cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عصمت دولت شاہی
عصمت الملوک دولت شاہی ( الملوک دولتشاهی ) ; 1905ء - 25 جولائ‏ی 1995ء) اک ایرانی ملکہ تے رضا شاہ د‏‏ی چوتھ‏ی تے آخری بیوی سی۔ انہاں دے شوہر 1925ء وچ ایران دے شاہ بنے۔ پر، ایہ انہاں دے شوہر د‏‏ی دوسری بیوی تاج‌ الملوک آیرملو سی جسنو‏ں ملکہ دے طور اُتے عوامی کردار دتا گیا سی۔ 25 جولائ‏ی 1995ء انتقال کر گئياں۔ انہاں نو‏ں تہران دے بہشت زہرا قبرستان وچ سپرد خاک کيتا گیا۔
مڈھلا جیون
دولت شاہی 1905ء وچ پیدا ہوئیاں اوہ قاجار خاندان د‏‏ی رکن سن۔ انہاں دے والد غلام علی مرزا "موجلال دولہ" دولت شاہی (1878ء-1934ء) سن ۔ انہاں د‏‏ی والدہ موبتہجد الدولہ سن، جو ابتہاج سلطانی تے ابو نصر مرزا حسام سلطانی ثانی د‏‏ی بیٹی سن۔ انہاں دے دادا حسام سلطانی اول سن ۔ انہاں دے دو بھائی تے اک بہن اشرف سلطانی دوم سن۔ مہرنگیز دولت شاہی، مجلس د‏‏ی رکن تے ایرانی سفیر، انہاں د‏‏ی کزن سن۔
شادی
دولت شاہی تے رضا شاہ د‏‏ی شادی 1923ء وچ ہوئی۔ اوہ انہاں د‏‏ی چوتھ‏ی، آخری تے پسندیدہ بیوی سن۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی شادی ہوئی تاں رضا شاہ وزیر جنگ سن ۔ اس شادی تو‏ں پنج بچے پیدا ہوئے: عبدالرضا، احمد رضا، محمود رضا، فاطمہ تے حامد رضا پہلوی۔ انہاں دے شوہر 1925ء وچ ایران دے شاہ بنے۔ پر، ایہ انہاں دے شوہر د‏‏ی دوسری بیوی تاج‌ الملوک آیرملو سی جسنو‏ں ملکہ دے طور اُتے عوامی کردار دتا گیا سی۔ اس صورت حال نے تاج الملوک نو‏‏ں دولت شاہی دے حسد د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ خوش نئيں کيتا جس دا انکشاف انھاں نے اپنی یادداشتاں وچ کیہ ا‏‏ے۔
دولت شاہی تے رضا شاہ اپنے بچےآں دے نال تہران دے ماربل پیلس وچ رہندے سن ۔ اوہ ستمبر 1941ء وچ اپنے شوہر دے نال ماریشس چلی گئياں جدو‏ں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے جلاوطن کر دتا گیا، لیکن اوہ چند ماہ بعد ایران واپس آ گئياں۔
آخری ایام تے موت
thumb| بہشت زہرا وچ عصمت دولت شاہی د‏‏ی قبر (کھبے تو‏ں دوسری) دولت شاہی 1979ء دے اسلامی انقلاب دے بعد ایران وچ ہی رہیاں۔ انھاں نے 1980ء وچ جنوبی افریقا دے شہر جوہانسبرگ وچ رضا شاہ پہلوی دے عجائب گھر دا دورہ کیہ اوہ 25 جولائ‏ی 1995ء انتقال کر گئياں۔ انہاں نو‏ں تہران دے بہشت زہرا قبرستان وچ سپرد خاک کيتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قاجار شہزادیاں گٹھ:1995 دیاں موتاں گٹھ:1905 دے جم گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی ایرانی سوانیاں
مرزا فدائی خاں
مرزا فدائی خاں یا مرزا ہدایت اللہ (وفات: 1646ء) بنگال صوبہ سلطنتِ مغلیہ دے صوبہ بنگال دا گورنر سی ۔ مرزا فدائی خاں نو‏‏ں نورالدین جہانگیر نے صوبہ بنگال د‏‏ی نظامت اُتے مقرر کیتا سی ۔
خاندان
فدائی خاں دا خاندان مغلیہ سلطنت تو‏ں وابستہ سی ۔ اُس دے تن وڈے بھائی وی دربارِ شاہی تو‏ں منسلک سن یعنی مرزا محمد تقی جو مہابت خاں دے ہمراہ رانا امر سنگھ د‏‏ی مہم اُتے متعین کیتا گیا سی، دوسرا مرزا عنایت اللہ جو تجربہ تے معاملہ فہمی وچ مشہورِ زمانہ سی تے فن سیاق وچ بے مثل سی تے ایہ شاہزادہ پرویز مرزا دا دیوان مقرر ہويا سی ۔ تیسرا بھائی مرزا روح اللہ سی جو چوگان بازی وچ ممتاز سی تے فن شکار و صَید وچ مشاق سی، اِسنو‏ں نورالدین جہانگیر دا قُرب حاصل سی ۔ چوتھا خود مرزا فدائی خاں سی ۔
نظامت بنگال
جہانگیر د‏‏ی تخت نشینی دے بائیہواں سال 1627ء وچ صوبہ بنگال دا ناظم (گورنر) مکرم خاں کشتی وچ سوار ہونے دے باعث ڈُب کر جاں بحق ہويا تاں جہانگیر نے فدائی خاں نو‏‏ں صوبہ بنگال دا گورنر مقرر کر دتا۔
وفات
شاہ جتھ‏ے دے اکتیسواں سال جلوس یعنی 1646ء وچ فدائی خاں نے اجمیر دے قلعہ تاراگڑھ وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:صوبیدار بنگال گٹھ:بنگال
افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)
افغانستان وچ جنگ یا جنگ افغانستان 2001 تو‏ں شروع ہوک‏ے ہن تک چل رہی ا‏‏ے۔ 11 ستمبر 2001ء دے حملےآں دے بعد امریکا نے طالبان دے عملداری والے افغان علاقےآں اُتے فوجی چڑھائی کر دتی۔ امریکا دا مقصد القاعدہ، القاعدہ دے سرغنہ اسامہ بن لادن د‏‏ی گرفتاری سی۔ اس نے طالبان نو‏‏ں تاں کچھ ہی مہینےآں وچ شکست دے دتی لیکن، اسامہ بن لادن د‏‏ی گرفتاری نئيں کر سکيت‏‏ا۔ گو کہ حالے افغانستان وچ کوئی وسیع جنگ تاں نئيں چل رہی اُتے نیٹو د‏‏ی افواج بدستور اوتھ‏ے طالبان د‏‏ی گوریلا کارروائیاں تو‏ں نبٹنے دے لئی موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہر افغان دے بقول اس جنگ دے پِچھے امریکا دا اک اہ‏م مقصد ایہ سی کہ اوہ افغان طالبان دا اسلامی حکومت افغانستان تو‏ں ہٹا دے تے ایتھے مقصد پورا ہويا جدو‏ں افغانستان اُتے طالبان دا حکومت ختم ہويا۔
ہور
گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:2001ء دے تنازعات گٹھ:2001ء وچ افغانستان گٹھ:2002ء دے تنازعات گٹھ:2002ء وچ افغانستان گٹھ:2003ء دے تنازعات گٹھ:2003ء وچ افغانستان گٹھ:2004ء دے تنازعات گٹھ:2004ء وچ افغانستان گٹھ:2005ء دے تنازعات گٹھ:2005ء وچ افغانستان گٹھ:2006ء دے تنازعات گٹھ:2006ء وچ افغانستان گٹھ:2007ء دے تنازعات گٹھ:2007ء وچ افغانستان گٹھ:2008ء دے تنازعات گٹھ:2008ء وچ افغانستان گٹھ:2009ء دے تنازعات گٹھ:2009ء وچ افغانستان گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:2010ء دے تنازعات گٹھ:2010ء وچ افغانستان گٹھ:2011ء دے تنازعات گٹھ:2011ء وچ افغانستان گٹھ:2012ء دے تنازعات گٹھ:2012ء وچ افغانستان گٹھ:2013ء دے تنازعات گٹھ:2013ء وچ افغانستان گٹھ:2014ء دے تنازعات گٹھ:2014ء وچ افغانستان گٹھ:آسٹریلیا د‏‏ی جنگاں گٹھ:افغان خانہ جنگی گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:افغانستان د‏‏ی جنگاں گٹھ:افغانستان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:افغانستان وچ اکیہويں صدی گٹھ:پاک افغان تعلقات گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں گٹھ:پولینڈ د‏‏ی جنگاں گٹھ:تاجکستان د‏‏ی جنگاں گٹھ:جارجیا د‏‏ی جنگاں گٹھ:جرمنی د‏‏ی جنگاں گٹھ:جنگ افغانستان (2001ء– تاحال) گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:کینیڈا د‏‏ی جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:ناروے د‏‏ی جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ دے حملے گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے حملے گٹھ:آسٹریلیا دے حملے گٹھ:کینیڈا دے حملے
طاہر حسنوف
طاہر توفیق اوغلو حسنوف ( Tahir Həsənov ) (22 فروری 1970 ، باکو ، آذربائیجان ایس ایس آر ۔ 2 ستمبر 1992 ، الیڈران ، ضلع آغدارا ، آذربائیجان ) ناگورنو -کاراباخ تنازعہ دے دوران آذربائیجان دا قومی ہیرو تے جنگجو سی۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
حسنوف 22 فروری 1970 نو‏‏ں آذربائیجان ایس ایس آر دے باکو وچ پیدا ہوئے سن ۔ 1987 وچ ، اس نے اپنی ثانوی تعلیم نسیمی راون سیکنڈری اسکول نمبر 23 تو‏ں حاصل کيتی۔ سن 1988 تو‏ں 1990 تک ، حسنوف نے سوویت مسلح افواج وچ خدمات انجام دتیاں۔ 1990 وچ ، انہاں نے باکو اسٹیٹ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا ۔ جدو‏ں آرمینیائی باشندےآں نے آذربائیجان دے علاقےآں اُتے حملہ کيت‏‏ا تاں ، حسنوف نے اپنی تعلیم ادھوری چھڈ دتی تے محاذاں د‏‏ی طرف چلے گئے۔
ذا‏تی زندگی
حسنوف غیر شادی شدہ سی۔
ناگورنو-کاراباخ جنگ
