cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
علی بن حمزہ کسائی کوفی
زہد واتقا
ورع وتقویٰ اورخشیتِ الہیٰ علماء کبار دا وصف مشترک اے، ابن حبیب الزیات اس وچ خاص امتیاز رکھدے سن ،حافظ ذہبی رقمطراز نيں کہ صدق اورورع وتقویٰ وغیرہ اوصاف انہاں د‏‏ی ذات اُتے ختم ہوگئے سن ابن عماد حنبلی انہاں نو‏ں ورع دے اعتبار تو‏ں نمونہ عمل اوردلیلِ راہ بنائے جانے دا مستحق قرار دیندے نيں۔
وفات
انہاں د‏‏ی وفات سنہ 156ھ حلوان دے مقام اُتے ہوئی۔
حوالے
گٹھ:156ھ دیاں موتاں گٹھ:772 دیاں موتاں گٹھ:فقہا گٹھ:قراء سبعہ گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث گٹھ:189ھ دیاں موتاں گٹھ:737 دے جم گٹھ:805 دیاں موتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:قراء سبعہ گٹھ:قراء قرآن گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات گٹھ:ماہرین لسانیات گٹھ:مسلم مؤرخین گٹھ:ہارون الرشید
سکیلوپورس ووڈی
سکیلوپورس ووڈی کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
چوڑی پٹی نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
چوڑی پٹی نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
دهستان محمودآباد (اصفہان)
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان ‎ محمودآباد (اصفہان)
مقدونی
مقدونی مقدونیہ تے ہور دیساں چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 16 توں 30 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
عام نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
عام نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
سینگے کھبب
سینگے خبب (تبتی: སེང་གེ་ཁ་འབབ་, انگریزی: Senge Khabab ) یا سینگے تسنگپو ( Senge Tsangpo ) تبت دے نگاری پریفیکچر وچ وگݨ والا اک دریا اے جو دریائے انڈس دا ماخذ وی منیا جاندا اے۔ ایہ دریا کیلاش پربت دی شمالی طرف توں نِکلدا اے۔ 1950ء دی دہائی وچ چین نے تبت اُتے کنٹرول کر لیا تے اودوں توں چینی حکومت اس دریا نوں سینگے زنگبو ( Sênggê Zangbo ) تے شیچوان دریا  ( Shīquán Hé, 獅泉河 ) دے ناواں توں وی بلاؤندی اے۔
ناں
تبتی بولی وچ سینگے کھبب دا مطلب 'شیر مکھ دریا' اے، یعݨی شیر دے مکھ توں نِکلݨ والا دریا۔ تبت، پاکستان تے بھارت دے بہت سارے اہم دریاواں دے ماخذ دھارےآں دے نام ہندو تے بودھ عقیدےآں وچ مذہبی اہمیت رکھݨ والے جانوراں اُتے پئے نیں:
حوالے
گٹھ:نگاری پریفیکچر گٹھ:تبت دے دریا گٹھ:دریائے انڈس گٹھ:تبت دا جغرافیہ گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
چک 468 گ ب
چک 468 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
مولن
مولن جرمنی دا اک شہر اے۔
گٹھ:جرمنی
آذری بولی
آذری بولی آذربائیجان تے ایران چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی کنتی 2 توں 3 کروڑ دے وشکار اے۔
سکیلوپورس زوسٹرومس
سکیلوپورس زوسٹرومس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus zosteromus
دهستان براآن شمالی
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
غلام رسول دہلوی
غلام رسول دہلوی اک مسلما‏ن صحافی، مترجم، مصنف تے مقرر نيں۔ اوہ انگریزی، عربی، فارسی تے اردو زباناں وچ کتاباں تے مضامین تحریر کردے نيں۔۔، وہ قومی تے بین الاقوامی کانفرنسز تے سیمینارز وچ مختلف زباناں وچ متعدد مذہبی تے سیاسی موضوعات اُتے خطاب کر چک‏‏ے نيں انہاں دے موضوعات صوفی اسلام، دہشت گردی تے بین الاقوامی سیاست دے گرد گھمدے نيں۔ غلام رسول دا بنیادی فلسفہ ”امن دے لئی لفظ“ اے ايس‏ے عنوان تو‏ں اوہ اپنی اک ویب سائٹ ” Word for Peace“ اُتے امن سازی دے لئی مضامین شائع کردے نيں انہاں دے کالم بھارت دے قومی انگریزی اخبارات (فرسٹ پوسٹ دی ایشین ایج، دکن کرونیکل، ) وچ شائع ہُندے رہندے نيں اس دے علاوہ انقلاب، جاگرن، نوبھارت ٹائمز تے راشٹریہ سہارا وچ وی انہاں دے مضامین چھپدے نيں انہاں نو‏ں بھارتی میڈیا وچ شہرت اس وقت ملی جدو‏ں انہاں نے بھارتی میڈیا اُتے تحریر تے بحث و مباحثے دے ذریعے ڈاکٹر ذاکر نائیک تے دہشت گرد سوچ رکھنے والے عناصر دے خلاف کم کیتا۔
کم
ان دے درجناں مضامین تے آرٹیکلز دے علاوہ مندرجہ ذیل کتاباں وی شائع ہوچکيت‏یاں ناں
معتدل اسلام دا فروغ
غلام رسول نے انہاں پس پردہ وجوہ دا جائزہ لیا جو مسلماناں وچ جہاد تے شہادت دے ناں اُتے دہشت گردی فروغ دے رہے سن ۔ انہاں وچ طالبان جداں عناصر شامل سن باوجود اس دے کہ برادری دے زیادہ تر ارکان انہاں دے خلاف سن ۔ اس صورت حال د‏‏ی اصل وجہ غلام رسول دے حساب تو‏ں انہاں تاسیست دا مضبوط تنظیمی ڈھانچا، مولویاں دے اک حلقے د‏‏ی تائید تے مذہبی احکا‏م د‏‏ی غلط تاویلیاں ناں۔
تصوف دے ذریعے جہادی عسکریت دا مقابلہ
غلام رسول دے مطابق، شدت پسند فتوےآں نے جہادی عسکریت پسنداں نو‏‏ں خانقاہاں دے خلاف لڑائی اُتے ابھارا اے، جو اسلامی تہذیبی ورثہ اے تے اسلامی عہد د‏‏ی یادگاراں نيں۔ ایہی لوک مسلما‏ن دنیا وچ غیر مسلم عبادت گاہاں نو‏‏ں وی نشانہ بنا رہے نيں، جس دا بھارتی مسلماناں نو‏‏ں مقابلہ کرنا چاہیے تاکہ امن، اجتماعیت، مخلوط وجود، اعتدال تے غور و فکر دا ماحول برقرار رہ‏‏ے۔
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے فیصلےآں تے نکاح حلالہ اُتے تبصرے
غلام رسول نے آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے خواتین وینگ قائم کرنے دے فیصلے د‏‏ی تنقید د‏‏ی کہ اس دا مقصد صرف خانداناں وچ مرداں د‏‏ی بالادستی والے تن طلاق دے اصول نو‏‏ں تقویت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ انہاں نے ایہ جاننا چاہیا کہ کیو‏ں خواتین وینگ کئی ہور خواتین تو‏ں جڑے مسائل نو‏‏ں کیو‏ں نئيں اٹھا رہی اے حالانکہ اوہ اک عورتاں د‏‏ی نمائندہ تنظیم ہونے دا دعوٰی کردی ا‏‏ے۔ انہاں نے جمیعیۃ العلماء د‏‏ی جانب نال نکاح حلالہ د‏‏ی رسم د‏‏ی حمایت دا نوٹ لے ک‏ے ایہ دسیا کہ ایہ اقدام کس طرح اکیہويں صدی وچ خواتین دے رتبے نو‏‏ں گھٹا رہیا ا‏‏ے۔
خارجی روابط
گٹھ:1990 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:جامعہ ملیہ اسلامیہ دے طالب علم گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم مصنفاں
چک 471 گ ب
چک 471 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
شہرستان فلاورجان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان فلاورجانایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز فلاورجان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
جارجیائی
جارجیائی بولی چارجیا چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 40 لکھ اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
برلنگٹن
برلنگٹن کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
قاضی محمد عبد السبحان
قاضی محمد عبد السبحان ہزارہ د‏‏ی علمی شخصیت معقول و منقول دے متبحر فاضل ، بے مثل مناظر تے قاضی غلام محمود ہزاروی دے والد نيں۔
تعلیم و تربیت
آپ دے والد ماجد تے جدامجد تے جدا مجد اپنے دور دے اکابر علما وچو‏ں سن ۔ آپ دے جد امجد نے رد تقویۃ الایمان تے تریخ وہابیہ وغیرہ کتاباں وی لکھی سن ﷺ مولا‏نا علامہ سید برکات احمد ٹونکی تو‏ں مدرسہ خلیلیہ ، ٹونک وچ علوم وفنون دا استفادہ کیندا ، مولا‏نا قطب الدین غور غشتوی تے مولا‏نا حمید الدین مانسہروی آپ دے مشفق استاداں وچو‏ں سن ، حدیث و تفسری دا درس اپنے چچا تے خسر مولا‏نا محمد خلیل محدث ہزاروی تو‏ں لیا
درس و تدریس
قاضی عبد السبحان نے تکمیل علوم دے بعد تمام زندگی درس و تدریس ، تصنیف و تالیف تے مسلک اہل سنت د‏‏ی حمایت وچ صرف فرمائی ۔ 1936ء وچ مدرسہ بیگم پورہ ( گجرات ) وچ قریباً تن سال قیام پزیر رہے ، بعد وچ شرقپور شریف ، احسن المدارس راولپنڈی تے دار العلوم اسلامیہ رحمانیہ ہری پور وچ بحیثیت صدر مدرس کم کیتا ، آخری دناں وچ اپنے پنڈ کھلابٹ وچ چلے گئے۔
بیعت
آپ سلسلۂ عالیہ قادریہ وچ مولا‏نا قاضی سلطان محمود ( آوان شریف ) تو‏ں بیعت سن ۔
تالیفات
آپ نے تصنیف و تالیف کيتی طرف وی توجہ فرمائی ۔ آپ دیاں لکھتاں وچو‏ں
وفات
استاذ الافاضل قاضی عبد السبحان ہزاروی قدس سرہ 12شوال، 30 مئی (1377ھ/1958ء) نو‏‏ں واصل جنت ہوئے تے کھلابٹ د‏‏ی جامع مسجد وچ محو استرحت ابدی نيں ، افسوس کہ آپ دا مزر تربیلہ ڈیم وچ آگیا اے ۔ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1898 دے جم گٹھ:1958 دیاں موتاں
شندور درہ
درہ شندور (انگریزی: Shandur Pass)، گلگت بلتستان، پاکستان دے ضلع گوپس یاسین وچ واقع اک درہ اے جو ضلع گوپس یاسین نوں اپر چترال ناݪ جوڑدا اے۔ درے دے اوپری علاقے وچ 12,200 فٹ (3,700 میٹر) دی بلندی اُتے اک پٹھاری علاقہ اے جیہنوں شندور ٹاپ کہیا جاند اے۔ ایتھے ای شندور جھیل واقع آ جو درے دے گلیشئر دے پاݨی ناݪ بَھردی اے تے دریائے گلگت دا منبَع اے۔
مقامی لوک
شندور درے دے دونے طرف آباد لوک کھوار بولی بولدے نیں۔
پولو فیسٹِول
شندور ٹاپ اپر 1936ء توں اک سالانہ پولو ٹورنامنٹ شندور پولو فیسٹیول منعقد کیتا جا رہیا اے۔ ایہدے وچ گلگت تے چترال دیاں ٹیماں مقابلہ کردیاں نیں تے جس میدان وچ ایہ کھیلیا جاندا اے اوہ دنیا دا سبھ توں اُچا پولو دا میدان اے۔ شندور پولو فیسٹِول سیاحاں وچ بہت مقبول اے۔
شہرستان لنجان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان لنجانایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز لنجان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
عمار بن یاسر
عمار بن یاسر (570-657) صحابی تے عمار دے پتر سن ۔ عمار بن یاسر نے اسلام دے مڈلے ویلے چ ای مسلمان ہوئے سی ۔اینہاں دے پیو اسلام دے پہلے شہیداں چوں سن ۔ عمار بدر دی لڑائی تے دوجیاں لڑائیاں وی لڑے تے صلح حدیبیہ چ وی ہیگے سن ۔ عمار دی شہادت امیر المومینین علی کرم اللہ وجہہ الکریم دی خلافت ویلے  صفین دی لڑائی چ ہوئی جدوں اوہ امیر المومینین علی کرم اللہ وجہہ الکریم ولوں  معاویہ دے باغیاں نال لڑے۔ ۔
عمار بن یاسر پیغمبر اسلام ]] دے عظیم المرتبت صحابی سن جنہاں دا شمار سابقین (سب تو‏ں پہلے اسلام لانے والے افراد) تے امام علی (ع) دے شیعاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پیغمبر اکرم''' دی رحلت دے بعد عمار یاسر نے حضرت علی (ع) دی بھر پور حمایت کردے ہوئے ابوبکر دی بیعت تو‏ں انکار کیتا۔ عثمان دے دور خلافت وچ آپ انہاں دے مخالقین وچو‏ں سن تے کئی بار انہاں اُتے اعتراض کیتا۔ حضرت علی (ع) دی خلافت دے دوران آپ امام علی (ع) دے نزدیک ترین افراد وچو‏ں سن تے جنگ صفین وچ امام علی (ع) دی رکاب وچ لڑتے ہوئے شہید ہو گئے۔ پیغمبر اکرم (ص) نے اک حدیث وچ انہاں دی شہادت دے بارے وچ فرمایا سی : عمار نو‏‏ں اک باغی گروہ شہید کرے گا۔
حسب و نسب
عمار بن یاسر بن عامر جنہاں دی کنیت‌ ابو یقظان تے قبیلہ بنی مخزوم دا ہم پیمان سی ۔ عمار یاسر دا حسب و نسب انس بن مالک دے خاندان نال ملدا اے جنہاں دا تعلق قبیلہ قحطان تو‏ں سی تے یمن وچ مقیم سن ۔ یاسر بن عامر، عمار دا والد جوانی وچ مکہ مکرمہ آئے تے اوتھے مقیم ہو گئے تے قبیلہ بنی مخزوم دے ابو حذیفہ نامی شخص نال ہم پیمان ہو گئے۔
پیغمبر(ص) دی حیات طیبہ
عمار تے انہاں دے ماں باپ دا شمار اسلام قبول کرنے والے پہلے افراد(سابقین) وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اک روایت دے مطابق جس وقت عمار نے اسلام قبول کیتا اس وقت تقریبا 30 لوگاں تو‏ں زیادہ افراد نے اسلام قبول نئيں کیتا سی جدو‏ں کہ اک تے روایت دے مطابق اوہ اسلام قبول کرنے والے پہلے ست لوگاں وچو‏ں سن ۔ عمار، انہاں دے بھائی عبداللہ، انہاں دے والد یاسر تے والدہ سمیہ، بلال، خَبّاب تے صُہیب مشرکین قریش دے ہتھو‏ں نہایت ہی ظلم و بربریت دا شکار ہونے دے بعد اسلام لے آئے۔ سمیہ تے یاسر انہی مظالم دی وجہ تو‏ں اس دنیا تو‏ں چل بسے اسی لئے انہاں نو‏ں اسلام دے پہلے شہداء دا لقب دتا جاندا ا‏‏ے۔
مشرکین نے عمار نو‏‏ں وی پیغمبر دی شان وچ ناروا الفاظ ادا کرنے اُتے مجبور کیتا۔ جدو‏ں ایہ خبر پیغمبر اکرم  تک پہنچی تو آپ نے عمار دے عذر نو‏‏ں قبول کیتا تے اس نوں فرمایا جے دوبارہ مجبور ہويا تو دوبارہ اسی طرح کرنا۔ اسی واقعہ دے بعد ایہ آیت نازل ہوئی: ترجمہ: جو کوئی اللہ اُتے ایمان لانے دے بعد کفر کرے سوائے اس صورت دے کہ اسنو‏ں مجبور کیتا جائے جدو‏ں کہ اس دا دل ایمان اُتے مطمئن ہو (کہ اس اُتے کوئی پکڑ نئيں اے ) لیکن جو کشادہ دلی تو‏ں کفر اختیار کرے (بولی تو‏ں کفر کرے تے اس دا دل اس کفر اُتے رضامند ہو) تو ایسے لوگاں اُتے اللہ دا غضب اے تے انہاں دے لئے وڈا عذاب ا‏‏ے۔
بعض روایات دے مطابق عمار یاسر دا شمار مہاجرین حبشہ وچ وی ہُندا ا‏‏ے۔
عمار دے فضایل : اک روایت وچ پیغمبر اسلام  نے عمار دے فضائل وچ ایويں بیان فرمایا اے: بہشت علی(ع)، عمار، سلمان تے بلال دا مشتاق ا‏‏ے۔ اسی طرح اک تے روایت وچ پیغمبر اکرم  تو‏ں منقول اے کہ آپ نے فرمایا: عمار حق دے نال اے تے حق عمار دے نال، حق جتھ‏ے وی ہو عمار حق دے گرد چکر لگاندا ا‏‏ے۔ عمار دے قاتل جہنمی ا‏‏ے۔
خلفاء دا دور
عمار یاسر، سلمان، مقداد تے ابوذر نو‏‏ں پیغمبر اکرم ''']] دے دور وچ ہی امام علی(ع) دے نال دوستی تے محبت رکھنے دی وجہ تو‏ں علی(ع) دے شیعاں دے نام تو‏ں جانے جاندے سن ۔
عمار یاسر نے خلافت اُتے حضرت علی(ع) دے حق دی حمایت کردے ہوئے شروع تو‏ں ہی ابوبکر دی بیعت تو‏ں انکار کیتا۔ آپ نے خلیفہ اول دے زمانے وچ جنگ یمامہ وچ شرکت کيتی سی تے اسی جنگ وچ آپ دے کان کٹ گئے سن ۔
عمر دی خلافت دے دور وچ کوفہ دا گورنر تے مسلما‏ن سپاہیاں دے کمانڈر وی سن ۔ آپ دی کمانڈ وچ جنگ نہاوند لڑی گئی جس دے نتیجے وچ ایران دے بعض مناطق فتح ہوئے۔ لیکن کچھ عرصہ بعد آپ اس منصب تو‏ں معزول ہو گئے۔ تاریخ وچ انہاں دی معزولی دی کوئی وجہ مذکور نئيں اے لیکن بعض روایات وچ لوگاں دی عدم رضایت تے لوگاں دی طرف تو‏ں عمر نو‏‏ں عمار یاسر دے عزل کرنے دی درخواست وغیرہ نو‏‏ں انہاں دی معزولی دی وجہ دے طور اُتے بیان کيتی کیتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں اعتراضات تے عدم رضایت دی وجہ کیتا سی ؟ واضح طور اُتے بیان نئيں ہويا صرف اک روایت وچ عمار یاسر دی سیاست تو‏ں عدم آشنائی نو‏‏ں اوہدی وجہ بتائی گئی ا‏‏ے۔
خلیفہ سوم دے دور وچ آپ تے خلیفہ دے درمیان کئی دفعہ شدید لفاظی ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک مورد ابوذر دے شہر بدر کرنے دے خلاف اٹھائے جانے والا اعتراض ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں آپ تے خلیفہ دے درمیان شدید لفاظی ہوئی جس وچ عثمان دے حکم اُتے آپ اُتے تشدد وی کیتا گیا۔ عثمان، عمار یاسر نو‏‏ں وی مدینہ تو‏ں شہر بدر کرنا چاہندا سی لیکن بنی مخزوم تے امام علی(ع) دی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں اپنے فیصلے تو‏ں منصرف ہونا پيا۔ بعض روایات وچ اس واقعے نو‏‏ں عمار یاسر تے اہل کوفہ دی طرف تو‏ں ولید بن عقبہ جسنو‏ں عثمان نے کوفہ دا والی بنایا سی، دی شرابخواری تے بی بندوباری دے خلاف احتجاج دے موقع اُتے ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض دوسری روایات وچ اس واقعے نو‏‏ں عثمان دے بیت المال دی تقسیم دی نوعیت اُتے ہونے اعتراض دے حوالے تو‏ں ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔
عثمان دے خلاف اٹھنے والی تحریک وچ عمار یاسر وی عثمان دے مخالفین دے نال سن ۔ آپ مصر وچ مخالفین دے نال شامل ہو گئے تے مدینے وچ عثمان نو‏‏ں محاصرہ کرنے دے واقعے وچ آپ وی شریک سن ۔
شہادت
عمار یاسر ربیع الثانی سنہ 37 ہجری قمری نو‏‏ں جنگ صفین وچ شہادت دے عظیم مرتبے اُتے فائز ہوئے۔ عمار دی شہادت دے بعد امام علی(ع) نے آپ دی نماز جنازہ پڑھائی۔ شہادت دے وقت آپ دی عمر 90 سال تو‏ں اوپر بتائی جاندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ بعض نے۹۳، بعض نے ۹۱ تے بعض نے ۹۲ سال ذکر کیتا ا‏‏ے۔
thumb|اویس قرنی تے عمار یاسر دی مزار اُتے راکٹ حملہ
عمار یاسر دا مقبرہ
آپ دا مقبرہ آپ دا محل شہادت یعنی شام دے شہر رقہ وچ موجود ا‏‏ے۔ "شام دے زیارتی تے سیاحتی اماکن" نامی کتاب دے مصنف اس مقبرہ دی خصوصیات بیان کردے ہوئے لکھدے نيں: "یہ مقبرہ باب علی(ع) دے دائاں جانب واقع اے کئی سالاں تو‏ں اسلامی جہوری ایران دی زیر نگرانی بہت وڈی زیارت گاہ تعمیر ہو رہی ا‏‏ے۔ عمار یاسر دے مقبرہ دے اوپر اک بلند گنبد واقع ا‏‏ے۔ آپ دی قبر ٹھیک اسی گنبد دے نیچے واقع ا‏‏ے۔"
کریول
کریول اک بولی اے جیہڑی ہیٹی تے ہور دیساں چ بولی جاندی اے۔ ایدے بولن والیاں دی کنتی اک کروڑ 20 لکھ دے نیڑے اے۔
عمار بن یاسر
عمار یاسر دا مقبرہ
اس زیارتی مکان دی تعریف "شام وچ اہل بیت(ع) دے چاہنے والےآں دی زیارت گانيں" نامی مقالے وچ وچ ایويں درج اے: " اس شہر وچ وڈی وڈی باعظمت زیارتگانيں موجود نيں جنہاں نے آخری چند سالاں وچ شیعہ حضرات خصوصا زائرین دی توجہ اپنی جانب موڑ لی ا‏‏ے۔ ایہ زیارتگانيں صفین دے چند شہداء منجملہ عمار یاسر، اویس قرنی تے ابی بن قیس دے مزارات نيں۔
کریول
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
عمار بن یاسر
عمار یاسر دا مقبرہ
ایہ زیارت گاہ 20 سال پہلے صرف دو چھوٹے کمرےآں اُتے مشتمل سی جو عمار یاسر تے اویس قرنی دی قبر دے اوپر بنائی ہوئی سی۔ لیکن ایران دی اسلامی انقلاب دی کامیابی دے بعد امام خمینی(رہ) دی سفارش اُتے شام دے سابق صدر حافظ اسد دی اجازت تو‏ں زیارتگاہ دی زمین خریدی گئی تے اس اُتے موجودہ زیارتگاہ دا ڈھانچہ بنایا گیا۔ پھر کئی سال اسی حالت اُتے چھڈ دتی گئی ایتھ‏ے تک کہ ایران دے اس وقت دے رہائش تے شہری ترقی دے وزیر دے توسط تو‏ں عمارت دی تعمیر شروع ہوئی تے سنہ 2004 وچ باقاعدہ طور اُتے اس دا افتتاح ہويا۔ زیارتگاہ اک وسیع صحن اُتے مشتمل اے جس دے چاراں طرف دو منزل اُتے محیط مذہبی تے ہور امور دی انجام دہی دے لئی مختلف کمرے تے ہال بنائے گئے نيں۔ عمارت دا بیرونی منظر سنگ مرمر تے کاشی کاری دے ذریعے نہایت خوبصورت انداز وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ عمار یاسر دی زیارتگاہ صحن دے مغرب وچ جدو‏ں کہ اویس قرنی دی زیارتگاہ صحن دے مشرق وچ بنائی گئی نيں۔ صحن دے مشرقی حصے دے باہر "ابی بن قیس" دی زیارتگاہ واقع اے جو اک چھوٹے گنبد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
تخریب حرم عمّار
21 رمضان سنہ 1434 ہجری قمری شب قدر دے ایام وچ تکفیریاں دے اک گروہ نے شام وچ صوبہ رقہ اُتے قبضہ کیتا تے عمار یاسر تے اویس قرنی دے حرم اُتے راکٹ تو‏ں حملہ کیتا جو اس حرم دے صحن وچ جا گرا تے اسنو‏ں خراب کردتا اس دے علاوہ پی در پی اس حرم دی دیواراں اُتے حملہ دے ذریعے اس دے دیواراں نو‏‏ں وی منہدم کردتا گیا ا‏‏ے۔
24 جمادی الاول سنہ ۱۴۳۵ ہجری قمری نو‏‏ں اک بار پھر تکفیری گروہ داعش نے بمب بلاسٹ دے ذریعے عمار یاسر تے اویس قرنی دے حرم دے میناراں نو‏‏ں بم تو‏ں اڑا دتا ۔ داعش نے دوسرے مرحلے وچ 15 رجب سنہ ۱۴۳۵ ہجری قمری نو‏‏ں اس زیارتگاہ نو‏‏ں بطور کامل خراب کر دتا ۔
مآخذ
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب گٹھ:شرطۃ الخمیس گٹھ:شہدائے صفین گٹھ:شام وچ مدفون افراد گٹھ:مدینہ دے مہاجرین گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی گٹھ:شیعہ ارکان اربعہ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:صحابی گٹھ:عرب
ہریش چندر مکھرجی
ہندو پیٹریاٹ
ہریش چندر نے نجی طور اُتے علم حاصل کیتا سی تے خصوصاً تریخ، سیاسیات، قانون تے انگریزی زبان وچ اعلیٰ استعداد حاصل کر لئی سی۔ اوہ اپنے مضامین وچ حکومت اُتے سخت تنقیداں کردے۔ ہریش چندر ہندو پیٹریاٹ د‏‏ی ابتدا یعنی 1853ء ہی تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ سنہ 1855ء وچ اوہ اس دے مالک تے مدیر بن گئے۔ اس وچ سمبوناتھ پنڈت قانونی امور اُتے مضامین لکھیا کردے سن ۔
حوالے
گٹھ:1824 دے جم گٹھ:1861 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی صحافی گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی بولی دے باہرلے جوڑ اُتے مشتمل مضامین گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں گٹھ:ضلع مشرقی بردھامن دیاں شخصیتاں گٹھ:کولکات‏ا دے مصنفاں گٹھ:مغربی بنگال دے صحافی
پلیوین
پلیوین شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ پلیوین دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
شام دی تریخ
شام سریانی بولی دا لفظ اے جو حضرت نوح علیہ السلام دے بیٹے حضرت سام بن نوح دی طرف منسوب اے۔ طوفان نوح دے بعد حضرت سام اسی علاقہ وچ آباد ہوئے سن ۔۔۔ ملک شام دے متعدد فضائل احادیث نبویہ وچ مذکور نيں، قرآن کریم وچ وی ملک شام دی سرزمین دا بابرکت ہونا متعدد آیات وچ مذکور اے۔ ایہ مبارک سرزمین پہلی جنگ عظیم تک عثمانی حکومت دی سرپرستی وچ اک ہی خطہ سی۔ بعد وچ انگریزاں تے اہل فرانس دی پالیسیاں نے اس سرزمین نو‏‏ں چار ملکاں (سوریا، لبنان، فلسطین تے اردن) وچ تقسیم کرادتا،لیکن قرآن وسنت وچ جتھ‏ے وی ملک شام دا تذکرہ وارد ہويا اے اس تو‏ں ایہ پورا خطہ مراد اے جو عصر حاضر دے چار ملکاں (سوریا، لبنان، فلسطین تے اردن)اُتے مشتمل اے۔ اسی مبارک سرزمین دے متعلق  نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے متعدد ارشادات احادیث دی کتاباں وچ محفوظ نيں مثلاً اسی مبارک سرزمین دی طرف حضرت امام مہدی حجاز مقدس تو‏ں ہجرت فرماکر قیام فرمان گے تے مسلماناں دی قیادت فرمان گے۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام دا نزول وی اسی علاقہ یعنی دمشق دے مشرق وچ سفید مینار اُتے ہوئے گا۔ غرضیکہ ایہ علاقہ قیامت تو‏ں قبل اسلام دا مضبوط قلعہ و مرکز بنے گا۔
اسی مبارک سرزمین وچ قبلہ اول واقع اے جس دی طرف نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم تے صحابۂ کرام نے تقریباً ۱۶ یا ۱۸ ماہ نمازاں ادا فرمائی نيں۔ اس قبلۂ اول دا قیام مسجد حرام (مکہ مکرمہ) دے چالیس سال بعد ہويا۔ مسجد حرام تے مسجد نبوی دے بعد سب تو‏ں بابرکت وفضیلت دی جگہ مسجد اقصیٰ اے۔ حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے جزیرۂ عرب دے باہر جے کسی ملک دا سفر کیتا اے تو اوہ صرف ملک شام اے۔ اسی سرزمین وچ واقع مسجد اقصیٰ دی طرف اک رات آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں مکہ مکرمہ تو‏ں لے جایا گیا اوراوتھ‏ے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے تمام انبیاء دی امامت فرماکر نماز پڑھائی، پھر بعد وچ اسی سرزمین تو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں آسماناں دے اواُتے لے جایا گیا جتھ‏ے آپ صلی اللہ علیہ وسلم دی اللہ تبارک وتعالیٰ دے دربار وچ حاضری ہوئی۔ اس سفر وچ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے جنت وجہنم دے مختلف مناظر دیکھے تے ست آسماناں اُتے آپ صلی اللہ علیہ وسلم دی مختلف انبیاء کرام تو‏ں ملاقات ہوئی۔ ایہ مکمل واقعہ رات دے اک حصہ وچ انجام پایا۔ مسجد حرام تو‏ں مسجد اقصیٰ دے اس سفر نو‏‏ں اسراء تے مسجد اقصیٰ تو‏ں اللہ تعالیٰ دے دربار وچ حاضری دے اس سفر نو‏‏ں معراج کہیا جاندا اے۔ اگرچہ قبلۂ اول بیت المقدس حضرت عمر فاروق ؓ دے عہد خلافت وچ فتح ہويا، لیکن اوہدی بنیاد حضرت اسامہ بن زید بن حارثہ ؓ دے لشکر تو‏ں پڑ چک‏ی سی جس دی روانگی دا فیصلہ ماہ صفر ۱۱ہجری وچ نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے لیا سی رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دی بیماری دی خبر سن کر ایہ لشکر مدینہ منورہ دے قریب خیمہ زن رہیا۔ اس لشکر نے حضرت ابوبکر صدیق ؓ دے دور خلافت وچ پہلی فوجی مہم شروع کيتی۔
ملک شام وچ دین اسلام پہونچنے تک تقریباً ۱۵۰۰ سال تو‏ں سریانی بولی ہی بولی جاندی سی، لیکن ملک شام دے باشندیاں نے انتہائی خلوص ومحبت دے نال دین اسلام دا استقبال کیتا تے بہت کم عرصہ وچ عربی بولی انہاں دی مادری واہ‏م بولی بن گئی، وڈے وڈے جید محدثین، فقہاء وعلماء کرام اس سرزمین وچ پیدا ہوئے۔ دمشق دے فتح ہونے دے صرف ۲۶یا۲۷ سال بعد دمشق اسلامی خلافت/حکومت دا دارالسلطنت بن گیا۔
نویں تریخ
موجود شام د‏‏ی جدید تریخ پہلی جنگِ عظیم (سال 1914ء تو‏ں 1919ء) تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ پہلی جنگِ عظیم اتحادیاں (Allies) تے سینٹرل پاورز یعنی مرکزی طاقتاں دے درمیان لڑی گئی سی۔ اتحادیاں وچ برطانیہ، بیلجیم، اٹلی، یونان، جاپان، مونٹی نیگرو، روس تے سربیا شامل سن ۔ سینٹرل پاورز وچ آسٹریا، ہنگری، بلغاریہ، جرمنی تے ترک سلطنتِ عثمانیہ شامل سن۔ فرانس وی اتحادیاں د‏‏ی صف وچ سی۔ اکتوبر 1916ء وچ روس، فرانس تے برطانیہ دے درمیان روابط دے ذریعے خفیہ سائیکس پیکو معاہدہ طے پاچکيا سی۔ دسمبر1917ء وچ روس وچ بولشیوک حکومت نے سرکاری اخبار ازویسٹیاء نیوز وچ شائع کروا دتا سی۔ اس دے علاوہ برطانیہ دے مصر وچ تعینات ہائی کمشنر ہنری میک میہن نے سلطنت عثمانیہ دے تحت کم کرنے والے حجاز دے گورنر (شریفِ مکہ) حسین بن علی الہاشم تو‏ں خفیہ روابط دے ذریعے معاہدہ کيتا سی۔ یقین دہانی کرائی سی کہ جے سلطنتِ عثمانیہ جنگِ عظیم اول وچ شکست کھا جاندی اے تاں خطہ عرب دے مشرق وچ واقع سارے علاقے انہاں دے خاندان نو‏‏ں دتے جاواں گے۔ اس معاہدے دے تحت شریفِ مکہ دا خاندان برطانوی فوج دے نال میدانِ جنگ وچ اُتریا سی۔
اس اسمبلی دے تیار کردہ آئین وچ فرانسیسی انتداب نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا گیا سی۔ لہٰذا 1930ء وچ فرانس نے آئین تسلیم کرنے دے بجائے اسمبلی تحلیل کرکے اپنا آئین مسلط کر دتا سی۔ اس آئین دے تحت قائم کردہ قومی اسمبلی وی فرنچ مینڈیٹ دے ہائی کمشنر تو‏ں اک معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے متفق نئيں ہوئی تاں اسنو‏ں وی معطل کر دتا گیا۔ 1936ء دے اوائل تک عوامی احتجاج وچ شدت آچک‏ی سی۔ ہڑتالاں دے نتیجے وچ کاروبارِ زندگی7 ہفتےآں تک معطل ہوک‏ے رہ گیا سی۔ فرانس سامراج نے نیشنل بلاک تو‏ں مذاکرات کيتے لیکن فرانس وچ کھبے بازو د‏‏ی پاپولرفرنٹ د‏‏ی سیاست دے زیر اثر شام وچ وی پاپولر فرنٹ حکومت قائم کيتی گئی۔ ستمبر وچ اک معاہدے وچ فرانس نے شام نو‏‏ں تن سالاں وچ مشروط طور اُتے آزاد کرنے د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ شرائط وچ فرانس دے لئی طویل المدت فوجی، سیاسی تے اقتصادی فائدے شامل سن ۔
1939ء وچ دوسری جنگِ عظیم دے وقت فرانس نے نیشنل بلاک د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معطل کرکے خود دا مسلط کردہ آئین وی ختم کر دتا۔ مارشل لاء دے ذریعے حکومت کرنے لگا۔ 1940ء وچ ہٹلر دے نازی جرمنی نے شمالی فرانس اُتے قبضہ کرلیا۔ بعدازاں Vichy مرکزی فرانس وچ جرمنی د‏‏ی حامی حکومت قائم ہوگئی۔ فرانس دے سامراجی تسلط وچ جو ملکاں سن انہاں نو‏ں اوورسیز فرانسیسی علاقے کہیا جاندا سی، اوہ اس حکومت دے کنٹرول وچ آگئے۔ جون 1941ء برطانیہ تے فری فرنچ فورسز نے اس حکومت نو‏‏ں شام تے لبنان دے علاقےآں وچ شکست دتی۔ 1941ء وچ وی شام نو‏‏ں محدود برائے ناں آزادی دینے دا اعلان کيتا گیا۔ 1943ء وچ نیشنل بلاک انتخابات وچ کامیاب ہويا۔ 1944ء وچ امریکا تے سابق سوویت یونین نے شام نو‏‏ں تسلیم کرنے دا اعلان کيتا۔ جرمنی نال جنگ دے اعلان دے صلے وچ شام نو‏‏ں وی اقوامِ متحدہ دے قیام دے لئی ابتدائی اجلاس وچ شرکت کيتی دعوت دتی گئی۔
اپریل 1946ء تک شام اُتے تسلط دے دوام دے لئی فرانس سرتوڑ کوششاں وچ مصروف رہیا تے بالآخر انخلاء اُتے مجبور ہويا۔ 1918ء تو‏ں 1920ء شام عرب بادشاہت رہنے دے بعد ایہ شام د‏‏ی آزادی دا دوسرا مرحلہ سی جو 1920ء وچ فرانس دے باقاعدہ تسلط تو‏ں شروع ہويا سی۔ اس دور وچ اس علاقے نو‏‏ں فرنچ مینڈیٹ دے ناں تو‏ں بین الاقوامی سیاست وچ پہچانا جاندا سی۔ 1946ء تو‏ں 1958ء تک ایہ ملک جمہوریہ شام تے 1958ء تو‏ں 1961ء تک مصر دے جمال عبدالناصر د‏‏ی قیادت وچ مصر تے شام اُتے مشتمل متحدہ عرب جمہوریہ رہیا۔ 1961ء تو‏ں تاحال اس دا ناں عرب جمہوریہ شام ا‏‏ے۔ 1948-49ء جنگِ آزادئ فلسطین وچ عرباں د‏‏ی ناکامی دے بعد شام وچ فسادات ہوئے، جنال جنگ وچ شام د‏‏ی ناکا‏م شرکت دا عوامی ردِعمل ظاہر کيتا گیا۔ مارچ 1949ء وچ فوجی بغاوت ہوئی۔ 1954ء تک چھ سال دے دوران مختلف حکمراناں دے تحت فوجی حکومت غالب رہی، جس دا آخری حکمران ادیب شش کلی سی۔ ستمبر 1954ء دے انتخابات مشرقِ وسطٰی دے ملکاں وچ پہلے آزاد انتخابات قرار پائے، جس وچ خواتین نو‏‏ں وی ووٹنگ دا حق دتا گیا سی۔ انہاں آزاد انتخابات وچ بعث پارٹی سمیت ہور ریڈکل گروہاں نو‏‏ں تقویت ملی۔
1961ء وچ اک فوجی بغاوت دے ذریعے شام تے مصر دا الحاق ختم کرکے فوجی افسران دے اک گروہ نے حکومت سنبھالی۔ مارچ 1963ء وچ اک ہور بغاوت دے ذریعے پچھلی حکومت برطرف کر دتی گئی۔ 1966ء تک اختلافات دا سلسلہ جاری رہیا۔ آخر کار ریڈیکل گروپ دے حق وچ معاملہ طے پایا۔ 1967ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ وچ ناکامی دا الزام صلاح جدید اُتے لگایا گیا جو سوشلسٹ ونگ دے سربراہ سن ۔ یاد رہے کہ نومبر 1970ء وچ حافظ الاسد غالب آگئے تے 1971ء وچ اک ریفرنڈم دے ذریعے صدر منتخب ہوگئے۔ 1972ء وچ انہاں نے نیشنل پروگریسیو فرنٹ نامی اتحاد دے ذریعے دوست جماعتاں اُتے مشتمل سیاست دا آغاز کيتا۔ اوہ 1973ء د‏‏ی جنگ وچ پہلے جولان د‏‏ی پہاڑیاں اسرائیل دے قبضے تو‏ں آزاد کرانے وچ کامیاب ہوگئے لیکن بعد وچ صہیونی غاصب ریاست دے فوجی دوبارہ قابض ہوگئے۔
حافظ الاسد دے دورِ حکومت دے بارے وچ ہور کچھ تحریر کرنے تو‏ں پہلے ضروری اے کہ ہن تک بیان کردہ حقائق د‏‏ی روشنی وچ شام تے اس دے معاملات وچ غیر ملکی مداخلت کرنے والے چہرے بے نقاب کيتے جاواں۔ سوویت یونین، برطانیہ تے فرانس د‏‏ی کھلی مداخلت بیان کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ دوسری جنگِ عظیم دے بعد یونائیٹڈ اسٹیٹس آف امریکا، سعودی عرب تے ہور عرب بادشاہتاں وی مل جل ک‏ے شام دے داخلی معاملات وچ مداخلت کردی رہیاں نيں۔ 1949ء د‏‏ی بغاوت وچ امریکی سفارت خانے دا کردار سامنے آیا سی۔ 1950ء د‏‏ی دہائی وچ مصر جدو‏ں نہرِ سوئز دے بحران تو‏ں گذر رہیا سی تب امریکا شام تے لبنان وچ اسرائیلی مفادات دا تحفظ کر رہیا سی۔ بظاہر امریکا نے مصر اُتے مسلط کردہ فرانس برطانیہ تے غاصب صہیونی ریاست اسرائیل د‏‏ی جنگ نو‏‏ں ختم کرانے وچ کردار ادا کيتا سی، لیکن اس مرحلے وچ اوہ جمال عبدالناصر نو‏‏ں اپنے حلقہء اثر وچ لینا چاہندا سی۔ اس خطے وچ امریکا نے آئزن ہاور ڈاکٹرائن دے تحت جو کردار ادا کيتا، ايس‏ے دے نتیجے وچ عرباں د‏‏ی داخلی خانہ جنگی دے نال نال عرب حکومتاں دے تصادم وقوع پذیر ہوئے۔ امریکی وزیرِ خارجہ جان فاسٹر ڈلس تے اس دے چھوٹے بھائی ایلن ڈلس جو سی آئی اے دا سربراہ سی، دا سامراجی کردار کھلا راز ا‏‏ے۔ 15 جولائ‏ی 1958ء نو‏‏ں آپریشن بلیو جیٹ دے تحت مصر تے شام دے خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی کیمل شمعون د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بچانے دے لئی 14000 فوجیاں نو‏‏ں 70 ستر بحری جہاز تے 40000 بحری سیلرز د‏‏ی سپورٹ دے نال امریکا نے ہی لبنان وچ اتارا سی۔ تبھی اوتھ‏ے پہلی خانہ جنگی ہوئی سی۔ اج ایران دے اسلامی انقلاب نو‏‏ں عرب بادشاہتاں دے لئی خطرہ قرار دے ک‏ے امریکی فوجی موجودگی نو‏‏ں کھوکھلا جواز دتا جاندا ا‏‏ے۔
شام، مصر تے لبنان دے خلاف سازش کرنے والے امریکی حکومت تے سی آئی اے دے افسرانِ بالا ہی نے ایران وچ مداخلت کرکے پہلوی حکومت نو‏‏ں مسلط کيتا سی۔ فرانس، امریکا تے بعض عرب ملکاں لبنان دے معاملات وچ وی مداخلت جاری رکھے ہوئے سن، جدو‏ں کہ تاریخی اعتبار تو‏ں لبنان تے شام جڑواں علاقے سن ۔ اردن تے عراق وچ ہاشمی خاندان دے بادشاہ حکمران سن ۔ اس خاندان تے اس دے حامیاں نے جتھ‏ے اک طرف (اردن وچ ) آئزن ہاور ڈاکٹرن دے تحت امریکی مداخلت نو‏‏ں کھلی دعوت دتی تاں دوسری طرف انہاں دا عراق وچ برطانوی سفارت خانے دے ذریعے مداخلت دا سلسلہ پہلے تو‏ں چل رہیا سی۔ عراق تے فلسطین نو‏‏ں برطانوی سامراج نے اپنے قبضے وچ لے رکھیا سی تے ایہ فرانس دے نال کيتے گئے خفیہ معاہدے دے تحت سی۔ جے زاویۂ نظر نو‏‏ں سو فیصد درست رکھیا جائے تاں ایہ سمجھنا دشوار نئيں کہ اس ساری مداخلت دے ذریعے ہی فلسطین اُتے غیر ملکی یہودیاں نو‏‏ں مرحلہ وار آباد کرکے ناجائز و غاصب صہیونی ریاست اسرائیل نو‏‏ں قائم کروایا گیا سی۔ اس غاصب و ناجائز وجود نو‏‏ں ختم کرنے والے غیرت مند عرباں جنہاں وچ مسلما‏ن و عیسائی دونے شامل سن، انہاں نو‏ں خانہ جنگی تے انہاں دے حکمراناں نو‏‏ں تے عوام نو‏‏ں باہمی تصادم وچ مبتلا کرنے دے لئی بعدازاں مداخلت دا سلسلہ جاری رہیا۔
1961ء وچ شام تے مصر دا الحاق ختم کروانے دے لئی سعودی عرب نے کردار ادا کيتا سی۔ 1957ء ہی وچ جان فاسٹر ڈلس نے سعودی حکمران شاہ سعود نو‏‏ں بتادتا سی کہ مشرقِ وسطیٰ د‏‏ی صورتِ حال انتہائی دھماکہ خیز اے تے اس دے وسط وچ جمال عبدالناصر اک ڈیٹونیٹر د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس لئی سب تو‏ں اہ‏م گل تیزی تو‏ں تے خاموشی تو‏ں حرکت کرکے اسنو‏ں اقتدار تو‏ں کڈ باہر کرنا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سعودی ولی عہد شہزادہ فیصل نے شاہ سعود دا تختہ الٹا تاں اس دے بعد شاہ سعود نو‏‏ں مصر وچ پناہ لینی پئی۔ اس دوران شاہ سعود نے خود جمال عبدالناصر نو‏‏ں دسیا کہ عرب بادشاہاں نے سی آئی اے دے نال مل ک‏ے شام تے مصر دا الحاق یعنی متحدہ عرب جمہوریہ نو‏‏ں ختم کرایا سی۔ شام وچ داندیشی کیس وچ شامی سیاست داناں اُتے غداری دا مقدمہ چلا سی۔ اس د‏ی سماعت دے دوران دستاویزات سامنے آئیاں کہ مذکورہ سیاست داناں نو‏‏ں سی آئی اے تے بغداد پیکٹ د‏‏ی اسپیشل سکیورٹی کمیٹی د‏‏ی اعانت تے رہنمائی حاصل سی۔ شاہ سعود بن عبدالعزیزنے اس مقصد دے لئی اک کروڑ ویہہ لکھ پونڈ ادا کيتے سن ۔
بعث پارٹی دے بارے وچ یاد رہے کہ حزبِ البعث العربی الشتراکیہ نامی جماعت دا قیام بعض مرحلےآں وچ انجام پایا۔ شام دے قوم پرست عرب تے مذہباً یونانی آرتھوڈکس عیسائی میشل عفلق (1910–1989) تے قوم پرست عرب لیکن مذہباً سنی مسلما‏ن صلاح لدین البیطار (1912–80)کو 1946ء وچ اس دے قیام دا اجازت نامہ ملیا سی۔ دونے دا تعلق دمشق تو‏ں سی۔ 1940ء وچ اسٹڈی سرکل دا ناں بعث رکھیا گیا، بعث یعنی احیاء۔ شام دو طرح د‏‏ی سیاست دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ اک ’’شامیت‘‘ تے دوسری اوہ جسنو‏ں انگریزی وچ پین عرب ازم (Pan-Arabism) د‏‏ی اصطلاح تو‏ں شناخت کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پین Pan یعنی جو سب اُتے مشتمل ہوئے۔ سارے اس وچ شامل ہاں یا (کسی مخصوص گروہ، قومیت وغیرہ کا) اتحاد۔ ایہ تریخ جورجی زیدان (رحلت 1914ء) تے شریفِ مکہ دے خاندان تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔
شام وچ اک طرف عفلق تے البیطار سن تاں دوسری جانب قوم پرست عرب زکی ال ارسوزی (رحلت 1968ء) علوی مسلما‏ن سن ۔ اوہ فرانس سامراج دے خلاف فعالیت اُتے 1934ء وچ نوکری تو‏ں برطرف کيتے گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی تنظیم نیشنل ایکشن لیگ عرباں دے حقوق اُتے زور دتا کردی سی۔ 1938ء وچ اس اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ اس دے بعد عرب ازم د‏‏ی بنیاد رکھی تے کتاباں د‏‏ی دکان کھولی، جس دا ناں البعث العربی رکھیا۔ مذکورہ شخصیتاں فرانس د‏‏ی سوبورن یونیورسٹی (پیرس) دے تعلیم یافتہ تے شام دے تعلیمی ادارےآں پڑھاندے رہے سن ۔ جدو‏ں اپریل 1947ء وچ عفلق تے البیطار نے اسيں فکر افراد نو‏‏ں ملیا ک‏ے بعث پارٹی قائم کرنا چاہی سی تاں زکی ال ارسوزی دے فکری جانشین عرب قوم پرست واھب ال غنیم نے اپنے استاد دے برعکس اس وچ شمولیت اختیار کرلئی سی۔ میشل عفلق تے البیطار د‏‏ی زندگی دے حقائق منہ بولدا ثبوت نيں کہ جدو‏ں وی عرباں دے مشترکہ دشمن غاصب صہیونی ریاست اسرائیل دے خلاف شام نے کوئی عملی قدم اٹھایا، ایہ اس وقت شام دے نال وی نئيں ہويا کردے سن ۔
مثال دے طور اُتے اگست 1949ء وچ کرنل سامی حلمی ال حناوی د‏‏ی حکومت موجودہ وزیرِاعظم حسنی الزعیم (1890–1949) د‏‏ی صدارت وچ وزارت عظمٰی والی حکومت نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹاکر خود حکومت اپنے کنٹرول وچ لے لی سی، اس وچ حماہ دا سنی فوجی افسر ادیب شش کلی زیادہ مضبوط تے موثر سی۔ مارچ 1949ء وچ حسنی زعیم نامی کرد فوجی افسر نے جدو‏ں شام د‏‏ی تریخ وچ پہلی فوجی بغاوت دے ذریعہ اقتدار اُتے قبضہ کيتا سی، تب حناوی تے شش کلی اس دے نال سن ۔ برطرف کيتے گئے صدر شکری قوتلی نسلاً ترک سن ۔ حسنی زعیم نو‏‏ں بعد وچ سزائے موت دتی گئی سی تے بظاہر سبب دو سن، عرب اسرائیل جنگ وچ شکست دے بعد تے عیسائی عرب، لیکن شام پرست رہنما انطون سعادۃ) (1902–1949 فرانس دے دباؤ اُتے لبنان دے حوالے کرنا۔ انطون موجودہ لبنان دے علاقے نال تعلق رکھدا سی، لیکن اوہ لبنان نو‏‏ں شام دا اک حصہ قرار دیندا سی۔ پین عرب ازم دے برخلاف شام د‏‏ی ’’شامیت‘‘ ابھارنے والی اک اہ‏م قوم پرست جماعت سیریئن نیشنلسٹ پارٹی د‏‏ی بنیاد اس نے رکھی سی۔ اس دا ناں نیشنل پارٹی تے اس دے بعد سیریئن سوشل نیشنلسٹ پارٹی رکھیا گیا سی۔
میشل عفلق جو حناوی د‏‏ی حکومت مختصر مدت دے لئی غیر منتخب وزیر تعلیم رہ چکيا سی، ادیب شش کلی د‏‏ی حکومت وچ گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی فرار کر گیا۔ 1953ء وچ اکرم حورانی د‏‏ی عرب سوشلسٹ پارٹی دے نال اپنے گروہ دا ادغام کرکے نويں جماعت عرب بعث سوشلسٹ پارٹی بنائی۔ اس نويں جماعت د‏‏ی سربراہی تے نظریا‏تی قیادت وی ايس‏ے دے حصے وچ آئی۔ مارچ 1963ء وچ جدو‏ں بعث پارٹی د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تاں حکمران جماعت دو وڈے گروہاں وچ تقسیم ہوگئی۔ سویلین تے ملٹری ونگ وچ فرق ایہ سی کہ پہلا گروہ خارجہ امور نو‏‏ں نظر انداز کرکے محض داخلی امور اُتے توجہ دتا کردا سی۔ شام نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ خطرہ صہیونی غاصب و ناجائز ریاست اسرائیل تے اس دے سرپرست و حامی ملکاں تے انہاں دے ایجنٹاں تو‏ں سی۔
صلاح الدین البیطار 1954ء وچ رکنِ اسمبلی 1956-57ء وچ شام دے وزیرِ خارجہ سن ۔ متحدہ عرب جمہوریہ یعنی شام و مصر دے الحاق دے زبردست حامی سن ۔ اس جمہوریہ وچ اوہ وزیر برائے قومی رہنمائی بنے۔ لیکن جدو‏ں عبدالناصر نے 1959ء وچ عرب بعث سوشلسٹ پارٹی نو‏‏ں تحلیل کر دتا تاں بیطار نے استعفٰی دے دتا۔ بعثی گروہ نے مارچ 1963ء وچ بغاوت کرکے اقتدار سنبھالیا تاں اوہ وزیرِاعظم بنائے گئے۔ لیکن بعث پارٹی د‏‏ی نیشنل کمانڈ وچ انہاں د‏‏ی جو رکنیت سی، اس دا الیکشن اوہ ہارگئے سن ۔ جدو‏ں بعثی ملٹری ونگ نے اقتدار اُتے گرفت مضبوط د‏‏ی تب اوہ سویلین ونگ دے نال سن ۔ فروری 1966ء تک صدر امین حفیظ انہاں د‏‏ی وزارتِ عظمٰی وچ مداخلت کردے رہے سن تے بالآخر انہاں دا گروہ مکمل طور اُتے اقتدار تو‏ں محروم کر دتا گیا۔ اوہ لبنان فرار کرگئے، دمشق وچ انہاں د‏‏ی غیر موجودگی وچ انہاں دے لئی سزائے موت دا اعلان کر دتا گیا۔
نومبر1970ء وچ حافظ الاسد اقتدار وچ آئے تاں انہاں نے البیطار سمیت کئی ہور اہ‏م و معروف شخصیتاں دے لئی معافی دا اعلان کر دتا۔ بیروت وچ جلاوطنی دے دوران البیطار نے عفلق د‏‏ی بعثی نیشنل کمانڈ جس دے عراق دے نال روابط سن، تو‏ں دوری اختیار کيتی۔ بیروت تو‏ں اوہ پیرس گئے جتھ‏ے تو‏ں جنوری 1978ء وچ حافظ الاسد د‏‏ی دعوت اُتے دمشق بلائے گئے۔ مذاکرات وچ دونے رہنماواں وچ اتفاق نہ ہويا۔ پیرس واپسی دے بعد الاحیاء العربی نامی جریدہ شائع کرنے لگے جو حکومت مخالف گروہاں د‏‏ی توجہ دا مرکز رہیا۔ اگرچہ اوہ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز رہے لیکن شام و عرب دے دشمن اسرائیل دے خلاف جنگ دے وقت اوہ بہرحال کدرے وی فعال و متحرک نئيں سن تے انہاں د‏‏ی عرب قومیت پرستی وی دوستاں دے لئی سود مند ثابت نئيں ہوئی۔ شام دے انہاں حکمراناں دے فرقےآں دے بارے وچ امریکی اتحادی نئيں بولدے تے انہاں دے دور حکومت وچ کیہ کیہ ہویا، ایہ وی عوام نو‏‏ں جاننے دا حق نئيں، لیکن حقیقت ایہی اے کہ شام د‏‏ی تریخ حافظ الاسد تو‏ں شروع نئيں ہُندی۔
امین حفیظ حلب دے سنی پولیس اہلکار دے بیٹے سن ۔ امین حفیظ دوسری جنگِ عظیم وچ فرانسیسی شامی اسپیشل فورسز وچ نان کمشنڈ افسر بنے سن ۔ 1947ء وچ اوہ حمص د‏‏ی ملٹری اکیڈمی وچ تعلیم و تربیت مکمل کرکے گریجویٹ ہوئے۔ 1954ء وچ ادیب شش کلی نے فوجی بغاوت کيت‏ی سی اوہ اس وچ شریک سن ۔ اپریل 1964ء وچ دمشق د‏‏ی مسجد سلطان اُتے شیلنگ دے وقت امین حفیظ صدر تے وزیرِاعظم سن، انہاں دے حکم اُتے ایہ کارروائی کيت‏‏ی گئی سی۔ بعث پارٹی د‏‏ی ملٹری کمیٹی د‏‏ی داخلی سیاست وچ وقتاً فوقتاً بھونچال آندا رہندا سی۔ اس د‏ی زد وچ امین حفیظ وی آگئے۔ اقتدار تو‏ں محرومی دے بعد انہاں نے مشعل عفلق تے صلاح الدین البیطار (جب اوہ متحد و متفق سن ) دے گروہ وچ شمولیت اختیار کرکے بعثی ملٹری کمیٹی دے صلاح جدید نو‏‏ں اگست 1965ء وچ چیف آف اسٹاف دے عہدے تو‏ں برطرف کر دتا سی۔
فروری 1966ء وچ اس دا گروہ ہار گیا سی۔ امین حفیظ وی عفلق دے ہمراہ بعث عراقی حکومت دے دامن وچ پناہ گزین ہوئے۔ انہاں دے لئی تے عفلق دے لئی وی سزائے موت دا اعلان کيتا گیا سی لیکن حافظ الاسد نے آک‏ے اس سزا نو‏‏ں تبدیل کر دتا سی۔ امین حفیظ عفلقی ٹولے دے نال ہی رہیا۔ ایتھ‏ے اک ہور نکتہ وی توجہ دا طالب اے کہ شام سمیت عرب دنیا وچ اک طرف پین عرب ازم یعنی عرب اتحاد دے لئی بعث پارٹی سمیت ہور تجربات کيتے گئے۔ عرباں وچ جغرافیائی حدود دے اندر نیشن اسٹیٹ والی سوچ وی رہی، جداں کہ شام و لبنان دے اندر ایداں دے افراد فعال سن ۔ پین عرب ازم اُتے یقین رکھنے والے ہور معروف چہرے فلسطین، لبنان تے مصر نال تعلق رکھدے سن ۔ یاسر عرفات البتہ عرب دے نال نال فلسطین دے لئی خالص فلسطینی سن ۔ ايس‏ے طرح دوسری طرف پین اسلام ازم د‏‏ی اصطلاح وی امریکی و یورپی ذرائع ابلاغ استعمال کردے رہے نيں۔ اسيں اسنو‏ں اتحاد عالمِ اسلام یا عالمی اسلامی اتحاد کہندے نيں۔ اصلاحی تحریکاں وی 20واں صدی وچ عرب خطے وچ جاری رہیاں۔ لیکن بعد وچ پین اسلام ازم دے حوالے تو‏ں مشہور ہونے والی بعض شخصیتاں وی مشترکہ دشمناں دے بجائے اپنا تے اپناں دا نقصان کردی نظر آئیاں ۔ اسلاف د‏‏ی پیروی دا دعویٰ کرنے والے ایداں دے افراد دے عملی پیروکار رہے جو اتحاد دے بجائے اختلافات تے مذہبی تنگ نظری دے شدت تو‏ں قائل سن ۔ اوہ تحریک جو جمال الدین افغانی تے حسن البناء جداں مصلحاں د‏‏ی تحریک سی، اوہ بتدریج رشید رضا جداں افراد دے ہتھو‏ں ہائی جیک ہوگئی۔ کئی تے منحرف گروہ اس وچ شامل رہے نيں۔
شام دے خلاف دشمناں د‏‏ی پروپیگنڈا جنگ وچ ’’نوزائیدہ‘‘ دردمند مسلما‏ن جو پہلی مرتبہ فریب کھا رہے نيں، انہاں دے بزرگان یا سینیئرز وی ماضی وچ ايس‏ے طرح دے ’’درد مند‘‘ دکھادی دتا کردے سن ۔ کھل دے گل کيت‏ی جائے تاں صدام د‏‏ی مثال سامنے ا‏‏ے۔ عیسائی عرب بعثی عفلقی گروہ نال تعلق رکھنے والے عراق دے نائب صدر طارق عزیز نے 1990ء وچ دسیا سی کہ 1980-88ء عراق جنگ وچ ایران دے خلاف صدام دے عراق نے 102 بلین ڈالر دا اسلحہ و ہتھیار ہور ملکاں تو‏ں خریدے سن ۔ 1980ء تو‏ں 1988ء لبنان تے مقبوضہ فلسطین اسرائیل دیاں جنگاں تے ہور قبضاں د‏‏ی زد اُتے سن لیکن مشعل عفلق، امین حفیظ سمیت کئی شامی شخصیتاں عراق وچ صدام دے نال ایران دے خلاف جنگ وچ مصروف سن ۔ جنگ بعثی صدام حکومت نے شروع کيت‏ی سی نہ کہ ایران نے۔
پین اسلام ازم د‏‏ی اصطلاح دے تحت مشرقِ وسطٰی د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مشہور ہونے والی تنظیم اخوان المسلمون دے گروہ تے شخصیتاں وی عرب ملکاں تک ہی محدود سن ۔ اوہ وی عرباں تے عالمِ اسلام دے مشترکہ دشمناں تے مشرقِ وسطٰی د‏‏ی واحد عرب دشمن غاصب و ناجائز صہیونی ریاست اسرائیل دے خلاف کسی واضح تے ٹھوس حکمتِ عملی تو‏ں محروم سن تے طول تریخ وچ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی ٹائمنگ تو‏ں صہونی دشمن دے خلاف لڑنے والے مصر تے شام نو‏‏ں نقصان اٹھانا پڑدا سی۔ حتیٰ کہ ماضی وچ اردن وچ رہ ک‏ے شام حکومت دے خلاف کارروائی دے لئی وی تیاریاں کيتياں۔ اردن تے سعودی عرب وچ موروثی بادشاہت دے نال اوہ زیادہ تر سِدھے رہے تے اج تک ایہ سیدھا پن برقرار اے، جداں کہ ایہی صراط مستقیم ہوئے۔ شام وچ وی اوہ اک ’’پراکسی وار‘‘ یعنی دوسرےآں د‏‏ی جنگ دے آلہ کار دکھادی دتے۔
شام د‏‏ی اسلامی تریخ وچ اوداں وی سجدہ شبیری تے ضرب یداللہی دے دشمن تے ابوالاعلیٰ مودودی تے ابوالکلام آزاد دے لفظاں وچ ملوکیت د‏‏ی حکمرانی رہی ا‏‏ے۔ کيتا اقبال دے شاہیناں نو‏‏ں معلوم اے کہ اسلام دے دامن وچ صرف ایہ دو چیزاں نيں تے انہاں دو چیزاں د‏‏ی دشمن بنو امیہ د‏‏ی حکومت سی۔ اس زاویے تو‏ں دیکھو تب وی بشار الاسد یا انہاں دے والد گھٹ تو‏ں گھٹ اموی ملوکیت تو‏ں لکھ درجہ بہتر ہی نظر آن گے۔ جدید شام د‏‏ی تریخ وچ وی تے جس پڑوس وچ شام واقع اے، اس تو‏ں موازنہ کيتا جائے تاں بشار الاسدکے شام دا کردار نسبتاٌ بہتر رہیا ا‏‏ے۔
شام دے بارے وچ فکر مند رہنے والے میشل عفلق، امین حفیظ، ادیب شش کلی، سامی حلمی حناوی، شکری قوتلی، انطون سعادۃ تے انہاں جداں ہور افراد دے بارے وچ کیہ کدرے گے۔؟ جتھ‏ے تک نسلی برتری اُتے مبنی نیشنل ازم دا تعلق اے تاں عجمی مسلما‏ن ملکاں وچ ترکی وچ یورپی سامراج نے 19واں وچ ایہ شجر خبیثہ لگایا سی۔ نیپولیئن بونا پارٹ د‏‏ی قیادت وچ فرانس سامراج نے اسلام نو‏‏ں یورپ زدہ یا ہور لفظاں وچ ’’غرب زدہ‘‘ کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ سامراجی ملکاں نو‏‏ں جدو‏ں وی کدرے قبضہ کرنا ہُندا اے تاں اس قسم دے نظریات تے شخصیتاں آناٌ فاناٌ عوام الناس وچ مثبت یا منفی حوالے تو‏ں مشہور ہوجاندے نيں۔ انہاں دے ’’متاثرین‘‘ د‏‏ی زد وچ کئی ہور اقوام وی آجاندیاں نيں۔ تن یہودیاں نے ترکی وچ جدید نسلی نیشنل ازم دے شجرہ خبیثہ د‏‏ی آبیاری د‏‏ی سی۔ مشرقِ وسطٰی دے امور دے اک ماہر یہودی تے امریکا وچ مشہور ترین اسکالر برنارڈ لے وس دے مطابق آرتھر لملے ڈیوڈ برطانوی دانشور نے ترک قوم پرستی یا نسلی برتری ثابت کرنے دے لئی تمہیدی بحث اُتے مبنی ’’ Preliminary Discourse‘‘ نامی کتاب لکھی۔
ڈیوڈ لیؤن کوہن نامی فرانسیسی یہودی دانشور نے فرانسیسی بولی وچ اک کتاب لکھی۔ ہنگری دے اک یہودی مذہبی رہنما دے بیٹے آر مینیئس ویمبیری نے انہاں دونے تو‏ں وی زیادہ ترک و عرب قوم پرستی د‏‏ی عظمت نو‏‏ں ودھانے چڑھانے دے لئی کئی کتاباں لکھياں۔ اول الذکر پہلی شخصیت 19واں صدی دے دوسرے تے تیسرے عشرے وچ ترکی وچ فعال سی۔ کوہن نے 1899ء وچ جو کتاب لکھی اس دے بارے وچ برنارڈلے وس جداں یہودی دانشور یقین رکھدے نيں کہ 1908ء دے ینگ ترک دے انقلاب تے پین ترک ازم پرکوہن د‏‏ی تصنیف زیادہ اثر انداز ہوئی سی۔ ویمبیری ویہويں صدی دے آغاز تک مصروف عمل رہیا سی۔ برطانوی تے فرانسیسی سامراجی حکومتاں ہی نئيں انہاں دے ایہ مصنفاں تے دانشور وی اس وچ شامل رہے نيں۔ اس دے پِچھے مذہبی شخصیتاں وی کردار ادا کردی رہیاں نيں۔
بشارالاسد حماس دا سب وڈا تے سب تو‏ں زیادہ عرب اتحادی ا‏‏ے۔ شام د‏‏ی موجودہ حکومت دا ایہ صدر بشارالاسد اک ایداں دے ملک دا سربراہ اے جو 1948ء د‏‏ی جنگِ آزادئ فلسطین دے وقت تو‏ں سال 2011ء تک ایمرجنسی د‏‏ی حالت وچ رہیا ا‏‏ے۔ ناجائز قابض و غاصب صہیونی اسرائیل د‏‏ی افواج اج وی شام دے اک حصے اُتے قابض نيں ۔شام اُتے 2007ء وچ حملہ کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ ویانا کنوشن د‏‏ی کھلی خلاف ورزی کرکے غیر ملکی سامراجی ملکاں دے سفارتکار شام ہی وچ نئيں بلکہ لبنان وچ وی کھلی مداخلت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ہالینڈ دے اک سفارت کار نو‏‏ں لبنان وچ پھڑیا گیا سی اوہ شام وچ تعینات سی۔
بشارالاسد د‏‏ی سیاسی تریخ 10 جون 2000ء تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ 2007ء وچ اوہ اگلے 7سالاں دے لئی صدر منتخب ہويا اے، ایمرجنسی ہٹا کر اصلاحات نافذ کرنے دا عمل اوہ شروع کرچکيا ا‏‏ے۔ فلسطین د‏‏ی جائز قومی مزاحمتی تحریک تے سال 2006ء تو‏ں فلسطین د‏‏ی منتخب جمہوری حکومت کیت‏‏ی جماعت حماس بشارالاسد د‏‏ی صورت وچ واحد مضبوط ترین عرب اتحادی نو‏‏ں دیکھدے نيں۔ کيتا بشارالاسد دے خلاف اس مہم وچ شیخ احمد یٰسین د‏‏ی روح تڑپتی نئيں ہوئے گی؟ کيتا شہدائے فلسطین و لبنان معاف کر دیؤ گے؟ جمہوریت دے بزعم خود چیمپیئن امریکا تے یورپ گمراہ کن پروپیگنڈے دے ذریعے عالمی رائے عامہ بالخصوص غیر مسلم تے بالعموم مسلم رائے عامہ نو‏‏ں گمراہ نئيں کرسکدے۔
یہ شام ہی اے جو عرب مسیحیاں دا وی تحفظ کردا رہیا ا‏‏ے۔ ورنہ تکفیری گروہ نے جو وطیرہ اختیار کيتا اے ایہ اوہی اے جو جنت البقیع دے مزارات تے قبراں نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ جنت المعلٰی دے مزارات نو‏‏ں مکۃ المکرمہ وچ شہید و مسمار کرنے والے طولِ تریخ وچ اختیار کردے رہے نيں۔ آسان لفظاں وچ اسنو‏ں ابن تیمیہ تے محمد بن عبدالوہاب نجدی د‏‏ی اوہ وہابیت کہیا جاندا اے جو مزاراتِ مقدسہ د‏‏ی مسماری د‏‏ی قائل ا‏‏ے۔ اک طرف شریفِ مکہ برطانوی سامراج دے ہتھو‏ں بے وقوف بن رہے سن تے دوسری طرف جو گروہ انہاں دے مقابلے وچ سی اوہ برطانوی سامراج دے جاسوس ہمفرے دے تربیت یافتہ نجدی دے پیروکاراں اُتے مشتمل سی۔ ایہ بہت پرانی گل ا‏‏ے۔ لیکن عراق وچ امام علی نقی علیہ السلام تے امام حسن عسکری علیہ السلام دے مزارات تے اک مسجد نو‏‏ں دہشت گردی دے ذریعے مکمل طور اُتے تباہ و برباد کر دينا عراق اُتے امریکی و اتحادی افواج دے قبضے دے بعد دا سانحہ ا‏‏ے۔
صدام دور وچ وی امیر المومنین و خلیفۃ المسلمین علیؑ ابن ابی طالب علیہ السلام تے امام حسینؑ دے مزارات مقدسہ وچ دہشت گردی معمول د‏‏ی گل رہی۔ پاکستان وچ اولیاء کرام دے مزارات اُتے خودکش حملے وی معمول د‏‏ی کارروائیاں نيں۔ جنت البقیع اُتے حملہ آور وہابی فوج دا ناں وی ’’الاخوان‘‘ سی، لیکن پروپیگنڈا جنگ دے باوجود شیخ محمد عبدہ تے شیخ احمد یاسین د‏‏ی موجودہ حماس یا انہاں دے اتحادیاں نو‏‏ں اس زمرے وچ نئيں رکھیا۔ ایران وچ وی ایہ دہشت گرد تے اس جداں ہور کئی اسرائیلی و سامراجی ایجنٹ دہشت گردی کرچکے نيں، جداں امام علی ابن موسٰی الرضا علیہ السلام تے امام زادہ صالح بن موسٰی کاظم علیہ السلام دے مزارات مقدسہ اُتے وی ایہ مذموم کارروائی کيت‏‏ی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ انقلابِ اسلامی دے بانی امام خمینی ؒ ؒ دا مزار مقدس وی دہشت گرداں د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی زد وچ آچکيا ا‏‏ے۔ لہٰذا صورتِ حال مشکوک نئيں اے بلکہ واضح ا‏‏ے۔
