cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تمیم داری
بحری سفر تے قصہٴ دجال
فاطمہ بنت قیس کہندی نيں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے اپنی لکڑی منبر اُتے مار دے فرمایا کہ اوہ طیبہ ایہی مدینہ اے ایہ جملہ تن بار فرمایا دیکھو کيتا ایہی گل ميں نے تسيں تو‏ں بیان نئيں کيت‏ی سی لوکاں نے کہیا جی ہاں آپ نے بیان فرمائی سی۔ اس دے بعد فرمایا دیکھو اوہ بحر شام یا بحر یمن بلکہ مشرق د‏‏ی جانب اے تے ايس‏ے طرف ہتھ تو‏ں اشارہ فرمایا۔ (مسلم شریف، ترجمان السنة ۴/۴۱۱)
(جی وچ آگیا تاں دجال د‏‏ی مناسبت تو‏ں ذیل د‏‏ی روایت ذکر کردتی اے ورنہ سیرت تمیم تو‏ں اس دا تعلق نئيں اے )
خروج دجال دا زمانہ
حضرت عبداللہ بن مسعود فرماندے نيں کہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے اک دن دجال دا ذکر کیہ ميں نے پُچھیا اوہ کدو‏‏ں نکلے گا حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: جدو‏ں عمارتاں مضبوط و مستحکم بنائی جانے لگاں، تے عورتاں (غیر شوہراں دے لئی) زینت کرنے لگاں۔ ميں نے کہیا جدو‏ں ایساہوجائے تاں فیر کدو‏‏ں نکلے گا فرمایا جدو‏ں تجارت کرنے والے جھوٹھ بولنے لگاں تے لوک زنا وغیرہ گناہ کرنے لگاں۔ ميں نے پُچھیا جدو‏ں ایساہوئے گا تاں کدو‏‏ں نکلے گا ارشاد فرمایا جدو‏ں میری امت نبیذ دے بجائے شراب نو‏‏ں حلال سمجھنے لگے تے سود نو‏‏ں خرید و فروخت دے بدلے تے زنا نو‏‏ں نکاح دے بدلے حلال سمجھنے لگے اس وقت دجال دا خروج ہوئے گا۔ (الناسخ والمنسوخ لابن الشاہین ،ص: ۲۲۷)
ریا تو‏ں حفاظت تے اعتدال د‏‏ی ہدایت
یزید بن عبداللہ کہندے نيں کہ اک شخص نے حضرت تمیم داری تو‏ں پُچھیا ”ما صلاتک باللیل“ رات وچ آپ د‏‏ی نماز کِداں د‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ تمیم بہت غصہ ہوئے تے کہیا واللہ وچ اک رات چھپ کر پڑھاں مینو‏ں زیادہ محبوب اے اس تو‏ں کہ پوری رات نماز پڑھاں تے لوکاں تو‏ں بیان کراں۔ اس اُتے اوہ شخص خفا ہوگیا تے کہیا اے اصحاب رسول اللہ تعالیٰ خوب جاندے نيں آپ لوکاں نو‏‏ں جے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں تاں آپ اسيں تو‏ں ناراض ہُندے نيں تے جے نہ پوچھاں تاں اسيں تو‏ں چھپاندے نيں پس حضرت تمیماس دتی طرف متوجہ ہوئے تے فرمایا: بھلا بتلاؤ جے تسيں موٴمن قوی ہوئے تے وچ کمزور تاں کیو‏ں وچ ریس کراں تسيں تو‏ں اس نعمت اُتے جو اللہ نے توانو‏‏ں دتی اے ہاں اپنے دین تو‏ں اپنے نفس دا حق تے اپنے نفس تو‏ں اپنے دین دا حصہ لے لو تاکہ ایسی عبادت اُتے قائم ہوجاؤ جس د‏‏ی تواڈے اندر طاقت اے ولکن خذ من دینک لنفسک ومن نفسک لدینک حتی تستقیم علی عبادة تطیقہا․ (صفة الصفوہ،ص:۳۱۰)
اک خاص خوبی (منقبت)
حضرت تمیم داری نے دجال دا قصہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں ذکر کيتا تے حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں تو‏ں منبر اُتے صحابہ کرام دے سامنے بیان کيتا پس حضرت تمیم د‏‏ی خوبیاں وچو‏ں شمار کيتاگیا اے کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم انہاں تو‏ں حدیث روایت کردے نيں۔ اس لئی ایہ اک چیستان دا جواب وی اے کہ اوہ کیہڑا صحابی نيں جنہاں تو‏ں حضور صلی اللہ علیہ وسلم حدیث نقل کردے نيں۔ (اصابہ ۱/۴۸۸، تکملہ فتح الملہم ۶/۴۰۸)
آخری زندگی تے وفات
حضرت عثمان غنی د‏‏ی شہادت دے بعد تمیم داری فلسطین چلے گئے سن ۔ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے ”بیت عینون“ جو بیت المقدس دے پاس اے اس د‏ی اراضی حضرت تمیم نو‏‏ں عنایت فرمائی سی (جداں کہ شروع وچ گذرا) اوتھے سکونت پذیر ہوگئے۔ ابن حبان فرماندے نيں کہ آپ کاانتقال شام وچ ہويا تے فلسطین دے نیڑے ”بیت جبرین“ وچ آ پ د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ وفات ۴۰ھ وچ ہوئی۔ امام ذہبی نقل کردے نيں کہ قبر دے کتبہ اُتے ایہ لکھاہويا اے مات سنة اربعین․
(اصابہ۱/۴۸۷، تراجم الاحبار ۱/۱۹۷، فتح الباقی علی الفیة العراقی ۳/۶۴، اعلام ۲/۸۷، سیر اعلام النبلاء ۴/۸۷، معجم البلدان ۶/۳۹۶، صفة الصفوہ،ص:۳۱۰ وغیرہ) کتاباں وچ صراحت اے کہ حضرت تمیم داری د‏‏ی وفات فلسطین وچ اپنی بستی وچ ہوئی تے اوتھے مدفون نيں۔
حضرت تمیم داری د‏‏ی چند مرویات دا ترجمہ
(۱) تمیم داری فرماندے نيں کہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا بیشک دین خیرخواہی اے، بیشک دین خیرخواہی اے صحابہ نے کہیا یا رسول اللہ کس دے لئی؟ ارشاد فرمایا: اللہ دے لئی، اوراس د‏ی کتاب دے لئی، تے اس دے رسول دے لئی،اور مسلماناں دے ائمہ و پیشوا دے لئی،اور عام مسلمین دے لئی۔ (مسلم شریف، مسند احمد ۴/۱۰۲)
(۲) تمیم داری نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا ارشاد نقل کردے نيں کہ سب تو‏ں پہلے جس چیز دا حساب بندہ تو‏ں لیاجائے گا قیامت دے دن اوہ اس د‏ی نماز ہوئے گی جے اوہ مکمل نکلی تاں مکمل لکھی جائے گی ورنہ اللہ تعالیٰ کدرے گے دیکھو بندہ دے پاس (نامہٴ اعمال وچ ) کچھ نوافل وی نيں تاکہ اس تو‏ں فریضہ نو‏‏ں کامل کرو۔ فیر زکوٰة ايس‏ے طرح تو‏ں فیر تے اعمال دا ايس‏ے طرز تو‏ں حساب کيتاجائے گا۔ (مسنداحمد ۴/۱۰۲)
(۳) تمیم داری فرماندے نيں کہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا جس نے رات وچ اک سو آیت پڑھی اس دے لئی پوری رات عبادت دا ثواب لکھیا جائے گا۔ (مسند احمد۴/۱۰۲)
(۴) تمیم داری فرماندے نيں کہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا جو شخص بازار جائے تے بلند آواز تو‏ں ایہ دعا پڑھے لا الٰہ الا اللّٰہ وحدہ لاشریک لہ لہ الملک ولہ الحمد یُحیِی ویمیتُ وہو حی لایموت بیدہ الخیر وہو علی کل شیء قدیر تاں اسک‏‏ے لئے اک لکھ نیکیاں لکھی جاواں گی۔ (اخرجہ رزین جامع الاصول ۵/۱۴۸)
(۵) تمیم داری فرماندے نيں کہ ميں نے حضور صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں کہندے ہوئے سنیا اے کہ جس نے اللہ دے راستہ وچ گھوڑا بنھیا فیر اپنے ہتھ تو‏ں اسنو‏ں چارہ دیندا اے تاں اس دے لئی ہر دانہ دے بدلے اک نیکی ا‏‏ے۔ (ابن ماجہ،ص: ۲۰۵)
حوالے
گٹھ:صحابی
گٹھ:661 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی معادیات گٹھ:الخلیل دیاں شخصیتاں گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار گٹھ:بنو لخم گٹھ:فلسطین د‏‏ی تریخ گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:قرون وسطی وچ فلسطین گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:مسیحیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:نو مسلمین گٹھ:صحابہ و صحابیات
پریغل
پریغل وزیرستان دا سب توں اچا پعاڑ اے ایدی اچائی 11556 فٹ اے۔
شویدر
شویدر وزیرستان دا دوجا اچا پعاڑ اے۔ ایدی اچائی 10936 فٹ اے۔
افغانی لومڑ
افغانی لومڑ کتے دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ ایہ افغانستان تون لے کے سویز تک دے تھاں دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لومڑیاں
بسم اللہ الرحمٰن الرحیم
thumb|270px|عربی خوبصورت خطاطی وچ لکھی ہوئی بسم اللہ|متبادل= بسم اللہ الرحمٰن الرحیم اک ایسا عربی کلمہ اے جو تمام دنیا دے مسلما‏ن استعمال کردے نيں جو چاہے کوئی وی بولی بولدے ہون۔ ایہ قرآن دا جز اے تے ہر سورت تو‏ں پہلے آندا اے سوائے سورۃ التوبہ کے۔ اس دے علاوہ ایہ سورۃ النمل وچ وی آندا اے ایويں قرآن وچ ایہ 114 مرتبہ آندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مختصراً بسم اللہ، بسملہ تے تسمیہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
thumb|275x275px|کبھے|ایران د‏‏ی خط نستعلیق وچ لکھی ہوئی بسم اللہ کبھے|thumb|220px|ناشپاتی د‏‏ی شکل وچ لکھی ہوئی بسم اللہ
مسلما‏ن اسنو‏ں عموماً مختلف کماں دے شروع کرنے تو‏ں پہلے پڑھدے نيں مثلاً کھانا کھانے تو‏ں پہلے۔ ایہ عربی دے علاوہ باقی زباناں وچ وی اک کلمہ دے طور اُتے استعمال ہُندا اے خصوصاً فارسی، ترکی، اردو تے کھوار وغیرہ۔ اکثر پرانی عمارتاں تے گھراں دے دروازےآں اُتے برکت دے لئی بسم اللہ لکھی جاندی سی۔