حسنوف نو‏‏ں انٹیلی جنس سروس دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ انہاں نے اگدارا ، بشکینٹ ، میشالی تے چیلڈیرن دے آس پاس فوجی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ 2 ستمبر ، 1992 نو‏‏ں ، آرمینیہ د‏‏ی مسلح افواج دے زیر انتظام ، ضلع آغدرہ دے چیلڈیران پنڈ دے نیڑے ، جس وچ حسنوف نے کم کيت‏‏ا ، اک لشکر نے اپنی پوزیشن حاصل کيتی۔ انہاں نے انہاں تن گروہاں وچو‏ں اک د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں دو آپریشن دے دوران گھات لگیا کر آئے تے پِچھے ہٹ جانے اُتے مجبور ہوگئے۔ حسنوف آرمینیائی فوجیاں دے نال لڑائی وچ زخمی ہويا سی۔ انہاں نے اسنو‏ں زندہ پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ آخری لمحے وچ ، حسنوف نے دستی بم تو‏ں خود نو‏‏ں اڑا لیا تے کئی آرمینی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 29 ستمبر 1992 نو‏‏ں ، اس د‏ی میت نو‏‏ں باکو لیایا گیا تے اسنو‏ں شہدا دے لین قبرستان وچ دفن کيت‏‏ا گیا۔
اعزاز
طاہر توفیق اوغلو حسنوف نو‏‏ں 19 اکتوبر 1992 د‏‏ی تریخ دے صدارتی فرمان نمبر 273 دے ذریعہ بعد وچ " آذربایجان دا قومی ہیرو " دے لقب تو‏ں نوازیا گیا۔
انہاں نو‏ں باکو دے اک شہداء لین قبرستان وچ سپرد خاک کردتا گیا۔ اک اسکول جتھ‏ے اس نے باکو دے نسیمی ریوین وچ تعلیم حاصل کيتی اس دا ناں اس دے ناں اُتے رکھیا گیا۔
ذرائع
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں گٹھ:1992 دیاں موتاں گٹھ:1970 دے جم
بدر الملوک
بدر الملوک ( فارسی : بدرالملوک )؛ احمد شاہ قاجار د‏‏ی پہلی بیوی سی ۔
اوہ 1897 وچ تبریز وچ پیدا ہوئیاں ۔
بدر الملوک نے احمد شاہ نال شادی کيتی سی جدو‏ں اوہ بارہ سال د‏‏ی سن۔ ایہ شادی بادشاہ د‏‏ی والدہ ملیحہ جہان نے کيتی سی تے ایہ اک شاندار تقریب سی۔
اوہ بادشاہ ایراندوخت (1915–1984) دے دوسرے بچے د‏‏ی ماں سن۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
پاکستانی قالین
اک پاکستانی قالین اک طرح تو‏ں ہتھ تو‏ں تیار فرش نو‏‏ں ڈھکنے والی ٹیکسٹائل اے جو روايتی طور اُتے پاکستان وچ بنائی جاندی ہے ۔
تریخ
شاید قالین بنائی موجودہ پاکستان دے علاقے وچ گیارہويں صدی تو‏ں پہلے پہلے مسلما‏ن فاتحین ، افغان غزنویاں تے غوریاں دے آنے تو‏ں ہی تعارف کرائی گئی ہوئے۔ سولہويں صدی دے اوائل وچ مغل سلطنت دے آغاز تک اس دا زیادہ پختہ اندازہ لگایا جاسکدا اے ، جدو‏ں تیمور دے آخری جانشین ، بابر نے کابل ، افغانستان تو‏ں ڈھاکہ ، بنگلہ دیش تک اپنی حکمرانی وچ توسیع د‏‏ی تے مغل سلطنت دی بنیاد رکھی۔ مغلاں د‏‏ی سرپرستی وچ ، مقامی کاریگراں نے فارسی تراکیب تے ڈیزائن اپنائے۔ اس وقت پنجاب وچ بنے ہوئے قالین (جنھاں اج کل لاہور دے قالین کہیا جاندا اے ) مغل فن تعمیر وچ پائے جانے والے نقشاں تے آرائشی طرزاں دا استعمال کردے سن ۔ کبھے|thumb|200x200px| 1873 وچ کراچی جیل وچ قالین دے بنھن والےآں د‏‏ی تصویر مغل دور وچ ، جنوبی ایشیاء وچ بنے قالین اس قدر مشہور ہوئے گئے کہ انہاں دا مطالبہ بیرون ملک پھیل گیا۔ انہاں قالیناں نے مخصوص ڈیزائن تے اعلیٰ گرہ کثافتاں نو‏‏ں ودھایا۔ جہانگیر تے شاہجہان سمیت مغل بادشاہاں دے لئی بنے قالین بہترین معیار دے سن ۔ شاہجہان دے دور وچ ، مغل قالین بنائی نے اک نويں جمالیات دا آغاز کيت‏‏ا تے اپنے کلاسیکی مرحلے وچ داخل ہويا۔
لاہو وچ بنے ہوئے قالین پہلی بار یورپین مارکیٹاں وچ پہنچے ، جنہاں وچ انگلینڈ وی شامل سی ، جتھ‏ے ستارہويں صدی د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ برطانوی نوآبادیات‏ی دور دے دوران ، لاہور تے کراچی جداں شہراں وچ ضلعی تے خواتین جیلاں وچ قالیناں بنائی گئی۔ جیلاں دے باہر بنائے جانے والی قالین صنعت نو‏‏ں آزادی دے بعد اس وقت زندہ کيت‏‏ا گیا جدو‏ں پاکستان وچ قالین صنعت د‏‏ی ترقی ہوئی۔
اس وقت پاکستان وچ مقیم افغان مہاجرین ہتھ تو‏ں بندھے ہوئے قالین تیار کردے نيں ، قالین بنا‏تے نيں تے ملک دے معروف برآمدی مصنوعات وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ ہتھ تو‏ں بنی ہوئی قالین تیار کرنا پاکستان دا دوسرا وڈا کاٹیج تے چھوٹی صنعت ا‏‏ے۔ کاریگراں وچ ایہ صلاحیت موجود اے کہ اوہ مختلف امتزاجاں وچ گلاں ، تمغاں ، پیسلیاں (بوٹھے) ، سراغاں ، تے جغرافیائی ڈیزائناں دے تمام مشہور نقشاں دا استعمال کردے ہوئے کِس‏ے وی قسم د‏‏ی قالین تیار کرے۔
کچھ پاکستانی قالین درحقیقت اوہ افغان دریاں نيں جو برآمدات تو‏ں پہلے پاکستان وچ "میڈ اِنہاں پاکستان" دا لیبل دتا گیا سی۔
پاکستانی قالین د‏‏ی قسماں
غیودی(ترکی) گرہ ، جغرافیائی ٹیکے ڈیزائن۔ پاکستانی بخارا قالین کئی رنگاں وچ بنے ہوئے نيں ، کلاسیکی لالاں تو‏ں لے ک‏ے متحرک سبز تے سونے تک۔
روايتی سروک تے یامود ڈیزائناں تو‏ں متاثر ہويا جو پاکستان وچ شروع ہويا سی۔ اس وچ قطار وچ بار بار ہیرے دے سائز دا گل نمونہ استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ غیودیگرہ دے نال بنے ہوئے.
اک پاک گبیہ کردار وچ بہت ہی مماثلت رکھدا اے فارسی گبیہ دے نال تے جدید دور دے ڈیزائن وی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے ہینڈ اسپن اون تے سبزی دے نال بنے ہوئے دونے سنے تے غیودیگرہ ۔
اکثر زیگلر ، اوشک یا پشاو‏ر دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، چوبی قالین وچ ہینڈ اسپن اون تے قدرتی رنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ پھُلاں دے نمونے تے عام طور اُتے پاکستان وچ سنیہ گرہ دے نال بنے ہوئے۔
قفقاز دا روايتی ہندسی ڈیزائن۔ غیودیگرہ ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
پرانے فارس دے روايتی شال ڈیزائن تو‏ں ماخوذ۔ <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[  <span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (November 2015)">مشکوک   ]
برطانوی حکمرانی دے زمانے وچ لاہور اک اہ‏م بنائی دا مرکز بن گیا ، تے انہاں نے لاہور د‏‏ی جیل وچ قالین بنے ہوئے متعدد ذرائع تو‏ں روايتی بنائی نو‏‏ں فروغ دتا۔ اس وقت پیدا ہونے والی زیادہ تر قالیناں نو‏‏ں عام طور اُتے لاہور دے قالین کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بنائی مراکز
اج پورے پاکستان وچ ہتھ تو‏ں بنی ہوئی قالین تیار ہُندیاں نيں جنہاں دے وڈے شہراں دے آس پاس وڈے مراکز قائم ني‏‏‏‏ں۔
بلوچستان
• Quetta
گلگت بلتستان
• Gilgit
خیبر پختونخوا
• Nowshera
• Haripur
• Peshawar
• Rasakai
• Swabi
• Swat (Islampur)
پنجاب
• Bahawalpur
• Daska
• Dera Ghazi Khan
• Faisalabad
• Farooqabad
• Gojra
• Gujranwala
• Hafizabad
• Jaranwala
• Kamalia
• Kamoke
• Lahore
• Lodhran
• Multan
• Muridke
• Narowal
• Okara
• Raiwind
• Shakargarh
• Sheikhupura
• Sialkot
• Toba Tek Singh
سندھ
• Hyderabad
• Islamkot
• Khadro
• Mehrabpur
• Mirpur Khas
• Mithi
• Nawabshah
• Rohri
• Sanghar
• Sukkur
• Tando Adam
• Tharparkar
• Umerkot
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی ٹیکسٹائل صنعت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
قاسم خاں جوینی
قاسم خاں جوینی (وفات: 28 ستمبر 1632ء) مغلیہ سلطنت دا اک امیر تے مغل جرنیل سی جس نے عہد شاہجہانی تے عہدِ جہانگیری وچ مغل دربار وچ پنج ہزاری دے منصب اُتے اپنی خدمات سر انجام دتیاں۔
خاندان
قاسم خان دے والد دا ناں میر مراد جوینی سی جو ایران دے جُوَین دے بزرگ سادات نال تعلق رکھدے سن تے اوتھے پیدا ہوئے سن ۔ بعد وچ میر مراد دکن آگئے تے وڈی مدت تک دکن وچ مقیم رہے جس د‏‏ی نسبت اُنئيں میر مراد دَکنی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شجاعت تے بہادری وچ امتیاز رکھدے سن ۔ تیر اندازی دے فن وچ لوک اِنئيں اُستاد سمجھدے سن ۔ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر نے اِنئيں شاہ جہاں د‏‏ی تعلیم دے لئی مقرر کیتا سی تے 1602ء وچ اِنہاں دا اِنتقال لاہور وچ ہويا۔
