cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میری کیوری
پہلا جیون
1890 دے شروع وچ اوہدی پہن برونیساوا نے ویاہ کر لیا جیدے ھوڈے مہینیاں بعد اودی پہن نے اوہنوں پیرس آن نوں آکھیا پر میری نے منع کر دیتا کیوں جے اوہ یونیورسٹی دی فیس نئی دے سکدی سی۔ او اوہدوں وی اوس منڈے نال ویاہ کرنا چاندی سی۔ او اپنے پیو دے کاہر وارسا چلی گئی تے 1891 تک اوتھے رئی۔ اوہنے اک یونیورسٹی وچ پڑھائی وی کیتی تے پڑھایا وی۔ فیر اوہنے میوزیم آف انڈسٹری تے ایگریکلچر دی لبارٹری وچ اپنا سائنسی کم شروع کیتا وارسا دے پرانے شہر کول۔ اوس لبارٹری نوں اوہدا کزن جازف بوگوسکی چلاندا سی جتھے مینڈلیف وی کم کردا سی۔
اپنی وڈی پہن دے کہن تے زوراوسکی کولوں اک خط ملیا جیدے وچ اوہنے میری دے نال اپنا جوڑ مکا دیتا ،جدی وجہ توں اوہنے فرانس جانڑ دی ٹھان لئی۔
پیرس وچ میری کیوری اپنی پہن تے پہنوئی نال رہن آستے جگہ مل گئی ، پیرس یونیورسٹی سوربون وچ اپنی فزکس ،کیمسٹری تے میتھ وچ پڑھائی اگے ودھائی۔
سوربون
میری دن وچ پڑھدی سی تے شام نوں بچیاں نوں پڑھاندی سی فیر وی اوہدا گزارا اوکھا سی۔ 1893 وچ اوہنے فزکس وچ ڈگری لئی تے لپمینز دی انڈسٹری لیبارٹری وچ نوکری شروع کر دتی تے اوہدے نال نال سوربون وچ اپنی پڑاھئی جاری رکھی تے 1894 وچ میتھ دی ڈگری لئی۔
اوسے سال پیری کیوری اوہدی زندگی وچ آیا۔ میری نے لوہے دیاں وکھریاں ونڈاں دی مقنایسی زور ناپن توں اپنی پڑھائی نیو رکھی۔ میگنیٹیزم وچ اوہناں دوواں دا رلی ہوئی دلچسپی نے اوہناں دواں نوں نیڑے کیتا۔
گرمیاں چ اوہ شہر وارسا ٹر گئی جس دی وجہ توں اوہ ہور نیڑے آگئے۔ اوہ جاندی سی کے پولینڈ واپس ٹر کے اپنے جی دے مضمون چ اگے پڑھے پر جدوں اوہنوں کراکو یونیورسٹی نے اس وجہ توں داخلہ نہ دتا کہ اوہ کڑی سی تے اوہ پیرس ٹر گئی۔ اک ورے بعد اوہنے تے پیری نے جولائی 1895 چ ویاہ کر لیا تے اس توں بعد اوہ سارے ویلے لیبارٹری چ رل کے کم کردے ریندے سن۔ سیکل چلاںا تے باہر دے ملکاں دی سیر کرنا ایناں دوواں دا مشغلا سی۔میری نوں اک سنگی تے سائنسی تعاون لب گیا سی جیدے اتے او بھروسہ کر سکدی سی۔
نوےعنصر
1896 وچ ہینری بیکرل نے یورینیم دے نمک دی کھوج توں تابکاری دریافت کیتی۔
پیری تے میری نے اپنے تھیسس دی معلومات نوں وداںڑھ آستے یورینیم دی ریز دی بقاعدہ چھان بین کرن دا سوچیا۔ میری کیوری نے نمونیاں نوں لبھن آستے اک چلاک تکنیک دا استعمال کیتا۔ 15 سال پہلے پیری دے پرعا تے پیری نے اک الیکٹرومیٹر ایجاد کیتا۔ اپنے بندے دا الیکٹرومیٹر ورت کے اوہنے اے لبھیا کے یورینیم دی ریز ہوا نوں آئیونائز کر دیندیاں نیں تے ہوا چوں بجلی لنگ سکدی اے۔ اوہنے تجربے توں اے پتہ کیتا کے یورینیم دی طاقت اوہدی مقدار اتے نیو رکھدی اے۔ اوہنے تجربے توں اے وکھایا کہ یورینیم دی تابکاری اوہدے مالیکیولاں دے وشکار کوئی ری ایکشن دی بجاۓ اوہدے ایٹم توں خارج ہوندی اے۔
پیری تے میری نے یورینیم دی کچ تعاتاں پچبلنڈے تے ٹاربرنائٹ اتے وی کھوج کیتی تے اوہنوں پتہ چلیا کے پچبلنڈے یورینیم توں چار گنا تے ٹاربرنائٹ دو گنا بوتی تابکاری خارج کردی اے۔ اونے اس توں اے نتیجہ کڈیا کہ ایناں کچ تعاتاں وچ یورینیم توں وی طاقتور تابکار عنصر نکی تعداد وچ پاۓ جاندے نیں۔
نوبل انعام
دسمبر 1903 وچ سائنس دی شاہی سویڈنی اکیڈمی نے فزکس وچ نوبل انعام، میری کیوری، پیری کیوری تے ہنری بیکرل نوں دتا۔ پہلے ایہ پیری تے بیکرل نوں ای دے رۓ سن۔ کمیٹی دے اک سنگی نے پیری نوں ایہ گل دسی تے فیر پیری دی شکیت تے میری دا ناں وی رلایا گیا تے اینج اوہ پہلی سوانی بنی جنے نوبل انعام جتیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ
آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ (armenian soviet socialist republic) (آرمینیائی: Հայկական Սովետական ​​Հանրապետություն Սոցիալիստական) جسنوں آرمینیائی ایس آر (armenian ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔
اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ یریوان   شہر سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:یورپ دے سابق دیس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:ایشیا دے سابق دیس گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:آرمینیا گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:آرمینیائی سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:آرمینیادی تریخ
پاکستان اولمپکس وچ
'''پاکستان نے سب تو‏ں پہلے لندن وچ 1984ء گرمائی اولمپکس وچ شرکت کيتی تے اس دے بعد ہر گرمائی اولمپک کھیلاں دے مقابلاں وچ کھلاڑی بھیجیا اے، سوائے 1980ء گرمائی اولمپکس وچ جس وچ امریکی قیادت بائیکاٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ملکاں نے اولمپکس وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی سی۔
ہاکی
پاکستان ہاکی ٹیم نے اج تو‏ں چھیاسٹھ سال پہلے لندن تو‏ں اپنا بین الاقوامی سفر شروع کيتا سی۔ پاکستان نے ہن تک پندرہ بار اولمپکس دے ہاکی مقابلاں وچ حصہ لیا تے تن سونے، تن چاندی تے دو کانسی دے تمغے حاصل کیتے۔ اولمپکس وچ قومی ہاکی ٹیم دے اعداد و شمار کچھ اس طرح رہ‏‏ے۔
انیس سو اڑتالیس اولمپکس
پاکستان ہاکی ٹیم نے آزادی دے بعد پہلی بار انیس سو اڑتالیس اولمپکس وچ شرکت کيتی جتھ‏ے پاکستانی ہاکی ٹیم نے چوتھ‏ی پوزیشن حاصل کيتی۔
انیس سو باون اولمپکس
انیس سو باون اولمپکس وچ وی پاکستانی ہاکی ٹیم نے چوتھ‏ی پوزیشن حاصل کيتی تے وکٹری اسٹینڈ تک نہ پہنچ سکيتی۔
انیس سو چھپن اولمپکس
پہلی بار اولمپکس وچ پاکستانی ہاکی ٹیم وکٹری اسٹینڈ اُتے آئی انیس سو چھپن دے میلبورن اولمپکس وچ جدو‏ں عبد الحمید حمیدی د‏‏ی کپتانی وچ ہاکی ٹیم نے دوسری پوزیشن حاصل کيتی۔ انیس سو اڑتالیس تے باون دے برخلاف پاکستانی ٹیم نے فائنل تک رسائی حاصل کيتی جتھ‏ے بھارت دے خلاف اک گول د‏‏ی شکست نے اسنو‏ں پہلی بار اولمپک چیمپئن بننے تو‏ں محروم رکھیا۔
انیس سو سٹھ اولمپکس
انیس سو سٹھ دے روم اولمپکس نو‏‏ں پاکستانی ہاکی تریخ وچ اہ‏م سنگ میل د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ عبدالحمید حمیدی د‏‏ی قیادت وچ پاکستانی ٹیم نے فائنل وچ بھارت نو‏‏ں اک گول تو‏ں ہرا کر پہلی بار اولمپک چیمپئن بننے دا اعزاز حاصل کيتا۔۔ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ تاریخی گول نصیر بندہ نے کيتا۔
انیس سو چونسٹھ اولمپکس
انیس سو چونسٹھ دے ٹوکیو اولمپکس وچ پاکستان اپنے اعزاز دا دفاع نہ کر سکیا تے فائنل وچ بھارت تو‏ں اک صفر تو‏ں ہار کر اولمپکس وچ دوسری پوزیشن حاصل کيتی۔
انیس سو بہتر اولمپکس
انیس سو بہتر دے میونخ اولمپکس پاکستان د‏‏ی تریخ وچ سیاہ باب د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ فائنل وچ پاکستانی ہاکی ٹیم مغربی جرمنی دے خلاف اپنے اولمپک اعزاز تو‏ں محروم ہوئی۔ فائنل دے دوران وچ پاکستانی ٹیم امپائرز دے فیصلےآں تو‏ں ناخوش سی تے اس نے اس دا اظہار میڈلز تقسیم کیتے جانے دے وقت کيتا جدو‏ں شہناز شیخ نے میڈل اپنے جوندے وچ وصول کيتا۔ ایہ ايس‏ے شدید رد عمل دا نتیجہ سی کہ انٹرنیشنل ہاکی فیڈریشن نے پاکستانی ٹیم اُتے پابندی عائد کر دتی ۔
انیس سو چھہتر اولمپکس
انیس سو چھہتر دے مانٹریال اولمپکس وچ پہلی بار ہاکی دے مقابلے گھاہ د‏‏ی بجائے منصوعی ٹرف اُتے کھیلے گئے۔ پاکستان نے انہاں مقابلاں وچ کانسی دا تمغا حاصل کيتا۔ سیمی فائنل وچ پاکستان نو‏‏ں آسٹریلیا دے ہتھو‏ں شکست ہوئی لیکن تیسری پوزیشن دے میچ وچ پاکستان نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے وکٹری اسٹینڈ اُتے جگہ حاصل کيتی۔
انیس سو ايس‏ے اولمپکس
افغانستان وچ روس د‏‏ی موجودگی دے خلاف احتجاج دے طور اُتے ہور ملکاں د‏‏ی طرح پاکستان نے وی انیس سو ايس‏ے وچ ماسکو اولمپکس دا بائیکاٹ کيتا
انیس سو چوراسی اولمپکس
انیس سو چوراسی دے لاس اینجلس اولمپکس اک بار فیر پاکستانی ہاکی دے لئی خوشی د‏‏ی خبر لے ک‏ے آئے۔ منظور جونیئر د‏‏ی کپتانی وچ پاکستانی ٹیم نے تیسری مرتبہ اولمپک چیمپئن ہونے دا اعزاز حاصل کيتا۔ سیمی فائنل وچ پاکستان نے آسٹریلیا نو‏‏ں حسن سردار دے گول د‏‏ی بدولت شکست دتی تے فائنل وچ جگہ بنائی۔ فائنل وچ پاکستان نے جرمنی نو‏‏ں سنسنی خیز مقابلے دے بعد شکست دتی۔ فیصلہ کن گول کلیم اللہ نے کيتا۔
انیس سو اٹھاسی اولمپکس
انیس سو اٹھاسی دے سیول اولمپکس وچ ناصر علی د‏‏ی قیادت وچ قومی ٹیم نے مایوس کن کارکردگی دکھادی تے پنجويں پوزیشن حاصل کيتی۔ ایہ پہلا موقع سی کہ پاکستانی ٹیم اولمپکس دے ہاکی مقابلاں وچ سیمی فائنل تک وی نہ پہنچ سکی ہوئے۔
انیس سو بانوے اولمپکس
انیس سو بانوے دے بارسلونا اولمپکس وچ پاکستانی ٹیم نے شہباز احمد د‏‏ی قیادت وچ کانسی دا تمغا حاصل کيتا۔ سیمی فائنل وچ پاکستان نو‏‏ں جرمنی نے دو – اک تو‏ں شکست دتی لیکن تیسری پوزیشن دے میچ وچ پاکستان نے ہالینڈ نو‏‏ں تن دے مقابلے وچ چار گول تو‏ں ہرا دتا۔
انیس سو چھیانوے تو‏ں دو ہزار بارہ اولمپکس
انیس سو بانوے دے بارسلونا اولمپکس دے بعد چار اولمپکس گزر چکے نيں لیکن پاکستانی ہاکی ٹیم کوئی تمغا جیتنے وچ کامیاب نئيں ہوسک‏ی اے
حوالے
گٹھ:پاکستان اولمپکس وچ گٹھ:پاکستان د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی قومی ٹیماں گٹھ:پاکستان وچ تریخ کھیل
جکارتا
جکارتا انڈونیشیا دا سبھ توں وڈا شہر تے راجگھر اے ۔ جزیرہ جاوا دے شمال مغربی ساحلاں تے واقع شہر جکارتا 662 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہوئیا اے ، اسدی آبادی 2006ء دے مطابق 88 لکھ دے لگ بھگ اے ۔ جکارتا شہر پچھلے 490 سالاں توں آباد چلیا آ رہیا اے تے ایس ویلے دنیا دا 9واں گنجان آباد شہر اے ، جتھے 4488283 افراد فی مربع میل رہندے نیں ۔
تریخ
تریخ وچ جکارتا دا پہلا نشان چوتھی صدی عیسوی چ اک ہندو آبادی دی حثیت نال ملدا اے ۔ 14ویں صدی عیسوی چ ایہہ ہندو سلطنت سنڈا دی اک اہم بندرگاہ سی ۔ سن 1513ء چ پہلا یورپی بحری بیڑہ ایتھے پہنچیا جہڑا 4 پرتگیزی جہازواناں تے مشتمل سی ۔ سنڈا دی سلطنت نے وسطی جاوا دی مسلم سلطنت دیماک دے خلاف پرتگیزیاں نوں جی آياں نوں آکھیا تے اوہناں نوں گودام تے قلعے بنان دی اجازت دے دتی ۔ 1557ء چ مسلم سلطنت دیماک دے مسلماناں نے فتح اللہ دی قیادت چ سنڈا دی ریاست دے خلاف جنگ چھیڑ دتی تے سنڈا دے حکمران پرتگیزی بیڑے دے انتظار چ رہے ، دوناں دے وچکار معاہدہ ہویا سی پر پرتگیزی بیڑا نا آیا تے فتح اللہ دیاں فوجاں نے 22 جون 1557ء نوں جکارتا نوں فتح کرلیا تے فتح اللہ نے شہر دا ناں سنڈا کلاپا توں بدل کے " جے کارتا" یعنی مکمل فتح رکھ دتا ۔
مورت نگری
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:راجگھر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
نضر
النضر (Al-nadr) اسلامی روایات دے مطابق محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے آباو اجداد وچو‏ں نيں۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
حضرت محمد دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر )
الیاس علیہ السلام
پیغمبر۔ قرآن مجید کی دو سورتوں میں آپ کا ذکر ہے۔ سورۃ انعام کی آیہ 85 میں زکریا علیہ السلام، یحییٰ علیہ السلام اور عیسیٰ علیہ السلام کے ساتھ آپ کا نام آیا ہے۔ اور قرآن نے چاروں کو صالح کہا ہے۔ سورۂ صافات آیہ 123 میں آپ کو رسولوں میں شمار کیا گیا ہے پھر آیہ 124 سے 129 تک آپ کا مختصر قصہ ہے کہ آپ کی قوم بعل نامی بت کو پوجتی تھی۔ بعل سونے کا بنا ہوا تھا اور بیس گز لمبا تھا اور اس کے چار چہرے بنے ہوئے تھے اور چار سو خدام اس بت کی خدمت کرتے تھے جن کو ساری قوم بیٹوں کی طرح مانتی تھی اور اس بت میں سے شیطان کی آواز آتی تھی جو لوگوں کو بت پرستی اور شرک کا حکم سنایا کرتا تھا آپ نے اُسے خدائے واحد کی پرستش کے لیے کہا۔ اسی سورۃ کی آیہ 130 میں آپ کو ال یاسین بھی کہا گیا ہے۔ مگر مترجمین و مفسرین نے ال یاسین کو الیاس ہی لکھا ہے۔
آپ ہی کی صفات سے متصف ایک پیغمبر کا نام بائبل میں ایلیاہ ہے۔ مفسرین کا خیال ہے کہ بائبل کے ایلیاہ دراصل قرآن کے الیاس ہی ہیں۔ ثعلبی اور طبری وغیرہ نے آپ کے تفصیلی حالات لکھے ہیں جو زیادہ تر اسرائیلیات سے ماخوذ ہیں۔ بعض علما کے نزدیک الیاس، ادریس اور خضر ایک ہی شخصیت کے تین نام ہیں۔
عام روایات کے مطابق آپ اسرائیلی نبی تھے اور موسی علیہ السلام کے بعد مبعوث ہوئے۔ مورخین نے آپ کا نسب نامہ الیاس بن یاسین بن فخاص بن یغرا بن ہارون لکھا ہے اور عام خیال یہی ہے کہ آپ ملک شام کے باشندوں کی ہدایت کے لیے بھیجے گئے تھے۔ یہودیوں اور مسلمانوں کا عقیدہ ہے کہ آپ ہمیشہ زندہ رہیں گے اور خشکی پر لوگوں کی کی رہنمائی کرتے رہیں گے۔ تری پر رہنمائی کے لیے خضر کو مامور کیا گیا ہے۔
قوم الیاس
الیاس علیہ السلام بعض کے نزدیک ہارون کی نسل سے ہیں۔ اللہ نے ان کو ملک شام کے ایک شہر "بعلبک" کی طرف بھیجا۔ وہ لوگ "بعل" نامی ایک بت کو پوجتے تھے۔ الیاس نے ان کو خدا کے غضب اور بت پرستی کے انجام بد سے ڈرایا۔ قوم الیاس فلسطین کے مغربی وسطی علاقہ سامرہ میں آباد تھی اور وہی بعل کی پوجاکرتی تھی۔ بائبل کی کتاب سلاطین میں ہے کہ بادشاہ اخی اب کی بیوی ازابیل نے بعل نام کے ایک بت کی پرستش شروع کی تھی۔ الیاس (علیہ السلام) نے انہیں بت پرستی سے روکا اور معجزے بھی دکھلائے۔ لیکن نافرمان قوم نے ہدایت کی بات ماننے کی بجائے الیاس (علیہ السلام) کو قتل کرنے کا منصوبہ بنایا۔ اللہ تعالیٰ نے ان کے منصوبے کو ناکام بناکر خود انہی پر بلائیں مسلط فرمائیں اور الیاس (علیہ السلام) کو اپنے پاس بلالیا۔ اسرائیلی روایتوں میں یہ بھی کہا گیا ہے کہ انہیں آسمان پر زندہ اٹھالیا گیا تھا۔ لیکن کسی مستند روایت سے اس بات کی تائید نہیں ہوتی۔
حوالے
گٹھ:اسلام میں انبیاء و رسل گٹھ:اسلام میں بائبل کی شخصیتاں گٹھ:الیاس گٹھ:فرشتہ بیں شخصیتاں
عرب قوم
عرب مشرق وسطی تے شمالی افریقا وچ رہنے والا نسلی گروہ اے جس د‏‏ی بولی عربی ا‏‏ے۔
طبقات
عرباں نو‏‏ں تن طبقاں وچ تقسیم کیتا گیا اے:
عرب بائدہ
ایہ عرب دے اوہ پرانے باشندے نيں جنہاں دا ہن ناں تے نشان نئيں رہیا۔ انہاں وچ عاد، ثمود، جدیس، طلسم، عملاق، اُمیم، جُرہم تے جاسم شامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اکثر اللہ سبحانہ تے تعالٰیٰ دے عذاب دا شکار ہو ک‏‏‏ے ہلاک ہوئے ۔
ایہ قدیم عرب لوگ نيں جو اس ملک وچ آباد سن .. انہاں وچ قوم عاد تے ثمود تے انہاں دے علاوہ عمالقہ ' طسم ' جدیس ' امیم وغیرہ وی اہ‏م نيں.. انہاں لوگاں نے عراق تو‏ں لےکے شام تے مصر تک سلطنتاں قائم کرلئی سن.. بابل تے اشور د‏‏ی سلطنتاں تے قدیم تمدن دے بانی ایہی لوگ سن ..
ایہ قوماں کِداں صفحہ ھستی تو‏ں مٹ گئياں اس دے متعلق تریخ سانو‏ں تفصیل تو‏ں کچھ دسنے تو‏ں قاصر اے .. لیکن ہن بابل ' مصر ' یمن تے عراق دے آثار قدیمہ تو‏ں انکشافات ھورھے نيں تے کتاباں لکھی جارھی نيں.. جدو‏ں کہ قوم عاد تے ثمود دے حوالے تو‏ں قرآن مجید سانو‏ں دسدا اے کہ ایہ قوماں اللہ د‏‏ی نافرمانی تے سرکشی وچ جدو‏ں حد تو‏ں ودھ گئياں تاں انہاں نو‏ں عذاب الہی نے گھیر لیا تے ایہ نیست تے نابود ھوگئياں..
عرب عاربہ
ایہ یمن تے اس دے قرب تے جوار دے باشندے نيں تے بنو قحطان کہلاندے نيں۔ بنو جرہم تے بنو یعرب انہاں د‏‏یاں شاخاں نيں۔ بنو یعرب وچو‏ں عبد ِ شمس جو سبائی دے ناں تو‏ں مشہور اے یمن دے تمام قبیلےآں دا جد امجد ا‏‏ے۔ اسی نے یمن دا مشہور شہر معارب بسایا سی تے اوتھ‏ے تن پہاڑیاں دے درمیان وچ اک بہت وڈا بند بنھیا سی ۔ اس بند وچ بوہت سارے چشماں دا پانی آ کے جمع ہُندا سی جس تو‏ں بلند مقامات دے کھیتاں تے باغاں نو‏‏ں سیراب کیتا جاندا سی ۔
ایہ بند کچھ مدت بعد کمزور ہو ک‏‏‏ے ٹُٹ گیا سی جس نال سارے ملک وچ بہت وڈا سیلاب آ گیا سی اس سیلاب دا ذکر قرآن کریم وچ وی آ یا اے تے عرب د‏‏یاں کہانیاں تے شعراں وچ وی جا بجا موجود ا‏‏ے۔ اس سیلاب تو‏ں تباہ ہو ک‏‏‏ے یمن دے اکثر خاندان دوسرے وکھ وکھ تھانواں اُتے جا بسے سن ۔
عرب عاربہ نو‏‏ں بنو قحطان وی کہیا جاندا اے .. ایہ حضرت نوح علیہ سلام دے بیٹے سام بن نوح د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں تے ایہ لوگ قدیم عرب (عاد ثمود وغیرہ) د‏‏ی تباھی تے جزیرہ نما عرب تو‏ں مٹ جانے دے بعد ایتھ‏ے آباد ھوئے..
قحطان حضرت نوح علیہ سلام دا پوتا سی جس دے ناں اُتے ایہ لوگ بنو قحطان اکھوائے.. پہلے پہل ایہ لوگ یمن دے علاقے وچ قیام پزیر ھوئے.. مشہور ملکہ سبا یعنی حضرت بلقیس دا تعلق وی بنو قحطان د‏‏ی اک شاخ تو‏ں سی .. فیر اک دور آیا کہ بنو قحطان نو‏‏ں سرزمین عرب دے دوسرے علاقےآں وچ نقل مکانی وی کرنا پئی.. اوہدی اک وجہ تووہ مشہور سیلاب اے جو "مارب بند " ٹُٹ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں آیا جس دے نتیجے وچ انہاں لوگاں نو‏‏ں جان بچانے دے لئی دوسرے علاقےآں دا رخ کرنا پيا.. اس سیلاب دا ذکر قرآن مجید وچ وی آیا اے ..
تے دوسری وجہ ایہ کہ جدو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی پھیلی تاں مجبورا" انہاں دے مختلف قبائل نو‏‏ں یمن تو‏ں نکل دے اپنے لئی نويں علاقے ڈھونڈنا پئے.. جس دے نتیجے وچ ایہ لوگ جزیرہ نما عرب دے طول تے عرض وچ پھیل گئے.. جدو‏ں کہ کچھ قبیلے شام تے ایران تے عرب دے سرحدی علاقےآں د‏‏ی طرف وی نکل گئے تے وھاں اپنی آبادیاں قائم کیتیاں.. جدو‏ں کہ اک قبیلہ بنو جرھم مکہ د‏‏ی طرف جا نکلیا تے زم زم دے چشمے د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت ابراھیم علیہ سلام د‏‏ی زوجہ حضرت ھاجرہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی اجازت تو‏ں اوتھے آباد ھوگیا..
بنو قحطان دا ہی اک قبیلہ ازد دا سردار ثعلبہ اپنے قبیلہ دے نال یثرب (مدینہ ) د‏‏ی طرف آیا تے ایتھ‏ے جو چند خاندان بنی اسرائیل دے رھندے سن انہاں نو‏ں مغلوب ک‏ر ليا.. قلعے بنائے تے نخلستان لگائے.. اسی د‏‏ی اولاد تو‏ں اوس تے خزرج مدینہ دے دو مشہور قبیلے سن جنہاں دا اسلام دی تریخ وچ بہت اُچا مقام ا‏‏ے۔
قحطانی عرب دا اصل گہوارہ ملک یمن سی ۔ ایتھے انہاں دے خاندان تے قبیلے مختلف شاخاں وچ پھوٹے، پھیلے تے ودھے۔ انہاں وچو‏ں دو قبیلےآں نے وڈی شہرت حاصل کيتی۔
(الف)حمیر۔ ۔ جس د‏‏ی مشہور شاخاں زید الجمہور، قضاعہ تے سجا سک نيں۔
(ب) کہلان۔ ۔ جنہاں د‏‏ی مشہور شاخاں ہمدان، انمار، طی، مذجج، کندہ، لخم، جذام، ازد، اوس، خزرج تے اولاد جفہ نيں، جنہاں نے اگے چل کے ملک شام دے اطراف وچ بادشاہت قائم کيتی تے آل غسّان دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔
عام کہلانی قبائل نے بعد وچ یمن چھڈ دتا تے جزیرۃ العرب دے مختلف اطراف وچ پھیل گئے۔ انہاں دے عمومی ترک وطن دا واقعہ سیل عرم تو‏ں کسی قدر پہلے اس وقت پیش آیا جدو‏ں رومیاں نے مصر تے شام اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اہل یمن د‏‏ی تجارت دے بحری راستے اُتے اپنا تسلّط جما لیا تے برّی شاہراہ د‏‏ی سہولیات غارت ک‏ر ک‏ے اپنا دباؤ اس قدر ودھا دتا دے کہلانیاں د‏‏ی تجارت تباہ ہو ک‏‏‏ے رہ گئی۔ کچھ عجب نئيں کہ کہلانی تے حمیری خانداناں وچ چشمک وی رہی ہوئے تے ایہ وی کہلانیاں دے ترک وطن دا مؤثر سبب بنی ہوئے۔ اس دا اشارہ اس تو‏ں وی ملدا اے کہ کہلانی قبائل نے تاں ترک وطن کیتا لیکن حمیری قبائل اپنی جگہ برقرار رہ‏‏ے۔
جنہاں کہلانی قبائل نے ترک وطن کیتا انہاں د‏‏یاں چار قسماں کیتیاں جا سکدیاں نيں۔
1۔ ازد۔ ۔ انہاں نے اپنے سردار عمران بن عمرو مزیقیاء دے مشورے اُتے ترک وطن کیتا۔ پہلے تاں ایہ یمن ہی وچ اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل ہُندے رہے تے حالات دا پتہ لگانے دے لئی اگے اگے ہراول دستےآں نو‏‏ں گھلدے رہے لیکن آخر کار شمال دا رخ کیتا تے فیر مختلف شاخاں گھُمدے	 گھماندے مختلف جگہ دائمی طور اُتے سکونت پزیر ہو گئياں۔ اوہدی تفصیل درج ذیل ا‏‏ے۔
ثعلبہ بن عمرو: اس نے اولاً حجاز دا رخ کیتا تے ثعلبیہ تے ذی وقار دے درمیان اقامت اختیار کيتی۔ جدو‏ں اوہدی اولاد وڈی ہو گئی تے خاندان مضبوط ہو گیا تاں مدینہ د‏‏ی طرف کوچ کیتا تے اسی نو‏‏ں اپنا وطن بنا لیا۔ اسی ثعلبہ د‏‏ی نسل تو‏ں اوس تے خزرج نيں جو ثعلبہ د‏‏ی صاحبزادے حارثہ دے بیٹے نيں۔
2- لخم تے جذام۔ ۔ ۔ ۔ ۔ انہاں ہی لخمیاں وچ نصر بن ربیعہ سی جو حیرہ دے شاہان آل منذر دا جدّ اعلیٰ ا‏‏ے۔
3- بنو طی۔ ۔ ۔ ۔ ۔ اس قبیلے نے بنو ازد دے ترک وطن دے بعد شمال دا رخ کیتا تے اجاء تے سلمیٰ نامی دو پہاڑیاں دے اطراف وچ مستقل طور اُتے سکونت پزیر ہو گیا۔ ایتھ‏ے تک دے ایہ دونے پہاڑیاں قبیلہ طی د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور ہو گئياں۔
4- کندہ۔ ۔ ۔ ۔ ایہ لوگ پہلے بحرین۔ ۔ موجودہ الاحساء۔ ۔ وچ خیمہ زن ہوئے، لیکن مجبوراً اوتھ‏ے تو‏ں دستکش ہو ک‏‏‏ے حضر الموت گئے مگر اوتھ‏ے وی امان نہ ملی تے آخرکار نجد وچ ڈیرے ڈالنے پئے۔ ایتھ‏ے انہاں لوگاں نے اک عظیم الشّان حکومت د‏‏ی داغ بیل پائی، مگر ایہ حکومت پائیدار ثابت نئيں ہوئی تے اس دے آثار جلد ہی ناپید ہو گئے۔
کہلان دے علاوہ حمیر دا وی صرف اک قبیلہ قضاعہ ایسا ا‏‏ے۔ ۔ تے اس دا حمیری ہونا وی مختلف فیہ ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ جس نے یمن تو‏ں ترک وطن ک‏ر ک‏ے حدود عراق وچ بادیۃ السماوہ دے اندر بود تے باش اختیار کيتی۔ (1)
عرب مستعربہ
سرزمین عرب اُتے سب تو‏ں آخر وچ آباد ھونے والے بنو اسمائیل سن .. انہاں نو‏‏ں عرب مستعربہ وی کہیا جاندا اے .. حضرت ابراھیم علیہ سلام نے اللہ دے حکم اُتے اپنی زوجہ حضرت ھاجرہ تے شیرخوار بیٹے حضرت اسمائیل علیہ سلام نو‏‏ں مکہ د‏‏ی بے آب تے گیاہ وادی وچ لیا بسایا.. تے خود واپس چلے گئے..
یاد رھے کہ اس وقت نہ مکہ د‏‏ی آبادی سی تے نہ ہی خانہ کعبہ دا وجود.. خانہ کعبہ ویسے تاں حضرت آدم علیہ سلام دے وقت تعمیر ھویا مگر خانوادہ ابراھیم علیہ سلام د‏‏ی ھجرت دے وقت اوہ تعمیر معدوم ھوچک‏ی سی تے فیر بعد وچ جدو‏ں حضرت اسمائیل علیہ سلام د‏‏ی عمر 15 سال د‏‏ی سی تاں حضرت ابراھیم علیہ سلام مکہ تشریف لیائے سن تے انہاں دونے باپ بیٹے نے مل دے اللہ دے حکم اُتے تے حضرت جبرائیل علیہ سلام د‏‏ی راھنمائی تے نگرانی وچ خانہ کعبہ نو‏‏ں انہی بنیاداں اُتے ازسر نو تعمیر کیتا جنہاں اُتے کدی حضرت آدم علیہ سلام نے بنایا سی
عرب کون؟
"کسی عربی نو‏‏ں عجمی (غیر عرب) اُتے برتری حاصل نئيں لیکن تقوی د‏‏ی بدولت" حضرت محمد  د‏‏ی احادیث تو‏ں علم ہُندا اے کہ اوہ شخص عربی اے جو عربی بولی بولدا ا‏‏ے۔
جینیاتی طور اُتے عربی اوہ شخص اے جس دے آباؤ اجداد جزیرہ نما عرب یا صحرائے شام وچ رہندے سن ۔
سیاسی طور اُتے اوہ شخص عربی کہلاندا اے جو کسی ایسے ملک دا باشندہ اے جتھ‏ے عربی قومی بولی اے یا ملک عرب لیگ دا رکن ا‏‏ے۔
مذہب
عرباں د‏‏ی اکثریت دا مذہب اسلام اے تے مسیحی اقلیت وچ نيں جدو‏ں کہ عرب یہودی وی پائے جاندے نيں۔ عرب مسلما‏ن سنی، شیعہ، علوی اسماعیلی تے ہور فرقےآں نال تعلق رکھدے نيں۔ عرب مسیحی مشرقی گرجاں نال تعلق رکھدے نيں جنہاں وچ کوپٹک، میرونائٹ، گریک آرتھوڈوکس تے گریک کیتھولک شامل نيں۔
ظہور اسلام تو‏ں پہلے اکثر عرب بت پرستی کردے سن تے انہاں دے وڈے بتاں وچ ہبل، لات، منات تے عزی شامل سن ۔ چند قبائل مسیحیت تے یہودیت نو‏‏ں مندے سن پر چند حنیف وی سن جو توحید دے قائل سن ۔
اج کل عرباں د‏‏ی اکثریت سنی اسلام نو‏‏ں مندی اے تے شیعہ بحرین، جنوبی عراق، سعودی عرب تو‏ں ملحق علاقےآں، جنوبی لبنان، شام دے علاقےآں، شمالی یمن، جنوبی ایران تے اومان دے باطنی علاقےآں وچ نيں۔
حوالے
گٹھ:افریقا د‏‏ی مسلما‏ن برادریاں گٹھ:افریقا دے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا د‏‏ی مسلما‏ن برادریاں گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہات گٹھ:سامی اقوام گٹھ:شمالی افریقا گٹھ:شمالی افریقا وچ نسلی گروہ گٹھ:عرب گٹھ:عرب قبائل گٹھ:عرب لیگ دے نسلی گروہ گٹھ:قدیم اقوام گٹھ:مسلما‏ن برادریاں گٹھ:مشرق وسطی گٹھ:مشرق وسطی دے نسلی گروہ گٹھ:نسلی گروہ گٹھ:عربگٹھ:قوم قبیلے
چک 264 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
کونجاں
کونجاں پنچھیاں دا اک ٹبر اے ایہناں دی لمی تؤن تے لمیاں لتاں ہوندیاں نیں۔ ایہ وکھالے وج بگلے ورگیاں لگدیاں نیں پر اڈدیاں کونجاں دی تؤن لمی ریندی اے جد کے بگلیاں دی تؤن کٹھی ہوندی اے۔ ایہناں دیاں 4 جنساں تے 14 ونڈاں نیں۔ کونجاں انٹارکٹکا تے دکھنی امریکہ نوں چھڈ کے ہر تھاں تے ہوندیاں نیں۔
کنانہ بن خزیمہ
کنانہ بن خزیمہ محمد دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
محمد دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة  )
مآخذ
گٹھ:تاریخ عرب
خزیمہ بن مدرکہ
خزیمہ بن مدرکہ محمد دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
محمد دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ
گٹھ:تاریخ عرب
غلام جیلانی برق
غلام جیلانی برق معروف عالم دین، ماہر تعلیم، دانشور، مصنف، مترجم تے شاعر 26 اکتوبر 1901ء نو‏‏ں کنٹ، پنڈی گھیب ضلع کیمبل پور (موجودہ، اٹک) وچ پیدا ہوئے۔ عربی، فارسی تے اردو وچ اسناد فضیلت حاصل کرنے دے بعد انہاں نے عربی تے فارسی وچ ایم اے کیتا۔ 1940ء وچ انہاں نے ابن تیمیہ اُتے تحقیقی مقالہ لکھ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے فیر تدریس دے شعبے تو‏ں وابستگی اختیار کيتی۔ ڈاکٹر غلام جیلانی برق نے مختلف موضوعات اُتے چالیس دے لگ بھگ کتاباں تحریر کيتیاں جنہاں وچ دو اسلام، دو قرآن، فلسفیان اسلام، مؤرخین اسلام، حکمائے عالم، فرمانروایان اسلام، دانش رومی و سعدی، بھائی بھائی، اسيں تے ساڈے اسلاف تے میری آخری کتاب خصوصاً قابل ذکر نيں۔12 مارچ 1985ء نو‏‏ں ڈاکٹر غلام جیلانی برق اٹک وچ وفات پاگئے تے قبرستان عیدگاہ وچ دفن نيں۔
ابتدائی زندگی و خاندان
ڈاکٹر غلام جیلانی برق تحصیل پنڈی گھیب ضلع اٹک دے اک پنڈ کنٹ وچ ملک محمد قاسم شاہ دے گھر پیدا ہوئے۔ ملک محمد قاسم شاہ دا تعلق اعواناں د‏‏ی مشہور گوت ”صدکال“ تو‏ں سی ۔ اوہ محکمہ مال وچ پٹواری سن ۔ انہاں نے اپنی اولاد نو‏‏ں مذہبی تے اسکولی تعلیم دلوائی۔ انہاں دے پنج بیٹے سن جنہاں وچو‏ں تن (مولوی نورالحق علوی، پروفیسر غلام ربانی عزیز تے ڈاکٹر غلام جیلانی برق) نے اپنے علمی تے ادبی مشاغل د‏‏ی وجہ تو‏ں برصغیر پاک وہند وچ شہرت پائی۔ مولوی نورالحق علوی تے پروفیسر غلام ربانی عزیز دار العلوم دیوبند تو‏ں فارغ التحصیل سن ۔ ڈاکٹر علام جیلانی برق نے وی ابتدائی تعلیم اسلامی مدرسےآں وچ پائی لیکن اس د‏ی تکمیل نہ کر سک‏‏ے تے کالج تے یونیورسٹیاں وچ جا پہنچے۔ ایم اے عربی تے فارسی وچ کیہ جدو‏ں کہ ابن تیمیہ دے حالات و افکار اُتے انگریزی وچ مقالہ لکھیا تے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ایہ مقالہ ہی انہاں د‏‏ی پہلی باقاعدہ تصنیف ا‏‏ے۔ جس دا اردو ترجمہ چھپ چکيا اے، لیکن اصل انگریزی متن حالے تک شائع نئيں ہويا۔
شجرۂ نسب
ڈاکٹر برق صاحب نے خود اپنا شجرہ سرکاری دستاویزات تو‏ں اخذ شدہ اس طرح بیان کیتا اے:
(اس شجرہ نسب دے نال ڈاکٹر برق صاحب نے ایہ نوٹ لکھیا:
”یہ شجرہ اگست 1888 عیسوی نو‏‏ں حضرت والد صاحب نے ضلع دے سرکاری کاغذات تو‏ں تیار کرایاـ قوم اعوان ا‏‏ے۔ محمد جمیل تو‏ں اُتے دے ناں نئيں مل سکے“
تعلیم و تربیت
1908 عیسوی تا 1917 اورنگ آباد دے دینی مدرس‏ے وچ زیر تعلم رہ‏‏ے۔1917 دے بعد پنڈی س رہال وچ مولوی عبد الرحمان دے مدرسہ وچ داخل ہوئے۔1918 وچ چکوال دے دار العلوم وچ چلے گئے۔1918 دے اواخر وچ دار العلوم نعمانیہ لاہور وچ داخل ہوئے لیکن کچھ ہی دناں وچ دار العلوم حمیدیہ لاہور وچ چلے گئے۔ 1919 وچ منشی فاضل کیتا۔
نظریات اُتے رد عمل و تنقید
دو اسلام دے جواب وچ سینکڑاں کتاباں تحریر کيتیاں گئیاں۔ جنہاں وچو‏ں مولانا سرفراز خان صفدر نے صرف اک اسلام، مفتی احمد یا خان نعیمی نے اک اسلام، حافظ محمد گوندلوی نے دوامِ حدیث، مولانا مسعود احمد بی۔ ایس۔ سی نے تفہیم اسلام بجواب دو اسلام اس کتاب وچ مسعود احمد صاحب نے "دو اسلام" دے اک اک پیرا دا علاحدہ علاحدہ جواب لکھیا ا‏‏ے۔ اس کتاب (تفہیم اسلام بجواب دو اسلام) نو‏‏ں پڑھ کر غلام جیلانی برق صاحب نے اپنے موقف تو‏ں رجوع کیتا تے کتاب تریخ تدوین حدیث لکھی۔
نظریات تو‏ں رجوع
غلام جیلانی برق نے اپنی پہلی تن کتاباں، اک اسلام، د واسلام تے دو قرآن تو‏ں رجوع ک‏ر ليا سی یا نئيں، اس اُتے انہاں د‏‏ی زندگی وچ وی تے بعد وچ وفات وی بحث جاری ا‏‏ے۔ رجوع دے حامی انہاں دے کچھ مکتوبات جو جیلانی برق د‏‏ی حیات وچ مختلف کتاباں وچ شائع ہوئے، جنہاں وچ انھاں نے اپنی کتاباں دے مندرجات تو‏ں رجوع کیتا ا‏‏ے۔ تے ہور کتاباں وچ انہاں کتاباں وچ پیش کردہ نظریات دے برخلاف دوسرا نقطہ نظر پیش کیا، جداں تدیون حدیث تے محدثین د‏‏ی زندگی اُتے کتاب لکھ ک‏ے۔ حالیہ برساں وچ پاکستان وچ دو معروف کالم نویساں دے درمیان وی ایہ بحث جاری ا‏‏ے۔
لکھتاں
برق اک کثیر اللکھتاں مصنف سن ۔ انہاں نے
؛تراجم
حوالے
گٹھ:تحصیل پنڈی گھیب دیاں شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں
اسوان ڈیم
اسوان ڈیم مصر دے شہر اسوان دے نیڑے دریاۓ نیل تے قائم اک وڈا ڈیم اے ۔ اصل چ ایہہ دو ڈیم نیں جنہاں چ اک نواں تے اک پرانا اے ۔ نویں ڈیم نوں عربی چ "السد العالی" آکھئیا جاندا اے ۔
تریخ
پرانے اسوان ڈیم دی اساری برطانوی دور چ ہوئی جہڑی 1899ء چ شروع ہو کے 1902ء چ مکمل ہوئی ۔ ایہہ 1900 میٹر لمبا اے تے 54 میٹر اچّا سی ۔ 1907ء توں 1912ء تے 1929ء توں 1933ء دے وچکار دو مرحلےآں چ ایس ڈیم دی بلندی چ اضافہ کیتا گئیا ۔
1946ء چ جدوں اک وار فیر ڈیم چ پانی ودھ گئیا تے ایس وار تیجی وار بلند کرن دی بجائے نویں ڈیم دی اساری دا منصوبہ بنائیا گئیا جسنوں پرانے ڈیم توں 6 کلومیٹر دور اسارئیا گئیا ۔ 1952ء چ جمال عبد الناصر دے دور حکومت چ چیکوسلواکیہ نال خفیہ عسکری معاہدے تے چین نوں تسلیم کرن تے امریکہ تے برطانیہ نے ڈیم دی تعمیر لئی 27 کروڑ ڈالر دا قرضہ دین توں انکار کر دتا ۔ جس تے جمال عبدالناصر نے نہر سوئز نوں قومی ملکیت چ لیندے ہوئے اس توں ہون آلی آمدنی نال ڈیم دی اساری دا اعلان کر دتا ۔ ایس فیصلے نے یورپ چ تہلکہ مچا دتا تے برطانیہ تے فرانس دی مدد نال اسرائیل نے مصر تے حملہ کردے ہوئے نہر سوئز تے مل مار لئیا ۔ ایہہ واقعہ سوئز بحران کہلائیا ۔ اقوام متحدہ ، روس تے امریکہ نے مداخلت کردے ہوئے قابض فوج نوں مصر توں باہر نکلن دا مطالبہ کیتا جسنوں تسلیم کر لئیا گئیا ۔
سرد جنگ دے دناں چ سویت یونین نے افریقہ چ اپنے اثرات ودھان لئی 1958ء مصر نوں اسوان ڈیم دی اساری چ تعاون دی پیشکش کیتی تے بطور تحفہ اک تہائی لاگت وی دین دا اعلان کیتا ۔ اس دے علاوہ تکنیکی ماہراں تے بھاری مشینری وی مہیا کیتی ۔
خصوصیات
جدید اسوان ڈیم 3600 میٹر طویل ، بنیاداں تے 980 میٹر تے ہلال تے 40 میٹر چوڑا تے 111 میٹر اچّآ اے ۔ ڈیم چ ہر سیکنڈ چ 11 ہزار معکب میٹر پانی لنگھ سکدا اے ۔ اس عظیم ڈیم دی اساری نال بنن آلی جھیل نوں "جھیل ناصر" دا ناں دتا گئیا جہڑی 550 کلومیٹر لمبا تے ودھ توں ودھ 35 کلومیٹر چوڑی اے ۔ اس دا سطحی رقبہ 5250 مربع کلومیٹر اے ۔
ڈیم توں 175 میگا واٹ دے 12 جنریٹر چلدے نیں جہڑے 2اعشاریہ1 گیگا واٹ دی پن بجلی پیدا کردے نیں ۔ بجلی دی پیداوار دا آغاز 1967ء چ ہوئیا ۔
گٹھ:مصر گٹھ:مصر دا آبی جغرافیہ
شنائیدر نورنگا
شنائیدر نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
وڈا نورنگا
وڈا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:نورنگا
درویش محمد
خواجہ درویش محمد نقشبندیہ سلسلہ دے معروف اکابرین وچ شامل نيں انہاں نو‏ں خواجہ ڈنہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ولادت
درویش محمد دے بچپن دے حالات پردہ اخفا وچ نيں۔ صرف ايس‏ے قدر پتہ چلدا اے کہ آپ 16 شوال 846ھ بمطابق 6 فروری 1444ء نو‏‏ں اسقرار (ترکی دے اک پنڈ) وچ پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ نہایت بزرگ خاتون تے ولی کامل عارف باللہ محمد زاہد د‏‏ی بہن سن۔ ايس‏ے نسبت تو‏ں آپ د‏‏ی تربیت اُتے خاص توجہ دتی گئی۔
ولی کامل د‏‏ی پیشین گوئی
آپ نہایت ہی عظیم المرتبت تے صاحب فضیلت بزرگ مندے جاندے سن لیکن مخلوق د‏‏ی کثرت تو‏ں بچنے دے لئی آپ نے بچےآں نو‏‏ں تعلیم و تدریس دینی شروع کردتی سی۔ ايس‏ے لئی لوک آپ نو‏‏ں اک مولوی ہی سمجھدے سن تے آپ نے وی ايس‏ے نو‏‏ں غنیمت جانا تے ايس‏ے اُتے پوری توجہ رکھی۔ لیکن اک روزنور الدین خوانی آپ دے علاقے وچ آئے تاں اپنے فرزند ارجمند امکنگی تو‏ں درویش محمد نال ملاقات کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار فرمایا تے اپنے فرزند عزیز دے ہمراہ شیخ نور الدین خوانی د‏‏ی ملاقات دے لئی تشریف لے گئے۔ جدو‏ں آپ شیخ نور الدین د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تاں اس وقت شیخ نور الدین ٹوپی تے کردا پہنے ہوئے بے تکلف بیٹھے سن ۔ آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شیخ نور الدین فورًا اٹھے تے پرجوش معانقہ کیتا تے وڈی دیر تک بغلگیر رہ‏‏ے۔ فیر شیخ نور الدین نے اپنی دستار مبارک سر اُتے سجائی تے جبہ مبارک زیب تن فرمایا تے دوزانو مراقب ہوک‏ے آپ دے حضور بیٹھ گئے۔ جدو‏ں تک آپ اوتھ‏ے تشریف فرما رہے شیخ نور الدین ايس‏ے حالت وچ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں آپ نے واپسی دا قصد فرمایا تاں شیخ نور الدین نے کچھ دور چل ک‏ے آپ نو‏‏ں رخصت فرمایا۔ اس دے بعد شیخ نور الدین نے لوکاں تو‏ں پُچھیا کہ طالبان معرفت و حقیقت د‏‏ی درویش محمد دے پاس کافی آمد و رفت ہوئے گی تاں لوکاں نے عرض کیتا کہ جناب ایہ تاں کوئی شیخ نئيں نيں بلکہ ایہ تاں اک مولوی نيں جو بچےآں نو‏‏ں قرآن مجید د‏‏ی تعلیم دیندے نيں۔ ایہ سن کر شیخ نور الدین نے فرمایا کہ ایتھ‏ے دے لوک کس قدر نابینا تے مردہ دل نيں کہ ایداں دے ولی کامل تے مرد قلندر تو‏ں اکتساب فیض نئيں کردے۔
شیخ نور الدین دے اس کلام دے مشہور ہُندے ہی آپ دے پاس طالبان خدا دا تاندا بندھ گیا۔ لوک آپ د‏‏ی خدمت وچ آک‏ے معرفت الٰہی د‏‏ی تحصیل کرنے لگے، لیکن آپ ہمیشہ اپنی عزلت تے گوشہ نشینی نو‏‏ں یاد فرماندے
خضر نال ملاقات
درویش محمد نو‏‏ں اپنے ماماں زاہد وخشی تو‏ں نیابت و خلافت حاصل سی۔ بیعت تو‏ں تقریبًا پندرہ سال پہلے ہی آپ دے بے چین تے خدا د‏‏ی محبت دے طالب دل نو‏‏ں کِس‏ے کل چین نئيں پڑدا سی تے ہمہ وقت زہد و عبادت وچ مشغول رہندے تے خلوت نشینی د‏‏ی حالت وچ بغیر کھائے پیئے اکثر ویراناں د‏‏ی سیر کردے سن ۔ ايس‏ے عالم وچ اک روز بھکھ د‏‏ی شدت دے باعث آپ نے اپنا رخ انور آسمان د‏‏ی طرف اٹھایا تاں ايس‏ے وقت خضر علیہ السلام نو‏‏ں اپنے سامنے موجود پایا۔ خضر علیہ السلام نے اپ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ جے صبر و قناعت مطلوب اے تاں محمد زاہد د‏‏ی خدمت وچ جاک‏ے قدمبوسی دا شرف حاصل کرو تے انہاں د‏‏ی صحبت نو‏‏ں اختیار کرو، اوہ توانو‏‏ں صبر و قناعت سکھادین گے۔ اِنّا سننا سی کہ آپ ايس‏ے وقت محمد زاہد د‏‏ی طرف چل دتے تے آپ د‏‏ی خدمت وچ پہنچ ک‏ے شرف بیعت حاصل کیتا تے مسلسل ریاضت و مجاہدے تو‏ں درجہ کمال و ارشاد تک پہنچے تے محمد زاہد دے انتقال فرمانے دے بعد آپ جانشین مقرر ہوئے تے آپ دے طریقۂ عالیہ نو‏‏ں پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔
آپ اُتے بچپن ہی تو‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی محبت و معرفت دا غلبہ رہندا سی ايس‏ے لئی آپ نے تنہائی نو‏‏ں پسند فرمایا۔ لیکن محمد زاہد دے وصال دے بعد آپ زیادہ عرصہ مخلوق د‏‏ی نگاہاں تو‏ں پوشیدہ نہ رہے تے اللہ تبارک و تعالیٰ نے آپ دے مراتب عالیہ نو‏‏ں مخلوق اُتے ظاہر فرمایا۔
باطنی تصرف
آپ دے اک ہمعصر بزرگ حسین خوارزمی اپنے وقت دے مقتدر تے صاحب نسبت و تصرف بزرگ سن ۔ آپ جتھ‏ے کدرے وی تشریف لے جاندے اوتھ‏ے دے مشائخ د‏‏ی آپ دے روحانی تصرف دے سامنے کوئی حیثیت نہ رہندی تے جو بزرگ و درویش آپ نال ملاقات دے لئی آندا، آپ روحانی توجہ تو‏ں اس د‏ی باطنی نسبت سلب فرمالیندے۔ ہُندے ہُندے ایہ گل درویش محمد تک وی جا پہنچی، لیکن آپ نے کوئی توجہ نہ فرمائی۔ اک مرتبہ حسین خوارزمی دا گزر آپ دے علاقے تو‏ں ہويا تودرویش محمد نے وی حسین نال ملاقات دا ارادہ ظاہر فرمایا تے کہیا کہ سانو‏ں وی حسین د‏‏ی ملاقات دے لئی جانا چاہیے۔ ایہ کہہ ک‏ے آپ نے توجہ فرمائی تے حسین د‏‏ی نسبت اپنے باطن وچ سلب فرما لئی۔ ادھر حسین نے اپنے آپ نو‏‏ں نسبت تو‏ں خالی پایا تاں نہایت درجہ حیران تے پریشان ہوئے، ادھر درویش محمد آپ نال ملاقات دے لئی سواری اُتے سوار ہوئے تاں حسین نے اپنے باطن وچ نسبت د‏‏ی خوشبو پائی۔ ايس‏ے وقت سواری دا اونٹھ منگوایا تے اس خوشبو د‏‏ی طرف چل دیے۔ جس قدر آپ اس خوشبو تو‏ں نیڑے ہُندے چلے جاندے اپنی گم شدہ نسبت د‏‏ی خوشبو زیادہ محسوس کردے۔ آخر راستے وچ دونے بزرگاں د‏‏ی ملاقات ہوئی تاں اوہ خوشبو وی یکدم ختم ہوئے گئی۔ اس وقت حسین نے جانا کہ میری نسبت درویش محمد نے سلب فرما لی ا‏‏ے۔ آپ ايس‏ے وقت درویش محمد دے قدماں اُتے گر پئے تے نہایت عاجزی و انکسار دا اظہار فرمایا تے عرض کیتا کہ جناب مینو‏ں علم نہ سی کہ ایہ اقلیم آپ دے زیر حکومت ا‏‏ے۔ مینو‏ں معاف فرمائیے تے ہن وچ ایتھ‏ے تو‏ں جانا چاہندا ہون۔ آپ نو‏‏ں حسین د‏‏ی آہ و زاری اُتے رحم آگیا تے آپ نے انہاں د‏‏ی باطنی نسبت واپس فرما دی۔ جداں ہی حسین نے اپنے باطن نو‏‏ں نسبت تو‏ں معمور محسوس کیتا تاں اسنو‏ں غنیمت جبن ک‏ے ايس‏ے سواری اُتے انہاں قدماں اپنے وطن مالوف د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔
یہ سی آپ دا باطنی تصرف تے روحانی مقام کہ جتھ‏ے اُتے آپ قیام فرماندے سن لوکاں نو‏‏ں فیض تو‏ں نوازتے سن تاں کِس‏ے دوسرے نو‏‏ں اوتھ‏ے تصرف حاصل نہ ہُندا سی۔ آپ د‏‏ی ذات اقدس دے باعث طریقہ نقشبندیہ نو‏‏ں وڈا فروغ حاصل ہويا تے اک خلق نے آپ تو‏ں تکمیل دے مراحل طے فرمائے۔
وصال
آپ دا وصال بروز جمعرات 19 محرم الحرام 970ھ بمطابق 1562ء نو‏‏ں ہويا۔ آپ دا مزار اقدس آپ دے آبائی پنڈ اسقرار (ماوراء النہر) وچ ہی مرجع خاص و عام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1444 دے جم گٹھ:1562 دیاں موتاں گٹھ:نقشبندی صوفیاء
نیلسرا نورنگا
نیلسرا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 267 ج ب
چک 267 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
ہرا بگلا
ہرا بگلا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ اتلے تے وشکارلے امریکہ دا وسنیک اے۔
چک 268 ج ب
چک 268 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع جھنگ دے پنڈ گٹھ:جھنگ برانچ نہر دے پنڈ
پٹی ٹڈ نورنگا
پٹی ٹڈ نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
مدرکہ بن الیاس
مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
محمد  بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة عدنان )
گٹھ:اہل بیت گٹھ:تاریخ عرب
چک 440 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
الیاس بن مضر
الیاس بن مضر محمد  دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ :  الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
محمد  دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس  )
گٹھ:تاریخ عرب
بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ
بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ (byelorussian soviet socialist republic) (بيلاروسی: Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка، Беларуская ССР) جسنوں  کرغیزایس ایس آر (byelorussian ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔
اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ پہلے سمولنسک تے فیر   منسک   شہر سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:یورپ دے سابق دیس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:بیلاروس
گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:بیلاروسی سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج
گٹھ:بیلاروس دی تریخ
اقبال-کتابیات
یہ لسٹ برصغیر پاک و ہند دے ممتاز سکالر علامہ محمد اقبال دے فلسفیانہ کم دا اک انتخاب شدہ لسٹ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اقبالیات گٹھ:محمد اقبال
نیلی پٹیوالا نورنگا
نیلی پٹیوالا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 441 ج ب
چک 441 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
لعل نورنگا
لعل نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
نزار بن معد
نزار بن معد محمد  دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : نزار بن معد بن عدنان )
محمد  دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار  )
گٹھ:اہل بیت گٹھ:تاریخ عرب گٹھ:مسلماناں دے شجرۂ نسب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
سجیا نورنگا
سجیا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گوگیرا بغاوت
گوگیرہ بغاوت جنگ آزادی 1857ء دوران نیلی بار دے واسی قبیلےآں دی رائے احمد خان کھرل دی آگوائی وچ کمپنی راج دے لڑی جان آلی جنگ اے ۔ اس جنگ وچ بھانویں انگریز سرکار نے اپنے دیسی پنجابی سپاہیاں دے نال جت حاصل کر لئی پر ایہ بغاوت اج وی نیلی بار دے واسیاں لئی فخر دی نشانی اے ۔
انگریزاں دی اپنی لکھی تریخ
برصغیر وِچ لڑی جان والی جنگ آزادی 1857ء دی تاریخ گورے دی مرضی دی ویتر ہے۔ جنگ دی سو ورھیالی گنڈھ تے وت ڈیڑھ سو ورھیالی گنڈھ سمے دیسی سوجھواناں گورے دے پینتڑیاں دے پڑتنے پاڑے ہن۔ ایس وت وچارن دے عمل وِچ کُجھ سُچے تے گُنی لہندی مورخ وی آ رلے ہن۔ اوہناں تاریخ کاری دے کھوٹ، گورے دے دھروہ تے اوہدے گُجھے لابھاں توں گُھنڈ لاہیا ہے۔ منکھ والی گل ایہہ وے کہ اجے پنجاب دے تاریخ کاراں وِچ ایہناں سوالاں نُوں پڑتالن تے نیجھ نال ویکھن دی پِرت نہیں پئی۔ اوہنے پنجاب دا اوہو مہاندرا وکھایا ہے جیہڑا اوہنوں وارا کھاندا ہا۔ ایہدی مورت اصل وچ کیہ ہا ایدھروں اوہ چلترائی نال مُونہہ موڑ لیندا ہے۔ اوہدی لِکھت اپنے لابھاں نوں ای مُکھ رکھدی ہے۔ ایہناں لابھاں دی تہہ وچ ای تاں اساڈی سنجاپ دا سوال ہے جیہنوں اوس بجی کر وکھایا ہے۔ ایتھے گوگیرے دی گوریلا جنگ تے مُڈھلے سمے دِیاں انگریزی لِکھتاں دے دُپھیڑاں بارے ویروا اینج اے۔
لڑائی وچ حصہ لین والے علاقے
کمپنی راج] سمے [[گوگیرا ضلعے دا صدر مقام ہا تے وت ایہدی تھاویں منٹگمری (ساہیوال) ضلع بنایا گیا۔ ایس گوریلا جنگ وِچ اجوکے ضلعے ننکانہ صاحب، فیصل آباد، ٹوبہ ٹیک سنگھ، اوکاڑا، ساہیوال تے پاکپتن دے کُجھ قبیلیاں سِیر پایا۔ باریں دی ونڈ کرئیے تاں ساندل بار، نیلی بار تے گنجی بار دِیاں جُوہاں وِچ ایہہ جنگ لڑی گئی۔ سورمیاں کمالیے، چیچہ وطنی تے ہڑپہ اُتے قبضہ کر لیا ہا۔
لڑائی بارے لکھتاں
ایس جنگ دا گھیرا سُنگڑاون وِچ تریئیں دِھراں دِیاں لکھتاں ذکر یوگ ہن۔ انگریز اپنے ورودھی نابراں دے انکڑے گھٹا کے تے اوہناں دے بارے ہوچھی زبان ورت کے پردہ پاوندا ہے۔ ایہہ گل کائی لُکی چُھپی نہیں کہ لاکڑی اپنی ناکامی نُوں کجن کان انکڑے چُھٹیآ لیندے ہن۔ بھاویں امریکا دی سرکار ہووے یاں تیجی دُنیا دی خلقت دیاں اکھیں اُتے پٹی بنھن دا چالا ہبدائیں ہکو جیہا ہوندا ہے۔ دُوئی دِھر اوہناں سوجھواناں دی ہے جو کمپنی دی جِت پنجاب دے سِر مڑھدے ہن۔ انگریز دے راج سمے برعظیم وِچ 500 ریاستاں ہان۔ (2) ایہناں دی واگ ڈور دیسی راجیاں دے ہتھیں ہا، پر تھاپڑا تاں گورے دا ای ہا۔ اِنج برعظیم دے تریہآ اُتے گورے دا سدھا راج نہ۔ ایہہ ریاستاں وی لوک لہراں دا گل گُھٹن وِچ گورے دا سنگ نبھاوندیاں رہیاں۔ بھاویں دِلی دی بھاجڑ ویلے راجیاں تے دُوئے صوبیاں دی فوج وی کمپنی دی بانہہ بیلی ہا، پر اوہناں نوں ’وفادار پنجاب‘ توں اگے پچھے کُجھ نہیں نظریندا۔ تریئی دھر پنجابی دے بُدھی مان باؤاں دی ہے۔ کمپنی راج توں ہُن تیکر ضلعیاں دی ادلا بدلی ہوندی رہی ہے تے کئیں نویں ضلعے بن چُکے ہن۔ ظاہر ہے ’’میوٹنی ریکارڈز: رپورٹس‘‘، ’’میوٹنی ریکارڈز: کوریس پنڈینسں‘‘ تے ’’ڈسٹرکٹ گزٹیرز‘‘ وِچ آزادی مگروں بنیاں ضلعیاں دا ویروا نہیں آوندا۔ ایہناں جیون جوگیاں دی پنجاب دی باریں تے ضلعیاں دی حد بندی بارے انگریزی لکھت دی ای کھٹی کمائی ہوندی ہے۔ ایہہ اٹھے سٹھے نال گوریلا جنگ وِچ اپنی مرضی دِیاں باریں پا لیندے ہن تے ’بادشاہی‘ ورتارے پاروں کئیاں ضلعیاں دی چُھٹی کروا دیندے ہن۔ ایہناں دا ’بار گیان‘ سِر متھے اُتے پر ہین تاں ایہہ وی کوڈِیاں گھٹے گھت چھڈیندے۔
انگریز دیاں لکھتاں
1857ء دی جنگ آزادی بارے گورے دِیاں لکھیاں تاریخاں وِچ دھاڑوی دا نقطہ نظر وکھالی دیندا ہے۔ گورے دا برعظیم وِچ راج پکیریاں ہوون مگروں اوہدیاں لکھیاں تاریخاں دا مہاندرا ہور وٹیج ویندا ہے۔ گوگیرے دی جنگ بارے مُڈھلیاں سرکاری چِٹھی پتر دِیاں جوڑیاں کتاباں تے گورے افسراں دِیاں یادداشتاں دی تہہ وِچ سچ دی بِھنک وی پے ویندی ہے۔ اگلیاں ایہہ چِٹھیاں وی چھانگ کے چھاپیاں ہوسن۔ وت وی جدوں سر پیندی ہے تاں اُبڑواہے سچ نکل ہی آوندا ہے۔ کیو۔ براؤن دے وچار ویکھو:
"......but with the utmost caution, for drums were heard beating in all parts of the adjoining jungle, and spies reported large gatherings there, varying from 3000 to 5000, but the grass was so high and thick that not a man could be seen." (3) ایہہ گوریلا جنگ چھ ضلعیاں تیکر کِھلری ہوئی ہا تے ہو سکدا ہے کہ کیو۔ براؤن سورمیاں دی ہک ڈھانی دی گل کر رہیا ہووے، جیہناں نال اوہدا واہ پیا۔ چیف کمشنر پنجاب دے سیکرٹری برانڈرتھ نے سیکرٹری گورنمنٹ آف انڈیا (فارن ڈیپارٹمنٹ) نُوں 3 اکتوبر 1857ء نُوں ہِک چِٹھی وِچ لِکھیا:
"On the very evening of the memorable 14th of September (the assault of Delhi) a Mahomedan official of the postal department arrived at Lahore from Googaira, came before the Chief Commissioner, and reported, with a somewhat malicious twinkle of the eye, that all the wild and predatory tribes inhabiting the jungly country between Lahore and Mooltan had risen. In reply to a question, he further informed the Chief Commissioner that the numbers of the insurgents ammounted to exactly 125,000 men." (5)
سوا لکھ بندے دا سُن کے ’انگریز بہادر‘ دا تراہ نِکل گیا ہے۔ اِنج دی صورت وِچ ای تاں چِتُودا پتہ لگ ویندا ہے۔ سوا لکھ دا انکڑا جھٹ دا جھٹ جھلن تاں ہور گل ہے پر اوہدے اچیت وِچ بیٹھا ہویا بھو لکھت وِچ وی آ ویندا ہے۔ اوہ خابرو نُوں دوکھی تے خبیث لکھدا ہے۔ بھاویں دیسی سورمیاں کول پرانے روایتی ہتھیار ہائن تے ایہہ کسبی فوجی وی ناہن، پر ایہناں ’دو چونہہ‘ قبیلیاں اُتے فوجاں چاڑھن دی کیہ لوڑ پئی ہا؟ ایہناں رجمنٹاں تے پلٹنیں دا ویروا ’’میوٹنی ریکارڈز: رپورٹس‘‘ دے صفحے صفحے اُتے کھلریا ہویا ہے۔ دِلی دی بھاجڑ مگروں فوجاں دا رُخ باریں ول ہو گیا۔ گورے ظلماں دی انت کر چھڈی، پر سورمے ڈولے نہیں۔ زبانی روایتاں موجب جدوں اوہنے بار دِیاں سوانیاں نپنیاں شروع کیتیاں تاں سورمے ایس نکوہی توں چلدیاں پیش ہو گئے۔
راء احمد خان کھرل ہوریں باریں وِچ 1857ء دی جنگ آزادی دے آہری ہان۔ اوہناں بار واسیاں دے اکٹھ کیتے تے گورے دیاں دیس پنجاب چوں جڑھاں پٹن دا متا پکایا۔ گورے دی لکھت وچ کھرل، وٹو، فتیانا تے کاٹھیا قبیلے دا باہلا ویروا آوندا ہے جیس توں ایہہ بُھلیکھا پین لگ پیندا ہے کہ ایہے قبیلے ای گورے اگے نابر ہوئے ہان۔ ایہناں قبیلیاں دے سرداراں دا گوریلا جنگ وچ موہریاں آلا کردار ہا۔ اودوں بار دیاں جوہاں قبیلیاں دے ناں نال ای سنجاپدیاں ہان، پر ہُن ایہہ جُوہاں چھیاں ضلعیاں وِچ ونڈیاں گئیاں ہن۔ انج اساڈے ’تاریخ نویساں‘ وی گورے دی لیہے ٹُردیاں گل گولی نہیں۔ ایہناں قبیلیاں وِچوں لکھیرے، بدوزئی، نگڑیال، گردیزی، آرائیں، ملتان دے مخدوم، نکئی، بیدی تے ارُوڑے سر کڈھویں غدار ہائن۔ نالے احمد خان دا اُپیریاں وِچوں وی کجھ گھراں ساتھ نہ دِتا، پر غداری وی نہ کیتی۔ ایس وسیبے دے میراثی، ماچھی، پرہائیں، لوہار، کبھار، ملاح، اگواہی، بگھیلے، ترہانے، مرجانے، مُردانے، پنڈی شیخ موسیٰ دے قریشی، لُونے، بار ، بھدرُو، ویہنی وال، ساہمل، جنجوعے، جج تے بار دے دُوئے قبیلے سورمیاں دے موڈھے نال موڈھا جوڑ کے کھلوتے رہے۔ گوریلا جنگ وچ بار واسیاں کول بھاویں بہوں گھٹ بندوقاں ہائن، پر چنگے نشانچی ہوون پاروں ایہہ ماچھیاں نُوں ای نپائیاں ہوئیاں ہانیں۔ خوشحال ماچھی دی سورم گتی بھلا کیہنوں وِسری ہوئی ہے۔ گورے دے راج توں پہلاں ایہہ منیا پرمنیاسچ ہا کہ ہتھیار لوہار گھڑیندے ہان اتے ماچھی تے نائی ہتھیارُو ہائن۔ راج دے نابراں نظام لوہار تے جبرو نائی دا اج وی پنجابیاں دے مناں وِچ آدر ہے۔ گورے اوَدھ وچ وچلے میل نوں تھاپڑیا پر آزادی دی جنگ سمے اوہ نابر ہو کھلا۔ اوتھوں ای اوس ایہہ سِٹا کڈھیا کہ اُتلے میل نُوں تھاپڑی آؤ تے تھلویاں نُوں ا وہناں دے حال تے چھڈ دیؤ۔اوہدے راج وچ ای زمین نُوں نجی ملکیت بنایا گیا۔ ہولی ہولی زمین دی مالکی تے بے مالکی والے قبیلیاں وِچ میل بندی دا پاڑ ودھدا گیا۔ ایہہ سچ ہے کہ بے ملوما جیہا پاڑ انگریزی راج توں پہلاں وی ہا، پر اودوں کسبی قبیلے نُوں مدھول کے لگھ جاون دا کسے وِچ جیرا ای نہ۔ ایہہ سارے رل کے ای وسیبا بندے ہائن۔
گوگیرے دی باقاعدہ گوریلا جنگ بدرو وِچ شروع ہوئی ہا جدوں راء احمد خان ہوراں ہاٹھیں لڑائیاں۔ بدرو وچ دریا بھری کے وگدِن۔ پھاٹاں وِچ وی پانی کھلوتا ہوندا ہے۔ ہِٹھاڑی دریا ٹِھلن جاندِن تے بیلے دے گھاتی ہن۔ منتاریاں کان راوی روک ہے۔ ایس سمے بیڑی دا ملاح ای وسیلہ ہے۔ ہُن نابراں کان دریا قدرتی قلعہ ہے۔ فریدا واہد، ملنگ آلا پتن تے ماڑی آلے پتن دے ملاح سورمیاں دا سنگ ہن۔ ایہہ اپنیاں نُوں کدھی اپڑاون کان تیار بیٹھے ہن پر گورے دے بانہہ بیلیاں نُوں نہیں۔ انج گوریلا کارروائیاں دی کامیابی دا ہک وڈا بھیت ملاح وی ہان:
جیل دا داروغہ نمانا جی ہے۔ اوہنوں کمپنی کول نوکری لبھ ویندی ہے۔ اوہ بالاں دا پیٹ پالن کان نوکر تاں تھیندا ہے پر اوہدی مت اپٹھی نہیں ہوندی۔ راء احمد خان ہوریں 20 جون 1857ء نُوں بار دے بے دوسیاں قیدیاں نُوں گوگیرے جیل وچ جا ملدے ہن۔ قیدیاں نُوں لوڑدِیاں ماڑیاں موٹیاں شیواں وی دیندے ہن۔ جدوں گورے نُوں پتہ لگدا ہے تاں سختی داروغے تے آوندی ہے:
"An investigation took place, which resulted in the dismissal of the Jail Darogah for neglect; and a circumstance was then elicited which at the time appeared insignificant, but to wihch subsequent events have led me to attach more importance. The Darogah had allowed Uhmud Khan, the chief of the Khurrals, to visit the jail without my knowledge,---a fact he then explained that Uhmud Khan his religious father; that he had known him for many years; and that he had protected his faimily during former insurrections." (7)
دیسی قبیلیاں دیاں آپتی لڑائیاں تے دھاڑوِیاں نال جنگاں دا موہری پِرہائیں قبیلہ ہے۔ ایہہ قبیلہ بار دا ڈھولی ہے۔ بار واسیاں دا جنگ کرن دا نویکلا کسب ہا۔ ایہہ کسب پِرہائیں جاندا ہے۔ ڈھول دے کئی تال ہن جیہناں توں جوش جمدا ہے۔ کُجھ تال اجیہے وی ہن جیہناں نُوں قبیلے دا مرشد پسند کریندا ہے۔ انج اوہ تال لڑائیاں وِچ مرید سورمیاں کان فتح دا شادیانہ ہے۔ ساگھرو تے مارُو تاں جنگاں دی خاص نشانی بن گئے ہان۔ جیویں ساگھرو وجے تاں قبیلے دے جِیاں تے جنگی جنوراں نوں وی پتہ لگ جاندا ہا کہ اساڈی دِھر دفاعی پوزیشن وچ ہے۔ انجیں وانگوں مارُو ویری اُتے ہلا کرن دا تال ہے۔ بار واسیاں کول بگل تاں ہوندے ناہن۔ ڈھول دا تال ای پینتڑا بدلن دا نشان ہا۔ جے پِرہائیں ای لِیچ جاوے تاں جنگاں کاہدیاں ہونیاں ہن۔ گوگیرے دی گوریلا جنگ وچ پِرہائیاں دِیاں انملیاں قربانیاں ہن۔ جھاڑاں وچ گورے دی گولی ڈھول دی آواز تے آوندی ہا تے انج ایس قبیلے دے جی سبھ توں پہلاں دھرتی نُوں لہو دا نذرانہ دیندے۔ سورمیاں کئیں واری ایہہ چال وی چلی کہ ڈھولی ہِک تھاہرے کھلو کے ڈھول مریندے رہے تے اوہ دُوئے پاسوں جا کے گورے دِیاں پلٹنیں اُتے ہلا کر دیندے۔ گورا ڈھول دے کھڑک آلے پاسے گولیاں چلیندا تے ایس قبیلے دے جی جاندیاں بُجھدیاں ننگے نیترے اُتے موت نُوں سینے نال لا لیندے۔ انج ایہہ ’دو چونہہ‘ آگُو قبیلیاں دی جنگ نہ سگوں غداراں نُوں چھڈ کے باقی بار واسیاں ودھ کے نیوندر گھتی ہوئی ہے۔
گورا بار واسیاں نُوں چور، ڈاکو، ڈنگر چھڈن آلے، چھیڑو، جانگلی، وحشی، پچھڑے ، پچھل سُونہے، ٹپری واس، پراچین، آد واسی، گھوہرو، اشانت، آپ ہُدرے، موبھی تے بے مہارے ورگے مہنے مریندا ہے۔ اکھے ہزاراں سالاں دی تاریخی عمل دے دوران ایہناں دے پلے کُجھ نہیں پیا۔ ایہناں نوں نفعے گھاٹے دی سار نہیں۔ ایہناں نِرا گورے نوں ای نک نہیں کیتا سگوں پہلیاں حکومتاں وی ایہناتھے راضی ناہن۔ ہُن ایہناں نُوں ’قانون‘ دی دب ہیٹھ سدھیاں کریسائیں۔ گورا ویری نُوں آدر یوگ نہیں سمجھدا۔ اوہ ورودھیاں نُوں بھنڈدا تے پِھٹکاردا ہے۔ اوہ پِھٹک بنیندیاں ہوچھی زبان ورتیندا ہے۔ ایس ہوچھ پُنے دیاں ونگیاں ویکھو: