cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حاجی بابا سید نوران شاہ
اقلیتاں دے جان و مال دا تحفظ
بدقسمتی تو‏ں آر ایس ایس دے ہندو گماشتاں نے صلح کيت‏‏‏ی تمام راہاں مسدود کر دیؤ تے پاکستانی فوج کومجبوراً راجوری اُتے حملہ کرنا پيا اورہندو انتہا پسنداں دے نال اک خونی معرکے دے بعدبالآخر شہر نو‏‏ں آزاد کروا یا گیا۔ لیکن ایتھ‏ے وی حاجی بابا سید نوران شاہؒ د‏‏ی سربراہی وچ علاقے دے زعماء نے عام ہندو واں دے لئی پناہ دا پروانہ حاصل کيتا تے ہزاراں انساناں د‏‏ی جان بچانے وچ اپنا اسلامی کردار ادا کيتا۔(95) حاجی بابا سید نوران شاہ مجددی نے صحیح معنےآں وچ مذہبی و ملی طور اُتے اک مصلح دا کردار ادا کيتا۔ ہور صوفیا کرام د‏‏ی طرح آپ د‏‏ی زندگی للٰہیت تے خدمتِ خلق د‏‏ی تصویرنظر آندی ا‏‏ے۔ ضرورت اے کہ آپ نے جنہاں خطوط اُتے زندگی گزاری فی زمانہ وی انہاں تو‏ں روشنی حاصل کيت‏ی جائے تے اپنی دنیا و آخرت د‏‏ی بہتری دا سامان کيتا جائے۔
حوالے
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
نجیب احمد دی گمشدگی
نجیب احمد، جواہر لال نہرو یونیورسٹی، دلی دا اک طالب علم ہے۔ اوہ 15 اکتوبر 2016 دے بعد کیمپس توں گمّ ہو گیا ہے۔ اوہ ایم ایس سی بائیوٹیکنالوجی پہلے سال دا طالب علم ہے۔  14 اکتوبر 2016 نوں اس دے اتے سجے-پکھی ایبیویپی دے وچکر جھگڑا ہویا۔
جواہر لال نہرو یونیورسٹی ٹیجر ایسوسی ایشن (JNUTA) نے JNU انتظامیہ نوں اس مدعے پرتی بیرکھی اتے پکھپاتی پربندھن لئی ذمہ وار ٹھہرایا ہے۔ JNUTA نے یونیورسٹی ولوں جاری 25 نکاتی بلیٹن دی وی تنقید کیتی ہے کہ جان بجھ کے ایہہ تتھّ چھڈّ دتا ہے کہ اک رات پہلاں ہوئے جھگڑے دے دوران احمد تے حملہ کیتا گیا سی۔ نجیب احمد دی  ماں فاطمہ نفیس نے وی JNU انتظامیہ تے دوش لایا ہے۔
روس وچ، JNU طالب علماں نے انتظامی عمارت نوں 20 گھنٹے گھیری رکھیا۔ نجیب دے ماپیاں دی شکایت دے آدھار تے وسنتکنج پولیس نے اک اغوا اتے غلط قید کر رکھن لئی ایف آئی آر دائر کیتی ہے۔ ایہہ وی رپورٹ ہے کہ نجیب دے جیون دا انت کرن دی اک کوشش  ایہہ وی رپورٹ ہے کہ ہو سکدا نجیب کسے چھوٹے جہے شہر وچّ گپت طور تے رہن لئی چلا گیا ہووے۔
دلی پولیس نجیب دے ٹھکانے بارے جانکاری دین لئی 100,000 روپئے دے انعام دا اعلان کیتا ہے۔  دلی پولیس دیاک وشیش پڑتالیا ٹیم (ایس.آئی.ٹی.) اس کیس دی پڑتال کر رہا ہے۔ ایہہ رپورٹ کیتا گیا سی اس دے ہوسٹل دے کمرے وچ ملے نسخیاں توں پتہ چلدا ہے کہ لاپتا JNU ودیارتھی نجیب احمد دا لاپتا ہون توں پہلاں ڈپریشن اتے اوبسیسو-کمپلسو وکار (اوسیڈی) لئی علاج کیتا جا رہا سی۔
باہری جوڑ
گٹھ:جواہرلال نہرو یونیورسٹی گٹھ:بھارت
چک 23 دو ایل
چک 23 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
اولا اوریکُنرن
اولامیڈ اوریکونرین اک بریٹیش-نائیجیریئن میڈیکل ڈاکٹر اتے فلائنگ ڈاکٹرز نائیجیریا ؛ لاگوس، نائیجیریا وچ اک چیرٹی ادارے، دی پربندھ ڈریکٹر اے۔
میڈیکل کیریئر
گریجوئیشن توں بعد، اولامیڈ نے 10 سال قومی صحتَ سیوا، یونائیٹڈ کنگڈم دے نال کم کیتا۔ ہوابازی دوائی وچ خاص سکھلائی دے نال اک ہیلیکاپٹر پائلٹ ہون دے ناطے، اس نے لاگوس، نائیجیریا وچ پہلی ہوائی سنچالت ایمرجینسی میڈیکل سنوجواناں،  فلائنگ ڈاکٹرز نائیجیریا لمیٹڈ۔ دی اگوائی کیتی۔ left|thumb|سٹریچر مشق thumb|فلائنگ ڈاکٹر ہیلیکوپٹر
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:کمپنی کھوجی عورتاں گٹھ:نائیجیریا
میکس ارنسٹ
میکس ارنسٹ اک جرمن پینٹر سی تے سریلزم تے ڈاڈا تحریکاں دی نیو رکھن والیاں چوں سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
سیاست
سیاست اک ایہو جیا کم اے جیدے وچ لوکاں دیاں ٹولیاں رل کے کسے گل تے اپڑ دیاں نیں۔ اے بول کسے سول سرکار دی سوچ نوں دسدی اے پر اے سوچ پڑھائی مت تے ہور سماج دیاں ٹولیاں وچ وی ورتی جاندی اے۔ سیاسی طاقت لئی اے سماجی میل جول دا ناں اے تے سیاسی کم کرن والیان نوں اے کسے پربندھک چ لیاندی اے۔
فلٹن کاؤنٹی، پنسلوانیا
فلٹن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
ٹولیلوا مارٹی مولیل
ٹولولوا مارٹی مولیل (جم 25 جون 1952) تنزانیہ دا اک لکھاری اے۔ مولیل دا جم 1952 وچ ارشا شہر وچ ہویا۔ اس نے 1972 وچ یونیورسٹی آف دارالسلام، تنزانیہ توں لٹریچر اتے ڈرامے وچ بی اے کیتی۔ 1979 وچ کینیڈا دی یونیورسٹی آف البرٹا توں ڈرامے وچ ایم اے اتے 2001 وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی۔ 1979 توں 1986 دے دوران تنزانیہ وچ اتے اسدے بعد کینیڈا دی یونیورسٹی آف البرٹا وچ ڈرامے دا لیکچرار رہا۔ اس دیاں کتاباں رسالیاں اتے کتاباں وچ شائع ہوئیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:تنزانیہ دے لکھاری گٹھ:تنزانیہ
کے سیج
کے سیج اک امریکی پینٹر سی تے سریلزم اودا شوق سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
جنس
جیون پڑھت چ ایہ اک اپنی نسل نوں اگے ودھاون والا ایسا کم اے جیدے وچ اک ای ونڈ دے اکو جۓ نر تے مادھ رل کے اپنے جۓ نویں جیون بناندے نیں اے۔ ایہدے وج اک نسل دے اجیچے گن اگلی نس وج اجاندے نیں۔ ایہ کم جانوراں، بوٹیاں تے فنجائی وچ ہوندا اے۔
دو وکھریاں جنساں نر تے مادھ نال نسل نوں اگے ودھان دا کم اک ارب ورے پہلے ٹریا۔
شہرستان بافق
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بافقایران دے صوبہ یزد دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بافق شہر اے۔
اسلامی درہم
تاریخ
thumb|حضرت [[محمد صلی اللہ عليہ وسلّم دے دور دا ساسانی نقرئی درہم، جس اُتے خسرو پرویزثانی (628-570) دا مہ راے۔ ]] حضرت محمد صلی اللہ عليہ وآلہ و سلّم دے دور وچ چاندی دے ساسانی سکّے استعمال ہويا کردے سن، جس دا وزن 3 گرام تو‏ں لے ک‏ے 5۔ 3 گرام ہويا کردا سی ۔ اہل عرب اس کاتبادلہ وزن دے حساب تو‏ں کیاکردے سن لیکن حضرت محمد صلی اللہ عليہ وآلہ و سلّم نے اک دینار دا وزن اک مثقال قرار دتا، جو 72 جو(جو) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتااے۔ تے جدید معیار وزن دے مطابق اس دا وزن تقریبا 4.25 گرام ہوتااے۔ حضرت عمر دے دور وچ انہاں سکّاں نو‏‏ں کاٹھا گیا تے اس دے وزن کواک مثقال تک لایاگیا۔ حضرت محمد صلی اللہ عليہ وآلہ و سلّم نے اک معیار قائم کیتا کہ ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہوئے۔ لہذا اک درہم دا وزن تقریبا 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) ہوتااے۔ حضرت عمر  دے ہی دور وچ اس اُتے بسم اللہ لکھیا گیا۔ حضرت علی  تے حضرت عبداللہ بن زبیر  تے   معاویہ   نے پہلی مرتبہ اپنے سکّے جاری کیتے۔ بعد وچ عبدالملک بن مروان نے مسلماناں وچ باقائدہ طورسے اپنے سکّے ڈھالنے شروع کیتے۔ جس کاوزن نہایت احتیاط دے نال 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) رکھیا گیا۔ بائاں|thumb|[[چاندی دا درہم جس پرحضرت عمر دے دور وچ بسم اللہ لکھیا گیا۔ اس دا وزن تقریبا 3 گرام اے۔ اس کوحضرت عمر  نے 5۔ 3 گرام تو‏ں کم کرکے 3 گرام کیتا سی ۔ ]]
معیارِ وزن
جدید اسلامی درہم دا وزن وی اک مثقال تو‏ں اخذ کیتا گیا اے۔ جس دا وزن 72 جو(جو) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتااے، جو 25۔ 4 گرام دے برابر ہوتااے۔ حضرت عمر دے قائم کردہ معیارکے مطابق ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہو، تو اک درہم دا وزن تقریبا 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) ہوتااے۔ تے اوہدی خالصیت کم ازکم 24 قیرات (یعنی 9۔ 99 فیصد) ہونی چاہئیے۔ اس لئی جدید اسلامی درہم بنانے والی اکثرکمپنیاں مثلاً عالمی اسلامی ٹکسال، وکالہ انڈیوک نوسنتارہ، ضراب خانہ اسعار سنّت وغیرہ اسی معیار نو‏‏ں استعمال کردیاں ناں۔