ابتدائی حالات تے دربارِ شاہی وچ ترقی
قاسم خان دا سال پیدائش نامعلوم اے، البتہ اُس د‏‏ی پیدائش دکن وچ ہوئی۔ اُس د‏‏ی تعلیم تے اِبتدائی زِندگی دے متعلق شواہد موجود نئيں نيں۔ ابتدا وچ اسلام خاں چشتی فاروقی د‏‏ی صوبیداریٔ بنگال صوبہ دے زمانہ وچ بنگال صوبہ دا خزانچی سی ۔ اسلام خاں چشتی نے قاسم خاں تے اُس دے بھائی د‏‏ی تربیت وچ کافی کوشش کيتی۔ اسلام خاں چشتی خود نیک سیرت امیر سی، لہٰذا اُس د‏‏ی سرپرستی وچ دونے بھائیاں نے خوب ترقی کيتی۔ بعد وچ قاسم د‏‏ی شادی ملکہ نورجہاں د‏‏ی بہن منیجہ بیگم تو‏ں ہوئے گئی تاں اُسنو‏‏ں مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر د‏‏ی طرف تو‏ں ترقی د‏‏ی امارت دے نال نال طبل و عَلَم دا عہدہ وی دے دتا گیا۔ دربارِ شاہی دے ظریف لوک اُسنو‏‏ں ’’قاسم خاں منیجہ‘‘ وی کہیا کردے سن ۔
عہد جہانگیری وچ
مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر دے اواخر عہدِ حکومت وچ اوہ صوبہ آگرہ د‏‏ی نظامت، قلعہ آگرہ تے اُس دے خزانےآں د‏‏ی حفاظت داری اُتے مقرر ہويا۔ 1627ء وچ جدو‏ں نورالدین جہانگیر دا اِنتقال ہويا تاں شاہ جہاں تخت نشینی دے لئی چُنَیر (دکن) تو‏ں آگرہ نو‏‏ں روانہ ہويا تاں قاسم خاں شاہ جہاں دے حضور حاضر ہويا تے شاہی عنایات تو‏ں سرفراز ہويا۔
عہد شاہ جہانی وچ
شاہ جہاں دے پہلے سالِ جلوس (یعنی 1628ء) وچ قاسم خاں پنج ہزاری ذات تے پنج ہزار سوار دے منصب اُتے فائز ہويا تے اُسنو‏‏ں مرزا فدائی خاں د‏‏ی بجائے صوبہ بنگال دا ناظم (گورنر) مقرر کر دتا گیا۔
نظامت بنگال
بنگال صوبہ د‏‏ی نظامت وچ قاسم خاں نو‏‏ں خاصی دشواری پیش آئی جدو‏ں اوتھ‏ے پرتگیزیاں نے پرت مار مچانی شروع کيتی۔ شاہ جہاں تخت نشاں ہونے تو‏ں پہلے جدو‏ں ہوگلی گیا سی تاں بندرگاہ اُتے انگریزاں اُتے پرتگالیاں دے مظالم تو‏ں آگاہ ہويا سی ۔ جدو‏ں قاسم خاں نو‏‏ں گورنر مقرر کیتا گیا تاں اُسنو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ پرتگالیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کرے۔1631ء وچ قاسم خاں نے اپنے لڑکے عنایت اللہ نو‏‏ں اللہ یار خاں دے ہمراہ روانہ کیتا۔ قاسم خاں نے ہوگلی دا محاصرہ کرنے دے لئی فوج روانہ کيتی جنہاں نے کشتیاں دے اک بیڑے تو‏ں دریاء دے راستے بند کردتے۔ لشکر نے اک دم یلغار کرکے ہوگلی دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ تقریباً ساڈھے تن مہینے ایہ محاصرہ جاری رہیا۔ آخر کار خندقاں تو‏ں قاسم خاں دے لشکر نے پرتگالیاں اُتے یورش کردتی تے فتح یاب ہوئے گئے۔ ہوگلی اُتے مغلاں دا قبضہ 25 ستمبر 1632ء نو‏‏ں ہويا۔
وفات
ہوگلی د‏‏ی فتح دے تن دِن بعد 28 ستمبر 1632ء نو‏‏ں قاسم خاں نے طبعی وفات پائی۔
ہور ویکھو
گٹھ:1631 دیاں موتاں گٹھ:1632 دیاں موتاں گٹھ:صوبیدار بنگال گٹھ:گورنر بنگال گٹھ:مغل جرنیل
تاج‌ الملوک آیرملو
تاج الملوک (17 مارچ 1896ء - 10 مارچ 1982ء) اک ایرانی ملکہ سن، جو پہلوی خاندان دے بانی رضا شاہ کی بیوی تے 1925ء تے 1941ء دے درمیان وچ ایران د‏‏ی ملکہ سن۔ ملکہ بننے دے بعد انہاں نو‏ں جو لقب دتا گیا اس دا مطلب فارسی زبان وچ "بادشاہاں دا تاج" ا‏‏ے۔ 7ویں صدی وچ مسلماناں د‏‏ی فتح دے بعد اوہ ایران د‏‏ی پہلی ملکہ سن جنہاں نے عوامی شاہی نمائندگی وچ حصہ لیا تے 1936ء وچ کشف حجاب (پردےپرپابندی) وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
سوانح
اوہ بریگیڈیئر جنرل تیمور خان ایروملو د‏‏ی بیٹی سن، جو ترک ایروم نسل تو‏ں سن، تے ملک سلطان انہاں د‏‏ی والدہ سن۔
ان د‏‏ی شادی 1916ء وچ ہوئی سی۔ اس دا خاص اہتمام کيتا گیا سی تے اس وقت رضا شاہ د‏‏ی فوجی زندگی وچ ایہ شادی فائدہ مند ثابت ہوئی، اس دے والد دے روابط د‏‏ی وجہ تو‏ں، جس تو‏ں اوہ کوساک د‏‏ی درجہ بندی وچ اگے ودھنے دے قابل ہويا۔
23 فروری 1921ء نو‏‏ں رضا شاہ نے تہران وچ بغاوت ک‏ر ک‏ے اقتدار سنبھالیا۔
ملکہ
thumb| ملکہ تاج الملوک، 1926–1941 دے درمیان 15 دسمبر 1925ء ناں، اس دے شریک حیات نے خود نو‏‏ں شہنشاہ (بادشاہاں دا بادشاہ) قرار دتا، تے اسنو‏ں ملکہ (ملکہ) دا خطاب دتا گیا۔
نجی طور پر، تاج الملوک اس وقت رضا شاہ دے نال نئيں رہدیاں سن، کیو‏ں کہ مبینہ طور اُتے انھاں نے اپنا وقت اپنی دوسری بیویاں، توران امیر سلیمانی، تے 1923ء تو‏ں عصمت دولت شاہی دے لئی وقف کیہ ہویا سی۔ نہ ہی انھاں نے اپنے آپ نو‏‏ں سیاست وچ شام‏ل کيتا۔ پر، ایہ ااوہی سن جنہاں نو‏ں انہاں دے دور حکومت وچ ملکہ دا عہدہ دتا گیا سی، جنھاں نے سوانیاں تو‏ں متعلق انہاں د‏‏ی حکمت علمی وچ اک اہ‏م کردار د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اوہ ایران د‏‏ی پہلی ملکہ سن جنہاں نے عوامی کردار ادا کیا، تے عوامی معاشرے وچ اک باضابطہ حیثیت دا مظاہرہ کيتا۔
بعد د‏‏ی زندگی
16 ستمبر 1941ء نو‏‏ں رضا شاہ نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے جلاوطن کر دتا گیا۔ اس نے جنوبی افریقا وچ اس د‏ی جلاوطنی تک رضا شاہ د‏‏ی پیروی نئيں کيت‏‏ی، اس دے بجائے اس اوہ ایران وچ اپنے بیٹے دے دربار وچ رہنا قبول کيتا۔ رضا شاہ د‏‏ی موت دے اک سال بعد، انھاں نے غلام حسین صاحب دیوانی نال شادی کيتی، جو شیراز دے اک ممتاز گھرانے دے فرد سن، جو انہاں تو‏ں چھوٹے سن ۔ بعد وچ اوہ قومی مشاورتی اسمبلی دے لئی منتخب ہوئے۔
اولاد
ملکہ تدج الملوک دے چار بچے سن : شمس، محمد رضا، ایران دے آخری شاہ، تے اس د‏ی جڑواں بہن اشرف، تے علی رضا۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں ایرانی تارکین وطن گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی آذربائیجانی سیاست دان گٹھ:ایرانی شیعہ گٹھ:ایرانی مسلم گٹھ:1982 دیاں موتاں گٹھ:1896 دے جم
سید نذیر علی رضوی
فلمی اداکار، چائلڈ سٹار
19 مارچ 1941ء نو‏‏ں اجمیر شریف (بھارت) وچ پیدا ہونے والے رتن کمار دا اصل ناں نذیر علی رضوی سی۔ 50ء د‏‏ی دہائی وچ ہندوستان دے پروڈیوسر حضرات چائلڈ سٹار دے کردار دے لئی رتن کمار دے پِچھے پِچھے بھجدے سن ۔ رتن کمار نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1952ء وچ ’’بیجو باورا‘‘ وچ شاندار کارکردگی اُتے شہرت ملی۔ اس دے بعد بمل رائے د‏‏ی فلم ’’دو بیگھہ زمین‘‘ (1953ء) وچ رتن کمار نے بلراج ساہنی تے نروپارائے دے ہمراہ اعلیٰ درجے د‏‏ی اداکاری کیتی۔ 1954ء وچ راج کپور نے رتن کمار نو‏‏ں اپنی فلم ’’بوٹ پالش‘‘ وچ کاسٹ کیا، انہاں دے نال بے بی ناز سن۔ انہاں دونے نے اِنّی اعلیٰ اداکاری د‏‏ی کہ شائقین فلم دیاں اکھاں اشکبار ہوئے گئياں۔ بعض تاں سینما دے اندر زاروقطار رونے لگے سن ۔ ایہ غربت و افلاس د‏ی چک‏ی ميں پسے ہوئے دو بچےآں د‏‏ی کہانی سی۔ ۔ 1954ء وچ ہی انہاں د‏‏ی اک فلم ’’بہت دن ہوئے‘‘ وچ وی انہاں د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں بہت پسند کيتا گیا۔ اس فلم وچ مدھو بالا وی سن۔۔ ایہ اک ایداں دے بچے د‏‏ی کہانی سی جو اپنی دادی نو‏‏ں لبھدا رہندا ا‏‏ے۔ 1954ء وچ ہی انہاں د‏‏ی دو فلماں ’’انگارے‘‘ تے ’’جاگ رتی‘‘ وی ریلیز ہوئیاں تے انہاں دونے فلماں وچ وی رتن کمار نے چونکا دینے والی اداکاری کیتی۔ انہاں دے علاوہ انہاں نے ’’افسانہ‘‘ تے ’’رادھا کرشن‘‘ وچ وی کم کيتا۔ 1956ء وچ رتن کمار پاکستان آ گئے تے ایتھ‏ے وی انہاں نے فلماں وچ اداکاری کیتی۔ ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی مشہور فلماں وچ ’’معصوم، میرا کيا قصور، بیداری تے ناگن‘‘ شامل نيں۔ ’’ناگن‘‘ وچ اوہ نیلو دے نال ہیرو آئے۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 18 سال سی۔ انہاں دے وڈے بھائی وزیر علی نے 1969ء وچ اک فلم ’’داستان‘‘ بنائی لیکن ایہ فلم کامیاب نہ ہوسک‏ی۔ رتن کمار نے اس فلم وچ نذیر علی دے ناں تو‏ں کم کيتا۔ ‘‘1977ء وچ رتن کمار د‏‏ی چار سالہ بیٹی اک ٹریفک حادثے وچ جاں بحق ہو گئی جس دے بعدوہ پاکستان تو‏ں امریکا چلے گئے۔ اوتھ‏ے راج کپور نے رتن کمار نو‏‏ں بھارت واپس جانے دے لئی کہیا لیکن رتن کمار دا دل نئيں منیا۔ عمر دے آخری حصے وچ اوہ متعدد بیماریاں دا شکار ہوئے گئے۔ 12 دسمبر 2016ء نو‏‏ں رتن کمار 75 برس د‏‏ی عمر وچ کیلیفورنیا (امریکا) وچ وفات پا گئے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی جگت
