cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رسبھری
راسبیری زوردار نيں تے ایہ مقامی طور اُتے ناگوار ہوسکدیاں نيں۔ اوہ بیسل ٹہنیاں (جسنو‏ں چوسنے والے دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) دا استعمال کردے ہوئے پروپیگنڈا کردے نيں ، زیر زمین ٹہنیاں پھیلاندے نيں جو جڑاں تے انفرادی پودےآں نو‏‏ں ترقی دیندے نيں
وہ مرکزی پودے تو‏ں کچھ دور نويں کیناں نو‏‏ں چوس سکدے نيں۔ اس وجہ تو‏ں ، رسبری اچھی طرح پھیلدی اے ، تے جے باغات نو‏‏ں چیک نہ کيتا گیا تاں اوہ باغات اُتے قبضہ کرسکدا ا‏‏ے۔ راسبیری اکثر کٹنگاں دا استعمال کردے ہوئے پھیلاندے نيں ، تے مٹی د‏‏ی نم نمی وچ آسانی تو‏ں جڑاں گے۔
اس پھل د‏‏ی کٹائی اس وقت ہُندی اے جدو‏ں اوہ آسانی تو‏ں استقبال تو‏ں دور آجاندا اے تے اس نے گہرا رنگ (سرخ ، کالا ، ارغوانی ، یا سنہری پیلے رنگ د‏‏ی شکل اختیار کرلئی اے ، جس د‏‏ی ذات تے نسل اُتے منحصر اے )۔
یہ تب ہُندا اے جدو‏ں پھل سب تو‏ں زیادہ خوبصورت تے میٹھے ہُندے نيں۔
اُچی سرنگ بریمبل پیداوا‏‏ر دیر دے موسم خزاں تے موسم بہار دے آخر وچ دستیابی وچ خلا نو‏‏ں ختم کرنے دا موقع فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
ہور برآں ، اُچی سرنگاں کم ہارڈ فلوریکین فروئنگ رسبریاں نو‏‏ں آب و ہو‏‏ا وچ اُچے مقام اُتے جانے د‏‏ی اجازت دیندی نيں جتھے اوہ دوسری صورت وچ زندہ نئيں رہ سکدے نيں۔ سرنگ وچ پودےآں نو‏‏ں عام طور اُتے سرنگ د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے نیڑے فاصلے اُتے قائم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
راسبیری اک اہ‏م تجارتی پھل د‏‏ی فصل اے ،
جو دنیا دے تمام تپش آمیز علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے اگائی جاندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے اہ‏م جدید تجارتی ریڈ رسبیری کاشتیاں جو R. idaeus تے R. strigosus دے درمیان ہائبرڈ تو‏ں ماخوذ نيں۔
بلیک رسبری ، روبس اوسیڈینٹالس ، کاشت وی کيتی جاندی اے ، جو تازہ تے منجمد پھل ، ہور جام ، محفوظ تے ہور مصنوعات مہی'ا کردا اے جو اس نوع دے مخصوص ذائقہ دے نال ا‏‏ے۔
جامنی رسبری لال تے سیاہ رسبریاں د‏‏ی باغبانی ہائبرڈائزیشن دے ذریعہ تیار کيتی گئی اے ، تے کچھ جگہاں اُتے جنگل وچ وی پایا گیا اے (مثال دے طور اُتے ، ورمونٹ وچ ) جتھے امریک‏‏ی سرخ تے کالی رسبری دونے قدرتی طور اُتے اگتے نيں۔
جامنی رنگ دے پھل دار رسبریاں د‏‏ی تجارتی پیداوا‏‏ر کدی کدائيں ہی ا‏‏ے۔
نیلی رسبری اک مقامی ناں اے جو پرنس ایڈورڈ کاؤنٹی ، اونٹاریو ، کینیڈا وچ کھیت‏‏ی دار 'کولمبیا' دے لئی استعمال کيتا جاندا اے ، جو آر سٹرگوسس تے آر واقعیڈلس دا اک ہائبرڈ (جامنی رنگ دا رسبری) ا‏‏ے۔
نیلی رسبری وائٹ بارک رسبری ، آر لیوکوڈرمیس دا وی حوالہ دے سکدی ہ
روبوس جینس دے دوسرے سبجینرا وچ وی ریڈ رسبریاں نو‏‏ں مختلف پرجاتیاں دے نال عبور کيتا گیا اے ، جس دے نتیجے وچ متعدد ہائبرڈ پیدا ہوئے ، جنہاں وچ پہلا لوگن بیری سی۔ بعد وچ قابل ذکر ہائبرڈ وچ اویلیری بیری ، بوائےسین بیری ، ماری بیری ، تے ٹائی بیری شامل نيں۔ سب کثیر الجہ‏‏تی ہائبرڈ نيں۔
واقف کاشت کيتی گئی سرخ رسبریاں تے روبس د‏‏ی کچھ ایشیائی نسلاں دے وچکار ہائبرڈائزیشن وی حاصل کرلئی گئی اے ۔
پاک بھارت لڑائی 1965
بھارت-پاکستان لڑائی(1965) جو کہ بھارت اتے پاکستان دے وچکار اپریل 1965 توں ستمبر 1965 وچ ہوئی ۔
بھارت تے پاکستان دونے پڑوسی ملکاں دے درمیان وچ ہونے والی ایہ پہلی بین الاقوامی جنگ سی جس وچ اک فریق (بھارت) نے بین الاقوامی سرحد عبور ک‏ر ک‏ے فریق ثانی(پاکستان) اُتے جنگ مسلط کيتی۔ آپریشن جبرالٹر اس د‏ی بنیادی وجہ سی۔ 17 روزہ اس جنگ وچ دونے فریق اپنی اپنی کامیابی دا دعوی کردے نيں۔
جنگ تو‏ں پہلے کشیدگی
تقسیم ہند دے بعد ہی تو‏ں پاکستان تے بھارت دے درمیان وچ خاصی کشیدگیاں رہیاں۔ اگرچہ تمام مسائل وچ مسئلہ کشمیر سب تو‏ں وڈا مسئلہ رہیا مگر دوسرے سرحدی تنازعات وی چلدے رہے مثلا دا رن کچھ مسئلہ جس نے 1956ء وچ سر اٹھایا۔ رن آف کچھ بھارتی گجرات دا اک بنجر علاقہ اے، اس مسئلے دا اختتام بھارت دے متنازع علاقے اُتے دوبارہ قبضے تو‏ں ہويا۔ کچھ اخبارات دے مطابق جنوری 1965ء وچ پاکستانی سرحدی محافظاں نے بھارتی علاقے وچ گشت شروع کر دتا جس دے بعد 8 اپریل 1965 نو‏‏ں دونے ملکاں نے اک دوسرے د‏‏ی سرحدی پوسٹاں دے اُتے حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ ابتدا وچ دونے ملکاں د‏‏ی سرحدی پولیس دے درمیان ایہ تنازع چلدا رہیا مگرجلد ہی دونے ملکاں د‏‏ی افواج آمنے سامنے آگئياں۔ جون 1965ء وچ وزیر اعظم مملکت متحدہ مسٹر Harold Wilson نے دونے ملکاں کوقائل ک‏ر ليا کہ کشیدگی کم ک‏ر ک‏ے اپنے مسائل اک ٹریبونل د‏‏ی مدد تو‏ں حل کرن۔ فیصلے دے مطابق جو بعد وچ 1968ء وچ آیا پاکستان نو‏‏ں رن آف کچھ دا 350 mi2 دا علاقہ دتا گیا جدو‏ں کہ پاکستان نے 3500 sqmi۔ دے علاقے دا دعویٰ کيتا سی۔
اس دے بعد آپریشن جبرالٹر ہور کشیدگی دا باعث بنیا۔ جس دا پس منظر ایہ اے کہ بھارتی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں درگاہ حضرت بل د‏‏ی بے حرمتی نے کشمیری مسلماناں وچ شدید غم و غصہ پیدا کیہ ہویا سی۔ وادی کشمیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق بھارتی پارلیمان وچ پیش ہونے والے قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں وی کشمیری مسلماناں وچ شدید اضطراب د‏‏ی تو‏ں کیفیت سی تے اوہ آزادی دے لئی مستعد نظر آندے سن، کشمیر د‏‏ی ایہ اوہ صورت حال سی جس تو‏ں پاکستان نے فائدہ اٹھانے دا فیصلہ کيتا۔ آپریشن جبرالٹر دے نتائج خاصے خطرنا‏‏ک نکلے تے ايس‏ے آپریشن دے بطن تو‏ں 1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ نے جنم لیا۔
جنگ
25 اگست 1965ء نو‏‏ں 5,000 تو‏ں 7,000(پاکستانی دعوے) یا 30،000 تو‏ں 000، 40 (بھارتی دعوی) پاکستانی فوجیاں نے لائن آف کنٹرول نو‏‏ں عبور کيتا، بھارتی افواج نو‏‏ں دسیا گیا 15 اگست نو‏‏ں سرحد عبور کيتی گئی ا‏‏ے۔ ابتدائی طور پر، بھارتی فوج نو‏‏ں کافی کامیابی ملی، توپ خانہ دے ذریعے کيتی گئی گولہ باری تو‏ں بھارت نے تن اہ‏م پہاڑی تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اگست دے آخر تک، البتہ فریقین د‏‏ی اک ورگی پیشرفت رہی۔ پاکستان نے تتوال، پونچھ تے اوڑی دے علاقےآں وچ پیش رفت د‏‏ی جدو‏ں کہ بھارت نے حاجی پیر پاس وچ پاکستانی کشمیر وچ 8 کلو میٹر تک قبضہ ک‏ر ليا 1 ستمبر 1965ء کو، پاکستان نے اک جوابی حملے دا آغاز کيتا، جسنو‏ں آپریش گرینڈ سلام دا ناں دتا گیا۔ جس دا مقصد جموں‏ دے اہ‏م شہر اکھنور اُتے قبضہ کرنا سی، جتھ‏ے تو‏ں بھارتی فوجیاں تک رسد دا راستہ تے مواصلا‏تی سلسلہ کٹ دتا جاندا۔ ایوب خان نے حساب لگایا کہ، ہندو صحیح وقت تے جگہ اُتے کھڑے رہنے دا حوصلہ نئيں کرن گے۔
انڈونیشیا
1965 د‏‏ی جنگ وچ انڈونیشیا نے پاکستان دا نال دتا۔ اس وقت دے صدر سوئیکارنو نے اک جانب تاں اندمان تے نکوبار دے جزیرے دا محاصرہ کروایا تے پاکستان د‏‏ی مدد دے لئی فوری طور اُتے دو آبدوزاں تے دو میزائل بردار کشتیاں روانہ کيتياں لیکن اس وقت تک پاکستان تے بھارت دے درمیان جنگ بندی ہوئے چک‏ی سی۔۔
ایران
جنگ دے دوران ایران نے پاکستان نو‏‏ں مفت وچ تیل فراہ‏م کیہ۔ زخمی فوجیاں دے لئی ادویات وی فراہ‏م کيتياں تے پاکستان نو‏‏ں دینے دے لئی جرمنی تو‏ں 90 طیارے وی خریدے۔
ترکی
ایران د‏‏ی طرح ترکی نے وی پاکستانی فوجیاں ی مدد دے لئی نرساں دے گروپ بھیجے
نقصانات دا جائزہ
جنگی نقصانات تے تباہی دے متعلق بھارت تے پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں اک دوسرے دے بارے وچ خاصے مختلف دعوے کیتے گئے نيں۔ ذیل دے جدول وچ دونے ملکاں دے دعوےآں دا خلاصہ پیش ا‏‏ے۔
جنگی اعزاز
جنگ دے بعد بھارت وچ بھارتی فوج د‏‏ی مختلف یونٹاں نو‏‏ں 16 جنگی اعزازات تے 3 میدان جنگ تو‏ں متعلق اعزازات (theatre honour) دتے گئے۔ انہاں وچو‏ں کچھ یونٹاں درج ذیل نيں:
بہادری دے اعزازات
میدان جنگ وچ بہادری دکھانے والےآں نو‏‏ں بھارت نے پرام ویر چکر تے پاکستان نے نشان حیدر دتا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں گٹھ:پاک بھارت جنگاں
گٹھ:پاک بھارت لڑائیاں گٹھ:پاکستان دیاں جنگاں گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
الانڈ
الانڈ افریفہ دا اک جانور اے۔
ودیاپتی
ودیاپتی (1350ء–1440ء) المعروف مہاکوی ودیاپتی، میتھلی گوکل ودیاپتی میتھلی تے سنسکرت شاعر، ادیب تے کئی زباناں دے جان کار سن ۔
ودیاپتی سنسکرت و میتھلی ادب تک ہی محدود نہ سن انہاں د‏‏ی ہور مشرقی زباناں وچ وی خدمات ني‏‏‏‏ں۔
مڈھلا جیون
انہاں د‏‏ی پیدائش ضلع دربھنگہ دے پنڈ بسفی (موجودہ ضلع مدھوبانی) وچ ہوئی۔ اوہ اک میتھل النسل گنپتی ٹھاک‏ر ک‏ے بیٹے سن ۔ ودیاپتی دے اسم دا معنی عالم ا‏‏ے۔
انہاں د‏‏ی ٹھیک تاریخِ پیدائش وچ تذبذب اے کیونجے انہاں د‏‏ی اپنی تخلیقات وچ موجود معلومات وچ تضاد پایا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد، تیرہٹ دے راجا رائے گنیشور دے دربار وچ پروہت سن، انہاں دے اکثر بزرگ درباری سن، جداں انہاں دے اُتے دادا دیوآدتیہ ٹھاکر، بادشاہ ہری سنگھ دیو دے دربار وچ جنگ و امن دے وزیر سن ۔ ودیاپتی نے بذات خود شمالی بہار دے مختلف راجاواں دے دربار وچ شاعر دے طور اُتے کم کیتا۔ تریخ تو‏ں معلوم اے کہ ودیاپتی د‏‏ی دو بیویاں، تن بیٹے تے چار بیٹیاں سن۔
ادبی سفر
ودیاپتی ہی اک ایداں دے شاعر نيں جنہاں نو‏ں ہندی میتھلی و بنگالی انہاں تِناں زباناں دے بولنے والے مساوی طور اُتے اپنا مندے سن، نال ہی انہاں د‏‏ی ایہ خصوصیت اے کہ انہاں د‏‏ی تصنیفات سنسکرت، پراکرت تے میتھلی زباناں وچ ملدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے کماں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ مغنی، وزیر، شاعر تے دھرم شاستری سن ۔ علم تریخ دے عالم تے مضمون نگار و مقالہ نویس وی سن تے انہاں سب کماں وچ یکساں قابلیت رکھدے سن ۔
انہاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شہرت میتھلی وچ لکھے ہوئے بھجناں دے ذریعہ ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ بھجن تعداد وچ کِنے نيں انہاں دا شمار ہن تک نئيں ہوئے سکیا ا‏‏ے۔ انہاں دے بھجناں دا مجموعہ جو اج تک شائع ہويا اے انہاں دے متعلق ایہ تصفیہ نئيں ہويا کہ انہاں ہی دے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن افسوس د‏‏ی گل ایہ اے کہ قدیم ویشنو بھجناں دے مجموعہ وچ دوسرے شاعراں دے بھجن نو‏‏ں وی ودتا پتی دے ناں تو‏ں شائع کیتا جا رہیا اے تے خود انہاں د‏‏ی نظماں دے معنی مختلف طور اُتے لئی جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ مشرق شمالی ہندوستان دے کئی شاعراں نے ودیاپتی د‏‏ی نظماں تو‏ں خیالات اخذ کیتے نيں تے جدید زمانہ وچ وی انہاں د‏‏ی میتھلی نظماں تو‏ں خیالات ادھار لئی جاندے ني‏‏‏‏ں۔
تصنیفات
پراکرت تے سنسکرت وچ انہاں د‏‏ی مشہور تخلیقات ایہ نيں: پرش پریکشا، درگابھگتی ترنگنی، شیودردسواسار، پری کرما، وبھارگ سار وغیرہ۔ منی منجری نالگا، کیرتی لتا، کیرتی پتاکا وغیرہ
کتابیات
گٹھ:1350ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1440 دتی دہائی دیاں موتاں گٹھ:پندرہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:چودہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:ضلع مدھوبنی دیاں شخصیتاں گٹھ:میتھلی شاعر گٹھ:ہندو شاعر
سُتا ناگ
ستا ناگ رام سروپ انکھی دی لکھی نکی کہانی ہے۔ ایہہ پنجابی ساہت جگت وچّ سریشٹ اتے پرمانک منیاں گئیاں کہانیاں وچوں اک ہے۔ اس کہانی تے مشتمل اسے نام دی چھوٹی پنجابی فلم امردیپ گلّ ولوں تخت ہزارا بینر ادھین بنائی گئی ہے۔
پلاٹ
اس کہانی وچّ اک کڑی ادھکھڑھ عمر دے آدمی نال ویاہی جاندی ہے۔ ویاہ توں بعد اک دن اوہ کڑی ادھی رات نوں چوریوں اٹھ کے ہنیرے وچّ اپنے پریمی نوں اسدا دتا چھلا موڑ آؤندی ہے۔ اسے رات اسدے پریمی دا قتل ہو جاندا ہے۔ ہولی ہولی اوہ کڑی نویں گھر وچّ ڈھل جاندی ہے۔ اسدی اک بچی ہے۔ پھیر اک دن اس دا شوہر دھار کڈھن لئی بالٹی منگدا ہے پر گھر اندر بجلی نہ ہون کارن اوہ کڑی اندر ہنیرا ہون کارن انکار کر دندی ہے، تاں اسدا گھر والا طعنہ ماردا ہے کہ اس ویلے تاں ہنیرے توں ڈر نہیں لگا، جدوں رات نوں پریمی نوں چھلا موڑن گئی سی۔ کڑی سمجھ جاندی ہے کہ اوہی ہی اسدے پریمی دا قاتل سی۔ ستا ناگ جاگ پیندا ہے اتے اوہ کڑی اپنے شوہر دا قتل کر دندی ہے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کہانیاں گٹھ:نکیاں کہانیاں گٹھ:پنجابی ساہت
چوک اڈنا لومڑ
چوک اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
خوبانی
خوبانی اک فروٹ تے ایہدےرکھ دا ناں اے۔ ایہ گلاب ٹبر توں اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گلاب دا ٹبر
سالٹ سٹی ماری
سالٹ سٹی ماری کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ارڈین
ارڈین بیلجیم لکسمبرگ تے فرانس دے رلدے بارڈ تے اک جنگلی تے اچا نیواں پہاڑی تھاں اے۔ ایہ 11,200 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ تن دیسں دے وشکار ہون باجوں ایہ تریخ دی اک اچیچی تھاں اے۔ 1940 وچ فرانس دی لڑائی وچ جرمن فوج ایتھوں لنگ کے فارنس وج سڑی۔
گٹھ:دوجی وڈی لڑائی
چک 62 ڈی بی
چک 62 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
فقیر خانہ
فقیر خانہ پاکستان پنجاب دے تریخی شہر لہور دا اک عجائب کعر اے۔
اے عجائب کعر اندرون لہور دے علاقے بھاٹی گیٹ چ واقع اے تے ایتھے فن و ثقافت دا بڑا وڈا ذخیرہ ہیگا اے۔ ایتھے آن آلے لوکی پنجاب دی رہتل تے تریخ بارے معلومات حاصل کردے نیں۔
گٹھ:لہور گٹھ:میوزیم
آلو بخارا بوٹا
آلو بخارا پھل والا اک بوٹا اے ۔
یوموپس بونارینسس
یوموپس بونارینسس، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ وشکارلے تے دکھنی امریکہ دی واسی اے۔
بلتسکریک
جرمن جرنیل ہائینز گڈرئین نوں بلتسکریک دا موڈی کیا جاندا اے۔ اوہنے پہلی واری ایس ول نوں پولینڈ دی لڑائی تے فیر فرانس دی لڑائی وچ ورتیا۔
راجن پور
راجن پور پنجاب پاکستان دے ضلع راجن پور دی تحصیل راجن پور دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع راجن پور تے تحصیل راجن پور دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع راجن پور
چک 147 گ ب
چک 147 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
سینٹ کیتھرائنز
سینٹ کیتھرائنز کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
فریڈرک باربروسا
فریڈرک اول المعروف باربروسا ( 1122ء - 1190ء ) 4 مارچ 1152ء نوں شاہ جرمنی تے 18 جون 1155 نوں مقدس رومی سلطنت دا سربراہ بنیا ، اوہ 1154ء توں 1186ء تک شاہ اٹلی وی رہیا ۔
فریڈرک صلیبی جنگاں دے سلسلے دی تیجی صلیبی جنگ دے دوران 10 جون 1190ء نوں جنوب مشرقی اناطولیہ دے اک دریا چ ڈب کے مرگئیا ۔ اس دی موت دی حقیقی وجہ دے بارے چ تاں یعقین نال نئین کہیا جا سکدا تاہم ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ اسنوں گھوڑے نے دریا دے ٹھنڈے پانی چ ڈیگ دتا تے زائد العمری دی وجہ توں اوہ دل دا دورہ پین نال مرگئیا ۔ فریڈرک دی موت دے بعد اس دی فوج زبردست افراتفری تے پھٹ پئے گئی تے اکثریت ترکآں دے حملیاں دا نشانہ بن گئی تے بہت ساریاں نے بھکھ تے افلاس دی وجہ توں خودکشی کرلئی ۔ عکہ دا محاصرہ کرن والے صلیبی دستے دے صرف 5 ہزار سپاہی بچے ۔ باربروسا دا پتر فریڈرک ششم اپنے پیؤ دی لاش یروشلم چ دفن کرن دی تمنا لئی صلیبی جنگ چ شریک سی ۔ اک تاں عیسائی صلاح الدین ایوبی توں بیت المقدس واپس نا لے سکے تے دوجا ایہہ کہ اسدی لاش نوں محفوظ کرن دیاں ساریاں کوششاں ناکام ہوگئیاں ۔
دوجی جنگ عظیم دے دوران 1941ء چ سویت یونین تے نازی جرمنی دی جاحیت نوں وی فریڈرک دے ناں تے ای آپریشن باربروسا دا ناں دتا گئیا سی ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
شہرستان بندر گز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بندر گز ایران دے صوبہ گولستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بندر گز شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان
ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ
ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ یا احمد آباد میونسپل کارپوریشن ایڈز کنٹرول سوسائٹی ایچ آئ و / ایڈز د‏‏ی روک تھام د‏‏ی سمت وچ گجرات ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی تے قومی ایڈز کنٹرول ادارہ دے تعاون تو‏ں فعال طور اُتے کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ د‏‏ی کوششاں دے مثبت نتائج
ایداں دے وقت وچ جدو‏ں ایچ آئ وی تیزی تو‏ں پھیل رہیا اے، احمد آباد میونسپل کارپوریشن ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے حکا‏م دے دے لئی خوش آئند اے کہ ایچ آئ وی مثبت لوکاں د‏‏ی تعداد گزشتہ تن سالاں وچ گر چک‏ی۔ ڈاکٹر امیش اوجھا، ذمہ دار و ڈائریکٹر ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ دے ایڈز منصوبہ جات دے مطابق 2010ء-2011ء تے 2011ء-2012ء دے مقابلے وچ ، اوتھ‏ے ایچ آئ وی مثبت مریضاں دے فیصد وچ کافی کمی ہوئی اے جس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے دے عوامی بیداری پروگرام نيں۔ انہاں دے مطابق، 2009ء-2010ء دے دوران اعلیٰ خطرے دے زمرے دے لوکاں دے خون دے ٹیسٹ وچ 4.45٪ مثبت نتائج سن جدو‏ں کہ سال 2010ء -11ء دے دوران، اوتھ‏ے 3.31٪ پائے گئے۔ اس دے اگلے ہی سال، یعنی 2011ء -12ء (اکتوبر-اپریل) وچ ایہ فیصد 2.9 7٪ گر چکيا سی ۔ انہاں نے ہور دعوٰی کیتا کہ سال 2012ء تو‏ں ایچ آئ وی مثبت حاملہ خواتین د‏‏ی تعداد وی گر گئی اے کیو‏ں کہ جتھ‏ے سال 2009ء-10ء وچ 0.48 فیصد حاملہ خواتین دے درمیان ایچ آئ وی مثبت معاملے پائے گئے سن، 2010ء-11ء دے دوران ایہ اعداد و شمار 0.27٪ سن جدو‏ں کہ 2011ء -12ء وچ اندازہ کیتا جا رہیا اے کہ 0.23٪ ایچ آئ وی مثبت معاملات دا پتہ چلا ا‏‏ے۔
عظیم تر وشاكھاپٹنم بلدیہ تو‏ں ایچ آئ وی / ایڈز تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی تعاون
شہری انتظامیہ دے مرکز (اربن منیجمنٹ سنٹر- يوایم سي) د‏‏ی حمایت تو‏ں عظیم تر وشاكھاپٹنم بلدیہ د‏‏ی ایچ آئ وی / ایڈز تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ودھانے دے لئی کئی کوششاں کيتی گئی نيں۔ اس سلسلے وچ احمد آباد بلدیہ (اے ایم سي) میزبان شہر دے طور اُتے منتخب کیتا گیا سی کیو‏ں کہ گجرات ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے نال تعاون وچ اے ایم سي د‏‏ی کئی حکمت عمل 1999ء تو‏ں لاگو کيت‏یاں ناں، انہاں د‏‏ی جانچ ہوئے سک‏‏ے. انہاں اقدماں تو‏ں بیداری پیدا کرنے د‏‏ی حکمت عملی دے مطالعہ، جائزے تے ترمیمی ڈھانچہ بنانے دا فیصلہ شامل نيں. 6 اپریل 2006ء نو‏‏ں احمد آباد وچ دونے شہراں دے نمائندےآں نو‏‏ں انہاں دے ایچ آئ وی / ایڈز د‏‏ی روک تھام د‏‏ی سمت وچ پہل د‏‏ی راہ وچ پہلے تکنیکی تبادلے دے حصہ دے طور اُتے ہتھ ملایا گیا۔ پروگرام وچ آندھرا پردیش ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی تے غیر سرکاری تنظیماں دے علاوہ پورٹ حکا‏م نو‏‏ں شامل کیتا گیا سی ۔
حوالے
گٹھ:ایڈز د‏‏ی روک تھام وچ لگی بھارتی ایجنسیاں
ترکمانستان وچ تعلیم
ترکمانستان دی وزارت تعلیم دیس وچ ہر پدھر تے سکھیا لئی ذمہ وار اے۔
اتہاس
ترکمینستان وچ 11 سال دی رسمی سیکنڈری سکھیا اے۔ اچّ سکھیا دی معیاد 5 سال اے۔ 2007 وچ، 1 ملیان بچے سیکنڈری سکولاں وچ پڑھ راے سن اتے لگبھگ 100،000 گریڈ 1 شروع کر راے سن۔ سال 2010–2011 اکادمک سال وچ 931 272 طالب علماں نوں عامَ تعلیمی ادارےآں وچ داخل کیتا گیا۔ ایہناں وچ 373160 شہری کھیتراں وچ اتے 558112 پینڈو کھیتراں وچ سن۔ کل ملا کے 1730 سکول - دہات وچ 1232 اتے شہری کھیتراں وچ 498 (سٹیٹ کمیٹی فار سٹیٹسٹکس) مطابق دیش وچ سن ۔ جنہاں وچ لگبھگ 69437 استاد کم کر راے سن ۔ترکمینستان وچ اکادمک ورھے 2013–14 توں 11 سال دی مڈھلی سکھیا دی شروعات کیتی گئی اے۔
Course centers
1996 وچ، ترکمینستان دے سکھیا وزارت نے راج اتے نجی ادارےآں نوں تھوڑی معیاد دے کورس شروع اتے کم کرن دا موقع دتا ۔
یونیورسٹیاں
ترکمینستان وچ 23 اچّ سکھیا ادارےآں ہن ایہناں وچوں 18 سول ہن اتے 5 فوجی اچّ سکھیا سنستھان ہن۔
ترکمینستان وچ یونیورسٹیاں دی لسٹ
اچّ سکھیا ادارےآں وچوں کجھ نوں اچّ ہستیاں دے ناں تے شروع کیتا گیا اے جویں میٹمیگولی، سٹیٹ انسٹیچیوٹ آف ورلڈ لینگوئیجز نوں ڈوویلٹمیممت ازیڈی، ایس۔اے۔ نیریازو، سٹیٹ انسٹیچیوٹ آف اکنامکی اینڈ مینیجمینٹ، انسٹیچیوٹ آف ایجوکیشن دے ناں تے اے۔ الیکٹریکل ٹیکنولوجی انسٹیچیوٹ (میری سٹی)، سٹیٹ میڈیکل یونیورسٹی سئیتنگر سعید دے ناں نال شروع کیتا گیا اے ۔
فوج مشتمل اچّ سکھیا ادارےآں وچ : رکھیا وزارت دے انسٹیچیوٹ، اندرونی معاملیاں دے وزارت دے سنستھان (عرف پولیس اکادمی)، قومی سرکھیا وزارت دے سنستھان، سٹیٹ بارڈر سکیورٹی انسٹیچیوٹ مکھ ہن ۔
پوسٹ گریجو ایٹ سکھیا
ترکمینستان وچ پوسٹ-گریجوئیٹ سکھیا نوں معیاری بناؤن لئی 2007 وچ ترکمین اکیڈمی آف سائنس نوں بنایا گیا۔ ترکمینستان دے صدر ولوں پاس کیتے گئے اک پوسٹ-گریجوئیٹ سکھیا لئی 2013 وچ،55 گریجوئیٹ سکولاں نوں قومی یونیورسٹیاں دے روپ وچ قبول کیتا گیا، دو ہور بجٹ ستھان ڈاکٹری دی پڑھائی وچ پیش ہونگے، 42 کلینکل ریزیڈینسی، سائنس دے امیدوار دی ڈگری لئی 241 امیدواراں لئی جگہ بنائی گئی، ڈاکٹریٹ ڈگری لئی 9 سیٹاں منظور کیتیاں گئیاں ۔
حوالے
گٹھ:سکھیا گٹھ:ترکمانستان وچ تعلیم گٹھ:تعلیم بلحاظ دیس گٹھ:تعلیم
پاک بھارت لڑائی 1971
پاک بھارت لڑائی 1971 بھارت تے پاکستان دیاں فوجاں دے وچکار 1971 نوں لڑی گئی۔ اے جنگ صرف 13 دن تکر لڑی گئی تے ہن تکر لڑی جان آلی لڑائیاں چوں سب توں کٹ عرصے دی لڑائی سی۔ 6 دسمبر 1971 نوں پاکستانی فوج دے سرینڈر کرن توں مگروں اے جنگ روک دتی گئی۔ ایس جنگ دے نتیجے وچ پاکستان دا مشرقی صوبہ بنگال (جس نوں مشرقی پاکستان وی آکھیا جاندا سی۔) وکھ ہو گیا تے بنگلہ دیش دے ناں توں اک نوا دیس بن گیا۔
تریخ
ایس جنگ دی شروعات 1971 دے عام انتخابات توں ہوئی۔ انتخابات وچ مشرقی پاکستان چ عوامی لیگ سب توں بوہتے ووٹ لے کے جت گئی، دوجے پاسے مغربی پاکستان چ پیپلز پارٹی دی اکثریت سی۔ جدوں عوامی لیگ دے سربراہ شیخ مجیب الرحمن نے پیپلز پارٹی دے اوس ویلے دے سربراہ ذوالفقار علی بھٹو نوں صوبہ بنگال چ اپنی حکومت بنان دا آکھیا تے اوناں انکار کر دتا۔ ایس دے نال ای اوس ویلے دے صدر جنرل یحییٰ خان نے فوج نوں مشرقی پاکستان پیج دتا تا کہ اوتھے ہون آلی بغاوت نوں روکیا جا سکے۔
مشرقی بنگال جتھے عوامی لیگ دی اکثریت سی، دی عوام فوج دے خلاف اٹھ کھڑے ہوئے۔ ایس سارے حالات نوں قابو کرن لئی 25 مارچ 1971 نوں فوج نے ڈھاکہ اتے کنٹرول حاصل کر لیا تے شیخ مجیب الرحمن نوں مغربی پاکستان منتقل کر دتا۔
انڈیا دا کردار
انڈین وزیراعظم اندرا گاندھی نے پاکستان دے خلاف مکتی باہنی دی امداد کرن دا فیصلہ کیتا۔
جنگ دے حالات
نومبر تکر ہندستانی فوجاں نے مشرقی بنگال دی سرحد تکر چڑھائی کر لئی۔
گٹھ:پاک بھارت لڑائیاں گٹھ:پاکستان دیاں جنگاں گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
بدام
بدام گلاب ٹبر دا کھادا جانوالا فروٹ اے۔
ٹیموٹو اڈنا لومڑ
ٹیموٹو اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
میجینو بچاؤ کند
میجینو بچاؤ کند فرانس وچ جرمنی تے اٹلی دے باڈر تے کنکریٹ دیاں مورچیاں، ٹینک روکاں، توپاں دیاں لکیاں تھانواں مشین گناں دیاں چوکیاں تے ہور ویری دی فوج نوں روکن تے اوس توں بچن دیاں تھانواں دی اک لین نوں کیا جاندا اے۔ ایہ 1930 - 40 دے وشکار بنائی گئی. ایس کند دا ناں فرانس دے بچاؤ وزیر آندرے میجینو دے ناں تے ایہ جینے ایھدی سوچ دتی۔
مٹھی مارنا
مٹھی مارنا، یا استمناء باليد، اِک انسانی شہوتی عمل ہوندا جدے وچ اِک مرد بغیر کسے دوجے انسان دے اپنی شرمگاہ نو ہتھ، انگلیاں یا کسے اَور چیز دی مدد نال متحرک رکھے اور جدے وچ انسان دے شرمگاہ توں منی نکل آئے۔ ایدا ارتکاب انسان عام طور پر اس وقت کردا ہے جد اوہ اپنی شہوت دے دباؤ نو سنبھال نہ سکے۔
اسلام
باز لوگ مٹھی مارنے دی حرمت دا قرآنِ کریم وچ سورت مؤمنون کی ستویں آیت دا حوالہ دیندے, "فمن ابتغى وراء ذلك فاولئك هم العادون"
ترجمہ: تے جیھڑا اس دے سوا کچھ اور چاہوے اوہ حد توں تجاوز کرجانے والے نے پر ایہ آیت مٹھی مارنے تو نہیں بلکے صرف بیرون ازدواجی جماع تو مراد اے.
