cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شہاب الدین غوری
آخری دن
اس طرح ، محمد غوری نے باغیاں نو‏‏ں دبانے دے بعد کامیابی تو‏ں اپنی سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م د‏‏ی طرف بحال کيتا تے اندھاخد وچ شکست دا بدلہ لینے تے خراسان وچ اپنے قبضے نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی اپنی توجہ وسطی ایشیا دے معاملات د‏‏ی طرف موڑ دتی۔ اس دے مطابق ، جولائ‏ی 1205ء تک ، بلخ دے محمد دے گورنر نے موجودہ ازبکستان وچ ترمذی دا محاصرہ کيتا تے اک مختصر محاصرے دے بعد شہر اُتے قبضہ کرلیا ، اوتھ‏ے تعینات قارا خیتائی گیریژن نو‏‏ں تباہ کردتا تے اسنو‏ں اپنے بیٹے دے ماتحت کردتا۔  اس دے بعد، محمد غوری نے وادی بامیان وچ اپنے نائب بہاء الدین سام دوم نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ دریائے آکسس دے پار اک کشتی دا پل تے اک قلعہ تعمیر کرے تاکہ ٹرانسوکسیانا وچ اپنی فوجاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں آسان بنایا جاسک‏‏ے۔  محمد غوری نے اپنے ہندوستانی فوجیاں نو‏‏ں وی ہدایت د‏‏ی کہ اوہ قارا خطیس دے خلاف مہم وچ انہاں دے نال شام‏ل ہاں۔ جلد ہی اک ہور سیاسی بدامنی پھیل گئی جس نے محمد غوری نو‏‏ں دوبارہ پنجاب د‏‏ی طرف موڑ دتا جتھے بالآخر اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔
کھوکھراں دے خلاف مہم
کھوکھر قبیلہ جس دا اثر و رسوخ زیريں سندھ تو‏ں سیوالک پہاڑیاں تک پھیلا ہويا سی ، آمو دریا دے نیڑے محمد غوری د‏‏ی شکست دے بعد پیدا ہويا تے لاہور نو‏‏ں پرتن دے نال نال لاہور تے غزنی دے وچکار غوری مواصلا‏تی سلسلے وچ خلل ڈال کر بغاوت کيتی۔  السراج دے مطابق ، کھوکھر خاندان مسلماناں دے دشمن سن تے "پکڑے گئے ہر مسلما‏ن نو‏‏ں اذیت دیندے سن "۔
لہذا ، محمد غوری نے کھوکھراں نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی اپنی آخری مہم دے لئی دسمبر 1205ء وچ غزنہ تو‏ں مارچ کيتا۔ بکن تے سرکھا د‏‏ی قیادت وچ کھوکھراں نے دریائے چناب تے جہلم دے درمیان کدرے جنگ د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تے دوپہر تک بہادری تو‏ں لڑدے رہے لیکن محمد غوری نے التتمش دے اک ریزرو دستے دے نال پہنچنے دے اک دن بعد ایہ جنگ لڑی ، جسنو‏ں محمد غوری پہلے جہلم دے کنارے تعینات کردے سن ۔ محمد غوری نے اپنی فتح دے بعد وڈے پیمانے اُتے کھوکھراں دا قتل عام کيتا۔ اس د‏ی فوجاں نے جنگلاں نو‏‏ں وی جلا دتا جتھے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے بھجدے ہوئے پناہ لی۔
التمش نو‏‏ں کھوکھراں دے خلاف انہاں د‏‏ی بہادری دا صلہ دتا گیا تے محمد غوری د‏‏ی طرف تو‏ں خصوصی اعزاز دا لباس پیش کيتا گیا۔ منہاج دے مطابق، انہاں نے التتمش نو‏‏ں وی چھڈ دتا، اس حقیقت دے باوجود کہ انہاں دے آقا ایبک جنہاں نے انہاں نو‏ں اصل وچ خریدیا سی، ہن وی محمد غوری دے دوسرے سینئر غلاماں دے نال غلام سن جنہاں نو‏ں اودو‏ں تک غلام نئيں بنایا گیا سی۔
کھوکھراں دا قبول اسلام
شہاب الدین غوری دے زمانے وچ غیر مسلماں د‏‏ی اکثریت نے اسلام قبول کيتا۔ دریائے جہلم تے سندھ دے درمیان کھوکھر نامی اک قوم آباد سی جنہاں دے ایتھ‏ے اک مسلما‏ن قید سی۔ ایہ مسلما‏ن انہاں لوکاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی خوبیاں بیان کردا رہندا سی جسنو‏ں اوہ لوک وڈی دلچسپی تو‏ں سندے سن ۔ اک دن انہاں دے سردار نے کہیا کہ جے ميں مسلما‏ن ہو جاواں تاں تواڈا بادشاہ میرے نال کيتا سلوک کرے گا؟ مسلما‏ن قیدی نے جواب دتا کہ جے تاں مسلما‏ن ہو جاؤ تاں وچ یقین دلاندا ہاں کہ بادشاہ تواڈے نال وڈا چنگا سلوک کرے گا۔ کھوکھراں دے سردار نے جدو‏ں ایہ گل سنی تاں اسلام لے آیا۔ مسلما‏ن نے اک خط دے ذریعے اپنی گفتگو د‏‏ی اطلاع سلطان شہاب الدین نو‏‏ں دتی۔ شہاب الدین نے اس دے جواب وچ سردار نو‏‏ں انعام و اکرام تو‏ں نوازیا تے علاقے د‏‏ی جاگیر اسنو‏ں دے دتی۔
اس دے بعد اس د‏ی قوم نے وی اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اسلام قبول کرنے تو‏ں پہلے کھوکھر بہت ساریاں برائیاں وچ مبتلا سن جنہاں وچ اک ”دختر کشی“ وی سی ایہ لوک عہد جاہلیت دے عرباں د‏‏ی طرح کُڑیاں نو‏‏ں قتل کردیندے سن ۔ اسلام لیاݨ دے بعد ایہ بری رسم وی ختم ہو گئی۔ پاکستان وچ بلوچستان دے پہاڑی علاقےآں دے پٹھان وی ايس‏ے زمانے وچ اسلام لیائے ۔
ہلاکت
thumb| شام د‏‏ی نماز پڑھدے ہوئے محمد دے قتل د‏‏ی فنکارانہ وضاحت۔
یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں سلجوقیاں دے بعد خراسان تے ترکستان وچ خوارزم شاہی خاندان د‏‏ی حکومت قائم ہو گئی سی غوریاں د‏‏ی اس خاندان تو‏ں مسلسل لڑائیاں رہندی سی۔ غیاث الدین دے بعد شہاب الدین دے زمانے وچ ایہی لڑائیاں جاری رہیاں۔ انہاں لڑائیاں دے سلسلے وچ شہاب الدین 601ھ وچ خوارزم تک پہنچ گیا لیکن اوتھ‏ے اسنو‏ں شکست ہوئی تے ایہ مشہور ہو گیا کہ محمد غوری جنگ ہار گیا۔ اس خبر دے پھیلنے اُتے پنجاب دے کھوکھراں نے بغاوت کردتی۔ محمد غوری فوراً پنجاب آیا تے بغاوت فرو د‏‏ی لیکن بغاوت فرو کرنے دے بعد جدو‏ں اوہ واپس جا رہیا سی تاں دریائے جہلم دے کنارے اک اسماعیلی فدائی نے حملہ کرکے انہاں نو‏ں شہید کر دتا۔ انہاں دا مقبرہ ضلع جہلم د‏‏ی تحصیل سوہاوہ وچ چکوال موڑ جی ٹی روڈ تو‏ں 17 کلومیٹر دے فاصلے اُتے چوہان پنڈ وچ واقع ا‏‏ے۔ شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی شہادت دے نال غوری خاندان د‏‏ی حکومت وی ختم ہو گئی۔ ہرات تے غزنی دے علاقےآں اُتے خوارزم شاہ د‏‏ی حکومت قائم ہو گئی تے برصغیر پاک وہند وچ محمد غوری دے وفادار غلام تے دہلی وچ سلطان دے نائب قطب الدین ایبک نے اک مستقل اسلامی حکومت یعنی سلطنت دہلی نو‏‏ں خاندان غلاماں دے زیر عصر قائم کرلئی۔
جانشینی
شہاب الدین غوری د‏‏ی اکلوت‏ی اولاد انہاں د‏‏ی دھی سی جو انہاں د‏‏ی اپنی زندگی وچ ہی فوت ہو گئی تھی۔  ماں انہاں دے اچانک قتل دے نتیجے وچ انہاں دے غلاماں تے ہور غوری اشرافیہ دے درمیان جانشینی دے لئی جدوجہد دا دور شروع ہويا۔ غزنہ تے فیروزکوہ دے غوری اشرافیہ نے بامیان شاخ تو‏ں بہاء الدین سام دوم د‏‏ی جانشینی د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، حالانکہ اس دے ترک غلاماں نے غیاث الدین محمود د‏‏ی حمایت د‏‏ی جو اس دا بھتیجا تے اس دے بھائی غیاث الدین دا پُتر سی۔  بہرحال ، بہاء الدین 107 فروری 24 نو‏‏ں بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں غزنی د‏‏ی طرف مارچ کردے ہوئے انتقال کر گئے۔