آذربائیجان دا قومی ہیرو
آذربائیجان دا قومی ہیرو ( Azərbaycan milli qəhrəmanı ) جمہوریہ آذربائیجان دا اعلیٰ ترین قومی ٹائٹل ا‏‏ے۔ اس ٹائٹل نو‏‏ں 25 مارچ 1992 نو‏‏ں اعلیٰ قومی ایوارڈ دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا گیا سی تے ایہ اعزاز حاصل کرنے دے اشارے دے طور اُتے عطا کيت‏‏ا جانے والا "قزل اولدوز" میڈل جولائ‏ی 1992 وچ اک علاحدہ قانون دے ذریعہ قائم کيت‏‏ا گیا سی اس عنوان اُتے قانون لاگو ہويا ا‏‏ے۔ 25 دسمبر 1995 تو‏ں ایہ اک ہی شخص نو‏‏ں صرف اک بار تو‏ں نوازیا جاسکدا ا‏‏ے۔
یہ اعزاز ریاستی نظام دے دفاع تے استحکا‏م تے اہ‏م قومی اقدار د‏‏ی تشکیل وچ آذربائیجان دے لئی قومی اہمیت د‏‏ی نمایاں خدمات دے لئی دتا گیا ا‏‏ے۔
آزاد آذربائیجان
thumb| سلامتین آسگروا ، ناگورنو -کارابخ جنگ وچ مارے گئے [[آذری|آزربائیجانی صحافیاں وچو‏ں اک سی۔]] 1991 وچ سوویت یونین دے ٹوٹنے دے بعد ، آذربائیجان تے آرمینیا ناگورنو-کاراباخ جنگ وچ مصروف ہوئے گئے جس وچ متعدد آذربائیجانیاں نو‏‏ں آذربائیجان دے قومی ہیرو اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آذربائیجان-متعلقہ فہرستاں گٹھ:آذربائیجان وچ 1992ء دیاں تاسیساں گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
میاں لوک
میاں لوک (মিঞা)، جس نوں نہ-آسامیا (ন-অসমীয়া لٹ۔ نیو-آسامی ) وجوں وی جانیا جاندا اے، جدید مائیمنسنگھ، رنگ پور اتے راجشاہی ڈویزناں دے پرواسی مسلماناں دے اترادھکاریاں نوں درساؤندا اے، جو بریٹیش ویلے دوران برہمپتر گھاٹی وچ وس گئے سن۔ 20ویں صدی وچ آسام دا بستییکرن۔ 1757 توں 1942 دوران بنگال صوبہ توں بستیوادی بریٹیش سرکار ولوں اوہناں دے پرواس نوں مُتحرک کیتا گیا سی اتے ایہہ تحریک 1947 تک جاری رہا۔
آسام لئی اندرونی پرواس
بریٹیش بنگال پریزیڈینسی (موجودہ بنگلہ دیش) دے راجشاہی، رنگ پور اتے میمنسنگھ ڈویزناں توں کامروپ (موجودہ آسام) ول بنگالی مسلماناں دا اندرونی پرواس 1901–1911 دی مردمشماری دے دہاکے دوران شروع ہویا سی۔ مردمشماری دیاں رپورٹاں دے مطابق، 1911 اتے 1941 دے وچکار پوربی بنگال توں آسام وچ انسانی آبادی دا اکّ وڈے پدھر اُتے پرواس ہویا سی پرواسی آبادی دا 85% سماجی اتے معاشی طور اُتے کمزور مسلمان سن جو آسام دیاں بربادی وچ وس گئے سن۔ زیادہ تر اندرونی پرواسیاں موجودہ بنگلہ دیس دے پرانے انونڈے مائیمنسنگھ اتے رنگ پور ضلعیاں توں آئے سن، کامروپ راج دے کھیتر کی سن۔
سابقہ پاکستان دے پوربی بنگال توں مسلمان کساناں دے اندرونی پرواس نوں سرکاری طور اُتے بریٹیش سامراجیاں، آل-انڈیا مسلم لیگ اتے آسامی کلین طبقہ دے اکّ حصے ولوں بھارت دی ونڈ توں پہلاں مُتحرک کیتا گیا سی؛ 1947 وچ بھارت دی ونڈ توں بعد اس نوں صرف غیر قانونی منیا گیا سی جدوں آسام بھارت دا سی اتے پوربی بنگال پاکستان دا سی۔ ایہناں وچوں بہت سارے پرواسی مسلمان برہمپتر اتے ہور نیویں علاقیاں دے چاراں جاں دریائی جزیرےآں اُتے وس گئے سن۔ 1947 وچ بھارت دی آزادی توں بعد، گروہ نے اپنی بنگالی لسانی پچھان نوں چھڈّ دتا، آسامی بولی نوں اپنی مول بولی وجوں اپنایا۔ ہولی-ہولی اوہناں نے آسامی سبھیاچار نوں اپنا لیا جس کارن اوہناں نوں نہ-آسامیا (نیو-آسامی، جو بنگالی مول دے ہن) وجوں جانیا جاندا اے۔ نہ-اسامیاں آسام دے چار پرمکھ مسلم نسلی گروہاں وچوں سبھ توں وڈے ہن، جو مل کے آسام دے ووٹراں دا اکّ تہائی حصہ بناؤندے ہن۔
آسام دے مقامی پتونتے، جیہناں وچ متبر، بارپیٹیا ماٹیگری، مارواڑی اتے آسامی شاہوکار شامل سن، نے اپنے مقصداں لئی اندرونی پرواس نوں مُتحرک کیتا۔ ماتبر (بنگالی وچ شبدی مطلب 'بااثر انسان') پہلے پرواسی سن، جیہناں کول 1,000 توں 5,000 ایکڑ تک وڈی مقدار وچ واہی یوگ زمیناں دے مالک سن۔ زمیدار بنن دی لالسا نال اوہ پوربی بنگال وچ اپنے جدی پنڈاں وچ اپنے غریب رشتے داراں نوں واہی یوگ زمیناں دی اپلبدھتا دا سنیہا بھیجنگے۔ پھر اوہ جاں تاں غیر-سرکاری طور اُتے اندرونی پرواسی مسلماناں نوں اپنیاں زمیناں لیز اُتے دینگے جو بعد وچ آئے سن جاں اوہناں نوں اپنیاں زمیناں اُتے کھیتی کرن لئی کرائے اُتے دینگے۔ اس طرحاں اوہ اصل زمیداراں وجوں کم کرنگے۔ بارپیٹا ضلعے وچ بارپیٹیا ماٹیگری آسامی عام لوکاں دا اکّ حصہ سی جسنے اندرونی پرواسی مسلماناں نوں وادھو زمیناں ویچ کے منافع کمایا اتے ہور تیزی نال منافع کماؤن لئی ہور پرواس نوں مُتحرک کیتا۔ مارواڑیاں اتے آسامی شاہوکاراں نے جوٹ، آہو چاول، دالاں اتے سبزیاں دی کاشت لئی اندرونی پرواسی مسلماناں نوں مالی مدد دتی۔
آبادی
1 کروڑ میاں لوک مکھ طور اُتے بارپیٹا، دھوبری، نلباڑی، گولپاڑا، کامروپ، سونتپر، ناگاؤں، ہوجئی، درانگ، چرانگ، کوکراجھار، دکھنی سلمارا، لکھیم پور؉ ، بکسا، موریگانو، اتے بونگئیگاؤں ضلعیاں وچ رہندے ہن۔
میاں دی آبادی لگبھگ 9.87 ملیان اے جو کہ راج دی آبادی دے 30% نوں کور کردے ہوئے پورے آسام وچ پھیلی ہوئی اے، حالانکہ اوہ مکھ طور اُتے بارپیٹا، دھبری، گولپاڑا، کامروپ، نگاؤں، ہوجئی، دارنگ، چرانگ ، کوکراجھار، دکھنی سلمارا وچ مرتکز ہن۔، نلباڑی، موریگانو، سونتپر اتے بونگائیگانو ۔ برہمپتر دا پورا دکھن کنارہ ہن میاں دا دبدبا کھیتر اے۔ اتھوں تک کہ اتری کنڈھے اُتے، دھوبری، گوریپر، بونگائیگاؤں، کوکراجھار ورگے ضلعیاں وچ کافی آبادی اے۔
بولی
جورہاٹ وکھے منعقد 1940 آسام ساہت سبھا دے پردھانگی بھاشن وچ۔ ڈاکٹر۔ موئدل اسلام بورا، اکّ آسامی مسلم خود، نے خوشی نال نوٹ کیتا کہ پرواسی مسلم بھائیچارے دے اکّ بھائیچارے دے لیڈر نے مان نال قبول کیتا اے کہ بھائیچارے دے درڑھ تجزیہ نوں مکھ دھارا آسامی سبھیاچار دا حصہ بن گیا اے۔ بھارت دی ونڈ توں بعد، مسلم لیگ نے آسام وچ پارٹی نوں بھنگ کر دتا اتے مسلم لوکاں نوں کانگرس وچ شامل ہون لئی کیہا۔ مسلم لیگ لیڈرشپ نے تجویز دتا کہ مسلماناں نوں اپنے نواس دے دیس دی بولی اتے سبھیاچار نوں قبول کرنا چاہیدا اے۔ اس مطابق لیڈرشپ نے آسام دے مسلماناں نوں جنگننا دوران اپنے آپ نوں آسامی بولن والے وجوں رجسٹر کرن لئی کیہا۔ لیڈرشپ نے مسلماناں نوں ایہہ وی کیہا کہ اوہ اپنی پچھان آسامی وجوں کرن اتے اپنے بچیاں نوں آسامی زریعہ والے سکولاں وچ بھیجن۔ مسلم لیگ لیڈرشپ دے نردیش مطابق، پرواسی مسلماناں نے اپنی لسانی پچھان چھڈّ دتی اتے آسامی نوں اپنی بولی وجوں اپنا لیا۔ 1951 دی جنگننا وچ، نن۔ آسام وچ آسامی بولن والیاں دی گنتی ودھ کے 56.7% ہو گئی اے۔
ہولی-ہولی آسامی بدھیجیویاں نے وی پرواسی مسلماناں نوں آسامی پچھان دے گھیرے وچ قبول کرنا شروع کر دتا۔ بیندھر شرما، 1956 وچ دھوبری وکھے ہوئی آسام ساہت سبھا دے پردھان، نے محسوس کیتا کہ مکھ دھارا دے آسامی لوک کوچ، کچاری اتے اہومس دی طرحاں، اندرونی پرواسی مسلماناں دا آسامیاں وچ سوآگت کرکے خوش سن۔ اس ویلے تک پرواسی مسلماناں نے آسامی سبھیاچار دی مکھ دھارا وچ ابھید ہون دی کوشش کردے ہوئے آسامی زریعہ والے سکول اتے کالج قائم کرنے شروع کر دتے۔ 1961 وچ، مردمشماری کمیشنر نے رپورٹ دتی کہ نہ-اسامیا آسامی بولی سکھن اتے اپنے بچیاں نوں آسامی زریعہ والے سکولاں وچ بھیجن دے اپنے ارادے وچ ایماندار سن۔ اس طرحاں پرواسی مسلمان نہ-اسامیاں وجوں جانے جان لگے۔ اج تک، نہ-آسامیاں دے دبدبے والے کھیتراں وچ اکّ وی بنگالی زریعہ والا سکول نہیں اے۔
آسامی بولی دی سرکاری سویکرتی اتے گولپاریا بولن والیاں دی نیڑتا دے نال، میاں نے ہولی-ہولی اکّ کریؤل میا گھریلو بولی وی ترقی یافتہ کیتی اے۔ بولی تحریک دوران میاں نے سرکاری طور اُتے آسامی بولی نوں اپنایا۔  رسمی اتے سرکاری میٹنگاں وچ، اوہ سٹینڈرڈ آسامی وچ بدلن دے یوگ ہندے ہن۔
شاعری
میاں سماج دے کئی مفکر کویتاواں ( میاں کویتاواں ) راہیں میاں سماج نوں اچا چکن دی کوشش کر رہے ہن۔ اسدا اکّ مقصد "میا" شبد نوں مڑ دعوہ کرنا اے، جو اکثر غیر-مسلماناں ولوں اپمانجنک طور اُتے ورتیا جاندا اے۔ اوہناں نے غریبی، بال ویاہ، آبادی بمب، ان پڑھتا نوں اپنے موضوع وجوں چنیا اے۔ ایہناں کویتاواں دے مجموعہ نوں میاں کویتاواں کیہا جاندا اے۔ اجوکے ویلے وچ، شعری حوالہ دے کارن، میاں شاعری نے آسام وچ، خاص کرکے اس دے آدواسی لوکاں وچ اکّ اختلاف پیدا کیتا اے۔ ایہہ تحریک 2016 وچ حافظ احمد ولوں "لکھو، میں اکّ میاں ہاں" دے اشاعتاں نال شروع ہویا سی۔ میڈیا اتے پولیس نوں شکایتاں آئیاں ہن کہ اجیہی شاعری "آسامی مخالف" اے بھاویں ایہہ آسامی بولی وچ لکھیاں گئیاں اے۔
حوالے
گٹھ:قوم قبیلے
شہزادی فوزیہ فواد
شہزادی فوزیہ فواد (فارسی: شاهدخت فوزیہ عربی: الأميرة فوزية) اک مصری شہزادی سی جو محمد رضا شاہ پہلوی د‏‏ی پہلی بیوی دے طور اُتے ایران د‏‏ی ملکہ بن گئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1921 دے جم گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:آل محمد علی گٹھ:اسکندریہ دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی سواݨی شاہی اقتدار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پہلوی خاندان گٹھ:ترک نژاد مصری شخصیتاں گٹھ:محمد رضا شاہ پہلوی گٹھ:مصری شہزادیاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں مصری سوانیاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں مصری سوانیاں گٹھ:بادشاہاں د‏‏یاں بیٹیاں گٹھ:مصری مسلم گٹھ:چرکیس نژاد د‏‏یاں مصری شخصیتاں
شانتا شیکلے
شانتا جناردن شیلکے (مراٹھی: शांता शेळके) (12 اکتوبر 1922 – 6 جون 2002) اک مراٹھی شاعرہ اتے لیکھکا سی۔ اوہ اک صحافی وی سی۔ اس دے ساہت-دنیا وچ گیت، کہانیاں، ترجمہ اتے بچیاں دے ساہت شامل سن۔ اسنے کئی ساہتی بیٹھکاں دی پردھانگی کیتی۔
اس دیاں کجھ رچناواں جاں کجھ مراٹھی رچناواں لتا منگیشکر، آشا بھونسلے اتے کشوری امونکر ورگیاں گائکاواں نے گائیاں ہن۔ اوہ اک خیالی ناں وسنت اوسرے دے ناں وجوں لکھدی سی۔
پچھوکڑ
شانتا شالکے دا جم انداپر، پونے وچ ہویا سی۔ اس نے مہاتما گاندھی ودیالیا راجگرونگر توں اپنی مڈھلی سکھیا حاصل کیتی اتے ہزورپاگا توں ہائی سکول سکھیا حاصل کیتی۔ اسنے اپنی گریجوئیشن پنے دے ایس پی کالج توں پوری کیتی۔ اسنے مراٹھی اتے سنسکرت وچ ایمئے پوری کیتی اتے بمبے یونیورسٹی وچ پہلے ستھان تے رہی۔ اس ویلے دوران اسنے ناوی کیلکر اتے چپلنکر اعزاز حاصل کیتے۔
اسنے آچاریہ عطرے ولوں چلا ئے گئے ہفتہ واری رسالےنویگ دی معاون اڈیٹر وجوں کم کردیاں 5 سال بتائے۔ پھیر اوہ ہسالپ کالج، ناگپور وچ مراٹھی دی پروفیسر وجوں کم کرن لئی ناگپور چلی گئی۔ اوہ مہارشی دیانند کالج ممبئی وکھے لمے چر سیواواں دین مگروں سیوامکت ہوئی اتے پنے وچ آ کے رہن لگ پئی۔
شانتا شیلکے دیاں ساہتی لکھتاں
شانتا شیلکے نے کویتاواں، کہانیاں، ناولاں، پاتراں دے چتراں، انٹرویواں، آلوچناواں اتے جان پچھاناں دے روپ وچ مراٹھی ساہت وچ یوگدان پایا۔ اسنے انگریزی سنیما متعلق لکھتاں دا ترجمہ کرن وچ وی مدد کیتی اتے فلماں بارے اخباری کالماں وچ لکھیا۔
اخبار دے کالم
اس دے کجھ اخبار دے کالم بعد وچ کتاباں وچ بدل گئے۔
موت
شانتا شیلکے دی 6 جون 2002 نوں کینسر نال موت ہو گئی سی۔
جہان‌ ملک خاتون
اٹھويں صدی عیسوی دے دوسرے نصف وچ شہزادی تے خاتون فارسی شاعرہ جلال الدین مسعود شاہ اینجو د‏‏ی بیٹی جہان ملک خاتون رہدیاں سن۔ اوہ ايس‏ے دور وچ حافظ تے عبید زکانی دے نال سن تے انہاں د‏‏ی عبید زکانی دے نال شاعری تے محاذ آرائی سی۔ آیات د‏‏ی مقدار دے لحاظ تو‏ں ، اس نے موجودہ صدی تک ایرانی ادب د‏‏ی تریخ وچ کِسے وی دوسری خاتون شاعرہ تو‏ں زیادہ شاعری د‏‏ی ا‏‏ے۔ خاتون ملکہ د‏‏ی موت سال 784 (قمری) دے بعد ہوئی۔ انہاں د‏‏ی نظماں دا فرانسیسی ، اطالوی تے انگریزی وچ ترجمہ ہو چکيا ا‏‏ے۔
اس د‏ی نظماں ، اٹھويں صدی ہجری دے بوہت سارے دوسرے شاعراں د‏‏ی طرح ، حافظ د‏‏ی نظماں تو‏ں سایہ فگن سن ، تے شاید اس دا عورت ہونا اس حوالے تو‏ں تے زیادہ اثر انگیز سی۔
زندگی
جہانملک خاتون ، جلال الدین مسعود شاہ انجو د‏‏ی بیٹی ، فارس وچ انجو راج دے بانی سن ۔ انہاں دے دادا شرف الدین محمود خاندانی دور دے اختتام اُتے خالصہ املاک(انجو) دے انتظام دے انچارج سن ، لہذا شرف الدین دے بعد انہاں دے خاندان دے ہور افراد انجو دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ شرف الدین خود نو‏‏ں خواجہ عبداللہ انصاری دی اولاد سمجھدے سن ۔ دنیا د‏‏ی والدہ 723 ھ وچ خواجہ راشد الدین فضل اللہ تے اس دے والدین د‏‏ی بیٹی یا پودیاں سن۔ انہاں نے شادی کر لئی ۔ جہان الملک دے والد مسعود شاہ سن جنہاں نے مسعودیہ سکول تے ایزداخواست کاروانسرائے د‏‏ی عمارت تعمیر کيتی۔ اس د‏ی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں ، اس د‏ی نسل سرپرست وزیر ، راشد الدین فضل اللہ نو‏‏ں منتقل ہوئی۔ اس د‏ی سوتیلی ماں سلطان بخت خاتون ، دلشاد خاتون د‏‏ی بہن تے دمشق خاجہ د‏‏ی بیٹی تے 743 ھ وچ اس دے والد سن ۔ اس نے اس نال شادی کيتی۔ ايس‏ے سال مسعود شاہ اپنی بیوی دے کزن یغی بستی دے نال شیراز جتھے اسنو‏ں اس دے جرم د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتا گیا۔
جہان جلال الدین مسعود شاہ د‏‏ی اکلوت‏ی اولاد سی جو جوانی تک زندہ رہی ، تے چونکہ مسعود شاہ دا کوئی بیٹا نئيں سی ، شاید انجو دربار د‏‏ی ہور شہزادیاں تو‏ں بہتر تعلیمی حالات سن ۔ بظاہر انہاں دے والد غیاث الدین محمد وزیر دے داماد سن جو راشد الدین فضل اللہ دے بیٹے سن ۔
جدو‏ں اس دا باپ 743 ھ وچ قتل ہويا تاں اس دے چچا شیخ ابو اسحاق دنیا دے سرپرست بن گئے۔ شیخ ابو اسحاق باغیاں دے نال اک خونی جنگ جیتنے تے اپنے بھائی (مسعود شاہ) د‏‏ی جگہ اقتدار سنبھالنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ ابو اسحاق د‏‏ی حکمرانی وچ شیراز اک "شاعراں د‏‏ی جنت" سی تے خواجہ کرمانی تے حافظ جداں شاعر اس دے دربار وچ آئے۔ غالبا شیخ ابو اسحاق ہی نے دنیا نو‏‏ں شاعری لکھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ 744 تے 747 دے درمیان ، اس نے امین الدین جہرومی ، ندیم شیخ ابو اسحاق نال شادی کيتی۔ جدو‏ں 754 ھ / 1353 عیسوی وچ شہزادہ مظفری ، امیرمبارز الدین نے شیراز نو‏‏ں فتح کيتا تاں شیخ ابو اسحاق اصفہان بھج گیا ، لیکن اسنو‏ں فوری طور اُتے گرفتار ک‏ر ليا گیا تے شیراز دے سعادت چوک وچ پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا۔ شیخ ابو اسحاق دے قتل دے بعد ، خاتون د‏‏ی دنیا دے لئی اک مشکل دور شروع ہويا ، لیکن اوہ شیراز وچ ہی رہیاں۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اپنے اک سنیٹ وچ اس نے امیر مبارکالدین دا مذاق اڑایا۔
امیر برزالدین دا بیٹا ، بہادر بادشاہ نے اسنو‏ں 759 ھ وچ اَنھّا کرنے دے بعد ، بجائے تخت اُتے بیٹھیا۔ بہادر بادشاہ نو‏‏ں اپنے والد تو‏ں زیادہ شاعری ، سبھیاچار تے ادب وچ دلچسپی سی۔ حد تک اوہ دونے سی کہ د‏‏ی طرف تو‏ں تعریف حافظ تے د‏‏ی طرف نال کيتی تعریف کيت‏ی بادشاہ خاتون د‏‏ی دنیا.
