cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کلام امامیہ
عقلی رجحان
شیخ مفید دی اعتدال پسندانہ روش نو‏‏ں "وعید" تے "قیامت" تو‏ں متعلق مسائل وچ انہاں دی نظر تے نوبختیاں دی آراء دے موازنے تو‏ں سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ نوبختیاں دی روش تو‏ں انہاں دے انحراف دی دلیل کدی تو عقلی استدلال تے انتہاپسندانہ روشاں تو‏ں اجتناب دی صورت وچ تے کدی ائمۂ اہل بیت علیہم السلام دی احادیث تو‏ں استناد دی صورت وچ سامنے آیا ا‏‏ے۔
جداں کہ کہیا گیا غیبت دے دور وچ ـ شیخ مفید تو‏ں قبل تک ـ اہل حدیث دا نصوصی رجحان دا تفکر رائج سی ۔ کلامی تے فقہی مسائل وچ اندے ہاں عقل اُتے زیادہ توجہ نئيں دی جاندی سی۔ متکلمین و فقہاء عقل دے استعمال دے زیادہ حامی نئيں سن، انہاں دا کم صرف حدیث دا حصول تے انہاں نو‏ں نقل کرنا تے زیادہ تو‏ں زیادہ انہاں نو‏‏ں ابواب وچ منظم کرنا ہُندا سی ۔ اس زمانے وچ عالم فاضل، مقتدر مجتہد، فقیہ تے نامی گرامی متکلم جناب شیخ مفید نے ظہور کیتا۔ انھاں نے استدلال تے برہان دا راستہ کھولنے تے کلام تے فقہ وچ عقل تو‏ں استفادہ کرنے دے لئے وسیع کوششاں کیتیاں، کلام تے فقہ وچ عقل دی حدود دا تعین کیتا تے محض حدیثی فکر دے مضر اثرات دی یادآوری کرائی۔
البتہ انہاں تو‏ں کچھ عرصہ قبل ابن قبہ رازی (متوفی سنہ 319 ہجری قمری) نے اسی نقطہ نگاہ تو‏ں کلامی مباحث دا اہتمام کیتا لیکن نصوصی رجحان دے رواج و فروغ دی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں رواج پانے دا موقع نہ ملیا ہور اوہ ہر لحاظ تو‏ں شیخ مفید جیسی خصوصیات دے حامل نہ سن ۔
چنانچہ عقلانیت دی جس روش دی بنیاد شیخ مفید نے رکھی سی انہاں دے نامور شاگرداں دے توسط تو‏ں اوہ جاری و ساری رہی۔ سید مرتضی الذخیرہ سمیت متعدد کتب و رسائل، ابو صلاح حلبی (متوفی (447 ہجری قمری) نے تقریب المعارف تے ابو الفتح کراجکی (متوفی سنہ 449 ہجری قمری) نے کنزالفوائد تے شیخ طوسی نے تمہید الاصول تے ہور کلامی کاوشاں دے ذریعے اسی راہ نو‏‏ں طے کیتا۔ البتہ روش تو‏ں اتفاق دے معنی ایہ نئيں نيں کہ انہاں دی آراء وچ مکمل طور اُتے اسيں آہنگی سی، اُتے اصولی تے بنیادی مسائل وچ عام طور اُتے متذکرہ بالا اکابرین وچ اتفاق رائے پایا جاندا سی گوکہ بعض جزئی مسائل وچ انہاں دی آراء مختلف نيں۔
بہرصورت اس روش نو‏‏ں سدید الدین حمصی رازی نے اپنی کتاب المنقذ من التقلید دے ذریعے جاری رکھی۔ اوہ اصول دین وچ بےدلیل اعتقادات اپنانے دی روش دے خلف سن تے انھاں نے اس کتاب وچ انہاں دی استدلال تو‏ں دوری تے اصول دین وچ انہاں دی مقلدانہ روش اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔
کتاب النقض دے مؤلف عبدالجلیل قزوینی اپنے آپ نو‏‏ں اس گروہ دا پیرو تے استدلالی عقل پسنداں دے اصولی گروہ تو‏ں متعلق، سمجھدے نيں۔ کتاب المسلک فی اصول دین دے مؤلف، نجم الدین ابوالقاسم جعفر بن حسن بن سعید (متوفی سنہ 676 ہجری قمری) انہاں آخری علماء وچو‏ں نيں جنہاں نے اس روش دی نسبت اپنی پابندی ثابت کردی ا‏‏ے۔ علم کلام وچ شیعاں دے اس عقلی رجحان دے درج ذیل فوائد قابل ذکر نيں :
اک وجہ، جو باعث بنی سی کہ شیعہ کلام معتزلی کلام دا مقروض نظر آئے، ایہ سی کہ ایہ کلام عدم استقلال دا شکار ہويا سی تے واضح و روشن تشخص تے مدون نظام تو‏ں بہرہ ور نہ سی ۔ شیخ مفید اس حقیقت تو‏ں بخوبی آگاہ سن اس قلت نو‏‏ں پورا کرنے دی مہم تو‏ں بخوبی عہدہ برآ ہوئے تے شیعہ کلام نو‏‏ں ـ جس دی بنیاد قبل ازاں ہشام بن حکم، عبدالعظیم حسنی، فضل بن شاذان سمیت معصومین(ع) دے بزرگوار صحابہ نے رکھی سی ـ منظم تے بدیع صورت وچ منظم و مدون کیتا جو معتزلہ دے کلام تو‏ں وی مکمل طور اُتے مستقل سی ۔ شیخ مفید تو‏ں قبل شیعہ متکلمین یا تو معتزلی عقلی رجحان دی طرف میلان رکھدے سن یا نقل کيتی طرف توجہ دیندے سن جداں شیخ صدوق، اگرچہ انہاں دو دے درمیان اعتدال پسندانہ روش دے حامی وی سن ۔عقلی رجحان رکھنے والےآں دے رئیس شیخ مفید نے قرآن و نقل تو‏ں ماخوذہ معیاراں تے ضوابط دی اساس اُتے عقلی رجحان وچ "تاویل" دی روش دی بنیاد رکھی تے ایويں عقل و نقل دے درمیان اعتدالی تے وسیع البنیاد روش تاسیس کرنے وچ کامیاب ہوئے۔
فلسفیانہ عقلی رجحان
یہ روش عقل تے فلسفی قواعد تے اصولاں دی بنا اُتے کلامی موضوعات اُتے بحث کردی ا‏‏ے۔ فلسفی اصطلاح وچ عقل، معلومات نو‏‏ں معینہ روابط دے مطابق منظم کرنے دی قوت تو‏ں عبارت اے ؛ جداں علت (= Cause)، معلول (= Effect)، اصل (=Root)، فرع (=Branch) ہور نوع (=Species)، جنس (=Genus) وغیرہ دے درمیان روابط۔ ۔ اس روش وچ وی کتاب و سنت دی پابندی محفوظ رکھی جاندی اے لیکن تمام مباحث تے استدلالات دی ابتدا تے انتہا وچ فلسفی رنگ ہُندا ا‏‏ے۔ فلسفی قواعد تے اصولاں حتی کہ یونان قدیم دے فلسفی قواعد تو‏ں استناد وی کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ آیات تے روایات تو‏ں وی تائید دے لئے استفادہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
مکتب اہل سنت غزالی (متوفی سنہ 505 ہجری قمری) بلکہ امام الحرمین عبدالملک جوینی (متوفی سنہ 478 ہجری قمری) تو‏ں کدرے پہلے فلسفے دے قریب ہوچکيا سی، چنانچہ شہرستانی (متوفی سنہ 548 ہجری قمری) نے اپنی کتاب نہایۃ الاقدام فی علم الکلام ، فخررازی (متوفی سنہ 606 ہجری قمری) نے اپنی کتاب المحصل ؛ تے سیف الدین آمدی (سنہ 631 ہجری قمری) نے اپنی کتاب ابکار الافکار وچ علم کلام نو‏‏ں اس قدر فلسفے تو‏ں مخلوط کر دتا یہانتک کہ ذہبی تے ابن حجر جداں متشرعہ افراد نے انہاں نو‏ں فلسفی رجحان رکھنے والےآں دی طرف نسبت دے دی ۔ ابن خلدون (پیدائش سنہ 732 - وفات 808ہجری قمری) اپنے زمانے وچ علم کلام دے واضح طور اُتے فلسفے دے قریب ہونے طرفاشارہ کردے نيں۔ تے آخر کار المواقف فی علم الکلام دے مؤلف، قاضی عضدالدین ایجی (متوفی سنہ 756 ہجری قمری)، فلسفے تو‏ں مکمل اختلاط دی وجہ تو‏ں اپنی حیات دا جوہر ہی کھو بیٹھے۔ ۔ ۔ شیعہ کلام استدلال تے برہان تو‏ں بہرہ ور سی جدو‏ں کہ سنی دے علم کلام وچ جدلی پہلو بہت نمایاں سی ۔ اسدے برعکس اک محدود تعداد جداں نوبختی خاندان دے متکلمین دی حد تک دے علاوہ شیعہ علام کلام فلسفی رنگ وچ رنگا ہويا نئيں سی حتا کہ امامی متکلمین کلام دے بنیادی موضوعات تے مباحث وچ فلسفے تے اس دے استعمال دا خیر مقدم نئيں کردے سن ۔
پر خواجہ نصیر الدین طوسی (متوفی سنہ 627 ہجری قمری) دے ظہور دے نال ہی ـ البتہ عصری تقاضاں تے ضروریات دی بنا اُتے شیعہ کلام نے وی فلسفی رجحان دی طرف اپنا سفر عروج تک پہنچایا تے پہلے تو‏ں کدرے زیادہ فلسفے دے قریب پہنچیا۔ ۔ اس حقیقت دے پیش نظر کہ شیعہ ـ حتی کہ سنی ـ کلام دا عصری معیار ہی خواجہ نصیر الدین طوسی نيں، اس سفر نو‏‏ں تن مراحل وچ بیان کیتا جاسکدا اے: اسلامی متکلمین نے ـ اسلام وچ فلسفے دے وارد ہونے دے آغاز ہی تو‏ں ـ کئی صدیاں تک فلاسفہ دے خلاف جدوجہد جاری رکھی تے فلسفی قواعد اُتے اعتراضات کيتے تے حتی کہ فلسفے دے مسلمہ اصولاں تے مبادی وچ وی شک روا رکھیا۔ اوہ حتی کہ علم منطق دے وی خلاف سن تے اس تو‏ں استفادہ نئيں کردے سن کیونکہ فنِ منطق فلسفی [تے عقلی] علوم دے زمرے وچ آندا سی جو کہ [متکلمین دے خیال وچ ] شرعی عقائد تو‏ں مکمل تضاد رکھدے سن ۔ چنانچہ فن منطق وی انہاں دے درمیان مکمل طور اُتے متروک سی ۔ اس زمانے تے کچھ عرصہ بعد، کلام نے برہانی شکل اپنا لی تے زیادہ تر فلسفی رنگ وچ ڈھل گیا۔ اس زمانے وچ کلام نے نويں نويں صورت تے نويں شناخت اختیار کرلی تے آیات تے احادیث دا سہارا لینے دے نال نال برہانی استدلال اُتے استوار ہويا۔ مثلاً خواجہ نصیر توحید تے معاد نو‏‏ں ـ جنہاں دا موضوع فلسفے دے نال اشتراک رکھدا اے ـ برہانی روشاں تو‏ں ثابت کردے نيں؛ تے ایويں شیعہ کلام سنی کلام تو‏ں ـ جس وچ عقلی استدلال بہت ہی کمزور اے ـ علیحدہ ہوجاندا اے ؛ کیونکہ اس دے بعد شیعہ کلام وچ صرف قرآن و حدیث تو‏ں استشہاد و استناد ہی نو‏‏ں کافی نئيں سمحھا جاندا بلکہ عقلی براہین و دلائل تو‏ں وی استفادہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ ـ جس نو‏‏ں میر داماد تے ملا صدرا (متوفی سنہ 1050 ہجری قمری) نے عروج تک پہنچایا اے، ـ کلام مکمل طور اُتے برہانی بن چکيا اے تے فلسفی مسائل دے زمرے وچ آیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ کلام اپنا استقلال [تے غیر وابستگی] کھو بیٹھا۔ استاد شہید مطہری دے بقول اسلامی فلسفہ اک قدم وی کلام دی طرف مائل نئيں ہويا بلکہ ایہ کلام سی جو رفتہ رفتہ فلسفے دے زیر اثر آیا تے آخرکار فلسفے وچ ہضم ہويا۔ جداں کہ کہیا گیا، فلسفی عقل پسندی دے حامی غیبت دے بعد دی پہلے عشراں تو‏ں ہی موجود سن تے نوبختی خاندان از میدان وچ پیش پیش ا‏‏ے۔ اس روش تو‏ں اسلامی ـ شیعی کلام دی تدوین دا سلسلہ خواجہ نصیر نے عروج تک پہنچایا۔ اس کلامی روش دی اہ‏م شخصیتاں دے نام حسب ذیل نيں:
چونکہ اسلام وچ ـ تے بطور خاص تشیُّع وچ ـ خواجہ نصیر الدین طوسی نے کلام دے فلسفی ہوجانے دے سلسلے نو‏‏ں عروج تک پہنچایا، خواجہ دی کاوشاں ـ بالخصوص تجرید الاعتقاد ـ تو‏ں استناد کردے ہوئے اس روش دے بعض آثار و برکات دی طرف اشارہ کیتا جاندا اے:
خواجہ نصیر نے تجرید الاعتقاد تالیف کردے اک نويں حرکت دا آغاز کیتا، انھاں نے اس کتاب وچ ـ سابقین دے برعکس ـ صرف دینی گزارہ معارف دے جائزاں، مذہبی اعتقادات دے بیان تے دین دی حدود و ثغور دے تحفظ اُتے اکتفا نئيں کیتا بلکہ انہاں افکار دی منطقی تدوین تے ڈھانچے دی تشکیل دا اہتمام کیتا۔ انھاں نے فلسفہ مشا تو‏ں استفادہ کردے فلسفہ دے عام امور و معاملات نو‏‏ں کلامی گزارہ ہا معارف وچ داخل کردتا، کیونکہ انہاں نو‏ں معلوم سی کہ اک صحیح فلسفی اصول (مبنا) دے بعد کلامی گزارہ ہا معارف دا جائزہ نئيں لیا جاسکدا، چنانچہ اس نويں طرح دے ذریعے انھاں نے شیعہ فلسفہ تے کلام دی بنیاد رکھی۔ اسی بنا اُتے کلام نے پہلے تو‏ں کدرے زیادہ تے 90 فیصد تک فلسفی صورت اپنائی۔ ایتھ‏ے تک اک فلسفی متن تے کلامی متن دے درمیان تمیز آسانی تو‏ں ممکن نئيں ا‏‏ے۔ تے چونکہ فلسفہ صرف ـ کلام دے برعکس ـ صرف (صورت وچ ) برہان تے (مادہ وچ ) یقینیات تو‏ں استفادہ کردا اے ؛ علم کلام رفتہ رفتہ اپنے اسلوب تو‏ں خارج ہويا تے برہانی رنگ اختیار کرگیا۔ ۔
خواجہ ـ جو خود حکمت تے فلسفے وچ مہارت تے اس علم اُتے غیر معمولی عبور رکھدے سن ـ نے شرح اشارات و تنبیہات لکھی؛ جو عظیم ترین تے زندہ جاوید فلسفی کاوش ا‏‏ے۔ انھاں نے اس کتاب دے ذریعے ابن سینا دے مشائی فلسفے اُتے فخر رازی دے اعتراضات دا جواب دتا ۔ تے ایويں فخر رازی دے افکار دی بنیاداں نو‏‏ں مٹا دتا اے تے فلسفی فکر ـ بالخصوص مشائی مکتب ـ دے احیاء وچ بے مثل کردار ادا کیتا۔ ۔
امامیہ تے معتزلہ دے درمیان اہ‏م تے سنجیدہ اختلافات دے برعکس؛ بعض موضوعات وچ امامیہ دے متکلمین نے معتزلیاں تو‏ں اثر لیا اے ؛ اگرچہ بعض مراحل وچ امامیہ دے متکلمین وی انہاں اُتے اثر انداز ہوئے نيں۔ امامیہ دی اثر پذیری مبنا تے روش وچ سی نہ کہ مسائل و مباحث وچ تے اثر پذیری دا ایہ سلسلہ کم و بیش ستويں صدی ہجری تک جاری رہیا۔ فقہ وچ خواجہ نصیر دے استاد محقق حلی (متوفی سنہ 676 ہجری قمری) اپنی کلامی کتاب دے دیباچے وچ آشکارا کہندے نيں کہ انہاں دی کلامی روش معتزلہ تو‏ں اثر لئے ہوئے اے ؛ تے کہندے نيں کہ کلامی مباحث وچ معتزلی روش واضح ترین تے کامل ترین روش ا‏‏ے۔
اس روش دی ایجاد دے بعد ـ خاص طور تجرید الاعتقاد دی تالیف دے نال ـ تمام اشعری تے معتزلی متکلمین اسی راستے اُتے گامزن ہوئے جس اُتے ایہ عظیم شیعہ فیلسوف تے متکلم گامزن ہوئے سن ۔ ۔ المواقف تے المقاصد جیسی کتاباں تے انہاں دی شروح نے وی تجرید الاعتقاد دا رنگ پکڑ لیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اہل سنت دے بعض متکلمین ـ منجملہ علاءالدین قوشجی نے تجرید الاعتقاد نو‏‏ں پسند کیتا تے اس اُتے شرح لکھی۔ انہاں دی شرح اشاعرہ دے کلام تے عقائد و آراء دے اہ‏م ترین مصادر و مآخذ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ انھاں نے اس شرح وچ امامیہ تے اشاعرہ دے اختلافی مسائل وچ خواجہ نصیر دی آراء اُتے تنقید دی اے تے بعض ہور مسائل وچ خواجہ دی آراء دی تشریح دی ا‏‏ے۔
خواجہ نصیر نے شیعہ علم کلام وچ اک خاص نظام دی بنیاد رکھی تے کلامی مباحث نو‏‏ں نويں تے منظم ترتیب دی تے بعد دے علماء نے اسی اسلوب دی پیروی کيتی۔
کلامی مباحث ـ بالخصوص نبوت، امامت تے معاد ـ وچ خواجہ تو‏ں قبل دے بزرگ متکلمین دی لکھتاں ـ منجملہ سید مرتضی، الذخیرہ شیخ طوسی دی الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، ابوصلاح حلبی دی تقریب المعارف، ابو اسحاق نوبختی دی الیاقوت، ابن میثم بحرانی دی قواعد المرام تے محقق حلی دی المسلک ـ دا انہاں دی تصنیف تجرید الاعتقاد'' تو‏ں موازنہ، اس مدعا دا ثبوت ا‏‏ے۔
واحد متقدم تصنیف ـ جس دی نظم و ترتیب تجرید الاعتقاد تو‏ں ملد‏ی اے ـ شیخ مفید تو‏ں منسوب کتاب النکت الاعتقادیہ اے اُتے بوہت سارے قرائن تے نشانیاں دی بنا اُتے ایہ انتساب چندان یقینی نئيں ا‏‏ے۔
کلام وچ تبدیلی تے تحول دے اسباب
بعض دے نزدیک فلسفے دی وسعت دے مشاہدے دی بنا اُتے علم کلام وچ وی وسعت پیدا ہو گئی یعنی علم کلام دی وسعت دا منشا تے سب ب فلسفے وچ وسعت دا پیدا ہونا اے ۔بعض غیر دینی علوم دے تکامل نو‏‏ں اسکا سبب قرار دیندے نيں لیکن ایسا ظاہر ہُندا اے کہ انہاں عوامل دے علاوہ ہور عوامل جداں معاشرتی،سماجی تے فرہنگی تحولات وی علم کلام دے تحولات وچو‏ں نيں ۔
مشہور امامیہ متکلمین
مختلف تاریخی ادوار دے بعض مشہور متکلمین دے نام تے انہاں دے حالات زندگی حسب ذیل نيں:
دوسری صدی ہجری
عیسی بن روضہ منصور دے زمانے وچ گذرے نيں۔ اوہ نہایت مقتدر متکلم نيں جنہاں نے علم کلام وچ سب تو‏ں پہلے قلم فرسائی دی ا‏‏ے۔ اوہ "عمرو بن عبید"، "ابو الہذیل علاف"، "ضرار بن عمرو" تے "نظام" دے اسيں عصر سن تے مؤخرالذکر تن متکلمین دے نال کلامی مناظرات وی کرچدے نيں۔ انہاں دی تالیفات وچ کتاب الامامہ تے ''مجالس ہشام بن الحکم" قابل ذکر نيں۔ ہشام امام صادق(ع) دے نمایاں تے مشہور شاگرداں تے اصحاب تے امام کاظم(ع) دے اصحاب خاص وچو‏ں نيں۔ اوہ کلامی مباحث ـ بالخصوص مسئلۂ امامت وچ ـ دوسرےآں اُتے فوقیت رکھدے سن تے دوست تے دشمن نے انہاں دی شخصیت دی تعریف و تمجید دی ا‏‏ے۔ احمد امین مصری انہاں نو‏ں عظیم ترین شیعہ متکلم سمجھدے نيں۔ امام صادق(ع) نے انہاں دے بارے وچ فرمایا اے: ترجمہ: ہشام بن حکم ساڈے حقوق دا پیرو تے ساڈے اقوال نو‏‏ں آگے لے جانے والا، ساڈی سچائی دی تصدیق کرنے والا تے ساڈے دشمناں دے باطل نو‏‏ں مٹا دینے والا اے، جس نے اوہدی پیروی دی اس نے ساڈی پیروی دی اے تے جس نے انہاں دی مخالفت کيتی تے انہاں دا انکار کیتا اس نے ساڈے نال دشمنی دی اے تے ساڈا انکار کیتا ا‏‏ے۔ انھاں نے مختلف مذاہب دے متکلمین دے نال مناظرے کيتے جنہاں وچ "عمرو بن عبید، ابو اسحق نظام، ابوہذیل علاف، ضرار بن عمرو، عبداللہ بن یزید اباضی، یحیی بن خالد برمکی، شامی متکلم، جاثلیق نصرانی" تے زیدیہ دے سربراہ "سلیمان بن جریر" شامل نيں۔ انھاں نے انہاں وچو‏ں اکثر دے خلاف متعدد کتاباں لکھياں؛ چنانچہ انہاں نو‏ں انہاں افراد دے غیظ و غضب دا سامنا کرنا پيا تے انھاں نے ہشام نو‏‏ں کفر و الحاد، زندقہ تے غلو جداں الزامات لگائے۔ ہشام نے کلام دے مختلف موضوعات وچ متعدد کتاباں لکھياں جنہاں وچ کتاب الامام، کتاب الدلالات علی حدوث الاشیاء، کتاب الرد علی الزنادقہ، کتاب الرد علی اصحاب الاثنین، کتاب التوحید، کتاب الرد علی من قال بامامۃ المفضول، کتاب فی الجبرو القدر، کتاب المعرفہ، کتاب الاستطاعہ، کتاب القدر وغیرہ۔ اوہ تابعین دے زمرے وچ آندے نيں تے امام سجاد، امام محمد باقر تے امام صادق علیہم السلام دے دیدار دا شرف حاصل، تے انہاں تو‏ں حدیث نقل کرچدے نيں۔ اوہ کلامی مباحث وچ بہت مقتدر تے حاضر الذہن سن ؛ مخالفین انہاں دی منطق تو‏ں مغلوب ہوکر انہاں نو‏ں "شیطان الطاق" دا لقب دیندے سن، انہاں دی کلامی کاوشاں وچ کتاب الامامہ، کتاب المعرفہ، کتاب الرد علی المعتزلۃ فی امامۃ المفضول، کتاب افعل لا تفعل، کتاب الاحتجاج فی امامۃ امیرالمؤمنین(ع)، تے کتاب مجالسۃ مع ابی حنیفۃ والمرجئۃ۔ اوہ تابعین وچو‏ں سن تے علم کلام امام زین العابدین(ع) تو‏ں حاصل کرچدے سن ۔ اوہ انہاں متکلمین وچو‏ں نيں جنہاں نے امام صادق(ع) دی موجودگی وچ شامی متکلم دے نال مناظرہ کیتا؛ تے امام(ع) نے انہاں تے ابو جعفر احول دے بارے وچ فرمایا: ترجمہ:تم تے احول دونے نہایت مشاق مناظر ہوئے۔
تیسری صدی
اوہ امامیہ فقہاء تے متکلمین دے درمیان نمایاں حیثیت رکھدے نيں۔ انھاں نے امام رضا، امام جواد تے امام ہادی علیہم السلام تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ انہاں دے لئے متعدد کلامی کتب و تالیفات ذکر ہوئیاں نيں جنہاں وچ زیادہ تر دا تعلق انحرافی عقائد و مذاہب دے رد وچ لکھی گئی نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض کتب و تالیفات دے نام کچھ ایويں نيں: الرد علی اہل التعطیل، الرد علی الثنویہ، الرد علی الحشویہ وغیرہ۔ رد وچ لکھی جانے والی کتب دے علاوہ انھاں نے کلامی موضوعات وچ دوسری کئی کتب وی لکھی نيں جنہاں وچو‏ں بعض دے نام کچھ ایويں نيں: کتاب الوعید، کتاب الاستطاعہ، التوحید فی کتب اللہ، کتاب الامامہ، کتاب معرفۃ الہدی والضلال وغیرہ۔ واقعہ معروف اے کہ اوہ قم وچ امام حسن عسکری علیہ السلام دے وکیل احمد بن اسحق دے ہمراہ امام عسکری(ع) دے دیدار دا شرف حاصل کرچدے نيں۔ انھاں نے متعدد کتب تالیف کيتیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض دے نام درج ذیل نيں: کتاب الرد علی الغلاۃ، الرد علی المجبرہ، کتاب الامامہ تے کتاب الاستطاعہ۔ اوہ سنہ 290 ہجری قمری وچ قم تو‏ں کوفہ چلے گئے؛ اہلیان کوفہ نے انہاں تو‏ں وسیع علمی فیض اٹھایا۔ انھاں نے متعدد کتاباں لکھی نيں جنہاں وچو‏ں بعض دے نام کچھ ایويں نيں: کتاب الامامہ، کتاب الدلائل، کتاب العظمۃ والتوحید، کتاب الغیبۃ والحیرہ تے کتاب التوحید والبداء والارادۃ والاستطاعۃ والمعرفہ۔ اپنے زمانے دے نمایاں ترین شیعہ متکلمین وچو‏ں سن جنہاں نے عقلی علوم ـ بالخصوص علم کلام ـ وچ متعدد کتاباں تالیف کيتیاں نيں۔ انہاں دی کتب وچ کتاب الاراء والدیانات شامل اے تے نجاشی نے لکھیا اے کہ ایہ کتاب بوہت سارے علوم دا مجموعہ ا‏‏ے۔ انہاں دی ہور کتب الجامع فی الامامہ، التوحید الکبیر، التوحید الصغیر فی الاستطاعہ، التنزیہ وذکر متشابہ القرآن، الردعلی المنزلۃ بین المنزلتین فی الوعید، الرد علی المجسمہ، الردعلی الغلاۃ وغیرہ شامل نيں۔ ابن ندیم انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: ترجمہ: اوہ ابو عثمان دمشقی، اسحق، ثابت وغیرہ دی مانند اک متکلم تے فیلسوف نيں، معتزلہ انہاں نو‏ں اپنا عالم سمجھدے سن تے شیعہ اپنا عالم، اُتے اوہ شیعہ دی جانب سن، کیونکہ خاندان نوبخت دے افراد علی(ع) تے آپ(ع) دی اولاد علیہم السلام دی پیروی دے حوالے تو‏ں معروف سن تے اوہ کتب دے جمع کرنے والے سن ۔ انھاں نے اپنے قلم تو‏ں کتب لکھی نيں، انھاں نے کلام، فلسفہ تے دوسرے علوم وچ کتب تالیف کيتیاں نيں۔ ابن ندیم نے انہاں دے بارے وچ کہیا اے: اوہ فاضل و عالم تے متکلم سن تے متکلمین دی اک جماعت انہاں دی مجلس وچ حاضر ہُندی سی ...۔۔۔ اوہ کئی کتب ـ منجملہ کتاب الاستیفاء فی الامامہ، کتاب التنبیہ فی الامامہ، کتاب الرد علی الغلاۃ، کتاب المعرفہ، کتاب تثبیت الرسالہ، کتاب الرد علی اصحاب الصفات وغیرہ ـ دے مؤلف نيں۔ انہاں دے درس فلسفہ وچ عظیم شخصیتاں نے پرورش پائی جنہاں وچ ابوالحسین علی بن عبداللہ المعروف بہ الناشی الصغیر (متوفی سنہ 360 یا 366ہجری قمری)، شیخ مفید دے استاد ابو الجیش المظفر بلخی، (متوفی سنہ 367ہجری قمری) ابو الحسین محمد بن بشر سوسنگردی تے ابو بکر محمد بن یحیی صولی (متوفی سنہ 335 یا 336ہجری قمری) شامل نيں۔
چوتھ‏ی صدی
شیخ مفید دی بیشتر تالیفات دا تعلق کلامی مسائل تو‏ں اے جنہاں وچ مشہور ترین اوائل المقالات فی المذاہب والمختارات تے دوسری تصحیح الاعتقاد بصواب الانتقاد ا‏‏ے۔ اوائل المقالات چھ ابواب اُتے مشتمل اے: باب اول وچ لفظ تشیع تے لفظ اعتزال دے معانی بیان کرنے دے بعد شیعہ تے معتزلہ دی وجۂ تسمیہ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ دوسرے باب وچ امامیہ تے زیدیہ دا فرق واضح کیتا گیا اے ؛ تیسری باب وچ ذیل دے مسائل دے بارے وچ امامیہ دے متفقہ مسائل بیان کيتے گئے نيں تے دوسرے اسلامی فرقےآں دے عقائد دی طرف اشارہ کیتا گیا اے:
امامت تے متعلقہ مسائل، علی(ع) دے خلاف لڑنے والے محاربین دا حکم، انبیاء دی بعثت دی ضرورت، رسل تے انبیاء دے درمیان فرق، رسول اللہ(ص) دے اجداد تے ابو طالب علیہ السلام دا ایمان، رجعت تے بداء تے تالیف قرآن، وعید، شفاعت، اسماء تے احکم، اسلام تے ایمان، توبہ، دین وچ بدعت گزاراں دا حکم تے فرشتاں اُتے انبیاء دی فوقیت۔
چوتھا باب کلامی مسائل وچ شیخ دی خاص آراء اُتے مشتمل اے جو اہل بیت(ع) تو‏ں منقولہ روایات دے عین مطابق اے ؛ تے دوسرےآں دے عقائد دی طرف وی اشارہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ پنجويں باب وچ ذیل دے موضوعات اُتے بحث ہوئی اے: ‏
تے انہاں دی کتاب تصحیح الاعتقاد ـ جداں کہ اس دے نام تو‏ں واضح اے ـ شیخ صدوق دی کتاب الاعتقاد دی نقادانہ شرح اے تے اسيں نے مندرجہ بالا سطور وچ انہاں دی تنقید دے نمونےآں دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔
چھیويں صدی ہجری
اوہ مجمع البیان فی تفسیر القرآن دے مؤلف نيں۔ گوکہ انھاں نے علم کلام وچ کوئی مستقل کتاب نئيں لکھی لیکن مجمع البیان وچ کلامی موضوعات اُتے بحث کيتی اے جو متکلمین دے عقائد و آراء اُتے انہاں دے احاطے تے علم کلام وچ انہاں دی مہارت دا ثبوت ا‏‏ے۔ اوہ ابن شہر آشوب دے استاد تے کتاب الاحتجاج دے مؤلف سن تے پنجويں صدی دے اواخر ہور چھیويں صدی ہجری دے اوائل وچ امامیہ دے متکلمین تے محدثین وچو‏ں سن ۔ انہاں کتاب الاحتجاج خاندان رسالت دی کلامی آراء دے اہ‏م ترین مصادر و مآخذ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہ اپنی کتاب دے مقدمے وچ اپنی اس کاوش دے محرکات بیان کردے ہوئے لکھدے نيں: "جس چیز نے مینو‏ں اس کتاب دی تالیف اُتے آمادہ کیتا ایہ سی کہ بعض اصحاب (علمائے شیعہ) نے طریق احتجاج تے جدال احسن دا راستہ ـ خواہ اوہ حق ہی کیو‏ں نہ ہو ـ ترک کردتا اے تے انہاں دا خیال اے کہ رسول اللہ(ص) تے ائمۂ اطہار(ع) نے کدی وی مخالفین دے نال مجادلہ نئيں کیتا چنانچہ انہاں ذوات مقدسہ نے شیعہ نو‏‏ں وی ایسا کرنے دا مجاز قرار نئيں دتا اے بلکہ انہاں نو‏ں اس عمل تو‏ں روک رکھیا اے ؛ چنانچہ ميں نے فیصلہ کیتا کہ ایسی کتاب تالیف کراں جو فروع تے اصول وچ انہاں بزرگواراں دے محاورات و مباحثات اُتے مشتمل ہو"۔ اوہ ہور لکھدے نيں: "ائمۂ معصومین علیہم السلام نے صرف ایسے افراد نو‏‏ں باز رکھیا اے جو مباحثے تے مجادلے دی اہلیت تو‏ں محروم نيں؛ نہ انہاں افراد نو‏‏ں جو با صلاحیت تے مقتدر نيں؛ انہاں بزرگواراں نے با صلاحیت تے صاحب علم و دانش افراد نو‏‏ں مخالفین دے نال بحث و مناظرے دا حکم دتا اے تے ایہ امر انہاں دی جلالت تے رفعت و منزلت دا سبب بنا اے "۔ محدث قمی انہاں دی توصیف کردے ہوئے لکھدے نيں: "علامہ متکلم، متبحر، فن کلام وچ صاحب کتاب التعلیق العراقی۔ ترجمہ: کتاب التعلیق العراقی اوہی کتاب المنقذ من التقلید والمرشد الی التوحید اے جس دی تالیف دا کم سنہ 581 ہجری قمری وچ مکمل ہوئی ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی کتاب حلہ وچ بعض علماء نو‏‏ں پڑھ کر سنائی تے خود ہی حلہ وچ قیام تے اس کتاب دی تالیف کيتی داستان بیان کيتی ا‏‏ے۔ محدث قمی نے انہاں دے بارے وچ لکھیا اے:  ترجمہ: فخر شیعہ، شریعت دے مروج، مناقب و فضائل دے احیاء کنندہ، علمائے امامیہ دے استاد، اوہ اپنی لکھتاں دے لحاظ تو‏ں شیعہ دے ہاں اوہی منزلت رکھدے نيں جو اہل سنت دے نزدیک خطیب بغدادی نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ صفدی انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں: "انھاں نے اٹھ سال دی عمر وچ قرآن دا زیادہ تر حصہ حفظ کیتا تے اصول شیعہ وچ اعلیٰ ترین مقام تک پہنچے ایتھ‏ے تک کہ بوہت سارے لوگ دور دراز دے شہراں تے ملکاں تو‏ں انہاں دے علمی خزانے تو‏ں استفادہ کرنے دے لئے انہاں دے پاس حاضر ہوجایا کردے سن "۔