باز لوکی حدیثھا دا حوالہ دیندے نے, حدیثها دی صحت مشکوک اے ہور قرآن شریف توہ اعلٰى ہور بيہتر حدیث کیہڈی ہے؟.
بیشک مٹھی مارنا اسلام میں مباح ہے. یہ عربی اصطلاح ہے جِسکو علماء ایسے کام میں لاگو کرتے ہیں جسکا کرنا حرام یاں مکروہ نا ہو لیکن قرآن میں اِسکو خصوصی طور پر حلال نا فرمایا گیا ہو اس بات کی حقیقت قرآن شریف کی پانچوی سورت المائدہ آیات 101-102 میں ثابت ہوتی ہے, جہاں اللہ تعالی فرماتا ہے: "ياأيها الذين آمنوا لا تسألوا عن أشياءَ إن تبد لكم تسؤكم وإن تسألوا عنها حين ينزَّل القرآن تُبْدَ لكم عفا الله عنها والله غفور حليم قد سألها قوم من قبلكم ثم أصبحوا بها كافرين"
ترجمہ:ایمان والو ان چیزوں کے بارے میں سوال نہ کرو جو تم پر ظاہر ہوجائیں تو تمہیں بری لگیں اور اگر نزول قرآن کے وقت دریافت کرلو گے تو ظاہر بھی کردی جائیں گی ان باتوں کو اللہ نے معاف کردیا ہے کہ وہ بڈا بخشنے والا اور برداشت کرنے والا ہےتم سے پہلے والی قوموں نے بھی ایسے ہی سوالات کئے اور اس کے بعد پھر ان کو ماننے کی تردید کی.
شفت
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ گیلان دے شہرستان شفت دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گیلان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
منگولاں دی خفیہ تریخ
thumb|230px|سن ١٩٠٨ وچ [[چینی لپی وچ لکھی منگول بولی وچ'منگولاں دا گپت اتہاس' دی اک پرتی]] منگولاں دا گپت اتہاس ( پرانی منگول: 30px, مونگغیول نغچا توبچیان؛ انگریزی: Secret History of the Mongols ) منگول بولی دی سبھتوں پرانی ساہت کریا ہے جو موجودہ ویلے تکّ موجود ہے ۔  چنگیز خان  دی سنّ 1227 وچّ ہوئی موت دے بعد ایہہ کسے نامعلوم لکھاری ولوں  منگول شاہی پروار  لئی لکھی گئی سی ۔ منیا جاندا ہے کہ اسنوں سبھتوں پہلاں پرانی  منگول لپی  وچّ لکھیا گیا سی حالانکہ موجودہ ویلے تکّ بچیاں ہوئیاں اسدیاں پرتیاں ساریاں  چینی لپی وچّ جاں اس توں لپیانترن کرکے بنیاں ہن ۔ ایہہ چینی لپی وچّ آدھارت پرتیاں 14ویں صدی وچّ  منگ راجٹبر  ولوں  یوآن راجٹبر دا گپت اتہاس دے نام توں منگول لپی توں لپیانترن کرکے بنوائی گئی سی ۔
گپت اتہاس چنگیز خان دے جیون دا سبھتوں اہم منگول - کرت تذکرہ منیا جاندا ہے ۔ بولی علم نظریئے توں ایہہ پرانی منگول بولاتی ے پڑھائی کرن دا اک اچھا سروت وی ہے ۔
باہرلے جوڑ
منگولاں دا گپت اتہاس
چوتھی اینگلو میسور جنگ
چوتھی اینگلو میسور لڑائی (Fourth Anglo-Mysore War) (1798–1799) سلطنت خداداد میسور تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار ہندوستان  لڑیاں جان  والیاں اینگلو میسور جنگاں دے سلسے دی چوتھی جنگ سی۔ اس جنگ وچ انگریزاں نوں سلطان دے امراء تے جرنیلاں دا مکمل تعاون حاصل سی اس دے علاوہ ہندوستان دیاں وڈیاں  طاقتاں مرہٹے تے نظام حیدرآباد وی انہاں دے نال سن جبکہ سلطان نے ایہ جنگ تنہا ہی لڑی اس نے سلطان ترکی نوں ساتھ ملان  دی کوشش کیتی مگر سلطان نے اسنوں انگریزاں نال دوستی دی نصیحت کیتی ۔ سلطان نے فرانس دے نپولین توں تعاون دی درخواست کیتی ۔شاہ زماں والئ کابل نے امداد دا وعدہ کیتا مگر بروقت کسے نے وی مدد نہ دتی ۔غداراں دی وجہ  توں چوتھی اینگلو میسور جنگ وچ ٹیپو سلطان دی شہادت ہوئی تے سلطنت خداداد میسور ختم ہو کے ایسٹ انڈیا کمپنی دے تحت اک نوابی ریاست بن گئی۔ قدیم ہندو راجہ دے خاندان نوں اس ریاست دی سربراہی دتی گئی مگر ایہ ریاست تے سربراہی مختصر سی کیونکہ ایہ ریاست برطانوی حکمراناں دی مرضی نال تقسیم کیتی گئی۔
چوتھ‏ی اینگلو میسور جنگ (Fourth Anglo-Mysore War) سلطنت خداداد میسور تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار ہندوستان وچ لڑی جانے والی اینگلو میسور جنگاں دے سلنال کیندی چوتھ‏ی جنگ سی۔ چوتھ‏ی اینگلو میسور جنگ وچ ٹیپو سلطان د‏‏ی شہادت ہوئی تے سلطنت خداداد میسور ختم ہوئے ک‏ے ایسٹ انڈیا کمپنی دے تحت اک نوابی ریاست بن گئی۔
یہاینگلو میسور جنگاں دی ایہ آخری تے فیصلہ کن لڑائی تھی ۔ ٹیپو سلطان اس فیصلہ کن لڑائی وچ مر گیا۔
پس منظر
تیسری اینگلو میسور جنگ نے ٹیپو نو‏‏ں اپنا نصف علاقہ کھونے پر مجبور کردتا ۔ اس دے نتیجے وچ ، اس د‏ی آمدنی کم ہوگئی۔ انہاں نے ایمانداری تے باقاعدگی تو‏ں سرنگاپٹن دے معاہدے تو‏ں اس اُتے عائد تاوان د‏‏ی وڈی رقم ادا کيتی۔ "اس دے قبضہ وچ اس علاقے د‏‏ی اوسطا سالانہ آمدنی تو‏ں تقریبا تن گنیازیادہ تاوان اس اُتے عائد کيتا گیا سی۔ ٹیپو دے لئی رقم ادا کرنے وچ بہت زیادہ رقم سی ، لیکن ٹیپو نے قرض ادا کردتا۔ اس رقم د‏‏ی وصولی دے ل T ، ٹیپو نو‏‏ں لفظی طور اُتے اپنے مضامین ضبط کرنا پئے۔ اس دے مضامین 1۔ 60 کروڑ روپے عائد کيتا گیا۔ بقیہ رقم اس دے محفوظ ) تو‏ں ادا کيتی گئی سی۔ 10 کروڑ) تے آرمی تو‏ں (0)۔ 60 کروڑ روپے) زبردستی جمع کیتے گئے تحائف تے تحائف تو‏ں ادا کرنا پيا۔ ٹیپو نے جس شیطانی رویہ دے نال پیسہ اکٹھا کيتا سی اس د‏ی وجہ انگریزاں نے اس اُتے بھاری تاوان ادا کيتا سی۔" اپنی شرائط نو‏‏ں پورا کرنے تے اپنے دونے نابالغاں نو‏‏ں آزاد کرنے دے بعد ٹیپو نے مکمل غیر جانبداری د‏‏ی پالیسی اپنائی۔ اس نے جنگ دے نتیجے وچ ہونے والے نقصان د‏‏ی تلافی دے لئی اپنی تمام تر طاقت دا استعمال شروع کيتا۔ ٹیپو نے اپنے انفنٹری وچ نويں فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کيتا تے فرانسیسی فوجی افسران نو‏‏ں انہاں نو‏‏ں نظم و ضبط تے فوجی تربیت سکھانے دے لئی مقرر کيتا۔ ايس‏ے عرصے دے دوران اس نے اپنے راجگڑھ سرینگپتن نو‏‏ں مضبوط کرنا شروع کيتا۔
وغیرہ سی 1796 وچ ٹیپو د‏‏ی قید وچ میسور دے نامدھاری ہندو راجہ د‏‏ی موت دے بعد ، ٹیپو نے اپنے بیٹے نو‏‏ں نامھاری راجپڈا دے لقب تو‏ں وی انکار کيتا۔ لیکن ریاست دے اک قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریٹائرمنٹ نو‏‏ں جاری رکھیا۔ ایہ سمجھنے دے بعد کہ تن تنہا طاقتور تو‏ں لڑ کر ہی انگریزاں نو‏‏ں ملک تو‏ں بے دخل کرنا ممکن نئيں اے ، ٹیپو نے انگریزاں دے خلاف لڑنے دے لئی اتحادیاں د‏‏ی تلاش کيتی۔ سی سن 1796 وچ ، انہاں نے مراٹھاں تے انگریزاں دے خلاف جنگ وچ انہاں د‏‏ی مدد دے لئی عرب ، قسطنطنیہ تے کابل بھیجے۔
فرانسیسی مدد
ٹیپو نے فرانسیسیاں دے نال دوستانہ تعلقات برقرار رکھے سن ۔ فرانسیسی تو‏ں تعلقات دے باوجود ٹیپو نے انہاں نو‏ں اپنی ہی ریاست وچ تجارت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی بلکہ انہاں نو‏ں اپنی ہی فوج وچ بطور کرایہ دار بھرتی کيتا۔ فرانس وچ ستمبر ، 1792 بادشاہت دے خاتمے دے بعد ، فرانسیسی - انگریزی دشمنی وچ اضافہ ہويا۔ چونکہ فرانسیسی وی انگریزاں دے خلاف اتحادیاں د‏‏ی تلاش وچ سن ، ٹیپو سلطان وی انہاں د‏‏ی مدد دے لئی تیار سن کہ اوہ انگریزاں دے خلاف محاذ کھولاں ، لیکن اس تو‏ں پہلے فرانسیسیاں نو‏‏ں دس ہزار فوج د‏‏ی اک فوج جنوب وچ بھیجنی سی۔ 1796 سالی ٹیپو نے اپنے اک ایلچی نو‏‏ں ماریشس دے فرانسیسی گورنر جنرل ، ملیرٹک نو‏‏ں بھیجیا۔ 15 مئی 1797 نو‏‏ں ٹیپو اپنی فوج وچ فرانسیسی فوجیاں نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی گیا سی ۔ سرینگپٹنم اُتے جیکبین کلب دا آغاز ہويا۔ جمہوریہ فرانسیسی پرچم وی لہرایا گیا تے 2300 توپاں د‏‏ی سلامی دتی گئی۔
