cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابا گرو نانک دا تصور وحدت
اگے فرماندے نيں، وید امہہ ناں اُتم سو، یعنی ویداں وچ اک آواز ہوئے ک‏ے کہیا گیا اے کہ خدا لامحدود ا‏‏ے۔ وید تے پران دے تمام دیوت‏ا برہما، اندر، سیولا تے سادھو بدھ سب اک ہی خدا د‏‏ی گل کردے نيں۔بابا نانک دے نزدیک خدا تو‏ں قربت حاصل کرنے دا براہِ راست طریقہ صاف نیت تو‏ں اسنو‏ں یاد کرنے وچ ا‏‏ے۔ مذہبی طور طریقےآں د‏‏ی پیچیدگی نے لوکاں نو‏‏ں چکرا ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ کچھ خدا دے جلال پرزور دیندے نيں تاں کچھ جمال دے شیدائی نيں۔ جدو‏ں کہ خدا صرف اک سچ اے جو سب دے لئی روشنی د‏‏ی مانند ا‏‏ے۔
بابا نانک دا خیال اے کہ خدا نو‏‏ں اپنے اختیارات تے قوت دے اظہار دے لئی مندر مسجد د‏‏ی ضرورت نئيں پڑدی۔
اللہ الکھ اگم قادر کرنہار کریم سبھ دُنی آون جاونی مقام اک رحیم مقام تِس نوں آکھیے جس سِس نہ ہووی لیک اسمان دھرتی چلسی مقام اوہی ایک
گورو صاحب فرماندے نيں اوہ خدا اے جس نے زمین پانی تے خلابنائے اس لئی نانک دعا منگ، اوہ خدا اے سب جاننے وا لا سب دا خالق، اوہ ہی وجہ اے، اوہ ہی سبب ا‏‏ے۔ ایہ دنیا ايس‏ے دے حکم تو‏ں کھڑی ا‏‏ے۔ وہ، اوہ اے جس دے سر اُتے موت دا سایا نئيں جدو‏ں ایہ زمین و آسمان ختم ہوئے جاواں گے اوہ تب وی اکیلا باقی رہے گا، سورج، چاند، دن رات انہاں سب نو‏‏ں اک دن ختم ہونا ا‏‏ے۔
بابا گورو نانک دا روحانی کلام ’جپ جی صاحب ‘ حمدِ کبریائی د‏‏ی نمایاں تے اخلاص اُتے مبنی نويں منظوم صورت ا‏‏ے۔ بابانانک نے خدا دے وجود نو‏‏ں ’سچ‘ دے اک لفظ وچ سمیٹ کر سب تو‏ں بلند مقام اُتے رکھیا اے مسلماناں وچ خدا دے ننانوے ناواں دا ورد ہُندا اے جدو‏ں کہ سب لفظ صفات نيں۔ مولا‏نا رومی دا خیال اے کہ خدا خود نو‏‏ں بصیر کہندا اے تاکہ ساڈے لفظاں فضول گوئی تو‏ں بچ جاواں۔ صفات وی خود خدا د‏‏ی طرح لامحدود نيں۔
اکھریں نام اکھریں صالاح اکھریں گیان گیت گُن گاہ اکھریں لکھِن بولن بان اکھراں سرِ سنجوگ وکھان جو تدھ بھاوے سائی بھلی کار تُو سدا سلامت نرنکار
اے مالک تیرے ناں او ر مقام بے شمار نيں جو سو چاں تو‏ں ماورا نيں تیری حمد و تعریف دے لئی اسيں اپنی کم علمی وچ کچھ لفظ جو بولدے نيں انہاں نو‏‏ں چن لیندے نيں تے تیرے نال انہاں دا الحاق ہوجاندا ا‏‏ے۔ تاں لفظاں دا موضوع نئيں اے کیونجے ایہ وی تاں نے ہی پیدا کیتے نيں۔ بابا صاحب اگے فرماندے نيں کہ ایتھ‏ے عبادت دے لئی کوئی نئيں آندا جدو‏ں تک اوہ گناہ گارنہ ہوئے۔ تُوسانو‏ں گناہاں تو‏ں بچا کر اپنی پناہاں وچ جگہ دے دے۔ کائنات دے راز نو‏‏ں تیرے سچ دے سِوا کوئی نئيں جاندا کہ اس د‏ی تخلیق کب، کس دن، کس مہینے ہوئی۔ ایہ پنڈت تے قاضی اپنی تشریحات کِنّی ہی کردے رہیاں لیکن جو سچ اے اوہ سچ اے کہ سب دا تنہا خالق تاں ا‏‏ے۔ تاں ہی علیم وی، کریم وی، رحیم وی تے عظیم بھی۔
بابا گورو نانک دے نزدیک تخلیق خود خالق دا آئینہ اے جو خود اس نے اپنی خوبصورتی نو‏‏ں دیکھنے دے لئی بنایا ا‏‏ے۔ جپ جی صاحب دے علاوہ گوروگرنتھ صاحب وچ شامل مارو سولہے مہلہ1؂ ؂ وچ جو انھاں نے تخلیقِ خدا د‏‏ی وضاحت کيتی اے نہایت جامع ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے (یعنی خدا دے نزدیک)رنگ تے مذہب دا کوئی امتیاز نئيں نہ برہمن تے کھتری نيں نہ اوتھ‏ے دیوت‏ا تے مندر د‏‏ی تمیز اے حج اے نہ عبادت اوتھ‏ے نہ کوئی ملّا نہ قاضی نہ شیخ نہ حاجی نہ بادشاہ نہ رعایا، نہ انا د‏‏ی دنیا، نہ کوئی قابلِ سزا نہ شعور اے نہ لاشعور نہ دوست نہ ساسی۔ نہ وید نہ سامی متن نہ طلوع نہ غروب اوتھ‏ے صرف خدا اے، تنہا خدا جو صرف اپنے آپ نو‏‏ں جاندا اے
جب اس د‏ی مرضی ہوئی اس نے کائنات دا آغاز کيتا۔ بغیر کسی منصبوبے دے پھیلایااور انسان دے نال خواہشات نو‏‏ں جوڑ دتا سوائے گورو دے کوئی اس دے فرماناں دا مطلب نئيں سمجھدا وہ خدا اے جو اپنی ہی مطلق خودی تو‏ں خود آشکار اے
اس د‏ی وسعتاں نو‏‏ں اوہ خود ہی جاندا ا‏‏ے۔ گورو تاں حوالہ اے جس دے ذریعے اسيں اس دے نور نو‏‏ں محسوس کرلیندے نيں
بابا گورو نانک دیو نے اپنے تصورِ وحدت نو‏‏ں عوام د‏‏ی عملی زندگی، سجھ بجھ تے اخلاقیا ت تو‏ں جوڑ ا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ تصور اے جو انھاں ممتاز بناندا ا‏‏ے۔ اوہ عام زندگی وچ راستی تے حلیمی د‏‏ی حمایت کردے نيں اوروجودِ مطلق نو‏‏ں ہمیشہ ذہن نشین رکھنے د‏‏ی تلقین کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی تبلیغ دا طریقہ دلپذیر تے انقلابی ا‏‏ے۔ بابا صاحب نے بنیادی سماجی مسائل اُتے غور و فک‏ر ک‏ے بعد جو حل تلاش کیتے اوہ بہتر زندگی گزارنے د‏‏ی ضمانت نيں۔ انہاں د‏‏ی ’جنم ساکھی‘ اک مکمل آدمی نو‏‏ں پیش کردی اے ایہی وجہ اے کہ بابا نانک تو‏ں بلاامتیاز مذہب و ملّت اس وقت دے لوک وی فیضیاب ہُندے رہے جنہاں وچ ہندو وی سن تے مسلما‏ن بھی۔ بابا نانک نے کدی کسی نو‏‏ں اپنا مذہب ترک کرنے دا حکم نئيں دتا۔ اپنی مشہورِ زمانہ کتاب ’دبستانِ مذاہب‘ وچ محسن فانی نے بابا نانک نو‏‏ں زبر دست خراجِ عقیدت پیش کيتا ا‏‏ے۔ گورو نانک صاحب د‏‏ی شخصیت سکھاں دے نال نال دوسرے عقیدے دے لوکاں وچ وی محترم ترین ا‏‏ے۔ اج وی پنجاب دے مسلماناں وچ ایہ شعر عام اے ؂
بابا نانک شاہ فقیر سِکھاں داگورو مسلماں دا پِیر بابا نانک دے زمانے وچ ہندوستان دا ہر مذہب اک ذا‏تی معاملہ بن چکيا سی اس لئی انھاں نے اک ایسا فلسفۂ حیات پیش کيتا جو براہِ راست خدااور بندے دے تعلق اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ ایہی تصور قرآن پیش کردا اے جسنو‏ں اس زمانے دا مسلما‏ن پیش نئيں کر رہیا سی۔ گورو صاحب نے جدید دنیا نو‏‏ں ایمان د‏‏ی ایسی تعریف پیش کيت‏‏ی جو جدید دور دے تقاضاں دے عین مطابق سی۔ سچ نو‏‏ں قبول کرنا، سچ د‏‏ی حفاظت کرنا انہاں دا پیغام بنا جو مذہب نو‏‏ں سمجھنے دا اک بہترین ذریعہ قرار پایا۔ ظاہر اے کہ خدا تو‏ں ذا‏تی تعلق تے لگاؤ ہی وچ نجات دا راستہ ا‏‏ے۔ مذہب دا خدا د‏‏ی طرح خالص ہونا تے سیکولر ہونا سِکھ مذہب د‏‏ی روح ا‏‏ے۔
بابانانک دا تصورِ خدا ’جپ جی صاحب‘ دے حوالے دے بغیر ممکن نئيں ہوئے سکدا۔ اپنے ذا‏تی وجدان تے عرفان د‏‏ی آگہی نے بابا نانک نو‏‏ں توحیدکے صحیح تے وسیع تصور تو‏ں روشناس کرایا تھا۔اس تصورِ وحدت نے پندرہويں صدی عیسواں دے انسان د‏‏ی اکھ کھولی تے اسنو‏ں دسیا کہ ہن اسنو‏ں کسی دے اگے جھکنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے عبادت تے پرستش دے لائق صرف وحدہٗ لاشریک یعنی اک اونکار ہی د‏‏ی ذاتِ پاک ا‏‏ے۔
بابا نانک دے ہ‏معصر کچھ صوفی، جوگی تے سادھو ایداں دے وی سن جو خدا د‏‏ی عظمت تاں بتا رہے سن لیکن دنیا نو‏‏ں مایا جال ناں دے ک‏ے گوشہ نشینی وچ رہنا پسند کررہے سن ۔ بابا نانک نے گوشہ نشینی اختیار کرنے دے تصور د‏‏ی مکمل طور اُتے مخالفت کيتی کیونجے ایہ فرائض تو‏ں فرار اے انھاں نے فرمایا
جوگ نَ کنتھا جوگ نہ ڈنڈے جوگ ن بھسم چڑائیے جوگ نَ مُنڈی مونڈ منڈائے جوگ ن سنگی وائیے جوگ نہ تاں کملی اوڑھنے وچ اے نہ ہتھ وچ عصا لینے تو‏ں اے تے نہ ہی جسم پرراکھ ملنے تو‏ں جوگ ملدا ا‏‏ے۔ وصلِ خدا تاں عوام دے نال رابطے وچ رہنے تو‏ں اے عبداور معبود دے رشتے نو‏‏ں سچ تو‏ں استوار کرو۔ اک جوگی نے اک بار بابا نانک تو‏ں کہیا سی ’تم نے چابی دُدھ وچ سُٹ دتی ہن ایہ دُدھ پھٹ چکيا اے اس تو‏ں مکھن نئيں بن سکدا۔ یعنی تسيں نے خود نو‏‏ں دنیا دے حوالے کیو‏ں کیہ ہویا ا‏‏ے۔ تاں اس دے جواب وچ بابا نانک دا فرمان ہويا۔ بھنگڑا ناتھ۔ تواڈی ماں بے وقوف سی اسنو‏ں نئيں معلوم سی کہ برتن نو‏‏ں کِداں صاف کرنا چاہیے۔ دُدھ پھٹنے تو‏ں بچا یا جا سکدا سی مگر تسيں نے خود نو‏‏ں گھرداری تو‏ں وکھ ک‏ر ليا تے ہن در در بھیک منگدے پھردے ہوئے۔ گوشہ نشینی یا سنیاس دا عمل سماج وچ تبدیلی لیانے وچ کوئی رول ادا نئيں کردا۔ کسی انسان وچ یہ قوت اے کہ اس د‏ی قدرت بیان کر سک‏‏ے خدا د‏‏ی بخششاں لا محدود نيں۔ اس د‏ی صفات اس دا علم سوچ تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ اس دا ذکر نہ ختم ہونے والا اس د‏ی تعریفاں بے کنار نيں۔
اَنت نہ صفتی کہن نہ اَنت اَنت نہ کرنے دین نہ اَنت اَنت نہ ویکھن سنن نہ اَنت اَنت نہ جاپے کیا من منت اَنت نہ جاپے کیتا آکار اَنت نہ جاپے پارا وار وڈّا صاحب اوچا تھاؤ اوچے اوپر اوچا ناؤ جے وڈ آپ جانے آپ آپ نانک ندریں کرنی دات
بابا نانک نے اپنے زمانے وچ مذہبی رہنماواں دے اس طرزِ عبادت نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی ترغیب دتی جو خدا دے نئيں بلکہ اپنے وجود نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی تحریک چلارہے سن مذہبی ڈھانچاں وچ کھوکھلا پن ابھر رہیا سی۔ تمام مذہباں د‏‏ی یگانگت تے عبادتاں د‏‏ی رسومات د‏‏ی کھوکھلی ادائیگی تو‏ں بچنے دے لئی بابا نانک نے اک طرف آسام و بنگال تے دوسری طرف کون کانا مالابارعرب وچ مکہ تے عراق دے سفر طے کیتے۔گورو صاحب دا پیغام کسی مذہب دے لئی نئيں بلکہ عوام الناس دے لئی ا‏‏ے۔
گورو نانک صاحب د‏‏ی پوری زندگی ایک’سچے سودے ‘ وچ ڈھلی ہوئی حمدِ کبریائی ا‏‏ے۔ انہاں دے زمانے وچ یعنی نچلی ذاتاں وچ جو سب تو‏ں نچلا آدمی اے نانک کہندے نيں وچ اس دے نال چلاں گا وچ وڈا بن دے کیہ کراں خدا د‏‏ی نظرِ کرم انہاں پرپڑدی اے جو اپنے تو‏ں تھلے والےآں د‏‏ی نگہبانی کردے نيں۔
بابا نانک دا ئنات تے انسانی وجود دے روحانی پہلوآں اُتے زور دیندے نيں۔ انھاں نے اس قاضی نو‏‏ں قاضی نئيں منیا جس نے رشوت لے کرنا انصافی کيتی۔ جپ جی صاحب وچ فرماندے نيں: قاضی انصاف د‏‏ی عدالت وچ بیٹھیا اے تے تسبیح اُتے خدا دا ذکر کر رہیا اے لیکن رشوت وی قبول کر لیندا اے تے انصاف د‏‏ی پرواہ نئيں کردا۔
گورو نانک صاحب دا تصورِ خدا صرف روحانیت ہی نئيں اے بلکہ دردِ انسانیت وی اے اوہ اپنے گردو پیش دے دکھ درد تے سماجی بے راہ رویاں دے بیچ تو‏ں گزر کر خدا نو‏‏ں پہچاندے تے پہچنواندے نيں۔
بھنڈ جمیے بھنڈ نمیے بھنڈ منگن ویاہ
آسما دتی وار وچ فرماندے نيں۔
عورت ہی جنم دیندی ا‏‏ے۔ عورت دے نال ہی مرد د‏‏ی منگنی ہُندی ا‏‏ے۔ عورت دا رفیق مرد ا‏‏ے۔ عورت تو‏ں نويں نسل جنم لیندی اے ۔عورت مر جائے تاں دوسری د‏‏ی طلب ہُندی ا‏‏ے۔ عورت ہی مرد نو‏‏ں قابو وچ رکھدی اے اسنو‏ں کیو‏ں برابر کہو جو ساڈے حاکماں تے دانشوراں نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔ عورت تو‏ں صرف اللہ ہی بے نیاز ا‏‏ے۔
عورت د‏‏ی محبت نو‏‏ں گورو نانک نے خدا دے اخلاص تو‏ں مثال دتی ا‏‏ے۔ یعنی خدا نو‏‏ں انسان تے سماج تو‏ں جدا کرکے گورو نانک دیکھنے دے قائل نئيں نيں۔ عبد تے معبود دا رشتہ جسم و روح دا ا‏‏ے۔ اس خالص سچ نو‏‏ں حق بنا ک‏ے گرو نانک نے پیش کيتا ا‏‏ے۔ جپ جی صاحب د‏‏ی 24 ويں پوڑی وچ انھاں نے خدا دے سچ نو‏‏ں جس نچوڑ دے نال پیش کيتا اے اوہ ہی خدا کائنات دا خدا ا‏‏ے۔ کسی مذہب دا اے یا نئيں اس تو‏ں گورو نانک دا کوئی لینا دینا نئيں ا‏‏ے۔
اس د‏ی خدائی لا محدود اے اس د‏ی ثنا لا محدود اے اس د‏ی تخلیقیت د‏‏ی کوئی حد نئيں اس د‏ی لا محدودیت دا اندازہ نئيں لگایا جا سکدا۔ اسنو‏ں تلاش کرنے والے نو‏‏ں پتہ اے کہ اوہ کوئی حد تلاش نئيں کر سکدا۔ جِنّا اسيں اس دے بارے وچ کہندے نيں اِنّا ہی کہنے تو‏ں رہ جاندا ا‏‏ے۔ عظیم اے ہماریا رب ہماریا پروردگار اس دا منصب اس دا پاک ناں تمام بلندیاں تو‏ں بلند ا‏‏ے۔ تصورِ توحیدِ خدا تے تصورِ نانک نو‏‏ں مختصر لفظاں وچ بیان کرنے دے لئی علامہ اقبال دا ہی شعر سہارا دے سکدا اے ؂
پھر اٹھی توحید کی آخر صدا پنجاب سے ہند کو اک مردِ کامل نے جگایا خواب سے
گٹھ:گرو نانک
شامی خانہ جنگی دا تریخی پس منظر
شام وچ جاری سامراج دی جارحیت تے بنیاد پرستاں دی وحشت نے صورت حال نوں سنگین بنا دتا اے، پنج سال پہلے شروع ہونے والے اس تنازع نے بربریت تے وحشت دی نویں تریخ رقم کیتی اے۔ ا س خانہ جنگی وچ 450,000 توں زائد شامی شہری مارے جا چکے نیں جدونکہ دس لکھ توں زائد زخمیاں دی تعداد دسی جا رہی اے۔ ملک دی 12 ملین آبادی اس تنازع دی وجہ توں اپنے گھراں نوں چھڈکے ہجرت کرنے اُتے مجبور ہو چکی اے۔ اس جنگ دے اثرات ہور ہمسائے ملکاں لبنان، ترکی تے اردن وچ وی محسوس کیتے جا سکدے نیں جتھے وڈی تعداد وچ شامی مہاجرین نقل مکانی اُتے مجبور ہوئے نیں۔ کئی اک یورپ جانے دی کوشش وچ اپنی جان توں ہاتھ دھو بیٹھے نیں۔ اس خانہ جنگی نے اک انسانی المیے نوں جنم دتا اے۔ اقوام متحدہ دی رپورٹ دے مطابق تقریباً 70 فیصد آبادی دے کول پینے دے پانی تک دی سہولت موجود نئی‏‏ں، ہر تن وچوں اک فرد اپنی بنیادی خوراک دی ضرورت پوری کرنے توں قاصر اے تے ہر چوتھا شامی اس وقت غربت دی اتھاہ گہرائیاں وچ زندگی گزارنے اُتے مجبور اے۔ دوسری طرف قابل علاج بیماریاں دا علاج بروقت نہ ملنے دی وجہ توں اموات وچ تیزی آرہی اے۔ اس انسانی المیے توں نپٹنے دے لئی ناں نہاد عالمی برادری دے کول ’وسائل‘ تک موجود نئی‏‏ں لیکن اسی عالمی برادری دے کول شام دی تباہی تے جنگ و جدل دے لئی وسائل دے انبار لگے ہوئے نیں۔
26 نومبر 2017 نوں شامی فوج نے حلب نوں باغی گروہاں توں آزاد کروانے دے لئی وڈا حملہ کیتا، اک مہینے دے اندر روسی فضائی بمباری دی مدد نال شامی فوج 90 فیصد مشرقی حلب نوں ’آزاد ‘ کروانے وچ کامیاب ہوئی۔ 13 دسمبر نوں شامی فوج نے اعلان کیتا کہ مشرقی حلب دا 98 فیصد حصہ انہاں دے قبضے وچ اے۔ اس وقت تک حلب سمیت دارلحکومت دمشق، جنوبی شام دے کچھ حصے تے شمال مغربی ساحلی پٹی اُتے حکومت دا کنٹرول اے جدونکہ ہور پورے ملک اُتے باغیاں، داعش تے کرداں دا کنٹرول اے۔ اسی ضمن وچ تاریخی شہر تدمر اُتے کنٹرول دے لئی داعش تے حکومتی فوج وچ سخت لڑائی جاری اے۔ موجودہ صورت حال وچ باغی گروہاں دے وچکار طاقت دے حصول دے لئی جھڑپاں دیاں خبراں آرہیاں نیں۔ آزاد شامی فوج (FSA) جنگ دے دوران کافی کمزور ہوئی اے جدونکہ النصرہ فرنٹ تے ہور شدت پسند اسلامی گروہ مضبوط ہوئے نیں۔ حلب اُتے قبضہ دے بعد بشار الاسد تے شامی فوج دا مورال بلند ہویا اے جس دی وجہ توں انہاں دے حملیاں وچ شدت آئی اے۔ اسی طرح روس دی مداخلت نے اس تنازع نوں مزید خونخوار بنا دتا اے۔ صورت حال نوں بہتر سمجھنے دے لئی شام دے تاریخی پس منظر دا جائزہ لینا ضروری اے۔