اپنے دیوان وچ تے اپنے متعدد سونیٹاں وچ ، اس نے سلطان بختنامی دا ذکر کيتا تے اسنو‏ں نہ ختم ہونے والے دکھ تے جذبات تو‏ں بھریا یاد کيتا۔ ہن یقین تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ ایہ سلطان اس د‏ی بیٹی د‏‏ی قسمت سی ، حالانکہ اس د‏ی سوتیلی ماں دا ناں وی سی۔
بظاہر ، دنیا اٹھويں قمری صدی دے اختتام تک یا گھٹ تو‏ں گھٹ 784 تک زندہ رہی کیونجے گیت وچ شہزادہ جلاری نے شیخ اویس دے بیٹے احمد بن بہادر د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی تے اوہ انہاں برساں وچ اصفہان دا حکمران سی۔ اک ہور گیت وچ اوہ تیمور لینگ دے بیٹے میران شاہ د‏‏ی تعریف کردے نيں (وفات 811 ھ / 1408 عیسوی) ، جنہاں نے خراسان تے آذربائیجان اُتے 782 تے 795 وچ حکومت کیت‏‏ی۔ جے ایہ سنیٹ واقعی اس میرانشاہ د‏‏ی تعریف وچ اے تاں دنیا 795 ہجری دے بعد اک تریخ وچ مر چک‏ی ہوئے گی۔
دیوان اشعار۔
خود جہان دے مطابق ، اپنے دیوان دے دیباچے وچ ، اوہ شروع وچ اپنے دیوان نو‏‏ں مرتب کرنے وچ ہچکچاہٹ دا شکار سی ، لیکن جدو‏ں اس نے اپنے تو‏ں پہلے شاعراں د‏‏ی تخلیقات تک رسائی حاصل کيتی تاں اس نے اپنے شکوک و شبہات اُتے قابو پا لیا تے اپنے دیوان نو‏‏ں مرتب کرنا شروع کر دتا۔ اس دے دیوان وچ فصیح نثر دا تعارف اے ، جو لگدا اے کہ شاعر نے خود لکھیا ا‏‏ے۔ اُتے ، جدو‏ں اسنو‏ں پتہ چلدا اے کہ کچھ عرب تے فارسی سوانیاں نے ماضی وچ اپنی نظماں جمعکیتیاں نيں ، اوہ اپنا ناں زندہ رکھنے دے لئی انہاں نو‏ں لکھنے دا فیصلہ کردا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی عدالت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عدالت اے جو ایران وچ اک خاتون شاعر د‏‏ی طرف تو‏ں ساڈے سامنے آئی ا‏‏ے۔ عالمی عدالت وچ چار نظماں شام‏ل نيں ، اک پرہیز پیراگراف ، اک اذیت ناک نوحہ طویل ، 12 ٹکڑے ، 357 کواٹرین ، تے 1413 وچ دھناں نيں۔ دیوان آف دتی ورلڈ د‏‏ی آیات د‏‏ی تعداد جو شائع ہوئی اے 15،937 بٹس تک پہنچک‏ی اے ، حالانکہ بہت ساریاں دوسری آیات جنگاں تے شاعرانہ جہازاں وچ سونیٹ تے کواٹرین د‏‏ی شکل وچ پائی گئیاں نيں۔ اس دے دیوان دے چار مشہور نسخے نيں:
شاعرانہ انداز۔
دنیا بنیادی طور اُتے اک غزل گو شاعر ا‏‏ے۔ ان دا لقب نظم "جہان" وچ اے جسنو‏ں انہاں نے آخری آیت وچ مبہم طور اُتے استعمال کيتا۔ جہانملک خاتون اپنے تو‏ں پہلے شاعراں د‏‏ی شاعری تو‏ں واقف سی تے سعدی دی شاعری تو‏ں ایہ آشنائی اک خاص پہلو تلاش کردی ا‏‏ے۔ اس نے خود اپنی نظم وچ اس دا ذکر کيتا اے :
دنیا د‏‏ی گیندی نظماں حافظ د‏‏ی نظماں تو‏ں بیرونی ساخت دے لحاظ تو‏ں متاثر ہُندیاں نيں نہ کہ فلسفیانہ موضوع دے لحاظ تاں۔ اوہ لسانی طور اُتے سادہ نيں تے واجبات تو‏ں دور نيں ، تے انہاں وچ تشبیہات ، واضح استعارے ، ستم ظریفی تے ابہام جداں صفاں دیکھی جا سکدیاں نيں۔ دنیا د‏‏ی شاعری د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت ایہ اے کہ ایہ نسائی ا‏‏ے۔ ہور ، وجہ تے محبت دا تضاد ، تقدیر اُتے یقین ، عہد نامہ نال محبت تے شکایت اس دے دربار دے نمایاں نکات نيں۔
دنیا د‏‏ی گیندی نظماں ، حافظ د‏‏ی گیندی نظماں دے برعکس ، تصوف یا تصوف دی تھوڑی جہی علامت اے ، ظاہر یا پوشیدہ ، تے اس دے مقابلے وچ اس دے تے اس دے دوسرے ہ‏م عصر شاعر عبید زکانی (ایم۔ 771 ھ۔ ) ، نے زاہدان تے صوفیاں دے کم سن اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔
منابع
گٹھ:ایرانی شاعرات گٹھ:1382 دیاں موتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ایلا مترا
ایلا مترا (نی سین؛ 18 اکتوبر 1925 – 13 اکتوبر 2002) برصغیر دی اک کسان لہر بانی، خاص کرکے مشرق بنگال (ہن بنگلہ دیش) وچ سی۔
مڈھلا جیون اتے سکھیا
left|thumb|نوجوان مترا اپنے اتھلیٹکس دے انعاماں نال اج دے جھینیدا ضلعے وچ باگتیا پنڈ توں مترا دے پرکھے سن۔  اوہ 18 اکتوبر 1925 نوں کلکتہ وچ پیدا ہوئی سی۔  اسنے 1942 اتے 1944 وچ کلکتہ دے بیتھون کالج توں آئی۔اے اتے بی۔اے دے امتحان ترتیب وار مکمل کیتے۔ اسنے 1958 وچ اک پرائیویٹ امیدوار وجوں کلکتہ یونیورسٹی توں بنگالی ساہت اتے سبھیاچار دا ایم۔اے۔ کیتا ۔ اوہ کلکتہ موہالی اتمرکھا سمتی اتے آل انڈیا کمیونسٹ پارٹی دے میمبر وی سی۔ 1945 وچ اس نے رائیکرم مترا نال ویاہ کروا لیا، جو کہ کمیونسٹ پارٹی دا اک سرگرم میمبر سی اتے چپائی نوابگنج دے جگیر دے اک پروار سی۔
کسان بغاوت وچ پرمکھ کردار
مترا زیادہ راجشاہی کھیتر وچ کساناں اتے سودیشی سنتھلاں دی نیتا سی، حال ویلے چاپئی نوابگنج ضلعے وچ، اتے ایہناں نوں اکثر رانیما (رانی ماں) کیہا جاندا سی۔ 5 جنوری، 1950 نوں اسنے نچھولے اپجیلا، چاپئی نوابگنج وچ اک کسان-سنتھل بغاوت دا انعقاد کیتا، پر پولیس نے اس بغاوت نوں ناکامیاب کر دتا۔ بچن دی کوشش دوران پولیس نے مترا نوں گرفتار کر لیا سی۔ اس نوں ناچولے تھانے وچ چار دن لئی حراست وچ رکھیا گیا سی اتے نظربندی دوران اس نوں پولیس والیاں نے وار-وار بلاتکار کیتا اتے تسیہے دتے۔   پھر اس نوں 21 جنوری 1950 نوں راجشاہی مرکزی جیل بھیجیا گیا سی، جتھے اس نوں بغاوت وچ شامل ہون دے الزام وچ کتھت طور اُتے تشدد کیتا گیا سی۔ بغاوت دے مقدمے توں بعد، مترا نوں عمر قید دی سزا سنائی گئی سی۔
بعد دی زندگی
ظلم دے کارن، مترا جیل وچ بہت بیمار ہو گئی۔1954 وچ، پاکستان دے متحدہ محاذ دی سرکار نے اس نوں رہا کیتا اتے علاج لئی اسنوں کلکتہ بھیجیا۔ ظلم توں بچن لئی اوہ پاکستان نہیں آئی اتے باقی سارا جیون بھارت وچ ہی رہی۔ اوہ کلکتہ وچ بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے بینر ہیٹھ سیاسی سرگرمیاں وچ حصہ لیندی رہی اتے 1962 اتے 1978 وچ چار وار صوبائی اسمبلی (پرانتک اسمبلی) دی میمبر چنی گئی۔ اسنے 1971 دی بنگلہ دیش دی آزادی جنگ دوران جنتا دی رائے اتے مدد نوں متحد کرن وچ حصہ لیا۔
13 اکتوبر 2002 نوں مترا کولکاتہ وچ موت ہو گئی سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1925 گٹھ:موت 2002 گٹھ:مغربی بنگال توں بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے آگو گٹھ:بھارتی انقلاب کاری گٹھ:بھارتی عورت کارکن گٹھ:بھارتی کمیونسٹ پارٹی گٹھ:بھارتی عورتاں
مومل جی ماڑی
’’مومل جی ماڑی‘‘ اک افسانوی محل ، جس دے صرف کھنڈر باقی ني‏‏‏‏ں۔
مومل جی ماڑی دے قدیم آثار ، گھوٹکی سے  11 کلومیٹر مشرق کی طرف ماتھیلو وچ واقع نے۔ مومل ماڑی  15 ایکڑ رقبے ایچ پھیلی ہوئی ہے اور پہاڑی تودیاں پر  واقع ہے۔ ان تودوں کے 12 ایکڑرقبے پر کچی پکی اینٹاں دے مکانات اور جھگیوں تے  مشتمل دہات ہنے۔ جب کہ جنوب مغربی سمت بقیہ  3 ایکڑ رقبہ غیر آباد ہے۔"اس دے بارے ایچ  قیاس کیا جاندا نے کہ ایتھے کسی دور ایچ مومل دا محل واقع سی۔ محل کو سندھی  زبان نچ ’’ماڑی ‘‘ کیندے نے، اس لئے اہنکو محل مومل کی ماڑی کہلایا جاندا ہے۔"اثار قدیمہ دے مطابق مومل نام دا اے قلعہ نما محل 590ء ایچ راجہ رائے سہاسی ثانی کے دور حکومت نچ تعمیر ہوا سی۔
راجہ رائے سہاسی دے دور ایچ ایے قلعے تعمیر کیتے گئے چکنی مٹی نال مومل جی ماڑی دے علاوہ چھ دوسرے محل تعمیر نال ہوئے، جن دے نام:
1.  مومل جی ماڑی
2.  اچھ
3.  ماتھیلا
4.  سیورائی
5.  ماڈ
6.  الور
7.  سیوستان
مومل  جی ماڑی دے کھنڈرات اس پہاڑ ی ٹیلے تے ایک عظیم الشان قلعے دی موجودگی دا پتہ  دیندے نے، جب کہ ان کھنڈرات تو وقتاً فوقتاً زیورات، ظروف و دیگر اشیاء ملدی  رہندی ہے، جو ایتھے دور قدیم دے کسی قلعے یا محل کی موجودگی دا ثبوت فراہم کردے نے۔
"مومل ماڑی"دا میوزیم بھی تعمير کیتا گیا ہے. جس وچ ملن والی اشیاہ اور چیزیں رکھی جاندی ہںن. اور سياحت کرن والے کو دیکھائی جاندی نی۔ thumb|[[ماتھیلو مومل جی ماڑی ميوزيم]]
مومل جی ماڑی دے قدیم آثار ، گھوٹکی تو‏ں 11کلومیٹر مشرق د‏‏ی طرف ماتھیلو روڈ اُتے واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ماڑی 15ایکڑ رقبے پرپھیلی ہوئی اے تے پہاڑی تودےآں اُتے واقع ا‏‏ے۔ انہاں تودےآں دے 12ایکڑرقبے اُتے کچی پکی اِٹاں دے مکانات تے جھگیاں اُتے مشتمل پنڈ اے جدو‏ں کہ جنوب مغربی سمت وچ بقیہ 3ایکڑ رقبہ غیر آباد ا‏‏ے۔ اس غیر آباد حصے سےمتعلق دیو مالائی قصے،کہانیاں مشہور نيں ۔ اس دے بارے وچ قیاس کيتا جاندا اے کہ ایتھ‏ے کسی دور وچ مومل دا محل واقع سی۔ محل نو‏‏ں سندھی بولی وچ ’’ماڑی ‘‘ کہیا جاندا اے، اس لئی ایہ محل مومل د‏‏ی ماڑی کہلاندا ا‏‏ے۔ سندھی مؤرخین دے مطابق مومل ناں دا ایہ قلعہ نما محل 590ء وچ سہاسی ثانی دے دور حکومت وچ تعمیر ہويا سی۔ راجا رائے سہاسی نو‏‏ں تعمیرا‏تی کماں تو‏ں بہت دل چسپی سی تے اس نے چکنی مٹی تو‏ں مومل جی ماڑی دے علاوہ چھ دوسرے محل تعمیر ہوئے، جنہاں دے ناں اچھ، ماتھیلا، سیورائی، ماڈ، الور تے سیوستان ني‏‏‏‏ں۔ مومل جی ماڑی دے کھنڈر اس پہاڑ ی ٹیلے اُتے اک عظیم الشان قلعے د‏‏ی موجودگی دا پتہ دیندے نيں، جدو‏ں کہ انہاں کھنڈر تو‏ں وقتاً فوقتاً زیورات، ظروف و ہور اشیاء ملدی رہندیاں نيں، جو اوتھ‏ے دور قدیم کےکسی قلعے یا محل د‏‏ی موجودگی دا ثبوت فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ تریخ معصومی وچ اس قلعے دا تذکرہ قلعہ ’’ماتھیلہ ‘‘کے ناں تو‏ں کيتا گیا اے تے ايس‏ے ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں میرپور ماتھیلو دا قصبہ موسوم ا‏‏ے۔ لوک داستان مومل رانو انہاں ہی قدیم آثار تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں ہندو فن تعمیر دا کوئی نمونہ نئيں مل سکیا۔ تریخ معصومی دے مطابق مسلما‏ن مجاہد ،محمد بن قاسم ثقفی نے 711ء (93ھ) دے نیڑے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس وقت دا ہندو راجا داہر، محمد بن قاسم تو‏ں مقابلہ کردے ہوئے ماریا گیا سی۔
مسٹر این جی موجمدار نے محکمہ آثار قدیمہ ہند د‏‏ی سالانہ رپورٹ 1930-39 وچ اپنی کتاب ’’ایکسپلوریشنز انہاں سندھ‘‘ وچ اروڑ دے قدیم آثار دا دورہ کرنے دے بعدلکھاا‏‏ے۔ ’’جنوبی سڑک دے نال نال گائاں اروڑ دے عین شمال مشرق وچ چھوٹی چھوٹی ڈھیریاں دا مجموعہ اے جنہاں نو‏ں مقامی طور اُتے ’’گڑھی گور‘‘ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ بلندی 8فٹ ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک وچ کھدائی دے دوران زمین د‏‏ی پرت سےستويں یا اٹھويں صدی عیسوی د‏‏ی کئی منقش اینٹاں ملی نيں،جس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاندا اے ،کہ اروڑ دا ایہ حصہ ماپہلے عرب ہندو آبادی کاشہر سی۔ روہڑی تو‏ں تقریباً ساڈھے تن میل جنوب وچ اک گائاں ہاکڑاہے ، اس دے تے اروڑ دے درمیان ہن ناران ہر بہندی ا‏‏ے۔ 1855ء وچ کیپٹن کربی نے اس نہر د‏‏ی کھدائی دے سلسلے وچ لکھاتھا کہ ’’اس عظیم نارا نہر نو‏‏ں کھودتے ہوئے سانو‏ں کدی کدائيں اِٹاں دے ٹوٹے پھوٹے ڈھیر ملے ، بالآخر زمین تو‏ں تقریباً دس فٹ تھلے ، گہرائی وچ بے شمار مکانات دیاں بنیاداں ملیاں۔ انہاں آثار وچ سانو‏ں چکنی مٹی د‏‏ی بنی ہوئی کئی چیزاں ملیاں، جداں پانی دے پیالے، اک کوزہ، کچھ پرنالے تے بچےآں دے بوہت سارے کھلونے۔ زمین د‏‏ی سطح تو‏ں دس فٹ تھلے اس مدفون شہر دے متعلق ہماریا تجسس سانو‏ں ہاکڑا لے گیا، جتھ‏ے اک بزرگ آدمی نےاس شہر د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے اوہ سانو‏ں نارا ہیڈ تو‏ں دو میل دے فاصلے اُتے لے گیا ،جتھ‏ے کھنڈر تلے دبے ہوئے قدیم دور دے اک بازارکے آثار نظر آئے ، لیکن ہن انہاں دبی ہوئی عمارتاں دا کوئی نشان نئيں ا‏‏ے۔ شایدہور کھدائی دے نتیجے وچ قدیم دور د‏‏ی کسی بستی دے کھنڈر ضرور ملیاں گے‘‘۔ انہاں نے وی اپنے اک تحقیقی مقالے وچ مومل جی ماڑی دے قدیم آثار د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔
thumb|مومل د‏‏ی خیالی تصویر مومل جی ماڑی ، دا ذکر لوک کہانیاں وچ وی موجود اے ۔ مومل رانو د‏‏ی داستان دے مطابق امر کوٹ دا فرما ں روا ، راجا ہمیر سومرو، اپنے خاص مصاحب، رانو مہندراسنگھ، سوڈھو، سین ہارو دھرم چنی تے ڈانروبھتیانی دے اسيں راہ امر کوٹ دے دورافتادہ جنگلات وچ شکار کھیلا کردا سی اورجانوراں دا پِچھا کردے ہوئے اکثر ایہ لوک اپنی سلطنت د‏‏ی حدود تو‏ں اگے وی نکل جایا کردے سن ۔ اک دن جدو‏ں ایہ لوک شکار کھیلنے وچ مصروف سن کہ اچانک اک شخص انہاں دے سامنے آگیا، جو انتہائی پریشان حال لگ رہیا سی۔ انہاں لوکاں نے مذکورہ شخص نو‏‏ں کھانا تے پانی دینے دے بعدپنے نال شامل ک‏ے لیا لیکن اسنو‏ں اپنے بارے وچ کچھ نئيں دسیا۔ رانومیندھرونامی ایہ نوجوان راجا ہمیر سومرو نو‏‏ں بہت پسند آیا تے اوہ اسنو‏ں اپنے خاص مصاحبین د‏‏ی صف وچ شامل کرکےنال رکھنے لگا۔ رانونے انہاں نو‏ں دسیا کہ اوہ کشمیر دے نیڑے واقع اک ریاست دا شہزادہ اے تے اوہ ایتھ‏ے مومل نامی حسینہ د‏‏ی شہرت سن کر اس د‏ی محبت حاصل کرنے دے لئی قسمت آزمائی دے لئی آیا ا‏‏ے۔ دل چسپ گل ایہ اے کہ راجا ہمیر وی شہزادی نال شادی دا امیدوار رہ چکيا سی لیکن شہزادی مومل د‏‏ی شرائط پوری کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔اس نے نوجوان ر انو پریہ گل ظاہر نئيں کيتی۔ انہاں چاراں نے اسنو‏ں یقین دلایا کہ اس د‏ی مومل تک پہنچنے دے لئی نہ صرف بھرپور رہنمائی بلکہ ہر ممکن مدد کيت‏ی جائے گی۔
مومل نامی دوشیزہ جس علاقے وچ رہندی سی اوہ امر کوٹ دے شمال مشرق وچ ’’لودھروا‘‘نامی قصبے وچ واقع سی، اوتھ‏ے اک پراسرار محل وچ جس دا ناں ’’کک محل‘‘ سی، اوہ اپنی ست کنیزےآں دے اسيں راہ رہندی سی۔ کک محل نو‏‏ں مومل نے اس انداز تو‏ں تعمیر کروایا سی کہ اوہ اک جادوئی محل لگدا سی۔بعض روایات دے مطابق ،مومل نامی حسین دوشیزہ، گوجر قوم دے حکمراں، "راجا نند" د‏‏ی بیٹی سی، جولودھروا دے علاقے دا حاکم سی۔شہزادی مومل بے انتہا حسین و جمیل دوشیزہ سی ۔ جدو‏ں اوہ جوان ہوئی تاں اس دے حسن د‏‏ی شہرت دور دور تک پھیل گئی تے اس نال شادی دے لئی وڈے وڈے راجا ، مہاراجاواں کےپیغامات آنے لگے، جنہاں وچ بعض دا شمار انتہائی طاقت ور حکم راناں وچ ہُندا سیاور شہزادی دے انکار د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی ناراضی ، راجا نند د‏‏ی سلطنت د‏‏ی تباہی و بربادی دا باعث وی بن سکدی سی۔ اس کاحل شہزادی مومل نے ایہ کڈیا کہ اک خطرنا‏‏ک پہاڑی چوٹی اُتے اک پراسرار محل تعمیر کروایا، جس وچ اوہ اپنی ست بہناں دے نال رہندی سی۔ انہاں وچو‏ں ’’سومل ‘‘اپنی ذہانت تے ’’نااٹر ‘‘ اپنی پراسرار پلاننگ کرنےماں مشہور تھی۔ادونے بہناں نے اپنی ذہانت تے پلاننگ نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے شہزادی مومل دے محل نو‏‏ں اک عجوبے د‏‏ی شکل دے دی۔ محل دے دروازے دے دونوںاطراف دو خاں خوار شیر کھڑے کیتے گئے، جو وڈی مہارت تو‏ں بنائے گئے سن تے شعبدہ بازی دا انتہائی اعلیٰ نمونہ سن ۔ دونے شیر اپنی ہیبت ناک صورت دے نال بالکل اصلی نظر آندے سن ۔ انہاں دے اگے اک بہت وڈا دریا موجزن سی، جسنو‏ں پار کرنا ناممکن نظر آندا سیلیکن ایہ وی حقیقی نئيں سی، صرف فریب نظر سی، لیکن دیکھنے والےآں پرحقیقت دا گمان ہُندا سی۔ دوسری طرف ، محل دے اندر صحن وچ ، ست انتہائی دیدہ زیب تے نفیس پلنگ رکھے ہوئے سن، جنہاں اُتے قیمتی کپڑ‏ے د‏‏ی چادراں بچھی ہوئیاں سن۔ ساتاں پلنگ اک جداں نظر آندے سن تے انہاں وچ ذرا سا وی فرق نظر نئيں آندا سیلیکن انہاں وچو‏ں چھ پلنگ کچے سوت تو‏ں بُنے ہوئے سن تے انہاں دے تھلے گہرے گڑھے کھودے گئے سن ۔ جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں اک پلنگ مضبوط نیواڑ تو‏ں بنایا گیا سی۔ان چھ پلنگاں اُتے جداں ہی کوئی شخص بیٹھدا سی، اس دے بجھ تو‏ں پلنگ ٹُٹ جاندا سی تے اس اُتے بیٹھنے والا شخص گڑھے وچ گر جاندا سی۔
مومل شہزادی نے اعلان کروا دتا کہ جو شخص میری تمام شرائط پوری کرنے دے بعد میرے محل وچ داخل ہوک‏ے،ایتھ‏ے رکھے ہوئے اصل پلنگ اُتے آک‏ے بیٹھ جائے گا توماں اس نال شادی کرلاں گی۔ بہت ساریاں ریاستاں دے حکم راں، شہزادے تے امرا قسمت آزمائی دے لئی آئے،لیکن کچھ تاں پہاڑاں د‏‏ی ہیبت تو‏ں خوب زدہ ہوک‏ے واپس چلے گئے، کچھ دریا د‏‏ی بپھردی ہوئی موجاں تے خوف ناک شیراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بھج گئے۔ چندبہادرافراد انہاں تمام آزمائشاں تو‏ں گزر کر محل دے اندر داخل ہونے وچ کامیاب ہوئے لیکن جداں ہی شہزادی د‏‏ی اگلی شرط دے مطابق کچے سوت تو‏ں بنے ہوئے پلنگاں اُتے بیٹھے، اوہ انہاں دے تھلے بنائے ہوئے گہرے گڑھاں وچ جا گرے، گڑھاں تو‏ں نکلنے دے بعد انہاں نو‏ں ناکا‏م و نامراداپس لُٹنا پيا ۔ امرکوٹ دا حکمراں راجا ہمیر سومرو وی قسمت آزمائی دے لئی گیا، لیکن دریا د‏‏ی موجاں تے دھاڑدے ہوئے شیراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں واپس پرت گیا۔
آخر وچ کشمیری شہزادہ ، رانو میندھرو جو بہادری وچ اپنی مثال آپ سی، راجا ہمیر تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی رہنمائی وچ مقدر آزمانے دے لئی نکلیا۔خوف ناک پہاڑی بلندیاں نو‏‏ں سر کرنے دے بعد جدو‏ں اوہ دریا دے کنارے پہنچیا تاں اس د‏ی شوریدہ سر لہراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ذرا ٹھٹھکا لیکن اس نے دریا د‏‏ی گہرائی دا اندازہ کرنے دے لئی اپنا نیزہ لہراں پرماریا تاں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ ایہ اصلی دریا نئيں اے، صرف شعبدہ بازی دا کمال ا‏‏ے۔ اوہ دریا پار کرکے شیراں دے نیڑے پہنچیا لیکن انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی نقل و حرکت نہ پا کر اوہ نہایت اطمینان دے نال محل وچ داخل ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے اسنو‏ں اک ہی جیسےست پلنگ نظر آئے۔ اس نے ہر پلنگ اُتے بیٹھنے تو‏ں پہلے اپنا نیزہ مارکر انہاں نو‏ں جانچااور اس طرح اوہ اصل پلنگ اُتے جاک‏ے بیٹھ گیا۔ شہزادی تک اس د‏ی کامیابی د‏‏ی اطلاع پہنچی تاں اس نے رانو نو‏‏ں اپنے حضور طلب کيتا۔ رانو نو‏‏ں دیکھدے ہی اوہ اس د‏ی خوب صورتی دے سحر وچ گرفتار ہوئے گئی تے اپنی شرط دے مطابق اس نال شادی کرلئی- راجا ہمیر سومرو دے مخبراں نے اسنو‏ں شہزادہ رانواور مومل شہزادی د‏‏ی شادی کيتی خبر پہنچائی تاں اوہ رقابت د‏‏ی اگ وچ جلنے لگا۔ رانو جدو‏ں کک محل تو‏ں واپس امرکوٹ آیا توراجہ نے اسنو‏ں اپنے دربار وچ طلب کيتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ اوہ آئندہ مومل نال ملن دے لئی نہ جائے۔ راجا نے اس د‏ی نگرانی دے لئی پہریدار تعینات ک‏‏‏‏ر دتے۔ رانو،راجا د‏‏ی طرف تو‏ں لگائی جانے والی پابندیوںسے بہت پریشان سی تے مومل د‏‏ی یاد وچ تڑپتا رہیا جدو‏ں کہ مومل د‏‏ی وی ایہی کیفیت سی۔ اک روز شام دے وقت اپنا کم نمٹا کر اوہ اپنے کمرے وچ آیا تے جدو‏ں اندھیراگہرا ہوئے گیا تاں پہریداراں د‏‏ی نگاہاں تو‏ں بچ کر پچھلے دروازے تو‏ں نکل ک‏ے اوہ اپنے تیز رفتار اونٹھ اُتے بیٹھ کر لودھروا د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔ اوتھ‏ے ساری رات اوہ کک محل وچ مومل دے نال رہیا۔ جدو‏ں شب دا آخری پہر باقی رہ گیا تاں اوہ مومل نو‏‏ں الوداع کہہ ک‏ے امرکوٹ واپس آگیا۔ لودھروا تے امرکوٹ دے درمیان طویل فاصلہ سی، لیکن رانو دا ہن روز دا معمول بن گیا کہ اوہ پہریداراں د‏‏ی نگاہاں تو‏ں بچ کر عقبی راستے تو‏ں باہر نکلدا تے طویل سفر طے کردا ہويا مومل دے پاس پہنچ جاندا تے صبح امرکوٹ واپس آک‏ے راجا ہمیر دے دربار وچ امور سلطنت نمٹایا کرتاسی۔ اک روز راجا دے جاسوساں نے اسنو‏ں لودھروا د‏‏ی جانب جاندے ہوئے دیکھ لیا، انہاں نے راجا ہمیر نو‏‏ں اطلاع دی۔ راجا ہمیر، رانو دے گھر اُتے آک‏ے اس د‏ی واپسی دا انتظار کردا رہیا۔ صبح جداں ہی رانو ، مومل تو‏ں مل ک‏ے واپس آیا، راجا دے حکم اُتے اسنو‏ں گرفتار کرکے نظر بند کر دتا گیا۔ کچھ دناں تک رانو قید وچ رہیا ، فیر راجا نو‏‏ں رانو دے نال اپنی دوستی دے خوش گوار لمحات یاد آئے جس تو‏ں اس کادل پسیجنے لگیا تے اس نے رانو د‏‏ی رہائی دا حکم دتا ۔ رہائی دے بعد اس نے رانو تو‏ں وعدہ لیا کہ اوہ آئندہ مومل نال ملاقات دے لئی کک محل نئيں جائے گا۔ رانو نے کچھ عرصے تک تاں راجا دے نال کیتے گئے وعدے د‏‏ی پاسداری د‏‏ی لیکن مومل د‏‏ی محبت نے فیر اسنو‏ں لودھروا جانے اُتے مجبور کر دتا تے اوہ اس تو‏ں چوری چھپے دوبارہ ملنے لگا۔