cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جنگ پلاسی
لڑائی دے مگروں کلائیو مرشد آباد آئیا ، جہڑا اس ویلے بنگال دا راجگھر سی ، دلی دے کٹھ پتلی بادشاہ توں پہلے ای میر جعفر دی تقرری دا فرمان لے لئیا گئیا سی ، چنانچہ اس نوں گدی تے بٹھا دتا گئیا ۔ میر جعفر نوں سارا خزانہ تے ذاتی دولت تے ہیرے موتی گلائیو نوں دینے پئے ، جس چوں ہر انگریز نوں معقول حصہ ملئیا ، صرف کلائیو دے حصے 52 لکھ تے 10 ہزار روپیئے آئے ۔ اس دے علاوہ ایسٹ انڈیا کمپنی نوں 1 کروڑ روپیہ کلکتہ دے نقصان تے تاوان جنگ دے طور تے دتا گئیا ۔
اس دے علاوہ بنگال چ چویہہ(24) پرگنے دا زرخیز علاقہ وی کمپنی نوں دتا گئیا ۔ 1759ء چ شاہ عالم نے اس سارے علاقے دا مالیہ جہڑا 4 لکھ 50 ہزار روپیۓ بندا سی کلائیو نوں بخش دتا تے اینج تقریبا سارا بنگال انگریزاں دے قبضے چ آ گئيا ۔ کجھ چر مگروں انگریزاں نے میر جعفر نوں بالکل بے اختیار کردتا ، پر ایہہ شخص بوت تیز سی ، اس نے اوہ اقدام کرنے شروع کر دتے جنہاں نال انگریزاں دے پنجے ڈھیلے ہونا شروع ہوگئے تے پٹنہ چ 2 سو انگریز قتل کر دتے گئے ۔
thumb|[[9 (Plassey) Battery Royal Artillery of the British Military.]]
پچھوکڑ
1501 توں 1739 دے عرصے دوران بھارت وچ یورپیئن بستیاں نوں درساؤندا بھارتی اپ -براعظم دا نقشہ l
بھارت وچ یورپیئن بستیاں 1501 توں 1739 تک l
ایہہ سٹیشن انگلینڈ وچ کورٹ آف ڈائریکٹرز ولوں نامزد اکّ پردھان اتے اکّ کونسل دی دیکھ ریکھ ہیٹھاں آزاد پردیش سن l  بریٹیش نے اپنے آپ نوں وکھو -وکھرے شہزادےآں اتے نواباں نال جوڑن دی پالیسی اپنائی، جس وچ دھاڑویاں اتے ودروہیاں خلاف سرکھیا دا وعدہ کیتا گیا سی۔ سرکھیا دے بدلے نواب اکثر اوہناں نوں رعایتاں دیندے سن l 18 ویں صدی تک بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی اتے ڈچّ جاں پورتگالیاں دے وچکار ساری دشمنی ختم ہو گئی سی l  فرانسیسیاں نے لوئیس XIV دے ماتحت اکّ ایسٹ انڈیا کمپنی دا قیام وی کیتی سی اتے اس دے بھارت وچ دو اہم سٹیشن سن - بنگال وچ چندرنگر اتے کارناٹک ساحل اتے پانڈیچیری، دوناں دا حکمرانی پانڈیچیری صوبہ ولوں چلایا جاندا سی l فرانسیسی بھارت دے وپار وچ دیر نال آئے سن، پر اوہناں نے بھارت وچ تیزی نال اپنے آپ نوں قائم کر لیا اتے کنٹرول لئی برٹین نوں پچھاڑن لئی تیار سن l
کرناٹک لڑائی
آسٹریا دے اترادھکار دا لڑائی (1740–1748) برٹین اتے فرانس وچکار اقتدار جدوجہد اتے برصغیر وچ یورپیئن فوجی چڑھائی اتے سیاسی دخل دی واضع شروعات سی l  ستمبر 1746 وچ، ماہا ڈے لا بورڈونائیس اکّ پانی فوج دے دستے نال مدراس اتریا اتے بندرگاہ والے شہر نوں گھیرا پا لیا l مدراس دی سرکھیا کمزور سی اتے شہر دی رکھیا کرن والی فوج نے سمرپن کرن توں تن دن پہلاں تک بنباری دا مقابلہ کیتا l بورڈونائیس دی رضا مندی والیاں سمرپن دیاں شرطاں وچ اس گل دا ذکر سی کہ بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی نقد بھگتان دے بدلے وچ بندرگاہ واپس کر دیویگی l پھر وی ، اس رعایت دا خلاف کمپینی ڈیس انڈیز اوریئینٹیلس دی بھارتی سمپتی دے گورنر جنرل جوسف فرینکوئس ڈپلکس نے کیتا سی۔ جدوں بورڈونائیس اکتوبر وچ بھارت توں چلا گیا تاں ڈپلکس نے سمجھوتے توں انکار کر دتا l  کرناٹک دا نواب انورودین خان انگریزاں دے حمایت وچ کدّ پیا اتے سنیکت فوجاں مدراس نوں مڑ حاصل کرن لئی اگے ودھیاں، پر گنتی وچ وڈا شریشٹھتا دے باو جود، فرانسیسیاں نے فوج نوں آسانی نال کچل دتا l مدراس دے نقصان دے بدلے وجوں، میجر لارینس اتے ایڈمرل بوسکاوین دے ماتحت برٹشاں نے پانڈیچیری دی گھیرابندی کر لئی پر اکتی دناں بعد ہی اوہناں نوں اس گھیرابندی نوں چکن لئی مجبور کیتا گیا۔ 1748 دی آئیکس-لا-چیپل دا معاہدہ نے ڈوپلکس نوں اتری امریکہ دے لویسبرگ اتے کیپ بریٹن جزیرہ دے بدلے وچ مدراس نوں انگریزاں دے حوالے کرن لئی مجبور کر دتا۔ ایکس-لا-چیپل دا معاہدہ نے دو طاقتاں وچالے سدھی دشمنی نوں روکیا پر چھیتی ہی مقامی شہزادےآں دے جھگڑیاں وچ معاون وجوں اوہ اسدھی دشمنی وچ شامل ہو گئے l ڈپلیکس نے جہڑا جھگڑا چنیا سی دکن دے نظام اتے انحصار کرناٹک صوبہ دے نواب دے اترادھکاریاں دے عہدیاں لئی سی l برتانویاں اتے فرانسیسیاں دوواں نے دو عہدیاں لئی اپنے امیدوار نامزد کیتے l  دوواں معاملیاں وچ، ڈپلیکس دے امیدواراں نے ہیراپھیری نال اتے دو قتلاں ولوں دوواں تختاں نوں ہڑپّ لیا l  1751 دے ادھ وچ، نواب دے عہدے لئی فرانسیسی امیدوار چندہ صاحب نے بریٹیش امیدوار والجاہ دے آخری گڑھ ترچنوپولی نوں گھیر لیا، جتھے والجاہ اپنیاں بریٹیش فوجاں نال لکیا ہویا سی۔ چارلس، مارکئس ڈی بسی دی اگوائی وچ اکّ فرینچ فوج ولوں اسدی مدد کیتی گئی سی l
ایہہ پتہ چلدیاں کہ شہر دی رکھیا کرن والی فوج اکّ رات پہلاں ہی بھجّ گئی، 1 ستمبر 1751 نوں کیپٹن روبرٹ کلائیو دی کمانڈ ہیٹھ 280 یورپیئن اتے 300 سپاہیاں نے کرناٹک دا راجگڑھ ارکوٹ 'تے حملہ کر دتا اتے قبضہ کر لیا l ایہہ امید کیتی گئی سی کہ اس نال چندہ صاحب نوں اپنیاں کجھ فوجاں شہر نوں انگریزاں توں واپس لین لئی لاؤنیاں پینگیاں l  چندہ صاحب نے رضا صاحب دے ماتحت 4,000 بھارتیاں اتے 150 فرانسیسیاں دی فوج بھیجی۔ اوہناں نے قلعے نوں گھیر لیا اتے کئی ہفتیاں بعد وکھ-وکھ تھاواں توں کندھاں نوں توڑ دتا l کلائیو نے مراٹھا سردار موراری راؤ نوں اکّ سنیہا بھیجیا جسنے والجاہ دی مدد لئی معاشی مدد حاصل کیتی سی اتے میسور دیاں پہاڑیاں وچ ڈیرا لایا ہویا سی۔ ایہہ پتہ چلدے کہ مراٹھا سردار پہنچن والا اے، رضا صاحب نے کلائیو نوں اکّ چٹھی بھیج کے اسنوں وڈی رقم دے بدلے وچ سمرپن کرن لئی کیہا پر اس پیش کش نوں ٹھکرا دتا گیا l 24 نومبر دی سویر نوں، رضا صاحب نے قلعے اتے آخری حملہ کرن دی کوشش کیتی پر جدوں بریٹیش ہتھیاراں دے کارن اس دے بکھتربند ہاتھیاں وچ بھگدڑ مچّ گئی تاں اسدی کوشش نوں ناکام کر دتا گیا۔ اوہناں نے سن لاکے کئی وار قلعے وچ داخل ہون دی کوشش کیتی پر ہر واری اپنا نقصان کرواکے پچھے ہٹ گئے l اگلے دن گھیرابندی چکّ لئی گئی اتے رضا صاحب دیاں فوجاں بندوقاں، گولہ بارود اتے بھنڈار چھڈّ کے بھجّ گئیاں l ارکوٹ، کونجیورم اتے ترچنوپولی وچ کامیابی دے نال، بریٹیش نے کرناٹک نوں حاصل کر لیا اتے نویں فرانسیسی گورنر گوڈیہیؤ نال اکّ سندھی دے مطابق والجاہ نواب دے تخت دا جانشین بن گیا l
