cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بریڈر ری ایکٹر
بریڈر ری ایکٹر (Breeder reactor) ایسے نیوکلیئر ری ایکٹر ہُندے نيں جو جتنا جوہری ایندھن (nuclear fuel) خرچ کردے نيں اس تو‏ں زیادہ خود بنا دیندے نيں۔ عام طور اُتے انہاں وچ یورینیئم235 دے نال یورینیئم238 یا تھوریئم232 وی استعمال کیتا جاندا اے جس تو‏ں بجلی وی بندی اے تے پلوٹونیئم239 یا یورینیئم233 وی بندا اے جو بطور جوہری ایندھن استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|بائاں|350px|فاسٹ بریڈر ری ایکٹر دا خاکہ جس وچ حرارت منتقل کرنے دے لئی مائع دھات استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ 1950 دی دہائی وچ بریڈر ری ایکٹر وچ دلچسپی اس لئی بڑھی کیونکہ اس زمانے وچ یورینیِئم بہت کمیاب سی تے اوہدی افزودگی (enrichment) وی بہت مشکل سی۔ 1960 دی دہائی وچ یورینیئم دی بہت ساری کاناں دریافت ہویئں تے افزودگی دے وی نويں طریقے ایجاد ہوئے جس تو‏ں بریڈر ری ایکٹر وچ دلچسپی کم ہو گئی ا‏‏ے۔
اصول
اس ری ایکٹر وچ خرچ ہونے والے ہر اک یورینیئم235 دے ایٹم دے بدلے گھٹ تو‏ں گھٹ اک پلوٹونیئم239 یا یورینیئم233 دا ایٹم بندا ا‏‏ے۔ پلوٹونیئم239 تے یورینیئم233 ایسے ایٹم نيں جو بطور جوہری ایندھن استعمال ہو سکدے نيں لیکن قدرتی طور اُتے دستیاب نئيں نيں۔ قدرتی طور اُتے دستیاب صرف یورینیئم235 ایسا ایٹم اے جو جوہری ایندھن بن سکدا اے مگر ایہ وی بہت فراواں نئيں ا‏‏ے۔
ایسے ری ایکٹر وچ جدو‏ں یورینیئم235 استعمال ہُندا اے تو یورینیئم238 تو‏ں پلوٹونیئم239 بندا اے تے جے تھوریئم232 موجود ہو تو یورینیئم233 بندا ا‏‏ے۔
فائیدہ
بریڈر ری ایکٹر دا فائیدہ ایہ اے کہ ایہ اپنا جوہری ایندھن خود بناندا اے تے اس طرح ایندھن دی نہ ختم ہونے والی مقدار حاصل ہو سکدی ا‏‏ے۔ thumb|200px|[[نیوٹرون دے ٹکرانے اُتے اک یورینیئم دے مرکزے دے ٹوٹنے تے توانائی خارج ہونے دا شکلی اظہار]]
اقسام
یاں تو بریڈر ری ایکٹر دی بہت ساری قسماں ہُندی نيں مگر دو اصطلاحات زیادہ استعمال ہُندی نيں۔ تھرمل نیوٹرون انہاں نیوٹرون نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں دی رفتار کم ہُندی ا‏‏ے۔ تیز رفتار نیوٹرون دی رفتار نو‏‏ں کم کرنے دا عمل موڈریشن (moderation) کہلاندا اے تے جو اشیاء اس رفتار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی استعمال ہُندی نيں اوہ موڈریٹر (moderator) کہلاندی نيں جداں گریفائیٹ۔ تیز رفتار نیوٹرون دی رفتار تھرمل نیوٹرون تو‏ں 10,000 گنا زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔
یورینیئم دے بہت سارے قدرتی اسيں جا (isotopes) ہُندے نيں مگر صرف یورینیئم235 ہی تھرمل نیوٹرون تو‏ں توڑا جا سکدا ا‏‏ے۔ قدرتی یورینیئم وچ 235U دا تناسب صرف 0.72% ہُندا ا‏‏ے۔ تھرمل بریڈر ری ایکٹر وچ بننے والا یورینیئم دا غیر قدرتی اسيں جا 233U تھرمل نیوٹرون تو‏ں وڈی آسانی تو‏ں توڑا جا سکدا اے بہ نسبت پلوٹونیئم239 دے۔ MeV 0.6 دی توانائی تو‏ں حرکت کردا ہويا تھرمل نیوٹرون یورینیئم235 دے مقابلے وچ یورینیئم233 نو‏‏ں 1.7 گنا زیادہ آسانی تو‏ں توڑ سکدا ا‏‏ے۔
thumb|بائاں|یورینیئم 233 دی آمیزش والا پہلا ایٹم بم جس دا تجربہ 15 اپریل 1955 نو‏‏ں کیتا گیا۔
نیوٹرون کروس سیکشن cross section
تھرمل بریڈر ری ایکٹر وچ استعمال ہونے والے ایندھن دا سست رفتار یعنی 2200 میٹر فی سیکنڈ دی رفتار دے تھرمل نیوٹرون دے لئی کروس سیکشن درج ذیل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:توانائی گٹھ:نیوکلیئر بجلی گھر گٹھ:نیوکلیئر توانائی گٹھ:نیوکلیئر طبیعیات گٹھ:نیوکلیئر ری ایکٹر گٹھ:طبیعیات گٹھ:فزکس
لکسوبرائیچس سنامونیس
لکسوبرائیچس سنامونیس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
تہیوڈر مومسن
تھیوڈر مومسن (Theodor Mommsen) اک جرمن کلاسیکل لکھاری فنون جانن والا سیاستدان تے پڑھاکو سی۔ 1902 دا ساہت دا نوبل انعام اونوں دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
467ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:460ھ دی دہائی
لکسوبرائیچس انوولوکرس
لکسوبرائیچس انوولوکرس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 475 ج ب
چک 475 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
جہلم
جہلم (انگریزی:Jhelum) پنجاب پاکستان چ اک شہر اے۔ اے ضلع جیلم دا راجگڑھ وی اے۔ اے دریاۓ جیلم دے کنڈے تے وس ریا اے۔ ہزاراں ورے پرانی جی ٹی روڈ شہر چوں لنگدی اے۔
ناں
جہلم سنسکرت دے دو بولاں جل + ہم نال رل کے بنیا اے۔ جل = پاݨی تے ہم = پہاڑی برف ۔
تریخ
سکندر یونانی ایرانی سلطنت نال لڑدیاں ہویاں جیلم تک اپّڑیا۔ ایتھے تک دی تھاں اوس ویلے ایرانی سلطنت دا اک صوبہ سی۔ دریاۓ جیلم دے کنڈے تے سکندر دی اک جیدار پنجابی راجہ پورس نال لڑائی ہوئی۔ کئی سلطنتاں دا پاسہ ہون تک اے اک وڈا گراں ای ریا۔ جیلم اک سہر انگریزاں دے ویلے ای بنیا۔ 1849 اے سکھاں دے ہتھاں چوں نکل کے انگریزاں ہتھ آگیا۔ اوناں ایتھے چھاونی تے ضلعی ہیڈکواٹر بنایا۔
موسم، ارضیات
ایتھے سال چ دو وڈے موسم ہندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تکر چلدا اے۔ ایتھے مئ، جون تے جلائ چ رج کے گرمی پیندی ای تے اے پورے سال دے گرم معینے ھوندے نیں۔ گرمی چ درجھ حرارت 45 تو 50 درجے تکر جدکہ سردی چ اے 0۔1 درجے تکر آپڑ جاندا اے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں گٹھ:ضلع جہلم
لکسوبرائیچس ایگزیلس
لکسوبرائیچس ایگزیلس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
قسمت بیگ
حوالے
گٹھ:پاکستانی اداکاراں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
الی ڈوکمن
الی ڈوکمن (Élie Ducommun) اک سوئس سی۔ اونوں امن لئی کم کرن تے 1902 دا امن نوبل انعام دتا گیا۔ اے انعام اودے نال ایلبرٹ گوباٹ نیں وی لیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چاموعز
چاموعز بکری ورگا اک جانور اے ، جہڑا یورپ دے پہاڑی علاقےآں مثلا اٹلی دے کوہ آپینینے ، سلواکیہ دے پہاڑی علاقےاں ، رومانیہ ، بلغاریہ ، اتلے یونان تے میکیدونیا چ پائیا جاندا اے اس جانور نوں 1907ء چ نیوزی لینڈ دے دکھنی جزیرےآں چ لیاندا گئیا ، جتھے اس جانور نے پہاڑی ماحولیاتی نظام نوں سخت نقصان پہنچائیا ۔
قازق خانیت
thumb|قازقستان د‏‏ی ڈاک ٹکٹ، ابو خیر خان
خانیتِ قازاق (قازاق: قازاق حاندىعى) اک ایسی ریاست اے جو ۱۴۶۵ تو‏ں ۱۸۴۷ تک موجودہ جمہوریہ قازقستان تے پڑوسی علاقےآں وچ رہندی سی۔ قازق خانات نے وولگا تو‏ں لے ک‏ے یورال تک، سریدریا تے آمو دریا دریاواں دے درمیان، تے خراسان تک دے علاقے دا احاطہ کيتا۔
قازق خانات دا ریاستی ڈھانچہ اک بادشاہت اُتے مبنی اے جس د‏‏ی بنیاد میدانی جمہوریت اُتے ا‏‏ے۔ ریاست دا سربراہ خان سی، جو سیاسی طور اُتے حکومت کردا سی۔ انہاں دا انتخاب اہل سلطنت دے درمیان انتخاب د‏‏ی بنیاد اُتے کيتا گیا سی۔
قازق خانات دا پہلا خان کیری سی، آخری خان کینیسری کاسیمووچ سی۔
قازاق خانیٹ ۱۴۵۶ء توں ۱۷۳۱ء تک قائم رہن آلی اک قازاق ریاست سی ، جسدا علاقہ تقریبا اج دے قازقستان تے مشتمل سی ۔
تریخ
خانان قازاق ، جانی بیک خان تے کیریے خان نے ۱۴۵۶ء -۱۴۶۵ء چ اج دے قازقستان دے دکھنی علاقے چ دریائے زیتی سو ( ست پانی یعنی ست دریا) کنارےآں تے قائم کیتی سی ۔ خانان قازاق دے قیام نال قازاق قومیت نوں تشخص ملئیا ۔
کیری تے جانیبیک خان
۱۴-۱۵ صدیاں وچ قازقستان د‏‏ی سرزمین اُتے قازق خانات دا ظہور۔ موجودہ سماجی، اقتصادی تے نسلی سیاسی عمل تو‏ں پیدا ہونے والا اک فطری واقعہ۔ پیداواری قوتاں د‏‏ی ترقی، خانہ بدوش اشرافیہ د‏‏ی معاشی طاقت وچ وادھا، آزادی دے لئی جاگیردارانہ گروہاں د‏‏ی خواہش، ايس‏ے بنیاد اُتے ابوالخیر تے مغلستان دے خاناں دے درمیان تنازعات وچ وادھا، ۱۵ويں صدی وچ سماجی تنازعات د‏‏ی شدت۔. دوسرے نصف وچ ، ایہ ریاستاں دے خاتمے دا باعث بنی۔
۱۴۴۶ وچ ، ابوالخیر تیمر د‏‏ی اولاد تے وائٹ ہارڈ دے خاناں نے سیر دریا تے کراتاو د‏‏ی ڈھلواناں دے نال والے شہراں نو‏‏ں فتح کيتا - سیگانک، سوزاک، اککورگن، ازجینٹ، آرکوک۔
۱۴۵۷ از تیمر نو‏‏ں ترکستان دے علاقے وچ اورات (چراگاہاں د‏‏ی تلاش) دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔ اورات نے اک مشکل معاہدہ کيتا تے شو دے ذریعے اپنی زمیناں نو‏‏ں روانہ ہوگئے۔ دوسری طرف ابوالخیر اپنے بیٹے اُتے سخت نظم و ضبط نافذ کرنے لگدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں لوکاں وچ اس دے لئی نفرت وچ ہور وادھا ہويا۔ نتیجے دے طور پر، نصف آبادی مشرقی دشتی کیپچک تو‏ں ترکستان دے میدانی علاقےآں تے کراتاو دے دامن تو‏ں سیمیریچی دے مغربی حصے وچ منتقل ہو گئی۔ اس د‏ی سربراہی جانیبیک تے کیری ک‏ر رہ‏ے سن ۔
دشتی کپچک تے سیمیریچے دے خانہ بدوش عوام جاگیردارانہ استحصال تے جنگاں د‏‏ی شدت دے خلاف احتجاج وچ خاناں تے جاگیرداراں د‏‏ی حکمرانی وچ چلے گئے۔ اس طرح، ۱۵ ويں صدی وچ. ۵۰-۷۰ د‏‏ی دہائی، یعنی ۱۴۵۹ د‏‏ی دہائی۔ اوہ ابوالخیر خاندے تو‏ں سمیرچی دے مغرب وچ ایسن بوگا خان دے زیر کنٹرول دریاواں شو تے تالاس دے میدانی علاقےآں وچ چلا گیا۔ انہاں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی اک وجہ چنگیز خاندان دے کیری خان تے جانیبیک خان دے قازق عوام د‏‏ی اک آزاد ریاست دے قیام دے لئی اقدامات تے سرگرمیاں سی، جو اس د‏ی آزاد سیاسی تے اقتصادی ترقی نو‏‏ں یقینی بناندی سی۔ سیمیریچی قبیلے تے قبیلے ریاستی اتحاد دا مرکز بن گئے۔ انہاں د‏‏ی تعداد ۲۰۰ ہزار تک پہنچ گئی۔ مغل خان اپنی شمالی سرحد د‏‏ی حفاظت دے نال نال اپنی مغربی سرحد نو‏‏ں یونس دے حملے تو‏ں بچانے دے لئی ایسنبو دا استعمال کرنا چاہندا سی، جس د‏‏ی حمایت اس دے بھائی تیمورد ابو سعید نے کيتی۔ جانیبیک بارک خان دا بیٹا اے، جس نے قازق خانات دے پہلے شنیراک د‏‏ی پرورش کی، تے کیری اپنے بھائی بولات خان دا بیٹا ا‏‏ے۔ ایہ فطری گل اے کہ انہاں دا بیٹا تے پوت‏ا آزاد قازق ریاست دے لئی جدوجہد جاری رکھن گے، جس دا آغاز بارک وچ ہويا سی۔ مرزا محمد حیدر دولدی نے قازق خانات دے قیام د‏‏ی تریخ ۸۷۰ ہجری (۱۴۶۵-۱۴۶۶) دسی ا‏‏ے۔
سیر دا علاقہ تے کراتاو مغربی سیمیریچی وچ قازق خاناں د‏‏ی ملکیت دے سب تو‏ں نیڑے سن ۔ خان جانیبیک تے کیری نے سیر دریا دے نال والے شہراں وچ اپنے حقوق قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جو تجارتی تے اقتصادی تعلقات دے اہ‏م مراکز تے مضبوط گڑھ سن ۔ سیر دریا دے زیريں تے وسطی علاقےآں د‏‏ی زمیناں وی قازق خانہ بدوش قبیلے دے لئی موسم سرما د‏‏ی چراگاہاں سی۔
۷۰ د‏‏ی دہائی وچ سوزاک دے نیڑے سوران وچ وڈی لڑائیاں ہوئیاں۔ آسی (ترکستان) تے سیگانک اُتے قازق خان تے محمد شیبانی دا قبضہ سی۔ انہاں وچو‏ں اک لڑائی وچ ، مرونڈیک، شاندار کمانڈر کیری دا بیٹا، ماریا گیا۔ اوہ ۱۴۸۰ تو‏ں خان ا‏‏ے۔ نتیجے دے طور پر، ۱۵ ويں صدی وچ. ۷۰ د‏‏ی دہائی وچ قازق خانات د‏‏ی سرحداں پھیل گئياں۔ جنوبی قازقستان دے شہراں دے لئی، شیبانی خاندان دے نال جنگاں برونڈیک خان (۱۴۸۰-۱۵۱۱) دے دور حکومت وچ ختم نئيں ہوئیاں، جس نے زنیبیک خان دے بعد قازق خانیت اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ مغربی سیمیرچی وچ اپنے جنوبی شہراں (سوزاک، سیگاناک، سوران) اُتے انحصار کردے ہوئے، پہلے قازق خاناں نے دشتی کیپچک وچ اقتدار دا دعویٰ کرنے والے تمام خاناں نو‏‏ں شکست دتی تے اپنی ملکیت نو‏‏ں ودھیا دتا۔ دشتی کیپچک وچ قازق خاناں د‏‏ی حکمرانی دے قیام نے محمد شیبانی نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ دشتی کپچک دے کچھ قبیلے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مورینہر چلے جاواں۔ ایتھ‏ے اس نے لوہے دے خاندان دے درمیان تنازعہ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
اس طرح، قازق خانیت دے قیام د‏‏ی وجوہات سیاسی تے نسلی عمل سن ۔ مرکزی مرحلہ خانہ بدوش ازبک رہنما ابوالخیر تو‏ں مغلستان دے مغرب د‏‏ی طرف اپنے ماتحتاں سمیت کیری تے جانیبیک د‏‏ی روانگی سی۔ ایتھ‏ے اہ‏م گل ایہ اے کہ کیری تے جانیبیک دے حامیاں نو‏‏ں ازبک قازق کہیا جاندا سی، تے فیر صرف قازق۔ ابوالخیر د‏‏ی موت دے بعد، کیری تے جانیبیک ازبک الوس دے پاس آئے تے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ نويں ریاستی انجمن قازقستان بن گئی۔
قاسم خان دا دور
۱۶ ويں-۱۷ ويں صدی قازق خانیت مضبوط ہو گئی تے اس د‏ی سرحداں نمایاں طور اُتے پھیل گئياں۔ زنیبیک دا بیٹا قاسم، انہاں ممتاز خاناں وچو‏ں اک سی جنہاں نے فوری طور اُتے "زمین دے اتحاد" دے عمل نو‏‏ں انجام دتا۔ قاسم خان (۱۵۱۱-۱۵۲۳) دے دور وچ قازق خانیت د‏‏ی سیاسی تے معاشی صورتحال مضبوط ہوئی۔ اس د‏ی حکمرانی دے سالاں دے دوران، قازق لوکاں د‏‏ی موجودہ دور د‏‏ی بستی قائم ہوئی۔ جنوب مشرق وچ اس نے زیادہ تر سیمیریچی (شو، تالاس، کراتل، ایلی علاقےآں) دا احاطہ کيتا۔ قاسم خان دے دور وچ وسطی ایشیا، وولگا ریجن تے سائبیریا دے نال تجارتی تے سفارت خانے دے تعلقات قائم ہوئے۔ روسی ریاست دے نال رابطے سن ۔ ایہ گرینڈ ڈیوک واسیلی ۳ (۱۵۰۵-۱۵۳۳) دے دور وچ ماسکو د‏‏ی ریاست سی۔ مغربی یورپ نے وی اس وقت قازق خانیت نو‏‏ں تسلیم کيتا سی۔
قازق قوانین روايتی اصولاں د‏‏ی بنیاد اُتے بنائے گئے سن "قاسم خان دا کاس دا دا راستہ"۔
پر، قاسم خان دے دور وچ ، قازق خانیت مرکزی ریاست نئيں سی۔ ایہ قاسم د‏‏ی موت دے فوراً بعد محسوس ہويا۔ انہاں دے درمیان جھگڑا ہوگیا۔ قازق حکمراناں دے خلاف مغل تے ازبک خاناں دا اتحاد قائم ہويا۔
قاسم خان دا بیٹا تے وارث مماش جھگڑے دے دوران ہلاک ہو گیا۔ قاسم خان دا بھتیجا طاہر (۱۵۲۳-۱۵۳۲) خان بن گیا۔ اس دے پاس سفارت خانہ یا فوجی مہارت نئيں سی۔ منگیت تے اورات دے خاناں دے نال فوجی جھڑپاں شروع ہوئیاں۔ ایہ جنگاں قازقاں دے لئی کامیاب نئيں سی۔ قازق خانات نے جنوب تے شمال مغرب وچ اپنے علاقے دا کچھ حصہ کھو دتا، تے اس دا اثر و رسوخ صرف سیمیریچی وچ ہی رہیا۔ طاہر خان دے بھائی بیداش (۱۵۳۳-۱۵۳۴) دے دور وچ وی جاگیردارانہ جھگڑے تے جنگاں بند نئيں ہوئیاں۔
حق نذر خان دا دور
۱۶ ويں صدی ۲ سال قاسم خان دے بیٹے حقنزار (۱۵۳۸-۱۵۸۰) نے کمزور خاناں نو‏‏ں متحد کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس نے کامیابی دے نال نوگئی ہورڈ وچ تقسیم دا فائدہ اٹھایا تے دریائے یورال دے کھبے کنارے د‏‏ی زمین نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا۔ اس دے دور حکومت وچ ، مغل خان عبدالرشید دے خلاف اک عقلی جدوجہد کيتی گئی، جو سیمیریچے تے تیان شان نو‏‏ں فتح کرنا چاہندے سن ۔ حقنزار نے ازبک خان عبداللہ د‏‏ی حمایت وچ سیر دریا (سوران، ترکستان) دے نال نال شہراں نو‏‏ں فتح کيتا۔ عبداللہ نال تعلق دے خوف تو‏ں تاشقند دے حکمران بابا سلطان نے مردہ دے ذریعے حقنزار نو‏‏ں زہر دے ک‏ے قتل کر دتا۔
قاسم خان دے بیٹے حقنزار خان (۱۵۳۸-۱۵۸۰) دے دور وچ قازق خانات نو‏‏ں دوبارہ متحد تے ترقی دتی گئی۔ اس نے شاہی اقتدار نو‏‏ں مضبوط تے مستحکم کرنے دے لئی سخت محنت کيتی۔ اس نے قازق خانات نو‏‏ں دوبارہ ملایا، جو پہلے منقسم سی۔ ہاکنزار نے قازق-کرغیز اتحاد نو‏‏ں ہور مضبوط کیتا، جس نے تاریخی ذرائع وچ اسنو‏ں "قازق تے کرغیز دا بادشاہ" کہیا ا‏‏ے۔ اس قازق-کرغیز اتحاد د‏‏ی بنیاد پر، اس نے مغل خاناں د‏‏ی سیمیریچی تے اسیک-کول دے طاساں نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ ہاکنزار خانات دے قیام دے دوران، قازق خانیت دے بیرونی ماحول وچ وڈے تاریخی واقعات رونما ہوئے۔ ملک دے شمال وچ ، روس نے نمایاں طور اُتے اپنی ملکیت قازق میداناں وچ منتقل کر دتی ا‏‏ے۔ قازان تے استراخان د‏‏ی فتح دے بعد دریائے وولگا د‏‏ی پوری وادی روس دے قبضے وچ آگئی۔ بشکر تے سائبیرین خانات دے روس دا حصہ بننے دے بعد، نوگئی نے قازق خانات دے شمال مشرق د‏‏ی طرف جانا شروع کيتا۔ اوہ وولگا تو‏ں ارٹیش چلے گئے۔ بشکیر تے سائبیرین تاتار دونے نے قازق سرزمین اُتے حملہ کرنا بند نئيں کيتا۔ قراقلپک سردریا دے تھلے آنے لگے۔
نوگائی اردو، جو وولگا تے یورال دے درمیان دے علاقے وچ آباد سی، ٹوٹنا شروع ہو گیا۔ نوگئی یونین ٹُٹ گئی تے اسنو‏ں شدید بحران دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے کچھ خانہ بدوش قبیلے قازق خانات وچ شام‏ل ہو گئے۔ ہاکنزار نے نوگائی ہورڈ دے بوہت سارے بیٹےآں نو‏‏ں پھڑ لیا (انہاں وچو‏ں بوہت سارے قازق لیزر زوز - الشین یونین دے ممبر سن )۔ تاریخی طور پر، ہاکنزار نو‏‏ں "قازق تے نوگئی دا خان" کہیا جاندا سی۔ اس طرح، ۱۷ صدی دے ۶۰ د‏‏ی دہائی وچ ، نوگائی ہورڈ بکھر گیا، تے قازق قبیلے تے انہاں دا نسلی علاقہ، جو پہلے اس نال تعلق رکھدے سن، قازق خانیت وچ ضم ہو گئے۔ سرائیشیک شہر، جو پہلے نوگائی ہورڈے دا راجگڑھ سی، وی قازق خانات وچ چلا گیا۔ اس صورت حال نے قازق خانیت دے شمال مغرب تے شمال وچ صورتحال نو‏‏ں بدل دتا۔ نوگائی ہورڈ دا ٹوٹنا، جس نے روسی ریاست تے قازق خانات دے درمیان اک وڈے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جس دا کچھ حصہ قازق خانات وچ شام‏ل ہو گیا تے اس دا کچھ حصہ روسی زار دے ماتحت کر دتا گیا، پھیلدی ہوئی روسی ریاست د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں نیڑے لے آیا۔ قازق خانات۔
کشم خان، جو ۱۵۶۳ وچ سائبیرین خانات وچ برسراقتدار آئے، نے قازق خانات دے خلاف مخالفانہ پالیسی اپنائی۔ اس دے علاوہ منگول حکمراناں تے قازق خاناں دے درمیان تنازعات وی ہوئے۔ ایداں دے مشکل حالات وچ ، ہاکنزار خان نے قازق خانات د‏‏ی خارجہ پالیسی نو‏‏ں بدل دتا۔ اس دے پیشرو، قازق خاناں نے ماورناہر وچ شیبانی خاندان دے نال اتحادی تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جو ہمیشہ جنگ وچ رہیا سی۔ اس طرح شیبانی نے بخارا خان عبداللہ دوم دے نال اتحاد دا معاہدہ کيتا۔ دشمنی ختم ہوئی، امن قائم ہويا، قازقستان دے وسطی ایشیا دے لوکاں دے نال تجارتی تے اقتصادی تعلقات ودھے۔ اس تو‏ں قازق خانات د‏‏ی داخلی صورت حال نو‏‏ں بہتر بنانے، معاشی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد ملی۔ قازق خانیت مضبوط ہو گئی۔ پر، ۱۵۸۰ وچ ، حقنزار خان نو‏‏ں عبداللہ خان دے حریف، تاشقند دے حکمران بابا سلطان نے قتل کر دتا۔ قادرگلی زالایر دے مطابق، "ان د‏‏ی شہرت تے وقار دے بارے وچ بہت کچھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پر، جھڑپاں وچ حق نذر خان ماریا گیا۔"
رسک خان د‏‏ی دور
ہاکنزار دا وارث بوڑھا شیگئی (۱۵۸۰-۱۵۸۲) سی، جو زادک دا بیٹا تے زنیبک خان دا پوت‏ا سی۔ اوہ تے اس دا بیٹا توکیل (۱۵۸۶-۱۵۹۸ خان) بابا سلطان دے خلاف جدوجہد وچ بخارا خان عبداللہ دے پاس آئے۔ عبداللہ نے خجند شہر نو‏‏ں چیگئی دے سامنے پیش کيتا تے بابا سلطان دے خلاف الیٹاؤ مہم وچ اس دا نال دتا۔ اس مہم دے دوران شائیگئی د‏‏ی موت ہو گئی۔ قازق خانات د‏‏ی ملکیت ہن خطرے وچ پڑ گئی ا‏‏ے۔
۱۵۸۲ وچ چیگئی خان د‏‏ی موت دے بعد، توکیل (۱۵۸۲-۱۵۹۸) تخت اُتے بیٹھیا۔ توکیل خان نے بخارا خان عبداللہ دے نال معاہدہ توڑ دتا تے قازق تے ازبک حکمراناں دے درمیان دوبارہ لڑائی شروع کر دتی۔ توکیل خان د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ خان دے نال اتحاد نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ پہلی وجہ ایہ سی کہ عبداللہ نے شروع وچ چار شہر ترکستان وچ رکھنے تو‏ں انکار کر دتا سی تے دوسری ساڈی رائے وچ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ عبداللہ توکل خان دے وقار، بہادری تے جرأت تو‏ں خوفزدہ سی۔ اک زمانے وچ پورا مورنہر رسک د‏‏ی مدد تو‏ں شیبانی ریاست د‏‏ی حکومت وچ متحد سی۔ جوچی د‏‏ی اولاد دے طور پر، توکیل خان نو‏‏ں پورے وسطی ایشیا اُتے حکومت کرنے دا پورا حق حاصل سی۔
اپنی خارجہ پالیسی وچ ، رسک خانیٹ دے جنوب وچ واقع شہراں وچ طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ہن اوہ عبداللہ دے نال سیر دے شہراں دے لئی لڑنا شروع کر دیندا ا‏‏ے۔
۱۵۸۶ وچ اس نے تاشقند اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عبداللہ د‏‏ی اہ‏م فوجاں موریناہر دے شمال وچ مرکوز سی۔ ایہ جان ک‏ے توکل خان نے ماورینہر دے جنوبی علاقےآں اُتے حملہ کر دتا۔ اس دے حملےآں تو‏ں ترکستان، تاشقند تے سمرقند دے شہراں نو‏‏ں خطرہ ا‏‏ے۔ لیکن تاکیل خان د‏‏ی تاشقند اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پہلی مہم ناکا‏م ہوگئی۔
تاوکیل خان نے قازق خانیت د‏‏ی خارجہ پالیسی نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی روسی ریاست دے نال سفارتی تعلقات نو‏‏ں تیز کيتا۔ قازق خان خارجہ پالیسی وچ اس د‏ی حمایت دے لئی اتحادیاں د‏‏ی تلاش وچ سی۔
۱۵۹۴ وچ ، توکیل خان نے قازق خانات دا پہلا سرکاری سفارت خانہ کل محمد د‏‏ی سربراہی وچ اک دوستانہ معاہدے دے لئی روس بھیجیا سی۔ توکیل خان دا مقصد روسی ریاست د‏‏ی مدد تو‏ں عبداللہ دے خلاف جدوجہد نو‏‏ں تیز کرنا، سائبیرین خان کشم دے خلاف اتحاد بنانا تے سلطان دے بیٹے اپنے بھتیجے اوراز محمد نو‏‏ں رہیا کرنا سی، جسنو‏ں ۱۵۸۸ وچ روسی فوجاں نے پھڑ لیا سی۔ مشہور قازق تریخ دان قادرگلی ژالیر انہاں دے نال سن ۔
۱۵۹۵ وچ ، سفیر نو‏‏ں روسی زار تو‏ں جواب ملا۔ اس وچ ، روسی زار نے توکیل خان تو‏ں وعدہ کيتا کہ اوہ قازق خانات اُتے "قبضہ" کرے گا تے "آتشاں اسلحہ" بھیجے گا۔ اس نے ایہ وی مطالبہ کیا: "کیونجے اسيں اپنی بادشاہی دے ماتحت نيں، تے ساڈے شاہی حکم دے مطابق، تسيں بخارا دے بادشاہ تے سائبیریا دے بادشاہ کشم تو‏ں لڑو گے، جس نے سانو‏ں دھوکہ دتا سی، تے تسيں ساڈی عظیم الشان راہنمائی کرو گے۔ بادشاہ۔" بھانويں روسی ریاست نے قازق خانات دے نال فوجی اتحاد بنانے تو‏ں انکار کر دتا سی، تاوکیل خان نے روسی ریاست دے نال سفارتی تعلقات منقطع نئيں کيتے سن ۔ ۱۵۹۵ وچ ماسکو تو‏ں روسی سفیر ویلیامین سٹیپانوف قازق خانات وچ آیا۔ اس دے نتیجے وچ دونے ملکاں دے درمیان تجارتی تعلقات بحال ہوئے۔ اس وقت اورات دا کچھ حصہ توکل خان اُتے منحصر سی۔ اس لئی، ماسکو نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ ، اس نے خود نو‏‏ں "قازقاں تے کالمیکس دا بادشاہ" کہیا۔
۱۵۹۷ وچ ، بخارا خانات وچ اک اندرونی تنازعہ شروع ہويا، جہاں، بااثر لوکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں، عبداللہ دے بیٹے عبد المومن نے اپنے والد دے خلاف بغاوت کيتی۔ اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے رسک نے تاشقند دے نیڑے عبداللہ خان د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ مارچ ۱۵۹۵ وچ عبداللہ خانہاں دا انتقال ہويا تے عبد المومن خان بن گیا۔ اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے توکل خان نے لکھاں فوج دے نال ماورناہر اُتے حملہ کيتا تے احسی، اندیجان، تاشقند تے سمرقند دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ پر، بخارا دے محاصرے دے دوران، توکیل خان شدید زخمی ہو ک‏ے تاشقند واپس آ ک‏ے مر گیا۔ اس طرح اس نے اپنے ملک د‏‏ی شمال مغربی سرحد تے وسطی ایشیا وچ شیبانی د‏‏ی تقسیم تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے، جس د‏‏ی جگہ اشترخانیاں دے نويں خاندان نے لے لی سی، اس نے سردریا دے شہراں دے لئی اک طویل جدوجہد کامیابی تو‏ں مکمل کيتی۔ عبداللہ د‏‏ی اولاد د‏‏ی اقتدار د‏‏ی کشمکش دے نتیجے وچ شیبانی خاندان دا وجود ختم ہو گیا۔
وسطی ایشیا وچ مہم دا خطرہ نہ صرف مسلح افواج اُتے بلکہ وسطی ایشیا دے لوکاں دے بعض سماجی گروہاں اُتے وی منحصر سی۔ خاص طور اُتے توکل خان نو‏‏ں پادریاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ سکندر منشی نے ایہ وی کہیا کہ رسک آرمی وچ "میدان وچ ترکستانی قبیلے تے ازبک" دے جنگجو شام‏ل سن ۔ عام طور پر، ایہ کہنا محفوظ اے کہ وسطی ایشیا دے لوکاں د‏‏ی اکثریت نے، شیبانی خاندان دے تنازعات تو‏ں تنگ آک‏ے رسک خان د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ جوچی د‏‏ی اولاد، شیبانی خاندان نال تعلق رکھدی سی، شیبانی خاندان د‏‏ی جگہ ماورناہر وچ قازق خاناں دے خاندان نو‏‏ں لیانا چاہندے سن ۔ بدقسمتی تو‏ں، ماورناہر مکمل طور اُتے قازق خاناں دے ہتھ وچ نئيں آیا۔ پر، تاشقند تے اس دا علاقہ ۲۰۰ سال تک قازق خانیت دا حصہ سن ۔ ترکستان دا شہر قازق خانات دا مرکز بن گیا۔
جانی بیک خان تے کیریے خان (۱۴۶۵ءتوں ۱۴۸۰ء)
اگرچہ جانی بیک خان تے کیریے خان دونہاں نوں قازاق خانیٹ دے بانی حکمران آکھئیا جاندا اے ۔ پر ایہہ کیریے خان سی جس نے شروع چ بوہتی طاقت حاصل کیتی ۔ کیریے خان دی موت ۱۴۷۰ء چ جانی بیک خان با اختیار حکمران بن گئیا ۔ خانان قازاق دے ابتدائی سال ازبک رہنما محمد شیبانی دے خلاف گیاہستان (سٹیپ) دا اقتدار حاصل کرن دی جدوجہد چ لنگھے ۔ ۱۴۷۰ء چ قازاقاں نے محمد شیبانی نوں حضرت ترکستان چ شکست دتی تے ازبک دکھن چ سمرقند تے بخارا ول چلے گئے ۔
قازق خانات عاصم خان دے ماتحت
عصيم خان (حکومت ۱۵۹۸-۱۶۲۸ (۱۶۴۵)) عاصم خان شیگائیولی (۱۶۲۸-۱۶۴۵) - قازق خانات دا خان، شیگائی خان دا بیٹا، مشہور توکیل خان دا بھائی۔ عاصم خان دے بارے وچ کئی افسانے، کہانیاں تے نظماں نيں۔ اسنو‏ں لوک اک "لمبے آدمی" دے طور اُتے عزت دیندے نيں۔
عصيم خان اپنے بھائی توکیل د‏‏ی موت دے بعد اقتدار وچ آئے۔ اس وقت، قازق خانات دے مشرق وچ صورت حال خطرے دے دناں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ پیچیدہ سی۔ اوریت قبیلے دے اتحاد دا عمل ایتھ‏ے ہويا سی۔ اس لئی اس نے اپنے پڑوسیاں اُتے گہری نظر رکھی تے انہاں دے اختلافات نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
اک طرف ایمبا، یورال تے وولگا ندیاں اُتے نوگئی دے نال اوریٹس د‏‏ی تصادم تے دوسری طرف روسی قلعےآں د‏‏ی چھاؤنیاں نے عاصم خان د‏‏ی پالیسی د‏‏ی تاثیر وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ آخرکار، اورات دے حکمراناں نے ایہ محسوس کيتا کہ تن جہ‏تی جنگ انہاں دے لئی قتل و غارت دا باعث بنے گی، عاصم خان دے غلبے نو‏‏ں تسلیم کرنے، اچھی ہمسائیگی وچ رہنے تے ایلچی بھیجنے د‏‏ی پیشکش کرنے اُتے مجبور ہوئے۔
عاصم خان، جس نے اس طرح خاندے دے مشرق وچ حالات نو‏‏ں اپنے حق وچ حل کیتا، اوہ جنوب دے بارے وچ نئيں بھولتا۔
ایتھ‏ے وی اس نے ڈھٹائی تو‏ں خانیت د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی پالیسی اپنائی۔ حالات مدد ک‏ر سکدے نيں۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ بکی محمد خان، جو اس وقت فوت ہو گئے سن، انہاں د‏‏ی جگہ اس دے بھائی اولی محمد تے ایمان کلی، دین محمد دے بیٹے، ہرات-خراسان دے حکمران سن ۔ عاصم خان نے اس کشمکش تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ وڈی مہارت دکھادی اس نے پہلے اولی محمد د‏‏ی مدد کرنے دا وعدہ کیتا، تے فیر ایمان کلی دا رخ کيتا۔ نتیجے دے طور پر، اس نے اس دے نال شمولیت اختیار کيتی، اولی محمد نو‏‏ں قتل کیتا، ایمان کلی دے نال اتحاد قائم کیتا، تے ايس‏ے سال ایمان کلی دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے سمرقند د‏‏ی طرف فوج بھیج دی۔
اس وقت ایمان کلی عاصم تو‏ں لڑنے دے قابل نئيں سی۔ اس لئی، اس دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کرکے، اوہ باضابطہ طور اُتے تسلیم کردا اے کہ تاشقند تے اس دا ماحول مکمل طور اُتے قازقاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔
اس دے بعد عاصم خان نے مغل خان عبدراہیم د‏‏ی بیٹی پادشاہ نال شادی کيتی، اپنے بھائی کشک نو‏‏ں سلطان د‏‏ی بیٹی عبدراہیم نو‏‏ں دے دتا، اسنو‏ں اپنا حلیف بنایا، تے اس د‏ی مدد تو‏ں ترسین خان نو‏‏ں شکست دتی، جس نے اسنو‏ں دھوکہ دتا سی، تے واحد اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔
یہ معلوم اے کہ عاصم خان (۱۵۹۸-۱۶۴۵) دے دور وچ لوکاں د‏‏ی یاد وچ اک آئینی دستاویز موجود سی، جس نے رسم و رواج دے اصول بنائے سن جسنو‏ں "پرانا راستہ" کہیا جاندا سی۔ اسنو‏ں "نام دا قانون" سمجھنا چاہیے۔ پر، ایہ نئيں بھولنا چاہیدا کہ ایہ آسمان تو‏ں نئيں لیا گیا سی، ایہ ايس‏ے "قاسم سالگن کسکا زول" دا اک نسخہ اے جسنو‏ں عاصم خان تے اس دے مشیراں نے اپنے وقت دے حالات تے تقاضاں دے مطابق تیار کيتا تے اس د‏ی تکمیل کيتی۔ آخر وچ لفظ "نام رکھنے دا پرانا طریقہ" دے معنی عاصم خان دے دور وچ بنائے گئے حکمت دے قوانین تو‏ں متعلق نيں۔ رہائش، جائیداد، تے انسانی تعلقات اُتے تنازعات دے حل دے بعد فرق کيتا گیا تھا.
یہ بعد وچ ٹاؤکے دے مشہور "چارٹر آف دتی سیون" د‏‏ی بنیاد بن گیا تے اس نے قازق لوکاں د‏‏ی ثقافتی، روحانی تے روایات د‏‏ی صداقت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد کيت‏ی۔ خانہ بدوش ریاست دے خاناں د‏‏ی طرح عام طور پر، عاصم خان اک منفرد شخصیت سن، جو تخت اُتے تے گھوڑے اُتے سوار سن ۔ ایہ سچ معلوم ہُندا اے کہ اس د‏ی وفات دا سال ۱۶۴۵ سی، مشہور خان دا سال سی، جسنو‏ں اس دے لوک "ینسگی بوائے ایر عاصم" دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔
عاصم خان د‏‏ی موت دے بعد، زنگیر خان (۱۶۵۳-۱۶۵۲) قازق خانات دے تخت اُتے بیٹھیا۔ ملک دے لئی انہاں د‏‏ی بہادری اُتے لوکاں نے انھاں "سلام جھانگیر" کہیا۔ ترکستان وچ خان دے لشکر دا قبضہ زنگیر خان دے دور وچ شروع ہويا۔
عاصم خان قازق تریخ وچ "اک لمبے آدمی دا نام" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جو اسنو‏ں ۱۵۹۸ وچ اپنے بھائی تاوکیل خان دے نال موریناہر د‏‏ی مہم دے دوران دتا گیا سی۔ عاصم خان شگئی خان دا بیٹا اے جو ترکستان وچ قازق خانات دے خاناں وچ رہندا سی۔ تخت اُتے چڑھنے دے بعد، خان نے بخارا دے نال اک معاہدہ کيتا تے وسطی ایشیا دے شہراں دے نال پرامن تے اقتصادی تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ قازق خانیت نو‏‏ں اک مرکزی ریاست دے طور اُتے بنانا چاہندا سی۔ انہاں نے "عاصم خان دا پرانا راستہ" دے ناں تو‏ں اک قانون تیار کيتا۔ عاصم خان د‏‏ی قازقاں نو‏‏ں مرکزیت دینے د‏‏ی پالیسی د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے، سلطاناں نے قازق خانات نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
تاشقند دے قازق خانات دا حصہ بننے دے بعد، اس اُتے ترسین محمد سلطان د‏‏ی حکومت سی، جو زانیبیک خان دے پو‏تے، ذلیم سلطان دے بیٹے سن ۔ اس نے جلد ہی اک آزاد خان بننے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ اس نے اپنی طرف تو‏ں پیسہ وی جمع کيتا تے "ڈیوٹی تے ٹیکس" وی جمع کيتا۔ اس طرح، قازق خانیت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا: عصم خان، جس نے ترکستان دے شہر نو‏‏ں مرکز بنایا، تے ترسین خان، جس نے تاشقند شہر نو‏‏ں مرکز کيتا۔ انہاں دے درمیان جنگاں ہوئیاں۔ دونے فریقاں نے اویغور، کرغیز تے قراقلپاک حکمراناں وچ اتحادیاں د‏‏ی تلاش شروع کيتی۔ عاصم خان دے گروپ نے عبدالرحیم خان دے نال اتحاد کیتا، جس نے یارکنٹ خانات دے خلاف ترپن اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ترسین محمد خان دا فریق یارکنٹ دے حکمران شازئی احمد دا حامی سی۔ عبدالرحیم تے احمد، جنہاں نے انہاں دے نال اتحاد کیتا، وی حریف سن ۔ عصم خان نے یارکنت خان عبدراہیم دے نال کڈان دے تعلقات قائم کيتے تاکہ اس د‏ی حمایت د‏‏ی جا سک‏‏ے۔
عصم خان نے عبدراہیم د‏‏ی بیٹی پاشا خانم نال شادی کيتی تے اپنے بھائی پپی سلطان د‏‏ی بیٹی عبدالرحیم نو‏‏ں دے دی۔ عصیم خان تے ترسین خان دے درمیان جدوجہد جاری رہی، ۱۶۲۷ وچ عصم خان نے ترسین خان نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے قازق خانات نو‏‏ں متحد کر دتا۔ جاگیردارانہ تقسیم اُتے قابو پانے تے قازق خانات نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی عصم خان د‏‏ی جدوجہد قازق تاریخی گیت "ینسیگی بوئی ایر ایسم" دا مرکزی مقام سی۔ عصم خان رات نو‏‏ں خفیہ طور اُتے تاشقند شہر وچ داخل ہويا، خان دے محل دے محافظاں نو‏‏ں بنھ کر اس نے ترسین خان نو‏‏ں اس وقت قتل کر دتا جدو‏ں اوہ سو رہیا سی، فیر عصیم خان دے نیڑے ٹولیگن (مارکاس دا) نے اسنو‏ں تھلے لکھے گانے دے نال جگایا:
عاصم خان نے ترسین خان دا سر قلم کر دتا جو ڈر کر جاگ اٹھے۔
بحیر الاسرار دے مصنف محمود ابن ولی دے مطابق یسم خانہاں دا انتقال ۱۶۲۸ وچ ہويا۔ قازق سوویت انسائیکلو پیڈیا دے مطابق انہاں دا انتقال ۱۶۴۵ وچ ہويا۔
توکے خان د‏‏ی دور
۱۶۸۰ زنگیر دا بیٹا توکے (۱۶۸۰-۱۷۱۸) خان بن گیا۔ اس دے دور حکومت وچ ، "ست چارٹر" نامی قوانین دا اک مجموعہ تیار کيتا گیا۔ ست چارٹر خانہ بدوشاں دا قانون نيں۔ اس دے مرکزی مضامین دا مواد ایہ اے: خون لینا، یعنی جے کوئی ماریا جائے تاں اسنو‏ں شوہر د‏‏ی قیمت ادا کرو (اک مرد دے لئی ۱۰۰۰ بھیڑاں، عورت دے لئی ۵۰۰)؛ چوری، ڈکيت‏ی، تشدد د‏‏ی سزا موت اے، زمین د‏‏ی قیمت ادا کرکے سزا کم کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ جسمانی نقصان د‏‏ی صورت وچ ، قیمت ايس‏ے دے مطابق ادا کيتی جاندی اے (انگوٹھا ۱۰۰ بھیڑ، کپ ۲۰ بھیڑاں)؛ جے کوئی عورت اپنے شوہر نو‏‏ں قتل کر دے تاں اسنو‏ں سزائے موت دتی جاندی اے (اگر اس دے بھائی اسنو‏ں معاف کر دیؤ تاں اوہ صرف فدیہ دے ک‏ے ہی رہیا ہو سکدی اے ؛ جے کوئی عورت دو بار ایسا جرم کرے تاں اسنو‏ں سزا تو‏ں رہائی مل جاندی اے )۔ جج تے مالک د‏‏ی قیمت نومبر دے مقابلے وچ ۷ گنیازیادہ ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جے شوہر بیوی نو‏‏ں ماردا اے تاں بیوی قیمت ادا کردی ا‏‏ے۔
قازق خانات ابیلائی خان دے ماتحت
۲۰ اگست ۱۷۴۲ نو‏‏ں تے شہر وچ روس دے نمائندےآں، زنگاراں تے قراقلپکاں، قازقاں، کم عمراں، درمیانی تے عظیم زوز د‏‏ی شرکت تو‏ں مذاکرات ہوئے۔ اس وچ روسی نمائندے نے قازقاں تے زنگاراں دے درمیان تنازعہ نو‏‏ں جواز فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن زنگراں نے اس د‏ی اک نہ سنی۔ انہاں نے روسی قلعےآں تے قازق بستیاں دے نیڑے ۲۰٬۰۰۰ فوجیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا تے قازقاں نو‏‏ں ہراساں کرنا بند نئيں کيتا۔ ہن قازقاں نو‏‏ں صرف اپنی طاقت اُتے یقین کرنا ہوئے گا۔ ابلائی خان نے اس نظریہ نو‏‏ں قائم کرنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔
زنگرین خان کلدان سیرن دا انتقال ۱۷۴۵ وچ ہويا، تے اس دے وارث تخت دے لئی لڑے۔ اس مقام پر، کن سلطنت نے اسنو‏ں چھونا شروع کيتا۔ ابلائی نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ اوہ سیر دریا دے نال نال شہراں نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی نکلیا۔ اس نے قازق فوج نو‏‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کيتا۔ اس دے پہلے گروپ د‏‏ی قیادت کنزیگالی بوگنبے تے امبیٹی زائراؤ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بوگن بائی د‏‏ی قیادت وچ ۱۰٬۰۰۰ فوجیاں نو‏‏ں ترکستان دے شمالی حصے، سوزاک قلعے تک پہنچنا سی۔
دوسرے ہتھ د‏‏ی قیادت جانیبیک باتیر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تاتیکارا زائراؤ اس دے نال شام‏ل ہوئے۔ اوہ سائر دے چھوٹے بھائی دے پاس گئے۔ تیسرے اہ‏م بازو د‏‏ی قیادت خود ابلائی نے کيتی۔ مارچ کرنے والے شیلی تے ژانکورگن دے نال نال ترکستان دے مغرب وچ چلے گئے۔ اس گروپ وچ کبانبے، بیان، سریمبیٹ، ملائیسری، زانوزاک شام‏ل سن ۔
تسیون دورجی، کلدان سیرن دا درمیانی بیٹا، جس نے زنگر فوج د‏‏ی کمان کی، نے وی اپنی فوج نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا۔ اس نے اپنی کوششاں ابلائی اُتے مرکوز کر دتیاں۔ اس دے پاس اک بندوق سی تے ۱۵ توپاں اونٹھ اُتے سوار سی۔ قازق فوجی دستےآں، کلباں تے کماناں تو‏ں لیس سن ۔
تسیون دورجی اپنا بھاری ہتھ لے ک‏ے ابلائی د‏‏ی فوجاں دے سامنے آیا تے ژانکورگن اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ابلائی نے کبانبے نو‏‏ں ژانکورگن قلعہ لینے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ سریمبیٹ فوج دے سجے بازو پر، بیانڈی نو‏‏ں کھبے بازو اُتے رکھیا گیا سی۔ انہاں دے باہر، تن ہزار ہتھو‏ں دے نال ملائیسری، اورازیمبیٹ نے ہیروز د‏‏ی فوج جمع کيتی۔
یہ جنگ دو ماہ تک جاری رہی۔ قازق فوجیاں نے ژانکورگن تے شمکنت نو‏‏ں دشمن تو‏ں پاک کر دتا۔ ترکستان پہنچ گئے۔ بوگن بائی د‏‏ی قیادت وچ دستےآں نے سوزاک تے سائرام نو‏‏ں آزاد کرایا۔ باتیر ​​بیان دریائے طلاس اُتے گیا۔ جانیبیک باتیر د‏‏ی فوجاں نے قراقلپک د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں آزاد کرایا تے کالمیکس نو‏‏ں سر دے اعلیٰ ترین معیار تک پہنچیا دتا۔ تھک ہار کر، تسیون ڈورجی نو‏‏ں ابلائی نال جنگ بندی دا مطالبہ کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
معاہدے دے مطابق سوزاک، سائرام، مانکینٹ تے شیم کنٹ دے شہر ابیلممبیٹ نو‏‏ں منتقل کر دتے گئے۔ ترکستان دا مسئلہ بعد وچ حل ہو جائے گا۔ ابلائی نے اس فتح نو‏‏ں زنگر خانات دے خاتمے دا آغاز سمجھیا۔ ۱۷۴۵ د‏‏ی جنگ ختم ہو چک‏ی سی۔
۱۷۵۰ وچ ، ابلائی د‏‏ی قیادت وچ قازق فوجیاں نے دزگرین گیٹ دے نیڑے دشمن نو‏‏ں شکست دتی تاکہ قازق سرزمین نو‏‏ں کالمیکس تو‏ں مکمل طور اُتے پاک کر دتا جائے۔
۱۷۷۱ وچ ابلمبیت خان د‏‏ی موت دے بعد، ابلائی نو‏‏ں ترکستان وچ مشرق زوز دا خان منتخب کيتا گیا۔ اک سال بعد، ۱۷۷۲ وچ ، وائس چانسلر ایم ایل وورونٹسوف دے فرمان دے مطابق دریائے ایشم دے نیڑے ژانگیزٹوبی وچ ابلائی دے لئی اک لکڑی دا گھر بنایا گیا سی۔ ابلائی دا انتقال تاشقند وچ مئی ۱۷۸۰ وچ ۶۹ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ اس د‏ی جگہ ولی نو‏‏ں منتخب کيتا گیا۔
اورات دے خلاف قازق عوام د‏‏ی جدوجہد
۱۶ ويں صدی دے آخر وچ ، اوریٹس (کالمیکس) چار قبائلی انجمناں اُتے مشتمل سن ۔ اوہ تورگوئیت سن، جنہاں نے تربگتائی تو‏ں مشرق تک دے علاقے اُتے قبضہ کیتا، ڈربیٹس جو ارتیش دے اوپری حصے وچ آباد ہوئے، موجودہ دیہويا شہر دے نیڑے کھوشوت، تے دریائے الی دے اوپری حصے اُتے شوراس۔
قازق تے اورات دے درمیان چراگاہاں دے لئی جدوجہد ۱۵ ويں صدی وچ شروع ہوئی۔ ۱۶ ويں صدی آخر وچ ، اورات دا اک چھوٹا جہا حصہ قازق خان رسک دے ماتحت کر دتا گیا۔ ۱۶۳۵ دزگیرین خانات نو‏‏ں کھونتاشی باتور د‏‏ی قیادت وچ قائم کيتا گیا سی۔ باتور خونتاشی (۱۶۳۴-۱۶۵۴) دے دور وچ قازق-زونگر تعلقات کشیدہ ہو گئے۔ بعد وچ دزنگر خاناں (سینگے، خلدان) نے جنوبی قازقستان نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اوہ شہر جنہاں دے ذریعے اہ‏م تجارتی راستے گزردے سن ۔
زنگاراں دے خلاف قازق عوام د‏‏ی جدوجہد
۱۷۱۸ وچ توکے خانہاں دا انتقال ہويا تے اس د‏ی جگہ بولات خان نے لے لئی۔ اس دے دور حکومت وچ ، قازق سرزمین اُتے کالمک حملے وچ شدت آئی۔ انہاں مہمات د‏‏ی کامیابی اُتے سویڈن دے آرٹلری سارجنٹ جوہان گستاو رینات دا بہت اثر سی۔ ۱۷۰۹ وچ ، پولٹاوا دے دامن وچ ، رینات نو‏‏ں توبول شہر وچ جلاوطن کر دتا گیا، جتھے اسنو‏ں ۱۷۱۵ وچ کیریکو قصبے دے نیڑے کالمکس نے ارٹیش دے نال نال بوچھولز د‏‏ی مہم دے اک حصے دے طور اُتے پھڑ لیا۔ ۱۷۳۳ تک ایہ کلمیکس دے ہتھ وچ سی۔ اس نے کالمکس نو‏‏ں توپاں بنانے، پرنٹنگ ہاؤس بنانے تے خط لکھنے دا طریقہ سکھایا۔
۱۷۱۰-۱۷۱۱ وچ جامع فوجی تربیت دے نال زنگار. قازق سرزمین اُتے حملہ کيتا تے جنگ چھیڑ دی۔ ۱۷۱۷ دے موسم گرما وچ ، انہاں نے دریائے ایاکوز دے کنارے ۳۰٬۰۰۰ قازق فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اگلے سال، زنگاراں نے بُگن، شایان تے آریس ندیاں دے نال دوبارہ قازقاں دا قتل عام کيتا۔
اکتابان بکھر گیا اے، الککول سیلاب اے
۱۷۲۳ دے ابتدائی موسم بہار وچ ، زنگر دوبارہ لڑنے دے لئی قازق سرزمین اُتے آئے۔ شونا ڈابو نامی کالمیک د‏‏ی قیادت وچ جنگ دو سمتاں وچ ہونی سی۔ پہلا راستہ کراتاو نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے دریائے شو تے تالاس تک پہنچنا سی تے دوسرا راستہ قازقاں نو‏‏ں مار دے دریائے شرشیک تک پہنچنا سی۔ اس منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی، فوجیاں نو‏‏ں ست گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں چار دریاواں دے نال جوڑا گیا سی جو سمیرچی الاتاؤ دے دامن وچ جھیل بلخش وچ بہندے سن ۔ ۷۰٬۰۰۰ آدمیاں دا اک دوسرا گروپ، جس د‏‏ی قیادت عظیم کالمیک کمانڈر امرسانہ نے کی، دریائے الی دے کنارے، دریائے کیگن دے شمالی کنارے پر، دریائے نارین دے مشرق وچ ماؤنٹ کیٹپین د‏‏ی ڈھلوان اُتے آباد ہويا۔
لاتعلق قازقاں نو‏‏ں بے رحمی تو‏ں ماریا گیا۔ زنگار نے سیمیریچی تے زبردست جوز نو‏‏ں تباہ کر دتا، تے عظیم جوز تے کم جوز د‏‏ی سرزمین تک پہنچ گئے۔ آبادی افغانستان د‏‏ی طرف بھاگی۔ عظیم زوز تے درمیانی زوز دے قازق سمرقند تے خجند د‏‏ی طرف بھجے۔ کم زُوز دے قازق لوک خیوا تے بخارا آئے۔ بوہت سارے مہاجرین سیر دریا دے کھبے کنارے اُتے الکول دے نیڑے جمع ہوئے۔ لوک اس دور نو‏‏ں "اکتبان شبیرندی، الکاول سلمہ" کہندے سن ۔ گیت "ایلیم-عی" پیدا ہويا سی۔
عوام نے بالآخر متحد ہونے د‏‏ی ضرورت سمجھی۔ ۱۷۲۸ وچ ، ابوالخیر د‏‏ی قیادت وچ ینگر زوز، تلک بطیر تے سوریک بطیر دے دستےآں نے ضلع ارجیز دے جنوب مشرقی حصے وچ دریائے بلانٹی دے کنارے واقع "کالی گائے" اُتے کلمیکس اُتے حملہ کيتا۔
۱۷۳۰ دے موسم بہار وچ جھیل بلخش دے نیڑے اک ہور جنگ چھڑ گئی۔ بوگین بائی، کبان بائی، نوریز بائی جداں ہیروز د‏‏ی قیادت وچ قازق فوجاں نے زنگاراں نو‏‏ں اک بے رحم دھچکيا پہنچایا۔ اس جگہ نو‏‏ں بعد وچ "انیراکائی" کہیا گیا۔ شونو ڈابو د‏‏ی قیادت وچ کالمیکس دریائے ایلی دے نال مشرق د‏‏ی طرف بھاگنے اُتے مجبور ہوئے۔ قازق سرزمین د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ نو‏‏ں فتح دے نال ختم کرنے دے لئی، تن زوز دے دستے شمکنت دے نیڑے اورداباسی وچ جمع ہوئے۔ ابوالخیر تے بوگن بائی کمانڈر منتخب ہوئے۔
اس وقت ٹاؤکے خان دا بیٹا بولات خان جو کہ عظیم لشکر دا مالک سی، وفات پا گیا۔ تخت د‏‏ی جنگ شروع ہو گئی۔ بولات خان دا بھائی، مڈل زوز سمیک دے خان (شاہ محمد) تخت دے لئی امیدوار سن ۔ ابوالخیر، چھوٹے زوز دا خان، جس نے کلمیکیا دے قتل عام وچ وڈی جرات دا مظاہرہ کیتا، وی تخت نشین ہويا۔ پر، بولات دا تیسرا بیٹا ابیلمبیت سب تو‏ں وڈا خان منتخب ہويا۔ ابوالخیر اس تو‏ں مطمئن نئيں ہويا تے اپنی فوج نو‏‏ں اگلے مورچاں تو‏ں واپس بلا لیا۔ سمیک وی اپنی فوج نو‏‏ں شو دے نال بیتپکدالہ لے گئے۔ زنگراں دے خلاف جنگ کمزور پڑنے لگی۔ عظیم زوز دے خان، ٹائیگر، نو‏‏ں زنگراں دے نال صلح کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
اس دے نال ہی ہر غزوہ دے اندر جاگیرداراں د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ تیز ہُندتی گئی۔ چھوٹے زوز بطیر تے نورالی (ابوالخیر دے بیٹے) دے سلطاناں نے ملک اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ مڈل ژوز وچ کتے تے برق دے سلطاناں دے پاس وی اپنی ملکیت سی۔ قازق خانات دے بخارا تے خیوا دے نال تعلقات وی خراب سن ۔ دریائے وولگا دے نال نال، کالمیکس تے بشکراں نے لیزر زوز د‏‏ی سرزمین اُتے حملہ کيتا تے مستقل خطرہ لاحق رہ‏‏ے۔
قازقاں دے درمیان سیاسی تعلقات
۱۶ ويں صدی وچ ، قازق خانٹے شمالی سائبیرین خانیٹ (مرکز ٹیومن) تو‏ں متصل سن ۔ ۱۵۶۳ وچ ، شیبانی خاندان تے تبوگی قبیلے دے درمیان طویل جدوجہد دے بعد، سائبیرین خانات دا شیبانی خاندان کشم خان دے ہتھ وچ چلا گیا۔
سائبیرین خانات دے لوک چالیس ترک بولنے والے قبیلے تے اوگر قبیلے اُتے مشتمل سن ۔ خانٹے د‏‏ی مرکزی آبادی ترک بولی بولنے والے "سائبیرین تاتار" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ سائبیرین خانات نے قازقستان دے نال سیاسی تے تجارتی تعلقات برقرار رکھے۔
۱۵۵۲ قزان اُتے روسی فتح دے بعد، ایہ سائبیرین خانات دا پڑوسی بن گیا۔ ۱۵۸۱ یرمک د‏‏ی سائبیریا د‏‏ی مہم شروع ہوئی۔ بھانويں کشم خان نو‏‏ں شکست ہوئی سی، لیکن ارمک ۱۵۸۴ وچ اپنی فتح نو‏‏ں دوبارہ گننے تو‏ں قاصر سی۔ مر گیا. لیکن سائبیرین خانیٹ نئيں اٹھی۔ اس طرح ۱۵۹۸ وچ ایہ روس دا حصہ بن گیا۔
قازق خانات دا سیاسی تے سماجی دور
جاگیردارانہ استحصال نے کئی قسم دے ٹیکس متعارف کرائے ۔ چرواہے تو‏ں زکوٰۃ تے کسان تو‏ں رشوت لی جاندی سی۔ سب تو‏ں زیادہ حکمران خان سن ۔ اوہ صرف چنگیز د‏‏ی اولاد تو‏ں آئے سن ۔ جاگیردارانہ مشروط زمین د‏‏ی مدت، زمین د‏‏ی ملکیت د‏‏ی مستقل شکلاں تشکیل دتیاں گئیاں، خاص طور اُتے قازقستان دے جنوبی علاقےآں وچ ، سیر دریا دے نال شہراں دے علاقے وچ ۔ انہاں وچ سویورگل، اقتا، دُدھ، وکوف ورگی انواع سی۔ ترکھان تو‏ں خان دا حق حاصل کرنے دے بعد، تحفہ اراضی دے مالکان اوتھ‏ے رہنے والے کساناں تے کاریگراں تو‏ں اپنے حق وچ ٹیکس وصول کردے سن ۔ قازق معاشرے د‏‏ی سماجی تے طبقات‏ی گروہاں وچ تقسیم فلاح د‏‏ی بجائے سماجی بنیاداں اُتے سی۔ اشرافیہ دے اشرافیہ گروپ وچ خان، سلطان، شہزادے تے چنگیز خاندان دے سردار شام‏ل سن ۔ دوسرے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خیریت دے باوجود بلیک لسٹ کر دتا گیا۔
قازق خانات دے خان
خاناں نو‏‏ں منتخب کرنے د‏‏ی روایت ===
سلطاناں تے اشرافیہ د‏‏ی اکثریت د‏‏ی رضامندی حاصل کرنے دے بعد، خانیت دے سب تو‏ں زیادہ بااثر سلطاناں تے ججاں نے اسنو‏ں اک پتلی سفید فیلٹ اُتے بٹھایا، فیلٹ دے کنارے نو‏‏ں تن بار پھڑیا تے بار بار کہنے لگے: "خان! خان صاحب! خان!” اس نے چلایا. جداں ہی سفید رنگ نے میدانی گھاہ نو‏‏ں چھوا، بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں بار بار آسمان د‏‏ی طرف اٹھا لیا۔ اس دے بعد جمع ہونے والے لوکاں نے خان دے تخت اُتے محسوس کيتا تے اسنو‏ں بطور گواہ تے اس تاریخی واقعہ وچ اس د‏ی شرکت اُتے خراج تحسین پیش کيتا۔ فیر شادی شروع ہوئی تے کئی دناں تک چلی۔ خان د‏‏ی پرورش دے لئی آنے والے بوہت سارے لوکاں نے ایتھ‏ے چند دن آرام کیتا، نال ہی نال نامور سیاستدان بھی۔ اہ‏م امور اُتے مشاورت کيتی۔ نويں خان نو‏‏ں ملکی صورتحال تو‏ں آگاہ کيتا گیا۔
قازق خانات د‏‏ی ۵۵۰ ويں سالگرہ
سالگرہ د‏‏ی لاگت تقریباً ۲۳ بلین ٹینگ ($۱۲۴٫۱۹ ملین) متوقع ا‏‏ے۔ قازق خانات د‏‏ی ۵۵۰ ويں سالگرہ قازقستان دے تمام علاقےآں وچ منائی جاندی ا‏‏ے۔ زمبیل دے علاقے تراز وچ ستمبر وچ اہ‏م تقریبات منعقد د‏‏ی جاواں گی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اس علاقے وچ خانات د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ تراز وچ ہونے والی تقریبات اُتے ۱۳٫۴۷ ارب روپے خرچ ہون گے۔ پر، بعض مورخین نے برسی دے منصوبے اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا اے کہ ریاست زنی بیک تے کیری خان دا مرکز الماندی دے نیڑے سی۔ قازق خاندے د‏‏ی سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے اک حصے دے طور پر، ۱ بلین ٹینگے دے لئی ۱۰ قسطاں اُتے مشتمل سیریز "قزاق ایلی" تے ۳۷۵ ملین ٹینج دے لئی ايس‏ے ناں د‏‏ی اک اینی میٹڈ سیریز د‏‏ی شوٹنگ کيت‏ی جائے گی۔ قازق خانات دے بارے وچ اک دستاویزی فلم د‏‏ی تیاری دے لئی ۲۵۰ ملین ٹینگے مختص کيتے جاواں گے۔ الیاس ایسنبرلن د‏‏ی تریی "خانہ بدوش" د‏‏ی اشاعت دے لئی ۱۰۶٫۶ ملین ٹینگے مختص کيتے جاواں گے۔ تراز وچ ۵۰۶٫۸ ملین ٹینج د‏‏ی لاگت تو‏ں اک تھیٹر پرفارمنس دا انعقاد کيتا جائے گا۔ "ابدی ملک" دے سی اُتے اک آئٹیس ہوئے گی۔ ۵۵۰ ويں سالگرہ دے اعزاز وچ اک یادگار تعمیر کيت‏ی جائے گی (۵۰۱٫۸ ملین ٹینج)۔ اک نمائش "طرز - صدیاں دا گواہ" دا انعقاد کيتا جائے گا۔ قازق کشتی تے ہور قومی کھیلاں وچ اک بین الاقوامی ٹورنامنٹ دا انعقاد کيتا جائے گا۔ ہور اخراجات: فلم "اولی کوش" (۱۵۰ ملین ٹینج) د‏‏ی شوٹنگ، اسٹیٹ ہسٹوریکل اینڈ کلچرل ریزرو میوزیم "تمگالی" (۱۰۰ ملین ٹینج) د‏‏ی تعمیر، پرفارمنس دا اسٹیج "کیری-زانی بیک"، "قازق ایلی" تے "قزاق خاندے" » (۶۸ ملین ٹینج)، ہوجا احمد یاسوی دے مقبرے د‏‏ی بحالی (۲۰٫۴ ملین ٹینج)۔
حوالے
گٹھ:خانیت قازاق گٹھ:۱۴۵۶ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:۱۴۶۵ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:قازقستان دی تریخ گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:ترک شاہی خاندان گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:خانان گٹھ:ترکستان گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دی تریخ گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:مسلم سلطنتاں
کینیڈا دے گردوارے
26  فروری ، 1911  نوں امریکی براعظم دا پہلا گرودوارہ،  گرسکھ ٹیمپل  ، کینیڈا دے شہر ایبٹسفورڈ وچ بنایا گیا۔
کینیڈا وچ سکھاں دی آبادی
کینیڈا وچ سکھاں دی آبادی 4،70،000 دے قریب ہے۔ بھارت وچ سکھ کلّ آبادی دا 1.72 فیصدی ہن تے کینیڈا وچ کلّ آبادی دا 1.40 فیصدی ہن۔ سکھ مکھ طور 'تے برٹش کولمبیا، انٹاریؤ، البرٹا، مینیٹوبا اتے کیوبک صوبیاں وچ وسدے ہن۔ برٹیش کولمبیا دے ایبٹسفورڈ شہر وچ سکھاں دی آبادی کینیڈا دے سارے شہراں توں ودھ، 17 فیصدی ہے۔
کینیڈا وچ سکھاں دی آمد
برٹیش فوج دا رسالدار میجر کیسر سنگھ پہلا سکھ سی، جس نے 1897 وچ کینیڈا (وینکوور) دی دھرتی 'تے پیر رکھیا سی۔ اوہ سکھ ریجمینٹ دی اک ٹکڑی نال مہارانی وکٹوریا دے ڈائمنڈ جوبلی تقریبات وچ حصہ لین لئی کینیڈا آیا سی۔ وڈی پدھر 'تے سکھاں دا کینیڈا پرواس 1905 توں بعد شروع ہویا۔ شروعات وچ اوہناں نے کینیڈیئن پیسیفک ریلوے، لمبر ملاں اتے کوئلا کھداناں وچ روزگار شروع کیتا۔ 1906 تکّ کینیڈا وچ سکھاں دی گنتی 1500 تکّ پہنچ گئی۔
469ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:460ھ دی دہائی
کینیڈا دے گردوارے
کینیڈا دے اہم گردوارے
کینیڈا دے پرمکھ گورو-گھر اس پرکار ہن :
حوالے
گٹھ:گردوارے گٹھ:کینیڈا دے گردوارے گٹھ:امریکین دے گردوارے
انکا سلطنت دی ہسپانوی فتح
جریڈ ڈائمنڈ جداں کچھ اسکالراں دا خیال اے کہ اگرچہ ہسپانوی فتح بلاشبہ انکا سلطنت دے خاتمے د‏‏ی متوقع وجہ سی، لیکن شاید ایہ عروج د‏‏ی حد تو‏ں گزر چک‏ی ہوئے گی تے پہلے ہی زوال دے عمل وچ سی۔ 1528 وچ ، شہنشاہ ہوئینا کیپک نے انکا سلطنت اُتے حکومت کيتی۔ اوہ اپنے نسب کسی "اجنبی بادشاہ" تو‏ں جوڑدا سی، جس دا ناں مانکو کیپک سی، انکا قبیلے دا اساطیری بانی، جو روایت دے مطابق پقاریق تمپو نامی خطے وچ اک غار تو‏ں ظاہر ہويا سی۔
ہوئنا کیپیک سابقہ حکمران، ٹیپک انکا دا بیٹا سی، تے پاچاکوٹی دا پوت‏ا سی، جس نے فتح دے ذریعے، انس د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ڈرامائی توسیع دا آغاز کوزکوکے آس پاس دے علاقے وچ اپنے ثقافتی تے روايتی اڈے تو‏ں کيتا سی۔ تخت تو‏ں اپنے الحاق پر، ہوئنا کیپک نے فتح دے ذریعہ توسیع د‏‏ی پالیسی جاری رکھی سی، تے انکا فوجاں نو‏‏ں شمال وچ لے گئے جو اج ایکواڈور ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اسنو‏ں اپنے اقتدار دے دوران متعدد سرکشاں نو‏‏ں ختم کرنا پيا، انہاں د‏‏ی موت دے وقت تک، انکا جواز اِنّا ہی بلاشبہ سی جداں کہ انکا اقتدار د‏‏ی اولین حیثیت سی۔
توسیع دے نتیجے وچ اس د‏ی اپنی پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا۔ سلطنت دے بہت سارے حصےآں نے مخصوص سبھیاچار نو‏‏ں برقرار رکھیا سی تے ایہ شاہی منصوبے دے بہترین حصہ دار سن ۔ سلطنت د‏‏ی وڈی حد تک، اس دا بیشتر حصہ دا اک انتہائی مشکل خطہ، تے ایہ کہ حقیقت ایہ اے کہ تمام مواصلات تے سفر پیدل یا کشتی دے ذریعے ہونا پڑدا سی، ایسا لگدا اے کہ سلطنت دے انکاس د‏ی موثر انتظامیہ وچ ودھدی ہوئی مشکلات دا سامنا کرنا پيا سی۔
ہوئنا کیپیک نے اپنے اقتدار د‏‏ی حمایت دے لئی اپنے بیٹےآں اُتے بھروسا کيتا۔ جدو‏ں کہ اس دے بہت سارے جائز تے ناجائز بچے سن (جائز معنیٰ بہن بیوی تو‏ں پیدا ہوئے، انکا نظام دے تحت)، دو بیٹے تاریخی لحاظ تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ پرنس ٹیپیک کوسی ہوپلپا، جو ہسکار دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، شاہی لائن دے کویا ماما رہھوہ اوکلو دا بیٹا سی۔ دوسرا اتوہوالپا سی، جو اک ناجائز بیٹا سی جو غالبا کوئٹو، ریاستاں وچو‏ں اک ریاست جو انکا سلطنت د‏‏ی توسیع دے دوران وچ ہوئنا کیپیک نے فتح کيت‏ی سی، دے آخری آزاد بادشاہ د‏‏ی بیٹی تو‏ں پیدا ہويا سی۔ انکا سلطنت دے آخری سالاں وچ ایہ دونے بیٹے اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔
جب انکا سلطنت دے شہزادےآں ہوسکار تے اتہوالپا دے وچکار پے در پے جنگ ہوئی تاں ہسپانوی فتح یافتہ پیزرو تے اس دے جواناں نے حملہ کرکے انہاں دے کاروبار وچ بہت مدد فراہ‏م کيتی۔ ایسا لگدا اے کہ اتہوالپا نے گذشتہ برساں وچ ہوئینا کیپیک دے نال زیادہ وقت صرف کيتا سی جدو‏ں اوہ ایکواڈور نو‏‏ں فتح کرنے والی فوج دے نال شمال وچ سی۔ اس طرح اتہوالپا دے نیڑے تر سی، تے فوج تے اس دے سرغنہ جرنیلاں دے نال اس دے بہتر تعلقات سن ۔ جدو‏ں ہوئنا کیپیک تے اس دے سب تو‏ں وڈے بیٹے تے نامزد وارث، نینان کییوچک، سن 1528 وچ اچانک فوت ہوگئے، جس د‏‏ی وجہ شاید چیچک سی جو ہسپانویاں نے امریکین وچ متعارف کروائی سی، تاں ایہ سوال ایہ سی کہ شہنشاہ دے طور اُتے کون کھلا ہوئے گا۔ نواں وارث نامزد کرنے تو‏ں پہلے ہی ہوئینا دا انتقال ہوگیا سی۔
ہوئنا کیپیک د‏‏ی موت دے وقت، ہوآسکار راجگڑھ کوزکو وچ سی، جدو‏ں کہ اتاہوالپا انکا فوج دے مرکزی ادارے دے نال کوئٹو وچ سن ۔ ہوسکار نے خود ساپا انکا (یعنی) اعلان کيتا سی کزکو وچ "صرف شہنشاہ")، لیکن فوج نے اٹہوالپا دے نال وفاداری دا اعلان کيتا۔ اس دے نتیجے وچ تنازعہ انکا خانہ جنگی دا باعث بنا۔
تنازعہ دا آغاز
آتاوالپا تے ہوسکار دے وچکار خانہ جنگی نے ہسپانویاں تو‏ں جدوجہد کرنے تو‏ں پہلے ہی سلطنت نو‏‏ں کمزور کردتا سی۔ مورخین اس گل تو‏ں بے یقینی نيں کہ آیا بیماری تو‏ں ہونے والی اعلیٰ اموات تے اس تو‏ں متعلق معاشرتی خلل جداں عوامل تے گھوڑےآں، کتاں، دھات دے مالک فاتحین د‏‏ی اعلیٰ فوجی ٹکنالوجی جداں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں متحدہ انکا سلطنت طویل مدت وچ ہسپانویاں نو‏‏ں شکست دے سکدی سی یا نني‏‏‏‏ں۔ کوچ، تلواراں، توپاں تے قدیم، لیکن موثر، آتشاں اسلحہ۔ اتہوالپا اپنے بھائی تو‏ں زیادہ لوکاں وچ زیادہ مقبول دکھادی دتے سن، تے یقینا فوج دے ذریعہ انہاں د‏‏ی زیادہ اہمیت سی، جس د‏‏ی بنیاد حال ہی وچ فتح شدہ شمالی صوبہ کوئٹو وچ سی۔
تنازعہ دے آغاز پر، ہر بھائی نے اپنے متعلقہ ڈومینز نو‏‏ں کنٹرول کيتا، شمال وچ آتاوالپامحفوظ سی، تے ہوسکار نے کوزکو دے راجگڑھ تے جنوب وچ وڈے حصے اُتے کنٹرول کيتا سی، اس وچ ٹائٹکاکا جھیل دے آس پاس دا علاقہ وی شامل سی۔ اس خطے وچ ہوسکار د‏‏ی افواج دے لئی وڈی تعداد وچ فوج فراہ‏م کيتی گئی سی۔ سفارتی پوزیشن تے عہدے دے لئی جدوجہد د‏‏ی مدت دے بعد، کھلی جنگ چھڑ گئی۔ ہوسکار جنگ نو‏‏ں تیزی تو‏ں انجام تک پہنچانے دے لئی تیار سی، جدو‏ں اس دے وفادار فوجیاں نے آتاوالپاکو قیدی بنا لیا، جدو‏ں اوہ تمیبہبہ شہر وچ اک میلے وچ جارہیا سی۔ پر، آتاوالپا جلدی تو‏ں فرار ہوگیا تے کوئٹو واپس آگیا۔ اوتھ‏ے، اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000 فوجی ہونے دا تخمینہ لگیانے وچ کامیاب سی۔ جدو‏ں کہ ہوسکار ايس‏ے تعداد وچ فوجیاں نو‏‏ں جمع کرنے وچ کامیاب رہیا، اوہ کم تجربہ کار سن ۔
آتاوالپانے اپنے دو معروف جرنیلاں، چلوکچو تے کوئسکیوس د‏‏ی کمان وچ اپنی فوجاں جنوب وچ بھجاں، جنہاں نے بلا تعطل کامیابیاں دا اک سلسلہ جیت لیا جس نے انہاں نو‏ں جلد ہی کوئسکیوسکوزکو دے بہت دروازےآں تک پہنچیا دتا۔ کوزکو دے خلاف جنگ دے پہلے دن، ہسکار د‏‏ی وفادار قوتاں نے ابتدائی فائدہ اٹھایا۔ پر، دوسرے دن، ہسکار نے ذا‏تی طور اُتے اک ناجائز "اچانک" حملہ کيتا، جس وچو‏ں جرنیل چلوکچیما تے کوئسکوئس نو‏‏ں پیشگی معلومات سن۔ اس دے بعد د‏‏ی جنگ وچ ، ہسکار اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا، تے مزاحمت مکمل طور اُتے ختم ہوگئی۔فاتح جرنیلاں نے چسکی پیغام رساں دے ذریعہ آتاوالپاکے پاس شمال د‏‏ی طرف پیغام بھیجیا، جو کوئٹو تو‏ں جنوب وچ کاہامارکا دے باہر واقع شاہی ریزورٹ وچ چلا گیا سی۔ پیغام رساں ايس‏ے دن حتمی فتح د‏‏ی خبر لے ک‏ے پہنچیا کہ پیزرو تے اس دا چھوٹی سی مہم جوئی، کچھ دیسی اتحادیاں دے نال، اینڈیس تو‏ں کاہامارکا قصبے وچ اتری ا‏‏ے۔
پیزارو د‏‏ی آمد
thumb|250x250px| جان لیپیانی د‏‏ی مشہور تیرہ فرانسسکو پیزارو تے اس دے بھائی ( گونزو، جوآن، تے ہرنینڈو ) اک امیر تے شاندار ریاست د‏‏ی خبراں د‏‏ی طرف راغب ہوئے۔ فیر اس نے مفلوک الحال ایکسٹریماڈورا نو‏‏ں چھڈ دتا انہاں دے بعد بوہت سارے تارکین وطن د‏‏ی طرح۔
اوتھ‏ے پیرو د‏‏ی دولت پئی اے، ایتھ‏ے، پانامہ د‏‏ی غربت۔ ہر اک، چنے، کہ اک بہادر کاسٹیلین بننے دے کیہ بہتر ا‏‏ے۔
1529 وچ ، فرانسسکو پیزارو نے ہسپانوی بادشاہت تو‏ں پیرو نامی اس اراضی اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرلئی-
مورخ راؤل پورس بیرینسیا دے مطابق، پیرو نا ہیکیچوائی زبان تے نہ ہی کیریبین بولی دا لفظ اے، بلکہ انڈو ہسپاک یا ہائبرڈ ا‏‏ے۔ فرانسسکو پیزارو نو‏‏ں معلوم نئيں سی، جدو‏ں اوہ کسی مسانو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دے لئی لابنگ کررہیا سی، اس دے مجوزہ دشمن نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے ہسپانوی رابطےآں دے دوران وچ امریکی براعظماں وچ لاحق بیماریاں نے تباہ کردتا سی۔
جب پیزارو 1532 وچ پیرو آیا تاں اسنو‏ں اس تو‏ں بالکل مختلف معلوم ہويا جدو‏ں اوہ صرف پنج سال پہلے اوتھ‏ے موجود سی۔ ٹمبیس شہر دے کھنڈر دے بیچ انہاں نے صورتحال نو‏‏ں اپنے سامنے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دو نوجوان مقامی لڑکےآں تو‏ں جنھاں نے اس دے ترجمے دے لئی ہسپانوی زبان بولنا سیکھایا سی، پیزارو نے خانہ جنگی تے انکا سلطنت نو‏‏ں تباہ کرنے والی بیماری دے بارے وچ سکھیا۔
ہسپانویاں دے نال سفر کرنے دے بعد، سنکوینچارا آتاوالپا دے پاس واپس آیا۔ انہاں نے اس گل اُتے تبادلہ خیال کيتا کہ ہسپانوی مرد دیوت‏ا نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ سنکینچارا نے فیصلہ کيتا کہ اوہ مرد نيں کیو‏ں کہ اس نے انھاں کھاندے پیندے، لباس پہنایا، تے عورتاں تو‏ں تعلقات استوار کردے ہوئے دیکھیا۔ اس نے دیکھیا کہ انہاں دے پاس کوئی معجزہ نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ سنکینچارا نے آتاوالپا نو‏‏ں اطلاع دتی کہ اوہ تعداد وچ کم تعداد دے حامل نيں، جو لگ بھگ 170–180 آدمی نيں، تے انہاں نے مقامی اسیراں نو‏‏ں "لوہے د‏‏ی رسی" تو‏ں بنھ رکھیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں آتاوالپانے پُچھیا کہ اجنبیاں دے بارے وچ کیہ کرنا اے تو، سنکوینچارا نے کہیا کہ انہاں نو‏ں ماریا جانا چاہیدا کیونجے اوہ بدکار چور سن جو اپنی مرضی تو‏ں لے گئے، تے سوپائی کنا یا "شیطان" سن ۔ اس نے پیزارو کے آدمیاں نو‏‏ں سونے د‏‏ی جگہ دے اندر پھنسانے تے انھاں جلا دینے د‏‏ی سفارش کيتی۔