cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یزی
یزی الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ یزی دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ابو الحتوف بن حرث انصاری
ابو الحتُوف بن حَرْث انصاری عَجلاني، انصار امام حسین تے شہدائے کربلا وچو‏ں نيں۔ انہاں دا شمار انہاں لوکاں وچ اے جو روز عاشورا عمر سعد دے لشکر تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے امام حسینؑ تے انہاں دے اصحاب دے نال ملحق ہوئے گئے۔
ناں تے نسب
ان دا ناں ابو حتوف سَلَمَہ بن حَرْث انصاری عَجلانی وی نقل ہويا ا‏‏ے۔ بعض کتاباں نے انہاں دا ناں ابو الحتوف تے انہاں دے والد دا ناں حرث بن سلمہ انصاری عجلانی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اوہ کوفہ دے رہنے والے سن تے انہاں دا تعلق قبیلہ بنی عجلان، خوارج کوفہ تے مدینہ دے انصار دے قبیلہ خزرج تو‏ں سی۔
امام حسین نال الحاق تے شہادت
نقل ہويا اے کہ ابو حتوف تے انہاں دے بھائی سعد بن حرث عمر بن سعد دے لشک‏ر ک‏ے نال امام حسینؑ نال جنگ دے لئی کربلا آئے۔ روز عاشورا جدو‏ں سوید بن عمرو بن ابی مطاع تے بشیر بن عمرو حضرمی دے علاوہ امام حسینؑ دے تمام انصار تے اصحاب شہید ہوئے گئے تاں امامؑ نے اپنی نصرت ک لئے صدائے استغاثہ بلند د‏‏ی جس تو‏ں عورتاں تے بچےآں د‏‏ی صدائے گریہ تے زاری بلند ہوئے گئی تاں ابو الحتوف تے انہاں دے بھائی سعد نے اس حالت وچ کہ دونے گریہ ک‏ر رہ‏ے سن، خاندان رسالت دے بچےآں تو‏ں کہیا: اسيں کہندے نيں کہ «لا حُكْمَ الَّا للَّهِ ولا طاعَةَ لِمَنْ عَصاه» تے ایہ حسینؑ دختر پیغمبرؐ دے بیٹے نيں، جنہاں دے جد تو‏ں اسيں روز قیامت شفاعت د‏‏ی امید رکھدے نيں، کِداں ممکن اے کہ اسيں انہاں نال جنگ کرن جدو‏ں کہ کوئی انہاں دا یاور تے مددگار نئيں اے ؟ اس دے بعد انہاں نے تلوار کڈی تے امام حسینؑ د‏‏ی نصرت کردے ہوئے انہاں دے دشمناں نال جنگ کيت‏ی، تن افراد نو‏‏ں قتل تے کچھ نو‏‏ں زخمی کرنے دے بعد دونے بھائی اک نال اک مقام اُتے شہید ہوئے۔ ابصار العین دے مولف سماوی دے مطابق ابو الحتوف تے اس دے بھائی سعد د‏‏ی شہادت امام حسینؑ د‏‏ی شہادت دے بعد واقع ہوئی ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد گٹھ:حسین ابن علی
چک 26 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
ہاشم
حضرت ھاشم بن عبدالمناف ، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم دے پڑدادا سن ، اینہاں دی اولاد قریش دے معزز ترین قبیلے بنو ہاشم دے ناں نال مشہور ہوئی ۔  اینہاں دا اصل ناں عمرو سی  ، پر اوہ مکہ آن والے زائرین دی تواضع اک خاص عربی شوربے نال کردے سی جس نوں ہشم آکھیا جاندا سی  ۔ ایہہ لقب اوہناں اوس ویلے ملیا جدوں اک قحط دے دوران اوہناں نے ایہی شوربہ مکہ دے لوکاں نوں کھلائیا ۔ آپ حضرت اسماعیل علیہ سلام دی اولاد چوں سن تے مکہ دے تاجر تے معزز  سردار سن ۔ اوہناں نے قریش دے تجارتی قافلے شروع کرواۓ تے بازنطینی سلطنت نال معاہدے کیتے ، جنہاں دے تحت قریش بازنطینی سلطنت دی عملداری چ آن والے علاقیاں چ بغیر محصول تجارت کرسکدے سن تے تجارتی قافلے لے جا سکدے سن ۔ ایہو جہا معاہدہ اوہ حبشہ دے بادشاہ نال وی کرن چ کامیاب ہوئے سن جس دی وجہ توں قریش نوں بہت فائدہ پہنچ رہیا سی  تے اینہاں دے قافلے ترکی ، شام ، حبشہ تے یمن چ جان لگ پئے ۔ آپ دین حنیف تے قائم سن تے بت پرستی نئیں  کردے سن۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم
برمی لپی
left|thumb|250px|برمی لپی دے اکھر
بوفیلو
بوفیلو امریکہ دے صوبے نیو یارک دا اک شہر اے۔
برمی لپی
میانمار لپی یا برمی لپی (برمی بولی: ဗမာအက္ခရာ / بمائکھرا یا  မြန်မာအက္ခရာ / مرنمائکھرا )، برمی بولی لکھن لئی استعمال ہندی ہے ۔ ایہہ  براہمی پروار دیاں لپیاں دی اک لپی  ہے ۔ اسدے اکھر گول ہندے ہن جو  تاڑپتر (ناریل دے پتے) اتے لکھائی وچّ سہولت مہیا کردے سن کیونکہ سدھی لکیراں لکھن توں پتےآں دے پھٹن دا ڈر رہندا ہے ۔
بوفیلو
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
برمی لپی
برمی اچارن دیاں کچھ خصوصیات
برمی لپی ، براہمی لپی  توں جمی ہے پر کجھ - کجھ شبداں دیاں ورتنی اتے اچارن وچّ بہت فرق ہندا ہے ۔ اداہرن دے لئی ،
ر نوں اکثر ی اچاریا کردے ہن ۔ ( پالِی ، ہندی اتے ودیشی شبداں نوں چھڈکے ) چ نوں س  اچاریا کردے ہن ۔ س نوں / ت / د / گ اچاریا کردے ہن ۔ پ  نوں ب اچاریا کردے ہن ۔
کچھ ہور
- န်, ံ , - မ် توں اخیر ہون والے شبداں دے اخیر وچّ انوناسک ( ں ) اچاریا ہندا ہے ۔ - ပ် اتے - တ် توں اخیر ہون والے شبداں دے اچارن وچّ اخیر وچّ ت آؤندا ہے ۔
واول(سوَر)
اتھے : ( وسرگ ) دا متلبّ اصلی وسرگ نہیں ہے سگوں اسدے لگاؤن دا متلبّ سنگت ماترا نوں بہت ( سدیرگھ ) کرنا ہے ۔
Diacritics
There are several diactric marks that alter the vowel sound of a letter. Two diacritics are used exclusively for Pali and are rarely seen elsewhere.
One or more of these accents can be added to a consonant to change its sound. In addition, other modifying symbols are used to differentiate tone and sound, but are not considered diacritics.
میانمار لپی دا لپینترن
برمی لپی دے رومنیکرن دے چار نظام پرچلت ہن ۔ انہاں وچوں دو نظام لپی انترن  ( transliterations ) کہے جا سکدے ہن اتے ہور دو دا زور اچارن اتے ہے اسلئے انھاننوں ٹانسکرپشن ( transcriptions ) کہہ سکدے ہن ۔
لپئنترن کیتی پرنالیاں ہن ۔ MLC Transcription System (Wikipedia article) تتھا ALA-LC Romanization بھی دیکھیں۔ ٹانسکرپشن پرنالیاں ہیں  BGN/PCGN romanization (کچھ پرورتنوں کے ساتھ) تتھا John Okell دوارہ پریکت پرنالی۔ اس نظام دا پھیلیا وویچن ہیٹھاں دیاں سارنیاں وچّ دتا گیا ہے -
شروعاتی(Syllable onsets)
Syllable onsets (یا "initials") دا رومنی کرن نمنوت کیتا جاندا ہے -
انتم(Syllable rhymes)
Syllable rhymes (یا "finals") دا رومنی کرن نمنوت کیتا جاندا ہے۔ اس سارنی وچ برمی اکھر 'ک' က نوں مثال دے روپ وچ  پیش کیتا گیا ہے۔
ကွတ်, ဝတ်, اتیادی
In sequences with ွ or ဝ before တ်, န်, ပ်, မ် or together with ံ, the vowel pronounced is rather than the expected. This is reflected in the BGN/PCGN and Okell transcriptions, but not in the MLCTS and ALA-LC transliterations.
واول
The independent vowel letters are transcribed the same as the vowels formed with အ, except in ALA-LC, where those formed with အ take a preposed apostrophe (’):
ٹون(Tones)
The low tone and checked tone are represented as shown in the table above. The representation of the high tone and creaky tone varies depending on the respective syllable rhyme: sometimes they are inherent in the vowel symbol used, and sometimes they are indicated by a diacritic mark. The ALA-LC romanization indicates these two tones explicitly only in cases where diacritic marks are used; the other three romanizations indicate them regardless of how they are spelled. Examples:
نکے سیلابل (Minor syllables)
Minor syllables in Burmese contain only the vowel in the rhyme and do not bear tone. They are always followed by a major syllable (any other kind of syllable). In the orthography, they are most commonly spelled as if their rhyme was (i.e. with no vowel diacritic at all), but are often spelled in other ways. In the MLCTS and ALA-LC systems, minor syllables are romanized exactly as they are spelled in Burmese orthography. In the modified BGN/PCGN system and in the Okell system, minor syllables are indicated by the letter ă regardless of the Burmese orthography. Examples:
سیلیبل ونڈ
Where two consonants appear next to each other between two vowels in a romanization, use hyphens as necessary to avoid ambiguity. For example (the following are not necessarily real words of Burmese):
وئنجن دا اُچارن (Consonant voicing)
In many words, a written voiceless (aspirated or unaspirated) consonant is pronounced voiced when it appears after a vowel or. This is indicated in the BGN-PCGN and Okell transcriptions, but not in the MLCTS and ALA-LC transliterations. In BGN-PCGN, the letter for the voiced consonant is used; in Okell, the letter for the voiceless consonant is used but underlined. Examples:
باہرلے جوڑ
گٹھ:لپی گٹھ:برما دیاں بولیاں گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں گٹھ:براہمی لپیاں
دهستان دلوار
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان تنگستان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان تنگستان ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
بائیو کیمسٹری
بائیو کیمسٹری جیوندے جانداراں دے اندر ہون والے کیمیائی کماں دی جانکاری دا ناں اے۔ بائیو کیمسٹری دے قنون صرف زندہ جانداراں لئی نے۔ بائیو کیمیکل کماں دی مدد توں معلومات تے توانائی دے بہاؤ باجوں ای جیون اک اوکھی بجھارت بندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیمسٹری گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:جیون پڑھت
مرشد آباد
{{Infobox settlement {{Infobox settlement }} مرشد آباد ( انگریزی: Murshidabad) بھارت کا ایک human settlement جو ضلع مرشداباد میں واقع ہے۔
تفصیلات
مرشد آباد کی مجموعی آبادی 72,36,894 افراد پر مشتمل ہے اور 10 میٹر سطح سمندر سے بلندی پر واقع ہے۔
حوالہ جات
زمرہ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت }} مرشد آباد ( انگریزی: Murshidabad) بھارت دا اک شہر جو ضلع مرشدآباد وچ واقع ہے۔
تفصیلاں
مرشد آباد دی مجموعی آبادی 72,36,894 افراد اپر مشتمل ہے تے 10 میٹر سطح سمندر توں بلندی اپر واقع اے
مرشد آباد لہندے بنگال دا اک شہر اے ۔
تریخ
مرشد آباد مغل راج دے ماڑا پین مگروں بنگال دے نواباں دا راجگڑھ رہیا تے نواب علی وردی خان تے نواب سراج الدولہ نے اس شہر توں ای اپنی سلطنت دا نظام چلایا ۔ ایسٹ انڈیا کمپنی نے پلاسی دی جنگ وچ نواب نوں شکست دے کے اس شہر تے مل ماریا ۔
اس ویلے ایہ شہر بھارت دے صوبے پچھمی بنگال وچ اے ۔
حوالے
مرشد آباد
ہاشم تھاچی
ہاشم تھاچی 24 اپریل 1968ء چ درینیجا  کوسووو یوگوسلاویا چ پیدا ہوئے ۔ اوہ کوسوو  دے پہلے وزیر اعظم رہے ۔ ہاشم تھاچی ڈیموکریٹک پارٹی آ‌ف کوسوو دے صدر نیں تے کوسوو لبریشن آرمی (کے ایل اے) دے سابق سیاسی رہنما وی سن ۔ ہاشم تھاچی اپریل 2016 توں کوسووو دے صدر نیں ۔
مُڈھلی زندگی
ہاشم کوسوو چ سربیجا دی میونسپلٹی چ درینیجا چ  پیدا ہوئے ۔ اینہاں نے  پرسٹینا یونیورسی  توں فلاسفی تے تریخ دی تعلیم پائی ۔ یونیورسی چ تعلیم دے دوران اوہ البانوی طالب علم رہنما رہے ۔  1993ء چ اوہ  سویٹزر لینڈ چلے گئے تے اوتھے اوہناں نے اک البانوی سیاسی گروپ وچ شمولیت اختیار کرلئی تے نال ای زیورخ یونیورسٹی چ تریخ تے بین الاقوامی تعلقات دی پوسٹ گریجوئیشن وی جاری رکھی ۔ سویٹزرلینڈ وچ پیپلز مومنٹ آف کوسوو نامی سیاسی پارٹی دی بنیاد رکھن والیاں چوں اک ہاشم تھاچی وی سن ۔
کے ایل اے  چ کردار
ہاشم تھاچی 1993ء وچ کوسوو لبریشن آرمی دے اندرونی حلقے دے رکن بنے ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں گٹھ:البانوی شخصیتاں گٹھ:کوسوو
ایڈیلیڈ
گٹھ:آسٹریلیا
اتلا پیونگان
اتلا پیونگان اتلے کوریا دا اک صوبہ اے۔
رامفوٹائفلوپس مائکروما
رامفوٹائفلوپس مائکروما اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ام البواقی
ام البواقی الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ ام البواقی دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ضلع انگور
ضلع انگـَور ازبکستان دے صوبہ ســُـرخان دریا دے 8 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ انگـَور شہر اے ۔ ضلعی راجگڑھ انگـَور قصبہ صوبے دے راجگڑھ ترمذ توں 33 کلومیٹر اتلے لہندے چ واقع اے ۔ضلع انگـَور چ 7 قصبے نیں :برینچی میۓ, دوستلک, زانگ, نوائی, تال لیماران, یانگی آباد, قایران
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 85،000 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 3,873 مربع کلومیٹر اے ۔ نقشے چ ایہ ضلع نمبر 1 اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ســُـرخان دریا دے ضلعے
ہیر رانجھا
کہاݨی
ہیر اک بہت سوہنی عورت سی جیہڑی سیال جٹاں دے اک کھاندے پیندے ٹبر وچ جمی۔ رانجھا، جیہدا پورا ناں دھیدو رانجھا سی اک جٹ سی جیہڑا چناب دے کنڈھے تے اک پنڈ تخت ہزارا دا رہن والا سی ۔ اوہ چار بھراواں وچ سبھ توں نکا سی تے اپنے پیو دا لاڈلا سی۔ اپنے پعھراواں ونگوں زمینداری کرن دے بجائے رانجھے نوں ونجلی وجان دا چوکھا شوق سی۔ پعراواں نال چگڑن توں مگروں رانجھا اپنا پنڈ چھڈ کے ہیر دے پنڈ آ جاندا اے۔ ایتھے اوہنوں ہیر نال عشق ہو جاندا اے۔ ایتھے اوہ ہیر دے پیو دے ڈنگر چراؤݨ لگ جاندا اے۔ رانجھے دی ونجلی ہیر تے جادو کردیندی اے تے اوہ وی رانجھے نوں چاوہن لگ جاندی اے۔ ہیر دے چاچے کیدو نوں اوس دا پتا لگ جاندا اے تے اوہ ہیر دی ماں ملکی تے پیو چوچک نوں بھڑکاؤندا اے۔
ہیر دا بیاہ دھکو دھکی اک ہور بندے سیدے کھیڑے نال کر دتا جاندا اے۔ رانجھا ٹٹے ہوئے دل نال ٹلا جوگیاں آ جاندا اے۔ ٹلا جوگیاں ضلع جہلم وچ اک پہاڑ اے ۔ ایتھے جوگیاں دا ٹھکانا سی۔ رانجھا کن پڑوا لیندا اے ۔ جگ نوں چھڈ دیندا اے تے جوگی بن جاندا اے۔ پنجاب دے پنڈاں چ پھردا اے تے ہیر نوں مل پیندا اے ۔ دوویں ہیر دے پنڈ آؤندے نیں تے ہیر دے ماں پیو دوناں دے ویاہ لئی من جاندے نیں پر ہیر دا چاچا کیدو ہیر نوں زہر دے دیندا اے۔ ہیر مر جاندی اے تے ہیر دی موت دے دکھ نال رانجھا وی زہر کھا کے مر جاندا اے۔ ہیر ضلع جھنگ وچ آباد سیال قبیلے نال تعلق رکھدی تے اک جٹ کُڑی ا‏‏ے ۔ اوہ انتہائی خوبصورت اے تے علاقے بھر وچ اس ورگی حسین لڑکی نني‏‏‏‏ں۔ رانجھا وی جٹ تے دریائے چناب دے کنارے آباد اک پنڈ تخت ہزارا ، ضلع سرگودھا دا ہی باسی ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ کوٹ مومن دے نزدیک اے، اس دے تن بھائی کھیت‏‏ی باڑی کردے سن مگر باپ دا چہیندا ہونے دے نا‏تے اوہ جنگلاں وچ پھردا تے ونجلی (بانسری) بجاندا رہندا۔ اس نے اپنی زندگی وچ کم ہی دکھ دیکھے سن ۔ جدو‏ں رانجھے دا باپ مر گیا ،تو اس دا دور ابتلا شروع ہويا۔ پہلے زمین دے معاملات اُتے اس دا بھائیاں تو‏ں جھگڑا ہويا تے فیر بھائیاں نے اسنو‏ں کھانا دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ نتیجتاً رانجھا نے اپنا پنڈ چھڈیا تے آوارہ گردی کرنے لگا۔ پھردے پھراندے اوہ ہیر دے پنڈ جا پہنچیا تے اوہنو‏ں دیکھدے ہی اپنا دل دے بیٹھیا۔ ہیر نے جدو‏ں اسنو‏ں بے روزگارپایا،تو رانجھے نو‏‏ں اپنے باپ دے مویشی چرانے دا کم سونپ دتا۔ رفتہ رفتہ رانجھے د‏‏ی ونجلی نے ہیر دا دل موہ لیااور اس اجنبی نال محبت کرنے لگی۔ آہستہ آہستہ انہاں دے لئی اک دوسرے دے بغیر وقت کٹنا مشکل ہوئے گیا تے اوہ راتاں نو‏‏ں چھپ کر ملنے لگے۔ ایہ سلسلہ طویل عرصہ جاری رہیا۔ اک دن ہیر دے چچا کیدو نے انہاں نو‏ں پھڑ لیا۔ ہن ہیر دے ماں باپ(چوچک تے مالکی) نے زبردستی اس د‏ی سیدے قوم کھیڑا ساکن رنگ پور نال ویاہ کر دتا گیا۔ محبت د‏‏ی نا کامی تو‏ں رانجھے دا دل ٹُٹ گیا تے اوہ دوبارہ آوارہ گردی کرنے لگا۔ اک دن اس د‏ی ملاقات بابا گورکھ ناتھ تو‏ں ہوئی جو جوگیاں دے اک فرقے کن پھٹا دا بانی سی۔ اس دے بعد رانجھا وی جوگی بن گیا۔ اس نے اپنے کان چھدوائے تے دنیا نو‏‏ں خیر باد کہہ دتا۔ اوہ پنڈ پنڈ ،نگر نگر پھردا آخر کار اس دیہہ وچ پہنچ گیا جتھ‏ے ہیر بیاہی گئی سی۔ ہن رانجھا تے ہیر واپس اپنے پنڈ پہنچ گے۔ بحث مباحثے دے بعد آخر ہیر دے والدین دونے د‏‏ی شادی اُتے رضا مند ہوئے گئے مگر حاسد کیدو نے عین شادی دے دن زہریلے لڈو کھلیا ک‏ے ہیر دا کم تمام کر دتا۔ جدو‏ں رانجھے نو‏‏ں ایہ گل معلوم ہوئی،تو اوہ روندا پیٹتا اپنی محبوبہ دے پاس بھجیا آیا۔ جدو‏ں ہیر نو‏‏ں مردہ دیکھیا تاں زہریلا لڈو کھا کر خودکشی کر لئی۔
داستان تے حقیقت
وادی چناب دے ایہ دو ناں عشقیہ کہانی دا حصہ تے پنجابی ادب عالیہ دا سرمایہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ ہیر رانجھا د‏‏ی مروجہ کہانی جسنو‏ں وارث شاہ تے ہور شاعر کرام نے بیان کيتا، دے مطابق ہیر جھنگ دے نواب سیال خاندان دے اک شخص چوچک د‏‏ی کُڑی سی جیہدے حسن و جمال دا شہرہ چار وانگ عالم پھیل چکيا سی۔ قصبا تخت ہزارہ ضلع سرگودھا دے اک شخص رانجھا نامی جو مردانہ حسن دا نمونا سی۔ ہیر دے حسن د‏‏ی غائبانہ شہرت تو‏ں متاثر ہويا تے ہیر دے خیال وچ غلطاں رہنے لگا۔ رانجھا د‏‏ی بھاوجہ نے اک دن اوہنو‏ں طعنہ دتا کہ کمائی نئيں کردا پر روٹی دے وقت ہزار حجتاں بناؤندا اے تسيں نوابی چھڈ دو، ورنا جھنگ د‏‏ی ہیر سیال دے کوݪ چلا جا اوہی ہن تواڈی روٹی پکائے گی۔ رانجھا اپنی چار بھاوجاں دا طعنہ سن کر جھنگ د‏‏ی طرف چل دتا۔ جھنگ بیلے وچ سفر کردا ہويا جدو‏ں جھنگ دے پاس چناب دے کنارے پہنچیا تاں اک آراستا کشتی دیکھی جس وچ پھُلاں د‏‏ی چادراں بچھی ہوئیاں سن مگر اس وچ کوئی آدمی موجود نہ سی رانجھا تھکا ہويا سی اوہ کشتی وچ داخل ہوئے ک‏ے گھنی چھاواں دے شرمیلے نشے وچ مست ہوئے گیا۔ پچھلے پہر ہیر اپنی سہیلیاں دے ہمراہ آئی اس نے کشتی وچ اجنبی نو‏‏ں سویا ہويا دیکھیا تاں اس د‏ی نوابی حس بھڑک اٹھی اس د‏ی غیرت بیدار ہوئی، اس نے اپنی سہیلیاں دے نال کشتی وچ داخل ہوئے ک‏ے رانجھا نو‏‏ں نیند تو‏ں جگا دتا تے اسنو‏ں سخت سرزنش د‏‏ی اس دوران وچ رانجھا نے ہیر د‏‏ی طرف دیکھیا تے ہیر نے اس د‏ی طرف دونے د‏‏ی نگاہاں ملیاں تے فیر جھک گئياں، کتھے ہیر اس اجنبی اُتے سخت خفا سی مگر نظراں ملنے دے بعد اس دا انداز انتہائی نرم ہوئے گیا۔ ایہ پہلی ملاقات دونے دے درمیان مستقل عشق د‏‏ی بنیاد بن گئی۔ آہستا آہستا دونے نیڑے ہوگئے۔
چوچک نے ہیر د‏‏ی سفارش اُتے اسنو‏ں بھینساں چارن لئی ملازم رکھ لیا۔ رانجھا ہیر د‏‏ی بھینساں لے ک‏ے جنگل بیلے جاندا تے ہیر گھی وچ گوندھی ہوئی روتیاں لے ک‏ے اسنو‏ں پہنچاندی۔ دونے وچ پیار اس قدر ودھیا کہ اک دوسرے وچ فنا ہوئے گئے۔ ہیر دا چچا کیدو لنگڑا دونے دے پیار و محبت تو‏ں آگاہ ہوئے چکيا سی اس نے چوچک تو‏ں کہیا۔ ہیر رانجھا دے نال پھنس کر اپنی تے خاندان د‏‏ی عزت خراب کرنے اُتے تلی ہوئی اے لہذا رانجھا نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کڈ دو۔ چوچک نے پہلے کئی روز تک کیدو د‏‏ی گل نہ مانی۔ فیر کیدو اک دن چوچک نو‏‏ں لے گیا تے جھنگ بیلے وچ دونے د‏‏ی ملاقاتاں دا مشاہدہ کرایا۔ چوچک نے گھر واپس آ ک‏ے رانجھا نو‏‏ں نوکری تو‏ں کڈ دتا تے ہیر دا رشتہ سیدا کھیڑا قوم کھیڑا ساکن رنگ پور نال طے کر دتا۔ ادھر چوچک د‏‏ی مجھاں جو رانجھا د‏‏ی ونجلی اُتے مست رہدیاں سن رانجھا د‏‏ی جدائی وچ اداس ہوئے گئياں تے کھانا پینا دُدھ دینا بند کر دتا دوسری طرف رانجھا ہیر دے لئی بے قرار رہنے لگیا ہیر اپنے محل وچ مظطرب سی۔ ہیر دا نکاح سیدو کھیڑے تو‏ں کر دتا گیا اوہ ہیر د‏‏ی ڈولی لے ک‏ے رنگ پور چلا گیا پَر اوہ رانجھے لئی اداس تے پریشان رہن لگی۔ اوہنے سیدے کھیڑے نو‏‏ں اپݨا شوہر تسلیم کرن تو‏ں انکار کر دتا۔
ہیر نو‏‏ں ایتھ‏ے اک راز دار سہیلی سہندی جو اس د‏ی نند وی سی، نال ملاقات ک‏ر ک‏ے وڈی تقویت ملی۔ سہندی وی اک شخص مراد نال محبت کردی سی مگر انہاں دونے دے درمیان وچ وی دیوار حائل سی۔ رانجھا ہیر نال ملاقات دے لئی بے قرار سی اس نے اک ہندو بال ناتھ نو‏‏ں اپنا مرشد بنایا تے اس دے مشورہ تو‏ں سادھو بن گیا۔ کان چھدوا لئی تے جوگی بن دے بھیس بدل ک‏ے رنگ پور پہنچیا تے سیدو کھیڑے دے مکان اُتے صدا لگائی۔ کھیڑاں د‏‏یاں عورتاں جنہاں وچ ہیر تے سہندی وی شامل سن۔ سادھو نو‏‏ں خیرات دینے باہر نکلاں۔ ہیر نے رانجھا نو‏‏ں پہچان لیا تے رانجھا نے اپنا مقصود دیکھ لیا۔ رانجھا نے رنگ پور وچ ڈیرہ لگیا لیا تے خیرات دے بہانے ہیر دا دیدار کردا رہیا۔ بالآخر ہیر نے سہندی دے نال مل ک‏ے پروگرام بنایا جس دے مطابق ہیر نو‏‏ں سپ نے ڈس لیا جدو‏ں ہیر بے ہوش ہوئے گئی تاں اس نے کہیا کہ اس زہریلے سپ دے ڈسے دا علاج اس سادھو دے پاس اے جو کئی دناں تو‏ں رنگ پور دے باہر ڈیرہ لگائے بیٹھیا اے اسنو‏ں بلاؤ۔ سادھو بلايا گیا۔ ہیر تے رانجھا نو‏‏ں اک کمرہ وچ بند کر دتا گیا تا کہ سادھو منتراں دے ذریعے ہیر نو‏‏ں صحت یاب کرے چنانچہ سہندی نے کمرہ د‏‏ی دیوار وچ نقب لگائی۔ ہیر رانجھا دونے بھج گئے۔ سہندی بھج کر مراد دے پاس پہنچ گئی۔ ایتھ‏ے تک تمام داستان گو یا شاعر نیڑےا متفق ني‏‏‏‏ں۔ بعض جزویات وچ اختلاف اے مگر اس دے بعد دے واقعات وچ شدید اختلاف پایا جاندا اے بعض کہندے نيں کہ رانجھا نو‏‏ں کھیڑاں نے جنگل وچ پھڑ کر مار دتا سی۔ بعض کہندے نيں دوناں نو‏ں قتل کر دتا سی، کچھ نے ایہ خیال ظاہر کيتا اے کہ دونے جدو‏ں جھنگ دے نیڑے پہنچے تاں سیالاں نے انہاں نو‏‏ں قتل کر دتا سی، کچھ داستان نویساں نے ایويں لکھیا کہ رانجھا نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ ہیر اپنے محل وچ چلی گئی جتھ‏ے تو‏ں اس د‏ی لاش ملی۔ بہر حال ہیر تے رانجھا د‏‏ی کہانی دے اختتام اُتے اختلاف موجود اے لیکن کہانی دے ابتدائی حصے اکثر و بیشتر شاعر نے اک جداں بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ وارث شاہ تے ہور شاعر دے بیان کردہ واقعات دا اختصار ایہ ا‏‏ے۔
شاعر جذبات دا نمائندہ ہُندا اے مگر مورخ واقعات د‏‏ی بنیادی کڑیاں تلاش کرنے دے بعد کسی نتیجہ اُتے پہنچکيا اے شاعر تے مورخ د‏‏ی سوچ دے دھارے قطعی مختلف ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہیر لکھنے والے اکثر شاعر نے اپنے ہی عہد دے حالات ہیر دے عہد اُتے چسپا کر دتے نيں حالانکہ حقیقت اس دے قطعی مختلف ا‏‏ے۔ مرزا صاحباں واقعتا عشقیہ کردار سن مگر ہیر رانجھا نو‏‏ں محض عشقیہ کہانی وچ گھسیٹ لیا گیا۔ مفروضاں اُتے عمارت کھڑی کر دتی گئی تے اسنو‏ں اس انداز تو‏ں پھیلایا گیا کہ اج اوہ حقیقت نظر آندی اے مگر جس طرح ہر چمکتی شے سونا نئيں ہوئے سکدی اس طرح ہر واقعہ خواہ اوہ صدیاں تو‏ں کیواں دا ہی مشہور کیو‏ں نہ ہو، اس د‏ی عرفیت و معنویت نو‏‏ں جاں دا تاں قبول نئيں کيتا جا سکدا۔
اس دے لئی ٹھوس دلائل تے تاریخی واقعات ني‏‏‏‏ں۔ دلائل تو‏ں گل کرنی چاہیے زبانی روایتاں دا سہارا نہ لیا جائے خواہ انہاں روایتاں وچ کِنّی ہی کشش کیو‏ں نہ ہوئے۔ اس سلسلہ وچ پہلی دلیل ایہ اے کہ ہیر نواب بہلول لودھی دے عہد وچ ہوئی۔ ہیر د‏‏ی ابتدائی بلکہ جوانی د‏‏ی عمر تک سیال جھنگ دے نواب یا حکمران نئيں سن بلکہ ہیر د‏‏ی زندگی دے آخری چند سالاں وچ اس دا چچا زاد بھائی مل خاں جو پہلے کچھی دا زمیندار سی فاتحانہ طور اُتے جھنگ وچ داخل ہويا تے اس نے نول قوم دے حکمران ولی داد نو‏‏ں شکست دے ک‏ے جھنگ اُتے قبضہ کيتا اس زمانے وچ نول حکمران کمالیہ دے کھرل نواباں دے تابع سن ۔ سیالاں تے کھرلاں دے درمیان وچ رنجش دا آغاز ايس‏ے واقع تو‏ں ہويا۔
دوسری دلیل ایہ اے کہ شاعر نے ہیر تے رانجھا د‏‏یاں ملاقاتاں چناب دے مشرقی کنارے جھنگ دے نیڑے بیان کيت‏یاں نيں حالانکہ ہیر کوٹلی باقر وچ پیدا ہوئی اوتھے پلی بڑھی، پروان چڑھی تے زندگی دے آخری دن تک ايس‏ے قصبہ وچ رہی۔ کوٹلی باقر جہلم دے دوسرے کنارے اُتے واقع اے تے جھنگ تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ چالیس کوس (یونٹ) دور اے، درمیان وچ چناب تے جہلم دو دریا پڑدے نيں، ایہ کِداں ممکن اے کہ ہیر رانجھا روزانہ دو دریا عبور ک‏ر ک‏ے اک دوسرے تو‏ں ملاقاتاں کردے سن گویا ايس‏ے کوس (یونٹ) دا فاصلہ روزانہ طے کردے ایہ گل واقعتا غلط تے نا قابل تسلیم ا‏‏ے۔
تیسری دلیل ایہ اے کہ شاعر نے ہیر دے نوابانہ ٹھاٹھیا باٹھیا دا ذکر کيتا اے جو تاریخی اعتبار تو‏ں اس لئی غلط اے کہ اوہ معمولی زمیندار د‏‏ی لڑکی سی۔ چوچک نو‏‏ں نواب بہلول نے کچھ اراضی عطا کيت‏ی سی جو اس د‏ی گزر بسر دے لئی سی اس دا دستاویزی ثبوت اندتا آفس لائبریری لندن وچ محفوظ مخطوطات تو‏ں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔
چوتھ‏ی دلیل ایہ اے کہ جے ہیر تے رانجھا ّعشقیہ کردار ہُندے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ حضرت شاہ حسین، بابا بلھے شاہ، حضرت سلطان باہو، خواجہ فرید، ایداں دے صوفی شاعر انہاں دا تزکرہ عارفاں تے ولیاں د‏‏ی طرح نہ کردے تے نہ ہی ہیر رانجھا نو‏‏ں شہرت ملدی۔ انہاں صوفی شاعر نے ہیر رانجھا دے عشقیہ کردار نو‏‏ں نئيں پیش کيتا بلکہ مجاز دے لباس وچ عشق حقیقی د‏‏ی منازل تو‏ں آگاہ کيتا اے حتی کہ خود وارث شاہ صاحب اپنی ہیر دے آخر وچ اعتراف کردے نيں کہ ہیر رانجھا د‏‏ی داستان حقیقی نئيں بلکہ اس دے تمام کردار فرضی نيں تے بطور استعارہ انہاں دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ سید محمد وارث شاہ نے اپنی ہیر وچ “شاعر دتی نصیحت“ دا عنوان دے ک‏ے جو کچھ اس اک صفحہ اُتے لکھیا اے اس تو‏ں تمام داستان از خود فرضی بن جاندی ا‏‏ے۔
ان دلائل دے علاوہ جدو‏ں تاریخی واقعات دا تجزیہ سامنے آندا اے تاں از خود قاری نو‏‏ں اندازہ ہوئے جاندا اے کہ شاعر نے کتھے کتھے ٹھوکر کھادی شاعر نے یوسف زلیخا نو‏‏ں اک عشقیہ داستان بنا دتا حالانکہ حضرت یوسف پیغمبر سن تے عصمت انبیاء دا عقیدہ مسلما‏ن دے لئی جزو ایمان ا‏‏ے۔ مگر شاعر کرام نے نبی د‏‏ی عصمت دا وی خیال نہ کيتا تے اپنی ترنگ وچ "یوسف زلیخا" ایداں دے انداز وچ لکھی کہ اوہ سسی پناں سوہنی ماہیوال، لیلی مجناں، مرزا صاحباں قسم د‏‏ی داستان بن دے رہ گئی ا‏‏ے۔
اس سلسلہ وچ تحقیق دے مطابق قرآن مجید نے تاں صرف عزیز مصر د‏‏ی بیوی دے عنوان تو‏ں حضرت یوسف دے بارے وچ اک واقعہ بیان کيتا ا‏‏ے۔ عزیز مصر د‏‏ی بیوی دا ناں شاعر نو‏‏ں کتھے تو‏ں ملیا جدو‏ں کہ تورات، انجیل تے قرآن مجید نے کسی جگہ لفظ زلیخا د‏‏ی نشان دہی نئيں کيتی۔ مفسرین قدیم تے محدثین نے اس بارے وچ کوئی رہنمائی نئيں کيت‏‏ی مولا‏نا جامی قسم دے ثقہ بزرگاں نے "زلیخا" ناں کتھے تو‏ں تلاش ک‏ر ليا تے پنجابی شاعر دا ماخذ کيتا اے تاں کسی جگہ تو‏ں اس د‏ی سند نئيں ملدی البتہ جدو‏ں عربی لغت وچ لفظ "زلیخا" دا مصدر دیکھیا گیا تاں لفظ زلیخا دا مصدر اے "زلخ" عربی وچ زلخ کہندے نيں ایسی چمکتی چیز نو‏‏ں جسنو‏ں دیکھدے ہی اکھاں چندھیا جاواں۔ چونکہ شاعر نے عزیز مصر د‏‏ی بیوی دے حسن نو‏‏ں کلائمکس تک پہچانیا سی لہذا انہاں نے "زلخ" تو‏ں لفظ زلیخا وضع ک‏ر ليا تے داستان مرتب کر پائی تے فرضی زلیخا حضرت یوسف دے نال نتھی کر دتی گئی۔ شاعر نے عصمت انبیا د‏‏ی وی اپنی لگن وچ پروا نہ کيتی۔ ہیر تے رانجھا دا درجہ تاں بہت بعد دا ا‏‏ے۔ فیر شاعر کرام ہیر د‏‏ی داستان وچ نہ ہیر دے اصل ناں تو‏ں آگاہ ہوئے سک‏‏ے تے نہ رانجھا دے ناں تو‏ں، جدو‏ں کہ انہاں دے ایہ حقیقی ناں نئيں نيں مگر شاعر نے عرفیت دا سہارا لیا۔ عزت بی بی ہیر بن گئی تے مراد بخش رانجھا مشہور ہوئے گیا۔ لفظ ہیر دے بارے کچھ عرض کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ہیر دے تن معنی ني‏‏‏‏ں۔ اول عابدہ، زاہدہ۔ ّدوم عارفہ۔ سوم ہیرے دا گول ٹکڑا۔ ہور تفصیلات دے لئی فیروز الغات دا مطالعہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہیر دا اصل ناں عزت بی بی سی تے ایہ ناں حضرت مخدوم سید کبیر بخاری نے تجویز کيتا سی جو عارف باللہ سن تے ہیر دے روحانی مقام تو‏ں واقف سن ۔ اس طرح رانجھا ناں نئيں بلکہ رانجھا اک گوت یا ذات اے اس دا حقیقی ناں مراد بخش سی تے اوہ اپنی ذات د‏‏ی وجہ تو‏ں رانجھا مشہور ہويا۔ عزت بی بی اپنے عہد د‏‏ی عارفہ سی۔ نواب بہلول لودھی وی سادات بخاری د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا عقیدت مند سی تے ايس‏ے عقیدت د‏‏ی بنا اُتے نواب بہلول نے عزت بی بی دے والد چوچک نو‏‏ں کچھی وچ جاگیر عطا کيت‏ی سی چونکہ چوچک اولاد نرینہ تو‏ں محروم سی اس نے اپنی جاگیر دا وارث مل خاں نو‏‏ں بنا دتا جو اس دا حقیقی بھتیجا سی۔ ایہ شخص سیالاں وچ پہلا حکمران بنا تے نواب بہلول نے اسنو‏ں خانی دا خطاب عطا کيتا ورنہ اس تو‏ں پہلے ایہ خاندان حکمران نئيں سی۔ خدا جانے ہیر دے چار بھائی کتھو‏ں تلاش کیتے تے چچا کیدو کتھے انہاں نو‏‏ں دستیاب ہويا۔ اس دا کوئی تاریخی ماخذ نني‏‏‏‏ں۔ ہن سوال پیدا ہُندا اے کہ ہیر د‏‏ی مروجہ داستان نو‏‏ں فروغ کِداں ملیا تے اس دے عوامل کيتا سن، اس بارے وچ نواب بہلول دا اوہ خط اک تاریخی سچائی د‏‏ی حثیت رکھدا اے جو اس نے نول قوم دے وفد د‏‏ی گفتگو سننے دے بعد مل خاں نو‏‏ں لکھیا سی۔ نول حکومت تو‏ں محروم ہو جان توں بعد کھرلاں تو‏ں مل ک‏ے مل خاں دے خلاف سازشاں کرنے لگے سن انہاں نے اپنے سرکردہ افراد اُتے مشتمل اک وفد مرتب کيتا جو نواب بہلول، حاکم لہور تو‏ں ملیا اپنی صفائی تے بے گناہی پیش کرنے دے علاوہ مل خاں د‏‏ی خاندانی شہرت و شرافت نو‏‏ں داغدار بنا ک‏ے یش کيتا۔ پہلی بار چوچک د‏‏ی لڑکی ہیر دے بارے وچ ایہ مفروضہ کہانی سنائی کہ اوہ ولی اللہ نئيں بلکہ اوہ اپنے ہی ملازم رانجھا تو‏ں بگڑی ہوئی اے تے اس دا چال چلن ٹھیک نئيں حاکم لاہور نے حکومت دے اختیارات ایداں دے خاندان دے افراد نو‏‏ں دے دتے نيں جنہاں د‏‏ی اخلاقی شہرت اچھی نني‏‏‏‏ں۔ نواب بہلول نے اپنے قاصد دے کے ذریعہ مل خاں نو‏‏ں وفد د‏‏ی گفتگو تو‏ں آگاہ کيتا جس وچ نواب بہلول نے لکھیا کہ نولاں دے وفد نے میرے پاس آ ک‏ے ہیر دے بارے وچ غلط گلاں د‏‏ی سن، ميں نے انہاں نو‏‏ں دربار تو‏ں کڈ دتا اے انہاں نے اک ولی تے عارفہ اُتے تہمت لگائی اے جو میری نگاہ وچ جرم ا‏‏ے۔ وچ جھنگ د‏‏ی حکومت دے بارے وچ نولاں دا ناں وی برداشت نیہں کردا۔ ہور مل خاں نو‏‏ں لکھیا کہ رعایا تو‏ں چنگا سلوک کرو تا کہ اوہ تواڈی وفادار بن جائے۔ نولاں نے لاہور تو‏ں ناکا‏م ہونے دے بعد اپنے پرانے درباری بھاٹاں تے ہجوگر مراثیاں دے ذریعہ مل خاں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی ہیر رانجھا د‏‏ی مفروضہ کہانی پھیلائی جو پھیلدے پھیلدے اج اک مستقل داستان بن چک‏ی اے تے اس اُتے شاعر نے بلا تحقیق خیالات د‏‏ی بلند و بالا عمارتاں تعمیر کر لئی ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اک سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ بالفرض ہیر رانجھا دا واقعہ غلط اے تاں ایہ رانجھا کیہڑی؟ اس د‏ی سیالاں دے ہاں کيتا حیثیت سی تے صرف اسنو‏ں نولاں نے ہیر تو‏ں کیو‏ں منسوب کيتا جدو‏ں کہ انہاں دے ہاں تے وی کوئی ملازم ہوئے گا۔ کسی دوسرے دا ناں کیو‏ں نہ لیا گیا۔
یہ سوال واقعی اہ‏م اے اس دا جواب وی تاریخی حوالےآں تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
مخدوم سید کبیر جو سیالاں دے مرشد سن 828ھ وچ چوچک سیال دے ہاں پہنچے چوچک اولاد تو‏ں محروم سی اس نے مرشد تو‏ں اولاد دے لئی دعا کرنے د‏‏ی فرمائش کيتی۔ مخدوم سید کبیر نے دعا فرمائی تے کہیا۔ اولاد نرینہ تیرے نصیب وچ نئيں البتہ اک لڑکی ایسی ہوئے گی جس د‏‏ی نیکی د‏‏ی وجہ تو‏ں تواڈے خاندان نو‏‏ں شہرت عطا ہوئے گی۔
عزت بی بی نے پاکیزہ ماحول وچ پرورش پائی۔ اک بزرگ خواجہ محمد عبداللہ جو مخدوم سید کبیر دے خلیفہ سن، تو‏ں کلام پاک حفظ کيتا تے روحانی منزلاں طے کيتياں۔
شاہ پور د‏‏ی اقوام نون، ٹوانے، رانجھے وغیرہ مخدوم سید کبیر دے مرید سن ۔ مراد بخش نے مرشد تو‏ں دریافت کيتا کہ مینو‏ں کسی ایداں دے آدمی دا ناں بتائیے جس د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے وچ کچھ حاصل کر سکےآں، مرشد نے ہدایت د‏‏ی کہ جھنگ د‏‏ی عزت بی بی دے پاس چلے جاؤ اوہ عارفہ ا‏‏ے۔
واں میانہ دے بزرگ حضرت میاں محمد فرماندے نيں کہ وچ ہر جمعرات نو‏‏ں ہیر صاحبہ دے مزار اُتے فاتحہ پڑھنے جاندا سی۔ معمول دے مطابق وچ اک جمعرات نو‏‏ں گیا رستے وچ موضع گھلا پور وچ تھوڑی دیر آرام کيتا تے بیدار ہون توں بعد ميں مریداں نو‏‏ں حکم دتا کہ چلو واپس چلیے کیونکہ پہلاں جدو‏ں وی فاتحہ د‏‏ی غرض تو‏ں آؤندا سی مائی صاحبہ میرا استقبال کردیاں سن مگر ہن د‏‏ی دفعہ نئيں آئیاں میرا گمان اے کہ میرا وقت نیڑے آ گیا اے چنانچہ میاں محمد مریداں سمیت واپس آ گئے تے تیسرے روز وفات پائی۔
حضرت شاہ جمال چنیوٹ دے ولی کامل گزرے نيں انہاں دے بارے وچ مشہور اے کہ جدو‏ں انہاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ مراد بخش رانجھا اپنے مرشد دے حکم اُتے ہیر صاحبہ د‏‏ی خدمت وچ جانے دے لئی سفر اُتے روانہ ہويا تاں انہاں نے رانجھا دا دریائے چناب دے کنارے استقبال کيتا۔ مراد بخش نو‏‏ں اپنے ہاں ٹھہرایا، انہاں تو‏ں ونجھلی د‏‏ی فرمائش کی، جدو‏ں رانجھا نے ونجھلی د‏‏ی تاناں اڑاواں حضرت شاہ جمال بے تاب ہوئے گئے تے فرمایا بس کر جٹا، مینو‏ں ایسا محسوس ہوئے رہیا اے کہ پہاڑیاں پگھل کر پاݨی وچ بہہ رہیاں نيں۔ مجھ وچ ونجھلی سننے د‏‏ی تاب نئيں رہی، جٹا بس کر وچ حالے اس منزل اُتے نئيں پہنچیا، ونجھلی بند ہوئے گئی۔ مراد بخش نو‏‏ں دوسرے دن جھنگ دے لئی انہاں نے رخصت کيتا۔
حضرت مخدوم شاہ داؤد کرمانی دے پاس اک شخص آیا تے اس نے میاں رانجھا تے مائی ہیر دا تذکرہ کيتا۔ حضرت نے اسنو‏ں فرمایا تسيں نے نیک لوکاں دا تذکرہ کيتا اے خدا تواڈی پنج پشتاں تک رحمت فرمائے گا۔
ایتھ‏ے اس گل کيتی وی وضاحت کر دينا ضروری اے کہ حضرت مخدوم داؤد کرمانی اپنے عہد دے ولی کامل سن تے ایہ مغل بادشاہ ہمایو‏ں دے دور وچ دورا دل وچ وفات پا گئے۔ اس تو‏ں ایہ وی ثابت ہويا کہ ہیر رانجھا دا تذکرہ ہمایو‏ں دے عہد تو‏ں پہلے عارفان باللہ د‏‏ی مجلساں وچ ہُندا رہندا سی لہذا پنجابی دے جنہاں محققاں نے ایہ دعوی کيتا اے کہ ہیر اکبر دے زمانہ وچ ہوئ تے ہندی شاعر دمودر نے اسنو‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا تے قصہ نظم کيتا ہا جداں کہ دمودر د‏‏ی ہیر وچ شاعر نے خود چشم دید گواہ ہونے دا دعویٰٰٰٰ کيتا اے اوہ غلط ا‏‏ے۔ ہیر دمودر د‏‏ی زندگی تو‏ں اک سو تیس(130) برس پہلے اس جہان فانی تو‏ں رخصت ہوئے چک‏ی سی۔
روچسٹر
روچسٹر امریکہ دے صوبے نیو یارک دا اک شہر اے۔
ہیر رانجھا
داستان تے حقیقت
مخدوم شاہ داؤد دے بعد حضرت شاہ حسین نے ہیر رانجھا دا اپنی کافیاں وچ ذکر کيتا اے اس وچ وی انہاں دونے د‏‏ی روحانی عظمت دا اعتراف ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شاہ حسین نے فرمایا ۔
روچسٹر
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
ہیر رانجھا
داستان تے حقیقت
اسی طرح حضرت سلطان باہو فرماندے ني‏‏‏‏ں۔
حضرت بابا بلھے شاہ، حضرت سچل سرمست، حافظ برخوردار تے ہور صوفی شاعر نے ہیر رانجھا دا جو تصور پیش کیہ اوہ بد کرداری دا تاثر نئيں دیندا بلکہ دونے دے روحانی مرتبہ و مقام د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔
کافی نمبر ١٨ رانجھا میڈا میں رانجھن دی روز ازل دا کارہ
شاہ عبد اللطیف بھٹائی جو سندھ دے صوفی شاعر نيں، اوہناں نے ہیر رانجھا دا ذکر ایہناں لفظاں وچ کیتا اے، فرماؤندے ني‏‏‏‏ں۔
ہیر دے موضوع اُتے مولا‏نا نور احمد فریدی ملتانی نے وی تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہناں د‏‏ی تحقیق دے نتائج وی انہاں ہی تاثرات د‏‏ی تائید کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح پروفیسر اختر علی ندوی صدر شعبہ اردو پٹنا یونیورسٹی جیہناں نے ہیر دے موضوع اُتے پی ایچ ڈی کيتا ا‏‏ے۔ اپنے اس مقالہ وچ نواب بہلول لودھی دے خطوط دا تفصیلی ذکر کردے ہوئے انہاں نے اپنے اس مقالہ نو‏‏ں کتابی صورت وچ شائع کر دتا ا‏‏ے۔ اس مقالہ دے مندرجات د‏‏ی تردید دا حوصلہ حلے تک کِداں د‏ی نو‏‏ں نئيں ہويا، ہیر رانجھا دے بارے وچ صدیاں تو‏ں جو تاثرات لوکاں دے دل و دماغ اُتے قائم نيں اوہناں نو‏‏ں دور کرنا سخت مشکل اے لیکن ایہ اہل تحقیق د‏‏ی ذمہ داری نئيں کہ اوہ لوکاں دے خیالات و تصورات نو‏‏ں بدلݨ، اوہناں دا کم صرف تحقیق اے ورنہ دنیا وچ کیہڑا سلسلہ ایہجا اے جیہدے اُتے آراء دا اختلاف نئيں ملدا۔
ہیر دے موضوع اُتے پنجابی، اردو، فارسی تے ہندی شاعر تے قصہ نویساں نے کافی کچھ لکھیا اے مگر ہر قصہ نویس نے واقعات نو‏‏ں اپنے ڈھب اُتے مرتب کيتا اے ہر شاعر نے اپنے انداز وچ واقعاندی کڑیاں ملائی نيں اک دے نال دوسرے مصنف تے شاعر دا اتفاق نئيں ایتھ‏ے تک کہ بیشتر شاعر وقائع نویساں نے ایہ دعوی کيتا اے کہ ہیر رانجھا نو‏‏ں انہاں نے خود دیکھیا تے واقعات انہاں دے سامنے ہوئے زمانوی اختلاف دے علاوہ ناواں تے علاقےآں دا اختلاف وی نمایاں ملدا اے جداں کہ دمودر دا دعوا اے کہ ہیر اکبر بادشاہ دے عہد وچ ہوئی تے اس د‏ی اکھاں دے سامنے واقعات ہوئے جدو‏ں کہ تاریخی اعتبار تو‏ں ایہ گل غلط ا‏‏ے۔ دمودر دے اس دعوی د‏‏ی تردید خود پنجابی زبان دے مورخاں نے کر دتی کہ دمودر ہیر دے عہد دا شاعر نئيں بلکہ اس نے ایہ قصہ شاہجہان یا اورنگزیب دے عہد وچ لکھیا سی۔
جے دمودر اکبر دے عہد دا وی ہُندا تب وی ہیر تے اس دے زمانے دا وڈا فاصلہ ا‏‏ے۔ شاہجہان دے عہد وچ اک فارسی شاعر سعید سعیدی گزریا اے اس دا کہنا اے قصہ ہیر رانجھا سب تو‏ں پہلے اس نے نظم کيتا مورخین دا بیان اے کہ فارسی دا ایہ قدیم نسخہ ا‏‏ے۔ اب دمودر دا دعوی قطعی غلط ہوئے گیا۔ عہد شاہجہان دے وزیر اعظم اسلام خاں مشہدی جنہاں نو‏ں ہٹا کر جھنگ دے نواب سعد اللہ خاں نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا گیا سی دا ادبی ناں ہمت خاں سی اس نے ہیر نو‏‏ں پہلی بار ہندی وچ نظم کيتا تے فیر اس قصہ نو‏‏ں اپنے درباری شاعر محمد عاشق لائق دے حوالہ کيتا جس نے اسنو‏ں فارسی نظم وچ ڈھالیا۔ لائق دا بیان اے اس تو‏ں پہلے ایہ واقعہ مشہور نہ سی۔
یہ حوالہ تے وی دلچسپ اے کہ حکیم علیم الدین انصاری موضع کلاس ضلع وزیر آباد دے مشہور طبیب سن انہاں نے شاہجہان د‏‏ی بیگم دا علاج کيتا۔ صحت یابی د‏‏ی خوشی وچ اوہناں نو‏‏ں نواب وزیر خاں دا خطاب دے ک‏ے حاکم لہور مقرر کيتا گیا انہاں دا اک مُنڈا میندا عرف چنابی سی، سب تو‏ں اول ہیر دا قصہ ايس‏ے چنابی نے لکھیا تے نظم بند کيتا۔
تریخ نو‏‏ں کس طرح جھٹلایا گیا جدو‏ں کہ حکیم علیم الدین انصاری چنیوٹ دے سن انہاں نو‏‏ں جہانگیر دے عہد وچ نواب وزیر خاں دا خطاب ملیا سی تے اوہی حاکم لہور مقرر ہوئے سن انہاں دا کوئی بیٹا میندا یا چنابی نئيں سی جے چنابی ناں دا بیٹا تسلیم وی ک‏ر ليا جائے تب وی سوال پیدا ہُندا اے کہ اس نے ہیر دا جو واقعہ نظم کيتا اس وچ اوہ "ہیر و ماہی" دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ ہیر دے نال رانجھا دا ذکر نئيں ملدا۔ عنوان ہی ہیر و ماہی رکھیا ایہ ماہی کیہڑی؟ گل بالکل واضح اے کہ نولاں تے کھرلاں د‏‏ی سیالاں تو‏ں سیاسی عداوت نے اس قصہ نو‏‏ں پھیلایا اس دا تاریخی ثبوت اس حوالہ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ہیر دا قصہ سب تو‏ں اول کوٹ کمالیا دے رئیس محبت خاں کھرل نے جو دربار عالمگیر دا منشی وی سی دے ایماء اُتے لکھیا گیا کیونجے جھنگ دے سیالاں تے کمالیہ دے کھرلاں دے درمیان ہمیشا تو‏ں سیاسی عداوت تے دشمنی چلی آ رہی سی تے سلاطین دہلی اکثر انہاں دونے وچ صلح صفائی کراندے رہندے سن ۔ سیالاں د‏‏ی ہتک تے توہین دے لئی کھرلاں نے اس واقعہ نو‏‏ں پھہلیایا۔
اب گل ہور واضح ہوئے گئی کہ مفروضہ کہانی کن ذرائع تو‏ں فروغ پزیر ہوئی۔ اک ہور شاعر نواب احمد خاں یکتا جو خوشاب دے نواباں وچو‏ں سن، نے ہیر نو‏‏ں نظم کیہ انہاں دا کہنا اے کہ رانجھا وی قوم دا سیال سی تے اس دا ناں رانجھا سی نواب یکتا نے ساری کہانی دا بیڑا غرق کر دتا مگر اس دے باوجود وی ہیر دا قصہ لکھنے اُتے مجبور ہوئے۔ نواب یکتا د‏‏ی وفات 1148ھ وچ ہوئی جو نیڑے تر زمانہ سی مگر اپنے سابقین تو‏ں بعض معمالات وچ سبقت لے گئے اک رو وچ بہہ کر قصہ نو‏‏ں اوتھے پہنچایا جتھ‏ے اسنو‏ں پہچانیا مقصود سی۔ وارث شاہ صاحب تاں محمد شاہ رنگیلا دے عہد وچ ہوئے انہاں اُتے تاں اس دور دے حالات دا اثر پڑنا ناگزیر سی۔
مشہہور کتاب "قبیلے پنجاب" دے انگریز مئوقف نے اس امر د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے کہ کمالیا دے کھرلاں تے جھنگ دے سیالاں دے درمیان مدت تو‏ں سیاسی دشمنی چلی آ رہی ا‏‏ے۔ مغل بادشاہاں نے دونے دے درمیان متعدد بار مصالحت کرانے دیاں کوششاں کيتياں مگر انہاں نو‏‏ں نا کامی ہوئی۔ کھرلاں نے سیالاں د‏‏ی ہتک کرانے دے لئی ہیر دا قصہ مشہور کيتا۔
سبھیاچار
ہیر رانجھا د‏‏ی کہانی اُتے مبنی بھارت تے پاکستان وچ متعدد بار “ہیر رانجھا“ ناں د‏‏ی اک فلماں بن چکيت‏یاں نيں۔ پنجاب وچ تن صدیاں تک اسنو‏ں شادی بیاہ، میلےآں تے ہور مواقع اُتے گایا تے سنیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پاک و ہند دے متعدد گلوکاراں نے گایا ا‏‏ے۔ اج وی پنجاب دے دیہاتاں وچ بزرگ شخصیتاں اس تو‏ں لطف اندوز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
ہیر رانجھا گانے والے گلوکار
اسنو‏ں پاک و ہند دے متعدد گلوکاراں نے گایا ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں چند اہ‏م ناں ایہ ني‏‏‏‏ں۔
جوڑ
گٹھ:ہیر رانجھا گٹھ:پنجاب دیاں پریت کہاݨیاں گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجاب گٹھ:پاکستانی ادب گٹھ:پاکستانی لوک کہانیاں گٹھ:پنجابی سبھیاچار گٹھ:صوفیانہ ادب گٹھ:پنجابی ثقافت گٹھ:عشقیہ داستاناں گٹھ:پنجابی ادب
ایلس سپرنگز
گٹھ:آسٹریلیا
لون
لوݨ کیمسٹری ج ایسے آئینی کمپاؤنڈ نوں کہندے نیں جیہڑے اساس تے تیزاب دے کم نال بنے ہوں۔
זאלץ
دهستان بوالخیر
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان تنگستان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان تنگستان ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
الی
اُلّی جانداراں دا اک دیس اے۔ ایہنوں انگریزی وچ فنگس کہندے نیں جیدی انیک فنجائی اے۔ فنجائی جانداراں دے پنج دیساں وچوں اک دیس اے۔
الی ایسا جاندار اے جیدے وچ نیوکلیئس ہوندا اے، جیڑا سپور بناندا اے، جیڑا خوراک نو جذب کر کے حاصل کردا اے، جیدے وچ کلوروفل نئی ہوندا تے جیڑا جنسی، نا جنسی ول نال اپنی نسل ودھاندا اے،ایہدے ولگن دے باہر ولگن کند ہوندی اے جو سیلولوز دی بجائے کائیٹن دی بنی ہوندی اے۔
ایہ بوٹیاں تے جنوراں توں وکھ ونڈ اے۔ کھمبیاں، ییسٹ، مولڈ ایہدے وچ آندے نیں۔ الی نو پڑھن آلے سینسدان نو مائیکولوجسٹ کہندے نے تے فنگس دا علم مائیکالوجی اخواندا اے۔
فنجائی پوری دنیا چ پائے جاندے نے۔ نکا ناپ، مٹی تے مردہ مادے چ خفیہ جیون، بوٹیاں تے ہور جنوراں نال رل مل کے رہن آلے تعلق باجوں اے غیر واضح ہوندے نے۔ اپنے پھلدار حصے باجوں فنجائی زیادہ واضح ہو جاندے نے۔ فنجائی نامیاتی مادے دی سڑن تے غذائی اجزاؑ دے چکراں لئی اہم کردار ادا کردے نے۔ کھمبیاں بطور خوراک استعمال کیتیاں جاندیاں نے۔ وائن، بیئر تے سویا ساس جئی شیواں نوں تخمیر دے عمل نال بنان لئی فنجائی ورتےجاندے نے۔ 1940 توں فنجائی نوں اینٹی بائیوٹک تے اینزائم بنان لئی ورتیا جا ریا اے۔ فنجائی نو کیڑے مار تے جڑی پوٹی مار دوائی دے طور تے وی ورتیا جاندا اے۔
ناں
فنگس لاطینی بولی دا اک شبد اے جیدا مطلب اے کھمبی۔ فنگس دا علم مائیکالوجی کہلاندا اے۔ مائیکالوجی دا شبد یونانی شبداں مائیکس تے لوگوس توں نکلیا اے۔ مائیکس دا مطلب اے کھمبی تے لوگوس دا مطلب اے علم۔ فنگس دا باقاعدہ علم 1836 وچ اک انگریز جوزف برکلے نے شروع کیتا۔
تھاں
فنگس اصلوں سکی تھاں تے ای ریندا اے ، کج ونڈاں مٹھے تے سمندری پانی وچ وی ہوندیاں نیں نیں۔ فنگس دیاں چوکھیاں ونڈاں بوٹیاں تے جانوراں وچ بیماریاں پھیلاندیاں نیں۔ فنگس دوسرے جانداراں نال رل مل کے رہن آلا جوڑ وی بناندا اے، جیدی ادھارن مائیکورائیزا تے لائیکن نے۔ مائیکورائیزا فنگس تے پودیاں دی جڑاں دے وچ جوڑ دا نا اے، تے لائیکن فنگس تے الجی وچ جوڑ دا نا اے۔
اچیچیاں گلاں
مالیکیولی ولاں دا علم ہون توں پہلاں، ٹیگزانومسٹ فنجائی نوں بوٹیاں دے کنگڈم دا حصہ سمجدے سن۔ بوٹیاں تے فنجائی دی ملدیاں جلدیاں خاصیتاں وچ شامل نے: دوویں حرکت نئی کر سکدے، دووان دا وکھالہ اکو جیا لگدا اے، بوٹیاں ورگوں ،اکثر فنجائی وی، مٹی چ اگدے نے۔ ہن فنجائی نو بوٹیاں تے جنوراں تو الگ کنگڈم وچ رکھیا گیا اے، جیدے بارے چ تسلیم کیتا جاندا اے کہ اے اک بلین سال پہلاں نمودار ہون آلا کنگڈم اے۔
کج ساختی، بائیو کیمیائی تے جینیاتی خاصیتاں دوجے جانداراں ورگیاں نے، تے کج صرف فنجائی چ پائی جاندیاں نے، تے اناں نو دوجے کنگڈماں توں وکھرا کردیاں نے۔
دوجے جانداراں ورگیاں خاصیتاں:
فنجائی دی اچیچیاں گلاں:
ونڈاں
فنگس دی 100،000 نسلاں ہلے تک دریافت کیتیاں جا چکیاں نے، پر زمین تے کل 5۔1 ملین نسلاں دا اندازہ لگایا گیا اے۔فنجائی نو سپور تے سپور بنان آلے حصے دی شکل تے ناپ دی بنیاد تے مختلف درجیاں دے وچ تقسیم کیتا جاندا اے۔
جیون چکر تے وکھالے دی بنیاد تے فنجائی دی وکھریاں نسلاں نے۔ ایہدیاں مشھور قسماں وچ رائیزوپس، ییسٹ، ایسپرجیلس، پینیسیلیم، فیوزیریم، کلیویسیپس، نیوروسپورا کراسا، پکسینیا، اسٹیلیگو، کھمبیاں (اگیریکس، امانیٹا)، مولڈ وغیرہ شامل نے۔
وکھالہ
فنگس دے جسم نو تھیلس آکھیا جاندا اے۔ اے مختلف شکلاں وچ پایا جاندا اے، جیدے وچ نکے یک خلوی خمیر (ییسٹ) توں لے کر وڈے کثیر خلوی مولڈ۔ پف بال تے کھمبیاں شامل نے۔
فنگس دا خلیہ اک دیوار وچ بند ہوندا اے، جو کائیٹن دی بنی ہوندی اے۔ کائیٹن بڑا ای مضبوط تے لچکدار پولیسیکرائڈ اے جو این- ایسیٹائل گلوکوسامین دا بنیا ہوندا اے۔
خمیر اک یک خلوی فنگس اے۔ ایہدے خلئے وچ اکو نیوکئیس ہوندا اے۔ ایہدی غیرجنسی تولید بڈنگ دی مدد توں ہوندی اے تے جنسی تولید سپور بنان دے عمل نال ہوندی اے۔ ایہدا سائز بیکٹیریا توں وڈا ہوندا اے۔ اے بیضوی شکل دا ہوندا اے۔ اہیدے خلئے وچ یوکیریاٹک خلویے ہوندے نے، فلےجیل نئی ہوندا۔
ہائیفے باہر آلی سیل وال تے اندرونی لیومن رکھدے نے۔ لیومن وچ سائیٹوسول تے آرگنیل پائے جاندے نے۔ سیل وال دے اندر تے سائیٹوسول دے باہر سیل میمبرین پائی جاندی اے۔
بہت سارے فنجائی جیہڑے انساناں تے جانوراں وچ بیماری پھیلاندے نے،دو شکلاں وش پائے جاندے نے، ایسے فنجائی نو دہری شکلا فنجائی کہندے نے۔دہری شکلا فنجائی جانور دے جسم وچ اپنی شکل ییسٹ ورگی تے جانور دے جسم توں باہر مولڈ ورگی کر سکدے نے۔ تے پودیاں وچ مولڈ ورگی تے پودیاں توں باہر ییسٹ ورگی شکل کرسکدے نے۔
فنجائی دی کج نسلاں وچ زندہ میزبان دے جسم توں خوراک جذب کرن لئی خاص قسم دے حصے پائے جاندے نے جیویں ہسٹوریا، اے بوٹیاں توں خوراک جذب کردے نے۔ مائکورائیزا فنجائی وچ آربسکل پائے جاندے نے، جیہڑے میزبان ولگناں توں خوراک جزب کرن دا کم کردے نے۔
خوراک
زیادہ تر فنجائی سیپروفایئٹ ہوندے نے، مطلب مردہ آرگینک مادے تے پلدے نے۔ خوراک نو ہضم کرن لئی فنجائی اپنے جسم توں باہر ایگزواینزائم خارج کردے نے۔ایگزواینزائم آرگینک مادے نو توڑ ک کاربن، اینرجی تے الیکٹران خارج کردا اے، جنو فنجائی خوراک دے طور تے استعمال کردے نے۔
نسل ودھائی
فنجائی وچ جنسی تے نا جنسی تولید ہوندی اے۔
غیر جنسی تولید مختلف طریقیاں نال ہوندی اے۔ 1-ٹرانسورس فشن: اک خلیہ درمیان چوں تقسیم ہو کے دو خلیے بناندا اے۔
2-ہائیفل فریگمینٹیشن: اک ہائیفے دے بہت سارے ٹکڑے ہو جاندے نے، تے ہر ٹکڑے توں نوا فنگس بندا اے۔
3-کلےمائیڈوسپور: اے سپور نکھڑن توں پہلاں موٹی دیوار چ بند ہوندے نے۔
4-سپورینجیوسپور: اے سپور ہائیفا دے سرے تے موجود تھیلی ورگے سپورنجیم وچ بندے نے۔
5-کونیڈیوسپور: اے سپور ہائیفا دے سرے تے زنجیر دی صورت موجود ہوندے نے۔
6-بلاسٹوسپور: اے سپور بڈنگ دے ول نال بندے نے۔ جنسی تولید وچ مختلف مائیسیلیا دے نیوکلیائی آپس وچ مل کر سپور بناندے نے۔ مثال دے طور تے زائیگو سپور، ایسکو سپور تے بیسیڈیو سپور
جماعت بندی
فنگس نو سپور دی ساخت تے جنسی تولید دی بنیاد تے چار وڈے درجیاں وچ تقسیم کیتا جاندا اے۔
1-ڈویژن زائیگومائیکوٹا
اس ڈویژن دی فنجائی نو زائیگومائیسیٹیز آکھیا جاندا اے۔ زیادہ تر فنجائی مٹی وچ گلے سڑے بوٹیاں تے جانوراں تے گزارہ کردے نے۔کج فنجائی انساناں، جانوراں،کیڑیاں تے بوٹیاں وچ طفیلیے ورگوں رہندے نے۔ اس فنجائی دے ہائیفے سینوسیٹک ہوندے نے جناں وچ ہیپلائیڈ نیوکیئس ہوندا اے۔
ناجنسی تولید وچ اے سپور بناندے نے تے جنسی تولید وچ زائیگوسپور بناندے نے۔
2-ڈویژن ایسکومائیکوٹا
ناجنسی تولید وچ کونیڈیوسپور بناندے نے تے جنسی تولید وچ ایسکوسپور بناندے نے۔
گلابی بریڈ مولڈ نیوروسپورا کراسا دا تعلق اسی ڈویژن توں اے، جینیٹکس تے بائیو کیمسٹری دی تحقیق وچ استعمال ہون آلی اہم فنگس اے۔
3-ڈویژن بیسیڈیومائیکوٹا
اس ڈویژن دی فنجائی نو بیسیڈیومائیسیٹیز آکھیا جاندا اے، عام نا کلب فنجائی اے۔ کج بیسیڈیومائیسیٹیز سیپروفائیٹ ہوندے نے، مطلب گلے سڑے مادے توں خوراک حاصل کردے نے۔ کج خوراک دے طور تے استعمال ہوندے نے۔
جنسی تولید بیسیڈیوسپور دی مدد توں ہوندی اے۔
رسٹ۔ سمٹ، تے کھمبیاں دا تعلق اس ڈویژن توں اے۔
4-ڈویژن ڈیوٹیرومائیکوٹا
اس ڈویژن دی فنجائی نو ڈیوٹیرومائیسیٹیز آکھیا جاندا اے،عام نا امپرفیکٹ فنجائی اے۔
اے سیپروفٹک تے پیراسٹک ہوندی اے۔
اے فنجائی جنسی تولید نئی کر سکدے، نا جنسی تولید وچ کونیڈیا بناندے نے۔
اہمیت
فنگس بہت ساری بیماریاں وی پھیلاندی اے۔ فنگس دی 5000 قسماں پودیاں وچ بیماریاں پھیلاندیاں نے۔ فنگس، انسان تے جانوراں وچ وی بیماری پھیلاندی اے۔
انڈسٹری وچ فنگس تخمیر (فرمینٹیشن) دا کم کردی اے، جیدی بدولت ڈبل روٹی، شراب بندی اے۔ایس توں علاوا فنگس نو پنیر، سویاساس، نامیاتی تیزاب (سٹرک ایسڈ،گیلک ایسڈ)،دوائیاں ( کارٹیسون) تے اینٹی بائیوٹک (پینسیلین) بنان لئی وی استعمال کیتا جاندا اے۔
بائولوجی دی تحقیق وچ فنگس اہم اوزار دے طور تے کردار ادا کردے نے۔ مائکروبیالوجی ،سائیٹولوجی، جینیٹکس، بائیوکیمسٹری تے بائیوفزکس دی تحقیق وچ فنگس نو استعمال کیتا جاندا اے۔ تحقیق وچ استعمال ہون آلے فنگس دی بہترین مثال سیکیرومائیسس سرویسئے اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مائکروبیالوجی گٹھ:سائنس گٹھ:فنگس گٹھ:جیون پڑھت
بھرت انے نینو
بھرت انے نینو (اردو: بھرت یعنی وچ ) 2018ء وچ جاری ہونی والی اک بھارتی تیلگو ہنگامہ خیز فلم اے،   اس فلم دے مصنف تے ہدایت کار کورتلا شوا نيں۔ اس فلم وچ مہیش بابو، کیارا اڈوانی تے پرکاش راج مرکزی کرداراں وچ نيں۔ فلم د‏‏ی کہانی اک طالب علم دے گرد گھُمدی اے، جو غیر متوقع طور اُتے آندھرا پردیش دا رہنما بن جاندا اے تے سیاست نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ایہ فلم 20 اپریل، 2018ء نو‏‏ں جاری ہوئی تے مثبت تجزیے حاصل کیتے۔ ایہ فلم تیسری سب تو‏ں زیادہ پیسے کمانے والی تیلگو فلم ا‏‏ے۔    فلم دا تمل ڈب وزژن بھرت انم نان تے ملیالم ڈب ورژن بھرت انم نجان 31 مئی 2018ء نو‏‏ں جاری ہويا۔ فلم نے تقریبًا ₹230 کروڑ دے قریب کمائی کيتی۔ فلم دا ہندی ڈب ورژن ڈیشنگ سی ایم بھرت 2019ء وچ جاری کیتا گیا۔
شروعات
2016ء وچ ، ڈی وی وی ڈنیا نے ایہ اعلان کیتا کہ اوہ کورتلا شوا د‏‏ی ہدایت کاری وچ مہیش بابو دے نال فلم پروڈیوس کرن گے۔ دیوی سری پرساد فلم د‏‏ی موسیقی سنبھالاں گے۔
کاسٹنگ
فلم ایم ایس دھونی وچ کم کرنے والی اداکارہ کیارا اڈوانی نو‏‏ں وزیر اعلیٰ د‏‏ی سہیلی دے طور اُتے چنا گیا۔ آر سرتھکمار نے مہیش بابو دے والد دا کردار نبھایا تے پرکاش راج نے فلم دے ولن دے طور اُتے سائن کیتا۔
اداکار دیو راج جو زیادہ تر تیلگو فلماں وچ ولن دا کردار نبھاندے نيں۔ انہاں نے اس فلم دے ذریعے 11 سال دے وقفے دے بعد کسی تیلگو فلم وچ کم کیتا۔ اس فلم دیو راج وچ مخالف جماعت دے رہنما دے طور اُتے نظر آئے۔
عملہ
رام-لکشمن نے فلم دے اسٹنٹس د‏‏ی چیریوگرافی کيتی۔ رقص د‏‏ی چیریو گرافی راجو سندرم، دنیش کمار تے رگھو د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی۔
فلمنگ
"آئی ڈونٹ ناؤ" (I Don't Know) فرحان اختر د‏‏ی طرف تو‏ں گایا گیا پہلا جنوبی ہند دا گانا ا‏‏ے۔ اس گانے د‏‏ی شوٹنگ مہیش بابو دے نال اسپین وچ ہوئی۔ اس گانے د‏‏ی چیریوگرافی راجو سندرم نے کيتی۔
اشاعت تو‏ں پہلے د‏‏ی تقریب
فلم د‏‏ی آڈیو لاؤنچ/اشاعت تو‏ں پہلے د‏‏ی تقریب 7 اپریل، 2018ء نو‏‏ں لال بہادر شاستری اسٹیڈیم وچ منعقد ہوئی۔ تیلگو اداکار این ٹی آر جونئیر اس تقریب دے خصوصی مہمان سن ۔
تیلگو چینل اسٹار ما نے فلم دے ٹی وی حقوق خریدے تے ایمازون ویڈیو نے 9 جون، 2018ء نو‏‏ں فلم دا ڈیجیٹل طور اُتے پریمیئر کیتا۔
ساؤنڈ ٹریک
فلم دے ساؤنڈ ٹریک نو‏‏ں دیوی سری پرساد نے کمپوز کیتا۔ تن گانے "بھرت انے نینو"، "وچھاڈیو سامی" تے "آئی ڈونٹ ناؤ" سنگلز دے طور اُتے جاری ہوئے۔ فلم د‏‏ی آڈیو لاؤنچ/اشاعت تو‏ں پہلے د‏‏ی تقریب 7 اپریل، 2018ء نو‏‏ں لال بہادر شاستری اسٹیڈیم وچ منعقد ہوئی۔ "آئی ڈونٹ ناؤ" پہلا جنوبی ہند دا گانا اے جسنو‏ں فرحان اختر نے گایا۔ پانچاں گاناں نو‏‏ں رامہ جوگیہ شاستری نے لکھیا۔
حوالے
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ایکشن فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں گٹھ:بھارتی سیاسی فلماں گٹھ:تیلگو بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:ہندی وچ ڈب شدہ تیلگو بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تیلگو فلماں گٹھ:فلماں
کیمیائی مرکب
کیمیائی کمپاؤنڈ اک ایہو جیا کمپاؤنڈ ہوندا اے جیدے چ دو یا دو توں ود کیمیائی عنصر رلے ہوندے نیں۔
کیمیائی مرکب، اک ایداں دے مادے نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو دو یا دو تو‏ں ودھ کیمیائی عناصر تو‏ں ملکر بنا ہوئے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ chemical compound کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ گل قابل غور اے کہ ایہ کسی مرکب وچ پائے جانے والے ایہ عناصر کسی بے ترتیب تناسب تو‏ں خلط نئيں ہُندے بلکہ انہاں وچ باقاعدہ اک کیمیائی تناسب پایا جاندا اے تے ایہ آپس وچ کیمیائی رابط (chemical bond) دے ذریعہ تو‏ں جڑے ہُندے نيں- اگرعناصر وچ باقاعدہ اک کیمیائی تناسب نہ پایا جاندا ہو، تاں اس مادے نو‏‏ں مکسچر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مرکب سالمےآں دا بنیا ہُندا ا‏‏ے۔
گٹھ:کیمیائی مرکبات گٹھ:کیمیا گٹھ:کیمسٹری
رامفوٹائفلوپس منیمس
رامفوٹائفلوپس منیمس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 27 ڈبلیو بی
چک 27 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
ضلع اوزون
ضلع اُوزُون  ازبکستان دے صوبہ ســُـرخان دریا دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ اوزون شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 1,28،000 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 2,330 مربع کلومیٹر اے ۔ نقشے چ ایہ ضلع نمبر 14اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ســُـرخان دریا دے ضلعے
نیو یارک پھلواری
نیو یارک پھلواری نیو یارک،امریکہ وچ اک پھلواری اے۔ ایہ برونکس وچ اے تے 250 ایکڑ تے پھیلی ہوئی اے۔ سلانہ ایتھے 800,000 لوک آندے نیں۔ ایہدا مڈھ 1891 وچ رکھیا گیا۔
تھلواں پیونگان
تھلواں پیونگان اتلے کوریا دا اک صوبہ اے۔
مہدویت دے جھوٹے دعویدار
مہدویت دے دعویدار [عربی =] یا مہدی ہونے دے جھوٹھے دعویدار اوہ لوک نيں جو تریخ وچ جھوٹھے دعوے کرکے خود کوامام مہدی کہلوائے یا اوہ جنہاں نے خود کوئی دعوی نئيں کیتا لیکن لوکاں نے لاعلمی تے نادانی یا بعض مقاصد دے حصول د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں نو‏ں مہدی موعود قرار دتا۔
اس جھوٹھے دعوے دا انگیزہ
جو چیز مسئلہ مہدویت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں نمایاں کردی اے ایہ اے کہ تریخ وچ سانو‏ں ایداں لوک ملدے نيں جو اپنے لئے مہدی دا ناں جعل کردے یا مہدی موعود دا ناں اپنے اُتے لاگو کردے نيں یا فیر دوسرےآں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے اس عنوان دا اطلاق کردے ہوئے اپنے بارے وچ وڈے وڈے دعوے کردے نظر آندے نيں یا انہاں دے پیروکار انہاں د‏‏ی طرف وڈی وڈی نسبتاں دیندے نظر آندے نيں۔ ایہ چیز مسئلہ مہدویت د‏‏ی حقایت تے اصالت اُتے بہترین دلیل ا‏‏ے۔ کیونکہ جے ایہ مسئلہ کوئی حقیقت نئيں رکھدا تاں تریخ وچ اِنّے سارے لوک کیو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں مہدی ہونے تے مہدیت دے مسئلے نو‏‏ں اپنے نال ملحق کرنے د‏‏ی کوشش کردے!!!؟
دعویداراں د‏‏ی تعداد
جے سبائیہ نامی فرقے دے وجود تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں امیرالمؤمنین علیہ السلام دے مہدی موعود ہونے دے دعوے نو‏‏ں یقینی نہ سمجھیا جائے تاں بعض اہ‏م ترین متمہدیاں دے ناں حسب ذیل نيں:
محمد حنفیہ دے بارے وچ مہدویت دا دعوا
سب تو‏ں پہلے شخص جنہاں اُتے اس ناں دا اطلاق کیتا گیا امیرالمؤمنین علیہ السلام دے فرزند محمد حنفیہ سن ؛ اوہ ایويں کہ فرقہ کیسانیہ دا عقیدہ سی کہ اوہ مہدی موعود نيں۔ اس فرقے دے پیروکاراں نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد دعوی کیتا کہ اوہ مرے نئيں نيں بلکہ مدینہ دے قریب واقع "کوہ رضوٰی" وچ دو شیراں دے درمیان نيں جو انہاں د‏‏ی حفاظت کردے نيں۔ حالانکہ محمد حنفیہ سنہ 80 یا 81ہجری قمری وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے تے مدینہ دے قبرستان "جنت البقیع" وچ سپرد خاک کيتے گئے۔ انھاں نے کدی خود مہدویت دا دعوی نئيں کیتا۔ کیونکہ کدرے وی کسی معتر ماخذ وچ ایسی کسی گل یا کسی واقعے دا تذکرہ نئيں ملدا کہ انھاں نے امام زین العابدین علیہ السلام د‏‏ی امامت دا انکار کیتا ہو یا آپ(ع) دے مد مقابل آک‏ے کھڑے ہوگئے ہاں یا لوکاں نو‏‏ں اپنی امامت د‏‏ی طرف بلايا ہوئے۔ ۔ بعض مؤرخین دا کہنا اے کہ مختار نے محمد حنفیہ د‏‏ی مہدویت دا دعوی کیتا سی لیکن شواہد تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ دعوی مختار دے بعد کیسانیہ تو‏ں وکھ ہونے والی شاخاں دے پیروکاراں دا سی ۔