cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاہی قلعہ
مسجدی یا مستی دروازہ
جہانگیر د‏‏ی والدہ مریم زمانی نے 1614ء نو‏‏ں قلعہ دے مشرقی دروازے دے باہر اک عظیم الشان مسجد تعمیر کروائی جو ايس‏ے دے ناں تو‏ں موسوم ہوئی۔ قلعے دا ایہ دروازہ مسجد دے نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں “ مسجدی دروازہ “ اکھوایا جو بعد وچ بگڑ ک‏ے “ مستی “ دروازہ بن گیا۔ ایہ دروازہ قلعہ د‏‏ی مشرقی دیوار دے وسط وچ واقع اے جو اک مضبوط تے پائیدار دروازہ ا‏‏ے۔ جو اپنی خوبصورتی تے جاہ و جلال بکھیرے عہدِ اکبری دے عظیم فن ِ تعمیر د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ 1566ء وچ تعمیر ہويا جس دے دونے جانب مثمن برج نيں تے مدافعت دے لئی دندانے دار فصیل اے جنہاں وچ مستطیل نما سوراخ نيں۔ اس قسم د‏‏ی سوراخ دار فصیل قلعے دے کسی تے حصے وچ نئيں ملدی۔ اس دروازے دا اندرونی حصہ گنبد نما اے جنہاں دے دونے جانب وڈے وڈے دو منزلہ کمرے نيں۔ ایہ کمرے محافظاں دے لئی مخصوص سن ۔ اس دروازے دے اندرونی جانب شمال تے بجانب جنوب عہدِاکبری د‏‏ی عمارتاں منسلک سن جو ہن ختم ہوچک‏ی نيں تے ہن صرف انہاں دیاں بنیاداں ہی باقی نيں۔
احاطہ جہانگیری
اکبر د‏‏ی وفات دے بعد جہانگیر (1605-1627ء) نے عنانِ حکومت سنبھالیا تاں اس دے خلاف بے شمار شورشاں اٹھیا کھڑیاں ہوئیاں ایتھ‏ے تک کہ اس دے بیٹے خسرو نے باپ دے خلاف بغاوت کردتی تے قلعہ لاہور دا محاصرہ کرلیا مگر صوبے دار لاہور دلاور خان نے اس د‏ی اک نہ چلنے دتی تاں اس نے راہِ فرار اختیار کيتی۔ دراں اثنا خسرو اپنے ست سو ساتھیاں دے نال دریائے چناب دے نیڑے پھڑیا گیا۔ ايس‏ے دوران جہانگیر لاہور آیا تے تقریباً اک سال تک ایتھے شاہی قلعے وچ قیام کيتا تے اپنے باپ دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے شاہی قلعہ لاہور وچ نہایت عمدہ عمارتاں تعمیر کرواواں تے نال نال انہاں عمارتاں د‏‏ی تکمیل وی کروائی جنہاں دیاں بنیاداں اس دے باپ اکبر نے رکھی سی۔
دیوانِ عام د‏‏ی شمالی جانب اک وسیع تے خوبصورت سبزہ زار اے مغلیہ طرز دا ایہ باغ برطانوی دورِ حکومت وچ ختم کردتا گیا تے ایتھ‏ے ٹینس کھیلنے دے لئی جگہ بنادتی گئی جسنو‏ں بعد وچ دوبارہ اصل حالت وچ تعمیر کيتا گیا۔ اس د‏ی لمبائی 123 میٹر تے چوڑائی 82 میٹر ا‏‏ے۔ باغ د‏‏ی روشاں چھوٹی اِٹ د‏‏ی بنی ہوئیاں نيں۔ ایہ روشاں سبزہ زار نو‏‏ں مختلف حصےآں وچ تقسیم کیتے ہوئے نيں۔ جسنو‏ں چہار باغ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس سبزہ زار دے وسط وچ مربع شکل دا حوض اے جس وچ 32 فوارے لگے ہوئے نيں۔ حوض دے درمیان وچ سنگ مرمر دا چبوترہ ( مہتابی ) اے تے شرقاً غرباً راہداری ا‏‏ے۔
خوابگاہ جہانگیری و عجائب گھر
اکبری محل دے شمالی جانب اک بہت وڈی عمارت اے جسنو‏ں خوابگاہ جہانگیری کہندے نيں۔ زمانہ قدیم وچ ایتھ‏ے اُتے جہانگیر بادشاہ آرام فرمایا کردے سن ایہ عمارت دو چھوٹے کمرےآں تے اک درمیانی وڈے ہال اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ سامنے جنوب د‏‏ی طرف برآمدہ ا‏‏ے۔ ایہ عمارت 46 میٹر لمبی تے 18 میٹر چوڑی ا‏‏ے۔ اس عمارت دا اندرونی حصہ پچی کاری، غالب کاری، منبت کاری تے جیومیٹریکل نقش و نگار تو‏ں آراستہ کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس عمارت دا اک ہی دروازہ اے جو درمیانی ہال تو‏ں برآمدے وچ کُھلتا اے
سہ دریاں
خواب گاہ جہانگیری دے مشرقی تے مغربی جانب دو سہ دریاں سن جنہاں وچ اس وقت مشرقی سہ دری باقی ا‏‏ے۔ ایہ سہ دری اک کماندار چھت والا (برج) چھوٹا جہا کمرہ ا‏‏ے۔ جو جہانگیری دور د‏‏ی تعمیر ا‏‏ے۔ اس د‏ی مشرقی جانب عہدِ مغلیہ د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں انگریزی دور وچ چرچ د‏‏ی حیثیت حاصل سی جو بعد وچ ختم ہوگئی اس عمارت تو‏ں اک زینہ منزل زیريں د‏‏ی طرف جاندا اے جتھے اج کل لیبارٹری ا‏‏ے۔ اس سہ دری دے سامنے اک چھوٹا جہا حوض اے جس وچ فوارہ لگیا ہويا ا‏‏ے۔ اس عمارت دے تن دروازے تے دو چھتری نما گنبدیاں نيں۔ درمیان وچ کمان دار چھت تے چاراں طرف چھجہ ا‏‏ے۔ ایہ فنِ مصوری دے مختلف نمونےآں تو‏ں مزین سی جنہاں دے نقوش ہن تقریباً مٹ چکے نيں۔
محل رانی جنداں و عجائب گھر
احاطہ جہانگیری دے جنوب مغربی طرف اک بلند و بالا عمارت رانی جنداں دے محل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ رانی جنداں راجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی تے لاڈلی بیوی سی۔ راجہ نے اس دے لئی مغل بادشاہ جہانگیر د‏‏ی تعمیر کردہ عمارت دے اُتے اک ہور منزل تعمیر کروائی تے اس عمارت نو‏‏ں اپنی بیوی دا محل قرار دے دتا۔ کافی عرصہ تک ایہ عمارت رانی جنداں د‏‏ی رہائش گاہ (محل ) دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی۔
سکھ گیلری
اس عمارت دے اُتے والی منزل جو کہ رانی جنداں د‏‏ی رہائش گاہ سی۔ تے سکھ دور د‏‏ی تعمیر ا‏‏ے۔ اس خوبصورت ہال وچ سکھ امراء شہزادےآں تے سرداراں د‏‏ی تصاویر د‏‏ی نمائش کيتی گئی اے جو “شہزادی بمبا کولیکشن“ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں حکومتِ پاکستان نے پیر کریم بخش تو‏ں مبلغ 50 ہزار روپے وچ حاصل کيتا تے محکمہ آثارِ قدیمہ نے انہاں نو‏‏ں محفوظ کيتا۔ انہاں خوبصورت تصاویر وچ 18 آئل پینٹنگ، 14 واٹر کلر، 22 اُتے ہاتھی دانت دا کیہ ہويا کم، 17 فوٹو گراف، دس دھات‏‏ی چیزاں تے 7 مختلف فن پارے شامل نيں۔
ان تصاویر اُتے زیادہ تر کم یورپی فن کاراں نے کيتا ا‏‏ے۔ ایہ تصاویر سکھ دورِحکومت دے فن د‏‏ی بہترین عکاسی کردیاں نيں۔ انہاں تصاویر وچ راجہ رنجیت سنگھ دا دربار خاص طور اُتے نمایاں ا‏‏ے۔
موتی مسجد
برصغیر پاک و ہند وچ اس وقت چار موندی مسجدتیاں نيں جو اپنی بناوٹ، ساخت تے فن تعمیر دے لحاظ تو‏ں کافی مشابہت رکھدی نيں مگر انہاں دے سن تعمیر وچ فرق ا‏‏ے۔ انہاں چار مسیتاں وچ اک گرہ وچ اے جسنو‏ں شاہجہان نے 1654ء وچ تعمیر کروایا، دوسری 1659ء وچ لال قلعہ دہلی وچ اورنگ زیب عالمگیر نے تعمیر کروائی، تیسری مہرالی (دہلی دے قریب) شاہ عالم بہادر شاہ 12-1707ء وچ قطب الدین بختیار کاکی دے مزار دے نال بنوائی، چوتھ‏ی تے سبھ تو‏ں قدیم موندی مسجد شاہی قلعہ لہور وچ واقع ا‏‏ے۔
مکاتب خانہ د‏‏ی مغربی دیوار تو‏ں متصل اک خوبصورت ننھی سی مسجد اے چونکہ ایہ تمام د‏‏ی تمام سنگ مر مر د‏‏ی بنی ہوئی اے اس لئی اسنو‏ں موتی مسجد کہندے نيں۔ ایہ مسجد عہد جہانگیری وچ اک مشہور انجینئر معمور خان د‏‏ی زیر نگرانی جہانگیری محل دے بیرونی دروازے دے نال 1618ء وچ تعمیر ہوئی۔ بعض مورخین دا خیال اے کہ ایہ فن تعمیر د‏‏ی مناسبت تو‏ں شاہجہان دے دور د‏‏ی عمارت ا‏‏ے۔ تے 1645ء وچ تعمیر ہوئی۔ تریخی حقیقت ایہی اے کہ اسنو‏ں عہد جہانگیری دے اک معمار نے مکاتب خانہ دے نال ہی تعمیر کيتا سی۔ ایہ پوری مسجد سفید سنگ مر مر د‏‏ی بنی ہوئی اے اس دے صحن د‏‏ی لمبائی تقریبن 5۔18 میٹر تے چوڑائی 5۔10 میٹر اے تے 3۔2 میٹر اُچے پلیٹ فارم اُتے بنائی گئی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی پنج محراباں نو‏‏ں قوسی شکل وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ درمیان وچ مربع نما نفیس ستون نيں۔ کمان دار چھت دے اُتے گول موندی نما تن گنبد نيں۔ فرش اُتے کندہ کاری، نقش شدہ دیواراں، جیومیٹریکل ڈیزائن تے بیل بوٹے اس مسجد د‏‏ی خوبصورتی نو‏‏ں چار چاند لگائے ہوئے نيں۔ اس مسجد دے چاراں اطراف چار دیواری اے جس د‏‏ی شمال تے مشرقی کندھ وچ حجرے نيں جو امام مسجد تے طلباء دے رہنے دے لئی استعمال ہُندے نيں۔ سکھ دور د‏‏ی حکومت وچ اس مسجد دا ناں بدل ک‏ے “موندی مندر“ رکھ دتا گیا تے اس خوبصورت مسجد نو‏‏ں شاہی خزانہ دے طور اُتے استعمال کيتا جانے لگا۔ اس دے مرکزی دروازہ نو‏‏ں مضبوط آہنی تختاں تو‏ں بند ک‏ر ک‏ے وڈے وڈے قفلاں تو‏ں سر بمہر کر دتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس خوبصورت مسجد دے مذہبی تقدس تے ظاہری حسن نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا۔ انگریز دے دور حکومت نے وی اس روش نو‏‏ں جاری رکھیا تے انتہائی بے توجہی تے مجرمانہ غفلت تو‏ں اس مسجد د‏‏ی عظمت نو‏‏ں ٹیس پہنچائی آخر وائسرائے لارڈ کرزن دے احکامات اُتے اس مسجد دا تقدس از سر نو بحال کر دتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:عالمی وراثت تھاں گٹھ:لہور گٹھ:پاکستان دے قلعے گٹھ:پنجاب دے قلعے گٹھ:لہور دیاں عمارتاں
16 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 16ویں تریخ یا دن
کالامیریا فیفری
کالامیریا فیفری نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
17 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 17ویں تریخ یا دن
ڈیلاویئر کاؤنٹی، اوہائیو
ڈیلاویئر امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 88 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
بخش گیان
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان نہاوند   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
گووردھن گبی
گووردھن گبی اک پنجابی لکھاری ہے۔ ہن تک اسدیاں 2 شاعری، 2 کہانیاں، اک ناول، اک وارتک پنجابی دیاں کتاباں آ چکیاں ہن تے اک انگریزی دی کہانیاں دی کتاب آ چکی ہے۔ اوہ بہت ساریاں اخباراں تے ساہتی رسالیاں واسطے لگاتار لکھدا ہے۔ اج کل اوہ چنڈی گڑھ وچ رہندا ہے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:زندہ لوک
لاہور اُتے سکھ قبضہ
1761 وچ ، سکھاں نے لاہور دا محاصرہ کرلیا تے درانی افواج د‏‏ی مخالفت دے بعد سکھاں نے لاہور اُتے قبضہ کرلیا۔
پس منظر
پانیپت د‏‏ی تیسری جنگ وچ فتح دے بعد ، احمد شاہ درانی نے جنرل نورالدین نو‏‏ں 12،000 فوجیاں دے ہمراہ سکھاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی بھیجیا۔ چڑھت سنگھ سکرچیکا نے سیالکوٹ وچ نورالدین د‏‏ی فوج اُتے حملہ کیتا۔ نورالدین فرار ہوگئے تے سیالکوٹ (1761) د‏‏ی جنگ وچ سکھاں نے وڈی کامیابی حاصل کيتی۔
افغان جنرل خواجہ عبید خان نو‏‏ں وی سکھاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ خواجہ د‏‏ی فرمانبرداری گوجرانوالہ وچ چڑھت سنگھ اُتے حملہ کرنا چاہندی سی لیکن اس تو‏ں پہلے کہ اس اُتے سکھ حملہ کردا سی جس د‏‏ی قیادت وچ جسا سنگھ اہلووالیا ، ہری سنگھ ڈھلون تے جئے سنگھ کنہیا سن ۔ افغان فورسز دا گھیراؤ کیتا گیا تے خواجہ میدان جنگ تو‏ں فرار ہوگئے۔ گوجرانوالہ (1761) د‏‏ی جنگ وچ سکھاں نے اک بار فیر افغاناں نو‏‏ں شکست دتی۔
لاہور دا محاصرہ
سکھاں نے بیک ٹو بیک فتوحات دے بعد لاہور اُتے قبضہ کرنے دے لئی کافی اعتماد حاصل کرلیا۔ انہاں نے دیوالی (22 اکتوبر 1761) نو‏‏ں امرتسر وچ ملاقات کيت‏ی تے لاہور اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ سکھاں نے لاہور دا محاصرہ کرلیا ، خواجہ د‏‏ی اطاعت نے سکھ حملے د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی ، سکھ لاہور شہر وچ داخل ہوئے ، شہر نو‏‏ں پرت لیا ، شاہی ٹکسال اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سکہ ضرب کیتا جس اُتے لکھیا سی:
"سکہ زاد در جتھ‏ے با فضل اکال ، ملکِ احمد گرفت جسا کلال۔"
جس دا مطلب
"احمد دے ملک وچ خدا دے فضل تو‏ں جسا کلال نے قبضہ لیا تے سکہ ضرب کیتا۔".
حوالے
گٹھ:لہور د‏‏ی تریخ گٹھ:1761ء دے تنازعات
کالامیریا شلیگلی
کالامیریا شلیگلی نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ایری کاؤنٹی، اوہائیو
ایری امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
چن راجٹبر
چن راجٹبر جاں چن خاندان (Qin dynasty) قدیم چین دا پہلا شاہی خاندان سی ۔
thumb|230x230px|210 ق م وچّ چن راج دا نقشہ thumb|319x319px|چن شی ہوانگ ( 秦始皇 ) جہڑے [[جھگڑدے راجاں  دا ویلہ وچّ چن راج  ( 秦国 )   دے حکمران اتے پھر پورے چین  دے پہلے چن راجٹبر   دے بادشاہ بنے ]] چن راجٹبر جاں شاہی خاندان ( چینی : 秦朝, چن چاؤ ؛  انگریزی :  Qin Dynasty )  پرانے  چین دا اک راج خاندان  سی جنھے چین وچّ 221 ق م توں 207 ق م تکّ راج کیتا ۔  چن خاندان شانشی صوبے توں ابھر کر نکلیا اتے اسدا نام وی اسی صوبے دا بدلیا روپ ہے ۔  جدوں چن نے چین اتے قبضہ کرنا شروع کیتا تدّ چین وچّ ژوؤ راجٹبر  دا صرف نام دا قابو سی اتے جھگڑدے راجاں دا ویلہ چل رہا سی ۔  چن راجٹبر  اوہناں جھگڑتے راجاں وچوں اک ،  چن راج  ( 秦国 ,  چن گؤ )  ,  ولوں آیا سی ۔  سبھتوں پہلاں چن نے کمزور ژوؤ خاندان نوں ختم کیتا اتے پھر باقی  دے چھ راجاں نوں ختم کرکے چین دا اتحاد کیتا ۔  طاقتوور ہون  دے باو جود چن راجٹبر بہت گھٹّ ویلے تکّ حکومت وچّ رہا اتے اسدے بعد چین وچّ ہان راجٹبر دا راج ہویا ۔
راج ویلہ
اپنے راج ویلےوچّ چن راجٹبر نے وپار ودھایا ، کھیتی باڑی وچّ ترقی کیتی اتے فوجی روپ نال اپنے راج نوں محفوظ کیتا ۔  اسوچّ اک بہت قدم   جاگیرداراں نوں وڈارن سی ،  جنہاں داژوؤ زمانےوچّ ہر کسان محتاج ہندا سی ۔  اس نال دیس دے عوام اتے بادشاہ دا سدھا قابو ہو گیا جس نال اس وچّ وڈے کم کرن دی اہلیت آ گئی ۔  انھاننے شمال دے قبیلیائی لوکاں ولوں لگاتار آؤندے حملیاں نوں گھٹّ کرن لئی چین دی عظیم دیوار چین دی اساری کروانا شروع کیتی ۔  چینی لپی دا وکاس کروایا گیا ،  وجنوں - ماپاں لئی کڑے مانک بنوائے گئے  ( جس ولوں وپار اتے ویچ - خرید وچّ سوکھ ہو گئی اتے مسئلے گھٹّ ہو گئے )  اتے کرنسی( سکے اتے نوٹ )  دا وکاس کیتا گیا ۔  چن حکمران نیائواد وچّ یعقین رکھدے سن اتے اس وچاردھارا  دے مطابق حکمراناں نوں اپنے شہریاں اتے کڑا قابو رکھن دی سیخ دتی جاندی سی ۔  انھاننے پہلاں گئے راجٹبراں  دا نام ہمیشہ لئی مٹاؤنے دی کوشش وچّ پرانیاں کتاباں اتے گرنتھ جلوائے اتے 400 توں زیادہ ودواناں نوں زندہ دفن کروایا ۔  اس نال چین وچّ جو بدھجیویاں دا بہترین ماحول چل رہا سی ،  جنوں سو نظریئے کیہا جاندا ہے ،  ختم ہو گیا ۔  اس چیز توں آؤن والے ودواناں وچّ چن  دے چنگے کماں  دے باو جود اوہناں لئی اک نفرت وی پیدا ہو گئی ۔ چین وچّ اس واقہ نوں کتاب جلانا اتے ودوان دفنانا کیہا جاندا ہے ،  جسدے لئی چینی بولی وچّ واک پھین شو کنگ  رُو  ( 焚書坑儒 )  ہے ۔  جدوں وی کوئی تاناشاہ وچاراں اتے بدھجیویاں نوں کچلنا چاہندا ہے تاں چینی رہتل وچّ اس سوترواک دا استعمال ہندا ہے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:چین گٹھ:221 ق م گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:چن خاندان گٹھ:چینی شاہی خاندان گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
چک 102 ٹی ڈی اے
102 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
لارج ہیڈرون کولائیڈر
thumb|CERN وچ ایل ایچ سی دا نقشہ کائنات کداں وجود وچ  آئی تے  زمین اپر زندگی دی  ابتداء کداں ہوئی؟ اس بارے وچ  ورھےآں توں سائنسداناں دا   نظریہ اے  کہ ایک بڑے دھماکے  یعنی بگ بینگ دے  نتیجے وچ  ستارے، سیارے، کہکشاواں، سیارچے تے  ہوراجرام فلکی وجود وچ  آئے۔ سورج زمین دیگر ستارے|آں دا   وجود وی بگ بینگ دا   ہی نتیجہ اے ۔
تعارف
سائنس داناں دے مطابق نظام شمسی دی  تخلیق دے  بعد کسی بیرونی سیارے توں آنے والے جراثیم دے  نتیجے وچ  زمین اپر زندگی دی  ابتدا ہوئی۔ لیکن ایہ صرف اندا   اندازا اے ، حالے تک اس بارے مین کوئی ٹھوس ثبوت فراہم نہیں دتا جاسکیا  ۔
کائنات دی تاریخ تے  زمین اپر زندگی دی  ابتدا دے  بارے وچ  جاننے دے  لئی 1980ء دی  دہائی وچ  ایسے تجربات دا   نظریہ پیش کیتا گیا۔ جس دے  ذریعے بگ بینگ جیسے حالات پیدا  کیتے جا سکں۔ سائنس دان اس خیال اپر کم کردے رہے  تے  بالآخر 1994ء وچ  پورپین آرگنائزیشن فار نیوکلئیر ریسرچ (سرن) نے اس منصوبے دی  منضوری دے دتی تے  چار سال بعد اس اپر عملی کم دا   آغاز ہویا۔ اٹھ سال دی  مسلسل محنت دے  بعد 85 توں ودھ ملکاں دے  دس ہزار توں ودھ سائنس داناں تے  انجینئیرز نے اس منصوبے وچ  حصہ لیا۔ ایہ سائنسی تاریخ دی  سب دے  بڑی مشین اے ۔ اس مشین دی  تیاری وچ  پاکستانی سائنسدانوں نے وی حصہ لیا۔
اس مشین دی لمبائی 27 کلومیڑ اے  تے  اس نوں سویٹزرلینڈ تے  فرانس دی  سرحد تے جنیوا دے  قریب 300 فٹ دی  گہرائی وچ  اک تجربہ گاہ وچ  نصب کیتا گیا اے ۔ اس مشین دی  تیاری اپر تقریبا 8 ارب ڈالر صرف ہو چکے  نیں۔ اس طرح ایل ایچ سی نوں تاریخ دی  سب سے بڑی تے  سب توں مہنگی میشن ہونے دا   اعزاز حاصل اے ۔
طریقہ کار
اس مشین وچ روشنی دی  رفتار نالسفر کرتے پروٹان دیاں  دو مخالف شعاعواں نوں ٹکرایا جاے گا۔ سائنسداناں دے  مطابق اس دے  بعد وہی حالات پیدا ہون گے جو بگ بینگ دے  فورا بعد پیدا ہوئے سن۔ تاہم حالے تک اس مرحلے دی  نوبت نہیں آئی۔
حال
10 ستمبر 2008ء کو لارج ہیڈرن کولائیڈر نوں آزمائشی طور تے فعال کر دتا گیا تے اس وجوں  پروٹان دی  اک شعاع کامیابی نال گزاری گئی لیکن اس دے  ایل ایچ سی دے  دو سپر کنڈکنگ مقناطیساں وچ  خرابی پیدا ہو گئی جو حالے تک دور نہیں کیتی  جاسکی ۔ سرن دے  مطابق 2009ء دے  وسط تک مذکورہ خرابی نوں دور کر لیا جائے گا۔
سرن دی ارارہ کی اے؟
یوروپیئن آرگینائزیشن فار نیوکلیئر ریسرچ مطلب ‘سرن’ دے سائنسداناں نے اک لیبارٹری بنائی اے۔ جنیوا کول زمین ’چ کئی فٹ ہیٹھاں سرن دی لیبارٹری وچ ہزاراں سائنسدان ربی کݨاں دی بھال وچ لگے ہوئے ہن۔ فرانس وچ اتے سوٹزرلینڈ دی سرحد کول زمین دے 300 فٹ ہیٹھاں سائنسدان کئی سالاں توں تجربے کر راے ہن۔ سرن لیباریٹری سال 1954 ’چ قائم کیتی گئی سی اتے اس تنظیم دے 20 یوروپیئن دیس میمبر ہن۔ سرن ناں دی مدّ اس لیبارٹری لئی ہی ورتی جاندی اے۔ اس لیبارٹری وچ 2,400 فل ٹائم ملازم ہن اتے 608 یونیورسٹیاں اتے کھوج ادارےآں دے نال نال 113 دیساں دے 10 ہزار توں ودھ سائنسدان ہن تک آ چکے ہن۔ اتھے ہی 27 کلو میٹر بی لارج ہینڈرن کولائیڈر وچ سائنسداناں نے انوآں وچالے ٹکر کروائی اے۔ ایہہ کناں نوں تیزی نال گھماؤن والی دنیا دی سبھ توں وڈی مشین اے۔ سائنسی دھارنا اے کہ ہگس بوسون دے کن 13.7 خرب سال پہلاں بگ بینگ مطلب مہاں دھماکے دوران پیدا ہوئے اتے اس مہاں دھماکے کارن سمچا کائنات ہوند وچ ایا۔ وڈی مشین راہیں ٹھیک اسے طرحاں بگ بینگ کرواؤن دی کوشش کیتی گئی، جو کھرباں سال پہلاں ہویا سی۔
بگ بینگ دی تازہ حالت
ڈائریکٹر ڈاکٹر سٹیو مائرز دا کہنا اے کہ بگ بینگ کے فوراً بعد کے لمحات پیدا کرنے کے لیئے بنائی گئی اس مشین نوں بناندے ہوئے جو غلطیاں ہوئیاں سن انہیں صحیح کرنے کے لیئے کولائیڈر نوں اک سال لئی بند کیتا جائے گا۔ اس غلطی کی وجہ سے مشین کے پوری طرحاں سے کام کرنے میں دو سال کی دیری ہوگی۔ اس توں پہلے 2008 وچ اس مشین میں نقص کی وجہ سے مشین نوں چودا مہینوں کے لیئے روک دیا گیا تھا۔ اب اس مشین نوں 2011 میں بند کیا جائے گا۔ سرن‘ کے زیر اہتمام کیئے جانے والے اس تجربے کے دوران انجینئرز زراعت کی اک شاا کو ستائیس کلومیٹر طویل زیر زمین سرنگ نما مشین وچوں گزارنے دی کوشش کرینگے۔ پانچ عرب پاؤنڈ کی لاگت سے تیار ہنے والی اس مشین وچ زریاں نوں حیران کن طاقت نال آپس وچ ٹکرایا جائے گا تاکِ کائنات کی ابتدا پر ہنے والے دھماکے اور اس دے ارمبھ ہون دیاں علامتاں نوں تجربے دے طور تے سرجیا جا سکے۔ تجربے کے لیئے سرنگ میں اک ہزار سلنڈر کی شکل کے مکناتیسوں نوں نال نال رکھیا گیا اے۔ ایہناں ہی مقناطیسی سلنڈروں نال پروٹون زریاں دی اک لکیر پیدا ہوگی جو ستائیس کلو میٹر تک دائرے کی شکل میں بنائی گئی سرنگ وچ گھمیگی۔ سرنگ میں پروٹن زراعت کے ٹکرانے سے دو لکیریں پیدا ہونگی جنھیں اس مشین کے اندر روشنی کی رفتار سے مخالف سمتّ نال سفر کرایا جائے گا۔ اس طرحاں اک سیتالاب میں وچ ایہہ لکیراں گیارا ہزار جست مکمل کرنگیاں۔ سرنگ دے اندر مقرر جگہوں پر زراعت کی یہ لکیریں اک دوسرے کا راستا کاٹینگی اور ان دے اس ٹکراء دا مطالعہ کیتا جائے گا۔ بگ بینگ تہربا کامیاب ہویا اے۔
4 جولائی 2012 دی ستھتی
اس دن اس تجربے دی بنیاد تے اک نویں ہگس بوسون جاں اس دے نال ملدے جلدے کن دی کھوج دی تائید کیتی گئی اے۔ایہناں کناں نوں ربی کن وی کیہا جاندا اے۔
کھوج دا اہمیت
ربی کناں دی کھوج دا ترنت ایہہ فائدہ ہووےگا کہ سائنسداناں دا 60 سالا پرانا ایہہ سوال ختم ہو جاویگا کہ کہڑی چیز نوں ٹھوس معدہ(mass) کویں ملدا اے۔ اس توں علاوہ کائنات دے ہور وی کئی انسلجھے سوال ہن، جہناں دا جواب ایہناں ربی کناں توں ملن دی امید اے۔ ایہہ وی پتہ چل سکیگا کہ دھرتی دے اندر بھڑکدے جوالامکھی نوں انی توانائی کتھوں ملدی اے؟ جے ربی کن ملن دا دعوہ صحیح سدھ ہندا اے، تاں ایہہ ثابت ہو جاویگا کہ فزکس صحیح سمت وچ کم کر رہا اے۔ اس نال فزکس دے سٹینڈرڈ ماڈل دی وی تائید ہو جاوے گی تے ایہہ وی سدھ ہو جاویگا کہ ہر وستو ٹھوس کیوں ہندی اے۔ کیونکہ جے ہگس بوسون مطلب ربی کناں دا پتہ نہ چلدا تاں سٹینڈرڈ ماڈل فیل ہو جاندا تے ہر چیز دے ٹھوس ہون دے کارن وی پتہ نہ چل سکدے۔ سائنس لئی ایہہ وڈا جھٹکا ہندا اتے تد گنت اتے وی سوال اٹھن لگدے۔ ایہناں ربی کناں دی مدد نال مستقبل ’چ انٹرنیٹ دی رفتار تیز ہو سکیگی، کمیونیکیشن تکنیک وچ انقلاب آویگا، نینو تکنیک وچ وی وڈیاں تبدیلیاں آؤنگیاں، موبائل وچ سپر کمپیوٹر دا جگّ آویگا، توانائی دا بھنڈار ودھیگا اتے خلاء دے کئی بھیت کھلھنگے۔
بیرونی جوڑ
لارج ہیڈرن کولائیڑ دی تصویراں
گٹھ:سائنس
ہائیدروجن دے آئیسوٹوپ
ہائیڈروجن (H) (سٹینڈرڈ ایٹومک وزن: [1.008، 1.008]، روایتی1.008) کول تن قدرتی طور اُتے ملن والے آئیسوٹوپ ہن، 1H, 2H, and 3H ہن۔ ایہناں وچوں پہلے دو ستھر ہن جدکہ 3H دا 12.32 سالاں دا ادھی جیون اے۔سارے بھارے آئیسوٹیپ سنتھیٹک ہندے ہن اتے ایہناں دا ادھ-جیون اک زپٹوسیکنڈ توں گھٹ ہندا اے۔ ایہناں وچوں، 5H بہت مستقل اے، اتے 7H بہت گھٹ مستقل اے۔
ہائیڈروجن صرف اک اجیہا عنصر اے جسدے آئیسوٹوپاں دے وکھرے ناں ہن جو اج عام ورتوں وچ ہن۔ 2H (جا ہائیڈروجن-2) آئیسوٹوپ نوں عام طور تے ڈیؤٹیریئم کہندے ہن، جدکہ 3H (جا ہائیڈروجن-3) آئیسوٹوپ نوں عام طور تے ٹرریٹیئم کہندے ہن۔ کدے-کدے 2H اتے 3H دی تھاں چنہ D اتے T وی ورتے جاندے ہن۔
اڈلفیکس ڈاری
اڈلفیکس ڈاری نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سمتھسونین انسٹیٹیوشن بلڈنگ
بارلے جوڑ
گٹھ:1855ء وچ پایہ تکمیݪ سرکاری عمارتاں گٹھ:سمتھسونین انسٹی ٹیوشن گٹھ:نیشنل مال گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ 1855ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
چک 89 ای بی
چک 89 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
فیرفیلڈ کاؤنٹی، اوہائیو
فیرفیلڈ امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
سمتھسونین امریکن آرٹ میوزیم
بارلے جوڑ
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی رسول
یونیورسٹی آف انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، رسول پنجاب دے ضلع منڈی بہاؤدین وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہدی ابتدا 1873ء وچ پنجاب یونیورسٹی دے تحت ہوئی سی ۔ 2014 وچ پنجاب حکومت نے ایہنوں مکمل یونیورسٹی دا درجا دے دتا ۔
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع منڈی بہاؤدین
ڈاکٹر رڡیندر رڡی
ڈاکٹر رڡندر سنگھ رڡی (1943-1989), پنجابی لیکھک، ساہت آلوچک، ادھیاپک اتے کھبے-پکھی لہر دا سرگرم کارکن اتے اگھا مارکسوادی چنتک سی۔ اوہ اپنی وچاردھارک پرتبدھتا اتے ساہت چنتن دے کھیتر وچّ اپنی سدھانتک پکڑ لئی جانیا جاندا ہے۔
جیون
اس دا جنم 1943 وچّ لدھیانہ ضلعے دے پنڈ قلعہ ہانس وکھے ہویا۔ اس نے بی اے تک دی پڑھائی سرکاری کالج، لدھیانہ توں کیتی۔ اس اپرنت اوہ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ آ گیا۔ پنجابی یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی دی اپادھی حاصل کرن والا اوہ پہلا کھوجارتھی سی۔ اس نے 'پنجابی رام-کاوَ' اتے اپنا کھوج پربندھ لکھیا۔ اتھے ہی پنجابی وبھاگ وچّ اس دی ادھیاپک وجوں نیوکتی ہو گئی۔ پنجابی یونیورسٹی دے ادھیاپکاں دی جتھیبندی پنجابی یونیورسٹی ٹیچرز ایسوسی ایشن (پوٹا) وچّ سرگرمی نال کم کردیاں اوہ اس دا جنرل سکتر چنیا گیا اتے اپنے جیون دے آخری پلاں تک اوہ ادھیاپک یونین وچّ سرگرم رہا۔ اسے دشا وچّ کارج کردیاں اوہ پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ دی سینیٹ دا میمبر چنیا گیا۔ اوہ پنجابی ساہتکاراں دی سرمور جتھیبندی 'کیندری پنجابی لیکھک سبھا' دا جنرل سکتر رہا اتے اس نے پنجاب وچّ لیکھکاں وچّ پرگتیشیلتا دی نویں لہر چلائی۔ اس نے پنجاب دے پنڈاں قصبیاں دیاں ساہتک سنستھاواں وچّ جا کے سرجن پرکریا اتے ساہت سدھانتکاری بارے کنے ہی بھاشن دتے۔ انجھ اس نے ساہت چنتن-ادھٔین اتے ساہت سرجنا وچکار پے رہے پاڑے نوں گھٹاؤن دے گمبھیر یتن کیتے۔ پنجاب سنکٹ دے دنا وچّ اس نے لیکھکاں وچّ پرگتیشیل دھرمنرپکھّ وچاردھارا دا پرچار پرسار کیتا۔ پنجاب سنکٹ دے سکھر دے دناں وچّ اس نے اپنی دھرم نرپکھّ سوچ اپر ڈٹ کے پہرہ دتا اتے پنجابی یونیورسٹی وچّ خالصتانی وچاردھارا دے کھاڑکووادی-اتوادیدی رجھان نوں ٹھل کے رکھیا۔ اپنی اس پرتبدھتا کارن ہی اس نوں اپنی جان وی قربان کرنی پئی۔19 مئی 1989 نوں اس دے گھر خالصتانی اتوادیاں نے گولی مار کے ہتیا کر دتی۔ اس دی یاد نوں تازہ رکھن لئی اس دے پرشنسکاں نے 'ڈاکٹر. روی میموریال ٹرسٹ، پٹیالہ' دی ستھاپنا کر لئی جو ہر سال پنجابی آلوچنا اتے چنتن دے کھیتر وچّ یوگدان لئی 'ڈاکٹر. روندر روی ایوارڈ' پردان کردا ہے۔ اسے طرحاں پنجابی یونیورسٹی دے اک ادھیاپک فورم نے اس دے نام تے 'ڈاکٹر. روندر سنگھ روی میموریال لکچر' وی شروع کیتا ہے۔ حالَ ہی وچّ پنجابی یونیورسٹی دے پنجابی وبھاگ ولو وی 'ڈاکٹر. روندر سنگھ روی یادگاری لکچر لڑی' شروع کرن دا فیصلہ کیتا گیا ہے۔
یوگدان
ڈاکٹر. روندر سنگھ روی دوجی پیڑھی دا مکھ مارکسوادی آلوچک سی۔ اس دی دلچسپی ساہت سدھانت اتے کویتا دے کھیتر وچّ ودھیرے سی۔ اس توں علاوہ اس نے پنجابی سبھیاچار دے سہجشاستر اتے پنجابی بھاشا دے وکاس دیا سمسیاواں بارے بڑے مولک وچار پیش کیتے۔ اوہ پنجابی دا شاید اکو اک اجیہا الوچک ہے جس نے اس آلوچنا پرنالی بارے پوری کتاب لکھی ہے جس پرتِ اس دا روئیا آلوچناتمک سی۔ پنجابی وچّ عامَ کر کے ساہت آلوچنا پرنالیاں بارے لکھیاں کتاباں ویاکھیاتمک اتے پرشنساتمک ہن کیونکہ ایہہ اوہناں آلوچنا پرنالیاں دے سمرتھکاں جاں پیروکاراں دوارا لکھیاں گئیاں ہن۔ روی نے نوین امریکی الوچنا پرنالی دے مکھ سدھانتکاراں کلنتھ برکس، ومسیٹ، ایلین ٹیٹ اتے آئی اے رچرڈز دیاں لکھتاں دا آلوچناتمک وشلیشن کیتا ہے اتے ساہتک پاٹھ دے ادھٔین وچّ اناں سدھانتکاراں دے سنکلپاں اتے ماڈلاں دی سارتھکتا دے پرشن نوں نجٹھن دی کوشش کیتی ہے۔ انجھ ہی اس نے رولاں بارتھ دی کتاب رائیٹنگ ڈگری زیرو دا وشلیشن کیتا ہے اتے بارتھ دی ودھی دے مہتو اتے سیماواں نوں اگھاڑیا ہے۔
پنجابی بھاشا بارے
پنجابی بھاشا دے وکاس بارے اس دی رائء ہے کہ آزادی توں بعد ایہہ اپنے دو سروتاں: سنسکرت اتے فارسی وچوں فارسی توں ٹٹ گئی ہے اتے سنسکرت دے سروت اتے ہی نربھر رہِ گئی ہے۔ اسے کر کے اس دا سروپ ہندی-سنسکرت نما ہو رہا ہے اتے ایہہ بوجھل ہندی جا رہی ہے۔ ڈاکٹر روی دا مت ہے کہ پنجابی دا وکاس ایہناں دوواں سروتاں نال جڑ کے ہی سنبھوَ ہے۔ اوہناں دی تجویز مطابق پنجاب وچّ سنسکرت دے نال نال فارسی دے ادھٔین اتے ادھیاپن نوں اتشاہت کرن دی ضرورت۔ ڈاکٹر. روی ڈاکٹر.کشن سنگھ دی ویاکھیا ودھی دا انوگامی سی۔ اس کر کے مدھکالی پنجابی ساہت نوں اوہ لوک حتی پینتڑے والا مندا سی۔ آدھونک کاوَ وچوں ججھاروادی کاوَ دا اس دا ادھٔین مہتوپورن ہے۔ اس نے اس کاوَ دھارا نوں اتہاس چیتنا مکھی کاوَ دھارا کیہا پر نال ہی اس دی کاوَ-بھاشا وچلیاں جگیرو سراں دی پچھان کیتی اتے اس دے وچاردھارائی سروپ اتے سیماواں بارے چرچہ کیتی۔ پنجابی ساہت دی اتہاسکاری بارے اس دا آلیکھ مہتوپورن ہے جس وچّ اوہناں پنجابی ساہتک پرمپراواں نوں پوربلیاں اتے سمکالی بھارتی ساہتک پرمپراواں نال جوڑ کے سمجھن دا سجھاء دتا۔ اس انوسار پنجابی ساہت دی اتہاسکاری تتھ-لبھت توں لے کے ساہتک گتی دی پچھان اتے ساہت وشلیشن پکھوں حالے کافی پچھڑی ہوئی ہے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ
بخش زرین‌دشت
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان نہاوند   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک ۱۴۴۳۵ آ۔
لیپی ڈوث
لیپی ڈوث (عبرانی:לַפִּידוֹת لیپی ڈوٹ, "ٹارچز" ) اسرائیل دی چوتھی قاضی دبورہ دے شوہر سن۔ جسدا کتاب قضاۃ وچ چوتھے یا پنچویں سبق وچ ذکر اے۔ تے لیپی ڈوث اک عبرانی مرد دا نام وی اے۔
حوالے
گٹھ:کتاب قضاۃ گٹھ:یہودی گٹھ:یہودیت گٹھ:اسرائیل دی تریخ گٹھ:کتاب قضاۃ دے قاضی گٹھ:قدیم یہودہ دیاں شخصیتاں گٹھ:مذہبگٹھ:یہودی شخصیتاں
فایٹ کاؤنٹی، اوہائیو
فایٹ امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
اڈلفیکس لٹیفاسکیٹم
اڈلفیکس لٹیفاسکیٹم نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
رنوک گیلری
بارلے جوڑ
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
جنگ نامہ قاضی نور محمد
اٹھارھویں صدی دے لہو بھجے سکھ اتہاس دا اک اہم دستاویز اے قاضی نور محمد دا جنگ نامہ۔ 1765 وچ قلات وچ مکمل ہوئیا اس جنگ نامے وچ احمد شاہ ابدالی دے ہندوستان اتے ستویں حملے دا شروع توں انت تک دا اکھیں ڈٹھا ہال اے۔ اس ستویں ہلے نے ابدالی دے بھارت اتے افغان حکومت قائم کرن دے منصوبے مٹی وچ ملا دتے۔ سکھاں نے قدم-قدم اُتے اس نال لوہا لیا۔ اس نے سکھ سرداراں نوں پنجاب وچوں دلی تک سرکھات لانگھا دین اتے ٹکراء وچ نہ آؤن لئی وار-وار ترلے کیتے۔ سکھاں نوں پنجاب تے بھارت وچ جنا علاقہ اوہ چاہن، دین دی پیش کش تک کیتی  ۔ اٹھویں ہلے ویلے وی ابدالی نے ایہہ دوہری پالیسی والے یتن جاری رکھے۔ سکھاں نوں طاقت نال دباؤن-کچلن تے ختم کرن دا یتن اتے اوہناں نوں کجھ علاقے تے سہولتاں دے کے سمجھوتہ کرن دیاں کوششاں۔ اس دے دوویں یتن بے کار گئے۔ اس دے ساہمنے ہی سکھ نڈر ہو کے اس دے لائے صوبےداراں، قلعہ داراں، وزیراں، فوجداراں نوں لٹدے-کٹدے۔ اوہناں اس دے دیکھدے-دیکھدے ہی سارا پنجاب اپنے قبضے ہیٹھ کر لیا۔ اوہ جھئیاں لے-لے آؤندا، فوجاں چاڑھدا۔ کجھ ویلے لئی سکھ چھائیں-مائیں ہو جاندے۔ فوجاں تے صوبیدار قلعے وچ جاں کسے صوبے دی راجگڑھ وچ پہنچدے اتے سکھ مڑ ملک دے مالک بن بہندے۔
ابدالی دا ستواں ہلاّ اس دے جیون دا تباہی ول موڑ سی، جس اتے اٹھویں ہلے نے موہر لا دتی۔ یتن تاں اس نے 1772 وچ مرن تک جاری رکھے پر اوہناں وچوں اگّ سیک تے تندی گھٹدا-گھٹدا ختم ہی ہو گیا۔ پریشانی اس نوں ایہہ سی کہ چھویں ہلے ویلے 5 فروری، 1762 نوں اکو دن جس نوں سکھ وڈا گھلوگھارا کہندے ہن، اس نے کپّ روہیڑے دے کھیتر وچ گھیرا پا کے ادھی سکھ آبادی (لگپگ 25 ہزار سکھ) ختم کر دتے سن۔ دو کو مہینے بعد 10 اپریل، 1762 نوں ہرمندر صاحب نوں توپاں تے بارود دے کپیاں نال اڈایا سی پر گھلوگھارے نوں تن مہینے وی نہیں سن لنگھے کہ سکھاں نے ملیرکوٹلے دے نواب بھیکھن خاں توں گھلوگھارے ویلے کیتی زیادتی لئی نکّ نال لکیراں کڈھوائیاں تے نذرانے لئے۔
اسے نموشی نوں دھون لئی اس نے 1764 وچ بھارت اتے ستواں حملہ کیتا۔ اسے ہلے ویلے قاضی نور محمد اس نال پنجاب آیا۔ گنجابا دے خیر محمد ولوں ہتھ لکھت نور محمد دے جنگ نامے دی اک کاپی کوئٹہ (بلوچستان) دے ڈسٹرکٹ گزٹیئر آفس وچوں پٹیالہ ریاست دے سٹیٹ رسٹوریئن کرم سنگھ نے دیکھی۔ اس نے اس دا اتارا کیتا۔ فارسی وچ لکھی اس لکھت نوں مشہور سکھ اتہاسکار ڈاکٹر: گنڈا سنگھ نے اڈیٹ کرا کے انگریزی وچ اپنی کردار، سار تے ٹپنیاں سمیت 1939 وچ خالصہ کالج امرتسر دے سکھ ہسٹریکل ریسرچ ڈپارٹمینٹ ولوں شائع کیتا۔ ستویں حملے ویلے ابدالی نے قلات دے حکمران محمد نصیر خان نوں سکھاں خلاف جہاد وچ شامل ہون لئی راغب کیتا۔ اوہ 12000 بلوچ فوجی لے کے لاہور توں 50 کلومیٹر دور ایمن آباد دے مقام اتے ابدالی دے لشکر نال رلیا۔ قاضی نور محمد سپتر قاضی عبد اﷲ کلاوار (گنجابا) نصیر خان نال تریا۔ 55 بیانات والا اک جنگ نامہ 1764 وچ ابدالی تے نصیر خان دے لشکر دے ترن توں لے کے ابدالی دی واپسی تک دا اکھیں ڈٹھا حال بیان کردا اے۔ گنجابا (بلوچستان) دا واسی ایہہ قاضی جہادی وجوں ابدالی تے نصیر خان دا ساتھی بنیا۔ نصیر خان نے قاضی نوں کیہا کہ توں ساڈی بہادری بارے اک جنگ نامہ لکھ دیویں۔ دس مہینے بعد بچے-کھچے لشکر نال قلات پرتے نصیر خان نوں چھیتی پچھوں قاضی نے ایہہ جنگ نامہ پیش کر دتا۔
سوال اے کہ ابدالی نوں سکھاں نال کی ویر سی؟ 25 ہزار سکھ مار کے وی اس نوں صبر نہ آیا۔ اس دا جواب ایہہ اے کہ ابدالی دے دلی دے تخت اتے بیٹھن اتے ہندوستان نوں اپنی حکومت دا حصہ بناؤن دے راہ وچ سکھ ہی اکو-اک رکاوٹ سن۔
سکھ نہ روکن تاں اوہ جدوں چاہے کابل قندھار توں تر کے دلی لٹّ کے سونا-چاندی، دھن-دولت تے بھارت دیاں سینکڑے بہو-بیٹیاں کھوہ کے واپس مڑ سکدا سی۔ دلی دی مغل حکومت دا لکّ ٹٹ چکا سی۔ دور دکھن تے مشرق وچ انگریزاں دی ایسٹ انڈیا کمپنی پیر پسار رہی سی۔ مرہٹے وی دلی دے تخت دا سپنا لے راے سن۔ انگریز تاں اجے اینے تکڑے نہیں سن ہوئے کہ اوہ ابدالی نال ٹکر لیندے۔ مرہٹیاں نوں ابدالی نے 14 جنوری، 1761 نوں پانیپت دے میدان وچ اجیہی مار ماری کہ مڑ کے اوہناں دی دلی جاں پنجاب ول آؤن دی ہمت ہی نہ پئی۔ اوہ اکھ وچ پائے وی نہیں سن رڑکدے۔ 1761 وچ مراٹھیاں نوں سدھا کرکے، اس اگلے ورھے 1762 وچ اپنے ولوں سکھاں نوں وی سبق سکھا دتا سی، پر سکھ وکھری مٹی دے بنے ہوئے سن۔ اوہناں تاں 1761 وچ ہی دلی توں لٹی دھن-دولت لے کے واپس مڑدے ابدالی دا بھار ہولا کر دتا سی۔ بائی سو بہو-بیٹیاں اس دے پنجے وچوں چھڈا لئیاں سن۔ 25 ہزار سکھ مروا کے وی سکھ اس نوں پہلاں وانگ اکھاں وکھا راے سن۔ اوہناں دا پاون مرکز سری ہرمندر صاحب ڈھاہن تے سروور پورن توں بعد وی اوہ مڑ اس نوں امرتسر آ ٹکرے سن۔ اس نوں دبلّ کے لاہور تک کڈھ آئے سن۔ لاہوروں واپس کابل دوڑن لئی مجبور کر چکے سن۔
ہن واپس پرتیئے قاضی نور محمد ول۔ اس نوں اس دے من مرضی دے علاقے دا قاضی بنن دا لالچ سی۔ شکار پور تے ڈیرہ غازی خان دے وڈا خطے دا۔ محمد ناصر خان نے اس دی ایہہ منگ منن دا بھروسہ دے کے نال توریا سی۔ ناصر خان دا پیؤ عبد اﷲ خان وی ابدالی ورگی سکھ مخالف سوچ والا سی۔ اس نے وی قاضی نوں اپنی بہادری دے سوہلے لکھن دی فرمائش کیتی سی۔ اس دی موت کارن قاضی اس دی ایہہ اچھا پوری نہیں سی کر سکیا۔ ہن ناصر خان تے ابدالی نال جہاد وچ شامل ہو کے قاضی سکھاں خلاف اپنا گبھ-گبھاٹ وی کڈھ سکدا سی اتے دوواں نوں جنگ نامے نال خوش کرکے من اچھت انعام وی حاصل کر سکدا سی۔ اسے لئی اس نے جنگ نامے وچ ناصر خان ابدالی، بلوچاں تے درانی فوجیاں دی بہادری بارے ودھاء-چڑھاء کے لکھیا۔ ایہی نہیں، سکھاں نوں دوزخی، کمینے، بت پوج، پلیت، بدین، کافر، جہنمی، کنت جاے ہر بھیڑے وشیشن نال نوازیا۔ کسے وی ہور ٹپنی توں بناں ہن قاضی دے اس جنگ نامے وچلی سامان اُتے پنچھی جھات ماریئے۔
قاضی جنگ نامے وچ اﷲ دی صفت صلاحَ تے اپنے خیرخاہاں دی رسمی تعریف پچھوں اصلی گل قلات توں شروع کردا اے۔ اوہ دسدا اے کہ اک دن قلات وچ محمد نصیر خان مجلس لائی بیٹھا سی تے حج دیاں صلاحاں کر رہا سی کہ اس نوں خبر ملی کہ کافر سکھاں نے لاہور توں ڈیرہ غازی خان تک سارے علاقے وچ گاہ پا رکھیا اے۔ مسیتاں وی ڈھاہ دتیاں ہن۔ اس نے فیصلہ کیتا کہ ہن میرا فرض بندا اے کہ میں لاہنتی سکھاں نوں ختم کراں۔ دین لئی لڑاں۔ اس نے جہاد لئی فتویٰ منگیا تاں الیماواں نے یک-آواز کیہا کہ اس توں چنگا کہڑا کم اے۔ بس اپنے پاتشاہ ابدالی توں اجازت لے لؤ۔ اجازت لئی اس نے قاصد بھیجیا۔ قاصد دے پرتن توں پہلاں اس نوں ابدالی دا خط ملیا کہ سکھ لاہور، ملتان تے ڈیرے تک لٹمار کردے پھر راے ہن۔ سانوں جہاد دی لوڑ اے۔ توں میرے پتراں وانگ ہیں۔ آ دوویں رل کے سکھاں دا ناس کریئے۔
ناصر خان پہلاں ہی تیار سی۔ اوہ قلات توں شانو-شوکت نال تریا۔ گنجابے پہنچیا تاں میں (قاضی) وی نال رل پیا۔ اس نے کیہا نال چلیا ہیں تاں ساڈی بہادری بارے شاعری (جنگ نامہ) وی لکھیں۔ تھاں-تھاں رکدے ہوئے ناصر خان دا لشکر شکار پور پجا، جتھے بندگی والے اک فقیر نے اس لئی دعا کیتی۔ ڈیرہ غازی خان ہندے ہوئے لشکر اٹک پہنچ گیا تے پھر ساہیوال۔ اتھے ابدالی دا سنیہا ملیا کہ چھیتی اگے ودھو۔ چنیوٹ جا پجا ساڈا لشکر۔ میں چنیوٹ دی سیر لئی نکلیا۔ سکھاں دے ظلم کارن برا ہال سی ہر پاسے۔ ابدالی دا حکم مڑ ملیا کہ ترنت ایمن آباد پہنچو، جتھے اوہ پہلاں ہی ڈیرہ لائی بیٹھا سی۔ تر پیا ساڈا لشکر۔ ایمن آباد توں نوں کوہ واٹ رہندے رات پے گئی۔ رات آرام کر کے سویرے اسیں مڑ ترے۔ ابدالی دا بھیجیا جہان خان چھ کوہ اگے آ کے سانوں لین پہنچیا۔
پاتشاہ (ابدالی) لاہور پجا۔ تخت اتے بیٹھے اس نے دربار لایا تے درباریاں نوں پچھیا، کافراں (سکھاں) دا کوئی جی نہیں دسدا، لڑیئے کویں تے کس نال؟ ناصر خان نے کیہا، 'اوہ چوری-چوری ہلے کردے ہن۔ مقابلے وچ کھلو نہیں سکدے۔ تسیں بھاری فوجاں اوہناں مگر لاؤ تے اوہناں دا مال اسباب پھوک دیو۔ پاتشاہ نے کیہا کہ خبراں مطابق سکھ لاہوروں ڈیڈھ سو کوہ دور لکھی جنگل وچ لکے بیٹھے ہن۔ کیوں نہ بھاری فوج نال اتھے ٹٹ پئیے۔ اوہ ایہہ صلاحاں کر راے سن کہ اگلے دن سویرے ہی خبر ملی کہ … (سکھاں) دا لشکر ساڈے باہرلے مورچے اتے آ پیا اے۔ ناصر خاں دے بلوچ سرداراں احمد خان تے بہرام خان دے باہرلے مورچے دی مدد لئی پاتشاہ نے فوج چاڑھی۔ گہگچّ لڑائی وچ احمد خان تے بارا مومن شہید ہو گئے۔ عبدل نبی تے ناصر خاں شیراں وانگ لڑے اس … (سکھاں) دے دستے نال۔ عبدل نبی بری طرحاں زخمی ہویا۔ ناصر خاں چڑھتو (س: چڑھت سنگھ) دے وار توں مساں بچیا۔ جلال میر مزار، میر برکھیہ تے غلام حسین نے بڑی بہادری دکھائی۔ میں آپ سارا تماشہ دیکھیا۔ اک ہتھ تلوار تے دوجے وچ قلم۔ اک سکھ تلوار سوت کے میرے ول ودھیا تاں ساڈے اک جوان نے اس نوں گولی مار کے نرک وچ پہنچا دتا۔ رات پئی تے سکھ غائب۔ واپس پرط اسیں پاتشاہ نوں مبارک دتی۔ اس نے ناصر خان نوں کیہا، 'اپنے مورچے وچ ڈٹ کے لڑو۔ دشمن اتے اکلے اگے ودھ کے حملہ کرن توں بچو۔'
سکھ ابدالی نوں بھجا کے ہرمندر صاحب پرتے۔ پاتشاہ (ابدالی) نوں پتہ لگا تاں تنّ-چارن دن پچھوں امرتسر جا چڑھیا۔ گربخش سنگھ دی کمان وچ تیہہ سکھاں نے ٹکر لئی۔ سارے قتل کرکے نرک پہنچا دتے گئے۔ واپس لاہور آ کے دربار لایا تاں بلوچ سردار نے صلاحَ دتی کہ سانوں دلی نوں ترنا چاہیدا اے۔ سکھ جدوں وی ٹکرے، اوہناں نال نبڑ لوانگے۔ چنگا اے کہ اسیں سرہند ٹکانا کریئے تے اتھے نجیب-او-دولا نوں اڈیکیئے۔ دین پرور پاتشاہ راہ وچلے علاقے نوں بری طرحاں لٹدا-لٹدا پندراں دن پچھوں بٹالے پجا۔ بٹالے توں ہشیارپور تے روپڑ راہیں سرہند ول ترے۔ بھیڑے منہ والے، پلیت، ناپاک، سور کھانے سکھ ساڈے اتے راہ وچ ٹٹ پئے۔ جہان خان، سید نور شاہ، غلام حسین، محمد حسین، برفی کمبرانی، سلیمان یساول، ناصر خان نے سگاں/کافراں نوں خوب ماریا۔ رات پئے اُتے شاہ (ابدالی) نے ناصر خان نوں واپس مڑن دا سنیہا بھیجیا۔ چھ سکھ کافر مرے۔ باقی بھجّ کے چھ کوہ دور جا لکے، اک ویران تھیہ وچ۔
… توں ساودھان فوجاں نے ستلج پار کیتا۔ ہولی-ہولی کنجپرے پہنچے۔ برسات دے چار مہینے پنجاب وچ کٹن پچھوں سبھ دی صلاحَ دلی ول ودھن دی تھاں وطن مڑن دی بنی۔ 3-4 پڑائ کرکے لشکر سرہند پجا۔ میں (قاضی) شہر گیا۔ اجاڑا! الو بولدے سن سبھ پاسے۔ گھر مسیتاں، مدرسے، خانگاہاں برباد۔ دوکاناں، بازاراں اتے کوئی خریددار نہیں سی۔ سرہند دے علاقے وچ اک جنیؤُ پاؤن والا، بتّ پوج سردار حاکم اعلیٰ جٹّ سی۔ اوہ پاتشاہ دا خدمت گزار سی۔ پاتشاہ نے اس نوں سنیہا بھیجیا کہ چھیتی حاضر ہووے، نہیں تاں اس دا مال-ملک لٹّ لیا جاویگا۔ بیلاگ دوست وجوں اوہ تحفے لے کے حاضر ہویا۔ اس نے عقل کیتی۔ دوجے ذمیندار سردار مورکھ سن، جو بھجّ نکلے۔ اوہ وی نذرانے لے کے پاتشاہ کول حاضر ہو جاندے تاں پاتشاہ اوہناں نوں ملک، دھن، مادہ بخشدا۔ پاتشاہ دا کہنا اے کہ حاکم تاں کی، عامَ سکھ وی آگیاکار بن کے آ جان تاں میں اوہناں دے گناہ معاف کر دیواں، پر جس دی قسمت ماڑی ہووے، اس دی تاں متّ ماری جاندی اے۔ آلے نے دسیا کہ سرہند سکھاں دے جبر-ظلم کارن تباہ ہویا اے۔ میں کئی وار ایہہ ہرائے ہن پر ایہہ پھر لڑنوں نہیں ٹلدے۔ آپ سرہند مینوں بخش دیو۔ اک سال دا مالیا معاف کر دیو۔ میں سرہند نوں پہلاں نالوں ودھ خوش حال بنا دیاںگا۔ بادشاہ نے سرہند اس نوں بخش دتا۔
ہن واپسی سی۔ ستّ دن سکھاں نال جھڑپاں ہندیاں رہیاں۔ ستلج دریا لنگھ کے اگے ودھے تاں پتہ لگا کہ بے اوڑک سکھ لشکر امرتسر اکٹھا ہو گیا ہے۔ پاتشاہ نے کافراں اتے ٹٹّ پین دا حکم دتا۔ فوجاں وچکار ابدالی آپ، کھبے پاسے بلوچ ناصر خان تے اوہدی فوج، سجے پاسے شاہ ولی خان، جہان خان تے ہور وڈے جرنیل لشکر سمیت۔ سکھاں دے لشکر وچ جسا سنگھ آہلووالیا، جسا سنگھ رامگڑھیا، چڑھت سنگھ، جھنڈا سنگھ، لہنا سنگھ بھنگی، ہری سنگھ بھنگی، گلاب سنگھ بھنگی، گزر سنگھ بھنگی تے جےَ سنگھ کنھیا آدی وڈے سردار سن۔ ابدالی نے اپنے ساتھیاں نوں سکھاں دے پچھے پین دی تھاں اپنے مورچے وچ پیر جما کے ہی لڑن لئی وار-وار سمجھوتی دتی۔ کمال ہے، اک پاسے ابدالی سکھاں دا بیج ناس کرن، دین لئی لڑ مرن دی گلّ کردا ہے، دوجے پاسے اوہ اپنے جرنیلاں نوں سرکھات مورچے، پینتڑے توں ہی لڑن دیاں نصیحتاں، حکم کردا ہے۔ سکھ تاں اگے ودھ کے جاں پچھے ہٹ کے موقعے انوکول ہر طرحاں دلیری نال پینتڑا لیندے ہن۔ سکھ پچھے ہٹے تاں ناصر خان نے اوہناں دا پچھا کیتا۔ سکھ کھلو گئے۔ چنگی گہگچّ لڑائی پچھوں خان واپس تریا۔ سکھاں نے اس دا پچھا دور تکّ کیتا۔ اس لڑائی وچ جہادی فوج نے پنج سو سکھ مارے۔
اگلے دن بادشاہ نے واپسی لئی کوچ شروع کیتا۔ دو-تنّ کوہ ہی گئے تے ... (سکھاں) نے پاتشاہ نوں سجیوں-کھبیوں گھیر لیا۔ ابدالی آپ پینتڑا ملّ کے کھلو گیا۔ اس نے ساتھی جرنیلاں نوں وی اگے ودھ کے سکھاں اتے حملہ کرن دی تھاں اپنے سرکھات پینتڑے/مورچیاں توں لڑن لئی زوردار نصیحت کیتی۔ کجھ دیر بعد موقع دیکھ کے پاتشاہ نے لشکر نوں یکدم سکھاں اتے ہلاّ بولن دا حکم دتا۔ ویری (سکھ) نسے۔ 2-3 کوہ بعد غازی پچھے مڑے تاں سکھ پھر اوہناں اتے ٹٹّ پئے۔ سورج ڈبن تکّ لڑائی ہندی رہی۔ تیغاں، تیراں، بندوقاں نال کئی... (سکھ) مارے گئے۔
تیجے دن شاہی حکم نال سینا نے پھر کوچ شروع کیتا۔ 5-6 کوہ ہی چلے کہ سکھاں نے ہلاّ کرکے راہ روک لیا۔ سارا دن سکھاں دے بھجن تے مڑ آ پین دی کھیڈ چلدی رہی۔ رات پئے لڑائی بند ہوئی۔ چوتھے، پنجویں تے چھویں دن وی ایوں ہی ہندا رہا۔ ستویں دن بیاس کنڈھے پہنچے۔ پاتشاہ نے پہلاں مال لدے اوٹھ، عورتاں، بچے، ڈنگر، وپاری، نوکر-چاکر پہلاں پرلے پار جان دی آگیا دتی۔ اوہناں دے پار ہون پچھوں لشکر لے کے پاتشاہ پار لنگھن لئی تیار ہویا تاں خبر ملی کہ سکھ آ پئے ہن۔ تیہہ ہزار سینک اتھے ہی ڈٹ گیا۔ پاتشاہ نے پہلاں وانگ سبھ نوں اپنے سرکھات پینتڑے/مورچے توں لڑن دا حکم دتا۔ سکھ اوہناں دے ٹکانے اتے آ دھمکے۔ ناصر خان نے بھجائے اوہ۔ پنج-چھیج کوہ تکّ اوہناں نوں بھجا کے اوہ واپس مڑیا۔ پہلاں پاتشاہ تے اس دی فوج بیاس توں پار ہوئی۔ اس پچھوں ناصر خان تے اس دی بلوچ فوج۔ بیاس لنگھ کے پاتشاہ کتے رکدا نہیں۔ واپسی لئی راوی تکّ جاندا ہے۔ راوی کنڈھے پہنچ کے اس نے سرہند توں اپنے نال تورے بابا اعلیٰ سنگھ نوں واپس بھیج دتا۔ پرتیت ہندا ہے کہ اس نے بابے نوں اس لئی نال رکھیا سی کہ جے سکھاں نال ٹکر وچ بری ستھتی وچ پھس گیا تاں بابے راہیں سکھاں توں جان چھڈا لوانگا۔ سکھ تاں بیاس کولوں ہی واپس مڑ گئے سن۔ وساکھی نیڑے آ رہی سی۔ اوہ ٹبر ٹیر سمیت وساکھی امرتسر مناؤنی چاہندے سن۔
ابدالی بیاس توں راوی، چناب تک تیزی نال واپسی سفر کردا اے، جویں ڈردا ہووے کہ سکھ ہن وی کتے پچھے نہ آ پین۔ اوہ اجے مساں چناب کنڈھے پجا کہ سکھاں نے لاہور اتے قبضہ کر لیا۔ ابدالی دا لایا لاہور دا حاکم قابلی مل اوہناں توں ڈردا جموں بھجّ گیا۔ جھناں کنڈھے بیٹھے ابدالی نوں اس سارے عمل دی خبر مل گئی پر اس نے چپّ وٹّ کے واپس پرتن وچ ہی بھلا سمجھیا۔ سکھاں نے وساکھی دھومدھام نال امرتسر وچ منائی۔ دوجے پاسے ابدالی تے اس دے لشکر نوں شوکدے جھناں نے وقت پا دتا۔ وڈی گنتی وچ اوٹھ، گھوڑے، خچراں، گاواں، مجھاں، بلد، تنبو، قناتاں، مال اسباب، مرد-عورتاں، فوجی رڑھ گئے۔ قیامت دا نظارہ سی ایہہ۔ اس دن جو قیامت ساڈے (قاضی تے اس دے ساتھیاں) اتے ٹٹی، اس دا چیتا کرکے سریر کمب جاندا اے۔ سکھاں نال ہوئیاں لڑائیاں وچ ساڈے اینے بندے نہیں مرے، جنے جھناں وچ رڑھ کے مرے۔ جھناں پار کرا کے پاتشاہ نے جہان خان نوں اگاؤں تور دتا کہ اوہ جہلم پار کرن لئی بیڑیاں اکٹھیاں کرے۔ کسے پل دا بندوبست کرے، تاں جو لشکر تے مال اسباب دا ہور نقصان نہ ہووے۔
جھناں پار کرکے پاتشاہ نے واپسی دی سفر ہولی کر دتی۔ روز 5-7 کوہ تردا۔ اک دن اس نے ناصر خان نوں بلا کے کیہا، 'تسیں جہاد وچ میری مدد کیتی اے۔ اس دا صلہ تاں خدا دیویگا۔ مینوں دسّ کہ میں تیری کی مدد کر سکدا ہاں؟ کی انعام دیاں تینوں؟ خان نے کیہا، 'شال کوئٹے دا علاقہ مینوں دے دیو۔' پاتشاہ نے اوہ تاں دتا ہی، سگوں چناب، جھنگ، ملتان، ڈیرہ اسمٰعیل خان تے ڈیرہ غازی خان وی دین دی پیش کش کیتی۔ خان نے اس توں نانہہ کر دتی۔ پاتشاہ نے خان نوں اتھے چھٹی دے کے واپس اپنے وطن جان دی آگیا دے دتی۔ پل/بیڑیاں دا پربندھ پہلاں ہو چکا سی۔ جہلم پار کرکے قاضی تے ناصر خان ہریں لشکر سمیت قلات چلے گئے۔ پاتشاہ اپنے لشکر سمیت اپنے وطن نوں تر گیا۔ قاضی نے قلات پہنچ کے ایہہ جنگ نامہ مکمل کیتا۔
قاضی نور محمد دے جنگ نامے دے اپروکت ذکر توں واضع اے کہ اوہ ابدالی، ناصر خان تے اوہناں دے جہادیاں نوں گازیڈے اسلام دے خدمتگار مندا اے۔ سکھاں لئی اس دے من وچ نفرت کٹّ-کٹّ کے بھری ہوئی اے۔ جتھے وی سکھاں/سکھ یودھیاں دی گل تردی اے، اوہ ایہناں نوں ہر قسم دی گال/اپشبد توں بناں نہیں رہندا۔ اس دے باو جود اس جنگ نامے دے پچونجا وچوں دو بیاناں (ادھیائے/کانڈ کہہ سکدے ہو) وچ اوہ سکھاں دی بہادری اتے کردار دی تعریف کرنوں نہیں رہندا۔ ایہہ وکھری گل اے کہ تعریف کردے ویلے وی اوہ ایہناں لئی گھٹیا شبد ورتنوں نہیں رہندا۔ ایہہ بیان ہن بیان اکتالیواں تے بیالیواں۔
سوال اٹھدا اے کہ اس نوں کس گل نے اجیہی تعریف لئی مجبور کیتا۔ کہندے ہن بہادری ہندی ہی اوہ اے، جس دی تعریف دشمن وی کرے۔ سکھاں دی بہادری اتے آچرن دی اچتا نے قاضی نوں اوہناں دی تعریف لئی مجبور کر دتا۔ اتہاسکاراں دا قیاس اے کہ اس نوں اس دے ذاتی تجربہ نے اجیہا کرن لئی مجبور کیتا۔ کہندے ہن کہ افغان فوجاں کتے تنبو گڈّ کے سکھاں نال ٹکر لئی تیاری کر رہیاں سن۔ اسے دوران اک رات قاضی تنبوآں توں نکل پھر تر رہا سی۔ اچانک کتیوں سکھاں دا اک جتھا نکلیا۔ اوہ گریلا ہلے لئی نکلے ہوئے ہن۔
اوہناں نوں دیکھ کے قاضی جھاڑیاں پچھے لک گیا۔ اس نے دیکھیا کہ ست سری ادور دے جیکارے گونجاؤندے، ننگیاں تلواراں لہراؤندے اوہ اک تنبو وچ داخل ہوئے۔ اندر تاں افغان عورتاں سن۔ ہیرے-موتیاں، گہنیاں نال لدیاں حسین مٹیاراں افغان سرداراں دیاں بیویاں سن۔
قاضی نوں لگا ایہناں مٹیاراں دی خیر نہیں۔ اوہناں دے گہنے وی لاہ لینگے۔ اجیہا کجھ نہ ہویا۔ اس نے دیکھیا کہ اگلے ہی چھن سارے سکھ تلواراں میاناں وچ پائی تنبو وچوں باہر نکل آئے۔ اوہناں دے آگوُ نے کیہا، 'ایہہ تنبو عورتاں دا اے۔ آؤ، دشمن نوں کسے ہور تنبو وچوں لبھیئے۔ ایہناں عورتاں نوں اسیں کجھ نہیں کہہ سکدے۔ دیکھدے-دیکھدے اوہ کسے ہور تنبو اتے ٹٹ پئے اتے کئی فوجیاں دا گھان کرکے اہُ گئے، اہُ گئے ہو گئے۔ اوہ راشن تے امنیشن وی لٹّ کے لے گئے۔ افغان فوجیاں دے سمبھلن توں پہلاں ہی اوہ چھائیں-مائیں ہو گئے۔ سکھاں دے آچرن دی اس طرحاں دی اچتا اتے بہادری نے قاضی نوں اینا جھنجوڑیا کہ اوہ سکھاں دی تعریف کرنو نہ رہِ سکیا۔ جنگ نامے دے اکت دو باب اسے تجربہ وچوں اپجے پرتیت ہندے ہن۔ آؤ، دیکھیئے کہ ایہناں دو ادھیاواں وچ اوہ سکھاں بارے کی کہندا اے۔
58 شعراں دے اکتالیویں بیان وچ اوہ کہندا اے، 'ایہناں … نوں کتے نہیں کہنا چاہیدا، کیونکہ ایہہ شیراں وانگ سورمے تے دلیر ہن۔ جو میدان-اے-جنگان وچ شیر وانگ کدے، اوہ کتا کویں ہویا؟ جے توں لڑائی دا ہنر سکھنا اے تاں لڑائی دے میدان وچ ایہناں ساہمنے آ۔ تینوں ایہہ ایسے ڈھنگ سکھاؤنگے کہ توں واہ-واہ کر اٹھینگا۔ تلوار چلاؤنی سکھنی آ تاں ایہناں توں سکھ، کہ کویں دشمن دے گھیرے وچوں تلوار چلاؤندے ہوئے بچیدا اے۔ ایہہ سنگھ کہاؤندے ہن۔ ہندوستان دی بولی وچ سنگھ شیر نوں کہندے ہن۔ لڑائی وچ ایہہ شیر ہن اتے موج-مستی ویلے حاتم تائی۔
جدوں ایہہ تلوار چکدے ہن تاں ہند توں سندھ تک مارو-مارو کردے جاندے ہن۔ وڈے توں وڈا جنگجو ایہناں اگے نہیں اڑ سکدا۔ جدوں نیزہ پھڑدے ہن تاں دشمن دلاں وچ بھاجڑ پا دندے ہن۔ نیزے دی نوک نال کوہ قاف (پہاڑ) وی چیر سکدے ہن ایہہ۔ کمان کھچّ کے تیر چلاؤن لگدے ہن تاں دشمن تھر-تھر کمب اٹھدا اے۔ جدوں ایہناں دے ٹکوئے دشمن دے ذرا بکتر اتے پیندے ہن تاں ذرا بکتر ہی خفن بن جاندا اے۔ پہاڑاں ورگے سریر ہن ایہناں دے۔ اک-اک بندہ پنجاہ اتے بھارو۔ کہندے ہن کہ بہرام گور جنگلی جانوراں دیاں چیکاں کڈھا دندا سی پر مینوں لگدا اے بہرام گور وی ایہناں اگے سر نیوا دیویگا۔ بندوق پھڑدے ہن تاں شیراں وانگ بکدے، چھالاں ماردے، کئیاں دا سینہ چیردے ہن۔ کئیاں دے خون نال دھرتی رنگدے ہن۔ پچھلے زمانے وچ بندوق کسے لقمان نے نہیں، ایہناں ہی بنائی ہونی اے۔ بندوق دے نشانیباز بتھیرے بنے پھردے ہن پر ایہناں ورگا نشانیباز کوئی نہیں۔ اگے-پچھے، سجے-کھبے سینکڑے فائر ایہہ کر سکدے ہن۔
تینوں میرے کاے اتے یقین نہیں تاں ایہناں نال تلوار نال بھڑن والے سورمیاں نوں پچھ لے۔ اوہ میرے نالوں ودھ ایہناں نوں سلاہنگے۔ آفرین کہنگے۔ میری گل دے گواہ اوہ تیہہ ہزار جنگجو ہن، جو ایہناں نال بھڑ چکے ہن۔
جوانا، جے کتے لڑائی ویلے ایہہ بھجے جاندے دیکھے تاں ایہناں دی بھانج نہ سمجھیں۔ ایہہ ایہناں دا داء اے۔ بچ کے رہیں۔ جدوں ویری ایہناں پچھے بھجدے ہن تے اپنی فوج توں دور نکل جاندے ہن، ایہہ پچھے مڑ کے ویری نوں بری مار ماردے ہن۔ توں دیکھیا نہیں ساڈے ناصر خان نال ایہناں اویں ہی کیتا۔ پہلاں اس اگے بھجے۔ اس نے پچھا کیتا اتے ایہناں پچھے مڑ کے اس نوں گھیر لیا۔ اوہ بہادر سورما سی۔ اوہ ایہناں دے گھیرے وچوں نکل گیا۔ توں ہی سوچ کہ ایہناں دی فوج کیہو جہی اے تے ایہہ کویں لڑدے ہن؟ ایہناں دی اک ٹکڑی نے پورا ملتان لٹّ لیا۔ میں کی دساں، ایہہ اتھوں کی کجھ لٹّ کے نہیں لے گئے۔ جدوں توں دنیا بنی اے، ادوں توں ہن تک کسے نے ملتان نال اینی بری نہیں کیتی ہونی، جنی ایہناں نے کیتی۔ اﷲ دی مرضی سی ایہہ۔ اسیں کی کر سکدے ہاں، خدا دی مرضی اگے۔ اس دی رضا وچ راضی رہنا ہی ٹھیک اے۔
ہور سن۔ ایہہ کیسے سورمے ہن جو ہتھیار سٹّ چکے/ہتھیار وہونے بندے نوں کجھ نہیں کہندے۔ نہ ہی لڑائی وچ ہار منّ چکے نوں کجھ کہندے ہن۔ لٹّ ویلے ایہہ عورتاں دا پیسہ-دھیلا تے گہنے نہیں لٹدے۔ عورت بھاویں امیرزادی ہووے تے بھاویں گولی-باندی۔ ایہناں … نوں چوری دی عادت نہیں۔ ایہناں وچ وبھچار وی نہیں۔ عورت بھاویں جوان ہووے، بھاویں بڈھی، اس نوں ایہہ بڑھی ہی کہندے ہن۔ انج بھاویں ایہناں دے ہور کم چنگے نہیں پر ایہہ چور تے وبھچاری نال میل-جول نہیں رکھدے۔ تینوں ایہناں دے دھرم بارے کجھ پتہ نہیں۔ اس بارے تینوں کجھ دساں۔ ایہہ اپنے گرو دے چیلے (سکھ) ہن۔ اوہ گرو، امرتسر (چکّ گرو) وچ ہویا اے۔ سکھاں دا نرالا پنتھ گرو نانک نے توریا۔ اس پچھوں ایہناں دا خلیفہ گرو گوبند سنگھ ہویا اے، جس نے ایہناں نوں سنگھ دی پدوی دتی۔ ایہہ … ہندواں وچوں نہیں۔ ایہناں دا راہ وکھرا اے۔'
تے انت وچ بائی شعراں دے بتالیویں باب دا سار۔ اس وچ قاضی نے اپنے ویلے وچ پنجاب دے وکھ-وکھ حصیاں اتے قابض سرداراں دی جانکاری دتی اے، جو اس پرکار اے۔ جھنڈا سنگھ نے چنیوٹ مل رکھیا اے۔ چٹھیاں دا علاقہ تے جھنگ ہری سنگھ لنگے (بھنگی) کول اے۔ کرم سنگھ بھنگی کول بہڑوال تے جےَ سنگھ کنھیا کول نارووال۔ بسط جالندھر دا مالک جسا سنگھ رامگڑھیا اے۔ کلانور کاسہ سنگھ آہلووالیئے کول اے۔ ایہہ دوویں متر ہن اتے بٹالے دے علاقے اتے ایہناں دی سانجھی ملکیت اے۔ ایہناں دا نگارا تے جھنڈا سانجھا اے۔ گزر سنگھ بھنگی تے لہنا سنگھ بھنگی امرتسر دے مالک ہن۔ اؤگھڑ سنگھ تے سانول سنگھ بھنڈی سئیداں تے چمیاری اتے قابض ہن۔ سوبھا سنگھ کنھیا تے وساوا سنگھ کول دینا نگر اے۔ ایہناں دا علاقہ دریا پار ایمن آباد تک اے۔
چڑھت سنگھ کول روہتاس اے۔ نتھا سنگھ دیپالپر دا مالک اے۔ جسا سنگھ رامگڑھیا دا بھرا کرم سنگھ اس دا حصیدار اے۔ سرہند توں لاہور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، ڈیرہ اسمٰعیل خان سارا علاقہ سکھ سرداراں نے آپو وچ ونڈ رکھیا اے۔ ایہہ کسے دا بھے نہیں مندے۔
بخاری یہودی
یہود بخاری جاں بخاری یہودی (عبرانی: יהודיי בוכאראי) وسط ایشیا توں اک یہودی گروہ اے جو تاریخی طور اُتے بخاری (اک تاجک-فارسی بولی) زبان بولدے نیں ۔ انہاں دا ناں سابقہ مرکزی ایشیائی امارت بخارا توں آیا اے، جس وچ کدی اک یہودی برادری آباد سی۔ جدوں توں سودیت یونین دی تحلیل ہوئی تے ایہ یہودی کثیر تعداد وچ اسرائیل تے امریکا  ہجرت کر گئے  تے باقی یورپ تے آسٹریلیا ہجرت کر گئے۔
حوالے
گٹھ:بخاری یہودی گٹھ:ازبکستان دے نسلی گروہ گٹھ:ایرانی اقوام گٹھ:مزراحی یہودی گٹھ:یہودی نسلی گروہ گٹھ:یہودیگٹھ:یہودیت
چک 90 ای بی
چک 90 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
پرتگال دی انتظامی ونڈ
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت  تے  ڈی سینرالائیز ریاست اے  تے  اسدے باہرلے علاقے مادیرا تے ازور دا اپنا سیاسی تے  انتظامی ڈھانچہ اے ۔
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو خودمختار علاقے مادیرا تے ازور نیں ۔
چک 105 ٹی ڈی اے
105 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
شن راجٹبر
thumb|526x526px|شن راج دے دوران وانگ منگ نے چاکُو - نما سکے جاری کیتے جو مشہور ہن شن راج ٹبر جاں خاندان ( چینی :  新朝,  شن چاؤ ؛  انگریزی :  Xin Dynasty )  پرانے  چین دا اک شاہی خاندان سی جنھے چین وچّ 9 عیسوی توں 23 عیسوی تکّ  بوہت تھوڑا چر راج کیتا ۔  اسنوں راجٹبر  تاں کیہا جاندا ہے لیکن اسوچّ بادشاہ صرف اک ہی سی ۔  ایہہ ہان راجٹبر دے ویلے ( 206 ق م توں 220 عیسوی )   دے وچّ وچّ آیا ۔  اس توں پہلاں  دے ہان ویلے نوں لہندا ہان راجٹبر کیہا جاندا ہے اتے اسدے بعد  دے ہان ویلے نوں چڑھدا ہان راجٹبر  کیہا جاندا ہے ۔
شن راج ٹبر دا اکلوتا بادشاہ وانگ منگ ( 王莽,  Wang Mang )  سی ۔  لہندے ہان دی راج ماں ،  مہارانی وانگ جھینگجن  ( 王政君 ,  Wang Zhengjun )  وانگ پروار توں آئی سی اتے اسدا ویاہ ہان راجپروار وچّ ہویا سی ۔  وانگ منگ اسی دا بھنیوا سی اتے وانگ پروار دا سی ۔  اسنے اس تعلق دا فائدہ چکیا اتے سلطنت ہڑپ لئی ۔  سنّ 9 عیسوی نوں اسنے آپ نوں بادشاہ اعلان کر دتا ۔  انج تاں اوہ اک چتر ودوان سی لیکن راج قابو رکھنا اسدی اہلیت ولوں باہر سی ۔  اک کساناں دی بغاوت بھڑک گئی اتے مخالفاں نے 23 عیسوی وچّ راجگڑھ چنگان اتے گھیرا پا دتا ۔  اس جھڑپ وچّ اوہ ماریا گیا اتے اسدا شن راجٹبر اوتھے ہی ختم ہو گیا ۔  ہان راجٹبر پھر توں تخت اتے بحال ہو گیا ۔
ایلوا مرڈل
ایلوا مرڈل سویڈن دی اک سوانی سی۔ سوانیاں دے حق لئی او سیاست چ آئی۔۔ سویڈن دی پارلیمنٹ دی سنگی بنی۔ اونوں دوجے دیساں چ سویڈن ولوں وی پیجیا گیا۔۔ اونے ویا کیتا تے اودے تن نیانیں نیں۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
اسلم لاٹر
اسلم لاٹر (انگریزی : Asalm Latar) پاکستان دے اک ٹی وی ڈراما تے فلم دے اداکار سن۔ اوہناں نے زیادہ تر وِلن دا کردار نبھایا۔ 1976 چ پاکستان ٹیلی ویژن دا ڈراما خالق اسلم لاٹر دا بطور اداکار پہلا ڈراما سی۔ اوہناں نے اپݨی وفات تک بہت سارے ڈرامیاں تے فِلماں چ کم کیتا۔
نیشنل پوسٹل میوزیم
بارلے جوڑ
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
فرینکلن کاؤنٹی، اوہائیو
فرینکلن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
اڈلفیکس کواڈریورگاٹس
اڈلفیکس کواڈریورگاٹس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بخاری زبان
بخاری تاجک بولی دا ایک لہجہ جو وسط ایشیا وچ بخاری یہودی بولدے نیں۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان دیاں بولیاں گٹھ:ازبکستان وچ یہود تے یہودیت گٹھ:فارسیگٹھ:بولیاں
بخش زند
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان کبودرآہنگ   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
فلٹن کاؤنٹی، اوہائیو
فلٹن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں