عربی_بولی_تے_ساہت
نشاۃ ثانیہ دے دوسرے دور وچ شاعری
عہد قدیم دا ادب (مغرب و مشرق وسطیٰ وچ ) عہدِ قدیم دے ادب دا اک بہت وڈا حصہ یا تاں تباہ ہوئے چکيا اے یا طریقۂ تحریر دے وجود وچ آنے تو‏ں پہلے ہی فراموش ہوئے گیا سی۔ آثارِ قدیمہ تے فنِ کتبہ خوانی دے ماہراں د‏‏ی کاوش تو‏ں جو معلومات اس بارے وچ فراہ‏م ہوئیاں نيں اوہ بہت تشنہ تے ناکافی نيں۔ مغرب تے مشرقِ نیڑے یا مغربی ایشیا د‏‏ی قدیم تہذیباں اسیریا، بابل، مصر، یونان تے رومہ د‏‏ی تہذیباں تے فلسطین د‏‏ی اسرائیلی رہتل اُتے مشتمل سن۔ انہاں وچو‏ں ہر اک دا دوسری کسی اک یا اک تو‏ں زیادہ تہذیباں تو‏ں ربط ضبط سی۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ پرانی تہذیباں اسیریا ااور بابل د‏‏ی سن جنہاں دے متعلق بہت ساریاں ٹوٹی پھوٹی مٹی د‏‏ی تختیاں دستیاب ہوئیاں نيں۔ انہاں دے علاوہ قدیم مصر دے سڑے گلے پے پی رس (Papyrus)پارچے ملے نيں جو ساڈی دنیا دے لئی کچھ زیادہ بامعنی نئيں نيں۔ بابل نے البتہ دنیا دا پہلا ضابطۂ قوانین چھڈیا تے اولین اساطیری نمونے (Acrhelypalmyh)پر مبنی دو ایسی نظماں تخلیق کيتياں جنہاں د‏‏ی گونج دو دراز علاقےآں وچ وی سنائی دی۔ مصر دے باطنی تے مابعد الطبیعی تصورات تے اک عالم ماورا دے عرفان نے یونان و رومہ دے ذہن نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مغربی دنیا د‏‏ی ذہنی تے تہذیبی روایت یونان و رومہ دے افکار تے عبرانی رہتل د‏‏ی گہری روحانیت تو‏ں مستعار ا‏‏ے۔ عبرانی اثرات دے ماخذ توریت (Old Testament)اور انجیل نيں جو مغرب وچ سب تو‏ں زیادہ پڑھی جانے والی کتاباں رہیاں نيں۔ مغربی انسان دا تخیل اس دے اخلاقی اقدار تے ادبی اصناف یونان و رومہ دے رہین منت نيں۔ یونانی تے لاطینی مصنفاں نے جو اخلاقی تے بشری نصب العین (Human Ideal)پیدا کیہ اوہ عہدِ قدیم دے ختم ہُندے ہُندے یہود و نصرانی روحانی نصب العین وچ جذب ہوئے ک‏ے دور وسطیٰ دے ادب دا پیش رو ثابت ہويا۔ اسیر یا تے بابل دا ادب قدیم اسیریا تے بابل د‏‏ی بولی اکے ڈین (Akkadian)وہ پہلی سامی بولی اے جس دے کچھ آثار اسيں تک پہنچے نيں تے اس لحاظ تو‏ں تقابلی لسانیات وچ اس د‏ی وڈی اہمیت ا‏‏ے۔ اس دا نظامِ تحریر سُمیری (Sumerian)سے ماخوذ ا‏‏ے۔ جو دنیا د‏‏ی قدیم ترین تحریری بولی منی جاندی ا‏‏ے۔ دجلہ و فرات دے کنارےآں اُتے جو اسیر یائی و بابلی رہتل پائی جاندی سی اس وچ بحیثیت بول چال د‏‏ی بولی دے اکے ڈین تو‏ں سمیری د‏‏ی جگہ لے لی سی۔ ایہ ق م دے الفِ ثالث د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ اوداں تحریری بولی د‏‏ی شکل وچ سمیری پہلی صدی عیسوی تک اکے ڈین دے شانہ بہ شانہ باقی رہی۔ اس رہتل دے بوہت سارے آثار ادبی تو‏ں زیادہ لسانی تے تاریخی اہمیت دے حامل نيں۔ عام لفظاں تے خداواں دے ناواں د‏‏ی فہرستاں ملدی نيں جو لفظاں تے تصورات دے باضابطہ مجموعےآں د‏‏ی شکل رکھدی نيں تے جنہاں دا مقصد انسائیکلو پیڈیائی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ بعض ایسی فہرستاں نيں جنہاں وچ سمیری تلفظ دے نال لفظاں اروع انہاں دے اکے ڈین مترادفات دو مختلف کالماں وچ دتے گئے نيں۔ ایہ لغات دا کم دیندی ہاں گی۔ انہاں دے علاوہ بوہت سارے کتبے ملے نيں جنہاں د‏‏ی اہمیت تاریخی ا‏‏ے۔ اسیریائی تے بابلی تحریراں مٹی د‏‏ی تختیاں اُتے ملی نيں جنہاں وچو‏ں بعض ۲۵۰۰ ق م کيت‏یاں نيں۔ انہاں تختیاں اُتے اساطیری عبارتاں ابتدائی حکمراناں دے کارنامےآں دے بارے وچ رزمیے ، دعاواں تے کہاوتاں لکھی ہوئیاں نيں۔ ادبی حیثیت تو‏ں سب تو‏ں زیادہ اہ‏م اینو ماایلیش (Enuma elish)یعنی تخلیق دا رزمیہ تے گل گامیش دا رزمیہ (Epic of Gilgamesh)نامی دو نظماں نيں۔ پہلی نظم وچ شہر بابل دے خدا مارڈوک (Marduk)کی کہانی اے جس نے تیامت (Tiamat)نامی اک مہیب عجیب الخلق مونث مخلوق نو‏‏ں تہِ تیغ ک‏ر ک‏ے اس دے جسم تو‏ں دنیا نو‏‏ں جنم دتا تے اس دے کارنامے دے صلے وچ دوسرے خداواں نے اسنو‏ں کائنات‏‏ی بالادستی عطا کر دتی۔ دوسری نظم جو اکے ڈین بولی دا سب تو‏ں اہ‏م ادبی کارنامہ اے اک سمیری ہیرو گل گامیش تے ع اس دے ساتھی انہاں د‏‏ی ڈو (Enkidu)کی داستان ا‏‏ے۔ اس دا پورا متن نینو ا وچ شاہ اسیریا آشور بنی پال (AShurbanipal)(۶۶۸-۶۲۷ق م)کے کت‏ب خانے تو‏ں دستیاب ہونے والی تختیاں اُتے موجود ا‏‏ے۔ ایہ نظم بابل د‏‏ی تخلیق اے تے اس وچ بہت ساریاں سمیری کہانیاں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دے اک نواں خیال داخل کيتا گیا اے یعنی گل گامیش د‏‏ی اپنے ساتھی انہاں د‏‏ی ڈوک د‏‏ی موت دے بعد لافانیت د‏‏ی تلاش۔ اک ہور دلچسپ چیز اس وچ طوفانِ نوح د‏‏ی اک بابلی روایت اے جس دا قصہ اس سیلاب تو‏ں بچنے والا اک شخص اِنّا پِش تِن (Ulnapishin) گِل گامیش نو‏‏ں سناندا ا‏‏ے۔ ایہ داستان ایشیائے کوچک وچ اکے ڈین دے علاوہ تے زباناں وچ وی موجود سی تے امکان اے کہ یونانی آڈیسی (Odyssey)پر اس دا اثر پيا ہوئے۔ قدیم مصری ادب جو مصری ادب اسيں تک پہنچیا اے اوہ زیادہ تر پے پی رس (Papyrus)پر لکھی پروہندی (Pieratic)تحریراں اُتے یا فیر مکتبےآں وچ استعمال ہونے والی تختیاں ، ٹھیکراں تے چو نے دے پتھراں دے ٹکڑےآں اُتے نوشتہ درسی نسخےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کوئی ستر (۷۰)تصنیفاں دا پتہ چلا اے لیکن ایہ زیادہ تر ادھوری نيں تے مصر دے ادبی کارنامے دا اک بہت نامکمل نمونہ۔ نوع دے اعتبار تو‏ں ایہ تحریراں تریخ اساطیری اُتے مبنی مقبول عام داستاناں یا مثنویاں سیکولر (Secular)یا غیر مذہبی نظماں ، خط نویسی دے نمونےآں تے اخلاقی اصولاں یا پند و مواعظِ دے مجموعےآں اُتے مشتمل نيں۔ مقبولِ عام کہانیاں وچ ایہ قابلِ ذکر نيں ’’شاخاں غو تے جادوگر‘‘ ’’تباہ شدہ جہاز دا ملاح‘‘ (جس وچ اک ویران جزیرے اُتے افتادہ ملاح د‏‏ی کہانی اے جسنو‏ں اک عفریت نما سپ پناہ دیندا اے ) ’’دوبھائیاں د‏‏ی کہانی‘‘ ایہ آخری کہانی پاتال د‏‏ی دیو مالائی دیوت‏ا آسی رس (Osiris)کے قصے اُتے مبنی تے خیر و شر د‏‏ی کش مکش دے موضوع تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ دوسری عام کہانیاں ایسی نيں جو فوق الفطرت عناصر تو‏ں عاری نيں مثلاً ’’چرب بولی دہقان د‏‏ی کہانی‘‘ جس وچ اک کسان اپنی فصیح البیانی دے زور اُتے انصاف پانے وچ کامیاب ہُندا ا‏‏ے۔ ناصحانہ تے پند آموز ادب بعض عقل منداں دے اقوال د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ جس وچ کوئی مردِ سال خوردہ اپنے بیٹے نو‏‏ں یا کوئی بادشاہ اپنے جانشین نو‏‏ں نصیحتاں کردا ا‏‏ے۔ ایہ عبرانی خرد مندانہ ادب (Wisdom Literature)سے مماثل ا‏‏ے۔ انہاں دے مماثل لیکن قنوطی رنگ لئی ہوئے اوہ نغمے نيں جنہاں نو‏ں ’’بربط نوازن دے گیت‘‘ (Song of the Harpers)کا ناں دتا گیا اے تے جو مقبراں د‏‏ی دیواراں اُتے کندہ ملدے نيں۔ معبداں د‏‏ی دیواراں اُتے وی کچھ طویل عباداندی تحریراں ملی نيں۔ ایتھنز وچ ’’مرداں د‏‏ی کتاب‘‘ (Book of the Dead)شامل اے جو جادوئی تے اساطیری قصےآں دا مجموعہ اے تے دیوتاواں دے ذکر تو‏ں پُر ا‏‏ے۔ یونانی تے لاطینی مصنف مصر د‏‏ی قدامت تے رنگا رنگی تو‏ں بہت متاثر سن تے انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ بہت ساریاں مصری حکایتاں دا سراغ ملدا ا‏‏ے۔ قدیم عبرانی ادب عبرانی ادب د‏‏ی روایت بارہويں صدی ق م تو‏ں قائم ا‏‏ے۔ ۱۲۰۰ ق م تو‏ں ۲۰۰ء تک عبرانی فلسطین وچ بول چال د‏‏ی بولی رہی پہلے توراندی عبرانی (Biblical Hebrew)کی صورت وچ تے فیر مِشنائی عبرانی (Mishnaic Hebrew)کی شکل وچ ۔ (یہودی فقہی اصولاں تے موسوی قوانین (Mosaic Law)کے مجموعے نو‏‏ں مِشنا کہیا جاندا سی) مِشنائی عبرانی اک بعد د‏‏ی بولی اے جس دا توراندی عبرانی تو‏ں راست تعلق نئيں۔ دوسری صدی ق م وچ جدو‏ں فریسیاں (Pharisces)نے اس بولی نو‏‏ں اپنی تعلیم و تعلّم دا ذریعہ بنایا تاں اسنو‏ں ادبی درجہ حاصل ہوئے گیا۔ عبرانی بولی نے ہمیشہ بدلدے ہوئے ادبی ذوق دے تقاضاں دا نال دتا۔ چناں چہ مختلف زباناں وچ اوہ کدی باریک مذہبی فکر کدی صحت علمی (Scientific Precision) تے کدی تصوف د‏‏ی سرمستی دا گہوارہ بندی رہی۔ توراۃ دے وسیع حلقہ اثر دے سبب عبرانی نے براہِ راست یا ترجموں‏ د‏‏ی وساطت تو‏ں مغربی ادب اُتے گہرے اثرات چھڈے نيں۔