وہ گرانقدر تالیفات دے مالک نيں جنہاں وچو‏ں بعض مشہور تالیفات درج ذیل نيں: معالم العلماء، مناقب آل ابی طالب تے متشابہ القرآن۔ مؤخر الذکر کتاب بوہت سارے کلامی نکات و فوائد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ستويں صدی ہجری
][علامہ حلی]] انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: ۔ ترجمہ: ایہ شیخ علوم عقلیہ وچ اپنے زمانے دے لوگاں وچ بہترین سن، اوہ مذہب امامیہ دے مطابق، حکمت تے شریعت دے علوم وچ ، متعدد لکھتاں دے مالک نيں تے اخلاق دے لحاظ تو‏ں انہاں لوگاں وچ بہترین سن جنہاں نو‏ں ميں نے دیکھیا اے خداوند متعال انہاں دی ضریح نو‏‏ں منور فرمائے، ميں نے انہاں نو‏ں بو علی سینا دی کتاب الہیات شفا ہور انہاں دی اپنی کتاب تذکرہ پڑھ کر سنائی جو علم ہیئت وچ ا‏‏ے۔ بعدازاں اوہ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔
محقق طوسی دی زندگی نو‏‏ں تن مراحل وچ تقسیم کیتا جاندا اے:
پہلا دور: ایہ دور انہاں دی ولادت تو‏ں لے ک‏ے اسماعیلیاں تو‏ں ملاقت دا دور ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ اوہ قم تے نیشابور جداں شہراں وچ علم و دانش دے حصول وچ مصروف سن ۔
دوسرا دور: ایہ دور ایران اُتے منگولاں دے حملے تو‏ں لے ہلاکو خان دے برسر اقتدار آنے تک دے زمانے اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس دور وچ منگولاں دے ہتھو‏ں عوام دے قتل عام دی وجہ تو‏ں کدرے وی گوشۂ امن میسر نہ سی چنانچہ خواجہ نے قہستان دے والی ناصر الدین عبدالرحیم ابو منصور دی دعوت قبول کيتی تے مہمان دے طور اُتے انہاں دے پاس چلے گئے تے اپنی کتاب اخلاقی ناصری نو‏‏ں اپنے میبولی دے لئے تے رسالہ معینیہ نو‏‏ں انہاں دے بیٹے معین الدین دے لئے تالیف کیتا۔ بعدازاں اسماعیلیہ دے پیشوا علاء الدین بن محمد دی دعوت اُتے "میمون دز" دے قلعے وچ چلے گئے جو پرامن سی تے سنہ 653 ہجری قمری وچ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں اسماعیلیاں دی شکست تک اوتھے قیام پذیر رہ‏‏ے۔
[خوفزدگی تے فراخی دے انتظار کا] ایہ دور رُبع صدی تک جاری رہیا۔ اس زمانے وچ مندرجہ بالا دو کتب دے علاوہ کئی ہور کتب وی تالیف کيتیاں جنہاں وچ روضۃ القلوب، رسالۃ التولی والتبری، تحریر المجسطی، تحریر اقلیدس روضۃ التسلیم، مطلوب المؤمنین، تے شرح الاشارات شامل نيں۔ مؤرخین نے اسماعیلیاں دے قلعاں وچ خواجہ دے قیام نو‏‏ں قید تے اسیری دا دور گردانا اے تے لکھیا اے کہ انھاں نے دھونس دھمکی تو‏ں انہاں نو‏ں اپنے پاس منتقل کیتا تے انہاں تو‏ں کہیا کہ انہاں دی تائید و تصدیق کراں۔ اس رائے دا ثبوت شرح اشارات'' دے آخر وچ مندرجہ انہاں دی اپنی عبارات نيں جتھ‏ے انھاں نے کہیا اے: "اس کتاب دا بیشتر حصہ ميں نے بہت دشوار حالات وچ ـ جس تو‏ں زیادہ دشواری قابل تصور نئيں اے ـ تے ایسے اوقات تے مقامات اُتے تحریر کیتا جنہاں دا ہر لمحہ آتش دوزخ دے شعلے جداں سی ؛ اکھاں مسلسل گریاں تے مزاج مسلسل مکدر؛ انھاں نے اپنی ناخوشگوار صورت حال انہاں دو ابیات دے ذریعے ترسیم دی اے:
به گرداگرد خود چندانکه بینم
بلا انگشتری و من نگینم
جو کچھ اپنے ارد گرد دیکھ رہیا ہاں
بلا انگشتری تے وچ نگاں ہاں
تیسرا دور: تیسرے دور دا آغاز ہلاکو خان دے ہتھو‏ں اسماعیلیاں دی شکست تے ہلاکو دے نال انہاں دی شناسائی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس مرحلے وچ اوہ حُسنِ تدبیر تو‏ں ہلاکو خان دے جذبات نو‏‏ں مسخر کیتا تے انہاں نو‏ں دین اسلام قبول کرنے اُتے آمادہ کردے نيں تے نتیجے دے طور اُتے مؤمنین تے علماء دے قتل عام دا سد باب کردے نيں ایتھ‏ے تک کہ تمام وسائل و امکانات نو‏‏ں مذہب اثنا عشری دی تقویت تے علم و دانش دی ترویج دی راہ وچ بروئے کار لیایا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ ہلاکو دی طرف تو‏ں اسلامی ملکاں دے اوقاف دا انتظام دا عہدہ انہاں نو‏ں سونپ دتا گیا۔ انھاں نے اس بےمثل موقع نو‏‏ں غنیمت جان کر نہ صرف علماء تے دانشوراں نو‏‏ں تحفظ دتا بلکہ مراغہ دے مقام اُتے عظیم رصد خانہ تے چار لکھ کتب اُتے مشتمل عظیم ترین کتب خانہ تاسیس کیتا۔
محقق طوسی دی کلامی تالیفات:
انہاں دی مشہور ترین کلامی تالیف قواعد المرام فی علم الکلام اے جو ذیل دے اٹھ قواعد دی بنیاد اُتے مرتب کيتی گئی اے: پہلا قاعدہ چار ارکان اُتے مشتمل اے تے اس وچ اہ‏م منطقی مباحث بیان ہوئے نيں؛ دوسرا قاعدہ وجود دے عام مباحث وچو‏ں 10 مباحث (فلسفے دے امور عامہ) اُتے مشتمل اے جو کچھ ایويں نيں: مفہوم وجود دی بداہت (= بدایہی ہونا)، ماہیت اُتے وجود دا ودھ ہونا، وجود دا حادث تے قدیم اُتے منقسم کرنا متکلمین دی اصطلاح دے مطابق ، وجود دا واجب تے ممکن اُتے منقسم ہونا تے ممکن دا جوہر تے عَرَض اُتے منقسم ہونا تے انہاں دی اقسام حکماء (= فلاسفہ) دی اصطلاح دے مطابق، واجب الوجود بالذات دے خواص، ممکن الوجود بالذات دے خواص، معدوم تو‏ں متعلق مباحث۔ تیسرا قاعدہ دو ارکان اُتے مشتمل اے تے عالم دے حدوث دے اثبات اُتے بحث کردا ا‏‏ے۔ چوتھا قاعدہ صانع دے وجود دے اثبات دے براہین و دلائل تے صفات ثبوتیہ تے صفات سلبیہ نو‏‏ں زیر بحث لاندا ا‏‏ے۔ پانچواں قاعدہ خداوند متعال دے افعال تے عدل الہی تو‏ں متعلق مباحث و موضوعات دا جائزہ لیندا اے تے چھٹا قاعدہ نبوت تے متعلقہ موضوعات و مباحث اُتے بحث کردا ا‏‏ے۔ ساتاں قاعدہ جسمانی تے روحانی معاد دے بارے وچ اے تے آٹھواں قاعدہ جو اک مقدمے تے دو ارکان تو‏ں تشکیل پایا اے امامت تو‏ں متعلق موضوعات دی تشریح کردا ا‏‏ے۔ انہاں دے لئے دوسرے کلامی آثار وی مذکور نيں جنہاں وچ البحر الخضم فی الالہیات، رسالۃ فی الوحی والالہام، غایۃ النظر فی علم الکلام تے النجاۃ فی القیامۃ فی تحقیق امر الامامۃ شامل نيں۔ شیخ الشیعة ومحیی الشریعة صنف فی کل فنون العلم المعقول والمنقول مایزید علی خمسمأة مجلد لم یتفق فی الدنیا مثله لا فی المتقدمین ولافی المتأخرین۔ ترجمہ: اوہ تشیع دے شیخ تے شریعت دے احیاء کنندہ تے علم معقول و منقول دے تمام فنون وچ صاحب لکھتاں نيں جنہاں دی تعداد 500 تک پہنچدی اے، دنیا وچ کسی نو‏‏ں وی اتنے عظیم کم دی توفیق نئيں ملی اے متقدمین وچ تے نہ ہی متاخرین وچ ۔ انہاں دی علمی عظمت دے لئے ایہی کافی اے کہ جدو‏ں خواجہ نصیر الدین طوسی تو‏ں شہر حلہ دے مشاہدات دے بارے وچ پُچھیا گیا تو انھاں نے کہیا: رأیت خریتاً ماهراً وعالماً اذا جاهد فاق۔ ترجمہ: اس تو‏ں عبارت تو‏ں خواجہ طوسی دی مراد انہاں دے شاگرد علامہ حلی سن جنہاں نے حلہ تو‏ں بغداد تک خواجہ دے نال سفر کیتا تے اس سفر دے دوران انہاں تو‏ں علمی مشکلات و مسائل وچو‏ں 12 مسائل پوچھے [تے جواب وصول کیتا]۔
ریاض العلما دے مؤلف انہاں دے وصف وچ لکھدے نيں: الامام الهمام، العالم العامل، الفاضل الکامل الشاعر الماهر، علامة العلماء وفهامة الفضلا استاد الدنیا المعروف فیما بن الاصحاب بالعلامة عند الاطلاق والموصوف بغایة العلم ونهایة الفهم والکمال فی الافاق...وله حقوق عظیمة علی زمرة الامامیة لساناً وبیاناً وتدریساً وتألیفاً وقد کان جامعاً لانواع العلوم مصنفا فی اقسامها حکیماً متکلماً، فقیهاً، اصولیاً، ادیباً، شاعراً ماهراً...۔ ترجمہ: امام ہُمام، عالم عامل، فاضل کامل تے شاعر ماہر، علماء وچ علامہ تے فضلاء وچ فہامہ، [پوری] دنیا دے استاد، اصحاب (=علمائے شیعہ) وچ علامۂ مطلق دے عنوان تو‏ں معروف تے آفاق وچ غایت علم و نہایت فہم و کمال دے عنوان تو‏ں مشہور... لسان و بیان تے تدریس و تالیف دے لحاظ تو‏ں مکتب امامیہ اُتے انہاں دا حق عظیم اے تے اوہ مختلف النوع علوم وچ جامع سن تے حکیم (تے فیلسوف)، متکلم، فقیہ، اصولی (= اصول فقہ دے عالم)، ادیب، شاعر ماہر دے عنوان تو‏ں مختلف علوم و فنون وچ صاحب لکھتاں نيں۔
علامہ نے اپنے زمانے دے عظیم الشان علماء ـ خواہ شیعہ خواہ سنی ـ تو‏ں علم حاصل کیتا جنہاں وچ مشہور ترین علماء دے نام کچھ ایويں نيں: انہاں دے والد سدید الدین یوسف حلی، شرائع الاسلام دے مؤلف تے انہاں دے ماماں محقق حلی (جو اپنے زمانے دے فقہاء وچ سرآمد سن )، خواجہ نصیر الدین طوسی، کمال الدین میثم بحرانی، نجم الدین عمربن علی کاتبی قزوینی شافعی ـ جو خود محقق طوسی دے شاگرد سن تے منطق، ریاضیات تے فلسفہ وچ اہل نظر سن ؛ علامہ انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: وهذا الشیخ کان من افضل علماء الشافعیة وکان من انصف الناس فی البحث وکنت اقرأ علیه واورد علیه اعتراضات فی بعض الأوقات فیتفکر تارة وفی بعض الاوقات یقول: حتی نفکر فی هذا...۔ ترجمہ: تے ایہ شیخ علمائے شافعیہ وچ بہترین تے بحث و مباحثے وچ منصف ترین سن تے انہاں نو‏ں پڑھ کر سناندا سی تے کدی انہاں اُتے اعتراض کردا تو اوہ یا تو سوچنے لگتے یا کہہ دیندے کہ سانو‏ں سوچنے دو۔
متعدد شیعہ تے سنی علماء نے مختلف علوم و فنون وچ انہاں تو‏ں دانش و معرفت حاصل کيتی جنہاں وچو‏ں بعض دے نام ایہ نيں: انہاں دے بیٹے فخر المحققین علامہ دے دو بھانجے سید عمید الدین تےسید ضیاء الدین، سید احمد بن ابراہیم بن زہرہ حلبی، قطب الدین رازی، شیخ رضی الدین مزیدی، شیخ زین الدین مطارآبادی، سید تاج الدین محمد بن قاسم، سید تاج الدین حسن، شیخ محمد بن علی جرجانی، شیخ تقی الدین آملی، سید صدر الدین دشتکی وغیرہ۔
ان تو‏ں منقولہ آثار و تالیفات دی تعداد کثیر اے تے اگرچہ بعض نے مبالغے تو‏ں کم لیندے ہوئے انہاں دے لئے اک ہزار تالیفات ذکر کيتیاں نيں لیکن حقیقت ایہ اے کہ اوہ اپنے زمانے وچ رائج علوم معقول و منقول وچ متعدد تالیفات دے مالک نيں۔ صاحب کتاب اعیان الشیعہ علامہ سید محسن امین عاملی نے انہاں دے لئے فقہ، اصول فقہ، کلام، تفسیر، بحث دے آداب، فلسفہ، حدیث، رجال، ادبیات تے دعا جداں مضامین وچ ، 100 تو‏ں ودھ تالیفات دا تذکرہ کیتا اے جنہاں وچو‏ں اسيں ذیل دی چند تالیفات دے تذکرے اُتے اکتفا کردے نيں:
مآخذ
گٹھ:کلام گٹھ:اسلامی اصلاحات
ٹیلر کاؤنٹی، کولوراڈو
ٹیلر امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
منجیت اندرا
منجیت اندرا ہندستانی پنجاب دی اک پنجابی شاعرہ ناول تے گیت لکھاری اے۔
ناول
گٹھ:پنجابی شاعر
کاریمنجاوا نیشنل پارک
کاریمنجاوا نیشنل پارک انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
Tour & Travel Agency Karimunjawa Marine National
کنس
کنس گھآ دے ٹبر دا اک بوٹا اے۔ یہ گھآ سارا سال اگدا اے تے یہ 3 میٹر تک لنبا ہو جاندا اے۔
حوالہ
گٹھ:کعا دا ٹبر
کورک
کورک آئرلینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 10 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
چک 372 ٹی ڈی اے
372 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
واشنگٹن کاؤنٹی، کولوراڈو
واشنگٹن امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
سورٹزوف ٹپنا چوآ
سورٹزوف ٹپنا چوآ ٹپنے چوۓ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
مالے
مالے ایشیائی جزیرہ دیس مالدیپ دا راجگڑھ اے۔ 2006 وچ ایتھے 103,693 لوک وسدے سن۔
گٹھ:مالدیپ دے شہر
کیپولان سیریبو
کیپولان سیریبو انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بخش مرکزی شهرستان نقده
ایہہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے   شہرستان نقدہ (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لہندے آذربائیجان دیاں تحصیلاں
اینٹرم
اینٹرم آتلے آئرلینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:اتلے آئرلینڈ دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:آئرلینڈ
سٹرانڈ ٹپنا چوآ
سٹرانڈ ٹپنا چوآ ٹپنے چوۓ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
بخش مرکزی شهرستان سلماس
ایہہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے   شہرستان سلماس  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
دکھنی ٹپنا چوآ
دکھنی ٹپنا چوآ ٹپنے چوۓ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ویلڈ کاؤنٹی
ویلڈ امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
میرو بیتیری نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:انڈونیشیا دے نیشنل پارک
دہلی اردو اخبار
دہلی اردو اخبار دہلی تو‏ں اردو بولی وچ شائع ہونے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں مولا‏نا محمد حسین آزاد دے والد مولوی محمد باقر نے 1837ء وچ شائع کیتا۔ ایہ دہلی دا پہلا اردو اخبار سی۔ اس اخبار دے ذریعہ سانو‏ں اس عہد د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں دے علاوہ ادبی تے علمی سرگرمیاں دا حال وی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اخبار د‏‏ی ماہانہ قیمت 2روپے تے زر سالانہ 20روپے سی۔ اس دا پہلا ناں ’اخبار دہلی‘تھا لیکن10مئی 1840(نمبر 168جلدنمبر3)سے اس دا ناں ’دہلی اردو اخبار ‘ہو گیا۔ناں د‏‏ی تبدیلی دے نال کاغذ قدرے سفیدتے کتابت قدرے جلی تے کشادہ ہوئے گئی۔ 12جولائ‏ی 1857کو نمبر 28جلد 19سے اس دا ناں بہادر شاہ ظفر دے حکم اُتے ’اخبار الظفر‘کر دتا گیا۔ اخبار دا نمبر تے جلد دا شمار اوہی رہیا جو ’دہلی اردو اخبار‘ کاتھا تے ایہ کھل دے انگریزاں د‏‏ی مخالفت تے بہادر شاہ ظفر د‏‏ی حمایت کرنے لگیا لیکن جنگ آزادی د‏‏ی ناکامی، مغلیہ سلطنت د‏‏ی تاراجی دے نال تے انگریزاں د‏‏ی جانب تو‏ں مولوی محمد باقر نو‏‏ں گولی مار دے شہید کر دین‏ے دے بعد بالآخر اس اخبار د‏‏ی زندگی وی 13 ستمبر1857کو ختم ہوئے گئی۔
حوالے
گٹھ:دہلی وچ شائع ہونے والے اخبارات گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات گٹھ:ہندوستان وچ 1837ء دیاں تاسیساں گٹھ:اخبار
استوائی گنی
استوائی گنی لیندے دکھنی افریقہ دا اک دیس اے۔ استوائی گنی دے اتر وچ کیمرون، دکھن تے چڑدے وچ گیبون اے۔ استوائی گنی دا تھاں 28,050 مربع کلومیٹر / 10,830 مربع میل اے۔ استوائی گنی دی لوک گنتی 1,622,000 اے۔ استوائی گنی دی دیسی ہسپانوی ایے۔ استوائی گنی دا راجگڑھ مالابو اے۔
گٹھ:دیس
کاون
کاون آئرلینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
Comitatus Clarensis
تیان شان ٹپنا چوآ
تیان شان ٹپنا چوآ ٹپنے چوۓ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
چک 11 ای بی
چک 11 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
اوجنگ کولون نیشنل پارک
اوجنگ کولون نیشنل پارک انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:انڈونیشیا دے نیشنل پارک
بخش مرکزی شهرستان بوکان
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لہندے آذربائیجان دیاں تحصیلاں
کنشاسا
کنشاسا افریقی دیس لوکراج کانگو دا راجگڑھ اے ۔ ایہ کانگو دریا دے کنڈھے تے واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جغرافیہ
دونیگل
دونیگل آئرلینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
چینی ٹپنا چوآ
چینی ٹپنا چوآ ٹپنے چوۓ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
جنت البقیع
جنت البقیع یا بقیع الغَرقَد مدینے دا سب تو‏ں پہلا تے قدیم اسلامی قبرستان ا‏‏ے۔ اسلام تو‏ں پہلے ایہ جگہ حجاز دے شہر یثرب دے اطراف وچ اک باغ اُتے مشتمل زمین سی۔ پہلی صدی ہجری تو‏ں مسلماناں نے ایتھ‏ے اپنے اموات نو‏‏ں دفنانا شروع کیتا تے اسلام دی اہ‏م تے بزرگ شخصیتاں ایتھ‏ے مدفون نيں من جملہ انہاں وچ شیعاں دے چار ائمہؑ تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعض رشتہ دار شامل نيں۔ مختلف حکمراناں دے دور وچ بعض قبور اُتے گنبد تے مقبرے تعمبر کيتے گئے۔ لیکن حجاز اُتے وہابیاں دے قبضے دے بعد انہاں نے انہاں تمام مقبراں نو‏‏ں مسمار کر دتا۔ اس وقت بقیع مسجد نبوی دے نزدیک اک ہموار زمین دی شکل وچ موجود اے جتھ‏ے قبور دی نشاندہی دے کوئی آثار دکھادی نئيں دیندے۔
نام تے حدود اربعہ
بقیع دا لفظ ایسی وسیع زمین دے لئی استعمال ہُندا اے جس وچ گھاس دے مختلف پودے اگتے ہاں؛ بقیع الزبیر، بقیع الخیل و بقیع الخَبْجَبَۃ یثرب دے انہی باغات وچو‏ں سن ۔
چنانچہ "بقیع الغرقد" اس زمین نو‏‏ں کہیا جاندا سی جو غرقد دے درخت دے پودے تے دوسری جڑی بوٹیاں تو‏ں ڈھکا ہوئے۔ ظہور اسلام دے بعد ایہ باغ بطور قبرستان استعمال ہونے لگیا۔ thumb|جنت البقیع وچ اگنے والا غرقد دا پودا مسلماناں دا قدیمی ترین قبرستان مسجد نبوی دے قریب تے شہر دے اطراف وچ سی تے سنہ 1269 وچ بنایا گیا مدینہ دا نقشہ وی ایہی ظاہر کردا ا‏‏ے۔ لیکن اج کل مسجد نبوی تے قبرستان بقیع دونے وچ توسیع دی وجہ تو‏ں آپس وچ متصل ہوچدے نيں تے مدینہ شہر دے درمیان وچ قرار پائے نيں۔
قبرستان بقیع دے چاراں طرف دیوار کھڑی کيتی گئی اے تے اس دا مغربی حصہ جتھ‏ے قبرستان دا مین گیٹ وی اے، حرم نبوی تو‏ں متصل اے جس دے جنوب وچ ابوایوب انصاری روڑ تے مشرقی جانب ملک فیصل روڑ تے شمالی طرف وچ عبدالعزیز روڑ ا‏‏ے۔ پہلے انہاں سڑکاں دے کوئی تے نام سن ۔
مدفون شخصیتاں
اس قبرستان وچ تقریباً دس ہزار صحابہ، کئی امہات المؤمنین، اولاد محمد، اہل بیت، اولیاء اللہ، صوفیا، علماء، محدثین تے ہور مدفون نيں۔
اولین قبور
سب تو‏ں پہلے انصار مدینہ وچ اسعد بن زرارہ تے عثمان بن مظعون اس قبرستان وچ دفن کیتے گئے، جنت البقیع وچ قبراں اُتے ایسے کتبے یا نشانات نئيں سن، جنہاں تو‏ں ابتدائی دفن شدہ شخصیتاں دا علم آسانی تو‏ں ہو سدے۔ لیکن بعد وچ مؤرخین نے تحقیق دی روشنی وچ کئی اہ‏م شخصیتاں دی قبراں دی نشان دہی دی سی۔ تے وقت گزرنے دے بعد جدو‏ں زیادہ قبراں ہو گئياں تو بوہت سارے مزارات تے گنبد تعمیر کیتے گئے جو پچھلی صدی تک باقی سن ۔ تے آل سعود نے یوم الہدم دے تاریخی سیاہ واقعے وچ سب اجاڑ دتے۔
ازواج مطہرات
(خدیجہ بنت خویلد تے میمونہ بنت حارث مکہ وچ دفن نيں۔)
صحابہ و ہور شخصیتاں
• 2
بقیع مسلماناں دی اہ‏م قبرستان اے جس وچ اسلام دے ابتدائی دناں تو‏ں ہن تک ہزاراں مسلما‏ن دفن ہوچدے نيں۔ بقیع وچ دفن ہونے والی شخصیتاں وچو‏ں مندرجہ ذیل شخصیتاں قابل ذکر نيں:
تاریخ دے مختلف ادوار وچ بعض شخصیتاں دی قبور اُتے زیارتگاہ بنائے گئے سن ۔ تے بعض لوگ بقیع دے گھراں وچ دفن ہوئے سن ۔ ائمہ بقیع دا مزار وی انہاں نو‏ں وچو‏ں سی جسنو‏ں بعد وچ وہابیاں نے مسمار کردتا۔ ائمۂ بقیع تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے چچا عباس بن عبدالمطلب، عقیل دے گھر وچ دفن ہوئے سن ۔ اس بارے وچ تفصیل دے لیے مشاہدہ کرن
اکثر تاریخی منابع دے بر خلاف، بعض اہل سنت مورخاں نے آنحضرتؐ دی بیٹی حضرت زہراؑ ، آپؐ دے داماد امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، تے آپ دے نواسنو‏ں امام حسینؑ دا سر مبارک بقیع وچ دفن ہونے دے بارے وچ کہیا ا‏‏ے۔ اک متن حضرت زہراؑ دا مزار بقیع وچ ہونے دے بارے وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ البتہ بعض تحریراں کچھ لوگاں دا آپس وچ ہمنام ہونے دی وجہ تو‏ں لکھی گئی نيں جداں کہ ائمۂ بقیع دے مقبرے وچ موجود قبر فاطمہ بنت اسد دی اے کیونکہ امام حسنؑ نے وصیت کيتی سی کہ جے نانا رسول اللہ دے پہلو وچ دفن کرنے تو‏ں منع کیتا جائے تو دادی فاطمہ بنت اسد دے پہلو وچ دفنایا جائے۔
فضیلت تے زیارت
اس قبرستان دی فضیلت دے بارے وچ شیعہ تے اہل سنت دونے طرف تو‏ں متعدد روایات نقل ہوئیاں نيں ایتھ‏ے تک کہ بعض کتاباں وچ تو اسی دے لیے علیحدہ وی باب مختص کیتا گیا ا‏‏ے۔ اک روایت دے مطابق رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنو‏‏ں بقیع وچ مدفون افراد دے لئے طلب مغفرت دا حکم ہويا ا‏‏ے۔ چنانچہ آنحضرتؐ ہر شب جمعہ بقیع جاکر اوتھ‏ے مدفون افراد دے لیے دعا کردے سن ۔ آپؐ تو‏ں منقول اک روایت وچ آیا اے کہ کل قیامت دے دن ستر ہزار لوگ نیک صفات دے نال بقیع تو‏ں محشور ہونگے تے جو لوگ بقیع وچ دفن ہوئے نيں انہاں نو‏‏ں آپ شفاعت دی بشارت دینگے۔ بعض احادیث وچ آنحضرتؐ دا بقیع حاضر ہونے تے آپ دی طرف تو‏ں بعض نمازاں جداں نماز استسقاء تے نماز عید کا بقیع وچ ادا کيتی جانے دی حکایت ہوئی ا‏‏ے۔ اک تے حدیث دے مطابق آپؐ اپنی عمر دے آخری سال اصحاب دے اک گروہ دے ہمراہ بقیع تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے مدفون مُرداں تو‏ں خطاب کردے ہوئے اپنی رحلت دی خبر دت‏ی۔
بقیع اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے خاندان دی خاص توجہ سی تے اوہ لوگ اوتھ‏ے زیارت نو‏‏ں جاندے سن ۔ از امام صادق(ع)نقل ہويا اے کہ آپؐ عقیل دے گھر دی جگہ اُتے کھڑے ہوکر بقیع وچ مدفون مرحومین دے لیے دعا کردے سن ۔ بہت سارے شیعہ تے سنی علماء نے بقیع دی زیارت دے بارے وچ استحباب دا فتوا دتا ا‏‏ے۔
اسلام تو‏ں پہلے
اسلام تو‏ں پہلے بقیع نامی کسی قبرستان دے بارے وچ کوئی سند یا روایت موجود نئيں ا‏‏ے۔ اس بارے وچ سب تو‏ں قدیمی ادبی اثر، عمرو بن النعمان البیاضی دا شعر اے جو قبلہ خزرج تے انصار وچو‏ں سی ، جس وچ مدینہ تو‏ں دس میل دے فاصلے اُتے واقع عقیق نامی باغ تے بقیع الغرقد دے درمیان اپنے دوستاں دے قتل دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ ابن اثیر نے وی «یوم البقیع»‌ دے لفظ دے ذیل وچ اس مقام اُتے اوس تے خزرج دی لڑائی تے اوس والےآں دی کامیابی دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ مدینہ دے یہودی اپنے مرداں نو‏‏ں بقیع دے جنوب مشرق وچ حش کوکب نامی باغ وچ دفناندے سن ۔ بقیع وچ بھیڑ بکریاں تے اونٹھ وی چرائے جاندے سن ۔
صدر اسلام تے خلفاء دا دور
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدی مدینہ ہجرت تے حکومت اسلامی دی بنیاد رکھنے دے بعد مسلماناں دے لیے اک قبرستان دی ضرورت سی تے ایہ جگہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے معین کیتا خاص کر جدو‏ں آنحضرت نے مشرکاں دے قبرستان نو‏‏ں ختم کر دے مسجد نبوی بنائی۔ مہاجرین وچ سب تو‏ں پہلا صحابی، جو اس قبرستان وچ مدفون ہوئے عثمان بن مظعون تے انصار وچو‏ں اسعد بن زرارہ خزرجی دفن ہوئے۔ البتہ تاریخی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس باغ وچ صرف مردے دفن نئيں ہُندے سن بلکہ بعض مہاجرین نے اوتھ‏ے اُتے گھر بنایا سی بعد وچ اوہ جگہ بعض شخصیتاں یا خاندان دے لوگ دفن کرنے تو‏ں مختص ہويا۔ کہیا جاندا اے کہ اس زمین نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے لوگاں نو‏‏ں گھر بنانے کےلیے تقسیم کیتا سی ۔ اس دور دے مشہور گھراں وچو‏ں اک عقیل بن ابی‌طالب کاگھر سی ۔ اوتھ‏ے کچھ چھوٹے مکان وی بنائے گئے سن جتھ‏ے اُتے مرداں نو‏‏ں دفن کیتا جاندا سی اسی طرح ہر قبیلے نے اپنی مرداں نو‏‏ں دفن کرنے دے لیے بقیع وچ اک مکان بنا رکھیا سی ۔.
