cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد الدرہ دا قتل
اسرائیلی ڈیفنس فورسز نے پہلے تاں فائرنگ د‏‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے ایہ دعویٰ کيتا کہ فلسطینی بچےآں نو‏‏ں انسانی ڈھال دے طور اُتے استعمال کردے نيں لیکن بعد وچ ذمہ داری قبول کرنے تو‏ں مکر گئے۔ اینڈرلن د‏‏ی فلمائی گئی رپورٹ دے ناقدین نے فرانس د‏‏ی درستگی اُتے سوال اٹھایا اے ۔ 2 د‏‏ی فوٹیج۔ خام فوٹیج دیکھنے والے فرانسیسی صحافیاں دا کہنا سی کہ فرانس 2 نے آخری چند سیکنڈ کٹے سن جس وچ محمد اپنے چہرے تو‏ں ہتھ اٹھاندے نظر آئے۔ انہاں نے تسلیم کيتا کہ محمد د‏‏ی موت ہو گئی اے، لیکن کہیا کہ صرف فوٹیج وچ ایہ نئيں دکھایا گیا۔ فرانس 2 دے نیوز ایڈیٹر نے ۲۰۰۵ وچ کہیا کہ کوئی وی اس گل دا یقین نئيں کر سکدا کہ گولیاں کس نے چلاواں۔ دوسرے مبصرین، خاص طور اُتے اک فرانسیسی میڈیا دے مبصر فلپ کارسینٹی نے ہور اگے بڑھدے ہوئے الزام لگایا کہ اس منظر نو‏‏ں فرانس ۲ نے اسٹیج کيتا سی۔ فرانس 2 نے اس اُتے توہین دا مقدمہ دائر کيتا تے ۲۰۱۳ وچ اس اُتے پیرس د‏‏ی اپیل کورٹ نے ۷٬۰۰۰ یورو جرمانہ عائد کيتا۔ ايس‏ے سال مئی وچ اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی اک رپورٹ نے کارسینٹی دے نظریے د‏‏ی تائید کيت‏ی۔ جمال الدرہ تے چارلس اینڈرلن نے اس دے نتیجے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے اک آزاد بین الاقوامی تحقیقات دا مطالبہ کيتا۔
باپ تے بیٹے د‏‏ی فوٹیج نے اسنو‏ں حاصل کيتا جسنو‏ں اک مصنف نے جنگ دے جھنڈے د‏‏ی طاقت کہیا۔ مشرق وسطیٰ وچ ڈاک ٹکٹاں اُتے تصاویر موجود سی۔ الدرہ شوٹنگ د‏‏ی ابو رحمہ د‏‏ی کوریج نے انہاں نو‏ں صحافت دے کئی اعزازات تو‏ں نوازیا، جنہاں وچ ۲۰۰۱ وچ روری پیک ایوارڈ وی شام‏ل ا‏‏ے۔
پس منظر
سجے|thumb| [[حرم قدسی شریف|ٹیمپل ماؤنٹ]] ۲۸ ستمبر ۲۰۰۰ نو‏ں، شوٹنگ تو‏ں دو دن پہلے، اسرائیلی اپوزیشن لیڈر ایریل شیرون نے یروشلم دے پرانے شہر وچ ٹمپل ماؤنٹ دا دورہ کیا، جو یہودیت تے اسلام دونے وچ اک مقدس مقام اے جتھے تک رسائی دے متنازعہ اصول نيں۔ اس دے بعد ہونے والے تشدد د‏‏ی جڑاں کئی واقعات وچ سی، لیکن ایہ دورہ اشتعال انگیز سی تے اس نے احتجاج نو‏‏ں جنم دتا جو مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ فسادات وچ بدل گیا۔ بغاوت دوسری انتفادہ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ ایہ چار سال تک جاری رہیا تے اس وچ تقریباً ۴٬۰۰۰ جاناں ضائع ہوئیاں جنہاں وچو‏ں ۳٬۰۰۰ فلسطینی سن ۔
نیٹزارم جنکشن، جتھے شوٹنگ ہوئی، مقامی طور اُتے الشہدا (شہداء) جنکشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ غزہ شہر تو‏ں چند کلومیٹر جنوب وچ صلاح الدین روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ جنکشن اُتے تنازعہ دا ذریعہ قریبی نیٹزارم بستی سی، جتھے ۲۰۰۵ وچ غزہ تو‏ں اسرائیل دے انخلاء تک ۶۰ اسرائیلی خاندان مقیم سن ۔ اک فوجی دستہ جدو‏ں وی آباد کاراں دے نال سی جدو‏ں اوہ بستی تو‏ں نکلدے یا پہنچے، تے اک اسرائیلی فوجی چوکی، Magen-3، اس نقطہ نظر د‏‏ی حفاظت کردی سی۔ ایہ علاقہ فائرنگ تو‏ں پہلے دے دناں وچ پرتشدد واقعات د‏‏ی آماجگاہ رہیا سی۔
جمال تے محمد الدرہ
thumb| نیٹزارم جنکشن تے قریبی بوریج پناہ گزین کیمپ تے نیٹزارم آباد کاری جمال الدرہ (پیدائش c. 1963) شوٹنگ تو‏ں پہلے بڑھئی تے گھر دا پینٹر سی۔ تب تو‏ں، اپنے زخماں د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس نے ٹرک ڈرائیور دے طور اُتے کم کيتا۔ اوہ تے اس د‏ی بیوی امل غزہ د‏‏ی پٹی وچ UNRWA دے زیر انتظام بوریج مہاجر کیمپ وچ رہندے نيں۔ ۲۰۱۳ تک انہاں د‏‏ی چار بیٹیاں تے چھ بیٹے سن، جنہاں وچ اک لڑکا محمد وی شام‏ل سی، جو شوٹنگ دے دو سال بعد پیدا ہويا۔
شوٹنگ تک، جمال اک اسرائیلی کنٹریکٹر موشے تمام دے لئی ۲۰ سال تک کم کر چکيا سی، کیونجے اوہ ۱۴ سال دا سی۔ مصنفہ ہیلن شری موٹرو نے جمال نو‏‏ں اس وقت جانا جدو‏ں اس نے اسنو‏ں تل ابیب وچ اپنا گھر بنانے وچ مدد دے لئی ملازم کيتا۔ اس نے ۳:۳۰ اُتے اپنے عروج دے سالاں نو‏‏ں بیان کيتا۔ ماں چار بجے بارڈر کراسنگ دے لئی بس پھڑنا چاہندا ہون، فیر غزہ تو‏ں نکلنے والی دوسری بس تاکہ اوہ چھ بجے تک کم اُتے پہنچ سک‏‏ے۔ تمم نے اسنو‏ں اک "خوفناک آدمی" کہیا، جس اُتے اوہ اپنے گاہکاں دے گھراں وچ اکیلے کم کرنے اُتے بھروسہ کردا سی۔
محمد جمال الدرہ (پیدائش ۱۹۸۸) پنجويں جماعت وچ سی، لیکن اس دا اسکول ۳۰ ستمبر ۲۰۰۰ نو‏‏ں بند کر دتا گیا سی۔ فلسطینی اتھارٹی نے گزشتہ روز یروشلم وچ تشدد دے بعد عام ہڑتال تے یوم سوگ د‏‏ی کال دتی سی۔ اس د‏ی ماں نے کہیا کہ اوہ ٹیلی ویژن اُتے ہنگامہ آرائی دیکھ رہیا سی تے پُچھیا کہ کیہ اوہ اس وچ شام‏ل ہو سکدا اے ۔ باپ بیٹے نے گڈی د‏‏ی نیلامی وچ جانے د‏‏ی بجائے فیصلہ کيتا۔ موٹرو نے لکھیا، جمال نے حالے اپنی ۱۹۷۴ د‏‏ی فیاٹ فروخت د‏‏ی سی، تے محمد نو‏‏ں کاراں پسند سی، اس لئی اوہ اک نال نیلامی وچ گئے۔
چارلس اینڈرلن
چارلس اینڈرلن ۱۹۴۵ وچ پیرس وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس دے دادا دادی آسٹریا دے یہودی سن جنہاں نے ۱۹۳۸ وچ جدو‏ں جرمنی نے حملہ کيتا تاں ملک چھڈ دتا سی۔ تھوڑی دیر دے لئی طب د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد، اوہ ۱۹۶۸ وچ یروشلم چلے گئے جتھے اوہ اسرائیلی شہری بن گئے۔ اس نے فرانس دے لئی کم کرنا شروع کيتا۔ 1981 وچ ۲، اسرائیل وچ ۱۹۹۰ تو‏ں لے ک‏ے ۲۰۱۵ وچ اپنی ریٹائرمنٹ تک بیورو چیف دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں اینڈرلن مشرق وسطیٰ دے بارے وچ متعدد کتاباں دے مصنف نيں، جنہاں وچ اک محمد الدرہ دے بارے وچ ، ان اینفنٹ ایسٹ مورٹ: نیٹزارم، ۳۰ ستمبر ۲۰۰۰ (۲۰۱۰) شام‏ل نيں۔ اپنے ساتھیاں وچ تے فرانسیسی اسٹیبلشمنٹ وچ بہت زیادہ سمجھیا جاندا اے، اس نے فلپ کارسینٹی د‏‏ی توہین د‏‏ی کارروائی دے دوران جیک شیراک دا اک خط پیش کیا، جس نے اینڈرلن د‏‏ی سالمیت د‏‏ی چاپلوسی د‏‏ی شرائط وچ لکھیا سی۔ ۲۰۰۹ وچ انہاں نو‏ں فرانس د‏‏ی اعلیٰ ترین سجاوٹ، Légion d'honneur تو‏ں نوازیا گیا۔
صحافی این الزبتھ ماؤٹ دے مطابق، اسرائیل-فلسطینی تنازعہ د‏‏ی اینڈرلن د‏‏ی کوریج نو‏‏ں دوسرے صحافی احترام کردے سن لیکن اسرائیل دے حامی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں باقاعدگی تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ الدرہ کیس دے نتیجے وچ ، اسنو‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکیاں موصول ہوئیاں، اس د‏ی بیوی اُتے گلی وچ حملہ کيتا گیا، اس دے بچےآں نو‏‏ں دھمکیاں دتیاں گئیاں، خاندان نو‏‏ں گھر منتقل ہونا پيا، تے اک موقع اُتے انہاں نے امریکا ہجرت کرنے اُتے غور کيتا۔
دن دا منظر
شوٹنگ دے دن — روش ہشناہ ، یہودی نويں سال — نیتزارم جنکشن اُتے دو منزلہ اسرائیل ڈیفنس فورسز (IDF) چوکی دا انتظام گیواندی بریگیڈ انجینئرنگ پلاٹون تے ہیریو بٹالین دے اسرائیلی فوجیاں نے کيتا۔ اینڈرلن دے مطابق، فوجی ڈروز سن ۔
دو منزلہ IDF چوکی جنکشن دے شمال مغرب وچ بیٹھی سی۔ دو چھ منزلہ فلسطینی بلاکس (جنہاں نو‏ں جڑواں یا جڑواں ٹاورز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے مختلف طرح تو‏ں دفاتر یا اپارٹمنٹس دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے ) اس دے بالکل پِچھے پئے نيں۔ جنکشن دے جنوب وچ ، آئی ڈی ایف دے آر پار، فلسطینی نیشنل کونسل دے رکن بریگیڈیئر جنرل اسامہ العلی د‏‏ی کمان وچ فلسطینی نیشنل سیکیورٹی فورسز د‏‏ی اک چوکی سی۔ جمال تے محمد نے جس کنکریٹ د‏‏ی دیوار نو‏‏ں ٹکا ہويا سی اوہ اس عمارت دے سامنے سی۔ ایہ مقام اسرائیلی چوکی دے انتہائی شمالی مقام تو‏ں ۱۲۰ میٹر تو‏ں وی کم فاصلے اُتے سی۔
فرانس دے علاوہ 2، ایسوسی ایٹڈ پریس تے رائٹرز دے پاس وی کیمرہ عملہ جنکشن اُتے موجود سی۔ انہاں نے الدرہ تے ابو رحمہ د‏‏ی مختصر فوٹیج حاصل کيتی۔ ابو رحمہ واحد صحافی سن جنہاں نے الدرہ د‏‏ی شوٹنگ دے لمحے نو‏‏ں فلمایا۔
جنکشن اُتے پہنچدے ہی شوٹنگ شروع ہو جاندی ا‏‏ے۔
جمال تے محمد کار د‏‏ی نیلامی تو‏ں واپسی پر، دوپہر دے نیڑے اک ٹیکسی وچ جنکشن اُتے پہنچے۔ اوتھ‏ے اک احتجاج ہويا سی، مظاہرین نے پتھراؤ کيتا سی، تے IDF نے آنسو گیس دے نال جواب دتا سی۔ ابو رحمہ واقعات د‏‏ی فلم بندی ک‏ر رہ‏ے سن تے مظاہرین دا انٹرویو ک‏ر رہ‏ے سن، جنہاں وچ غزہ وچ فتح نوجواناں د‏‏ی تحریک دے سربراہ عبدالحکیم عواد وی شام‏ل سن ۔ احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں، اک پولیس افسر نے جمال تے محمد د‏‏ی ٹیکسی نو‏‏ں اگے جانے تو‏ں روک دتا، اس لئی باپ بیٹا پیدل ہی جنکشن دے پار چلے گئے۔ جمال دے بقول ايس‏ے وقت لائیو فائر شروع ہو گیا۔ اینڈرلن نے کہیا کہ پہلی گولیاں فلسطینی پوزیشناں تو‏ں فائر کيتیاں گئیاں تے اسرائیلی فوجیاں نے جواب دتا۔
جمال، محمد، ایسوسی ایٹڈ پریس دے کیمرہ مین، تے شمس عودہ، رائٹرز دے کیمرہ مین، نے اسرائیلی چوکی تو‏ں ترچھے طور اُتے چوراہے دے جنوب مشرقی کواڈرینٹ وچ کنکریٹ د‏‏ی دیوار دا احاطہ کيتا۔ جمال، محمد تے شمس عودہ تن فٹ لمبے کنکریٹ دے ڈرم دے پِچھے جھک گئے، جو بظاہر اک پل دا حصہ سی، جو دیوار دے نال بیٹھیا سی۔ اک موٹا ہموار پتھر ڈھول دے اُتے بیٹھیا سی، جو ہور تحفظ فراہ‏م کردا سی۔ ابو رحمہ ۱۵ دے نیڑے سڑک دے پار کھڑی سفید منی بس دے پِچھے چھپ گیا۔ دیوار تو‏ں میٹر دے فاصلے اُتے ۔ روئٹرز تے ایسوسی ایٹڈ پریس دے کیمرہ میناں نے مختصر طور اُتے جمال تے محمد دے موڈھیاں اُتے فلمایا - اس تو‏ں پہلے کہ اوہ لوک اسرائیلی چوکی د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہے سن ۔ جمال تے محمد اوتھ‏ے تو‏ں نئيں ہٹے بلکہ ۴۵ منٹ تک ڈرم دے پِچھے پئے رہ‏‏ے۔ اینڈرلن دے خیال وچ اوہ خوف دے مارے جمے ہوئے سن ۔
فرانس ۲ د‏‏ی رپورٹ
فائرنگ دے تن دن بعد اک حلف نامے وچ ابو رحمہ نے کہیا کہ تقریباً ۴۵ گولیاں چلا‏ئی گئياں۔ منٹ تے ایہ کہ اس نے ۲۷ دے نیڑے فلمایا سی۔ اس دے منٹ. وچ جدو‏ں فرانس وچ کِنّی فلم د‏‏ی شوٹنگ ہوئی سی اوہ تنازعہ د‏‏ی وجہ بن گئی سی۔ 2 نے عدالت نو‏‏ں دسیا کہ صرف ۱۸ منٹ د‏‏ی فلم موجود ا‏‏ے۔ ) اس نے جمال تے محمد د‏‏ی فلم بندی شروع د‏‏ی جدو‏ں اس نے محمد نو‏‏ں روندے ہوئے سنیا تے دیکھیا کہ لڑکے د‏‏ی سجے ٹانگ وچ گولی لگی ا‏‏ے۔ اس نے کہیا کہ اس نے باپ تے بیٹے اُتے مشتمل اس منظر نو‏‏ں تقریباً چھ منٹ تک فلمایا۔ اس نے اوہ چھ منٹ سیٹلائٹ دے ذریعے یروشلم وچ اینڈرلن بھیجے۔ اینڈرلن نے فوٹیج نو‏‏ں ۵۹ تک کم کر دتا۔ سیکنڈ تے اک وائس اوور شام‏ل کیا: "1500 hours. Everything has just erupted near the settlement of Netzarim in the Gaza Strip. The Palestinians have shot live bullets, the Israelis are responding. Paramedics, journalists, passersby are caught in the crossfire. Here, Jamal and his son Mohammed are the target of fire from the Israeli positions. Mohammed is twelve, his father is trying to protect him. He is motioning. Another burst of fire. Mohammed is dead and his father seriously wounded." فوٹیج وچ جمال تے محمد نو‏‏ں سلنڈر دے پِچھے جھکتے ہوئے دکھایا گیا اے، بچہ چیخ رہیا اے تے باپ اسنو‏ں بچا رہیا ا‏‏ے۔ جمال کیمرہ مین د‏‏ی سمت کچھ چیختا دکھائی دیندا اے، فیر لہرا کر اسرائیلی چوکی د‏‏ی سمت چلاندا ا‏‏ے۔ فائرنگ د‏‏ی آوازاں آندیاں نيں تے کیمرہ فوکس تو‏ں باہر ہو جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں گولی کم ہوئی تاں جمال سیدھا بیٹھیا اے تے زخمی اے تے محمد اپنی ٹانگاں دے بل لیٹا ا‏‏ے۔ اینڈرلن نے اس فوٹیج تو‏ں آخری چند سیکنڈ کٹیا جس وچ دکھایا گیا اے کہ محمد اپنے چہرے تو‏ں اپنا ہتھ اٹھا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ کٹ فلم اُتے زیادہ تر تنازعات د‏‏ی بنیاد بن گئی۔
خام فوٹیج اس مقام اُتے اچانک رک جاندی اے تے نامعلوم افراد نو‏‏ں ایمبولینس وچ لاد کر دوبارہ شروع ہُندی ا‏‏ے۔ (اپنی رپورٹ وچ اس مقام پر، اینڈرلن نے کہیا: ’’اس لڑائی وچ اک فلسطینی پولیس اہلکار تے اک ایمبولینس ڈرائیور وی اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے نيں۔‘‘ ) بسام البلبیسی، اک ایمبولینس ڈرائیور جائے وقوعہ اُتے جاندے ہوئے، گولی مار دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع اے، جس وچ اک بیوہ تے گیارہ بچے نيں۔ ابو رحمہ نے دسیا کہ محمد گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۷ سال تو‏ں خون بہہ رہیا سی۔ چند منٹ پہلے اک ایمبولینس نے باپ تے بیٹے نو‏‏ں اک نال اٹھایا۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں نے انہاں دے اٹھائے جانے د‏‏ی فلم نئيں بنائی کیونجے اوہ صرف اک بیٹری ہونے د‏‏ی فکر وچ سن ۔ ابو رحمہ ۳۰-۴۰ منٹ تک جنکشن اُتے رہے جدو‏ں تک کہ اس نے محسوس کيتا کہ اسنو‏ں چھڈنا محفوظ اے، فیر اوہ فوٹیج اینڈرلن نو‏‏ں بھیجنے دے لئی غزہ شہر وچ اپنے اسٹوڈیو چلا گیا۔ 59 سیکنڈ د‏‏ی فوٹیج سب تو‏ں پہلے فرانس اُتے نشر کيتی گئی۔ 2 د‏‏ی رات دیاں خبراں ۸:۰۰ بجے pm مقامی وقت (GMT+2)، جس دے بعد فرانس 2 نے بغیر کسی چارج دے پوری دنیا وچ کئی منٹ د‏‏ی خام فوٹیج تقسیم کیتیاں۔
چوٹاں، جنازہ
جمال تے محمد نو‏‏ں ایمبولینس دے ذریعے غزہ شہر دے الشفا ہسپتال لے جایا گیا۔ ابو رحمہ نے ہسپتال نو‏‏ں ٹیلی فون کيتا تے دسیا گیا کہ اوتھ‏ے تن لاشاں پہنچی نيں: اک جیپ ڈرائیور، اک ایمبولینس ڈرائیور تے اک لڑکے کی، جس دا ناں غلطی تو‏ں رامی الدرہ رکھیا گیا سی۔
محمد دا معائنہ کرنے والے پیتھالوجسٹ، عابد الرازق المسری دے مطابق، لڑکے دے پیٹ وچ مہلک چوٹ آئی سی۔ ۲۰۰۲ وچ اس نے اک جرمن صحافی ایستھر شاپیرا نو‏‏ں محمد د‏‏ی پوسٹ مارٹم تصاویر انہاں کارڈز دے نال دکھاواں جنہاں وچ انہاں دے ناں د‏‏ی شناخت سی۔ شاپیرا نے اک فلسطینی صحافی تو‏ں وی حاصل کیا، جو اس دے اسٹریچر اُتے ہسپتال پہنچنے د‏‏ی فوٹیج دکھائی دے رہی سی۔ بوریج پناہ گزین کیمپ وچ اک جذبات‏ی عوامی جنازے دے دوران، محمد نو‏‏ں فلسطینی پرچم وچ لپیٹا گیا تے مسلم روایت دے مطابق، انہاں د‏‏ی موت دے دن سورج غروب ہونے تو‏ں پہلے دفن کيتا گیا۔
جمال نو‏‏ں پہلے غزہ دے الشفا ہسپتال لے جایا گیا۔ انہاں دا آپریشن کرنے والے سرجناں وچو‏ں اک احمد غدیل نے دسیا کہ جمال نو‏‏ں تیز رفتار گولیاں تو‏ں اس د‏ی سجے کہنی، سجے ران تے دونے ٹانگاں دے نچلے حصے اُتے کئی زخم آئے نيں۔ اس کی نس د‏‏ی شریان وی کٹ دتی گئی۔ طلال ابو رحمہ نے شوٹنگ دے اگلے دن جمال تے اوتھ‏ے موجود ڈاکٹر دا کیمرے اُتے انٹرویو کيتا۔ غدیل نے جمال د‏‏ی سجے کہنی تے سجے کمر دے ایکسرے دکھائے۔ دے اسرائیلی آجر موشے تمام نے اسنو‏ں تل ابیب دے ہسپتال لے جانے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن فلسطینی اتھارٹی نے اس پیشکش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ انہاں نو‏ں اردن دے شہر عمان وچ کنگ حسین میڈیکل سینٹر منتقل کيتا گیا جتھے شاہ عبداللہ نے انہاں د‏‏ی عیادت کيتی۔ جمال نے مبینہ طور اُتے تمم نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں نو گولیاں لگیاں نيں۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں دے جسم تو‏ں پنج نو‏‏ں غزہ دے ہسپتال تے چار نو‏‏ں عمان وچ کڈیا گیا۔
ابو رحمہ دا بیان
اینڈرلن نے اپنے الزام د‏‏ی بنیاد اُتے کہیا کہ IDF نے کیمرہ مین طلال ابو رحمہ د‏‏ی رپورٹ اُتے لڑکے نو‏‏ں گولی مار دتی سی۔ ابو رحمہ انٹرویوز وچ واضح سی کہ گولیاں اسرائیلیاں نے چلا‏ئی سی۔ مثال دے طور پر، اس نے دی گارڈین نو‏‏ں دسیا: "وہ علاقے د‏‏ی صفائی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یقیناً انہاں نے باپ نو‏‏ں دیکھیا سی۔ اوہ لڑکے نو‏‏ں نشانہ بنا رہے سن، تے ايس‏ے گل نے مینو‏ں حیران کر دتا، ہاں، کیونجے اوہ اس اُتے گولی چلا رہے سن، نہ صرف اک بار بلکہ کئی بار۔" انہاں نے کہیا کہ فلسطینی نیشنل سیکیورٹی فورسز د‏‏ی چوکی تو‏ں وی گولی چل رہی سی، لیکن جدو‏ں محمد نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تاں اوہ گولی نئيں چلا رہے سن ۔ انہاں نے کہیا کہ اسرائیلی فائرنگ اس فلسطینی چوکی اُتے د‏‏ی جا رہی سی۔ انہاں نے نیشنل پبلک ریڈیو نو‏‏ں دسیا: "I saw the boy getting injured in his leg, and the father asking for help. Then I saw him getting injured in his arm, the father. The father was asking the ambulances to help him, because he could see the ambulances. I cannot see the ambulance ... I wasn't far away, maybe from them [Jamal and Muhammad] face to face about 15 meters, 17 meters. But the father didn't succeed to get the ambulance by waving to them. He looked at me and he said, 'Help me.' I said, 'I cannot, I can't help you.' The shooting till then was really heavy ... It was really raining bullets, for more than for 45 منٹ. Then ... I hear something, 'boom!' Really is coming with a lot of dust. I looked at the boy, I filmed the boy lying down in the father's lap, and the father really, getting really injured, and he was really dizzy. I said, 'Oh my god, the boy's got killed, the boy's got killed,' I was screaming, I was losing my mind. While I was filming, the boy got killed ... I was very afraid, I was very upset, I was crying, and I was remembering my children ... This was the most terrible thing that has happened to me as a journalist." ابو رحمہ نے اک بیان حلفی وچ الزام لگایا کہ "بچے نو‏‏ں جان بجھ کر تے سرد خون وچ گولی مار دے ہلاک کيتا گیا تے اس دے والد نو‏‏ں اسرائیلی فوج نے زخمی کر دتا۔" ایہ نامہ غزہ وچ فلسطینی مرکز برائے انسانی حقوق نو‏‏ں دتا گیا سی تے اس اُتے ابو رحمہ نے انسانی حقوق دے وکیل راجی سورانی د‏‏ی موجودگی وچ دستخط کيتے سن ۔ فرانس 2 د‏‏ی کمیونیکیشن ڈائریکٹر کرسٹین ڈیلاوینات نے ۲۰۰۸ وچ کہیا سی کہ ابو رحمہ نے اس گل د‏‏ی تردید د‏‏ی اے کہ اسرائیلی فوج نے اس لڑکے اُتے گولی چلانے دا الزام لگایا سی، تے ایہ کہ اس تو‏ں جھوٹھا الزام لگایا گیا سی۔
اسرائیل دا ابتدائی ردعمل
thumb| [[اسحاق ہرتزوگ|اسحاق ہرزوگ اس وقت اسرائیل دے کابینہ سیکرٹری سن ۔]] IDF د‏‏ی پوزیشن وقت دے نال بدلی، ۲۰۰۰ وچ ذمہ داری قبول کرنے تو‏ں لے ک‏ے ۲۰۰۵ وچ داخلہ واپس لینے تک۔ IDF دا پہلا ردعمل، جدو‏ں اینڈرلن نے اپنے نشریات تو‏ں پہلے انہاں نال رابطہ کیا، تاں ایہ سی کہ فلسطینی "سوانیاں تے بچےآں دا مذموم استعمال کردے نيں،" جسنو‏ں اس نے نشر نہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔
۳ پر اکتوبر ۲۰۰۰، آئی ڈی ایف دے چیف آف آپریشنز، میجر جنرل جیورا آئلینڈ نے کہیا کہ اندرونی تحقیقات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ گولیاں اسرائیلی فوجیاں نے چلا‏ئی سی۔ سپاہی، گولی د‏‏ی زد وچ ، اپنی چوکی د‏‏ی دیوار وچ چھوٹے دراں تو‏ں گولی چلا رہے سن ۔ آئی ڈی ایف د‏‏ی جنوبی کمان دے اس وقت دے سربراہ جنرل یوم ٹوو سامیہ نے کہیا کہ شاید انہاں دے پاس بصارت دا واضح میدان نئيں سی، تے انہاں نے اس سمت تو‏ں فائرنگ د‏‏ی سی جتھو‏ں انہاں نو‏ں یقین سی کہ اگ آ رہی ا‏‏ے۔ آئلینڈ نے معافی نامہ جاری کیا: "یہ اک سنگین واقعہ سی، اک ایسا واقعہ جس اُتے اسيں سب نو‏‏ں افسوس ا‏‏ے۔"
اسرائیلی کابینہ دے سیکرٹری، اسحاق ہرزوگ دے مطابق، اسرائیلی کئی گھنٹےآں تو‏ں فلسطینی کمانڈراں تو‏ں گل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے ہور کہیا کہ فلسطینی سیکیورٹی فورسز اگ نو‏‏ں روکنے دے لئی مداخلت کر سکدی سی۔
تنازعہ
سجے|thumb| فرانس 2 نیوز ایڈیٹر، آرلیٹ چابوٹ نے کہیا کہ کوئی وی یقینی طور اُتے نئيں کہہ سکدا کہ گولیاں کس نے چلاواں۔ شوٹنگ دے بعد تن مرکزی دھارے د‏‏ی داستاناں سامنے آئیاں ۔ ابتدائی نظریہ کہ اسرائیلی گولی لگنے تو‏ں لڑکا ماریا گیا سی، اس پوزیشن وچ تیار ہويا کہ گولیاں د‏‏ی رفتار د‏‏ی وجہ تو‏ں، فلسطینیاں د‏‏ی گولی چلنے دا زیادہ امکان سی۔ اس خیال دا اظہار ۲۰۰۵ وچ L'Express دے چیف ایڈیٹر ڈینس جیمبر تے نے کيتا سی۔ ، سابق فرانس 2 نامہ نگار، جنہاں نے خام فوٹیج دیکھی۔ فرانس ۲ د‏‏ی نیوز ایڈیٹر ارلیٹ چابوٹ دے پاس تیسرا نقطہ نظر ایہ اے کہ کوئی نئيں جان سکدا کہ گولیاں کس نے چلاواں۔
نومبر ۲۰۰۰ وچ اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی انکوائری تو‏ں ایہ خیال سامنے آیا کہ ایہ منظر کسی قسم دا میڈیا دا دھوکہ سی دے چیف ایڈیٹر سٹیفن جفا نے اس د‏ی مسلسل پیروی کيتی۔ (مینا)، اک فرانسیسی اسرائیلی کمپنی؛ Luc Rosenzweig, Le Monde دے سابق ایڈیٹر انچیف تے مینا دے تعاون کرنے والے؛ رچرڈ لینڈز ، اک امریک‏‏ی مورخ جو ۲۰۰۳ وچ یروشلم دے دورے دے دوران اینڈرلن د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں خام فوٹیج دکھانے دے بعد اس وچ شام‏ل ہويا سی۔ تے فلپ کارسینٹی ، اک فرانسیسی میڈیا واچ ڈاگ سائٹ میڈیا ریٹنگز دے بانی۔ اس د‏ی حمایت  نے وی کيتی۔ ، اک فرانسیسی ماہر نفسیات، تے Pierre-André Taguieff ، اک فرانسیسی فلسفی جو سام دشمنی وچ مہارت رکھدا اے، دونے نے اس معاملے دے بارے وچ کتاباں لکھياں۔ دھوکہ دہی دے نظارے نو‏‏ں ۲۰۱۳ وچ اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی دوسری رپورٹ، Kuperwasser رپورٹ تو‏ں ہور حمایت حاصل ہوئی۔ کئی مبصرین اسنو‏ں سجے بازو د‏‏ی سازشی تھیوری تے سمیر مہم قرار دیندے نيں۔
اہ‏م مسائل
thumb| فلسطین، [[بماکو ، مالی]] thumb| [[غزہ وچ محمد الدرہ د‏‏ی وال پینٹنگ۔]] محمد د‏‏ی فوٹیج دا موازنہ حملہ آور بچےآں د‏‏ی ہور مشہور تصاویر تو‏ں کيتا گیا: وارسا یہودی بستی وچ لڑکا (۱۹۴۳)، ویتنامی لڑکی نے نیپلم (۱۹۷۲) تے اوکلاہوما وچ مردے ہوئے بچے نو‏‏ں لے جانے والا فائر فائٹر (۱۹۹۵)۔ کیتھرین نائے ، اک فرانسیسی صحافی، نے دلیل دتی کہ محمد د‏‏ی موت "یہودی بچے د‏‏ی موت نو‏‏ں منسوخ، مٹا دیندی اے، وارسا یہودی بستی وچ ایس ایس دے سامنے اس دے ہتھ ہويا وچ لہراندے نيں۔"
غزہ دے اک معالج دے مطابق، فلسطینی بچے فوٹیج دے بار بار نشر ہونے تو‏ں پریشان سن، تے اوہ کھیل دے میداناں وچ اس منظر نو‏‏ں دوبارہ متحرک ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عرب ملکاں نے تصاویر والے ڈاک ٹکٹ جاری کيتے۔ پارکاں تے گلیاں دا ناں محمد دے اعزاز وچ رکھیا گیا سی، تے اسامہ بن لادن نے ۹/۱۱ دے بعد صدر جارج بش نو‏‏ں اک "انتباہ" وچ انہاں دا ذکر کيتا سی۔ انہاں تصاویر نو‏‏ں ۲۰۰۰ دے رام اللہ لنچنگ تے فرانس وچ سام دشمنی وچ اضافے دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی۔ پس منظر وچ اک تصویر اس وقت دیکھی جا سکدی اے جدو‏ں فروری ۲۰۰۲ وچ صحافی ڈینیئل پرل ، اک امریک‏‏ی یہودی دا القاعدہ نے سر قلم کر سی۔
۲۰۱۳ وچ اسرائیلی حکومت سمیت یہودی تے اسرائیلی برادریاں دے حصےآں نے انہاں بیانات نو‏‏ں بیان کيتا کہ IDF فوجیاں نے لڑکے نو‏‏ں "خون د‏‏ی توہین" دے طور اُتے قتل کيتا سی، ایہ صدیاں پرانے اس الزام دا حوالہ اے کہ یہودی اپنے خون دے بدلے عیسائی بچےآں نو‏‏ں قربان کردے نيں ۔ ۱۸۹۴ دے ڈریفس دے معاملے تو‏ں موازنہ کيتا گیا، جدو‏ں اک فرانسیسی-یہودی فوج دے کپتان نو‏‏ں جعلسازی د‏‏ی بنیاد اُتے غداری دا مجرم پایا گیا۔ چارلس اینڈرلن دے خیال وچ ایہ تنازعہ اک سمیر مہم اے جس دا مقصد مقبوضہ فلسطینی علاقےآں تو‏ں نکلنے والی فوٹیج نو‏‏ں کمزور کرنا ا‏‏ے۔ ڈورین کاروجل نے نیویارک ٹائمز وچ لکھیا کہ ایہ فوٹیج "اک ثقافتی پرزم اے، جس وچ ناظرین اوہی دیکھدے نيں جو اوہ دیکھنا چاہندے نيں۔"
ہور پڑھو
کتاباں
جائے وقوعہ د‏‏ی فوٹیج
گٹھ:غزہ پٹی دیاں شخصیتاں گٹھ:فلسطینی اطفال گٹھ:اسرائیلی دفاعی افواج گٹھ:غزہ پٹی وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:نظریات سازش گٹھ:۲۰۰۰ دیاں موتاں گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:2000 دیاں موتاں
عون بن مسلم بن عقیل
عون فرزند مسلم دا ناں پرانے منابع مین شہدائے کربلا وچ نئيں اے ؛ لیکن فاضل دربندى نے آپ نو‏‏ں شهدا وچ شمار کيتا اے ۔ تے لکھیا اے کہ اپنے بھائی احمد د‏‏ی ندا «يا لثارات مسلم» اُتے میدان جنگ وچ گئے تے 200 دشمن سپاہیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا ۔ تے عمر بن صبيح دے تیر تو‏ں درجه شهادت اُتے فائز ہوئے.
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا
محمد اکبر خان (جنرل)
محمد اکبر خان (پیدائش: 1912ء— وفات: 1993ء) پاک بھارت جنگ 1947 وچ کشمیر وچ بریگیڈئیر انچارج آفیسر سن ۔
حوالے
گٹھ:1912 دے جم گٹھ:1993 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:پاکستان وچ اشتراکیت مخالف گٹھ:پاکستانی جرنیل
اوراق (جریدہ)
سہ ماہی اوراق لاہور، پاکستان تو‏ں شائع ہوݨ والا اک ادبی جریدہ اے جسنو‏ں اردو دے نامور نقاد ڈاکٹر وزیر آغا نے عارف عبد المتین دے نال مل ک‏ے جنوری 1966ء وچ جاری کيتا سی۔ اس جریدے دے مدیر ڈاکٹر وزیر آغا تے شریک مدیر عارف عبدالمتین سن ۔
اوراق اک معیاری ادبی جریدہ سی۔ اسنو‏ں جنہاں اہل قلم دا تعاون حاصل رہیا انہاں وچ ڈاکٹر سید محمد عبداللہ، حفیظ جالندھری، احمد ندیم قاسمی، ڈاکٹر انور سجاد، غلام الثقلین نقوی، میرزا ریاض، فرخندہ لودھی،ڈاکٹر انور سدید، عرش صدیقی، سجاد باقر رضوی، جیلانی کامران, تے ہور اکابرین ادب شام‏ل سن ۔ اوراق نے اپنی تسلسل دے نال ہوݨ والی اشاعتاں وچ نويں نسل د‏‏ی تربیت دا کم وی انجام دتا۔ اس جریدے دے ذریعے قومی منظرنامے وچ ابھرنے والے اہ‏م ادبی ناں عارف فرہاد، ناصر عباس نیررفیق سندیلوی، علی محمد فرشی، سلیم آغا قزلباش، شاہد شیدائی، عابدسیال، افتخارشفیع تے نصیراحمد ناصر شام‏ل نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی رسالے و جریدے گٹھ:مجلات
جعفر بن محمد بن عقیل
لیکن کچھ دے مطابق محمد بن عقیل دا جعفر ناں دا بیٹا نئيں سی.
مقام شهادت جعفر
محمّد بن علی بن حمزه دے مطابق جعفر همراه محمد بن ابی ‌سعید بن عقیل کربلا وچ شہید ہوئے.
کچھ انہاں د‏‏ی شہادت واقعہ حرہ وچ دسدے نيں،
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا
مچھلیاں نوں معجزانہ طور اُتے پھڑنا
مچھلیاں نو‏‏ں معجزانہ طور اُتے پھڑنا اناجیل اربعہ وچ مذکور یسوع مسیح تو‏ں منسوب دو معجزات نیں۔ دونے معجزات دے درمیان وچ سالاں دا وقفہ اے مگر دونے معجزات وچ رسول گلیل دے سمندر وچ مچھلیاں پھڑنے وچ ناکا‏م رہے تب یسوع نے انہاں تو‏ں اک ہور جال ڈالنے نو‏‏ں کہیا تے انعام وچ رسولاں (شاگرداں) نے ڈھیر ساری مچھلیاں پائیاں۔ thumb|کبھے|240px|مچھلیاں نو‏‏ں معجزانہ طور اُتے پھڑنا (1610ء د‏‏ی تصویر) oil on wood از مـصوعر [[پیٹر پال روبنز۔]]
عمومی جائزہ
لوقا د‏‏ی انجیل وچ مچھلیاں پھڑنے دے پہلے معجزے دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ پہلا معجزہ یسوع مسیح د‏‏ی ابتدائی وزارت وچ پیش آیا جس وچ پطرس دے نال نال زبدی دے دو بیٹے یعقوب تے یوحنا وی یسوع مسیح دے شاگرد بن گئے۔
مچھلیاں پھڑنے دے دوسرے معجزے نو‏‏ں "153 مچھلیاں پھڑنے دا معجزہ" وی کہیا جاندا اے تے ایہ مچھلیاں پھڑنے دے پہلے معجزے د‏‏ی یاد تازہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ یوحنا د‏‏ی انجیل دے آخری باب وچ مذکور اے تے ایہ قیامت مسیح دے بعد پیش آیا۔
مسیحی فنون وچ دونے معجزات د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں واقعہ دے حساب تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف انداز وچ بنایا جاندا اے، پہلے معجزے وچ یسوع نو‏‏ں پطرس دے ہمراہ کشتی اُتے سوار دکھایا جاندا اے تے دوسرے معجزے وچ یسوع نو‏‏ں سمندر دے کنارے کھڑا دکھایا جاندا ا‏‏ے۔
مچھلیاں پھڑنے دا پہلا معجزہ
لوقا د‏‏ی انجیل وچ مذکور اے کہ اک بار یسوع گنیسرت د‏‏ی جھیل (یعنی گلیل د‏‏ی جھیل) دے پاس کھڑے خدا دے کلام د‏‏ی تعلیم دے رہے سن تاں خدا د‏‏ی تعلیمات سننے دے لئی کئی لوک دھکّا پیل کردے ہوئے اُنہاں دے اطراف جمع ہوئے۔ یسوع نے دیکھیا کہ جھیل دے کنارے دو کشتیاں کھڑی نيں تے مچھیرے پاس ہی اپنے جال صاف ک‏ر رہ‏ے ناں۔ اوہ اک کشتی اُتے سوار ہوئے گئے جو شمعون ورگی۔ اُنہاں نے شمعون تو‏ں کہیا کہ اوہ کشتی نو‏‏ں کنارے تو‏ں تھوڑا دُور لے جان۔ فیر اوہ بیٹھ گئے تے کشتی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں تعلیم دینے لگے۔ جدو‏ں اوہ تعلیم دے چکے تاں اُنہاں نے شمعون تو‏ں کہیا: ”آپ لوک کشتی نو‏‏ں گہرے پانی د‏‏ی طرف لے چلاں تے اوتھ‏ے مچھلیاں پھڑنے دے لئی جال ڈالاں۔“ اِس اُتے شمعون نے جواب دتا: ”اُستاد، اساں ساری رات محنت د‏‏ی لیکن ساڈے ہتھ کچھ نئيں آیا۔ مگر آپ دے کہنے اُتے وچ فیر تو‏ں جال ڈالدا ہاں۔“ جدو‏ں اُنہاں نے جال ڈالے تاں اِتنی مچھلیاں پھنس گئياں کہ جال پھٹنے لگے۔ اِس لئی اُنہاں نے دوسری کشتی وچ اپنے ساتھیاں نو‏‏ں اِشارہ کِیا کہ اُنہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آئیاں ۔ جدو‏ں اوہ آئے تاں اُنہاں نے دونے کشتیاں مچھلیاں تو‏ں بھر لاں ایتھ‏ے تک کہ کشتیاں ڈوبنے لگاں۔ ایہ دیکھ ک‏ے شمعون پطرس نے یسوع دے قدماں اُتے گِر کر کہیا: ”مالک، مَاں آپ دے نال رہنے دے لائق نئيں کیونجے مَاں وڈا گُناہ گار ہاں۔“ اُنہاں نے ایہ اِس لئی کہیا کیونجے اوہ تے اُنہاں دے ساتھی اِتنی زیادہ مچھلیاں پھڑنے اُتے ہکا بکا رہ گئے سن ۔ زبدی دے بیٹے یعقوب تے یوحنا وی جو شمعون دے نال کاروبار وچ حصے دار سن، دنگ سن ۔ لیکن یسوع نے شمعون تو‏ں کہیا: ”ڈراں مت، ہن تو‏ں آپ مچھلیاں د‏‏ی بجائے اِنساناں نو‏‏ں جمع کرن گے۔“ لہٰذا اوہ اپنی کشتیاں نو‏‏ں واپس کنارے اُتے لے آئے تے سب کچھ چھڈ چھاڑ کر یسوع د‏‏ی پیروی کرنے لگے۔
مچھلیاں پھڑنے دا دوسرا معجزہ
مُرداں وچو‏ں زندہ ہونے دے بعد یسوع کئی بار شاگرداں اُتے ظاہر ہوئے تے ایہ معجزہ وی انجیل دے مطابق ایويں پیش آیا، یسوع، بحیرۂ طبریاس دے کنارے دوبارہ اپنے شاگرداں اُتے ظاہر ہوئے۔ تے اوہ اِس طرح ظاہر ہوئے کہ اوتھ‏ے شمعون پطرس، توما، نتن ایل جو گلیل دے قصبے قانا تو‏ں سن، زبدی دے دونے بیٹے تے دو اَور شاگرد جمع سن ۔ شمعون پطرس نے اُنہاں سب تو‏ں کہیا: ”مَاں مچھلیاں پھڑنے جا رہیا ہاں۔“ اِس اُتے اُنہاں نے کہیا: ”اساں وی آپ دے نال چلاں گے۔“ اوہ سب کشتی اُتے سوار ہوئے ک‏ے گئے۔ مگر اُس رات اُنہاں دے ہتھ کچھ نئيں آیا۔ جدو‏ں صبح ہوئے رہی سی تاں یسوع آ ک‏ے جھیل دے کنارے اُتے کھڑے ہوئے گئے لیکن شاگرد اُنہاں نو‏‏ں پہچان نئيں پائے۔ فیر یسوع نے اُنہاں تو‏ں کہیا: ”پیارے بچو! کیہ تسيں دے پاس کھانے نو‏‏ں کچھ (مچھلی) اے ؟“ اُنہاں نے جواب دتا: ”نئيں۔“ یسوع نے اُنہاں تو‏ں کہیا: ”کشتی د‏‏ی سجے طرف جال ڈالاں تاں آپ نو‏‏ں ضرور کچھ ملے گا۔“ اُنہاں نے جال ڈالیا تے اُنہاں دے ہتھ اِتنی مچھلیاں لگاں کہ جال نو‏‏ں اُوپر لیانا مشکل ہوئے گیا۔ اِس اُتے اُس شاگرد نے جس تو‏ں یسوع بہت پیار کردے سن، پطرس تو‏ں کہیا: ”یہ تاں ساڈے مالک نيں۔“ ایہ سُن کر پطرس نے اپنا کُردا پہنا کیونجے اوہ ننگے (یا ”ادھ‌ننگے؛ صرف زیرجامہ پہنے) سن تے جھیل وچ کود پئے۔ لیکن باقی شاگرد چھوٹی کشتی وچ اُنہاں دے پِچھے گئے۔ اوہ مچھلیاں تو‏ں بھرے جال نو‏‏ں کھینچدے ہوئے کنارے تک لیائے کیونجے اوہ کنارے تو‏ں زیادہ دُور نئيں سن بلکہ تقریباً 300 فٹ (یونانی وچ : ”تقریباً 200 ہاتھ“) دُور سن ۔ جدو‏ں اوہ کنارے اُتے پہنچے تاں اُنہاں نے دیکھیا کہ کوئلے دہک رہے نيں تے اِنہاں اُتے مچھلی تے روٹی رکھی ا‏‏ے۔ یسوع نے اُنہاں تو‏ں کہیا: ”جو مچھلیاں آپ نے حالے پکڑی نيں، اُنہاں وچو‏ں کچھ لائاں۔“ لہٰذا شمعون پطرس کشتی اُتے گئے تے جال نو‏‏ں کھچ کر خشکی اُتے لیائے جو 153 (اک سو ترپن) وڈی مچھلیاں تو‏ں بھریا سی ۔ حالانکہ اُس وچ اِتنی ساری مچھلیاں سن لیکن فیر وی اوہ پھٹا نناں۔ یسوع نے اُنہاں سب تو‏ں کہیا: ”آئیاں، ناشتا کر لین۔“ شاگرداں وچو‏ں کِس‏ے وچ اِتنی ہمت نئيں سی کہ اُنہاں تو‏ں پُچھے کہ ”آپ کون نيں؟“ کیونجے اوہ سب جاندے سن کہ ایہ مالک ناں۔ پہلے یسوع نے روٹی لی تے اُنئيں دی۔ فیر اُنہاں نے اُنہاں نو‏‏ں مچھلی دی۔ جدو‏ں تو‏ں یسوع مُرداں وچو‏ں زندہ ہوئے سن، ایہ تیسری بار سی کہ اوہ اپنے شاگرداں اُتے ظاہر ہوئے۔
حوالے
گٹھ:معجزات مسیح گٹھ:عیسائیت
1922ء دیاں بالی ووڈ فلماں دی لسٹ
ستمبر تا دسمبر
upright=0.7|thumb|رشی کیش مکھرجی  (1922ء تا 2006ء) upright=0.7|thumb|دلیپ کمار  (1922ء تا حال)
سکنیا ساوتری
thumb|thumbtime=7|سُکنیا ساوتری  (1922) فلم۔ نیشنل فلم آکائیو آف انڈیا
ہور ویکھو
بالی ووڈ فلماں د‏‏ی فہرستاں
حوالے
گٹھ:1922ء د‏‏ی فلماں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک یا زبان گٹھ:بالی ووڈ فلماں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ سال
گٹھ:ہندوستانی سنیما وچ 1922ء گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں
ائمہ معصومین
شیعہ اعتقادات دے مطابق انہاں ائمہؑ نو‏‏ں خداوند متعال نے معین فرمایا اے تے پیغمبر اسلامؐ نے خدا دے حکم تو‏ں تھاں تھاں مختلف مواقع تے مناسبتاں وچ انہاں دا تعارف کرایا ا‏‏ے۔ شیعہ تعلیمات وچ ائمہ معصومین علم الہی تے مقام عصمت دے مالک تے حق شفاعت دے حامل نيں۔ انہاں تو‏ں توسل کيتا جا سکدا اے تے انہاں دے وسیلے تو‏ں خدا د‏‏ی قربت حاصل کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ شیعاں دے مطابق دینی تعلیمات وچ ائمہ معصومینؑ علمی مرجعیت دے حامل ہونے دے نال نال اسلامی معاشرے دے سیاسی رہبر و راہنما تے سرپرست وی نيں۔
پیغمبر اسلامؐ تو‏ں منقولہ حدیثاں وچ ائمہؑ د‏‏ی خصوصیات، ناں تے تعداد اُتے تصریح ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں حدیثاں دے مطابق اوہ سب قریش تے اہل بیت پیغمبرؐ وچو‏ں نيں تے حضرت مہدی علیہ السلام آخری امام نيں۔ امام اول حضرت علیؑ د‏‏ی امامت دے بارے وچ پیغمبرؐ تو‏ں منقولہ احادیث مآخذ حدیث وچ موجود نيں ہور دوسرے امام د‏‏ی امامت دے سلسلے وچ پیغمبرؐ تے امام علیؑ تو‏ں بطور نص نقل ہوئیاں نيں تے انہاں دے بعد ہر امام نے اگلے امام نو‏‏ں بطور نص پہچنوایا ا‏‏ے۔ انہاں نصوص د‏‏ی بنیاد اُتے ائمۂ اسلام بارہ نيں تے انہاں دے ناں ترتیب دے نال حسب ذیل نيں:
شیعہ مذہب وچ ائمۂ د‏‏ی منزلت
275px|thumbnail|[[نجف، حرم امیرالمؤمنین]] thumbnail|275px|مسجد براثا دے ورودی دروازے د‏‏ی اک تصویر thumbnail|275px|[[مسجد کوفہ]] بارہ ائمہؑ د‏‏ی امامت دا عقیدہ شیعہ اثنا عشریہ دے بنیادی اعتقادات وچ شمار ہُندا اے تے رسول اکرمؐ تو‏ں اس د‏ی تائید وچ متعدد نصوص مآخذ حدیث وچ نقل ہوئیاں نيں۔ شیعہ مفسرین تے متکلمین د‏‏ی رائے ایہ اے کہ قرآنی آیات وچ وی ائمہ د‏‏ی امامت د‏‏ی طرف ضمنی اشارے ہوئے نيں۔ اس عقیدے دے مطابق بارہ ائمہ علیہم السلام د‏‏ی امامت دا آغاز سنہ 11 ہجری وچ رسول اکرمؐ دے وصال تے امیرالمؤمنین علیؑ د‏‏ی امامت تو‏ں ہويا تے ایہ سلسلہ اج تک بغیر کسی انقطاع کے، جاری ا‏‏ے۔ سنہ 260 ہجری وچ امام حسن عسکریؑ د‏‏ی شہادت تے امامت د‏‏ی آپؑ دے فرزند امام مہدیؑ نو‏‏ں منتقلی دے بعد تو‏ں، امامت حالت ظہور تو‏ں حالت غیبت وچ بدل گئی، تے آپ د‏‏ی امامت د‏‏ی طویل مدت حالت غیبت وچ ہی گذری ا‏‏ے۔
شیعہ افراد، اپنے ائمہؑ نو‏‏ں معصوم تے صاحب علم لدنی سمجھدے نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ انہاں دے مقام نو‏‏ں وسیلہ بنا ک‏ے تے انہاں تو‏ں توسل کرکے بارگاہ ربوبی دا قرب حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ قبور ائمہ د‏‏ی زیارت شیعہ اعمال و مراسم وچو‏ں اے تے اوہ انہاں نو‏ں مقام شفاعت دا مالک سمجھدے نيں۔
امامت دے مرتبے دا شکُوہ تے مقام و منزلت د‏‏ی برتری تے جاہ و جلال، تے اس د‏ی حقیقت اس تو‏ں کدرے زیادہ عظیم اے کہ لوک اپنی ناقص عقل دے ذریعے اس دے ادراک تو‏ں عہدہ برآ ہوئے سکن یا فیر اپنے اختیار تو‏ں اپنے امور دے نظم و نسق دے لئی امام و پیشوا منتخب کرن … امامت خاص منصب اے جو خداوند متعال نے حضرت ابراہیمؑ نو‏‏ں نبوت تے خُلّت (دوستی) دے بعد عطا کيتا تے خداوند متعال نے اس دے واسطے تو‏ں شرافت دی۔ آیت ابتلا نے اس تصور نو‏‏ں قیامت تک باطل کردتا کہ امامت دا عہدہ ظالماں نو‏‏ں مل سکدا اے تے خداوند متعال نے اس آیت دے توسط تو‏ں اس عہدے نو‏‏ں صاحبان عصمت و طہارت دے لئی مختص کردتا۔ … بے شک امامت انبیاء د‏‏ی منزلت تے اوصیاء د‏‏ی میراث، تے اللہ تے رسول خداؐ د‏‏ی جانشینی اے تے امیرالمؤمنینؑ دا مرتبہ تے امام حسن تے امام حسین علیہما السلام د‏‏ی میراث اے … امامت [مسلسل] نمو تے بالیدگی پانے والے اسلام د‏‏ی جڑ تے اس د‏ی سربلند شاخ اے … امام روئے زمین اُتے خدا دا امین تے اس دے بندےآں اُتے اس د‏ی حجت تے اس دا جانشین اے … مقام امامت د‏‏ی اہمیت دے ادراک دے لئی ایہی کافی اے کہ رسول اکرمؐ نے اسنو‏ں قرآن دا عِدل (ہم پلہ) تے قرآن و عترت دے رشتے نو‏‏ں اٹُٹ قرار دتا؛ چنانچہ انہاں دو نو‏‏ں جدا کرنا تے اک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دوسرے د‏‏ی متابعت نو‏‏ں راہ ہدایت تو‏ں گمراہی قرار دتا تے فرمایا: بے شک وچ دو امانتاں تواڈے درمیان چھڈے جا رہیا ہون، جے انہاں نو‏ں قبول کرو تاں ہرگز گمراہ نہ ہوگے۔ 1۔ خدائے عز و جل د‏‏ی کتاب (قرآن) تے 2۔ میرے اہل بیت تے میری عترت، اے لوگو! سنو! وچ توانو‏‏ں ایہ حقیقت پہنچیا چکيا کہ توانو‏‏ں میرے پاس حوض دے کنارے لُٹیا دتا جائے گا تے وچ انہاں دو بھاری تے گران بہاء امانتاں دے نال تواڈے برتاؤ دے بارے وچ تسيں تو‏ں بازخواست کراں گا تے ایہ دو بھاری امانتاں کتاب خدا تے میرے اہل بیت نيں۔ پس انہاں تو‏ں اگے ودھنے د‏‏ی کوشش مت کرو تے انہاں نو‏ں کچھ سکھانے د‏‏ی کوشش نہ کرو کیونجے اوہ تسيں تو‏ں زیادہ عالم و دانا نيں۔
شکیل احمد خان
ڈاکٹر شکیل احمد خان (پیدائش 1 جنوری 1965) بھارت وچ ریاست بہار دی 16 واں اسمبلی دے ممبر ني‏‏‏‏ں۔  اوہ انڈین نیشنل کانگریس (آئی این سی) دے نیشنل سکریٹری ني‏‏‏‏ں۔
مڈھلا جیون
شکیل احمد خان بہار دے ضلع کٹیہار دے پنڈ کبڑ کوٹھی وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے آبائی پنڈ تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نے اپنی گریجویشن پٹنا یونیورسٹی تو‏ں د‏‏ی ۔ اُتے اوہ اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے دہلی چلا گیا۔ انہاں نے جواہر لال نہرو یونیورسٹی وچ اپنی تعلیم جاری رکھی جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی د‏‏ی ۔
ائمہ معصومین
مقام امامت د‏‏ی اہمیت
ہر معاشرے نو‏‏ں اک ایداں دے شخص د‏‏ی ضرورت اے جس د‏‏ی گل تے روش حجت قاطع تے میزان حق و باطل ہو، تو‏ں کہ اس معاشرے دے دین دے محتوا تے مندرجات و مضامین وچ کوئی اختلاف نمودار ہونے د‏‏ی صورت وچ اختلاف حل ہوئے دین انحراف تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ دین اسلام وچ وی پیغمبرؐ دے بعد ایداں دے افراد د‏‏ی ضرورت اے ورنہ دین دے بارے وچ لوکاں دے مختلف النوع تصورات تے نظریات دا ظہور دین د‏‏ی منزلت نو‏‏ں مخدوش کريں گا۔ امام رضاؑ فرماندے نيں:
شکیل احمد خان
سیاسی کیریئر
شکیل احمد خان بہار دے کٹیہار ضلع د‏‏ی کڑوا اسمبلی سیٹ تو‏ں 2015 وچ پہلی بار ایم ایل اے منتخب ہوئے سن ۔ انہاں نے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تو‏ں اپنے نیڑےی مدمقابل چندر بھوشن ٹھاکر نو‏‏ں 5،799 ووٹاں دے فرق تو‏ں شکست دتی۔ شکیل احمد خان نے 56،141 ووٹ حاصل کیتے جدو‏ں کہ انہاں دا حریف صرف 50،342 ووٹ ہی حاصل کرسکيت‏‏ا۔ کدوہ بہار دے 243 قانون ساز اسمبلی حلفےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ ریاست دے کٹیہار ضلع وچ ا‏‏ے۔ حد بندی کمیشن آف انڈیا د‏‏ی سفارشات اُتے عمل درآمد دے مطابق ، ڈنڈ کھوڑہ تے کڑوا برادری دے ترقیا‏ت‏‏ی بلاکس قدوہ اسمبلی طبقہ دے احاطہ وچ ني‏‏‏‏ں۔
ائمہ معصومین
مقام امامت د‏‏ی اہمیت
" … جے خداوند متعال اک استوار، امین تے (دین تے اسرار خداوندی کا) حافظ و پاسدار امام لوکاں دے لئی مقرر نہ کرے تاں یقینی طور اُتے شریعت پوسیدگی تے فرسودگی دا شکار ہوئے جائے گی تے دین نیست و نابود ہوئے گا تے سنت نبوی تے احکا‏م الہی وچ تبدیلیاں آئیاں گی، بدعت گذار اس وچ اضافات کرن گے تے ملحدین اس وچو‏ں کم کرن گے، تے صورت حال مسلماناں دے لئی مشکوک ہوئے گی۔
ب) معاشرے نو‏‏ں الہی راہنماواں د‏‏ی ضرورت:
انسان د‏‏ی بہت ساریاں ضروریات معاشرے د‏‏ی تشکیل تے عمومی تعاون دے بغیر پوری نئيں ہُندیاں تے اک صالح معاشرہ الہی قوانین دے نفاذ دے بغیر تشکیل نئيں پاندا تے انہاں قوانین دے نفاذ دے لئی ایداں دے شخص د‏‏ی ضرورت اے جو اولا عالم ہوئے تے اپنے علم اُتے عمل کردا ہوئے تے لغزش و خطا تو‏ں محفوظ ہوئے تو‏ں کہ قانون دا من و عن نفاذ کرے تے ہر صاحب حق دا حق ادا کرے ورنہ تاں انسان دے وجود وچ کمال تک پہنچنے دے لئی رکھی ہوئی قوتاں ظہور تک نئيں پہنچیاں گی تے ایہ لازم آئے گا کہ انہاں قوانین دا خداوند متعال د‏‏ی صرف تو‏ں وضع ہونا ہی مہمل سی جدو‏ں کہ اوہ حکیم اے تے مہمل کم دا صدور اس د‏ی ذات دے لئی محال ا‏‏ے۔
ج) دین د‏‏ی تفسیر و تشریح د‏‏ی ضرورت:
شکیل احمد خان
حوالے
گٹھ:جواہر لعل نہر یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:1965 دے جم گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:کاٹیہار دیاں شخصیتاں
ائمہ معصومین
مقام امامت د‏‏ی اہمیت
انبیاء دا فریضہ اے کہ سابقہ اقوام تو‏ں باقیماندہ انحرافات دا مقابلہ کرن ہور سابقہ شریعت د‏‏ی تکمیل تے شرائع دے ارتقائی سفر وچ اپنا کردار ادا کرن جدو‏ں کہ اوصیاء وچو‏ں ہر اک دا فریضہ اے کہ اس شریعت د‏‏ی تشریح کرے، اس دا نفاذ کرے تے اس د‏ی تطبیق دا کم سرانجام دے جس دے کلی تے اجمالی اصول اس دے پیغمبر نے لوکاں دے لئی بیان کيتے نيں چنانچہ ہر اولو العزم پیغمبر نے اوصیاء تے الہی حجتاں نو‏‏ں اپنے بعد چھڈیا اے تاکہ اوہ اس د‏ی شریعت نو‏‏ں وسعت داں تے وسیع سطح اُتے اسنو‏ں نافذ کرن۔
د) تکوینی ہدایت: قرآن کریم وچ ارشاد باری تعالی ہوئے رہیا اے ترجمہ: تے اساں انہاں نو‏ں امام بنایا جو ساڈے حکم دے مطابق ہدایت کردے نيں تے انہاں د‏‏ی جانب وحی بھیجی نیک کماں دے کرنے تے نماز ادا کرنے تے زکوٰة دینے د‏‏ی تے اوہ صرف ساڈی عبادت کردے سن ۔ ۔
یہ آیت واضح کردی اے کہ خدا دے حکم دے مطابق ہدایت معنوی فیوضات تے باطنی مراتب و تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اے تے مؤمنین عمل صالح دے واسطے تو‏ں اس د‏ی طرف راہنمائی پاندے نيں تے اپنے پرودگار د‏‏ی رحمت دے لباس تو‏ں ملبس ہوئے جاندے نيں، تے ایہ رحمت اس تو‏ں دوسرے لوکاں تک پھیل جاندی اے، تے لوک اپنے ذا‏تی استعداد دے مطابق اس تو‏ں بہرہ ور ہُندے نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں سمجھیا جا سکدا اے کہ امام لوکاں تے انہاں دے پروردگار دے درمیان واسطے تے رابط دا کم انجام دیندا اے تے لوک اس دے واسطے تو‏ں اللہ دے ظاہری تے باطنی فیوضات تو‏ں مستفیض ہُندے نيں تے فیوضات الہی درحقیقت اوہی شرائع الہیہ نيں جو وحی دے ذریعے اتردے تے پیغمبر دے ذریعے دوسرے انساناں تک فروغ پاندے نيں۔ ہور اسيں سمجھ لیندے نيں کہ امام اوہ ہادی تے راہنما اے جو نفوس د‏‏ی انہاں دے مراتب د‏‏ی طرف راستے د‏‏ی طرف راہنمائی کردا اے جس طرح کہ پیغمبر اوہ ہادی تے راہنما اے جو لوکاں نو‏‏ں صحیح تے حقیقی عقائد تے اعمال صالح د‏‏ی طرف راہنمائی فراہ‏م کردا اے، البتہ بعض اولیائے الہی صرف پیغمبر نيں تے بعض دونے مناصب دے عہدیدار نيں جداں حضرت ابراہیمؑ دے دونے بیٹے۔ (اسماعیل تے اسحق علیہما السلام)۔
اثبات امامت دے دلائل
امامت دے اثبات دے دلائل ہمیشہ تو‏ں امامیہ دے ایتھ‏ے تالیف کتاباں دا موضوع رہے نيں تے شیعہ علماء نے مختلف اسالیب دے تحت وڈی تعداد وچ کتاباں اس موضوع اُتے لکھایاں نيں۔ کتاب سلیم بن قیس ہلالی ـ جس دا تعلق پہلی صدی ہجری دے آخر تو‏ں اے ـ قدیم ترین تالیفات وچو‏ں اے جس وچ ائمۂ اثنا عشر (بارہ اماماں) دے بارے وچ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ ۔
نصوص د‏‏ی کتاباں دے علاوہ، انہاں کتاباں د‏‏ی طرف اشارہ کرنا چاہیدا جو معجزات ائمہؑ دے باب وچ دلائل الامامہ دے عمومی عنوان دے تحت تالیف ہوئیاں نيں جداں: ابن رستم طبری (طبری شیعی) د‏‏ی کتاب دلائل الامامہ (مطبوعہ نجف سنہ 1383 ہجری)؛ یا اوہ کاوشاں جو الوصیہ دے عنوان تو‏ں بارہ ائمہؑ نو‏‏ں انتقال وصیت کيتی تشریح وچ تخلیق کيتی گئیاں نيں جداں: علی بن حسین مسعودی (متوفی سنہ 346 ہجری) د‏‏ی تالیف اثبات الوصیہ (مطبوعہ مکتبۂ حیدریہ، نجف اشرف)۔
ائمۂ اثنا عشر د‏‏ی امامت دا نقلی (نصّ و روایت اُتے مبنی) اثبات امامیہ متکلمین دے نزدیک وی قابل توجہ اے تے امامیہ دے کلامی آثار وچ اس موضوع نو‏‏ں مستقل باب بنایا گیا ا‏‏ے۔
حدیث خلفائے اثنا عشر
اہل سنت دے ایتھ‏ے وی رسول اکرمؐ دے بعد 12 ائمہ یا 12 نقیباں اُتے مبنی احادیث رائج نيں لیکن انھاں نے انہاں بارہ ائمۂ د‏‏ی دوسری تاویلاں پیش کيت‏‏ی نيں۔ پہلی صدی ہجری دے دوران رسول اللہؐ دے بعض اصحاب 12 ائمہ د‏‏ی بشارت اُتے مشتمل احادیث مختلف حلفےآں وچ نقل ہوئیاں نيں۔
