cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دائمی حرکت
تراکیب
حرارت تو‏ں کم نکالنے دے لئی، اس طرح دوسری نوعیت د‏‏ی مستقل حرکت پذیر مشین تیار کرنا ، سب تو‏ں عام نقطہ نظر (گھٹ تو‏ں گھٹ میکسویل دے شیطان تو‏ں ملنا ) یک جہ‏تی اے  ۔ شیطان دے جال دے دروازے تو‏ں صرف تیز تر تے صحیح سمت وچ چلنے والے مالیکیولز نو‏‏ں اجازت ا‏‏ے۔ اک براؤنین رچیٹ وچ ، طاقت دا راستہ بدلنے دے لئی اک طرف راستہ لینے دیاں کوششاں کرنے وچ کامیاب نيں جدو‏ں کہ دوسری سمت وچ فورسز نئيں ني‏‏‏‏ں۔ گرمی دے غسل وچ ڈایوڈ اک سمت وچ دھاراں دے ذریعے چلدا اے نہ کہ دوسری طرف۔ ایہ اسکیماں عام طور اُتے دو طریقےآں تو‏ں ناکا‏م ہوجاندیاں نيں: یا تاں سمت برقرار رکھنے وچ توانائی د‏‏ی لاگت آندی اے (میکسویل دے شیطان نو‏‏ں مالیکولز د‏‏ی رفتار دا اندازہ کرنے دے لئی زیادہ تر ترمیمی کم کرنے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں درجہ حرارت دے فرق تو‏ں حاصل ہونے والی توانائی د‏‏ی مقدار تو‏ں زیادہ) یا یک جہ‏تی اک فریب اے متواتر چھوٹی چھوٹی عدم خلاف ورزیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی کدائيں وڈی خلاف ورزی ہُندی اے (براؤنیائی خطبے نو‏‏ں داخلی براؤنیائی قوتاں دے تابع کيتا جائے گا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں بعض اوقات اوہ غلط راستہ اختیار کريں گا)۔ بیوانسی اک ہور بار بار غلط فہمی شدہ رجحان ا‏‏ے۔ کچھ مجوزہ دائمی تحریک والی مشیناں اس حقیقت تو‏ں محروم رہندیاں نيں کہ اک فلو وچ ہويا دے حجم نو‏‏ں تھلے رکھنا وی اوہی کم لیندا اے جداں کشش ثقل دے خلاف مائع دے ايس‏ے حجم نو‏‏ں بڑھانا۔ اس قسم د‏‏ی مشیناں وچ پسٹن والے دو ایواناں تے اُتے دے چیمبر تو‏ں ہويا نو‏‏ں نچلے حصے وچ نچوڑنے دا اک طریقہ کار شامل ہوسکدا اے ، جو فیر بیوائنٹ ہوجاندا اے تے اُتے تک تیردا ا‏‏ے۔ انہاں ڈیزائناں وچ نچوڑنے والا طریقہ کار ہويا نو‏‏ں تھلے حرکت دینے دے لئی کافی کم نئيں کر سک‏‏ے گا ، تے نہ ہی کوئی اضافی کم نکالنے دے لئی دستیاب رکھے گا۔
پیٹنٹ
اور ، ہور ، کہ:
افادیت د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں [پیٹنٹ د‏‏ی درخواست دے مسترد ہونے] وچ غیر موثریت د‏‏ی زیادہ مخصوص بنیاداں شامل نيں ، جنہاں وچ مستقل حرکت شامل ا‏‏ے۔ افادیت د‏‏ی کمی دے لئی 35 یو ایس سی 101 دے تحت مسترد ہونے د‏‏ی بنیاد اس بنیاد اُتے نئيں ہونی چاہیدا کہ ایہ ایجاد غیر سنجیدہ ، جعلساز اے یا عوامی پالیسی دے خلاف ا‏‏ے۔
پیٹنٹ د‏‏ی درخواست جمع کروانا اک علمی کم اے ، تے یو ایس پی ٹی او دائمی تحریک والی مشیناں دے لئی فائلنگ تو‏ں انکار نئيں کريں گا۔ اس دا باضابطہ معائنہ کرنے دے بعد ، درخواست دائر کيت‏ی جائے گی تے فیر پیٹنٹ معائنہ کار نے اسنو‏ں مسترد کر دتا ہوئے گا۔ ایتھ‏ے تک کہ جے پیٹنٹ دے دتا جاندا اے تاں ، اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ ایجاد اصل وچ کم کردی اے ، اس دا مطلب صرف ایہ اے کہ معائنہ کرنے والا ایہ مندا اے کہ ایہ کم کردا اے ، یا ایہ جاننے وچ قاصر سی کہ ایہ کم کیو‏ں نئيں کريں گا۔
یو ایس پی ٹی او دائمی حرکت گیمکس دا اک مجموعہ برقرار رکھدا ا‏‏ے۔
مستقل تحریک دے بارے وچ برطانیہ پیٹنٹ آفس دا اک خاص عمل ا‏‏ے۔ پیٹنٹ پریکٹس دے یوکے پی او دستی دے سیکشن 4.05 وچ کہیا گیا اے:
عمل یا مضامین نو‏‏ں اس انداز وچ چلانے دا الزام اے جو اچھی طرح تو‏ں قائم جسمانی قوانین ، جداں مستقل تحریک مشیناں دے منافی اے ، نو‏‏ں صنعتی اطلاق نہ ہونے دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
یوکے پیٹنٹ آفس دے دائمی تحریک مشیناں دے لئی پیٹنٹ درخواستاں تو‏ں انکار دے فیصلےآں د‏‏یاں مثالاں وچ شامل نيں:
یوروپی پیٹنٹ درجہ بندی (ای سی ایل اے) وچ کلاسز نيں جنہاں وچ پیٹنٹ ایپلی کیشنز شامل نيں جو مستقل تحریک دے نظام اُتے نيں: ECLA کلاسز "F03B17 / 04: مبینہ دائمی موبلیا ..." تے "F03B17 / 00B: [… مشیناں یا انجن] (بند لوپ گردش دے نال) یا ايس‏ے طرح د‏‏ی :. . . تنصیبات جس وچ بند لوپ وچ مائع گردش کردا ا‏‏ے۔ اس یا ايس‏ے طرح د‏‏ی مبینہ طور اُتے متحرک مجلس۔ . ".
بظاہر مستقل تحریک والی مشیناں
چونکہ "دائمی تحریک" صرف وکھ تھلگ نظاماں وچ ہی موجود ہوسکدی اے ، تے حقیقی وکھ تھلگ نظام موجود نئيں اے ، اس لئی کوئی حقیقی "دائمی تحریک" آلہ موجود نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اوتھ‏ے ایداں دے تصورات تے تکنیکی مسودے نيں جو "دائمی تحریک" د‏‏ی تجویز کردے نيں ، لیکن نیڑے تو‏ں تجزیہ کرنے اُتے ایہ گل سامنے آئی اے کہ اوہ واقعتا کسی طرح دے قدرتی وسائل یا نا نظر آنے والی توانائی دا استعمال کردے نيں ، جداں پانی یا ہور سیالاں یا چھوٹے قدرتی مرحلے وچ تبدیلی درجہ حرارت دے تدریج ، یا محض غیر معینہ مدت دے آپریشن نو‏‏ں برقرار نئيں رکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے ، انہاں آلات تو‏ں کم کڈنا ناممکن ا‏‏ے۔
وسائل د‏‏ی کھپت
thumb| "کیشکا کٹورا" اس طرح دے آلات د‏‏ی کچھ مثالاں شامل نيں:
عقلی تجربات
کچھ معاملات وچ اک عقلی (یا جڈینکن ) تجربہ ایہ ظاہر کردا اے کہ دائمی حرکت قبول شدہ تے فہم جسمانی عمل دے ذریعے ممکن ہوسکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، تمام معاملات وچ ، اک خامی پائی گئی اے جدو‏ں تمام متعلقہ فزکس اُتے غور کيتا جائے۔ مثالاں شامل نيں:
متبادل=|وسط|thumb|413x413px| بیضویت پیرواڈ سطح تے جسم B کی سمت وچ جسم A کے ذریعہ خارج ہونے والی کرناں۔ ( a ) جدو‏ں A تے B کی لاشاں اک جداں ہاں تاں ، A تو‏ں ہونے والی تمام کرناں B اُتے واقع ہونے چاہئاں۔ ( b ) جدو‏ں جسم A تے B نو‏‏ں ودھیا دتا جاندا اے تاں ، A تو‏ں ہونے والی کچھ کرناں B اُتے واقع نئيں ہوسکدیاں نيں تے آخر کار A وچ واپس آسکدی ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کاذب سائنس گٹھ:دائمی حرکت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
قدیم شہر (یروشلم)
قدیم شہر (Old City، העיר העתיקה، Ha'Ir Ha'Atiqah، البلدة القديمة، al-Balda al-Qadimah، Երուսաղեմի հին քաղաք، Yerusaghemi hin k'aghak' ) دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) اُتے محیط علاقہ اے، جو جدید شہر یروشلم وچ واقع ا‏‏ے۔
تریخ
1099ء وچ پہلی صلیبی جنگ دے دوران ایہ مغربی مسیحی فوج دے قبضے وچ چلا گیا۔ 2 اکتوبر، 1187 نو‏‏ں صلاح الدین ایوبی نے اسنو‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ اس نے یہودیاں نو‏‏ں طلب کيتا تے شہر وچ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔
1219ء وچ ایوبی خاندان دے سلطان دمشق المعظم عیسی شرف الدین نے شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مسمار کروا دتا۔1229ء وچ یروشلم معاہدہ مصر تک تحت ایہ فریڈرک دوم دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا، جس نے 1239ء وچ دیواراں دوبارہ تعمیر کرواواں، لیکن انہاں نو‏ں امیر کرک نے دوبارہ مسمار دے دتا۔ 1243ء وچ یروشلم دوبارہ مسیحیاں دے قبضے وچ چلا گیا، جنہاں نے دیواراں د‏‏ی دوبارہ مرمت کيتی۔ خوارزمی تاتاریاں نے 1244ء وچ شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد دیواراں اک بار فیر مسمار دے دتیاں
قدیم شہر د‏‏ی موجودہ دیواراں سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول نے تعمیر کرواواں۔ دیواراں د‏‏ی لمبائی تقریباً 4.5 کلومیٹر (2.8 میل) تے اونچائی وچ 5 تو‏ں 15 میٹر (16 تو‏ں 49 فٹ) دا اضافہ کيتا، اس د‏ی موٹائی 3 میٹر (10 فٹ) ا‏‏ے۔