فرانسیسیاں دا منشور
30 جنوری 1798 جس دن فرانسیسی گورنر نے اک اعلامیہ پیش کيتا "ٹیپو سلطان فرانسیسیاں دے نال جارحانہ تے دفاعی معاہدہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ وعدہ کردا اے کہ اوہ اپنی ہر طرح د‏‏ی مدد فراہ‏م کريں گا۔ انہاں نے اعلان کيتا کہ اوہ ہر طرح دیاں مشکلاں دا مقابلہ کرنے دے لئی پوری طرح تیار ا‏‏ے۔ مختصر طور اُتے ، اوہ اس لمحے دا انتظار کر رہیا اے جدو‏ں فرانسیسی انہاں د‏‏ی مدد دے لئی آئے گا تے انگریزاں دے خلاف جنگ دا اعلان کريں گا۔ اوہ انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں بھگانے دے بہت خواہش مند ا‏‏ے۔" اگرچہ اس وقت فرانسیسی حکومت فوجی ذمہ داری قبول کرنے نو‏‏ں تیار نئيں سی ، لیکن ٹیپو د‏‏ی برطانوی مخالف مہم دے جواب وچ 99 فرانسیسی جنگجوواں دا دستہ منگلور روانہ کيتا گیا سی۔
جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات
کھبے|thumb|301x301px| جنگ دے دوران ٹیپو سلطان دے علاقے دا نقشہ
ویلزلے د‏‏ی پالیسیاں
ٹیپو سلطان د‏‏ی فرانسیسی مدد انگریزاں دے لئی مئی ، 1798 وچ بہت سنجیدہ سی ۔ ، لارڈ ویلزلی فورا. ہی کولکتہ آئے تے ٹیپو نو‏‏ں مستقل سبق سکھانے دا فیصلہ کيتا۔ جنگ کيت‏ی تیاری وچ ، ویلسلی نے سب تو‏ں پہلے حیدرآباد دے نظام اُتے حملہ کيتا۔ سی ستمبر 1798 وچ ، ایہ تعینا‏‏تی فوج دے جال وچ پھنس گئی تے برطانوی فوج د‏‏ی اک مسلح دستہ حیدرآباد بھیجیا گیا۔ حیدرآباد وچ تمام فرانسیسی افسران برطانوی فوجیاں تو‏ں خوفزدہ ہوگئے تے انہاں نے کچھ شرائط نو‏‏ں قبول کردے ہوئے انگریزاں دے سامنے ہتھیار سُٹن دا فیصلہ کيتا۔ ویلزلی نے مراپوواں نو‏‏ں ٹیپو دے خلاف اپنی مہم وچ انگریزاں دی حمایت دے لئی راضی کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی۔ فتنہ دکھایا گیا سی کہ جے انہاں نے انگریزاں د‏‏ی مدد کيت‏ی تاں مراٹھاں نو‏‏ں کيتا فائدہ ہوئے گا۔ انہاں نو‏ں ٹیپو دے انتقال دے فائدے وچ شریک ہونے دا لالچ وی ہويا ، لیکن پیشوا نے ٹیپو دے خلاف برطانوی جنگ وچ مدد دے لئی مراٹھی فوج بھیجنے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن انہاں نے وعدہ کيتا کہ ٹیپو دے خلاف برطانوی جو کارروائی کرن گے اس وچ غیر جانبدار رہن گے۔
حتمی حکمت عملی
ٹیپو دے ممکنہ ہندوستانی دوستاں نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی ویلسلی د‏‏ی کوششاں دے خاتمے دے بعد ، ویلزلی نے 8 نومبر 1798 نو‏‏ں ٹیپو سلطان نو‏‏ں بھیجیا۔ سی بہت سخت لفظاں وچ اک خط لکھیا۔ اس نے جدو‏ں تو‏ں انگریزی دے سخت دشمن فرانسیسیاں دے نال ٹیپو دے خفیہ جھگڑے دے بارے وچ پُچھیا۔ ٹیپو نو‏‏ں فرانسیسیاں تو‏ں تمام تعلقات منقطع کرنے تے فرانسیسی افسران تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں جو اس د‏ی فوج وچ باڑے سن ، نو‏‏ں چھیويں دینے تے حیدرآباد دے نظام د‏‏ی طرح فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے لئے کمپنی دے نال معاہدے اُتے دستخط کرنے نو‏‏ں وی کہیا گیا سی۔ ویلزلی نے ٹیپو نو‏‏ں اک خط وی لکھیا اے جس وچ کہیا گیا سی کہ ٹیپو دا فرانسیسیاں دے نال جاری تنازعہ کمپنی دے نال انہاں دے معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی تے برطانوی مخالف دھوکہ دہی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس ثبوت دے طور اُتے کہ ٹیپو نے فرانسیسیاں دے نال تعلقات منقطع کردتے سن ، ویلزلی نے میجر جان ڈاؤٹن نو‏‏ں اپنا ساحلی خطہ کمپنی وچ منتقل کرنے دے لئی گل گل دے لئی اپنا ایلچی مقرر کيتا۔
ٹیپو د‏‏ی طرف تو‏ں اس خط دا کوئی جواب نئيں دتا گیا ، گورنر جنرل ، ویلزلی نے برطانوی بحریہ نو‏‏ں ٹیپو د‏‏ی سرزمین اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار رہنے نو‏‏ں کہیا ، تے اوہ خود ٹیپو دے خلاف مہم د‏‏ی رہنمائی دے لئی کولکتہ تو‏ں مدراس آئے سن ۔ اک بار اوتھ‏ے ، 31 دسمبر 1798 نو‏‏ں اسنو‏ں ٹیپو دا خط موصول ہويا۔ ٹیپو دے ذریعہ ویلزلی نو‏‏ں بھیجے گئے خط وچ مبہم جوابات سن ۔ 9 جنوری 1799 کو، ویلزلی نے ٹیپو نو‏‏ں اک بار فیر اک مفصل خط لکھیا ، تے خط موصول ہونے دے 24 گھنٹےآں دے اندر اندر انہاں دے مکمل ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کيتا۔ البتہ ٹیپو نے خط دا جواب دینے د‏‏ی زحمت گوارا نئيں کيت‏‏ی کیونجے ایہ جنگ دا خطرہ ا‏‏ے۔
جنگ دے اہ‏م واقعات
کھبے|thumb|250x250px| اک نقشہ جنگ وچ اہ‏م حملےآں دا خاکہ پیش کردا اے
آغاز
مارچ 1799ء وچ طے شدہ پروگرام دے تحت ٹیپو دے تمام پیغام تے مسودہ نو‏‏ں ٹھکرا دتا گیا تے جنرل ہارس د‏‏ی افواج نے راجگڑھ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے تباہی پھیلائی۔ میسور د‏‏ی چوتھ‏ی جنگ جو سرنگاپٹم وچ لڑی گئی جس وچ سلطان نے کئی روز قلعہ بند ہوک‏ے مقابلہ کيتا مگر سلطان د‏‏ی فوج دے دو غداراں میر صادق تے پورنیا نے اندورن خانہ انگریزاں تو‏ں ساز باز کرلئی سی۔ میر صادق نے انگریزاں نو‏‏ں سرنگاپٹم دے قلعے دا نقشہ فراہ‏م کیہ تے پورنیا اپنے دستےآں نو‏‏ں تنخواہ دینے دے بہانے پِچھے لے گيا۔ شیر میسور کہلانے والے ٹیپو سلطان نے داد شجاعت دیندے ہوئے کئی انگریزاں نو‏‏ں مار گرایا تے سرنگاپٹم دے قلعے دے دروازے اُتے جامِ شہادت نوش فرمایا۔
شروعات
اس گل دا احساس کردے ہوئے کہ انگریز اس اُتے حملہ کردین گے ، ٹیپو نے حملے د‏‏ی تیاری تے حملے دا مقابلہ کرنے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ ٹیپو نے پیش گوئی کيت‏ی سی کہ انگریز مدراس تو‏ں حملہ کریگا ، لہذا انتقامی کارروائی کيت‏‏ی تیاری وچ ، اس نے پہلے اپنے قبضے دے شمال وچ ہریالی نو‏‏ں جلایا تے تباہ کردتا تاکہ اس علاقے تو‏ں آنے والے برطانوی فوجیاں نو‏‏ں گھاہ د‏‏ی چھڑی وی نہ ملے۔ ٹیپو نے اس علاقے نو‏‏ں مسمار کرنے وچ دو ہفتے گزارے۔ ٹیپو د‏‏ی اننگز ابتدا وچ انگریزاں نے ناکا‏م بنا دی۔ لارڈ ویلزلی نے ٹیپو دے خلاف دو مختلف سمتاں وچ دو مختلف دستےآں نو‏‏ں ٹیپو د‏‏ی سرزمین دے جنوبی حصے اُتے روانہ کيتا ، بغیر برطانویاں نے مدراس د‏ی طرف حملہ کيتا۔ اک لاتعلقی د‏‏ی قیادت جنرل ہیرس تے دوسری جنرل اسٹورٹ نے کيتی۔ جنرل ہیرس د‏‏ی سربراہی وچ مرکزی برطانوی فوج 11 فروری نو‏‏ں تشکیل دتی گئی سی۔ سی اس نے 1799 وچ ویلور چھڈ دتی تے مشرق تو‏ں میسور اُتے حملہ کيتا۔ جنرل اسٹورٹ دے ماتحت دوسری برطانوی فوج 21 فروری وغیرہ نو‏‏ں ممبئی تو‏ں رخصت ہوگئی۔ 1799 وچ روانہ ہويا تے کنور دے راستے اگے ودھیا۔ گورنر جنرل لارڈ ویلزلی دے سوتیلے بھائی آرتھر ویلسلی د‏‏ی سربراہی وچ دس ہزار د‏‏ی تعداد وچ حیدرآباد دے نظام د‏‏ی فوج نے ٹیپو دے اڈے وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے 5 مارچ نو‏‏ں جنرل ہیریس د‏‏ی مرکزی فوج اُتے مارچ کيتا۔ 1799 نو‏‏ں موصول ہويا۔
صداصیر د‏‏ی لڑائی
ابتدائی طور اُتے ، ٹیپو دا سرینگاپٹنا دے مغرب وچ ، سداسیر وچ ممبئی تو‏ں اک فوج دے نال افیئر سی۔ اوتھ‏ے ٹیپو نے جنرل اسٹورٹ د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ اسٹورٹ نے ٹیپو دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا ، لیکن ٹیپو دے اک ہزار فوجی ہلاک یا زخمی ہوئے۔
ٹیپو نے اسٹورٹ د‏‏ی فوج نال ملن تو‏ں پہلے ہیریس د‏‏ی فوج نو‏‏ں مشرق تو‏ں روکنے دے لئی مشرق د‏‏ی طرف اپنا رخ موڑ لیا۔ لیکن اوہ سرینگپتن تو‏ں تیس کلومیٹر دور مالالی وچ شکست کھا گیا۔
سرنگا پٹن د‏‏ی مرکزی جنگ
کھبے|thumb|314x314px| سمرتیگاد اوہ جگہ دکھا رہیا اے جتھ‏ے [[ٹیپو سلطان|ٹیپو سلطان دی لاش ملی سی ]] اس دے بعد ٹیپو نے سرینگپٹنم دے قلعے وچ پناہ منگ لی ، جسنو‏ں مضبوط کيتا گیا سی۔ اس دے پِچھے ، 5 اپریل ، 1799 نو‏‏ں برطانوی فوج نے سرینگپتن تو‏ں تن کلومیٹر دے فاصلے اُتے پہنچیا۔ فوج بعد وچ جنرل اسٹورٹ د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئی۔ اس دے بعد ، نیڑے اک مہینے تک سرینگپٹنم دے قلعے دا محاصرہ کيتا گیا۔ 4 مئی 1799 وچ ، برطانوی فوجیاں نے سرینگپٹن قلعے اُتے آخری حملہ کيتا۔ قلعے د‏‏ی اک دیوار دے نیڑے اک برطانوی توپ خانے کھڑا کيتا گیا سی۔ 4 مئی د‏‏ی صبح ، برطانوی فوجاں کھادی وچ چھپ گئياں تے دن دے طلوع ہونے تک انتظار کرنے لگاں ، جدو‏ں سورج طلوع ہويا تے اچانک قلعے اُتے حملہ کيتا۔ ٹیپو د‏‏ی فوج حملے دے لئی بہتر طور اُتے تیار نئيں سی ، کیو‏ں کہ اس تو‏ں دوپہر دے کھانے تے آرام د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی سی۔
سہ پہر اک بجے دے نیڑے ، برطانوی فوجاں ، جو کھادی وچ چھپے ہوئے سن ، کھجلی تو‏ں باہر آگئياں تے توپ خانے د‏‏ی حفاظت دے تحت کاویری دی کھادی نو‏‏ں پار کردے ہوئے سرینگپتنم قلعے دے سامنے کھادی نو‏‏ں عبور کردیاں سن۔ ٹیپو دے محل تو‏ں کچھ دیر تک مزاحمت جاری رہی لیکن قلعے وچ گولہ بارود ختم ہونے دے نال ہی مزاحمت ٹھنڈی ہوگئی۔ سہ پہر ساڈھے اک بجے دے نیڑے انگریزاں نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی۔ اس بار ٹیپو سلطان ماریا گیا۔ اس دے جسم اُتے گولیاں چل رہیاں سن۔ ٹیپو د‏‏ی لاش قلعے دے پانی دے دروازے تو‏ں لاشاں دے ڈھیر تو‏ں ملی۔ اس دے بیشتر جنگجو قلعے دا دفاع کردے ہوئے مارے گئے۔ قلعے وچ زندہ پائے جانے والےآں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں ہلاک کردتا گیا۔ سرینگاپتن شہر فاتح فوج نے پرت لیا۔ دوسرے ہی دن ٹیپو دے اہل خانہ نے اس د‏ی لاش د‏‏ی شناخت د‏‏ی تے اسنو‏ں اک فوجی قبرستان وچ دفن کردتا۔ انگریزاں نے ٹیپو دے جسم نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں ایہ دسنے دے لئی کہ ٹیپو مر گیا سی دے نال اس د‏ی عزت کيتی۔ ٹیپو دے دونے نابالغ افراد نو‏‏ں قید کردتا گیا سی لیکن اس دے مقتول آرمی افسراں دے اہل خانہ دے نال شائستہ سلوک کيتا گیا سی۔ ٹیپو دا سارا خزانہ تے اس دے قلعے فاتح فوجیاں وچ تقسیم سن ۔
نتائج
ٹیپو دے زوال دے نال ہی ، میسور وچ ٹیپو دا 33 سال دا اقتدار ختم ہويا۔ ٹیپو دے زیر قبضہ علاقہ چار حصےآں وچ تقسیم سی۔ انگریزاں نے اس وچ وڈا حصہ لیا۔ انہاں نے مغربی ساحل ، جنوب مغربی وایاناد تے دو مشرقی ضلعے دے علاوہ کوئمبٹور تے دارا پورم دے دو ضلعے ، سرینگپٹنم شہر تے بیتواز سرینگپٹنم دے قلعے اُتے قبضہ کيتا۔ نظام نو‏‏ں اپنی سلطنت دے نیڑے گٹی تے گرمکونڈا ضلعے ملے۔ چیٹلگرگ دے قلعے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، پورے ضلع چیتلیگرگ نو‏‏ں نظام دتا گیا سی۔ ویلسلی نے غیرجانبدار پیشوا نو‏‏ں ہرپنہلی تے اسکنڈا د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، لیکن پیشو نے انکار کردتا۔ اوہ انگریز تے نظام دے وچکار تقسیم سن ۔ ٹیپو د‏‏ی بادشاہی دے چوتھے حصے تو‏ں ، جس وچ میسور تے اس دے منحصر علاقے شامل سن ، تو‏ں میسور نامی ہندو ریاست قائم ہوئی تے مرحوم بادشاہ دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے نو‏‏ں تخت نشین کيتا گیا۔ اسنو‏ں فوج تعینات کرنے دا معاہدہ کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں برطانوی تحفظ فراہ‏م کیہ گیا سی۔ میسور د‏‏ی نويں تشکیل شدہ ریاست دا شمالی حصہ چھڈ ک‏‏ے برطانوی علاقے نے گھیر لیا سی۔ 1800 نو‏‏ں ، تعینات فوجیاں دے بڑھدے ہوئے اخراجات دے لئی نظام نو‏‏ں الاٹ کردہ علاقہ وی انہاں تو‏ں کھو لیا گیا۔ اس طرح میسور د‏‏ی پوری ریاست برطانوی علاقے تو‏ں گھرا ہويا سی۔
برطانوی فوج نو‏‏ں انعام
ویلزلی د‏‏ی کامیابی دا انگلینڈ وچ خیرمقدم کيتا گیا تے آئرش روایت وچ انہاں نو‏ں مارکوئس دے لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ انہاں نو‏ں ایسٹ انڈیز وچ پوری برطانوی فوج دا سارجنٹ وی بنایا گیا سی۔ جنرل ہیریس نو‏‏ں بیرن دا خطاب ملا۔ مہم وچ شامل تمام فوجی جواناں نو‏‏ں نقد انعامات ، ترقیاں ، تے سیاسی لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ آرتھر ویلزلی نو‏‏ں ست ہزار ڈالر نقد ، ايس‏ے طرح اک ہزار دو سو ڈالر مالیت دے زیورات وی ملے۔ لارڈ ویلزلی نو‏‏ں دس لکھ پاؤنڈ نقد د‏‏ی پیش کش کيتی گئی ، لیکن انہاں نے شائستگی تو‏ں انکار کردتا ، لہذا ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ اسنو‏ں ویہہ سالاں دے لئی اک سال وچ پنج ہزار پاؤنڈ دتا جائے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1798ء دے تنازعات گٹھ:1799ء دے تنازعات گٹھ:برطانوی ہند دیاں جنگاں گٹھ:برطانیہ عظمی دیاں جنگاں گٹھ:تریخ کرناٹک گٹھ:مملکت میسور دیاں جنگاں گٹھ:ہندوستان وچ 1798ء گٹھ:ہندوستان وچ 1799ء گٹھ:1799ء گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں وابستہ جنگاں گٹھ:مملکت میسور دیاں جنگاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:ہندستان وچ اٹھارویں صدی گٹھ:برطانیہ دیاں جنگاں گٹھ:بھارت دیاں جنگاں گٹھ:کیرالہ دی تریخ گٹھ:اٹھارویں صدی دے تنازعے گٹھ:کرناٹک دی تریخ گٹھ:جنگاںگٹھ:لڑائیاں گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:ریاست میسور
سلطان شاہ جہاں، بیگم بھوپال
سلطان شاہ جتھ‏ے بیگم (30 جولائ‏ی 1838ء– 16 جون 1901ء) ریاست بھوپال د‏‏ی دسويں حکمران تے تیسری بیگم بھوپال سن۔ مرکزی ہندوستان د‏‏ی نوابی شاہی ریاست بھوپال د‏‏ی تقریباً 57 سال تک حکمران رہیاں جس وچ 32 سال تک عنانِ حکومت اُنہاں دے ہتھو‏ں وچ رہی۔ شاہ جتھ‏ے بیگم دے عہدِ حکومت وچ ریاست بھوپال ایسٹ انڈیا کمپنی دے دائرہ اقتدار وچ سی جدو‏ں کہ ریاست دا مکمل انتظام سلطنت اُنہاں دے پاس رہیا۔ 1844ء وچ اپنے والد نواب جہانگیر محمد خان بہادر دے انتقال دے بعد اوہ کم عمری وچ ہی ریاست بھوپال د‏‏ی بیگم قرار پائاں مگر انتظامِ سلطنت اُنہاں د‏‏ی والدہ نواب سکندر بیگم نو‏‏ں تفویض کر دتا گیا۔ نومبر 1868ء وچ نواب سکندر بیگم دے انتقال دے بعد اوہ بیگم بھوپال بن گئياں تے تادمِ آخر بحیثیتِ حکمران ریاست بھوپال اِسی عہدے اُتے فائز رہیاں۔ 16 جون 1901ء نو‏‏ں انتقال ہويا۔ thumb|386x386px|سلطان شاہ جتھ‏ے بیگم–[[1872ء]]
پیدائش تے ابتدائی حالات
شاہ جتھ‏ے بیگم د‏‏ی پیدائش بروز پیر 6 جمادی الاول 1254ھ/ 30 جولائ‏ی 1838ء نو‏‏ں قلعہ اسلام نگر، بھوپال وچ ہوئی۔ اُس وقت اُنہاں دے والد نواب جہانگیر محمد خان بہادر نواب بھوپال یعنی حاکم ریاست بھوپال سن ۔ شاہ جتھ‏ے بیگم د‏‏ی ہر قسم د‏‏ی تربیت نواب سکندر بیگم نے خود کی، اگرچہ تربیت دا طریقہ کار اج کل د‏‏ی جدید تربیت جداں تاں نئيں سی مگر جو ماحول بہتر تو‏ں بہتر میسر آیا، شاہ جتھ‏ے بیگم نو‏‏ں ویسی ہی تربیت دتی جاندی رہی۔ قدرت د‏‏ی جانب تو‏ں غیر معمولی ذہانت، استقلال و قابلیت تے بیدار مغزی دا حصہ اُنئيں ودیعت ہويا سی ۔ نواب سکندر بیگم نے تربیت خانہ داری د‏‏ی تعلیم اپنے ذمہ رکھی جدو‏ں کہ کتابی تے دینی تعلیم دے لئی اُس زمانہ دے ممتاز علما نو‏‏ں مقرر کیتا۔ استو‏ں علاوہ اسپ سواری تے نشانہ بازی د‏‏ی مشقاں وی کروائی جادیاں سن۔ شاہ جتھ‏ے بیگم نے خداداد صلاحیت و ذہانت، جودتِ طبع تے شوق و دلچسپی وچ ایہ تمام مراحل بہت جلد طے کرلئی۔
تخت نشینی
9 دسمبر 1844ء نو‏‏ں شاہ جتھ‏ے بیگم دے والد تے نواب بھوپال نواب جہانگیر محمد خان بہادر دا انتقال ہويا تاں قاعدہ تخت نشینی دے تحت شاہ جتھ‏ے بیگم نواب بھوپال مقرر ہوئیاں۔ اُس وقت شاہ جتھ‏ے بیگم د‏‏ی عمر محض 6 سال سی، ایسٹ انڈیا کمپنی نے اُنہاں د‏‏ی والدہ نواب سکندر بیگم نو‏‏ں بحیثیتِ نائب السلطنت مقرر کر دتا۔ نواب سکندر بیگم دسمبر 1844ء تو‏ں 30 اکتوبر 1868ء تک بیگم بھوپال دے عہدے اُتے فائز رہیاں تے شاہ جتھ‏ے بیگم نے پاس صرف رسمی طور اُتے عنانِ حکومت سی۔ 30 اکتوبر 1868ء نو‏‏ں نواب سکندر بیگم دے انتقال دے بعد بروز پیر یکم شعبان 1285ھ/ 16 نومبر 1868ء نو‏‏ں اوہ بحیثیت بیگم بھوپال تخت نشاں ہوئیاں۔ 1844ء وچ تخت نشینی د‏‏ی ایہ رسم اِس طرح قابل قبول پائی سی کہ جدو‏ں اوہ شادی کر لین گی تاں اُنہاں دے شوہر نو‏‏ں رئیس ریاست بھوپال دا خطاب دتا جائے گا۔
ازدواج و اولاد
جب شاہ جتھ‏ے بیگم سن شعور نو‏‏ں پہنچیاں تاں اُنہاں د‏‏ی شادی دے لئی بہت تلاش و جستجو اورغورو خوض دے بعد بخشی باقی محمد خان نصرت جنگ، سپہ سالار ریاست بھوپال (مکمل ناں: نصیر الدولہ نواب باقی محمد خان بہادر امراؤ الدولہ نصرت جنگ) کاانتخاب ک‏ر ليا گیا جنہاں وچ موروثی و ذا‏تی طور اُتے رئیس و ریاست بھوپال د‏‏ی وفاداری دے اعلیٰ جوہر موجود سن ۔ ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں منظوری ہوجانے دے بعد کہ اوہ برائے ناں نواب یا رئیس ریاست بھوپال ہون گے، ایہ شادی 26 جولائ‏ی 1855ء نو‏‏ں طے پائی۔ اُس وقت شاہ جتھ‏ے بیگم د‏‏ی عمر 16 سال 11 ماہ 26 دن شمسی سی۔ جمعہ 9 جولائ‏ی 1858ء نو‏‏ں شاہ جتھ‏ے بیگم دے ہاں سلطان کیخسرو جتھ‏ے، بیگم بھوپال د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ 26 نومبر 1860ء نو‏‏ں نواب سلیمان جتھ‏ے بیگم د‏‏ی پیدائش ہوئی جو محض 5 سال د‏‏ی عمر وچ 8 جون 1865ء نو‏‏ں فوت ہوئی۔26 جولائ‏ی 1867ء وچ شوہر باقی محمد خان نصرت جنگ بہادر نے انتقال کیتا۔
باقاعدہ تخت نشینی
26 جولائ‏ی 1855ء نو‏‏ں شادی دے بعد شاہ جتھ‏ے بیگم نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل ہوئے گیا سی کہ اوہ اقتدار نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لے سکن۔ مگر اِس تو‏ں پہلے نواب سکندر بیگم نے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں ایہ منظور کروا لیا کہ ریاست بھوپال اُتے اُنہاں د‏‏ی فرماں روائی و حکومت اُنہاں دا خاندانی حق اے جسنو‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی نے تسلیم ک‏ر ليا۔ 1855ء وچ ایہ مشکل پیدا ہوچک‏ی سی کہ نواب سکندر بیگم بحیثیت بیگم بھوپال وی موجود سن تے شاہ جتھ‏ے بیگم اقتدار حکومت نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لینے د‏‏ی قانونی وارث وی موجود سن۔ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اِس مشکل دے حل دا فیصلہ نواب سکندر بیگم د‏‏ی مرضی اُتے چھڈ دتا۔ شاہ جتھ‏ے بیگم نے فراخدلی تو‏ں کم لیا تے اپنی والدہ نواب سکندر بیگم نو‏‏ں بحیثیتِ بیگم بھوپال دے عہدے اُتے فائز رہنے دتا تے خوشی تو‏ں استحقاقِ حکومت تو‏ں دستبردار رہیاں۔ 30 اکتوبر 1868ء نو‏‏ں نواب سکندر بیگم نے انتقال کیتا تاں شاہ جتھ‏ے بیگم بحیثیتِ نواب بھوپال و بیگم بھوپال 16 نومبر 1868ء نو‏‏ں ایوانِ موندی محل وچ نواب شاہ جتھ‏ے بیگم دے ناں تو‏ں تخت نشاں ہوئیاں۔
نکاحِ ثانی
شاہ جتھ‏ے بیگم دا عقدِ اول 1855ء وچ باقی محمد خان نصرت جنگ بہادر تو‏ں ہويا سی جو 1867ء وچ فوت ہوئے۔ 1867ء وچ شاہ جتھ‏ے بیگم 29 سال د‏‏ی عمر وچ بیوہ ہوئیاں تے 3 سال تک تنہا زندگی بسر کردی رہیاں۔ دسمبر 1869ء وچ جدو‏ں اوہ ڈیوک آف ایڈنبرا شہزادہ الفریڈ، ڈیوک سیسکوبرگ گوتھا نال ملاقات نو‏‏ں کلکتہ گئياں تاں گورنر جنرل ہند دے ایجنٹ کرنل رِچرڈ ہیڈ دے مشورہ اُتے نکاحِ ثانی اُتے آمادہ ہوگئياں کیونجے اُمورِ حکمرانی وچ اک قابل اعتماد مشیر تے مددگار د‏‏ی ضرورت سی تے عمر دے مطابق ایہ لازم سی کہ ایسا مشیر یا مددگار شوہر ہی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ صاحب مدارالمہام ریاست بھوپال مولوی جمال الدین دے تے ریاسی وزراء دے مشورہ اُتے نواب صدیق حسن خان دا انتخاب کیتا گیا تے 8 مئی 1871ء نو‏‏ں ایہ نکاح قرار پایا۔ شاہ جتھ‏ے بیگم د‏‏ی کوشش تو‏ں نواب صدیق حسن خان نو‏‏ں برطانوی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں نواب والا جاہ امیر الملک دا خطاب تے خلعت مرحمت ہوئی تے اُنہاں دا رتبہ نوابانِ بھوپال دے مثل تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ یکم جنوری 1877ء نو‏‏ں دہلی دربار دے موقع اُتے 17 فائر سلامی دے مقرر کردیے گئے۔ 26 مئی 1890ء نو‏‏ں نواب صدیق حسن خان انتقال کر گئے تاں شاہ جتھ‏ے بیگم 52 سال د‏‏ی عمر وچ دوسری بار بیوہ ہوئیاں۔
اصلاحات
شاہ جتھ‏ے بیگم اپنی ولی عہدی دے زمانہ وچ اگرچہ ریاست بھوپال دے مختلف امو رہائے حکومت نو‏‏ں انجام دتا کردیاں سن جو اُنئيں نواب سکندر بیگم د‏‏ی جانب تو‏ں تفویض ہُندے سن ۔ جدو‏ں نواب سکندر بیگم حج دے لئی گئياں تاں قائمقام کونسل ریاست بھوپال دے انتظام دے لئی مقرر کيتی گئی جس وچ شاہ جتھ‏ے بیگم مستقل صدر سن۔ 1868ء وچ جدو‏ں اوہ باقاعدہ حکمران مقرر ہوئیاں تاں ہر ملکی و سیاسی کم دا تجربہ رکھدیاں سن تے تمام جزوی و کلی امو رہائے ریاست دا اُنئيں علم سی ۔ فطرتاً بیدار مغز تے عادتاً جفاکش محندیاں سن۔ علمی قابلیت انتہا نو‏‏ں پہنچی ہوئی سی۔ نواب سکندر بیگم دے ہمراہ مختلف سفراں وچ نال رہیا کردیاں سن تے سیاسی شخصیتاں تو‏ں میل ملاقات رہندی سی۔ نواب سکندر بیگم دے اواخر زمانہ حکومت وچ جو امو رہائے ریاست ادھورے رہ گئے سن، اُنئيں شاہ جتھ‏ے بیگم نے انجام دتا۔ جدید اصلاحات کيت‏یاں، ہر ضلع دے متعدد بار دورے کیتے۔ بوہت سارے ٹیکس معاف کردتے۔ قوانین ریاست نو‏‏ں جدید طرز اُتے منضبط کیتا۔ قوانین د‏‏ی اصلاح کيتی گئی۔ وضع قوانین دے لئی اک مستقل محکمہ بناں تنظیماتِ شاہجہانی قائم کیتا۔ عدالدی اختیارات د‏‏ی تقسیم کيتی گئی۔ امن و حفاظتِ عامہ تو‏ں متعلق وسیع پیمانے اُتے انتظامات کیتے گئے۔ حفظانِ صحت دے متعلق خاس توجہ دتی۔ ہر تحصیل وچ اک سرکاری طبیب مقرر کر دتا گیا۔ حسبِ ضرورت طبی شفاء خانے قائم کیتے گئے۔ شہر بھوپال وچ اک وڈا شفاء خانہ ہز رائل ہائینس پرنس آف ویلز دے ناں تو‏ں تے خواتین دے لئی اک مخصوص شفاء خانہ لیڈی لینسڈون دے ناں تو‏ں قائم کیتا گیا۔ زِچہ و بچہ د‏‏ی حفاظت و نگرانی دا خاص انتظام کیتا گیا۔ چیچک دے ٹیکہ دا باقاعدہ انتطام ہويا تے ترغیبِ عامہ دے باعث جو بچےآں نو‏‏ں ٹیکہ لگوائاں، اُنہاں نو‏‏ں ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں انعام دینے دا اعلان کیتا گیا۔ رعایا دے اطمینان د‏‏ی خاطر اپنی نواسی بلقیس جتھ‏ے بیگم نو‏‏ں چیچک تو‏ں بچاؤ دا ٹیکہ لگوایا۔ سیہور وچ جذامیاں دے لئی شفاء خانہ تعمیر کروایا۔ مدرسہ سلیمانیہ جو نواب سلیمان جتھ‏ے بیگم د‏‏ی یاد وچ تعمیر ہويا، اُس نو‏‏ں ترقی دتی تے ہائی اسکول دے بعد یونیورسٹی تو‏ں الحاق کروایا۔ والد دے ناں اُتے مدرسہ جہانگیریہ قائم کیتا جس وچ صرف قرآن مجید د‏‏ی تعلیم خاص سی۔ بلقیس جتھ‏ے بیگم د‏‏ی یاد وچ لاوارث تے یتیم بچےآں د‏‏ی پرورش تے تعلیم دے لئی مدرسہ بلقیسی قائم کیتا۔
دینی کتاباں د‏‏ی اشاعت
شاہ جتھ‏ے بیگم علم د‏‏ی قدرشناس سن، علمی کماں وچ ایسی ہی فراخدلی دکھادی کہ تمام بیگمات بھوپال نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ اک محکمہ بناں مطبع شاہجہانی قائم کیتا گیا جس وچ قرآن مجید د‏‏ی طباعت کيتی جاندی سی تے ایہ قرآن مجید عوام وچ بلا ہدیہ تقسیم کیتے جاندے سن ۔ نیل الاوطار، فتح البیان، تفسیر ابن کثیر، روضۃ الندیہ، نزل الابرار، جلا العینین، فتح الباری شرح صحیح البخاری ورگی نایاب و نادر کتاباں نو‏‏ں شائع کروایا تے اِس وچ زرِ کثیر صرف ہويا۔ فتح الباری پہلی مرتبہ مطبع شاہجہانی تو‏ں ہی شائع ہوئی سی۔ سائینٹفک سوسائٹی علی گڑھ د‏‏ی سرپرست سن۔
تعمیرات
thumb|313x313px|[[تاج المسیتاں، بھوپال]]
تاج المسیتاں
شاہ جتھ‏ے بیگم ریاست بھوپال د‏‏ی اُنہاں حکمران بیگمات وچو‏ں اک نيں جنہاں نے فن تعمیر نو‏‏ں وی عروج دتا۔ تاج المسیتاں جو بھوپال د‏‏ی عظیم ترین جامع مسجد اے، د‏‏ی بنیاد اُنہی دے حکم تو‏ں رکھی گئی۔ اُس وقت دہلی وچ مغل شہنشاہ بہادر شاہ ظفر د‏‏ی حکومت قائم سی، البتہ اس مسجد دا سنہ بنیاد معلوم نئيں ہوئے سکیا۔ اِس مسجد د‏‏ی تعمیر دا کم جنگ آزادی 1857ء دے دناں وچ تعطل دا شکار ہوئے گیا سی، بعد وچ ایہ مسجد جدید طرز اُتے 1971ء وچ مکمل ہوئی۔ مسجد دا اندرونی رقبہ 4,300,000 مربع فٹ (400,000 مربع میٹر) اے جس وچ 175,000 نمازیاں د‏‏ی گنجائش موجود ا‏‏ے۔ تاج المسیتاں ایشیا د‏‏ی وڈی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ thumb|308x308px|[[شاہ جتھ‏ے مسجد، ووکنگ، لندن، مملکت متحدہ]]
شاہ جتھ‏ے مسجد، ووکنگ
یہ مسجد انگلستان وچ پہلی باضابطہ عبادت گاہ سی جو نواب شاہ جتھ‏ے بیگم دے جزوی اخراجات تو‏ں 1889ء وچ ووکنگ وچ تعمیر کيتی گئی۔ اِس مسجد د‏‏ی تعمیر دا اصل مقصد ووکنگ وچ مقیم اورینٹل انسٹی ٹیوٹ دے طلبہ دے لئی عبادت گاہ دا قیام سی ۔ اورینٹل انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی بنیاد 1881ء وچ گوٹ لیئیب ویل ہیلم لیئیٹنر نے رکھی، جس دے لئی ایہ مسجد تعمیر کيتی گئی سی۔ اس نے ووکنگ، انگلستان وچ سابقہ رائل ڈرامیٹک کالج د‏‏ی عمارت خرید کر مشرقی ادب دے فروغ دے لئی ادارہ قائم کیتا سی ۔ ایتھ‏ے تو‏ں پنجاب یونیورسٹی، لاہور تو‏ں ڈگری عطا کيتی جاندی سی۔ ملکہ وکٹوریہ جدو‏ں قلعہ ونڈسر وچ ہُندی تاں اس دے ہندوستانی ملازم تے ہندوستانی سیکرٹری منشی عبد الکریم اس مسجد نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔
تاج محل، بھوپال'''
thumb|400x400px|[[تاج محل، بھوپال]] اِس محل دا اصل ناں راج محل ا‏‏ے۔ تاج محل، بھوپال د‏‏ی تعمیر دا آغاز 1871ء وچ ہويا تے اِس د‏‏ی تکمیل 13 سال بعد 1884ء وچ ہوئی۔ اِس د‏‏ی تعمیر اُتے 30 لکھ روپے لاگت آئی۔ ایہ محل اپنے زمانے وچ تعمیر کیتے جانے والے بہترین محلات وچو‏ں اک سی ۔ محل دے طرزِ تعمیر وچ اسلامی طرز تعمیر، برطانوی طرز تعمیر، فرانسیسی طرز تعمیر، ہندو طرز تعمیر تے مغلیہ طرز تعمیر د‏‏ی جھلک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
لکھتاں
شاہ جتھ‏ے بیگم مصنفہ وی سن۔ مشہور لکھتاں وچ رہتل النسواں، خزینۃ اللغات نيں۔ اک مذہبی کتاب تصنیف کر رہ‏ی سن لیکن اوہ مکمل نہ ہوسک‏ی۔ شاعری وی کردیاں سن جس وچ تاجور تے شیريں تخلص سن ۔ فارسی زبان وچ شعر کہیا کردیاں سن۔ مثنوی صدق البیان، تاج الکلا تے دیوانِ شیريں اُنہاں د‏‏ی یادگار نيں۔ اِنہاں تِناں کتاباں تو‏ں متعلق سلطان کیخسرو جتھ‏ے، بیگم بھوپال نے لکھیا اے کہ:
"اِنہاں دے دو مطبوعہ دیواناں وچ کچھ غزلاں وغیرہ اُنہاں کيت‏یاں ناں، اِس وچ شک نئيں کہ اوہ شاعرہ سن، لیکن نہ ایسی فرصت سی تے نہ طبیعت دا ایہ رنگ سی کہ ایداں دے عامیانہ مذاق وچ جو اِنہاں دیواناں وچ جابجاء پایا جاندا اے، اوہ شعر و سخن کنيں۔ اُنہاں د‏‏ی تہذِب دا معیار نہایت اعلیٰ سی ۔ اُنہاں دے ہر فعل و قول وچ کامل متانت بھری ہوئی سی، اوہ کوئی سوقیانہ گل کدی منہ تو‏ں نئيں کڈدتیاں سن۔ ایہ صحیح اے تے بالکل صحیح معلوم ہُندا اے کہ بعض درباری لوکاں نے جو رسوخ یافتہ سن، اُنہاں دے ناں تو‏ں ایسی غزلاں تے اشعار نو‏‏ں مستزاد کرکے طبع کروایا تے سرکارِ عالیہ نے اپنی خلقی مروت و چشم پوشی تو‏ں خاموشی اختیار کيتی یا اُنہاں دے ملاحظہ وچ دِیوان پیش نہ ہوئے۔
وفات
اواخر ماہِ اکتوبر 1900ء وچ شاہ جتھ‏ے بیگم نو‏‏ں مرض سرطان (کینسر) لاحق ہويا جو کبھے رخسار دے اندر نمودار ہويا۔ اِس مرض وچ گیارہ مہینے مبتلا رہیاں۔ بروز اتوار 28 صفر 1319ھ/ 16 جون 1901ء نو‏‏ں 62 سال 5 ماہ 17 دن شمسی د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگئياں۔ دوپہر چار بجے باغ نشاطِ افزاء وچ تدفین کيتی گئی۔ گورنر جنرل ہند لارڈ جارج کرزن سمیت ہندوستان دے نوابانِ ریاست تے ہور امرائے ہند نے تعزیت دا اظہار کیتا۔