پنجابی_دی_سیاسی_تریخ
انگریزاں توں پہلے ایتھے فارسی دی چڑھت
صرف انگریزاں دی نہیں کیونجے تہانوں ایہہ وی پتہ چلنا چاہیدا ہے پئی 1947 بعدوں اساں کیہڑیاں پالیسیاں نوں جاری رکھیا پر پہلاں فارسی بارے پوری گل ہونی لوڑی دی ہے۔ انگریز دے آون توں پہلاں 800 ورہیاں توں ساڈے ایتھے راج دربار دی زبان فارسی سی اتے دیسی زباناں وی ورتی جاندیاں سن۔ ہندو، سکھ، مسلمان سب فارسی لکھدے، پڑھدے، بولدے سن پر نالوں نال اوہ آپدیاں زباناں نوں وی ورتدے سن۔ زمانہ قدیم وچ وی ساڈے ایتھے سنسکرت زبان وی ورتی جاندی سی تے پراکرتاں وی جنہاں نوں تسی ایتھے دیاں مادری زباناں دا پچھوکڑآکھ سکدے ہو۔ سنسکرت خاصاں دی زبان اتے پراکرتاں لوکائی دی زباناں سن۔ کچھ پراکرتاں بہوں تگڑی ہوجاندیاں سن جنج پالی زبان دا ساڈے ایتھے9ویں صدی توں پہلاں بڑا راج رہیا ہے۔ ساڈی مادری زباناں دے پالی نال رشتیاں بارے کوئی کم نہیں ہویا۔ بقول رومیلا تھاپر ساڈی تواریخ دا اک وڈا خزینہ پالی زبان وچ محفوظ ہے۔ پراکرتاں توں علم سنسکرت ول جانداسی کہ اس دا اک قدیمی حوالہ ”ویہت کتھا“ ہے جس نوں قصے کہانیاں والی سب توں پرانی کتاب منیا جاندا ہے۔ فارسی، عربی، ہندی تے بنگالی لوک کہانیاں تے ایس دا اثر سی کیونجے ایہہ بہوں قدیمی لکھت ہے۔ ایہہ کتاب پراکرت وچ پنجاب وچ لکھی گئی اتے فیر گیارھویں صدی دے نیڑے کشمیر دی مہارانی لئی ایس کتھا توں کچھ کہانیاں کڈھیاں گیاں تے اوہ کہانیاں ”کتھا سرت ساگر“ دے ناں توں سنسکرت وچ آگےاں۔ ”کتھا سرت ساگر“ نوں اک انگریز10جلداں وچ لکھیا تے اوہ ساڈی تواریخ اتے زبان نال جڑے علم دی وڈی نشانی ہے۔ بقول لائیٹنر ایہناں پراکرتاں دا پچھوکڑ دادری (Dadric) ہے پرشوہدے انگریز نیں سانوں اِنڈوآریائی آکھ کے ساڈی مت مار دِتی۔ وسطی تے جنوبی ایشیا وچ ”دادری“ سلسلہ دا حوالہ قدیمی وی ہے تے زباناں نوں سمجھن والیاں لئی ایس بارے غور کرنا وی لوڑی دا ہے۔ سری نگر توں چھپی ”کشمیری سرمایہ الفاظ“ ناں دی کتاب وچ دادری نوں پشتاچی وی لکھیا ہے کیونجے سنسکرت بولن والے پنڈتاں نوں تے پراکرتاں پشواں یعنی جنوراں دی زباناں ہی لگدیاں سن۔ سنسکرت تے پراکرتاں، فارسی تے مادری زباناں اتے انگریزی تے مادری زباناں ایس سب بارے سانوں بھرنویں جھات پانی چاہیدی ہے تاں جاکے زباناں دے حوالیاں نال توارےخ سدھی ہو سکدی ہے ۔ فارسی دا وڈا ”سبک“ جیہڑا ساڈے ایتھے پرچلت سی اس نوں ”سبک ہندی“ آکھیا جاندا سی اتے اس وچ ساڈی زباناں دے اکھر تے جُملیاں دی بنتراں وی شامل سن۔ آپدے علامہ اقبال سبک ہندی دے اخیری شاعراں وچوں نیں اتے ایرانی وی انہاں دی فارسی نوں منیندے نیں۔ اینج ہی بنگالی تے کشمیری پنڈتاں دی فارسی دی وی مثال دِتی جاسکدی ہے۔ کلکتہ دے براہمن خاندان وچ جمن والے بھارتی کمیونسٹ موہیت سین آپدی سوانح وچ لکھیا ہے پئی ساڈے خاندان وچ فارسی دے حوالے اج وی شامل نیں۔ 1850 وچ گجرات دے قانوں گو گنیش داس فارسی زبان وچ ”چار باغ پنجاب“ دے ناں توں کتاب لکھی جیہڑی ہُن پنجابی زبان دے شاہ مکھی تے گورمکھی رسم الخطاں وچ وی چھپ چکی ہے تے انگریزی وچ وی ملدی ہے۔ کتاب دے سرناوےں تے ”چہار“ دی تھاں ”چار“ ہی لکھیا ہے جیہڑا فارسی تے دیسی اثر دی نشانی ہے۔ اےہہ گل پکی پیڈی ہے پئی فارسی دھرمی ونڈ توں وکھری سی۔ انگریزاں توں پہلا زباناں نوں دھرمی ونڈ نال نہیں ویکھیا جانداسی۔ سنسکرت نوں ہندواں تے عربی، فارسی نوں مسلماناں دے کھاتے پاون دا رواج بعد وچ آیا۔ فیر ایہہ گل چیتے رہوے پئی1837 وچ انگریزاں بنگال توں دِلّی تیک دی تھا واں تے فارسی مکاون دا اعلان کر چھڈیا۔ ایہہ اعلان انہاں دی نویں پالیسی دا لشکارہ سی۔ میں فارسیاں دا جانو تے نہیں اتے نہ میں ایہہ دعویٰ رکھدا ہاں پر انگریز فارسیاں نوں کیوں مکایا؟ فارسیاں توں انگریزاں نوں کیہہ ڈر سی؟ انگریزاں دے جاون توں بعد اساں فارسیاں نوں مڑ چالو کیوں نہ کیتا؟ ایہناں سب سوالاں تے غور کردے ہوئے جیہڑیاں گلاں میں پڑھیاں تے جانیاں اوہ سامنے رکھ دِتیاں نیں پر ایس بارے جھات مارن دی بہوں لوڑ ہے۔