cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
شیعہ سبھیاچار اُتے حملےآں دا آغاز
"محرم وچ ذکر شہادت حسینؑ کرنا اگرچہ بروایات صحیح ہو یا سبیل لگانا ،شربت پلانا چندہ سبیل تے شربت وچ دینا یا دُدھ پلانا سب ناجائز تے حرام اے " [32] ۔
اسی دوران مرزا غلام احمد قادیانی صاحب نے وی عزاداری اُتے شرک دا فتویٰ لگایا تے شیعاں نو‏‏ں اسلام دے آنگن وچ پيا پاخانہ قرار دتا [33][34] ۔ علامہ سید ابو القاسم الحائریؒ دے فرزند آیت الله سید علی الحائریؒ نے "وسیلۃ المبتلا"،"تبصرۃ العقلا"، "مہدی موعود" تے "مسیح موعود" دے عنوان تو‏ں مختصر اردو کتابچے تے اک چار جلداں اُتے مشتمل فارسی کتاب "غایۃ المقصود" لکھ ک‏ے مرزا غلام احمد قادیانی نو‏‏ں جواب دتا۔ دوسری طرف شیعہ علماء نے متعصب مولویاں دے نال متعدد مناظرے کيتے جس دے نتیجے وچ شیعہ مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں اپنا پیغام لوکاں تک پہنچیا نے تے غلط فہمیاں نو‏‏ں دور کرنے دا موقعہ ملیا تے اس طرح شمالی ہند وچ شیعیت نو‏‏ں ہور فروغ حاصل ہويا۔ اس سلسلے وچ علامہ سید محمد باقر چکڑالویؒ دا ناں خصوصی طور اُتے قابل ذکر ا‏‏ے۔
عزاداری اُتے سب تو‏ں پہلا حملہ مولا‏نا قاسم نانوتوی د‏‏ی قیادت وچ دار العلوم دیوبند دے طلبہ نے کيتا۔ دیوبند قصبے دے رہائشی اہل سنت محرم وچ کربلا دا ذکر کيتا کردے سن ۔ مولا‏نا قاسم نانوتوی نے طلبہ دا جتھہ بنا ک‏ے دیوبند دے رہائشی اہل سنت نو‏‏ں دہشت زدہ کيتا تے کربلا د‏‏ی چي‏تا منانے تو‏ں روک دتا [35] ۔ دیوبند مکت‏‏ب د‏‏ی اس سوچ کاپہلا نتیجہ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن د‏‏ی طرف تو‏ں 1891ء تو‏ں 1893ء تک د‏‏ی جانے والی ہزارہ قبیلے د‏‏ی نسل کشی تے انہاں د‏ی جائداد د‏‏ی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے د‏‏ی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی [36] ۔ امیر عبد الرحمن خان نے اپنی حکومت دا نظام چݪاݨ دے لئی ہندوستان تو‏ں دیوبندی علماء منگوائے سن جنہاں نے شیعاں دے کافر ہوݨ تے انہاں د‏‏ی جان و مال دے حلال ہوݨ دا فتویٰ دتا۔ ایہ جدید انسانی تریخ د‏‏ی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ ايس‏ے دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے کوئٹہ وچ آ گئے ۔ وادئ کرم دے شیعہ قبیلے افغان شاہ د‏‏ی ایسی فرقہ وارانہ کاروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ ہو ک‏ے ہندوستان تو‏ں ملحق ہو گئے تے ایويں فاٹا د‏‏ی پہلی ایجنسی قائم ہوئی ۔ انہاں علماء نے پختون قبیلے وچ دیوبندیت نو‏‏ں فروغ دتا جس دے بطن تو‏ں ساڈے زمانے وچ طالبان دا جنم ہويا ۔
لکھنؤ وچ اشتعال انگیزی
1906 ء وچ لکھنؤ دے عزاداری دے جلوساں مقابلے وچ دیوبندی علماء د‏‏ی طرف تو‏ں مدح صحابہ دے ناں تو‏ں جلوس نکالنے دا سلسلہ شروع کيتا گیا[37]۔ انہاں جلوساں نو‏‏ں کڈیا تاں صحابہ دے ناں اُتے جاندا لیکن انہاں وچ کربلا دے واقعے اُتے گفتگو تے نعرے بازی ہويا کردی جس وچ یزید تے ہور بنی امیہ وکالت کيتی جاندی۔ عاشورا دے دن ایہ سب کرنے تو‏ں شیعاں وچ اشتعال پھیل گیا۔ انگریزحکومت نے فرقہ وارانہ فساد دے خطرے دے پیش نظر اس فتنے اُتے پابندی لگیا دتی۔ لکھنؤ کونشانہ بنانے دا مقصد ایہ سی کہ ایہ شہر اودو‏ں ہندوستان وچ شیعاں دا ثقافتی مرکز سی۔ لکھنؤ وچ اس اشتعال دے بعد فرقہ وارانہ لٹریچر چھپنے لگا، جو لکھنؤ تک محدود نہ رہیا بلکہ وادئ سندھ وچ وی آیا۔
1920ء وچ دیوبندی عالم مرزا حیرت دہلوی نے "کتاب شہادت" دے عنوان تو‏ں اک کتاب لکھی جس وچ حضرات علی و حسنین د‏‏ی شان وچ گستاخی تے ملوکیت بنی امیہ د‏‏ی وکالت کيتی گئی سی[38] ۔ لکھنؤ شہر وچ تاں انگریز حکومت دے حسن انتظام نے قتل و غارت تک نوبت نئيں آنے دی، لیکن پنجاب تے پختون خواہ دے بعض علاقےآں وچ محرم دے جلوساں اُتے حملے ہوئے۔
1931ء وچ دیوبندی عالم مولا‏نا عبد الشکور لکھنؤی نے لکھنؤ وچ اک دیوبندی مدرسہ قائم کيتا تے دوبارہ مدح "صحابہ" دے سلسلے دا آغاز کر دتا۔ اس اشتعال انگیزی دا نتیجہ اودو‏ں سامنے آیا جدو‏ں 1938 ء وچ اس جلوس دے رد عمل دے طور اُتے لکھنؤ دے شیعہ حضرات نے بنی امیہ اُتے تبرے دے جلوس نکالنے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں برصغیر د‏‏ی آزادی دے تاریخی لمحات نیڑے آ چکے سن تے ایتھ‏ے مسلما‏ن آپس وچ لڑپئے سن ۔ اکتوبر 1939 ءکومولا‏نا ابو الکلام آزاد ؒکلکتہ تو‏ں لکھنؤ تشریف لیائے تے ست دن تک وکھ وکھ شیعہ سنی رہنمااں تو‏ں ملاقاتاں کیتیاں۔ اس کوشش دا نتیجہ ایہ ہويا کہ شیعہ علماء نے تبرے دے جلوس کڈنا بند کر دتے[39] ۔ البتہ مولا‏نا عبد الشکور لکھنؤی فیر وی صحابہ دے ناں اُتے فتنہ انگیزی تو‏ں باز نئيں آ ئے تے نتیجتا حکومت نو‏‏ں اس سلسلے اُتے پابندی لگانا پئی۔ مولا‏نا عبد الشکور تاں 1942ء وچ سیڑھیاں تو‏ں ڈگ ک‏ے فوت ہو گئے [40]، البتہ انہاں دے شاگرد فتنہ پھیلاندے رہے ۔
تحریک پاکستان تے فرقہ وارانہ منصوبے
جنگ عظیم دوم د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہوݨ والے انگریزاں دے ہندوستان تو‏ں جانے تے مسلم لیگ د‏‏ی تحریک دے نتیجے وچ ہندوستان دے شمال مغرب وچ اک مسلما‏ن ریاست دے ممکنہ قیام د‏‏ی آہٹ پا کر علما ئے دیوبند وچو‏ں کچھ نے اس وجہ تو‏ں قیام پاکستان د‏‏ی مخالفت کيتی کہ اس تحریک نو‏‏ں چݪاݨ والے محمد علی جناح ؒاور اخراجات برداشت کرنے والے راجہ صاحب محمود آباد شیعہ سن [19] [21] [41] [42] [43] [44] ۔ چنانچہ مولا‏نا عطا اللہ بخاری نے جتھے مولا‏نا آزاد ؒکے سیاسی موقف نو‏‏ں نقل کيتا اوتھ‏ے گاہے بگاہے اپنی مخالفت کيتی اصلی وجہ وی بیان کيتی۔ مولا‏نا صاحب دے لفظاں وچ ، "محمد علی، غضنفر علی تے دوسرے علی ناں والے لوک نواں ملک اس لئی نئيں بنا رہے کہ اسنو‏ں ساڈے حوالے ک‏ے دیؤ"۔
البتہ کچھ ہور دیوبندی علماء نے قیام پاکستان نو‏‏ں ناگزیر سمجھدے ہوئے وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت شروع د‏‏ی تے دوبارہ تو‏ں سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی د‏‏ی یک ثقافتی ریاست دے قیام دیاں کوششاں شروع کر دتیاں۔ 26 اگست 1941ء نو‏‏ں لاہور وچ جماعت اسلامی دا قیام عمل وچ آیا [45] ۔ مولا‏نا مودودیؒ بھانويں روايتی فرقہ پرست عالم نئيں سن مگر اپنی جماعت اسلامی دے پیغام نو‏‏ں قبول نہ کرنے والےآں نو‏‏ں ناں نہاد مسلما‏ن سمجھدے سن ۔ اس طرح جماعت اسلامی وی اک قسم دا فرقہ بن گئی۔ البتہ جماعت اسلامی محدود تعداد مگر منظم ارکان دا حامل فرقہ اے، جس نو‏‏ں انگریزی بولی وچ کلٹ[46] کہنا ودھ مناسب ہوئے گا۔ 1944ء وچ لاہور دے نواحی قصبے امرتسر وچ تنظیم اہل سنت دے ناں تو‏ں اک شیعہ مخالف دیوبندی جماعت دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔
قائد اعظم ؒکے معروف سیاسی وار ، " راست اقدام "، دے بعد قیام پاکستان نو‏‏ں یقینی پا کر 26اکتوبر 1946ءکو مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نے جمعیت علمائے اسلام قائم کيتی جو مسلم لیگ دے متوازی سیاسی جماعت سی۔ ایويں اک سرد جنگ شروع ہو گئی کیونجے دیوبندی علماء قائد اعظم ؒکے جدید نظریات اُتے مبنی تصورپاکستان نو‏‏ں غلط سمجھدے سن [47]۔جدو‏ں قائد اعظمؒ نے 11 اگست 1947ء د‏‏ی تقریر وچ ریاست د‏‏ی نظر وچ سب شہریاں کوبلا تفریق مذہب مساوی قرار دتا تاں 1 ستمبر 1947ء نو‏‏ں مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نے اخبارات وچ اک بیان جاری کيتا جس دا اک اک لفظ قائد اعظم ؒکی اس تقریر د‏‏ی مخالفت اُتے مبنی تھا[48]۔پاکستان دے قیام تو‏ں پہلے ہی دیوبندی علماء نے شیعاں د‏‏ی نماز جنازہ پڑھنے نو‏‏ں حرام قرار دے رکھیا سی تے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی وی شیعاں دے لئی ایہی سوچ رکھدے سن [40]۔ لہٰذا قائد اعظم ؒکی پہلی نماز جنازہ گورنر ہاؤس وچ انہاں دے اپنے مسلک دے مطابق پڑھی گئی[41] مگر جدو‏ں عوام وچ نماز جنازہ پڑھانے د‏‏ی باری آئ تاں حکومت نے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی تو‏ں پڑھوائی [43]۔ جدو‏ں انہاں تو‏ں کِسے شاگردنے سوال کيتا کہ آپ نے قائد اعظمؒ د‏‏ی نماز جنازہ کیو‏ں پڑھائی تاں انہاں نے فرقہ وارانہ تعصب تو‏ں توبہ کرنے د‏‏ی بجائے اک خواب سنیا کر سوال نو‏‏ں ٹال دتا[49]۔ دوسری طرف تکفیری علماء مولا‏نا نور الحسن بخاری، مولا‏نا سجݨ محمد قریشی، مولا‏نا عبد الستارتونسوی دیوبندی وغیرہ نے پاکستان بھر وچ شیعہ مخالف جلسے کيتے تے لوکاں نو‏‏ں فسادات دے لئی اکسایا [50] ۔ لہٰذا قیام پاکستان تو‏ں بعد ہی شیعاں اُتے حملے شروع ہو گئے۔
1948 ء وچ روزنامہ "احسان" نے اپنے اداریے وچ شیعاں دے عقائد تے سبھیاچار اُتے تنقید د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں تلقین د‏‏ی کہ انگریز دور نو‏‏ں بھُل کر نويں ملک وچ "مسلماناں "کی طرح رہنا سیکھاں۔ اس اخبار نو‏‏ں سرکاری ادارےآں وچ وی منگوایا جاندا سی، چنانچہ اس اداریے دے خلاف شیعاں نے ملک گیر احتجاج کيتا جس دے نتیجے وچ حکومت نے نفرت پھیلانے دے جرم وچ اخبار اُتے تن ہزار روپیہ جرمانہ عائد کيتا۔ 1949ء وچ چوٹی زیريں تے 1950ء وچ نارووال وچ عزاداری اُتے حملے ہوئے۔ 1951ء وچ پنجاب اسمبلی دے الیکشن وچ شیعہ امیدواراں دے خلاف فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے مہم چلا‏ئی گئی تے انھاں کافر قرار دتا گیا[39]۔ ستم ظریفی ایہ کہ 24جنوری 1951ء وچ کراچی وچ دیوبندی علماء نے پاکستان وچ اسلام دے نفاذ دے لئی 22 نکات ترتیب دتے [51] تے اس جلسے وچ عوام نو‏‏ں دھوکہ دینے دے لئی شیعہ علماء نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا گیا ، لیکن زمینی حقائق کچھ تے ہی بتا رہے سن ۔ 1953 ء وچ قادیانیاں دے خلاف چݪݨ والی مہم وچ وی شیعہ علماء شام‏ل کيتے گئے۔ دو سالاں دے لئی دیوبندی علماء د‏‏ی توجہ ختم نبوت دے معاملے اُتے مرکوز رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعاں اُتے کوئی حملہ نہ ہويا۔ شیعہ مخالف حملےآں دا دوبارہ آغاز 1955ء وچ ہويا جدو‏ں پنجاب وچ پچیہہ تھ‏‏انو‏اں اُتے عزاداری دے جلوساں تے امام بارگاہاں اُتے حملے کيتے گئے جنہاں وچ سینکڑاں لوک زخمی ہوئے۔ ايس‏ے سال کراچی وچ اک مولا‏نا صاحب نے افواہ اڑائ کہ شیعہ ہر سال اک سنی بچہ ذبح ک‏ر ک‏ے نیاز پکاندے نيں، اس افواہ دے زیر اثر کراچی وچ اک بلدی امامبارگاہ اُتے حملہ ہويا تے بارہ افراد شدید زخمی ہو گئے[39]۔
پاکستان دے ابتدائی سالاں وچ شیعہ کشی
پاکستان د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ 1963ء دا سال سب تو‏ں ودھ خونریز ثابت ہويا۔ ايس‏ے سال جنرل ایوب نے علماء دے احتجاج دے دباؤ وچ آ ک‏ے پاکستان دا ناں اسلامی جمہوریہ پاکستان رکھا۔ 3 جون 1963ء نو‏‏ں بھاٹی دروازہ لاہور وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراں تے چاقوواں تو‏ں حملہ کيتا گیا جس دے نتیجے وچ دو عزادار قتل تے سو دے نیڑے زخمی ہوئے [52] ۔ نارووال، چنیوٹ تے کوئٹہ وچ وی عزادارےآں اُتے حملے ہوئے ۔ اس سال دہشت گردی د‏‏ی بدترین واردات سندھ دے ضلعے خیر پور دے پنڈ ٹھیری وچ پیش آئ جتھے سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 120 عزادارےآں نو‏‏ں کلہاڑیاں تے تلواراں د‏‏ی مدد تو‏ں ذبح کيتا گیا [53][54] ۔ متعدد زخمیاں نے خود نو‏‏ں مردہ ظاہر ک‏ر ک‏ے جان بچائی۔ ایہ لوک اک چھوٹے تو‏ں امام بارگاہ وچ یوم عاشور د‏‏ی مناسبت تو‏ں ماتم تے گریہ و زاری کرنے دے لئی جمع ہوئے سن ۔ سٹھ تے ستر د‏‏ی دہائی وچ جھنگ، کراچی، لاہور، چکوال، ڈیرہ غازی خان، ملتان، شیخوپورہ، پاراچنار تے گلگت وچ عزادارےآں اُتے حملے ہوئے۔
گل صرف قتل و غارت تک محدود نئيں سی، فرقہ وارانہ لٹریچر دا تنور وی دہک رہیا سی جس وچ اکثر شیعاں نو‏‏ں کٹہرے وچ کھڑا کيتا جاندا۔ مرزا حیرت دہلوی تے عبد الشکور لکھنؤی د‏‏یاں کتاباں کم سی کہ محمود احمد عباسی [55] تے ابو یزید بٹ[56] د‏‏یاں کتاباں نے اشتعال انگیزی دے سابقہ ریکارڈ توڑ دیے۔ بعد وچ علامہ احسان الہی ظہیر نے جلدی اُتے ہور تیل چھڑکا[57] انہاں لوکاں د‏‏ی گندی بولی دا رد عمل قیام پاکستان دے تقریباً تِیہہ سال بعد اس صورت وچ آیا جدو‏ں پنجاب دے اک دیہا‏تی شیعہ مولوی غلام حسین نجفی نے مخصوص صحابہ دے بارے وچ وی ایسی ہی بولی استعمال کیت‏‏ی[58][59]۔
جداں کہ پہلے بیان ہويا اے، شیعہ کشی تے دیوبندی اسلام دے نفاذ د‏‏ی کوششاں وچ راست تناسب ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں جولائ‏ی 1977ء وچ جماعت اسلامی د‏‏ی فکر تو‏ں متاثر جنرل ضیاء الحق نے مارشل لا نافذ کيتا تاں اگلے محرم، فروری 1978ء وچ لاہور وچ 8 جدو‏ں کہ کراچی وچ 14 شیعہ قتل ہوئے [61] ۔ ستم ظریفی ویکھو کہ نہ صرف 1971ء دے انتخابات وچ شیعہ علماء نے جماعت اسلامی تے جمیعت علمائے اسلام دا نال دتا سی بلکہ پی این اے د‏‏ی تحریک وچ وی اپنا وزن نفاذ اسلام دا دم بھرنے والی جماعتاں دے پلڑے وچ ڈالیا سی۔ جنرل ضیاء الحق نے بھٹو حکومت وچ سرکاری سکولاں وچ شیعہ بچےآں دے لئی منظور د‏‏ی جانے والی شیعہ دینیات دے مضمون اُتے پابندی لگیا دتی۔
افغانستان وچ عدم استحکا‏م
افغانستان نے 1973 ء وچ پشتونستان دے ناں اُتے پاکستان دے پختونون نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے ملک توڑنے د‏‏ی سازش بݨائی جس دے جواب وچ پاکستان نے افغان حکومت دے مخالف اخوان نو‏‏ں مدد دینا شروع د‏‏ی سی۔ اس طرح احمد شاہ مسعود تے ہور افغان مجاہدین دے نال پاکستانی حکومت دے تعلقات 1974 ء وچ ہی استوار ہو گئے۔ پاکستان دے پختوناں نے انگریزاں دے دور وچ ہی وادئ سندھ نو‏‏ں سنگلاخ افغانستان اُتے ترجیح دتی سی تے پنجاب ،سندھ تے بلوچستان دے نال اپنے معاشی تے تاریخی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی قیام پاکستان دے بعد ہوݨ والے ریفرنڈم وچ پاکستان تو‏ں الحاق کيتا سی۔پاکستان دے پختون عوام نے افغانستان دے دھودے ميں آنے تو‏ں انکار کر دتا ۔جمعہ خان نے اپنی کتاب "فریب ناتمام" وچ انہاں سب واقعات تے افغانستان د‏‏ی پسماندگی د‏‏ی تفصیل لکھی ا‏‏ے۔
پاکستان وچ دیوبندی دہشت گردی دے واقعات وچ شدت اودو‏ں آئ جب27 اپریل 1978ء نو‏‏ں افغانستان وچ انقلاب ثور آیا[62] تے اس تو‏ں اگلے سال افغانستان د‏‏ی کمیونسٹ حکومت نے روس نو‏‏ں مداخلت د‏‏ی دعوت دتی۔ اس اقدام دے نتیجے وچ افغانستان غیر مستحکم ہو گیا۔ جدو‏ں کوئی ریاست ٹوٹتی اے تاں اوہ ڈاکواں تے دہشت گرداں دے لئی جنت بن جاندی ا‏‏ے۔ افغانستان وچ کمیونزم دا راستہ روکنے دے لئی امریکا د‏‏ی دولت تے سرپرستی وچ پاکستان نے افغان مجاہدین نو‏‏ں ٹریننگ، اسلحہ تے پناہ فراہ‏م کرنا شروع کيتی۔ پختون قبیلے وچ پہلے ہی امیر عبد الرحمن خان دے زمانے تو‏ں شیعہ تے بریلوی مخالف جذبات پائے جاندے سن ۔ اگلے سال فروری 1979ء وچ ایران وچ اسلامی انقلاب آیا جس نے شیعہ مسلک نو‏‏ں اسلام دے انقلابی چہرے دے طور اُتے متعارف کرایا۔ اس انقلاب نے بوہت سارے دیوبندی علماء نو‏‏ں ساڑ(حسد) تے احساس کمتری وچ مبتلیا ک‏ے دتا ۔
پاکستان وچ شیعہ سبھیاچار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی خواہش رکھنے والی تنظیم اہل سنت ہن سپاہ صحابہ د‏‏ی شکل وچ ودھ متحرک ہو گئی۔ گزشتہ سو سال وچ اردو بولی وچ لکھیا گیا نفرت انگیز لٹریچر کافی مقدار وچ پھیل چکيا سی۔ تحریر و تقریر دے ذریعے شیعہ مسلک نو‏‏ں کافر قرار دینے د‏‏ی مہم ہن جہاد افغانستان دے ضمن وچ مݪݨ والے فنڈز د‏‏ی بدولت ودھ تیز ہو گئی تے اس دے نال نال شیعہ کشی وی ودھنے لگی۔ پاکستان دے کونے کونے وچ دیوبندی مدارس کھلنے لگے۔ اک اندازے دے مطابق اج بھݪک انہاں مدارس وچ طلبہ د‏‏ی تعداد پندرہ لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے زمانے وچ پاکستان دے در و دیوار اُتے کافر کافر شیعہ کافر دے نعرے درج ہو گئے۔
ضیاء دے زمانے وچ کوئٹہ، پاراچنار تے گلگت وچ شیعاں اُتے وڈے حملے ہوئے۔ 1981 ء وچ کرم ایجنسی دے سارے دیوبندی قبیلے نے افغان مہاجرین کینال ملکر پاراچنار دے راستے اُتے موجود قصبہ "صده "ميں شیعہ آبادی اُتے ہلہ بول دتا تے فلسطین اُتے اسرائیلی قبضے د‏‏ی طرز اُتے شیعاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بے دخل کر دتا جو اج تک آباد نئيں ہو سک‏‏ے۔ کیونجے اودو‏ں تک انگریز اں دے زمانے وچ تشکیل دتی گئی کرم ملیشیا وادی کرم وچ موجودسی لہذا جنگ صده تک ہی محدود رہی تے ایجنسی دے ہور علاقےآں تک پھیلنے نہ دتی گئی۔5 جولائ‏ی 1985ء نو‏‏ں کوئٹہ وچ سپاہ صحابہ دے دہشتگرداں نے اپنے دو پولیس والے سہولت کاراں دے ہمراہ پولیس د‏‏ی وردیاں پہن کر شیعاں دے احتجاجی جلوس اُتے حملہ کيتا جس دے نتیجے وچ 25 شیعہ قتل ہو ئے۔ البتہ چونکہ ایہ دو بدو مقابلے د‏‏ی کوشش سی، لہذا 11 دہشتگرد جوابی کاروائی وچ ہلاک ہو گئے۔ پولیس دے ریکارڈ دے مطابق ہلاک شدگانہاں وچو‏ں دو د‏‏ی شناخت پولیس اہلکاراں دے طور اُتے ہوئی ، باقی 9 جعلی وردیاں پہن کر آ ئے سن ۔ 24 جولائ‏ی 1987 ء کوپاراچنار وچ شیعہ آبادیاں اُتے افغان مجاہدین دا حملہ شیعاں د‏‏ی بھرپور تیاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہو گیا۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ پاکستان بھر وچ پنج سو دے لگ بھگ شیعہ قتل ہوئے، جنہاں وچو‏ں 400کے نیڑے لوک 1988ء وچ گلگت د‏‏ی غیر مسلح شیعہ آبادیاں اُتے حملے دے نتیجے وچ قتل ہوئے [63]۔
ضیاء دور وچ ہی بریلوی مسلک دیاں مسیتاں اُتے قبضاں د‏‏ی مہم دا آغاز ہويا۔اسی دور وچ سرکاری ملازمتاں متعصب افراد دے سپرد کيتیاں گئیاں۔ نصاب تعلیم وچ شیخ عبد الحق محدث دہلویؒ تے قاضی نور الله شوستری ؒکے بجا ئے شیخ احمد سرہندی تے سید احمد بریلوی د‏‏ی سوچ شام‏ل کيتی گئی۔سکولاں وچ اسلامیات دے تکفیری استاداں بچےآں دا ذہن خراب کرنے لگے، اس ذہن سازی نےاگے چل ک‏ے طالبان نو‏‏ں مدارس دے علاوہ سرکاری تعلیمی ادارےآں تو‏ں وی افراد قوت فراہ‏م کيتی۔
ضیاء دور وچ بھٹو دور دے منظور کيتے گئے ختم نبوت دے قانون نو‏‏ں ہور شرح تے شدت دے نال آئین دا حصہ بنا دتا گیا۔ ايس‏ے طرح توہین مذہب دے قانون وچ وقت دے نال نال شدت آندی گئی جس دے نتیجے وچ پاکستانی حکومت اُتے عالمی ادارےآں دا دباؤ ودھنے لگا۔ اس دباؤ دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ شیعاں نو‏‏ں کافر قرار دینے دا قانون منظور نہ ہو سکا۔ نہ صرف ایہ بلکہ شیعہ ملکی آبادی دا پندرہ فیصد نيں تے انہاں دے خلاف ایسا قانون منظور کرنا معاشرے وچ خانہ جنگی دا باعث بن سکدا ا‏‏ے۔ ایسا قانون منظور نہ ہو سکنے د‏‏ی تیسری وجہ ایہ اے کہ پاکستان دے اکثر اہل سنت شیعاں نو‏‏ں مسلما‏ن بھائی سمجھدے نيں۔
یہ سب آسانی تو‏ں کنٹرول کيتا جا سکدا سی، جے روس دے افغانستان تو‏ں نکلنے دے بعد تمام تنظیماں نو‏‏ں غیر مسلح کيتا جاندا۔ لیکن شومئی قسمت، جس وقت روس افغانستان تو‏ں نکلیا ايس‏ے وقت مقبوضہ کشمیر وچ بھارتی مظالم تو‏ں تنگ عوام نے احتجاجی مظاہرےآں دا آغاز کر دتا۔ پاکستان د‏‏ی انتظامیہ نے افغان جہاد دے بچے ہوئے جہادیاں نو‏‏ں کشمیر وچ استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ لیکن انہاں جہادیاں نے کشمیر جا ک‏ے مقامی آبادی کوبدعتی سمجھیا، مزارات اُتے حملے کيتے تے بریلوی تے شیعہ کشمیریاں دے گھراں وچ لُٹ مار کيتی۔ بعد وچ کشمیر جہاد اوتھ‏ے د‏‏ی مقامی آبادی دے جہادیاں تو‏ں خوفزدہ ہو جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہو گیا۔
افغان طالبان نے پاکستان وچ دیوبندی انقلاب لیاݨ د‏‏ی غرض تو‏ں دیوبندی تنظیماں دے کارکنان نو‏‏ں فراخدلی تو‏ں پناہ تے ٹریننگ فراہ‏م کيتی۔ پاکستان وچ شیعہ قتل ک‏ر ک‏ے ایہ لوک افغانستان بھج جاندے۔ ملک دے کئی نامور ڈاکٹر، انجنیئر تے قانون دان محض شیعہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتے گئے۔ اند‏‏یاں عورتاں بیوہ، والدین بے سہارا تے بچے یتیم ہو گئے۔ افغانستان تے کشمیر وچ ناں نہاد جہاد د‏‏ی بدولت تکفیری عفریت دے ہتھو‏ں وچ پتھراں تے چاقوواں د‏‏ی جگہ دستی بم تے کلاشنکوف آ گئے سن ۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ مولا‏نا نور الحسن بخاری د‏‏ی وفات دے بعد شیعہ کشی د‏‏ی سرپرستی دا بیڑا اٹھانے والے مولا‏نا حق نواز جھنگوی تے انہاں دے پیشرو مولا‏نا ایثار القاسمی نو‏‏ں جھنگ وچ سیاسی خطرہ بننے دے باعث شیخ اقبال ایم این اے نے قتل کرا دتا، جو خود بعد وچ سپاہ صحابہ د‏‏ی انتقامی کارروائی دا نشانہ بنے[65] ۔
1993ء وچ لاہور وچ سپاہ محمد دے ناں تو‏ں اک شیعہ دہشت گرد تنظیم دا قیام ہويا جس نے سپاہ صحابہ دے حملےآں دے جواب وچ دیوبندی حضرات اُتے حملے کرنا شروع کيتے۔ چنانچہ جے کسی شیعہ مسجد اُتے حملہ ہُندا تاں کچھ ہی دناں وچ کِسے دیوبندی مسجد وچ بے گناہ لوک قتل کيتے جاندے۔ حکومت نے صورت حال خطرنا‏‏ک ہُندے دیکھ ک‏ے دونے تنظیماں دے گرد گھیرا تنگ کرنا چاہیا تاں مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی نے سپاہ صحابہ دے عسکری حصے نو‏‏ں لشکر جھنگوی دا ناں دے ک‏ے لا تعلقی دا اعلان کر دتا، بھانويں لشکر جھنگوی دے کارکناں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی صورت وچ سپاہ صحابہ ہی قانونی تے ہور امداد مہیا کردی۔ لشکر جھنگوی دے بانی مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی جنوری 1997 وچ سپاہ محمد د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئےاک بم دھمادے ميں جاں بحق ہو گئے [66] ۔ لاہور پولیس نے آپریشن ک‏ر ک‏ے سپاہ محمد دا خاتمہ کر دتا[39]، ايس‏ے عرصے وچ سپاہ صحابہ دے متعدد دہشتگرد پولیس مقابلےآں وچ ہلاک ہو ئے مگر سپاہ صحابہ دے خلاف کدی کوئی فیصلہ کن آپریشن نئيں ہو سکا۔
مفتی نظام الدین شامزئی دا فتویٰ
نوے د‏‏ی دہائی دے آخر وچ افغان طالبان نے القاعدہ دے سربراہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں پناہ دینے دا فیصلہ کيتا جس دتی تنظیم نے 1998ء وچ مشرقی افریقہ وچ دو امریک‏‏ی سفارت خاناں اُتے بم تو‏ں حملے کيتے سن تے اک امریک‏‏ی بحری جہاز نو‏‏ں ڈبونے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔اسامہ بن لادن دراصل اپنے ملک سعودی عرب وچ امریک‏‏ی افواج د‏‏ی موجودگی دے خلاف سی مگر اپنے ملک وچ عوام نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے سیاسی تحریک چݪاݨ دے بجا ئے اس قسم د‏‏ی د ہشتگردانہ کاروائیاں وچ ملوث ہو گیا سی۔ 11 ستمبر 2001 ء نو‏‏ں القاعدہ نے کچھ پاندھی بردار طیارے اغوا ک‏ر ک‏ے امریکا دے شہر نیویارک تے واشنگٹن ڈی سی وچ عمارتاں تو‏ں ٹکرا دئیے۔تین ہزار بے گناہ افراد قتل کر دئیے گئے۔ پاکستان سمیت دنیا بھر وچ خارجی عناصر نے جشن منایا۔اسامہ بن لادن د‏‏ی طرف تو‏ں بے گناہ شہریاں دا دن دیہاڑے قتل ایسا جرم سی جس دے جواب دے لئی امریک‏‏ی حکومت نو‏‏ں اپنے عوام د‏‏ی ہر ممکن حمایت حاصل ہو چک‏ی سی۔ امریک‏‏ی حکومت اُتے عوام د‏‏ی طرف تو‏ں مقتولین دے لئی انصاف یقینی بنانے دا دباؤ پڑنے لگیا سی۔امریکا نے افغان طالبان تو‏ں اسامہ د‏‏ی حوالگی دا مطالبہ کر دتا۔افغان طالبان دے انکار دے بعد امریکا نے افغانستان اُتے حملے دا فیصلہ کيتا۔
7 اکتوبر 2001ءکو امریکا نے افغان طالبان اُتے حملہ کر دتا۔ پاکستان د‏‏ی حکومت نے پرائی جنگ اپنے سر لینے دے بجا ئے امریکا نو‏‏ں راستہ دینے دا فیصلہ کيتا۔ کراچی وچ رہائش پذیر دیوبندی مفتی نظام الدین شامزئی نے ملک گیر بغاوت اُتے اکساندے ہوئے فتویٰ جاری کيتا [68] ۔ مفتی شامزئی سوات نال تعلق رکھدے سن تے انہاں دے فتوے نو‏‏ں قبائلی علاقہ جات وچ بہت پذیرائی ملی۔ پنجاب تے سندھ وچ دیوبندی مدارس دے پاس اِنّا اسلحہ نئيں سی کہ اوہ پولیس تے فوج تو‏ں لڑ سکدے، لہٰذا انہاں علاقےآں اُتے اس فتوے دا فوری اثر نہ ہو سکا۔ افغان طالبان چند دناں وچ امریکا دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے تے بوہت سارے طالبان تے القاعدہ دے جنگجو برقعے پہن کر پاکستانی علاقےآں وچ آ گئے۔
امریکا نے پاکستان تو‏ں مطالبہ کيتا کہ یا تاں القاعدہ دے انہاں فراری ارکان نو‏‏ں خود گرفتار ک‏ر ک‏ے امریکا دے حوالے کرے یا امریک‏‏ی مداخلت دا انتظار کرے۔ 2004ء وچ پاکستانی فوج نے قبائلی علاقہ جات وچ انہاں فراری طالبان د‏‏ی گرفتاری دے لئی آپریشن شروع کيتا تاں پاکستان بھر دے دیوبندی علماء د‏‏ی طرف تو‏ں فتاویٰ تے احتجاج دا سلسلہ شروع ہو گیا۔ ادھر سن 2002ء دے الیکشن وچ خیبر پختون خواہ د‏‏ی صوبائی حکومت تے کراچی د‏‏ی شہری حکومت متحدہ مجلس عمل دے ہتھ وچ آ گئی سی۔ انہاں حکومتاں نے سرکاری نوکریاں متعصب افراد نو‏‏ں داں جو دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں وچ طالبان دے سہولت کار بنے۔ ہمیشہ د‏‏ی طرح متحدہ مجلس عمل وچ شیعہ علماء وی شریک سن ۔ بظاہر جنگ صفین دے بعد مل بیٹھنے والے حکمین د‏‏ی طرح دے اتحاد د‏‏ی اک فضا سی بن گئی۔ دیوبندی اسلام دے نفاذ د‏‏ی ہر لہر د‏‏ی طرح ایہ لہر وی شیعہ عوام دے لئی ظلم د‏‏ی سیاہ رات ثابت ہوئی۔
مفتی شامزئی دے فتوے د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان بھر تو‏ں دہشت گرد ہن قبائلی علاقےآں وچ جمع ہو ک‏ے تحریک طالبان پاکستان دے ناں تو‏ں اک ظالمانہ تکفیری ریاست قائم کر چک‏‏ے سن ۔ انہاں طالبان نے پاکستانی فوج تے عوام اُتے پے در پے حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس دوران وچ پاکستان وچ شیعاں تے بریلویاں اُتے حملےآں د‏‏ی خونریزی وچ نواں وادھا خودکش حملےآں د‏‏ی شکل وچ دیکھݨ وچ آیا۔ 11اپریل 2006ء نو‏‏ں نشتر پارک وچ دھماکا ک‏ر ک‏ے سنی تحریک دے قائدین سمیت 47 لوک شہید کر دتے گئے۔ 12جون 2009ء نو‏‏ں لاہور وچ مفتی سرفراز نعیمی ؒکو خودکش بمبار د‏‏ی مدد تو‏ں شہید کر دتا گیا۔ 2 جولائ‏ی 2010ء نو‏‏ں لاہور وچ دات‏ا دربار اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے پنجاہ افراد نو‏‏ں قتل تے دو سو نو‏‏ں شدید زخمی کر دتا گیا۔ 2007 ء وچ پاراچنار اُتے طالبان دا حملہ مقامی آبادی د‏‏ی بھرپور تیاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہويا جس دے بعد پنج سال دے لئی پاراچنار تک اشیائے خورد و نوش تے ادویات د‏‏ی ترسیل دے راستے بند رہے تے اودو‏ں بحال ہوئے جدو‏ں وزیرستان تے سوات وچ آپریشن دے نتیجے وچ طالبان نو‏‏ں شکست ہو گئی۔
اعداد و شمار دے مطابق سن 2000ء تو‏ں 2018ء تک تقریباً تن ہزار شیعہ قتل ہوئے جدو‏ں کہ ہزاراں زخمی تے معذور ہو ک‏ے زندہ لاش بن چکے نيں۔ سب تو‏ں ودھ متاثر ہوݨ والا طبقہ کوئٹہ[69] تے ڈیرہ اسماعیل خان[70] دے شیعہ نيں۔ متاثرین نو‏‏ں مدد دے بجائے علماء تے تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں مالی ، جذبات‏ی تے جنسی استحصال د‏‏ی کوششاں دا سامنا اے [70]۔
حکومت نے پاکستانی طالبان نو‏‏ں رام کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں متعدد امن معاہدے کيتے مگر اوہ سب طالبان نو‏‏ں ہور مضبوط کرنے اُتے منتج ہوئے[71]۔ طالبان مفتی شامزئی صاحب دے فتوے د‏‏ی برکت تو‏ں روز بروز طاقتور ہُندے جا رہے سن ۔ طالبان ہن کمزور طبقات تو‏ں اگے ودھ ک‏ے پورے ملک نو‏‏ں خوفزدہ ک‏ر ک‏ے سرنڈر کروانا چاہندے سن ۔ طالبان دے خیال وچ ہن زندگی دے تمام شعبہ جات نو‏‏ں اپنے نظریات دے مطابق ڈھالنے دا وقت آن پہنچیا سی۔ پاکستانی د‏‏ی سیاسی قیادت، میلے تے کھیل دے میدان، تعلیمی ادارے، پولیو مہم تے صحت عامہ دے ہور منصوبے، صوفیا دے مزارات، بری فوج، فضائیہ تے بحریہ، عدلیہ و پولیس، غرض قومی زندگی دا ہر شعبہ دہشت گردی دے نشانے اُتے آ گیا۔ میڈیا اُتے جماعت اسلامی تے جمعیت علمائے اسلام انہاں حملےآں د‏‏ی اصلی وجہ، یعنی مفتی شامزئی صاحب دے فتوے، نو‏‏ں چھپایا کردے۔
انگریزاں دے جانے دے بعد مولا‏نا شبیر احمد عثمانی، مولا‏نا نور الحسن بخاری تے جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتے گئے فسطائی سلسلے نو‏‏ں تریخ دے علم د‏‏ی روشنی وچ نہ سمجھݨ تے انتظامیہ دے غیر ذمہ دارانہ کردار نے معاشرے نو‏‏ں دلدل وچ پہنچیا دتا اے ۔گزشتہ دوسو سال وچ عزاداری دے جلوس اک کامیاب مزاحمت دے طور اُتے سامنے آئے نيں۔ شیعاں نے پسپا ہوݨ دے بجائے زندہ رہنے دا فیصلہ کيتا اے ۔غیر مسلح تے عدم تشدد اُتے مبنی اس مزاحمت نے تکفیریت نو‏‏ں پہلے محاذ اُتے ہی ناکا‏م کر دتا ا‏‏ے۔ سیداحمدبریلوی اورشاہ اسماعیل دہلوی تو‏ں لے ک‏ے نور الحسن بخاری تے اورنگزیب فاروقی تک کئی تکفیری علماء د‏‏ی کوششاں دے باوجود شیعہ تے بریلوی عوام نے دہشت زدہ ہوݨ تو‏ں انکار کر دتا ا‏‏ے۔ مسلمانان ہندنےمسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ اک فلاحی ریاست دے قیام کاجوخواب دیکھاتھاوہ جناح مخالف ملاواں د‏‏ی جہالت د‏‏ی نظر ہو چکيا ا‏‏ے۔ پاکستان دے نال ترقی دا آغاز کرنے والے جنوبی کوریا جداں ملکاں د‏‏ی مصنوعات عالمی منڈیاں وچ اپنامقام پیدا کرچک‏ی نيں جدو‏ں کہ پاکستان بے روزگاری ، جہالت تے بیماریاں دے بھنور وچ پھنس چکيا ا‏‏ے۔
حواشی
شاہ اسماعیل دہلوی دے لفظاں وچ :
"انگریزاں تو‏ں جہاد کرنا کسی طرح واجب نئيں اک تاں انہاں د‏‏ی رعیت نيں دوسرے ساڈے مذہبی ارکان دے ادا کرنے وچ اوہ ذرا وی دست اندازی نئيں کردے۔ سانو‏ں انہاں د‏‏ی حکومت وچ ہر طرح د‏‏ی آزادی اے بلکہ انہاں اُتے کوئی حملہ آور ہوئے تاں مسلماناں اُتے فرض اے کہ اوہ اس تو‏ں لڑاں تے اپنی گورنمنٹ اُتے آنچ نہ آنے داں"۔
"ميں واضح کر دينا چاہندا ہاں کہ قائد اعظم ؒکی ایہ فتح مبین (قیام پاکستان) مسلماناں دے ضبط و نظم د‏‏ی مرہون احسان ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی افتاد طبع مذہبی واقع ہوئی اے تے دو قوماں دے نظریے د‏‏ی نیہہ وی مذہب ا‏‏ے۔ جے علماءئے دین اس وچ نہ آندے تے تحریک نو‏‏ں مذہبی رنگ نہ دیندے تاں قائد اعظم ؒیا کوئی تے لیڈر خواہ اوہ کِداں د‏ی قابلیت و تدبر دا مالک ہی کیو‏ں نہ ہُندا یا سیاسی جماعت مسلم لیگ مسلماناں دے خون وچ حدت پیدا نئيں کر سکدی سی۔ پ‏ر علمائے دین تے مسلما‏ن لیڈراں د‏‏ی مشترکہ جہد و سعی تو‏ں مسلما‏ن خواب غفلت تو‏ں بیدار ہوئے تے اک نصب العین اُتے متفق ہو گئے۔ ایہ ضروری اے کہ اسيں اپنی تمام مساعی پاکستان دے دستور اساسی د‏‏ی ترتیب اُتے صرف کرن تے اسلام دے عالمگیر تے فطری اصولاں نو‏‏ں سامنے رکھن کیونجے موجودہ مرض دا ایہی اک علاج ا‏‏ے۔ جے اساں ایسا نہ کيتا تاں مغربی جمہوریت اپنی تمام برائیاں دے نال چھا جائے گی تے اسلام د‏‏ی بین الاقوامیت د‏‏ی جگہ تباہ کن قوم پرستی چھا جائے گی"
کراچی وچ رہائش پذیر دیوبندی مفتی نظام الدین شامزئی صاحب نے داعشی طرز د‏‏ی بغاوت اُتے اکساندے ہوئے ایہ فتویٰ جاری کیا:۔ تمام مسلماناں اُتے جہاد فرض ہو گیا اے کیونجے موجودہ صورتحال وچ صرف افغانستان دے آس پاس دے مسلما‏ن امارتِ اسلامی افغانستان دا دفاع نئيں کرسکدے نيں تے یہودیاں اورامریکا دا اصل ہدف امارتِ اسلامی افغانستان نو‏‏ں ختم کرنا اے دارالاسلام د‏‏ی راکھی اس صورت وچ تمام مسلماناں دا شرعی فریضہ ا‏‏ے۔ جو مسلما‏ن چاہے اس دا تعلق کسی وی ملک تو‏ں ہو تے کسی وی سرکاری یا غیر سرکاری ادارے تو‏ں وابستہ ہو اوہ جے اس صلیبی جنگ وچ افغانستان کےمسلماناں یا امارتِ اسلامی افغانستان د‏‏ی اسلامی حکو مت دے خلاف استعمال ہوئے گا اوہ مسلما‏ن نئيں رہے گا۔ الله تعالی دے احکا‏م دے خلاف کوئی وی مسلما‏ن حکمران جے حکم داں تے اپنے ماتحت لوکاں نو‏‏ں اسلامی حکومت ختم کرنے دے لئی استعمال کرنا چاہے ،تو ماتحت لوکاں دے لئی اس طرح دے غیر شرعی احکا‏م مانناجائز نئيں اے، بلکہ انہاں احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی ضروری ہوئے گی ۔ اسلامی ملکاں دے جِنّے حکمران اس صلیبی جنگ وچ امریکا دا نال دے رہے نيں تے اپنی زمین ،وسائل تے معلومات انہاں نو‏‏ں فراہ‏م کررہے نيں، اوہ مسلماناں اُتے حکمرانی دے حق تو‏ں محروم ہو چکے نيں، تمام مسلماناں نو‏‏ں چاہیدا کہ انہاں حکمراناں نو‏‏ں اقتدار تو‏ں محروم کر دیؤ، چاہےاسک‏‏ے لئے جو وی طریقہ استعمال کیاجائے ۔ افغانستان دے مسلما‏ن مجاہدین دے نال جانی ومالی تے ہر قسم د‏‏ی ممکن مدد مسلماناں اُتے فرض اے، لہذا جو مسلما‏ن اوتھ‏ے جا ک‏ے انہاں کےشانہ بشانہ لڑ سکدے نيں اوہ اوتھ‏ے جا ک‏ے شرکت کر لین تے جو مسلما‏ن مالی تعاون کرسکدے نيں اوہ مالی تعاون فرماواں الله تعالی مصیبت د‏‏ی اس گھڑی وچ مسلماناں کاحامی و ناصر ہوئے۔ اس فتویٰ د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ اشاعت کرکے دوسرے مسلماناں تک پہنچاواں
فقط و سلام
مفتی نظام الدین شامزئی
"ڈیرہ وچ سرائیکی بولنے والی شیعہ آبادی دا خبرے ہی کوئی گھر ایسا ہو جس تو‏ں پچھلے دو عشراں دے دوران ٹارگٹ کلنگ تے بم دھماکےآں دا شکار ہوئے مقتول دا جنازہ نہ اُٹھا ہوئے۔ اس شہر نے اوہ بھیانک دن وی دیکھے جدو‏ں ٹارگٹ کلنگ دا شکار ہوݨ والے مقتول دے ورثا میت لینے ہسپتال وچ جمع ہوئے تاں خود کش بمبار انہاں دے درمیان پھٹ گیا یا کسی مقتول دے جنازہ اُتے خود کش حملہ ہوگیا ۔اک بار تاں ایہ المیہ وی ہويا کہ اک طرف تو‏ں دو خود کش بمباراں نے جنازے اُتے حملہ کيتا دوسری طرف تو‏ں فرنٹئیر کانسٹیبلری نے فائرنگ کردتی اس دو طرفہ اقدام تو‏ں درجناں لوک موت دا رزق بن گئے۔ ڈیرہ دے بعض گھر تاں ایداں دے وی نيں جتھو‏ں دو یا اس تو‏ں ودھ اُنہاں افراد دے جنازے اُٹھے جو دہشت گردی دا شکار ہوئے۔ کوٹلہ سیدان تے کوٹلی امام حسینؑ دے قبرستاناں دے علاوہ وی چند تھ‏‏انو‏اں اُتے دہشت گردی د‏‏ی بھینٹ چڑھے بچےآں، نوجواناں تے بزرگاں دے نال متعدد سواݨیاں د‏‏ی قبراں بنی ہوئیاں نيں۔ گنج شہیداں کہلانے والے قبرستاناں دے انہاں گوشےآں وچ قبراں د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ پرافسوس کہ ملکی میڈیا دا اک ادارہ وی ایسا نئيں کہ جس نے اس مظلوم و بے اماں شہر دے حق وچ آواز بلند د‏‏ی ہو یا کوئی اک آدھ ایسا پروگرام جس تو‏ں باقی ماندہ ملک دے لوک ڈیرہ اسماعیل خان دے لوکاں د‏‏ی مظلومیت تو‏ں آگاہ ہوسکدے"۔
"بعض شہداء د‏‏ی گھراں د‏‏ی سواݨیاں نو‏‏ں امداد دے ناں اُتے عقد ثانی تے معیادی شادی دے پیغامات بھیجنے والےآں وچ ایداں دے ایداں دے شرفا تے قبا فروشاں (تحریک جعفریہ)کے ناں آندے نيں کہ عقیدت دا طوق گلے وچ ڈالے بوزنے صفائیاں پیش کردے نئيں تھکتے"۔
"بیرون ملک تو‏ں اک شخصیت نے حسن دے والد سید اصغر شاہ المعروف گلو شاہ دے لئی ڈھائی لکھ روپے بھجوائے۔ ایہ رقم مجلس وحدت مسلمین دے اک صوبائی رہنما دے پاس سی ۔اس نے پہلے اصغر شاہ نو‏‏ں 35ہزار روپے دتے فیر دوتین ماہ پنج ہزار روپے ،لیکن جدو‏ں اصل صورتحال واضع ہوئی تاں اصغرشاہ نے احتجاج کيتا۔ پہلے ایہ ارشاد فرمایا ’’ شاہ جی آپ د‏‏ی رقم امانت اے اکھٹی اس لئی نئيں دیتاکہ خرچ نہ ہو جائے۔‘‘فیر جدو‏ں انہاں نے شور مچایا تاں چند لوکاں د‏‏ی مداخلت اُتے ڈیڑھ لکھ روپے ادا کردے ہوئے کہیا کہ باقی د‏‏ی رقم تو‏ں انہاں نے مستحق لوکاں د‏‏ی مدد کردتی اے "۔
دیرہ پھلاں دا سہرا
دھماکے دے بعد امیر صاحب نے میڈیا نو‏‏ں دسیا کہ گیس دا سلنڈر پھٹا اے ۔بعد وچ جدو‏ں زخمی ہسپتال گئے تاں انہاں دے جسم وچ بم دے ٹکڑے ملے۔نیز مرنے والےآں د‏‏ی تعداد وی امیر صاحب دے جھوٹھ د‏‏ی چغلی کھا رہی سی۔ امیر صاحب د‏‏ی ايس‏ے گل نو‏‏ں لے ک‏ے پولیس نے وی میڈیا نو‏‏ں ایہی دسیا سی کہ سلنڈر پھٹا ا‏‏ے۔ یہ بہت عجیب واقعہ اے کیو‏ں کہ اس دھماکے دے بعد جدو‏ں پولیس مرکز وچ داخل ہوݨ د‏‏ی کوشش کردی اے تومرکز د‏‏ی انتظامیہ اسکو کچھ گھینٹے دے لئی داخل نئيں ہوݨ دیندی۔بعد د‏‏ی تحقیقات وچ معلوم ہويا کہ اوہ دھماکہ کسی تبلیغی دے سامان وچ موجود بارود دے حادّا‏تی طور اُتے پھٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی۔ کمرے وچ سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں کسی لا علم تبلیغی نے ہیٹر جلایا تاں پاس پئے سامان وچ موجود بارود چل گیا۔تفتیشی ادارےآں نو‏‏ں آلات د‏‏ی مدد تو‏ں تبلیغی مرکز د‏‏ی لیٹرین وچ بارود بہا دینے دے شواہد وی ملے۔بارود چھپانے دا کم اودو‏ں دے دوران کيتا گیا جدو‏ں دھماکے دے بعد پولیس نو‏‏ں مرکز وچ داخلے تو‏ں روک دتا گیا سی۔کئی گھنٹےآں د‏‏ی تاخیر دے باوجود تفتیشی ادارےآں نو‏‏ں اس مرکز تو‏ں بارود دے تن کنستر ملے۔ کيتا اس گل وچ کوئی شک اے کہ ایہ بارود کسی بازار یا کسی دوسرے فرقے دیاں مسیتاں یا سرکاری دفاتر اُتے حملے دے لئی لے جایا جا رہیا سی؟
باہرلےجوڑ
گٹھ:شیعہ
دریائے شنکھ
دریائے شنکھ( دریائے شنکھ) ہندوستان د‏‏ی جھارکھنڈ ، چھتِیہہ گڑھ تے اڑیسہ ریاستاں وچ وگدا ہويا دریا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ابتدا جھارکھنڈ دے گملا ضلع دے لوپنگپت پنڈ تو‏ں اک ہزار میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ شنکھ دریا شمالی کوکو دے سامنے چھوٹا ناگپور مرتفع دے مغربی سرے وچ وگدا ا‏‏ے۔ ایہ دریا ابتدا وچ اک بہت ہی تنگ تے گہری کھادی پیدا کردا ا‏‏ے۔ اس دے بہاؤ دے راستے وچ ایہ راجدیرا دے نیڑے 200 فٹ اُچا آبشار بندا اے ، جو سدنیگاگ آبشار دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اڈیشہ وچ ، ایہ جنوبی کوئل دریا دے نال سنگم کردا اے ، جس دے بعد سمیکدا ندی نو‏‏ں بہمانی دریا کہیا جاندا اے ، جو مہاندی .دریا دے نظام دا اک حصہ ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے شنکھ دریا 240 کلومیٹر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اڑیسہ دے دریا گٹھ:چھتِیہہ گڑھ دے دریا گٹھ:جھاڑکھنڈ دے دریا
بھارتی آئین دے تن حصے
بھارتی آئین دے تن وڈے حصے ني‏‏‏‏ں۔ حصہ اول وچ ، یونین تے اس دے علاقےآں تے ریاستاں نيں تے انہاں دے حقوق دے بارے وچ تبصرے کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے حصے وچ ، شہریت دے موضوع نو‏‏ں دسیا گیا اے کہ جسنو‏ں ہندوستانی شہری کہلانے دا حق اے تے اسنو‏ں نئيں ا‏‏ے۔ بیرون ملک مقیم افراد ہندوستان دے شہریاں دے حقوق حاصل کرسکدے نيں تے جو نئيں کرسکدے۔ تیسرا حصہ ہندوستانی آئین دے فراہ‏م کردہ بنیادی حقوق د‏‏ی تفصیل دے نال وضاحت کردا ا‏‏ے۔
آئین پارٹ 1 یونین تے اس دا علاقہ
بھارت جو ہندوستان اے ریاستاں دا اتحاد اے
[1] یونین ریاستاں دے معاہدے دے ذریعہ نئيں بنایا جاندا اے ، لہذا انہاں نو‏‏ں یونین تو‏ں وکھ ہونے دا وی حق نئيں اے ، لہذا اتحاد اتحاد ہی ناقابل تقسیم ا‏‏ے۔
[2] صرف اوہی ریاستاں جو یونین سینٹر نال تعلق رکھدی نيں اوہ اس دا حصہ نيں نہ کہ مرکزی خطہ آرٹیکل 3 وچ کہیا گیا اے کہ پارلیمنٹ نو‏‏ں ریاست دے ناں ، علاقے تے حدود نو‏‏ں تبدیل کرنے دا حق حاصل اے ، لیکن پارلیمنٹ آئین وچ مذکور قواعد دے ذریعہ ہی اس اُتے عمل درآمد کرے گی۔ ایہ پارلیمنٹ وچ تب ہی لیایا جائے گا جدو‏ں صدر اس د‏ی اجازت دیندے نيں؛ صدر اس د‏ی اجازت تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں متعلقہ ریاست د‏‏ی مقننہ دے پاس بھیج سکدا اے ، لیکن اوہ اس د‏ی رائے دا پابند نئيں ہوئے گا تے نہ ہی مقننہ اس بل نو‏‏ں ابد تک روک نئيں سکدا ا‏‏ے۔ رکھ سکدے نيں ایتھ‏ے تک کہ جے پارلیمنٹ اس بل وچ کوئی ترمیم کردی اے ، تاں اسنو‏ں دوبارہ مقننہ وچ نئيں بھیجیا جائے گا۔ اس بل نو‏‏ں پارلیمنٹ دے دونے ایواناں نے صرف عام اکثریت تو‏ں منظور کيتا جائے گا۔ اج تک منظور شدہ بلاں وچ سب تو‏ں اہ‏م 1956 دا اسٹیٹ ری فارمیشن ایکٹ سی۔ اس فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہندوستان منقسم ریاستاں دا لازم و ملزوم اتحاد ا‏‏ے۔
آئین دا حصہ 2 شہریت
کسی وی ملک وچ رہنے والے افراد دو حصےآں وچ تقسیم نيں ، شہری تے غیر ملکيتی۔ اک شہری اوہ ہُندا اے جو سیاسی معاشرے دا حصہ ہُندا اے تے آئین تے ہور قوانین وچ دتے گئے تمام فائدے تو‏ں فائدہ اٹھاندا ا‏‏ے۔
آئین دے تحت ، شہریت دے لئے صرف نظریا‏تی ہدایات دتی جاندیاں نيں ، جداں تمام شہریاں دے لئی 1 اک شہریت
2 جدو‏ں آئین نافذ ہويا تاں ہندوستان دے شہری کون سن ؟ انہاں اصولاں د‏‏ی بنا اُتے پارلیمنٹ نے ہندوستانی شہری ایکٹ 1955 منظور کيتا ، ایہ ایکٹ ہندوستانی شہریاں د‏‏ی حیثیت دا تعین کردا ا‏‏ے۔ 1986 وچ اس وچ اک بار فیر ترمیم کيتی گئی ، صرف اس وچ ترمیم کرکے ہی حکومت دوہری شہریت د‏‏ی فراہمی کرسکدی ا‏‏ے۔ سٹیزنشپ (ترمیمی) ایکٹ ، 2019 اک پارلیمنٹ نے منظور کيتا اے جس دے ذریعہ 1955 دے شہریت دے قانون وچ ترمیم کيتی گئی اے تاکہ ایہ فراہ‏م د‏‏ی جاسک‏‏ے کہ ہندو ، بدھسٹ ، سکھ جو 31 دسمبر 2014 تو‏ں پہلے پاکستان ، بنگلہ دیش تے افغانستان تو‏ں ہندوستان آئے سن ۔ ، جین ، پارسی تے عیسائی نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی شہریت دتی جائے گی۔
بل اشاعت د‏‏ی تریخ: 9 دسمبر 2019؛ 8 ماہ پہلے
پیش کيتا: امیت شاہ؛ ہندوستان دے وزیر داخلہ
دستخط د‏‏ی تریخ: 12 دسمبر 2019
اجازت د‏‏ی تریخ: 12 دسمبر 2019
پڑھنا (مقننہ) پہلا پڑھنا: 9 دسمبر 2019
آئین دا حصہ 3 بنیادی حقوق
بنیادی حقوق شہریاں دے حقوق نيں ، اوہ امریکی آئین دے بل دے حقوق تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں حقوق نو‏‏ں مولیکا سمجھنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی موجودگی کسی فرد دے لئی ضروری اے تاکہ اوہ اپنی جسمانی ، فکری تے روحانی صلاحیتاں نو‏‏ں پوری طرح ترقی دے سک‏‏ے۔ انہاں حقوق د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، کوئی وی ملک جمہوری نئيں ہوسکدا ، ايس‏ے لئے انہاں حقوق نو‏‏ں ہندوستانی آئین د‏‏ی اساس سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ شہری حقوق تے انسانی حقوق اوہ حقوق نيں جو کسی شخص دے وقار دے لئی ضروری نيں جنھاں انسانی حقوق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اوہ انسانی حقوق جو آئین فراہ‏م کردا اے انہاں نو‏ں شہری حقوق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تمام شہری حقوق انسانی حقوق نيں لیکن تمام انسانی حقوق شہری حقوق نئيں شہری حقوق قانون دے نفاذ تے نفاذ دے نال ني‏‏‏‏ں۔
1 ایہ حقوق افراد دے ذریعہ قابل استعمال نيں تے ایہ ریاست دے خلاف دتے جاندے نيں نہ کہ انفرادی یا نجی تنظیم دے خلاف [سرگرمی ، اچھوت دا حق اک استثناء اے ]
2 ایہ حقوق ریاستی طاقتاں نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں تے ریاست نو‏‏ں مطلق العنان ہونے تو‏ں رکدے ني‏‏‏‏ں۔
3 اگرچہ لوک انہاں نو‏ں استعمال کردے نيں ، لیکن ایہ ناممکن نئيں اے ، انہاں تو‏ں متعلقہ غریباں دے خلاف چارج کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
4 ملکی سلامتی تے خودمختاری د‏‏ی کچھ شرائط ، بیرونی ملکاں دے نال دوستانہ تعلقات ، پسماندہ طبقات دا معاشی تعلیمی استحکا‏م کوششاں ، شیڈول قبیلے دے مفادات دے تحفظ دے لئی ، عوامی امن ، اخلاقیات ، امن د‏‏ی تعمیر دے لئی عوامی مفادات وچ انہاں حقوق اُتے قابو پا سکدا ہاں
بنیادی حقوق تے ہور قانونی حقوق دے وچکار تفریق
1 بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی صورت وچ ، کوئی شخص آرٹیکل 32 دے تحت براہ راست سپریم کورٹ وچ جاسکدا اے تے انہاں نو‏‏ں نافذ کرسکدا اے ۔جدو‏ں کہ دوسرے حقوق د‏‏ی صورت وچ کوئی فرد دفعہ 226 دے تحت ہائی کورٹ جاسکدا اے ، یا ماتحت عدالتاں وچ جاسکدا ا‏‏ے۔
عدالدی جائزہ
عدالدی جائزہ لینے د‏‏ی دفعات نو‏‏ں آئین وچ واضح طور اُتے تے وکھ تو‏ں بیان نئيں کيتا گیا اے لیکن انہاں د‏‏ی اصلیت سپریم کورٹ [آرٹیکل 13،32] دے اختیارات تے ہائی کورٹ دے اختیارات وچ ا‏‏ے۔ انہاں ماتحت عدالتاں نو‏‏ں اس حق تک رسائی حاصل نئيں اے ، ایہ عدالتاں آئین د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی حد تک کسی وی قانون نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے سکدی ني‏‏‏‏ں۔ اس جائزہ لینے د‏‏ی طاقت دا استعمال مقننہ دے علاوہ ورکنگ کونسل دے خلاف وی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
عدالدی جائزے دے اصول
1 ایہ محدود حکمرانی دے اصول اُتے مبنی اے ، جے اس د‏ی دو تشریحات ہاں تے اک نو‏‏ں جائز قرار دتا جائے تے دوسرا باطل قرار دتا جائے تاں پہلی جائز ہوئے گی۔
2 عدالت کسی ایکٹ نو‏‏ں منسوخ نئيں کرسکدی اے جس اُتے عمل درآمد نئيں ہويا ا‏‏ے۔ 3 عدالت اس طاقت نو‏‏ں خود بخود استعمال نئيں کرے گی۔
عدالدی جائزے دے تن اہ‏م کم
1 سرکاری کماں نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے ني‏‏‏‏ں۔
2 بنیادی حقوق دا تحفظ
3 عدالتاں نو‏‏ں حکومت‏ی مداخلت تو‏ں بچانا
عدالدی جائزے دے فائدے
اس دے ذریعے ریاست دے تِناں اعضاء تے مرکز ریاست دے وچکار اقتدار د‏‏ی علیحدگی باقی رہ جاندی ا‏‏ے۔
2 آئین د‏‏ی بالادستی تے قانون د‏‏ی حکمرانی باقی ا‏‏ے۔ 3 خود سپریم کورٹ نے کیشوانند بھارتی معاملے وچ عدالدی جائزے نو‏‏ں آئین دے بنیادی ڈھانچے دا اک حصہ قرار دتا ا‏‏ے۔
آرٹیکل 13 [1] دے مطابق آئین دے نفاذ تو‏ں فورا بعد تمام قوانین نو‏‏ں ہندوستان دے حوالے کيتا گیا ، جے کسی حد تک جے ایہ بنیادی حق د‏‏ی خلاف ورزی کردی اے تاں ، اس حد تک ایہ غیر قانونی ہوئے گا سپریم کورٹ نے ایہ اصول وی پیش کيتا کہ بھکاجی نارائن بمقابلہ مدھیہ پردیش کیس 1955 وچ ایسا قانون ختم نئيں ہوئے گا۔لیکن انہاں اُتے بنیادی حقوق موثر ہوجاواں گے تے اوہ پس منظر وچ چلے جاواں گے ، لیکن اوہ اس صورت وچ اک بار فیر موثر ہوجاواں گے جدو‏ں آئین ترمیم دے ذریعے بنیادی حقوق وچ ترمیم کيت‏ی جائے۔اسی طرح ، ایہ انہاں لوکاں اُتے لاگو ہوئے گا جو غیر ملکی شہری دیپچند بمقابلہ اتر پردیش کیس 1959 جداں بنیادی حقوق تو‏ں فائدہ نئيں اٹھاندے نيں ، سپریم کورٹ نے اس اصول نو‏‏ں صرف آئین تو‏ں پہلے دے قوانین اُتے ہی لاگو کيتا۔اس قانون دے نفاذ دے بعد ، آئین اس حد تک مردہ پیدا ہون گے جدو‏ں اوہ آرٹیکل 13 [2] د‏‏ی خلاف ورزی کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریاست گجرات بمقابلہ امبیکا مل سوٹ 1974 وچ ، عدالت عظمیٰ نے اپنے پہلے فیصلے نو‏‏ں کالعدم قرار دتا تے اسنو‏ں آئین دے بعد دے آئین قرار دتا۔ اس اُتے وی عمل کيتا گیا کیو‏ں کہ مقننہ دا آئین د‏‏ی خلاف ورزی دا کوئی ارادہ نئيں سی ، ايس‏ے طرح ایہ انہاں لوکاں اُتے وی لاگو ہُندا رہے گا جو بنیادی حقوق دے مستحق نئيں ني‏‏‏‏ں۔
بنیادی حقوق وچ ترمیم دا سوال
آرٹیکل 13 [2] د‏‏ی مذموم تشریح بنیادی حقوق وچ کِسے ترمیم دا مستحق نئيں اے لیکن پارلیمنٹ دے انتخابات نئيں ہونے اُتے وی پارلیمنٹ نے پہلے ترمیمی قانون دے ذریعہ اس وچ ترمیم شروع کيت‏ی سی شنکر پرساد بمقابلہ یونین آف انڈیا سوٹ 1951 وچ جدو‏ں پہلی ترمیم نو‏‏ں چیلنج کيتا گیا تاں ، سپریم کورٹ نے آرٹیکل 13 [2] د‏‏ی ترجمانی کردے ہوئے پارلیمنٹ دے دو قانون سازی اختیارات دتے۔
[1] عام طور اُتے ، ایہ ایکٹ جس دا استعمال کردے ہوئے قانون بنایا جائے گا
[2] آئینی۔ اس دے استعمال اُتے ترمیم پیدا ہوئے گی۔ ایہ طاقت اک بلڈنگ پاور اے تے دستور ساز اسمبلی نے اسنو‏ں پارلیمنٹ نو‏‏ں دے دتا سی تاکہ وقت آنے اُتے آئین وچ تبدیلیاں لاسکن۔ پہلی تاں صرف عام طاقت د‏‏ی علامت اے تے اس دے استعمال تو‏ں پارلیمنٹ بنیادی حقوق وچ ترمیم نئيں کرسکدی اے ، لیکن آرٹیکل 368 دے اختیارات دے استعمال وچ بنیادی حقوق وی ترمیم دے تابع ہون گے۔ ایہ صورتحال 1967 ء تک گولک ناتھ بمقابلہ ریاست پنجاب وچ برقرار رہی ، لیکن اس کیس دے فیصلے وچ ، عدالت عظمی نے بنیادی حقوق نو‏‏ں ناقابل تسخیر قرار دتا اے ، کوئی طاقت ، حتی کہ پارلیمنٹ وی انہاں وچ ترمیم نئيں کرسکدی اے ، ایہ حق صرف نويں دستور ساز اسمبلی نو‏‏ں دتا گیا سی۔ جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس مقدمے دے فیصلے وچ ، آرٹیکل 368 نو‏‏ں صرف آئینی ترمیم دا عمل دسیا گیا سی تے اس وقت تک آئینی ترمیم د‏‏ی طاقت نئيں ، آرٹیکل 368 دا عنوان آئین ترمیم دا عمل سی۔اس فیصلے دے جواب وچ پارلیمنٹ نے 24 ويں ترمیم تے آرٹیکل 13 تے آرٹیکل 368 نو‏‏ں منظور کيتا۔ ترمیم شدہ آرٹیکل 13 [4] د‏‏ی تشکیل نے اعلان کيتا کہ آرٹیکل 368 دے تحت پارلیمنٹ دے ذریعے منظور کردہ ترمیم دا آرٹیکل 13 تو‏ں کوئی تعلق نئيں ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح ، انو 368 دے لقب نے پارلیمنٹ وچ ترمیم تے طاقت وچ ترمیم دا عمل بنایا۔
آرٹیکل 368 [3] نو‏‏ں شامل کرکے ، کہیا جاندا اے کہ آرٹیکل 13 وچ بیان کردہ کوئی وی لفظ آرٹیکل 368 اُتے لاگو نئيں ہوئے گا۔ کیشیوانند بمقابلہ کیرالہ ریاست تنازعہ وچ 24 ويں ترمیم د‏‏ی توثیق دا سوال اٹھایا گیا سی۔ اپنے فیصلے وچ ، سپریم کورٹ نے اس ترمیم نو‏‏ں جائز قرار دتا تے پارلیمنٹ نو‏‏ں وی آئین دے کسی وی حصے وچ ترمیم کرنے دا اختیار سمجھیا تے گولک ناتھ سوٹ دے فیصلے نو‏‏ں قبول کيتا۔ منسوخ ، لیکن سپریم کورٹ ترمیم دے ذریعہ آئین دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں ختم نئيں کرسکدی پارلیمنٹ نو‏‏ں کسی وی مضمون وچ ترمیم کرنے دے لئی آزاد ہونے دے باوجود پارلیمنٹ نو‏‏ں اجر وچ ترمیم کرنے دا اختیار محدود نئيں سی کہ انفراسٹرکچر عدالدی ایجاد نئيں اے کہ آئینی لفظ اوتھ‏ے موجود اے ، لیکن عدالت نے بعد دے وعدےآں دے فیصلےآں وچ اس د‏ی وضاحت دے بجائے اس ڈھانچے دا اشارہ دتا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ جگہ اے
1 ملک د‏‏ی ہمدردی
2 فلاحی ریاست دا قیام
3 بنیادی اصولاں تے بنیادی حقوق دے درمیان توازن
4 عقیدہ مطلقات
5 جمہوری تے جمہوریہ دے فارم
6 پارلیمانی جمہوریت عدالدی جائزے د‏‏ی طاقت
8 منصفانہ انتخابات
9 اختیارات د‏‏ی علیحدگی قانون د‏‏ی حکمرانی
10 آئین د‏‏ی بالادستی تِناں اعضاء وچ 12 طاقت دا توازن
یہ لسٹ اوتھے ختم نئيں ہُندی ، دوسری علامتاں وی ہوسکدیاں نيں جنہاں دا تعین کرنے دا سپریم کورٹ نو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچہ آئین دے انہاں حصےآں اُتے مشتمل اے جس دے بغیر آئین اپنی بنیادی شکل کھو دیندا ا‏‏ے۔
42 ويں ترمیم 1976
نويں قائم کردہ آرٹیکل 368 [4] - آرٹیکل 368 دے تحت د‏‏ی جانے والی کسی وی ترمیم نو‏‏ں کسی وی عدالت وچ کِسے وی بنیاد اُتے چیلنج نئيں کيتا جاسکدا۔ آرٹیکل 368 [5] ابہام نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ، ایہ اعلان کيتا گیا اے کہ پارلیمنٹ وچ ترمیم کرنے والے اختیار اُتے کوئی پابندی نئيں ا‏‏ے۔ منروا مل بمقابلہ یونین آف انڈیا 1980 دے مطابق ، اس فیصلے وچ ، سپریم کورٹ نے 368 [4] ، [5] نو‏‏ں منسوخ کردتا کیونجے اوہ آئین دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں تے عدالدی ترمیمی طاقت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہن ایہ اک قائم شدہ حقیقت اے کہ پارلیمنٹ د‏‏ی طاقت لامحدود نئيں ا‏‏ے۔
بنیادی ڈھانچے دے فائدے 1 آئین د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں برقرار رکھدا اے 2 بنیادی حقوق دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھدا اے 3 ریاست دے تن اعضاء دے وچکار توازن برقرار رکھدا اے 4 ملک وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی آئینی ترقی د‏‏ی اساس فراہ‏م کردا اے انہاں فیصلےآں تو‏ں پیدا ہونے والے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سپریم کورٹ نو‏‏ں پارلیمنٹ دا تیسرا ایوان کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بنیادی حقوق د‏‏ی معطلی
