cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجابی بولی دا مستقبل
سرکاراں لئی سکھیا ڈیپارٹمنٹ بچیاں نوں پڑھاؤن دے نال نال ہور وحصےآں وانگ ہور وی کئی کم آؤندا اے۔ پچھلے دنیں پنجاب سرکار نے پرائمری دے طالب علماں لئی لکھاں روپئے دیاں لچر تے لچیاں پنجابی کتاباں بھیج دتیاں۔ عامَ نالوں کئی گنا ودھ ملّ رکھ کے اس مقصد لئی اچیچیاں چھپوائیاں گئیاں ایہہ کتاباں کسے پرکاشک راہیں نہیں سگوں سیمنٹ دیاں نالیاں بناؤن والی اک فیکٹری دے مالک توں نویں فرم کھلھوا کے خریدیاں گئیاں۔ میں اجیہی اک کتاب فلسفہ دی ریجھ پوری کرن لئی منگوائی تاں اوہ 230 روپئے ملّ رکھ کے گٹکے-پوتھیاں چھاپن والی اک فرم دی شائع کیتی ہوئی سی۔ ایہہ سبھ کیوں ہویا، تسیں آپ سوچ-سمجھ سکدے ہو۔ پنجابی دی پڑھائی بارے پنجاب سرکار دی سمجھ اتے گمبھیرتا دا اندازہ اس اکو مثال توں بھلیبھانت لایا جا سکدا اے۔
پالیسیاں تاں پالیسیاں، پنجابی دی درسمت تاں اج بہو گنتی لکھاریاں، پروفیسراں تے کتھت ودواناں دی لکھی پنجابی پڑھ کے دیکھی جا سکدی اے۔ جنہاں نے خوبصورت پنجابی لکھی اے جاں اج لکھ رہے ہن، اوہناں وچوں دھیر ورگے کئی تاں کالج وچ پڑھے ہی نہیں سن، کالج پہنچے گارگی ورگے کئیاں نے پنجابی موضوع نہیں سی لیا ہویا اتے جہڑے پنجابی پڑھے سن، اوہ تیجا سنگھ ورگے پنجابی دے جانکاراں دی پیڑھی توں پڑھے سن۔ فرق ایہہ سی کہ ایہناں سبھناں نوں پنجابی دے حسن دا، پنجابی دے جلوء دا پتہ سی۔ موہن سنگھ ورگیاں دی ہور بولیاں دی جانکاری اوہناں لئی پنجابی دے حسن اتے جلوء وچ وادھا کرن دا زریعہ بندی سی۔ جس بھاشن جاں لکھت وچوں سروتے جاں پاٹھک نوں پنجابی دی صلاحیت، سوخمتا اتے سہج دے درشن-دیدار نہیں ہندے، اوہ اس دے کس کم!
ہن حالت الٹی اے۔ جیوں جیوں طالب علم پنجابی دیاں جماعتاں وچ اچا چڑھدا جاندا اے، اوہدی پنجابی دا بھٹھا بیٹھدا جاندا اے اتے ڈاکٹریٹ کرن مگروں اوہ اوپریاں بولیاں دا کھوٹ رلائے بناں عامَ گل بات وی پنجابی وچ کرن توں ااہل ہو جاندا اے۔ پنجابی دی ایہدے ترقی واسطے ذمہ وار لوکاں ہتھوں ہندی درگت دیکھن لئی کسے ڈونگھی کھوجبھال دی لوڑ نہیں، تسیں ذرا بہو گنتی پنجابی کتاباں، اخباراں، گوشٹیاں، ٹیوی چینلاں، منچ-گائکی، فلماں، آدی دا بھاشائی معیار دیکھ لوو۔ ایہناں سبھ کھیتراں وچ خوبصورت بولی والیاں رچناواں توڑی وچ دانے بن کے رہِ جاندیاں ہن۔ اس کوڑ-کباڑ نوں پنجابی بولی اتے سبھیاچار دی قومانتری کھیتر وچ بلے-بلے آکھ کے پرچاریا اتے وڈیائیا جاندا اے۔
میں دو آپبیتیاں سناؤنا چاہانگا۔ ایمّ۔ فل۔ کرن دی چاہوان اک لڑکی نے میرے نال گل کیتی تاں میں سجھاء دتا، توں ‘بھلر دے عورت پاتر’ موضوع لے۔ کچھ دناں مگروں اوہدا فون آیا، “بھا جی، گائیڈ سر نے کیہا اے، یونیورسٹی پدھر دی کھوج وچ اجیہی آسان بولی نہیں ورتنی چاہیدی تے ناں وی گورا-بھارا ہونا چاہیدا اے۔ اوہناں نے موضوع ‘بھلر دیاں کہانیاں دا سسٹمی ادھٔین’ کر دتا اے۔” میں پچھیا، “بیبی، اوہ کی ہندا اے؟” اوہ ہسی، “بھا جی، ایہہ تاں سر وی نہیں سمجھا سکے۔ کہندے لکھ توں اپنا پہلاں سوچیا ہی پر بولی دا خیال رکھ۔ آسان نہیں، جٹل ہووے۔” آخر میریاں کہانیاں دا سسٹمی مطالعہ ہو کے رہا!
‘ہم عصر ساہت’ دے اک انک وچ دیونیت دی شاعری بارے میرا لیکھ چھپیا۔ اوہنیں دنیں کسے کتاب بارے اک ہور تریماسک وچ پنجابی یونیورسٹی دے اک ڈاکٹر صاحب دا لیکھ چھپیا۔ لیکھ دے کئی شبد رومن وچ انگریزی دے تاں سن ہی، دو-تن وار پڑھ کے وی میں پہلا پیرا ہی سمجھ نہ سکیا۔ اپنی بدھی اتے بھروسہ نہ کردیاں میں دو ہور لکھاریاں نوں پڑھایا تاں اوہناں نے وی پہلے پیرے نال ہی ہتھ کھڑے کر دتے۔ میں اپنا لیکھ پروفیسر صاحب نوں کوریئر کروایا اتے پچھیا، تہاڈے ودوتا دے سورج ساہمنے ساہتی نرکھ-پرکھ دے اجیاے دیوے دی وی کوئی قیمت اے کہ میں ایہہ لیکھ پاڑ دیواں؟انے نوں دیونیت دا فون آیا، “میں ساری عمر ترسدا رہا ہاں کہ کوئی اک تاں میری شاعری نوں تہیاں تک سمجھے تے سمجھاوے! اج ریجھ پوری ہوئی توں میں سہج ہو گیا ہاں۔” پر پروفیسر صاحب نے لیکھ پاڑن دے حق وچ فیصلہ دندیاں فون راہیں دسیا کہ پاٹھک دے سمجھ آؤن والے اجیاے لیکھاں دا زمانہ چروکا بیت گیا؛ ہن پنجابی تنقید دا بین القوامیت ہو گیا ہون کرکے پدھر بہت اچا چکیا گیا اے! جدوں اسیں پاٹھکاں دی گھاٹ دا رونا روندے ہاں، سانوں اطلاع چاہیدا اے کہ اجیاے مہانمرداں توں پڑھے ہوئے طالب علماں وچ ساہت نوں مانن دی کنی کو صلاحیت ہو سکدی اے۔ اسے کرکے بہتے طالب علماں دا کتاباں نالوں ناطہ امتحان دندیاں ہی ٹٹ جاندا اے۔ ہن کئی لکھاری اجیاے ہن جنہاں دی پنجابی پڑھ کے جی کچا ہون لگ جاندا اے۔ اجیاے لوکاں نے اپنی ااہلیت چھپاؤن لئی اک سمجھوں باہرا تے جگوں نیارا اصول گھڑیا اے کہ بولی دا کی اے، گل پاٹھک تک پوہنچنی چاہیدی اے۔ کوئی پچھے، جے بولی ہی پڑھنجوگ نہیں ہوویگی، گل کویں پہنچیگی؟
میں تاں اس تعلقات وچ کئی سجذبات تے گوشٹیاں دے منچاں توں اک دو-منٹی پرکھ دا سجھاء دتا اے جو ساڈے ودئک-اکادمک کھیتر واسطے سنجیونی سدھ ہو سکدا اے۔ اوہو سجھاء اج تہاڈے ساہمنے دہراؤندا ہاں۔ یونیورسٹی پدھر توں شروع کر کے پنجابی دے ہر استاد نوں کسے بہت ہی سرل-سادھارن، جویں ہوا، پانی، سورج، دن-رات جاے موضوع بارے بولن لئی کیہا جاوے۔ جے اوہ ہور بولیاں دے بے لوڑے شبد ملائے بناں ایہناں بارے وی نرمل پنجابی وچ بولن توں ااہل راے، اوہنوں پنجابی سکھن لئی چھ مہینیاں دی جبری بن-تنخاہی چھٹی بھیج دتا جاوے اتے واپسی مگروں وی جے اوہ اس پرکھ وچوں پورا نہیں اتردا، اوہنوں گھر بھیج دتا جاوے۔ ایوں ساڈے پنجابی استاداں دا وڈا حصہ، جو ٹھیک پنجابی لکھ-بول نہیں سکدا، ٹھیک پنجابی سکھ سکیگا اتے اگے طالب علماں نوں پڑھا سکیگا۔
پنجابی دے راہ دیاں رکاوٹاں دی درد-کہانی جنی مرضی لمی کر لوو۔ ہن اسیں اوہ دلیلاں دیکھانگے جو پنجابی دی اس تلھکدی جاندی حالت دی کاٹ وجوں اتے پنجابی دا بھوکھی بول بالا درساؤن واسطے پیش کیتیاں جاندیاں ہن۔
اس تتھّ بارے کوئی دو راواں نہیں کہ بولی جاندی بولی مردی نہیں۔ پر گل اس حالت وچ ضرور چنتا والی ہو جاندی اے جدوں اوہنوں بولن والیاں دی گنتی تیزی نال گھٹن لگے۔ دنیا بھر وچ بولن والے ہولی ہولی گھٹدے جان نال سینکڑے بولیاں مریاں ہن اتے سینکڑے مر رہیاں ہن۔ پچھلے کچھ دہاکیاں توں لکھاں لوکاں دے پنجابی تیاگن دا عمل جاری اے اتے ایہہ جاری رہے گا۔ دلی ایہدی اجاگر مثال اے جتھے لکھاں مول پنجابیاں دی تیجی پیڑھی پنجابی نالوں پوری طرحاں ٹٹ چکی اے۔ راجستھان دے پنجابی بولدے علاقیاں نوں تاں پنجابی بارے کسے وچار-چرچار وچ شامل ہی نہیں کیتا جاندا۔ جنہاں دو گوانڈھی راجاں، ہریانہ تے ہماچل وچ اتے دلی وچ پنجابی دے دوجی بولی بنن دا رولا پایا جاندا اے، اس نال پنجابی دا کچھ سنورن والا نہیں۔ ساری گل لکھاریاں نوں سالانہ انعام دین تے اگلے دن بھلّ جان والے تہذیبی پروگرام کراؤن واسطے پنجابی اکادمیاں قایم کرن اتے سڑکاں دے میل-پتھراں اتے ہور بولیاں دے ہیٹھ غلط شبدجوڑاں والی پنجابی لکھن تک سمٹ کے رہِ جاوے گی۔ مکھ طور اتے ایہہ اکادمیاں اسمبلی جاں پارلیمینٹ وچ سوال پچھے جان ویلے پنجابی لئی سرکار دی کارگزاری دی اتے راجیو-لونگووال سمجھوتہ لاگوُ کیتے جان دی مثال دا ودھیا کم دندیاں ہن۔ ایہناں راجاں دا ڈونگھا پنجابی-ورتکنیک اجیاے ہر پنجابی-مہربان جتن نوں ٹھسّ کر دیویگا۔ ایہناں راجاں وچ نوکریاں، کاروبار تے تعلیم دی اتے پنجابیاں سمیت بول چال دی بولی ہندی جاں انگریزی ہون کرکے ویلے نال پنجابی دا لگاتار سنگڑدے-سمٹدے جانا یقینی اے۔
پنجابی دے ترقی دی اک ٹیک ترجمہ دسی جاندی اے۔ سٹھّ سالاں وچ سائنس اتے تکنالوجی دیاں وکھ وکھ شاخاں لئی مول وگیانک-تکنیکیک نانواں اتے بولیاں دی ورتوں نال پنجابی وچ کتاباں اتے وکھ وکھ پدھراں دیاں پاٹھ-کتاباں تیار کرن وچ پوری طرحاں ناکام رہِ کے ساڈیاں ادارےآں ایہہ گھاٹ اناختلاف راہیں پوری کردیاں پنجابی دے ترقی دا سدا دندیاں ہن۔ ایہہ سجھاء دین والے سیانے شاید ایہہ نہیں جاندے کہ اناختلاف کس لکھت دا ہو سکدا اے تے کس دا نہیں۔ اوہناں نوں اناختلاف نال متعلق ساڈیاں ادارےآں دی کارگزاری دا وی کوئی علم نہیں۔ عامَ روپ وچ اناختلاف دیاں مشکلاں توں علاوہ، وگیانک-تکنیکیک موضوعاں دے اناختلاف وچ تاں معیاد پگن دی مسئلہ وی آ ملدی اے۔
پہلاں تاں دوواں بولیاں دی مہارت، متعلق موضوع دی جانکاری اتے اناختلاف لئی لوڑیندی عقل والے انووادک لبھنے ہی اوکھے ہن۔ تسیں اخباراں، رسالیاں اتے کتاباں دے اناختلاف پڑھ کے دیکھو، بہتے لوکاں نوں بالکل سوکھیاں گلاں دا اناختلاف وی کرنا نہیں آؤندا۔ کچھ سماں پہلاں وزیر اعظم من موہن سنگھ نے کینیڈا دی پارلیمنٹ وچ بھارتی مول دے میمبراں نال ملنی وچ بولدیاں کیہا، “آئی ہیو اے ورڈ ٹو سیء۔” پنجابی دے اک وڈے اخبار نے لکھیا، “میں اک شبد کہنا اے۔”
جے اناختلاف ہو وی جاوے، ساڈیاں ادارےآں دی کتاباں چھاپن دی کشلتا دیاں مثالاں سن کے تسیں دنگ رہِ جاؤگے۔ کچھ سماں پہلاں سوچنا-اختیار قانون ماتحت بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب توں انچھپے پئے کھرڑیاں دی جانکاری منگی گئی تاں 35 پنیاں اتے پھیلی ہوئی سینکڑے کھرڑیاں دی لسٹ آ گئی۔ نال ہی ایہہ وی دسیا گیا کہ "بجٹ اپبندھ نہ ہون کارن … ایہہ کھرڑے پریساں نوں الاٹ نہیں کیتے جا سکے۔” (اناختلاف تاں پھیر دیکھانگے، بولی ڈیپارٹمنٹ دے اس مول پنجابی واک دی بولی ہی دیکھ لوو!) بہتے کھرڑیاں نال حاصل ہون دی تاریخ نہیں لکھی ہوئی پر جنہاں نال لکھی ہوئی اے، اوہناں وچوں سبھ توں پرانا کھرڑا 1973 دا اے، مطلب اوہ پورے چالی سالاں توں ان چھپیا پیا اے۔ ایہہ سارے کھرڑے ساہتی نہیں، ڈاکٹری، انجینیئری، آدی نال وی متعلق ہن۔ اوہ ہن کنے کو پرسنگک رہِ گئے ہن، ایہہ سمجھنا اوکھا نہیں۔ اس لسٹ وچ اجیاے لکھاریاں بارے ‘جیون اتے رچنا’ لڑی ماتحت کھرڑے وی شامل ہن جو مگروں لما سماں جیوتّ رہے جاں اج وی جیوتّ ہن۔ واضع اے کہ اوہ کھرڑے ہن ادھورے ہو گئے ہن۔ ایہناں کھرڑیاں دی ہور بے ادبی دیکھو۔ اک لسٹ اوہناں کتاباں دی اے جو 2000–2010 دے ویلے وچ صرف 3,30,800 روپئے دی ادائیگی نہ کیتے جا سکن کارن وکھ وکھ چھاپاکھانیاں وچوں چکیاں نہیں جا سکیاں اتے “بجٹ مہیا کرواؤن لئی سرکار نال لگاتار لکھا-پڑھی کیتی جا رہی اے۔” اک ہور لسٹ اوہناں 78 کھرڑیاں دی اے جنہاں دے “پرنٹ آرڈر کینسل ہو چکے ہن پر کھرڑے پریساں توں واپس نہیں آئے۔” جے بولی ڈیپارٹمنٹ والے سمجھدے ہن کہ اوہناں دے سالاں اتے دہاکیاں توں انچھپوائے اتے انگولے لاوارث کھرڑیاں نوں سامبھن لئی چھاپاکھانیاں والیاں نے ساگوان دیاں الماریاں بنوائیاں ہونگیاں، اوہ کچھ بہتے ہی بھولے ہن۔
میری اک آپبیتی اناختلاف متعلق ساڈیاں ادارےآں دی گمبھیرتا اتے ذمہ واری دی بھاونا نوں ہور وی ودھیرے واضع کر دیویگی۔ اناختلاف راہیں بھاشائی آدان-حاصل کرن والی اک سرب-بھارتی ادارہ نے 1990 وچ مینوں پلاڑ-سائنس دی 1986 وچ چھپی ہوئی اک انگریزی کتاب پنجابی وچ کرن لئی دتی۔ میں لکھتی دسیا کہ اس وچ کئی تھاں ذکر اے کہ اگلے سال، اگلیرے سال امکے راکٹ چھڈے جانگے۔ پتہ نہیں، اوہ چھڈے گئے ہن کہ نہیں؛ جے چھڈے گئے ہن، سفلتا-اسپھلتا دے پکھوں اوہناں دا کی حشر ہویا اے۔ ایوں ایہہ کتاب ویلا وہا چکی اے۔ دفتری اتر ملیا، تسیں ایہدا اسے طرحاں اناختلاف کر دیؤ۔ سببّ نال اسے ادارہ دی پستک-لسٹ وچوں مینوں اس کتاب دی 1989 دی دوجی چھاپ دا پتہ لگیا۔ میں لکھیا کہ اوہدے ہندیاں 1986 والی چھاپ دا اناختلاف کراؤنا بے تکا ہون کارن نویں چھاپ بھیج دتی جاوے۔ لکھتی اتر ملیا، تسیں بھیجی گئی کتاب دا اناختلاف سمیں-سرں کر کے بھیج دیؤ۔ ہن 23 سالاں مگروں اک دن اپنیاں کتاباں پھرولدیاں میں دیکھیا کہ اس کتاب دا چھپیا ہویا پنجابی روپ تاں اوہناں نے مینوں بھیجیا ہی نہیں۔ میں انووادک نوں ملن والیاں کاپیاں لئی بینتی کیتی تاں، تسیں منو جاں نہ منو، لکھتی اتر ملیا، اوہ کتاب اجے چھپی نہیں، جدوں چھپی، تہانوں بھیج دیوانگے۔
ایہہ ہال پنجابی اناختلاف نال متعلق دو وڈیاں ادارےآں دا اے۔ تسیں سوچ ہی سکدے ہو کہ اناختلاف راہیں پنجابی نوں گیان-سائنس دیاں کتاباں نال مالامال کرن دا وچار کنا ہاسوہینا اے۔
پنجابی دی کتھت تیز-قدم ترقی اتے امرتا دی اک ہور دلیل بڑے مان نال ایہہ دتی جاندی اے کہ پنجابی پرواسیاں نے دنیا دے انگنت دیساں وچ ایہدے جھنڈے گڈّ دتے ہن اتے کئی دیساں وچ ایہنوں سرکاری مانتا دعا لئی اے۔ ایوں پنجابی تاں ہن قومانتری بولی بن کے خطریاں-ختریاں توں اپر ہو گئی اے۔ کئی دیس اجیاے ہن جنہاں وچ کسے بولی لئی ستھان حاصل کرنا کوئی الوکار جاں اوکھا کم نہیں سگوں بھارت دے مقابلے بہت سوکھا اے کیونکہ اتھے بولی نوں بولی وجوں دیکھیا جاندا اے، اتھوں وانگ کسے مذہبی، جغرافیائی جاں سیاسی تئسب نال نہیں۔ پر ایہہ سبھ گلاں سچ ہون دے باو جود کسے وی بیگانے دیس وچ پنجابی دا جیوتّ رہنا ممکن نہیں۔ سانوں بولی دی رفتار دے اتے سماج تے بولی دے ناطے دے اصولاں توں اجیہی اگیانتا نہیں دکھاؤنی چاہیدی۔ پردیساں وچ پنجابی نال صرف اوہ لوک جڑے ہوئے ہن جو عمر دا پہلا حصہ ادھر بتا کے گئے ہن۔ اوہناں دے دھیاں-پتّ اوہناں نال واہ کارن پنجابی سمجھ تاں لیندے ہن، بولدے تھڑک کے ہن اتے پڑھن-لکھنن دا تاں سوال ہی نہیں۔ اگوں اوہناں دے پوتیاں-پوتیاں تے دوہتیاں-دوہتیاں پنجابی نالوں بالکل ٹٹ جاندے ہن۔ ایہہ کوئی انہونی نہیں، بولی دا دستور ہی ایہہ اے۔ امریکہ وچ چار کو مہینے ٹھہرن ویلے ایہہ ورتارا میں لیکھک-پاٹھک متراں اتے رشتے داراں دے گھراں وچ اکھاں کھلیاں رکھ کے آپ دیکھیا ہویا اے۔
کسے دیس دے بھاشائی-تہذیبی سمندر وچ باہروں جا کے پئی پنجابی دی چھوٹی جہی ندی توں سدا واسطے اپنی وکھری پچھان بنائی رکھن دی آس کرنا کدھرلی سیانپ اے! بولی وانگ ہی پنجابی اولاداں دادے-دادیاں نال مل کے دیوالی، وساکھی تے گرپرب مناؤن نالوں مقامی ہانیاں نال مل کے کرسمس اتے ہیلووین مناؤن دا ودھیرے اتشاہ دکھاؤندیاں ہن۔ مقامی لوکاں نوں ونگے-ٹیڈھے لگدے اچارن سوکھے کرن واسطے جگجیت جیگ، ہربھجن ہیری تے سکھمندر سیم ہو جاندے ہن۔ پنجابیاں دی تیجی پیڑھی ماپیاں دی اچھا مطابق ویاہ کراؤن توں پوری طرحاں انکاری ہندیاں مقامی گورے-کالے منڈے-کڑیاں نال ویاہ کر کے پنجابیت توں پکے طور اتے دور ہندی جان دے راہ پے جاندی اے۔
کوئی چالی سال پرانی گل اے، بٹھنڈہ توں رامپرا پھول جا رہی گڈی وچ میرے ساہمنے پنجابی لباس وچ دو گورکھا مٹیاراں بیٹھیاں سن۔ سارے راہ اوہ آپس وچ نہ صرف پنجابی وچ سگوں ساڈے پنڈاں دی پنجابی وچ گلاں کردیاں گئیاں۔ سببّ نال اوہ وی رامپرا پھول ہی اتر گئیاں۔ پتہ لگیا، اوہناں دا پیؤ بہت پہلاں اتھے آ وسیا سی اتے اوہ اتھے ہی جمیاں-پلیاں سن۔ پنجاب وچ ہن بھئیاں دا پنجابیکرن تہاڈے ساہمنے اے۔ کچھ سماں پہلاں میں کھیت وچ رہندے اک رشتے دار دے گھر گیا۔ کھیت وچ سبزیاں لاؤن لئی رکھیا ہویا مالی اوہدے گھر دے اک حصے وچ ہی رہندا سی۔ مالی تے مالن تاں بھوجپری اتے پنجابی دی کھچڑی بولدے سن پر پرائمری وچ پڑھدے اوہناں دے بیٹا-بیٹی، سرجیت پاتر دے نند کشور دے بچیاں وانگ، نرمل پنجابی بول رہے سن۔
دسمبر 2012 وچ تھائیلینڈ دا رکھیا وزیر سکمپول سوانتات بھارت آیا تاں ساڈے رکھیا وزیر اے۔ کے۔ اینٹنی نے سرکاری گل بات توں پہلاں کیمریاں واسطے ہتھ گھٹ کے سدبھاوی گلاں کردیاں کیہا،"تھائیلینڈ تے بھارت دے لوکاں دا دوستی دا پرانا ناطہ اے۔” تھائی ناں، نہار اتے دکھّ والے وزیر نے ہسّ کے اتر دتا،"میرا بھارت نال اس توں وی سنگھنا ناطہ اے؛ میرا دادا پنجابی سکھ سی۔” شہید گہل سنگھ چھجلوڈی دے تائے دے پتّ، بھرا دلیپ سنگھ سوند نے سبھ روکاں-حداں بھنّ کے 1956 وچ امریکی پارلیمینٹ دا پہلا ایشیائی میمبر بنن دا کرشمہ کردیاں دنیا نوں دنگ کر دتا اتے اپنی کارغزاری نال بہت ناں کمایا۔ 7 نومبر 2007 نوں امریکی پارلیمنٹ بھون وچ اتہاس-سرجکس میمبراں دی لڑی وچ لائے گئے اوہدے چتر توں پردہ سکھری امریکی ہستیاں دی حاضری وچ اوہدی چھ سال دی پڑپوتی نے ہٹایا۔ سوند دے پتاں-دھیاناں دے پریواراں دے درجناں جی حاضر سن۔ پتاں والے پاسے امریکی نانواں نال سوند ہون توں علاوہ اتھے پنجابی اتے پنجابیت دا رنگ کتے رائی-ماتر وی نہیں سی۔ اک دلچسپ وارتا ہور سنو۔ نامدھاری اپنے گروآں دے گورمکھی سکھن دے حکم نامیاں اتے سچے دلوں پھلّ چڑھاؤندے ہن تاں جو پنجابی پڑھ-لکھہ سکن۔ جدوں میں اس لیکھ نوں آخری روپ دے رہا سی، 22 اگست دے نامدھاری اخبار وچ خبر چھپی کہ انگلینڈ وچ برمنگھم دے نامدھاری گردوارے وکھے “ستگرو جی نوں بینتی کیتی گئی کہ بچیاں دی اچھا اے کہ آپ انگریزی وچ کرپا کرو” اتے “اوہناں واسطے اس توں وڈا کمال دا کم ہور کی ہو سکدا سی کہ ستگرو جی اوہناں دی عرض نوں بڑا سوکھا، اوہناں دے نیڑے دی بولی انگریزی وچ سمجھا رہے سن۔”
اس لئی ماضی نوں سمردیاں، اناختلاف اتے ٹیک رکھدیاں جاں پردیساں وچ اچے جھولدے پرچماں دی سوچ کردیاں پنجابی دا اجلا مستقبل چتونا من نوں جھوٹھی تسلی دین والی گل اے۔ پنجابی دا مستقبل چاننا کرن واسطے ایہدا پرچم پنجاب وچ ہی بلند کرنا پویگا۔ اس مقصد دی حصول واسطے تن گلاں ضروری ہن۔
پہلی، پنجابی بھائیچارے لئی پنجابی بولی دی اہمیت نوں سمجھن والے لکھاری، استاد، ودوان ایہناں سمسیاواں دے حل ول جذباتی پہنچ دی تھاں بھاشا-سائنسی پہنچ اپناؤن اتے پنجابی دے ترقی دے راہ دیاں سبھ روکاں دی نشاندیہی کر کے اوہناں نوں دور کرن دے گمبھیر اپرالے شروع کرن۔
دوجی، پنجاب وچ پنجابی نوں کاغذی دی تھاں صحیح معنےآں وچ راجبولی دا ستھان ملنا چاہیدا اے۔ اس قانون وچ جو کمزوریاں ہن، اوہ سودھاں کر کے ترت دور کیتیاں جانیاں چاہیدیاں ہن۔ اس خاطر سماجک-سیاسی فکر اتے لامبندی دی لوڑ اے۔ ساڈے بہت سارے پڑھے-لکھے سماجی اتے سیاسی آگوُ وی بولی دی اہمیت سمجھن دے پکھوں ان پڑھ ہی ہن۔ راجبولی قانون دیاں ترٹیاں دور کرن لئی سودھاں توں پنجاب سرکار دے لگاتار انکار کارن پنجابی لکھاریاں اتے ہور ہتیشیاں نے اس 6 ستمبر نوں چنڈی گڑھ وچ دھرنے نال پھیر تحریک شروع کیتا اے۔
تیجی، پنجابی دے ودئک-اکادمک کھیتر دی مکمل نویائی بے حدّ ضروری اے۔ پہلے قدم وجوں سکولاں، کالجاں اتے یونیورسٹیاں وچ صرف اجیاے استاد رکھے جان جنہاں نوں پنجابی ٹھیک بولنی تے لکھنی آؤندی ہووے اتے جنہاں دی ودوتا دا بنیاد پنجابی بولی، ساہت، سبھیاچار تے سماج دی سمجھ ہووے۔ ہور بولیاں توں حاصل ہندا علم اوہناں دے اس بنیاد نوں امرویل وانگ سوک-نچوڑ کے پوری طرحاں کجدیاں آپ ہی نہ چھا جاوے سگوں دیوے کول دیوا جگن وانگ اس دی جوت وچ وادھا کرے۔
دنیا بھر وچ سینکڑے بولیاں مریاں ہن اتے سینکڑے مر رہیاں ہن۔ دنیا دیاں بولیاں دی صحیح گنتی پتہ کرنی تاں ممکن نہیں، موٹے اندازے مطابق اس ویلے 6,000 بولیاں منیاں جاندیاں ہن، جنہاں وچوں ادھیاں صرف چار دیساں، بھارت، انڈونیشیا، نائیجیریا اتے پاپوآ نیو گنی وچ بولیاں جاندیاں ہن۔ ساڈے دیس وچ بولیاں دی حالت پتلی پیندے جان دا مول کارن بھاشائی ونسونتا نوں کدرجوگ سماجک-تہذیبی سرمائے دی تھاں وادھو کھلارا اتے بوجھ سمجھے جانا اے۔ بولی دے سیانیاں دا اندازہ اتے فکر اے کہ ایہناں وچوں 4,000 اس صدی دے انت تک الوپ ہو جانگیاں اتے باقی بچیاں 2,000وچوں وی کچھ سینکڑے ہی اپنی پوری آبھا قایم رکھ سکنگیاں۔
جے پنجابی بھائی چارا پنجابی دیاں اکادمک اتے سیاسی سمسیاواں دے حل واسطے اکمٹھّ اتے جاگرت نہ ہویا تاں یونیسکو نے پنجاہ سالاں وچ پنجابی دے خاتمے دی بھوکھبانی توں بھاویں انکار کر دتا ہووے پر خطرے دی لکیر لنگھ چکیاں 197بولیاں والے بھارت نوں پہلا ستھان دین والی اوہدی لسٹ قایم اے! پنجابی دی اجیہی ہونی دا امکان توں اکھاں بند نہیں کیتیاں جا سکدیاں۔ پنجاہ سال نہ صحیح، سو صحیح، دو سو صحیح، پر تلھکدی جاندی بولی آخر کدی تاں تھلے جا ہی پہنچیگی۔
خلیائی حیاتیات
ہور ناں
خلوی حیاتیات (cell biology) ، خلیات‏ی حیاتیات (cellular biology) یا خلویات (cytology) ؛ جداں کہ ناں تو‏ں عیاں اے، اک حیاتیاتی علم اے جس وچ خلیات دا مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس مطالعے وچ خلیات د‏‏ی ساخت، اُنہاں وچ موجود عضیات (organelles) تے فیر انہاں دے اپنے اپنے افعال (functions)  دا علم شامل ا‏‏ے۔
پنجابی بولی دا مستقبل
تے جدوں کوئی بولی مردی اے، نال ہی اس بھائیچارے دی صدیاں دوران سرجی گئی تہذیبی وراثت، اکتر کیتی گئی سوجھ-سیانپ، ترقی یافتہ کیتی گئی جیون-جاچن اتے نتیجے وجوں نویکلی-نیاریی وکھری ہوند وی مر جاندی اے۔
خلیائی حیاتیات
ہور ناں
خلیائی حیاتیات گٹھ:سالماتی حیاتیات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
پنجابی بولی دا مستقبل
گٹھ:پنجابی بولی
جھٹپٹا
جھٹپٹا (Dusk) شفق دے سَبھ توں نھیرے آݪے مرحلے اُتے یا فلکیا‏تی شفق دے بِلکل آخر وچ سورج غروب ہوݨ توں بعد تے رات ڈھلݨ تو‏ں ٹھیک پہلاں ہُندا ا‏‏ے ۔
حوالے
گٹھ:دن دے حصے گٹھ:زمینی مظاہر گٹھ:سورج گٹھ:فلکیات گٹھ:ویلا گٹھ:دن گٹھ:رات
عارفہ صدیقی
عارفہ صدیقی اک پاکستانی پنجابی اداکارہ تے گلوکارہ نیں۔ اوہناں نے ٹی وی ڈراما، سٹیج، فلم اداکاری تے گلوکاری کیتی اے۔ عارفہ دی والدہ طلعت صدیقی ریڈیو پاکستان ناݪ وابستا رہیاں تے پی ٹی وی اُتے ڈراما اداکاری وی کیتی۔ گلوکارہ فریحہ پرویز اوہناں دی کزن اے۔ عارفہ صدیقی نے موسیقار استاد نذر حسین نال ویاہ کیتا سی جیہڑا نذر حسین دی وفات 2018 تک چلدا رہیا۔ عارفہ صدیقی دی اک دھی اے۔ عارفہ نے دوجا ویاہ تعبیر علی نامی گلوکار نال کیتا ۔
اُردو فِلموگرافی
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی اداکاراواں گٹھ:پنجابی فلمی اداکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں
امریکی بحریہ وچ خواتین
بہت ساریاں سوانیاں نے اک صدی تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بحریہ وچ خدمات انجام دتی نيں۔ ۲۰۲۰ء تک، امریک‏‏ی بحریہ وچ فعال ڈیوٹی اُتے کل ۶۹٬۶۲۹ سوانیاں سن، جنہاں وچو‏ں ۱۱٬۰۷۶ افسراں دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیاں سن، تے ۵۸٬۵۵۳ اندراج شدہ سن۔ امریک‏‏ی فوج د‏‏ی تمام شاخاں وچ ، بحریہ دے پاس ۲۰۲۰ء وچ ۲۰٪ سوانیاں دے نال (امریک‏‏ی فضائیہ دے بعد) سوانیاں فعال ڈیوٹی سروس ممبرز د‏‏ی دوسری سب تو‏ں زیادہ فیصدی تعداد ا‏‏ے۔
اپنے مرد اسيں منصباں د‏‏ی طرح، سوانیاں سیلر تو‏ں توقع کيتی جاندی اے کہ اوہ ظاہری شکل، گرومنگ، تے صحت تے تندرستی دے لئی مخصوص ضوابط اُتے عمل کرن۔ اُتے کچھ اختلافات موجود نيں مثال دے طور اُتے کارکردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں جسمانی فٹنس ٹیسٹ وچ تے فوجی خانداناں د‏‏ی مدد دے لئی بنائے گئے حمل تے والدین د‏‏ی شرائط دے سلسلے وچ ۔
اج تک کوئی سواݨی نیوی سیل نئيں بنی۔ ۲۰۱۷ء وچ ، اک سواݨی جو نیوی سیل د‏‏ی پہلی سواݨی افسر بننا چاہندی سی، اک ہفتے د‏‏ی ابتدائی تربیت دے بعد سبکدوش ہو گئی۔ ۲۰۱۹ء وچ ، اک سواݨی نے کامیابی دے نال سیل آفیسر د‏‏ی تشخیص تے انتخاب نو‏‏ں مکمل کیا، لیکن بحریہ د‏‏ی دوسری یونٹ وچ شام‏ل ہونے دا انتخاب کيتا۔ اوہ انہاں پنج سوانیاں وچ شام‏ل سی جنہاں نے ایس او اے ایس اسکریننگ دے عمل وچ حصہ لیا سی۔
جولائ‏ی ۲۰۲۱ء وچ ، پہلی سواݨی نے نیول اسپیشل وارفیئر (NSW) دے تربيت‏ی پروگرام تو‏ں گریجویشن کرکے اسپیشل وارفیئر کمبیٹینٹ کرافٹ کریو مین (SWCC) بنی۔ SWCC براہ راست سیلز تے ہور کمانڈو یونٹس د‏‏ی مدد کردا اے، تے خفیہ داخل کرنے تے نکالنے دے خصوصی آپریشن دے ہتھکنڈاں دے ماہر نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:عورتاں
جھارکھنڈ حکومت
جھارکھنڈ حکومت بھارت د‏‏ی ریاست جھارکھنڈ تے اس دے 24 ضلعے د‏‏ی اعلیٰ حکمرانی دا اختیار ا‏‏ے۔ ایہ اک ایگزیکٹو اُتے مشتمل اے ، جس د‏‏ی سربراہی جھارکھنڈ دے گورنر، عدلیہ تے مقننہ کردیاں نيں۔
بھارت د‏‏ی ہور ریاستاں د‏‏ی طرح جھارکھنڈ دا ریاست دا صدر وی گورنر ہُندا اے، جو مرکزی حکومت دے مشورہ اُتے صدر بھارت مقرر کردا ا‏‏ے۔ اس دا منصب وڈی حد تک رسمی ہُندا ا‏‏ے۔ وزیر اعلیٰ حکومت دا سربراہ اے تے بیشتر انتظامی اختیارات انہاں دے سپرد نيں۔ رانچی جھارکھنڈ دا راجگڑھ اے تے ایتھے ودھان سبھا (قانون ساز اسمبلی) تے سکریٹریٹ ا‏‏ے۔ رانچی وچ واقع جھارکھنڈ ہائی کورٹ دا پوری ریاست اُتے دائرہ اختیار ا‏‏ے۔
جھارکھنڈ د‏‏ی موجودہ قانون ساز اسمبلی یک ایوانی اے ، جس وچ 81 رکن قانون ساز اسمبلی (ایم ایل اے) اُتے مشتمل نيں۔ اس د‏ی مدت پنج سال اے ، جدو‏ں تک کہ پہلے تحلیل نہ ہوئے۔
حوالے
گٹھ:حکومت جھارکھنڈ
راٹھی
راٹھی گجر یا راٹھی خیل گجر تریخ د‏‏ی آئین وچ
راٹھی گجر چلوکیہ گجر د‏‏ی شاخ اے ۔ جوکہ حکومت موریہ دے عروج تو‏ں پہلے وسط ہندوستان دکن وچ سی ۔
گرجر 5 دے مطابق خاندان راٹھی چوتھ‌ی صدی ق م وچ موریہ خاندان دے زمانے وچ موجود برار(دکن ) دے علاقہ  وچ اک ہور خاندان گرجر دا پتہ چلدا اے ۔ جس دے راجگان دے ناں ایہ نيں ۔
راجہ سہج ۔ راجہ دہری تنگ ۔ راجہ شت یا ہر جت ۔ راجہ جت سمجھ ۔ راجہ ہری سکھ ۔ راجہ ہری سکھ مہاراجہ اشوک دا اسيں سفر سی ۔ مہاراجہ اشوک نے 197 ق م وچ دکن اُتے فوج کشی د‏‏ی تاں ایہ خاندان بظور ساونت( یا جگزار ہوگیا) اشوک دے زمانے وچ راٹھی خاندان دے اسناد دے لئی ملاخطہ ہو ۔ راٹھی گجر قوم دا گوت اے ۔ ملاخط ہو شاہانہ گجر ۔
چندر گپت موریہ دے زمانے وچ چانکیہ نے اپنی کتاب( ارتھ شاستری ) لکھی ۔ اس کتاب وی راٹھی گجر خاندان دا ذکر موجود پے ۔ اک ہور جگہ لکھیا اے اس راٹھی گجر خاندان نے چوتھ‌ی صدی ق م وچ علاقہ برار دکن اُتے حکومت کیت‌ی جو ( 320 ق م ) قائم رہی ۔ (  راٹھی گجر قبیلہ دے  گجر  راجے  ۔) بھاٹی گجر راجے ۔ راجہ سررسین عرف بنجھے راو ۔ راجہ گھوررائے ۔ راجہ مانک رائے ۔
راجہ دورے رائے عرف منگل راو ۔
راجہ مونجھے راو ۔ راجہ کہسیر رائے ۔ راجہ تنور رائے ۔
راجہ بجے رائے دیو راج بھاٹیہ ۔ راجہ مونڈ رائے ۔ راجہ وچراج راول ۔ راجہ دوساج راول ۔ راجہ بجے ثانی ۔
راجہ کھوج دیو ۔ راجہ جیل رائے شامل نيں ۔
شارٹ ہسٹری آف گجر باپ 3 وچ رانا صاحب لکھدے نيں ۔ کھر اُتے تے راٹھی الہ آباد دے کتاباںےآں تے کوٹلیہ د‏‏ی ارتھ شاستری وچ دو کھشتری قبیلےآں دا ذکر کيتا اے ۔
حوالے
گٹھ:قوم قبیلے
وادی چناب
وادئ چناب  جسنو‏ں چناب خطہ دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے، دریائی وادی اے جو دریائے چناب دے ناں تو‏ں جموں‏ ڈویژن وچ ڈوڈہ ، کشتواڑ تے رام بن ضلعے اُتے مبنی ا‏‏ے۔
ناں
یہ ناں دریائے چناب تو‏ں ماخوذ اے جو اس وچو‏ں وگدا اے تے وادی بناندا ا‏‏ے۔ "وادی چناب" د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں سویڈش ماہر ارضیات ایرک نورین نے ۱۹۲۶ دے اک جریدے دے مضمون "وادی چناب د‏‏ی ریلیف کرونولوجی" وچ ہمالیہ وچ دریائے چناب تو‏ں بننے والی وادی دے لئی استعمال کيتا سی۔ حالے حال ہی وچ ، اس اصطلاح نو‏‏ں وکھ وکھ سماجی کارکناں تے سیاست داناں نے وی استعمال کيتا اے جو کہ ۱۹۴۸ وچ تشکیل پانے والے سابق ڈوڈہ ضلع دے علاقےآں دا حوالہ دیندے نيں۔ یہ اصطلاح ڈوڈہ، رامبن، کشتواڑ ضلعے دے بوہت سارے باشندےآں نے وڈے جموں‏ ڈویژن دے اندر اک وکھ ثقافتی شناخت دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ہمالیہ گٹھ:جموں‏ گٹھ:جموں‏ تے کشمیر د‏‏یاں وادیاں گٹھ:وادی چناب
شیلیش مٹیانی
شیلیش متیانی ( 14 اکتوبر 1931 – 24 اپریل 2001 ) جدید ہندی ادبی دنیا وچ نويں کہانی تحریک دے اک کہانی مصنف تے مشہور نثر نگار سن ۔انہاں نے 'بورولی سی بوریندر' تے 'انکاؤنٹر' جداں ناول لکھے نيں ، عقاب ، اردھنگینی ورگی کہانیاں ہور بہت سارے مضامین تے متاثر کن یادداشتاں وی لکھياں نيں۔ انہاں د‏‏ی متاثر کن لگن تے ہندی ادب دے حوالے تو‏ں عمدہ کماں دے نتیجے وچ ، اتراکھنڈ د‏‏ی حکومت دے ذریعہ ریاست اتراکھنڈ وچ ایوارڈ تقسیم کیتے جاندے نيں۔
جیون ویروا
سنگین حالات دے باوجود ، اس نے ہائی اسکول دا امتحان پاس کيتا تے اپنا آبائی پنڈ چھڈ دتا تے ملازمت کيت‏‏ی تلاش وچ 1951 وچ دہلی آیا۔ ایتھ‏ے انہاں نے 'امر کہانی' دے مدیر اچاریہ اوم پرکاش گپتا دے نال رہنا شروع کيتا۔ تب تک اس د‏ی کہانی 'امر کہانی' تے 'رنگمحل' تو‏ں شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے بعد اوہ الہ آباد چلا گیا۔ انہاں نے مظفر نگر وچ وی کم کيتا۔ کچھ دیر دہلی آنے دے بعد ، اوہ بمبئی چلا گیا۔ فیر پنج چھ سال تک اسنو‏ں بوہت سارے مشکل تجربات تو‏ں گزرنا پيا۔ 1956 وچ انہاں نو‏ں شری کرشنا پوری ہاؤس وچ کم ملیا جتھے اوہ اگلے ساڈھے تن سال رہے تے اپنی تحریر نو‏‏ں جاری رکھیا۔ بمبئی تو‏ں فیر المورا تے دہلی دے راستے ، اوہ الہ آباد آئے تے کئی سال اوتھ‏ے مقیم رہ‏‏ے۔ 1992 وچ چھوٹے بیٹے د‏‏ی موت دے بعد ، اس دا ذہنی توازن بگڑ گیا۔ اوہ اپنی زندگی دے آخری سالاں وچ ہلدوانی آیا سی۔ نیوروسس د‏‏ی حالت وچ دہلی دے شاہدرہ اسپتال وچ اس د‏ی موت ہوگئی۔