علی وردی خان بنگال دے نواب دے تخت تے براجمان ہویا جدوں اسدی فوج نے بنگال دا راجگڑھ، مرشد آباد اتے حملہ کر دتا اتے قبضہ کر لیا۔ بنگال وچ یورپیئن لوکاں متعلق الیوردی دا رویہ سخت دسیا جاندا اے l مراٹھیاں نال اپنیاں لڑائیاں دے دوران، اسنے یورپیئن لوکاں ولوں قلعے مضبوط کرن اتے انگریزاں ولوں کلکتے وچ مراٹھا کھائی دے اساری دی آگیا دتی l دوجے پاسے، اسنے اپنے لڑائی دی دیکھ بھال لئی اوہناں توں وڈی مقدار وچ پیسے اکٹھے کیتے l اوہ دکھنی بھارت دی حالت توں چنگی طرحاں جانوُ سی، جتھے بریٹیش اتے فرانسیسیاں نے مقامی شہزادےآں اتے حکمراناں دی ورتوں کردیاں اپنا لڑائی شروع کیتا ہویا سی l الوردی نہیں چاہندا سی کہ اس دے صوبے وچ وی اجیہی حالت ہووے اتے اس لئی یورپیئن لوکاں نال اپنے وہار وچ اسنے ساودھانی ورتی l  حالانکہ، اتھے لگاتار اختلاف سن؛ برٹشاں دی ہمیشہ ہی ایہہ شکایت سی کہ اوہناں نوں پھارکھسیئر ولوں جاری کیتے پھارمان دی پوری کھل توں روکیا گیا سی l حالانکہ، برٹشاں نے نواب دے لوکاں دی رکھیا کیتی، دیسی وپاریاں نوں کسٹم-مکت وپار کرن دے لئی پاس دتے اتے اوہناں دے ضلعیاں وچ آؤن والے سامان اتے اچی ڈیوٹی لگائی-ایہہ کاروائیاں جو نواب دے مالیئے لئی نقصاندائک سن۔
کلکتے دی گھیرابندی دوران پھڑے گئے قیدیاں نوں سراج نے اپنی سرکھیادے اہلکاراں دی دیکھ -ریکھ وچ تبدیل کر دتا، جیہناں نے اوہناں نوں بلیک ہول دے ناں نال جانے جاندے پھورٹ ولیئم دے سانجھے تہہ خانے وچ بند کر دتا۔اس دو چھوٹیاں کھڑکیاں والے  تہہ خانے وچ، جہڑا 18×14 پھٹّ (5.5 میٹر  4.3 میٹر) دے سائیز دا سی، 146 قیدی سن - اصل وچ برٹشاں ولوں صرف چھ قیدیاں نوں رکھن لئی ورتیا جاندا سی l  21 جون نوں، کوٹھڑی دے دروازے کھولھ دتے گئے اتے 146 وچوں صرف 23 باہر آئے، باقی دم گھٹن، تھکاوٹ اتے وگڑی ہوئی دماغی حالت کرکے مر گئے l  ایہہ جاپدا اے کہ نواب اوہناں حالاتاں توں انجان سی جیہناں وچ اس دے دے قیدیاں نوں رکھیا گیا سی جسدے نتیجے وجوں زیادہ تر قیدیاں دی مندبھاگی موت ہوئی سی l  اس دوران، نواب دی فوج اتے پانی فوج کلکتہ شہر اتے آلے دوآلے دے کھیتراں وچ بریٹیش فیکٹریاں نوں لٹن وچ رجھیاں ہوئیاں سن۔
جدوں 16 اگست 1756 نوں مدراس وچ کلکتے دے ہارن دیاں خبراں پھیلیاں تاں کونسل نے ترنت کرنل کلائیو اتے ایڈمرل واٹسن دے ماتحت اکّ مہم بل بھیجیا۔ پھورٹ سینٹ جارج دی کونسل ولوں اکّ پتر وچ ایہہ درج اے کہ "مہم دا ادیش صرف بنگال وچّ بریٹیش بستیاں نوں مڑ ستھاپت کرنا ہی نہیں سی، بلکہ یدھ دے زوکھم توں بغیر کمپنی دے وشیش ادھیکاراں اتے اس دے نقصاناں دی بھرپائی دی بھرپور مانتا پراپت کرنا وی سی l" ایہہ پتر ایہہ وی دسدا اے کہ نواب دی پرجا وچ کسے وی قسم دی اسنتشٹی اتے ابھلاشا دی حمایت کیتا جانا چاہیدا اے l  کلائیو نے زمینی فوجاں دی کمانڈ سمبھالی، جس وچ 900 یورپیئن اتے 1500 سپاہی شامل سن جدوں کہ واٹسن نے اکّ پانی فوج دے دستے دی کمان سمبھالی l  ایہہ بیڑا دسمبر وچ ہگلی ندی وچ داخل ہویا اتے 15 دسمبر نوں پھالٹا پنڈ وکھے کلکتہ اتے آلے دوآلے دے علاقیاں دے بھگوڑیاں، جیہناں وچ کونسل دے مکھ ممبر شامل سن، نال ملاقات کیتی۔ کونسل دے میمبراں نے نگرانی لئی اکّ خاص کمیٹی بنائی۔ 29 دسمبر نوں، فوج نے بج بج دے قلعے توں دشمن نوں اکھاڑ دتا l کلائیو اتے واٹسن پھر 2 جنوری 1757 نوں کلکتے لئی چلے گئے اتے 500 آدمیاں دی ٹکڑی نے بہت تھوڑے خلاف توں بااد آتم سمرپن کر دتا l  کلکتے دے مڑ قبضے نال، کونسل نوں مڑ بحال کر دتا گیا اتے نواب دے خلاف کاروائی دی سکیم تیار کیتی گئی l پھورٹ ولیئم دی سرکھیا نوں مضبوط کیتا گیا اتے شہر دے اتر-مشرق وچ اکّ دفاعی مورچہ تیار کیتا گیا l
بنگال مہم
9 جنوری 1757 نوں، کپتان کوٹ اتے میجر کلپیٹرک دی اگوائی ہیٹھ 650 آدمیاں دی اکّ فورس نے کلکتے توں 23 میل (37 کلومیٹر) اتر وچ ہگلی قصبے اتے حملہ کیتا اتے ہرا دتا l  اس حملے بارے پتہ لگن تے، 3 فروری نوں اپنے مکھ دستے دے نال پہنچدے ہوئے نواب نے اپنی فوج اکٹھی کیتی اتے کلکتے ول کوچ کیتا، اتے مراٹھا کھائی توں پار ڈیرا لا لیا۔ سراج نے اپنا مکھ دفتر اومیچنڈ دے باغ وچ قائم کیتا l  اوہناں دی فوج دی اکّ چھوٹی جہی ٹکڑی نے شہر دے اتری اپنگراں اتے حملہ کیتا پر لیفٹینینٹ لیبیؤم دے ماتحت اتھے رکھے اکّ دستے نے اوہناں نوں کٹیا، پنجاہ قیدیاں دے نال واپس پرتیا۔
کلائیو نے 4 فروری دی سویر نواب دے ڈیرے اتے اچانک حملہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ ادھی رات نوں، 600 ملاحاں دی اکّ فورس، 650 یورپیئن دی اکّ بٹالیئن، 100 توپخانے دے جوان، 800 سپاہی اتے 6 لانگری نواب دے ڈیرے دے نیڑے پہنچے۔ سویرے 6:00 وجے، سنگھنی دھند دی آڑ وچ، ہراول دستہ نواب ولوں تعینات اگلے دستے اتے آ چڑھیا، جو اپنیاں بندوقاں اتے راکٹاں نال گولیباری کرن توں بعد بھجّ گیا l  اومیچنڈ دے باغ دے ساہمنے پہنچن تک اوہناں نے کجھ دوری تک اگے ودھنا جاری رکھیا جدوں اوہناں نے اپنے سجے پاسے گھوڑسوار فوج دے آؤن دی آواز سنی l جدوں گھوڑسوار فوج بریٹیش فوج توں 30 گز (27 میٹر) دی دوری دے ساہمنے سی، بریٹیش فوج نے گولیاں چلا دتیاں جس نال کئی مارے گئے اتے باقی کھنڈ گئے l دھند نے پیدل دوری توں اگے ویکھن وچ رکاوٹ کھڑی کیتی l  اس لئی، پیدل فوج اتے توپخانے ولوں ہر پاسے انیواہ گولیباری دے چلدیاں فوج ہولی ہولی اگے ودھدی گئی l باغ وچ نواب دے کوارٹراں اتے حملہ کرن لئی کلائیو دا ارادہ باغ دے دکھن ول اکّ تنگ ابھاریا ہویا رستہ ورتن دا سی lنواب دیاں فوجاں نے رستے 'تے روک لگا دتی سی۔ تقریباً 9:00 وجے، جویں ہی دھند اٹھنی شروع ہوئی، نواب دے توپخانے ولوں مراٹھا کھائی توں پار بھاری توپاں دے دو گولے چھڈے جان نال نواب دیاں فوجاں حاوی ہو گئیاں l  بریٹیش فوجاں تے گھوڑسوار فوج اتے گولیباری ولوں ہر پاسے توں حملہ کیتا گیا سی l  نواب دیاں فوجاں نے پھر اکّ میل اگے اکّ پل بنایا، مراٹھا کھائی نوں پار کیتا اتے کلکتہ پہنچ گئیاں l  کلائیو دی فوج وچوں کل 57 مارے گئے اتے 137 زخمی ہوئے l  نواب دی فوج نے 22 بہت ودھیا اہلکار، 600 عام آدمی، 4 ہاتھی، 500 گھوڑے، کجھ اٹھاتے وڈی گنتی وچ بلد گوا دتے۔ اس حملے توں ڈرکے نواب نے 5 فروری نوں کمپنی نال الینگر دا معاہدہ کیتی جس راہیں نواب ،کمپنی دے کارخانیاں نوں بحال کرن، کلکتے دی قلعےبندی دی اجازت دین اتے سابقہ خاص حقاں نوں بحال کرن لئی سہمت ہوئے l نواب نے اپنی فوج اپنی راجگڑھ، مرشد آباد واپس لے لئی۔
ڈی بسی دی بنگال متعلق پہنچ اتے یورپ وچ ستّ سالاں دی لڑائی توں فکرمند، کمپنی نے بنگال وچ فرینچ دھمکی ول اپنا دھیان موڑیا l کلائیو نے کلکتے توں 20 میل (32 کلومیٹر) اتر وچ فرانسیسی شہر چندرنگر اتے قبضہ کرن دی سکیم بنائی l کلائیو ایہہ جاننا چاہندا سی کہ جے اسنے چندرنگر اتے حملہ کیتا تاں نواب کس دے پکھ وچ دخل دیویگا l  نواب نے ٹال مٹول والے جواب بھیجے اتے کلائیو نے اس نوں حملے لئی رضا مندی سمجھیا l کلائیو نے 14 مارچ نوں چندرنگر دے قصبے اتے قلعے نوں لیکے خلاف شروع کیتا l   فرانسیسیاں نے قلعے ول جان والیاں سڑکاں 'تے سرکھیا قائم کیتی اتے فوجیاں دا رستہ روکن لئی دریا وچ کئی جہاز اتار دتے l  سرکھیا دستیاں وچ 600 یورپیئن اتے 300 سپاہی شامل سن l فرانسیسیاں نوں ہگلی توں نواب دیاں فوجاں دی مدد دی امید سی پر ہگلی دے گورنر، نندکمار نوں کجھ نہ کرن لئی اتے چندرنگر لئی نواب دی طاقت نوں روکن لئی رشوت دتی گئی سی۔ قلعے دا چنگی طرحاں بچاء کیتا گیا، پر جدوں ایڈمرل واٹسن دے سکئیڈرن نے 23 مارچ نوں چینل وچ ناکہ بندی لئی مجبور کیتا، تاں اکّ بھیانک توپ نے کنارے توں دو بیٹریاں دی مدد نال حملہ کیتا l قلعے توں گولیباری ہون کارن پانی فوج دے دستے نوں بہت نقصان ہویا۔ 24 مارچ نوں 9:00 وجے، فرانسیسیاں ولوں جنگ بندی دا جھنڈا دکھایا گیا اتے 15:00 وجے تک سمجھوتہ ہو گیا l  چندرنگر نوں لٹن توں بعد، کلائیو نے مدراس واپس آؤن دے آدیشاں نوں نظر انداز کرن اتے بنگال وچ ہی رہن دا فیصلہ کیتا l اسنے اپنی فوج نوں ہگلی شہر دے اتر ول بھیج دتا۔
اس توں علاوہ، نواب سراج الدولہ دا یعقین سی کہ بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی نے مغل بادشاہ عالم گیر دوجے توں بنگال دے نواب دے کھیتراں وچ اپنی حالت مضبوط کرن دی کوئی اجازت نہیں لئی سی۔
سازش
چندرنگر 'تے حملے بارے پتہ لگن تے نواب نوں غصہ آ گیا l انگریزاں متعلق اس دی پرانی نفرت جاگ پئی، پر ہن اس نے بریٹیش خلاف گٹھجوڑ کرکے اپنے آپ نوں مضبوط کرن دی ضرورت محسوس کیتی l احمد شاہ درانی دے ماتحت افغاناں ولوں اتر توں اتے پچھم توں مراٹھیاں ولوں حملے دے ڈر نال نواب دکھی سی l  اس لئی، کسے ہور پاسے توں حملہ ہون دے ڈروں اوہ اپنی ساری طاقت بریٹیش دے خلاف تینات نہیں کر سکیا l برٹشاں اتے نواب وچکار بہت زیادہ اوشواس گھر کر گیا سی l  نتیجے وجوں سراج نے کوسمبازار وکھے فرینچ فیکٹری دے مکھی جین لاء اتے ڈی بسی نال خفیہ گل بات شروع کیتی l نواب نے رائِ درلبھ دے ماتحت اپنی فوج دی اکّ وڈی ٹکڑی پلاسی وکھے ، مرشد آباد توں 30 میل (48 کلومیٹر) دکھن وچ کوسیمبازار دے جزیرہ تے بھیجی ۔
نواب دے خلاف عام اسنتشٹی اس دے اپنے دربار وچ ہی ودھ رہے ہوئی l  الیوردی دے راج ماتحت حالات دے الٹ، سراج دے راج ماتحت سیٹھ، بنگال دے وپاری، اپنی دولت دے لئی لگاتار فکرمند سن l کسے وی طریقے دے خطرے توں بچاء لئی اوہناں نے یار لوتپھ خان نوں اپنی رکھیا لئی لگایا سی l سرا ج دے دربار وچ کمپنی دے نمائندے ولیئم واٹس نے کلائیو نوں نواب دا تختہ پلٹن دی دربار وچ ہی بنی سازش بارے جانکاری دتی سی l  سازش رچن والیاں وچ فوج دے پے ماسٹر میر جعفر، رائے درلبھ، یار لوتپھ خان اتے اومیچند، اکّ وپاری اتے فوج دے کئی اہلکار شامل سن۔ جدوں میر جعفر نے اس تعلق وچ دسیا، کلائیو نے اسنوں 1 مئی نوں کلکتہ دی خاص کمیٹی نوں بھیجیا۔ کمیٹی نے گٹھجوڑ دے حمایت وچ اکّ متا پاس کیتا۔ کلکتے اتے ہون والے حملے دے معاوضے دے روپ وچ انگریزاں اتے میر جعفر دے وچکار، لڑائی دے میدان وچ انگریزاں دی مدد اتے نذرانے وجوں اوہناں نوں وڈی رقم دین دے بدلے اسنوں نواب دے تخت تے بٹھاؤن دے لئی اکّ سندھی ہوئی l  اتہاسکار ڈبلیو. ڈیلریمپل دے مطابق، جگت سیٹھاں نے کلائیو اتے ایسٹ انڈیا کمپنی نوں 4m (2019 دی مدرا وچ لگبھگ 420m), اس توں علاوہ ہر مہینے 110,000 روپئے (2019 دی مدرا مطابق لگبھگ 1.43m £) کمپنی دے فوجیاں نوں بھگتان کرن لئی اتے ہور زمین دے حقاں دی پیش کش کیتی l  2 مئی نوں، کلائیو نے اپنا ڈیرا توڑ دتا اتے ادھی فوج کلکتے اتے باقی ادھی چندرنگر بھیج دتی ۔
کلائیو نے 10 مئی 1773 نوں پارلیمنٹ دے ہاؤس آف کامنز دے ساہمنے بھارت وچ اپنے آچرن بارے پارلیمانی جانچ دوران اپنی گواہی اس طرحاں دتی اتے اپنا بچاء کیتا:
اومیچند، اس دے بھروسے یوگ سیوک، جویں اسنے سوچیا سی، نے اپنے مالک نوں اس اتے حملہ کرن دے منصوبے نال انگریزاں اتے مونسیور ڈپری دے وچکار ہوئے سمجھوتے بارے دسیا [ہو سکدا اے کہ ڈپلکس دی غلط لکھت ہووے] اتے اس لئی اسنے گھٹ توں گھٹ چار لکھ دی رقم حاصل کیتی l  اس آدمی وچ سانوں اوہ انسان لبھا جس اتے نواب نوں پورا بھروسہ سی، چھیتی ہی اسیں اسنوں ایسا انسان سمجھن لگے جو ساڈے ولوں چاہی انقلاب وچ سبھ توں ودھ معاون ہو سکدا اے l اس لئی اسیں اجیہا سمجھوتہ کیتا جو اس مقصد لئی ضروری سی، اتے اس دیاں منگاں دی تکمیل لئی اس دے نال معاہدہ کیتا l جدوں سبھ تیاریاں کر لئیاں گئیاں، اتے حادثہ نوں انجام دین دی شام طے کر لئی گئی تاں اومیچند نے واٹس، جو نواب دے دربار وچ سی، نوں سوچت کیتا، کہ اوہ تیہہ لکھ روپئے لئیگا اتے پنج فیصد اس سارے خزانے وچوں جو خزانہ ہتھ لگے گا ؛ کہ جیکر اسدی ترنت پالنا نہیں کیتی جاندی، اوہ ساری گل نواب نوں دسّ دیویگا؛ اتے ایہہ وی کہ واٹس اتے دو ہور انگریزی سجن جو اس ویلے دربار وچ سن، نوں سویر توں پہلاں دربار وچوں کڈھ لینا چاہیدا اے l  اس جانکاری دے ترنت بعد، شری واٹس نے کونسل وکھے میرے لئی اکّ تار بھیجی l میں ایہناں لوکاں دیاں زندگیاں بچاؤن لئی اکّ جگتی لبھن وچ ہچکچاہٹ نہیں کیتا، اتے زندگیاں بچاؤن وچ کامیابی حاصل کیتی l  اس مقصد لئی اسیں اک ہور سندھی تے دستخط کیتے l اکّ نوں لال کیہا جاندا سی، دوجے نوں وائٹ سندھی l اس سندھی اتے ایڈمرل واٹسن نوں چھڈّ کے، ہر اکّ نے دستخط کیتے؛ اتے واٹسن نال ہوئی میری گل بات مطابق سندھی اتے اسدا دا نام لکھن لئی مینوں اپنے آپ نوں کافی سرکاری سمجھنا چاہیدا سی l  اس انسان بارے جسنے سندھی وچ ایڈمرل واٹسن دے نام تے دستخط کیتے، بھاویں اسنے ایہہ اسدی موجودگی وچ کیتا جاں نہیں، میں ایہہ نہیں کہہ سکدا؛ پر ایہہ میں جاندا ہاں، کہ اسنے سوچیا کہ اس دے کول اجیہا کرن لئی لوڑیندا اختیار اے l ایہہ سندھی ترنت اومیچند نوں بھیجی گئی سی، جس نوں حکمت عملی تے شکّ نہیں سی l  حادثہ نوں انجام دتا گیا، اتے اس وچ کامیابی ملی؛ اتے سدن، میننوں پورا یعقین اے، میرے نال سہمت ہووےگا؛ کہ، جدوں کمپنی دی ہوند داء 'تے لگی ہوئی سی، اتے ایہناں لوکاں دی زندگی اینی خطرناک حالت وچ سی، اتے برباد ہونی مقررہ سی، انے مہان ولن نوں دھوکھا دینا صحیح پالیسی اتے نیاں دا معاملہ سی l
پہنچ مارچ
16 جون تک، بریٹیش فوج پلٹی پہنچ گئی سی، جس دے 12 میل (19 کلومیٹر) اتر ول رننیتک طور 'تے اہم شہر اتے کتوا قلعہ سی l  اس وچ اناج اتے فوجی سمان دے وڈے بھنڈار سن اتے ایہہ آجی ندی ولوں ڈھکیا ہویا سی l 17 جون نوں، کلائیو نے قلعے اتے قبضہ کرن لئی 39 ویں پھٹّ دے میجر کوٹ دے ماتحت 200 یورپیئن، 500 سپاہی، اکّ فیلڈ پیس اتے اکّ چھوٹے ہووٹ زر دی اکّ فوج بھیجی۔ ادھی رات نوں جدوں اوہ ٹکڑی اتھے پہنچی تاں اسنے ویکھیا کہ قصبے نوں تاں چھڈّ دتا گیا اے l  19 جون نوں سویر دے ویلے، میجر کوٹ نے ندی کنارے جا کے چٹا جھنڈا لہرایا، مگر گورنر ولوں اسنوں صرف گولی اتے حکم عدولی دے اشارہ ملے l کوٹ نے اپنی اینگلو-انڈین طاقت نوں ونڈیا؛ سپاہیاں نے ندی پار کیتی اتے مورچیاں تے گولاباری کیتی جدوں کہ یورپیئن قلعے توں بہت دور اپر چلے گئے l جدوں سرکھیا دستیاں نے اگے ودھ رہیاں فوجاں نوں ویکھیا، اوہناں نے اپنیاں چوکیاں چھڈّ دتیاں اتے اتر ول بھجّ گئے l کامیابی دی گل سن کے، کلائیو اتے باقی فوج 19 جون دی شام نوں کٹوا پہنچ گئی ۔
اس ویلے، کلائیو نوں دبدھا دا ساہمنا کرنا پیا l  نواب نے میر جعفر نال صلح کر لئی سی اتے اس نوں اپنی فوج دے اکّ پاسے تعینات کر دتا سی۔ میر جعفر نے کلائیو نوں سنیہے بھیجے،  جیہناں وچ اسنے اوہناں وچکار سندھی نوں برقرار رکھن دے اپنے ارادے دا اظہار کیتا سی l کلائیو نے مسئلہ نوں اپنے اہلکاراں نال سانجھی کرن دا فیصلہ کیتا اتے 21 جون نوں لڑائی کونسل دی میٹنگ رکھی۔ کلائیو نے اوہناں دے ساہمنے جو سؤال رکھیا اوہ ایہہ سی کہ کی موجودہ حالاتاں وچ فوج نوں بناں کسے باہری مدد دے ترنت کوسیمبازار جزیرہ وچ داخل ہونا چاہیدا اے اتے نواب اتے حملہ کرنا چاہیدا اے جاں پھر اوہناں نوں کٹوا وچ اپنی حالت پکی کرنی چاہیدی اے اتے مراٹھیاں اتے ہور بھارتی طاقتاں دی مدد اتے بھروسہ کرنا چاہیدا اے l  کونسل وچ شامل ہوئے ویہہ افسراں وچوں کلائیو سمیت تیراں فوری کاروائی دے خلاف سن، جدوں کہ میجر کوٹ سمیت باقی لوک حال ہی وچ ملی کامیابی اتے فوجاں دے اچے حوصلے دا حوالہ دیندے ہوئے فوجی کاروائی دے حق وچ سن l  کونسل دی میٹنگ ختم ہو گئی اتے اکّ گھنٹے دے وچار -وٹاندرے توں بعد، کلائیو نے فوج نوں 22 جون دی سویر نوں بھاگیرتھی ندی (ہگلی ندی دا دوجا ناں) پار کرن دے حکم دتے۔
23 جون نوں 1:00 وجے، اوہ پلاسی پنڈ توں پرے اپنی منزل تے پہنچ گئے l تیزی نال اوہناں نے نال لگدے انب دے بغیچے تے قبضہ کر لیا، جسنوں ہدف باغ کیہا جاندا سی، جو کہ 800 گز (730 میٹر) لمبا اتے 300 گز (270 میٹر) چوڑا سی اتے اکّ کھائی اتے مٹی دی کندھ نال گھریا ہویا سی l  اس دی لمبائی بھاگیرتھی ندی توں ترچھے کون تے سی l ندی دے کنارے بغیچے دے تھوڑا جیہا اتر ول شکار والی اکّ بگھی کھڑی سی جو چنائی دی کندھ نال گھری ہوئی سی جتھے کلائیو نے اپنے کارٹر لئے سن l ایہہ باغیچہ نواب دے مورچیاں توں اکّ میل دی دوری تے سی l نواب دی فوج، کلائیو دی فوج توں 26 گھنٹے پہلاں ہی اتھے موجود سی l جین لاء دے ماتحت اکّ فرینچ ٹکڑی دو دناں وچ پلاسی پہنچ جانی سی l  اوہناں دی فوج کچے مورچیاں دے پچھے ڈٹی سی جہڑے 200 گز (180 میٹر) ندی ول سمکوناں تے بنےسن اتے پھر اوتھوں 3 میل (4.8 km ) اتر-مشرق سمت ول گھم جاندے سن l اس موڑ 'تے مورچے دے نال نال اکّ گڑھی سی جس تے توپاں بیڑیاں گئیاں سن l گڑھی دے مشرق ول 300 گز (270 میٹر) درکھتاں نال کجی اکّ چھوٹی جہی پہاڑی سی l 800 گز (730 میٹر) بریٹیش مورچے ول اکّ چھوٹا تلاب (سروور) سی اتے ہور دکھن ول100 گز (91m ) اکّ وڈا سروور سی، دوویں ہی مٹی دے اکّ وڈے ٹیلے نال گھرے ہوئے سن۔
لڑائی
23 جون نوں سویر ہون تے، نواب دی فوج اوہناں دے کیمپ توں باہر آئی اتے بغیچے ول اگے ودھنا شروع کر دتا l اوہناں دی فوج وچ ہر طرحاں دی 30,000 پیدل فوج شامل سی، جو گنا، تلواراں، بھالے اتے راکیٹاں نال لیس سی اتے 20,000 گھوڑسوار، تلواراں جاں لمے برچھیاں نال لیس، 300 توپاں، جیہناں وچ زیادہ تر 32, 24 اتے 18 پونڈر سن، شامل سن l فوج نے ڈی سینٹ پھریس دے ماتحت لگبھگ 50 فرینچ توپچیاں دی ٹکڑی نوں وی شامل کیتا جو اپنے کھیتر دیاں ٹکڑیاں نوں ڈاریکٹ کردے سن l پھرینچاں نے وڈے تلاب کول چار ہلکیاں ٹکڑیاں دے نال جہناں دے اگے دو وڈیاں ٹکڑیاں سن بغیچے دے اکّ میل دے اندر مورچے سمبھالے l  اوہناں دے پچھے 5,000 گھوڑسوار اتے 7,000 پیدل فوج سی جسدی کمانڈ نواب دے وفادار جرنیل میر مدن خان اتے دیوان موہن لال دے ہتھ سی l 45,000 دی باقی فوج نے چھوٹی پہاڑی توں بغیچے دے دکھنی کون توں 800 گز (730 میٹر) مشرق ول اکّ چاپ بنائی، جس نال کلائیو دی مقابلتاً چھوٹی فوج نوں گھرن دا خطرہ سی l اوہناں دی فوج دی سجی بانہہ دی کمان رائے درلبھ، مرکز یار لوتپھ خان اتے انگریزاں دے سبھ توں نیڑے کھبی بانہہ دی کمان میر جعفر دے ہتھ سی۔
میر مدن خان دی موت
تن گھنٹیاں بعد، کوئی خاص ترقی نہیں ہوئی اتے دوواں دھراں دی حالت نہیں بدلی l کلائیو نے اپنے سٹاف دی اکّ میٹنگ بلا کے اگے دے راہ بارے وچار وٹاندرا کیتا l ایہہ سٹہ کڈھیا گیا کہ رات ہون تک موجودہ حالت ہی قائم رہیگی، اتے ادھی رات نوں نواب دی فوج تے حملہ کیتا جانا چاہیدا اے l کانفرنس دے ترنت بعد، اکّ بھاری مینھ والا طوفان آیا l انگریزاں نے اپنے اصلے دی راکھی لئی ترپالاں دی ورتوں کیتی، جدوں کہ نواب دی فوج نے اجیہی کوئی ساودھانی نہیں ورتی l نتیجے وجوں، اوہناں دی بارود بھجّ گئی اتے اوہناں دی گولابری دی در گھٹ گئی، جدوں کہ کلائیو دے توپخانے نے لگاتار گولاباری کیتی l جیوں ہی مینھ حادثہ شروع ہویا، میر مدن خان، ایہہ منّ کے کہ برطانوی توپاں نوں بارش نے بے اثر کر دتا اے، اپنے گھوڑسواراں نوں حملے لئی لے گیا l تاں وی، انگریزاں نے اس حملے دا بھاری گولاباری نال مقابلہ کیتا، میر مدن خان نوں گمبھیر روپ نال زخمی کر دتا اتے اس دے آدمیاں نوں پچھے دھکّ دتا۔
اس دی جت دا بھروسہ دواؤندے ہوئے سیواداراں اتے افسراں نال گھریا ہویا سراج بھاری گولیباری دے دوران اپنے تنبو وچ رہا l جدوں اسنے سنیا کہ میر مدن گمبھیر روپ وچ زخمی ہو گیا اے، تاں اوہ بہت پریشان ہویا اتے اسنے میر جعفر نال صلح کرن دی کوشش کیتی، اپنی پگّ نوں زمین تے رکھیا، اتے اسنوں اسدی لاج رکھن دی بینتی کیتی۔ میر جعفر نے اپنیاں سیواواں دین دا وعدہ کیتا پر ترنت اس مقابلے دا سندیش کلائیو نوں بھیجیا اتے اگے ودھن دی اپیل کیتی۔ میر جعفر دے نواب دے تنبو توں باہر نکلن توں بعد، رائے درلبھ نے سراج نوں اپنی فوج مورچیاں توں پچھے واپس لین دی اپیل کیتی اتے اسنوں صلاح دتی کہ لڑائی اپنے جرنیلاں اپر چھڈّ کے آپ مرشد آباد پرت جاوے۔ سراج نے اس صلاح دی پالنا کیتی اتے موہن لال دے ماتحت فوجاں نوں مورچیاں توں پچھے ہٹن دا حکم دتا l پھر اوہ اٹھ تے سوار ہو کے 2,000 گھوڑسواراں دے نال مرشد آباد لئی روانہ ہو گیا l
لڑائی دے میدان دی پینتڑیبازی
لگبھگ 14:00 وجے، نواب دی فوج نے توپبندی بند کر دتی اتے سینٹ پھرائس اتے اس دے توپخانے نوں بناں کسے مدد دے چھڈّ کے اتر ول اپنے مورچیاں ول مڑنا شروع کر دتا l  نواب دیاں فوجاں نوں واپس جاندے ویکھ، میجر کلپیٹرک، جو کہ بریٹیش فوج دے انچارج سن، جدوں کلائیو شکار لاج وچ آرام کر رہا سی، نے اس موقعے نوں دشمن فوج تے حملہ کرن لئی ودھیا سمجھیا تاں کہ سینٹ پھرائس دے مورچے نوں قبضے وچ لیا جا سکے l کلائیو نوں اپنے ارادے دی جانکاری دین لئی اکّ اہلکار بھیج کے، اسنے 39ویں ریجیمینٹ دیاں دو کمپنیاں اتے دو فیلڈ ٹکڑیاں لئیاں اتے سینٹ پھرائس دے مورچے ول ودھ گیا l جدوں کلائیو نوں سنیہا ملیا، اوہ چھیتی ہی ٹکڑی ول چلا گیا اتے کلپیٹرک نوں بناں حکم دے اس دے کماں لئی تاڑنا کیتی اتے باقی فوج نوں بغیچے توں لیاؤن دا حکم دتا l  کلائیو نے پھر سینٹ فرائس دے مورچے خلاف فوج دی اگوائی کیتی جو مورچہ 15:00 وجے پھتیہ کر لیا گیا سی جدوں فرانسیسی توپ کھانہ اگلی کاروائی لئی مورچے دی گڑی ول پچھے چلیا گیا سی l
اس دوران، بریٹیش فیلڈ ٹکڑیاں نے وڈے تلاب دے ٹلے توں نواب دے ڈیرے 'تے توپاں چلاؤنیاں شروع کر دتیاں l نتیجے وجوں، نواب دیاں بہت ساریاں فوجاں اتے توپ کھانہ مورچے توں باہر آؤن لگے l کلائیو نے اپنی ادھی فوج اتے توپخانے نوں چھوٹے تلإ ول اتے باقی ادھا اس دے کھبے پاسے 200 گز (180 میٹر) دی اچائی والی زمین ول اگے ودھایا اتے نیڑے آؤن والی فوج نوں بھمبلبھوسے وچ سٹّ کے ودھیرے مہارت نال مورچے تے بنباری شروع کر دتی l نواب دیاں فوجاں نے گڑی دے مشرق ول پہاڑی اتے چھیکاں، کھڈیاں، کھوکھیاں اتے جھاڑیاں توں گولیباری کیتی جدوں کہ سینٹ پھریس نے اپنے توپخانے دی گولباری نوں گڑی توں جاری رکھیا l گھوڑسوار فوج دے حملے نوں بریٹیش فیلڈ ٹکڑیاں نے پچھے دھکّ دتا l حالانکہ، بریٹیش فوج دے جواناں دیاں زیادہ تر موتاں اسے ہی پڑاء تے ہویاں l
تفسیر نور الثقلین
خصوصیات
مصنف نے سورتاں تے آیات د‏‏ی مناسبت تو‏ں انہاں دے ذیل وچ انہاں دتی د‏‏ی تفسیر تے توضیح اُتے مشتمل احادیث نو‏‏ں نقل کیا اے تے اپنی طرف تو‏ں کِس‏ے قسم د‏‏ی توضیح تے تفسیر یا کِس‏ے نکتے دے بیان تو‏ں پرہیز د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے ایہ کتاب قرآن د‏‏ی آیات تے انہاں تو‏ں متعلق معصومین د‏‏ی احادیث اُتے مشتمل اے ايس‏ے لئے اس دا ناں نور الثقلین رکھیا ا‏‏ے۔
جنگ پلاسی
حوالے
گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:ہندستان گٹھ:برصغیر گٹھ:ایشیا گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
تفسیر نور الثقلین
خصوصیات
اس مجموعے د‏‏ی عمدہ‌ترین خصوصیت آیات تے روایات نو‏‏ں جمع کرنا اے جو بہت ساری قرآنی معارف نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک لازمی امر ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ مذکور روایات متعلقہ آیات د‏‏ی توضیح، تفسیر، شان نزول یا انہاں د‏‏ی اہل بیت اُتے انطباق نو‏‏ں بیان کردی ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ لفظاں، اعراب تے قرأت وغیرہ د‏‏ی توضیح بیان کرنے والی احادیث د‏‏ی تعداد کم ني‏‏‏‏ں۔
اس تفسیر وچ لفظاں، اعراب تے آیات د‏‏ی قرائت تو‏ں متعلق کوئی بحث موجود نئيں اے تے چونکہ قرآن د‏‏ی تمام آیات دے متعلق تفسیری روایات وارد نئيں ہوئیاں نيں اسلئی ایہ تفسیر پورے قرآن د‏‏ی تفسیر نئيں ا‏‏ے۔
اس تفسیر وچ موجود تقریبا دو تہائی احادیث بعینہ کنز الدقائق وچ مذکور احادیث نيں ايس‏ے لئے بعض ایہ خیال کردے نيں کہ مشابہ احادیث نو‏‏ں انہاں دونے وچو‏ں اک نے دوسرے تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ اگرچہ دونے مصنفاں د‏‏ی موت تریخ نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے تفسیر نورالثقلین دے منبع ہونے دا احتمال زیادہ ا‏‏ے۔
نورالثقلین دوسرےآں د‏‏ی نگاہ وچ
علامہ طباطبایی صاحب تفسیر المیزان تفسیر نور الثقلین اُتے اپنے مقدمے وچ لکھدے نيں: اک مفید تے ارزشمند کتاب اے جس وچ مصنف نے آیات د‏‏ی تفسیر تو‏ں متعلق تمام روایات نو‏‏ں ذکر کیا اے تے احادیث نو‏‏ں انہاں دے مصادر دے بیان دے نال اک خاص ترتیب تو‏ں ذکر کرنے تے انہاں د‏‏ی جانچ پڑتال کرنے دے اعتبار تو‏ں ایہ اک عظیم کم ا‏‏ے۔
آیت اللہ معرفت تفسیر نور الثقلین وچ مصنف د‏‏ی طرز تفسیر دے متعلق فرماندے نيں: مصنف نے اہل بیت(ع) تو‏ں منسوب احادیث وچو‏ں قرآن کریم د‏‏ی آیات تو‏ں مربوط احادیث نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے چاہے ایہ ارتباط تفسیر دے حوالے تو‏ں ہوئے استتشہاد یا تأئید دے حوالے تو‏ں ہوئے۔ اکثر موارد وچ مذکور احادیث آیات د‏‏ی تفسیر یا دلالت دے ضمن وچ نئيں اے بلکہ کِس‏ے تے مقاصد منجملہ استشہاد د‏‏ی خاطر بیان ہوئی اے تے مصنف دا کمال صرف آیات تے سورتاں د‏‏ی مناسبت تو‏ں احادیث نو‏‏ں مرتب کرنا اے ايس‏ے وجہ تو‏ں تمام آیات اُتے مشتمل نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح روایات اُتے تنقید کرنے یا آیات دے نال انہاں احادیث د‏‏ی تعارض نو‏‏ں رفع کرنے دے درپے وی نئيں سی۔ اس دے علاوہ احادیث د‏‏ی جمع آوری وچ انہاں د‏‏ی اسناد اُتے کوئی خاص توجہ نئيں دتی گئی اے اسلئی ضعیف تے مرسل روایات بہت زیادہ دیکھنے وچ آندی ني‏‏‏‏ں۔
سید محمد علی ایازی کہندے نيں: تفسیر حویزی اہل بیت(ع) د‏‏ی بہت ساری احادیث وچ مشتمل اے جو آیات د‏‏ی تفسیر تے تطبیق تو‏ں مربوط ني‏‏‏‏ں۔ مصنف نے این روایات نو‏‏ں مختلف منابع تو‏ں جمع آوری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس وچ لفظاں، اِعراب تے قرائت تو‏ں متعلق کوئی بحث نئيں ہوئی اے تے چونکہ قرآنی آیات وچو‏ں بعض آیات د‏‏ی تفسیر تو‏ں متعلق کوئی روایت وارد نئيں ہوئی اس لئی ایہ تفسیر تمام قرآن د‏‏ی تفسیر نئيں ا‏‏ے۔
بہاءالدین خرمشاہی تفسیر نور الثقلین د‏‏ی روش دے بارے وچ لکھدے نيں: آپ اک برجستہ شیعہ حدیثی تفسیر دے مالک ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تفسیر قدیم تفاسیر وچو‏ں تفسیر کوفی ، قمی تے عیاشی تو‏ں مشابہت رکھدی اے تے متأخر تفاسیر وچو‏ں سید ہاشم بحرانی د‏‏ی تفسیر، تفسیر البرہان دے نال شباہت رکھدی ا‏‏ے۔
مضامین
ہر سورے د‏‏ی تفسیر اس د‏ی فضیلت، خواص، آثار تے قرائت کرنے دے ثواب اُتے مشتمل احادیث تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ شأن نزول تو‏ں مربوط احادیث دوسرے مرحلے وچ بیان ہُندی اے تے چونکہ شان نزول تو‏ں متعلق اکثر شیعہ احادیث تفسیر قمی وچ موجود نيں اس لئی ایہ حصہ تقریبا ايس‏ے تفسیر تو‏ں لی گئی اے البتہ بعض نو‏‏ں احتجاج ، کافی تے تفسیر عیاشی وغیرہ تو‏ں نقل کیا ا‏‏ے۔ تأویل دے مصداق یا تطبیق تو‏ں مربوط احادیث تیسرے مرحلے وچ مورد مذکور نيں تے آخر وچ انہاں احادیث نو‏‏ں ذکر کیا اے جو مستقیم آیت د‏‏ی تفسیر تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔
مصنف نے اہل سنّت منابع جداں شواہد التنزیل حَسکانی تے تفسیر الکشف و البیان ابواسحاق ثعالبی تو‏ں وی احادیث نقل کيتی ا‏‏ے۔
شیعہ روایی تفاسیر وچ تفسیر علی بن ابراہیم قمی تے تفسیر عیاشی اس کتاب دے لکھنے وچ اصلی منابع وچو‏ں نيں تے انہاں دونے تفاسیر دے تمام مطالب نو‏‏ں مصنف نے نور الثقلین وچ درج کیا ا‏‏ے۔
مصنف د‏‏ی کوشش رہی اے کہ اک موضوع تو‏ں متعلق تمام احادیث نو‏‏ں بغیر کِس‏ے حذف و اضافے دے نال بیان کیا جائے تے ہر حدیث دے ذکر تو‏ں پہلے نمبر شمار، منبع حدیث، تے سند حدیث نو‏‏ں بیان کیا ا‏‏ے۔
نشر و انتشار
سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی د‏‏ی کوششاں تو‏ں اس کتاب تصحیح دا کم مکمل ہويا اے تے اسنو‏ں علامہ طباطبایی دے مقدمے دے نال 5 جلداں وچ مطبعہ العلمیۃ قم نے سنہ ۱۳۸۳ ھ وچ منتشر کیا ا‏‏ے۔ مؤسسہ اسماعیلیان نے وی انہاں مشخصات دے نال اک نسخہ منتشر کیا ا‏‏ے۔ المفسرون حیاتہم و منہجہم دے صفحہ ۷۳۰ وچ سید محمد علی ایازی دے بقول نواں ایڈیشن سید محمد باقر حکیم دے مقدمے دے نال منتشر ہونے والا ا‏‏ے۔
اس تفسیر دے خطی نسخےآں وچ منجملہ آستان قدس رضوی د‏‏ی لائبریری وچ موجود نسخہ نمبر ۸۰۵۵ تے عبد الحسین شہید صالحی د‏‏ی شخصی لائبریری وچ موجود نسخہ ا‏‏ے۔
مجلدات تے سورتاں د‏‏ی ترتیب کچھ ایويں اے:
۱- پہلی جلد، سورہ حمد تو‏ں سورہ انعام.
۲- دوسری جلد، سورہ اعراف تو‏ں سورہ ابراہیم.
۳- تیسری جلد، سورہ حجر تو‏ں سورہ نور.
۵- پنجويں جلد، سورہ جاثیہ تو‏ں آخر قرآن.
عبدالرحیم عقیقی بخشایشی تے انہاں دے ساتھیاں نے اس کتاب دا فارسی وچ ترجمہ شروع کیا سی جو آقای بخشایشی د‏‏ی رحلت د‏‏ی وجہ تو‏ں رکا ہويا ا‏‏ے۔ سنہ ۱۳۹۳ش تک اس تفسیر د‏‏ی اٹھ جلداں وچو‏ں چہار جلد انتشارات نوید اسلام قم نے منتشر کیا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی) گٹھ:تفسیر روایی گٹھ:گیارہویں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:گیارہویں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات گٹھ:کتاباں
راجستھان مرکزی یونیورسٹی
= = یونیورسٹی کیمپس = =
حوالے
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:راجستھان
دوہڑا
دوہڑا پنجابی بولی دی اک شعری صنف اے جیہڑی بوہتی ساندل بار دےعلاقے وچ گائی جاندی اے ۔
پنجابی دیاں صنفاں وچوں کجھ اجیہیاںہِن، جیہڑیاں کسے اُچیچی جوہ وچ گائیاں تے سُنیاں سمجھیاں جاندیاں نیں ، جیویں بولی تے گِدھا پنجاب وچ (مالوے تے ماجھے ) دے علاقے دے گاون نیں، جد کہ ڈھولا لہندے پنجاب  دے وسطی علاقے وچ چوکھا گایا تے سُنیا سمجھیا جاندا اے ۔
کجھ قبیلیاں وچ تاں اجے وی ایہہ رواج ہے جوں بال دے جمن توں لے کے اٹھکاٹھے دی رات تک گھر وچ ٹیپ چلدی رہندی اے تاکہ بال دے کناں وچ کوئی بھیڑی آواز نہ پوے ۔ اوس ٹیپ وچ دوہڑے ، ٹپے  تے ماہیے مقامی گلوکاراں دی آواز وچ ای گائے جاندے نیں ۔
ساندل بار تے اوس توں باہر وی دوہڑے دی صنف وچ ڈھیر شاعری کیتی جاندی اے ۔ مندے بھاگیں اجیہی شاعری صرف مشاعریاں یاں مقامی گلوکاراں دی آواز راہیں ساڈے تیکر اپڑی ہے ، جدوں کہ اوس دا لکھتی روپ اجے تیکر وی اینا پرچلت نہیں ہویا ۔ ایسے پاروں ایہناں علاقیاں دے دوہڑے دے شاعراں دا وزن صرف زبان دا ای ہوندا ۔ جیہڑا لفظ اوہناں دی زبان توں تُھڑکِن لگ پوے اوہ وزن توں باہر ہوندا ہے ۔ زبان دے وزن دی اک خرابی ایہ وی اے جوں لفظ نوں لمکا کے یاں گھٹا کے وزن پورا کرن دے آہر کیتے جاندے نیں، جیہڑے مشاعریاں وچ سپھل ہوندے نیں ۔ اصل توجہ تخیل تے دتی جاندی ہے ۔ ایس وچ کوئی شک نہیں جوں ایہہ شاعر فکری حوالے نال چنگے شاعر ہِن تے کسے دوجی صنف دے شاعراں توں گھٹ نہیں،۔ پر جدوں گل وزن دی آئوندی ہے تاں ایہہ دیسی یاں بدیسی شاعری دے پِڑ وچ پچھے وکھالی دیندے نیں ۔ جے مُڈھ توں ای دوہڑے وچ کتاباں چھپدیاں تاں اوہناں دے ساہویں کوئی اجیہا سچا یاں نمونہ ہوندا جیس نوں مُکھ رکھ کے ایہہ شاعر دوہڑا لکھدے پر نہ تے کوئی وڈا شاعر چھپیا تے نہ ای کوئی ایکتا ہوئی ۔ پچھلے اٹھ ،دہ سالاں توں ٹاویاں ٹاویاں کتاباں دوہڑے دیاں دِکھدیاں ہِن پر ایہناں دی گِنتی گھٹ اے، ممتاز بلوچ نے ‘‘چج دے دوہڑے‘‘ لِکھ کے ایس سرل گھوڑے نوں کلیاڑا چاڑھن دا اِک نویکلا آہر کیتا اے، ایس توںاڈ پرکھ تے پڑچول دے حوالے نال کوئی سُچّا نمونہ نظریں نہیں آئوندا ۔ اجوکے سمے وی جیہڑیاں کتاباں چھاپن دے آہر ہوندے نیں اوہناں وچ وی وزن، ردیف، قافیا یا ہور فنی غلطیاں سوکھیائی نال لبھ جاندیاں نیں ۔ ایہی آس ہے جوں دوہڑے دیاں کتاباں چھاپن نال دوہڑے دا کوئی اجیہا سچا ہتھیں آ جاوے، جیہڑا سارے شاعراں کان قابل عمل ہووے ۔ دوہڑے دے پرچلت شاعراں وچوں چراغ مولائی، میاں عاجز، رفیق واگھرا ،عمر حیات عمر، رائے مہتاب ، رائے منور، یاسین ، عابد تمیمی، ریاض حسین ابرار، غلام محمد درد تے کئی ہور اجیہے شاعر نیں جیہناں نے دوہڑے پاروں ای جگ وچ نام کھٹیا ۔ ایس لڑی دے اک سوہنے، سُچّے تے نویکلے شاعر مہر ریاض سیال نیں ۔
ولادیمیر سوزدال راجواڑا
ولادیمیر سوزدال راجواڑا (1157ء توں 1389ء) (روسی بولی چ ولادیمیرو سوزدالسکوئے کنیاژیستوا) یاں ولادیمیر سوزدال روس ، کیویائی روس دیاں جانشین ریاستاں چوں اک سی ، جہڑا 12ویں صدی عیسوی دے ادھ توں 14ویں صدی عیسوی دے اخیر تک قائم رہیا ۔ اگرچہ اپنی پوری تریخ دے دوران ایہہ راجواڑا منگول سلطنت طلائی اردو دا باجگزار رہیا ۔ پر روایتی طور تے اسنوں روسی بولی تے قومیت دا محافظ سمجھیا جاندا اے ۔ ولادیمیر سوزدال راجواڑا ہولی ہولی ماسکوی روس چ شامل ہو گیا ۔
گٹھ:روس گٹھ:روسی راجواڑے گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ categroy:روسی راجواڑے
دریائے نیریتوا
دریائے نریتوا بحیرہ ایڈریاٹک دے چڑھدے حصے چ ڈگن آلا سبتوں وڈا دریا اے ۔ ایہہ دریا اپنے قدرتی حسن تے لینڈ سکیپ پاروں مشہور اے ۔
جغرافیہ
دریا نیریتوا بوسنیا تے ہرزیگووینا تے کروشیا تھانیں وگدا اے تے 230 کلومیٹر لمبا اے جس چوں 208 کلومیٹر دریا بوسنیا چ واقع اے تے 22 کلومیٹر کروشیا دی دوبروونیک نیریتوا کاؤنٹی چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا گٹھ:دریا گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ابی جغرافیہ گٹھ:بلقان
پنون پگبن کبوتر
پنون پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
سکم یونیورسٹی
سکم یونیورسٹی (نیپالی : सिक्किम विश्वविद्यालय) اکّ مرکزی یونیورسٹی ہے جو کہ بھارت دی سکم ریاست دے راجگڑھ  گنگٹوک وچّ قایم ہے۔ ہ یونیورسٹی بھارتی پارلیمنٹ دے سکم یونیورسٹی ایکٹ، 2006 تحت قایم  کیتی گی ہے۔ اس یونیورسٹی دے پہلے چانسلر دا ناں ایمّ. ایسّ. سوامیناتھن ہے اتے پہلے وائس-چانسلر دا ناں مہیندر پی. لاما ہے۔ اس یونیورسٹی وچّ وکھ-وکھ مضمونان بارے سکھیا دتی جاندی ہے۔ سکم صوبے وچّ واقع سارے کالج اس یونیورسٹی نال ہی الحاق شدہ ہن۔
حوالے
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:سکم
سیمئول بدری
سیمئول بدری (پیدائش 8 مارچ 1981) ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو دا کرکٹ کھلاڑی اے جو بین الاقوامی کرکٹ وچ ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ بدری سجے بازو تو‏ں لیگ-اسپن گیند بازی کردا ا‏‏ے۔
بدری نے فرسٹ کلاس کرکٹ ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو 2002ء وچ شروع کی، لیکن اس سطح اُتے اوہ کدی کدائيں ہی کھیلا، اس کيت‏ی جائے اک روزہ کرکٹ اُتے توجہ دتی۔ ڈومیسٹک وچ اچھی کارکردگی دے بعد، بدری نو‏‏ں ٹی/20 بین الاقوامی کرکٹ دے لئی ویسٹ انڈیز د‏‏ی طرف تو‏ں جون 2012ء وچ موقع مل گیا، ایہ مقابلہ نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم دے خلاف سی۔ بین الاقوامی کرکٹ دے علاوہ بدری کئی ملکی و غیر ملکیلیگاں مین کھیلدا ا‏‏ے۔ بشمول کریبئن پریمیئر لیگ، بنگلہ دیش پریمیئر لیگ، انڈین پریمیئر لیگ، پاکستان سپر لیگ تے آسٹریلیا د‏‏ی بگ بیش لیگ۔
ذا‏تی زندگی
بدری ٹرینیڈاڈ دے پینل-ڈیبے علاقائی کارپوریشن دے پنڈ، باراکپورے دے اک انڈو-ٹرینیڈاڈی خاندان وچ پیدا ہويا، اس نے تعلیم سان فرنانڈو دے ناپاریما کالج تو‏ں حاصل کيتی تے تے نوجاونی ہی وچ کرکٹ کھیلنے لگیا سی۔ پیشہ ورانہ طور اُتے کرکٹ کھیلنے تو‏ں پہلے، بدری نے ثانوی اسکول وچ جسمانی تعلیم دے استاد دے طور اُتے کم کیتا۔
دومیسٹک کرکٹ
سیمئول بدری نے اپنا پہلا فرسٹ کلاس میچ 20 سال د‏‏ی عمر وچ جزیرے لیوارڈ کرکٹ ٹیم دے خلاف ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو د‏‏ی کرکٹ ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں 2001–02 بوٹسا کپ وچ کھیلا۔ لسٹ اے کرکٹ دا پہلا میچ وی ايس‏ے سال 2002ء– 03 ریڈ اسٹرپ باہول وچ کھیلا۔ بدری نے 12 فرسٹ کلاش میچاں وچ شرکت کيتی تے صرف 14 ووکٹاں حاصل کيت‏یاں، اس نے کدی وی اک اننک وچ دو ووکٹاں حاصل نئيں ک‏‏يتی‏‏اں ۔
بین الاقوامی کرکٹ
2011ء وچ بدری نے بنگلہ دیش اے کرکٹ ٹیم دے خلاف ویسٹ انڈیز اے کرکٹ ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں دو ٹی/20 میچ کھیلے۔ پہلے میچ وچ 11 رنز دے ک‏ے 2 ووکٹاں تے دوسرے میچ وچ 11 رنز دے ک‏ے اک ووکٹ حاصل کيتی۔ اگلے سال 2012ء وچ بدری نے بھارت اے کرکٹ ٹیم دے خلاف دو ٹی/20 میچ کھیلے۔ پہلا بار بین الاقوامی کرکٹ میچ 2010ء دے آخر وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کھلا، تب بدری د‏‏ی عمر 31 سال سی۔
مسرت کلانچوی
مسرت کلانچوی (پیدائش: 10 نومبر، 1956)پاکستان نال تعلق رکھݨ والی ریاستی بولی د‏‏ی نامور افسانہ نگار، تریخ د‏‏ی سابق پروفیسر تے اردو، ریاستی تے پنجابی د‏‏ی ڈراما لکھاری نيں۔ اوہ ممتاز ریاستی ادیب پروفیسر دلشاد کلانچوی د‏‏ی دھی نيں۔
حالات زندگی
مسرت کلانچوی 10 نومبر 1956ء نو‏‏ں بہاولپور، پنجاب پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہناں دے والد پروفیسر دلشاد کلانچوی ریاستی بولی تے ادب دے نامور کھوج کار، نقاد، ناول نگار تے پروفیسر سن ۔ مسرت نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں علمی تے ادبی ماحول ملا۔ انہاں نے میٹرک دا امتحان گورنمنٹ گرلز ہائی اسکول بہاولپور تو‏ں پاس کیتا۔ فیر ایف اے تے بی اے صادق کالج فار گرلز بہاولپور تو‏ں پاس کرن توں بعد ایم اے (تریخ) د‏‏ی ڈگری اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور تو‏ں حاصل کيتی۔
ملازمت
مسرت کلانچوی 1983ء وچ گورنمنٹ کالج برائے خواتین حاصل پور وچ لیکچرر مقرر ہویاں۔ بعد وچ ترقی د‏‏ی منازل طے کردے ہوئے گورنمنٹ فاطمہ جناح کالج برائے خواتین لاہور وچ شعبہ تریخ د‏‏ی صدر تے ویمن اسٹڈیز ڈپارٹمنٹ د‏‏ی انچارج رہیاں۔ بعد وچ گورنمنٹ کالج برائے خواتین گلشن راوی لاہور د‏‏ی پرنسپل دے طور اُتے 10 نومبر 2016ء نو‏‏ں ریٹائرڈ ہوئیاں۔ اس دے علاوہ اوہ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے بورڈ آف اسٹڈیز د‏‏ی رکن وی رہیاں۔ اوہناں نو‏ں متعدد قومی ادبی انعامات دے دے لئی جیوری دا رکن بننے دا اعزاز وی حاصل اے جنہاں وچ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا ادبی انعام کمال فن ادب انعام وی شامل اے۔
ادبی خدمات
علم و ادب دے دلدادہ والد نے گھر وچ بہترین لائبریری بنا رکھی سی۔ بچےآں دے اکثر رسالے اوتھ‏ے آندے سن جنہاں نو‏ں مسرت شوق نال پڑھدیاں سن۔ اوہناں نے پہلی کہانی اس وقت لکھی جدو‏ں اوہ پنجويں جماعت د‏‏ی طالب علم سن۔ اوہناں د‏‏ی ایہ کہانی امروز وچ شائع ہوئی ۔ اوہناں نے اپنے والد دے کہݨ اُتے ریاستی زبان دے افسانے لکھے جیہڑے وکھ وکھ رسالےاں وچ چھپے ۔ اوہناں دا ریاستی بولی وچ افسانےآں دا سبھ تو‏ں پہلا مجموعہ اُچی دھرتی جھکا آسمان 1976ء وچ شائع ہويا ۔ 1975ء وچ ریڈیو پاکستان بہاولپور دا آغاز ہويا تاں مسرت اوہدی اولین ٹیم دا حصہ سی ۔ اوہناں نے اوہدے لئی پہلا فیچر پیکیاں دتی نوکرانی لکھیا ۔ ایہدے توں علاوا اوہناں نے کئی پروگراماں لئی اسکرپٹ لکھے تے کمپئیرنگ کیتی، بطور معاون پروڈیوسر ذمہ داریاں نبھایاں تے صدا کاری وی کيتی ۔ 1985ء وچ مسرت دا ویاہ سینئر صحافی اسلم ملک نال ہویا ۔ ویاہ توں مگروں مسرت لہور مننتقل ہوگئياں۔
حوالے
گٹھ:1956 دے جم گٹھ:۱۹۵۶ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
سیف الملوک (کتاب)
سیف الملوک پنجابی شاعر میاں محمد بخش دی لکھی شاعری دی کتاب اے ۔
سیف الملوک کئیاں پاسیوں پنجابی تے پنجاب دی سبھ نالوں وڈی کتاب اے ۔ پنجابی دے وڈکے بابا فریدؒ توں میاں بخش ، بابا نانک، شاہ حسینؒ ، سلطان باہوؒ ، بُلھّے شاہؒ تے وارث شاہؒ ہوریں سلطان نیں ۔ وڈکیاں دا آپس وچ مقابلہ وی انہونی گل اے ۔ وکھو وکھرے رنگ نیں سبھ دے، اپنے اپنے ڈھنگ ہن۔ سیف الملوک تے اکثر لیفٹسٹ سجناں ایہہ الزام دھرنا پئی اوہ رندیاں ہار باغی نہیں سن ویلا بھی بدل چُکا سی پر اوہناں اپنے ویلے دی تواریخ توں باہر اِک خیالی دُنیا، دیو، جن پریاں دا قصہ لکھیا۔ ایہہ سبھ ہماتڑاں پڑھیاں تے انجاناں دا خیال اے۔ اوہناں قصے دی رمز پچھاتی نہ، یاں پوند کتاب ای نہ پڑھی۔ ایہہ کتاب وڈی اے اپنی زبان، روانی، شاعری، رمز کاری تے سُخن وری پاروں۔ لفظ چھڈ کدھرے حرف بھی تھاؤں ہلیا نظر نہیں آؤندا۔ پنجابی زبان تے اینا عبور ہور کسے کتاب وچ نظر نہیں آؤندا۔ دُوجا ایہہ کتاب میاں صاحب دے سودھی تقریباً سگمی موجود اے۔ ہور سب قصیاں شاعراں وچ جیہڑے چھاپے خانے توں اگدوں لکھے گئے بے انت رلّا اے۔ خواجہ فرید ہوراں وچ بھی لوکاں رلا پا لیا۔ سیف الملوک وچ کتابت دیاں غلطیاں یاں چھُٹے ہوئے لفظاں دے علاوہ کوئی کسر نہیں۔ ایہہ کسر کئی بھی زبان دا جانُو آپ کڈھ سکدا اے۔
لیفٹسٹ سجناں نوں ایہہ بھی اعتراض سی پئی مذہب دا رنگ ودھیرا اے۔ پوند تے لوکیں مذہب دی رمز بھی گھٹ ای جاندے ہن مُڑ میاں صاحب دی رمز بھجا نہیں سمجھدے جیہناں ایس رمز نوں کھولیا قصے دے مُہرے اوہ سبھ نالوں ودھ ذکر پیراں دے سلسلے دا کردے ہن پر پیر دا معجزہ تے سجناں دے معجزے ہارے اے۔ سجن مِلیاں ماندے ول ہو ویہندے ہن۔۔۔ میاں صاحب تے کتاب لکھی پیراں دے کہن تے۔ اوہناں کولوں سخن سِکھیا تے سخن سُنایا۔ اوہناں کولوں تے اللہ کولوں مجھاں ڈھگے پُتر نہیں منگے پھُٹی دا بھا ودھاون دی دُعا نہیں منگی۔ سُخن دا سُکھا باغ ہرا کرن دی دُعا منگی۔
بال چراغ عشق دا میرا روشن کر دے سیناں دے دیوے دی رُشنائی جا دے وِچ زمیناں لاہ ہنیرا حیل بُرے دا چانن لا عقل دا بخش ولایت شعر سخن دی یُمن رہے وچ رلدا سخن میرے دی شکروں ہوون مِٹھے منہ قلم دے شعر میرے دے عطروں کاغذ لاوے خال قلم دے بوھنی نویں کتاب میری دی جوبن بخشن سنگاریں پاک نظر دے ویکھن والے ندی عشق وی تاریں جے کوئی اکھیں دیکھے پھر بھی عیب دھگانے لاوے اوہ بھی عقل تیرے دے گھر تھیں کُجھ سزائیں پاوے مَر مَر ہک بناون شیشہ ماروٹا ہک بھندے دُنیا اتے تھوڑے رہندے قدر شناس سخن دے اول تے کُجھ شوق کسے نہ کون سخن اج سُندا جے سُننی تے قِصّہ اُتلا کوئی نہ رَمزاں پُندا
ایہہ اُتلا قصہ کیہ اے تے رمز کیہ اے چُوں میاں صاحب آپ کہیا اے، پُنن دی لوڑ اے۔۔۔ سب توں پہلی تے سب نالوں سرس دُعا کتاب دے موھرے ایہہ ہے! سخن، زبان دی گل اے۔ حمد اندر پن چھان بعد رمز ایہہ ہے:
بندگی دی پرواہ نہ اُس نوں گھاٹا نہیں گناہوں زہد عبادت تاہیں ہندے جے گھُلے درگاہوں رستہ صاف نبی دے پچھے ہور نہ جانو کوئی اوہو کرے شفاعت ساڈی تاہیں مِلسی ڈھوٹی مڑ نبی کولوں عرضداشت ایہہ ہے: تینوں قوت بخشی مولا سبھ خلقت بخشاویں ہوندے روز سوال نہ موڑیں نب کریم کہاویں دوست دشمن چنگا مندا جے کوئی ہووے سوالی کد کریماں دے در اتوں مُڑ آوے ہتھ خالی
ہور دیکھو
گٹھ:کتاباں گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:پنجابی شاعری گٹھ:پنجابی
اپنشد
اُپنِیشد (Upaniṣad)(سنسکرت: उपनिषद्; اُچارن: [upəniʂəd]) ہندو مت دیاں قریباً دوسو مقدس تے نظری کتباں دے مجموعے دا نام ہے جنہاں وچوں پرانیاں ترین کتاباں زیادہ تر وید دیاں فلسفیانہ تشریح توں متعلق نیں۔ انہاں ہندو مت دے متعدد اولیاء (رشی / sage) مل منسوب کیتا جاندا ہے۔ اپنیشد، سنسکرت دے تن لفظاں اُپ+نی+شد دا مرکب ہے، جس دے معنی قریب تھلے بیٹھنا ہے۔ دوجے لفظاں وچ مرشد دے قدماں وچ معرفت تے حصول علم دے واسطے بیٹھنا۔ اپنیشد کسے اک کتاب دا نہیں بلکہ کتاب سلسلے تے فلسفے دا نام ہے، جو موضوع دے اعتبار نال مابعدالطبیعیاتی تے اسلوب دے لحاظ نال شعری ادب دا حسین مرقہ ہے۔ اپنیشد دیاں تعلیمات دا منبع توحید، حق پرستی، تے عرفان ذات ہے۔ ایہ ظاہری عبادتاں، مذہبی رسماں، جنتراں، منتراں دے بجائے خود آگاہی، حقیقیت اولی دی تلاش تے تقوی اُپر زور دیندی ہے۔ ممتاز ہندو فلسفی اور عالم شنکر اچاریہ نے اُپنیشدوں دی تعلیمات اُپر بڑا زور دتا تے کئی اک اپنیشداں دیاں تفسیراں لکھاں۔
جس طرحاں ایہ گل ہے کہ کوئی علاقا کوئی قوم تصوف توں خالی نہیں۔ کجھ تھوڑے جہے عقیدیاں تے سوچاں دے فرق نال ایہ ہر تھاں موجود رہیا ہے۔ تے اج وی ایہدے مانت تے پرچارک موجود نیں۔ بھانویں ایہناں وچ نویں علماں تے نویاں سوچاں دے نال کجھ نویاں رلتاں وی ہو گئیاں نیں پر ایس عمارت دے مڈھلے پتھر اج وی اوہو نیں جہڑے صدیاں پہلے رکھے گئے سن۔ ایتھے اسیں کجھ مڈھلے وچاراں دی سکھشا بارے گل کراں گے تاں جے ایہنوں سمجھن وچ آسانی ہووے۔ تے ایہ لیکھ ہور نکھیڑتا نال سامنے آ سکے۔
ہندی تصوف
