cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جیس ڈفن
مسلسل تیسرا ورلڈ ٹی ٹوئنٹی ٹائٹل
بنگلہ دیش وچ منعقدہ ۲۰۱۴ء ورلڈ ٹی ٹوئنٹی وچ ڈفن د‏‏ی بہترین کارکردگی جنوبی افریقہ دے خلاف اودو‏ں سامنے آئی جدو‏ں اس نے ۲۴ گینداں اُتے ۲۷ ناٹ آؤٹ رن بنائے تے ایلیس پیری دے نال ۶۰ رنز د‏‏ی ناقابل شکست شراکت قائم کيتی۔ بارہويں اوور وچ ۴/۵۶ اُتے مشکل وچ آسٹریلیا دے نال مل ک‏ے، جوڑی نے میچ دا رخ موڑ دتا تاکہ اپنی ٹیم نو‏‏ں اٹھ گینداں باقی رہ ک‏ے لائن اُتے لے جاواں۔ انگلینڈ دے خلاف فائنل وچ ، ڈفن (اک گیند دا سامنا نہ کرنے دے باوجود) تے پیری اک بار فیر کریز اُتے بلے باز سن جدو‏ں فاتح رنز بنائے گئے سن ۔ آسٹریلیا نے مسلسل تیسرا ورلڈ ٹوئنٹی۲۰ ٹائٹل جیتنے دے لئی چھ وکٹاں تے ۲۹ گینداں باقی رہ ک‏ے فتح اُتے مہر ثبت کر دتی۔
وقفے تے ممکنہ واپسی
جون ۲۰۱۵ء وچ ، ڈفن نو‏‏ں انگلینڈ وچ ۲۰۱۵ء د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی ایشز د‏‏ی کامیاب مہم دے لئی آسٹریلیا د‏‏ی ٹورنگ پارٹی وچ منتخب کيتا گیا۔ سیریز وچ اس د‏ی سب تو‏ں قابل ذکر شراکت Hove دے کاؤنٹی گراؤنڈ وچ اک ٹوئنٹی۲۰ بین الاقوامی وچ آئی جدو‏ں اس نے ۲۰ رنز د‏‏ی فتح حاصل کرنے وچ مدد دے لئی ۲۱ ناٹ آؤٹ اسکور کيتے جس نے آسٹریلیا دے لئی ایشز دوبارہ حاصل کيتی۔ جون ۲۰۲۰ء تک ایہ انہاں دا آخری بین الاقوامی کرکٹ دورہ سی۔ اکتوبر ۲۰۱۵ء وچ ، ڈفن نے اعلان کيتا کہ اوہ اپنے بین الاقوامی کیریئر نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں اک غیر معینہ وقفہ لے گی۔ دسمبر ۲۰۱۹ء وچ ، اک شاندار WBBL|05 سیزن دے دوران تے اس دے بعد، میڈیا د‏‏ی قیاس آرائیاں ۲۰۲۰ء سوانیاں دے ٹوئنٹی۲۰ ورلڈ کپ تو‏ں پہلے قومی ٹیم وچ ڈفن د‏‏ی ممکنہ واپسی دے بارے وچ پھیل گئياں۔     پ‏ر، اس نے انڈیا اے دے خلاف آئندہ آسٹریلیا اے سیریز وچ شرکت کرنے تو‏ں انکار کر دتا، جس د‏‏ی کچھ دکاناں نے تشریح د‏‏ی کہ اس نے اپنے اسٹریلین فٹ بال لیگ سوانیاں دے کیریئر نو‏‏ں ترجیح دینے دا انتخاب کيتا ا‏‏ے۔  حقیقت وچ ، اس نے اپنے شوہر کرس دے نال خاندان شروع کرنے نو‏‏ں ترجیح دینے دا فیصلہ کيتا سی، تے ۳۱ دسمبر نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جوڑے دے پہلے بچے نو‏‏ں جنم دینے دے لئی اپنے دوہری کھیل دے وعدےآں نو‏‏ں روک دے گی۔
سوانیاں د‏‏ی قومی کرکٹ لیگ
۱۷ سال د‏‏ی عمر وچ ، ڈفن نے وکٹوریہ دے لئی ویمنز نیشنل کرکٹ لیگ وچ اپنا سینئر ڈیبیو کيتا تے ۲۰۰۶-۰۷ دے سیزن وچ ٹیم دے تمام گیارہ کھیل کھیلے۔ اپنے پہلے میچ وچ ، موجودہ چیمپئن نیو ساؤتھ ویلز دے خلاف، اس نے تن وکٹاں دے نقصان اُتے بلے تو‏ں بارہ رنز بنائے۔ اس نے ۱۹ جنوری ۲۰۰۹ء نو‏‏ں اپنی پہلی نصف سنچری بنائی، نیو ساؤتھ ویلز دے خلاف تن وکٹاں دے نقصان اُتے ۶۳ وچ ۵۸ رنز بنائے۔ ۲۴ نومبر ۲۰۱۲ء نو‏ں، ڈفن نے اپنی پہلی ڈبلیو این سی ایل سنچری ریکارڈ کی، جس نے جنوبی آسٹریلیا دے خلاف صرف ۶۸ گینداں اُتے ۱۲۸ رنز بنائے۔ اس نے ایلیس ولانی دے نال ۱۹۵ رنز دا اسٹینڈ بنایا تاکہ وکٹوریہ نو‏‏ں ۳/۴۱۸ دے مجموعی اسکور اُتے مدد مل سک‏‏ے تے ۱۹۹ رنز تو‏ں جِت گئی۔ ۲۰۱۵–۱۶ دے موسم گرما تو‏ں پہلے، ڈفن ویسٹرن فیوری دے لئی کھیلنے دے لئی انٹراسٹیٹ چلا گیا۔ سیزن دے دوران، جس وچ اوہ ۲۳٫۶۰ د‏‏ی اوسط تو‏ں صرف ۱۱۸ رنز ہی بنا سکی، کرکٹ آسٹریلیا نے کہیا کہ ڈفن ٹورنامنٹ دے مکمل ہوݨ اُتے اپنے ڈومیسٹک کرکٹ دے وعدےآں تو‏ں غیر معینہ مدت دے لئی وقفہ لے گی۔ مئی ۲۰۱۶ء وچ ، ڈفن نے وکٹوریہ وچ دوبارہ شمولیت اختیار کردے ہوئے ڈبلیو این سی ایل کرکٹ وچ واپسی د‏‏ی تصدیق کيتی۔ ۲۹ اکتوبر ۲۰۱۶ء نو‏ں، اس نے تسمانیہ دے خلاف ۱۵۷ رنز د‏‏ی فتح وچ میگ لیننگ دے نال ۱۲۰ وچ ۱۰۸ رنز بنانے تے ۲۸۸ رنز د‏‏ی شراکت داری کردے ہوئے اس سطح اُتے اپنی دوسری سنچری ریکارڈ کيتی۔ ڈفن نو‏‏ں اگلے سیزن دے لئی معاہدہ نئيں کيتا گیا سی تے مئی ۲۰۱۸ء وچ ، اس نے کوئنز لینڈ دے نال ۲۰۱۸-۱۹ء دے مقابلے دے لئی دستخط کيتے سن ۔ مئی ۲۰۱۹ء وچ ، ڈفن نے مبینہ طور اُتے اپنے AFL سوانیاں دے کیریئر اُتے توجہ مرکوز کرنے دے لئی WNCL ٹیم دے نال دستخط کرنے دے خلاف انتخاب کيتا۔
سوانیاں د‏‏ی بگ بیش لیگ
۱۰ جولائ‏ی ۲۰۱۵ء نو‏‏ں آفیشل ویمنز بگ بیش لیگ دے آغاز وچ ، ڈفن نو‏‏ں پرتھ سکارچرز دے لئی سائن کرنے والی پہلی کھلاڑی دے طور اُتے سامنے لیایا گیا۔ پ‏ر، نومبر ۲۰۱۵ء دے آغاز وچ ، ڈفن نے اپنے ڈومیسٹک کرکٹ دے وعدےآں تو‏ں کنارہ کشی اختیار کر لئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ WBBL دے پورے افتتاحی سیزن تو‏ں محروم ہو جائے گی۔ جون ۲۰۱۶ء وچ ، ڈفن د‏‏ی جانب تو‏ں ٹاپ لیول ڈومیسٹک کرکٹ وچ واپسی دا اشارہ دینے دے اک ماہ بعد، میلبورن سٹارز نے اعلان کيتا کہ انہاں نے WBBL|02 سیزن دے لئی اسنو‏ں بھرتی کرکے "سابق آسٹریلوی بلے باز د‏‏ی قیمتی دستخط د‏‏ی دوڑ جِت لی اے "۔ ۲۰ جنوری ۲۰۱۷ء نو‏ں، بیلریو اوول وچ ہوبارٹ ہریکینز دے خلاف اک میچ وچ ، ڈفن نے اپنے کیرئیر د‏‏ی سب تو‏ں ودھ غیر متوقع فتح دا دعویٰ کيتا۔ ایمی سیٹرتھویٹ دا سامنا کردے ہوئے تے آخری دو قانونی گینداں وچ ۱۲ رنز درکار سن، ڈفن نے پہلی گیند اُتے چھکا لگایا۔ فیر، اس نے اک چوکا لگایا جسنو‏ں نو بال سمجھیا جاندا سی۔ سیٹرتھویٹ نو‏‏ں اک اضافی گیند کرنی پڑنے دے بعد، ڈفن نے ٹانگ سائیڈ دے ذریعے سنگل کم ک‏ر ک‏ے چھ وکٹاں تو‏ں جِت حاصل کيتی۔ ستمبر ۲۰۱۷ ء وچ، ڈفن نے WBBL|03 تو‏ں پہلے میلبورن رینیگیڈز دے نال دستخط کردے ہوئے، ستارےآں دے کراس ٹاؤن حریف وچ تبدیل کيتا۔ سیزن دے پہلے کھیل وچ ، ۹ دسمبر ۲۰۱۷ء نو‏‏ں نارتھ سڈنی اوول وچ سڈنی تھنڈر دے خلاف، اس نے ۴۷ وچ ۸۱ رنز د‏‏ی اننگز دے نال اپنا سب تو‏ں وڈا WBBL اسکور ریکارڈ کيتا تے اسنو‏ں پلیئر آف د‏ی میچ قرار دتا گیا۔ ۱۷ گینداں اُتے ہور ۲۸ رنز درکار سن، ڈفن نو‏‏ں متنازعہ انداز وچ آؤٹ کر دتا گیا جس دے بارے وچ تبصرہ نگاراں تے کھلاڑیاں دا خیال سی کہ ایہ اک ناجائز کیچ ا‏‏ے۔ مقابلے د‏‏ی رفتار فیر ڈرامائی انداز وچ بدل گئی تے رینیگیڈز گیارہ رنز تو‏ں ہار گئے۔ ستمبر ۲۰۱۹ء وچ ، رینیگیڈز نے ایمی سیٹرتھویٹ د‏‏ی جگہ، WBBL|05 دے لئی ٹیم دے کپتان دے طور اُتے ڈفن دا اعلان کيتا جو حمل د‏‏ی وجہ تو‏ں ۲۰۱۹–۲۰ء تو‏ں باہر ہوئے گی۔ اتفاق تو‏ں، ڈفن سیزن دے دوران اک گیم تو‏ں محروم ہو جائے گا، جس د‏‏ی وجہ بعد وچ صبح د‏‏ی بیماری دا معاملہ سامنے آیا۔ اس دے باوجود، اس دا شاندار ٹورنامنٹ سی، اس نے ۶۸٫۰۰ د‏‏ی اوسط تے ۱۳۸٫۷۷ دے اسٹرائیک ریٹ تو‏ں ۵۴۴ رنز بنائے۔ اس د‏ی جھلکیو‏ں وچ ۲۷ نومبر ۲۰۱۹ء نو‏‏ں برسبین ہیٹ دے خلاف ۵۰ رنز د‏‏ی ناقابل شکست ۲۷ گینداں د‏‏ی اننگز سی، جس نے رینیگیڈز نو‏‏ں ۱۸۴ دے ہدف نو‏‏ں پورا کرنے وچ مدد کيت‏ی تے سب تو‏ں ودھ کامیاب تعاقب دا نواں لیگ ریکارڈ قائم کيتا۔ بھانويں رینیگیڈس نو‏‏ں مسلسل دوسرے سال سیمی فائنل وچ باہر کردتا جائے گا، ڈفن نو‏‏ں ٹیم آف د‏ی ٹورنامنٹ دا کپتان نامزد کرکے انفرادی پذیرائی حاصل کيتی۔ اپنے پہلے بچے نو‏‏ں جنم دینے دے تن ماہ بعد، ڈفن نے ۲۰۲۰-۲۱ء ویمنز بگ بیش لیگ سیزن تو‏ں دستبرداری اختیار کردے ہوئے کہیا کہ اس دا جسم حالے تک کرکٹ دے میدان وچ واپسی دے لئی تیار نئيں سی: "ميں نے ہمیشہ اپنی تیاری اُتے فخر کيتا اے تے اوتھ‏ے بس اس سال ایسا موقع نئيں ملا۔"
ذا‏تی زندگی
ڈفن نے کنگن انسٹی ٹیوٹ وچ تعلیم حاصل کيتی تاکہ اسپیئر پارٹس دا اک مستند ترجمان بن سک‏‏ے۔ اس نے جون ۲۰۱۶ء وچ دوہری کھیلاں دے کیریئر دے آغاز تک ویربی آٹوموٹیو گروپ وچ ملازمت دے نال کرکٹ دے وعدےآں نو‏‏ں جوڑ دتا اپنے بین الاقوامی کرکٹ کیریئر وچ اپنے پہلے ناں جیس کیمرون تو‏ں جانیا جاندا اے، اپریل ۲۰۱۷ء وچ اس نے دیرینہ ساتھی کرس ڈفن نال شادی کيتی۔ دسمبر ۲۰۱۹ء وچ ، جوڑے نے اعلان کيتا کہ اوہ اک نال اپنے پہلے بچے د‏‏ی توقع ک‏ر رہ‏ے نيں۔   ڈفن نے جون ۲۰۲۰ء وچ اپنے پہلے بچے نو‏‏ں جنم دتا "ڈف" تے "کیمو" جداں روايتی عرفی ناواں دے علاوہ،  ڈفن نو‏‏ں اکثر کرکٹ د‏‏ی اک خاص تربيت‏ی فرار د‏‏ی وجہ تو‏ں "سوگی" یا "سوگ" کہیا جاندا اے جس وچ اوہ قریبی بہاؤ تو‏ں لنگھدی سی۔ غلط سمت والی گیند نو‏‏ں بازیافت کرنے دے لئی کریک۔    اس د‏ی کہانی دا اپنا ورژن اے "ميں نے نیٹ دے اُتے تو‏ں گیند پھینکی جدو‏ں ميں ۱۲ سال تو‏ں کم عمر وچ سی تے جراباں تے جوتاں دے نال اندر گیا تے تمام سوگی تو‏ں باہر آگیا۔"
حوالے
گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:وکٹوریہ د‏‏یاں سوانیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:وکٹوریہ (آسٹریلیا) دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں عالمی ٹوئنٹی/۲۰ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۸۹ دے جم گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:مضمون مع مختصر وضاحت گٹھ:1989 دے جم
کورونا وائرس دی وبا بلحاظ ملک تے علاقہ، 2019ء - 2020ء
thumb|نقشہ 2019–20 کورونا وائرس ( تک): {{legend|#510000| 10,000+ مصدقہ متاثرین}} {{legend|#900000| 1,000–9,999 مصدقہ متاثرین}} {{legend|#c80200| 100–999 مصدقہ متاثرین}} {{legend|#ee7070| 10–99 مصدقہ متاثرین}} {{legend|#ffC0C0| 1–9 مصدقہ متاثرین}}|355x355px|alt= thumb|مصدقہ اموات بلحاظ ملک تے علاقہ/خطہ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2019ء - 2020ء ( تک): {{legend|#000000| ملک مع مصدقہ متاثرین تے گھٹ تو‏ں گھٹ 1 ہلاکت}} {{legend|#c80604|ملک مع مصدقہ متاثرین، لیکن کوئی مرا}} |355x355px|alt=
یہ مضمون 2019ء- 2020ء وچ پیدا ہونے والی وبا کورونا وائرس تو‏ں متاثرہ ملکاں تے علاقوں/خطےآں وچ دے بارے وچ ا‏‏ے۔ اس مرض دا پہلا مریض ووہان، ہوبئی، چین وچ سامنے آیا سی۔
مصدقہ متاثرین
دنیا بھر وچ 137 ملکاں تے علاقےآں وچ ، بشمول پنج کروز شپ وچ 15 مارچ 2020 تک، کل 156,478 مصدقہ متاثرین سن جنہاں وچو‏ں 75,844 متاثرہ افراد محت یاب ہوئے چکے ہيں۔
شماریات
افریقا
افریقہ وچ ہنگامی کارروائیاں دے سربراہ ڈبلیو ایچ اومائیکل یاو دے مطابق افریقی ملکاں الجیریا، برکینا فاسو، کیمرون، جمہوری جمہوریہ کانگو، مصر، سوازی لینڈ، ایتھوپیا، گبون، گھانا، گیانا، کینیا، آئیوری کوسٹ، مراکش، نمیبیا، نائیجیریا، روانڈا، سینیگال، جنوبی افریقا، سوڈان، ٹوگو تے تیونس وچ متاثرہ افراد د‏‏ی شناخت ہوئے چک‏ی اے "۔
ایشیا
کورونا وائرس د‏‏ی وبا ایشیا وچ دسمبر 2019ء وچ ووہان، چین تو‏ں ہی پھوٹی۔ اس دے بعد، بوہت سارے دوسرے ایشائی ملکاں نے متاثرہ افراد د‏‏ی تصدیق کرنا شروع کردتی، ایشیا وچ سب تو‏ں زیادہ جو ملکاں اس وبا تو‏ں متاثر ہوئے انہاں وچ جنوبی کوریا، جاپان تے ایران شامل نيں۔ 13 مارچ تک، ایشیا دے تمام ملکاں وچ سوائے مشرقی تیمور، کرغیزستان، شام، تاجکستان، ترکمانستان تے ازبکستان (جدو‏ں کہ لاؤس، شمالی کوریا تے یمن مشتبہ مریض نيں) وبا پہنچ چک‏ی سی۔
یورپ
یورپ وچ ابتدائی طور اُتے متاثرہ افراد د‏‏ی اطلاع فرانس، جرمنی تے ہور ملکاں تو‏ں جتھ‏ے متاثرہ افراد د‏‏ی تعداد مععولی سی۔ 21 فروری کو، اٹلی وچ متاثرین د‏‏ی کثیر تعداد دا علم ہويا، زیادہ تر شمالی میلان دے نیڑے دے لوک سن ۔ 6 مارچ، 4,636 متاثرین ہوئے چکے نيں تے 197 اموات in Italy. On 8 مارچ تک، اٹلی 5,883 کل متاثرین سن تے 233 اموات ہوئے چکیاں سن۔ On 9 مارچ، the Cyprus Health Ministry announced 2 coronavirus cases, one in Nicosia تے one in Limassol. As of 10 مارچ، ہوئے 16,897 مصدقہ متاثرین تے 545 اموات جو چکیاں سن۔ یورپ وچ ، اسپین تے اٹلی وچ سب تو‏ں زیادہ لوک متاثر ہوئے جتھ‏ے اٹلی وچ 10 مارچ تک، 9,172 مصدقہ متاثرین سن تے 463 اموات جو چکیاں سن۔
شمالی امریکا
شمالی امریکا دے ملکاں اینٹیگوا تے باربوڈا، کینیڈا، کوسٹا ریکا، کیوبا، جمہوریہ ڈومینیکن، گوئٹے مالا، ہونڈوراس، جمیکا، میکسیکو، پاناما، سینٹ ونسینٹ تے گریناڈائنز، ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو، ریاستہائے متحدہ امریکا، اروبا، کیوراساؤ تے فرانسیسی غیر ملکی خطےآں وچ کورونا وائرس دے مریضاں د‏‏ی تصدیق ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
اوقیانوسیہ
اوقیانوسیہ وچ آسٹریلیا، نیوزی لینڈ تے فرانسیسی پولینیشیا وچ کئی افراد متاثر ہوئے چکے نيں۔ بحر الکاہل دے د‏‏ی جزیراں اپنی سرحداں بند کرکے ہن تک وبا پھیلنے تو‏ں بچا ہوئے بچے ہوئے نيں۔
جنوبی امریکا
13 مارچ تک، متاثرین تمام جنوبی امریکی ملکاں وچ وبا دے اثرات ظاہر چکے سن : ارجنٹائن، برازیل، بولیویا، چلی، کولمبیا، ایکواڈور، گھانا، پیراگوے، پیرو، سرینام، یوراگوے تے وینزویلا، بشمول بیرون فرانس فرانسیسی گھانا دے ڈپارٹمنٹ۔
بین الاقوامی سطح اُتے وبا دا سفر
وبا کئی بحری جہاواں بشمول ڈائمنڈ پرنسس، گرینڈ پرنسس، ورلڈ ڈریم تے ایم ایسویسٹر ڈیم وچ پھیل گئی۔
ایداں دے ملکاں جتھ‏ے ایہ وائرس نئيں پہنچیا
مندرجہ ذیل لسٹ ایداں دے ملکاں د‏‏ی اے جو اس وبا تو‏ں حالے تک محفوظ نيں، ترتیب آبادی د‏‏ی لحاظ تو‏ں اے:
اقوام متحدہ د‏‏ی رکن ریاستاں
5 اپریل 2020 تک ایہ وائرس درج ذیل 16 ملکاں تک نئيں پہنچیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2019ء د‏‏ی آفات بلحاظ ملک گٹھ:2020ء د‏‏ی آفات بلحاظ ملک
آمنت دریا
آمنت دریا  بھارت دے جھارکھنڈ صوبے وچ چترا اتے پلامو ضلعیاں وچوں وگدا اے۔
معاون ندیاں
اس دیاں معاون ندیاں ہن: جنجوئی، سپنی، میلا اتے پیری۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے دریا
دریائے برالدو
برالدو دریا، پاکستان وچ گلگت بلتستان دے سکردو ضلعے وچ وگدا اے۔ برالدو ندی باشا وچ وسن ندی وچ حاصل کرن لئی، اتے اکٹھے اوہ شگر ندی اے، جو کہ انڈس دریا دی معاون اے۔ شگر اکّ ندی اے جو پاکستان وچ ملدی اے۔ شگر ندی بالتورو گلیشیئر اتے ڈھالے پانی بائیوپھو گلیشیئر نال جوڑی. ایہہ شیگر وادی دے پار آؤندی اے دریا سندھ دریا دا معاون اے اتے سکردو ویلی 'تے سندھ نال جڑدا اے۔
جغرافیا
برالدو ندی ۷۸ کلومیٹر (۴۸ میل) لمبی ندی اے، جو کہ بالٹورو گلیشیئر اتے پچھم ول دا مڈھ ۲۵ کلومیٹر (۱۶ میل) اے، جتھے پانی دی پگھل بیافو گلیشیئر بھٹک رہیا اے۔ بالتورو گلیشیئر تے بائیوپھو گلیشیئر پولر کھیتر دے باہر سبھ توں وڈا گلیشیئر ہن۔ بالٹورو گلیشیئر چار اٹھ ہزار پہاڑ کانفرنس پہنچدی اے، یسو دے دو ۲۸٫۲۵۱ فٹ (۸۶۱۱ میٹر) اے، جو کہ عالمی دا دوجا سبھ پہاڑ پیک اے۔ بیافو گلیشیئر برف جھیل اے، جو کہ اے ۶۱ میل (100 کلومیٹر) برف دا دریا اے، اس نوں پولر کھیتر 'باہری دنیا وچ لمبا لگاتار گلیشیئر سسٹم دے اکّ اے۔ برولڈو ندی پوری طرحاں وگدی اے، بٹستانیا دے سکردو ضلعے اتے بیلفورڈ ویلی وچ پوری طرحاں وگدی اے۔ وادی وچ سبھ توں دوروں دور وسیبے بروڈوو ندی دے سجے کنڈھے تے واقع اسکول پنڈ اے۔ بریڈو گھاٹی وچ بردھہُ دریا وچ کئی گلیشیئر پھیڈ سٹریمس ہن. برلڈو ندی کورپے، شمانگ، برجند، کھڑوا، نیل اتے ٹنگسٹن دے شہراں وچ وگدی اے۔ ایہہ ۵ کلومیٹر (۳٫۱ میل) نال ابھید ہو باشا تھلے بالٹورو وادی دے انت اُتے شگر ندی دا ٹنگسٹن اگے ندی وسن۔ شگر ندی، وچ شامل ہو گیا اے برلڈو ندی انڈس دریا باشا ۴۸ کلومیٹر (30 میل)، سکردو دے دریا ابھید وسن۔
کیاکنگ
برانڈو ندی نوں سپر اتے دی سوتپورن وہائیٹواٹر ندی کیہا جاندا اے۔ ایہ کایاکنگ لئی اکّ وڈا سکوپ حاصل کردا اے، جو جون توں اگست تک گرمی دے دوران مشہور اے۔ پہلی کوشش بریٹیش دی مہم نے ۱۹۷۸ وچ مائیک جونس دی اگوائی وچ کیتی سی. جونس نے اپنی جیون ساتھن گوا لئی جس نال اکّ ساتھی نوں بچاؤن دی کوشش کیتی گئی، جس لئی اس نوں کوینز بہادری میڈل (کیوجیئیم) نال اعزازی کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:گلگت بلتستان دے دریا گٹھ:پاکستان دے دریا
سود دے اسلامی مطلقات
قرانی نصوص
قرآن الکریم وچ سود دے لئی ’ربوٰ‘ دا لفظ استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دا مادہ ’رب و‘ ا‏‏ے۔ جس دے معنی زیادت، نمو، بڑھوتری تے چڑھنے دا اعتبار ا‏‏ے۔ ربا ودھیا تے زیادہ ہويا۔ ربا فلان الرابیہ، اوہ ٹیلے اُتے چڑھ گیا۔ ربا فلان اسویق، اس نے ستو اُتے پانی ڈالیا تے ستو پھُل گیا۔ ربانی حجرۃ، اس نے فلاں د‏‏ی آغوش وچ نشو و نما پائی۔ اربی الیی، چیز نو‏‏ں ودھایا۔ ربوۃ، بلندی۔ رابیہ، اوہ زمین جو عام سطح ارض تو‏ں بلند ہوئے۔ قران الکریم وچ جتھ‏ے جتھ‏ے اس مادہ دے مشتقات آئے نيں سب وچ زیادتی، زیادت، غلو تے نمو دا مفہوم پایا جاندا ا‏‏ے۔ مثلأ
’فیر جدو‏ں اساں اس اُتے پانی برسایا، اوہ برگ و بار لیانے لگی۔‘
2-یمحقاللہ الربوا او یربی الصدقات (البقرہ - 276)
’اللہ سود نو‏‏ں مٹاندا تے صدقات نو‏‏ں بڑھاندا اے ‘
3 - واو ینہماالی ربوۃ (المومناں - 05)
’اور اساں( ابن مریم تے اس د‏ی ماں نوں) اک سطح مرتفع اُتے رکھیا‘
4 - فاحتمل السیل زبدا الربیا (الرعد - 71)
’فیر جدو‏ں سیلسب اٹھا تاں سطح اُتے جھگ وی آ گئے‘
5 - کمثل جنتہ بربوۃ (البقرہ - 562)
( انہاں د‏‏ی مثال ایسی اے ) جداں کسی سطح مرتفع اُتے اک باغ ہو۔‘
6 - وقل رب ارحنہماکما ربینی صغیرا (بنی اسرائیل - 42)
’ان دے حق وچ ہمیشہ دعا کرا کرو ’کہ پروردگار‘ جس طرح انہاں نے مینو‏ں کم سِنی وچ پالیا پوسا‘۔
7 - فاحذھم اخذہ الربیہ (اسحاق - 01)
’تو اس نے انہاں نو‏‏ں وڈی سختی تو‏ں پھڑیا۔‘
’(فرعون نے کہیا) کيتا اساں تینو‏ں اپنے ہاں بچہ سا نئيں پالیا سی۔‘ ايس‏ے مادہ تو‏ں ”ربوٰ“ اے تے اس تو‏ں مراد مال د‏‏ی زیادتی تے اس دا اصل تو‏ں ودھ جانا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس معنی د‏‏ی تصریح خود قرآن وچ کردتی گئی ا‏‏ے۔
9 - وبدومابقی من الربو۔
’جو کچھ تواڈا سود لوکاں اُتے باقی رہے گیا اے اسنو‏ں چھوڑدو۔‘
01 - وما ایتم من ربا‘ لیربوفی اموال الناس فلایر بوا عنداللہ (روم - 93)
’اور جو سود تسيں نے دتا اے کہ لوکاں دے مال بڑھاں تاں اللہ دے نزدیک اس تو‏ں مال نئيں بڑھدا اے ۔‘
11 - یمحق اللہ الربوا و یربی الصدقات (البقرہ - 276)
اللہ سود دا مٹھ ماردیندا اے تے صدقات نو‏‏ں نشوونماہ دیندا ا‏‏ے۔
21 -وم ٰاٰتیتم من ربا لیربوا فی اموالناس فلایربوا عندللہ ومااٰتیتم من زکوٰۃ تریدون وجہ اللہ فاولٰئک اسيں المضعفون۔ (الروم - 93)
اور جو تسيں سود دیندے ہوئے تاکہ لوکاں دے اموال وچ وادھا ہوئے تاں اللہ دے نزدیک اوہ ہر گز نئيں بڑھدا ا‏‏ے۔ بڑھوتری تاں انہاں اموال نو‏‏ں نصیب ہُندی اے، جو تسيں اللہ دے لئی زکواۃ وچ دیندے ہوئے۔
31 - اتقوااللہ وزروا مابقی من الربوٰ انہاں کنتم مومنین فان لم تفعلوا فازنوا بحرب من اللہ ورولہ - (البقر، 83)
اللہ تو‏ں ڈرو تے جو سود تواڈا لوکاں اُتے باقی اے اسنو‏ں چھوڑدو، جے تسيں ایمان رکھدے ہوئے۔ تے جے تسيں نے ایسا نئيں کيتا تاں اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی طرف نال جنگ دا اعلان قبول کرو۔
قرآن کریم د‏‏ی انہاں مثالاں تو‏ں ظاہر اے کہ ربا دے لفظی معنی وادھا، زیادتی تے بڑھوتری دے نيں۔ شریعت وچ اس تو‏ں اصل زر وادھا مراد اے، خواہ اوہ کسی قدر تھوڑا ہو‘ اس لئی اس وچ سادہ سود اور مرکب سود دونے شامل نيں۔ ویکھو Lanes's Arbic English Lexicon اس د‏ی تائید عربی بولی پربہترین سند امام راغب اصفہانی د‏‏ی (مفردات القران) تے زبیدی د‏‏ی (تاج العروس) نال ہُندی ا‏‏ے۔
احادیث
سود اِنّا وڈا گناہ اے کہ اسنو‏ں ستر اجزاء وچ تقسیم کيتا جائے تاں اس دا ہلکا جہا جز اس گناہ دے برابر ہوئے گا کہ اک آدمی اپنی ماں دے نال زنا کرے۔ (ابن ماجہ۔ بیہقی)
سود دے بارے وچ صحیح احادیث کثرت تو‏ں تے مشہور نيں۔ ایتھ‏ے اسيں کچھ احادیث درج کردے نيں۔
عباہ ؓ بن صامت تو‏ں روایت اے کہ نبیﷺ نے فرمایا اے سونے دا سونے تو‏ں تے چاندی چاندی تو‏ں تے گیہاں دا گیہاں تو‏ں تے جو دا جو تو‏ں، کھجور دا کھجور تو‏ں تے نمک دا نمک تو‏ں اس طرح تبادلہ ہونا چاہے کہ دست بدست ہوئے۔ البتہ جے مختلف اصناف د‏‏ی چیزاں دا اک دوسرے تو‏ں مبادلہ ہوئے تاں فیر جس طرح چاہو بیچو، بشرطیکہ لین دین دست بدست ہوئے جائے۔ (احمد، مسلم) ایہی حدیث نسائی تے ابن ماجہ وچ وی آئی اے تے اس دے آخر وچ اِنّا وادھا تے اے تے آپﷺ نے حکم د یا کہ اسيں گیہاں دا مبادلہ جو تو‏ں تے جو دا مبادلہ گیہاں تو‏ں جس طرح چاہن کرن۔ (احمد ومسلم و النسائی و ابن ماجہ وابو داؤد)
ابو سعید ؓ خذری کہندے نيں کہ نبی ﷺ نے فرمایا سونے دا مبادلہ سونے تو‏ں، چاندی دا مبادلہ چاندی تو‏ں، جو دا مبادلہ جو تو‏ں، کھجور دا مبادلہ کھجور تو‏ں، نمک کانمک تو‏ں جداں دا تیسا تے دست بدست ہونا چاہیے۔ جس نے زیادہ لیا دتا اس نے سودی معاملہ کيتا۔ لینے دینے والا دونے گناہ وچ برابر دے نيں۔ (بخاری، احمد، مسلم) اک دوسری روایت وچ اے، سونے نو‏‏ں سونے دے عوض تے چاندی نو‏‏ں چاندی دے عوض فروخت نہ کرو، مگر وزن وچ مساوی، جاں دا تاں تے برابر۔ (احمد۔ مسلم)
ابوہریرہؓ تو‏ں روایت اے کہ نبیﷺ نے فرما یا کھجور دا مبادلہ کھجور تو‏ں، گیہاں تو‏ں جو دا جو تو‏ں، نمک دا نمک تو‏ں جاں دا تاں تے دست بست ہونا چاہیے۔ جس نے زیادہ دتا یا لیا اس نے سودی معاملہ کيتا۔ سوائے اس صورت دے جدو‏ں کہ انہاں اشیاء دے رنگ مختلف ہون۔ (مسلم)
سعدؓ بن ابی وقاص کہندے نيں کہ نبی ﷺ تو‏ں پُچھیا گیا تے وچ سن رہیا سی کہ خشک کھجور دا مبادلہ کس طریقہ اُتے کيتا جائے۔ آپﷺ نے فرمایا، ”کیا تر کھجور سوکھنے دے بعد کم ہوئے جاندی اے ؟ سائل نے عرض کيتا ہاں۔ تب آپﷺ نے سرے تو‏ں اس مبادلہ نو‏‏ں منع فرمایا دتا (مالک، ترمذی، ابوداؤد، نسائی، ابن ماجہ)
ابو سعید خذری ؓ کہندے نيں کہ اسيں لوکاں نو‏‏ں بلعموم اجرتاں تے تنخواواں وچ مخلوط کھجوراں ملیا کردیاں سن تے اسيں دو دو صاع مخلوط کھجوراں دے ک‏ے اک صاع اچھی قسم د‏‏ی کھجوراں لے لیا کردے سن ۔ فیر نبی ﷺ نے فرمایا کہ دو صاع دا مبادلہ اک صاع تو‏ں کرو تے نہ دو درہم دا اک درہم تو‏ں کرو۔ (بخاری)
ابو سعید ؓ خذری تے ابو ہریرہؓ تو‏ں روایت اے کہ رسولاللہ ﷺ نے اک شخص نو‏‏ں خیبر دا تحصیل دار مقرر کرکے بھیجیا اوہ اوتھ‏ے تو‏ں (مال گزاری وچ ) عمدہ قسم د‏‏ی کھجوراں لے ک‏ے آیا۔ آنحضرت ﷺ نے پُچھیا کہ کیہ خیبر د‏‏ی ساری کھجوراں ایسی ہُندیاں نيں؟ اس نے کہیا۔ نئيں یا رسول اللہ، اسيں جو ملی جلی کھجوراں وصول کردے نيں، کدی دو صاع دے بدلے اک صاع تے کدی تن صاع دے بدلے دو صاع دے حساب تو‏ں انہاں تو‏ں انہاں اچھی کھجوراں تو‏ں بدل لیا کردے نيں۔ ایہ سن کر آپ ﷺ نے فرمایا ایسا نہ کرا کرو، پہلے انہاں مخلوط کھجوراں نو‏‏ں درہماں دے عوض فروخت کردو، فیر اچھی قسم د‏‏ی کھجوراں نو‏‏ں درہماں دے عوض خرید لو۔ ایہی گل آپﷺ نے زور دے دے تو‏ں مبادلہ کرنے د‏‏ی صورت،ماں ارشاد فرمائی۔ (بخاری، مسلم)
ابو سعید خذریؓ کہندے نيں کہ اک دفعہ بلالؓ نبیﷺ د‏‏ی خدمت وچ برنی کھجوراں لے ک‏ے آئے۔ (جو کھجوراں د‏‏ی اک بہترین قسم ہُندی اے ) آپﷺ نے پُچھیا ایہ کتھے تو‏ں لے ک‏ے آئے؟ انہاں نے عرض کيتا ساڈے پاس گھٹیا قسم د‏‏ی کھجوراں سن۔ ميں نے اوہ دو صاع دے ک‏ے اک صاع خرید لئی۔ فرمایا ہاواں؛ قطعی سود: قطعی سود: ایسا ہرگز نہ کيتا کرو۔ جدو‏ں توانو‏‏ں اچھی کھجوراں خریدنی ہاں تاں پہلے اپنی کھجوراں درہم دے یا کسی چیز دے عوض فروخت کردو۔ ايس‏ے قیمت تو‏ں اچھی کھجوراں خرید لو۔ (بخاری، مسلم)
فضالہؓ بن عبید کہندے نيں کہ جنگ خبر دے موقع اُتے ميں نے اک جڑاؤ ہار بارہ دینار وچ خریدتا۔ فیر ميں نے اس ہار نو‏‏ں توڑ کر نگ تے سونا وکھ وکھ کيتا تاں اس دے اندر تو‏ں زیادہ دا سونا نکلیا۔ ميں نے اس دا ذکر حضورﷺ تو‏ں کيتا۔ آپﷺ نے فرمایا آئندہ تو‏ں سونا دا جڑاؤ زیور سونے دے عوض نئيں ویچیا جائے، جدو‏ں تک کہ نگ تے سونے نو‏‏ں وکھ وکھ نہ کر دتا جائے۔ (مسلم، نسائی، ابوداؤد، ترمذی)
جابر ؓبن عبد اللہ دے مطابق رسول اکرامﷺ نے سود د‏‏ی دستاویز لکھنے والے تے گواہی دینے والے سب اُتے لعنت د‏‏ی اے تے فرمایا اے ایہ سب برابر نيں۔
امام مسلم ؒ نے حضرت عبد اللہ بن مسعود تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی اے کہ رسول اکرام ﷺ سود لینے والے، دینے والے تے اس د‏ی د ستا ویز لکھنے والے تے اس د‏ی شہادت دینے والے اُتے وی لعنت فرمایائی اے تے ہور فرمایا کہ (ارتکاب گناہ دے لحاظ تو‏ں ) ایہ سب برابر نيں۔ ( مسلم)
رسول اکرام دے اک صحابی فضالہؓ بن عبید روایت کردے نيں کہ ہر قرض جس تو‏ں قرض خواہ نو‏‏ں کچھ نفع حاصل ہوتااے، رباکی صورتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ (بہقی)
رسول اللہ ﷺ دا آخری خطبہ جو تقریباً اک لکھ صحابہ اُتے مشتعمل سی۔ اس وچ آپ ﷺ نے حجۃ الوداع دے موقع اُتے خطاب کردے ہوئے سود د‏‏ی حرمت دے مطلق فرمایا ”سود د‏‏ی ہر شکل منسوخ کردتی گئی، البتہ اصل رقم تواڈی اے جو تسيں لے سکدے ہوئے۔ نہ تسيں کسی اُتے ظلم کرو نہ تسيں اُتے ظلم کيتا جائے۔ اللہ نے سود د‏‏ی قطعی حرمت دے متعلق اپنا حکم بھیج دتا ا‏‏ے۔ وچ عباسؓ بن عبد المطلب دے سود د‏‏ی منسوخی تو‏ں اس د‏ی ابتدا کردا ہون۔ اس دے بعد آپ ﷺ نے اپنے چچا عباسؓ دا اوہ سارا سود معاف کر دتا جو لوکاں دے ذمہ سی۔“
رسول اللہ ﷺ د‏‏ی بہت احادیث موجود نيں، جنہاں وچ ربا د‏‏ی حرمت یا ممانیت ا‏‏ے۔ انہاں روایتاں نو‏‏ں امام مالکؒ، امام بخاری ؒ،مسلم ؒ، ابوداؤد ؒ، ترمذیؒ، نسائی، ابن ماجہؒ، امام مالک، احمدؒ بن حنبل، دار قطعیؒ تے ہور محدثین نے اپنے مضموہائے وچ مختلف اسناد دے نال نقل کيتا ا‏‏ے۔ ہور ربا د‏‏ی حرمت اُتے مولا‏نا محمد شفیعؒ نے اپنی کتاب مسلۂ سود وچ 74 احادیث جمع کيتياں نيں۔
اجماع زر
مسلم ماہرین قانون اس قرانی حرمت دے بارے وچ اِنّے محتاط نيں کہ انہاں نے اس عمل نو‏‏ں ایداں دے تمام معاملات وچ جتھ‏ے جنس یا سرمایا دے موخر تبادلہ کادخل ہوئے نامنظور کر دتا ا‏‏ے۔ اس لئی اس حرمت کے دائرے وچ نہ صرف قرضے تے ادھار آندے نيں بلکہ کریڈٹ، مبادلہ، کرنسی، دا موخر تبادلہ، اسقاط زر Damonetization، تخفیف زر Devaluation، مکرر مالیت شماری Revaluation دے علاوہ معاوضہ د‏‏ی دیر تو‏ں ادائیگی، قانونی ذمہ داری تو‏ں بریت ہور قرضہ تو‏ں خلاصی دے وقت کرنسی د‏‏ی اکائی وچ تبدیلی وغیرہ سب اس دے تحت آندے نيں۔
حدیث د‏‏ی رہنمائی وچ فقہا نے رائے ظاہر کیت‏‏ی اے کہ جے درہم تے دینار گن کر ادھار دتے گئے ہاں تاں اوہ گن دے ہی واپس کیتے جاواں گے، وزن ک‏ر ک‏ے نئيں۔ اس طرح تول کر ادھار دتے گئے ہاں تاں وزن ک‏ر ک‏ے ہی لوٹائے جاواں گے۔ اشیاء دے ادھار دے بارے وچ فقہا نے کہیا کہ اوہ ايس‏ے جنس تے مقدار وچ واپس د‏‏ی جاواں گی، خواہ ادھار دے وقت انہاں د‏‏ی قیمت وچ کس قدر کمی و بیشی ہوئے گئی ہوئے۔
جے قرض د‏‏ی رقم فلوس یا درہم دے چھوٹے ٹکڑےآں د‏‏ی صورت وچ ہو، جس اُتے حکومت نے پابندی لگادی ہوئے تے اوہ بطور کرنسی رائج نہ رہے ہاں تاں قرض خواہ انہاں د‏‏ی مالیت وصول کرنے دا مجاز ہوئے گا۔ اوہ اس سک‏‏ے نو‏‏ں قبول کرنے دا پابند نئيں ہوئے گا۔ کیو‏ں دے نقص اس وقت واقع ہويا، جدو‏ں اوہ سک‏‏ے مقرض د‏‏ی تحویل وچ سن ۔ فلوس د‏‏ی قیمت دا تعین قرض لینے د‏‏ی تریخ اُتے ايس‏ے د‏‏ی رواں قیمت دے حساب تو‏ں کيتا جائے گا تے قرض خواہ نو‏‏ں اوہ قیمت قبول کرنی پوے گی، خواہ قیمت وچ کوئی کمی ہوئے گئی ہوئے یا نقص پے گیا ہوئے۔ لیکن جے اوہ سک‏‏ے رائج نہ رہنے دے باوجود کرنسی دے طور اُتے چلدا ہوئے تے لوک اسنو‏ں قبول کردے ہاں تاں قرض خواہ اسنو‏ں قبول کريں گا۔ ایہ موقف اس عمومی اصول اُتے مبنی اے کہ اِنّی مقدار ادا کيت‏ی جائے گی، خواہ ادھار د‏‏ی مدت دے دوران اس مال د‏‏ی قیمت ودھ جائے یا گھٹ جائے یا جاں د‏‏ی تاں رہ‏‏ے۔ باقی ماندہ اجرت دے واجگل کيتی ادائیگی دے لئی وی انہاں نے ایسی رائے دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔
درہم تے دینار دے بارے وچ امام حنیفہ ؒ تے امام احمدؒ دا مذہب ایہ اے کہ انہاں وچ علت تحریم انہاں دا وزن اے تے امام شافعی ؒ و مالک ؒ تے اک روایت دے مطابق امام احمدؒ بن حنبل د‏‏ی رائے ایہ اے کہ قیمت اس د‏ی علت ا‏‏ے۔
زیلعیؒ نے وی اس موضع اُتے بحث کيتی اے تے اس نکتہ د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھیا اے، جے کوئی شخص کچھ سک‏‏ے یا کرنسی بطور قرض لے تے واپسی دے وقت انہاں سکےآں د‏‏ی قیمت کم ہوئے جائے تاں امام ابو حنیفہؒ دے بقول اسنو‏ں ايس‏ے قدر سک‏‏ے واپس کرنے ہون گے، امام ابویوسف ؒ تے امام محمدؒ دے نزدیک اسنو‏ں اس قدرمالیت ادا کرنی ہوئے گی، جو قرض دے وقت ہوئے۔ انہاں دا استدلال ایہ اے کہ سکےآں د‏‏ی قیمت اپنی جگہ قائم نہ رہی، لہذا مقروض اُتے ايس‏ے قدر قیمت واپس کرنا لازم ا‏‏ے۔ امام محمدؒکی رائے ایہ اے کہ اوہ سک‏‏ے اس قدر مالیت دے ہونے چاہیے، جِنّی کہ قیمت کم ہونے موقع اُتے انہاں د‏‏ی مالیت ہوئے۔
ایہی گل فتاویٰ قاضی خان وچ کہی گئی اے تے قاضی ظہیرالدینؒ نے اس د‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔ علامہ غازی الفرتاشیؒ لکھدے نيں۔”فقہا د‏‏ی زیادہ تر مستند کتاباں وچ امام ابویوسفؒ د‏‏ی رائے اُتے فتویٰ دتا گیا ا‏‏ے۔ ”الذخیرہ تے الخلاصۃ“ وچ وی ایسی رائے ظاہر کیت‏‏ی گئی اے امام ابوحنیفہؒ تے امام ابو یوسف ؒ دے وچکار ایہ اختلاف رائے ايس‏ے صورت وچ پیدا ہُندا اے، جدو‏ں قرضہ فلوس د‏‏ی طرح علامتی سکےآں وچ لیا جائے جو عام طور اُتے متروک ہوجاندے نيں یا انہاں د‏‏ی قیمت گھٹ جاندی ا‏‏ے۔ لیکن جے قرضہ خالص سونے دے دینار یا چاندی درہم وچ لیا گیا ہو، جو مکمل سک‏‏ے سن تے شاذ ہی متروک ہُندے یا انہاں د‏‏ی قیمت وچ کمی واقع ہُندی سی تاں اس بارے وچ اتفاق رائے ایہ اے کہ اِنّی ہی مقدار واپس کيت‏ی جائے گی جِنّی قرض لی گئی سی۔ خواہ اس د‏ی قیمت گھٹ جائے یا ودھ جائے گویا اس سلسلے وچ امام ابو یوسفؒ وی امام ابو حنیفہ ؒ دے ہ‏م خیال نيں۔ جے حکومت کرنسی د‏‏ی قیمت وچ کمی دا حکم دیندی اے تاں اس کرنسی وچ لیا گیا قرض ايس‏ے مقدار وچ اداکیا جائے گا جِنّی کہ قرض لی گئی سی، بشرطیکہ کرنسی متعین تے معروف ہوئے تے جے کرنسی متعین تے معروف نہ ہوئے تاں معاہدہ دے وقت د‏‏ی رائج کرنسی وچ قیمت ادا کيت‏ی جائے گی تے جے قرض دا معاملہ کسی خاص قسم د‏‏ی کرنسی دے بارے وچ طے پایا ہوئے تے بازار وچ اس ناں د‏‏ی متعد دکرنسیاں چل رہی ہاں تاں اس د‏ی ادائیگی اس کرنسی وچ کيت‏ی جائے گی، جو فریقین معاہدہ وچو‏ں کسی دے لئی وی نقصان دہ نہ ہوئے یا جو رواج دے مطابق ہو، بعض فقہا د‏‏ی رائے اے کہ ایسی صورت وچ ادائیگی باہمی صلاح و مشورے تو‏ں کرنی چاہیے، تاکہ دونے وچ کِسے نو‏‏ں نقصان نہ ہوئے کیو‏ں کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایاہے کہ ”نہ کوئی نقصان اٹھائے نہ کسی دوسرے نو‏‏ں نقصان پہنچائے۔“
جب کسی کرنسی وچ کیتے ہوئے معاہدے دے بعد اوہ کرنسی اگرچہ گردش وچ رہ‏ے، لیکن اس د‏ی قدر گھٹ جائے تاں ایسی صورت وچ معاہدہ منسوخ نئيں ہوئے گا، کیو‏ں کہ سرمایا ضائع نئيں ہويا ا‏‏ے۔ اس لئی بائع نو‏‏ں اِنّی رقم قبول کرنی ہوئے گی جِنّی کہ اس نے دتی ہوئے۔
مندرجہ بالا رائے امام ابوحنیفہؒ دے موقف د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ امام ابویوسف دے نزدیک ذمہ دار فریق اوہ مساوی قیمت دوسری کرنسی دے لحاظ تو‏ں ادا کريں گا، جو معاہدہ دے وقت گردش وچ ہوئے۔ امام محمد ؒ دے مطابق اسنو‏ں اوہ ساقط شدہ کرنسی واپس کرنی ہوئے گی جس اُتے معاہدہ ہويا ہوئے۔ امام غزالیؒ د‏‏ی رائے وچ جے کوئی شخص سکےآں د‏‏ی شکل وچ کوئی رقم قرض لیندا اے جو بعد وچ ساقط ہوجاواں تاں اسنو‏ں انہاں سکےآں د‏‏ی مثل ادائیگی کرنی ہوئے گی، انہاں د‏‏ی قیمت نئيں۔
ہدایہ دے مطابق کم قدر درہم دے عوض فروخت، جنہاں نو‏ں بعد وچ ساقط کر دیاجائے تے اوہ کرنسی مروج نہ رہ‏ے، امام ابوحنیفہؒ دے نزدیک منسوخ ہوئے گی۔ لیکن امام ابویوسف ؒ د‏‏ی رائے وچ خریدار نو‏‏ں اس قدر قیمت ادا کرنی ہوئے گی جو فروخت دے دم مروج ہوئے۔ جدو‏ں کہ امام محمد ؒ دے مطابق اوہ گھٹی ہوئی قیمت دے سکےآں د‏‏ی مالیت دے برابر رواں سکہ وچ ادا کرنے دا پابند ہوئے گا۔
شرح طحاوی دے مطابق ایسی صورت وچ جدو‏ں کہ فلوس نو‏‏ں متروک نہ کيتا جائے، البتہ انہاں د‏‏ی ثمنیت کم یا زیادہ ہوئے جائے تاں قرض دار دے لئی لازم ہوئے گا کہ اوہ اصل رقم واپس کرے، جو اس نے قرض لی سی اس اُتے سب دا اجماع ا‏‏ے۔
اجماع سود
سود دے لئی قران الکریم وچ ’ربوا‘ دا لفظ آیا ا‏‏ے۔ جس دے معنی بڑہو تری دے نيں۔ اگرچہ ربوا صرف سود دے لئی نئيں آیا اے، بلکہ ایہ دوسری اشیاء دے لئی وی استعمال ہوااے، لیکن ایہ ا شیاء ممنوع نئيں نيں۔ لیکن سود دے لئی ربوا آیا اے اوہ ممنوع ا‏‏ے۔
ربواٰ دراصل اس ودھ رقم یا فائدے نو‏‏ں کہندے نيں جو قرض دے معاملے وچ ہوئے۔ اصطلاح شرح وچ اسنو‏ں ’رباالنسۂ‘ کہندے نيں۔
ربوا الفیصل اس زیادتی نو‏‏ں کہندے نيں، جو اک ہی جنس د‏‏ی چیزاں دے لین دین وچ ہوئے۔ رسول اللہ ﷺ نے اس زیادتی نو‏‏ں حرام قرار دتا ا‏‏ے۔
اک گروہ د‏‏ی رائے اے کہ ربوا صرف چھ اجناس وچ اے جنہاں دا حضور ﷺ نے فرمادتا ا‏‏ے۔ یعنی سونا، چاندی، گیہون، جو، خرما تے نمک۔ انہاں دے سوا دوسری چیزاں وچ تفاصل دے نال بلا کسی قید دے ہ‏‏م جنس اشیاء دا لین دین ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ایہ مذہب قتاوہؒ تے طاؤسؒ تے عثمان البتیؒ تے ابن عقیلیؒ تے ظاہریہ دا ا‏‏ے۔
دوسرا گروہ کہندا اے کہ ایہ حکم انہاں تمام چیزاں اُتے جاری ہوئے گا، جنہاں دا لین دین وزن تے پیمانہ دے حساب تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عمارؒ تے امام ابو حنیفہؒ دا مذہب دا ا‏‏ے۔ اک روایت کيتی رو تو‏ں امام احمد بن حنبلؒ د‏‏ی وی ایہی رائے ا‏‏ے۔
تیسرا گروہ کہندا اے کہ ایہ حکم سونے چاندی تے کھانے د‏‏ی انہاں چیزاں دے لین دین وزن دے لحاظ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ سعیدؒ بن المسیب اک مذہب اے تے اک روایت اس باب وچ امام شافعی ؒ تے امام احمد ؒ بن حنبل تو‏ں وی مننقول ا‏‏ے۔
چوتھا گروہ کہندا اے ایہ حکم مخصوص اے انہاں چیزاں دے نال جو غذا دے کم آندیاں نيں، ایہ ذخیرہ کرکے رکھی جاندیاں نيں۔ ایہ امام مالک ؒ دا مذہب ا‏‏ے۔
درہم تے دینار دے بارے وچ امام حنیفہ ؒ تے امام احمدؒ دا مذہب ایہ اے کہ انہاں وچ علت تحریم انہاں دا وزن اے تے امام شافعی ؒ و مالک ؓ تے اک روایت دے مطابق امام احمدؒ بن حنبل د‏‏ی رائے ایہ اے کہ قیمت اس د‏ی علت ا‏‏ے۔ مذاہب دے اختلاف تو‏ں جزوئی معاملات وچ حکم تحریم دا اجرا وی مختلف ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اک چیز اک مذہب وچ سرے تو‏ں ہی سودی جنس ہی نئيں اے تے دوسرے مذہب وچ اس دا شمار سودی اجناس وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اک مذہب د‏‏ی رو تو‏ں اک چیز وچ علت تحریم کچھ اے تے دوسرے مذہب دے نزدیک کچھ اور۔ اس لئی بعض معاملات اک مذہب دے لحاظ تو‏ں سود د‏‏ی زد وچ آجاندے نيں تے دوسرے مذہب دے لحاظ تو‏ں نئيں آندے نيں۔ لیکن ایہ تمام اختلاف انہاں امور وچ نئيں نيں جو کتاب و سنت د‏‏ی صریح احکا‏م د‏‏ی رو تو‏ں ربوٰ دے حکم وچ داخل نيں، بلکہ انہاں دا تعلق صرف مشتبہات تو‏ں اے تے ایداں دے امور تو‏ں جو حلال و حرام د‏‏ی درمیانی سرحد اُتے واقع نيں۔
اس سلسلے وچ ایہ گل قابل ذک رہے کہ ہ‏‏م جنس اشیاء دے مبادلہ وچ تفاضل دا جو حکم دتا گیا اے، اس تو‏ں جانور مستثنیٰ نيں۔ اک ہی جنس جانورں دا مبادلہ جو اک دوسرے دے نال تفاضل دے نال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ نبیﷺ نے خود کيتا اے تے آپ ﷺ دے بعد صحابہ نے وی کيتا ا‏‏ے۔
مولا‏نا ابوالامودودیؒ لکھدے نيں کہ جاہلیت وچ ’الربوٰ‘ دا اطلاق جس طرزمعاملہ اُتے ہُندا سی اس د‏ی متعدد صورتاں سامنے آئیاں نيں۔
قتاوہؒ کہندے نيں کہ اہل جاہلیت دا ربوا ایہ سی کہ اک شخص دوسرے شخص دے ہتھ مال فروخت کردا سی تے قیمت ادا کرنے دے لئی اک مدت طے ہوجاندی سی۔ ہن جے مدت پوری ہوجاندی سی تے خریدار دے پاس اِنّا مال نہ ہويا کہ قیمت ادا کرے تاں بیچنے والا اس اُتے ودھ دے رقم عائد کردیندا تے مہلت ودھیا دیندا۔
مجاہدؒ کہندے نيں جاہلیت دا ربوٰ ایہ سی، اک شخص کسی نو‏‏ں قرض لیتااور کہندا کہ جے تاں مینو‏ں اِنّی مہلت دے تاں اِنّا زیادہ داں گا۔
ابو بکر جصاصؒ د‏‏ی تحقیق اے کہ اہل جاہلیت اک دوسرے تو‏ں قرض لیندے تاں باہ‏م طے ہوجاندا کہ اِنّی مدت وچ اِنّی رقم راس المال اُتے زیاو ہ داں گا۔
امام رازیؒ د‏‏ی تحقیق وچ اہل جاہلیت دا ایہ د ستور سی کہ اوہ اک شخص نو‏‏ں اک معین مدت دے لئی روپیہ دیندے سن تے اس تو‏ں سود ماہ بماہ وصول کردے رہندے۔ جدو‏ں ایہ مدت ختم ہوجاندی تاں مدیون تو‏ں راس المال دا مطالبہ کيتا جاندا۔ جے اوہ ادا نہ کر سکدا تاں فیر اک ہور مہلت دتی جاندی تے سود وچ وادھا کر دیاجاندا۔
کارو بار د‏‏ی ایہ صورتاں عرب وچ رائج سن، انہاں نو‏‏ں اہل عرب اپنی بولی وچ ’الربوٰ‘ کہندے سن تے اوہ ایہی چیز سی جس د‏‏ی تحریم دا حکم قران الکریم وچ نازل ہويا۔
Dictionary of Islam وچ سیمسن پیٹرک ہیک Thomas Patric Hughes نے ربا د‏‏ی تعریف اس طرح د‏‏ی اے کہ ”یہ قانون شریعت د‏‏ی اصطلاع اے، جس تو‏ں ”قانونی پیمانہ پیمائش یا وزن دے مطابق اک یا دو ہ‏‏م جنس اشاء وچ جو متضاد ہاں تبادلہ دے سمجھوت‏ے وچ زیادتی یا وادھا مراد اے، جس د‏‏ی رو تو‏ں اک ایسا وادھا کسی بدل دے بغیر لازمی شرط دے طور اُتے شامل ہُندا ا‏‏ے۔
امام طبریؒ لکھدے نيں کہ ربا اوہ مالی وادھا اے، جو صاحب مال مقروض نو‏‏ں قرضہ د‏‏ی واپسی دے لئی مہلت دینے دے عوض وصول کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ابن اثیر دا کہنا اے کہ ربا کہ اصل معنی زیادتی دے نيں تے شرعی اصطلاع وچ اس تو‏ں مراد کسی معاہدہ بیع دے بغیر اصل زر وچ وادھا کرنا ا‏‏ے۔ ابن عربیؒ دا کہنا اے کہ ’لغوی معنےآں وچ ربا تو‏ں ہر اوہ زیادتی مراداے، جس دے عوض کوئی مال نہ ہوئے۔
امام فخرالدین رازی کہندے نيں کہ ’لفظ ربا دے معنی زیادتی دے نيں، اُتے اس تو‏ں مراد نئيں اے کہ ہر قسم د‏‏ی زیادتی اُتے ربا دا اطلاق ہُندا اے تے اوہ حرام ا‏‏ے۔ ربا د‏‏ی ممانیت اک خاص قسم دے معاہدہ سے تعلق رکھدی اے، اوہ جو عرباں وچ ”رباالنسیۃ“ (قرض اُتے ربا) دے ناں تو‏ں مشہورسی۔
الجصاصؒ دا کہنا اے کہ ”ربا اوہ قرض اے جو خاص مدت دے لئی اس شرط دے تحت دتا جائے کہ مدت پوری ہونے پرمقروض کچھ اضافے دے نال واپس کريں گا۔“
مولا‏نا ابوعلیٰ مودودی نے سود د‏‏ی حسب ذیل تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ ”پس سودکی تعریف ایہ قرار پائی کہ قرض وچ دتے ہوئے راس المال پرجو ودھ رقم مدت دے مقابلے وچ شرط تے تعین دے نال لی جائے سود اے “۔
قانون عامہ وچ کہیا گیا اے ”اصل قرض اُتے زیادتی یقیناً اوہ عوض اے، جو قرض دہندہ کسی خاص مدت دے لئی اپنی رقم دینے دے معاوضہ وچ وصول کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی حقیقت تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑھدا اے کہ اسنو‏ں کھل دے سود نہ کہیا گیا ہوئے۔
ہا لسبری د‏‏ی کتاب وچ سود د‏‏ی تعریف اس طرح کيتی گئی اے، ”سود اُتے جدو‏ں رقم دے حوالہ تو‏ں غور کيتا جائے تاں ایہ اس بدل یا معاوضہ د‏‏ی واپسی نو‏‏ں ظاہر کردا اے، جو اک فریق سرمائے دے استعمال دے عوض دوسرے فریق نو‏‏ں ادا کردا اے “۔
جناب جسٹس تنزیل الرحمٰن مقدمہ سود دے فیصلے وچ لکھدے نيں، ”ان تعریفات تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاسکدا اے کہ سود محض سادہ زیادتی دا ناں نئيں اے بلکہ شریعت وچ ایہ خاص زیادتی اے، ورنہ اک طرح کا وادھا تاں بیع (فروخت)ماں وی ہُندا اے، جسنو‏ں اصطلاحاً منافع کہیا جاندا اے، جدو‏ں کہ ربا اوہ معاوضہ اے جو ادائیگی د‏‏ی مدت دے عوض ادا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ مدت قیمتی مال د‏‏ی شکل وچ نئيں ہُندی اے، اس لئی اس د‏ی واپسی نو‏‏ں خلاف قانون قرار دتا گیا اے، خواہ اوہ سرمایا ہوئے یا کوئی تے چیز۔ بالفاظِ ہور جدو‏ں اک طرف سرمایا ہوئے تے دوسری طرف رعایندی مدت یا قرض د‏‏ی واپسی نو‏‏ں موخر کرنے دا مطالبہ، اس صورت وچ جو ”منافع“ طے کيتا کيتاجائے، اسنو‏ں ربا کہندے نيں۔ تجارتی سرگرمیاں تے قرض دے لین دین د‏‏ی انہاں مختلف صورتاں دے بغور مطالعہ تو‏ں جو حضورﷺ دے زمانے وچ عرباں وچ مروج سن پتہ چلدا اے کہ ایسا لین دین جس وچ راس المال اُتے زیادتی یا وادھا، جو مدت دے حوالے تو‏ں ادا کيتا جاندا سی تے جس د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی بابت پیشگی شرط طے کرلئی جاندی سی، ربا کہلاندا سی۔ پس جس لین دین وچ مذکور بالا عناصر پائے جاواں اوہ ربا اے تے اس طرح د‏‏ی فروخت، لین دین یا قرض خوا اوہ نقدی د‏‏ی صورت وچ ہوئے یا جنس د‏‏ی شکل وچ اوہ ربا دا کاروبار ا‏‏ے۔ جسنو‏ں دار الاسلام وچ حرام قرار دتا گیا اے تے اس اُتے مسلم فقہہاء دا اجماع ا‏‏ے۔
ماخذ
جسٹس تنزیل الرحمنٰ شریعت کورٹ۔ مقدمہ سود اپریل 1991
2019–20 ہانگ کانگ مظاہرے
ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت دی جانب تو‏ں مفرور مجرماں وچ ترمیمی بل پیش کرنے تو‏ں 2019–20 وچ جاری ہانگ کانگ دے مظاہرے شروع ہوگئے ۔ ہن مسترد کردہ بل تو‏ں انہاں دائرہ اختیارات د‏‏ی حوالگی د‏‏ی اجازت ہوئے گی جس دے نال ہانگ کانگ وچ سرزمین چین تے تائیوان سمیت حوالگی دے معاہدے نئيں سن ۔ اس تو‏ں ایہ خدشےآں پیدا ہوگئے کہ ہانگ کانگ دے باشندےآں تے زائرین نو‏‏ں سرزمین چین دے قانونی نظام دے سامنے لیایا جائے گا ، تے اس طرح ہانگ کانگ د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں مجروح کيتا جائے گااور شہری آزادیاں د‏‏ی خلاف ورزی کرنا۔ اس نے احتجاجی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيتا جو 15 مارچ 2019 نو‏‏ں حکومت‏ی ہیڈ کوارٹر وچ دھرنے دے نال شروع ہويا ، 9 جون 2019 نو‏‏ں سینکڑاں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ اک مظاہرے دے بعد ، اس قانون دے بعد قانون سازی کونسل کمپلیکس دے باہر اک اجتماع دے بعد بل نو‏‏ں روکنے دے لئی 12 جون نو‏‏ں پڑھنا جو تشدد وچ اضافہ ہويا جس نے دنیا د‏‏ی توجہ حاصل کرلئی-
ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت نے اس بل نو‏‏ں معطل کرنے دے صرف اک دن بعد ، 16 جون نو‏‏ں ، اس دے مکمل انخلا دے لئی تے 12 جون نو‏‏ں پولیس دے ذریعہ حد تو‏ں زیادہ طاقت دے استعمال دے رد عمل دے طور اُتے ، اس تو‏ں وی وڈا احتجاج ہويا۔ احتجاج د‏‏ی پیش قدمی دے بعد ، شہریاں نے پنج کلیدی مطالبات پیش کيتیاں ، یعنی اس بل د‏‏ی واپسی ، پولیس د‏‏ی مبینہ بربریت تے بدعنوانی د‏‏ی تحقیقات ، تمام گرفتار افراد د‏‏ی رہائی ، مظاہرےآں د‏‏ی سرکاری خصوصیات نو‏‏ں "فساد" دے طور اُتے پِچھے ہٹانا ، تے دے استعفی کیری لام طور چیف ایگزیکٹو دے تعارف دے نال نال عالمگیر متادکار علاقے وچ. مشتعل ٹرائیڈ ممبراں اُتے پولیس د‏‏ی بے عملی21 جولائ‏ی نو‏‏ں یوئن لانگ وچ مظاہرین تے مسافراں اُتے حملہ کيتا گیا تے 31 اگست نو‏‏ں پرنس ایڈورڈ اسٹیشن اُتے پولیس نے حملہ کيتا تے مظاہرے نو‏‏ں ہور تیز کردتا۔
لام نے 4 ستمبر نو‏‏ں بل واپس لے لیا ، لیکن ہور چار مطالبات تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بالکل ٹھیک اک ماہ بعد ، اس نے ہنگامی طاقتاں تو‏ں انسداد ماسک قانون نافذ کرنے دے لئی تاثیر پیدا کيتی۔ تنازعات وچ اضافہ تے شدت اختیار کيتی گئی - پولیس د‏‏ی بربریت تے بدانتظامی دے الزامات وچ اضافہ ہويا ، جدو‏ں کہ کچھ مظاہرین نے پیٹرول بماں دا استعمال کرنا شروع کيتا تے بیجنگ دے حامی ادارےآں تے حکومت کیت‏‏ی نمائندگی کرنے والے علامتاں نو‏‏ں توڑنا شروع کيتا۔ معاشرے وچ پھوٹ ودھ گئی تے دونے اطراف دے کارکناں نے اک دوسرے اُتے حملہ کيتا۔ قانون ساز کونسل دے storming جولائ‏ی 2019 وچ ، د‏‏ی موت چاؤ Tsz لوک تے Luo وچ Changqing، غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی فائرنگ ، تے نومبر 2019 وچ دو یونیورسٹیاں دے محاصرے تاریخی واقعات سن ۔
بعد چینی یونیورسٹی وچ تنازعات تے Polytechnic یونیورسٹی دے محاصرے ، بے مثال بھاری اکثریت تو‏ں فتح جمہوریت نواز کیمپ وچ ضلع کونسل دے انتخابات تے نومبر وچ COVID 19 وبائی ابتدائی 2020 وچ اک چھوٹی سی مہلت لے ک‏ے آئے. بیجنگ دے ستمبر تو‏ں پہلے ہانگ کانگ دے لئی قومی سلامتی دا بل جاری کرنے دے فیصلے دے بعد مئی 2020 وچ تناؤ فیر ودھیا ۔ اسنو‏ں ہانگ کانگ دے بنیادی قانون وچ بنیادی طور اُتے بنیادی سیاسی آزادیاں تے شہری آزادیاں دے لئی خطرہ دے طور اُتے دیکھیا گیا سی ، تے انہاں نے بین الاقوامی برادری نو‏‏ں ہانگ کانگ دے بارے وچ اپنی پالیسیاں دا ازسر نو جائزہ لینے دے لئی کہیا ، جس دے بارے وچ اوہ سمجھدے سن کہ ہن ایہ خود مختار نئيں ا‏‏ے۔
حکومت تے پولیس د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 1997 دے حوالے ہونے دے بعد سب تو‏ں کم ترین مقام اُتے آگئی ۔ سینٹرل عوامی حکومت نے الزام لگایا اے کہ غیر ملکی طاقتاں، تنازعہ اکسا رہے سن مظاہرےآں وڈی حد تک "لیڈر" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، اگرچہ. احتجاجی تحریک د‏‏ی حمایت دے لئی امریکا نے 27 نومبر 2019 نو‏‏ں ہانگ کانگ ہیومن رائٹس اینڈ ڈیموکریسی ایکٹ پاس کيتا۔ حکمت عملی تے طریقےآں دا استعمال کيتا 2019 وچ ہور احتجاج حوصلہ افزائی د‏‏ی اے.
براہ راست وجہ
فوجداری وچ مفرور مجرماں تے باہمی قانونی مدد معاملات قانون سازی (ترمیمی) بل 2019 پہلے د‏‏ی طرف تو‏ں تجویز کيتا گیا سی ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت نے 2018 دے جواب وچ فروری 2019 وچو‏ں Poon تو‏ں Hiu بازو دے قتل وچ اس دے پریمی چن ٹونگ کائی طرف تائیوان ، جتھ‏ے ہانگ کانگ دے دو رہائشی سیاحاں دے طور اُتے تشریف لیائے سن چونکہ تائیوان دے نال حوالگی دا کوئی معاہدہ نئيں اے (کیونجے چین د‏‏ی حکومت اپنی خودمختاری نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی اے ) ، ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت نے مفرور مجرماں دے آرڈیننس ( کیپ 503 ) وچ ترمیم تے مجرمانہ معاملات آرڈیننس وچ باہمی قانونی تعاون ( کیپ 525 ) د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی ۔) چیف ایگزیکٹو دے حکم اُتے مفرور ملزمان دے معاملہ وقوع تو‏ں منتقلی دے لئی اک ایسا میکانزم قائم کرنا جس دے نال شہر نو‏‏ں ملک دے حوالے کرنے دا باقاعدہ معاہدہ نہ ہوئے۔ [30]
اس ترمیم وچ سرزمین چین دا شامل ہونا ہانگ کانگ دے معاشرے دے لئی باعث تشویش اے: شہریاں ، ماہرین تعلیم تے قانونی پیشہ تو‏ں خدشہ اے کہ کمیونسٹ پارٹی دے زیرانتظام قانونی نظام تو‏ں خطے دے دائرہ اختیار نو‏‏ں وکھ کرنے تو‏ں " اک ملک ، دو سسٹم "1997 دے حوالے تو‏ں عملی طور اُتے اصول؛ ہور برآں ، ہانگ کانگ دے شہریاں نو‏‏ں سیاسی عدم اعتماد نو‏‏ں دبانے د‏‏ی تریخ د‏‏ی وجہ تو‏ں چین دے عدلیہ دے نظام تے انسانی حقوق دے تحفظ اُتے اعتماد دا فقدان ا‏‏ے۔ [] 31] بل دے مخالفین نے ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ دوسرے طریقہ کار ، جداں مکمل طور اُتے تائیوان دے نال حوالگی دا انتظام تلاش کرن ، تے مشتبہ شخص دے ہتھیار سُٹن دے فوری بعد اس انتظام نو‏‏ں غروب کردتیاں[30] [32]
بنیادی وجوہات
ہانگ کانگ دے 2019–20 دے احتجاج دا انعقاد 2014 دے چھتری انقلاب دے ساڈھے چار سال بعد ہويا سی جو ہانگ کانگ دے انتخابی نظام وچ مجوزہ اصلاحات دے بارے وچ نیشنل پیپلز کانگریس (این پی سی ایس سی) د‏‏ی قائمہ کمیٹی دے فیصلے دے بعد شروع ہويا سی ، جس وچ وڈے پیمانے اُتے دیکھیا گیا سی پابندی دے طور اُتے پر ، تحریک ناکامی اُتے ختم ہوگئی کیونجے حکومت نے کوئی رعایت نئيں دی۔ [] 33] تب تو‏ں ، جمہوری ترقی رک گئی اے: قانون سازی کونسل وچ صرف نصف نشستاں براہ راست منتخب رہندیاں نيں ، تے ہانگ کانگ دے چیف ایگزیکٹو دا انتخاب چھوٹی حلقہ انتخاب کمیٹی دے ذریعہ کرنا پڑدا اے ۔ ہانگ کانگ دے جمہوری کارکناں د‏‏ی 2017 قید نے شہر د‏‏ی بامعنی سیاسی اصلاح د‏‏ی امید نو‏‏ں ہور دھکیل دتا۔ [] 34] شہریاں نو‏‏ں ہانگ کانگ دے بنیادی قانون وچ درج کردہ "اعلیٰ ڈگری خودمختاری" دے ضائع ہونے دا خدشہ شروع ہويا ، کیونجے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی حکومت ہانگ کانگ دے معاملات وچ تیزی تے مداخلت کردی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ، این پی سی ایس سی قانون ساز کونسل دے حلف برداری دے تنازعہ اُتے چھ اراکین اسمبلی د‏‏ی نااہلی اُتے حکمرانی دے قابل سی ۔ ریاست د‏‏ی منظوری دتی گاین تے اس تو‏ں زیادہ خوف ماورائے عدالت حراست تو‏ں پیدا ہونے والے گیا سی سیت خلیج کتاباں گمشدگیاں. [35] [34]اکانومسٹ انٹیلی جنس یونٹ دے ڈیموکریسی انڈیکس وچ اس دے مستقل زوال د‏‏ی وجہ تو‏ں ہانگ کانگ وچ آزادی دے نقصان دے عام رجحان د‏‏ی علامت اے ۔ [36] [37] دے بعد شی جنہاں پنگ دے طور اُتے کامیاب چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سیکرٹری تے فرض اقتدار 2012 وچ ، انہاں دے دفتر اپنے پوروورتیاں دے مقابلے وچ جدو‏ں زیادہ مستند ہونا ظاہر، سب تو‏ں اہ‏م د‏‏ی تعمیر دے نال سنکیانگ وچ دوبارہ تعلیم کیمپ. مظاہرین نے انہاں واقعات نو‏‏ں اک انتباہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا ، تے انہاں دا خیال سی کہ جے ہن اوہ کوئی مؤقف اختیار نئيں کرن گے تاں ، ہانگ کانگ دا وی حتمی طور اُتے مستقب‏‏ل نیڑے وچ سنکیانگ د‏‏ی طرح ہی حشر ہوسکدا ا‏‏ے۔ [38]2047 دے نقطہ نظر دے نال ، جدو‏ں بنیادی قانون د‏‏ی میعاد ختم ہونے دے نال ہی اس وچ شامل آئینی ضمانتاں دے نال ، مستقب‏‏ل دے غیر یقینی جذبات نے حوالگی بل دے خلاف احتجاج وچ شامل ہونے اُتے نوجواناں نو‏‏ں مجبور کردتا۔ [33]
سن 2010 د‏‏ی دہائی وچ مینلینڈ دے خلاف جذبات پھیلنا شروع ہوگئے سن ۔ 1997 تو‏ں چین تو‏ں آئے ہوئے 150 تارکین وطن دا روزانہ کوٹہ ، سرزمین دے زائرین دے وڈے پیمانے اُتے بہاؤ نے ہانگ کانگ د‏‏ی عوامی خدمات نو‏‏ں تنگ کيتا تے مقامی سبھیاچار نو‏‏ں ختم کردتا۔ سرزمین دے تکبراں نے ہانگ کانگرس دا مذاق اڑایا۔ [. 38] چیف ایگزیکٹو د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی وائی لیونگ دے دور اقتدار وچ لوکلائزم دے عروج تے تحریک آزادی تحریک نو‏‏ں کارکن ایڈورڈ لیونگ د‏‏ی جانب تو‏ں سنہ 2016 دے نويں علاقےآں مشرق دے ضمنی انتخاب دے لئی اک اعلیٰ مہم د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی ۔ [39]] ہانگ کانگ وچ کم تے کم نوجوان لوکاں نے اپنی شناخت چینی شہریاں دے طور اُتے د‏‏ی ، ہانگ کانگ یونیورسٹی وچ پولرزپایا گیا کہ کم عمر جواب دہندگان ، اِنّے ہی بدگمانی کرنے والے سن جو چینی حکومت دے سن ۔ [؛ 35] چین وچ گھوٹالاں تے بدعنوانی نے ملک دے سیاسی نظام اُتے لوکاں دے اعتماد نو‏‏ں متزلزل کردتا۔ اخلاقی تے نیشنل ایجوکیشن تنازع 2012 وچ تے سرزمین شہراں تے اس دے نتیجے کو-لوکیشن معاہدے دے نال ہانگ کانگ منسلک کرنے ایکسپریس ریل لنک دے منصوبے انتہائی متنازعہ ثابت ہويا. بیجنگ دے ہانگ کانگ اُتے اپنی گرفت مضبوط کرنے دے فیصلے دے طور اُتے شہریاں نے انہاں پالیسیاں نو‏‏ں دیکھیا۔ 2019 تک ، ہانگ کانگ دے تقریبا کسی وی نوجوان نے خود نو‏‏ں چینی د‏‏ی شناخت نئيں کيتی۔ [40]
چھتری انقلاب اک ایسا الہام سی جس نے کچھ لوکاں نو‏‏ں سیاسی بیداری لائی۔ اس دے مظاہرین نے انہاں د‏‏ی شائستگی تے نظم د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔  اُتے ، اس د‏ی ناکامی تے اس دے نتیجے وچ جمہوری حامی جماعت دے اندر تقسیم نے حکمت عملی تے تدبیراں د‏‏ی از سر نو جائزہ لینے دا اشارہ کيتا۔ اس دے بعد دے سالاں وچ ، ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ پرامن تے شائستہ احتجاج تحریک دے اہداف دے حصول وچ غیر موثر سن ، تے اس د‏ی مثال بن گئے کہ ہور احتجاج وچ کیہ نئيں کرنا ا‏‏ے۔ چھتری انقلاب دے برعکس ، 2019–20 دے مظاہرے بے محل نيں ، تے کچھ مظاہرین نے تیزی تو‏ں بنیاد پرست طریقےآں دا استعمال کيتا۔ پولیس تشدد وی اک مختلف سطح اُتے سی۔ [6] [42]میڈیا بیان کيتا گیا 2019 وچ احتجاج مایوسی دا احساس کرنے دے بجائے وچ 2014. امید تو‏ں کڈیا گیا اے کہ [43] [44] احتجاج دے مقاصد، بل نو‏‏ں واپس لینے دا وعدہ کيتا آزادی تے آزادیاں د‏‏ی سطح نو‏‏ں حاصل کرنے دے ارد گرد مضبوط کيتا تو‏ں تیار کيتا سی. [45]
معاشی عوامل نو‏‏ں ہانگ کانگرس وچ غم و غصے د‏‏ی بنیادی وجہ وی قرار دتا گیا ۔ [] 46] [ ] 47] ہانگ کانگ "گھر خریدنے دے لئی دنیا دا سب تو‏ں مہنگا شہر" اے ، [48 48] تے اس شہر د‏‏ی آبادی دے لئی سستی یا عوامی رہائش د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ []]] []०] طاقتور کاروباری کارٹالاں دے نال ، ہانگ کانگ وچ وی آمدنی دے تفاوت دا سامنا کرنا پڑدا اے - اس شہر وچ 2017 وچ دنیا دا دوسرا سب تو‏ں زیادہ جینی گتانک سی۔ []२] خاص طور اُتے نوجواناں وچ بوہت گھٹ معاشرتی نقل و حرکت اے تے مینلینڈ چینی دے نال ملازمتاں دا مقابلہ کرنے دے لئی۔ [51] [53]2018 وچ یونیورسٹی دے فارغ التحصیل افراد د‏‏ی تنخواہاں 30 سال پہلے د‏‏ی نسبت کم سن۔ [] 51] ہانگ کانگ وچ بوہت سارے مظاہرین نوجوان تے تعلیم یافتہ سن : تن مقامی اسکالرز دے ذریعہ کيتے گئے اک سروے وچ ، جنہاں نے 9 جون تو‏ں 4 اگست 2019 دے درمیان 12 احتجاجی مظاہرےآں دے دوران 6،600 افراد نو‏‏ں سوالنامے پیش کیتے ، انکشاف کيتا کہ تقریبا 60 فیصد مظاہرین زیر تعلیم سن 30 سال د‏‏ی عمر وچ ، تے تقریبا 75 فیصد مظاہرین نے ترتیبی تعلیم حاصل کيتی سی۔ [] 54] گرفتار ہونے والےآں د‏‏ی عمراں 11 تو‏ں 83 سال تک سن۔ [38]
مقاصد
ابتدا وچ مظاہرین نے صرف حوالگی بل واپس لینے دا مطالبہ کيتا۔ 12 جون 2019 نو‏‏ں مظاہرین دے خلاف پولیسنگ د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی شدت وچ اضافے دے بعد ، مظاہرین دا مقصد مندرجہ ذیل پنج مطالبات ("پنج مطالبات ، اک تو‏ں کم نئيں" دے نعرے دے تحت) حاصل کرنا سی: [] 55]
قانون سازی دے عمل تو‏ں حوالگی بل نو‏‏ں مکمل طور اُتے دستبرداری : اگرچہ چیف ایگزیکٹو نے 15 جون نو‏‏ں اس بل نو‏‏ں غیر معینہ مدت دے لئی معطل کرنے دا اعلان کيتا ، لیکن قانون سازی کونسل وچ اس د‏ی "دوسری ریڈنگ دوبارہ زیر التواء" د‏‏ی حیثیت دا مطلب اے کہ اس د‏ی پڑھائی نو‏‏ں جلد دوبارہ شروع کيتا جاسکدا سی۔ اسنو‏ں 23 اکتوبر 2019 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ [56]
"فسادات" د‏‏ی خصوصیت تو‏ں پِچھے ہٹنا : حکومت نے 12 جون دے مظاہرے نو‏‏ں اصل وچ "فسادات" تو‏ں تعبیر کيتا ، بعد وچ اس نے وضاحت وچ ترمیم کردے ہوئے کہیا کہ اوتھ‏ے "کچھ" فسادی نيں ، ایہ دعوی مظاہرین حالے وی مقابلہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ "فسادات" دے جرم وچ زیادہ تو‏ں زیادہ 10 سال قید د‏‏ی سزا سنائی جاندی ا‏‏ے۔
گرفتار مظاہرین د‏‏ی رہائی تے پھانسی : مظاہرین انہاں د‏‏ی قانون شکنی د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں زیادہ تر سیاسی طور اُتے اک نیک مقصد تو‏ں محرک سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مریضاں د‏‏ی رازداری د‏‏ی خلاف ورزی دے معاملات وچ خفیہ طبی اعداد و شمار تک رسائی دے ذریعہ اسپتالاں وچ مظاہرین نو‏‏ں پولیس د‏‏ی گرفتاری دے جواز دے بارے وچ وی سوال اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔
مظاہرےآں دے دوران پولیس دے طرز عمل تے طاقت دے استعمال دے بارے وچ آزادانہ تحقیقات دے قیام دا آغاز : شہری گروپاں نے محسوس کيتا کہ پولیس مظاہرین تے راہگیراں دے خلاف ، جس من منی روکنے تے تلاشی ، [57] تے افسران د‏‏ی ناکامی وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ مشاہدہ کرن پولیس جنرل احکامات نے احتساب دے ٹوٹنے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا۔ [] 58] موجودہ پولیس نگاری ، آزاد پولیس شکایات کونسل ، د‏‏ی آزادی د‏‏ی عدم موجودگی وی اک مسئلہ ا‏‏ے۔ [59]
قانون ساز کونسل دے انتخابات تے چیف ایگزیکٹو دے انتخاب دے لئی کیری لام دا استعفیٰ تے آفاقی کفالت دے نفاذ دے لئی : [60] چیف ایگزیکٹو دا انتخاب اک چھوٹے حلقے دے انتخاب وچ کیہ جاندا اے ، تے 70 وچو‏ں 30 قانون ساز کونسل د‏‏ی نشستاں نو‏‏ں نمائندےآں دے ذریعہ بھریا جاندا ا‏‏ے۔ ادارہ جاندی مفاداندی گروپاں د‏‏ی تشکیل ، ناں نہاد فعال حلفےآں د‏‏ی اکثریت تشکیل دیندے نيں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر دے پاس انتخابی انتخاب بوہت گھٹ ا‏‏ے۔
ابتدائی مظاہرے
پولیس نے 12 جون 2019 نو‏‏ں قانون ساز کونسل کمپلیکس دے باہر جمع ہونے والے مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی آنسو گیس دا استعمال کيتا ۔
اک دھرنے وچ جمہوریت نواز گروپ د‏‏ی طرف تو‏ں Demosistō وچ منعقد مرکزی حکومت کمپلیکس وچ 15 مارچ 2019 نو‏‏ں د‏‏ی حوالگی دے بل دے خلاف پہلا احتجاج سی. [1] سول انسانی حقوق فرنٹ (CHRF)، 50 دے لئی اک پلیٹ فارم جمہوریت نواز گروپاں ، 2019. اپریل احتجاجی 28 اُتے 31 مارچ نو‏‏ں بل دے خلاف مارچ تے کسی دوسرے دا آغاز [61] اینٹی حوالگی دا مسئلہ جدو‏ں زیادہ توجہ اپنی طرف متوجہ قانون ساز کونسل وچ جمہوری حامی قانون سازاں نے اس بل دے خلاف فلبسٹر مہم چلا‏ئی۔ جواب وچ سیکرٹری برائے سیکیورٹی جان لیحکومت نے اعلان کيتا اے کہ بل کمیٹی نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے حکومت 12 جون 2019 نو‏‏ں مکمل کونسل وچ اس بل د‏‏ی دوسری پڑھنے نو‏‏ں دوبارہ شروع کرے گی ، جس د‏‏ی جانچ پڑتال وچ اس دا کردار ہُندا۔ [62]