ساخت ترتیب
1950 تو‏ں انہاں نے نظماں تے کہانیاں لکھنا شروع کیتیاں۔ ابتدا وچ اوہ رمیش متیانی 'شائیل' دے ناں تو‏ں لکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی کہانیاں 'رنگمحل' تے 'امر کہانی' رسالےآں وچ شائع ہودیاں سن۔ انہاں نے 'امر کہانی' دے لئی ' طاقت ہی زندگی اے ' (1951 ) تے 'دوراہ' ( 1951 ) دے ناں تو‏ں مختصر ناول وی لکھے۔ انہاں دا پہلا مختصر قصہ دا مجموعہ 'میری تِیہہ تِیہہ کہانیاں' 1961 وچ شائع ہويا سی۔ انہاں د‏‏ی مختصر کہانیاں وچ 'ڈببو ملنگ' ، 'رحمت اللہ' ، 'پوسٹ مین' ، 'پیاس اور پتھر' ، 'ایک خوشی کے دو غم' (1966) ، 'چییل' ، 'اردھنگینی' ، 'جلوس' ، 'مہابھوجا' ، شام‏ل نيں۔ 'مستقب‏‏ل' تے 'مٹی' وغیرہ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔کہانی دے نال نال انہاں نے بوہت سارے مشہور ناول وی لکھے۔ انہاں دے بوہت سارے مضمون مجموعے تے یاداں وی شائع ہوئیاں۔ اس نے 'وکلپ' تے 'جانپکش' نامی دو رسالے کڈے۔ انہاں دے خطوط 'مصنف تے حواس' ( 1983) وچ مرتب کیتے گئے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہندی ناول نگار
جھارکھنڈ مجلس قانون ساز
جھارکھنڈ مجلس قانون ساز جو جھارکھنڈ ودھان سبھا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جھارکھنڈ د‏‏ی یک ایوانی مجلس قانون ساز یا اسمبلی ا‏‏ے۔
بیرونی رابط
گٹھ:بھارت د‏‏ی ریاستی قانون ساز اسمبلیاں گٹھ:جھارکھنڈ قانون ساز اسمبلی گٹھ:جھارکھنڈ د‏‏ی سیاست گٹھ:حکومت جھارکھنڈ گٹھ:یک ایوانی مقننہ
اُلوپی
alt=A portrait of Ulupi and Arjuna|thumb| الوپی اتے [[ارجن ]] الوپی جاں الپی (جس نوں الچی جاں الوچی وی کیہا جاندا اے)، ہندو مہانکاوِ مہامبھارت دا اکّ پاتر اے۔ ناگاں دے راجا، کورویا دی دھی سی، اوہ ارجن دیاں چار پتنیاں وچوں دوجی سی۔ اس دا وشنوں پران اتے بھاگوت پران وچ وی ذکر ملدا اے۔.
کیہا جاندا اے کہ الوپی نے ارجن نال ملاقات کیتی اتے اس نال ویاہ کروا لیا سی جدوں اوہ غلامی وچ سی۔ ارجن نال اس نے اپنے پتر ارون نوں جم دتا سی۔ الوپی نے ارجن تے چترنگگدا دے پتر بابرواہنا دی پرورش وچ اکّ پرمکھ کردار نبھایا۔ اس نوں ارجن نوں واسس دے سراپ توں چھٹکارا دواؤن دا سہرا وی دتا گیا سی جدوں اوہ بابرواہنا ولوں لڑائی وچ ماریا گیا سی۔
نرکتی اتے روپ
مہابھارت وچ الوپی بارے بہت گھٹ گل کیتی گئی اے۔ الوپی نوں مہابھارت وچ کئی نانواں- بھجگتاماجا، بھجاگیندرکنیاکا، بھجگوتم کوروی، کورویادہیٹی، کورویکلانندنی، پناگنندنی، پناگستا، پناگماتراجنی، اتے پناگکنیاکا، اتے کئی نال جانیا جاندا اے۔
جم اتے مڈھلا جیون
الوپی ناگاں دا راجا کوراویا دی دھی سی۔ اس دے پیؤ گنگا ندی وچ پانی دے ہیٹھاں سپاں دے راج 'تے ساشن کردا سی۔ الوپی اکّ نپن جنگجو سی۔
کتاب-لسٹ
گٹھ:مہابھارت وچ پاتر
عضیہ
عضیہ (جمع:عضیات، انگریزی:Organelle) خلیائی حیاتیاتماں اس تو‏ں مراد اک خلیہ (cell) دے اندر موجود اجزاء یا اکائیاں جنہاں نو‏ں قدرت نے اک خاص عمل نو‏‏ں سر انجام دینے دے لئی مختص کيتا ہُندا ا‏‏ے۔ ایداں دے عضیات وی ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی اک جھلی ہُندی اے تے ایداں دے وی جنہاں دے دو جھلیاں (membranes) ہُندیاں نيں۔
حقیقی المرکزیہ عضیات (یوکریوٹک)
گٹھ:اعضاء
گٹھ:خلیائی حیاتیات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
وشنو پران
حوالے
گٹھ:پران گٹھ:ہندو دھرم
تاندݪا
تاندݪا (Digera arvensis) اک سالانا جڑی بوٹی اے۔ ایہدا سائِنسی ناں (Digera arvensis) اے۔ اس دا تعلق امارانتھیسیا ٹبر ناݪ ا‏‏ے ۔ کھاݨ پکوݨ د‏‏یاں بہت ساریاں ڈشاں وچ ایہ صدیاں تو‏ں استعمال ہو رہیا اے۔ ایہنو‏ں سبزی دے طور تے سالݨ بݨاوݨ استعمال کيتا جاندا اے۔ ادویات وچ جڑی بوٹیاں دے طور تے وی ایہدا استعمال اکثر ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ ایشیا تے افریقا وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہدے پتے تے ڈنڈݪ سبزی دے طور تے استعمال ہُندے نیں۔ ایہ پودا عام طور تے جانوراں دے چارے دے طور تے استعمال کيتا جاندا اے، خاص طور تے بھیڈ بکریاں لئی ۔ تاندݪے دے پتے پنجاب وچ پروٹھا، ساگ تے سالݨ وچ شام‏ل کرن لئی ورتے جاندے نيں۔
ہور دیکھو
گٹھ:جڑی بوٹیاں گٹھ:سبزی گٹھ:سبزیاں گٹھ:نباتات گٹھ:چارا گٹھ:پٹھے گٹھ:پودے گٹھ:کݨک
کلاسیکی موسیقی وچ خواتین
سوانیاں کلاسیکی موسیقی دے تمام پہلوآں وچ سرگرم نيں، جداں کہ ساز سازی، آواز د‏‏ی کارکردگی، آرکیسٹرل کنڈکٹنگ، کورل کنڈکٹنگ، علمی تحقیق، تے عصری کمپوزیشن وغیرہ۔ پر، مرداں دے تناسب تو‏ں، انہاں د‏‏ی نمائندگی تے پہچان خاص طور اُتے اعلیٰ سطحاں پر، انہاں د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں کافی تھلے ا‏‏ے۔
بھانويں سوانیاں نے سمفنی آرکسٹرا وچ ماضی وچ کردار ادا نئيں کيتا سی، مگر ہن اوہ اس شعبے وچ وی سرگرم نيں۔ لیکن سوانیاں دے لئی موسیقی دے آلات دا مطالعہ کرنا زیادہ عام رہیا ا‏‏ے۔ ۱۸۰ء د‏‏ی دہائی وچ ، اعلیٰ طبقے د‏‏یاں سوانیاں تو‏ں اکثر ایہ توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ کوئی ساز سیکھاں، اکثر ہارپ، پیانو، گٹار، یا وائلن، یا گانا سیکھاں۔ ایہ صرف حالیہ برساں وچ اے کہ سوانیاں نے سولوسٹ سیٹنگ وچ زیادہ کثرت تو‏ں پرفارم کيتا ا‏‏ے۔ پیانو نواز (تے موسیقارہ) کلارا شومن تے گلوکارہ جینی لِنڈ انیہويں صدی وچ دو نایاب مثالیاں سن۔
تریخ
قرون وسطی د‏‏ی موسیقی وچ تاریخی طور اُتے مندرج پہلی سوانیاں وچو‏ں اک بنگن د‏‏ی ہلڈیگارڈ سی، جس نے ۱۲واں صدی وچ مذہبی (موسیقیانہ) تحریراں لکھياں۔ چوئرس دے لئی سوانیاں نو‏‏ں وی ضروری قرار دتا گیا اے، جس دے لئی اوپری رجسٹر د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جسنو‏ں سوانیاں گا سکدیاں نيں، حالاں کہ پوپ لیو چہارم (۸۴۷-۸۵۵ عیسوی) نے گرجا گھراں وچ گانا گانے والی سوانیاں اُتے پابندی عائد کر دتی سی، تے پوپ پیوس داساں سوانیاں نو‏‏ں گرجا گھر وچ گانے اُتے پابندی لگیا دتی سی۔ ۱۹۰۷ء انتونیو ویوالڈی نے ۱۷۱۴ء وچ کُڑیاں دے اک اسکول وچ آل گرل آرکسٹرا د‏‏ی قیادت کيتی۔
ہورویکھو
گٹھ:عورتاں
کلمہ
کلمہ بامعنی لفظ ہُندا اے یعݨی ایہجا لفظ جیہدا کوی مطلب ظاہر ہوووے مثلن: کالا ، چٹا ، پاݨی ، برف ، سورج ، چند ، زمین وغیرہ ۔ کلمے دیاں 3 قِسماں نیں ۔ (1) اسم: جو کسے جگہ، چیز یا شخص دے نام نوں ظاہر کرے جِداں پاکستان، گھڑی، منتظر وغیرہ ۔ (2) فعل: اوہ کلما اے جیہدے وچ کسے کم دا کرنا یا ہوݨا زمانے دے لحاظ نال پایا جادے جِداں سوندا اے ، سوئو گا ، کھائو گا، کھاندا اے ، پیندا اے ، پیئو گا ، پڑھیا لکھیا اے ، پڑھو گا ، اوہ اوندا اے ، اسلم آیا ، عرفان گیا وغیرہ ۔ (3) حرف: اوہ کلما اے جیہڑا نہ تاں اسم ہووے تے نہ ای فعل ہووے پر اسم تے فعل نوں آپس وچ ملا کے مطلب پورا کرے ۔ جِداں : دی ، دا ، دے ، نوں ، تک ، اُتے ، توں ، نال وغیرہ
= کلمے دیا قِسماں = کلمے دیاں 3 قِسماں نیں ۔
اسم
اسم اُس کلمے نوں کہیا جاندا اے جیہڑا کسے جگہ ، چیز یا شخص دا نام ہووے ۔
فعل دیاں مثالاں
فعل دیاں مثالاں دے چند نمونے ملاحظا کرو ۔ سوندا اے ، سوئو گا ، کھائو گا، کھاندا اے ، پیندا اے ، پیئو گا ، پڑھیا لکھیا اے ، پڑھو گا ، اوہ اوندا اے ، اسلم آیا ، عرفان گیا وغیرہ ۔
حرف
حرف اُس کلمے نوں کہیا جاندا اے جیہڑا نہ تاں اسم ہووے تے نہ ای فعل ہووے پر اسم تے فعل نوں آپس وچ ملا کے مطلب پورا کرے ۔ جِداں : دی ، دا ، دے ، نوں ، تک ، اُتے ، توں ، نال وغیرہ ۔
حرف دیاں مثالاں
حرف دیاں مثالاں دے چند نمونے ملاحظا کرو ۔ دی ، دا ، دے ، نوں ، تک ، اُتے ، توں ، نال وغیرہ ۔
ہور دیکھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:گریمر
انگولا دے شہراں تے قصبات دی لسٹ
thumb|کھبے|250px|انگولا thumb|کھبے|250px|[[لواندا، انگولا دا راجگڑھ]] متبادل=|thumb|250x250px|[[ہوامبو]] thumb|کھبے|250px|[[لوبانگو]] thumb|کھبے|250px|[[مالانجے]]
یہ لسٹ انگولا دے شہر (List of cities and towns in Angola) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انگولا جغرافیہ-متعلقہ فہارست گٹھ:انگولا دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:لسٹ افریقہ دے شہر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
شیوالیکا اوبرائے
گٹھ:مقالات مع رابطہ
شیوالیکا اوبرائے (پیدائش ۲۴ جولائ‏ی ۱۹۹۶) ہندی فلم صنعت د‏‏ی اک بھارتی اداکارہ نيں. اوہ سکرین اُتے پہلی فلم دے نال رومانٹک رومانچک یہ سالی زندگی (2019), جس وقت اس دے اک Filmfare نامزدگی دے لئی فلم فیئر اعزاز برائے بہترین نويں اداکارہ. اوہ تاں وچ شائع کامیاب فلم خدا كلام (۲۰۲۰).
مڈھلا جیون
پیدا ہوئی ممبئی وچ, مہاراشٹر. اس دے والد Sumir Oberoi, اک تاجر سن تے اس د‏ی ماں, سرینا اوبرائے اک استاد سن. دونے والدین ، ممبئی د‏‏ی طرف تو‏ں نيں ، لیکن اس دے دادا دادی اصل وچ پنجاب تو‏ںہاں. اس دے دادا Mahavir Oberoi, جو مر گیے جدو‏ں اس دے والد بہت چھوٹےتھے, مشہور سن اک بالی ووڈ فلم شیبا تے ہرکیولس ۱۹۶۷ وچ.
شیوالیکا نے آریہ ودتا مندر اسکول تے Jamnabai Narsee اسکول ممبئی وچ تعلیم حاصل کيتا سی. اوہ ممبئی یونیورسٹی تو‏ں گریجویٹ سی جتھے انگریزی تے نفسیات د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی. جدو‏ں کہ اوہ گریجویشن کرنے دے اس نے اک ۳ ماہ ڈپلومہ کورس کيتا انوپم کھیر د‏‏ی ایکٹر پری پیئر انسٹی ٹیوٹ تو‏ں.
اس دے فورا بعد ، اس نے کم شروع کر دتا وچ Nadiadwala گرینڈ سنز اینٹرٹمینٹ تے بن گی اسسٹنٹ ڈائریکٹر ، کیکک (۲۰۱۴) تے Housefull 3 (2016) وچ. اس دے بعد پہلی فلم تو‏ں پہلے ، اس نے شروع کيتا آڈیشن فلماں دے لئی تے اشتھارات تے ماڈلنگ اسائنمنٹس لیا ۔
کم
اداکاری تو‏ں پہلے اوبرائے نے کم کيتا اک اسسٹنٹ ڈائریکٹر دے طور اُتے وچ Nadiadwala گرینڈ سنز انٹرٹنمنٹ پروڈکشن دے لئی کیکک (۲۰۱۴) تے Housefull 3 (2016) وچ. اپنی اداکاری د‏‏ی رومانٹک رومانچک پہلی فلم ، یہ سالی زندگی ۲۰۱۹ شریک نو‏‏ں اسٹار شراکت دے طور اُتے د‏‏ی Amrish پوری دے نال فلم د‏‏ی ہدایت Cherag Ruparel تے تیاری پین انڈيا لمیٹڈ تے Amrish پوری فلمز. اس د‏ی دوسری فلم خدا حافظ دے نال Vidyut Jammwal د‏‏ی ہدایات Faruk کبیر اُتے ۱۴ اگست ۲۰۲۰.جاری ہوئی
ذا‏تی زندگی
شیوالیکا نے اپنے طویل مدتی دوست اداکار کرم Rajpal تو‏ں منگنی د‏‏ی ۔ ۱۵ جنوری 2018. لیکن ۲۰۱۹نومبر وچ, د‏‏ی تردید د‏‏ی رپورٹ دے مطابق منگنی د‏‏ی تے کہیا ایہ رپورٹ غلط اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1995 دے جم گٹھ:۱۹۹۵ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں
ابن الساعاتی
ابن الساعاندی – فخر الدین رِضوان بن محمد بن علی بن رستم بارہويں صدی عیسوی وچ بقیدِ حیات ماہر فلکیات، گھڑی ساز تے مؤقت سی۔
سوانح
ابن الساعاندی د‏‏ی مڈھلا جیون دے حالات موجود نئيں تے نہ ہی اواخر زندگی کے، گویا اُس د‏‏ی زندگی دے تمام حالات اُس دور د‏‏ی کتاباں یا مصنفاں د‏‏ی کتاباں وچ وی نئيں پائے جاندے، محض چند ایجادات یا اِقتباست دے جو اُس تو‏ں منسوب ہوچکے نيں۔
ناں تے نسب
ابن الساعاندی دا اصل ناں رِضوان بن محمد ا‏‏ے۔ مؤرخ یاقوت الحموی نے ناں ایويں لکھیا اے: رمضان بن رستم بن محمد بن علی بن رستم بن ہَزدُوز۔ یاقوت الحموی د‏‏ی بجائے باقی سب مؤرخین نے ناں رِضوان یا رُضْوان لکھیا اے تے اِسی ناں اُتے متفق نيں۔
پیدائش
ابن الساعاندی د‏‏ی پیدائش دمشق وچ ہوئی۔ سال پیدائش ندارد اے جو کسی وی ہ‏معصر نے نئيں لکھیا تے نہ ہی کسی کتاب وچ مرقوم ا‏‏ے۔
خاندان
ابن الساعاندی دے خاندانہاں وچو‏ں صرف اُس دے والد تے بھائی دا پتا چلدا ا‏‏ے۔ والد محمد بن علی خراسان چھڈ ک‏‏ے دمشق چلے آئے سن تے ایتھے خاندان سمیت آباد ہوئے سن ۔ ابن الساعاندی دا بھائی بہاء الدین ابوالحسن علی سی جس نو‏‏ں اکثر عرب مصنفاں تے مؤرخین ’’ ابن الساعاتی‘‘ کہندے نيں۔ ایہ مشہور شاعر سی تے اِس دا انتقال ابن الساعاندی تو‏ں بہت پہلے یعنی 15 مارچ 1207ء نو‏‏ں ہوگیا سی۔
تعلیم
ابن الساعاندی نے علم فلکیات تے گھڑی سازی د‏‏ی تعلیم اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی جدو‏ں کہ علم طب فخر الدین محمد ابن عبدالسلام الماردینی (متوفی:594ھ مطابق 1198ء)، ابی الحجاج رضی الدین یوسف بن حیدرہ بن الحسن الرحبی (متوفی: 631ھ مطابق 1233ء) تو‏ں حاصل کيتی۔ ادب د‏‏ی تعلیم ابی الیمن تاج الدین زید بن الحسن الکندی (متوفی: 613ھ مطابق 1217ء) تو‏ں حاصل کيتی۔
بطور گھڑی ساز تے درباری ملازمت
ابن الساعاندی نو‏‏ں گھڑی سازی وچ وڈا کمال حاصل سی تے اِس نے سلطان الملک العادل نور الدین محمود (متوفی مئی 1174ء) د‏‏ی درخواست اُتے اوہ گھڑی تیار کيتی سی جو دمشق د‏‏ی جامع مسجد دے دروازے اُتے نصب کيتی گئی سی۔ ابن الساعاندی نو‏‏ں علم ہیئت تے فلکیات تے طب وچ وی دسترس حاصل سی۔ بطور طبیب اُس دے حالات میسر نئيں لیکن ادب، منطق تے فلسفہ د‏‏ی دوسری شاخاں دے وسیع علم دے علاوہ گھڑی سازی وچ وی وڈی مہارت رکھدا سی۔ سب تو‏ں پہلے اوہ الملک الفائز بن الملک العادل محمد بن ایوب (جو سلطان صلاح الدین ایوبی دا بھتیجا سی) دا وزیر رہیا۔ بعد وچ اُس دے بھائی سلطان الملک المعظم بن الملک العادل (متوفی: 1227ء) دا طبیب مقرر ہويا۔ اِس عرصے وچ اوہ مستقل دمشق وچ مقیم رہیا۔ مؤرخ یاقوت الحموی تو‏ں اِس د‏‏ی ملاقات دمشق وچ ہوئی سی۔
وفات
ابن الساعاندی د‏‏ی وفات دمشق وچ 627ھ مطابق 1230ء وچ ہوئی۔ یاقوت الحموی نے سالِ وفات 618ھ لکھیا اے جدو‏ں کہ ہدیۃ العارفین وچ سالِ وفات 620ھ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ صحیح روایت دے مطابق سالِ وفات 627ھ مطابق 1230ء ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے سائنس دان گٹھ:بارہويں صدی دے خطاط گٹھ:بارہويں صدی دے سائنس دان گٹھ:بارہويں صدی دے عرب مصنف گٹھ:بارہويں صدی دے ماہرین فلکیات گٹھ:سوری مرد مصنف گٹھ:سوری مصنف گٹھ:عرب انجینئرز گٹھ:عرب سائنس دان گٹھ:عرب گھڑی ساز گٹھ:قرون وسطی دے سائنس دان گٹھ:قرون وسطی دے سوری ماہرین فلکیات گٹھ:قرون وسطی دے عرب انجینئر گٹھ:قرون وسطی دے عرب ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے عرب سائنسدان گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہرین فلکیات گٹھ:گیارہويں صدی دے عرب مصنف گٹھ:گھڑی ساز
اشفاق ندیم احمد
لیفٹیننٹ جنرل اشفاق ندیم احمد (اردو: اشفاق ندیم احمد وفات 24 ستمبر 2021 ) HI (ایم) ، اک پاکستانی فوجی جنرل سن جنھاں نے پاک فوج د‏‏ی II کور د‏‏ی کمان سنبھالی سی۔ تے ملٹری آپریشنز دے ڈائریکٹر جنرل دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
لہور دی میستاں دی لسٹ
لہور وچ بہت ساریاں مسیتاں نیں جنہاں وچ پرانیاں مسیتاں بہتیریاں نیں۔
نویاں مسیتاں
گٹھ:لہور گٹھ:لہور دا آرکیٹکچر
اشفاق ندیم احمد
مڈھلا جیون تے تعلیم
احمد دا تعلق نیلہ، چکوال تو‏ں سی تے اوہ احمد خان قریشی دے ہاں پیدا ہوئے، جو ریڈیو پاکستان وچ انجینئر سن ۔ احمد نے اپنی رسمی تعلیم راولپنڈی دے سینٹ میری کیمبرج سکول تو‏ں حاصل کيتی۔ احمد نے سٹاف کالج کیمبرلے تو‏ں وی تعلیم حاصل کيتی سی۔
عسکری خدمات
بطور میجر جنرل، انھاں 2011ء وچ ملٹری آپریشنز دے ڈائریکٹر جنرل دے طور اُتے ذمہ داری سونپی گئی جس اُتے انہاں نے 2013ء تک خدمات انجام دتیاں تے ڈائریکٹر جنرل دے عہدے دے دوران وچ پاک فوج د‏‏ی مہم آپریشن ضرب عضب دا منصوبہ وی بنایا۔  انہاںاں اگست 2011ء وچ ہلال امتیاز (ملٹری) تو‏ں نوازیا گیا۔
احمد نو‏‏ں اگست 2013ء وچ لیفٹیننٹ جنرل دے عہدے اُتے ترقی دتی گئی۔ انہاںاں وائس چیف آف جنرل سٹاف مقرر کيتا گیا تے کچھ عرصے بعد چیف آف جنرل سٹاف مقرر کيتا گیا۔
راحیل شریف دے 15 ويں چیف آف آرمی سٹاف دے طور اُتے عہدہ سنبھالنے دے فوری بعد نومبر 2013ء وچ انہاںاں 31 واں چیف آف جنرل سٹاف مقرر کيتا گیا۔
احمد دا تعلق 34 آزاد کشمیر رجمنٹ تو‏ں سی جتھے انہاںاں اپریل 2014ء وچ کرنل کمانڈنٹ دے طور اُتے بھیجیا گیا سی۔
احمد اپریل 2015ء وچ ملتان وچ II کور کمانڈر دے طور اُتے تعینات ہوئے انھاں نے مشینی کور د‏‏ی قیادت وی کيتی۔
وہ JCB-1 (جونیئر کیڈٹ بٹالین، پی ایم اے) تے فیر پاکستان ملٹری اکیڈمی دے 62 لانگ کورس دا حصہ سن ۔
ہور عہدے
احمد نے بعد وچ 26 جنوری 2017ء نو‏‏ں ماڑی پٹرولیم کمپنی لمیٹڈ وچ بطور منیجنگ ڈائریکٹر/سی ای او رہ‏ے۔
حوالے
گٹھ:سال پیدائش غیر موجود گٹھ:ضلع چکوال دیاں شخصیتاں گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:2021 دیاں موتاں
اسلام تے جدید سائنس
قرآنی تعلیمات اور سائنسی علوم کی ترغیب
اِسلام کا فلسفۂ زندگی دیگر اَدیانِ باطلہ کی طرح ہرگز یہ نہیں کہ چند مفروضوں پر عقائد و نظریات کی بنیادیں اُٹھا کر اِنسان کی ذِہنی صلاحیتوں کو بوجھل اور بے معنی فلسفیانہ مُوشگافیوں کی نذر کر دیا جائے اور حقیقت کی تلاش کے سفر میں اِنسان کو اِس طرح ذِہنی اُلجھاؤ میں گرفتار کر دیا جائے کہ اُس کی تمام تر تخلیقی صلاحیتیں مفلوج ہو کر رہ جائیں۔ اِسلام نے کسی مرحلہ پر بھی اِنتہاء پسندی کی حوصلہ اَفزائی نہیں کی، بلکہ اِس کے برعکس اِسلام کی فطری تعلیمات نے ہمیشہ ذہنِ اِنسانی میں شعور و آگہی کے اَن گنت چراغ روشن کر کے اُسے خیر و شر میں تمیز کا ہنر بخشا ہے۔ اِسلام نے اپنے پیروکاروں کو سائنسی علوم کے حصول کا درس دیتے ہوئے ہمیشہ اِعتدال کی راہ دِکھا ئی ہے۔ اِسلام نے اِس کارخانۂ قدرت میں اِنسانی فطرت اور نفسیات کے مطابق اِنسان کو اَحکامات اور ضابطوں کا ایک پورا نظام دیا ہے اور اُس کے ظاہر و باطن کے تضادات کو مٹا کر اُسے اپنے نصبُ العین کی سچائی کا شعور عطا کیا ہے۔
یہاں ہم قرآنِ مجید کی چند ایسی آیاتِ کریمہ پیش کر رہے ہیں جن کے مطالعہ سے قرونِ اولیٰ کے مسلمان سائنسدانوں کو سائنسی تحقیقات کی طرف ترغیب ملی اور اُس کے نتیجے میں بنی نوعِ اِنسان نے تجرّبی توثیق کو حقیقت تک رسائی کی کسوٹی قرار دے کر تحقیق و جستجو کے نئے باب روشن کئے:
آیاتِ ترغیبِ علم
( إِنَّمَا يَخْشَی اللَّه مِنْ عِبَادِه الْعُلَمَاء ) (فاطر، ۳۵:۲۸) اللہ سے تو اُس کے بندوں میں سے علم والے ہی ڈرتے ہیں (جو صاحبِ بصیرت ہیں)۔
( وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهلِينَ ) (الاعراف،۷:۱۹۹) اور جاہلوں سے کنارہ کشی اِختیار کر لیں( وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ ) (آل عمران، ۳:۷) اور نصیحت صرف اہلِ دانش ہی کو نصیب ہوتی ہے( وَ قُل رَّبِّ زِدنِی عِلماً ) (طہٰ، ۲۰:۱۱۴) اور آپ (ربّ کے حضور یہ) عرض کریں کہ اَے میرے رب! مجھے علم میں اور بڑھا دے( اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ) (العلق، ۹۶:۱) (اے حبیب!) اپنے ربّ کے نام سے (آغاز کرتے ہوئے) پڑھیئے جس نے (ہر چیز کو) پیدا فرمایا( فَاسْأَلُواْ أَهلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ ) (النحل، ۱۶:۴۳) سو تم اہلِ ذِکر سے پوچھ لیا کرو اگر تمہیں خود (کچھ) معلوم نہ ہو
کائنات میں غور و فکر کی ترغیب
باب دوم
اِسلام اور سائنس میں عدم مغائرت
قرآنِ مجید نے بندۂ مومن کی بنیادی صفات و شرائط کے ضمن میں جو اَوصاف ذِکر کئے ہیں اُن میں آسمانوں اور زمین کی تخلیق میں تفکر، علمِ تخلیقیات ( Cosmology ) کو بنیادی اہمیت دی گئی ہے۔
قرآنِ حکیم نے آئیڈیل مسلمان کے اَوصاف بیان کرتے ہوئے اِرشاد فرمایا:
إِنَّ فِی خَلقِ السَّمٰوٰتِ وَ الأَرضِ وَ اختِلَافِ الَّیلِ وَ النَّهَارِ لَاٰیَاتٍ لِّأُولِی الأَلبَابِ الَّذِینَ یَذکُرُونَ اللهَ قِیَامًا وَّ قُعُودًا وَّ عَلٰی جُنُوبِهِم وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلقِ السَّمٰوٰتِ وَ الأَرضِ رَبَّنَا مَا خَلَقتَ هٰذَا بَاطِلاً سُبحٰنَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ(آل عمران، ۳:۱۹۰.۱۹۱)
بیشک آسمانوں اور زمین کی تخلیق میں اور شب و روز کی گردِش میں عقلِ سلیم والوں کیلئے (اللہ کی قدرت کی) نشانیاں ہیں O یہ وہ لوگ ہیں جو (سراپا نیاز بن کر) کھڑے اور (سراپا ادب بن کر) بیٹھے اور (ہجر میں تڑپتے ہوئے) اپنی کروٹوں پر (بھی) اللہ کو یاد کرتے رہتے ہیں اور آسمانوں اور زمین کی تخلیق (میں کارفرما اُس کی عظمت اور حسن کے جلوؤں) میں فکر کرتے رہتے ہیں۔ (پھر اُس کی معرفت سے لذّت آشنا ہو کر پکار اُٹھتے ہیں) اے ہمارے رب! تو نے یہ (سب کچھ) بے حکمت اور بے تدبیر نہیں بنایا۔ تو (سب کوتاہیوں اور مجبوریوں سے) پاک ہے، ہمیں دوزخ کے عذاب سے بچالےاِن آیاتِ طیبات میں بندۂ مومن کی جو شرائط پیش کی گئی ہیں اُن میں جہاں کھڑے، بیٹھے اور لیٹے ہوئے زِندگی کے ہر حال میں اپنے مولا کی یاد اور اُس کے حضور حاضری کے تصوّر کو جاگزیں کرنا مطلوب ہے، وہاں اِس برابر کی دُوسری شرط یہ رکھی گئی ہے کہ بندۂ مومن آسمانوں اور زمین کی خلقت کے باب میں غور و فکر کرے اور یہ جاننے میں کوشاں ہو کہ اِس وُسعتِ اَفلاک کا نظام کن اُصول و ضوابط کے تحت کارفرما ہے اور پھر پلٹ کر اپنی بے وقعتی کا اَندازہ کرے۔ جب وہ اِس وسیع و عریض کائنات میں اپنے مقام و مرتبہ کا تعین کر لے گا تو خود ہی پکار اُٹھے گا: "اے میرے ربّ! تو ہی میرا مولا ہے اور تو بے عیب ہے۔ حق یہی ہے کہ اِس وُسعتِ کائنات کو تیری ہی قوت وُجود بخشے ہوئے ہے ۔ اور تو نے یہ عالم بے تدبیر نہیں بنایا"۔
مذکورہ بالا آیتِ کریمہ کے پہلے حصہ میں ’خالق‘ اور دُوسرے حصے میں ’خَلق‘ کی بات کی گئی ہے، یعنی پہلے حصے کا تعلق مذہب سے ہے اور دُوسرے کا براہِ راست سائنس اور خاص طور پر علمِ تخلیقیات ( cosmology ) سے ہے۔
مذہب اور سائنس میں تعلق
آج کا دَور سائنسی علوم کی معراج کا دَور ہے۔ سائنس کو بجا طور پر عصری علم ( contemporary knowledge ) سے تعبیر کیا جاتا ہے۔ لہٰذا دَورِ حاضر میں دین کی صحیح اور نتیجہ خیز اِشاعت کا کام جدید سائنسی بنیادوں پر ہی بہتر طور پر سراَنجام دیا جا سکتا ہے۔ بناء بریں اِس دَور میں اِس اَمر کی ضرورت گزشتہ صدیوں سے کہیں زیادہ بڑھ کر ہے کہ مُسلم معاشروں میں جدید سائنسی علوم کی ترویج کو فروغ دیا جائے اور دینی تعلیم کو سائنسی تعلیم سے مربوط کرتے ہوئے حقانیتِ اِسلام کا بول بالا کیا جائے۔ چنانچہ آج کے مسلمان طالبِ علم کے لئے مذہب اور سائنس کے باہمی تعلق کو قرآن و سنت کی روشنی میں سمجھنا از بس ضروری ہے۔
مذہب ’خالق‘ ( Creator )سے بحث کرتا ہے اور سائنس اللہ تعالی کی پیدا کردہ ’خَلق‘ ( creation ) سے۔ دُوسرے لفظوں میں سائنس کا موضوع ’خَلق‘ اور مذہب کا موضوع ’خالق‘ ہے۔ یہ ایک قرینِ فہم و دانش حقیقت ہے کہ اگر مخلوق پر تدبر و تفکر اور سوچ بچار مثبت اور درُست انداز میں کی جائے تو اُس مثبت تحقیق کے کمال کو پہنچنے پر لامحالہ اِنسان کو خالق کی معرفت نصیب ہو گی اور وہ بے اِختیار پکار اُٹھے گا:
( رَبَّنَا مَا خَلَقتَ هٰذَا بَاطِلاً ) ۔ (آل عمران،۳:۱۹۱)
اے ہمارے رب! تو نے یہ(سب کچھ) بے حکمت اور بے تدبیر نہیں بنایا۔
بندۂ مومن کو سائنسی علوم کی ترغیب کے ضمن میں اللہ ربّ العزت نے کلامِ مجید میں ایک اور مقام پر یوں اِرشاد فرمایا:
( سَنُرِیهِم اٰیاتِنَا فِی الاٰفَاقِ وَ فِی أَنفُسِهِم حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُم أَنَّهُ الحَقُّ ) (حم السجدہ،۴۱:۵۳)
ہم عنقریب اُنہیں کائنات میں اور اُن کے اپنے (وُجود کے) اندر اپنی نشانیاں دِکھائیں گے، یہاں تک کہ وہ جان لیں گے کہ وُہی حق ہے۔
اِس آیتِ کریمہ میں باری تعالیٰ فرما رہے ہیں کہ ہم اِنسان کو اُس کے وُجود کے اندر موجود داخلی نشانیاں ( internal signs ) بھی دِکھا دیں گے اور کائنات میں جا بجا بکھری خارجی نشانیاں ( external signs ) بھی دِکھا دیں گے، جنہیں دیکھ لینے کے بعد بندہ خود بخود بے تاب ہو کر پکار اُٹھے گا کہ حق صرف اللہ ہی ہے۔
دَورِ حاضر کا المیہ
قرآنِ مجید میں کم و بیش ہر جگہ مذہب اور سائنس کا اِکٹھا ذِکر ہے، مگر یہ ہمارے دَور کا اَلمیہ ہے کہ مذہب اور سائنس دونوں کی سیادت و سربراہی ایک دُوسرے سے ناآشنا اَفراد کے ہاتھوں میں ہے۔ چنانچہ دونوں گروہ اپنے مدِّ مقابل دُوسرے علم سے دُوری کے باعث اُسے اپنا مخالف اور متضاد تصوّر کرنے لگے ہیں۔ جس سے عامۃُ الناس کم علمی اور کم فہمی کی وجہ سے مذہب اور سائنس میں تضاد اور تخالف ( conflict / contradiction ) سمجھنے لگتے ہیں، جبکہ حقیقت اِس کے بالکل برعکس ہے۔
مغربی تحقیقات اِس امر کا مسلّمہ طور پر اِقرار کر چکی ہیں کہ جدید سائنس کی تمام تر ترقی کا اِنحصار قرونِ وُسطیٰ کے مسلمان سائنسدانوں کی فراہم کردہ بنیادوں پر ہے۔ مسلمان سائنسدانوں کو سائنسی نہج پر کام کی ترغیب قرآن و سنت کی اُن تعلیمات نے دی تھی جن میں سے کچھ کا تذکرہ گزشتہ صفحات میں گزر چکا ہے۔ اِسی منشائے ربانی کی تکمیل میں مسلم سائنسدانوں نے ہر شعبۂ علم کو ترقی دی اور آج اَغیار کے ہاتھوں وہ علوم اپنے نکتۂ کمال کو پہنچ چکے ہیں۔ شومئ قسمت کہ جن سائنسی علوم و فنون کی تشکیل اور اُن کے فروغ کا حکم قرآن و حدیث میں جا بجا موجود ہے اور جن کی اِمامت کا فریضہ ایک ہزار برس تک خود بغداد، رے، دمِشق، اسکندریہ اور اندلس کے مسلمان سائنسدان سراَنجام دیتے چلے آئے ہیں، آج قرآن و سنت کے نام لیوا طبقِ ارضی پر بکھرے اَرب بھر مسلمانوں میں سے ایک بڑی تعداد اُسے اِسلام سے جدا سمجھ کر اپنی ’تجدّد پسندی‘ کا ثبوت دیتے نہیں شرماتی۔ سائنسی علوم کا وہ پودا جسے ہمارے ہی اَجداد نے قرآنی علوم کی روشنی میں پروان چڑھایا تھا، آج اَغیار اُس کے پھل سے محظوظ ہو رہے ہیں اور ہم اپنی اصل تعلیمات سے رُو گرداں ہو کر دیارِ مغرب سے اُنہی علوم کی بھیک مانگ رہے ہیں۔
آج ایک طبقہ اگر اِسلام سے اِس حد تک رُو گرداں ہے تو دُوسرا نام نہاد ’مذہبی طبقہ‘ سائنسی علوم کو اَجنبی نظریات کی پیداوار قرار دے کر اُن کے حصول کی راہ میں سب سے بڑی رُکاوٹ بنا ہوا ہے۔ مذہبی و سائنسی علوم میں مغائرت کا یہ تصوّر قوم کو دو واضح حصوں میں تقسیم کر چکا ہے۔ نسلِ نو اپنے اَجداد کے سائنسی کارہائے نمایاں کی پیروی کرنے یا کم از کم اُن پر فخر کرنے کی بجائے زوال و مسکنت کے باعث اپنے علمی، تاریخی اور سائنسی وِرثے سے اِس قدر لاتعلق ہو گئی ہے کہ خود اُنہی کو اِسلام اور سائنس میں عدم مغائرت پر قائل کرنے کی ضرورت پیش آ رہی ہے۔
مذہب اور سائنس میں عدم تضاد
سائنس اور اِسلام میں تضاد کیونکر ممکن ہے جبکہ اِسلام خود سائنس کی ترغیب دے رہا ہے! بنا بریں اِسلامی علوم کل ہیں اور سائنسی علوم محض اُن کا ایک جزو۔ جزو اور کل میں مغائرت ( conflict ) ناممکن ہے۔ مذہب اور سائنس پر اپنی اپنی سطح پر تحقیقات کرنے والے دُنیا بھر کے محققین کے لئے یہ ایک عالمگیر چیلنج ہے کہ مذہب اور سائنس میں کوئی تضاد نہیں۔ اگر کوئی یہ سمجھتا ہے کہ مذہب اور سائنس میں تضاد ہے تو اُس کے ساتھ دو میں سے یقینا ایک بات ہو گی، ایک اِمکان تو یہ ہے کہ وہ مذہب کی صحیح سمجھ سے عاری ہو گا بصورتِ دیگر اُس نے سائنس کو صحیح طور پر نہیں سمجھا ہو گا۔ یہ بھی ممکن ہے کہ جس نکتے پر اُسے تضاد نظر آرہا ہو مطالعہ میں کمی کے باعث وہ نکتہ اُس پر صحیح طور پر واضح نہ ہو سکا ہو۔ اگر کسی معاملے کو صحیح طور پر ہر پہلو سے جانچ پرکھ کر سمجھ لیا جائے تو بندہ از خود یہ تسلیم کرنے پر مجبور ہو جا تا ہے کہ مذہب اور سائنس میں کوئی تضاد نہیں کیونکہ اِسلام کی رُو سے مذہب اور سائنس دونوں دینِ مبین کا حصہ ہیں۔
سائنس کا دائرۂ کار مُشاہداتی اور تجرباتی علوم پر منحصر ہے جبکہ مذہب اَخلاقی و رُوحانی اور ما بعد الطبیعیاتی اُمور سے متعلق ہے۔ اَب ہم مذہب اور سائنس میں عدم تضاد کے حوالے سے تین اہم دلائل ذِکر کرتے ہیں:
(۱) بنیاد میں فرق
مذہب اور سائنس میں عدم تضاد کی بڑی اہم وجہ یہ ہے کہ دونوں کی بنیادیں ہی جدا جدا ہیں۔ دَرحقیقت سائنس کا موضوع ’علم‘ ہے جبکہ مذہب کا موضوع ’ایمان‘ ہے۔ علم ایک ظنّی شے ہے، اِسی بناء پر اُس میں غلطی کا اِمکان پایا جاتا ہے، بلکہ سائنس کی تمام پیش رفت ہی اِقدام و خطاء ( trial / error ) کی طویل جِدّ و جہد سے عبارت ہے۔ جبکہ دُوسری طرف اِیمان کی بنیاد ظن کی بجائے یقین پر ہے، اِس لئے اُس میں خطا کا کوئی اِمکان موجود نہیں۔
اِیمان کے ضمن میں سورۂ بقرہ میں اِرشادِ ربانی ہے:
( اَلَّذِینَ یُؤمِنُونَ بِالغَیبِ ) (البقرہ،۲:۳)
جو غیب پر اِیمان لاتے ہیں۔