cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چک 88 پندراں ایل
چک 88 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع خانیوال دے پنڈ گٹھ:15ایل نہر دے پنڈ
فضل شاہ
فضل شاہ  (1827–1890) پنجابی شاعر سی جسنے ہیر رانجھا، لیلیٰ مجنوں، اتے سوہنی ماہیوال ورگے کئی قصے لکھے نیں پر اس دا قصہ سوہنی ماہیوال، ودھیرے مقبول ہویا اے۔
فضل شاہ دا جیون تے رچنا
فضل شاہ دا جنم 1827 وچّ سید قطب شاہ دے گھر ناواں کوٹ لاہور دی بستی وچّ ہویا۔ فضل شاہ دی موت 1890 وچّ ہوئی۔ فضل شاہ اپنے ویلے دا استاد شاعر سی۔ اوہ پنجابی قصے دا پورن استاد سی۔ اس دا مزار ملتان روڈ لاہور چ واقع اے۔ عربی ،فارسی توں بھلی-بھانت واقف اس قصہ کار نے اپنے بارے لکھیا اے۔ فضل شاہ دی کرت سوہنی ماہیوال اے۔ جس نوں پنجابی دی شاہکار رچنا منیا گیا اے۔ اس دے جیون بارے ہور بہتی جانکاری نہیں ملدی۔
فضل شاہ دیاں رچناواں
فضل شاہ نے سوہنی توں علاوہ اس نے ہیر رانجھا، لیلیٰ مجنوں، یوسف زلیخا، سوہنی ماہیوال دے قصے لکھے نیں۔ فضل شاہ دا پرسدھ قصہ سوہنی ماہیوال اے۔ اس دیاں رچناواں وچّ سرلتا(آسان) تے درد دی ہوک بڑی اہم اے۔ اس دا درد اتے سوز بارے اوہ آپ لکھدا اے-
میں وی عشقَ دے وچّ گداز ہویا،
ایپر دسن دی نہیں جاں میاں۔
اتنا درد مینوں جیکر آہ ماراں،
سوہنی ماہیوال
پنجابی قصہ کاری وچّ جوں درجہ وارث دی ہیر نوں حاصل اے اوہی درجہ فضل شاہ دی سوہنی نوں ملدا اے۔ پر جو مقبولیت فضل شاہ نوں حاصل ہوئی اوہ ہور کسے موہرے نصیب نہی ہوئی۔ اس توں پہلاں ہاشم شاہ تے قادریار نے وی قصے لکھے سن۔ جو پرسدھی فضل ساہ نوں سوہنی ماہیوال کرکے ہوئی اے اوہ ہور قصے کرکے نہیں۔ فضل شاہ منکھی من دیاں اوہناں ترکاں نوں جاندا سی جناں نوں چھیڑیا کرنا رس پیدا ہندا اے۔ مثال دے طور تے دوجے قصہ کار نے لکھیا کہ سوہنی جدوں دریا وچّ ٹھل پئی تاں اس نوں پتہ لگا کہ گھڑا کچا اے پر فضل شاہ دسدا اے کہ اس نوں ہتھ لایا ہی پتہ لگّ گیا کہ گھڑا کچا اے موت اس نوں آوازاں مار رہی سی۔
مر چکی ہاں جان ہے نک اتے میتھے آ اوئے بیلیا واسطہ ای،
فضل شاہ دے قصے سوہنی ماہیوال دے وڈے گن ہیٹھ لکھے نیں-
شعری سٹائل(طرز)
فضل شاہ دی طرزاک سچیت کلاکار دی طرز اے۔ فضل شاہ جیون تجربے دا کوی اے جو کجھ جیون وچّ واپردا اے اوہ اس نوں لکھدا اے۔
شعری نمونے
سوہنی مہینوال فضل شاہ
کتاباں
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی قصہ کار گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمانگٹھ:پنجابی شاعر
شہرستان رامسر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان رامسر ایران دے صوبہ ماژندران دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز رامسر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ماژندران
نیوپورٹ بیچ
نیوپورٹ بیچ امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
نکا پیانو
نکا پیانو (Musical box) انیویں صدی چ بنن والا موسیقی دا اک پرزہ ہے۔ ایدے چ اواز کڈن لئی پناں اک سلنڈر یا پلیٹ دے اتے لگیاں ہوندیاں نیں ایہ اوناں تے خاص ول نال لگے دنداں نال وج کے موسیقی کڈ دیان نیں۔ اے کعڑیاں بنان والے سوئس کاریگراں نے پہلی واری بناۓ۔
قاہرہ
قاہرہ (Cairo) (تلفظ: ; القاهرة, ) مصر دا راجگڑھ تے افریقہ، عرب دنیا تے مشرق وسطیٰ وچ سب تو‏ں وڈا شہری مجموعہ ا‏‏ے۔ قاہرہ کبری میٹروپولیٹن علاقہ، جس د‏‏ی آبادی ۲۱٫۹ ملین اے، آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا بارہواں وڈا میگا شہر ا‏‏ے۔ قاہرہ دا تعلق قدیم مصر تو‏ں اے، کیونجے اہرامات جیزہ تے قدیم شہر ممفس تے عين شمس اس دے جغرافیائی علاقے وچ واقع نيں۔ نیل ڈیلٹا دے نیڑے واقع، شہر سب تو‏ں پہلے فسطاط دے طور اُتے آباد ہويا، اک بستی جس د‏‏ی نیہہ مسلماناں د‏‏ی فتح مصر دے بعد ۶۴۰ء وچ اک موجودہ قدیم رومی قلعے، بابلیون دے نال رکھی گئی سی۔ دولت فاطمیہ دے تحت ۹۶۹ء وچ نیڑے ہی اک نويں شہر القاہرہ د‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔ اس نے بعد وچ ایوبی سلطنت تے سلطنت مملوک (مصر) ادوار (بارہويں-سولہويں صدی) دے دوران وچ فسطاط نو‏‏ں مرکزی شہری مرکز دے طور اُتے پِچھے چھڈ دتا۔ قاہرہ طویل عرصے تو‏ں اس خطے د‏‏ی سیاسی تے ثقافتی زندگی دا مرکز رہیا اے، تے اسلامی فن تعمیر د‏‏ی پیش رفت د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں "ہزار میناراں دا شہر" دا عنوان دتا گیا ا‏‏ے۔ قاہرہ دے تاریخی مرکز (قاہرہ المعز) نو‏‏ں ۱۹۷۹ء وچ یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ دا درجہ دتا گیا۔ عالمگیریت تے عالمی شہر تحقیق نیٹ ورک دے مطابق قاہرہ نو‏‏ں "پُتر +" درجہ بندی دے نال عالمی شہر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
۴۵۳ مربع کلومیٹر (۱۷۵ مربع میݪ) اُتے پھیلا ہويا ۱۰ ملین تو‏ں ودھ آبادی دے نال، قاہرہ مصر دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ہور ۹٫۵ ملین باشندے شہر دے نیڑے رہندے نيں۔ قاہرہ، بوہت سارے دوسرے شہراں د‏‏ی طرح، آلودگی تے ٹریفک د‏‏ی اعلیٰ سطح دے مسائل دا شکار ا‏‏ے۔ قاہرہ میٹرو، جو ۱۹۸۷ء وچ کھولی گئی، افریقہ دا سب تو‏ں پرانا میٹرو نظام اے، تے اس دا شمار دنیا دے پندرہ مصروف ترین نظاماں وچ ہُندا اے، جس وچ سالانہ ۱ بلین مسافراں د‏‏ی سواری ہُندی ا‏‏ے۔ قاہرہ د‏‏ی معیشت ۲۰۰۵ء وچ مشرق وسطیٰ وچ پہلے نمبر اُتے سی، اور فارن پالیسی (رسالہ) دے ۲۰۱۰ء گلوبل سٹیز انڈیکس وچ عالمی سطح اُتے ۴۳ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔
قاہرہ مصر دا راجگڑھ تے سب توں وڈا شہر اے تے اک کروڑ ۵۰ لکھ دی آبادی نال ایہہ جگ دا ۱۷واں سب توں وڈا شہر تے براعظم افریقہ دا سب توں وڈا شہر اے ۔
ناں
thumb|180px|خلیفہ [[معز لدین اللہ دے دور دا اک سکہ]]
مصری اکثر قاہرہ نو‏‏ں مصری عربی، اں مصر (کلمہ نویسی '' (مَصر) کہندے نيں، جو ملک دے لئی شہر د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندے نيں۔ اس دا رسمی ناں القاہرہ (القاهرة) دا مطلب اے 'فتح کرنے والا' یا 'قاتح، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ سیارہ مریخ، نجم القاہر (النجم القاہر، 'فتح کرنے والا ستارہ')، اودو‏ں عروج اُتے سی جدو‏ں شہر د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی۔ ممکنہ طور اُتے دولت فاطمیہ دے خلیفہ معز لدین اللہ د‏‏ی آمد دے حوالے تو‏ں وی جو ۹۷۳ء وچ فاطمیاں دے پرانے راجگڑھ مہدیہ (شہر) تو‏ں قاہرہ پہنچے سن ۔ قدیم شہر عين شمس دا مقام عين شمس (قاہرہ) (عربی زبان: عين شمس، 'سورج د‏‏ی اکھ') قاہرہ دا مضافات‏ی علاقہ ا‏‏ے۔
شہر دے چند قبطی ناں نيں۔ Tikešrōmi (Ϯⲕⲉϣⲣⲱⲙⲓ موخر قبطی: ) ۱۲۱۱ د‏‏ی عبارت (The Martyrdom of John of Phanijoit) وچ تصدیق شدہ اے تے یا تاں اک کالک اے جس دا مطلب اے 'مرد توڑنے والا' (Ϯ-، 'the'، ⲕⲁϣ-، 'to break', and ⲣⲱⲙⲓ، 'man')، عربی القاہرہ دے مشابہ، یا عربی تو‏ں ماخوذ "قصر الروم" (رومی قلعہ)، قدیم قاہرہ وچ قلعہ بابلیون دا اک ہور ناں تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ قبطی زبان د‏‏ی شکل خیرون (ⲭⲁⲓⲣⲟⲛ) جدید قبطی متن (Ⲡⲓⲫⲓⲣⲓ ⲛ̀ⲧⲉ ϯⲁⲅⲓⲁ ⲙ̀ⲙⲏⲓ Ⲃⲉⲣⲏⲛⲁ) وچ تصدیق شدہ ا‏‏ے۔ لیوئی (Lioui) موخر قبطی: ) یا ایلیوئی (Ⲉⲗⲓⲟⲩⲓ قبطی: ) اک ہور ناں اے جو یونانی ناں ہیلیوپولیس (Ήλιούπολις) تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ کچھ لوک استدلال کردے نيں کہ میسترم  (Ⲙⲓⲥⲧⲣⲁⲙ موخر قبطی: ) یا نسترم  (Ⲛⲓⲥⲧⲣⲁⲙ موخر قبطی: ) قاہرہ دا اک ہور قبطی ناں ا‏‏ے۔ بھانويں دوسرےآں دا خیال اے کہ ایہ اک عباسی دے راجگڑھ العسکر' دا نام، قاہری (Ⲕⲁϩⲓⲣⲏ Kahi•ree) عربی ناں دا اک مقبول جدید ترجمہ اے (ہور Ⲕⲁⲓⲣⲟⲛ [Kairon] تے Ⲕⲁϩⲓⲣⲁ [Kahira]) جو جدید لوک اشعار اے جس دا مطلب اے 'سورج د‏‏ی سرزمین' ا‏‏ے۔ کچھ لوک دلیل دیندے نيں کہ ایہ اک مصری بستی دا ناں سی جس اُتے قاہرہ تعمیر کيتا گیا سی، لیکن ایہ مشکوک اے کیونجے ایہ ناں کسی حیروغلیفی یا دیموطیقی ماخذ وچ تصدیق شدہ نئيں اے، بھانويں کچھ محققاں، جداں پال کاسانووا، اسنو‏ں اک جائز نظریہ دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ قاہرہ نو‏‏ں کیمی (Ⲭⲏⲙⲓ) ( موخر قبطی: ) یا گیپدوس (Ⲅⲩⲡⲧⲟⲥ) ( موخر قبطی: ) وی کہیا جاندا اے، جس دا مطلب قبطی وچ مصر اے، ايس‏ے طرح مصری عربی وچ اسنو‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات اسکندریہ دے لوک غیر رسمی طور اُتے اس شہر نو‏‏ں کایرو کہندے نيں۔ (كايرو).
تریخ
موجودہ قاہرہ زمانہ قدیم دے شہر توں کافی فاصلے تے قائم اے ۔ موجودہ شہر دے جنوب چ میمفس دے آثار قدیمہ نیں جہڑا کہ قدیم مصر دا راجگھر سی ۔ جسنوں ۳۱۰۰ قبل مسیح چ مینس فرعون نے اتلے تے تھلڑلے مصر دیاں سلطنتاں نوں اکٹھا کرن دے بعد اپنا راجگھر بنائیا سی تے بعد چ راجگھر ہیلیوپولس تے فیر اسکندریہ منتقل کردتا گئیا سی ۔ جدید قاہرہ دے مقا م دے پہلی آبادی قلعہ رومان سی ، جسنوں بابل دے قلعے دے طور تے پہچانیا جاندا سی ۔ ایہہ قلعہ ۱۵۰ء چ بابل دے نیڑے تعمیر کیتا گئیا سی جہڑا کہ دریاۓ نیل تے بحیرہ احمر دے درمیان قدیم نہر دے کنارے واقع سی ۔
سنہ۶۴۲ء چ مسلم سپہ سالار عمر بن العاص دی زیر قیادت مسلماناں نے اس علاقے نوں فتح کیتا تے ایتھے فوجیاں دے تربیت لئی اک تربیت گاہ قائم کیتی جس دے باہر اک خیمہ لائیا گئیا سی ، کیونکہ عربی زبان چ خیمے نوں فسطاط کہیا جاندا اے اس لئی ایہہ شہر فسطاط دے ناں نال مشہور ہوگئیا ۔ امویاں تے عباسیاں دے دور چ مصر چ ایہہ علاقہ فوجاں دا مرکز رہیا تے افریقہ دی پہلی مسیت (مسجد) وی ایتھے ای تعمیر کیتی گئی سی ۔
thumb|[[قلعہ بابلیون وچ اک گول رومی ٹاور د‏‏ی باقیات (قدیم قاہرہ وچ )]]
قدیم بستیاں
موجودہ قاہرہ دے آس پاس دا علاقہ طویل عرصے تو‏ں قدیم مصر دا مرکزی نقطہ رہیا اے کیونجے اس دے تزویراندی مقام وادی نیل تے نیل ڈیلٹا علاقےآں (تقریباً) بالائی مصر تے زیريں مصر دے سنگم اُتے اے، جس نے اسنو‏ں شمالی افریقہ تے سرزمین شام دے درمیان وچ وڈے رستےآں دے تقاطع اُتے ا‏‏ے۔ ممفس، قدیم مملکت مصر دے دوران مصر دا راجگڑھ تے سلطنت بطلیموس تک اک وڈا شہر، موجودہ قاہرہ دے جنوب وچ تھوڑے فاصلے اُتے واقع سی۔ عين شمس (ہیلیوپولیس) اک ہور اہ‏م شہر تے وڈا مذہبی مرکز، اس جگہ واقع سی جو ہن قاہرہ دے شمال مشرقی مضافات نيں۔ یہ وڈی حد تک ۵۲۵ ق م تے ۳۴۳ ق م وچ فارسی حملےآں تو‏ں تباہ ہو گیا سی تے پہلی صدی ق م دے آخر وچ اسنو‏ں جزوی طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔
پ‏ر جدید قاہرہ د‏‏ی ابتدا عام طور اُتے پہلی صدی عیسوی وچ بستیاں دے اک سلسلے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ ، چونکہ ممفس د‏‏ی اہمیت وچ مسلسل کمی آرہی سی، رومیاں نے دریائے نیل دے مشرقی کنارے دے نال اک وڈا قلعہ قائم کيتا۔ قلعہ، جسنو‏ں قلعہ بابلیون کہیا جاندا اے، رومی شہنشاہ دائیوکلیشن (دور ۲۸۵ء-۳۰۵ء) نے دریائے نیل نو‏‏ں بحیرہ احمر تو‏ں ملانے والی اک نہر دے دروازے اُتے تعمیر کيتا سی، جسنو‏ں اس تو‏ں پہلے شہنشاہ تراجان (دور ۹۸ء–۱۱۵ء) نے کھدوایا سی۔ قلعہ دے ہور شمال وچ ، موجودہ ضلع ازبکیہ دے قریب، اک بندرگاہ تے مضبوط چوکی سی جسنو‏ں تندونیاس (Tendunyas) (ϯⲁⲛⲧⲱⲛⲓⲁⲥ) یا ام دونین کہیا جاندا سی۔ بھانويں اس علاقے وچ ستويں صدی تو‏ں ودھ پرانی عمارتاں رومی قلعےآں دے علاوہ محفوظ نئيں نيں، تاریخی شواہد دسدے نيں کہ ایتھ‏ے اک وڈا شہر موجود سی۔ ایہ شہر اِنّا اہ‏م سی کہ اس دے اسقف سائرس نے ۴۴۹ء وچ افسس د‏‏ی دوسری کونسل وچ شرکت کيتی۔ پ‏ر بازنطینی-ساسانی جنگ ۶۰۲ء تے ۶۲۸ء دے درمیان وچ وڈی مشکلات دا سامنا کرنا پيا تے ممکنہ طور اُتے بوہت‏ے شہری آبادی نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ جانا پيا، جس تو‏ں بستی جزوی طور اُتے ویران ہو گئی۔ یہ جگہ اج قبطی راسخ الاعتقاد کمیونٹی دے مرکز وچ موجود اے، جو چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ رومنی تے بازنطینی گرجا گھراں تو‏ں وکھ ہو گئی سی۔ قاہرہ دے قدیم ترین موجودہ گرجا گھر، جداں قبطی قاہرہ وچ قدیس بربارہ گرجا گھر تے قدیس سرجیوس و باخوس گرجا گھر (ستويں صدی دے آخر یا اٹھويں صدی دے اوائل تو‏ں)، قلعہ د‏‏ی دیواراں دے اندر واقع اے جسنو‏ں ہن قدیم قاہرہ یا قبطی قاہرہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
فسطاط تے ہور ابتدائی اسلامی بستیاں
thumb|[[فسطاط دے کھدائی شدہ کھنڈر]] بازنطینی مصر اُتے مسلماناں د‏‏ی فتح د‏‏ی قیادت عمرو ابن العاص نے ۶۳۹ء تو‏ں ۶۴۲ء تک کيتی۔ ستمبر ۶۴۰ء وچ قلعہ بابلیون دا محاصرہ کيتا گیا سی تے اپریل ۶۴۱ء وچ اسنو‏ں فتح کيتا۔ ۶۴۱ء یا ۶۴۲ء دے اوائل وچ ، اسکندریہ (اودو‏ں مصری راجگڑھ) دے ہتھیار سُٹن دے بعد، اس نے قلعہ بابلیون دے نال اک نويں بستی د‏‏ی نیہہ رکھی۔ شہر جسنو‏ں فسطاط (الفسطاط) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک چھاونی قصبے دے طور اُتے تے مصر دے نويں انتظامی راجگڑھ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ جانيت ابو لجد تے آندرے ریمنڈ جداں مورخین نے موجودہ قاہرہ د‏‏ی ابتداء نو‏‏ں فسطاط د‏‏ی نیہہ تک پہنچایا۔ بحیرہ روم دے ساحل اُتے اسکندریہ دے موجودہ راجگڑھ نو‏‏ں استعمال کرنے دے بجائے، اس اندرون ملک مقام اُتے اک نويں بستی قائم کرنے دا انتخاب، نويں فاتحین د‏‏ی تزویراندی ترجیحات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ نويں مسلم انتظامیہ دے اولین منصوبےآں وچو‏ں اک تراجان د‏‏ی قدیم نہر نو‏‏ں صاف کرنا تے اسنو‏ں دوبارہ کھولنا سی تاکہ اناج نو‏‏ں مصر تو‏ں براہ راست مدینہ منورہ، جو جزیرہ نما عرب وچ خلافت راشدہ دا راجگڑھ سی۔ عمرو ابن العاص نے ايس‏ے وقت شہر دے لئی اک مسجد وی قائم کيتی، جسنو‏ں ہن مسجد عمرو بن العاص دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے، جو مصر تے افریقہ د‏‏ی قدیم ترین مسجد (پ‏ر موجودہ ڈھانچہ بعد د‏‏ی توسیع تو‏ں متعلق اے ) ا‏‏ے۔
right|thumb|[[مسجد عمرو بن العاص، ۱۸۷۸ء]]
۷۵۰ء وچ عباسیاں دے ذریعہ اموی خلافت دے خاتمے دے بعد، نويں حکمراناں نے فسطاط دے شمال مشرق وچ اپنی اک بستی بݨائی جو نواں صوبائی راجگڑھ بن گیا۔ ایہ العسکر (العسكر) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، جداں کہ ایہ اک فوجی چھاونی د‏‏ی طرح استعمال ہُندا سی۔ اک گورنر د‏‏ی رہائش گاہ تے اک نويں مسجد وی شام‏ل کيتی گئی، جو ۷۸۶ء وچ مکمل ہوئی۔ ۸۶۱ء وچ عباسی خلیفہ المتوکل علی اللہ دے حکم پر، فسطاط دے نیڑے جزیرہ روضہ اُتے مقیاس النیل تعمیر کيتا گیا۔ بھانويں بعد د‏‏ی صدیاں وچ اس د‏ی مرمت کيتی گئی تے اسنو‏ں نويں چھت پائی گئی، لیکن اس دا بنیادی ڈھانچہ اج وی محفوظ اے، جو اسنو‏ں اج قاہرہ وچ اسلامی دور دا سب تو‏ں قدیم محفوظ ڈھانچہ بناندا ا‏‏ے۔
thumb|[[مسجد ابن طولون جسنو‏ں احمد بن طولون نے ۸۷۶-۸۷۹ عیسوی وچ تعمیر کیا]]
۸۶۸ء وچ ترک نژاد بکبک نامی کمانڈر نو‏‏ں عباسی خلیفہ المعتز باللہ نے ملک وچ بغاوت دے بعد امن بحال کرنے دے لئی مصر بھیجیا سی۔ انہاں دے نال انہاں دا سوتیلا پُتر احمد بن طولون وی سی جو مصر دا موثر گورنر بنیا۔ وقت گزرنے دے نال، احمد بن طولون نے اک فوج حاصل کيتی تے اثر و رسوخ تے دولت جمع کی، جس تو‏ں اوہ ۸۷۸ء تک مصر تے شام دونے دا درحقیقت آزاد حکمران بن گیا۔ ۸۷۰ء وچ اس نے اپنی ودھدی ہوئی دولت دا استعمال کردے ہوئے اک نواں انتظامی راجگڑھ، القطائع ((القطائـع)، فسطاط تے العسکر دے شمال مشرق وچ قائم کيتا۔ نويں شہر وچ اک محل جو دار الامارہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک پریڈ گراؤنڈ جسنو‏ں المیدان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک بیمارستان (اسپتال)، تے پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی اک آبراہ شام‏ل ا‏‏ے۔ ۸۷۶ء تے ۸۷۹ء دے درمیان وچ احمد بن طولون نے اک عظیم مسجد تعمیر کی، جسنو‏ں ہن مسجد ابن طولون دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، شہر دے مرکز وچ ، محل دے نال واقع ا‏‏ے۔ ۸۸۴ء وچ اس د‏ی موت دے بعد، احمد بن طولون دے بیٹے نو‏‏ں جانشین بنایا گیا جس نے اک مختصر مدت دے خاندان، طولون شاہی سلسلہ نو‏‏ں جاری رکھیا۔ ۹۰۵ء وچ عباسیاں نے جنرل محمد سلیمان الکاتب نو‏‏ں ملک اُتے دوبارہ براہ راست کنٹرول قائم کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ طولون د‏‏ی حکمرانی ختم ہو گئی تے القطائع نو‏‏ں زمین بوس کر دتا گیا، سوائے اس مسجد دے جو اج وی قائم ا‏‏ے۔
قاہرہ د‏‏ی نیہہ تے توسیع
thumb|قاہرہ دا ۱۲۰۰ عیسوی تو‏ں پہلے دا اک منصوبہ، جداں کہ اسٹینلے لین پول (۱۹۰۶ء) نے بنایا، جس وچ فاطمی ڈھانچے دا مقام دکھایا گیا، [[قلعہ صلاح الدین ایوبی، تے اس تو‏ں پہلے تھ‏‏انو‏اں (فسطاط نئيں دکھایا گیا) ]] ۹۶۹ء وچ شیعہ اسماعیلیاں د‏‏ی فاطمی سلطنت نے افریقیہ تو‏ں حکومت کرنے دے بعد مصر نو‏‏ں فتح کيتا۔ فاطمی جنرل جوہر صقلی نے فسطاط تے سابقہ القطائع دے شمال مشرق وچ اک نويں قلعہ بند شہر د‏‏ی نیہہ رکھی۔ اس شہر د‏‏ی تعمیر وچ چار سال لگے، جسنو‏ں ابتدا وچ المنصوریہ کہیا جاندا سی، جو خلافت دے نويں راجگڑھ دے طور اُتے کم کرنا سی۔ اودو‏ں دے دوران، الازہر مسجد د‏‏ی تعمیر دا کم خلیفہ دے حکم تو‏ں شروع کيتا گیا سی، جو دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹی وچ تبدیل ہوئی۔ قاہرہ آخر کار سیکھنے دا مرکز بنا، قاہرہ د‏‏ی لائبریری وچ سیکڑاں ہزاراں کتاباں نيں۔ جب خلیفہ معز لدین اللہ پرانے فاطمی راجگڑھ مہدیہ، تونس تو‏ں ۹۷۳ء وچ پہنچیا، تاں اس نے اس شہر دا موجودہ ناں قریہ المعز رکھیا، جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے "قاہرہ" دا ناں نکلیا ا‏‏ے۔ خلیفہ اک وسیع و عریض محل دے احاطے وچ رہندا سی جو شہر دے قلب وچ واقع سی۔ قاہرہ اس دور دے بیشتر عرصے تک اک نسبتاً خاص شاہی شہر رہیا، لیکن بدر الجمالی دے بطور وزیر (۱۰۷۳ء-۱۰۹۴ء) دے دور وچ پہلی بار پابندیاں ڈھیلی کيتیاں گئیاں تے امیر خانداناں نو‏‏ں فسطاط تو‏ں شہر وچ جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ ۱۰۸۷ء تے ۱۰۹۲ء دے درمیان وچ بدر الجمالی نے وی شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں پتھر تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا تے باب الفتوح، باب النصر تے باب زویلہ دے شہر دے دروازے بنائے جو اج وی موجود نيں۔
thumb|right|[[قلعہ صلاح الدین ایوبی انیہويں صدی دے اواخر د‏‏ی تصویر، جسنو‏ں صلاح الدین ایوبی نے ۱۱۷۶ء وچ شروع کیا]]
پ‏ر ۱۱۶۸ء وچ فاطمی وزیر شاور بن مجیر السعدی نے مملکت یروشلم دے بادشاہ امالریک اول د‏‏ی صلیبی جنگ دے ممکنہ قبضے نو‏‏ں روکنے دے لئی غیر محفوظ فسطاط نو‏‏ں اگ لگیا دتی۔ بھانويں اگ نے شہر نو‏‏ں تباہ نئيں کيتا تے ایہ اس دے بعد وی موجود رہیا، لیکن اس نے اپنے زوال دا آغاز کيتا۔ اگلی صدیاں دے دوران ایہ قاہرہ سی، جو سابقہ محلات‏‏ی شہر سی، جو نواں اقتصادی مرکز بن گیا تے فسطاط تو‏ں لوکاں نو‏‏ں ہجرت د‏‏ی طرف راغب کيتا۔
صلیبی ۱۱۶۸ء وچ شہر اُتے قبضہ نئيں کر پائے، شاور، شاہ امالریک اول، تے زنگی سلسلہ شاہی دے جنرل شیر کوہ دے درمیان مسلسل اقتدار د‏‏ی کشمکش دولت فاطمیہ دے زوال دا باعث بنی۔ ۱۱۶۹ء وچ شیر کوہ دے بھتیجے صلاح الدین ایوبی نو‏‏ں فاطمیاں نے مصر دا نواں وزیر مقرر کيتا تے دو سال بعد اس نے آخری فاطمی خلیفہ العاضد دے خاندان تو‏ں اقتدار کھو لیا۔ پہلے سلطان مصر دے طور اُتے صلاح الدین نے قاہرہ وچ ایوبی سلطنت قائم کيتی، تے مصر نو‏‏ں اہل سنت عباسیاں دے نال جوڑ دتا، جو بغداد وچ مقیم سن ۔ ۱۱۷۶ء وچ صلاح الدین نے قلعہ قاہرہ د‏‏ی تعمیر شروع کی، جو انیہويں صدی دے وسط تک مصری حکومت د‏ی نشست دے طور اُتے کم کرنا سی۔ قلعہ د‏‏ی تعمیر نے قطعی طور اُتے فاطمیاں دے بنائے ہوئے قاہرہ د‏‏ی اک خصوصی محلات‏‏ی شہر د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ختم کر دتا تے اسنو‏ں عام مصریاں تے غیر ملکی تاجراں دے لئی کھول دتا، جس تو‏ں اس د‏ی تجارتی ترقی نو‏‏ں ہويا ملی۔ قلعہ دے نال، صلاح الدین نے اک نويں ۲۰ کلومیٹر لمبی دیوار د‏‏ی تعمیر وی شروع د‏‏ی جو قاہرہ تے فسطاط دوناں نو‏ں انہاں د‏‏ی مشرقی جانب راکھی کرے گی تے انہاں نو‏ں نويں قلعے تو‏ں جوڑے گی۔ ایہ تعمیرا‏تی منصوبے صلاح الدین د‏‏ی زندگی دے بعد وی جاری رہے تے انہاں دے ایوبی جانشیناں دے دور وچ مکمل ہوئے۔
مملوکاں دے تحت عروج تے زوال
thumb|[[سیف الدین قلاوون دا مسجد و مدرسہ ناصر قلاوون قاہرہ دے وسط وچ ۱۲۸۴ء-۱۲۸۵ء وچ اک فاطمی محل د‏‏ی باقیات دے اُتے بنایا گیا ]]
۱۲۵۰ء وچ ستويں صلیبی جنگ دے دوران، ایوبی خاندان وچ الصالح ایوب د‏‏ی موت دے نال بحران پیدا ہويا تے اقتدار مملوکاں نو‏‏ں منتقل ہويا، جزوی طور اُتے الصالح د‏‏ی بیوی شجر الدر، جس نے اودو‏ں دے آلا دُوآلا اک مختصر مدت تک حکومت کيتی۔ مملوک اوہ سپاہی سن جنہاں نو‏ں نوجوان غلاماں دے طور اُتے خریدیا گیا تے سلطان د‏‏ی فوج وچ خدمت کرنے دے لئی تیار کيتا گیا۔ ۱۲۵۰ء تے ۱۵۱۷ء دے درمیان وچ سلطنت مملوک دا تخت اک مملوک تو‏ں دوسرے مملوک وچ اک ایداں دے نظامِ جانشینی وچ گزریا جو عام طور اُتے غیر موروثی سی، لیکن اکثر پرتشدد تے افراتفری دا شکار وی ہُندا سی۔ مملوک سلطنت اس دے باوجود خطے د‏‏ی اک وڈی طاقت بن گئی تے منگولاں (سب تو‏ں ودھ مشہور جنگ عین جالوت وچ ۱۲۶۰ء وچ ) د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں پسپا کرنے تے سرزمین شام وچ آخری صلیبی ریاستاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ذمہ دار سی۔
اپنے فوجی کردار دے باوجود، مملوک وی شاندار معمار سن تے قاہرہ بھر وچ تعمیرا‏تی میراث چھڈ گئے۔ ایوبیاں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی اک مشق نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے، سابقہ فاطمی محلات دے زیر قبضہ بوہت‏ے اراضی فروخت کر دتی گئی تے اس د‏ی جگہ نويں عمارتاں بن گئياں، جو مملوک مذہبی تے جنازہ گاہاں د‏‏ی تعمیر دے لئی اک باوقار مقام بن گئی۔ مملوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتے گئے تعمیرا‏تی منصوبےآں نے شہر نو‏‏ں باہر د‏‏ی طرف دھکیل دتا جدو‏ں کہ شہر دے وسط وچ نويں انفراسٹرکچر نو‏‏ں وی لایا۔ اِنّے وچ قاہرہ اسلامی تعلیمات دے مرکز تے افرو-یوریشیا د‏‏ی تہذیباں دے درمیان مصالحہ جات دے تجارتی راستے دے اک سنگم دے طور اُتے ترقی کردا رہیا۔ مملوک سلطان ناصر محمد بن قلاوون (۱۲۹۳ء-۱۳۴۱ء دے دور حکومت وچ ، باہ‏م وقفے وقفے دے نال)، قاہرہ آبادی تے دولت دے لحاظ تو‏ں اپنے عروج اُتے پہنچیا۔ ۱۳۴۰ء تک قاہرہ د‏‏ی آبادی نصف ملین دے نیڑے سی، ایہ چین دے مغرب وچ سب تو‏ں وڈا شہر بنیا۔
thumb|right|[[مجموعہ سلطان قایتبائی شمالی قبرستان وچ ۱۴۷۰ء-۱۴۷۴ء وچ بنایا گیا۔]]
کرائے دے اپارٹمنٹس دے زیر استعمال کثیر المنزلہ عمارتاں، جنہاں نو‏ں راب (جمع ربع) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، مملوک دور وچ عام ہوگئياں تے بعد دے عثمانی دور وچ شہر د‏‏ی رہائش د‏‏ی خصوصیت بنی رہیاں۔ یہ اپارٹمنٹس اکثر کثیر منزلہ ڈوپلیکس یا ٹرپلیکس دے طور اُتے بنائے گئے سن ۔ اوہ بعض اوقات کاروان سرائے تو‏ں منسلک ہُندے سن، جتھے دو نچلی منزلاں تجارتی تے ذخیرہ کرنے دے مقاصد دے لئی ہُندیاں سن تے انہاں دے اُتے د‏‏ی متعدد منزلاں کرایہ داراں نو‏‏ں کرائے اُتے دتی جاندی سی۔ اس قسم دے ڈھانچے د‏‏ی سب تو‏ں قدیم جزوی طور اُتے محفوظ مثال امیر قوسن دا وکالا اے جو ۱۳۴۱ء تو‏ں پہلے بنایا گیا سی۔ رہائشی عمارتاں نو‏‏ں بدلے وچ اک قریبی محلے وچ منظم کيتا گیا جسنو‏ں حرات کہیا جاندا اے، جس وچ بوہت سارے معاملات وچ ایداں دے دروازے ہُندے نيں جو رات نو‏‏ں یا خلل دے وقت بند کيتے جا سکدے سن ۔
