cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آئن سٹائن دا تصور زماں
آئن سٹائن دا تصورِ زماں
ساڈے ہاں شعرأ تے ادیباں دے پاس خالق کائنات دے لئی اک ہی استعارہ ہويا کرتاتھا یعنی ’’کُوزہ گر‘‘، جسنو‏ں اسيں زیادہ سادہ بولی وچ ’’کمہار‘‘ کہہ سکدے نيں۔ آئن سٹائن دے سپیسٹائم فیبرک نے شاعراں دے لئی اک ہور استعارہ ایجاد کردتا، یعنی ہن اردو دے شعرأ تے ادیب چاہن تاں خدا دے لئی جولاہے دا استعارہ وی استعمال کرسکدے نيں۔کیونجے ہن سپیسٹائم اک فیبرک اے ۔آئن سٹائن نے زمانے نو‏‏ں مکان د‏‏ی بُعدِ رابع کہیا تاں ’’زمانے دے عاشق‘‘ علامہ اقبال نے اپنے خطبات ’’دی ریکنسٹرکشن آف ریلجس سیٹ اِن اسلام‘‘ وچ اِس خیال د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اقبال نے لکھیا،
’’ لیکن اِس دے معنی تاں ایہ ہوئے کہ اسيں سہ بُعدی ہستیاں جس چیز نو‏‏ں زمانے تو‏ں تعبیر کردیاں نيں اوہ دراصل مکان ہی دا اک بُعد اے ۔جسنو‏ں ہم کماحقہُ محسوس نئيں کرسکدے۔لیکن جو فی الحقیقت اقلیدسی مکان دے ابعادِ ثلاثہ تو‏ں، جنہاں نو‏ں اسيں ٹھیک ٹھیک محسوس کرلیندے نيں، قطعاً مختلف نئيں۔بالفاظِ دگر زمانہ کوئی تخلیقی حرکت نئيں، نہ مستقب‏‏ل دے حوادث تازہ حوادث، بلکہ شروع ہی تو‏ں متعین تے کسی نامعلوم مکان ماں موجود‘‘۔)تشکیل جدید ) علامہ اقبال نے اِس خدشے دا اظہار کيتاکہ آئن سٹائن دے نظریہ تو‏ں زمانے د‏‏ی خلاقیت ختم ہوجاندی اے ۔ اپنے وقت وچ علامہ اقبال نے بالکل ٹھیک خدشے کااظہارکیا لیکن بعد د‏‏ی فزکس نے ’’لامتناہی ٹائم لائنز‘‘ دا نظریہ پیش کرکے گویا زمانے دے جبر نو‏‏ں اک طرح تو‏ں دوبارہ توڑدتا۔پر ایہ مضمون ’’لامتناہی ٹائم لائنز‘‘ دے بیان دا متحمل نئيں ا‏‏ے۔
ویہويں صدی کاعلمی آغاز آئن سٹائن د‏‏ی سپیشل سیوری آف ریلیٹوٹی تو‏ں ہوتاا‏‏ے۔ ۱۹۰۵ وچ آئن سٹائن نے اپنا خصوصی نظریۂ اضافیت، جسنو‏ں انگریزی وچ سپیشل سیوری آف ریلیٹوٹی کہندے نيں پیش کيتا تاں شروع شروع وچ کِسے نے اِس خصوصی نظریے د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں نہ سمجھیا تے آئن سٹائن دا زمان و مکاں وقتی طورپر نظرانداز کردتا گیا۔لیکن فزکس تے ریاضی دے خاص خاص لوکاں نو‏‏ں پھربھی آئن سٹائن کے اکتشافات وچ کچھ عجیب و غریب سی کشش محسوس ہورہی سی۔آئن سٹائن دا خصوصی نظریۂ اضافیت اک سودس سالہ جدید فزکس وچ سب تو‏ں پہلے وارد ہويا تے تاحال سب تو‏ں مشکل تصور تسلیم کيتا جاتاہے۔وجہ اس د‏ی ایہ اے کہ اس نظریہ وچ زمان و مکاں نو‏‏ں موضوع بنایا گیا اے تے زمان و مکاں دا کوئی وی تصور ہوئے اُسنو‏‏ں عقل د‏‏ی گرفت وچ لیانا ہمیشہ مشکل رہیا اے کجا کہ آئن سٹائن دا نہایت منفرد ’’تصورِ زمان و مکاں‘‘ جس د‏‏ی حقیقت ناظر تک محدود ہوک‏ے پیچیدہ تر صورت اختیار کرگئی اے ۔زمان ومکاں وچ دو چیزاں نيں اک زماں یعنی ٹائم اور دوسرا مکان یعنی سپیس۔ اسيں اِس مضمون وچ صرف زمانے پربات کرینگے۔
زمان (ٹائم) کیہ اے ؟
جدوں’’زمان‘‘ د‏‏ی گل آتی اے تاں سینٹ آگسٹین (Saint Augustine) دا ذکر کیتے بغیر رہیا نئيں جاندا۔انہاں نے کہیا سی، “What then time is? If no one asks me, I know, if I wish to explain it to him who asks, I know not” ترجمہ: ۔’’فیر وقت کيتا اے ؟ جے کوئی میرے تو‏ں نہ پُچھے تاں مینو‏ں پتہ اے کہ وقت کيتا اے ۔ تے جے کسی دے پُچھنے اُتے مینو‏ں سمجھانا پےجائے تاں وچ نئيں جاندا، کہ ایہ کیہ اے ‘‘ آئیے وقت د‏‏ی گل نو‏‏ں نہایت سادہ سطح تو‏ں چھیڑدے نيں۔ہم سب گھڑیاں تو‏ں واقف نيں۔ آج تاں اسيں اہل زمین اک مشترکہ گھڑی نو‏‏ں معیار مان کر وقت دا حساب کتاب رکھدے نيں لیکن حالے ڈیڑھ صدی پہلے تک ہر ملک دا اپنا وکھ ٹائم ہويا کردا سی۔ شروع شروع وچ جدو‏ں ٹرین ایجاد ہوئی تاں وڈے حادثات ہوئے تے وڈے مسائل پیدا ہوگئے۔ مثال دے طور پرپیرس تو‏ں لندن جانے والی ٹرین پیرس دے وقت نو‏‏ں معیار مان کر چلدی لیکن لندن دے وقت نو‏‏ں معیار مان کر رُکتی ۔پیرس تے لندن دے اوقات دے درمیان نو‏‏ں ئی باہمی سمجھوندا نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حادثات پیش آتے تے مسافراں نو‏‏ں بے پناہ مسائل دا سامنا کرنا پڑدا۔پیرس اورلندن فقط مثال دے طور اُتے لئی گئے نيں ۔ مدعا ایہ اے کہ دور دراز ملکاں دے درمیان ٹرین دا سفر شروع ہويا تاں اہل زمین دا مشترکہ ’’ٹائم‘‘ نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ایسا مسئلہ سامنے آیا جسنو‏ں حل کرنا وقت دے سائنسداناں د‏‏ی ذمہ داری بن گئی۔یاں اک ’’معیاری وقت ‘‘(Standard Time) ایجاد کيتاگیا جو سورج د‏‏ی اک مکمل گردش سے پیدا ہونے والے دن نو‏‏ں پینڈولم دے برابر وقفاں دے درمیان تقسیم کرکے اک سائنٹفک معیار پرمرتب کيتا گیا۔ وقت دے نال نال ’’وقت‘‘ کو زیادہ تو‏ں زیادہ معیاری بنانے دے لئی باریک تو‏ں باریک وقفاں د‏‏ی تقسیم ہُندی رہی تے آج سیزیم دے ایٹم دے ارتعاش نو‏‏ں باریک سے باریک وقفۂ زمان شمار کيتا جاتاا‏‏ے۔ ایہ دنیا د‏‏ی پہلی درست ترین گھڑی اے ۔سیزیم ایٹامک کلاک اک سیکنڈ دا نوارب انیس کروڑ چھبیس لکھ اکتیس ہزار ست سو سترواں ) 9292631770th) حصہ دسدا اے ۔وقت دے اِنّے مختصر وقفے وچ کیہ کچھ ممکن ا‏‏ے۔ شاید اسيں انساناں کے لئی ایہ بہت چھوٹاہے لیکن جے اسيں اک الیکٹران ہاں تاں ایہ سانو‏ں اک بہت وڈا وقفہ محسوس ہوئے گا۔
وقت دے بارے وچ عموما کہیا جاتاہے کہ ’’وقت گزررہاہے‘‘۔آئن سٹائن د‏‏ی فزکس دے اعتبار تو‏ں ایہ درست خبر نئيں ا‏‏ے۔ وقت نئيں گزردا ، بلکہ اشیا وقت وچو‏ں لنگھدی نيں۔چونکہ اشیا وقت وچو‏ں لنگھدی نيں چنانچہ ایہ وی ممکن اے کہ اشیا آگے د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی بجائے پِچھے د‏‏ی طرف سفر کرن۔کیہ اسيں ماضی وچ وی سفر کرسکدے نيں؟کوئی آبجیکٹ وقت وچ صرف مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف ہی ہمہ وقت گامزن نئيں ہُندا بلکہ ٹھیک اُسی رفتار تو‏ں اوہ ماضی وچ وی سفر کررہیا ہوتاا‏‏ے۔ وقت وچ آبجیکٹس دا سفر سمجھنے دے لئی سانو‏ں اپنے منطقی فسانو‏ں قدرے ترقی دینا ہوئے گی ۔ ایہ ہمارےسامنے میز اُتے رکھی ہوئی کتاب بظاہر ساکت ا‏‏ے۔ لیکن ایہ وقت وچو‏ں گزر رہی اے، ماضی تے مستقب‏‏ل دونے وچ تاں۔ ہاں ایتھ‏ے پہلے اک ہور گل سمجھ لی جائے تاں ہور آسانی ہوجائے گی۔
اک ہندا اے آبجیکٹس(اشیا ) اُتے تو‏ں وقت دا گزرنا
اک ہندا اے آبجیکٹس (اشیا )دا وقت وچو‏ں گزرنا