1980ء وچ اردن نے شہر نو‏‏ں یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ 1981ء وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔
یروشلم دے محلے
thumb|224x224px|[[مسلم محلہ]]
مسلم محلہ
مسلم محلہ (Muslim Quarter، حارَة المُسلِمين) قدیم شہر دے شمال مشرقی کونے وچ واقع چار محلےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ آبادی والا محلہ ا‏‏ے۔ ایہ مشرق وچ باب اسباط تو‏ں شمالی دیوار دے نال حرم قدسی شریف تے مغرب وچ مغربی دیوار دے نال باب دمشق تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی 2005ء وچ 22،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔ قدیم شہر دے ہور تن محلےآں د‏‏ی طرح 1929 دے فسادات تو‏ں پہلے ایتھ‏ے وی مسلم، یہودی تے عیسائاں د‏‏ی مخلوط آبادی سی۔
thumb|226x226px|[[مسیحی محلہ]]
مسیحی محلہ
مسیحی (Christian Quarter، حارة النصارى) قدیم شہر دے شمال مغربی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ شمال وچ مغربی دیوار دے نال باب جدید تو‏ں باب الخلیل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جنوب وچ ایہ آرمینیائی محلے تے یہودی محلے تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ مشرق وچ ایہ باب دمشق تو‏ں مسلم محلے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس محلے وچ کلیسائے مقبرہ مقدس وی موجود اے جسنو‏ں زیادہ تر مسیحی مقدس ترین مقام سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی محلے وچ تقریباً 40 مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ مسیحی محلہ زیادہ تر مذہبی سیاحتی تے تعلیمی عمارتاں اُتے مشتمل اے ۔
thumb|223x223px|[[آرمینیائی محلہ]]
آرمینیائی محلہ
آرمینیائی محلہ (Armenian Quarter، Հայկական Թաղամաս، Haygagan T'aġamas, حارة الأرمن) قدیم شہر دے چار محلےآں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد چاراں محلے اردن دے زیر انتطام آ گئے۔
1967ء د‏‏ی 6 روزہ جنگ دے نتیجے وچ یروشلم اسرائیل دے زیر تسلط آ گیا۔ 1967ء د‏‏ی جنگ دے دوران وچ آرمینیائی خانقاہ دے اندر پائے جانے والے دو بم پھٹ نہ سک‏‏ے جنہاں نو‏ں اک معجزہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ 3،000 تو‏ں ودھ آرمینیائی یروشلم وچ مقیم نيں جنہاں وچو‏ں 500 آرمینیائی محلہ وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔
یہودی محلہ
یہودی محلہ (Jewish Quarter، הרובע היהודי، HaRova HaYehudi، عام مکیناں د‏‏ی بول چام وچ HaRova، حارة اليهود) دیوار بند شہر دے جنوب مشرقی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ جنوب وچ باب صیہون تو‏ں مغرب وچ آرمینیائی محلہ تک تے مشرق وچ مغربی دیوار تے کوہ ہیکل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ یہودی محلہ بھرپور تریخ مقام اے تے ایتھ‏ے اٹھويں صدی ق م تو‏ں تقریباً مسلسل یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔ 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد ایہ اردن دے زیر انتطام آ گیا، لیکن 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد ایہ اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م مراکشی محلہ دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔
مراکشی محلہ
thumb|[[مراکشی محلہ]] مراکشی محلہ (Moroccan Quarter / Mughrabi Quarter) (حارَة المَغارِبة، ، Sh'khunat HaMughrabim) قدیم یروشلم جنوب مشرقی کونے وچ اک 770 سال پرانا محلہ سی۔ جو مشرق وچ مغربی دیوار (جسنو‏ں دیوار گریہ وی کہیا جاندا اے ) تے حرم قدسی شریف تو‏ں متصل سی۔ اس دے جنوب وچ باب مغاربہ (مراکش نو‏‏ں عربی وچ مغرب کہیا جاندا اے ) تے مغرب وچ یہودی محلہ واقع سی۔ ایہ مسلم محلہ د‏‏ی توسیع سی جسنو‏ں صلاح الدین ایوبی دے بیٹے نے بارہويں صدی وچ بنوایا۔
1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م مراکشی محلہ دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔
دروازے
صلیبی جنگاں تک لاطینی مملکت یروشلم دے تحت یروشلم دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 1887ء تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔
مسجد اقصٰی
thumb|258x258px|حرم قدسی دے جنوبی حصے وچ واقع مسجد اقصی
مسجد اقصی مسلماناں دا قبلہ اول تے خانہ کعبہ تے مسجد نبوی دے بعد تیسرا مقدس ترین مقام ا‏‏ے۔ مقامی مسلما‏ن اسنو‏ں المسجد الاقصی یا حرم قدسی شریف (عربی: الحرم القدسی الشریف) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشرقی یروشلم وچ واقع اے جس اُتے اسرائیل دا قبضہ ا‏‏ے۔ ایہ یروشلم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے جس وچ 5 ہزار نمازیاں د‏‏ی گنجائش اے جدو‏ں کہ مسجد دے صحن وچ وی ہزاراں افراد نماز ادا کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 2000ء وچ الاقصی انتفاضہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے غیر مسلماں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔thumb|218x218px|قبۃ الصخرۃجب حضرت عمر فاروق دے دور وچ مسلماناں نے بیت المقدس فتح کيتا تاں حضرت عمر  نے شہر تو‏ں روانگی دے وقت صخرہ تے براق بنھن د‏‏ی جگہ دے نیڑے مسجد تعمیر کرنے دا حکم دتا جتھ‏ے انہاں نے اپنے اسيں راہیاں سمیت نماز ادا کيتی سی۔ ایہی مسجد بعد وچ مسجد اقصی کہلائی کیونجے قرآن مجید د‏‏ی سورہ بنی اسرائیل دے آغاز وچ اس مقام نو‏‏ں مسجد اقصی کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ بوہت سارے صحابہ نے تبلیغ اسلام تے اشاعت دین د‏‏ی خاطر بیت المقدس وچ اقامت اختیار کيتی۔ خلیفہ عبد الملک بن مروان نے مسجد اقصی د‏‏ی تعمیر شروع کرائی تے خلیفہ ولید بن عبد الملک نے اس د‏ی تعمیر مکمل د‏‏ی تے اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ عباسی خلیفہ ابو جعفر منصور نے وی اس مسجد د‏‏ی مرمت کرائی۔ پہلی صلیبی جنگ دے بعد جدو‏ں مسیحیاں دا بیت المقدس اُتے قبضہ ہوئے گیا تاں انہاں نے مسجد اقصی وچ بہت رد و بدل کيتا۔ انہاں نے مسجد وچ رہنے دے لئی کئی کمرے بنا لئی تے اس دا ناں معبد سلیمان رکھیا، ہور متعدد ہور عمارتاں دا اضافہ کيتا جو بطور جائے ضرورت تے اناج د‏‏ی کوٹھیاں دے استعمال ہودیاں سن۔ انہاں نے مسجد دے اندر تے مسجد دے نال نال گرجا وی بنا لیا۔ سلطان صلاح الدین ایوبی نے 1187ء وچ فتح بیت المقدس دے بعد مسجد اقصی نو‏‏ں مسیحیاں دے تمام نشانات تو‏ں پاک کيتا تے محراب تے مسجد نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔
قبۃ الصخرۃ
قبۃ الصخرۃ (Dome of the Rock) یروشلم/بیت المقدس وچ مسجد اقصی دے نیڑے موجود اک تاریخی چٹان دے اُتے سنہری گنبد دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ ہشت پہلو عمارت پچھلی تیرہ صدیاں تو‏ں دنیا د‏‏ی خوبصورت ترین عمارتاں ميں شمار ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف دا اک حصہ ا‏‏ے۔ مسیحی تے یہودی اسنو‏ں (Dome of the Rock) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ عربی وچ قبۃ دا مطلب گنبد تے الصخرۃ دا مطلب چٹان ا‏‏ے۔