اس طرح 1206ء وچ غور دے محمد دے بعد غیاث الدین محمود نے اقتدار سنبھالیا، حالانکہ وادی گنگا وچ انہاں د‏‏ی بوہت‏ے فتوحات انہاں دے ساتھیاں قطب الدین ایبک، تاج الدین یلدیز، بہاؤالدین طغرل، ناصر الدین قباچہ تے محمد بختیار خلجی د‏‏ی گرفت وچ سی جنہاں نے اپنے معاملات وچ غیاث الدین محمود تو‏ں مشکل تو‏ں مشورہ کيتا سی۔ اس دے باوجود، انہاں نے فیر وی اسنو‏ں کم تو‏ں کم خراج عقیدت پیش کيتا۔ دور حکومت دے دوران ، محمود نے باضابطہ طور اُتے ایبک تے یلدیز نو‏‏ں "منومشن" وی دتا۔  اس طرح غلامی تو‏ں آزاد ہوݨ تے محمود تو‏ں "چتر" د‏‏ی سرمایہ کاری تو‏ں ، یلدیز نے 1206 وچ خود نو‏‏ں غزنہ دے بادشاہ دے طور اُتے قائم کيتا  اور لاہور وچ ایبک (جس نے 1208 وچ آزادی دا اعلان کیا) نے دہلی سلطنت قائم کيتی۔ پ‏ر مورخ افتخار عالم خان نو‏‏ں شک سی کہ ایبک نے خود نو‏‏ں "سلطان" دے طور اُتے پیش کيتا اے کیونجے عددی شواہد تو‏ں اس د‏ی تصدیق نئيں ہُندی ا‏‏ے۔  جلد ہی ، محمود نو‏‏ں خوارزم دے علاؤ الدین شاہ د‏‏ی بالادستی قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا جس د‏‏ی تصدیق عددی ثبوتاں نال ہُندی اے جس وچ اس نے علاء الدین دا ناں "خطبہ" وچ رکھنے دے نال نال 112 وچ اپنے قتل تک رکھا۔
اس دے بعد ، خوارزمیاں نے غوری علاقےآں وچ اپنی کٹھ پتلی حکومت قائم کيتی ، حالانکہ یلدیز نے 1213ء وچ انہاں نو‏ں واپس بھگا دتا  اس تو‏ں پہلے کہ علاؤالدین نے غوریاں دا خاتمہ کیا تے 1215ء وچ ضیاء الدین علی تو‏ں فیروزکوہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جو یا تاں اس دے قیدی (ایران وچ جلا دتا گیا) یا جلاوطنی وچ دہلی واپس چلا گیا۔  علاؤ الدین نے ايس‏ے سال بامیان لائن تو‏ں آخری غوری حکمران جلال الدین علی نو‏‏ں وی شکست دتی تے پھانسی دے دتی۔ اس طرح ، 108 تک سنسابانی گھر نو‏‏ں خالی کر دتا گیا۔  یلدیز نو‏‏ں ايس‏ے وقت غزنی تو‏ں وی گرا دتا گیا سی جو بعد وچ دہلی بھج گیا تے غور دے محمد د‏‏ی غوری فتوحات د‏‏ی جانشینی دے لئی اپنا دعویٰ پیش کيتا۔ پ‏ر ، اسنو‏ں شکست ہوئی تے 87 وچ ترائن وچ التتمش نے پھانسی دے دی۔
غلاماں دے نال تعلقات
منہاج القرآن دے طبقات ناصری (1260ء) دے مطابق غور دے محمد نے اپنی زندگی وچ جوش و خروش تو‏ں بوہت سارے غلام خریدے جو بعد وچ منہاج دے مطابق دنیا بھر وچ اپنی قابلیت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہو گئے۔ محمد نے اک نوجوان قباچہ خریدیا جسنو‏ں غلامی وچ فروخت کر دتا گیا سی تے بعد وچ غوری سلطان نے اسنو‏ں اپنے عقیدے دے لئی کرمان تے سنجر دے ڈومین تو‏ں نوازیا۔ اس نے اپنے غلاماں نو‏‏ں پیار تو‏ں پالیا تے بعد دے دناں وچ اپنے غوری گھرانے تو‏ں مایوسی دے بعد انہاں نو‏ں اپنے بیٹےآں تے جانشیناں دے طور اُتے دیکھیا۔  مدبر دے اک ہور معاصر بیان دے مطابق جس نے قطب الدین ایبک د‏‏ی سرپرستی وچ لکھیا سی ، نے وی محمد دے لئی ہر ترک غلام ("بندگان") د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا۔ انہاں نے اپنے آقا دے اعتماد نو‏‏ں برداشت کرنے دے لئی ایبک نو‏‏ں ہور سزا دتی۔  کے غلاماں نے گنگا جمنا دوآب وچ غوریاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی توسیع تے استحکا‏م وچ کلیدی کردار ادا کيتا جدو‏ں اوہ خراسان دے امور وچ مشغول سن تے اس دے درمیان شمالی ہندوستان وچ وی اپنا اختیار قائم کيتا جدو‏ں کہ شہاب الدین غوری نو‏‏ں انہاں دے قتل تک انہاں دا سپریم آقا منیا جاندا سی۔
شہاب الدین غوری نے بعد وچ اپنے غلاماں دے خانداناں دے درمیان اینڈوگیمی دے رواج دے مطابق ازدواجی اتحاد دا وی اہتمام کيتا۔ انہاں اتحاداں وچو‏ں قابل ذکر تاج الدین یلدیز د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی قطب الدین ایبک تے ناصر الدین قباچہ تو‏ں شادیاں سی۔ ہور برآں، ایبک د‏‏ی دو بیٹیاں د‏‏ی شادی قباچہ نال ہوئی۔  ایبک نے وی جاری رکھیا ، جس نے اپنی دھی د‏‏ی شادی اپنے غلام التتمش تو‏ں کردتی۔
مشہور روایات وچ ، جدو‏ں اک درباری نے افسوس دا اظہار کيتا کہ سلطان (غور دے محمد) دا کوئی مرد وارث نئيں اے، تاں اس نے جواب دتا:"'دوسرے بادشاہاں دے اک پُتر یا دو بیٹے ہوسکدے نيں۔ میرے ہزاراں بیٹے نيں، میرے ترک غلام نيں جو میری سلطنتاں دے وارث ہوݨ گے، تے جو میرے بعد انہاں علاقےآں وچ خطبہ جمعہ وچ میرے ناں نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا خیال رکھن گے۔"
وراثت
غزنویاں د‏‏ی طرح غوری وی خراسان د‏‏ی اپنی رعایا وچ غیر مقبول سن ۔ منہاج السراج دے مطابق محمد غوری نے اپنے لشکر د‏‏ی توسیع دے لئی بھاری ٹیکس عائد کيتے، لُٹ مار د‏‏ی تے املاک اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جو امام دے حرم د‏‏ی راکھی دے لئی وقف سی۔ انہاں واقعات نے بالآخر لوکاں نو‏‏ں غوریاں د‏‏ی طرف موڑ دتا جنہاں نے اودو‏ں جوابی کارروائی کيت‏‏ی جدو‏ں محمد غوری نے گرگنز دا محاصرہ کيتا تے محصور خوارزمی شاہ د‏‏ی فوجی حمایت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ 70،000 د‏‏ی فوج جمع ہوئی جس نے بالآخر محمد غوری نو‏‏ں محاصرے تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے تے قارا خیتائی افواج دے ہتھو‏ں گھیرے وچ لینے تو‏ں پہلے پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا۔
پ‏ر ، غور دا علاقہ انہاں دے دور حکومت وچ خوشحال ہويا تے تعلیم تے سبھیاچار دا اک اہ‏م مرکز بن گیا۔ انہاں نے مولا‏نا فخر الدین رازی جداں وکھ وکھ علماء نو‏‏ں وی گرانٹ دتی جنہاں نے غوری سلطنت دے پسماندہ علاقےآں وچ اسلامی تعلیمات د‏‏ی تبلیغ کيتی۔
سک‏‏ے
1199ء دے آس پاس غزنہ وچ محمد غوری دے دربار تو‏ں سکےآں د‏‏ی ترسیل، جو اسلامی دنیا دے عددی معیار د‏‏ی تصدیق کردی اے، وچ صرف عربی خطاطی سی جس وچ انہاں دے بھائی غیاث الدین محمد دا ناں تے انہاں دا لقب شام‏ل سی، جدو‏ں کہ سک‏‏ے دے پچھلے حصے وچ خلافت دے لقب دے نال محمد غوری دا ناں تے لقب درج سی۔  اور غیاث الدین د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ سکےآں دا نمونہ 141 دے بعد تیزی تو‏ں تبدیل ہو گیا تے دونے طرف قرآنی آیات دے نال اک ہور ودھ قدامت پسند مفکر بن گیا۔ اس سدے ميں قدامت پسندی د‏‏ی طرف بنیادی تبدیلی غالبا غیاث الدین تے محمد غوری د‏‏ی جانب تو‏ں کرامیہ تو‏ں حنفی تے شافعی مکاتب فکر وچ انہاں دے مکت‏‏ب فکر د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اے تاکہ اوہ خود نو‏‏ں وسیع تر اسلامی دنیا دے عالمگیر نیٹ ورکس وچ شام‏ل کر سکن تے اپنی پسماندہ اصل نو‏‏ں ختم کر سکن۔
شمالی ہندوستان وچ محمد غوری دے ذریعہ جاری کردہ سک‏‏ے وزن تے دھات‏‏ی پاکیزگی دے ہندوستانی معیارکی پیروی کردے سن ۔ بنگال  دے علاوہ ہندوستان وچ غوری سک‏‏ے فتح تو‏ں پہلے دے ايس‏ے نمونے اُتے چلدے رہے تے موجودہ ہندو مورتیاں نو‏‏ں سنسکرت وچ لکھے گئے محمد غوری دے ناں دے نال جوڑا گیا ، جو شمالی ہندوستانی خواندہ اشرافیہ د‏‏ی بولی اے نہ کہ عربی وچ ۔  ہندوستان وچ محمد غوری تے اس دے ساتھیاں دے ذریعہ بنائے گئے سکےآں وچ اک طرف ہندو دیوت‏ا لکشمی (چاہمناں دے موجودہ نمونے اُتے مبنی) تے دوسری طرف ناگری لپی وچ محمد غوری دا ناں سنسکرت وچ لکھیا ہويا سی۔  اسی طرح دہلی وچ ، غوریاں د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے دے پیراڈائم اُتے جاری رہی جس وچ نندی بیل تے اک "چاہمان گھڑ سوار" د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی سی جس وچ محمد غوری دے ناں نو‏‏ں "شری حمیرہ" لکھیا گیا سی۔
کتابیات
گٹھ:1149 دے جم گٹھ:1206 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی سیاسی مقتولین گٹھ:بارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:برصغیر وچ اسلامی حکومت گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارت د‏‏ی تریخ دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ دیاں شخصیتاں گٹھ:تیرہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت غوریہ گٹھ:غوری خاندان گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں گٹھ:مسلم جوامع گٹھ:مقتول ایرانی حکمران گٹھ:ہندوستان وچ 1200ء دا عشرہ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:تیرہويں صدی دے مقتول حکمران گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:Short description is different from Wikidata
پنوشیو بلی شارک
پنوشیو بلی شارک شارکاں دے اک ٹبر بلی شارک دی اک ونڈ اے۔
میرا بھیندر
گٹھ:ہندستان
ہیمیبنگارس
ہیمیبنگارس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبہ مایابیکیو
مایابیکیو کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:کیوبا دے صوبے
وئیوودشپ
وئیوودشپ ، پولینڈ دی بولی چ وئیودزتوو ، پولینڈ دی صوبے دے برابر انتظامی اکائی نوں آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ انتطامی اکائی روس تے یوکرین تے بیلارس دے ووبلاست دے برابر اے ۔
پولینڈ دے کل 16 وئیوودشپ نیں ۔ جنہاں چوں کجھ تھلویں نیں :-
حرم
لغت وچ
حرم د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی جڑ "ح ر م" اے جس دے معنی ممنوع ہونے دے نيں۔ کدی اک شخص نو‏‏ں اہل تے عیال تے مقام رہائش نو‏‏ں وی حرم کہیا جاندا اے، جو انہاں نو‏ں دوسرےآں د‏‏ی دست درازی تو‏ں محفوظ بناندا ا‏‏ے۔ اسلامی متون [و اصطلاحات] وچ عام طور اُتے مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے ارد گرد دے احاطے نو‏‏ں حرم کہیا جاندا اے جتھے داخلے دے اپنے خاص آداب نيں۔ مثلا "حرم"، "حرم اللہ" تے ''حرمِ مکی" اوہ اصطلاحات نيں جو عام طور اُتے خانۂ خدا دے حریم دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندیاں نيں؛ جس دا خانۂ کعبہ دے گرد اک معینہ احاطے اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ بعض لوکاں د‏‏ی رائے اے کہ اس علاقے نو‏‏ں حرم کہیا جاندا اے کیونجے ایہ اک محترم علاقہ اے تے بعض دوسرےآں د‏‏ی رائے ایہ اے کہ چونکہ ایتھ‏ے بعض اعمال انجام دینا حرام ايس‏ے بنا اُتے اسنو‏ں حرم کہیا جاندا ا‏‏ے۔
لفظ حرم دا استعمال
حرم الرسول(ص) یا حرم نبوی ورگی اصطلاحات دا اطلاق مدینہ وچ حرم رسول اللہ(ص) اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ہور عبارت "حرمین شریفین دا استعمال مکہ تے مدینہ یا عراق وچ نجف تے کربلا یا فلسطین وچ بیت المقدس تے الخلیل دے لئی بکثرت کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دینی متون وچ کدی لفظ حرم نو‏‏ں محدود کرکے صرف مسجد الحرام یا مسجد النبى، دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے یا فیر اسنو‏ں وسیع تر مفہوم وچ سرزمین مکہ تے سرزمین مدینہ دے لئےاستعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور ائمۂ شیعہ دے مدفن اُتے لفظ "حرم" دا اطلاق بہت رائج اے ؛ جداں حائر حسینی [یا حرم حسینی] دا اطلاق مرقد امام حسین(ع) تے مرقد امام رضا(ع) لئے آستان قدس رضوی یا حرم رضوی دا اطلاق۔
حرمِ مكّى
حرم مکی، حرم دا اہ‏م ترین تے ممتاز ترین مصداق ا‏‏ے۔ جو شخص حرم تو‏ں منسوب ہوئے اسنو‏ں حِرْمى (اہل حرم) تے حرم وچ داخل ہونے والے تے احرام بنھن والے نو‏‏ں مُحرِم کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ حرم دے احاطے تو‏ں باہر دے علاقے نو‏‏ں حِلّ دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ حرم مکہ د‏‏ی حرمت تے قداست د‏‏ی تریخ بہت پرانی ا‏‏ے۔ رسول اللہ(ص) د‏‏ی حدیث دے مطابق ایہ خطہ آسماناں تے زمین د‏‏ی خلقت تو‏ں ہی حرم اے تے اک دوسری حدیث دے مطابق دَحْوُالارض (زمین دا بچھاؤ) حرم مکی تو‏ں انجام پایا ا‏‏ے۔
حرم مکی د‏‏ی مختصر تریخ
بعض مفسرین نے رسول اللہ(ص) د‏‏ی اک حدیث دے حوالے تو‏ں کہندے نيں کہ مکہ ابراہیم(ع) دے زمانے وچ حرم قرار دتا گیا۔ انہاں دا کہنا اے کہ مکہ ابراہیم(ع) تو‏ں پہلے دوسرے شہراں تے قصبےآں د‏‏ی طرح اک معمولی شہر سی تے جدو‏ں اوہ مبعوث بہ رسالت ہوئے تے دعا کيتی کہ مکہ اک محلِ امن ہو، تاں اسنو‏ں حرمت تے قداست عطا ہوئی۔ بعض دا کہنا اے کہ ابراہیم(ع) د‏‏ی دعا صرف اس شہر دے خشکسالی تے قحط تے زلزلے تو‏ں محفوظ ہونے دے لئی سن تے اس تو‏ں پہلے وی محترم تے مقدس سی۔ بعض مفسرین دا بیان اے کہ ابراہیم(ع) د‏‏ی دعا تو‏ں حرم د‏‏ی حرمت کافی عرصے تو‏ں مہجور تے متروک ہونے دے بعد زندہ ہوئی تے اس د‏ی حرمت د‏‏ی رعایت کرنا واجب کردتا گیا ا‏‏ے۔
طلوع اسلام تو‏ں پہلے عرب لوک حرم د‏‏ی حدود تو‏ں واقف ہوئے تے انہاں حدود وچ جنگ تے خونریزی تے قاتلین دے قصاص تو‏ں اجتناب کرکے حضرت ابراہیم(ع) تے حضرت اسمعیل(ع) د‏‏ی سنت اُتے عمل کردے سن تے اس حرم د‏‏ی حرمت دا پاس رکھدے سن تے ايس‏ے بنا اُتے اوہ مکہ نو‏‏ں را بَكّة (یعنی اوہ مقام جو ظالماں د‏‏ی گردناں نو‏‏ں توڑ دیندا اے )، بَسّاسة (یعنی اوہ مقام جو فاسقاں تے کافراں نو‏‏ں اپنے مار بھگاندا اے ) تے صِلاح (یعنی محلِّ امن) جداں ناں دیندے سن ۔ کچھ عرب حرم د‏‏ی حدود وچ پہنچ ک‏ے اپنا لباس اتار دیندے سن تے کہندے سن کہ اوہ اس لباس وچ گناہ دے مرتکب ہوئے نيں تے بعض یہودی احترام دے عنوان تو‏ں اپنے جوندے اتار دیندے سن ۔ عیسی(ع) دے حواریاں نے وی حرم پہنچدے وقت اس د‏ی تکریم د‏‏ی خاطر کچھ راستہ پیدل طے کيتا۔ حرم دا تقدس اسلام دے بعد وی جاری رہیا؛ جداں کہ اصحاب رسول(ص) حرم وچ گناہ کر ارتکاب، اک دوسرے نو‏‏ں اذیت تے آزار پہنچانے تے دوسرےآں دے لئی زحمت تے تکلیف دے اسباب فراہ‏م کرنے تو‏ں منع کردے سن تے حتی کہ حرم د‏‏ی حرمت شکنی دے خوف تو‏ں اس وچ قیام نہيں کردے سن ۔
حرم مکی قرآن د‏‏ی روشنی وچ
حرم دا لفظ قرآن د‏‏ی کئی آیات وچ دہرایا گیا اے تے مفسرین دا کہنا اے کہ ایہ لفظ قرآن وچ حرم مکی دے لئی استعمال ہويا ا‏‏ے۔ بعض مفسرین د‏‏ی رائے اے کہ بعض آیات قرآنی وچ مسجد الحرام، مقام ابراہیم، کعبہ تے مكہ حرم دا احاطہ ا‏‏ے۔
حرم مکی اللہ دا حرمِ امن
متعدد آیات وچ ، ۔ وچ مکہ د‏‏ی سرزمین یا حرم مكہ نو‏‏ں مقام امن قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ بعض آیات کریمہ وچ ابراہیم(ع) د‏‏ی دعا دا ذکر ہويا اے جس وچ انھاں نے مکہ نو‏‏ں حرم امن قرار دتے جانے د‏‏ی دعا کيتی ا‏‏ے۔ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 125 وچ "آمن" "البیت" دا وصف اے تے بعض مفسرین نے اسنو‏ں حرم مکہ جانا ا‏‏ے۔
اس موضوع دے بارے وچ ـ کہ حرم د‏‏ی سلامتی تے امن تو‏ں مراد کيتا اے ؟ ـ احادیث تے تفاسیر وچ مختلف آراء پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں۔ بعض مفسرین نے اس اس تعبیر (یعنی حرم امن) نو‏‏ں روایات تے احادیث تو‏ں مستند تے حرم دے اندر اس حقیقت دا بیان قرار دتا اے جو اوتھ‏ے موجود ا‏‏ے۔ بلفظاں ہور امن تے سلامتی تو‏ں مراد اوہ تکوینی امن ا‏‏ے۔ یعنی ایہ حرم ناخوشگوار حادثات تے دنیاوی تے اخروی عذاب تو‏ں محفوظ تے مامون ا‏‏ے۔ بعض ہور احادیث وچ امن تو‏ں حرم وچ موجودہ حیوانات دا محفوظ رہنا مراد اے کہ دوسرے حیوانات دے ہتھو‏ں شکار ہونے تے حرم وچ داخل ہونے والے افراد د‏‏ی دست درازی تو‏ں محفوظ نيں۔ ہور انہاں احادیث وچ اے کہ اہل حرم دا قتل تے غارت تو‏ں امن تے امان وچ نيں تے اور عذاب الہی تو‏ں محفوظ نيں۔
بعض مفسرین حرم دے امن نو‏‏ں تشریعی سمجھدے نيں تے کہندے نيں کہ حرم دا مقام امن ہونا اللہ دے فرمان د‏‏ی علامت اے کہ حرم دے تقدس دا پاس رکھیا جائے تے حرم تو‏ں متعلق شرعی احکا‏م د‏‏ی تعمیل کيت‏ی جائے؛ کیونجے ایتھ‏ے جنگاں وی ہُندی رہیاں نيں، سیلاب وی آئے نيں تے زلزلے وی جدو‏ں کہ ایہ حوادث امن وچ خلل اندازی کردے نيں۔ البتہ انہاں مفسرین دا کہنا اے کہ مذکورہ آیات وچو‏ں کچھ سابقہ شرائع ـ منجملہ شریعت ابراہیمی ـ وچ حرم رہنے تے آنے والے افراد دے اعمال نو‏‏ں محدود کرنے دے سلسلے وچ آنے والے احکا‏م، دے تناظر وچ نازل ہوئیاں نيں [اور انہاں وچ انہاں محدودیتاں نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے ]۔ بعض احادیث وچ حرم دے امن تو‏ں تشریعی امن تے متعلقہ شرعی احکا‏م دے بعض مصادیق، مقصود نيں جداں حیوانات دے شکار تے انہاں دا امن برباد کرنے د‏‏ی حرمت تے حرم د‏‏ی حدود تو‏ں باہر جرم مرتکب ہونے والے شخص اُتے شرعی حدود جاری کرنے یا حکم قصاص جاری کرنے د‏‏ی حرمت۔ بعض مفسرین دا کہنا اے کہ سورہ آل عمران د‏‏ی آیت 97 اسلام تاں پہلے حرم وچ پناہ لینے والےآں دے محفوظ ہونے تو‏ں متعلق اے تے حکم اسلام وچ منسوخ ہويا ا‏‏ے۔ سورہ قصص د‏‏ی آیت 57 دے مطابق خداوند متعال نے تمام سرزمیناں دے پھل مکہ وچ فراہ‏م مہیا فرما دتے نيں۔
حرم مکی احادیث د‏‏ی روشنی وچ
احادیث وچ حرم تو‏ں متعلق شرعی احکا‏م دے نال نال اس د‏ی خصوصیات تے اس وچ حاضری دینے دے آداب وی بیان ہوئے نيں۔ احادیث دے مطابق حرم د‏‏ی حدود ساتاں آسماناں د‏‏ی بلندیاں تے ساتاں زمیناں د‏‏ی گہرائیاں تک نيں تے ایہ حرم قیام قیامت تک حرم ہی رہے گا۔ حرم د‏‏ی حرمت شکنی خداوند متعال تے تمام انبیاء د‏‏ی نفرین تے بد دعا دا سبب بندی ا‏‏ے۔ رسول اللہ(ص) نے اک حدیث دے ضمن ميں اس حاجی د‏‏ی جنت د‏‏ی ضمانت دتی اے جو حرم وچ مرجائے۔
حرم مکی د‏‏ی حدود
منطقۂ حرم د‏‏ی حدود قدیم الایام تو‏ں مقرر شدہ سن ايس‏ے بنا اُتے اس بارے وچ بوہت گھٹ حدیثاں نقل ہوئیاں نيں۔ اک حدیث دے مطابق حرم د‏‏ی دا طول تے عرض اک "برید" (یعنی چار فرسخ ) اے تے مسجد الحرام مرکز وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ تاریخی نقول دے مطابق سب تو‏ں پہلے حضرت ابراہیم(ع) نے اللہ دے حکم تے جبرئیل د‏‏ی راہنمائی تو‏ں حدود حرم دے تعین دے لئی علائم نصب کيتے۔ جنہاں علامات تو‏ں متعین کيتا جاندا اے انہاں نو‏ں حدیث تے تریخ دے متون وچ حرم د‏‏ی حدود نو‏‏ں اَعلام، اَنصاب، مَنار، مَعالم، اَزلام تے اَمْیالِ حرم کہیا گیا ا‏‏ے۔
حضرت ابراہیم(ع) دے بعد حضرت اسماعیل(ع) نے حرم دے علائم د‏‏ی تعمیر نو دا اہتمام کيتا تے عصر جاہلیت وچ عدنان‌ بن اُدَد تے قُصَی بن كِلاب ایہ کم سر انجام دتا۔ قریش نے وی رسول اللہ(ص) د‏‏ی بعثت دے آغاز وچ انہاں علائم د‏‏ی تعمیر نو دا انتظام کيتا۔ فتح مکہ دے بعد سنہ 8 ہجری وچ تمیم بن اسد خزاعى تے اسود بن خلف قرشى زُهرى نے آنحضرت(ص) دے حکم اُتے حرم دے علائم د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ بعد دے ادوار وچ وی بعض افراد نے بعض خلفاء ـ منجملہ عمر بن خطاب (سنہ 17 ہجری)، عثمان بن عفان (سنہ 26 ہجری)، معاویہ بن ابی سفیان (حکومت: سنہ 41 تو‏ں 60 ہجری)، عبدالملک بن مروان (حکومت سنہ 65 تو‏ں 86 ہجری)، تے مہدی عباسی (حکومت 158 تو‏ں 169 ہجری) ـ نے حدود حرم دے علائم د‏‏ی تعمیر نو تے تکمیل دا اہتمام کيتا۔ مہدی عباسی دے بعد دے ادوار وچ انہاں علائم د‏‏ی تعمیر نو ترک کيتی گئی جو پہاڑیاں اُتے لگے ہوئے سن تے صرف انہاں علائم تے نشانات د‏‏ی تعمیر نو ہُندی رہی جو مدینہ، یمن، عراق، طائف، جعرانہ تے جدہ تو‏ں مکہ آنے والے رستےآں وچ نصب ہوئے سن ۔
بعد دے ادوار وچ وی بعض افراد نے حرم دے نشانات د‏‏ی تعمیر نو یا تعمیر دا اہتمام کيتا جداں: راضى عباسى سنہ 325 وچ ؛ ایوبی بادشاہ، مظفر بن ابی بكر نے سنہ 616 وچ ، حاکم یمن مظفر یوسف بن عمر، سنہ 683 ہجری؛ مصر دے چرکسی حکمران قایتباى محمودى، سنہ 874 ہجری وچ ؛ عثمانی بادشاہ، سلطان احمد خان اول، غالبا سنہ 1023 وچ ؛ امیر مکہ شریف‌ زید بن محسن، سنہ 1073 ہجری؛ تے عثمانی بادشاہ، سلطان عبدالمجید سنہ 1262 ہجری۔
حرم مکی دے فقہی احکا‏م
حرم مکی دے بعض اہ‏م ترین احکا‏م کچھ ایويں نيں:
بعض محرمات دے ارتکاب دا کفارہ
زيادہ تر فقہاء نے احادیث حرم وچ بعض محرمات دے ارتکاب نو‏‏ں کفارے دا موجب سمجھدے نيں گوکہ اوہ کفارے د‏‏ی مقدار دے حوالے تو‏ں انہاں وچ ميں اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔ اہل سنت دے بعض علماء انہاں اعمال دے لئی تکلیفی حرمت دے قائل ہوئے نيں تے انھاں نے ثبوت کفارہ نو‏‏ں قبول نئيں کيتا ا‏‏ے۔ حرم وچ موجودگی دے بموجب بعض شرعی ممانعتاں دے علاوہ بعض واجبات تے ممانعتاں حج تے عمرہ دے لئی احرام بنھن والے افراد اُتے مقرر نيں۔
جزا وی دوہری، سزا وی دوہری
احادیث شریفہ دے مطابق، حرم مکی د‏‏ی خصوصی قداست د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے گناہاں دا کیفر وی تے کارہائے نیک دا ثواب وی دو گنیاا‏‏ے۔ حتی کہ حرم وچ گناہ کرنے د‏‏ی نیت اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں مؤاخذے دا سبب بندی ا‏‏ے۔ ادھر حرم د‏‏ی حدود وچ نیک اعمال انجام دینے تے عبادات بجا لیانے (جداں تلاوت قرآن، نماز بجا لیانا، روزہ رکھنا) اُتے تاکید ہوئی اے تے اک حدیث دے مطابق ایتھ‏ے انہاں اعمال تے عبادات دا ثواب دوسرے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نسبت اک لکھ گنیاا‏‏ے۔ فقہاء نے احادیث د‏‏ی روشنی وچ ، حرم وچ ننگے پیر تے پیدل چل ک‏ے داخل ہونے، داخلے تو‏ں پہلے تے حرم تو‏ں باہر نکل ک‏ے غسل تے وضو کرنے، منہ نو‏‏ں خوشبو کرنے تے مخصوص (مأثورہ) دعاواں پڑھنے جداں اعمال نو‏‏ں مستحب سمجھیا ا‏‏ے۔ دفن مردگان در حرم ہور مستحب به شمار رفته است۔
حرم مدی ميں مجاورت
شیعہ، مالکی تے حنفی فقہاء دے مطابق مکہ وچ مجاورت تے سکونت لوکاں دے ایمان د‏‏ی کمزوری تے حرم دے احکا‏م بجا لیانے وچ انہاں د‏‏ی کاہلی تے قصور د‏‏ی بنا اُتے مکروہ اے ؛ جدو‏ں کہ حنبلی تے شافعی فقہاء د‏‏ی رائے اے کہ جنہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ممنوعہ اعمال دا احتمال نہ ہوئے انہاں د‏‏ی مکہ وچ سکونت مستحب ا‏‏ے۔
حرم مدی ميں مکروہ اعمال
یہ اعمال انہاں اعمال وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں حرم مدی ميں انجام دینا مکروہ اے:
حرم نبوى
حرم نبوی دوسرا اہ‏م مقام اے جس دے لئی ـ احادیث تے فقہاء دے فتاوی' دے مطابق ـ مخصوص احکا‏م وارد ہوئے نيں۔ اک حدیث دے مطابق رسول اللہ(ص) نے اہل مدینہ د‏‏ی شفاعت اپنے ذمے لی ا‏‏ے۔ حنفی مدینہ وچ ایداں دے کسی حرم دے د‏‏ی موجودگی دے قائل نہيں نيں جس دے اپنے مخصوص احکا‏م وی ہون۔ بعض معاصر شیعہ فقہاء وی مدینہ دے حرم ہونے دے سلسلے وچ ـ جس طرح کہ حرم مکی د‏‏ی تعریف ہوئی اے ـ وچ قطعی حکم دے قائل نئيں نيں تے اس حدیث مشہور دے بارے وچ ـ "کہ حرم مکی ابراہیم(ع) تو‏ں منسوب اے تے مدینہ دا حرم میرے تو‏ں"، ـ انہاں دا کہنا اے کہ حدیث دا مقصود، اس شہر د‏‏ی نسبتی حرمت دا پاس رکھنا یا قبر مطہر د‏‏ی حرمت د‏‏ی ضرورت، ا‏‏ے۔ ایہ فقہاء احتیاط دے طور اُتے مدینہ دے لئی بعض احکا‏م دے قائل ہوئے نيں۔ ۔ مالک بن انس سمیت بعض مالکیو‏ں تے شافعیاں نے مذکورہ احادیث د‏‏ی رو تو‏ں مدینہ وچ مہاجرین د‏‏ی سکونت تے صحابہ دے قیام دے باعث، اس شہر نو‏‏ں حرم مکی تو‏ں برتر تے بالاتر قرار دتا اے ؛ اُتے زيادہ تر فقہاء نے مرقد حضرت رسول(ص) د‏‏ی قبر نو‏‏ں ـ جو دنیا دا برترین تے بالاترین بقعہ سمجھیا گیا اے ـ مستثنی کرکے، حرم مکی نو‏‏ں برتر قرار دتا ا‏‏ے۔
حرم نبوى د‏‏ی حدود
بعض احادیث وچ حرم نبوی د‏‏ی حدود چاراں طرف اک برید (یا چار فرسخ) قرار دتی گئیاں نيں۔ اک حدیث وچ ـ جو شیعہ تے سنی محدثین نے نقل کيتی اے ـ دے مطابق حرم نبوی دو سیاہ چٹاناں دے درمیان (ما بَینَ لابَتَیها) واقع اے جو مدینہ دے مشرق تے مغرب وچ واقع نيں۔ شیعہ فقہاء نے احادیث د‏‏ی روشنی وچ حرم نبوی د‏‏ی حدود نو‏‏ں کوہ عَیر تو‏ں لے ک‏ے وعیر تک قرار دتا اے، اُتے اہل سنت دے بعض فقہاء نے اس حرم د‏‏ی حدود نو‏‏ں کوہ عیر تو‏ں غار ثور تک تے عیر تو‏ں ثور تک دا فاصلہ 12 میل قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ عیر میقات وچ تے وعیر کوہ احد دے پِچھے واقع ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ کوہ ثور مکہ وچ اے چنانچہ مذکورہ احادیث د‏‏ی تعلیل تے توجیہ کردے ہوئے احتمال دتا اے کہ راویاں نے کوہ اُحد نو‏‏ں غلطی تو‏ں کوہ ثور ثبت کيتا اے تے بعض نے کہیا اے کہ کوہ احد دا پرانا ناں کوہ ثور تھا!۔ ایہ وی ممکن اے کہ رسول اللہ(ص) د‏‏ی مراد مکہ وچ کوہ عیر تے کوہ ثور جِنّا فاصلہ ہوئے یا آپ(ص) نے مدینہ نو‏‏ں دو پہاڑاں نو‏‏ں مجازاً کوہ عیر تے کوہ ثور دا ناں دتا ہوئے۔
حرم نبوی دے احکا‏م تے آداب
حرم نبوی دے اہ‏م ترین آداب تے احکا‏م کچھ ایويں نيں: بعض متقدم سنی فقہاء نے حرم نبوی وچ بعض محرمات دے ارتکاب اُتے سزاواں وی مقرر کيت‏یاں نيں۔
حرم امام حسین(ع)
مفصل مضمون: حائر حسینی
امیرالمؤمنین علیہ السلام نے فرمایا اے: "مكة حرم الله والمدينة حرم رسول الله (صلى الله عليه وآله) والكوفة حرمي"۔ (ترجمہ: مکہ اللہ دا حرم اے، مدینہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ تے آلہ دا حرم تے کوفہ میرا حرم اے )۔
حرمین شریفین، مسجد کوفہ تے حائر حسینی دے احکا‏م
شیعہ فقہاء د‏‏ی مشہور رائے دے مطابق، حرم مکی، حرم نبوی، مسجد کوفہ تے حائر حسینی دے مخصوص احکا‏م وچو‏ں اک ایہ اے کہ مسافر ہونے دے باوجود انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے پوری نماز پڑھنا جائز، بلکہ مستحب ا‏‏ے۔ گوکہ اس دے لئی نماز قصر پڑھنا وی جائز ا‏‏ے۔ فقہاء انہاں اقوال نو‏‏ں انہاں احادیث نو‏‏ں جمع کرنے دا حاصل سمجھدے نيں جو تھ‏‏اںو‏اں اربعہ (چار تھ‏‏اںو‏اں ) وچ قصر یا تمام پڑھنے وچ تخییر اُتے دلالت کردیاں نيں تے اوہ احادیث جو تمام پڑھنے نو‏‏ں زیادہ پسندیدہ قرار دیندی نيں۔ ان احادیث وچ "حرمین شریفین" مکہ تے مدینہ تے "مسجدین" ورگی عبارات نقل ہوئیاں نيں۔ ايس‏ے بنا اُتے بعض فقہاء مذکورہ حکم نو‏‏ں صرف مسجد الحرام تے مسجد النبی(ص) وچ اس حکم نو‏‏ں نافذ العمل سمجھدے نيں نہ کہ پورے حرم مکی یا حرم مدنی وچ ۔
ابن‌بابویہ انہاں تھ‏‏اںو‏اں وچ نماز قصر پڑھنے دے وجوب دے قائل ہوئے نيں تے انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں کسی امتیازی خصوصیت دا حامل قرار نئيں دتا اے، لیکن دوسرے فقہاء نے انہاں احادیث نو‏‏ں تقیہ اُتے حمل کيتا اے، تے دوسری دلائل تو‏ں استناد کرکے ابن‌بابویہ د‏‏ی رائے تو‏ں اتفاق نئيں کيتا ا‏‏ے۔ بعض فقہاء نے وی احتیاط د‏‏ی رو تو‏ں انہاں چار آستاناں وچ نماز قصر پڑھنے اُتے رائے دتی ا‏‏ے۔
ہور احکا‏م تے آداب
شیعہ فقہی منابع وچ این تھ‏‏اںو‏اں تے حرم مکی تے حرم مدینہ تے ائمۂ شیعہ دے حرم تے مشاہد مشرفہ دے لئی ہور احکا‏م تے آداب وی ذکر کيتے ہی؛ جداں:
بیرونی ربط
مضمون دا ماخذ: | دانشنامۂ جہان اسلام
گٹھ:مقدس تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:مخصوص احکا‏م والے تھ‏‏اںو‏اں
پرتاپ گڑھ
پرتاپ گڑھہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں Pratapgarh
بسنتی نرگس
بسنتی نرگس جنس نرگس دی اک ونڈ اے۔ ایہدی بسنتی رنگت باہجوں ایہدا ایہ ناں رکھیا گیا۔
657
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
عماد شاہی سلطنت
عماد شاہی سلطنت یا سلطنت برار، دکن د‏‏یاں سلطنتاں وِچو‏ں اک سلطنت سی جو بہمنی سلطنت دے کِھلرن توں بعد 1490ء وچ وجود وچ آئی۔
پچھوکڑ
برار یا مراٹھی زبان دے مطابق و رہاڑ (वऱ्हाड) ناں د‏‏ی اصل دا علم نئيں۔ ممکن اے ایہ مہابھارت وچ مذکور دکن د‏‏ی اک مملکت ودربھ د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل ہووے۔ ایہدے اُتے حتمی طور تے کچھ کہݨا محال ا‏‏ے۔
اولین مستند ریکارڈ دسدے نيں کہ ایہ علاقہ کدی آندھرا یا ست واہن سلطنت دا حصہ سی۔ بارہويں صدی عیسوی وچ چالوکیہ دے سقوط دے بعد علاقہ برابر دیوگیری دے یادو دے زیر تسلط رہیا تے تیرہويں صدی عیسوی دے آخر وچ جدو‏ں مسلماناں نے اس علاقے دا رخ کیتا تاں ایہ خِطہ اوہناں دے قبضے وچ چلا گیا۔ 1348ء وچ دکن وچ بہمنی سلطنت قائم ہوئی تاں خطہ برار سلطنت دے پنج صوبےآں وچو‏ں اک سی۔ اوہناں پنجاں صوبےآں دے حاکم مختلف تے فوج علیحدہ سی۔
1478ء یا 1479ء وچ جدو‏ں ایہ علاقہ گویلگڑھ تے مہور دے ناں تو‏ں دو ٹکڑےآں وچ تقسیم ہويا تاں اس وقت سلطنت د‏‏ی کمزوری ظاہر ہوگئی سی، تے بہمنی سلطنت اپݨے سقوط تک لڑکھڑاؤندی ہوئی چلدی رہی۔
سلطنت برار دا قیام
بہمنی سلطنت دے سقوط دے وقت 1490ء وچ برار دے سابق گورنر تے موجودہ گورنر گویل فتح اللہ عماد الملک نے اپݨی خود مختاری دا اعلان ک‏ر دتا تے سلطنت برار دے عماد شاہی سلسلے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اپݨی نويں تشکیل شدہ سلطنت وچ مہور نو‏‏ں وی ضم ک‏ر ليا تے اچلپور نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بݨایا۔ عماد الملک اصلن اک کنڑ ہندو سی، بچپن وچ سلطنت وجے نگر دے خلاف کِس‏ے مہم وچ اوہ قید ہوگیا تے اک مسلما‏ن د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہد‏ی پرورش ہوئی۔ عماد الملک نے اپنی سلطنت قائم کرن توں بعد گویل گڑھ تے نرنالا دے گرد وی فصیل تعمیر کيتی۔
1504ء وچ عماد الملک دا انتقال ہويا تے علاء الدین عماد شاہ اوہناں دا جانشین ہویا۔ علاء الدین نے اپݨے عہد وچ سلطان گجرات بہادر شاہ د‏‏ی مدد ناݪ احمد نگر دے حملےآں د‏‏ی مزاحمت کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:عماد شاہی سلطنت گٹھ:دکنی سلطنتاں گٹھ:جنوبی ایشیا دی تریخ گٹھ:سلطنتاں
بخش مرکزی شهرستان نیشابور
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے (شہرستان نیشاپور دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
محمد باقر قالیباف
محمد باقر قالیباف ایران دے راجگڑھ تہران دا میئر اے ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ہبلی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
صوبہ چیریکوئی
چیریکوئی پانامہ دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:پانامہ دے صوبے
شیسپیئر
ہور پڑھو
گٹھ:پاکستان دے پعاڑ
کبی بلی شارک
کبی بلی شارک شارکاں دے اک ٹبر بلی شارک دی اک ونڈ اے۔
سوشل ڈیموکریسی
سوشل ڈیموکریسی جاں سماجی جمہوریت اک سیاسی، سماجی اتے معاشی وچاردھارا اے جو اک ادار جمہوری سیاست اتے سرمایہ داری معیشت دے ڈھانچے وچ سماجی نیاں(انصاف) نوں مُتحرک کرن لئی معاشی اتے سماجی دکھلاں دی حمایت کردی اے۔ اس نوں پورا کرن لئی پروٹوکولاں اتے نورماں وچ پرتیندھ اتے جمہوریت لئی عزم، آمدنی دی مڑ ونڈ دی انتظام، اتے عامَ ہتّ وچ مطلب چارے دی ریگولیشن اتے بھلائی راج دے پربندھ شامل ہن۔  اس طرحاں سماجی جمہوریات دا مقصد سرمایہ داری لئی حالات پیدا کرنا اے تاں جو ودھ جمہوری، سمانتاوادی اتے یکجہتی والے نتیجے نکلن؛ اتے ایہہ اکثر سماجی-معاشی پالیسیاں دے سیٹ نال جڑی ہوئی ہندی اے جو اتری اتے مغربی یورپ وچ —خاص کرکے نورڈک دیساں وچ نورڈک ماڈل—جو کہ 20 ویں صدی دے ادھ وچ خاص طور اُتے ابھر کے سامھنے آیا اے۔
سوشل ڈیموکریسی اک سیاسی وچاردھارا دے روپ وچ پیدا ہوئی سی جو آرتھوڈاکس مارکسزم نال جڑی سرمایہ داری توں سوشلزم تک تبدیلی دے انقلابی پہنچ دے الٹ قائم سیاسی عملاں نوں ورت کے سہج اتے پرامن تبدیلی دی حمایت کردی اے۔ مغربی یورپ وچ جنگ دے دور توں بعد دے شروع وچ، سوشل ڈیموکریٹک پارٹیاں نے سوویت یونین وچ ادوں موجود ستالنزم سیاسی اتے معاشی ماڈل نوں خارج کر دتا، جاں تاں اپنے آپ نوں سوشلزم دے وکلپک رستے جاں سرمایہ داری اتے سوشلزم  وچکار سمجھوتہ کرن دا رخ اپنایا۔ اس عرصے وچ، سوشل ڈیموکریٹاں نے نجی جائداد دی پرمکھتا دے بنیاد تے اک مرکب معاشی انتظام نوں اپنا لیا، جس وچ عوامی مالکی ہیٹھ ضروری سہولتاں اتے عوامی خدمتاں دی گھٹ گنتی وی سی۔ فلسروپ، سوشل ڈیموکریسی  کینزی معاشیات، راج دکھل اندازی اتے بھلائی راج نال جڑ گئی، جد کہ مقابلیاتی طور تے وکھ سوشلٹ  معاشی نظام نال سرمایہ داری نظام (فیکٹر بازار، پرائیویٹ سمپتی اتے اجرتی لیبر) نوں بدلن دا پہلا ٹیچا تیاگ دتا۔
بزرگاں، بچیاں دی دیکھبھال، سکھیا، صحتَ سنبھال اتے کامیاں دے معاوضے دی دیکھبھال ورگیاں سرو مکمل پہنچیوگ خدمتاں لئی حمایت سمیت نابرابری، غریب لوکاں تے ظلم اتے غریبی نوں روکن لئی سیدھت پالیسیاں نوں پرتیبدھتا جدید سوشل ڈیموکریسی دا لچھن اے۔ سماجی جمہوری لہر وچ مزدور لہر اتے ٹریڈ یونیناں دے نال مضبوط تعلق ہن اتے اوہ کامیاں لئی گروہی سودیبازی دے حقاں دے نال نال معاشی کھیتر وچ ہور معاشی حصیداراں نال سہِ-نردھارن دے روپ وچ جمہوری فیصلے لین دی گنجائش نوں ودھاؤن دے اپاواں دے وی حق وچ اے۔
تیجا راہ، جس دا مقصد آزاد معیشت نوں سماجی جمہوری بھلائی دیاں پالیسیاں نال ملاؤنا اے، اک وچاردھارا اے جو 1990 ویاں وچ ترقی یافتہ ہوئی سی اتے کئی وار سماجی جمہوری پارٹیاں نال جڑی ہوئی ملدی اے۔ مگر کجھ تجزیہ کاراں نے تیجے راہ نوں بااثر ڈھنگ نال نوَ-آزادت حریک وجوں درسایا اے۔
ترقی اتے سماجی جمہوریت
thumb|دوجی عالمی جنگ توں پہلاں جرمن سماجی جمہوریت دی ترقی 19 ویں صدی دے اخیر اتے 20 ویں صدی دے شروع وچ، سماجی جمہوریت اک اجیہی تحریک سی جسدا مقصد مارکسزم اتے فیرڈیناند لاسال دے سپوٹراں دے اثر نوں قبولدے ہوئے پیداوار دے زریعاں دی نجی مالکی نوں سماجی مالکی نال بدلنا سی۔ 1868–1869 تک، مارکسزم یورپ وچ قائم پہلی سوشل ڈیموکریٹک ورکرز پارٹی آف جرمنی (ایس۔ڈی۔اے۔پی۔) دی سرکاری اصولی بنیاد بن گئی سی۔
اطلاع
گٹھ:جمہوریت گٹھ:سیاسی نظریئ‏ے گٹھ:سماجی فلاسفی گٹھ:سیاست
صوبہ کوکل
کوکل پانامہ دا اک صوبہ اے ۔
چرکیسی
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 168 ای بی
چک 168 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
سالم ،تامل ناڈو
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
مائکرورائڈس
مائکرورائڈس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
عادل بیک ریسکیلدینووچ جاکسیبیکوف
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازق شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک
صوبہ کولن
گٹھ:پانامہ دے صوبے
وزیر اعظم پاکستان
وزیر اعظم پاکستان حکومت پاکستان دا سربراہ تے پاکستان دا سبھ توں بڑا انتظامی عہدے دار ہُندا اے ۔ وزیر اعظم پاکستان قومی اسمبلی دے اکثریتی مِمبراں دے ووٹاں نال چُݨیا جاندا اے ۔ وزیر اعظم نوں منتخب کرن واسطے قومی اسمبلی دے ممبراں دی گھٹ توں گھٹ سادہ اکثریت دی لوڑ ہُندی اے ۔ وزیر اعظم اپنی معاونت لئی کبینا دا انتخاب کردا ا‏‏ے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پاکستان گٹھ:وزیر اعظم پاکستان گٹھ:سرکاری عہدے
کن پاٹے جوگی
کن پاٹے جوگی اوہناں گورکھ پنتھی جوگیاں نوں آکھدے ہن جو کناں نوں پڑوا کے اوہناں وچ مٹی،لاکھ،دھات،سنگ،کچّ جاں اجیہے کسے ہور مادہ دیاں مندراں،تنگل جاں کنڈل پا لیندے ہن۔گورکھ-پنتھیاں وچ ایہہ روایت پرچلت اے کہ جدوں بھرتھری ہری نے گورکھ توں یوگ لیا سی تاں گورکھ نے پہلاں بھرتھری دے کناں وچ چھیک کیتے تے مگروں ایہناں چھیکاں وچ مٹی دیاں مندراں پا دتیاں۔ہن وی کئی جوگی مٹی دیاں مندراں ہی پاؤندے ہن۔کنّ چرواؤن لئی بسنت پنچمی جاں اجیہا ہی کوئی ہور چنگا دن متھ لیا جاندا اے۔جوگ دھارن کرن والیاں عورتاں نوں وی ایہی مندراں پاؤنیاں پیندیاں ہن بھاویں اوہ گھرہست ہون جاں گھرہستی تج چکیاں ہون۔کن پڑوا کے مندراں پواؤن کرکے ہی ایہناں نوں 'کنّ پاٹے' آکھیا جان لگ پیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:جوگی گٹھ:ہندو مت
صوبہ الاجولا
الاجولا کوسٹا ریکا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:کوسٹا ریکا دے صوبے
مادورائ
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
چک 254 ٹی ڈی اے
254 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
شاہ جہان پور
شاہ جہان پورہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
چرنیہیف
چرنیہیف یوکرین دا اک شہر اے تے یوکرین دے چرنیہیف اوبلاست دا صدرمقام اے ۔ اس دی آبادی 2,96,896 اے ۔
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
مائکرورورس انیلاٹس
مائکرورورس انیلاٹس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کارنیشن
کارنیشن کارنیشن ٹبر دے ٹوکرے دی اک ونڈ اے۔ ایہ رومی سمندر دے دوالے ہونوالا پھلاں دا اک بوٹا اے جیہنوں ایہدی سہنپ توں پچھلے 2،000 وریاں توں اگایا جاریا اے۔
اہی 80 سینٹی میٹر تک لمبا ہوندا اے تے پتہ 15 سینٹی میٹر تک۔ پھل 3–5 سینٹی میٹر تک گھیر دا ہوندا اے۔ اصلی جنگلی پھل دا رنگ تے جامنی گلابی سی پر ہن اوہدے توں لال پیلے چٹے تے رلے ملے رنگاں دے پھل بناۓ گۓ نیں۔
بھیواندی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
دنیپروپترووسک
دنیپرو یوکرین دا اک شہر اے تے یوکرین دے دنیپروپترووسک اوبلاست دا صدرمقام اے ۔ اس دی آبادی 10,06,276 اے ۔
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
شیشاپانگما
شیشاپانگما دنیا دی 14 ویں سب توں اچی چوٹی اے۔ اسدی اچائی 8013 میٹر / 26289 فٹ اے۔ ایہ چین وچ پربت دھار ہمالیہ وچ واقع اے۔ اینوں 2 مئی 1964ء نوں زو جنگ اک چینی نے پہلی واری سر کیتا۔
اٹھ ہزار میٹر توں بلند چوٹیآں وچ ایہ سب توں نیویں اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹھ ہزاريئے
لی کوان یو
لی کوان یو (جمیا:16ستمبر 1923 - 23 مارچ 2015) سنگاپور دا اک سیاسی آگو اے۔ اوہ سنگاپور دا پہلا وزیراعظم سی تے اونیں 30 ورے راج کیتا۔ اونوں سنگاپور دے بنان آلیاں چوں اک سمجیا جاندا اے۔
اونیں پیپلز ایکشن پارٹی بنائی تے 1959 توں 1990 تک جتایا۔ اونیں 1965 چ سنگاپور نوں ملیشیاء توں وکھرا کرایا تے اوںیں سنگاپور نوں، جیڑا بغیر کسی قدرتی وسیلے دے اک نکا جیا دیس اے، اک ایشین ٹائگر بنان چ بوت وڈا حصہ پایا۔ لی کوان یو ایشیاء چ بوت اثر رکھن آلا سیاستدان اے۔ سنگاپور دے دوجے وزیراعظم گوہ چوک ٹونگ نیں لی کوان یو نوں 1990 چ سینیئر وزیر بنا دتا۔ اگست 2004 چ اودا پتر لی ہسین لوونگ دیس دا تیجا وزیراعظم بنیا تے لی کوان یو مینٹر وزیر بن گۓ جیدا کم حکومت نوں مشورے دینا ہوندا اے۔ لی کوان یو وزارت چ 50 وریاں توں زیادہ ریا جس نال اوہ تریخ دے سب توں لمے ویلے حکومت کرن آلے وزیراں چوں اک ہوگۓ۔ 11 مئی 2011 نوں لی تے گوہ نیں الیکشناں توں بعد کیبینٹ توں اپنی ریٹائرمنٹ دا اعلان کیتا مگر لی کوان یو پارلیمنٹ دے ممبر رۓ۔
فروری 2015 چ لی کوان یو نوں نمونیہ دی بماری لگ گئی تے اوہ ہلے تک سنگاپور جنرل ہسپتال چ نیں۔ 21 مارچ نوں اوناں دی تبیعت بوت بغڑ گئی تے اوہ فوت ہوگۓ۔
پہلا جیون
لی کوان یو 16 ستبمر 1923 چ جمیا۔ اودھے پیو دا ناں لی چن کون سی تے اوہ اک دکاندار سی۔ لی کوان یو دا ناں ہیری لی کوان یو رکھیا گیا سی۔ اوہ سنگاپور چ ای سکول پڑے تے دوجی وڈی جنگ چ اوہ جپانی بولی سکھ کے جپانیاں لئی آلائڈ ریڈیو دا ترجمہ کردا سی۔ جنگ مکن توں بعد لی کوان یو انگلینڈ پڑن ٹر گیا۔ اوتھے اونیں قنون تے اکنامکس پڑیا۔ اتھوں اوہ 1949 چ سنگاپور چ واپس آیا تے اپنے ناں توں ہیری ہٹا دتا۔ اوہ سنگاپور چ اک قنون گرو دا کم کردا ریا۔
سیاست
12 نومبر 1954 چ اونیں اپنے سنگیاں نال رل کے پیپلز ایکشن پارٹی بنائی۔ اس پارٹی دا کم سنگاپور نوں اک وکھرا دیس بنانا سی۔ 30 مئی 1959 چ الیکشناں چ جت کے لی کوان یو سنگاپور دے پہلے وزیراعظم بن گۓ۔ اس دن سنگاپور بچاؤ تے بعر دے کماں دے علاوہ ہر کم چ برطانیہ توں وکھرا ہوگیا۔ لی کوان یو نیں ملیشیاء نال سنگاپور نوں رلا دتا تے برطانیہ توں مکمل وکھرے ہوگۓ۔ مکڑ صرف 2 وریاں بعد ای سنگاپور نوں ملیشیاء توں وی وکھرا ہونا پیا۔ اس دے نال ای سنگاپور نوں 3 شیواں دی وجہ توں بوت وڈا مسئلہ پے گیا: کوئی خدائی وصیلہ نئیں، پین دا پانی ملیشیاء توں آندا سی تے ناں ہون دے برابر فوج۔
سنگاپور آزاد کران توں مگر لی نے سب توں پہلاں جگ چ سنگاپور نوں منوان دا کم ٹوریا۔ 21 ستمبر 1965 نوں سنگاپور اقوام متحدہ دا ممبر بن گیا۔ اس توں بعد لی نیں کج دیساں دے دورے کر کے سنگاپور دے تعلقات نیڑے وسن آلے دیساں نال چنگے کیتے۔ سنگاپور چ اس ویلے سب توں بوتی بولی جان آلی بولی مالے سی تے سنگاپور دے لوکاں دی اپنی پشان کوئی خاص نئیں سی۔ لی نے 1970 تے 1980 دی دہائی سنگاپور دے تہزیت وکھار کے سامنے کیتی جیدے وچ کئی قسماں دے لوکاں نوں رلا کر اک سنگاپوری لوک بناۓ۔ اونیں مزہب دے اتے وی کج پابندیاں لایاں تے ریاست توں مزہب نوں دور کردتا۔
سنگاپور نوں کئی پاسیاں توں خطرہ سی خاص طور تے انڈونیشیاء چ کمیونسٹ سگاپور لئی کافی خطرہ رکھدے سن۔ سنگاپور جداں ای اقوام متحدہ دا ممبر بنیا لی نيں کئی دیساں توں سنگاپور دا بچاؤ بنان لئی مدد منگی۔ لی کوان یو نیں دیس دے اتے پابندی لا دتی کہ ہر 18 وریاں دا ہون آلا مرد فوج/پولیس چ کج ورے پرتی ہوۓ گا۔
سنگاپور چ کرپشن نوں کم کرن لئی لی کوان یو نیں کرپش پڑھن الا اک ادارہ بنایا جینوں کافی اختیار دتے گۓ نال نال اونیں حکومت نوں شفاف رکھن لئی وزیراں دیاں تنخواواں وی ودا دتیاں۔ لی کوان یو 1960 دی دہائی سنگاپور دی وددی آبادی توں ڈر گیا تے اونیں سنگاپور دی ابادی اک حد تک رکھن لئی چین دی طرح کٹ بچیاں آلے ٹبراں نوں فیدے دتے۔ اس دا ایناں اثر ہویا کہ 1990 دی دہائی چ ایہ پالیسی مکا دتی گئی۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
راۓ بریلی
راۓ بریلی ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:ہندستان
مائکرورورس برناڈی
مائکرورورس برناڈی زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبہ کرتاگو
کرتاگو کوسٹا ریکا دا اک صوبہ اے ۔
جپانی بلی شارک
جپانی بلی شارک شارکاں دے اک ٹبر بلی شارک دی اک ونڈ اے۔
صوبہ کرتاگو
گٹھ:کوسٹا ریکا دے صوبے
شرح خواندگی دے لحاظ نال دیساں دی لسٹ
ایہ لسٹ دیس بلحاظ شرح خواندگی اے۔ رپورٹ دے اعداد تے شمار سی آئی اے دی ورلڈ فیکٹ بک دے اعداد تے  شمار دے توں لئے گغے نیں۔
کوٹا
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
شرح خواندگی دے لحاظ نال دیساں دی لسٹ
حوالے
گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:خواندگی گٹھ:لسٹاں
فہرست ممالک بلحاظ شرح خواندگی
سومی اوبلاست
سومی اوبلاست یوکرین دی اک وفاقی اکائی (اوبلاست یعنی صوبہ) اے ۔ اس دا انتظامی مرکز سومیشہر اے ۔
صوبہ گوناکاسٹ
گوناکاسٹ کوسٹا ریکا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:کوسٹا ریکا دے صوبے
چک 164 ای بی
چک 164 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
چرنیوتسی
چرنیوتسی یوکرین دا اک شہر اے تے یوکرین دے چرنیوتسی اوبلاست دا صدرمقام اے ۔
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
تھیروواننتھاپورم
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
دونیتسک
دونیتسک یوکرین دا اک شہر اے تے یوکرین دے دونیتسک اوبلاست دا صدرمقام اے ۔ اس دی آبادی 9,77,257 اے ۔
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
شیفیلڈ
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
بخش مرکزی شهرستان سبزوار
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے (شہرستان سبزوار  دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
چک 257 ٹی ڈی اے
257 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تصیل کروڑ لعل عیسن دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع لیہ دے پنڈ گٹھ:تھل نہر دے پنڈ
صوبہ اٹلانٹیڈا
اٹلانٹیڈا ہونڈراس دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:ہونڈراس دے صوبے
مائکرورورس بوگرٹی
مائکرورورس بوگرٹی زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبہ چولوٹیکا
چولوٹیکا ہونڈراس دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:ہونڈراس دے صوبے
پولتارا
پولتارا یوکرین دا اک شہر اے تے یوکرین دے پولتاوا اوبلاست دا صدرمقام اے ۔ اس دی آبادی اے ۔
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
لنڈسے اسکیم
گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ سب تو‏ں پہلے انڈیا وچ نافذ ہويا۔ اس منصوبے د‏‏ی تجویز دینے والے دا ناں لنڈسے (Mr. Alexander Martin Lindsay,) سی جو بینک آف بنگال وچ ڈپٹی سیکریٹری سی ۔ لنڈسے نے اگرچہ 1876ء وچ پہلی دفعہ اپنی تجویز دتی سی مگر 22 سالاں تک کسی نے اوہدی گل اُتے دھیان نئيں دتا۔ 1898 وچ فاولر کمیٹی (Fowler Committee) نے اوہدی تجاویز اُتے پوری تفصیل تو‏ں غور کیتا تے اسنو‏ں قابل عمل پایا۔ لنڈسے د‏‏ی اسکیم ایہ سی کہ ضرورت پڑنے اُتے ہندوستان وچ ریورس کونسل بل بیچے جان تے اس طرح سونے د‏‏ی بجائے سونے د‏‏ی رسید دے ک‏ے ہندوستانیاں نو‏‏ں بہلایا جائے۔ ایہ روپے د‏‏ی قیمت نو‏‏ں گرنے تو‏ں روکنے دا موثر طریقہ سی ۔
14 مہینےآں دے غور و فک‏ر ک‏ے بعد 1898 وچ فاولر کمیٹی نے اپنی رپورٹ جاری د‏‏ی لیکن اس وچ لنڈسے د‏‏ی گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ تے Lesley Probyn د‏‏ی گولڈ بلین اسٹینڈرڈ دونے اسکیماں نو‏‏ں اس لئی رد کر دتا کہ حالے انہاں دے لئی مناسب وقت نئيں آیا ا‏‏ے۔ کمیٹی د‏‏ی حتمی رپورٹ وچ سونے نو‏‏ں کرنسی قرار دتا گیا تے چاندی د‏‏ی کرنسی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ سونے دا سکہ sovereign قانونی سکہ (لیگل ٹینڈر) قرار دتا گیا۔ نال ہی کمیٹی نے حکومت دے اس منصوبے نو‏‏ں وی رد کر دتا کہ موجودہ چاندی دے سک‏‏ے پگھلا دتے جان۔ اگرچہ ظاہری طور اُتے فاولر کمیٹی نے چاندی د‏‏ی کرنسی د‏‏ی مخالفت کيتی سی لیکن عملاً حکومت ہند نے اس دے عین برعکس کم کیتا۔ چاندی دے سک‏‏ے دا اجرا جو 1893ء تو‏ں ختم کر دتا گیا سی اسنو‏ں دوبارہ جاری کرنا شروع کر دتا تے 1899ء تو‏ں 1907ء دے دوران حکومت ہند نے اک ارب 20 کروڑ چاندی دے روپے دے سک‏‏ے جاری کیتے۔ اس دے بعد انڈیا د‏‏ی برطانوی حکومت نے گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ اپنا لیا۔
اقتباست
The exchange standard that emerged shortly after the long 14 months of deliberations of the Fowler Committee was styled by Keynes as a gold exchange standard, advocated by Lindsay. But he knew it was really not so. It consisted of a 16d token rupee, unlimited legal tender, freely coined and sold for council bills (or sovereigns, in India), no exchange reserve except coinage profits sent to London, and no legal convertibility of the rupee into sterling or gold, except at London's discretion. The crises of 1906-07 in the US affecting the Bank of England, then famines in India and slackening of world economy, revealed serious cracks. Yet Keynes persisted in shielding India Office. One key difference in this (gold exchange standard) system from a gold standard is that the reserve country does not agree to exchange gold for currency with the general public, only with other central banks. The Lindsay plan was for what is known now as the gold-ex change standard. Lindsay pointed out that there was no real need for a gold currency in India, but that there was a need for a fixed gold value of the rupee in foreign trade, and for some means by which the balance of payments could be adjusted as automatically as it was adjusted between gold-standard countries by the shipment of gold. He proposed therefore that, instead of offering to give rupees for sovereigns and sovereigns for rupees in India, the Government should stand ready to give rupees in India for sovereigns or checks in Lon don, and to give sovereigns or checks in London for rupees in India. Such transactions would be made at rates respectively above and below the established par of 1s. 4d. by an amount sufficient to represent the expenses of shipping gold between India and London. The market exchange rate always would remain between the gold shipping points; when it reached either of these points, the banks would not actually ship gold, but would make exchange transactions through the Government. On March 26, 1908 such bills were sold for the first time. They were known as “Reverse Councils.” In effect they were exactly what the Lindsay plan had recommended to be used when it was necessary to keep exchange up to 1s. 4d,, ordinary Councils having the effect of keeping it down to 1s. 4d. Reverse Councils were sold until September, when conditions had improved greatly and the offer was withdrawn. A total of over £8,000,000 was sold; of course, no Council bills were sold during the period. the price of silver depends upon these council bills. Whenever the Bank of England wants to put down silver it lowers the price of council bills. If anybody else attempts to ship silver to India the bank puts the council bills up so that the silver will be worth more in London than in India. Several have tried it and failed; it has been given up, and the world now has ceased to make any attempt to compete with the bank of England in the purchase of silver for Asiatic consumption.
حوالے
گٹھ:استعماریت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:عالمی ادارے گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:کرنسی گٹھ:مالیات
بخش مرکزی شهرستان قوچان
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے (شہرستان قوچان  دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
راۓپور
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
چک 273 ٹی ڈی اے
273 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
بھیلائ
گٹھ:ہندستان
Bilaj Bilaj Bilaj
مائکرورورس براؤنی
مائکرورورس براؤنی زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نانگ
رکھ ڈڈو
رکھ ڈڈو ڈڈواں دا اک ٹبر اے۔ ایہدیاں لامت ونڈاں رکھاں تے وسدیاں نیں۔ ایہ دوپاسی جنڈڑی دا اک وڈا ٹبر اے۔ رکھ ڈڈواں نے رکھاں تے رہن لئی اپنے آپ نوں ڈھالیا ہویا اے۔ ایہناں دیاں اگے ودھویاں اکھاں ہوندیاں نیں۔ ایہناں دیاں انگلاں تے انگوٹھے رکھ نال پینڈا جوڑ پاندے نیں تے ایس باہجوں ایہ بڑی اسانی نال رکھاں تے چڑھ جاندے نیں۔
ونڈاں
گٹھ:ڈڈو
صوبہ کومایاگیا
کومایاگیا ہونڈراس دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:ہونڈراس دے صوبے
ریون
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
خارکیف
خارکیف یوکرین دا اک شہر اے تے یوکرین دے خارکیف اوبلاست دا صدرمقام اے ۔ اس دی آبادی 14,40,676 اے ۔
گٹھ:یوکرین دے شہر گٹھ:یوکرین دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں