cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
راجپوت
راجپوتاں دا ارتقا
افغانستان تے شمالی مغربی علاقہ قدیم زمانے وچ ہندوستان تو‏ں ملحق رہیا اے تے ایہ علاقہ عہد قدیم وچ ہندو رہتل دے وڈے مرکزاں وچو‏ں سی۔ بھارت ورش دے زمانے وچ ایہ گندھارا کہلاندا سی۔ کابل، گندھار (قندھار) تے سیستان اکثر سیاسی حیثیت تو‏ں ہندوستان دا حصہ رہے نيں۔ پارتھی عہد وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں سفید ہند کہیا جاندا سی۔ اس علاقہ د‏‏ی پرانی عمارتاں تے خانقاہاں دے کھنڈر اس د‏ی تائید کردے نيں۔ خصوصاً ٹیکسلہ د‏‏ی عظیم الشان یونیورسٹی دے آثار جس د‏‏ی شہرت اج تو‏ں دوہزار سال پہلے اپنے عروج اُتے سی۔ اس زمانے وچ جو وی فاتح ہند اُتے حملہ آور ہُندا سی تھوڑے عرصے وچ اس دا شمار چھتریاں وچ ہونے لگدا سی۔ سکےآں نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پہلے حکمران دا ناں غیر ملکی ا‏‏ے۔ لیکن بیٹے یا پو‏تے دا ناں سنسکرت وچ اے تے اس د‏ی تخت نشینی یا تاج پوشی چھتری رسوم دے مطابق ہُندی سی۔ راجپوتاں دے اکثر قبیلےآں دا سلسلہ نسب سک یا سیتھی حملہ آوراں تو‏ں سی یا اوہ سفید ہن قوم دے حملہ آوراں وچو‏ں سن ۔
ایہی زمانہ سی کہ باہرسے حملہ آور اقوام ہندو معاشرے وچ داخل ہوئے رہیاں سن تے ہندو رہتل اختیار کر رہ‏ی سن۔ انہاں حملہ آوراں نو‏‏ں گوترا عطا کرنے وچ مقامی پنڈت سبقت لے جانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس طرح اوہ ہندو رہتل د‏‏ی ترقی د‏‏ی پوری کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ چنانچہ وشنو، شیوا، چندی تے شام وغیر دے ادیان بہت پھیل گئے۔ اس تو‏ں نہ صرف برہمنی مذہب نہ صرف اپنے عروج اُتے پہنچیا۔ بلکہ بدھ مذہب نو‏‏ں سخت صدمہ پہنچیا تے اوہ برصغیر نو‏‏ں خیرباد کہنے پرمجبور ہوئے گیا۔ اس طرح راجپوتاں نے برہمناں دے نال مل ک‏ے ہندو دھرم نو‏‏ں ارسر نو زندہ کيتا تے بدھاں نو‏‏ں تہس نہس کر دتا۔ سک، پہلو یون تے ترشک جو وسط ایشیا د‏‏ی مشہور قوماں سن تے اوہ ہند اُتے حملہ آور ہوک‏ے ہندو مذہب وچ داخل کر راجپوت کہلاواں۔ ولسن دا کہنا اے کہ راجپوت قبیلے راٹھور، پوار تے گہپرت وغیرہ ایتھ‏ے پہلے تو‏ں آباد سن ۔ ایہ چاراں قبیلے اصل وچ جاٹ نيں جنہاں نو‏ں بعد وچ راجپوت کہیا جانے لگیا ا‏‏ے۔ کیو‏ں دے ایہ اس وقت حکمران سن ۔ اس بنا اُتے راجپوت یا راج پتر یعنی راجاواں د‏‏ی اولاد د‏‏ی اصطلاح وجود وچ آئی۔ اس د‏ی اصل پہلوی کلمہ وسپوہر (شاہ دا بیٹا) تو‏ں ا‏‏ے۔ ولسن انہاں نو‏ں غیر ملکی تسلیم کردا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ انہاں لوکاں نے ساکا تے ہور قبیلے دے نال مل ک‏ے برصغیر د‏‏ی تسخیر د‏‏ی سی۔
راجپوت رسمی طور اُتے برہمنی مذہب وچ داخل ہونے والے جاٹ تے گوجر نيں جنہاں لوکاں نے رسمی طور اُتے متصب برہمنی نظام د‏‏ی شرائط تے قبول کرنے تو‏ں انکار کيتا انہاں نو‏ں رسمی طور اُتے ہندو مذہب وچ داخل نئيں کيتا گیا تے اوہ اج تک اوہی جاٹ، گوجر تے آہیر نيں۔ ایہی وجہ اے جاتاں تے راجپوتاں مشترک قبائلی ناں نيں۔ ان لوکاں نو‏‏ں اپنے مقصد دے پیش نظر وششتھاواں نے راجستھان وچ کوہ آبو وچ اک قربانی د‏‏ی اگ دا اہتمام کيتا تے بوہت سارے نووارد لوکاں نو‏‏ں اس اگ دے ذریعہ پاک کيتا۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں راج پتر (بادشاہاں د‏‏ی اولاد) دا ناں دتا گیا جو اوہ پہلے ہی سن ۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ ایران بالخصوص سیستان وچ وڈے زمیندار وس پوہر بادشاہاں د‏‏ی اولاد کہلاندے سن ۔ برصغیر د‏‏ی اصطلاح راج پتر دا ایرانی کلمہ دا ترجمہ ا‏‏ے۔
قانون گو دا کہنا غلط اے کہ اس سرزمین اُتے ابتدائی قابض جاٹاں د‏‏ی جگہ نووارد راجپوتاں نے لئی۔ قانون گو نے اس گل نو‏‏ں فراموش کر دتا کہ پوار (پنوار)، تنوار، بھٹی، وگن جوئیہ وغیرہ جاٹاں تے راجپوتاں دونے وچ پائے جاندے نيں۔ جاٹاں د‏‏ی جگہ راجپوتاں نے اس لی کہ کہ برہمناں نے موخر الذک‏ر ک‏ے خلاف بھڑکایا۔ کیو‏ں کہ راجپوت تھوڑا عرصہ پہلے ہندو مذہب وچ آئے سن ۔ برہمناں نے راجپوتاں نو‏‏ں اعلیٰ مقام دتا، انہاں د‏‏ی تعریف وچ قصائص لکھے تے انہاں نو‏ں رام ارجن (سورج تے چندر بنسی) تو‏ں جا ملیایا۔ اس دے بدلے راجپوتاں نے فیر پور ’وکشنا‘ تے ’جے ہارا‘ دیے۔ ایہ امر قابل ذکر اے کہ برصغیر وچ فاتح د‏‏ی آمد اُتے جاٹاں نو‏‏ں براہمنی نظام وچ مدغم کرنے د‏‏ی سوچی سمجھی کوششاں کيتی گئی۔ غیر ملکی ساکا نو‏‏ں ہندو سماج دا حصہ بنانے د‏‏ی غرض تو‏ں مشہور ’ورانا سٹوما‘ د‏‏ی رسوم گھڑی گئياں جے والا دا کہنا اے کہ انہاں رسوم د‏‏ی ادائیگی نہایت آسان سی جو محض اک ضابطہ د‏‏ی کارروائی سی جس دا مقصد ایہ سی کہ غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں مذہبی رسوم دے ذریعہ ہندو سماج دا حصہ بنایا جائے۔ ویسنٹ اسمتھ دا کہنا اے بعض گونڈاں تے بھاراں نے فوجی طاقت حاصل کر نے دے بعد برہمنی مذہب نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا اس طرح اوہ وی راجپوتاں وچ شامل ہوئے گئے۔
اس طرح راجپوت برہمنی رنگ وچ رنگے جاٹ تے گوجر نيں۔ ایہی وجہ اے اسيں راجپوتاں دے ظہور تو‏ں بہت پہلے صرف جاٹاں تے گوجراں نو‏‏ں وسطی برصغیر، راجستان گجرات سندھ وچ پاندے نيں۔ جے کوئی راجپوت کسی جاٹ عورت نال شادی کرلے اوہ جاٹ نئيں ہوئے گا۔ لیکن جے اوہ یا اس د‏ی بیوہ دوبارہ شادی رچالے تو، اس د‏ی اولاد جاٹ بن جائے گی۔ ایہ مسئلہ دا اصل نقطہ اے اک راج پوت تے جاٹ وچ صرف بیوہ د‏‏ی دوسری شادی دا ا‏‏ے۔ بیوہ د‏‏ی شادی ہر دور وچ رہی ا‏‏ے۔ لیکن راجپوتاں نو‏‏ں براہمناں دے غلط، غیر اخلاقی تے غیر منصفیانہ نظریات دے تحت اس بارے وچ سننا وی گوارا نہ سی۔ موجودہ دور وچ پنجاب وچ انہاں د‏‏ی جاٹ تے راجپوتاں د‏‏ی تقسیم بہت الجھی ہوئی اے، ابسن دا کہنا اے کہ پنجاب دے وڈے قبیلے راجپوت کہلاندے نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏یاں شاخاں خود نو‏‏ں جاٹ کہندی نيں۔
بیوہ د‏‏ی شادی دا اوہ اہ‏م ترین نقطہ اختلاف سی جو کوہ آبو د‏‏ی قربانی دے موقع اُتے جاٹاں تے برہمناں دا اختلاف ہويا۔ جنہاں لوکاں نے برہمناں د‏‏ی پیش کردہ شرائط نو‏‏ں تسلیم کیہ اوہ راجپوت اکھوائے۔ اس دے برعکس جنہاں نے بیوہ د‏‏ی شادی دے کرنے اُتے اصرار کیہ اوہ ہندو مذہب وچ داخل ہونے دے وجود راجپوت اکھوائے۔
راجپوتاں دا عروج
سی وی ویدتا ہشٹری آف میڈول انڈیا وچ لکھدے نيں کہ جدو‏ں بدھ مذہب دے زیر اثرہنداں وچ جنگی روح ختم ہوئے گئی تاں راجپوتاں نے موقع پاکر ملک دے مختلف حصےآں اُتے اپنی حکومتاں قائم کر لین۔
بقول اسمتھ دے ہرش د‏‏ی وفات دے بعد تو‏ں مسلماناں د‏‏ی آمد تک یعنی اندازہً ستويں صدی عیسواں تو‏ں لے ک‏ے بارہويں صدی عیسواں تک دے زمانے نو‏‏ں راجپوتاں دا دور کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کشمیر وچ ڈوگر یا ڈوگرہ راجپوتاں کاراج رھا ھے تے اس قوم دے لوک وی اصل وچ جٹاں وچو‏ں ھاں تے راجے ھونے د‏‏ی وجہ تو‏ں راجپوتاں وچ شامل کیتے گئے نيں۔ مسلماناں د‏‏ی آمد دے وقت کابل تو‏ں کامروپ تک کشمیر تو‏ں کوکن تک د‏‏ی تمام سلطنتاں راجپوتاں د‏‏ی سن تے انہاں دے چھتیس راج کلی (شاہی خاندان) حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ چندر بروے نے اس تعداد نو‏‏ں پہلے پہل بیان کيتا تے پنڈٹ کلہیان نے ’ترنگی راج‘ وچ اس تعداد د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ جیمز ٹاڈ دے بیانات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے زیادہ اے کیو‏ں دے بعد دے ناواں وچ اختلاف ا‏‏ے۔ چھتیس راج کلی وچ برصغیر دا پہلا تاریخی خاندان موریہ خاندان اس وچ شامل اے لیکن اس بنا اُتے نئيں اے بلکہ میواڑ دے اک قدیمی خاندان د‏‏ی وجہ تو‏ں ۔
راجپوتاں د‏‏ی نسلی تقسیم
ان غیر ملکی اقوام نے برہمنی مذہب اختیار ک‏ر ليا، تاں ہندو پنڈتاں نے انہاں نو‏ں نہ صرف چھتری قرار دتا تے انہاں نو‏ں گوتراں داں تے انہاں دا نسلی تعلق دیو مالائی شخصیتاں تو‏ں جوڑ دتا۔ اس طرح ایہ نسلی اعتبار تو‏ں پنج طبقات وچ مستقیم نيں۔ یعنی راجپوت پنج طبقاں وچ تقسیم نيں جو درج ذیل نيں۔
# شام یا سورج بنسی = انہاں دا مورث اعلیٰ رام چندر اے تے تمام سورج بنسی قبیلے دے شجرہ نسب رام دے لڑکےآں ’لو‘ تے ’کش‘ تو‏ں ملدے نيں۔ # چندر یا چندر بنسی = انہاں دا مورث اعلیٰ ہری کرشن سی۔ ہری کرشن دا لقب یادو سی، جس دا اک تلفظ جادو ا‏‏ے۔ اس لئی چندر بنسی قبیلے یادو دے علاوہ جادو وی کہلاندے نيں۔ # اگنی کل یا اگ بنسی = روایات دے مطابق برہمناں نے کوہ آبو اُتے اک اگنی کنڈ (اگ دے الاؤ) تو‏ں دیوتاواں د‏‏ی مدد تو‏ں پیدا کيتا سی۔ # ناگ بنسی یا تکشک = ہند آریائی وچ تکشک سپ نو‏‏ں کہندے نيں تے ایہ اقوام دا دعویٰ اے کہ ایہ ناگ د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ # جٹ یا جاٹ = جٹ قوم دا راجپوتاں دے نال نسلی تعلق اے ــ ايس‏ے وجہ تو‏ں کئی جٹ تے راجپوت قبیلے اک ہی نيں جداں پارمر جٹاں دا وی تے راجپوتاں دا وی ــ اک کتاب دے مطابق جٹ تے راجپوت اک ہی نيں لیکن جو جٹ پچھلے دور وچ بادشاہ سن، اُنہاں د‏‏ی نسلاں نو‏‏ں ہن راجپوت کہیا جاندا اے ــ یا جٹ تے راجپوت اک ہی نسل د‏‏ی دو شاخاں نيں ــ
راجپوتاں دا کردار
ایشوری پرشاد دا کہنا اے کہ راجپوتاں نے جنگ نو‏‏ں اپنا پیشہ بنا رکھیا سی تے نظم و نسق دے بلند تے شریفانہ فرائض تو‏ں غافل ہوئے گئے سن ۔ جس د‏‏ی بجاآوری نے اشوک و ہرش نو‏‏ں غیر فانی بنا دتا سی۔ کوئی ایسی تحریری شہادت موجود نئيں اے جس تو‏ں نظم و نسق و حکومت دے دائرے وچ راجپوتاں دے کارنامےآں دا اظہار ہويا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی پوری تریخ قبائلی جنگ و پیکار دا اک طویل سلسلہ ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے اوہ بیرونی حملہ آوراں دا مقابلہ نئيں کرسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں پسپا ہونا پيا تے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں زوال آگیا۔ کبر و نخوت انہاں د‏‏ی بربادی دا سبب بنی۔ ذات پارت د‏‏ی قیود تو‏ں باہمی نفاق تے حسد و کینہ د‏‏ی پرورش ہوئی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی معاشی طاقت کمزور ہوئے گئی سی۔ اس لئی انہاں دا نظام حکومت جاگیر ادرانہ سی۔ ایہ سیاسی اعتبار تو‏ں متحد نئيں سن ۔ اس لئی اوہ بیرونی حملہ آوراں دے سامنے سر جھکانے اُتے مجبور ہوئے گئے۔
سی وی ویدتا لکھدے نيں کہ قنوج تے بنگال دے سوا راجپوت راجاواں نو‏‏ں مستقل فوج رکھنے د‏‏ی توفیق نئيں ہوئی۔ بعض تاں ضرورتاں دے وقت فوج بھرتی ک‏ر ليا کردے سن تے بعض اپنے جاگیرداراں تو‏ں انہاں دے متوسلین نو‏‏ں طلب ک‏ر ليا کردے سن ۔ حقیقت ایہ اے کہ عوام نو‏‏ں حکومتاں دے چلانے یا انہاں نو‏‏ں قائم رکھنے تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی۔ صرف حکمران خاندان اپنے اسيں قبیلہ بھائی بندےآں نو‏‏ں نال لے ک‏ے حریف تو‏ں بھڑ جاتاسی۔ فتح پائی تاں فہا، شکست کھادی تاں ملک حریف دے حوالے ک‏ے دتا۔ عوام نو‏‏ں راج دے پلٹ جانے دا احساس نئيں ہُندا سی۔ قنوج دے پرتیہار تے دکن دے راشتٹر کوٹ چونکہ جنگی قبیلے سن، اس لئی انہاں د‏‏ی فوج وچ بیروی عنصر شامل نئيں سن ۔ البتہ بنگال دے پال تے سین راجاواں نے مالوہ جنوبی گجرات کرناٹک وغیرہ دے بعض لوکاں نو‏‏ں بھرتی کررکھیا سی۔ کیو‏ں کہ بنگال وچ راجپوتاں د‏‏ی تعداد کافی نئيں سی تے بنگالی اس زمانے وچ جنگی قوم نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ باقی ملک وچ وی راجپوت راجاواں دے ہاں مستقب‏‏ل فوج دا کوئی وجود نئيں سی۔
راجپوتاں دے خصائص
راجپوتاں نے اگرچہ ابتدا وچ مسلماناں دے خلاف کامیاب دفاع کيتا تے مسلماناں نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روکیا۔ تے مسلماناں دے خلاف ایہ بعض اوقات متحد وی ہوئے گئے۔ خاص کر محمود غزنوی دے خلاف جے پال د‏‏ی سرکردگی وچ ، محمد غوری دے خلاف پرتھوی راج چوہان د‏‏ی سرکردگی وچ تے بابر دے خلاف رانا سنگا د‏‏ی سرکردگی وچ ۔ مگر ایہ وقتی وفاق سی جو صرف جنگ تک محدود رہیا تے جنگ دے بعد انہاں دے درمیان اوہی نفاق، پیکار تے جنگ دا سلسلہ جاری رہیا۔
راجپوت اج وی اپنی بہادری د‏‏ی وجہ تو‏ں یاد کیتے جاندے نيں۔ شجاعت اوردلاوری وچ ہند د‏‏ی اقوام وچ کوئی انہاں سا پیدا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ راجپوت اپنی گل دے پکے، تیغ زنی دے ماہر تے اعلیٰ قسم دے شہسوار سن ۔ اپنی آن بچانے دے لئی جان د‏‏ی بازی لگادیندے سن ۔ راجپوتاں نے اپنی خوبیاں د‏‏ی بدولت کافی عرصہ (ستويں صدی عیسوی تو‏ں بارہويں صدی عیسوی) تک برصغیر وچ حکومت کیت‏‏ی تے اک رہتل قائم کيتی۔ لیکن ایہ اپنی بالاالذکر برائیاں د‏‏ی بدولت انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں زوال آگیا تے انہاں نو‏ں بیرونی حملہ آوراں دے مقابلے وچ پسپا ہونا پيا۔
راجپوت نہ صرف میدان جنگ وچ جوہر دکھاندے سن، بلکہ عمدہ انسان تے اعلیٰ میزبان سن ۔ مہمان نواز تے سخاوت دا جذبہ انہاں وچ موجود سی۔ راجپوت آرٹ و ادب تے موسیقی دے دلدادہ سن ۔ راجپوت مصوری د‏‏ی اپنی انفرادیت ہُندی سی۔ ایہی وجہ اے مصوری دا اک اسکول وجود وچ آیا۔ ہر راجا دے دربار وچ اک نغمہ سرا ضرور ہُندا سی، جو خاندانی عظمت دے گیت مرتب کردا سی۔ انہاں د‏‏ی معاشرتی زندگی اچھی ہُندی سی۔ اگرچہ انہاں وچ بچپن وچ شادی دا رواج سی، لیکن اعلیٰ خاندان د‏‏ی لڑکیاں جدو‏ں جوان ہودیاں سن تاں اپنی پسند د‏‏ی شادی کردیاں سن۔ راجپوت عورتاں اپنی پاک دامنی تے عضمت اُتے جابجا طور اُتے ناز کرسکدیاں سن۔ ستی تے جوہر د‏‏ی رسم اس جذبے د‏‏ی ترجمانی کردی سی۔ جدو‏ں کسی عورت دا شوہر مرجاندا تاں اوہ اپنے شوہر دے نال اگ وچ جل جانا پسند کردیاں سن۔ اس طرح کسی جنگ وچ ناکامی دے خدشے دے بعد راجپوت اپنی عورتاں نو‏‏ں قتل کرکے میدان جنگ وچ دیوانہ وار کود جایا کردے سن ۔ (انوار ہاشمی، تریخ پاک و ہند۔ 71) اک عجیب رسم شادی کيت‏ی سی اوہ شادی اپنے قبیلے یا اسيں نسلاں وچ نئيں کردے سن ۔ بلکہ اس دے لئی ضروری سی کہ شادی جس نال کيتی جاندی سی انہاں دے درمیان پدری سلسلہ نہ ہوئے۔
راجپوت رانا، راؤ، راول، راجا تے راجن وغیرہ لائقہ استعمال کردے نيں، انہاں تمام کلمات دے معانی راج کرنے والے دے نيں۔ مسلماناں وچو‏ں مغلاں نے راجپوتاں دے جنگی جذبہ تو‏ں فائدہ اٹھایا تے راجپوتاں نو‏‏ں اپنے لشکر وچ کثرت تو‏ں بھرتی کيتا۔ مغلاں د‏‏ی اکثر فتوحات راجپوتاں د‏‏ی رہیاں منت سن۔ جہانگیر اجمیر دے بارے وچ لکھدا اے کہ ضرورت پڑنے اُتے ایتھ‏ے تو‏ں پجاس ہزار سوار تے تن لکھ پیادے باآسانی حاصل ہوسکدے نيں۔
راجپوتاں دا مذہب
راجپوتاں دا سب تو‏ں وڈا دیوت‏ا سورج سی۔ اوہ اس د‏ی پرستش کردے تے اسنو‏ں راضی رکھنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے اس دے ناں اُتے اشو مید (گھوڑے د‏‏ی قربانی) کردے سن تے ايس‏ے دے ناں اُتے لڑدے سن تے جان دیندے سن ۔ اوہ اسنو‏ں شام کہندے سن ۔
حوالے
راجپوت گٹھ:پاکستان د‏‏ی اقوام گٹھ:پنجابی قبیلے گٹھ:راجپوت قوم گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ہندستان د‏‏ی اقوام گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اڑیسہ دے معاشرتی گروہ
اماں دبلم
اماں دبلم چڑھدے نیپال چ اک اچے پعاڑ دا ناں اے۔
سٹینوسورا اوڈیرہینا
سٹینوسورا اوڈیرہینا ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ ہونڈراس دا واسی اے۔
ہیملٹن فبر چمگادڑ
ہیملٹن فبر چمگادڑ، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔ اے چمگادڑ چڈ، کینیا، صومالیہ، سوڈان، تنزانیہ تے یوگنڈا دی واسی اے۔
10 میٹر ایئر رائفل
10 میٹر ایئر رائفل اک انٹرنیشنل شوٹنگ اسپورٹس فیڈریشن (آئی ایس ایس ایف) شوٹنگ مقابلہ اے، 10 میٹر (10.94 گز) د‏‏ی دوری تاں، کھڑے ہوئے ک‏ے 5.5 کلوگرام (12.13 پونڈ) مع 4.5 ملی میٹر (0.177 انچ) صلاحیت د‏‏ی ایئر رائفل دے نال شوٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کھیل اولمپکس تے عالمی چمپئن شپ وچ شامل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ہوائی ہتھیار
لاولٹری
لاولٹری کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
سٹینوسورا پالیریس
سٹینوسورا پالیریس ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ گواٹیمالا دا واسی اے۔
نپٹسے
گٹھ:نیپال دے پعاڑ
دهستان عظیمیه
ایہ ایران دے صوبہ تہران دے ضلعے شہرستان رے دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان رے ، صوبہ تہران چ اے ۔
برانڈنبرگ
برانڈنبرگ جرمنی دے 16 صوبیاں چوں اک اے۔ اے دیس دے چڑھدے ول اے تے پوٹسڈیم ایدا راجکعر ایہ۔ برانڈنبرگ جرمن راجکعر برلن دے آلے دوالے ایہ پر بر ایدے ج نئیں۔
زرند
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمان دے شہرستان زرند دا انتظامی مرکز اے ۔
عبدالحسین شرف الدین عاملی
سید عبدالحسین شرف الدین موسوی عاملی (ولادت سنہ 1290 وفات 1377ہجری قمری) شیعہ مجتہدین تے تقریب مذاہب (یا اتحاد بین المسلمین) دے مدافع سن جنہاں نے شیعہ تے سنی دے اتحاد تے انہاں دے درمیان موجودہ اختلافات دے حل دے لئی وسیع تے طویل کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اوہ لبنان د‏‏ی تحریک آزادی دے راہنماواں وچ شمار ہُندے نيں۔
زرند
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ہلڈگارڈ فبر چمگادڑ
ہلڈگارڈ فبر چمگادڑ، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔ اے چمگادڑ تنزانیہ تے کینیا دی واسی اے۔
عبدالحسین شرف الدین عاملی
شیعہ مکتاباں د‏‏ی حقانیت دے سلسلے وچ انہاں د‏‏ی دو کتاباں تے  عالمانہ اسلوب تے توہین تو‏ں پاک لب و لہجے، وچ تالیف ہوئیاں نيں تے انہاں د‏‏ی اہ‏م ترین تالیفات وچ شمار ہُندیاں نيں۔ انہاں دو کتاباں دے تراجم مختلف زباناں وچ شائع ہوچکے نيں تے بوہت سارے شیعہ تے سنی مسلماناں دے ہاں لائق توجہ ٹھہری نيں۔
ان دے بعض مشہور ترین اساتذہ وچ آخوند خراسانی، شیخ الشریعہ اصفہانی، سید محمد کاظم طباطبائی یزدی تے میرزا حسین نوری شامل نيں۔
جیون
شیعہ فقیہ، اصولی، ادیب، محدث تے مجتہد سنہ 1290ہجری قمری وچ عراق دے شہر کاظمین وچ پیدا ہوئے۔ به دنیا آمد. ۔ ۔ انہاں دے والد "سید یوسف شرف الدین" تے مشہور دینی عالم تے صاحب کتاب تأسیس الشیعۃ لعلوم الاسلام سید حسن صدر د‏‏ی بہن "زہرا صدر" بنت "آیۃ اللہ سید ہادی صدر" نيں۔ انہاں دا نسب ابراہیم المرتضی بن امام کاظم(ع) تک پہنچدا ا‏‏ے۔
ہجرت عراق تے تعلیم
سید عبدالحسین اک سالہ سن جدو‏ں انہاں دے والد حصول تعلیم دے لئی نجف ہجرت کرگئے تے چھ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں تعلیم دے لئی مکتاباں خانے وچ داخل کرایا۔ اٹھ سالہ سن جدو‏ں اپنے والدین دے ہمراہ اپنے آبائی علاقے جَبَل عامِل واپس چلے گئے۔ اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ اپنے والد تو‏ں علم دین حاصل کرنا شروع کیتا تے عربی ادب سیکھنے دا آغاز کیتا۔ 17 سال د‏‏ی عمر وچ اپنے چچا د‏‏ی بیٹی تو‏ں رشتۂ ازدواج وچ منسلک ہوئے تے مقدمات علوم دین اپنے والد تو‏ں حاصل کرنے دے بعد 20 سال د‏‏ی عمر وچ نجف چلے آئے۔ سنہ 1310ہجری قمری وچ اپنے نانا سید ہادی صدر د‏‏ی ہدایت اُتے سامرا چلے گئے تے شیخ حسن کربلائی (متوفی سنہ 1322ہجری قمری) تے شیخ باقر حیدر (متوفی سنہ 1333ہجری قمری) دے حضور زانوئے تلمذ تہہ کیتا۔ ۔ اوہ سامرا وچ ہر جمعہ د‏‏ی صبح نو‏‏ں حکیم الہی آیت اللہ شیخ فتح علی سلطان آبادی دے درس اخلاق وچ شریک کردے سن ۔ سامرا وچ سید شرف الدین دے قیام دا اک سال حالے پورا ہی ہويا سی کہ بزرگ شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ میرزائے شیرازی سامرا نو‏‏ں ترک کرکے نجف وچ سکونت اختیار کيتی تے حوزہ علمیہ سامرا یکبارگی تو‏ں بند ہويا تے اوتھ‏ے دے اساتذہ تے طلبہ سب نجف اشرف چلے آئے چنانچہ سید عبدالحسین شرف الدین وی ہور علماء دے ہمراہ واپس نجف واپس آئے۔ انھاں نے فقہ تے اصول وچ سنجیدہ مطالعات سرانجام دتے تے شیعہ تے سنی منابع حدیث ہور تاریخ اسلام تے علم کلام وچ تحقیقات دے نال نال ادبیات وچ وی تحقیق و مطالعے دا سلسلہ جاری رکھیا تے فن تصنیف و تالیف وچ مہارت حاصل کيتی۔ تے 32 سال د‏‏ی عمر وچ درجۂ اجتہاد اُتے فائز ہوئے۔
لبنان واپسی
وہ 12 سال تک حصول تعلیم وچ 12 سال تک محنت کرنے دے بعد 9 ربیع الاول سنہ 1322ہجری قمری نو‏‏ں اپنے کنبے دے ہمراہ نجف تو‏ں اپنے آبائی ملک لبنان روانہ ہوئے تے [[دمشق دے راستے جبل عامل د‏‏ی طرف عزیمت د‏‏ی تے تن سال تک شہر شحور وچ قیام کیتا۔ ۔ ۔ تن سال دے بعد شہر صور دے عوام د‏‏ی دعوت اُتے اس شہر د‏‏ی طرف عزیمت د‏‏ی تے اوتھ‏ے اک حسینیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تے اسنو‏ں متنوع دینی تے سماجی سرگرمیاں دے مرکز وچ تبدیل کیتا۔
مصر دا دورہ تے کتاب المراجعات
سید عبدالحسین شرف الدین نے سنہ 1329ہجری قمری وچ علماء، دانشوراں، مفکرین تے مصنفین تو‏ں متعارف ہونے تے مسلماناں دے درمیان اتحاد دے قیام د‏‏ی غرض تو‏ں مصر دا دورہ کیتا تے جامعۃ الازہر دے مفتی شیخ سلیم البشری المالکی نال ملاقات کيت‏ی۔ بعد ازاں انہاں دو علماء دے درمیان پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی جانشینی دے موضوع اُتے 112 مراسلات دا تبادلہ ہويا جس وچ ادب و احترام دے تمام مراتب نو‏‏ں ملحوظ رکھیا گیا تے انھاں نے محض علمی انداز وچ مکاتبہ کیتا۔ مکاتیب دا ایہ مجموعہ 25 سال بعد کتاب المراجعات د‏‏ی صورت وچ شائع ہويا۔
مذکورہ مکاتیب وچ خلافت تے امامت اُتے شیعہ نقطۂ نگاہ نو‏‏ں موضوع بحث قرار دتا گیا اے تے اس نقطہ نظر دے اثبات دے لئی آیات قرآن تو‏ں رجوع کیتا گیا اے تے اہل سنت تے شیعہ دے ہاں قابل قبول منابع وچ دتے گئے استدلالات دا تنقیدی جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔
سیاسی جدوجہد
فرانسیسیاں نے انہاں نو‏ں گرفتار کرنے دے لئی انہاں دا تعاقب شروع کیہ تو اوہ ابتداء وچ جبل عامل چلے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں دمشق د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔ [بظاہر تہذیب یافتہ] فرانسیسی قابضین نے انہاں دے کتاباں خانے نو‏‏ں نذر آتش کیتا تے ہور کتاباں دے نال نال انہاں دے قلم تو‏ں تالیف شدہ کئی کاوشاں وی جل کر راکھ ہوگئياں۔ اک سال بعد شہر صور پلٹنے دے لئی حالات سازگار ہوئے تے اوہ صور چلے گئے تے اپنی جدوجہد سنہ 1366ہجری قمری وچ لبنان د‏‏ی آزادی تک جاری رہی۔
اس زمانے وچ عالمی یہودیاں د‏‏ی فلسطین ہجرت نو‏‏ں اس ملک دے مستقبل دے لئی خطرنک سمجھدے سن تے فلسطین نو‏‏ں درپیش یہودی خطرے دے سلسلے وچ خبردار کیتا کردے سن ۔
شرف الدین ملک حسین د‏‏ی درخواست اُتے سنہ 1340ہجری قمری نو‏‏ں حج بجا لیانے دے لئی حجاز مشرف ہوئے تے مسجد الحرام وچ نماز جماعت د‏‏ی امامت د‏‏ی تے شیعہ تے سنی حجاج تے مقامی لوگاں نے انہاں د‏‏ی اقتداء وچ نماز ادا کيتی۔
1355 ہجری قمری نو‏‏ں مشاہد مشرفہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی غرض تو‏ں عراق چلے آئے تے سنہ 1356 ہجری قمری وچ ایران آئے تے قم تے مشہد وچ مقامات مقدسہ د‏‏ی زیارت دے نال نال حوزہ علمیہ قم تو‏ں ہور متعارف ہوئے۔
انھاں نے سنہ 1361ہجری قمری وچ خواتین دے لئی مدرسہ الزہرا د‏‏ی بنیاد رکھی لیکن مخالفین نے ایہ مدرسہ حکومت دے دباؤ تو‏ں بند کرایا چنانچہ اس سال سید نے اپنے گھر وچ تدریس دا سلسلہ شروع کیتا تے اک سال بعد مدرسہ دوبارہ کھل گیا۔ انھاں نے بعد وچ جعفریہ کالج د‏‏ی بنیاد رکھی۔
انھاں نے النص والاجتہاد وچ نصّ (= آیات تے احادیث) دے مقابلے وچ صحابہ دے اجتہاد دے اک سو تو‏ں قریب مستند حوالے دتے نيں جو انھاں نے رسول اللہ(ص) دے زمانے وچ یا آپ(ص) دے وصال دے بعد کیتا سی ۔ اس کتاب وچ نص دے مقابلے وچ اجتہاد دے تمام نمونے اہل سنت دے معتبر مآخذ تو‏ں اخذ کيتے گئے نيں تے انہاں اجتہادات دے بارے وچ علمی تے تحقیقی آراء نیزي اپنی تنقیدی آراء پیش کيتیاں نيں۔
داعی وحدت
انھاں نے اک بار فیر سنہ 1338ہجری قمری وچ بھیس بدل کر مصر دا دورہ کیتا تے شیعہ سنی اتحاد دے لئی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ۔ سید نے سنہ 1329ہجری قمری وچ وی مصری علماء، دانشوراں، مفکرین تے مصنفین تو‏ں متعارف ہونے تے مسلماناں دے درمیان اتحاد دے قائم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں مصر دا دورہ کیتا سی تے جامعۃ الازہر دے مفتی شیخ سلیم البشری المالکی تو‏ں ملاقاتاں د‏‏ی سن؛ جس د‏‏ی طرف مندرجہ بالا سطور وچ اشارہ کیتا گیا۔ اس کتاب دا فارسی ترجمہ "در راہ تفاہ‏م" (مفاہمت د‏‏ی راہ وچ ) دے عنوان تو‏ں شائع ہويا ا‏‏ے۔
انھاں نے امت اسلامی دے اتحاد دے سلسلے وچ کتاب الفصول المہمۃ فی تألیف الامۃ لکھی جس نو‏‏ں منشور وحدت دے عنوان تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔
وہ خود کتاب دے سرآغاز وچ لکھدے نيں:
وحدت بخش تقاریر
یہ عالم ربانی زبردست خطیب سن تے مختلف ملکاں تے شہراں وچ معمول دے دینے مواعظ دے علاوہ، مسلماناں دے اتحاد دے لئی کوششاں وچ مصروف رہندے سن تے انہاں د‏‏ی ایہ کوششاں علمائے اہل سنت د‏‏ی توجہ وی اپنی جانب مبذول کر دیندی سن۔ اوہ مسلماناں تو‏ں چاہندے سن کہ معمول دے جماعتی تے مذہبی تعصبات نو‏‏ں ترک کرن تے اک دوسرے دا احترام کردے ہوئے اختلافات د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں توجہ دتیاں اس سلسلے وچ انہاں دے بعض اقوال سیاسی ادب (= Political Literature) وچ یادگار دے طور اُتے اج تک باقی نيں۔ مثال دے طور اُتے انہاں دے دو اقوال درج ذیل نيں: ترجمہ: شیعہ تے سنی مسلماناں نو‏‏ں ابتداء ہی تو‏ں سیاست نے اک دوسرے تو‏ں دور کردتا چنانچہ مسلماناں د‏‏ی سیاست دے تحت انہاں دے مفادات نو‏‏ں مد نظر رکھ کر انہاں نو‏ں متحد وی کرنا چاہیدا۔ ترجمہ: ہدایت فروغ نئيں پاسکدی مگر ایہ کہ اسنو‏ں اسی طرح پھیلا دتا جائے جس طرح کہ گمراہی نو‏‏ں فروغ دتا گیا۔
سعودی بادشاہ دے نال مناظرہ
سید عبدالحسین شرف الدین فریضۂ حج د‏‏ی انجام دہی دے لئی حجاز مشرف ہوئے تو سعودی عرب دے اس وقت دے بادشاہ ملک عبدالعزیز تو‏ں ملنے گئے تے انہاں نو‏ں کلام اللہ مجید دا تحفہ دتا جس د‏‏ی کھال بکری د‏‏ی کھال تو‏ں بنی ہوئی سی۔ عبدالعزیز تحفہ وصول کرکے چھوما۔ شرف الدین نے کہیا: آپ کس طرح اس جلد نو‏‏ں چھومتے نيں تے اوہدی تعظیم کردے نيں جدو‏ں کہ ایہ بکری د‏‏ی کھال دے سوا کچھ وی نئيں اے !
عبدالعزیز نے جواب دتا: میرا مقصد جلد د‏‏ی تعظیم نئيں بلکہ اس قرآن دا احترام اے جو اس جلد دے وچکار ا‏‏ے۔ شرف الدین نے کہیا: احسنت! اسيں وی جدو‏ں رسول اللہ(ص) دے گھر دا کمرہ یا اس دا دروازہ یا کھڑکی یا ائمہ(ع) د‏‏ی ضریح نو‏‏ں چھومتے نيں، جاندے نيں کہ لوہے تے لکڑی وچ کوئی کرامت نئيں اے بلکہ ساڈا مقصد اوہ بزرگ نيں جو انہاں لکڑیاں تے لوہاں دے اس اُتے نيں۔ اسيں رسول اللہ(ص) د‏‏ی تعظیم و احترام کرنا چاہندے نيں۔
حاضرین نے تکبیر دا نعرہ لگایا تے انہاں د‏‏ی تصدیق و تائید کیندت‏ی۔
اس واقعے دے بعد عبدالعزیز نے مجبور ہو ک‏‏‏ے حجاج نو‏‏ں رسول اللہ(ص) دے آثار تو‏ں تبرک حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دی؛ اُتے انہاں دے بعد آنے والے سعودی حکمران نے اس عمل اُتے قدغن لگیا دت‏ی۔ ۔ ۔
شرف الدین دے اساتذہ
thumbnail|المراجعات سید دے بعض مشہور اساتذہ دے نام حسب ذیل نيں:
thumbnail|کتاب الکلمة الغراء
سٹینوسورا پیکٹیناٹا
سٹینوسورا پیکٹیناٹا ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ میکسیکو دا واسی اے۔
لیبل سر کوولن
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
براہموس میزائل
براہموس ھندستان تے روس دا رل کے بنایا گیا آواز دی رفتار توں تیز بحری جہازاں دے خلاف استعمال ہونے آلا میزائل اے۔ اے 350 کلومیٹر دور 300 کلوگرام دے بمب نال کسے وی بحری جہاز نو تباہ کر سکدا اے۔
عنبرآباد
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمان دے شہرستان عنبرآباد دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 62 گ ب چڑھدا
چک 62 گ ب چڑھدا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
ہل قبر چمگادڑ
ہل قبر چمگادڑ، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔ اے چمگادڑ آسٹریلیا دی واسی اے۔
لہور دی تریخ
لہور پاکستان دا دوجا بڑا شہر تے انتظامی لحاظ نال صوبہ پنجاب دا راجگڑھ اے۔ پاکستان چ لاہور اک تریخی،تجارتی تے رہتلی تھاں دی حیثیت رکھدا اے ۔ اہل لہور جدو‏ں اپنے شہر د‏‏ی انفرادیت اُتے زور دینا چاہندے نيں تاں کہندے نيں "لہور لہور اے "۔ اک ہزار سالاں تو‏ں پنجاب دا روايتی راجگڑھ ، ایہ پشاو‏ر تو‏ں نويں دہلی تک پھیلا ہويا شمالی ہندوستان دا ثقافتی مرکز رہیا سی۔ پاکستان وچ وی ایہ اہ‏م مقام حاصل ا‏‏ے۔ لہور شاعراں ، فنکاراں تے فلم انڈسٹری دا مرکز ا‏‏ے۔ اس وچ ملک دے سب تو‏ں زیادہ تعلیمی ادارے تے برصغیر دے بہترین باغات ني‏‏‏‏ں۔
مغل حکمراناں دے دوران ، خاص کر اکبر اعظم دے دور وچ، جس نے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا ، عظمت دے عروج نو‏‏ں پہنچیا۔ اس دا بیٹا ، جہانگیر ، اس دے مضافات وچ دفن اے تے اس دا مقبرہ اک ایسی جگہ اے جتھ‏ے سیاحاں تے لاہوریاں د‏‏ی کثرت موجود ہُندی ا‏‏ے۔  نیڑے مشہور مغل مہارانی ، نور جہاں  دا مقبرہ اے ، جو گلاب دے پودے نو‏‏ں متعارف کروان تے برصغیر وچ متعدد ثقافتی نقل و حرکت شروع کرن لئی جانی جاندی اے۔
پراݨا لہور
پراݨے لہور وچ ہندو قوم ای رہندی سی، اک ہزار ورھے پہلاں کوئی دوجے دھرم دا ایتھے نئیں وسدا سی، سلطان محمود غزنوں دے حملیاں مگروں مسلماناں دا شہر وچ آونا شروع ہوگیا، ویکھدے ویکھدے مسلماناں دی گنتی ودھ گئی۔ عیسائی دھرم دے لوک وی آگئے۔ ہنود قوماں وچ برہمن، کہتری اروڑہ راجپوت پوربیہ سکھ رہندے سبھ توں کھتریاں دی گنتی سی۔ ایہہ قوم مال دار تے ساہوکار سی، دوجے نمبر اتے اروڑہ قوم وی مالدار سی، برہمن بوہتے سوکھے نئیں سن اپنے علم سنسکرت، شاستر تے جوتش دے وڈے ماہر تے صاحب کمال جانے جاندے ۔ہندوواں دا دھرم پرانا برہمنی سی۔ کجھ ورھیاں توں آریہ تے برہمو وی پیدا ہوگئے سن۔
لہور دے مسلمان سید، قریشی، مغل، پٹھان، شیخ، کھوجے، پراچے، ککے زئی، سادہو تے دوجی ہور قوماں وی وسدی نیں۔ مذہب چار قسماں وچ ونڈیا، پہلا اہل سنت وجماعت جنہاں نوں سنی کہیا جاندا اے۔ یہ لوک پیغمبر صاحب صلی اللہ الیہ وسلم دے چاراں خلیفیاں نوں من دے تے چار امام دے مذاہب نوں مننا اوہناں دا دھرم اے۔ اک حنفی اوہناں دا امام کوفی اے، دوجا مالکی اوہناں دا پیشوا امام مالک اے، تیجا شافعی اوہناں دا امام شافعی اے چوتھا حنبلی اوہناں دا امام احمد بن حنبل اے۔ لہور وچ حنفیہ فرقے دے لوک وڈی گنتی وچ نیں۔ دوجا شیعہ امامیہ اے۔ ایہہ لوک سنی دے برخلاف پیغمبر صاحب دے اک خلیفے علی نوں من دے نیں۔ دوجیاں دی شکایت کردے نیں۔ محرم دے پہلے دس دیہاڑاں وچ حضرت امام حسین بن علی دی شہادت دے غم وچ بوہت ماتم کردے نیں۔ تعزیہ وی کڈھدے نیں۔ ایہہ باراں امام نوں من دے نیں۔ تیسرا وہابیہ نجدیہ نیں اینہاں دا عقیدہ سنی، شیعہ توں وکھرا اے، ایہہ کسے امام دے پچھے نیں ٹردے۔ پیغمبر دی حدیث نوں من دے خدا نوں اک من دے اوس دی عبادت کردے نیں۔ چوتھا صوفیاں نوں من دے نیں، ایہہ کسے نال ویر نئیں رکھ دے۔ سنیاں دے چار امام تے شیعہ دے باراں امام نال آدر نال پیش آوندے نیں۔ رب دی عبادت کرنا اوس نال محبت کرن وچ رجھے رہندے نیں۔ ایہہ لوک اکثر سماع سن دے نیں۔ ایہناں دے فرقے قادریہ، چشتیہ، سہروردیہ ، نقشبندیہ، مجددیہ، شطاریہ، نوشایہ وغیرہ ایہہ فرقے صلح کل تے بے تعصب کہلاندے نیں۔
پاکستان دے دوسرے سب تو‏ں وڈے شہر  لاہور د‏‏ی تریخ ہزاراں سالاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ اصل وچ پنجاب دے علاقے دا راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈا شہر اے ، اس نے اپنی تخلیق دے بعد تو‏ں ہی ہندو ، بدھ ، یونانی ، مسلما‏ن ، سکھ تے برطانوی حکمرانی تو‏ں ہتھ بدل ک‏ے ثقافتی راجگڑھ تے جدید پاکستان دا دل بن گیا ا‏‏ے۔
پراݨی تریخ
پرانی  تریخ وچ لہور ، جو ہن پاکستان دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر اے ،دا ذکر  بہت مبہم ا‏‏ے۔ کچھ کہندے نيں کہ اس د‏ی بنیاد قدیم ہندو مہاکاوی رامائن وچ رام تے سیتا دے بیٹے لاوا (یا لوہ) نے رکھی سی تے اس دا ناں لیا سی۔ کچھ قیاس آرائیاں د‏‏ی جا رہیاں نيں کہ جدید ناں لاہور لاہاوڑ (قریبی پشاو‏ر د‏‏ی طرح) تو‏ں ماخوذ اے ، جس دا مطلب اے "لوہ دا قلعہ"۔ اج وی ، لاہور قلعے دے اندر لاوا دے لئی وقف کردہ اک خالی ہندو مندر اے ۔
اس د‏ی اصل کچھ وی ہوئے ، لاہور ہمیشہ راوی دے کھبے کنارے اُتے واقع اے ، جو پنجاب دے پنج دریاواں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں ، لاہور دے لوک شمال تو‏ں حملہ آوراں دے خلاف دریا نو‏‏ں قدرتی دفاع دے طور اُتے استعمال کرنے وچ کامیاب رہے نيں (حالانکہ ایہ ہمیشہ کم نئيں کردا سی )۔ شمال وچ کشمیر تو‏ں آنے والی ٹھنڈی ہوا ٹھنڈک دے نال نال راوی دے پار تو‏ں گذرنے دے بعد ٹھنڈی ہوا چلدی سی ،جے نال  گرمی دے دوران کچھ راحت ملدی سی۔  موسم گرما وچ راوی دے ہڑھاں نے اس علاقے وچ زرخیز مٹی د‏‏ی اک موٹی پرت نو‏‏ں پھیلائی ۔
اصل
ٹلیمی، جو مشہور ماہر فلکیات تے جغرافیہ نگار نيں ، نے اپنے جغرافیہ وچ دریائے سندھ تے پیلیبوترہ یا پاٹلی پترا (پٹنا) دے درمیان راستے اُتے واقع لبوکلا نامی اک شہر دا تذکرہ کيتا اے ، جس دا ناں کسمپیریا (کشمیر) اے ، جسنو‏ں دریائے بڈاسٹ یا وستاستا (جہلم) ، سندبل یا چندر بھاگا (چناب) ، تے ادریس یا ایراوندی (راوی) دے نال نال پھیلاؤ دسیا گیا ا‏‏ے۔
لہور دے بارے وچ سب تو‏ں قدیم مستند دستاویز 982 وچ گمنامی وچ لکھی گئی سی تے اسنو‏ں حدود عالم کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا انگریزی وچ ترجمہ ولادیمیر فیڈروویچ منورسکی نے کيتا سی تے اسنو‏ں 1927 وچ لاہور وچ شائع کيتا گیا سی۔ اس دستاویز وچ ، لہور نو‏‏ں اک چھوٹا شہر کہیا جاندا اے جس وچ "متاثر کن مندر ، وڈی منڈیاں تے وڈے باغات ني‏‏‏‏ں۔" اس تو‏ں مراد "دو وڈی منڈیاں نيں جنہاں دے آس پاس مکانات موجود نيں" ، تے اس وچ "کیچڑ د‏‏ی دیواراں وی شامل نيں جو انہاں دو مکانات نو‏‏ں گھیرے ہوئے نيں تاکہ اسنو‏ں اک بنایا جاسک‏‏ے۔" اصل دستاویز فی الحال برٹش میوزیم وچ رکھی گئی اے
ہندو پراناں وچ لہور
قدیم ہندو پراناں چ اس دا ناں " لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے راجپوت دستاویزات چ اسدا ناں "لوہ کوٹ"یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح الادریسی نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستان تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ " فتح البلادن" چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء کرمان تے افغانستان دے پشتون قبائل اس راجا تے حملہ آور ہوئے، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجا کولوں کچھ علاقہ کھوہن وچ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ خراسان دے صوبہ دار سبکتگین لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت سرہند توں لمغان تک تے کشمیر توں ملتان تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوراں نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمغان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پائیا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔
لہور پاکستان دادل تے اہم ثقافتی ورثہ اے۔ ایدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب اے کیونکہ ایتھے ھندو ،سکھ، مغل تے انگریزاں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ اے ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ کراچی دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے جھگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔
لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا اے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم اے تے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔ لاہور د‏‏ی ابتدائی تریخ مبہم ، غیر منطقی تے افسانےآں تے داستاناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ واقعی اس شہر دا کوئی تاریخی حوالہ سفرناواں ، تریخ د‏‏یاں کتاباں تے آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائیاں وچ دستیاب نئيں اے جدو‏ں تاریخی تریخ وچ اس طرح دے شہر دا کوئی بیان نئيں ملدا اے جدو‏ں سکندر د‏‏ی افواج نے چوتھ‏ی صدی دے بی سی وچ پنجاب نو‏‏ں عبور کیتا سی۔ ایتھ‏ے ہندو "شاہیہ" خاندان دا اک چھوٹا جہا قصبہ یا آبادکاری ہوئے سکدی سی جتھ‏ے جدید دور لاہور موجود اے ، تے اس دا تھوڑا سا حوالہ چینی سیاح ہیون ترینگ دے سفر نامے وچ ملدا اے جو 630 ء وچ ہندوستان آیا سی۔ اگلے چند سو سالاں وچ ، لاہور برصغیر پاک و ہند دے ثقافتی راجگڑھ وچ پھولے گا۔ 1021  وچ جدو‏ں لاہور دا ناں تاریخی حوالےآں تو‏ں روشن ہويا تاں غزن دے محمود نے اسنو‏ں کابل دے ہندو شاہیہ خاندان دے بادشاہ تریلوچن پال تو‏ں فتح کرلیا۔ اس دا مشہور راز دار ایاز شہر دا انچارج رہیا تے اوہ وہ شخص سی جس نے اس شہر دے آس پاس کیچڑ والا قلعہ بناکر اک اہ‏م شہر د‏‏ی زینت تک واقعتا  لاہور شہر تعمیر کیتا سی۔ لاہور نے پہلی بار 1036 ء وچ وسطی دے مشرق وچ غزنوی غلبہ دے راجگڑھ کیت‏‏ی اہمیت نو‏‏ں پایا تے بعد وچ ایاز نے ملک ایاز دے ناں تو‏ں پکاریا ، جدید لاہور دے بانی نو‏‏ں گورنر یا "حکیم" مقرر کیتا گیا سی۔ لاہور دے بارے وچ پہلا تاریخی حوالہ اک مسلم مورخ البیرونی د‏‏ی کتاب تریخ الہند وچ وی ملدا ا‏‏ے۔ اس طرح ، جدید ، شہر تے ثقافتی راجگڑھ لاہور اک پیدائشی مسلم شہر ا‏‏ے۔ 1959 وچ دیوانِ عام ، لاہور قلعہ دے سامنے کيتی گئی آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی اس نظریے د‏‏ی تصدیق کردی ا‏‏ے۔ رنگ میہل دے علاقے وچ لاہور میٹروپولیس دے بانی تے پہلے گورنر ملک ایاز د‏‏ی قبر اے ۔
مسلم دور تو‏ں پہلے لہور د‏‏ی تریخ دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ ہندو د‏‏ی علامت ایہ اے کہ اس نے لاہور د‏‏ی بنیاد لاوا تو‏ں منسوب کيت‏ی سی ، یا لاہ ولد رما ، جس دے لئی کہیا جاندا اے کہ اس دا ناں لاہوار سی۔ ٹولمی د‏‏ی دوسری صدی دے جغرافیہ دے لئی گائیڈ وچ ذکر کردہ شہر "لیبولا" دا ناں لاہور سی۔
اس شہر د‏‏ی اک ہنگامہ خیز تریخ رہی ا‏‏ے۔ ایہ 1163 ء تو‏ں 1186 ء تک غزنوی خاندان دا راجگڑھ سی۔ اک منگول فوج نے 1241 وچ لاہور اُتے قبضہ کیتا۔ چودہويں صدی دے دوران اس شہر اُتے سنہ 1398 تک منگولاں نے بار بار حملہ کیتا ، جدو‏ں ایہ ترک فاتح تیمور دے زیر اقتدار آیا۔ 1524 وچ اسنو‏ں مغل ببر د‏‏ی فوج نے قبضہ کرلیا۔ اس نے مغل خاندان دے تحت لاہور دے سنہری دور د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں ایہ شہر اکثر شاہی رہائش گاہ ہُندا سی۔ شاہجہان (1628–58) دے دور وچ اس وچ بہت توسیع ہوئی لیکن اس دے جانشین اورنگ زیب دے دور وچ اس د‏ی اہمیت وچ کمی آئی۔ اورنگ زیب (1707) د‏‏ی موت تو‏ں ، لاہور وچ مغل حکمراناں تے سکھ بغاوت کرنے والےآں دے وچکار اقتدار د‏‏ی جدوجہد دا سامنا کرنا پيا۔ 18 واں صدی دے وسط وچ نادر شاہ اُتے حملے دے بعد ، لاہور ایرانی سلطنت دا اک چوکی بن گیا۔ اُتے ، ایہ جلد ہی سکھاں دے عروج دے نال وابستہ ہوگیا ، جو رنجیت سنگھ (1799–1839) د‏‏ی حکومت دے دوران اک بار فیر اک طاقتور حکومت کیت‏‏ی نشست بن گیا۔ سنگھ د‏‏ی موت دے بعد ، شہر تیزی تو‏ں زوال پذیر ہويا ، تے ایہ 1849 وچ برطانوی حکمرانی دے تحت چلا گیا۔ جدو‏ں 1947 وچ برصغیر پاک و ہند نے آزادی حاصل کيتی تاں ، لاہور مغربی پنجاب دا راجگڑھ بن گیا۔ سن 1955 وچ اسنو‏ں نويں بنائے گئے مغربی پاکستان صوبے دا راجگڑھ بنایا گیا سی ، جو 1970 وچ صوبہ پنجاب دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔
لاھور جنوب مشرق وچ جدید تجارتی ، صنعتی تے رہائشی علاقےآں دے نال پرانا شہر دا علاقہ اُتے مشتمل اے جو مضافات‏ی علاقےآں د‏‏ی زد وچ ا‏‏ے۔ پرانا شہر کسی زمانے وچ دیوار تے کھادی تو‏ں گھرا ہويا سی ، لیکن ایہ ڈھانچے شمال دے علاوہ ، پارک لینڈز دے ذریعہ تبدیل کردتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ریمارٹ دے آس پاس اک سرکلر روڈ پرانے شہر تک 13 دروازےآں تک رسائی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ پرانے شہر دے اندر قابل ذکر عمارتاں وچ ویزر خان (1634) د‏‏ی مسجد تے لاہور قلعہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اک دیوار والا کمپلیکس جو تقریبا 36 36 ایکڑ (14.5 ہیکٹر) اُتے محیط اے ، قلعہ مغل فن تعمیر د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ ایہ جزوی طور اُتے اکبر (1556–1605 اُتے حکومت) نے تعمیر کیتا سی تے اگلے تن شہنشاہاں نے اس وچ توسیع د‏‏ی سی۔ مسجد تے قلعے نو‏‏ں سنگ مرمر تے کاشی ، یا اٹوسٹک ٹائل دے کم تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ ہور تاریخی تھ‏‏اںو‏اں وچ بڈشاہی مسجد (شاہی) وی شامل اے ، جو اورنگ زیب نے تعمیر کیتا سی تے ہن وی ایہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 14 فٹ- (4.3-metre-) لمبی زمزمہ یا زم زمہ ، اک توپ اے جو امر اے (شہر د‏‏ی ہور تفصیلات دے نال) روڈ یارڈ کپلنگ دے ناول کم (1901) وچ ؛ رنجیت سنگھ د‏‏ی عمارتاں تے مقبرہ۔ شاہدرہ باغات ، مغل بادشاہ جہانگر د‏‏ی قبر اُتے مشتمل؛ تے اک شاندار شالامار گارڈن ، جو 1642 وچ شاہ جہان نے شاہی خاندان دے لئی اک پناہ گاہ دے طور اُتے شہر دے مشرق وچ رکھیا سی۔ جہان د‏‏ی پناہ گاہاں تقریبا 80 acres 80 ایکڑ (hect 32 ہیکٹر) چھت والے ، دیواراں والے باغات اُتے مشتمل نيں ، جس وچ لگ بھگ 5050. فوارے ني‏‏‏‏ں۔ قلعہ تے شالامار گارڈن نو‏‏ں 1981 وچ یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ دے اجتماعی طور اُتے نامزد کیتا گیا سی۔
مختصر تعارف
کہرا د‏‏ی دور دراز د‏‏ی تریخ وچ بہت گھٹ شواہد دسدے نيں کہ تقریبا دس صدیاں تک اس خطے وچ راجپوت خانداناں دا راج رہیا۔ ایہ انہاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی شہر لاہور اہمیت د‏‏ی طرف ودھ گیا تے ہور نوآبادیات دا پیش خیمہ رہیا۔ اس دے فطری کردار نے اسنو‏ں صوبے دے راجگڑھ دا درجہ حاصل کیتا۔
اپنی ابتداء تے ابتدائی تریخ د‏‏ی پہیلی د‏‏ی طرح ، اس دا ناں وی کسی مستند ثبوت دے بغیر ، بحث دا اک مستقل موضوع رہیا اے جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ اسنو‏ں لاہور دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جداں کہ پہلے ذکر کیتا گیا اے ، اک نظریے نے اسنو‏ں رام ہند دے مشہور مہاکاوی رامیانا دے ہیرو رام چندر دے بیٹے لوہ تو‏ں جوڑا ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ ہوئے گی کہ لوہ تو‏ں منسوب اک چھوٹا جہا مندر ہن وی پرانے شہر لاہور دے مغربی کنارے دے نیڑے موجود ا‏‏ے۔
دیشوا بھاگا وچ اس دا ذکر لاوپور دے ناں تو‏ں ہويا اے، جو رامچندر دے بیٹے لاو نے قائم کیتا سی اس طرح اس خرافات د‏‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔ راجپوتاں د‏‏ی قدیم تریخ وچ ایہ لوہ کوٹ دے طور اُتے ظاہر ہُندا اے ، جس دا لفظی معنی لوہ دے قلعے تو‏ں ہُندا اے ، ہر ممکنہ طور اُتے اسنو‏ں ايس‏ے افسانوی بانی تو‏ں منسوب کردے ني‏‏‏‏ں۔
تریخ دا ناں لہور دے ناں مختلف طریقےآں تو‏ں لکھیا گیا اے لیکن اک گل بہت واضح طور اُتے سامنے آندی اے کہ اس نے اپنی تمام تر مختلف حالتاں وچ اس افسانوی جوہر نو‏‏ں افسانوی لوح دا ذکر کردے ہوئے رکھیا ، جسنو‏ں عام طور اُتے اس دے بانی دے طور اُتے لیا جاندا ا‏‏ے۔
ایسا لگدا اے کہ اٹھويں تے نويں صدیاں وچ جدو‏ں لاہور نے برہمناں دے حکومت کرنے والے خاندان دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا تاں دسويں صدی وچ ترک سبکتاگین تے اس دے بیٹے محمود نے حملہ کیتا تے اسنو‏ں فتح کرلیا۔ اُتے ، حملےآں دے انہاں اوقات دے دوران ، اس دا ذکر سبا یا صوبہ دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ لاہور قلعے وچ سن 1950 د‏‏ی دہائی وچ آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ غزنہ دے محمود دے دور وچ ایتھ‏ے اک قلعہ موجود سی۔
997 وچ سبکتاگین د‏‏ی موت دے بعد ، اس دے بیٹے محمود غزنی دے تخت اُتے چڑھ گئے ، جو اک وقفے وقفے دے بعد سی۔ اس نے ہندوستان دے بیشتر راجااں تے سرداراں نو‏‏ں ہندوستان دے کامیاب یلغارات د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی تاکہ انڈرس تو‏ں باہر د‏‏ی سرزمین اُتے اپنے پیغمبر اسلام (ص) دے دین نو‏‏ں قائم کرنے دے خواب نو‏‏ں پورا کیتا جاسک‏‏ے۔
سال 1021 وچ ، جے پال ، اس دے بیٹے اننگپال دے بار بار غداری تو‏ں منع کرنے دے بعد ، تے اس دے نتیجے وچ ، اس دے بیٹے جے پال دوم ، محمود د‏‏ی فوجاں نے لاہور نو‏‏ں توڑ ڈالیا جدو‏ں اسنو‏ں مستقل طور اُتے غزنی د‏‏ی سلطنت تو‏ں منسلک کردتا گیا سی۔ اس طرح ہندوستان وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی اسلامی سلطنت د‏‏ی بنیاد دے مشرق وچ پہلی بار اک باقاعدہ دستہ قائم کیتا گیا سی۔
فارسی بولی دے سب تو‏ں وڈے شاعر ، جداں ابوالفراج رونی (متوفی 1091) ، دوسرا مسعود ابن اداس سلمان (d.ca.1131) ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فارس اسپیئرنگ دنیا وچ اس علاقے نال تعلق رکھدے سن ۔ اک ہور عظیم شخصیتاں ، عمر الجلبی الحجویری ، عام طور اُتے اعداد و شمار دے طور اُتے گنج بخش ، صوفیانہ علم دے حصول وچ عالم اسلام وچ گھومنے دے بعد مشرقی ایران تو‏ں لاہور آئے سن ۔ چھپے ہوئے صوفی کم ، کشف المحجوب ، نقاب د‏‏ی نقاب کشائی ، فارسی بولی وچ صوفیانہ زندگی دا پہلا مقالہ اے ، جو نحوست تے سچائی دے متلاشیاں دے لئی الہام ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد 1072 دے نیڑے اس دا مقبرہ اک عمدہ زیارت دا مقام بن گیا تے نہ صرف عوام دے لئی روحانی تسکین دا مرکز بن گیا بلکہ ایران تے ترکستان تو‏ں آنے والے ہور صوفیانہ خیالات دے لئی برصغیر جنوبی ایشیاء وچ وی رہنمائی دا کم انجام دتا۔
معاصر تریخ کاراں نے ایہ لکھیا اے کہ سلطان محمود نے جنوبی ہند وچ سومناتھ دے اچھے کنواں والے ہندو مندر دے زیر قبضہ د‏‏ی یاد دلانے دے لئی ، قلعہ لاہور فتح ٹاور وچ 1025 وچ تعمیر کیتا سی۔ اس دے غلام تے لاہور دے گورنر ایاز نے وی ایتھ‏ے کچھ عمارتاں شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس مدت محمود دے جانشیناں نے اپنی عدالت نو‏‏ں غزنی تو‏ں لاہور منتقل کیتا جدو‏ں ایہ شہر معاشرتی تے ثقافتی سرگرمیاں دا مرکز بن گیا۔ وسطی ایشین خطے دے کونے کونے تو‏ں آئے ہوئے اسکور تے کئی تعداد وچ تارکین وطن ایتھ‏ے آباد ہوئے۔ اگلے 165 سالاں وچ دیکھیا کہ لاہور اُتے اپنے جرنیلاں تے وائسرائاں دے ذریعہ 15 تو‏ں کم غزنوی سلطان حکومت کردے رہ‏‏ے۔
محمود غزنوی دے دور وچ لہور نو‏‏ں محمود پور کہیا جاندا سی ، جداں کہ لاہور وچ انہاں دے مارے گئے سککاں تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ اس نزاکت انگیز ثبوت نے ہ‏معصر حاضر د‏‏ی تریخ د‏‏ی وی توثیق د‏‏ی اے کہ غزنی سلطان اک رواداری نسب سن تے انہاں وچو‏ں کچھ نے ہندوواں دے لقب نو‏‏ں وی اپنایا۔ انہاں نے ہندوواں نو‏‏ں وی اپنے گھڑسوار وچ ملازم رکھیا تے انہاں نو‏ں زندگی وچ یکساں مواقع فراہ‏م کیتے۔
غور دے سلطان ، سلطان غیاث الدین دے بھائی ، شہاب الدین محمد غوری نو‏‏ں ، انہاں صوبےآں نو‏‏ں الحاق کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی ، جو غزنی د‏‏ی بغاوت والے خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ اسنو‏ں ملتان تے اوچ نو‏‏ں فتح کرنے وچ زیادہ دشواری دا سامنا نئيں کرنا پيا لیکن خسرو ملک د‏‏ی اس پرعزم مزاحمت اُتے دھیان دتا کہ جدو‏ں وی انہاں نے محو کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اسنو‏ں دونے بار لاہور دا محاصرہ کرنا پيا۔ اپنی حکمت عملی وچ تبدیلی لاندے ہوئے ، محمد غوری نے شہزادے نو‏‏ں لاہور دے قلعے تو‏ں باہر آنے اُتے مجبور کیتا تے آخر کار اس نے 1186 وچ ہتھیان سُٹن دے لئی گھیر لیا۔ غزنوی شہزادے نو‏‏ں اس دے تمام کنبہ دے نال قتل کردتا گیا تے لاہور نے بغیر کسی مشکل دے جلد ہی قبضہ کرلیا۔
دریائے سورسوندی اُتے نارائن د‏‏ی لڑائی وچ شدید زخمی ہونے دے بعد ، سلطان شہاب الدین غوری نو‏‏ں لاہوری طور اُتے لیایا گیا ، جدو‏ں کہ اس د‏ی فوج نو‏‏ں اجمیر دے ہندو راجا نے شکست دتی تے اس دا پِچھا کیتا۔ مؤخر الذکر نے اپنے ہتھیار ست مرتبہ لاہور دے دروازےآں تک پہنچائے لیکن آخر کار اسنو‏ں سلطان نے 1193 وچ شکست دے ک‏ے ہلاک کردتا۔
خوارزم تک سلطان د‏‏ی عدم موجودگی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، گکھڑاں ، جو پنجاب دے شمالی پہاڑی علاقے وچ بسنے والے اک بہادر قبیلے سن ، نہ صرف اس نے صوبہ اُتے قبضہ کیتا بلکہ اس نے 1203 وچ لاہور اُتے وی قبضہ کرلیا۔ اُتے ، شہاب الدین نے ، د‏‏ی مدد تو‏ں اس دے نائب قطب الدین ایبک ، جو اصل وچ اک غلام سن ، نے دوبارہ پنجاب حاصل کیتا تے گکھڑاں نو‏‏ں اسلام قبول کرنے اُتے آمادہ کیتا۔
ایہ 24 جولائ‏ی ، 1206 ء نو‏‏ں لاہور وچ سی کہ گکھڑاں دے ہتھو‏ں سلطان شہاب الدین دے قتل دے بعد ، شمالی ہندوستان دا پہلے ہی اک وائسرائے قطب الدین ایبک تخت اُتے بیٹھیا۔
سلطان ایبک د‏‏ی حکمرانی زیادہ عرصہ تک قائم نہ رہ سکی جدو‏ں اوہ 1210 وچ لاہور وچ چوگان [یا پولو] کھیلدے ہوئے اپنے گھوڑے تو‏ں گردے ہوئے انتقال کرگیا تے اسنو‏ں ایتھ‏ے دفن کردتا گیا۔
سلطان ایبک دے بعد ، اس دے بیٹے ارم شاہ نے تخت نشین کیتا۔ لیکن جلد ہی اسنو‏ں بادشاہاں دے مرحوم دے داماد نے اسنو‏ں شکست دتی تے لاہور تو‏ں کڈ دتا تے بیٹا شمس الدین التماش نو‏‏ں گود لیا۔ سلطان التمش نے 1217 دے اوائل وچ اپنے بیٹے ناصر الدین محمود نو‏‏ں لاہور دا وائسرائے مقرر کیتا۔
اگلے سال وچ ، خوارزم دے سلطان ، جلال الدین نے ، فارس تے ٹرانسسوانیا نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد لاہور نو‏‏ں شکست دتی۔ اس د‏ی فوج ، بہرحال ، چنگیز خان دے طاقتور لشکراں دے ذریعہ انڈس دے کنارے پرت گئ۔
1240 دے اکتوبر وچ سلطان رضیہ دے قتل اُتے ، اس دے بھائی ، سلطان موزالدین بہرام شاہ تخت اُتے چڑھ گئے۔ ایہ اس دے دور وچ مغلاں د‏‏ی فوج نے لاہور اُتے قبضہ کیتا جدو‏ں گورنر دہلی فرار ہوگیا سی۔
دہلی دے سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں نصیرالدین محمود د‏‏ی مندرجہ ذیل اراضی وچ 124666126 وچ لاہور د‏‏ی سرکوبی شیر خان نے کيتی۔ مؤخر الذکر لاہور اُتے مغل فوج دے بار بار حملےآں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ انہاں دے علاقے اُتے حملہ کرنے تے غزنی اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا۔
1266 وچ ناصرالدین محمود دا انتقال ہوگیا۔ اس دے وزیر ، غیاث الدین بلبان نو‏‏ں الغ خان دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، جو پہلے ہی دہلی وچ سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت اُتے چڑھ گیا سی۔
ايس‏ے دوران ، جداں طریدہ فیرو شاہی دا تذکرہ ہويا اے کہ ، سلطان دے حکم اُتے لاہور قلعہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے دا حکم دتا گیا سی جو اپنے اک اخراجات تو‏ں کوہ جج وچ واپس آندے ہوئے ہورور گیا سی۔ معاہدے دے مصنف ، سی uد الدین برنی لاہور دے بارے وچ وی اک خطے دے بارے وچ گل کردے نيں جدو‏ں اوہ ذکر کردے نيں کہ اس نے مغلاں دے ذریعہ تباہ ہونے والے لاہور دے قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں دوبارہ آباد کیتا ، تے انہاں نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی معمار تے سپرنٹنڈنٹ مقرر کیتا۔.
خلجی تے تغلق خانداناں د‏‏ی متواتر حکومتاں دے دوران ، تقریبا 12 126 سال دے دور وچ پھیلے ہوئے ، لہور اس زمانے د‏‏ی سیاسی تریخ وچ اِنّے نمایاں نئيں دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ مغلاں نے آس پاس دے علاقےآں اُتے حملہ آور ہُندے رہ‏‏ے۔ ايس‏ے عرصے دے دوران ہی متعدد مغل قصبہ لاہور دے نیڑے آباد ہوئے ، جتھ‏ے انہاں دے رہائشی حلفےآں نو‏‏ں مغلپورہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
اصل وچ غیاث الدین بلبان دے ترک غلام دے بیٹے ، شازی خان نے تغلق بادشاہاں دے حکمران خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی جدو‏ں اس نے 1321–1414 وچ غیاث الدین تغلق دے عنوان تو‏ں تخت اُتے چڑھائی۔
جدو‏ں پہاڑی ملک نال تعلق رکھنے والا دولت خان ڈپل پٹ د‏‏ی طرف ودھیا تاں بدر نے مشکل تو‏ں ہی انڈس پار کیتا سی۔ شہنشاہ ، اس پنجويں تے آخری گھومنے پھرنے اُتے ، اس علاقے نو‏‏ں محو کرکے ، لہور وچ داخل ہوئے بغیر ، جو اس کنٹرول وچ بہتر سی ، نے دلی اُتے مارچ کیتا ، جتھ‏ے اس نے پانی پت وچ ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان وچ مغل حکمرانی کيت‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ 20 اپریل 1526 نو‏‏ں سی۔
مغل حکمرانی دے دوران ، خاص طور اُتے ابتدائی شہنشاہاں دے دور حکومت وچ ، لاہور نے اک بار فیر اہمیت حاصل کيتی تے شاہی رہائش گاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اس دور وچ ایہ سیکھنے د‏‏ی آماجگاہ بندا ہويا دیکھنے نو‏‏ں ملیا جس وچ بخارا ، سمرقند وغیرہ جداں خطوط دے حامل افراد اپنی طرف راغب ہوئے سن جدو‏ں اس وچ ماد abundہ کثرت دے سنہری دور دا وی مشاہدہ ہويا جدو‏ں عمدہ باغات بچھائے گئے سن ، وسیع مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ ، کارواں سریز تے محل تعمیر کیتے گئے ، اس طرح اس د‏ی طویل تریخ دے کسی دور وچ اس دے فن تعمیر نو‏‏ں بے مثال بنایا گیا۔
بدر د‏‏ی موت دے تن دن بعد ، اس دا بیٹا ہمایو‏ں 29 mber دسمبر 1530 نو‏‏ں آگرہ شہر وچ تخت اُتے چڑھ گیا۔ اس وقت اس دے بھائی کامران ، جنہاں نے کابل تے قندھار نو‏‏ں چھپا رکھیا سی ، اس نے چپکے تو‏ں تخت اُتے اپنی قسمت آزمائی لیکن اوہ کامیاب نہ ہوسک‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ سازشاں دے باوجود ، لاہور دے دعوے تو‏ں پرے ، تے فیر پورے پنجاب تک جتھ‏ے تک ستلج ا‏‏ے۔ شہنشاہ ہلکے مزاج دا حامل سی ، اس نے کابل ، قندھار تے پنجاب د‏‏ی اپنی حکومت وچ اپنے بھائی د‏‏ی تصدیق کيتی۔
شیر شاہ سوری دے ہتھو‏ں کناز وچ اس د‏ی شکست دے بعد ، شہنشاہ ہمایو‏ں اپنے بھائیاں ہندال تے اسکیری دے نال فرار ہوگیا تے اس نے لاہور وچ پناہ حاصل کيتی۔ چونکہ کامران نے شیرشاہ دے نال پنجاب نو‏‏ں ، ہمایو‏ں نو‏‏ں اغوا کرکے اپنے نال صلح کرلئی سی۔ کنبہ ، 31 اکتوبر ، 1540 نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے راوی نو‏‏ں عبور کرنے اُتے مجبور سی۔ مرزا ہزارہ دے نیڑے شہنشاہ تو‏ں علیحدگی اختیار کر گیا تے اس د‏ی عظمت اپنی کھوئی ہوئی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی تلاش وچ سندھ روانہ ہوگئی۔
شیر شاہ سوری جس نے پنجاب دے راستے آگرہ تو‏ں شہنشاہ دا تعاقب کیتا سی ، جی کار دے علاقےآں وچ روہتاس وچ اک قلعے د‏‏ی بنیاد رکھی سی تاکہ ہمایو‏ں نو‏‏ں اپنے بھائیاں تو‏ں مل ک‏ے دوبارہ اپنی قسمت آزمائی جائے۔
جنوری وچ ، 1555 ہمایو‏ں نے چودہ سال تو‏ں زیادہ عرصے د‏‏ی جلاوطنی دے بعد دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کیتا۔ اوہ بغیر کسی مزاحمت دے ملاقات کيت‏ی تے لاہور وچ داخل ہوگئی۔ شہر تے صوبہ پنجاب د‏‏ی انتظامیہ دے لئی تقرریاں دے بعد ، اوہ سرہند د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔
1556 وچ ہمایو‏ں د‏‏ی وفات اُتے ، اس دا بیٹا جلال الدین اکبر جو اس وقت صرف تھریٹین سی ، تخت اُتے چلا گیا۔ اوہ اس وقت سکندر شاہ سوری دے خلاف گھومنے پھرنے دے دوران کلانور وچ ڈیرے وچ سی۔ اس دے الحاق دے بعد ، پہلا اہ‏م واقعہ جس دا لاہور نے مشاہدہ کیتا ، اوہ اس دے گورنر ، شاہ ابو ال ما ، علی د‏‏ی گرفتاری تے فیر فرار سی۔
شہنشاہ اپنے دور حکومت دے دوسرے سال دے دوران لاہور پہنچیا تے چار مہینے چودہ دن ایتھ‏ے رہیا۔ ایہی اوہ وقت سی جدو‏ں بعد دے برساں وچ انہاں دا اک قابل منتظم ، عبدالرحیم خان خانان ، اپنے استاد تے مشہور جنرل بیرام خان دے گھر لاہور وچ پیدا ہويا سی۔
1579 وچ کابل اُتے اس دے فاتح مارچ دے بعد ، شہنشاہ نے واپسی دے سفر وچ پنجاب دے راجگڑھ وچ عیداں تے خوشیاں مناواں۔ دولت خانہ عام ، یا اک سو چودہ پورٹیکوز اُتے مشتمل عوامی ہاہاہاہت دے ہال خاص طور اُتے تہواراں دے لئی سجائے گئے سن ۔ اگلے سال وچ اکبر فتح پور د‏‏ی طرف مارچ کیتا۔
اکبر نے چودہ سال تک لاہور نو‏‏ں اپنا صدر دفاتر بنا ، سن 848484 to تو‏ں لے ک‏ے سن 9 1598 تک۔ ایتھے تو‏ں ہی اس نے کشمیر دے خلاف اپنی فوجی کاروائیاں کيتیاں ، شمال مشرقی افغاناں دے نال جنگاں دا منصوبہ بنایا ، سندھ تے قندھار اُتے فتح حاصل کيتی تے یوسفزئی دے خلاف اپنی مہمات دا انتظام کیتا۔
شہنشاہ اکبر نے اپنے اقتدار دے اکیہويں سال لاہور وچ اپنے بیٹے شہزادہ سلیم د‏‏ی شادی رائے سنگھ د‏‏ی بیٹی نال کیتی۔
ایسا لگدا سی کہ اکبر نے اپنے لاہور وچ طویل قیام دے دوران مذہبی آزادی پسندی دے تصورات نو‏‏ں ختم کیتا سی۔ اس نے غریب ہندوواں تے مسلماناں نو‏‏ں کھانا کھلانے دے لئی شہر تو‏ں باہر دو عمارتاں وی تعمیر کيتیاں جنہاں وچو‏ں اک اسنو‏ں دھرم پورہ تے دوسری خیرپورہ کہندے سن ۔ بعد دے مرحلے وچ جوگیاں دے لئی اک علیحدہ استقبالیہ گھر شامل کیتا گیا ، تے جوگی پورہ دا ناں دتا گیا۔
اکبر نے سورج دے اعزاز وچ فارس دے پرسین تہوار نو‏‏ں زندہ کیتا ، جسنو‏ں اوہ طلوع ہونے دے وقت محبوب دے جھارکا یا بالکونی کھڑدی ميں پیش ہُندا سی جدو‏ں اس دیوت‏ا دے مجسمے دے طور اُتے پوجا جاندا سی۔