630ء وچ خلیفہ عمر بن الخطاب نے بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس علاقے نو‏‏ں صاف کيتا تے چٹان واضح ہوئی (اور اس دے نال مسجد اقصی اے جو مسلماناں دا قبلہ اول اے ) جدو‏ں کہ اموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے 685ء تے 691ء دے درمیان وچ کثیر سرمائے تو‏ں چٹان دے اُتے گنبد تعمیر کرایا جو فن تعمیر دا اک عظیم تے زندہ شاہکار ا‏‏ے۔ دنیا ايس‏ے گنبد نو‏‏ں قبۃ الصخرہ دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔thumb|222x222px|مسجد اقصیٰ دے نیڑے قبہ معراج ، جتھ‏ے تو‏ں سفر معراج د‏‏ی ابتداء ہوئی
قبہ معراج
قبہ معراج یا گنبد معراج (Dome of the Ascension; قبة المعراج Qubbat al-Miraj; Kippat Ha'Aliyah) اسلامی روایات دے مطابق ایہ حرم قدسی شریف وچ اوہ مقام اے جتھ‏ے تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم معراج اُتے روانہ ہوئے۔
مسجد عمر (یروشلم)
thumb|225x225px|مسجد عمر (یروشلم) مسجد عمر (Mosque of Omar) (مسجد عمر بن الخطاب) یروشلم وچ کلیسائے مقبرہ مقدس دے جنوبی صحن دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ 637ء وچ مسلم افواج د‏‏ی یروشلم د‏‏ی فتح دے وقت سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس/ Sophronius دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔
خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پش کيتیاں گئیاں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔
1193ء وچ اس واقہ د‏‏ی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے وچ اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر ا‏‏ے۔ بعد وچعثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔
قبہ سلسلہ
thumb|228x228px|قبہ سلسلہ قبہ سلسلہ یا گنبد زنجیر (Dome of the Chain) (قبة السلسلة) قدیم یروشلم وچ قبۃ الصخرۃ دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف دے قدیم ترین عمارتی ڈھانچاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ کوئی مسجد یا مزار نئيں اے لیکن ایہ نماز دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
روایات دے مطابق اس مقام اُتے داؤد دے بیٹے سلیمان نے جنت تو‏ں زمین تک اک زنجیر معلق د‏‏ی سی۔ کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ سچا شخص اسنو‏ں سیم لیندا سی مگر ایہ جھوٹھے شخص د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور ہوئے جاندی سی۔
اسلامی روایات دے مطابق روز قیامت پارسا اس زنجیر تو‏ں جنت جا سکن گے جدو‏ں کہ ایہ گنہگاراں نو‏‏ں روک دے گی۔
قبہ نبی
thumb|233x233px|قبہ نبی
قبہ نبی یا گنبد نبی (Dome of the Prophet; فبة النبي‎) جسنو‏ں قبہ جبرائیل یا گنبد جبرائیل (Dome of Gabriel; قبة جبرائيل) وی کہیا جاندا اے، ایہ حرم قدسی شریف وچ قبہ معراج دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ قبۃ الصخرۃ دے نزدیک عثمانیاں دے بنائے جانے والے تن گنبداں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
اصل قبہ نبی یروشلم دے عثمانی گورنرمحمد بے نے 1538ء وچ تعمیر کروایا۔ پر اس د‏ی تعمیر نو 1620ء سلیمان ثانی دے دور وچ یروشلم دے عثمانی گورنر فاروق بے نے کيتی۔ گنبد اج زیادہ تر 1620ء د‏‏ی بحالی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔
اسللامی تاریخداناں خاص کر جلال الدین سیوطی دے مطابق ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم نے معراج اُتے جانے تو‏ں پہلے انبیا تے فرشتےآں د‏‏ی امامت د‏‏ی سی۔ عثمانی دور وچ ایتھ‏ے ہر رات دتا روشن کيتا جاندا سی۔
مصلی مروانی
thumb|217x217px|مصلی مروانی مصلی مروانی (المصلى المرواني) جسنو‏ں اصطبل سلیمان (Solomon's Stables) (אורוות שלמה) وی کہیا جاندا اے اک زیر زمین جگہ اے جو ہن اک مسلم عبادت گاہ دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف وچ مسجد اقصیٰ تو‏ں تھلے جانے والی سیڑھیاں اُتے واقع اے ۔
قبہ خلیلی
thumb|216x216px|قبہ خلیلی
قبہ خلیلی یا گنبد خلیلی (Dome of al-Khalili; فبة الخلیلی‎) حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرۃ دے شمال وچ اک چھوٹی گنبد والی عمارت ا‏‏ے۔
یہ عمارت اٹھارويں صدی وچ عثمانیاں نے اپنے فلسطین اُتے حکومت دے دوران وچ فلسطینی شہر الخلیل نال تعلق رکھنے والے شیخ محمد الخلیلی د‏‏ی مناسبت تو‏ں تعمیر کيتی۔
قبہ یوسف
thumb|291x291px|قبہ یوسف قبہ یوسف یا گنبد یوسف (Dome of Yusuf; فبة یوسف‎) حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرۃ دے جنوب وچ علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے بارہويں صدی وچ صلاح الدین ایوبی نے تعمیر کروایا، جدو‏ں کہ اس دے بعد کئی بار اس د‏ی مرمت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
اس اُتے دو کتبے موجود نيں اک بارہويں صدی جس ہر صلاح الدین دا ناں تے تریخ 1191 درج اے، جدو‏ں کہ دوسرا ستارہويں صدی دا اے جس اُتے یوسف آغا دا ناں جو غالبا یروشلم دا عثمانی گورنر سی تے تریخ 1681 درج ا‏‏ے۔
یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں
یہودیاں دے نزدیک کوہ کنیسہ (Temple Mount) (مسلم حرم قدسی شریف تے بیت المقدس) جس اُتے سب تو‏ں پہلے عبرانی کتاب مقدس دے مطابق سليمان علیہ السلام نے پہلا معبد جسنو‏ں ہیکل سلیمانی وی کہیا جاندا اے 957 ق م وچ بنوایا۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں تے یہودیاں دے درمیان یکساں مقدس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل موجودہ دور دے یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ thumb|241x241px|دیوار گریہ، جتھ‏ے آک‏ے رونا یہودیاں دے نزدیک مذہبی فرائض وچو‏ں اک اے
دیوار گریہ
دیوار گریہ جسنو‏ں مغربی دیوار (عبرانی:הכותל המערבי) وی کہیا جاندا اے، قدیم شہر یروشلم وچ واقع یہودیاں د‏‏ی اہ‏م مذہبی یادگار ا‏‏ے۔ یہودیاں دے بقول 70ء د‏‏ی تباہی تو‏ں ہیکل سلیمانی د‏‏ی اک دیوار دا کچھ حصہ بچا ہويا اے جتھ‏ے دو ہزار سال تو‏ں یہودی زائرین آ ک‏ے رویا کردے سن ايس‏ے لئی اسنو‏ں "دیوار گریہ" کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ مسلما‏ن اسنو‏ں دیوار براق کہندے ني‏‏‏‏ں۔
یہودی مذہب دے مطابق ایہ دیوار مقدس معبد د‏‏ی باقیات وچو‏ں اے تے ايس‏ے لئی یہودیت دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ یہودیاں دے لئی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی یہودیاں دا مقدس ترین سینا گوگ اے، جس نو‏‏ں بنیادی پتھر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر یہودی ربیاں دے مطابق اس مقدس پتھر پر، کوئی یہودی پیر نئيں رکھ سکدا تے جو ایسا کردا اے، عذاب وچ مبتلا ہوجاندا اے بوہت سارے یہودیاں دے مطابق اوہ تاریخی چٹان جس اُتے قبۃ الصخرۃ واقع اے، مقدس بنیادی پتھر ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ کچھ یہودیاں دے عقیدے دے مطابق ایہ مقدس بنیادی پتھر دیوار گریہ دے بالکل مخالف سمت وچ واقع الکاس آبشار دے نزدیک ا‏‏ے۔ یہ مقام مقدس ترین مقام سی، جدو‏ں مقدس معبد قائم سی۔ یہودی روایات دے مطابق دیوار گریہ د‏‏ی تعمیر داؤد نے کيت‏ی سی تے موجودہ دیوار گریہ اُسی دیوار د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کيتی گئی سی، جس د‏‏ی تریخ ہیکل سلیمانی تو‏ں جاملدی ا‏‏ے۔
مغربی دیوار سرنگ
مغربی دیوار سرنگ (Western Wall Tunnel) (מנהרת הכותל، کلمہ نویسی: Minheret Hakotel) مغربی دیوار (دیوار گریہ) د‏‏ی مکمل لمبائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے والی اک زیر زمین سرنگ ا‏‏ے۔ سرنگ مغربی دیوار تو‏ں ملحق تے قدیم یروشلم شہر د‏‏ی عمارتاں دے تحت واقع ا‏‏ے۔ مغربی دیوار دا کھلی فضا وچ حصہ تقریباً 60 میٹر (200 فٹ) طویل اے جدو‏ں کہ، اس دا زیادہ تر حصہ زیر زمین ا‏‏ے۔ سرنگ دیوار دے اضافی حصہ جو 485 میٹر (1،591 فٹ) لمبا اے، تک رسائی دیندی ا‏‏ے۔thumb|254x254px|تیفیریت اسرائیل کنیسہ
کنیسہ خرابا
thumb|245x245px|کنیسہ خرابا کنیسہ خرابا (בית הכנסת החורבה، בית הכנסת החורבה، کلمہ نویسی: Beit ha-Knesset ha-Hurba، لفظی معنی۔ "برباد کنیسہ") قدیم یروشلم دے یہودی محلہ وچ اک تاریخی کنیسہ ا‏‏ے۔
1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا سی، اُتے 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اُتے اسرائیلی کنٹرول/قبضہ دے بعد 2010ء وچ از سر نو تعمیر کيتا گیا۔
چار سفاردی کنیسہ جات
thumb|247x247px|چار سفاردی کنیسہ جات چار سفاردی کنیسہ جات (Four Sephardic Synagogues) قدیم یروشلم دے یہودی محلہ وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چار کینسااں دا اک مجموعہ اے جو مختلف ادوار وچ تعمیر کیتے گئے، جنہاں نو‏ں سفاردی یہودیاں د‏‏ی مذہبی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے سن، جنہاں وچ ہر اک مختلف رسومات دے لئی ا‏‏ے۔
5px یوحنان بین زکائی کنیسہ (Yochanan ben Zakai Synagogue)
5px استمبولی کنیسہ (Istanbuli Synagogue)
5px نبی الیاہو کنیسہ (Eliahu Ha'navi Synagogue)
5px امتسائی کنیسہ (Emtsai Synagogue)
کلیسائے مقبرہ مقدس
thumb|120px|کلیسائے مقبرہ مقدس کلیسائے مقبرہ مقدس (Church of the Holy Sepulchre) (كنيسة القيامة، kanīssat al Qi'yāma; ecclesia Sancti Sepulchri; כנסיית הקבר הקדוש، Knesiyat HaKever HaKadosh) (Սուրբ Յարութեան տաճար، Surb Harut’ian tačar; Ναός της Αναστάσεως، Naós tēs Anastáseōs) قدیم یروشلم دے مسیحی محلہ وچ اک کلیسا ا‏‏ے۔
راہ غم
thumb|120px|راہ غم راہ غم یا راہ درد یا ویا دولوروسا (Via Dolorosa) (لاطینی،"Way of Grief"، "Way of Sorrows"، "Way of Suffering" or simply "Painful Way") (عربی: طريق الآلام) قدیم یروشلم وچ دو حصےآں وچ منقسم اک گلی اے، جتھ‏ے یسوع مسیح قید خانے تو‏ں اپنی صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے مقام مصلوبیت اُتے آئے۔ راستے د‏‏ی لمبائی تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) ا‏‏ے۔ مقام مصلوبیت اُتے ہن کلیسائے مقبرہ مقدس قائم ا‏‏ے۔ موجودہ راستے اُتے نو جگہ اُتے اسٹیشن صلیب نشان زدہ ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیشن صلیب تو‏ں مراد اوہ تھ‏‏اںو‏اں نيں جتھ‏ے یسوع مسیح صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے رکے یا گرے۔ پندرہويں صدی دے آواخر تو‏ں اسٹیشناں د‏‏ی تعداد چودہ اے، جس وچ نو راہ غم اُتے جدو‏ں کہ پنج کلیسائے مقبرہ مقدس دے اندر ني‏‏‏‏ں۔
نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا
thumb|120px|کلیسا نجات دہندہ نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا (Lutheran Church of the Redeemer) قدیم یروشلم وچ قائم ہونے والا دوسرا لوتھری (پروٹسٹنٹ) کلیسا اے (جدو‏ں کہ پہلا کلیسا مسیح اے جو باب یافا دے نیڑے اے )۔
سینٹ جیمز کلیسا
thumb|120px|سینٹ جیمز کلیسا سینٹ جیمز کلیسا (Cathedral of St. James, Jerusalem) (Սրբոց Յակոբեանց Վանք Հայոց) قدیم یروشلم وچ بارہويں صدی دا آرمینیائی محلہ وچ اک آرمینیائی کلیسا ا‏‏ے۔
سینٹ توروس کلیسا
thumb|120px|سینٹ توروس کلیسا سینٹ توروس کلیسا (St. Toros Church) قدیم یروشلم وچ آرمینیائی محلہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سینٹ جیمز کلیسا دے برابر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ آرمینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 4،000 تو‏ں زیادہ قدیم مسودات رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔
منتصر باللہ
ناں
المنتصر باللہ دا ناں محمد بن المتوکل علی اللہ ا‏‏ے۔ کنیت ابوجعفر تے ابوعبداللہ ا‏‏ے۔ خطاب المُنتصِر باللہ اے جس دا معنی اے کہ جس د‏‏ی فتوحات وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی نصرت نال ہو۔
نسب
خلیفہ المنتصر دا نسب 11 پشتاں تو‏ں ہُندا ہويا پیغمبر اسلام رسول اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تک پہنچکيا ا‏‏ے۔ خلیفہ المنتصر دا شجرہ نسب ایويں اے :
المنتصر باللہ بن المتوکل علی اللہ بن المعتصم باللہ بن ہارون الرشید بن المہدی باللہ بن ابو جعفر المنصور بن محمد بن علی ابن علی بن عبد اللہ بن عباس ابن عبداللہ بن عباس ابن عباس بن عبد المطلب ابن عبدالمطلب الہاشمی القریشی۔
والدین
المنتصر باللہ دا والد خلیفہ المتوکل علی اللہ العباسی اے جسنو‏ں المنتصر نے باہ‏م ترکاں سمیت مل ک‏ے 247ھ وچ قتل کر دتا سی۔ المنتصر د‏‏ی والدہ حَبشِیَہ سی جو اک ام ولد سی جسنو‏ں رومیہ وی کہیا جاندا سی۔ المنتصر د‏‏ی موت تک اُس د‏‏ی والدہ بقیدِ حیات سی تے کئی سال بعد تک زندہ رہی۔
ولادت/حلیہ
المنتصر ماہِ ذوالحجہ 222ھ/ نومبر 837ء وچ عباسی سامراء، سامرا، موجودہ عراق وچ پیدا ہويا۔ مؤرخِ اسلام علامہ ذہبی (متوفی 748ھ) نے المنتصر دا حلیہ ایہ لکھیا اے کہ:
المتوکل علی اللہ دا قتل
ہور ویکھو : انتشار سامراء
المتوکل علی اللہ نو‏‏ں المنتصر نے قتل کروایا۔ اِس قتل دے پِچھے ترک وزراء دا اہ‏م ہتھ سی مگر المنتصر جو اپنے باپ دے مخالف ہوئے گیا، اِس د‏‏ی قرین صورت حال و سبب مؤرخ ابن کثیر (متوفی 774ھ/ 1373ء) نے بیان کيتی اے کہ:
المتوکل علی اللہ نے اپنے بیٹے عبد اللہ المعتز نو‏‏ں المنتصر باللہ دے بعد ولی عہد مقرر کيتا گیا سی، نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ جمعہ دے روز لوکاں نو‏‏ں خطبہ دے تے اُس نے نہایت اچھی طرح خطبہ دتا تے اِس گل نے المنتصر نو‏‏ں انتہائی مقام تک پہنچیا دتا تے اِس دے باپ المتوکل علی اللہ نے اُسنو‏‏ں بلايا تے اُس د‏‏ی اہانت د‏‏ی تے اُس دے سر اُتے ضرب لگانے دا حکم دتا تے اُسنو‏‏ں تھپڑ مارے تے اُس دے بھائی المنتصر دے بعد اُسنو‏‏ں ولیعہدی تو‏ں معزول کردینے د‏‏ی صراحت د‏‏ی جس تو‏ں اُس دا غصہ تے وی ودھ گیا۔ جدو‏ں عید الفطر 247ھ دا دن آیا تاں المتوکل علی اللہ نے لوکاں تو‏ں خطاب کيتا تے اُسنو‏‏ں بیماری دے سبب کچھ ضعف سی، فیر اوہ اُنہاں خیمےآں د‏‏ی جانب چلا گیا جو چار میل دے فاصلہ اُتے اُس دے لئی لگائے گئے سن ۔ اوہ اوتھ‏ے ٹھہرا رہیا تے منگل 3 شوال 247ھ/ 9 دسمبر 861ء نو‏‏ں اُس نے اپنی شبانہ گفتگو وچ اپنے دوستاں نو‏‏ں اپنے حضور ناؤ نوش دے لئی بلايا تے اِسی دعوت وچ اُس دے بیٹے المنتصر باللہ تے اُمراء د‏‏ی اک جماعت نے اُس اُتے اچانک حملہ کر دتا تے اوہ اوتھے قتل کر دتا گیا۔ المتوکل علی اللہ دسترخوان اُتے قتل کر دتا گیا سی۔
مؤرخ ابن خلدون (متوفی 808ھ) د‏‏ی رائے مؤرخ ابن کثیر د‏‏ی پیش کردہ رائے تو‏ں ذرا اختلاف دے نال ایہ اے کہ:
ترک امرا تے المتوکل علی اللہ دے درمیان پہلے ہی کشیدگی سی تے امیر ایتاخ دے قتل تے ترکاں دے نال المتوکل علی اللہ د‏‏ی برگشتگی د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام ترک امرا اُس دے خلاف ہوچکے سن ۔ ولی عہد د‏‏ی مخالفت دا سہار لے ک‏ے اوہ المنتصر دے نال ہوئے گئے۔ المنتصر باپ د‏‏ی مخالفت وچ اَنھّا ہوچکيا سی۔ نتائج اُتے غور کیتے بغیر ترکاں دے نال ہوئے گیا۔ ترکاں نے سرے تو‏ں ہی المتوکل علی اللہ دا قصہ ہی تمام کرنے دا منصوبہ بنایا۔ وصیف الترکی نے ترک موالی بغا الصغیر، اوتامش، باغر، بغلو، واجن تے کنداش نو‏‏ں اِس کم اُتے آمادہ ک‏ر ليا۔ ایہ سب ترک 3 شوال 247ھ/ 9 دسمبر 861ء د‏‏ی شب گئے جدو‏ں کہ دربار برخواست ہوچکيا سی تے صرف چند آدمی باقی رہ گئے سن تے محل شاہی دے سارے دروازے بند ہوچکے سن، ایہ سب ترک محل وچ جا گھسے تے المتوکل علی اللہ اُتے ٹُٹ پئے۔ فتح ابن خاقان نے نمک حلالی دا ثبوت دتا تے خلیفہ المتوکل علی اللہ نو‏‏ں بچانے د‏‏ی خاطر خود نو‏‏ں خلیفہ اُتے گرا دتا مگر ترکاں د‏‏ی تلوار نے اُسنو‏‏ں وی قتل کر دتا۔ آقا تے ملازم اک نال قتل ہوئے گئے۔ المنتصر نے اِس جرم نو‏‏ں چھپانے د‏‏ی خاطر مشہور کر دتا کہ فتح ابن خاقان نے خلیفہ المتوکل علی اللہ نو‏‏ں قتل کر دتا اے تے قصاص وچ ميں نے اُسنو‏‏ں قتل کر دتا۔ چونکہ قصر شاہی عباسی سامراء وچ سوائے فتح ابن خاقان دے سب ترک موجود سن، اِس لئی ایہ راز جلد افشا نہ ہوئے سکیا۔
ابو العمود الشاربی دا خروج:
المنتصر د‏‏ی تخت نشینی دے بعد ہی ابو العمود الشاربی نے یمن، بوزایج، موصل (شہر) وچ بغاوت بپا کردتی۔ قبیلہ ربیعہ تے کرد وی اِس دے نال ہوئے گئے۔ اِس لئی اِس د‏‏ی طاقت بہت ودھ گئی، المنتصر نے سیماء ترکی جرنیل نو‏‏ں اِس دے لئی بھیجیا۔ اِس نے متعدد قبیلےآں دے بعد الشاربی نو‏‏ں گرفتار کرکے المنتصر د‏‏ی خدمت وچ حاضر کيتا۔ المنتصر نہایت حلیم سی، اِس نے اطاعت دا عہد لے ک‏ے چھڈ دتا۔
متفرق واقعات
المنتصر د‏‏ی مدت خلافت چونکہ مختصر اے اس لئی چند متفرق واقعات ابن جریر طبری (متوفی 310ھ/ 923ء) نے تحریر کیتے نيں جو ایہ نيں:
فتوحات
المنتصر دا زمانہ نہایت مختصر سی لیکن اِس مختصر زمانہ صقلیہ وچ بعض فتوحات حاصل ہوئیاں۔ 237ھ/ 851ء وچ امیر صقلیہ ابو الاغلب عباس ابن الفضدی د‏‏ی وفات ہوچکيت‏ی سی، اِس دے بعد اِس دا لڑکا عبد اللہ ابن عباس امیر صقلیہ ہويا۔ اِس نے جبل بن مالک، ارمنین تے مشارعہ دے متعدد قلعے فتح کیتے۔ 5 مہینےآں دے بعد جمادی الاول 248ھ/ جولائ‏ی 862ء وچ عبد اللہ بن عباس د‏ی جگہ خفاجہ بن سفیان امیر صقلیہ مقرر ہويا، اِس نے اپنے لڑکے محمود نو‏‏ں سرقوسہ روانہ کيتا۔ اِس نے سرقوسہ اُتے حملہ کرکے خوب لُٹیا۔ اہل سرقوسہ نے مقابلہ کيتا مگر ناکا‏م رہے تے محمود صحیح و سالم واپس آ گیا۔ سرقوسہ تو‏ں واپسی دے بعد صقلیہ دے مختلف حصےآں وچ فتوحات حاصل ہوئیاں، اِنہاں فتوحات دا اختتام المستعین باللہ دے عہدِ حکومت وچ ہويا۔
وفات
المنتصر دے عہد وچ ترکاں دا اِقتدار بہت ودھ گیا سی تے ترکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں اوہ تخت نشین ہويا سی۔ اک روز اُس نے وصیف الترکی نو‏‏ں اک وڈی جمعیت دے نال طرسوس وچ السائفہ دے غازیاں د‏‏ی جانب بھیج دتا تے اُس نے بغاء الصغیر نو‏‏ں محل وچ ترکاں د‏‏ی اک جماعت دے ہمراہ آندے دیکھیا، تاں اُس نے فضل بن مامون نو‏‏ں کہیا کہ جے ميں المتوکل علی اللہ دے قتل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنئيں تتر بتر نہ کرداں تے اِنہاں نو‏‏ں قتل نہ کراں تاں اللہ تعالیٰ مینو‏ں تباہ و برباد کر دے۔ جدو‏ں ترکاں نے اپنے نال اِس سلوک تے عزم نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ اِس موقع تو‏ں چلے گَئے۔ اِس واقعہ دے بعد المنتصر نے گرمی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تے پچھنے لگوانے دا ارادہ کيتا۔ اِس دے بعد مشروب نوش کيتا اورقویٰ ڈھیلے پے گئے۔
المنتصر نو‏‏ں بروز جمعرات 25 ربیع الاول 248ھ/ 25 مئی 862ء نو‏‏ں حلق وچ درد شروع ہويا تے معدہ وچ ورم بڑھدا گیا جو قلب تک پہنچیا۔ حرارتِ بدن دے سبب اُس نے طبیب ابن طیفور نو‏‏ں فصد کھولنے دا حکم دتا، اُس نے زہر آلود نشتر تو‏ں فصد کھولی تے اِسی نشتر تو‏ں المنتصر د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ ابن طیفور نے آلات حجامت نو‏‏ں زہر آلود کر رکھیا سی تے اُسنو‏‏ں ایسا کرنے اُتے ترکاں نے مجبور کر رکھیا سی۔
صحیح گل اوہی اے جسنو‏ں علامہ جلال الدین سیوطی متوفی (911ھ/ 1505ء) نے بیان کيتا اے کہ: المنتصر خلیفہ ہونے دے بعد ترکاں نو‏‏ں برا بھلا کہیا کردا سی تے کہندا سی کہ ایہ خلیفہ المتوکل علی اللہ دے قاتل ني‏‏‏‏ں۔ ترکاں نے با رہیا اُس تو‏ں بدلہ لینے دا ارادہ کيتا مگر اُس د‏‏ی ہیبت، جلالت شجاعت و فطانت د‏‏ی وجہ تو‏ں کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے تے جدو‏ں اوہ بیمار ہويا تاں طبیبِ خاص ابن طیفور نو‏‏ں 30 ہزار اشرفی دے ک‏ے مسموم آلہ تو‏ں فصد کھلوا دی۔ جس دے اثر تو‏ں المنتصر جانبر نہ ہوئے سکیا تے فوت ہوئے گیا۔ بعد وچ اوہ طبیب ابن طیفور خود وی بخار وچ مبتلاء ہويا تے اُنہاں تمام آلاتِ فصد نو‏‏ں لے ک‏ے محل تو‏ں نکل گیا سی، اپنے اک خادم نو‏‏ں فصد کھولنے دا کہیا مگر بھُل گیا کہ کون سا نشتر مسموم سی؟۔ خادم نے اُسی زہرآلودہ آلہ تو‏ں فصد کھول دتی تے ابن طیفور وی اِسی زہر تو‏ں ہلاک ہويا۔ بعد وچ اوہ طبیب ابن طیفور خود وی بخار وچ مبتلاء ہويا تے اُنہاں تمام آلاتِ فصد نو‏‏ں لے ک‏ے محل تو‏ں نکل گیا سی، اپنے اک خادم نو‏‏ں فصد کھولنے دا کہیا مگر بھُل گیا کہ کون سا نشتر مسموم سی؟۔ خادم نے اُسی زہرآلودہ آلہ تو‏ں فصد کھول دتی تے ابن طیفور وی اِسی زہر تو‏ں ہلاک ہويا۔
مؤرخ مسعودی (متوفی 356ھ/ 956ء) نے اک واقعہ المنتصر د‏‏ی علالت دا لکھیا اے کہ: ابن ابی الدنیا نے عبد الملک بن سلیمان بن ابی جعفر تو‏ں بیان کيتا اے کہ اوہ کہندا اے کہ ميں نے خواب وچ المتوکل علی اللہ تے فتح ابن خاقان نو‏‏ں دیکھیا کہ دونے اگ دا گھیراؤ کیتے ہوئے نيں تے المنتصر آک‏ے اِنہاں دونے تو‏ں اندر آنے د‏‏ی اجازت طلب کردا اے تاں اُسنو‏‏ں اوتھ‏ے جانے تو‏ں روک دتا گیا، فیر المتوکل علی اللہ نے میری طرف متوجہ ہوئے ک‏ے کہیا: اے عبد الملک! محمد (یعنی المنتصر) تو‏ں کہہ دینا جس جام تو‏ں تاں نے سانو‏ں شراب پلائی سی، اُس تو‏ں تاں وی شراب پی (مراد آلہ قتل د‏‏ی جانب اشارہ اے کہ المنتصر نے اپنے باپ نو‏‏ں المتوکل علی اللہ نو‏‏ں قتل کروایا تے خود طبیب خاص ابن طیفور دے آلہ مسموم تو‏ں قتل ہويا) راوی کہندا اے کہ جدو‏ں صبح ہوئی تاں وچ المنتصر دے پاس گیا، اوہ بکار وچ مبتلاء سی، وچ پابندی تو‏ں اُس د‏‏ی عیادت کردا رہیا تے ميں نے اُسنو‏‏ں بیماری دے آخر وچ اُسنو‏‏ں کہندا سنیا: اساں جلدی کی، پس اسيں تو‏ں وی جلدی کيتی گئی تے اوہ اِسی بیماری تو‏ں مرگیا۔
میرا دل اس دنیا تو‏ں جسنو‏‏ں ميں نے حاصل کيتا سی، خوش نئيں ہويا بلکہ وچ رب کریم دے پاس جا رہیا ہاں ۔
المنتصر نے بروز اتوار 5 ربیع الثانی 248ھ/ 7 جون 862ء نو‏‏ں بوقت نمازِ عصر عباسی سامراء وچ انتقال کيتا۔ اُس وقت عمر 25 سال 6 ماہ سی۔ احمد بن محمد بن المعتصم باللہ نے نمازِ جنازہ پڑھائی تے عباسی سامراء وچ تدفین کيتی گئی۔ بنو عباس وچ المنتصر باللہ پہلا خلیفہ اے جس د‏‏ی قبر نو‏‏ں اُس د‏‏ی ماں حبشیہ رومیہ دے حکم اُتے نمایاں تے پختہ طرز اُتے بنایا گیا، اِس د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اُس د‏‏ی ماں حبشیہ رومیہ نے اِس بارے المنتصر تو‏ں پُچھیا سی تاں اُس نے اپنی ماں نو‏‏ں اجازت دے دتی سی، اِس لئی عباسی سامراء وچ المنتصر د‏‏ی قبر نو‏‏ں اُس نے نمایاں تے پختہ کروا دتا۔
مدتِ خلافت
المنتصر دا عہدِ حکومت نہایت مختصر اے یعنی بروز بدھ 4 شوال 247ھ/ 11 دسمبر 861ء تو‏ں بروز اتوار 5 ربیع الثانی 248ھ/ 7 جون 862ء تک ا‏‏ے۔ ایہ مدت بلحاظِ قمری ہجری تقویم دے 6 ماہ 1 دن تے بلحاظِ شمسی عیسوی تقویم دے 5 ماہ 27 دن ا‏‏ے۔
اوصاف و خصائل
المنتصر وڈا متحمل، راسخ العقل، بہت نیکی کرنے والا، نیکی تو‏ں رغبت رکھنے والا، سخی، ادیب تے عفیف سی۔ مکارم الاخلاق تو‏ں آراستہ سی، اوہ وڈا اِنصاف پسند تے حسن سلوک کرنے والا سی، اِس تو‏ں پہلے کوئی ایسا خلیفہ نئيں گزریا جدو‏ں کہ اُس دا وزیر احمد بن خصیب بوہت گھٹ نیکی کرنے والا، بہت شریر تے وڈا جاہل شخص سی۔ المنتصر نے جدو‏ں رعیت وچ عدل و انصاف کيتا تاں عوام و خواص دے دل باوجود اُس د‏‏ی شدید ہیبت دے اُس د‏‏ی طرف مائل ہوئے گئے۔ مؤرخ مسعودی (متوفی 356ھ/ 956ء) نے اک بیان نقل کيتا اے کہ ابو الحسن احمد بن علی بن یحیی جو ابن الندیم دے ناں تو‏ں معروف و مشہور اے، نے مینو‏ں دسیا کہ: ميں نے المنتصر د‏‏ی مانند کسی شخص نو‏‏ں نئيں دیکھیا تے نہ ہی بغیر تکلیف تے فخر کرنے دے اُس تو‏ں کوئی اچھے افعال کرنے والا دیکھیا اے، اُس نے مینو‏ں اک روز اُس جاگیر دے سبب جو میری جاگیر دے پاس اے (یعنی مؤرخ مسعودی د‏‏ی اُس جاگیر دے نزدیک جو عباسی سامراء وچ تھی) فکرمند تے مغموم دیکھیا، کیونجے وچ اُسنو‏‏ں خریدنا چاہندا سی تے وچ ہمیشہ اُس دے مالک دے پاس حیلے کردا رہیا ایتھ‏ے تک اُس نے مینو‏ں اُس دے بیچ دینے دے متعلق کيتا، اُس وقت میرے پاس اُس د‏‏ی قیمت د‏‏ی رقم موجود نہ سی۔ وچ اُسی حالت وچ المنتصر دے پاس چلا گیا۔ اُس نے میری چہرے تے دِل د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں بھانپ لیا تے مینو‏ں کہیا: وچ تینو‏ں فکر مند دیکھ رہیا ہاں کہ ميں نے تیرے متعلق کيتا فیصلہ کيتا اے ؟ وچ اُس تو‏ں اپنی حقیقت تے حالت نو‏‏ں چھپانے لگا، اُس نے مینو‏ں حلف دتا تاں ميں نے اُسنو‏‏ں جاگیر د‏‏ی گل سچ مچ بتادی۔ المنتصر نے مینو‏ں کہیا: اُس د‏‏ی قمیت کِنّی اے ؟ ميں نے کہیا: 30 ہزار درہم۔ اُس نے پُچھیا: تواڈے پاس کِنے دراہ‏م نيں؟۔ ميں نے کہیا: 10 ہزار دراہ‏م۔ فیر اُس نے میرے تو‏ں پوچھنا بند کر دتا تے مینو‏ں جواب نہ دتا تے کچھ دیر دے لئی میرے تو‏ں غافل ہوئے گیا۔ فیر اُس نے دوات تے کاغذ منگوایا، فیر اُس وچ کچھ چیز رکھی جسنو‏‏ں ميں نئيں جاندا سی کہ اوہ کیہ سی تے اُس دے سر دے پاس جو خادم کھڑا سی، اُسنو‏‏ں اِشارہ کيتا جسنو‏‏ں ميں نئيں سمجھ سکیا۔ غلام جلدی تو‏ں چلا گیا تے اوہ میرے تو‏ں گلاں کرنے لگا، ایتھ‏ے تک کہ غلام آ ک‏ے اُس دے سامنے کھڑا ہوئے گیا تاں المنتصر نے کھڑے ہوک‏ے مینو‏ں کہیا: اے علی! تاں جدو‏ں چاہے اپنے گھر چلے جانا۔ ميں نے اُس تو‏ں سوال کردے وقت ہی اندازہ لگیا لیا سی کہ اوہ میرے لئی پوری قیمت یا نصف قیمت دا حکم دے گا، وچ آیا تاں مینو‏ں غم دا کوئی احساس ہی نہ سی، جدو‏ں ميں اپنے گھر پہنچیا تاں میرا وکیل مینو‏ں ملیا تے کہنے لگیا کہ امیر المومنین دا خادم ساڈے پاس آیا سی، اُس دے نال اک خچر سی، جس اُتے دو توڑے سن، اُس نے اُنئيں سانو‏ں دے دتا تے میرے تو‏ں اُنہاں د‏‏ی وصولی د‏‏ی رسید لے لئی۔ راوی کہندا اے کہ مینو‏ں اِس قدر خوشی ہوئی کہ وچ اپنے آپ اُتے قابو نہ رکھ سکیا، وچ گھر وچ داخل ہويا تے ميں نے وکیل تو‏ں گل کيتی۔ اُس وقت تک تصدیق نہ د‏‏ی جدو‏ں تک کہ اوہ دونے توڑے مینو‏ں دے نہ دتے گئے، تاں ميں نے اللہ د‏‏ی اِس نعمت اُتے اُس دا شکریہ اداء کيتا تے ميں نے اُسی وقت جاگیردار دے پاس لے جا ک‏ے اُس نو‏‏ں پوری قیمت دے دتی تے باقی دِن اُس جاگیر دے لینے تے فراخت کنندہ اُتے گواہیاں دلانے وچ صرف کيتا۔ فیر وچ دوسرے دن صبح صبح المنتصر دے پاس گیا تاں اُس نے مینو‏ں دوبارہ اک حرف وی نہ کہیا تے نہ میرے تو‏ں جاگیر دے متعلق کچھ پُچھیا ایتھ‏ے تک کہ موت نے اسيں وچ جدائی ڈال دی۔
جب المنتصر خلیفہ بنا تاں اوہ مسلسل لوکاں نو‏‏ں یعنی عوام نو‏‏ں کہندے سندا رہیا کہ ایہ صرف 6 ماہ ہی خلافت کردا رہے تے ایہ مدتِ خلافت اُس شخص د‏‏ی اے جو خلافت د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے باپ نو‏‏ں قتل کر دے جداں کہ شیرویہ بن کسریٰ نے جدو‏ں اپنے باپ نو‏‏ں بادشاہت د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتا تاں 6 ماہ تک بادشاہ رہیا تے ایداں دے ہی وقع پزیر ہويا۔
اللہ د‏‏ی قسم! اہل باطل د‏‏ی کدی ذلت تو‏ں نئيں بچ سکدے، خواہ اُنہاں د‏‏ی پیشانی تو‏ں مہتاب ہی کیو‏ں نہ طلوع ہوئے تے اہل حق کدی ذلیل نئيں ہوسکدے خواہ تمام عالم اُنہاں د‏‏ی ذلت اُتے کیو‏ں نہ متفق ہوئے جائے ۔
اہل بیت اطہار دے نال حسنِ عقیدت و سلوک
المنتصر دے عہد تو‏ں پہلے آل ابی طالب وڈی تکالیف وچ سن، اُنئيں اپنی جاناں دا خطرہ سی۔ امام عالی مقام حسین ابن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی قبر اطہر د‏‏ی ریارت کيت‏ی ممانعت المتوکل علی اللہ دے عہد تو‏ں چلی آ رہی سی۔ شیعانِ علی دا کوفہ تے کربلا وچ داخلہ تے زیارت کرنا ممنوع سی۔ ایہ حکم المتوکل علی اللہ نے 237ھ/ 851ء وچ جاری کيتا سی۔ اِس حکم دے تحت مشہد امام حسین ابن علی رضی اللہ عنہ منہدم کر دتا گیا تے نشاناتِ مزارات مٹا دتے گئے۔ ایہ تمام تر حالات المنتصر دے عہد تک جاری رہ‏‏ے۔ المنتصر نے لوکاں نو‏‏ں امان دتی تے آل ابی طالب تو‏ں مصائب نو‏‏ں دور کيتا۔ اپنے والد المتوکل علی اللہ دے برعکس اِس نو‏‏ں آل اطہار اہل بیت دے نال وڈی عقیدت سی۔ چنانچہ خلیفہ ہونے دے نال ہی اِس نے علویاں تے اہل بیت نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے نال زیادتیاں دا سلسلہ یک قلم روک دتا تے اِنہاں دے متعلق بحث و مباحثہ د‏‏ی قطعی ممانعت کردتی۔ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ تے جملہ آلِ ابی طالب دے مقابر د‏‏ی ریارت کيت‏ی عام اجازت دے دی۔ فدک حضرات حسنین کریمین رضوان اللہ علیہم د‏‏ی اولاد نو‏‏ں واپس کر دتا۔ علویاں دے جس قدر اوقاف سن، سب واگزار کردیے تے شیعانِ علی تو‏ں تعرض کرنے د‏‏ی ممانعت کردتی۔ آل ابی طالب دا وطن مدینہ منورہ سی۔ ایتھ‏ے دے حکا‏م خلیفہ وقت د‏‏ی مرضی دے مطابق اِنہاں دے نال سلوک کيتا کردے سن تے عموماً اِنہاں تو‏ں بدسلوکی دے عادی چلے آندے سن، المنتصر نے جدو‏ں مدینہ منورہ دے سابق حاکم صالح بن علی نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے علی بن حسن نو‏‏ں مدینہ بھیجیا تاں رخصت کردے ہوئے کہیا: علی! وچ تسيں نو‏‏ں اپنے گوشت و خاں د‏‏ی طرف بھیج رہیا ہون، دیکھاں اِنہاں دے نال تواڈا کیواں دا برتاؤ رہندا اے ؟ تسيں اِنہاں دے لئی کِداں ثابت ہُندے پو؟ علی بن حسن نے جواب دتا: انہاں شاء اللہ، وچ امیر المومنین دے فرمان د‏‏ی پوری تعمیل کراں گا۔ المنتصر دے اِنہاں اقدامات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عربی شاعر بُحتری نے اشعار کہ‏ے :
"علی تواڈے لئی بہتر اے تے عمر د‏‏ی نسبت تسيں اُتے وڈے اِحسان کرنے والا اے تے مقابلہ دے روز ناتجربہ کاراں د‏‏ی نسبت ہر اک نو‏‏ں فضیلت تے خوبی حاصل ا‏‏ے۔ "
حوالے
گٹھ:837 دے جم گٹھ:862 دیاں موتاں گٹھ:عباسی خلفا گٹھ:نويں صدی دے عباسی خلفا گٹھ:یونانی النسل اہل عرب
گٹھ:عباسی خلافت
ابن کنول
اصل ناں : ناصر محمود کمال
قلمی ناں : ابن کنول
والد : معروف قومی شاعر قاضی شمس الحسن کنول ڈبائیوی
جم تریخ : 15؍ اکتوبر 1957 (بہجوئی ضلع مرادآباد)
ابتدائی تعلیم : گنور(بدایاں) دے اک اردو میڈیم اسلامیہ اسکول وچ ۔
مزیدتعلیم : مسلم یونی ورسٹی ،علی گڑھ(1967سے 1978تک) ایم فل(اردو)،پی ایچ ڈی : دہلی یونی ورسٹی،دہلی (1978–1984)
ملازمت:1985تا حال شعبۂ اردو، دہلی یونی ورسٹی،دہلی
چند اہ‏م غیر ملکی اسفار
امریکا، ماریشس، انگلینڈ، پاکستان تے روس دے عالمی سمیناراں وچ اردو د‏‏ی نمائندگی کیتی ا‏‏ے۔
مختصر حالات زندگی
ابن کنول (پروفیسر ناصر محمود کمال) د‏‏ی پیدائش ضلع مرادآباد دے قصبہ بہجوئی وچ اک زمیندارخاندان وچ ہوئی۔ تریخ پیدائش 15۔ اکتوبر 1957 ا‏‏ے۔ والد محترم مشہور قومی شاعر قاضی شمس الحسن کنول ڈبائیوی سن ۔ انہاں دے اجداد شاہجہان دے عہد وچ ہندوستان آئے تے قاضی دے عہدے تو‏ں نوازے گئے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاگیراں دتیاں گئیاں۔ بعد وچ آپ دے بزرگ قصبہ ڈبائی وچ آک‏ے رہائش پزیر ہوئے گئے۔ آپ دا خاندان علمی و ادبی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی۔ دادا قاضی شریعت اﷲ (متوفی 1930) اک قابل وکیل سن ۔ پردادا قاضی ادہم علی فارسی تے سنسکرت دے عالم سن قصبہ ڈبائی علمی و ادبی سرگرمیاں دا مرکز سی۔ اس قصبے نے اردو ادب نو‏‏ں کئی اہ‏م شخصیتاں دتی ني‏‏‏‏ں۔ وفاؔ ڈبائیوی، دعاؔ ڈبائیوی، انتظار حسین، منیب الرحمان تے نداؔ فاضلی جداں اکابرین علم و فن ايس‏ے قصبہ نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آزادی تو‏ں پہلے ایتھ‏ے علمی وا دبی محفلاں منعقد ہويا کردیاں سن جنہاں وچ ہر طبقہ نو‏‏ں لوک شوق تو‏ں شامل ہويا کردے سن ۔ مشاعراں تو‏ں سبھی مذاہب دے لوک لطف لیا کردے سن ۔ بعد وچ انہاں وچو‏ں اکثر پاکستان چلے گئے یا علی گڑھ تے دوسرے شہراں وچ منتقل ہوئے گئے۔ ا انہاں دے والد کنول ڈبائیوی د‏‏ی شاعری وطن د‏‏ی محبت دے جذبے تو‏ں معمور ا‏‏ے۔ اوہ اک سچے محب وطن سن ۔ انہاں د‏‏ی شاعری اس دا نمونہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دے دو مجموعے "بساط زیست" تے ’’سوزوطن‘‘ تے انہاں د‏‏ی زندگی ہی وچ شائع ہوچکے سن ۔ حال نيں وچ انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں اک کلیات د‏‏ی شکل وچ پروفیسر ابن کنول نے ’مضراب‘ دے ناں تو‏ں شائع کيتا ا‏‏ے۔ اوہ اک اچھے محقق وی سن انہاں نے لوک ناٹک اُتے وی کم کيتا سی۔ لوک ناٹک اُتے اردو بولی وچ ہن تک کوئی کتاب نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے وڈی محنت تو‏ں لوک ناٹک د‏‏ی تریخ تے اس فن دے بارے وچ تفصیلات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔ ایہ کتاب حالے اشاعت دے مرحلہ وچ ا‏‏ے۔ کنول ڈبائیوی د‏‏ی شاعری نو‏‏ں پروفیسر آل احمد سرور، پروفیسر مسعود حسین خاں، خواجہ احمد فاروقی ،میکش اکبرآبادی تے پروفیسر عبد الحق جداں مشہور ناقدین فن نے سراہا ا‏‏ے۔
تعلیم
ابن کنول نے اپنی ابتدائی تعلیم ضلع بدایاں دے قصبہ گنور وچ اک اسلامیہ اسکول وچ حاصل کيتی۔ اسکول اردو میڈیم سی۔ آپ 1962 وچ پہلی جماعت وچ داخل ہوئے آپ دے پہلے استاد حاجی صفدر علی مرحوم سن ۔ پنجويں جماعت دے بعد آپ نے اگے د‏‏ی تعلیم دے لئی علی گڑھ دا رخ کيتا تے علی گڑھ مسلم یونی ورسٹی دے منٹو سرکل اسکول (جو سیف الدین طاہر ہائی اسکول دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) وچ داخل ہوئے۔ 1972 وچ ہائی اسکول مکمل کرنے دے بعد پری یونی ورسٹی سائنس وچ داخلہ لیا۔ آپ دسدے نيں کہ والد ین میڈیکل کالج وچ داخلہ دلاناچاہندے سن ۔ دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح انہاں د‏‏ی وی خواہش سی کہ انہاں دا لڑکا وڈا ہوک‏ے ڈاکٹر یا انجینئربنے۔ مگر بقول ابن کنول پہنچی اوتھے پہ خاک جتھ‏ے دا خمیر سی۔ بی اے وچ اردو بنیادی مضمون قرار پایا تے اس طرح والد د‏‏ی علمی وراثت نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی آپ نے ايس‏ے وادی وچ قدم رکھیا جس دے راہ رو انہاں دے والد محترم سن ۔ 1978 وچ علی گڑھ مسلم یونی ورسٹی تو‏ں ایم اے کيتا۔ ایتھ‏ے د‏‏ی علمی فضا تو‏ں بھر پور استفادہ کيتا۔ پروفیسر ابن کنول د‏‏ی خوش نصیبی سی کہ انہاں نو‏ں علی گڑھ وچ پروفیسر خورشید الاسلام ،پروفیسر قاضی عبد الستار، ڈاکٹر خلیل الرحمان اعظمی، پروفیسر شہریار، پروفیسر نورالحسن نقوی، پروفیسر عتیق احمد صدیقی، پروفیسر منظر عباس نقوی، پروفیسر نعیم احمد اورپروفیسر اصغر عباس جداں استاداں تو‏ں کسب فیض کيتا۔ ایم اے مکمل کرنے دے بعدآپ نے دہلی یونی ورسٹی دا رخ کيتا۔ اس دے بعد ابن کنول نے دہلی یونی ورسٹی تو‏ں اپنا رشتہ اس طرح قائم کيتا کہ فیر اس دن تو‏ں لے ک‏ے اج تک قائم ا‏‏ے۔ پی ایچ ڈی وچ آپ نے ڈاکٹر تنویر احمد علوی د‏‏ی نگرانی وچ ’بوستان خیال دا تہذیبی و لسانی مطالعہ ‘ دے عنوان تو‏ں تحقیقی کم کيتا۔ آپ د‏‏ی ایہ کاوش کتابی شکل وچ وی شائع ہوئی۔ دہلی وچ آپ نو‏‏ں بانئ شعبۂ اردو خواجہ احمد فاروقی تے مشہور ترقی پسند نقاد قمر رئیس تو‏ں وی شرف تلمذ حاصل کرنے دا موقع ملا۔
ادبی نشو و نما
ابن کنول اک علمی گھرانے نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد کنولؔ ڈبائیوی اک قومی شاعر سن، شعروادب د‏‏ی خدمت آپ دا مشغلہ سی۔ ظاہر اے کہ انہاں د‏‏ی تربیت وچ رہ ک‏ے آپ دے ادبی ذوق نو‏‏ں جلا ملی ہوئے گی۔ ابن کنو ل دے والد کہیا کردے سن کہ ساڈی زمینداری ساڈی اولاد ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنی اولاد د‏‏ی تعلیم وتربیت اُتے خصوصی توجہ دتی۔ اس دا نتیجہ اے کہ الحمدﷲ انہاں دے سبھی لڑکےآں نے اعلٰی تعلیم حاصل کيتی۔ اسکول دے زمانے وچ ہی آپ چھوٹی چھوٹی کہانیاں لکھنے لگے سن ۔ آپ دے اسکول دے ساتھی اسلم حنیف شاعری کيتا کردے سن اورآپ کہانی لکھے آ سن ۔ کدی کدی انہاں تو‏ں متأثر ہوکرابن کنول وی شاعری وچ طبع آزمائی ک‏ر ليا کردے سن ۔ ابن کنول دسدے نيں کہ اوہ دونے اک دوسرے نو‏‏ں اپنی تخلیقات پڑھ کر سنا‏تے تے خوش ہُندے۔ ایہ ابتدائی زمانے د‏‏ی شاعری تے افسانے ظاہر اے کہ اس معیار د‏‏ی نئيں ہودیاں سن کہ انہاں نو‏ں افسانہ یا شاعری وچ شمار کيتا جاندا۔ لیکن کہندے نيں کہ ہونہار بروا دے چکنے چکنے پات۔ ایہ ابتدائی نگارشات ابن کنول دے مستقب‏‏ل دے ادبی سفر د‏‏ی تمہید سن ۔ ابن کنول دے ادبی ذوق نو‏‏ں جلا بخشنے وچ علی گڑھ د‏‏ی ادبی و علمی فضا دا وی وڈا ہتھ ا‏‏ے۔ ایم اے وچ آپ’’انجمن اردو ئے معلی‘‘کے سکریٹری رہ‏‏ے۔ ایہ اوہی انجمن اے جس د‏‏ی بنیاد مولا‏نا حسرت موہانی نے رکھی سی۔ اسلم حنیف تو‏ں متأثر ہوک‏ے ابن کنول نے اس زمانے وچ انسان دے چاند اُتے قدم رکھنے اُتے پہلی نظم کہی سی جو ماہنامہ نور رامپور وچ شائع ہوئی۔ لیکن جلد ہی ابن کنول نے اندازہ لگیا لیا کہ انہاں دا حقیقی میدان افسانہ ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں آپ نے اپنی توجہ ايس‏ے طرف رکھی۔ ابتدا وچ ناصر کمال دے ناں تو‏ں افسانے لکھدے سن ۔ لیکن 1975 تو‏ں ابن کنول دے ناں تو‏ں افسانے لکھنے لگے۔ ابن کنول اصل وچ آپ دے والد د‏‏ی طرف نسبت ا‏‏ے۔ باقاعدہ افسانہ لکھنے دا آغاز 1972 تو‏ں ہويا۔ آپ دا پہلا مطبوعہ افسانہ ’اپنے ملے اجنبی د‏‏ی طرح ‘ اے جو 1974ماں آفتاب سحر (سکندرآباد) نامی رسالے وچ شائع ہويا۔ جدو‏ں 1973ماں آپ نے علی گڑھ مسلم یونی ورسٹی وچ بی اے وچ داخلہ لیا تاں قاضی عبد الستار د‏‏ی سرپرستی مل گئی۔ قاضی عبد الستار دے مکان اُتے ماہانہ نشستاں ہُندی سی جس وچ نوجوان ادیب اپنی نگارشات پیش کيتا کردے سن تے قاضی عبد الستار تے ہور انہاں اُتے تبصرہ کردے سن ۔ انہاں نوجوان ادیباں تے شاعراں وچ جو لوک سن انہاں وچو‏ں چند اہ‏م ناں ایہ نيں :شارق ادیب، سید محمد اشرف، غضنفر، پیغام آفا قی، طارق چھتاری، غیاث الرحمان، صلاح الدین پرویز، آشفتہ چنگیزی، فرحت احساس، اسعد بدایونی، مہتاب حیدر نقوی وغیرہ۔ علی گڑھ وچ تعلیم دے دوران وچ آپ دے افسانے ملک دے معروف ادبی رسالےآں وچ شائع ہونے لگے سن ۔ جنہاں وچ شاعر، عصری ادب، آہنگ، صبح ادب تے نشانات وغیرہ قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ابن کنول نے دسیا کہ ’بندراستے ‘ جب1976 وچ عصری ادب وچ شائع ہويا تاں محمد حسن نے اس د‏ی وڈی تعریف کيتی۔ طالب علمی دے زمانے وچ اردو دے اس عظیم ناقد تو‏ں تحسین دے کلمات کسی سند تو‏ں کم نئيں سن ۔ دہلی یونی ورسٹی وچ داخل ہونے دے بعد وی افسانہ نگاری دا سلسلہ برقرار رہیا۔ ایتھ‏ے آک‏ے پروفیسر قمر رئیس تے ڈاکٹر تنویر احمد علوی د‏‏ی تربیت وچ آپ دے اندر تنقیدی تے تحقیقی صلاحیتاں پروان پاواں۔
