cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موہن داس گاندھی
نسل پرستی تے تنازع
جوہانسبرگ جیل وچ انہاں دے منفی خیالات عام افریقا نئيں بلکہ سخت گیر افریقی قیدیاں دے لئی مخصوص سن ۔ اُتے بہت بعد دے زمانے وچ جدو‏ں جوہانسبرگ وچ گاندھی د‏‏ی اک مورتی د‏‏ی نقاب کشائی دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا سی، تاں اس تحریک نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی گاندھی د‏‏ی "نسل پرستی اُتے مبنی" بیانات نو‏‏ں وجہ بنا ک‏ے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔
بوئر جنگ وچ کردار
برطانوی سامراج نے جدو‏ں جنوبی افریقا وچ مقامی بوئر باشندےآں اُتے جنگ مسلط د‏‏ی تاں مہاتما گاندھی نے استعماری فوجاں نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی بھرتی دا تیقن انہاں لفظاں وچ دلایا: "اس حقیر پیشکش دا مقصد ایہ باور کرانے د‏‏ی کوشش اے، کہ جنوبی افریقا د‏‏ی ملکہ دے دوسری رعایا دے دوش بدوش، ہندوستانی وی، اپنی بادشاہت د‏‏ی میدان جنگ وچ خدمت بجا لیانے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اس پیشکش دا مقصد ہندوستانیاں د‏‏ی وفاداری دا بیعانہ ا‏‏ے۔"
- گاندھی
1906ء د‏‏ی زولو جنگ وچ کردار
1906ء وچ زولو جنوبی افریقا وچ نويں طے د‏‏ی جانے والی چنگی دے عائد کرنے دے بعد دو انگریز افسراں نو‏‏ں مار ڈالیا سی۔ بدلے وچ انگریزاں نے زولوواں دے خلاف جنگ چھیڑ دی۔ گاندھی جی نے ہندوستانیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے دے لئی برطانوی حکا‏م د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انہاں دا کہنا سی اپنی شہریت دے دعوےآں نو‏‏ں قانونی جامہ پہنانے دے لئی بھارتیاں نو‏‏ں جنگی کوششاں وچ تعاون کرنا چاہیے۔ اُتے انگریزاں نے اپنی فوج وچ ہندوستانیاں نو‏‏ں عہدے دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اس دے باوجود انہاں گاندھی جی د‏‏ی اس تجویز نو‏‏ں مان لیا کہ ہندوستانی زخمی انگریز فوجیاں نو‏‏ں علاج دے لئی اسٹریچر اُتے لیانے تے علاج دا کم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس ٹکڑی د‏‏ی باگ ڈور گاندھی نے سیمی۔ 21 جولائ‏ی 1906ء نو‏‏ں گاندھی نے انڈین اوپنین (Indian Opinion) وچ لکھیا کہ "نیٹال حکومت دے کہنے اُتے مقامی لوکاں دے خلاف جنگ دے لئی 23 ہندوستانی باشندےآں دے اک دستے دا قیام تجربا‏تی طور اُتے کيتا گیا اے ۔گاندھی انڈین اوپینین دے مقالےآں دے ذریعے جنوبی افریقا وچ ہندوستانی لوکاں تو‏ں اس جنگ وچ شامل ہونے دے لئی درخواست کيتی تے کہیا : "جے حکومت صرف ایہی محسوس کردی اے کہ ریزرو فورس بیکار ہوئے رہے نيں تاں اس وقت اوہ اس دا استعمال کرن گے تے اصل لڑائی دے لئی ہندوستانی نو‏‏ں ٹریننگ دے ک‏ے اس دا موقع دین گے"۔
گاندھی د‏‏ی رائے وچ 1906ء دا ڈرافٹ آرڈیننس ہندوستانیاں د‏‏ی حالت مقامی شہریاں تو‏ں تھلے لیانے جداں سی۔ اس لئی انہاں نے ستیہ گرہ د‏‏ی طرز اُتے "کافراں" د‏‏ی مثال دیندے ہوئے ہندوستانیاں تو‏ں آرڈیننس د‏‏ی مخالفت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں دے لفظاں وچ ، "ایتھ‏ے تک کہ نصف برادری تے کافر اسيں تو‏ں کم جدید نيں، انہاں نے وی حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ بس اوہی اصول انہاں اُتے وی عائد ہُندا اے لیکن اوہ برابر نئيں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔
1927ء وچ گاندھی نے اس واقعہ دا ذکر ایويں کيتا: "بوئر جنگ نے مینو‏ں اِنّا نئيں ڈرایا، جداں کہ زولو' بغاوت ' نے ڈرایا۔ کیو‏ں کہ ایہ کوئی جنگ نئيں سی بلکہ ایہ انسان دا شکار سی، ایسا صرف میرے ہی نئيں بلکہ کئی انگریز جنہاں تو‏ں گفتگو دا موقع ملا، د‏‏ی رائے وی ایسی ہی تھی"۔
دکھن افریقہ وچ شہری حقاں دی تحریک
گاندھی دی عمر 24 سال سی جدوں دکھن افریقہ وچّ پریٹوریا شہر وچّ وسے بھارتی مسلمان وپاریاں دی قانونی پرتندھتا کرن لئی پجے۔ اوہناں دے 21 سال دکھن افریقہ وچّ ہی لگّ گئے۔ اتھے اوہناں نے راجنیتی، نیتکتا اتے راجنیتک رہنمائی دی کوشلتا دے پاٹھ پڑھے۔ رام چندر گوہا دا کہنا ہے کہ جدوں اوہ 1914 وچّ بھارت پرتے تاں اوہ جنتک بلارے وجوں، فنڈ اگراہن، گل بات، میڈیا پربندھ دے، اتے آتم-ابھار دے معاملیاں وچّ پورے تک ہو چکے سن۔.
دکھن افریقہ وچّ گاندھی نوں بھارتیاں نال بھیدبھاو دا ساہمنا کرنا پیا۔ شروع وچّ اسنوں باقاعدہ ٹکٹ ہون دے بعد پہلی شرینی دے ڈبے وچّ سفر کردیاں ٹرین توں باہر سٹّ دتا گیا سی۔ پائیدان اتے باقی یاترا کردے ہوئے اک یورپی مسافر دے اندر آؤن لئی اسنوں مار کٹائی وی جھلنی پئی سی۔ اوہناں نے اپنی اس یاترا وچّ ہور کٹھنائیاں دا ساہمنا کیتا جس وچّ کئی ہوٹلاں نوں اوہناں دے لئی ورجت کر دتا گیا۔ اسے طرحاں ہی بہت ساریاں گھٹناواں وچّ دی اک عدالت دے ججّ نے گاندھی جی نوں پگڑی اتارن لئی آدیش دتا سی جسنوں گاندھی جی نے نہیں منیا۔ ایہہ ساریاں گھٹناواں گاندھی جی دے جیون وچّ اک موڑ بن گئیاں اتے ودمان‍ ساماجک بے انصافی دے پرتی جاگروکتا دا کارن بنیاں اتے ساماجک سرگرمی دی ویاکھیا کرن وچّ سہائک ہوئیاں۔
ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد (1915ء تا 1945ء)
1915ء وچ گاندھی جنوبی افریقا تو‏ں واپس بھارت وچ رہنے دے لئی آئے۔ انہاں نے انڈین نیشنل کانگریس دے کنونشن وچ شرکت کيت‏ی سی، لیکن بنیادی طور اُتے بھارتی مسائل، سیاست تے عوام تو‏ں تعارف گوپال کرشن گوگھلے دے توسط تو‏ں ہويا جو اس وقت دے کانگریس پارٹی دے قابل احترام قائد سن ۔
پہلی عالمی جنگ وچ کردار
اپریل 1918ء وچ ، پہلی عالمی جنگ دے اواخر دے دوران وچ وائسرائے نے دہلی وچ جنگ کيت‏ی کانفرنس وچ گاندھی نو‏‏ں مدعو کيتا۔ اس امید تو‏ں کہ شاید اوہ سلطنت دے لئی اپنی حمایت ظاہر کرن تے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی انہاں دے معاملے وچ مدد کيت‏ی جائے۔ گاندھی جنگ کيت‏ی کوششاں دے لئی فعال طور اُتے ہندوستانیاں د‏‏ی بھرتی تو‏ں اتفاق کيتا۔ 1906ء د‏‏ی زولو جنگ تے 1914ء د‏‏ی عالمی جنگ دے ہوئے بہ ہوئے جنہاں وچ انہاں نے ایمبولینس کور دے لئی رضاکاراں د‏‏ی بھرتی کيت‏ی سی، اس وقت گاندھی جنگجو رضاکاراں د‏‏ی بھرتی دیاں کوششاں کيت‏یاں سن۔ 1 جون 1918ء دے اک کتابچہ"بھرتی دے لئی اپیل" وچ گاندھی نے لکھیا "اس طرح دے حالات وچ سانو‏ں اپنے آپ دا دفاع کرنے د‏‏ی صلاحیت ہونی چاہیے جو ہتھیار اٹھانے تے انہاں نو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت ا‏‏ے۔۔۔ تے جے اسيں ہتھیار دا استعمال کرنا سیکھنا چاہندے نيں تاں فوج وچ شامل ہونا ہماریا فرض ا‏‏ے۔ حالانہ دے انہاں نے وائسرائے دے ذا‏تی سکریٹری نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے آگاہ کيتا کہ اوہ "ذا‏تی طور اُتے کسی دا قتل یا زخمی نئيں کرسکدے خواہ اوہ دوست ہوئے یا دشمن"۔ "
چمپارن تے کھیڑا
upleft|thumb|گاندھی، کھیڑا تے چمپارن ستیہ گرہ دے دوربن سن 1918ء گاندھی د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی 1918ء وچ چمپارن تحریک تے کھیڑا ستیہ گرہ وچ ملی، کھیڑا وچ اپنے گزر بسردے لئی ضروری خوراد‏‏یاں فصلاں د‏‏ی بجائے نیل تے نقدی فصلاں د‏‏ی کھیت‏‏ی دا معاملہ سی۔ زمیندار (زیادہ تر انگریز) د‏‏ی طاقت تو‏ں مظالم ہوئے ہندوستانیاں نو‏‏ں برائے ناں محنتانہ دتا جاندا سی جس تو‏ں اوہ انتہائی غربت وچ رہ رہے سن ۔ پنڈ وچ بری طرح گندی تے شراب خوری سی۔ ہن اک تباہ کن قحط د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہی خزانے د‏‏ی تلافی دے لئی انگریزاں نے چنگی لگیا دی، جنہاں دا بجھ دن بہ دن بڑھدا ہی گیا۔ ایہ صورت حال پریشان کن سی۔ کھیڑا، گجرات وچ وی ایہی مسئلہ سی۔ گاندھی جی نے اوتھ‏ے اک آشرم بنایا جتھ‏ے انہاں دے بہت سارے حامیاں تے نويں کارکناں نو‏‏ں منظم کيتا گیا۔ انہاں نے پنڈ دا اک وسیع مطالعہ تے سروے کيتا جس وچ لوکاں اُتے ہوئے ظلم دے خوفناک کانڈاں دا ریکارڈ رکھیا گیا تے اس وچ لوکاں د‏‏ی تنزیلی حالت نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ دیہاتاں وچ یقین پیدا کردے ہوئے انہاں نے اپنا کم پنڈ د‏‏ی صفائی کرنے تو‏ں شروع کيتا جس دے تحت اسکول تے ہسپتال بنائے گئے تے سماجی برائیاں جداں چھواچھوت، شراب خوری نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پینڈو قیادت د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔
لیکن اس دے اصل اثرات اس وقت دیکھنے نو‏‏ں ملے جدو‏ں انہاں نو‏ں بے امنی پھیلانے دے لئی پولیس نے گرفتار کيتا تے انہاں نو‏ں صوبے نو‏‏ں چھڈنے دا حکم دتا گیا۔ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ لوکاں نے احتجاجی مظاہرے کیتے تے جیل، پولیس اسٹیشن تے عدالتاں دے باہر ریلیاں کڈ ک‏ے گاندھی نو‏‏ں بغیر شرط رہیا کرنے دا مطالبہ کيتا۔ گاندھی نے زماں دارز دے خلاف احتجاجی مظاہرے تے ہڑتالاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جنہاں نے انگریزی حکومت کیت‏‏ی رہنمائی وچ اس خطے دے غریب کساناں نو‏‏ں زیادہ معاوضہ منظور کرنے تے کھیت‏‏ی اُتے کنٹرول، قحط تک چنگی نو‏‏ں منسوخ کرنا والے اک معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس جدوجہد دے دوران وچ ہی، گاندھی جی نو‏‏ں عوام نے باپو تے مہاتما (عظیم روح) دے ناں تو‏ں خطاب کيتا۔ کھیڑا وچ سردار پٹیل نے انگریزاں دے نال گفتگو دے لئی کساناں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس وچ انگریزاں نے چنگی نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے تمام قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ اس دے نتیجے وچ ، گاندھی د‏‏ی شہرت پورے ملک وچ پھیل گئی۔
عدم تعاون
دسمبر 1921ء وچ انڈین نیشنل کانگریس نے گاندھی نو‏‏ں خصوصی اختیارات دے نال پارٹی دا ذمہ سونپیا۔ انہاں د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نو‏‏ں اک نويں آئین تے سوراج دے مقاصد دے نال دوبارہ تو‏ں منظم کيتا گیا۔ پارٹی وچ رکنیت دے اک ٹوکن فیس ادا کرنے دے بعد ہر کسی دے لئی کھول دتا گیا سی۔ پارٹی نو‏‏ں مخصوص طبقے د‏‏ی جماعت تو‏ں، منظم تے قومی اپیل وچ تدیل کرنے دے لئی کئی درجاندی ذیلی تناظیم قائم کیتے گئے۔ گاندھی اپنی عدم تشدد لائحہ عمل وچ سودیشی پالیسی (غیر ملکی مال دے بائیکاٹ کی، خاص طور اُتے برطانوی اشیاء ) نو‏‏ں شامل ک‏ے اسنو‏ں توسیع دی۔ اس تو‏ں منسلک انہاں نے ہر ہندوستانی نو‏‏ں انگریزی ٹکسٹائل د‏‏ی بجائے کھادی (گھراں وچ بنے کپڑ‏ے) دے استعمال کیت‏‏ی وکالت کيتی۔ گاندھی ہندوستان دے مرداں تے عورتاں، امیر ہوئے یا غریب نو‏‏ں آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت وچ ہر دن کھادی د‏‏ی کتائی دے لئی وقت خرچ کرنے د‏‏ی نصیحت دی۔ گاندھی نے اک چھوٹی سی چرخہ بنوائی جو اک چھوٹے تو‏ں ٹائپ رائٹر دے سائز وچ موڑا جا سکدا سی۔ انہاں نے ایسا لوکاں وچ نظم و ضبط، جذبہ، خوداعتمادی وچ اضافہ تے منفی خیالات نو‏‏ں دور کرنے تے عورتاں نو‏‏ں وی اس تحریک وچ شامل کرنے دے لئی کيتا جو وقت سوچ کہ، اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں وچ عورتاں دے لئی عزت دا مقام نئيں اے نو‏‏ں بدل دتا۔ برطانوی مصنوعات دے بائیکاٹ دے علاوہ، گاندھی نے برطانوی تعلیمی ادارےآں تے قانونی عدالت دے بائیکاٹ اُتے وی زور دتا کہ، حکومت کیت‏‏ی ملازمت تو‏ں استعفی دے داں تے برطانیہ دے القاب تے اعزازات چھڈنے دے لئی کہیا۔
عدم تعاون نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اپیل تے کامیابی دا لطف اٹھایا، ہندوستانی سماج دے تمام طبقات د‏‏ی طرف تو‏ں حوصلہ افزائی ملی تے شرکت وچ اضافہ ہويا۔ فیر جدو‏ں تحریک اپنی فراز اُتے سی، چوری چورا اترپردیش د‏‏ی اک بستی وچ فروری 1922ء دے اُتے تشدد تصادم دے نتیجے وچ اچانک ختم ہوئے گیا۔ اس ڈر تو‏ں کہ تحریک تشدد د‏‏ی طرف موڑ نہ لے لے تے سارے کیتے کرائے اُتے پانی نہ فیر جائے۔ گاندھی نے عوامی سول نافرمانی د‏‏ی مہم دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ 10 مارچ 1922ء نو‏‏ں گاندھی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا، بغاوت دے لئی کوشش دے الزام وچ چھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے 18 مارچ 1922ء اس سزا د‏‏ی شروعات کيتی۔ انہاں نو‏ں اک پتھری دے آپریشن دے لئی 1924ء فروری وچ رہیا کر دتا گیا اس طرح اوہ صرف 2 سال تک ہی جیل وچ رہ‏‏ے۔
گاندھی د‏‏ی ایسی متحدہ د‏‏ی شخصیت دے بغیر، انڈین نیشنل کانگریس، دو دھڑاں وچ بٹ گئی، اک چتّا رنجن داس تے موندی لال نہرو د‏‏ی قیادت وچ جو اسمبلی وچ پارٹی د‏‏ی شرکت دے حامی سن تے دوسرا چکرورتی راج گوپال آچاریہ تے سردار وللببائی پٹیل د‏‏ی قیادت وچ جو اس اقدام د‏‏ی مخالف سن ۔ اس دے علاوہ، ہندو تے مسلما‏ن اتحاد، جو عدم تشدد د‏‏ی مہم د‏‏ی بلندی اُتے مضبوط سی، ٹُٹ گیا سی۔ گاندھی 1924ء دے موسم خزاں وچ تن ہفتے دا احتجاجی روزہ دے ذریعے انہاں اختلافات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن انہاں نو‏‏ں محدود کامیابی ملی۔
نمک ستیاگرہ (نمک مارچ)
thumb|upleft|گاندھی 5 اپریل 1930ء نو‏‏ں [[نمک ستیہ گرہ|نمک مارچ دے خاتمہ دے دوران وچ دانڈی وچ ]] گاندھی جی سرگرم سیاست تو‏ں دور ہی رہے تے 1920ء د‏‏ی زیادہ تر مدت تک اوہ سوراج پارٹی تے انڈین نیشنل کانگریس دے درمیان وچ د‏‏ی خلیج نو‏‏ں اُتے کرنے وچ لگے رہے تے اس دے علاوہ اوہ چھواچھوت، شراب، جہالت تے غربت دے خلاف تحریک چھیڑدے وی رہ‏‏ے۔ اوہ 1928ء وچ منظر عام اُتے لوٹے۔ اک سال پہلے انگریزی حکومت نے سر جان سائمن د‏‏ی قیادت وچ اک نواں قانون اصلاحات کمیشن تشکیل دے دتا جس وچ اک وی رکن ہندوستانی نئيں سی۔ اس دا نتیجہ بھارتی سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں بائیکاٹ نکلیا۔ دسمبر 1928ء وچ گاندھی جی نے کلکتہ وچ منعقد کانگریس دے اک اجلاس وچ اک تجویز پیش کيت‏‏ی جس وچ ہندوستانی سلطنت نو‏‏ں اقتدار فراہ‏م کرنے دے لئی کہیا گیا سی یا ایسا نہ کرنے دے بدلے اپنے مقصد دے طور اُتے مکمل ملک د‏‏ی آزادی دے لئی عدم تعاون تحریک دا سامنا کرنے دے لئی تیار رني‏‏‏‏ں۔ گاندھی جی نے نہ صرف نوجوان طبقے سبھاش چندر بوس تے جواہر لال نہرو جداں مرداں تو‏ں فوری آزادی دا مطالبہ دے خیالات نو‏‏ں معتدل کيتا بلکہ اپنی خود د‏‏ی منگ نو‏‏ں دو سال د‏‏ی بجائے اک سال کر دتا۔ انگریزاں نے کوئی جواب نئيں دتا۔ 31 دسمبر 1929ء نو‏‏ں لاہور وچ بھارت دا جھنڈا لہرایا گیا۔ 26 جنوری 1930ء دا دن لاہور وچ بھارتی یوم آزادی دے طور اُتے انڈین نیشنل کانگریس نے منایا۔ ایہ دن تقریباً تمام ہندوستانی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں وی منایا گیا۔ اس دے بعد گاندھی جی نے مارچ 1930ء وچ نمک اُتے چنگی لگائے جانے د‏‏ی مخالفت وچ نواں ستیہ گرہ چلایا جسنو‏ں 12 مارچ تو‏ں 6 اپریل تک نمک تحریک دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 400 کلومیٹر (248 میل) تک دا سفر احمد آباد تو‏ں دازڈی، گجرات تک کيتا گیا تاکہ خود نمک پیدا کيتا جا سک‏‏ے۔ سمندر دے طرف دے اس سفر وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ہندوستانیاں نے حصہ لیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی پھڑ نو‏‏ں کمزور کرنے والی ایہ اک سب تو‏ں زیادہ کامیاب تحریک سی جس وچ انگریزاں نے 80،000 تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں جیل بھیجیا۔
لارڈ ایڈورڈ اروین (Lord Edward Irwin) د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندگی والی حکومت نے گاندھی جی دے نال تبادلہ خیال کرنے دا فیصلہ لیا۔ ایہ اروین گاندھی د‏‏ی صلح (Gandhi – Irwin Pact) مارچ 1931ء وچ دستخط کیتے سن ۔ شہری نافرمانی تحریک نو‏‏ں بند کرنے دے عوض برطانوی حکومت نے تمام سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دے لئی اپنی رضامندی دے دی۔ اس معاہدے دے نتیجے وچ گاندھی نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے واحد نمائندے دے طور اُتے لندن وچ منعقد ہونے والے گول میز کانفرنس وچ حصہ لینے دے لئی مدعو کيتا گیا۔ ایہ کانفرنس گاندھی جی تے قومیت وادیاں دے لئی سخت مایوس کن رہیا، اس د‏ی وجہ اقتدار دا منتقلی کرنے د‏‏ی بجائے ہندوستانی راجواڑے تے ہندوستانی اقلیتاں اُتے مرکوز ہونا سی۔ اس دے علاوہ، لارڈ اروین دے جانشاں لارڈ ولنگٹن (Lord Willingdon)، نے قومیت وادیاں دے تحریک نو‏‏ں کنٹرول تے کچلنے د‏‏ی اک نويں مہم شروع کردتی۔ گاندھی فیر تو‏ں گرفتار کر لئی گئے تے حکومت نے انہاں دے عاملین نو‏‏ں انہاں تو‏ں پوری طرح دور رکھدے ہوئے گاندھی جی د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن، ایہ مشین کامیاب نئيں ہويا۔
thumb|سجے|upleft|مادھو دیسائ (بایئں) گاندھی نو‏‏ں [[وائسرۓ دا خط سندے، برلا ہاؤس بمبئ وچ ، 7 اپریل 1939ء]] 1932ء وچ دلت رہنما بھیم راؤ امبیڈکر (BR Ambedkar)کے انتخابی مہم دے ذریعے حکومت نے اچھوتاں نو‏‏ں اک نويں آئین دے تحت وکھ تو‏ں انتخاب نو‏‏ں منظور کر دتا۔ اس فیصلے د‏‏ی مخالفت وچ گاندھی جی نے ستمبر 1932ء وچ چھ دن دے احتجاجی روزہ رکھیا جس د‏‏ی کامیابی کہ باعث عوامی احتجاج نے طول پھڑیا۔ اس دے اثر تو‏ں حکومت نے دلت کرکٹ کھلاڑی تو‏ں سیاسی لیڈر بنے پلوانکر بالو د‏‏ی ثالثی وچ اک یکساں نظام نو‏‏ں اپنانے اُتے زور دتا۔ اس واقعہ نے اچھوتاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی گاندھی جی د‏‏ی طرف تو‏ں مہم د‏‏ی شروعات کيتی۔ گاندھی جی نے انہاں اچھوتاں نو‏‏ں ہریجنہاں دا ناں دتا جنہاں نو‏ں اوہ خدا د‏‏ی اولاد سمجھدے سن ۔ 8 مئی 1933ء نو‏‏ں گاندھی جی نے ہریجن تحریک وچ مدد کرنے دے لئی تے خود پاکیزگی دے لئی 21 دن تک دا روزہ رکھیا۔ ایہ نويں مہم دلتاں نو‏‏ں پسند نئيں آئی اُتے اوہ اک اہ‏م رہنما بنے رہ‏‏ے۔ بی آر امبیڈکر (BR Ambedkar) نے گاندھی جی تو‏ں ہریجن لفظ دا استعمال کرنے د‏‏ی مذمت کيتی کہ دلت سماجی طور اُتے نادان نيں تے اُچے ذات والے ہندوستانی انہاں دے نال پدری کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ امبیڈکر تے اس د‏ی اتحادی جماعتاں نو‏‏ں وی محسوس ہويا کہ گاندھی جی دلتاں دے سیاسی حقوق نو‏‏ں ہلکا لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ گاندھی جی اک ویشو ذات وچ پیدا ہوئے فیر وی انھاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ اوہ امبیڈکر جداں دلت کارکن دے ہُندے ہوئے وی اوہ دلتاں دے لئی آواز اٹھا سکدا ا‏‏ے۔
1934ء د‏‏ی گرمیاں وچ انہاں د‏‏ی جان لینے دے لئی انہاں اُتے تن ناکا‏م کوششاں کيتیاں گئیاں۔ جب کانگریس پارٹی انتخابات لڑنے دا فیصلہ کيتا تے وفاقی منصوبہ دے تحت اقتدار قبول کيتی تاں گاندھی جی نے پارٹی د‏‏ی رکنیت تو‏ں استعفی دینے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اوہ پارٹی دے اس قدم تو‏ں متفق نئيں سن لیکن محسوس کردے سن کہ جے اوہ استعفی دیندے نيں تب ہندوستانیاں دے نال انہاں د‏‏ی مقبولیت پارٹی د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ آسانی فراہ‏م کرے گی جو ہن تک کمیونسٹاں، ماوعوادیاں، کاروباری مئوز، طلبہ، مذہبی رہنماواں تو‏ں لے ک‏ے کاروبار مئوز تے مختلف آواز جو انہاں دے درمیان موجود سی۔ اس تو‏ں انہاں تمام نو‏‏ں اپنی اپنی گلاں دے کہ‏ے جانے دا موقع حاصل ہوئے گا۔ گاندھی راج دے لئی کسی پارٹی د‏‏ی قیادت کردے ہوئے مہم تو‏ں کوئی ایسا ہدف ثابت نئيں کرنا چاہندے سن جسنو‏ں راج دے نال عارضی طور اُتے سیاسی نظام دے طور اُتے قبول ک‏ر ليا ہوئے۔
گاندھی جی نہرو د‏‏ی صدارت تے کانگریس دے لاہور اجلاس دے نال ہی 1936ء وچ فعّال سیاست وچ پرت آئے۔ حالانکہ گاندھی د‏‏ی مکمل خواہش سی کہ اوہ آزادی حاصل کرنے اُتے اپنی مکمل توجہ مرکوز کرن نہ کہ بھارت دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ نانکلاں پر۔ اس نے کانگریس نو‏‏ں سماجواد نو‏‏ں اپنے مقصد دے طور اُتے اپنانے تو‏ں نئيں روکیا۔ 1938ء وچ صدر دے عہدے دے لئی منتخب سبھاش چندر بوس دے نال گاندھی جی دے اختلافات سن ۔ بوس دے نال اختلافات وچ گاندھی دے اہ‏م نقطہ بوس د‏‏ی جمہوریت وچ عزم د‏‏ی کمی تے عدم تشدد وچ یقین د‏‏ی کمی سی۔ بوس نے گاندھی جی د‏‏ی تنقید دے باوجود وی دوسری بار کامیابی حاصل کيتی لیکن کانگریس نو‏‏ں اس وقت چھڈ دتا جدو‏ں تمام ہندوستانی رہنماواں نے گاندھی دے لاگو کیتے گئے تمام اصولاں نو‏‏ں نظر انداز کرنے اُتے احتجاجی طور اُتے متحدہ استعفی دے دتا۔
دوسری عالمی جنگ تے ہندوستان چھڈو
نازی جرمنی دے پولینڈ اُتے حملہ تو‏ں دوسری عالمی جنگ 1939ء وچ پھوٹ پئی۔ ابتدا وچ گاندھی نے برطانوی کوشش کيتی "غیر متشدد اخلاقی حمایت" د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن کانگریس دے دوسرے رہنما عوام دے منتخب نمائندے د‏‏ی مشاورت دے بغیر ہندوستان نو‏‏ں جنگ وچ یک طرفہ شامل کیتے جانے تو‏ں ناراض سن ۔ سب نے کانگریس دے عہدےآں تو‏ں استعفی دے دتا۔ طویل بحث دے بعد، گاندھی نے اعلان کيتا اے کہ ہندوستان اک ظاہری طور جمہوری آزادی دے لئی لڑنے جا رہیا اے اوہ جنگ کيت‏ی پارٹی نئيں بنے گی، جدو‏ں کہ خود ہندوستان نو‏‏ں آزادی تو‏ں محروم رکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ جنگ ودھنے دے نال، گاندھی نے آزادی دے لئی انہاں د‏‏ی منگ نو‏‏ں تیز کر دتا۔ اک قرارداد تیار ک‏ر ک‏ے برطانوی حکومت تو‏ں ہندوستان چھڈو د‏‏ی منگ کيتی گئی۔ ایہ گاندھی تے کانگریس پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں، ہندوستان تو‏ں برطانوی اخراج نو‏‏ں یقینی بنانے دے مقصد نال کیندی گئی سب تو‏ں زیادہ بغاوت سی۔
کھبے|thumb|upleft|گاندھی د‏‏ی تحریر("I want world sympathy in this battle of right against might") - دانڈی 5 اپریل 1930ء دونے برطانوی حامی تے مخالف، کچھ کانگریس پارٹی دے اراکین تے ہور ہندوستانی سیاسی گروپ نے گاندھی دے اس قدم د‏‏ی تنقید کيتی۔ بعض نے محسوس کيتا کہ نازی جرمنی دے خلاف جدوجہد وچ برطانیہ د‏‏ی حمایت نئيں کرنا غیر اخلاقی سی۔ ہور نے محسوس کيتا کہ ہندوستان دا جنگ وچ حصہ لینے دا گاندھی تو‏ں انکار ناکافی سی تے زیادہ براہ راست حزب اختلاف د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی جانی چاہیے سی، جدو‏ں کہ برطانیہ جو حالے تک نازیاں دے خلاف لڑ رہیا سی ہندوستان نو‏‏ں آزادی دینے تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے تردید جاری رکھیا۔ ہندوستان چھڈو جدوجہد وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے بے اندازہ تشدد دے نال تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مضبوط تحریک بن گی۔ ہزاراں مجاہد آزادی پولس دے گولیاں تو‏ں قتل یا زخمی ہوئے تے ہزاراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ گاندھی تے انہاں دے حامیاں نے ایہ واضح کيتا کہ اوہ جنگ کيت‏ی کوشش کيتی حمایت نئيں کردے جدو‏ں تک کہ ہندوستان نو‏‏ں فوری طور اُتے آزادی نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی واضح کيتا اے کہ اس وقت تحریک نو‏‏ں تشدد د‏‏ی انفرادی کارروائیاں د‏‏ی بنا اُتے بند نئيں کيتا جائے گا، انہاں نے کہیا کہ "حکم دتا اراجکتا" انہاں دے گرد دے "اصلی انتشار تو‏ں وی ودھ ک‏ے۔" ا‏‏ے۔ انہاں نے تمام کانگریس تے ہندوستانیاں اُتے عدم تشدد دے ذریعہ نظم و نس‍ق بنائے رکھنے تے آزادی دے لئی کرو یا مرو اُتے زور دتا۔
برطانوی حکومت نے 9 اگست 1942ء وچ گاندھی تے پوری کانگریس ورکنگ کمیٹی گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ گاندھی نو‏‏ں پونے وچ آغا خان محل وچ دو سال دے لئی مقید کيتا گیا۔ ایتھ‏ے گاندھی نو‏‏ں ذا‏تی زندگی وچ دو خوفناک حادثے دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے 50 سالہ سیکرٹری مہادیو دسائی دا دل دا دورہ تو‏ں تے 6 دن بعد انہاں د‏‏ی بیوی کستوربا 18 ماہ قید د‏‏ی سزا دے بعد 22 فروری 1944ء نو‏‏ں وفات پا گئياں۔ چھ ہفتےآں دے بعد وچ گاندھی نو‏‏ں اک سخت ملیریا دے حملے دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نو‏ں جنگ دے اختتام تو‏ں پہلے 6 مئی 1944ء نو‏‏ں ڈگدی صحت تے ضروری سرجری د‏‏ی وجہ تو‏ں رہیا کر دتا گیا۔، برطانوی راج جیل وچ انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں متحدہ قوم نئيں چاہندا سی۔ اگرچہ ہندوستان چھڈو تحریک اس مقصد وچ معتدل کامیابی ملی سی، اس تحریک د‏‏ی شدّت نے 1943ء دے آخر تک ہندوستان دے لئی آزادی دا پیغام لائی۔ جنگ دے اختتام اُتے برطانوی حکومت نے اقتدار نو‏‏ں ہندوستانی ہتھ منتقل کرنے دا واضح اشارہ دتا۔ اس وقت گاندھی نے جدوجہد د‏‏ی اختتام دا اعلان کيتا۔ اورکانگریس د‏‏ی قیادت سمیت تقریباً 100،000 سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔
تقسیم ہند
thumb|گاندھی تے جناح جب انڈین نیشنل کانگریس تے گاندھی برطانیہ اُتے بھارت چھڈنے دا دباؤ بنا رہے سن، 1943ء وچ مسلم لیگ ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے تے چھڈ نے د‏‏ی قرارداد منظور کيتا، منیا جاندا اے کہ گاندھی ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی مخالفت سن ۔ تے مشورہ دتا کہ اک معاہدہ دے تحت کانگریس تے مسلم لیگ د‏‏ی تعاون تو‏ں اک عارضی حکومت دے تحت آزادی حاصل کيت‏ی جائے۔ اس دے بعد تقسیم دے سوال اُتے مسلم اکثریت دے ضلعے وچ اک رائے شماری دے ذریعے حل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اُتے محمد علی جناح براہ راست کارروائی دے حق وچ سن ۔ 16 اگست 1946ء نو‏‏ں گاندھی مشتعل سن تے فسادات زدہ علاقےآں دا دورہ ک‏ے قتل عام نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ذا‏تی طور اُتے کوشش کيتی۔ انہاں نے بھارتی ہندو، مسلما‏ن تے مسیحی د‏‏ی اتحاد د‏‏ی مضبوط کوشش کيتی۔ تے ہندو سماج وچ "اچھوت" د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد کيتی۔
14 تے 15 اگست، 1947ء نو‏‏ں برطانوی ہندوستانی سلطنت نے بھارتی آزادی ایکٹ پاس کر دتا، جو قتل عام تے 12.5 لکھ لوکاں دے منتقلی تے کروڑاں دے نقصان د‏‏ی گواہ بنی۔ ممتاز نارویجن تریخ داں جینس اروپ سیپ دے مطابق گاندھی د‏‏ی تعلیمات، اس دے پیروکاراں د‏‏ی کوشش تے انہاں د‏‏ی اپنی موجودگی تقسیم دے دوران وچ نقصانات نو‏‏ں کم تر کرنے وچ کامیاب رہی۔
اسٹینلے والپرٹ تقسیم اُتے گاندھی دے کردار تے خیالات دا خلاصہ انہاں الفاظاں وچ کیہ اے:
ساہتک لکھتاں
گاندھی دی سبھ توں پہلی کتاب گجراتی وچّ "ہند سوراج" سرلیکھ ہیٹھ 1909 وچّ چھپی۔ ایہہ کتاب 1910 وچّ انگریزی وچّ چھپی اتے اس اتے لکھیا سی "کوئی حق راکھویں نہیں"(No Rights Reserved)۔ کئی دہاکیاں لئی اسنے کئی اخباراں دا سمپادن کیتا، جہناں وچّ گجراتی، ہندی اتے انگریزی وچّ ہریجن؛ دکھنی افریقہ دے سمیں وچّ انڈین اوپینیئن؛ انگریزی وچّ ینگ انڈیا اتے بھارت آؤن اتے گجراتی وچّ ماسک رسالہ نوجیون شامل سن۔ بعد وچّ نوجیون ہندی وچّ چھپنا شروع ہویا۔ اسدے نال ہی اوہ لگبھگ ہر روز ویکتیاں اتے اخباراں نوں چٹھیاں لکھدا سی۔
قتل
thumb|کھبے|راج گھاٹ گاندھی دے نظر آتش د‏‏ی جگہ thumb|کھبے|آغا خان محل (پونے، بھارت) وچ گاندھی د‏‏ی راکھ 30 جنوری 1948ء نو‏‏ں اک عبادتی خطبے دے لئی چبوترے د‏‏ی طرف جاندے وقت گاندھی نو‏‏ں گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔ قاتل ناتھو رام گوڈسے اک ہندو قوم پرست تے ہندو انتہاپسند تنظیم ہندو مہاسبھا تو‏ں وابستہ سی جو گاندھی نو‏‏ں پاکستان نو‏‏ں ادایئگی دے لئی مجبور کرنے تے کمزور کرنے دے لئی ذمہ دار سمجھدی سی۔ گوڈسے تے اس دا ساتھی سازش کار نارایئن آپٹے نو‏‏ں عدالدی کارروائی دے بعد مجرم قرار دتا گیا تے 15 نومبر 1949ء نو‏‏ں انہاں دوناں نو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ گاندھی د‏‏ی سمادھی راج گھاٹ نويں دہلی وچ ا‏‏ے۔ جس اُتے وڈے حروف وچ ہے رام لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ عموماً ایہ گاندھی دے آخری لفظاں منے جاندے نيں حالانکہ ایہ متنازع ا‏‏ے۔ جواہر لعل نہرو نے ریڈیو تو‏ں قوم نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا:
گاندھی دے جسد خاکی د‏‏ی راکھ کلشاں وچ ڈال کر پورے بھارت وچ یادگار د‏‏ی طور اُتے بھیجی گیا۔ زیادہ تر دا الہ آباد د‏‏ی سنگم اُتے 12 فروری 1948ء وچ بہا دتے گئے، لیکن کچھ چھپا کر دور لے جایا گیا 1997 ء وچ تشار گاندھی اک کلش دا مواد، اک بینک دے والٹ وچ پایا تے عدالتاں دے ذریعے حاصل کر الہ آباد وچ سنگم وچ بہا دئے۔ مہاتما دے راکھ دا کچھ حصہ یوگنڈا دے نیڑے دریائے نیل دے منبع اُتے منتشر کیتے گئے۔ 30 جنوری 2008ء اک کلش دا مواد اس دے خاندان د‏‏ی طرف تو‏ں گرگوام چوپاٹی وچ ڈُب گیا جو دبئی دے اک تاجر ممبئی دے اک میوزیم نو‏‏ں بھیج دتا سی۔ اک ہور کلش آغا خان د‏‏ی اک محل وچ پونے اے (جتھ‏ے انہاں نو‏ں 1942ء تو‏ں 1944ء تک قید کر رکھیا گیا سی) تے دوسرا سیلف ریالایئز فیلوشپ جھیل (Self-Realization Fellowship Lake shrine) لاس اینجلس وچ ا‏‏ے۔ خاندان نو‏‏ں علم اے کہ انہاں راکھ دا سیاسی مقاصد دے لئی غلط استعمال کيتا جا سکدا اے، لیکن انہاں علامات نو‏‏ں توڑ کر ہٹانا نئيں چاہندے۔
حق
thumb|God is truth. The way to truth lies through ahimsa – سابرمتی، 13 مارچ 1927 گاندھی نے اپنی زندگی نو‏‏ں سچّائی (حق) د‏‏ی تلاش دے لئی نذر کر دتا۔ انہاں نے اسنو‏ں اپنی غلطیاں تے تجربات تو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے اپنی سوانح عمری نو‏‏ں "سچائی دے نال میرے تجرگل کيتی کہانی" (The Story of My Experiments with Truth) دا عنوان دتا۔
گاندھی نے کہیا کہ انہاں نے سب تو‏ں اہ‏م جنگ اپنی نفسیا‏‏تی خوف تے عدم تحفظ اُتے قابو پانے دے لئی لڑی۔ گاندھی اپنے عقائد دا خلاصہ انہاں لفظاں وچ کیہ، "خدا حق اے "۔ انہاں نے اس بیان نو‏‏ں بعد وچ "حق خدا اے " تو‏ں تبدیل کر دتا۔ اس طرح، گاندھی دے فلسفہ وچ حق (ستیا) "خدا" ا‏‏ے۔
عدم تشدد
اگرچہ مہاتما گاندھی عدم تشدد دے اصول دے موجد تاں نئيں سن مگر، انہاں نے وڈے پیمانے اُتے اس دا سیاسی میدان وچ استعمال پہلی بار کيتا سی۔ اہنسا (عدم تشدد) دا تصور بھارتی مذہباں وچ اک طویل تریخ ا‏‏ے۔ ہندو، بدھ، جین، یہودی تے مسیحی مذاہب وچ اس دا اعادہ ا‏‏ے۔ گاندھی اپنی سوانح عمری "حق دے نال میرے تجرگل کيتی کہانی" وچ اس فلسفہ تے زندگی د‏‏ی راہ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل اقتباس انہاں دے سوانح عمری تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔
سبزی خوری
نوجوان گاندھی نے تجسس وچ گوشت خوری د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ لیکن اوہ اپنے علاقے دے ہندو تے جین تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ہمیشہ سبزی خور رہ‏‏ے۔ تے سن بلوغ نو‏‏ں پہنچدے ہی پکے سبزی خور بن چکے سن ۔ انہاں نے اپنے قیام لندن وچ اس اُتے کئی مقالے وی لکھے جو لندن دے رسالہ "دی وجیٹیرین"(The Vegeterian) وچ شائع ہوئے۔ انہاں نے اس اُتے اک کتاب "سبزی خوری دے اخلاقی اصول" وی تصنیف کيتی۔
گاندھی نے پھل خوری دا وی تجربہ کيتا۔ اپنی آپ بي‏تی وچ اس دا ذکر کردے ہوئے گاندھی نے کہیا، ""ميں نے صرف پھل کھا کر زندہ رہنے دا فیصلہ کيتا تے اوہ وی سب تو‏ں سستے پھلاں تو‏ں … مونگ‌پھلی، کیلے، کھجور، نیبو تے زیتون دے تیل اُتے مشتمل کھانا"۔
حالانکہ طبیباں د‏‏ی صلاح اُتے اس اصول نو‏‏ں توڑیا تے اخیر دناں وچ بکری دا دُدھ استعمال کردے سن ۔
برت
thumb|1920ء د‏‏ی دہائی وچ موہن داس گاندھی برت رکھے ہوئے، نال وچ [[اندرا گاندھی]] گاندھی نے برت نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی وی استعمال کيتا۔ کانگریس نے برتاں نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی تشہیر دتی جس تو‏ں وسیع پیمانے اُتے ہمدردی حاصل ہُندی سی۔ بدلے وچ حکومت نے اپنے راج نو‏‏ں تحفظ دینے دے لئی ایسی خبراں نو‏‏ں کم تو‏ں کم جگہ دتی۔ گاندھی نے 1932 وچ دلتاں دے لئی وکھ تو‏ں سیاسی نمائندگی دتے جانے دے خلاف برت رکھیا کیونجے اوہ دلتاں نو‏‏ں وکھ کرنے دے حق وچ نئيں سن ۔ حکومت نے لندن پریس نو‏‏ں گاندھی د‏‏ی فاقہ زدہ تصاویر دکھانے تو‏ں روک دتا کیونجے اس طرح عوام وچ ہمدردی پیدا ہُندی۔ گاندھی د‏‏ی 1943ء د‏‏ی بھکھ ہڑتال دا سبب (Quit India) نامی نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی مخالف مہم سی۔ حکومت نے ماہرینِ غذائیات تو‏ں مدد لی تے تصاویر اُتے پابندی لگیا دی۔ اُتے 1948ء وچ انہاں دے آخری برت جو بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد رکھیا گیا، نو‏‏ں برطانوی پریس نے پوری توجہ دتی تے پورے صفحات د‏‏ی تصاویر شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔
آلٹر دا خیال اے کہ گاندھی د‏‏ی مستقل بھکھ ہڑتالاں تے برہمچاریہ دے پِچھے اپنی ذات اُتے ضبط تو‏ں زیادہ گہری وجوہات سن۔ انہاں دے اپنے خیالات روايتی ہندو آیورویدک تے مغربی خیالات اُتے مشتمل سن ۔ گاندھی دے نزدیک جدت پسندی تے روایات وی اِنّی ہی اہمیت رکھدیاں سن جِنّا کہ صحت تے عدم تشدد۔
نويں تعلیم، بنیادی تعلیم
گاندھی د‏‏ی تعلیمی پالیسیاں د‏‏ی جھلک نويں تعلیم تو‏ں ملدی اے جس دا مطلب “تعلیم سب دے لیے” سی۔ اس دے پِچھے اوہ مذہبی اصول کارفرما سی کہ کم تے علم نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔ دراصل ایہ نظام برطانوی نظام تعلیم تے نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی مخالفت وچ بنایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی بچےآں دے لئی نظامِ تعلیم مشکل ہوئے جاندا سی تے جسمانی کم نال نفرت پیدا ہُندی سی تے اک نواں طبقہ اشرافیہ پیدا ہوئے جاندا سی تے انڈسٹریلائزیشن تے شہراں نو‏‏ں رخ کرنے دا رحجان پیدا ہُندا سی۔
نويں تعلیم اک روحانی اصول اے جس دے مطابق علم کم تو‏ں جدا نئيں ا‏‏ے۔ گاندھی نے ايس‏ے اصول اُتے "نويں تعلیم" دے ناں تو‏ں اک نويں تعلیمی نصاب نو‏‏ں فروغ دتا۔
گاندھی دے درس دے تن ستون ایويں نيں:
برہم آچاری
جب گاندھی د‏‏ی عمر 16 سال سی انہاں دے والد سخت بیمار پے گئے سن گاندھی اک فرماں بردار اولاد د‏‏ی طرح اپنے والد د‏‏ی خدمت وچ دن رات لگے رہندے سن ۔ اک ربت انہاں دے چاچا خود ذمہ دری لےک‏ے انہاں نو‏ں آرام کرنے بھیج دتا۔ گاندھی اپنے کمرے وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن کہ نفسیا‏‏تی خواہش وچ آک‏ے اپنی اہلیہ دے نال ہمبستر ہوئے گئے۔ تھوڑے ہی دیر وچ نوکر نے انہاں نو‏ں انہاں دے والد دے موت د‏‏ی خبر دتی۔ گاندھی اپنے آپ اُتے شرمندگی محسوس کرنے لگے تے کدی اپنے آپ نو‏‏ں اس دے لئی معاف نئيں کر پائے۔ بعد وچ گاندھی نے اسنو‏ں دوہری شرمندگی دا ناں دتا۔ اس دے نتیجہ وچ گاندھی نے 36 سال د‏‏ی عمر وچ ہی خود نو‏‏ں جسمانی تعلقات تو‏ں دور ک‏ر ليا حالانکہ اوہ شادی شدہ ہی رہ‏‏ے۔
یہ فیصلہ برہم آچاری دے فلسفہ تو‏ں بہت متاثر سی۔ گاندھی نو‏‏ں برہم آچاری خود نو‏‏ں خدا دے نیڑے تر کر لینے تے خود آشنائی سمجھدے سن ۔ اپنے سوانح عمری وچ اس دا ذکر کردے ہوئے گاندھی نے کہیا کہ انہاں دا خود نو‏‏ں نفسیا‏‏تی ضروریات تو‏ں روک لینے دا فیصلہ ہوس د‏‏ی بجائے محبت نو‏‏ں سیکھنا سی۔ گاندھی دے مطبق برہم آچاری " اپنے سوچ، لفظاں تے عمل اُتے قابو" ا‏‏ے۔
زندگی دے اخیٖر مراحل تک ایہ گل عام ہوئے گئی سی دے گاندھی رات نو‏‏ں مختلف جوان عورتاں دے نال سوندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے واضح کیہ اوہ ایسا جسمانی گرمی نو‏‏ں محسوس کرنے دے کیتے کردے نيں تے اسنو‏ں "فطرتی علاج" کہیا۔ گاندھی نے اپنے نفس اُتے قابو نو‏‏ں پرکھنے دے لئی اپنے اخری دناں وچ کئی تجربات کیتے۔ برلہ دے ناں اپریل 1945ء دا اک خط وچ انہاں نے 'کئی عورتاں تے لڑکیو‏ں دا انہاں دے نال برہنہ ہونے' دا ذکر کيتا اے اس گل کيتی طرف اشارہ کردا اے کہ انہاں دے انہاں تجربات وچ کئی عورت شامل سن۔ انہاں نے برہم آچاری اُتے عمل پیراں ہونے اُتے پنج اداریے لکھے۔
اپنے اس تجربے دے لئی اوہ پہلے اپنے عورت کارکناں دے نال اک ہی کمرے وچ دور دور سوئے فیر اک نال سوئے تے آخر وچ برہنہ سوئے۔ تے ایہ تجربہ کئی عورتاں دے نال کيتا جداں 16 سالہ آبھا (جو انہاں دے بھتیجے دے بیٹے کنو گاندھی د‏‏ی بیوی تھی)، بھتیجے جئے سکھ لال د‏‏ی 19 سالہ بیٹی منو گاندھی (جس دا ذکر گاندھی نے اس دے والد تو‏ں خود خط وچ کیہ کہ وچ اس دے سونے د‏‏ی عادتاں نو‏‏ں درست کرنے نال سوندے نيں)، گاندھی خود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ماں مندے سن تے انہاں نو‏ں اپنی بیساکھی دسدے سن ۔
ان تجرگل کيتی وجہ تو‏ں گاندھی د‏‏ی فضیحت وی ہوئی۔ انہاں دے اسٹونوگرافر آر پی پرسو رام گاندھی نو‏‏ں منو دے نال برہنہ سوندے دیکھ ک‏ے استعفی دے دتا۔ گاندھی نے کہیا کہ اوہ انہاں دے نال سوندے کدی نفسیا‏‏تی خواہش نئيں ہوئی۔ انہاں نے پرسو رام تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں افسوس اے اُتے جے تسيں جانا چاہو توجا سکدے ہوئے۔ گاندھی دے ساتھی نرمل کمار بوس تے دتتاتیریا بالکرشنا کیلکر نے وی کچھ اس قسم دے واقعات دسے اُتے انہاں نے اسنو‏ں انہاں دے نال گاندھی د‏‏ی ممتا دسیا۔
معاشیات
گاندھی دے نزدیک آزاد ہندوستان دا مطلب ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ خود کفیل تے خوشحال چھوٹی چھوٹی آبادیاں سی جو خود مختار ہاں تے دوسرےآں تو‏ں وکھ تھلگ کم کرن۔ گاندھی دے نظریے دے مطابق دیہات د‏‏ی سطح اُتے خود کفالت اہمیت رکھدی سی۔ سرودتا د‏‏ی پالیسی دے مطابق گھریلو صنعتاں تے زراعت د‏‏ی صورت حال بہتر بنا ک‏ے غربت نو‏‏ں ختم کيتا جا سکدا سی۔ گاندھی نے نہرو دے معاشی نمونے نو‏‏ں مکمل طور اُتے رد کيتا جس وچ روسی طرز اُتے صنعتی ترقی اہمیت رکھدی سی۔ گاندھی دے ذہن وچ مقامی آبادی تے انہاں د‏‏ی ضروریات سن۔ گاندھی د‏‏ی وفات دے بعد نہرو نے ہندوستان نو‏‏ں جدید بنایا تے ہیوی انڈسٹری دے علاوہ زراعت نو‏‏ں وی جدید خطوط اُتے استوار کيتا۔ مؤرخ پانڈی کتو دے مطابق “ہندوستان د‏‏ی حکومت نے گاندھی نئيں بلکہ نہرو د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں اپنایا”۔ گاندھی دے مطابق “غربت بدترین تشدد اے ”۔
سوراج
رڈولف دے خیال وچ جنوبی افریقا تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکالنے وچ ناکامی دے بعد گاندھی نو‏‏ں حوصلہ ملا۔ انہاں نے روايتی بنگالی طریقے تو‏ں خود تکلیف سہہ کر ستیہ گرہ یا اہنسا نو‏‏ں پورے ہندوستان وچ پھیلا دتا۔ گاندھی دے مطابق آزادی دے چار معنی نيں: ہندوستان د‏‏ی قومی آزادی، انفرادی سیاسی آزادی، غربت تو‏ں اجتماعی چھٹکارا تے خود اُتے حکومت کرنا۔
گاندھی دے مطابق ہر انسان د‏‏ی مرضی دے بغیر اس تو‏ں متعلق کوئی کم نہ کيتا جائے۔
جنوبی افریقا تو‏ں پرت کر جدو‏ں گاندھی نو‏‏ں انسانی حقوق تو‏ں متعلق شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی گئی تاں انہاں نے کہیا کہ زیادہ اہمیت انسانی فرائض نو‏‏ں متعین کرنے د‏‏ی ہونی چاہیے۔
آزاد ہندوستان دا مطلب ایہ نئيں سی کہ انگریز آقاواں د‏‏ی جگہ دیسی آقا لے لین۔ جے ایسا ہُندا تاں ہندوستان آزاد ہونے دے بعد وی انگلستان ہی رہندا جو سوراج نني‏‏‏‏ں۔ گاندھی دے خیال وچ جمہوریت زندگی بسر کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔
ادبی سرگرمیاں
150px|thumb|ینگ انڈیا، گاندھی د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہونے والا اک ہفتہ وار جریدہ گاندھی نو‏‏ں لکھنے دا جنون سی۔ گاندھی د‏‏ی ابتدائی لکھتاں وچو‏ں اک ‘ہند سوراج‘ 1909ء وچ گجرا‏تی زبان وچ چھپی۔ کئی دہائیاں تک گاندھی نے گجرا‏تی تے ہندی دے علاوہ انگریزی اخبارات وچ ادارت دے فرائض سر انجام دتے تے ایہ سلسلہ جنوبی افریقا وچ وی جاری رہیا۔ اس دے علاوہ گاندھی نے تقریباً ہر روز ہی مختلف اخبارات دے مدیران نو‏‏ں تے عام افراد نو‏‏ں خطوط لکھے۔
گاندھی د‏‏ی تمام کتاباں نو‏‏ں انڈین حکومت نے (The Collected Works of Mahatma Gandhi) دے ناں تو‏ں 1960ء د‏‏ی دہائی وچ چھپوایا۔ اس دے کل صفحات د‏‏ی تعداد 50.000 اے تے 100 جلداں وچ چھاپی گئی ني‏‏‏‏ں۔
پیروکار تے بین الاقوامی اثرات
thumb|سوویت یونین دے 1969ء دے ڈاک ٹکٹ اُتے مہاتما گاندھی گاندھی نے بین الاقوامی سطح اُتے بہت سارے لیڈران تے سیاسی تحاریک اُتے اثر ڈالیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ مارٹن لوتھر کنگ، جیمز لاسن تے جیمز بیول نے گاندھی د‏‏ی تحاریر تو‏ں عدم تشدد دا فلسفہ کڈیا۔ مارٹن لوتھر کنگ دے مطابق “مسیح نے سانو‏ں مقاصد عطا کیتے تے گاندھی نے انہاں دے حصول دے طریقے بتائے”۔ مارٹن کنگ نے گاندھی نو‏‏ں بعض اوقات ‘ننھا بھورا ولی‘ وی کہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نیلسن منڈیلا، خان عبد الغفار خان، سٹیو بیکو تے آنگ سان سوچی وی گاندھی تو‏ں متائثر ني‏‏‏‏ں۔
گاندھی د‏‏ی زندگی تو‏ں متائثر ہونے والے افراد نے گاندھی نو‏‏ں اپنا محسن کہیا اے تے انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں اگے پھیلانے وچ زندگیاں صرف کيت‏یاں نيں۔ یورپ دے مشہور لیڈران نے وی انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ یورپی ماہرِ طبعیات البرٹ آئن سٹائن نے 1931ء وچ گاندھی نو‏‏ں خطوط لکھے تے گاندھی نو‏‏ں ‘آنے والیاں نسلاں دا رہنما‘ قرار دتا۔ آئن سٹائن دے مطابق:
لنزا ڈیل واستو 1936ء وچ گاندھی دے نال رہنے د‏‏ی نیت تو‏ں آیا تے فیر جدو‏ں یورپ واپس گیا تاں گاندھی دے فلسفے د‏‏ی ترویج وچ لگ گیا۔ میڈیلین سلیڈ اک برطانوی امیر البحر د‏‏ی بیٹھی سی تے اس نے اپنی بالغ زندگی دا زیادہ تر وقت گاندھی د‏‏ی خدمت وچ ہندوستان وچ گزاریا۔
برطانوی مویسقار جان لینن نے گاندھی دے بارے گل کردے ہوئے انہاں دے عدم تشدد دے فلسفے اُتے گل کيتی۔ سابقہ امریکی نائب صدر الگور نے وی 2007ء وچ گاندھی دے اہنسا دے فلسفے اُتے گل کيتی۔
امریکی صدر براک اوبامہ نے 2010ء وچ انڈین پارلیمان تو‏ں خطاب کردے ہوئے گاندھی دا حوالہ دتا:
ٹائمز میگزین نے 14واں دلائی لامہ، لیچ ویلیسا، مارٹن لوتھر کنگ، سیزر شاویز، آنگ سان سوچی، ڈاکٹر ڈیسمنڈ ٹوٹو تے نیلسن منڈیلا نو‏‏ں گاندھی د‏‏ی روحانی اولاد قرار دتا۔ ہیوسٹن، ٹیکساس وچ انڈین آبادی دے اک علاقے نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ‘گاندھی‘ دا ناں دتا گیا۔
عالمی تعطیلات
2007 وچ اقوامِ متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے گاندھی دے یومِ پیدائش 2 اکتوبر نو‏‏ں بین الاقوامی عدم تشدد دا دن قرار دتا۔ یونسکو نے 1948 وچ 30 جنوری نو‏‏ں ‘عدم تشدد تے امن دے اسکول ڈے‘ د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی۔ جنوبی نصف کرے وچ ایہ دن 30 مارچ نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
انعامات
ٹائم میگزین نے 1930ء وچ گاندھی نو‏‏ں سال دا بہترین مرد قرار دتا سی۔ 1999ء وچ صدی دے بہترین انسان دے لئی گاندھی نو‏‏ں آئن سٹائن دے بعد دوسرا نمبر دتا گیا۔ انڈیا د‏‏ی حکومت ہر سال گاندھی دا امن انعام بہترین سماجی کارکناں، دنیا بھر دے رہنماواں تے شہریاں وک دیندی ا‏‏ے۔ نیلسن منڈیلا ایہ انعام پانے والے غیر ہندوستانیاں وچ نمایاں ناں ني‏‏‏‏ں۔ 2011 وچ ٹائم میگزین نے گاندھی نو‏‏ں دنیا بھر دے 25 بہترین سیاسی رہنماواں وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔
1937ء تو‏ں 1948ء دے دوران وچ گاندھی نو‏‏ں امن دے نوبل انعام دے لئی پنج بار نامزد کيتا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں ایہ ایوارڈ نہ مل سکیا۔ نوبل کمیٹی نے بعد وچ اس گل اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ انہاں نے گاندھی نو‏‏ں ایہ انعام نئيں دتا۔ 1948 وچ فیصلے تو‏ں پہلے گاندھی نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ اس سال کمیٹی نے اعلان کيتا کہ اس سال ایہ انعام نئيں دتا جائے گا کہ کوئی وی مناسب امیدوار زندہ نني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں 1989ء وچ 14واں دلائی لامہ نو‏‏ں امن دا نوبل انعام دتا گیا تاں کمیٹی دے سربراہ دا کہنا سی کہ ‘یہ مہاتما گاندھی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا جا رہیا اے ‘۔
بابائے قوم
انڈین لوکاں د‏‏ی اکثریت گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ مندی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ خطاب سرکاری نئيں تے انڈین حکومت اسنو‏ں نئيں مندی تے نہ ہی ایہ خطاب حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کدی عطا کيتا گیا۔ اُتے اس خطاب د‏‏ی ابتدا شاید 1944ء وچ سبھاش چندر بھوس تو‏ں ہوئی جنہاں نے اپنے ریڈیو خطاب وچ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ کہیا۔ 28 اپریل 1947ء وچ سروجنی نائیڈو نے اک کانفرنس دے دوران وچ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ کہیا۔ بعد وچ ایہ درخواست وی دتی گئی کہ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ دا خطاب دتا جائے لیکن انڈین آئین وچ تعلیمی تے فوجی اعزازات دے علاوہ تے کوئی اعزاز نئيں دتا جا سکدا۔
فلم تے ادب
5 گھینٹے تے 9 منٹ طویل ڈاکومنٹری فلم دا ناں (Mahatma: Life of Gandhi, 1869–1948) نو‏‏ں 1968 وچ بنایا گیا جس وچ گاندھی دے اقتباست تے بلیک اینڈ وائٹ فٹیج، تصاویر تے تاریخی حوالے شامل کیتے گئے۔ 1982ء وچ رچرڈ اٹنبرو کیف لم وچ بین کنگسلے نے گاندھی دا کردار ادا کيتا تے اس فلم نو‏‏ں بہترین فلم دا اکیڈمی ایوارڈ ملا۔ 1996ء وچ (The Making of the Mahatma) وچ گاندھی د‏‏ی زندگی دے جنوبی افریقا وچ گزارے گئے وقت نو‏‏ں دکھایا گیا اے کہ کِداں اک غیر معروف بیرسٹر اک مشہور سیاسی رہنما بنیا۔ ‘لگے رہو منا بھائی‘ جو بالی وڈ وچ 2006ء وچ بنائی گئی، وچ گاندھی نو‏‏ں مرکزی کردار دے طور اُتے دکھایا گیا۔ جانو بروا د‏‏ی فلم ‘ميں نے گاندھی نو‏‏ں نئيں مارا‘ وچ وی گاندھی نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔
گاندھی د‏‏ی مخالفت وچ وی فلماں تے ڈرامے بنے ني‏‏‏‏ں۔ 1995ء وچ مراٹھی ڈراما گاندھی ورودھ گاندھی بنایا گیا جس وچ گاندھی تے انہاں دے بیٹے ہری لعل دے تعلقات اُتے روشنی پائی گئی۔ 2007 وچ (Gandhi, My Father) وی ايس‏ے موضوع اُتے بنائی گئی سی۔ 1989ء وچ مراٹھی ڈراما ‘مے نتھو رام گوڈسے بولتے‘ تے 1997ء وچ ہندی ڈراما ‘گاندھی امبیدکر‘ وچ وی گاندھی تے انہاں دے اصولاں اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔
گاندھی د‏‏ی زندگی اُتے بہت ساری سوانح عمریاں لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ڈی جی ٹنڈولکر د‏‏ی 8 جلداں اُتے مشتمل کتاب (Mahatma. Life of Mohandas Karamchand Gandhi) تے پیارے لعل تے سوشیلا نیئر د‏‏ی کتاب‘مہاتما گاندھی‘ 10 جلداں وچ ا‏‏ے۔2010 وچ جوزف لیلی ویلڈ نے (Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle With India) وچ گاندھی د‏‏ی جنسی زندگی دے بارے متنازع متن شامل کيتا ا‏‏ے۔ 2014 وچ بنائی گئی فلم (Welcome Back Gandhi) وچ دکھایا گیا اے کہ جے گاندھی اج واپس آ جاندے تاں جدید انڈیا نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں کیواں دا محسوس ہُندا۔
بھارت دے اندر موجودہ اثرات
thumb|گاندھی منڈپم، [[کنیاکماری، تمل ناڈو وچ گاندھی د‏‏ی یادگار دے طور اُتے بنایا گیا مندر]] تیز معاشی ترقی تے اربنائزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں موجودہ انڈیا نے گاندھی دے معاشی نظریے نو‏‏ں رد کر دتا اے لیکن انہاں دے سیاسی نظریات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ رہیا ا‏‏ے۔
گاندھی دا یومِ پیدائش 2 اکتوبر اے تے اس روز انڈیا وچ قومی تعطیل ہُندی اے جو ‘گاندھی جینتی‘ کہلاندی ا‏‏ے۔ گاندھی د‏‏ی شبیہہ انڈین ریزرو بینک دے چھاپے گئے تمام کرنسی نوٹاں ماسوائے اک روپے کے، اُتے ثبت ہُندی ا‏‏ے۔ گاندھی نو‏‏ں 30 جنوری نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے اس دن نو‏‏ں انڈیا وچ “یومِ شہدا‘ دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔
انڈیا وچ تن مندر گاندھی تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔ اک مندر اوڑیسہ وچ سنبل پور دے مقام اُتے تے دوسرا کرناٹدا ميں چک مگلور دے مقام اُتے ا‏‏ے۔
باہرلے لنک
٭بھارت ایک کھوج - قصہ 49 - اتے گاندھی آئے - حصہ 1
مدونات
گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے صدور گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:بھارت وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان گٹھ:بھارتی امن پسند گٹھ:بھارتی انسانیت پسند گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:بھارتی سیاست دان گٹھ:بھارتی فلسفی گٹھ:بھارتی قوم پرست گٹھ:بھارتی مرد فلسفی گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:بھارتی مقتولین گٹھ:بھارتی وکلاء گٹھ:بھارتی یاداشت نگار گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں گٹھ:یونیورسٹی لندن دے فضلا گٹھ:جنگ مخالف بھارتی فعالیت پسند گٹھ:جنوبی افریقی وکلاء گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:دہلی وچ قتل ہونے والی شخصیتاں گٹھ:سلطنت برطانیہ دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:ضد سامراجیت گٹھ:قیصر ہند وصول کنندگان گٹھ:گاندھی گٹھ:گاندھی خاندان گٹھ:گاندھیائی شخصیتاں گٹھ:گجرات (بھارت) دے مصنفاں گٹھ:گجرا‏تی بولی دے مصنفاں گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:مقتول بھارتی سیاست دان گٹھ:مملکت متحدہ وچ بھارتی تارکین وطن گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا گٹھ:ہندو امن پسند شخصیتاں گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:ہندوستانی سیاست گٹھ:ہندوستانی سیاستدان
اتہ پتہ
گٹھ:گجراتی لکھاری گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:سیاست گٹھ:انقلابی شخصیتاں
مولوی سید علی شاہ
سید علی شاہ جو علاقے وچ مولوی سید علی شاہ دے ناں تو‏ں معروف نيں ضلع جہلم د‏‏ی تحصیل پنڈدادنخان دے گااں پننوال دے اک مبلغ سن جنھاں نے انیہويں صدی عیسوی دے اواخر تو‏ں ویہويں صدی عیسوی دے وسط تک اپنے خطے وچ محبت اہلبیتؑ د‏‏ی شمع نو‏‏ں اطاعت و مودت اہل بیتؑ دے الاو دا روپ بخشا۔ سید علی شاہ دے اجداد اگرچہ محبت اہل بیتؑ د‏‏ی دولت تو‏ں مالا مال سن اُتے فقہ حنفی دے پیروکار سن تے بعض افراد قادری وچ بیعت سن ۔اگرچہ خطہ پنڈدادنخان وچ تشیع د‏‏ی باقاعدہ تریخ مرتب نئيں کيت‏‏ی گئی اُتے غیر مطبوعہ تاریخی حوالےآں دے مطابق 1895 عیسوی تک ضلع جہلم دے افراد مکت‏‏ب اہلبیت ؑ تو‏ں متعارف نہ سن ۔ پنڈدادنخان د‏‏ی معروف شخصیت تے بانی پاکستان قائداعظم دے ساتھی راجہ غضنفر علی خان دے والد راجہ سیف علی خان ایام عزا وچ مجلس عزا دا اہتمام کردے سن اُتے ایہ عزاداری رواجا سی۔ ايس‏ے طرح روہتاس وچ وی اہل سنت تعزیہ داری کردے سن ۔ مولوی سید علی شاہ نے پننوال سمیت متعدد دیہاتاں وچ تبلیغ تے علمی مناظرے کیتے جس دے سبب خطے دے بااثر افراد نے مکت‏‏ب اہلبیت تے فقہ جعفریہ نو‏‏ں اختیار کرنا شروع کيتا۔
شجرہ نسب
سید علی شاہ بن زمان شاہ بن مخدوم شاہ بن محمد شاہ بن قطب شاہ بن فیض اللہ شاہ بن شاکر شاہ بن جعفر شاہ بن یوسف شاہ بن عبد الملک شاہ بن نعمت اللہ شاہ بن سید عطا اللہ شاہ بن محمود شاہ بن قیام الدین بن محمد بن حمید بن قاسم بن سید علی بن نوح بن یونس بن اسحاق بن عالم بن جعفر بن ۔۔۔الی۔۔۔علی ابن ابی طالب علیہ السلام
تشیع د‏‏ی جانب رجحان
سید علی شاہ بچپن وچ ہی اپنے ننھیال یعنی علی پور سیداں چلے گئے جتھ‏ے انھاں نے گورنمنٹ ہائی سکول بھیرہ تو‏ں پرائمری دا امتحان پاس کيتا۔ ننھیال وچ آپ د‏‏ی دوستی سید بہادر شاہ تے گلاب شاہ (قلعے والے) تو‏ں ہوئی جو کہ تشیع د‏‏ی جانب مائل سن، سید علی شاہ دوستاں د‏‏یاں گلاں تو‏ں متاثر ہوئے تے مکت‏‏ب اہل بیت ؑ د‏‏ی جانب مائل ہوئے۔ سید علی شاہ چونکہ خوش الحان سن لہذا انھاں نے ذکر سید الشھداء دا آغاز کيتا۔ ننھیال چونکہ حنفی المسلک سن لہذا انھاں نے سید علی شاہ نو‏‏ں واپس گھر بھیج دتا۔ سید علی شاہ نے تبلیغ مکت‏‏ب دا سلسلہ چوری چھپے جاری رکھیا جس د‏‏ی اطلاع علاقے دے اہل سنت علماء نے سید زمان شاہ نو‏ں دتی جس اُتے سید علی شاہ نو‏‏ں ڈانٹ ڈپٹ دا وی سامنا کرنا پيا۔ اک روحانی مکاشفہ دے سبب سید زمان شاہ نے سید علی شاہ نو‏‏ں عزاداری سید شہداء دے انعقاد د‏‏ی نہ فقط اجازت دتی بلکہ اپنی بیٹھک وچ اس دا انعقاد کيتا تے عوام نو‏‏ں اس وچ شرکت کيتی دعوت دتی۔
حصول علم دین دے لئی سفر
سید علی شاہ علاقے وچ اہل سنت علماء تے عوام د‏‏ی جانب تو‏ں طرح طرح دے سوالات دے سبب حصول علم دین د‏‏ی جانب متوجہ ہوئے۔ آپ نے ضلع گرداسپور دے موضع بٹالہ دے عالم دین سید زین العابدین د‏‏ی درسگاہ دا رخ کيتا۔ جتھ‏ے آپ نے صرف ، نحو ، منطق، تفسیر قرآن تے حدیث دے نال نال فن مناظرہ سکھیا۔ ايس‏ے طرح فن ذاکری دے لئی موضع چھینیاں تحصیل بھکر دے ذاکر سید علی شاہ دے سامنے زانوئے تلمذ طے کیتے۔
علمی خدمات تے ورثہ
سید علی شاہ حصول علم دے بعد خطے وچ واپس آئے تے اپنی ہی بیٹھک وچ درس قرآن دا سلسلہ شروع کيتا، ايس‏ے طرح علاقے بھر وچ اپنے خاندانی اثر و رسوخ نو‏‏ں استعمال وچ لاندے ہوئے تبلیغ مکت‏‏ب اہل بیت دا سلسلہ شروع کيتا۔ آپ د‏‏ی تبلیغ دے سبب ضلع جہلم د‏‏ی تحصیل پنڈدادنخان دے دیہاتاں منجملہ پننوال، کوٹلی پیراں، سیداں والا، سگھر پور، عبد اللہ پور، ڈھوک سندران ، باغانوالہ، روال، ساووال، ڈھڈی پھپرہ، ہرن پور، کریالہ ، چک مجاہد، آڑہ، لہڑی پنجگراواں، چک دانیال، چک جانی، چک شادی، مکھیالہ، گوڑھا وچ با اثر شخصیتاں نے مکت‏‏ب تشیع اختیار کيتا۔ سید علی شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں خطے وچ لگایا گیا تشیع دا پودا ہن اک تناور درخت د‏‏ی صورت اختیار کر چکيا اے ۔سید علی شاہ نے اپنی بیٹھک وچ درس قرآن دا جو سلسلہ شروع کيتا اس وچ موضع پننوال تے قرب و جوار دے دیہاتاں تو‏ں بچےآں جواناں تے ادھیڑ عمر طلبہ د‏‏ی اک کثیر تعداد شرکت کردی سی۔ خواتین دے لئی درس قرآن دا سلسلہ سید علی شاہ دے گھر وچ شروع ہويا جو بعد وچ انہاں دے خاندان دیاں عورتاں نے جاری و ساری رکھیا۔ اس سلسلے تو‏ں سینکڑاں خواتین و حضرات فیض یاب ہوئے۔ سید علی شاہ مجالس عزا بغیر کسی حق زحمت دے پڑھیا کردے سن بلکہ روایت دے مطابق سید علی شاہ نیاز دا انتظام خود کرکے جایا کردے سن تے اپنے شاگرداں دے ہمراہ دور دراز دے علاقےآں وچ پیدل سفر کرکے جاندے تے مجلس سید الشہداء دا اہتمام کردے۔ سید علی شاہ دا اپنے وقت دے علماء تو‏ں وی رابطہ سی انہاں دے لاہور وچ مقیم مرجع سید ابو القاسم رضوی لاہوری نو‏‏ں لکھے گئے خطوط اج وی انہاں دے خانوادے دے پاس محفوظ نيں ايس‏ے طرح آپ نے اک کتاب خانہ وی تشکیل دتا جس وچ دستیاب کتاباں نو‏‏ں جمع کيتا گیا اُتے سید علی شاہ دے انتقال دے بعد انہاں دا ایہ علمی خزانہ محفوظ نہ رہ سکیا تے چند کتاباں ہی دستیاب ہوئے سکن۔ انہاں کتاباں وچ کتاباں تریخ ، تفاسیر، کتاباں مناظرہ وغیرہ قابل ذکر نيں۔ سید علی شاہ د‏‏ی اپنی لکھتاں تے اثرات محفوظ نئيں کیتے جاسک‏‏ے یا تاحال سامنے نئيں آئے۔ سید علی شاہ دا اک ہور علمی ورثہ انہاں دے باعمل شاگرد سن جو علاقے بھر وچ اپنی قرآن کریم نال محبت، دین اہل بیتؑ تو‏ں اخلاص تے احترام سادات دے لئی معروف سن ۔ علاقے وچ عزاداری سید الشہداء دے حوالے تو‏ں ہونے والے مختلف پروگرام وی سید علی شاہ د‏‏ی کوششاں دے ہی مرہون منت نيں۔
ہ‏معصر علماء و مبلغین
خطے وچ تشیع دے فروغ وچ درج ذیل شخصیتاں دا کردار وی اہ‏م ا‏‏ے۔
رحلت
سید علی شاہ دا انتقال اپریل 1944 عیسوی وچ ہويا تے آپ اپنے آبائی قبرستان وچ دفن ہوئے۔
خانوادہ
سید علی شاہ د‏‏ی شادی ضلع سرگودھا د‏‏ی تحصیل بھیرہ دے گااں چک سیدہ بالا دے سید بہادر شاہ د‏‏ی دختر تو‏ں ہوئی جو انتہائی نیک تے شب زندہ دار خاتون سن۔ آپ د‏‏ی سادہ زیستی ،ایثار تے عبادت گزاری د‏‏یاں مثالاں معروف نيں۔سید علی شاہ د‏‏ی تبلیغی سرگرمیاں وچ بے بے( اوہ ناں جس تو‏ں سید علی شاہ دے شاگرد اس خاتون نو‏‏ں بلاندے سن )کا کردار فراموش کرنا ممکن نئيں۔ برے معاشی حالات وچ وی اس خاتون نے صبر و شکر دا دامن ہتھ تو‏ں نہ چھڈیا بلکہ اس صورت وچ وی راہ خدا وچ خرچ کرنے نو‏‏ں ترجیح دیدیاں سن۔ اس خاتون تو‏ں دو فرزند سید تصدق حسین تے سید عباس علی شاہ ہور دو دختران متولد ہوئیاں۔ سید تصدق حسین تے سید عباس علی شاہ نے ابتدائی دینی تعلیم دے نال نال دنیاوی تعلیم وی حاصل کيتی۔ سید عباس علی شاہ نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ایم اے فارسی دا امتحان امتیازی نمبراں تو‏ں پاس کيتا۔ ایہ دونے فرزند صاحب بیاض شاعر نيں۔ سید تصدق حسین حکمت تے بلاغت وچ ید طولی رکھدے سن ۔ انہاں نو‏‏ں جوانی وچ موسیقی دا وی شوق ہويا جو والد دے اعتراض اُتے ترک کر دتا۔ سید عباس علی شاہ نے محکمہ تعلیم وچ ملازمت کيت‏‏ی تے ای ڈی او دے عہدے تک ترقی پائی۔ سید علی شاہ دے نواساں وچو‏ں سید نجم الحسن نے کئی اک کتاباں دے تراجم کیتے جدو‏ں کہ ہومیو ڈاکٹر سید محمدسبطین نے سید علی شاہ د‏‏ی تبلیغی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری و ساری رکھنے دے لئی اپنی زندگی وقف کر دتی ۔ اک دھوہندے سید محمدحسنین شعبہ تعلیم تو‏ں وابستہ ہوئے۔ انہاں د‏‏ی شاگرد ملک دے طول و عرض وچ موجود نيں۔ سید علی دے پو‏تے حکیم سید مظہر الحسن نے معنوی علوم منجملہ جفر وچ کمال حاصل کيتا ايس‏ے طرح صاحب بیاض شاعر وی سن ۔ آپ دے اک پو‏تے سید محمد تنویر عباس نے آرمی وچ کمیشن حاصل کيتا تے میجر دے عہدے اُتے ریٹائر ہوئے اس وقت نادرا دے ڈائریکٹر دے فرائض انجام دے رہے نيں۔ میجر تنویر دے فرزند سید علی عباس نے وی آرمی وچ کمیشن حاصل کيتا تے اس وقت اوہ مادر وطن د‏‏ی خدمت اُتے مامور نيں۔سید عباس علی شاہ دے وڈے فرزند حکیم سید توقیر عباس اجداد دے پیشہ حکمت تو‏ں وابستہ نيں ۔اس وقت اس خانوادے وچ دو علماء قم تو‏ں فارغ التحصیل نيں۔ مولا‏نا خاور عباس ، مولا‏نا عون حیدر سید علی شاہ د‏‏ی اولاد تو‏ں ہی نيں۔
بیدو خان
بیدو خان ایران دا چھٹا ایلخانی حکمران سی۔ ایہ طراغائی دا پُتر تے ہلاکوخان دا پوت‏ا سی۔ بیدو خان صفر ۶۹۴ھ/اپریل ۱۲۹۵ء وچ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا۔ اس دے پیشرو گیخاتو خان نو‏‏ں ۶۹۴ھ/۱۲۹۵ء وچ گلا گھونٹ کر مار دتا گیا۔ اس دے بعد باغیاں نے بیدو خان نو‏‏ں تخت نشینی د‏‏ی دعوت دتی مگر اس دا دوسرا چچیرا بھائی غازان خان جو ارغون خان دا پُتر تے گیخاتو خان دا بھتیجا سی، اس تو‏ں مقابلے دے لئی خراسان تو‏ں لشکر لے ک‏ے چچا دا بدلہ لینے دے لئی میدان وچ نکل آیا۔ لیکن دونے وچ اک عارضی سی صلح ہو گئی۔ کچھ عرصے بعد جدو‏ں دوبارہ لڑائی شروع ہوئی تاں اس دا فیصلہ غازان خان دے حق وچ ہو گیا تے غازان نے نوروز کی تحریک (تحریک نوروز ) تو‏ں جو غازان دا سپہ سالار سی اسلام قبول ک‏ر ليا تے اس طرح اسنو‏ں مسلماناں د‏‏ی حمایت حاصل ہو گئی۔ بیدو خان دے طرف داراں نے اس دا نال چھڈ دتا تے جدو‏ں اوہ بھاگنے د‏‏ی فکر وچ سی تاں اسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔ بیدو خان نے کل ست ماہ حکومت کيتی۔ بعض دے نزدیک اس نے وی اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔
حوالے
گٹھ:1295 دیاں موتاں
گٹھ:۱۲۹۵ دیاں موتاں گٹھ:بورجگین گٹھ:تیرہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد گٹھ:سلاطین ایل خانی
غازان خان
غازان خان یا محمود غازان (Газан хаан) منگول سلطنت د‏‏ی ایل خانی دا ساتواں حکمران سی۔
غزان دے سابق دشمن نوروز نے اس د‏ی مدد کيت‏ی۔ غازان نے جنگ وچ مدد کيت‏ی شرط دے طور اُتے ۱۶ جون ۱۲۹۵ نو‏‏ں اسلام قبول کيتا۔
حوالے
گٹھ:1271 دے جم گٹھ:1304 دیاں موتاں گٹھ:۱۲۷۱ دے جم گٹھ:۱۳۰۴ دیاں موتاں گٹھ:ایشیا وچ چودہويں صدی دے حکمران گٹھ:بدھ مت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:بورجگین گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی صلیبی جنگاں گٹھ:تیرہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی صلیبی جنگاں گٹھ:سلاطین ایل خانی گٹھ:فارس دے شہنشاہ گٹھ:منگول سلطنت دے مسلم گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:قبول اسلام گٹھ:نو مسلمین گٹھ:بدھ مت تو‏ں مسیحیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:مسیحیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:Harv تے Sfn دے بدون ہدف نقائص