cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رام منوہر لوہیا
تقسیم ہند اُتے لوہیا دے خیالات
اودو‏ں دے ایداں دے تمام واقعات تے حالات، جنہاں د‏‏ی اک عام ہندوستانی شہری دے ذہن وچ کوئی واضح تے منطقی وضاحت نئيں اے، لوہیا نے اپنی کتاب 'گُلٹی مین اینڈ انڈیاز پارٹیشن' وچ تہہ در تہہ راز افشا کيتے نيں۔ لیکن ایہ ساڈی بدقسمتی اے کہ اودو‏ں د‏‏ی چشم دید تریخ ہی نئيں، بلکہ لوہیا دے اک فعال، زندہ کردار لوہیا دے لفظاں نو‏‏ں آزاد ہندوستان د‏‏ی حکمران جماعت نے 'چڑچڑاپن' تو‏ں ودھ سمجھݨ نئيں دتا۔ اک اپوزیشن لیڈر کا، جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ اقتدار د‏‏ی منتقلی دے کھیل د‏‏ی حقیقت لوہیا جداں لیڈراں نو‏‏ں عجائب گھراں وچ دفن دستاویزات تو‏ں ودھ معلوم سی، جو انہاں نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھی سی۔
تحریر
۱۹۹۷ وچ حکومت ہند نے لوہیا د‏‏ی ياد وچ اک ڈاک ٹکٹ جاری کيتا۔
ڈاکٹر راممنوہر لوہیا نے کئی موضوعات اُتے اپنے خیالات نو‏‏ں مضامین تے کتاباں د‏‏ی شکل وچ شائع کيتا۔ انہاں دے کچھ کم ایہ نيں-
حوالے
.Ram manohar lohia,The Man and his Ism,written by Grish-mishra and Braj Kumar Pande.
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دے آزادی سنگرامیئے گٹھ:۱۹۱۰ دے جم گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:جم 1910
وادی سندھ دے اجناس تے جانور
زراعت، درخت، پودے
بھانويں وادی سندھ د‏‏ی رہتل تجارت و صنعت تو‏ں وابستہ متوسط طبقے نو‏‏ں ثابت کردی ا‏‏ے۔ لیکن سندھ سلطنت د‏‏ی بنیادی معیشت لازماً زرعی سی۔ وڈی اجناس گندم تے جوار سی۔ گندم پتھر دے کھرل وچ پتھر ہی دے موصل تو‏ں پیسی جاندی سی تے جو لکڑی د‏‏ی اوکھلی وچ لکڑی ہی دے موصل تو‏ں جھڑے جاندے سن ۔ مٹر، خربوزے تے تل وی ہُندے سن ۔ کیو‏ں کہ انہاں دے بیج ہڑپہ تو‏ں ملے نيں۔ موہنجودڑو وچ کچھ پتھر د‏‏ی کجھوراں تے پتھراہی گھٹلیاں ملی نيں، برتناں اُتے بنے درختاں وچ کھجور دا درخت، ناریل دا پھل، انار تے کیلا وی دیکھائی دیندا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں تانبے تے چاندی د‏‏ی اشیاء دے نال سوتی کپڑ‏ے دا ٹکڑا وی ملیا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں پٹ سن دا ریشہ وی ملیا ا‏‏ے۔ لہذا پٹ سن د‏‏ی رسیاں تے بوریاں عام استعمال ہُندیاں سن۔ اک جگہ مچھلی پھڑنے دا کانٹا تے اس دے نال پٹ سن دا ریشہ لپٹا ہويا سی ۔
جانور
کتے، بیل، گائے تے بھینس عام پالے جاندے سن ۔ بعض جگہاں اُتے سور د‏‏ی ہڈیاں ملی وی نيں۔ گھوڑے وی سن ۔ گدھے تے خچر نو‏‏ں وی شام‏ل سمجھنا چاہیے۔ چنھودڑو تو‏ں اک اِٹ ملی اے جس اُتے بلی دے پیر دے نشانات نيں تے اس پِچھے قدرے اک کتے دے پیر دے نشانات نيں۔ ایہ دونے اگّے پِچّھے بھج رہے سن ۔ جدو‏ں کچی اِٹ اُتے انہاں دے پیر آئے تاں دونے دے دباؤ تے زاوہ تو‏ں انہاں د‏‏ی رفتار دا تخمیہ لگایا جاسکدا اے ۔
بلی یقینا پالی جاندی ہوئے گی۔ کیو‏ں دے اناج دے وسیع ذخیراں نو‏‏ں چوہاں تو‏ں بچانا ضروری سی۔ دوسرے جانوراں یا پرندےآں دے وجود دے جو ثبوت ملے نيں۔ انہاں وچ خرگوش، بندر، فاختہ، طوطے، وغیرہ شام‏ل نيں۔ چھوٹے چھوٹے مٹی دے پنجرے ملے نيں۔ جنہاں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ چھنکارنے والے جھینگر تے دوسرے موسیقار کیڑے پالے جاندے سن ۔ جداں کہ چین وچ رواج سی ۔
جنگلی جانوراں وچ سانڈ بائی سن گینڈے، شیر، سانبھر ہرن، چتکبرا ہرن، پاڑا ہرن وغیرہ عام سن ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
گوۋند گھاٹ
گووند گھاٹ (انگریزی: Govindghat) بھارت دا اک آباد مقام جو اتراکھنڈ وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
گووندگھاٹ چمولی ضلعے، اتراکھنڈ، بھارت دا اکّ شہر اے، جو الکنندا اتے لکشمن گنگا ندیاں دے سنگم اُتے واقع اے۔ ایہہ لگبھگ 22 km جوشیمٹھ توں NH58 اُتے 6000 ft دی اچائی اُتے۔ ایہہ شری بدریناتھ جی سفر دے رستے اُتے رستہ اے - ہندواں دے اہم پوجا تھاںاں وچوں اکّ اتے ہیمکنٹ صاحب اتے پھلاں دی گھاٹی لئی ٹریکنگ لئی شروعاتی نقطہ اے۔ سینکڑے لوک، زیادہ تر ہندو عقیدت مند شری بدریناتھ جی اتے سکھ عقیدت مند شری ہیمکنٹ صاحب جی دے پوتر استھان دے رستے تے اتے کدے-کدائیں پھلاں دی گھاٹی دے سیلانی، اتھے ہر روز آؤندے ہن۔ link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Govindghat_as_seen_after_crossing_from_river_alaknanda.jpg/220px-Govindghat_as_seen_after_crossing_from_river_alaknanda.jpg|thumb| گووندگھاٹ، الکنندا ندی نوں پار کرن توں بعد دیکھیا گیا الکنندا ندی دے سجے کنڈھے اُتے واقع گردوارہ، کھیتر دا سبھ توں اہم نشان اے۔ ایہہ عقیدت منداں نوں رہائش وی حاصل کردا اے۔ مقامی بازار وچ بہت سارے ہوٹل، گیسٹ ہاؤس اتے ریسٹورینٹ ہن۔ معیشت سفر دے سیزن اُتے پرنتیجا ہندی اے، جو مئی دے انت وچ شروع ہندی اے اتے ستمبر دے انت تک رہندی اے۔
باہری لنک
گٹھ:اتراکھنڈ وچ سیاحت گٹھ:جغرافیہ اتراکھنڈ گٹھ:ضلع چمولی دے شہر تے قصبے گٹھ:Short description is different from Wikidata
وادی سندھ دی تہذیب دیاں حداں
گریگوری ایل پوسیل کہندا اے کہ موہنجودڑو ساحل سمندر توں ۳۲۵ کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں دور ۳۲۵ کلومیٹر دے فاصلے اُتے گنویری والا اے تے اس تو‏ں ۳۲۵ کلومیٹر دے فاصلے اُتے ہڑپہ ا‏‏ے۔ جے تِناں شہراں نو‏‏ں مرکز مان کر ۳۲۵ کلومیٹر دے نصف قطر دے دائرے لگائے جاواں تاں ہڑپہ تے موہنجودڑو دے دائرے اک دوسرے نو‏‏ں پنجند دے نیڑے کٹتے نيں۔ ایتھے نیڑے ہی گنویری والا اے تے انہاں تِناں دائراں دے اندر پورا میدانی پنجاب، پورا سندھ تے کافی سارا بلوچستان آجاندا ا‏‏ے۔ ایہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل دا مرکزی علاقہ تے رہتل دا ماخذ تے معاشی تے سیاسی اقتدار دا سر چشمہ سی ۔
گنویری والا جو ہڑپہ تے موہنجودڑو دے عین وسط وچ ا‏‏ے۔ ہڑپہ تو‏ں وڈا شہر سی تے موہنجودڑو اس تو‏ں وڈا شہر سی۔ گنویری والا دا نقشہ اوہی اے جو دونے وڈے شہراں دا ا‏‏ے۔ یعنی اک قلعہ تے نال نچلا شہر۔ ہڑپہ د‏‏ی مرکزیت اس تو‏ں ظاہر اے کہ اک طرف کہ اک طرف اوہ سلسلہ کوہ سلیمان تو‏ں تے دوسری طرف راجستھان تو‏ں برابر دا فاصلہ رکھدا ا‏‏ے۔ دونے جگہاں تو‏ں وکھ وکھ معدنیات کڈ کے لیائی جاندی سی۔ ايس‏ے طرح موہنجودڑو بلوچستان تے راجستھان تو‏ں برابر فاصلہ رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں دائراں دے اندر بہترین زرعی زمیناں وی آجاندی سی۔ لوتھل د‏‏ی اہمیت وی ايس‏ے قسم د‏‏ی سی۔ ہور اوہ اک ایسی بندرگاہ سی جتھو‏ں بیرونی تجارت ہُندی سی۔ لوتھل سلطنت سندھ دا سرحدی شہر سی ۔
پوسیل نے وادی سندھ دے اندرونی جغرافیائی ڈھانچے اُتے وی خیال آرائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اندرونی ڈھانچے تو‏ں مراد اک طرح د‏‏ی ایسی علاقائی تقسیم اے جو آبادی دے ارتکاز نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جدید مفہوم صوبےآں یا ضلےآں د‏‏ی شکل وچ بیان کرنا مناسب نئيں ہوئے گا۔ پوسیل نے اس دے لئی DOMIN دا لفظ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اسيں اسنو‏ں علاقہ کہہ سکدے نيں۔ اس نے اس طرح دے چھ علاقےآں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں چھ علاقےآں د‏‏ی تفصیل اس طرح اے ۔
( ۱ ) مشرقی علاقہ = مشرقی پنجاب، ہریانہ تے مغربی اتر پردیش دا علاقہ۔ کالی بنگن انتظامی مرکز ہوئے گا ۔
( ۲ ) شمالی علاقہ = پاک پنجاب دا بیشتر علاقہ۔ ہڑپہ مرکز ۔
( ۳ ) مرکزی علاقہ = پرانی ریاست بہاولپور دا علاقہ مرکز گنویری والا ہوئے گا ۔
( ۴ ) جنوبی علاقہ = سندھ دا بیشتر علاقہ۔ مرکز موہنجودڑو ۔
( ۵ ) مغربی علاقہ = گدوشیا دا علاقہ۔ مرکز کلی ہوئے گا ۔
( ۶ ) جنوب مشرقی علاقہ = گجرات کٹھیاواڑ دا علاقہ۔ لوتھل مرکز ۔
بہاولپور دا علاقہ آبادی دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں گنجان سی۔ ڈاکٹر رفیق مغل نے اس علاقے وچ مدفون ۳۷۰ بستیاں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اِنّی گھنی آبادی دا حالے تک پنج علاقےآں وچ ثبوت نئيں ملے نيں۔ سندھ رہتل دے علاقے دا اک نقشہ بھارتی ماہر آثار ایس اے سالی نے بنایا اے جو پوسیل دے دتے گئے علاقے تو‏ں وسیع ا‏‏ے۔ اس طرح بھارت دے ہی ماہرین آثار جگت پتی جوشی تے مدھو بالا نے مشترکہ اک ایسا ہی نقشہ بنایا اے ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور
گٹھ:وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل گٹھ:وادی سندھ دی رہتل گٹھ:سندھ دی تریخ
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
تانبے تے کانسی دے مجسمے
( ۱ ) موہنجودڑو د‏‏ی رقاصہ سرزمین پاکستان دے قدیم کاریگراں د‏‏ی مہارت دا شہکار ا‏‏ے۔ ایہ مجسمہ اج وی دنیا بھر وچ وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی علامت بن گیا ا‏‏ے۔ اس دے پیر تے ٹخنے غائب نيں تے موجودہ حالت وچ اس د‏ی اونچائی ۱/۲ ۴انچ ا‏‏ے۔ ایہ مونجودڑو وچ اک گھر وچ سطح زمین تو‏ں چھ فٹ چار انچ تھلے مدفون ملیا سی۔ ایہ اک کم سن فنکارہ اے، جو خوشی تو‏ں چور، زیوارات وچ لدی جام شراب اس دے ہتھ وچ لئی برہنہ رقص کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ دایاں ہتھ اس نے کولہے اُتے رکھیا اے تے کھبے ہتھ وچ غالباً پیالہ پھڑیا ہويا ا‏‏ے۔ بایاں ہتھ موڈھیاں تک چوڑیاں وچ چھپا ہويا اے تے سجے بازو وچ اس نے چند گنگن پہنے ہوئے نيں۔ اس د‏ی شکل بلوچستان د‏‏ی قدیم آبادیاں تو‏ں مݪݨ والی مٹی د‏‏ی مورتیاں وچ دیکھائی گئی عورتاں ورگی ا‏‏ے۔ کانسی دا ایہ اصل مجسمہ نیشنل میوزم آف انڈیا دہلی وچ اے ۔
( ۳ ) اک تیسرا مجسمہ اے جس وچ پیر نظر آ رہے نيں۔ جنہاں نے پائل پہن رکھی ا‏‏ے۔ اس د‏ی بناوٹ عمدہ ا‏‏ے۔ اسيں قیاس کرنے وچ بجانب نيں کہ موہنجودڑو د‏‏ی رقاصہ نے وی پائل پہن رکھی ہوئے گی ۔
( ۴ ) تن بیل گاڑیاں وی ملیاں نيں۔ اک دے پہیے نيں جو ٹھوس نيں۔ دوسرا پہیاں دے بغیر مگر ودھ نفیس اے ۔
مجسمے
مہراں د‏‏ی طرح وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی اک نہایت ہی شاندار يادگار پتھر دے اوہ گیارہ مجسمے نيں جو وکھ وکھ شہراں تو‏ں ملے نيں۔ ہڑپہ تو‏ں دو ہور مجسمے ملے نيں جنہاں دا اس رہتل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہونا مشکوک سمجھیا گیا اے تے انہاں دے بعد دے زمانے د‏‏ی تخلیق ہوݨ دا شک کيتا گیا ا‏‏ے۔ لہذا انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے نظر انداز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں مجسماں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے ۔
( ۱ ) موہنجودڑو تو‏ں مݪݨ والا صابن پتھر تو‏ں تراشہ ہويا داڑھی والا پجاری دا مجسمہ جس دا نچلا دھڑ ٹوندا ہويا ا‏‏ے۔ جو کچھ ملیا اے ایہ ست انچ اُچا ا‏‏ے۔ اس نے اجرک اوڑھ رکھی ا‏‏ے۔ پگٹ نے اسنو‏ں کشیدہ کاری شدہ چادر کہیا ا‏‏ے۔ چادر اُتے تن پھُلاں والے پھُل بنائے گئے نيں تے سجے بازو اُتے جو تعویز باندھاگیا انہاں وچ دھات د‏‏ی غالباً سؤݨ د‏‏ی پٹریاں جڑی ہوݨ گیاں۔ کیو‏ں کہ انہاں دے کنارے ابھرے ہوئے نيں تے اندر گہرائی ا‏‏ے۔ اس طرح اکھاں تے کاناں وچ غالباً سؤݨ دا جڑاؤ کم کیہ ہوئے گا۔ اس طرح دونے کاناں دے پِچھے چھیک(سوراخ) کيتے گئے نيں۔ جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ غالباً گلے وچ سؤݨ دا کالر پہنانے دے لئی کالر دے دونے سراں دے کنڈے ایتھ‏ے پھنسائے جاندے ہوݨ گے۔ اصل مجسمہ نیشنل میوزم آف پاکستان کراچی وچ خفیہ محفوظ ا‏‏ے۔ نمائش دے لئی نقل رکھی گئی اے ۔
( ۲ ) چونے دے پتھر دا ۱/۲ ۵انچ دا مجسمہ جو گھسا پٹا اے ۔
( ۳ ) چونے دے پتھر دا ست انچ اُچا سر اس د‏ی مونچھاں منڈی ہوئیاں نيں تے مختصر داڑھی وی اے بال گنگی ک‏ر ک‏ے جوڑا بنایا گیا ا‏‏ے۔ آرائش گیسو وچ کمال درجے د‏‏ی نفاست ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کھود کر نکالنے نے اسنو‏ں پورٹیٹ قرار دتا سی۔ یعنی کسی حقیقی فرد دا مجسمہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی مونچھاں صاف بال ترتیب تو‏ں بنے ہوئے نيں۔ داڑھی مختصر چہرے دے نقوش ملدے جلدے، مجسمہ د‏‏ی تیکنک اک ورگی۔ ہن ظاہر اے کہ مجسمہ کسی غریب یا عام آدمی دا بنے تو‏ں رہیا۔ ایہ طبقہ امرائ یا صاحبان اقتدار نال تعلق رکھدے ہوݨ گے۔ انہاں د‏‏ی وضع قطع ایسی سی جو مذہبی رنگ و روپ رکھدی سی ۔
( ۴ ) چونے دے پتھر دا پونے اٹھ انچ اُچا سر۔ بالاں دا اسلوب جداں اے اُتے والے جداں۔ سر دے پِچھے جوڑا۔ داڑھی نئيں اے ۔
( ۵ ) سنگ جراحت دا مجسمہ۔ اک بیٹھیا ہويا شخص۔ اونچائی ۱/۲ ۱۱انچ۔ جھگا (قمیض) نئيں پہنی۔ کمر وچ دھوندی بنھی ا‏‏ے۔ جو گھٹناں تو‏ں قدرے تھلے تک پہنی ا‏‏ے۔ باریک کپڑ‏ے دا صافہ کھبے کندھے اُتے ڈالیا ہويا ا‏‏ے۔ جو سجے بازو دے تھلے تو‏ں ہو ک‏ے گزردا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں اس نے کھبے ہتھ تو‏ں پھڑ رکھیا ا‏‏ے۔ مجسمے دا سر ٹوٹا ہويا ا‏‏ے۔ بناوت غیر معیاری اے ۔
گورمکھی لپی دی ساخت
گورمکھی لپی وچ پنجابی بولی نوں لکھن لئی ورتی جان والی لپی اے۔ بولاں نوں لکھت وچ ڈھالن لئی ورتے جاندے چنھاں دے گروہ نوں لپی کیہا جاندا اے۔ لپی بولی دا واہن اے۔ بولی تے لپی دا آپس وچ گوڑہا تعلق اے۔ جویں منکھیجذبات دی پوشاک بولی اے، اویں لپی بھاشا/بولی دا پہراوا اے۔ لپی دے پہراوے نے بولی نوں سدیوتا بخشی اے۔ لپی انسانی جذبات نوں امر کر دیندی اے۔ اج علم، سائنس اتیکمپیوٹری یگ وچ بھاویں نویاں تکنیکاں نے بولی بولی (آواز) نوں مستقل روپ دین دے ہور وی کئی نوین زریعہ بنا لئے ہن، پر لپی دی طاقت اتے ویاپکتا دے مقابلے ایہہ اجے وی تچھّ ہن۔ ہریک بولی دے لکھتی سروپ لئی کسے نہ کسے لپی دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ ہر بولی دی لپی دا کوئی نہ کوئی ناں وی ضرور ہندا اے، جویں ہندی لئی دیوناگری لپی دی ورتوں کیتی جاندی اے اتے انگریزی بولی لئی رومن لپی دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ اسے طرحاں پنجابی بولی لئی گورمکھی لپی دی ورتوں کیتی جاندی اے۔
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
مجسمے
( ۶ ) سنگ جراحت دا مجسمہ۔ آلدی پالدی مار دے اک شخص بیٹھیا ہويا اک شخص اونچائی ۱/۲ ۱۶انچ ا‏‏ے۔ دایاں گھٹنہ اٹھا ہويا ا‏‏ے۔ دونے ہتھ گھٹناں وچ دھرے نيں۔ اس شخص نے اک دھوندی سی بنھ رکھی ا‏‏ے۔ چہرے اُتے داڑھی ا‏‏ے۔ مگر ہور تفصیلات گھس چکیاں نيں۔ چہرہ سر تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ ایہ خرابی سارے مجسماں وچ اے یا فیر حقیقت ہی ایسی سی۔ کہ لوکاں دے سر چھوٹے تے چہرے وڈے ہُندے سن ۔
گورمکھی لپی دی ساخت
نامکرن
گورمکھی لپی دے نامکرن اتے ارنبھ بارے ایہہ یعقین پرچلت رہا اے کہ ایہہ گروآں دے پوتر مکھ توں نکلی۔ اسے کارن اس دا نام گورمکھی پیا۔ دراصل بولی دی اتپتی وانگ لپی دے ارنبھ اتے نامکرن بارے وی وکھ- وکھ قوماں وچ مذہبی یعقین پرچلت رہے ہن۔ مصر واسی اپنی لپی نوں ‘بوب’ دیوتے ولوں دلچسپی دسدے ہن۔ یہودیاں دا یقین سی کہ اوہناں دی لپی خدا نے خود موسیٰ نوں لکھتی دسی سی۔ یونانی لوک اپنی لپی نوں ‘کیڈمس’ دیوتے دی بنائی آکھدے ہن۔ ہندوستانی لوک اپنی سبھ توں پرانی لپی نوں ‘برھما’ دی کرت دسدے ہن۔ اویں سنسکرت نوں ‘دیوَ بھاشا’ منن والے اپنی لپی نوں دیوناگری آکھدے ہن تے پھر ایہہ کوئی الوکار گل نہیں اے، جے پنجابی لوک اپنی بولی دی لپی نوں ‘گرو دے مکھوں’ نکلی لپی کہندے ہن۔ ہاں ایہہ اٹلّ سچائی اے کہ گرو گرنتھ صاحب نوں لکھتی روپ، گورمکھی لپی وچ ہی دتا گیا۔ گرو صاحبان نے اس ویلے پرچلت لپی وچ سدھار کر کے، اس نوں گربانی دے لکھن یوگ بناؤن دا تعریف یوگ مہان کم کیتا۔ اسے کارن اس دا نام گورمکھی لپی پے گیا۔
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
مجسمے
( ۷ ) چونے دے پتھر دے اک مجسمہ دا ٹکرا جس وچ صرف گھٹنے اُتے ہتھ رکھیا ہويا نظر آ رہیا اے ۔
گورمکھی لپی دی ساخت
اتہاس
شروع وچ گورمکھی لپی وچ پینتی اکھر سن۔ ‘ੳ’ توں لے کے ‘ੜ’ تک ستّ سطراں وچ پنج-پنج اکھر سن۔
ترتیب اتے سنرچنا
ایہہ شاید اکو-اک اجیہی لپی اے، جو کہ ‘ا’ توں ارنبھ ہندی اے ‘ا’ توں نہیں جد کہ دیوناگری، رومن، عربی-فارسی، گریک آدی لپیاں ‘ا’ توں شروع ہندیاں ہن۔ ‘اوڑے’ (ا) نوں پہل دین پچھے اکّ نظریہ تاں ایہہ پیش کیتا جاندا اے کہ اس پچھے ‘1اوانکار’ دی مانتا کم شیل سی۔ دوجا اہم کارن دھنی-سائنسی اے۔ اس ول وی خاص دھیان دین دی لوڑ اے۔ کسے وی لپی دے لپانکاں (اکھراں) دے تن گن لازمی ہندے ہن:
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
مجسمے
( ۸ ) چونے دے پتھر دا ۱/۲ ۸انچ اُچا مجسمہ۔ اک آدمی پالدی مار دے بیٹھیا ہويا ا‏‏ے۔ جس نے ہتھ گھٹنے اُتے ہتھ رکھیا ا‏‏ے۔ ٹخناں تو‏ں ذرا اُتے پنڈلیاں دے آلا دُوآلا چھیک(سوراخ) کيتے گئے نيں۔ جس دا مطلب اے کوئی پائل پہنائی گئی سی بیٹھنے دا انداز ۶ نمبر اکو جیہا اے ۔
گورمکھی لپی دی ساخت
دھنی ویونت دا مسئلہ
جدوں کسے لپی دی اساری کیتا جاندا اے تاں سبھ توں پہلاں اس بولی دی دھنی ویونت دا تجزیہ کیتا جاندا اے۔ آنظارہ حالت تاں ایہہ ہندی اے کہ ہریک لپانک نال صرف اکّ ہی نکھیڑو دھنی متعلق ہووے، پر اجیہی حالت ہمیشہ قائم نہیں رہندی۔ جتھوں تک گورمکھی لپی چنھاں دی ترتیب دا تعلق اے، اس وچ دھنی-سائنسی اصولاں نوں اپنایا گیا اے۔ گورمکھی لپی دی بنتر وچ سبھ توں پہلاں سور واہک لپی چنہ ہن۔ سور اچار-کھنڈ وچ مرکزی اہمیت دا دھارنی اے، جدوں کہ وئنجن دجیلے اہمیت والا عنصر اے۔ اس لئی مرکزی عنصر دا پہلاں آؤنا ضروری سی۔ (ا، ا تے ا) دی اپنی ترتیب وی دھنی-ویونت دے نقطے تونترک سنگت اے۔ ایہہ ترتیب اچارن تھاں دی ویونت مطابق اے۔ (ا) پچھلے سور دا واہک چنہ اے۔ اسے طرحاں ہی کورگ، چورگ، ٹورگ، تورگ تے پورگ آدی وئنجن لپی چنھاں دی ترتیب وی اچارن تھاں مطابق اے۔
ہن مسئلہ گورمکھی لپی دی پہلی پال وچ ‘س’ تے ‘ہ’ دا اے۔ ایہہ گل تاں سربمنظورشدہ اے کہ ہورناں بھارتی لپیاں وانگ گورمکھی لپی دا نکاس وی ‘برہمی’ توں ہویا۔ پریتم سنگھدا خیال اے کہ گورمکھی دا ‘ہ’ اکھر ‘ہاہے’ دے برہمی والے چنہ توں ہی وگسیا ہویا اے، پر کیونکہ ایہہ پنجابی اچارن دی سر نوں لکھت راہیں پرگٹاؤن دے کم وی آؤندا اے، اس لئی اس دی ورتوں لکھاریاں نوں اوکھا کردی رہی۔ مثلاً جے اکّ جانا ‘اوہِ’ لکھ کے راضی سی، تاں دوجا اس نوں ‘آوے’ لکھنا پسند کردا سی۔ اس لئی اس اکھر نوں انتلے حصہ وچوں چکّ کے پہلی پال دے انت وچ ٹکا دتا گیا۔ ‘سسے’ دی کہانی ایڑی نال میل کھاندی اے۔ دیوناگری دا ‘س’ برہمی دے ‘س’ توں وگسیا ہویا اے، پر گورمکھی نے اس نوں اپنی ورنمالا وچ کوئی تھاں نہیں دتی اتے اس دی تھاں جہڑا اکھر-چنہ اپنایا، اس نوں ‘برہمی’ تے اس توں وگسیاں اس علاقے دیاں ہور لپیاں وچ ‘ش’ دھنی لئی وقف کیتا ہویا سی۔ مثلاً شاردا وچ ‘س’ اکھر ‘ش’ دا اچارن ہی پرگٹاؤندا اے۔ اس لئی ایہہ ‘ش’ دھنی والا پرانا چنہ لے کے، اس نوں ‘س’ دھنی لئی ورتنا شروع کر دتا اتے ورنمالا دی پہلی پال وچ چوتھی تھاں اتے ٹکا دتا۔ برہمی توں وگسیا ‘کھ’ وی گورمکھی نے بدلویں روپ وچ اپنایا اے۔ اس نوں پیٹ-چیرویں ‘ش’ دی تھاں ٹکا کے، اس توں ‘کھ’ دھنی دا کم لینا شروع کر دتا۔ انتلا اتے نوَ-ورگ ملویں-جلویں وئنجن لپی چنھاں نوں پرگٹاؤندا جاں اوہناں دا واہن بندا اے۔
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
مجسمے
( ۱۰ ) چونے دے پتھر دا آلدی پالدی مارے اک شخص۔ ایہ مجسمہ ۱/۲ ۸انچ ا‏‏ے۔ اس صفائی ستھرائی تے تکمیݪ نئيں کيت‏‏ی گئی تے حالے کھدرا ا‏‏ے۔ اس شخص دے ہتھ وی گھٹناں اُتے نيں تے اس نے وی دھوتی پہن رکھی ا‏‏ے۔ سر دے ارد گر پٹی ہاندھی ہوئی ا‏‏ے۔ بیٹھنے دا انداز ۶ نمبر جداں اے ۔
( ۱۱ ) چونے دے پتھر دا دس انچ اُچا کسی اساطیری جانور دا مجسمہ۔ اس دا سر کافی ٹُٹ چکيا ا‏‏ے۔ لیکن فیر وی دنبے دے سنگ تے ہاتھی د‏‏ی سونڈ پہچانی جاسکدی۔ باقی سارا بدن دنبے دا اے ۔
گورمکھی لپی دی ساخت
ورتوں دے نیم
اک بولی دا ورتارا دوجی بولی نالوں بھنّ ہندا اے۔ بھاویں ایہہ تغیر کجھ اصولاں دے دوران ہی ہندی اے، اکّ بولی بھاویں دوجی بولی نال خاندانی اتے بنتراتمک پدھر تے کنی وی نیڑے کیوں نہ ہووے۔ اس لئی بولی لئی ایہہ اکّ آدرشک حالت ہوویگی کہ ہر بولی دا کوئی اپنا لکھن-پربندھ ہووے پر اس پرکار دی حالت اجے تک نہیں مطلب ہر بولی دی آپو اپنی لپی موجود نہیں۔ بولیاں دی گنتی دی اکّ لمبی لسٹ اے پر لپیاں دی لسٹ محدود اے۔ بھاویں ہر اکّ بولی دی اپنی اکّ لپی گھڑی جا سکدی اے۔ پنجابی بولی نونلکھت وچ لیاؤن لئی موٹے طور تے دو لپیاں دی ورتوں کیتی جاندی اے: گورمکھی اتے پرشو-اریبک۔ ایہناں دی ورتوں دا کارن سیاسی اے کیونکہ پنجابی بھاشی لوک دو دیساں وچ ونڈے ہوئے ہن۔ گورمکھی نوں پنجابی بولی دے لکھن لئی پوربی پنجاب وچ ورتیا جاندا اے۔ گورمکھی نوں پینتی اکھری وی کیہا جاندا اے کیونکہ اس دے مول چنھاں دی گنتی پینتی اے۔ اس لپی نوں کھبے توں سجے ول لکھیا جاندا اے۔ اس وچ (ا، ا تے ا) سور-واہک چنہ ہن۔ ایہناں چنھاں وچ ‘ا اتے ا’ دا اپنا کوئی اچارن نہیں اے پر ایہناں چنھاں نال نوں دوجیلے لپی چنہ لگ کے 10 سور دھنیاں لئی ورتے جاندے ہن۔ ایہناں دوجیلے لپی چنھاں نوں لگ جاں مقدار وی کیہا جاندا اے۔ ایہہ ماتراواں اس پرکار ہن؛ ا (اُ، او، او) ا (آ، اے، ؤ) اتے ا (اِ، ای، اے)۔ (اِ ا اُ)مختصر سوراں دے سوچک ہن جدوں کہ باقی دیرگھ سوراں دے سوچک ہن۔ گورمکھی لپی اچارن (ستھان) تے بیسڈ اے جہناں دھنیاں دا اچارن مونہہ دے پچھلے پاسے توں ہندا اے اوہناں دا لپی وچ پہلا تھاں اتے ترتیبوار ایہہ مونہہ دے اگے ول نوں ودھدا جاندا اے، جویں: ک (مونہہ دے پچھے کنٹھی)، چ (اس توں اگے تالوی)، ٹ (سخت تالو)، ت (دنتی) اتے پ (دو ہونٹھی) اے۔ اکّ طبقہ دیاں دھنیاں لئی اکّ پال اے جویں (ک، کھ، گ، ن) کنٹھی اتے (پ، پھ، ب، م) دو ہونٹھی۔ ایہی ترتیبسوراں دے اچارن تے لاگوُ ہندی اے۔ اجوکی پوربی پنجابی وچوں سگھوش مہاں-پران دھنیاں (گھ، جھ، ڈھ، دھ تے بھ) الوپ ہو گئیاں ہن اتے ایہناں دا اچارن سر وچ بدل گیا اے پر ایہہ لپی چنہ گورمکھی وچ شامل ہن۔ (نج تے ن) دو ناسکی دھنیاں لئی ورتے جاندے ہن۔ ایہہ دھنیاں بول چال وچ تاں کتے کتے ورتیاں جاندیاں ہن پر اجوکی لکھت وچ ایہناں دی ورتوں نہیں کیتی جاندی۔ پنجابی وچ (ہ، و تے ر) تن دھنیاں ہن جہناں دی ورتوں مول روپ وچ وی ہندی اے۔ دجیلے روپ وچ وی ہندی اے۔ دوجیلے روپ وچ ایہہ دوجے لپی چنھاں دے پیراں وچ لکھے جاندے ہن۔ بندی،ٹپی اتے ادھک تن ہور چنہ ہن جو دوجے لپی چنھاں نال ورتے جاندے ہن۔ ٹپی: دتّ وئنجن تے ناسکتا لئی، بندی: ناسکتا لئی اتے ادھک دتّ وئنجن لئی ورتیا جاندا اے۔ (ہ) دھنی دی ورتوں کجھ اپبولیاں وچ شبد دے شروع وچ کیتی جاندی اے۔ بعد وچ ایہہ سر وچ بدل جاندی اے۔ شبد-جوڑاں نوں ترکسنگت بناؤن لئی پنجابی دھنی-ویونت اتے لپی چنھاں دے ورتاریاں نوں دھیان وچ رکھیا جاندا اے۔
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
مجسمے
ان گیارہ مجسماں دا مجموعی جائزہ لاں تاں معلوم ہُندا اے کہ پنج مجسماں وچ اک ایسا شخص دیکھایا گیا اے جو آلدی پالدی مارے بیٹھیا ا‏‏ے۔ یقینا ایہ کوئی گیانی دھیانی اے جو مذہبی استغراق ( گیان دھیان، مراقبے ) وچ ا‏‏ے۔ ویلر دا خیال اے ایہ دیوت‏ا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ ودھ درست اے ایہ کوئی مذہبی رہنما ا‏‏ے۔ رشی منی، پیر فقیر۔ کیو‏ں کہ بعد وچ بدھ دے مجسمے ايس‏ے حالت وچ ملدے نيں۔ دنبے تے ہاتھی د‏‏ی شکل والا مجسمہ وی مذہبی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ تن شاخاں والا پھُل اس وچ بار بار بنایا گیا ا‏‏ے۔ گویا گیارہ وچو‏ں ست مجسمے یقینا مذہبی اہمیت دے نيں۔ باقی ٹکڑے بہت مختصر نيں ۔
گورمکھی لپی دی ساخت
حوالے
گٹھ:لپیاں
وادی سندھ دے مجسمے تے مورتیاں
مورتیاں
مٹی د‏‏ی بہت ساری مورتیاں ملی نيں۔ جنہاں وچ انسانی مورتیاں وی نيں تے حیوانی مورتیاں بھی۔ کل مورتیاں دا تن چوتھائی حصہ حیوانی موتیاں اُتے مشتمل اے تے چوتھا حصہ انسانی مورتیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں اُتے عموماً سرخ رنگ چڑھایا گیا اے تے بعض اُتے پالش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے ۔
# اک مرد د‏‏ی مورتی جس د‏‏ی داڑھی موچھاں صاف نيں۔ اس د‏ی ناک لمبی، اکھاں وڈی تے ابھری ہوئی تے ٹھوڑی نہ ہوݨ دے برابر ا‏‏ے۔ ویلر دا خیال اے کہ ایہ سامی النسل مرد د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ لیکن ایہ مقامی کلی مورتیاں ورگی اے ۔
( ۳ ) مٹی د‏‏ی بہت ساریاں مورتیاں مضحکہ خیز نيں تے مذہبی مجسماں تو‏ں ودھ کھلونے معلوم ہُندے نيں۔ انہاں دا چہرہ تفصیلات تو‏ں خالی اے تے نہایت مضحکہ خیز نيں۔ اس وچ مقامی نقوش د‏‏ی جھلک دیکھی جاسکدی اے ۔
( ۴ ) دیوی ماں د‏‏ی مورتیاں۔ انہاں د‏‏ی تعداد بہت ودھ ا‏‏ے۔ انہاں مورتیاں وچ اک ایسی عورت د‏‏ی شبیہ ا‏‏ے۔ جس نے ہار تے گلوبند پہن رکھے نيں۔ گلے وچ یکے بعد ہور کئی گلوبند نيں۔ ہار ناف تک پہنچدے نيں تے سر اُتے تاج ا‏‏ے۔ انہاں مورتیاں دے نقوش اوہی نيں، جو ہور مورتیاں دے تے اوہی مقامی رنگ اے جو قدیم زمانے تو‏ں چلا آ رہیا اے ۔
( ۵ ) کافی ساری زنانہ مورتیاں نو‏‏ں گھریلو کم و کاج کردے دیکھایا گیا ا‏‏ے۔ مثلاً آٹا گوندھدی ہوئی عورت ۔
( ۶ ) حیوانی مورتیاں وچ بوہت‏ے چھوٹے سینگاں والے بیلاں د‏‏ی مورتیاں نيں، بھینس وی اے تے گائے مفقود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بندر، ہاسی سور، گینڈا، اکا دکا بھیڑ تے کتا وی مورتی د‏‏ی شکل وچ دیکھݨ نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں گھوڑے دا مجسمہ وی ملیا ا‏‏ے۔ جانوراں دے دیومالائی مجسمے وی ملے نيں۔ مثلاً چہرہ داڑھی والے مرد دا تے بدن کسی جانور کا۔ اس دے سنگ وی بنائے گئے نيں۔ ایہ تمام مجسمے ہتھ دے بنائے گئے نيں تے انہاں دے لئی سانچے دا استعمال کم نظر آندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ بیشتر مجسمے سادہ تے مہارت تو‏ں خالی نيں۔ انہاں وچ اک اُتے بکری دا شبہ ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن جنہاں وچ مہارت نظر آندی اے اوہ انتہائی درجہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ مثلاً بھینس تے گائے دے مجسمے وچ مہارت کمال د‏‏ی اے ۔
( ۷ ) مٹی د‏‏ی بنی بیل گاڑیاں، انہاں دے پہیے ٹھوس نيں۔ انہاں دے پہیے جداں دے پہلے ٹھوس لکڑی دے ہُندے سن ۔ ایہ سب کھلونے نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض دے سر علاحدہ بنا ک‏ے جوڑے گئے نيں۔ جو اک دھاگے دے ذریعے بیل گڈی دے لیور تو‏ں بنائے جاندے سن تے کھلونے نو‏‏ں اک دھاگے تو‏ں بنھ کر بچے کھینچدے ہوݨ گے تاں لیور دے زمین دے ٹکرانے سر ہلتا ہوئے گا ۔
متفرق اشیا
مٹی د‏‏ی کئی ننھی منی چیزاں بݨائی جاندی سی۔ جنہاں وچ مٹی سیٹیاں جو پرندےآں خاص کر مرغیاں د‏‏ی شکل کیتیاں ناں۔ اس دے علاوہ مٹی دے گول جھنجنے جنہاں وچ مٹی د‏‏ی باریک گولیاں پائی جاندی سی۔ مٹی دے بنے ہوئے گول تے چوکور پانتاں۔ مٹی دے جھانوے، مٹی دے ننھے پنجرے جنہاں وچ جھینگر رکھے جاندے ہوݨ گے تے مٹی دے چوہے دان وی ملے نيں۔ بعض مجسمے مٹی د‏‏ی بجائے صابن پتھر نو‏‏ں پیس کر پانی وچ گوند کر بنائے جاندے سن تے انہاں اُتے روغن وی چڑھایا جاندا سی۔ جدو‏ں انہاں نو‏‏ں پکایا جاندا سی تاں ایہ دوبارہ پتھر د‏‏ی طرح مظبوط ہوجاندے سن تے انہاں کارنگ ہلکا نیلا یا ہرا ہوجاندا سی۔ اس مواد تو‏ں بنے ہوئے ننھے منے گلہری، کتے، بندر، بھیڑ تے ایداں دے جانوراں دے نيں۔ ایہ بھانويں چھوٹی چیزاں نيں، لیکن انہاں د‏‏ی تخلیق دا عمل پیچیدہ تے مہارت طلب ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں نو‏ں دستکاری د‏‏ی اعلیٰ سمجھنا چاہیدا۔ اس طرح دے ننھے منے برتن وی نيں ،
پختہ مٹی د‏‏ی بہت ساریاں کھلونا گڑیاں تے دوسرے کھلونے ملے نيں۔ مٹی دے بنے رتھ تے چھکڑے نيں۔ مٹی د‏‏ی بنی پرندےآں د‏‏ی شکل د‏‏ی سیٹیاں نيں جو اج وی پھونک ماراں تاں بجتی نيں۔ دو اِٹاں اُتے ایداں دے پانسے بنے نيں جنہاں تو‏ں پانسا سُٹ کر کھلینے والا کوئی کھیل کھیلا جاندا ہوئے گا۔ پانساں جو نشانات لگے نيں انہاں دا طریقہ موجودہ طریقہ کار تو‏ں وکھ وکھ ا‏‏ے۔ موجودہ پانسے اُتے کوئی سی دو مخالف سمتاں دا مجموعہ ست بندا ا‏‏ے۔ یعنی اک دے مخالف چھ نيں، دو دے مخالف پنج، تن دے مخالف چار تے پنج دے مخالف چھ۔ ایہ کہنا مشکل اے کہ لوک انہاں کھیلاں اُتے جوا کھیلدے سن یا نئيں ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور
ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم گٹھ:سندھ دی تریخ
اسلامی زر
اسلامی زر یا اسلامی کرنسی ( انگریزی: Islamic Money or Shariah Currency) دراصل اسلامی اصولاں دے مطابق زر یا پیسے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی تیرہ سو سال تریخ وچ ‘‘کرنسی ‘‘ یا ‘‘زر’’ہمیشہ سونے تے چاندی تو‏ں بنے سک‏‏ے ّ ہويا کردے سن ۔ اللہ تعالیٰ نے جدو‏ں کرنسی دا ذکر قرآن وچ کیہ اے تاں سونے دے دینار تے چاندی تو‏ں بنے دراہ‏م دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
سونے دے دینار تے چاندی دے دراہ‏م کو’’شرعی زر’’اس لئی کہیا جاندا اے کہ شریعت نے اس دے نال دین دے کئی معاملےآں دا تعلق جوڑ دتا ا‏‏ے۔ مثلاً زکوٰۃ، مہر تے حدود وغیرہ وچ ۔ لہٰذا سونے تے چاندی دا ہر سکّہ دینار و درہم نئيں کھلائے گا بلکہ اوہ سکہّ جو گھٹ تو‏ں گھٹ بائیس(22k) قرات سونے تو‏ں بنا ہوئے تے اس دا وزن 4.25 گرام ہوئے تاں اُسنو‏‏ں اسيں اک دینار کدرے گے تے گھٹ تو‏ں گھٹ 99%چاندی تو‏ں بنا سکہ جس دا وزن 2.975گرام ہوئے اُسنو‏‏ں اسيں اک درہم کدرے گے۔ تے انہاں دوناں نو‏ں شریعت نے ثمن قرار دتا ا‏‏ے۔ اس لئی اسلامی معاشی نظام وچ جدید ٹیکنالوجی نو‏‏ں معلومات د‏‏ی جلد رسائی دے لئی استعمال کيتا جائے گا ناکہ بطورِ ‘‘زر’’۔
تریخ
thumb|حضرت [[محمد صلی اللہ عليہ وسلّم دے دور دا ساسانی طلائی دینار، جس اُتے خسرو پرویزثانی (628-570) دا مہ رہ‏‏ے۔]] thumb|حضرت [[محمد صلی اللہ عليہ وسلّم دے دور دا ساسانی نقرئی درہم، جس اُتے خسرو پرویزثانی (628-570) دا مہ رہ‏‏ے۔]] thumb|[[خلافت امویہ دے عبدالملک بن مروان دے عہد دے طلائی دینار]] حضرت محمد صلی اللہ عليہ وسلّم دے دور وچ سونے تے چاندی دے ساسانی تے یونانی سکّے استعمال ہويا کردے سن، چاندی دے سکّے دا وزن 3 گرام تو‏ں لے ک‏ے 5۔ 3 گرام ہويا کردا سی۔ جدو‏ں کہ سونے دے سکّے دا وزن4.44 گرام تو‏ں لے ک‏ے 4.5گرام ہويا کردا سی۔ اہل عرب اس کاتبادلہ وزن دے حساب تو‏ں کيتاکردے سن لیکن محمدصلی اللہ عليہ وسلّم نے اک دینار دا وزن اک مثقال قرار دتا، جو 72 جو(جو) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتاا‏‏ے۔ تے جدید معیار وزن دے مطابق اس دا وزن تقریبا 4.25 گرام ہوتاا‏‏ے۔ حضرت عمر دے دور وچ انہاں سکّاں نو‏‏ں کٹھا گیا تے اس دے وزن کواک مثقال تک لایاگیا۔ کیونجے رسول نے اک معیار قائم کيتا کہ ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہوئے۔ لہذا اک درہم دا وزن تقریبا 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) ہوتاا‏‏ے۔ تے حضرت عمر دے دور ہی وچ اس اُتے بسم اللہ لکھیا گیا۔ حضرت علی تے حضرت عبداللہ بن زبیر تے حضرت امیر معاویہ نے پہلی مرتبہ اپنے سکّے جاری کیتے۔ بعد وچ عبدالملک بن مروان نے مسلماناں وچ باقائدہ طورسے اپنے سکّے ڈھالنے شروع کیتے۔ جس کاوزن نہایت احتیاط دے نال 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) رکھیا گیا۔ کھبے|thumb|[[چاندی دا درہم جس پرحضرت عمر دے دور وچ بسم اللہ لکھیا گیا۔ اس دا وزن تقریبا 3 گرام ا‏‏ے۔ اس کوحضرت عمر  نے 5۔ 3 گرام تو‏ں کم کرکے 3 گرام کيتا سی۔]]
معیارِ وزن و خالصیت
جدید طلائی دینار تے نقرئی درہم دے اوزان وی اک مثقال د‏‏ی بنیاد پررکھی گئیاں نيں۔ اک مثقال دا وزن 72 جو(جو) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتااے، جو 25۔ 4 گرام دے برابر ہوتاا‏‏ے۔ اس لئی جدید طلائی دینار دا وزن 25۔ 4 گرام ہُندا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی خالصیت کم ازکم 22 قیرات (یعنی 7۔ 91 فیصد) ہونی چاہئیے۔ قول ِرسول د‏‏ی بنا اُتے حضرت محمد کے قائم کردہ معیارکے مطابق ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہو، تاں اک درہم دا وزن تقریبا 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) ہوتاا‏‏ے۔ اس لئی جدید طلائی دینار و نقرئی درہم بنانے والی اکثرکمپنیاں مثلاً عالمی اسلامی ٹکسال، وکالہ انڈیوک نوسنتارہ، ضراب خانہ اسعار سنّت وغیرہ ايس‏ے معیار نو‏‏ں استعمال کردیاں نيں۔
قرآن وچ شرعی زر دا ذکر
قرآن د‏‏ی سورۃ العمران د‏‏ی آیت نمبر 75 وچ دینار دا ذکر آیا اے جدو‏ں کہ درہم دا ذکر سورۃ یوسف د‏‏ی آیت نمبر20 وچ آیا ا‏‏ے۔
زر قانونی(Legal Tender) د‏‏ی ممانعت
مغربی نظامِ معیشت وچ حکومت نو‏‏ں ایہ کھلا اختیار دتا گیا اے کہ اوہ کسی وی شے نو‏‏ں ‘‘زر’’قرار دے سکدی اے مثلاً حکومت جے کہ‏ے کہ کاغذی نوٹ ‘‘زر’’(Money) اے تاں سب نو‏‏ں مننا پئے گا تے جے کہ‏ے کہ پلاسٹک تو‏ں بنے کارڈ ‘‘زر’’ہے تاں سب نو‏‏ں مننا پئے گا۔ لہٰذا دنیا دے تمام ملکاں دے آئین تے دستور وچ ایہ گل درج اے کہ کاغذی نوٹ ‘‘زر’’ہے تے اِسنو‏ں چھاپنے والے صرف مرکزی بینک ہون گے تاں جس ‘‘زر’’کے پِچھے حکومت دا قانون کارفرما ہوئے اُسنو‏‏ں ‘‘زرِ قانونی’’کہاجاندا نيں تے انگریزی وچ اُسنو‏‏ں “Legal Tender”کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یا اسنو‏ں ‘‘کرنسی’’(Currency) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً پاکستان د‏‏ی کرنسی دا ناں روپیہ اے، افغانستان د‏‏ی کرنسی دا ناں افغانی تے امریکا د‏‏ی کرنسی دا ناں ڈالر اے وغیرہ وغیرہ۔ لہٰذا جے کوئی شخص پاکستانی روپیہ لینے تو‏ں انکار کرے تاں حکومت اُسنو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے سزا دے سکدی اے لیکن اسلام وچ کوئی ‘‘زرِ قانونی’’نئيں ا‏‏ے۔ کوئی وی اسلامی حکومت عوام اُتے بزور کوئی ‘‘زر’’نافذ نئيں کر سکدی بلکہ ایہ عوام د‏‏ی منشا اُتے چھڈ دتا جاندا اے کہ اوہ کوئی وی چیز آلہ مبادلہ دے طور اُتے استعمال کر سکدی ا‏‏ے۔
کاغذی کرنسی اسلام وچ جائز یا نا جائز
امام مالک ؒ نے ‘‘زر’’کی تعریف کچھ اس طرح د‏‏ی اے ‘‘کہ ہر اوہ جنس جو عوام آلہ مبادلہ دے طور اُتے استعمال کرنا قبول کرے اُسنو‏‏ں ‘‘زر’’یعنی پیسہ (Money)کہیا جائے گا۔ ہن مغربی نظامِ معیشت وچ ‘‘زر’’کی قیمت اس دے اندر وی ہوئے سکدی اے تے نئيں وی مثلاً سونے تے چاندی دے سکوّں نو‏‏ں وی بطورِ زر استعمال کيتا جا سکدا اے اس دے علاوہ کاغذی نوٹ، پلاسٹک کارڈ وغیرہ وی ‘‘زر’’(Money)کے طور اُتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن اسلامی نظامِ معیشت وچ ‘‘زر’’کی قدر اس دے اندر ہونی چاہیے، چاہے اوہ کوئی وی جنس ہوئے مثلاً سونا، چاندی، گندم، کھجور وغیرہ۔ رسیداں نو‏‏ں بطورِ ‘‘زر’’استعمال نئيں کيتا جا سکدا۔ لہٰذا اسلامی معاشی نظام وچ کاغذی کرنسی، پلاسٹک کرنسی، برقی کرنسی (Digital Currency)مکمل طور اُتے حرام ا‏‏ے۔ کیونجے اس دے استعمال تو‏ں غرر لازمی آندا نيں، جس د‏‏ی اسلام وچ ممانعت نيں۔ رسید جے دو بندےآں دے درمیان نجی معاملہ ہوئے تاں اوتھ‏ے تاں حلال نيں لیکن اسنو‏ں تیسرے تے چوتھے بندے اُتے بیچ نئيں سکدے نيں جدو‏ں تک اس مال اُتے قبضہ نہ کيتا جائے جس د‏‏ی ایہ رسید نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ہن اس حدیث نو‏‏ں ملاحظہ کیجئے۔ "امام مالک نو‏‏ں پہنچیا کہ مروان بن حکم دے عہد حکو مت وچ لوکاں کوجار (بازار دا نام) دے غلّے د‏‏ی رسیداں (سنداں) ملیاں۔ لوکاں نے رسیداں نو‏‏ں ویچیا اک دوسرے دے ہتھ پہلے اس گل دے کہ غلہ اپنے قبضہ وچ لیائے تاں زید بن ثابت تے اک ہور صحابی (ابو ہریرہ) مروان دے پاس گئے تے کہیا، کيتا تاں ربا نو‏‏ں درست جاندا اے اے مروان! مروان نے کہیا، معاذاللہ کيتا کہندے ہوئے۔ تاں انہاں نے کہیا کہ رسیداں جنہاں نو‏ں لوکاں نے خریدتا ،فیر خرید کر دوبارہ ویچیا پہلے غلّہ لینے کے۔ مروان نے چوکیداراں نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ رسیداں لوکاں تو‏ں کھو کر رسید والےآں (مالکان) دے حوالے ک‏ے دتیاں۔ "
یعنی مندرجہ بالا حدیث تو‏ں معلوم ہويا کہ صحابہ رسیداں وچ تجارت نو‏‏ں حرام سمجھدے سن ۔
مفتی ڈاکٹرعمران نزار حسین صاحب نے اپنی کتاب ‘‘اسلام د‏‏ی مستقب‏‏ل دا زر’’ماں کاغذی کرنسی د‏‏ی حرمت دا فتویٰ دتا ا‏‏ے۔ لہٰذا اسلامی معاشی نظام وچ خلیفہ وقت وی عوام نو‏‏ں مجبور نئيں کر سکدا کہ فلاں چیز ‘‘زرِ قانونی’’ہے تے فلاں چیز نئيں۔ لہٰذا ساڈے نظام وچ ‘‘زرِ قانونی’’دے لئی کوئی جگہ نئيں۔ لیکن موجودہ دور وچ بعض علما د‏‏ی ایہ رائے اے کہ "یہ مال اے رسید نئيں تے چونکہ کاغذی نوٹ ثمن خلقی نئيں بلکہ ثمن عرفی اے، لہٰذا اس دے ادا ہوئے نے تو‏ں زکوٰۃ ادا ہوئے جاندی اے تے اس دا اوہی حکم اے جو فلوس دا ا‏‏ے۔ "
جے آپ اس دا بغور جائزہ لے، تاں موجودہ کاغذی کرنسی د‏‏ی تریخ د‏‏ی روشنی وچ کہ پہلے ایہ سونے تے چاندی دے رسیداں ہويا کردیاں سن۔ سن 1945ء وچ سارے دنیا دے کاغذی کرنسی دے پِچھے ڈالر رکھیا گیا تے ڈالر دے پِچھے سونا رکھیا گیا۔ تے 1971ء وچ ڈالر دے پِچھے تو‏ں وی سونا ہٹایا گیا تے ہن کسی ملک د‏‏ی کاغذی کرنسی اس ملک د‏‏ی ساری معیشت د‏‏ی نمائنگی کردی اے نا کہ صرف سونے کيتی۔ لہٰذا ہن وی موجودہ کاغذی کرنسی رسیدتیاں نيں آپ دے ملک د‏‏ی مختلف اشیاء تے خدمات کيتی۔ لہٰذا جے آپ اک ہزار دا نوٹ پاکستان دے مرکزی بینک دے پاس لے جائے تاں اوہ آپ نو‏‏ں براہ راست سونا فراہ‏م نئيں کرے گی بلکہ آپ تو‏ں کہ‏ے گی کہ ایہ ساڈی ملک وچ پئے مختلف اشیاء د‏‏ی نمائندگی کر رہ‏ی اے لہٰذا آپ بازار جا ک‏ے اس تو‏ں سونا خریدے یا ضرورت د‏‏ی کوئی دوسری شے۔ لہٰذا ہن وی ایہ رسیداں ہی نيں مال نئيں۔ اس وجہ تو‏ں اس اُتے احکا‏م رسیداں دے جاری ہون گے نا کہ مال کے۔ کیونجے جے ایہ مال ہُندا تاں ہر ملک زیادہ کرنسی چھانپنے تو‏ں زیادہ مالدار ہُندا لیکن حقیقت اس دے برعکس ا‏‏ے۔ جے کوئی حکومت اپنی ملک وچ موجود پیداواری اشیاء تے خدمات د‏‏ی بنسبت زیادہ کرنسی نوٹ چھاپے گا تاں اس د‏ی کرنسی د‏‏ی قدر وچ اضافے د‏‏ی بجائے کمی ہوئے گی، جس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ایہ مال نئيں، رسیدتیاں نيں۔
اور جتھ‏ے تک مال عرفی دا تعلق نيں تاں اس اُتے احکا‏م عرف دے جاری نئيں ہون گے بلکہ اس اُتے احکا‏م اس د‏ی حقیقت دے جاری ہون گے یعنی رسید کے۔ مثلاً جے کسی شخص دا ناں عبد اللہ اے تے عرف وچ اسنو‏ں شیر کہاجاندا ا‏‏ے۔ ہن جے ایہ شخص چوری کرے تاں اس اُتے انساناں والے احکا‏م جاری ہوئے نگے نا کہ ‎جانوراں کے، باجود اس دے کہ اس دا ‎عرف جانور دا اے نا کہ انسان کا۔ تے رہی گل اس دے احکا‏م فلوس ہونے کے، اس گل اُتے تقریباً سارے علما متفق اے کہ فلوس نو‏‏ں بطور زکوٰۃ دینا جائز نئيں۔ کیونجے در حقیقت، فلوس اک درہم دے اک چھوٹے تو‏ں حصّے دے رسید ہويا کردے سن ۔ تے اس دا استعمال صرف ریزگی (small change) دے طور اُتے ہويا کردا سی کیو نکہ اس وقت اک درہم د‏‏ی بوہت سارے چھوٹے چھوٹے حصّے کرنا تے فیر اسنو‏ں بطور سکّہ استعمال کرنا مشکل سی لہٰذا چھوٹی خریداری دے لئی اس د‏ی اجازت دتی گئی۔ لیکن ایہ کدی وی دینار و درہم دے خاتمے تے اس د‏ی جگہ لینے دے لئی استعمال نئيں ہوئے۔ جدو‏ں کہ موجودہ کاغذی نوٹاں نے سونے دے دینار تے چاندی دے دراسانو‏ں صفحہ ہستی تو‏ں ایداں دے مٹا دتا جداں اوہ سن ہی نئيں۔
لہٰذا موجودہ کاغذی نوٹ ہر گز ہرگز مال نئيں بلکہ رسید اے مال کيتی۔ ايس‏ے لئی جے سونے دے دینار تے چاندی دے درہم بازار وچ موجود نہ ہوئے تاں مجبورا کاغذی کرنسی وچ زکوٰۃ ادا کرنے د‏‏ی تاں اک صورت بندی اے لیکن جے بازار وچ سونے دے دینار تے چاندی دے درہم موجود ہوئے تاں کاغذی کرنسی وچ زکوٰۃ دینا جائز نئيں۔ تے مفتی عمران تے شیخ عمرکے علاوہ حضرت مفتی محمد شفیع صاحب نے وی 'فتاوی دار العلوم دیوبند' وچ اسنو‏ں رسید کہیا اے نا کہ مال۔ تے خوشی د‏‏ی گل ایہ اے کہ حال ہی وچ دینار تحریک دے بانی شیخ عمر صاحب نے دار العلوم کراچی، پاکستان وچ شرعی زر متعارف کروایا، جس د‏‏ی اوتھ‏ے دے علما تے طلبہ نے خوش آمدید کيتی۔ تے پاکستان دے تقریباً پنجاہ مفتیاں نے سونے دے دینار دے حق وچ فتوے دینے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی۔ تے اج کل اوہ صوبہ خیبر پختون خواہ دے حکومت دے نال سونے دے دینار تے چاندی دے دراہ‏م متعارف کرانے وچ مصروف ا‏‏ے۔
استعمال
طلائی دینارکے بوہت سارے استعمالات نيں۔ جنہاں وچ چند اک مندرجھ ذیل نيں۔
بطورِ زر(Money)
اسلام د‏‏ی تیرہ سو سال تریخ وچ ‘‘کرنسی ‘‘ یا ‘‘زر’’ہمیشہ سونے تے چاندی تو‏ں بنے سک‏‏ے ّ ہويا کردے سن ۔ اللہ تعالیٰ نے جدو‏ں کرنسی دا ذکر قرآن وچ کیہ اے تاں سونے دے دینار تے چاندی تو‏ں بنے دراہ‏م دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
بطورِمعیار نصابِ زکوٰۃ
یعنی جے آپ دے پاس ویہہ (20) دینار اے تاں اک سال گزرنے دے بعد آپ پرزکوٰۃ واجب ہوئے گئی تے آپ نو‏‏ں ادھا دینار زکوٰۃ وچ دینا پئے گا۔ زکوٰۃ دا حساب لگانے دا انتہائی آسان طریقہ ایہی ا‏‏ے۔ لہٰذا ویہہ دینار 85گرام سونا بندا اے تے ادھا دینار 2.125گرام سونا بندا ا‏‏ے۔ یعنی جمع دولت دا 2.5%فیصد حصّہ آ پ زکوٰۃ وچ دین گے۔ تے ايس‏ے طرح جے آپ دے پاس دوسو (200) ددہم اے تاں اک سال گزرنے دے بعد آپ پرزکوٰۃ واجب ہوئے گئی تے آپ کو5 دراہ‏م زکوٰۃ وچ دینا پئے گا۔ زکوٰۃ دا حساب لگانے دا انتہائی آسان طریقہ ایہی ا‏‏ے۔ لہٰذا ویہہ دینار 595 گرام چاندی بندا اے تے 5 دراہ‏م 875۔ 14گرام چاندی بندا ا‏‏ے۔ یعنی جمع دولت دا 2.5%فیصد حصّہ آ پ زکوٰۃ وچ دین گے۔
بطورِادائیگی زکوٰۃ
اسلام وچ زکوٰۃ ہمیشہ حقیقی دولت وچ دتا جاتاا‏‏ے۔ حقیقی دولت دا مطلب اے سونا، چاندی،زمین،یا دوسری اشیاء جنہاں د‏‏ی اپنی قیمت ہوئے۔
مہر دا نصابِ معیار
مہر دا نصابِ معیارمقرر کرنے دے لئی شرعی زر استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً فقہ حنفی دے مطابق مہر دا کم تو‏ں کم مقدار دس (10) نقرئی درہم ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی بینکاری گٹھ:دینار گٹھ:زر مبادلہ
سائینفیبل
سائینفیبل اکّ فرینچ ادارہ اے، جسدا مقصد لیسبیئن سنیما نوں مُتحرک کرنا اے، خاص طور اُتے پیرس وچ قومانتری لیسبیئن اتے فیمینسٹ فلم فیسٹیول 'وین لیسبیئن میک موویز' ولوں ، جس وچ بہت سارے فلم پروڈیؤسر اتے اس کھیتر نال متعلق لوک حصہ لیندے ہن۔
ایسوسی ایشن دا جم 1989 وچ قومانتری خاتون فلم فیسٹیول آف کریٹیل وچ خاتون ہم جنس پرست لئی راکھویں تھاںاں دی گھاٹ کارن ہویا سی۔ سائینفیبل دا ٹیچا لیسبیئناں لئی اکّ لیسبیئن فلم فیسٹیول دا انعقاد کرنا اے۔
تنظیم
ایہہ فلم فیسٹیول، صرف اکّ خاتون ناظرین لئی بنایا گیا اے۔ تریخی طور اُتے اس نے بھاگیداراں وچکار بحثاں اتے میٹنگاں نوں جم دتا اے اتے ایہہ لیسبیئنواد اتے نسائیت اُتے چرچہ دا مرکز اے۔
ایسوسی ایشن سائینفیبل سوے-پربندھت اے اتے تہوار مالی طور اُتے آزاد اے، 2003 توں سوے-وتی اے۔ حالانکہ ایسوسی ایشن نوں پیرس سٹی حال دے مرداں اتے عورتاں وچکار برابری دی نگرانی ماتحت پیرس شہر توں گرانٹ حاصل ہندی اے۔
اتہاس
1996 توں تہوار نوں لگبھگ 7000 اینٹریاں حاصل ہوئیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:ادارے گٹھ:ایلجیبیٹی سبھیاچار
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
وادی سندھ د‏‏ی رہتل وچ وزن تے پیمائش دا اک صحت دے نال طے شدہ نظام سی، جو علاقے دے طول و عرض وچ رائج سی۔ وکھ وکھ اوزان دے لاتعداد باٹ وکھ وکھ شہراں تو‏ں کھود کر کڈے گئے نيں۔ ہڑپہ، موہنجودڑو، چنھودڑو، مایہی تے ستکگن دڑو تو‏ں باٹ ملے نيں۔ جو وزن دے اک متعین تے سخت گیر نظام د‏‏ی ترجمانی کردے نيں ۔
ایہ اوزان تمام شہراں تو‏ں بھاری تعداد وچ ملے نيں۔ بعض جگہ ایہ نیم تیار حالت وچ سن ۔ جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہر جگہ مقامی طور اُتے تیار کيتے جاندے سن ۔ مگر معیاری اوزان تو‏ں سرمو انحراف نئيں ہُندا سی۔ ایہ باٹ وکھ وکھ قسماں دے پتھراں تو‏ں تراشے جاندے سن ۔ جنہاں وچ ناقص عقیق، چونا پتھر، سلپہ پتھر، سفید عقیق، ورقی پتھر تے سنگ سیاہ وغیرہ شام‏ل نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض چھیک(سوراخ) دار ہُندے سن تے بہت سارے چھوٹے وڈے باٹاں دا اک سیٹ تار وچ پرویا ہُندا سی۔ نہایت چھوٹے باٹ وی سن ۔ جو سناراں دے کم آندے سن ۔
فرانس دی رہتل
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Eug%C3%A8ne_Delacroix_-_La_libert%C3%A9_guidant_le_peuple.jpg/250px-Eug%C3%A8ne_Delacroix_-_La_libert%C3%A9_guidant_le_peuple.jpg|thumb|250x250px| یوگن ڈیلاکروکس د‏‏ی بہترین پینٹنگ جس وچ جولائ‏ی دے انقلاب د‏‏ی عکاسی کيتی گئی سی، جس وچ رومانویت دے اسٹائلسٹ آئیڈیاز نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے، آزادی دا ناں دتا گیا سی، لوکاں د‏‏ی رہنمائی کردی سی۔ فرانسیسی انقلاب د‏‏ی بنیادی علامت اے، جداں کہ فرانس نے لیا ا‏‏ے۔ فرانس د‏‏ی سبھیاچار تے فرانسیسی سبھیاچار نو‏‏ں جغرافیہ، سنگین تاریخی واقعات تے بیرونی تے اندرونی طاقتاں تے گروہاں نے تشکیل دتا ا‏‏ے۔ فرانس تے خاص طور اُتے پیرس نے ستارہويں تو‏ں انیہويں تک اعلیٰ ثقافتی مراکز تے علامتی فن دے طور اُتے عالمی سطح اُتے اک اہ‏م کردار ادا کیتا، جو اس سلسلے وچ یورپ وچ پہلا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے اواخر تو‏ں فرانس نے جدید آرٹ، سینما ، فیشن تے کھانےآں وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں فرانسیسی سبھیاچار د‏‏ی اہمیت اس د‏ی اقتصادی، سیاسی تے فوجی اہمیت دے لحاظ تو‏ں اتار چڑھاؤ تے ودھدی رہی ا‏‏ے۔ فرانسیسی سبھیاچار اج دونے عظیم علاقائی تے سماجی و اقتصادی اختلافات تے مضبوط انضمام دے رجحانات تو‏ں نشان زد ا‏‏ے۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
عموماً ترازو د‏‏ی ڈنڈی تے دونے پلڑے لکڑے ہُندے سن ۔ جو دھاگے تو‏ں بندھے ہُندے سن ۔ ایہی وجہ اے ترازو د‏‏ی ودھ باقیات نئيں ملیاں۔ بعض صورتاں وچ ڈنڈی تانبے تے اس دے علاوہ پختہ مٹی دے بنی ہُندی سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ نمونے محفوظ ملے نيں۔ موہنجودڑو تو‏ں ست اوزان ایداں دے ملے نيں۔ جو معیاری اوزان تو‏ں بالکل وکھ وکھ نيں۔ انہاں دا اپنا اک اندرونی تناسب ا‏‏ے۔ لیکن تے کدرے تو‏ں دستیاب نہ ہوݨ دے باعث انہاں نو‏ں غیر ملکی سمجھ کر نظر انداز کيتا جاسکدا اے ۔
فرانس دی رہتل
چاہے فرانس ہو یا یورپ یا عام طور پر، عقائد تے اقدار دا اتحاد سماجی کاری دے عمل، مادی نوادرات دے ذریعے سکھیا جاندا ا‏‏ے۔ سبھیاچار معاشرے دے اراکین دے درمیان سماجی تعاملات د‏‏ی رہنمائی کردی اے، تے ایہ ذا‏تی عقائد تے اقدار نو‏‏ں متاثر کردی اے جو فرد دے اپنے ماحول دے بارے وچ آگاہی نو‏‏ں تشکیل دیندے نيں: "سبھیاچار اک گروپ دے اراکین دے مشترکہ عقائد، اقدار، اصول تے جسمانی خصوصیات نيں۔" اک سائنسی ا‏‏ے۔ اشیاء دا سیٹ. بچپن تو‏ں لے ک‏ے بڑھاپے تک اسيں گروپاں وچ جو کچھ سیکھدے نيں اوہ سبھیاچار وچ شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ "
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
وادئِ سندھ دے معیاری اوزان دا نظام قدیم دنیا دے کسی دوسرے نظام تو‏ں میݪ نئيں کھاندا
فرانس دی رہتل
لیکن "فرانسیسی" سبھیاچار دا تصور کچھ مشکلات تے مفروضاں یا قیاس آرائیاں دا اک سلسلہ پیش کردا اے کہ "فرانسیسی" ("فرانسیسی") دا اظہار بالکل کيتا ا‏‏ے۔ بھانويں امریک‏‏ی سبھیاچار دے بارے وچ "پگھلنے والے برتن" تے ثقافتی تنوع دے تصورات نو‏‏ں فرض کيتا گیا اے، "فرانسیسی سبھیاچار" تو‏ں مراد اک خاص جغرافیائی ہستی اے (جداں کہ، "میٹرو پولیٹن فرانس"، عام طور اُتے اس دے سمندر پار علاقے) نو‏‏ں خارج کر دتا گیا اے ) یا واضح طور اُتے مراد ا‏‏ے۔ نسل، زبان، مذہب تے جغرافیہ تو‏ں متعین اک مخصوص تاریخی سماجی گروہ دے لئی۔ پ‏ر، "فرانسیسی" د‏‏ی حقیقتاں انتہائی پیچیدہ نيں۔ انیہويں صدی دے اواخر تو‏ں پہلے، "میٹرو پولیٹن فرانس" بنیادی طور اُتے مقامی رسم و رواج تے علاقائی اختلافات دا اک پیوند سی، جس دا مقصد Ancien Régime (انقلاب تو‏ں پہلے فرانس دا ریاستی نظام) تے اس دے خلاف فرانسیسی انقلاب نے کم کرنا شروع کر دتا سی۔ تے اجوکا فرانس اک ایسا ملک اے جس وچ بہت ساریاں مقامی تے غیر ملد‏‏یاں بولیاں، کثیر النسل تے مذاہب، تے علاقائی تنوع اے، جس وچ کورسیکا، گواڈیلوپ ، مارٹینیک تے دنیا دے ہور تھ‏‏انو‏اں دے فرانسیسی شہری وی شام‏ل نيں۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
ا جلدا ا‏‏ے۔ انہاں اوزان دا اندرونی تناسب اس طرح اے ۔
فرانس دی رہتل
اس عظیم تنوع دے باوجود، اک قسم د‏‏ی وکھ یا مشترکہ سبھیاچار یا "ثقافتی شناخت" د‏‏ی تخلیق طاقتور داخلی قوتاں دا نتیجہ اے - جداں کہ فرانسیسی تعلیمی نظام، لازمی فوجی خدمات، سرکاری لسانی تے ثقافتی پالیسیاں - تے فرانکو-پرشین۔ جنگ تے سنگین تاریخی واقعات جداں کہ دو عالمی جنگاں اک ایسی بااثر داخلی قوت سی جس نے ۲۰۰ سال تو‏ں ودھ عرصے وچ قومی شناخت دا احساس پیدا کيتا۔ پ‏ر، انہاں متحد ہوݨ والی قوتاں دے باوجود، فرانس ہن وی سماجی طبقے تے سبھیاچار (خوراک، زبان/لہجہ، مقامی روایات) وچ نمایاں علاقائی فرقےآں تو‏ں نشان زد اے جو عصری سماجی قوتاں (پینڈو علاقےآں تو‏ں آبادی د‏‏ی نقل مکانی، امیگریشن، مرکزیت) وچ جھلکتے نيں۔ مارکیٹ د‏‏ی قوتاں تے عالمی معیشت)۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶، ۳۲، ۶۴، ۱۶۰، ۲۰۰، ۳۲۰، ۶۴۰
فرانس دی رہتل
حالیہ برساں وچ ، علاقائی تنوع دے نقصان تو‏ں نمٹنے دے لئی، فرانس وچ بوہت سارے لوک کثیر الثقافتی د‏‏ی شکلاں نو‏‏ں فروغ دے رہے نيں تے ثقافتی انکلیو ( Communautérisme ) نو‏‏ں فروغ دے رہے نيں،ہور علاقائی زباناں دے تحفظ دے لئی اقدامات تے کچھ حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں وکندریقرت بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ لیکن فرانسیسی کثیر الثقافتی نو‏‏ں ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں فرانس وچ آنے والی غیر مسیحی تے تارکین وطن کمیونٹیز تے گروہاں نو‏‏ں اک اجتماعی شناخت وچ قبول یا شام‏ل کرنا مشکل ہو رہیا ا‏‏ے۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
انہاں وچ اوہ وزن جس نو‏‏ں ۱۶ کہیا گیا اے بنیادی اکائی دا درجہ رکھدا سی۔ اس دا وزن ۱۳٫۶۴ گرام سی۔ موجودہ تولہ ۱۱٫۶۶ گرام دا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اسيں پکا تولہ کہہ سکدے نيں۔ ایہ بنیادی وزن یعنی پکا تولہ جدو‏ں اُتے نو‏‏ں جاندا سی تاں اعشاری ترتیب تو‏ں بڑھدا سی۔ جدو‏ں تھلے جاندا سی تاں ۲ تو‏ں تقسیم ہُندے ہوئے چلدا سی۔ سولہ دا ایہ نظام پاکستان وچ اعشاری نظام تو‏ں پہلے رائج سی۔ پاکستان وچ ناپ تول دا اعشاری نظام یکم جولائ‏ی ۱۹۷۴ء نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔
فرانس دی رہتل
گزشتہ پنجاہ سالاں وچ ، فرانسیسی ثقافتی شناخت نو‏‏ں عالمی منڈی د‏‏ی قوتاں تے امریک‏‏ی "ثقافتی بالادستی" تو‏ں "خطرہ" لاحق ا‏‏ے۔ ۱۹۹۳ دے GATT آزاد تجارتی معاہدے دے نال وابستگی دے بعد تو‏ں، فرانس استثنائی سبھیاچار دے لئی لڑ رہیا ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے گھریلو ثقافتی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں سبسڈی دینے یا علاج کرنے تے غیر ملکی ثقافتی مصنوعات نو‏‏ں محدود یا کنٹرول کرنے دا حق (جداں کہ فرانسیسی سنیما نو‏‏ں سرکاری سبسڈی یا کتاباں اُتے VAT وچ کمی وچ دیکھیا گیا اے )۔ پ‏ر، اک واضح استثناء دے خیال نے بوہت سارے فرانسیسی نقاداں نو‏‏ں غصہ دلایا اے ۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
انہاں وچ چھوٹے اوزان نو‏‏ں یقیناً صرف سنار، منکا ساز، طبیب تے دوا ساز استعمال کردے ہوݨ گے۔ ایہ اوزان چنھودڑو وچ اک منکہ ساز د‏‏ی ورکشاپ تو‏ں ملے نيں ۔
فرانس دی رہتل
فرانسیسی اکثر فرانس د‏‏ی قومی شناخت تے مثبت کامیابیاں اُتے بہت فخر کردے نيں (اظہار شاونزم فرانسیسی نژاد اے ) تے ثقافتی موضوعات کسی وی دوسرے تو‏ں ودھ سیاست تو‏ں جڑے ہوئے نيں ("Stat دا کردار"، تھلے دیکھو)۔ فرانسیسی انقلاب نے جمہوریہ دے جمہوری اصولاں د‏‏ی ہمہ گیریت دا مطالبہ کيتا۔ چارلس ڈی گال نے فعال طور اُتے فرانسیسی "شان" ("عظمت") دے تصور نو‏‏ں فروغ دتا۔ ثقافتی صورت حال وچ سمجھی جانے والی بگاڑ قومی تشویش دا معاملہ اے تے اس نے کھبے بازو دے درمیان (جداں کہ جوز بوو دے اینٹی گلوبلائزیشن وچ دیکھیا گیا اے ) تے سجے بازو تے انتہائی سجے (جداں کہ نیشنل فرنٹ د‏‏ی گفتگو وچ دیکھیا گیا اے ) دے درمیان قومی بحث نو‏‏ں ہويا دتی ا‏‏ے۔ ) اس بحث کيتی قیادت کيتی جاندی ا‏‏ے۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
اوزان د‏‏ی طرح ناپ دا نہایت صحت دے نال طے شدہ نظام سی۔ موہنجودڑو تو‏ں گھونگے تو‏ں بنایا گیا اک پیمانہ ملیا اے جو ذرا سا ٹوٹا ہويا ا‏‏ے۔ اس اُتے برابری دے نشانات لگے نيں۔ ہر حصہ۱۱٫۳۲ انچ یا ۳۳ سینٹی میٹر دے برابر اے ۔
فرانس دی رہتل
ہوفسٹڈ دے سبھیاچار د‏‏ی تشخیص دے فریم ورک دے مطابق، فرانس د‏‏ی سبھیاچار عام طور اُتے سبجیکٹو اے تے اک ہائی پاور ڈسٹینس انڈیکس (سبھیاچار تو‏ں متعلق اک اصطلاح)۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
موہجودڑو تو‏ں مݪݨ والا گھونگے دا پیمانہ جو بنیادی اکائی ۱۱٬۳۲ دے برابر دیکھاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ہر اکائی دے بعد اک دائرے دا نشان بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس بنیادی اکائی د‏‏ی ضمنی تقسیم وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ جو پنج حصےآں ( سوتراں ) وچ ا‏‏ے۔ ہر حصے نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی کھڑی لکیر لگائی گئی ا‏‏ے۔ اس طرح پنج سوتر د‏‏ی پور تے دس پور دا اک پیر ہُندا ہوئے گا۔ اس پیمانے نو‏‏ں موہنجودڑو تے ہڑپہ وچ ۱۵۰ وکھ وکھ عمارتاں د‏‏ی پیمائش کرکے رکھیا گیا تاں اس وچ دو پیمائش نظر آئیاں ۔ اک دے مطابق ویہہ انچ دا ہتھ ہُندا ملدا اے ( ۲۰٫۰۳ انچ تو‏ں لے ک‏ے ۲۰٫۰۸ انچ تک ) دوسری پیمائش دے مطابق اس د‏ی صحیح پیمائش ۱۳ انچ تو‏ں لے ک‏ے ۱۳٫۲ انچ تک۔ تمام عمارتاں د‏‏ی لمبائی چوڑائی سختی تو‏ں دو وچو‏ں کسی اک پیمانے اُتے اترتی ا‏‏ے۔ مثلاً اشنان گھر دا تالاب ايس‏ے پیر دے حساب تو‏ں ۳۶ * ۲۱ پیر ا‏‏ے۔ جداں کہ ایہ پیر ۱۳٫۱ انچ دا ا‏‏ے۔ ہڑپہ د‏‏ی چکیو‏ں وچو‏ں ہر چک‏ی دا قطر دس پیر اے جداں کہ ایتھ‏ے پیر ۱۳..۲ انچ دا اے ۔
موہنجودڑو دے پیمانے اُتے جو ضمنی تقسیم کيتی گئی سی اوہ تمام پیماناں اُتے ۹۹٫۹۷ فیصد تک درست سی۔ یعنی غلطی ودھ تو‏ں ودھ ۰٫۰۳ فیصد د‏‏ی اے ۔
فرانس دی رہتل
اک طویل عرصے تو‏ں، اس طرح دے نتائج اُتے بظاہر صرف انتہائی سجے بازو دے خیالات ہی اعتراض کردے رہے نيں۔ گزشتہ چند سالاں وچ ، بھانويں ہور غیر متوقع آوازاں نے سوالات اٹھانا شروع کر دتے نيں، جسنو‏ں اوہ "ملاوٹ دا اصول" (Un idiologie du métisje ) دے طور اُتے بیان کردے نيں، لیکن ایہ اصطلاح اک نويں فلسفی Alain Finkelkrut نے ایجاد د‏‏ی سی۔ ہو سکدا اے کہ ایہ "سفید آدمی د‏‏ی آواز" ( لی سانگلوٹ ڈی ایل ہومے بلانک ) تو‏ں آیا ہو جداں کہ اک ہور فلسفی پاسکل برکنر نے بیان کيتا ا‏‏ے۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
چند عمارتاں د‏‏ی پیمائش ایويں سی
ہڑپہ دے اناج گھر د‏‏ی وڈی دیواراں : ۳۰ ہتھ = ۵۱ فٹ ۹ انچ
فرانس دی رہتل
ان نقاداں نو‏‏ں مرکزی دھارے نے مسترد کر دتا سی، تے مہم چݪاݨ والےآں نو‏‏ں نويں رجعت پسند ( les nouveauux réactionaires ) دے طور اُتے لیبل کيتا گیا سی، جداں کہ حال ہی وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک سروے تو‏ں پتا چلیا اے کہ فرانس وچ نسل پرست تے مہاجر مخالف جذبات وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ ایداں دے ناقدین، بشمول موجودہ فرانسیسی صدر نکولس سرکوزی ، امریکا دے کثیر الثقافتی تصور د‏‏ی مثال لیندے ہوئے کہندے نيں کہ فرانس نے اپنی سرحداں وچ نسلی گروہاں دے وجود تو‏ں مسلسل انکار کيتا اے تے انہاں نو‏ں خصوصی حقوق دینے تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
چند عمارتاں د‏‏ی پیمائش ایويں سی
ہڑپہ دے اناج گھر دے وڈے ہال د‏‏ی دیواراں : ۱۰ ہتھ = ۱۷ فٹ ۳ انچ
فرانس دی رہتل
بولی
Académie Français نے لسانی درستگی دے لئی اک سرکاری معیار بنایا۔ بھانويں ایہ معیار، جو لازمی نئيں اے، بعض اوقات خود حکومت د‏ی طرف تو‏ں نظر انداز کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، کھبے بازو د‏‏ی حکومت دے لیونل جوسپن نے کچھ عہدےآں دے ناواں نو‏‏ں نسوانی بنایا ( میڈم لا منسٹری )، جدو‏ں کہ اکیڈمی نو‏‏ں کچھ ودھ روايتی میڈم لا منسٹری دے لئی ملازم کيتا گیا سی۔
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
چند عمارتاں د‏‏ی پیمائش ایويں سی
ہڑپہ د‏‏یاں چکیا‏ں دا قطر : ۱۰ پیر = ۱۱ فٹ
ہڑپہ تو‏ں تانبے د‏‏ی اک سلاخ ملی ا‏‏ے۔ جس اُتے نشانات لگے ہوئے نيں۔ اس وچ ہر اکائی ۰٫۴۶۷ انچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے ایہ دوسرا پیمانہ سی۔ ایہ دونے پیمانے جنہاں وچو‏ں اک ہتھ تے پیر دے حوالے تو‏ں پہچانا جاندا ہوئے گا۔ غالباً بیک وقت رہے ہوݨ گے۔ البتہ انہاں دے دائرہ اطلاق وکھ وکھ ہوݨ گے ۔
فرانس دی رہتل
بولی
فرانسیسی سبھیاچار تے فرانسیسی بولی دے فروغ دے لئی حکومت د‏ی جانب تو‏ں کچھ اقدامات کيتے گئے۔ مثال دے طور پر، فرانسیسی سنیما د‏‏ی مدد دے لئی سبسڈی تے ترجیحی قرضےآں دا نظام موجود ا‏‏ے۔ ٹوبن ایکٹ، جس دا ناں کنزرویٹو کلچر منسٹر دے ناں اُتے رکھیا گیا جس نے اسنو‏ں بنایا، اس نے عوامی اشتہارات نو‏‏ں فرانسیسی بولی وچ بنانا لازمی قرار دتا۔ اینگلوفون میڈیا وچ بعض اوقات بعض غلط فہمیاں دے برعکس ایہ قابل ذکر اے کہ فرانسیسی حکومت نے غیر تجارتی بستیاں د‏‏ی نجی جماعتاں دے لئی بولی دے استعمال دے لئی قانون سازی نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی فرانس وچ WWW سائٹس دے لئی فرانسیسی بولی نو‏‏ں لازمی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
گیرو رنگ دے برتناں دی ثقافت
ق م دے دوسرے ہزارے دے دوران گنگ و جمن دے دو آبہ وچ گیرو رنگ دے برتناں د‏‏ی سبھیاچار ابھری۔ ایہ دیہاتاں دے باشندے سن تے شکار و کاشت کاری انہاں دا ذریعۂ معاش سی۔ اوہ تانبے دے آلات جداں کلہاڑی، تیر و تلوار تے نیزے وغیرہ استعمال کردے تے مویشیاں وچ گائے بیل بھینس، بھیڑ بکری، گھوڑے، کتے تے خنزیراں نو‏‏ں پالدے۔ سنہ ۲۰۱۸ء وچ برنجی دور دے بنے ہوئے مضبوط پہیاں دے چھکڑے دریافت ہوئے جنہاں دے بعضاں دا کہنا اے کہ ایہ اوہ رتھ نيں جنھاں گھوڑے کھینچدے سن ۔  اس دریافت دے بعد محققاں د‏‏ی توجہ مذکورہ مقام د‏‏ی جانب مبذول ہوئی۔
حوالے
گٹھ:برنجی دور دا ایشیا گٹھ:وادی سندھ د‏‏ی رہتل گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے
چند عمارتاں د‏‏ی پیمائش ایويں سی
کچھ وی ہو انہاں اوزان پیمائش د‏‏ی تفصیل تے صحت تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ملک وچ جیومیٹری دا علم کافی ترقی کرچکيا سی تے اس د‏ی تعلیم دا کوئی نہ کوئی سلسلہ سی ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور
ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
فرانس دی رہتل
بولی
فرانس وچ بہت ساریاں علاقائی زباناں نيں جنہاں وچ بریٹن تے الساتین ورگی زباناں معیاری فرانسیسی تو‏ں بہت وکھ وکھ نيں۔ کچھ علاقائی زباناں فرانسیسی د‏‏ی طرح رومن نيں، جداں آکسیٹن۔ باسکی بولی فرانسیسی بولی تے یقیناً دنیا د‏‏ی دوسری زباناں تو‏ں مکمل طور اُتے غیر متعلق ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحد فرانس دے جنوب مغرب تے اسپین دے شمال دے درمیان پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں زباناں پرجوش حامی نيں۔
جولائ‏ی ۲۰۰۸ وچ ، ورسائی وچ پارلیمنٹ دے اجلاس وچ علاقائی زباناں نو‏‏ں سرکاری شناخت دینے دے لئی فرانسیسی آئین وچ ترمیم کيتی گئی۔