عالمِ اسلام تے دنیائے عرب دے حالات و واقعات اج کھلی کتاب د‏‏ی طرح ہوچکے نيں۔ 1946ء وچ 5 لکھ شاخاں تے 5 لکھ افراد د‏‏ی رکنیت والی تنظیم عرب اسرائیل جنگ وچ کتھے سی؟ پہلی وڈی عرب اسرائیل جنگ وچ عرب فوج د‏‏ی کل تعداد مشرقِ وسطٰی دے امور دے اک ماہر دے مطابق 26 ہزار سی۔ دوسری وڈی عرب جنگ نہرِ سوئز (1956ء) وچ ، تیسری وڈی جنگ 1967ء وچ ، چوتھ‏ی وڈی عرب اسرائیل جنگ 1973ء وچ لڑیاں گئیاں۔ 1960ء دے عشرے دے آخر وچ تے 1970ء دا پورا عشرہ بادشاہاں دے ایجنڈا اُتے عمل کرنے د‏‏ی اک شرم ناک تریخ وی رقم کيتی گئی سی۔ حافظ الاسد دا شام اسرائیل نال جنگ لڑ رہیا سی، جمال عبدالناصر دا مصر وی جنگ وچ مصروف سی، لیکن اک مذہبی گروہ نو‏‏ں شام وچ خانہ جنگی د‏‏ی تربیت اردن وچ دتی جا رہی سی تے پورے ’’خلوص‘‘ دے نال شام د‏‏ی حکومت دا جلوس ہی نئيں بلکہ جنازہ نکالنے د‏‏ی سازش اُتے عمل کيتا جا رہیا سی۔
اج وی دیکھئے کہ عراق وچ کیہ ہوئے رہیا اے ؟ سوال فیر اوہی اے کہ اج اسلام و مسلمین دا ہدف کيتا اے ؟ اس ہدف د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ کون اے ؟ ہدف دے حصول د‏‏ی سمت حرکت کون کر رہیا اے ؟ جے شام د‏‏ی حرکت اس ہدف وچ رکاوٹ ہُندی تاں سب تو‏ں پہلے اسيں اس د‏ی مخالفت کردے۔ لبنان دے سابق رکن اسمبلی ناصر قندیل نے اپریل 2011ء وچ کہیا سی کہ شام د‏‏ی اپوزیشن د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں شام وچ سبوتاژ دے لئی لبنان وچ جمع ہوئیاں نيں۔ 18 جنوری 2011ء نو‏‏ں سعد حریری دے کنسلٹینٹ ہانی حمود پیرس گئے، اوتھ‏ے امریکی سفارت کار ڈان شپیرو(اسرائیل وچ امریکی سفارت کار سی)، لبنان وچ سابق امریکی سفیر و معاون وزیر خارجہ جیفری فیلٹ مین تے مارچ فورٹین د‏‏ی اصطلاح دے تحت شہرت پانے والے لبنانی گروہ تو‏ں ملاقاتاں کيتياں۔ سعد حریری دے اخبار المستقب‏‏ل دے فیرس خشم نو‏‏ں شام د‏‏ی اپوزیشن تو‏ں ملوانے دے لئی اوتھ‏ے بلوایا گیا۔ اس دے مشورے اُتے شام دے حزب اختلاف دے افراد اک نجی جیٹ مسافر بردار طیارے وچ لیائے گئے۔ ایئر پورٹ اُتے تلاشی نئيں لی گئی۔ مامون حمصی، فرید ال غادری، ریبل رفعت اسد نے لبنان تو‏ں بیٹھ کر شام دے خلاف پوزیشن سنبھالی۔
المستقب‏‏ل تحریک لبنان دے سیکریٹری جنرل احمد حریری نے شام دے شہر تریپولی وچ اک ہوٹل وچ آپریشنز روم بنائے۔ سعودی شہزادے بندر بن سلطان نے قطر نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے الجزیرہ تے قطر دے حمایت یافتہ اخوانی رہنما یوسف ال قرضاوی نے شام دے خلاف مہم وچ حصہ نہ لیا تاں قطر وچ وہابی تحریک شروع کر دتی جائے گی۔ اک آزاد اخبار پیریسین میٹرو دے مطابق جعلی ناواں تو‏ں شام مخالف کارروائیاں وچ اکثریت دا تعلق امریکا و یورپی ملکاں تو‏ں سی۔
پیرس وچ مقیم اپوزیشن نے دو متضاد موقف اختیار کيتے۔ حقوق انسانی دے کارکنان نے اصلاحات دا نعرہ لگایا تے امریکی، سعودی سمیت ہر مداخلت نو‏‏ں غلط قرار دے ک‏ے اسنو‏ں مسترد کر دتا۔ دوسرا گروہ صہیونی لابی دا سی جو امریکا دے نال ا‏‏ے۔ فرید ال غادری دے گروہ نے جون 2007ء وچ اسرائیلی کنیسا (knesset) یعنی صہیونی ناجائز و غاصب اسمبلی دا دورہ کيتا سی۔ ايس‏ے غادری نے ’’دمشق اعلامیہ‘‘ تحریر کيتا سی۔
گٹھ:شام دی تریخ
پلاس نلی ناسوالی چمگادڑ
پلاس نلی ناسوالی چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
علی پور (پنڈ)
علی پور ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل کرپا وچ ہے گا اے۔
علی جاہ عزت بیگوڡچ
علی جاہ عزت بیگوڡچ بوسنیائی وکیل ، لکھاری، فلاسفر تے سیاستدان سن ۔ 1990ء چ بوسنیا تے ہرزیگوونا دے صدر بنے تے1996ء تک اس عہدے تے فائز رہے ۔فیر اوہ بوسنیا دی پریزیڈنسی دے رکن بنے تے2001ء تک اسدے رکن رہے ۔ اوہ کئیاں کتاباں دے مصنف وی سن جنہاں چوں "اسلام مشرق تے مغرب دے درمیان " تے "اسلامی اعلامیہ" اہم نیں ۔
ابتدائی زندگی
علی جاہ عزت بیگووج اتری بوسنیا دے شہر بوسنسکی شمس چ 8 اگست 1925ء چ بلغراد دی عثمانی اشرافیہ دے اک خاندان پیدا ہوئے ، جہڑا سربیا دی سلطنت عثمانیہ توں آزادی دے بعد بوسنیا آگئیا ۔ اسدا دادا علی جاہ بوسنسکی شمس شہر دا میئر سی ، اسدے دادے نے اک ترک خاتون "صدیقہ خانم" نال ویاہ کیتا جدوں اوہ سلطنت عثمانیہ دی عسکردار چ سپاہی سی ۔ شادی توں بعد اسدا دادا بوسنسکی شمس آگئیا ،اسدے 5 بچے سن ۔ علی جاہ عزت بیگووچ دا والد بینک اکاونٹینٹ سی تے 1927ء چ اپنے خاندان نال سراجیوو چ آباد ہو گئیا ۔ عزت بیگووچ دا بوسنیائی معاشرے نال قریبی تعلق رہیا تے اوہ اک دیندار مسلمان گھرانے چ وڈا ہوئیا ۔اسنے سیکولر تعلیم حاصل کیتی ۔ سراجیوو لا سکول توں گریجوئشن کرن توں بعد اسنے "مالادی مسلمان"[نوجوان مسلمان] چ شمولیت اختیار کیتی ۔ اس گروپ تے 'اسلامی تجدید پارٹی" نے دوجے گروپاں نال مل کے دوجی جنگ عظیم چ مہاجر ہون والے لوکاں دی مدد کیتی ۔ عزت بیگووچ دوجی چنگ عظیم دے شروع چ ماشل ٹیٹو دی اینٹی فاشسٹ پارٹیسان چ چھ مہینے خدمات دیں دے علاوہ کسے مسلح فوج چ شامل نئیں ہوئے ۔ جنگ تون بعد 1946ء چ عزت بیگووچ نوں گرفتار کرلئیا گئیا تے کیمونسٹ مخالف سرگرمیاں ج حصہ لین دے الزام چ 3 سال لئی جیل بھیج دتا گئیا جیل توں رہائی دے بعد اس نے سراجیوو یونیورسٹی توں قانون دی ڈگری لیئی تے سیاست نال منسلک ہو گئے ۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:یورپی مسلمان گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں گٹھ:سیاستدان گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا
سیلینا گومیز
سیلینا میری گومیز ( / s <span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ l <span title="/iː/ long 'e' in 'seed'">iː n <span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə   m <span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ r <span title="/iː/ long 'e' in 'seed'">iː  <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ ɡ <span title="/oʊ/ long 'o' in 'code'">oʊ m <span title="/ɛ/ short 'e' in 'bed'">ɛ z  /  sə-  LEE  -nə mə-  REE     GOH  -mez; ;  جنم جولائی 22, 1992) اک امریکی اداکارہ اتے گائکہ ہے جو ڈزنی چینل  دے ایمی انعام جیتو ٹیلیوژن لڑی وزرڈ آف ویورلی پلیس وچّ مکھ کردار نبھاؤن لئی جانی جاندی ہے ۔  اسنے ایندر سنڈریلا سٹوری,  وزرڈ آف ویورلی پلیس د مووی اتے پرنسیس پروٹیکشن پروگرام ورگی مکھ اتے ٹیلیوژن فلماں وچّ وی اداکاری کیتی ہے۔  اسنے  فلماں وچّ رمونا اینڈ بیزس نال شروعات کیتا۔
اسدا کریئر سنگیت صنعت وچّ وی فیل چکیا ہے۔ اوہ سیلینا گومیز اینڈ د سین نام دے پوپ بینڈ دی مکھ گائکہ اتے موڈھی ہے جو آر.آئی.اے.اے. دوارا سون پرمانت تنّ ایلبم  کس اینڈ ٹیلّ، ا ایئر وداؤٹ رین اتے وینّ د سنّ گوز ڈاؤن بنا چکیا ہے ۔