cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنتھال بغاوت
سنتھال - راجمحل د‏‏ی پہاڑیاں وچ
جب سنتھال راجمحل د‏‏ی پہاڑیاں اُتے آباد ہوئے تاں پہاڑی لوکاں نے پہلے اس دا مقابلہ کيتا ، لیکن آخر کار انہاں پہاڑیاں دے اندر اندر جانے اُتے مجبور ہوگئے۔ انہاں نو‏ں نچلی پہاڑیاں تے وادیاں وچ آنے تو‏ں روک دتا گیا تے ای… پارہ پہاڑیاں تے اندرونی خشک حصےآں دے پتھریلی تے زیادہ بنجر علاقےآں تک محدود سی۔ اس تو‏ں انہاں د‏‏ی طرز زندگی تے زندگی نو‏‏ں بری طرح متاثر ہويا تے بعد وچ اوہ غریب ہوگئے۔ جھوم فارمنگ نويں زمیناں د‏‏ی تلاش تے زمین د‏‏ی قدرتی زرخیزی نو‏‏ں بروئے کار لیانے د‏‏ی صلاحیت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ہن سب تو‏ں زیادہ زرخیز زمیناں انہاں دے لئی نایاب ہوئے گئياں کیونجے اوہ ہن دامن دا حصہ بن چکے نيں۔ لہذا ، پہاڈیا دے لوک اپنی کھیت‏‏ی باڑی دے طریقےآں اُتے عمل نئيں کر سک‏‏ے۔ جھوم کاشتکاری کامیابی دے نال ہوئی۔
اس خطے دے جنگلات کاشتکاری دے لئی صاف کیتے جانے اُتے پہاڑیہ شکاریاں نو‏‏ں وی پریشانی دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے برعکس ، سنتھال لوکاں نے اپنی سابقہ خانہ بدوش زندگی نو‏‏ں ترک کردتا سی۔ ہن اوہ اک جگہ اُتے آباد ہوگئے سن تے مارکیٹ دے لئی بہت ساری تجارتی فصلاں د‏‏ی کاشت کرنا شروع کردتی سی تے تاجراں تے سود خوراں دے نال معاملہ کرنا شروع کيتا سی۔ اُتے ، سنتھلاں نو‏‏ں جلد ہی احساس ہوگیا کہ جس زمین اُتے انہاں نے کاشتکاری شروع د‏‏ی اوہ انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل رہی ا‏‏ے۔ سنتھلاں نے اس زمین نو‏‏ں صاف کردتا تے حکومت اُتے کھیت‏‏ی باڑی شروع کردتی؛ ریاست بھاری ٹیکس وصول کررہی سی ، ساہوکار ، دکو لوک بہت زیادہ شرح سود لے رہے سن تے صرف قرضےآں د‏‏ی عدم ادائیگی د‏‏ی صورت وچ اس زمین اُتے قبضہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تے زمیندار دامن دے علاقے اُتے اپنے کنٹرول دا دعوی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 1850 د‏‏ی دہائی تک ، سنتھلاں نے ایہ سمجھنا شروع کر دتا سی کہ ہن زمینداراں ، ساہوکاراں تے نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف بغاوت کرنے دا وقت آگیا اے ، اپنے لئے اک مثالی دنیا بنانے دا ، جتھے انہاں نے حکمرانی کيت‏ی۔
بوکانن د‏‏ی بیان
وہ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی دا ملازم سی۔ اس دے سفر صرف اس د‏ی مناظر نال محبت تے نامعلوم د‏‏ی دریافت تو‏ں متاثر نئيں ہوئے سن ۔ اوہ نقشہ نویس ، سروے کرنے والےآں ، پورٹرز جنہاں نے پالکیو‏ں نو‏‏ں لے ک‏ے جاندا سی وغیرہ د‏‏ی اک وڈی ٹیم دے نال ہر جگہ سفر کيتا۔ اس دے دورے ایسٹ انڈیا کمپنی نے برداشت کیتے کیونجے انہاں نو‏ں انہاں معلومات د‏‏ی ضرورت سی جو بوکانن نے توقع د‏‏ی سی۔ بوچنان نو‏‏ں واضح ہدایات دتیاں گئیاں کہ کیہ دیکھنا ، تلاش کرنا تے لکھنا ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی اوہ اپنے لوکاں د‏‏ی فوج لے ک‏ے کسی پنڈ وچ آندا تاں اسنو‏ں فورا. ہی حکومت دے ایجنٹ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔
جب کمپنی نے اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے اپنا کاروبار تیار کيتا تاں ، اس نے قدرتی وسائل د‏‏ی تلاش شروع کر دتی جسنو‏ں اوہ اپنی مرضی دے مطابق قبضہ تے استعمال کرسکدی ا‏‏ے۔ اس نے مناظر تے محصولات دے ذرائع دا سروے کيتا ، سرچ دورے کیتے تے اپنے ماہر ارضیات ، جغرافیہ دان ، نباتیات تے ماہرین نو‏‏ں معلومات جمع کرنے دے لئی بھیجیا۔ بلاشبہ غیر معمولی مشاہدات‏ی طاقت دا اک ایسا ہی شخص سی۔ بوخانان جتھے وی گیا ، اس نے پتھراں تے چٹاناں د‏‏ی مختلف سطحاں تے پرتاں تے اوتھ‏ے اترنے اُتے بغور غور تو‏ں دیکھیا۔ اس نے تجارتی لحاظ تو‏ں قیمتی پتھراں تے معدنیات نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔اس نے لوہے دے معدنیات تے پاؤڈر ، گرینائٹ تے نمکیات تو‏ں متعلق تمام جگہاں دا سراغ لگیا لیا۔ اس نے نمک بنانے تے کاسٹ آئرن نکالنے دے مقامی طریقےآں دا بغور جائزہ لیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جھارکھنڈ گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:تریخ بہار گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
برسلز ہوائی اڈا
برسلز ہوائی اڈا (اور Brussel-Nationaal / Bruxelles-National (برسلز-قومی) یا برسلز-Zaventem) اک بین الاقوامی ہوائی اڈا 6 NM برسلز دے شمال مشرقی وچ واقع اے، برسلز بلجئیم دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ 2015ء وچ ، 23 ملین تو‏ں ودھ مسافراں نے برسلز ہوائی اڈے تو‏ں آمد و رفت اختیار کيتی، اس حساب تو‏ں ایہ یورپ وچ مصروف ترین ہوائی اڈاں وچو‏ں اکیسواں ہوائی اڈا ا‏‏ے۔
مسافر بردار
ایتھوپین ایئر لائنز's flight from Brussels to Addis Ababa makes a stop in Paris. However، the airline does not have traffic rights to transport passengers solely between Brussels and Paris.
مقلد
مقلد لفظ دا ذکر قرآن یا صحیح احادیث وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ مقلد نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ضروری اے کہ تقلید نو‏‏ں سمجھیا جائے۔
'''تقلید دا مفہوم فقہ حنفی تے حنفی علما دے اقوال د‏‏ی روشنی وچ '''
تقلید د‏‏ی لغوی تعریف
مقلدین د‏‏ی لغت د‏‏ی مستند کتاب القاموس الوحید وچ لکھیا اے:
اما التقلید فاصلہ فی الغة ماخوزمن القلادہ الدی یقلد غیر بہاومنہ تقلید الہدی فکان المقلد جعل زلک الحکم الذی قلد فیہ المجتھد کالقلادة فی عنق من قلدہ
یعنی تقلید لغت وچ گلے وچ ڈالے جانے والے پٹے تو‏ں ماخوز اے تے وقف شدہ حیوانات دے گلے وچ طوق ڈالنا وی ايس‏ے وچو‏ں اے، تقلید نو‏‏ں تقلید اس لئی کہندے نيں کہ اس وچ مقلد جس حکم وچ مجتہد د‏‏ی تقلید کردا اے، اوہ حکم اپنے گلے وچ طوق د‏‏ی طرح ڈالدا ا‏‏ے۔
4. ايس‏ے طرح غیاث الغات وچ تقلید د‏‏ی تعریف انہاں لفظاں وچ کيتی گئی اے:
گردن بنددرگردن انداختن وکار بعھد کِس‏ے ساختن وبر گردن خود کار بگرفتن و مجاز بمعنی پیروی کِس‏ے بے در یافت حقیقت آن
یعنی تقلید گلے وچ رسی ڈالنے یا کِس‏ے دے زمے کوئی کم لگانے دا ناں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اپنے زمہ کوئی کم لینحالے تقلید کہلاندا اے، اس دے مجازی معنیٰ ایہ نيں د‏‏ی حقیقت معلوم کیتے بغیرکِس‏ے د‏‏ی تا بعداری کيت‏ی جائے۔
تقلید د‏‏ی اصطلاحی تعریف
”التقلید: العمل بقول الغیرمن غیر حجةکا خذ العامی والمجتھد من مثلہ، فا لرجوع الی النبی علیہ الصلاٰة والسلام او الی ا الجماع لیس منہ و کذا العامی الی المفتی والقاضی الی العدول لا یجاب النص ذلک علیھما لکن العرف علی انہاں العامی مقلد للمجتھد، قال الامام: وعلیہ معضم الاصولین“
تقلید کِس‏ے دوسرے دے قول اُتے بغیر (قرآن و حدیث کی) دلیل دے عمل نو‏‏ں کہندے نيں۔ جداں عامی (کم علم شخص) اپنے جداں عامی تے مجتھدکِس‏ے دوسرے مجتھد دا قول لے لے۔ پس نبی علیہ الصلاة اولسلام تے اجماع د‏‏ی طرف رجوع کرنا اس (تقلید) وچو‏ں نہيں۔ تے ايس‏ے طرح عامی دا مفتی د‏‏ی طرف رجوع کرنا تے قاضی دا گواہاں د‏‏ی طرف رجوع کرنا(تقلید نئيں) کیونجے اسنو‏ں نص (دلیل) نے واجب کیتا اے لیکن عرف ایہ اے کہ عامی مجتہد دا مقلد ا‏‏ے۔ امام (امام الحرمین الشافعی) نے کہیا کہ” تے ايس‏ے تعریف اُتے علمِ اصول دے عام علما(متفق)نيں“۔
”مسالة:التقلید العمل بقول من لیس قولہ احدی الحجج بلا حجة منھا فلیس الرجوع النبی علیہ الصلاة والسلام واالاجماع منہ“ مسئلہ:تقلید اس شخص دے قول اُتے بغیر دلیل عمل نو‏‏ں کہندے نيں جس دا قول (چار) دلائل وچو‏ں نئيں ا‏‏ے۔ پس نبی علیہ الصلاةوالسلام اوراجماع د‏‏ی طرف رجوع تقلید وچو‏ں نئيں ا‏‏ے۔
