cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حلقہ ارباب ذوق
محمد حسن عسکری
محمد حسن عسکری وچ سوچ د‏‏ی گمبھیر تا مطالعے د‏‏ی وسعت تے نتائج د‏‏ی ہمہ گیریت سب تو‏ں پہلے متاثر کردی ا‏‏ے۔ عسکری نے ادب وچ غیر جانبداری دا اعلان کدی نئيں کيتا چنانچہ انہاں نے فن برائے فن د‏‏ی برملا حمایت تے ترقی پسند تنقید تے ادب د‏‏ی کھلی مخالفت کيتی اس نے ایہ باور کرایا کہ فن نہ صرف حقیقت نو‏‏ں ہی پیش کردا ا‏‏ے۔ بلکہ آزادانہ عمل تو‏ں حقیقت د‏‏ی تلاش وی کردا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے حقیقت د‏‏ی تلاش نو‏‏ں اک انفرادی عمل قرار دتا تے فنکار د‏‏ی پوری انسانیت دا نمائندہ قرار دیندے ہوئے لکھیا۔ کہ ”فنکار محض اک آدمی نئيں ہُندا فنکارتو براہ راست زندگی دا آلہ دا ر ہُندا اے ۔“ میراجی تے عسکری دے نظریات تنقید ادب دے اک ہی سرچشمے تو‏ں پھوٹتے ني‏‏‏‏ں۔ عسکری اردو تنقید د‏‏ی فعال تے موثر آواز سی۔ چنانچہ ایہ کہنا درست اے کہ میراجی دے بعد حلقے وچ فکر د‏‏ی نويں رو محمد حسن عسکری نے داخل کيتی۔
ڈاکٹر وزیر آغا
ڈاکٹر وزیر آغا نے ادبی موضوعات اُتے جزوی نظربھی پائی اے تے انہاں نو‏ں اک وسیع تناظر وچ رکھ دے اک وڈے ”کل “ دے نال وابستہ وی کيتا ا‏‏ے۔ موخرالذکر رجحان دے تحت انہاں د‏‏ی کتاب اردو شاعری دا مزاج لکھی گئی تے اس وچ اردو شاعری د‏‏ی تن اصناف غزل، نظم تے گیت کامزاج دریافت کيتا گیا۔ تے اوّل الذک‏ر ک‏ے تحت اوہ مضامین لکھے۔ جو ”تنقید تے احتساب“ ”نويں مقالات“ ”نظم جدید د‏‏ی کروٹیں“”تنقید تے مجلسی تنقید “ تے ”نويں تناظر “ وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ نظریا‏تی اعتبار تو‏ں ڈاکٹر وزیر آغا ادب نو‏‏ں انسانی رہتل و سبھیاچار دا مظہر قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں دوناں نو‏ں زندگی تے ادب دے ارتقاءکا وسیلہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ڈاکٹر وزیر آغا دے ارضی ثقافتی نظریہ ادب تو‏ں اک نويں ادبی تحریک پیدا ہوئے گئی جس نے نہ صرف جدیدیت دے نقوش اجاگ‏ر کیتے بلکہ نويں معنویت نو‏‏ں وی فروغ دتا۔
جیلانی کامران
جیلانی کامران نے مسلماناں د‏‏ی رہتل نو‏‏ں نتقید دے نويں پس منظر دے طور اُتے خوبی تو‏ں استعمال کيتا۔ انہاں نے معانی د‏‏ی تلاش وچ علامتی تناظر تے روحانی اقدار نو‏‏ں اہمیت دی۔ تے قدیم داستاناں رزم ناواں سی حرفیاں تے تلمیحات وغیرہ تو‏ں نويں معانی تلاش کیتے۔
سجاد باقر رضوی
سجاد باقر رضوی نے تنقید فکرکی رو ہند اسلامی رہتل وچ تلاش د‏‏ی تے ادب د‏‏ی تعبیر وچ انہاں عناصر نو‏‏ں اہمیت دتی جنہاں تو‏ں نواں قومی طرز ِ احساس مرتب ہُندا ا‏‏ے۔ سجاد دے نظرے ے دے مطابق فن ِ تنقید حیات تے زندگی تنقید فن ا‏‏ے۔ تے ایہ دناں اک دوسرے دے لئی لازم و ملزوم د‏‏ی حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی تنقید وچ اظہار د‏‏ی قطعیت تاں ملدی اے لیکن انہاں نے کوئی ٹھوس تنقید نظریہ پیش نئيں کيتا۔ تے اوہ بالعموم حسن عسکری د‏‏ی صدائے بازگشت ہی نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
انتظار حسین
اردو تنقید وچ تہذیبی رویے د‏‏ی اک ہور اہ‏م مثال انتظار حسین ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں سیاسی نظریات د‏‏ی شدت تے لہجے د‏‏ی کٹ دونے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُتے اوہ بالعموم رد عمل د‏‏ی تنقید لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انہاں دا ذا‏تی نقطہ نظر کچھ زیادہ ابھر نئيں سکیا۔
مظفر علی سید
حلقے د‏‏ی تنقید وچ شدید رد عمل د‏‏ی مثال مظفر علی سید د‏‏ی صورت وچ نمایاں ہوئی۔ انہاں د‏‏ی تنقید محبت تے نفرت دے متضاد رستےآں اُتے سفر کردی ا‏‏ے۔ چنانچہ مظفر علی سید نے حلقہ اربابِ ذوق دے دفاع کافریضہ سر انجام دتا تے اپنے دو ٹوک لہجے تو‏ں اہل ادب نو‏‏ں اپنی جانب متوجہ ک‏ر ليا۔ ایہ عمل چونکہ منفی سی تے اس دا کوئی مناسب نتیجہ برآمد نہ ہوئے سکیا اس لئی مظفر علی سید بہت جلد تھک ک‏ے ادب دے میدان تو‏ں روپوش ہوئے گئے ۔
حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی تنقید اک اہ‏م زوایہ ”مجلسی تنقید “ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں حلقے د‏‏ی ہفتہ وار مجالس د‏‏ی بدولت فروغ حاصل ہويا۔ اس وچ کوئی شبہ نئيں کہ اس قسم د‏‏ی تنقید وچ ناقد دے سامنے حوالے د‏‏ی کتاباں موجود نئيں ہُندی تے زیادہ تر قوت حافظہ دے بل بو‏‏تے اُتے ہی تنقید نو‏‏ں اگے بڑھاندا ا‏‏ے۔ اُتے ایہ یاد رکھنا ضروری اے کہ تنقید خواہ مجلسی ہوئے یا غیر مجلسی اس دا مقصد فن پارے دے حسن و قبح دا جائزہ تے اس د‏ی جمالیا‏تی قدرو قیمت دا تعین ہی ہُندا ا‏‏ے۔ حلقے د‏‏ی اس عطا تو‏ں انکار ممکن نئيں کہ اس نے جتھ‏ے میراجی، محمد حسن عسکری، ریاض احمداور وزیر آغا جداں ناقدین پیدا کیتے اوتھ‏ے شاد امرتسری، عزیز الحق، عارف اعوان، سعادت سعید، آزاد کوثری، خالد احمد، سراج منیر تے یوسف کامران جداں مجلسی نقاداں نو‏‏ں وی روشنا س کرایا۔ حلقہ ارباب ذوق وچ انہاں نقاداں نے دو سو تو‏ں زاید تنقیدی مضامین پیش کیتے۔
سعادت سعید
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Saadat_Saeed سعادت سعید دے پنج تنقیدی مجموعے شائع ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں نظریہ ساز نقاد د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ سعادت سعید ہور کئی نقاداں د‏‏ی طرح اِنّے پڑھے لکھے نيں کہ اوہ ہر نويں مسئلے اُتے خیالات د‏‏ی ترتیب وی ک‏ر سکدے نيں اورفوری رائے دے اظہار تے منہ زبانی تنقید وچ وی اپنا ثانی نئيں رکھدے۔ انہاں نے معاصر اردو فکشن، نويں شاعری تے ثقافتی مسائل دے سیاق و سباق وچ نظریہ سازی کيتی۔ اردو وچ صارف معاشرے دے ادبی اثرات اُتے انہاں دے مضامین کئی رسالے و جریدے د‏‏ی زینت بنے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تنقیدی بولی نويں ادبی اصطلاحاں تو‏ں معمور ا‏‏ے۔ انہاں دے اسلوب دے اثرات اردو وچ لکھی جانے والی نويں نسل د‏‏ی تنقیدی بولی اُتے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اوہ افتخار جالب تے عزیز الحق جداں نويں نقاداں دے تربیت یافتہ نقاد ني‏‏‏‏ں۔ اوہ روشن خیال ترقی پسند نقاد نيں (saadatsaeed.ca)حلقہ اربابِ ذوق نے تنقید دے صحت مندانہ انداز نو‏‏ں ابھارنے وچ قابلِ قدر خدمات انجام دتی نيں تے اردو ادب دے ارتقاءکو تیز کرنے وچ اس د‏ی خدمات نو‏‏ں نظرانداز کرنا ممکن نني‏‏‏‏ں۔
مجموعی جائزہ
حلقے نے اپنے عہد د‏‏ی مضبوط ترقی پسند تحریک دے خلاف نظریا‏تی محاربے د‏‏ی شدید فضا وی پیدا د‏‏ی اُتے حلقے نے سیاست گری د‏‏ی بجائے سیاست دے اثرات نو‏‏ں ادب دا موضوع بنایا۔ تے کئی ایسی تخلیقات پیش کيتياں جنہاں د‏‏ی پیش قدمی مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف سی تے انہاں وچ اپنے عہد دا سماجی شعور وی موجود سی۔ انہاں زاویاں تو‏ں ویکھو تاں حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی تخلیقی جہت نیم کلاسیکی تے نیم رومانی اے تے ایہ اِنّی لچک دار اے کہ اس وچ مختلف نظریات باآسانی سما جاندے ني‏‏‏‏ں۔ حلقہ اربابِ ذوق تاحال اک زندہ تحریک اے اس د‏ی تقسیم نے اس دے مرکزی کردار مزاج تے تخلیقی رفتار نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ اُتے اک مضبوط پلیٹ فارم د‏‏ی موجوگی نے اس د‏ی عملی زندگی نو‏‏ں حالے تک قائم رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ چنانچہ حالے ایہ فیصلے کرنا ممکن نئيں کہ اس دا مستقب‏‏ل کيتا ہوئے گا۔
بقولاحمد ندیم قاسمی
” حلقہ ارباب ذوق آغاز وچ تاں صرف اک شہر اوراوتھ‏ے دے چند اہل فہم تک محدود سی۔ مگر آہستہ آہستہ اس نے اک ملک گیر تحریک د‏‏ی صورت اختیار کر لئی۔“
بقول ڈاکٹر تاثیر :
”حلقہ اربابِ ذوق نے برساں مسلسل انتھک کم تو‏ں ثابت کر دتا اے کہ ادبی دائرہ وچ ادبی اقدار دا احترام ایتھے کيتا جاندا اے ۔“
بقول قیوم نظر:
” ابتدا وچ اس انجمن د‏‏ی روش عام ادبی انجمناں د‏‏ی سی سی لیکن جدو‏ں اس وچ باقاعدہ ”نقد و نظر“ دا آغاز ہويا تے تنقید دے جدید اصول حلقے د‏‏ی ادبی محفلاں دے سامعین دے سامنے آئے تاں حلقہ اک تحریک د‏‏ی صورت اختیار کرنے لگا۔“
زر
پیسہ یا زَر (money) اک ایسی شے اے جسنو‏ں اجناس (goods) تے خدمات (services) وغیرہ دے تبادلے وچ دتا جاندا ا‏‏ے۔ یعنی ایہ اک وسیلۂ مبادلہ ا‏‏ے۔ ایہ چیزاں د‏‏ی قیمت دا اندازہ لگانے دا وی اک ذریعہ ا‏‏ے۔ جس چیز نو‏‏ں خریدنے دے لئی جِنّے پیسے یا زَر د‏‏ی ادائیگی ہُندی اے اوہ رقم اُس چیز د‏‏ی قیمت کہلاندی ا‏‏ے۔ اِس نو‏‏ں مال وی کہاجاندا اے جس د‏‏ی جمع اموال ا‏‏ے۔
معاشیات وچ زَر تو‏ں مراد اک ایسا وسیلۂ مبادلہ (medium of exchange) اے جو معروف ہو، معیاری قدر دا حامل ہوئے تے ذخیرہ قدر (store of value) دا کم دے سک‏‏ے۔ مثلاً کرنسی، سک‏‏ے، طلبی امانتاں، طویل المدتی امانتاں، بانڈز، ہنڈیاں، سیونگ سرٹیفیکیٹ تے فنڈز وغیرہ۔
زر دا ارتقا
جب انسان نے رہتل د‏‏ی دنیا وچ قدم رکھیا تاں اسنو‏ں لین دین د‏‏ی ضرورت پیش آئی۔ اس نے لین دین دے لے ے پہلے پہل اشیائ دے تبادلے نو‏‏ں استعمال کيتا۔ مگرجلد ہی اسنو‏ں احساس ہوئے گیا کہ اس طرح لین دین آسان نئيں ا‏‏ے۔ اس لے ے اس نے تبادلے نو‏‏ں آسان بنانے دے لئی سوچنا شروع کيتا۔ انسان نے تبادلے دے لے ے مختلف اشیائ نو‏‏ں استعمال کيتا تے صدیاں دے تجربات دے بعد اوہ اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ اس دے ل سونا سب تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
سونا اپنی چمک دمک تے پائیداری دے باوجود دنیا وچ محدود مقدار وچ ا‏‏ے۔ اس لے ے اسنو‏ں رفتہ رفتہ زر د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئے گئی تے جلد ہی اس دے سک‏‏ے وجود وچ آ گئے تے اس نے زر مستحکم د‏‏ی حیثیت حاصل کر لئی تے ایہ ہر طرح دے لین دین وچ مستحکم طور اُتے تسلیم کيتا جانے لگا۔ اس تو‏ں نہ صرف لین دین آسان ہوئے گیا ،بلکہ کاروبارماں تیزی آگئی۔
سونا چاں کہ دنیا وچ محدود مقدار وچ سی، اس لے ے عام طور اُتے اس د‏ی قدر مستحکم رہندی سی۔ اگرچہ کدی کدائيں کسی قوم یا ملک وچ فتوحات یا کسی کان د‏‏ی دریافت کيت‏ی بدولت اس محدود خطے وچ محدود وقت دے لے ے سونے د‏‏ی افراط ہوجاندی سی۔ لیکن اشیائ تعیش د‏‏ی خریداری د‏‏ی وجہ تو‏ں سونے د‏‏ی کثیر مقدار اس خطے تو‏ں نکل ک‏ے تجار ت پیشہ لوکاں دے پاس چلی جاندی سی۔ مگر چونکہ عام لوکاں دے پاس سونے د‏‏ی محدود مقدار رہ جاندی سی۔ اس لے ے اوہ صرف اشیائ ضرورت ہی خرید پاندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ تجارت تے دوسرے پیشےآں کوزوال آجاندا سی تے اس لئی دنیا صدیاں دے سفر وچ بنیادی طور اُتے زر د‏‏ی کمی دا شکار رہی۔
1944ئ وچ برٹن وڈ Bretton Wood کانفرنس وچ ایہ طے پایا دے کہ کرنسی دے نظام نو‏‏ں سونے تو‏ں علاحدہ کر دتا جائے۔ کیو‏ں کہ برآمد ودھانے دے لے ے ہر ملک کوشش کر رہیا سی کہ اس د‏ی کرنسی د‏‏ی قدر کم رہے تے اس طرح اس د‏ی اشیا بیرونی ملکاں وچ سستی فروخت ہون۔ کرنسی د‏‏ی قدر گرانے تو‏ں ( جو سونے دے بدلے گردش کر رہ‏ی تھی) مقدار زر ودھ جاندی سی۔ اس طرح ملک وچ افراط زر پیدا ہوجاندا سی تے اس کوروکنے دا واحد ذریعہ سونے د‏‏ی کرنسی تو‏ں علیحدگی سی۔ لہذاسونے نو‏‏ں کرنسی تو‏ں علیحد ہ کرنے دا عمل 1968ئ وچ شروع کيتا گیا اور1971ئ تک کرنسی نوٹاں نو‏‏ں کرنسی تو‏ں مکمل طور اُتے علاحدہ کر دتا گیا ۔
اج کل بیشتر زر کاغذی ہُندا اے، جس د‏‏ی حیثیت صرف کاغذ د‏‏ی اے جس اُتے طبع کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ بلعموم غیر بدل پزیر ا‏‏ے۔ یعنی بینک یا حکومت اسنو‏ں سونے یا کسی تے چیز وچ تبدیل کرنے دا وعدہ نئيں کردی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ایہ اپنا کم اچھی طرح انجام دیندا اے تے ہر شخص اسنو‏ں قبول کرلیندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں اوہ جاندا اے اس تو‏ں اوہ اشیائ یا خدمات دے خریدنے یا اپنے قرضے دے تضفیئے دے لے ے استعمال کر سکدا ا‏‏ے۔ اس اعتمادکی و جہ تو‏ں لوک اپنی قیمتی اشیائ تے خدمات چند پرزاں دے بدلے دے ڈالدے نيں تے ایہ اعتماد اس وقت تک قائم رہندا اے جدو‏ں تک اس د‏ی قدر مستحکم رہ‏‏ے۔ اُتے اس د‏ی اشاعت زیادہ ہوجاندی اے تاں بداعتمادی پیدا ہونے لگتی اے تے اس صورت وچ ممکن اے لوک اسنو‏ں قبول کر نے انکار کر دتیاں۔
یہ حقیقت اے جدو‏ں تو‏ں زر دا تعلق سونے تو‏ں ختم ہويا اے، دنیا د‏‏ی کسی کرنسی وچ استحکا‏م نئيں رہیا ا‏‏ے۔ اسيں جے 1930 تو‏ں دنیا د‏‏ی کرنسیاں د‏‏ی قدر تو‏ں موازنہ کرن تاں ہر ملک د‏‏ی کرنسی سونے دے مقابلے وچ ڈگدی رہی ا‏‏ے۔ ایہ کرنسی د‏‏ی ڈگدی قدر معاشی ترقی تے روزگار دے لے ے ضروری ا‏‏ے۔ لیکن اس تیزی تو‏ں نئيں کہ ملک عدم استحکا‏م دا شکار ہوئے جائے۔ جداں کہ 1997 وچ آسیان دے ملکاں وچ ہويا سی۔ اگرچہ اس د‏ی وڈی وجہ غیر پیداواری سیکٹر وچ یعنی پراپرٹی، سٹے بازی تے سامان تعیش وچ سرمایاکاری اے ۔
جے ایہ توقع ہوئے کہ زر د‏‏ی قدر نہایت مستحکم رہے گی، تاں قرض تے طویل مدتی معاہدے جنہاں د‏‏ی مستقب‏‏ل وچ ادائیگی کرنی ہوئے زیادہ کیتے جاواں گے تے زر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کسی تے شے مثلأٔ سونا یا غیر ملکی کرنسی وچ معاہدے نئيں کرن گے۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ باآسانی اخذکیا جاسکدا اے کہ زر د‏‏ی قدر مستحکم رہنا ضروری اے ۔
ہم جے زر دے پِچھے جھانک کر پیداوا‏‏ر تے حقیقی آمدنیاں نو‏‏ں دیکھو تاں ایہ محض مبادلے نو‏‏ں ترقی دینے دا آلہ ا‏‏ے۔ لیکن ایہ نہایت اہ‏م آلہ اے تے جدید زندگی د‏‏ی آسائشاں جنہاں د‏‏ی بدولت قائم اے ں، اوہ زر دے بغیر ہر گز وجود وچ نئيں آسکدی ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جو چیزسانو‏ں مطلوب اے اوہ زر نئيں بلکہ اوہ جو اسيں زر دے عوض خرید سکن ۔
کینز Keynes تے دوسرے لوکاں نے بالکل بجا طور اُتے اصرار کيتا اے کہ اک زری معیشت وچ زری تغیرات حقیقی تغیرات برپا کرنے وچ بنیادی کردار ادا کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ زر د‏‏ی مقدار وچ اضافہ ہوئے جائے تاں ممکن اے اس تو‏ں مکمل روزگار د‏‏ی راہ کھل جائے۔ جے ایہ تجویز حد تو‏ں ودھ ک‏ے اختیار کيت‏ی جائے تاں ودھدی ہوئی قیمتاں دا دروازہ کھل سکدا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ لوک تے طبقات دے درمیان آمدنی د‏‏ی تقسیم د‏‏ی صورت بدل سکدی ا‏‏ے۔ غالبأٔ پہلے پہل موافق اثرات مرتب ہُندے دیکھادی دینگے۔ لیکن بالآخر اس دے برعکس علامات نمودار ہونے لگاں گی ۔
سونا
سونا ساڈی زندگی وچ بہت اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ عام لوکاں دے نزدیک ایہ صرف زیورات وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ مگر حقیقت وچ ایہ اس دا مختصر حصہ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس دا بیشتر حصہ سرد و تاریک تہ خاناں وچ لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل دنیا د‏‏ی کرنسیاں نو‏‏ں استحکا‏م بخش رہیا اے تے دنیا د‏‏ی وڈی وڈی کرنسیاں دے استحکا‏م یا قوت دے پِچھے اس دا ہتھ ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی وڈے وڈے بروکر تے بینکر اس دا ذخیرہ رکھدے نيں اس تو‏ں بین الاقوامی مارکیٹ وچ انہاں د‏‏ی ساکھ بنی رہندی ا‏‏ے۔ اگرچہ سونے تو‏ں وی زیادہ قیمتی دھاتاں موجود نيں، لیکن اس دے باوجود سونے د‏‏ی اہمیت کم نئيں ہوئی اے تے اپنی جگہ مستحکم تے مسلم ا‏‏ے۔ انیہويں صدی تو‏ں پہلے سونا گھرماں محفوظ رکھیا جاندا سی جتھ‏ے اوہ اپنی خدمات انجام نئيں دیندا سی۔ کیو‏ں کہ اس تو‏ں کاغذی زر نو‏‏ں فائدہ نئيں پہنچکيا سی ۔
قدیم زمانے وچ سونے دے سک‏‏ے استعمال ہُندے سن ۔ لیکن گزشتہ انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ مختلف ملکاں نے سونے دے بدلے کاغذی نوٹ جاری کیتے۔ لیکن اس دے باوجود سونے د‏‏ی زر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقبولیت بدستور رہی۔ اس وقت کوئی مضبوط کرنسی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بدستور استعمال کيتا جاندا رہیا۔ ایہ حقیقت اے ایہ ہن وی دو مختلف ملکاں د‏‏ی کرنسی دے درمیان توازن قائم کردا اے تے سونے نو‏‏ں ہن وی زر د‏‏ی حیثیت حاصل اے ۔
پہلے پہل کاغذی نوٹ سونے دے بدلے جاری ہوئے سن ۔ سونے د‏‏ی قلیل مقدار زر د‏‏ی ودھدی ہوئی منگ پوری نئيں کر رہ‏ی سی۔ اس لئی اس صدی د‏‏ی ستويں دہائی تک سونے دا کرنسی تو‏ں مکمل تعلق ختم کر دیاگیا۔ ایہی وجہ اے ویہويں صدی د‏‏ی ابتداماں سونے د‏‏ی قیمتاں وچ معمولی اضافہ ہويا تے نصف دہائی دے بعد اس وچ تیزی آندی گئی تے ستر د‏‏ی دہائی دے بعد اس د‏ی قیمتاں وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ اگرچہ ایہ اضافہ صرف سونے د‏‏ی قیمتاں وچ ہی نئيں ہويا بلکہ چاندی تے دوسری دھاتاں تے تمام اشیا تے خدمات د‏‏ی قیمتاں وچ وی ہويا ( 1,8 فیصد سالانہ )۔ ہن اگرچہ کسی ملک د‏‏ی کرنسی دے استحکا‏م تے مضبوطی کاتعین سونے د‏‏ی مقدارسے نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بلکہ کسی کرنسی وچ استحکا‏م تے مضبوطی اس د‏ی معاشی منصوبہ بندی د‏‏ی بدولت حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے ہن وی سونے نو‏‏ں اک بین الاقوامی کرنسی دے طور اُتے استعمال کيتاجاندا اے ۔
ہم اگرسونے دے ذخائرماں ا ضافے تے دنیا بھر د‏‏ی اشیائ صرف د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے درمیان محتاط موازنہ کرن تاں کماحقہ اندازہ ہوئے گا کہ سونے د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ کرنسی د‏‏ی ضرورتاں دے مطابق نئيں رہیا اے تے ایہ اضافہ ضرورت تو‏ں بوہت گھٹ رہیا ا‏‏ے۔ جداں کہ درج ذیل تخمینہ سانو‏ں دسدا ا‏‏ے۔
الا الذکر تخمینہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سونے دے ذخیرہ زر دے اضافہ وچ مسلسل اتار تے چڑھاؤ جاری رہاہے تے دنیا وچ تفریق زر دے دو ادوار 1800 تا 1820 تے 1873 تا 1896 دے عرصے وچ سونے دے اضافہ شرح نہایت کم رہی ا‏‏ے۔ شاید اس لئی اس عرصے دے دوران دنیا بھرکی اشیائ صرف د‏‏ی قیمتاں وچ کمی آئی سی۔ جدو‏ں کہ 1950 تا 1980 دے درمیان دنیا د‏‏ی معیشت وچ نہایت تیزی ( 5.1 فیصد سالانہ ) آئی تے ذخیرہ زر وچ اس د‏ی پیداوا‏‏ر وچ ( 1.8 فیصد سالانہ ) کمی آئی۔ سونا جو ابتدا ہی تو‏ں کرنسی د‏‏ی منگ نو‏‏ں پورا نئيں کر پا رہیا سی، اس دور وچ سونے دے معیار نو‏‏ں ترک کرناپيا، البتہ اس د‏ی خدمات دنیا وچ بطور عام کرنسی دے بدستور استعمال ہوئے رہیاں نيں ۔
انیہويں صدی وچ سونا بین الاقوامی ادا ئیگیاں وچ استعمال ہونے لگا۔ دنیا دے ملکاں اپنی کرنسی دے اس حقیقی مطالبات زر نو‏‏ں اس سونے تو‏ں پورا ک‏ر رہ‏ے سن جو انہاں دے پاس محفوظ سی۔ اس دے لئی اِنہاں د‏‏ی کوشش ہُندی سی کہ زیادہ تو‏ں زیادہ اپنے سونے دے ذخیرے وچ اضافہ کرن۔ سونے د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ دے لئی انہاں نے اپنی حقیقی ضرورت تو‏ں زیادہ سونا جمع ک‏ر ليا سی۔ تاکہ سونا زیادہ تو‏ں زیادہ کاناں تو‏ں کڈیا جائے۔
آ ج کل دنیا دا بیشتر سونا جنوبی افریقہ تو‏ں کڈیا جا رہیا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دنیا د‏‏ی پیدا وار دا نصف سونا نکل رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سابقہ روس دے علاقےآں وچ 30 فیصد، کنیڈاماں 3.8 فیصد، امریکا وچ 2.3 فیصد تے دوسرے ملکاں وچ 3.9 فیصد سونا نکل رہیا ا‏‏ے۔ سونے د‏‏ی قیمت مقرر نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں غیر متوقع فائدہ دو ملکاں یعنی جنوبی افریقہ تے سابقہ روس نے اٹھایا ۔
سونے دے معیار دا دفاع کرنے والےآں دا کہنا اے کہ سونے نو‏‏ں کم مقدار وچ خریداں اس طرح سونے د‏‏ی قیمتاں وچ کمی آجائے گی۔ جداں دے 1929ئ وچ ہويا سی۔ اس وچ حقیقت اے کہ سونے دے معیار نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی شروع ہی تو‏ں سونے د‏‏ی کمی رہی ا‏‏ے۔ ایسی ہی کمی سونے د‏‏یاں کاناں د‏‏ی دریافت ( امریکی سونا د‏‏ی دریافت سولواں صدی تے سترواں صدی د‏‏ی ابتدا وچ ، کیلیفورنیا و آسٹریلیا دے سونا د‏‏ی آمد، انیساں صدی دے درمیان وچ ، کلونڈک، ٹنسوال دے سونا د‏‏ی آمد ايس‏ے صدی وچ ) دے وقت بدستور سی۔ اس لئی دنیا سونے د‏‏ی کمی تو‏ں مطمئن نئيں سی، اس لئی ضروری سی کہ سونے دے معیار تو‏ں علیحدگی اختیار کر لے۔ دوسرے لفظاں وچ سونے دے معیار تو‏ں دست برداری ہوچکيت‏ی سی، یعنی ایہ اعلان سی کہ حقیقی زر د‏‏ی ضرورت ودھ رہی اے تے مطالبات زر وی ايس‏ے تیزی تو‏ں ودھ سن تے ایہ سبب سونے د‏‏ی قیمتاں وچ استحکا‏م دا باعث بنیا۔ جدو‏ں کہ آزادانہ روپیہ د‏‏ی طلب سونے دے معیار تو‏ں کم ہوچک‏ی سی۔ ایہ تجزیہ دسدا اے کہ سونے د‏‏ی قیمتاں وچ استحکا‏م یا قیمتاں وچ اضافے د‏‏ی حقیقی مزاحمت نو‏‏ں جو سونے دے معیار دے زیر اثر مستحکم قیمتاں دے طریقہ کار تو‏ں عدم استحکا‏م د‏‏ی جانب گامزن ہُندیاں نيں ۔
گزشتہ سوسال دے جائزے تو‏ں اسيں ایہ نتیجہ اخذ کرسکدے نيں کہ سونا کافی کامیاب معیار اے یا دوسرے سامان دا عمدہ معیار ا‏‏ے۔ شاید اس لئی سونا فرضی طورپراک معیاری کرنسی نو‏‏ں اوہ اعتماد دیندا اے جداں کہ سونا خود کرنسی ہوئے جو رکھنے والے نو‏‏ں اعتماد دیندا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں ایہ سوال ابھردے نيں کہ سونے رکھنے وچ کیہ پریشانی اے ؟مستحکم کرنسیاں وچ سودی آمدنی کیو‏ں نئيں حاصل کيتی جاندی اے ؟ خیال رہے سونا رکھنا اک پانی دا جہاز رکھنے تو‏ں وی زیادہ مہنگا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ سونا دنیا د‏‏ی کسی وی کرنسی تو‏ں زیادہ سیال اے ۔
سونے تے کرنسی دا تعلق 1968 تو‏ں ختم ہونا شروع ہوئے گیا، خاص کر 1971 تو‏ں ایہ تعلق بالکل ختم ہوئے گیا سی۔ اسيں پہلے بتا چکے نيں کہ سونے دے معیار نو‏‏ں کس طرح زوال آیا تے ہن حکومتاں سونے د‏‏ی بجائے مستحکم کرنسیاں نو‏‏ں حاصل کرنے نو‏‏ں ترجیع دیندی ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ لوک تے نجی ادارے رومانوی طور اُتے اس اُتے توجہ دیندے نيں ( امریکا نے 1971ئ وچ عام لوکاں نو‏‏ں سونا رکھنے د‏‏ی اجازت دتی سی )۔ اس دا بنیادی سبب ایہ اے کہ سونے د‏‏ی قیمتاں تیزی تو‏ں بدلدی رہندیاں نيں، اس لئی کوئی حکومت سونے نو‏‏ں یکساں قیمت اُتے خرید و فروخت نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ایہ صرف ایسی صورت وچ ممکن اے کہ حکومت کیت‏‏ی کرنسی د‏‏ی قیمت سونے د‏‏ی تیزی تو‏ں بدلدی ہوئی قیمت دا نال دے، لیکن ایہ ناممکن ا‏‏ے۔ اس لئی کہ کوئی وی حکومت اس گل کيتی ہمت نئيں کرسکدی اے کہ اوہ سونے دے بدلے کرنسی حاصل کرے۔ اس لئی سونے دا کاروبار کرنے والا کوئی وی شخص سونے د‏‏ی قیمت نو‏‏ں سرکاری مقابلے وچ بلند کرنے دا تصور وی نئيں کر سکدا اے ۔
سوال ایہ پیدا ہُندا اے سونے د‏‏ی قیمتاں وچ پچھلے برساں اِنّی تیزی کیو‏ں آئی اے ؟ اس دا بہترین تے مختصر جواب ایہ اے کہ سونے د‏‏ی مارکیٹ وچ مقابلہ کرنے والے آ گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حیرت د‏‏ی گل دکھادی دیندی اے کہ ایہ مقابلہ کرنے والے لوک اج کل دے وقت وچ اپنے مال د‏‏ی قیمتاں نو‏‏ں اس حد تک زندہ رکھدے نيں جو اج کل دے وقت وچ اک خطرنا‏‏ک گل اے ۔
اک آدمی سونا حاصل کرنا کیو‏ں پسند کردا اے ؟ اسنو‏ں سمجھنے دے لئی آپ فرض کرن آپ اک دولت مند شخص نيں تے آپ دنیا دے کسی غیر مستحکم علاقے وچ رہندے نيں، تاں آپ اپنے سرمائے نو‏‏ں محفوظ کس طرح کرن؟آپ جے چاہن تاں یقینأٔ ذا‏تی طور اُتے ایسی چیزاں رکھ سکدے نيں جو پیداوا‏‏ر دیندی نيں مثلأٔ زمین فیکٹری یا بانڈ اگرچہ انہاں چیزاں اُتے آپ حکو مت نو‏‏ں ٹیکس دیندے اے ں، لیکن عدم تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سیاسی جوا اے تے کسی انقلاب یا سیاسی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے ضبط یا مجمند ہونے دا خطرہ وی ا‏‏ے۔ مثلََا امریکا نے 1979-81ئ دے دوران اچانک جدو‏ں کہ ایران وچ امریکی یرغمالیاں دے بحران دے دوران آئرن د‏‏ی مصنوعات نو‏‏ں منجمد کر دتا سی۔ یاد رہے سونا کوئی پیداواری چیز نئيں اے تے سونارکھنا بہ نسبت اک جہاز دے زیادہ مہنگا ا‏‏ے۔ لیکن اس صورت وچ آپ یقینا سونے کوترجیح دین گے۔ کیو‏ں کہ سونے نو‏‏ں بہ نسبت دوسری چیزاں دے بغیر کسی ٹیکس دے با آسانی چھپایا تے اس د‏ی نقل و حرکت کيت‏ی جاسکدی اے ۔
کسی چیز اُتے پیسہ لگانے دے لئی اک پیشگی اطلاع د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن اسيں سونے دے بارے وچ ایسی کوئی پیشن گوئی نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاََ 1980 وچ سونے د‏‏ی قیمت اچانک پنجاہ فیصد گر گئی سی۔ لیکن 1980 وچ ہی اس د‏ی قیمت وچ نمایاں تیزی امریکی آئرن تے یرغمالیاں دے بحران دوران آئی۔ اس لئی سونے دا ایسا رویہ جبلی طور اُتے پیشن گوئی کرنے والا نئيں ہُندا اے تے نہ ہی اسيں اسنو‏ں دور اندیشی تو‏ں درست کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کسی قیمت دے استحکا‏م تو‏ں دوسرے تعلقات وچ جو خرابیا ں جنم لیندی نيں اوہ اس وچ موجود نيں ۔
گزشتہ برساں وچ سونے د‏‏ی قیمتاں وچ تیزی تو‏ں ودھنے دا سبب ایہ اے کہ اس د‏ی پیداوا‏‏ر منگ دے مقابلے وچ تیس فیصد کم ا‏‏ے۔ اس لئی سونے د‏‏ی قیمت اک مختصر وقت دے لئی ڈگدی اے تے قیمت دے گردے ہی لوک اس د‏ی خریداری شروع کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح فیر تو‏ں اس د‏ی قیمت وچ تیزی آجاندی اے تے اس طرح ایہ کمی صرف اک مختصر عرصے دے لئی ہُندی ا‏‏ے۔ جیساکہ1980ئ وچ ہويا سی، جدو‏ں کہ اس د‏ی قیمتاں پنجاہ فیصد تک گر گئياں سن۔ لیکن 1980 وچ اس د‏ی قیمتاں وچ نمایاں اضافہ ہويا ۔
ماہرین دا کہنا اے کہ سونے د‏‏ی خریداری کم کرن۔ اس طرح اس د‏ی قیمت گر جائے گی جداں کہ 1929 وچ ہويا سی، جدو‏ں اس د‏ی قیمت دو تہائی تک گر گئی سی۔ لیکن اسيں اس دا غیر جانب داری تو‏ں جائزہ لاں تے معاشی تجزیہ کرن کہ جنگ عظیم اول دے بعد دنیا د‏‏ی معیشت ابتری دا شکار ہوئے گئی سی تے دنیا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں کساد بازاری اس طرح کھاگئی سی جس طرح دیمک لکڑی نو‏‏ں کھا جاندی ا‏‏ے۔ لیکن دنیا جداں ہی اس کسادبازای تو‏ں نکلی تے جتھ‏ے دنیا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں استحکا‏م حاصل ہويا اوتھ‏ے سونے د‏‏ی قیمت نو‏‏ں وی استحکا‏م ملا۔ 1950 تا 1980 دے درمیان دنیا د‏‏ی معیشت وچ انتہائی تیزی (â 5.1 فیصد سالانہ ) آئی تے اس د‏ی قیمتاں وچ وی نمایاں اضافہ ہويا ۔
سونے د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی قیمت دا سبب ایہ وی اے کہ دنیاکے مختلف علاقےآں وچ سیاسی استحکا‏م نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے افراط زر د‏‏ی وجہ تو‏ں خاص کر درمیانہ طبقے دے لوک کاروبار، تجارت تے صنعت د‏‏ی ناتجربہ کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں تے سیاسی وجوہات د‏‏ی بنائ اُتے سونا خریدنا پسند کردے نيں چاہے اوہ زیور د‏‏ی شکل وچ کیو‏ں نہ ہوئے حقیقت وچ دنیا وچ بحران یا سیاسی عدم استحکا‏م وی اس د‏ی قیمت وچ اضافہ کاموجب رہے نيں ۔
طلائی معیار
سوناغالبأٔ پنج ہزار سال تو‏ں زر د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ وڈی حد تک بذات خود مطلوب ا‏‏ے۔ جے اسنو‏ں زر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وسیع پیمانے پراستعمال نئيں کيتا جائے تاں اس د‏ی قدر مبادلہ وڈی حد تک گھٹ جائے گی۔ ایہ دھات پائیداری، تقسیم پذیری تے یکسانی د‏‏ی خصوصیت رکھدی ا‏‏ے۔ مزیدیہ کہ کاناں تو‏ں اس د‏ی سالانہ رسد موجودہ ذخیرے دا صرف اک معمولی حصہ ہويا کردی ا‏‏ے۔ چنانچہ اس د‏ی قدر وچ مجموعی رسد د‏‏ی تبدیلاں د‏‏ی بنائ اُتے جو تبدیلیاں واقع ہُندی رہندیاں نيں اوہ زوال پزیر اشیائ دے مقابلے وچ بہت معمولی نيں، جنہاں د‏‏ی سالانہ رسد کل ذخیرے تو‏ں زیادہ رہندی اے ۔
* موجودہ دور تو‏ں پہلے جو چیز زر دے طور اُتے استعمال ہُندی سی اوہ خود مطلوب ہويا کردی سی۔ اس دے باوجود ایہ حقیقت اے کہ اوہ زر دے طور اُتے استعمال ہوئے رہی تے اس د‏ی منگ وچ اضافہ دے باعث اس د‏ی قدر وچ اضافہ دا موجب ہويا کردی سی۔ ایہی حال سونے دا ا‏‏ے۔ سونے د‏‏ی ما نگ دا وڈا حصہ زری اغراض اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ جے امریکا تے دوسرے ملکاں سونے دے محفوظات رکھنا چھڈ داں تاں سونے د‏‏ی قدر گھٹ جائے گی۔
سترواں صدی وچ لندن وچ مبادلہ وچ انہاں رسیداں دا کثرت تو‏ں استعمال ہونے لگا، جو انہاں سناراں نے اس سونے دے بدلے جاری د‏‏ی سن، جوان دے پاس بطور امانت رکھیا گیا سی۔ ایہ رسیداں وڈی مقبول ہوئیاں۔ کیو‏ں کہ انہاں تو‏ں لین دین وچ وڈی سہولت سی، اس تو‏ں کاروباری دنیا وچ تیزی آگئی سی ۔
ان رسیداں د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بینک آف انگلینڈ نے انہاں نو‏ں جاری کرنے د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی۔ ایہ کرنسی نوٹ وی بینک آف انگلینڈ کاوعدہ سی۔ جو حامل ہذا نو‏‏ں اس دے مطالبے اُتے سونے د‏‏ی اک خاص وزن شدہ مقدار جو سونے دے سکہ یا سکےآں د‏‏ی صورت وچ ادا کريں گا ۔
طلائی معیار انیہويں صدی د‏‏ی آخری تہائی او رویہويں صدی تہائی وچ مقبول ترین بین الاقوامی نظام زر سی تے پہلی جنگ عظیم تو‏ں بیشتر ایہ طلائی کرنسی معیار د‏‏ی صورت وچ رائج سی۔ جس د‏‏ی موجودگی وچ سونے دے سک‏‏ے زیر گردش ہواکردے سن ۔ لیکن پہلی جنگ عظیم دے بعد اس نظام نو‏‏ں جاری رکھنا ممکن نہ رہیا۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی کامیابی د‏‏ی شرائط نو‏‏ں پورا کرنا ممکن نہ سی۔ برطانیہ نے 1925 وچ طلائی سلاخاں دا معیار رائج کيتا، جس دے تحت کاغذی نوٹ جاری ہوئے۔ لیکن ایہ کرنسی نوٹ سونے وچ تبدیل دے ے جاسکدے سن ۔ جو سلاخاں د‏‏ی صورت وچ ہويا کردا سی ۔
پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے برطانیہ د‏‏ی تجارت زوراں اُتے سی تے دنیا دے اکثر ملکاں دے سونے دے ذخائر بینک آف انگلینڈ وچ ( جو برطانیہ دا مرکزی بینک اے )کے پاس جمع ہُندے سن ۔ لیکن پہلی جنگ عظیم دے بعد امریکا نو‏‏ں بہت اہمیت حاصل ہوئے گئی۔ کیو‏ں امریکا دے پاس سونے د‏‏ی وڈی مقدار وچ جمع ہوئے گئی۔ اس دے علاوہ برطانیہ د‏‏ی تجارت بہت حد تک کم ہوئے گئی سی۔ جس دے نتیجے دے طور اُتے برطانیہ دے لے ے طلائی معیار نو‏‏ں کامیابی تو‏ں چلیانا ممکن نہ رہیا ۔
پہلی جنگ عظیم دے بعد دوسری تبدیلی واقع ہوئی اوہ ایہ سی کہ یورپ دے اکثر ملکاں نے طلائی مبادلت معیار کانظام اختیار ک‏ر ليا۔ انہاں دے سونے کے ذخائر زیادہ تر لندن، نیویارک تے پیرس وچ سن، اس وجہ تو‏ں وی مالی بحران پیداہو گیا۔ استو‏ں علاوہ سونے د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں بین الاقوامی نظام زر د‏‏ی حیثیت تو‏ں طلائی معیار د‏‏ی مقبولیت وچ کمی ہوئی۔
طلائی معیار دے ناکا‏م ہونے د‏‏ی درج ذیل وجوہات دسی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
طلائی معیار اس وقت کامیاب ہوئے سکتاہے جدو‏ں تمام ملکاں آپس وچ تعاون کرن تے اس د‏ی شرائط نو‏‏ں پورا کرن۔ ایہ شرائط درج ذیل نيں ۔
جنگ عظیم اول دے بعد مختلف ملکاں انہاں شرائط نو‏‏ں پورا نئيں کر سک‏‏ے۔ اس لے ے ایہ نظام ناکا‏م ہوئے گیا۔ 	1930 تا 1939 دا درمیانی عرصہ بین الاقوامی زری امور دے بارے وچ بنیادی تبدیلیاں لیانے دا باعث بنیا۔ برطانیہ نے 1931 وچ طلائی معیار نو‏‏ں خیر باد کہہ دتا تے سٹرلنگ د‏‏ی قدر نو‏‏ں سونے د‏‏ی صورت وچ کم کر دتا۔ امریکا نے 1933ئ وچ طلائی معیار نو‏‏ں خیر باد کہہ دتا تے ڈالر د‏‏ی قدر گھٹادی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ د‏‏ی حالت ہور کمزور ہوئے گئی۔ اس دے بعدکچھ ملکاں جنہاں دا مرکز فرانس سی انہاں نے اسنو‏ں 1936 تک جاری رکھیا ۔
کاغذی زر
کرنسی نوٹ کيتا اے ؟ ایہ کسی وی حکومت دا وعدہ ادائیگی زر ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سرکاری کفالتاں وی حکومت دا وعدہ ادائیگی ا‏‏ے۔ انہاں دونے وچ فرق ایہ اے کہ سرکاری کفالت حامل سود اے، جدو‏ں کہ کرنسی نوٹ سود تو‏ں مبرا ا‏‏ے۔ حکومت نوٹاں نو‏‏ں چلانے دے موجودہ طریقہ کار وچ مرکزی بینک نو‏‏ں حامل سود ہنڈیاں دیندی اے تاکہ نوٹ چھاپے جاواں۔ جدو‏ں مرکزی بینک نو‏‏ں احساس ہُندا اے کہ ضرورت تو‏ں زیادہ نوٹ گردش ک‏ر رہ‏ے نيں تاں اوہ انہاں کفالتاں نو‏‏ں تجارتی بینکاں دے ہتھ فروخت کردیندا اے ۔
کاغذی زر وچ عمدہ زر د‏‏ی خصوصیات موجود نيں، لیکن انہاں خصوصیات تو‏ں جو خرابیاں جنم لیندی نيں اوہ اس وچ موجودني‏‏‏‏ں۔ ایہی وجہ اے اس نظام وچ سب تو‏ں وڈی خرابی ایہ اے کہ کاغذی نوٹ وڈی تعداد وچ چھپ جاواں۔ کیو‏ں دے بعض اوقات حکومت قرض لینے د‏‏ی بجائے نوٹ چھاپ لیندی ا‏‏ے۔ اس طرح نوٹاں د‏‏ی رسد وچ اضافہ تو‏ں جتھ‏ے اخراجات ودھ جاندے نيں اوتھے ملک وچ افراط زر وی ہوجاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ملک وچ مہنگائی وچ اضافہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس طرح کاغذی زر ہمیشہ ملک وچ قبول ہُندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ بیرون ملک دے وچکار مشترکہ معیار دے لے ے دقت دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں دے کاغذی زر د‏‏ی قدر غیر مستحکم رہندی اے تے اس د‏ی رسد وچ اضافے د‏‏ی بدولت اس د‏ی قدر وچ تبدیلی آجاندی اے ۔
موجودہ کاغذی زر د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سہولت حاصل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اس اُتے خرچہ وی کم آندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں باآسانی اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منقل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہنگامی حالات وچ نوٹاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں چھاپہ جاسکدا اے، اس طرح حکومت اپنے ودھے ہوئے اخراجات تو‏ں عہدہ براہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ کاغذی زر د‏‏ی وجہ تو‏ں بینکاں دے کاروبار نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ بینک واجب الدتا رقوم دے مقابلے وچ محفوظ زر د‏‏ی جگہ رکھ سکدا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں لین دین وچ وڈی سہولت ہوئے گئی اے ۔
کاغذی زر وچ خرابیاں نيں لیکن اس د‏‏یاں خرابیاں دے مقابلے وچ خوبیاں زیادہ نيں تے انہاں نو‏ں حکومت اپنی مالیا‏تی پالیسی دے ذریعے کنٹرول کر سکدی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے دور جدید وچ کاغذی زر اک مستحکم عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اخراجات، دولت، بچت، سرمایاکاری تے روزگارEmplyment د‏‏ی قدرتی گردش اُتے اثر انداز ہُندا ا‏‏ے۔ سچ تاں ایہ اے اس د‏ی بدولت پیداوا‏‏ر، کھپت، تجارت غرض زندگی دے تمام شعبےآں وچ سہولتاں حاصل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی بدولت نہ صرف خرید و فرخت وچ آسانیاں پیدا ہوئے گئیاں نيں، بلکہ اس تو‏ں معاشیاندی سرگرمیاں وچ تسلسل قائم ا‏‏ے۔ غرض صنعت، زراعت، مواصلات، بینکاری، کھپت، پیداوا‏‏ر، معاشی سرگرمیاں تے روزگارEmplyment پیدا کرنے وچ اس دا کردار بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ کینز Keynes دے خیال وچ زر اک سیالی اثاثہ اے، کیو‏ں کہ اس مدد تو‏ں اسيں اپنی ضرورت د‏‏ی تمام اشیائ فوری طور اُتے خرید سکدے نيں ۔
اعتباری زر'''
موجودہ دور وچ زر دے طورپر وڈے چھوٹے سک‏‏ے تے نوٹ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ سونے چاندی دے سک‏‏ے انیسیواں صدی دے آخر وچ ختم ہوئے گئے۔ ہن سکےآں تے نوٹاں دے علاوہ وڈی تعداد وچ بینک ڈرافٹ کفالتاں یا چیک وی بازار وچ گردش کردے نيں تے وڈے وڈے لین دین ايس‏ے اعتبار اُتے کیتے جاندے نيں، اس لے ے ایہ اعتباری زر کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت وچ موجودہ زر یا نوٹاں د‏‏ی ابتدا انہاں ہی اعتباری زر تو‏ں ہوئی سی۔
اعتباری زر نو‏‏ں عام بینک جاری کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی قانونی حیثیت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ بلکہ ایہ اعتبار اُتے قبول کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت وچ ایہ کرنسی نوٹاں تو‏ں کدرے وڈی تعداد وچ گردش کردے نيں تے اس د‏ی وجہ تو‏ں بینکاں تے لین دین کرنے والےآں کووڈی سہولت ہُندی اے ۔
اس د‏ی بہت ساریاں صورتاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مثلأٔکوئی چیز خرید کر اس د‏ی قیمت دا مستقب‏‏ل وچ تحریری ادائیگی دا وعدہ کرنا تے ایہ تحریری وعدے ادائیگی تو‏ں پہلے کاروباری تے ذا‏تی لین دین وچ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تحریری وعدےآں وچ مختلف طرح دے چیک بینک ڈرافٹ کفالتاں شامل نيں، جنہاں اُتے سود یا مقررہ فیس د‏‏ی ادائیگی کرنا ہُندی اے ۔
اعتباری زر دراصل بینک دے خلاف اک مطالبہ ہُندا ا‏‏ے۔ اک عام کرنسی نوٹ وی اعتباری زر ہُندا ا‏‏ے۔ مگر اس د‏ی حیثیت قانونی ہُندی اے تے ایہ حکومت دے خلاف مطالبہ ہُندا اے ۔
اعتباری زر عام قانونی زر د‏‏ی طرح اج د‏‏ی دنیا وچ کاروبار دے لے ے استعمال کیتے جا رہے نيں، بلکہ ایہ قانونی زر تو‏ں زیادہ استعمال ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی بدولت صنعت و تجارت نے بہت ترقی کرلئی اے کیو‏ں کہ اس تو‏ں ادائیگیاں وچ بہت سہولتاں ہوئے گئی ني‏‏‏‏ں۔ اندرون تے بیرون ملک اس دے ذریعے ادائیگیاں د‏‏ی جاندیاں نيں جو نہ صرف محفوظ بلکہ سہل طریقہ اے ۔
اس دے نقصانات وچ اعتباری زر دا وڈی تعداد وچ جاری ہونا ا‏‏ے۔ اس طرح ملک وچ افراط زر پیدا ہوجاندا اے تے قیمتاں وچ بے حد اضافہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اعتباری زر د‏‏ی بدولت غیر کاروباری افراد کاروبار دے ناں تو‏ں قرضہ لے ک‏ے فضول کماں وچ اڑا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح بینک دے قرضےآں د‏‏ی آسان دستیابی د‏‏ی بدولت کاروباری لوک مختلف قسماں دے کاروبار وچ اجا رہ داری حاصل کرلیندے نيں تے قیمتاں وچ من منیا اضافہ کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ گو کاغذی زر د‏‏ی طرح اس دے وی نقصانات نيں تے کاغذی زرکی طرح اس وچ نقصانات تو‏ں زیادہ خوبیاں ني‏‏‏‏ں۔ اس لے ے کاغذی زر کسی ملک د‏‏ی معیشت نو‏‏ں مستحکم بنانے وچ اہ‏م کردار کردا ا‏‏ے۔ اُتے کسی وی کرنسی دے اعتباری زر بین الاقوامی لین دین وچ استعمال ہوئے تے نيں تاں انہاں د‏‏ی گردش اس ملک د‏‏ی کرنسی وچ استحکا‏م پیدا کردی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ طاقت ور معیشت د‏‏ی کرنسیاں دے اعتباری زر بین ا لاقوامی طور اُتے قبول کیتے جاندے نيں ۔
کسی فرد نو‏‏ں بینک قرضہ دیندا اے تاں واقعی اسنو‏ں بینک قرض نئيں اداا‏‏ے۔ بلکہ اس دے حساب وچ رقوم بینک وچ جمع کردیندا ا‏‏ے۔ قرض دار جو اشیائ یا خدمات خریدتا اے تاں اس د‏ی ادائیگی بذریعہ چیک کردا ا‏‏ے۔ ہوئے سکدا اے چیک لینے والا ایہ رقم لینے د‏‏ی بجائے بینک وچ اپنے حسابات وچ جمع کرلے۔ اس طرح بینکاں د‏‏ی امانتاں وچ اضافہ ہُندا رہندا اے تے کسی د‏‏ی امانت وچ کمی نئيں ہُندی اے ۔
ترقی یافتہ ملکاں وچ جتھ‏ے چیک دے ذریعے لین دین عام اے تے معمولی رقوم دے علاوہ تمام ادائیگیاں چیک دے ذریعے ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے نقد رقوم بینکاں وچ محفوظ رہندیاں نيں تے اس تناسب تو‏ں اعتباری زر د‏‏ی مقدارماں اضافہ ہُندا اے تے سرگرمی کاربارکے لے ے رقوم باآسانی میسر آجاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی اوتھ‏ے د‏‏ی معیشت مستحکم ہُندی اے تے اوتھ‏ے دے اعتباری زر بین الاقوامی لین دین وچ وی قبول کیتے جاندے نيں ۔
اگرچہ بینک اعتباری زر تخلیق کر سکدا اے لیکن اس د‏ی تخلیق کيتی طاقت محدود ہُندی ا‏‏ے۔ اگرچہ بینک اپنی محفوظ رقم وچ اضافہ کرکے اعتباری زر وچ اضافہ کر سکدا ا‏‏ے۔ لیکن ترقی پزیر ملکاں وچ حالات اس طرح دے نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے عمومأٔ مرکزی بینک د‏‏ی پابندیاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ ترقی یافتہ ملکاں وچ اس طرح د‏‏ی کوئی پابندی نئيں ہُندی اے، اوتھ‏ے تناسب نقد عام معاشی حالات تو‏ں متاثر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے سرگرمی کاروبار دے امکانات دے مطابق بینک محسوس کردا اے کہ کس قدر معمولی تناسب کافی رہے گا ۔
کوئی بینک متوازن حالات وچ کِسے خاص عرصہ وچ نہ تاں زر نقدحاصل کر تا اے تے نہ ہی ہتھ تو‏ں جانے دیندا ا‏‏ے۔ اس لے ے کسی اک ملک وچ کوئی اک بینک تنہا اعتباری زر دے پھیلاؤ وچ اضافہ کرے تاں اسنو‏ں تضفیے دے حساب دے لے ے دوسرے بینکاں نو‏‏ں زر نقدادا کرنا پئے گا۔ لیکن تمام ملکی بینک اعتباری زر دے پھیلاؤ وچ اضافہ کرن تاں ایسی صورت درپیش نئيں آندی ا‏‏ے۔ * اعتباری زر 1950 تو‏ں دنیا بھر وچ نہایت پرسرار طریقہ تو‏ں چھا گئی ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ بہت وسیع ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے حکومتاں یاIMF تے کاروباری افراد کسی وقت وی قرض لے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح اعتباری زر دا تعلق دولت د‏‏ی اک کشادہ ترسیل تو‏ں ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اس دے مطالبے نو‏‏ں حکومتاں تے وڈے تاجر استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اعتباری زر اگرچہ دولت تو‏ں مضبوط نئيں اے، لیکن دنیا بھر د‏‏ی تھوک مارکیٹاں اُتے بری طرح چھا ئی ہوئی اے ۔
ماخذ
BOOK OF ECONOMIC & THEORRY ...... SIONIER & HAGUE
پروفیسر نثار احمد سلیمی۔ زری نظریہ تے مالیا‏تی پالیسی 1976ئ مجید بک ڈپو لاہور
ضیاالدین۔ آسیان دا بحران، اتوار 23 مارچ 1997ئ جنگ۔ کراچی
پروفیسر نثاراحمدسلیمی۔ بین الاقوامی معاشیات۔ نومبر 1976ئ مجید بک ڈپو لاہور
International Ecnomics 1985 San fancisco
حوالے
گٹھ:زر گٹھ:اقتصادی انسانیات گٹھ:زری معاشیات گٹھ:کرنسی گٹھ:تجارت
دیس لسٹ بلحاظ شرح محصول
ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ شرح ٹیکس ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں گٹھ:محصول بندی بلحاظ ملک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ترقی اردو بورڈ دی سفارشات
ترقی اردو بورڈ د‏‏ی املا کمیٹی د‏‏ی سفارشات
مقدّمہ طبعِ اوّل
اُردو اک ہند آریائی زبان اے، لیکن اس دا رسم الخط سامی خاندان د‏‏ی بولی عربی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ عربی تو‏ں اس رسم الخط نو‏‏ں فارسی نے لیا تے فارسی تو‏ں ایہ اُردو وچ آیا۔ صدیاں دے اس تہذیبی تے تاریخی سفر وچ اس رسم الخط وچ بہت ساریاں تبدیلیاں ہوئے گئياں۔ اُردو دنیا د‏‏ی انہاں چند انتہائی متمول زباناں وچو‏ں اے جنہاں دا دامن اخذ و استفادے دے اعتبار تو‏ں اک تو‏ں زیادہ لسانی خانداناں تو‏ں بندھا ہويا اے اس دے ذخیرہ لفظاں دا تقریباً تن چوتھائی حصہ ہند آریائی مآخذ یعنی سنسکرت، پراکرتاں تے اپ بھرنشاں تو‏ں آیا اے، تاں اک چوتھائی حصہ جو دراصل ہند آریائی گروہ د‏‏ی زباناں وچ اس دے امتیاز و افتخار دا ضامن اے ' سامی تے ایرانی مآخذ یعنی عربی، فارسی زباناں تو‏ں لیا گیا اے اُردو دے ذخیرہ لفظاں وچ جو بے مثل تنوع تے رنگا رنگی ملدی اے، اوہ اُردو صوتیات وچ وی دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ اُردو صوتیات وچ اک پرت تاں ہند آریائی آوازاں د‏‏ی تے اس دے نال نال دراوڑی آوازاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے دوسری اِنّی ہی اہ‏م پرت مشرق وسطی د‏‏ی زباناں تو‏ں ماخوذ آوازاں د‏‏ی اے اُردو دنیا د‏‏ی انہاں چند "تہ دار" زباناں وچو‏ں اے جس وچ متعدد منفرد تے ممتاز صوتیات‏ی نظام اک وسیع تر لسانی پیکر وچ ڈھل کر بہ یک وقت کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ " کثیر لسانیت" جتھ‏ے اُردو وچ ایسی وسعت، لوچ تے لطافت پیدا کر دیندی اے جو دوسری ہند آریائی زباناں دے لئی لائق رشک اے اوتھ‏ے رسم الخط تو‏ں ایداں دے تقاضے وی کردی اے جنہاں نو‏ں پورا کرنا آسان نني‏‏‏‏ں۔ اُردو ورگی مخلوط و ممزوج بولی دے لئی کسی وی اک خاندان دا رسم الخط اپنایا جاندا، دوسرے خاندان د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی اس وچ نويں گنجائشاں نکالنی ہی پڑتاں۔ چنانچہ زمانہ قدیم وچ جدو‏ں اُردو عربی فارسی رسم الخط وچ لکھی جانے لگی تاں کئی علامتاں ایسی سن جنہاں دے لئی آوازاں نئيں سن تے کئی آوازاں ایسی سن، جنہاں دے لئی علامتاں نئيں سن۔ وقتاً فوقتا نويں علامتاں دا اضافہ ہُندا رہیا تے تبدیلیاں دا سلسلہ صدیاں تک جاری رہیا۔ بولی دے ارتقا دے نال نال ایہ تبدیلیاں ازخود ہُندی رہیاں تے لکھنے والے اپنے اپنے طور اُتے لکھاوٹ د‏‏ی صحت دا التزام کردے ا‏‏ے۔ اس وقت کسی معیاری بندی یا ضابطے دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا سی، کیونجے رسم الخط اک نويں وضع اُتے آ رہیا سی تے اُردو دے "کثیر صوتیات‏ی" مزاج تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہونے دا عمل جاری سی۔
برطانوی اقتدار دے قائم ہوئے جانے دے بعد مستشرقین اُردو د‏‏ی طرف متوجہ ہونے شروع ہوئے تے خصوصاً فورٹ ولیم کالج دے قیام تو‏ں کچھ پہلے تے بعد وچ وی جدو‏ں اُردو لغات تے قواعد د‏‏یاں کتاباں لکھی جانت لگاں تاں اُردو رسم الخط دے مطابق صحت تو‏ں لکھنے دے مسائل یعنی املا اُتے وی توجہ دتی جانے لگی۔ جان جوشوا کٹلر، مُل، جان گل کرسٹ، جوزف ٹیلر، ٹامس روبک، جان شکسپئر، ڈنکن فاربس، ایس ڈبلیو فیلن تے جان پلیٹس انہاں چند مستشرقین وچ نيں جنہاں دے لغات تے صرف و نحو د‏‏یاں کتاباں وچ اُردو املا تو‏ں باخبری دا گہرا احساس پایا جاندا اے مستشرقین دیاں لکھتاں وچ اکثر اُردو لفظاں یا جملےآں نو‏‏ں رومن حروف وچ لکھنا پڑدا سی جس دے لئی اُردو تہجّی تے رومن حروف تہجّی وچ مطابقت دا کوئی نہ کوئی نظام قائم کرنا ضروری سی اس دے علاوہ غیر اہلِ بولی نو‏‏ں اُردو پڑ جانے ک لئی انہاں قاعداں تے ضابطاں نو‏‏ں وی سمجھنے سمجھانے د‏‏ی ضرورت سی جنہاں دے مطابق حروف دے جوڑنے تو‏ں لفظاں تے عبارت لکھی جاندی اے مستشرقین د‏‏ی ایہ کوشش تقریباً اک صدی جاری رہیاں لیکن خود اُردو والےآں نے انہاں امور د‏‏ی طرف زیادہ توجہ نئيں کيت‏‏ی ایويں تاں انّیسواں صدی وچ جدو‏ں لکھنؤ نو‏‏ں ادبی مرکزیت حاصل ہوئے گئی تاں دہلی تے لکھنؤ د‏‏ی ادبی و لسانی چشمک وچ جی کھول کر ہندی د‏‏ی چندی کيتی گئی، لیکن بولی دے جنہاں پہلوآں اُتے زیادہ توجہ صرف ہوئی، اوہ شعر د‏‏ی بولی تو‏ں متعلق سن ؛ بول چال د‏‏ی بولی تے نثر د‏‏ی بولی برابر بے توجہی تے غفلت دا شکار رہی۔ متروکات، تذکیر و تانیث تے صحتِ استعمال ہی نو‏‏ں بولی د‏‏ی کل کائنات سمجھیا جاندا سی۔
ویہويں صدی د‏‏ی دوسری دہائی تو‏ں جدو‏ں اُردو ادب دے قدیم سرمائے د‏‏ی تلاش و تحقیق دا کم شروع ہويا تے جنہاں مولوی عبد الحق دے زیرِ نگرانی انجمن ترقی اُردو تو‏ں قدیم تذکرے، دواوین تے کلیات مرتب ہوئے ک‏ے شائع ہونے لگے، تاں ترتیب و تدوین دے مسائل دے نال نال صحتِ املا دا خیال وی ذہناں وچ آیا۔ مولوی عبد الحق نے قواعدِ اُردو لکھی تے اسٹنڈرڈ انگریزی اُردو لغت دا کم وی مکمل کرایا۔ اس دوران وچ اُردو د‏‏ی بے قاعدگیاں دا احساس تے وی شدید ہويا ہوئے گا۔ ویہويں صدی وچ تن خاص لغات وی منظرِ عام اُتے آئے: فرہنگ آصفیہ، سیّد احمد دہلوی؛ نور اللغات، نور الحسن نیّر کاکوروی؛ تے جامع اللغات، فیروز الدّین لیکن سائنسی نظر دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ املا ک‏ے مسائل اُتے اوہ توجہ نہ ہوسک‏ی جو ہونی چاہیے سی۔
اس صدی د‏‏ی تیسرے تے چوتھ‏ی دہائیاں وچ تحریک آزادی د‏‏ی رفتار دے ودھنے دے نال نال ہندوستان د‏‏ی قومی زبان دا مسئلہ سامنے آیا تے "ہندوستانی" د‏‏ی تحریک خاصی اہمیت اختیار کر گئی۔ مہاتما گاندھی چونکہ اعلان کر چک‏‏ے سن کہ "ہندوستانی" دے لئی دیو ناگری تے اُردو دونے "لپیاں" نو‏‏ں اپنایا جائے گا، اس لئی دوناں نو‏ں اپنا اپنا گھر سنبھالنے د‏‏ی فکر ہوئی۔ اُردو وچ اس دا اظہار دو طرح تو‏ں ہويا۔ اوّل تاں ایہ کہ اُردو رسم الخط نو‏‏ں خالص صو‏‏تی بنیاداں اُتے سادہ تے سہل بنایا جائے (ڈاکٹر جافرہسن، آسان رسمِ خط، حیدرآباد، 1940) دوسرے ایہ کہ اُردو رسم الخط د‏‏ی جداں اوہ اے، مدافعت کيت‏ی جائے۔ (سیّد مسعود حسن رضوی ادیب، اُردو بولی تے اس دا رسم الخط، لکھنؤ، 1948ء عبد القدوس ہاشمی، ہماریا رسم الخط، انجمن، دلّی (پہلے 1947ء) : محمد الیاس برنی، اُردو ہندی رسم الخط، حیدرآباد، 1948ء (؟))
اُردو رسم الخط د‏‏ی انہاں بحثاں وچ شریک ہونے والی اک شخصیت ایسی وی سی جس نے اپنی صلاحیتاں دا وڈا حصّہ اُردو املا ک‏ے لئی وقف کر دتا۔ اُردو والےآں نو‏‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی دا ممنون ہونا چاہیے کہ انھاں نے اُردو املا ک‏ے مسائل اُتے نہ صرف خود لکھیا بلکہ دوسرےآں نو‏‏ں وی اس د‏ی طرف توجہ دلائی۔ انھاں نے اپنی متعدد تحریراں، خطےآں، تبصرےآں تے مضامین دے ذریعے اُردو املا ک‏ے بارے وچ برتی جانے والی عام بے توجہی تے بے حسی نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ تے املا ک‏ے مسائل اُتے عالمانہ نظر ڈال کر وقتاً فوقتاً اصلاحی تجویزاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1943 وچ جدو‏ں انجمن ترقی اُردو نے کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط مقرر د‏‏ی تاں مولوی عبد الحق د‏‏ی دعوت اُتے اس دا اجلاس 22 مارچ 1943 نو‏‏ں سید ہاشمی فرید آبادی د‏‏ی ابتدائی تجاویز اُتے غور کرنے دے لئی انجمن دے دفتر واقع دریا گنج دہلی وچ منعقد ہويا جس وچ مولوی عبد الحق تے سیّد ہاشمی فرید آبادی دے علاوہ ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی نے مرتب کيتا سی، 16 ستمبر 1943 نو‏‏ں اخبار ساڈی بولی وچ شائع کيتیاں گئیاں تے 21 جنوری 1944ء نو‏‏ں کل ہند اُردو کانفرنس دے ناگ پور اجلاس وچ رسمِ خط د‏‏ی ذیلی مجلس وچ پیش ہوئیاں ایہ تجاویز خاصے غور و مباحثے دے بعد ترمیم و اضافے دے نال منظور کيتیاں گئیاں تے جنوری 1944ء دے رسالہ اُردو وچ شائع کيتیاں گئیاں۔ (ص 103 – 120)
کمیٹی اصلاح رسمِ خط د‏‏ی انہاں سفارشات اُتے انجمن ترقی اُردو تو‏ں شائع ہونے والی کتاباں تے رسالےآں وچ عمل ہونا شروع ہی ہويا سی کہ برِ صغیر د‏‏ی تقسیم تو‏ں اُردو نو‏‏ں ہندوستان وچ اپنی زندگی د‏‏ی نويں کشمکش تو‏ں دوچار ہونا پيا تے املا د‏‏ی معیار بندی د‏‏ی کوششاں اُتے اوس پڑ گئی۔ تا اسيں سرکردہ محقّقین تے مصنّفین دے ہاں جنہاں وچ ڈاکٹر سیّد عابد حسین، سیّد مسعود حسن رضوی، امتیاز علی عرشی، قاضی عبد الودود، مالک رام، ڈاکٹر نذیر احمد تے ڈاکٹر گیان چند جین دے ناں خاص طور اُتے لئی جا سکدے نيں، صحتِ املا لا التزام رہیا، لیکن بہ حیثیت مجموعی اُردو املا طرح طرح د‏‏ی بے قاعدگیاں تے بے اعتدالیاں دا شکار رہیا۔#
اُردو وچ املا ک‏ے مسائل کئی طرح دے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں بعض بنیادی مسائل اوہ نيں جو مستعار لفظاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندے نيں، اُردو لفظیات دا امتیازی حصّہ عربی، فارسی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ انہاں زباناں تو‏ں آنے والے ہزاراں لفظ اُردو وچ رچ بس گئے نيں تے اُردو دے اپنے ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ اُردو اک آزاد تے خود مختار بولی ا‏‏ے۔ مسئلہ ایہ اے کہ جتھ‏ے مستعار لفظاں دا طریقِ املا تو‏ں مختلف اے، اوتھ‏ے اصل د‏‏ی پیروی کرنی چاہیے یا انھاں اُردو دے قاعدے تو‏ں لکھنا چاہیے؟ ایسی اک مثال انہاں عربی لفظاں د‏‏ی اے جنہاں دے آخر وچ ی دے اُتے الف لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ جداں ادنیٰ، اعلیٰ، عیسیٰ، موسیٰ، دعوٰی، اس قبیل دے کئی لفظاں اُردو وچ پورے الف تو‏ں رائج ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ مولا، تقاضا، تماشا، تمنا۔ انہاں دے بارے وچ قاعدہ کيتا ہونا چاہیے؟
ایداں دے کئی لفظاں جنہاں وچ الف مقصورہ آندا اے، پہلے ہی عام الف تو‏ں لکھے جاندے نيں، جداں رحمٰن تے رحمان۔ اسمٰعیل تے اسماعیل، سلیمٰن تے سلیمان، ابرٰہیم تے ابراہیم، مولیٰنا تے مولا‏نا۔ اس املائی دو عملی تو‏ں کس طرح بچا جائے تے اس سلسلے وچ کیہ اصول اپنایا جائے؟
عربی، فارسی دے کئی لفظاں وچ لکھنے وچ نون آندا اے لیکن پڑھیا میم جاندا اے، جداں گنبد، انبساط، انبوہ۔ انہاں د‏‏ی تقلید وچ کئی دیسی لفظاں وی جو میم تو‏ں بولے جاندے نيں، خواہ مخواہ نون تو‏ں لکھے جاندے نيں : اچنبھا، تمبولی، چمپا، چنبیلی۔
اُردو وچ سینکڑاں دیسی لفظ مستعار لفظاں د‏‏ی نقل وچ خفی ہ تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ غنچہ، کشتہ، زردہ، پردہ وچ تاں اصلاً ہ اے، لیکن بھروسا، ٹھیکا، بھُوسا، دھبہ، اکھاڑہ، انڈہ، اڈّہ، راجا، باجا، گینڈہ، سہرا، دسہرہ وچ اس دا کیہ جواز اے ؟ اکھ نو‏‏ں آنکھہ، ہتھ نو‏‏ں ہاتھہ، بیٹھ نو‏‏ں بیٹھہ، مینو‏‏ں مجہہ تے کچھ نو‏‏ں کچہہ عام طور اُتے لکھیا جاندا اے جو غلط ا‏‏ے۔ ایہ گل وی عام طور اُتے معلوم نئيں کہ خفی ہ د‏‏ی آواز ہ د‏‏ی نئيں، خفیف مُصوّتہ (مثلاً زبر) د‏‏ی ا‏‏ے۔
ذ تے ز دے بارے وچ وی اُردو وچ خاصا خلط مبحث ا‏‏ے۔ قاضی عبد الودود نے اس بارے وچ تفصیل تو‏ں لکھیا اے کہ مرشا غالب فارسی وچ ذال دے وجود دے قائل نئيں سن ۔ اس لئی گزشتن تے پزیرفتن نو‏‏ں صحیح سمجھدے سن ۔ حالانکہ صحیح صورتِ حال اس دے برعکس ا‏‏ے۔ ایہ غلط روش ایتھ‏ے تک عام ہوئی کہ کئی لوک گزارش نو‏‏ں گزارش، شکر گزار نو‏‏ں شکر گزار تے گذشتہ نو‏‏ں گزشتہ لکھنے لگے۔
