cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
ان تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے بنی اميہ عدنانی ظالمانہ حکومت دے پنجاں تو‏ں اسلام و مسلماناں نو‏‏ں نجات دلانے کيلئے اٹھیا کھڑے ہوئے اس حالت ميں ا بن زیاد--- خاندان اميہ دے منہ بولے بيٹے کافرزند ---فریب کاری تے دهوکہ تو‏ں کوفہ ميں داخل ہويا تے حالات اُتے کنٹرول حاصل کيا ۔ امام حسين عليہ السلام دے نمائندہ تے سفير مسلم ابن عقيل نو‏‏ں گرفتار کرکے قبیلے سبئيہ دے سردار ہانی بن عروہ دے ہمراہ قتل کر دتا اس دے بعد قبیلے عدنان دے سرداراں او بزرگاں جيسے عمر سعد قرشی ، شبث بن ربعی تميمی ، شمر بن ذی الجوشن تے ہور عدنانی ظالماں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيا تے اک وڈی فوج تشکيل دی۔ کوفہ دے تمام جنگجوواں نو‏‏ں مختلف راہاں تو‏ں قرشی خلافت د‏‏ی فوج تو‏ں ملحق کيا اوہ وی اس طرح تو‏ں کہ کسی ميں انہاں د‏‏ی نصرت د‏‏ی جرات نہ ہوئے سک‏‏ے تے تاب مقاومت باقی نہ رہے تو‏ں کہ زیاد بن ابيہ د‏‏ی علنی طور اُتے مخالفت نہ کر سک‏‏ے تے امام حسين عليہ السلام دے انقلاب نو‏‏ں تقویت بخشنے کيلئے کوشش و فعاليت نہ کرسک‏‏ے نتيجہ دے طور اُتے قرشی خلافت نے خاندان پيغمبر“ صلی الله عليہ و آلہ وسلم” نو‏‏ں کربلا ميں اپنے اصحاب سميت خون ميں غلطان کرکے انہاں دے بے سر اجساد نو‏‏ں ميدان ميں برہنہ چھڈنے ميں کامياب ہوئے ۔
سبئيہ قيام مختار ميں
کربلا دے جانکاہ حادثہ تے یزید بن معاویہ د‏‏ی ہلاکت دے بعد کوفياں دے دل بيدار ہوئے چونکہ امام حسين عليہ السلام د‏‏ی نصرت کرنے ميں انہاں نے سخت کوتاہی کرکے کنارہ کشیکيتی سی ، اس لئی انہاں نے ذہنی طور اُتے احساس ندامت و پشيمانی محسوس کيت‏ی تے انہاں ميں تو‏ں “ توابين ” ناں د‏‏ی اک فوج تشکيل پائی اس فوج نے ابن زیاد د‏‏ی فوج نال جنگ کيت‏ی ایتھ‏ے تک سب شہيد کيتے گئے اس دے بعد سبائی قبیلے مختار ثقفی دے گرد جمع ہوئے تے حسين ابن علی عليہ السلام د‏‏ی خونخواہی کيلئے اٹھیا کھڑے ہوئے انہاں د‏‏ی کمانڈ ابراہيم بن اشتر سبئی کررہے سن اک عظيم تے نسبتاًقوی فوج وجود ميں آگئی ابتداء ميں انہاں نے عمربن سعد عدنانی ،شمر بن ذی الجوشن ضبابی تے قبیلے عدنان دے بوہت سارے دوسرے افراد جنہاں دا امام حسين عليہ السلام دے قتل ميں مؤثر اقدام سی نو‏‏ں قتل کيا ، انہاں دے مقابلہ ميں قبیلے عدنان دے افراد مصعب بن زبير عدنانی دے گرد جمع ہوئے تے قبیلے سبئی تے حسين عليہ السلام دے خونخواہاں تو‏ں مقابلہ کيلئے آمادہ ہوگئے انہاں تو‏ں اک سخت جنگ کيت‏ی ا ور انہاں اُتے غالب آگئے تے امام حسين عليہ السلام دے خونخواہاں د‏‏ی رہبری کرنے والے مختار نو‏‏ں قتل کيا ۔
ان تمام کشمکش اورنزاعی مدت ميں کوفہ و بصرہ اُتے زیاد بن ابيہ د‏‏ی حکومت جس ميں ایران وی انہاں د‏‏ی حکومت دے زیر اثرتھا تمام مشرقی اسلامی ملکاں تو‏ں خلفائے بنی اميہ د‏‏ی آخر ( ١٣٢ هء اے ) تک خلافت قرشی عدنانی اپنے مخالفاں تو‏ں ---جو خاندان پيغمبر صلی اللهعليہ و آلہ وسلم دے ددستداران و شيعہ سن --- دو اسلحہ نال جنگ لڑدے سن جيساکہ تمام جنگاں ميں ایہ رسم اے کہ گرم اسلحہ دے علاوہ سردا سلحہ یعنی پروپيگنڈااور افترا پردازی تو‏ں وی استفادہ کردے سن اس نفسياندی جنگ ميں دربارِخلافت تو‏ں وابستہ تمام شاعر، مقررین، قلم کار ، محدثين ، تے دانشور تمام شيعاں ، بالخصوص سبائيہ قبیلے دے خلاف منظم ہوگئے سن دربار تو‏ں وابستہ ایہ لوک اس نفسياندی جنگ ميں مختارکے خلاف کہندے سن : “مختار ” نے وحی تے نبوت دا دعویٰ کيا اے ’ اس پروپيگنڈا اُتے اِنّا زور لگایا گيا کہ ایہ افتراء اس درجہ مشہورہويا کہ نسل در نسل نقل ہُندا رہیا تے رواج پا گيا ایتھ‏ے تک کہ گل بولی تو‏ں گزر کر سرکار ی کتاباں تے دیگراسناد ميں درج ہوئے گئی اورمختار دے خلاف اس نفسياندی جنگ نے اس دے حامياں تے طرفداراں نو‏‏ں وی اپنی لپيٹ ميں لے ليا ، جو اکثر سبئی سن (۱)
سبئيہ بنی اميہ دے آخری ایام ميں
عدنانی او رسبئی قبیلے دے در ميان ایہ کشمکش اورٹکراؤ شروع شروع ميں مدینہ تے کوفہ تک محدود سی ، بعد ميں ایہ وسيع پيمانے اُتے پهيل کر تمام جگہاں تک پہنچ گيا ، ایتھ‏ے تک تمام شہراں تے علاقےآں ميں ا ن دو قبيلاں دے درميان اختلاف تے کشمکش پيدا ہوگئی اس راہ ميں کافی خون بہائے گئے انسان مارے گئے موافقين دے حق ميں تے مخالفين د‏‏ی مذمت ميں شعر و قصيدے کہ‏ے گئے ایہ عداوت و دشمنی تے نفرت و بيزاری بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے آخری ایام ميں شدید صورت اختيار ک‏ر ک‏ے عروج تک پہنچی گئی سی۔
١۔ چنانچہ گزشتہ فصل ميں شبث بن ربعی د‏‏ی سعد بن حنفی دے نال روایت ميں بيان ہويا کہ مختار تو‏ں پہلے لفظ “ سئبہ ” سرزنش تے قبیلے د‏‏ی تعبير ميں ا ستعمال ہُندا سی ا س عنوان تو‏ں کہ اوہ علی دے شيعہ سن جيساکہ داستان حجر ميں ا سکی وضاحت کيتی گئی ليکن مختار د‏‏ی بغاوت دے بعد دشمن د‏‏ی بولی اُتے “ سبئيہ ”قبیلے یمانيہ دے انہاں افراد نو‏‏ں کہندے سن جو قبیلے عدنانی نال جنگ و پيکارکر کردے سن تے مختار ثقفی اُتے ایمان رکھدے سن اس ناں گزاری ميں وی اشارہ اس د‏ی طر ف سی کہ مختار نے نبوت دا دعوی کيا اے تے انہاں افرد نے اس د‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کيا اے تے اس اُتے ایمان لیایا اے ليکن مختار تے اس دے پيرواں دے بارے ميں ایہ گل وی ا فتراء تے بہتان دے علاوہ کچھ نہيں سی ۔(
”سبئيہ ” ، سيف بن عمر دے دوران
حرّف سيف کلمة السبئية
جب سيف دا زمانہ آیا تولفظ “ سبئيہ ” نو‏‏ں تحریف کرکے اس دے اصلی معنی تو‏ں اک دوسرے معنی ميں تبدیل کردتا ۔مؤلف
بنی ا ميہ دے دورکے آخری ایام ميں عدنانياں تے قحطانياں دے اختلافات عروج اُتے پہنچ چکے سن ۔ دونے طرف دے ادیب تے شاعر اپنے قبیلے د‏‏ی مدح ميں ا ور دشمنی د‏‏ی مذمت وسرزنش ميں شعر و قصيدہ لکھدے سن ايس‏ے زمانے ميں کوفہ ميں سيف بن عمر تميمی پيدا ہويا ۔ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ ميں دو وڈی کتابيں “ الرد و الفتوح ” تے “ الجمل و مسير علی و عائشہ ” لکھيں ۔ اس نے انہاں دونے کتاباں نو‏‏ں وکھ وکھ تحریفات ، جعليات ، توہمات پرمشتمل روایتاں تو‏ں بھر دتا ۔ اس نے دسياں بلکہ سيکڑاں شاعر احادیث، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے راوی ، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے اصحاب ، تابعين اسلامی جنگاں ،کے سورما تے فاتح تے بوہت سارے ہور افراد نو‏‏ں اپنے ذہن تو‏ں جعل کيا جنہاں دا دنيا ميں در حقيقت کہيں وجود ہی نہيں سی ۔ اس دے بعد انہاں ميں تو‏ں ہر اک د‏‏ی ناں گزاری کرکے خاص عنوان دتا ، انہاں دے ناں اُتے داستانيں ، تاریخی وقائع ، کثير روایتيں ، اشعاراورا حادیث جعل کيں ۔ ا ن تمام چيزاں نو‏‏ں اسنے جعل کيتے ہوئے ناں و نشان تے خصوصيات دے نال اپنی مذکورہ دو کتابو ں ميں درج کيا ۔
دوسرا خطرنا‏‏ک کم جو سيف نے انہاں دو کتاباں ميں انجام دتا اوہ ایہ سی کہ اس نے تمام خوبياں فضائل ، مجاہدتاں تے نيکياں نو‏‏ں قبیلے عدنان دے ناں اُتے درج کيا تے تمام عيوب ، نواقص ،برائياں ، تے مفاسد نو‏‏ں قبیلے قحطان و سبئی تو‏ں نسبت دیدی انہاں دے بارے ميں جِنّا ممکن ہوسکا دوسرےآں د‏‏ی عيوب و نواقص نو‏‏ں وی جعل کيا اہ‏م ترین مطلب جو اس نے انہاں د‏‏ی مذمت او رسرزنش ميں جعل کيااوہی ‘ ‘افسانہ سبئيہ ” سی کہ اس افسانہ ميں “ سبئيہ ” نو‏‏ں اک یہودی تے سياہ فام کنيز دے بيٹے عبدالله بن سباکے پيرو دے طور اُتے پہچنوایا اے ايس‏ے طرح اس نے لفط “سبئيہ ” نو‏‏ں اپنے اصلی مفہوم ---کہ قبيلہ د‏‏ی نسبت دے طو اُتے قبیلے سبائی تے انہاں دے اسيں پيماناں د‏‏ی سرزنش دے عنوان تو‏ں استعمال ہُندا سی ---سے تحریف کرکے اک مذہبی مفہوم ميں تبدیل کيا تے کہیا: سبئيہ اک منحرف مذہبی گروہ اے جوگمنام تے منحرف یمانی الاصل یہودی عبدالله بن سبا دے پيرو و معتقد ہيں ، اس دے بعد عصر عثمان تے امير المؤمنين دے دور دے تمام جرم و جنایات نو‏‏ں انہاں دے سر اُتے تهونپ کر کہندا اے کہ:اسی فرقہ سبئيہ دے افراد سن ۔جو ہميشہ حکومتاں تو‏ں عداوت تے مخالفت کردے سن ۔
ان دے بارے ميں طعنہ زنی تے عيب جوئی کردے سن لوکاں کوان دے خلاف اکساندے سن ، ایتھ‏ے تک انہاں اُتے ایہ تہمت وی لگائی اے کہ انہاں نے متحد ہوک‏ے مسلماناں دے خليفہ عثمان نو‏‏ں مدینہ ميں قتل کيا تے عبد لله بن سبا تو‏ں منسوب ايس‏ے سبيئہ گروہ نو‏‏ں جنگ جمل دے شعلے بهڑکانے دا وی ذمہ دار ٹھہراندا ا‏‏ے۔
سيف نے اپنے اس بيان تو‏ں قبیلے عدنان دے بزرگاں تے سرداراں جنہاں ميں تو‏ں خود وی اک تھاکو ہر جرم ، خطا تے لغزش تو‏ں پاک و منزہ قرار دتا اے تے سبئيہ نو‏‏ں جنگ جمل تے اس ميں ہوئی برادر کشی دا ذمہ دار قرار دتا اے سيف نے اپنی گلاں تو‏ں انہاں تمام فتنےآں نو‏‏ں ایجاد کرنے والے ، جسنو‏ں: مروان ، سعيد ، وليد، معاویہ ، عبدالله بن سعد بن ابی سرح ،طلحہ ، زبير ، عائشہ تے قبیلے عدنان دے دسياں ہور افرادکو بے گناہ ثابت کيا اے ، جنہاں نے علی عليہ السلام د‏‏ی عدل و انصاف اُتے مبنی تے تفریق تو‏ں عاری حکومت دے خلاف جنگ جمل بهڑکائی ۔ اس طرح تمام جرائم و گناہ و ظلم و بربریت نو‏‏ں گروہ سبئيہ دے سر تهونپا اے ۔ سيف نے اپنے کم ميں اپنے وقت دے تمام ادیباں تے مؤلفين خواہ اوہ عدنانی ہاں یا قحطانی ، اُتے سبقت حاصل کيتی اے کيونکہ انہاں ميں ہر اک ادیب یا شاعر سی جس نے اپنے قبيلہ د‏‏ی مدح ميں یا اپنے مد مقابل قبيلہ د‏‏ی مذمت ميں کچھ لکھیا یاکہیا ہوئے گا ليکن سيف نے دسياں شاعراور ادیب جعل کيتے ہيں کہ انہاں ميں تو‏ں ہر اک نے اپنے قبيلہ د‏‏ی مدح تے اپنے مد مقابل د‏‏ی مذمت ميں سخن آفرینی د‏‏ی ا‏‏ے۔
ا ن سب چيزاں تو‏ں اہ‏م تر ایہ کہ سيف اپنے افسانےآں نو‏‏ں حقيقی رنگ و روپ دینے ميں کامياب ہويا،اس نے اپنے جعل کيتے ہوئے شاعراں دے ناں اُتے کہ‏ے اشعار اوراپنے جعل کيتے ہوئے جعلی اصحاب دے ناں فتح و معجزہ تے حدیث گڑه کر انہاں نو‏‏ں تاریخی حوادث تے لوک د‏‏ی صورت ميں پيش کيا اے ، تے اس طرح اپنے تمام افسانےآں نو‏‏ں دوسری صدی ہجری تو‏ں اج تک مسلماناں ميں تریخ لکھنے دے ناں اُتے بے مثال رواج دتا اس نے اپنے تمام چھوٹے وڈے افسانےآں کيلئے روایتاں دے مانند سند مآخذ جعل کرکے اپنے جعلی راویاں تو‏ں روایت نقل کيتی اے ۔
سيف د‏‏ی سبقت حاصل کرنے دا اک سبب ایہ وی اے کہ اوہ لفظ سبيئہ نو‏‏ں قبيلہ د‏‏ی نسبت تے قبیلے یمانی تے انہاں دے اسيں پيماناں د‏‏ی سرزنش دے معنی و مفہوم تو‏ں اک نويں مذہبی معنی ميں تحریف کرنا تے خوارج دے سردار عبدالله بن وہب سبائی و عبدالله بن سبا یہودی ميں تبدیل کرکے اسنو‏ں سبائياں دے نويں مذہبی فرقہ “ سبئيہ ” دا بانی بتانےميں کامياب ہويا اے !!
حقيقت ميں سيف نے افسانہ “ سبئيہ ’ نو‏‏ں تریخ دے عنوان تو‏ں جعل کيا اے ، اک موذی شخص نو‏‏ں اس افسانہ دا ہيرو بنایا اے تے اس دا ناں عبدالله بن سبا رکھیا اے اس دے بعد اسنو‏ں چالاکی او رخاص مہارت تو‏ں تریخ دے بازار ميں پيش کيا اے فیر ایہ افسانہ تریخ لکھنے والےآں دے مزاج دے مطابق قابل قبول قرار پایا اے اس وجہ تو‏ں “ افسانہ سبئيہ ” نے خلاف توقع اشاعت اورشہرت پائی اس افسانہ دے خيالی ہيرو عبدالله سبا نے وی کافی شہرت حاصل کيتی جس دے نتيجہ ميں عبدالله بن وهب فراموشی دا شکار ہوگياجدو‏ں کہ علی عليہ السلام دے دوران لفط سبئی ايس‏ے عبدالله بن وهب سبائی تو‏ں منسوب سی کہ جو فرقہ خوارج دا رئيس سی سيف دے افسانہ نو‏‏ں اشاعت ملنے دے بعد ایہ لفظ اپنے اصلی معنی تو‏ں تحریف ہوک‏ے اک تازہ پيدا شدہ مذہبی فرقہ ميں ا ستعمال ہويا اے جس دا بانی بقول سيف عبدا لله سبا نامی اک یہودی سی ،اس جدید معنی ميں اس لفظ نے شہرت پائی، اورعبد الله بن وهب سبائی وی عبدالله سبائی یہودی ميں تبدیل ہوگیا اس تریخ دے بعد رفتہ رفتہ لفط “سبئيہ ” دا قبيلہ تو‏ں نسبت دے طورپر استعمال ہونا متروک ہوگیا،خاص طورپر عراق دے شہراں تے عراق دے آلے دوالے شہراں تے افسانہ عبدالله بن سبا تے فرقہ سبائيہ د‏‏ی پيدائش د‏‏ی جگہميں اس دا اصلی معنی ميں استعمال مکمل طور اُتے فراموشی د‏‏ی نظرہوگيا ایتھ‏ے تک کہ اساں اپنے مطالعات ميں اس دے بعد کسی نو‏‏ں نہيں دیکھیا جو انہاں شہراں ميں سبا بن یشجب سبئی تو‏ں منسوب ہواہو ليکن یمن، مصر تے اندلس ميں دوسری تے تيسری صدی ہجری ميں کدی ایہ لفط ايس‏ے اصلی معنی ميں استعمال ہُندا سی ،بعض افراد جو فرقہ “ سبئيہ ”’ دے بانی عبدالله بن سبا تو‏ں اصلا کوئی ربط نہيں رکھدے سن سبا بن یشجب تے قبيلہ قحطان تو‏ں منسوب ہونے دے سبب سبئيہ کہ‏ے جاندے سن صحاح د‏‏یاں کتاباں دے مولفين نے وی حدیث ميں انہاں سبئی افراد کوبعنوان حدیث دے قابل اعتماد راویاں دے طورپر ذکر کيا اے ليکن بعد ميں انہاں شہراں ميں وی زمانہ دے گزرنے دے نال سبئيہ دا استعمال بعنوان قبيلہ بالکل نابود ہوگيا تے اس طرح اس لفظ نے تمام شہراں تے اقطاع عالم ميں اک مذہبی فرقہکے ناں تو‏ں شہر ت پائی اسيں اگلی فصل ميں ايس‏ے د‏‏ی وضاحت کرن گے ۔
تریخ ، ادیان تے عقائد د‏‏یاں کتاباں ميں عبدالله بن سبا
هم الذین یقولون انہاں عليّاً فی السحاب وان الرعد صوته و البرق سوطه
تریخ ميں عبدالله سباکی متضاد تصویراں
سيف نے افسانہ عبدالله سبا وسبئيہ نو‏‏ں جعل کرکے اپنی کتاباں ميں تاریخی حوادث دے طور اُتے ثبت کيا اے ، اس دے بعد طبری تے دوسرے مورخين نے اس د‏ی دو کتاباں تو‏ں اس افسانہ تے سيف دے دوسرے افسانےآں نو‏‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے خاص کر افسانہ سبئيہ نو‏‏ں مسلماناں ميں پہلے تو‏ں زیادہ منتشر کيا اس افسانہ دے منتشر ہونے دے بعد لفظ “ سبئيہ ” تمام نقاط ميں تے تمام لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے عبدالله بن سبا دے مننے والےآں کيلئے استعمال ہويا تے اس معنی ميں خصوصيت پيدا کر گيا اس دے بعدا س کااپنے اصلی معنی ميں ---کہ قبيلہ قحطان تے سبا بن یشجب تو‏ں منسوب ہونا --- استعمال متروک ہوگيا ا‏‏ے۔
ليکن بعد ميں سبئی دا مفہوم اس معنی تو‏ں وی تغير پيدا کرگيا تے اس ميں ا یک تبدیلی آگئی تے ایہ لفظ مختلف صورتيں اختيار کرگيا اس دا جعل کرنے والا وی متعدد قيافاں تے عنواناں تو‏ں ظاہر ہويا ، مثلاً : دوسری صدی ہجر ی دے اوائل ميں سيف د‏‏ی نظر ميں “ سبئی ”
اسنو‏ں کہیا جاندا سی جو علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت دا معتقد ہوئے ليکن تيسری صدی دے اواخر ميں ‘ سبئی ” اسنو‏ں کہندے سن جو علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دا معتقد ہوئے ايس‏ے طرح عبدالله بن سبا سيف د‏‏ی نظر تے اسک‏‏ے زمانے ميں اوہی ابن سودا تھاليکن پنجويں صدی ہجری دے اوائل ميں عبدالله بن سبا ، ابن سودا دے علاوہ کسی تے شخصيت د‏‏ی حيثيت سےپہچاناگيا بلکہ ایہ وکھ وکھ دو افراد پہچانے گئے کہ ہر اک اپنی خاص شخصيت دا مالک سی تے اوہ افکار و عقائد وی اک دوسرے تو‏ں جدا رکھدے سن کلی طور اُتے جو مطالب پنجويں صدی ہجری دے اوائل ميں عبدالله سبا دے بارے ميں ذکر ہوئے ہيں انہاں تو‏ں ایويں استفادہ کيا جاسکدا اے عبدالله سبا چندلوک سن، تے ہر اک کےلئے اپنی مخصوص داستان تھی:
اول: عبدالله بن وهب سبائی جو علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے زمانے ميں زندگی کردا سی اوہ خوارج گروہ دا سردار سی ليکن علماء د‏‏ی اک مخصوص تعداد دے علاوہ اسنو‏ں کوئی نہيں جاندا ۔
دوم: اوہ عبدالله بن سبا جو ابن سودا دے ناں تو‏ں مشہور سی سيف دے کہنے دے مطابق ایہ عبد الله سبا فرقہ “ سبائيہ ” دا بانی کہ جو علی عليہ السلام د‏‏ی رجعت تے وصایت دا معتقد سی اس نے اکثر اسلامی ملکاں تے شہراں ميں فتنے تے بغاوتيں برپا د‏‏ی ہيں ، لوکاں نو‏‏ں گورنراں تے حکمراناں دے خلاف اکساندا سی نتيجہ دے طورپر سبائی مختلف شہراں تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اُتے جمع ہونے دے بعد مسلماناں دے خليفہ عثمان نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ایہ اوہی سن جنہاں نے جنگ جمل د‏‏ی اگ بهڑکا ئی تے مسلماناں ميں اک زبردست قتل عام کرایا ۔
سوم : عبدالله سبائی ، غالی ، انتہا پسند تيسرا عبدالله سبا اے اوہ فرقہ سبئيہ دا بانی سی جو علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کرکے انہاں دتی الوہيت دا قائل ہويا سی ۔
ليکن تيسرا عبدالله بن سبا ، جو تيسری صدی ہجری ميں پيدا ہويا اے اس دے بارے ميں روایتيں دن بہ دن وسيع تو‏ں وسيع تر ہُندتی گئی ہيں تے اسک‏‏ے بارے ميں مختلف داستانيں و مطالب مفصل طورپر نقل کيتے گئے ہيں کہ تریخ ، رجال او رمخصوصاً ادیان و عقائد د‏‏ی کتابيں انہاں تو‏ں بھری پئی ہيں ۔
اک مختصر بحث و تحقيق دے پيش نظر شاید اس روداد د‏‏ی علت تے راز ایہ ہوئے کہ عبدالله بن وهب سبائی یا پہلا عبدالله چونکہ حقيقت ميں وجود رکھدا سی اس دے بارے ميں سر گزشت تے روایتيں جس طرح موجود تھيں ايس‏ے طرح تریخ ميں آگئی ہيں تے ايس‏ے مقدار دے نال اختتام نو‏‏ں پہنچی ہيں ليکن دوسرا عبدالله بن سبا ، چونکہ اسنو‏ں خلق کرنے والا سيف بن عمر اے اس لئی اس نے اس افسانہ نو‏‏ں حسب پسند اپنے خيال ميں تجسم کرکے جعل کيا اے اس دے بعد اسنو‏ں اپنی کتاب ميں درج کيا اے تے بعد والے مؤرخين نے وی ايس‏ے جعل کردہ افسانہ نو‏‏ں اس تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں ميں درج کياہے اس لحاظ تو‏ں انہاں دو عبد الله بن سبا دے بارے ميں اخبار رو روایتاں ميں زمانہ تے صدیاں گزرنے دے باوجو دکوئی خاص فرق نہيں آیا اے ۔
ليکن ، تيسرا عبدالله سبا چونکہ مؤرخين تے ادیان و عقائد دے علماء نے اس دے بارے ميں روایتاں تے داستاناں نو‏‏ں عام لوکاں تے گلی کوچےآں تو‏ں ليا اے تے عام لوکاں د‏‏ی جعليات ميں وی ہر زمانے ميں تبدیلياں رونما ہُندی ہيں ۔ اس لئی تيسرے عبدالله بن سبا دے افسانہ ميں زمانے دے گزرنے دے نال نال وسعت پيدا ہوک‏ے تغيرات آگئے ہيں تيسری صدی ہجری دے آواخر تو‏ں نويں صدی ہجری تک کتاباں ميں عبدالله بن سبا د‏‏ی شناخت ایويں کرائی گئی اے ؛
ب) عبدالله بن سبا ، اوہی اے جس نے امام علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کيا اے تے انہيں پناہ خدا تصور کيا، لوکاں نو‏‏ں اپنے اس باطل عقيدہ د‏‏ی طرف دعوت دتی ،اک گروہ نے اس د‏ی اس دعوت نو‏‏ں قبول کيا ،علی عليہ السلام نے وی اس گروہ ميں تو‏ں بعض افراد نو‏‏ں اگ دے دو گڑهاں ميں ڈال کرجلا دتا ایتھ‏ے اُتے بعض شاعر نے کہااے:
لترم بی الحوادث حيث شاءَ ت
اذا لم ترم فی الحضرتين
یعنی : حوادث روزگار ہميں جس خطرنا‏‏ک عذاب ميں ڈال داں ،ہميں اس د‏ی کوئی پرواہ نہيں اے مگر ہميں علی عليہ السلام اگ دے انہاں دو گڑهاں ميں نہ ڈالےں ۔
علی عليہ السلام نے جدو‏ں ابن سبا دے اس غلو و انحراف دا مشاہدہ کيا تاں اسنو‏ں مدائن ميں جلاوطن کردتا اوہ علی عليہ السلام د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر سننے تک مدائن ميں سی ،اس خبر نو‏‏ں سننے دے بعد اس نے کہیا: علی عليہ السلام نہيں مرے نيں ، جو مرگيا اے اوہ علی عليہ السلام نہيں سن بلکہ شيطان سی ، جو علی عليہ السلام دے روپ ميں ظاہر ہويا سی کياں کہ علی عليہ السلام نہيں مرےں گے بلکہ انهاں نے عيسیٰ دے مانند آسماناں د‏‏ی طرف پرواز د‏‏ی اے تے اک دن زمين اُتے اترکر دشمناں تو‏ں انتقام ليں گے!
ج) عبدالله سبا اوہی اے جس نے کہیا: علی خدا نيں تے ميں انہاں دا پيغمبر ہاں علی عليہ السلام نے اسنو‏ں گرفتار کرکے جيل ميں ڈال دتا ۔ عبدالله بن سبا تين دن رات تک ايس‏ے زندان ميں رہیا ،اس مدت دے دوران اس تو‏ں درخواست کردے سن کہ توبہ کرے تے اپنے باطل عقيدہ نو‏‏ں چھوڑدے ،ليکن اس نے توبہ نہيں د‏‏ی ،علی عليہ السلام نے اسنو‏ں جلادتا اس روداد دے بارے ميں علی نے ایہ شعرپڑها :
لما رایت الامر منکرا اوقدت ناری و دعوت قنبراً
” جدو‏ں ميں نے ناشائستہ عمل دیکھیا، اپنی اگ نو‏‏ں شعلہ ور کرکے قنبر نو‏‏ں بلایا“
ه ) عبدالله بن سبا اوہی اے جو اپنے مننے والےآں دے ہمراہ امام د‏‏ی خدمت ميں آ ک‏ے کہنے لگا: اے علی عليہ السلام تسيں خدا ہوئے ! علی عليہ السلام نے وی انہاں د‏‏ی کفر آميز گلاں دے جرم ميں انہاں سب نو‏‏ں اگ ميں جلادتا ، انہاں نو‏‏ں اک اک کرکے اگ ميں ڈالدے وقت اوہ کہندے سن :اب ہميں یقين ہوگيا کہ علی عليہ السلام ہی خدا نيں ، کيونکہ خدا دے علاوہ کوئی تے کسی نو‏‏ں اگ تو‏ں معذّب نہيں کردا اے !
ز) عبدالله بن سبا پہلا شخص سی جس نے ابوبکر، عمر، عثمان، اورپيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے تمام اصحاب د‏‏ی مذمت و سرزنش د‏‏ی تے انہاں تو‏ں بيزاری د‏‏ی ، مسيب بن نجيہ نے اسنو‏ں گرفتار کيا تے گھسيٹتے ہوئے امام دے پاس لے آیا ،حضرت نے پہلے ابو بکر و عمر د‏‏ی ثنا خوانی د‏‏ی تے انہاں کااحترام کيا، اس دے بعد فرمایا: جو وی مینو‏ں انہاں تو‏ں برتروافضل جانے گا ميں اس اُتے افتراء د‏‏ی حد جاری کراں گا ، اس دے بعد اسنو‏ں مدائن جلا وطن کردتا۔
ح) عبدالله بن سبا ، اوہی سی کہ علی نو‏‏ں مرنے دے بعد وی زندہ جاندا سی جدو‏ں اوہ مدائن ميں جلاوطنی دے دن گزاررہاتھااور اس تو‏ں علی عليہ السلام د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر دتی گئی ،تو اس نے اس خبر نو‏‏ں قبول نہيں کيا جس نے ایہ خبر دتی سی اسنو‏ں کہیا: اے دشمن خدا ! خدا د‏‏ی قسم تاں جھوٹھ بول رہاہے ،اگر علی عليہ السلام دے سر د‏‏ی کهوپئی وی ميرے سامنے لاؤ گے تے ستر عادل مومن گواہی دین گے کہ علی عليہ السلام وفات کرگئے ہيں فیر وی ميں تيری گل کيتی تصدیق نہيں کراں گا کيونکہ ميں جانتاہاں کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام نہيں مراں گے تے نہ قتل کيتے جائيں گے ایتھ‏ے تک کہ پوری دنيا اُتے حکمرانی کرن گے،اس دے بعد عبدالله بن سبا ايس‏ے دن اپنے ساتھياں دے ہمرا ہمدائن تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگيا اوہ علی دے گھر دے دروازے اُتے پہنچے دوروازہ اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے جس طرح کسی زندہ انسان تو‏ں گھر ميں داخل ہونے د‏‏ی اجازت چاہندے ہيں علی عليہ السلام تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی ،امام دے خاندان والےآں نے انہاں د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر دتی ، انہاں نے علی د‏‏ی وفات نو‏‏ں قبول نہيں کيا اورا مام د‏‏ی رحلت دے بارے ميں امام دے اہل بيت عليہم السلام د‏‏ی گل نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کيا تے اسنو‏ں جھوٹھ کہیا:
یہ سی انہاں مطالب دا اک خلاصہ جو تيسرے عبدالله سبا دے بارے ميں کہ‏ے گئے ہيں اوراس دتی زندگی دے حالات اورعقيدہ دے طور اُتے کتاباں ميں ثبت ہوک‏ے رائج ہوئے ہيں ايس‏ے دے بارے ميں ہور کہیا گيا اے: عبدالله بن سبا اوہی ابن سودا اے یعنی اک سياہ فام کنيز دا بيٹا ، اس دے باوجود معروف ایہ اے ابن سبااور ابن السوداء دوا فراد تے وکھ وکھ دوشخصيتيں ہيں ۔
اور کہیا گيا اے کہ : دوسرا عبدالله بن سباحير ہ دے یہودیاں ميں تو‏ں سی ، اس نے علی عليہ السلام تے اس د‏ی اولاد دے بارے ميں تاویلات کرکے مسلماناں دے دین نو‏‏ں فاسد و منحرف کرنا چاہیا تو‏ں کہ مسلما‏ن علی عليہ السلام تے انہاں دے فرزنداں دے بارے ميں اوہی اعتقاد پيدا کرن جو عيسائی حضرات عيسیٰ دے بارے ميں رکھدے ہيں اس دے علاوہ اوہ کوفہ دے لوکاں پرریاست تے سرپرستی کرنا چاہندا سی ۔ اس لئی اس نے کوفہ دے لوکاں ميں افواہ پھيلائی کہ توریت ميں آیا اے “ ہر پيغمبر دا اک وصی اے تے علی عليہ السلام وی محمد خاتم النبيين صلی اللهعليہ و آلہ وسلم دے وصی ہيں ” لوکاں نے ایہ گل اس تو‏ں سن کر علی عليہ السلام نو‏‏ں پہنچیا دتی کہ ابن سوداء آپ دے دوستدا راں تے چاہنے والےآں ميں تو‏ں اے ، علی( عليہ السلام )نے اس دا کافی احترام کردے تے اسنو‏ں اپنے منبر دے نيچے بٹھاندے سن ليکن جس دن علی عليہ السلام دے بارے ميں عبدالله دا غلو ظاہر ہواا ور حضرت تک پہنچیا تاں حضرت نے اسنو‏ں قتل کرنے دا فيصلہ کيا، ليکن چونکہ حضرت اس دے مننے والےآں دے فساد و بغاوت تو‏ں ڈر گئے اس لئی اس دے قتل تو‏ں منصرف ہوئے تے عبدالله بن سبا نو‏‏ں مدائن جلاوطن کيا جدو‏ں اس نے مدائن ميں گروہ رافضہ سبيئہ نو‏‏ں کفر و بے دینی ميں شدیدترین تے منحرف ترین افراد پایا تووہ انہاں دے نال جاملا ۔
گروہ سبئيہ جنہاں دا بانی ایہی تيسرا عبدالله سبا تھا،کہندے سن :
علی عليہ السلام بادلاں ميں اے ، رعد اس د‏ی آواز تے برق اس دا تازیانہ اے تے جدو‏ں وی رعد د‏‏ی آواز انہاں دے کاناں تک پہنچک‏ی اے اس دے مقابلے ميں کھڑے ہوک‏ے تعظيم و احترام دے نال کہندے ہيں :
السلام عليک یا امير المؤمنين
یہ گروہ سبئيہ اوہی ہيں جو کہندے ہيں : امام علی ابن ابيطالب اوہی مہدی موعود ہيں کہ دنيا اس دے انتظار ميں اے اوہ تناسخ دا اعتقاد رکھدے ہيں تے کہندے ہيں : ائمہ اہل بيت عليہم السلام خداکا جزء ہيں ۔
وہ کہندے ہيں : ‘ خدا دے اک جز ء نے علی عليہ السلام ميں حلول کيا اے “
وہ کہندے ہيں : “ ساڈے ہتھ ميں جو قرآن اے اوہ حقيقی قرآن دے نو حصےآں ميں تو‏ں اک حصہ اے کہ اس دا پورا علم علی عليہ السلام دے پاس ا‏‏ے۔
وہ “ ناووسيہ ” تو‏ں متحد ہيں تے کہندے ہيں : جعفر بن محمد عليہما السلام تمام تعاليم تے احکا‏م دین دے عالم ہيں ۔
انہاں نے ہی مختار نو‏‏ں نبوت دا دعویٰ کرنے اُتے مجبور کيا ۔
ا سی طرح اوہ دوسرے دسياں گروہ ہيں !جو تيسرے عبدالله بن سبا دے پيرو گروہ “
سبئيہ” دے بارے ميں نقل ہوئے ہيں ۔
اساں جعل کيتے گئے فرقہ سبائی دے بارے ميں انہاں بيہودگياں ، بہتاناں ، ملاوٹاں تے تحریفات نو‏‏ں دیکھیا ۔ اگلی فصلاں ميں انہاں دے بانی عبدلله سبائی اُتے بحث و تحقيق کرن گے ۔
جعل و تحریف دے محرکات
انها کانت تدمغ ائمة اهل البيت فی جميع العصور
یہ جعليات تے افسانے تمام زمانےآں ميں شيعاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے تے انهيں کچلنے کيلئے سن ۔مؤلف
اگر اسيں تمدن اسلامی دے بعض مواقع دے بارے ميں ایجاد کيتی گئی تحریفات تے تغيرات اُتے دقيق بحث و تحقيق کرن گے تاں ہميں معلوم ہوئے گا کہ انہاں تحریفا ت ميں تو‏ں بعض مؤلفين د‏‏ی غلطياں د‏‏ی وجہ تو‏ں وجود ميں آئی ہيں انہاں غلطياں تو‏ں دوچار ہونے والے افراد ، انہاں دتی اشاعت کرنے ميں شاید سياسی محرک یا خاندانی تعصب یا مذہبی تعصب کار فرما نہيں سی ۔
ليکن افسانہ عبدالله بن سبا تے سبئيہ دے جعل و نشر ميں عام طور اُتے ملوث افراد تے خصوصی طورپر وقت د‏‏ی حکومتيں مختلف عزائم تے محرکات رکھدی سن ں ، کيونکہ:
١ (افسانہ عبد الله بن سبا ، اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم اُتے ہونے والے اعتراضات تے تنقيداں اُتے پردہ پوشی کرتاہے تے انہيں انہاں اعتراضات تو‏ں پاک ، منزہ تے مبرا کردا اے ایہ اک بہت نازک تے سياسی مطلب اے جو تمام ادوار ميں لوکاں دے مختلف طبقات تے صاحب قدرت تے حکومتاں دا پسندیدہ سی ۔
٢۔ ایہ افسانہ اسلام د‏‏ی ابتدائی صدیاں دے تمام تاریخی مظالم ، عيوب ، خطاواں تے گناہاں نو‏‏ں قبیلے قحطان د‏‏ی گردن اُتے ڈالدا اے تے اس دے مقابلہ ميں تمام فضائل و تاریخی کارنامےآں نو‏‏ں قبیلے عدنان تو‏ں نسبت دیندا اے چونکہ خاندان عباسی دے اواخر تک حکومتيں قبيلہ قریش تے عدنانياں ميں رہی ہيں ،ایہ لوک قحطانياں تے سبائياں تو‏ں عداوت تے شدید مخالفت رکھدے سن اس لئی انہاں نے اس افسانہ د‏‏ی اشاعت تے ترویج ميں جو انہاں حکومتاں دے حق ميں تے انہاں دے دشمناں دے نقصانات ميں سی ۔ تمام قدرت تے پوری طاقت دے نال ہر ممکن کوشش کيتی ۔
٣۔ انہاں سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ ایہ افسانہ خلفاء د‏‏ی حکومت دے مخالفاں ---جو خاندان عصمت دے شيعہ سن پر کفر و الحاد د دا الزام لگیا کر انہيں دین و مذہب تو‏ں خارج کردا اے کيونکہ ایہ لوک خلفای عثمانی دے دور تک تمام ادوار ميں حتی اج تک وقت د‏‏ی حکومتاں دے مخالف سن ۔ خود ایہی افسانہ اے جس نے گزشتہ زمانہ ميں وقت د‏‏ی حکومتاں کيلئے شيعاں اُتے حملہ کرنے دا راستہ ہموار کيا اے تے شيعاں اُتے اسيں قسم دے دباؤ ، مشکلات ، تے دشواریاں ایجاد کرنے کيلئے حکومتاں کيلئے قوی سہار ااور مضبوط دستا ویز دا کم کياہويا اے بالکل واضح اے کہ وقت د‏‏ی حکومت اس قسم د‏‏ی فرصت تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی پوری پوری کوشش کردی تے اس قسم دے وسيلہ د‏‏ی تائيد و تثبيت کرنے کيلے پوری طاقت تے قدرت نو‏‏ں بروئے کار لیائی ا‏‏ے۔
خود ایہی محرک تے اس دے علاوہ دوسرے محرکات سن جس نے اس افسانہ نو‏‏ں وجودبخشانيز اسنو‏ں اشاعت اورشہرت دتی تے اس سلسلے ميں علماء و محققين اُتے بحث و تحقيق دے دروازے مسدودکردئيے ایتھ‏ے تک خداوند عالم نے اس اُتے بحث و تحقيق کرنے د‏‏ی توفيق ہميں عنایت فرمائی ولله الحمد و المنة
سيف د‏‏ی دوسری تحریفات تے جعليات
سيف د‏‏ی جعليات و تحریفات صرف افسانہ عبدالله بن سبا تک ہی محدود نہيں تھيں بلکہ اس تو‏ں پہلے اشارہ کيتے گئے محرکات دے علاوہ اپنے الحاد تے زندقہ دے محرکات دے پيش نظر وی فراوان افسانے جعل کيتے ہيں تے انہاں افسانو ں کيلئے سورما وی خلق کيتے ہيں جنہاں د‏‏ی تحقيق کيلئے اساں کئی کتابيں جيسے : “خمسون و ماة صحابی مختلق ”یعنی “اک سو پنجاہ جعلی اصحاب” “ رواة مختلقون ” یعنی “جعلی راوی ” تے “ عبدالله بن سبا’ ’تاليف د‏‏ی انہاں کتاباں ميں ضمنی طو رپر انہاں سوالات دا جواب وی آیا اے کہ:یہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں ایہ تحریفات ، تبدیلياں تے جعليات کياں تے کيسے وجود ميں آئے ہيں ؟!تریخ تے حدیث دے علماء نے اس دے مقابلہ ميں کياں بالکل خاموشی اختيار د‏‏ی اے تے گزشتہ کئی صدیاں دے دوران اس سلسلہ ميں کسی قسم د‏‏ی تحقيق اورجانچ پڑتال نہيں کيتی گئی اے ؟!اس دے علاوہ اساں کتاب “ عبد الله بن سبا”(۱) د‏‏ی فصل “ تحریف و تبدیل ”ميں اس گل کيتی طرف اشارہ کيا اے کہ سيف بن عمر نے امير المؤمنين حضرت علی عليہ السلام دے قاتل عبدالرحمان ابن ملجم دے ناں نو‏‏ں کيسے خالد بن ملجم ميں تحریف کرکے اسنو‏ں علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کرنے والے فرقہ “ سبئيہ ” د‏‏ی اک بزرگ شخصيت دکھا یا اے اس دے علاوہ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے مشہور صحابی “ خزیمة بن ثابت انصاری ” نو‏‏ں کيسے دو لوک : اک “ ذو الشہادتين ” دے ناں تو‏ں تے دوسرے نو‏‏ں “غير ذو الشہادتين ”کے ناں تو‏ں پيش کيا اے ايس‏ے طرح “ سماک بن خرشہ انصاری ” نو‏‏ں دو لوک دکھائے ہيں اک معروف بہ ابو دجانہ تے دوسرا غير ابودجانہ ، تے عبدالله بن سباکو وی دو لوک دکھانے ميں کامياب ہويا اے اک ابن وهب سبائی جو علی عليہ السلام د‏‏ی خلافت دے دوران گروہ خوارج دا سردار سی تے دوسرا ابن سبا جس دا حقيقت ميں کوئی وجود ہی نہيں سی اوراس نے کسی ماں تو‏ں جنم ہی نہيں ليا سی بلکہ ایہ سيف دے ذہن د‏‏ی پيدا وار سی اس لحاظ تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ ميں جعل ، تحریف او رتخليق سيف د‏‏ی باضابطہ ہنر مندی تے معمول دے مطابق پيشہ سی تے اس ميں کسی قسم دے چون و چرا تے تعجب و حيرت د‏‏ی بالکل گنجائش نہيں اے فیر وی انہاں تحریفات و جعليات دے مقابلہ ميں علماء د‏‏ی خاموشی تازہ نہيں سی تے افسانہ عبدالله بن سبا تو‏ں ہی مخصوص نہيں سی کہ جو اک فرد محقق کيلئے بُعد تے ناقابل قبول تے ناقابل حل دکھادی دے ۔
١۔ اس کتاب د‏‏ی جلد دوم فارسی ترجمہ ١٩٢ و ٢٠۴ ملاحظہ ہوئے۔
پنج جعلی اصحاب یاددہانی دے طور اُتے سيف دے سورماواں نو‏‏ں تخليق کرنے دے کارنامے تے انہاں کارنامےآں دے نمونے پيش کرنے دے لئی یہا ں اُتے مناسب اے درج ذیل پنج افسانوی اصحاب د‏‏ی طرف اشارہ کرن ۔
١۔ قعقاع بن عمر و بن مالک تميمی اسيدی:
سيف نے اسنو‏ں اک زبردست تے الہام شدہ شاعر، پيغمبر دا صحابی تے لشکر اسلام دے کمانڈر د‏‏ی حيثيت تو‏ں پہچنوایا اے سنی تے شيعہ علماء نے وی اس د‏ی زندگی دے حالات اُتے تفصيل تو‏ں روشنی پائی اے اساں وی اپنی کتاب“ ١ ۵ ٠ جعلی اصحاب ” ميں ١ ۴ ٠ صفحات اُتے اس دے افسانہ اُتے بحث و تحقيق د‏‏ی اے ۔
٢۔ عاصم بن عمر و، قعقاع دا بھائی
٣۔ نافع بن سود بن قطبة بن مالک تميمی اسيدی ،قعقاع دا چچيرا بھائی ۔
۴ ۔زیاد بن حنظلہ تميمی ۵ ۔ طاہر بن ابیہالہ خدیجہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی بيوی دا بيٹا ۔
اس قسم دے افسانوی افراد بہت زیاد ہيں جنہيں سيف نے اپنے تصوراور خيال ميں خلق کياہے ا ور انہيں بعنوان : راوی ،شاعر ،صحابی یا جنگی سورما وغيرہ د‏‏ی صورت ميں پيش کياہے ۔ اسلامی تمدن د‏‏ی حسب ذیل شيعہ و سنی کتاباں ميں انہاں دا ذکر آیا اے:
١۔ سيف بن عمر تميمی ( وفات تقریباً ١٧٠ هء) نے اپنی دو کتاباں :“الجمل ’‘ تے “الفتوح ” ميں ۔
٢۔ طبری ( وفات ٣١٠ هء) نے اپنی “تاریخ” ميں ۔
٣۔ بغوی ( وفات ٣١٧ هء) نے اپنی“ معجم الصحابہ” ميں ۴ ۔ رازی ( وفات ٣٢٧ هء) نے اپنی “الجرح و التعدیل ”ميں ۵ ۔ ابن سکن ( وفات ٣ ۵ ٣ هف) نے اپنی “حروف الصحابہ” ميں ۔
٦ ۔ اصفہانی ( وفات ٣ ۵٦ هء) نے اپنی “اغانی ”ميں ٧۔ مرزبانی (وفات ٣٧ ۴ هء) نے اپنی “ معجم الشاعر ” ميں ٨۔ دار قطنی ( وفات ٣٨ ۵ هء) نے اپنی کتاب “ المؤتلف و المختلف ” ميں ٩۔ ابو نعيم ( وفات ۴ ٣٠ هء) نے اپنی “تریخ اصفہان” ميں ١٠ ۔ ابن عبد البر (وفات ۴ ٣٠ هء) نے اپنی“ استيعاب” ميں ۔
١١ ۔ابن ماکولا ( وفات ۴ ٧ ۵ هء) نے “الاکمال ”ميں ۔
١ ٦ ۔ ابن اثير (وفات ٦ ٣٠ ئه ) نے “الکامل التاریخ” ميں ١٧ ۔ابن اثير (وفات ٦ ٣٠ ئه ) نے “اسد الغابہ” ميں ۔
١٨ ۔ ذہبی ( وفات ٧ ۴ ٨ ئة نے “النبلاء” ميں ۔
١٩ ۔ ذہبی ( وفات ٧ ۴ ٨ ئة نے “تجرید الاسماء الصحابہ” ميں ٢٠ ۔ ابن کثير ( وفات ٧٧٠ هء) اپنی“ تریخ ”ميں ٢٠ ۔ ابن خلدون (وفات ٨٠٨ ئه) نے اپنی“ تاریخ” ميں ٢١ ۔ حميری ( وفات ٨٢ ٦ هء) نے اپنی“ روض المعطار” ميں ۔ اس کتاب د‏‏ی تریخ تاليف ٨٢ ٦ ئه ا‏‏ے۔
٢٢ ۔ ابن حجر ( ٨ ۵ ٢ ئه) نے اپنی “اصابہ” ميں ۔
٢٣ ۔ ابن بدان ( وفات ١٣ ۴٦ ئه) نے اپنی“ رہتل تریخ ابن عساکر” ميں ۔
شيعہ علماء د‏‏ی کتابيں
بعض شيعہ علماء(۱) تے مؤرخين نے اہل سنت د‏‏ی کتابو ں اُتے اعتماد د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں ہی افسانوی افراد دے ناں تے انہاں د‏‏ی رواتياں تے داستاناں نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں درج کيا اے ،
١۔ نصر بن مزاحم ( وفات ٢١٢ هء) اس دے اپنی کتاباں ميں درج کيتے بعض مطالب ميں تو‏ں بعض نو‏‏ں اپنی کتاب “ وقعة الصفين ” ميں نقل کيا اے ۔
٢۔ شيخ طوسی ( وفات ۴٦ ٠ ) نے اپنی “ رجال ميں ۔
٣۔ قہبائی نے “ مجمع الرجال ” ميں ١٠١ ٦ ئه ميں ا س د‏‏ی تاليف تو‏ں فارغ ہوئے اہے ۔
١۔ علمائے شيعہ نے فقہ دے علاوہ تمام موضوعات جيسے : تفسير ، سيرت پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم ،رجال تے تریخ ميں علمائے سنی تو‏ں کثرت تو‏ں نقل کيا اے ۔
٦ ۔ سيد عبدالحسين شر ف ا لدین ( ١٣٧٧ هء) نے “الفصول المہمة”ميں ٧۔ تستری “معاصر قاموس الرجال” ميں
نتيجہ اس بحث و گفتگو تو‏ں جو نتيجہ حاصل کيا جاسکدا اے اوہ ایہ اے کہ : اسلام د‏‏ی تریخ ميں پيدا ہوئے ایہ تمام جعليات ، تحریفات تے اختلافات علماء ، تے مؤلفيں کيلئے پوشيدہ تے ناشناختہ رہے ہيں اسلئی انہاں نے تحقيق و تجسس دے بغير انہاں جعلی افراد تے انہاں د‏‏ی جھوٹی افسانوی داستاناں تے روایتاں کواپنی کتاباں ميں درج کيا اے اورایہی امر اس گل کيتی علامت اے کہ عبدالله بن سبا دا افسانہ وی مؤرخين تے مؤلفين تے علم رجال و ادیان دے علماء تو‏ں پوشيدہ تے غير معروف رہ گيا اے ۔
عبد الله سبائی د‏‏ی عبدالله بن سبا تو‏ں تحریف
ليس غریبا من سيف هذا الدس و التحریف و الاختلاق
سيف جيسے شخص تو‏ں اس قسم د‏‏ی ملاوٹ ، تحریف تے جعل بعيد تے تعجب آور نہيں اے ۔
اساں گزشتہ فصل ميں کہیا کہ اسلامی لغات ميں عبدالله بن سبا تين مختلف چہراں ،
قيافاں تے شخصيات ميں پایا جاتاہے تے ہر قيافہ وشخصيت کيلئے مخصوص روایتيں تے داستانيں نقل کيتی گئی ہيں خاص کر تيسرے عبدالله سبا کيلئے وڈی مفصل روایتيں تے داستانيں درج کيتی گئی ہيں ۔
مذکورہ تين عبدالله بن سبا ميں تو‏ں صرف پہلا عبدالله بن وهب سبائی وجود رکھدا سی باقی افسانہ دے علاوہ کچھ نہيں سن ۔
عبدالله بن وهب سبائی جو حقيقت ميں وجود رکھدا سی د‏‏ی داستان دا خلاصہ ایويں اے:
وہ علی عليہ السلام دے زمانے ميں زندگی بسرکردا سی تے پہلے حضرت دے طرفداراں ميں تو‏ں سی ليکن اس نے جنگ صفين ميں حَکَميت دے بارے ميں علی عليہ السلام اُتے اعتراض کيا تے اس دے بعد اس د‏ی علی تو‏ں عداوت تے مخالفت شروع ہوگئی ا س دے اسيں فکر علی دے بعض مخالفين اس تو‏ں جا ملے تے اجتماعی طور اُتے حضرت علی عليہ السلام دے خلاف
١۔ مصنف د‏‏ی کتاب “ اک سو پنجاہ جعلی اصحاب ” اس افسانوی صحابی دے حالات ملاحظہ ہاں ۔
بغاوت د‏‏ی تے جنگ نہروان نو‏‏ں وجود ميں لیانے دا سبب بنا عبدالله اس جنگ ميں ماریا گيا بعد دے ادوار ميں ابن عبدالله بن وهب سبائی اک مرموز تے افسانوی یہودی عبدالله بن سبائی ميں تبدیل ہواا ور “ سبئيہ نامی ” اک جدید مذہبی فرقہ دے بانی دے طور اُتے پہچانا گيا ۔
یہ عبدالله سباء دوم تحریف شدہ افسانوی وی پہلے سيف دے وسط تو‏ں وصایت علی عليہ السلام دے معتقد فرقہ “ سبئيہ ” دا بانی معرفی کيا گيا اس دے بعد زمانہ دے گزرنے دے نال نال لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے افواہاں دے ذریعہ تغيرات تے تبدیلياں پيدا کردے ہوئے ‘ سبيئہ ”نام اک فرقہ غالی ---جو علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دا قائل سی۔- دے بانی دے طور پرنمایاں ہويا س دے بارے ميں روایتاں تے داستاناں ميں وی دن بہ د ن وسعت پيدا ہُندتی گئی تے ا س طرح فرقہ سبئيہ دا افسانہ وجود ميں آگيا۔
کئی ایداں دے لوک وی پيدا ہوئے جنہاں نے انہاں افسانےآں کےلئے اسناد و مآخذ جعل کيتے جيساکہ اساں گزشتہ فصلاں ميں مشاہدہ کيا کہ افسانہ نسناس کيلئے کس طرح محکم تے مضبوط اسناد جعل کيتے گئے سن ۔
اگر سوال کيا جائے کہ : ایہ سب تحریف تے جعل و افسانے کيسے انجام پائے ہيں تے گزشتہ کئی صدیاں دے دوران اکثر علماء و مؤرخين تو‏ں پوشيدہ رہے ہيں ! اس دا جواب ایہ اے کہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں مسئلہ تحریف لفظ عبدالله یا “سبئيہ ” تو‏ں مخصوص نہيں اے کہ جدید تے ناقابل یقين ہوئے تے بعيد نظر آئے، بلکہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں اس قسم د‏‏ی تحریفات اورتغيرات کثرت تو‏ں ملدے ہيں ،ایتھ‏ے تک کہ بعض علماء نے اس سلسلہ ميں مستقل کتابيں لکھی ہيں کہ اسيں ایتھ‏ے اُتے اپنی گل دے شاہد دے طور اُتے اس لسٹ دے چند نمونے درج کردے ہيں :
١۔ ابو احمد عسکری ( وفات ٣٨٢ هء) نے شرح ما یقع فيہ التصحيف و التحریف(۱) ناں د‏‏ی اک کتاب لکھی اے ۔
ابو احمد عسکری اس کتاب دے مقدمہ ميں کہندا اے : ميں اس کتاب ميں ایداں دے الفاط تے کلمات دا ذکر کردا ہاں جنہاں ميں مشابہت لفظی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے معنی ميں تحریف و تغيرات ہوئے ہيں ۔