ساری دنیا دے کھوجکار ایہدے اُتے سانجھ رکھدے نیں کہ ’’اپنشد‘‘ تصوف اتے دنیا دیاں سب توں پرانیاں لکھتاں نیں جہناں وچ تصوف دے مڈھلے اصول بیانے گئے نیں۔ پروفیسر روائس دے آکھن موجب ایہناں لکھتاں وچ صوفی وچار دھارا دی پوری کہانی بیان کر دتی گئی اے۔
سارے کھوجکار ایس گل اتے وی سانجھ رکھدے نیں کہ بہتے اپنشداں دی لکھت دا زمانہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام توں اٹھ صدیاں پہلے دا ہے پر کجھ ایسے وی ہے نیں جہناں نوں بعد وچ لکھیا گیا۔
ہندوستان دا ثقافتی ورثہ ناؤں دی کتاب وچ ایہناں دی گنتی 108لکھی گئی ہے پر شنکر اچاریا دے خیال وچ ایہناں وچوں 11اپنشد بہت ضروری نیں۔ ایس لئی اوہنے ایہناں ساریاں دی تشریح لکھی ہے۔ تے ایہدے نال ’’ارہم سوتر‘‘ وچ چار ہور اپنشداں دا حوالا وی دتا ہے۔ جدوں کہ ڈاکٹر رادھا کرشنن ہوراں تن ہور اپنشداں نوں شامل کر کے اٹھاراں نوں بہت ضروری آکھیا ہے تے فیر ایہناں دا انگریزی وچ ترجما کیتا۔
داراشکوہ دا اپشنداں دا فارسی ترجمہ
داراشکوہ نے دس اُپنشداں دا سنسکرت توں فارسی وچ ترجمہ کرایا سی ۔ اس مجموعے دا نام سراکبر ہے تے اس دے انگریزی، فرانسیسی تے جرمن زباناں وچ ترجمے ہو چکے نیں۔
داراشکوہ۔۔۔ جہڑا حضرت میاں میرؒ لاہوری دے خلیفا حضرت ملا شاہ دا مرید سی اوہنے 1656ء وچ 52 اپنشداں دا فارسی زبان وچ ترجما کیتا جہناں دا لاطینی زبان وچ 1801ء ترجما ہویا۔ شیلنگ تے شوپن ہاور نے وی ایسے ترجمے توں فیدا چکیا سی۔ 1808ء وچ ایہناں اپنشداں دا جرمن زبان وچ ترجما ہویا تے فیر۔۔۔ ایہ اپنشد1861ء وچ اردو وچ ترجما ہوئے۔
اپشند دا مطلب
اپنشد (سنسکرت: اپند؛ اچارن: [upəniʂəd]) فلسفیانہ گرنتھاں دا اک مجموعہ ہے جو بھگود گیتا اتے برہمسوتر نال ملکے ہندو دھرم لئی نظریاتی آدھار بندے ہن۔ اپنشد عامَ کر کے باہمناں اتے آرنایکاں دے انتم حصےآں وچّ وچّ ملدے ہن۔ ایہناں نوں ویدانت (وید انت) وجوں وی جانیا جاندا ہے۔ اپنشد دے اکھری مطلب ہن: اپ (نیڑے)، نِ (تھلے)، شد (بیٹھنا) مطلب گورو دے نیڑے تھلے بہنا۔ خدائی گیان بارے کھوج نوں وی اپنشد کیہا جاندا ہے۔ ایہہ اک طرحاں شرتی نہیں ہن وید-فلسفہ اپر ٹپنیاں دا روپ ہن۔
اپنشداں دا کتابی مطلب: کسے دے کول ادب نال بہنا اے۔ پر شنکر اچاریا ایہدا مطلب ’’برہم گیان‘‘ حاصل کر کے ،انپڑھتا دا اُپرالا کرنا بیان کردا ہے۔
اپنشداں دی سکھشا دی اصل روح ’’برہم گیان‘‘ یاں فیر حقیقت نوں پاؤنا ہے۔ ایسے لئی اک اپنشد وچ ایہ سوال کیتا گیا ہے کہ ۔۔۔ اوہ کہڑی شے ہے جہدا گیان مل جان توں مگروں سارے جگت دا گیان وی ہو جاندا ہے۔۔۔ پر ایس گل دا جواب نہیں دتا گیا کہ اوہ شے خدا ہے جے رب دا گیان ہو جائے تاں فیر سارے سنسار دا گیان حاصل ہو جاندا ہے۔
گنتی
200 توں ودھ اپنشد ملدے ہن۔ عامَ طور ’تے ایہہ گنتی 108 منی جاندی ہے۔ ایہناں وچوں سبھ توں پرانے، لگپگ اک درجن سبھ توں اہم ہن۔ ایہناں وچوں اگے درج 13 نوں زیادہ اہمیت دتی جاندی ہے:
اُپنیشداں دیاں مشہور قسماں
اکثر پرانیاں تحریراں اپنیشداں دی تعداد 108 دسدیاں نیں، پر انہاں وچوں 10 اہم ایہ نیں۔
تیرہ یا چودہ کلاسیکل اپنشدوں کا زمانہ تصنیف خارجی حوالوں سے متعین نہیں کہا جاسکتا ہے ، لیکن اندرونی حوالوں سے پتہ چلتا ہے کہ700 سے 300 قبل مسیح تک کے دوران لکھے گئے ہیں ۔ چھ اس کے اولین عہد ، چھ وسطی یا قبل بدھ عہد اور قبل پانی عہد میں ، جب کہ باقی دو بدھ مت کے قیام کے فوراً بعد احاطہ تحریر میں آئے ہیں ۔ اولین چھ میں برہد ، چان اور کینا شامل ہیں ۔ دوسرے میں کاتھک ، ، شوتا شوتر ، مہا نارائن ، اشا ، مندک اور پراشن شامل ہیں ۔ جب کہ تیسرے میں میترانیہ اور مندوکیہ شامل ہیں ۔ پہلے چھ طرز نگارش اور زبان میں براہمنوں کے سے ہیں ، سادگی اور خوبصورتی سے مرصع ہیں ۔ دوسرے گروہ میں سے کچھ نظم میں ہیں اور پہلے کے برعکس یوگ اور سامکھیہ خیالات کے عکاس ہیں ۔ یہ بھی ممکن ہے بعد کے مطالعہ کرنے والوں نے تنقیدی جائزے کے دوران یہ اضافہ کیا ہو ۔ آخر دو کا زبان اور نفس مضمون ہر دو اعتبار سے ویدی عہد کے بعد کے ہیں ۔
کچھ اپنشد بعد ازاں براہمنوں اور پھر ویدوں کا حصہ بن گئے ۔ مثلاً برہدار پہلے ست برہمن کا حصہ بنے اور وہاں سے سفید یجر وید میں شامل کردیے گئے ۔ اپنشدوں کو براہمنوں کے رویے اور مذہبی اجارداری کے خلاف ایک رد عمل کیا جاتا ہے ۔ مذہب کی بے لچک تشریح کے خلاف تحریک میں پرہتوں کے کچھ مکتبہ فکر بھی شامل ہوگئے ، خصوصاً آخری اپنشدوں کے حوالے سے یہ بات زیادہ وثوق سے کہی جاسکتی ہے ۔
اپشند وچ درج تعلیمات
برہم سوتر وچ اپنشداں دی سکھشا دا سٹا بیان کیتا گیا اے جہدی شنکر اچاریا نے شرح وی لکھی اے جس دا ڈاکٹر رادھا کرشنن ہوراں ترجما کیتا تے فیر ایہناں دا نچوڑ وی کیتا۔ ایتھے اسی اپنشداں دی مڈھلی تعلیم دے کجھ نکتے بیان کردے ہاں: انا للہ و اِنا الیہ راجعون۔ بے شک ہر چیز نے مڑ کے اپنے اللہ ول رجوع کرنا ہے۔
سٹا
اپنشداں دے ایہ مڈھلے وچار پڑھن تے وچارن توں ایہ سٹا کڈھیا جا سکدا ہے کہ۔۔۔ پہلی صدی عیسوی توں لے کے ہن تک سارے صوفیاں دے مڈھلے وچاراں وچ سانجھ پائی جاندی ہے تے دوجا ایہ کہ اپنشداں دی روح وحدت الوجود دا عقیدا ہے تے وکھو وکھ زمانیاں وچ دنیا دے کئی صوفیاں، سوجھواناں تے شاعراں ایہدی مانتا وی کیتی تے ایہنوں پرچاریا۔۔۔ پر ایہدا ایہ مطلب وی نہیں کہ ایہناں نے اک دوجے دے وچاراں نوں ویکھیا پرکھیا سی سچی گل تاں ایہ وی ہے کہ۔۔۔ ایہناں سب نے اپنی اپنی آزاد سوچ، دھیان تے گیان نال ایہ ہی سٹا کڈھیا کہ رب وی ہے تے اوہ بے انت وی ہے۔ اوہو ای حق ہے تے اوسے توں ہی ایہ سنسار وجود وچ آیا ہے۔ جو ہے وی تے نہیں وی۔۔۔۔۔۔ ایہو ای کارن ہے کہ اوہناں دے وچاراں وچ فرق وی نظریں آؤندا ہے۔
سچی گل تاں ایہ ہے کہ۔۔۔ اپنشداں دے گیانیاں نے تصوف دا کوئی فلسفیانہ نظام بنایا ہے تے نہ ای اپنا کوئی فلسفا بنایا ہے۔ صر ف اپنے اپنے روحانی تجربے، مشاہدے تے اندر دیاں وارداتاں نوں ہی بیان کیتا ہے۔ کیوں جے اک تواریخی سچائی تاں ایہ وی ہے کہ اج تیک تصوف دا کوئی خاص نظام بنایا جا سکیا ہے تے نہ ای ایہنوں ممکن آکھیا جاندا ہے ایس لئی کہ ہر بندے دا اپنا اپنا تجربا تے واپرتا ہوندی ہے جہدے وچوں اوہنوں اوس ذات دا درشن ہندا ہے۔
پر فیر وی۔۔۔ ایہناں اپنشداں دی اپنے اپنے طور تے تشریح وی کیتی تے ایہناں دا ویروا کر کے ویلے وقت نال اپنی اپنی سوچ دھارا وچ کھلار وی کیتا۔ ایہناں گیانیاں وچ سب توں وڈا ناؤں شنکر اچاریا دا ہے۔ جہنوں سب توں وڈا ویدانتی وی آکھیا جاندا ہے۔ بھانویں کوئی اوہدے نال سانجھ وچار کرے یاں نہ کرے۔ پر اوہدا کوئی مقابلا نہیں کر سکدا۔ وحدت الوجود وچوں نکلن والی اک وچار دھارا ’’صلح کل‘‘ وی ہے جہڑی انت وچ جا کے مذہباں دی سانجھ اُتے پہنچ جاندی ہے۔۔۔ کیوں جے جدوں ایہ گل من لئی جاندی ہے کہ سب کجھ اک ہی ذات دا حصا ہے تے فیر ایہناں وچ دوج تمیز تے نکھیڑتا جائز نہیں۔ جدوں سارے رستے اک ہی منزل ول جاندے نیں تے فیر ہر اک نوں برابر دی اہمیت ملنی چاہیدی اے۔
ایہو ای اصل وچ ہندوستانی تصوف دی نینہ اے۔
اُنج وی اک حقیقت تاں ایہ وی ہے کہ ہندوستان تہذیبی تے ثقافتی پچھوکڑ وچ کئی رنگاں دا باغ ہے تے ایتھے کئی نسل تے قبیلے آباد ہوئے آریاواں توں لے کے افغانیاں، عرباں تے وسطی ایشیا توں آؤن والے مہاجراں نے وی ایہدے رنگاں وچ وادھا کیتا تے فیر وکھو وکھ مذہباں دے رنگ وی ایتھے سامنے آئے۔ اک طرحاں چار مذہب تاں ایس خطے وچ پیدا ہوئے جین مت، ہندو مت، بدھ مت تے فیر سکھ مت۔ جدوں کہ اسلام ایتھے باہروں آیا۔ تے اوہنوں اپنے ودھا لئی کجھ مقامی شیواں وی قبول کرنیاں پئیاں۔
اک نظریا تاں ایہ وی ہے کہ۔۔۔ اسلام دا ودھا مسلمان بادشاہواں دیاں لمیاں حکومتاں پاروں ہویا مقامی لوکاں نوں ایہدے وچ کجھ فیدے نظر آئے۔ یاں فیر۔۔۔ ایہ وی آکھیا جاندا ہے کہ ہندوآں دے اونچ نیچ تے ذات پات دے نظرئیے نے وی ہور مذہباں دے جنم وچ ہتھ ونڈائی کیتی تے اسلام دے ودھا دا رستا وی پدھرا کیتا۔