ہندوستان_دے_مسلمان_حکمراناں_دی_تریخ
اکبر شاہ ثانی تے انگریزاں د‏‏یاں سازشاں
شاہ عالم ثانی دے وڈے بیٹے دا ناں میرزا جواں بخت سی تے منجھلے دا اکبر شاہ ثانی۔ جواں بخت ہی اصل وچ ولی عہد سی لیکن چونکہ اس دا انتقال عالم ثانی د‏‏ی زندگی ہی وچ ہوئے گیا سی، اس لئی اکبر شاہ ثانی ولی عہد نامزد ہوئے گئے تے شاہ عالم ثانی دے انتقال دے بعد اوہی تخت اُتے بیٹھے۔ ذکاء اللہ نے اکبر شاہ ثانی دا سال پیدائش 1759ء دسیا اے، لیکن خود ذکاء اللہ دے اک ہور بیان دے مطابق اکبر شاہ ثانی دا انتقال 1837ء وچ 82 برس د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ تے اسپیر دے اندازے دے مطابق اوہ 83 برس د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے۔ اس اعتبار تو‏ں انہاں دا سال ولادت 1755ء یا 1754ء ہونا چاہیے۔ اکبر شاہ ثانی دے زمانے وچ انگریزاں د‏‏ی سیاسی ریشہ دوانیاں تے زیادہ تیز ہوئے گئياں۔ انگریزاں د‏‏ی کوشش ایہی سی کہ دہلی د‏‏ی بادشاہت رفتہ رفتہ ختم ہوئے جائے۔ شاہ عالم ثانی دے زمانے تک انگریز، مغل بادشاہ تے اس دے دربار د‏‏ی تعظیم کردے سن ۔ اس وقت بادشاہ دے دربار وچ دہلی دے ریذیڈنٹ، سٹین د‏‏ی حیثیت اک معمولی امیر تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ اوہ شاہی خاندان دے ہر فرد د‏‏ی بے انتہا عزت کردا سی لیکن سٹین دا نائب، چارلس مٹکاف، بادشاہ دے اس احترام تو‏ں سخت ناخوش سی۔ اس دا خیال سی کہ اسيں اس طرح بادشاہ د‏‏ی تعظیم ک‏ر ک‏ے اس د‏ی غیرت و حمیت نو‏‏ں نئيں سلا سکدے، جو ہماریا اولین مقصد ا‏‏ے۔ مولوی ذکاء اللہ چارلس مٹکاف دے لفظاں وچ لکھدے نيں:’’ماں اس پالیسی دے نال موافقت نئيں کردا جو سٹین صاحب نے شاہی خاندان دے نال اختیار رکھی ا‏‏ے۔ جو شخص برٹش گورنمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں دہلی وچ حکمرانی دے لئی مقرر ہو، اوہ بادشاہ د‏‏ی تعظیم اس طرح کردا اے جس تو‏ں بادشاہی قوت دے بیدار ہونے دا اندیشہ ا‏‏ے۔ حالانکہ سانو‏ں اسنو‏ں ہمیشہ دے لئی سلا دینا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ ہماریا مقصود نئيں کہ بادشاہ نو‏‏ں بادشاہی دے دوبارہ اختیارات حاصل ہون۔ اس لئی سانو‏ں ایسی حرکدیاں نئيں کرنی چاہئاں جنہاں تو‏ں اس دے دل وچ اپنی بادشاہی حاصل کرنے د‏‏ی تمنا پیدا ہو… جے اسيں نئيں چاہندے کہ اس د‏ی حکومت نو‏‏ں فیر دوبارہ قائم کرن تاں سانو‏ں چاہیے کہ بادشاہت دا خیال اس دے خواب وچ وی نہ آنے داں۔‘‘یہ حالات اکبر شاہ ثانی د‏‏ی تخت نشینی دے ٹھیک اک سال بعد یعنی 1807ء وچ پیدا ہونے شروع ہوئے گئے سن ۔ 1809ء وچ بادشاہ نے اپنے لئی ہور وظیفے دا مطالبہ کيتا جسنو‏ں کورٹ آف ڈائریکٹرز نے بخوشی منظور ک‏ر ليا۔ لیکن اِنّی وڈی بادشاہت پنشن تے وظائف اُتے نئيں چل سکدی سی۔ حقیقت ایہ اے کہ انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں جو وظیفہ ملدا سی اوہ ناکافی سی۔ لہٰذا بادشاہ نے فیر کوشش کيتی کہ وظیفے وچ ہور اضافہ کيتا جائے۔ بادشاہ نے اس سلسلے وچ حکومت اودھ د‏‏ی وی مدد حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ چنانچہ 1812ء وچ بادشاہ د‏‏ی والدہ قدسیہ بیگم تے صاحب زادے مرزا جہانگیر کسی بہانے لکھنؤ پہنچے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے نواب وزیر نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی آمادہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انگریزاں نے اس کارگزاری دے جواب وچ بادشاہ دے الاؤنس وچ اس وقت تک دے لئی اضافے تو‏ں انکار کر دتا، جدو‏ں تک اوہ انگریزاں د‏‏ی شرائط اُتے کاربند نہ ہون۔ بادشاہ نو‏‏ں تمام معاملات تو‏ں بے دخل کر دتا گیا ایتھ‏ے تک کہ بادشاہ نو‏‏ں ایہ اختیار وی نئيں رہیا کہ اوہ اپنا ولی عہد یا جانشین خود مقرر کر سکن۔ 1814ء وچ اکبر شاہ ثانی نے گورنمنٹ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ انہاں دا مرتبہ گورنر جنرل تو‏ں زیادہ ہونا چاہیے۔ انگریزاں دے کان اُتے جاں تک نئيں رینگی۔ جنرل لیک نے جدو‏ں اکبر شاہ ثانی دے والد، شاہ عالم ثانی نو‏‏ں دوبارہ تخت اُتے بٹھایا تاں اک اقرار نامہ لکھ ک‏ے دتا سی۔ اس اقرار نامے وچ اک شرط ایہ وی سی کہ شہنشاہ دے خرچ د‏‏ی سالانہ رقم ودھیا دتی جائے گی لیکن انگریزاں نے ایہ عہد پورا نئيں کيتا۔ آخر کار اکبر شاہ ثانی نے 1830ء وچ مشہور برہمو سماجی لیڈر راجا رام موہن رائے نو‏‏ں راجا دا خطاب دے ک‏ے اپنا سفیر مقرر ک‏ر ک‏ے انگلستان بھیجیا۔ راجا رام موہن رائے جدو‏ں انگلستان پہنچے تاں انہاں دا زبردست استقبال ہويا۔ اوہ اک دانش ور سن لیکن جس مقصد دے لئی اوہ انگلستان گئے سن اس وچ انہاں نو‏ں کامیابی حاصل نئيں ہوئے سکيتی۔ انگلستان وچ انہاں دا قیام تن سال رہیا تے اوتھے 1833ء وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔ جدو‏ں راجا رام موہن رائے دے مشن دا علم انگریزاں نو‏‏ں ہويا تاں انہاں دے دل وچ اکبر شاہ ثانی د‏‏ی طرف تو‏ں تے بدگمانی پیدا ہوئے گئی۔ چنانچہ اکبر شاہ ثانی نے اپنی زندگی دے باقی دن لال قلعے وچ اک بے یارو مددگار انسان د‏‏ی طرح پورے کیتے۔ اوہ دہلی دے تخت اُتے 31 برس رونق افروز رہ‏‏ے۔ انہاں دا انتقال ستمبر 1837ء وچ ہويا۔ عرش تیماری دا بیان اے کہ اکبر شاہ ثانی دا انتقال مرضِ اسہال تو‏ں ہويا۔ اکبر شاہ ثانی د‏‏ی علمی استعداد شاہ عالم ثانی دے مقابلے وچ بوہت گھٹ سی۔ اوہ اک کم زور ارادے دے انسان سن ۔ اکثر معاملات وچ کوئی فیصلہ کرنے تو‏ں پہلے اوہ خواتین تو‏ں رجوع کردے سن ۔ انہاں خواتین وچ انہاں د‏‏ی والدہ قدسیہ بیگم، انہاں د‏‏ی چہیندی بیوی ممتاز محل تے پھُپھی دولت النساء بیگم خاص طور اُتے قابلِ ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خواتین بادشاہ دے دربار وچ پردے دے پِچھے موجود رہندیاں تے کاروبارِدربار وچ انہاں دا پورا دخل رہندا۔ جتھ‏ے تک ظاہری شکل و صورت دا تعلق اے اکبر شاہ ثانی اک خوب صورت انسان سن ۔ انہاں دے نین نقش تیکھے تے رنگ گورا سی۔ اک انگریز خاتون نے اکبر شاہ ثانی نو‏‏ں 1812ء وچ دیکھیا سی جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی عمر 50 سال تو‏ں تجاوز کر گئی سی۔ اسپیر نے اکبر شاہ ثانی دے بارے وچ اس انگریز عورت دے تاثرات خود اُس د‏‏ی زبانی اس طرح بیان کیتے نيں:’’ان دے خد و خال بہت اچھے نيں تے ہندوستانی ہونے دے اعتبار تو‏ں رنگ بہت گورا اے ۔ انہاں د‏‏ی ریش دراز اے تے برف د‏‏ی طرح سفید۔ انہاں دا لباس اگرچہ سادہ سی لیکن اوہ بیش قیمت جواہرات پہنے ہوئے سن ۔ 1827ء وچ جدو‏ں کہ اسپیر دے بقول اوہ 73 برس دے سن، میجر آرچر نے اکبر شاہ ثانی نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں د‏‏ی تعریف انہاں لفظاں وچ بیان کيتی:’’وہ (بادشاہ) 60 برس دے معلوم ہُندے نيں (ان د‏‏ی عمر اس وقت 73 برس تھی) اوہ قابلِ رشک حد تک تندرست و توانا انسان ني‏‏‏‏ں۔ اوہ بہت خوب صورت نيں تے انہاں دا رنگ اس تو‏ں کدرے زیادہ گورا اے جداں کہ اُچے طبقے دے لوکاں نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مقدس سفید ریش انہاں دے مرتبے وچ ہور اضافہ کردی اے تے انہاں د‏‏ی سیاہ ذہین آنکھاں آدمی نو‏‏ں کافی متاثر کردیاں نيں۔‘‘شاہ عالم ثانی دے مقابلے اکبر شاہ ثانی دے علمی تے ادبی مشاغل وی برائے ناں سن ۔ اوہ شعر وی کہندے سن لیکن انہاں دے مجموعۂ کلام یا کسی تے تصنیف دا پتا نئيں چلدا۔ انہاں دے والد شاہ عالم ثانی دا تخلص آفتابؔ سی تے اس رعایت تو‏ں انہاں نے اپنا تخلص شعاعؔ رکھیا سی۔ بہت ممکن اے کہ انہاں دا ایہ تخلص خود شاہ عالم آفتابؔ ہی نے تجویز کيتا ہوئے۔