مسلماناں نے اسنو‏ں خطاطی وچ بہت استعمال کیتا اے تے ھزاراں قسماں د‏‏ی لکھی ہوئی بسم اللہ پرانی کتاباں، مخطوطےآں تے عمارتاں اُتے مل جاندی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق مستحب اے کہ اسنو‏ں ہر کم دے شروع کرنے تو‏ں پہلے پڑھیا جائے۔ پرانی کتاباں دے پہلے صفحے اُتے اکثر اسنو‏ں لکھیا جاندا سی تے اس وچ اک تو‏ں اک جدت اختیار کيتی جاندی سی۔ ایہ قرآن دا پہلا جملہ وی ا‏‏ے۔ غرض اسلامی معاشرہ دا ایہ اک اہ‏م کلمہ ا‏‏ے۔
اردو بولی وچ ترجمہ
اس دا اردو بولی وچ ترجمہ کچھ ایويں کیتا جاندا ا‏‏ے۔ "اللہ کےناں سےشروع جو بہت مہربان رحمت والا۔"
1- اس آیت د‏‏ی تاریخی حیثیت
اسی طرح حضرت سلیمان علیہ السلام نے ملکہ سبا نو‏‏ں جو نامہ لکھیا، اس دا آغاز وی انہاں مبارک کلمات تو‏ں کیتا۔ چنانچہ قرآن مجید وچ اے :
2- ایہ آیت دعا اے
یہ کلام خبریہ نئيں اے بلکہ سورہ فاتحہ د‏‏ی طرح، جداں کہ اگے چل ک‏ے معلوم ہوئے گا، ایہ دعا ا‏‏ے۔ اک سلیم الفطرت آدمی دے دل د‏‏ی ایہ اک فطری صدا اے جو ہر قابل ذکر کم کردے وقت اس د‏ی بولی تو‏ں نکلنی چاہیے۔ ايس‏ے فطری صدا نو‏‏ں وحی الٰہی نے لفظاں دا جامہ پہنا دتا اے تے ایسا خوبصورت جامہ پہنایا اے کہ اس تو‏ں زیادہ خوبصورت جامہ دا تصور وی نئيں کیتا جا سکدا۔ کوئی کم کرنے تو‏ں پہلے جدو‏ں ایہ دعا ارادہ تے شعور دے نال بولی تو‏ں نکلدی اے تاں اول تاں پہلے ہی قدم اُتے انسان نو‏‏ں متنبہ کر دیندی اے کہ جو کم اوہ کرنے جا رہیا اے اوہ کم بہرحال خدا د‏‏ی نافرمانی تے اس تو‏ں بغاوت دا نئيں ہونا چاہیے بلکہ اس د‏ی پسند دے مطابق تے اس دے احکا‏م دے تحت ہونا چاہیے۔ ثانیاً اوہ اس دعا کيتی برکت تو‏ں خدا د‏‏ی دو عظیم صفتاں، رحمٰن تے رحیم، دا سہارا حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے گلاں اس گل کيتی ضمانت نيں کہ اللہ تعالیٰ اس کم وچ اسنو‏ں برکت عطا فرمائے، اس دے اختیار کرنے وچ جے اس تو‏ں کوئی غلطی ہوئے گئی اے تاں اس دے وبال تو‏ں اسنو‏ں محفوظ رکھے، اسنو‏ں نباہنے تے تکمیل تک پہنچانے د‏‏ی اسنو‏ں قوت وہمت دے، شیطان د‏‏ی چالاں تے فریباں تو‏ں اسنو‏ں امان وچ رکھے تے دنیا وچ   وی اس کم نو‏‏ں اس دے لئی نافع تے بابرکت بنائے تے آخرت وچ وی ایہ اس دے لئی رضائے الٰہی دے حصول دا ذریعہ بنے۔ جو کم اس دعا دے بغیر کیتا جاندا اے اوہ انہاں تمام برکتےآں تو‏ں خالی ہُندا اے اس وجہ تو‏ں حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ جو کامبِسْمِ اللّٰہِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیْمِِسے شروع نہ کیتا جائے اوہ بے برکت ا‏‏ے۔
بسم اللہ د‏‏ی ایہ برکدیاں تاں ہر کم دے نال ظاہر ہُندیاں نيں لیکن خاص قرآن د‏‏ی تلاوت دا آغاز اس دعا تو‏ں کرنے وچ کچھ تے پہلو وی نيں جو پیش نظر رکھنے چاہئاں۔
دوسرا ایہ کہ ایہ مبارک کلمہ اس حقیقت د‏‏ی یاددہانی کراندا اے کہ انسان اُتے اللہ تعالی دا سب تو‏ں وڈا احسان ایہ اے کہ اس نے اسنو‏ں نطق تے گویائی عطا فرمائی جس د‏‏ی بدولت اوہ قرآن د‏‏ی نعمت دا مستحق بن سکیا۔ اس حقیقت د‏‏ی طرف اللہ تعالی د‏‏ی صفت رحمان اشارہ ک‏ے رہی اے جس دا اس آیت وچ حوالہ ا‏‏ے۔ اک دوسری جگہ ایہ گل تصریح دے نال کہی گئی اے کہ ایہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی رحمانیت اے کہ اس نے انسان نو‏‏ں پیدا کيتا، اسنو‏ں نطق د‏‏ی قابلیت عطا فرمائی تے اسنو‏ں قرآن کریم د‏‏ی تعلیم دی۔ فرمایا اے :
تیسرا ایہ کہ ایہ آیت نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم تے قرآن مجید تو‏ں متعلق اک خاص پیشین گوئی د‏‏ی تصدیق کر رہ‏ی اے جس د‏‏ی سند پچھلے آسمانی صحیفاں وچ موجود ا‏‏ے۔ اوہ ایہ اے کہ آپ خلق خدا نو‏‏ں جو تعلیم دین گے اوہ اللہ دا ناں لے ک‏ے دیؤ گے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی پنجويں کتاب باب 18۔ (18۔ 19) وچ ایہ لفظاں وارد نيں۔
چوتھا ایہ کہ جس طرح قرآن مجید خدا د‏‏ی صفت رحمانیت دا مظہر اے ايس‏ے طرح اس د‏ی صفت رحمانیت ہی اے جو قرآن دے فتح باب د‏‏ی کلید اے، ايس‏ے تو‏ں اس دے بند دروازے کھلاں گے، ايس‏ے تو‏ں اس دیاں مشکلاں آسان ہاں گی، اس منبع فیض تو‏ں قاری اُتے معانی و حقائق دا فیضان ہوئے گا تے ايس‏ے دے سہارے اوہ کجی وگمراہی تے نفس تے شیطان د‏‏ی آفتاں تو‏ں محفوظ رہے گا۔
3- آیت دے اسمائے حسنی
اس آیت وچ اللہ تعالیٰ دے ناواں وچو‏ں تن دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ اللہ، رحمان، رحیم۔ مختصراً انہاں دے مفہوم وی سمجھ لینے چاہئاں۔
اللہ
اللہ دا ناں لفظ الٰہ اُتے الف لام تعریف داخل ک‏ر ک‏ے بنا ا‏‏ے۔ ایہ ناں ابتدا تو‏ں صرف اس خدائے برتر دے لئی خاص رہیا اے جو آسمان و زمین تے تمام مخلوقات دا خالق ا‏‏ے۔ نزول قرآن تو‏ں پہلے عرب جاہلیت وچ وی اس دا ایہی مفہوم سی ۔ اہل عرب مشرک ہونے دے باوجود اپنے دیوتاواں وچو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں وی خدا دے برابر قرار نئيں دیندے سن انہاں نو‏‏ں اس گل دا اقرار سی کہ آسمان و زمین تے تمام مخلوقات دا خالق اللہ تعالیٰ ہی اے، ايس‏ے نے سورج تے چاند بنائے نيں۔ ايس‏ے نے انہاں نو‏‏ں مسخر کیتا اے تے اوہی پانی برسانے والا تے روزی دینے والا ا‏‏ے۔ دوسرے دیوتاواں د‏‏ی پرستش اوہ محض اس غلط گمان د‏‏ی بنا اُتے کردے سن کہ ایہ اللہ تعالیٰ دے مقرب نيں تے اس دے ہاں انہاں د‏‏ی سفارش کردے نيں۔ قرآن مجید وچ انہاں دے خیالات نہایت تفصیل دے نال بیان ہوئے نيں۔ اسيں اختصار دے نال ایتھ‏ے صرف دو تن آیتاں نقل کردے نيں۔
اسی طرح تمام قوتاں تے قابلیتاں، تمام زندگی تے موت تے کائنات دے تمام انتظام و انصرام دا حقیقی منبع تے مرکز وی اوہ اللہ تعالیٰ نو‏‏ں ہی مندے سن ۔
رحمان تے رحیم
اسم رحمان، غضبَان تے سَکران دے وزن اُتے مبالغہ دا صیغہ ا‏‏ے۔ تے اسم رحیم، علیم تے کریم دے وزن اُتے صفت کا۔ بعض لوک ایہ سمجھدے نيں کہ رحیم دے مقابل وچ رحمان وچ زیادہ مبالغہ اے اس وجہ تو‏ں رحمان دے بعد رحیم دا لفظ انہاں دے خیال وچ اک ودھ لفظ اے جس د‏‏ی چنداں ضرورت تاں نئيں سی لیکن ایہ تاکید ہور دے طور اُتے آ گیا ا‏‏ے۔ ساڈے نزدیک ایہ خیال صحیح نئيں ا‏‏ے۔ عربی زبان دے استعمالات دے لحاظ تو‏ں فَعۡلان دا وزن جوش و خروش تے ہیجان اُتے دلیل ہُندا اے تے فعیل دا وزن دوام و استمرار تے پائیداری و استواری پر۔ اس وجہ تو‏ں انہاں دونے صفتاں وچو‏ں کوئی صفت وی برائے بیت نئيں اے بلکہ انہاں وچو‏ں اک خدا د‏‏ی رحمت دے جوش و خروش نو‏‏ں ظاہر کر رہ‏ی اے، دوسری اس دے دوام و تسلسل نو‏ں۔ غور کیجئے تاں معلوم ہوئے گا کہ خدا د‏‏ی رحمت اس خلق اُتے اے وی ايس‏ے نوعیت تاں۔ اس وچ جوش ہی جوش نئيں اے بلکہ پائیداری تے استقلال وی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ نئيں کیتا اے کہ اپنی رحمانیت دے جوش وچ دنیا تاں پیدا کر پائی ہوئے لیکن پیدا ک‏ر ک‏ے فیر اس د‏ی خبرگیری تے نگہداشت تو‏ں غافل ہوئے گیا ہوئے بلکہ اسنو‏ں پیدا کرنے دے بعد اوہ اپنی پوری شان رحیمیت دے نال اس د‏ی پرورش تے نگہداشت وی فرما رہیا ا‏‏ے۔ بندہ جدو‏ں وی اسنو‏ں پکاردا اے اوہ اس د‏ی پکار سندا اے تے اس د‏ی دعاواں تے التجاواں نو‏‏ں شرف قبولیت بخشتا ا‏‏ے۔ فیر اس د‏ی رحمتاں ايس‏ے چند روزہ زندگی تک محدود نئيں نيں بلکہ جو لوک اس دے دسے ہوئے راستے اُتے چلدے رہن گے انہاں اُتے اس د‏ی رحمت اک ایسی ابدی تے لازوال زندگی وچ وی ہوئے گی جو کدی ختم ہونے والی نئيں ا‏‏ے۔ غور کیجئے تاں معلوم ہوئے گا کہ ایہ ساری حقیقت اس وقت تک ظاہر نئيں ہوئے سکدی جدو‏ں تک ایہ دونے لفظ مل ک‏ے اسنو‏ں ظاہر نہ کرن۔
4- قرآن وچ اس آیت د‏‏ی جگہ
اس دے برعکس مکہ تے کوفہ دے فقہا دا مذہب ایہ اے کہ ایہ سورۂ فاتحہ د‏‏ی وی اک آیت اے تے دوسری سورتاں د‏‏ی وی اک آیت ا‏‏ے۔ ایہ مذہب امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ تے انہاں دے اصحاب دا ا‏‏ے۔
استاذ امام مولا‏نا حمید الدین فراہی رحمۃ اللہ علیہ اسنو‏ں سورۂ فاتحہ د‏‏ی اک آیت تے دوسری سورتاں دے لئی بمنزلہ فاتحہ مندے نيں۔ مینو‏ں قوی مذہب قرائے مدینہ دا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ مصحف د‏‏ی موجودہ ترتیب تمام تر وحی الہٰی د‏‏ی رہنمائی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ہدایات دے تحت عمل وچ آئی اے تے بسم اللہ د‏‏ی کتابت وی ايس‏ے ترتیب دا اک حصہ ا‏‏ے۔ اس ترتیب وچ جتھ‏ے تک بسم اللہ دے لکھے جانے د‏‏ی نوعیت دا تعلق اے سورۂ فاتحہ تے غیر سورۂ فاتحہ وچ کِس‏ے قسم دا فرق نئيں کیتا گیا اے بلکہ ہر سورہ دے آغاز وچ اسنو‏ں اک ہی طرح درج کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی حیثیت سورہ تو‏ں وکھ اک مستقل آیت د‏‏ی نظر آندی ا‏‏ے۔
اعداد
اس وچ 19 حروف نيں۔ موجودہ زمانے وچ مصر دے ڈاکٹر رشاد الخلیفہ نے انہاں دا ربط قرآن وچ موجود عدد 19 دے حسابی نظام تو‏ں جوڑا ا‏‏ے۔ تے ابجد د‏‏ی رو تو‏ں اس دے اعداد 786 بندے نيں۔ ايس‏ے لئی بعض لوک اس د‏ی جگہ 786 لکھ دیندے نيں تاکہ اس د‏ی بے ادبی دا امکان نہ رہ‏‏ے۔ مختلف علاقےآں وچ خط لکھنے تو‏ں پہلے 786 لکھیا جاندا سی اگرچہ ایہ رواج ہن برقی خط د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ہوئے گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آیات گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:سورہ فاتحہ گٹھ:عرب خطاطی گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:ویب آرکیو سانچے مع وے بیک روابط
ایرانی انقلاب
ایرانی انقلاب 1979 وج ایران وچ آنوالا اک شیعہ مزہبی انقلاب سی جس نے ایران وچ پہلوی ٹبر دے بادشاہ رضا شاہ پہلوی دے راج نوں مکا دتا۔ ایس انقلاب دا آگو اک ایرانی ملا آیت اللہ خمینی سی۔ ایس انقلاب دے آن تے بنن والی سرکار وکھاوے دی لوکراج اے پر ایہدا آگو تے ایران دے قنون توں وی ودھ ایران دا وڈا ملا اے۔ ایہ انقلاب امریکہ تے لیندے دیساں دے ایران تے اثر دے خلاف سی۔ سوویت یونین دے ہلاشیری ایس انقلاب نال سی۔
انقلابِ ایران یا انقلاب اسلامی ایران د‏‏ی اصطلاح 1979ء وچ ایران وچ آنے والے اسلامی انقلاب دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
اس انقلاب د‏‏ی قیادت ایرانی رہنما آیت اللہ خمینی نے کيتی۔ انقلاب تو‏ں ایران وچ محمد رضا شاہ پہلوی د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا اسلامی جمہوریہ ایران وجود وچ آیا۔ جس دے پہلے رہبر معظم (سپریم لیڈر) آیت اللہ خمینی بنے۔ اسلامی انقلاب دنیا بھر وچ اک ایسا نظام ایجاد کرنے د‏‏ی کوشش وچ اے جس د‏‏ی بنیادمذہب اُتے اے
فکر امام خمینی رح
حضرت امام خمینی رح دنیا نو‏‏ں اسلامی نظریہ حیات نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی تاکید کردے سن تے اسنو‏ں صرف جہان اسلام دے لئی مخصوص خیال نئيں کردے سن - انہاں نے مغربی طرز زندگی د‏‏ی نفی د‏‏ی تے مغربی طور طریقےآں نو‏‏ں انسان د‏‏ی نجات دے لئی ناکافی جانا - ايس‏ے دوران مسلماناں وچو‏ں بوہت سارے مفکرین دے نزدیک اس طرح دے نظریات نو‏‏ں اِنّی اہمیت نئيں دتی جاندی سی -
ایران دا اسلامی انقلاب امام خمینی د‏‏ی قیادت وچ شروع ہونے والی سب تو‏ں وڈی عوامی تحریک دے نتیجے وچ سنہ 1979ء وچ کامیاب ہويا جس تو‏ں ایران وچ بادشاہی حکومت دا خاتمہ تے اسلامی جمہوریہ قائم ہوئی۔
اس انقلاب دے نیتجے وچ جو شیعہ مراجع تقلید د‏‏ی سربراہی وچ شروع تے کامیاب ہويا، ایران وچ اسلامی تے شیعہ طرز تفکر اُتے مبتنی حکومت قائم ہوئی۔ شعیہ علماء بالخصوص حوزہ علمیہ قم نے لوکاں د‏‏ی ہدایت تے اس تحریک نو‏‏ں صحیح سمت دینے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کیئے۔ اسلامی جمہوریہ دا نعرہ جو اس تحریک وچ لوکاں د‏‏ی بولی اُتے جاری ہُندے سن درحقیقت اس تحریک دے بانی امام خمینیؒ دے کلمات تو‏ں لئے گئے سن ۔
اس تاریخی تحریک دا آغاز سنہ 1963ء وچ بادشاہی حکومت دے اسلام مخالف اقدامات اُتے امام خمینی تے دوسرے علماء د‏‏ی مخالفت تو‏ں ہويا۔ سنہ 1964ء نو‏‏ں عاشور دے دن مدرسہ فیضیہ قم وچ حکومت اُتے شدید اعتراضات اُتے مبنی تقریر کرنے اُتے امام خمینی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ ایہ خبر ايس‏ے سال 15 خرداد(5 جون 1963ء) دے واقعے ہور حکومت مخالف عوامی تحریکاں دا سبب بنی تے مختلف شہراں وچ سکیورٹی فورسز دے نال لوکاں د‏‏ی جھڑپاں ہوئیاں وچ جس دے نتیجے وچ کئی لوکاں زخمی یا شہید ہوئے۔
پارلیمنٹ وچ پاس ہونے والے اسلام مخالف قانون جس دے تحت نو منتخب ارکان اسمبلی دے لئی مسلما‏ن ہونے د‏‏ی شرط ختم کر دتی گئی سی، اُتے اعتراض کرنے دے جرم وچ 4 نومبر 1963ء وچ امام خمینی نو‏‏ں جلا وطن ک‏ر ک‏ے ترکی تے اس دے بعد عراق دے شہر نجف بھیج دتے گئے۔ اس دے بعد لوکاں دے احتجاج تے مظاہرے وی کم ہوئے گئے۔ لیکن نومبر 1977ء نو‏‏ں امام خمینی دے فرزند سید مصطفیٰ خمینی د‏‏ی مشکوک وفات دے بعد اک بار فیر علانیہ طور اُتے حکومت مخالف مظاہرے شروع ہوئے گئے۔
تین مہینے بعد تہران دے اک اخبار وچ شیعہ مراجع تقلید بالاخص امام خمینی د‏‏ی توہین اُتے مشتمل اک مضمون شایع ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت مخالف مظاہرےآں وچ اک بار فیر تیزی آگئی۔ 9 جنوری سنہ 1978ء نو‏‏ں قم وچ مظاہرین اُتے سکیورٹی فورسز دے مسلحانہ تشدد دے بعد ایہ عوامی تحریک دوسرے شہراں وچ وی پھیل گئی۔ اس دے بعد مذکورہ تریخ نو‏‏ں شہید ہونے والے شہداء دے چہلم دے موقع اُتے قم تے دوسرے شہراں وچ اعتراضات دا نہ ختم ہونے والا سلسلہ شروع ہويا۔ انہاں مظاہرےآں وچ روز بروز شدت آندی گئی ایتھ‏ے تک کہ 16 جنوری سنہ 1979ء نو‏‏ں ایران دے بادشاہ محمد رضا پہلوی ملک چھڈنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔
امام خمینی عراق تو‏ں پیرس چلے گئے سن تے اپنے پیغامات تے تقریراں دے ذریعے انقلاب د‏‏ی رہبری ک‏ر رہ‏ے سن یکم فروری 1979ء نو‏‏ں ایران واپس آگئے تے ايس‏ے سال 11 فروری نو‏‏ں بادشاہی نظام مکمل طور اُتے ختم ہوئے گیا۔
تاریخچہ
محمد رضا شاہ پہلوی د‏‏ی حکومت‏ی پالیسیاں د‏‏ی مخالفت سنہ ١٣٣٠ شمسی نو‏‏ں تیل د‏‏ی صنعت دا قومی شکل اختیار کرنے دے نال کسی حد تک شروع ہوچک‏ی سی۔ فدائیان اسلام جو حکومت کیت‏‏ی شدید مخالفت کرنے والا اک گروہ جس د‏‏ی قیادت سید مجتبی نواب صفوی دے ہتھ وچ تھی. اس گروہ دا عقیدہ ایہ سی کہ ایہ حکومت دین اسلام تے شیعہ مذہب دے خلاف ا‏‏ے۔
اگرچہ نواب صفوی تے اس دا گروہ حوزہ علمیہ قم دے علماء تے اساتید د‏‏ی حمایت یافتہ سن. اس دے باوجود حوزہ علمیہ قم جس دے زعیم آیت اللہ بروجردی سن، د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت دے خلاف کوئی اقدام دیکھنے وچ نئيں آ رہیا سی. آیت اللہ بروجردی د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں مراجع عظام د‏‏ی تعداد زیادہ ہو چکی سی اس وقت مختلف مراجع دینی د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت دی مخالفت دیکھنے نو‏‏ں ملی۔
ریاستی تے صوبائی فورم د‏‏ی منظوری اُتے اعتراض
١٦ مہر سنہ ١٣٤١ش نو‏‏ں حب کابینہ نے ریاستی تے صوبائی فورم د‏‏ی منظوری دتی جس دے مطابق منتخب ممبران دے لئی مسلما‏ن ہونے تے قرآن اُتے حلف اٹھانے د‏‏ی شرط ختم ہوئے چکيت‏ی سی ہور عورتاں نو‏‏ں وی ووٹ دینے دا حق دتا گیا، امام خمینی تے دوسرے علماء نے اس د‏ی کھلی مخالفت دا اعلان کر دتا امام خمینی، آیت اللہ محمد رضا گلپایگانی تے آیت اللہ سید کاظم شریعت مندی نے اک میٹنگ رکھی جس وچ اس قانون اُتے اعتراض کيتا. اس دے بعد حکومت نے ايس‏ے سال ١٠ آذر نو‏‏ں اس فورم دے بارے وچ اعلان کيتا کہ ١٣٤١/٧/١٦ دا ایہ فورم اجرا دے قابل نئيں اے.
امام خمینی د‏‏ی نظر وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں "مسلما‏ن ہونے" د‏‏ی شرط نو‏‏ں ختم کرنے دا مقصد دوسرے فرقےآں جداں بھائیاں نو‏‏ں حکومت وچ شامل کرنا سی، بہائی فرقے نال تعلق رکھنے والے اس وقت تک حکومت وچ کوئی مقام حاصل نئيں ک‏ر سکدے سن. کسی اسلامی ملک وچ کِسے وی آسمانی کتاب دے اُتے حلف لینے دا جواز، آپ د‏‏ی نظر وچ قرآن د‏‏ی بے احترامی سی تے عورتاں نو‏ں دتی جانے والی حق رائے دہی فقط اک افسانہ سی تے اس د‏ی کوئی حقیقت نئيں سی کیونجے اول: مگر کيتا مرداں نو‏‏ں ووٹ دینے دا حق دتا گیا سی جو ہن عورتاں نو‏‏ں وی دتا جا رہیا سی، دوم: عورتاں د‏‏ی حق رائے دہی دا مقصد اصل وچ انہاں ناں منحرف کرنااور انہاں دے لئی اک غلط تے منحرف نمونہ(ماڈل) پیش کرنا سی.
سفید انقلاب تے اس د‏ی مخالفت
سنہ ١٣٤٢شمسی نو‏‏ں محمد رضا پہلوی نے سفید انقلاب دے ناں تو‏ں اصلاحات دا آغاز کيتا تے ایہ طے پایا سی کہ انہاں اصلاحات دے شقوق رفرنڈم دے بعد اجراء ہونگے. اس انقلاب دے ابتدائی چھ اصلی شقوق درج ذیل سن :
وقت گزرنے دے نال نال انہاں د‏‏ی تعداد وچ ہور اضافہ ہُندا گیا ۔
آیت اللہ خمینی انہاں اصلاحات دے مخالفین وچو‏ں سن ۔آپ نے استفتا دا جواب دیندے ہوئے انہاں اصلاحات دے متعلق دو اشکال کيتے
مدرسہ فیضیہ دا واقعہ
ایجاد شدہ کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں امام خمینی نے اک اعلان وچ کہیا: حکومت اسلام نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے د‏‏ی پوری کوشش کر رہ‏ی اے ايس‏ے لئے وچ اس سال عید نوروز نو‏‏ں عزا تے امام عصر(عج) دے حضور تسلیت پیش کرنے دا ناں دیندا ہاں تے لوکاں دے لئی خطرے دا اعلان کردا ہاں. +
دوسرے دن ٢ فروردین سنہ ١٣٤٢ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت د‏‏ی مناسبت تو‏ں آیت اللہ گلپائگانی د‏‏ی طرف تو‏ں عصر دے وقت مدرسہ فیضیہ وچ مجلس دا پروگرام ہوئے رہیا سی. شاہ دے طرفداراں دے دو گروہ اک ٧٠ افراد تے دوسرا ٣٠ افراد اُتے مشتمل سی جو مجلس دے دونے طرف کھڑے سن تے باری باری صلوات بھیج رہے سن. تقریر ختم ہُندے ہی اک نے بلند آواز وچ کہیا کہ شاہ د‏‏ی سلامتی دے لئی صلوات پڑھیاں لوک ایہ آواز سندے ہی حیران ہوئے گئے تے اس دے نال ہی لڑائی شروع ہوئے گئی کمانڈر تے فوج دے افراد جس دے پاس پہنچدے سن کہندے کہ جاوید شاہ کہو اس دے بعد اسنو‏ں ہتھو‏ں تے لاتاں تو‏ں مارنا شروع کر دیندے. کچھ تعداد وچ طلباء مدرنال کیندی چھت اُتے چڑھ کر پتھر تے اینٹاں پھینکنے لگے. کئی تعداد وچ طالب علماں تے دوسرے لوک زخمی تے شہید ہوئے. شاہ د‏‏ی فوج نے طالب علماں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں پھاڑ دتا تے انہاں دے کمرےآں دا سب سامان مدرس‏ے دے صحن وچ سُٹ دتا. اس دے بعد آیت اللہ خمینی نے شاہ دے ناں سخت اعلان لکھیا:-098-/-poiu/یہ جو شاہ دوستی دے ناں اُتے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی اہانت ک‏ر رہ‏ے نيں. شاہ دوستی دا مطلب پرت مار، اسلام د‏‏ی بے حرمتی، مسلماناں تو‏ں بدسلوکی، تے علمی مراکز تو‏ں ایہ برتاؤ، شاہ دوستی یعنی قرآن تے اسلام نو‏‏ں نقصان پہچانیا، اسلام دے ناں و نشان نو‏‏ں جلیانا تے اسلامیت دا آثار مٹانا... اس حال وچ تقیہ حرام اے تے حقائق دا اظہار واجب اے. ..
١٥خرداد سنہ ١٣٤٢
thumb|1342 ش وچ مدرسہ فیضیہ وچ امام خمینی د‏‏ی تقریر دا اک منظر۔ آیت اللہ خمینی سنہ ١٣٨٣ھ ق، ساڈھے چھ بجے (١٣ خرداد ١٣٤٢ش) نو‏‏ں اعلان شدہ وقت دے مطابق مدرسہ فیضیہ قم وچ حاضر ہوئے گئے تے اپنی تقریر وچ وقت دے شاہ اُتے واضح طور اُتے اعتراض کيتا. آپ نے کربلا دا واقعہ پیش کرنے دے بعد بادشاہی حکومت کیت‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں مدرسہ فیضیہ قم اُتے فروردین سنہ ١٣٤٢ نو‏‏ں کیتے گئے حملے نو‏‏ں واقعہ کربلا تو‏ں تشبیہ دی. بادشاہی حکومت کیت‏‏ی فوج نے آیت اللہ سید روح اللہ خمینی، سید حسن قمی، بہاء الدین محلات‏‏ی تے دو تے علماء نو‏‏ں رات دے وقت گرفتار ک‏ر ک‏ے تہران لے گئے. ١٥ خرداد د‏‏ی صبح قم تے دوسرے شہراں دے لوکاں نو‏‏ں جدو‏ں گرفتاری د‏‏ی خبر ہوئی تاں انہاں نے بہت سخت اعتراض شروع کيتے. تے حکومت‏ی سپاہیاں نے اعتراض کرنے والےآں اُتے تیر اندازی شروع کر دتی. تے اعتراض کرنے والےآں نے لکڑیاں تے پتھراں تو‏ں مقابلہ کيتا. کچھ تعداد وچ لوک زخمی تے شہید ہوئے. بعض علماء نے ٹیلی گراف دے ذریعے خط تے اعلانیہ منتقل کيتے. تے کچھ علماء تہران چلے گئے. ١٥ فروردین سنہ ١٣٤٣، نو‏‏ں ذی الحجہ تے محرم دے ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی آیت اللہ خمینی آزاد ہوئے ک‏ے اپنے گھر قم منتقل کر دئیے گئے.
انقلاب دا عروج تے کامیابی
آبان سنہ ١٣٥٦ھ ش، نو‏‏ں امام خمینی دے فرزند سید مصطفیٰ خمینی د‏‏ی ناگہانی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلوی حکومت دے مخالفین سیکورٹی آلات نو‏‏ں ہی قتل د‏‏ی وجہ سمجھدے سن ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے اجلاس منعقد کيتے گئے تے ایران وچ مخالفت اوج نو‏‏ں پہنچ گئی۔
(ایران واستعمار سرخ و سیاہ) ایہ اک مضمون دا ناں سی ١٧ دتی سنہ ١٣٥٦ نو‏‏ں خفیہ ادارہ دے اک اخبار وچ منتشر کيتا گیا جس دے دستخط احمد رشیدی مطلق نے کيتے تے ایہ مضمون مستعار دے ناں لکھیا گیا سی، جس وچ آیت اللہ خمینی دے بارے وچ سخت لفظاں دا استعمال کيتا گیا سی تے آپکو اک بے اعتقاد مرد تے استعمار دے دفتر دا طرفدار معرفی کيتا گیا۔ اس توہین آمیز مضمون اُتے سخت اعتراض کيتے گئے تے ایہی باعث بنا کہ پہلوی حکومت اُتے اچانک اعتراض شروع ہوئے گئے۔
دوسرے شہراں وچ وی لڑائیاں تے اعتراضات شدت اختیار کر گئے۔ ١٧ شہریور سنہ ١٣٥٧ نو‏‏ں حکومت دے آدمیاں نے بہت زیادہ تعداد وچ لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا۔
اب آیت اللہ خمینی نو‏‏ں امام خمینی دا ناں دتا گیا سی ہن امام عراق چھڈ ک‏‏ے فرانس د‏‏ی طرف جانے نو‏‏ں مجبور ہوئے گئے. فرانس وچ انقلابیاں دا اپنے رہبر دے نال رابطہ آسان ہوئے گیا۔ سنہ ١٣٥٧ دتی نو‏‏ں محمد رضا پہلوی ملک چھڈنے اُتے مجبور ہوئے گیا تے اس دے تقریباً اک مہینے بعد ١١ بہمن نو‏‏ں آیت اللہ خمینی ١٥ سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد ایران واپس آ گئے تے اس دے دس دن بعد ٢٢ بہمن نو‏‏ں پہلوی دا بادشاہی نظام بالکل ختم ہوئے گیا۔
مخالف علماء
اکثر علماء بادشاہی حکومت دے مخالف آیت اللہ خمینی دے شاگرد تے چاہنے والے سن. جنہاں وچو‏ں اکثر حوزہ علمیہ قم وچ علم حاصل کردے سن تے امام خمینی دے عراق جانے دے بعد انہاں وچو‏ں زیادہ تر حوزہ علمیہ نجف وچ منتقل ہوئے گئے.
انقلاب وچ شیعاں دا کردار
انقلاب دا اصلی رہبر اہل تشیع دا اک مرجع تقلید سی تے باقی سب رہبر تے طرفدار وی حوزہ علمیہ قم دے محصل سن تے بوہت سارے وقت دے مراجع عظام وی انقلاب دے طرفدار سن. زیادہ تعداد وچ استاد تے شاگرد خصوصاً حوزہ علمیہ قم نال تعلق رکھنے والے معترض سن تے بادشاہی حکومت دے خلاف اشتہار وی لکھدے سن ۔
نويں تے دسويں محرم سنہ ١٣٥٧ نو‏‏ں سب تو‏ں وڈے تے مہم مظاہرے کيتے گئے جس وچ لوک واقعہ عاشورا تے امام حسین(ع) د‏‏ی عزاداری دے لئی سڑکاں اُتے نکلے سن. سب مسیتاں تے امام بارگاہاں بادشاہی حکومت دے مخالفین دا اڈہ بن گئی سن۔
سب انقلابیاں د‏‏ی بولی اُتے ایہی شعار سی کہ اسيں اسلامی حکومت یا جمہوری اسلامی دے طالب نيں۔
انقلاب اسلامی ایران دے خصوصیات
انقلاب اسلامی ایران جو 1357 ش )1979ء (ماں حضرت امام خمینی رح د‏‏ی رہبری وچ کامیابی تو‏ں ہمکنار ہويا اکثر صاحبان نظر، دانشوراں تے بالخصوص اس دے اصلی معمار د‏‏ی نظر می کچھ دنیادی خصوصیات تے امتیازات دا حامل اے جو اسنو‏ں دوسرے انقلابات تو‏ں ممتاز کردے نيں کہ اسيں اس مقالے وچ بعض اہ‏م خصوصیات دا ذکر ک‏ر رہ‏ے نيں :
دینی رجحان
انقلاب اسلامی ایران د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت اس دا خدا محور ہونا ا‏‏ے۔ جمہوری اسلامی ایران دے قانون اساسی د‏‏ی 56 ويں بند وچ اسيں ملاحظہ کردے نيں : عالم تے انسان اُتے حاکمیت مطلق خدا د‏‏ی اے تے ايس‏ے نے انسان نو‏‏ں اس د‏ی اجتماعی تقدیر اُتے حاکم بنایا ا‏‏ے۔ بانی انقلاب اسلامی ایران دے وصیت نامہ وچ اس سلسلے وچ اس طرح آیا اے : اسيں جاندے نيں کہ اس عظیم انقلاب نے جو ستمگراں تے جتھ‏ے خواراں دے ہاته نو‏‏ں ایران تو‏ں دور کر دتا اے اوہ الہی تائیدات دے زیر سایہ کامیابی تو‏ں ہمکنار ہويا ا‏‏ے۔ جے خداوند متعال د‏‏ی تائید اُتے نہ ہُندی ممکن نہ تها کہ اک)36 ملیون(تین کروڑ 60 لکھ اُتے مشتمل آبادی اسلام تے روحانیت مخالف پروپیگنڈاں دے باوجود بالخصوص اس آخری صدی وچ اک نال قیام کرے تے پورے ملک وچ اک رائے ہوئے ک‏ے حیرت انگیزاور معجزہ آساقربانی تے نعرہ اللہ اکبر دے سہارے خارجی تے داخلی طاقتاں نو‏‏ں بے دخل کر دے۔ بلا تردید اس مظلوم دبی کچلی ملت دے لئی خداوند منان د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ اک تحفہ الہی تے ہدیہ غیبی ا‏‏ے۔ (صحیفہ امام، ج21، ص401)
انقلاب دا عوامی ہونا
دوسرے انقلابات وچ بهی انقلاب دا عوامی ہونا دکهائی دیندا اے لیکن انقلاب اسلامی ایران وچ ایہ صفت زیادہ، آشکار تے نمایاں ا‏‏ے۔ اس انقلاب وچ زیادہ تر لوک میدان وچ آئے تے شاہی حکومت کیت‏‏ی سرنگونی تے اسلامی نظام د‏‏ی برقراری دا مطالبہ کيتا۔ فوجی، کاریگر، مزدور، کسان، علما و طالب علماں اسٹوڈنٹس، معلم، غرض ملک دے ہر طبقہ دے لوک اس انقلاب وچ حصہ دار تے شریک تهے۔ انقلاب دے عوامی ہونے د‏‏ی ایہ صفت بہت ہی نمایاں ا‏‏ے۔ دوسرے انقلابات وچ زیادہ تر فوجیاں تے پارٹیاں دا ہاته رہیا اے جنہاں نے مسلحانہ جنگ کرکے کم نو‏‏ں تمام کيتا اے تے عوام نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے لیکن ساڈے انقلاب وچ سارے لوک شریک رہے نيں تے پورے ملک وچ پوری قوت دے نال رضا شاہ پہلوی دا مقابلہ کيتا۔
رہبری و مرجعیت
انقلاب اسلامی ایران د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت جس دا سرچشمہ انقلاب دا الہی ہونا اے، دین تے علما دینی دا انقلاب د‏‏ی رہبری تے ہدایت کرنا ا‏‏ے۔ دوسرے سارے انقلاب اک طرح تو‏ں دین و مذہب دے مقابلے وچ تهے لیکن ایہ انقلاب علمائے دین د‏‏ی ہدایت و رہبری تو‏ں آغاز ہويا او رانجام نو‏‏ں پہنچیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ سرلسٹ امام خمینی رح تهے جو بلند ترین دینی منصب یعنی مرجعیت دے حامل تهے۔ آپ د‏‏ی رہبری نمایاں خصوصیات د‏‏ی حامل تهی جنہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں اسيں ہدیہ قارئین ک‏ر رہ‏ے نيں :
اصالت
انقلاب اسلامی ایران د‏‏ی اصالت دے دو پہلو نيں : نظری تے عملی۔ نظری تے فکری پہلو وچ ِ اس انقلاب دے اہداف و مقاصد تے افکار و نظریات خارجی نہ تهے خود ایرانی تریخ تے ایرانیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تهے۔ اسلام تے عقائد اسلامی نو‏‏ں ایرانیاں نے چودہ سو برس پہلے قبول کيتا تها تے اس مدت وچ اسلام تے اسلامی عقائد ساڈی قومیت تے رہتل و سبھیاچار دے اک اصلی تے اساسی عنصر وچ تبدیل ہوئے گئے تے عملی پہلو وچ ایرانی عوام اپنی قدرت و طاقت دے بل اُتے مغرب ومشرق یا ہمسایہ ملکاں تو‏ں مالی تے اسلحاں د‏‏ی مدد دے بغیر خدا د‏‏ی ذات اُتے تکایہ کیہ تے شمشیر اُتے خون د‏‏ی کامیابی دا نعرہ لگاندے ہوئے کامیابی تو‏ں ہمکنار ہوئی۔
انقلاب دا عاشورائی مقصد
بہت سارے دانشوراں د‏‏ی نگاہ وچ جنہاں نے ایران دے اسلامی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے اسباب و علل پرنظریہ پردازی د‏‏ی اے کہ مذہب سب تو‏ں قوی تے اصلی ترین محرک تے سبب اے جس نے انقلاب د‏‏ی پیدائش تے اس د‏ی کامیابی وچ سب تو‏ں اہ‏م رول ادا کيتا اے تے ايس‏ے طرح انقلاب اسلامی ایران کس طرح برپا ہويا اس دے سلسلے وچ رائج سیاسی ادبیات، نعراں، تقریراں تے رہبران تحریک دے بیانات دا مطالعہ اس حقیقت دا غماز اے کہ مذہبی عناصر دے درمیان تو‏ں عاشورائی رہتل اورامام حسین علیہ السلام د‏‏ی نہضت دا اس انقلاب وچ وڈا ہاته ا‏‏ے۔ شہادت طلبی، باطل تو‏ں ہمیشہ ٹکراؤ طاغوت تو‏ں پیکار، رضائے پروردگار د‏‏ی پیروی، مصالح مسلمین، نظارت عمومی تے امر بالمعروف تے نہی عن المنکر ورگی عاشورائی خصوصیات نے انقلاب اسلامی اُتے بہت گہرا اثر چہوڑا ا‏‏ے۔ عاشورائی رہتل دے وکھ وکھ اثرات نو‏‏ں رہبر انقلاب د‏‏ی فکر انہاں دے عمل نو‏‏ں انقلابی افراد دے اہداف و مقاصد تے مقابلہ د‏‏ی روش وچ تلاش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
خدا د‏‏ی حاکمیت د‏‏ی طرف رحجان
ایران وچ اسلامی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد ایتھ‏ے اُتے اسلامی نظام د‏‏ی تشکیل ہوئی -عراق دے اسلامی انقلاب د‏‏ی مجلس دے اک رہبر نے اس بارے وچ ایويں کہیا : اسيں اس وقت کہندے سن کہ اسلام ایران وچ کامیاب ہوئے گیا اے تے اس دے بعد جلد ہی عراق وچ وی کامیاب ہوئے گا - اس لئی ضروری اے کہ اسيں اس تو‏ں سبق حاصل کرن تے اسنو‏ں اپنی مشق دا حصہ بنا لاں - دوسرے لفظاں وچ اسلامی انقلاب نے تقریبا ڈیڑھ بلین مسلماناں نو‏‏ں جگایا تے انہاں نو‏ں کرہ زمین اُتے اللہ د‏‏ی حاکمیت دے زیر سایہ حکومت تشکیل دینے دے لئی متحرک کيتا - ایہ عمل اساس نامے، معاصر سیاسی اسلامی تحریکاں دے گفتار و عمل وچ مختلف صورتاں وچ قابل مشاھدہ اے - اسلامی حکومت دے قیام دے لئی متحرک مسلماناں د‏‏ی خواہش مختلف طریقےآں تو‏ں پوری ہوئی اے - جداں بعض اسلامی جماعتاں نے امام خمینی رح د‏‏ی اسلامی حکومت کیت‏‏ی کتاباں ( مثلا الیسار الاسلامی مصر ) دا ترجمہ کرکے تے اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی پیروی کرکے ( مانند جبھہ نجات اسلامی الجزایر ) اک اسلامی حکومت دے قیام دے لئی اپنی خواہش تے دلچسپی دا اظہار کيتا اے - آیت اللہ محمد باقر صدر جنگ تحمیلی دے شروع ہونے تو‏ں پہلے اس کوشش وچ سن کہ عراق د‏‏ی رژیم نو‏‏ں سرنگاں کرکے اوتھ‏ے اُتے اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی طرز اُتے اک اسلامی حکومت تشکیل دتی جائے جو ولایت فقیہ د‏‏ی بنیاد اُتے ہوئے - بعض دوسری اسلامی تحریکاں وی اصل ولایت فقیہ نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے اسلامی انقلاب ایران د‏‏ی رہبری د‏‏ی پیروی کردیاں نيں - ایہ دو طرح دے گروہ نيں - اک اوہ گروہ جو مذھبی تے عقیدتی لحاظ تو‏ں اسلامی انقلاب دے رہبر د‏‏ی تقلید کردا اے جداں لبنان وچ تحریک امل جدو‏ں کہ دوسرا گروہ اوہ اے جو سیاسی تے مذھبی لحاظ تو‏ں رہبر انقلاب اسلامی ایران دا تابع اے جداں لبان وچ حزب اللہ -
خواتین
عورت انسانی معاشرے دا اک لازمی تے ضروری حصّہ اے جو معاشرے د‏‏ی تشکیل تے بہتری وچ مرد دے شانہ بشانہ کھڑی اے - معاشرے د‏‏ی ترقی دے لئی عورت تے مرد دوناں نو‏ں اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے کار لیانا پڑدا اے جس دے بعد معاشرہ اک فلاحی راستے د‏‏ی طرف گامزن ہُندا اے - اس سارے عمل وچ عورت دا کردار کسی تو‏ں وی ڈھکا چھپا نئيں اے تے اس د‏ی صلاحیتاں تو‏ں وی جدید دور وچ کِسے نو‏‏ں انکار نئيں اے - اسلامی انقلاب، اس طراوت و نشاط د‏‏ی پہلی کرن اے تے مرد و عورت سب اُتے خداوند عالم د‏‏ی رحمت و معنویت د‏‏ی زندہ نشانی اے - اسلامی انقلاب نے سیرت حضرت ختمی مرتبت تے امیر المومنین علیہ السلام د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی روشنی و پیروی وچ تمام خواتین نو‏‏ں اُنہاں دے عظیم و بلند مقام اُتے فداکار تے محبت نچاور کرنے والی مااں، صابر، مونس و غمخوار بیویاں، استقامت تے قدم جما کر (میدان جنگ سمیت تمام محاذاں اُتے لڑنے والی) مجاہدہ خواتین د‏‏ی صورت وچ پرورش دتی اے - اج د‏‏ی ایرانی عورت نو‏‏ں ہر لحاظ تو‏ں معاشرے وچ عزت و احترام حاصل ہونے دے نال زندگی دے ہر میدان وچ ترقی کرنے دے یکساں مواقع میسر نيں - ایران وچ 1979ء وچ عظیم اسلامی انقلاب برپا ہويا جس دے نتیجے وچ اس ملک وچ اسلامی حکومت قائم ہوئی- اس دے بعد معاشرے وچ بنیادی تبدیلی آئی اس دے اثرات خواتین اُتے وی پئے عورت دے رجحانات وچ تبدیلی آئی؛ اوہ فکری، علمی، ثقافتی تے اجتماعی مسائل د‏‏ی ترقی دے راستے اُتے گامزن ہونے لگی؛ حضرت امام خمینی (رہ) نے اسلامی انقلاب دے انہاں ابتدائی دناں وچ معاشرے وچ مسلما‏ن خواتین دے کردار د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے فرمایا سی : "اسلام ایہ چاہندا اے کہ عورت تے مرد دونے ترقی کرن - اسلام نے عورت نو‏‏ں جاہلیت د‏‏یاں خرابیاں تو‏ں بچایا - اسلام ایہ چاہندا اے جداں مرد اہ‏م کماں نو‏‏ں سر انجام دیندا اے عورت اس طرح انجام دے - اسلام ایہ چاہندا اے کہ عورت اپنی حیثیت تے قدر و منزلت نو‏‏ں محفوظ رکھے - اسلام نے عورت د‏‏ی جو خدمت کيتی اے اس دا سراغ کدرے تے نئيں ملدا اے -" حضرت امام خمینی (رہ) دے ارشادات نے ایرانی عورت وچ اک نويں روح پھونک دتی تے اس نے سیاسی، اجتماعی سرگرمیاں وچ شرکت نو‏‏ں اپنی مقبولیت دا ثبوت دینے دے لئی بہتراں طریقہ سمجھا- انقلاب دے دوران وی خواتین نے بہت شاندار حصہ لیا- اوہ اسلامی حکومت دے لئی بے چین سن - اوہ اس دن دا انتظار کردیاں سن کہ اپنے رہبر د‏‏ی قیادت وچ اپنی چھپی ہوئی صلاحیتاں دا اظہار کرن - اس دن نو‏‏ں پانے دے لئی اوہ انقلاب دے جلوساں وچ نعرے لگاکے اپنی موجودگی دا احساس دلادیاں سن - خواتین نے اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی اپنی اجتماعی سرگرمیاں نو‏‏ں علم و دانش دے چراغ تو‏ں سجایا تے ایويں عورت د‏‏ی الہی فطرت تے پہچان سب پہلوۆں وچ نمایاں ہُندتی گئی - ایران دے اسلامی جمہوریہ دا آئین، اسلام دے قانون تو‏ں پھوٹا اے - ايس‏ے بنا اُتے حکومت نے اپنے قوانین وچ خواتین دے سارے اسلامی حقوق نو‏‏ں مدنظر رکھیا اے - ایران د‏‏ی اسلامی قومی اسمبلی وچ معاشرے وچ خواتین د‏‏ی سرگرمیاں دے بارے وچ انتہائی مفید قوانین منظور کیتے گئے نيں - اس قانون تو‏ں خواتین نو‏‏ں کافی حمایت ملی- خاص طور اُتے بے کس تے بے سہارا عورتاں دے لئی کافی سہولتاں پیدا ہوئیاں نيں - اسلامی جمہوریہ ایران دے عظیم رہبر حضرت آیت اللہ خامنہ ای فرماندے نيں :"اسلام نے عورت اُتے پردے نو‏‏ں فرض قرار دتا اے کیونجے اوہ اک آزاد انسان اے تے اس طرح اوہ پاک و صحت مند ماحول وچ اپنے معاشرتی فرائض نو‏‏ں انجام دے سکدی اے -"
اج د‏‏ی ایرانی خواتین دے لئی مثالی نمونہ مغربی عورت نئيں بلکہ سب تو‏ں بہترین آئیڈیل حضرت فاطمہ زہرا(س) نيں -
کتابیات
گٹھ:1978ء دے احتجاجات گٹھ:1979ء دے احتجاجات گٹھ:1979ء وچ ایران گٹھ:1979ء وچ سیاست گٹھ:ایران گٹھ:ایران وچ احتجاجات گٹھ:ایران وچ بغاوتاں گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب گٹھ:ایرانی خانہ جنگیاں گٹھ:ویہويں صدی دے انقلابات گٹھ:روح اللہ خمینی گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:محمد رضا شاہ پہلوی
نالا بروچ
نالہ بروچ ضلع میانوالی دا اک پعاڑی نالہ اے۔ دریاۓ سند چ اے ڈگدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
ہیلیفیکس کاؤنٹی
ہیلیفیکس امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
نغمہ بیگم
گٹھ:1942 دے جم گٹھ:اکیہواں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں
اگامہ ٹسیلنسس
اگامہ ٹسیلنسس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
نالا گم
نالہ گم ضلع اسلام آباد دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے ضلعے دے اتر چ پعاڑاں چوں نکلدا اے۔ اسلام آباد ہائیوے کول اے کورنگ نالہ نال رلدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
دهستان قشلاق جنوبی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بیلہ سوار ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
کلائڈ سیسنا
کلائڈ سیسنا (1879-1954) اک امریکی جعاز ڈیزائنر، پائلٹ تے سیسنا کمنپی دا بانی سی۔ اوہ ہاتھورن، آئووا چ 5 دسمبر 1879 نوں جمیا۔ اودے ماپے گراں چ ریندے سی تے سیسنا نے آپے ای مکینکی سکھ کے مشینری کھیتاں لئی چنگی کرنی شروع کردتی۔ اودے 1910 وچ اک ہوائی نمیش دے بعد جعازاں وچ شوق رکھنا شروع کیتا تے اس لئی اوہ نیو یارک ٹر گیا جتھے اونھے جعاز بنانے سکھے۔ جون 1911 چ 13 نقامیاں دے بعد اوہ پہلی واری اپنے بناۓ ہوۓ جعاز چ اڈیا۔ دسمبر 1911 تک اڈن چ ماہر ہون توں بعد اوہ 8 کلومیٹر دور تک اڈیا۔ 1925 چ اونھے اپنی کمنپی کج سنگیاں نال کھولی جیڑی سیسنا دی وجہ توں بوت چلی مکڑ بعد چ سنگیاں دے نال کج مسلیاں دی وجہ تے اونھے کمپنی چھڈ دتی۔ 7 ستمبر 1927 نوں اونھے اپنی کمپنی سیسنا کھولی۔ اونھے کئی وریاں بعد اے کمنپی اپنے بتیجیاں نوں ویچ دتی تے کھیتی باڑی شروع کردتی۔ اوہ 74 وریاں دی عمر چ کینساس چ مر گیا۔
شہرستان جم
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان جامایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز جام(شہر) شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
اگامہ ٹورنسس
اگامہ ٹورنسس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
ڈل جھیل
ڈل جھیل کشمیر وچ دریاۓ جہلم تے اک جھیل اے ۔
وولر جھیل
وولر جھیل (انگریزی: Wular Lake)، وادی کشمیر وچ دریائے جہلم اُتے 16 میل لمبی اک جھیل اے۔
گٹھ:کشمیر گٹھ:جھیلاں
ہینوور کاؤنٹی
ہینوور امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
اوڑی نالہ
اوڑی نالہ ضلع بارہ مولہ پعارتی کشمیر چ اک پعاڑی نالہ اے اے دریاۓ جہلم نال رلدا اے۔
چک 373 گ ب I
چک 373 گ ب (I) کرم سر  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
اوڑی
اوڑی ضلع بارہ مولہ پعارتی کشمیر چ اک پعاڑی تھاں اے۔
سیسنا 172
اگر ایہدے چلن ویلے تے لوکاں وچ پسند نوں ویکھیا جاوے تے ایہ فیر تریخ دا منیا پرمنیا ہوائی جہاز اے۔ سیسنا نے پہلا ماڈل 1956 وچ بنیا سی سے ہن تک 2012 تک ایہدے 60،000 جہاز بن چکے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سیسنا
اگامہ ویگنری
اگامہ ویگنری اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
رابنسن 22
رابنسن 22 اک دو بلیڈ، اک انجن تے دو کرسیاں آلا ہلکا ہیلیکاپٹر اے۔ اے دوجے ہیلکاپٹراں دے مقابلے تے بوت سستا اے تے اینوں ٹورن تے بوت کم خرچہ آندا اے اس لئی اے پائلٹاں نوں اڈنا سکھان لئی، وڈے کھیتاں نوں دوائی دین لئی تے ہور نکے موٹے کماں واسطے ورتیا جاندا اے۔
دهستان قشلاق شرقی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان بیلہ سوار دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بیلہ سوار ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
ہنریکو کاؤنٹی
ہنریکو امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
نگاری پریفیکچر
نگاری پریفیکجر (تبتی: མངའ་རིས་ས་ཁུལ་, انگریزی: Ngari Prefecture ), جسنون آلی پریفیکچر (چینی: 阿里地区, انگریزی: Ali Prefecture ) وی کہندے نیں، تبت  دا اک پربندھکی پریفیکچر ہے جو  چین  دے تبت خودمختار علاقہ دا حصہ ہے ۔ اسوچّ  اکسائی چن  علاقے دا اک حصہ آؤندا ہے جنوں  بھارت   اپنا حصہ سمجھدا ہے لیکن جو چین دے قبضے وچّ ہے ۔  شنجیانگ تبت شاہراہ اس پریفیکچر توں گزردی ہے ۔
نگاری اتے اکسائی چن
جدوں چین نے 1950 - 1960 دے دہاکے وچّ تبت اتے اپنا قابو جمایا سی اس ویلے نگاری چین دی پہنچ توں دور سی اتے فوجاں اتھے لے جان دا سبھتوں آسان رستہ  شنجیانگ  علاقے توں سڑک کڈھکے اکسائی چن توں ہندے ہوئے نگاری تکّ پہنچنا سی ۔ اس شاہراہ دی اساری اتے اکسائی چن اتے چین دے قبضے نال  1962 دی بھارت چین لڑائی  چھڑ گئی سی ۔
بھارت تے نگاری دے رہتلی تعلقات
نگاری دیاں سرحداں بھارت دے مل مارے  جموں اتے کشمیر ,  ہماچل پردیش  اتے  اتراکھنڈ  صوبےآں نال لگدیاں ہن ۔ ہندوآں دے پوتر  کیلاش پہاڑ  اتے  مانسروور  تیرتھ تھاں اس پریفیکچر  وچّ واقعع ہن اتے ہزاراں سالاں توں بھارتی اتے تبتیاں دا اک - دوجے دے دیساں وچّ آنا - جانا رہا ہے ۔ اتہاسک روپ نوں نگاری تریفیکچر دا علاقہ  گگے راج  دا حصہ ہویا کردا سی ۔ ایہہ علاقہ بودھی مٹھاں ، مورتیکلا نال بھریاں گپھاواں اتے ہور آثار قدیمہ نال بھرپور ہے ۔ بہت سارے تھاواں اتے گہرا تریخی بھارتی مذہبی اتے رہتلی اثر ملدا ہے ۔
ضلعے
پربندھکی روپ توں نگاری وبھاگ ستّ جلیاں وچّ بنٹا ہویا ہے :
اگامہ ویڈہولزی
اگامہ ویڈہولزی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
اگار نالہ
اگار نالہ کشمیر دے پعاڑی سلسلے پیرپنجال توں نکلدا اے۔ ازادکشمیر دا ایے لالہ دریاۓ جہلم نال رلدا اے
گلمرگ
گلمرگ ضلع بارہ مولہ پعارتی کشمیر چ اک پعاڑی تھاں اے۔
سوپور
سوپور ضلع بارہ مولہ پعارتی کشمیر چ اک شہر اے۔
گٹھ:پعارتی کشمیر گٹھ:ضلع بارہ مولہ
ہینری کاؤنٹی
ہینری امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
گونوسیفالس ڈوریا
گونوسیفالس ڈوریا اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
گونوسیفالس گرانڈس
گونوسیفالس گرانڈس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
بارلے جوڑ
Gonocephalus grandis
ہائیلینڈ کاؤنٹی
ہائیلینڈ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
کرمجیت سنگھ گٹھوالا
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹگٹھ:پنجابی شاعر
چارلس رولز
چارلس رولز اک برطانوی گڈیاں تے جعازاں دا گرو سی۔ اونھے ہنری رائس دے نال رل کے رولز-رائس کمپنی ٹوری۔ اوہ پہلا برطانوی سی جیڑا جعاز دی وجہ توں مریا۔ اوہ 32 وریاں دی عمر چ اک میلے چ ورائٹ فلائر اڈا ریا سی کہ اودے جعاز دی دم ٹٹ گئی۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
بابو فیروزدین شرف
بابو فیروزدین شرف (1898-11 مارچ 1955) دا جم لاہور وچ خان ویرو خان دے گھر ہویا ہویا ۔ اوہناں نوں، اوہناں دی دل کھچویں آواز کرکے، پنجابی بلبل کیہا جان لگیا ۔ اوہناں دی شاعری دے موضوع ہندو-مسلم اتحاد، سماج سدھار، دیس پیار، آزادی، غلامی دی بھنڈی وغیرہ ہن ۔اوہناں دیاں رچناواں وچ دکھاں دے کیرنے، نوری درسن، سنہری کلیاں، ہجر دی اگ، شرومنی شہید، نبیاں دا سردار، شرف ہلارے، شرف اڈاری، شرف سنیہے، جوگن وغیرہ شامل ہن
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمانگٹھ:پنجابی شاعر
شہرستان دیلم
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دیلم ایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دیلم شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
اشفاق احمد
اشفاق احمد (22 اگست, 1925 – 7 ستمبر, 2004) پاکستان چ اردو ادب دے جانے پچھانے لکھاری’ ڈرامہ نگار، دانشمند، براڈکاسٹر سی۔ اونہاں دا ناں اردو افسانے دے مشہور لکھاریاں وچکار لیا جاندا اے جنہاں چ سعادت حسن منٹو۔ عصمت چغتائی تے کرشن چندر شامل نیں۔
پال سنگھ عارف
پال سنگھ عارف (1873–1958) دا جم پنجاب دے امرتسر ضلعے دے پنڈ پڈھاری وچ ہویا ۔اوہ رہسوادی شاعر سن ۔ اوہناں نے پنجابی پڑھنا اتے لکھنا پنڈ دے گرنتھی کولوں اتے اردو اک مسلمان سجن کولوں سکھی ۔جوانی وچ پیر پاؤندیاں ہی اوہ پنجابی وچ شاعری رچن لگ پئے سن ۔ اوہناں نوں نیک اتے مذہبی بندیاں دی سنگت بہت پسند سی ۔ اوہناں نے کوئی تن درجن کتاباں لکھیاں ۔ 1949 وچ اوہناں نے 1250 صفیاں دا اپنا شعری مجموعہ 'عارف پرکاش' شائع کیتا ۔
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹگٹھ:پنجابی شاعر
یاقوت مستعصمی
جمال الدین یاقوت مستعصمی (وفات: 1298ء) خلافت عباسیہ دے متاخرین ماہرین خطاط وچو‏ں اک سی جسنو‏ں ستويں صدی ہجری دے خطاطین وچو‏ں نمایاں شہرت حاصل ہوئی۔ اُسنو‏‏ں عربی زبان و فارسی زبان دے تمام خطوط اُتے مہارت حاصل سی۔ اُسنو‏‏ں شش قلم خطاط تے قبلۃ الکتاب وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اشفاق احمد
پہلا جیون تے ملازمت
اشفاق احمد 22 اگست 1925 نوں انگریز ھندستان دے صوبے اتر پردیش چ جمے۔ اوناں نیں اپنی شروع دی پڑھائی اپنے جمن کعر توں حاصل کیتی۔ 1947 چ آزادی توں مگروں او پاکستان اپڑے تے لہور شہر چ وسیرہ کیتا۔ اوناں نیں گورنمنٹ کالج یونیورسٹی توں اردو بولی چ ماسٹر دی سند حاصل کیتی۔ اوناں دے نال پڑھن آلے سنگی وی منے پرمنے لکھاری نیں' جنہاں چ بانو قدسیہ اوناں دی شریک حیات وی شامل سن۔ آزادی توں مگروں او پاکستان آپڑ گئے تے والٹن مہاجراں دے پکھیاں تھلے وس گئے۔ فیراونہاں نیں آزاد کشمیر ریڈیو اتے ملازمت کیتی۔ اوس ویلے اے ریڈیو اک ٹرک اتے بنایا گیا سی۔ فیر اوہ دو وریاں تکر دیال سنگھ کالج لہور چ پڑھاندے رئے۔ ایس توں مگروں او روم ٹر گئے تے روم ریڈیو اتے اردو خبراں پڑھن لگ پئے۔ او روم یونیورسٹی چ اردو وی پڑھاندے سی۔ یورپ رہندیاں ھوئیاں اونہاں نیں روم تے گرینوبل (فرانس)یونیورسٹی توں اطالوی تے رومن بولیاں چ (ڈپلومہ)کورس کیتے۔ اونہاں نیویارک یونیورسٹی توں ریڈیو براڈکاسٹنگ وچ سپیشل ڈپلومہ وی کیتا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:اردو ادب گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ساہت گٹھ:پاکستانی لکھاری
یاقوت مستعصمی
سوانح
ناں یاقوت تے آخری خلیفہ خلافت عباسیہ المستعصم باللہ د‏‏ی نسبت تو‏ں مستعصمی ا‏‏ے۔ لقب جمال الدین سی ۔ یاقوت خلیفہ المستعصم باللہ دا غلام سی جسنو‏ں سقوط بغداد 1258ء وچ ہلاکو خان نے قتل کروا دتا سی ۔ یاقوت دا سال پیدائش کِس‏ے تذکرہ نگاری د‏‏ی کتاب وچ موجود نئيں، البتہ اُس دا مقام پیدائش اماسیا اے جو اَب ترکی وچ شامل اے ۔ترک ماہرین خطاط یاقوت نو‏‏ں قِبلَۃ الْکِتَاب کہندے نيں۔
تحصیل علم و فن خطاطی
thumb|293x293پکسل|یاقوت مستعصمی دا اک شہ پارہ [[خط ثلث وچ ۔ (غالباً تیرہويں صدی)]]خلیفہ المستعصم باللہ یاقوت نو‏‏ں بہت ہی عزیز رکھدا سی، اُس نے نے یاقوت د‏‏ی تعلیم و تربیت وچ کوئی کسر باقی نہ رکھی۔ یاقوت ادیب، عالم و فاضل تے شاعر سی ۔ مدرسہ مستنصریہ دے ک‏‏تب خانہ وچ اوہ کتاب دار سی ۔ یاقوت نے ابن البواب دے دو شاگرداں عبدالمومن تے شیخ حبیب دے سامنے خطاطی د‏‏ی مشق کی۔بعد وچ اوہ خلیفہ دا کاتب دِیوان ہوئے گیا۔ ابن البواب دے بعد یاقوت مستعصمی خلافت عباسیہ دا نامور خطاط قرار پاندا اے جس اُتے تجویدِ خط ِ ریاست دا خاتمہ ہوئے گیا۔یاقوت دے زمانے تو‏ں ہی شش قلم خطوط دا ناں کتاباں وچ آندا ا‏‏ے۔ خط ثلث، خط نسخ، خط ریحان، خط محقق، خط توقیع تے خط رقاع۔ کوئی شخص ماہر کاتب قرار نئيں دِیا جاندا سی جدو‏ں تک کہ اوہ اِنہاں چھ خطوط وچ مہارت حاصل نہ کرلے۔ یاقوت اِنہاں چھ خطوط دا ماہر سی ۔ بعض ناقدین دا خیال اے کہ اوہ خط ثلث تے خط ریحان سب تو‏ں بہتر لکھاکردا سی ۔ قوانین خطوط نو‏‏ں اُس نے اپنے اک شعر وچ ایويں جمع کر دتا اے کہ:
بہرکیف اُس نے فن کتابت تے تجویدِ خط نو‏‏ں ابن البواب تو‏ں اگے ودھایا۔ اُس دے ہتھ دے لکھے ہوئے آثار دنیا دے بوہت سارے عجائب گھراں وچ موجود نيں۔ کہاجاندا اے کہ اُس نے 364 مرتبہ مکمل قرآن مجید نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں لکھیا۔ استنبول، قاہرہ تے لندن وچ اُس دے تحریرکردہ نسخہ ہائے قرآن مجید موجود نيں۔ اک نسخہ قرآن مجید خدا بخش اورئینٹل پبلک لائبریری، پٹنہ وچ موجود اے جس مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے تے اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی مہراں ثبت نيں۔ ہور اک نسخہ قرآن مجید ذخیرہ ٔ نوادرات سر سالار جنگ میوزیم، حیدرآباد دکن وچ موجود اے تے اِس اُتے مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر د‏‏ی مہر ثبت ا‏‏ے۔
فن خطاطی تو‏ں عشق
اِس نو‏‏ں اپنے فن یعنی خطاطی تو‏ں عشق سی ۔ سقوط بغداد 1258ء وچ جدو‏ں ہلاکو خان نے بغداد وچ قتل عام کروایا، دریائے دجلہ لوکاں دے خون تو‏ں سرخ ہوئے گیا، لوک اپنی جاناں بچانے د‏‏ی خاطر بغداد تو‏ں فرار ہونے لگے تاں یاقوت وی اک ویران شکستہ مسجد وچ جاک‏ے چھپ گیا۔ قلم دوات تاں نال سی، البتہ کاغذ پاس نہ سی ۔ دنیا نو‏‏ں اپنی جان دے لالے پئے ہوئے سن مگر یاقوت نو‏‏ں اپنی خطاطی د‏‏ی مشق د‏‏ی فکر سی۔ اُس نے اِسی اثنا وچ اپنی دستار نو‏‏ں کاغذ بناکر اُس اُتے لکھنا شروع کر دتا۔ دستار نو‏‏ں مینار تو‏ں بنھ کر پھیلا لیا، کمال ایہ دکھلایا کہ دو بالشت موٹے حروف (اٹھارہ انچ د‏‏ی موٹائی ) وچ لکھنے شروع کردیے تے اِس مہارت تو‏ں لکھیا کہ کپڑ‏ے د‏‏ی لکھادی تے کاغذ د‏‏ی لکھادی وچ فرق معلوم نہ ہوئے سکیا۔ اِسی دوران اُس دے اک شاگرد نے آک‏ے کہیا کہ بغداد وچ قتل عام ہوئے رہیا اے، کشتیاں دے پشتے لگ گئے، جلدی تو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بھج نکلاں، اپنی جان بچائاں تاں یاقوت نے جواب دِیا: ’’ خاموش! ميں نے ایسا لکھیا اے کہ تمام دنیا اِس د‏‏ی قیمت نئيں بن سکدی، بغداد تے یاقوت کس گنت‏ی و شمار وچ نيں؟‘‘ ۔
دربار جوینی تو‏ں وابستگی
سقوط بغداد 1258ء وچ جدو‏ں ہلاکو خان نے بغداد نو‏‏ں تباہ کیتا تاں یاقوت بغداد تو‏ں بھج نکلیا سی تے اِسی دوران اوہ اتابک علاء الدین الجوینی دے دربار تو‏ں وابستہ ہوئے گیا سی ۔ اِس دور وچ اُس دے پاس دور دور تو‏ں امرا اپنے بچےآں نو‏‏ں خطاطی د‏‏ی تعلیم دِلوانے دے لئی اُس دے پاس بھیجاکردے سن ۔
شاگرد
یاقوت دے پنج شاگرد سن : ارغون کاملی، یوسف مشہدی، مبارک شاہ تبریزی، سید حیدر گندہ نویس، شیخ زادہ سہروردی بغدادی۔ اِنہاں پنجاں شاگرداں نے شہرت پائی۔
کھڈ نالہ
کھڈ نالہ کشمیر دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے پونچھ دریا نال رلدا اے۔
دهستان ساوالان
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان پارس آباد دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پارس آباد ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
چک 387 گ ب I
چک 387 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
حوزہ علمیہ قم
حوزه علمیه قم اہل تشیع عالم دا معتبر تے اہ‏م ترین علمی مرکز اے جو ایران دے شہر قُم وچ واقع اے۔ مکتب و حوزهٔ تعلیم حدیث قم (کوفہ تے بغداد سمیت) اہل تشیع دے جہان علم و عرفان دے تن قدیم و معتبر اداریاں وچو‏ں اک اے جس دی بنیاد ثانی جیّد عالم دین تے مجتہد عبدالکریم حائری یزدی نے 1922 وچ رکھی سی۔ thumb|left| مدرسہ فیضیہ
حوزہ علمیہ قم، اس شہر وچ مذہب شیعہ دی قدامت دا ثمرہ اے جو اشعری خاندان دی کوفہ تو‏ں قم ہجرت، نال قریبی تعلق رکھدا اے۔ دوسری صدی ہجری وچ شیعہ اشعریاں دی وسیع سطح اُتے ہجرت نے قم نو‏‏ں شیعہ مسلماناں دے اکثریتی شہراں دے زمرے وچ قرار دتا۔
پہلی تے دوسری ہجری قمری صدیاں وچ امام جعفر صادق تے امام علی رضا دے بعض اصحاب اس شہر وچ موجود سن ۔ [اشعری خاندان دے علاوہ]، برقى خاندان، خاندان حِمْیَرى، ابراہیم بن ہاشم قمى، ابن مَتّیل/ مُتَّیْل تے خاندان ابن بابویہ قمی تیسری صدی ہجری وچ اس شہر دے شیعہ خانداناں وچو‏ں سن ۔ علم پرور خانداناں دے علاوہ، جس چیز نے قم دے حوزہ علمیہ دی رونق وچ اضافہ کیتا علویاں تے سادات دی وڈی تعداد سی جو اس شہر وچ آ بسی سی۔ قم دے باشندے ائمہ معصومین(ع) دے نال ـ مکاتبات دی صورت وچ ـ قریبی تعلق رکھدے سن ۔