بیت الاحزان وی بقیع وچ بننے والے گھراں وچو‏ں اک سی جسنو‏ں امیرالمؤمنین نے بنت رسول نو‏‏ں عزاداری کرنے دے لیے بنایا سی ۔ «الروحاء» وی بقیع دے درمیان اک مشہور مقبرے دا نام سی ۔
کہیا گیا اے کہ امیرالمؤمنینؑ نے عقیل دے گھر دے نال وچ مرداں تو‏ں ہمجواری دے لیے اک مکان بنایا تے اوہدی وجہ مرداں دا جھوٹھ نہ بولنا قرار دتا ا‏‏ے۔
اک جگہ ایسی وی سی جتھ‏ے جنازاں نو‏‏ں دفن کرنے تو‏ں پہلے رکھے جاندے سن جسنو‏ں «موضع الجنائز» کہیا جاندا سی ۔ شاید ایہ جگہ لوگ جمع ہونے دے لیے، یا غسل میت تے کفن دینے تے نماز میت پڑھنے دے لیے سی ۔
بنی امیہ دا دور(۴۱ تا ۱۳۲ھ)
امویاں دے دور وچ وی بقیع دی زمین تے باغ لوگاں دی توجہ دا مرکز رہیا تے مدینہ دی توسیع وچ بعض لوگاں نے اوتھ‏ے مکان بنایے۔ تے نال ہی مرداں نو‏‏ں وی دفن کیتا جاندا رہیا۔ محمد حنفیہ نے عبدالملک بن مروان دے دور وچ بقیع وچ اک گھر بنایا تے خود وی بقیع وچ دفن ہوئے نيں۔ ابن افلح ، محمد بن زید ، سعید بن عثمان تے ہور دسیاں گھر وی بقیع وچ بنایے گئے تے خرید و فروخت تے مکانات تعمیر ہوئے۔
تیسرے خلیفے نو‏‏ں بقیع وچ دفنانے تو‏ں روکیا گیا تو انہاں نو‏ں یہودیاں دے قبرستان، حش کوکب وچ دفنایا گیا مدینہ دے والی مروان بن حکم دے دور وچ حش کوکب تے بقیع دے درمیان دیوار ہٹائی گئی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے ہتھ تو‏ں عثمان بن مظعون دی قبر اُتے نصب شدہ تختی نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں عثمان ابن عفان دی قبر اُتے منتقل کیتا!
امام سجاد علیہ السلام دا گھر وی بقیع وچ واقع سی شاید اوہی عقیل یا امام علی دا گھر سی جس دی مرمت ہوئی سی۔
بنی عباس دا دَور (۱۳۱ تا ۶۵۶ھ)
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے چچا عباس بن عبدالمطلب دا عقیل دے گھر دفن ہونے، تے اسی طرح امام حسنؑ، امام سجادؑ تے امام باقرؑ وی اوتھ‏ے اُتے دفن ہونے دی وجہ سے بنی عباس نے بنی امیہ دی سیاست دی مخالفت وچ تے علویون خاص کر بنی حسن نو‏‏ں اپنی طرف جلب کرنے دی خاطر اس مقام اُتے مقبرہ تعمیر کیتا تے اسنو‏ں مسجد تے زیارتگاہ قرار دتا۔
مشہور اے کہ اس بارگاہ نو‏‏ں بنانے وچ ہارون الرشید (حکومت: ۱۷۰ تا ۱۹۳) دا وی کردار رہیا ا‏‏ے۔ لیکن تاریخی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ائمہ بقیع دے مقبرے دی مرمت سلجوقیاں دے دور وچ شروع ہوئی۔ برکیارق سلجوقی (متوفی ۴۹۸ھ) دے شیعہ وزیر[[مجدالملک ابوالفضل اسعد بن محمد بن موسی البراوستانی القمی] (۴۹۲ھ) نے قم دے اک معمار نو‏‏ں ائمہ بقیع دا گنبد بنانے اُتے مامور کیتا لیکن وزیر دے قتل ہونے دے بعد مدینہ دے امیر دی سازشاں دے تحت قتل ہويا
ایلخانیاں دا دور (۶۵۴ تا ۷۵۰ھ)
مشہور سیاح ابن بطوطہ نے اٹھويں صدی ہجری دے وسط وچ جو کچھ دیکھیا اوہ ایويں سی : "مالک بن انس دی قبر اُتے چھوٹا سا گنبد سی، ابراہیم بن محمدؐ اُتے سفید رنگ دا گنبد سی، ازواج رسولؐ تے امام حسنؑ تے عباس بن عبدالمطلب دے مقبراں اُتے اُچا تے نہایت مستحکم گنبد تعمیر ہويا سی، خلیفۂ ثالث دی قبر پھر اُچا گنبد سی تے انہاں دے قریب ہی فاطمہ بنت اسد دی قبر اُتے وی گنبد سی ۔ صفَدی نے وی اشارہ کیتا اے کہ چار ائمہ شیعہ تے رسول خداؐ دی قبراں اُتے گنبد تعمیر کیتا گیا سی ۔
عثمانی حکومت دا دَور (۶۹۸ تا ۱۳۳۷)
thumb|[[ائمہ بقیع دا مقبرہ 1308 ہجری کو]] خاندان قاجار دے شہزادے فرہاد میرزا نے سنہ 1914عیسوی وچ تے محمدحسین خان فراہانی نے 1924عیسوی وچ بقیع دے اپنے مشاہدات ایويں بیان کيتے نيں: اک بقعہ چار ائمہؑ تے عباس دی قبراں موجود سی تے ریشمی کپڑے دی چادر، جس اُتے سونے تے چاندی دی زرتاراں تو‏ں برجستہ پھولاں دے نقش بنے ہوئے سن، حضرت فاطمہؑ تو‏ں منسوب قبر اُتے چڑھی ہوئی سی۔ ایہ چادر عثمان بادشاہ سلطان احمد عثمانی نے سنہ 1131 ہجری وچ بطور ہدیہ بھجوائی سی ؛ اک بقعہ رسول اللہؐ دی بیٹیاں دی قبراں اُتے بنا ہويا سی، اک بقعہ ازواج رسولؐ دی قبراں اُتے تے کئی دوسرے بقعے۔ ۔ پر مغربی مستشرق جان لوئیس برکھاٹ جنہاں نے وہابیاں دے برسر اقتدار آنے دے بعد حجاز دا سفر کیتا اے، بقیع دا اکھاں دیکھیا حال بیان کردے ہوئے لکھیا اے: '''بقیع مشرقی دنیا دے حقیر ترین قبرستان دی شکل اختیار کرگیا ا‏‏ے۔ ایہ قبرستان احد وچ مقبرہ حمزہ یا قبا دے مقام اُتے اسلام دی پہلی مسجد مسجد قبا دی طرح مقدس اے تے انہاں مقامات مقدسہ وچ شمار ہُندا اے جنہاں دی زیارت نو‏‏ں حجاج اپنے عبادی اعمال وچ شمار کردے نيں۔
جنت البقیع دا موجودہ حدود
thumb حالیہ برساں شہر وچ توسیعی منصوبےآں دی وجہ تو‏ں بقیع مدینہ دے مرکز وچ قرار پایا اے ہور مسجد النبی دی وی توسیح دی وجہ تو‏ں مسجد تے قبرستان دے درمیان صرف اک سڑک حائل رہ گئی ا‏‏ے۔
وہابیت تے بقیع دا انہدام
thumb|[[ائمہ بقیع دے مزار]] اولیاء الہی تو‏ں توسل تے قبور دی زیارت نو‏‏ں شرک قرار دیندے ہوئے قبور نو‏‏ں مسمار کرنا تاریخی اعتبار تو‏ں اگرچہ وہابی افکار وچ پہلے نال ملدا وی اے لیکن ابن تیمیہ تے اس دے بعد عبدالوہاب نجدی نے اسنو‏ں ہور پروان چڑھایا۔ حجاز دے وہابیاں نے سنہ 1220 ہجری قمری نو‏‏ں مدینہ اُتے پہلا حملہ کیتا جنہاں نو‏ں نابود کرنے دے لئے عثمانی حکومت دے حکمران (سلطان محمود دوم) نے 2122 ذی القعدہ نو‏‏ں انہاں نو‏ں نابود کرنے کیلیے مصر دے گورنر محمد علی پاشا نو‏‏ں حکم دتا۔ تے آخر کار وہابی فتنے نو‏‏ں بروز بدھ ۸ ذی‌القعدہ ۱۲۳۳ نو‏‏ں خاموش کیتا تے مسمار شدہ آثار نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں تعمیر کیتا۔ صفر ۱۳۴۴ہجری نو‏‏ں وہابیاں نے مدینہ اُتے اک بار پھر تو‏ں حملہ کیتا تے قبراں اُتے مزار بنانے تے زیارت پڑھنے نو‏‏ں بدعت قرار دیندے ہوطے مذہبی مقامات نو‏‏ں منہدم کرنے لگے اس دے خلاف تمام اسلامی ملکاں نے شدید احتجاج کیتا تے تے ایران دی قومی اسمبلی وچ آیت اللہ مدرس نے اس موضوع دی تحقیق دے لیے اک کمیشن تشکیل دلیایا اسی طرح ایرانی حکومت نے ۱۶ صفر، ۱۳۴۴ھ (۱۳۰۴ش) نو‏‏ں بقیع دی ہتک حرمت اُتے سوگ دا اعلان کیتا۔ سعودی حکومت نے مسلماناں دے غم و غصے تو‏ں بچنے دے لیے بعض اسلامی ملکاں دے نماینداں نو‏‏ں مکہ بلیایا لیکن سعودی حکومت دی سہل انگاری تے سازش دے تحت اس گل کيتی پیگیری نئيں ہوئی۔ اسی سال وہابی قاضی القضات عبداللہ بن سلیمان بن بلیہد خود مکہ تو‏ں مدینہ پہنچیا تے مقبراں نو‏‏ں منہدم کرنے دے لیے زمینہ سازی دی تے انہاں دے فتوے دے تحت ۸ شوال ۱۳۴۵ھ نو‏‏ں بقیع دے مقبرے منہدم ہوگئے۔