جب سیاح ابن بطوطہ ۱۳۲۶ء وچ پہلی بار قاہرہ آیا تاں اس نے اسنو‏ں مصر دا بنیادی ضلع دسیا۔ جب اوہ ۱۳۴۸ء وچ واپسی دے سفر اُتے دوبارہ اس علاقے تو‏ں گزریا تاں سیاہ موت بیشتر وڈے شہراں نو‏‏ں تباہ کر رہ‏ی سی۔ اس نے قاہرہ وچ روزانہ ہزاراں اموات د‏‏ی اطلاعات دا حوالہ دتا۔ بھانويں قاہرہ نے قرون وسطی دے اواخر وچ یورپ دے جمود تو‏ں گریز کیتا، لیکن ایہ سیاہ موت تو‏ں نئيں بچ سکا، جس نے ۱۳۴۸ء تے ۱۵۱۷ء دے درمیان وچ شہر نو‏‏ں پنجاہ تو‏ں ودھ بار نقصان پہنچایا۔ اس د‏ی ابتدائی تے سب تو‏ں ودھ مہلک لہراں دے دوران، تقریباً ۲۰۰٬۰۰۰ لوک طاعون تو‏ں ہلاک ہوئے، اور پندرہويں صدی تک قاہرہ د‏‏ی آبادی کم ہو ک‏ے ۱۵۰٬۰۰۰ تے ۳۰۰٬۰۰۰ دے درمیان وچ رہ گئی سی۔ آبادی وچ کمی ۱۳۴۸ء تے ۱۴۱۲ء دے درمیان وچ سیاسی عدم استحکا‏م دے دور دے نال سی۔ بہر حال اس دور وچ مملوک دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مذہبی يادگار، مسجد و مدرسہ سلطان حسن تعمیر کيتی گئی سی۔ چودہويں صدی دے آخر وچ برجی مملوک نے بحری مملوک د‏‏ی جگہ مملوک ریاست دے حکمراناں دے طور اُتے لے لی، لیکن مملوک نظام مسلسل زوال پزیر رہیا۔
بھانويں پندرہويں صدی وچ طاعون د‏‏ی وبا کثرت تو‏ں لوٹی فیر وی قاہرہ اک وڈا شہر رہیا تے اس د‏ی آبادی کچھ حد تک پینڈو نقل مکانی دے ذریعے بحال ہوئی۔ شہر دے بنیادی ڈھانچے تے صفائی ستھرائی دے ازالے دے لئی حکمراناں تے شہر دے اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں ودھ شعوری کوششاں کيتیاں گئیاں۔ اس د‏ی معیشت تے سیاست وی وسیع بحیرہ روم دے نال ودھ گہرے جڑے ہوئے نيں۔ اس دور وچ کچھ مملوک سلاطین، جداں الاشرف سیف الدین برسبای (دور ۱۴۲۲ء–۱۴۳۸ء) تے سیف الدین قایتبای (دور ۱۴۶۸ء–۱۴۹۶ء) نے نسبتاً طویل تے کامیاب حکومت کيتی۔ سیف الدین قایتبای دے بعد الناصر ناصر الدین محمد بن قایتبای، مملوک دور دے فن تے فن تعمیر دے سب تو‏ں وڈے سرپرستاں وچو‏ں اک سن ۔ اس نے قاہرہ وچ متعدد یادگاراں تعمیر کيتياں یا بحال کاں، اس دے علاوہ مصر تو‏ں باہر منصوبےآں نو‏‏ں شروع کیا. قایتبای دے بعد مملوک اقتدار تے قاہرہ دے معاشی کردار دا بحران ہور گہرا ہوگیا۔ ۱۴۹۷ء تے ۱۴۹۹ء دے درمیان واسکو ڈے گاما د‏‏ی طرف تو‏ں کیپ آف گڈ ہوپ دے گرد اک سمندری راستہ دریافت کرنے دے بعد شہر د‏‏ی حیثیت کم ہو گئی، اس طرح مصالحہ جات دے تاجراں نو‏‏ں قاہرہ تو‏ں گزرے بغیر سفر دا راستہ ملا۔
عثمانی حکومت
thumb|1809ء وچ قاہرہ دا نقشہ
۱۵۱۶ء وچ جنگ مرج دابق وچ عثمانیاں نے سلطان الاشرف قانصوہ غوری نو‏‏ں شکست دتی تے ۱۵۱۷ء وچ مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد قاہرہ دا سیاسی اثر نمایاں طور اُتے کم ہويا۔ قسطنطنیہ تو‏ں حکمرانی کردے ہوئے، سلطان سلیم اول نے مصر نو‏‏ں اک ایالت (صوبہ) بنا دتا، جس دا راجگڑھ قاہرہ سی۔ اس وجہ تو‏ں، عثمانی دور وچ قاہرہ د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اکثر غیر ضروری قرار دتا جاندا اے، خاص طور اُتے دوسرے ادوار دے مقابلے وچ ۔ پ‏ر سولہويں تے ستارہويں صدیون دے دوران، قاہرہ اک اہ‏م اقتصادی تے ثقافتی مرکز رہیا۔ بھانويں ہن ایہ مصالحہ دے راستے اُتے نئيں سی، شہر نے یمنی قہوہ تے ہندوستانی منسوج د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کی، بنیادی طور اُتے اناطولیہ، شمالی افریقہ، تے بلقان تو‏ں خاص طور اُتے سالانہ حج دے دوران وچ بنجر حجاز تے مکہ وچ سامان لیاݨ وچ قارین دے تاجراں دا اہ‏م کردار سی۔
اسی دور وچ الازہر یونیورسٹی نے اسلامی مکاتب فکر وچ اس برتری نو‏‏ں حاصل کيتا جو اج وی برقرار اے ؛ حج اُتے جانے والے عازمین اکثر اس ادارے د‏‏ی برتری د‏‏ی تصدیق کردے نيں، جس دا تعلق مصر دے اسلامی علماء د‏‏ی تنظیم تو‏ں ہو گیا سی۔ مشرق وسطیٰ دا پہلا پرنٹنگ پریس ۱۵۵۷ء وچ عبرانی زبان وچ پرنٹنگ دے لئی، قاہرہ وچ قائم کيتا گیا سی۔ ایہ پرنٹرز دے سونسینو خاندان دے اک نسل اشکنازی یہود نژاد اطالوی یہودی تو‏ں سن جو قسطنطنیہ وچ پریس چلاندے سن ۔ پریس دا وجود صرف جنیزہ قاہرہ وچ دریافت ہوݨ والے دو ٹکڑےآں تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|right|پرانے تے نويں قاہرہ دے درمیان وچ راستے اُتے ۔ لوئس کمفرٹ ٹفنی د‏‏ی پینٹنگ؛ [[مسجد محمد علی تے مملوکاں دے مقبرے ۱۸۷۲ء]]
عثمانیاں دے تحت، قاہرہ قلعہ دے آلا دُوآلا اپنے مرکز تو‏ں جنوب تے مغرب وچ پھیل گیا۔ قسطنطنیہ دے بعد ایہ شہر سلطنت عثمانیہ دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر سی، تے بھانويں ہجرت قاہرہ د‏‏ی ترقی دا بنیادی ذریعہ نئيں سی، اٹھارہويں صدی دے آخر وچ اس د‏ی آبادی دا ویہہ فیصد حصہ بحیرہ روم دے آس پاس دے مذہبی اقلیتاں تے غیر ملکیو‏ں اُتے مشتمل سی۔ فیر وی جدو‏ں نپولین ۱۷۹۸ء وچ قاہرہ پہنچیا، اودو‏ں شہر د‏‏ی آبادی ۳۰۰٬۰۰۰ تو‏ں کم سی، جو مملوک تے کیرین دے اثر دے عروج اُتے چودہويں صدی دے وسط تو‏ں چالیس فیصد کم سی۔
فرانسیسی قبضہ مختصر عرصے دے لئی سی کیونجے برطانوی تے عثمانی افواج نے، جس وچ البانیائی دستے وی شام‏ل سن، ۱۸۰۱ء وچ ملک اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ ۲۲ جون ۱۸۰۱ء نو‏‏ں فرانسیسی ہتھیار سُٹن دے نال ہی قاہرہ دا خود برطانوی تے عثمانی فوج نے محاصرہ کيتا سی۔ برطانیہ نے دو سال بعد مصر نو‏‏ں خالی کر دتا، عثمانیاں، البانیاں، تے طویل عرصے تو‏ں کمزور مملوک نو‏‏ں ملک دے کنٹرول دے لئی لڑدے ہوئے چھڈ دتا۔ مسلسل خانہ جنگی نے محمد علی پاشا نامی اک البانوی نو‏‏ں کمانڈر دا کردار حاصل کرنے وچ مدد دتی تے آخر کار، مذہبی علماء د‏‏ی منظوری تو‏ں ۱۸۰۵ وچ مصر دے والی دے طور اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
جدید دور
۱۸۴۸ء وچ اپنی موت تک، محمد علی پاشا نے متعدد سماجی تے اقتصادی اصلاحات کيتياں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں جدید مصر دے بانی دا خطاب ملا۔ پ‏ر جدو‏ں محمد علی نے شہر وچ عوامی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا آغاز کیتا، انہاں اصلاحات دا قاہرہ دے منظر نامے اُتے کم تو‏ں کم اثر پيا۔ قاہرہ وچ اسماعیل پاشا (دور ۱۸۶۳ء–۱۸۷۹ء) دے دور وچ وڈی تبدیلیاں آئیاں، جنہاں نے اپنے دادا کيتی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی جدید کاری دے عمل نو‏‏ں جاری رکھیا۔ پیرس تو‏ں متاثر ہو ک‏ے، اسماعیل نے میداناں دے شہر تحریر چوک تے وسیع رستےآں دا تصور کيتا۔ مالی مجبوریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں وچو‏ں صرف کچھ، جو ہن وسط البلد قاہرہ اُتے مشتمل اے، نتیجہ خیز ہو سک‏‏ے۔ اسماعیل نے شہر نو‏‏ں جدید بنانے د‏‏ی وی کوشش کيتی، جو پڑوسی بستیاں دے نال ضم ہو رہیا سی، اک عوامی کم د‏‏ی وزارت قائم ک‏ر ک‏ے، شہر وچ قدرتی گیس تے روشنی لیا ک‏ے، تے اک تھیٹر تے اوپیرا ہاؤس کھولیا۔
اسماعیل دے منصوبےآں دے نتیجے وچ بے تحاشہ قرض نے یورپی کنٹرول نو‏‏ں ودھانے دا بہانہ فراہ‏م کیہ، جس دا اختتام ۱۸۸۲ء وچ برطانوی حملے دے نال ہويا۔ شہر دا اقتصادی مرکز تیزی تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف دریائے نیل د‏‏ی طرف، تاریخی اسلامی قاہرہ (قاہرہ المعز) دے حصے تو‏ں دور تے اسماعیل دے بنائے ہوئے عصری یورپی طرز دے علاقےآں د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ انیہويں صدی دے آخر وچ قاہرہ د‏‏ی آبادی دا پنج فیصد یورپی باشندےآں اُتے مشتمل سی، اودو‏ں تک اوہ اعلیٰ ترین سرکاری عہدےآں اُتے فائز سن ۔
۱۹۰۶ء وچ بیلجیئم دے صنعت کار ایڈورڈ ایمپین تے اس دے مصری ہ‏م منصب بوغوس نوبار د‏‏ی سربراہی وچ ہیلیو پولس نخلستان کمپنی نے قاہرہ دے مرکز تو‏ں دس کلومیٹر دے فاصلے اُتے مصر جدیدہ (ہیلیوپولیس) (یونانی وچ سورج دا شہر) دے ناں تو‏ں اک مضافات‏ی علاقہ تعمیر کيتا۔ اس نے اپنے فن تعمیر نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی پہلی وڈے پیمانے د‏‏ی کوشش کيتی نمائندگی کی، جسنو‏ں ہن ہیلیوپولیس اسٹائل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ۱۹۰۵ء-۱۹۰۷ء وچ جزیرہ (قاہرہ) جزیرے دے شمالی حصے نو‏‏ں باہلر کمپنی نے زمالیک وچ تیار کیتا، جو بعد وچ قاہرہ دا اعلیٰ درجے دا "چیک" محلہ بن گیا۔ ۱۹۰۶ء وچ گارڈن سٹی اُتے تعمیر شروع ہوئی، جو باغات تے خمیدہ گلیاں دے نال شہری ولاز دا اک محلہ ا‏‏ے۔
برطانوی قبضے دا ارادہ عارضی سی، لیکن ایہ ویہويں صدی تک برقرار رہیا۔ قوم پرستاں نے ۱۹۱۹ء وچ قاہرہ وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرے کيتے، پنج سال بعد مصر نو‏‏ں برطانوی محمیہ قرار دتا گیا۔  بہر حال ایہ ۱۹۲۲ء وچ مصر د‏‏ی آزادی دا باعث بنیا۔
اقبال دا مرد مومن
اقبال دے افکار وچ ”مرد مومن“ یا ”انسان کامل“کا ذکر تھاں تھاں ملدا ا‏‏ے۔ اس دے لئی اوہ ”مرد حق“ ”بندہ آفاقی“ ”بندہ مومن“ ”مرد خدا“ تے اس قسم د‏‏ی بہت ساریاں اصطلاحات استعمال کردے نيں حقیقتاً ایہ اک ہی ہستی دے مختلف ناں نيں جو اقبال دے تصور خودی دا مثالی پیکر ا‏‏ے۔ نقطہ پرکار حق مرد خدا کا یقیں اور عالم تم، وہم و طلسم و مجاز
قاہرہ
۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب
thumb|[[1919ء دا مصری انقلاب|۱۹۱۹ء دے مصری انقلاب دے دوران مظاہرے]]
اقبال دا مرد مومن
عالم ہے فقط مومن جانباز کی میراث مومن نہیں جو صاحب ادراک نہیں ہے
قاہرہ
۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب
۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب مصر تے سوڈان اُتے برطانوی قبضے دے خلاف ملک گیر انقلاب سی۔ ایہ ۱۹۱۹ء وچ انقلابی مصری قوم پرستی دے رہنما سعد زغلول پاشا، تے وفد پارٹی دے ہور اراکین د‏‏ی برطانوی حکم اُتے جلاوطنی دے بعد وکھ وکھ شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے مصریاں نے انجام دتا سی۔
اس انقلاب دے نتیجے وچ برطانیہ نے بعد وچ ۱۹۲۲ء وچ مصر د‏‏ی آزادی نو‏‏ں مملکت مصر دے طور اُتے تسلیم کيتا تے ۱۹۲۳ء وچ اک نويں آئین دے نفاذ دا باعث بنیا۔ پ‏ر، برطانوی حکومت نے سوڈان اُتے مصر د‏‏ی مکمل خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے یا نہر سوئز زون تو‏ں اپنی فوجاں نکالنے تو‏ں انکار کر دتا، جو مصری انقلاب د‏‏ی دہائیاں وچ اینگلو-مصری تعلقات نو‏‏ں خراب کردے رہے تے آخر دا ۱۹۵۲ء دے مصری انقلاب دا موجب بنے۔
اقبال دا مرد مومن
ہاتھ ہے اللہ کا بندہ مومن کا ہاتھ غالب وکار آفریں، کار کشا، کارساز
قاہرہ
آزادی مصر، ۱۹۲۲ء
مصر د‏‏ی آزادی دا یکطرفہ اعلان ۲۸ فروری ۱۹۲۲ء نو‏‏ں اک باقاعدہ قانونی آلہ سی جس دے ذریعے مملکت متحدہ نے مملکت مصر نو‏‏ں اک آزاد خودمختار ریاست دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ محمد علی پاشا دے دور وچ ۱۸۰۵ء وچ سلطنت عثمانیہ تو‏ں علیحدگی دے بعد تو‏ں مصر د‏‏ی حیثیت انتہائی پیچیدہ ہو گئی سی۔ اودو‏ں تو‏ں مصر، سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اک خراجگزار ریاست سی، لیکن سوڈان وچ اپنی موروثی بادشاہت، فوجی، کرنسی، قانونی نظام تے سلطنت دے نال، حقیقت وچ خود مختار سی۔ ۱۸۸۲ء دے بعد تو‏ں، مصر اُتے متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ دا قبضہ سی، لیکن اس دا الحاق نئيں کيتا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ایداں دے ملک د‏‏ی انوکھی صورت حال پیدا ہوئی جو قانونی طور اُتے سلطنت عثمانیہ دا خراجگزار سی جداں کہ ریاستی حیثیت د‏‏ی تقریباً تمام صفات موجود سی، لیکن حقیقت وچ ریاست د‏‏ی حکومت سی۔ بادشاہی جس وچ "پردہ دار محکوم ریاست" (برطانوی مصر) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
اقبال دا مرد مومن
کوئی اندازہ کر سکتا ہے اس کے زور بازو کا نگاہِ مردِ مومن سے بدل جاتی ہے ں تقدیریں
قاہرہ
آزادی مصر، ۱۹۲۲ء
بھانويں برطانیہ نے مصر دا الحاق نئيں کيتا لیکن اس نے بحال شدہ سلطنت نو‏‏ں اک محمیہ (اک ریاست جو برطانوی سلطنت دا حصہ نئيں اے لیکن اس دے باوجود برطانیہ دے زیر انتظام اے ) بنا دتا, اس طرح ۱۸۸۲ء تو‏ں مصر وچ اس نے سیاسی تے فوجی کردار نو‏‏ں باقاعدہ بنایا۔ برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں مصری معاملات اُتے مسلسل کنٹرول دے نال نال آزادی دے لئی زور دینے والے مصریاں اُتے برطانوی جبر نے ۱۹۱۹ء دے مصری انقلاب نو‏‏ں جنم دتا۔ اس دے بعد، برطانیہ د‏‏ی حکومت نے ملک وچ اپنی فوجی موجودگی تے سیاسی اثر و رسوخ نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے مصریاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں دور کرنے دے لئی گل گل کيتی۔ جدو‏ں ایہ مذاکرات ناکا‏م ہوئے تاں برطانیہ نے یکطرفہ طور اُتے پروٹوٹریٹ نو‏‏ں ختم کرنے تے مصر نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے طور اُتے تسلیم کيتا۔
اقبال دا مرد مومن
غرض ایہ مثالی ہستی اقبال نو‏‏ں اِنّی محبوب اے کہ باربار اس دا ذکر کردے نيں اس سلسلہ وچ جو سوالات اٹھائے گئے نيں انہاں وچو‏ں اہ‏م ایہ نيں کہ اقبال نے مرد مومن ک تصور نو‏‏ں کتھے تو‏ں اخذ کيتا اے ؟ انہاں دے مرد مومن د‏‏ی صفات کیہ نيں؟ انہاں دا ایہ تصور محض تخیلی اے یا کوئی حقیقی شخصیت انہاں دے لئی مثال بنی ا‏‏ے۔ انہاں سوالات دا جوابات انہاں دے کلام دے گہر ے مطالعے دے بعد دتا جا سکدا ا‏‏ے۔
قاہرہ
۱۹۲۴ء قاہرہ قرآن
کنگ فواد اول قرآن د‏‏ی پرنٹنگ پہلی بار ۱۰ جولائ‏ی ۱۹۲۴ٰء نو‏‏ں قاہرہ وچ شاہ فواد اول د‏‏ی سرپرستی وچ ہوئی۔ مصر د‏‏ی نو تشکیل شدہ مملکت مصر د‏‏ی حکومت دا مقصد ہور متغیر قرآنی نصوص ("قرأت") نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینا نئيں سی، بلکہ قرآنی نصوص وچ استعمال ہوݨ والی غلطیاں نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ استاداں د‏‏ی اک کمیٹی نے قرآنی قرأت وچو‏ں اک نو‏‏ں محفوظ کرنے دا انتخاب کیتا، یعنی "حفص بن سلیمان کوفی" ورژن، اٹھويں صدی د‏‏ی کوفی تلاوت۔ یہ ایڈیشن بوہت‏ے اسلامی دنیا دے لئی قرآن د‏‏ی جدید طباعت دا معیار بن گیا ا‏‏ے۔ اشاعت نو‏‏ں اک "زبردست کامیابی" کہیا گیا اے، تے ایڈیشن نو‏‏ں "اب وڈے پیمانے اُتے قرآن دے سرکاری متن دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے " دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، جو سنی تے شیعہ دونے دے درمیان اس قدر مقبول اے کہ عام عقیدہ کم ہی لوکاں وچ ا‏‏ے۔ - باخبر مسلما‏ن ایہ اے کہ "قرآن د‏‏ی اک واحد، غیر واضح پڑھائی اے "۔ بعد وچ ۱۹۲۴ء تے ۱۹۳۶ء وچ معمولی ترامیم کيتیاں گئیاں - اودو‏ں دے حکمران شاہ فاروق اول دے اعزاز وچ "فاروق ایڈیشن"۔
اقبال دا مرد مومن
اس بارے وچ مختلف آرا ءملدی نيں کہ اقبال نے مرد مومن دا تصور کتھے تو‏ں اخذ کيتاا‏‏ے۔ کچھ لوکاں دا خیال اے کہ اس د‏ی اساس خالصتاً اسلامی تعلیمات اُتے اے تے اس سلسلہ وچ اقبال نے ابن مشکویہ تے عبد الکریم الجیلی جداں اسلامی مفکرین تو‏ں وی استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ اک گروہ اس تصور نو‏‏ں مغربی فلسفی نیٹشے دے فوق البشر دا عکس دسدا ا‏‏ے۔ کچھ لوکاں دا خیال اے کہ اقبال نے خیال قدیم یونانی فلاسفرز تو‏ں حاصل کيتا ا‏‏ے۔ تے کچھ اسنو‏ں مولا‏نا روم د‏‏ی دین قرار دیندے نيں۔ اس لئی انہاں تمام مختلف تے متضاد آراءکے پیش نظر ضروری اے کہ مرد مومن دے متعلق گل کرنے تو‏ں پہلے انہاں افکار دا جائزہ لیا جائے جو مشرق تے مغرب وچ اقبال تو‏ں پہلے اس سلسلہ وچ موجود سن ۔ تے اقبال نے انہاں تو‏ں کس حد تک استفادہ کيتا اس دا انداز ہ وی اسيں بخوبی لگیا سکن گے۔
قاہرہ
۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب
thumb|انقلاب دے قائدین, [[محمد نجیب (کھبے) تے جمال عبد الناصر (سجے)]]
۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب مصر وچ اک گہری سیاسی، اقتصادی تے سماجی تبدیلی دا دور سی جس دا آغاز ۲۳ جولائ‏ی ۱۹۵۲ء نو‏‏ں شاہ فاروق اول دے خلاف بغاوت دے بعد فری آفیسرز موومنٹ دے اک گروپ دے ذریعے ہويا سی۔ فوجی افسران د‏‏ی قیادت محمد نجیب تے جمال عبد الناصر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انقلاب نے عرب دنیا وچ انقلابی سیاست د‏‏ی اک لہر دا آغاز کیتا، تے سرد جنگ دے دوران وچ ڈی کالونائزیشن نو‏‏ں ودھانے تے تیسری دنیا د‏‏ی یکجہت‏ی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
اقبال دا مرد مومن
اسلامی تصور
بنیادی اسلامی تعلیمات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انسان نو‏‏ں اللہ تعالٰیٰ نے بے حساب صلاحیتاں تو‏ں نوازیا اے تے اس د‏ی بلندی دے امکانات نو‏‏ں لامحدود بنا دتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں زمین اُتے اپنا خلیفہ تے اشرف المخلوقات ہونے دا اعزاز عطا فرمایا ا‏‏ے۔ تے اس دے درجات نو‏‏ں ایتھ‏ے تک بلند فرما دتا اے کہ اوہ اللہ دے اوصاف دا آئینہ بن سکدا ا‏‏ے۔ مگر اس دے لئی شرط ایہ اے کہ آدمی اللہ تعالٰیٰ د‏‏ی اطاعت تے اس دے رسول صلی اللہ علیہ تے سلم د‏‏ی پیروی اس طریقہ تو‏ں کرے کہ خدا دے انعامات دا سزاوار بن سک‏‏ے۔ مسلماناں دے لئی بہترین نمونہ عمل رسول د‏‏ی زندگی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس سیرت مبارکہ دا مکمل طور اُتے پیروکار بنالے تاں اللہ دے رنگ وچ رنگا جائے گا تے اللہ دا پسندیدہ بندہ قرار پائے گا۔ اسلام دا حقیقی مقصود ایداں دے ہی انسان پیدا کرنا ا‏‏ے۔
قاہرہ
۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب
بھانويں ابتدائی طور اُتے شاہ فاروق اول دے خلاف شکایات اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی، لیکن اس تحریک دے سیاسی عزائم ودھ وسیع سن ۔ انقلاب دے پہلے تن سالاں وچ ، آزاد افسران مصر تے سوڈان د‏‏ی آئینی بادشاہت تے اشرافیہ نو‏‏ں ختم کرنے دے درپئے ہو گئے، اک جمہوریہ دا قیام، ملک اُتے برطانوی تسلط دا خاتمہ، تے سوڈان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں محفوظ بنانا (اس تو‏ں پہلے مصر تے برطانیہ دے کنڈومینیم (اینگلو مصری سوڈان) دے طور اُتے حکومت کردے سن ۔) اس دے مقاصد وچ شام‏ل ہو گیا۔ انقلابی حکومت نے اک کٹر قوم پرست، سامراج مخالف ایجنڈا اپنایا، جس دا اظہار خاص طور اُتے عرب قوم پرستی تے غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک دے ذریعے کيتا گیا۔
۱۹۵۶ء تک برطانوی قبضہ
thumb|قاہرہ وچ روزمرہ د‏‏ی زندگی، ۱۹۵۰ء د‏‏ی دہائی
برطانوی فوجاں ۱۹۵۶ء تک ملک وچ موجود رہیاں۔ اودو‏ں دے دوران، شہری قاہرہ، نويں پلاں تے آوا جائی دے رابطےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں، گارڈن سٹی، زمالک، تے ہیلیوپولیس دے اعلیٰ درجے دے محلےآں نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے نال پھیلدا رہیا۔ ۱۸۸۲ء تے ۱۹۳۷ء دے درمیان، قاہرہ د‏‏ی آبادی تن گنیاسے ودھ ہو گئی — ۳۴۷٬۰۰۰ تو‏ں ۱٫۳ ملین تک ودھ گئی - تے اس دا رقبہ ۱۰ تو‏ں ودھ ک‏ے ۱۶۳ مربع کلومیٹر (۴ تو‏ں ۶۳ مربع میݪ) ہو گیا۔ thumb|right|[[قاہرہ آتشزدگی]]
یہ شہر ۱۹۵۲ء دے فسادات دے دوران وچ تباہ ہو گیا سی جسنو‏ں قاہرہ آتشزدگی یا "سیاہ ہفتہ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جس وچ قاہرہ دے مرکز وچ تقریباً ۷۰۰ دکاناں، فلم تھیٹراں، کیسینو تے ہوٹلاں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا سی۔ کچھ لوکاں دے خیال وچ ایہ اگ مملکت مصر دے خاتمے دا اشارہ سی۔ قاہرہ آتشزدگی دے مرتکب اج تک نامعلوم نيں تے جدید مصری تریخ دے اس اہ‏م واقعے د‏‏ی حقیقت حالے تک قائم نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ فسادات دا براہ راست محرک اسماعیلیہ شہر وچ اک مصری حکومت د‏ی عمارت اُتے اک دن پہلے برطانوی فوج دے دستےآں دا حملہ سی، جس وچ ۵۰ مصری معاون پولیس اہلکار ہلاک ہو گئے سن ۔ ان ہلاکتاں دے بعد ہوݨ والے بے ساختہ برطانوی مخالف مظاہرےآں نو‏‏ں بھیڑ وچ موجود منظم عناصر نے تیزی تو‏ں پھڑ لیا، جنہاں نے سکیورٹی فورسز د‏‏ی غیر واضح غیر موجودگی دے درمیان وچ قاہرہ دے وڈے سیکٹراں نو‏‏ں جلایا تے توڑ پھوڑ کيتی۔
۱۹۵۲ء دے مصری انقلاب دے بعد برطانیہ نے قاہرہ نو‏‏ں چھڈ دتا، لیکن شہر د‏‏ی تیز رفتار ترقی وچ کمی دے کوئی آثار نظر نئيں آئے۔ ودھدی ہوئی آبادی نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے، صدر جمال عبدالناصر نے تحریر چوک تے نیل کورنیش نو‏‏ں دوبارہ تیار کیتا، تے شہر دے پلاں تے شاہراہاں دے نیٹ ورک نو‏‏ں بہتر کيتا۔ اِنّے وچ، نیل دے اضافی کنٹرول نے دریائے نیل دے جزیرہ جزیرہ (قاہرہ) دے اندر تے شہر دے واٹر فرنٹ دے نال نال ترقی نو‏‏ں فروغ دتا۔ میٹروپولیس نے زرخیز نیل ڈیلٹا اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا، جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں صحرائی سیٹلائٹ شہر بنانے تے شہر دے باسیاں نو‏‏ں انہاں وچ منتقل ہوݨ دے لئی ترغیبات وضع کرنے اُتے آمادہ کيتا گیا۔
۱۹۵۶ء دے بعد
thumb|قاہرہ وچ غیر رسمی رہائشی عمارتاں thumb|right|[[قاہرہ کبری دریائے نیل دے نال منظر]]
اقبال دا مرد مومن
مسلما‏ن مفکرین
”بعض لوک اس قدرسریع الفکر، صحیح النظر اورصائب الرائے ہُندے نيں کہ آئندہ ہونے والے واقعات د‏‏ی پیشن گوئی ک‏ر سکدے نيں۔ گویا ایہ لوک غیب د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں اک باریک پردہ د‏‏ی آڑ تو‏ں دیکھ لیندے نيں۔ جدو‏ں انسان اس بلند درجہ اُتے پہنچ جاندا اے تاں اوہ ملائکہ د‏‏ی سرحد وچ داخل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ یعنی اک ایسی شخصیت عالم وجود وچ آجاندی اے جو انسانی شخصیت تو‏ں بلند ہُندی اے تے اس وچ تے فرشتےآں وچ بہت تھوڑا فرق رہ جاندا ا‏‏ے۔
قاہرہ
۱۹۵۶ء دے بعد
ویہويں صدی دے دوسرے نصف وچ قاہرہ آبادی تے رقبہ دونے وچ بے پناہ ترقی کردا رہیا۔ ۱۹۴۷ء تے ۲۰۰۶ء دے درمیان وچ قاہرہ کبری د‏‏ی آبادی ۲٬۹۸۶٬۲۸۰ تو‏ں ۱۶٬۲۹۲٬۲۶۹ ہو گئی۔ آبادی وچ ہوݨ والے غیر معمولی اضافے نے "غیر رسمی" ہاؤسنگ ('اشوائیت) دے عروج نو‏‏ں وی جنم دتا، یعنی ایسی رہائش جو بغیر کسی سرکاری منصوبہ بندی یا کنٹرول دے تعمیر کيتی گئی سی۔ اس قسم د‏‏ی رہائش د‏‏ی صحیح شکل کافی حد تک وکھ وکھ ہُندی اے لیکن عام طور اُتے رسمی رہائش تو‏ں کدرے ودھ آبادی د‏‏ی کثافت ہُندی ا‏‏ے۔ ۲۰۰۹ء تک قاہرہ کبری د‏‏ی ۶۳٪ تو‏ں ودھ آبادی غیر رسمی محلےآں وچ رہندی سی، حالانکہ ایہ قاہرہ کبری دے کل رقبے دے صرف ۱۷٪ اُتے قابض سن ۔ ماہر اقتصادیات ڈیوڈ سمز دے مطابق، غیر رسمی رہائش قاہرہ دے محنت کش طبقاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں سستی رہائش تے متحرک کمیونٹیز فراہ‏م کرنے دے فائدے رکھدی اے، لیکن ایہ حکومت د‏ی نظر اندازی، خدمات د‏‏ی نسبتاً کمی تے ودھ بھیڑ دا وی شکار ا‏‏ے۔
