نادر_افشار_دے_خلاف_افغان_بغاوت
سیستان بغاوت
نادر د‏‏ی جاگیرداری ریاست دے ظلم و بربریت دے خلاف سب تو‏ں وڈی بغاوت 1746–1747 (1159-160 ھ) د‏‏ی سیستان بغاوت سی ، جو سن 1746 دے اوائل وچ شروع ہوئی سی۔ اس بغاوت د‏‏ی وجہ وی بھاری ٹیکس عائد کرنا سی۔ ملک محمود سیستانی دے بیٹے فتح علی خان کيتانی نے اس بغاوت د‏‏ی قیادت کيتی۔ فتح علی خان ، جنھاں نے قندھار ، کابل ، درہ خیبر تے ہندوستان د‏‏ی فتح وچ نادر د‏‏ی وڈی خدمات انجام دتیاں سن ، نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں واپسی اُتے سیستان دا قائد مقرر کيتا گیا سی۔ فتح علی خان نو‏‏ں 1158 ھ وچ نادر د‏‏ی طرف تو‏ں اک خط موصول ہويا [1745/1746 دے موسم سرما وچ ] نادر تو‏ں ہور ٹیکس ادا کرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ فتح علی خان نے ٹیکس دہندگان دے ذریعہ لوکاں تو‏ں اس نمبر اُتے پورا اترنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ اُتے ، شاہ د‏‏ی منگ دے لئی ایہ تعداد بوہت گھٹ سی ، تے شاہی ٹیکس جمع کرنے والےآں نے نادر نو‏‏ں اطلاع دتی کہ فتح علی خان نے وڈے ٹیکس وصول نئيں کیتے۔پر ، زیادہ تر ٹیکس دہندگان نے لوکاں تو‏ں جمع کردہ مختلف ٹیکساں نو‏‏ں جیب وچ ڈال دتا سی۔ نادر نے ایہ جاندے ہوئے ٹیکس جمع کرنے والے نو‏‏ں پھانسی دینے دا حکم دتا ، تے فیر نواں عملہ سیستان بھیج دتا ، تے ہدایت د‏‏ی کہ اوہ اک بار فیر دس لکھ دے نیڑے تومان تو‏ں لوکاں تو‏ں ٹیکس وصول کرن۔ انہاں نے فتح علی خان اُتے وی زور دتا کہ اوہ ٹیکس وصولی وچ اپنی پوری کوشش کرن تے ٹیکساں دے نال عدالت آئیاں ۔ فتح علی خان تے سیستان دے عوام نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ اوہ اس طرح دے ٹیکس ادا کرنے دا متحمل نئيں ہوسکدے نيں ، اک بغاوت شروع کردتی۔ابتدا وچ ، اس بغاوت وچ ہر شعبہ ہائے زندگی تو‏ں 20،000 افراد شامل ہوئے۔ سیستان دے عوام دے علاوہ ، بہت سارے بلوچ وی اس شورش وچ شامل ہوئے ، اس عمل وچ ایہ سنیا گیا کہ قندھار تے کابل دے لوکاں نو‏‏ں وی بغاوت دا خیال آیا۔ نادر نے ہندوستان تو‏ں اک قافلہ پرت لیا تے فیر حملہ کرکے اک بریمن نو‏‏ں پھڑ لیا۔ فتح علی خان ، اس فتح تے انہاں وچ شامل ہونے والے باغیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، خود نو‏‏ں سیستان دا آزاد حکمران قرار دینے دا فیصلہ کيتا۔ چنانچہ اس نے اپنے خط فرح ، فیروزکوہ تے ہور ہمسایہ علاقےآں نو‏‏ں بھجوا دتے تے انہاں اُتے زور دتا کہ اوہ ٹیکس دہندگان د‏‏ی نافرمانی کرن۔ شورش نو‏‏ں کچلنے دے لئی نادر دے ذریعہ بھیجی گئی 30 مضبوط فوج نو‏‏ں باغیاں نے کچل دتا ، نادر نو‏‏ں سیستان بھیجنے اُتے مجبور کيتا۔ 1746 دے موسم خزاں وچ ، محمد رضا خان ، نادر د‏‏ی فوج دے نال ، باغیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے فتح علی خان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ نادر د‏‏ی عدالت دے مورخ محمد کاظم نے شورش د‏‏ی شکست د‏‏ی وجہ فتح علی خان تے اک ہور طاقتور تے بہادر باغی رہنما ، میر سیف الدین دے وچکار پائے جانے والے اختلاف نو‏‏ں قرار دتا ، جو بغاوت وچ دونے حریف رہنماواں د‏‏ی ہلاکت اُتے ختم ہويا۔ اوہ لکھدے نيں: جدو‏ں تک جنگ فتح فتح باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں سی ، فتح علی خان اپنے اک گروپ دے نال فرح دے میدان وچ لڑائی ترک ک‏ر ک‏ے سیستان چلا گیا۔ میرسیف الدین ، ​​جدو‏ں کہ باغی قوت کمزور ہوگئی سی ، نے نادر د‏‏ی افواج دے خلاف اپنی جدوجہد جاری رکھی تے ایويں اوہ میدان جنگ وچ بہادری تو‏ں مر گیا۔ باغی ، جو اپنا قائد کھو چکے سن ، مزاحمت تے علیحدگی تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ اس واقعے نے نادر د‏‏ی افواج نو‏‏ں وقت دتا کہ اوہ غیرمتحرک باغیاں نو‏‏ں بھاری ضرباں لگیائے تے فتح علی خان نو‏‏ں پھڑ لے۔ فتح علی خان نو‏‏ں اکتوبر 1746 وچ نادر دے لئی بھیجیا گیا سی تے نادر دے حکم اُتے نظرانداز کيتا گیا سی۔ لیکن باغیاں اُتے محمد رضا د‏‏ی فتح مکمل نئيں ہوسکی ، کیو‏ں کہ زندہ بچ جانے والے بلوچ تے سیستانی باغی زیادہ تر فتح علی خان دے اک کمانڈر میر کوچک تے میر کوچک د‏‏ی سربراہی وچ آئے سن ۔ گیری نے "شگاف" د‏‏ی طرف پکاریا جو اک مضبوط گھاٹی تے ہیمون دے مغربی کنارے اُتے سب تو‏ں اُچا مقام سی۔نادر نے فورا. ہی اپنے بھتیجے علی قلی خان تے تحماس خان خان جلیر نو‏‏ں باغیاں نو‏‏ں شکست دینے دا کم سونپ دتا تے سب تو‏ں پہلے تاں مرکری نو‏ں۔ لیکن لوکاں اُتے ظلم تے فصاحت ناممکن سی ، تے الزامات عائد ٹیکس تے خراج تحسین تو‏ں تنگ آک‏ے لوکاں نے نادر دے بھیجے ہوئے لشکراں دے خلاف سخت مزاحمت کيتی۔ باغیاں نے اعلان کيتا کہ اوہ بادشاہ د‏‏ی فوجاں دے قبضہ کرنے دے بجائے مرجاواں گے۔ شاہ د‏‏ی لشکر نیڑے آندے ہی لوکاں نے اپنا کھانا تے ہور رزق خاک وچ چھپائے تے خود کوہ خواجہ اُتے وڈے گھاٹاں یا نظارےآں وچ چھپا لیا۔ اس طرح تو‏ں ، بغاوت وچ توسیع تے طاقت حاصل ہوئے گی۔ محمد کاظم لکھدے نيں: جدو‏ں علی قلی خان بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی سیستان آیا تاں اس دا سامنا تباہی ، خالی گااں تے خالی شہر دے خوفناک منظر تو‏ں ہويا۔ ايس‏ے دوران ، نادر دے قتل ، وحشیانہ تے خوفناک کوششاں د‏‏ی خبر ہر روز سنی گئی ، نال ہی کچھ افشار خاناں تے شاہ دے کچھ رشتہ داراں (امام قلی خان ، محمد علی خان ، قاسم خان افشار تے ہور) دیاں اکھاں بند کرکے قتل کيتا گیا۔ دولت نادر شاہ افشار دے مصنفاں دا دعویٰ اے کہ سیستان دے کچھ رہائشیاں نے باغیاں دے نال دھوکہ کیہ تے اک ہزار باغیاں نو‏‏ں پھڑنے تے شکست دینے وچ علی قلی خان د‏‏ی مدد کيتی۔ لیکن حالیہ تمام لڑائیاں وچ ، علی قلی خان د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے اس دے کچھ سپاہی باغیاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔ ايس‏ے دوران ایہ اطلاع ملی کہ نادر شاہ نے علی قلی خان دے بھائی ابراہیم خان دا سارا سامان لے لیا سی تے حکم دتا سی کہ علی قلی خان اپنی شکست دے بدلے وچ اک لکھ تومان ادا کرے تے تحمسب کلی خان جلیر وی شاہ دے خزانے وچ 50،000 تومان ادا کرے۔ علی قلیخان نے ایہ حکم ملنے دے بعد محسوس کيتا کہ اس سطح اُتے سیستان دے عوام تو‏ں بغاوت نو‏‏ں دبانا تے ٹیکس جمع کرنا ناممکن اے ، لہذا اوہ باغیاں وچ شامل ہوگیا۔ بوہت سارے لوک جو شاہ د‏‏ی لشکراں تے ٹیکس جمع کرنے والےآں دے خوف تو‏ں پہاڑاں ، نزاراں تے غاراں وچ پناہ لے چکے سن اپنے سابقہ ​​گھراں نو‏‏ں پرت گئے۔ اُتے ، تہمس خان ، 50،000 تومان ٹیکس ادا کرنے دے پابند ہونے دے باوجود ، نادر دے وفادار رہے تے علی قلی خان نو‏‏ں سیستان باغیاں تو‏ں اتحاد کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ علی قلیخان نے انہاں د‏‏ی ہدایات د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی ، لہذا تہماسب نے نادر دے ذریعہ انہاں دے خلاف سزائے موت وی جاری کردتی۔ علی قلیخان نے وی تہمسbب نو‏‏ں نادر دے دستخط تو‏ں قتل کرنے دا حکم دتا سی ، اگرچہ اس دے حکم تو‏ں تہماسب کسی حد تک متاثر ہويا سی ، لیکن اوہ نادر دے وفادار دوست رہ‏‏ے۔ علی قلیخان دا نادر دے خلاف پہلا اقدام اس دے طاقتور حریف میر کوچک تو‏ں صلح کرنا سی تے نادر دے خلاف جو خدشےآں نادر نے پھیلائے سن اوہ پورے سیستان ، بلوچستان ، ہرات ، بادغیس ، بلخ ، اندخوى وچ پھیل گئے۔ ننگرہار ، کابل تے ہور علاقےآں وچ قبیلے نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی ترغیب دتی گئی۔جداں خراسان وچ علی قلی خان د‏‏ی بغاوت د‏‏ی خبر پھیل گئی تاں ، ہر طرف نمائندےآں تے جاگیرداراں دے خط سیستان آئے تے اس د‏ی بغاوت تو‏ں اتحاد کرنے دے لئی اپنی تیاری ظاہر کردتی۔علی کلی خان آہستہ آہستہ تخت تے نادر دے تخت اُتے چڑھ گئے۔ علی قلی خان اک وڈی طاقت دے نال 6 اپریل 1747 [ربیع الثانی 1160 ھ] نو‏‏ں اک وڈی طاقت دے نال ہرات آیا۔ بہت سارے مقامی قبائلی رہنما اس دے پاس آئے تے انہاں د‏‏ی حمایت تے حمایت دے وعدےآں دا اعلان کيتا۔ایتھ‏ے تہمس خان نے اک بار فیر علی قلی خان نو‏‏ں نادر دے خلاف کوئی کارروائی کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن علی قلی خان نے نہ صرف انہاں د‏‏ی ہدایتاں د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی بلکہ اسنو‏ں زہر آلود کرکے مار ڈالیا۔ 13 اپریل 1747 نو‏‏ں ، روسی سفیر ، پرنس ایم ایم گلیسین ، نے راشت تو‏ں اطلاع دتی کہ: پورا ایران حتمی زوال د‏‏ی حالت وچ اے ، جداں کہ ایرانی اتحاد تو‏ں کہندے نيں: "ایران وچ ، صرف خراسان ریاست ہی کچھ زیادہ آرام دہ اے ، لیکن ہن اوہی اس صورتحال وچ اے جداں پہلے سی۔" سیستان د‏‏ی بغاوت دے دوران اوہ شاہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں کھانا کھلانے تو‏ں قاصر سن ، راجگڑھ سمیت ہور صوبے تباہ ہوچکے سن ، انہاں دیہاتاں نو‏‏ں ، جنہاں نے روس تو‏ں قبضہ کرلیا سی ، جداں کہ ميں نے اپنے سفر دے دوران دیکھیا سی۔ تباہ ، اک وی پنڈ نئيں ملیا ، تمام باشندے بھج گئے نيں ، لیکن سب سیستان دے بارے وچ کہندے نيں کہ اس دے لوک بہت طاقت ور ہوچکے نيں ، کیونجے جے اوہ اِنّے خطرنا‏‏ک نہ ہُندے تاں بادشاہ اِنّا کچھ نہ کردا۔ شاہ د‏‏ی افواج دے بارے وچ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک پہلے ہی مختلف مظالم تو‏ں ٹھنڈے تے تھکے ہوئے نيں تے اوہ ہمیشہ فرار د‏‏ی راہ اُتے گامزن ني‏‏‏‏ں۔ سیستان وچ بغاوتاں صرف سیستان تک ہی محدود نئيں سن۔ 1746 دے موسم گرما وچ کرمان شہر نے اپنے دیہات دے نال مل ک‏ے سیستان د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی ، تے روسی قونصل (بیکونین) دے مطابق ، "مقامی قائدین تے کمانڈر بادشاہ دے پاس نئيں جاندے تے اعلان کردے نيں کہ اوہ بادشاہ د‏‏ی خدمت کرنے وچ خوش نيں ، لیکن اوہ حساب کتاب کرنے دے بعد بادشاہ دے پاس واپس نئيں آئیاں گے۔کیونجے جو وی اوتھ‏ے جاندا اے اوہ اَنھّا تے اَنھّا اے اوہ کرمان جانے نو‏‏ں وی ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ رہو ، غیرت دے ناں تو‏ں مر جاؤ ، لیکن بادشاہ دے دربار وچ تشدد ، اَنھّا یا پریشان نہ ہونا۔ " نادر شاہ دے معالج "بازین" نے کرمان وچ اک اہرام دیکھیا جس دے سر کٹے ہوئے سن ، (دولت نادر شاہ افشار) دے مصنفاں نے اس وقت د‏‏ی اک صحیح رپورٹ دا حوالہ دتا: "14 مارچ نو‏‏ں کرمان وچ تیس افراد تے انہاں دے چار خان ، تن سلطان تے اک چوشبشی مارے گئے تے بارہ ہور نو‏‏ں اَنھّا کردتا گیا۔ایہ ہر دن بغیر کسی استثنا دے دہرائی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کسی اُتے رحم نئيں آندا ، کوئی عہدہ ، حتی کہ اس دے سپاہی نئيں ، بلکہ سب دے نال اک جداں سلوک کردے ني‏‏‏‏ں۔ "کرمان وچ ، چار اِٹاں دے سراں اُتے مینار تعمیر کيتا گیا اے ، کیونجے انہاں دے سراں دے بال سفید ني‏‏‏‏ں۔ ہر روز لوکاں دیاں اکھاں کڈ ک‏ے لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا جاندا ا‏‏ے۔" اس طرح نادر نے 100 حصےآں وچ بٹے ہوئے ملک وچ اپنی خودمختاری نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جو معاشی تباہی د‏‏ی لپیٹ وچ سی ، باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں وچ لاتعداد ہلاکتاں تے میناراں نو‏‏ں کھڑا کرنے دے نال۔ جاگیرداری جبر دے خلاف استحصال د‏‏ی جدوجہد ، جنہاں وچو‏ں کچھ کساناں د‏‏ی طاقت ور بغاوتاں تے کچھ شہر دے غریب طبقات وچ جھلکدی نيں ، واقعتا جاگیرداری دے خاتمے دے لئی نادر د‏‏ی اصل کوششاں د‏‏ی اصل وجہ سی۔ اٹھارواں صدی د‏‏ی پنجويں دہائی وچ ، نادر شاہ دا سارا دور جاگیردارانہ علیحدگی پسنداں تے آزاد خیال بغاوتاں تے بغاوتاں وچ ڈُبیا ہويا سی ، ایہ صرف افغانستان ، وسطی ایشیا تے آرمینیا تک ہی محدود نئيں سی۔ اس دے برعکس ، ایران دے تمام صوبےآں ، جداں کرمان ، فارس ، اصفہان ، شیراز ، گیلن ، کھوئی تے ہور وچ ، ٹیکس نظام دے خلاف ظلم تے نایاب سیاست دے خلاف بغاوت تے کساناں دے ناجائز استعمال وچ روز بروز اضافہ ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ آخر کار ، بغاوتاں تے بغاوتاں دا اک سلسلہ نایاب ریاست دے خاتمے دا باعث بنیا۔ جدو‏ں نادر سیستان تے خبوشن (قوقق) د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی جا رہیا سی ، اس نے اپنا حرم تے خزانہ قلات روانہ کيتا ، جتھ‏ے اس نے قوچان دے دو فرلانگ ، فتح آباد وچ فوج نو‏‏ں روکیا تے کئی دن تک اس دا محاصرہ کيتا۔ بھجدے وقت اس دا استعمال نہ کرنے وچ ہوشیار رہیاں ، ایتھ‏ے تک کہ اک بار اس نے قلات فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن فوجیاں دے اک گروپ نے اسنو‏ں نئيں دکھایا تے اسنو‏ں یقین دلایا کہ اوہ زندگی بھر اس د‏ی خدمت کريں گا۔ اس نے اپنے خلاف سازش وی دریافت کيت‏ی ، اگلے ہی دن انہاں سازشیاں نو‏‏ں سزا دینے دا فیصلہ کيتا جو اس دے رشتہ دار سن ، لیکن سازشیاں نے اس رات نادر دے ارادےآں دا پتہ چلا۔ اوہ نادر دے خیمے وچ داخل ہويا تے نادر (9 جون 1747 [1160 ھ 11 11 جمادی الاخر 11]] نو‏‏ں مار ڈالیا۔ حکومتاں تک پہنچ گئے