ایہ دونے وکھ وکھ تے مختلف گلاں نيں۔ پہلا خیال کہ وقت اشیا اُتے تو‏ں گزر کرتاہے کلاسیکی ٹائم سیوری ا‏‏ے۔ دوسرا خیال کہ اشیا وقت وچ سے لنگھدی نيں ماڈرن سیوری ا‏‏ے۔ پہلی سیوری دے مطابق اشیا مکان مطلق وچ معلق نيں تے وقت انہاں اُتے تو‏ں ایداں دے گزرتاہے جداں ندی دی تہہ وچ پئے کسی پتھر اُتے تو‏ں ندی دا پانی گزردا ا‏‏ے۔ یعنی وقت اک دریا یا ندی د‏‏ی طرح تو‏ں وگدا اے ۔لیکن آئن سٹائن دے نظریۂ وقت وچ ایسا نئيں اے بلکہ وقت وچو‏ں اشیا گزر کردیاں نيں۔ جداں کسی راہداری وچو‏ں کسی راہی دا گزرنا۔ وقت د‏‏ی اک ٹائم لائن، اک راہداری ا‏‏ے۔ آئن سٹائن دے بعد د‏‏ی فزکس نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں ٹائم لائنز د‏‏ی کوئی انتہا نئيں۔ ہر ٹائم لائن شروع تو‏ں آخر تک ماضی تے مستقب‏‏ل دے درمیان بچھی ہوئی سڑک د‏‏ی طرح تو‏ں ا‏‏ے۔ کوئی آبجیکٹ وقت وچ صرف مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف ہی ہمہ وقت گامزن نئيں ہُندا بلکہ ٹھیک اُسی رفتار تو‏ں تے ايس‏ے لمحے وچ اوہ ماضی وچ وی سفر کررہیا ہوتاا‏‏ے۔ میز اُتے رکھی کتاب، جو ہرلمحہ، ہرسیکنڈ دے نال مستقب‏‏ل وچ داخل ہورہی اے، ایہ ہر لمحہ تے ہرسیکنڈ دے نال ماضی وچ وی ايس‏ے رفتار دے نال داخل ہورہی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ سانو‏ں اپنے سامنے موجود ہر آبجیکٹ لمحہ موجود یعنی پریزینٹ وچ محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے لمحہ موجود یا پریزنٹ اوہ مقام اے جو ماضی تے مستقب‏‏ل کے عین درمیان واقع اے ۔مسئلہ ایہ اے کہ کوئی حرکت کردی ہوئی چیز سانو‏ں محض اس وقت دکھادی دیندی اے جدو‏ں اوہ ساڈے نکتۂ نگاہ تو‏ں سپیس ماں حرکت کردی اے ۔کھلی آنکھاں تو‏ں اسيں حرکت دا صرف اک حصہ دیکھنے د‏‏ی اہلیت رکھدے نيں۔ کوئی وی آبجیکٹ دو طرح د‏‏ی حرکت کرتاا‏‏ے۔ اک ایہ کہ اوہ ٹائم وچو‏ں گزردا اے تے دوسری ایہ کہ اوہ سپیس وچ سفر کرتاا‏‏ے۔ کسی آبجیکٹ کے، ٹائم وچو‏ں گزرنے دی حرکت نو‏‏ں حواس خمسہ تو‏ں محسوس نئيں کيتا جاسکدا جدو‏ں کہ اُس دے سپیس وچ حرکت کرنے نو‏‏ں ننگی آنکھ تو‏ں دیکھیا جاسکتاہے۔کیونجے ہم سب زمین اُتے رہندے نيں تے ایہ گویا اک بس (Bus) اے جس وچ اسيں سب سوار نيں۔ یعنی جدو‏ں اک ہی بس وچ سب لوک بیٹھے ہاں تاں ساڈی رفتار اک دوسرے دے لئی زیرو ہُندی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اسيں زمین اُتے اک دوسرے دے لئی ٹائم د‏‏ی رفتار نئيں دیکھ پاندے۔جدو‏ں بس وچ کوئی شخص اُٹھ کھڑا ہويا تے اُس وچ چلنے لگے تاں سب مسافر اس د‏ی حرکت دیکھ سکدے نيں۔ ايس‏ے طرح اسيں زمین اُتے حرکت کردی چیزاں کی سپیس وچ حرکت تاں دیکھ سکدے نيں لیکن ٹائم وچ حرکت دے اعتبار تو‏ں اسيں سب اک بس وچ سوار نيں۔
دراصل رفتار کسی آبجیکٹ د‏‏ی لازمی صفت اے ۔دنیا دا کوئی آبجیکٹ ایسا نئيں جوحرکت نہ کررہاہو۔چونکہ عام اشیأ د‏‏ی رفتاراں اک دوسرے دے لئی اضافی نيں تے ایہ صرف روشنی اے جو ہرطرح دے آبجیکٹس تو‏ں اک مستقل رفتار دے نال سفرکردی اے ۔چنانچہ فرض کيتا جاندا اے کہ ہر شئے روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں وقت وچ سفر کررہی اے ۔ایسی اشیأ وی جو سانو‏ں اپنے آس پاس رُکی ہوئی محسوس ہُندیاں نيں روشنی کی رفتار تو‏ں سفر کررہیاں نيں۔ ایہ گل عجیب سی لگتی اے لیکن چونکہ اشیأ د‏‏ی رفتاراں ناظر مقرر کرتاہے اس لئی اسيں ایسا فرض کردے نيں جس تو‏ں ریاضی د‏‏ی مساواتاں وچ مسائل پیدا نئيں ہُندے۔
مثلاً آپ دے سامنے میز اُتے جو اشیا پئی نيں۔ ایہ آپ دے نکتۂ نگاہ تو‏ں سپیس وچ رُکی ہوئیاں نيں ۔ ہن چونکہ اسيں پہلے کہہ چکےہاں کہ ہرشئے روشنی د‏‏ی رفتار اُتے اے تاں فیر ایسی اشیأ جو ساڈے نکتۂ نگاہ تو‏ں رُکی ہوئیاں نيں اُنہاں د‏‏ی روشنی د‏‏ی رفتار کتھے گئی؟ دراصل اوہ اشیأ وقت ماں روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں محو سفر نيں۔ چنانچہ جدو‏ں کوئی آبجیکٹ سپیس وچ حرکت کرتاہويا دکھادی دے تاں اس دا مطلب اے کہ ہن اوہ وقت ماں روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں کچھ کم رفتار وچ حرکت کررہیا اے کیونجے اُس نے اپنی رفتار دا کچھ حصہ سپیس وچ صرف کردیاہے۔اس گل کو سمجھنے دے لئی اک ایسی کار فرض کرن جو ’’صرف سپیس وچ ، یعنی ایکس ایکسز پر‘‘ روشنی د‏‏ی رفتار یعنی تن لکھ کلومیٹر فی سیکنڈ تو‏ں حرکت کررہی اے ۔ایسی کار دے لئی ٹائم بالکل وی نہ گزرے گا۔ ٹائم دے گراف اُتے اوہ زیرو ہوئے گی۔ )تھلے تصویر ملاحظہ کرن ) اک رکی ہوئی کار جوساڈے نکتۂ نگاہ تو‏ں بالکل وی حرکت نئيں کررہی اوہ اپنی پوری رفتار ٹائم دے گراف اُتے خرچ کردیندی اے ۔اور اپنی رفتار دا ذرا سا حصہ وی سپیس وچ صرف نئيں کردی۔چنانچہ سپیس دے خط اُتے اُس د‏‏ی حرکت زیرو جدو‏ں کہ ٹائم دے خط اُتے روشنی د‏‏ی پوری رفتار دے نال جاری رہندی اے ۔جداں کہ اِس تصویر وچ دکھایا گیاا‏‏ے۔
لیکن جے اوہی آبجیکٹ کھلی آنکھاں تو‏ں حرکت کرتاہويا دکھادی دینے لگے تاں اس دا مطلب اے کہ ہن اوہ ٹائم دے نال نال سپیس دے خط پر بھی متحرک ہوگیا۔اور سپسٹائم دے گراف اُتے درمیان وچ کدرے نظر آتاا‏‏ے۔ ایويں اوہ اپنی لازمی رفتار یعنی روشنی د‏‏ی رفتار دا کچھ حصہ سپیس کے نال شیئر کرنے لگتاا‏‏ے۔ تے وقت وچ اس دے گزرنے دا عمل اُسی تناسب تو‏ں سست پڑجاتاہے۔اِس تصویر وچ اسيں دیکھ سکدے نيں کہ اب روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی کار نہ ہی سپیس وچ تے نہ ہی ٹائم وچ زیادہ آگے تک جاسکی اے بلکہ ،چونکہ اُس نے اپنی رفتار دونے، یعنی ٹائم تے سپیس وچ برابر شیئر کردتی اس لئی دونے وچ ،گراف اُتے اس د‏ی حرکت پچھلی دو تصویراں د‏‏ی نسبت کم ا‏‏ے۔ یعنی گراف اُتے پچھلی تصویراں وچ ایہ کار ست آٹھ نقاط آگے تک گئی اے لیکن اِس تصویر وچ فقط نقطہ چار تے پنج تک گئی ا‏‏ے۔
فلہذا کار د‏‏ی فطری رفتار یعنی روشنی د‏‏ی رفتار ہن ٹائم دے خط اُتے پہلے تو‏ں قدرے کم صرف ہورہی اے نہ کہ پہلے د‏‏ی طرح پوری کی پوری کیونجے اس وچو‏ں کچھ رفتار ہن سپیس دے خط اُتے استعمال ہورہی اے ۔جے کوئی آبجیکٹ کھلی آنکھ نو‏‏ں بہت زیادہ تیزی تو‏ں حرکت کرتاہويا دکھادی دے تاں اس دا مطلب اے کہ اوہ سپیس دے خط اُتے اپنی فطری رفتار دا قدرے زیادہ حصہ خرچ کررہیا ا‏‏ے۔ جے کوئی آبجیکٹ سپیس دے خط اُتے اپنی فطری رفتار یعنی روشنی د‏‏ی تمام تر رفتار خرچ کردے تاں اس دا مطلب ہوئے گا کہ ہن اوہ ٹائم دے خط اُتے زیرو رفتار کے نال حرکت کررہیا ا‏‏ے۔ یعنی اُس نے اپنی تمام تر فطری رفتار سپیس وچ استعمال کردتی اے تے ٹائم وچ ہن اس د‏ی رفتار باقی نئيں رہی۔یعنی اس دا وقت رک گیا اے ۔ایہ سب اساں اِنہاں تن تصویراں وچ دیکھیا۔
اس پورے خیال وچ سب تو‏ں اہ‏م فطری رفتار ا‏‏ے۔ کائنات دا ہر آبجیکٹ رفتار دا حامل ا‏‏ے۔ کوئی آبجیکٹ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں زیادہ رفتار کا حامل نئيں ہوسکدا۔ایتھ‏ے اک غلط فہمی دا ازالہ ضروری ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ کہیا جاتاہے کہ ہر رُکا ہويا آبجیکٹ دراصل روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں وقت وچ سفر کررہیا اے تاں بعض لوکاں دا خیال اُس اصول د‏‏ی طرف چلا جاتاہے کہ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں کائنات وچ کوئی شئے سفر نئيں کرسکدی اور ایہ کہ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرنے دے لئی بہت زیادہ توانائی د‏‏ی ضرورت ہُندی۔ اس غلط فہمی نو‏‏ں دور کرنے دا آسان طریقہ ایہی ہے کہ اسيں جان لاں کہ ساڈی اشیا نو‏‏ں صرف ’’خلا یعنی سپیس وچ ‘‘روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرنے دے لئی بہت زیادہ توانائی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے، وقت وچ سفر کرنے دے لئی نئيں۔وقت وچ تاں بوسیدہ عمارتاں وی سفر کررہی ہُندیاں نيں جو کہ بظاہر رکی ہوئیاں نيں۔اور فزکس کے ماہرین اپنی ریاضی درست کرنے دے لئی فرض کردے نيں کہ ہررکی ہوئی شئے وقت وچ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں محوِ سفر ا‏‏ے۔
اک سوال کہ اسيں کسی رکے ہوئے آبجیکٹ نو‏‏ں جدو‏ں روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں حرکت کرتاہويا نئيں دیکھ سکدے تاں ایہ دعویٰ کہ ہر رکا ہويا آبجیکٹ روشنی د‏‏ی رفتار اُتے اے کيتا معنی رکھتاہے؟ اس دے معانی ایہ نيں کہ اوہ آبجیکٹ صرف وقت )ٹائم( وچ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کررہیا ا‏‏ے۔ جے اسيں ایويں ذہن بنا لاں کہ ایہ رفتار آبجیکٹس د‏‏ی فطری رفتار اے جو اشیا دے اندر ہُندی اے، تے ایہ کہ اس رفتار دے بغیر دنیا وچ کوئی آبجیکٹ نئيں ہوسکدا۔اور ایہ کہ ایہ محض فرض کيتی گئی اے، کیونجے فی الحقیقت تاں ایداں دے آبجیکٹ دا وجود نئيں ہوسکدا جو عین روشنی کی رفتار اُتے چل رہیا ہوئے۔ دراصل ہر آبجیکٹ دوسرے آبجیکٹس دے حوالے تو‏ں دیکھیا جائے تاں اُنہاں د‏‏ی آپس د‏‏ی ، ریلیٹو موشن کتھے تو‏ں کتھے پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ تمام دے تمام آبجیکٹس حرکت کررہے نيں تاں کوئی کم تے کوئی زیادہ رفتار اُتے ہوسکتاا‏‏ے۔ فطری رفتار محض فرض کيتی گئی رفتار ا‏‏ے۔
خیر! تاں اسيں جان چکے کہ جدو‏ں کوئی آبجیکٹ سپیس وچ حرکت کرتاہويا دکھادی دیتاہے تاں اوہ اپنی فطری رفتا ر جو کہ روشنی د‏‏ی رفتار اے، کا کچھ حصہ سپیس وچ شیئر کردیتاہے تے اس وجہ تو‏ں ٹائم وچ اس دا شیئر پہلے تو‏ں کم ہوجاتاا‏‏ے۔ یعنی اوہ وقت وچو‏ں کم گزردا ا‏‏ے۔ بلفظاں دگر حرکت کردے ہوئے اجسام دا وقت رکے ہوئے اجسام د‏‏ی نسبت آہستہ گزرتاہے۔اور ایويں حرکت کرنے تو‏ں اشیا د‏‏ی عمر وچ برکت پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔ یعنی راز د‏‏ی گل ایہی فلسفیانہ نکتہ اے کہ ’’روشنی د‏‏ی رفتار اشیا د‏‏ی صفت اے جوان وچ لازمی موجودہُندی اے ‘‘ ۔ جب کوئی شئے سپیس وچ تیز ہوجاندی اے تاں اس دا وقت گزرنے د‏‏ی رفتار آہستہ ہوجاندی ا‏‏ے۔ فزکس د‏‏ی بولی وچ اِسنو‏ں ٹائم ڈائیلیشن کہندے نيں ۔ ٹائم ڈائیلیشن سپیشل سیوری آف ریلیٹوٹی دے تن وڈے مظاہر وچو‏ں اک اے،
۱ ۔ ٹائم ڈائیلیشن )وقت د‏‏ی لچک ) ۲ ۔ لینتھ کنٹریکشن )فاصلےآں دا سُکڑنا ) ۳ ۔ ماس انکریمنٹ )ماس دا ودھ جانا ) لینتھ کٹریکشن تے ماس اِنکریمنٹ یعنی فاصلےآں دا سکڑنا یا مقدار مادہ دا ودھ جانااس وقت ہماریا موضوع نئيں ا‏‏ے۔ اسيں فی الحال صرف ’’آئن سٹائن دے ٹائم‘‘ نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کررہے نيں۔ ٹائم ڈائیلیشن آئن سٹائن دے تصورِ زماں دا خاصہ اے ۔ٹائم ڈائیلیشن اس وقت ہُندا اے جب کوئی آبجیکٹ سپیس وچ روشنی د‏‏ی رفتار دے نیڑے ترین رفتار تو‏ں سفر کرتاہے۔تب اُس آبجیکٹ دا وقت آہستہ گزرتاہے تے زمین اُتے موجود اشیا دا وقت جلدی تو‏ں گزررہیا ہوتاہے۔مثلاً،
فرض کرو اک باپ اے جس د‏‏ی عمر بائیس سال اے تے اک بیٹاہے جس د‏‏ی عمر اک سال ا‏‏ے۔ ہن جے باپ نو‏‏ں اسيں خلا دے سفر اُتے روانہ کرداں یا زمین اُتے ہی کسی طرح اس د‏ی حرکت د‏‏ی رفتار بڑھادینے دا بندوبست کرلاں تے اوہ روشنی د‏‏ی رفتارکے نیڑے قریب سفر کرے۔ تو اک سال بعد جدو‏ں اوہ واپس آئے گا تاں اس د‏ی عمر بائیس سال تو‏ں تیئس سال ہوچک‏ی ہوئے گی جدو‏ں کہ اس دے بیٹے د‏‏ی عمر ہوسکتاہے اسّی سال ہوچک‏ی ہو۔اس طرح گویا آئن سٹائن دے تصورِ زماں نے کئی وڈے وڈے استخراجی نتائج اُتے گہری چوٹ کيتی۔ باپ ہمیشہ عمر وچ بیٹے تو‏ں وڈا ہوتااے، ایہ اک استخراج سی۔ استخراج دے بارے وچ خیال کيتا جاتاہے کہ ایہ کدی غلط نئيں ہوسکتالیکن آئن سٹائن دے تصورِ زماں نے اس سمیت بے شمار ہور استخراجی نتائج )ڈیڈکٹو کانکلیوژنز( نو‏‏ں اضافیت د‏‏ی شمشیر تو‏ں شہید کردتا۔
زیادہ رفتار اُتے واقعی ٹائم ڈائلیشن وقوع پذیر ہوتااے، اس حقیقت نو‏‏ں متعدد تجرباں تو‏ں ثابت کيتا جاچکاہے۔جنہاں وچ خلائی شٹل وچ جانے والے خلابازاں د‏‏ی عُمراں تو‏ں لے ک‏ے ہیڈران کولائیڈرز وچ مادے دے چھوٹے ذرّات د‏‏ی رفتاراں تے ٹائم تک دے بے شمار تجربات نيں جو یہ ثابت کردے نيں کہ فی الواقعہ اُونچے درجے د‏‏ی رفتاراں اُتے وقت آہستہ گزرنے لگدا اے۔اک خاص تجربہ جو اِسی مظہر نو‏‏ں دیکھنے دے لئی پرفارم کيتا گیا اوہ کچھ اس طرح سی کہ اک تیز رفتار جیٹ طیّارے نے کرۂ زمین دے گرد برق رفتاری تو‏ں چکر کٹیا۔ اس طیارے وچ بھی اک سیزیم کلاک نصب سی تے اک سیزیم کلاک زمین اُتے وی نصب سی۔ جدو‏ں طیارہ چکر لگیا کر لُٹیا تاں دونے گھڑیاں وچ فرق سی۔ طیّارے دے کلاک نے آہستہ رفتار دے نال ٹِک ٹِک کيت‏ی سی یعنی طیارے وچ موجود پائلٹ دا وقت اہلِ زمین د‏‏ی نسبت کم گزریا سی۔ یہ مضمون آئن سٹائن دے تصورِ زماں دے صرف اک پہلو نو‏‏ں محیط ا‏‏ے۔ گریوٹی تے ٹائم دا کیہ تعلق اے ؟ سپیس ٹائم آپس وچ بُنے کِداں جاندے نيں؟ یا آئن سٹائن دے زمانے وچ ناظر دا کیہ کردار اے ؟ اس اُتے گفتگو اسيں اِسی عنوان ، ’’آئن سٹائن دا تصورِ زماں‘‘ دے تحت، اگلے مضمون وچ کرینگے۔
گٹھ:فزکس
کیلیفورنیا پتہ نک چمگادڑ
کیلیفورنیا پتہ نک چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
لوونگسٹن کاؤنٹی
لوونگسٹن امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
ڈیلیکیٹ آرچ
ڈیلیکیٹ آرچ امریکہ دے آرچز نیشنل پارک چ اک محراب اے جیڑی 16 میٹر اچی اے۔
آرچز نیشنل پارک
آرچز نیشنل پارک امریکہ دے صوبے یوٹاہ دے چڑدے پاسے اک پارک۔ ایتھے 2000 دے نیرے بنیاں ہوں فطری محراباں نین۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے نیشنل پارک
چک 381 گ ب شمالی
چک 381 گ ب شمالی ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
چک 95 ڈی بی
چک 95 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
لوس کاؤنٹی
لوس امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
نازیاں دے طبی تجربات
دوسری عالمی جنگ دے دوران متعدد جرمن ڈاکٹراں نے قیدی کیمپاں دے ھزاراں قیدیاں اُتے اُنہاں د‏‏ی مرضی دے بغیر تکلیف دہ تے اکثر اوقات مہلک تجربات کيتے۔
تھرڈ ریخ دے تسلط دے دوران غیر اخلاقی طور اُتے کيتے گئے اِنہاں تجربات نو‏‏ں تن قسماں وچ ونڈیا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلی قسم وچ ایداں دے تجربات آندے نيں جنہاں دا مقصد اہ‏م فوجی عملے د‏‏ی بقا دے لئی سہولیات بہم پہچانیا سی۔ ڈاخو وچ جرمن فضائیہ تے ہويا بازی دے تجربا‏تی ادارے دے ڈاکٹراں نے کم دباؤ والے اک کمرے وچ نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے فضائی بلندی دے تجربات کيتے جنہاں دا مقصد ایہ جاننا سی کہ کسی حادثے وچ تباہ ہونے والے طیارے تو‏ں عملہ زیادہ تو‏ں زیادہ کِنّی بلندی تو‏ں پیراشوٹ دے ذریعے بحفاظت کود سکدا ا‏‏ے۔ فیر سائنسداناں نے منجمد کرنے والے تجربات کيتے تاکہ تیز بخار دا مؤثر علاج دریافت ہوئے سک‏‏ے۔ اُنہاں نے قیدیاں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے متعدد تجربات کيتے جنہاں دا مقصد ایہ معلوم کرنا سی کہ سمندر دے پانی نو‏‏ں پینے دے قابل کِداں بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔
دوسری قسم ایداں دے تجربات کيت‏ی سی جنہاں دا مقصد میدان جنگ وچ زخمی ہونے والے جرمن فوجی تے قابض عملے دے ارکان د‏‏ی بیماریاں تے زخماں دے علاج دے لئی دواواں تے علاج معالجے دے طریقے دریافت کرنا سی۔ سیخسین ہوسن، ڈاخو، نیٹزویلر، بوخن والڈ تے نیوئن گامے دے حراستی کیمپاں وچ سائنسداناں نے ملیریا، ٹائفس، تپدق، ٹائفائیڈ، زرد بخار تے چھوت د‏‏ی بیماری ہیپاٹائٹس جداں متعدی امراض د‏‏ی روک سیم تے علاج دے لئی حفاظتی کمپاؤنڈ تے سیرم دے تجربات کيتے۔ ریونزبروئک کیمپ وچ ہڈیاں د‏‏ی پیوندکاری تے نويں دریافت کيت‏ی جانے والی سلفا (سلفانیلامائیڈ) ادویات دے مؤثر ہونے دے تجربات کيتے۔ نیٹزویلر تے سیخسین ہوسن کیمپاں وچ قیدیاں اُتے فوسجین تے مسٹرڈ گیس نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے انہاں د‏‏ی تریاک دریافت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔
طبی تجرگل کيتی تیسری قسم وچ نازیاں دے عالمی نظریے دے نسلی تے نظریا‏تی عوامل وچ پیش رفت د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ اِنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ رسوائے زمانہ تے بدنام تجربات جوزف مینگلے نے آشوٹز کیمپ وچ کيتے۔ مینگلے نے جڑواں بچےآں اُتے وی تجربات کيتے۔ اُس نے روما (خانہ بدوشاں) اُتے پلازمہ دے تجربات وی کيتے۔ ایداں دے ہی تجربات وارنر فشر نے سیخسین ہوسن وچ کيتے۔ اِنہاں تجربات دا مقصد اِس گل دا پتہ لگانا سی کہ مختلف نسلاں مختلف متعدی امراض دا سامنا کِداں کردیاں نيں۔ اسٹراسبرگ یونیورسٹی وچ آگسٹ ھرٹ د‏‏ی تحقیق دا مقصد وی یہودیاں کو"نسلی طور اُتے گھٹیا" ثابت کرنا سی۔
ہور انسانیت سوز تجربات نازیاں دے نسلی مقاصد نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتے جانے والے سلسلے وار تجربات سن جو بنیادی طور اُتے آشوٹز تے ریونزبرگ کیمپاں وچ کيتے گئے۔ اوتھ‏ے سائینسداناں نے یہودیاں، روما (خانہ بدوشاں) تے ایداں دے ہور گروپاں دے افراد د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے نس بندی دے لئی کم خرچ تے کارآمد طریقےآں نو‏‏ں آزمایا گیا جنہاں نو‏ں نازی لیڈر نسلی یا جینیات‏ی لحاظ تو‏ں ناپسند کردے سن ۔
گٹھ:نازی جرمنی
چک 381 گ ب جنوبی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
واٹرہاؤس پتہ نک چمگادڑ
واٹرہاؤس پتہ نک چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
نیل پرا میکاع
نیل پرا میکاع طوطا ٹبر دا اک میکاع اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے تے 36–43 سینٹی یمٹر (14–17 انچ) لما ہوندا اے۔
منی پلانٹ
منی پلانٹ سٹا ٹبر دی اک ویل اے۔ ایہ نمیشی ویل اے تے گھراں تے ہور تھانواں وچ اگائی جاندی اے۔ ایہ پانی وچ رہ لیندی اے تے جڑاں کڈھ لیندی اے۔
وکھالہ
منی پلانٹ دی ویل 20 میٹر (66 فٹ) تک لمی ہوسکدی اے تے ایہدا تنا 4 سینٹی میٹر (2 انچ) موٹا ہوسکدا اے۔ ایہدی جڑ ہر پتے تھلیوں بن سکدی اے تے پتے اک دوجے دے سامنے نہیں ہوندے تے دل ورگے ہوندے نیں۔ پھل اک سٹے تے 23 سینٹی میٹر (9 انچ) لمے ہوندے نیں۔ ایہدے پتے تے چٹے یا پیلے نشان ہوندے نیں۔
اگائی
ایس نوں ایڈی بچاؤ دی لوڑ نہیں پیندی تے اسانی نال گھر وچ گملے تے بوتل وچ اگ پیندا اے۔ ایہ کسے رکھ نال وی اگایا جاسکدا اے تے فیر ایہدے پتے وی وڈے ہوندے نیں۔ ایہ بوتل وچ اک نکی ٹاہنی جیدے نال اک پتہ تے تھلے نکی جڑ دی نشانی ہووے نال وی اگایا جاسکدا اے۔ ایہنوں چانن والی تے چھاںوالی تھاں پسند اے۔ گھر وچ یا کمرے وچ جتھے چانن ہووے ایہ اسانی نال اگ پیندا اے۔
ایس نوں کھائیدا نہیں جے ایہ زریلا منیا گیا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سٹا ٹبر گٹھ:سجاوٹی بوٹے
مڑھی دا دیوا
مڑھی دا دیوا گردیال سنگھ دا لکھیا اک پنجابی ناول ہے۔ لکھاری دا ایہہ پہلا ناول سی جو 1964 وچّ چھپیا۔ ایہہ پہلا پنجابی ناول ہے جس دا روسی بولی وچّ ترجمہ ہویا تے اس دیاں پنج لکھ کاپیاں سوویت روس وچّ چھپ کے وکیاں۔ اس ناول نوں بھارتی ساہت اکادمی نے جدید بھارتی کلاسک وجوں پروانیا اتے ساریاں بھارتی بولیں وچّ ترجمہ کر کے چھاپیا ہے۔
کہانی
مڑھی دا دیوا دی کہانی جگسیر نام دے اک دلت جاتی نال متعلق پاتر دوآلے گھمدی ہے۔ جگسیر دے پیو نے ساری عمر دھرم سنگھ دے پروار نال سیر کیتا تے جگسیر وی ورثے وچّ ملے اسے کِتے نال جڑیا ہے۔ دھرم سنگھ لئی اپنے پتر بھنتے تے جگسیر وچّ کوئی فرق نہیں۔ اوہ جگسیر دے پیو نوں اپنے پیو ولوں دتا ٹاہلی والا کھیت دینا چاہندا ہے پر اعلیٰ تے ادنیٰ مالکی دا رجواڑاشاہی قانون اس دے رستے وچّ کھڑا ہون کر کے مالکی انتقال نہیں کر سکیا تے سمیں دے بدلن نال اوہ انسانی قدراں قیمتاں ہی نویں لالچی ذہنیت دی بھیٹ چڑھ گئیاں جہناں توں دھرم سنگھ اگوائی لیندا سی۔ اوہدی بیوی تے پتر دوویں جگسیر سنگھ پرتی دھرم سنگھ دے پریم بھرے وطیرے نوں گناہ وجوں لین لگدے ہن۔ بھنتا جگسیر دے 'کھیت ' والی ٹاہلی وڈھا دندا ہے تے جگسیر اپنے پیو دی مڑھی دیاں چار کو اٹاں اپنے گھر لیا کے رکھ لیندا ہے۔ اوہدی ماں دی موت ہو جاندی ہے تے اوہ آپ اُکا ٹٹّ جاندا ہے۔ دھرم سنگھ، بھانی اتے رونقی عملی توں سوا کوئی اوہدا دردی نہیں۔ ایہہ تنوں پاتر اوہناں انہویاں دی ہونی دے مکمل نشان بن نبڑدے ہن جہناں نوں دندناؤندا آؤندا نواں نظام حاشیے ولّ دھکّ دندا ہے۔ رونقی دی بیوی جدوں اوہنوں اکلے نوں چھڈّ کے چلی جاندی ہے تاں اوہدے ربّ نوں لامبھے اتے سارے برتانت وچّ رچیا کتھن - ' بندیا تیریاں دس دیہیاں اکو گئی وہاء نؤں کدھر گئیاں ' ماحول نوں گھور دکھانت دی رنگت چاڑھ دندا ہے۔
تنقید
نقاد ڈاکٹر. عطر سنگھ نے اس دا موازنہ بھارت دے اُگھے گلپکار منشی پریم چند دے کلاسک ناول گودان اتے فنیشور رینو دے میلا آنچل نال کیتی۔ پنجابی ناول کار نانک سنگھ نے ناول پڑھ کے لکھیا کہ مڑھی دا دیوا شاید پنجابی دا پہلا ناول ہے جیہنے مینوں نشیا دتا ہے۔
اک سال بعد جدوں ایہہ ہندی وچّ چھپیا تاں ہندی دے فزجر ڈاکٹر. نامور سنگھ نے اس نوں دنیا دے سبھ توں ابحسد روسی ناول ‘جنگ تے امن’ دے ہان دی گلپ-رچنا قرار دتا جس نال ہندی ساہت وچّ وی گردیال سنگھ دی ابحسدل ہون لگی۔
فلم
1989 وچّ اس دی کہانی اُتے ادھارت اسے ناں دی اک پنجابی فلم وی بنی جس دا پروڈیؤسر سرندر سنگھ ہے۔ اس وچّ مکھ کردار راج ببر (بطور جگسیر)، دیپتی نول (بھانی) اتے پنکج کپور (رونقی) نے نبھائے ہن۔
حوالے
گٹھ:گردیال سنگھ دے ناول
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
ماکیناک کاؤنٹی
ماکیناک امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
صوبہ قزوین
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ قزوین ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ قزوین شہر اے ۔
صوبہ قزوین دے کل 5شہرستان نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا گٹھ:صوبہ قزوین
Qəzvin (ostan) Qazvīn Province Qazvin (lalawigan)
دویرو
دویرو سپین دا اک دریا اے۔
بروسی وڈی کنی چمگادڑ
بروسی وڈی کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑیل مونہی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
اخروٹ
اخروٹ کھوڑ ٹبر دے اک رکھ دا ناں اے۔ ایہدا اصل دیس بلقان توں چین تے ہمالیہ تک اے۔
وکھالہ
ایہ اک پت جھڑی رکھ اے جیہڑا 25–35 میٹر تک اچا جاندا اے تے تنا 2 میٹر گیھر دا ہوسکدا اے۔
اخروٹ نوں پنجابی وچ کھوڑ وی کیندے نیں۔
چک 94 ڈی بی
چک 94 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
صوبہ قم
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ قم ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ قم شہر اے ۔
صوبہ قم دا اک ای شہرستان ،شہرستان قم اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا گٹھ:صوبہ قم
Qom Province
دینالی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ گٹھ:امریکہ دے نیشنل پارک
بالاکوٹ ہوائی حملہ، 2019
26 فروری 2019 نوں، بھارتی ہوائی فوج دے باراں میراج 2000 جہازاں نے کشمیر وچ کنٹرول لائن نوں پار کیتا، پاکستان دے اندر اک ہوائی حملہ کیتا۔ بھارت نے کیہا کہ ہوائی حملہ پلواما حملے دے بدلے لئی کیتا گیا، جو حملے توں دو ہفتے پہلاں ہویا سی۔
بھارت دے مطابق، جہازاں نے بالکوٹ دے اک جیش محمد ولوں چلا ئے جا رہے دہشت گردی کینپاں نوں نشانہ بنایا گیا جس وچ وڈی گنتی وچ اتوادیاں دی قتل کر دتی گئی۔ اس وچ مرن والیاں دی گنتی 350 دے قریب ہونی سی اتے پاکستانی ہوائی فوج ولوں بناں کسے نقصان توں بھارتی ہوائی کھیتر وچ واپس پرط آئے۔
پاکستان دے مطابق، جہازاں نے مظفر آباد نیڑے پاکستانی ہوائی کھیتر دی النگھنا کیتی۔ پاکستان نے اسدے جواب وچ کاروائی کیتی، جس نال بھارتی جہازاں نوں بھارتی ہوائی کھیتر وچ پچھے ہٹن لئی مجبور کیتا گیا۔ بھارتی ہوائی کھیتر واپس آؤن دی عمل وچ، جہاز نوں اپنے بھار نوں چھڈنا پیا۔ پاکستان نے دعوی کیتا کہ کوئی جانی نقصان جاں نہیں ہویا اے۔
واقعے دے بعد، بھارتی اتے پاکستانی فوجاں نے کنٹرول لائن اتے اک-دوجے تے گولاباری کیتی؛ پاکستانی خبراں مطابق 4 لوک مارے گئے اتے 11 لوک زخمی ہو گئے۔
1 اپریل 1971 دی جنگ توں بعد پہلی وار بھارتی ہوائی جہازاں نے کنٹرول لائن نوں پار کرکے کوئی کاروائی کیتی۔
پچھوکڑ
14 فروری 2019 نوں جموں کشمیر ، بھارت دے پلواما ضلعے وچ لتھپورا وچ اک واہن ولوں کیتے گئے خودکش حملے وچ جموں اتے شرینگر قومی راج رستہ اُتے سرکھیا اہلکاراں نوں لے کے جا رہے گڈیاں  دے قافلے اتے حملہ ہویا۔ حملے دے نتیجے وجوں 46 مرکزی راکھوی پولیس بل دے اہلکاراں اتے حملہ آور دی موت ہو گئی۔ حملے دی ذمہ واری پاکستان مشتمل  دہشت گردی تنظیم جیش محمد نے لئی سی۔   پاکستان نے اس حملے دی نندا کیتی، اتے اس نال کسے وی تعلقات توں انکار کیتا سی۔
ایہہ ہوائی حملہ 2019 بھارتی عام چوناں توں پہلاں ہویا۔ 19 فروری نوں پاکستان دے وزیر اعظم نے بھارت سرکار نوں آؤن والیاں چوناں وچ پاکستان اُتے حملہ کرن دی خواہش دا الزام لگایا۔ بھارت سرکار نے اس الزام نوں خارج کر دتا۔
خبراں مطابق جیش محمد نے آزاد کشمیر اتے خیبر پختونخواہ دی سرحد اتے آزاد کشمیر اتے بالاکوٹ تحصیل وچ سکھاؤن والیاں اتے لڑاکوآں دی بھرتی کیتی۔ وکیلیکس دے مطابق 2004 دی امریکی رکھیا ڈیپارٹمنٹ دی رکھیا پچھ-گچھ دی رپورٹ وچ کیہا گیا اے کہ بالاکوٹ اک سکھلائی کیمپ وجوں جانیا جاندا اے جو دھماکےآں اتے توپخانے دی بنیادی اتے بوہت زیادہ دہشت گردی سکھلائی دندا اے۔ بھارتی خفیہ سروتاں نے دعوہ کیتا کہ ایہہ کیمپ اک پہاڑی دے جنگل وچ واقع سی، بالاکوٹ توں 20 کلومیٹر اے حالانکہ، مغربی سرکھیا اہلکار اک وڈے پدھر دے سکھلائی کیمپ دی موجودگی اُتے سوال کردے ہوئے کہندے سن کہ ہن پاکستان اجیہے کیمپاں نوں نہیں چلاؤندا۔ کجھ مقامی پنڈ واسیاں نے کیہا کہ کئی سال پہلاں کیمپ نوں اک مدرسہ وچ بدل دتا گیا سی، اتے طالب علماں دا آؤنا جانا لگا رہندا سی۔
واقعہ
thumb| [[گوالیار|گوالئر ایئر فورس بیس (فائل فوٹو، سال 2004) وچ بھارتی ہوائی فوج دا میراج 2000 ]] 26 فروری 2019 نوں بھارتی ہوائی فوج (آئی اے ایف) دے باراں میراج 2000 جہازاں نے سویرے 3:30 وجے کنٹرول لائن نوں پار کر لیا اتے بالکوٹ وکھے اک کتھت JeM-operated terrorist camp نوں بمب نال اڈا دتا۔ بھارتی سیکٹری خارجہ نے ہوائی حملے نوں "غیر-فوجی، اگادھت ہوائی حملے" کیہا۔ ایہہ 1971 دے لڑائی توں بعد پاکستان وچ بھارت دے پہلے ہوائی حملے سن۔ کجھ بھارتی خبراں چینلاں نے چکوتھی اتے مظفر آباد وچ دہشت گردی لانچ پید اُتے بھارت ولوں دو ہور ہوائی حملیاں دی رپورٹ وی کیتی۔
مرج 2000 نوں 1،000 کلوگرام سپائیس 2000 اتے پوپئے سپیکن-گائیڈڈ پورپانس لے رہے سن ۔ اوہناں نوں چار سکھوئی سو -30 ایمّ۔کے۔آئی۔ ، نیٹرا اتے فالکن ہوائی اڈے دی شروعاتی چیتاونی اتے کنٹرول ہوائی جہاز، اک آئییائی ہیرون یوئیوی، اتے دو الشین ال-78 اےریال ریفیولنگ ایئرکرا ولوں مدد کیتی گئی۔ بمب جاری کرن توں بعد، جیٹّ واپس بھارتی ہوائی کھیتر وچ واپس پرط آیا۔ پاکستان نے اپنے ایف -16 جہازاں نوں بھرمایا پر اوہ بھارتی جہازاں نوں شامل نہ کر سکے۔
بھارتی میڈیا نے دسیا کہ کیمپ لگایا گیا سی اتے لگبھگ 350 جے۔ایم۔
پاکستانی ورژن
پاکستان نے اس حملے دی کارگزاری دا مقابلہ کیتا اے۔ اک پریس کانفرنس وچ انٹر-سروسز پبلک رلیشنز (آئی ایس پی آر) دے ترجمان میجر جنرل آصف غفور نے کیہا کہ تن آئی ایف دیاں ٹیماں 26 فروری دے شروع وچ وکھ وکھ کھیتراں توں پاکستان دی سرحد ' اوہناں نے کیہا کہ پاکستانی ہوائی فوج (پی اے ایف) دے ہوائی جہازاں راہیں انٹرسیپٹ ہون توں پہلاں پاکستانی ہوائی جہازاں دی اڈان لڑائی ہوائی گشت دی چیلنج توں بعد ایہناں وچوں دو ٹیماں سرحداں پار نہیں کردیاں سن، پر تیجے نے مظفر آباد دے نیڑے کرن گھاٹی توں کنٹرول لائن نوں پار کر لئی سی۔ گھسپیٹھ دے تن منٹ دے اندر۔ پی اے ایف جیٹاں دی تیز جھڑپ دے سٹے وجوں کنٹرول لائن دے بھار بھارتی پٹھّ تھاپڑے گئے، عمل وچ اوہناں دے پیلوڈ جاری کیتے۔ ایہناں سوتراں دے مطابق، اس وچ اک کھلھے کھیتر وچ اک فری ڈمپ شامل اے جسدے نتیجے وجوں کوئی جانی نقصان جاں نقصان نہیں ہندا۔
نتیجے
پاکستان ہوائی فوج ولوں کسے وی ممکن بدلاء دا جواب دین لئی بھارتی ہوائی فوج نے قومانتری سرحد اتے کنٹرول لائن دے نال ہوائی رکھیا نظام نوں چیتاونی دتی۔ بھارت نے اڑیسہ دے ساحل توں ترنت عملی سطح توں ہوا دیاں مزائیلاں دی جانچ کیتی۔ فوج لئی تیار کیتے گئے اک مزائیلی دے رکھیا کھوج اتے ترقی تنظیم (ڈیارڈیؤ) نے دو مزائیلاں دی جانچ کیتی سی۔
پاکستان دے  وزیر خارجہ شاہ محمود قریشی نے اسلام آباد ، پاکستان وچ سرکھیا حالت اُتے چرچہ کرن لئی ہنگامی بیٹھک بلا لئی۔ ۔ اس نے ایہہ وی کیہا کہ پاکستان حملے دے کھیتر وچ قومانتری میڈیا لے لویگا۔ ہیلیکاپٹر تیار کیتے جا رہے سن، پر موسم دے ماڑے حالات کارن، جدوں موسم '
اسے دن اک پاکستانی ڈرون نوں بھارت-پاکستان قومانتری سرحد دے نیڑے گولی مار دتی گئی سی اتے اسدی ملبے گجرات دے کچھّ ضلعے دے ابدسا تعلقہ دے اک پنڈ ننگھاٹ وچ ملی۔
پاکستانی اتے بھارتی فوجاں درمیان بھاری جھڑپاں کنٹرول لائن دے نال آئیاں، جس وچ چھوٹیاں باہاں اتے مورٹار دی اگّ دا وٹاندرا ہویا۔ پاکستان دے اہلکاراں نے دسیا کہ گھٹو-گھٹو چار شہری مارے گئے اتے 11 ہور زخمی ہوئے۔ نکیال سیکٹر وچ اک 55 سالا عورت اتے اس دے دو بچیاں (20 اتے 8 سال دی عمر دے) دی موت ہو گئی۔ کھوئی رتہ سیکٹر وچ، اک 40 سال دی عمر دی عورت نوں مار دتا گیا سی
اے اینّ آئی نے کتھت جیئیم کیمپ دیاں فوٹواں جاری کرن دا دعوی کیتا اتے خفیہ سوتراں توں حاصل کیتی ہتھیار کیچ۔   امریکہ، یونائیٹڈ کنگڈم ، روس، آسٹریلیا، انڈونیشیا، ترکی، چین اتے چھ ایشیائی دیساں دے غیرملکی سفیراں نوں بھارتی  سیکٹری خارجہ وجے گوکھلے نے ملاقات اُتے دسیا۔
ردعمل
آئی پی ایس آر دے سربراہ میجر جنرل آصف غفور نے اس حملے دے بعد بھارت نوں سرپرائز دین دا اعلان کیتا تے بعد وچ پاک فضائیہ نے 2 بھارتی مگ 23 جہاز مار گرائے تے اک بھارتی پائلٹ ابھی نندن نوں زندہ گرفتار کر لیا ۔
بھارت
بھارت دے ودیش سیکٹری وجے گوکھلے نے کیہا کہ آئییئیپھ نے 2019 دے پلواما حملے لئی جوجھدیاں، جیش-اے-محمد دے سکھلائی کیمپ دے خلاف ہڑتالاں کیتیاں سن، جو اوہناں نے کیہا سی کہ گروپ ولوں چلایا گیا سی۔ اس نے دعوہ کیتا کہ دہشتگرداں نوں "اتواد خلاف پاکستانی کاروائیاں دی کمی" ولوں راغب کیتا گیا سی۔ اوہناں دعوہ کیتا کہ ہڑتال کارن جیش-اے-محمد لئی وڈی گنتی وچ مارے گئے سن اتے ایہہ نشانہ سی کہ خفیہ رپورٹاں توں بعد ناگرکاں نوں نقصان گھٹاؤن لئی ایہہ ٹیچا چنیا گیا سی۔ اس توں پہلاں، بھارتی رکھیا وزارت دے بلارے نے کیہا کہ اوہناں نوں ہوائی کھیتر دے النگھن دے پاکستانی الزاماں بارے کوئی جانکاری نہیں اے۔ بھارت وچ کانگرسی آگوُ سیم پترودا نے سرکار نوں بالاکوٹ ہوائی حملیاں متعلق ‘ودھیرے تتھّ’ پیش کرن لئی کیہا ۔ سری پترودا ولوں بالاکوٹ ہوائی حملیاں بارے حقیقت منگے جان تے وزیر اعظم مودی نے اک ٹویٹ کردیاں کیہا سی کہ ‘جنتا معاف نہیں کریگی۔’ بھاجپا پردھان امت شاہ سمیت ہورناں بھاجپا آگوآں نے وی پترودا دی نکھیدھی کیتی ۔
پاکستان
پاکستانی ودیش وزیر شاہ محمود قریشی نے کیہا کہ پاکستان نے بدلہ لین دا حق راکھواں رکھ لیا اے۔ پاکستان دے پردھانوزیر عمران خان نے حالت دی تجزیہ کرن لئی ہنگامی بیییٹھک بلائی۔ اس بیٹھک دے انت وچ، قومی سرکھیا کونسل (اینّ۔ ایسّ۔ سی۔) نے کسے وی دہشت گردی کیمپ دے تباہی دے بھارتی داعویاں نوں نکاردے ہوئے اک بیان جاری کیتا۔
انتر قومی ردعمل
آسٹریییلیا نے پلواما حملے دی نکھیدھی دا ذکر کیتا اتے پاکستان نوں کیہا کہ اوہ اپنی دھرتی توں چل رہے دہشت گردی سرگرمیاں اتے کاروائی کرے۔ اس وچ بھارت اتے پاکستان نوں کیہا اے کہ اجہیاں کاروائیاں توں پرہیز کرن جو امن بھنگ کرے۔ چین دے ودیش وزارت دے بلارے لوں کانگ نے کیہا، "سانوں آس اے کہ بھارت اتے پاکستان دوویں ہی سنجم ورت سکدے ہن اتے اوہناں کاروائیاں نوں اپنا سکدے ہن جو اس کھیتر دی حالت نوں ستھر بناؤن اتے آپسی تعلقاں نوں عام وچ مدد کرن"۔ فرانس نے بھارت اتے پاکستان نوں سنجم دے لئی کیہا، کیہا کہ ایہہ اتواد خلاف بھارتی کاروائیاں دی حمایت کردا اے اتے پاکستان نوں کیہا جاندا اے کہ اوہ اس کھیتر نوں اتوادیاں ولوں استعمال کرن دی آگیا نہ دیوے۔ اسلامک سہکاری ادارہ نے ہوائی حملے دی نندا کیتی اتے بھارت اتے پاکستان نوں سنجم دکھاؤن لئی کیہا۔ امریکہ دے سیکریٹری سٹیٹ مائیک پونپو نے اس حملے نوں "ات گردی مخالف کاروائی" کیہا اتے امریکہ-بھارت تعلقاں دی مڑ تائید کیتی۔ اسنے دوہاں پکھاں نوں سنجم دکھاؤن لئی کیہا۔
حوالے
گٹھ:کشمیر مسئلہ گٹھ:لڑائیاں گٹھ:بھارت-پاک تعلقات
اتلا ریشم رستہ
thumb|230px|[[تکلامکان ریگستان]] اتلا ریشم رستہ ( Northern Silk Road ) اج دے چین دے اتلے علاقے وچ واقع اک تریخی رستہ ہے جو  چین  دے پرانے راجگڑھ  شیان  توں لہندے دے ولّ جاندے ہوئے  تکلامکان ریگستان  توں شمال وچ نکلکے  وچکار ایشیا  دے پرانے  باختر اتے  پارتھیا  راج اتے پھر ہور وی اگے  ایران  اتے پرانے روم  پجدا سی ۔ ایہہ مشہور  ریشم رستہ  دی اتلی ترین شاخ ہے اتے اس اتے ہزاراں سالاں توں چین اتے وچکار ایشیا دے وچّ وپارک ، فوجی اتے رہتلی سرگرمیاں ہندیاں  رہیاں ہن ۔ پہلے ملینیئم ( یعنی ہزار سال ) قبل مسیح وچّ چین دے  ہان راجٹبر  نے اس رستہ نوں چینی وپاریاں اتے فوجیاں لئی محفوظ بناؤن لئی اتھے متحرک قبیلےآں دے خلاف بہت مہماں چلائیاں  جس توں اس رستہ دا استعمال ہور ودھیا۔ چینی بادشاہاں نے خاص طور اتے  شیونگنُو لوکاں  دے اثر نوں گھٹّ کرن دی بہت کوشش کیتی ۔
شاخاں
اتلا ریشم رستہ گانسو  صوبے دے  ہیشی گلیارے  توں نکلکے تنّ ذیلی رستےآں وچّ بٹدا ہے --
اک شاخ اجیہی وی ہے جو الے لہندے دی طرف نکلکے پہلاں ارال سمندر اتے  کیسپیئن سمندر اتے پھر اس توں اگے  کالا سمندر پجدی ہے ۔
حوالے
گٹھ:ریشم رستہ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:تریخی رستے
میکامب کاؤنٹی
میکامب امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
چک 433 گ ب
چک 433 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
جماعت اسلامی
thumb|جماعت دے بانی - [[سید ابوالاعلیٰ مودودی]]
جماعت اسلامی پاکستان ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے پرانی نظریا‏تی اسلامی احیائی تحریک اے جس دا آغاز ویہويں صدی دے اسلامی مفکر سید ابوالاعلیٰ مودودی، جو عصر حاضر وچ اسلام دے احیاء د‏‏ی جدوجہد دے مرکزی کردار منے جاندے نيں ، نے قیام پاکستان تو‏ں پہلے3 شعبان 1360 ھ (26اگست 1941ء) نو‏‏ں لاہور وچ کیہ سی۔
جماعت اسلامی پاکستان نصف صدی تو‏ں ودھ عرصہ تو‏ں دنیا بھر وچ اسلامی احیاء دے لئی اُتے امن طور اُتے کوشاں چند عالمی اسلامی تحریکاں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔
جماعت اسلامی پاکستان دی اک اسلامی سیاسی پارٹی اے۔ منور حسن ایدے لیڈر نیں۔ ایس پارٹی دی نیوں 26 اگست 1941 نوں ابوالاعلا مودودی نے لہور چ رکھی۔
دعوت
جماعت اسلامی لوکاں نو‏‏ں اپنی پوری زندگی وچ اللہ تے حضرت محمد صلی اللہ وعلیہ وسلم د‏‏ی پیروی اختیار کرنے د‏‏ی دعوت تے منافقت، شرک چھڈنے د‏‏ی تلقین کردی ا‏‏ے۔ ہور جماعت سیاست وچ خدا تو‏ں پھرے لوکاں د‏‏ی بجائے زمام کار مومنین و صالحین نو‏‏ں سونپنے دا کہندی ا‏‏ے۔ تو‏ں کہ نظام سیاست دے ذریعے خیر پھیل سک‏‏ے تے لوک اسلامی طریقہ اُتے آزادانہ چل سکن تے اس د‏ی خیر وبرکت تو‏ں مستفید ہوئے سکن۔
تنظیم تے قیادت
thumb|سابقہ امیر - [[قاضی حسین احمد]] جماعت اسلامی، پاکستان د‏‏ی بہترین منظم سیاسی جماعت ہونے دے نال نال پاکستان د‏‏ی واحد سیاسی و مذہبی جماعت اے جو اپنے اندر مضبوط جمہوری روایات رکھدی ا‏‏ے۔ جماعت وچ اہ‏م ذمہ داران تے شوری دا چُناؤ بذریعہ انتخاب کيتا جاندا اے جس وچ صرف اراکین جماعت حصہ لیندے نيں جدو‏ں کہ ہور ذمہ داریاں استصواب رائے دے ذریعے طے کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ پاکستان د‏‏ی ہور سیاسی و مذہبی جماعتاں دے برعکس جماعت وچ موروثی، شخصی، خاندانی یا گراوہی سیاست د‏‏ی کوئی مثال نئيں ملدی تے جماعت اپنے اندر نظم و ضبط، کارکناں دے اخلاص، جمہوری اقدار تے بدعنوانی تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی شہرت رکھنے دے باعث ہور جماعتاں تو‏ں ممتاز گردانی جاندی ا‏‏ے۔
جماعت اسلامی وچ اعلیٰ ترین تنظیمی ذمہ داری یا عہدہ امارت کہلاندا اے تے اس ذمہ داری اُتے مامور شخص نو‏‏ں امیر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ امیر جماعت نو‏‏ں جماعت دے اراکین آزادانہ رائے تو‏ں منتخب کردے نيں۔ ایہ انتخاب کسی وی قسم دے نسلی، خاندانی تے علاقائی تعصب تو‏ں بالاتر ہُندا ا‏‏ے۔ امیر جماعت نو‏‏ں پنج سال دے لئی منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہن تک جماعت اسلامی پاکستان دے امرا د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے:
26اگست 1941ء تو‏ں 4 نومبر 1972ء تاسیسی اجتماع وچ سید ابوالاعلیٰ مودودی نو‏‏ں جماعت اسلامی دا امیر بذریعہ آزادانہ انتخاب منتخب کيتا گیا۔ سید ابوالاعلیٰ مودودی مسلسل خرابی صحت د‏‏ی بنا اُتے 4 نومبر 1972ء نو‏‏ں جماعت اسلامی د‏‏ی امارت تو‏ں مستعفی ہوئے گئے۔ انہاں دے بعد اراکین جماعت نے نومبر 1972ء تو‏ں اکتوبر 1987ء میاں طفیل محمد تے انہاں دے مستعفی ہونے دے بعد اکتوبر 1987ء تو‏ں اپریل 2009ء قاضی حسین احمد نو‏‏ں امیر جماعت منتخب کيتا گیا۔ thumb|سابق امیر - [[سید منور حسن]]
قاضی حسین احمد نے جنوری 2009ء وچ عارضۂ قلب تے خرابی صحت د‏‏ی بنا اُتے مجلس شوریٰ دے اجلاس وچ معذرت کر لئی سی کہ انہاں دا ناں انہاں تن ناواں وچ شامل نہ کيتا جائے جو مرکزی شوریٰ امیر جماعت دے انتخاب دے لئی ارکان جماعت د‏‏ی رہنمائی دے لئی منتخب کردی ا‏‏ے۔
اراکین جماعت اسلامی پاکستان نے آزادانہ رائے شماری دے ذریعے مارچ 2009ء وچ سید منور حسن نو‏‏ں پنج سال دے لئی امیر جماعت اسلامی پاکستان منتخب ک‏ر ليا۔ اوہ جماعت دے چوتھے امیر منتخب ہوئے سن، جنہاں نو‏ں 2009ء تو‏ں 2014ء پنج سال دے لئی منتخب کيتا گیا۔
سرگرمیاں
جماعت اسلامی اپنی دعوت، نصب العین تے مقاصد دے حصول دے لئی دعوت‏ی، تربيت‏ی، تنظیمی، خدمتی، جہادی، سیاسی تے علمی سرگرمیاں نو‏‏ں منظم کردی یا حصہ لیندی ا‏‏ے۔
دعوت‏ی و علمی سرگرمیاں
دروس قرآن، حلقہ ہائے حدیث، اجتماعی مطالعہ جات، اسٹڈی سرکلز، لیکچرز، تربیت گاہاں تے مطالعہ کتاباں، نا صرف کارکنان جماعت تے عام لوکاں د‏‏ی دعوت و تربیت دا ذریعہ بندے نيں بلکہ جماعت د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں ہور دوام بخشنے دا سبب بندے نيں۔
خدمتی سرگرمیاں
جماعت اسلامی پاکستان دے تحت بوہت سارے علمی و رفائہ عامہ دے کم کیتے جاندے نيں۔ رضاکارانہ انتقال خون (Blood Donation)، مراکز دستکاری، رفاعی مطب خانے، ایمبولینسز، کت‏ب خانے، تعلیمی ادارے، ہسپتال، وغیرہ دے نیٹ ورک پورے ملک وچ قائم نيں۔ اس دے علاوہ جماعت مختلف رضاکارانہ مہمات جنہاں وچ امداد برائے قدرتی آفات نمایاں نيں بھرپور انداز وچ سر انجام دیندی ا‏‏ے۔ ملکی سطح اُتے مستحقین دے لئی چرم ہائے قربانی اکھٹا کرنے دا کم جماعت اسلامی نے شروع کيتا۔
سیاسی سرگرمیاں
جماعت قومی، صوبائی تے بلدیات‏ی انتخابات وچ حصہ لینے والی جماعتاں وچ بلامبالغہ پاکستان د‏‏ی تیسری وڈی سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ مگر کم امیدوار ایداں دے ہُندے نيں جنہاں نو‏ں کامیابی نصیب ہُندی ا‏‏ے۔ البتہ نوازشریف تے بے نظیر د‏‏ی جلا وطنی دے دور وچ اپنے امریکا مخالف ایجنڈے دے باعث جماعت نمایاں کامیابی حاصل کرنے وچ کامیاب رہی۔ عام طور اُتے سیاسی اتحاد جماعت اسلامی نو‏‏ں انتخابات تے ملکی سیاست وچ عوامی پزیرائی بخشنے دا ذریعہ بندے نيں۔
احتجاجی سیاسی سرگرمیاں
ملکی تے دینی مسائل اُتے احتجاجی مظاہرے، جلتو‏ں، جلوس، ٹرین مارچ، لانگ مارچ، ریفرنڈم، ہڑتالاں، کارنر میٹنگز تے دھرنے جماعت دے موَقف دے لئی عوامی تائید پیدا کرنے دے نال نال انتظامیہ تے حکومت وقت اُتے دباوَ دا باعث بندے نيں۔ اس قسم د‏‏ی سرگرمیاں دے باعث جماعت نو‏‏ں ملک د‏‏ی احتجاجی سیاست وچ ناگزیر عنصر تصور کيتا جاندا اے تے اکثر حکومت وقت دے عتاب دا نشانہ بننا پڑدا ا‏‏ے۔ جے ایہ سرگرمیاں پرتشدد رخ اختیار کر جاواں تاں عوام وچ بدنامی تے ذرائع ابلاغ وچ ختم نہ ہونے والی تنقید جماعت دے تصور تے دعوت نو‏‏ں نقصان پہچانے سبب بن جاندیاں نيں۔
جہادی سرگرمیاں
ناقدین دے مطابق جماعت اسلامی نے ضیاالحق دے آمرانہ دور حکومت وچ ، امریکی و پاکستانی سرپرستی وچ ہونے والے جہاد افغانستان تے بعد وچ جہاد کشمیر وچ بھرپور حصہ لیا۔ اس حوالے تو‏ں جہاد دے لئی مالی و افرادی قوت د‏‏ی فراہمی تے رائے عامہ نو‏‏ں ہموار کرنے دے لئی جماعت اسلامی نے بیشمار جہادی فنڈ اسٹالز، جہادی کانفرنسز، مذاکرے تے مباحثاں دا اہتمام کيتا۔
حوالے
جماعت اسلامی پاکستان گٹھ:1941ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:اسلام پسند گروہ گٹھ:اسلامی تحریکاں گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:اسلامی جمہوریت پسند سیاسی جماعتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی مذہبی جماعتاں گٹھ:پاکستان وچ 1947ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ اسلام گٹھ:پاکستان وچ انتہائی سجے بازو د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:پاکستان وچ قائم اسلامی تنظیماں گٹھ:جماعت اسلامی گٹھ:متحدہ مجلس عمل
گواڈیانا
گواڈیانا سپین تے پرتگال دا اک دریا اے۔
والاںوالی وڈی کنی چمگادڑ
والاںوالی وڈی کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ کیوبا ری اک واسی اے۔
پنجابی بجھارتاں
بجھارت اک ایس گل یا سوال ہوندا اے جیدے دو یا لکے معنے ہوندے نیں تے ایہ کسے اگے رکھی جاندی جواب پچھن لئی۔
جواب ؛ پرچھانواں
جواب ؛ دیوا
بجھارتاں دا سروپ اتے تہذیبی اہمیت
بجھارتاں سبھیاچار دا انکھڑواں انگ ہن۔ ایہہ دنیا وچلیاں ساریاں بولیاں وچ موجود ہن۔ بجھارتاں راہیں بدھی دی پرکھ کیتی جاندی اے۔ ایہناں راہیں پنجاب دے لوک جیون دی صاف جھلک ملدی اے۔ بجھارتاں نوں ‘بجھن والیاں باتاں’ وی کیہا جاندا اے۔ عامَ تورتے ایہہ سون ویلے پائیاں جاندیاں ہن۔ دن ویلے بات پاؤنا برا منیا جاندا اے کیونکہ ایہہ منیا جاندا اے کہ اویں راہی راہ بھلّ جاندے ہن۔ بات اک ولوں پائی جاندی اے۔ بجھن والا اک جاں کئی ہو سکدے ہن۔ سائنس دے آؤن نال منورنجن دے دیانتداری وچ وادھا ہویا جس نال بجھارتاں کافی حد تک الوپ ہو چکیاں ہن۔
بجھارتاں دا شبدی مطلب مطلب
“بجھارت شبد ‘بجھّ’ دھاتو توں بنیا اے۔ ایہہ شبد ناؤ وی اے تے عورت لنگ وی۔ بجھارت دے کوشگت مطلب ہن، علم کراؤن لئی دتا گیا اشارہ جاں اشارہ۔ بجھارت دا سادھارن شبدی مطلب ‘بجھنا’ اے۔ بجھارت اپنے آپ وچ اک اجیہا پرشن اے جہڑا عام ہندے ہوئے وی اپنے پچھے گوڑھے مطلب چھپا لیندا اے۔ ہر بولی وچ بجھارتاں لئی ڈھکویں شبد موجود ہن۔ پنجابی وچ انووادت نام ہن - پہیلی، اڑاؤنی، مصلیٰ، رہسّ، بات، بتولی، اوکھا پرشن، مسئلہ، گنجھل آدی جویں: بات پاواں، بتولی پاواں، سن کے بھائی حکیماں، لکڑیاں ’چوں پانی کڈھا، چکّ بناواں ڈھیما۔”ج
بجھارت دی تشریح
اینسائیکلوپیڈیاں امیریکاناں دے مطابق “اک اجیہا کتھن جاں پرشن جس دے دو مطلب ہون جاں مطلب نوں لکو کے پیش کیتا گیا ہووے، اس دے حل نوں بجھارت کہندے ہن۔”جج
بجھارتاں دا سروپ
بجھارتاں شبد کہن وچ سوکھا لگدا اے پر اپنے سروپ کر کے ڈونگھے معنےآں دا مالک اے۔ کجھ بجھارتاں سائز وچ چھوٹیاں تے کجھ وڈیاں ہندیاں ہن۔ چھوٹے سائز والی بجھارت دی اداہرن ہن:
بجھارتاں دی چوکھی گنتی سوترک پنکتیاں نال جڑی ہوہی اے جویں: اک بات کرتارو پائیے،۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔. آر ڈھانگا، پار ڈھانگا، ۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.۔.جڈ
جس وچ اک شبد دے دو مطلب ہندے ہن۔ جد تک بجھن والا دوجے مطلب دی پچھان نہیں کر لیندا، بجھارت دا رہسّ قایم رہندا اے جویں: کھیت وچ اگے سبھ کوئی کھائے گھر وچ ہوئی، گھر رڑھ جائے۔ ‘کجھ بجھارتاں سنکیتک اتر والیاں ہندیاں ہن مطلب کہ بجھن والے نوں بہت مغز ماری نہیں کرنی پیندی جویں: اک نعر بے-ڈھنگی، رکھدی اے ٹنگاں ٹنگی دھوبن جو کردی اے کام، اس وچ اس دا نام۔’ڈج
تہذیبی اہمیت اتے ونگیاں
بجھارتاں دے موضوع پاسار دا گھیرا وسترت اتے ون-سونا اے۔ انسانی جیون نال متعلق ساریاں وستاں بجھارتاں وچ شامل ہن۔ بہت ساریاں بجھارتاں دا تعلقات نیچر جویں انگ، دھوآں، ندی، چشمہ، ہنیری رات، چاننی رات، سورج، چندرما، بھوچال، بدل، موت، تریل، دھپّ نال اے۔ جویں:
“ہریاں بھریاں تے لہراؤندیاں وکھ وکھ فصلاں، پھلاں، سبزیاں، بوٹیاں، رکھاں دا ذکر وی بجھارتاں وچ ملدا اے جویں: لگے نمبو، کھڑے انار۔” (کپاہ)
سرشٹی وچ پسرے جیو-جنتوآں تے پشو پنچھیاں جویں سپّ، سیونک، کتی، اوٹھ، تھوڈا، چوہا، بلی، گھگی، کاں چونہاں، جوں، کرلی، سسری، بھنڈو، مچھی ڈڈو، مور، ککڑ وی بجھارتاں وچ پائے جاندے ہن جویں: جاندا جاندا کر گیا مشکری۔(بھونڈ)
سوئی-دھاگے توں لے کے وڈیاں-وڈیاں مشیناں، اؤزراں، برتناں اتے دھن-دولت تک دا ذکر وی بجھارتاں وچ عامَ ملدا اے۔ اداہرن وجوں:
‘انسانی سریر دے سارے انگ جویں اکھاں، کنّ، نکّ، سر، ڈھڈّ، منہ، دند، جیبھ، لتاں، پیر متعلق وی بجھارتاں پرچلت ہن۔ بجھن والے بڑے سیانے۔’گھ	(دند)
کئی بجھارتاں اجہیاں ہن جہناں راہیں رشتے-ناتے بارے پچھ-گچھ کیتی جاندی اے۔ اسیں ماواں دھیاں، تسیں ماواں دھیاں 7)	چلوں باغ چلیئے، تن امب توڑ کے، پورا-پورا کھائیے	(دھی، ماں تے نانی)	‘بہت ساریاں بجھارتاں لوک-کھیڈاں نال متعلق ملدیاں ہن جویں: سدا کڑی نوں ویاہن چلے چہوں کونٹاں دے منڈے۔’ (کھدو کھونڈی)
بجھارتاں دی ونڈ
بجھارتاں اوہ لوکدھارا روپ اے جس دا کم محاورے جاں اکھوت توں الٹ ہندا اے۔ اکھان جاں محاورے وچ اک سنٹاگم پیش ہندا اے۔ پر بجھارتاں وچ خاص پرحالت جاں حوالہ وئکت کرکے اس دا خاص کتھن جانن لئی کیہا گیا ہندا اے۔ اس لئی بجھارت دی رفتار تجزیہ جاں پرحالت توں وستو ول ہندی اے۔
کیہا جا سکدا اے کہ بجھارت اک اجیہا پرشن -انٹیکجوئل،شبد-جٹّ،واک جاں تکانت اے۔ جو سیانپ دا نشان لین لئی ورتیا جاندا اے۔
ساریاں بجھارتاں ہی پرشن انٹیکجوئل ہندیاں ہن، ہر اک دا اتر منگیا گیا ہندا اے۔ ویسے تاں بجھارتاں دی طبقہ ونڈ کرنا کٹھن اے، پر ہیٹھ لکھے ادھاراں تے ایہناں نوں نکھیڑیا جا سکدا اے۔
کم بحھارتاں
ایہناں بجھارتاں وچ کم دا عمل واضع ہندا اے، اس علم دے سہارے اصلی چیز تک پہنچنا ہندا اے، جویں -
باپو دے کنّ وچ بے بے وڑ گئی (تالا کنجی)
اس وچ جندے اتے کنجی دے کرم نوں چتریا گیا اے۔ اس کم دے سہارے اصلی وستو دی تلاش کیتی جاندی اے۔ اسدی ہور وی اداہرن دتی جا سکدی ہے-
نی پئی، ہاں لٹکدا۔
آہ کی ا گیا کھڑکدا۔
اس وچ بینگن (لٹکدا) ککڑی (پئی) نوں پرشن کردا اے۔ اودھروں کھڑکدا پانی آ رہا ہندا اے۔ اس طرحاں کرم ولوں پانی، ککڑی اتے بینگن تںنے بجھے جا سکدے ہن۔ اسے طرحاں ایہہ بجھارت وی کرمبودھ ول اشارہ کردی اے۔
بمب بجھارتاں
بجھارتاں دی اس ونگی وچ شبد جٹاں جاں اک تکانت نال اک بمب دی سرجنا کیتی جاندی اے۔
اس بمب دے سہارے اس بمب دی وستو دی تلاش ول اشارہ کیتا گیا ہندا اے، جویں-
چکیا نہ جاوے چکائیں ربا۔ (کھوہ)
اس بجھارت وچ ڈبے ولوں کھوہ دا بمب سرجیا گیا ہیے۔
بات پاواں بتولی پاواں
بات پاواں چنگی۔
چوہا وڑ گیا کھڈ وچ پوچھ رہِ گئی ننگی۔ (پتیلا کڑچھی)
تجزیہ بجھارتاں
بجھارتاں دی اس ونگی وچ بجھی جان والی وستو دے تجزیہ نوں بیان کیتا گیا ہندا اے۔ اس تجزیہ دے بیان دا سہارا لے کے وستو دے چنہ دی تلاش کرنی ہندی اے، جویں-
ایدھر کاٹھ اودھر کاٹھ
وچ بیٹھا جگن ناتھ۔ (اخروٹ)
ڈبی میری بکری ڈبی اوہدی چھاں
چل میری بکری کل والے تھاں۔ (منجا)
حالت بجھارتاں
کئی بجھارتاں وچ پوری حالت دا چترن کیتا گیا ہندا اے۔ اس حالت دا سہارا لے کے اس دی مول چیز نوں بجھنا ہندا اے۔ جویں-
ہر دپٹہ لال کناری، ڈھیہہ جانے نے اٹّ کیوں ماری۔
مڈیاں ناسا تھوبڑ منہ، میں کی جانا بیٹھی توں۔
اس پوری پرحالت دا چترن کیتا گیا اے، اک امب اتے طوطا بیٹھا امب کھا رہا اے، اسدا امب ڈگّ کے اک ڈڈی دے لگدا اے، ڈڈی اپروکت کتھن اچاردی اے کہ ہرا دپٹہ لال کناری، ڈھیہہ جانے نے اٹّ کیوں ماری۔
اس سوال دے جواب وچ طوطا بولدا اے، مڈیاں ناسا تھوبڑ منہ، میں کی جانا بیٹھی توں۔ اس طرحاں دوواں دے سنواد نال پوری پرحالت دا چترن ملدا اے۔ جہڑی طوطے اتے ڈڈی دا بودھ کرواؤندی اے۔
کہانی بجھارتاں
کئی بجھارتاں لمیاں ہندیاں ہن۔ اوہناں پچھے پورن کہانی جاں ذکر چھپیا ہندا اے۔ جویں-
‘اندڑی جندڑی ہار دوایا ہن ٹنڈیا مر جائینگا’
اس بجھارت پچھے اک پورا ذکر اے۔ اک وار اک راجے دی رانی دا ہار گمّ ہو گیا۔ اک جوتشی نے ہار لبھن دا یتل کیتا۔ ایہہ ہار نوکرانیاں نے چرایا سی۔ ایہناں نوکرانیاں دے ناں اندڑی تے جندڑی سی۔ جوتشی نے نوکرانیاں توں ہار لے کے سرہانے تھلے رکھ دتا اتے جوتش لا کے راجے دسّ دتا کہ ہار سرہانے ہیٹھ پیا۔ جوتشی دی جےَ-جےَ کار ہو گئی۔ جوتشی دا ناں ٹڈا سی۔ اک وار راجا جنگل نوں گیا تے اپنی مٹھی وچ کوئی چیز بند کر لیایا۔ اڈے جوتشی نوں پچھن لگیا، دسّ میری مٹھی وچ کی اے؟ نہیں تینوں مار دتا جاویگا۔
‘اندڑی جندڑی ہار دوایا ہن ٹنڈیا مر جائینگا’۔