cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موآئی
دریافت تے وجہ تسمیہ
ایسٹرآئی لینڈ اُتے تقریباً پندرہ سو سال تک پولی نیشیائی خطے دے مختلف مذہبی نظریات تے خیالات دے حامل قبائل آباد رہے نیں ۔ اسی بنا اُتے دنیا توں طویل عرصے تک الگ تھلگ رہنے دے باوجود ایہ قبائل چھوٹے چھوٹے گروہاں دی شکل وچ اک دوسرے توں گتھم گتھا وی رہے نیں۔ البتہ ثقافتی لحاظ توں ایہ تمام گروہ اک ای سوچ دے مالک سن، چونکہ انہاں قبائل دا مذہبی تانابانا زیادہ تر دیومالائی کرداروںکے گرد گھُمدا سی، لہٰذا مقامی لوگاں دی زبانی روایات دے مطابق اس جنگ و جدل دا بنیادی سبب مذہبی نا اتفاقی ای سی، جس دی سب توں اہم وجہ منیا (MANA)دیوندا سی، جو عزت، طاقت تے خوشحالی دی علامت سمجھیا جاندا سی۔
روایات دے مطابق جس دا تخلیق کردہ مجسمہ سب توں بلند ہُندا اوہ ’’منیا‘‘ دی خوشنودی حاصل کر لیندا۔ یعنی مجسماں دی اونچائی عقیدت دا پیمانہ سی۔ یاد رہے، پولی نیشیائی خطے دی مذہبی روایات وچ چونکہ حالے تک دیوندا دے سر تے چہرے ای نوں بزرگی دی علامت سمجھیا جاندا اے، لہٰذا اس وقت دے مذہبی گروہاں نے اپنے پیشوائاں دی ہدایت اُتے ’’منیا‘‘ دیوندا سمیت مختلف مذہبی راہ نماواں تے علاقائی سرداراں دے دیوپیکر چہرے تے ناف تک دے مجسمے تخلیق کرنا شروع کر دتے۔ اوہی جو اج موآئی مجسماں دی شکل میںپولی نیشیائی خطے دی ثقافت دا اہم ترین حوالہ بن چکے۔ ماہرین آثارِقدیمہ دی تحقیق دے مطابق تیسری صدی عیسوی وچ انسان نے اس جزیرے اُتے قدم رکھیا سی۔
موآئی مجسمے سنگ تراشی دے نادرونایاب اسلوب یک تھوی( MONOLITHIC) دے شاہکار نیں۔ اس اسلوب وچ پتھر دے اک ای ٹکڑے اُتے بنا کسے جوڑ دے فن پارہ تراشا، کھودا، جاں ابھارا جاندا اے۔ ایہ مجسمے چاراں طرف ساحلی کناراں اُتے اس طرح ایستادہ نیں، جداں جزیرے دی حفاظت اُتے مامور ہوں۔ پر دریافت دے وقت زیادہ تر مجسمے منہ دے بل گرے ہوئے سن تے بیشتر دی گردناں ٹوٹی ہوئی سن، جنہاں دی تعداد پنجاہ دے لگ بھگ سی۔ بعدازاں انہاں مجسماں نوں طویل عرصے وچ مرمت کرکے ماہرین دی نگرانی وچ دوبارہ اپنے مقام اُتے کھڑا کیتا گیا۔ جزیرے وچ مجموعی طور اُتے دریافت شدہ مجسماں دی تعداد ۸۸۷ اے۔ تمام مجسمے مرداں دے تصوارتی چہراں دے بجائے حقیقی انسانی چہراں دی نقل نیں۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ دریافت شدہ کسے وی مجسمے دی ٹانگاں تے ناف توں تھلے دا دھڑ نئی‏‏ں بنایا گیا۔
۹۵ فیصد موآئی مجسمے 40 ہزار سالہ قدیم آتش فشاں پہاڑ توں خارج شدہ لاوے تے سخت چٹاناں وچ تبدیل ہونے والی راکھ (Tuff) استعمال کرکے بنائے گئے ۔ جزیرے دے جنوب مغرب وچ واقع اس مقام اُتے حالے وی پہاڑ دی ڈھلوانی سطح       اُتے ۳۹۷  مجسمے تیار حالت وچ پئے ملے نیں، جو شائد اپنے مطلوبہ مقام اُتے منتقل نہ کیتے جا سکے ۔ انہاں تمام مجسماں دا دھڑ چھاتی تک زمین توں باہر اے جدونکہ دھڑ دا بقیہ حصہ ناف تک زمین وچ پیوست اے۔
جزیرے وچ پھیلے تمام مجسماں دی اوسط اونچائی ۱۳ فٹ تے وزن 14 ٹن اے۔ اک مجسمہ ایسا وی پایا گیا جس دی لمبائی ۷۲ فٹ تے وزن ۱۸۵ ٹن دے لگ بھگ اے۔ انہاں تمام مجسمیاں وچ صرف اک مجسمہ ایسا اے جس دے چہرے اُتے ڈاڑھی تراشی گئی اے۔ دریافت شدہ مجسمیاں وچ مخصوص انداز وچ بنے ایسے مجسمے وی ملے نیں جنہاں دے سراں اُتے پگڑی، سربند جاں ٹوپی ورگے گول پتھر رکھے گئے سن۔
۱۷۲۲ء وچ جدو‏‏ں جزیرہ دریافت ہویا، اس توں پہلے ایسٹر آئی لینڈ مکمل طور اُتے دنیا دی نظراں توں اوجھل سی ۔ مقامی قبائلی افراد ’’راپانیو‘‘ دے علاوہ کسے نے وی ایتھے قدم نئی‏‏ں رکھیا سی، تے نہ ای کسے قسم دے آہنی اوزار جاں دوسری مشینری دی موجودگی دا تصور سی۔ انہاں قوی ہیکل مجسمیاں نوں جس مقام اُتے تخلیق کیتا گیا ، اوہ آتش فشاں پہاڑ دے دہانے دی اندرونی ڈھلوان اے، اس ڈھلوان توں بھاری بھر کم مجسمیاں نوں باہر لیانا تے فیر بظاہر بغیر کسے بیرونی مدد دے جزیرے دے کناریاں اُتے لیا کے زمین وچ کھڑا کرنا حالے تک سربستہ راز اے۔
آخوند درویزہ
ناں و نسب
آپ دا ناں درویزہ، والد دا ناں گدا، دادا دا ناں سعدی تے لقب رئیس الفضلاء ا‏‏ے۔ آپ علاقہ ننگرہار ملحقہ کابل 940ھ وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے دادا جناب سعد ی نو‏‏ں ننگر ہار وچ شہید کیتا گیا تاں آپ دے والد جناب گدا مہمنداں وچ آک‏ے آبا د ہوئے۔ جناب درویزہ د‏‏ی ابتدائی عمر دا بیشتر حصہ مہمنداں ہی وچ گزریا، آپ نو‏‏ں ابتدا ہی تو‏ں طلب علم، اتباع سنت تے ترک بدعت، زہد و ریاضت دا شوق دامنگیر سی۔ چنانچہ آپ فرماندے نيں ’’ معرف الٰہی تے ہول قیامت و قبر دا جذبہ بچپن ہی تو‏ں مجھ اُتے اِنّا غالب سی کہ وچ بسا اوقات روندا رہندا تے نہ سمجھدا کہ ایہ کیہ ماجرا ا‏‏ے۔ والدہ صاحبہ میری اس کیفیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مینو‏ں تھپڑ وی رسید کر دیتاں۔ مگر ذوق و شوق الٰہی د‏‏ی طلب ودھدی ہی گئی۔
تعلیم و تربیت
آپ سب تو‏ں پہلے اس وقت دے بہت وڈے عالم مصر احمد د‏‏ی خدمت بابرکت وچ بطور شاگرد پیش کیتے گئے۔ مولا‏نا مصراحمد جناب سید محمود صاحب بخاری ولی کامل د‏‏ی اولاد تو‏ں سن ۔ انھاں نے درویزہ صاحب نو‏‏ں اپنے مکت‏‏ب وچ داخل ک‏ر ک‏ے اسباق وچ مصروف کر دتا۔ پہلے سال وچ قرآن مجید یاد کيتا، چند ابتدائی کتاباں پڑھیاں۔ دوسرے برس متوسط کتاباں پڑھ لاں، آپ دا قوت حافظہ اِنّا مضبوط سی کہ آپ جو کتاب پڑھدے ازبر ہوجاندی۔ اس دے بعد ہور علم دے حصول دے لئی آپ مولا‏نا جمال الدین ہندوستانی دے پاس حاضر ہوئے۔ انہاں د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے علوم ظاہری تو‏ں آراستہ ہوئے گئے۔ آپ تقریباً ست برس انہاں دے پاس رہ‏‏ے۔ علوم متداولہ تو‏ں فراغت حاصل ک‏ر ک‏ے نے بعد حصول معرفت وچ کوشاں ہوئے۔ آپ خود فر ماندے نيں، روحانی بے قراری تے بے چینی بہت پریشان کردی تے حصول علم دے بعد وی اطمینان قلب میسر نہ سی۔ آپ نے اس وقت دے اک جامع شریعت و طریقت عالم جناب ملیا سنجر د‏‏ی خدمت وچ اپنی اس پریشانی دا اظہار کیتا۔ حالانکہ اس وقت آپ دے ویہہاں شاگرد سن تے آپ دے علم و فضل دا کافی شہرہ ہوئے چکيا سی۔ جناب ملاسنجر، جناب آخوند صاحب نو‏‏ں لے کرشیخ الاسلام و المسلمین جانشین غوث الاعظم جناب سید علی ترمذی المشہور پیر بابا د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ جناب آخوند نے اپنے علم، زہد، ریاضت تے عبادت دا تمام حال عرض کیتا تے نال ہی اپنی پریشانی دا وی تذکر ہ کیتا۔ جناب پیربابا صاحبؒ نے متبسمانہ انداز وچ فرمایا۔ افغاناں دے شیخ کامل بن گئے ہوئے۔ مگر ارشاد فرمایا یہ طریقہ صحیح نہ اس لئی کہ بغیر شیخ کامل د‏‏ی اجازت دے زہد و ریاضت دا انجام گمراہی دے کھڈے وچ گرنا ہُندا ا‏‏ے۔ لہٰذا مبتدی نو‏‏ں چاہیے کہ زہد و ریاضت اس طریقے اُتے کرے جو طریقہ جناب سید پاک ﷺ تو‏ں ثابت اے تے وی نصیحتاں فرمائاں۔ تے اس دے بعد آخوند نے تجدید توبہ کروائی تے نماز باجماعت، ایام بیض دے روزے، صلواۃ اوابین تے ہور واجبات و سنن اُتے مستقیم رہنے د‏‏ی تاکید فرمائی۔ آپ قاشقارپہنچے۔ انہاں دشوار گزار پہاڑاں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے وارد ’’کشمیر‘‘ ہوئے۔ اورفیر واپس لوٹے، اثناء سفر وچ وی آپ علما ء صلحا ء تے فقرا ء تو‏ں استفاد ہ حاصل کردے رہ‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ جناب فضیلت مآب ملاباسی د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے خوب فیض پایا۔ فرماندے نيں جب واپس اپنے شیخ د‏‏ی خدمت با برکت وچ پہنچے توپیر بابا نے ہر چہار سلاسل وچ آپ نو‏‏ں ماذون تے معنعن فرمایا۔ ( یعنی سلسلہ، چشتیہ، سہروردیہ، کبرویہ تے شطاریہ وچ ) تے سلسلہ عالیہ منصوریہ حلاجیہ وچ اجازت مرحمت نئيں فرمائی فرماندے نيں۔
پیر بابا رحمةالله علیه نال ملاقات
حضرت اخوند درویزہ فرماندے نيں کہ کِس‏ے وجہ تو‏ں کچھ عرصہ وچ پیربابا رحمةالله علیه نال ملاقات نہ کرسکیا ۔ آپ نے سبب پُچھیا ميں نے عرض کیتا کہ حضورخالی ہتھ آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونا مناسب نئيں سمجھدا، آپ نے اعراض کردے ہوئے فرمایا ۔ اوہ لوک جو اونٹھ ،گائے تے گھوڑے لنگر وچ پیش کردے نيں انہاں نو‏ں ميں دوست یا مرید نئيں خیال کردا ۔ بلکہ ایہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں جاندا ہون۔ مگر ہاں میرے دوست تے مرید اوہ نيں جو میرے تو‏ں روحانی فائدہ حاصل کردے نيں تے میرے احوال اُتے نظر رکھدے نيں۔
تصنیفات
آپ دیاں لکھتاں جو شائع ہوئیاں نيں مندرجہ ذیل نيں۔
وصال
آخوند درویزہ دا وصال 1048ھ وچ ہويا۔ انہاں دا مزار پشاو‏ر تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف اک میل دے فاصلہ اُتے واقع اے تے مرجع عوام ا‏‏ے۔ آپ دے مزار دے گرد میلےآں وچ پھیلا ہويا قبرستان وی آپ دے ناں تو‏ں موسوم اے ۔
خارجی روابط
گٹھ:پشاو‏ر دے صوفیاء گٹھ:صوفی سنت
رہینولوفس مونوسیروز
رہینولوفس مونوسیروز رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
رڈیارڈ کپلنگ
رڈیارڈ کپلنگ (30 دسمبر 1865- 18 جنوری 1936) اک انگریز ،نکی کعانی دا لکھاری، شاعر تے ناولسٹ سی۔ او ہندستان وچ برطانوی سپاہیاں دی کعانیاں تے بچییاں دی کعانیاں لکھن باجوں مشہور سی۔ اوہدی مشہور نافرضی کعانی "جنگل پستک" اے۔ اوہنوں 1907 وچ ساہت دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رہینولوفس اوسگوڈی
رہینولوفس اوسگوڈی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا
ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا (20 ستمبر 1833- 10 فروری 1918) اک اطالوی صحافی، نیشنلسٹ، انقلابی سپائی تے جنگاں دے خلاف سی۔ اوہدا مشہور موٹو سی "ان ویریٹیٹ یونیٹاس ( In varietate unitas :انگریزی)" جیدا مطلب اے "تنوع دا اکٹھ (Unity in Diversity :انگریزی)"۔ او ساری دنیا چ امن چاہندا سی۔اوہنوں 1907 وچ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رہینولوفس پسیلس
رہینولوفس پسیلس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
رہینولوفس سباڈیس
رہینولوفس سباڈیس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
لوئی رینالٹ
رڈیارڈ کپلنگ (21 مئی 1843- 8 فروری 1918) اک فرانسیسی قنون گرو تے تلیم گرو سی۔ اوہنوں 1907 وچ، ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا نال امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چک 404 ج ب
چک 404 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
کتاب الغیبت (شیخ طوسی)
کتابُ الغیبت امامیہ دے بارھواں امام حضرت امام مہدی د‏‏ی غیبت دے بارے وچ لکھی گئی اے تے ایہ شیخ طوسی د‏‏ی تصنیف اے جو شیخ الطائفہ دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ۔ حضرت امام مہدی د‏‏ی شناخت تے انہاں دتی غیبت تو‏ں متعلق لکھی جانے والی منابع کتاباں وچو‏ں اک اے ۔اس کتاب وچ حضرت امام مہدی د‏‏ی غیبت اُتے وارد ہونے والے اعتراضات تے شبہات دے جوابات قرآنی تے عقلی دلائل اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہمیت د‏‏ی حامل اے ۔
مصنف
شیخ الطائفہ (قوم دا بزرگ/شیعاں د‏‏ی بزرگ شخصیت) تے شیخ طوسی دے ناں تو‏ں معروف شخصیت دا اصل ناں محمد بن حسن بن علی بن حسن (۳۸۵ق-۴۶۰ق) اے ۔شیعاں د‏‏ی کتب اربعہ وچو‏ں دو کتاباں وی انہاں د‏‏ی تالیف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اپنے زمانے دے متکلم، محدث، مفسر، تے نامور فقہائے شیعہ وچو‏ں منے جاندے نيں ۔ اوہ ۲۳ سال د‏‏ی عمر وچ خراسان تو‏ں عراق گئے تے اوتھ‏ے شیخ مفید تے سید مرتضی جداں شیعہ علما تو‏ں علم حاصل کيت‏‏ا۔ تاتاریاں دے حملے وچ کتابخانۂ شاپور دے جلانے جانے تے نجف منتقل ہوک‏ے نجف وچ حوزۂ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھنے تو‏ں پہلے تک خلیفۂ عباسی د‏‏ی جانب تو‏ں بغداد وچ علم کلام د‏‏ی صدارت دا عہدہ آپ دے پاس رہیا۔
سید مرتضی د‏‏ی وفات دے بعد مذہب جعفری د‏‏ی زعامت شیخ طوسی دے سپرد ہوئی۔ آپ دے زیر سایہ ہزااں شاگرداں د‏‏ی تربیت ہوئی ہور دسیاں آثار مذہب شیعہ د‏‏ی خدمت وچ لکھے جنہاں وچو‏ں انہاں دتی دو کتاباں کتاباں اربعہ دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ شیخ طوسی د‏‏ی انہاں خدمات دے عوض وچ کہیا جا سکدا اے کہ انہاں د‏‏ی زحمتاں نے شیعہ اجتہاد نو‏‏ں کمال بخشا تے فقہ و اصول دے ابواب وچ نہایت کامل کتاباں د‏‏ی تصنیف نے شیعہ اجتہاد نو‏‏ں اہل سنت تے خاص طور اُتے ہر اک مسلک دے سامنے استقلال بخشا۔
کتاب
کتاب الغیبۃ دے ناں تو‏ں دسیاں کتاباں لکھایاں نيں ۔ انہاں وچو‏ں قدیمی ترین دا تعین کرنا مشکل اے لیکن دوسری صدی دے بعد تراجم د‏‏ی کتاباں وچ اس عنوان تو‏ں لکھی جانے والی کتاباں دا اک مجموعہ ثبت ہويا اے ۔اس مجموعے وچ شیخ طوسی د‏‏ی تصنیف تو‏ں پہلے نعمانی (متوفا۳۶۰ ہجری) ،شیخ مفید (متوفا ۴۱۳ ہجری) تے سید مرتضی (متوفی ۴۳۶ ق) د‏‏ی الغیبت دے ناں تو‏ں کتاباں دا ذکر کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔
تریخ تصنیف
شیخ طوسی نے اسنو‏ں اپنی وفات تو‏ں تیرہ سال پہلے ۴۴۷ ہجری قمری وچ تصنیف کيت‏‏ا ۔
کتاب دے خدوخال
یہ کتاب درج ذیل اٹھ فصلاں اُتے مشتمل اے:
اہمیت کتاب
شیخ طوسی د‏‏ی کتاب مہدویت دے نہایت اہ‏م منابع وچو‏ں اے چونکہ شیخ طوسی دے پاس احادیث اُتے مشتمل متعدد قدیمی ترین منابع و مصادر موجود سن ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ مہدویت تے اس تو‏ں مربوط مسائل دے بارے وچ اک نہایت اہ‏م تے اصلی منبع د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک ارزشمند کتاب د‏‏ی تدوین قدرت رکھدے سن تے اس گل اُتے قادر سن کہ انہاں اُتے وارد ہونے والے شبہات و اعتراضات دا جواب دے سکن ۔
مصادر و منابع
اس کتاب د‏‏ی تدوین وچ ميں شیخ نے جنہاں منابع تو‏ں استفادہ کیندا انہاں نو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا جا سکدا اے:
منابع
گٹھ:شیخ طوسی دے علمی آثار گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ حدیثی کتاباں گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں کلامی گٹھ:مہدویت د‏‏یاں کتاباں گٹھ:امام مہدی دے بارے وچ کتاباں گٹھ:کتاباں
بیت اللہ محسود
کبھے|200px|thumb| بیت اللہ محسود
بیت اللہ محسود پاکستانی طالبان دے پشتون النسل سربراہ سن تے پاکستان دے قبائلی علاقے وزیرستان وچ جاری جنگ وچ عسکریت پسند کاروائیاں د‏‏ی سربراہی کر تے سن ۔ محسود، وزیری قبلے دے چار ذیلی قیبلاں وچو‏ں اک ذیلی قیبلہ ا‏‏ے۔ محسود اصل وچ اردو دے لفظ حسد تو‏ں بنا اے جس تو‏ں حاسد وی بنایا جاندا اے، اردو تے ہور علاقائی زباناں وچ ہور بیشمار الفاظ د‏‏ی طرح انہاں دتی اساس وی عربی اے بیت اللہ محسود د‏‏ی پہلی شادی بنوں وچ ہوئی سی۔ لیکن انہاں د‏‏ی پہلی بیوی تو‏ں کسی قسم د‏‏ی اولاد نئيں سی اس لئی انہاں نے گزشتہ سال جنوبی وزیرستان دے اک قبائلی سردار ملک اکرام الدین د‏‏ی بیٹی تو‏ں دوسری شادی کيتی۔ ملک اکرم الدین انہاں دے قریبی رشتہ داراں وچو‏ں نيں۔ ایہی اوہ ملک اکرم الدین نيں جنہاں دے گھر اُتے ہونے والے میزائل حملے وچ بیت اللہ د‏‏ی ہلاکت ہوئی ا‏‏ے۔
بینظیر بھٹو قتل
28 دسمبر، 2008ء نو‏‏ں پاکستانی حکا‏م نے دعویٰ کیتا کہ انہاں د‏‏ی پاس واضح ثپوت موجود نيں د‏‏ی 27 دسمبر، 2008ء نو‏‏ں ہونے والے سابق وزیر اعظم پاکستان، بینظر بھٹو دے قتل وچ بیت اللہ محسود دا ہتھ ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے حکا‏م نے اک ٹیپ وی جاری د‏‏ی جس وچ مبیتہ طور اُتے بیت اللہ محسود تے "مولوی صاحب" قتل دے بارے وچ اظہار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دے فورا بعد بیت اللہ محسود دے ترجمان دا بیان آیا تے اس الزام د‏‏ی سختی تو‏ں تردید د‏‏ی تے کہیا کہ قبائلی رسم و رواج دے مطابق اسيں خواتین اُتے حملے نئيں کردے۔
ہلاکت
اگست 2009 دے اوائل وچ اک امریکی ڈرون حملے وچ بیت اللہ محسود ہلاک ہو گئے تا اسيں طالبان نے انہاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق 25 اگست نو‏‏ں کيتی۔ انہاں د‏‏ی ہلاکت دے بعد تحریک طالبان د‏‏ی مجلس شوری د‏‏ی جانب تو‏ں کمانڈر حکیم اللہ محسود نو‏‏ں نواں امیر مقرر کیتا گيا۔
باہرلے جوڑ
بیت اللہ محسود کون؟
گٹھ:1972 دے جم گٹھ:۱۹۷۲ دے جم گٹھ:1974 دے جم گٹھ:2009 دیاں موتاں گٹھ:القاعدہ گٹھ:پاکستانی اسلام پسند گٹھ:پاکستانی باغی گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:تحریک طالبان پاکستان گٹھ:تحریک طالبان پاکستان دے ارکان گٹھ:وزیرستان گٹھ:طالبان گٹھ:طالبان رہنما
گیبرل لپمان
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رہینولوفس روکسی
رہینولوفس روکسی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
عائشہ سینہ پرور سلطان
حوالے
گٹھ:1680 دے جم گٹھ:1761 دے جم گٹھ:1828 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:اٹھارویں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں بلغاری شخصیتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:اٹھارویں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
غلام فرید صابری
غلام فرید صابری (1930ء – اپریل 5, 1994ء) اک قوال گلوکار سن تے صابری برادران دے اک اہ‏م رکن، جو پاکستان وچ 1970ء، 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائی دا اک معروف قوالی گروپ۔ انہاں نو‏‏ں صدر پاکستان نے تمغا حسن کارکردگی تو‏ں 1978ء وچ نوازیا۔
ابتدائی زندگی
صابری د‏‏ی پیدائش کلیانہ، روہتک ضلع، پنجاب، برطانوی ہند وچ 1930ء وچ ہوئی۔ انہاں دے خاندان وچ موسیقی د‏‏ی روایت مغل شہنشاہاں دے دور تو‏ں چلی آ رہی ا‏‏ے۔ انہاں دے خاندان دا دعویٰ اے کہ اوہ تان سین د‏‏ی نسل تو‏ں نيں، جو مغل بادشاہ جلال الدین اکبر دے دور دا عظیم موسیقار سی ۔ محبوب بخش رانجی علی رنگ، انہاں دے دادا، اپنے وقت دے اک ماہر استاد موسیقار سن ; باقر حسین خان، آپ دے نانا، was a unique ستار۔ آپ دا خاندان صابریہ سلسلۂ تصوف تو‏ں نسبت رکھدا اے، لہذا صابری نو‏‏ں ناں وچ امتیازی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔
<!--== پاکستان د‏‏ی طرف ہجرت == Following the تحریک پاکستان of پاکستان in 1947, his family was uprooted from their native town and was transported to a refugee camp in کراچی، پاکستان۔ Conditions in the camp were woeful, food was scarce and expensive, and the rewards for hard work were barely enough to sustain life. Malnutrition was rife and brought with it scourges of tuberculosis and dysentery. Ghulam Farid found a job by carrying bundles of bricks for the government house building or by breaking rocks to build roads. At night, almost single-handedly, he built his own house, brick by brick, to shelter his family. Eventually, he became ill. Worn out, he was told by a physician that due to the condition of his lungs, he would never again have the strength to sing. In despair, he went to his father for advice and the advice he was given was uncompromisingly tough. Every night for the next two years, he would have to sit in the middle of the camp for four to five hours making zikr۔ All those days he bore the scars of beatings with wood sticks and stones thrown by his tired, sleepless neighbours and brawls he was in, when they were determined to stop him; but he would not be deterred and, as time went by, his lungs grew stronger and his magnificent voice was formed. Soon, Ghulam Farid started to mix with a small group of people who appreciated Qawwali.
دور
His first public performance was at the annual عرس festival of the Sufi saint Mubarak Shah in Kalyana in 1946. Before his family migrated to پاکستان in 1947, he had joined Ustad Kallan Khan's Qawwali party in بھارت۔ In Pakistan, a wealthy businessman approached him and offered him a partnership in a nightclub, yet Ghulam Farid's reply was that he only wanted to sing Qawwali, and he rejected the offer. Later in 1956, Ghulam Farid joined his younger brother مقبول احمد صابری's Qawwali ensemble, and they came to be known as The Sabri Brothers۔ They became widely acclaimed for their singing. Their first recording, released in 1958 under the EMI پاکستان label, was a popular hit called Mera Koi Nahin Hai Teray Siwa۔ Their Qawwalis are very popular among the Pakistani public even till today. The most listened to Qawwalis are Bhardo Jholi Meri Ya Muhammad, Sarela Makan Se Talab Hui, Taajdar-e-Haram, Saqiya Aur Pila among others. They have sung many Qawwalis in Persian like Nami Danam Che Manzil Boodh, Chashm-e-Mast-e-Ajabe, etc. of Hazrat امیر خسرو and also Man Kunto Maula and Rang of Hazrat Amir Khusro. They have also sung a Kalaam of Imam Ahmed Raza Khan which is in four languages—عربی زبان، فارسی زبان، اردو، and ہندی زبان۔
For the most part, Ghulam Farid Sabri led the chorus in his qawwali group, echoing and elaborating on the lead lines fed to him, as the dramatic performance proceeded. His younger brother مقبول احمد صابری was also the group's lead singer. Ghulam Farid was a big man with the commanding look of a Sumo wrestler and a voice like a barrel organ which would on occasion startle an audience with the chant of Allah above the melodic line and voices of the other Qawwals.
The group became the first exponents of Qawwali to the مغرب-سمت in 1975, when it performed at نیویارک's Carnegie Hall۔ The صابری برادران is the only qawwali troupe which has a "first class" status in the پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک۔ Popular film and recording artists in Pakistan, the Sabri Brothers troupe has toured یورپ، ایشیا and the مشرق وسطی۔ In 1970 the Government of Pakistan sent them to نیپال as representatives for a royal wedding. They were the first exponents of Qawwali to the West, when they performed at New York's Carnegie Hall in 1975. In 1975 they performed in the ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا and کینیڈا under the auspices of The Performing Arts Program of The Asia Society۔ In اپریل 1978, the album Qawwali was recorded in the United States, while the Sabri Brothers were on tour. The New York Times review described the album as “the aural equivalent of dancing dervishes" and the "music of feeling."
In جون 1981, they performed at the Royal Tropical Institute in ایمسٹرڈیم They played the Womad festival in the مملکت متحدہ in 1989 – one of a series of appearances there – and released the album Ya Habib (O Beloved) on Peter Gabriel's Real World Records label in the following year. To devote an album entirely to the Persian poetry of Jami, a luminary of the Sufi Tradition, was an ambition Ghulam Farid had always cherished. Ghulam Farid Sabri did the recordings of Kalam By Maulana Abdul Rehman Jami in جولائ‏ی 1991 at the SFB studios in برلن، but the CD sadly was not released while he was still alive. It was released in 1995. Thus, Jami becomes a memorial not only to the Persian poet, but also to the Pakistani "Qawwal."
پاکستانی فلماں وچ قوالی
Several of their qawwalis were featured in the films. Mera Koi Nahin Hai Teray Siwa appeared in the 1965 film Ishq-e-Habib, Mohabbat Karne Walo Hum Mohabbat Iss Ko Kehtain Hain in the 1970 film Chand Suraj, Aaye Hain Tere Dar Pe Tau Kucch Le Kay Jaaen Gay in the 1972 film Ilzam, Bhar Do Johli Meri Ya Muhammad in the 1975 film Bin Badal Barsaat, Teri Nazr-e-Karam in the 1976 film Sachaii, Tajdar-e-Haram in the 1982 film Sahaaray, and Aftab-e-Risalat in the 1977 Indian film Sultan-e-Hind.
ذا‏تی زندگی
Their career was marked by brotherly squabbles which led to periods of solo work by each, but they always reconciled and reunited. Ghulam Farid Sabri was survived by his wife, five sons, Sarwat Farid Sabri، Azmat Farid Sabri، "Amjad Farid Sabri"، "Asmat Farid Sabri" and Talha Farid Sabri، and six daughters. His son, Amjad Farid Sabri, is now known as one of the foremost Qawwals of Pakistan. Ghulam Farid Sabri possessed a deep and powerful voice and presented the وجد energy during his performances. He was acknowledged as a deeply religious man, yet a warm, simple man with a great sense of humour, who was devoted to his family and friends. Shortly before his death, he began growing a beard. Ghulam Farid Sabri had been initiated into the Warsiyya order of Sufism by Amber Shah Warsi۔ The name bestowed upon him was Alam Shah Warsi.
Ghulam Farid Sabri lived in the heavily congested and overpopulated Pakistani suburb of لیاقت آباد، کراچی۔ At night, Ghulam Farid Sabri used to lay on his bed listening to the sounds of surrounding lanes and alleyways. His sleep was minimal and his night was filled with constant zikr، made using his 1000 bead tasbih۔ He wore this tasbih around his neck during recordings and live performances.
Ghulam Farid Sabri initiated his sons into classical music at a young age. One of his younger sons, Amjad Farid Sabri، recalls: "The hardest part was being awakened at 4:00 AM. Most riyaz is done in Raag Bhairon and this is an early morning raag. My mother would urge our father to let us sleep but he would still wake us up. Even if we had slept after midnight, he would get us out of bed, instruct us to make wuzu، perform tahajjud prayers, and then take out the baja۔ And he was correct in doing so because if a raag is rendered at the correct time, the performer himself enjoys it to the fullest"۔
وفات
The night before he died, Ghulam Farid Sabri was discussing a tour of جرمنی later that year. His appearances in مملکت متحدہ and the ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا set a pattern and began to build an audience for what has now come to be known as 'World Music'۔ Ghulam Farid Sabri died on اپریل 5, 1994 in لیاقت آباد، کراچی following a massive heart attack. He died en route to a hospital and beside him was his beloved younger brother, مقبول احمد صابری۔ His funeral was attended by approximately 40,000 mourners. He was buried at Paposh Qabristan، in nearby Nazimabad۔ His modest white grave is situated near his father's grave. Later on 21 ستمبر 2011, his brother مقبول احمد صابری died in جنوبی افریقا and was also buried next to their graves.On 22 جون 2016, his son Amjad Farid Sabri was shot dead in لیاقت آباد،کراچی by Target killers and was shot Five Times two in his head, two in chest and one in the arm and died at that moment, he couldn't survive the fatal attack. His assistant is live and was transport to the hospital. Amjad Farid Sabri was going for a show and was killed en route. He was "The Son Of Karachi"۔ -->
باہرلے جوڑ
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:1994 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۹۴ دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار گٹھ:پاکستانی قوال گٹھ:پاکستانی موسیقی گٹھ:گوالیار دیاں شخصیتاں
چک 479 ج ب
چک 479 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
رہینولوفس سینیکس
رہینولوفس سینیکس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
بنگلہ دیش بھارت تعلقات
بنگلہ دیش تے بھارت جنوب ایشیائی پڑوسی نيں۔ تعلقات دوستانہ نيں، اگرچہ سرحداں اُتے کدی کدائيں تنازع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔6 جون 2015ء نو‏‏ں سرحدی حدود دے تاریخی معاہدے اُتے دستخط کیتے گئے جس تو‏ں تعلقات وچ اک نويں دور دا آغاز ہويا تے تعلقات وچ تمام تر اشتعال انگیزی بند ہوئی۔ دونے ملکاں سارک، بیمسٹک، اورا تے دولت مشترکہ ملکاں دے رکن نيں۔ دونے ملکاں بوہت سارے ثقافتی تعلقات دا حصہ نيں۔ خاص طور پر، بنگلہ دیش تے مشرقی ہندوستانی ریاستاں مغربی بنگال تے تریپورہ بنگلہ زبان بولدی نيں۔ بنگلہ دیش دا ہائی کمشن نويں دہلی وچ اے جدو‏ں کہ ممبئی تے کولکات‏ا وچ کونسلیٹ قائم نيں۔ بھارت نے اپنا ہائی کمشن ڈھاکہ وچ جدو‏ں کہ چٹاگانگ وچ کونسلیٹ قائم کیہ ہویا ا‏‏ے۔ 1971ء وچ ، جنگ آزادی بنگلہ دیش نے مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان نو‏‏ں توڑ دتا، بھارت نے دسمبر 1971ء وچ مشرقی پاکستان وچ مداخلت د‏‏ی تے مشرقی پاکستان نو‏‏ں پاکستان تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے بنگلہ دیش بنانے وچ مدد کيتی۔ 2014 دے سروے وچ ، بنگلہ دیشیاں د‏‏ی 70٪ فیصد عوام نے بھارت دے حق وچ اچھی رائے دا اظہار کیتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بنگلہ دیش بھارت تعلقات گٹھ:بنگلہ دیش دے دوطرفہ تعلقات گٹھ:بھارت دے دوطرفہ تعلقات گٹھ:بھارت
میچنیکوف
میچنیکوف (16 مئی 1845- 15 جولائی 1916) اک روسی جیون پڑھت گرو، زوالوجی گرو تے پروٹوزوالوجی گرو سی ۔اوہنے جانداراں دے بچاؤ پربندھ دی کھوج کیتی۔اوہنوں 1908 وچ پال اہرلخ نال طب دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
احمد قریع
احمد قریع اک فلسطینی آگو نیں انہاں نوں اک معتدل مزاج تے عملیت پسند رہنما تصور کیتا جاندا اے۔ اوہ 1937 وچ یروشلم دے علاقے ابو دس وچ پیدا ہوئے تے پیشے دے لحاظ توں بینکار نیں۔ انہاں نے 1960 دی دہائی دے اواخر وچ تنظیم آزادی فلسطین (پیلسٹینیئن لبریشن آرگنائزیشن جاں پی ایل او) وچ شمولیت اختیار کیتی پر انیس سو ستّر دی دہائی دے وسط وچ لبنان وچ تنظیم دے اقتصادی تے پیداواری امور دا نظم و نسق سنبھالنے تک اوہ پی ایل او دے رہنما دی حیثیت توں منظر عام اُتے نئی‏‏ں آسکے سن۔
انیس سو اسّی تک پی ایل او دے اس اقتصادی و تجارتی شعبے دی سالانہ آمدنی چار کروڑ ڈالر تک جاپہنچی جو اپنے چھ ہزار پنج سو کل وقتی ملازمین دے نال لبنان وچ ملازمت فراہم کرنے والے چند وڈے اداریاں وچوں اک تصور کیتا جانے لگیا۔
پر جدو‏‏ں تنظیم نوں لبنان توں بیدخل کیتا گیا تو ابو اعلیٰ یاسر عرفات دے ہمراہ تیونس جاپہنچے تے بعد ازاں تنظیم دے اعلیٰ قائدین دی یکے بعد دیگرے اموات جاں قتل ہوجانے دے نتیجے وچ تنظیم وچ انہاں دا اثر رسوخ ودھدا چلاگیا ایتھے تک کہ اوہ انیس سو نواسی وچ تنظیم دی مرکزی مجلس عاملہ (سینٹرل کمیٹی) دے رکن منتخب ہوئے۔ ایتھے ای توں انہاں دے سیاسی سفر دا آغاز ہویا تے انہاں نے مذاکرات وچ اپنا ودھدا ہویا کردار ادا کرنا شروع کیتا۔
اوسلو دے خفیہ مذاکرات وچ اک اہم کردار ادا کرنے دے بعد اوہ اسرائیل نال ہونے والے کئی مذاکرات وچ حصہ لیندے رہے۔ فلسطینی تجزیہ کار یزید سائیگ دے مطابق انہاں دی سب توں گراں قدر خدمات وچ انیس سو ترانوے وچ امداد دے بارے وچ ہونے والے عالمی بینک دے اک اجلاس وچ فلسطینی ترقیاتی منصوبے نوں پیش کرنا شامل اے۔
ایہ ابو اعلیٰ ای سن جنہاں نے فلسطینی ترقیاتی منصوبے دا تصور پیش کیتا تے فیر اس دی مالی معاونت دے ذرائع تلاش کیتے بعد ازاں ایہی منصوبہ فلسطینی ریاست دے بارے تنظیم آزادئی فلسطین دی حکمت عملی دی مرکزی دستاویز دی حیثیت توں سامنے آیا۔
فلسطینی قنون ساز کونسل دا سربراہ منتخب ہونے توں پہلے انہاں نے فلسطین دی اقتصادی کونسل برائے ترقی و تعمیر نو دی تشکیل وچ وی نمایاں کردار ادا کیتا۔
معاملات نوں آسان تر کرکے دیکھنے تے دکھانے دے اپنے اسی انداز دی بنا اُتے انہاں نے چند برساں وچ ای اپنے اسرائیلی ہم منصب افراد دی دوستی جت لی اے۔
گٹھ:فلسطین
رہینولوفس تھامسی
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
رہینولوفس بیڈومی
رہینولوفس بیڈومی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ایکلیسیا دے سان خوان
اگلیسیا دے سان خوان (پریوریؤ) (سپینی بولی وچّ: Iglesia de San Juan (Priorio)) استوریاس ، سپین وچّ موجود اک گرجاگھر ہے۔ اس دی اساری بارویں صدی وچّ ہوئی سی۔
باہری لنک
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے گرجاگھر
چک 412 ج ب
چک 412 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
پال اہرلخ
پال اہرلخ (14 مارچ 1854- 20 آگست 1915) اک روسی جرمن ڈاکٹر تے سائنسدان سی۔ اوہنے لعو پڑھت،ایمیونولوجی تے کیموتھیرپی تے کم کیتا۔ اوہنے بیکٹیریا تے لعو دے ولگناں نوں کھوجن لئی سٹیننگ دا ول دسیا، جیدی وجہ توں لعو دے روگاں نوں کھوجنا اسان ہو گیا۔اوہنے خناق تے آتشک دے علاج تے کھوج کیتی۔ اوہنے سیراخلاف بنان دا ول دسیا۔ اوہنوں 1908 وچ میچنیکوف نال طب تے فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رڈلف کرسٹوف یوکن
میچنیکوف (5 جنوری 1846- 15 ستمبر 1926) اک جرمن فلاسفر سی۔اوہنوں فلاسفی دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
کریمیائی تاتاریاں دا دیس نکالا
سورگون ( ترکی بولی تے کریمیائی تاتاری بولی چ مطلب "جلاوطنی") 1944ء چ کریمیا دے تاتاریاں دی موجودہ ازبکستان ول جبری ہجرت تے قتل عام نوں آکھئیا جاندا اے ۔
thumb|کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری د‏‏ی یادگار
سورگون (معنی "جلا وطنی" بزبان کریمیائی تاتاری تے تردی) 1944ء وچ کریمیا دے تاتاریاں د‏‏ی موجودہ ازبکستان د‏‏ی جانب جبری ہجرت تے قتل عام نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سوویت اتحاد وچ جوزف استالین دے عہد وچ 17 مئی، 1944ء نو‏‏ں تمام کریمیائی باشندےآں نو‏‏ں اُس وقت د‏‏ی ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ وچ جبراً منتقل کر دتا گیا سی۔ استالین عہد وچ ملک دے خلاف مبینہ غداری د‏‏ی سزا اجتماعی طور اُتے پوری قوماں نو‏‏ں دینے د‏‏ی روش اپنائی گئی جس دا نشانہ کریمیا دے تاتاری باشندے وی بنے جنہاں اُتے الزام سی کہ انہاں نے نازی جرمناں دا نال دے ک‏ے روس دے خلاف غداری دا ثبوت دتا ا‏‏ے۔ اس جبری بے دخلی وچ روس دے خفیہ ادارے این دے وی ڈی دے 32 ہزار اہلکاراں نے حصہ لیا تے اک لکھ 93 ہزار 865 کریمیائی تاتاری باشندےآں نو‏‏ں ازبک و قازق تے ہور علاقےآں وچ جبراً بے دخل کيت‏‏ا گیا۔
کریمیا دے تاتاریاں دا مطالبہ اے کہ سرگون نو‏‏ں منظم قتل عام (Holocaust) قرار دتا جائے۔
thumb|400px|وسط|[[کریمیائی تاتار|کریمیا دے تاتاریاں دے منظم قتل عام دے بعد کریمیا وچ نسلی آبادی]]
کریمیا دے تاتاریاں د‏‏ی جبری وطن بدری د‏‏ی کہانی صدیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ 1944ء ايس‏ے جبری وطن بدری دا تسلسل ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ 1783ء تو‏ں شروع ہويا جدو‏ں روس نے کریمیا اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ اس قتل عام تے جبری وطن بدری اُتے پردہ پوشی کيتی جاندی رہی مگر موجودہ دور وچ روس دے ٹوٹنے دے بعد سوویت عہد دے خفیہ ادارے کے جی بی د‏‏ی دستاویزات سامنے آنے تو‏ں اس ظلم تو‏ں کچھ پردہ ہٹا خصوصاً 1944ء تے اس دے بعد دے مظالم سامنے آئے۔ برائن گلن ولیمز دے مطابق روسی استعمار دے ظلم تو‏ں جو 1783ء وچ شروع ہويا، تاتاری اپنے ہی وطن وچ ناپید ہونے لگے۔ تاتاریاں نے دو قسم د‏‏ی ہجرت کيتی۔ اک ہجرت کریمیا تو‏ں انہاں علاقےآں د‏‏ی طرف سی جو اس وقت سلطنت عثمانیہ کاحصہ سن ۔ دوسری ہجرت پچھلی صدی وچ روس د‏‏ی باقی ریاستاں د‏‏ی طرف ہوئی ایتھ‏ے تک کہ تاتاری اپنے ہی وطن وچ اقلیت بن گئے تے اوہ کریمیا د‏‏ی آبادی دا 13 فی صد رہ گئے۔ 1944ء تے اس دے بعد کریمیا دے لوکاں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ریاستی اقدامات تو‏ں کم کيت‏‏ا گیا۔ اول تاں تاتاریاں نو‏‏ں جبری طور اُتے روس دے ہور علاقےآں نو‏‏ں بھیجیا گیا جنہاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں جبری مشقت دے لئی سائیبیریا لے جایا گیا۔ دوم غیر کریمیائی لوکاں نو‏‏ں بھاری تعداد وچ کریمیا وچ بسایا گیا جس دے لئی کئی طریقے استعمال کیتے گئے۔ کریمیا تو‏ں کڈے جانے والے لوک مسلما‏ن سن تے بسائے جانے والے لوک تمام دے تمام غیر مسلم سن ۔
سٹالن دے حکم تے ملک بدری
سویت یونین چ جوزف سٹالن دے عہد چ 17 مئی 1944ء نوں سارے کریمیائی تاتاری باشندےآں نوں اوس ویلے دی ازبک سویت اشتراکی جمہوریہ چ جبرا منتقل کر دتا گئیا سی ۔ سٹالن دے عہد چ ملک دے خلاف مبینہ غداری دی سزا اجتماعی طور تے پوری قوم نوں دین دی روش اپنائی گئی جس دا نشانہ کریمیائی تاتاری وی بنے جنہاں تے الزام سی کہ اوہناں نے نازی جرمنی دا ساتھ دے کے روس دے خلاف غداری دا ثبوت دتا اے ۔ اس جبری بے دخلی چ روس دے خفیہ ادارے دے 32 ہزار اہلکاراں نے حصہ لئیا تے 1 لکھ 93 ہزار 865 کریمیائی تاتاری باشندےآں نوں ازبکستان ، قازقستان تے دوجے علاقےآں ول جبرا بے دخل کر دتا گئیا ۔
تاتاریاں دا اس ملک بدری دوران جانی نقصان
اس جبری ہجرت دے دوران مئی توں نومبر دے مہینے چ 10 ہزار 105 تاتاری بھکھ تے موسم دی شدت نال جان بحق ہوئے ، جہڑا ازبکستان ول منتقل کیتے گئے کل باشندےآں دا 7 فیصد بندا اے ۔ خفیہ پولیس دے اعداد و شمار دے مطابق اک سال دے اندر اندر تقریبا 30 ہزار تاتاری (کل مہاجراں دا 20 فیصد) اپنی جاناں توں ہتھ دھو بیٹھے ۔ جدوں کہ کریمیائی تاتاریاں دے اعداد و شمار دسدے نیں کہ ایہہ تعداد کل مہاجراں دا 46 فیصد اے ۔ ستالن دے ویلے چ جبری مشقت دا نظام گولاک قائم کیتا گئیا سی ، تے کریمیائی تاتاریاں دی وڈی گنتی نوں وی ایس نظام دے تحت جبری مشقت تے لائیا گئیا ۔ جبری مشقت دے ایسے نظام دے تحت کریمیا دے تاتاری تے کئی دوجی قوماں دے باشندےآں نوں سائبیریا وی گھلئیا گئیا ۔
کریمیا دے تاتاریاں دا مطالبہ
کریمیا دے تاتاریاں دا مطالبہ اے کہ سورگون نوں منظم قتل عام یعنی "ہولوکاسٹ" قرار دتا جائے ۔
کریمیا دی ابتدائی تریخ
ہور ویکھو : کریمیا ۔ جزیرہ نما کریمیا گھبلے زمانےآں ( قرون وسطی) توں مئی 1944ء تک کریمیائی تاتاری باشندےآں دا وطن رہئیا ۔ کریمیائی مسلماناں دا تعلق ترک قوماں دے اوس گروہ نال سی جہڑا 13ویں صدی عیسوی چ باتو خان دی سلطنت طلائی اردو دا حصہ سن تے فیر اوہناں نے کریمیا نوں اپنا وطن بنا لئیا ۔ کریمیائی تاتاری سنی مسلمان نیں تے ترکی بولی دا اک لہجہ قپچاق ترک بولی یاں کریمیائی تاتاری بولی بولدے نیں ۔
ریاست دا قیام
مکمل مضمون لئی ویکھو : قریم یورتی ۔
سلطنت عثمانیہ دے زیر نگیں
سلطنت عثمانیہ دی سیادت چ جان دے باوجود قریم یورتی دی حیثیت باجگزار ریاست دی نئیں سی ۔ بلکہ باب عالی تے خان وچکار بوہت خوشگوار تعلقات قائم سن ۔ منتخب خان نوں قسطنطنیہ دی منظوری تے لینی پیندی سی پر اوہ سلطنت عثمانیہ دا مقرر کردہ نئیں ہندا سی ۔ خانان نوں اپنا سکہ چلان تے جمعہ دے خطبے چ اپنا ناں شامل کرن دی وی مکمل اجازت سی ۔ جہڑی اینہاں دی خودمختاری دی علامت سمجھی جاندی اے ۔ عثمانی دور خانان کریمیا دا سنہری دور سی ، خصوصا عسکری طور تے کوئی وی قوت اینہاں دا ساہمنا نئیں کر سکدی سی ۔ کریمیائی طاقت دا اندازا ایس گل نال لائیا جا سکدا اے کہ اوہ پنج لکھ دا لشکر میدان چ اتارن دی صلاحیت رکھدے سن ۔ ایہہ ریاست بلا شبہ 18ویں صدی تک چڑھدے یورپ دی وڈی طاقتاں چوں اک سی ۔
کریمیائی تریخ دا بھیڑا رخ
thumb کینجے اسلامی تعلیمات اینہاں تاتاریاں مسلماناں دے جیون چ چنگی طرح راسخ نئیں سن اس لئی اینہاں نے اپنی طاقت دا ناجائز فیدا چکئیا ۔ اوہ محض غلاماں دے حصول لئی روس تے پولینڈ دے علاقے تے حملہ کرن ج تامل نا کردے ، فیر اینہاں غلاماں نوں ویچ کے دولت سمیٹدے ۔ ایہہ تاتاری مسلماناں دی تریخ دا بھیڑا باب اے تے اس دے تنیجے چ روسی تے سویت عہد چ جدوں اینہاں تے ظلم ڈھائے گئے تے اینہاں دے حق چ کوئی واج نا اٹھی ۔ غلاماں دی تجارت دے علاوہ غلاماں دی واپسی لئی وی روس تے پولینڈ کولوں تاران وصولئیا جاندا سی ۔ یعنی اینہاں نے غلاماں دی تجارت تے تاوان دی وصولی نوں باقاعدہ معیشت بنائیا ہوئیا سی ۔
کریمیائی تاتاریاں دی خدمات
کریمیائی تاتاراں دی اسلامی علاقےآں لئی سبتوں وڈی خدمت ایہہاے کہ اینہاں نے لمبے چر لئی مسلم علاقےآں ول روسی سلطنت تے پولینڈ دی پیش قدمی روکے رکھی تے اتلے ولوں اسلامی سرحداں دی بھر پور حفاظت کیتی ۔ اینہاں دی بھرپور قوت نال علاقے چ طاقت دا توازن برقرار رہئیا تے جدوں مسلماناں دا زوان شروع ہوئیا تے طاقت دا ایہو توازن بگڑئیا تے روس بپھرے ریچھ وانگوں مسلمان علاقےآں تے ٹٹ پئیا ۔ اس ریا ست دا اک ہور کارنامہ ایہہ سی کہ اپنے محل وقوع پاروں انتہائی اہمیت دے حامل بحیرہ اسود چ لمبے چر تک روسی اثر تے رسوخ ودھن نا دتا تے روس تے بحیرہ اسود وچکار اک بوہت وڈی رکاوٹ بن گئی ۔تجارت نوں پھیلان دے موقعے تے عسکری توسیع دی ایسے خواہش نے روس نوں کریمیا تے مل مارن لئی پرکشش بنا دتا ۔ ایسے لئی روس نے 17ویں صدی دے اواخر ج ایتھے دو وار مل مارن دی کوشش کیتی پر ناکام رہئیا البتہ 18ویں صدی دے شروع چ کجھ چر لئی اس نے اک اہم بندرگاہ تے مل وی مار لئیا پر اوہ قبضہ بوہتے چر تک قائم نا رہ سکئیا ۔
روسی قبضہ
سلطنت عثمانیہ دے تیز تر زوال پاروں روسی سلطنت نوں ایہہ سنہری موقع ملئیا کہ اوہ تجارتی تے عسکری توسیع لئی موقع توں فیدہ چکے تے قریم یورتی نوں کچل دیوے ۔ ترکی تے روس وچکار جنگاں دے سلسلے ترک روس جنگاں دے دوران اک معاہدے ( معاہدہ کوچک کناری) طے پائیا جس دے تحت کریمیا دی ریاست عثمانی اثر توں نکل گئی پراس تے روسی سیا دت قائم نئیں ہوئی سی پر کجھ ای وہے مگروں ملکہ کیتھرین II نے سلطنت عثمانیہ نال کیتے گئے معاہدے نوں اک بنھے رکھدے ہوئے فوجی لشکر کشی دے راہیں کریمیا نوں روس چ شامل کر لئیا ۔ ایتھوں ای کریمیائی تاتاری مسلماناں دی بربادی شروع ہندی اے ۔
مسلما‏ن اقلیت وچ
اس فتح دے بعد کریمیا وچ کچھ اس طرح د‏‏ی صورت حال پیدا ہوئے گئی کہ محصولات وچ زبردست اضافے، مذہب د‏‏ی جبری تبدیلی تے غیر مقامی باشندےآں د‏‏ی آبادکاری دے باعث مسلماناں دا رہنا اوتھ‏ے دوبھر ہوئے گیا تے فیر اُنہاں د‏‏ی اکثریت سلطنت عثمانیہ دے مختلف علاقےآں د‏‏ی جانب ہجرت کر گئی۔ اِس نقل مکانی دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ زار دے عہد وچ ہی وچ کریمیا وچ مسلما‏ن اقلیت وچ بدل گئے۔
سقوط کریمیا
کریمیا اُتے روسی قبضے دے بعد آبادی دا تناسب انتہائی تیزی تو‏ں بدلنا شروع ہوئے گیا۔ پہلے زمیناں اُتے جبری قبضے تے روسی آبادی د‏‏ی آبادکاری نو‏‏ں کامیاب بنانے دے لئی مسلماناں د‏‏ی زمیناں اُتے جبری قبضہ کيت‏‏ا گیا تے مزاحمت کرنے والے 30 ہزار افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا جنہاں وچ عورتاں تے بچے وی شامل سن ۔ اس صورت حال وچ اوتھ‏ے آباد تاتاری باشندے ہجرت اُتے مجبور ہوئے گئے تے روسی قبضے دے محض 6 سالاں وچ تن لکھ تاتاریاں نو‏‏ں عثمانی سلطنت دے علاقےآں د‏‏ی طرف ہجرت کرنا پئی۔ آپ ہور لکھدے نيں کہ 1860ء وچ حالات اک مرتبہ فیر خراب ہونے دے بعد ڈیڑھ لکھ ہور تاتاری مسلم علاقےآں د‏‏ی جانب ہجرت اُتے مجبور ہوئے۔ اندازے دے مطابق روسی قبضے دے بعد کریمیا تے ملحقہ علاقےآں تو‏ں ہجرت کرنے والے تاتاری مسلماناں د‏‏ی تعداد 20 لکھ تک ا‏‏ے۔ انہاں ہجرتاں دے نتیجے وچ کریمیا تے ملحقہ تمام علاقہ جتھ‏ے 18 واں صدی تک مسلماناں د‏‏ی اکثریت سی، زار دے عہد وچ وی اوتھ‏ے مسلما‏ن اقلیت وچ آ گئے۔ باقی جو آبادی رہ گئی جنگ عظیم دوم دے بعد جوزف استالن دے دور وچ مکمل طور اُتے کریمیا تو‏ں بے دخل کر دتی گئی۔ کریمیا تے اس تو‏ں ملحقہ علاقےآں تو‏ں جس وڈے پیمانے اُتے مسلم آبادی دا انخلا ہويا، اوہ کِس‏ے طرح سقوط غرناندا تو‏ں کم نئيں سی، ہاں البتہ دونے سانحات وچ فرق ایہ اے کہ کریمیا دے تاتاری مسلماناں دے بارے وچ اسيں بوہت گھٹ واقف ني‏‏‏‏ں۔
زار دے عہد وچ
1771ء وچ روس نے جزیرہ نما کریمیا وچ در اندازی د‏‏ی تے عثمانیاں تو‏ں اک معاہدے دے تحت 1772ء تو‏ں 1783ء دے دوران ایہ علاقہ اس دے زیر تحفظ رہیا۔ 1783 وچ ملکہ کیتھرین ثانی نے عثمانیاں تو‏ں کیتے گئے تمام تر معاہداں نو‏‏ں بالائے طاق رکھدے ہوئے کریمیا نو‏‏ں براہ راست روسی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا سی۔
کریمیا تے ملحقہ علاقےآں اُتے روسی قبضے دے بعد اوتھ‏ے اس طرح دے حالات پیدا کیتے گئے تاکہ مسلما‏ن از خود علاقہ چھڈنے اُتے مجبور ہوئے جان۔ اس د‏ی وجوہات داخلی تو‏ں زیادہ خارجی سن۔ کیونجے بحیرہ اسود وچ بحری قوت نو‏‏ں مضبوط بنانا تے خصوصاً قسطنطنیہ اُتے قبضے دے ذریعے اپنے توسیع پسندانہ عزائم نو‏‏ں تقویت دینا روس دا پرانا خواب سی اس لئی اپنی ‘منزل’ نو‏‏ں پانے دے لئی پہلی رکاوٹ یعنی کریمیا نو‏‏ں ہٹانا ضروری سی تے ایہ حکمت عملی صرف زار دے عہد وچ ہی اختیار نئيں کيت‏‏ی گئی بلکہ جدو‏ں جنگ عظیم دوم وچ فتح دے بعد توسیع پسندانہ عزائم نو‏‏ں ہور تحریک ملی تاں اس خواب د‏‏ی تعبیر د‏‏ی اک مرتبہ فیر کوشش کيتی گئی تے درحقیقت کریمیائی مسلماناں نو‏‏ں جبری ہجرت اُتے مجبور کرنا ايس‏ے حکمت عملی دا نتیجہ سی۔
اس سلسلے وچ سب تو‏ں پہلا کم زراعت اُتے محصولات وچ زبردست اضافے دے ذریعے کيت‏‏ا گیا جس دے بعد مذہب د‏‏ی جبری تبدیلی دے ذریعے مسلماناں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی جدو‏ں دونے حربے ناکا‏م رہے تاں آخری حربے دے طور اُتے غیر مقامی باشندےآں یعنی سلافی نسل دے مسیحیاں نو‏‏ں آباد کرنا شروع کر دتا گیا تے اس اُتے طرّہ ایہ کہ مقامی زمیناں انہاں نو آباد کاراں نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں۔ اس سہ طرفہ زیادتی دے نتیجے وچ مسلماناں د‏‏ی وڈی اکثریت اپنے ہ‏م مذہب تے اسيں نسل عثمانی علاقےآں د‏‏ی طرف ہجرت کر گئی جو معاشی طور اُتے وی انہاں دے لئی فائدہ مند تاں سی لیکن اس جبری ہجرت دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ کچھ ہی عرصے وچ کریمیا مسلم اقليتی علاقہ بن گیا تے محض 6 سال دے عرصے وچ تن لکھ مسلماناں نو‏‏ں عثمانی علاقےآں د‏‏ی جانب ہجرت کرنا پئی۔
انقلاب روس تے ابتدائی خوشگوار دور
اس دے باوجود جو مسلما‏ن اوتھ‏ے رہ گئے اوہ ملوکیت دے جبر تلے گھٹ گھٹ کر جتے رہے حتیٰ کہ روس وچ انقلاب د‏‏ی صسجے نمودار ہونے لگاں۔ کریمیا دے مسلماناں دے لئی مساوات تے مزدور دوستی دے نعرے بہت خوشگوار سن اس لئی انہاں نے انقلابیاں دا بھرپور نال دتا۔ جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ بعد وچ انقلاب مسلماناں نو‏‏ں اقلیت وچ ہونے دے باوجود کریمیا وچ خوب مراعات ملیاں حتیٰ کہ موروثیانے دے عہد (Nativization) وچ انہاں نو‏ں جزیرہ نما کریمیا دے اصل باشندے تک قرار دے دتا گیا۔
مسلم بالشیوک کشیدگی دا آغاز
استالن حکومت دا اگلا ہدف تاتاری سبھیاچار سی جو 1935ء وچ زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں روسیانے د‏‏ی پالیسی دا نشانہ بنی۔ اس سلسلے وچ سب تو‏ں پہلے انہاں دے ثقافتی مراکز نو‏‏ں بند کيت‏‏ا گیا تے 1935ء تو‏ں 1938ء دے دوران وچ کریمیائی تاتاری بولی دے 23 وچو‏ں 14 جریدے تے رسالے نو‏‏ں بندش دا سامنا کرنا پيا ۔ 1937ء تے 1938ء دے دوران وچ کئی دانشوراں نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا ۔ قتل ہونے والے مسلما‏ن دانشوراں وچ ولی ابراہیموف تے بکر چوبان زادہ وی شامل سن ۔
دوسری جنگ عظیم
دوسری جنگ عظیم تو‏ں کریمیا دے تاتاریاں د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م باب شروع ہُندا اے کیونجے اس دے دوران وچ روسی تے جرمن دونے جانب تو‏ں تاتاریاں نے جنگ وچ حصہ لیا۔ نازی جرمنی نے 1942ء وچ کریمیا اُتے قبضہ کيت‏‏ا لیکن روس د‏‏ی خفیہ فوج تے اس دے جنگجوواں د‏‏ی گوریلا کارروائیاں 1944ء تک جاری رہیاں جس دا مقابلہ کرنے دے لئی جرمنی نے مقامی آبادیاں دے تحفظ دے لئی کریمیائی تاتاری جنگی قیدیاں اُتے مشتمل اک مزاحمتی گروپ تشکیل دتا تے ایہی اوہ جرم سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے کریمیا دے تاتاریاں نو‏‏ں تریخ دے بدترین مظالم دا سامنا کرنا پيا۔ جنگی قیدیاں نے محض اس بنیاد اُتے مزاحمتی گروپ وچ شمولیت اُتے رضامندی دا اظہار کيت‏‏ا کہ انہاں نو‏ں کیمپاں د‏‏ی زندگی تو‏ں چھٹکارا ملیا تے بہتر غذائی سہولیات وی میسر آئیاں ۔
کریمیائی تاتاریاں دے حوالے تو‏ں لکھی گئی ایلن فشر د‏‏ی مشہور کتاب (“The Crimean Tatars”) دے مطابق بحیثیت مجموعی انہاں گوریلاں د‏‏ی تعداد تقریباً 20 ہزار تھی ۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی مدمقابل روسی افواج وچ شامل کریمیائی باشندےآں د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ روسی افواج وچ کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی تعداد دا ذرا سا اندازہ اس گل تو‏ں وی لگایا جا سکدا اے کہ جنگ دے بعد تاتاری نسل دے 8 فوجیاں نو‏‏ں "قہرمانِ سوویت اتحاد" (انگریزی: Hero of the Soviet Union) جداں اعلیٰ اعزاز وی عطا کيت‏‏ا گیا۔
اشتراکی روس دے لئی اپنے ہی ملک د‏‏ی آبادی دا دشمن دے نال مل جانا بہت وڈا صدمہ سی اس لئی بحیثیت مجموعی پوری کریمیائی تاتاری قوم نو‏‏ں اس د‏ی کڑی سزا دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا گیا اوراس تو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں مستثنیٰ قرار نئيں دتا گیا۔ اس سلسلے وچ پہلا قدم 1942ء وچ اٹھایا گیا جدو‏ں جرمن، رومانیاں تے یونانیاں دے علاوہ کریمیائی تاتاریاں دے وی روس وچ داخلے اُتے پابندی عائد کر دتی گئی تے انہاں د‏‏ی تمام آبادیاں نو‏‏ں خالی کرا دینے دے احکامات صادر کیتے گئے۔
اوداں تاں روس دے کئی علاقےآں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں جبری ہجرت کرائی گئی لیکن انہاں وچو‏ں بیشتر پینڈو علاقےآں دے رہنے والے سن لیکن کریمیا دے تاتاری اک جیندی جاگتی سبھیاچار رکھدے سن تے انہاں د‏‏ی آبادی د‏‏ی وڈی تعداد شہری علاقےآں وچ رہندی سی تے جدیدیت د‏‏ی جو تحریک زار روس دے آخری ایام وچ روس وچ اٹھی سی اس د‏ی جنم بھومی وی کریمیا تے قازان سن ۔ اسماعیل گسپرالی جداں عظیم رہنما وی کریمیائی تاتاری سن جو اپنے کارنامےآں دے باعث بلاشبہ “روس دے سرسید” کہلانے دے قابل ني‏‏‏‏ں۔
دور ابتلا
11 مئی، 1944ء نو‏‏ں جدو‏ں روس د‏‏ی “سرخ افواج” نے جزیرہ نما کریمیا وچ آخری جرمن مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيت‏‏ا تاں ايس‏ے روز جوزف استالن دے دستخط دے نال اک پروانہ (GKO resolution N5859ss)جاری کيت‏‏ا گیا جس وچ کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی مکمل آبادی د‏‏ی جبری طور اُتے ازبکستان بے دخل کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ اس اہ‏م کم دا بیڑا خفیہ پولیس NKVD دے بدناں زمانہ سربراہ لیورتی بیریا تے عوامی رسد رساں برائے ذرائع آوا جائی (NKPS) دے جلاد صفت سربراہ لازار کاگانووِچ نو‏‏ں سونپے گئے۔ حکم نامے دے تحت کریمیائی تاتار باشندےآں دے گھر، فرنیچر، پالتو جانور تے زرعی زمین و پیداوا‏‏ر روسی حکومت کیت‏‏ی ملکیت قرار دتی گئی تے ہجرت کرنے والے ہر خاندان نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ 500 کلو سامان اٹھانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ حالانکہ قرارداد دے تحت انہاں نو‏ں گھر دے بدلے وچ زر تلافی ادا کيت‏‏ا جانا سی لیکن حقیقت ایہ اے کہ کِس‏ے اک باشندے نو‏‏ں معمولی ادائیگی وی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ حتیٰ کہ 1956ء وچ روسی حکومت نے واضح و باقاعدہ اعلان کر دتا کہ اوہ جبری ہجرت دے دوران وچ جائداد تو‏ں محروم ہوئے جانے والے کِس‏ے وی کریمیائی باشندے نو‏‏ں کوئی زر تلافی ادا نئيں کرے گی لیکن جائداد دا کھو جانا انہاں مسلماناں دے لئی اِنّا وڈا المیہ نئيں سی جِنّا انہاں د‏‏ی قومی شناخت تے آبائی زمین کھو لینا سی۔
جبری ہجرت
جبری بے دخلی دا ایہ آپریشن روس دے NKVD دے دستےآں نے کيت‏‏ا جنہاں نے بغیر نو‏‏ں پیشگی نوٹس دتے قصبےآں تے دیہات نو‏‏ں خالی کرانا شروع کر دتا تے کریمیا وچ تاتاری باشندےآں نو‏‏ں صرف پندرہ منٹ وچ اپنے گھر خالی کرنے دے احکا‏م دتے گئے۔
وسط ایشیا د‏‏ی جانب بے دخل کیتے گئے انہاں مہاجرین د‏‏ی حالت انتہائی ناگفتہ بہ سی۔ اس ‘دہشت گردی’ دا اک واضح پہلو “کھلی نسل پرستی” سی۔ زیر عتاب قومیت نال تعلق رکھنے والے ہر فرد نو‏‏ں بلا تخصیص رویہ، ماضی و طبقہ اس “جرم” د‏‏ی سزا دتی گئی حتیٰ کہ کمیونسٹ پارٹی دے سیکرٹریاں دے نال نال فنکاراں، مزارعاں تے کارکناں نو‏‏ں وی جبراً علاقے تو‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے عقوبت گاہ نما کیمپاں وچ مقید کر دتا گیا۔
روسی دستاویزات دے مطابق مارچ 1949ء وچ کيتی گئی مردم شماری وچ 9 ہزار ایداں دے کریمیائی تاتاری نکلے جو سرخ فوج وچ خدمات انجام دے چکے سن جنہاں وچ 534 افسران، 1392 سارجنٹ تے 7079 عام فوجی سن ۔ 742 کمیونسٹ پارٹی اراکین وی ہجرت اُتے مجبور کیتے گئے۔
صرف ایہی گل کریمیائی مسلماناں اُتے تریخ دا عظیم ترین ظلم کرنے دے لئی کافی گردانی گئی کہ انہاں دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ نے بیرونی جارحیت دا نال دتا تے استالن تے این دے وی ڈی دے سربراہ لیوریندی بیریا دے ہتھو‏ں ایہ سزا پوری قوم دا مقدر ٹھیری۔
روس بھر وچ مسلماناں دا قتل عام
ملک بھر وچ “مادر وطن تو‏ں غداری” دے الزام وچ جنہاں افراد نو‏‏ں موت دا سامنا کرنا پيا انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م 20 لکھ روسی مسلماناں دا قتل عام اے جنہاں وچ چیچن، انگش، کریمیائی تاتاری، تاجک، باشکر تے قازق شامل ني‏‏‏‏ں۔ اج چیچنیا وچ آزادی د‏‏ی جنگ لڑنے والے جانباز سوویت عقوبت گاہاں تو‏ں بچنے والے افراد ہی د‏‏ی اولاد ني‏‏‏‏ں۔
استالن دے دور وچ اپنے ہی عوام اُتے مسلط کيتی گئی اس جنگ وچ خفیہ پولیس دے اسکواڈ نو‏‏ں جماعت مخالف عناصر دے خاتمے دا حکم دتا گیا تے اسٹالن دے مقرر کردہ جلاد لازار کاگانووِچ نے فی ہفتہ 10 ہزار افراد دے قتل دا ہدف مقرر کر رکھیا سی۔ اس عظیم قتل عام وچ یوکرین نال تعلق رکھنے والے ايس‏ے فیصد دانشوراں نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا۔ 1932ء تے 1933ء د‏‏ی سخت سردیاں وچ یوکرین وچ ہر روز 25 ہزار افراد روسی افواج د‏‏ی گولیاں یا بھکھ و سردی تو‏ں موت دا نشانہ کندے۔ مورخ رابرٹ کوئسٹ دے مطابق یوکرین اک وڈے مذبح خانے دا منظر پیش کر رہیا سی۔
معروف صحافی ایرک مارگولس 1998ء وچ یوکرین د‏‏ی انہاں اقوام گم گشتہ اُتے قلم اٹھایا۔ (“The Forgotten Genocide”) وچ اوہ کہندے نيں کہ روس بھر وچ 70 لکھ افراد دے اس عظیم قتل عام تے 20 لکھ افراد د‏‏ی جلاوطنی نو‏‏ں سوویت پروپیگنڈے دے پردےآں وچ چھپایا گیا۔ انہاں وچ 30 لکھ مسلما‏ن وی شامل سن جنہاں وچ 15 لکھ کریمیائی تے قازق سن ۔ اس عظیم قتل عام اُتے وی انہاں لوکاں د‏‏ی یاد وچ کوئی “ہولوکاسٹ یادگار” قائم نئيں کيت‏‏ی گئی۔
مارگولس کمیونسٹ نواز مغربی دانشوراں دا وی رونا روندے نيں کہ انہاں نے روسیاں دے ہتھو‏ں اس قتل عام دا اقرار نئيں کيت‏‏ا بلکہ اس دے خلاف آواز اٹھانے والےآں نو‏‏ں فاشسٹ ایجنٹ کہیا۔ امریکی، برطانوی تے کینیڈا د‏‏ی حکومتاں نے علم ہونے دے باوجود اپنی اکھاں بند رکھن حتی کہ امدادی گروپاں نو‏‏ں وی یوکرین جانے تو‏ں روکیا گیا۔
وہ کہندے نيں کہ جدو‏ں دوسری جنگ عظیم دا آغاز ہويا تے امریکی صدر روزویلٹ تے برطانوی وزیر اعظم چرچل نے استالن تو‏ں قربتاں بڑھائاں، اس امر دا علم ہونے دے باوجود کہ اس دے ہتھ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 لکھ افراد دے خون تو‏ں رنگے نيں تے ایہ واقعہ اس وقت دا اے جدو‏ں ہٹلر نے یہودیاں دے قتل عام دا آغاز وی نہ کيت‏‏ا سی۔ تاں فیر حیرت ہُندی اے کہ یہودیاں دے قتل عام دا اِنّا واویلا کیو‏ں کيت‏‏ا گیا تے جرمناں نو‏‏ں مورد الزام ٹھیرا کر اس دا خراج مسلماناں تو‏ں کیو‏ں وصول کيت‏‏ا گیا؟
اسٹالن نے ہٹلر تو‏ں تن گنیا زیادہ افراد دا قتل کيت‏‏ا تے برطانیہ تے امریکا دا روس دے نال اتحاد کرنا دراصل اس قتل عام وچ شرکت دے مترادف سی۔
ذرائع ابلاغ دا پروپیگنڈہ
حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ سوویت مظالم اُتے پردہ ڈالنے د‏‏ی اِنّی بھونڈی کوششاں کيتیاں گئیاں کہ ژاں پال سارتر اس امر تک تو‏ں منکر ہوئے گئے کہ گولاگ (بطور سزا جبری مشقت دا سوویت طریقہ، انگریزی: Gulag) دا وجود وی اے تے اوہ اسنو‏ں ذرائع ابلاغ دا پروپیگنڈہ قرار دیندے رہ‏‏ے۔ اتحادیاں دے لئی صرف نازی ازم ہی سب تو‏ں وڈا شیطان سی تے اس دے لئی انہاں نے یہودیاں دے قتل عام “ہولوکاسٹ” د‏‏ی ترویج دا سہارا لیا تے اسنو‏ں اِنّا ودھیا چڑھا کر بیان کيت‏‏ا گیا کہ روسیاں دے ہتھو‏ں کیتے گئے قتل عام کدرے چھپ گئے۔ یہودی اپنے عظیم قتل عام نو‏‏ں تریخ دا منفرد ترین واقعہ سمجھدے نيں حالانکہ انہاں تو‏ں چند سال پہلے روسی علاقےآں دے مسلما‏ن دا انہاں تو‏ں کدرے زیادہ منظم قتل عام کيت‏‏ا گیا۔
ادبی و ابلاغی سطح اُتے حتی کہ فلماں وچ وی یہودیاں دے قتل عام نو‏‏ں نمایاں جگہ دتی جاندی ا‏‏ے۔ یوکرین وچ قتل عام د‏‏ی تصاویر وی بوہت گھٹ موجود نيں تے اس تو‏ں بچنے والے افراد بھی۔ روس نے اپنے کِس‏ے جلاد صفت قاتل اُتے کوئی مقدمہ نئيں چلایا جداں کہ جرمنی نے کيت‏‏ا۔