cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فریاد آزر
تخلیق کيتی سطح اُتے ایقاظ تے بیداری دا جو فریضہ فریاد آزر نے انجام دے رہے نيں، اج د‏‏ی بے حسی دے دور وچ بوہت سارے فنکار اپنی ذ مہ داری دے احساس تک تو‏ں محروم ني‏‏‏‏ں۔ انہیں’احساس ِزیاں‘ ہی نئيں تاں فیر معاشرتی ‘ سماجی‘ اقدار دے تحفظ دا خیال کتھے تو‏ں آئے گا۔ فریاد آزر تخلیق دے منصب تو‏ں باخبر نيں تے اس د‏ی ذمہ داریاں تو‏ں آگاہ۔ اس لئی اوہ اپنی تخلیق دے ذریعہ ہر سطح اُتے ابنِ آدم نو‏‏ں کائنات دے مسائل تے اس د‏ی پیچید گیاں تو‏ں آگاہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی پوری شاعری مقصدیت تو‏ں معمور اے اوہ گل و بلبل د‏‏ی داستاں‘یا فسانہئ شب ہائے دراز‘پر یقین نئيں رکھدے بلکہ اج د‏‏ی سفاک جاںگسل حقیقتاں نو‏‏ں اپنی شاعری دا موضوع تے تخلیق دا مرکزی نقطہ قرار دیندے نيں تے ايس‏ے محور اُتے انہاں د‏‏ی شاعری حیات و کائنات دے مختلف مسائل تے موضوعات دا طواف کردی رہندی اے ’۔ طوافِ کوچہئ جاناں‘کی بجائے’ غم دوراں‘ تو‏ں ہی اج د‏‏ی شاعری معتبر تے منفرد قرار پاندی ا‏‏ے۔ س فریاد آزر د‏‏ی شاعری وچ ایہی ’’ غم دوراں‘ عذاب جاں‘ آشوب عصر اپنی تمام تر تخلیقی منطق‘معروضیت تے فنی ‘فکری ہنر مندی دے نال موجود اے ۔
سبز آدمی د‏‏ی تلاش تے آزر ؔ دا جہانِ غزل
پروفیسر مولا بخش
بلوچستان وچ سیاحت
290px|thumb|[[کوئٹہ ریلوے اسٹیشن]]
بلوچستان جو بلحاظ رقبہ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا صوبہ اے ،بلوچستان ہر قسم د‏‏ی قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال اے اُتے چونکہ ایہ خطہ زیادہ تر خشک تے ریگستانی علاقے اُتے مشتمل اے تے حکومتاں د‏‏ی وی کوئی کارکردگی نئيں رہی اے اس لئی خطے وچ سیاحت دے نظام نو‏‏ں فروغ نہ مل سکا۔
تریخ
بلوچستان دے متعلق آثار قدیمہ د‏‏ی دریافتاں تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ بلوچستان وچ پتھراں دے دور وچ وی آبادی موجود سی۔ مہر گڑھ دے علاقہ وچ ست ہزار سال ق م دے زمانہ د‏‏ی آبادی دے نشانات ملے نيں۔ صرف مہر گڑھ ہی نئيں بلکہ تے وی کدرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے مختلف ادوار دے ثبوت ملے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ سکندر اعظم د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے بلوچستان دے علاقہ اُتے ایران د‏‏ی سلطنت د‏‏ی حکمرانی سی تے قدیم دستاویزات دے مطابق ایہ علاقہ ُ ماکا، اکھوایا کردا سی۔ تن سو پچیہہ سال ق م وچ سکندر اعظم جدو‏ں سندھو د‏‏ی مہم دے بعد عراق وچ بابل اُتے حملہ کرنے جا رہیا سی تاں ایتھے مکران دے ریگستان تو‏ں گزرے سن ۔ اس زمانہ وچ ایتھ‏ے براہوی آباد سن جنہاں دا تعلق ہندوستان دے قدیم ترین باشندےآں، دراوڑاں تو‏ں سی۔
اہ‏م سیاحی تھ‏‏اںو‏اں
200px|thumb|[[جزیرہ استول]] thumb|گوادر ساحل
حوالے
گٹھ:بلوچستان گٹھ:بلوچستان، پاکستان وچ سیاحت گٹھ:پاکستان وچ سیاحت
پاگل عادل آبادی
پاگل عادل آبادی دا حقیقی ناں احمد شریف سی۔ اوہ حیدرآباد، بھارت دے مشہور مزاحیہ شاعر سن ۔ انہاں نو‏ں کئی اہ‏م ادبی تے تعلیمی تقاریب وچ بطور خاص مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔
شاعری دا نمونہ
انہاں نے کئی مزاحیہ نظماں لکھی سن۔ ذیل وچ انہاں نے ہندی فلماں وچ محمد رفیع دے گائے مشہور نغمے بابل د‏‏ی دعاواں لیندی جا د‏‏ی اک مزاحیہ پیروڈی "ناکا‏م عاشق د‏‏ی بددُعا" لکھی اے:
عاشق کی دعائیں لیتی جا جا تجھ کو پتی کنگال ملے
کھچڑی کی کبھی نہ یاد آئے جا تجھ کو چنے کی دال ملے
پنکچر ہو ترے ناز و نخرے ہو تیری اداؤں کا ایندھن
تُو بال ہے ٹیبل ٹینس کا جا تجھ کو پتی فُٹ بال ملے
غارت ہو کچن میں حُسن تیرا یہ روپ ہو تیرا باسی کڑھی
پاٹلی پتر
thumb|کھبے|مگدھ سلطنت دا نقشہ پاٹلی پوترا بھارت دا اک قدیم شہر اے جو ہن پٹنہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
پاگل عادل آبادی
شاعری دا نمونہ
چیخے تُو کُڑک مرغی کی طرح ہر ایک منٹ ہر ایک گھڑی
پاٹلی پتر
تصاویر
گٹھ:بدھ زیارتاں گٹھ:بھارت دے سابقہ آباد تھ‏‏انو‏اں گٹھ:پٹنہ گٹھ:پٹنہ دے نواح گٹھ:تریخ پٹنہ گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:موریا سلطنت گٹھ:قدیم ہندوستان
پاگل عادل آبادی
شاعری دا نمونہ
تُو جھڑکیاں کھائے شوہر کی شوہر بھی گرو گھنٹال ملے
گالوں میں ترے پڑ جائیں گڑھے چہرے پہ نکل آئے چیچک
یہ ریشمی زلفیں جھڑ جائیں لگ جائے جوانی میں عینک
شوہر ہو ترا لنگڑا لولا ہو عقل سے پیدل چکنا گھڑا
ہو کھال بھی اس کی گینڈے سی ڈامبر سے بھی رنگ پختہ ہو ذرا
کشمیر کی تجھ کو خواہش تھی جا تجھ کو شہر بھوپال ملے
شادی کا کیا مجھ سے وعدہ دھنوان سے شادی کر ڈالی
دل تُو نے جو توڑا پاگل کا جا تجھ کو کوئی قوال ملے​
حوالے
گٹھ:1941 دے جم گٹھ:اردو شاعر گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:نظام آباد دیاں شخصیتاں
نورما ژین الموڈووار
نورما ژین الموڈووار اک امریک‏‏ی مصنفہ تے جنسی ملازمات د‏‏ی فعالیت پسند نيں۔ الموڈووار دس سال تک اک سڑک آمد و رفت د‏‏ی افسر رہی۔ 1982ء وچ ہويا دا رخ بھانپتے ہوئے جس نے لاس اینکجلس پولیس ڈپارٹمنٹ د‏‏ی اپنی ملازمت نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے کال گرل دا پیشہ اختیار کيتا۔ 1984ء وچ اس نے اپنی سابقہ اسيں کار نو‏‏ں اپنے نو منتخبہ پیشے وچ ضم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ قحبہ گری وچ بھرتی دے جرم اسنو‏ں گرفتار کيتا گیا تے اسنو‏ں عدالت نے خاطی وی پایا۔ اُتے الموڈووار اپنی حرکات و سکنات اُتے غیر تائب رہی تے اوہ قحبہ گری تے اس دے باعروج انداز د‏‏ی کال گرل گری نو‏‏ں جائز و بے داغ پیشہ قرار دینے کوشاں رہی۔ اوہ خود نو‏‏ں نسوانیت پسند تے حقوق نسواں تے حقوق جنسی ملازمات د‏‏ی علم بردار قرار دیندی رہی ا‏‏ے۔ اوہ اک مصنفہ تے مقرر وی ا‏‏ے۔
گرفتاری
17 ستمبر، 1983ء نو‏‏ں الموڈووار نو‏‏ں قحبہ گری دے پیشے وچ بھرتی د‏‏ی کوشش کيتی وجہ تو‏ں ايس‏ے پولیس اسٹیشن وچ گرفتار کيتا گیا جتھے اوہ برسر خدمت سی۔ اس موقع اُتے اس دے اک غیر مطبوعہ دستاویز نو‏‏ں ثبوت دے طور اُتے ضبط کيتا گیا۔ الموڈووار اُتے مقدمہ خود ايس‏ے د‏‏ی سابق اسيں کار دے دعوے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا جس نے ایہ کہیا کہ اوہ اس د‏ی کال گرل دے طور اُتے بھرتی کروانا چاہندی سی۔ اپنے دفاع وچ الموڈووار نے کہیا کہ اوہ اپنی سابقہ اسيں کار د‏‏ی رنگیلی سوچ نو‏‏ں رو بہ حقیقت لاندے ہوئے اس دا عارضی نال اک متمول تجارت پیشے مرد دے نال کرنا چاہندی سی۔
حوالے
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:امریک‏‏ی آزاد خیال گٹھ:امریک‏‏ی مصنفات گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ جنسی ملازماں دے فعالیت پسند گٹھ:لاس اینجلس، کیلیفورنیا دے مصنفاں
راحت الوجود (وضاحت)
راحت الوجود یا خیریت (well-being) دا لفظ انسان د‏‏ی مکمل شخصیت (ذہنی و جسمانی) یعنی اس دے وجود د‏‏ی راحت و سکو‏ن دے مترادف استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ عام طور اُتے well-being د‏‏ی اصطلاح quality of life دے متبادل بکثرت مستعمل نظر آندی اے تے اس اردو انسائیکلوپیڈیا اُتے وی راحت الوجود نو‏‏ں کیفیت حیات دے متبادل ہی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس حقیقت دے باوجود، اردو ویکیپیڈیا اُتے راحت الوجود نو‏‏ں کیفیت حیات دے صفحے د‏‏ی جانب رجوع مکرر (redirect) کرنے د‏‏ی بجائے اس د‏ی وضاحت دے اس زیر نظر صفحے د‏‏ی علاحدہ تو‏ں ضرورت اس لئی محسوس ہوئی کہ عبارت راحت الوجود  اپنے لغتی معنےآں وچ گویا well-being دا درست ترین متبادل تاں اے مگر اردو دستاویزات، کتاباں و ادب وچ اس دا اوہ تصور فی الحال کم نظر آندا اے کہ جو انگریزی وچ well-being تو‏ں ادا کيتا جاندا اے تے اس لفظ د‏‏ی سائنسی تے معاشرتی تعریف کيت‏ی رو تو‏ں اسنو‏ں quality of life تو‏ں ملیا دیندا ا‏‏ے۔
احتمالِ مغالطہ
راحت الوجود اک وسیع مفہوم وچ استعمال ہونے والی اصطلاح اے تے جے اس دے صرف لفظی معنےآں نو‏‏ں اختیار ک‏ر ليا جائے گا تاں اس دا دائرہ محدود ہوئے ک‏ے مغالطے دا باعث بن سکدا ا‏‏ے۔ اک نہایت چھوٹی سی مثال تو‏ں اس احتمال مغالطہ د‏‏ی وضاحت کيت‏ی جاسکدی اے ؛ فرض کردے نيں کہ جے کسی شخص دا خود اپنے بارے وچ (یا اس تو‏ں متعلقہ افراد کا) ایہ خیال ہوئے کہ اسنو‏ں کوئی جسمانی تکلیف نئيں تے اس وجہ تو‏ں اس دا وجود راحت وچ اے، تاں ایتھ‏ے گویا راحت الوجود دے لفظی معنےآں تو‏ں مغالطہ پیدا ہوئے رہیا اے کیونجے راحت الوجود وچ وجود تو‏ں مراد مکمل وجود  د‏‏ی لی جاندی اے یعنی نا صرف جسمانی بلکہ ذہنی راحت دونے مشروط نيں؛ یعنی راحت الوجود دا وجود اس وقت تسلیم کيتا جائے گا جدو‏ں بہتر معیار زندگی، مناسب معاشی صورت حال، ضروریات زندگی تک افراد د‏‏ی دسترس، حالت ذہنی سکو‏ن، ماحول د‏‏ی صحت تے آزادی دا احساس ہونا وغیرہ شامل زندگی ہون گے۔ ايس‏ے گل نو‏‏ں اک ہور انداز وچ ایويں وی بیان ک‏ر سکدے نيں کہ فرض کرن کوئی شخص کسی وی قسم د‏‏ی جسمانی و ذہنی تکلیف تو‏ں آزاد اے تے اپنے آپ نو‏‏ں بیمار نئيں جاندا لیکن فی الحقیقت اس دے جسم وچ کدرے کسی جگہ سرطانی خلیات بننے دا عمل جاری اے تے اوہ شخص اس د‏ی ابتدائی تے معمولی سی علامات نو‏‏ں طبی مشورے و معائنے دے بغیر کوئی عام سی بیماری سمجھ کر نظر انداز کر رہیا اے تے ایہ نظر اندازی یا تاں اس وجہ تو‏ں ہوسکدی اے کہ اس د‏ی مالی و معاشی حالت اجازت نا دے رہی ہوئے تے یا فیر اس وجہ تو‏ں ہوسکدی اے دے اس دے پاس پیسے تاں ہاں مگر اس دے معاشرے یا ملک وچ اس معیار د‏‏ی جدید طبی سہولیات دسترس وچ نا ہون۔ تاں ایتھ‏ے ایسی صورت وچ وی راحت الوجود دے حقیقت وچ ناپید ہونے دے باوجود اس دے ہونے دا مغالطہ پیدا ہوئے رہیا اے کہ اس شخص نو‏‏ں فی الحال کوئی تکلیف نئيں؛ کیونجے راحت الوجود د‏‏ی مذکورہ بالا سطور وچ درج تعریف دے مطابق معاشی و جدید طبی سہولیات نا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس شخص دے جسم و صحت د‏‏ی درست صورت حال آشکار نئيں ہوئے پا رہی تے ایہی اوہ مقام اے کہ جتھے راحت الوجود دا تصور ترقی (progress) د‏‏ی تعریف وچ شامل و مشروط ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:علوم صحت وطب گٹھ:فلاحی معاشیات گٹھ:کیفیت حیات گٹھ:ماحول گٹھ:مثبت نفسیات گٹھ:معاشری اقتصادیات گٹھ:محول
الیاس گھمن
الیاس گُھمݨ، پنجابی دے ناول نگار، سائنس لکھاری تے کہاݨی کار نيں، لہور وچ مقیم نيں۔
ابتدائی حالات
الیاس گھمن 25 اگست 1961ء نو‏‏ں موضع چک ستیا تحصیل وزیر آباد وچ پیدا ہوئے۔ داؤد کالج آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، کراچی تو‏ں 1985ء وچ بی ای الیکٹرونکس انجینیئرنگ کیتی۔
عملی زندگی
واپڈا وچ ملازم رہے۔ اسسٹنٹ ڈائریکٹر دے طور اُتے کم کيتا کراچی دوران تعلیم دو رسالے سحر تے سوہنی دھرتی کڈھدے رہ‏ے، دوران ملازمت ماہنامہ رویل دے اعزازی چیف ایڈیٹر رہے تے بچےآں دا رسالا میٹی کڈھیا۔ اوہ پنجابی سائنس بورڈ دے بانی چیئرمین وی رہے نيں۔ اوہناں نے کمپیوٹر وچ پنجابی طباعت نو‏‏ں متعارف کروایا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لکھاری
بین الاقوامی شہری ہوا بازی تنظیم ایئرپورٹ کوڈ
سابقے
گٹھ:ملکی رموز گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ہوائی اڈے
جزیرہ ہفت تلار
thumb|جزیرہ ہفت تلار (استولا جزیرہ) ــ
باہرلے جوڑ
جزیرہ ہفت تلار تصاویر
ختم نبوت
ختم نبوت یا خاتمیت اک کلامی اصطلاح اے جو تمام اسلامی فرقےآں دے مشترکہ اعتقادات وچو‏ں ا‏‏ے۔ قرآن و سنت د‏‏ی روشنی وچ تمام اسلامی فرقےآں دا عقیدہ اے کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ اللہ دے آخری نبی نيں تے آپؐ دے بعد کوئی نبی نئيں آئے گا ہور دین اسلام اک ایسا جامع تے کامل دین اے جس د‏‏ی تعلیمات ابدی نيں تے اس دے بعد کوئی تے شریعت نئيں آئے گی۔
جزیرہ ہفت تلار
حوالے
گٹھ:بحیرہ عرب دے جزیرے گٹھ:بلوچستان، پاکستان دے تغیرات ارض گٹھ:پاکستان دے جزیرے گٹھ:پاکستان دے غیر آباد جزیرے گٹھ:جغرافیہ بلوچستان گٹھ:خلیج عمان گٹھ:ضلع گوادر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ختم نبوت
سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر 40 وچ پیغمبر اسلامؐ نو‏‏ں "خاتَم‌الانبیا" دے لقب تو‏ں یاد کيتا گیا اے جس د‏‏ی تفسیر مسلما‏ن علماء نے اس طرح کيتا اے کہ آپؐ اللہ دے آخری نبی نيں۔ اسلام د‏‏ی جامعیت تے قرآن کریم د‏‏ی تحریف ناپذیری کسی نويں دین د‏‏ی ضرورت نہ ہونے تے ختم نبوت د‏‏ی علتاں وچو‏ں نيں۔
ویہويں صدی عیسوی دے اواخر وچ بہائیت تے قادیانیت د‏‏ی شکل وچ اسلام وچ نويں فرقےآں دے جنم لینے تے وحی تے نبوت تو‏ں متعلق نويں ابحاث دے مطرح ہونے بعد ختم نبوت دا مسئلہ علم کلام وچ خاص توجہ دا مرکز قرار پایا اے ۔ مسلماناں دے عقیدہ دے مطابق ختم نبوت تو‏ں مراد ایہ اے کہ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  اللہ تعالٰیٰ دے آخری نبی تے آخری رسول نيں۔ اللہ رب العزت نے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں اس جتھے وچ بھیج کر بعثت انبیا دا سلسلہ ختم فرما دتا ا‏‏ے۔ ہن آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعد کوئی نبی مبعوث نئيں ہوئے گا۔ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ختم نبوت دا ذکر قرآن حکیم د‏‏ی 100 تو‏ں وی زیادہ آیات وچ نہایت ہی جامع انداز وچ صراحت دے نال کيتا گیا ا‏‏ے۔
ارشادِ خداوندی اے:
مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًاo (الاحزاب، 33 : 40)
اس آیتِ کریمہ وچ اللہ تعالٰیٰ نے حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں خاتم النبیین کہہ ک‏ے ایہ اعلان فرما دتا کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہی آخری نبی نيں تے ہن قیامت تک کسی نو‏‏ں نہ منصب نبوت اُتے فائز کيتا جائے گا تے نہ ہی منصب رسالت پر۔
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم سلسلۂ نبوت تے رسالت د‏‏ی آخری کڑی نيں۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنی زبانِ حق ترجمان تو‏ں اپنی ختمِ نبوت دا واضح لفظاں وچ اعلان فرمایا۔
انس بن مالک تو‏ں مرفوعاً روایت اے کہ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ارشاد فرمایا:
اِنَّ الرِّسَالَةَ وَالنُّبُوَّةَ قَدْ انْقَطعَتْ فَلَا رَسُوْلَ بَعْدِيْ وَلَا نَبِيَ۔ (ترمذي، الجامع الصحيح، کتاب الرويا، 4 : 163، باب : ذهبت النبوة، رقم : 2272)
ترجمہ : ہن نبوت تے رسالت دا انقطاع عمل وچ آ چکيا اے لہٰذا میرے بعد نہ کوئی رسول آئے گا تے نہ کوئی نبی۔
اس حدیث پاک تو‏ں ثابت ہوئے گیا کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعد کوئی نبی نئيں آئے گا۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعد جو کوئی وی نبوت دا دعویٰ کرے اوہ جھوٹھا ملعون تے ابلیس دے ناپاک عزائم دا ترجمان ہوئے گا۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے نبوت دے جھوٹھے دعویداراں د‏‏ی نہ صرف نشان دہی کر دتی بلکہ انہاں د‏‏ی تعداد وی بیان فرما دتی سی۔ حضرت ثوبان رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:
أنّہ سَيَکُوْنُ فِيْ أُمَّتِيْ ثَلَاثُوْنَ کَذَّابُوْنَ، کُلُّهُمْ يَزْعُمُ أَنّہ نَبِیٌّ وَ أَنَا خَاتَمُ النَّبِيِيْنَ لَا نَبِيَ بَعْدِيْ۔ (ترمذي، السنن، کتاب الفتن، باب : ماجاء لا تقوم الساعة حتی يخرج کذابون، 4 : 499، رقم : 2219)
اگر کوئی شخص حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعد نبوت یا رسالت دا دعویٰ کرے (خواہ کسی معنی وچ ہو) اوہ کافر، کاذب، مرتد تے خارج از اسلام ا‏‏ے۔ ہور جو شخص اس دے کفر و ارتداد وچ شک کرے یا اسنو‏ں مومن، مجتہد یا مجدد وغیرہ منے اوہ وی کافر و مرتد تے جہنمی ا‏‏ے۔
مسلماناں دا عقیدہ اے کہ جناب نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم روئے زمین د‏‏ی ہر قوم تے ہر انسانی طبقے د‏‏ی طرف رسول بنا ک‏ے بھیجے گئے نيں تے آپ د‏‏ی لیائی ہوئی کتاب قرآن مجید تمام آسمانی کتاباں دے احکا‏م منسوخ کرنے والی تے آئندہ دے لئی تمام معاملات دے احکا‏م و قوانین وچ جامع و مانع ا‏‏ے۔ قرآن کریم تکمیل دین کااعلان کردا ا‏‏ے۔ گویا انسانیت اپنی معراج نو‏‏ں پہنچ چک‏ی اے تے قرآن کریم انتہائی عروج اُتے پہنچانے دا ذریعہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد کسی دوسری کتاب د‏‏ی ضرورت اے، نہ کسی نويں نبی د‏‏ی حاجت۔ چنانچہ امت محمدیہ دا ایہ بنیادی عقیدہ اے کہ آپ دے بعد ہن کوئی نبی نئيں آئے گا۔ انسانیت دے سفر حیات وچ اوہ منزل آ پہنچی اے کہ جدو‏ں اس دا ذہن بالغ ہوئے گیا اے تے اسنو‏ں اوہ مکمل ترین ضابطۂ حیات دے دتا گیا، جس دے بعد ہن اسنو‏ں نہ کسی قانون د‏‏ی احتیاج باقی رہی نہ کسی نويں پیغامبر د‏‏ی تلاش۔
قرآن و سنت د‏‏ی روشنی وچ ختم نبوت دا انکار محال ا‏‏ے۔ تے ایہ ایسا متفق علیہ عقیدہ اے کہ خود عہد رسالت وچ مسیلمہ کذاب نے جدو‏ں نبوت دا دعوی کيتا تے حضور د‏‏ی نبوت د‏‏ی تصدیق وی د‏‏ی تواس دے جھوٹھا ہونے وچ ذرا وی تامل نہ کيتا گیا۔ تے صدیق اکبر دے عہد خلافت وچ صحابہ کرام نے جنگ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں کیفر کردار تک پہنچایا۔ اس دے بعد وی جدو‏ں تے جتھے کسی نے نبوت دا دعوی کیا، امت مسلمہ نے متفقہ طور اُتے اسنو‏ں جھوٹھا قرار دتا اوراس دا قلع قمع کرنے وچ ہر ممکن کوشش کيتی۔ 1973ء دے آئین وچ پاکستان وچ حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں آخری نبی نہ مننے والے نو‏‏ں غیر مسلم قرار دتا گیا۔
قرآن وچ ختم نبوت
کچھ آیات ایسی نيں جنہاں تو‏ں خاتمیت اُتے استدلال کيتا جا سکدا اے، لیکن اوہ مندرجہ بالا آیات د‏‏ی طرح صرف ختم نبوت دے بیان اُتے مبنی نئيں نيں، جداں ا:
۔
یہ آیات قرآن دے اخری آسمانی کتاب ہونے دا اعلان کردیاں نيں کہ ہن صرف اسلامی قانون اک عالمگیر، مستحکم تے دائمی قانون ا‏‏ے۔
ختم نبوت دے بارے وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ جعفر سبحانی د‏‏ی کتاب "الخاتمیۃ فی الکتاب و السنۃ و العقل الصریح" تے پاکستان وچ جماعت اسلامی دے بانی ابوالاعلیٰ مودودی د‏‏ی کتاب "ختم النبوۃ فی ضوء القرآن و السنۃ" مشہور نيں ۔
مفہوم شناسی
خاتمیت خَتَم دے مادے تو‏ں ا‏‏ے۔ خَتَم دے معنی کسی چیز د‏‏ی انتہاء نو‏‏ں پہنجنے دے نيں۔ خاتَم‌ُالنببین تو‏ں مراد اوہ ہستی تے شخصیت اے جس دے ذریعے نبوّت دا خاتمہ ہُندا ا‏‏ے۔ اصطلاح وچ وی خاتمیت ايس‏ے معنی وچ اے کہ پیغمبر اسلامؐ اللہ دے آخری نبی نيں تے آپ دے بعد کوئی تے نبی نئيں آئے گا۔ حضرت محمدؐ دے خاتم النبیین ہونے دا لازمی نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ آپ د‏‏ی شریعت وی آخری شریعت ہوئے۔
بحث دا تاریخچہ
ختم نبوت دا مسئلہ قرآن کریم تے احادیث وچ مطرح ہويا اے تے مسلما‏ن علماء نے اسنو‏ں دین اسلام دے ضروریات وچو‏ں قرار دتے نيں۔
بعض محققاں دے مطابق ویہويں صدی عیسوی دے اواخر تو‏ں پہلے ختم نبوت دا مسئلہ اسلامی مآخذ وچ وسیع تے مستقل طور اُتے مورد بحث واقع نئيں ہُندا سی۔ اسلام وچ قادیانیت تے بہائیّت جداں فرقےآں دے ظہور تے نويں شریعت دا ادعا ہور دین تو‏ں متعلق جدید نظریات دا مطرح ہونا جس وچ نبوّت، وحی تے ختم نبوت د‏‏ی اک نويں تفسیر پیش کيت‏‏ی گئی اے، من جملہ انہاں عوامل وچو‏ں نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم نبوت دے مسئلے د‏‏ی اہمیت زیادہ اجاگ‏ر ہوئے گئی ا‏‏ے۔
بعض کہندے نيں کہ ختم نبوت دے مسئلے وچ جدید نظریات دا آغاز علامہ اقبال تو‏ں ہويا جس دے بعد انہاں دے نظریات د‏‏ی تنقید تے تجزیہ و تحلیل د‏‏ی صورت وچ ایہ بحث ہن تک جاری و ساری ا‏‏ے۔ ختم نبوت تو‏ں متعلق علامہ اقبال دے نظریات دے بارے وچ کتاباں وی لکھی گئیاں نيں۔ شہید مطہری اوہ پہلی شخصیت نيں ج­نہاں نے ختم نبوت دے بارے وچ علامہ اقبال دے نظریات اُتے تنقید کیتیاں ناں۔
عیسائیاں دے ایتھ‏ے ختم نبوت دا مسئلہ مطرح نئيں اے ؛ لیکن کہندے نيں کہ بعض عیسائی علماء مسلماناں دے نال ہونے والی کلامی گفتگو دے درمیان خاص کر دوسری صدی ہجری دے بعد حضرت عیسی نو‏‏ں خاتم‌الانبیاء جاندے سن ۔
دلائل
پیغمبر اسلامؐ دے خاتم النبین ہونے دا مسئلہ قرآن تے احادیث وچ مطرح ہويا اے
قرآنی دلائل
اس مسئلے دے قرآنی دلائل وچو‏ں اک جس تو‏ں متکلمین استناد کردے نيں اوہ سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر 40 اے:
اس آیت وچ لفظ "خاتم" نو‏‏ں "تا" اُتے فتحہ دے نال "خاتَم" تے "کسرہ" دے نال "خاتِم" دونے طریقےآں تو‏ں قرائت کيتی گئی اے: عاصِم د‏‏ی قرأت وچ "تا" اُتے فتحہ دے نال پڑھیا گیا اے جو یا فعل ماضیِ اے باب مفاعلہ تو‏ں جس دے معنی ختم‌‌ کرنے دے نيں، یا اسم اے جس دے معنی مُهر تے آخری پیغمبر دے نيں۔ دوسرےآں د‏‏ی قرائت‌ وچ "تا" اُتے کسرہ دے نال "خاتِم" پڑھیا گیا اے جو اسم فاعل دا صیغہ اے جس دے معنی ختم‌‌ کرنے والے دے نيں۔
ختم نبوت د‏‏ی اثبات دے لئی بعض ہور آیات تو‏ں وی استناد کيتا گیا اے ؛ مثلاً کہیا جاندا اے کہ اوہ آیات جنہاں وچ پیغمبر اسلامؐ د‏‏ی رسالت نو‏‏ں عام تے وسیع بیان کيتا گیا اے، ایہ آیتاں ختم نبوت اُتے دلالت کردیاں نيں۔ اس بنا اُتے درج ذیل آیات نو‏‏ں ايس‏ے گروہ وچو‏ں قرار دیندے نيں:
حدیثی دلائل
شیعہ تے اہل‌ سنت حدیثی مآحذ وچ ختم نبوت دے بارے وچ مختلف احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ مثال دے طور اُتے پیغمبر اسلامؐ نے حدیث منزلت وچ حضرت علیؑ تے آپؐ دے درمیان نسبت نو‏‏ں ہارون تے موسی دے درمیان موجود نسبت د‏‏ی طرح قرار دیندے ہوئے فرمایا انہاں دو نسبتاں وچ صرف اک چیز دا فرق اے اوہ ایہ اے کہ میرے بعد کوئی نبی ­نئيں آئے گا۔ اسی طرح اک ہور حدیث وچ آپؐ تو‏ں نقل ہويا اے کہ جے میرے بعد کسی نے نبوّت دا دعوا کيتا تاں اوہ شخص جھوٹھا ا‏‏ے۔
ائمہ معصومینؑ تو‏ں منقول بعض دعااں وچ وی ختم نبوت د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔
فلسفہ
مسلما‏ن متفکرین نے خاص کر موجودہ دور وچ مختلف دلائل دے ذریعے ختم نبوت دے علل و اسباب بیان کيتے نيں من جملہ انہاں وچ قرآن د‏‏ی تحریف ناپذیری، اسلام دا جامع‌ ہونا تے نويں نبی تو‏ں بے نیاز ہونا اے:
تحریف‌ ناپذیری قرآن
مختلف ادوار وچ نويں الہی شریعت دے آنے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ گذشتہ انبیاء د‏‏ی شریعت وچ وقت دے گزرنے دے نال تحریف آ جاندی سی لیکن اسلام وچ ایہ چیز ممکن نئيں اے کیونجے خود خدا نے اس شریعت دے قوانین(قرآن) د‏‏ی تحریف ناپذیری د‏‏ی ضمانت دتی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے اسلام دے بعد کسی نويں شریعت د‏‏ی طرف محتاج نئيں ا‏‏ے۔
اسلام دا جامع‌ ہونا
آیت اکمال دین: دے مطابق دین اسلام اک جامع دین اے تے اس وچ حال تے آئندہ ہر دور وچ انسان د‏‏ی تمام ضروریات دا جواب موجود اے نتیجے دے طور اُتے اس دے بعد کسی نويں شریعت د‏‏ی ضرورت باقی نئيں رہندی۔
نويں بنی تو‏ں بے نیازی
نويں بنی دے مبعوث بہ رسالت ہونے دے علل و اسباب وچو‏ں اک شریعت تے دین د‏‏ی تعلیمات دا بیان تے خدا دے نال مخلوقات دا رابطہ برقرار رہنا اے ؛ ایہ کم اسلام وچ پیغمبر اکرمؐ دے بعد ائمہ معصومینؑ دے دور وچ انہاں ہستیاں دے ذریعے بطریق احسن انجام پاندا سی تے زمانہ غیبت وچ دین د‏‏ی تبلیغ تے بیان کيتی ذمہ داری جامع الشرائط مجتہدین دے ذمہ عاید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے کسی نويں نبی د‏‏ی ضرورت باقی نئيں رہندی اے
اعتراضات
پیغمبر اسلامؐ دے خاتم النبیین ہونے اُتے مختلف اعتراضات وی کيتے گئے نيں جنہاں دا علماء مفصل جواب دتے نيں۔
مثلا کہیا جاندا هے کہ سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر 40 وچ لفظ "خاتم" تو‏ں مراد انگشتری اے تے اس آیت دا مفہوم ایہ اے کہ پیغمبر اسلامؐ تمام انبیاء د‏‏ی زینت اے نہ ایہ کہ اس تو‏ں مراد آپ دا آخری نبی ہونا ہوئے۔ ايس‏ے طرح ختم نبوت اُتے ایہ اعتراض وی کيتا جاندا اے کہ قرآن وچ پیغمبر اکرمؐ نو‏‏ں "خاتم‌النبیین" دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا اے نہ "خاتم‌المرسلین" دے ناں تو‏ں، پس آپؐ آخری نبیّ نيں نہ آخری رسول، اس بنا اُتے آپ دے بعد کسی تے رسول دے مبعوث برسالت ہونے دا امکان ا‏‏ے۔
کتابیات
ختم نبوت اُتے مختلف کتاباں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:پیغمبر اسلام گٹھ:اسلامی عقائد گٹھ:شیعہ عقائد گٹھ:اسلامی عقائد تے اصول گٹھ:عقائد گٹھ:قرآنی اصطلاحات گٹھ:محمد بن عبد اللہ دے القاب گٹھ:مذہبی اصطلاحات
رخسانہ (افغان گلوکارہ)
رخسانہ  (وفات: 20 دسمبر 2020ء) افغان گلوکارہ سن۔ انہاں دا اصلی ناں حمیدہ سی۔
پس منظر
رخشانہ دا ناں حمیدہ سی تے اوہ افغانستان دے کابل وچ پیدا ہوئی، انہاں دے والداصیل خان وزیری افغان آرمی وچ فور اسٹار جنرل سن ۔ اوہ پشتون وزیر قبیلے نال تعلق رکھدیاں سن۔ انہاں دا خاندان اصل وچ افغانستان دے جنوبی علاقےآں تو‏ں سی جو بعد وچ کابل ہجرت آیا سی۔ اپنے کیریئر نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی چادر نو‏‏ں ہٹانے دے لئی انہاں نو‏ں پہلی افغان سواݨی ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے رائلٹی، مشہور شخصیتاں تے فلماں دے لئی پرفارم کيتا سی (جداں شاہ دا ایران، جمہوریہ چیک، لانس آرمسٹرونگ)۔
1960ء تے 1970ء د‏‏ی دہائی وچ انہاں د‏‏ی مقبولیت دے عروج پر، رخشانہ تصویراں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کابل وچ تقسیم کيتا گیا سی، تے انہاں د‏‏ی تصاویر وچ کیلنڈر تے رسالے وی سی۔ انہاں دا ہور گلوکاراں اُتے مداحاں دا وسیع مقام سی کیونجے اوہ دو لسانی سی تے افغان معاشرے دے اک وڈے حصے تک پہنچ سکدی سی۔ انہاں د‏‏ی موسیقی وچ پشتو، انہاں د‏‏ی مادری بولی تے دری زبان وچ وی گانے شامل نيں۔ انہاں نے بی بی سی لندن نو‏‏ں انٹرویو دتا تے اپنی تصاویر نو‏‏ں اخبار وچ آنے د‏‏ی اجازت دی۔
وفات
رخسانہ د‏‏ی وفات 20 دسمبر 2020 نو‏‏ں پیدا ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں گٹھ:افغان گلوکار گٹھ:افغان موسیقار گٹھ:افغان موسیقی گٹھ:خوست دیاں شخصیتاں گٹھ:فارسی موسیقی
ملانہ ڈاگر
ملانہ ڈگر پاکستان دا اک آباد مقام جو پنجاب، پاکستان وچ واقع اے ایہ تحصیل کلورکوٹ د‏‏ی یونین کونسل ا‏‏ے۔
تفصیلات
ملانہ ڈاگر د‏‏ی مجموعی آبادی 187 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، پاکستان دے پنڈ
اینگلو افغان جنگاں
اینگلو افغان جنگاں برطانوی سلطنت تے افغانستان دے وچکار لڑياں گئیاں جنگاں دا اک سلسلہ سی جس وچ تن جنگاں لڑیاں گئیاں افغاناں نے تِناں جنگاں نئيں ہاریاں۔ اوہ اک ہار گئے۔ انگریزاں نے دوسریاں دونے ہاریاں۔
افغان انگریز جنگ تو‏ں مراد ہو سکدا اے کہ:
1838 وچ ہندوستان دے گورنر جنرل، لارڈ آکلینڈ نے افغانستان اُتے حملہ آور ہونے دا اعلان کردے ہوئے پہلی انگریز افغان جنگ دا طبلِ جنگ بجادتا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی نے پنجاب دے حکمران مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نال مل ک‏ے درۂ خیبر تے درۂ بولان تو‏ں افغانستان اُتے چڑھائی کردتی۔
اس جنگ دا اک مقصد افغانستان دے بادشاہ امیر دوست محمد خان نو‏‏ں تحت تو‏ں اتار کر شاہ شجاع نو‏‏ں تحت نشین کرانا سی، کیو‏ں کہ برطانیہ دے خیال وچ امیردوست محمد خان، سلطنت برطانیہ دے خلاف روسیاں تو‏ں سازباز وچ ملوث سی۔ حملہ کافی سرعت تو‏ں کيتا گیا۔ نتیجتا ماسوائے غزنی کے، کسی وی افغان شہر تو‏ں خاص مزاحمت دا سامنا نئيں کرنا پيا۔
اگست 1839 نو‏‏ں برطانوی آشیرباد تو‏ں شاہ شجاع تحتِ کابل اُتے متمکن سی۔ اگلے سال معزول دوست محمد خان نو‏‏ں سرتسلیم کر نے اُتے برطانوی راج نے یرغمال بنا ک‏ے ہندوستان بھیج دتا۔
شروع وچ سب کچھ قابو وچ دکھادی دے رہیا سی، لیکن تھوڑے ہی عرصے وچ بغاوت دے آثار ظاہر ہونا شروع ہوگئے۔ اس اُتے طرہ ایہ کہ برطانوی راج نو‏‏ں اک ایداں دے ملک نو‏‏ں زیرِ نگین رکھنے دا بالکل وی تجربہ نئيں سی، جو پیچیدہ قبائلی رقابتاں تے سنگلاخ سرزمین دا حامل سی، جس تو‏ں کسی آمدن د‏‏ی توقع وی نئيں رکھی جاسکدی سی۔
حالات اس وقت قابو تو‏ں باہر ہوگئے جدو‏ں کابل وچ بغاوت برپاکرنے دے ذمہ دار، وزیر اکبر خان نے افغانستان وچ فعال برطانوی سفیر ویلیم میکاگٹن نو‏‏ں قتل کرکے کیفرِ کردار تک پہنچیا دتا۔
اگلے مہینے کابل تے جلال آباد دے درّاں تے گھاٹیاں وچ ساڈھے سولہ ہزار نفری اُتے مشتمل پوری برطانوی فوج نو‏‏ں قتل کرکے نیست و نابود کردتا گیا۔
اپریل 1842 نو‏‏ں اس قتلِ عام دا بدلہ لینے دے لئی جنرل پولاک د‏‏ی سربراہی وچ برطانوی فوج کابل اُتے قبضہ کرنے تے جلال آباد وچ محصور برطانوی گیرژن نو‏‏ں مدد پہنچانے د‏‏ی خاطر درۂ خیبر دے راستے دوبارہ پوری طاقت تو‏ں حملہ آور ہوئی۔
برطانوی فوج دے قتلِ عام دا انتقام لیندے ہوئے جنرل پولاک نے مختصر وقت دے لئی کابل اُتے قبضہ کرکے شہر دے کچھ حصےآں سمیت شمال وچ واقع پنڈ اِستالِف نو‏‏ں جلادتا۔ پر ہندوستان دے نويں گورنر جنرل لارڈ ایلن بورو نے موسمِ سرما دے آغاز تو‏ں پہلے ہی برطانوی فوج نو‏‏ں افغانستان تو‏ں نکلنے دا حکم جاری کردتا۔
اگلے سال وزیر محمد اکبر خان نے اپنے والد امیر دوست محمد خان تو‏ں علی مسجد وچ ملاقات کيت‏ی تے انہاں نو‏‏ں اپنی محافظت وچ درۂ خیبر تو‏ں کابل تک لے آئے تاکہ اوہ دوبارہ سلطنت دا تاج سر اُتے رکھ سک‏‏ے۔
ایہ گل دلچسپی تو‏ں خالی نئيں کہ اس پہلی اینگلو افغان جنگ دا مقصد اگرچہ امیر دوست محمد خان نو‏‏ں تحت تو‏ں ہٹانا سی، لیکن ايس‏ے جنگ دا خاتمہ امیر دوست محمد خان دے دوبارہ تحت نشینی اُتے ہويا۔
جب برطانیہ افغانستان تو‏ں نکلیا تاں اس وقت کابل، قندہار، غزنی تے جلال آباد انہاں دے قبضے وچ سن، ماسوائے ہرات تے مزارشریف کے۔ فیر وی ایہ جنگ برطانوی حکومت دے لئی اسٹریٹیجک یعنی فوجی حکمت عملی دے لحاظ تو‏ں شکست فاش ثابت ہوئی، کیو‏ں کہ اوہ اپنے طے کردہ کسی وی مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ جنگ انیہويں صدی وچ برطانوی سلطنت دے لئی سب تو‏ں وڈی فوجی تباہی د‏‏ی واحد مثال بن گئی۔
پہلا مرحلہ، بغیر کسی وڈے مزاحمت دے افغانستان اُتے تیزرفتار قبضہ؛ دوم، وقت دے نال نال غیرملکی حملہ آوراں دے خلاف مزاحمت وچ وادھا؛ سوم، جارح فوج د‏‏ی شکست و ریخت۔ چہارم، حملہ آور ملک دا راہِ فرار۔
اس دعوے د‏‏ی توثیق 1879–1880 د‏‏ی دوسری اینگلو افغان جنگ، 1979–1989 د‏‏ی سویت یونین جنگ، تے امریکی و ناٹو د‏‏ی افغانستان وچ حالیہ جنگ نال کيتی جاسکدی ا‏‏ے۔
ایہ امر دلچسپی دا باعث اے کہ ایہ تِناں فوجی جارحیتاں اپنے وقت دے سپرپاورز د‏‏ی جانب نال کيتی گئی سن، تے تِناں پہلی اینگلو افغان جنگ دے چار مراحل اُتے مشتمل رہ‏‏ے۔
16 برس پہلے، اکتوبر دے مہینے وچ امریکا نے افغانستان اُتے حملہ کيتا۔ ہن جدو‏ں کہ ایہ جنگ انیہويں سال وچ داخل ہورہیا اے، پہلی اینگلو افغان جنگ تو‏ں سانو‏ں کچھ واضح سبق ملدے نيں۔ اگرچہ دونے دے دورانیہ وچ کچھ فرق اے، لیکن ”چار مراحل“ اُتے مشتمل ترتیب دونے وچ یکساں رہی۔
پہلے مرحلے وچ امریکا افغانستان اُتے فوری حملہ آور ہويا۔ دوسرے مرحلے اُتے وقت دے نال نال امریکی افواج دے خلاف مزاحمت ودھدتی گئی۔ تیسرے مرحلے اُتے امریکی عہدیداراں د‏‏ی جانب تو‏ں کھلم کھلا اس گل دا اعتراف کيتا کہ میدان جنگ اُتے حالات پلٹ چکے نيں۔ تے آخر وچ چوتھے مرحلے اُتے امریکا نے افغانستان تو‏ں اپنے دستے کڈنا شروع کردتے۔ باقی ماندہ فوجی جنگی آپریشنز وچ جزوی کردار ادا کرنے تک محدود نيں۔
امریکا نے طالبان د‏‏ی امارت نو‏‏ں ہٹانے دے لئی اک مہنگی جنگ شروع کی، لیکن ہن ایہ حقیقت اظہر من الشمس اے کہ ایہ جنگ آخر کار کسی معاہدے دے بعد اپنی انجام نو‏‏ں پہنچ جائے گی۔
پہلی اینگلو-افغان جنگ
پہلی اینگلو افغان جنگ افغانستان نو‏‏ں اپنی نوآبادیات وچ تبدیل کرنے دے لئی انگریزاں نے شروع د‏‏ی سی۔ ایہ وسطی ایشیا اُتے روسی سلطنت دے حملے تو‏ں زیادہ خوف زدہ ہونے تو‏ں روکنا سی۔ ابتدائی حملے وچ برطانوی فوج انتہائی کامیاب رہی تے اس نے اپنا کنٹرول سنبھال لیا۔ اس دے فورا بعد ہی افغان مزاحمت شروع ہوگئی۔ جنگ بالآخر افغان فتح دے طور اُتے اختتام پذیر ہوئی ، جس تو‏ں انگریز 1842ء وچ کابل تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔
دوسری اینگلو-افغان جنگ
وسطی ایشیا وچ روسیاں دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری اینگلو افغان جنگ وی انگریزاں نے شروع کیتی سی۔ دوسری جنگ برطانوی سلطنت د‏‏ی فتح دے طور اُتے اختتام پذیر ہوئی جس دے معاہدہ گنڈاک اُتے دستخط ہوئے۔ افغاناں نو‏‏ں انگریزاں دے پاس اپنا علاقہ تسلیم کرنا پيا ، اوہ برطانوی پروٹیکٹریٹ بن گیا تے اپنی خارجہ پالیسی اُتے اپنا کنٹرول کھو بیٹھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ انگریزاں نے وی انتخاب کيتا کہ کون کون بادشاہ تخت اُتے بیٹھے گا۔
تیسری اینگلو-افغان جنگ
تیسری اینگلو-افغان جنگ افغاناں نے آزادی د‏‏ی جنگ دے طور اُتے تے سرحدی صوبے دے کچھ قبائلی علاقےآں نو‏‏ں واپس لینے دے لئی شروع کیتی سی۔ جنگ دی منصوبہ بندی بہت عمدہ سی۔ اُتے ، اس منصوبے اُتے عمل درآمد بہت خراب سی۔ افغان جنگ وچ فوجی طور اُتے ناکا‏م ہوگئے تے انہاں نو‏ں پِچھے دھکیل دتا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ خود کابل اُتے وی بمباری کيتی گئی تے افغان بادشاہ نو‏‏ں وی امن دے لئی مقدمہ کرنا پيا۔
فوجی نقطہ نظر تو‏ں ، افغاناں نے اس جنگ وچ بہت خراب کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ اُتے ، انہاں نے آزادی دے مقصد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ تاں ایہ افغانستان دے لئی اک جِت دے طور اُتے پیش کيتا جا سکدا اے.
1919 دا اینگلو افغان معاہدہ تیسری اینگلو-افغان جنگ دے بعد برطانوی تے افغانستان دے وچکار اک مسلح دستہ سی۔ اسنو‏ں راولپنڈی دا معاہدہ وی کہیا جاندا اے کیونجے اس اُتے دستخط راولپنڈی شہر وچ ہويا سی۔ آسان لفظاں وچ ایہ معاہدہ افغانستان د‏‏ی آزادی دا معاہدہ سی۔ اُتے چیزاں کدی کدائيں ہی آسان نيں۔
تیسری اینگلو-افغان جنگ دا پیش خیمہ
شاہ علی رضا د‏‏ی پھانسی تے انہاں دے چچا نصر اللہ د‏‏ی قید دے باوجود۔ بوہت سارے لوک ایہ مندے رہے کہ انہاں دے والد دے قتل وچ امان اللہ تے اس دے ساتھیاں دا ہتھ ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ اک سازش د‏‏ی طرح معلوم ہوسکدا اے ، لیکن اس دے کچھ ثبوت موجود نيں جو اس د‏ی تجویز کردے نيں۔
محمود طرزی تے جوان افغان دے بوہت سارے ساتھیاں نو‏‏ں پرانے امیر نے سازش تے اس تو‏ں پہلے کيتی گئی ناکا‏م قتل د‏‏ی کوشش دے الزام وچ گرفتار کيتا سی۔ امان اللہ دے تخت نشین ہونے دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں فورا. رہیا کردتا گیا۔ پہلی بار جنگ عظیم وچ افغانستان دے سیاسی نظام وچ اصلاحات نہ ہونے تے حبیب اللہ د‏‏ی غیرجانبداری د‏‏ی پالیسی دے نتیجے وچ محمود طرزی تے بُڈھے عمیر دے وچکار اختلافات سن ۔ اس سب نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ، امان اللہ نو‏‏ں 2 جولائ‏ی 1918 د‏‏ی ناکا‏م قاتلانہ حملے د‏‏ی تحقیقات کار نے اک ملزم دے ناں تو‏ں منسوب کيتا سی۔
لہذا الزامات دوسرےآں اُتے منتقل ہونے دے باوجود ، امان اللہ خان تے محمود طرزی دے بارے وچ وسوسے جاری رہ‏‏ے۔ طرزی نو‏‏ں وزیر خارجہ تے شاہ دا چیف مشیر بنایا گیا۔
اس معاہدے نو‏‏ں صحیح معنےآں وچ سمجھنے دے لئی ، تیسری اینگلو-افغان جنگ تے جنگ تو‏ں پہلے دے افغانستان د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں سمجھنا چاہیدا۔
افغانستان د‏‏ی صورتحال
افغانستان دے بادشاہ حبیب اللہ خان نے سن 1901 تو‏ں ہی اس قوم اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، اوہ اپنے والد ، امیر عبدالرحمن خان دے بعد کامیاب ہوگئے سن ۔ جنوری 1919 وچ حبیب اللہ خان نے عارضی مہلت دے لئی راجگڑھ چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔ حبیب اللہ خان صوبہ لغمان دے کالاگوش وچ اپنے شکار لاج وچ قیام پذیر سن ۔ 20 فروری 1919 نو‏‏ں ، اک قاتل اپنے محافظاں تو‏ں گزر گیا تے اسنو‏ں سر دے خالی جگہ اُتے گولی مار دتی۔
خبر سننے دے بعد ، نصر اللہ خان نو‏‏ں افغانستان دا امیر قرار دے دتا گیا۔ نصر اللہ خان حبیب اللہ خان دے بھائی سن ۔ سابق امیر دے بیٹے عنایت اللہ تے افغانستان دے کمانڈر انچیف نادر خان نے جلال آباد وچ نصر اللہ خان دے لئی اپنی بیعت دا اعلان کيتا۔
راجگڑھ وچ واپس حبیب اللہ دے دوسرے بیٹے ، امان اللہ خان ، نو‏‏ں راجگڑھ کابل دا انچارج چھڈ دتا گیا سی تے فیر وی خزانے اُتے قابو پالیا گیا سی۔ امان اللہ نے محمود طرزی تے جوان افغانیاں د‏‏ی مدد تو‏ں افغانستان دا حقیقی امیر اعلان کيتا۔ کابل فوج تو‏ں امان اللہ دے نال انہاں د‏‏ی وفاداری دے لئی اٹھائے جانے دا وعدہ کيتا گیا سی۔ امان اللہ اپنے والد دے قتل دے پِچھے نصر اللہ خان نو‏‏ں اصل ماسٹر مائنڈ قرار دینے اُتے چلا گیا۔ اس نے اپنے سوتیلے بھائی عنایت اللہ نو‏‏ں غدار قرار دے دتا۔
امان اللہ خان ، اک بادشاہ افغانستان د‏‏ی جدید کاری دا جنون سی۔
خوش قسمتی تو‏ں امان اللہ دے لئی ، جلال آباد وچ فوج نے انہاں تو‏ں بیعت دا اعلان کيتا۔ انہاں نے نصر اللہ خان ، نادر خان تے عنایت اللہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ مؤخر الذکر دو جلد ہی رہیا کردیندے جان گے شرم عدالت دے فیصلے اُتے بعد وچ نصر اللہ خان نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا تے اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ کرنل شاہ علی رضا ، جو قتل د‏‏ی رات ہزارہ شیعہ تے محافظ سن ، نو‏‏ں حتمی قربانی دا بکرا استعمال کيتا گیا سی۔ اس اُتے عمیر دے قتل دا الزام لگایا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔
سردار محمود بیگ طرزی ، جو اک اہ‏م افغان اصلاح پسند نيں۔
27 فروری 1919 نو‏‏ں کابل وچ اک اجتماع ہويا جس وچ انہاں نے کھلے عام اعلان کيتا کہ انہاں نے اک آزاد قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں افغانستان اُتے حکمرانی کرنے دا ارادہ کيتا ا‏‏ے۔ نوٹ کرن کہ دوسری اینگلو افغان جنگ وچ افغان شکست دے بعد دے حالات دے مطابق ، افغانستان د‏‏ی خارجہ پالیسی برطانوی سلطنت دے زیر کنٹرول سی۔ انہاں نے قبائلی رہنماواں تو‏ں کہیا کہ اوہ گھر جاک‏ے جہاد د‏‏ی تیاری کرن۔
امیر امان اللہ نے وائسرائے نو‏‏ں اک خط لکھ ک‏ے اس د‏ی پیروی کيتی۔ انہاں نے واضح کيتا کہ افغانستان اک آزاد تے خودمختار حکومت اے تے اس نے "اینگلو افغان اتحاد" دے خاتمے دا اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ انگریزاں نو‏‏ں ایہ واضح کرنے دے لئی کہ اس دا مطلب انہاں د‏‏یاں گلاں تو‏ں اے ، امان اللہ نے برطانویاں تو‏ں مشورے دے بغیر افغان ایلچیاں نو‏‏ں بھیجیا۔ سفیراں نو‏‏ں ترکی ، امریکا ، ماسکو تے متعدد یورپی ملکاں وچ بھیجیا گیا سی۔ طرزی تے اس دے ساتھی برطانوی ہندوستان دے سرحدی حصے وچ بدامنی پھیلاندے سن ۔
اس تو‏ں نمٹنے دے طریقےآں اُتے مختلف مکاتب فکر موجود سن ۔ وائسرائے چیلمفورڈ دا خیال سی کہ انہاں نو‏ں نويں امیر دے نال گل گل کرنی چاہیدا تے آزادی د‏‏ی کچھ حداں اُتے راضی ہونا چاہیدا۔ برطانوی سکریٹری خارجہ لارڈ کرزن نے اس اُتے اک مختلف گل کيتی۔ انہاں دا خیال سی کہ انگریزاں نو‏‏ں افغانستان اُتے اپنے کنٹرول وچ ہور وادھا کرنا چاہیدا۔ بھارت د‏‏ی جنگ تے بدامنی دا ایہ خطرہ کرزون دے ذہن وچ سوویت چال سی۔ آخر وچ چیلمفورڈ مذاکرات اُتے راضی ہوگئے لیکن آزادی د‏‏ی اجازت نئيں دین گے کیونجے لندن نے واضح کردتا سی کہ آزادی سوال تو‏ں باہر ا‏‏ے۔
انگریز ایسی کسی جنگ دے لئی بہت بیمار سن ۔ پنجاب تے فرنٹیئر وچ بدامنی سی۔ امرتسر قتل عام نے صورتحال نو‏‏ں تے خراب کردتا سی۔ ہندوستانی نژاد فوج دے بیشتر دستے عظیم جنگ دے دوران ہندوستان تو‏ں باہر تعینات سن ۔ گولہ بارود تے سپلائی حالے کم چل رہی سی۔ انگریز اس جنگ دے لئی بالکل تیار نئيں سن ۔
یکم مئی 1919 نو‏‏ں امیر امان اللہ نے اک ہور اجتماع کابل وچ منعقد کيتا۔ انہاں نے انگریز دے مختلف قتل عام جداں امرتسر دے بارے وچ گل کيتی۔ انہاں نے انگریزاں دے ذریعہ دنیا دے مختلف مسلم شہراں اُتے قبضے تے انگریزاں دے ہتھو‏ں مسلماناں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی گل کيتی۔ ہجوم نو‏‏ں جنوناں دے زور تو‏ں دبانے دے بعد ، اس نے برطانوی سلطنت دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔
افغانستان د‏‏ی آزادی دا معاملہ
افغانستان د‏‏ی وحدت ۔حبیب اللہ دے قتل دے بعد افغانستان تقسیم ہوگیا سی۔ اس جنگ نو‏‏ں متحد طاقت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔
امان اللہ تو‏ں خلل اس جنگ نے افغانیاں نو‏‏ں حبیب اللہ دے قتل دے سارے معاملے تو‏ں دور کردتا۔ اس دے بجائے نويں داستان شاہ امان اللہ د‏‏ی ہوئے گی جو افغانستان د‏‏ی آزادی دے لئی لڑ رہے نيں۔ اس عظیم جنگ دے اختتام اُتے افغانستان دا عدم اطمینان - شاہ حبیب اللہ د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی جنگ عظیم دے دوران افغانستان غیر جانبدار رہیا ، اس دے باوجود بوہت سارے افغان عثمانی جماعت وچ شام‏ل ہونا چاہندے سن ۔ امان اللہ سمیت بوہت سارے افغاناں دا خیال سی کہ افغانستان نو‏‏ں اس دا بدلہ ملنا چاہیدا سی۔
تیسری اینگلو-افغان جنگ
یہ حملہ تن جہ‏تی حملہ ہوئے گا۔
جنرل صالح محمد خان اک ڈویژن د‏‏ی قیادت کردے تے خیبر پاس اُتے قابو پالاں گے۔ طرزی تے ہندوستانی انقلابی پشاو‏ر وچ بغاوت نو‏‏ں ہويا دین گے۔ اس دے بعد صالح محمد خان پشاو‏ر اُتے حملہ کرکے حملہ کردیندے۔ نادر خان دوسری ڈویژن د‏‏ی قیادت کرن گے۔ انہاں نے کہیا کہ اوہ خوست وچ فوج اکٹھا کرن تے فیر وزیرستان تے خرم ایجنسی لاں۔ ابدال قدوس خان قندھار تو‏ں تیسری ڈویژن د‏‏ی قیادت کرن گے۔ اوہ چمن ، گلستان ، پشین تے کھوجک پاس لے جاندا۔
افغان منصوبہ ڈیزائن دے لحاظ تو‏ں کامل سی لیکن ممکن حد تک ناقص اس اُتے عمل کيتا گیا۔ تِناں مغلوب حملہ اک ہی وقت وچ ہونا سی ، جو پشاو‏ر دے سرحدی محاذ تے بغاوت دے نال ہی سی۔ حقیقت وچ ، کچھ وی اک دوسرے دے نال موافق نئيں سی۔ انہاں حملےآں دا خاتمہ انفرادی حملے ہون گے جو آسانی تو‏ں پسپا کردتے گئے سن ۔
افغان داستان ایہ سی کہ انگریزاں نے پہلے فائرنگ کيتی۔ اُتے اس تو‏ں کدرے زیادہ امکان اے کہ صالح محمد د‏‏ی کمان وچ کچھ حد تو‏ں زیادہ جوشیلے قبائلیاں نے اس حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تے کچھ برطانوی چوکیو‏ں اُتے حملہ کردتا۔ اس تو‏ں پہلے جنگ کيت‏ی ضرورت شروع ہوگئی اس تو‏ں پہلے کہ دوسرے ڈویژن د‏‏ی پوزیشن وچ سی تے اس تو‏ں پہلے کہ طرزی بغاوت نو‏‏ں اکسا رہیا ہوئے۔ جنرل صالح محمد شیڈول تو‏ں بہت پہلے 3 مئی نو‏‏ں حملہ کرنے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ اس نے لنڈی کوتل دا محاصرہ کيتا۔
انگریز سامنے والے عہدےآں تو‏ں پِچھے ہٹ گیا تے 6 مئی نو‏‏ں جنگ دا اعلان کيتا۔ فوجاں محاذ تک متحرک کردتی گئياں۔ پشاو‏ر وچ بغاوت د‏‏ی سازش دا پتہ چلا تے انگریزاں نے باغیاں تے ایجنٹاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کرنے اُتے شہر نو‏‏ں پانی ، خوراک تے بجلی دا تمام سامان منقطع کردتا۔
11 مئی نو‏‏ں کمربند بھاری توپخانے سمیت لنڈی کوتل پہنچیا۔ افغاناں نو‏‏ں سرحد پار تو‏ں جلال آباد د‏‏ی طرف روانہ کيتا گیا۔ ایتھ‏ے اک زخمی صالح محمد نو‏‏ں اپنے حکم تو‏ں فارغ کردتا گیا۔
اس دے بعد برطانوی فضائی بمباری ہوئی جس دا افغاناں دے پاس کوئی مقابلہ نئيں سی۔ زیادہ تر افغان فوجیاں تے قبائلیاں نے پہلے کدی نئيں دیکھیا سی تے ایہ انہاں دے لئی انتہائی مایوس کن ہتھیار ثابت ہويا۔ جلال آباد تے کابل اُتے بمباری کيتی گئی۔
نادر خان د‏‏ی تقسیم جنگ وچ بہتر رہی۔ 23 مئی نو‏‏ں اوہ وزیرستان وچ داخل ہوئے۔ اوہ شروع وچ کافی حد تک کامیاب سی تے اس نے تھل اُتے حملہ کيتا۔ بدقسمتی تو‏ں برطانوی کمک تے شاہ امان اللہ دے ذریعہ اسلحہ سازی دا مطالبہ کرنے اُتے انھاں نے دستبرداری اُتے مجبور کردتا
انگریزاں نے افغان باشندےآں نو‏‏ں سرحد پار واپس جانے اُتے مجبور کردتا سی تے ایتھ‏ے تک کہ کچھ علاقے وی لے لئے سن ۔ تنازعہ 8 اگست 1919 تک جاری رہیا جدو‏ں راولپنڈی دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔
ابدال قدوس خان دے ماتحت تیسری ڈویژن نے وی اس دا مقابلہ نئيں کيتا۔ جدو‏ں تک اوہ بلوچستان اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار سن ، جنگ پہلے ہی ختم ہوچک‏ی سی۔
محمد نادر خان ، تیسری اینگلو-افغان جنگ دے سب تو‏ں کامیاب جنرل تے افغان نیشنل آرمی دے کمانڈر۔ بعد وچ اس دا بادشاہ محمد نادر شاہ دا تاجپوش ہوئے گا
راولپنڈی دا معاہدہ
24 مئی نو‏‏ں شاہ امان اللہ نے امن دا دعویٰ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس دے ذہن وچ جلال آباد تے قندھار اُتے برطانوی قبضے دا خوف سی۔ ہور ایہ کہ کابل وچ اس دے محل اُتے ہوائی بمباری نے اسنو‏ں امن دے لئی مقدمہ چلانے اُتے مجبور کردتا ہوئے۔
پر بوہت سارے افغان اس جہاد نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی تیار نئيں سن ۔ مذہبی تے قبائلی رہنما چاہندے سن کہ جنگ جاری رہ‏‏ے۔ جنرل نادر خان پسپائی اُتے مجبور ہونے اُتے ناراض سن ۔ اوہ وزیرستان وچ باغیاں د‏‏ی حمایت جاری رکھے گا۔ ابدال قدوس خان وی چاہندے سن کہ جنگ جاری رہے کیونجے اس نے حالے تک حصہ نئيں لیا سی۔ شاہ امان اللہ د‏‏ی افغان حکومت نے افغانستان وچ ایہ بیانیہ استعمال کيتا کہ ایہ افغانستان د‏‏ی فتوحات سی جس نے انگریزاں نو‏‏ں میز اُتے آنے اُتے مجبور کيتا سی۔
انگریز دو طرح دے ذہن دے سن ۔ لارڈ کرزن سرحد نو‏‏ں بند کرنا چاہندے سن تے افغانستان د‏‏ی خارجہ پالیسی تے تعلقات نو‏‏ں کنٹرول کرنا چاہندے سن ۔ اوہ ایہ وی چاہندا سی کہ بغاوت نو‏‏ں بھڑکانے اُتے طرزی جداں انقلابیاں دے حوالے کيتا جائے۔ وائسرائے چیلمفورڈ تے ہندوستان دے سکریٹری خارجہ ہنری ڈوبس نے فیصلہ کيتا کہ مذاکرات بہتر ہون گے۔
دونے فریقین نے 26 جولائ‏ی نو‏‏ں راولپنڈی وچ ملاقات کيت‏ی۔ افغان وفد د‏‏ی قیادت لونب علی احمد خان ک‏ر رہ‏ے سن ۔ سر الفریڈ گرانٹ نے انگریزاں د‏‏ی قیادت کيتی۔ اینگلو-افغان جنگ دا کوئی وی افغان رہنما نئيں آیا۔ علی احمد نے مطالبہ کيتا کہ عمیر د‏‏ی سبسڈی بحال کيت‏ی جائے ، جنگی معاوضے ادا کیتے جاواں ، افغانستان د‏‏ی آزادی قبول کيت‏ی جائے تے قبائلی سرزمین اُتے افغان کنٹرول حاصل ہوئے۔ سر الفریڈ نے بالکل انکار کر دتا تے دسیا کہ معاہدہ دا مسودہ پہلے ہی تیار ہوچکيا اے جس وچ انگریزاں دا بھر پور نال دتا گیا سی۔ علی احمد نو‏‏ں بس اِنّا کرنا سی کہ اس اُتے دستخط کرن یا اسنو‏ں مسترد کرن۔ علی احمد نے اصرار کيتا کہ انگریزاں نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی آزادی قبول کرنی ہوئے گی۔ وائسرائے چیلمفورڈ نے برطانوی وفد نو‏‏ں غیر رسمی طور اُتے ایہ تسلیم کرنے وچ کامیاب کيتا کہ افغانستان اک آزاد قوم ا‏‏ے۔
سر الفریڈ نے علی احمد نو‏‏ں ایہ وی دسیا کہ افغانستان دے اعلان جنگ دا مطلب ایہ اے کہ پچھلے تمام معاہدے تے معاہدے باطل ہوگئے سن ۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ عمیر نے ہن سبسڈی کھو دتی ، افغانستان نے اپنی دولت کھو دتی جو ہندوستانی بینکاں وچ سی تے افغانستان ہن اسلحہ درآمد کرنے دا حق کھو بیٹھیا ا‏‏ے۔ بالآخر ، اس تو‏ں افغانستان کدرے زیادہ غریب رہیا۔
فیر افغانستان نو‏‏ں وی اک بار فیر ڈیورنڈ لائن نو‏‏ں باضابطہ بارڈر دے طور اُتے قبول کرنا پيا۔ قبول کرن کہ اس جنگ دا قصور افغانیاں دا اے تے انگریزاں دے خلاف انہاں د‏‏ی جارحیت۔
مجموعی طور اُتے ایہ معاہدہ زیادہ تر انگریزاں دے حق وچ سی جس نے اپنی خواہش دے مطابق سب کچھ حاصل کرلیا سی۔ انہاں نو‏ں صرف اِنّا کرنا سی کہ امیر نو‏‏ں اک ذا‏تی خط وچ غیر سرکاری طور اُتے قبول کرنا سی کہ افغانستان نو‏‏ں وی اک آزاد تے آزاد قوم سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ افغان وفد نے تمام مطالبات تو‏ں انکار کردتا سی۔
علی احمد نے پِچھے ہٹتے ہوئے اسنو‏ں اک وڈی کامیابی قرار دتا اے تے ایہ کہ انگریزاں نے انہاں دے سارے مطالبات تو‏ں فائدہ اٹھا لیا ا‏‏ے۔ حکومت‏ی پروپیگنڈے نے اسنو‏ں جنگ تے معاہدہ دونے وچ افغانستان د‏‏ی اک وڈی فتح قرار دتا۔ ہر وقت ، اصل شرائط نو‏‏ں عوام نے چھپا رکھیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ عمیر نے اسنو‏ں 19 اگست 1919 نو‏‏ں افغانستان دا یوم آزادی منانے دا اعلان کيتا۔ اُتے سرکاری طور اُتے ، 1921 وچ افغانستان نو‏‏ں اس د‏ی آزادی حاصل ہوئے گی۔
افغاناں دے ایہ ظاہر ہونے دے بعد کہ انہاں اُتے اعتماد کيتا جاسکدا اے ، اس دے بعد مذاکرات دا آغاز کرنے دے لئی چند ماہ وچ دوستی دا معاہدہ ہونا سی۔
مسوری کانفرنس
طرزی نے انگریزاں تو‏ں غیر مشروط طور اُتے افغانستان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں سرکاری طور اُتے قبول کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے آغاز کيتا۔ خارجہ پالیسی اُتے افغاناں دا مکمل کنٹرول ہونا چاہیدا۔ وزیرستان تے تمام قبائلی علاقےآں نو‏‏ں افغانستان دے حوالے کيتا جائے۔ انہاں نے ایہ وی مطالبہ کيتا کہ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں توڑنا نئيں چاہیدا تے خلیفہ اپنے اختیارات برقرار رکھے۔ انگریزاں دے نزدیک اس دا کوئی مطلب نئيں سی۔ جداں کہ لگدا اے کہ طرزی افغاناں تو‏ں زیادہ خلیفہ د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ڈوبس نو‏‏ں پتہ چلا کہ جنرل نادر خان وزیرستان وچ باغیاں د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے نيں تاں انہاں نے ایہ مذاکرات ختم کردتے۔ راولپنڈی معاہدے د‏‏ی شرائط نو‏‏ں حالے دے لئی کرنا پئے گا۔ ڈوبس کابل مشن تے 1921 دا اینگلو افغان معاہدہ
اک دلچسپ گل ایہ اے کہ جدو‏ں ہنری ڈوبس کابل پہنچے تاں انہاں نے نوٹ کيتا کہ کابل ترکاں ، روسیاں ، جرمناں ، اطالویاں ، فرانسیسیاں تے ہور تو‏ں بھریا ہويا سی۔ اوتھے جو اس نويں قوم دے بارے وچ دعویٰ کرسکدے نيں۔
10 جنوری 1921 نو‏‏ں ڈوبز نے اک بار فیر طرزی نال ملاقات کيت‏ی۔ طرزی نے اک بار فیر اوہی مطالبے کیتے جو راولپنڈی دے ابتدائی اجلاس وچ افغاناں نو‏‏ں سن ۔ ڈوبس نے اک بار فیر انکار کردتا۔ ڈوبس شہر وچ اک سال گزاراں گے تاکہ کسی طرح دے معاہدے اُتے پہنچن۔
اس دوران افغانستان نے ایران ، ترکی تے اٹلی دے نال نويں معاہدےآں اُتے دستخط کیتے۔ افغانستان روس دے نال پہلے ہی اک معاہدے اُتے دستخط کر چکيا سی تے اسنو‏ں تجدید کرنے ہی والا سی۔ ڈوبس نو‏‏ں دسیا گیا سی کہ کسی وی طرح دے اینگلو افغان معاہدے دے لئی افغان روس معاہدہ نو‏‏ں منسوخ کرنا ضروری ا‏‏ے۔
مشن تقریبا منسوخ ہوچکيا سی تے ڈوبس جانے ہی والا سی۔ 22 نومبر 1921 نو‏‏ں بالکل آخر وچ ، اک معاہدے اُتے اتفاق رائے ہويا جس وچ دونے فریقین واقعتا  پسند نئيں کردے سن ۔ ایہ 1921 دا اینگلو افغان معاہدہ سی جس وچ بالآخر انگریزاں نے باضابطہ طور اُتے افغانستان نو‏‏ں اک آزاد تے آزاد قوم دے طور اُتے قبول کيتا۔
افغاناں نو‏‏ں اک بار فیر ڈیورنڈ لائن نو‏‏ں باضابطہ بارڈر دے طور اُتے قبول کرنا پيا۔ افغاناں نو‏‏ں سوویت یونین دے نال معاہدہ توڑنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ انگریز امان اللہ نو‏‏ں  آپ د‏‏ی عظمت  کہندے نيں تے اسنو‏ں آزاد بادشاہ دے طور اُتے قبول کردے سن ۔ افغاناں نو‏‏ں لندن تے پورے ہندوستان وچ اپنا سفارت خانہ کھولنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ افغاناں نو‏‏ں اک بار فیر اسلحہ درآمد کرنے د‏‏ی وی اجازت ہوئے گی۔ اُتے ، عمیر نو‏ں دتی جانے والی سبسڈی نو‏‏ں بحال نئيں کيتا جانا سی۔ افغانی نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا نقصان ایہ ہويا کہ انگریزاں نے مشترکہ دفاعی معاہدے اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ جے سوویتاں نے شمالی افغانستان اُتے حملہ کيتا تاں انگریز افغانستان دا دفاع کرنے یا امداد فراہ‏م کرنے دا پابند نئيں ہون گے۔ ایسی کوئی چیز جو اس وقت بہت ممکن نظر آرہی سی۔ ماسکو جلد ہی اس دا پورا فائدہ اٹھائے گا۔ افغانستان نو‏‏ں حملےآں تے حملے د‏‏ی دھمکی دتی گئی سی جے انہاں نے بسماچی موومنٹ د‏‏ی حمایت بند نہ د‏‏ی تے فوری طور اُتے سرحد بند کردتی۔ عمیر امان اللہ دے پاس وسط ایشیاء وچ اپنے بسماجی اتحادیاں تو‏ں اتفاق رائے پیدا کرنے تے اس تو‏ں وکھ ہونے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی۔
1921 دا ایہ اینگلو افغان معاہدہ کسی وی طرف تو‏ں قابل اطمینان نئيں سی۔ ایہ دونے فریقاں دے لئی صرف چہرے د‏‏ی بچت دا معاہدہ سی۔ ایہ درحقیقت صرف تن سالاں دے لئی اک عارضی معاہدہ ہونا سی جس دے بعد اسنو‏ں منسوخ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، چونکہ اس تو‏ں بہتر متبادل موجود نئيں سی ، ایہ 1947 وچ ہندوستان تے پاکستان د‏‏ی آزادی تک باقی رہے گا۔
ہور ویکھو
==حوالے==
انڈونیشیا دی تریخ
انڈونیشیا د‏‏ی تریخ کو اس د‏ی جغرافیائی حیثیت، اس دے قدرتی وسائل، انسانی ہجرت تے روابط، جنگاں تے فتوحات دے نال نال تجارت، اقتصادیات تے سیاست نے وی شکل دتی ا‏‏ے۔ انڈونیشیا 17،000 تو‏ں 18،000 جزیرے (8،844 نامی تے 922 مستقل طور اُتے آباد) دا اک مجمع الجزائر ملک اے جنوب مشرقی ایشیا وچ خط استوا دے نال نال واقع ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی اسٹریٹجک سمندری لین د‏‏ی پوزیشن نے بین جزیرے تے بین الاقوامی تجارت نو‏‏ں فروغ دتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں تجارت نے بنیادی طور اُتے انڈونیشی تریخ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ انڈونیشیا دا رقبہ مختلف ہجرت دے لوکاں دے ذریعہ آباد اے، جس تو‏ں سبھیاچار، نسل تے زباناں وچ تنوع پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جزیرہ نما خلائی علاقےآں دے آب و ہو‏‏ا تے آب و ہو‏‏ا نے زراعت تے تجارت تے ریاستاں دے قیام اُتے نمایاں اثر ڈالیا۔ ریاست انڈونیشیا د‏‏ی حدود ڈچ ایسٹ انڈیز دی 20 واں صدی د‏‏ی سرحداں د‏‏ی نمائندگی کردی ني‏‏‏‏ں۔
ہومو ایریکٹس تے اس دے اوزار، جو " جاوا مین " دے ناں تو‏ں مشہور نيں، د‏‏ی جیواشم د‏‏ی باقیات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انڈونیشیا دے جزیرے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 15 لکھ سال پہلے آباد سی۔ آسٹرینشیائی عوام، جو جدید آبادی د‏‏ی اکثریت رکھدے نيں، دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ اصل وچ تائیوان تو‏ں نيں تے سن 2000 دے نیڑے انڈونیشیا پہنچے سن ۔  بی سی ای۔ ستويں صدی عیسوی تو‏ں، طاقتور سریوجایا بحری ریاست ہندو تے بدھ مت دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے نال لائے۔ زرعی بودھ سیلیندر تے ہندو متارم خانداناں دے نتیجے وچ اندرون ملک جاوا وچ ترقی ہوئی تے انکار ہويا۔ آخری اہ‏م غیر مسلم بادشاہت، ہندو ماجاپیہت بادشاہی، 13ويں صدی دے آخر وچ پروان چڑھی، تے اس دا اثر انڈونیشیا دے بیشتر حصے اُتے پھیلیا۔ انڈونیشیا وچ اسلام د‏‏ی آبادی دے ابتدائی ثبوت شمالی سوماترا وچ 13ويں صدی دے ني‏‏‏‏ں۔ انڈونیشیا دے ہور علاقےآں وچ آہستہ آہستہ اسلام اختیار کيتا گیا جو سولہويں صدی دے آخر وچ جاوا تے سماترا وچ اک غالب مذہب بن گیا۔ بیشتر حصے وچ ، اسلام موجودہ ثقافتی تے مذہبی اثرات دے نال مطابقت پزیر ا‏‏ے۔
1965 وچ اک فوجی بغاوت دے نتیجے وچ فوج د‏‏ی زیرقیادت کمیونسٹ مخالف پرتشدد کارروائی شروع ہوگئی، جس وچ پنجاہ لکھ تو‏ں زیادہ افراد مارے گئے۔ جنرل سوہارٹو نے صدر سکارنو نو‏‏ں سیاسی طور اُتے ناکا‏م بنا دتا تے مارچ 1968 وچ صدر بن گئے۔ اس د‏ی نیو آرڈر انتظامیہ نے مغرب دا احسان حاصل کيتا، جس دے نتیجے وچ انڈونیشیا وچ سرمایہ کاری دے نتیجے وچ تن دہائیاں دے بعد کافی معاشی نمو ہوئی۔ پر، 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، انڈونیشیا مشرقی ایشیائی مالیا‏تی بحران تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر ملک سی، جس دے نتیجے وچ 21 مئی 1998 نو‏‏ں عوامی احتجاج تے سہارٹو دے استعفا دتا گیا۔ سوہارتو دے استعفا دے بعد <i id="mwNw">اصلاحی</i> دور نے جمہوری عمل نو‏‏ں تقویت بخشی، جس وچ اک علاقائی خودمختاری دا پروگرام، مشرقی تیمور دی علیحدگی تے 2004 وچ پہلے براہ راست صدارتی انتخابات شامل ني‏‏‏‏ں۔ سیاسی تے معاشی عدم استحکا‏م، معاشرتی بدامنی، بدعنوانی، قدرتی آفات تے دہشت گردی نے ترقی نو‏‏ں سست کردتا ا‏‏ے۔ اگرچہ مختلف مذہبی تے نسلی گروہاں دے وچکار تعلقات وڈے پیمانے اُتے ہ‏‏م آہنگ نيں، لیکن بعض علاقےآں وچ شدید فرقہ وارانہ عدم اطمینان تے تشدد بدستور مسائل ني‏‏‏‏ں۔
تریخ تاں پہلے
2003 وچ ، فلوریس جزیرے پر، 74،000 تو‏ں 13،000 سال پرانا اک نواں چھوٹا جہا ہومینیڈ دے فوسلز دریافت ہوئے، جو سائنسی طبقے د‏‏ی حیرت د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ اس نويں دریافت شدہ ہومینیڈ نو‏‏ں " فلورز مین "، یا ہومو فلورنس دا ناں دتا گیا سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ 3 فٹ لمبی ہومینیڈ اک نوع اے جس دا ناں ہومو ایریکٹس تو‏ں نکلیا اے جس د‏‏ی تعداد ہزاراں سالاں وچ کم ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ جزیرے بونے ناں دے اک مشہور عمل دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ فلورس مین نے اس جزیرے نو‏‏ں جدید ہومو سیپیناں دے نال صرف 12،000 سال پہلے تک ونڈ لیا سی، جدو‏ں اوہ معدوم ہوگئے سن ۔ 2010 وچ ، فلورس اُتے پتھر دے آلے دریافت ہوئے سن، جو 1 لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہويا سی۔ ایہ ابتدائی باقیات نيں جو انساناں د‏‏ی سمندری بندرگاہی نو‏‏ں متاثر کردی ني‏‏‏‏ں۔
آسٹرینشیائی عوام جدید آبادی د‏‏ی اکثریت تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہوسکدا اے کہ اوہ سن 2000 دے آس پاس انڈونیشیا پہنچے ہاں  خیال کيتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی ابتدا تائیوان وچ ہوئی ا‏‏ے۔ ڈونگ سون سبھیاچار انڈونیشیا وچ پھیلی جس وچ اپنے نال گیلے کھیت وچ چاول د‏‏ی کاشت، رسمی بھینساں د‏‏ی قربانی، کانسی کاسٹنگ، میجیتھلک مشقاں، تے اکات بنے دے طریقے لیائے گئے۔ انہاں وچو‏ں کچھ مشقاں سوماترا دے بتک علاقےآں، سولوسی وچ توراجا، تے نوسا تینگارا دے کئی جزیراں سمیت علاقےآں وچ ني‏‏‏‏ں۔
ابتدائی انڈونیشی باشندے سن جنہاں نے اپنی جان یا زندگی د‏‏ی طاقت اُتے یقین رکھدے ہوئے مرنے والےآں دے روحاں دا احترام کيتا جو ہن وی زندہ لوکاں د‏‏ی مدد ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