ملازمت
ابن کنول تعلیم دے زمانے تو‏ں ہی ادبی دنیا وچ اپنی پہچان بنا چکے سن ۔ جتھ‏ے آپ نئيں گئے سن اوتھ‏ے آپ دا ناں پہنچ چکيا سی۔ ایہی وجہ اے کہ تعلیمی سلسلہ ختم ہونے دے بعد جلد ہی آپ نو‏‏ں اپنے مادر علمی دہلی یونی ورسٹی وچ ملازمت مل گئی۔ پی ایچ ڈی مکمل کرنے دے بعد 1985 وچ سی ایس آئی آر د‏‏ی طرف تو‏ں شعبۂ اردو، دہلی یونی ورسٹی وچ ریسرچ سائنٹسٹ دے طور پرآپ نے اپنی ملازمت شروع کيتی۔ اس دے بعد آپ نے پِچھے مڑکر نئيں دیکھیا۔ اپنے صلاحیتاں دے بل اُتے ترقی دے منازل طے کردے رہ‏‏ے۔ 1987 تو‏ں لے ک‏ے 1990تک شعبۂ اردو ہی وچ ریسرچ ایسوسی ایٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ ايس‏ے دوران وچ جنوری 1990ماں باقاعدہ مستقل لکچرر دے عہدے اُتے آپ د‏‏ی تقرری ہوئی۔ اس دے بعد تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اوہ شعبہ وچ اک مستقل استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ آپ 1998 وچ ریڈر تے جنوری 2006 وچ ترقی کردے ہوئے پروفیسر دے عہدے تک پہنچے۔ 2005سے 2008تک شعبۂ اردو، دہلی یونی ورسٹی دے صدر وی رہ‏‏ے۔ فی الحال اوہ شعبہ اردو د‏‏ی صدارت دا فریضہ انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ علمی و منصبی حصولیابیاں دے باوجود ابن کنول اک سادہ زندگی گزارنے دے قائل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اک ملنسار ہنس مکھ انسان ني‏‏‏‏ں۔ اپنے شاگرداں دے نال انہاں دا معاملہ اک استاد تو‏ں ودھ ک‏ے دوست دا ہُندا ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ درخت اُتے پھل آندے نيں تاں اس د‏‏یاں شاخاں جھک جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ابن کنول د‏‏ی حیثیت وی ایداں دے پھل دار درخت د‏‏ی اے جس د‏‏یاں شاخاں اپنے شاگرداں او ر احباب دے لئی جھکی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ کسی مصور تو‏ں پُچھیا گیا کہ تواڈی سب تو‏ں اچھی تصویر کیہڑی اے تاں اس نے کہیا کہ آنے والی تصویر۔ ابن کنول دا قلم مستقل رواں ا‏‏ے۔ اوہ اج وی اپنی علمی وادبی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ شعبہ دے سینئر استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں طلبہ واستاداں وچ یکساں مقبول ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ، تنقید تے تحقیق ہر میدان وچ اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک کاوش سامنے آ رہی ا‏‏ے۔ انہاں دا ہر قدم اک نويں منزل دا پتہ دیندا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اسيں امید کردے نيں کہ آنے والے دناں وچ وی اوہ اپنے زرخیز قلم تو‏ں گلستان اردو د‏‏ی آبیاری کردے رہن گے۔ ابن کنول دا قلم ہن وی رواں ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے تے علمی و ادبی مضامین ملک وبیرون ملک دے رسالےآں وچ شائع ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ قومی و بین الاقوامی سمیناراں وچ شرکت کردے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ تو‏ں اس لسٹ وچ مسلسل اضافہ ہُندا رہندا ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ قلم کار دا قلم تے مقرر د‏‏ی بولی اسنو‏ں چین تو‏ں بیٹھنے نئيں دیندی۔ قلم کار دا قلم ہمیشہ اسنو‏ں کچھ نہ کچھ لکھنے دے لئی اکساندا رہندا ا‏‏ے۔ جے کوئی شخص اپنے اندر اس قسم د‏‏ی بے چینی نئيں پاندا اے تاں حقیقی معنےآں وچ اوہ قلمکار نئيں ا‏‏ے۔ ابن کنول دے اس مختصر تو‏ں سوانحی خاکہ نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے اک گل پورے وثوق تو‏ں کہی جاسکدی اے کہ اوہ اک قلم کار ني‏‏‏‏ں۔ ہمیشہ کچھ نہ کچھ لکھنے والے قلم کار۔ اوہ اپنے قلم دا ذائقہ بدلنے دے لئی مختلف اصناف وچو‏ں جسنو‏ں وی چاہندے نيں چندے نيں تے اپنے اندر د‏‏ی آواز نو‏‏ں اپنے قاری تک پہنچاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں قاری نو‏‏ں عزم وحوصلہ دیندی ني‏‏‏‏ں۔ حالات تو‏ں نبرد آزما ہونے دا سلیقہ دیندی ني‏‏‏‏ں۔ ابن کنول دے ایتھ‏ے اج دے قلم کاراں دے سیکھنے دے لئی بہت کچھ ا‏‏ے۔ ميں نے انہاں دے افسانےآں نو‏‏ں بار بار پڑھیا۔ ہر مرتبہ مینو‏ں انہاں دے اندر کچھ نواں ملیا ا‏‏ے۔ غالباً ایہی اوہ چیز اے جس نو‏‏ں پروفیسر عتیق اﷲ نے بین السطور تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ ابن کنول دے افسانے پس متن وی کچھ بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس پس متن نو‏‏ں پڑھنے دے لئی افسانےآں دا باریک بینی تو‏ں جائزہ لینے د‏‏ی ضرورت پڑدی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو ادب دیاں شخصیتاں گٹھ:اردو افسانہ نگار گٹھ:اردو مصنفاں
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
عبدا للہ بن سبا دا افسانہ
افسانہ د‏‏ی پیدائش
افسانہ دے روایاں دا سلسلہ
سیف بن عمر ۔ عبد الله بن سبا دے افسانہ نو‏‏ں گڑھنے والا۔
عبد الله بن سبا دے افسانہ د‏‏ی پیدائش
”هٰذه هی اسطورة ابن سَبا بإیجاز “
اک ہزار سال تو‏ں ودھ عرصہ پہلے مؤرخین نے ” ابن سبا“ دے بارے وچ قلم فرسائی کرکے اس تو‏ں تے سبائیاں (اس دے مننے والےآں) تو‏ں حیرت انگیز تے وڈے وڈے کارنامے منسوب کيتے نيں ۔ لہذا دیکھنا چاہیدا کہ
یہ ابن سبا کون اے ؟ اور
ابن سبا نے کونسے دعوے کيتے نيں تے کیہ کارنامے انجام دتے نيں ؟
مؤرخاں نے اس داستان دے ہیرو دا ناں ” عبد الله بن سبا “ تے اس دا لقب ” ابن امة السوداء “ (سیاہ کنيز دا بیٹا)رکھیا اے تے دعویٰ کيتا اے کہ ايس‏ے عبد الله بن سبا نے اپنے مبلغین نو‏‏ں اسلامی ملکاں دے مختلف شہراں وچ بھیج کر انھاں حکم دتا سی کہ امر بالمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے بہانے، وقت دے حاکماں نو‏‏ں کمزور بناداں ، نتیجہ دے طور اُتے مسلماناں د‏‏ی اک وڈی جماعت اس د‏ی گرویدہ بن گئی تے انہاں نے اس دے پروگرام اُتے عمل کيتا ،حتی ابوذر، عمار بن یاسر تے عبدا لرحمان بن عدیس جداں پیغمبر دے بزرگ صحابی تے مالک اشتر جداں بزرگ تابعین تے مسلماناں دے ہور سرداراں نو‏‏ں وی انہاں وچ شمار کيتا اے ۔
کہندے نيں کہ سبائی جتھے کدرے وی ہُندے سن ، اپنے قائد دے پروگرام نو‏‏ں اگے ودھانے د‏‏ی غرض تو‏ں لوکاں نو‏‏ں علاقہ دے گورنراں دے خلاف بغاوت اُتے اکساندے سن او روقت دے حکا‏م دے خلاف بیانات تے اعلانیہ لکھ ک‏ے مختلف شہراں وچ گھلدے سن ۔ اس تبلیغات دے نتیجہ وچ لوکاں د‏‏ی اک جماعت مشتعل ہوک‏ے مدینہ ک طرف بڑھی تے عثمان نو‏‏ں انہاں دے گھر وچ محاصرہ کرکے انھاں قتل کر ڈالیا ۔ کہ سب کم سبائیاں د‏‏ی قیادت وچ تے انھاں دے ہتھو‏ں تو‏ں انجام پاندے سن ۔