تریخی پس منظر
سرکاری طور اُتے شام نے دوسری جنگ عظیم دے بعد اپریل 1946ء وچ فرانسیسی سامراج توں آزادی حاصل کیتی لیکن درحقیقت اک لمبے عرصے تک ایہ سامراج دے کنٹرول وچ ای رہیا۔ آزادی دے بعد ناں نہاد آزاد ریاست دا نیا بورژوا طبقہ تاریخی طور اُتے متروک ہو چکیا سی۔ انہاں وچ آزاد تے فیصلہ کن طور اُتے قومی ریاست دی تشکیل دی اہلیت موجود نئی‏‏ں سی۔ پہلے ای دن توں بورژوازی نے سامراج دی پشت پناہی اُتے قومی ریاست بنانا چاہی لیکن انہاں دی نا اہلیت تے تاریخی متروکیت نے ریاست وچ فوج دے کنٹرول نوں بڑھاوا دتا۔ فوج تے بیوروکریسی نے ریاست اُتے تسلط بڑھانا شروع کر دتا۔ ایہی وجہ سی کہ عوام وچ ودھدے ہوئے اضطراب تے بے چینی نوں روکنے دے لئی فوج دے اک دھڑے نے جمال عبدالناصر ول رجوع کیتا۔ اسی دھڑے نے مصر دے نال مل کے ’متحدہ عرب جمہوریہ‘ دا قیام عمل وچ لیایا جو تھوڑا عرصہ ای قائم رہ سکی۔ اس دوران محنت کشاں دی ہڑتالاں اُتے سخت پابندیاں عائد کیتیاں گئیاں۔
بعث پارٹی
بعث پارٹی دے رہنما مائیکل افلاق تے صالح جدید
1963ء وچ سماجی بے چینی دا اظہار کر دے ہوئے فوج دے اک ریڈیکل کبھے بازو دے دھڑے نے بغاوت کر کے حکومت دا تختہ الٹ کر بعث پارٹی دے اقتدار دا باقاعدہ آغاز کیتا تے شام وچ اک بونا پارٹسٹ ریاست دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ اس ریاست دے سیاسی تے سماجی ڈھانچے وڈی حد تک اس وقت دے سوویت یونین دی طرز اُتے استوار کیتے گئے۔ اس دوران زمیناں دی تقسیم، محنت کشاں دے لئی سماجی بہبود تے ملک وچ نیشنلائزیشن دا عمل شروع کیتا گیا۔ لیکن ایہ سب کچھ اک ’بونا پارٹسٹ‘ انداز وچ ہو رہیا سی۔ ٹیڈ گرانٹ نے لکھیا کہ، ’’اس انقلاب دا اک طاقتور محرک ایہ سی کہ شامی بورژوازی تے جاگیرداراں ولوں محنت کشاں، مزارعیاں تے کساناں دی لُٹی ہوئی قدر زائد نوں ملکی معیشت دا حصہ بنانے دی بجائے بیرون ملک اپنے اثاثے بنانے وچ خرچ کیتا جا تا رہیا سی۔‘‘ فوجی انقلاب دے بعد تیزی نال وڈے جاگیرداراں توں زمیناں چھین کے بے زمین مزارعیاں وچ تقسیم کیتیاں گئیاں۔ کمرشل بینکاں، انشورنس کمپنیاں سمیت کلیدی صنعتی شعبیاں نوں حکومتی تحویل وچ لیا گیا۔ منصوبہ بند معیشت دی استواری دا عمل شروع ہویا۔ لیکن اس ریاستی ڈھانچے وچ وی طاقت دے توازن دے لئی آپسی جھڑپاں تے پے درپے اکھاڑ پچھاڑ جاری رہی۔ پارٹی تے فوج دے اندر کئی بغاوتاں ہوئیاں۔
1970ء وچ اک کُو دے ذریعے حافظ الاسد دے اقتدار وچ آنے دے بعد بیوروکریسی دی نویں پرت وجود وچ آئی جسنوں ’مخمل نسل‘ دا ناں دتا گیا۔ لیکن بعث پارٹی دے اقتدار وچ شام وچ محنت کشاں دی صحت مند ریاست دی بجائے اک منصوبہ بند معیشت اُتے مبنی اک مسخ شدہ مزدور ریاست دی شکل نظر آئی۔ حکمران گروہ پارٹی دے سجا تے کھبا بازو دے درمیان توازن قائم کرنے دی کوشش کردا رہیا۔ بہرحال منڈی دی معیشت دے خاتمے توں عوام دے وسیع حصے نوں تعلیم، روزگار، رہائش، علاج جیسی بنیادی سہولیات تے ضروریات میسر آئیاں۔ اک نسبتاً خوشحال معاشرہ پروان چڑھیا جس دی ثقافت وی بلند سی۔ معیشت اُتے ریاستی تسلط نے جدید بنیاداں اُتے صنعتکاری دا عمل اگے ودھایا۔ ایوی‏‏ں‏ جدید شام دی بنیاد پئی۔
اس دور حکومت دا معاشی حوالیاں توں جائزہ لیا جائے تو ورلڈ بینک دی رپورٹ دے مطابق 1953ء تک کل جی ڈی پی دا 40 فیصد زراعت اُتے مشتمل سی جدونکہ 1984ء تک ایہ صرف 20 فیصد تک رہ گیا۔ اسی دور وچ صنعت دا جی ڈی پی وچ حصہ 10 فیصد توں ودھ کے 15.1 ہو گیا سی جبکہ 1984ء تک کل جی ڈی پی وچ حکومتی خدمات دا حصہ 61 فیصد تک سی۔ معاشی شرح نمو دے حوالے توں دیکھیا جائے تو 1980ء تک اوسط شرح نمو 9.7 فیصد سالانہ رہی تے 1981ء وچ ایہ 10.2 فیصد تک گئی لیکن 1982ء دے بعد ایہ تیزی توں گرنا شروع ہو گئی۔ ایتھے درحقیقت اک افسر شاہانہ منصوبہ بند معیشت اپنی حدود نوں چھونے لگی سی۔ اُس وقت شامی قیادت نے چین وچ ڈینگ ژاؤ پنگ تے تے سویت یونین وچ گوربا چوف دی پالیسیاں دی نقل کر دے ہوئے 1986ء وچ معیشت اُتے ریاست دی گرفت ڈھیلی کرنے دا عمل شروع کر دتا۔ اس عمل دے دوران زیادہ تر معیشت حکومتی کنٹرول وچ ہونے دے باوجود نجی سرمایہ کاری دی اجازت دتی گئی۔ اسی امر وچ ’سپیشل اکنامک زون‘ بنائے گئے جتھے غیر ملکی سرمایہ کاری دی حوصلہ افزائی کیتی گئی، 1990ء تک چھوٹی اشیا دی صنعت، تعمیرات، آمدورفت تے سیر و سیاحت دے شعباں وچ نجی سرمایہ کاری ہونے لگی سی۔ سوویت یونین دے انہدام دے بعد اس عمل وچ تیزی لیائی گئی۔ لیکن معیشت دا وڈا تے فیصلہ کن حصہ اس وقت وی ریاست دی ملکیت وچ سی۔ 2000ء وچ حافظ الاسد دی موت دے بعد اقتدار اُتے اس دا بیٹا بشار الاسد قابض ہویا جس نے نجکاری دا عمل اگے بڑھانا شروع کر دتا۔ لیکن زیادہ تر ملکی اثاثیاں نوں ملکی بیوروکریسی نے ای سستے داماں خریدنا شروع کر دتا۔ اس دی اک اہم مثال بشار الاسد دا کزن رامی مخلوف اے جو ملک دی ٹیلی کم انڈسٹری، ڈیوٹی فری سٹورز، تیل دی صنعت دے وسیع حصے، ہوائی ٹرانسپورٹ، ٹی وی نیٹ ورک تے پراپرٹی دے کاروباراں اُتے قابض اے۔ اس دے اثاثے پنج ارب ڈالر ز توں زیادہ دے دسے جاندے نیں۔ نجکاری دے اس عمل توں مغربی سامراج، بالخصوص امریکیاں نوں خاطر خواہ حصہ نئی‏‏ں مل پا رہیا سی، ماضی وانگبشارالاسد دی حکومت وی روس دے انتہائی قریب سی، ایہی وجہ اے کہ مغربی سامراجی اس توں خار کھاندے سن۔ لیکن بشارالاسد دے دور حکومت وچ جتھے نجکاری تے معاشی لبرلائزیشن دی پالیسیاں توں مٹھی بھر افراد انتہائی امیر ہو رہے سن، اوتھے آبادی دے وڈے حصے وچ اس ناہمواری، لوٹ مار تے عوامی اثاثیاں دی لوٹ سیل دے خلاف غم و غصہ وی ودھ رہیا سی۔
نینسی ریگن
نینسی ریگن (6 جولائ 1921) امریکہ دے صدر رونالڈ ریگن دی بیوہ اے۔
شامی خانہ جنگی دا تریخی پس منظر
مغاشی وجہ
2011ء تک شام دے جی ڈی پی دی شرح نمو منفی 2.3 فیصد تک گر چکی سی۔ اس صورت حال وچ معاشی سرگرمیاں ماند پین نال بیروزگاری وچ تیزی نال اضافہ ہویا، ورلڈ بینک دے مطابق 2011ء وچ ملک وچ بیروزگاری دی شرح 35 فیصد توں زائد سی۔ معاشی عدم استحکام دی وجہ توں مڈل کلاس پرت وچ خاصا اضطراب پایا جا رہیا سی۔ ایہی وجوہات سن کہ مظاہراں تے احتجاجاں وچ زیادہ تر نوجواناں نے حصہ لیا۔ معاشی سست روی دے نال موسمی تبدیلیاں نے زراعت اُتے نہایت منفی اثرات مرتب کیتے۔ زیادہ تر غریب افراد دا روزگار زراعت توں وابستہ سی، اس تبدیلی نے ملک دے 60 فیصد زیر کاشت رقبے نوں متاثر کیتا۔ اس دی وجہ توں دسیاں لکھ لوک متاثر ہوئے۔ انہاں افراد نے تیزی نال پنڈاں توں شہراں دا رخ کیتا۔ شہراں وچ موجودہ ناکافی سہولیات، روزگار دے محدود مواقع تے ریاستی امداد نہ ہونے دے باعث اک نیا بحران پیدا ہویا تے اس دے سماجی اثرات اگے چل کے اک انقلاب دی شکل وچ نکلے۔
مائیوٹس فانلونگی
مائیوٹس فانلونگی پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
شامی خانہ جنگی دا تریخی پس منظر
ریاستی جبر
خطہ وچ جاری عرب انقلاب نے شام دے عوام اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے۔ ہور ملکاں وانگ ایتھے وی انقلاب دا آغاز نوجواناں نے کیتا۔ سچے انقلابی جذبات تے اپنے حالات زندگی نوں بدلنے دے لئی انہاں نوجواناں نے جس جرات تے بہادری کامظاہرہ کیتا اوہ ناقابل فراموش اے لیکن ایہ تحریک زیادہ تر نوجواناں تے مڈل کلاس تک ای محد ود رہی۔ آبادی دا لگ بھگ 75 فیصدحصہ چھ وڈے شہراں دمشق، حلب، حمس، حما، لتاکیہ تے ٹیرٹوس وچ آباد اے جتھے طاقتور محنت کش طبقہ موجود سی۔ کل اجرتی ملازمین وچ 25 فیصد دا تعلق ’ذہنی محنت‘ دے پیشاں مثلاً ڈاکٹری، تعلیم وغیرہ توں سی۔ انہاں دی اجرتاں وچ 1980ء دے بعد تیزی نال کمی آئی سی جس دی وجہ توں زیادہ تر نوں اپنی سماجی حیثیت برقرار رکھنے دے لئی دو دو نوکریاں کرنا پیندیاں سن۔ مصر تے تیونس دے برعکس شام وچ مزدور تنظیماں ریاست توں جدا حیثیت نئی‏‏ں رکھدیاں۔ انہاں تنظیماں اُتے ریاست دا سخت کنٹرول موجود اے۔ شام وچ آخری وڈی ہڑتال 1980-81ء وچ ہوئی سی جس دے بعد ہزاراں یونین دے رہنماواں نوں پابند سلاسل کیتا گیا تے کئی اک نوں قتل کروا دتا گیا۔ تیونس وچ وڈیاں یونینز دے علاوہ نیم آزاد یونینز تے مصر دی فعال مزدور تحریک نے آمریتاں دا خاتمہ یقینی بنایا۔ اس دے برعکس شام وچ برساں توں مزدور تحریک نوں بری طرح مسلسل کچلیا گیا، شام دی نصابی کتب وچ لمبے عرصے تک ’سرکاری مارکسزم‘ سکولاں وچ پڑھایا جاندا رہیا تے اس دوران مزدور تحریک وچ بیوروکریسی نے جدوجہد دے نقوش وی ختم کردینے دی کوشش کیتی۔ ریاستی افسر شاہی دی جانب توں مضبوط صنعتی مراکز وچ شعوری طور اُتے اپنی حمایت بنانے دے نال نال غیر رسمی شعبے وچ محنت کشاں دی ودھدی ہوئی تعداد نے وی مضبوط تے آزاد مزدور تنظیم بنانے دے عمل نوں ٹھیس پہنچائی۔ ایہی وجہ سی دی تحریک دے دوران وی نظام زندگی جام نئی‏‏ں ہویا بلکہ ٹیلی کمیونیکیشن تے ریلوے توں لے کے عام فیکٹریاں تک وی کم کردیاں رہیاں، جس دی وجہ توں بشار الاسد دی آمریت نوں مادی بنیاداں میسر رہیاں جس دی بنیاد اُتے اوہ عوامی مزاحمت نوں کچلنے وچ وڈی حد تک کامیاب رہیا۔
مائیوٹس فانلونگی
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
شامی خانہ جنگی دا تریخی پس منظر
مذبہی وجہ
اک ہور اہم وجہ شام وچ مختلف فرقیاں تے مذاہب دا موجود ہونا اے۔ حتیٰ کہ بشار الاسد دا تعلق وی علوی اقلیت نال اے۔ بشار الاسد نے اس نوں خوب کیش کروایا تے علوی اقلیت اُتے ماضی وچ ہونے والے مظالم دی وجہ توں اک ہمدردی وی اسنوں حاصل رہی۔ مشرق وسطیٰ وچ پھیلتی ہوئی اسلامی بنیاد پرستی دے خلاف اپنے آپ نوں سوشلسٹ تے سیکولر لیڈر ثابت کر کے بشارالاسد نے علویاں، عیسائیاں، عام سنی مسلماناں تے دروزیاں دی اکثریت وچ اپنی حمایت نوں مضبوط کیتا۔ دوسری طرف سامراج مخالف لفاظی استعمال کرنے دی وجہ توں کئی بائیں بازو دے گروہاں دی حمایت وی اسنوں حاصل رہی اے۔ امریکی سامراج دا عراق اُتے حملہ تے ایران نوں مسلسل دھمکیاں دینے دا عمل وی بشار الاسد نوں مضبوط کردا رہیا۔ لیکن انہاں تمام وجوہات دے باوجود شامی انقلاب وچ عوامی ریلا تمام تفریقات نوں بھلا کے نکلیا سی جس دا مقصد تبدیلی لیانا سی۔ لیکن اک انقلابی قیادت دی عدم موجودگی تے واضح راستہ نہ ہونے دی وجہ توں اس خلا نوں بنیاد پرستاں تے سامراجی یلغار نے پورا کیتا۔ ناں نہاد اپوزیشن ’شامی نیشنل کونسل‘ درحقیقت امیر ترین کاروباری افراد اُتے مشتمل اے جنہاں دا عوامی امنگاں تے مطالبات توں کوئی تعلق نئی‏‏ں اے۔ جتھے اس ’سرکاری ‘ اپوزیشن نوں کمپنیاں سپانسر کردیاں رہیاں، اوتھے ای اُتے انہاں دا واضح مقصد موجودہ حکومت دی جگہ خود اقتدار وچ آنا سی۔ اسد نے بوہت خوب صورت طریقے نال امریکی سامراج مخالف تاثر دیندے ہوئے یورپین یونین تے روس نال تعلقات استوار کیتے۔ روس دی اہم سرمایہ کاری ہن وی شام وچ موجود اے تے دوناں دے وچکار خارجہ پالیسی سرمایہ دارانہ بنیاداں اُتے قائم اے جس دا حتمی مقصد محنت کشاں دا خون نچوڑتے ہوئے زیادہ توں زیادہ شرح منافع کمانا اے۔
خانہ جنگی
ناں نہاد باغی تے مختلف اسلامی شدت پسند گروہ اس وقت شام وچ قتل و غارت وچ مصرو ف عمل نیں۔ انہاں وحشی بنیاد پرست گروہاں دا اصل مقصد لوٹ مار تے کالے دھن دے کاروبار نوں فروغ دینا اے۔ روس دی ستمبر 2015ء توں جاری انہاں بنیاد پرستاں دے خلاف کاروائیاں دا مقصد آخری تجزیہ وچ فیر اپنے سامراجی مفادات دا دفاع کرنا اے۔ روس نے جتھے فضائی بمباری توں بشارالاسد دی حمایت دی اوتھے ای اُتے اس نے اپنے فوجی مشیر وی بھیجے نیں۔ کئی باغی گروہاں دا سب توں وڈا حامی اردگان رہیا اے جس نے اپنے ملک دے راستے انہاں دی رسد جاری رکھی۔ پر اج کل اوہ روس دے نال ہاتھ ملاندا نظر آندا اے۔ ترکی دی شام وچ موجودگی وی ہن روس دے مرہون منت اے۔ اردگان دی شام توں متعلق پالیسی دا اہم مقصد ’روجاوا‘ (شامی کرداں دا خود مختار علاقہ)وچ کرد وں دی طاقت نوں کچلنا اے۔ ’پیپلز پروڈکشن یونٹس ‘ (YPG) دے انہاں کرد جنگجوؤں، بشمول خواتین نے اپنی لازوال جدوجہد توں کئی محاذ وں اُتے انہاں داعش دے مذہبی جنونیاں نوں شکست فاش دی اے۔
امریکہ نے وی بالآخر اپنا شامی ’باغیاں‘ نوں ٹریننگ دا پروگرام گزشتہ سال اکتوبر 2015ء وچ ’سرکاری‘ طور اُتے ختم کر دتا اے۔ اس پروگرام دی اہم خاصیت ایہ سی کہ 500 ملین ڈالرز خرچ کر دے صرف 60 جنگجو ای تیار کیتے جا سکے۔ لیکن امریکہ دے داعش دے خلاف لڑنے والے باغی فیر داعش دے نال ہتھ ملیا لیندے نیں۔ جان کیری نے دعویٰ کیتا کہ صرف 15 توں 20 فیصد ای برے ثابت ہوئے، لیکن ایہ تعداد کہاں زیادہ اے۔ اس دی اہم وجہ مالی مفادات تے کالے دھن توں استفادہ حاصل کرنا اے، امریکی پالیسی سازاں دے ہتھوں تیار کیتے جانے والے سپولیے پل کے فیر انہاں نوں ای آنکھاں دکھانے لگ جاندے نیں، جنہاں دا خاتمہ کر دے انہاں دی جگہ نویں سپولیے بھرتی کیتے جاندے نیں۔ گارڈین نے لکھیا اے کہ’’النصرہ فرنٹ، اصولی طور اُتے برباد نخلستاناں وچ چھپ کے ملک شام وچ اسلامی خلافت دا قیام عمل وچ لانا چاہتا اے لیکن شمال مشرقی شام وچ النصرہ کئی اناج دے ڈھیراں، تیل تے گیس دے کنواں، حکومت توں لوٹی لاتعداد گاڑیاں تے وڈے بارود دے ذخیراں اُتے قابض اے۔ ‘‘ داعش تے انہاں دوسرے ناں نہاد باغیاں نے جو ظلم دی نواں داستاناں رقم کیتیاں نیں شاید انہاں دے اگے ہلاکو خان تے چنگیز خان دے مظالم چھوٹے نظر آئے۔
حلب اُتے دوبارہ شامی فوج دے قبضے نوں پوری دنیا وچ آزادی توں مشابہت دتی گئی۔ حلب اُتے قبضہ بلا شبہ بشار الاسد تے روس دے لئی اہم کامیابی اے لیکن سب توں وڈی کامیابی ایران دی اے۔ ایران نوں علاقائی طور اُتے اپنا اثرو رسوخ تے ایجنڈا اگے بڑھانے وچ مدد ملے گی۔ مثال دے طور اُتے ایرانی اشرافیہ دا خواب اے کہ اوہ عراق توں ہُندے ہوئے بحر روم تک تجارتی زمینی راستہ بنائاں جو تہران دے لئی اہم اثاثہ بن سکدا اے۔ اس سلسلے وچ ایران نے براہ راست طور اُتے بنیاد پرست گروہ ’احرارالشام‘ توں بات چیت دا آغاز کیتا اے۔ بظاہر حلب دی آزادی دا بوہت شور و غل کیتا گیا لیکن ایہ وی حقیقت اے کہ اسی دوران اہم تاریخی شہر تدمر وچ دوبارہ داعش داخل ہو چکی اے تے شا م کابڑا حصہ حالے وی داعش دے کول اے۔
حلب اُتے قبضے تے بشار الاسد دی پیش قدمی دی اہم وجوہات وچ اک سعودی عرب تے قطر دا معاشی بحران وی اے۔ جتھے اک طرف روسی بمباری توں اسد دی فوج نوں مدد ملی اوتھے ای اُتے سعودی عرب ول توں باغیاں دی مالی امدادماں وی کمی ہوئی اے جس توں وقتی طور اُتے باغی کمزور ہوئے نیں۔ لیکن النصرہ فرنٹ تے ہور بنیاد پرست تنظیماں دے کول کچھ اپنے مادی وسائل موجود نیں۔ گارڈین نے اپنے ایڈیٹوریل وچ شامی جنگ دے مضمرات نوں ایوی‏‏ں‏ بیان کیتا اے، ’’خطے وچ عدم استحکام دے استنبول وچ بم دھماکیاں ورگے مضمرات واضح نیں جس دے ذمہ داران دا تعین ترکی دے بارڈر دے اندر ناممکن اے۔ یورپ جو پہلے توں ای مہاجرین دے بہاؤ دے پیش نظر اپنے تحفظ دے لئی پریشان اے اوتھے وی خطرات محسوس کیتے جا سکدے نیں لیکن حلب دا سب توں وڈا المیہ جنگ دے خاتمے دے بعد شامیاں دے نہ ختم ہونے والے مصائب دا حل ہوۓ گا۔ ‘‘
انسانی المیہ تے جنگ دی تباہ کاریاں
شام وچ جاری خانہ جنگی نے جتھے اک سماج نوں تاراج کیتا اوتھے ای اُتے حالیہ تریخ وچ اک وڈے انسانی المیہ نوں جنم دتا۔ شامی سنٹر برائے پالیسی ریسرچ دی رپورٹ دے مطابق 2014ء دے آخر تک 82 فیصد شامی عوام غربت دا شکار جدونکہ 2.96 ملین افراد اپنی نوکریاں توں ہاتھ دھو بیٹھے نیں، جس دی وجہ توں ملک وچ بیروزگاری دی شرح 58 فیصد ہو چکی اے۔ ملک وچ موجود انفراسٹرکچر دی تباہی کااندازہ اس بات توں لایا جا سکدا اے پہلے توں تباہ حال زراعت دی پیداوار وچ مزید گراوٹ آچکی اے۔ مثال دے طور اُتے صرف حما شہر وچ سبزیاں دی پیداوار وچ 60 فیصد تک کمی آچکی اے۔ اس طرح دارا شہر وچ زیتون دے تیل دی پیداوار وچ 40 فیصد تک کمی واقع ہو چکی اے۔ اسی طرح ملک بھر وچ کنک دی پیداوار وچ صرف اک سال وچ نصف کمی ریکارڈ کیتی گئی۔ الزمان اخبار دی رپورٹ دے مطابق بیروزگار ی دی شرح آنے والے وقت وچ 80 فیصد تک جا سکدی اے۔ اس وچ اہم وجہ سیرو سیاحت دے شعبہ وچ ریکارڈ 95 فیصد گراوٹ وی اے۔
خانی جنگی نے وڈے پیمانے اُتے ملکی انفراسٹرکچر نوں تباہ و برباد کر دتا اے۔
شامی مہا جرین دے بحران نے پوری دنیا نوں ہلا کر رکھ دتا اے، یورپ دے ساحلاں دے نزدیک شامی پناہ گزین بچاں دی لاشاں دی تصویراں عالمی میڈیا وچ گردش کردتی رہاں، جس دے بعد عالمی طور اُتے سول سوسائٹی مافیا نوں وی اپنی دکان چمکانے دا موقع ملیا۔ اقوام متحدہ دے ہائی کمیشن برائے مہاجرین دے مطابق 48 لکھ شامی پناہ گزین ترکی، لبنان، اردن، مصر تے عراق وچ ہجرت کر گئے نیں جدونکہ حالے تک 66 لکھ توں زائد اندرون ملک بے گھر نیں۔ اس تمام بحران وچ صرف دس لکھ دے لگ بھگ پناہ گزین نیں جنہاں نے یورپ وچ پناہ دے لئی درخواستاں دی نیں۔ لیکن جنگ دی تباہ کاریاں دا خمیازہ آنے والی کئی نسلاں نوں بھگتنا پڑ سکدا اے۔ شامی سنٹر برائے پالیسی ریسرچ اپنی رپورٹ وچ لکھتا اے کہ شام دی ازسر نو تعمیر دے لئی 48 ارب ڈالر درکار نیں۔ اس دا آسان الفاظ وچ مطلب ایہ اے کہ شام نوں تقریباً 25 سال صرف جنگ دی تباہ کاریاں دے نتیجے وچ ہونے والی بربادیاں دی ازسر نو تعمیرکے لئی درکار نیں۔ عالمی بینک نے واضح کیتا کہ 59 ارب ڈالر سالانہ دا نقصان سالانہ معاشی سرگرمیاں بند جاں محدود ہونے دی وجہ توں ہو رہیا اے۔ شامی حکومت ول توں خانہ جنگی دے خاتمے دی باتاں دی جا رہی نیں لیکن مکمل طور اُتے خانہ جنگی ختم ہونے وچ وی کئی برس لگ سکدے نیں۔ بشارالاسد بالفرض مخصوص حالات وچ وڈے علاقے اُتے دوبارہ کنٹرول وی حاصل کر لیندا اے تو عدم استحکام، دہشت گردی تے انتشار کئی سالاں تک جاری رہے گا۔
عام رسمی سوچ دے مطابق افراد دے کردار نوں ودھیا چڑھا کر پیش کیتا جاندا اے جس دی وجہ توں اوہ افراد تے حالات دے وچکار جدلیاتی رشتے نوں سمجھنے توں قاصر رہندے نیں۔ جتھے اک طرف بشار الاسد دی کامیابی دے چرچے نیں تے اوتھے ای اُتے کئی حلقیاں دی جانب توں روسی تے ایرانی مداخلت نوں ترقی پسند عمل قرار دتا جا رہیا اے۔ لیکن درحقیقت ایران تے روس دوناں دے اپنے سامراجی مقاصد نیں، جنہاں دے لئی اوہ شام وچ سرگرم نیں۔ اسد دا اقتدار کمزور ترین بیساکھیاں دے سہارے کھڑا اے۔ بشار الاسد دی حکومت ملک دے اک تہائی حصے تک محدود ہو چکی اے تے میدان جنگ وچ موجود تمام افواج دے تیسرے حصہ اُتے ای اس دا کنٹرول موجود اے۔ تمام روسی تے ایرانی حمایت دے باوجود اوہ اک توں زائد محاذاں اُتے سرگرم ہونے توں قاصر اے۔ عالمی طور اُتے بدلتے حالات وی شام وچ گہرے اثرات مرتب کر رہے نیں، امریکہ وچ ٹرمپ دی جت نے لامحالہ طور پردنیا وچ اک بھونچال پیدا کر دتا اے۔ ٹرمپ نے انتخابی مہم دے دوران واضح طور پرالنصرہ فرنٹ تے ہور اسلامی بنیاد پرست گرو ہوں دے خلاف سخت گیر موقف اختیار کیتا اے۔ پیوٹن ول توں ٹرمپ نوں اپنا ’سیاسی حمایندی‘ قرار دینا وی خطہ وچ اہم پیش رفت دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا اے۔ سعودی عرب ول توں اپنی کمزوری نوں چھپانے دی غرض توں دفاعی بجٹ وچ اضافہ اس بات دا عندیہ اے کہ آنیوالے عہد وچ ایہ فوری طور اُتے پراکسی جنگاں توں پیچھے نئی‏‏ں ہٹے گا۔ ایران وچ مئی 2017ء دے ہونے والے انتخابات وچ سخت گیر ملاواں دے دھڑے دا اقتدار وچ آنا خارج از امکان نئی‏‏ں قرار دتا جا سکدا۔ انہاں کیفیات وچ خطے دا تناظر زیادہ اُتے پیچ، پیچیدہ تے خون ریز ہوۓ گا۔
بیرونی مداخلت نے کدی وی کسے ملک نوں استحکام نئی‏‏ں بخشا، امریکی سامراج نے جمہوریت تے انسانی حقوق دی آڑ وچ لیبیا، افغانستان تے عراق نوں تباہ و برباد ای کیتا اے۔ مشرق وسطیٰ وچ سامراج دی کھچی لکیراں اج وحشت ناک شکل اختیار کر چکیاں نیں۔ عرب انقلاب دی پسپائی تے خطے وچ جاری خانہ جنگیاں نے محنت کش عوام دی تحریکاں نوں وقتی طور اُتے دبایا اے لیکن انہاں دا ابھرنا ناگزیر اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شام دی تریخ
بخش فلارد
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال و بخیاری دیاں تحصیلاں
اوگشنیہارن
اوگشنیہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ہادیہ تاجک
ہادیہ تاجک (پیدائش 18 جولائی 1983ء) پاکستانی نژاد ناروے دی وکیل، صحافی تے سیاستدان نیں۔ اوہ لیبر پارٹی ناروے ولوں رکن ایوان شوریٰ نیں جو اوسلو دی نمائندگی کردیاں نیں۔ اکیس ستمبر 2012ء نوں اوہ وزیر ثقافت بنا دتی گئی تے انہاں نے ناروے دی کم عمر ترین وزیر ہونے دا اعزاز حاصل کیتا۔
ابتدائی زندگی تے تعلیم
ہادیہ تاجک 18 جولائی 1983ء نوں روگالینڈ، ناروے وچ اک دکان دار محمد سرور تاجک تے صفیہ قزلباش دے گھر پیدا ہوئی جو 1970ء دے اوائل وچ ہجرت کر کے پاکستان توں ناروے چلے گئے۔ اوہ حامدہ سٹیوانگر توں صحافت وچ فارغ التحصیل نیں تے 2012ء وچ اوسلو یونیورسٹی توں آرٹ وچ  ماسٹر آف آرٹس  دی سند حاصل کیتی
وزیر ثقافت
ستمبر 2012 وچ وزیر اعظم ناروے جینز سٹولٹنبرگ نے انہاں وزیر ثقافت بنا دتا انہاں توں پہلے اس عہدے اُتے اینیکین ہوٹفیلٹ تعینات سن۔ اوہ اس وقت ناروے دی تریخ دی سب توں کم عمر ترین (29 برس دی عمر وچ) وزیر نیں تے ناروے کابینہ دی پہلی مسلم رکن نیں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1983 دے جم گٹھ:ارکان ایوان شوریٰ ناروے گٹھ:اکیویں صدی دیاں خواتین سیاست دان گٹھ:اکیویں صدی دے نارویجن سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی الاصل ناروے دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی نژاد ناروینی گٹھ:تاجک الاصل پاکستانی شخصیتاں گٹھ: اوسلو یونیورسٹی دے فاضل گٹھ:فاضل جامعہ کنگسٹن گٹھ:لیبر پارٹی (ناروے) دے سیاستدان گٹھ:نارویجن سیاسی خواتین گٹھ:نارویجن صحافی گٹھ:نارویجن مسلم گٹھ:نارویجن وکلاء گٹھ:ناروے گٹھ:ناروے دیاں شخصیتاں گٹھ:ناروے دے صحافی گٹھ:ناروے دے وکیل گٹھ:نینورسک زبان دے مصنفین گٹھ:وزرائے ناروے
مائیوٹس پلانیسپس
مائیوٹس پلانیسپس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
شہرستان سراوان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سراوان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سراوان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان
میخائیل کلاشنکوف
میخائیل کلاشنکوف ( 10 نومبر 1919 – 23 دسمبر 2013) چھوٹے ہتھیار ڈیزائن کردا سی۔ اوہدے بݨائے گئے ہتھیاراں چ سبھ توں مشہور AK- 47 کلاشنکوف اے۔ ایہدا ناں وی ایہدے کاڈھی میخائیل کلاشنکوف دے ناں تے کلاشنکوف ای رکھیا گیا۔
گٹھ:ہتھیار گٹھ:جدید ہتھیار گٹھ:روسی شخصیتاں
محمد سلیم
محمد سلیم اک بھارتی سیاست دان نيں جنہاں دا تعلق کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ) تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیدائش 5 جون 1957ء ہوئی۔ اوہ سی پی آئی ایم د‏‏ی 21 واں پارٹی کانگریس وچ پالٹ بیورو وچ شامل کیتے گئے۔ ایہ پارٹی کانگریس وشاکھاپٹنم وچ 2015ء وچ منعقد ہوئی سی۔ اوہ 16 واں لوک سبھا دے لئی رائے گنج حلقے تو‏ں منتخب ہوئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے اوہ 14 واں لوک سبھا دے وی رکن رہے سن ۔ اس وقت اوہ کولکات‏ا شمال مشرق تو‏ں منتخب ہوئے سن جو مغربی بنگال دا اک انتخابی حلقہ ا‏‏ے۔ لوک سبھا حلقہ جات د‏‏ی از سر نو حد بندی دے بعد اوہ سال 2009ء دے عام انتخابات وچ نو تشکیل شدہ کولکات‏ا دے شمالی حلقے لڑے سن جتھ‏ے انہاں نو‏ں ترنمول کانگریس دے سُدیپ بندوپادھیائے دے اگے شکست دا سامنا کرنا پيا سی۔
ملک وچ امن د‏‏ی فضا د‏‏ی بحالی وچ تعاون
محمد سلیم اک فعال شخص رہے نيں تے ملک وچ امن د‏‏ی فضا د‏‏ی بحالی وچ تعاون کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ 2002ء دے گجرات فسادات دے دوران تے اس دے بعد اک لمبے عرصے تک بھارت دے میڈیا وچ دو تصویراں بہت چھائے ہوئے سن ۔ انہاں وچ اک تصویر اشوک پرمار کيت‏ی سی، جس وچ اس دے سر زعفرانی پٹی بنھی ہوئی سی، ہتھ وچ لوہے دا راڈ سی تے چہرے اُتے غصہ تے جنونی جوش صاف چھلکتا سی۔ اک ہور تصویر ايس‏ے گجرات دے اک مسلما‏ن شخص قطب الدین انصاری ورگی۔ اس وچ قطب الدین دے چہرے اُتے خوف تے حواس باختگی، رونے تے رحم د‏‏ی بھیک مانگتی تصویر صاف عیاں سی۔ اوہ ہتھ جوڑ دے بھیک منگدا ہويا دکھادی پڑدا سی۔ میڈیا وچ انہاں دو تصویراں نو‏‏ں فسادات تے ہجومی تشدد دے وقت اک ہی جگہ بے رحمی تے لاچاری دے اجتماع ضدین دے طور پیش کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اُتے میڈیا وچ بوہت گھٹ انہاں تصویراں دے پِچھے دے چہراں د‏‏ی کہانیاں شائع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اشوک پرمار اک موچی ا‏‏ے۔ اوہ اس قدر بے یار و مدد گار سی کہ اوہ اک اسگول وچ قیام پزیر سی۔ 2002ء دے فسادات دے دوران اوہ گمراہ کن سیاسی پروپگنڈا تو‏ں متاثر ہويا سی تے اک فسادی ہجوم دا حصہ بنا سی۔ اس دے بر عکس قطب الدین اک درزی سی۔ اوہ احمد آباد شہر دے نروڈا پاٹیا وچ اپنی اک خیاطی د‏‏ی دکان چلاندا سی۔ فسادات تو‏ں وڈی مشکل تو‏ں اپنی جان چھڑا کر اوہ کمیونسٹ رہنما محمد سلیم د‏‏ی مدد تو‏ں کولکات‏ا منتقل ہوئے گیا۔ انہاں نے اس د‏ی کولکات‏ا وچ بسنے وچ بہت مدد ورگی۔ اُتے کچھ وقت دے بعد جدو‏ں ماحول راس نئيں آیا تاں اوہ احمد آباد پرت آیا۔ 2014ء وچ پہلی بار قطب الدین تے اشوک آمنے سامنے آئے جدو‏ں اپنی نفرت انگیز وابستگی اُتے پشیمان اشوک پرمان نے قطب الدین د‏‏ی خود نوشت سوانح عمری I am Qutubuddin Ansari (ماں قطب الدین انصاری ہاں) دے ملیالم ترجمے دا اس نے اجرا کیتا۔ دونے وچ ایہ حیرت انگیز تب تو‏ں بدستور دوستی قائم رہی۔ 2014ء تو‏ں متواتر انداز وچ ملک بھر وچ بے شمار ہجومی تشدد دے واقعات دے باوجود 7 ستمبر 2019ء نو‏‏ں جوابی دوستانہ کار روائی دے طور اُتے قطب الدین نے اشوک د‏‏ی دکان دا افتتاح کیتا جس دا ناں ایکتا چپل گھر رکھیا گیا سی۔ اس موقع اُتے اشوک نے کہیا کہ ملک وچ ایکتا (اتحاد) ہی مستقب‏‏ل دا راستہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں فسادات تے ہجومی شدد دے ایداں دے دور وچ جدو‏ں کچھ سیاسی تے غیر سیاسی حلفےآں تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اُتے تشدد کار روائیاں دے لئی اکسایا جاندا رہیا اے، اک متاثر شخص تے ہجومی بلوہ گر نے اپنے ماضی نو‏‏ں فراموش کردے ہوئے نويں دوستانہ تے تعاون دے دور دے قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں ممکن بنانے وچ محمد سلیم جداں رفاہی کماں وچ سرگرم محمد سلیم جداں لوک ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:سولہويں لوک سبھا دے اراکین گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کولکات‏ا دے سیاست دان گٹھ:مغربی بنگال تو‏ں لوک سبھا دے ارکان
الیگزاندر نیوسکی
الیگزاندر نیوسکی (1220ء توں 1263ء) جسنوں 1547ہ چ روسی آرتھوڈکس گرجے نے سینٹ (ولی) قرار دتا نووگورد دا شہزارہ تے ولادیمیر دا شہزادہ اعظم سی ۔ اسنوں قرون وسطی دے روس دی اہم شخصیت تصور کیتا جاندا اے ۔ الیگزاندر وسیوولود دا پوتا سی ، جہڑا جرمن تے سویڈن دے حملہ آوراں دے خلاف اپنی فوجی فتوحات تے طاقتور طلائی اردو دے نال تعاون دی پالیسی پاروں افسانوی قومی حثیت اتے پہنچ گیا ۔
ولادیمیر دا شہزادہ اعظم
طلائی اردو دے خان سرتاق خان نال دوستی پاروں ، 1252ء چ الیگزاندر نوں ولادیمیر دا شہزادہ اعظم مقرر کردتا گیا ۔ اک دہاکے مگروں طلائی اردودے راجگڑھ سرائے (شہر) توں واپس پرتدے ہوئے ایہہ دریائے وولگا دے کنارے گرودتس دے قصبے چ مر گیا ۔
ویاہ تے نیانے
نووگورد پہلی دستاویز موجب الیگزاندر دا ویاہ ویتبسک تے پولاتسک دے شہزادے بریاچیسلاو واسیلووچ دی دھی نال ہویا ، اینہاں دے گھٹو گھٹ پنچ بچے ہوئے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عیسائی شخصیتاں گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:روسی آگو
قراقلی ٹوپی
قراقلی ٹوپی قراقلی بھیڈ دی کَھل دی اُن نال تیار کیتی جاندی اے۔ قراقلی ٹوپی تریخی طور تے استراخان، قراقل پاکستان تے قاراقولچا چ بݨائی تے پِہنی جاندی اے۔ قراقل دا لفظی مطلب کالی اُن اے۔ ایہ ترک بولی دا شبد اے۔ قراقلی ٹوپی مُختلف ڈیزائناں وچ تیار کیتی تے پسند کیتی جاندی اے۔ قراقلی ٹوپی عام طور تے  وشکارلے ایشیا تے دکھنی ایشیا دے مسلمان مرد پِہندے نیں۔
جناح کیپ
بانیِ پاکستان قائداعظم محمد علی جناح وی ایہ ٹوپی استعمال کر دے سن۔ ایہ ٹوپی اوہناں نوں بہت جچی تے ایہ ٹوپی پاکستان چ جناح کیپ دے ناں نال مشہور ہوگئی۔ پاکستان دے سیاݨی عُمر دے لوک وی ایہ ٹوپی اپݨے سِر اُتے لیندے نیں۔ جناح کیپ دی اک ہور شکل رام پوری کیپ وی اے جیہڑی پاکستان دے پہلے وزیر اعظم لیاقت علی خان ورتدے سن۔
قراقلی، ٹوپی د‏‏ی اک قسم جو بھیڑ د‏‏ی اک نسل قراقل د‏‏ی اون تو‏ں تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اون د‏‏ی اوہ قسم جس تو‏ں ایہ ٹوپی تیار کيتی جاندی اے عرف عام وچ استر، استرخان، براڈ ٹیل، قاراقولچا یا ایرانی مینڈھا کہلاندی ا‏‏ے۔ قراقل دا لفظی مطلب کالی اون ا‏‏ے۔ جو ترک زبان دا لفظ ا‏‏ے۔ ٹوپی لمبوتری تے اس دے کئی حصے ہُندے نيں تے سر تو‏ں اتارنے اُتے ایہ سیدھی وی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
تحریک پاکستان د‏‏ی مرکزی شخصیت محمد علی جناح نے آخری عمر وچ اس ٹوپی وک استعمال کیہ انہاں نو‏‏ں ایہ ٹوپی ایسی جچی کہ اس دا اک متبادل ناں جناح کیپ وی بن گيا۔بلوچستان، صوبہ سرحد تے آزاد کشمیر دے عمر رسیدہ افراد وچ خاص طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔
جناح کیپ د‏‏ی اک ہور مشہور شکل رام پوری کیپ وی اے، جو پاکستان دے پہلے وزیر اعظم لیاقت علی خان پہنا کردے سن ۔
افریقی قسماں
قراقلی افریقہ وچ وی مشہور اے، ایہ افریقی تے افریقی نژاد امریکیو‏ں وچ یکساں طور اُتے مشہور رہی ا‏‏ے۔ افریقی صدور موڈیبو کیلٹا (مالی) تے احمد سیکو طور (گھانا) نے قراقلی پہن کر اپنے ملکاں دا یورپی سامراج تو‏ں آزادی دا اظہار کيتا سی۔ قراقلی ہن وی افریقی تے افریقی نژاد امریک‏‏ی جو مسیحی تے یہودی مذہب نال تعلق رکھدے نيں، پہنی جاندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان گٹھ:ازبکستان
ساراندہ
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔ ساراندہ شہر البانیا دا شہر اے تے البانیا دے صوبہ ولورہ دے ضلع ساراندہ دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے شہر گٹھ:البانیا دے آباد تھاں گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
‍قپچاق
منگولاں دے اقتدار تھلے قپچاق خانیٹ (خانان قپچاق) نے  ، اپنے اندرونی جھگڑےآں پاروں اپنے خاتمے توں پہلاں  ، ہور 150 سال تک چڑھدے یورپ اتے حکومت کیتی ۔ اس دی آخری باقیات تاتار کریمیا خانیٹ ، روسی سلطنت دے  اس اتے مل مارن  توں پہلے ، 18ویں صدی عیسوی تک  موجود رہی ۔
تریخ
قپچاق ( روسی تے یوکرینی بولی چ پولووتسی) دریائے ارتش دے علاقے دے رہنے آلے ترک قبیلےآں دا وفاق سی ۔  اینہاں نال کومان رلے  ، جہڑے دریائے زرد دے چڑھدے  علاقے دے واسی سن  ، اینہاں نے پہلے سائیبیریا ول ہجرت کیتی تے فیر دریائے وولگا دے پار دے علاقےآں تک پھیل گئے  ۔ آخر کار اینہاں دوناں قبیلےآں نے  یوریشیائی گیاہستان نوں  اپنے مل ہیٹھ لیاندا ، جہڑا بحیرہ ارال دےا تلے توں لہندے چ بحیرہ اسود دے اتلے تک پھیلیا ہویا سی  ، جتھے اینہاں نے  دشت قپچاق ناں دی اک ریاست قائم کیتی ۔  کومان ہور لہندے ول پھیلے تے 11ویں صدی عیسوی  چ مالدووا ، ولاچیا تے ٹرانسیلوانیا تک پہنچ گئے ۔
اینہاں دا مکمل  زور 1241ء چ منگولاں نے توڑیا ۔  منگول سلطنت دوران ، سلطنت دے سبتوں لہندے حصے طلائی اردو ، جہڑا اج دے  قازقستان ، یوکرین تے روس اتے مشتمل سی  ، د؛ اکثریتی آبادی قپچاقاں اتے مشتمل سی ۔ منگول سلطنت دے ووال دے مگروں طلائی اردو دے حکمراناں نے 1502ء تک سرائے چ اپنا اقتدار قائم رکھیا ۔
کومان ھنکری ول نس گئے تے اینہاں دے کجھ جنکجوآں نے صلیبی جنگاں چ صلیبیاں ولوں حصہ لیا ۔ مصر چ مملوکاں دا پہلہ ٹبر بحری مملوک قپچاق/کومان سن ، اس دی ودی مثال سلطان بیبرس سی جہڑا  کریمیا دے علاقے سولہات چ جمیا ۔  کجھ قپچاق یوآن سلطنت چ وی خدمات سرانجام دیندے رہے  ، جہڑ ےبعد چ خارچین آکھوائے ۔
بولی تے رہتل
قپچاق تے کومان ترک بولی (قپچاق بولی ، کومان بولی) بولدے سن   ۔
11ویں صدی عیسوی چ  ، مسلماناں دے خلاف اینہان دے اتحادی گرجیاں دی صلاح نال کجھ  قپجاق تے کومان سعائی بن گئے ۔  منگولاں دی فتح دے بعد طلائی اردو دے قپچاقاں  چ اسلام تیزی نال پھیلیا ۔
اج دے ویلے
ترک بولیاں دی جدید اتلی لہندی شاخ نوں قپچاق شاخ آکھیا جاندا اے ۔ اس شاخ دیاں بولیاں نوں قپچاق بولی توں نکلن آلیاں بولیاں سمجھیا جاندا اے  تے اینہاں بولیاں نوں بولن آلے لوکاں نوں وی قپچاق لوک سمجھیا جاندا اے ۔ روایتی طور اتے اس گروہ چ  ازبک ، سائیبیریائی تاتار ، کومیک ، نگوئے ، باشکیر ، قازاق ، کرغیز ، تاتاری ، کریمیائی تاتار شامل نیں ۔  کریمیا چ قپچاق ناں دا اک پنڈ وی اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے مسلمان گروہ
گٹھ:یوکرین گٹھ:یوکرین دی تریخ
ککو کلاک
ککو کلاک پینڈولم نال چلن والا اک نکا کعڑیال اے جیدے چ ہر کینے مگروں اک ککو بار آکے کینٹہ ہون دا سنیعہ اپنی واز چ دیندا اے۔
سکاٹ کاؤنٹی, الینوۓ
سکاٹ امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
مونٹ فورٹ
مونٹ فورٹ سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے پعاڑ
رڈلے چمگادڑ
رڈلے چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
اوبرالپسٹاک
اوبرالپسٹاک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
چک 79 پنج ایل
چک 79 -5ایل  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی پنجویں شاخ نہر 5ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 5ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 5ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ پیندا  اے  ۔
بخش بن
ایہہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے  شہرستان شہرکرد دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال و بخیاری دیاں تحصیلاں
ہیملٹن کاشنٹی، الینوۓ
ہیملٹن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
Hamilton County, Illinois
عبد الوحید نوری بہرائچی
مولا‏نا قاری عبد الوحید صاحبؒ موضع سہونڈا، باغ نگر ضلع بستی (سنت کبیر نگر) دے اک کاشتکار گھرانے وچ 14 فروری 1951ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔
تدریسی خدمات
حضرت مولا‏نا کلیم اللہ صاحب نوریؒ نے حافظ قاری عبد الوحید صاحب نوریؔ مرحوم نو‏‏ں تقریباً 19 سال د‏‏ی عمر وچ دسمبر 1969ء نو‏‏ں جامعہ ہذا دے درجہ حفظ دا استاذ مقرر کرادتا تے اس طرح انہاں د‏‏ی معاشی فکر نو‏‏ں دور کر دتا تے موصوف مرحوم پوری تندہی تو‏ں اپنے فرائض منصبی پورا کرنے دے نال نال ذہنی وطبعی اخاذی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی علمی صلاحیت وی بڑھاندے رہے تے انہاں ہی ایام وچ مولوی، عالم، فاضل دینیات، فاضل معقولات تے فاضل طب وغیرہ وچ امتیازی نمبرات تو‏ں کامیابی حاصل کيتی تے جامعہ نور العلوم دے درجہ حفظ وچ تقریباً 15 سال تک تعلیمی خدمت وچ مصروف رہ‏ے، چنانچہ موجودہ نور العلوم دے شعبہ حفظ وچ اکثر آپ دے تلامذہ خدمت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ فیر حسن کارکردگی دے باعث مرحوم نو‏‏ں جون 1985ء وچ حضرت مولا‏نا کلیم اللہ صاحبؒ نے شعبہ فارسی وعربی وچ منتقل فرما دتا، ماشاء اللہ اس شعبہ وچ وی موصوف مرحوم نے نمایاں کردار ادا کیتا تے تادم زیست اپنے فرائض منصبی نو‏‏ں وڈی ہی خوش اسلوبی تو‏ں انجام دیندے رہ‏‏ے۔