بقیع دی تعمیر نو
thumb|بقیع نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں بنانے دے لیے سعودی بادشاہ عبدالعزیز دا حکم نامہ
لنگھدی تاریخ دے نال نال بقیع وچ تعمیرات وی زیاد ہوئیاں نيں۔ لیکن وہابیاں دے توسط منہدم ہونے دے بعد بہت ساراں نے بقیع نو‏‏ں دوبارہ بنانے دی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
سنہ ۱۲۲۰ھ نو‏‏ں پہلی مرتبہ بقیع ویران ہونے دے بعد سلطان محمود دوم عثمانی، نے ۱۲۳۳ھ نو‏‏ں بقیع دی مرمت کيتی۔ 8 شوال 1344ھ نو‏‏ں دوسری مرتبہ بقیع مسمار ہونے دے بعد ایہ دن یوم الہدم تو‏ں مشہور ہويا تے مسلماناں نے حج پہ جانے تو‏ں انکار کیتا لیکن شیخ عبدالرحیم فصولی حائری اسی سال یا دوسرے سال شیعاں دے اک گروہ دے نال شام دے راستے تو‏ں حج دے سفر اُتے نکلے تے عبدالعزیز بن عبدالرحمن بن سعود نے وڈا استقبال کیتا تو انہاں نے اس موقعے نو‏‏ں غنیمت سمجھدے ہوئے انہدام بقیع اُتے اعتراض کیتا تے عبدالعزیز نے وی ظاہری طور اُتے اس کم دی مذمت کيتی تے اسنو‏ں ہویدا دے باپ میرزاحبیب اللہ بہایی جو اس وقت جدہ وچ مقیم تے ایرانی حاجیاں دی سرپرستی کردے سن اوہدی سازش قرار دتا۔ جدو‏ں کہ اک تے سند دے مطابق حبیب اللہ خان ہویدا تو‏ں منقول اے کہ عبدالعزیز نے انہاں مکانات دے انہدام نو‏‏ں «عرب جاہل بدووں» دی طرف نسبت دی اے تے خود دے اس تو‏ں بری جانا۔ شیخ عبدالرحیم فصولی تجویز کہ سنگ مرمر دے دو چبوترے بنا دئے جان جو قبراں اُتے ہاں تے اک انہاں تو‏ں نیچے جتھ‏ے زائرین کھڑے ہوکر زیارت پڑھ سکن۔ تے انہاں چبوتراں دے اطراف وچ زائرین نو‏‏ں آرام کرنے تے بیٹھنے دی جگہ بنائی جائے جو سونا تے چاندی تو‏ں مزین نہ ہوئے۔ اس ملاقات دا نتیجہ وچ اک تو ائمہ بقیع دی قبراں دا نشان باقی رہیا تے عبدالعزیز دا اک سرکاری خط۔
سنہ ۱۳۷۱ھ نو‏‏ں کراچی وچ اسلامی کانگرس (مؤتمر عالم الاسلام) منعقد ہوئی جس وچ آیت اللہ بروجردی دے پاکستان وچ نمایندے حجت الاسلام شریعت‌زادہ اصفہانی نے بقیع دی عمارتاں دا کانگرس وچ مسئلہ اٹھایا تے ہور شیعہ علما نے وی اس اُتے آواز اٹھائی جس دے نتیجے وچ سعودی حکومت نے طویل گفت و شنید دے بعد بقیع وچ مقبرے بنانے دی رضایت دا اظہار کیتا۔
اس طرح تو‏ں آیت اللہ کاشف الغطاء، فلسطین دے مفتی اعظم حاجی سید امین الدین الحسینی تے سید العراقین طہرانی جو اس کانگرس دے اعضا سن، اُتے مشتمل اک وفد تشکیل ہويا جو حجاز دی حکومت تو‏ں مذاکرت کرن۔
ان تیناں شخصیتاں تے آیت اللہ بروجردی دے نمایندے حجت الاسلام حاج سید محمد تقی طالقانی نے ایرانی وزیر خارجہ تے نجد و حجاز دے وزیر تو‏ں تفصیلی گفتگو دی تے وہابی حکومت نو‏‏ں انہاں مقبراں اُتے اک مسجد بنانے دے لیے راضی کیتا تے ہور ائمہ بقیع دی قبور اُتے وی چھت چڑھائاں۔
ان مذاکرات دے نتیجے وچ امیر فیصل، نایب السلطنہ حجاز تے سعودیہ وچ ایرانی سفیر مظفر اعلم مدینہ پہنچے تے مدینہ دے گورنر دے حضور بروز ولادت امیرالمؤمنین علیہ السلام (۱۳ رجب ۱۳۷۱ نو‏‏ں بقیع دی تجدید بنا دے افتتاحی پروگرام وچ شرکت کيتی۔
سید محمد تقی طالقانی خود وی تے حجاز دی بعض ہور شیعہ شخصیتاں دے ہمراہ ہتھ وچ مٹی تو‏ں اُتے بالٹی لیے بقیع دی مرمت دے لیے رضاکار دے طور اُتے مزدورں دے صف وچ شامل ہوئے۔ ہور ایہ وی طے ہويا کہ ازواج نبی، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے بیٹے قاسم تے ابراہیم، پیغمبرؐ دے چچا عباس تے بعض ہور صحابہ دے قبور دی تعمیر ہوجائے تے انہاں اُتے واضح کوئی نشانی رکھی جائے لیکن عملی طور اُتے اس اُتے کوئی اقدام نئيں ہويا تے صرف ائمہ بقیع دی قبراں دے اردگرد پتھر لگانے، سایہ بان تے زایرین دی رفت آمد دے لیے پکا راستہ تک بن گیا۔ کہیا گیا اے کہ عراق دے بعض متعصب شیعاں دی بعض تحریک آمیز باتاں تو‏ں سعودیہ والےآں نو‏‏ں بہانہ مل گیا تے ہور کم کرنے تو‏ں انکار کیتا۔ حاج سید محمد تقی طالقانی وی ۱۲ شعبان ۱۳۷۲ نو‏‏ں مدینہ، نخاولہ وچ سعودی بادشاہ دے قصر البیضاء وچ شرکت دے بعد اچانک وفات پاندا ا‏‏ے۔
اسی طرح امام موسی صدر نے وی ۲۸ محرم ۱۳۹۴ھ نو‏‏ں اک خط دے ذریعے امیر محسن عبدالمحسن بن عبدالعزیز سعودی نو‏‏ں گزشتہ مذاکرات دی یاد دہانی کرائی تے بقیع دی تعمیر نو دا مطالبہ کیتا۔ اس خط دے ترجمہ وچ ایويں ذکر ہويا اے :‌ «شیعہ اماماں دی قبور اُتے گنبد بنانا تمام مسلما‏ن فقہاء دا اتفاق نئيں اے اس لیے اس دا مطالبہ نئيں کردے نيں تاکہ حرج پیش نہ آئے۔ لیکن قبرستان نو‏‏ں منظم کرنا، راستے نو‏‏ں پکا کرنا تے اردگرد درخت لگیا کر اسنو‏ں اک باغ دی طرح بنانا، فوارے تے لگانا، دیواراں دی مرمت تے انہاں نو‏‏ں خوبصورت پتھراں تو‏ں مزین کرنا، اردگرد سایبان بنانا تے اس طرح دے ہور اقدامات تو تمام فقہاء دے نزدیک مورد اتفاق اے تے لکھاں زائر تے عمرہ کرنے والےآں تے حاجیاں تے محباں دا احترام وی اے ۔»
اسیطرح آیت اللہ گلپایگانی تو‏ں منقول اے کہ 1362 شمسی نو‏‏ں بعض تیونس والےآں نے بقیع دی تعمیر دی مخالفت کيتی تے اوہدی علت وی حضرت زہرا دی قبر اُتے مقبرہ بنانے نو‏‏ں قرار دتا گیا اے کیونکہ ایہ حضرت دی قبر نو‏‏ں شیعہ عقیدے دے مطابق مخفی ہونے دے مخالف ا‏‏ے۔
چک 373 ٹی ڈی اے
373 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
جنت البقیع
بقیع دی تعمیر نو
ملک فہد بن عبدالعزیز دے دور وچ بقیع دی دیوار دی مرمت ہوئی تے سنہ ۱۴۱۸ھ نو‏‏ں بقیع دے اندر راستے بنائے گیے۔