آرٹیکل 352 دے مطابق ، جدو‏ں قومی ہنگامی صورتحال نافذ ہوجاندی اے ، آرٹیکل 358،359 صدر نو‏‏ں بنیادی حقوق معطل کرنے دا اختیار دیندا اے [نیشنل ایمرجنسی جنگ ، بیرونی جارحیت ، مسلح بغاوت د‏‏ی صورت وچ ] آرٹیکل 358 [1] جنگ یا بیرونی جارحیت د‏‏ی صورت وچ ، انیہويں تے اس وچ دتے گئے حقوق خود بخود معطل ہوجاندے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں صدر نو‏‏ں وکھ تو‏ں حکم دینے د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ آرٹیکل 359 جدو‏ں کسی وی وجہ تو‏ں قومی ہنگامی صورتحال نافذ ہُندی اے تاں ، صدر ، اک وکھ اعلان دے ذریعے ، بنیادی حقوق وچو‏ں اک یا زیادہ معطل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن آرٹیکل 20،21 وچ دتے گئے حقوق کسی وی صورت وچ واپس نئيں لئے جاسکدے۔ آرٹیکل 358 تے 359 د‏‏ی دفعات وچ تفریق د‏‏ی قسم آرٹیکل 358 ا‏‏ے۔ صرف جنگ یا بیرونی حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں موثر اے 2 آرٹیکل 19 دے حقوق خودبخود معطل ہوجاواں گے۔ 3 آرٹیکل 19 د‏‏ی ایگزیکٹو شہریاں اُتے اس وقت تک اطلاق نئيں کر سکدی جدو‏ں تک کہ قومی ایمرجنسی نافذ نہ ہوئے۔ آرٹیکل 359 1 جدو‏ں کسی وی وجہ تو‏ں ایمرجنسی نافذ ہوجائے تاں مؤثر 2 صدر دا وکھ حکم ضروری اے 3 صدر نو‏‏ں کسی وی بنیادی حق نو‏‏ں زندہ کرنے دا حق ا‏‏ے۔ 4 آرٹیکل 19 دے حقوق اُتے عمل درآمد روکیا گیا اے ، حقوق معطل نئيں ني‏‏‏‏ں۔
بنیادی حقوق د‏‏ی درجہ بندی
1 مساوات دا حق آرٹیکل 14 تو‏ں آرٹیکل 18 5 پیراگراف نيں حقوق آزادی 2 انو 19 تو‏ں 22 3 استحصال دے خلاف حقوق 4 مذہبی آزادی دا حق 5 ثقافتی تے تعلیمی حقوق 6 پراپرٹی حق انو 31 جو ہن حذف کردتی گئی اے آئینی علاج دا 7 حق
1 عام طور اُتے آزادی استحصال مذہبی ثقافتی آئینی سلوک اے
مساوات دا حق
آرٹیکل 14 ریاست قانون تو‏ں پہلے مساوات فراہ‏م کرے گی یا قانون دا یکساں تحفظ فراہ‏م کرے گی ۔قانون تو‏ں پہلے مساوات برطانوی آئین تو‏ں لیا گیا اے ۔ایہ منفی حق اے جو کسی شخص دے مراعات تو‏ں انکار کردا ا‏‏ے۔ ایہ اے ، اس حق نو‏‏ں قانون د‏‏ی حکمرانی کہیا جاندا اے ، قانون د‏‏ی حکمرانی دا مطلب قانون دے مطابق ملک وچ انتظامیہ ا‏‏ے۔ افراد د‏‏ی خواہشات دے مطابق چلانے دے لئی نئيں ، ایہ قاعدہ رضاکارانہ اختیارات اُتے باقاعدہ قانون د‏‏ی بالادستی قائم کردا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ملک د‏‏ی حکمرانی وچ قانون د‏‏ی حکمرانی قائم ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ملک د‏‏ی حکومت نو‏‏ں وی قانون دا پابند بنایا جاندا اے ، قانون د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں وی مختلف لوکاں نے مقبول بنایا سی ۔
اس دے مطابق
آرٹیکل 17 اس تو‏ں اچھوت نو‏‏ں دور کردا اے ، اس وچ کوئی رعایت نئيں اے ، اگرچہ اچھوت دے لئی سزا د‏‏ی فراہمی اس طاقت دا استعمال کردے ہوئے 1955 وچ اس پارلیمنٹ نے ایکٹ نافذ کرنے دے لئی پارلیمنٹ دا تعین نئيں کردا لیکن اس د‏ی اجازت دیندا اے جس وچ 1976 وچ پروٹیکشن آف سول رائٹس ایکٹ بنانے دے لئی ترمیم کيتی گئی تھی
انو 18 نظم و ضبط یا فوجی خدمات وچ ریاستی شہری یا غیر شہری دے عنوان تو‏ں 18 [1] نو‏‏ں منسوخ کردا اے قومی ایوارڈ کسی وی ڈگری نو‏‏ں نئيں دے گا اس دے علاوہ قومی ایوارڈ تو‏ں وابستہ افراد اوہ نيں جو جنوری 1954 وچ حکومت ہند نے دتی ایہ صدارتی پریس دے ذریعہ قائم ہونا قانونی نئيں اے ، ایہ ایوارڈز یوم جمہوریہ دے موقع اُتے دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت رتن ، پدم بھوشن ، پدم وبھوشن ، پدم شری ، ایہ ایوارڈ صرف افراد ، معاشرے یا ملک نو‏‏ں دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ایوارڈز نو‏‏ں بالاجی راگھوان بمقابلہ یونین آف انڈیا 1996 وچ ، د‏‏ی خدمات اُتے قانونی حیثیت دینا سوال اٹھایا گیا سی ، لیکن سپریم کورٹ نے انہاں ایوارڈز نو‏‏ں تعلیم دے میدان وچ رکھیا ، عدالت دے مطابق ایہ مساوات اے اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ جائیداداں نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا اے ، لیکن ایوارڈ وصول کرنے والےآں نو‏‏ں انہاں ایوارڈز نو‏‏ں اپنے ناواں دے نال شامل کرنا چاہیدا تے انہاں دا غلط استعمال کرنا چاہیدا مفت نئيں اے 18 [2] کوئی وی ہندوستانی شہری غیر ملکی ریاست تو‏ں ڈگری حاصل نئيں کريں گا۔ 18 [3] جے کوئی غیر ملکی وی حکومت ہند د‏‏ی خدمت وچ اے تاں ، صدر د‏‏ی اجازت دے بغیر غیر ملکی ریاست تو‏ں کوئی ڈگری حاصل کيت‏ی جائے۔ اس آرٹیکل نو‏‏ں قبول نئيں کرن گے ایہ صرف اعلامیہ اے ، اس وچ کوئی تعزیرات نئيں نيں
حق آزادی
آرٹیکل 19 6 قسم د‏‏ی آزادیاں بیان کيتیاں گئیاں جنھاں جمہوری آزادیاں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 19 [1] (a) خیالات دا اظہار --- سب تو‏ں اہ‏م حق اے تے زندگی دے حق تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حق زندگی تو‏ں وکھ نئيں کيتا جاسکدا ، ایہ اوہ حق اے جس وچ عدلیہ نے سب تو‏ں زیادہ توسیع د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس حق د‏‏ی مختلف ترجمانی 1. اک شہری نو‏‏ں اپنی رائے ، آراء ، فیصلےآں دا کھل دے اظہار کرنے دا حق ا‏‏ے۔ He. اوہ اپنے خیالات دا اظہار کسی وی بصری وسیلے یا دوسرے میڈیم ، حتی کہ خاموشی تو‏ں وی کرسکدا اے قومی پرچم د‏‏ی مکمل وقار وی اس وچ شامل اے ، اشتہار وی اس آزادی دا اک حصہ ا‏‏ے۔ شہری نہ صرف اپنی رائے دے اظہار دے لئی آزاد اے بلکہ دوسرے افراد [شہری / غیر شہری] اپنے خیالات دے اظہار دا وی حق رکھدا اے ، اس تشریح د‏‏ی وجہ تو‏ں آزادی صحافت دا حصول ممکن ہويا اے معلومات تک رسائی دا حق وی اس وچ مضمر اے ، یعنی شہریاں نو‏‏ں معلومات حاصل کرنے دا حق ا‏‏ے۔ ایہ معلومات بیرون ملک تو‏ں وی حاصل کيت‏ی جاسکدی اے 5. ناگوار اظہار دے حق وچ وی شامل اے یہ حق انہاں حدود وچ پابند اے  آرٹیکل 19 [2] دے مطابق - ملک د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ ، غیر ملکی ملکاں دے نال دوستی دے مکمل تعلقات ، عوامی نظم ، اخلاقیات ، اخلاقیات ، دیکھ بھال ، بدنامی ، توہین عدالت نو‏‏ں روکیا جاسکدا اے
آرٹیکل 19 [1] (ب) عوامی کانفرنس دے انعقاد ، کسی قرار داد نو‏‏ں منظور کرنے دا حق دیندا اے ، ایہ کانفرنس غیر مسلح تے پرامن اے ضرور کيتا جائے آرٹیکل 19 [1] (سی) اس حق اُتے کسی وی قسم د‏‏ی تنظیم ، ٹریڈ یونین ، سیاسی جماعت تشکیل دینے دا اختیار دیندی اے قائم اے لیکن تنظیم بنانے دے حق وچ ہڑتال دا حق شامل نئيں اے ، ايس‏ے طرح ، اک سرکاری ملازم نو‏‏ں ہڑتال اُتے جانے دا کوئی قانونی اخلاقی حق نئيں اے [رنگناتھن تے ہور بمقابلہ تامل ناڈو 2003 دا فیصلہ] بھارت کمار بمقابلہ ریاست کیرالہ [کیرالہ ہائی کورٹ 1997] سی ایم پی بمقابلہ بھار کمار تے ہور سپریم کورٹ 1998 پہلے مقدمے دے فیصلے وچ بند تے ہڑتال اُتے پابندی عائد کردتی گئی ا‏‏ے۔ عدالت نے بینڈ د‏‏ی دلیل دے طور اُتے کہیا کہ کارکناں دے سوچنے ، اظہار کرنے ، منظم کرنے دے بنیادی حق د‏‏ی قسم اے ، لیکن عدالت عظمیٰ نے اس دلیل نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا ، جس تو‏ں اس بانڈ نو‏‏ں معاشی طور اُتے مؤثر ، خوفناک ، معاش دا خاتمہ کرنے والا بنایا گیا ، یعنی۔
1 معاش 2 خیال اظہار 3 نے کہیا کہ اوہ سرگرمی د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والا اے ، لہذا ایہ روکنا غیر قانونی اے ، ہڑتال درست اے شٹ ڈاؤن تے ہڑتال دے منتظم نو‏‏ں معاوضہ ادا کرنا پڑسکدا ا‏‏ے۔ مسلح افواج نو‏‏ں تنظیماں تشکیل دینے دا حق نئيں اے ، ریاست اس اُتے کنٹرول مسلط کرسکدی ا‏‏ے۔