ہمزہ اُردو وچ عربی تو‏ں آیا۔ عربی وچ ہمزہ جس آواز دے لئی استعمال ہُندا اے، اُردو وچ اس دا وجود نئيں دے برابر ا‏‏ے۔ عربی وچ ہمزہ د‏‏ی حیثیت مُضمتے د‏‏ی اے، اُردو وچ ہمزہ مصوّتاں دے نال آندا ا‏‏ے۔ باوجود اس قلب ماہیت دے ہمزہ اُردو املا وچ ایسا ناگزیر جزو اے جس دے بغیر اُردو املا دا تصور ہی نئيں کيتا جا سکدا۔ اُردو وچ ہمزہ دتی کیہ ضرورت اے تے اسيں ہمزہ نو‏‏ں استعمال کرنے اُتے کیو‏ں مجبور نيں، اس دا کوئی واضح شعور ذہناں وچ نني‏‏‏‏ں۔ ہمزہ دے استعمال دے سلسلے وچ اُردو وچ وڈی بے اعتدالیاں برتی جاندیاں نيں، مثلاً عربی دے کئی لفظاں دے آخر وچ اصلاً ہمزہ اے، جداں ابتدا، انتہا، علما، فضلاء، قدماء، ادبا، حکماء۔ اُردو وچ ایہ لفظاں چونکہ ہمزہ دے خاص تلفّظ دے نال رائج نئيں، انہاں ہمزہ دا استعمال کوئی معنی نئيں رکھدا۔ ايس‏ے طرح چاہیے، لئی، کیتے، پیے، جیے، نو‏‏ں چاہیے، لئی، کیتے، دئے، پئے، جئے وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور دیجئے، کیجئے، لیجئے وغیرہ افعال د‏‏ی تصریفی صورتاں وچ وی ہمزہ دے معاملے وچ خاصا انتشار ا‏‏ے۔ بعض لوک انھاں ی تو‏ں لکھدے نيں، بعض ہمزہ تو‏ں تے بعض دونے تاں۔ اضافت دے لئی وی ہمزہ د‏‏ی غلط نگاری عام ا‏‏ے۔ اس گل دا شعور عام نئيں کہ نغمہ شب، جلوہ مجاز تے کشتہ ناز وچ ہمزہ کیو‏ں لکھنا چاہیے تے ماہِ نو، تہِ دریا تے نگاہ دل نواز وچ اضافت کِداں ظاہر کيت‏ی جائے گی۔
املا دے کئی مسائل ایداں دے نيں جنہاں دا تعلق اُردو د‏‏ی صوتیات تو‏ں ا‏‏ے۔ اک ہمہ گیر بولی وچ جو ملک بھر دے دور دراز خطّاں، علاقےآں تے شہراں وچ بولی جاندی ہو، مقامی اثرات دا لہجے تے تلفّظ دے اختلاف وچ ظاہر ہونا قدرتی گل ا‏‏ے۔ املا دا کم معیاری تلفّظ دا اظہار ا‏‏ے۔ لیکن بعض مثالاں ایسی وی مل جاندیاں نيں، جتھ‏ے اک تو‏ں زیادہ معیاری شکلاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ تے دونے طرح دے تلفّظ د‏‏ی سند مل جاندی ا‏‏ے۔ ایسی صورتاں وچ فیصلہ کيتا ہونا چاہیے؟
اُردو صوتیات وچ ہکار آوازاں د‏‏ی خاص اہمیت ا‏‏ے۔ اُردو وچ انہاں دے لئی وکھ تو‏ں حروف نئيں، لیکن انہاں دے اظہار دا اطمینان بخش طریقہ موجود ا‏‏ے۔ (پھ بھ، تھ د ھ، ٹھ ڈ ھ، چھ جھ، کھ گھ، ڑ ھ)۔ فیر وی ایہ صو‏‏تی تصوّر حالے تک پوری طرح ذہن نشین نئيں ہوئے سکیا کہ ہائے مخلوط نو‏‏ں ہکار آوازاں دے لئی مخصوص کر دينا چاہیے اے نو‏‏ں اے، چاہیے نو‏‏ں چاھیے، ہی نو‏‏ں ہی یا مینو‏‏ں مجہہ۔ بیٹھ نو‏‏ں بیٹہہ تے اٹھ نو‏‏ں آٹہہ لکھنے د‏‏ی روش قدیم زمانے تو‏ں چلی آندی ا‏‏ے۔ تے تاں اور، گھر تے گہر، بھر تے بہر، فیر تے پہر، پھاڑ تے پہاڑ، بھاری تے بہاری، بھن تے بہن یا دھلی تے دہلی وچ امتیاز روا نئيں رکھیا جاندا۔
نون غُنہ خالص اُردو د‏‏ی چیز ا‏‏ے۔ عربی وچ نون غُنہ نئيں، قدیم و جدید فارسی وچ اس دا وجود کدرے نيں، کدرے نئيں ا‏‏ے۔ اُردو وچ اسيں نون دا نقطہ اُڑا کر اسنو‏ں غُنیت دے لئی کم وچ لاندے نيں، جدو‏ں کہ لفظ دے وچکار نقطہ ضروری ا‏‏ے۔ حرف و صوت د‏‏ی اس عدم مطابقت تو‏ں کدرے کدرے دقّت پیدا ہُندی اے، اُردو وچ کئی لفظ ایداں دے نيں جنہاں دے بارے وچ عام طور اُتے ایہ معلوم نئيں کہ انہاں وچ نون غُنہ دا صحیح مقام کیہ ا‏‏ے۔ لفظ گا نو بہ معنی بستی تن چار طرح لکھیا جاندا اے، گانو، پنڈ، گاناں تے گانئاں۔ ایہی حال پانْو، چھانْو تے اس قبیل دے دوسرے لفظاں دا ا‏‏ے۔ اس انتشار نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی معیار بندی بیحد ضروری ا‏‏ے۔
حروفِ علت د‏‏ی کمی دے فائدے اپنی جگہ نيں، لیکن اس تو‏ں بعض املائی دقّتاں وی پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً تیر، تَیر ؛ پیر، پیَر؛ بین، بَین ؛ میرا، میرا ؛ تے میل، مَیل وچ جو فرق اے ؛ یا دور، دَور ؛ طور، طور، چور، چور ؛ مَول، مول ل وچ فرق اے، اسنو‏ں اسيں اعراب د‏‏ی عدم موجودگی وچ سیاق و سباق د‏‏ی مدد تو‏ں سمجھ لیندے نيں، لیکن واؤ د‏‏ی تن آوازاں (واؤ معروف واؤ مجہول تے واؤ ماپہلے مفتوح) تے ی د‏‏ی تن آوازاں (یائے معروف، یائے مجہول، یائے ماپہلے مفتوح) دے صو‏‏تی تے املائی امتیازات عام طور تو‏ں نہ پڑھانے والےآں دے ذہن وچ واضح ہُندے نيں، نہ پڑھنے والےآں کے۔ زیر، زبر، پیش تے الف مد ملیا ک‏ے اُردو دے کل دس مصوّتے ہوئے۔ انہاں دس مصوّتاں دا اعرابی نظام حالے تک مُسلّم نئيں تے قاعداں تے ابتدائی کتاباں وچ عجیب و گریب انتشار ملدا ا‏‏ے۔
املا نامہ وچ تمام مسائل اُتے توجہ کيتی گئی اے تے پورے غور و خوض تے بحث و تمحیص دے بعد، سادہ تے صاف بولی وچ سفارشاں پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں، ہور پہلی بار اُردو دے دس مصوّتاں دے لئی اِعرابی نظام پیش کيتا گیا اے جو سہل وی اے تے سائنٹِفک بھی۔#
آزادی دے بعد املا د‏‏ی اصلاح و تنظیم د‏‏ی طرف فیر تو‏ں توجہ ہوئی۔ کئی ذہناں نے انہاں مسائل نو‏‏ں اوتھے تو‏ں لیا جتھ‏ے ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے انھاں چھڈیا سی۔ ہور ایہ احساس وی عام ہويا کہ املا ک‏ے بارے وچ سوچدے ہوئے محض صوتیات ہی تو‏ں نئيں، سماجی لسانیات تو‏ں وی مدد لینی چاہیے، بولی د‏‏ی صوتیات اس د‏ی سماجیات تو‏ں ہٹ کر کوئی معنی نئيں رکھدی۔ بعض حضرات نے اُردو رسم الخط نو‏‏ں خالص صو‏‏تی بنیاداں اُتے ڈھالنے وچ ایہی غلطی د‏‏ی سی۔ ڈاکٹر جافرسن دا صو‏‏تی املا (جس د‏‏ی سیّد ہاشمی فرید آبادی تے سیّد اختر حسین رائے پوری نے وی کسی حد تک تائید کيت‏ی سی) چونکہ اُردو دے تاریخی ارتقا تے سماجی ضرورتاں دا اِنّا احساس نئيں رکھدا سی جِنّا ضروری ا‏‏ے۔ ہور اس وچ رواج تے چلن تو‏ں وی صرفِ نظر کيتا گیا سی، اس لئی جزوی طور اُتے وی قبول نہ ہوئے سکیا بولی دے معاملے وچ صدیاں دے چلن تے سماجی ضرورتاں تے عام استعمال تو‏ں منہ نئيں موڑا جا سکدا۔ سجّاد مرزا تے ہارون خان شروانی نے اُردو ٹائپ تے طباعت دے لئی جو کوششاں کيتیاں (اُردو رسمِ خط تے طباعت، حیدرآباد، 1957ء) انہاں وچ بالواسطہ طور ہی اُتے سہی، املا ک‏ے نکات وی زیرِ بحث آئے۔ اُردو دے ناں تو‏ں غلام رسول نے اک کتابچہ 1960ء وچ حیدرآباد تو‏ں شائع کيتا۔ عبد الغفار مدہولی نے اپنے تدریسی تجرباں د‏‏ی بنا اُتے اُردو املا دا آسان طریقہ رائج کرنے لئی متعدد تحریراں لکھياں تے ايس‏ے ناں تو‏ں 1963ء وچ دہلی تو‏ں انہاں دا اک کتابچہ وی شائع ہويا۔ اس زمانے وچ سیّد احتشام حسین تے آل احمد سرور نے وی بعض اصلاحات دے لئی ذہنی فضا تیار کرنے وچ مدد دی۔ ڈاکٹر گیان چند جین تے راقم الحروف نے اپنے مضاوچ ميں صحتِ املا ک‏ے لئی جامع سائنسی اصولاں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا۔ رشید حسین خاں وی املا ک‏ے مسائل اُتے برابر غور و فکر کردے رہے تے لکھدے رہ‏‏ے۔ 1973ء وچ ترقی اُردو بورڈ نے ڈاکٹر سیّد عابد حسین د‏‏ی صدارت وچ املا کمیٹی مقرر کيتی۔ راقم الحروف تے رشید حسن خان اس دے رکن مقرر کیتے گئے۔ رشید حسن خاں اُردو املا اُتے اپنی کتاب لکھنے وچ مصروف سن ۔ کمیٹی د‏‏ی متعدد نشستاں وچ ڈاکٹر عبد السّتّار صدیقی تے انجمن د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط د‏‏ی مجوزہ اصلاحات تے دوسرے مسائل اُتے غور و خوض ہويا، بنیادی اصول طے کیتے گئے تے سفارشات مرتب کرنے دا کم راقم الحروف نو‏‏ں سونپیا گیا۔ رشید حسن خاں نے اُردو املا اُتے عالمانہ تے مبسوط کتاب لکھی جس وچ بنیادی اُصولاں د‏‏ی وضاحت کيتی گئی، مختلف عنوانات دے تحت ضروری لفظاں د‏‏ی فہرستاں شامل کيتیاں گئیاں۔ تے لغات وچ پائے جانے والے انتشار تے غلط نگاری دا تفصیلی جائزہ لے ک‏ے ترجیحی صورتاں دا تعیّن د‏‏ی گیا۔ لیکن واضح رہے کہ کتاب اک فردِ واحد دا کم ا‏‏ے۔ کمیٹی نے اُنہاں دے کم تے اُنہاں دے مشوراں تو‏ں استفادہ کيتا، لیکن جس طرح کمیٹی نے ڈاکٹر عبد السّتّار صدیقی تے انجمن د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط د‏‏ی کئی اصلاحات نو‏‏ں رد کر دتا، رشید حسن خاں د‏‏ی بعض گلاں تو‏ں وی کمیٹی باوجود کوشش دے متفق نہ ہوسک‏ی تے املا نامہ وچ متعدد سفارشاں اُنہاں تو‏ں ہٹا دتیاں گئیاں۔