اجرا
جدید اسلامی درہم دا اجرا دنیا دے کئی ملکاں وچ شروع ہوچکیا اے۔
ملایشیا
جدید اسلامی درہم پہلی مرتبہ سن 2010ء وچ ملایشیا دے صوبے کیلانتن نے جاری کیتے۔ تے اسنو‏ں رینگت (ملایشیا دی زرِقانونی) دی طرح زرِقانونی دی حیثیت دتی گئی۔ تے 2011ء وچ ملایشیا دے اک دوسرے صوبے پیرک نے وی طلیائی دینار جاری کیتے اورتے اسنو‏ں رینگت دی طرح زرِقانونی دی حیثیت دتی گئی۔
انڈونیشیا
انڈونیشیا دے کئی ریاستاں وچ وی جدید اسلامی درہم دا آغاز کیتا گیا، جنہاں وچ جکارتہ، سولو،آچہے وغیرہ شامل نيں۔
پاکستان
جدید اسلامی درہم پہلی مرتبہ سن2009ء وچ پاکستان دے شہر راولپنڈی وچ جاری کیتے گئے۔ تا اسيں اسنو‏ں حالے زرِقانونی دی حیثیت نئيں دتی گئی۔
افغانستان
جدید اسلامی درہم پہلی مرتبہ سن2014ء وچ افغانستان دے دار الحکومت کابل وچ جاری کیتے گئے۔
ہور ملکاں
اس دے علاوہ سنگاپور، قازقستان، ریاستہائے متحدہ امریکا، جنوبی افریقا، ہسپانیہ، عراق وغیرہ نے وی غیر سرکاری طور پرجدید جدید اسلامی درہم دا اجرا کیتا۔
استعمال
جدید اسلامی درہم دے بوہت سارے استعمالات نيں۔ جنہاں وچ چند اک مندرجھ ذیل نيں۔
فوائد
سونے تے چاندی دے سکوّں دے بوہت سارے فوائدنيں۔ یعنی اس دور مین جدو‏ں کوئی حکومت یا بادشاہ ملکی خزانہ لوٹ لیندے نيں تو پھر انہاں دے پاس سرکاری ملازمین وغیرہ نو‏‏ں تنخواہ دینے دے پیسے(کاغذی کرنسی)کم پڑجاندی اے تو اوہ زیادہ کاغذی کرنسی چھاپ دیندے نيں تاکہ ملازمین نو‏‏ں تنخوانيں دی جاسکے تو کاغذی کرنسی دی قدر وچ کمی ہوجاندی اے، لہٰذا جے کسی مزدور نے پچھلے دس سالاں وچ اک لکھ روپے جمع کیتے نيں۔ تو حکومت دی کاغذی کرنسی دی زیادہ چھپوانی تو‏ں ہن اس دے اک لکھ روپے دی قدر پنجاہ، ساٹھ ہزار روپے ہوئے گی۔ لہٰذا اس مزدور دی آدھی دولت حکومت نے ہڑپ کرلی تے اس بیچارے نو‏‏ں پتہ ہی نئيں کہ اصل وچ کیتا ہويا اس دے نال۔. لہٰذا کاغذی کرنسی دے زیادہ چھپوائی دے ذریعے دنیا دی ہر حکومت اپنی عوام دی دولت نو‏‏ں لوٹنے دے لئی استعمال کردیاں نیں۔ اسی لئی جے کرنسی سونے دی ہو تو حکومت دے لئی ممکن نئيں کہ زیادہ کرنسی نو‏‏ں چھپوا سکے کیونکہ ہن کرنسی کاغذ دی نئيں بلکہ سونے دی اے۔ لہٰذا سونے تے چاندی تو‏ں بنے کرنسی تو‏ں عوام دی دولت، حکومت تے بین الاقوام ادارہ برائے زر(بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ)کے دھوکاں تو‏ں محفوظ رہتاں نيں۔ یعنی اس دور وچ کرنسی نو‏‏ں دشمن ملک دی معیشت نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ دشمن ملک آپ دی کرنسی نو‏‏ں چھاپ کر آپ دے ملک دے منڈی وچ لاندا اے، تو آپ دے ملک وچ کرنسی زیادہ ہوجاندی اے، جس دی وجہ تو‏ں اوہدی قدر وچ کمی ہوجاندی اے تے ملک دا پیسہ تباء ہوجاندا اے، جس دی وجہ تو‏ں معیشت خراب ہوجاندی اے۔ لیکن اس نظام وچ ایہ ممکن نئيں جتھ‏ے کرنسی سونے تے چاندی تو‏ں بنی ہوئے۔ چنانچہ دنیا دا سب تو‏ں پائیدار معاشی نظام اک ایسا نظام ہو سکدا اے جس وچ کرنسی دی قدر وچ کمی نہ ہو، یعنی کرنسی دی اصل قدر اس دے اندر ہوئے۔
نیو امپریشنزم
نیو امپریشنزم آرٹ دی اک لہر دا ناں اے جیدا مڈ جارج سیورات دی مورت اک اتوار دی دوپہر جزیرہ گرانڈ جٹے تے دی نمیش توں 1886 وچ پیا۔ ایہ ناں فرانسیسی آرٹ لکھاری فیلکس فنیوں نے رکھیا۔
فرانس ماڈرن ویلے وج سی تے پینٹر مورتاں بنان لئی نویں ول لب رۓ سی۔ نیو امپریشنزم وچ کم کرن الے شہری تھانواں، کھلے تھانواں تے سمندری کنڈیاں ول کھچے تے ایہناں تے اپنیاں مورتاں بنایاں۔ سائینس نے وی ایہناں دے کماں تے اثر پایا۔
اوپاوا
موست شہر ( لاطینی: Opava) چیک لوکراج دا اک شہر، جو ‎موراویائی سیلیسیائی علاقہ چ ‎ اوپاوا ضلع چ واقع اے۔
لوک گنتی
‎اوپاوا شہر دی کل لو گنتی 58,281 اے۔
جڑواں شہر
شہر ‎ اوپاوا دے جڑواں شہر
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے آباد تھاں
جواہر لال نہرو یونیورسٹی
جواہرلال نہرو یونیورسٹی، (انگریزی: Jawaharlal Nehru University, जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय) اختصار وچّ جے.این.یو، نویں دلی دے دکھنی حصے وچّ واقع اک مرکزی یونیورسٹی ہے۔ ایہہ منکھی وگیان، سماج وگیان، وگیان، قومانتری ادھٔین وغیوہ مضموناں وچّ اچّ پدھر دی سکھیا اتے جانچ کارج وچّ جٹے بھارت دے آگوُ ادارےآں وچوں اک ہے۔ جے.این.یو نوں نیشنل اسیسمینٹ اینڈ ایکریڈیشن کونسل (این.اے.سی.سی) نے جولائی 2012 وچّ کیتے گئے سروے وچّ بھارت دی سبھ توں ودھیا یونیورسٹی منیا ہے۔ این.اے.سی.سی نے یونیورسٹی نوں 4 وچوں 3.9 گریڈ دتا ہے، جو کہ دیس وچّ کسے وی تعلیمی ادارے نوں ملیا اچتم گریڈ ہے۔
اتہاس
جے.این.یو دا قیام 1969 وچّ اسمبلی دے اک ایکٹ دے تحت ہوئی۔ اس دا نام جواہرلال نہرو، آزاد بھارت دے پہلے وزیر اعظم ، دے ناں تے رکھیا گیا۔ اس دے پہلے وائس چانسلر جی. پارتھسارتھی سن۔ اس دے قیام دا مکھ مقصد بھارت وچّ اچّ سکھیا لئی اک اچتم ادارہ بناؤنا سی۔
سلطنت مالی
راجگھر
اس سلطنت دا راجگھر دکھنی صحارہ (صحرائے اعظم) چ آباد نیانی دا شہر سی ۔ موجودہ جمہوریہ مالی چ نیانی ناں دے دو شہر نیں ، پر تریخ داناں دے مطابق اینہاں چوں سلطنت مالی دا راجگھر کوئی وی نئیں ۔
جغرافیہ تے آبادی
1380ء دے آبادی دے اندازے دے مطابق سلطنت دی آبادی 2 کروڑ دے لاگے سی تے اسدا رقبہ 11 لکھ مربع کلومیٹر دے نیڑے سی ۔ سلطنت موجودہ گنی تے موجوودہ مالی دےعلاقےآں تے مشتمل سی ۔ تے وڈے مذہباں چ اسلام تے پرانے افریقی مذہب سن ۔ بولیاں چ مینڈنگ گروہ دیاں بولیاں ، بولیاں جاندیاں سن ۔ جنہاں چوں کافی بولیاں موجودہ لہندے افریقی دیساں چ بولیاں جاندیاں نیں ۔
اہم تعمیراں چ جینے دے وڈی مسیت اے جہڑی اج وی مالی دے شہر جینے چ واقع اے تے مٹی تے گارے نال اساری سب توں وڈی موجود عمارت سمجھی جاندی اے ۔
دفاع
سلطنت مالی دی پیشہ ورانہ فوج سی جس دا کم سرحداں دی راکھی سی ۔ سلطنت دے ہر قبیلے دے ذمہ لوڑ پین ویلے لڑن آلے بندےآں دی اک گنتی فراہم کرنی سی ۔ تے اپنے عروج دے زمانے چ سلطنت مالی دی اک لکھ فوجیاں تے مشتمل فوج سی ،جس نوں بوہت تھوڑے ویلے چ اکٹھا تے سلطنت دے کسے وی حصے چ گھلئیا جا سکدا سی ۔
ہور ویکھو
گٹھ:افریقہ گٹھ:اسلامی سلطنتاں گٹھ:افریقی سلطنتاں گٹھ:مالی گٹھ:سابق سلطنتاں گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ
شہرستان مہریز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مہریز ایران دے صوبہ یزد دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مہریز شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ یزد
جارج سیورات
جارج سیورات فرانس دا اک پوسٹ امپریشنسٹ تے نیو امپریشنسٹ پینٹر سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
گرین کاؤنٹی، پنسلوانیا
گرین امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
اشنورا ہیٹیروسٹکٹا
اشنورا ہیٹیروسٹکٹا پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
شاہجہان
شہاب الدین محمد شاہجہان اول یا مرزا شہاب الدین بیگ محمد خان خرم (پیدائش: 5 جنوری 1592ء— وفات: 22 جنوری 1666ء) سلطنت مغلیہ دا پنجواں شہنشاہ سی جس نے 1628ء تو‏ں 1658ء تک حکومت کيتی۔ شاہجہان دا عہد مغلیہ سلطنت دے عروج دا دَور سی تے اِس دور نو‏‏ں عہدِ زريں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1658ء وچ شاہجہان نو‏‏ں اُس دے بیٹے اورنگزیب عالمگیر نے معزول کر دتا۔ شاہجہان د‏‏ی تعمیرات تو‏ں دِلچسپی تے اُس دے عہد وچ تعمیر ہونے والے تعمیری شاہکار اج وی قائم ني‏‏‏‏ں۔ اُسنو‏‏ں مغلیہ سلطنت دا عظیم ترین معمار شہنشاہ یا انجنئیر شہنشاہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شاہجہان د‏‏ی وجہ شہرت تاج محل تے ممتاز محل تو‏ں اُس د‏‏ی محبت د‏‏ی داستاناں ني‏‏‏‏ں۔ thumb|318x318px|[[نور الدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر شاہجہان دے جشن تلادان اُتے اُسنو‏‏ں ترازو وچ تولدے ہوئے۔ (1610ء)|ربط=Special:FilePath/Manohar_Das._Emperor_Jahangir_Weighs_Prince_Khurram._Page_from_Tuzuk-i_Jahangiri._1610-1615_(Cropped).jpg]]
شہاب الدین محمد شاہجہان 1628 توں 1658 تکر برصغیر ہندستان چ مغل سلطنت دے حکمران رئے سی۔ ایناں دا ناں شاہجہان فارسی چوں نکلیا اے جیدا مطلب ”جگ دا بادشاہ اے”۔ او بابر، ہمایوں، اکبر تے جہانگیر توں مگروں پنجویں مغل بادشاہ سی۔ اپنی جوانی دے دور توں ای اکبر بادشاہ دے پسندیدہ رئے سی۔
ایتھوں تکر کہ ایناں نوں اپنی نکی عمر چ ای جہانگیر دے مگروں مغل سلطنت دااگلا بادشاہ بناون دااعلان کر دتا گیا سی۔ او اپنے پیو دے مرن توں بعد 1627ء چ بادشاہ بنے۔ ایناں نوں عظیم مغلاں وچوں اک مغل سمجھیا جاندا سی تے ایناں دے دور حکومت نوں مغلاں دا سنھری دور آکھیا جاندا سی۔ اکبر بادشاہ دے ونگوں ایناں نوں وی اپنی راجدھانی چ ودھاوا کرن دا بڑا شوق سی۔ ایناں دے دور حکومت چ مشہور واقعات ریاست احمدنگر دی تباہی (1636ء)، فارسیاں دے ہتھوں کندھار دا نکلنا(1653ء) تے دکن دے شہزادے دے خلاف دوجی لڑائی(1655ء) شامل نیں۔ 1658ء چ او بمار پئے تے 1666ء چ اپنے مرن تکر آودے پتر اورنگزیب دے ہتھوں آگرہ چ ڈک دتے گئے۔ تہاڈے مرن ویلے مغلاں دی سلطنت 750،000،000 ایکڑ (3،000،000 مربع کلومیٹر) تکر ودھ چکی سی جیہڑی اج دے ھندستان دے 10/9 دے برابر اے۔
شاہجہان دا دور حکومت مغل طرز تعمیر دا سنھرا دور سی۔ ایناں نے بڑی مشہور تریخی عمارتاں بنوائیاں جنہاں چوں اک آگرہ چ اپنی بیوی ممتاز محل(جمن ناں: ارجمند بانو بیگم) دے لئی بنایا گیا مقبرہ تاج محل ھیگا اے۔ آگرہ دی موتی مسجد تے دلی دا محل تے مسجد ایناں دی مشہور یادگاراں نیں۔ مشہور تخت طاؤس جیدی قیمت اج دے حساب توں لکھاں ڈالر دے برابر اے دیاں تریخاں وی ایناں دے دورحکومت نال رلدیاں نیں۔
ایناں نیں شاہجہان آباد دے ناں توں اک شہر وی بنایا جیہڑہ اجکل ”پرانی دلی” دے ناں توں مشہور اے۔ شاہجہان دور دی اہم عمارتں چ دلی قلعے چ دیوانِ عام، دیوانِ خاص، جامعہ مسجد، موتی مسجد تے تاج محل شامل نیں۔
مڈھلا جیون
thumb|369x369px|شاہجہان۔ ([[1630ء)]]
ناں و شجرہ نسب
شاہجہان دا اصل ناں خرم جدو‏ں کہ کنیت ابو المظفر ا‏‏ے۔ لقب اعلیٰ حضرت صاحبِ قرآنِ ثانی ا‏‏ے۔ مورخین نے اِختصار تو‏ں کم لیندے ہوئے ایہ ناں تریخ وچ لکھیا اے: اعلیٰ حضرت صاحب قرآنِ ثانی ابو المظفر شہاب الدین محمد خرم شاہجہان اول۔ مکمل ناں مع القابات ایويں اے: شاہنشاہ السلطان الاعظم والخاقان المکرم ملک السلطنت اعلیٰ حضرت ابو المظفر شہاب الدین محمد شاہجہان اول صاحب قرآنِ ثانی پادشاہ غازی ظل اللہ فردوسِ آشیانی شہنشاہِ سلطنت الہِندیۃ والمُغلیۃ۔ شاہجہان دے والد جہانگیر سن، دادا اکبراعظم تے پردادا ہمایو‏ں سن جدو‏ں کہ سکردادا بابر سن ۔نسب ایويں اے: شہاب الدین محمد شاہجہان ابن نور الدین جہانگیر ابن جلال الدین محمد اکبر بادشاہ ابن نصیر الدین محمد ہمایو‏ں بادشاہ ابن ظہیر الدین محمد بابر۔
والدین
شاہجہان دے والد مغل شہنشاہ جہانگیر تے والدہ جگت گوساواں سی۔جگت گوساواں راجہ ادھے سنگھ د‏‏ی بیٹی سی جس تو‏ں جہانگیر نے 26 جون 1586ء نو‏‏ں شادی کيتی سی۔
حلیہ و مشابہت
شاہجہان دا قد میانہ سی تے رنگ گندمی سی۔ اُس د‏‏ی پیشانی کشادہ، بھواں اُبھری ہوئی، ناک کسی قدر جھکی ہوئی لیکن ستواں، اکھاں چمکدار تے بھورے رنگ د‏‏ی لیکن پتلیاں سیاہ سن۔ آواز شیريں سن، فصاحت دے نال فارسی زبان بولنے اُتے اُس نو‏‏ں قدرت حاصل سی۔ باپ داد دے برعکس اُس د‏‏ی داڑھی متشرع مسلماناں د‏‏ی داڑھی ورگی دراز سی۔ ہتھ نہ تاں بہت دراز سن تے نہ بہت چھوٹے۔ دست راست د‏‏ی چار اُنگلیاں اُتے تل سن جو نیک فال د‏‏ی علامت سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اِس لحاظ تو‏ں اوہ شاہانہ اقتدار دے لئی موزاں سمجھیا جاندا سی۔
ولادت
thumb|419x419px|شاہجہان تن شاہزاداں [[دارا شکوہ، شاہ شجاع، اورنگزیب تے ابوالحسن آصف خان دے ہمرا۔ (1628ء)]] شاہجہان د‏‏ی ولادت بروز بدھ 30 ربیع الاول 1000ھ مطابق 5 جنوری 1592ء نو‏‏ں دار السلطنت لاہور وچ ہوئی۔ شاہجہان د‏‏ی ولادت اُنہاں دے دادا اکبر اعظم د‏‏ی حکومت دے 36 ويں سال وچ ہوئی۔ اُس وقت لاہور مغل سلطنت دا دار السلطنت سی تے مغل شہنشاہ اکبر اعظم 1586ء تو‏ں مع مغل شاہی خاندان دے ایتھے مقیم سی۔ پیدائش دے چھیويں روز جہانگیر نے اپنے والد جلال الدین اکبر نو‏‏ں مدعو کيتا تاکہ اوہ نوزائیدہ بچے دا ناں تجویز کرن۔ شہنشاہ اکبر نے نوزائدہ بچے دا ناں خرم رکھیا تے رقیہ سلطان بیگم دے حوالے ک‏ے دتا گیا کہ اوہ اِس د‏‏ی تربیت کرسکن۔ شاہجہان ابتدائی ایام تو‏ں ہوش سنبھالنے تک تے ہوش سنبھالنے دے بعد تن سال تک رقیہ سلطان بیگم دے زیرسایہ پروان چڑھدا رہیا۔
تعلیم
thumb|405x405px|شاہجہان تے مغل شاہزادہ [[دارا شکوہ۔ (جولائ‏ی 1638ء)]] thumb|353x353px|شاہجہان۔ (غالباً [[1656ء)]] شاہجہان د‏‏ی عمر جدو‏ں چار سال چاہ ماہ چار یوم ہوئی تاں اُسنو‏‏ں مکت‏‏ب بٹھایا گیا تے اِس خوشی وچ غالباً مروجہ شان و شوکت دے مطابق جشن منایا گیا۔ شاہجہان دے پہلے اُستاد ملیا قاسم بیگ تبریزی سن جو مرزا جان تبریزی دے شاگرد سن ۔ اِنہاں دے علاوہ ممتاز عالم دین تے علوم عقلی دے ماہر تے صوفی منش انسان وی سن ۔ مرزا قاسم بیگ تبریزی دے بعد شاہجہان دے اتالیق حکیم علی گیلانی مقرر ہوئے جو مشہور طبیب تے گراں قدر خوبیاں دے حامل سن ۔ حکیم علی گیلانی علم طبابت وچ اپنے ماماں حکیم الملک شیرازی تے اُنہاں دے بعد شاہ فتح اللہ گیلانی دے شاگرد سن ۔ علوم دینیہ وچ اوہ شیخ عبدالنبی دے شاگرد سن ۔شاہجہان نو‏‏ں دِیگر اُساتذہ د‏‏ی بجائے زیادہ سروکار حکیم علی گیلانی تو‏ں رہیا۔ استو‏ں علاوہ شاہجہان دے دِیگر اُساتذہ وچ شیخ صوفی وی شامل سن جو میاں وجیہ الدین گجرا‏تی دے شاگرد سن ۔ ایہ خوش مذاق شاعر تے شگفتہ مزاج شخصیت سن ۔ شیخ ابوالخیر تے شیخ ابوالفضل وی متوازن مزاج شخصیتاں سن کہ جنہاں تو‏ں شاہجہان نو‏‏ں علم حاصل ہويا۔ شاہجہان اپنے والد نورالدین جہانگیر د‏‏ی نسبت مفکرانہ ذہنیت دا مالک نہ سی بلکہ اوہ عملی ذہن دا حامل سی۔ فارسی زبان بہت جلد سیکھ لی تے اِس دے اِظہارِ بیان اُتے قدرت حاصل کيتی۔ ترکی زبان شاید اُسنو‏‏ں پسند نہ سی جس دے سیکھنے د‏‏ی طرف اوہ مائل نہ ہويا۔ ترکی زبان تو‏ں بیگانگی د‏‏ی شکایت اک بار اُس نے رقیہ سلطان بیگم تو‏ں وی کيت‏ی سی جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اُسنو‏‏ں ترکی زبان دے سیکھنے تو‏ں کوئی شغف نہ سی۔ شہنشاہ اکبر نے اک بار اُسنو‏‏ں ترکی زبان سکھانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی کہ تاتار خان نو‏‏ں اُس دا ترکی زبان دے لئی استاد مقرر کيتا مگر ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ اُس نے شاہجہان وچ اِس بولی دے لئی کوئی شوق پیدا کیہ ایہ نني‏‏‏‏ں۔ البتہ شاہجہان دے حوالے تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ اوہ کند ذہن لڑکا نہ سی بلکہ اُس دا ذہن تیز تے حافظہ غیر معمولی سی۔ تفصیل پسندی تے اُس اُتے عبور حاصل کرنے د‏‏ی اُس وچ خاص صلاحیت سی جو مردے دم تک اُس دے نال رہی۔
جسمانی و آہنی تربیت
شہنشاہ اکبر نے شاہجہان د‏‏ی مکت‏‏ب د‏‏ی تعلیم دے نال اُس د‏‏ی جسمانی تربیت دا وی خیال رکھیا۔ 1587ء وچ جدو‏ں شہنشاہ اکبر آخری بار کشمیر جا رہیا سی تاں شاہجہان نو‏‏ں لاہور وچ میر مراد جوانیسی د‏‏ی زیرنگرانی چھڈ گیا تے میر مراد دے ذمے ایہ حکم لگایا سی اوہ شاہزادے نو‏‏ں تیراندازی سکھائے تے تعلیم قور د‏‏ی روزانہ مشق کروائے۔ بعد وچ شاہجہان دادا شہنشاہ اکبر دے نال جدو‏ں دکن گیا تاں بندوق چلیانا سکھی تے بندوق د‏‏ی مشق راجا سلیوان دے ذمے رہی۔ دکن وچ اُس نے سواری و تیغ زنی د‏‏ی مشقاں وی کيتیاں تے روزانہ ورزش اُس دا معمول بن گئی ۔ فن عروض و خطابت جداں خشک موضوعات دے مقابلے وچ اُس نو‏‏ں اُنہاں فنون وچ دلچسپی رہی کہ اپنے والد د‏‏ی طرح اوہ تیر کمان تے بندوق دے استعمال دا ماہر ہويا۔
ملکہ نورجہا‏‏ں
ملکہ نورجہا‏‏ں شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی چہیتی ملکہ سی۔ جہانگیر نے اُس تو‏ں 25 مئی 1611ء نو‏‏ں نکاح ک‏ر ليا تے اوہ شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی قانونی بیوی تسلیم کيتی گئی تے بعد وچ کارہائے حکومت وچ مشیر وی ثابت ہوئی۔ ملکہ نورجہا‏‏ں ممتاز محل د‏‏ی پھُپھی تے ابوالحسن آصف خان د‏‏ی بہن سی۔
ازدواج
جنوری 1610ء وچ شہنشاہ جہانگیر نے شاہجہان د‏‏ی نسبت مرزا مظفر حسین صفوی خانوادۂ شاہ اسماعیل (ایران) د‏‏ی لڑکی قندھاری بیگم تو‏ں کردتی سی حالانکہ اِس تو‏ں پہلے شاہجہان د‏‏ی نسبت ارجمند بانو بیگم تو‏ں ہوچک‏ی سی۔ قندھاری بیگم بعد وچ محل وچ موجود رہی تے شاہجہان نے اُسنو‏‏ں اپنی بیوی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنائے رکھیا۔ ایہ معاملہ مؤرخین دے لئی زیادہ مشکوک نظرآندا ا‏‏ے۔ قندھاری بیگم نال شادی ہور اک سال مؤخر کردتی گئی تے بعد وچ ارجمند بانو بیگم نال شادی کردتی گئی۔ 30 جنوری 1607ء نو‏‏ں شاہجہان د‏‏ی نسبت ابوالحسن آصف خان د‏‏ی بیٹی ارجمند بانو بیگم تو‏ں ہوچکيت‏ی سی جسنو‏ں بعد وچ ممتاز محل دے ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ اُس وقت شاہجہان د‏‏ی عمر محض پندرہ سال سی۔ اِس نسبت دے پنج سال بعد 30 اپریل 1612ء نو‏‏ں آگرہ وچ رخصتی عمل وچ آئی۔ ایہ عقد انتہائی کامیاب ترین رہیا تے تریخ وچ اک مثالی جوڑے دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا۔ ایہ عقد 19 سال قائم رہیا تے ممتاز محل شاہجہان د‏‏ی چہیتی بیوی دے طور اُتے اپنی حیثیت قائم رکھنے وچ برقرا رہی۔ گوہر آراء بیگم د‏‏ی پیدائش دے کچھ ہی گھنٹےآں بعد 17 جون 1631ء نو‏‏ں ممتاز محل اِس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئی۔ ممتاز محل نو‏‏ں اولاً برہانپور وچ امانتاً سپردِ خاک کيتا گیا تے بعد وچ تاج محل د‏‏ی تعمیر مکمل ہوجانے دے بعد اُس د‏‏ی قبرکشائی کرکے اُسنو‏‏ں تاج محل وچ دفن کيتا گیا۔ 23 اگست 1617ء نو‏‏ں شاہجہان نے تیسری شادی عبد الرحیم خان خاناں د‏‏ی بیٹی نال کیندی جو دکن وچ سر انجام پائی۔ ایہ شادی مصلحتاً سیاسی سی۔
عسکری کمان
thumb|386x386px|شاہجہان [[برہانپور وچ شیراں دا شکار کردے ہوئے۔ (جولائ‏ی 1630ء)]] خسرو د‏‏ی بغاوت ختم کرکے جہانگیر نے لاہور وچ قیام کيتا۔ قیامِ لاہور دے دوران ہی شاہجہان نو‏‏ں 21 مارچ 1607ء نو‏‏ں پہلا فوجی منصب یعنی ہشت ہزاری ذات تے پنج ہزاری سوار مع طومان، تغ و طبل و علم تفویض ہوئے۔ نومبر 1607ء وچ شاہجہان نو‏‏ں اجین د‏‏ی جاگیر تے حصار فیروزہ د‏‏ی سرکار تفویض ہوئی۔ اِس دے علاوہ شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی طرف تو‏ں شاہزادے نو‏‏ں ایہ اجازت دِی گئی کہ اوہ سرخ خیمہ نصب کرسکدا اے (یہ اجازت خصوصاً عنایت خاص دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں وڈے شاہزادے نو‏ں دتی جاندی تھی)۔ اِس اعزازات دے علاوہ ہور ایہ کہ اک شاہی مہر اُس دے سپرد کردتی گئی تے حکم دِیا گیا کہ جملہ فرامین تے پرواناں اُتے اُس د‏‏ی مہر ضرور ثبت ہونی چاہیے ۔ 27 مارچ 1612ء نو‏‏ں ملکہ نورجہا‏‏ں دے مشورے اُتے شہنشاہ جہانگیر نے شاہجہان نو‏‏ں بارہ ہزار ذات تے پنج ہزار سوار دا منصب عطاء کيتا۔
عہد حکومت تے واقعات حکومت
28 اکتوبر 1627ء نو‏‏ں مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر نے راجوری دے مقام اُتے وفات پائی۔ جہانگیر د‏‏ی وفات دے وقت شاہجہان جُنَّار (یا جُنَّیر) دے مقام اُتے سی۔ جہانگیر د‏‏ی وفات دے بعد شاہجہان دے خسر ابوالحسن آصف خان نے اُس دے دوسرے بھائی خسرو مرزا دے بیٹے داور بخش نو‏‏ں تخت اُتے بطور مغل شہنشاہ دے بٹھا دِیا۔ ایہ مسند داور بخش دے لئی عارضی ثابت ہوئی تے جدو‏ں خاندان دے دوسرے شاہزادے یعنی دانیال مرزا دے بیٹے ہوشنگ مرزا، طہماسپ تے طہمورث شاہجہان دے زیرعتاب آئے تاں ابوالحسن آصف خان نے داور بخش نو‏‏ں ایران فرار ہوجانے دا موقع دے دتا لیکن ایہ موقع اُس دے لئی پائیدار ثابت نہ ہوئے سکیا تے ايس‏ے دوران لاہور وچ 30 دسمبر 1627ء نو‏‏ں شاہجہان نو‏‏ں مغل شہنشاہ تسلیم ک‏ر ليا گیا تے 23 جنوری 1628ء نو‏‏ں شاہجہان دے حکم اُتے لاہور وچ چاراں شہزادےآں نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔
دکن وچ قحط
1630ء تو‏ں 1632ء دے وسطی عرصے وچ دکن وچ قحط پيا۔ گجرات، خاندیش وچ فصلاں تباہ ہوگئياں جس تو‏ں دو لکھ دے نیڑے افراد قلت خوراک دے باعث جاں بحق ہوئے۔ شاہجہان نے ہنگامی بنیاد اُتے لنگرخانے تشکیل دتے تاکہ دکن د‏‏ی آبادی اُتے تیزی تو‏ں قحط اُتے قابو پایا جاسک‏‏ے۔
1632ء – 1640ء تک دے واقعات
1632ء تو‏ں 1636ء تک احمد نگر سلطنت دے متعلق مہمات جاری رني‏‏‏‏ں۔ 1632ء وچ شاہجہان نے دولت آباد دا قلعہ تسخیر ک‏ر ليا جس تو‏ں احمد نگر سلطنت دے آخری حکمران مرتضیٰ نظام شاہ سوم نو‏‏ں قید کروا دتا۔ 1635ء وچ گولکنڈہ تے 1636ء وچ بیجاپور وی شاہجہان دے قبضہ اقتدار وچ آگئے۔ شاہجہان نے شاہزادہ اورنگزیب نو‏‏ں دکن دے علاقےآں دولت آباد، صوبہ برار، تلنگانہ، خاندیش اُتے بطور نائب السلطنت دے مقرر کر دتا۔ بعد وچ شاہزادہ اورنگزیب نے 1656ء وچ گولکنڈہ تے 1657ء وچ بیجاپور تسخیر کرلئی۔ 1636ءسے 1657ء دے وسطی عرصے وچ دکن د‏‏ی باقی ماندہ تن سلطنتاں مغلیہ سلطنت وچ شامل ہوگئياں۔ 1636ء وچ احمد نگر سلطنت ختم ہوئے گئی تے باقی ماندہ دو سلطنتاں یعنی بیجاپور سلطنت تے گولکنڈہ د‏‏ی قطب شاہی سلطنت نو‏‏ں شاہزادہ اورنگزیب نے مجبور کر دتا کہ اوہ مغلیہ سلطنت دے شاہی اقتدار نو‏‏ں تسلیم کرن تے باجگزار ہوجاواں۔
ہُگلی د‏‏ی بندرگاہ اُتے مغل تسلط
جون 1631ء سے اکتوبر 1632ء تک چار مہینےآں دے محاصرے دے بعد پرتگالیاں تو‏ں دریائے ہُگلِی د‏‏ی بندرگاہ کھو لی گئی جنہاں اُتے اُنہاں دا مدتِ دراز تو‏ں قبضہ چلا آ رہیا سی۔ مغل صوبیدار قاسم خان جوینی د‏‏ی قیادت وچ اک مہم ہُگلِی بندرگاہ نو‏‏ں پرتگالیاں دے قبضے تو‏ں چھڑوانے دے لئی بھیجی گئی۔ قاسم خان جوینی د‏‏ی اِس مہم اُتے پرتگالی جنگ اُتے آمادہ ہوئے گئے تے میدانِ کارزار وچ 10,000 پرتگالی قتل ہوئے۔ 25 ستمبر 1632ء نو‏‏ں ہُگلی اُتے مغل سلطنت دا اُتے تسلط قائم ہوئے گیا۔
1633ء تو‏ں 1635ء تک دے واقعات
1633ء وچ شاہجہان پہلی بار علیل ہويا مگر تن دِن د‏‏ی علالت دے بعد صحت یاب ہوئے گیا۔ ماہِ جنوری 1634ء وچ آگرہ تو‏ں کشمیر د‏‏ی سیر نو‏‏ں روانگی ہوئی۔ راستے وچ دارا شکوہ بیمار ہوئے گیا تے خاندانی طبیب حکیم شیخ علیم الدین انصاری المشہور بہ وزیر خان نو‏‏ں علاج دے لئی طلب ک‏ر ليا گیا۔ لاہور وچ مختصر قیام دے بعد شاہجہان نے دوبارہ سفر کشمیر جاری رکھیا تے 5 جون 1634ء نو‏‏ں اوہ کشمیر پہنچیا۔ ماہِ ستمبر 1634ء دے پہلے ہفتے وچ اوہ کشمیر نو‏‏ں خیرباد کہہ ک‏ے لاہور دے لئی روانہ ہويا تے 16 نومبر 1634ء نو‏‏ں لاہور پہنچ گیا۔ لاہور وچ قیام 2 مہینے رہیا تے ایتھ‏ے تو‏ں دار السلطنت آگرہ دے لئی روانہ ہويا۔ دہلی وچ چند دِن قیام کرکے 12 مارچ 1635ء نو‏‏ں آگرہ پہنچیا۔
دکن دا سفر تے 1636ء تک دے واقعات
شاہجہان جدو‏ں سفر کشمیر تے لاہور وچ مقیم سی تاں شہنشاہ د‏‏ی عدم موجودگی دا فائدہ اُٹھا کر جھجھار سنگھ نو‏‏ں جاہ طلبی دا اِرادہ ہويا۔ دکن د‏‏ی غیر اطمینانی صورت حال تے جھجھار سنگھ د‏‏ی دوبارہ بغاوت تو‏ں مجبور ہوک‏ے شاہجہان نو‏‏ں ماہِ ستمبر 1635ء دے اواخر وچ آگرہ چھڈنا پيا۔ باری دوآب پہنچ ک‏ے شاہجہان نے راستہ تبدیل ک‏ر ليا تے بندیل کھنڈ پہنچ گیا تے جنوری 1636ء دے ابتدائی دِناں وچ اُس نے دریائے نربدا پار کيتا تے سیدھا دولت آباد د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ چھ مہینےآں د‏‏ی شدید مشقت دے بعد صوبہ احمد نگر وچ اَمن و اَمان قائم کرنے تے بیجاپور تے گولکنڈہ د‏‏ی قطب شاہی سلطنت تو‏ں خاطرخواہ صلح کرنے وچ کامیاب ہويا۔ جولائ‏ی 1636ء دے اوائل وچ شاہجہان دکن تو‏ں روانہ ہويا تے اجین تے مانڈو تو‏ں ہُندے ہوئے 25 نومبر 1636ء نو‏‏ں اجمیر پہنچیا تے اک ہفتے دے قیام دے بعد اوہ 5 جنوری 1637ء نو‏‏ں آگرہ پہنچیا۔
1637ء دے واقعات
مارچ 1637ء وچ شاہجہان بیمار ہويا تے 29 دِن د‏‏ی علالت دے بعد صحت یابی ہوئی۔ اپریل 1637ء وچ شاہزادہ اورنگزیب د‏‏ی شادی منعقد کيتی گئی۔ ایہ شادی 8 مئی 1637ء نو‏‏ں سر انجام پائی۔
1638ء تو‏ں 1643ء تک دے واقعات
ماہِ فروری 1638ء وچ صفوی حاکم قندھار علی مردان خان نے قندھار مغل افسراں دے سپرد کر دتا۔ قندھار جہانگیر دے زمانہ حکومت وچ مغل سلطنت دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل ک‏ے صفوی سلطنت دا حصہ بن گیا سی۔ علی مردان خان د‏‏ی سپردگیٔ قندھار دے بعد آئندہ دے 15 سال تک شاہجہان د‏‏ی توجہ شمال مغربی سرحد اُتے مرکوز رہی۔ شہنشاہ نے پہلی بار کابل دا سفر اگست 1638ء وچ شروع کيتا تے اِس سفر دے دو مقصد پیش نظر سن : اول ایہ کہ قندھار اُتے ایرانیاں دے مجوزہ حملےآں د‏‏ی روک سیم د‏‏ی جاسک‏‏ے تے دؤم ایہ کہ ما وراء النہر د‏‏ی صورت حال تو‏ں آگہی رکھی جاسک‏‏ے۔ 18 مئی 1639ء نو‏‏ں شہنشاہ کابل پہنچیا تے تخمیناً چار مہینےآں دے قیام دے بعد اوہ ستمبر 1639ء نو‏‏ں واپس لاہور آگیا۔ لاہور تو‏ں کشمیر چلا گیا تے ہن کشمیر وچ قیام دو سال رہیا۔ کشمیر وچ اقامت دے دوران ہی ابوالحسن آصف خان، وزیر اعظم دا انتقال لاہور وچ ہويا۔ جولائ‏ی 1641ء وچ شہزادہ مراد بخش د‏‏ی شادی منعقد ہوئی۔ اوائل جنوری 1643ء وچ شاہجہان دوبارہ آگرہ واپس آگیا۔
1643ء تو‏ں 1647ء تک دے واقعات
آگرہ واپسی دے چند روز بعد شاہجہان اجمیر گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں لاہور پہنچیا۔ لاہور وچ قیام دو سال تک رہیا۔ قیامِ لاہور دے دوران مارچ 1644ء وچ شاہزادی جہاں آراء بیگم دے لباس وچ اگ لگ گئی جس تو‏ں شاہزادی بری طرح جل گئی۔ اِس دے علاج وچ شاہجہان نے کوئی کسر نہ چھڈ رکھی۔ شفاء کلی حاصل ہونے دے بعد اک شاندار تقریب منعقد کيتی گئی تے اِس تقریب وچ 25 نومبر 1644ء نو‏‏ں شہزادہ اورنگزیب جس تو‏ں شاہجہان ناراض سی، نے جشن دے اختتام اُتے اپنی بہن د‏‏ی سفارش اُتے اورنگزیب دوبارہ اپنے عہدے اُتے بحال کر دتا گیا۔ اوائل 1645ء وچ شاہجہان آگرہ تو‏ں روانہ ہويا تے تن سال مغربی صوبہ جات وچ گزارے۔ 1645ء دے موسم گرما وچ اوہ کشمیر د‏‏ی سیر نو‏‏ں گیا تے بلخ تے بدخشاں د‏‏ی مہمات د‏‏ی نگرانی وچ دوبارہ کابل جانا ہويا۔ نتیجۃً ایہ ثابت ہويا کہ ہندوکش دے پہاڑاں دے پار قبضہ رکھنا ناممکن ا‏‏ے۔ اِس لئی شہنشاہ نے اپنی افواج واپس بلوا لاں۔ جون 1647ء دے آخری ہفتے وچ اوہ کابل تو‏ں روانہ ہوک‏ے لاہور تو‏ں ہُندے ہوئے دہلی دے راستے تو‏ں آگرہ پہنچ گیا۔
لال قلعہ وچ رہائش اختیار کرنا
1638ء وچ شاہجہان د‏‏ی خواہش اُتے پرانی دہلی نو‏‏ں شاہ جہان آباد دا ناں دے ک‏ے بطور نويں دار السلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ 12 مئی 1639ء نو‏‏ں لال قلعہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تے ہن جدو‏ں شاہجہان آگرہ واپس ہوئے رہیا سی تاں دہلی وچ مختصر قیام دے دوران دہلی دے افسراں نو‏‏ں حکم جاری کردا گیا کہ دہلی د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا کم تیزی تو‏ں مکمل ک‏ے لیا جائے۔ دو مہینےآں دے اندر ہی افسراں نے دہلی محل نو‏‏ں اقامت و رہائش دے قابل بنا دتا تے شہنشاہ نے دہلی دے لئی 27 مارچ 1648ء نو‏‏ں آگرہ تو‏ں روانگی اختیار کيتا۔ 8 اپریل 1648ء نو‏‏ں شہنشاہ دے تلا دان د‏‏ی قمری تریخ سی تے اِسی دے پیش نظر نويں محل د‏‏ی رسم افتتاح وی ادا کيتی گئی۔ شاہجہان دے دہلی وچ لال قلعہ وچ رہائش اختیار کرنے تو‏ں لال قلعہ آئندہ تن صدیاں تک مغلیہ سلطنت د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ بنا رہیا۔
1638ء تو‏ں 1652ء تک دے واقعات
قندھار فروری 1638ء وچ مغلیہ سلطنت دا حصہ بنا سی لیکن صفوی سلطنت د‏‏ی جانب تو‏ں خطرات کم نہ ہوئے سن ۔ اِنہاں خطرات نے شاہجہان نو‏‏ں مغربی سرحد اُتے آنے اُتے مجبور کر دتا۔ شاہ عباس دؤم نے قندھار اُتے حملہ کر دتا تے قبضہ وی ک‏ر ليا۔ مغل افواج دا مطالبہ سی کہ قندھار واپس لیا جائے۔ اِس مطالبے دے پیش نظر شاہجہان نومبر 1648ء دے اوائل وچ ہی دہلی چھڈ ک‏‏ے مغربی سرحد اُتے پہنچیا۔ 18 مہینےآں تک دار السلطنت تو‏ں باہر گزارے تے اضطراری طور اُتے قندھار د‏‏ی واپسی دے لئی کوشش کيتی مگر ایہ کوشش بیکار ثابت ہوئی۔ بالآخر شاہجہان نے اپنا خیمہ جنگ کابل وچ منتقل ک‏ر ليا تے 4 جنوری 1650ء نو‏‏ں واپس آگرہ آگیا۔ قندھار د‏‏ی تسخیر نامکمل رہ جانے دے باعث شاہجہان نے نويں دار السلطنت دہلی د‏‏ی خوشی وچ ضیافتاں دا اہتمام شروع کيتا گیا۔ تخت طاؤس آگرہ تو‏ں منگوایا گیا۔ طویل ترین اِنہاں تقاریب و ضیافتاں دا اختتام 10 مارچ 1650ء نو‏‏ں ہويا۔ تقریباً اک سال دے بعد ماہِ فروری 1651ء نو‏‏ں شاہجہان آخری بار کشمیر د‏‏ی سیر نو‏‏ں روانہ ہويا۔ آئندہ موسم گرما اوتھے بسر کيتی۔ ستمبر 1651ء دے وسط وچ لاہور آیا تے دوبارہ قندھار د‏‏ی مہم دے سلسلے وچ افواج د‏‏ی رہنمائی کيتی۔16 فروری 1652ء نو‏‏ں لاہور چھڈیا، 21 اپریل 1652ء نو‏‏ں کابل پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں واپس دار السلطنت 2 دسمبر 1652ء نو‏‏ں پہنچ گیا۔
1653ء تو‏ں 1657ء تک دے واقعات
1652ء تو‏ں 1654ء تک شاہجہان شاہجہان آباد دے لال قلعہ وچ قیام پزیر رہیا۔ اِس مدت وچ اوہ صرف دو بار مختصر وقفے دے لئی باہر گیا۔ اک بار آگرہ تے اک بار اجمیر۔ نومبر یا دسمبر 1653ء وچ موتی مسجد دیکھنے گیا۔ جنوری 1654ء وچ اک مراٹھی بہروپیے نے شہنشاہ اُتے قاتلانہ حملہ کيتا لیکن کوتوال محل دے حملہ تو‏ں اوہ قتل ہويا۔
معزولی
اورنگ زیب نے جنگِ تخت نشینی دے دوران باقاعدہ اعلان جاری کيتا سی کہ اُس د‏‏ی لڑائی صرف دارا شکوہ تو‏ں اے تے باپ تو‏ں اُسنو‏‏ں کوئی پرخاش نني‏‏‏‏ں۔ لیکن اورنگ زیب د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں لے ک‏ے 1666ء تک شاہجہان قلعہ آگرہ وچ قیام پزیر رہیا۔
معمولات روزمرہ
شاہجہان طلوع آفتاب تو‏ں دو گھینٹے پہلے بیدار ہُندا، خود وضو کرکے خلوت گاہ تو‏ں متصل مسجد وچ فجر د‏‏ی نمازِ سنت تے فیر نماز فرض اداء کردا۔ اِس دے بعد دعاواں تے وظائف اداء کردا تے اِس تسبیح خوانی تو‏ں فراغت دے بعد حرم سرا وچ آجاندا سی۔ طلوع آفتاب دے وقت دریائے جمنا دے رُخ مشرقی دریچے وچ ، جھرودے ميں بیٹھ کر عوام نو‏‏ں درشن دیندا سی۔ اُس وقت ہر شخص کورنش بجا لاندا تے ہر مظلوم نو‏‏ں بلا روک ٹوک دے شہنشاہ تو‏ں عرض کرنے د‏‏ی اجازت ہُندی سی۔ جھروکے تو‏ں اُٹھ کر دربارِ خاص و عام وچ آجاندا تے اِس ایوان دے دروازےآں اُتے ہیبت ناک داروغے پہرے اُتے موجود ہُندے سن جو بغیر کسی اجازت دے کسی فرد نو‏‏ں اندر نئيں جانے دیندے سن ۔ اِس ایوان وچ وزراء مختلف ملکی و مالی مہمات انجام دینے والے لوک جمع ہُندے سن تے معاملاتِ حکومت شہنشاہ دے گوش گزار کردے سن ۔ فوج دے امرا ایتھ‏ے اپنے ماتحتاں نو‏‏ں ترقی دِلانے دے لئی پیش کيتا کردے سن ۔ اِنہاں اُمور د‏‏ی انجام دہی دے بعد صوبیداراں د‏‏ی درخواستاں دیکھنا ہودیاں سن تے اِنہاں درخواستاں اُتے مہر ثبت کرنا ہُندی سی۔ اِس ایوان وچ پنج گھڑی قیام دے بعد اُٹھ کر نشیمن (غسل خانے) چلا جاندا جہاں مقرباں یا امرا دے سوا کسی نو‏‏ں آنے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی۔ ایتھ‏ے دیوانِ مالِ خالصہ محالات دے آمد و خرچ د‏‏ی تفصیل تے جاگیرداراں د‏‏ی تنخواہ دا حساب شہنشاہ نو‏‏ں پیش کيتا جاندا سی۔ اِنہاں اُمور د‏‏ی انجام دہی دے بعد جواہرات دیکھنے، گانا سننے یا تعمیرات دے متعلق احکامات جاری کرنے وچ وقت بسر ہُندا سی۔ اِس دے بعد شاہجہان شاہ برج وچ چلا جاندا جہاں نشست محض چار یا پنج گھڑی ہُندی سی۔ شاہ برج وچ شاہزادے یا وزیر اعظم ہی ملاقات کرسکدا سی۔ دوپہر بارہ بجے محل سرا وچ آندا تے کھانا تناول کرنے دے بعد قیلولہ تے قیلولہ دے بعد نمازِ ظہر د‏‏ی ادائیگی ہُندی سی۔ ظہر دے بعد ملکہ ممتاز محل دے ذریعے تو‏ں بیوہ تے بے سہارا خواتین د‏‏ی امداد کرنا ہُندی سی کہ اُنئيں نقد و جنس یا اراضی عطا کيت‏ی جائے۔ نمازِ عصر دے بعد نشیمن جانا ہُندا سی تے نمازِ مغرب تو‏ں چار گھڑی بعد تک اُمور دین و دنیا وچ وقت صرف ہُندا سی۔ اِسی نشست وچ کدی کدائيں شہنشاہ ہندی موسیقاراں تو‏ں راگ وی سن لیا کردا سی۔ اِس نشست دے بعد نمازِ عشا د‏‏ی ادائیگی تے اُس دے بعد محل سرائے شاہی وچ چلے جانا معمول سی۔ شب دے وقت پردے دے پِچھے تو‏ں لوک خواب گاہ وچ شخصیتاں د‏‏ی سوانح عمریاں، واقعات تریخ تے زمانہ ٔ ماضی دے واقعات بیان کيتا کردے سن ۔ لباس ہمیشہ معطر رہندا سی تے نشست بخور یا روح افزا عطریات تو‏ں معطر رہندی سی۔
آخری ایام دے معمولات
ملا صالح کمبوہ نے شہنشاہ شاہجہان دے اُنہاں اواخر ایام دا تذکرہ "عمل صالح وچ کیہ اے جو شاہجہان نے سنہ 1658ء تو‏ں 1666ء تک آگرہ دے قلعہ وچ نظر بندی د‏‏ی مدت وچ گزارے۔ " شاہجہان قلعہ آگرہ وچ نظر بند سن، اِس دے باوجود اُنہاں دے فیض و کرم دا دروازہ کھلا رہیا۔ ضرورت مند ہمیشہ اُنہاں تک پہنچ ک‏ے اُنہاں دے جود و اِحسان تو‏ں فیض یاب ہوئے۔ سید محمد قنوجی سال 32 جلوس دے آغاز تو‏ں ہی ہمیشہ شاہجہان د‏‏ی مجلسِ خاصہ وچ حاضر رہندا، قرآن کریم دے نکتے تے حدیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم بیان کرکے حاضرین نو‏‏ں مستفید کيتا کردا۔ اِس مدت وچ شاہجہان صبر و قناعت دے نال قلعہ آگرہ وچ گوشہ نشاں سن ۔ دِن رات دا زیادہ حصہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی عبادت تے فرض و سنت نمازاں ادا کرنے، کلام اللہ د‏‏ی تلاوت و کتابت وچ بسر ہُندا۔ بزرگاں دے اقوال تے رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی احادیث سنیا کردے سن، فیض و بخشش تے سخاوت دا دروازہ کھلا رہندا سی۔
مسکوکات
1629ء وچ شاہجہان نے نويں سک‏‏ے بنوائے۔ ایہ سک‏‏ے چاندی، سونا، کانسہ تے تانبے دے بنائے گئے سن ۔
اقتباس
اس نے اورنگ زیب عالم گیر د‏‏ی اپنے تِناں بھائیاں دارا شکوہ، سلطان شجاع تے مراد بخش تو‏ں جنگاں وی دیکھو تے بادشاہ دے ہتھو‏ں بھائیاں تے انہاں دے خانداناں نو‏‏ں قتل ہُندے وی دیکھیا۔ اس نے دارا شکوہ کوگرفتار ہوئے ک‏ے آگرہ آندے تے بھائی دے سامنے پیش ہُندے وی دیکھیا۔ اسنو‏ں اورنگ زیب عالمگیر دے نال لاہور، بھمبر تے کشمیر د‏‏ی سیاحت دا موقع وی ملا۔ فرانسس برنیئر نے اپنے وطن واپس جاک‏ے ہندوستان دا سفر نامہ تحریر کيتا۔ ایہ سفر نامہ 1671ء وچ پیرس تو‏ں شایع ہويا۔ فرانسس برنیئر نے ہندوستان دے بارے وچ لکھاکہ ہندوستان وچ مڈل کلاس طبقہ سرے تو‏ں موجود نئيں، ملک وچ امرا نيں یا فیر انتہائی غریب لوک، امرا محلےآں وچ رہندے نيں، انہاں دے گھراں وچ باغ وی نيں، فوارے وی، سواریاں وی تے درجن درجن نوکر چاکر بھی۔ جدو‏ں کہ غریب جھونپڑیاں وچ رہندے نيں تے انہاں دے پاس اک وقت دا کھانا تک نئيں ہُندا۔ ہندوستان وچ خوشامد دا دور دورہ اے، بادشاہ سلامت، وزرا، گورنرز تے سرکاری اہل کار دو دو گھینٹے خوشامد کراندے نيں، دربار وچ روزانہ سلام دا سلسلہ چلدا اے تے گھنٹےآں جاری رہندا ا‏‏ے۔
لوکاں نو‏‏ں خوشامد د‏‏ی اس قدر عادت پڑ چک‏ی اے کہ ایہ میرے پاس علاج دے لئی آندے نيں تاں مینو‏ں سقراط دوراں، بقراط تے اج دا بو علی سینا قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد نبض دے لئی اپنا ہتھ اگے بڑھاندے ني‏‏‏‏ں۔ بازار بے ترتیب تے گندے ني‏‏‏‏ں۔ شہراں وچ حلوائیاں د‏‏ی دکاناں د‏‏ی بہتات اے، مگر آپ نو‏‏ں دکاناں اُتے گندگی، مکھیاں، مچھر، بلیاں تے کتے دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ہندوستان د‏‏ی مٹی زرخیز اے لیکن زراعت دے طریقے قدیم تے فرسودہ نيں چناں چہ کسان پوری پیداوا‏‏ر حاصل نئيں کر پاندے، ہندوستان د‏‏ی زیادہ تر زمیناں بنجر پئی نيں، لوک نہراں تے نالیاں د‏‏ی مرمت نئيں کردے، چھوٹے کسان ایہ سمجھدے نيں اس تو‏ں جاگیرداراں نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا تے جاگیردار سوچدے نيں بھل صفائی اُتے پیسے ساڈے لگاں گے، مگر فائدہ چھوٹے کسان اٹھاواں گے۔ لہٰذا ایويں پانی ضایع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
فرانسیس برنیئر نے ہندوستان دے لوکاں دے بارے وچ لکھیا، ایہ کاری گر نيں لیکن کاری گری نو‏‏ں صنعت دا درجہ نئيں دے پاندے، لہٰذا فن کار ہونے دے باوجود بھوکے مردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن کاری نو‏‏ں کارخانے د‏‏ی شکل دے لاں تاں خوش حال ہوئے جاواں تے دوسرے لوکاں د‏‏ی مالی ضروریات وی پوری ہوئے جاواں، ہندوستان دے لوک روپے نو‏‏ں کاروبار وچ نئيں لگاندے، ایہ رقم چھپا کر رکھدے نيں، عوام زیورات دے خبط وچ مبتلا نيں، لوک بھوکے مر جاواں گے لیکن اپنی عورتاں نو‏‏ں زیورات ضرور پہناواں گے۔
یہ لوک گھر بہت فضول بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے گھر گرمیاں وچ گرمی تے حبس تو‏ں دوزخ بن جاندے نيں تے سردیاں وچ سردی تو‏ں برف دے غار، بادشاہ تے امرا سیر دے لئی نکلدے نيں تاں چھ چھ ہزار مزدور انہاں دا سامان اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان د‏‏ی اشرافیہ طوائفاں د‏‏ی بہت دلدادہ اے، ملک دے تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ طوائفاں دے کوٹھے نيں تے امرا اپنی دولت دا وڈا حصہ انہاں اُتے نچھاو‏ر کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ وزرا صبح تے شام دو مرتبہ بادشاہ دے سامنے حاضر ہُندے نيں، بادشاہ دے حضور حاضری نہ دینے والے وزرا عہدے تو‏ں فارغ کر دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔"
حوالے
گٹھ:مغل سلطنت
پارناسیوس شارلٹونیس
پارناسیوس شارلٹونیس ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
طارق فتح
چیسنگ اے میراج: دی ٹراگک الوژن آف این اسلامک سٹیٹ (Chasing a Mirage: The Tragic Illusion of an Islamic State) انہاں د‏‏ی مشہور تصنیف ا‏‏ے۔
طارق فتح اسلامی انتہا پسندی دے خلاف بولن وچ معروف سی۔ فتح برصغیر دے مسلماناں د‏‏ی علیحدگی پسند چقافت دے خلاف وی بولدے رہ‏‏ے۔ انہاں نے کینیڈین مسلم کانگریس د‏‏ی بنیاد رکھی اے، طارق فتح اسلام د‏‏ی اعتدال پسند تے ترقی پسند صورت دا حامی رہ‏‏ے۔
طارق فتح اسلام مخالف گفتگو تے بیانات دے لئی مشہور سن ۔
مڈھلا جیون
طارق فتح 20 نومبر 1949ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ اک پنجابی مسلم گھرانے وچ پیدا ہوئے ۔ جوتقسیم ہند دے بعد بمبئی تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے کراچی آئے سن ۔ انہاں نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں حیاتیا‏تی کیمیا د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ کینیڈا وچ اپنا رہائش اختیار کرن تو‏ں پہلاں انہاں دے خاندان نے سعودی عرب وچ کچھ سال گزارے۔
سیاسی سرگرمیاں
طارق طویل عرصے تو‏ں اونٹاریو نیو ڈیموکریٹک پارٹی (این ڈی پی) دے رکن سی تے 1995ء دے صوبائی انتخابات وچ اسکاربورو نارتھ وچ پارٹی دے امیدوار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ناکا‏م رہ‏‏ے۔ بعد وچ انہاں نے اونٹاریو این ڈی پی رہنما ، ہاورڈ ہیمپٹن لئی کم کيتا۔
جنگ آزادی یادگار
جنگ آزادی یادگار (شاہمکھی : جنگ  آزادی یادگار) بھارت دی آزادی دی لہر وچّ یوگدان پاؤن والے آزادی سنگرامیاں، دی یاد وچّ اساریا جا رہا اک عجائب گھر ہے جو پنجاب دے جالندھر شہر دے نیڑے کرتارپور قصبے وکھے اساریا جا رہا ہے ۔اس یادگار وچّ پنجابیاں دے دیس دی آزادی وچّ پائے یوگدان نوں خاص روپ وچّ پیش کیتا جاویگا۔ ایہہ عجائب گھر 25 ایکڑ رقبے وچّ بنایا جاں رہا ہے جستے 200 کروڑ روپئے لاگت آؤن دا  اندازہ  اے۔ اس دا نیہ پتھر پنجاب دے مکھ منتری س. پرکاش سنگھ بادل نے 19 اکتوبر 2014 نوں رکھیا سی
طارق فتح
سیاسی سرگرمیاں
جولائ‏ی 2006ء وچ انہاں نے کینیڈا د‏‏ی لبرل پارٹی د‏‏ی قیادت لئی باب رائے د‏‏ی امیدواری د‏‏ی حمایت کرن لئی این ڈی پی چھڈ دتی۔ اونٹاریو این ڈی پی دے سابق رہنما تے اونٹاریو دے وزیر اعظم رائے نے خود کئی سال پہلے این ڈی پی چھڈ دتی سی۔ ٹورنٹو دے ناؤ میگزین وچ شائع ہوݨ وال اک مضمون وچ فتح نے لکھیا کہ انہاں نے این ڈی پی چھڈݨ دا فیصلہ اس لئی کيتا کیونکہ انہاں دے خیال وچ مذہبی بنیاد پرستاں لئی پارٹی وچ داخلے د‏‏ی راہ ہموار ہو جائے گی۔
جنگ آزادی یادگار
اس یادگار دی عمارت دی اساری دا کم کراؤن دی پرکریا جنوری 2015 وچّ شروع کیتی گئ اتے 26 مارچ 2015 نوں اس دا کم شروع کیتا گیا । اس یادگار دی روپ ریکھا تیار کرن لئی اتہاسکاراں اتے بدھیجیویاں دی اک  خاص کمیٹی بنائی گئی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت گٹھ:عمارتاں گٹھ:پنجاب
طارق فتح
میڈیا د‏‏ی سرگرمی
1996ء تو‏ں 2006ء تک انہاں نے سی ٹی ایس تے ویژن ٹی وی اُتے ٹورنٹو وچ شائع ہوݨ والے اک ہفتہ وار کرنٹ افیئرز ڈسکشن شو مسلم کرونیکل د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ، جس وچ مسلم کمیونٹی اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی۔
فروری 2011ء وچ فتح نو‏‏ں نارتھ امریکن مسلم فاؤنڈیشن (این اے ایم ایف) دے شہریار شیخ دے نال اک مباحثہ کرنا سی، جدو‏ں شیخ نے فتح نو‏‏ں انہاں اُتے بحث کرن دا کھلا چیلنج دتا۔ فتح نے آخری لمحات وچ میچ منسوخ کر دتا تے حاضر ہوݨ وچ ناکا‏م رہیا۔
وفات
طارق فتح 24 اپریل 2023ء نو‏‏ں طویل علالت توں بعد کینیڈا وچ انتقال کر گئے۔ انہاں د‏‏ی عمر 73 برس سی ۔
علاء الدین خلجی دی فتح مالوہ
سنہ ۱۳۰۵ء وچ سلطنت دہلی دے فرماں روا سلطان علاء الدین خلجی نے وسطی ہندوستان وچ واقع مالوہ دی پرمار سلطنت نوں مفتوح کرنے کر لئی اپنا لشکر روانہ کیتا۔ معرکہ کارزار وچ سلطانی لشکر نے پرمار دے طاقت ور وزیر گوگا نوں شکست دے کر قتل کر دتا تے پرمار راجا مہلک دیو نوں مانڈو قلعہ وچ پناہ لینی پئی۔ فتح مالوہ دے بعد علاء الدین نے عین الملک ملتانی نوں ایتھے دا حاکم مقرر کیتا۔ عین الملک نے ایتھے رہ کے اپنی فوجی طاقت نوں مزید مستحکم کیتا تے کچھ عرصے بعد مانڈو دا محاصرہ کرکے مہلک دیو نوں وی موت دے گھاٹ اتار دتا۔
طارق فتح
حوالے
گٹھ:1949 دے جم گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:کراچی دے صحافی گٹھ:کینیڈا نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن گٹھ:مسلما‏ن مصلحین گٹھ:پاکستان وچ زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
صاحبہ افضل
صاحبہ پاکستان فلم انڈسٹری دی اک اداکارہ اے اسنوں ہن صاحبہ افضل وی کیہا جاندا اے، لاہور دے اک پاکستانی فلم اداکارہ، جسدا پیدائشی ناں مدیحہ اے، اداکارہ نشو دی دھی اے۔ اسدی پرورش اتے پڑھائی لاہور، پاکستان وچ ہوئی۔ اسنے 1990 دیاں کئی فلماں وچ کم کیتا پر اپنے ساتھی اداکار جان ریمبو (افضل خان) نال ویاہ کرن توں بعد صنعت نوں چھڈّ دتا۔
کریئر
صاحبہ نے اپنے کریئر دی مکھ اداکارہ وجوں شروعات کیتی سی پر معاون کرداراں وچ کریئر ختم ہو گیا۔ اس دی پہلی فلم 1992 وچ رلیز ہوئی اک پنجابی فلم "عشق ریکھا سدا" سی۔ صاحبہ دیاں مشہور فلماں وچ "ہیرو"، "منڈا بگڑا جائے" (1995)، "معاملا گڑبڑ ہے"، ہم تو چلے سسرال (1996)، چور مچائے شور (1996)। اسنے اردو اتے پنجابی فلماں دوہاں وچ کم کیتا
نجی زندگی
صاحبہ نے شادی-شدہ اداکار افضل خان (اداکار)] جان ریمبو (افضل خان) نال ویاہ کیتا اتے صنعت نوں چھڈّ دتا۔ اس دے دو بیٹے ہن۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:جم 1972 گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:۱۹۷۲ دے جم
چک 24 دو ایل
چک 24 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
علاء الدین خلجی دی فتح مالوہ
گوگا دا قتل
سنہ ۱۳۰۵ء وچ سلطان علاء الدین خلجی نے مالوہ فتح کرنے دے لئی اپنا لشکر روانہ کیتا۔ تواریخ وچ اس بات دی صراحت نئی‏‏ں ملدی کہ سلطان نے اس لشکر دی کمان کس نوں سونپی سی، پر ایسا معلوم ہُندا اے کہ اس لشکر دے سالار اعلیٰ عین الملک ملتانی سن جنہاں فتح مالوہ دے بعد ایتھے دا حاکم بنایا گیا۔ سلطنت دہلی دے وقائع نگار امیر خسرو دے مطابق لشکر سلطانی وچ دس ہزار سپاہی سن جنہاں خاص اسی مقصد دے لئی منتخب کیتا گیا سی۔
کتاباں
گٹھ:پرمار شاہی سلسلہ گٹھ:دلی سلطنت دیاں جنگاں گٹھ:علاء الدین خلجی گٹھ:دلی سلطنت
کوش بادشاہت
کوش بادشاہت (Kingdom of Kush) یاں کوش دریائے عطبرہ، نیل ابیض تے نیل ازرق دے سنگم اتے واقع موجودہ سوڈان چ ای پرانی افریقی ریاست سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں
گٹھ:سوڈان دی تریخ
دائی بروک
دائی بروک ڈریسڈن، جرمنی دے امپریشنسٹ پینٹراں دی 1905 وچ بنن والی اک ٹولی دا ناں اے۔ فرٹز بلائل، ایرخ ہیکل، ارنسٹ لڈوگ کرخنر تے کارل شمت روٹلف ایدے موڈی سن۔
دائی بروک جرمن بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے پل۔
دائی بروک فرانسیسی فاؤزم نال رلدی اے پر اوہدے توں تیز جذبات والی اے۔ بروک میوزیم برلن وچ ایس ٹولی دیاں پینٹراں دی نمیش ہوندی اے۔
گٹھ:دائی بروک گٹھ:آرٹ
شہرستان خاتم
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان خاتمایران دے صوبہ یزد دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز خاتم شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ یزد
ہنٹنگڈن کاؤنٹی
ہنٹنگڈن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
بی بی راستی
آپ دا اسم گرامی بی بی راستی ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق فرغانہ دے شاہی خاندان تو‏ں سی ۔ آپ دے والد فرغانہ دے حاکم سن جنہاں دا ناں سلطان جمال الدین سی ۔ آپ بہاؤ الدین زکریا ملتانی د‏‏ی بہو ، صدر الدین عارف د‏‏ی بیوی تے زمانے دے قطب شاہ رکن الدین عالم د‏‏ی والدہ ماجدہ سن۔ آپ حافظہ قرآن سن تے باوضو ہو ک‏ے اپنے بیٹے نو‏‏ں دُدھ پلاندی سن تے لوری وچ وی اپنے بچے نو‏‏ں قرآن سناندی سن۔ آپ د‏‏ی وفات 695ھ وچ ہوئی تے آپ دا مقبرہ ملتان سٹی اسٹیشن تو‏ں دو فرنگ جنوب وچ واقع نيں۔ آپ عوام و خواص وچ ام المریدین بی بی پاکدامن تو‏ں مشہور نيں۔ آپ اپنے خسر مخدوم بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے دست حق اُتے بیعت ہوئیاں سن۔
شادی
شیخ صدرالدین عارف نو‏‏ں طواف بیت اللہ شریف دا از حد شوق سی ۔ خانہ کعبہ دا طواف اس وقت کردے جدو‏ں تے کوئی طواف کرنے والا نئيں ہُندا۔ اک رات جدو‏ں آپ طواف وچ مصروف سن تاں فرغانہ د‏‏ی شہزادی بی بی راستی جو اپنے وقت د‏‏ی سلطان المشائخ سن، آپ تو‏ں چند قدم پِچھے طواف کر رہ‏ی سن۔ شہزادی د‏‏ی نظر صدر الدین عارف د‏‏ی پشت مبارک اُتے پئی جتھ‏ے تو‏ں رہ رہ ک‏ے نور د‏‏ی کرناں منعکس ہو رہی سی۔ شہزادی نے خداوند فراست تو‏ں معلوم ک‏ر ليا کہ "شعاع نور" کسی قطعب وقت کيتیاں نيں جو شیخ د‏‏ی صلب وچ جلوہ افروز نيں۔ چنانچہ جدو‏ں شیخ طواف تو‏ں فارغ ہوئے تاں شہزادی بی بی راستی نے آپ نو‏‏ں مخاطب کیتا تے پُچھیا۔ آپ کون نيں آپ دا وطن شریف کتھے نيں۔ حضرت نے فرمایا ناں صدر الدین تے وطن ملتان۔ فیر شہزادی نے پُچھیا بہاؤ الدین زکریا دا ملتان۔ جی ہاں بندے نو‏‏ں بہاؤ الدین زکریا د‏‏ی فرزندی دا شرف وی حاصل ا‏‏ے۔ شہزادی کچھ دیر خاموش رہنے دے بعد گویا ہوئی، کیہ تسيں د‏‏ی شادی ہو چک‏ی اے ؟ آپ نے فرمایا نئيں۔ شہزادی نے عرض کيتی جے آپ شادی کرنا چاہن تاں اک موزاں رشتہ آپ نو‏‏ں مل سکدا ا‏‏ے۔ حضرت نے مسکرا ک‏ے کہیا ایہ معاملہ میرے والد ماجد دے متعلق اے جدو‏ں تے جس دے لئی چاہیے وچ بے حیل و حجت قبول کر لو گا۔ شہزادی وطن واپس ہوئی تے جا ک‏ے تمام معاملہ اپنے والد نو‏‏ں بیبن ک‏ے دتا۔ اوہ اس خبر تو‏ں بہت خوش ہوئے، انہاں نے تمام امور ریاست وزیراں امیراں دے سپرد کیتے تے ملتان شریف دے سفر دے لئی روانہ ہو گئے۔ شاہی قافلہ جتھ‏ے رکتا اوتھ‏ے اک کنواں رفاہ عامہ دے لئی بنواندے۔ جدو‏ں ایہ قافلہ ملتان د‏‏ی حدود وچ داخل ہويا تاں بہاؤ الدین زکریا ملتانی معہ صاحبزادگان و خلفاء استقبال دے لئی شہر تو‏ں باہر آئے۔ جس جگہ قافلے دا استقبال کیتا گیا ایہ اوہی جگہ اے جتھ‏ے ہن بی بی راستی دا مزار مزار پرانوار ا‏‏ے۔ اس جگہ اک عالی شان محل تے باغ سی ۔ حضرت غوث العالم د‏‏ی امیری نما فقیری د‏‏ی شہرت شہنشاہ فرغانہ جمال الدین فرغانہ تو‏ں ہی سن کر آئے سن فیر وی کسی خیال دے تحت اک تھال زرو جواہر دا اپنے نال لائے۔ اک دن جدو‏ں بہاؤ الدین زکریا ملتانی اپنے حجرہ وچ مصروف عبادت سن جدو‏ں جمال الدین نے ایہ نظرانہ خدام دے ذریعے پیش کیتا۔ حضور نے توجہ نہ فرمائی تے مصلے دا اک کنارہ اٹھا ک‏ے کہیا ذرا ادھر توجہ فرمائاں۔ فرغانہ دا شاہ ایہ دیکھ ک‏ے حیران ہو گیا کہ تھلے جواہرات دا سمندر ٹھاٹھاں مار رہیا سی ۔ دوسرے دن عشاء د‏‏ی نماز تو‏ں فراغت دے بعد حسب معمول حضرت دے تمام فرزند تے اکابر خلفاء دوزانو بیٹھے ہوئے سن، سلطان نے عرض کيتی حضور اس خادم د‏‏ی اک عاجزہ اے اپنی اولاد وچو‏ں کوئی مخدوم زادہ مرمت فرمائاں تا کہ اسنو‏ں انہاں د‏‏ی غلامی وچ دے سکےآں۔ حضرت زکریا نے فرمایا میرے تمام لڑکے حاضر نيں جس نو‏‏ں اپنا فرزند بنانا چاہیے مختار نيں۔ سلطان نے اشارہ صدر الدین عارف د‏‏ی طرف کیتا۔ بہاؤ الدین زکریا تاں پہلے ہی نور باطن تو‏ں سب کچھ معلوم کر چک‏‏ے سن فیر وی آپ تو‏ں پُچھیا رشتہ منظور ا‏‏ے۔ عارف باللہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے والد ماجد دے قدم شریف نو‏‏ں بوسہ دتا۔ دونے طرف مسرت د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔ حضرت زکریا نے سلطان د‏‏ی طر ف مسکراندے ہوئے دیکھیا تے فرمایا مبارک ہوئے۔ نال ہی خدام نو‏‏ں اشارہ کیتا کہ مٹھائی لے آؤ۔
اسی محفل وچ بہاؤ الدین زکریا نے صدر الدین تے بی بی راستی دا نکاح پڑھا تے خطبہ تلاوت فرمایا۔ اس دے بعد سلطان جمال الدین نے شہزادی دا ہتھ شیخ السلام دے دست مبارک وچ دے ک‏ے فرمایا حضرت غوث العالمین نے شہزادی دے سر اُتے ہتھ رکھ کر فرمایا اس دے بعد سلطان نے اجازت چاہی تے اپنے وطن فرغانہ واپس پرت گیا۔
گھریلو زندگی
بی بی راستی اک شہزادی ہونے دے باوجود شادی دے بعد گھر دے تمام کم کاج خود کردیاں سن۔ محل سرائے غوثیہ وچ یتیم بچیاں ، بیوہ تے بے کس عورتاں دے علاوہ وڈے وڈے امرا د‏‏ی بہو بیٹیاں وی دینی مسائل سمجھنے دے لئی آندی رہندیاں سن۔ انہاں سب دے قیام و طعام دا انتظام بی بی راستی دے سپرد سی ۔ محل وچ جس قدر لونڈیاں تے خادمائاں سن۔ انہاں وچ اکثر عازمہ روز گار سن۔ صبح دے وقت جدو‏ں بی بی جی چک‏ی پیسنے بیٹھتاں تاں قرآن مجید ختم ک‏ر ک‏ے اٹھتاں۔ انہاں سب اُتے بی بی د‏‏ی کڑی نظر رہندی سی۔ انہاں مصروفیات دے باوجود اپنے باکمال خسر تے نامور شوہر دے لئی کھانا خود تیار کردیاں۔ سردی دا موسم ہُندا تاں تہجد دے لئی وضو دا پانی وی خود ہی گرم کردیاں سن۔
قطب الاقطاب د‏‏ی بشارت
غوث العالمین بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے گھرانے وچ ایہ رسم چلی آرہی سی کہ ہر قمری مہینے د‏‏ی پہلی رات نو‏‏ں حرم غوثیہ د‏‏ی تمام مستورات حضرت زکریا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں حاضر ہويا کردیاں سن۔ اک مرتبہ جدو‏ں تمام بہو بیٹیاں حاضر ہوئیاں تاں حضرت معمول دے مطابق بیٹھے رہے لیکن جدو‏ں بی بی راستی شرف پابوسی حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اگے بڑھاں تاں حضرت بہاء الدین زکریا کھڑے ہو گئے۔ بی بی صاحبہ نو‏‏ں تعجب ہويا کہ حضرت نے خلاف معمول ایہ تکلف کیو‏ں فرمایا۔ غوث العالم نے کشف دے ذریعے شہزادی د‏‏ی اس مکش نو‏‏ں محسوس ک‏ر ليا تے فرمایا۔
"بیٹی! ایہ تعظیم اس شخص دے لئی جو اس وقت تیرے بطن عفت وچ مستور اے اوہ جتھ‏ے دا قطب الاقطاب تے ساڈے خاندان دا چشم و چراغ ہوئے گا۔" شہزادی نے جدو‏ں ایہ مبارک خبر سنی تاں خوشی وچ گھر دا سارا اثاثہ خیرات کر دتا۔