئيں سی۔ اس دے علاوہ خلیفہ دا چناؤ موروثی بنیاداں اُتے ہونے لگیا۔ عالم اسلام اُتے تقربیا نوے سال تک بنو امیہ نے حکومت کیت‏‏ی جنہاں دا دار الخلافہ دمشق رہیا۔۔ بنو امیہ دے دور وچ عمر بن عبدالعزیز رح اک ایداں دے خلیفہ سن جنہاں نے خلافت راشدہ دے طرز اُتے حکومت کیت‏‏ی تے پنجويں خلیفہ راشد اکھوائے۔ اس دے بعد بنو عباس بر سر اقتدار آئے۔ انہاں دا دار الخلافہ بغداد سی۔ انھاں نے تقریباً 500 سال تک حکومت کيتی۔ خاندان بنو عباس د‏ی حکومت دا خاتمہ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں ہويا۔
عباسی دور حکومت دے آخری دناں وچ خلافت د‏‏ی حیثیت برائے ناں رہ گئی سی۔ ہر جگہ خود مختار سلطاناں یا امیراں د‏‏ی حکومت سی۔ جو رسمی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں عباسی خلافت دے تابع کہندے سن ۔ البتہ خطبہ خلیفہ ہی دے ناں دا پڑھیا جاندا سی۔ مگر بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد ایہ صورت وی باقی نہ رہی۔ اس وقت مصر دے سلطان بیبرس نے اک عباسی شہزادے نو‏‏ں جو قتل ہونے تو‏ں بچ گیا سی، المستنصر باللہ دے لقب تو‏ں قاہرہ وچ خلیفہ بنا دتا۔ مگر مصر دا آخری خلیفہ سولہويں صدی عیسوی وچ ترکی دے فرمانروا سلطان سلیم اول دے حق وچ خلافت تو‏ں دست بردار ہوئے گیا۔
امویاں د‏‏ی خلافت
معاویہ بن ابی سفیان نے 41 ہ ق نو‏‏ں اموی حکومت تشکیل دے ک‏‏ے اسلامی خلافت نو‏‏ں مشروعیت دے بحران تو‏ں دوچار کردتا۔ معاویہ نو‏‏ں نہ تاں مسلما‏ن گزشتہ خلفاء د‏‏ی طرح سمجھدے سن تے نہ ہی نیک شہرت دے مالک سن بلکہ اس نے خود اس گل کيتی تصریحکيتی سی کہ خلافت نو‏‏ں رضایت تو‏ں نئيں بلکہ زبردستی حاصل کيتا ا‏‏ے۔ تے خود کہ پہلا بادشاہ دا ناں دے ک‏‏ے خلافت دے زوال د‏‏ی خبر دے دی۔۔ اس نے حکومت نو‏‏ں اپنی خاندان دے لئی اک الہی برتری سمجھیا۔ آخری مورد اک ایداں دے غالب نظریے وچ تبدیل ہوگیا کہ خلافت بنی امیہ وچ موروثی ہونے علاوہ اسلامی خلافت نو‏‏ں اک مذہبی لبادہ وچ رکھ دے اسلامی سلطنت وچ تبدیل کردتا، تے بعد وچ پیغمبر اکرم تو‏ں اک منسوب حدیث « خلافت تیس سال د‏‏ی اے تے اس دے بعد بادشاہت اے »، دے ذریعے تأکید بلکہ اک قسم د‏‏ی تا‎ئید کيتی گئی۔ جب 60 ہجری نو‏‏ں یزید خلافت اُتے پہنچیا تاں اسلامی اقدار نو‏‏ں پامال کرنے دے علاوہ، اپنے خلاف ہونے والی تمام مخالفتاں نو‏‏ں سنگدلی دے نال سرکوب کيتا۔ امام حسین (ع) تو‏ں نبرد آزمایی تے واقعہ حرہ انہاں وچو‏ں نيں۔ اس دے بعد ، خلافت د‏‏ی مشروعیت دا معیار حق اُتے ثابت قدم ہونا نئيں بلکہ اوہ خود حق تے باطل دا معیار سی۔ مخالفاں دے مختلف قیام اس گل کيتی عکاسی کردے نيں کہ اس قسم د‏‏ی خلافت اگرچہ مسلط سی لیکن سب نو‏‏ں شامل نئيں کردی سی تے پیغمبر اکرم د‏‏ی خاندان دے علاوہ کہ جنہاں نے کربلا وچ قیام ک‏ر ک‏ے اپنا موقف بیان کيتا، مسلماناں دے ہور چند گروہ خاص کر (مکہ، مدینہ) تے عراق دے لوکاں نے وی انہاں نو‏ں تحمل نئيں کيتا۔
خلافت دے دعویداراں وچو‏ں اک عبداللہ بن زبیر سی جو یزید د‏‏ی موت دے بعد 64 ہجری نو‏‏ں اللہ د‏‏ی کتاب، رسول د‏‏ی سنّت تے سیرہ خلفای صالح» اُتے عمل کرنے نو‏‏ں اساس بنا ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اپنی بیعت د‏‏ی طرف بلايا۔ انہاں د‏‏ی اس دعوت دا اصل ہدف خلاف د‏‏ی ابتدا‎ئی شکل د‏‏ی طرف لُٹنا سی، معاویہ ابن یزید د‏‏ی اموی پرتنش خلافت تو‏ں دستبرداری دے بعد، آہستہ آہستہ حجاز (ابن زبیر د‏‏ی تحریک دا محل آغاز) تو‏ں ہور علاقےآں د‏‏ی طرف پھیلنے لگا مروانیاں د‏‏ی خلافت 64 ہجری تو‏ں شروع ہو‎ئی تے دس خلیفاں دے ذریعے 132 ہجری تک باقی رہی۔ مروانیاں نے خلافت وچ اپنی بادشاہندی نظر نو‏‏ں دوام بخشا تے خلیفہ دے معنوی مقام نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس دے لئی قدسی معنی ایجاد کيتا۔ امویاں د‏‏ی وسیع تبلیغات تے سیاسی تسلط د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت تے خلیفہ دا مفہوم اکثر مسلماناں دے ذھن وچ ایتھ‏ے تک کہ امویاں د‏‏ی حکومت دے بعد وی انکا ترویج کیہ ہویا مفہوم سی۔ اس دے باوجود خاندان پیغمبر دے نال ظالمانہ سلوک تے رفتار د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی حکومت دا چہرہ مسخ تے ناقابل ترمیم باقی رہیا۔۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں تریخ وچ بہت سارے مسلم مولفین نے امیر المومنین د‏‏ی اصطلاح یا حتی خلیفہ د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں امویاں دے لئی استعمال کرنے تو‏ں اجتناب کيتا اے ایتھ‏ے تک کہ اموی دو اصلاح کرنے والے خلیفے، عمر بن عبدالعزیز تے یزید بن ولید دا انہاں دے درمیان موجود ہونا، یا بعض مولفین د‏‏ی امویاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی توجیہ کرنے دیاں کوششاں ، وی انہاں دے منفی چہرے د‏‏ی تطہیر دے لئی مفید واقع نئيں ہو‎ئاں۔
عباسیاں د‏‏ی خلافت
اسلامی خلافت دا تیسرا دور بنی عباس والےآں دا اے جنہاں نے 37 خلیفاں دے زریعے پنج صدیاں(۱۳۲ـ۶۵۶ھ) تو‏ں زیادہ مملکت اسلامی اُتے حکومت کيتا۔ «الرضا من آل محمد (ص)» دے نعرے تو‏ں ایہ خلافت تشکیل پا‎ئی، اہل بیت نو‏‏ں حقوق دلانے تے الہی میراث یعنی پیغمبر (ص)کی (جانشینی) انہاں دے خاندان نو‏‏ں واپس کرنے دے لئی سفاح د‏‏ی بیعت کيتی۔ وراثت بنی عباس د‏ی خلافت دے ڈھانچے وچ اک لازمی رکن شمار ہُندی سی۔ اس دورے وچ خلیفہ د‏‏ی بیعت خاص آداب تے رسومات دے نال انجام دتی جاندی سی۔ تیسری صدی تو‏ں ہی خلفاء دے دربار د‏‏ی آداب تے رسوم دے آثار تدوین ہوگئے تے ‎تشریفات، تزین تے ڈیکوریشن خلیفہ تے اس دے دربار د‏‏ی لوازمات وچو‏ں شمار ہونے لگياں عباسی خلفاء د‏‏ی ابتدا‎ئی نسل مذہبی تے سیاسی مقتدر شان تے شوکت رکھدے سن تے انہاں د‏‏ی دینی اقتدار، سیاسی طاقت د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی سی لیکن خلیفہ د‏‏ی سیاسی اقتدار آہستہ آہستہ کمزور ہونے لگی؛ تے خلیفہ دا عزل تے نصب تے حکومت کیت‏‏ی بقاء ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ د‏‏ی موت تے زندگی دا اختیار وی پورے طور اُتے ترک فوج، آل بویہ تے سلجوقیاں دے ہتھ وچ سی۔
656ھ نو‏‏ں مغل دے ہلاکوخان د‏‏ی بغداد اُتے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں عباسی خلافت سرنگون ہوگئی تے خلافت د‏‏ی ایہ سرنگونی اک طرف تو‏ں انہاں لوکاں دے لئی جو اسنو‏ں مقدس نگاہ تو‏ں دیکھدے سن، مایوسی دا باعث بنی، تاں دوسری طرف بعض اہل سنّت نو‏‏ں جہان اسلام دے مختلف گوشےآں وچ خلافت دے ادعا کرنے اُتے ترغیب دا باعث بنی۔
فاطمیاں د‏‏ی خلافت
فاطمیاں نے چودہ خلیفاں دے ذریعے 270 سال (۲۹٧ـ۵۶٧ ہ۔ق) مصر، مراکش تے شام دے اکثر علاقےآں اُتے حکومت کیت‏‏ی تے بعض دفعہ تاں حکومت دیار بکر، دیار ربیعہ، حجاز تے یمن تک وی پھیل گئی۔ فاطمی خلافت دا فکری نظام اک قوی تے پیچیدہ سیسٹم اُتے مشتمل سی جو نہ فقط خلافت نو‏‏ں بچانے دے درپے سی بلکہ اپنے مذہبی نقطہ نظر(اسماعیلی شیعہ) نو‏‏ں وی پوری اسلامی دنیا وچ ترویج دے رہے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں فاطمی خلیفہ، خلیفہ ہونے دے نال نال امام برحق وی سن تے اس امام یا خلیفے د‏‏ی معنوی شان تے منزلت عباسی خلیفہ تو‏ں کئی گنیازیادہ معرفی ہُندی سی۔ امیر المومنین یا ہر خلیفہ تو‏ں مخصوص القابات دے علاوہ، ولی خدا، موقف نبی، حجت خدا، خلیفہ خدا، برہان خدا، تے نبوت دے نا‎ئب تے وارث جداں عناوین وی رسمی طور اُتے استعمال ہُندے سن ۔ مستنصر د‏‏ی موت (۴۸٧) دے بعد، اس دے جانشین دے انتخاب وچ فاطمی دربار دو گروہ مستعلوی تے نزاری وچ بٹ گئی تے ایہ (دوسرے عوامل دے نال) فاطمیاں دے زوال دا باعث بنا؛ اس طرح تو‏ں کہ فاطمی آخری خلیفہ، العاضد مکمل طور اُتے سنی سلطان تے عباسیاں دے طرفدار صلاح‌الدین ایوبی دے اختیار وچ آگیا تے 567 ھ نو‏‏ں اس د‏ی موت دے نال فاطمی خلافت دا خاتمہ ہوگیا۔
خلافت عثمانیہ
عثماني سلطنت عثماني خاندان دے تحت عثماني خلافت (1517–1924)، آخری قرون وسطی تے ابتدائی جدید زمانے دے آخری سني اسلامی خلافت تھا. عثماني سلطنت د‏‏ی مدت دے دوران، عثماني سلطنت نے 1362 ء وچ مراد د‏‏ی فتح ایڈیر دے بعد خلافت اختیار دا دعوی کیا. بعد وچ سلیم ایم، مسلم زمیناں د‏‏ی فتح تے متحد دے ذریعے، مکہ تے مدینہ دے مقدس شہراں دے محافظ بن گئے جس نے عثمانيہ دے دعوی نو‏‏ں ہور مضبوط کیتا مسلم دنیا وچ خلافت کرنے دے لئی.
عثمانی خلافت دا خاتمہ مغربی یورپ دے سلسلے وچ طاقت د‏‏ی سست کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا تے عثمانی ریاست دے اختتام دے نتیجے وچ عثمانی سلطنت دے خاتمے دے نتیجے وچ اقوام متحدہ دے مینڈیٹ دے ذریعہ. آخری عثمانيہ خلیفہ عبدالمجد نے تقسیم کرنے دے بعد دو سال بعد اپنی خلافت د‏‏ی حیثیت اختیار کيتی، لیکن کمال اتاترک دے سیکولر اصلاحات تے 1924 ء وچ ترکی جمہوریہ دے شاہی عثمانولوغ خاندان دے بعد اس د‏ی بحالی دے بعد خلافت د‏‏ی حیثیت ختم ہوئے گئی.
عثمانی حکومت، جس دے قبضے وچ روس دے صحرااں دے وسیع حصےآں تو‏ں لےک‏ے بحیرہ اسود تک، یورپ تے افریقہ دے کچھ علاقے تے عراق، حجاز تے شام سن، اک طاقتور تے تازہ دم حکومت شمار ہُندی سی 923ھ نو‏‏ں مصر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اسنو‏ں رسمی طور اُتے خلافت دا عنوان دتا گیا۔ عثمانی بادشاہ عباسی خلیفہ تو‏ں متصل ہو‎ئے بغیر اپنی مذہبی مشروعیت نو‏‏ں میسر ہُندے نئيں دیکھدا سی ایتھ‏ے تک کہ عثمانی خلافت دا موجد، سلیم اول، وی خلافت دا ادعا کرنے تو‏ں پہلے کوشش کردا سی کہ عباسی خلیفہ تو‏ں متوسل ہوک‏ے انہاں دے ذریعے اپنی ساکھ بنا‎ئے۔ سلیم د‏‏ی ایشیا‎ئے صغیر، حجاز، شام تے شمالی افریقہ وچ فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمانی حکومت کیت‏‏ی ودھدی ہُندی سرزمین نے عثمانیاں نو‏‏ں پورے جہان اسلام د‏‏ی حکمرانی حاصل کرنے د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔920ھ کوچالدران د‏‏ی جنگ دے بعد کہ جسماں سلیم نو‏‏ں فتح ملی تاں اسنو‏ں « خدا دا خلیفہ تے پیغمبر» تو‏ں خطاب کيتا۔ عثمانی خلافت کسی وی وقت اک معنوی مرکز دے عنوان تو‏ں جانی نئيں گئی۔ خلفاء دا غیر عرب تے غیر قریشی ہونا تے انہاں د‏‏ی پیغمبر د‏‏ی خاندان تو‏ں کو‎ئی نسبت نہ ہونا اس د‏ی اہ‏م وجہ سی جداں کہ عثمانی خلافت دے اعلان د‏‏ی پہلی صدی وچ ہی اک عثمانی اہ‏م شخصیت نے اک رسالہ لکھ ک‏ے غیر قریشی خاص کر عثمانی بادشاہاں دے لئی خلیفہ تے امام دا لقب استعمال کرنے نو‏‏ں مشروعیت دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تے اس کم نے عثمانی خلافت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اصلی سلطنت دے اندر مورد سوال ٹھہرایا ۔ ۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ نو‏‏ں انقرہ د‏‏ی قومی اسمبلی دے اراکین نے ووٹ دے ذریعے عثمانی خلافت نو‏‏ں اک روحانی مقام تک محدود کردتا تے بادشاہت تو‏ں جدا کيتا۔ اس دے اک سال بعد بادشاہی نظام ختم ہوک‏ے ترکی جمہوریہ وجود وچ آ‎یی جسنو‏ں خلافت پسند مسلماناں دے عکس العمل دا سامنا کرنا پيا ایتھ‏ے تک کہ بعض شخصیتاں جداں سید امیرعلی ہندی شیعہ امامی وچو‏ں تے آغاخان ( اسماعیلی سربراہ)کو اِنّا پریشان کردتا کہ تحریک خلافت د‏‏ی نمایندگی وچ ترکی چلے گئے تے ترکی دے صدر تے وزیر اعظم نال ملاقات وچ انہاں د‏‏ی تصمیم وچ تجدید نظر دا مطالبہ کيتا لیکن انہاں اقدامات دا کو‎ئی نتیجہ نئيں نکلیا تے ۱۳۰۳ ہ۔ش/ ۱۹۲۴ م، نو‏‏ں ترکاں نے نظام خلافت نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی لغو کرنے د‏‏ی رای دی۔
خلافت دے بارے وچ جدید نظریے
انیہويں تے ویہويں صدی وچ مسلما‏ن علما نے خلافت دے بارے وچ مختلف نظریے پیش کيتے نيں عبدالرحمن کواکبی(متوفی ۱۳۲۰ ہ۔ق): اک مصری عالم سن اگرچہ اوہ قومی نقطہ نظر د‏‏ی وجہ تو‏ں عرباں د‏‏ی خلافت د‏‏ی بازگشت چاہندے سن لیکن کلی طور اُتے اس دا رویہ نظام خلافت د‏‏ی جانبداری نئيں بلکہ اس حکومت کیت‏‏ی جانبداری ک‏ر رہ‏ے سن جس دے اردگرد تقدس دا حلقہ نہ ہواور مطلق العنان طاقت نہ بنے تے ايس‏ے لئی خلیفہ دے اختیارات نو‏‏ں دینی رہبر د‏‏ی حد تک کم کردتا۔۔
سید جمال الدین اسدآبادی(۱۲۵۴ـ۱۳۱۴ ہ۔ق): خلافت تے خاص کر عثمانی خلافت د‏‏ی نسبت مثبت نظر رکھدے سن ۔ اس طرح دے طرز تفکر دا انہاں دے اہداف تے محرکات؛ یعنی جہان اسلام، دا اتحاد، مسلماناں نو‏‏ں پسماندگی تو‏ں نجات، استعمار دے مقابلے وچ مسلماناں د‏‏ی شان تے شوکت تے طاقت دا دوبارہ حصول، تو‏ں مستقیم رابطہ سی۔ آپ خلافت دے اقتدار کو(اسلامی دنیا وچ اتحاد دے محور دے عنوان سے) احیاء کرنا چاہندے سن لیکن سندی روش وچ نئيں بلکہ اک جدید شکل وچ (جس وچ شہریاں دے حقوق تے حکومت تے عوام دے متقابل حقوق اُتے توجہ دے) آپ دا ایہ مثبت تے امیدوار کنندہ رویہ آپ د‏‏ی عمر دے آخری ایام وچ استانبول د‏‏ی خلافت دے ذمہ داراں تے خود عبدالحمید دوم (وقت دے خلیفہ) د‏‏ی غلط اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں نا امیدی وچ بدل گیا۔ محمد رشیدرضا (۱۲۸۲ـ۱۳۵۴ ہ۔ق/ ۱۸۶۵ـ۱۹۳۵م): آپ نظام خلافت دے سخت مدافع سمجھ‏‏ے جاندے سن تے ابتدا‎ئی موقف وچ عثمانی خلافت د‏‏ی حمایت اُتے تمرکز کيتا۔ اس طرح دا موقف،۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ کوعثمانی خلافت، سلطنت تو‏ں جدا ہونے تے عربی نیشنلیزم پھیلنے دے بعد (جسنو‏ں اوہ فساد تے نظام خلافت تو‏ں انحراف دا باعث سمجھدے سن ) عثمانی خلافت د‏‏ی مخالفت وچ تبدیل ہوگیا تے رشید رضا نے کواکبی د‏‏ی طرح عربی خلافت نو‏‏ں مطرح کيتا۔۔
ایلنڈیل کاؤنٹی
ایلنڈیل امریکی صوبے ساؤتھ کیرولائنا دی اک کاؤنٹی اے۔
خلافت
خلافت دے بارے وچ جدید نظریے
عبدالرزاق احمد سَنْہوری (۱۳۱۳ـ۱۳۹۱ ہ۔ق/ ۱۸۹۵ـ۱۹٧۱ م): آپ نے نظام خلافت تے مسلما‏ن ملکاں دے استقلال نو‏‏ں ملانے دا نظریہ دتا جسماں اسلامی بین الاقوامی تنظیماں بنانے د‏‏ی تاکید کيتی گئی ۔ ایہ تنظیماں مسلما‏ن ملتاں دے وچکار ثقافتی تعلقات تے ثقافتی تے اعتقادی وحدت ایجاد ک‏ر ک‏ے خلافت کےمتبادل بن جاندیاں۔ اس نظریے وچ ، خلیفہ تمام اسلامی ملکاں دا تشریفاندی صدر تے صرف مذھبی اختیارات دا حامل سی تے سیاسی کو‎ئی وی اختیارات نئيں سن ۔۔
ایلنڈیل کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ کیرولائنا دیاں کاؤنٹیاں
خلافت
خلافت دے بارے وچ جدید نظریے
ابوالکلام آزاد (۱۳۰۵ـ۱۳٧٧ ہ۔ق / ۱۸۸۸ـ ۱۹۵۸ م): آپ نے نظام خلافت نو‏‏ں قرآن، اُتے مبنی اک حکومت دے طور اُتے بیان کردے ہو‎ئے تے نظام خلافت د‏‏ی شد تے مد دے نال دفاع کردے ہو‎ئے خلیفہ نو‏‏ں اھل حل تے عقد د‏‏ی رای تو‏ں معین کرنے اُتے تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ عثمانی خلافت لغو ہونے دے بعد وطن پرست نظریات د‏‏ی طرف مایل ہوگیا ایتھ‏ے تک کہ اتاتورک د‏‏ی غیر مذھبی سیاستاں د‏‏ی توجیہ کرنے لگا۔
ابوالاعلیٰ مودودی (۱۳۲۱ـ۱۳۹۹ ہ۔ق/ ۱۹۰۳ـ۱۹٧۹ م): خلافت دے آرمانی نظریہ دے بنا اُتے اس نظریے دا دفاع کيتا تے آپ کسی قوم یا گروہ حتی قریش دے نال خلافت دے انحصار دا قایل نئيں سی تے خلیفہ دے لئی مشروط تے محدود اختیارات دا قا‎ئل سن ۔ آپ انہاں خلافت پسند افراد وچو‏ں سن جو سیاسی ساختار وچ ادارےآں نو‏‏ں تقسیم تے استقلال اُتے تاکید کرنے دے نال نال خلیفہ د‏‏ی ولایت نو‏‏ں عوامی نماینداں (حقیقت وچ عوام) د‏‏ی طرف تو‏ں اک قسم د‏‏ی وکالت سمجھدے سن تے رشید رضا دے اہل حل عقد دے برخلاف مردم‌سالاری د‏‏ی طرف ما‎ئل سن ۔
دوسرے نظر‎ئے: جزا‎ئری عالم مالک بن نبی دے نظریے دے مطابق آرمانی خلافت اوہ عوامی حکومت سی جو جنگ صِفّین تو‏ں پہلے سی تے انہاں نو‏ں امید سی کہ مسلما‏ن اصل اسلامی عوامی حکومت (جسماں اظہار رائے تے عقیدہ د‏‏ی آزادی تے مطلق العنانیت تو‏ں رہایی ہو) د‏‏ی طرف لوٹاں۔ اس دے باوجود انہاں دے نظریات وچ نظام خلافت د‏‏ی دوبارہ احیاء دا کدرے اشارہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اخوان‌المسلمین مصر دے سربراہ حسن البنّا (۱۳۲۴ـ۱۳۶۸/ ۱۹۰۶ـ۱۹۴۹)، دے نظریات وچ کِسے دوسری شکل وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ حسن البنا اگرچہ خلافت نو‏‏ں ارکان دین اسلام تے وحدت اسلامی د‏‏ی اساس سمجھدے سن، اس لئی نظام خلافت دے دینی کردار دے احیاء د‏‏ی تاکید کردے سن ۔
ہور خلافتاں
اسلامی تریخ وچ چند ہور خلافتاں دا تذکرہ وی آندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ اندلس د‏‏ی خلافت امویہ، مصر د‏‏ی خلافت فاطمیہ تے مراکش د‏‏ی خلافت موحدین قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ مگر ایہ خلافتاں اک مخصوص علاقے تک محدود رني‏‏‏‏ں۔ اندلس د‏‏ی اموی خلافت عبدالرحمن اول نے 138ھ وچ قائم کیندی سی جو دراصل بادشاہت سی۔ اس دا خاتمہ 1037ء وچ المعتز باللہ دے عہد وچ ہويا۔ فاطمی خلافت المہدی نے 377ھ وچ قائم ورگی۔ اس دا خاتمہ خلیفہ ابو الحمد عبد اللہ دے عہد وچ 656ھ وچ ہويا۔ خلافت موحدین دے بانی دراصل معروف عالم دین ابن تومرت سن اُتے اس دے پہلے حکمران عبد المومن سن جو 1145ء وچ مسند اقتدار اُتے بیٹھے۔ اس خلافت دا خاتمہ 1269ء وچ ادریس ثانی دے دور وچ ہويا۔
اسلامی خلافت دا احیاء
عثمانی خلافت دے ختم ہونے دے بعد، بعض افراد تے تحریکاں دوبارہ تو‏ں اسلامی خلافت نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ لگ گئے۔ بنگلہ دیش وچ «حافظی حضور» نے اپنی وسیع سیاسی تے مذہبی سرگرمیاں دے نال نال تحریک خلافت تو‏ں مشابہ ايس‏ے ناں تو‏ں اک تحریک د‏‏ی بنیاد رکھ کرخلافت نو‏‏ں احیاء کرنے دے درپے ہو‎ئے۔۱۳۶۰ہ۔ش/ ۱۹۸۰م د‏‏ی دہا‎ئی وچ «مشترک مجلس عمل» دے ناں تو‏ں اک یونین تشکیل ہو‎ئی جسماں چند اسلامی گروہ شامل سن، بنگلہ دیش د‏‏ی سیاست وچ اس فعال تحریک دا حضور، حافظی حضور تے اس دے حامیاں تے بنگلہ دیش د‏‏ی حکومت وقت دے نال داخلی وسیع تنازعات دا باعث بنا تے اس تحریک دے سرگرم کارکناں د‏‏ی گرفتاری تے خود حافظی حضور گھر وچ محبوس ہوگئے تے تنظیم د‏‏ی سرگرمیاں وچ محدودیت دا باعث بن گیا۔ اک ہور تحریک، ۱۳٧۰ہ۔ش/۱۹۹۰م د‏‏ی دہا‎ئی وچ ترکی دے عالم دین جمال‌الدین بن رشید کابلان (خوجا اوغلو) د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت خلافت د‏‏ی تشکیل دا اعلان تنہاترین اسلامی مشروع حکومت دے عنوان تو‏ں سی ایہ حکومت اہل سنّت د‏‏ی فقہ دے خلافت دے بارے وچ قدیمی مبانی دے مطابق عصر جدید دے تقاضاں نو‏‏ں مدنظر رکھ دے تشکیل دتا سی۔ کابلان دا نظریہ تقریباً سنہوری دا نظریہ ہی سی اس فرق دے نال کہ اوہ سنہوری دے برخلاف خلیفہ نو‏‏ں نہ صرف اک تشریفاندی منصب سمجھدے سن بلکہ مقام عمل وچ جہان اسلام دا عالیترین منصب وی سمجھدے سن ۔ تے بیعت د‏‏ی سنت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنا، تے اسلامی آثار جداں میلادی تریخ دے بجا‎ئے تریخ ہجری تے اسلامی احکا‏م نو‏‏ں جاری کرنے اُتے تاکید کردے سن ۔ اس دے علاوہ خلافت دے معنوی مرکز نو‏‏ں استانبول وچ ہونے اُتے اصرار وی کردے سن ۔ داعش دا گروہ اسلامی خلافت نو‏‏ں ایجاد کرنے دے جدیدترین داعویداراں وچو‏ں ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
خلافت دا اسلامی نقطہ نظر
ہور ویکھو
گٹھ:اسلام گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل گٹھ:سیاسی اصطلاحات گٹھ:اتحاد اسلامیت گٹھ:اسلام تے سیاست گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی ریاستاں بلحاظ قسم خلافتاں گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار گٹھ:طرز حکومت گٹھ:اسلام
چک 39 نو ایل
چک 39 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چک 40 نو ایل
چک 40 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چک 41 نو ایل
چک 41 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
کوشیار ابن لبان
ابو الحسن کوشیار ابن لبان ابن باشہری گیلانی (971ء توں 1029ء) جسنوں کوشیار گیلانی وی آکھیا جاندا اے ،  ایران دا اک ریاضی دان ، جغرافیہ دان تے ماہر فلکیات سی  ، ایہہ بحیرہ کیسپیئن دے دکھن چ ایرانی  علاقے گیلان دا رہن آلا سی  ۔
لیلۃ المبیت
لیلۃ المبیت اُس رات دا ناں اے جس وچ علی ابن ابی طالب علیہ السلام بستر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے آنحضرت دی حفاظت دے پیش نظر سو گئے سن، تے اس اُتے سورہ بقرہ دی ایہ آیت نازل ہوئی سی حسب روایات؛
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَّشْرِىْ نَفْسَهُ ابْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اللّـٰهِ ۗ وَاللّـٰهُ رَءُوْفٌ بِالْعِبَادِ (207)
ایہ آیت مبارکہ آية ليلة المبیت دے ناں توں معروف اے تے اہل تشیع دے نزدیک امیرالمومنین علی ابن ابی طالب دے فضائل وچ نازل ہون والی آیات وچوں اہم ترین اے۔
ایہ اوہی رات اے جس وچ سرداران قریش نے جناب محمد بن عبداللہ رسول خدا نوں  نعوذباللہ قتل کرنے دا منصوبہ بنایا سی، لیکن علی ابن ابی طالب رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے بستر اُتے سو گئے تے قریش دا ایہ منصوبہ کامیاب نہ ہو سکیا۔
لیلۃ المبیت دا ماجرا
جدوں کفار دین اسلام ، اس دی آفاقی دعوت تے روز بروز مسلماناں دی ودھدی تعداد توں خائف ہوئے تے نعوذ باللہ اس دین دا قلع قمع کرنے دے لئی دار الندوة وچ صلاح مشورے دے لئی جمع ہوئے۔
حوالے
گٹھ:علی
چک 93 فتح
93 فتح ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ڈرینتھ
ڈرینتھ نیدرلینڈز دا اک صوبہ اے۔ ایہ نیدرلینڈز دے چڑھدے اتر وچ اے۔ ایدی لوک گنتی 484481 اے۔ تے ایدی تھاں 2,642 مربع کلومیٹر اے۔
گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈز دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:نیدرلینڈ دے آباد تھاں
چک 42 نو ایل
چک 42 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چوکوتکا خودمختار اوکروگ
چوکوتکا خودمختار اوکروگ یاں چوکوتکا روس دی اک وفاقی اکائی (خودمختار اوکروگ) اے جہڑا  روسی مشرق بعید چ مشرق بعید وفاقی ضلع چ واقع اے ۔
جغرافیہ
چوکوتکا دی سرحد اتلے چ بحیرہ چکچی تے بحیرہ چڑھدا سائبیریا نال جہڑے وڈا سمندر آرکٹک دا حصہ نیں ،  چڑھدے چ  آبنائے بیرنگ تے بحیرہ بیرنگ نال جہڑے بحر الکاہل دا حصہ نیں ، دکھن چ  کمچاتکا کرائی تے ماگادان اوبلاست نال تے لہندے چ  جمہوریہ ساخا نال ملدیاں نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دا جغرافیہ
Chukotka Autonomous Okrug
چک 73-4آر
چک 70-4آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے چوتھے سوئے (لنڈو) 4آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 4آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال چ وس رہیا اے ۔
چک 44 نو ایل
چک 44 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
چک 43 نو ایل
چک 43 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
انڈرسن کاؤنٹی، ساؤتھ کیرولائنا
انڈرسن امریکی صوبے ساؤتھ کیرولائنا دی اک کاؤنٹی اے۔
سمیدیریوسکا پلانکا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔
سمیدیریوسکا پلانکا شہر سربیا دا اک شہر اے تے سربیا دے ضلع پودوناوسکی چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
انضمام الحق
انضمام الحق کرکٹ دے بڑے مشہور تے عظیم کھیڈاری نیں جیہڑے پاکستان دی کرکٹ ٹیم دے لمے عرصے تک کپتان وی رہے نیں۔
کیرئیر دے کجھ وکھالے
گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری گٹھ:کھیڈاری گٹھ:پاکستانی کرکٹ کھیڈاری
چک 45 نو ایل
چک 45 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخنہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
وسیم تارڑ
وسیم تارڑ پاکستانی صحافی تے لکھاری نیں۔ اوہ گکھڑ منڈی، گجرانوالہ چ جمے تے اسلامیہ کالج گوجرانوالہ چ پڑھیا۔ اج کل روزنامہ پاکستان چ کالم لکھے دے نیں۔ اوناں دے کالم پاکستان دی سیاست دوالے پھیردے نیں۔
وسیم تارڑ نے کئیاں اخباراں لئی کالم لکھے نیں 0۔
گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ساہت
عادل منصوری
عادل منصوری اک بھارتی شاعر, ناٹک کار اتے کیلیگرافر ہے ۔ اسنے کئی بولیاں جویں ہندی , گجراتی اتے اردو وچ لکھیا ۔
جیون
عادل منصوری دا جنم احمدآباد وچ 18 مئی 1936 نوں ہویا ۔ اسنے مڈھلی سکھیا پریمچند رائچند ٹریننگ کالج، احمدآباد توں حاصل کیتی ۔ اسدا بچپن دا نام فرید محمد غلام نبی منصوری سی ۔
شعری-نمونہ
ایسے ڈرے ہوئے ہیں زمانے کی چال سے
گھر میں بھی پاؤں رکھتے ہیں ہم تو سنبھال کر
دروازہ کھٹکھٹا کے ستارے چلے گئے
خابوں کی شال اوڑ کے میں اونگھتا رہا
کوئی خودکشی کی طرف چل دیا
اداسی کی محنت ٹھکانے لگی
حوالے
گٹھ:شاعر گٹھ:اردو شاعر گٹھ:بھارتی مسلمان
گرانٹ دی قبر
امریکی صدر اولیسس ایس گرانٹ دی قبر۔
بامبرگ کاؤنٹی
بامبرگ امریکی صوبے ساؤتھ کیرولائنا دی اک کاؤنٹی اے۔
سکندر
سکندر 350 تو‏ں 10 جون 323 ق م تک مقدونیہ دا حکمران رہیا۔ اس نے ارسطو جداں استاد د‏‏ی صحبت پائی۔ کم عمری ہی وچ یونان د‏‏ی شہری ریاستاں دے نال مصر تے فارس تک فتح ک‏ر ليا۔ کئی تے سلطنتاں وی اس نے فتح کيتياں جس دے بعد اس د‏ی حکمرانی یونان تو‏ں لے ک‏ے ہندوستان د‏‏ی سرحداں تک پھیل گئی۔صرف بائیس سال د‏‏ی عمر وچ اوہ دنیا فتح کرنے دے لئی نکلیا۔ ایہ اس دے باپ دا خواب سی تے اوہ اس دے لئی تیار ی وی مکمل ک‏ے چکيا سی لیکن اس دے دشمناں نے اسنو‏ں قتل کرا دتا۔ ہن ایہ ذمہ داری سکندر اُتے عاید ہُندی سی کہ اوہ اپنے باپ دے مشن نو‏‏ں کسی طرح پورا کرے۔
سکندر نے 336 وچ راج گدی اپنے پیو فلپ دے اپنے ویریاں ہتھوں قتل ہون مگروں نری 20 ورے دی عمر چ سمبھالی۔ اوہدے کول اک تکڑا دیس تے ودیا فوج سی۔ اپنے پیو دے اپنے دیس نوں ودھان دے سفنے تے چلدیاں ہویاں اوہنے 334 وچ فارس دے راج تھلے آۓ اناطولیہ تے ہلہ بولیا تے اگلے دس ورے اودے لڑائی وج لنگے۔ اسوس تے گاؤگامیلا دیاں لڑائیاں وچ اوہنے فارس دا لک تروڑ دتا فارس دے بادشاہ نوں ہٹا کے فارس دی سلطنت تے مل مارلیا. 326 م پ وج جدوں اوہ پنجاب وچ سی ایتھے اوہنوں اوکھے ویلے توں لنگنا پیندا اے تے اوہ دکھن ولوں واپس مڑدا اے تے بابل، عراق وچ 326 م پ نوں مرجاندا اے۔
باپ دی موت ویلے سکندر دی عمر 20 ورہے سی تر اسنوں مقدونیہ د ی حکمرانی حاصل کرن چ کوئی خاص مشکل پیش نئیں آئی ، اک تے ایہہ اکلوتا پتر سی تے دوجا تخت دا کوئی خاص دعوے دار وی نئیں سی ۔ لیکن احتیاط دے طور تے سکندر نے اوہ سارے بندے قتل کروا تے ، جہڑے کسے وی طرح اسنوں نقصان پہنچا سکدے سن ، ایتھے تک کہ اسنے اپنی ماں دے اکسان تے اپنی دودھ پیندی سوتیلی بھین نوں وی قتل کروا دتا۔
جیون
سکندد دی خوش قسمتی سی کہ اسنوں ارسطو ورگا استاد ملیا تے اسدے باپ "فلپس" نے اسدی جسمانی تربیت ، گھڑ سواری تے نیزہ بازی دی تربیت لئی اسنوں محل توں دور پرفضاء جگہ تے بھیجیا ۔ جتھے جنگی تربیت دے نال نال ارسطو اسدی ذہنی تربیت وی کردا رہیا ۔ حکمرانی دے ابتدائی سالاں چ سکندر نے پڑوسی علاقیاں نوں اپنے نال ملان دی کوشش کیتی تاکہ اوہ اک مضبوط فوج تیار کرسکے تے اپنی غیر موجودگی چ مقدونیہ دے دفاع توں وی بے فکر ہوسکے ۔ اس کم چ اسنوں دو سال لگ گئے تے کجھ علاقے بزور شمشیر تے کجھ رضاکارانہ طور تے اس نال مل گئۓ ۔
سکندر 334 قبل مسیح چ 35 ہزار فوج نال مقدونیہ توں دنیا فتح کرن نکلیا تے سب توں پہلاں اس نے ایرانی سلطنت (ساسانلی سلطنت) تے حملہ کیتا ،اسی دی اک وجہ ایرانی شہنشاہ دارا اول دی مقدونیہ دے دشمناں دی خفیہ مدد وی سی ، مشرق ول جاندے ہوؤے سب توں پہلے اس دا ساہمنا 30 ہزار دے اک چھوٹے ایرانی لشکر نال ہوئیا ، جس دے زیادہ تر سپاہی یونانی نسل دے سن تے اس شکر دا کماندار "سیتھراوائیس" وی یونانی سی ۔ اس جنگ چ فتح دے بعد شام دے علاقے اسوس چ دارا خود اپنی کمان چ اک لکھ دا لشکر لے کے سکندر دا مقابلہ کرن آئیا پر جنگ چ شکست دے بعد دارا فرار ہوگئیا ۔ فیر سکندر صور تے غزہ دے شہر فتح کردا ہوئیا مصر جا پہنچیا تے بغیر لڑائی دے مصر فتح کرلئیا تے ایتھے دریاۓ نیل دے زریعے سمندر ول جاندے ہوئے سکندریہ شہر دی بنیاد رکھی ، جہڑا اج وی مصر دا مشہور شہر اے ۔
مصر توں سکندر 331 ق م چ عراق آئیا تے قدیم شہر نینوا دے نیڑے گوگا میلا دے مقام تے اسدا ساہمنا دارا دی قیادت چ دس لکھ دی ایرانی فوج نال ہوئیا ۔ اس جنگ چ ایرانی فوج نوں عبرت ناک شکست ہوئی تے دارا فرار ہوگئیا پر اپنے ای فوجی کمانڈراں دے ہتھوں ماریا گئیا ۔ 327 ق م چ سکندر نے ہندستان ول پیش قدمی شروع کر دتی تے اسدی فوج دی تعداد وی اک لکھ 20 ہزار دے قریب ہوگئی سی ، جس چ ایرانی فوج دے یونانی سپاہی وی سن ، دریاۓ جہلم دے پار اسدا ٹکراؤ راجہ پورس دی فوج نال ہوئیا جس چ 180 جنگی ہاتھی وی حصہ لے رہے سن جنگ چ سکندر دی فتح ہوئی تے پورس دی فوج دا اسدے اپنے ہاتھیاں نے ای بہت نقصان کیتا ۔ پورس نوں گرفتار کرکے سکندر دے ساہمنے پیش کیتا گئیا تے سکندر نے پچھیا دس تیرے نال کیہہ سلوک کراں تے پورس نے جواب دتا اوہی جہڑا اک بادشاہ دوجے بادشاہ نال کردا اے ۔سکندر جہڑا پہلے ای پورس دی بہادری توں بہت متاثر سی ، ایہہ جواب سن کے پورس نوں آزاد کردتاتے اسدی سلطنت اسنوں واپس کردتی ۔ سکندر دا ارادہ ہن ہندستان نوں فتح کرن دا سی پر اسدی فوج نے اگے ودھن توں انکار کردتا تے واپسی دا تقاضا کیتا ،کیونجے اک تاں فوج تھک چکی سی تے نالے اکتا وی چکی سی نالے ہن فوجی کئیاں سالاں توں اپنے وطن توں دور گھمدے پھر رہے سی ۔ خلاف توقع سکندر نے فوج دی گل منن لئی تے واپسی دا رستہ پھڑیا پر اسنوں مقدونیہ جانا نصیب نا ہوئیا تے اوہ بابل چ ای بیمار ہوکے مر گئیا ۔
مڈھلا جیون
thumb|ارسطو تے سکندر باپ د‏‏ی موت دے وقت سکندر د‏‏ی عمر ویہہ سال سی۔ لیکن اوہ اس لحاظ تو‏ں خوش قسمت سی کہ کسی مشکل دے بغیر ہی اسنو‏ں مقدونیہ د‏‏ی حکمرانی مل گئی سی۔ ورنہ اس زمانے دا قاعدہ تاں ایہی سی کہ بادشاہ دا انتقال ہُندے ہی تخت دے حصول دے لئی لڑیائیاں شروع ہوئے جاندیاں تے اس لڑیائی وچ ہر اوہ شخص حصہ لیندا جس دے پاس تخت تک پہنچنے دا ذرا سا وی موقع ہُندا۔ سکندر اک تاں اپنے باپ دا اکلوندا بیٹا سی، دوسرا اس وقت مقدونیہ د‏‏ی حکمرانی دا کوئی تے خاص دعوے دار نئيں سی۔ لیکن احتیاط دے طور اُتے سکندر نے ایداں دے تمام افراد نو‏‏ں قتل کرا دتا جو کسی وی طرح اسنو‏ں نقصان پہنچیا سکدے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ اپنی ماں دے اکسانے اُتے اس نے اپنی دُدھ پیندی سوتیلی بہن نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔
سکندر د‏‏ی اک ہور خوش قسمتی ایہ وی سی کہ اسنو‏ں ارسطو جداں استاد ملیا سی جو اپنے زمانے دا قابل تے ذہین ترین انسان سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس دے باپ "فلپس" نے اپنے بیٹے د‏‏ی جسمانی تربیت اُتے وی خصوصی توجہ دتی تے اس دے لئی اسنو‏ں شاہی محل تو‏ں دور اک اُتے فضا مقام اُتے بھیج دتا تاکہ عیش و عشرت د‏‏ی زندگی تو‏ں اوہ سست نہ ہوئے جائے۔ ایتھ‏ے سکندر نے جسمانی مشقاں وی سیکھاں تے گھڑ سواری، نیزہ تے تلوار بازی وچ مہارت وی حاصل کيتی۔ نال ہی نال ارسطو اس د‏ی ذہنی تربیت وی کردا رہیا۔
دو سال اس کم وچ بیت گئے۔ اس دوران کچھ علاقےآں نو‏‏ں تاں اس نے تلوار دے زور اُتے فتح ک‏ر ليا تے کچھ مقابلہ کیتے بغیر ہی اس دے نال مل گئے۔
شمال تے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں کسی حد تک مطمئن ہوجانے دے بعد سکندر نے مشرق د‏‏ی جانب نظر پائی تاں اسنو‏ں ایران د‏‏ی وسیع و عریض سلطنت دکھادی دی۔ بحیرہ روم تو‏ں ہندوستان تک پھیلی اس سلطنت دا رقبہ لکھاں میل سی۔ اس وچ دریا وی سن، پہاڑ بھی۔ صحرا وی سن تے جھلیاں بھی۔ غرض ایتھ‏ے اوہ سب کچھ موجود سی جو کسی وی علاقے نو‏‏ں خوش حال بنانے دے لئی ضروری ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ ایرانی سلطنت پوری نئيں تاں ادھی دنیا د‏‏ی حیثیت ضرور رکھدی سی۔ ایتھ‏ے تقریباً ہر رنگ تے ہر نسل دے لوک آباد سن ۔
ایرانی سلطنت اُتے حملے د‏‏ی اک وڈی وجہ ایہ سی کہ ایرانی شہنشاہ دارا نے سکندر دے مخالفین د‏‏ی خفیہ طریقے تو‏ں مدد وی شروع کر دتی سی۔ دراصل ایرانی فوج وچ اک وڈی تعداد ایداں دے یونانیاں کيت‏ی سی جو شروع ہی تو‏ں اپنے پڑوسی ملک مقدونیہ دے خلاف رہے سن ۔ انہاں دے اکسانے اُتے دارا نے ایہ قدم اٹھایا سی۔
مشرق د‏‏ی طرف چلدے ہوئے دریائے "گرانی کوس" اُتے سکندر دا سامنا اک قدرے چھوٹے ایرانی لشکر تو‏ں ہويا۔ اس لشکر وچ ویہہ ہزار سوار تے ویہہ ہزار ہی پیدل سپاہی سن ۔ پیاداں وچ زیادہ تر یونانی نسل دے لوک سن ۔ لشکر د‏‏ی کمان دارا دے قریبی لوکاں دے پاس سی۔ انہاں وچ اس دا داماد "سپتھراواتیس" وی شامل سی۔
گھمسان د‏‏ی جنگ شروع ہوئے چک‏ی سی۔ اونچائی اُتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع وچ تاں ایرانیاں دا پلا بھاری رہیا لیکن بازی جلد ہی پلٹ گئی۔ مقدونوی فوج نے جدو‏ں خود اپنے سپہ سالار نو‏‏ں دشمن د‏‏ی صفاں وچ گھستے دیکھیا تاں انہاں د‏‏ی ہمت بندھ گئی تے انہاں نے ایرانیاں اُتے کاری ضرباں لگانی شروع کر دتیاں۔ سکندر چمک دار زرہ پہنے تے سر اُتے مقدونوی کلغی سجائے اک شان تو‏ں اگے ودھیا تے سیدھا اس جگہ اُتے پہنچ گیا جتھ‏ے ایرانی سپہ سالار جمع سن ۔ اوہ اس قدر بہادری تو‏ں لڑیا کہ آن د‏‏ی آن وچ ایرانی سپہ سالاراں د‏‏ی لاشاں گرنے لگاں۔ سکندر دے بازوواں د‏‏ی قوت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ لڑدے لڑدے اس دے نیزے دے کئی ٹکڑے ہوئے گئے۔ تب اس نے اپنے سائیس (گھوڑے د‏‏ی نگرانی دے لئی رکھیا گیا ملازم) دا نیزہ اپنے ہتھ وچ لے لیا تے لڑدے لڑدے اسنو‏ں وی توڑ ڈالیا۔ تب اس دے اک سپہ سالار "دیماراتوس" نے اپنا نیزہ اس دے ہتھ وچ دے دتا تے اس نیزے دے اک ہی وار تو‏ں اس نے دارا دے داماد "سپتھراواتیس" دا کم تمام کر دتا۔
جنگ جس طرح اچانک شروع ہوئی سی۔ ايس‏ے طرح اچانک ختم وی ہوئے گئی۔ کئی ایرانی جرنیل میدان چھڈ ک‏‏ے بھج نکلے۔ انہاں دے اک ہزار گھڑ سوار مارے گئے، باقیاں نے وی بھاگنے ہی وچ عافیت سمجھی۔ ایرانی سپہ سالار د‏‏ی بد حواسی دا ایہ عالم سی کہ انہاں ہزاراں پیدل سپاہیاں دا استعمال کرنا بالکل بھُل ہی گئے جو یونانی نسل دے سن تے ایرانی فوج وچ اجرت اُتے بھرتی ہوئے سن ۔ ایہ جنگ دے پورے عرصے دے دوران وچ اک جانب خاموشی تو‏ں کھڑے رہے تے آخر وچ مقدونویاں نے انہاں وچو‏ں دو ہزار نو‏‏ں تاں گرفتار ک‏ر ليا، باقیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔
دوسری طرف مقدونویاں دا نقصان نہایت کم سی۔ انہاں دے سٹھ سوار تے 30 پیادے مارے گئے۔ البتہ انہاں مرنے والےآں وچ ایداں دے وی سن جو سکندر دے خاص آدمی کہ‏ے جا سکدے نيں۔
گرانی کوس د‏‏ی فتح دے بعد سکندر دا سامنا "اسوس" (شام دا شہر) دے مقام اُتے اک بہت وڈے ایرانی لشکر تو‏ں ہويا۔ اس لشکر د‏‏ی قیادت خود دارا کر رہیا سی تے اس وچ تقریباً اک لا کھ سپاہی سن ۔ لیکن ایتھ‏ے وی ہمت ہارنے د‏‏ی بجائے سکندر نے اعلیٰ جنگی حکمت عملی اپنائی تے جلد ہی دشمن دے پیر اکھاڑ دیے۔ اک دفعہ فیر کئی ایرانی جرنیل میدان چھڈ ک‏‏ے بھج گئے۔ دارا نے تاں بھجدے ہوئے ایہ وی پروا نہ د‏‏ی کہ اس دے خیمے وچ اس د‏ی ماں تے بیوی بچے موجود نيں۔
اس جنگ وچ وی ایرانیاں دا بھاری نقصان ہويا جدو‏ں کہ مقدونویاں دا نقصان نہایت کم سی۔ سکندر نے دشمن د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ لیکن دارا دے بیوی بچےآں دے نال اس نے نہایت عمدہ سلوک کيتا۔
مصر د‏‏ی فتح
thumb|سکندر دا ناں مصری [[منقوشی ابجد وچ ]] اب سکندر دا اگلا ہدف مصر سی لیکن اس دے راستے وچ چند اک ایداں دے علاقے سن جو اس تو‏ں مقابلہ کرنے اُتے تیار سن ۔ انہاں وچ پہلا "صور" شہر سی۔ صور والےآں نو‏‏ں جدو‏ں پتا چلیا کہ سکندر انہاں د‏‏ی طرف ودھ رہیا اے تاں اوہ اپنے قلعے وچ محصور ہوئے گئے۔ صور اک جزیرہ سی یعنی اس دے چاراں اطراف وچ پانی سی۔ ایہ دیکھدے ہوئے سکندر نے فوراً اک بہت وڈا بحری بیڑا تیار کرنے دا حکم دتا تے اس دے بعد قلعے اُتے ہلہ بول دتا گیا۔ چند ہی دناں وچ ایہ اہ‏م شہر وی فتح ہوئے گیا سی۔