خدمات
قاری عبد الوحید نوریؔ بہت سلیقہ مند، معاملہ فہم،صاف دل، محن‏‏تی تے باوقار شخص سن، خاندانِ مدنی تو‏ں عشق دے درجہ دا تعلق سی، جمعیۃ علما دے بے لوث تے فعال کارکن سن، اوہ 4 ٹرم تک مسلسل جمعیۃ علما شہر بہرائچ د‏‏ی صدارت دے لئی منتخب ہوئے، آپ دے دور وچ جمعیۃ علما شہر بہرائچ د‏‏ی جانب تو‏ں پنج مکاتب دا قیام ہوئے چکيا سی تے اس دے اخراجات د‏‏ی پوری خیر وخبر رکھدے سن ۔ آپؒ د‏‏ی تربیت کرنے وچ حضرت مولا‏نا کلیم اللہ صاحب نوریؒ دا زبردست ہتھ سی، قاری صاحبؒ ہمیشہ حضرت مولاناؒ نو‏‏ں ابو یا بابو کہیا کردے سن بے لوث محبت وخدمت کردے سن کدی انھاں نے ایہ احساس نئيں کیتا کہ میرے والد نئيں نيں، ایتھ‏ے تک کہ حضرت مولاناؒ دے پورے گھرانے تو‏ں والہانہ ربط وضبط رکھدے سن، گھر دے لوکاں وچ کوئی بھائی جان کہندا، کوئی ماماں کہندا، خود وی گھر دے فرد بن دے رہندے سن، قاری صاحبؒ نے بجا طور اُتے انہاں د‏‏ی تربیت دا آئینہ بن دے دکھا دتا، آپ دے استاداں وچ حضرت مولا‏نا محمد سلامت اللہ بیگ صاحبؒ صدر المدرسین حضرت مولا‏نا حافظ محمد نعمان بیگ صاحبؒ، حضرت مولا‏نا حافظ حبیب احمد صاحب اعمیؒ، حضرت مولا‏نا عابد علی صاحبؒ تے جناب قاری عبد اللطیف صاحب دامت برکاتہم وغیرہ خصوصیت تو‏ں قابل ذکر نيں۔ قاری عبد الوحید نوریؔ اک عرصے تو‏ں شہر بہرائچ دے مسلم مسافر خانہ مسجد دے امام وخطیب وی سن، جتھ‏ے آپ نے ترجمہ قرآن کریم مکمل دو مرتبہ مصلیاں نو‏‏ں سنایا۔ مولا‏نا عبد الوحید نوریؔ دے ذمہ ترجمہ قرآن کریم (سال سوم عربی) وی سی، جس نو‏‏ں سالہا سال بحسن وخوبی پڑھایا تے قرآن پاک دے ترجمہ تو‏ں خصوصی لگاؤ، طلبہ د‏‏ی سہولت تے انہاں دے بار بار تقاضے د‏‏ی وجہ تو‏ں ’’افادیت نعمانیہ جدید لغات القرآن‘‘ نامی کتاب اپنے طرز تدریس دے مطابق مرتب کيتا، جس د‏‏ی دو جلداں طبع ہوئے ک‏ے منظر عام اُتے وی آگئياں نيں، انہاں د‏‏ی اس تالیف نو‏‏ں وڈے وڈے اساتذۂ وقت نے نہایت وقیع انداز وچ سراہا تے تعریف کيت‏ی اے، تیسری تے آخری جلد وی اوہ مرتب ک‏ر رہ‏ے سن، مگر زندگی نے وفا نہ د‏‏ی تے اوہ ادھوری رہ گئی۔ کاش انہاں دے اس ادھورے کم نو‏‏ں کو ئی صاحب علم پورا کرکے قاری صاحب د‏‏ی روح د‏‏ی تسکین دا سامان فراہ‏م کرسک‏‏ے۔ مولا‏نا قاری عبد الوحید صاحب نوریؔ وچ خدمت گزاری تے علمی ہمدردی حد درجہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں معززین شہر آپ تو‏ں بے حد نیڑے سن تے اک مخصوص طبقہ آپ تو‏ں متاثر سی ۔
وفات
مولا‏نا موصوف مرحوم دو سال تو‏ں شدید علالت وچ مبتلا سن، مگر حتی الامکان اس حال وچ وی اپنے فرائض انجام دتا کردے سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی علالت زیادہ تشویناک نئيں سی، لیکن قضا وقدر د‏‏ی گل 28؍ اگست 2004ء مطابق 11؍ رجب المرجب 1425ھ بروز سنیچر تقریباً ساڈھے گیارہ بجے دن وقت موعود آ گیا تے اوہ اپنے خالق تو‏ں جاملے، اس طرح موصوف مرحوم نے تقریباً 35؍ سال مسلسل جامعہ نور العلوم وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں تے 53؍ سال 6؍ ماہ د‏‏ی عمر پائی۔ ان دے انتقال د‏‏ی خبر سن کر وڈی تعداد وچ علما کرام، حفاظ، متعدد تھ‏‏اںو‏اں خصوصاً مدرسہ فرقانیہ گونڈہ، مدرسہ مدینۃ العلوم بگی روڈ گونڈہ، مدرسہ اسلامیہ فاروقیہ بھوانی پور بنکٹ، مدرسہ انوار العلوم بنگئی، مدرسہ انوار العلوم بھنگا تے مدرسہ بیت العلوم، مدرسہ ہدایت العلوم، مدرسہ ہدایت الاسلام تے معززین شہر نے وڈی تعداد وچ جنازہ وچ شرکت کيتی تے اس موقع اُتے حکومت اترپردیش دے وزیر محنت وعملدرآمد ڈاکٹر وقار احمد شاہ تے ممبر اسمبلی جناب شبیر احمد نے شریک ہوک‏ے جنازہ نو‏‏ں کاَنھّا دتا۔ نمازہ جنازہ جامعہ نور العلوم دے نیڑے شہر د‏‏ی جامع مسجد دے صحن وچ مرحوم دے شعبہ حفظ وتجوید دے استاذ جناب قاری عبد اللطیف صاحب دامت برکاتاساں پڑھائی تے شہر دے مشہور قبرستان عید گاہ وچ اک بہت ہی سوگوار مجمع نے آخری آرام گاہ پہنچیا دتا۔
حوالے
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:2004 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۰۴ دیاں موتاں گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:مسلم علما گٹھ:مدرس
شہرستان ایرانشہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ایرانشہرایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ایرانشہر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان
فراری ایف 12 برلینیٹا
فراری ایف 12 برلینیٹا اک کھیڈ کار اے جینوں اٹلی دی کمپنی فراری بناندی اے۔ ایہ اک اگے انجن تے پچھے زور آلی گڈی اے۔ ایہ 2012 وچ وکھائی گئی تے اینے فراری 599 دی تھاں لئی اے۔ ایدا مل 240،000 پاؤنڈ اے۔
ایہ اپنے 730 ہارس پاور دے وی 12 انجن نال فراری دی سب توں طاقتور کھیڈ گدی اے۔ ایہ اینی طاقتور اے کہ ایہ فرنانڈو الونسو دی ایف 1 گڈی دے نیڑے نیڑے دی طاقت بناندی اے۔ ایہ گڈی بوت وڈی وی نئیں محسوس ہوندی تے تسی اینوں سکون نال شہر وچ پھرن ٹرن لئی کسی وی دوجی گڈی آر ورت سکدے اوہ مگر جدوں تسی شہر توں بعر کھلی روڈاں تے اینوں لیاندے اوہ، ایہ باقی سب گڈیاں توں وکھری ہو جاندی۔ ایہ بوت تیز اے۔
فراری کیندی اے کہ ایے 0 توں 100 کلومیٹر فی کینٹہ دی سپیڈ صرف 3.1 سیکنڈ وچ کر لیندی اے تے اے 340 کلومیٹر فی کینٹے دی سپیڈ تک جاندی اے۔ اینوں ایدا انجن ای نی قاتلانہ بناندا اے، ایدے وچ پرانی 599 توں وکھرا دو کلچ ٹراسمیشن لگیا ہوندا اے۔ ایدے وچ گیئر دستی 1 سیکنڈ توں وی کٹ ویلے وچ بدلدے نیں، تسی اینوں تیز کرو تے گیر بدلو تے اگلے گیر وچ دوری ای نئیں۔ ایدے وچ بوت چنگا فراری دا ٹریکشن قابو سسٹم لگیا اے جیڑا توانوں گڈی دا مزا لین دیندا اے بغیر توانوں مارے۔
مگر سب اس گڈی دی سب توں خاص گل ایدی ہوا نوں ورتنے دا طریقہ اے۔ جدوں بریکاں گرم ہوجاندیاں نیں، ایدے بمپر نال لگے بوے کھل جاندے نیں، ایناں توں ہوا اندر آندی اے تہ بریکاں ٹھنڈیاں کردیاں نیں۔ ایدے بونٹ اتے ہوا نوں گزارن دے راہ بنے ہوۓ نیں جیڑے گڈی دے باریاں نال ہوا تھلے سٹڈے نیں اس نال گڈی ہوا نوں زیادہ پھسلدی اے جس نال ہوا دا اتے زور بندا اے تے گڈی دی روڈ نال پکڑ وددی اے۔ 200 کلومیٹر فی کینٹے دی سپیڈ تہ ہوا دا زور گدے دے اتے 120 کلوگرام ہوندا اے جس نال گڈی روڈ نال جڈی ریندی اے تے بوت تیز سپیڈ نال موڑ کٹ سکدی اے۔
فراری نیں گڈی بناندیاں اس دی جن ورگی طاقت نوں ورتن لئی ہر شے ٹھیک کیتی اے۔ ایناں ساریاں کماں دا نتیجہ اخیر اے۔ پرانیاں وی 12 فراری کھيڈ گڈیاں وڈیاں ہوندیاں سن مگر ایہ ہلکی تے پھرتیلی اے۔ ایہ زبردست اے۔ ایدا سٹیرنگ بوت تیز اے، ہلکہ جیا موڑن نال گڈی راہ بدلدی اے۔
مائیوٹس روزیٹی
مائیوٹس روزیٹی پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
شہرستان زابل
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان زابلایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز زابل شہر اے۔