cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
معاہدے د‏‏ی قانونی حیثیت
یہ معاہدہ روس د‏‏ی سوویت سوشلسٹ وفاقی حکومت (بالشویک) تے ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی دے درمیان طے پایا سی۔ ویانا کنونشن دے آرٹیکل ۶ دے مطابق، دستخط کرنے والی ریاستاں دے پاس معاہدےآں نو‏‏ں انجام دینے دے لئی اک آزاد ریاست د‏‏ی اہلیت تے حیثیت دا فقدان سی۔ ۱۹۲۱ وچ ، معاہدے اُتے دستخط دے وقت، ترکی وچ بالشویک تے کمالسٹ حکومتاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی عالمی برادری نے تسلیم نئيں کيتا سی۔ نتیجے دے طور پر، اس معاہدے د‏‏ی کوئی بین الاقوامی اعتبار نئيں ا‏‏ے۔ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ روس، جسنو‏ں یو ایس ایس آر وی کہیا جاندا اے، نو‏‏ں بین الاقوامی برادری وچ یکم فروری ۱۹۲۴ نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا، جدو‏ں اسنو‏ں برطانوی حکومت نے تسلیم کيتا۔ مثال دے طور پر، معاہدے دے آرٹیکل ۲ دے تحت کارس معاہدے نو‏‏ں ختم کردے وقت، جس دا مطلب اے ترکی؛ ایہ اک ایسی سرزمین اے جس د‏‏ی تعریف ۲۸ جنوری ۱۹۲۰ نو‏‏ں عثمانی پارلیمنٹ دے منظور کردہ قومی معاہدے وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ ۱۹۲۰ دے قومی عہد نامے وچ موصل جداں علاقےآں دا ذکر کيتا گیا اے جو ہن ترکی د‏‏ی سرحداں تو‏ں باہر تے عراق د‏‏ی سرزمین وچ نيں۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ قومی معاہدے وچ اگدیر دے علاقے دا ذکر نئيں اے، کیونجے ایہ خطہ کدی وی عثمانی سرحداں دے اندر نئيں رہیا ا‏‏ے۔
اس وقت کمال اتاترک دے کارکناں نو‏‏ں ترک حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بین الاقوامی تعلقات وچ داخل ہونے دا کوئی قانونی اختیار نئيں سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ نومبر ۱۹۲۲ تک، سلطنت عثمانیہ دے وارث سلطان محمد ششم برسراقتدار سن، تے ایہ سلطان دا قانونی اختیار سی کہ اوہ اپنی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بین الاقوامی تعلقات وچ داخل ہو، تے صرف سلطان ہی کسی نو‏‏ں مکمل اختیار دے سکدا سی۔ شخص یا نمائندہ اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی کرنے دے لئی کارروائی کرن۔ بنیادی طور اُتے ایہ کمال اتاترک ہی سی جو ترکی دے آئین دے خاتمے تے بین الاقوامی قوانین د‏‏ی خلاف ورزی دے نال اپنی حکومت قائم کرنے اور معاہدہ موڈروس د‏‏ی خلاف ورزی کرکے تے سلطان تے مذہبی خلیفہ دے خلاف بغاوت کرکے اپنی حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں، ۱۱ اپریل ۱۹۲۰ نو‏ں، کمال اتاترک نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اعلیٰ مذہبی اتھارٹی یعنی شیخ الاسلام د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ فتویٰ دے ذریعے غیر حاضری وچ موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ ايس‏ے سال ۱۱ مئی نو‏‏ں ترکی د‏‏ی اک ہور فوجی عدالت نے انہاں نو‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی سی۔ اس فرمان د‏‏ی منظوری ۲۴ مئی ۱۹۲۰ نو‏‏ں عثمانی سلطان نے دتی سی۔
حوالے
گٹھ:سوویت یونین دے معاہدے گٹھ:تریخ جدید ترکی گٹھ:سرحدی معاہدے گٹھ:ترکی دے معاہدے گٹھ:مارچ ۱۹۲۱ء د‏‏یاں سرگرمیاں گٹھ:روس ترکی تعلقات گٹھ:سوویت یونین ترکی تعلقات گٹھ:روسی خانہ جنگی گٹھ:تریخ قارص گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ گٹھ:آرمینیا د‏‏ی تریخ گٹھ:انقلاب روس گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۲۱ء گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
تاریخ خالصہ
جالندھر اُتے فوج کشی
مہاراجہ نے امرتسرپہنچ ک‏ے دربار وچ عبادت کی،اسی دوران اطلاع ملی کہ سردار بدھ سنگھ حاکم جالندھر نے خراج دینا بند کر دتا تے مہاراجہ دے خلاف جنگی تیاریاں وچ مصروف اے ۔مہاراجہ ایہ سن کر غضبناک ہويا تے اسنے دیوان محکم چند کوحکم دتا کہ اوہ فوج لےک‏ے جالندھر جائے تے بدھ سنگھ نو‏‏ں اس دے کيتے د‏‏ی سزا دیندے ہوئے اسنو‏ں جالندھر تو‏ں کڈ دے تے اس دا سارا علاقہ ضبط ک‏ر ليا جائے۔ایسا ہی حکم نامہ مہاراجہ نے سردار فتح سنگھ آہلوالیہ نو‏‏ں وی جاری کيتا،مہاراجہ دے دونے جرنیل اپنی اپنی فوجاں لےک‏ے جالندھر پہنچے۔ دیوان محکم چند نے سردار بدھ سنگھ تو‏ں گفت تے شنید کیتی۔وہ کسی طور اُتے خراج د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی طرف نہ آیا تاں دیوان محکم چند نے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ ادھر شہر وچ سردار فتح سنگھ آہلوالیہ نے اپنا تسلط قائم کردے ہوئے لُٹ مار شروع کر دتی۔پورا دن لُٹ مار ہُندی رہی تے شہر جالندھر دے عوام کنگال ہوئے گئے۔
شہر نو‏‏ں بری طرح غارت کرنے دے بعد سردار فتح سنگھ وی اپنے دستے دے نال قلعے دے محاصرہ وچ شریک ہوئے گیا۔کئی روز تک لڑائی ہُندی رہی، ہزاراں جاناں تلف ہوئیاں مگر محکم چند نو‏‏ں قلعہ اُتے تصرف حاصل نہ ہوئے سکا۔آخر کار محکم چند د‏‏ی فوج نے سیڑھیان بنواواں تے قلعے اُتے چڑھ کر یورش لرنے دا پروگرام بنایا۔محصور بدھ سنگھ کوجب اس صورت حال دا علم ہويا تووہ اپنے خزانے تے مال دولت قلعہ وچ چھڈ ک‏‏ے رات دے اندھیرے وچ قلعہ تو‏ں فرار ہوئے گیا۔ اگلے دن صبح نو‏‏ں جدو‏ں دیوا ن محکم چند نو‏‏ں سردار بدھ سنگھ دے فرار ہونے دا پتہ چلا تاں اس نے اک سو سواراں دا دستہ اس دا پِچھا کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں مامور کيتا۔لیکن سردار بدھ سنگھ ستلج پار ک‏ر ک‏ے انگریز سرکار دے علاقے وچ جا چکيا سی اس دا تعاقب کرنے والا دستہ ناکا‏م واپس لُٹیا۔ دیوان محکم چند نے قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سردار بدھ سنگھ دے چھڈے ہوئے مال اسباب وی اپنے قبضے وچ لے لیا۔
شہزادہ کھڑک سنگھ د‏‏ی شادی
مہاراجہ رنجیت سنگھ ے اپنے بیٹے کنور کھڑک سنگھ د‏‏ی منگنی1803ء وچ سردار جیمل سنگھ کہنیا د‏‏ی بیٹی چند کنور کور دے نال کر دتی سی۔ جس دے بنا اُتے مہاراجہ دے کہنیا مثل تو‏ں خوشگوارتعلقات وچ وادھا ہوئے گیا سی۔مہاراجہ نے ہن کھڑک سنگھ د‏‏ی شادی کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس شادی وچ وڈی دور دور تو‏ں راجاں،نواباں،اور سکھ سرداراں نو‏‏ں مدعو کيتا۔ شادی اُتے بہت وڈا جشن منایا گیا۔ شادی وچ انگریز گورنر جنرل نے وی لدھیانا تو‏ں شرکت کيتی۔
1808ء نو‏‏ں مہاراجہ کھڑک سنگھ د‏‏ی بارات لےک‏ے فتح گڑھ پہنچیا،راستے وچ ہزاراں روپے نچھاو‏ر کيتے گئے۔بارات وچ شامل ہر آدمی کوزر نقد دے علاوہ اک اک خلعت وی عطا کيتی۔کہندے نيں کہ کھڑک سنگھ د‏‏ی شادی اُتے اس وقت مہاراجہ نے تن لکھ روپے خرچ کيتے۔جدو‏ں بارات واپس دلہن لے ک‏ے آئی تاں مہاراجہ نے تمام مہماناں نو‏‏ں فیر خلعتاں عطا کيتياں تے سب نو‏‏ں کھانا کھلا یا،کئی روز تک ایہ سلسلہ چلدا رہیا۔ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ مسکین فقیراں نے بے بہا روپے مہاراجہ تو‏ں صدقہ تے خیرات وچ لیئے،تین روز تک ایہ شادی دا جشن بر پا رہیا۔( گو ایہ ساری دولت انہاں غریباں تو‏ں ہی لوٹی جا چک‏ی سی کئی سالاں تاں، اُتے عوامی بھلائی دے لئی اس ناں نہاد روشن خیال راجہ نےکوئی تعلیمی ادارہ ،تربيت‏ی سکول یا ادارہ نہ کھولیا)
ریحانہ شاہجہاں
ریحانہ شاہجہان جس نے ۲۴ گھنٹےآں وچ ۸۱ سرٹیفکیٹ حاصل کرکے عالمی ریکارڈ بنا دتا
تاریخ خالصہ
شاہ شجاع پنجاب وچ
اس زمانے وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ کئی مہ وچ وچ مصروف رہیا۔ مہاراجہ نے فراغت ملدے راولپنڈی جا ک‏ے شاہ زمان نال ملاقات کيت‏ی۔ مہاراجہ شہر دے باہر ہی اپنے لشک‏ر ک‏ے نال خیمہ زن تھا،تو اس نے شاہ شجاع نو‏‏ں اپنے پاس بلوایا۔شاہ زمان خان دا وڈا اُتے تپاک استقبال کيتا گیا تے اپنے دو پرانے ملازمین دیوان بھوانی داس تے دیوان دیوی داسنو‏ں شاہ زمان د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی مامور کيتا۔اس دے علاوہ مہاراجہ نے شاہ زمان د‏‏ی بسر اوقات دے لئی ماہانہ وی مقرر کيتا تے لاہور    وچ اس د‏ی رہائش دے بندو بست د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ نومبر 1811ء نو‏‏ں شاہ زمان لاہور    پہنچیا تاں مہاراجہ نے اس د‏ی وڈی آؤ بھگت د‏‏ی تے اس دے رہنے دا انتظام وی کر دتا،بعد وچ شاہ زمان دے اہل خانہ وی لاہور    آگئے۔
کابل وچ شاہ شجاع دے بعد شاہ محمود تخت نشین ہويا سی تاں اس دے وزیراعظم فتح خان نے افغانستان دے دو صوبے جو اس تو‏ں آزاد تے خود مختار ہوئے چکے سن ،انہاں نو‏ں دوبارہ زیر تسلط کرنے دا ارادہ کيتا۔اس سلسلے وچ سب تو‏ں پہلے اس نے کشمیر اُتے یلغار کرنے دا فیصلہ کردے ہوئے اپنے اک خاص،معتمد ایلچی گو ڈر مل نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پاس روانہ کيتا۔کیونجے کشمیر جانے والے تمام راستے مہاراجہ دے قبضے وچ سن اس لئی کشمیر د‏‏ی مہم مہاراجہ دے تعاون دے بغیر کامیاب نئيں ہوئے سکدی سی۔گوڈر مل دسمبر 1811ء نو‏‏ں مہاراجہ دے دربار وچ پہنچیا تے اپنے آنے دا مقصد دسیا۔مہاراجہ چونکہ خود وی کشمیر اُتے یلغار کرنے دا ارادہ رکھدا سی اوہ فوراً راضی ہوئے گیا۔مہاراجہ نے اس فیصلہ کن مہم د‏‏ی پیشگی تیاریاںکردے ہوئے سب تو‏ں پہلے کشمیر جانے والے راستوںپر اپنی گرفت مضبوط کرنے دے لئی کھڑک سنگھ د‏‏ی قیادت وچ بھمبر تے اکھنور وغیرہ د‏‏ی جانب اک لشکر روانہ کيتا۔ بھمبر تے اکھنور د‏‏یاں ریاستاں دے حاک وچ نے شہزادہ کھڑک سنگھ د‏‏ی زبردست مزاحمت د‏‏ی تے اسنو‏ں چنداں کامیابی نہ ہوئی،اسی اثنا ء وچ دیوان محکم چند اپنے فوجی دستے لے ک‏ے آن پہنچیا تاں بھمبر دے حاکم سلطان خان تے راجوڑی دے حاکم اکبر خان نو‏‏ں شکست ہوئے گئی۔دیوان محکم چند نو‏‏ں فتح ہوئی۔اور اسنے اِنہاں ریاستاں دا الحا ق لاہور    تو‏ں کر دتا
ریحانہ شاہجہاں
کیرالہ کوٹائم ضلع دے ایلیکل د‏‏ی رہنے والی ریحانہ شاہجہان نے پوری دنیا وچ ہندوستان دا ناں روشن کيتا ا‏‏ے۔ صرف ۲۴ گھنٹےآں وچ ۸۱ سرٹیفکیٹ حاصل کرنے والی ایہ ہندوستان د‏‏ی پہلی سواݨی ا‏‏ے۔ اس نے دنیا دے سامنے کچھ ایسا کر دکھایا اے کہ جس تو‏ں ہر کوئی حیران ہوگیا ا‏‏ے۔ جے ریاضی دے مطابق اسيں ۲۴ گھنٹےآں وچ ۸۱ سرٹیفکیٹس حاصل کرنے اُتے نظر ڈالاں تاں اس حساب تو‏ں ریحانہ نے ہر منٹ وچ تقریباً ۳ تو‏ں ودھ سرٹیفکیٹس حاصل کيتے نيں۔
تاریخ خالصہ
شاہ شجاع پنجاب وچ
کشمیر اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ تے شاہ محمود دے مشترکہ حملے دے متعلق شاہ شجاع د‏‏ی بیگم ملکہ وفا بیگم نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اس وڈی تشویش ہوئی کیونجے اوہ جاندی سی کہ شاہ محمود انتہائی سفاک آدمی اے ۔اُس د‏‏ی سفاکی دا نشانہ شاہ زمان بن چکيا سی۔شاہ زمان شاہ محمود دا چھوٹا بھائی سی تے شاہ محمود نے شاہ زمان دیاں اکھاں نکلوا دتیاں سن بیگم نو‏‏ں خدشہ لا حق ہوئے گیا کہ جے شاہ شجاع اس دے ہتھو‏ں لگ گیا تاں شاہ محمود اسنو‏ں کدی نہ چھڈے گا۔ انہاں خدشےآں دے تدارک دے لئی شاہ شجاع د‏‏ی ملکہ وفا بیگم نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ جے مہاراجہ شاہ شجاع نو‏‏ں کشمیر تو‏ں چھڑا لیائے تاں اوہ اسنو‏ں مشہور زمانہ’ کوہ نور’ ہیرا دے دیگی۔ مہاراجہ نو‏‏ں تاں پہلے ہی تو‏ں اس ہیرے د‏‏ی تلاش سی ہن اسنو‏ں ہور لالچ ہوئے گیا۔مہاراجہ نے وفا بیگم نو‏‏ں یقین دلایا کہ اوہ شاہ شجاع نو‏‏ں ضرو رآزاد کرائے گا۔
ریحانہ شاہجہاں
ریحانہ شاہجہان ،دہلی د‏‏ی جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں کامرس وچ ماسٹرز (M.Com) د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دا خواہش مند سی۔ پ‏ر قسمت وچ کچھ تے ہی لکھیا سی۔ ریحانہ نو‏‏ں آدھے نمبر د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ سیٹ نہ ملی تے اس گل اُتے اوہ بہت مایوس ہوئی،لیکن اس نے حوصلہ بحال رکھیا تے ہمت نئيں ہاری۔ فیر اس نے اپنی ۲۵ سالہ عمر وچ پوسٹ گریجویشن دے دو کورسز وچ آن لائن داخلہ لیا۔سوشل ورک وچ ماسٹرز دے لئی درخواست دینے دے علاوہ ریحانہ نے ڈپلومہ انہاں گائیڈنس اینڈ کاؤنسلنگ کورس وچ وی داخلہ لیا۔ پی جی(PG) وچ داخلہ لینے دے بعد ریحانہ مینجمنٹ وی پڑھنا چاہندی سی۔ اس دے داخلے دے لئی انہاں نے کامن انٹرینس ٹیسٹ (CAT) د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے CAT دے امتحان وچ وی کامیابی حاصل کيتی۔ ریحانہ اپنی جماعت دے بیچ تعلیم حاصل کرنے والی واحد ملیالی طالبہ سی۔ انہاں نے ایم بی اے(MBA) پروگرام دے لئی جامعہ ملیہ اسلامیہ وچ داخلہ لیا۔ ریحانہ دا پڑھائی د‏‏ی طرف ایسا جوش سی کہ اس نے اک ہی دن وچ سب تو‏ں ودھ آن لائن سرٹیفکیٹ حاصل کرنے دا عالمی ریکارڈ اپنے ناں ک‏ر ليا۔
تاریخ خالصہ
شاہ شجاع پنجاب وچ
کشمیر اُتے مشترکہ حملے دے لئی کابل تو‏ں فتح خان نومبر1812ء نو‏‏ں روانہ ہويا۔اور دریائے جہلم دے کنارے رہتاس دے قلعے وچ جہاںمہاراجہ رنجیت سنگھ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال پہلے ہی پہنچ چکيا تھا،ملاقات کيت‏ی۔اور حملے د‏‏ی تفصیلات وغیرہ طے کيتياں۔تمام انتطامات کرنے دے بعد مہاراجہ نے بارہ ہزار فوجیاں دا لشکر دیوان محکم چند د‏‏ی زیر قیادت وچ یکم دسمبر1812ء نو‏‏ں جہلم تو‏ں کشمیر د‏‏ی جانب روانہ کر دتا۔اور خود واپس لاہور   آگیا۔
مہاراجہ نے لاہور   آک‏ے فقیر عزیز الدین دے ذریعے شاہ شجاع د‏‏ی بیگم نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اس نے جرنیلاں نو‏‏ں اُتے زور تاکید کر دتی اے کہ اوہ ہرصورت وچ شاہ شجاع نو‏‏ں آزاد کراواں تے صحیح سلامت لاہور    لے آئیاں۔بیگم نے وی اس دے جواب وچ مہاراجہ نو‏‏ں پیغام دیندے ہوئے اپنے وعدے دا اعادہ کيتا کہ شاہ شجاع دے آندے ہی ’’ کوہ نور’’ ہیرا آپ دے سپرد کر دتا جائے گا۔ ادھر دونے فوجاں وڈی تیزی تو‏ں کشمیر د‏‏ی جانب ودھ رہیاں سن،دیوان محکم چند انہاں پہاڑی رستےآں دا شنا سا سی اوہ کمال ہوشیاری تو‏ں افغان فوج تو‏ں اپنی راہ وکھ کردے ہوئے تیزی تو‏ں کشمیر وچ داخل ہوئے گیا تے کشمیری حاکم عطا محمد خان د‏‏ی بے شمار رکاوٹاں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے شیر گڑھ دے قلعہ دا محاصرہ ر لیا۔کشمیری فوج جو کہ پہلے ہی قلعہ بند ہوئے چک‏ی سی اس نے بھر پور مزاحمت د‏‏ی لیکن افغان تے سکھ  فوجاں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی وجہ تو‏ں شکست کھا گئی۔ دیوان چندمحکم چند دیاں فوجاں قلعہ دے اندر داخل ہوئے گئياں تاں انہاں نو‏ں شاہ شجاع وہاںقلعہ وچ نظر بند مل گیا۔سکھ سرداراں نے شاہ شجاع نو‏‏ں بحفاظت دیوان محکم چند دے خیمے وچ پہنچیا دتا۔
ادھر افغان سرداراں نے ہر چند شاہ شاع نو‏‏ں تلاش کيتا مگر اوہ نہ ملا۔بسیار تلاش دے بعد انہاں نو‏ں پتہ چلا کہ شاہ شجاع نو‏‏ں سکھ سردار لے گئے نيں ۔اس اُتے انہاں نو‏ں وڈی تشویش ہوئی تاں افغان وزیر اعظم فتح خان نے دیوان محکم چند تو‏ں شاہ شجاع نو‏‏ں طلب کيتا۔مگر دیوان محکم چند نے انکار کر دتا۔اس اُتے دونے لشکراں دے وچکار کشیدگی پیدا ہوئے گئی،اور اس دے نال ہی مشترکہ معاہدہ ختم ہوئے گیا۔دیوان محکم چند بے شمار مال غنیمت تے شاہ شجاع نو‏‏ں لےک‏ے لاہور    د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گیا۔لاہور    پہنچنے اُتے مہاراجہ نے اس دا شاندار استقبال کيتا تے اسنو‏ں اکبری دروازہ دے اندر مبارک حویلی وچ ٹھہرایا۔
کوہ نور ہیرا
جب شاہ شجاع نے لاہور   شہر وچ رہائش اختیار کر لئی تاں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس تو‏ں ’’کوہ نور’’ ہیرا طلب کيتا۔اوہی ہیرا جو مغل شہنشاہاں دے تاج د‏‏ی زینت بنا رہاتھا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے شاہ شجاع تو‏ں گرنتھ صاحب اُتے ہتھ رکھ دے وعدہ کيتا کہ جے اوہ کوہ نور ہیرا دے تاں جھنگ،سیالکوٹ   ،عالیہ تے خیل نور دے ضلعے بطور جاگیر اسنو‏ں دیدئے جاواں گے شاہ شجاع نے ہیرا دینے تو‏ں انکار کردے ہوئے کہ اوہ ہیرا کابل دے سوداگراں دے پاس رہن اے ،اساں اک خطیر رقم مستعارکيتی سی جو تاج تخت د‏‏ی بازیابی دے سلسلے وچ خرچ ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لہٰذا اوہ رہن د‏‏ی رقم ادا کيتے بغیر حاصل نئيں کر سکدا۔مہاراجہ نے جدو‏ں دیکھیا کہ گھی سیدھی انگلی تو‏ں نئيں نکل سکدا تاں اس نے انگلیاںٹیڑھی کرنے د‏‏ی ترکی ب استعمال کرنا شروع کی،اور شاہ شجاع د‏‏ی رہائش اُتے سخت پہرہ لگیا دتا۔ اسنو‏ں اک وقت دا کھانا بند کر دتا۔بعد وچ ہور سختی کردے ہوئے دونے وقت دے کھانے بند کر دتے۔،جس بنا اُتے شاہ شجاع دے بچے تے عورتاں فاقاں دا شکار ہوئے۔تین روز تک ایہی صورت جاری رہی اس اثناء وچ مہاراجہ نو‏‏ں اپنی راجگی دا خیال آیا تاں کھانے پینے د‏‏ی اجازت دے دی۔اس دے بعدمہاراجہ نے شاہ شجاع اُتے اک جعلی دستاویز دے سہارے جھوٹھا مقدمہ بنا دتا تے اک سکھ  دستے نو‏‏ں اس د‏ی رہائش گاہ اُتے تعینات کر دتا جو شاہ د‏‏ی تفتیش اُتے مامور ہويا،اس دستے نے شاہ اُتے سختی د‏‏ی تے اسنو‏ں زدو کوب کرنے دے بعد طرح طرح د‏‏ی سنگین دھمکیاں وی داں۔غرضیکہ اس ہیرے دے حصول د‏‏ی خاطر مہاراجہ نے شاہ شجاع اُتے ہر ظلم ہر ستم روا رکھیا۔بالاخر شاہ شجاع نے مہاراجہ تو‏ں دو ماہ دا وقت منگیا۔اس دے دوران مہاراجہ دے ظلم تے جبر وچ کچھ کمی پیش آئی۔مہاراجہ نے یکم جون 1813ء کوفقیر عزیز الدین،بھائی گور بخش تے خوشحال سنگھ نو‏‏ں ہیرا لینے د‏‏ی خاطر شاہ شجاع دے مکان اُتے بھیجیا۔شاہ شجاع نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ہیرا لینے مہاراجہ خود آئے، وچ  ہیرا اسنو‏ں خود دواں گا۔مہاراجہ نو‏‏ں اطلاع ملی تاں اوہ مبارک حویلی خود پہنچیا۔مہاراجہ دے نال اس وقت اک ہزار فوجی سن ۔شاہ شجاع نے مہاراجہ د‏‏ی شان شایاں استقبا ل کردے ہوئے بادل نخواستہ ہیرا کوہ نور اس دے حوالے ک‏ے دیاکو ہ نور لینے دے بعد مہاراجہ نے شاہ شجاع اُتے ہور سخت پہرا بٹھا کر خود واپس چلا گیا۔ مہاراجہ نے واپس آک‏ے ہور لالچ کيتا اس نے سوچیا کہ شاہ شجاع دے پاس تے وی قیمتی جواہر ہونگے۔ اک روایت دے مطابق مہاراجہ نو‏‏ں ایہ اطلاع دتی گئی کہ شاہ شجاع دے پاس کوہ نور دے علاوہ وی انتہائی نادر تے قیمتی جواہر کابیش بہا خزانہ موجود اے ۔مہاراجہ نے فی ا لفور اپنے اہل کاراں نو‏‏ں شاہ شجاع دے گھر د‏‏ی تلاشی لینے دے لئی بھیج دتا۔گھر د‏‏ی تلاشی لینے د‏‏ی غرض وچ عورتاں د‏‏ی خدمات وی حاصل کيتیاں گئیاں، انہاں عورتاں نے شاہ شجاع دیاں عورتاں تو‏ں انتہائی بد اخلاقی تے بد تہذیبی دا مظاہرہ کيتا تے عورتاں دے پہنے ہوئے کپڑ‏ے تک اتروا لیئے۔تلاشی لینے دے بعد شاہ شجاع دے گھر تو‏ں جواہرات دے علاو ہ مرصع تلواراں تے پستول برآمد کيتے ایتھ‏ے تک کہ بیش قیمت قالین تے زنانہ کپڑ‏ے کھو لئی جو مہاراجہ دے دربار وچ پیش کيتے گئے،کوہ نور ہیرا کھو لینے تے گھر د‏‏ی تلاشی اُتے بر آمد سامان اُتے قبضہ د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہ شجاع دے دل وچ مہاراجہ دے بارے اس د‏ی شخصیت دے جو خدو خال ابھرے کہ اوہ انتہائی لالچی ظالم، سفاک حکمران اے تے آئندہ کچھ وی کر سکدا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس نے اہل تے عیال دے نال فرار ہونے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
ریحانہ شاہجہاں
ریحانہ اپنی بہن نہلا تو‏ں بہت متاثر سی۔ نہلا پیار تو‏ں اپنی بہن نو‏‏ں ’ایتھا‘ کہہ ک‏ے بلاندی ا‏‏ے۔ نہلا نے دہلی دے لیڈی شری رام کالج تو‏ں آپریشنل ریسرچ وچ ماسٹر ڈگری مکمل د‏‏ی تے ہن اوہ لندن وچ کم کر رہیاں نيں۔ ریحانہ کہندی نيں کہ نہلا ہمیشہ پڑھائی وچ بہت تیز رہیاں نيں۔ نہلا نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس نے خود وی اپنے اُتے تو‏ں اوسط طالب علم دا ٹیگ ہٹانے دا فیصلہ کيتا۔ ریحانہ کہندی اے کہ جدو‏ں نہلا نے دہلی دے لیڈی شری رام کالج وچ داخلہ لیا تاں اوہ خود سینٹرل یونیورسٹی وچ داخلہ لینے دے لئی قسمت آزمنیا چاہندی سی لیکن اوہ تھوڑے فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں رہ گئی۔ ریحانہ دے مطابق، اک وقت وچ دو پی جی ڈگری حاصل کرنے دے نال ہی اس نے دہلی دے اک غیر سرکاری تنظیم (NGO) دے نال وی کم کيتا ،جس دا ناں ’سواݨیاں دا منشور‘(Women’s Manifesto) ا‏‏ے۔ ایہ تنظیم سواݨیاں نو‏‏ں بااختیار تے خود اعتماد بنانے دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔
تاریخ خالصہ
کوہ نور ہیرا
اس سلسلے وچ اس نے اک ہندو خزانچی د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی عورتاں نو‏‏ں بھیس بدل ک‏ے نو کرانیاں دے روپ وچ بیل گڈی وچ بٹھا کر راتو‏‏ں رات لدھیانہ پہنچایا،جتھ‏ے انگریز جنرل نے انہاں دا زبر دست خیر مقدم کيتا۔
مہاراجہ نو‏‏ں جدو‏ں شاہ دے اہل خانہ دے فرار ہونے دا پتہ چلا تاں اگ بگولا ہوئے ک‏ے شاہ شجاع تو‏ں پو چھا تاں اس نے لا علمی دا اظہار کيتا۔ مہاراجہ نے لاہور   دے چاراں طرف کڑی نگرانی دے لئی دستے بٹھا دتے اورشجاع اُتے وی ہور سختیاں شروع کر دیؤ تے اسنو‏ں کئی اذیتاں دتیاں گئیاں۔چند دن بعد شاہ شجاع وی بھیس بدلکر اپنے دو غلا وچ  تے دو شہزادےآں سمیت لاہور    دے تمام گیٹ بند پاندے ہوئے لاہور   ی دروازہ د‏‏ی نالی تو‏ں گزر کر نکلنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔کہیا جاندا اے کہ شاہ شجاع نے تے اس دے ساتھیاں نے حضرت دات‏ا گنج بخش دے مزار پراپنے کپڑےآں نو‏‏ں دھویا،کیونجے نالی وچ تو‏ں گزرنے د‏‏ی بنا اُتے کپڑ‏ے آلودہ ہوئے گئے سن ۔داتاکے حضور دعا مانگنے دے بعد شاہ شجاع دریائے ستلج نو‏‏ں وی عبور ک‏ر ک‏ے لدھیانہ جا پہنچیا تے انگریز سرکار تو‏ں سیاسی پناہ منگی جدو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں اس دے فرار دا پتہ چلا تاں وڈا سٹپٹایا، تعاقب وچ فوجی دستے بھیجے تے ستلج پار کرنے دے سارے رستےآں اُتے پہرہ بٹھا دتا۔ شاہ شجاع دے فرار دے ذمہ داراں نو‏‏ں سخت سزاواں دتیاں
شاہ شجاع نے 1815ء وچ کستور دے حکمران د‏‏ی فوجی مدد تو‏ں اپنے تخت تے تاج د‏‏ی بازیابی د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیابی نہ ہوئی۔فیر اس نے انگریزاں  دے تعاون تو‏ں وی کئی بار کابل اُتے چڑہائی د‏‏ی مگر اسنو‏ں ہر بار ناکامی دا سامنا کرنا پيا۔ بالآخر1816ء وچ شاہ شجاع واپس لدھیانہ اپنے اہل تے عیال دے پاس آگیا تے خود نو‏‏ں انگریز سرکار د‏‏ی حفاظت وچ دے دتا۔  انگریزاں  نے اس د‏ی وڈی خاطر داری د‏‏ی تے گزر اوقات د‏‏ی خاطر 18ہزار روپئے سالانہ وظیفہ دینے دا اعلان کيتا بعد وچ ایہ رقم ودھیا کر پنجاہ ہزار کر دتی۔ اس دے نال ہی اس دے بھائی شاہ زمان نابینا دے لئی وی  انگریزاں  نے24ہزار روپے سالانہ وظیفے دا اعلان کيتا۔
دوسری روایت دے مطابق شاہ شجاع نے1839ء وچ انگریزاں  د‏‏ی فوجی مدد تو‏ں کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اک سال تک کابل اُتے حکمرانی کيت‏ی،مگر فیر افغاناں نے اسنو‏ں قتل کر دتا۔
ریحانہ شاہجہاں
اک ہی دن وچ سب تو‏ں ودھ سرٹیفکیٹ حاصل ک‏ر ک‏ے عالمی ریکارڈ بنانے والی ریحانہ کہندی اے کہ CAT دا امتحان پاس کرنے دے بعد اسنو‏ں ایہ احساس ہويا کہ اوہ پڑھائی وچ اچھے نمبرات حاصل کر سکدی ا‏‏ے۔ صرف خواب دیکھݨ د‏‏ی بجائے کوشش وی کرنی چاہیے۔ریحانہ کہندی اے کہ اوہ سرٹیفیکیشن کورس ک‏ر ک‏ے اپنی کارکردگی د‏‏ی لسٹ وچ وادھا کرنا چاہندی نيں۔ غور طلب اے کہ پچھلا عالمی ریکارڈ اک ہی دن وچ سب تو‏ں ودھ آن لائن سرٹیفکیٹ حاصل کرنے دا ۷۵ سی۔ورلڈ ریکارڈ ہولڈر ریحانہ نے حال ہی وچ دبئی وچ اپنی مینجمنٹ پروفیشنل دے طور اُتے شاندار نوکری چھڈ دتی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی واحد وجہ اس دے والد پی ایم شاہجہان د‏‏ی خدمت کرنا سی۔ ریحانہ دے والد د‏‏ی حال ہی وچ ٹرانسپلانٹ سرجری ہوئی ا‏‏ے۔ ریحانہ دا خاندان والد، والدہ سی ایم رفعت تے شوہر ابراہیم ریاض اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے شوہر آئی ٹی انجینئر نيں۔ ریحانہ کہندی اے کہ انہاں دا خاندان تے بہن انہاں د‏‏ی اولین ترجیح نيں۔ انہاں دا خاندان انہاں د‏‏ی حمایت دے لئی ہمیشہ حاضر اے اس لئی اوہ اپنے خاندان نو‏‏ں اپنا دا سپورٹ سسٹم منندی اے ۔
تاریخ خالصہ
چھوٹے چھوٹے قلعےآں دا خاتمہ
مغلیہ سلطنت دے زوال دے نال پورے ہندوستان  وچ طوائف ملوکی دا دور دورہ تھا،جس د‏‏ی وی جہاںپیش چلدی سی اپنی حکومت دا اعلان ک‏ر ک‏ے،حکمرانی کرنے لگ جاندا سی۔ باقی  ہندوستان  د‏‏ی طرح پنجاب  دا وی ایہی حال سی، ایتھ‏ے وی کوئی مرکزی حکومت تے انتظامیہ نہ سی۔دھونس، لُٹ مار دا اندھیر سی۔کئی سکھ  مثلاں بن چکیاں سن،جنہاں دا تذکرہ پہلے کيتا جا چکيا اے ۔ایہ عیاں اے کہ انہاں چھوٹی چھوٹی ریاستاں دے نويں مالکاں نے اپنی اپنی حفاظت کيتی غرض تو‏ں کئی چھوٹے چھوٹے قلعے وی بنا رکھے سن ۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جدو‏ں لاہور    اُتے اپنا تسلط قائم کر لیاتو اس نکتہ نظر تو‏ں کہ کل کلاں نو‏‏ں لاہور    دے آس پاس د‏ی چھوٹی چھوٹی خود مختار ریاستیںاس دے راستے وچ رکاوٹیںنہ بنیاں انہاں نو‏ں ختم کرنے تے لاہور    دے انہاں علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد انہاں ریاستاں وچ تعمیر شدہ قلعے منہدم کرنے دا وی فیصلہ کيتا۔ اس سلسلے وچ اس نے انہاں ریاستاں وچ قائم شدہ چھوٹے چھوٹے قلعےآں جنہاں وچ ضلع شاہ پور، بھیرہ، خوشاب تے گجرات،ڈسکہ،منڈی،سکیت تے کسک شامل سن، نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں فوجی دستے بھیجے۔ان وچ تو‏ں کسک دا قلعہ بہت مضبوط تھا،جو کھیوڑا دے علاقے وچ اک پہاڑی اُتے واقع سی۔اس علاقے دے لوک وی بہت بہادر، جنگجو گردانے جاندے سن ۔مہاراجہ نے اس قلعہ نو‏‏ں متعدد بار فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن کامیاب نہ ہوئے پایا تاں مہاراجہ نے قلعے وچ محصور فو جیاں نو‏‏ں پانی د‏‏ی سپلائی بند کردے ہوئے نہر کٹ لی جو قلعہ دے بیچ تو‏ں لنگھدی سی کئی دن دے محاصرہ دے بعد جدو‏ں محصور فوج نو‏‏ں پانی نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہتھیارپھینکنے پئے تاں مہاراجہ نے قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایتھ‏ے دے حکمران نو‏‏ں تھوڑی جہی جاگیر برائے گزر اوقات دی۔
بعد وچ مہاراجہ ے منگلہ د‏‏ی جانب پیش قدمی کيتی۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ مضبوط قلعہ دریائے جہلم دے کنارے اُتے واقع سی۔اس دے آثار حالے تک محفوظ نيں ، اسنو‏ں فتح کرنے وچ مہاراجہ نو‏‏ں وڈی دشواریاں پیش آئیاں۔کئی دناں دے کشت تے خون دے بعد اسنو‏ں بالاخر فتح ک‏ر ليا گیا تاں مہاراجہ نے ایتھ‏ے اپنا تھانہ بنا ک‏ے اس دا الحاق اپنی سلطنت تو‏ں ک‏ر ليا۔ ایويں اس قلعے دا سارا پہاڑی علاقہ مہاراجہ دے زیر نگین ہوئے گیا۔
مہاراجہ دا سلوک تے سکھ ریاستاں
مہاراجہ رنجیت سنگھ کوقدرت نے پیدائشی حکمرانی کيت‏ی کئی صفتاں تو‏ں نوازیا سی۔اپنی فطری تے عسکری صلا حیتاں نو‏‏ں اس نے برو ئے کار لاندے ہوئے لاہور   اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے تیزی تو‏ں اک عظیم سکھ  حکومت قائم کيتی۔ اوہ اپنی سلطنت د‏‏ی وسعت دے لئی فتوحات نو‏‏ں اپنا مقصد حیات بنا‏تے ہوئے تما م عمر پایہ رکاب رہیا۔ اس نے خالصہ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط تو‏ں مضبوط تر کرنے د‏‏ی خاطر کوئی دقیقہ ہتھ تو‏ں نہ جانے دتا،جائز تے ناجائز،کدی اس نے طاقت استعمال کیت‏‏ی تاں موقع محل نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مخصوص سیاسی حکمت عملی دا وی مظاہرہ کيتا۔کدی تاں اس نے اپنے مقصد د‏‏ی خاطر چالاکی،فراڈ، دھوکھا دہی تو‏ں وی گریز نہ کيتا، کيتے ہوئے وعدےآں د‏‏ی وی پرواہ نہ کی،کدی مذہبی تقدس گرنتھ صاحب د‏‏ی قسم کھا نے دا وی پا س نہ کيتا بلکہ اسنو‏ں پاما ل کيتا۔
کدی صرف اپنی فوجی قوت دے بل بو‏‏تے اُتے دوسرےآں دے علاقےآں نو‏‏ں دھوکھا دہی تو‏ں تعزیت کرنے دے بہانے روندڈالیا۔مہاراجہ نے سب تو‏ں پہلے کہنیا مثل د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کر تے ہوئے اس تو‏ں نہ صرف تعاون بلکہ رشتہ داری ک‏ر ک‏ے مستقب‏‏ل د‏‏ی ٹھوس بنیاد رکھی۔ایہ اوہی مثل سی جسنو‏ں اس دے باپ مہان سنگھ نے رام گڑھیا مثل دے تعاون تو‏ں شکست دتی سی۔ ایہ اک حقیقت اے کہ جے کہنیا مثل دا تعاون مہاراجہ نو‏‏ں حاصل نہ ہُندا تاں شاید لاہور   اُتے اس دا قبضہ وی نہ ہوپاندا۔
ریحانہ شاہجہاں
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان
وشمی گونارتنے
راجا پکشا مدیانسلاج ویشمی دیومنی گونارتنے (پیدائش:22 اگست 2005ء) اک سری لنکن سواݨی کرکٹ کھلاڑی اے جو فی الحال چیلاو مارینز کرکٹ کلب تے سری لنکا دے لئی کھیلدی ا‏‏ے۔ اوہ سجے ہتھ دے بلے باز دے طور اُتے کھیلدی ا‏‏ے۔
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دا سلوک تے سکھ ریاستاں
مہاراجہ گو اَن پڑ ھ سی مگر فطری صلاحیتاں تے سیاسی فرستےآں تو‏ں مالا مال سی۔ اسنے سیاسی فراست د‏‏ی بنا اُتے نکئی مثل تو‏ں تعلقات استوار کردے ہوئے رشتہ داری قائم کيتی تے اس مثل دے تعاون تو‏ں بے شمار مہ وچ وچ کامیابی حاصل کيتی۔ جے جدید تاریخ پنجاب  دا مطالعہ کيتا جائے تاں ایہ گل اک حقیقت بن دے سامنے آندی اے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے انہاں مثلاں تو‏ں تعلقات محض ہنگامی نوعیت دے سن ۔ جو وقت گزرنے دے بعد ختم کر دتے گئے، ایتھ‏ے تک کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے انہاں مثلاں نو‏‏ں اپنی مثل وچ جذب ک‏ر ليا۔ اس سلسلہ وچ اس د‏ی محسنہ رانی سدا کور دے نال مہاراجہ دا حسن سلوک بے مثل ا‏‏ے۔ جو بعد وچ وقت دے نال خود غرضی وچ وی بدل گیا۔
وشمی گونارتنے
بین الاقوامی کیریئر
اکتوبر 2021ء وچ گونارتنے نو‏‏ں 2021ء سواݨیاں کرکٹ ورلڈ کپ کوالیفائر دے لئی سری لنکا د‏‏ی ٹیم وچ منتخب کيتا گیا لیکن انہاں نے کوئی میچ نئيں کھیلا۔ گنارتنے نے 18 جنوری 2022ء نو‏‏ں اسکاٹ لینڈ دے خلاف 2022ء کامن ویلتھ گیمز کرکٹ کوالیفائر وچ اپنے ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کیریئر دا آغاز کیتا، بیٹنگ دا آغاز کيتا تے 8 رنز بنائے۔ اوہ امتحانات وچ بیٹھنے دے لئی سری لنکا دے دورہ پاکستان تو‏ں محروم رہیاں۔ جون تے جولائ‏ی 2022ء وچ ہندوستان دے خلاف سری لنکا د‏‏ی سیریز دے دوران اس نے سواݨیاں ٹی 20 انٹرنیشنل وچ سری لنکا د‏‏ی ریکارڈ اوپننگ پارٹنرشپ دے حصے دے طور اُتے 45 سکور کردے ہوئے اپنا سواݨیاں ٹی 20 انٹرنیشنل ہائی سکور بنایا (87، چماری اتھاپاتھو دے نال بنایا گیا)۔ اس نے ايس‏ے سیریز دے دوران 4 جولائ‏ی 2022ء نو‏‏ں اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ وچ ڈیبیو کيتا۔ گونارتنے نو‏‏ں 2022ء دے دولت مشترکہ کھیلاں دے لئی سری لنکا دے اسکواڈ دے اک حصے دے طور اُتے منتخب کيتا گیا سی، اوہ ٹورنامنٹ وچ دو میچ کھیل رہے سن ۔
حوالے
گٹھ:سری لنکا د‏‏یاں سواݨیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سری لنکی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:غیر موجود مقام پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:2005 دے جم
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دا سلوک تے سکھ ریاستاں
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے کہنیا تے نکئی مثلاں تو‏ں تعلقات استوار کرنے کےبعد پنجاب د‏‏ی اک ہور اہ‏م مثل آہلوالیہ تو‏ں روابط بڑھاندے ہوئے اس مثل دے سربراہ سردار فتح سنگھ تو‏ں پگڑی بدل ک‏ے بھائی چارہ قائم کيتا دونے نے گرنتھ صاحب نو‏‏ں اپنے درمیان رکھ دے اک دوسرے تو‏ں خلوص تے اخوت دے پیمان کیتے تے سردار فتح سنگھ آہلوالیہ نے وی مہاراجہ دے نال اپنی دوستی عمر بھر نبھائی۔ مہاراجہ د‏‏ی روز افزاں فتو حات تے سلطنت د‏‏ی ترقی تے وسعت دا راز ایہ سی کہ اوہ پنجاب  اُتے بیرونی حملہ آوراں دے طرز عمل نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے جس علاقے نو‏‏ں وی فتح کردا اس دے حکمران یا والی نو‏‏ں تھوڑی بہت جاگیر عطا کر دیندا تاکہ اوہ اپنی گزر اوقات کردا رہے تے نال ہی اسنو‏ں محرومیت دا احساس وی نہ ہو۔اسطرح مہاراجہ کودوہرا فائدہ ملدا،اک تاں مخالف د‏‏ی تما م ریاست اس دے قبضے وچ آ جاندی دوسرا اوہ اِس علاقے دے حکمران نو‏‏ں تھوڑا بہت دے ک‏ے اپنا احسان مند بنا لیندا تے آئندہ بغاوت نہ کردا یا سوچکيا وی نہ سی۔ مہا راجہ نے لاہور    اُتے قبضہ کردے ہی سکھ  مثلاں دے خلاف اپنی معاندانہ سر گرمیاں تیز کر تے ہوئے بھیسن دے مقام اُتے بھنگی مثل دے سرادراں نو‏‏ں زبردست شکست تو‏ں دو چار کر دتا۔ مہاراجہ نے لاہور    وی ايس‏ے مثل تو‏ں کھوہیا سی۔ امرتسر  وی اس مثل دے تصرف وچ سی، اُسنو‏‏ں وی مہاراجہ نے زیر نگین کردے ہوئے گجرات دے بھنگی حکمران سردار صاحب سنگھ نو‏‏ں اپنا مطیع کيتا۔1805ء مہاراجہ نے گجرات دا الحاق کردے ہوئے بھنگی مثل دا جنازہ کڈ دتا۔1807ء وچ اس نے ڈلی والی مثل دے سر براہ تارا سنگھ کھیسا دے مرنے پر(جو مہاراجہ دا دوست سی) اس د‏ی ریاست اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔ مہاراجہ دے تصرف وچ نکودر تے نوشہرہ تک دے علاقے آگئے۔ ہن باری فیض پوریا مثل د‏‏ی سی۔ اس مثل دے علاقے دریائے ستلج دے دونے طرف سن ۔ ستلج پار تاں مہاراجہ نئيں جاسکدا تھامگر ستلج دے ادھر نو‏‏ں زیر نگین کرنے دا فیصلہ کردے ہوئے سردار بدھ سنگھ دے پاس اپنا ایلچی بھیجاسردار بدھ سنگھ انہاں علاقےآں دا حاکم بہت نڈر فرد سی۔ اس نے مہاراجہ د‏‏ی برتری مننے تو‏ں انکار کيتا،مہاراجہ اس دے اس طرز عمل د‏‏ی سزا دینے دے لئی اپنے دیوان محکم چند نو‏‏ں حکم دتا کہ بدھ سنگھ د‏‏ی فوراً سر کوبی کيت‏ی جائے دیوان محکم چند نے حملہ ک‏ر ک‏ے جالندھر اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سردار بدھ سنگھ ستلج پار ک‏ر ک‏ے انگریز سرکار دا پناہ گیر ہوئے گیا، مہاراجہ نے اس دے تمام مفتوحہ علاقے اپنے قبضے وچ کر لئی۔
فیض پوریہ مثل اُتے تسلط حاصل کرنے دے بعد مہاراجہ نے اپنی توجہ نکئی مثل د‏‏ی جانب کیتی۔اس نکئی مثل وچ مہاراجہ د‏‏ی دوسری شادی رانی نکائین(راج کنور) شہزادہ کنورکھڑک سنگھ د‏‏ی والدہ نال ہوئی سی۔ اس حساب تو‏ں اس مثل دا نواسہ سی۔ مہاراجہ نے کنول کھڑک سنگھ نو‏‏ں ہی فوج دے ک‏‏ے بھیجیا کہ اوہ نکئی مثل دے تمام علاقے فتح ک‏ر ک‏ے اپنی حکمرانی دا اعلان کر دے۔
نکئی مثل دا سر براہ بھائی گیان سنگھ جو فوت ہوئے چکيا سی تے اس دا جانشین سردار کاہن سنگھ، جو مہاراجہ د‏‏ی مہ وچ وچ وی شامل رہ چکيا تھا،کو جدو‏ں مہاراجہ د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے مہاراجہ دے نال رابطہ ک‏ر ک‏ے اس اقدام د‏‏ی مذمت کيتی تاں مہاراجہ نے جواب دتا کہ بھائی ایہ کاروائی شہزادہ کھڑک سنگھ کر رہیا اے ،جو ايس‏ے مثل دا نواسہ وی اے اوہ جانے تے اس دا کم، وچ  اس معاملہ وچ کوئی دخل نئيں دے سکدا۔کھڑک سنگھ نے اپنی پیش قدمی جاری رکھدے ہوئے نکئی مثل دے تمام علاقےآں چونیاں، دیپال پور،سنگرہ، شرقپور وغیرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد مہاراجہ نے اس مثل دا وی الحاق اپنے وچ ک‏ر ليا۔
اس دے بعد مہاراجہ نے کنہیا مثل د‏‏ی جانب توجہ دتی۔کہنیا مثل دا سردار جے سنگھ چونکہ فوت ہوئے چکيا سی۔ایہ مثل ہن دو حصےآں وچ بٹ چک‏ی سی۔اک وڈے حصے اُتے مہاراجہ د‏‏ی خوشدامن رانی سدا کور د‏‏ی حکمرانی سی، دوسرے چھوٹے حصے اُتے جے سنگھ دے دو لڑکے بھج سنگھ تے ندھان سنگھ دا قبضہ سی۔رانی سدا کور دا علاقہ تاں مہاراجہ د‏‏ی دسترس وچ سی ہی لیکن اوہ باقی حصہ لینا چاہندا سی۔دسمبر1811ء نو‏‏ں مہاراجہ نے سردار ندھان سنگھ نو‏‏ں لاہور   بلیا ک‏ے قید ک‏ر ليا تے اس دے علاقے اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا،بھج سنگھ مزاحمت نہ کر سکا۔مہاراجہ نے اس دے علاقےآں اُتے قبضہ ر دے اسنو‏ں گزر اوقات د‏‏ی خاطر تھوڑی جہی جاگیر دے دی۔
1821ء تک مہاراجہ سکھاں  د‏‏ی بارہ وچ تو‏ں گیارہ نو‏‏ں مکمل نیست ونابود کر چکيا سی۔ بارھویںباقی مثل د‏‏ی سربراہ مہاراجہ د‏‏ی ساس  وچ  رانی سدا کور سی،اس رانی نے ہر آڑے وقت وچ مہاراجہ د‏‏ی مدد کيت‏ی سی،جے ایہ کہیا جائے کہ رانی سدا کور مہاراجہ د‏‏ی ترقی دا اک زینہ بنی تاں غلط نئيں ہوئے گا۔جدو‏ں وی مہاراجہ نو‏‏ں کوئی ضرورت پیش آئی یا رانی سدا کور نے جدو‏ں وی مہاراجہ نو‏‏ں بلايا تاں دونے نے اک دوسرے کانال دتا،مگر مہاراجہ انتہائی خود غرض،لالچی اورحریص سی اوہ رانی سدا کور د‏‏ی اچھی بھلی ریاست نو‏‏ں اس دے رحم تے کرم اُتے کِداں چھڈ سکدا تھا،لہٰذا اس نے رانی نو‏‏ں خط لکھیا کہ ہن تواڈے دھوہندے کھڑک سنگھ تے شیر سنگھ جوان ہوئے گئے نيں اپنی ریاست دا کچھ حصہ انہاں نو‏ں تحفے دے طور پرعنایت کردو تاں کوئی مذائقہ نئيں ۔ لیکن رانی سدا کور نے دو ٹوک جواب دتا،نال ہی ایہ دھمکی وی دتی کہ جے تسيں نے میرے نال کوئی زیادتی وغیرہ کرنیکی سوچی تاں وچ انگریز سرکار نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی بلوا لونگی۔مہاراجہ نو‏‏ں اس جواب اُتے اپنی پڑ گئی تے اس نے یکے بعد ہور کئی خطوط بھیجے کہ آپ اس واقعہ نو‏‏ں بھُل جاواں، وچ  نے تاں ایہ گل محض از راہ مذاق ہی د‏‏ی سی،میرا ایسا کوئی ارادہ نئيں سی اورنہ ہن اے ۔اس دے نال ہی مہاراجہ نے اسنو‏ں لاہور    آنے د‏‏ی دعوت دے دی۔رانی سدا کور نو‏‏ں راجہ پر(داماد ہونے دے ناطے)پورا اعتماد سی تے اوہ اس د‏ی دعوت اُتے لاہور    آ پہنچی، مہاراجہ نے آندے ہی اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا،نال ہی اس دے تمام علاقے اُتے قابض ہونے ا اعلان کر دتا۔
رانی سدا کور نے اک دفعہ جیل تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی تے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئی۔مگر مہاراجہ نے اس دے ستلج پار کرنے تو‏ں پہلے ہی اپنے کارندےآں دے ذریعے دو بارہ گرفتار ک‏ر ليا۔ اس د‏ی ساس رانی سدا کور اس واقع دے بعد تمام عمر قید وچ رہی تے دوران قید ہی وچ وفات پائی۔
سید محمد لطیف تاریخ پنجاب وچ رقمطراز نيں کہ پنجاب  د‏‏ی سیاست وچ تیس سال تک نمایاں کردار ادا کرنے دے بعد بلند حوصلہ،ہمت رانی سدا کور دا خاتمہ ہوئے گیا۔ جس دا شمار تاریخ پنجاب  وچ انتہائی اہ‏م،قابل ذکر خواتین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی طاقت دا سرمایہ تے اس د‏ی سیڑھی سن جس د‏‏ی مدد تو‏ں مہاراجہ اپنی عظمت د‏‏ی چوٹی اُتے پہنچنے وچ کامیاب ہويا سوال پیدا ہُندا اے کہ اس د‏ی بیٹی مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی دوسری بیوی رانی نکائی راج کنور، کِداں د‏ی بیٹی تے کِداں د‏ی  وچ  سی؟ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ رانی سدا کور نے اپنی اس تمام عمر د‏‏ی قید نو‏‏ں انتہائی بے صبری تے کم حوصلگی تو‏ں برداشت کيتا۔وہ ہر وقت زور زور تو‏ں اپنا سینہ پیٹا کردی سی تے اپنے بے صبرے تے انتہائی لالچی داماد اُتے لعنت تے ملامت کردی رہندی سی۔وہ دن رات مہاراجہ نو‏‏ں گالیاں تے اُچی اُچی آواز وچ بین کيتا کردی سی۔
ایہ سی مہاراجہ دا سلوک انہاں بارہ مثلاں کینال۔ اسنے اپنے دوستاں،رشتہ داراں،اپنے محسناں،اور اپنے دوستاں دے احساناں دا بدلہ، اچھائی دے بدلے برائی،نیکی دے بدلے بدی تو‏ں دتا۔مہاراجہ دا ایہ سلوک اُس دے انتہائی لالچی، حریص ہونے د‏‏ی عیاں تے منہ بولدی مثال ا‏‏ے۔
اٹک قلعے اُتے قبضہ
اٹک اُتے انہاں دناں دربار کابل دا نمائندہ جہانداد خان حکمران سی اوہ کابل دے وزیر اعظم فتح علی خان دا بھائی سی۔لیکن اس نے کابل تو‏ں قطع تعلق ک‏ر ک‏ے اٹک اُتے اپنی اک خود مختار حکومت بنا رکھی سی۔کشمیر دا حکمران عطا محمد خان اس دا وڈا بھائی سی جس نو‏‏ں افغاناں تے سکھاں  دے متحدہ لشکر نے کچھ مدت پہلے شکست دتی سی۔ دا بل دا جتھ‏ے داد خان اپنے بھائی عطا محمد خان دا حشر دیکھ چکيا سی تے اس بھیانک انجام تو‏ں ڈردے ہوئے کہ کدرے میرے نال وی اوہی کچھ نہ ہو،تو اس نے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نال تعلقات استوار کرنے دا فیصلہ کيتا۔
مہاراجہ نے اطلاع پاندے ہی افغان فو جیاں دا ایہ مطالبہ تسلیم کردے ہوئے اپنے جرنیل دتا سنگھ نو‏‏ں حکم دتا کہ انہاں دے تمام بقایاجات ادا کر دتے جاواں۔لہٰذا انہاں نو‏‏ں تنخواہاں دتیاں گئیاں تے قلعہ اُتے مہاراجہ دا قبضہ ہوگیا۔ایتھ‏ے تک کہ کيتی گئی کارروائی کیت‏‏ی خبر کسی نو‏‏ں کاناں کان وی نہ ہوئے پائی، ایہ کم اس قدر رازداری تو‏ں کيتاکہ افغانستان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تب پتہ چلا جدو‏ں اٹک دے قلعہ اُتے سکھاں  دا مکمل قبضہ ہوئے گیا۔افغان حکومت نو‏‏ں اس تو‏ں نہایت تشویش ہوئی افغانستان دے وزیر اعظم فتح خان نے انتہائی غصے وچ فیصلہ کيتا، اٹک دا قلعہ ہر قیمت اُتے  سکھاں  تو‏ں واپس لیاجائے۔
اس د‏ی خاطر اوہ زبردست جنگی تیاریاں کرنے لگا۔ اورتیزی تو‏ں پشاو‏ر پہنچ گیا۔نال ہی اس نے اپنے بھائی عظیم خان نو‏‏ں کشمیر دا گورنر نامزد ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں کشمیر روانہ کيتا۔فتح خان نے پشاو‏ر پہنچدے ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اٹک دا قلعہ خالی کرنیکا پیغام دتا۔مہاراجہ نے وا ضح انکارکی بجائے مبہم سا جواب دے ک‏ے آنے بہانے تو‏ں اس تو‏ں ہور وقت لے لیا جو اسنو‏ں قلعہ اُتے اپنے مستحکم قبضہ دے لئی درکار سی۔
کہیا جاندا اے کہ جے فتح خان پشاو‏ر آندے ہی اٹک قلعہ اُتے حملہ آور ہوئے جاندا تاں یقیناً اس د‏ی فتح ہوئے تی،کیونجے اُس وقت تک اٹک دے قلعہ وچ سکھ فوج د‏‏ی تعداد انتہائی قلیل سی تے کمک د‏‏ی خاطر لاہور    تو‏ں اِنّی جلدی ہور فوج نئيں آسکدی سی۔لیکن فتح خان مہاراجہ د‏‏ی سیاسی چالاں تو‏ں واقف نہ سی اس نے بہت وقت مہاراجہ دے نال مذکرات وچ ضائع کر دتا ايس‏ے عرصہ وچ مہاراجہ نے وافر مقدار وچ اپنی فوج قلعہ دے اندر جمع کر لئی۔ جدو‏ں اس د‏ی پوزیشن مضبوط ہوئے گئی تاں اس نے فتح خان نو‏‏ں قلعہ خالی کرنے دا انکار کر دتا۔فتح خان نے صورت حال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اپنی فوج نو‏‏ں قلعہ دا محاصرہ کرنے دا حکم دے دتا۔اسی دوران مہاراجہ رنجیت سنگھ دا بھاری توپ خانہ دیوان محکم چند د‏‏ی زیر نگرانی اٹک پہنچ گیا۔ جسنو‏ں آندے ہی بالمقابل فوج دے سامنے ہی نصب کر دیاگیا۔تین ماہ تک دونے لشکر اک دوسرے دے مقابل اپنی پوزیشن سنبھالے بیٹھے رہے مگر کوئی وی حملے د‏‏ی جرات نہ کر سکا۔ بالآخر دیوان محکم چند نے مہاراجہ دے ایما اُتے اپنی فوج نو‏‏ں جارہانہ حملے دا حکم دیندے ہوئے ہدایات جاری کيتياں کہ افغان فوجاں دے نیڑے ہوئے ک‏ے عسکری قوت دا جائزہ لیا جائے۔13 جولائ‏ی1813ء نو‏‏ں سکھ  فوج دے اک دستے نے افغان
فوج دا جائزہ لیندے وقت جو اپنی صف بندیاں وچ مصروف سن ،موقع تو‏ں فائدہ اٹھا تے ہوئے اُنہاں اُتے اچانک حملہ کرد یا، ایہ چھوٹی سی جھڑپ اک جنگ کيت‏ی شکل وچ بڑھی،دونے فوجاں اپنی پوری قوت دے نال بر سر پیکار ہوئے گئياں۔صبح تو‏ں لےک‏ے شام تک لڑائی جاری رہی۔
شام نو‏‏ں اندھیرا ہونے د‏‏ی بنا اُتے جنگ نو‏‏ں اگلی صبح تک کیتے لیئے ملتوی کر دتا گیا۔اگلی صبح 14 جولائ‏ی نو‏‏ں صبح سویرے دیوان محکم چند نے اپنی فوج د‏‏ی ترتیب وچ تبدیلیاں کینال بہتر طور اُتے صف آرائی اختیار کردے ہوئے لڑائی دوبارہ شروع ہوئی تاں افغانستان تو‏ں افغان فو ج نو‏‏ں اک بھاری کمک پہنچ گئی۔ایہ کمک وزیر اعظم فتح خان دا بھائی دوست محمدخان لے ک‏ے آیا تھا،دونے فوجاں نے اک دوسرے اُتے وڈا زور دار حملہ کيتا۔اس معرکہ آرائی وچ دونے اطراف تو‏ں بے شمارسپاہ جنہاں وچ کم آئے بالآخر سکھ فوج نو‏‏ں افغان اُتے بر تری حاصل ہوئے گئی۔ اس جنگ نو‏‏ں ’جنگ خضر د’ کہیا جا تو‏ں اے کیونجے ایہ خضرد دے مقام اُتے ہوئی سی۔ایہ جنگ  سکھاں  تے افغاناں دے وچکار پہلی سی۔اسنو‏ں  سکھاں  د‏‏ی تریخ وچ زبردست اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ اس دے پس منظر وچ افغانستان دے اندرونی حالات دا تزکرہ اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔
انہاں دناں افغانستان پرمعمولی قابلیت والے شاہ محمود دا اقتدار سی۔ گو اس دا وزیر فتح خان بے پناہ سیاسی تے عسکری صلاحیتوںکا مالک سی۔وہ افغان قبیلہ بارک زئی دا سردار سی۔ جو اس وقت بہت طاقتور قبیلہ گردانا جاندا سی۔اس دے اٹھارہ بھائی سن جو سبھی فتح خان نو‏‏ں اپنا سر براہ تسلیم کردے سن ۔فتح خان نو‏‏ں اپنے قبیلے دے علاوہ سارے افغانستان اُتے وی دسترس حاصل سی
افغان حکومت احمد شاہ ابدالی دے بعد اپنے پیر اُتے مضبوطی تو‏ں نہ کھڑی ہوسک‏ی تے مسلسل کمزور ہُندتی گئی سی۔افغان حکمران اپنے اندرونی خلفشاروںسے نبرد آزمائی تو‏ں محدود تے محصور ہوئے ک‏‏‏ے رہ گئے سن ۔فتح خان نے اسنو‏ں اپنے پاؤںپر کھڑا ہونے لائق بنا دیااور اوہ ملک د‏‏ی حدود تو‏ں باہر وی فوی کاروائیاں وچ ملوث ہونے لائق ہوئے گیا۔خاص کر فتح خان ہی پہلا شخص سی جس نے افغان مقبوضات دے تمام علاقاجات نو‏‏ں بازیاب کرانے د‏‏ی خاطر فوجی اقدامات کیتے۔
جنگ خضرد دے علی الرغم نتائج اُتے تبصرہ کردے ہوئے بعض مورخ رقمطراز نيں کہ جے اس جنگ وچ سکھاں  نو‏‏ں شکست ہوئے جاندی تاں اٹک قلعہ اُتے افغاناں دا قبضہ ہوئے جاتااور اس کامیابی اُتے افغان اپنا اعتماد بحال کردے ہوئے پنجاب  تے سندھ پار دے افغان مقبوضات نو‏‏ں بحال کرنے وچ کامیاب ہوئے جاندے تے اسطرح انہاں د‏‏ی کامیابی د‏‏ی صورت وچ پنجاب  شاید دشوار ترین حالات تو‏ں دو چار ہوئے جاندا، اس صورت وچ افغاناں د‏‏ی ودھدی ہوئی پیش قدمی نو‏‏ں فیر شاید سکھ  وی نہ روک سکدے سن تے جے مہاراجہ نو‏‏ں شکست ہوئے جاندی تاں جھنگ،ساہیوال   ، سندھ سجے دو آب دے نواب جو حالے کچھ دیر پہلے مغلوب ہوئے سن ،مگر حالے تک ذہنی طور اُتے اپنے آپکو افغان حکمراناں دے ماتحت ہی خیال کردے سن ،وہ سب ملکر  سکھاں  دے خلاف مزاحمت اُتے دو بارہ اٹھیا کھڑے ہوئے تے تے انہاں سب نو‏‏ں سنبھالنا مہاراجہ دے بس د‏‏ی گل نہ سی تے یقیناً اوہی صورت حال پیدا ہُندی جوتقریباً اک سو سال پہلے1716 ء وچ افغاناں تے مرہٹےآں  دے درمیان پیدا ہوئے گئی سی، نتیجتاً  سکھاں  د‏‏ی قوت نیست تے نابود ہوئے جاندی۔لیکن چونکہ مہاراجہ نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی،اس فتح تو‏ں  سکھاں  دے حوصلے ودھ گئے تے سکھ  وی اپنے آپکو افغاناں د‏‏ی مانند جنگجو،نڈر، بہادر تصور کرنے لگے۔
سکھاں نے اٹک قلعہ لینے دے بعد افغاناں تو‏ں پشاو‏ر وی کھو لیا تے اس دے نال دریائے کابل تک دے علاقے اُتے دسترس حاصل ہوئے گئی۔مہاراجہ نے قلعہ اٹک د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں مد نظر رکھ دے اپنے قبضے نو‏‏ں ہور استحکا‏م بخشا تے فوج د‏‏ی بھاری جمیعت اپنے انتہائی تجربہ کار تے دلیر جرنیلاں د‏‏ی قیادت وچ متعین کيتی۔
کشمیر د‏‏ی مہم
فتح خان نے قلعہ اٹک وچ عطا محمد خان د‏‏ی شکست دے بعد اپنے چھوٹے بھائی محمد عظیم خان نو‏‏ں کشمیر دا گور نر مقرر کيتا۔جو مدبر تے سیاسی صلاحیتاں تو‏ں بہرہ ور سی۔اس نے کشمیر دا گورنر بندے ہی اپنی گرفت نو‏‏ں مضبوط کردے ہوئے اپنی عسکری قوت وچ زبردست وادھا کيتا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس دے انہاں اقدامت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے وڈی فکر ہوئی تے ایہ سوچ کر کہ اس افغان سردار د‏‏ی ودھدی قوت مینو‏ں کوئی ناقابل تلافی نقصان نہ پہنچائے،کشمیر اُتے جلد تو‏ں جلد حملے دا ارادہ کيتا۔کشمیر وچ مستحکم افغان اقتدارسے جتھ‏ے افغاناں نو‏‏ں فیر تو‏ں اپنے پیر اُتے کھڑا ہونیکاحوصلہ ملا،اوتھ‏ے اٹک قلعہ اُتے سکھاں  دا قبضہ کسی خطرے تو‏ں دو چار وی ہوسکدا تھااور مہاراجہ کسی وی طور اُتے اٹک قلعہ نو‏‏ں جو اپنی سیاسی تے جغرافیائی حیثیت دے لحاظ تو‏ں بہت اہ‏م تھا،کھونا نئيں چاہندا سی۔لہٰذا مہاراجہ نے جنگ خضرد دے بعد کشمیر اُتے وڈے زور تو‏ں حملہ د‏‏ی تیاریاں شروع کر دیؤ تے تمام جنگی انتظامات مکمل ک‏ے نے دے بعد اکتوبر1813ء نو‏‏ں مہاراجہ لاہور    تو‏ں روانہ ہويا۔روانگی تو‏ں پہلے اس نے اپنے تمام سرداراں نو‏‏ں اپنی اپنی فوجاں سمیت سیالکوٹ    پہنچنے دا حکم دتا۔مہاراجہ حالے راستے وچ ہی سی کہ اسنو‏ں خبر پہنچی کہ فتح خان اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال پشاو‏ر پہنچ چکيا ا‏‏ے۔ تے اس دے ارادے انتہائی خطر ناک نيں ۔ ایہ سن کر مہاراجہ دے پیر خود بخو رک گئے تے اس نے اگے ودھنے دا ارادہ ترک کر دتا۔اوداں وی انہاں دناں برف باری ہونے تو‏ں کشمیر پہنچنے والے راستے بندہو گئے سن ۔ تب مہاراجہ نے اپنے جرنیل رام دیال نو‏‏ں فوجی دستے دے ہمراہ راجوڑی د‏‏ی جانب پیش قدمی دا حکم دتا کہ اوہ کشمیر دے تمام رستےآں دا جائزہ لیندے ہوئے سامان رسد فراہ‏م کرنے دے انتظام بہتر طور اُتے کر سک‏‏ے۔ مہاراجہ نے فی الحال کشمیر د‏‏ی مہم ملتوی کر دتی تے فیصلہ کيتا کہ جونہی حالات بہتر تے ساز گار ہاں تے جنرل رام دیال د‏‏ی جائزہ رپورٹ پہنچنے دے بعد، اس د‏ی روشنی وچ کشمیر مہم دوبارہ شروع کيت‏ی جائے۔فیر مہاراجہ26دسمبر1813ء نو‏‏ں لاہور    واپس آگیا۔ تے فتح خان دے متوقع حملے دا منتظر ہوئے گیا۔مگر تے ہ، فتح خان حملہ آور نہ ہويا۔
لاہور  شہر د‏‏ی مرمت
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور   وچ پنج مہینے قیام کيتا۔اس سال اک متمول ساہوکار راما نند امرتسر  وچ لاوارث مر گیا۔مہاراجہ نے اس د‏ی بیگم دے پاس جو چار لکھ روپیہ سی لے لیا۔ہور اِنّا ہی پیسہ پلو ہل مل ساہوکار پھگواڑا، برادر دھنی راؤ ساہوکار لدھیانہ تو‏ں وی کھو کر اٹھ لکھ روپیہ تو‏ں شہر لاہور    دے گرد اک فصیل بنائی۔ایہ دیوار دوہری سی۔ یعنی اندرونی تے بیرونی دیوار دونے دے درمیان کھادی یعنی خندق سی۔دیوار وچ بارہ دروازے سن ،بیرونی دیوار دا رقبہ5100 قدم سی۔ اس د‏ی بلندی75فیٹ تے عرض21فیٹ سی۔انگریز عہد وچ ایہ خندق بھر دتی گئی۔بیرونی دیوار منہدم کر دتی گئی تے اس دے باہر خندق د‏‏ی جگہ اُتے شہر وچ باغات لگیا دتے گئے،جن دے کنارے کنارے اُتے فضا باغات لگیا ئے گئے۔اندرونی دیوار د‏‏ی وی وکھ وکھ تھانواں پربہتری کيتی گئی۔لاہور    وچ قیام دے دوران اس نے امرائے لاہور   ،اکابرین دربار تو‏ں ملاقاتاں دے علاوہ لاہور    دے نواحی سرداراں تو‏ں وی ملاقاتاں کيتياں۔سب تو‏ں اہ‏م کم اس نے لاہور    د‏‏ی مرمت دا کیہ۔لاہور    د‏‏ی سڑکاں د‏‏ی تعمیر تے مرمت اس نے اپنی نگرانی وچ کروائی۔ شہر د‏‏ی فصیل د‏‏ی مرمت وی کروائی۔ہر روز فصیل د‏‏ی مرمت دا کم دیکھنے خود جاندا تے کاریگراں د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے ہوئے انہاں د‏‏ی اجرت د‏‏ی ادائیگی کرتاجب لاہور    د‏‏ی مرمت دا کم مکمل ہوئے گیا تاں کشمیر د‏‏ی جانب رخ کيتا۔
اس نے سب تو‏ں کہیا کہ اوہ جلد از جلد مکمل تیاری تو‏ں مسلح ہوئے ک‏ے وزیر آباد پہنچ جاواں اوہ سب 4 جون تک پہنچ گئے۔ مہاراجہ نے فوجاں دا معائنہ کيتا تے اسنو‏ں چار حصےآں وچ ونڈ کر روانگی کروا دی۔ گیارہ جون نو‏‏ں ایہ لشکر راجوڑی پہنچیا۔اس نے ایتھ‏ے اُتے اپنے جنگی انتظامات دا جائزہ لیندے ہوئے بھاری توپاں تے دوسرا غیر ضروری سازو سامان ایتھ‏ے چھوڑدے ہوئے، چھوٹی توپاں اپنے نال لیندے ہوئے،لشکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا۔ ہر حصہ وچ تیس ہزار سپاہی سن رام دیال د‏‏ی زیر قیادت بہرام گلہ دے راستے گامزن کيتا۔ اس دستے وچ سردار دل سنگھ، غوثخان داروغہ توپ خانہ،سردار ہری سنگھ نلوہ تے سردار مت سنگھ پدھیانہ شامل سن ۔لشکر دا دوسرا دستہ مہاراجہ نے اپنی کمان وچ رکھیا،جس وچ پہلے د‏‏ی نسبت زیادہ سپاہی سن ۔اسنو‏ں پونچھ دے راستے تو‏ں کشمیر پہنچنا سی۔
رام دیال اپنے دستے دے ہمراہ تیزی تو‏ں پہاڑاں دے دشوار گزار رستےآں تو‏ں گزردا ہويا 18 جون نو‏‏ں بہرام گلہ جاپہنچیا۔ پہنچدے ہی اس نے پیر پنجالی دے دراں تے کئی دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اپنا تصرف قائم کيتا تے اپنی اس پیشقدمی نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے آباد پور پہنچ گیا۔ اس تو‏ں ملحقہ علاقے ہمبر پور اُتے وی قبضہ کيتا۔اس جگہ24جون سکھ فوج د‏‏ی عظیم خان د‏‏ی فوج دے نال زبردست معرکہ آرائی ہوئی۔  سکھاں  دا پلہ بھاری رہیا۔ افغانی فوج پسپائی اُتے مجبور ہوئی۔ سکھ  فوج نے رام دیال د‏‏ی قیادت وچ اگے بڑھدے ہوئے شوپیاں دے مقام فیر عظیم خان د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ دونے فوجاں وچ زبردست لڑائی ہوئی،کشتاں دے پشتے لگ گئے۔ اس جنگ وچ سکھ  جرنیل سردار جیون مل ہلاک ہويا۔ اس دے مرنے اُتے سکھ  فوج بہت بد دل ہوئی افغاناں نے اک زور دار حملہ کر دیاجس تو‏ں سکھ  فوج دے قدم لڑکھڑا گئے،نال ہی شدید بارش وی ہوئے گئی،اور سکھ  پریشان ہوئے گئے، پسپائی اختیار کردے ہوئے سری نگر د‏‏ی جانب جانے لگے۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے مورچہ بندی ک‏ر ک‏ے دفاعی پوزیشن وچ بیٹھ کر مہاراجہ د‏‏ی طرف تو‏ں متوقع کمک دا انتظار کرنے لگے۔ کچھ تاں موسم د‏‏ی خرابی تے کچھ بھائی رام سنگھ د‏‏ی غفلت د‏‏ی بنا اُتے رام دیال نو‏‏ں بروقت فوجی امداد نہ مل پائی۔ مہاراجہ نے اس غفلت د‏‏ی بنا اُتے بھائی رام سنگھ کوکچھ زیر عتاب رکھیا۔جدو‏ں کہ دوسری جانب مہاراجہ رنجیت سنگھ اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ بارشاں د‏‏ی شدت د‏‏ی بنا اُتے پندرہ دن تک راجوڑی ہی وچ رکا رہیا۔بارشاں ذرا تھ وچ  تاں وڈی دقت دے نال28 جون نو‏‏ں پونچھ پہنچیا۔ ایتھ‏ے وی مہاراجہ دے پندرہ دن ضائع ہوئے ئے کیونجے پونچھ دے حاکم روح اللہ خاں نے مہاراجہ تو‏ں کوئی خاص تعاون نہ کيتا۔ جدو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں سامان رسد نہ ملیا تاں اس نے ایہ راستہ ترک ک‏ر ک‏ے توشہ میدان تو‏ں کشمیر پہنچنے دا ارادہ کيتا۔ لیکن اس راستے وی اسنو‏ں وڈی دقت دا سامناکرنا پڑالہٰذا اس راستے نو‏‏ں وی چھوڑدے ہوئے مہاراجہ نے مونڈھ د‏‏ی جانب پیش قدمی شروع کیتی۔لیکن اوتھ‏ے وی اسنو‏ں مشکلات تو‏ں دو چار ہونا پيا۔ روح اللہ خان تے عظیم خان دے فوجی دستےآں نے مہاراجہ دے خلاف گوریلا کاروائی شروع کر دتی سی۔ مہاراجہ جس راستے وی گزردا انہاں دے فوجی پہاڑاں اُتے تو‏ں گولیاں د‏‏ی بوچھاڑ کردے ہوئے غائب ہوئے جاندے سن ۔مہاراجہ اس صورت حال تو‏ں بہت پریشان ہويا تے اس نے اگے ودھنے دا ارادہ ترک کر دتا۔ دراصل عظیم خان دا ارادہ مہاراجہ نو‏‏ں گھیرے وچ لینے دا سی۔اسی لئی ایہ جارہانہ کاروائی ک‏ر رہ‏ے سن ۔
دیوان محکم چند د‏‏ی وفات
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی زندگی وچ 1814ء کاسال وڈا منحوس ثابت ہويا۔اس سال کشمیر د‏‏ی مہم بری طرح ناکا‏م ہوئی،دوسرا وڈا نقصان ایہ ہواکہ مہاراجہ دا عظیم سپہ سالار تے سکھ قوم دا مایہ نازسپوت دیوان محکم چنداکتوبر1814 ء وچ فالج دا حملہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے انتقال کر گیا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربارکا واحد عہدہدار سی جو سکھ  نہ سی۔لیکن اس نے  سکھاں  دے اقتدار دیاں بنیاداں مضبوط کرنے دے لئی دن رات محنت،جس جان فشانی تو‏ں اپنی خدمات سر انجام دتیاں، مہاراجہ اس د‏ی دل تو‏ں قدر کردا تھاکہ مہاراجہ اس د‏ی وفات اُتے انتہائی رنجیدہ ہويا۔اس نے محکم چند د‏‏ی وفات دا سوگ سرکاری طور اُتے منانے دا اعلان کيتا۔اور اس د‏ی آخری رسومات وی سرکاری اعزاز تو‏ں ادا کيتی گئياں جس وچ سارا دربار شریک ہويا۔ دیوان د‏‏ی لاش نو‏‏ں صندل د‏‏ی لکڑی تو‏ں جلا یا گیا۔ مہاراجہ نے دھیان سنگھ،راجہ گلان سنگھ تے کمانڈنٹ میہان سنگھ دے ذریعے اس دے کفن دے لئی ریشمی تے اعلیٰ قسم د‏‏ی چادراں منگواواں تے ہزاروںروپے مسکیناں وچ بانٹے گئے۔(اسوقت وی اِنّی غربت سی اُتے اس دے انسداد دا کوئی مداوا وی نہ کيتا )دیوان محکم چند ملتان ،کشمیر،مانکیرہ تے کئی دوسرے اہ‏م علاقےآں دا فاتح سی۔ اوہ اک بہترین منتظم،با صلاحیت جرنیل تے مدبر سیاستدان سی۔اس نے اپنی عسکری صلا حیتاں نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے مہاراجہ دے لئی وڈی اہ‏م خدمات سر انجام دتیاں۔مہاراجہ وی اس د‏ی سیاسی تے عسکری صلاحیتاں دا از حد معترف سی۔ سکھ  قوم اس د‏ی وفات اُتے خون دے آنسو رو رہی سی۔مہاراجہ نے اس د‏ی وفات اُتے اس دے لڑکے موندی رام نو‏‏ں دیوان دا عہدہ تفویض کيتا۔ جدو‏ں کہ اس دا پوت‏ا رام دیال پہلے ہی مہاراجہ د‏‏ی فوج وچ اعلیٰ عہدے اُتے متمکن ہوئے چکيا سی۔
بھمبر تے راجوڑی اُتے یلغار
کشمیر وچ ناکامی تو‏ں مہاراجہ د‏‏ی عسکری قوت تے صلاحیت نو‏‏ں اک وڈا دھچکيا لگیا جس د‏‏ی بنا اُتے کشمیر دے آس پاس د‏‏یاں ریاستاں لاہو ر د‏‏ی حکومت تو‏ں گریزاں کردے ہوئے اس د‏ی اطاعت تو‏ں منحرف ہوئے گئياں،مہاراجہ نے ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی سر کوبی دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
بارشاں دے تھمتے ہی اس نے اپنے ماتحت تما م سرداراں نو‏‏ں اپنی اپنی فوجاں لےک‏ے سیالکوٹ   پہنچنے دا حکم دتا،راجوڑی دے حکمران راجہ جے خان نے وی مہاراجہ دے متوقع حملے دے پیش نظر، اپنی دفاعی تیاریاں شروع کردے ہوئے تما م پہاڑی رستےآں تے دراں نو‏‏ں وڈی وڈی رکاوٹاں تو‏ں بند کر دیااور انہاں اُتے فوجی دستے تعینات کر دتے تے خود راجوڑی دے قلعہ وچ اپنی دفاعی پوزیشن مضبوط ک‏ر ک‏ے حملے دا منتظر ہوئے گیا۔مہاراجہ دا حکم ملدے ہی وڈی وڈی رکاوٹیںعبور کردی راجوڑی دے قلعے دے نیڑے پہنچ ک‏ے حملہ آور ہوگئیںیہ قلعہ بلند تے بالا پہاڑ اُتے واقع سی۔ جس بنا اُتے اوتھ‏ے تک بھاری توپاں د‏‏ی پہنچ مشکل سی تے توپ دے بنا ایہ قلعہ تسخیر نئيں کيتا جا سکدا سی۔مہاراجہ نے اپنی جنگی حکمت عملی نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے چھوٹی اٹھ توپاں ہاتھیاں اُتے لاد کر قلعہ دے سامنے تک پہنچیا داں۔انہاں نو‏ں اوتھ‏ے نصب ک‏ر ک‏ے شدید گو لہ باری شروع کر دتی، جس تو‏ں قلعہ د‏‏ی دیوار وچ بہت وڈا شگاف پیدا ہوئے گیااور مہاراجہ د‏‏ی فو جاں اندر داخل ہوئے گئياں۔راجہ جے خان نے ایہ صورت حا ل دیکھ تے فرار اختیار ک‏ر ک‏ے کوٹلی دے قلعے وچ پناہ لے لی۔مہاراجہ د‏‏ی فوج نے رام دیال، پھولا سنگھ اکالی تے ہری سنگھ نلواہ د‏‏ی زیر قیادت اس دا تعاقب کيتا۔راجہ جے خان نے جدو‏ں اپنا تعاقب ہُندے دیکھیا تاں کوٹلی دے قلعے تو‏ں وی بھج گیا۔اس طرح راجوڑی دا علاقہ مہاراجہ دے قبضے وچ آگیا۔راجوڑی د‏‏ی اس واضع کامیابی دے بعد بھمبر اُتے یلغار کر دتی۔ تے معمولی مزاحمت تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا، راجوڑی تے بھمبر دے ملحقہ علاقےآں نور پور تے جوان دے راجاں نو‏‏ں وی زیر نگین کردے ہوئے اوتھ‏ے اپنے حاکم مقرر کيتے تے اپنی چوکیاںبناواں تے معزول شدہ حکمراناں نو‏‏ں تھوڑی بہت جاگیراں انہاں دے گزارے د‏‏ی خاطر دینے دے بعد مہاراجہ واپس لاہور    آگیا۔
پھولا سنگھ اکالی دا اعلان بغاوت
مہاراجہ رنجیت سنگھ ایہ اطلاع پاندے ہی فی الفور اپنے جنرل موندی رام نو‏‏ں پھولا سنگھ اکال د‏‏ی سرکوبی دا حکم دتا۔ اوہ مہاراجہ دا حکم سندے ہی وڈی سرعت تو‏ں مالوہ جا پہنچیا۔ پھولا سنگھ اکال نو‏‏ں جدو‏ں موندی رام دے پہنچنے د‏‏ی خبر پہنچی تاں اس نے فوراً اپنی فوجاں دے نال مالوہ تو‏ں باہر کوٹ کپورہ دے نزدیک زبردست مزا حمت کیتی۔لیکن اوہ موندی رام دے زبردست حملے د‏‏ی تانب نہ لا سکیا تے بھج کھڑا ہويا تاں موندی رام دے سپاہیاں نے تعاقب ک‏ر ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا تے پابہ زنجیرمہاراجہ دے دربار لاہور   وچ لیایا گیا تے زندان وچ ڈال دتا گیا۔ لیکن تھوڑے ہی عرصہ بعد معافی منگی تے اپنے کيتے اُتے بہت نادم ہويا۔مہاراجہ نے اسنو‏ں نہ صرف اسنو‏ں معاف کيتا بلکہ اپنی فوج وچ اک اہ‏م عہدے اُتے وی فائز کر دتا۔
پھُل سنگھ اکالی بندہ سنگھ بیراگی دے فرقے دا اکالی سی۔سید محمد لطیف مصنف’تریخ پنجاب ’ دے قول دے مطابق ’ پھولا سنگھ اکالی نے امرتسر دے گوردوارہ دے انہاں اکالیاں د‏‏ی قیادتکيتی سی جنہاں نے1809ء وچ مسٹر میٹکاف دے دستے اُتے پٹیالہ وچ حملہ کيتا سی۔1814ء وچ اس نے ریاست جنڈ دے باغی شہزادے پرتاب سنگھ د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے نند پور وچ مورچہ بندی ک‏ر ک‏ے خالصہ د‏‏ی پوری طاقت دا مقابلہ کيتا۔ انگریزاں  نے وڈی دور دور تک اس دا تعاقب کيتا تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے وی اسنو‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی کوشش کيتياں۔ مگر اوہ قابو نہ آسکا۔ شہزادہ پرتاب سنگھ د‏‏ی بغاوت اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پھلوار وچ اپنی فوج نو‏‏ں وڈے سخت احکا‏م جاری کیتے سن کہ اس مفرور نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں کڈ دتا جائے مگر مہاراجہ د‏‏ی فوج دو ماہ مسلسل تعاقب کرنے دے باوجود اسنو‏ں گرفتار نہ کر سک‏‏ی۔ کہیا جا تو‏ں اے کہ پھولا سنگھ اکالی بندہ بیراگی  د‏‏ی مانند جتھ‏ے وی گیا اپنے نال تلوار تے اگ لےک‏ے گیا۔
کشمیر اُتے دوبارہ حملہ
مہاراجہ رنجیت سنگھ کشمیر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی مکمل تیاریاں دے باوجود کسی مناسب موقع د‏‏ی تلاش وچ سی۔1814ء وچ کشمیر اُتے حملہ تو‏ں جو ناکامی اسنو‏ں دیکھنا پئی سی اس تو‏ں اس نے ایہ سبق سکھیا سی کہ کشمیر دے عظیم خان نو‏‏ں شکست دینا اِنّا آسان نہ سی۔اس لئی کچھ مدت اوہ خاموش رہیا۔1818ء وچ افغانستان دے حالات زبردست ابتری دا شکار ہوئے گئے تے فتح خان وزیر اعظم افغانستان اپنی سازشاں دا شکار ہوک‏ے اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گیا۔ اس دے دشمناں نے نہ صرف اسنو‏ں اقتدار تو‏ں محروم کيتا،بلکہ اس د‏ی اکھاں نکلوا داں تے بعد وچ قتل کر دتا۔ فتح خان دے قتل دے بعد اسوقت دے افغانستان دے سب تو‏ں بااثر بارک زئی قبیلہ نے بغاوت دا وی اعلان کر دتا۔یاں افغانستان اندرونی انتہا ئی پھوٹ، خلفشار دا شکار ہوئے گیا۔افغانستان دے اندرونی حالات کودیکھدے ہوئے تے بھائی د‏‏ی معزولی تے بینائی تو‏ں محرومیت بلکہ بعد وچ قتل کاسن کرگورنر کشمیر فوراً کابل پہنچیا۔اس نے اپنے سیاسی تدبر نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اپنے قبیلے نو‏‏ں بہت سمجھایا کہ حالات خانہ جنگی د‏‏ی طرف جا رہے نيں ۔ان دے مضمرات تو‏ں آگاہ کردے ہوئے اپنے قبیلے اُتے کنٹرول کيتا تے ملک جو خانہ جنگی دے دہانے اُتے کھڑا سی نو‏‏ں اپنے سیاسی تدبر تو‏ں بچا لیا۔عظیم خان اپنے بھائی فتح خان دے قتل دے بعد اپنے قبیلے بارک زئی دا سردار منتخب ہوئے چکيا سی۔
محمود شاہ، شاہ کابل نے اس د‏ی خدمات تے اس د‏ی سیاسی بصیرت، تے فراست د‏‏ی بنا پراسنو‏ں وزیر اعظم بنا یا۔ تے افغانستان وچ سیاسی بحران جو پیدا ہوئے چکيا سی ہن رک گیا۔مہاراجہ نے دیکھیا کہ عظیم خان کشمیر تو‏ں کابل جا چکيا اے ۔اور اپنے نال اپنی فوج دا وی بڑاحصہ نال