لہور_دی_تریخ
ناں تے بنیاد
دیشوا بھاگا وچ ، جس دا پہلے ذکر کیتا گیا سی ، لاہور نو‏‏ں لاو پور کہیا جاندا اے ، جو اک بار رام دے بیٹے لاؤ تو‏ں اپنی اصل د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے ، جدو‏ں کہ راجپوتانہ دے قدیم تریخ وچ دتا گیا ناں لوہ کوٹ اے ، جس دا مطلب اے "لوہ دا قلعہ ،"۔ جس دا اک بار فیر ، اس دے افسانوی بانی ، رام دے بیٹے دا حوالہ ا‏‏ے۔ مہومیدان دے دور د‏‏ی طرف رجوع کردے ہوئے ، ہندوستان دے ابتدائی مہومیدان فتوحات دے سب تو‏ں اچھے اہلکار ، سکندھ دے مورخ نيں ، کیو‏ں کہ اس سہ ماہی وچ ہی خلافت دے تحت انہاں فتحاں دا پہلا طوفان پھٹ پيا سی۔ فتوحل بلڈون ، عربی تریخ دے ابتدائی تاریخاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، جو شام ، میسوپوٹیمیا ، مصر ، فارس ، آرمینیا ، ٹرانسسوکیانا ، افریقہ ، اسپین تے سندھ وچ عرباں د‏‏ی پہلی فتوحات دا احوال دیندا اے ، لاہور نو‏‏ں اے دے ناں تو‏ں پکاردا ا‏‏ے۔ 'لاہور۔ کتاب ، جو احمد بن یحیی دا کم اے ، جس دا ناں البیلادوری اے ، عیسائی عہد د‏‏ی نويں صدی دے وسط د‏‏ی طرف بغداد دے دربار وچ مقیم ، المتہید بااللہ دی خلافت وچ ، ابن الہوکل ، المسودی تے ہور قدیم عربی جغرافیہ دے ذریعہ اکثر انہاں دا حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ عمر دے خلیفہ دے اوائل وچ ہی ، اک قبیلہ سکیف دے قبیلہ ، ابوالعاص دے بیٹے ، حکیم دے تحت ، بروز (بروچ) تے دیبل وچ اک کاروائی بھیجی گئی۔ عثمان دے دور وچ حکیم ولد جہال-العبادی نو‏‏ں 'علم حاصل کرنے تے معلومات نو‏‏ں واپس لیانے دے لئی' ہند د‏‏ی حدود وچ بھیجیا گیا سی۔ سن 39 ہجری (659 ء) دے آغاز وچ ، علی دے بیٹے ، ابو طالب دے بیٹے ، حارث ، بیٹے مارال عبدی دے دوران ، اگے ودھیا۔ خلیفہ د‏‏ی منظوری دے نال ، ايس‏ے محاذ اُتے ، اک رضاکار د‏‏ی حیثیت تاں۔ اوہ سکندھ دے کیکان پہنچیا ، فاتح سی تے اسیر بنا دتا گیا سی ، لیکن بعد وچ اس کوقتل کردتا گیا۔ سال 44 ھ (664 ء) وچ ، تے خلیف معاویہ دے ایام وچ ، "ساڈے مصنف دا کہنا اے کہ ،" ابو صفرا دے بیٹے محلب نے ايس‏ے سرحد نال جنگ کيت‏ی ، تے بننا (بناں) تے الہوار (لاہور) تک جو ملتان دے وچکار واقع اے ، اگے ودھیا۔ تے کیبل۔ دشمن نے اس د‏ی مخالفت کيتی تے اسنو‏ں تے اس دے حواریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ مراکش دے اک عظیم مسافر ال ادریسی نے نويں صدی وچ لکھی گئی نزحات المشطرک فی افتخارالافک نو‏‏ں اس دا ناں لوہوار کہیا ا‏‏ے۔ آوارہ دا خاتمہ سنسکرت لفظ آورنا د‏‏ی اک بدعنوانی اے ، جس دا مطلب قلعہ اے ، تے ایہ ہندوستان دے بوہت سارے قصبےآں ، جداں سنور ، بیجاور ، پشاو‏ر وچ چسپاں ا‏‏ے۔ اس طرح ، لوبار دا مطلب محض "لوہ دا قلعہ" ہوئے گا تے اس ناں تو‏ں ہندو پوراناں دے "لوح کوٹ" تو‏ں اپنی شناخت قائم ہوجائے گی۔ ابو ریحان البیرونی ، اپنے مشہور کم ، کانون وچ ، اپنی ذا‏تی معلومات تو‏ں گفتگو کردے ہوئے محمود دے حملے دے وقت ملک دا ، دسويں صدی دے اختتام د‏‏ی طرف ، ہمالیہ پہاڑاں د‏‏ی اپنی تفصیل وچ تذکرہ کردے نيں کہ ، "انھاں ٹیکاس (ٹیکسلا؟) تے لاہور (لاہور) تو‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔" ایم رینود نے اپنے ٹکڑے تے ایلیوٹ وچ ، اسنو‏ں لاہور ، لوہاوار ، لوہارو تے لاہور دے ناں تو‏ں پڑھیا۔ دہلی دے امیر خسرو ، تیرہويں صدی دے آخر وچ لکھدے ہوئے ، اسنو‏ں اپنی معروف کتاب کرنانوسیدن وچ لہورور کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کہندے نيں: - "سمانیہ د‏‏ی حدود تو‏ں لے ک‏ے لھانور تک ، قصور دے سوا کوئی دیوار (شہر) نئيں ا‏‏ے۔" مسٹر۔ تھورنٹن نے تجویز کیتا کہ لہھانور لوہن نگر د‏‏ی بدعنوانی اے ، ننگر د‏‏ی داخانی شکل اے ، جداں کہ دوسرے شہراں ، جداں کلانور ، کینانور ، وغیرہ دے ناواں تو‏ں ظاہر ہُندا اے ، رشید الدین نے اپنے جمعیت توارخ وچ ، مکمل کیتا۔ سنہ 710 ء یا سن 1310 ء وچ اسنو‏ں لاہور کہندے نيں ، "اس دے مقابلے وچ ، اس تو‏ں زیادہ مضبوط قلعہ کوئی نئيں ا‏‏ے۔" جس دا راجگڑھ دریا ایراوا (راوی) دے مشرق وچ "مانڈھکور" سی۔ بیہانکی اسنو‏ں "منڈکاکور" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ لاہور نو‏‏ں ماہوڈین دے مورخ لوہر ، لوہار تے راہور نے وی کہیا اے ، آخری ناں د‏‏ی اصلیت کیبل ، کشمیر تے آگرہ تک جانے والی عظیم شاہی سڑکاں اُتے اس د‏ی صورتحال د‏‏ی حقیقت تو‏ں بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