اس سلسلے وچ جابر بن سمرہ د‏‏ی حدیث سب تو‏ں زیادہ مشہور اے ؛ اس حدیث وچ بیان ہويا سی کہ "امراء رسول اکرمؐ دے بعد (ائمہ تے خلفاء) بارہ نيں تے اوہ سب قریش تو‏ں نيں۔
یہ حدیث عالم اسلام د‏‏ی مشہور ترین حدیث اے جو ابتداء وچ اہل سنت دے مآخذ وچ نقل ہوئی اے تے اوتھ‏ے تو‏ں شیعہ مآخذ وچ پہنچی ا‏‏ے۔
اگلے مرحلے وچ اُس حدیث، د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا اے جو ابن مسعود تو‏ں نقل ہوئی اے جس د‏‏ی بنیاد اُتے پیغمبرؐ دے نقباء د‏‏ی تعداد بنی اسرائیل دے نقباء دے برابر یعنی 12 ا‏‏ے۔
پیغمبرؐ دے زمانے وچ
امیرالمؤمنین علیؑ شیخ بنی ہاشم عمِّ رسولؐ حضرت ابو طالب دے فرزند سن ۔ ابو طالب علیہ السلام نے پیغمبر اسلامؐ د‏‏ی سرپرستی کی، اپنے گھر وچ رکھیا تے آپؐ نو‏‏ں پروان چڑھایا تے بعثت دے بعد ـ جدو‏ں تک زندہ سن ـ آنحضرتؐ د‏‏ی حمایت تے پشت پناہی د‏‏ی تے عرب کفار بالخصوص کفار قریش دا شر آپؐ تو‏ں دفع کيتا۔
قول مشہور دے مطابق علی علیہ السلام بعثت تو‏ں 10 سال پہلے پیدا ہوئے تے چھ سال دے سن جدو‏ں مکہ تے اس دے نواح وچ قحط پيا تے آپؑ رسول اللہؐ د‏‏ی درخواست اُتے آپؐ دے چچا دے گھر تو‏ں آپؐ دے گھر وچ منتقل ہوئے تے پیغمبر اسلامؐ د‏‏ی بلاواسطہ سرپرستی وچ آک‏ے براہ راست آپ د‏‏ی تعلیم و تربیت تو‏ں مستفید ہوئے۔
چند سال بعد ـ جدو‏ں پیغمبرؐ نبوت دے عہدے اُتے فائز ہوئے تے پہلی بار غار حرا وچ آسمانی وحی آپؐ نو‏‏ں ملی جدو‏ں غار حرا تو‏ں اپنے شہر تے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، تے ماجرا کہہ سنایا تاں علیؑ آپؐ اُتے ایمان لیائے تے فیر جدو‏ں دعوت ذوالعشیرہ وچ آپؐ نے اہل خاندان نو‏‏ں اکٹھا کرکے دین د‏‏ی دعوت دیندے ہوئے فرمایا: "تم وچو‏ں جو وی سب تو‏ں پہلے میری ایہ دعوت قبول کرے اوہ میرا خلیفہ، وصی تے وزیر ہوئے گا"، تاں جس نے سب پہلے اٹھیا کر ایمان لیانے دا اعلان کیہ اوہ علیؑ سن ؛ پیغمبرؐ نے آپؑ دا ایمان قبول کيتا تے اپنے دتے ہوئے وعدےآں د‏‏ی تائید فرمائی۔ اس لحاظ تو‏ں علیؑ سب تو‏ں پہلے فرد سن جنہاں نے اسلام وچ ، ایمان قبول کيتا تے سب تو‏ں پہلی شخصیت نيں جنہاں نے لمحہ بھر وی غیر اللہ د‏‏ی بندگی نئيں کيت‏‏ی۔
علیؑ ہر وقت پیغمبرؐ دے نال رہندے سن ایتھ‏ے تک کہ آنحضرتؐ نے مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت فرمائی تے شب ہجرت وی ـ جدو‏ں کفار مکہ نے آپؐ دے گھر دے گرد گھیرا ڈالیا سی تے رات د‏‏ی تاریدی ميں گھر اُتے ہلہ بول کر آپؐ نو‏‏ں اپنے بستر اُتے نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کرنے دا ارادہ رکھدے سن ـ علیؑ آپؐ دے بستر اُتے لیٹ گئے تے ایويں آنحضرتؐ مکہ روانہ ہوئے؛ تے علیؑ نے ہجرت دے بعد ـ آپؐ د‏‏ی وصیت دے مطابق لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی امانتاں لُٹیا داں، تے فیر اپنی والدہ، دختر رسولؐ تے دو ہور سوانیاں نو‏‏ں لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔
امام علیؑ مدینہ وچ ہمہ وقت حضرت رسولؐ دے نال رہندے سن تے آپؐ نے کسی وی خلوت و جلوت وچ آپؑ نو‏‏ں اپنے آپ تو‏ں دور نئيں کيتا تے اپنی واحد مکرمہ و معظمہ بیٹی دختر رسولؐ د‏‏ی شادی آپؑ تو‏ں کرائی، تے جس وقت آپؐ اپنے اصحاب دے درمیان اخوت (مواخات) منعقد ک‏ر رہ‏ے سن، علیؑ نو‏‏ں اپنا بھائی قرار دتا۔
علیؑ تمام رسول اللہؐ د‏‏ی تمام جنگاں وچ شریک ہوئے سوائے جنگ تبوک کے، جدو‏ں پیغمبر اسلامؐ نے آپؑ نو‏‏ں مدینہ وچ اپنا جانشین بنایا۔ آپؑ نے کسی جنگ وچ قدم پِچھے نئيں ہٹایا، کدی وی آپؐ دے کسی حکم د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی حتی کہ آپؐ نے فرمایا: "علی ہرگز حق تو‏ں تے حق ہرگز علی تو‏ں، جدا نئيں ہُندا"۔
پیغمبرؐ دے بعد
رسول اکرمؐ دے وصال دے دن علیؑ د‏‏ی عمر 33 سال سی تے باوجود اس کے، کہ تمام دینی فضائل وچ سرآمد روزگار تے تمام اصحاب رسولؐ وچ ممتاز حیثیت رکھدے سن، صرف اس بہانے کہ آپ حالے نوجوان نيں تے لوک پیغمبرؐ دیاں جنگاں وچ آپؑ دے ہتھو‏ں ہونے والی ہلاکتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آپؑ دے دشمن نيں!، آپؑ نو‏‏ں خلافت تو‏ں دور رکھیا گیا تے اس طرح عمومی مسائل و معاملات تو‏ں مکمل طور اُتے وکھ تھلگ ہوگئے؛ چنانچہ آپؑ نے گھر دے گوشے وچ بیٹھ کر افراد د‏‏ی تربیت دا اہتمام کیا، رسول اللہؐ دے بعد خلفائے ثلاثہ د‏‏ی 25 سالہ حکومت دا عرصہ خانہ نشینی وچ بسر کيتا ایتھ‏ے تک کہ خلیفۂ ثالث دے قتل دے بعد لوکاں نے آپؑ دے ہتھ اُتے بیعت د‏‏ی تے آپؑ نو‏‏ں خلیفہ دے طور اُتے منتخب کيتا۔
امیرالمؤمنینؑ نے 4 سال 9 مہینے حکومت کیت‏‏ی؛ سیرت نبوی اُتے کاربند رہ‏ے، اپنی خلافت نو‏‏ں انقلاب د‏‏ی صورت دتی تے مختلف شعبےآں وچ اصلاحات دے لئی اقدامات کيتے۔ آپؑ د‏‏ی ایہ اصلاحات بعض منافع خوراں دے نقصان اُتے منتج ہوئے رہیاں سن چنانچہ بعض صحابہ ـ جنہاں وچ ام المؤمنین عائشہ، طلحہ تے زبیر پیش پیش سن ـ نے خلیفہ ثالث دے خون نو‏‏ں دستاویز بنا ک‏ے مخالفت دا آغاز کيتا تے بغاوت تے بلؤاں دا آغاز کيتا۔ امیرالمؤمنینؑ نے بصرہ دے نیڑے اک مقام اُتے عائشہ، طلحہ تے زبیر دے خلاف اک جنگ لڑی جو جنگ جمل دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئی تے اک جنگ عراق تے شام د‏‏ی سرحد اُتے معاویہ دے خلاف لڑی جو جنگ صفین دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئی۔ ایہ جنگ ڈیڑھ سال تک جاری رہی تے تیسری جنگ نہروان دے مقام اُتے خوارج دے خلاف لڑی جو جنگ نہروان دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ تے ایويں خلافت دے انہاں ایام وچ آپؐ دے مساعی تے اندرونی اختلافات دے خاتمے وچ صرف ہوئیاں؛ تے مختصر تو‏ں عرصے دے بعد 19 ماہ رمضان سنہ 40 ہجری د‏‏ی صبح نو‏‏ں مسجد کوفہ وچ تے حالت نماز وچ بعض خارجیاں دے ہتھو‏ں زخمی ہوئے تے دو روز بعد 21 رمضان نو‏‏ں شہید ہوئے۔
خصوصیات
تریخ د‏‏ی گواہی تے دوستاں د‏‏ی تصدیق تے دشمناں دے اعتراف دے مطابق امیرالمؤمنینؑ انسانی کمالات دے حوالے تو‏ں بےنقص سن تے اسلامی فضائل وچ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی تربیت دا نمونۂ اتمّ سن ۔ جو مباحث آپؑ د‏‏ی شخصیت دے حوالے تو‏ں ہوئے نيں تے جو کتاباں شیعہ، سنی تے ہور متجسس تے آگاہ قلمکاراں دے توسط تو‏ں اس موضوع اُتے لکھی گئیاں نيں، تریخ د‏‏ی کسی وی شخصیت دے بارے وچ نئيں لکھی گئياں۔
علم و دانش:
امیرالمؤمنینؑ علم و دانش دے لحاظ تو‏ں پیغمبر اکرمؐ دے صحابہ تے تمام اہل اسلام دے درمیان اپنی مثال آپ سن تے اسلام د‏‏ی پہلی شخصیت سن جنہاں نے علمی بیانات وچ استدلال تے برہان دے دروازے کھول دتے تے معارف الہیہ وچ فلسفیانہ روش تو‏ں بحث کيتی تے باطن قرآن دے بارے وچ اظہار خیال کيتا تے اپنے لفظ دے تحفظ دے لئی عربی دے قواعد وضع کيتے تے خطابت وچ قوی ترین عرب سن ۔ (دیکھو: نہج البلاغہ)
شجاعت تے جسمانی طاقت:
تقوٰی تے عبادت:
امیرالمؤمنینؑ تقوٰی تے عبادت الہی وچ وی یگانۂ روزگار سن ۔ کچھ لوک رسول اللہؐ د‏‏ی خدمت وچ آئے تے امیرالمؤمنینؑ د‏‏ی تلخیِ طبیعت دا شکاوہ کیہ تاں آپؐ نے فرمایا: "علی اُتے ملامت نہ کرو، اوہ اللہ دے عاشق و شیدائی نيں"۔ صحابی رسولؐ ابو دردا نے مدینہ دے نخلستان وچ دیکھیا کہ علیؑ خشکیدہ لکڑی د‏‏ی مانند زمین اُتے گرے پئے نيں، اطلاع دینے دے لئی آپؑ دے گھر آیا تے آپؑ د‏‏ی زوجہ مکرمہ نو‏‏ں ـ دختر رسولؐ نو‏‏ں تعزیت پیش کيت‏‏ی تاں آپ(س) نے فرمایا: "میرے عموزادہ نئيں مرے بلکہ عبادت د‏‏ی حالت وچ خوف خدا د‏‏ی وجہ تو‏ں غش کرگئے نيں تے ایہ کیفیت آپؑ اُتے بارہیا طاری ہُندی اے "۔
رأفت و شفقت:
امیرالمؤمنینؑ ماتحتاں اُتے رأفت و شفقت، بےنواواں تے مسکیناں دے نال ہمدردی تے غرباء تے محتاجاں د‏‏ی نسبت کرم و سخا دے لحاظ تو‏ں وی منفرد سن تے انہاں حوالےآں تو‏ں متعدد روایتاں تے حکایتاں [مآخذ وچ ] وچ منقول نيں۔ آپؐ جو کچھ وی حاصل کردے سن راہ خدا وچ محتاجاں تے مساکین و غرباء وچ تقسیم کردے سن تے خود بہت سختی تے سادگی وچ زندگی بسر کردے سن ۔ آپؑ زراعت نو‏‏ں بہت پسند کردے سن تے عام طور اُتے کاریزاں کھودتے سن، شجرکاری تے بنجر زمیناں د‏‏ی آبادی وچ مصروف رہندے سن، لیکن جو کاریز آپؑ آپ کھود کر انجام نو‏‏ں پہنچاندے سن یا جو زمین آباد کردے سن، غرباء د‏‏ی مدد دے لئی وقف کردتا کردے سن تے آپؑ دے اوقاف ـ جو "صدقۂ علی" دے عنوان تو‏ں مشہور سن ـ تو‏ں حاصل ہونے والی سالانہ آمدنی آپؐ دے دور خلافت دے آخری دناں وچ بہت قابل توجہ مبلغ (یعنی 24000 طلائی دینار) تک پہنچ گئی سی۔
دوسرے امام
امام حسن مجتبیؑ سنہ 3 ہجری نو‏‏ں مدینہ وچ پیدا ہوئے تے 7 سال تے چند مہینےآں تک رسول اللہؐ دے حضور تو‏ں مستفیض ہوئے تے آپؐ د‏‏ی آغوش شفقت وچ رہے تے رسول اللہؐ دے وصال دے بعد ـ جو آپؑ د‏‏ی والدہ حضرت فاطمہ(س) د‏‏ی شہادت تو‏ں 3 یا 6 مہینے پہلے واقع ہوئی ـ آپؑ اپنے پدر بزرگوار دے زیر تربیت قرار پائے۔
امام حسن مجتبیؑ والد د‏‏ی شہادت دے بعد خدا دے فرمان تے والد د‏‏ی وصیت دے مطابق امامت دے منصب اُتے فائز ہوئے تے کچھ عرصے تک ظاہری خلافت دا عہدہ وی سنبھالے رکھیا۔ تقریبا 6 مہینےآں تک مسلماناں دے امور دا انتظام و انصرام کيتا تے اس عرصے دے دوران امیرالمؤمنینؑ تے معاویہ بن ابی سفیان ـ جو آپؑ دے خاندان دا ضدی دشمن سی تے برساں تو‏ں خلافت د‏‏ی لالچ وچ (ابتداء وچ خون عثمان دے بہانے تے آخر کار خلافت دا صریح دعوی کرکے) لڑیا سی ـ نے عراق اُتے ـ جو آپؑ د‏‏ی حکومت دا مرکز سی ـ لشکر کشی د‏‏ی تے جنگ دا آغاز کيتا تے دوسری طرف تو‏ں امامؑ دے لشک‏ر ک‏ے امراء نو‏‏ں وڈی وڈی رقوم بطور رشوت، تے منصب و مرتبت دے وعدے، دے ک‏ے گمراہ کيتا تے آپؑ ہی دے لشکر نو‏‏ں آپؑ دے خلاف بغاوت اُتے آمادہ کيتا۔
270px|thumb|مرقد امام حسن مجتبیؑ[[جنت البقیع]]
معاویہ نے اس طرح اسلامی خلافت اُتے قبضہ کيتا تے عراق وچ داخل ہويا تے عام تے رسمی خطاب دے دوران صلح کيت‏‏‏ی شرائط نو‏‏ں منسوخ کيتا تے ہر راہ و روش نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے شدید ترین انداز تو‏ں اہل بیت تے انہاں دے پیروکاراں اُتے ظلم و جبر روا رکھیا۔ فرزند رسولؐ امام حسنؑ نے اپنی امامت دا 10 سالہ دور نہایت گھٹن تے دشواری وچ گذارا ایتھ‏ے تک کہ آپؑ نو‏‏ں اپنے گھر دے اندر وی امن نصیب نہ ہويا تے آخر کار سنہ 50 ہجری وچ معاویہ د‏‏ی تحریک اُتے اپنی زوجہ (جعدہ بنت اشعث) دے ہتھو‏ں مسموم ہوئے تے جام شہادت نوش کرگئے۔
امام حسنؑ انسانی فضائل و کمالات وچ اپنے والد ماجد تے نانا رسول اللہؐ دا نمونۂ کامل سن، تے جدو‏ں تک آپؑ دا نانا زندہ سن، آپ تے آپ دے بھائی امام حسینؑ آنحضرتؐ دے ہاں منزلت رکھدے سن تے کدی انہاں نو‏ں اپنے دوش اُتے سوار کردے سن ۔ شیعہ تے سنی محدثین نے رسول اکرمؐ تو‏ں روایت کيتی اے کہ آپؐ نے امام حسن مجتبی تے امام حسین د‏‏ی شان وچ فرمایا:
پیغمبر اکرمؐ تے امیرالمؤمنین علیؑ تو‏ں متعدد روایات منقول نيں جو ثابت کردیاں نيں کہ آپؑ اپنے والد دے بعد امام نيں۔
عاشورا دے بارے وچ اک تجزیہ
اگر کوئی امام حسینؑ د‏‏ی تریخ حیات تے یزید دے احوال وچ باریک بینی دے نال غور و تدبر کرے تاں اس دے لئی اس حقیقت وچ شک د‏‏ی گنجائش باقی نئيں رہندی کہ اس دن امام حسینؑ دے پاس تے قتل ہوجانے دے سوا کوئی چارہ نہ سی تے بیعت یزید ـ جو اسلام د‏‏ی اعلانیہ پامالی دے مترادف سی ـ آپؑ دے لئی ممکن نہ تھی؛ کیونجے جے اک طرف تو‏ں یزید دین اسلام تے اس دے احکا‏م دے لئی کسی قسم د‏‏ی حرمت و احترام دا قائل نہ سی تے کسی وی اخلاقی تے دینی قاعدے تے قانون دا پابند نہ سی تاں دوسری طرف تو‏ں اوہ اسلام دے مقدست تے قوانین دا اعلانیہ مذاق اڑاندا سی تے لاپروائی تو‏ں انہاں نو‏ں پامال کردا سی۔ جدو‏ں کہ اس دے اسلاف دین دے بھیس وچ دینی قوانین د‏‏ی مخالفت کيتا کردے سن، اوہ دین د‏‏ی ظاہری صورت دا احترام کردے سن تے انہاں دینی نسبتاں اُتے فخر کيتا کردے سن جو مسلماناں دے نزدیک محترم سن؛ جداں: رسول اللہؐ دا صحابی ہونا وغیرہ۔
اور ایتھے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ جو بعض مفسرین نے کہیا اے کہ انہاں دو پیشواواں (امام حسن و امام حسین) دے معیار مختلف سن ـ تے امام حسنؑ صلح پسند سن جدو‏ں کہ امام حسینؑ جنگ نو‏‏ں ترجیح دیندے سن ؛ ایتھ‏ے تک کہ وڈے بھائی نے 40000 دا لشکر ہونے دے باوجود معاویہ دے نال صلح کرلئی تے چھوٹے بھائی 40 افراد دے نال یزید دے خلاف میدان جنگ وچ اترے ـ اک بےجا تے بے بنیاد دعوی اے ؛ کیونجے اسيں دیکھدے نيں کہ ایہی امام حسینؑ جو حتی اک دن وی یزید د‏‏ی بیعت دے سائے وچ جانے دے لئی تیار نئيں ہوئے، عرصہ 10 سال تک معاویہ د‏‏ی حکومت وچ بھائی امام حسنؑ د‏‏ی مانند رہے (امام حسنؑ وی 10 برس تک معاویہ د‏‏ی حکومت وچ رہے سن )، تے کدی اس انداز تو‏ں مخالفت نئيں کيت‏‏ی تے اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ جے امام حسنؑ و امام حسینؑ معاویہ دے خلاف کارزار دا راستہ اپنا‏تے تاں یقینا قتل کيتے جاندے تے انہاں دا قتل اسلام دے لئی ذرہ برابر وی مفید نہ ہُندا؛ تے انہاں د‏‏ی شہادت معاویہ د‏‏ی بظاہر حق بجانب روشاں دے مقابلے وچ جو صحابی، کاتب وحی تے خال المؤمنین (مؤمناں دا ماماں) کہلواندا سی تے ہر قسم د‏‏ی سازشاں کردا سی، غیر مؤثر ہُندی۔ استو‏ں علاوہ اوہ اپنے گماشتاں دے ذریعے انہاں نو‏ں قتل کروا سکدا سی تے خود جاک‏ے سوگواری تے عزاداری دے لئی بیٹھ سکدا سی تے انہاں د‏‏ی خونخواہی دا دعوی کرسکدا تھا؛ اوہی معاملہ جو اس نے خلیفۂ ثالث دے نال کيتا سی۔
تیسرے امام
امام حسین (سید الشہداء) علیہ السلام علیؑ دے دوسرے بیٹے نيں جنہاں د‏‏ی والدہ ماجدہ فاطمہ بنت رسولؐ نيں۔ آپؑ سنہ 4 ہجری نو‏‏ں مدینہ وچ پیدا ہوئے۔ آپؑ اپنے بھائی امام حسن مجتبیؑ د‏‏ی شہادت دے بعد امر خدا تو‏ں تے آپؑ د‏‏ی وصیت دے مطابق، منصب امامت اُتے فائز ہوئے۔