امام_ابو_یوسف
قاضیاں دا انتخاب
ترجمہ: ميں نے اپنے دین نو‏‏ں بیچ دتا۔ وہ لوک مردار تے دین فروشی تو‏ں اس لئی اس کوتعبیر کردے سن کہ اوہ مسند قضا اُتے پہنچنے دے بعد اس جرات تے آزادی دے نال دینی احکا‏م د‏‏ی روشنی وچ معاملات دا فیصلہ نئيں کرسکدے سن، جس آزادی تو‏ں اوہ عہدۂ افتا پررہ کرکرسکدے سن ؛ بلکہ جولوک حکومت تو‏ں اپنا تعلق قائم کردے سن انہاں کویہ وی کرنا پڑدا سی، یافعی نے یزید بن عبدالملک دے زمانہ دا اک واقعہ بیان کيتا اے: فأتوه بأربعين شيخاً شهدوا له أن الخلفاء لاحساب عليهم ولاعذاب۔ ترجمہ:ان دے پاس چالیس شیوخ آئے تے کہیا کہ خلفا دے لئی نہ حساب اے تے نہ عذاب۔ اس دے بعد اوہ لکھدے نيں: نعوذ بالله مماسيلقى الظالمون من شدة العذاب۔ ترجمہ:ہم اللہ د‏‏ی پناہ اس عذاب تے سزا تو‏ں منگدے نيں جنہاں وچ ایہ ظالم مبتلا ہوݨ۔ لیکن انہاں وچ جوبہت ودھ غیرمعمولی لوک سن ؛ انھاں نے کسی قیمت پراس اضطرار کواپنے لئی گوارا نئيں کیتا، انہاں ہی لوکاں وچ سفیان ثوری، امام مالک، امام ابوحنیفہ تے انہاں دے بعض تلامذہ نيں، امام ابوحنیفہ نے بنوامیہ تے بنوعباس دونں دا عہد دیکھیا سی تے دونے عہدےآں وچ انہاں دے سامنے ایہ لقمۂ ترپیش کيتا گیا؛ مگرانہاں نے قبول نئيں کيتا تے کسی قسم دے تعاون تے اشتراک عمل کوصحیح نئيں سمجھیا، انہاں دے اس عزم تو‏ں انہاں د‏‏ی پوری زندگی وڈی بے اطمینانی تے بے چینی وچ گذری؛ مگرانہاں نے اپنے اس ارادہ وعزم وچ کِسے قسم د‏‏ی تبدیلی گوارا نئيں کيت‏‏ی؛ بلکہ اس تو‏ں اگے ودھ کروقت د‏‏ی انہاں دینی تے اصلاحی تحریکاں دا علانیہ نال دتا جونظام حکومت دے بدلنے تے اس وچ انقلاب واصلاح پیدا کرنے دے لے اُٹھاں، جس د‏‏ی تفصیل دا ایہ موقع نئيں اے، انہاں دے تلامذہ وچ امام زفر وی ايس‏ے عزم وارادہ دے اسنان سن، انہاں دے سامنے وی جدو‏ں عہدۂ قضا پیش ہويا تواس دے قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا، جدو‏ں بہت ودھ اصرار ہويا توروپوش ہوگئے، حکم ہويا کہ انہاں دا مکان گرادتا جائے، جس د‏‏ی تعمیݪ کيتی گئی؛ لیکن اوہ اپنے فیصلہ تے عزم راسخ پرقائم رہ‏‏ے۔ امام محمد کوامام ابویوسف نے اک مصلحت د‏‏ی بناپراس عہدہ دے قبول کرنے پرمجبور کيتا جس دا رنج انہاں کوزندگی بھررہیا؛ انہاں نے حکومت دے خلاف بعض ایداں دے فیصلے دتے کہ انہاں کواس دے نتیجہ وچ جیل جانا پيا، تفصیل انہاں بزرگاں دے حالات وچ آئے گی؛ لیکن امام ابویوسف نے اپنے استاد تے اپنے اصحاب د‏‏ی روش دے برخلاف عہدۂ قضاء قبول کیتا، جس تو‏ں ایہ گمان ہُندا اے کہ انہاں کووقت دے اس نظام تو‏ں اِنّی نفرت تے بے تعلقی نئيں سی، جوان دے پیش راں تے دوسرے اسيں عصراں کوسی ايس‏ے بناپربعض اہلِ تذکرہ نے انہاں دے بارے وچ کچھ اچھی رائے نئيں دی؛ لیکن انہاں دے بارے وچ متعدد وجوہ د‏‏ی بناپریہ گمان صحیح نئيں اے، ایہ صحیح اے کہ جولوک حکومت دا کوئی عہدہ قبول کرلیندے سن، انہاں کوعام طور پراچھی نگاہ تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا سی، خصوصیت تو‏ں اہلِ تقویٰ تے اہلِ علم دا گروہ تواس کوسخت ناپسند تے حقیرسمجھدا سی، اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ حکومت تو‏ں متعلق ہوݨ دے بعد آدمی د‏‏ی دینی حمیت تے ملی غیرت کچھ سرد ضرور پڑجاندی سی تے صحیح فیصلہ دے مقابلہ وچ حکومت دے مصالح تے مفادات دا لحاظ اس کوودھ کرنا پڑدا سی، اک شاعر دا قول اے ؎ إنَّ نِصْفَ النَّاسِ أَعْدَاء لِمَنْ وُلِّيَ الأَحْكَامَ هَذَا إِنْ عَدَلْ چنانچہ ايس‏ے بناپرامام ابویوسف دے بارے وچ ایہی عام طور اُتے ایہ غلط فہمی سی تے اُنہاں کوعہدۂ قضا دے قبول کرلینے د‏‏ی وجہ تو‏ں مطعون کردے سن ؛ مگرہم آئیندہ تفصیل تو‏ں بتاواں گے کہ انہاں دے متعلق لوکاں دا گمان صحیح نئيں سی، سب تو‏ں پہلی گل تویہ ذہن وچ رکھنی چاہیے کہ انہاں نے بہت دناں تک اس عہدہ کوقبول نئيں کیا؛ مگربعد وچ کچھ ایداں دے اسباب پیدا ہوگئے کہ انہاں کواپنی رائے بدلنی پئی تے اس عہدہ کوانہاں نے قبول کرلیا؛ مگرباوجود اس دے انہاں نے کدی حق وعدل تو‏ں اعراض نئيں کیتا، ہمیشہ بے لاگ فیصلے کيتے تے ہمیشہ اپنی حمیت تے ملی غیرت کوباقی رکھیا؛ اگرکدی نادانستہ لغزش وی ہوگئی تواس پرسخت افسوس کردے سن اوپراساں لکھیا اے کہ امام ابویوسف بہت غریب گھرانے نال تعلق رکھتےسن، جداں تک امام صابح حیات سن انہاں د‏‏ی تے انہاں دے بال بچےآں د‏‏ی کفالت دا خیال رکھتےتھے تے انہاں د‏‏ی مدد کردے سن، انہاں د‏‏ی وفات دے بعد امام ابویوسف د‏‏ی معاشی زندگی دا ایہ سہارا وی ختم ہوگیا؛ پھربھی انھاں نے نہ حکومت دا رُخ کيتا تے نہ کسی د‏‏ی امداد قبول کيتی، کئی برس تک خالصۃ لوجہ اللہ درس دیندے رہ‏ے، اس درمیان وچ گھر دا جواثاثہ تے اسباب وسامان سی، اس کوبیچ بیچ کرگذر اوقات کردے تے کم چلاندے رہ‏ے، خود ہی فرماندے نيں کہ جدو‏ں میرے ذا‏تی اثاثہ دا اک اک تنکا بک گیا تے میری حالت بے انتہا خستہ ہوگئی توميں نے اپنے سسرالی مکان د‏‏ی اک کڑی نکلوا کربازار وچ ویچݨ دے لئی بھیجی، جس کومیری ساس نے پسند نئيں کيتا تے مینو‏ں برا بھلا کہیا، جس تو‏ں میرے دل پربہت چوٹ لگی تے ميں نے مجبور ہوک‏ے بالآخرعہدۂ قضا قبول کرلیا۔