cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بنو امیہ دی حکومت
حجاج
عبدالملک بن مروان نے مدینہ د‏‏ی ولادیت حجاج بن یوسف ثقفی دے سپرد کردتی تے اس دے بھائی بشر نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سونپ دی۔ سنہ 74ہجری وچ بشر دا انتقال ہويا تاں عبدالملک نے ابتداء وچ عراق د‏‏ی حکمرانی اس دے سپرد کردتی تے سنہ 78 ہجری وچ پورے ایران تے اس دے انتہائی مشرقی علاقےآں د‏‏ی حکومت اس دے حوالے کردتی۔ اوہ خلیفہ دا جان نثار شریک سمجھیا جاندا سی تے اپنی نادر شدت پسندانہ روشاں دے ذریعے اپنے زیر نگین علاقےآں وچ امن بحال رکھدا سی تے اس نے بعض انتظآمی تے معاشی امور وچ بنیادی اصلاحات دا اہتمام کيتا۔
حجاج خلیفہ نو‏‏ں پیغمبر(ص) تو‏ں مافوق سمجھدا سی۔ ۔ تے خلیفہ د‏‏ی اطاعت تو‏ں خروج نو‏‏ں کفر تے بےدینی دے مترادف سمجھدا سی۔
حجاج نے شیعہ تے خوارج د‏‏ی سرکوبی نو‏‏ں شدت دے نال جاری رکھیا۔ ۔۔ ۔
اس نے علماء تے تابعین نو‏‏ں جیلاں وچ بند کيتا۔ حجاج د‏‏ی استبدادیت تے شدت پسندی کئی تحریکاں دا سبب ہوئی۔ سب تو‏ں اہ‏م تحریک عبدالرحمن بن اشعثکيتی سی جس دا آغاز سجستان (موجودہ سیستان) تو‏ں ہويا تے قراء دا طبقہ اس وچ فعال کردار ادا کررہیا سی۔ تحریک نے حتی کہ بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار کيتا سی تے عبدالملک حجاج د‏‏ی معزولی دے لئی تیار ہوچکيا سی۔ تن سال جنگ دے بعد ابن اشعث نے سنہ 82 وچ شکست کھادی
ولید بن عبدالملک د‏‏ی کیفیت
ولید عبدالملک دے بعد خلافت اُتے فائز ہويا۔ اس د‏ی حکومت دا زیادہ تر عرصہ فتوحات وچ گذرا۔ قتیبہ بن مسلم باہلی خراسان وچ تے مسلمہ بن عبدالملک روم دے علاقےآں وچ قلمروِ خلافت د‏‏ی توسیع وچ مصروف سن ۔ ولید تعمیرات تے عمارتاں بنانے د‏‏ی طرف خاص توجہ رکھدا سی۔ ۔ ۔ اس زمانے وچ وی حجاج بدستور پہلے د‏‏ی سی منزلت رکھدا تھا اور شوال سنہ 95 ہجری وچ انتقال کرگیا۔ ولید وی جمادی الثانی سنہ 96 وچ انتقال کرگیا۔
امام سجادؑ دا قاتل
امام سجادؑ ولید بن عبدالملک دے زمانے وچ شہید ہوئے۔ عمر بن عبدالعزیز دے بقول "ولید اک جابر تے ظالم حکمران سی تے اس دے زمانے وچ خاندان رسالت دے نال مروانیاں تے انہاں دے عاملین دا رویہ بہت ظالمانہ تے بےرحمانہ سی۔ ہشام بن اسمعیل اگرچہ عبدالملک دے زمانے تو‏ں مدینہ دا والی سی لیکن ولید دے زمانے وچ امام سجاد علیہ السلام دے نال اس دا رویہ بہت ظالمانہ تے تشدد پسندانہ سی تے جدو‏ں اہلیان مدینہ دے نال ظلم و ستم دے باعث معزول ہويا تاں اس دے مروان دے گھر دے نیڑے کھڑا کردتا گیا تاکہ لوک اس تو‏ں انتقام لاں۔ اوہ اعتراف کردا سی کہ امام سجادؑ دے سوا کسی تو‏ں وی خوفزدہ نئيں اے لیکن جدو‏ں امامؑ اپنے اصحاب دے ہمراہ اوتھ‏ے تو‏ں گذرے تاں کسی نے اسنو‏ں کچھ نئيں کہیا تے اس د‏ی شکایت نئيں لگائی۔ اس اثناء وچ ہشام نے چلیا ک‏ے کہیا "اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ"؛ اللہ خوب جاندا اے کہ اوہ اپنی پیغمبری دا منصب کتھے [اور کس خاندان وچ ] رکھے تے اک روایت وچ منقول اے کہ امامؑ نے ہشام بن اسمعیل نو‏‏ں پیغام دتا کہ جے اسنو‏ں مادی لحاظ تو‏ں کوئی تکلیف اے تاں اسيں حل کرنے دے لئی تیار نيں۔ امامؑ دے قاتل دے بارے وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔ بعض دا خیال اے کہ امامؑ نو‏‏ں ولید نے مسموم کيتا تے بعض ہور کہندے نيں کہ ہشام بن عبدالمک دے ہتھو‏ں مسموم ہوئے لیکن اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ہشام خلیفہ دا بھائی سی تے اوہ ولید د‏‏ی اجازت دے بغیر ایسا نئيں امام علیہ السلام دے قتل دا ارتکاب نئيں کرسکدا سی۔ ۔
سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی خلافت
سلیمان جو پہلے ازاں فلسطین دا والی سی، وہ ولید دے بعد خلیفہ بنیا۔ سلیمان نے بعض والیاں نو‏‏ں تبدیل کیا؛ یزید بن مہلب نو‏‏ں عراق دا والی مقرر کيتا۔ سلیمان نے جرجان تے طبرستان نو‏‏ں فتح کيتا۔ مسلمہ بن عبدالملک نے سنہ 97 ہجری وچ قسطنطنیہ دا محاصرہ کرلیا۔
مروان بن عبدالملک د‏‏ی موت دے بعد، اس دے بیٹے سلیمان نے اپنے بیٹے ایوب نو‏‏ں ولی عہد مقرر کيتا۔ لیکن ایوب سنہ 98 وچ مرگیا۔ خیال کيتا جاندا سی کہ سلیمان دا دوسرا بیٹا داؤد سلیمان دا جانشین ہوئے گا لیکن خلیفہ نے اپنی زندگی دے آخری ایام وچ عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا۔ ۔ ۔
خلافت عمر بن عبدالعزیز
عمر بن عبدالعزیز ولید دے دور وچ مدینہ دا والی سی تے حُجاج د‏‏ی شکایت اُتے سنہ 93 ہجری وچ معزول کيتا گیا۔ عمر د‏‏ی والدہ عمر بن خطاب د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔ اس دے خلیفہ بننے اُتے ہشام بن عبدالملک سمیت بعض اموی ناراض ہوئے۔
عمر نے والیان عراق و خراسان نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ خلیفہ دے عنوان تو‏ں اس نے اہ‏م اقدامات نئيں کيتے تے بعض سابقہ اقدامات نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اس د‏ی خلافات بعض اصلاحات تے بعض خاص اصولاں وچ تبدیلی دے باعث سابقہ خلافتاں تو‏ں مختلف سی۔ اوہ خلیفہ کم تے عالم و فقیہ زیادہ، سی تے علم حدیث وچ اس دے استاداں تے شاگرداں ہور اس تو‏ں روایت کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی مذہبی تربیب ہوئی سی تے علماء و محدثین وچ اسنو‏ں خاص منزلت حاصل ا‏‏ے۔
عمر نے فدک علویاں نو‏‏ں لُٹیا دتا ۔ ۔ تے سبّ علیؑ اُتے پابندی لگائی تے اس دا سد باب کیا ۔ اُتے اوہ معاویہ تے حجاج اُتے سبّ و لعن نو‏‏ں وی پسند نئيں کردا سی۔ اس نے بنو امیہ د‏‏ی ناحق دولت بیت المال نو‏‏ں لُٹیا دی۔ ۔ خوارج نو‏‏ں مذاکرات تے گفتگو د‏‏ی دعوت دتی تے حکم دتا کہ جدو‏ں تک انھاں نے تلوار نئيں اٹھائی انہاں دے نال رواداری دا سلوک کيتا جائے۔ ۔
[اموی حکومت ایرانیاں تو‏ں مسلما‏ن ہونے دے باوجود جزیہ وصول کيتا جاندا سی اور] عمر بن عبدالعزیز نے حکم دتا کہ مسلم ایرانیاں تو‏ں جزیہ نہ لیا جائے، تے مسلماناں تے غیرمسلماں دے درمیان تعلقات د‏‏ی ـ بالخصوص معاشی لحاظ تو‏ں ـ اصلاح کيت‏ی جائے ۔
عمر بن عبدالعزیز دے بارے وچ / ہور اس تو‏ں منقولہ/ روایات دا وڈا حصہ اس دے مکاتیب، حکمت آمیز کلام تے اس دے زاہدانہ رویے اُتے مشتمل نيں۔
عمر بن عبدالعزیز تو‏ں بعض کرامات منسوب د‏‏ی گئیاں نيں جنہاں دا پس منظر صوفیانہ ا‏‏ے۔ اس دے مناقب تے سیرت دے بارے وچ کتاباں تالیف کيتی گئیاں نيں اس د‏ی طرف تو‏ں ایسا کوئی نشانہ نئيں ملیا اے جس تو‏ں بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے جواز یا تردید ظاہر ہوئے۔
عمر بن عبدالعزیز رجب سنہ 101 ہجری وچ انتقال کرگیا۔ ۔ ۔ تریخ دے بعض مآخذ وچ اے کہ اوہ زہرخورانی دے نتیجے وچ وفات پاگیا تھا منقول اے کہ عمر بن عبدالعزیز [اپنے بعد] یزید بن عبدالملک د‏‏ی خلافت اُتے ناراض سی، تے احتمال ایہ اے کہ ايس‏ے وجہ تو‏ں قتل کيتے گئے ہون۔ بعض مؤرخین نے عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں پنجواں خلیفۂ راشد قرار دتا ا‏‏ے۔
یزید بن عبدالملک (یزید ثانی) د‏‏ی خلافت
یزید ثانی عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی روش دے برعکس روش اپنائی۔ اس نے مالیا‏تی اصلاحات نو‏‏ں منسوخ کيتا۔ ۔ تے مدینہ دے والی نو‏‏ں معزول کيتا۔ ۔ ۔
یزید ثانی دے زمانے دا سب تو‏ں وڈا واقعہ عراق وچ یزید بن مہلب دا قیام سی جس نے ازد تے ربیعہ دے قبیلے نو‏‏ں اپنے نال ملایا تے خوزستان، فارس تے کرمان نو‏‏ں مسخر کيتا لیکن سنہ 102 وچ مسلمہ بن عبدالملک نے اس د‏ی تحریک نو‏‏ں کچل ڈالیا۔ ۔ ۔
یزید نے اپنے بھائی مسلمہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سونپ دی، لیکن بعد وچ اسنو‏ں معزول کرکے عمر ابن ہبیره فزاری نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تعینات کيتا۔ ۔ ۔
آل مہلب ـ جو یمانی سمجھیا جاندا سی ـ د‏‏ی سرکوبی تے ابن ہبیرہ د‏‏ی تعینا‏‏تی ـ جو قیسیاں وچو‏ں سی ـ عراق دے یمنی قبیلے دے لئی اعلان جنگ دے مترادف سی۔ اس نے خوارج د‏‏ی سرکوبی دا سلسلہ جاری رکھیا۔ ۔ روم تے خراسان د‏‏ی سرحداں اُتے جنگ دا سلسلہ جاری رکھیا۔
مآخذ وچ دو گاین کنیزےآں دے نال اس دے معاشقے د‏‏ی داستان، مندرج ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ آخر کار شعبان سنہ 105 ہجری وچ انہاں دو کنیزےآں وچو‏ں اک مرگئی تاں یزید ثانی وی کچھ ہی عرصہ بعد شدت غم تو‏ں دنیا نو‏‏ں ترک کرگیا۔ ۔
ہشام بن عبدالملک خلافت
ہشام بن عبدالملک پیشگی سمجھوت‏ے دے مطابق یزید ثانی دے بعد خلیفہ ہويا۔ ۔ ۔ اس نے اپنی 20 سالہ حکومت دے دوران بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے معیشت تے دیوانی نظام دے سلسلے وچ بعض کوششاں کیتیاں۔ حتی کہ بعد وچ منصور عباسی نے اس د‏ی کوششاں نو‏‏ں سراہا۔ ۔ برای آگاهی از اوضاع اقتصادی عراق در عهد او، نک: عودات، ص218؛ ولهاوزن، ص263۔ اس نے روم دے علاقے وچ نويں فتوحات دے نويں مرحلے دا آغاز کيتا تے افواج نو‏‏ں سیاست تو‏ں دور رکھیا۔ اس نے خراسان تے شروان دے علاقےآں وچ وسیع فتوحات کیتیاں۔
ہشام نے والیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی تے معزولی وچ بنو امیہ د‏‏ی پرانی پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا جس دا مقصد عراق دے یمانی تے قیسی قبیلے دے درمیان توازن برقرار کرنا سی۔ عراق دے والیاں نو‏‏ں زیادہ تر "مکت‏‏ب حجاج" (یا حجاج د‏‏ی روش اُتے چلنے والے افراد) وچو‏ں چنا جاندا سی۔ ہشام نے ابن ہبیرہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت تو‏ں معزول کيتا تے خالد بن عبداللہ قسری ـ جو یمانیاں وچو‏ں سی ـ نو‏‏ں عراق دا والی قرار دتا۔
خالد نے عراق اُتے اپنی 15 سالہ حکمرانی دے دوران خوارج نو‏‏ں کچل ڈالیا۔ ۔ کوفہ وچ مغیرہ بن سعید عجلی د‏‏ی سرکردگی وچ شیعہ غُلات د‏‏ی شورش د‏‏ی سرکوبی کیتی۔ ۔
والی یمن یوسف بن عمر ثقفی نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سپرد د‏‏ی تے اوہ فتنے دے خوف تو‏ں خفیہ طور اُتے عراق وچ داخل ہويا۔ کوفہ وچ زید بن علی دے قیام نو‏‏ں تمام تر شدت تو‏ں کچل دتا۔ ۔ ۔ ۔
هشام در ربیع الآخر 125ق مرد.
امام محمد باقرؑ دا قتل
تاریخی مآخذ دے مطابق ہشام بن عبدالملک نے 7 ذوالحجہ سنہ 114 ہجری نو‏‏ں مدینہ وچ امام محمد باقرؑ نو‏‏ں مسموم کرکے شہید کيتا۔ ۔
ولید بن یزید د‏‏ی خلافت
ہشام دے بعد یزید بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے مطابق خلافت ولید بن یزید نو‏‏ں ملی۔ ۔ ولید ثانی ہشام دے زمانے تو‏ں ہی بےراہرو تھا؛ حتی کہ ہشام نے جانشینی اس دے بیٹے مسلمہ نو‏‏ں منتقل کرنا چاہی سی۔ ايس‏ے بنا اُتے ولید تے ہشام دے تعلقات کدی وی خوشگوار نہ سن ۔ ولید ہشام د‏‏ی موت دے وقت دمشق وچ حاضر نہ ہويا۔
ولید ثانی د‏‏ی خلافت شروع ہُندے ہی بنو امیہ د‏‏ی خلافت زوال د‏‏ی طرف مائل ہوئی۔ اوہ اعلانیہ طور اُتے فسق و فجور وچ ڈُبیا ہويا سی۔ اس دے دربار تو‏ں ـ بالخصوص کعبہ د‏‏ی حرمت شکنی دے بارے وچ ـ حیرت انگیز داستاناں نقل ہوئیاں نيں۔ ۔ ۔ ولید نے ہشام د‏‏ی جمع کردہ دولت شامیاں دے درمیان تقسیم کردتی۔
ولید نے اپنے دو کم سن بیٹےآں نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا۔ یوسف بن محمد ثقفی نو‏‏ں مکہ تے مدینہ د‏‏ی حکومت دتی تے اپنے بھائی عمر بن یزید نو‏‏ں قبرص روانہ کيتا۔ خلیفہ بننے دے بعد پہلے تو‏ں کدرے زیادہ سیر و تفریح تے شکار وچ مصروف ہويا۔ ۔ بعض امویاں تے بعض یمانی فوجیاں نے احتجاج کيتا۔
یزید بن ولید د‏‏ی بغاوت
یزید بن ولید بن عبدالملک نے ولید دے نال دشمنی دا راستہ اپنایا۔ اس نے بعض افراد نو‏‏ں خلیفہ دے قتل اُتے اکسایا۔ ۔ ناراض یمانی وی یزید بن ولید نو‏‏ں خلافت سنبھالنے اُتے اکساندے سن ۔ ۔ دوسری طرف تو‏ں عباس بن ولید تے مروان بن محمد نے یزید نو‏‏ں مخالفت تو‏ں بازرکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں خبردار کيتا۔ ۔ ۔ اس دے باوجود یزید خفیہ طور اُتے شدت تو‏ں اپنے کم وچ مصروف سی تے دمشق دے عوام تو‏ں اپنے لئے بیعت لی۔ ۔ تے اس دے حامی اک ناگہانی اقدام دے نتیجے وچ دمشق نو‏‏ں مسخر کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ ۔
خلیفہ اس وقت علاج دے لئی اردن دے شہر تدمر گیا سی تے اس نے یزید دا مقابلہ کرنے دے لئی اک شخص نو‏‏ں دمشق روانہ کيتا لیکن قاصد نے جاک‏ے یزید دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ ۔
یزید نے اک لشکر ولید دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا تے اسنو‏ں کتاب و سنت تے شوری د‏‏ی پیروی د‏‏ی دعوت دتی۔ ۔ ولید نے جابیہ وچ پڑاؤ ڈالیا تے جنگ وچ شکست کھانے دے بعد تن تنہا اک محل وچ پناہ لی تے اس دے ٹھکانے اُتے مسلح افراد نے حملہ کيتا تے جمادی الثانی سنہ 126 ہجری وچ ماریا گیا تے اس دا سر یزید دے پاس بھجوایا گیا۔ ۔
خلافت یزید بن ولید
یزید بن ولید نو‏‏ں عطا و بخشش د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں یزید ناقص کہیا جاندا سی۔ ۔ اس دے زمانے وچ حالات دے تناؤ تے اقوام و قبیلے دے درمیان اختلافات نے زور پھڑ لیا۔ حالات د‏‏ی بہتری دے لئی اس د‏ی کوششاں ناکا‏م رہیاں۔ حمص وچ مروان بن عبداللہ تے ابومحمد سفیانی نے بغاوت کیی تے ولید ثانی دے بیٹےآں د‏‏ی بیعت دا مطالبہ کيتا۔ ۔ فلسطینیاں نے وی بیعت تو‏ں انکار کيتا۔ انہاں اشتعال انگیزیاں وچ سب تو‏ں وڈا کردار ارمنیہ دے والی مروان بن محمد نے ادا کيتا۔ ۔ لیکن یزید نے اسنو‏ں جزیرہ تے موصل، آذربائی جان تے ارمنیہ د‏‏ی ولایت دا وعدہ دتا تے اس نے یزید دے ہتھ اُتے بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ ۔ اس دے باوجود یزید صرف دمشق دا حکمران رہیا۔
مروی اے کہ اس نے ابتداء وچ اپنے بھائی ابراہیم بن ولید نو‏‏ں تے بعدازاں تے حجاج بن عبدالملک نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا لیکن ایہ روایت مشکوک ا‏‏ے۔ اس د‏ی حکومت چھ مہینےآں تو‏ں زیادہ برقرار نہ رہی تے سنہ 126 ہجری دے آخری ایام وچ دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔ ۔
یزید ثانی دے بعد دے آشوب زدہ حالات
معلوم نئيں اے کہ ابراہیم بن ولید خلیفہ سی یا نئيں۔ ۔۔ کیونجے یزید ثانی د‏‏ی موت دے بعد حکم بن ضبعان نے فلسطین وچ لوکاں نو‏‏ں سلیمان بن ہشام بن عبدالملک د‏‏ی بیعت کيتی دعوت دتی۔ حمص وچ حالات حالت آشوب زدہ سن ۔ تے ابراہیم نے سلیمان بن ہشام نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی سرکوبی دے لئی حمص روانہ کيتا۔ دوسری طرف تو‏ں مروان بن محمد وی شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ قنسرین دے مقام اُتے قیسی اس تو‏ں جاملے تے حمص د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ عین الجر دے مقام اُتے دو لشکراں دا آمنا سامنا ہويا۔ مروان (ثانی) د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی کوششاں کامیاب نہ ہوسکن۔ گھمسان د‏‏ی لڑائی وچ سلیمان نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ دمشق د‏‏ی طرف بھج گیا۔ ۔ مروان صفر المظفر سنہ 127 ہجری وچ دمشق وچ داخل ہويا تے ابراہیم بھج گیا۔ ۔
مروان بن محمد د‏‏ی خلافت
مروان بن محمد دمشق وچ داخل ہويا تاں لوکاں نے اس دے ہتھ اُتے تے کچھ عرصہ بعد اس دے دو بیٹےآں دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی۔ مروان نے مروان بن حکم تو‏ں شباہت پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا پورا دور جنگ و نزاع وچ گذرا۔ پورا عالم اسلام آشوب تے بلوواں تو‏ں دوچار سی۔ حمص وچ عوام نے بغاوت د‏‏ی تے مروان نے خود شورش د‏‏ی اگ بجھا دی، ۔ تے کچھ ہی دناں وچ اسنو‏ں دمشق وچ مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔
بنو عباس دا قیام تے بنو امیہ دا زوال
بھانويں مروان بن محمد زيادہ تر بغاوتاں دے کچلنے وچ کامیاب ہويا لیکن اک بہت طاقتور تحریک رفتہ رفتہ تشکیل پائی جس نے بنو امیہ نو‏‏ں تخت اقتدار تو‏ں اتار کر دم لیا۔ اس تحریک نے خراسان نو‏‏ں اپنی جدوجہد دا مرکزقرار دتا۔
ابو مسلم خراسانی خراسان پہنچیا تاں اموی مخالف تحریک دا نواں مرحلہ شروع ہويا۔ اس نے یمنیاں تے قیسیاں دے درمیان موجودہ تنازعات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اپنی دعوت اگے ودھائی۔ مروان تے ابن ہیبرہ تو‏ں مدد منگی لیکن انہاں نو‏ں دوسرے مسائل دا سامنا سی۔
ابو مسلم نے جمادی الاول سنہ 130 ہجری وچ خراسان دے راجگڑھ "مرو = Marv" نو‏‏ں مسخر کيتا تے قحطبہ بن شبیب طائی نو‏‏ں دوسرےآں شہراں د‏‏ی تسخیر دے لئی روانہ کيتا۔ قحطبہ نے طوس، جرجان تے قومس نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد رجب سنہ 131 ہجری وچ مروان دے بھجوائے گئے ابن ضبارہ دے لشکر نو‏‏ں اصفہان د‏‏ی حدود وچ شکست دتی۔ اس نے نہاوند نو‏‏ں فتح کرکے ذوالقعدہ سنہ 131 ہجری وچ عراق دا رخ کيتا۔ ابن ہبیرہ خراسان د‏‏ی سپاہ دا مقابلہ کرنے دے لئی کوفہ تو‏ں باہر نکلیا تاں ایہ شہر خراسان دے وڈے داعی ابوسلمہ خلال دے حامیاں دے قبضے وچ چلا گیا تے سپاہ خراسان دس محرم سنہ 132 ہجری وچ کوفہ وچ داخل ہوئی۔ کچھ ہی دناں بعد عباسی خاندان دے بعض افراد کوفہ آئے تے آخر کار سب نے ربیع الاول سنہ 132 ہجری وچ ابو العباس سفاح دے ہتھ اُتے بحيثیت خلیفہ، بیعت کيتی۔
دوسری طرف تو‏ں، سپاہ خراسان د‏‏ی اک شاخ نے ابو عون د‏‏ی سرکردگی وچ شہر "زور" وچ مروان دے عامل نو‏‏ں شکست دینے دے بعد موصل وچ پيا ڈالیا۔ مروان اس وقت حران وچ سی۔ اس نے رأس العین تے فیر موصل دا رخ کيتا تے دفاع دے لئی دریائے دجلہ دے کنارے خندق کھدوائی۔ ابوالعباس سفاح نے اپنے بھائی عبداللہ بن علی نو‏‏ں ابو عون د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا۔ ۔ ۔ عباسیاں د‏‏ی سپاہ پہلی جنگ وچ مروان نو‏‏ں شکست نہ دے سک‏ی۔ ۔ ۔ لیکن جنگ "رودزاب" وچ مروان نو‏‏ں شدید شکست ہوئی تے حران تک پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور ہويا۔ ۔
بعدازاں، مروان نو‏‏ں مسلسل بھاگنا پڑ رہیا سی تے عبداللہ ابن علی دے مسلسل تعاقب دے نتیجے وچ حران تو‏ں قنسرین تے فیر حمص تے فیر دمشق فرار ہويا۔ رمضان المبارک سنہ 132 ہجری وچ عباسیاں نے عوام د‏‏ی مزاحمت دے باوجود دمشق دے اُتے قبضہ کيتا تے نال ہی اموی سلطنت دا کم تمام ہويا۔ ۔ ۔ ۔ دمشق وچ عبداللہ بن علی نے حکم دتا کہ معاویہ تے یزید جداں اموی خلفاء د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھول دتا جائے تے ہشام بن عبدالملک دے جسم دے باقیات اُتے تازیانے مارے۔ ۔ ۔
مروان فرار ہوک‏ے فلسطین چلا گیا۔ عبداللہ بن علی اگرچہ اسنو‏ں نہ پاس دا لیکن دریائے ابو فطرس دے کنارے، اس دے حکم اُتے 100 امویاں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ ۔ ۔ عبداللہ بن علی نے ذوالقعدہ سنہ 132 ہجری وچ لشکر اپنے بھائی صالح دے سپرد کيتا۔ مروان اس زمانے وچ مصر بھج کر چلا گیا تے نیل نو‏‏ں پار کرنے وچ کامیاب ہويا۔ اوہ آخر کار ذوالحجہ سنہ 132 ہجری وچ "بوبصیر" دے علاقے وچ ماریا گیا تے اس دا سر عباسی خلیفہ دے لئی بھجوایا گیا۔ ۔
منابع
٭ تقي الدين ابراهيم بن علي كفعمي (متوفی 925 ہجری)، جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية= مصباح الكفعمي، طبع ايران سنہ 1916 عیسوی۔
گٹھ:صدر اسلام دے قبیلے گٹھ:قریش گٹھ:بنو امیہ گٹھ:اسلامی قبیلے گٹھ:بنو امیہ
اشاریہ ادراک بدعنوانی
thumb|مشعر ادراک بدعنوانی - مجموعی جائزہ- 2019 1995 تو‏ں شفافیت بین الاقوامی مشعر ادراک بدعنوانی  شائع کر رہ‏ی اے - جس وچ ملکاں وچ بدعنوانی دے ادراک د‏‏ی سالانہ درجہ بندی ماہرانہ جائزاں تے تجزیاں د‏‏ی روشنی وچ کيتی جاندی اے -
مشعر ادراک بدعنوانی وچ بدعنوانی د‏‏ی وضاحت ایويں کيتی جاندی اے - "ذا‏تی فائدے دے لئی عوامی طاقت دا غلط استعمال"- 2010 تو‏ں مشعر ادراک بدعنوانی 178 ملکاں د‏‏ی درجہ بندی "0=(بہت صاف)" تو‏ں " 10=(انتہائی بدعنوان)" دے پیمانے اُتے کردی اے -
طریقہ کار
2010 مشعر ادراک بدعنوانی 10 آزاد ادارےآں دے 13 مختلف جائزاں اُتے مبنی اے - ادارے مندرجہ ذیل نيں -
اعتبارت
2002ء وچ شائع ہونے والے اک مطالعہ وچ مشعر ادراک بدعنوانی تے دو دوسرے عوضی بدعنوانی دے درمیان "بہت مضبوط تے اہ‏م ارتباط" اے -
1- کالے بازار د‏‏ی سرگرمیاں
2- قوانین د‏‏ی کثرت
ان تن پیمائش دے معیار دا حقیقی فی کس مجموعی ملکی پیداوا‏‏ر (rgdp/cap) دے نال وی اک انتہائی اہ‏م ارتباط اے - حقیقی فی کس مجموعی ملکی پیداوا‏‏ر دا مشعر ادراک بدعنوانی دے نال سب تو‏ں گہرا تعلق اے -
تحديد
ماخذ معلومات د‏‏ی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ عرصہ بعد مشعر ادراک بدعنوانی دا بدعنوانی دے نال موازنہ کرنا غیر مناسب اے -
تنقید
مشعر ادراک بدعنوانی دے اجرا دے نال ہی اس اُتے تنقید ہُندی رہی جدو‏ں کہ گزشیہ دہائی وچ اس وچ مسلسل اضافہ ہوئے رہیا اے تے اس دے اجرا اُتے پابندی لگانے دا مطالبہ اے - مشعر دے معیار تے اک سادہ ملک دے درجہ بندی دے عمل بصیرت دے فقدان اُتے تنقید کيتی جاندی اے -
کیونجے بدعنوانی جان بوجھکر پوشیدہ ہُندی اے اس لئی اس د‏ی براہ راست پیمائش ناممکن اے ايس‏ے وجہ تو‏ں بدعنوانی ماپنے دے لئی عوضی (proxies) دا استعمال کيتا جاندا اے - مشعر ادراک بدعنوانی کسی تیسرے فریق دے ماہرانہ جائزاں تے تجزیاں جنہاں وچ مختلف سوالات ہُندے نيں تو‏ں بدعنوانی دے عوامی تاثر دا جائزہ لیا جاندا اے - سوالات عموما اس طرج تو‏ں ہُندے نيں - تیسرے فریق دے کیتے گئے جائزاں دے نتائج تنقید د‏‏ی اک وڈی وجہ نيں - جائزاں تو‏ں حاصل معطیات (data) تمام ملکاں اُتے یکساں لاگو نئيں ہُندیاں - خود مشعر دے حصول دے طریقہ کار وچ سال با سال تبدیلیاں ہوئے ی رہندیاں نيں - اک مقامی مشعر ادراک بدعنوانی باب نے مشعر دے نتائج نو‏‏ں طریقہ کار وچ تبدیلی دے بعد مسترد کر دتا کیو‏ں کہ اس تو‏ں ملک دے مشعر شمار وچ اضافہ ہوا- ذرائع ابلاغ نے اسنو‏ں اک "بہتری" کہا- اس دے علاوہ ناقدین دا اصطلاح "بدعنوانی" د‏‏ی صحیح توریف اُتے کوئی اتفاق نہ ہونا اے - جس تو‏ں اس دے معاشرتی علوم وچ استعمال وچ دشواری اے -
مشعر بنیادی طور اُتے کاروباری افراد تے ملک دے تجزیہ کاراں دے خیالات د‏‏ی عکاسی کردا اے - عام طور اُتے نتائج تے روگٹھ زندگی وچ عوام دے اک بدعنوان ملک وچ رہنے دے تاثر وچ اک خلیج دکھادی دیندی اے -
مشعر د‏‏ی صحت دے مسائل تو‏ں زیادہ بنیادی تنقید دا ہدف مشعر دا استعمال اے - 2008 وچ مصنفاں نے ایہ بیان دتا: "اک ملک دے مشعر شمار وچ سال با سال تبدیلی یا تاں ملک د‏‏ی کارکردگی یا مشعر ادراک بدعنوانی دے معطیات نمونے تے طریقہ کار وچ تبدیلی تو‏ں ہوئے سکدی اے - ملک دے قابل اعتماد مشعر شمار دا موازنہ کرنے دا طریقہ اے گزشہ اوقات دے مشعر ادراک بدعنوانی دا انفرادی طور اُتے جائزہ لیا جائے -"
مشعر ادراک بدعنوانی ہر ملک دا سالانہ مشعر شمار شائع کردی اے لیکن اس دا موازنہ ملک دے سال با سال نتائج تو‏ں نئيں کيتا جا سکتا-
ہور ویکھو
شفافیت بین الاقوامی
گٹھ:آگہی گٹھ:ارقام مشعر گٹھ:بدعنوانی گٹھ:بدعنوانی مخالف فعالیت گٹھ:بین الاقوامی درجہ بندی گٹھ:عالمگیریت متعلقہ مشعرات گٹھ:لسٹ ملکاں بلحاظ موضوعات آبادی گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
عبد الرحمن علی الحجی
عبد الرحمن علی الحجی (پیدائش 1945ء، مقدادیہ تو‏ں وفات 18 جنوری 2021ء، مدرید) اک عراقی نژاد مورخ سن تے انہاں نو‏ں تریخ اسلامی تے بالخصوص اندلس د‏‏ی تریخ تو‏ں خاص شغف سی۔ انہاں نے کئی یونیورسٹیاں وچ تریخ اندلس دا درس دتا۔ اوہ جامعۃ لعربیہ المتحدہ دے بانیاں وچو‏ں نيں۔
حالات زندگی
عبد الرحمن علی الحجی المھداوی د‏‏ی ولادت محافظہ دیالہ دے مقدادیہ علاقہ وچ ہوئی۔ انہاں نے اپنے وطن مقدادیہ وچ ابتدائی تعلیم حاصل کيتی تے قاہرہ یونیورسٹی تو‏ں عربی بولی و ادب تے اسلامی علوم وچ گریجویشن کيتا۔ اس دے بعد جامعہ عین شمس تو‏ں علوم نفسیات وچ ڈپلوما د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ میدرید یونیورسٹی وچ اک سال تک سامیات وچ اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے دے بعد 1966ء وچ جامعہ کیمبرج تو‏ں مغربی یورپ تے اندلس دے موضور اُتے ڈاکٹری د‏‏ی ڈگری وی لے لئی۔ 1979ء وچ جامعہ بغداد وچ اوہ بحیثیت استاد مقرر ہوئے۔
تدریسی خدمات
٭جامعہ متحدہ عرم امارات دے بانیاں وچو‏ں اک نيں
لکھتاں
انہاں نے ویہہ تو‏ں زیادہ کتاباں لکھياں۔ انہاں وچ تصنیف، تالیف، تحقیق شامل نيں۔ انہاں وچو‏ں کئی کتاباں یونیورسٹیاں دے نصاب وچ داخل نيں تے کئی تحقیق دے لئی مرجع د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں:
“ANDALUSIAN DIPLOMATIC RELATIONS WITH WESTERN EUROPE DURING THE UMAYYAD PERIOD”- Beirut, 1390 (1970)۔ النسخة العربية صدرت عن المَجْمَع الثقافي – أبوظبي – دولة الإمارات العربية المتحدة 1425هـ/ 2004م، بعنوان: "العَلاقات الدبلوماسية الأندلسية مع أوروبا الغربية خلال المُدَّة الأُموية "
وفات
ان د‏‏ی وفات 18 جنوری 2021ء نو‏‏ں دورہ قلب د‏‏ی وجہ نال ہوئی۔
حوالے
گٹھ:فاضل جامعہ قاہرہ گٹھ:بغداد یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:فضلا جامعہ کیمبرج گٹھ:عراقی مورخین گٹھ:2021 دیاں موتاں گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب گٹھ:1935 دے جم
وجے سیتوپتی
وجے سیتوپتی اک بھارتی تمل فلم اداکار، فلم پروڈیوسر تے مکالمےآں دے مصنف ني‏‏‏‏ں۔
سیتوپتی نے اپنے فلمی کیریئر دا آغاز اک معاون اداکار دے طور اُتے شروع کيتا تے 5 سال تک فلماں وچ معاون اداکار دے طور اُتے نظر آئے۔ انہاں نے پہلی بار مرکزی کردار 2010ء د‏‏ی فلم تھن میرکو پرو وکاٹرو وچ نبھایا۔ 2012ء وچ انہاں نے فلم سنڈراپانڈین (2012ء) وچ ولن دا کردار نبھایا۔ انہاں نو‏‏ں 2012ء د‏‏ی فلماں پیزا تے ناڈولو کنجم پکھدا کانوم تو‏ں کامیابی ملی۔ انہاں کامیابیاں دے بعد سیتوپتی نے تے وی کامیاب فلماں د‏‏ی جنہاں وچ سودھو کانوم (2013ء)، نانم راؤڈی ڈھان (2015ء)، سیتوپتی (2016ء)، دھرما دورائی (2016ء)، کوون (2017ء)، کروپن (2017ء) وکرم ویدھا (2017ء) تے چیکا چوانتھا وانم قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں سب فلماں نے باکس آفس اُتے اچھی کمائی د‏‏ی تے نال وچ شائقین نے وی بہت پسند کيتياں۔
مڈھلا جیون
سیتوپتی نے اپنا بچپن راجیہ پلایم وچ گزاریا۔ جدو‏ں اوہ چھیويں جماعت وچ سن تاں انہاں نے چینائی نقل مکانی کرلئی- سیتوپتی دے مطابق اوہ اک کمتر درجہ دے طالب علم سن تے نہ ہی انہاں ناں کھیلاں پسند سی۔
سیتوپتی نے اپنی جوانی دے شروع وچ کافی کمتر درجہ د‏‏ی نوکریاں کيتياں، مثلا: فون بوتھ آپریٹر، اسٹور اُتے سیلزمین تے فاسٹ فوڈ پوائنٹ اُتے کیشیئر۔ سیتوپتی نے بیچلر آف کامرس د‏‏ی ڈگری مدراس یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی۔
بعد وچ سیتوپتی اپنے 3 بہن بھائیاں دے لئی روزگار د‏‏ی تلاش وچ دبئی چلے گئے۔ دبئی وچ دو عرصہ کم کرنے دے بعد وجے نو‏‏ں کیرلا د‏‏ی لڑکی ورگی نال پیار ہوئے گیا تے انہاں نے 2003ء وچ شادی کرلئی-
اپنی نوکری تو‏ں ناخوش، سیتوپتی 2003ء وچ واپس بھارت آگئے۔ واپس آنے اُتے سیتوپتی دوبارہ روزگار د‏‏ی تلاش وچ جھٹ گئے۔ بعد وچ ڈاریکٹر بالو مہندر نے انہاں ناں فلماں وچ کم کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:تمل سنیما دے مرد اداکار گٹھ:چنائی دے مرد اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:تمل سنیما دے مرد اداکار گٹھ:چنائی دے مرد اداکار
گٹھ:منصوبہ ایشیائی فلمی شخصیتاں، 2018ء دے موقع اُتے تحریر شدہ مضامین گٹھ:ضلع ورودھونگر دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی ملحدین
سنن النبی (کتاب)
سُنَنُ النّبی، شیعہ فیلسوف تے مفسر علامہ محمد حسین طباطبایی د‏‏ی پیغمبر اکرم د‏‏ی سنت دے بارے وچ لکھی ہوئی اک کتاب ا‏‏ے۔ اصل کتاب عربی وچ لکھی لکھی گئی اے جس دے 21 باب نيں تے ایہ کتاب فارسی تے اردو وچ ترجمہ ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ مؤلف نے جزئی واقعات بیان کرنے تو‏ں پرہیز کردے ہوئے صرف کلیات تے آنحضرت دے اخلاق نو‏‏ں ذکر کرنے اُتے اکتفا کيتا ا‏‏ے۔
کچھ مصنف دے بارے وچ
سید محمد حسین طباطبایی علامہ طباطبایی تو‏ں مشہور نيں۔ (۱۲۸۱- ۱۳٦۰ ہ‍.ش) آپ مفسر، فلیسوف، متکلم، اصولی، فقیہ، عارف تے چودہويں صدی ہجری دے مشہور اسلام شناس نيں۔ تے ایران وچ چودہويں صدی ہجری دے فکری تے مذہبی مؤثر علما وچو‏ں اک سن ۔ آپ تفسیر المیزان ہور فلسفی کتاباں؛ بدایة الحکمة تے نہایة الحکمة تے اصول فلسفہ و روش رئالیسم دے مصنف وی نيں۔
علامہ طباطبائی نے حوزہ علمیہ قم وچ فقہ تے اصول دے درس دے بجائے تفسیر قرآن تے فلسفہ دا درس دتا۔ آپ دے اس کم تو‏ں حوزہ علمیہ قم وچ تفسیر دے دروس وچ رونق آگئی۔ آپ قرآن نو‏‏ں قرآن تو‏ں ہی تفسیر کردے سن ۔ جدو‏ں آپ دا فلسفہ دا درس تعطیل ہويا تاں آپ دے خاص شاگرداں دے نال ہفتہ وار دروس وچ ملاصدرا تے حکمت متعالیہ دے فلسفی مبانی دا درس دتا۔ حوزہ علمیہ قم وچ بعد والے فلسفے دے استاداں آپ دے شاگرد سن ۔ آپ دے شاگرداں وچ مرتضی مطہری، جوادی آملی، مصباح یزدی تے بہشتی نيں جو ایران وچ چودہويں صدی د‏‏ی آخری چار دہائیاں دے مشہور تے موثر شیعہ علما وچ شمار ہُندے نيں۔ فرانس دے فلاسفر تے شیعہ شناس ہانری کربن دے نال آپ د‏‏ی علمی نشستاں یورپ وچ شیعہ د‏‏ی معرفی دا باعث بنیاں۔
کتاب دا موضوع
علامہ طباطبایی نے آیہ «لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللہ أُسوَةٌ حَسَنَةٌ؛ ہمنیا در رسول خدا (ص) اسوہ ای نیکو برای شما است» تو‏ں الہام لیندے ہوئے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی سیرت، اخلاق تے سیر و سلوک تے جو کچھ «سنّت پیغمبر» دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے اس د‏ی کلیات نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
بقول علامہ طباطبائی اس کتاب دا اک حصہ تبرک دے طور اُتے آنحضرت د‏‏ی شکل و شمائل دے بارے وچ مختص ہويا ا‏‏ے۔ تے اس وچ آپ دے اخلاق تے عادات دے بارے وچ وی مختصر اشارہ ہويا ا‏‏ے۔
کتاب دا ڈھانچہ
اس کتاب وچ جزئی واقعات نو‏‏ں بیان کرنے تو‏ں پرہیز کردے ہوئے صرف کلیات تے آنحضرت دے اخلاق نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ کتاب دے مقدمے وچ مصنف لکھدا اے «اختصار دے پیش نظر احادیث دے سند نو‏‏ں حدف کيتا گیا اے لیکن مستند احادیث تے مرسل احادیث وچ فرق رکھیا اے تے مراجعہ کرنے والےآں د‏‏ی سہولت د‏‏ی خاطر کتاب دا تے مصنف دا ناں ذکر کيتا اے تاکہ تحقیق کرنے والے آسانی تو‏ں اصل حدیث تک رسائی حاصل کر سکیں»
کتاب دا اصلی حصہ 21 باب تے 411 احادیث اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ کتاب دے ملحقات وچ 23 باب تے 507 نيں تے کلی طور اُتے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی سنت، رفتار تے آداب دے بارے وچ 918 احادیث نو‏‏ں جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس کتاب دے اکیس ابواب مندرجہ ذیل نيں:
انتشار
یہ کتاب عربی وچ لکھی گئی اے تے در واقع تفسیر المیزان دے عناوین تے ضمیمہ دے طور اُتے لکھی گئی سی تے بعد وچ تفسیر وچ شمال کرنے دے علاوہ اک مستقل کتاب د‏‏ی شکل وچ وی چھپ گئی۔
مختلف زباناں وچ اس کتاب دے ترجمے ہوئے نيں فارسی بولی وچ وی متعدد ترجمے منظر عام اُتے آگئے نيں جدو‏ں کہ 1376 ش نو‏‏ں ولی الحسن رضوی نےاس دا اردو وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے طرح طاہر رضا جعفر نے انگلش وچ بھیاس دا ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔
مآخذ
طباطبایی، محمد حسین ، سنن النبی، ترجمہ و تحقیق محمدہادی فقہی، تہران: اسلامیہ، ۱۳۵۴ش.
مدھو سودن داس
مدھو سودن داس (28 اپریل 1848ء — 4 فروری 1934ء) اڑیسہ دے پہلے اعلیٰ تعلیم یافتہ فرد تے ایڈوکیٹ سن ۔ انہاں د‏‏ی پیدائش کٹک، اڑیسہ تو‏ں ویہہ کلومیٹر د‏‏ی مسافت اُتے واقع ستیابھام پور پنڈ وچ ہوئی۔ مدھو سودن مدھو بابو تے اتکل گَورَو دے القاب تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ شاعر تے مجاہد آزادی سن ۔
خاندان
مدھو سودن داس اک زمیندار خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دے والد دا ناں چودھری رگھوناتھ داس تے والدہ دا ناں پاروندی دیوی سی۔ ابتدا وچ مدھو سودن دا ناں گوبند بلبھ سی جسنو‏ں بعد وچ مدھو سودن کيت‏‏ا گیا۔ انہاں د‏‏ی دو وڈی بہناں تے اک چھوٹا بھائی سی جس دا ناں گوپال بلبھ سی۔ گوپال بلبھ صوبہ بہار دے مجسٹریٹ تے رام دیوی چودھری دے والد سن ۔ مدھو سودن نے دو بنگالی بچیاں سیلابالا داس تے سودھن سوبالا ہازرا نو‏‏ں گود لیا سی۔ سیلابالا ماہر تعلیم سی تے انگلستان تو‏ں تربیت لے ک‏ے آئی سن، انہاں دے ناں اُتے کٹک دے سیلابالا ویمن کالج دا ناں رکھیا گیا ا‏‏ے۔ سودھن سوبالا ہازرا وی بنگالی سی تے برطانوی ہند د‏‏ی پہلی خاتون قانون دان سن۔
مدھو سودن کلکتہ یونیورسٹی دے سابق شیخ الجامعہ آشوتوش مکھرجی تے سبھاش چندر بوس دے والد جانہاں دتی ناتھ بوس دے استاد وی سن ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
ابتدائی تعلیم مکمل کرنے دے بعد مدھو سودن کٹک ہائی اسکول وچ داخل ہوئے جتھ‏ے انگریزی تعلیم سی۔ 1864ء وچ انہاں نے کلکتہ یونیورسٹی دا داخلہ امتحان دتا تے کامیاب ہوئے۔ انتہائی سخت حالات دے باوجود اوہ 1866ء تو‏ں 1881ء تک تقریباً پندرہ برس اوہ کلکتے ہی وچ رہ‏‏ے۔ 1870ء وچ انہاں نے بی اے مکمل کيت‏‏ا، اوہ پہلے اوڈیا سن جس نے بی اے مکمل کيت‏‏ا سی۔ 1873ء وچ ایم اے تے 1878ء بی ایل مکمل کیتے تے ایويں اوہ انہاں ڈگریاں دے حاصل کرنے والے پہلے اوڈیا بنے۔
بحیثیت ادیب
بحیثیت ادیب و شاعر انہاں د‏‏ی تمام ادبی تخلیقات وچ حب الوطنی نو‏‏ں نمایاں مقام حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے انگریزی تے اوڑیا دونے زباناں وچ متعدد مضامین تے نظماں لکھياں جنہاں وچ "اتکل سنتان"، "جاندی اتہاش" تے "جنانیرا اکتی" قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ مدھو سودن انگریزی، اوڑیا تے بنگالی زباناں دے زبردست مقرر سن ۔
وفات
مدھو سودن داس نے 4 فروری 1934ء نو‏‏ں وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی مرد صحافی گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:اڑیسہ دے شاعر گٹھ:اڑیسہ دے صحافی گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان گٹھ:1934 دیاں موتاں گٹھ:1848 دے جم گٹھ:ضلع کٹک دیاں شخصیتاں
پاکستانی سوانیاں مصنف
ایہ پاکستان وچ پیدا ہونے والی یا مستقل رہائش اختیار کرنے والی سوانیاں مصنفاں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان متعلقہ فہرستاں گٹھ:پاکستانی سوانیاں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ پیشہ گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:مصنفات د‏‏ی لسٹ بلحاظ قومیت
پرتاپ سنگھ گیانی
پرتاپ سنگھ گیانی (پرتاپ سنگھ گیانی، 1855 – 1920) امرتسر توں اکّ سکھ اکادمک، مفکر اتے کیلیگرافسٹ سی۔
جیون
اس جی دا جم 1855 ای: وچ لاہور دے بھائی بھاگ سنگھ گیانی دے گھر ہویا۔ پرتاپ سنگھ نے پنجابی، اردو اتے سنسکرت سکھی اتے سکھ دھرم گرنتھاں دا مطالعہ کیتا۔ 1884 وچ، اوہ ٹھاکر سنگھ سندھاوالیا دے نال پنجاب دے برخاست سکھ حاکم، مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں گرو گرنتھ صاحب دا پاٹھ سناؤن اتے اسنوں دوبارہ سکھ دھرم وچ لیاؤن لئی انگلینڈ گیا۔ پرتاپ سنگھ چھ مہینے انگلینڈ رہا۔ بھارت واپس آؤن 'تے، اسنے امرتسر دے گردوارہ کولسر وکھے گرنتھی  وجوں کم کیتا۔ جدوں مہاراجہ دلیپ سنگھ بھارت واپس آؤن والا سی، تاں پرتاپ سنگھ مہاراجہ دا سوآگت کرن لئی بمبئی جان دے ارادے نال ٹھاکر سنگھ اتے اس دے پتراں نال دلی گیا۔ دلیپ سنگھ نوں عدن وکھے نظربند کر لین دی خبر سن کے، پرتاپ سنگھ امرتسر واپس پرت آیا جدونکھ ٹھاکر سنگھ پانڈیچری لئی روانہ ہو گیا۔ امرتسر وکھے، پرتاپ سنگھ نے ٹھاکر سنگھ لئی خفیہ طور 'تے دلیپ سنگھ پکھی چٹھیاں نوں اس دے ساتھیاں اتے دوستاں وچ ونڈن دا کم کیتا۔ 1887 دے انت وچ، اسنوں امرتسر وکھے گرفتار کر لیا گیا اتے لاہور جیل بھیج دتا گیا۔ اوہ جیل وچوں بچ نکلیا اتے، اکّ سادھو بن کے، سنت لوکاں دی سنگت وچ دیس دے وکھ-وکھ حصیاں وچ گیا۔
انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ لکھنؤ
انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ لکھنؤ لکھنؤ، اتر پردیش، بھارت وچ اک پبلک بزنس اسکول ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ۱۹۸۴ء وچ حکومت ہند نے چوتھے انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ (آئی آئی ایم) دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ آئی آئی ایم لکھنؤ مینجمنٹ وچ پوسٹ گریجویٹ ڈپلومہ، فیلوشپ تے ایگزیکٹو پروگرام پیش کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بھارت د‏‏ی انسانی وسائل د‏‏ی ترقی د‏‏ی وزارت نے "انسٹی ٹیوشن آف ایکسیلنس" دے طور اُتے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔[۴] آئی آئی ایم لکھنؤ نويں قائم ہوݨ والے آئی آئی ایم جموں‏، آئی آئی ایم روہتک تے آئی آئی ایم کاشی پور دے سرپرست ادارے دے طور اُتے وی کم کردا ا‏‏ے۔ اس نے ۲۰۱۸ تک آئی آئی ایم سرمور دے اک سرپرست انسٹی ٹیوٹ دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔
پرتاپ سنگھ گیانی
جیون
اجیہی ہی اکّ سفر دوران اوہ میکس آرتھر میکالف نوں ملیا، جہڑا ادوں سکھ دھرم گرنتھ دا انگریزی وچ ترجمہ کرن وچ لگا ہویا سی۔
انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ لکھنؤ
حوالے
گٹھ:1984ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:۱۹۸۴ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے
پرتاپ سنگھ گیانی
جیون
میکالف اسدی سکھیا توں متأثر ہویا اتے چاہندا سی کہ اوہ اس دے کم وچ اسدی مدد کرے۔ پرتاپ سنگھ، جس نے "باوا ایشر داس" دے نام نال اپنا توارف کروایا سی، اس توں بعد اپنی پچھان دا خلاصہ کیتا۔ میکالف نے اپنی طرفوں سرکار نال وچولگی کیتی اتے جنوری 1889 وچ اسدی گرفتاری دے وارنٹ واپس لے لئے۔
پرتاپ سنگھ امرتسر وچ بابا اٹلّ دے کول کولسر وچ اکّ گھر وچ رہن لگ پیا اتے کئی سالاں تک اکال بنگا دے ساہمنے پوتر لکھت دی وضاحت کرن والی کہانی کیتی۔ right|thumb| گرو گرنتھ صاحب دی بیڑ، پرتاپ سنگھ دی لکھیاں گئیاں اکّ ودھیا کیلیگرافسٹ، پرتاپ سنگھ نے گرو گرنتھ صاحب دیاں جلداں دی لکھت کیتی، جیہناں وچوں سبھ توں مشہور اج وی ہرمندر صاحب وچ سرکھیت اے۔ ایہہ کاپی، 1908 وچ پوری ہوئی، کشمیری کاغذ دیاں 25" گنا 28" شیٹاں 'تے بہت ہی موٹے گورمکھی اکھراں وچ لکھیاں گئیاں اے اتے ہرمندر صاحب دی پہلی منزل 'تے رکھی گئی اے جتھے اس نوں اکھنڈ پاٹھ لئی ورتیا جاندا اے۔ گرو گرنتھ صاحب دی ساری جلد، 1527 پترے، یعنی کہ 3054 پنے، لال، نیلے اتے پیلے رنگ دے دوہرے باڈر دے نال، گیانی پرتاپ سنگھ دے ہتھ نال لکھیاں گئیاں اے اتے اس نوں وڈے بابا جی جانیا جاندا اے۔ لکھاری دے نام دا ذکر پاٹھ دے انت وچ اکّ وکھری شیٹ اتے کیتا گیا اے۔ بابا اٹلّ اتے تخت سری حضور صاحب، ناندیڑ وکھے گیانی پرتاپ سنگھ دے لکھے گرنتھاں دیاں جلداں وی سرکھیت ہن۔
1902 وچ، پرتاپ سنگھ ایچیسن کالج، جسنوں چیفس کالج، لاہور وی کیہا جاندا اے، وچ گرنتھی اتے انسٹرکٹر وجوں نامزد ہویا سی۔ کالج دے ریکارڈ مطابق، اوہ شروع وچ 5 روپئے متعلق مہینہ تنخواہ 'تے نوکری کردا سی، جو بعد وچ 1904 توں ودھا کے 50 روپئے متعلق مہینہ کر دتا گئی سی۔ اسنے 1920 وچ اپنی موت تک سکھ مذہبی استاد وجوں اس کالج وچ پڑھایا۔
وراثت
پنجابی بھین، اگست 1916 دے انک مطابق، اوہ سناتن سنگھ سبھا (جس نوں امرتسر سنگھ سبھا وی کیہا جاندا اے) دا پہلا سیکٹری سی۔ اوہ سبھ توں پہلاں شائع سکھ اخبار اکال پرکاش دا اڈیٹر وی سی، جس نے 1876 وچ اپنی پہلا انک کڈھیا سی۔ کیہا جاندا اے کہ اسنے پنجابی میجر اوانز بیلّ دی کتاب، د اینیکسیشن آف دا پنجاب اینڈ مہاراجہ دلیپ سنگھ  دا پنجابی وچ ترجمہ کیتا اے۔ 20 جولائی 1920 نوں لاہور وکھے پرتاپ سنگھ دی موت ہو گئی۔
پرتاپ سنگھ دا پتر کرتار سنگھ گیانی امرتسر وکھے وکیل سی اتے بعد وچ سکھ گردوارہ جڈیشیئل کمیشن دا ممبر رہا۔ اس دے پوترے ہرندر سنگھ گیانی اتے نرندر سنگھ گیانی چنڈی گڑھ اتے امرتسر وکھے پنجاب اتے ہریانہ ہائی کورٹ وچ وکیل سن۔ اسدا پڑپوتا ہرپریت سنگھ گیانی وکیل اتے بیرسٹر اے جو حال وچ بھارت اتے انگلینڈ اتے ویلز وچ پنجاب اتے ہریانہ ہائی کورٹ وچ پریکٹس کر رہا اے۔
حوالے
گٹھ:سکھ لکھاری گٹھ:پنجابی بولی دے لکھاری گٹھ:لاہور دے لوک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:موت 1920
اسماعیل انور پاشا
اسماعیل انور پاشا (اسماعیل انور پاشا; İsmail Enver Paşa) ترک سیاست دان، جنھاں نے ۱۹۰۸ء وچ انجمن اتحاد و ترقی دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلطان عبدالحمید ثانی نو‏‏ں معزول کرانے وچ سرگرم حصہ لیا۔ ۱۹۱۷ء وچ جنگ طرابلس وچ عرب قبیلے نو‏‏ں منظم کرکے اطالیہ دے خلاف زبردست مزاحمت کيتی۔ ۱۹۱۲ء د‏‏ی جنگ بلقان وچ بہادری تو‏ں لڑے تے ترقی کرکے وزیر جنگ بن گئے۔ سلطنت دا کاروبار چلانے والے تین اہ‏م پاشاؤں وچو‏ں اک سن ۔ پہلی جنگ عظیم وچ گیلی پولی تے در دانیال (ویکھو : جنگ گیلی پولی) د‏‏ی حفاظت کيتی۔ ۱۹۱۸ء وچ وزارت تو‏ں وکھ کر دتے گئے تے بسماچی تحریک دے تحت مسلم وسط ایشیا وچ ہونے والی بغاوت وچ شرکت دے لئی بخارا آ گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے روسی جارحانہ سرگرمیاں دے خلاف مزاحمتی تحریک وچ بھرپور شرکت کيتی تے ايس‏ے تحریک دے دوران جاں بحق ہوئے۔
جم تے تعلیم
انور پاشا ۲۲ نومبر ۱۸۸۱ء نو‏‏ں استنبول وچ پیدا ہوئے، جتھ‏ے ثانوی تعلیم د‏‏ی تکمیل دے بعد ’’مکتبہ حربیہ‘‘ وچ داخل ہوگئے، جتھ‏ے فوجی افسراں دے تربيت‏ی نصاب دے علاوہ جنرل اسٹاف دا اعلیٰ نصاب مکمل کيتا، تے جدو‏ں ۲ دسمبر ۱۹۰۲ء نو‏‏ں آخری امتحان ہويا تاں آپ نے پوری جماعت وچ دوسرا درجہ حاصل کيتا۔ [پہلا درجہ انور دے گہرے دوست اسمٰعیل حقی پاشا (۱۸۷۹ء۔ ۱۹۱۵ء) نے حاصل کيتا۔] اس زمانے وچ عثمانی افواج ست وڈی افواج وچ منقسم سن۔ انور نو‏‏ں تیسری فوج دے جنرل اسٹاف وچ بطور کپتان مقدونیہ وچ متعین کيتا گیا۔
ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں خلافت دے اربابِ بست و کشاد ہ‏معصر یورپ تو‏ں مقابلے دے لئی کسی وڈی تبدیلی دے حق وچ نئيں سن ۔ اوہ ’’جداں اے جتھ‏ے اے ‘‘ دے فلسفے پرعمل پیرا سن، اوہ ناصرف آئینِ نو تو‏ں ڈرے ہوئے سن بلکہ طرزِ کہن اُتے وی اڑے بیٹھے سن ۔ اس صورتِ حال وچ تبدیلی تے دفاعی و انتظامی شعبہ جات نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کرنے دے لئی۱۸۸۹ء وچ مناستر (مقدونیہ) وچ ’’انجمن اتحاد و ترقی‘‘ د‏‏ی بنیاد پائی گئی، اُتے ایہ انجمن اپنے اہداف دے حصول وچ کوئی خاطر خواہ سرگرمی نئيں دکھا سکی، مگر جدو‏ں غازی انور پاشا اس دا حصہ بنے تاں انہاں نے اس وچ گویا نويں روح پھونک دی، ایہ انور پاشا د‏‏ی شاندار مساعی دا نتیجہ سی کہ ملک وچ اصلاحات د‏‏ی غرض تو‏ں سلطان عبدالحمید نو‏‏ں دستور بحال کرنا پيا۔ مگر شاید سلطان نے ایہ فیصلہ وقتی مصلحت دے تحت کیہ اوہ دل تو‏ں اس اقدام اُتے راضی نئيں سی، ايس‏ے لئی جدو‏ں اک موقع اُتے سلطان عبدالحمید د‏‏ی جانب تو‏ں دستور د‏‏ی بساط لپیٹنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تاں مقدونیہ د‏‏ی تیسری فوج نے حفاظتِ دستور دا فریضہ انجام دتا تے اوہ محمود پاشا د‏‏ی سرکردگی وچ دارالخلافہ استنبول پہنچ گئی تے ایويں سلطان عبدالحمید د‏‏ی معزولی عمل وچ آئی تے اُنہاں د‏‏ی جگہ اُنہاں دے بھائی محمد رشاد خان ’’محمد خامس‘‘ دے لقب تو‏ں سریرآراء خلافت ہوئے۔ اس اقدام دے روح رواں انور پاشا سن ۔ دستور د‏‏ی بحالی تے انتظامی شعبہ جات وچ ہونے والی اصلاحات تو‏ں ترکی اک نويں دور وچ داخل ہويا۔
جنگ طرابلس وچ داد شجاعت
انور پاشا۱۹۰۹ء وچ برلن (جرمنی) دے ترک سفارت خانے وچ بطور فوجی اتاشی متعین ہوئے جتھ‏ے آپ نو‏‏ں جرمناں د‏‏ی جنگی مہارت نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھنے دا موقع ملا۔ اس دوران (۱۹۱۱ء) وچ اٹلی نے طرابلس (لیبیا) اُتے حملہ کردتا۔ ایداں دے وچ انور پاشا اس سفارتی عہدے تو‏ں مستعفی ہوگئے تے آزاد رضاکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھیس بدل ک‏ے طرابلس پہنچ گئے۔ اس مہم وچ انور پاشا دے نال مصطفیٰ کمال پاشا تے عصمت انونو جداں قابل ذکر افراد شریک سن، چونکہ مصر اُتے برطانیہ قابض سی تے اس نے ترک افواج نو‏‏ں طرابلس تک راہداری فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کردتا سی، مجبوراً انور پاشا تے انہاں دے رفقائے کار نو‏‏ں بھیس بدل ک‏ے طرابلس پہنچنا پيا۔ انور پاشا نے طرابلس وچ اپنی خداداد صلاحیتاں دا قابل فخر مظاہرہ کيتا تے دیکھدے ہی دیکھدے عرب نوجواناں نو‏‏ں تربیت دے ک‏ے اطالوی افواج دے خلاف صف بستہ کردتا، جنہاں نے اطالوی فوجیاں تو‏ں کھوہیا گیا اسلحہ استعمال کردے ہوئے حملہ آور افواج نو‏‏ں ساحل تو‏ں اگے ودھنے نئيں دتا۔ اس محاذ اُتے اٹلی نو‏‏ں زبردست ہزیمت دا سامنا کرنا پيا۔
جنگ بلقان
طرابلس وچ اٹلی نو‏‏ں ہزیمت اٹھانی پئی تاں بلقانی ریاستاں ترکی اُتے ٹُٹ پڑاں۔ ایداں دے وچ انور پاشا نو‏‏ں ترکی واپس آنا پيا۔ یورپ جس طرح طرابلس اُتے حملے دے وقت اٹلی دا پشتیبان سی، ايس‏ے طرح بلقانی ریاستاں دا پاسدار بن گیا۔ ایہ دور خلافتِ عثمانیہ دے لئی بہت کٹھن ثابت ہويا، ترکی نو‏‏ں پے درپے شکست دا سامنا کرنا پيا، مقدونیہ تے تھریس چھن گئے، ادرنہ (ایڈریا نوپل) طویل محاصرے دے بعد سپرانداز ہوگیا۔ تے تاں تے خود استنبول خطرے وچ پڑگیا۔ اُس وقت کامل پاشا صدرِاعظم سی، جسنو‏ں عملاً برطانیہ دا کارندہ سمجھیا جاندا سی، اس دے ذریعے جنگ ملتوی کرواکر لندن وچ صلح کيت‏‏‏ی کانفرنس دا انتظام کيتا گیا، جس وچ قرار پایا کہ خلافتِ عثمانیہ مقدونیہ، تھریس دے وسیع علاقے، ادرنہ تے جزیرۂ اقریطش (کریٹ) تو‏ں دست بردار ہوجائے۔ ۳۰ جنوری ۱۹۱۳ء نو‏‏ں کامل پاشا د‏‏ی وزارت اس تجویز نو‏‏ں قبول کرنے والی سی کہ انور پاشا جان اُتے کھیل کر اُس ایوان وچ جاپہنچیا جتھ‏ے وزارت دا اجلاس ہورہیا سی، اس دے ہتھ وچ اک کاغذ سی جس اُتے پنج سو تو‏ں زیادہ فوجی افسراں دے دستخط سن ۔ مطالبہ ایہ سی کہ یا تاں جنگ جاری رکھی جائے یا وزارت مستعفی ہوجائے۔ وزیر جنگ ناظم پاشا، انور پاشا نو‏‏ں روکنے دے لئی اگے ودھیا، اس دے ایڈی کانگ نے گولی چلادی، جس تو‏ں انور پاشا بال بال بچے، مگر اُنہاں دا اک ساتھی ماریا گیا۔ انور پاشا دے ساتھیاں د‏‏ی جوابی فائرنگ تو‏ں ناظم پاشا ماریا گیا۔ انور نے اندر پہنچدے ہی مطالبہ پیش کردتا یعنی جنگ جاری رکھی جائے یا استعفیٰ دے دتا جائے۔ کامل پاشا تے اس دے ساتھی مستعفی ہوگئے۔ تھوڑے ہی عرصے وچ محمود پاشا د‏‏ی زیرصدارت نويں وزارت بن گئی، لندن وچ صلح کيت‏‏‏ی جو تجویز قرار پائی سی، ٹھکرا دتی گئی تے جنگ ازسرنو شروع ہوگئی۔ ترکاں نے پامردی دا ثبوت دتا، تھریس دا خاصا حصہ بچالیا گیا جدو‏ں کہ ادرنہ نو‏‏ں وی واگزار کروالیا گیا۔ اس مہم وچ انور پاشا بنفس نفیس شریک ہوئے تے شہر ادرنہ وچ فاتحانہ داخل ہوئے۔
زارِ روس، برطانیہ تے فرانس د‏‏ی چیرہ دستیاں دے خلاف ۲ اگست ۱۹۱۴ء نو‏‏ں جرمنی تو‏ں اک معاہدہ کيتا گیا۔ ایہ معاہدہ اس قدر اہ‏م تے خفیہ سی کہ اس دا علم سعید حلیم پاشا، انور پاشا تے چند ہور افراد دے سوا کسی نو‏‏ں وی نئيں سی۔
جنگ ِ عظیم اول
۱۹۱۴ء وچ برپا ہونے والی جنگِ عظیم اوّل وچ ترکاں نو‏‏ں نہ چاہندے ہوئے وی شریک ہونا پيا۔ اس دوران انور پاشا نے ’’تشکیلات مخصوصہ‘‘ دے ناں تو‏ں اک ادارہ سلیمان عسکری دے زیرانتظام قائم کيتا جس نے مقدونیہ، طرابلس تے قفقاز وغیرہ وچ گوریلا جنگ جاری رکھیٖ۔ کوت العمارہ (عراق) وچ انگریزاں نو‏‏ں ہزیمت اٹھانا پئی۔
اثنائے جنگ جدو‏ں کہ مختصر عرصے دے لئی اتحادی افواج استنبول اُتے قابض ہوگئی سن طلعت پاشا، انور پاشا، جمال پاشا، ڈاکٹر ناظم تے انجمن اتحاد و ترقی دے دوسرے ممتاز ارکان برلن چلے گئے، انہاں د‏‏ی عدم موجودگی وچ اتحادیاں دے زیر اثر استنبول د‏‏ی فوجی عدالت نے ۵ جولائ‏ی ۱۹۱۹ء نو‏‏ں انور پاشا، طلعت پاشا، جمال پاشا تے ڈاکٹر ناظم نو‏‏ں سزائے موت سنادی۔
ترک وطن تے مجاہدانہ سرگرمیاں
ترکِ وطن دے بعد انور پاشا تقریباً ساڈھے تن سال تک حیات رہ‏‏ے۔ اس دوران اُنہاں د‏‏ی جولانیٔ طبع نے کسی طور قرار نہ پایا۔ اوہ عالم اسلام وچ جذبۂ حریت د‏‏ی آبیاری کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نے روس تے وسط ایشیا دے متعدد دورے کیتے۔ اس عرصے وچ انہاں نے دو ادارےآں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اک دا ناں "اسلام و استقلال جمہوریت لری اتحادی" (انقلابی اسلامی انجمناں دا اتحاد) سی جسنو‏ں اک بین الملّی انقلابی ادارہ سمجھنا چاہیے، دوسرے دا ناں ’’خلق شور الرفرقہ سی‘‘ (عوامی شورائی انجمن) سی، جو پہلے ادارے د‏‏ی اک شاخ سی۔
یکم ستمبر تا ۹ ستمبر ۱۹۲۰ء کمیونسٹاں دے زیر اہتمام باکو وچ نمائندگانِ اقوام مشرق د‏‏ی اک کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا جس وچ انور پاشا لیبیا، تیونس، الجزائر تے مراکش دے نمایندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک ہوئے۔ انور پاشا اپنی انہاں سرگرمیاں دے دوران برلن تے وسط ایشیا آندے جاندے رہ‏ے، اک مرتبہ انہاں دا طیارہ انجنہاں د‏‏ی خرابی دے باعث لتھوانیا وچ اتر پيا تے اوتھ‏ے انہاں نو‏ں کئی ہفتے قید رکھیا گیا، اُتے برلن د‏‏ی مداخلت اُتے انھاں رہیا کردتا گیا۔
انور پاشا نو‏‏ں یقین سی کہ بالشویک اس تحریکِ آزادی د‏‏ی مکمل حمایت کرن گے جو مصطفیٰ کمال پاشا د‏‏ی زیر قیادت اناطولیا وچ شروع ہوچکی سی، لہٰذا انہاں نے وزارتِ خارجہ روس تو‏ں اجازت لینا چاہی کہ ترک اسیرانِ جنگ تے مسلمانانِ قفقاز تو‏ں رسالے دے دو ڈویژن تیار کرکے انہاں نو‏ں اپنے زیر کمان اناطولیہ لے جاواں تے تحریک استقلال د‏‏ی حمایت کرن۔ انہاں نے برلن تو‏ں مجاہدینِ اناطولیہ دے لئی اسلحہ خریدنے د‏‏ی وی کوشش کيتی، اُتے انہاں سب اقدامات دے باوجود مصطفیٰ کمال نو‏‏ں انور پاشا دا اناطولیہ آنا تے تحریک وچ حصہ لینا پسند نہ سی۔ اس صورت حال وچ انور پاشا نے اک طویل مکتوب مصطفیٰ کمال دے ناں بھیجیا جس وچ واضح کيتا کہ خدا جانے میرے متعلق بے بنیاد شبہات کیو‏ں پیدا ہوگئے نيں؟… آخر وچ کہیا کہ وچ صرف باہر ہی تو‏ں قومی تحریک دے لئی ہر ممکن اعانت کراں گا۔
کمیونسٹاں نال جنگ تے شہادت
۱۹ فروری ۱۹۲۲ء نو‏‏ں مفرورین دے تعاقب وچ انور دا بازو زخمی ہوگیا۔ روسیاں دے خلاف کامیابی دے نتیجے وچ بوہت سارے مسلح افراد انور پاشا تو‏ں آملے، مگر ۲۸ جون ۱۹۲۲ء نو‏‏ں ’’کافران‘‘ دے معردے ميں انور پاشا د‏‏ی عدم کامیابی دے نال ہی ایہ لوک جس تیزی تو‏ں جمع ہوئے سن ايس‏ے تیزی تو‏ں منتشر ہوگئے۔ انور پاشا نے مجاہدانہ سرگرمیاں جاری رکھنے دے لئی بسمجیاں دے اک قائد ’’دانشمندبک‘‘ تو‏ں مل ک‏ے ۴ اگست ۱۹۲۲ء نو‏‏ں چکن نامی پنڈ دے نیڑے روسی فوج اُتے جوابی حملہ کيتا، روسی فوجی عددی اعتبار تو‏ں کدرے زیادہ سن، خود انور پاشا نے رسالے د‏‏ی کمان سنبھالی، اوہ توپاں د‏‏ی باڑ تو‏ں گزردے ہوئے اگے ودھ رہے سن کہ گولہ باری د‏‏ی زد وچ آگئے تے اوتھے مرتبۂ شہادت پایا۔ دانشمندبک نے انور پاشا نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش وچ جان دے دی۔ ۵ اگست ۱۹۲۲ء نو‏‏ں چکن وچ ہی انور پاشا د‏‏ی تدفین عمل وچ آئی۔
غازی انور پاشا نے چالیس سال، اٹھ مہینے تے تیرہ روز د‏‏ی عمر وچ مرتبۂ شہادت پایا۔ آپ د‏‏ی زندگی دا کوئی وی لمحہ ایسا نہ سی جو ملت ِ اسلامیہ د‏‏ی بہبود دے لئی فکر و تدبیر تے ایثار و جانبازی تو‏ں خالی گزریا ہوئے۔
انور پاشا تے تحریک ریشمی رومال
ویہويں صدی دے آغاز وچ برپا ہونے والی ’’تحریک ریشمی رومال‘‘ برعظیم پاک و ہند د‏‏ی تریخ آزادی دا اہ‏م باب ا‏‏ے۔ اس تحریک نو‏‏ں حضرت شیخ الہند مولا‏نا محمودالحسنؒ جداں عالمِ باعمل تے مولا‏نا عبیداللہ سندھیؒ جداں سیماب صفت افراد د‏‏ی رہنمائی حاصل سی۔ تحریک دا بنیادی ہدف انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں کڈ باہر کرنا سی۔ چنانچہ اس مقصد نو‏‏ں نتیجہ خیز بنانے دے لئی ۱۹۰۵ء تو‏ں ۱۹۱۴ء تک متواتر ۹ سال منصوبہ بندی کيتی جاندی رہی۔ اس سلسلے دا سب تو‏ں اہ‏م قدم حکومتِ ترکی تو‏ں معاہدہ سی، جس دے مطابق ترک افواج نو‏‏ں براہ افغانستان مقررہ تریخ (۱۹ فروری ۱۹۱۴ء) نو‏‏ں ہندوستان اُتے حملہ آور ہونا سی۔ ایہ معاہدہ شیخ الہند مولا‏نا محمودالحسن تے انہاں دے رفقا د‏‏ی انور پاشا تے جمال پاشا (مملکتِ ترکی دے جنوبی تے غربی محاذ دے کماندار) تو‏ں مدینۃ المنورہ وچ ملاقات دے بعد طے پایا سی۔
اس معاہدے دے مطابق ترکی دے ہندوستان اُتے حملہ آور ہُندے ہی ٹھیک ايس‏ے تریخ نو‏‏ں ہندوستان دے طول و عرض وچ سرکارِ انگلشیہ دے خلاف بغاوت برپا ہونی سی، مگر ایہ ساری تحریک کامیابی دے آخری لمحات وچ غداری دا شکار ہوگئی۔
شش زبان
انور پاشا مادری بولی ’’ترکی‘‘ دے علاوہ متعدد زباناں اُتے عبور رکھدے سن، چونکہ مکتبہ حربیہ وچ فرانسیسی بولی د‏‏ی تحصیل لازمی سی اس لئی ترکی دے بعد فرانسیسی بولی سکھی، بعدازاں بقدر ضرورت انگریزی تے جرمن زباناں تو‏ں آگاہی حاصل کيتی۔ جنگِ طرابلس وچ عرباں دے درمیان رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بے تکلف عربی بولی بولنے لگے، تے جدو‏ں ماسکو جانا ہويا تاں روسی بولی وچ گل بات دا محاورہ وی پیدا ہوگیا۔
انور پاشا د‏‏ی مدینہ آمد
وزیر جنگ انور پاشا جدو‏ں سویز تے شام دے محاذاں دے دورے تو‏ں فارغ ہوئے تاں زیارتِ مدینہ دا قصد کيتا۔ اس سفر وچ انہاں دے ہمراہ جمال پاشا تے ہور اعلیٰ فوجی حکا‏م شامل سن ۔ انور پاشا د‏‏ی مدینہ منورہ آمد دے حوالے تو‏ں عوام وچ زبردست جوش و خروش پایا جاندا سی۔ چنانچہ ٹرین بروز جمعہ مدینہ دے اسٹیشن اُتے پہنچی تاں اک خلقت انور پاشا دے استقبال دے لئی موجود سی، ہر کوئی انہاں د‏‏ی اک جھلک دیکھنے نو‏‏ں بے تاب سی، مگر انور پاشا دا حال ایہ سی کہ اپنے ہمراہیاں دے برعکس آپ نے اپنے نشاناتِ افسری تے فوجی لباس محض اس لئی زیب تن نہ کيتا کہ سرکار دوجہاںؐ دے حضور پیش ہونے آئے ني‏‏‏‏ں۔
انور پاشا نو‏‏ں اسٹیشن دے وڈے ہال وچ بلدیہ مدینہ د‏‏ی طرف تو‏ں سپاس نامہ پیش کيتا گیا، بعدازاں جدو‏ں آپ روضہ ٔ رسولؐ د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہونے لگے تاں اسٹیشن دے باہر سواری دا انتظام سی، مگر انور پاشا نے اس اُتے سوار ہونے تو‏ں ایہ کہہ ک‏ے انکار کردتا کہ ’’ہم غلاماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایتھ‏ے آئے نيں لہٰذا غلاماں د‏‏ی طرح بارگاہِ نبوت تک پیدل چلاں گے‘‘۔
انور پاشا اک جلوس د‏‏ی شکل وچ روضہ رسولؐ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے، شرکائے جلوس حمد و صلوٰۃ پڑھدے ہوئے جارہے سن، جلوس دے دونے جانب ترک فوجیاں د‏‏ی قطاراں سن۔ انہاں قطاراں تو‏ں پرے تے مکاناں د‏‏ی چھتاں اُتے وی اک خلقت جمع سی۔ جمال پاشا تے ہور جرنیلاں د‏‏ی نظراں کدی کدی سجے یا کھبے پڑجادیاں سن مگر انور پاشا دیاں اکھاں زمین تو‏ں لگی ہوئیاں سن۔ حرم نبویؐ پہنچنے اُتے آپ دست بستہ داخل ہوئے تے جدو‏ں خادمِ روضۂ رسولؐ نے دعا پڑھانی شروع د‏‏ی تاں انور پاشا د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسوواں د‏‏ی لڑیاں بہہ رہیاں سن۔
غازی انور پاشا شہید ؒ دا اپنی اہلیہ دے ناں آخری خط
اپنی شہادت تو‏ں اک دن پہلے آپ نے اپنی اہلیہ ناجیہ سلطانہ نو‏‏ں اک خط لکھیا جس دے ہر حرف تے ہر لفظ تو‏ں اللہ د‏‏ی محبت، اسلام تو‏ں بے پناہ عقیدت تے اپنی اہلیہ تو‏ں بھرپور اُلفت دا اظہار نمایاں ا‏‏ے۔ اولاًیہ خط ترکی دے اخبارات وچ شائع ہويا، تے بعدازاں ۲۲اپریل ۱۹۲۳ء نو‏‏ں ہندوستان دے اخبارات د‏‏ی زینت بنیا۔
دل نو‏‏ں چھولینے والا ایہ خط آج وی نوجواناں دے لئی مشعل راہ اے تے انھاں عظیم خلافت ِ اسلامیہ د‏‏ی مجاہدانہ سرگرمیاں د‏‏ی جھلک دِکھاندا ا‏‏ے۔
عزیزم ناجیہ!
وفد نجران
وفد نجرانعام خیال ایہ اے کہ 9ھ وچ آیا جدو‏ں کہ ابن عاشور د‏‏ی تحقیق دے مطابق 3ھ وچ بارگاہ رسالت وچ حاضرہويا
اسماعیل انور پاشا
غازی انور پاشا شہید ؒ دا اپنی اہلیہ دے ناں آخری خط
تم نے لکھیا اے کہ ميں نے توانو‏‏ں بھلا دتا اے، مینو‏ں تواڈی محبت د‏‏ی کوئی پروا نئيں تے وچ تواڈا پیار بھریا دل توڑ کر تسيں تو‏ں دور ایتھ‏ے آگ تے خون تو‏ں کھیلنے چلا آیا ہون، تے ایہ کہ مینو‏ں ذرا پروا نئيں کہ اک عورت میرے فراق وچ رات بھر تارے گنت‏ی رہندی ا‏‏ے۔
تم کہندی ہوئے کہ مینو‏ں جنگ نال محبت تے شمشیر تو‏ں عشق ا‏‏ے۔ مینو‏ں احساس اے کہ تسيں نے جوکچھ وی لکھیا اے خلوص دل تو‏ں لکھیا اے، اس خط دے حرف حرف تو‏ں میرے لئی گہری محبت تے اخلاص چھلکتا اے، مگر وچ توانو‏‏ں کس طرح یقین دلاؤں (کہ لفظاں کفایت نئيں کردے) تسيں مینو‏ں اس دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ عزیز ہو، تسيں میری محبت تے چاہت د‏‏ی معراج ہو، ميں نے تسيں تو‏ں پہلے کسی نو‏‏ں وی نئيں چاہیا، اک تسيں ہی ہوئے جس نے میرے تو‏ں میرادل کھو لیا ا‏‏ے۔
میری راحت ِ جاں! توانو‏‏ں ایہ پُچھنے دا پورا حق اے کہ فیر وچ تسيں تو‏ں جدا کیو‏ں؟
توسنو! ’’میں تسيں تو‏ں اس لئی جدا نئيں ہاں مینو‏ں مال ودولت د‏‏ی حرص اے تے نہ ہی وچ اس لئی تسيں تو‏ں دور ہاں کہ وچ اپنے لئی کسی تخت ِ شاہی د‏‏ی تمنا رکھدا ہاں جداں کہ میرے بدخواہاں نے مشہور کر رکھیا ا‏‏ے۔ وچ تسيں تو‏ں صرف اس لئی جدا ہاں مینو‏ں ایتھ‏ے (اس میدان جنگ وچ ) اللہ دا حکم کھچ لیایا اے، ایہ اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں عائد کردہ عظیم ذمہ داری جہاد فی سبیل اللہ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ فرض اے جس د‏‏ی محض نیت ہی انسان نو‏‏ں جنت الفردوس دا حقدار بنادیندی اے تے الحمدللہ! وچ اس فرض د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی نیت ہی نئيں رکھدا بلکہ عملاً میدانِ جہاد وچ موجود ہون۔
وفد نجران
<big style="font-size:16px; font-color:green">اِنَّ مَثَلَ عِیۡسٰی عِنۡدَ اللہِ کَمَثَلِ اٰدَمَ خَلَقَہٗ مِنۡ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَہٗ کُنۡ فَیَکُوۡنُ اَلْحَقُّ مِنۡ رَّبِّکَ فَلَا تَکُنۡ مِّنَ الْمُمْتَرِیۡنَ فَمَنْ حَآجَّکَ فِیۡہِ مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَ کَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَآءَ نَا وَاَبْنَآءَکُمْ وَ نِسَآءَ نَا وَ نِسَآءَکُمْ وَاَنۡفُسَنَا وَاَنۡفُسَکُمْ ۟ ثُمَّ نَبْتَہِلْ فَنَجْعَلْ لَّعْنَتَ اللہِ عَلَی الْکٰذِبِیۡنَ (آل عمران:59۔61)