cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
۲ ۔ اہل بحرین دے ارتداد تے علاء حضرمی دے انہاں د‏‏ی طرف بھیجنے د‏‏ی داستان دے ذیل وچ کہندے نيں :
۱۔ تریخ طبری ۲/ ۴۹۵۔
۳ ۔ تے ہور اس داستان دے بارے وچ کہندا اے :
جب سجاح جزیزہ واپس لُٹیا ، مالک بن نویرہ پشیمان ہوچکے سن تے اپنے کرتوت تو‏ں باخبر امور وچ حیران و پریشان سن ، لیکن وکیع و سماعہ ، جنہاں نے زکات ادا کرنے تو‏ں پرہیز کيتا سی ، سیاہ کارنامےآں نو‏‏ں باقی رکھدے ہوئے نہایت اطمینان دے نال خالد دے استقبال دے لئی دوڑے تے اسنو‏ں زکات ادا کيتی ۔
اس دے بعد بنی حنظلہ د‏‏ی سرزمین اُتے مالک بن نویرہ تے بطاح وچ اس دے اردگرد جمع ہوئے لوکاں دے علاوہ کوئی ناخوشگوار چیز باقی نئيں رہی سی اوہ بدستور پریشان سن بعض اوقات نیک رفتار تے کدی بد کردار بن جاندا سی ۔
۴ ۔ اس دے بعد ایويں روایت کردا اے :
” خالد قبیلہ اسد تے عطفان دے علاقےآں نو‏‏ں مرتداں تو‏ں پاک کرنے دے بعد بطاح د‏‏ی طرف روانہ ہويا جتھے اُتے مالک بن نویرہ اپنے کم وچ مشکوک سن، انصار خالد دے بطاح د‏‏ی طرف روانہ ہونے دے بارے وچ تشویش وچ پئے لہذا اس دا نال دینے تو‏ں پرہیز کيتا تے کہیا کہ :
۱و کان مالک فی البطاح و معه جنوده یساجلنا و نساجله ۔
۲۳۹ خلیفہ نے سانو‏ں حکم دتا اے کہ جے سانو‏ں بزاخہ کہ د‏‏ی جنگ تو‏ں فراغت حاصل ہوجائے تاں اسيں اس وقت تک اوتھے اُتے رکے رہیاں جدو‏ں تک کہ خلیفہ دا خط نہ ملے خالد نے کہیا : کمانڈر وچ ہاں تے مینو‏ں حکم دیندے ہوئے ہن جدو‏ں کہ مالک بن نویرہ ساڈے مقابلے وچ اے وچ اس د‏ی طرف روانہ ہونے دا ارادہ رکھدا ہاں تے تسيں وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں اپنے نال آنے اُتے مجبور نئيں کراں گا ، اِنّا کہہ ک‏ے روانہ ہويا خالد دے روانہ ہونے دے بعدانصار پشیمان ہوئے تے اسک‏‏ے پِچھے روانہ ہوئے تے اس تو‏ں جا ملے اس دے بعد خالد بطاح پہنچیا تے اوتھ‏ے اُتے کسی نو‏‏ں نئيں پایا ۔
ایتھ‏ے تک جو کچھ بیان ہويا اے اوہ سیف د‏‏ی چار روایتاں دا خلاصہ سی تے ہن مالک د‏‏ی داستان دے ضمن وچ باقی داستان ملاحظہ ہوئے۔
” خالد بن ولید جدو‏ں بطاح پہنچیا تاں اس نے اوتھ‏ے اُتے کسی نو‏‏ں نئيں پایا تے دیکھیا کہ مالک نے اپنے کم وچ تردیدکی وجہ تو‏ں اپنے قبیلہ والےآں نو‏‏ں متفرق ہونے دا حکم دے چکے نيں تے انہاں نو‏ں اک جگہ جمع ہونے دے بارے وچ سختی تو‏ں منع کرچکے نيں تے انہاں تو‏ں کہہ رہے نيں : اے بنی یربوع دے افراد ! تسيں لوک جاندے ہوئے کہ جدو‏ں بزرگ تے سپہ سالار سانو‏ں دین د‏‏ی دعوت دیندے سن ،تو اسيں انہاں دے حکم د‏‏ی نافرمانی کرنے دے علاوہ، انہاں دے خلاف پروپگنڈا کردے سن تو‏ں کہ دوسرے جلدی انہاں د‏‏ی تبلیغ تو‏ں متاثر نہ ہاں ، لیکن اس مقابلہ وچ اساں شکست کھادی، اے وچ آپ لوکاں تو‏ں کہنا چاہندا ہاں کہ خلافت دے بارے وچ میرے مطالعہ دا نتیجہ ایہ اے کہ ، خلافت دا کم لوکاں د‏‏ی تدبیر دے بغیر اگے ودھیا اے ، اس بنا اُتے ایسانہ ہوئے کہ تسيں انہاں لوکاں نو‏‏ں کہ جنکو زمانے نے انہاں د‏‏ی مراداں تک پہونچادتا اے، انہاں نال دشمنی کرو، اپنے گھراں نو‏‏ں واپس چلے جاؤ تے چون و چرا کيتے بغیر اس کم وچ مداخلت نہ کرو، اس تقریر دے بعد لوک متفرق ہوگئے تے مالک وی اپنے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے ۔
۲۴۰ ابو قتادہ برہم ہوک‏ے غضب د‏‏ی حالت وچ روانہ ہوک‏ے ابو بک‏ر ک‏ے پاس آئے ، لیکن ابو بکر ابو قتادہ اُتے غضبناک ہوئے فیر عمر واسطہ بنے ، لیکن ابو بکر اس تو‏ں راضی نہ ہوئے مگر ایہ کہ اوہ دوبارہ پرت دے خالد دے پاس جائے، لہذاواپس چلے گئے تے خالد دے نال مدینہ آگئے ۔ خالد نے ام تمیم بنت منہال (مالک د‏‏ی بیوی) نال شادی کرلئی ، لیکن عدہ تمام ہونے تک اس تو‏ں ہمبستری نئيں کيت‏‏ی(۱)
٦ ۔ سیف اک ہور حدیث وچ کہندا اے :
۲۴۱ ٧ ۔ سیف نے اپنی آخری روایت وچ ایويں کہیا اے ” مالک دے سر اُتے گھنے بال سن جدو‏ں سپاہیاں نے مقتولین دے سراں نو‏‏ں دیگ دے پایہ دے طور اُتے استعمال کيتا تاں مالک دے سر دے علاوہ کوئی سر ایسانہ بچا کہ اس د‏ی کھل تک اگ نہ پہنچی ہوئے دیگ وچ موجود کھانا پک کر کھانے دے لئی آمادہ ہوچکيا سی لیکن مالک دا سر گھنے بال د‏‏ی وجہ تو‏ں حالے تک جلا نئيں سی ۔
متمم نے اس دے بارے وچ کچھ اشعار کہ‏ے نيں ، انہاں وچ مالک دے دھنسے ہوئے پیٹ د‏‏ی تعریفیںکیتیاں نيں ، جو جنگی سورماواں دے افتخارات وچ شمار ہُندا سی، عمر نے اس تو‏ں پہلے دیکھیا سی کہ مالک کس طرح پیغمبر اسلام دے حضورماں حاضر ہوئے سن لہذا نھاں نے کہیا؛ مگر ایسا ہی سی اے متمم ! اس نے جواب وچ کہیا؛ میری نظر وچ ایسا ہی سی ۔
جو کچھ اساں سیف د‏‏ی روایتاں وچ پایا ، اس دا ایہ اک خلاصہ سی ،انشاء اللہ آئندہ فصل وچ متن تے سند دے لحاظ تو‏ں تحقیق کرن گے۔
۲۴۲ مالک د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین
و بکل ذلک اثبت ارتداد مالک بن نویره
سیف من گڑھت روایتاں تو‏ں مالک دے ارتداد نو‏‏ں ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے
ماں اپنے اسلام اُتے ثابت و پائیدار ہاں نہ ميں نے دین وچ تغیر پیدا کيتا اے تے نہ تبدیلی د‏‏ی ا‏‏ے۔
مالک بن نویرہ
۲۴۳ گزشتہ فصلاں دا ربط
جب اسيں سیف د‏‏ی رواتیاں د‏‏ی اسناد د‏‏ی تحقیق کردے نيں تے انہاں دے متن نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں ملاندے تے موازنہ کردے نيں تاں اس نتیجہ پرپہنچدے نيں کہ سیف د‏‏ی روایتاں متن تے سند دے لحاظ تو‏ں بے بنیاد تے ناقابل اعتبار نيں ، ایتھ‏ے اُتے اسيں پہلے سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین کرن گے تے فیر انہاں دے متن پربحث کرن گے ۔
سند دے لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی قدر وقیمت
سیف نے روایت نمبر ۱ ،( ۲ و ۳ نو‏‏ں صعب بن عطیہ تو‏ں نقل کيتا اے تے کہندا اے : صعب نے وی اپنے باپ عطیہ بن بلا ل تو‏ں روایت کيتی اے تے اپنی پنجويں تے ستويں روایت نو‏‏ں عثمان بن سوید بن مثعبہ تو‏ں نقل کيتا اے ۔
سیف نے بوہت سارے لوکاں دے لئی بیٹے جعل کيتے نيں چنانچہ حواب دے کتےآں د‏‏ی داستان وچ ام قرفہ دے لئی ”ام زمل“ نامی اک بیٹی تخلیق کيتی اے تے ہرمزان دے لئی قماذبان نامی اک بیٹا جعل کيتا اے چانچہ ایہ بحث آئے گی ، ” جعلی اصحاب “ د‏‏ی بحث وچ اسيں دیکھو گے کہ اک سو پنجاہ تو‏ں ودھ راوی و اصحاب اس د‏ی دے ذہنی تخلیق کانتیجہ نيں جنہاں دا حقیقت وچ کوئی وجود ہی نئيں اے تے انہاں دا کسی کتاب وچ ناں و نشان تک نئيں ملدا ، لہذ اہ‏م ناچارہیاں کہ عثمان بن سوید نو‏‏ں وی سیف دے ذہن د‏‏ی تخلیق سمجھاں ۔
۲۴۴ راویاں دے طبقات
ایتھ‏ے اُتے ممکن اے سوال کيتا جائے کہ : کس وجہ تو‏ں سیف نے جنہاں راویاں تو‏ں روایتاں نقل کيتی اے انہاں کانام و نشان کتاباں وچ نئيں ملدا تے اوہ سیف دے خیالات د‏‏ی تخلیق نيں ؟
علم حدیث دے علماء نے حدیث دے راویاں د‏‏ی طبقہ بندی د‏‏ی اے:
طبقہ اول وچ : و ہ لوک نيں جو رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے ہ‏معصر سن تے بلا واسطہ آپ تو‏ں روایت نقل کردے نيں اس گروہ نو‏‏ں اصحاب یا صحابہ کہندے نيں ۔
تیسرا طبقہ : ایہ تابعین دے اوہ افراد نيں جنہاں نے بعض اصحاب تو‏ں حدیث روایت کيتی ہوئے تے اس گروہ دا زمانہ ولیداموی د‏‏ی خلافت دے اختتام ۱۲٦ ئھ اُتے ختم ہُندا اے ۔
چوتھا طبقہ : ایہ تابعین دا آخری گروہ تے انہاں دے ہمعصر راوی نيں او راس طبقہ نے غالباً طبقہ اول دے تابعین تو‏ں روایت کيتی اے تے انہاں وچو‏ں بعض نے وی بعض اصحاب نو‏‏ں درک کيتا اے اس طبقہ دا زمانہ، بنی امیہ د‏‏ی خلافت دے اختتام ۱۳۲ ھء اُتے ختم ہُندا اے ۔
۲۴۵ پنجواں طبقہ :یہ اوہ راوی نيں جو طبقہ چہارم دے بعد سن تے انہاں دا زمانہ منصور عباسی د‏‏ی خلافت دے اختتام تک سی ۔
۱۔ تذکرہ حفاظ دے چار جلد ، طبع حیدر آباد نو‏‏ں طرف رجوع کيتا جائے ۔
۲۴٦ ہے اسنو‏ں شیخ کہیا جاندا اے ہر شیخ (جو روایت دا استاد سی) نو‏‏ں معین کيتا گیا اے جس دے چند شاگرد سن تے ہر شاگرد نے راوی د‏‏ی تعیین د‏‏ی اے جنہاں نے چند شیوخ تو‏ں اخذ کيتا اے انہاں دے اساتید کون نيں ؟ فیر اس وقت کس طرح ہر اک دے تفصیلی حالات بیان کردے نيں کہ کس شہر وچ زندگی گزار رہے سن با تقویٰ تے پرہیزگار سن یا ایويں ہی ضعیف عقیدہ ،شیعہ سن یا سنی ، خارجی سن یاغالی مرجئی سن یا قدری ، معتزلی سن یااشعری ، خلق قرآن دے قائل سن یا اس دے قدیم ہونے دے ، حاکم وقت دے درباسنو‏ں دور سن یا درباری سن ، قوی حافظہکے مالک سن یا ضعیف حافظہ والے ، سچ بولنے والے سی یا جھوٹھ بولنے والے ، آخر عمر تک اس د‏ی عقل کم کردی سی یا آخری عمر وچ ضعیف العقل ہوگئے سن ، حدیث نقل کرنے وچ کِسے دوسرے دے نال شریک سن یا تنہا روایت کردے سن حتی راویاں د‏‏ی جمع کيتی گئی حدیثاں دے نمبر تک وی معین کيتے گئے نيں ۔
بعض طبقات اپنے شاگرد دے ناں اُتے روایت نقل کرنے د‏‏ی اجازت نامے جاری کردے سن تے شاگرد (راوی) نو‏‏ں سر ٹیفکیٹ دیندے سن او خود انہاں روائی اجازاں نو‏‏ں کو علماء نے دسیاں جلد کتاباں وچ ضبط کيتا اے تے اس دے علاوہ دسیاں کوائف حدیث دے راویاں دے بارے وچ لکھے گئے نيں علم حدیث د‏‏ی اِنّی اہمیت سی کہ اسنو‏ں دیکھنے دے لئی اک شہر تو‏ں دوسرے شہر وچ جاندے سن ، جداں کہ اج کل علم حاصل کرنے دے لئی اک ملک تو‏ں دوسرے ملک وچ سفر کردے نيں خراسان تو‏ں مدینہ ، یمن تو‏ں مصر تے ری تو‏ں بغداد جاندے سن ،ہور نیشابور ، کوفہ ، بصرہ ، بلخ تے سمرقند وغیر ہ جاندے سن ۔
راویاں دے حالات وچ تالیف کيتی گئی کتاباں چند حصےآں وچ تقسیم د‏‏ی گئیاں نيں ، اکثر کتاباں وچ راویاں دے ناں او رمؤلف دا زمانہ الف ،با ء د‏‏ی ترتیب تو‏ں لکھیا گیا اے تے انہاں دے حالات د‏‏ی تشریح وی لکھی گئی اے جداں : ”تریخ کبیر “، ”وسیط بخاری“ صاحب صحیح بخاری، ”جرح و تعدیل “رازی ، رہتل بن مزی ، میزان الاعتدال ذہبی ، رہتل الرہتل ، لسان المیزان ، ابن حجر عسقلانی د‏‏ی تقریب الرہتل ۔
۲۴٧ بعض کتاباں سال د‏‏ی ترتیب تو‏ں لکھی گئیاں نيں ، یعنی ہر اک راوی د‏‏ی زندگی دے حالات اس د‏ی وفات دے سال وچ لکھے گئے نيں ، جداں :” التہذیب“ ابن حجر عسقلانی ، ”العبر“ تالیف ذہبی ، ”شذرات الذہب“ تالیف ابن عمار ،” الرفیات“ تالیف صلاح الدین صفری ،” تکملة الرفیات“ منذری ، تے بعض تریخ د‏‏یاں کتاباں تو‏ں وی راوی دے سال وفات وچ اس دے حالات د‏‏ی تشریح لکھی اے ، جداں : ”ابن اثیر“ ،” ابن کثیر“ ، ذہبی نے ”اسلام د‏‏ی تریخ کبیر“ وچ ، ابن سعد نے طبقات وچ ہر شہر دے راویاں د‏‏ی طبقہ بندی د‏‏ی اے ، جداں : مکہ ، مدینہ ، بصرہ ، کوفہ ، ری ، بغداد ، یمن تے شام دے راوی ، جنہاں علماء نے شہراں دے لئی مخصوص تریخ لکھی اے انہاں نے انہاں شہراں وچ رہنے والے راویاں یا انہاں شہراں تو‏ں گزرنے والے راویاں دے حالات نو‏‏ں وی تفصیل تو‏ں بیان کيتا اے ، جداں : ابن عساکر د‏‏ی ”تریخ دمشق“ ، خطیب بغدادی د‏‏ی ”تریخ بغداد“ ، ابو نعیم اصفہانی د‏‏ی ”تریخ اصفہان“ حموی نے معجم البلدان وچ شرح بلاد دے ضمن وچ ا ن شہراں تو‏ں منسوب راویاں نو‏‏ں وی لکھیا اے ۔
بعض روات کسی شہر د‏‏ی طرف منسوب ہوئے یا لقب تو‏ں مشہور سن ، جداں : اصفہان ،طبری ، عکلی ، عمری ،برجمی و بعض دانشوراں نے ایداں دے راویاں دے حالات زندگی اُتے کتاباں لکھایاں نيں ، جداں : سمعانی نے ”انساب“ وچ تے ابن اثیر نے” لباب الانساب“ وچ اس نسبت دا ذکر کيتا اے تے جو وی راوی اس نسبت تو‏ں مشہو سن اسنو‏ں لکھیا اے، جدو‏ں کدی راویاں دے ناں وچ کوئی غلطی ہوجاندی سی تاں اس غلطی نو‏‏ں دور کرنے دے لئی کتاباں لکھی جاندی سی ، جداں : المختلف و المؤتلف تے المشتبہ و الاکمال ۔
خلاصہ ایہ کہ، جداں کہ اساں کہیا کہ علم حدیث ، اک اہ‏م ترین علم او رمسلماناں د‏‏ی دلچسپی دا علم سی ۔ اس سلسلے وچ تمام کوشش و تلاش کيتی گئی اے کہ سند شناسی دے لحاظ تو‏ں کوئی تاریک نقطہ باقی نہ رہے ۔ اس دے پیش نظر جے اساں دیکھیا کہ ، سیف نے اپنی روایتاں نو‏‏ں اپنی دو کتاباں ” فتوح “ تے ” جمل“ماں جمع کيتا اے تے کسی سبب تو‏ں -- جسنو‏ں اساں مناسب جگہ اُتے بیان کيتا اے --- انہاں دوکتاباں نو‏‏ں اس نے بنی امیہ دے زمانے وچ لکھیا اے اس زمانے تک حدیث دے راوی گنے چنے سن تے اس دے علاوہ سند شناسی د‏‏ی کسی کتاب وچ سیف دے راویاں دا ناں و نشان نئيں پایا جاندا اے ، خاص طور اُتے جو تجربہ اسيں سیف دے احادیث گڑھنے دے بارے وچ رکھدے ہی ، ساڈے لئے مسلم طور اُتے ثابت ہوئے گا کہ اوہ راوی صرف تے صرف سیف دے خیال دے پیداوا‏‏ر نيں تے کچھ نئيں ۔
۲۴۸ قابل ذکر نکتہ ایہ اے کہ اسيں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی پڑتال تے تحقیق وچ صرف اس زاویے د‏‏ی طرف توجہ مبذول کراندے کہ اس حدیث دا فلان راوی وجود و خلقت دے بنیادی اصول دے تحت سیف دے خیال د‏‏ی پیدائش اے تے ايس‏ے زاویہ اُتے اکتفا کردے نيں ، لیکن دوسرے زاویئے جو حدیث شناسی دے فن دے لحاظ تو‏ں روایت کيتی سند د‏‏ی بناوٹ وچ ساڈی نظر وچ قابل اعتراض نيں جداں : فلاں راوی دے بارے وچ روایت کيتی سند وچ باجود اس دے اس دا ناں تریخ وچ ذکر ہويا اے تے حقیقت وچ راویاں وچو‏ں اک اے ، لیکن سیف دا اس تو‏ں روایت کرنا محل اشکال اے جداں اس داستان د‏‏ی پنجويں روایت اسيں اس قسم دے اشکالات نو‏‏ں نظر انداز کرن گے ۔
فی الجملہ چونکہ رجال د‏‏یاں کتاباں وچ عطیہ ، صعب او رعثمان بن سوید دا کدرے ناں و نشان نئيں ملدا ، اس لئی اسيں مجبور نيں کہ انہاں نو‏ں سیف دے ذہن د‏‏ی پیداوا‏‏ر شمار کرن ، تے ایہ کم علمائے حدیث دے راویاں د‏‏ی نظر وچ غیر معمولی اہمیت دا حامل اے تے اسنو‏ں ناقابل بخشش گناہ سمجھیا جاندا اے لیکن ایہ سیف د‏‏ی نظر وچ ا یک انتہائی سہل و آسان کم اے جی ہاں ! اس سادگی تے آسانی دے نال کہندا اے کہ : صعب بن عطیہ نے اپنے باپ عطیہ بن بلال تو‏ں میرے لئے روایت کيتی اے ؟! تے انہاں چند جملےآں دے ذریعہ اس نے بیٹے ، باپ تے جد اُتے مشتمل اک گھرانے نو‏‏ں خلق کيتا اے تو‏ں کہ اپنی روایتاں دے لئی سند جعل کرسک‏‏ے ایہ سی سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند تے ملاحظہ ہوئے انہاں دا متن تے صحیح روایتاں تو‏ں انہاں دا موازنہ :
۲۴۹ متن دے لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی قدر وقیمت
جب اسيں سیف د‏‏ی روایتاں دے متن دا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق اورموازنہ کردے نيں تاں اسيں اس نتیجہ اُتے پہنچدے نيں کہ سیف بن عمر نے انہاں روایتاں دے اک حصہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے جعل کيتا اے تے انہاں دے اک حصہ وچ اپنی مرضی دے مطابق تحریف کرکے انہاں وچ کچھ مطالب دا وادھا کردتا اے ، تاکہ اس طرح، خالد بن ولید اُتے کيتے گئے اعتراض اورتنقید دا دفاع کرسک‏‏ے تے اس نظریہ د‏‏ی حمایت دے لئی پہلے اہل بحرین بنی تمیم تے سجاح د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے دے ضمن وچ راہ ہموارکی ۔ اوراوتھ‏ے اُتے مالک دے شک و شبہہ دا ذکر کيتا اے تے اس دے مقابلے وچ ثابت قدم مسلماناں دے اک گروہ نو‏‏ں جعل کيتا اے تے انہاں نو‏ں مالک دے طرفداراں تو‏ں مجادلہ تے نبرد آزمائی کردے دکھایا اے تے ابو بکرکوثابت قدم مسلماناں پرحملہ د‏‏ی غرض تو‏ں نبوت دے مدعی سجاح تو‏ں مالک د‏‏ی موافقت جعل د‏‏ی اے ، سجاح د‏‏ی واپسی دے بعد مالک نو‏‏ں حیران و پریشان دکھایا اے جدو‏ں کہ مؤرخین وچو‏ں کسی اک نے نئيں کہیا اے کہ مالک نے ضرار دے ہتھو‏ں گرفتار ہونے دے وقت اپنے ارد گرد کچھ لوکاں نو‏‏ں جمع کيتا سی تے اپنے نال اک فوج تیار کر رکھی سی ، جیساکہ سیف نے کہیا اے ، سیف اپنی رسوائی تو‏ں بچنے دے لئی چارہ جوئی دے طورپر اپنی چوتھ‏ی روایت وچ ا س زاویہ نو‏‏ں اپنے خیال وچ اس وضاحت دے نال تصحیح کردا اے کہ مالک نے اپنے حامیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ متفرق ہوجاواں او رمالک دا ایہ کم اس لحاظ تو‏ں نئيں سی کہ اس نے اپنی کارکردگی تو‏ں پشیمان ہوک‏ے توبہ کيتا ہوئے بلکہ اس خوف و دہشت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جو اس اُتے طاری ہويا سی ۔
۲۵۰ اس دے بعد اس نے خالد د‏‏ی سپاہ وچ موجود انصار تے خالد دے درمیان فرضی اختلافات درست کيتے نيں تاکہ خالد دا گناہ ابو بکر د‏‏ی گردن اُتے نہ پئے تے تریخ پڑھنے والا خالد دے اس عمل نو‏‏ں ابو بکر تو‏ں نسبت نہ دے، سیف د‏‏ی گڑھی ہوئی روایت وچ انصار نے ابو بکر دا دفاع کردے ہوئے کہیا اے کہ ابو بکر نے ایسا کوئی حکم نئيں دتا اے ، تے خالد اُتے ایہ الزام نہ لگیا سک‏‏ے کہ اوہ اس جرم کر مرتکب ہويا اے چونکہ خالد نے واضح کيتا اے کہ اسنو‏ں پے در پے فرمان ملدے سن تو‏ں کہ تنقید و اعتراض صدا بصحرا ہوجائے ۔
فیر راہ ہموار کرنے دے بعد سیف کہندا اے : خالد نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ کرنے دے لئی مختلف علاقےآں وچ بھیجیا تے حکم دتا کہ جو وی انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول نہ کرے ، اسنو‏ں گرفتار کرن ، ابو بکر تو‏ں نقل کيتی گئی اک سفارش دے تحت اس تو‏ں کدرے زیادہ تے سخت تر سزا دا قائل ہوئے اہے ہور کہندا اے کہ مالک دے سپاہیاں نو‏‏ں دھوکہ دے ک‏ے خالد دے پاس لیایا گیا جدو‏ں کہ اوہ خود وی مالک دے باب وچ اختلاف رکھدے سن اس دے بعد خالد حکم دیندا اے کہ مالک تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں جاڑے د‏‏ی سرد رات وچ جیل وچ ڈالداں تے انھاں گرم رکھنے دا انتظام کرن ، فوجیاں نے اس گمان تو‏ں کہ خالد کنایہ وچ گل کردا اے زندانیاں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا اے ، انہاں سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا جدو‏ں چیخ و پکار تے گریہ و زاری د‏‏ی آوازاں خالد دے کانو تک پہنچیاں تاں اوہ باہر آیا لیکن دیکھیا کہ کم تمام ہوچکيا اے تے فوجی ،قیدیاں دا قتل عام کرکے فارغ ہوچکے نيں فیر اس دے بعد کہندا اے : خالد نے عدہ تمام ہونے دے بعد مالک د‏‏ی بیوی تو‏ں ہمبستری د‏‏ی ، تنہا اعتراض جو خالد دے لئی باقی رہندا اے اوہ ایہ اے کہ اس نے جنگ کيت‏ی حالت وچ شادی کيتی اے جو عرباں وچ قبیح فعل شمار ہُندا اے ، ايس‏ے طرح اس نے ابو قتادہ خالد تے عمر دے درمیان گزرے واقعات نو‏‏ں تحریف دے نال پیش کيتا ا‏‏ے۔
۲۵۱ جی ہاں ! اس دے خیال وچ مالک نو‏‏ں غلطی تو‏ں قتل کيتا گیا اے تے اس دا سبب ایہ سی کہ خالد دے سپاہیاں نے خیال کيتا سی کہ خالد نے انہاں دے نال کنایہ وچ گل کيتی اے ، اسيں تویہ نہ سمجھ سک‏‏ے کہ اس خیال دا سرچشمہ کيتا سی ؟ باوجودیکہ خود خالد قبیلہ قریش تے بنی مخزوم نال تعلق رکھدا سی تے ضرار بن ازور (قاتل) قبیلہ بنی اسد و بنی ثعلبہ تو‏ں سی ، بالفرض جے ایہ قتل غلطی دے سبب وی انجام پایا سی ، تاں مقتولین دے قلم کيتے گئے سراں نو‏‏ں کیو‏ں کھاناپکانے والی دیگاں دے پایہ دے طور اُتے استعمال کيتا گیا ؟ ایہ تے اس دے علاوہ ہور نکات(جنہاں د‏‏ی طرف اسيں پہلے اشارہ کرچکے نيں اے ) ایداں دے مطالب نيں جنہاں نو‏ں صرف سیف نے نقل کيتا اے تے ا سک‏‏ے علاوہ کسی تے نے نقل نئيں کيتا اے ، لیکن کيتاکیا جائے کہ طبری جداں مؤرخ پیدا ہُندے نيں تے اس د‏ی گلاں نو‏‏ں اپنی تریخ وچ درج کردیندے نيں تے دوسرے وی مانند ابن اثیر ، ابن کثیر،میر خوان جداں لوک اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ طبری تو‏ں نقل کردے نيں ا ور ايس‏ے طرح ابن حجر وی اپنی کتاب الاصابہ وچ ا نھاں درج کردے نيں ، نتیجہ دے طور اُتے سیف د‏‏ی گڑھی ہوئی روایتاں ابن حجر وی اپنی کتاب الاصابہ وچ انھاں درج کردا اے نتیجہ دے طور اُتے سیف د‏‏ی گڑھی ہوئی روایتاں اسلام د‏‏ی تریخ تے رجال د‏‏یاں کتاباں وچ شائع ہوجاندیاں نيں تے حقیقت واقعہ آئندہ نسلاں تو‏ں پوشیدہ رہ جاتاہے مگر ایہ کہ کوئی (سیف دے علاوہ) دوسرےآں د‏‏ی لکھی گئی تریخ او ر تشریح دا سنجیدہ گی تو‏ں مطالعہ کرکے چھان بین کرے تو‏ں کہ اس اُتے حقیقت امر واضح تے روشن ہوجائے تے جان لے کہ سیف دے کہنے دے علاوہ ہور مصادر نے وی (جداں کہ اس تو‏ں پہلے کہیا گیا)خالد دا مالک دے قتل دا حکم دینا نقل کيتا اے ، جداں : فتوح البلدان بلاذری(۱) ، تریخ ابن عساکر(۲) تریخ الخمیس ج ۲/ ص ۳۳۳ ، نہایة ابن اثیر ج ۳/ ۲۵٧ ، صواعق المحرقہ ص ۲۱ ، تاج العروس زبیدی ج ۸/ ص ٧۵ وغیرہ ،
یہ سی ” ردہ “ دیاں جنگاں وچو‏ں اک جنگ کيت‏ی داستان و علی ھذہ فقس ما سواھا تے ايس‏ے اُتے باقی نو‏‏ں قیاس کیجئے۔
۱۔ صفحہ ۱۰۵ ۔
۲۵۲ علاء حضرمی د‏‏ی داستان تے بحرین دے لوکاں دا ارتداد
” علاء دے سپاہیاں نے دارین دے لوکاں تو‏ں ایسی جنگ کيت‏ی تے انہاں اُتے تلوار چلا‏ئی کہ حتی انہاں وچو‏ں اک شخص وی زندہ نئيں بچا “
علاء حضرمی ، عبدالله بن عماد بن اکبر بن ربیعہ بن مالک بن عویف حضرمی دا بیٹا اے اس دا باپ مکہ دا باشندہ تھاا ور حرب بن امیہ دا اسيں پیمان سی، علاء نو‏‏ں رسول خدا نے بحرین دا گورنر مقرر رفرمایا سی ، پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد ابو بکر نے وی اسنو‏ں ايس‏ے عہدہ اُتے برقرار رکھیا تے عمرکے زمانے وچ وی ايس‏ے عہدہ اُتے برقرار سی ایتھ‏ے تک کہ ۱۴ ھء یا ۲۱ ھء وچ اس دنیا تو‏ں چلا گیا(۱)
سیف د‏‏ی روایتاں وچ علاء د‏‏ی داستان
۱۔ الاستیعاب ج ۳/ ص ۱۴٦ ۱۴۸۰ ، الاصابہ ۴۹۱۔
۲۔ اغلب گمان ایہ اے کہ منجاب بن راشد سیف د‏‏ی خیالی پیداوا‏‏ر اے اسيں مناسب جگہ اُتے کدرے گے کہ سیف نے اس قسم دے اصحاب بہت جعل کيتے نيں ۔
۲۵۳ دتا کہ بحرین دے مرتدلوکاں نال جنگ کرن ایتھ‏ے تک کہندا اے :
لوکاں نے جواب وچ کہیا : کیہ ایہ ملامت دا موقع اے ؟ جے اسيں اس موجودہ صور ت حا ل وچ ر ات گزاراں گے تاں کل سورج روشن ہونے تو‏ں پہلے ہی ساڈا ناں و نشان باقی نئيں رہے گا ۔
علاء نے کہیا: اے لوگو ! نہ ڈرو کیہ تسيں مسلما‏ن نئيں ہو، ؟ کیہ تسيں خدا د‏‏ی راہ وچ قدم نئيں اٹھا رہے ہوئے !
۱۔ دہنا بنی تمیم دے قبیلہ د‏‏ی زمیناں وچو‏ں اے جس وچ ر یت دے ست پہاڑ تشکیل پائے نيں ،معجم البلدان ج۴/ ۱۱۵
۲۵۴ کیہ تسيں خدا دے یاور نئيں ہوئے ؟
انہاں نے کہیا کیو‏ں نئيں !
اس نے کہیا: پھرماں توانو‏‏ں نوید دے رہیا ہاں ، خدا د‏‏ی قسم کھاندا ہوئے ں کہ خداوند عالم ہرگز تواڈے ورگی حیثیت دے مالک فرد نو‏‏ں ذلیل و خوار نئيں کريں گا جدو‏ں صبح نمودار ہوئی منادی نے نماز دے لئی اعلان کيتا تے علاء نے نماز ساڈے نال پڑھی اسيں وچو‏ں بعض نے تیمم کرکے نماز پڑھی تے بعض ہور ابتدائے شب ہی تو‏ں با وضو سن علاء نے جدو‏ں نماز تو‏ں فراغت حاصل کيتی تاں دو زانو بیٹھ گیا لوک وی دو زانو بیٹھ گئے ، اس نے دعا دے لئی ہتھ اٹھائے تے لوکاں نے وی دعا دے لئی ہتھ اٹھائے ، اس دوران سورج د‏‏ی گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں دور تو‏ں پانی د‏‏ی لہراں نظر آنے لگياں ، علاء نے جماعت دے صف د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا؛ کوئی جاک‏ے دیکھ لے ایہ کیہ اے تاں اک شخص جاک‏ے واپس آیا ، اس نے کہیا: ایہ اک سراب دے علاوہ کچھ نئيں اے ، علاء نے فیر تو‏ں دعا دے لئی ہتھ اٹھائے ، اک او رسراب نمودار ہويا جو بالکل پہلے د‏‏ی طرح سی ، اس دے بعد فیر تو‏ں پانی د‏‏ی لہراں دکھادی دینی لگياں ، اس دفعہ ساڈا راہنما واپس آک‏ے بولا ” پانی اے “
پھرعلاء اٹھا تے لوک وی اٹھے اسيں سب پانی د‏‏ی طرف روانہ ہوئے اورپانی تک پہنچ گئے اساں پانی پی لیا ور تے ہتھ منھ دھویا،حالے سورج بلند نہ ہويا سی کہ اساں دیکھیا ساڈے اونٹھ ہر طرف تو‏ں ساڈی طرف ہانہاں دے جارہے نيں ، جدو‏ں اوہ ساڈے پاس پہنچے تاں ساڈے سامنے جھک کر بیٹھ گئے اورہر اک نے اپنے اونٹھ نو‏‏ں پکڑلیا ، انہاں دے مال دا اک ذرہ وی کم نئيں ہويا سی اساں اپنے مرکباں نو‏‏ں پانی پلایا او خود وی سیراب ہوئے تے اسيں اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوگئے ابوہریرہ میرے نال سی ، جدو‏ں اسيں اس جگہ تو‏ں اگے ودھے تے اوہ جگہ نظراں تو‏ں اوجھل ہوئی ، تاں ابو ہریرہ نے مینو‏ں کہیا: کيتا پانی د‏‏ی جگہ نو‏‏ں پہچان سکدے ہو؟ ميں نے جواب وچ کہیا: تمام لوکاں تو‏ں بہتر وچ اس سرزمین دے بارے وچ آشنا ہاں اس نے کہیا : میرے نال آؤ تو‏ں کہ مینو‏ں اس پانی دے کنارے پہنچادو ،ہم دونے اک نال آک‏ے اس جگہ پہنچے ، لیکن اساں انتہائی تعجب دے نال مشاہدہ کيتا کہ نہ اوہ تالاب موجود سی تے نہ پانی دا کدرے ناں و نشان باقی سی ميں نے اس تو‏ں کہیا: خدا د‏‏ی قسم جے ميں تالاب نو‏‏ں ایتھ‏ے غائب نہ پاندا تاں کہندا : ایہ اوہی جگہ اے ، دلچسپ د‏‏ی گل ایہ اے کہ ميں نے اس تو‏ں پہلے وی ایتھ‏ے اُتے پانی نئيں دیکھیا سی ، اسيں اس گفتگو وچ لگے سن کہ ابو ہریرہ د‏‏ی نگاہ اس دے اپنے لوٹے اُتے پئی جو پانی تو‏ں بھریا سی ، اس نے کہیا : اے ابو سہم خد اکی قسم ایہ اوہی جگہ اے تے وچ ا سی لوٹے دے لئی واپس آیا ہاں تے تینو‏ں وی ايس‏ے لوٹے دے لئی اپنے نال لے آیا ہاں ميں نے اس وچ پانی تالاب دے کنارے رکھیا سی تو‏ں کہ واپس آک‏ے دیکھو لاں کہ پانی دا کوئی اندا پتہ اے کہ نئيں اس صحرا وچ پانی دا نمودار ہونا اک معجزہ سی ، ہن مینو‏ں معلوم ہويا کہ ایہ معجزہ سی ، لہذا بوہریرہ نے خداکا شکر ادا کرکے ہمراہ روانہ ہوگیا۔
۲۵۵ اس دے بعد سیف بحراں دے مرتدلوکاں تو‏ں علاء د‏‏ی جنگ کيت‏ی داستان نقل کردا اے تے اس سلسلے وچ کہندا اے : علاء د‏‏ی فوج نے اس رات وچ (جب سب مست سن ) فتح پائی ایتھ‏ے تک اپنی کتاب دے صفحہ نمبر ۵۲٦ پرلکھدا اے جدو‏ں علاء نے اس طرف تو‏ں خاطر جمع ہوک‏ے سکو‏ن حاصل کيتا تب اس نے لوکاں نو‏‏ں شہر ” دارین “ د‏‏ی طرف روانہ ہونے د‏‏ی دعوت دتی تے انہاں نو‏‏ں جمع کرکے اک خطبہ دیااوربولا : خداوند عالم نے شیاطین تے جنگ تو‏ں فرار کرنے والےآں نو‏‏ں اس شہر وچ جمع کيتا اے ، اس نے اپنی آیات صحرا وچ تواڈے لئے دکھلائی نيں ، تو‏ں کہ تسيں لوکاں دے لئی عبرت تے اطمینان دا سبب بنو ،لہذا اٹھو! اوراپنے دشمن د‏‏ی طرف رخ کرکے سمندر وچ کود پڑو کہ خداوند عالم نے تواڈے دشمن نو‏‏ں اک جگہ جمع کردیاہے ۔
فوجیاں نے کہیا : خدا د‏‏ی قسم صحرائے ”دھنا“ د‏‏ی داستان دے بعد مردے دم تک اسيں کسی وی خطرنا‏‏ک واقعہ دے رونما ہونے تو‏ں خائف نئيں ہون گے ۔
علاء اپنے مرکب اُتے سوار ہويا ور اس دے فوجی وی سوار ہوئے تے سمندر دے ساحل اُتے پہنچے ، علاء تے اس دے سپاہی ایہ دعاپڑھ رہے سن : یا ارحم الراحمین یا کریم یا حلیم یا احد یا صمد یا حی یا محیِی الموندی یا حی یا قیوم لا الہ الا انت یا ربنا اس دے بعد خدا دا ناں لے ک‏ے سمندر وچ کود پئے انہاں دے قدماں تلے سمندر دا پانی نرم زمین دے مانند سی پانی صرف اونٹھاں دے سماں دے اُتے والے حصہ تک پہنچدا سی دریا تو‏ں شہردارین تک سمندر وچ کشتیاں دے ذریعہ اک دن رات دا فاصلہ سی۔ ” دارین “ پہنچ ک‏ے اوہ دشمن د‏‏ی فوج تو‏ں نبرد آزما ہوئے ، گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئی ، دشمن اُتے انہو ں نے ایسی تلوار چلا‏ئی کہ انہاں وچو‏ں اک نفر وی زندہ نہ بچا، جو انہاں د‏‏ی کوئی خبر لاندا انہاں دے بال بچےآں نو‏‏ں اسیرکیا گیا تے انہاں دا مال پرت لیا گیا، اس قدر دولت ہتھ آئی کہ ہرسوار نو‏‏ں چھ ہزار تے ہر پیادہ نو‏‏ں دو ہزار دا حصہ ملیا فیر اوہ ايس‏ے روز اس طرح واپس چلے گئے جس طرح آئے سن ، عفیف بن منذر نے اس واقعہ دے متعلق ایويں کہیا:
الم تر انَّ اللّه ذلّل بحره
و انزل بالکفار احدی االجلائل
دعونا الذی شقّ الرمال فجائنا
۲۵٦ ترجمہ :
کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ خداوند عالم نے کس طرح سمندر د‏‏ی اُتے خروش تے سرکش لہراں نو‏‏ں رام کيتا تے کفار دے سر اُتے اک وڈی بلاء و مصیبت ڈال دتی ؟ اساں اک ایداں دے خدا تو‏ں التجا د‏‏ی جس نے ریگستان د‏‏ی ریت نو‏‏ں توڑدتا (اور ساڈے لئے پانی جاری کيتا) اس نے وی ساڈی دعا قبول کيتی تے ایسا کم کيتا کہ گزشتہ زمانےآں وچ (دوران فرعون) سمندر نو‏‏ں چیرنے تو‏ں عجیب تر سی۔
اسک‏‏ے بعد طبری کہندا اے :
” جدو‏ں علاء بحرین واپس آیا تاں اس قت اس سرزمین وچ اسلام پائدار و مستحکم ہوگیا سی اہل اسلام عزیز تے اہل شرک ذلیل ہوگئے مسلماناں دے ہمسفر اک راہب نے اسلام قبول کيتا تاں اس تو‏ں سوال کيتا گیا کہ تیرے اسلام قبول کرنے دا کیہ سبب ہويا ؟ اس نے جواب وچ کہیا؛ ميں نے تن چیزاں دا مشاہدہ کيتا تے ڈر گیا کہ جے انہاں دا مشاہدہ کرنے دے باوجود ایمان نہ لاواں ، تاں خداوند عالم مینو‏ں اک حیوان د‏‏ی صورت وچ مسخ کردے گا۔
۱ ۔ ریگستان وچ جاری ہونے والا پانی
۲ ۔ سمندر د‏‏ی طوفانی لہراں دا راستہ وچ تبدیل ہونا۔
۳ ۔ ہنگام سحر لشکر اسلام تو‏ں جو دعا ميں نے سنی ۔
سوال کيتا گیا : اوہ دعا کیہ سی ؟
اس نے کہیا:
اللّٰهم انت الرحمن الرحیم ، لا اله غیرک ، و البدیع لیس قبلک شیء و الدائم غیر الغافل ، والحی لا یموت ، و خالق ما یری ، و ما لا یری و کل یوم انت فی شان و علمت اللُّهم کل شیء بغیر تعلّم ،
۲۵٧ علاء نے حضرت ابو بکر نو‏‏ں لکھیا : اما بعد ، خداوند عالم نے ریگستان نو‏‏ں ساڈے لئے اک ایداں دے چشمے وچ تبدیل کردتا اے جس د‏‏ی انتہا نظر نئيں آندی سی : اس طرح ساڈے مشکل تے غم و اندوہ وچ گرفتار ہونے دے بعد اپنی قدرت د‏‏ی اک آیت تے عبرت دے اسباب سانو‏ں دکھا یا ، تو‏ں کہ اسيں خدا دا شکر بجالاواں ، لہذاآپ وی ساڈے لئے دعا کیجئے تے خدا تو‏ں درخواست کیجئے کہ اپنے لشکر تے ا سک‏‏ے دین د‏‏ی یاری کرنے والےآں د‏‏ی مدد فرمائے۔
جب حضرت ابو بکر نو‏‏ں ایہ خط ملیا تاں انھاں نے خدا دا شکر اداکیااور دعا کردے ہوئے کہیا: ہر وقت جزیرة العرب دے بیابانو ں دے بارے وچ گل چھڑدی سی ، عرب کہندے سن لقمان تو‏ں پُچھیا گیا : کيتا ”دہنا “ دے ریگستاناں وچ کنواں کھوداں ؟ لقمان نے منع کيتا اوراجازت نئيں دتی کہ اوتھ‏ے اُتے کھدائی کيت‏ی جائے ،کیونجے انہاں دا اعتقاد ایہ سی کہ اس سرزمین وچ پانی اِنّی گہرائی وچ اے کہ کوئی وی رسّی، اس تک نئيں پہنچ سکدی تے اس سرزمین تو‏ں ہرگز کوئی چشمہ ابل نئيں سکتاایسی صورتحال وچ اس سرزمین اُتے پانی دا وجود خدا د‏‏ی عظیم نشانی اے اس تو‏ں پہلے کسی وی امت وچ ایسا واقعہ رونما نئيں ہويا اے ، الٰہی ! وجود محمد دے اثرا ت و برکات نو‏‏ں اسيں تو‏ں نہ کھو لینا“(۱)
اس افسانہ نو‏‏ں ابن کثیر نے اپنی تریخ(۲) وچ سیف تو‏ں تفصیل دے نال نقل کيتا اے تے ابو الفرج نے وی ”الاغانی“ وچ ايس‏ے روایت نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے تفصیل دے نال لکھیا اے بے شک انہاں تمام دانشوراں اورعلماء نے اس افسانہ نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے ۔
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ علاء د‏‏ی داستان
اساں علاء د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں پڑھیا ، لیکن سیف دے علاوہ دوسرے ۱ س بارے وچ کچھ تے روایت نقل کردے نيں جو سیف د‏‏ی روایت تو‏ں سازگار نئيں اے ، مثال دے طورپر بلاذری فتوح البلدان وچ لکھدے نيں : ” خلافت عمر بن خطاب دے زمانے وچ ” زارہ“ تے ”دارین “ دے لوکاں نال جنگ کرنے دے لئی علاء روانہ ہويا ، لیکن ” زارہ “ دے لوک جنگ دے لئی آمادہ نئيں
۱۔ تریخ طبری ،م ج ۲ / ۵۲۲۔ ۵۲۸ ۔
۲۔ تریخ ابن کثیر ،ج ٦/ ۳۲۸ ، و ۳۲۹ ۔
۲۵۸ ہوئے تے صلح دے دروازے تو‏ں داخل ہوک‏ے علاء تو‏ں صلح دا عہد پیمان بنھ کر جنگ نہ کرنے دا معاہدہ کيتااور صلح کيت‏‏‏ی شرط ایہ سی کہ شہر د‏‏ی دولت دا اک تہائی ہور اوتھ‏ے پرموجود سونے چاندی دا اک تہائی علاء نو‏‏ں دتا جائے تے شہر تو‏ں باہر موجود اموال دا نصف اسنو‏ں دتا جائے ، اخنس بن عامری علاء دے پاس آیا تے کہیا کہ انہاں نے اپنے بارے وچ آپ تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی اے لیکن ” دارین “ وچ موجود اپنے خاندان دے بارے وچ کوئی صلح نئيں کيت‏‏ی اے ،”کرازالنکری “ نامی اک شخص نے علاء نو‏‏ں پانی دے درمیان تو‏ں گزرنے والے اک خشکی دے راستے ” دارین “ تک پہنچانے وچ راہنمائی د‏‏ی ۔ علا ء مسلماناں دے اک گروہ دے ہمراہ ايس‏ے راستہ تو‏ں روانہ ہويا، اہل ” دارین “ جو بالکل بے خبر سن، نے اچانک مسلماناں دے ” اللہ اکبر “ دا نعرہ سن کر اپنے گھراں تو‏ں باہر نکل آئے، اوہ تن جانب تو‏ں حملہ دا نشانہ بنے ، انہاں دے جنگجو اسلام دے سپاہیاں دے ہتھو‏ں قتل ہوئے تے انہاں دے اہل و عیال نو‏‏ں اسیر بنایا گیا “
سیف د‏‏ی روایت دا متن تے ہور تریخ نویساں دے متن تو‏ں اس د‏ی تطبیق :
قارئین کرام نے ایتھ‏ے تک علاء د‏‏ی داستان تے بحرین دے باشندےآں دے ارتداد دے بارے وچ سیف تے غیر سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں ملاحظہ فرمایا، ہن اسيں روایتاں دے انہاں دو سلسلےآں --جو مضمون دے لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں --کی تطبیق اورموازنہ کردے نيں تے سیف د‏‏ی رو ایت دے متن د‏‏ی ساخت دے لحاظ تو‏ں باطل ہونے نو‏‏ں واضح تے روشن کرن گے ۔
۲۵۹
۲٦۰ سیف نے ابو بک‏ر ک‏ے لشکر دے لئی انہاں جنگاں وچ (جنہاں نو‏ں جنگ ” ردّہ“ کہیا جاندا سی) خشک بیابان وچ پانی دا تالاب جعل کيتا اے ، البتہ انہاں دے اونٹھاں دے رم کرکے فرار کرنے دے بعد تے مطلب کيت‏‏ی مکمل طور اُتے تائید کرنے دے لئی کہیا اے کہ ابوہریرہ اپنے ساتھی دے ہمراہ دوبارہ اس جگہ د‏‏ی طرف لوٹے تے تالاب دے کنارے رکھے ہوئے اپنے لوٹے نو‏‏ں اس صورت وچ موجود پایا، لیکن تالاب دا کدرے کوئی ناں و نشان نہ سی، تے اس دے علاوہ کہیا اے کہ لقمان نے (ان تمام خداداد حکمت دے باوجود) بیابان وچ کنواں کھودنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی کیونجے اس کنوے دے عمق تک پہنچنے والی رسی موجود نئيں سی اس دے بعد انہاں دے لئی اک ہور معجزہ گڑھ لیا اے کہ اس دے کہنے دے مطابق اس تو‏ں پہلے کسی نے ایسا معجزہ نئيں دیکھیا یا، اگرچہ موسی ابن عمران نے دریا نو‏‏ں چیر ڈالیا ، لیکن (موسی ید بیضا دے ذریعہ) پانی دے اُتے تو‏ں نہ چل سک‏‏ے ، اس مطلب کيت‏‏ی تائید وچ عفیف بن منذر دے دو شعر وی نقل کردا اے تے انہاں دے ہمسفر راہب دے اسلام قبول کرنے نو‏‏ں اپنی صداقت ثابت کرنے دے لئی اک دوسری تائیدپیش کردا اے اس بیچارہ نے انہاں معجزےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تے ملائکہ د‏‏ی دعا نو‏‏ں سن کر اسنو‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے لشکر د‏‏ی تائید سمجھ کر اسلئی اسلام قبول کيتاندا کہ مسخ نہ ہوجائے تے اپنی گل کيتی آخری تائید دے طور اُتے اس خط نو‏‏ں پیش کردا اے جسیے ابو بک‏ر ک‏ے ناں لکھیا سی تے انہاں تو‏ں دعا کيتی درخواست کيتی سی توابو بکر نے وی اس دے التماسنو‏ں منظور کرکے منبر اُتے جاک‏ے اس دے لئی دعا کيتی سی۔
۲٦۱ سیف ایداں دے افسانہ نو‏‏ں جعل کردا اے تے طبری ، حموی ، ابن اثیر ، ابن کثیر تے دوسرے مؤرخاں تے علمائے حدیث اس د‏ی روایت دے استناد د‏‏ی بناء پراس افسانہ نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ نقل کردے نيں تے نتیجہ دے طورپر ایہ افسانے اسلام د‏‏ی تریخ دے جزو قرارپاندے نيں جدو‏ں کہ حقیقت اس دے علاوہ صرف اتنیہے کہ لشکر اسلام دارین د‏‏ی طرف جارہیا سی کہ انہاں دے راستے وچ ا یک دریا ملا، جس وچ عبورکرنے دا راستہ وی موجود سی تے ایہ راستہ ابوبک‏ر ک‏ے لشکر دے لئی مخصوص نئيں سی بلکہ ہر اک راہی اس طرف تو‏ں دریا نو‏‏ں عبورکرسکدا سی ، لہذا ” کزازنکری “ پہلے تو‏ں اس راستہ دے بارے وچ علم رکھدا سی تے اس نے ابو بک‏ر ک‏ے لشکر د‏‏ی راہنمائیکيتی سی تے انھاں پانی تو‏ں عبور کرادتا سی ، انہاں تمام گلاں دے علاوہ،جنگ ابو بک‏ر ک‏ے زمانے وچ واقع نئيں ہوئی اے (جیساکہ سیف نے کہاہے) بلکہ ایہ جنگ عمر دے زمانے وچ واقع ہوئی اے انہاں تمام مطالب نو‏‏ں صرف سیف نے نقل کيتا اے تے یہاس دتی خصوصیات وچو‏ں اے ۔
چنانچہ اوہ جنگ کيت‏ی کیفیت نقل کرنے وچ وی منفرد اے، کہندا اے : ” انہاں نے اک شدید جنگ لڑی ، حتی کہ انہاں وچو‏ں اک نفر وی زندہ باقی نہ بچا تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی کوئی خبر لے ک‏ے آندا ۔(۱)
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند
جعلی او رمن گڑھت سی سیف د‏‏ی روایتاں دا متن ملاحظہ فرمایا،لیکن اس روایت دے سند دے لحاظ تو‏ں باطل تے کمزور ہونے دے سلسلے وچ اِنّا ہی کافی اے کہ اوہ اس روایت نو‏‏ں صعب بن عطیہ تو‏ں نقل کردا اے تے کہندا اے کہ اس روایت نو‏‏ں اس نے اپنے باپ عطیہ بن بلال تو‏ں میرے لئے نقل کيتا اے تے اساں مالک بن نویرہ د‏‏ی داستان وچ ثابت کردتا کہ ایہ باپ ،بیٹے تے جد سیف دے خیالات
۱۔ اس افسانوی راہب د‏‏ی جعلی دعا نو‏‏ں ابن طاووس نے کتاب ” مہج الدعوات “ وچ تریخ ابن اثیر تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب د‏‏ی دعاؤ ں وچ شامل کيتا اے ۔
یہ سیف د‏‏ی ” مرتدین “ د‏‏ی داستاناں د‏‏ی دوسری داستان سی جسنو‏ں اساں اس فصل وچ بیان کيتا تے اگلی فصل وچ تیسری داستان ملاحظہ فرماواں ۔
۲٦۳ ام زمل دا ارتداد تے حواب د‏‏ی داستاں
وَضَع سیّف هذه الاسطورة دِفاعاً عن عائشةَ
سیف نے اس داستان نو‏‏ں عائشہ دے دفاع دے لئی جعل کيتا اے ۔
۲٦۴ سیف د‏‏ی روایت دے مطابق داستا ن حواب
طبری نے حواب(۱) د‏‏ی داستان نو‏‏ں ہوازن دے ارتداد دے حصہ وچ ایويں بیان کيتا اے :
ام زمل(۲) مالک بن حذیفہ بن بدر د‏‏ی بیٹی سی اوہ ام قرفہ دے دناں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانہ وچ اسیر ہوئی تے عائشہ دے حصہ دے طور اُتے اسنو‏ں دتی گئی تے عائشہ نے اسنو‏ں آزاد کردتا ۔ لیکن اوہ بدستور عائشہ د‏‏ی لونڈی د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہی تے آخر وچ اپنے خاندان د‏‏ی طرف لوٹی ، اک دن رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم ا س دے پاس تشریف لئے گئے تے فرمایا: ’ ’ تسيں وچو‏ں اک ،حواب دے کتاں(۳) کے
۲۔ لسان المیزان ،ج ۳/ ۹۲۲ ۔
۳۔ إنَّ احدکنَّ تسنبح کلاب الحّواب۔
۲٦۵ بھونکنے دا سبب ہوئے گی تے ایہ کامسلمی تو‏ں انجام پایا ، جدو‏ں کہ اوہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعداپنے اُنہاں رشتہ داراں نو‏‏ں خونخواہی دا مطالبہ کردے ہوئے جو زمانہ رسول وچ قتل کردتے گئے سن، اٹھی تے ظفر تے حواب دے درمیان گشت لگارہی سی تو‏ں کہ انہاں قبیلےآں وچو‏ں اک لشکر نو‏‏ں اپنے گرد جمع کرے ، جدو‏ں ایہ خبر خالد نو‏‏ں پہنچی اوہ اس عورت د‏‏ی طرف روانہ ہويا جس نے اپنے گرد اک لشکر نو‏‏ں جمع کيتا سی ، خالد اس عورت دے پاس آیا تے انہاں دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئی ایہ عورت اس وقت اونٹھ اُتے سوار سی کچھ سواراں نے اس دے اونٹھ نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا تے اونٹھ نو‏‏ں پئے کرکے اس عورت نو‏‏ں وی قتل کر ڈالیا ۔
حموی نے وی اس روایت نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کردے ہوئے لغت حواب دے ذیل وچ اپنی کتاب معجم البلدان وچ ذکر کيتا اے تے ابن حجر نے ”الاصابہ“(۱) وچ خلاصہ دے طور اُتے نقل کيتا اے لیکن روایت کيتی سند نو‏‏ں ذکر نئيں کيتا اے ۔
سیف د‏‏ی روایت کيتی سند
اس روایت نو‏‏ں سیف نے سہل و ابو ایوب تو‏ں روایت کيتا اے ۔
سہل ، سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ ، سہل بن یوسف سلمی اے کہ اس دا ناں سیف د‏‏ی روایت کيتی سند نمبر ۲٦ وچ تریخ طبری وچ آیا اے ابن حجر(۲) نے لسان المیزان وچ کہیا اے کہ دونے باپ بیٹے معروف نئيں نيں ، اس دے علاوہ ابن عبدا لبر تو‏ں نقل کيتا اے ، نہ اوہ معروف اے تے نہ اس دا باپ اور
۱۔ ج ۲/ ۳۲۵ ۔
۲۔ لسان المیزان، ج۲/ ۱۵۰۔
۲٦٦ سیف نے اس تو‏ں روایت نقل کيتی اے ۔
رہیا سوال ، ابو یعقوب دا جو سیف د‏‏ی روایتاں وچ سند دے طور اُتے ذکر ہويا اے ، اس دا ناں سعید بن عبید اے بعض راوی اس ناں دے سن لیکن انہاں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی کنیت ابو یعقوب نئيں سی ۔
ذہبی نے راویاں وچو‏ں اک شخص دے بارے وچ جس دا ناں سعید بن عبید کہیا اے : ایہ غیر معروف اے ایہ سی روایت کيتی سند دے بارے وچ ا ب ملاحظہ فرمائیے اس دے متن دے بارے وچ :
سیف د‏‏ی روایت دے متن د‏‏ی قدر و قیمت
پیغمبر اسلام نے ٦ ئھ نو‏‏ں رمضان دے مہینہ وچ زیدبن حارثہ د‏‏ی سرکردگی وچ اک لشکر قبیلہ فزارہ نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا، اس جنگ کاسبب ایہ سی کہ اس تو‏ں پہلے زید اک کاروان دے ہمراہ اصحاب پیغمبر تو‏ں تجارتی مال لے ک‏ے شام رفت آمد کردے سن ۔ جدو‏ں اوہ مدینہ تو‏ں ست منزل د‏‏ی دوری اُتے وادی القری پہنچے ، قبیلہ فزارہ نے انہاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں دے تجارتی مال نو‏‏ں پرت کر لے گئے تے زید اس واقعہ وچ سخت زخمی ہوئے تے میدان جنگ وچ زمین اُتے گرپئے ، صحت یاب ہونے دے بعد مدینہ وچ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم حضورماں پہونچے تے روداد نو‏‏ں حضرت د‏‏ی خدمت وچ بیان کيتا ، ایہی وجہ سی کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اسامہ د‏‏ی سرکردگی وچ اک لشکر نو‏‏ں انہاں نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کيتاا تے داستان ام قرفہ پیش آئی ۔
قبیلہ فزارہ دے سردارکی بیوی ام قرفہ نے پیش قدمی کرکے اک لشکر نو‏‏ں جس وچ اس دے چالیس بیٹے وی شامل سن ، پیغمبر نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کيتے زید نے اس دے نال اک سخت جنگ لڑی ، انہاں دے تمام جنگجوواں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے انہاں د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں اسیر بنایا، اس جنگ وچ ام قرفہ دا خاندان پورا دا پورا نابود ہوگیا ۔ اس وچو‏ں صرف دو شخص زندہ بچے : ام قرفہ تے جاریہ ناں د‏‏ی اک بیٹی ایہ دونے اسیر ہوئیاں اس دے بعد ام قرفہ خالد دے حکم تو‏ں قتل کيتی گئی تے جاریہ نو‏‏ں پیغمبر نے اپنے ماماں نو‏‏ں بخش دتا تے اس تو‏ں عبدالرحما ن نامی اک فرزند پیدا ہويا۔
یہ داستان تریخ وچ ” داستان ام قرفہ “ دے ناں تو‏ں مشہور اے تے ایہ تمام واقعات پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ رونما ہوئے نيں ۔
۲٦۸ دوم حواب دے کتےآں د‏‏ی داستان اے
حواب بصرہ دے راستے وچ اک منزل اے حدیث د‏‏یاں کتاباں وچ ابن عباس تو‏ں روایت کيتی گئی اے کہ پیغمبر نے اپنی بیویاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا : تسيں وچو‏ں کون اے ؟ جوپشم تو‏ں پُراونٹھ اُتے سوار ہوک‏ے اوتھ‏ے تک جائے گی جتھے اُتے حواب دے کتے اس اُتے بھونکاں گے ، تے بوہت سارے لوک اس دے سجے کھبے قتل کيتے جاواں گے(۱) لیکن اوہ جان تو‏ں مار ڈالنے د‏‏ی دھمکی دے باوجود نجات پائے گی(۲)
یہ حدیث ام سلمہ تو‏ں ایويں روایت کيتی گئی اے :
” رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے بعض امہات مؤمنین(اپنی بیویاں) دے باہر نکلنے دے بارے وچ یاددہانی د‏‏ی ، عائشہ نے اس اُتے مذاق اڑایا، حضرت نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا : اے حمیرا ! :خبر دار، کدرے انہاں وچو‏ں تسيں ہی نہ ہو، اے حمیرا : گویا وچ دیکھ رہاہاں کہ حواب دے کتے تسيں اُتے بھونک رہے نيں ، اس وقت تسيں علی بن ابیطالب نال جنگ کروگی جدو‏ں کہ تسيں ظالم ہوئے گی ۳
اس دے بعد علی علیہ السلام د‏‏ی طرف رخ کرکے فرمایا: جے عائشہ دے امور تواڈے ذمہ ہوئے تاں اس دے نال نرمی تے مہربانی تو‏ں پیش آنا(۴)
۱۔ابن کثیر ،ج ٦/ ۱۲۱
۲ سیوطی نے خصائص، ج ۲/ ص ۱۳٧ ، ابن عبدالبر نے عائشہ د‏‏ی تشریح وچ استعیاب وچ ایہ روایت نقل کيتی گئی اے اس دے بعد کہیا گیا اے : ایہ روایت نبو ت د‏‏ی نشانیو ں مے ں تو‏ں ا‏‏ے۔
۳۔ سیوطی نے خصائص، ج ۲/ ۱۳٧ ، ابن عبد البر نے عائشہ د‏‏ی تشریح وچ استیعاب وچ ایہ روایت نقل کيتی گئی اے ۔ اس دے بعد کہیا گیا اے : ایہ روایت نبوت د‏‏ی نشانیو ں وچو‏ں اے ۔
۴۔ ابن عبدربہ ، عقد الفرید، ج ۳/ ۱۱۸، سیرہ حلبیہ، ج ۳/ ۳۲۰ ۔ ۳۲۱ ۔
۲٦۹ غیر سیف د‏‏ی روایت وچ حواب د‏‏ی داستان
یہ سی اوہ حدیث جو پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پیشنگوئی دے طور اُتے روایت کيتی گئی اے تے مؤرخین دے نقل دے مطابق اصل داستان ایويں اے :
ميں نے کہیا: ہاں
ہزار درہم وچ ۔
کیہ تسيں دیوانہ ہوگئے ہوئے ؟ کيتا اونٹھ ہزار درہم وچ فروخت کيتا جاندا اے ؟
جی ہاں ! میراا ونٹ اے
کس لحاظ تو‏ں ایہ گل کہہ رہے ہوئے ؟
کس دے لئی چاہندے ہو؟
ماں تاں اپنی ماں نو‏‏ں اپنے گھر وچ چھڈ دے آیا ہاں اوہ صاحب فراش اے تے حرکت کرنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدی۔
ماں اس اونٹھ نو‏‏ں ام المؤمنین عائشہ دے لئی چاہندا ہاں ۔
اگر ایسا اے تاں اونٹھ ناں وچ بلا قیمت تینو‏ں دیندا ہاں ۔
نئيں ، میرے نال میرے گھر آؤ تو‏ں کہ اک اونٹھ تے کچھ رقم تینو‏ں دیداں ۔
وہ کہندا اے وچ اوتھ‏ے چلا گیا اس نے مینو‏ں اک بچہ دار اونٹی دتی جو عائشہکيتی سی تے اس دے علاوہ چار سو یا چھ سو درہم دئیے، اس دے بعد کہیا : کيتا راستہ جاندے ہوئے ؟
ميں نے کہیا: ہاں ، دوسرےآں تو‏ں بہتر
اس نے کہیا: لہذا ساڈے نال آجاؤ۔
ماں انہاں دے ہمراہ چلا اسيں جس بیابان تے دریا تو‏ں گزردے سن اوہ میرے تو‏ں سوال کردے سن ایتھ‏ے کیہڑی جگہ اے ؟ایتھ‏ے تک اسيں حواب دے پانی تو‏ں گزرے ، اوتھ‏ے دے کتےآں نے بھونکنا شروع کيتا
سوال کيتا؛ ایہ کونساپانی ؟
ميں نے کہیا: حواب دا پانی
کہندا اے کہ : عائشہ نے بلند آواز وچ اک فریاد بلند د‏‏ی ، اس دے بعد اونٹھ اُتے ہتھ ماریا تے اونٹھ نو‏‏ں بٹھا دتا تے کہیا: خدا د‏‏ی قسم ! وچ اوہی ہاں جس دے لئی حواب دے کتون نے بھونکا ، مینو‏ں واپس لے چلو (تین مرتبہ جملہ د‏‏ی تکرار کی) عائشہ نے اونٹھ کوبٹھا دتا تے لوکاں نے وی اپنے اونٹھاں نو‏‏ں اسک‏‏ے اطراف وچ بٹھادتا ، اوہ سب ايس‏ے حالت وچ سن تے عائشہ دوسرے دن اگے ودھنے تو‏ں انکار کردی رہیاں ۔
۲٧۱ کہندا اے : عائشہ دا بھانجا ، ابن زبیر عائشہ دے پاس آیا تے کہیا: جلدی کرنا جلدی کرنا خدا د‏‏ی قسم علی ابن ابیطالب آپ دے نزیک پہنچ رہے نيں ، اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہونے دے بعد اس نے سانو‏ں برا بھلا کہ تو‏ں آخر روایت(۱)
مسند احمد وچ ایويں لکھیا گیا اے کہ اس موقع اُتے زبیر نے کہیا: کيتا واپس جانا چاہندی ہوئے ؟ شاید خداوند عالم تیرے واسطے لوکاں دے درمیان صلح کرائے(۲)
ابن کثیرکہندا اے :با وجو اس دے کہ اس روایت وچ صحیح ہونے دے اوہ شرائط موجود نيں جنکے شیخین قائل نيں ، لیکن فیر وی شیخین نے اسنو‏ں روایت نئيں کيتا اے ۳
طبری نے نےززہری تو‏ں نقل کيتا اے کہ عائشہ نے کتےآں دے بھونکنے د‏‏ی آواز سنی تے کہیا:
یہ پانی کونسا پانی اے ؟
کہیا گیا: حواب
۱۔ ابن کثیر، ج ٦/ ۱۳٦ خوارزمی نے مناقب وچ وی جنگ جمل دے باب وچ ، المستدرک ،ج۳/ ص ۱۱۴ ، الاصابہ،٦۳۔
۲۔ مسند احمد ، ج ٦/ ص ۹٧۔
۳۔ البدایة و النہایة ، ج ٧ ص ۲۳۰۔
۲٧۲ اس نے کہیا: <انا لله و انا الیه راجعون >یقینا وچ اوہی ہاں سچ ایہ اے کہ ميں نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تو‏ں سنیا اے جدو‏ں کہ آپ د‏‏ی سب بیویاں آپ دے نزدیک موجود سن تے آپ نے فرمایا سی : کاش مینو‏ں معلوم ہوتاکہ تسيں وچو‏ں کس اُتے حواب دے کتے بھونکاں گے !
عائشہ اوتھ‏ے تو‏ں واپس جانا چاہدیاں سن لیکن عبداللهبن زبیر اس دے پاس آئے تے تو‏ں آخر(۱)
ابن کثیر(۲) تے ابو الفداء(۳) د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے : عائشہ نے کفِ افسوس ملدے ہوئے کہیا:
”ماں اوہی عورت ہاں “
اسی روایت وچ اے کہ ابن زبیر نے عائشہ تو‏ں کہیا: جس نے وی ایہ کہیا اے کہ ایہ حواب دا پانی اے ، اس نے یقینا جھوٹھ بولا اے ۔
مسعودی نے مروج الذہب وچ روایت کيتی اے کہ ابن زبیر نے کہیا: خداکی قسم ایہ حواب نئيں اے تے جس نے تینو‏ں ایساکہیا اے اس نے خطا د‏‏ی اے ۔ طلحہ (جومجمع د‏‏ی انتہائی نقطہ اُتے سن )نے وی اپنے آپ نو‏‏ں عائشہ دے پاس پہنچادتا تے قسم کھا کر کہیا کہ ایہ حواب نئيں اے ، اس دے علاوہ انہاں وچو‏ں پنجاہ افراد نے وی انہاں دونے د‏‏ی پیروی وچ اس طرح شہادت دتی ، ایہ پہلی جھوٹی قسم سی جو اسلام وچ کھادی گئی۔
۱۔ تریخ طبری ج ۳/ ص ۴۸۵۔
۲۔تریخ ابن کثیر ، ج ٧/ ۲۳۰۔
۳۔ تریخ ابو الفداء ص ۱٧۳۔
۲٧۳ تریخ یعقوبی وچ لکھیا گیا اے کہ عائشہ نے کہیا؛ مینو‏ں واپس بھیجدو ایہ اوہی پانی اے کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے میرے تو‏ں فرمایا سی : ہوشیار رہنا !ایسانہ ہوئے کہ جس عورت اُتے حواب دے کتے بھونکاں گے تسيں ہوئے ، چالیس آدمی عائشہ دے پاس لیائے گئے تے انہاں نے خدا د‏‏ی قسم کھا کر کہیا کہ ایہ پانی ، حواب دا پانی نئيں(۱)
الامامة و السیاسة تے مناقب خوارزمی وچ جنگِ جمل د‏‏ی ذکر وچ ایويں آیا اے : جدو‏ں حواب دے کتےآں نے عائشہ اُتے بھونکنا شروع کيتا تاں اس نے محمد بن طلحہ تو‏ں سوال کيتا ؛ ایہ کونسا پانی اے ؟ ایتھ‏ے تک کہ آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم دا قول نقل کيتا کہ آنحضرت نے فرمایا: اے حمیرا! ایسا نہ ہوئے کہ اوہ عورت تسيں ہوئے ؟! محمد بن طلحہ نے عائشہ تو‏ں کہیا: خداآپ نو‏‏ں معاف کرے، اگے بڑھیئے تے ایسا کہنے تو‏ں پرہیز کیجئے۔ عبدالله بن زبیر وی عائشہ دے پاس گئے تے خد اکی قسم کھاکر کہیا : آپ شب د‏‏ی ابتداء وچو‏ں گزری نيں ۔ تے عرباں وچو‏ں جھوٹھے گواہ لیا ک‏ے ايس‏ے چیز د‏‏ی شہادت وی دلائی گئی ، کہیا جاندا اے کہ ایہ پہلی جھوٹی شہادت سی جو اسلام وچ دتی گئی(۲)
مذکورہ مؤرخین دے علاوہ دوسرے مؤرخین نے وی اس روایت نو‏‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل کيتا اے ، جداں : ابن اثیر نے کتاب ” النہایة“ وچ ، حموی نے ” معجم البلدان “ وچ ، دونے نے لغت ” حواب “ وچ ، زمخشری نے لغت ” دیب“ماں کتاب الفائق تو‏ں ، ابن الطقطقہ نے الفخری ٧۸
۱۔ تریخ یعقوبی ،ج ۲/ ۱۱٧۔
۲۔ الامامة و السیاسة، ج ۱/ ۵٦۔
، طبع مصر وچ ،زبیدی نے لغت ” خاب“ ج ۱/ ص ۱۹۵ تے لغت ” دبب“ ج: ۲۴۴ وچ ، مسند احمد ج ٦/ ۵۲ ۔ ۹٧ ، تریخ اعثم مص ۱٦۸ ۔ ۱٦۹ ، سمعانی نے انساب وچ ” حوینی “ د‏‏ی تشریہ وچ ، سیرہ حلبیہ، ج ۳/ ص ۳۲۰ ، ۳۲۱ او رمنتخب کنز ،ج ۵/ ۴۴۴ ۔ ۴۴۵۔
۲٧۴ چھان بین تے موازنہ کانتیجہ
سیر ، حدیث تے تریخ د‏‏ی تمام کتاباں وچ متفقہ طور اُتے لکھیا گیا اے کہ ام المؤمنین عائشہ تنہا خاتون نيں جس اُتے حواب دے کتےآں نے بھونکا ، چونکہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے اس تو‏ں پہلے خبر دتی سی تے اس خبر نو‏‏ں نبوت د‏‏ی علامتاں وچو‏ں اک علامت سمجھیا گیا اے ۔
ان وچ صرف سیف اے جس نے اپنے افسانےآں دے پیاساں دے لئی اس تاریخی حقیقت نو‏‏ں بدلنا چاہیا اے ، لہذا اس نے ”ام زمل“ نامی اک عورت نو‏‏ں گڑھکر اس واقعہ نو‏‏ں انہاں دے سر تھونپا اے ، لیکن خوش قسمتی تو‏ں چونکہ طبری نے اس قضیہ وچ صرف ايس‏ے د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل کرنے اُتے اکتفا نئيں کيتا اے ، بلکہ عرنی (اونٹھ دے مالک) تے زہری د‏‏ی روایت نو‏‏ں وی جمل تے کتےآں دے بھونکنے د‏‏ی داستان وچ نقل کيتا اے ، لہذ اطبری تو‏ں نقل کرنے والے تریخ نویساں تے تریخ طبری پڑھنے والےآں دے لئی حقیقت قضیہ پوشیدہ نئيں اے ، ایہ بعض تاریخی حقائق دے برعکس اے جنکے بارے وچ طبری نے سیف دے علاوہ کسی تے د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل نئيں کيتا اے ۔
اساں ایتھ‏ے تک ابو بک‏ر ک‏ے زمانے دے مرتد لوکاں دے بارے وچ اس دے کثیرافسانےآں وچ چند نمونے پیش کيتے انہاں دے دوسرے حصہ نو‏‏ں اسيں اس کتاب د‏‏ی دوسری جلد اوراپنی کتاب ” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب“ دے لئی رکھدے نيں اس کتاب دے اگلے حصہ وچ اسيں طاقتور بدکرداراں دے حق وچ سیف دا دفاع دے عنوان تو‏ں سیف دے چند دوسرے افسانےآں اُتے بحث کرن گے۔
۲٧۵ چوتھا حصہ :طاقتور بدکرداراں دے حق وچ سیف دا دفاع
زیاد نو‏‏ں ابوسفیان تو‏ں جوڑنے د‏‏ی داستان
نالائق مغیرة بن شعبہ د‏‏ی داستان
شراب خوار ابو محجنہاں د‏‏ی داستان
شوریٰ تے عثمان د‏‏ی بیعت کيتی داستان
ہرمزان دے بیٹے قماذبان د‏‏ی داستان
۲٧٦ ابو سفیان تو‏ں زیاد دا رشتہ جوڑنے د‏‏ی داستان
الولد للفراش و للعاهرالحجر !
بیٹا باپ دا اے تے زنا کار سنگسار ہونے دا حقدار اے
!
رسول اللہ