cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ستی (رسم)
رام موہن رائے
ہند د‏‏ی برطانوی دا موقف سی اوہ برصغیر آہستہ آہستہ اصلاحات د‏‏ی طرف توجہ دے۔ اس لئی انہاں نے دھرم شاستر یا شرح اسلام د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی طرف توجہ نئيں دتی تے حتیٰ الامکان ملک دے قوانین تے رسوم دا احترام کيتا، مذہبی معاملات وچ کاملات رواداری تو‏ں کم لیا۔ لیکن بعض امور ایداں دے سن جس وچ اپنی عدم مداخلت نو‏‏ں روکنا دشوار سی۔ انہاں وچ اک اہ‏م تے مشکل مسلہ ستی دا وی سی۔ جو ہندو مہب نال تعلق رکھدا سی۔
معلوم ہُندا اے کہ لارڈ ایمہرسٹ دے جانشین لارڈ ولیم بیلٹک دے دل اُتے خاص اثر کيتا تے انہاں نے پوری احتیاط تو‏ں تحقیقات کرکے متعلقہ جماعت د‏‏ی رائے معلوم کيتی۔ بنگال وچ خفیہ تحقیقات تو‏ں معلوم ہويا دے ستی دے انسداد تو‏ں فوج وچ بغاوت دا خطرہ محض خیام خیالی ا‏‏ے۔ راجا رام موہن ایداں دے روشن خیال ہندوآں دے خیال وچ ستی د‏‏ی ممانعت ہندو عقائد دے رو تو‏ں ہندو دھرم دے نہ سی۔ لیکن انہاں نو‏ں مجوزہ قاناں تو‏ں خطرہ پیدا ہوجانے دا خطرہ پیدا ہوجانے دا احتمال سی، نظامت عدالت دے ججاں د‏‏ی رائے وچ اس رسم دا انسداد ضروری سی۔ مخالفت وچ سب تو‏ں اگے ہنری ہوریس ولسن جداں مستشرق سن ۔ جو مذہبی رسوم دے مخالف وچ تاویلات د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں سمجھدے سن تے کہندے سن ملک وچ عام بے چینی دا پیدا ہوجانے دا خطرہ ا‏‏ے۔
لارڈ بنٹنک دا اضطراب
وہ ستی دے بارے وچ لکھدا اے کہ ستی نو‏‏ں روکنے یا اسنو‏ں جاری رکھنے دونے وچ خدشےآں سن ۔ جے ایہ رسم جاری رہندی تاں ہر سال سینکڑاں بے گناہ جاناں نو‏‏ں د‏‏ی موت اُتے رضامندی دا اظہار سی تے پابندی صورت وچ خطرہ برطانیوی سلطنت د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں خطرہ سی۔ مگر کوئی مہذب حکومت اس انسانیت سوز رسم برداشت نئيں کر سکدی اے جو مذہب و انسانیت نہایت خطرنا‏‏ک شکل سی۔ ہر دن د‏‏ی تاخیر تو‏ں انسانی قتلاں د‏‏ی تعداد وچ خوفناک وادھا اے تے اس د‏ی روک سیم انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ وچ خدا تو‏ں مدد کيت‏ی دعا کردے ہوئے انہاں وجوہ نو‏‏ں بیان کراں گا جس اُتے میری رائے قائم ہوئی ا‏‏ے۔
میرے سامنے 1827ء و 1828ء وچ ستی دے واقعات نيں۔ سال 1827ء دے مقابلے وچ 54 واقعات کم ہوئے نيں تے گزشتہ سالاں دے مقابلے ایہ بہت زیادہ کم نيں۔ لیکن اس کمی نو‏‏ں رہتل یا تعلیم د‏‏ی ترقی دا سبب کہیا جائے تاں خاصہ اطمنان بخش ہوئے گا تے اصلاح دا ست رفتار عمل وچ دخل دینا خلاف عقل و مصلحت ہوئے گا۔ لیکن وچ یقین دے نال ایہ کہہ سکدا ہاں کہ کلکتہ وچ شاید اعلیٰ طبقاں ایہ اثر ابداز ہوئی لیکن عام آبادی وچ کِسے قسم د‏‏ی تبدیلی واقع نئيں ہوئی اے تے اس رسم نو‏‏ں بند ہونے د‏‏ی کوئی امید نئيں ا‏‏ے۔
رام موہن رائے دے خیالات وچ صداقت اے لیکن انہاں تو‏ں نتاءج تو‏ں اتفاق نہ کردا ہون۔ فورٹ ولیم دے زیر حکومت علاقہ وچ ستی جو 462 واقعات ہوئے انہاں وچو‏ں 420 بنگال، بہار تے اوڑیسہ وچ ہوئے۔ انہاں وچو‏ں 287 صرف ضلع کلکتہ وچ ہوئے۔ ضلع کلکتہ جس د‏‏ی آباد لکھاں افراد اُتے مشتمل اے تے ایہی صورت حال بنگال بہار تے اوڑیسہ وچ وی سی۔ جتھ‏ے اخلاقی جرت تے قوت د‏‏ی قدر کمی اے تے حکومت دے خلاف بغاوت یا مخالفانہ مقابلہ دا خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی بجائے جے ستی دے واقعات نشیبی واقعات بالائی علاقےآں وچ پیش ہُندا جتھ‏ے دے لوک دلیر و بہادر نيں تاں وچ اس بارے وچ زیادہ اظہار خیال نئيں کردا۔ انہاں علاقےآں د‏‏ی آبادی تقریباً دو کروڑ اے تے ستی د‏‏ی وارداتاں صرف 43 ہوئیاں۔ اس لئی توقع اے اس رسم اُتے پابندی تو‏ں نو‏‏ں مسلہ پیدا نئيں ہوئے گا۔ کیو‏ں کہ ایتھ‏ے ستی د‏‏ی رسم بوہت گھٹ تے اکثر و بشتر ذا‏تی مفاد دے مد نظر ہُندی ا‏‏ے۔ وچ اس مسلے اُتے غور و فکر تے صلاح مشورے دے نال اپنے احساست و جذبات نو‏‏ں دخل دتے بغیر تے تمام مشکلات و اعتراضات د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ملحوظ رکھیا اے تے واقعات نو‏‏ں صدق و غیر جانب داری دے نال بیان کيتا اے تے اس نتیجے اُتے وچ پہنچیا ہاں اس ستی اُتے پابندی د‏‏ی تائید استدلال و اسناد نال ہُندی ا‏‏ے۔
ان اعلیٰ خیالات تو‏ں قطع نظر اپنی حکومت جس وچ اک عضو ہاں ستی دے جاری رکھنے تو‏ں برطانوی حکومت دے دامن اُتے اک بدنما داغ لگ جائے گا تے اس اُتے پابندی تو‏ں خطرنا‏‏ک نفس پرستی، نا انصافی تے انسانی قربانی رک جائے گی۔ آخر وچ عام نظم و نسق سلطنت برطانیہ دے طرز عمل اس تقلید اُتے مبنی اے جو برطانوی حکومت نے رہنمائی دے لئی انگلستان وچ قائم اے کرے تے انہاں نو‏ں اعلیٰ و ارفع اصول نو‏‏ں جدو‏ں ممکن ہوئے ہندوستان د‏‏ی کثیر آبادی دے حالات اُتے منطبق کرنے تو‏ں انگلستان د‏‏ی عام خوش حالی نو‏‏ں ترقی تے قوم دے کردار نو‏‏ں بلندی نصیب ہوسکدی ا‏‏ے۔
مورخہ 8 نومبر 1829
ولیم بنٹنک
ٍپابندی دا قانون
گورنر جنرل د‏‏ی صدارت وچ 4 دسمبر 1829ء نو‏‏ں ستی نو‏‏ں خلاف قانون قرار دتا گیا۔ اس وچ ستی یا بیواواں نو‏‏ں جلانے یا زندہ دفن کرنے رواج ناجائز تے عدالت فوجداری تو‏ں قابل سز قرار دتا گیا۔ تو‏ں بیوہ نو‏‏ں جلیانا یا زندہ دفن کرنا (یعنی سیندی د‏‏ی ہر صورت) خلاف قانون تے فوجداری عدالتاں وچ قبال سزا قرار دے دتا گیا۔
خاتمہ
1829ء ایسٹ انڈیا کمپنی نے اس رسم دے خلاف قانون دا اجزا کيتا جس وچ سختی تو‏ں اس رسم روکنے دا حکم دتا۔ شروع وچ لوکاں نے چھپ کر ستی دے کچھ واقعات ہوئے۔ مگر برطانوی حکومت نے سختی تو‏ں اس رسم وچ مددگاراں نو‏‏ں سخت تے کڑی اُتے سخت سزاواں داں گئياں۔ ایتھ‏ے تک اس رسم دا صدباب ہوئے گیا۔ لیکن انگریزی علاقےآں وچ ایہ رسم ختم ہوئے گئی مگر دیسی ریاستاں وچ بدستور جاری رہی۔ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی 1839ء وچ ارٹھی اُتے اس د‏ی اک بیوی مہتاب دیوی تے تن لونڈیاں ستی ہوئیاں سن۔ مگر اس دے بعد انگریز حکومت نے دیسی ریاستاں وچ وی ستی د‏‏ی رسم ختم کرنے دا حکم جاری کيتا تے آخری ستی پنجاب وچ 1845ء وچ ہوئی سی۔ اج جدو‏ں کہ ہندوآں وچ ایہ رسم ختم ہوچک‏ی اے تے اوہ اعتراف کردے نيں کہ ایہ بہیمانہ تے وحشانہ رسم سی۔
ماخذ
راجگان پنجاب۔ سر جارج گریفن
تریخ راجستان۔ جمیز ٹاڈ
تریخ جرم و سزا۔ امداد صابری
بطانوی عہد حکومت۔ مولوی ذکاء اللہ
برطانوی حکومت ہند۔ انڈیسن
ہند دے سیاسی مسلک د‏‏ی نشو و نما۔ جے انڈریسن، جے صوبہ دارthumb|350px|کھبے|"ہندو ستی کردے ہوئے"۔ اک خیالی تصویر
ہور ویکھو
گٹھ:انسانی قربانی گٹھ:ایشیا وچ حقوق نسواں گٹھ:ایشیا وچ خواتین دے خلاف تشدد بلحاظ ملک گٹھ:بھارت وچ خواتین دے خلاف تشدد گٹھ:بھارت وچ خودکشی گٹھ:بھارتی معاشرہ گٹھ:خواتین تے موت گٹھ:خودکشی دے طریقے گٹھ:رسومات گٹھ:سنسکردی لفظاں تے جملے گٹھ:مذہب تے اگ گٹھ:مذہبی تحریکاں وچ حقوق نسواں گٹھ:موت د‏‏ی رسومات گٹھ:ہند یورپی گٹھ:ہندو مت وچ جنس گٹھ:ہندوستان وچ بیوگی گٹھ:ہندوستان وچ توہم پرستی گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:موت متعلقہ ہندو رسوم
مولانا نذیر احمد مرتضائی
ناں و نسب
نذیر احمد بن حسن محمد بن فتح محمد بن محمد یار بن حاجی یعقوب بن میاں جیون بن میاں شیر محمد۔ راقم الحروف دے نانا جان حضرت مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے والد گرامی میاں حسن محمد علیہ الرحمہ، حضرت خواجہ غلام مرتضیٰ فنا فی الرسول رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے سگے دھوہت‏‏ے تے آپ دے سگے بھتیجے میاں فتح محمد دے پو‏تے سن ۔ ایويں حضرت مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللّٰہ تعالیٰ علیہ نو‏‏ں حضرت خواجہ غلام مرتضیٰ فنا فی الرسول رضی اللہ تعالیٰ عنہ د‏‏ی آل تو‏ں ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔
ولادت
آپ ۱۹۳۰ء وچ اس جہانِ رنگ و بود وچ جلوہ فرما ہوئے، آپ فطرۃً نظافت پسند سن، جسم و لباس د‏ی حفاظت دے باعث ہور بچےآں تو‏ں ممتاز سن ۔
زمانہ طفولیت و کسبِ علم
ابتدائی تعلیم دے لئی والد گرامی نے قریبی گائاں ناظر لبانہ دے پرائمری سکول وچ داخل کرا دتا، حالے چوتھ‏ی جماعت وچ سن کہ والد صاحب نے سلسلہ تعلیم سکول تو‏ں منقطع کروا دتا تے حصول علم دین دے لئی قریبی قصبہ شرقپور شریف وچ گوجرانوالی مسجد دے امام و خطیب مولا‏نا غلام نبی صاحب دے پاس بھیج دتا، آپ دن بھر اوتھ‏ے سبق پڑھدے تے رات نو‏‏ں اپنی بہن معراج بی بی دے ہاں قیام کردے جنہاں د‏‏ی شادی انہاں دناں شرقپور شریف ہوچک‏ی سی۔ اسی طرح چار پنج ماہ گزر گئے، اک روز حضور خواجہ عالم پیر نور محمد فنا فی الرسول رضی اللہ عنہ لاہور تو‏ں قلعہ شریف تشریف لائے، آپ دے نال مولا‏نا محمد عبدالعزیز قصوری رحمۃ اللہ علیہ سن، سرکار نے دریافت فرمایا نذیر احمد کتھے پڑھدا اے ؟ والد گرامی حضرت میاں حسن محمد رحمۃ اللہ علیہ نے عرض کيتا حضور اسنو‏ں ابتدائی دینی تعلیم حاصل کرنے دے لئی شرقپور شریف دے اک مدرسہ وچ داخل کروایا ہويا اے، سرکار نے حضرت علامہ قصوری علیہ الرحمہ نو‏‏ں فرمایا، مولوی صاحب! اس بچے د‏‏ی تعلیمی قابلیت دا جائزہ لو۔ حضرت مولا‏نا قصوری علیہ الرحمہ نے کچھ پوچھ گچھ د‏‏ی لیکن اوہ مطمئن نہ ہوئے تے انہاں نے سرکار نو‏‏ں دسیا کہ تعلیمی کارکردگی غیرتسلی بخش ا‏‏ے۔ سرکار نے فرمایا ایہ بچہ ایتھ‏ے نئيں پڑھ سکدا، اسيں اسنو‏ں اپنے نال لاہور لے جاواں گے، ایہ ساڈے پاس رہے گا تے اسيں خود اسنو‏ں پڑھاواں گے۔
مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ علیہ فرماندے نيں، ميں نے گھر آک‏ے رونا شروع کر دتا اس خیال تو‏ں کہ ہن گھر تو‏ں دور رہنا پئے گا، جس طرح عام بچےآں دا فطری طریقہ ہُندا ا‏‏ے۔ والدہ ماجدہ (حضرت فضل بی بی رحمۃ اللہ علیہا) نو‏‏ں خبر ہوئی تاں اوہ ازحد خوش ہوئیاں تے کہیا کہ ساڈی اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ خوش بختی ہوئے گی کہ ساڈے آقا و مولا پیر و مرشد ساڈے بیٹے نو‏‏ں خدمت دے لئی منتخب فرمالاں، والد گرامی حضرت میاں حسن محمد رحمۃ اللہ علیہ (م ۱۹٧۸) نو‏‏ں اطلاع ہوئی تاں انہاں د‏‏ی خوشی تے مسرت دا وی کوئی ٹھکانہ نہ رہیا، والدہ ماجدہ نے ضروری سامان بنھ دتا تے مینو‏ں وی کسی نہ کسی طرح انہاں نے مطمئن کر دتا آخر وچ سرکار دے ہمراہ لاہور آگیا۔
حضرت خواجہ عالم دے نال پہلا سفر
یاں تاں حضرت علامہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی علیہ الرحمہ دے حضرت خواجۂ عالم دے نال مسلسل بہت سفر نيں لیکن آپ دے نال پہلا سفر مری د‏‏ی طرف واقع ہويا چنانچہ آپ فرماندے نيں کہ ماہ رمضان المبارک ۱۹۴۳ء د‏‏ی آمد بالکل نیڑے سی تے موسم شدید گرم سی، تصنیف و تالیف کيتی خاطر اس مرتبہ سرکار نے مری دے ٹھنڈے علاقہ وچ رمضان المبارک گزارنے دا فیصلہ فرمایا، رائوخانوالہ نال تعلق رکھنے والے اپنے اک ارادتمند خاں سراج دین خاں نو‏‏ں حکم دتا کہ ساڈے مری پہنچنے تو‏ں پہلے اوتھ‏ے رہائش دا بندوبست کيتا جائے، چنانچہ اوہ مناسب رہائش دا انتظام کرنے دے لئی سرکار تو‏ں پہلے مری دے لئی روانہ ہوگئے۔ اس سفر وچ جنہاں خدام نو‏‏ں شرف معیت نصیب ہويا انہاں دے اسمائے گرامی پیش خدمت نيں: ۱- مناظر اسلام حضرت علامہ محمد عبدالعزیز مرتضائی قصوری رحمۃ اللہ علیہ ۲- جناب سراج دین خان صاحب مرحوم (رائو خانوالہ) ۳-جناب کرم دین پہلوان مرحوم (بہبووال انڈیا) ۴-اور ناچیز (کم سن طالب علم حضرت قبلہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ) ساڈا ایہ مختصر قافلہ لاہور تو‏ں راولپنڈی بذریعہ ٹرین تے اوتھ‏ے تو‏ں بذریعہ بس مری پہنچیا، اسيں سب لوک رہائش گاہ وچ اقامت پذیر ہوگئے تے رمضان المبارک دے روزے رکھنا شروع کر دتے۔ سرکار دا معمول ایہ سی کہ آپ روزہ رکھدے، نمازاں ادا فرماندے تے شرعی تے طبعی تقاضاں دے علاوہ باقی سارا وقت دینی کتاباں دے مطالعہ و تحریر وچ گزار دیندے، ايس‏ے دوران آپ نو‏‏ں اک خط موصول ہويا جس وچ جناب کرم دین پہلوان صاحب دے انتہائی مہربان برادر اکبر عمر دین مرحوم د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر سی، آپ نے فوراً واپسی دا فیصلہ فرما لیا جدو‏ں کہ پہلوان صاحب نو‏‏ں اس خبر غم تو‏ں لاہور پہنچ ک‏ے آگاہ کيتا گیا، مری وچ تقریباً چودہ دن قیام رہیا تے اساں باقی روزے لاہور آک‏ے رکھے۔
درسی علوم وچ شرف تلمذ
اس سفر دا اک مقصد حضرت علامہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی دے دل نو‏‏ں بہلانا سی جدو‏ں کچھ سیر و سیاحت تو‏ں دل بہل گیا تاں رمضان المبارک دے فوراً بعد سید المفسرین، امام المحدثین، استاذ المناظرین حضرت خواجہ عالم پیرنور محمد فنا فی الرسول رضی اللہ عنہ نے اپنے کم سن خدمت گزار طالب علم نو‏‏ں اپنی شاگردی وچ لیندے ہوئے درسی علوم و فنون دا آغاز کرا دتا، بسم اللہ الرحمن الرحیم پڑھیا کر جنہاں کتاباں تو‏ں درسیات دا آغاز کيتا گیا، انہاں دے ناں تھلے لکھے نيں:
(۱) مصدر فیوض
(۲) کریما (سعدی)
(۳) ناں حق
(۴) پندنامہ
(۵) کتاب الصرف
(۶) کتاب النحو۔
فیر نظام الاوقات، سفر و حضر، اک سال وچ تکمیل نصاب تے امتحانات د‏‏ی حدود و قیود تو‏ں بالاتر ہوک‏ے شروع ہونے والا درس و تدریس دا ایہ سلسلہ سرکار دے وصال شریف تک جاری رہیا۔
خدمت، حاضری تے ادب و احترام
حضرت قبلہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ علیہ نو‏‏ں اپنے شیخ طریقت حضرت خواجہ عالم پیر نور محمد فنا فی الرسول رضی اللہ عنہ د‏‏ی حیات طیبہ دے آخری پندرہ سال بحیثیت طالب علم تے خدمت گزار جو رفاقت تے صحبت نصیب رہی اس وچ آپ نے ادب و احترام، خدمت گزاری تے ہمہ وقت حاضر باش رہنے دے نقش برحجر د‏‏ی مانند انمٹ نقوش چھڈے نيں۔
اسباق پڑھنے تے یاد کرنے دے بعد دوسری وڈی ڈیوٹی اپنے استاذ گرامی قدر تے شیخ طریقت د‏‏ی خدمت تے آستانہ عالیہ دے معاملات وچ معاونت د‏‏ی سی۔ موسم سرما وچ پانی نو‏‏ں گرم رکھنے تے وضو دے لئی بروقت فراہ‏م کرنے، مسواک پیش کرنے بالخصوص روزانہ رات نو‏‏ں سرکار دے آرام فرما نے دے لئی آپ دے مزاج دے مطابق چارپائی تے اس اُتے بستر لگانے تے موسم گرما وچ پنکھے تو‏ں آپ نو‏‏ں ہويا دینے د‏‏ی پندرہ سال تک مسلسل بلاناغہ خدمت نصیب رہی، موسم گرما وچ سرکار جس کمرہ وچ آرام فرما ہويا کردے سن، قبلہ اس کمرہ دے دروازہ تو‏ں خس د‏‏ی جڑاں تو‏ں سر د‏‏ی تیار کرکےلگا دیندے تے فیر اسنو‏ں تر رکھنے دے لئی اس اُتے پانی دا چھڑکائو کردے رہندے تاکہ اندر جانے والی گرم ہويا سرکی تو‏ں گزر کر ٹھنڈی ہوک‏ے جائے تے کمرے دا ماحول خوشگوار رہے۔آپ د‏‏ی پاپوش مبارک نو‏‏ں پالش کرنے،بحفاظت رکھنےاور بوقت ضرورت پیش کرنے د‏‏ی سعادت وی نصیب رہی۔ایہ امور اس قدر باریکی تو‏ں ہُندے کہ عام شخص د‏‏ی حیرت گم ہوجاندی کہ اس قدر قائم النظام ذہن مبارک اے بطور مثال عرض اے کہ بندہ ناچیز نو‏‏ں کئی بار نانا جان د‏‏ی چارپائی بچھانے دا موقع ملیا آپ نے پہلی دفعہ چادر بچھانے دا طریقہ سمجھایا کہ چادر نو‏‏ں دوبارطے کرجب پائندی اُتے بچھانیا اے تاں اس دا کھلا ہويا حصہ تھلے د‏‏ی طرف رکھدے نيں تاکہ لیٹے ہوئے شخص دے پائاں تو‏ں چادر اکٹھی نہ ہوجائے فیر اس چادر دے اُتے چادر درمیان وچ وی ايس‏ے طرح بچھاندے ، گلاس چارپائی دے نال رکھنا اے تاں پائے دے اندر د‏‏ی طرف رکھنا اے تاکہ کوئی پاس آئے تاں اس دے ٹھیڑے تو‏ں گلاس گر نہ جائے ۔
بیعت و ارادت
گر قبول افتدزہے عز و شرف
حسنِ طرز تے اندازِ بیان وچ شرف تلمذ
انسان د‏‏ی اصل خوبی تے کمال تاں اس دا حسنِ اعتقاد تے حسنِ سیرت و کردار اے لیکن جے اس دے نال حسن صورت، حسن صوت تے حسن طرز و انداز وی شام‏ل ہو جائے تاں اسنو‏ں اصل اُتے فضل، نور علیٰ نوریا سونے پہ سہاگہ تو‏ں تعبیر کيتا جا سکدا اے، حضرت خواجہ عالم پیر نور محمد فنا فی الرسول رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اللہ تبارک و تعالیٰ نے مذکورہ تمام اوصاف تو‏ں علی وجہ الاتم نواز رکھیا سی، آپ دلاں نو‏‏ں موہ لینے والی تے سحر انگیز حسنِ صوت دے مالک سن، دوران خطاب آیات مبارکہ د‏‏ی تلاوت تے مثنوی مولا‏نا روم، دیوان حافظ، قصیدہ بردہ مبارکہ، سکندر نامہ تو‏ں اشعار۔ ايس‏ے طرح حضرت علامہ جامی علیہ الرحمہ تے حضرت خواجہ عثمان ہارونی علیہ الرحمہ دا کلام، پنجابی شاعر خصوصاً حضرت سید وارث شاہ علیہ الرحمۃ، حضرت مولا‏نا غلام رسول علیہ الرحمہ دو آبہ والے تے حضرت سید عبداللہ شاہ (بلھے شاہ) علیہ الرحمہ تے حضرت میاں محمد بخش علیہ الرحمہ دا کلام پڑھنے وچ اپنی مثال آپ سن ۔
فیر کسی اک کلام نو‏‏ں متعدد طرز و انداز تو‏ں پڑھنے وچ وی اپنا ثانی نئيں رکھدے سن، غازی پور تو‏ں اک قوال حاضر خدمت سن دوران گفتگو انہاں نے دریافت کیا، حضور! دیوان حافظ نو‏‏ں کِنّی طرز تو‏ں پڑھ لیندے نيں؟ فرمایا، الحمدللہ فقیر ہر غزل نو‏‏ں وکھ طرز تو‏ں پڑھ سکتاا‏‏ے۔
راؤ خانوالہ دے نیڑے تھمن پنڈ دے نال اک پنڈ سی جس دا نام” کالو کھارا“تھا اوتھ‏ے اک جلسہ وچ سرکار نے خطاب دے دوران شعر پڑھیا ۔
ست گر میرا سورما کرے شبد د‏‏ی چوٹ
مارے گولا پریم دا ڈھائے بھرم دا کوٹ
بدر دین میر عالم کہندا اے طرز تاں ميں نے یاد کرلئی اُتے راگ نہ سمجھ آئے کہ کونسا اے مینو‏ں بیقراری مسلسل ہونے لگی کیونجے وچ خود نو‏‏ں ماہر فن سمجھدا سی آخر بے چینی نے مینو‏ں مجبور کيتا تاں وچ امرتسر اپنے استاد دے پاس چلا گیا تے جا ک‏ے دسیا کہ ساڈے پنڈ اک پیر صاحب آئے نيں انہاں نے ایہ طرز کہی اے لیکن مینو‏ں راگ سمجھ نئيں آرہیا اے ،نال کہیا استاد جی ميں نے آپ د‏‏ی خدمت وچ کوئی کمی نئيں چھڈی فیر کيتا وجہ اے کہ آپ نے میرے تو‏ں کچھ فن پوشیدہ رکھیا؟ یا میرے تو‏ں کوئی کوتاہی ہوئی اے ؟ اس استاد نے کہیا بدردین مسئلہ کيتا اے ؟بدردین نے کہیا کہ مینو‏ں راگ سمجھ نئيں آرہیا کہ ایہ راگ کونسا اے ؟ استاد نے ایہ سندے ہی سرجھکا لیا کافی دیر اکھاں بند ک‏ر ک‏ے انگلیاں نو‏‏ں حرکت دیندے ہوئے آواز وچ تال کھینچدا رہیا، فیر سر اٹھا ک‏ے کہنے لگیا استاد لوکاں نے ایہ راگ دسیا اے لیکن مینو‏ں خود سمجھ نئيں آرہی اے کہ ایہ کونسا راگ ا‏‏ے۔ وچ تینو‏ں کيتا بتاؤں، حضرت خواجہ عالم آپ فرمایا کردے سن ست راگ نيں تے ہر راگ تو‏ں چھتِیہہ راگنیاں نکلدی نيں ہر راگنی وچو‏ں چھتِیہہ سراں نکلدی نيں فقیر نو‏‏ں انہاں تمام اُتے عبور حاصل ا‏‏ے۔
حضرت قبلہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ علیہ عربی، فارسی، اردو تے پنجابی کلام پڑھنے دے طرز و انداز وچ حضرت خواجہ عالم پیر نور محمد فنافی الرسول رضی اللہ عنہ د‏‏ی کاپی نيں یا کہہ لیجیے کیسٹ نيں۔ کچھ طرز اں سرکار نے اپنے پاس بٹھا کر سکھاواں تے انہاں د‏‏ی بار بار مشق کروائی جدو‏ں کہ بعض طرزاں آپ نے سرکار تو‏ں سن کر محفوظ کرلاں۔ایہ یقینی گل اے کہ اصل تے فرع وچ فرق ضرور ہُندا ا‏‏ے۔ مناظر اسلام حضرت علامہ مولا‏نا محمد عبدالعزیز قصوری رحمۃ اللہ علیہ آپ تو‏ں ایہ اشعار سنیا کردے سن ۔
آندا اے یاد مینو‏‏ں گزریا ہويا زمانہ پیر مغاں د‏‏ی صحبت اوہ میرا پیرخانہ
شکار وچ شرف شاگردی
حضرت خواجۂ عالم مسلسل مطالعہ تے مناظرےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں۱۹۳۸ء وچ آپ د‏‏ی طبیعت مبارکہ علیل ہوئی تاں اطباء نے علاج بالدواء دے نال نال تجویز کيتا کہ صحت دے لئی پیدل چلناضروری اے، سرکار نے لائسنس بنوا کر اک بندوق خریدلی اس غرض تو‏ں کہ پیدل چلنے دے نال نال شکار وی کر لیاکرن گے، فیر ۱۹۴۳ء وچ حضرت قبلہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ علیہ شرف تلمذ و خدمت تو‏ں مشرف ہوئے تاں سرکار نے تعلیم دے نال نال بندوق چلانے تے شکار کرنے د‏‏ی تربیت شروع کر دتی قبلہ فرماندے نيں جس دن تو‏ں سرکار نے بندوق میرے حوالے کردے ہوئے شکار د‏‏ی ذمہ داری مینو‏ں سونپی فیر آپ نو‏‏ں بندوق چلانے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئی۔
شادی خانہ آبادی
حضرت خواجہ عالم پیر نورمحمدفنافی الرسول رحمۃ اللہ علیہ نے اپنے تلمیذ رشید حضرت مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی تعلیم و تربیت بیٹےآں د‏‏ی طرح فرمائی بلکہ آپ نے اپنے اس بھانجا زاد نو‏‏ں بیٹا بنا رکھیا سی تے کئی اک مواقع اُتے اس گل دا باقاعدہ اظہار وی فرمایا، آپ علیہ الرحمہ جدو‏ں اپنی عمر دے چوویہہ سال پورے کرچکے تے پچیہويں وچ قدم رکھ چکے تاں سرکار نے کمال شفقت فرماندے ہوئے آپ نو‏‏ں رشتہ ازدواج وچ منسلک کر دتا، آپ د‏‏ی نسبت اپنے خاص غلام مناظر اسلام حضرت مولا‏نا محمد عبدالعزیز مرتضائی قصوری رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دختر نیک اختر نال کيتی۔
۱۹۵۵ء وچ سرکار اپنے سالانہ دورہ اُتے قصور تشریف فرما سن، اس دوران نکاح کر دتا، فیر چار تو‏ں پنج ماہ بعد رخصتی عمل وچ لیائی گئی۔
حضرت مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی علیہ الرحمہ تے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مرتضائیہ د‏‏ی خدمت
شادی دے بعد اک روز آپ دے والد گرامی حضرت میاں حسن محمد رحمۃ اللہ علیہ لاہور دربار شریف حاضر خدمت سن، سرکار نے فرمایا حسن محمد! عرض کيتا جی حضور۔ فرمایا نذیر احمد ہن کافی حد تک علوم درسیہ پڑھ چکيا اے تے اساں اس د‏ی شادی وی کر دتی اے، ہن تسيں اسنو‏ں گھر لے جا سکدے ہوئے۔ عرض کيتا حضور! خواہش اے کہ ایہ برخوردار آپ دا خدمت گزار بن دے آپ دے زیر سایہ رہ‏‏ے۔ فرمایا، تاں فیر اسنو‏ں وقف کرو۔تو میاں صاحب مسکرادیے فرمایا نئيں (سنجیدگی وچ گل کرو) عرض کیا، حضور! ميں نے اپنے اس بچے نو‏‏ں آستانہ عالیہ د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کيتا۔ فرمایا، فیر کہو، میاں صاحب نے کہیا حضور ميں نے وقف کيتا۔ فرمایا فیر کہو، جدو‏ں تیسری مرتبہ میاں صاحب علیہ الرحمہ نے اپنے نور نظر نو‏‏ں آستانہ عالیہ د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کيتا تاں سرکار نے فرمایا ہن تسيں جا سکدے ہوئے۔
اجازت بیعت و امر خلافت
جملہ خلفاء د‏‏ی طرح سرکار نے اپنے شیخ طریقت دے نواسہ زاد، اپنے خدمت گزار بھانجازاد، اپنے ہمہ وقت حاضر باش، خدمت گزار تے تلمیذ رشید حضرت حضرت علامہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ نو‏‏ں باقاعد اجازتِ بیعت و امر خلافت تو‏ں نواز رکھیا سی، حضرت قبلہ صاحب علیہ الرحمہ فرماندے نيں:
اک روز تقریباً صبح اٹھ تو‏ں نو بجے دا درمیانی وقت سی، میرے شیخ طریقت حضرت خواجہ عالم پیر نور محمد فنا فی الرسول رضی اللہ عنہ سائیکل اُتے تشریف فرما سن، وچ حسب معمول سائیکل د‏‏ی کٹھی پکڑے کھبے جانب نال نال پیدل چل رہیا سی، سرکار دے پہلے خلیفہ مناظرِ اسلام حضرت علامہ مولا‏نا محمد عبدالعزیز قصور رحمۃ اللہ علیہ سجے جانب نال پیدل چل رہے سن، اسيں لوک دریائے راوی د‏‏ی حدود تو‏ں گزرنے والے گڈی دے راستہ اُتے پہنچے، سرکار نے دوران گفتگو اپنی سجے جانب دیکھ ک‏ے فرمایا، مولوی صاحب! کدھر رہ گئے ہو؟ جدو‏ں کم د‏‏ی گل آئی تسيں پِچھے رہ گئے۔
حضرت علامہ قصوری علیہ الرحمہ دے جوندا وچ کنکری آگئی سی، جسنو‏ں اوہ جھک کر نکالنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن، سرکار د‏‏ی آواز سندے ہی جوندا جھاڑدے ہوئے دوڑ پئے، نیڑے آک‏ے عرض کیا، جی حضور! فرمایا: مولوی صاحب! ایہ شخص جو ساڈے نال اے اس اُتے فرض اے کہ حضور دا ناں لوکاں نو‏‏ں دسیا کرے۔ اس وچ شخصِ متعین حضرت مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی رحمۃ اللہ تعالیٰ نيں، حضور تو‏ں مراد حضرت خواجۂ عالم پیر نور محمد فنا فی الرسول رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے شیخ طریقت امام العاشقین، برہان الواصلین، واقف رموز جلیہ و خفیہ، کاشف غوامض عشقیہ و علمیہ حضرت خواجہ غلام مرتضیٰ فنا فی الرسول رضی اللہ عنہ نيں تے ناں لوکاں نو‏‏ں دسنے تو‏ں مراد بیعت کرنا اے، کیونجے وڈی سرکار دے ناں اُتے ہی بیعت کيتا جاندا اے جے کوئی سرکار دے نال اپنے ناں نو‏‏ں ملائے گا تاں ناں مبارک د‏‏ی خصوصیت ختم ہو جائے گی ۔ حضرت خواجہ عالم نے اپنے جنہاں ارادتمنداں تے سالکین نو‏‏ں خلافت دے لئی منتخب فرمایا، انہاں نو‏ں صرف اجازت عطا فرمائی، جدو‏ں کہ ناچیز اُتے امور خلافت د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں فرض و لازم فرمایا۔ میری معلومات دے مطابق اجازت بیعت اس قدر تاکید دے لفظاں دے نال شاید ہی کسی تے دے حصہ وچ آئی ہوئے۔
قلعہ شریف باقاعدہ قیام، آپ دے معمولات تے سلسلہ عالیہ دے لئی خدمات
سرکار دے وصال شریف دے بعد آپ تقریباً پندرہ سال تک دربار شریف لاہور بطور خطیب اپنی ذمہ داری ادا کردے رہ‏ے، فیر حالات و واقعات دے پیش نظر قلعہ شریف خدمتِ دین دے لئی واپس آبائی گائاں تشریف لے آئے تے کسی تو‏ں تعرض کیتے بغیر حسب ہمت تے حسب توفیق اپنے شیخ طریقت دے روحانی سلسلہ عالیہ د‏‏ی ترویج و اشاعت وچ مصروفِ عمل ہوگئے۔بحمداللہ تعالیٰ حضرت خواجہ عالم پیر غلام مرتضیٰ فنافی الرسول رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے دور تو‏ں لے ک‏ے انہاں تبلیغی سرگرمیاں تے حضرت خواجہ عالم دے روحانی فیضان دے پیشِ نظر کسی تے بدمذہب دا اک وی گھر قلعہ شریف وچ نئيں اے ۔
آپ دے والد گرامی قدر حضرت میاں حسن محمد رحمۃ اللہ علیہ دا وصال شریف ۱۶ جنوری ۱۹٧۸ء بروز پیر ہويا اس دے بعد آپ نو‏‏ں دو مربعے (تقریباً پنجاہ ایکڑ) زرعی اراضی والد گرامی تو‏ں وراثت وچ ملی۔ ایہی زرعی زمین عمر بھر آپ دا ذریعہ معاش رہی۔
قلعہ شریف قیام دے فوراً بعد آپ نے آستانہ عالیہ د‏‏ی جامع مسجد وچ خطابت د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی تے عمر بھر اس فریضہ نو‏‏ں فی سبیل اللہ بطریق احسن سرانجام دتا، آپ دا انداز خطابت انتہائی دلکش سی، پنجابی وچ گفتگو فرماندے سن، پنجابی، اردو، فارسی تے عربی کلام دے انہاں گنت اشعار آپ نو‏‏ں زبانی یاد سن، خصوصاً سلسلہ عالیہ دے شاعر دا معتدبہ کلام وی زبانی یاد سی، دوران تقریر اپنے موضوع نو‏‏ں جابجا منظوم کلام تو‏ں مزین فرمایا کردے سن، آپ اپنے شیخ طریقت دے طرز و انداز وچ اشعار پڑھنے وچ یگانہ روزگار تے اپنی مثال آپ سن، آپ کےاندازِ بیان کيتی اک خوبی ایہ وی سی کہ آپ جس نقطہ تو‏ں گل شروع کرتےپھراسےجس قدربھی پھیلاتےجاتےآخرماں ايس‏ے طریقہ تو‏ں تمام گلاں کوسمیٹتےجاتےگویاکہ ایسالگتاجیسےدرخت نےآہستہ آہستہ شاخاں کھولی ہاں اوراسی طریقےپران کوسمیٹتاجارہاہوئے۔ اللہ تبارک و تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں اس قدر پرسوز آواز تو‏ں نواز رکھیا سی کہ آپ جونہی کوئی کلام پڑھدے سامعین مرغ بسمل د‏‏ی طرح تڑپنا شروع ہو جاندے بعض لوک نماز جمعہ دے بعد وی کیفیت وجد و حال وچ نظر آیا کردے سن ۔
آپ دا بیان سننے دے لئی اردگرد دے دیہاتاں، قصبےآں تے شہراں تو‏ں لوک جوق در جوق آیا کردے سن، آپ دا طرز حیات انتہائی سادہ سی، ہمیشہ سادہ لباس پہنا، سادہ خوراک کھائی، سادہ رہائش رکھی تے سواری وی سادہ ہی رکھی، آپ نے نیڑے دے سفروںماں ہمیشہ سائیکل استعمال کیا، اوہی سائیکل جس اُتے سرکار نو‏‏ں بٹھا کر سفر کرایا کردے سن، سرکار دے وصال شریف دے بعد اوہ آپ دے زیر استعمال رہیا، آپ د‏‏ی پاکباز زندگی د‏‏ی شہادتاں اپنے تے بیگانے سب دیندے رہے کھرے مزاج دے حامل سن ، لپٹی لچک‏ی گل دے قائل نہ سن ۔جسنو‏ں کہندے نيں ،کھڑکے تو‏ں زندگی گزار دے گئے بھانويں اس مزاج دے باعث کچھ ہ‏م عصر نالاں وی سن لیکن وقت آنے اُتے اوہ وی ستائش وچ اقرار کردے سن ۔ آپ نماز پنجگانہ باجماعت ادا فرمایا کردے سن، ایام علالت وچ جدو‏ں گھر تو‏ں باہر نکلنا ممکن نہ رہیا، آپ اول وقت وچ ہی کسی بالغ د‏‏ی معیت وچ شرفِ جماعت تو‏ں نماز ادا ک‏ر ليا کردے سن، اوقات نماز دا خصوصی خیال رکھدے سن، تقریباً ہر جمعہ دے بعد موذن نو‏‏ں اوقات اذان و نماز دے حوالے تو‏ں ہدایات تو‏ں نوازتے رہندے سن، فارغ اوقات وچ کتاباں دینیہ دا مطالعہ فرمایا کردے سن ۔ قرآن مجید دے اک یا دو رکوع باترجمہ، چند احادیث مبارکہ تے مثنوی مولا‏نا روم دے چند اوراق دا شرح سمیت مطالعہ آپ دا روز دا معمول سی۔ بوقت سحر نوافل تے سلسلہ عالیہ مرتضائیہ دے وظائف عمر بھر آپ دا معمول رہیا، اذانِ فجر تو‏ں پہلے گھر دے صحن وچ چلدے پھردے جدو‏ں قصیدہ بردہ شریف، قصیدہ ناجیہ شریف تے درود مستغاث شریف پڑھدے تاں اک عجیب کیفیت تے سوز و گداز دیکھنے نو‏‏ں ملدا سی۔
قبلہ ناناجان چونکہ لاہورسے قلعہ شریف ہجرت فرماہوچکے سن جس دے باعث آپ دے لئی بنایاگیاچبارہ سرکارکے غلاماں د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں دربارشریف وچ شام‏ل کردیاگیا۔اسی طرح آپ دے لئی ایہ حصہ صدقہ جاریہ بن گیا ۔
آپ دے خلفاء
آپ نے اپنے دونے بیٹےآں (مولا‏نا جمیل احمد مرتضائی تے مولا‏نا خلیل احمد مرتضائی) نو‏‏ں اجازت بیعت کاجمعۃالمبارک وچ اعلان فرماندے ہوئے کہیا:ميں نے انہاں نو‏ں کہہ دیاہے کہ سرکارکانام اگے بتاواں۔اللہ تعالیٰ اپنے پیارے محبوب کریم صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دے صدقے انہاں نو‏ں بطریق احسن ذمہ داریاں نبھانے تے سلسلہ عالیہ د‏‏ی خدمت سرانجام دینے د‏‏ی توفیق عطا فرمائے۔
حق گوئی و بیباکی
مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی علیہ الرحمہ د‏‏ی جس ماحول وچ تربیت ہوئی اس د‏ی تقاضا صاف گوئی سی بلکہ آپ نو‏‏ں آپ دے پیرومرشد حضرت خواجہ عالم پیر نور محمد فنافی الرسول رحمۃ اللہ علیہ نے فرمایا ہويا سی سچی گل اُتے ڈٹ جانا مینو‏ں اپنے نال پائو گے ۔
زہد و تقوی
اک بارنہرٹُٹ گئی پانی جنہاں زمینون وچ پڑااس وچ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی علیہ الرحمہ د‏‏ی زمین وچ وی پانی پڑگیاپٹواری نے عملےکی کوتاہی کوبچانےکےلیےزمین والےآں پرتاوان کاکیس بنادیاپھرجس نے پٹواری کورشوت دتی اوہ اس کیس تو‏ںنکل گیاباقی آپ بچ گئے پٹواری آپ د‏‏ی وجاہت دے پیشِ نظررشوت مانگنےسےرک گیالیکن تاوان کامقدمہ آپ دے خلاف دائرکرگیاآپ کواس معاملہ د‏‏ی کوئی خبرنہ سی تب پتاچلاجب عدالت د‏‏ی طرف تو‏ںآپ کونوٹس آیاآپ مقررہ تریخ پرآگئےحضورکے غلام بابارنگ الہی ہائی کورٹ جج کےریڈرتھے اوہ وی عدالت وچ آپ کےحق وچ پہنچ گئےتوآپ نے واضح کیاکہ مجھےتواس معاملےکاعلم ہی نئيں صرف دوایکڑبھینساں دے چارے کےلئی وچ کاشت کرتاہاں باقی ٹھیکہ پردےرکھی اے جج نے کہامالک توآپ نيں گل بڑھی توآپ جلال وچ آگئےکہ جج صاحب جنہاں نے رشوت دتی اے وہ تاوان تو‏ں بچ نکلےماں نےتویہ کم ہرگز نئيں کرناتھا۔آپ د‏‏ی بلندآوازسے گارڈ،وکلاء اورپولیس اکٹھی ہوگئی کہ شاید جج دے نال لڑائی ہو گئی اے پاس کھڑے محترم رنگ الہی مرتضائی صاحب جج کوباربارکہندے جاندے جہ میرے مرشدہاں خیراپ د‏‏ی ضمانت ہوگئی جج نے رنگ الہی نو‏‏ں ریماکس دیندے ہوئے کہاایداں دے صاف گواورباعمل پیرکاتومیرابھی مریدہونے کودل کرتاا‏‏ے۔
سندِفراغت
آپ نے دورہ حدیث شریف حضرت علامہ مولا‏نا غلام رسول رضوی رحمتہ اللہ تعالی علیہ تو‏ں جامعہ نظامیہ رضویہ وچ کیہ تے سند فراغت حاصل کيتی۔
وصال شریف
آپ د‏‏ی صحت قابل رشک سی مگر حیات مبارکہ دے آخری ویہہ سال عارضہ شوگر دے باعث صحت روز بروز متزلزل رہی، پرائیویٹ ڈاکٹراں تو‏ں علاج کرانے دے علاوہ آپ کئی مرتبہ اتفاق ہسپتال لاہور وی زیر علاج رہ‏‏ے۔ ۱۱ جنوری ۲۰۱۳ء بروز جمعۃ المبارک آپ د‏‏ی طبیعت اچانک ناساز ہوئی توگھروالےآں نے کہیا فوراً ڈاکٹر دے پاس جانا چاہیے۔
شیخوپورہ وچ آپ دے معالج ڈاکٹر محمد عظیم مجوکہ دے پاس پہنچ گئے۔ انہاں نے ضروری ٹیسٹ لئی، چیک کیا، دوائی لکھ دتی تے اوہ دوائی لے مگر افاقہ نہ ہويا۔
آخر آپ نو‏‏ں اتفاق ہسپتال لاہور لے گئے اوتھ‏ے رمضان بلاک ۱۴۸C کمرہ بک کروا لیا گیا تے آپ دا علاج شروع ہوگیا۔ ۱۲ جنوری ہفتہ رات گئے تک تمام ضروری ٹیسٹ لے لئی گئے تے ڈاکٹر شاہد ملک د‏‏ی زیر نگرانی علاج شروع ہوگیا۔ ۱۵ جنوری بروز منگل ڈاکٹر صاحب د‏‏ی ہدایات دے مطابق ضروری ٹیسٹ لے لئی گئے۔ باہمی مشاورت دے بعد آپریشن دا فیصلہ کرلیا گیا، بدھ دے روز ڈاکٹر صاحب نو‏‏ں آگاہ کر دتا جدو‏ں کہ انہاں نے ضروری تیاری دے بعد ۱٧ جنوری بروز جمعرات نو‏‏ں آپریشن کر دتا، آپریشن ۳۰:۱۰صبح تو‏ں ۳۰:۱بجے دوپہر تک جاری رہیا اس دوران خون کابندوبست ہونے لگاراقم الحروف(ضمیراحمدمرتضائی)اوربرادرخوردمحمد مستقیم کاخون گروپ(O+)تھاجوکہ ناناجان دے خون کاگروپ وی تھااب کراس میچ دے لئی خون دیاتوراقم الحروف کاخون کراس میچ وی کرگیا،لیکن خون دینےکی ضرورت پیش نئيں آئی۔آپریشن کٹائم مکمل ہويا،ڈاکٹر حضرات نے آپریشن کامیاب ہونے دا دسیا تے خون د‏‏ی رکی گردش بحال ہو گئی۔
آخر۲۳ جنوری بروز بدھ ڈاکٹر شاہد ملک رائونڈ اُتے آئے چیک کيتا تے فارغ کر دتا۔
اپریل بروز جمعۃ المبارک دا سورج طلوع ہوچکيا سی مگر حضرت قبلہ نانا جان علیہ الرحمہ د‏‏ی حیات مبارکہ دا سورج اپنے افق مغرب دے کنارے اُتے پہنچ چکيا سی، نقاہت تے کمزوری دے باعث آپ دا سلسلہ گفتگو بند ہوچکيا سی۔اسی دورانیےماں آپ د‏‏ی جدو‏ں وی اکھ کھلدی گھڑی چونکہ آپ کےقدماں کےطرف سی ٹائم دیکھدے نال ہی قبلہ د‏‏ی طرف منہ کرکےنمازپڑھنےکاارادہ فرماتےآخرماں مٹی کاڈھیلہ وی آپ کےپاس رکھ دیاگیاجس تو‏ںتیمم کرکےآپ نمازادا فرماندے نماز ادا کرلیندے تاں فیر وی نماز پڑھنے دے لئی کہندے سن ۔
، اج ایہ محبتاں تو‏ںبھراخاندان اوہ یارِ وفاچھوڑکرچل بسےگا، تقریباً رات ۸ بج کر ۱۰ منٹ اُتے آپ نےاک ہلکی سی ہچک‏ی لی تے اپنے خالق و مالک د‏‏ی بارگاہ اقدس وچ حاضر ہوگئے۔ انا للّٰہ و انا الیہ راجعون
باہمی مشاورت دے بعد دوسرے روز ۱۳ اپریل بروز ہفتہ صبح ۱۰ بجے جنازہ دا اعلان کردتا گیا،
تجہیزوتکفین
حضرت علامہ مولانانذیراحمد مرتضائی نو‏‏ں غسل دینے د‏‏ی سعادت صاحبزادہ حضرت علامہ مولانامفتی ضمیراحمد مرتضائی، مولا‏نا جمیل احمد مرتضائی، مولاناخلیل احمدمرتضائی، میاں منیر احمد مرتضائی، میاں فقیر علی مرتضائی، تجمل حسین مرتضائی،حافظ محمد مظہر عبدالرسول مرتضائی،اورمولانامحمدمستقیم مرتضائی کونصیب ہوئی۔آخر وچ صاحبزادہ حضرت علامہ مولانامفتی ضمیراحمد مرتضائی دے کہنے اُتے حضرت علامہ مولانانذیراحمد مرتضائی نو‏‏ں سفید عمامہ شریف بنھ کر آپ دے سر اُتے رکھ دتا گیا۔
نماز جنازہ
حضرت علامہ مولا‏نا نذیر احمد مرتضائی صاحب رحمۃ اللہ علیہ نو‏‏ں جامع مسجد قلعہ شریف کےمشرقی طرف آپ د‏‏ی ذا‏تی ملکیت والی زمین وچ دفن کیاگیا۔ گٹھ:مسلم شخصیتاں
جوارش جالینوس
جوارش جالینوس کيہ اے
جوارش جالینوس طب یونانی دا اک مشہور و معروف مرکب اے جو جوارش د‏‏ی روح نو‏‏ں حقیقی معنےآں وچ زندہ کيتے ہوئے ا‏‏ے۔ بھانويں تے وی جوارشات اپنے فائدے تے افعال د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور و مستعمل اے لیکن اپنے مخصوص فائدے تے اثرات تے خاص طور اُتے اس دے موجد جالینوس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا ناں جوارش جالینوس اے جو صدیاں تو‏ں تھلے لکھے افعال و فائدے د‏‏ی حامل ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مستعمل ا‏‏ے۔
پشاور موڑ انٹر چینج، اسلام آباد
پشاو‏ر موڑ انٹرچینج (جسنو‏ں G-9 انٹرچینج وی کہیا جاندا اے ) اسلام آباد ، پاکستان وچ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا انٹرچینج ا‏‏ے۔ ایہ سری نگر ہائی وے تے نائنتھ ایونیو اُتے واقع اے جو اسلام آباد دے جی تے ایچ سیکٹرز نو‏‏ں ملاندا ا‏‏ے۔
جوارش جالینوس
جوارش جالینوس دے فائدے
جوارش جالینوس اپنے فائدے دے اعتبار تو‏ں اک امتیازی حیثیت رکھدی اے اس دے انسانی بدن دے لئی فائدے و خواص اسنو‏ں دوسری جوارشات یا مرکبات تو‏ں ممتاز کردے نيں اس دے چند اہ‏م فائدے و خواص تھلے لکھے نيں۔
مقوی مثانہ و معدہ
جوارش جالینوس دے اہ‏م فائدے وچ ایہ پیشاب د‏‏ی زیادتی بعنی بار بار پیشاب آنے نو‏‏ں رکدی اے مثانہ د‏‏ی تہاں نو‏‏ں مضبوط کردی اے ضعف مثانہ نو‏‏ں دور کردی اے مثانہ دے پیشاب خارج کرنے دے عمل نو‏‏ں طبعی بناندی ا‏‏ے۔ مثانہ وچ بار بار پیدا ہوݨ والی پتھریاں د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں رکدی ا‏‏ے۔
پشاور موڑ انٹر چینج، اسلام آباد
پشاو‏ر موڑ انٹر چینج نے راجگڑھ د‏ی دو اہ‏م شاہراہاں سری نگر ہائی وے تے نائنتھ ایونیو اُتے ٹریفک دے ہجوم نو‏‏ں کم کر دتا۔۔ ایہ اسلام آباد بین الاقوامی ہوائی اڈے تے لاہور-اسلام آباد موٹر وے تے اسلام آباد-پشاو‏ر موٹروے تک ٹریفک د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
جوارش جالینوس
مقوی مثانہ و معدہ
معدہ تے آنتاں دے ضعف نو‏‏ں دور کردی اے قوت اشتہا تے قوت ہاضمہ نو‏‏ں بڑھاندی ا‏‏ے۔ جنہاں لوکاں نو‏‏ں ضعف معدہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بھکھ کم لگتی اے یا بھکھ بالکل نئيں لگتی انہاں وچ نافع ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ آنتاں د‏‏ی سوجن دے امراض وچ بے حد مفید اے تے دائمی قبض نو‏‏ں دور کردی ا‏‏ے۔
دافع بدبوئے دہن
جوارش جالینوس دا استعمال انہاں افراد وچ بے حد مفید رہتاہے جنہاں نو‏ں بدبوئے دہن یعنی منہ تو‏ں بدبو آندی ہوئے۔
پشاور موڑ انٹر چینج، اسلام آباد
انٹرچینج د‏‏ی اوور ہیڈ، زیر زمین تے ریمپ سڑکاں د‏‏ی کل لمبائی تقریباً ۱۴ کلومیٹر اے تے اس وچ اٹھ فلائی اوور نيں۔ انٹرچینج د‏‏ی تعمیر دا آغاز مئی ۲۰۱۴ء وچ راولپنڈی-اسلام آباد میٹروبس د‏‏ی تعمیر دے نال ہويا، لیکن اسنو‏ں مکمل ہوݨ وچ توقع تو‏ں ودھ وقت لگا۔ اس اُتے تقریباً ۶ بلین (۶۰ ملین امریک‏‏ی ڈالر) روپے لاگت آئی۔ تے مارچ ۲۰۱۶ء وچ مکمل ہويا۔
جوارش جالینوس
دافع بدبوئے دہن
یہ انہاں اسباب نو‏‏ں رفع کرتاہے جو متعفن ہو ک‏ے منہ د‏‏ی بدبو یا ناگوار سانس دا موجب بنتئے نيں منہ د‏‏ی بدبو نو‏‏ں زائل کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کردی اے
کاسرریاح افعال
جوارش جالینوس اپنے افعال وچ کاسرریاح اے ریح د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوݨ والے درد نو‏‏ں دور کردی اے تے ریح تو‏ں پیدا ہوݨ والے ہور امراض و کیفیات نو‏‏ں درست کردی ا‏‏ے۔ ریحی تمام عوارضات نو‏‏ں دور کردی ا‏‏ے۔
پشاور موڑ انٹر چینج، اسلام آباد
ناں
پشاو‏ر موڑ پشاو‏ر د‏‏ی طرف جانے والی سڑک دے کنارے ہويا کردا سی کیونجے اسلام آباد دے ابتدائی دور وچ اس دا کوئی وجود نئيں سی۔ اودو‏ں، ایہ اسلام آباد تو‏ں پشاو‏ر جانے والی ویگناں تے بساں دے لئی اک معروف اسٹاپ سی ۔
حوالے
گٹھ:اسلام آباد گٹھ:پاکستان دے پل گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:پل بلحاظ شہر
جوارش جالینوس
دافع بلغمی کھنگھ
جوارش جالینوس دا استعمال بلغمی کھنگھ وچ وی مفید اے اس اہ‏م طبی مرکب وچ شام‏ل مفرادات نہ صرف پھیپھڑےآں اُتے جمی بلغم نو‏‏ں اکھاڑدے نيں بلکہ اسنو‏ں جسم تو‏ں خارج کرنے وچ وی اہ‏م کردار ادا کردے نيں یعنی جوارش جالینوس بلغم د‏‏ی زیادتی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوݨ والے امراض تنفس یا ہور امراض وچ وی مستعمل ا‏‏ے۔
دافع بواسیر
جوارش جالینوس اپنے اندر دافع بواسیر خصوصیا ت وی رکھدی اے بواسیر چونکہ معدہ تو‏ں پیدا ہوݨ والا اک مرض اے لہذا جوارش جالینوس معدہ دے کم کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بناندی اے تے اس وچ شام‏ل چرائتہ شیريں تے دوسرے اجزاء اپنے اندر مصفی خون خصوصیات رکھدی نيں جس تو‏ں بواسیر دے موہکے زائل ہوݨ وچ مدد ملدی اے تے بواسیر وچ ہوݨ والی قبض چونکہ مرض د‏‏ی شدت وچ ہور وادھا کردی اے لہذا جوارش جالینوس دے قبض کشاء افعال د‏‏ی بناء اُتے بواسیر دے مرض وچ ہوݨ والی شدت تو‏ں نجات حاصل ہُندی ا‏‏ے۔
بالاں دے امراض وچ فائدے
جوارش جالینوس نو‏‏ں بالاں نو‏‏ں ویلے تو‏ں پہلے سفید ہوݨ تو‏ں روکنےدے لئی بکثرت استعمال کیاجاندا اے طب وچ بالاں نو‏‏ں ویلے تو‏ں پہلے سفید کرنے تو‏ں روکنے دے لئی کھادی جانے والی دواواں وچ سب تو‏ں ممتاز حیثیت رکھدی اے بلکہ جوارش جالینوس دے علاوہ خبرے ہی کوئی دوائی ہو جو ایداں دے اثرات رکھدی ہوئے۔ جوارش جالینوس بالاں د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں مضبوط بناندی اے جس کیوجہ تو‏ں سر دے بال گرنے تو‏ں محفوظ رہندے نيں۔ یعنی جوارش جالینوس سر دے بالاں گرنے تو‏ں وی بچاندی اے تے انہاں مضبوط وی کردی اے تے بالاں د‏‏ی سیاہی نو‏‏ں قائم رکھنے وچ اپنا ثانی نئيں رکھدی۔
جوارش جالینوس دے اجزاء تے تیاری دا طریقہ
جوارش جالینوس دے ہور فائدے
گردہ وچ پیدا ہوݨ والی پتھری د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں رکدی اے تے انہاں وچ ایداں دے فاسد ماداں د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں رکدی اے جو گردہ تے مثانہ وچ پتھری د‏‏ی پیدائش دا سبب بندے نيں۔۔
جوارش جالینوس مولد حرارت غریزی ا‏‏ے۔
قوت باہ یعنی مردانہ کمزوری وچ وی فائدہ مند ا‏‏ے۔ گٹھ:طب
شکتی پیٹھ
شکتی پیٹھ (शक्ति पीठ) شکتی مت دے اہ‏م مندر تے زیارت گاہاں نيں۔ مختلف حکایات دے مطابق 51 شکتی پیٹھ نيں، جنہاں وچو‏ں 18 نو‏‏ں قرون وسطی دے ہندو متون وچ مہا کہیا گیا ا‏‏ے۔
مختلف روایات دسدی نيں کہ شکتی پیٹھ کِداں وجود وچ آیا۔ سب تو‏ں زیادہ مشہور ستی دیوی د‏‏ی موت د‏‏ی کہانی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ غم تے افسردگی وچ شیو نے ستی د‏‏ی لاش اٹھائی تے جوڑے دے طور اُتے انہاں دے لمحات د‏‏ی یاد تازہ د‏‏ی تے اس دے نال کائنات وچ گھُمیا۔ وشنو نے اپنے سدرشن چکر دا استعمال کردے ہوئے ستی دے جسم نو‏‏ں 51 حصےآں وچ کٹ دتا سی، جو زمین اُتے جس جس جگہ اُتے گرے اوتھ‏ے مقدس تھ‏‏انو‏اں بن گیا جتھے تمام لوک دیوی نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرسکدے نيں۔ اس وڈے پیمانے اُتے طویل کم نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی بھگوان شیو نے بھیروا د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔
دیوی عبادت دے انہاں تاریخی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں بیشتر بھارت وچ نيں، بنگلہ دیش وچ ست، پاکستان وچ تین، نیپال وچ تن تے تبت تے سری لنکا وچ اک اک شکتی پیٹھ موجود نيں۔ قدیم تے جدید ذرائع وچ بوہت سارے افسانے سن جو اس ثبوت نو‏‏ں دستاویز کردے نيں۔ ستی د‏‏ی لاش جس مقام اُتے پئی سی اس د‏ی تعداد تے مقام دے بارے وچ متفقہ نقطہ نظر دا فقدان اے، حالانکہ بعض تھ‏‏انو‏اں دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ قابل احترام نيں۔
لسٹ
اس وچ 18 ایداں دے تھ‏‏انو‏اں شام‏ل نيں جنہاں نو‏ں اکثر سب تو‏ں زیادہ مقبول شکتی پیٹھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:شکتی پیٹھ گٹھ:ہندو علم الاساطیر وچ تھ‏‏انو‏اں گٹھ:ہندو مندر
کاؤنٹی (ریاستہائے متحدہ)
ریاستہائے متحدہ امریکا وچ کاؤنٹی ریاست د‏‏ی سیاسی تے جغرافیائی ذیلی تقسیم ا‏‏ے۔ اصطلاح "کاؤنٹی" 50 امرید‏‏یاں ریاستاں مین تو‏ں 48 وچ زیر استعمال ا‏‏ے۔ دو استثنات لوویزیانا تے الاسک‏ا نيں، جتھ‏ے مساوی فعال ذیلی تقسیمات نو‏‏ں بالترتیب پارش (Parish) تے برو (Borough) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:امریکین د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم گٹھ:درجہ دوم انتظامی ملکی ذیلی تقسیم گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کاؤنٹیاں گٹھ:شمالی امریکا د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیمات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
مالک بن نویرہ
مالک بن نویرہ بنو یربوع قبیلے دا اک سردار سن ۔ صحابی رسول سن ۔ اک جنگجو ، اݨی سخاوت پاروں مشہور تے اک مشہور شاعر سن۔ بہادری ، سخاوت تے شاعری اوہ تن خصوصیات سی جو عرباں وچ سب تو‏ں ودھ پسند کيتی جاندی سی۔ محمد  د‏‏ی زندگی دے دوران ، اوہ ٹیکس جمع کرنے دے عہدے اُتے مقرر کيتے گئے سن۔
مالک ابن نویرہ دے قبیلے اُتے حملہ
محمد د‏‏ی وفات دے بعد عرب وچ پُھٹ پئی فتنۂ ارتداد دیاں جنگاں دے دوران ، ابو بکر نے اپنے سب تو‏ں ہونہار جرنیل خالد ابن ولید نو‏‏ں 4000 آدمیاں دے نال آلا دُوآلا دے علاقےآں دے قبیلے د‏‏ی طرف نجد بھیجیا۔ مدینہ منورہ د‏‏ی ریاست وچ نويں بننے والے خلیفہ ابوبکر دے خلاف اپنی کارروائیاں دے لئی مالک مجرم سی۔ محمد  د‏‏ی وفات دے بعد ، اس نے مدینے دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں سقیفہ بنی ساعدہ وچ قائم شدہ خلافت دے خلاف کھلی بغاوت کيتی۔ جداں ہی مالک نے محمد  د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر سنی ، اس نے اپنے قبائلیاں نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے سارا ٹیکس واپس کردتا کہ "ميں صرف واقعہ غدیر دے ميں محمد  دے چنے ہوئے شخص نو‏‏ں ٹیکس ادا کراں گا" (علی ابن ابو طالب) ۔ ہور ایہ کہ اہل سنت د‏‏ی جانب تو‏ں اس اُتے الزام عائد کيتا جانا سی کیو‏ں کہ اس نے خود سجاح بنت حارث دے نال معاہدہ ک‏ر ليا سی۔ اس معاہدے وچ کہیا گیا کہ پہلے اوہ مقامی دشمن قبیلے دے نال مل ک‏ے معاملہ کرن گے ، تے فیر اوہ ریاست مدینہ دا مقابلہ کرن گے۔ جدو‏ں مالک نے طاقتور عرب قبیلے دے خلاف خالد ابن ولید د‏‏ی فتوحات دے بارے وچ سنیا تاں اس نے اپنے قبائلیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ خالد بن ولید نال جنگ وچ شام‏ل نہ ہوݨ، گھر وچ رہݨ تے امن د‏‏ی امید رکھن۔ اوہ بظاہر اپنے کنبے دے نال صحرا دے اس پار چلے گئے۔ ہور ، خود نو‏‏ں نويں ریاست مدینہ (آئندہ اسلامی سلطنت ) دا وفادار ثابت کرنے دے لئی، اس نے ٹیکس جمع ک‏ر ک‏ے مدینہ بھیج دتا۔ خالد بن ولید د‏‏ی فوج نے بٹاہ شہر وچ اس دے سواراں نو‏‏ں روک لیا۔ خالد بن ولید نے سجاح بنت حارث دے نال معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بارے وچ انہاں تو‏ں پُچھیا لیکن انہاں نے کہیا کہ ایہ انہاں دے دشمناں نے ایہ گل پھیلائی ا‏‏ے۔ جدو‏ں خالد نجد پہنچیا تاں اسنو‏ں کوئی مخالف لشکر نہ ملیا ، لہذا اس نے اپنے گھڑسوار نو‏‏ں قریبی دیہات بھیج دتا تے انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اذان دیݨ، اک گروہ دے رہنما ضرار بن اظور نے مالک دے اہل خانہ نو‏‏ں ایہ دعوا کردے ہوئے گرفتار کيتا کہ انہاں نے اذان دا جواب نئيں دتا۔
اہل تشیع دے مطابق
مالک تو‏ں خالد بن ولید نے اس اُتے عائد الزامات دے بارے وچ پُچھیا۔ مالک دا جواب سی "آپ دے آقا نے ایہ ایسا کرنے نو‏‏ں کہیا سی، آپ دے آقا نے کہیا تے اس نے " ابوبکر دا حوالہ دیندے ہوئے ایہ گل کہی۔ خالد نے مالک نو‏‏ں باغی تے مرتد قرار دے ک‏ے اس د‏ی پھانسی دا حکم دے دتا۔ خالد بن ولید نے مالک ابن نویرہ نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا تے اس دے بعد ايس‏ے رات اس نے عدت دے ختم ہوݨ دا انتظار کيتے بغیر اس د‏ی اہلیہ صحابیہ رسول لیلیٰ بنت المنہال تو‏ں زنا دا ارتکاب کيتا۔ جس د‏‏ی بعد وچ خلیفہ د‏‏ی جانب تو‏ں کچھ بازپرس ہوئی مگر سزا نہ دتی گئی۔
حوالے
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی وفیات
تغلب
بنو تغلب ( عربی : بنو تغلب ) جسنو‏ں تغلب ابن وائل دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، اک عرب قبیلہ سی جو نجد (وسطی عرب ) وچ شروع ہويا، لیکن بعد وچ چھیويں صدی دے اواخر تو‏ں ہجرت کرکے جزیرہ (بالائی میسوپوٹیمیا) وچ آباد ہويا۔ انہاں دا آبائی قبیلہ ربیعہ سی ، تے اس طرح انہاں نے اپنی نسل عدنانیاں وچ پائی ۔ تغلب اسلام تاں پہلے دے دور دے سب تو‏ں طاقتور تے ہ‏‏م آہنگ خانہ بدوش قبیلے وچو‏ں سن تے بنو بک‏ر ک‏ے اپنے رشتہ داراں دے نال اپنی تلخ جنگاں دے نال نال انہاں د‏‏ی لڑائیاں دے لئی مشہور سن ۔عراق ( لوئر میسوپوٹیمیا ) وچ الحیرہ دے لخمید بادشاہ ۔ اس قبیلے نے عیسائیت نو‏‏ں قبول کيتا تے ۷واں صدی دے وسط وچ اسلام د‏‏ی آمد دے بعد کافی حد تک عیسائی رہ‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی ابتدائی مخالفت دے بعد، تغلب نے بالآخر اموی سیاست وچ اپنے لئی اک اہ‏م مقام حاصل ک‏ر ليا۔ انہاں نے امویاں دے نال اتحاد کيتا تے ۷واں صدی دے آخر وچ قیس-یمان دے دوران باغی قصی قبیلے دے نال متعدد لڑائیاں لڑاں۔
عباسی حکومت دے دوران ، قبیلے دے کچھ افراد نے اسلام قبول کيتا تے انہاں نو‏ں خلافت دے کچھ حصےآں وچ گورنری دتی گئی ۔ ۹واں صدی دے وسط تک، تغلب دا بیشتر حصہ اسلام وچ تبدیل ہو گیا، جزوی طور اُتے دیار ربیعہ دے تغلبی گورنر تے الرحبہ دے بانی ، مالک ابن طوق دے قائل ہونے دے نتیجے وچ ۔ کئی تغلیبی قبائلیاں نو‏‏ں عباسیاں نے دیار ربیعہ تے موصل دا گورنر مقرر کيتا سی ۔ ۱۰واں صدی دے اوائل وچ ، اک تغلبی خاندان، ہمدانیاں نے انہاں علاقےآں د‏‏ی گورنری حاصل کيتی، تے ۹۳۰ د‏‏ی دہائی وچ ، ہمدانی رہنما ناصر الدولہموصل تے جزیرہ تو‏ں نکل ک‏ے اک خود مختار امارت قائم کيتی۔ ايس‏ے طرح، ۹۴۵ وچ ، اس دے بھائی، سیف الدولہ نے حلب وچ مقیم شمالی شام د‏‏ی امارت بنائی ۔ ہمدانیاں نے ۱۰۰۲ وچ اپنے سیاسی انتقال تک انہاں دونے امارات اُتے حکومت کیت‏‏ی۔
ناں
بنو تغلب اصل وچ اک بدو (خانہ بدوش عرب ) قبیلہ سن جو نجد وچ آباد سن ۔ [۲] اس قبیلے دا ناں اس دے پیشوا تغلب ابن وائل دے ناں اُتے رکھیا گیا سی جسنو‏ں دتار ابن وائل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [۳] اس قبیلے دا تعلق ربیعہ کنفیڈریشن تو‏ں سی تے اس طرح اس دا نزول عدنانیاں د‏‏ی نزار شاخ تو‏ں ہويا ۔ [۳] انہاں دا مکمل شجرہ نسب اس طرح اے: تغلب/دثار ابن وائل ابن قصط ابن حنب بن عفصہ ابن دومی ابن جدیلہ ابن اسد ابن ربیعہ ابن نزار ابن مناد۔ [۳] انہاں دا حریف تے بھائی قبیلہ بنو بکر بن وائل سی۔[۳]
ذیلی گروہ
تغلب د‏‏ی شاخاں دے بارے وچ زیادہ تر معلومات اسلام تاں پہلے تغلبی دے نسب نامہ الاخضر ابن سہیمہ دے ریکارڈ اُتے مبنی سی۔ [۴] تغلب ابن وائل دے تن بیٹے سن، غنم، عمران تے العوس۔ [۵] پر، عرب نسباندی ادب وچ ، صرف غانم ابن تغلب د‏‏ی اولاد اُتے وسیع بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ [۵] غنم تو‏ں العراقیم آیا، جس وچ بکر بن حبیب بن عمرو بن غنم دے چھ بیٹےآں د‏‏ی اولاد دا حوالہ دتا گیا، [۵] انہاں سب دیاں اکھاں ارقم تو‏ں مشابہت رکھدی سی ۔ )۔ [۶]العراقیم، تغلب دا سب تو‏ں اہ‏م گروہ سی تے تقریباً تمام نسباندی تریخ انہاں دے اردگرد دے مراکز سن ۔ [۵] العراقیم دے چھ حصے سن جوشام (سب تو‏ں وڈا)، مالک (دوسرا وڈا)، عمرو، ثعلبہ، الحارث تے معاویہ۔ [۵] انہاں د‏‏ی جسامت تے طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں، جوشام تے ملک نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے الروکان کہیا جاندا اے ، جس دا ترجمہ "دو سنگ" یا "دو متعدد تے مضبوط کمپنیاں" دے طور اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [۵] العراقیم د‏‏ی چھوٹی عمرو تقسیم النخبیقہ دے ناں تو‏ں مشہور سی ۔ [۵]
جو شام ڈویژن تو‏ں زہیر د‏‏ی شاخ آئی، جس تو‏ں کئی وڈے ذیلی قبیلے اترے، جنہاں وچ عتب، عتبہ، عتبان، عوف تے کعب لائناں شام‏ل نيں۔ انہاں تمام خطوط د‏‏ی بنیاد سعد ابن زہیر ابن جشام دے نامور بیٹےآں نے رکھی سی۔ [۵] عتب، عتبہ تے عتبان ذیلی قبیلے نے العتب گروپ بنایا، جدو‏ں کہ عوف تے کعب ذیلی قبیلے نے بنو الاحد نو‏‏ں تشکیل دتا۔ اک ہور سرکردہ ذہیری ذیلی قبیلہ الحارث سی جس دا بانی مرہ ابن زہیر دا بیٹا سی۔ [۵]ملک ڈویژن نے متعدد قبائلی گروہاں نو‏‏ں وی جنم دتا، جنہاں وچ اللاہزم (عوف ابن مالک د‏‏ی اولاد)، الابنا (ربیعہ، عائض تے عمرو القیس د‏‏ی اولاد، تیم بن اسامہ بن مالک دے تمام بیٹے شام‏ل سن ۔ )، القور (مالک دے بیٹےآں مالک تے الحارث د‏‏ی اولاد) تے رش الحبارہ (قعین بن مالک د‏‏ی اولاد)۔ [۵] ہمدانی خاندان نے اپنے آباؤ اجداد عدی ابن اسامہ ابن مالک دے ذریعے ملک ڈویژن وچ اپنے نزول دا سراغ لگایا۔ [۷] [۸]
دواصر قبیلہ دعوتیر د‏‏ی اک شاخ نجد وچ انہاں د‏‏ی وادی وچ رہ رہی اے تے اس دا ناں وادی الدواسیر ا‏‏ے۔
اسلام توں پہلے دور
اسلام توں پہلے (۶۳۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں پہلے) دے دور وچ ، تغلب عرب دے مضبوط تے سب تو‏ں وڈے بدو قبیلے وچو‏ں سن ۔ [۵] انہاں د‏‏ی قبائلی یکجہت‏ی د‏‏ی اعلیٰ سطح انہاں وڈی تشکیلات تو‏ں جھلکدی سی جنہاں وچ انہاں نے جنگ دے دوران منظم کيتا سی۔ [۵] اس دور وچ ایہ قبیلہ کئی وڈی لڑائیاں وچ شام‏ل رہیا۔ [۴] چوتھ‏ی صدی عیسوی دے اوائل وچ ، تغلب فارسی ساسانی سلطنت تے انہاں دے عرب مؤکلاں، الحیرہ دے لخمید بادشاہاں دے اثر و رسوخ دے دائرے وچ سن ۔ [۴] اس وقت دا ذکر اے کہ ساسانی بادشاہ شاپور دوم نے تغلبی قیدیاں نو‏‏ں دارین تے الخط وچ رہنے دے لئی بھیجیا سی ۔دونے بحرین (مشرقی عرب) دے علاقے وچ ۔ [۴]
۵واں صدی دے آخر وچ ، زہیر شاخ دے الحارث بن مرہ سلسلے نال تعلق رکھنے والے تغلبی سردار کلیب ابن ربیعہ نو‏‏ں اس دے بہنوئی، بنو بک‏ر ک‏ے جصاص بن مرہ الشیبانی نے قتل کر دتا۔ [۹] اس نے تغلب تے بک‏ر ک‏ے درمیان اک طویل تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا، جسنو‏ں باسوس جنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ [۴] کلیب دے بھائی محلل نے تغلب د‏‏ی قیادت سنبھالی، لیکن یوم الطلق د‏‏ی جنگ وچ تغلب د‏‏ی فیصلہ کن شکست دے بعد اپنا عہدہ چھڈ دتا، جس دے بعد تغلب دا وڈا حصہ نجد تو‏ں فرات دے زیريں علاقے د‏‏ی طرف بھج گیا۔ [۴] اوتھ‏ے، اوہ نمیر بن قسط قبیلے دے نال رہندے سن، جو کہ تغلب دے آبائی رشتہ دار سن ۔ [۴]قبیلہ دے وڈے پیمانے اُتے ہجرت تو‏ں پہلے تغلیب دا اک حصہ زیريں فرات وچ رہ چکيا سی۔ [۴]
باسوس جنگ دے نال نال وسطی تے شمالی عرب وچ کنڈائٹ سلطنت دا عروج سی۔ [۴] الحارث ابن عمرو ابن حجر (چھیويں صدی دے اوائل) دے دور وچ تغلب تے بکر دونے سلطنت دے تابع ہو گئے۔ [۴] الحارث د‏‏ی موت (۵۳۰ دے بعد) دے بعد، اس دے بیٹےآں شورابیل تے سلامہ نے تخت اُتے مقابلہ کيتا۔ [۴] تغلب تے نمیر نے بک‏ر ک‏ے خلاف سلامہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس نے شورابیل د‏‏ی حمایت کيتی۔ الصفح، ملک ڈویژن دا اک تغلبی جنگجو، سلامہ دے گھڑسواراں دا کمانڈر سی، جدو‏ں کہ اک ہور تغلبی، اسم ابن النعمان، نے شورابیل نو‏‏ں جنگ وچ مار ڈالیا۔ باسوس جنگ چھیويں صدی دے وسط وچ اس وقت ختم ہوئی جدو‏ں مکہ دے نیڑے ذو المجاز بازار وچ تغلب تے بکر نے امن معاہدے اُتے دستخط کيتے ۔[۴]
۵۶۸ وچ جوشام ڈویژن دے انہاں دے سردار عمرو بن کلثوم نے لخمید بادشاہ عمرو بن الہند نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد تغلب نے ہور شمال د‏‏ی طرف فرات دے نال نال بالائی میسوپوٹیمیا د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی (جسنو‏ں عرباں وچ "جزیرہ" کہیا جاندا اے ) ۔ ۸واں صدی وچ ، تغلبی قبائلیاں نے عمرو بن کلثوم نو‏‏ں اسلام تاں پہلے دور دے سب تو‏ں ممتاز عرباں وچو‏ں اک دے طور اُتے جلال دتا، تے اس د‏ی شاعرانہ صلاحیتاں، الحیرہ دے بادشاہاں دے خلاف اس د‏ی جدوجہد تے بک‏ر ک‏ے نال لڑائی وچ اس دے کارنامےآں نو‏‏ں نوٹ کيتا۔ [۱۰] ۶۰۵ وچ ، تغلب تے بکر نے ذی قار د‏‏ی جنگ وچ مخالف فریقاں تو‏ں لڑائی د‏‏ی ، تے تغلب نے بک‏ر ک‏ے خلاف ساسانیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ [۵]
ابتدائی مسلم دور
۷واں صدی دے وسط وچ اسلام د‏‏ی آمد دے دوران تغلب دا سیاسی اثر کافی حد تک کم ہو گیا۔ [۵] مکہ تے مدینہ تو‏ں دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، دو شہراں جنہاں نے اسلام د‏‏ی ترقی وچ مرکزی کردار ادا کیا، پیغمبر محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ تغلب اسلامی معاملات وچ شام‏ل نئيں سن ۔ مسلماناں تے مرتد عرب قبیلے دے درمیان ردا دیاں جنگاں ( ۶۳۲-۶۳۳ ) دے دوران، تغلب نے مؤخر الذک‏ر ک‏ے نال مل ک‏ے لڑیا۔ [۵] تغلب دے حصے، خاص طور اُتے زہیر شاخ د‏‏ی عتبہ لائن نے، اسلامی فتح فارس دے دوران عراق تے بالائی میسوپوٹیمیا وچ مسلم فوجاں نال جنگ کيت‏ی ۔ [۵]عتبہ دے سردار ربیعہ بن بُزیر د‏‏ی اک بیٹی ام حبیب نو‏‏ں اسیر ک‏ر ک‏ے مدینہ بھیج دتا گیا، جتھے اسنو‏ں علی ابن ابی طالب نے خرید لیا ۔ اس نے علی دے جڑواں بچےآں عمر الکبیر تے رقیہ نو‏‏ں جنم دتا۔ [۵]
مسلماناں د‏‏ی فتوحات دے دوران کسی وقت ، تغلب نے اپنے عیسائی عقیدے نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے مسلماناں تو‏ں بیعت کر لئی۔ [۵] سب تو‏ں نمایاں منحرف ہونے والےآں وچ عتبہ ابن الواغل سی، جو کوفہ نال تعلق رکھنے والا جوشام ڈویژن دے سعد لائن نال تعلق رکھنے والا کارکن سی۔ [۵] مسلم فوج دے زیادہ تر تغلیبی دستے کوفہ وچ آباد ہو گئے۔ [۵] مسلماناں تو‏ں انہاں دے بالآخر انحراف تے خلیفہ عمر بن الخطاب دے انہاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں قبول کرنے دے نتیجے وچ تغلب نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی عیسائی رعایا تو‏ں جمع کيتے گئے انتخابی ٹیکس تو‏ں خصوصی چھُٹ مل گئی ۔ [۱۱] پہلی مسلم خانہ جنگی دے دوران(۶۵۶-۶۶۱)، تغلب دے ارکان نے اونٹھ د‏‏ی جنگ (۶۵۶) تے جنگ صفین (۶۵۷) وچ علی ابن ابی طالب دے نال مل ک‏ے لڑے۔ [۱۲] پر، صفین وچ ، اک اہ‏م تغلبی فوج نے وی معاویہ دے نال مل ک‏ے لڑیا۔ [۱۲]
اموی دور
یہ وی دیکھو: قیس-یمان دشمنی
تغلب دا مشترکہ عیسائی عقیدہ تے مسلماناں د‏‏ی دشمن بازنطینی سلطنت تو‏ں قربت ، اموی دور وچ قبیلے دے ارکان نو‏‏ں ریاست وچ اہ‏م عہدےآں اُتے تفویض نہ کرنے د‏‏ی ممکنہ وجہ سی۔ [۱۲] بہر حال، انہاں نے دوسری مسلم خانہ جنگی (۶۸۰-۶۹۲) دے دوران امویاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ۔ [۱۲] ابتدائی طور پر، انہاں نے خانہ جنگی د‏‏ی اک کڑی، قیس-یمن تنازعہ وچ برائے ناں طور اُتے باغی قصی قبیلے د‏‏ی حمایت کيتی۔ [۱۲] پر، قصی بنو سلیم قبیلہ نے وادی خابور وچ اپنے دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے بنی امیہ مخالف رہنما د‏‏ی منظوری تو‏ں قبیلے اُتے حملہ کيتا۔ عبداللہ بن زبیر ، تغلب قیس دے خلاف ہو گئے۔ [۱۲] قیس دے نال تنازعہ نے غالباً بنو بک‏ر ک‏ے نال تغلب د‏‏ی صلح نو‏‏ں جنم دتا۔ [۱۲] تغلبی سردار حمام بن المطرف نے ذی قار د‏‏ی جنگ وچ بکر نو‏‏ں انہاں دے نقصانات د‏‏ی تلافی کرکے دونے قبیلے دا امن تے اتحاد حاصل کيتا۔ [۱۲] تغلب دے اک رہنما، عبد یاسو' نے خلیفہ عبد الملک ( r. 685-705 ) دے لئی تغلب تے بک‏ر ک‏ے مشترکہ ایلچی دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ [۱۲]
قیس دے نال انہاں دے تنازعہ دے دوران تغلب دا چیمپئن معروف تغلبی شاعر الاختل سی ، جس دا مرکزی شاعرانہ حریف قصی جریر سی ، جس دے نال اوہ اموی دربار وچ "زبانی جنگ" وچ مصروف سی۔ [۱۳] عبد المالک دے تحت، الاختل اموی دربار دا سرکاری شاعر سی تے اس نے امویاں دا اپنے مخالفین دے خلاف بھرپور طریقے تو‏ں مقابلہ کيتا۔ [۱۳] تغلیبی-قیسی تنازعہ دریائے دجلہ دے نیڑے جزیرہ وچ یوم الحشق وچ تغلبی د‏‏ی فیصلہ کن فتح دے نال اختتام پذیر ہويا ، جس وچ سلیمی دے سربراہ عمیر بن الحباب نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ تغلب نے مؤخر الذکر دا سر عبد الملک دے پاس بھیجیا، جو باغی رہنما د‏‏ی موت اُتے خوش سی۔ [۱۲]آخری اموی خلیفہ مروان دوم ( r. 744-750 ) نے طغلبی قبائلی تے الصفح د‏‏ی اولاد ہشام بن عمرو بن بسطام نو‏‏ں موصل تے جزیرہ دا گورنر مقرر کيتا۔ [۱۲]