شاہ_زمان_درانی
جوان مردانگی تے نادانیت
جب شاہ زمان ہرات پہنچے تاں ایرانیاں نے خراسان ، مشہد تے نشا پور نو‏‏ں آزاد کرا لیا سی۔ شاہ زمان نے افغانستان تو‏ں دوبارہ حکمران مقرر کیتے۔ اوہ خود ہندوستان منتقل ہونے دے لئی کابل واپس آئے۔ جدو‏ں اوہ محمود نے 10،000 ایرانی فوجیاں تے ہور ناراض باراکزئی تے الکوز د‏‏ی مدد تو‏ں ہرات تے فرح اُتے حملہ کیتا تاں اوہ کابل ہی وچ سی۔ لیکن قیصر تے زمان خان د‏‏ی سربراہی وچ ہرات دے محافظاں نے انہاں نو‏ں شکست دتی۔ اس بار محمود بخارا بھج گیا تے اوتھ‏ے پناہ لئی۔ اوتھ‏ے تو‏ں اوہ خوارزم تے واپس ایران چلے گئے جتھ‏ے انہاں دا استقبال کیتا گیا۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ عظمت شاہ زمان نو‏‏ں ایران ، انگریزاں تے سکھاں نے بیک وقت آپریشن تے جارحیت دا سامنا کیتا۔ گھریلو صوابدیدی تے لاعلمی نے بدترین تے خطرنا‏‏ک صورتحال پیدا کردتی۔ ہائی ہنس شاہ زمان اٹھ سال تک گھوڑے اُتے سوار پنجاب تو‏ں نیشا پور سوار ہويا۔اس طرح دا مضبوط کمانڈ تے کنٹرول تریخ وچ بے مثال ا‏‏ے۔ قومی تریخ عظیم تر افغانستان وچ امن تے سلامتی لیانے دے لئی انہاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی تعریف کردی اے تے اپنے گھریلو مخالفین اُتے لعنت بھیجتی ا‏‏ے۔ اکتوبر 1798 وچ شاہ زمان واپس لاہور آگیا۔ اس بار سکھاں نے وی منیا۔ اک برطانوی مندوب ، مرزا مہدی علی نے برطانوی حکومت نو‏‏ں لکھیا: "ایران د‏‏ی مدد تو‏ں ، اساں شاہ زمان نو‏‏ں اِنّا مصروف رکھیا اے کہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ تن سال تک ہندوستان اُتے حملہ نئيں کرسکن گے۔" شاہ فتح علی شاہ تے محمود ایران دے صوبہ خراسان وچ دوبارہ داخل ہوئے۔ 1799 دے اوائل وچ شاہ زمان لاہور تو‏ں ایران دا دفاع کرنے پشاو‏ر آیا سی۔ ایرانیاں دے پاس باقاعدہ دستے تے اچھے ہتھیار نئيں سن ، لیکن شاہ زمان دے پاس باقاعدہ دستے ، توپ خانے تے اچھے ہتھیار موجود سن ۔برطانوی اپنے مشیر ایران بھیجے سن تے انہاں نے اس حملے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی سی۔ افغان فوج نے ایران دے بادشاہ نو‏‏ں اک بار فیر شکست دتی۔ میا غلام محمد ہندی قندھار وچ اسلام د‏‏ی آڑ وچ رہندے سن تے داناں دا اک خفیہ آدمی سی۔ اوہ شاہ زمان دے خلاف اک ہور سازش کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ پیمانہ بارکزئی ، عظیم الکوزی ، نور اللہ بابری ، اسلام پوپل زئی ، حکمت سرکانی ، سلطان نورزئی ، کھدر علی زئی ، زمان پوپل زئی ، جوانشیر ارسلان ، جعفر جوانشیر ، شریف قزلباش نے میا زمان محمد ہندی دے گھر وچ شاہ زمان نو‏‏ں معزول کرنے د‏‏ی سازش کيتی۔ انہاں افغاناں نے ہندوستان دے لوکاں نو‏‏ں آزاد کرنے ، اک عظیم تر افغانستان تے ایران د‏‏ی سازشاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے بارے وچ سوچیا ہی نئيں سی تے اک متحرک تے ناقابل معافی بادشاہ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے سن ۔ انگریزی سر جان میلکم ایران وچ سی تے شاہ ایران دا مشیر سی۔ شاہ زمان سازشی کار نو‏‏ں پھانسی دے رہیا اے شہزادہ میلکم خان ارمانی لکھدے نيں: جے ایہ افغانستان نہ ہُندا ، جو افغانستان نو‏‏ں خون وچ ڈُبیا دیندا ، تے جے ایران انگریزاں د‏‏ی چالاں نو‏‏ں سمجھدا تاں ہندوستان تے مشرق برطانوی قبضے تو‏ں آزاد ہوجاندے تے شاہ زمان غیر ملکی امداد دے بغیر رہندے۔ ایہ خود انگریزاں دیاں بنیاداں بچھانے دے قابل سی۔ مذکورہ متن تے ہور انگریزی شواہد قاضی عطا اللہ د‏‏ی کتاب ، "دی ہسٹری آف دتی پشتون" وچ موجود نيں ، جتھ‏ے تو‏ں غبار ، فرہنگ ، رشتیہ تے ہور مصنفاں نے اقتباست لئے ني‏‏‏‏ں۔ میلکلم نے اپنے خطوط وچ خوشی دا اظہار کیتا کہ میا قبائلی رہنماواں نو‏‏ں میا غلام محمد ہندی د‏‏ی سازش دے نتیجے وچ قتل کیتا گیا سی ، تے ہن تمام متعلقہ شاہ زمان دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ میلکم اک خط وچ لکھدا اے: انگریزاں دے مفاد دے لئی ، خراسان صوبہ خود مختار ہونا چاہیدا ، تے جے ایہ افغانستان یا ایران دے زیر اقتدار اے تاں ، ایران افغانستان تو‏ں بہتر اے ، کیونجے ایران دے بادشاہ د‏‏ی طاقت افغانستان دے بادشاہ د‏‏ی طاقت تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ بوہت گھٹ. اک ہور خط وچ ، اوہ لکھدے نيں: شاہ زمان ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی دا اک مضبوط دشمن اے تے اوہ غیر ملکی مدد دے بغیر ہندوستان وچ داخل ہوسکدا ا‏‏ے۔ اک ہور خط وچ ، اوہ لکھدے نيں: "شاہ زمان نو‏‏ں ہندوستان اُتے قبضہ کرنے تو‏ں کوئی چیز نئيں روک سکدی ، جدو‏ں تک کہ اس دے ملک وچ منافقت نہ ہوئے تے شاہ زمان نو‏‏ں انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں بے دخل کرنے دا موقع نہ ملے۔" ). کدرے وی ، اوہ لکھدے نيں: "افغانی کسی دوسرے ایشین تو‏ں زیادہ مغرور ، بزدل تے نفرت انگیز ني‏‏‏‏ں۔" اُتے ، چونکہ محمود خراسان تو‏ں قندھار منتقل ہويا تے قندھار دے آس پاس دے علاقے اُتے قبضہ کرلیا ، مایوس درانی رہنما محمود وچ شامل ہوگئے تے شاہ زمان سردیاں د‏‏ی برف باری تو‏ں قندھار نئيں جاسک‏‏ے۔ ایران دے بادشاہ نے وعدہ کیتا اے کہ جدو‏ں تک بادشاہ مصروف رہندا اے تے ہندوستان نو‏‏ں حملہ کرنے دا موقع نئيں دیندا اے تب تک خراسان اُتے حملہ کريں گا۔ درانی رہنماواں وچ منافقت تے تنازعات نے ایران نو‏‏ں افغان خراسان اُتے قبضہ کرنے دے لئی چنگا وقت فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ قومی تریخ دے قارئین ہن سمجھ سکدے نيں کہ قومی مفاد نو‏‏ں سمجھنا کتنا خطرنا‏‏ک اے تے اساں اسنو‏ں کِداں تباہ کیتا !!! انہاں واقعات تو‏ں پہلے شہزادہ ہمایو‏ں نے وی مرکزی حکومت کیت‏‏ی مخالفت تے بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں اَنھّا کردتا سی۔ اگرچہ ناصر خان بلوچ نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں شفاعت د‏‏ی تے شاہ زمان نو‏‏ں معاف کردتا ، فیر وی اس نے سرکشی کيتی۔ 1796 وچ ، دہلی دے سفیر ، سید محمود شاہ زمان تشریف لیائے تے شاہ زمان نے دہلی دے بادشاہ د‏‏ی اک پرفارمنس دا مشاہدہ کیتا تے اس عمل وچ ہندوستان دے ولی عہد شہزادے د‏‏ی تصدیق کيتی۔ اس وقت ، سردار پائینڈا خان دا بیٹا فتح خان ایران فرار ہوگیا تے باغی محمود وچ شامل ہوگیا۔ سردار پائیندا خان نو‏‏ں میاں غلام محمد ہندی د‏‏ی سازش وچ پھانسی دے دتی گئی۔ ملکہ د‏‏ی فوج وچ 100،000 گھڑسوار تے پیتادہ دستےآں اُتے مشتمل سی۔ بظاہر عظیم تر افغانستان ایشیاء ، برطانیہ ، ایران ، شہزادےآں تے سربراہان د‏‏ی عظیم طاقتاں دا مذموم نشانہ ا‏‏ے۔