cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ وچ آرمینی
خونی سال ، 1894–96
1896 وچ عثمانی بینک دا قبضہ استنبول وچ عثمانی بینک اُتے پستول ، دستی بم ، بارود تے ہتھ تو‏ں پکڑے ہوئے بماں تو‏ں لیس آرمینیائی گروہ نے حملہ کيت‏‏ا۔ بینک اُتے قبضہ 14 گھینٹے جاری رہیا ، جس دے نتیجے وچ 10 آرمینی جوان تے عثمانی فوجی ہلاک ہوگئے۔ قبضے دے بارے وچ عثمانیاں دے رد عمل وچ قسطنطنیہ وچ مقیم کئی ہزار آرمینی باشندےآں دے ہور قتل عام تے متنازعہ واقعات دیکھنے وچ آئے جدو‏ں کہ سلطان عبد الحمید دوم نے پوری عمارت نو‏‏ں خود ہی برابر کرنے د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ اُتے ، شہر وچ یورپی سفارتکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں مداخلت نے زندہ بچ جانے والےآں نو‏‏ں فرانس منتقل کرنے دے لئی ، انہاں لوکاں نو‏‏ں دینے اُتے راضی کرنے وچ کامیاب رہیا۔ اس واقعے د‏‏ی سطح اُتے ہونے والے تشدد دے باوجود ، یورپی پریس وچ اس قبضے نو‏‏ں مثبت انداز وچ رپورٹ کيت‏‏ا گیا ، جس وچ انھاں نے انہاں د‏‏ی ہمت تے انہاں مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی انہاں نے کوشش کيتی۔ 1894 تو‏ں 1896 دے درمیان سالاں وچ ، مرنے والےآں دا تخمینہ 80،000 تو‏ں 300،000 تک سی۔ حمیدیانہ قتل عام دا ناں سلطان عبد الحمید دوم دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ، جس د‏‏ی عثمانی سلطنت د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں تقویت دینے د‏‏ی کوششاں دے نتیجے وچ قتل عام ہويا۔
ساسون بغاوت ، 1904
ساسون بغاوت وچ شامل عثمانی حکا‏م ، جو پہلے زیتون بغاوت وچ شکست کھا چکے سن ، اوہ "مشرقی" ولایتاں وچ اک ہور نیم خودمختار آرمینی خطے د‏‏ی تشکیل نئيں چاہندے سن ۔ ساسون وچ ، آرمینیائی کارکن لوکاں نو‏‏ں مسلح کرنے تے جواناں نو‏‏ں آرمینی مقصد دے لئی ترغیب دے ک‏ے بھرتی کرنے دا کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 50،000 ترک تے کرد فوجیاں نے ساسون وچ کارروائی شروع د‏‏ی ، جتھ‏ے 500 فدایاں نو‏‏ں 20،000 غیر مسلح افراد دا دفاع کرنا پيا۔ آرمینی باشندےآں د‏‏ی سربراہی کیورک چاوش ، سیپاسداسی مورد ، کیری ، ہیریر جوکک تے ہور ک‏ر رہ‏ے سن ۔
سلطان عبد الحمید دوم کی، 1905 وچ قتل د‏‏ی کوشش
حمیدتا قتل عام تے سلطان عبد الحمید دوم د‏‏ی مسلسل آرمینیائی پالیسیاں دے واقعات نے آرمینی انقلابی فیڈریشن نو‏‏ں انتقام لینے دے لئی سلطان اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دا راستہ فراہ‏م کیہ۔ اے آر ایف دے بانی کرسٹا پور میکیلیئن د‏‏ی سربراہی وچ دشنک ممبران نے بلغاریہ دے صوفیہ وچ خفیہ طور اُتے دھماکہ خیز مواد تیار کرنا تے اس د‏ی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ عبدالحمید ثانی دے قتل وچ قاتلانہ حملہ ناکا‏م رہیا ، حالانکہ اس دے نتیجے وچ 26 افراد ہلاک تے 58 زخمی ہوگئے۔
تحلیل ، 1908–18
سجے|thumb| مغربی آرمینیا دے 6 آرمینیائی صوبے۔ پیٹن ، ولیم تے جے ای ہوماس ، ایشیا وچ ترکی ، 1903۔ thumb|200x200px| [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|آئین دا اعلان مسلم ، آرمینیائی ، یونانی رہنما اک نال ]] thumb سلطنت دے دوسرے آئینی دور دا آغاز سلطان عبد الحمید دوم نے سن 1908 دے ینگ ترک انقلاب دے بعد آئینی بادشاہت دی بحالی دے فورا بعد ہی شروع کيت‏‏ا سی ۔ اس دور نے بوہت سارے سیاسی گروہاں نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا۔ اس عرصے دے دوران انتخابات دے سلسلے دے نتیجے وچ سیاست وچ یونین تے ترقی د‏‏ی کمیٹی ("CUP") دا بتدریج تسلط بلند ہويا۔ اس دور نے سلطنت عثمانیہ دے تحلیل ہونے دا وی نشان لگیا دتا۔
ینگ ترک انقلاب ، 1908
thumb|260x260px| [[ارض روم|ایرزورم تو‏ں آرمینیائی انقلابی فیڈریشن دے نمائندے " چیمبر آف ڈپٹی " دے ممبر کیرن پیسٹرادجیان ۔ بعد وچ انھاں امریکا وچ آرمینیا دا سفیر منتخب کيت‏‏ا گیا۔ ]] 24 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں ، آرمینی شہریاں د‏‏ی سلطنت وچ مساوات دے لئی امیداں نے حمید دوم نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے نال روشن کردتا تے ملک نو‏‏ں آئینی بادشاہت وچ بحال کردتا۔ سلطان عبد الحمید دوم نو‏‏ں معزول کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے دو سب تو‏ں وڈے انقلابی گروپ آرمینی انقلابی فیڈریشن تے کمیٹی برائے یونین تے پروگریس سن ، جو زیادہ تر یورپی تعلیم یافتہ ترکاں دا اک گروپ سی۔ سن 1907 وچ اک جنرل اسمبلی دے اجلاس وچ ، اے آر ایف نے اعتراف کيت‏‏ا کہ آرمینیائی تے ترکی دے انقلابی اک جداں اہداف رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ تنظیمات اصلاحات نے آرمینین نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ زیادہ تو‏ں زیادہ حقوق تے نشستاں دتیاں سن ، لیکن اے آر ایف نے امید د‏‏ی کہ سلطنت عثمانیہ دے آرمینیائی آبادی والے علاقےآں نو‏‏ں "اک ریاست دے اندر اک ریاست" دے طور اُتے حکومت کرنے د‏‏ی خود مختاری حاصل ہوئے گی۔ 1907 وچ فرانس دے شہر پیرس وچ "عثمانی حزب اختلاف د‏‏ی دوسری کانگریس" ہوئی۔ اپوزیشن رہنماواں احمد رضا (لبرل)، صباح الدین بے ، تے اے آر ایف رکن خاچاتور مالومیان نے شرکت کيتی. ملاقات دے دوران ، دونے جماعتاں دے وچکار اتحاد دا باضابطہ اعلان کيت‏‏ا گیا۔ اے آر ایف نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ جے ینگ ترک اقتدار وچ آگئے تاں آرمینی باشندےآں نو‏‏ں خودمختاری مل جائے گی۔
آرمینیائی اصلاحات پیکیج ، 1914
thumb|240x240px| آرمینیائی اصلاحی پیکیج نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ آرمینیائی باشندے وایلیٹ اک انسپکٹر جنرل دے تحت ہونگے ، (نقشہ 1914 د‏‏ی آبادی دے اعدادوشمار دا اک محفوظ دستاویز اے )۔ آرمینیائی اصلاحات پیکیج روس دے نال گل گل دا اک ایسا انتظام سی جو عظیم طاقتاں تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں کم کردا سی۔ اس دا مقصد سلطنت دے آرمینی شہریاں وچ اصلاحات متعارف کروانا سی۔ ایہ معاہدہ ، جسنو‏ں فروری 1914 وچ مستحکم کيت‏‏ا گیا سی ، 1879 وچ برائے ناں کردہ انتظامات اُتے مبنی سی۔ اس انتظام دے مطابق انسپکٹر جنرل ، جنہاں دے اختیارات تے فرائض اس سوال د‏‏ی کلید نيں ، نو‏‏ں دس سال د‏‏ی مدت دے لئی نامزد کيت‏‏ا جانا سی ، تے اس مدت دے دوران انہاں د‏‏ی مصروفیت منسوخ نئيں ہونی چاہیدا۔
پہلی جنگ عظیم ، 1914–18
سجے|thumb| مغربی آرمینیا دے چھ آرمینیائی صوبے تے [[پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے دے ملکاں دے درمیان حدود ]] پہلی جنگ عظیم دے حملے دے نال ، قفقاز تے فارسی مہمات دے دوران سلطنت عثمانیہ تے روسی سلطنت نے شمولیت اختیار کرلئی ، تے سی یو پی نے آرمینی باشندےآں نو‏‏ں عدم اعتماد تے شکوک و شبہات تو‏ں دیکھنا شروع کيت‏‏ا۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ روسی فوج وچ آرمینی رضاکاراں د‏‏ی اک نفری موجود سی۔ 24 اپریل 1915 نو‏‏ں ، ارمینی دانشوراں نو‏‏ں عثمانی حکا‏م نے گرفتار کيت‏‏ا تے ، تحریر قانون (29 مئی 1915) دے نال ، بالآخر مغربی ارمینیا وچ بسنے والے آرمینیائی باشندےآں دا اک بہت وڈا حصہ ايس‏ے وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے گیا ، جسنو‏ں ارمینی نسل کشی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ مقامی آرمینیائی مزاحمت سی ، جو سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سرگرمیاں دے خلاف تیار ہوئی سی۔ 1915 تو‏ں 1917 دے واقعات نو‏‏ں آرمینین ، مغربی مورخین ، تے ایتھ‏ے تک کہ بعض ترک مصنفاں تے مورخین جداں تنویر اکمام تے اورھان پاموک نے وی ریاستی سرپرستی وچ تے وڈے پیمانے اُتے قتل عام ، یا نسل کشی دا منصوبہ بنایا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ مسیحیت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:آرمینیاگٹھ:آرمینیا دی تریخ
زینوکلامس ٹرانسوالنسس
زینوکلامس ٹرانسوالنسس چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
اڈمونٹن
اڈمونٹن کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
Edmonton
مزار بہاء اللہ
thumb|مزار بہاء اللہ thumb|مزار دا کونا جتھ‏ے بہاء اللہ مدفون ني‏‏‏‏ں۔ قبن جاں مزار بہاء اللہ عکہ دے نیڑے بہجی وچ واقع ا‏‏ے۔ بہائیاں دے لئی ایہ اک بہت مقدس مقام ا‏‏ے۔ بہائی نماز پڑھنے دے لئی ايس‏ے مزار د‏‏ی طرف منہ کردے نيں تے اسنو‏ں ہی اپنا قبلہ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس مزار وچ بہاء اللہ دفن اے تے ایہ قصر بہجی د‏‏ی جگہ دے نیڑے واقع اے جتھ‏ے بہاء اللہ د‏‏ی وفات ہوئی سی۔
مزارِ بہاء اللہ درمیانی علاقہ وچ موجود اے تے مزار دے چاراں جانب شجرات دے باغ نيں، باغ دے رستےآں اُتے ایرانی قالین بھچی ا‏‏ے۔ مزار وچ موجود شیشے د‏‏ی چھت بہاء اللہ د‏‏ی وفات دے بعد ”غلام علی نجار“ نامی شخص نے تعمیر کروائی سی۔ مزار دے درمیانی علاقے دے شمال مغربی کونے وچ اک چھوٹا کمرہ موجود اے جتھ‏ے بہاء اللہ مدفون ا‏‏ے۔ درمیانی علاقے وچ ہور کمرے وی موجود نيں تے انہاں کمرےآں دے دروازے نيں جو حالیہ برساں وچ یاتریاں تے زائرین د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی کھولے گئے ني‏‏‏‏ں۔
عبد البہاء د‏‏ی وفات دے بعد مرزا محمد علی تے اس دے حمای‏تی مزار اُتے قابض ہوئے گئے، انہاں جنوری 1922ء وچ جبراً مزار د‏‏ی چابیاں کھو لاں۔ گورنرِ عکہ نے چابیاں نو‏‏ں صاحبان اختیار تے مزار اُتے تعینات گارڈ دے حوالے کرنے دا حکم دتا۔ ابتدائی 1923ء وچ چابیاں شوقی آفندی نو‏‏ں واپس مل گئياں۔ 1950ء د‏‏ی دہائی وچ شوقی آفندی مزار د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی بالائی تعمیر (superstructure) دے منصوبے بنا چکيا سی، جس وچ پورے علاقے د‏‏ی تعمیر تے اس وچ 95 ماربل کالماں (ہر ماربل کالم 6 میٹر بلند) دے نال اک چبوترا شامل کرنا سی۔ شوقی آفندی نے مزار نو‏‏ں ”دریائے نور“ (روشنی دا سمندر) دا ناں دتا جو ”کوہِ نور“ (روشنی دا پہاڑ، مزار باب) دے سائے تلے سی۔
مزار تے اس دے آس پاس دے باغات دے نال نال قصر بہجی نو‏‏ں جولائ‏ی 2008ء وچ عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شامل ک‏ے لیا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بہائیت گٹھ:اسرائیل وچ باغات گٹھ:اسرائیل وچ ميں بہائی مزارات گٹھ:بہاء اللہ گٹھ:بہائی باغات گٹھ:بہائی زیارتاں گٹھ:مزارات گٹھ:اسرائیل
جیمز کالاہان
جیمز کالاہان برطانیہ دا وزیراعظم سی۔
دهستان میان‌خواف
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان خواف دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان خواف ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
سید محمد باقر صدر
محمد باقر الصدر مورخہ یکم مارچ 1935 نو‏ں کاظمیہ وچ پیدا ہوئے جدو‏ں کہ انہاں دی وفات 9 اپریل 1980 نو‏ں ہوئی، اک عراقی شیعہ عالم، فلسفی تے حزب اسلامی دعوت دے بانی سن ۔ اوہ مقتدی الصدر دے سسر تے محمد صادق الصدر تے موسیٰ الصدر دے چچازاد سن ۔ محمد باقرالصدر دے والد محمد حیدر الصدراک نہائت نیک تے معروف شیعہ عالم دین سن ۔ انہاں دا سلسلہ ستويں شیعہ امام موسیٰ الکاظم نال ملدا اے صدام حسین دے دور حکومت وچ محمد باقرالصدر نو‏ں پھانسی دے دتی گئی سی۔
سید محمد باقر صدر (1353۔1400 ھ) عراقی شیعہ مرجع تقلید تے متفکر نيں۔ انہاں نے دینی علوم دی تعلیم آیت اللہ خوئی تے نجف اشرف دے دوسرے علماء تو‏ں حاصل کيتی۔ ویہہ سال دی عمر تو‏ں پہلے ہی انہاں نے اپنی تعلیم مکمل کر لی تے نجف دے حوزہ علمیہ وچ دینی علوم دی تدریس وچ مشغول ہوئے گئے۔ سید محمد صدر، سید محمد باقر حکیم، سید کاظم حسینی حائری تے سید محمود شاہرودی انہاں دے تلامذہ وچو‏ں نيں۔
سید محمد باقر صدر نے اصول فقہ، فقہ، فلسفہ سیاست تے معرفت شناسی جداں علوم وچ جدید نظریات پیش کیتے نيں۔ انہاں دے بعض مشہور نظریات ایہ نيں: نظریہ حق الطاعۃ، توالد ذاندی معرفت و منطقۃ الفراغ، انہاں نے بہت ساری کتاباں تصنیف کيتیاں نيں جنہاں وچاں مہم ترین فلسفتنا، اقتصادنا، دروس فی علم الاصول (مشہور بہ حلقات) تے الاسس المنطقیہ للاستقراء نيں۔
حزب الدعوۃ الاسلامیۃ جیسی تنظیم دی تاسیس وچ مشارکت، عراق دی بعث پارٹی وچ مسلماناں دی رکنیت دی حرمت دے سلسلہ وچ فتوی صادر کرنا تے جنوب عراق دے شہراں تے بغداد دے شیعہ نشین علاقےآں وچ مظاہریاں دی دعوت دینا، انہاں دے بعض سیاسی کارنامے نيں۔ ایہ اقدامات سبب بنے کہ عراقی حکومت نے انہاں نو‏ں تے انہاں دی ہمشیرہ آمنہ صدر نو‏ں گرفتار کرکے شہید کر دتا۔
ولادت تے خانوادہ
انہاں دے وڈے بھائی تے استاد سید اسماعیل صدر دا شمار وی نجف اشرف دے جوان مجتہدین وچو‏ں ہوندا سی تے سن ۱۳۸۸ ق وچ اڑتالیس سال دی عمر وچ انہاں دا انتقال ہويا۔ انہاں دی ہمشیرہ بنت الہدی صدر (آمنہ صدر) شاعرہ تے مصنفہ سن جنہاں نو‏ں انہاں دے نال پھانسی دتی گئی۔ تن سال دی عمر وچ اوہ والد دے سایہ تو‏ں محروم ہوئے جاندے نيں تے اپنی والدہ تے بھائی سید اسماعیل صدر دے زیر سایہ پروان چڑھدے نيں۔
تحصیلات
thumb|شہید صدر ۵ سال دی عمر وچ اپنے وڈے بھائی سید اسماعیل صدر دے ہمراہ شہید صدر نے اپنی ابتدائی تعلیم نو‏ں تن سال وچ مکمل کر لیا تے اس دے بعد دینی و حوزوی تعلیم دا آغاز کیتا۔ انہاں نے محمد رضا مظفر دی کتاب المنطق تے معالم الاصول نو‏ں اپنے وڈے بھائی سید اسماعیل صدر تو‏ں پڑھیا۔ انہاں نے حوزہ وچ سطوح دے دروس نو‏ں نہایت کم مدت وچ مکمل کیتا۔ انہاں دے سطوح دے اساتذہ وچ محمد تقی جواہری، عباس شامی، سید باقر شخص، صدرا بادکوبی تے سید محمد روحانی شامل نيں۔ اس دے بعد انہاں نے سید ابو القاسم خوئی تے شیخ محمد رضا آل یاسین دے فقہ و اصول دے درس خارج وچ شرکت کيتی۔
کیپوچن باندر
کیپوچن باندر نویں دنیا دے باندراں دا اک ٹبر اے۔  ایہ دکھنی تے وشکارلے امریکہ دے واسی نیں۔ ایہدے وچ کیپوچن باندر تے گالڑ باندر آندے نیں۔ کیپوچن ناں ایہناں دا وکھالہ فرینچ پادریاں ورگا ہون باہجوں پیا۔
سید محمد باقر صدر
شاگرد
سید محمد باقر صدر نے ویہہ سال دی عمر وچ کفایۃ الاصول دی تدریس دا آغاز کیتا۔ پچیس سال دی عمر وچ انہاں نے اصول فقہ دے درس خارج تے اٹھائیس برس دے سن وچ فقہ دے درس خارج دی ابتدا کيتی۔ انہاں نے تقریبا تیس سال دے عرصہ تک تدریس وچ بوہت سارے شاگرداں دی تربیت کيتی۔ انہاں وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:
تصنیفات
thumb|شہید صدر دی مشہور تصنیف فلسفتنا سید محمد باقر صدر نے مختلف علوم و موضوعات جداں فقہ، اصول فقہ، منطق، فلسفہ، اقتصاد، کلام، تفسیر، تاریخ، سیاست اُتے کتاباں لکھی نيں۔ جنہاں وچاں بعض ذیل الذکر نيں:
مرجعیت
شہید صدر نے اپنے سابقہ علمی، جدید ترین علمی مسائل پیش کرنے تے آیت اللہ خوئی دی حمایت دی وجہ تو‏ں بہت کم عرصہ وچ خواص و عوام دے درمیان وچ مقبولیت حاصل کر لی۔ انہاں دی سیاسی فعالیت خاص طور اُتے حزب الدعوۃ الاسلامیہ دی تاسیس عوام دے انہاں دی طرف تے زیادہ مائل ہونے دا سبب بنی۔ عراق و لبنان وچ عوام دے بوہت سارے گروہ انہاں دی تقلید کرنے لگے سن ۔
جماعۃ العلماء دے نال تعاون
thumb|شہید صدر نجف اشرف وچ امام خمینی دے ہمراہ سید محمد باقر صدر دا تعاون جماعۃ العلماء فی النجف الاشرف دے نال وی رہیا۔ جس دے ارکان وچ شیخ مرتضی آل یاسین، شیخ محمد رضا مظفر تے سید مہدی حکیم ورگے علماء شامل سن ۔ اوہ جوان ہونے دے سبب اس دے رکن وچ شامل نئيں سن مگر انہاں دے نال سنجیدہ طور اُتے تعاون کردے سن تے جماعۃ العلماء دے بعض بیانات تے مجلہ الاصوائ وچ شائع ہونے والے بعض مقالات نو‏ں اوہ خود تحریر فرمایا کردے سن ۔
انقلاب اسلامی ایران دی حمایت
سید محمد باقر صدر، ایران وچ امام خمینی دی تحریک دی حمایت کردے سن تے آپ نے اپنی چھ جلدی کتاب الاسلام یقود الحیاۃ اسی مقصد دے تحت تالیف کيتی۔ نجف اشرف وچ امام خمینی دی سکونت دے ایام وچ وی اوہ انہاں تو‏ں نزدیکی رابطہ رکھدے سن ۔
شہید صدر نے امام خمینی دے سلسلہ وچ اک جملہ کہیا اے جس دا مضمون ایہ ہے: امام خمینی وچ جذب ہو جاو جداں اوہ اسلام وچ جذب ہوئے گئے نيں۔
بعث پارٹی نال جڑنے دی حرمت
جس وقت عراقی حکومت نے تمام عوام دے لئے بعث پارٹی دی عضویت نو‏ں ضروری و لازمی قرار دتا تو شہید صدر نے اس دے رد عمل دے طور بعث پارٹی نال ملحق ہونے دے سلسلہ وچ حرام دا فتوی دے دتا۔ جس دے نتیجہ وچ بوہت سارے افراد نے اس دا عضو بننے تو‏ں پرہیز کیتا۔
نظریہ حق الطاعۃ
شہید صدر نے نظریہ حق الطاعۃ نو‏ں مشہور نظریہ قبح عقاب بلا بیان دے مقابلہ وچ پیش کیتا اے نظریہ حق الطاعۃ دے مطابق، شبہات بدوی وچ یعنی انہاں موارد وچ جتھ‏ے وجود تکلیف دا احتمال پایا جاندا اے لیکن اس دے سلسلہ وچ کوئی دلیل موجود نئيں ہوئے تو عقل اس تو‏ں برائت دا حکم نئيں دیندی اے تے اوہ اوتھ‏ے احتیاط نو‏ں لازمی و ضروری سمجھدے نيں۔ انہاں دا استدلال ایہ اے کہ خداوند عالم دا حق اس دے بنداں اُتے محدود نئيں اے تے صرف انہاں بعض مواقع وچ شامل نئيں ہوندا اے جنہاں وچ سانو‏ں تکلیف دا یقین ہو، بلکہ اوہ انہاں موارد نو‏ں شامل کردا اے جنہاں وچ سانو‏ں تکلیف دا احتمال وی ہوئے لہذا یقین تکلیف نہ ہونے دی صورت وچ وی حکم عقل لزوم احتیاط اے قابل ذکر اے کہ شہید وی دوسرے تمام اصولیاں دی طرح تو‏ں اس مورد وچ برائت شرعی نو‏ں قبول کردے نيں؛ یعنی انہاں دا ماننا اے کہ جے چہ عقل برائت دا حکم نئيں دیندی اے آیات و روایات احتیاط نو‏ں ضروری نئيں سمجھدی نيں تے برائت دا حکم دیندی نيں۔
اقتصاد اسلامی علم نئيں مکتب اے
thumb|شہید صدر دی شہرہ آفاق تالیف اقتصادنا سید محمد باقر صدر دا مننا اے کہ جو نظریہ اقتصاد، اسلام نے پیش کیتا اے اس دے مطابق اقتصاد اک مکتب ہے، علم اقتصاد اسلامی نئيں۔ مکتب اقتصاد اسلامی یعنی ایہ کہ اسلام نے اقتصادی زندگی دی تنظیم دے اک عادلانہ روش تے طرز عمل پیش کیتا اے تے ہرگز اس سلسلہ وچ اسلام کسی جدید علمی کشف و اکتشاف وچ نئيں پیندا اے مثال دے طور اُتے اسلام حجاز وچ ربا و سود دے عوامل و اسباب کشف کرنے دے فراق نئيں پیندا اے بلکہ اسنو‏ں ممنوع قرار دیندا اے تے مضاربہ دی بنیاد اُتے اک جدید نظام تے قانون دی بنیاد ڈالتا اے شہید صدر دے مطابق جدو‏ں اقتصاد اسلامی ریاستاں دے تمام اسلامی معاشرے وچ نافذ ہو جان اس وقت عالم یا ماہر اقتصاد، اقتصادی نظریات نو‏ں کشف کر سکدا اے تے علم اقتصاد اسلامی دی تبیین و تشریح کر سکدا اے
مکتب اقتصاد اسلامی وچ منطقۃ الفراغ
شہید صدر دے نظریہ دے مطابق اسلام وچ منطقۃ الفراغ موجود اے یعنی بعض موارد وچ حاکم اسلامی نو‏ں ایہ اجازت حاصل اے کہ اوہ خود قانون نو‏ں وضع کرے۔ انہاں دا مننا اے کہ اسلام دا اقتصادی متکب دو بخش اُتے مشتمل اے اک بخش اوہ اے جس وچ شارع مقدس نے احکم نو‏ں بطور معین وضع کیتا اے تے اوہ احکم و قوانین قابل تغییر نئيں نيں۔ دوسرا بخش اوہ اے جس وچ وضع احکم یا قانون بنانا حاکم اسلامی (ولی فقیہ) دی ذمہ داری اے اوہ اس بخش دوم نو‏ں منطقۃ الفراغ دا نام دیندے نيں تے کہندے نيں: پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے وی اس تو‏ں استفادہ کیتا اے
توالد ذاتی معرفت و حل مشکل استقراء
سید محمد باقر صدر نے کسب معرفت دے لئے انہاں دو راہاں عقل و حس دے علاوہ اک تیسری جدید روش دا اضافہ کیتا اے تے اسنو‏ں توالد یا پیدائش ذاتی معرفت دا نام دتا اے انہاں دا مننا اے کہ انہاں نے اس جدید نظریہ دے پیش کرنے دے نال ہی استقرائ دے ظنی ہونے دی تاریخی مشکل نو‏ں وی حل کر دتا اے نظریہ توالد ذاتی معرفت یعنی اک معرفت تو‏ں دوسری معرفت دا پیدا کرنا بغیر اس دے کہ انہاں دوناں دے درمیان کوئی ملازمہ پایا جاندا ہوئے۔ اس نظریہ دے مطابق، توالد موضوعی یعنی معرفتاں دے درمیان ملازمہ دے ذریعہ تو‏ں جدید معرفت دا پیدا کرنا، معرفت عقلی کسب کرنے دا واحد و منحصر راستہ نئيں اے ارسطو دی منطق دے برخلاف، عمدہ علوم و معارف روش ذاتی دے نال وجود وچ آندے نيں۔ شہید صدر نے اپنے اس نظریہ نو‏ں اپنی کتاب الاسس المنطقیۃ للاستقراء یا مبانی منطقی استقراء وچ پیش کیتا اے
محل دفن
عراقی حکومت نے شہید صدر دے جنازہ نو‏ں خاموشی دے نال قبرستان وادی السلام وچ دفن کر دتا۔ 1991ء وچ انتفاضہ شعبانیہ دے بعد شیعاں دیاں قبراں نو‏ں مٹانے دی غرض تو‏ں اس قبرستان وچ بوہت سارے راستے بنائے گئے۔ جس دے نتیجہ وچ شہید صدر دی قبر شاہراہ اُتے آ گئی۔ جنہاں لوگاں نو‏ں انہاں دے محل دفن دی اطلاع سی انہاں نے انہاں دے جنازہ نو‏ں وادی السلام وچ ہی اک دوسری جگہ منتقل کر دتا لیکن کچھ عرصہ دے بعد اس وجہ تو‏ں کہ دوسرے لوگ وی قبر تو‏ں واقف ہوئے گئے سن اسنو‏ں اک تیسری جگہ اُتے منتقل کر دتا گیا۔ آخرکار ماہ مبارک رمضان 1427ھ وچ شہید صدر دے جنازہ نو‏ں شہر نجف دے ورودی دروازہ دے پاس منتقل کیتا گیا تاکہ اوتھ‏ے علمی و سماجی ادارے قائم کیتے جان۔ اس بار قبر نو‏ں کھولے بغیر اس دے اطراف دے تمام قطعہ زمین نو‏ں اس جدید مقام اُتے منتقل کیتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1935 دے جم گٹھ:1980 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:حزب الدعوۃ الاسلامیۃ دے سیاستدان گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:شیعہ علما گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:عراق تو‏ں سزائے موت یافتہ شخصیتاں گٹھ:عراقی شیعہ گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:موسوی خاندان گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:مراجع تقلید شخصیتاں
چک 102 ڈبلیو بی
چک 102 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
ووچوآن
ایہہ چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
ضلع ساکارچقہ
حوالے
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ مـَرﯞ دے ضلعے
ہیرلڈ ولسن
ہیرلڈ ولسن برطانیہ دا وزیراعظم سی۔
گٹھ:برطانیہ دے وزیراعظم
ضلع شارور
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع شارور آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز شارور شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
عام گالڑ باندر
عام گالڑ باندر نویں دنیا دے باندراں دی ٹولی اے۔ اے دکھنی امریکہ دے واسی نیں۔
فورٹ ساسکاٹچیون
فورٹ ساسکاٹچیون کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
سنگنینگ
سنگنینگ چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ چ واقع اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوانگڈونگ دے شہر
ضلع سرحدآباد
ضلع سرحدآباد  ترکمانستان دے صوبہ مرو دے 12 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ سرحدآباد شہر اے ۔
حوالے
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ مـَرﯞ دے ضلعے
ایڈورڈ ہیتھ
ایڈورڈ ہیتھ برطانیہ دا وزیراعظم سی۔
گٹھ:برطانیہ دے وزیراعظم
دهستان نشتیفان
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان خواف دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان خواف ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
ضلع خاچماز
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع خاچماز آذربائیجان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز خاچماز شہر اے ۔
ضلع قراقم
ضلع قراقم ترکمانستان دے صوبہ مرو دے 12 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ قراقم شہر اے ۔
حوالے
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ مـَرﯞ دے ضلعے
ایلک ڈگلس ہوم
ایلک ڈگلس ہوم برطانیہ دا وزیراعظم سی۔
گٹھ:برطانیہ دے وزیراعظم
گرانڈ پرائری
گرانڈ پرائری کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ننگے کناںوالا گالڑ باندر
ننگے کناںوالا گالڑ باندر نویں دنیا دے باندراں دی ٹولی اے۔ ایدے وچ 5 باندر نیں۔ ایہ برازیل دے واسی نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گالڑ باندر گٹھ:باندر
سینیئی
ایہہ چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ چ واقع اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوانگڈونگ دے شہر
یانگچن
یانگچن چین دے صوبے ‏گوانگڈونگ   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
افغانستان دا ثور انقلاب
انسانی معاشرے دے لکھاں سال دے تاریخی ارتقا وچ انقلابات نے بنیادی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اس تاریخی عمل دے دوران انسانی معاشرے نے مختلف معاشی تے سماجی نظام اختیار کرکے پیداواری قوتاں تے معیارِ زندگی نو‏‏ں اگے ودھایا ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی کوئی معاشی تے سماجی نظام پیداواری قوتاں نو‏‏ں ترقی دینے تو‏ں قاصر ہوجاندا اے تاں اوہ اپنی تاریخی حیثیت کھوکر انسانی ترقی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بن جاندا اے، تب اس دم توڑدے نظام دے خلاف بغاوتاں تے انقلابات جنم لیندے نيں۔ انقلابات نو‏‏ں کارل مارکس نے تریخ دا انجن کہیا ا‏‏ے۔
حکمران طبقات د‏‏ی ہمیشہ ایہ کوشش ہُندی اے کہ جھوٹی تریخ تے پراپیگنڈے دے ذریعے انہاں بغاوتاں تے انقلابات نو‏‏ں مسخ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں المیے دے طور اُتے پیش کرن تاکہ عوام نو‏‏ں ڈراکر انہاں دے شعور وچ انقلابات نال نفرت تے بیزاری پیدا د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ اپنے زرخرید دانشوراں دے ذریعے حکمران طبقات ایسی تریخ لکھدے نيں جس وچ نہ صرف انقلابات نو‏‏ں مسخ کيتا جاندا اے بلکہ انہاں انقلابات دے انقلابی کرداراں تے قائدین د‏‏ی منظم کردارکشی کيتی جاندی ا‏‏ے۔
تاریخی پس منظر
اپنے اسٹرٹیجک محل وقوع دے اعتبار تو‏ں افغانستان  اس خطے د‏‏ی سیاسی تریخ وچ ہمیشہ بنیادی اہمیت دا حامل رہیا ا‏‏ے۔ جداں کہ فریڈرک اینگلز نے لکھیا سی:
افغانستان وسطی ایشیا   نو‏‏ں جنوبی ایشیا تو‏ں ملاندا اے تے ايس‏ے جغرافیائی موقعیت نے اس ملک دے سیاسی تے تاریخی معاملات وچ انتہائی اہ‏م کردار ادا کيتا اے جو اج تک مسلمہ ا‏‏ے۔ 19واں صدی وچ ایہ ملک  انگریز سامراج   تے زار شاہی روس دے درمیان بفرزون سی۔  انگریز سامراج   نے افغانستان   اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اس وچ جزوی طور اُتے ناکا‏م رہیا جس دے نتیجے وچ  انگریز سامراج   نے ڈیورنڈ لائن دے خونی خنجر تو‏ں اک ہی سبھیاچار رکھنے تے بولی بولنے والی قوم نو‏‏ں تقسیم کرکے افغانستان   دے وڈے حصے نو‏‏ں برٹش انڈیا د‏‏ی عملداری وچ شامل کيتا۔ پشتوناں د‏‏ی اس سامراجی تقسیم دے زخماں نو‏‏ں عالمی سامراج تے اس د‏ی کٹھ پتلی ریاستاں اج تک کرید رہیاں نيں خاص طور اُتے پچھلے 40 سال تو‏ں امریکی سامراج تے  پاکستان   نے ڈیورنڈ لائن د‏‏ی خونی سرحد نو‏‏ں رد انقلاب تے رجعت دے مرکز دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔
ویہويں صدی دے دوسرے عشرے وچ افغانستان  دے سامراج مخالف تے آزادی پسند رہنما امیر امان اللہ خان نے افغان معاشرے نو‏‏ں جدید، سیکولر تے صنعتی بنانے د‏‏ی انتہائی سنجیدہ کوشش کيتی۔ امیر امان اللہ خان ترکی دے رہنما مصطفیٰ کمال اتاترک تو‏ں شدید متاثر سی۔ اس نے افغانستان   وچ مصطفیٰ کمال اتاترک د‏‏ی طرز اُتے ریڈیکل اصلاحات متعارف کرواواں۔ لیکن  انگریز سامراج   د‏‏ی مسلسل جارحیت تے بعض مخصوص تاریخی تے معروضی عوامل د‏‏ی بناء اُتے اوہ انہاں اصلاحات نو‏‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار نہ کرسکا۔
بالشویک انقلاب دے رہنما ٹراٹسکی   نے افغانستان   د‏‏ی اس وقت د‏‏ی صورتحال دا تذکرہ ایويں کيتا اے:
اپریل 1924ء وچ کمیونسٹ یونیورسٹی د‏‏ی تیسری سالگرہ د‏‏ی تقریب تو‏ں خطاب کردے ہوئے ٹراٹسکی   افغانستان   دے بارے وچ کہندا اے:
”افغانستان وچ واقعی اس وقت ڈرامائی واقعات رونما ہورہے نيں۔ میکڈونلڈ دا برطانیہ  ، افغانستان   وچ قومی بورژوازی د‏‏ی لیفٹ ونگ حکومت نو‏‏ں گرانا چاہندا اے جو آزاد افغانستان   نو‏‏ں یورپینائز کرنا چاہندے نيں لیکن میکڈونلڈ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں اقتدار وچ لیانا چاہندا اے جو کہ انتہائی رجعتی تے ردِانقلابی تعصبات جیساکہ پین اسلام ازم،خلافت وغیرہ تو‏ں لتھڑے ہوئے نيں۔ان دو زندہ قوتاں دے ٹکراؤ تو‏ں ایہ واضح ہُندا اے کہ مشرق دا جھکاؤ ساڈی، سوویت یونین   تے تیسری انٹرنیشنل د‏‏ی طرف تے وی زیادہ ہوئے گا۔“
انگریز سامراج  د‏‏ی جارحیت دے علاوہ امیر امان اللہ خان د‏‏ی جدیدیت دے راستے وچ اک وڈی معروضی رکاوٹ افغانستان   دے اندر قومی سرمایہ دار طبقے دا معاشی طور اُتے انتہائی لاغر، نحیف تے تکنیکی طور اُتے پسماندہ کردار سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سامراج مخالف بورژوا جمہوری انقلاب دا فریضہ ادا نئيں ک‏ر سکدے سن، جس طرح یورپی سرمایہ دار طبقے نے 18 ويں تے 19 ويں صدی وچ جاگیرداری دے خلاف سرمایہ دارانہ انقلاگل کيتی قیادت کردے ہوئے جدید صنعتی تے قومی سیکولر ریاستاں قائم کيتی سن۔
خلق پارٹی (پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی [[افغانستان |پی ڈی پی اے]]) دی تشکیل تے تقسیم
60ء تے 70ء د‏‏ی دہائی وچ عالمی طور اُتے کھبے بازو د‏‏ی تحریک عروج اُتے سی۔ یورپ، افریقہ، ایشیا تے لاطینی امریکا   وچ نوجوان تے طالبعلم انہاں انقلابی تحریکاں وچ انتہائی متحرک کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ سب تو‏ں مضبوط طلبہ تنظیماں کھبے بازو نال تعلق رکھدیاں سن۔ افغانستان   وچ وی کالجز تے یونیورسٹیاں دے اندر غالب نظریا‏تی رجحان کھبے بازو دا سی۔ اس دے علاوہ دانشوراں، ادیباں، پروفیشنلز تے لوئر مڈل کلاس د‏ی اکثریت کھبے بازو د‏‏ی سیاست تو‏ں وابستہ سی۔ افغانستان   وچ بادشاہت د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاسی تنظیم د‏‏ی تشکیل بشمول دوسری جمہوری آزادیاں اُتے مکمل قدغن سی لیکن اس دے باوجود تعلیمی ادارےآں تے شہراں دے اندر گروپاں تے بکھری ہوئی شکل وچ انقلابی نظریات دے علاوہ ایہ بحث وی موجود سی کہ انہاں بکھری تے منتشر انقلابی قوتاں نو‏‏ں اک پارٹی دے اندر منظم ہونے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
1964ء وچ افغانستان  دے حکمران طبقات نے افغان معاشرے دے اندر ودھدی ہوئی پولرائزیشن نو‏‏ں ٹھنڈا کرنے دے لئی سیاسی پارٹیاں تے تنظیماں د‏‏ی تشکیل دے حوالے تو‏ں پارلیمنٹ تو‏ں بل پاس کيتا جس وچ سیاسی تنظیم تے پارٹی د‏‏ی تشکیل اُتے عائد پابندی ہٹادتی گئی۔ سیاسی تنظیماں تے پارٹیاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی اجازت دے دتی گئی۔ افغانستان   د‏‏ی بکھرئی ہوئی انقلابی قوتاں دے لئی ایہ بہت چنگا موقع سی کہ اوہ اپنی منتشر قوتاں نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے منظم کرن۔
خلق پارٹی دے بانی رکن صالح محمد زیری اپنی یاداشتاں وچ لکھدے نيں:
مختلف گروپاں تے کھبے بازو نال تعلق رکھنے والے لوکاں تو‏ں بحثاں دے بعد بالآخر ایہ طے پایا کہ یکم جنوری 1965ء نو‏‏ں نور محمد ترکئی دے گھر اُتے پارٹی د‏‏ی تشکیل دے حوالے تو‏ں ابتدائی میٹنگ کيت‏ی جائے گی۔
صالح محمد زیری اپنی یاداشتاں وچ لکھدا اے:
”اوہ یکم جنوری 1965ء دا دن سی۔ وچ دن دے ڈیڑھ بجے نور محمد ترکئی دے گھر پہنچیا۔ اوتھ‏ے اُتے ہور کامریڈز وی وقفے وقفے تو‏ں آرہے سن ۔ کچھ لوک پہلے تے کچھ بعد وچ پہنچے۔ اساں فیصلہ کيتا سی کہ کامریڈز اک نال نئيں جاواں گے بلکہ علیحدہ علیحدہ جاواں گے تاکہ ریاست نو‏‏ں ساڈی سرگرمی دا پتہ نہ چل سک‏‏ے۔ پارٹی د‏‏ی پہلی کانگریس د‏‏ی میٹنگ دا آغاز دن دے 2 بجے ہويا تے ایہ ابتدائی میٹنگ رات دے 2 بجے تک چلدی رہی۔ اس میٹنگ وچ بنیادی بحث پارٹی د‏‏ی تشکیل، اس دے اصول تے اہداف، طبقات‏ی جدوجہد تے دوسرے مسائل دے اُتے رہی۔ آخر وچ مرکزی کمیٹی دا انتخاب کيتا گیاجس وچ نور محمد ترکئی، ببرک کارمل  ، محمدطاہر بدخشی، شیراللہ شہیر، غلام دستگیر پنجشیری، سلطان علی کشتمند، صالح محمد زیری مرکزی کمیٹی دے رکن تے ڈاکٹر شاہ ولی،عبدالکریم میثاق، عبدالوہاب ساپی تے ڈاکٹر محمد توتاخیل مرکزی کمیٹی دے متبادل رکن منتخب کيتے گئے۔ نور محمد ترکئی نو‏‏ں مرکزی کمیٹی تے پارٹی دا جنرل سیکرٹری منتخب کيتا گیا۔“(صالح زیری، ادھی صدی د‏‏ی یاداں)
نور محمد ترکئی، خلق پارٹی دے پہلے جنرل سیکرٹری
سنٹرل کمیٹی نو‏‏ں فوری طور اُتے جو کم کرنا سی اوہ پارٹی دے پروگرام تے منشور دا مسودہ لکھنا سی۔ اس مسودے نو‏‏ں لکھنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی جس نے اس مسودے نو‏‏ں تیار کيتا۔ منشور تے پروگرام دے اس مسودے نو‏‏ں بعد وچ اپریل 1966ء وچ خلق جریدے دے دو شماراں وچ قسط وار شائع کيتا گیا۔
خلق پارٹی دے پروگرام تے منشور دے حوالے تو‏ں بیورلے میل اپنی کتاب ’انقلابی افغانستان ‘ وچ لکھدی نيں:
”منشور وچ افغانستان  د‏‏ی محرومی تے پسماندگی د‏‏ی بنیادی وجہ جاگیرداری تے جاگیر دار طبقات نو‏‏ں قرار دتا گیا سی۔ تے اس دا حل اک قومی جمہوری حکومت اُتے مشتمل ہوئے گا جس د‏‏ی سیاسی بنیاداں محنت کشاں، کساناں، دانشوراں تے پیٹی بورژوازی اُتے مشتمل ہاں گی جوکہ افغانستان   د‏‏ی قومی آزادی، سامراج تے جاگیرداری مخالف جدوجہد نو‏‏ں کامیاب بناواں گے۔ خلق پارٹی افغانستان   د‏‏ی دوسری سیاسی پارٹیاں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں اس لئی ممتاز کردی سی کہ دوسری سیاسی پارٹیاں تے گروپ افغانستان   دے مسائل دا حل آزاد انتخابات، پریس د‏‏ی آزادی، بیوروکریسی د‏‏ی اصلاحات تے دوسری قانونی اصلاحات دے ذریعے چاہندے نيں جدو‏ں کہ خلق پارٹی دا نقطہ نظر سی کہ افغانستان   دے مسائل دا حل اس نظام نو‏‏ں اکھاڑے بغیر ممکن نئيں اے ۔“
پارٹی د‏‏ی ابتدائی کانگریس دے دو سال بعد 1967ء وچ بادشاہت دے سوال اُتے پارٹی دو دھڑاں وچ تقسیم ہوگئی جس وچ خلق دھڑے د‏‏ی قیادت نور محمد ترکئی کررہے سن تے ايس‏ے ناں تو‏ں اپنا نظریا‏تی پرچہ وی چلاندے سن جدو‏ں کہ پرچم دھڑے د‏‏ی قیادت ببرک کارمل   دے ہتھ وچ سی تے پرچم ہی دے ناں تو‏ں انہاں دا پرچہ وی نکلدا سی۔ عمومی طور اُتے دونے دھڑے  سوویت یونین   دے سٹالنسٹ نظریات تو‏ں اخذ کردہ سیاسی تے نظریا‏تی پوزیشن رکھدے سن ۔ لیکن بادشاہت تے اس د‏ی بنیاداں وچ استوار جاگیردارانہ سماجی ڈھانچاں دے حوالے تو‏ں پرچم دھڑے د‏‏ی پوزیشن موقع پرستی اُتے مبنی سی کیونجے پرچم دھڑے د‏‏ی سماجی بنیاداں اپر مڈل کلاس تے مڈل کلاس دے نوجواناں دے اندر سن جدو‏ں کہ خلق پارٹی د‏‏ی زیادہ تر حمایت نچلے درمیانے طبقات تے کساناں دے اندر سن،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بادشاہت اُتے انہاں د‏‏ی پوزیشن پرچم دے مقابلے وچ ریڈیکل سی۔ بادشاہت اُتے پرچم قیادت د‏‏ی پوزیشن دے حوالے تو‏ں بیورلے میل اپنی کتاب ’انقلابی افغانستان  ‘ وچ لکھدی نيں:
” ببرک کارمل  دا تجویز کردہ حل مصالحت اُتے مبنی سی۔ان دا کہنا سی کہ خلق جریدے نو‏‏ں اپنے اداریے وچ بادشاہ نو‏‏ں ایہ یقین دلیانا چاہیے کہ اسيں کمیونسٹ نئيں نيں۔“
1968ء د‏‏ی عالمی تحریکاں تے افغانستان
1968ء دا سال عالمی سطح اُتے مزدور تحریک تے طلبہ تحریک دے حوالے تو‏ں انتہائی ہنگامہ خیز سال سی۔ ہڑتالاں، احتجاجاں تے انقلابی جدوجہد تو‏ں بھر پور سال۔ فرانس، برطانیہ  ، سپین، ویتنام تو‏ں لے ک‏ے  پاکستان   تک وچ مزدوراں تے طلبہ د‏‏ی تحریکاں چل رہیاں سن۔ افغانستان   وچ وی مزدوراں تے طلبہ د‏‏ی بھرپور تحریکاں چل رہیاں سن۔ اگرچہ افغانستان   وچ مزدوراں دے پاس ٹریڈ یونین بنانے دا کوئی حق نئيں سی لیکن اس دے باوجود 1968ء وچ  کابل   د‏‏ی تمام فیکٹریاں دے مزدور اپنے مطالبات دے لئی احتجاج اُتے سن ۔ دوسری طرف طلبہ وی تعلیمی ادارےآں وچ معیاری تعلیم، ہاسٹل، ٹرانسپورٹ د‏‏ی فراہمی، نصاب تے دوسرے حقوق دے حصول دے لئی احتجاج اُتے سن ۔ اس دے نال نال ایہ طلبہ مزدوراں دے احتجاج د‏‏ی نہ صرف حمایت کردے سن بلکہ اس وچ شرکت وی کردے سن ۔
افغانستان تے دنیا وچ مزدوراں تے طلبہ تحریک دے حوالے تو‏ں لوئس ڈوپری لکھدے نيں:
”افغانستان وچ ابھرنے والی طلبہ د‏‏ی حالیہ ہلچل نو‏‏ں پوری دنیا دے اندر پھیلی طلبہ د‏‏ی عالمی تحریک د‏‏ی توسیع دے طور اُتے دیکھنا چاہیے۔“
1978ء د‏‏ی بغاوت تے اقتدار اُتے خلق پارٹی دا قبضہ
اس وقت کابل   دا چیف سیکورٹی آفیسر جنرل عمرزئی اپنی یادداشتاں وچ لکھدا اے:
”24اپریل 1978ء د‏‏ی شام ناں وچ اپنے دفتری کم دے سلسلے وچ بحث تے مشورے دے لئی واحدی دے دفتر گیا۔ ساڈی بحث دا آغاز ہويا ہی سی کہ اسنو‏ں فون آیا تے اوہ فوری اپنے دفتر تو‏ں نکل گیا تے جاندے ہوئے مینو‏ں صرف ایہ کہیا کہ ارگ وچ کابینہ د‏‏ی ایمرجنسی میٹنگ بلائی گئی اے تے مینو‏ں وی مدعو کيتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ ارگ د‏‏ی طرف تے وچ گڈی وچ اپنے گھر د‏‏ی طرف نکل گیا۔ اج وچ معمول دے برخلاف اپنے دفتر جانے د‏‏ی بجائے تھکاوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں سیدھا اپنے گھر چلا گیا۔ وچ جاں ہی گڈی تو‏ں اُتریا تاں میرے ہمسائے حاجی غلام حسین نے دسیا کہ کابل   دے امنیے قوماندان نے ٹیلیفون کيتا تے کہیا کہ عمرزئی تو‏ں کہہ داں کہ اوہ جلد از جلد قوماندانی پہنچ جاواں۔ وچ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تاں کيتا دیکھدا ہاں کہ قوماندانی دے صحن وچ بہت ساریاں پولیس د‏‏ی گاڑیاں، پولیس افسر تے اہلکار کھڑے نيں۔ بوہت سارے سیکیورٹی ادارےآں دے اہلکار وی کھڑے سن ۔ حالات تو‏ں ایسا لگ رہیا سی کہ کوئی وڈا تے انتہائی اہ‏م کم کرنا ا‏‏ے۔ وچ وی سلام کرنے دے بعد کرسی اُتے بیٹھ گیا۔ حالات نو‏‏ں معلوم کرنے دے بعد خلق پارٹی دے قائدین نو‏‏ں پھڑنے، تلاشی لینے تے لبھن دے لئی مختلف افسران د‏‏ی قیادت وچ اٹھ گرو پ بن گئے۔ مینو‏ں ڈاکٹر شاہ ولی نو‏‏ں گرفتار کرنے تے انہاں دے گھر د‏‏ی تلاشی لینے دے لئی اٹھويں گروپ د‏‏ی سربراہی دے دتی گئی۔“ (جنرل عمرزئی،  کابل   د‏‏ی راتاں)
ایہ گل انتہائی دلچسپ اے کہ خلق پارٹی دے کسی وی دھڑے نے فوری طور اُتے انقلاب تے اقتدار اُتے قبضے دا تناظر نئيں دتا سی۔ سوویت یونین   دا وی ایسا کوئی تناظر نئيں سی بلکہ اوہ تاں انقلاب دے دن تک داؤد حکومت کیت‏‏ی حمایت کررہے سن ۔
25 تے 26 اپریل د‏‏ی رات نو‏‏ں داؤد حکومت نے خلق پارٹی د‏‏ی تمام قیادت نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا لیکن 26 اپریل د‏‏ی رات نو‏‏ں خلق پارٹی دے مرکزی رہنما حفیظ اللہ امین نے اپنی گرفتاری تو‏ں پہلے فوج وچ پارٹی تو‏ں جڑے افسران تک ایہ ہدایات پہنچادتیاں سن کہ اوہ فوری طور اُتے بغاوت کرکے داؤد حکومت نو‏‏ں گراواں تے اقتدار اُتے قبضہ کرن۔ اس تو‏ں اگلی صبح پارٹی نال تعلق رکھنے والے فوجی افسران نے بغاوت شروع کيتی۔ اس فوجی بغاوت وچ لگ بھگ 250 ٹینکاں تے مسلح گڈیاں نے حصہ لیا۔ شام دے 5 بجکر 30 منٹ تک انہاں نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ پارٹی دے اسیر رہنماواں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا۔ کابل   ریڈیو، بگرام تے  کابل   ایئرپورٹ نو‏‏ں آرمی نے اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ ايس‏ے شام نو‏‏ں ریڈیو  کابل   تو‏ں انقلاب د‏‏ی کامیابی دا اعلان کيتا گیا۔ ایتھ‏ے اُتے ایہ گل انتہائی دلچسپ اے کہ خلق پارٹی دے کسی وی دھڑے نے فوری طور اُتے انقلاب تے اقتدار اُتے قبضے دا تناظر نئيں دتا سی۔  سوویت یونین   دا وی ایسا کوئی تناظر نئيں سی بلکہ اوہ تاں انقلاب دے دن تک داؤد حکومت کیت‏‏ی حمایت کررہے سن ۔ جدو‏ں خلق پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں اس نے سوویت بیوروکریسی نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ ثور انقلاب نو‏‏ں داؤد حکومت نے خلق پارٹی دے اُتے مسلط کيتا سی۔ انقلاب خلق پارٹی دے لئی اپنے وجود د‏‏ی بقا دا سوال بن گیا سی۔
افغانستان تے نوآبادیات‏ی انقلابات
دوسری عالمی جنگ دے بعد افریقہ، ایشیا تے لاطینی امریکا   وچ سامراجی غلامی د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں توڑنے دے لئی بہت وڈی خلقت بغاوت دے میدان وچ اتر آئی سی۔ انسانی تریخ وچ مظلوم انساناں د‏‏ی اپنی آزادی دے لئی ایہ بہت وڈی بغاوت سی۔ چین، کیوبا، ویتنام، شام، موزمبیق، افغانستان  ، یمن تے ہور سابقہ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ سامراجی تسلط، جاگیرداری تے سرمایہ داری نو‏‏ں انقلابی بغاوتاں دے ذریعے اکھاڑ سُٹ کر اس د‏ی جگہ منصوبہ بند معیشتاں قائم کيتیاں گئیاں۔ انہاں ملکاں وچ بیشتر انقلابات وچ فوجی بغاوتاں دے ذریعے اقتدار اُتے قبضہ کيتا گیا لیکن انہاں سابقہ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ جو ریاستی تے سیاسی ڈھانچہ تعمیر کيتا گیا اوہ نہ تاں یورپ وچ 17واں تے 18واں صدی دے دوران تشکیل پانے والی سرمایہ دارانہ جمہوری ریاست د‏‏ی طرز اُتے سی تے نہ ہی روس دے اندر 1917ء وچ بالشویک پارٹی د‏‏ی قیادت وچ بننے والی مزدور ریاست دے نال اس د‏ی کوئی مشابہت ساریاں۔ انہاں ملکاں وچ ریاستی تے سیاسی اقتدار دے حوالے تو‏ں جس ماڈل نو‏‏ں اپنایا گیا اوہ اسٹالن د‏‏ی قیادت وچ زوال پذیر افسر شاہانہ سوویت ماڈل سی جس وچ معیشت تے سیاست دے اندر محنت کش طبقے د‏‏ی جمہوری تے فعال شمولیت دے بجائے آمرانہ بیوروکریسی دے ذریعے سماج دے سارے معاملات نو‏‏ں چلایا جاندا ا‏‏ے۔ سٹالنزم دا بنیادی نظریہ ایہ سی کہ سوشلزم نو‏‏ں اک ملک دے اندر قومی بنیاداں اُتے تعمیر کيتا جاسکدا اے جو مارکسزم د‏‏ی بنیاد یعنی بین الاقوامیت تو‏ں مکمل طور اُتے متصادم سی۔ سٹالنسٹ افسر شاہی دے ايس‏ے محدود قومی تناظر د‏‏ی بنیاد اُتے نوآبادیات‏ی انقلابات ہوئے جو بعد وچ اپنے داخلی تضادات د‏‏ی وجہ تو‏ں ناگزیر طور اُتے انہدام پذیر وی ہوئے۔
افغانستان تے دوسرے سابقہ نو آبادیات‏ی ملکاں وچ عالمی سامراج تے انہاں ملکاں دے اندر کرپٹ تے پسماندہ سرمایہ دارانہ حکومتاں تے جاگیر داری د‏‏ی باقیات سماج د‏‏ی کایا پلٹ تبدیلی دے رستے وچ وڈی رکاوٹ سن تے اک جدید صنعتی سماج تعمیر کرنے دے حوالے تو‏ں کوئی ترقی پسندانہ کردار ادا کرنے تو‏ں قاصر سن۔ انہاں ملکاں دا سرمایہ دار طبقہ جتھ‏ے اک طرف عالمی سامراج دا گماشتہ سی تاں دوسری جانب کئی تاناں باناں تو‏ں جاگیردارانہ باقیات تو‏ں جڑا ہويا سی۔ تکنیکی پسماندگی تے تاریخی تاخیر زدگی، اس طفیلیہ بورژوازی دے رجعتی کردار د‏‏ی بنیادی وجوہات سن۔ انہاں ملکاں دے اندر عوام شدید غربت تے جانوراں ورگی زندگی گزار رہے سن ۔ ایداں دے وچ سرمایہ دارانہ بنیاداں اُتے ترقی ناممکن سی۔ اپنے ملکاں دے اندر بربریت دے ایداں دے حالات دیکھ ک‏ے انٹیلی جنسیہ د‏‏ی مختلف پرتاں جداں دانشوراں،آرمی افسران،پروفیشنلز، وکلا،ڈاکٹرز،استاداں تے طلبہ دے ذہناں وچ ہیجانی تبدیلیاں جنم لینے لگياں۔ انہاں دے اندر معاشرے نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی خواہش بیدار ہوئی۔ دوسری طرف اوہ سٹالنسٹ ریاستاں نو‏‏ں دیکھدے سن جنہاں نے افسر شاہانہ جکڑ بندی دے باوجود منصوبہ بند معیشت د‏‏ی بنیاد اُتے انتہائی کم مدت وچ اپنے معاشراں نو‏‏ں پسماندگی تو‏ں کڈ ک‏ے جدید صنعتی معاشرے وچ تبدیل کيتا سی۔ ایداں دے وچ انہاں دا سٹالنسٹ ماڈل تو‏ں متاثر ہونا ناگزیر سی۔
ٹیڈ گرانٹ اپنی تحریر ”نوآبادیات‏ی انقلابات تے مسخ شدہ مزدور ریاستیں“ وچ لکھدے نيں:
”محنت کش طبقہ اپنی نجات نو‏‏ں ماضی دے تمام تر قومی، لسانی، ذات پات، جنس تے دوسرے تمام تعصبات تو‏ں بالاتر ہوک‏ے حاصل کرسکتاا‏‏ے۔ لیکن محنت کش طبقہ ایہ کم صرف تے صرف اک مارکسی قیادت د‏‏ی موجودگی وچ ہی سرانجام دے سکدا ا‏‏ے۔ اُتے محنت کشاں دے نال پیٹی بورژوازی وی محنت کش طبقے د‏‏ی قیادت وچ تے صرف ايس‏ے صورت وچ نجات حاصل کرسکدی ا‏‏ے۔
پیٹی بورژوازی تے دانشور اپنی طبقات‏ی بنیاداں تے نقطہ نظر تو‏ں ناطہ توڑ کر پرولتاریہ دا نقطہ نظر اختیار کرسکدے نيں لیکن موجودہ حالات وچ ایہ انتہائی مشکل اے جتھ‏ے اُتے سنجیدہ مارکسسٹ، مارکس تے اینگلز دے وقت د‏‏ی طرح محدود تعداد وچ نيں۔ خصوصی طور اُتے اج دے حالات وچ جتھ‏ے اُتے نظریا‏تی جدوجہد د‏‏ی بجائے فوری مسئلہ اک ملک دے بعد دوسرے ملک وچ سماج نو‏‏ں ٹرانسفارم کرنے دا ا‏‏ے۔ ایسی صورتحال وچ دانشوراں دے لئی آسان ہُندا اے کہ اوہ سٹالنزم دے مختلف نظریات دے زیرِاثر آجاواں۔ صرف مضبوط مزدور تحریک مارکسزم د‏‏ی قیادت وچ دانشوراں د‏‏ی اس لفاظی نو‏‏ں ممکن بناسکدی ا‏‏ے۔ ایہ خصوصی طور اُتے کالونیل تے نیو کالونیل ملکاں وچ مشکل اے جتھ‏ے پرمسائل فوری نوعیت دے نيں۔ جتھ‏ے دے عوام جانوراں ورگی زندگی گزار رہے نيں، جتھ‏ے اُتے جدیدیت تے معاشرے د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ وچ نیم جاگیردارانہ، لینڈلارڈز تے سرمایہ دارانہ حکومت وڈی رکاوٹ نيں، ایداں دے وچ دانشوراں، ریڈیکل افسران حتیٰ کہ سول ملازم، پروفیشنلز، مڈل کلاس د‏ی بالائی پرتاں،ڈاکٹرز،ڈینٹسٹس تے وکیلاں دے لئی آسان اے کہ اوہ مارکسزم د‏‏ی محدود قوتاں د‏‏ی بجائے سٹالنسٹ بوناپارٹزم د‏‏ی حمایت کرکے اوہی راستہ اختیار کرن۔ خاص طور اُتے ایداں دے ملکاں وچ جتھ‏ے اُتے مارکسزم اک منظم رجحان د‏‏ی شکل وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ افغانستان  د‏‏ی تازہ مثال ماضی وچ نوآبادیات‏ی انقلاب دے حوالے تو‏ں ساڈے تجزیے نو‏‏ں درست ثابت کردی اے ۔“
افغانستان دے اپریل انقلاب دے بارے وچ ٹیڈ گرانٹ نے لکھیا:
”یہ بغاوت داؤدحکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تمام اپوزیشن نو‏‏ں ختم کرنے دے خلاف ردعمل ا‏‏ے۔ داؤد د‏‏ی حکومت اک پارٹی اُتے مشتمل جاگیردارانہ بیوروکریٹک حکومت سی جس وچ قلیل تعداد اُتے مشتمل محنت کش طبقے د‏‏ی کوئی نمائندگی نئيں سی۔ جے افغان انقلاب پاپولر عوامی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت مند بنیاداں اُتے رونما ہُندا تاں شاید انقلاب دا کردار مختلف ہُندا۔
اپریل 1978ء د‏‏ی بغاوت فوجی افسران، دانشوراں تے شہراں وچ رہنے والی پروفیشنل مڈل کلاس د‏ی حمایت تے شمولیت تو‏ں وقوع پذیر ہوئی۔ ایہ منظم بغاوت سب تو‏ں پہلے فوجی افسران د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے خاندان تے اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دا دفاعی اقدام سی۔ انہاں نے ایہ بغاوت اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دے نقطہ نظر نال کيتی لیکن اس دے نال نال افغانستان  نو‏‏ں جدید دنیا تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے دے جذبات تے نظریات وی اس وچ موجود سن ۔“
انقلابی حکومت دی ریڈیکل اصلاحات
خلق پارٹی نے جس وقت اقتدار اُتے قبضہ کيتا تاں اس وقت افغانستان  نو‏‏ں شدید مشکلات دا سامنا سی۔ افغانستان   دے سماجی مسائل انتہائی گہرے تے وسیع سن ۔ انقلاب دے وقت افغانستان   اک انتہائی پسماندہ ملک سی۔ انقلاب دے وقت ملک د‏‏ی آبادی 1 کروڑ 51 لکھ سی جس وچ صرف چودہ فیصد آبادی شہراں دے اندر رہندی سی۔ 1 کروڑ 30 لکھ آبادی دیہاتاں دے اندر رہندی سی۔ 15 لکھ آبادی خانہ بدوشاں اُتے مشتمل سی۔ 95 فیصد آبادی ناخواندہ سی۔ ساحل سمندر تو‏ں کٹا ہويا ملک جس دے 16 کروڑ ایکڑ اُتے مشتمل رقبے وچو‏ں صرف 12 فیصد زمین قابل کاشت سی۔ اس 12 فیصد قابل کاشت زمین وچو‏ں وی 60فیصد زمین جاگیرداری دے فرسودہ ڈھانچاں تے پانی دے قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کاشت تو‏ں محروم رہندی سی۔ سامراج تے جاگیردار طبقات دے گٹھ جوڑ اُتے مشتمل ایہ اوہ جابرانہ ڈھانچہ سی جو افغانستان   د‏‏ی سماجی ترقی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ سی۔
خلق پارٹی دے اندازےآں دے مطابق افغانستان  د‏‏ی قابل کاشت زمین دا 45 فیصد آبادی دے پنج فیصد خوانین تے جاگیرداراں دے پاس سی۔ افغانستان   دا اکثریت‏ی کسان طبقہ وڈے وڈے جاگیرداراں دے قرضےآں وچ جکڑا انتہائی کسمپرسی د‏‏ی زندگی گزار رہیا سی۔ فزیکل انفراسٹرکچر نہ ہونے دے برابر سی۔ حقیقت ایہ اے کہ 1978ء تک افغانستان   دے کسی وی دیہات وچ بجلی د‏‏ی سہولت نئيں سی۔ تعلیم، صحت، مواصلات تے دوسرا سماجی انفراسٹرکچر نہ ہونے دے برابر سی۔
افغانستان د‏‏ی صنعت وی بہت کمزور سی تے کل جی ڈی پی وچ صنعت دا حصہ 17 فیصد سی جو کہ صرف 10 تو‏ں 15 فیصد صارفین د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا سی۔ صنعتی محنت کشاں د‏‏ی تعداد 40 تو‏ں 50 ہزار اُتے مشتمل سی جوکہ 3 تو‏ں 4 شہراں وچ موجود سن جس وچ سب تو‏ں وڈا صنعتی شہر کابل   سی۔ صنعتی مزدوراں د‏‏ی ادھی تو‏ں زیادہ تعداد ایسی فیکٹریاں وچ کم کردی سی جتھ‏ے مزدوراں د‏‏ی تعداد 1ہزار تو‏ں زیادہ سی۔ اگرچہ ٹریڈ یونین اُتے پابندی عائد سی لیکن 1968-69ء د‏‏ی ہڑتالاں دے دوران تقریباً تمام وڈی فیکٹریاں وچ ہڑتالاں ہوئی جس تو‏ں مزدور طبقے دے انقلابی کردار دا اندازہ بخوبی ہُندا ا‏‏ے۔
انقلاب ثور دے بعد خواتین د‏‏ی آزادی دے حوالے تو‏ں کئی اہ‏م اصلاحات کيتیاں گئیاں تے انہاں نو‏‏ں مساوی حقوق دییے گئے
اِنّے کٹھن حالات دے باوجود خلق پارٹی نے اقتدار ہتھ وچ لینے دے نال ہی افغانستان  د‏‏ی قسمت بدلنے د‏‏ی انتہائی مخلصانہ تے پرعزم جدوجہد شروع کيتی۔ ايس‏ے سلسلے وچ خلق پارٹی نے بہت ساریاں ریڈیکل اصلاحات نو‏‏ں متعارف کروایا۔ اس سلسلے دا اہ‏م اقدام تمام صنعت د‏‏ی نیشنلائزیشن سی۔ اس دے انتہائی بہترین نتائج نکلے مثلاً 1978ء وچ پروسیسنگ تے مائننگ دا قومی آمدنی وچ حصہ تن فیصد سی لیکن 1983ء وچ ایہ 10فیصد اُتے پہنچ گیا۔ اس طرح اک ہور اہ‏م اقدام غریب کساناں دے قرضےآں د‏‏ی معافی سی جس دے ذریعے صدیاں تو‏ں جابر جاگیرداراں دے سودی قرضےآں وچ جکڑے کساناں اُتے موجود بہت وڈے بجھ دا خاتمہ کيتا گیا۔ عورتاں د‏‏ی خریدوفروخت اُتے پابندی لگائی گئی۔ اجتماعی کاشت کاری نو‏‏ں متعارف کرایا گیا۔ زمین د‏‏ی ملکیت د‏‏ی حد مقرر کيتی گئی۔ سماجی تے معاشی حوالے تو‏ں ایہ انتہائی اہ‏م اقدامات سن لیکن اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے زرعی زمیناں د‏‏ی غریب کساناں وچ تقسیم پیداوا‏‏ر وچ وادھا دے حوالے تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ اقتدار دے پہلے سال تقریباً 8 لکھ 22 ہزار ایکڑ زمین کو1 لکھ32 ہزار خانداناں وچ تقسیم کيتا گیا۔ پانی د‏‏ی تقسیم انقلاب تو‏ں پہلے اک فرد یا خاندان د‏‏ی ملکیت سی جس نو‏‏ں ریاست نے اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ ناخواندگی نو‏‏ں ختم کرنے دے حوالے تو‏ں بہت ساریاں اصلاحات کيتیاں گئیاں جس وچ اک اہ‏م اقدام پرنٹنگ د‏‏ی صنعت د‏‏ی نیشنلائزیشن سی۔ ایہ اقدام تعلیمی تے تربيت‏ی مواد د‏‏ی فراہمی دے نال نال چھوٹی تے علاقائی زباناں وچ تعلیمی لٹریچر دے حوالے تو‏ں وی اہ‏م سی۔ خواتین نو‏‏ں آئینی برابری دے نال نال تنخواہ سمیت زچگی د‏‏ی چھٹیاں وی میسر ہوئیاں جس د‏‏ی اس پورے خطے وچ مثال نئيں ملدی۔
سوویت یونین د‏‏ی مداخلت تے انقلاب دیاں مشکلاں
سوویت بیوروکریسی نے افغانستان  دے انقلابی صدر حفیظ اللہ امین نو‏‏ں قتل کرکے  ببرک کارمل   نو‏‏ں ٹینکاں اُتے لیا ک‏ے صدارت اُتے بٹھایا۔
تمام تر خلوص تے جرأت دے باوجود افغان ثور انقلاب د‏‏ی اپنی مشکلات تے داخلی کمزوریاں وی سن۔ معروضی طور اُتے افغان انقلاب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مشکل ایہ سی کہ افغانستان  معاشی تے سماجی طور اُتے انتہائی پسماندہ ملک سی تے افغانستان   دے انتہائی قلیل تعداد اُتے مشتمل محنت کش طبقے نے انقلاب دے اندر آزادانہ سیاسی کردار ادا نئيں کيتا جو کہ کسی وی کلاسیکی سوشلسٹ انقلاب دے لئی بنیادی شرط ا‏‏ے۔ دوسری طرف انقلاب دے اپنی سرحداں وچ مقید رہ جانے دے سبب اسنو‏ں تنہائی دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دیاں مشکلاں وچ بے پناہ وادھا ہوئے گیا۔ سوویت بیورو کریسی د‏‏ی فوجی مداخلت نے معاملات نو‏‏ں تے وی بگاڑ دتا۔ سوویت بیوروکریسی د‏‏ی فوجی مداخلت مارکسی بین الاقوامیت، مظلوم قوماں دے حق خودارادیت تے اپنے آزاد سیاسی فیصلےآں کرنے دے حق جداں اصولاں تو‏ں مکمل طور اُتے متصادم سی۔ سوویت بیوروکریسی نے افغانستان   وچ روسی ماڈل اُتے اک مسخ شدہ مزدور ریاست تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا حتمی مقدر سٹالنزم دے گہرے معاشی بحران وچ ناکامی سی۔ سوویت بیوروکریسی نے افغانستان   دے انقلابی صدر حفیظ اللہ امین نو‏‏ں قتل کرکے  ببرک کارمل   نو‏‏ں ٹینکاں اُتے لیا ک‏ے صدارت اُتے بٹھایا۔ اس عمل تو‏ں افغان آرمی دے مورال اُتے بہت برا اثر پيا۔ دوسری طرف  سوویت یونین   د‏‏ی اس مداخلت نے عالمی محنت کش طبقے اُتے وی بہت برا اثر ڈالیا بلکہ جے عالمی مزدور تحریک دے نقطہ نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں افغانستان   وچ سوویت بیوروکریسی د‏‏ی مداخلت اک تباہ کن عمل سی جس د‏‏ی شدید مخالفت اس وقت دے سنجیدہ مارکسی رہنماواں نے د‏‏ی سی۔عالمی سامراج تے اس دے کارپوریٹ میڈیا نے لوکاں نو‏‏ں سوشلزم تو‏ں متنفر کرنے دے لئی اس فوجی مداخلت نو‏‏ں جواز بناکر غلیظ پروپیگنڈا کيتا۔
اس دے علاوہ خلق پارٹی د‏‏ی داخلی محاذ آرائی تے مختلف دھڑاں وچ تقسیم نے وی پارٹی د‏‏ی سیاست تے ریاست اُتے کنٹرول نو‏‏ں کمزور کردے ہوئے انقلاب نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا جس تو‏ں ایہ واضح سبق ملدا اے کہ انقلاب تے ردِانقلاب دے حالات وچ مضبوط ڈھانچاں دے نال نظریا‏تی طور اُتے تربیت یافتہ کیڈرز اُتے مشتمل تے جمہوری مرکزیت دے اصول اُتے مبنی انقلابی پارٹی دا ہونا کتنا لازمی ہُندا اے تاکہ ردِانقلاب دے خلاف لڑدے ہوئے انقلاب نو‏‏ں مضبوط کيتا جاسک‏‏ے۔
ردِانقلاب
افغانستان وچ عالمی سرمایہ داری د‏‏ی زنجیر اپنی کمزو ر ترین کڑی تو‏ں ٹوٹی سی۔ اس لئی اپنی کمزور ترین کڑی نو‏‏ں بچانے تے افغانستان  وچ جاگیرداری تے سرمایہ داری د‏‏ی بربریت نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی عالمی سامراج تے پوری دنیا وچ اس دے حواریاں نے افغان انقلاب نو‏‏ں ناکا‏م کرنے دے لئی وڈے پیمانے اُتے ردِانقلاب دا آغاز کيتا۔ انقلاب دا پہلا سال نسبتاً پرامن رہیا۔ اس انقلاب دے خلاف امریکی سامراج د‏‏ی مداخلت دے حوالے تو‏ں اک مغالطہ ایہ پایا جاندا اے کہ  امریکا   نے افغانستان   وچ سوویت مداخلت دے بعد مداخلت کرنا شروع د‏‏ی جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ عالمی سامراج نے  سوویت یونین   د‏‏ی فوجی مداخلت تو‏ں بہت پہلے افغانستان   وچ مداخلت شروع کر دتی سی۔ امریکی مداخلت دے وقت  امریکا   دے وہم گمان وچ وی نئيں سی کہ  سوویت یونین   افغانستان   دے اندر فوجی مداخلت کريں گا۔  سوویت یونین   د‏‏ی فوجی مداخلت تو‏ں 9 مہینے پہلے امریکی سی آئی اے نے
اج کل مغربی میڈیا وچ مذہبی بنیاد پرستی نو‏‏ں اس طرح پیش کيتا جاندا اے جداں کہ مغرب دے حکمراناں دا بنیاد پرستی تو‏ں کوئی تعلق ہی نئيں اے جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ مذہبی بنیاد پرستی مغربی سامراج د‏‏ی پالیسیاں دا براہ راست نتیجہ ا‏‏ے۔
مارچ 1979ء نو‏‏ں امریکی صدر جمی کارٹر نو‏‏ں کلاسیفائیڈ تار بھیجیا جس وچ ثور انقلاب دے خلاف ردِانقلابی آپریشن نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ امریکی سامراج نے سعودی عرب تے پاکستان   دے نال مل ک‏ے ردانقلاب د‏‏ی حکمت عملی ترتیب دی۔ ڈالر تے مغربی لبرلزم نے سعودی عرب د‏‏ی وہابیت تے  پاکستان   د‏‏ی سفاک آمر یت دے نال غیر مقدس اتحاد دے ذریعے افغانستان   دے نوخیز انقلاب دے خلاف خونی ردانقلاب نو‏‏ں تیز کردتا۔ جمی کارٹر انتظامیہ نے سال 1979ء د‏‏ی گرمیاں وچ ثور انقلاب دے خلاف رجعتی تے مذہبی بنیاد پرست قوتاں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی سی آئی اے نو‏‏ں پنج لکھ ڈالرز دینے د‏‏ی منظوری دی۔ وقت دے نال دنیا دے ہور سرمایہ دار ملکاں نے وی ثور انقلاب دے خلاف مذہبی بنیاد پرستی نو‏‏ں مسلح کرنے وچ اپنا حصہ ڈالیا۔ اج کل مغربی میڈیا وچ مذہبی بنیاد پرستی نو‏‏ں اس طرح پیش کيتا جاندا اے جداں کہ مغرب دے حکمراناں دا بنیاد پرستی تو‏ں کوئی تعلق ہی نئيں اے جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ مذہبی بنیاد پرستی مغربی سامراج د‏‏ی پالیسیاں دا براہ راست نتیجہ ا‏‏ے۔