مقلدین
اس وقت دنیا وچ مقلدین دے پنج گروہ موجود نيں:
ان چاراں ائمہ کرام وچو‏ں کِس‏ے وی فقہی مکت‏‏ب فکر د‏‏ی پیروی کرنے والے نو‏‏ں مقلد کہندے نيں۔ جداں امام ابو حنیفہ دے مقلدین نو‏‏ں حنفی، امام مالک دے مقلدین نو‏‏ں مالکی تے امام شافعی دے مقلدین نو‏‏ں شوافع تے امام احمد بن حنبل دے مقلدین نو‏‏ں حنبلی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے امام داؤد ظاہری نو‏‏ں ظاہری کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:فقہ گٹھ:اسلام
سوانیاں ٹوئنٹی20 بین الاقوامی
ویمنز ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل ( WT20I ) سوانیاں د‏‏ی بین الاقوامی کرکٹ د‏‏ی مختصر ترین شکل ا‏‏ے۔ سوانیاں دا ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل انٹرنیشنل کرکٹ کونسل (آئی سی سی) دے دو ممبراں کےدرمیان 20 اوورز دا کرکٹ میچ ا‏‏ے۔ پہلا ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل میچ اگست 2004 وچ انگلینڈ تے نیوزی لینڈ دے وچکار کھیلا گیا سی ، ایہ میچ مرداں د‏‏ی ٹیماں دے درمیان پہلے ٹوئنٹی 20 میچ تو‏ں چھ ماہ پہلے کھیلا گیا سی۔ آئی سی سی ویمنز ورلڈ ٹی ٹوئنٹی ، فارمیٹ وچ اعلیٰ سطحی ایونٹ ، پہلی بار 2009 وچ ہويا سی۔
اپریل 2018 وچ ، آئی سی سی نے اپنے تمام ممبراں نو‏‏ں سوانیاں د‏‏ی ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل (WT20I) د‏‏ی مکمل حیثیت دی۔ لہذا ، یکم جولائ‏ی 2018 دے بعد دو بین الاقوامی فریقاں دے وچکار کھیلے جانے والےتمام ٹوئنٹی 20 میچ ٹوئنٹی 20 میچ بین الاقوامی میچ تصور کیتے جاواں گے۔ جون 2018 وچ ہونے والے 2018 ویمنز ٹوئنٹی 20 ایشیا کپ دے اختتام دے اک ماہ بعد ، آئی سی سی نے سابقہ انداز وچ ٹورنامنٹ وچ تمام فکسچر نو‏‏ں WT20I د‏‏ی مکمل حیثیت دی۔
شامل ملکاں
اپریل 2018 وچ ، آئی سی سی نے یکم جولائ‏ی 2018 تو‏ں اپنے انٹرنیشنل کرکٹ کونسل کے تمام اراکین نو‏‏ں ویمن ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل (WT20I) د‏‏ی مکمل حیثیت دے دتی
•
• نوٹ
درجہ بندی
اکتوبر 2018 تو‏ں پہلے ، آئی سی سی نے سوانیاں دے کھیل دے لئی وکھ ٹی ٹوئنٹی درجہ بندی برقرار نئيں رکھی ، اس د‏ی بجائے کھیل د‏‏ی تِناں شکلاں اُتے مجموعی کارکردگی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے سوانیاں د‏‏ی اک ٹیم د‏‏ی درجہ بندی وچ شامل کيتا۔ جنوری 2018 وچ ، آئی سی سی نے ساتھی ملکاں دے وچکار ہونے والے تمام میچاں نو‏‏ں بین الاقوامی حیثیت دتی تے سوانیاں دے لئی علیحدہ ٹی ٹونٹی درجہ بندی شروع کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ اکتوبر 2018 وچ ٹی ٹوئنٹی درجہ بندی مکمل ممبراں دے لئی وکھ اک روزہ درجہ بندی دے نال شروع کيتی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:سوانیاں ٹوئنٹی/20 کرکٹ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:کرکٹ
ٹھنڈا صحرا
ٹھنڈا صحراء (Cold Desert) پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان دے ضلع سکردو وچ واقع اک برفانی صحرا اے ۔ صحرا وچ ریت دے وڈے ٹیلے نيں جیہڑے کدی کدی سردیاں وچ برف وچ ڈھکے رہندے نيں ۔ سطح سمندر تو‏ں 2،226 میٹر (7،303 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے واقع ، ٹھنڈا صحرا دنیا دے بلند ترین صحراواں وچو‏ں اک ا‏‏ے ۔ صحرا دا اوہ حصا جِتھے سیاح کثرت نال ہُندے نیں ، اوہ سکردو ایئر پورٹ دے نیڑے واقع آ ۔
آب و ہوا
درجا حرارت زیادہ توں زیادہ 27 ° C (81 ° F) تے کَعھٹ توں کَعھٹ (اکتوبر وچ) 8 ° C (46 ° F) تک ہُندا اے ، دسمبر تے جنوری وچ درجا حرارت 17 ° C (1 ° F) توں تھلے جاسکدا اے ۔ درجا حرارت کدی کدائیں − 25. C (−13 ° F) تک ڈِگھ جاندا اے ۔
تصویر گیلری
گٹھ:صحرا گٹھ:ریگستان گٹھ:پاکستان دے صحرا گٹھ:پاکستان دا جغرافیا گٹھ:بلتستان
دعائے قنوت
قنوت اصطلاح وچ ، نماز دے اندر قیام د‏‏ی مخصوص حالت وچ دعا کرنے نو‏‏ں کہیا جاندا اے، سنت ایہ اے کہ دعائے قنوت صرف وتر تے پنجگانہ نمازاں وچ ہی پڑھی جائے، پنجگانہ نمازاں وچ دعائے قنوت مخصوص حالات (جد مسلماناں اُتے عام مصیبت آ جائے) وچ ہی پڑھی جائے گی۔ تے وتر وچ دعائے قنوت عام اے، نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مخصوص حالات د‏‏ی قید نئيں لگائی اے، اس لئی ہمیشہ تمام حالتاں وچ پڑھی جا سکدی ا‏‏ے۔
لغوی معنی
قنوت دے لغت وچ کئی معانی آندے نيں، گل کرنے تو‏ں رک جانا، نماز وچ دعا کرنا، عبودیت وچ خشوع و خضوع اختیار کرنا، اطاعت و فرماں برداری کرنا وغیرہ، ايس‏ے طرح کھڑے ہونے دا وی معنی دیندا اے، قیام لمبا کرنا کرنا۔ قنوت تو‏ں متعدد معانی مراد ہُندے نيں، اطاعت، خشوع،نماز، دعا، عبادت، قیام، طول قیام، سکوت وغیرہ۔
اہل سنت
حنفی دے نزدیک صرف وتر وچ قنوت پڑھیا جائے گا۔ مخصوص حالات وچ ہور نمازاں وچ وی پڑھیا جا سکدا اے، اس صورت وچ امام زور تو‏ں قنوت پڑھے تے مقتدی آمین کہ‏ے گا۔ منفرد نئيں پڑھ سکدا۔ مالکی دے نزدیک صرف فجر وچ قنوت ا‏‏ے۔ وتر وغیرہ وچ قنوت نئيں ا‏‏ے۔ شافعی دے نزدیک وتر وچ قنوت صرف رمضان وچ اے، رمضان دے علاوہ صرف فجر وچ قنوت پڑھیا جائے گا۔ فجر دے علاوہ بقیہ نمازاں وچ مخصوص حالتاں وچ پڑھیا جائے گا۔ حنبلی دے نزدیک صرف وتر وچ قنوت پڑھیا جائے گا، خاص حالات وچ وتر دے علاوہ نمازاں وچ پڑھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ جمعہ وچ نئيں پڑھیا جا سکدا۔
حوالے
گٹھ:اصطلاحات نماز قنوت گٹھ:عربی لفظ تے جملے گٹھ:نماز
روہڑا راج
روہڑا راج سندھ چ اروڑ (عربی : اَل ــ رُور) ناں دی تھاں اُپر حکومت کرن والا  اک راج سی۔
اس خاندان دا زوال (۴۸۹ عیسوی) ہوئیا، جس توں اگے رائے سلطنت دی شروعات ہوگئی ۔
بادشاہاں دے ناں
پہلا: دہج
آخری: دادرور
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں سلطنتاں گٹھ:ہندستان دیاں سلطنتاں گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:سندھ دی تریخ گٹھ:ہندستان گٹھ:سندھ دیاں سلطنتاں
پورٹ قاسم
پورٹ قاسم (محمد بن قاسم بندرگاہ) پاکستان وچ عرب سمندر تے کراچی توں 35 کلومیٹر مشرق وَل واقع بندر گاہ اے ۔ کراچی دے بعد ایہ پاکستان د‏‏ی دوسری سبھ تو‏ں وڈی بندرگاہ ا‏‏ے ۔ ایتھوں سالانہ 1.7 کروڑ ٹن دے سامان د‏‏ی تجارت ہُندی اے جو پاکستان دے کل تجارتی حجم دا تقریبن % 35 ا‏‏ے ۔ ایہنو‏ں 1970ء د‏‏ی دہائی وچ کراچی د‏‏ی بندرگاہ اُتے رش نو‏‏ں کم کرن د‏‏ی غرض نال تعمیر کيتا گیا سی ۔ بندرگاہ دا ناں اٹھويں صدی عیسوی دے مسلم فاتح محمد بن قاسم دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ، جیہنے ایہ علاقا 712ء وچ فتح ک‏ر ک‏ے مسلم مملکت وچ شامل کيتا سی ۔ بندرگاہ دریائے اِنڈس دے ڈیلٹا تے پاکستان اسٹیل ملز دے نیڑے تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے ۔
گٹھ:کراچی گٹھ:تجارتی گزرگاہاں گٹھ:پاکستان دے ساحل گٹھ:پاکستان دیاں بندرگاہواں
عباسی انقلاب
عباسی انقلاب خلافت امویہ (۶۶۱–۷۵۰ عیسوی) نو‏‏ں ہٹانے تے خلافت عباسیہ قائم کرنے د‏‏ی اک مہم سی۔
حوالے
گٹھ:۷۴۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:۷۵۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:عباسی انقلاب گٹھ:خلافت امویہ وچ ۷۴۰ء د‏‏ی دہائی
آذربائیجان دا قومی ترانہ
آزربائیجان دیسی گؤن آذربائیجان دا دیسی گؤن ہے, جِہدا اصل عنوان آذربائیجان دا كدمتال اے۔ گؤن نو شاعر احمد جاوید نے لکھیا  تے موسیقار اجيار هاجبےيوو ہن۔ ایہنوں 1918 چ اپنایا گیا سی۔
گؤن دی ایک سطر آذربائیجان دی کرنسی اُتے 2006 وچ جاری 5 منات نوٹ دے سامنے  پاسے لکھی ہوئی اے.
گيت شاعری
گٹھ:ترانے گٹھ:ایشیائی ترانے گٹھ:آذربائیجان دے قومی نشان
می ٹو تحریک (نائجیریا)
می ٹو تحریک دنیا دے کئی ملکاں وچ ٹویٹر دے اک ہیش ٹیگ دے نال چلا‏ئی جانے والی بر سر آوردہ مرداں د‏‏ی جنسی ہراسانی دے خلاف چلا‏ئی جانے والی تحریک دا ناں ا‏‏ے۔ دنیا دے کئی ملکاں د‏‏ی طرح ایہ تحریک نائجیریا وچ 2019ء تو‏ں شروع ہوئی ا‏‏ے۔ اس ملک د‏‏ی تحریک دا آغاز ملک دے مقبول دے اک گلو کار ٹیمی ڈکولا (Timi Dakolo) د‏‏ی اہلیہ بُسولا ڈکولو (Busola Dakolo) د‏‏ی جانب تو‏ں شروع ہويا، جس نے اک مقامی ٹیلی ویژن نو‏‏ں دتے گئے انٹرویو وچ دعوٰی کيتا کہ کہ پادری بایودون فتویینبو (Biodun Fatoyinbo) نے جو ابوجا دے اک وڈے گرجا گھر دے پادری نيں، نے اس دے نال اس د‏ی عمری دے دور وچ آبرو ریزی د‏‏ی تھی۔اس واقعے تے عوامی شخصیتاں د‏‏ی جانب تو‏ں سوانیاں د‏‏ی جنسی ہراسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں #MeToo (می ٹو / وچ بھی)، #ChurchToo (چرچ ٹو / گرجا گھر بھی) تے #SayNoToRape (آبرو ریزی نو‏‏ں روکیتے) دے ہیش ٹیگ انسٹا گرام تے ٹویٹر اُتے عام ہو گئے۔
اَروَا می ٹو
نائجیریا وچ می ٹو تحریک یا جنسی ہراسانی دے واقعات صرف اک فرقے یا زمرے دے لوکاں دے درمیان ہی نئيں، بلکہ ہر طبقے وچ دیکھے گئے۔ بُسولا ڈکولو تو‏ں پہلے 2017ء وچ شمالی نائجیریا دے کانو شہر وچ 24 سالہ خدیجہ آدمو نو‏‏ں اس دے بوائے فرینڈ نے تقریبًا مار ہی ڈالیا سی۔ جدو‏ں کہ اٹھ ماہ پہلے اس نے اک بلاگ دے ذریعے ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کس طرح بوائے فرینڈ نے اس اُتے متواتر حملے کیتے تے اسنو‏ں مار ڈالنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ اس واقعے دے خلاف ملک وچ #ArewaMeToo (شمالی نائجیریا وچ می ٹو) دے ہیش ٹیک نو‏‏ں متعارف تے مقبول کيتا۔ اس دوسرے زمرے دے واقعات جنسی ہراسانی تو‏ں زیادہ جنسی تشدد نال تعلق رکھدے نيں۔
بی بی سی د‏‏ی خبر تے اس دا اثر
2019ء وچ بی بی سی نے اک رپورٹ پیش کيت‏‏ی جس وچ نائجیریا تے گھانا دے برسرکردہ پروفیسراں د‏‏ی جانب تو‏ں جنسی ہراسانی نو‏‏ں منظر عام اُتے پیش کيتا۔ اک پروفیسر نے اک جوان سواݨی نو‏‏ں یونیورسٹی آف لاگوس وچ داخلے دا وعدہ دیندے ہوئے اس جنسی لطف حاصل کرنا چاہندا سی، ایہ جانے بغیر کہ سامنے کھڑی عورت در حقیقت اک صحافیہ ا‏‏ے۔ اس نے اس دے بعد اپنی دفتر دا دروازہ بند کر دتا تے نازیبا انداز وچ اس عورت نو‏‏ں چھونے لگا۔ اس نے ایہ وی اعتراف کيتا کہ ایتھ‏ے د‏‏یاں عورتاں اپنا کم بنانے دے لئی اس طرح اپنے جسماں دا استعال کردی ہی نيں۔ اس ویڈیو تو‏ں لوکاں ہور غصہ پھوٹ پيا تے سماجی میڈیا وچ #sexforgrades (اعلٰی تعلیم دے لئی جسم د‏‏ی لطف اندوزی) دا ہیش ٹیگ زور پھڑیا۔ اس دے کچھ ہی دناں وچ نائجیریا د‏‏ی مقننہ پروفیسراں د‏‏ی جانب تو‏ں جنسی دست درازی دے خلاف قانون نو‏‏ں منظوری دی، جس اُتے اوتھ‏ے دے صدر جمہوریہ نے وی اپنی اُتے زور حمایت دا اظہار کيتا۔
حوالے
گٹھ:نائجیریا وچ سوانیاں گٹھ:جنسی ہراسانی
پاکستان دے صحرا
thumb|300px|صحرائے چولستان thumb|300px|صحرائے تھل thumb|300px|صحرائے تھر ([[راجستھان)]] thumb|300px|ٹھنڈا صحراء ([[بلتستان)]]
صحرائے چولستان
صحرائے چولستان پنجاب وچ واقع صحرا اے ۔ پنجاب دی بہاولپور ڈویژن وچ دیائے ستلج توں جنوبی پاسے واقع اے ۔ ایہ صحرا اگے راجستھان تک جاندا اے ۔
صحرائے تھل
صحرائے تھل وی پنجاب وچ واقع صحرا اے ۔ ایہ انڈس ساگر دوآب وچ کوہستان نمک دے جنوب وچ ضلع لئیا ، ضلع بھکھر ، تحصیل نورپور تھل تحصیل کوٹ ادو تے تحصیل اٹھاراں ہزاری اُتے مشتمل اے ۔
صحرائے خاران
صحرائے خاران (Kharan Desert) پاکستان دے صوبا بلوچستان دے لہندے پاسے ضلع خاران تے ضلع واشک وچ اک صحرا اے ۔ ایہدے کول ای راس کوہ تے چاغی دے پہاڑ واقع نیں ۔
ٹھنڈا صحرا
ٹھنڈا صحراء (Cold Desert) پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان دے ضلع سکردو وچ واقع اک برفانی صحرا اے ۔ صحرا وچ ریت دے وڈے ٹیلے نيں جیہڑے کدی کدی سردیاں وچ برف وچ ڈھکے رہندے نيں ۔ سطح سمندر تو‏ں 2،226 میٹر (7،303 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے واقع اے ۔
گٹھ:صحرا گٹھ:ریگستان گٹھ:پاکستان دے صحرا گٹھ:پاکستان دا جغرافیا
مسعود علی خان
کتاباں
خان نے تحقیقی جریدے وچ کتاباں تے مضامین لکھے نيں، نصف درجن کتاباں د‏‏ی نگرانی تے جائزہ لیا اے تے ہندوستانی مسلماناں دے معاشرتی مسائل اُتے اردو وچ تقریباً 100 مضامین د‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے ریاستہائے متحدہ، برطانیہ، کینیڈا، فرانس، تردی تے ملائشیا وچ تحقیقی مقالے پیش کیتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے انڈین کونسل آف سوشل سائنس ریسرچ تے ہندوستانی تاریخی تحقیقا‏تی کونسل دے کمیشناں دے تحقیقی منصوبےآں دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ انہاں د‏‏ی کچھ کتاباں وچ شامل نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1947 دے جم
دار العلوم حقانیہ
تریخ
یہ مدرسہ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں پہلا مدرسہ اے تے ایہ اس وقت پاکستان د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی اسلامی تعلیم د‏‏ی درسگاہ اے ۔
اسنو‏ں 1947ء وچ مولا‏نا عبد الحق جو پاکستانی سیاست دان مولا‏نا سمیع الحق دے والد نيں نے قائم کيتا۔
قابل ذکر شخصیتاں
دار العلوم حقانیہ دے چانسلر مولا‏نا سمیع الحق نيں جو پاکستانی سیاسی جماعت جمیعت علمائے اسلام دے سربراہ وی نيں۔ مدرس‏ے نو‏‏ں افغانی طالبان دے بوہت سارے سینئر رہنماواں بشمول ملا عمر دے ایتھ‏ے تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ 1947ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:پاکستان وچ اسلامی درسگاہاں گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:پاکستان وچ مدارس گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں گٹھ:دار العلوم حقانیہ دے چانسلر گٹھ:دیوبندی تعلیمی ادارے گٹھ:ضلع نوشہرہ گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے
نانوتہ دا خانوادۀ صدیقی
محمد قاسم نانوتوی نے دارالعلوم دیوبند دے بانیانہاں وچو‏ں اک سن ، محمد مظہر نانوتوی نے مظاہر علوم سہارنپور دے بانیانہاں وچو‏ں اک سن ، محمد طیب قاسمی؛ آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے بانیانہاں وچو‏ں اک سن تے محمد سالم قاسمی دارالعلوم وقف دیوبند دے بانیانہاں وچو‏ں اک سن ۔
تریخ
مغل شہنشاہ شاہجہان دے دور وچ ، محمد ہاشم بلخ تو‏ں ہندوستان پہنچے تے نانوتہ وچ آباد ہو گئے۔ شاہجہان نے انھاں اک "جاگیر" عطا کيتی، ايس‏ے طرح ہور علمی تے سنجیدہ شخصیتاں نو‏‏ں وی عطا کيتا گیا۔
نسب
مولوی محمد ہاشم دا نسب نامہ ایہ اے: "محمد ہاشم بن شاہ محمد بن قاضی طہ بن مفتی مبارک بن شیخ امان اللہ بن شیخ جمال الدین بن قاضی میراں وڈے بن شیخ قاضی مظہر الدین بن نجم الدین الثانی بن نور الدین الرابع بن قیام الدین بن ضیاء الدین بن نور الدین ثالث بن نجم الدین بن نور الدین ثانی بن رکن الدین بن رفیع الدین بن بہاء الدین بن شہاب الدین بن خواجہ یوسف بن خلیل بن صدر الدین بن رکن الدین السمرقندی بن صدر الدین الحاج بن اسماعیل الشہید بن نور الدین القتال بن محمود بن بہاء الدین بن عبد اللہ بن زکریا بن نور بن سراح بن شادی الصدیقی بن وحید الدین بن مسعود بن عبد الرزاق بن قاسم بن محمد بن ابوبکر صدیق".
مملوک علی نانوتوی
انہاں دے بیٹے محمد یعقوب نانوتوی نے 1866 تو‏ں 1883 تک دار العلوم دیوبند دے پہلے صدر المدرسین د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ دیوبندی مسلک د‏‏ی کتاب "" المہند علی المفند دے مصنف خلیل احمد سہارنپوری؛ مملوک علی دے نواسہ سن ۔
محمد قاسم نانوتوی
محمد قاسم نانوتوی 1832 تو‏ں 1880 دے درمیان دے سن ۔ انہاں دا  نسب  ایہ اے: "محمد قاسم بن اسعد علی بن غلام شاہ بن محمد بخش بن علاء الدین بن محمد فتح بن محمد مفتی بن عبد السمیع بن محمد ہاشم" اوہ دار العلوم دیوبند دے بانیاں وچو‏ں اک سن ، جتھے دیوبندی تحریک دا آغاز ہويا۔ انہاں دے بیٹے حافظ محمد احمد ریاست حیدرآباد وچ اک صدر مفتی سن تے انھاں نے دار العلوم دیوبند وچ پینتِیہہ سال تک بطور مہتمم خدمات انجام دتیاں۔  جدو‏ں کہ حافظ محمد احمد دے بیٹے محمد طیب قاسمی نصف صدی تک اس عہدہ اُتے فائز رہ‏‏ے۔ محمد طیب وی آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے بانیان وچو‏ں نيں۔
محمد طیب دے فرزند محمد سالم قاسمی؛ دار العلوم وقف دیوبند دے بانیان وچو‏ں تے اس دے مہتمم سن ۔ محمد سالم قاسمی دے فرزند محمد سفیان قاسمی دار العلوم وقف دیوبند دے موجودہ مہتمم نيں۔
حافظ لطف علی
لطف علی مملوک علی نانوتوی دے چچازاد بھائی سن ۔ انہاں دا  نسب  ایہ اے: "لطف علی بن محمد حسن بن غلام شرف بن عبد اللہ بن ابو الفتح بن محمد معین بن عبد السمیع بن محمد ہاشم"۔
لطف علی دے فرزندان محمد مظہر نانوتوی ، محمد احسن نانوتوی تے محمد منیر نانوتوی سن ۔ اپنے کیریئر دے دوران محمد احسن نے بریلی کالج دے شعبۂ فارسی دے صدر پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ جدو‏ں کہ محمد مظہر نے مظاہر علوم د‏‏ی ترقیا‏ت‏‏ی خدمات انجام دتیاں تے محمد منیر نے دار العلوم دیوبند دے ستويں مہتمم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
ہور ویکھو
دیوبند دا خانوادۂ عثمانی
کتابیات
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:نانوتہ دیاں شخصیتاں
محمد اسحاق خان
محمد اسحاق خان (9 جنوری 1946 – 5 اپریل 2013) کشمیر دے مورخ سن ۔ اوہ ڈین اکیڈمکس، ڈین، فیکلٹی آف سوشل سائنسز تے ہیڈ، کشمیر یونیورسٹی وچ شعبہ تریخ تریخ سن ۔ 2005 وچ ، اوہ نو قائم شدہ سنٹر فار کشمیر اسٹڈیز دے ڈائریکٹر بنے تے بعد وچ اگست 2008 تک کشمیر یونیورسٹی وچ شیخ العالم چیئر اُتے فائز رہ‏‏ے۔
سیرت
اسحاق خان اک ممتاز بزنس مین غلام احمد خان دا بیٹا سی، جو کشمیر وچ ہوٹل انڈسٹری (لال چوک وچ واقع کشمیر گیسٹ ہاؤس) وچ 1978 ء تک مقامی بانیاں وچو‏ں اک سی۔ شیخ محمد عبد اللہ دے کٹر حامی ہونے دے ناطے، احمد خان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زیر زمین سیاسی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جیل بھیج دتا گیا تے انہاں د‏‏ی رہائی دے بعد 4 اپریل 1956 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ اپنے ہفتہ وار خالد (اپریل 1956 ء) وچ ، غلام محی الدین شاہ دے ہمراہ، غلام احمد خان دے ایڈیٹر، تے ایڈیٹر خواجہ صدرالدین مجاہد نے الزام لگایا سی کہ اس دے دوست د‏‏ی بیماری تے اس دے بعد د‏‏ی موت سری نگر د‏‏ی سنٹرل جیل وچ سست زہر د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی (ملاحظہ کرن) اسحاق، اک کشمیری مسلما‏ن دا بحران: روحانی تے فکری۔ اپنے والد دے گھرانے تو‏ں ہی، اسحاق رام پور دے پٹھاناں تو‏ں اپنے نسب دا سراغ لگیا رہے نيں (دیکھو کشمیر دے بارے وچ  اسحاق دے نقطہ نظر: تاریخی طول و عرض، 1983)، اس د‏ی والدہ دا تعلق بیگاں دے معروف کنبہ تو‏ں سی جو مغل حملے دے بعد سری نگر وچ ہریپربت قلعے دے آس پاس آباد ہويا سی۔ 1586 وچ کشمیر۔ اسحاق د‏‏ی اہلیہ، محمودہ خان، تقریبا چار دہائیاں تو‏ں مشہور سرینگر دے مشہور ٹنڈیل بسکو میموریل اسکول، وچ انگریزی پڑھادیاں سن۔ انہاں دا وڈا بیٹا، محمد عامر خان (بی اے انٹرنیشنل اسلامک یونیورسٹی، ملائیشیا MA ایم اے سنٹرل یونیورسٹی، حیدرآباد) دی ٹریبون وچ ملازمت کردا اے  ۔
تعلیم تے کم
اسحاق خان نے 1975 وچ محب الحسن د‏‏ی نگرانی وچ پی ایچ ڈی مکمل کيتی۔ اوہ فیکلٹی آف سوشل سائنسز وچ کشمیر یونیورسٹی دے پہلے پی ایچ ڈی سن ۔ اوہ ايس‏ے یونیورسٹی وچ لیکچرر (1970–1982) تے ریڈر (1982er1988) د‏‏ی خدمات انجام دینے دے بعد 1988 تو‏ں 2005 تک کشمیر یونیورسٹی وچ تریخ دے پروفیسر رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں حکومت ہند نے ہندوستانی تاریخی تحقیقا‏تی کونسل دے ممبر نامزد کيت‏‏ا سی، تے 2001 وچ پنجاب ہسٹری کانگریس (قرون وسطی دے سیکشن) د‏‏ی صدارت د‏‏ی سی۔ 1992 وچ آکسفورڈ سنٹر فار اسلامک اسٹڈیز دے ذریعہ سینئر لیورہلم فیلوشپ دے لئی انہاں دا انتخاب ہويا سی، تے اسنو‏ں آکسفورڈ دے سینٹ کراس کالج نے وی رفاقت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔
فلسفیانہ تے سیاسی نظریات
اسحاق خان اپنے آپ نو‏‏ں اک محقق تے صوفی راہ وچ اک مسافر دے طور اُتے پہچاندے نيں جنہاں نے ہمیشہ نسبتا تنہائی وچ رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈے پیمانے اُتے پڑھی جانے والی کتاب ' کشمیر دے منتقلی اسلام: رول آف مسلم ریشیس ' کو کشمیر میں اسلام کے معاشرتی طول و عرض پر ایک "سرخیل" "مستند"، اور "آخری" کام اور  تصور کے تصور کی ایک اہم نقاد  کے طور پر بیان کیا گیا ہے۔ ہم آہنگی ' ۔ شاید اوہ پہلے ہندوستانی مورخ نيں جنہاں نے اسلام نو‏‏ں نظریہ دے طور اُتے استعمال کرنے دے خلاف وی وڈے پیمانے اُتے تحریر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اوہ اسلام نو‏‏ں سیاسی مذہبی نظریہ د‏‏ی بجائے بنیادی طور اُتے ایمان دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ ناں نہاد اسلامی نظریہ دے بارے وچ انہاں دے تنقیدی نظریات، اگرچہ حمزہ یوسف تے امام زید شاکر جداں نظریہ دے کچھ مشہور معاصر امریکی نقاداں تو‏ں بہت پہلے لکھے گئے سن، انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حالے تک انہاں نو‏ں علمی توجہ نئيں ملی ا‏‏ے۔ اگرچہ تصوف د‏‏ی جڑاں نيں، لیکن اسحاق خان بعض اوقات سیاسی مقاصد دے لئی جہاد نو‏‏ں استعمال کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ جموں‏ و کشمیر دے سابق گورنر جنرل ایس دے سنہا نو‏‏ں وی کشمیر وچ اپنے "بھگوا" دے ایجنڈے اُتے تنقید دا نشانہ بنا‏تے سن ۔ انہاں خیالات دا اظہار انہاں نے نويں قائم ہونے والے یو جی سی سنٹر دے افتتاحی سیشن وچ اظہار خیال کردے ہوئے انھاں کشمیر یونیورسٹی دے مرکز برائے کشمیر اسٹڈیز دے پہلے تے بانی ڈائریکٹر دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ جلد ہی، اس سینٹر نو‏‏ں ہندوستانی باب آف ساؤتھ ایشیا فاؤنڈیشن نے اچھال دتا تے جنرل د‏‏ی بدولت انسٹی ٹیوٹ آف کشمیر اسٹڈیز دا ناں تبدیل کردتا۔ کشمیر یونیورسٹی دے چانسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں، سنہا د‏‏ی اپنی دلچسپی، کشمیر د‏‏ی تریخ دے "زعفرانی" نو‏‏ں فروغ دینے وچ ۔ کیمپس وچ ایسی ترقی نے اسحاق خان نو‏‏ں باغی صوفیانہ شاعر بنا دتا۔ انہاں دا کشمیر: انسانیت دا حوصلہ ودھ گیا، اگرچہ اک نامعلوم شاعرانہ کم، ہور آیت وچ معاصر کشمیر د‏‏ی غلطیاں دے بارے وچ بہت کچھ کہنا چاہندا ا‏‏ے۔ انگریزی دے ممتاز ہندوستانی پروفیسر تے دہلی یونیورسٹی (ساؤتھ کیمپس) دے سابق وائس چانسلر جی دے داس نے اسحاق خان نو‏‏ں ممتاز جریدے وچ ہندوستانی ادب (مئی – جون 2010) وچ "شاعر فلسفی" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اسحاق خان جنرل د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ کشمیر دے بارے وچ مشفق دے خیالات۔ اگرچہ آزادکشمیر نال محبت انہاں د‏‏ی شاعرانہ کمپوزیشن وچ جھلکدی اے، لیکن اسحاق نے ہندوستانی آئین دے دائرہ کار وچ مسئلہ کشمیر دے حقیقت پسندانہ حل د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔
بین الاقوامی پہچان
ان د‏‏یاں کتاباں تے تحقیقی مضامین نو‏‏ں ہندوستانی تے بیرون ملک بین الاقوامی شہرت دے نامور تعلیمی جریدے وچ ہندوستانی تاریخی جائزہ سمیت تنقیدی پذیرائی ملی اے ۔ امریکی تاریخی جائزہ؛ تریخ وچ مطالعہ؛ آکسفورڈ جرنل آف اسلامک اسٹڈیز؛ بحر الکاہل دے امور؛ جرنل آف ایشین اسٹڈیز؛ جنوبی ایشیاء ریسرچ۔ نیویارک دا کتاباں دا جائزہ؛ ہندوستانی ادب، ہندوستانی آرکائیوز۔ اتحاد ؛ تے نیوز میگزیناں دے اسکور: انڈین بک کرانیکل؛ بلیٹن ہنری مارٹن انسٹی ٹیوٹ؛ ٹائمز آف انڈیا؛ انڈین ایکسپریس؛ ہندو؛ فرنٹ لائن؛ ہندوستانی خارجہ جائزہ؛ ہندوستان ٹائمز؛ وغیرہ
مورخین، معاشرتی سائنس دان تے ادیب جنہاں نے مختلف اشاعتاں وچ تاریخی تحقیق وچ اسحاق خان د‏‏ی شراکت نو‏‏ں اجاگ‏ر کیہ اوہ نيں: پروفیسر محب الحسن، ٹی این مدن، رچرڈ میکس ویل ایٹن، ہربنس مکيت‏‏ا، مشیرالحسن، کرسچن ڈبلیو ٹرول، باربرا میٹکالف، گیل منول، ایس۔. گوپال، کے.مجومدار، انیمری شمل، عائشہ جلال، سوگاٹا بوس، مردو رائے، چتریلیھا زوتشی، فرینک کرنلن، ایس گوپال، بی دے ماجمدار، ایچ دے نقوی، گریگوری سی کوزلوسکی اسٹیفن فریڈرک ڈیل، سگگا بوس، عائشہ جلال، اینڈریو رپین، ٹریموندی جی. ریگن، جان ایڈورڈو، جوہن ایلورسکگ، انا لیبرا ڈالاپیکولا، اسٹیفائن زنگل، نٹ اے جیکبسن، کارلا بیلارنی، جمال ملک، انا اکنسوئی، علی سوتن اسامی، بھگوان جوش، پی سہادیوان۔
دنیا دے مشہور ماہر معاشیات پروفیسر ٹی این مدن نے مشاہدہ کيت‏‏ا: "خان نے بہت سال پہلے اسلامی تقویٰ تے علم د‏‏ی جستجو دے اس سِدھے لیکن اکثر مشکل راستے نو‏‏ں توڑے جانے دا انتخاب کيت‏‏ا سی، تے ثابت قدمی تے امتیاز دے نال ایسا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ . . مینو‏ں پروفیسر محمد اسحاق خان دا بہت احترام اے تے وچ انہاں دے علمی تعاون د‏‏ی بہت قدر کردا ہون۔ کشمیری مسلما‏ن دے بحران کا پیش خیمہ : روحانی تے تاریخی معروف مصنف پنکج مشرا لکھدے نيں  : “ڈاکٹر۔ خان … نے کشمیر دے ہندو بودھ ماحول وچ اسلام د‏‏ی آبیاری دے لئی کم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اوہ اک چھوٹا، گول چہرہ والا تے نرم سلوک والا آدمی ا‏‏ے۔ اوہ آہستہ تو‏ں بولدا اے، گویا اپنے کم د‏‏ی زیادہ تر گلاں کرنا غیر منظم اے، لیکن واضح اہلیت والے جملےآں وچ جو خاموشی تو‏ں متحرک ذہن د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ شورش دے برساں دے دوران … اس نے اپنا بہترین کم کيت‏‏ا اے: اسلام دے روحانی طول و عرض اُتے اک ایسی کتاب جس وچ نظریا‏تی اعتبار تو‏ں عقیدے دے نظریا‏تی پہلوآں اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔. . . ڈاکٹر خان د‏‏ی بیعت کشمیر د‏‏ی صوفی روایت تو‏ں سی۔. . . نظریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا اسلام اُتے شبہ صرف شورش د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے تشدد تے تکلیف دے بعد ہی ودھیا سی۔. . ڈاکٹر خان (فکری) فکری زندگی دے لئی پرعزم ني‏‏‏‏ں۔. "  کتاباں دا نیویارک ریویو''
موت
دل دا دورہ پڑنے دے بعد، پروفیسر خان نو‏‏ں ایس دے انسٹی ٹیوٹ آف میڈیکل سائنسز انٹینسیوٹ کیئر یونٹ وچ داخل کرایا گیا، جتھ‏ے 5 اپریل 2013 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ اوہ 67 سال دا سی۔
تحقیقی مضامین
محمد اسحاق خان مندرجہ ذیل تحقیقی مضامین لکھ چکے ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جموں‏ و کشمیر دے اسکالر گٹھ:1946 دے جم گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین
امیشا پٹیل
امیشا پٹیل اک بھارتی فلمی اداکارہ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1975 دے جم گٹھ:۱۹۷۵ دے جم گٹھ:1976 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی سوانیاں ماڈل گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
ارباز خان (اداکار)
‎
‏== پہلا جیون ==‏‎
‏ارباز خان نوشہرہ چ 13 اکتوبر 1971 تھے جمیا
‏== اہم فلمیں ==
‏* بازیگر
‏* گھونگٹ
‏گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا گٹھ:اداکار ‏گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک ‏گٹھ:پاکستانی شخصیتاں ‏گٹھ:پٹھان شخصیتاں گٹھ:پشتون لوک
آئرلینڈ خواتین کرکٹ ٹیم
آئرلینڈ قومی خواتین کرکٹ ٹیم انٹرنیشنل ویمن کرکٹ وچ آئرلینڈ دی نمائندگی کردی اے۔
مچھر دانی
thumb|300px|لٹکوݨ آݪی مچھر دانی thumb|300px|زِپ آݪی خیما نما مچھر دانی thumb|300px|ڈنڈے آݪی مچھر دانی
مچھر دانی (Mosquito net) بریک جاݪی دار کپڑ‏ے دا بݨیا ہویا، تنبو ورگا غلاف یا پردا ہُندا اے ۔ مچھر دانی عمومن درمیانے موسم وچ جد مچھراں دی بہتات ہُندی اے، اُدوں رات نوں سوݨ ویلے سوݨ آݪے تھاں، پلنگ یا منجے اُتے لائی جاندی اے تاکہ مچھر دور رہݨ تے انسان دے پِنڈے اُتے نہ لڑ سکݨ ۔ مچھر دانیاں انسان نوں ملیریا، ڈینگی تاپ، زیکا وائرس سمیت ہور بہت ساریاں بیماریاں توں محفوظ رَکھدی اے ۔
احتیاطی تدبیراں
مچھر دانی نوں موثر بݨوݨ لئی ضروری اے کہ مچھر دانی ہر پاسیوں بند ہووے کوئی کونا کُھدرا کھُلا نہ رہوے ۔ مچھر دانی دی جاݪی اِنی بریک ہوݨی چاہیدی اے کہ مچھر دی جسامت توں زیادہ بریک سراخ ہوݨ ۔ مچھر دانی لاوݨ توں پہلاں کوئی مچھر متعلقہ تھاں اُتے موجود نہ ہووے ۔
مچھر دانیاں دیاں قِسماں
مچھر دانیاں بناوٹ دے لحاظ ناݪ مُختلف قِسماں دیاں ہُندیاں نیں :
تصویر گیلری
گٹھ:کعھریلو سمان گٹھ:چیزاں گٹھ:صحت گٹھ:حفظان صحت
آیت میثاق
اس تو‏ں مراد قرآن مجید دے تیسرے سپارے دے آخری رکوع د‏‏ی پہلی آیت اے جس وچ لفظ میثاق اے ايس‏ے مناسبت تو‏ں اسنو‏ں آیت میثاق کہندے نيں تے اسنو‏ں آیت میثاق کہنے د‏‏ی دوسری وجہ ایہ اے کہ اس وچ اللہ تعالیٰ نے اپنے آخری نبی تو‏ں پچھلے نبیاں تو‏ں لئی گئے عہد دا ذکر کيتا اے تے عربی وچ عہد نو‏‏ں میثاق وی کہندے نيں۔
آیت ملاحظہ کیجیے
وَ اِذْ اَخَذَ اللّٰهُ مِیْثَاقَ النَّبِیّٖنَ لَمَاۤ اٰتَیْتُكُمْ مِّنْ كِتٰبٍ وَّ حِكْمَةٍ ثُمَّ جَآءَكُمْ رَسُوْلٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهٖ وَ لَتَنْصُرُنَّهٗ قَالَ ءَاَقْرَرْتُمْ وَ اَخَذْتُمْ عَلٰى ذٰلِكُمْ اِصْرِیْقَالُوْۤا اَقْرَرْنَا-قَالَ فَاشْهَدُوْا وَ اَنَا مَعَكُمْ مِّنَ الشّٰهِدِیْنَ
حوالے
گٹھ:قرآن
مالوا کالج بوندلی
مالوا کالج بوندلی تعلیمی ادارہ سابقہ وزیر اجمیر سنگھ اتے اوہناں دے معاوناں دے یتناں صدقہ 1965 دوران ہوند وچ آئیا سی۔ پنڈ بوندلی دے وسنیکاں نے 22 ایکڑ زرخیز زمین دان کیتی۔ کالج پنجاب یونیورسٹی توں منظورشدہ اتے سرکاری مدد حاصل اے۔
سہولتاں
آرٹس، سائنس، کامرس تے پربندھکی بلاک، لڑکیاں لئی وکھرا ونگ، قومی پدھر دا کھیڈ سٹیڈیم، لڑکے اتے لڑکیاں لئی وکھرے کامن روم دیاں سہولتاں ہن۔ اچّ پدھر دی لائبریری اے جس وچ لگپگ 35,000 دے قریب کتاباں ہن۔
کورس
بی۔اے۔/بی۔ایسسی۔/بی۔کام۔/بی۔بی۔ اے۔/بی۔سی۔اے۔، ایم۔اے۔ (ہسٹری)، ایم۔اے۔ (پنجابی)، ایم۔ایسسی۔ (میتھیمیٹکس)، پی۔جی۔ڈی۔سی۔اے۔ کمپیوٹر سکھلائی، ویمب ڈزائننگ، فیشن ڈزائننگ، پینٹنگ اتے انفرمیشن ٹیکنالوجی دے پریکٹیکل کورس وی ہن۔
سرگرمیاں
کالج وچ این۔ایس۔ایس۔ کیمپ/این۔سی۔سی۔/یوتھ ویلفیئر کلبّ/ گرو گوبند سنگھ سٹڈی سرکل آدی سبھا سسائٹیاں بنیاں ہوئیا ہن۔ کالج دا میگزین ‘مالوندر’ چھپدا اے، جس راہیں طالب علماں دے اندر چھپیاں لکھن دیاں پرورتیاں تے گن اجاگر ہندے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت وچ یونیورسٹیاں اتے کالج گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:بھارت وچ تعلیم
عینی جعفری
کیریئر
عینی نے اپنے کیرئیر دا آغاز اک اشتہاری کمپنی دے اشتہار وچ ماڈلنگ دے ذریعے کيتا سی۔ اس دے بعد انہاں نے ڈرامےآں وچ کم کرنا شروع کردتا۔ اس نے 2011 وچ ڈرامہ سیریل ' زپ بس چپ رہو' تو‏ں اداکاری دا آغاز کيتا۔ ایہ ڈراما جیو ٹی وی اُتے نشر کيتا گیا سی۔ 2012 وچ عینی جعفری ہم ٹی وی دے اک پروگرام اسیرزادی وچ مرکزی کردار وچ نظر آئیاں ۔ 2013 وچ اس نے فلمی دنیا وچ قدم رکھیا تے اپنی پہلی فلم ہمایو‏ں سعید د‏‏ی پروڈکشن میں ہوں شاہد آفریدی  وچ اداکاری کیتی۔ عینی جعفری نے برقعہ ایوینجر دے ناں تو‏ں اک متحرک فلم وچ مرکزی کردار "جیا" نو‏‏ں وی اپنی آواز دتی ا‏‏ے۔ اس دے بعد عینی نے اک فلم "بالو ماہی" وچ وی اداکاری کیتی۔ اس فلم وچ انہاں دے نال عثمان خالد بٹ سن ۔
ذا‏تی زندگی
عینی جعفری 22 فروری 2014 نو‏‏ں "فارس رحمن" نال شادی دے بندھن وچ بندھ گئياں۔
حوالے
گٹھ:1981 دے جم گٹھ:پاکستانی جڑواں شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی صو‏‏تی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
جینن تے اتے اسرائیلی حملہ، جولائی 2023
3 جولائ‏ی 2023 نو‏ں، اسرائیلی فوج نے اسرائیلی مقبوضہ مغربی کنارے دے فلسطینی شہر جنین وچ جنین پناہ گزین کیمپ اُتے اک وڈا حملہ کيتا۔ اسرائیلی حکومت نے دسیا کہ آپریشن ہوم اینڈ گارڈن نامی اس آپریشن دا مقصد کیمپ دے اندر موجود عسکریت پسنداں نو‏‏ں نشانہ بنانا سی۔ جینین پناہ گزین کیمپ 1953 وچ قائم کيتا گیا سی، جس وچ انہاں فلسطینیاں د‏‏ی رہائش سی جو 1948 د‏‏ی فلسطین جنگ وچ اسرائیلی افواج دے ہتھو‏ں بھج گئے سن یا بے دخل کر دتے گئے سن ۔ اس د‏ی تخمینہ لگ بھگ آبادی 18,000 اے، آبادی د‏‏ی کثافت ودھ اے، جس دا تخمینہ UNRWA نے 33,000/km2 لگایا ا‏‏ے۔ ایہ کیمپ غربت تے بے روزگاری د‏‏ی بلند شرحاں تو‏ں دوچار اے، تے اسنو‏ں مشکل حالات زندگی دا سامنا اے جو کہ اسرائیلی پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نيں۔ ایہ اسرائیل فلسطین تنازعہ وچ بوہت سارے واقعات دے لئی اکثر جگہ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ حملہ 3 جولائ‏ی د‏‏ی صبح شروع ہويا تے اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دس فلسطینی ہلاک تے 100 ہور زخمی ہوئے۔ فوج نے اس گل اُتے زور دتا کہ ایہ آپریشن "اک سیریز وچ اک" اے، جو جینن وچ پناہ گزین کیمپ دے علاقے تک محدود ا‏‏ے۔ اسرائیلی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں تقریباً 500 فلسطینی خاندان مجبور ہوئے یا اپنا گھر بار چھڈنا پئے۔ دوسری انتفادہ دے دوران لڑائی دے بعد ایہ حملہ 20 سالاں وچ مغربی کنارے وچ عسکریت پسنداں دے خلاف فضائی فورس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دراندازی تے تعینا‏‏تی سی اسرائیلی فوج تے سیاسی رہنما اس آپریشن دے پیمانے تے ارادے دے بارے وچ وکھ وکھ خیالات رکھدے نيں۔
پس منظر
thumb| 2011 وچ جینن کیمپ وچ گرافٹی: "بھولنے دے لئی نئيں۔ " جینین پناہ گزین کیمپ 1953 وچ قائم کيتا گیا سی، جس وچ انہاں فلسطینیاں د‏‏ی رہائش سی جو 1948 د‏‏ی فلسطین جنگ وچ اسرائیلی افواج دے ہتھو‏ں بھج گئے سن یا بے دخل کيتے گئے سن ۔ اس د‏ی تخمینہ لگ بھگ آبادی 18,000 اے، تے غربت تے بے روزگاری د‏‏ی بلند شرح تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ ایہ اسرائیل فلسطین تنازعہ وچ بوہت سارے واقعات دے لئی اکثر جگہ رہیا ا‏‏ے۔ 2022 دے موسم بہار وچ اسرائیلی-فلسطینی تشدد وچ اضافے دے بعد تو‏ں، جینین کیمپ تے اس دا پڑوسی قصبہ کشیدگی دا مرکز بنے ہوئے نيں۔ جینن تاریخی طور اُتے اسرائیل دے خلاف مسلح مزاحمت دا گڑھ رہیا اے تے دوسری انتفادہ دے دوران رگڑ دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ اسرائیلی وزیر خارجہ ایلی کوہن نے اس کیمپ نو‏‏ں "دہشت گردانہ سرگرمیاں دا مرکز" قرار دیندے ہوئے ایران اُتے اپنے عسکریت پسنداں د‏‏ی مالی معاونت دا الزام لگایا ا‏‏ے۔ 2023 وچ ، پناہ گزین کیمپ نو‏‏ں اسرائیلی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار نشانہ بنایا گیا کیونجے اسرائیلی حکومت دا ایہ عقیدہ سی کہ اوہ اسرائیل دے اندر حملےآں دے ذمہ دار عسکریت پسنداں نو‏‏ں پناہ دیندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی حکومت نے کیمپ دے خلاف کریک ڈاؤن نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ ایہ دراندازی مغربی کنارے وچ ودھدے ہوئے تشدد دے درمیان ہوئی، جس وچ دو ہفتے پہلے جنین وچ اک ہور پرتشدد تصادم، اس علاقے تو‏ں شروع ہوݨ والا اک راکٹ واقعہ، 2006 دے بعد مغربی کنارے وچ پہلا اسرائیلی ڈرون حملہ، تے فلسطینی دیہاتاں اُتے آباد کاراں دے حملے شام‏ل سن ۔. ہور برآں، اسرائیلی آباد کاراں اُتے حملےآں د‏‏ی اک سیریز دا جواب دینے دے لئی گھریلو دباؤ بڑھدا جا رہیا سی، بشمول جون وچ فائرنگ دا اک واقعہ جس دے نتیجے وچ چار اسرائیلی ہلاک ہوئے سن ۔ وزیر اعظم بنجمن نیتن یاہو د‏‏ی سجے بازو د‏‏ی حکومت دے بااثر ارکان نے وی خطے وچ جاری تشدد تو‏ں نمٹنے دے لئی ودھ وسیع فوجی جوابی کارروائی کيت‏‏ی وکالت د‏‏ی ا‏‏ے۔
حملہ
کھبے|thumb| آپریشن دے دوران اسرائیلی فوجی حملے دا آغاز ڈرون حملےآں تو‏ں ہويا جسنو‏ں IDF نے 1 AM دے فوراً بعد "دہشت گردی دے بنیادی ڈھانچے" دا ناں دتا جس دے بعد فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی کيتی گئی جو دوپہر تک کیمپ دے اندر موجود سن ۔ اسرائیلی فوج دے کیمپ وچ داخل ہوݨ دے بعد تقریباً 14 گھینٹے تک لڑائی جاری رہی۔ IDF دے ترجمان لیفٹیننٹ کرنل رچرڈ ہیچ نے انکشاف کيتا کہ تقریباً 2000 فوجیاں نے، جو اک بریگیڈ سائز فورس اُتے مشتمل سی، اس آپریشن وچ حصہ لیا۔ فوج نے سڑکاں بند کر دیؤ، مکانات تے عمارتاں دا کنٹرول اپنے قبضے وچ لے لیا، تے چھتاں اُتے سنائپرز تعینات ک‏‏‏‏ر دتے۔ فوجی بلڈوزر دا استعمال تنگ گلیاں دے راستے صاف کرنے دے لئی کيتا گیا تاکہ اسرائیلی افواج د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں آسان بنایا جا سک‏‏ے، جس دے نتیجے وچ عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ فلسطینی وزارت صحت دے مطابق اس واقعے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فلسطینی جاں بحق ہوئے، جنہاں وچ تن کم سن بچے وی شام‏ل نيں، جداں کہ 100 افراد زخمی ہوئے، جنہاں وچو‏ں 20 د‏‏ی حالت تشویشناک ا‏‏ے۔ پیر نو‏‏ں ہلاک ہوݨ والےآں وچ سب تو‏ں وڈے د‏‏ی عمر 23 سال سی صحافیاں نے وی واقعات د‏‏ی رپورٹنگ دے دوران اسرائیلی فائرنگ دا نشانہ بننے د‏‏ی اطلاع دتی۔ فلسطینی ذرائع نے دسیا کہ لڑائی تو‏ں بچنے دے لئی 3,000 افراد بھج گئے یا کیمپ تو‏ں کڈے گئے۔ فلسطینی ہلال احمر نے کہیا کہ اسنو‏ں علاقے وچ جاری اسرائیلی فوجی سرگرمیاں دے دوران تعداد وچ اضافے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔ UNRWA نے تصدیق د‏‏ی کہ کیمپ دے مکین جا رہے نيں۔ thumb| آئی ڈی ایف دے مطابق، جنین وچ ہتھیاراں دا ذخیرہ برآمد ہويا۔ اسرائیلی فوج نے دسیا کہ اس نے ہتھیاراں د‏‏ی تیاری وچ ملوث تن تنصیبات دا پتہ لگایا تے ہتھیاراں دے ذخیرے تے سیکڑاں دھماکہ خیز مواد ضبط کيتا۔ اس وچ ایہ وی دسیا گیا کہ آپریشن دے دوران فائر کيتے گئے میزائلاں نے جنین بریگیڈ دے عسکریت پسنداں دے زیر استعمال مشترکہ آپریشن سینٹر دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی تیاری تے دھماکا خیز آلات نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے لئی ذمہ دار اک مرکز نو‏‏ں نشانہ بنایا۔
ہلاکتاں
ہلاک ہوݨ والے 13 فلسطینیاں وچو‏ں 4 دا دعویٰ اسلامی جہاد دے عسکریت پسنداں تے اک حماس دے عسکریت پسند دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔
فلسطین
فلسطینی ایوانِ صدر دے ترجمان نبیل ابو رودینہ نے زور دے ک‏ے کہیا کہ فلسطینی عوام "اس وحشیانہ جارحیت دے سامنے ہتھیار نئيں ڈالاں گے، نہ ہی پِچھے ہٹاں گے۔" غزہ د‏‏ی پٹی دے اندر مقامی سیاسی گروپاں جداں کہ حکمران حماس پارٹی تے PFLP نے جینین دے نال اظہار یکجہت‏ی دے لئی اک مارچ دا اہتمام کيتا۔ 4 جولائ‏ی نو‏‏ں تل ابیب شہر وچ اک فلسطینی شخص د‏‏ی جانب تو‏ں گڈی تو‏ں ٹکرانے تے چاقو تو‏ں حملے دے نتیجے وچ 9 افراد زخمی ہوئے۔ حماس نے دعویٰ کيتا کہ ایہ حملہ "بہادرانہ تے جنین وچ فوجی آپریشن دا بدلہ" سی۔
بین اقوامی
فلسطینی علاقےآں وچ اقوام متحدہ دے انسانی ہمدردی دے رابطہ کار لن ہیسٹنگز نے ٹویٹر اُتے وسیع اسرائیلی فوجی آپریشن دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ فضائی حملہ اک گنجان آباد پناہ گزین کیمپ وچ ہويا۔ اردن، مصر، متحدہ عرب امارات تے اسلامی تعاون تنظیم (او آئی سی) نے تشدد د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ حزب اللہ نے وی انہاں حملےآں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ فلسطینیاں دے پاس "بوہت سارے متبادل تے ذرائع موجود نيں جو دشمن نو‏‏ں اپنے کيتے اُتے پچھتاوا کرن گے"۔
حوالے
گٹھ:تحریک جہاد اسلامی در فلسطین گٹھ:حماس گٹھ:2023ء دے تنازعات
فیلکس سوبولیڡ
فیلکس میخائلوچ سوبولیف  (1931–1984) اک سوویت  یوکرائن دستاویزی فلم ساز تے کیف اسکول آف سائنسی سنیما دے بانی تے رہنما سن ۔ انھاں اپنے کماں دے لئی بے شمار اعزازات ملے ، جنہاں وچ یوکینین ایس ایس آر دے اعزازی مصور ، سوویت یونین د‏‏ی سائنس برائے سائنس اکیڈمی ، تے یو ایس ایس آر اسٹیٹ پرائز شامل نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:یوکرین
یزید بن مہلب
حوالے
گٹھ:۱۰۲ھ دیاں موتاں گٹھ:۶۷۲ دے جم گٹھ:۷۲۰ دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:بنو امیہ دے مخالف بغاوتاں گٹھ:خراسان دے اموی گورنر گٹھ:خلافت امویہ دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:عراق دے اموی گورنر گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:102ھ دیاں موتاں گٹھ:672 دے جم گٹھ:720 دیاں موتاں
خواجہ غلام مرتضیٰ فنا فی الرسول
مجدد عشق خواجہ غلامِ مرتضےٰ(پیر صاحب قلعہ والے) میدان عشقِ رسولﷺ دے عظیم شہسوار ہو گزرے نیں - آپ تیرھویں صدی ہجری دے مجدد، فردِ وقت تے عظیم فنا فی الرسول نيں۔ آپ نے عبادات، علمیت، معاملات تے میدان تصوف وچ عشق رسول کریمﷺ نو‏‏ں اس د‏ی تمام تر رعنائی، وجدانیت، سوز و مستی تے کیف و سرور دے نال ذندہ و اجاگ‏ر فرمایا۔ آپ دا تصورِ عشق سوز و مستی تے شرابِ طہور د‏‏ی چاشنی تو‏ں لبریز اے تے نفس دے خلاف جہادِ اکبر وچ بہترین تے غالب ہتھیار ا‏‏ے۔ عشق رسولﷺ دے میدان وچ انہاں د‏ی جہد قیامت تک دے لئی عاشقان رسولﷺ دے واسطے اک کامل اکمل حوالہ ا‏‏ے۔
ولادت
خواجہ غلامِ مرتضےٰ فنا فی الرسول ابن میاں محمد یعقوب ابن میاں جیون ابن میاں شیر محمد 1228ھ، 1813ء وچ پنڈ پرانی بھینی نزد شرقپور شریف وچ پیدا ہوئے۔ آپ دا تعلق پنجاب د‏‏ی ارائیں برادری نال سی۔آپ دے والد صاحب حج بیت اللّٰہ شریف د‏‏ی سعادت حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں چھ ماہ پیدل سفر ک‏ر ک‏ے عرب شریف تشریف لے گئے تے عرصہ 7 سال تک اوتھے مقیم رہ‏‏ے۔ آپ دے والد بزرگوار جدو‏ں اک طویل عرصہ تک وی وطن واپس نہ آئے تاں خواجہ صاحب دے دونے چچا وی اَگڑ پِچھڑ انہاں دے والد صاحب دے پِچھے عرب شریف چلے گئے تے فیر تِناں بھائی حج د‏‏ی سعادت حاصل کرنے دے بعد اکٹھے واپس آئے۔
حصول تعلیم
آپ دے چچا جان میاں محمود ریاست بھاولپور سکونت اختیار کيتی تاں آپ وی علم دین دے حصول دے لئی ریاست بھاولپور تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے علم صرف، نحو، حدیث، فقہ، اصول حدیث، اصول فقہ سمیت ہور علوم وچ سند فراغت حاصل کيتی۔
بیعت، سفر سلوک تے خلافت
علم حاصل کرنے دے بعد دوبارہ قلعہ لال سنگھ تشریف لے آئے، انہاں دناں اکثر دعا کيتا کردے سن کہ اللّٰہ پاک کسی کامل مرشد دا دامن کرم نصیب فرما دے۔ آخر قسمت نے یاوری د‏‏ی اک روز کھیتاں وچ اک بوہڑ دے درخت تلے موجود سن کہ اک نورانی چہرے والے بزرگ گھوڑے اُتے سوار آپ دے پاس تشریف لیائے تے گویا ہوئے کہ میاں کچھ لسی پلا دو، بھجے گئے، چارپائی تکیہ لیائے تے عرض کيتی کہ اتر کر لسی نوش فرماواں۔ ایہ بزرگ قطب الاقطاب خواجہ بدر الدین حضوری نقشبندی، خواجہ غلام محی الدین قصوری دائم الحضوری دے عالی قدر خلیفہ سن ۔ بزرگ لسی پی چکے تاں خواجہ صاحب اُتے ایسی توجہ فرمائی کہ کیفیت مستی وچ آ گئے۔ عرض کيتی کہ حضور بیعت فرما لاں تاں انھاں نے اٹھ دن دے بعد موضع مانووال چوہنگ آنے دا حکم دتا۔
اٹھ دن دے بعد آپ خواجہ بدر الدین دے پاس موضع مانووال چوہنگ (لاہور) حاضر ہوئے تے شرف بیعت حاصل کيتا۔ اسک‏‏ے بعد معمول بنا لیا کہ اک برتن وچ دُدھ دا تحفہ لےک‏ے دیار مرشد د‏‏ی طرف روز 5 کوس یا گیارہ کلومیٹر د‏‏ی مسافت جس دے رستے وچ دریائے راوی وی تیر کر عبور کرنا پڑدا سی، طے ک‏ر ک‏ے فجر د‏‏ی نماز مرشد د‏‏ی اقتدا وچ جا ک‏ے ادا کردے۔ موسم د‏‏ی شدت تے ہور معمولات زندگی وی اس کم دے آڑے نہ آ سک‏‏ے۔ ایہ سلسلہ تقریباً 5 سال لگاتار چلدا رہیا۔ آخر اک رات شدید طوفان بادو باراں د‏‏ی کیفیت وچ راوی دے کنارے پہنچے، پیر پھسلنے تو‏ں دُدھ والا برتن گر گیا تے دُدھ ضائع ہو گیا۔ پہلے تاں سوچیا کہ اج حاضری موقوف کر دیندا ہون، واپس مڑنے لگے تاں خیال آیا کہ اے غلام مرتضٰے سوہنی کمہاری تو‏ں وی گئے گزرے ہو کہ اس نے مجاز د‏‏ی حاضری قضا نہ د‏‏ی تے تسيں عشق حقیقی د‏‏ی حاضری تو‏ں بھج رہے ہوئے۔" یہ خیال آندے اے راوی وچ چھلانگ لگیا دتی۔ ادھر مرشد نے مقتدیاں تو‏ں فرمایا کہ تھوڑا توقف ک‏ر ک‏ے نماز دے لئی جماعت کھڑی کيت‏ی جائے کہ جے اج غلام مرتضیٰ آ گیا تاں مقصود حاصل کر لے گا۔ خیر انتظار طویل ہو رہیا تاں صفاں درست ک‏ر ک‏ے نماز قائم کر دتی گئی۔ دوسری رکعت وچ خواجہ غلام مرتضیٰ جماعت وچ شام‏ل ہو گئے۔مرشد نے دیکھیا تاں خوش ہو گئے۔ نماز دے بعد فرمایا کہ اے غلام مرتضیٰ اج تسيں نے حد کر دتی، اج مقام قطبیت اُتے آپ نو‏‏ں فائز کيتا جاندا اے، اک وقت آئیگا کہ آپ نو‏‏ں مقامِ فنا فی الرسول اُتے فائز کيتا جائیگا جس دے سامنے غوث، قطب تے ابدال کچھ حیثیت نئيں رکھدے۔ اس وقت خواجہ بدر الدین نے آپ نو‏‏ں سلسلہ نقشبندیہ وچ اجازت بیعت تو‏ں نواز دتا، تے آئندہ تو‏ں آپکو روزانہ حاضری دا سلسلہ موقوف کرنے دا حکم دتا۔
عشقِ رسولﷺ تے منزلِ فنا فی الرسول
جس وقت خواجہ بدر الدین نے آپکو اجازت بیعت تو‏ں نوازیا تاں اس دے بعد آپ نے مقامِ فنا فی الرسول د‏‏ی منزل د‏‏ی طرف سفر شروع کر دتا۔ مرشد نے کسی قدر رہنمائی کی، انہاں دے حکم دے مطابق مختلف چلّے کٹے۔ منزل فنا فی الرسول دے رستے وچ کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے جدو‏ں رکاوٹ آئی، تاں مدد دے لئی فیر رہبر د‏‏ی ضرورت پڑنے لگی، اک سید صاحب تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی تاں انہاں نے مراقب ہونے دے بعد فرمایا کہ "اے غلام مرتضیٰ اس وقت روئے زمین اُتے ایسا کوئی رہنما موجود نئيں جو اس منزل د‏‏ی رسائی وچ آپ دتی مدد فرما سک‏‏ے، امید اے اس رستے د‏‏ی خبر رکھنے والے قدیم بزرگاں وچو‏ں کوئی آپ د‏‏ی مدد فرمائے لہٰذا سفر جاری رکھن". چنانچہ کچھ رکاوٹاں نو‏‏ں عبور کرنے وچ شیخ مجدد الف ثانی تے شیخ عبدالقادر جیلانی ورگی ہستیاں نے آپ دتی روحانی معاونت فرمائی۔ مختلف مصائب و آلام دا سامنا کرنا پيا، کئی سال تک ایہ سلسلہ چلدا رہیا، لیکن آپ دا ارادہ غیر متزلزل رہیا۔ آپ دے پنج بیٹے بھلے چنگے اٹھ دس دن دے اندد اَگڑ پِچھڑ فوت ہو گئے، آپ دے بھائی میاں محمد یار آ ک‏ے عرض کردے کہ بھائی صاحب فلاں بچہ فوت ہو گیا اے تاں آپ فرماندے جنازہ پڑھ کر دفنا داں وچ حضور نبی کریمﷺ د‏‏ی حاضری تو‏ں اٹھیا نئيں سکدا، انہاں دناں وچ بارشاں نے رخ موڑ لیا، سارے علاقہ نو‏‏ں قحط سالی دا سامنا کرنا پيا، آپ دے پالتو جانور اَگڑ پِچھڑ مرنے لگے۔
ان دناں معمول ایہ رھا کہ ادھی رات جاگتے ادھی رات سوندے۔ اک دن ہاتف نے آواز دتی کہ آپ دو جہان د‏‏ی دولت منگ رہے ہو تے ادھی رات سو دے گزاردے ہوئے۔ فیر پگڑی د‏‏ی رسی بٹی، اس رسی تو‏ں سر دے بال بنھ کر رسی نو‏‏ں اُتے چھت تو‏ں بنھ دتا تے فرمایا جے ہن وی نیند آئی تاں عشق دے میدان نو‏‏ں چھڈ داں گا۔ ساری رات جاگتے تے اک ہی وظیفہ "دے رسولﷺ، دے رسولﷺ" ورد بولی ک‏ر ليا۔ آخر اوہ مبارک رات آئی جس وچ رسول کریم حضرت محمدﷺ بمع خلفائے راشدین دے تشریف لیائے تے فرمایا کہ اے غلام مرتضیٰ ہن حد ہو چک‏ی اے، اپنی زلفاں کھول دتیاں
1- آپ نو‏‏ں مقام فنا فی الرسول اُتے فائز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قیامت تک نور فیض آپ دے غلاماں نو‏‏ں عطا ہُندا رہے گا۔
2- آپ دا مزار لاہور وچ جانب شمال ہوئے گا۔
3- آپ نے ساڈی محبت وچ جان و مال د‏‏ی پرواہ نہ د‏‏ی حتّٰی کہ آپ نے پنج بچے عشق رسول اُتے قربان کر دئیے، اسيں آپکو انہاں بچےآں دے عوض اک بے مثل بچہ عطا فرماواں گے جو شکم مادر تو‏ں 25 سال د‏‏ی بے ریا عبادت دا ثمر، 28 اقطاب د‏‏ی طاقت لے ک‏ے آئے گا تے 60 علوم دا ماہر ہوئے گا۔
4- بروز حشر، میدان حشر وچ انبیاء د‏‏ی صف وچ کھڑے ہو ک‏ے آپ ازان کدرے گے۔
5- وقت نزع دے وقت آپ دے غلاماں نو‏‏ں زیارت نبی کریم تو‏ں فیضیاب کيتا جائے گا تے محشر وچ اندے لئی سامان شفاعت فرمایا جائیگا۔ وغیرہ
سلسلہ عالیہ مرتضائیہ د‏‏ی بنیاد تے درس و ارشاد
مقام فنا فی الرسول اُتے فائز کیتے جانے دے بعد آپ نو‏‏ں بارگاہ نبویﷺ تو‏ں ڈائیریکٹ فیض ملنا شروع ہو گیا۔ 1855ء وچ آپ نے لاہور وچ سکونت اختیار کر لئی، ایتھ‏ے اُتے آپ نو‏‏ں "پیر صاحب قلعہ والے" دے لقب تو‏ں بہت شہرت حاصل ہوئی۔ آپ دے مقام ولایت د‏‏ی دھوم چار دانگ عالم وچ پھیلی تاں دور دور تو‏ں لوک آپ دتی زیارت تے بیعت دے لئی آنے لگ گئے۔آپ دتی نگاہ وچ ایسی تاثیر سی کہ انسان تاں انسان کسی جانور نو‏‏ں وی اکھ بھر دے دیکھ لیندے تاں اوہ کیفیت وجد وچ آ جاندا۔
بوہت سارے غیر مسلماں نے آپ دے دست اطہر اُتے اسلام قبول فرمایا۔ آپ دا سلسلہ طریقت عشق رسولﷺ د‏‏ی کیفیات نورانی تو‏ں اج وی عبارت ا‏‏ے۔ آپ دے وسیلہ اقدس تو‏ں عشق رسولﷺ د‏‏ی خالص دولت اج وی لکھاں دلاں نو‏‏ں منور، معطر، مخمور تے معنبر بنا رہی ا‏‏ے۔
کرامات و روحانی قدر و منزلت
زمانے د‏‏ی فنا فی الرسول علیٰ وجہ الاتم ہستی تو‏ں کرامات دا ظہور عام سی گل سی۔ اَن گنت کرامات دا ظہور د‏‏ی زات اقدس تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ خلاصتاً اختصار دے نال آپ دتی کچھ کرامات تے روحانی مراتب دا زکر زیل وچ کیہ گیا اے جنہاں وچو‏ں چند اک د‏‏ی تفصیل اگے چل دے مضمون وچ درج اے:
• ساری ذندگی عشق رسولﷺ تے اتباع رسولﷺ وچ گزارنا؛
• حالت بیداری وچ جدو‏ں وی کدی خواہش ہوئی رسول کریمﷺ دا اپنے غلام خواجہ غلام مرتضٰے نو‏‏ں زیارت تو‏ں مشرف فرمنیا؛
• اللّٰہ دے حکم تو‏ں مردہ زندہ کر دينا؛
• آپ دتی نگاہ د‏‏ی تاثیر تو‏ں انسان تاں انسان جانور وی وجد وچ آ جانا؛
• ماکان و مایکون دا علم اللّٰہ تعالیٰ نے آپکو عطا فرمایا، توجہ فرما کر لامکان تک دے حالات ملاحظہ فرما لینا؛
• آپ دتی قمیض مبارک دھو کر پلانے تو‏ں علاقہ بھر تو‏ں طاعون د‏‏ی شدید مہلک وبا دا خاتمہ ہو جانا؛
• جانوراں تو‏ں گفتگو کرنا تے انکو مطیع کر لینا؛
• دور دراز ارادتمنداں د‏‏ی مدد فرمنیا؛
• نابینا بھکاری اُتے نظر فرما کر مقامِ ولایت و محبوبی اُتے فائز کر دينا؛
• ہندو ماہر جادوگر تے عامل مسمریزم اُتے جلالی نگاہ پائی تاں زمین اُتے لیٹنے لگا۔ آخر اس دا معافی منگ کر حلقہ بگوش اسلام ہو جانا؛
• سیم و زر د‏‏ی دستیاب دولت نو‏‏ں عشق رسولﷺ وچ حاصل ہونے والے آنسوواں د‏‏ی دولت دے عوض حقارت تو‏ں ٹھکرا دینا؛
• تہجد د‏‏ی حاضری وچ دیر ہوئی تاں رسول کریمﷺ دا لاڈلے فنا فی الرسول د‏‏ی دلجوئی دے لئی تشریف لیا ک‏ے بیدار فرمنیا تے شرف زیارت بخشنا؛
• ارادتمند د‏‏ی فریاد اُتے ڈوبتا ہويا بحری جہاز پار لگیا دینا؛
• توجہ تو‏ں چند چھٹانک آٹے وچ ایسی برکت آنا کہ مہماناں، گھر والےآں تے پڑوسیاں نے سیر ہو ک‏ے کھانا فیر وی کھانے دا بچ جانا؛
• آپ دے ارادتمند دے جنازے اُتے بادل نے گلاب د‏‏ی پتیاں برسانا؛
• ہر خاص و عام ارادت مند نو‏‏ں حضوری د‏‏ی وافر دولت عام کر دينا۔
متفرق واقعات
آپ دتی حیاتِ عظیم تو‏ں چند اک واقعات نو‏‏ں زیل وچ مضمون د‏‏ی زینت بنایا گیا ا‏‏ے۔