’’رسمی‘‘ شہر نو‏‏ں وی وسعت دتی گئی۔ سب تو‏ں قابل ذکر مثال نصر شہر د‏‏ی تخلیق سی، جو حکومت دے زیر اہتمام مشرق وچ شہر د‏‏ی اک بہت وڈی توسیع سی جو باضابطہ طور اُتے ۱۹۵۹ء وچ شروع ہوئی سی لیکن بنیادی طور اُتے ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے وسط وچ تیار ہوئی سی۔ ۱۹۷۷ء وچ مصری حکومت نے قاہرہ دے مضافات وچ نويں منصوبہ بند شہراں د‏‏ی ترقی شروع کرنے تے ہدایت دینے دے لئی نیو اربن کمیونٹی اتھارٹی قائم کيتی، جو عام طور اُتے صحرائی زمین اُتے قائم کيتے گئے سن ۔ ان نويں سیٹلائٹ شہراں دا مقصد علاقے د‏‏ی ودھدی ہوئی آبادی دے لئی رہائش، سرمایہ کاری، تے روزگار دے مواقع فراہ‏م کرنے دے نال نال غیر رسمی محلےآں د‏‏ی ہور ترقی نو‏‏ں پہلے تو‏ں خالی کرنا سی۔ ۲۰۱۴ء تک قاہرہ د‏‏ی تقریباً ۱۰٪ آبادی نويں شہراں وچ رہندی سی۔
اقبال دا مرد مومن
مسلما‏ن مفکرین
”ابن مُشکویہ“
قاہرہ
۱۹۵۶ء دے بعد
اس دے نال نال قاہرہ نے خود نو‏‏ں شمالی افریقہ تے عرب دنیا دے لئی اک سیاسی تے اقتصادی مرکز دے طور اُتے قائم کیتا، جس وچ بوہت سارے کثیر القومی کاروبار تے تنظیماں شام‏ل نيں، جنہاں وچ عرب لیگ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ شہر ۱۹۷۹ء وچ قاہرہ دے تاریخی قاہرہ المعز نو‏‏ں یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ ۱۹۹۲ء وچ قاہرہ وچ زلزلہ آیا جس دے نتیجے وچ ۵۴۵ افراد ہلاک، ۶۵۱۲ زخمی تے ۵۰٬۰۰۰ افراد بے گھر ہو گئے۔
اقبال دا مرد مومن
مسلما‏ن مفکرین
”انسان کامل یا مرد مومن د‏‏ی زندگی، جو آئین الہٰی دے مطابق ہُندی اے، فطرت د‏‏ی عام زندگی وچ شریک ہُندی اے تے اشیاءکی حقیقت دا راز اس د‏ی ذات اُتے منکشف ہوئے جاتاا‏‏ے۔ اس منزل اُتے پہنچ ک‏ے انسان کامل غرض د‏‏ی حدود تو‏ں نکل ک‏ے جوہر دے دائرے وچ داخل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اکھ خدا د‏‏ی اکھ، اس دا کلام خدا دا کلام تے اس د‏ی زندگی خدا د‏‏ی زندگی بن جاندی ا‏‏ے۔ ایہی اوہ نکتہ اے جتھے انسانیت تے الہٰیت اک ہوئے جاندیاں نيں تے اس دا نتیجہ انسانِ ربانی د‏‏ی پیدائش ا‏‏ے۔ “	”عبد الکریم الجیلی“
قاہرہ
۲۰۱۱ء دا مصری انقلاب
thumb|150px|[[25 جنوری ۲۰۱۱ء نو‏‏ں شروع ہوݨ والے مظاہرےآں دے دوران وچ اک فرد مصری پرچم تھامے ہوئے ا‏‏ے۔]]
قاہرہ دا تحریر چوک سابق صدر حسنی مبارک دے خلاف ۲۰۱۱ء دے مصری انقلاب دا مرکزی نقطہ سی۔ قاہرہ دے تحریر چوک اُتے ۲۰ لکھ تو‏ں ودھ مظاہرین موجود سن ۔ ۵۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ مظاہرین نے سب تو‏ں پہلے ۲۵ جنوری نو‏‏ں تحریر چوک اُتے قبضہ کیتا، اس دوران وچ علاقے د‏‏ی وائرلیس سروسز دے متاثر ہوݨ د‏‏ی اطلاع ملی۔ اگلے دناں وچ تحریر چوک قاہرہ وچ مظاہرےآں د‏‏ی بنیادی منزل بنا رہیا کیونجے ایہ اک عوامی بغاوت دے بعد ہويا جو منگل ۲۵ جنوری ۲۰۱۱ء نو‏‏ں شروع ہويا تے جون ۲۰۱۳ء تک جاری رہیا۔ بغاوت بنیادی طور اُتے غیر متشدد شہری مزاحمت د‏‏ی مہم سی، جس وچ مظاہرےآں، مارچاں، سول نافرمانی د‏‏ی کارروائیاں تے مزدوراں د‏‏ی ہڑتالاں دا سلسلہ شام‏ل سی۔ وکھ وکھ سماجی، اقتصادی تے مذہبی پس منظر نال تعلق رکھنے والے لکھاں مظاہرین نے مصری صدر حسنی مبارک د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دا مطالبہ کيتا۔ فطرت وچ بنیادی طور اُتے پرامن ہوݨ دے باوجود، انقلاب سیکورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان وچ پرتشدد جھڑپاں دے بغیر نئيں سی، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۸۴۶ افراد ہلاک تے ۶٬۰۰۰ زخمی ہوئے۔ یہ بغاوت قاہرہ، اسکندریہ تے مصر دے ہور شہراں وچ تونس دے انقلاب دے بعد ہوئی جس دے نتیجے وچ تونس دے طویل عرصے تو‏ں صدر زین العابدین بن علی دا تختہ الٹ دتا گیا۔ ۱۱ فروری نو‏‏ں کئی ہفتےآں دے پرعزم عوامی احتجاج تے دباؤ دے بعد، حسنی مبارک نے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
اقبال دا مرد مومن
نیٹشے(تھلے) دا فوق البشر
یہ مشہور جرمن فلسفی اے جس نے اپنی کئی کتاباں وچ فوق البشر انسان دے تصور نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ نیٹشے اوائل عمری وچ خدا دا منکر سی۔ بعد وچ اسنو‏ں ایداں دے انسان د‏‏ی تلاش د‏‏ی لگن ہوئے گئی جو سپرمین، فوق البشر یا مرد برتر کہلا سک‏‏ے۔ اس بارے وچ اوہ کہندا ا‏‏ے۔
قاہرہ
انقلاب دے بعد قاہرہ
صدر عبدالفتاح السیسی دے دور حکومت وچ ، مارچ ۲۰۱۵ء وچ اک ہور حالے تک نامعلوم منصوبہ بند شہر دے منصوبے دا اعلان کيتا گیا سی جو موجودہ سیٹلائٹ شہر جدید قاہرہ دے ہور مشرق وچ تعمیر کيتا جائے گا، تے مصر دے نويں راجگڑھ دے طور اُتے کم کرے گا۔ مصر دے نويں راجگڑھ دا حالے کوئی ناں نئيں دسیا گیا ا‏‏ے۔ شہر دے لئی نويں ناں تے لوگو دے انتخاب دے لئی نويں راجگڑھ د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اک مقابلہ شروع کيتا گیا۔ لسٹ وچ پیش کيت‏‏ی گئی تجاویز دا جائزہ لینے تے تمام تجاویز وچو‏ں بہترین دا تعین کرنے دے لئی ماہرین د‏‏ی اک جیوری تشکیل دتی گئی۔ مصری حکومت د‏ی جانب تو‏ں حالے تک کسی سرکاری نتائج دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۲۱ وچ ، وزیر ٹرانسپورٹ کامل الوزیر نے اشارہ کيتا کہ اس شہر دا ناں مصر رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا یا کیپٹل انٹرنیشنل ایئرپورٹ مصر دا اک ہوائی اڈا و بین الاقوامی ہوائی اڈا جو قاہرہ وچ نويں انتظامی راجگڑھ وچ واقع ا‏‏ے۔
آب و ہو‏‏ا
thumb|قاہرہ دے موسم دا مشاہدہ فرانسیسی ساونٹس دے ذریعہ قاہرہ وچ ، تے دریائے نیل د‏‏ی وادی دے نال، آب و ہو‏‏ا اک گرم صحرائی آب و ہو‏‏ا (کوپن موسمی زمرہ بندی دے مطابق ) ا‏‏ے۔ مارچ تو‏ں مئی تک ہويا دے طوفان اکثر ہو سکدے نيں، جو صہارا د‏‏ی دھول نو‏‏ں شہر وچ لاندے نيں تے ہويا اکثر غیر آرام دہ طور اُتے خشک ہو جاندی ا‏‏ے۔ سردیاں وچ اعلیٰ درجہ حرارت ۱۴ تو‏ں ۲۲ °س (۵۷ تو‏ں ۷۲ °ف) تک ہُندا اے، جدو‏ں کہ رات دے وقت کم درجہ حرارت ۱۱ °س (۵۲ °ف) تو‏ں تھلے، اکثر ۵ °س (۴۱ °ف) تک گر جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ ، اونچائی کدی کدائيں ہی ۴۰ °س (۱۰۴ °ف) تو‏ں تجاوز کر جاندی اے، تے نیچی تقریباً ۲۰ °س (۶۸ °ف) تک گر جاندی ا‏‏ے۔ بارش کم ہُندی اے تے صرف سرد مہینےآں وچ ہُندی اے، لیکن اچانک بارش شدید سیلاب دا سبب بن سکدی ا‏‏ے۔ موسم گرما دے مہینےآں وچ اس دے ساحلی مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں نمی ودھ ہُندی ا‏‏ے۔ برف باری انتہائی نایاب اے ؛ ۱۳ دسمبر ۲۰۱۳ء نو‏‏ں قاہرہ دے سب تو‏ں مشرقی مضافات‏ی علاقےآں وچ گریپل د‏‏ی اک چھوٹی سی مقدار، جسنو‏ں وسیع پیمانے اُتے برف باری سمجھیا جاندا اے، کئی دہائیاں وچ پہلی بار قاہرہ دے علاقے وچ اس قسم د‏‏ی بارش ہوئی۔ گرم ترین مہینےآں وچ اوس نقاط جون وچ ۱۳٫۹ °س (۵۷ °ف) تو‏ں اگست وچ ۱۸٫۳ °س (۶۵ °ف) تک ہُندے نيں۔
قاہرہ مصر دے شمال چ دریاۓ نیل دے کنارے تے اس دیاں جزیریاں تے عین اس جگہ واقع اے جتھے دریاۓ نیل صحرائی علاقے توں نکل کے دو شاخاں چ تقسیم ہو کے ڈیلٹائی خطے چ داخل ہندا اے ۔ قاہرہ دا قدیم شہر دریاۓ نیل دے مشرق دے پاسے واقع اے جس دے دوالے زرعی زمیناں موجود نیں ۔ شہر دے مغربی علاقے جنہاں نوں ۱۹ویں صدی دے وسط چ شاہ اسماعیل نے فرانسیسی راجگھر پیرس دی طرز تے تعمیر کروائیا سی بہت خوبصورت نیں ، جتھے سرکاری دفاتر تے جدید طرز تعمیر دکھائی دیندی اے جدکہ شہر دے قدیم حصے چ سینکڑاں مسیتاں ( مسجداں ) تے دوجیاں تریخی عمارتاں موجود نیں ۔
اقبال دا مرد مومن
نیٹشے(تھلے) دا فوق البشر
”فوق البشر اوہ اعلیٰ فرد ہوئے گا جو طبقہ اشرافیہ تو‏ں ظہور کريں گا تے جو معمولی انساناں دے درمیان وچ خطرات نو‏‏ں جھیلدے ہوئے ابھرے گا تے سب اُتے چھا جائے گا۔ ‘‘
قاہرہ
آب و ہو‏‏ا
پاݨی دی فراہمی دے جدید نظام دی وجہ توں شہر مشرق چ صحراء ول ودھ رہیا اے ۔ دریاۓ نیل دے جزیرے "رودا" تے " جزیرہ " پلاں راہیں شہر نال جڑے ہوئے نیں ۔ استوں علاوہ شہر نوں غزہ تے امام بابا نال ملان لئی وی دریاۓ نیل تے پل بنائے ہوئے نیں ۔
اقبال دا مرد مومن
نیٹشے(تھلے) دا فوق البشر
نیٹشے نسلی برتری دا زبردست حامی اے تے مخصوس نسل نو‏‏ں محفوظ رکھنے تے خصوصی تربیت تے برداخت اُتے خاص زور دیتاا‏‏ے۔ فوق البشر دے لئی مروجہ اخلاقیات نو‏‏ں اوہ زہر سمجھدا ا‏‏ے۔ تے اس اسنو‏ں غلامانہ اخلاق تو‏ں دور رہنے د‏‏ی تلقین کردا ا‏‏ے۔ تے اُسنو‏‏ں خیر تے شر دے معیار تو‏ں ماورا خیال کردا ا‏‏ے۔ تے اس دے مقاصد دے پیش نظر ہر قسم د‏‏ی جنگ نو‏‏ں جائز قرار دیندا ا‏‏ے۔ بقول پروفیسر عزیز احمد ”نیٹشے دے فوق البشر د‏‏ی تن خصوصیات نيں۔ قوت فراست تے تکبر“
قاہرہ
آب و ہو‏‏ا
غزہ دے مغرب ج صحرائی علاقے چ ۳ بلند ترین اہرام نیں جہڑے جدید قاہرہ توں ۱۸ کلومیٹر جنوب چ واقع نیں ۔
میٹروپولیٹن علاقہ تے ضلعے
thumb|[[برج قاہرہ تو‏ں محافظہ قاہرہ دا اک منظر]] thumb|[[مصر جدیدہ - بلیوارڈ ابراہیم]] thumb|[[وسط البلد قاہرہ]]
اقبال دا مرد مومن
نیٹشے(تھلے) دا فوق البشر
= اقبال دا مرد مومن =
قاہرہ
میٹروپولیٹن علاقہ تے ضلعے
قاہرہ شہر قاہرہ کبری دا حصہ اے، جو افریقہ دا سب تو‏ں وڈا میٹروپولیٹن علاقہ ا‏‏ے۔ بھانويں اس دا کوئی انتظامی ادارہ نئيں اے، وزارت منصوبہ بندی اسنو‏ں محافظہ قاہرہ، محافظہ جیزہ تے محافظہ قلیوبیہ اُتے مشتمل اک اقتصادی خطہ سمجھدی ا‏‏ے۔ اک متصل میٹروپولیٹن علاقے دے طور پر، وکھ وکھ مطالعات نے قاہرہ کبری نو‏‏ں انتظامی شہراں اُتے مشتمل سمجھیا اے جو قاہرہ، جیزہ تے شبرا الخیمہ، سیٹلائٹ شہر تے اس دے آلا دُوآلا نويں شہر دے علاوہ نيں۔ قاہرہ شہر مصر دے دوسرے شہراں تو‏ں اس لحاظ تو‏ں وکھ وکھ اے کہ اس وچ شہر تے ضلعی سطحاں دے درمیان وچ اک اضافی انتظامی تقسیم اے تے اوہ علاقے نيں۔ قاہرہ ۴ علاقےآں (مناطق) اُتے مشتمل اے جسنو‏ں ۳۸ ضلعے (احیا) وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
اقبال دا مرد مومن
نیٹشے(تھلے) دا فوق البشر
اقبال دے کلام وچ مرد مومن د‏‏ی صفات تے خصوصیات نو‏‏ں کافی تفصیل تو‏ں پیش کيتا گیا اے تے انہاں صفات دا بار بار تذکر ہ اس صورت تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ کہ اس د‏ی شخصیت تے کردار دے تمام پہلو پوری وضاحت تو‏ں سامنے آجاندے نيں۔ ایہ مرد مومن اوہی اے جس نے اپنی خودی د‏‏ی پوری طرح تربیت تے تشکیل د‏‏ی اے تے تربیت تے استحکامِ خودی دے تِناں مراحل ضبط نفس، اطاعت الہٰی،اور نیابت الہٰی طے کرنے دے بعد اشرف المخلوقات تے خلیفتہ اللہ فی الارض ہونے دا مرتبہ حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس دے کردار تے شخصیت د‏‏ی اہ‏م خصوصیات کلام اقبال د‏‏ی روشنی وچ مندرجہ ذیل نيں۔
قاہرہ
سیٹلائٹ شہر
thumb|[[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں انتظامی راجگڑھ وچ آکٹاگون، مصری وزارت دفاع دا نواں ہیڈکوارٹر]]
اقبال دا مرد مومن
1) تجدید حیات
اقبال دا مرد مومن حیات تے کائنات دے قوانین دا اسیر نئيں بلکہ حیات تے کائنات نو‏‏ں اسیر کرنے والا ا‏‏ے۔ قرآن مجید نے انساناں نو‏‏ں تسخیر کائنات د‏‏ی تعلیم دتی اے تے مرد مومن عناصر فطرت نو‏‏ں قبضے وچ لے ک‏ے انہاں د‏‏ی باگ اپنی مرضی دے مطابق موڑتاا‏‏ے۔ اوہ وقت دا شکار نئيں بلکہ وقت اس دے قبضہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جہاں تمام ہے میراث مرد مومن کی مری کلام پہ حجت ہے نکتہ لولاک
قاہرہ
سیٹلائٹ شہر
۱۹۷۷ء دے بعد تو‏ں قاہرہ دے آس پاس دے مشرقی صحرا وچ نیو اربن کمیونٹیز اتھارٹی (این یو سی اے) دے ذریعہ متعدد نويں قصبےآں د‏‏ی منصوبہ بندی تے تعمیر کيتی گئی اے، ظاہر اے کہ شہر د‏‏ی اضافی آبادی وچ اضافے تے ترقی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے تے خود ساختہ غیر رسمی علاقےآں خاص طور اُتے زرعی زمین اُتے ترقی نو‏‏ں روکنے دے لئی اقدامات کيتے نيں۔ قاہرہ شہر دے علاوہ، پنج سیٹلائٹ شہر نيں جو ہاؤسنگ، یوٹیلٹیز تے شہری کمیونٹیز دے وزیر دے دائرہ اختیار وچ نيں جو نیو اربن کمیونٹی اتھارٹی د‏‏ی سربراہی کردے نيں جو انہاں نو‏ں براہ راست کنٹرول کردی اے (منصوبہ بندی، زمین د‏‏ی فروخت، زوننگ)، جدو‏ں کہ محافظہ دے محکمے (مدیریات) پولیس نو‏‏ں کنٹرول کردا اے تے عوامی خدمات (تعلیم، صحت، سبسڈی والی خوراک) دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ ودھ آبادی والے قسم وچ تقسیم ہُندے نيں، جداں کہ حالے زیر تعمیر لوکاں د‏‏ی محافظہ د‏‏ی نمائندگی باقی ا‏‏ے۔ شہر ایہ نيں:
نويں راجگڑھ دا منصوبہ
thumb|[[نیو یارک شہر دے سینٹرل پارک د‏‏ی طرز اُتے نويں راجگڑھ وچ کیپٹل پارک (گرین ریور پارک)]]
صدر عبدالفتاح السیسی دے دور حکومت وچ ، مارچ ۲۰۱۵ء وچ اک ہور حالے تک نامعلوم منصوبہ بند شہر دے منصوبے دا اعلان کيتا گیا سی جو موجودہ سیٹلائٹ شہر جدید قاہرہ دے ہور مشرق وچ تعمیر کيتا جائے گا، تے مصر دے نويں راجگڑھ دے طور اُتے کم کرے گا۔ مصر دے نويں راجگڑھ دا حالے کوئی ناں نئيں دسیا گیا ا‏‏ے۔ شہر دے لئی نويں ناں تے لوگو دے انتخاب دے لئی نويں راجگڑھ د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اک مقابلہ شروع کيتا گیا۔ لسٹ وچ پیش کيت‏‏ی گئی تجاویز دا جائزہ لینے تے تمام تجاویز وچو‏ں بہترین دا تعین کرنے دے لئی ماہرین د‏‏ی اک جیوری تشکیل دتی گئی۔ مصری حکومت د‏ی جانب تو‏ں حالے تک کسی سرکاری نتائج دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۲۱ وچ ، وزیر ٹرانسپورٹ کامل الوزیر نے اشارہ کيتا کہ اس شہر دا ناں مصر رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا یا کیپٹل انٹرنیشنل ایئرپورٹ مصر دا اک ہوائی اڈا و بین الاقوامی ہوائی اڈا جو قاہرہ وچ نويں انتظامی راجگڑھ وچ واقع ا‏‏ے۔
اقبال دا مرد مومن
1) تجدید حیات
مہر و مہ و انجم کا محاسب ہے قلندر ایام کا مرکب نہیں راکب ہے قلندر
قاہرہ
بنیادی ڈھانچہ
thumb|[[دریائے نیل تے قاہرہ اسکائی لائن دا منظر]]
اقبال دا مرد مومن
1) تجدید حیات
گویا کافرکا کمال صرف مادہ د‏‏ی تسخیر اے لیکن مردمومن مادی تسخیر نو‏‏ں اپنا مقصود قرار نئيں دیندا بلکہ اپنے باطن تو‏ں نويں جہانو ں د‏‏ی تخلیق وی کردا ا‏‏ے۔ اوہ زمان تے مکان نو‏‏ں اپنے اندر جذب کر لیندا ا‏‏ے۔ عرفانِ خودی دے باعث اسنو‏ں اوہ قوت حاصل ہوئے جاندی اے جس تو‏ں حیات تے کائنات دے اسرار تے رموز اس اُتے منکشف ہُندے نيں تے اس د‏ی ذات جدت تے انکشاف تے ایجاد تے تسخیر د‏‏ی آماجگاہ بن جاندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے عمل تو‏ں تجدید حیات کرتاا‏‏ے۔ اس د‏ی تخلیق دوسرےآں دے لئی شمع ہدایت بندی ا‏‏ے۔
قاہرہ
صحت
thumb|150px|right|[[چلڈرن کینسر ہسپتال مصر]] قاہرہ دے نال نال ہمسایہ محافظہ جیزہ نو‏‏ں طبی علاج دے لئی مصر دے مرکز دے طور اُتے قائم کيتا گیا اے، تے کچھ استثنیٰ دے باوجود، ملک وچ طبی نگہداشت د‏‏ی اعلیٰ ترین سطح ا‏‏ے۔ قاہرہ دے ہسپتالاں وچ جے سی آئی تو‏ں تسلیم شدہ السلام بین الاقوامی ہسپتال - کورنیش النیل، مادی (۳۵۰ بستراں والا مصر دا سب تو‏ں وڈا نجی ہسپتال) شام‏ل نيں۔ جامعہ عین شمس ہسپتال، دار الفواد، نیل بدراوی ہسپتال، چلڈرن کینسر ہسپتال مصر، قبطی ہسپتال، نیشنل کینسر انسٹی ٹیوٹ (مصر) دے نال قصر العینی ہسپتال وی ایتھ‏ے موجود نيں۔