ہور کہندا اے : ميں نے اس تو‏ں پہلے تحریف شدہ لفظاں دے بارے ميں جنہاں دا تشخيص دینا مشکل سی اک وڈی تے جامع کتاب تاليف د‏‏ی تو‏ں کہ اسسلسلہ ميں علمائے حدیث دیاں مشکلاں حل ہوجائيں ۔ اس کتاب ميں راویاں ، اصحاب ، تابعين ، تے ہور افراد دے ناں جنہاں ميں اشتباہ تے تحریف واقع ہوئی اے ذکر کيتے ہيں ليکن اس دے بعد علما ء نے میرے تو‏ں مطالبہ کيا کہ جنہاں تحریفات دے بارے ميں حدیث دے علماء نو‏‏ں احتياج اے انکو انہاں تحریفات تو‏ں جدا کرداں جنہاں د‏‏ی ادب تے تریخ دے علماء نو‏‏ں احتياج اے ميں نے ا ن د‏‏ی درخواست قبول کردے ہوئے انہاں دو حصےآں نو‏‏ں جدا کياا ور ہر حصہ نو‏‏ں اک
ابو احمد عسکری نے اس کتاب ميں بزرگ علماء جيسے: خليل ، جاحظ، تے سجستانی ، د‏‏ی غلطياں دے بارے ميں اک مستقل باب لکھیا اے اس طرح انساب ميں ہوئی غلطياں نو‏‏ں اک وکھ باب ميں ذکر کيا ا‏‏ے۔
ابو احمد عسکری دے علاو دوسرے دانشوراں نے وی اس موضوع اُتے کتابيں تاليف د‏‏ی ہيں : جيسے:
١۔ ابن حبيب ( وفات ٢ ۴۵ هء) نے قبیلے و انساب دے بارے ميں مشابہ ناواں اُتے اک کتاب لکھی اے ۔
٢۔ ابن ترکمان ( وفات ٧ ۴ ٩ هء ) نے وی قبیلے و انساب دے ناواں دے بارے ميں اک کتاب تاليف د‏‏ی اے ۔
٣۔ آمدی ( وفات ٣٧٠ هء) نے شاعر دے مشابہ ناواں اُتے اک کتاب لکھی اے ۔
۴ ۔ دار قطنی ( وفات ٣٨ ۵ هء) حدیث دے راویاں دے مشابہ ناواں دے بارے ميں کتاب لکھی اے ۔
۵ ۔ ابن الفرضی ( وفات ۴ ٠٣ هء )
٦ ۔ عبدا لغنی ( وفات ۴ ٠٩ هء)
مذکورہ تين دانشوراں نے مشابہ ناں ، القاب ،اور کنيت دے بارے ميں ایہ کتابيں لکھی ہيں ۔
٧۔ ابن ماکولا ( وفات ۴ ٧٨ ئه )نے “ اکمال ” نامی کتاب مشابہ ناں ، القاب تے کنيت دے بارے ميں لکھی اے ایہ معروف تے جامع تراں کتاب اے (۱)
اسی طرح اک دوسرے تو‏ں مشابہ نسبتاں دے بارے ميں بعض علماء تے مؤلفين نے چندکتابيں تاليف د‏‏ی ہيں کہ ا نميں تو‏ں چند لوک دے ناں حسب ذیل ہيں :
مالينی ( وفات ۴ ١٢ هء)
زمخشری ( وفات ۵۴ ٨ هء)
١۔ اس کتاب د‏‏ی چه جلداں طبع حيدر آباد سال ١٣٨١ ئمؤلف دے کتابخانہ ميں موجود ہيں کہ حرف “ع” تک پہنچدا اے ضرور چند جلداں تے وی ہاں گی ۔
حازمی ( وفات ۵ ٨ ۴ هء(
ا بن باطيش ( وفات ٦۴ ٠ هء(
فرضی ( وفات ٧٠٠ ئه(
ابن حجر ( وفات ٨ ۵ ٢ ه(
ان علماء دے بعد ، دوسرے مؤلفين نے جو کچھ گزشتہ علماء تو‏ں چھُٹ گيا سی تے انہاں د‏‏یاں کتاباں ميں نہيں آیا تھایا انہاں کتاباں ميں کوئی غلطی رہ گئی سی۔ انہاں دے بارے ميں مستقل کتابيں تتمہ تے ضميمہ دے طورپرلکھی ہيں چنانچہ مندرجہ ذیل لوک نے عبد الغنی د‏‏ی کتاب اُتے تتمہ لکھیا هے ۔
خطيب ( وفات ۴٦ ٣ هء) “الموتنف“
ابن نقطہ د‏‏ی کتاب اُتے وی درج ذیل مؤلفين نے ضميمے لکھے ہيں ۔
حافظ منصور ( وفت ٦ ٧٧ هء(
ابن صابونی (وفات ٦ ٨٠ ئه(
مغلطای ( وفات ٧ ٦ ٢ هء(
ابن ناصر الدین ( وفات ٨ ۴ ٢ ئه) نے وی اک کتاب بنام ‘ الاعلام بما فی مشتبہ الذهبی من الاوهام ” ذہبی د‏‏ی کتاب اُتے ضميمہ لکھیا اے ۔
ليکن مذکورہ دانشوراں ، مؤلفين تے علماء دے علاوہ ہر دوسرے مؤلفين(۱) تے علماء جو مشابہ ناں ،
١۔ مانند خطيب کہ اس نے اس سلسلے ميں “ موضح اوهام الجمع وا لتفریق’ نامی اک کتاب تاليف د‏‏ی اے اس دا تين جلداں اُتے مشتمل اک نسخہ مؤلف دے پاس موجود اے تے مانند ناصر الدین کہ اس نے “ مشتبہ ذهبی ” ناں د‏‏ی اک کتاب تاليف د‏‏ی اے دوسرے علماء نے وی اس موضوع اُتے کتابيں لکھی ہيں اس قسم د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی بيشتر اطلاع حاصل کرنے کيلئے “ مصحح اکمال ” طبع حيدر آباد دے مقدمہ د‏‏ی طرف رجوع کيا جائے ۔
گزشتہ مباحث دا خلاصہ
تریخ ميں لفظ “ سبيہ ” دا اک سرسری جایزہ جو کچھ اساں گزشتہ صفحات اورفصلاں ميں ابن سباا ور سبئيہ دے افسانہ دے بارے ميں بيان کيا اس دا خلاصہ حسب ذیل اے : زمان جاہليت تو‏ں دوران حکومت بنی اميہ تک لفظ“ سبئيہ ” سبا بن یشجب و قبيلہ قحطان تو‏ں منسوب افراد اُتے دلالت کردا سی انہاں افراد ميں تو‏ں اک “ عبدالله بن وهب سبائی ” سی جو فرقہ خوارج دا سردار سی ۔
ليکن قبیلے عدناں تے قحطان دے درميان مدینہ وکوفہ ميں اختلاف و عداوت پيدا ہونے دے بعد ، قبیلے عدنان نے اس لفظ دے معنی نو‏‏ں تبدیل کرکے اسنو‏ں قحطانياں د‏‏ی سرزنش دے طور اُتے استعمال کيا تے اسنو‏ں قبيلہ د‏‏ی نسبت دے معنی تو‏ں قبیلے قحطان تے انہاں دے طرفداراں د‏‏ی بد گوئی تے سرزنش دے معنی ميں تبدیل کيا ایہ استعمال تے معنی ميں تغير بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے دوران کوفہ ميں انجام پایا ۔
ليکن جدو‏ں اسک‏‏ے بعد سيف دا زمانہ آیا ، تے اس نے شدید خاندانی تعصب ، کفر تے زندقہ دے محرکات دے پيش نظر افسانہ سبئيہ نو‏‏ں جعل کيااور اس افسانہ ميں لفظ سبيہ نو‏‏ں قبيلہ د‏‏ی نسبت دے معنی یا سرزنش دے معنی تو‏ں تبدیل کرکے اک جدید مذہبی فرقہ دے معنی ميں تحریف کيا تے اس مذہب دے بانی نو‏‏ں وی عبدالله سبایمانی ناں دے اک شخص تو‏ں پہچنوایا ۔
فرقہ سبئيہ دے بانی دے ناں “ عبدالله سبا ” نو‏‏ں وی سيف نے اک خوارج دے گروہ دے سرپرست “ عبدالله بن وهب ” دے ناں تو‏ں لے ک‏ے اس ميں اس طرح تحریف د‏‏ی اے جيسا کہ بلاذری ، اشعری ، اورمقریزی دے بيانات تو‏ں اس دا اشارہ ملدا اے ۔
ی ا ایہ کہ اس نے اک افسانہ جعل کياہے تے اپنے افسانہ کيلئے اک ہيرو خلق کيا اے تے اس ہيرو کيلئے بلا واسطہ “ عبدالله بن سبا’ ’ ناں رکھیا اے بغير ا سک‏‏ے کہ اس ناں نو‏‏ں کسی تے ناں تو‏ں ليا یا اقتباس کياہوئے۔
سيف دے افسانہ سبئيہ نے دوسری صدی ہجری تے تيسری صدی ہجری دے اوائل ميں عراق دے شہراں ، جيسے : کوفہ ١ بصرہ، بغداد تے اس دے اطراف ميں شہرت پائی ۔ انہاں شہراں ميں ايس‏ے افسانہ دے شہرت پانے دے بعد لفظ “ سبيئہ ” دا اصلی معنی ---اوہی قبيلہ قحطان وسبئی دا انتساب سی ---فراموش کيا گيا تے خاص طور اُتے خود سيف دے اپنے خيالات ميں جعل کيتے گئے ايس‏ے جدید مذہبی فرقہ دے معنی ميں استعمال ہويا۔ ليکن ايس‏ے زمانہ جدو‏ں لفظ “سبئيہ ” کوفہ تے بصرے ميں اس دے جدید معنی ميں منتشر ہويا سی، یمن، مصر تے اندلس ميں اپنے اصلی اورپہلے معنی -- قبيلہ قحطان دے انتساب ---ميں استعمال ہُندا سی --- اس لحاظ تو‏ں دوسری صدی ہجری تے تيسری صدی ہجری دے اوائل ميں لفط “ سبئيہ” دو مختلف تے وکھ وکھ معنی اُتے دلالت کردا سی اسلام دے مشرقی ملکاں تے شہراں ميں جدید مذہبی فرقہ دے معنی ميں تے دوسرے شہراں تے ملکاں ميں قبيلہ د‏‏ی نسبت ميں ا ستعمال ہوتاتھا ۔
اس دے بعد افسانہ “ سبئيہ ” زمانہ دے گزرنے دے نال نال عام لوکاں د‏‏ی زباناں تے افواہاں د‏‏ی شکل اختيار کر گيا تے گلی کوچےآں دے لوکاں دے خرافات اوربيہودگياں تو‏ں مخلوط و ممزوج ہوگيا اس طرح اس ميں وسيع پيمانے اُتے تغيرات تے تبدیلياں رونما ہوئيں تے اس دے نتيجہ ميں اوہی معنی مذہبی فرقہ وی اک خرافات اُتے مشتمل معنی ميں تبدیل ہوگيا تے انہاں لوکاں دے بارے ميں ا ستعمال ہونے لگیا جو علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کرکے انہاں د‏‏ی الوہيت دے قائل سن ۔
اس طرح افسانہ سبئی لفظ “ سبئيہ ” دے اپنے اصلی تے ابتدائی معنی یعنی قبيلہ کينسبت ميں اسلامی معاشرے دے تمام ملکاں تے شہراں ميں منتشر ہونے دے بعد مکمل طورپر فراموشی د‏‏ی نذرہو گيا تے ايس‏ے جدید مذہبی فرقہ دے معنی تو‏ں مخصوص ہوئے ک‏ے صرف انہاں افرادکے بارے ميں استعمال ہونے لگیا جوعلی عليہ السلام د‏‏ی وصایت یاا لوہيت دے قائل ہيں ۔
تریخ ميں لفظ “ عبدالله سبا” دے نشيب و فراز
” عبد الله سبا ” چنانچہ گزشتہ صفحات ميں اشارہ کيا گيا اے کہ ابتداء ميں اس لفظسے علی عليہ السلام دے زمانے ميں ز ندگی کرنے والے تے خوارج دا سردار مقصود سی سيف دے افسانہ سازی تے افسانہ “ سبئيہ” د‏‏ی اشاعت دے بعد “ عبدلله بن وهب ” سبائی فراموش ہوگيا تے لفظ “ عبد الله سبا” یمن تو‏ں آئے ہوئے اک گمنام ، افسانوی تے یہودی شخص دے بارے ميں استعمال ہونے لگیا ايس‏ے د‏‏ی روایتاں دے مطابق ایہ شخص علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت دا قائل تھا،ليکن زمانے دے گزرنے دے نال نال افسانہ سبئيہ وکھ وکھ نشيب و فراز
سے دوچار ہواا ور اس افسانہ دے سورما عبدالله بن سبا نے وی قدرتی طورپر توہماندی اوراحساساندی روپ اختيار کر گيا تے علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے معتقد فرقہ “ سبئيہ ” نو‏‏ں جعل کرنے والے اک خطرنا‏‏ک غالی تے انتہا پسند شخص کيلئے استعمال ہونے لگیا ۔
١۔ ابی مخنف عالم کوفی ( وفات ١۵٧ هء) دے ایتھ‏ے اساں افسانہ سبئيہ دے بارے ميں سيف د‏‏ی روایتاں ميں تو‏ں اک روایت پائی کہ اس د‏ی ہور وضاحت کيلئے “ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب ” د‏‏ی جلد اول دے مقدمہ د‏‏ی طرف د‏‏ی رجوع کيا جائے
یہ تغير تے تبدیلياں کدی بعض روایات دے معنی نو‏‏ں سمجھنے ميں اشتباہ دا سبب بندی ہيں مثلاً: عبدالله اوراس دے بارے ميں روایتيں تے تاریخی روداد تے معصومين علی عليہ السلام د‏‏ی احادیث بعض اوقات لفظی غلطياں د‏‏ی وجہ تو‏ں سيف دے جعل کردہ “ عبدالله سبا ” دوم دے بارے ميں تاویل و تطبيق ہويا اے اورا س طرح تاریخی وقائع و مطالب تے معصومين عليہم السلام د‏‏ی بعض احادیث ميں ممزوج ہوک‏ے تریخ و حدیث ميں قہری تحریف رونما ہوئی اے مؤرخين د‏‏ی عدم دقت و تحقيق نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اشتباہ و تحریف جبری دا سلسلہ،
صدیاں تک رہاہے تے نتيجہ دے طور اُتے اس تحریف نے رفتہ رفتہ تریخ ميں جڑ پھڑ کر حقيقت دا روپ اختيار کرليا اے ایہ اشتباہ تے تحریف فقط ‘ عبدالله سبا ” تے “ سبئيہ ”سے مخصوس نہيں اے بلکہ اسلامی لغات ميں ا یسے ہزاراں دوسرے لفظاں ایداں دے ہی انجام تو‏ں دوچار ہوئے ہيں تے علماء نے وی انہاں دے بارے ميں کتابيں لکھ ک‏ے انہاں پرتحقيق د‏‏ی اے ليکن اسک‏‏ے باوجو دایداں دے دوسرے تحریف شدہ لفظاں د‏‏ی تعداد ہزاراں تک پہنچک‏ی اے جنہاں دے بارے ميں غفلت ہوئی اے تے اوہ انہاں علماء دے قلم تو‏ں چھُٹ کر انہاں د‏‏یاں کتاباں ميں درج نہيں ہوئے ہيں نہ ہی انہاں اُتے تحقيق کيتی گئی اے ۔
دونے تحریف ہيں ، ليکن ایہ کتھے تے اوہ کتھے ؟
سيف د‏‏ی تحریفات وی صرف انہاں ہی دو لفظاں ‘ ‘ عبدالله بن سبا” تے “ سبئيہ’ تک محدود نہيں ہيں بلکہ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ ميں بوہت سارے لفظاں ميں تحریف و تبدیلی د‏‏ی اے چنانچہ اساں اسک‏‏ے بہت حصےآں نو‏‏ں اپنی تاليفات ميں ذکر کيا اے سيف دے علاوہ وی بعض دوسرے افراد نے اسلامی لغت ميں کچھ تحریفات ایجاد د‏‏ی ہيں ١ ليکن سيف د‏‏ی تحریفات تے جعليات دوسرےآں د‏‏ی تحریفات و جعليات تو‏ں کافی فرق رکھدی ہيں اس طرح کہ شاید دوسرے اک لفظ با مطلب نو‏‏ں غلطی تو‏ں یا نادانستہ طور اُتے تحریف اس دے بعدابن جوزی وادھا کردے ہوئے کہندا اے : انہاں زندیقاں دا کم ایہ سی کہ اوہ روایات نو‏‏ں گڑهتے سن تے انہيں علمائے حدیث د‏‏یاں کتاباں ميں درج کردے سن علماء وی اس خيال تو‏ں کہ ایہ احادیث انہاں د‏‏ی اپنی ہيں انہاں سب نو‏‏ں اپنی روایتاں دے ضمن ميں نقل کردے سن ۔
یا اک حقيقت نو‏‏ں نہ سمجھدے ہوئےتبدیل کرداں ، ليکن سيف ہميشہ عمداً تے خاص محرک و مقصد دے پيش نظر تحریف تے جعل دا کم انجام دیندا اے اس خطرنا‏‏ک عمل تو‏ں اس دا مقصد ا س صحيح تریخ نو‏‏ں آلودہ کرکے اس د‏ی بنياداں کوکهوکهلاو متزلزل کرنا اے ۔ اس ميں اس دا محر ک زندیق ہونا تے شدید خاندانی تعصب اے دوسرا تفاوت ایہ اے کہ: اوہ خلفاء ، قدرتمنداں دے نفع ميں اورعام لوکاں د‏‏ی پسند دے مطابق اسلام د‏‏ی تریخ ميں تحریف تے جعل انجام دیتاہے ۔
اس طرح اوہ تمام ادوار ميں اپنے افسانےآں تے جھوٹھ نو‏‏ں رونق بخشنے ميں کامياب ہويا اے ۔ ايس‏ے رویہ نو‏‏ں اختيار کرنے د‏‏ی وجہ سے:
٣٧ ۔ ٣٨ ميں کہندا اے : ابن ابی العوجا ملحد ، حماد بن سلمہ دا منہ بولا / ١۔ ابن جوزی اپنی کتاب “ موضوعات ” ( ١بيٹا تے تربيت یافتہ سی ۔ اوہ جھوٹی احادیث گڑه ليتا سی ۔ انہيں چالاکی تو‏ں تے چوری چهپے حماد د‏‏ی کتاب ميں وارد کردا سی جدو‏ں کوفہ دے گورنر محمد بن سليمان نے اسنو‏ں گرفتار کيا تے حکم دیاکہ اس دا سر قلم کيا جائے اورجب اسنو‏ں اپنی موت دے بارے ميں یقين پيدا ہويا تاں صراحت تو‏ں کہیا: خداکی قسم ميں نے چار ہزار حدیث خود جعل د‏‏ی ہيں تے انہيں آپ دے صحيح احادیث ميں ملیا دتا اے ۔
ا ولاً: سيف د‏‏ی روایتاں نے صاحبان اقتدار تے وقت د‏‏ی حکومتاں ميں رونق بازار تے سرگرم طرفدارپيدا کيتے تے لوکاں ميں ایہ روایتيں مورد استقبال قرار پاکر رواج تے اشاعت پاگئی ہيں ۔
ثانياً : سبئيہ دے بارے ميں سيف دے جعليات علماء تے دانشوراں تو‏ں پوشيدہ تے ناشناختہ رہے ہيں اس طرح اس دے دوسرے جعليات تے خيالی افسانے ،سيکڑاں اصحاب تے حدیث دے راوی شاعر وی انہاں علماء د‏‏ی نظر ميں حقيقت تے صحيح صورت ميں رونما ہوئے ہيں ۔
ابن سبا تے سبئيہ دے بارے ميں شيعاں د‏‏ی روایتيں
عبدالله بن سبا تے سبئيہ دے ناں اُتے جو روایتيں و مطالب اہل سنت د‏‏یاں کتاباں ميں ائی ہيں ، انہاں دے بارے ميں جس طرح گزشتہ صفحات ميں بيان ہوئے ا ، پہلے سيف نے انہيں جعل کيا اے فیر افواہ د‏‏ی صورت ميں لوکاں ميں پهيل گئی ہيں انہاں علماء تے مؤرخين نے وی انہيں سيف تے لوکاں د‏‏ی افواہاں تو‏ں لے ک‏ے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے ۔