cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نواب مرزا داغ
نواب مرزا خاں تے تخلص داغ سی۔ 25 مئی 1831ء نو‏‏ں دہلی وچ پیدا ہوئے حالے چھ سال ہی دے سن کہ انہاں دے والد نواب شمس الدین خاں کاانتقال ہوئے گیا۔ آپ د‏‏ی والدہ نے بہادر شاہ ظفر دے بیٹے مرزا فخرو نال شادی کر لئی۔ اس طرح داغ قلعہ معلی وچ باریاب ہوئے انہاں د‏‏ی پرورش اوتھے ہوئی۔ بہادر شاہ ظفر تے مرزا فخرو دونے ذوق دے شاگرد سن ۔ لہٰذا داغ نو‏‏ں وی ذوق تو‏ں فیض حاصل کرنے دا موقع ملا۔ داغ د‏‏ی بولی بنانے تے سنوارنے وچ ذوق دا یقینا بہت وڈا حصہ ا‏‏ے۔ غدر دے بعد رام پور پہنچے جتھ‏ے نواب کلب علی خان نے داغ د‏‏ی قدردانی فرمائی تے باقاعدہ ملازمت دے ک‏ے اپنی مصاحبت وچ رکھیا۔ داغ چوبیس سال تک رام پور وچ قیام پزیر رہ‏‏ے۔ اس عرصے وچ انہاں نے وڈے آرام و سکو‏ن تے عیش و عشرت وچ وقت گزاریا ایتھے انہیں”حجاب“ نال محبت ہوئی تے اس دے عشق وچ کلکتہ وی گئے۔ مثنوی فریاد ِ عشق اس واقعہ عشق د‏‏ی تفصیل ا‏‏ے۔ نواب کلب علی خان د‏‏ی وفات دے بعد حیدر آباد دکن کارخ کيتا۔ نظام دکن د‏‏ی استادی دا شرف حاصل ہويا۔ دبیر الدولہ۔ فصیح الملک، نواب ناظم جنگ بہادر دے خطاب ملے۔ 1905ء وچ فالج د‏‏ی وجہ تو‏ں حیدرآباد وچ وفات پائی۔ داغ نو‏‏ں جِنّے شاگرد میسر آئے اِنّے کسی وی شاعر نو‏‏ں نہ مل سک‏‏ے۔ اس دے شاگرداں دا سلسلہ ہندوستان وچ پھیلا ہويا سی۔ اقبال، جگر مراد آبادی، سیماب اکبر آبادی تے احسن مارہروی جداں معروف شاعر اں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شاگردی دا شرف حاصل ہويا۔ انہاں دے جانشین نوح ناروی وی اک معروف شاعر ني‏‏‏‏ں۔
داغ دہلوی د‏‏ی شاعری د‏‏ی کلیات
پورا ناں نواب مرزا خاں تے تخلص داغ سی۔ 25 مئی 1831ء نوں چاندنی چوک دہلی چ جمے۔ حلے 6 سال دے ای سن جد اوہناں دے ابا جی نوں ولیم فیسر دے قتل دے الزام چ پھانسی دتی گئی۔ مرزا داغ دے والد نواب شمس الدین ریاست جھجر دی اک چھوٹی نوابی ریاست فیروزپور جِھرکا دے نواب سن۔اوہناں دی ماں نے نواب شمس الدین خان دی پھانسی مگروں بہادر شاہ ظفر دے پُتر مرزا فخرو نال دوجا بیاہ کر لیا۔ ایس طرحاں داغ قلعہ معلا وچ ای پلے ودھے۔ فخرالملک مِرزا فخرو ہیضے دی بیماری چ مبتلا ہو کے فوت ہوگئے۔
بہادر شاہ ظفر تے مرزا فخرو دوویں ابراہیم ذوق دے شاگرد سن۔ داغ نوں وی ابراہیم ذوق توں فیض حاصل کرن دا موقع ملیا۔ مرزا داغ دی زبان بناوݨ تے سوارݨ چ ابراہیم ذوق دا یقینن بہت بڑا حصہ اے۔
غدر توں بعد رام پور پہنچے جتھے نواب کلب علی خان نے مِرزا داغ دی قدردانی کیتی تے باقاعدہ ملازمت دے کے اپنے کول رکھیا۔ مرزا داغ 24 سال تک رام پور چ رہے۔ ایس عرصے چ اوہناں نے بڑے آرام و سکون تے عیش و عشرت چ ویلا گزاریا۔ ایتھے ای اوہناں نوں حجاب نال محبت ہوئی تے اوہدے عشق چ کلکتے وی گئے۔ مثنوی فریادِ عشق ایس واقعہ عشق دی تفصیل اے۔
نواب کلب علی خان دی وفات توں بعد حیدرآباد دکن دا رخ کیتا۔ نظام دکن دی استادی دا شرف حاصل ہویا۔ دبیر الدولہ، فصیح الملک، نواب ناظم جنگ بہادر دے خطاب ملے۔ 1905 چ فالج دی وجہ نال حیدرآباد دکن چ وفات پائی ۔ مِرزا داغ نوں جِنے شاگرد ملے اِنے کسے وی شاعر نوں نہ مل سکے۔ اوہناں دے شاگرداں چ اقبال، جگر مراد آبادی، سیماب اکبر آبادی تے احسن مارہروی ورگے مشہور شاعر وی شامل نیں۔ اوہناں دے جانشین نوح ناروی اک مشہور شاعر نیں۔
کلام
کب کسی در کی جُبّہ سائی کی شیخ صاحب نماز کیا جانیں
جو رہِ عشق میں قدم رکھیں وہ نشیب و فراز کیا جانیں
پوچھیے مے کشوں سے لطفِ شراب یہ مزا پاک باز کیا جانیں
حضرتِ خضر جب شہید نہ ہوں لطفِ عمرِ دراز کیا جانیں
شمع رُو آپ گو ہوئے لیکن لطفِ سوز و گداز کیا جانیں
جو گزرتے ہیں داغ پر صدمے آپ بندہ نواز کیا جانیں ۔
حوالے
گٹھ:1831 دے جم گٹھ:1905 دیاں موتاں داغ، نواب مرزا دہلوی گٹھ:انیہويں صدی دے شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:حیدر آباد، دکن دے مصنفاں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں گٹھ:دہلی دے شاعر گٹھ:رام پور، اتر پردیش دیاں شخصیتاں
گٹھ:اردو شاعر
بکسر دی لڑائی
بکسر دی لڑائی یا جنگ بکسر یا بکسر دی جنگ (Battle of Buxar) برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تے نواب بنگال میر قاسم، نواب اودھ، مغل شہنشاہ شاہ عالم ثانی دے درمیان 22 اکتوبر، 1764ء نوں لڑی گئی۔ ایہ جنگ دریائے گنگا دے کنارے پٹنہ توں 130 کلومیٹر مغرب وچ بنگال دے اک چھوٹے قلعہ بند قصبے بکسر وچ لڑی گئی۔
بکسر دی لڑائی 22/23 اکتوبر 1764 نوں، بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دی کمانڈ ہیٹھ، ہیکٹر منرو دی اگوائی ہیٹھ بلاں اتے میر قاسم، نواب دی سانجھی فوجاں وچکار 1764 تک لڑی گئی سی، اودھ شجاع-اد-دولا دے نواب ؛ اتے مغل بادشاہ شاہ عالم دوجا کاشی دے راجا بلونت سنگھ دے نال سی۔ لڑائی بہار دے کھیتر دے اندر، اک "چھوٹے قلعے والا قصبہ"، بکسر وکھے لڑی گئی سی، جو گنگا ندی دے کنارے تے لگبھگ 130 کلومیٹر پٹنا دے پچھم ول، ایہہ بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی لئی فیصلہ کن جت سی۔ ایہہ جنگ 1765 وچ اﷲ آباد دا معاہدہ ولوں ختم کیتی گئی سی۔
لڑائی
بریٹیش فوج دی لڑائی وچ شامل 7,072 جنہاں وچ 859 بریٹیش، 5,297 بھارتی سپاہی اتے 918 بھارتی گھوڑسوار شامل سن۔ گٹھجوڑ دی فوج دی گنتی 40,000 توں ودھ ہون دا اندازا لگایا گیا سی۔ ہور سوتراں مطابق، مغلاں، اودھ اتے میر کاسیم دی ستعینات فوج جس وچ 40,000 آدمی سن، نوں بریٹیش دی فوج نے 10,000 آدمیاں نال ہرایا سی۔ نواباں نے بکسر دی لڑائی توں بعد لگبھگ اپنی فوجی طاقت گوا دتی سی۔
تنے وکھرے شراکت دار پارٹیاں وچ مڈھلے تالمیل دی گھاٹ اوہناں دی فیصلہ کن ہار لئی ذمہ وار سی۔
مرزا نجاپھ خان نے مغل شاہی فوج دے سجے پکھ دی کمانڈ دتی اتے پہلے دن میجر ہیکٹر منرو خلاف اپنی فوج نوں اگے ودھاؤنا سی، ویہہ منٹاں دے اندر-اندر بریٹیش لائن بن گئی اتے مغلاں دی پیشگی نوں الٹا دتا۔ بریٹیش دے مطابق، درانی اتے روہلا گھوڑسوار وی موجود سن اتے لڑائی دوران وکھ وکھ جھڑپاں وچ لڑدے رہے پر دوپہر تک، لڑائی ختم ہو گئی اتے شجاع-اد-دولا نے وڈیاں تمبرلاں اتے بارود دیاں تن وڈا رسالے اڈا دتیاں۔
منرو نے اپنی فوج نوں وکھ وکھ کالماں وچ ونڈیا اتے خاصکر اودھ دے نواب مغل گرینڈ وزیر شجاع-اد-دولا دا پچھا کیتا، جس نے ندی پار کرن توں بعد اپنی کشتی-پلی نوں اڈا کے جواب دتا، اس طرحاں مغل بادشاہ شاہ عالم دوجا اتے اسدے میمبراں نوں چھڈّ دتا اپنی ریجیمینٹ۔ میر قاسم وی اپنے 3 ملیان روپیہ دے گہنیاں سمیت بھجّ گیا اتے بعد وچ 1777 وچ غریبی وچ مر گیا۔ مرزا نجاپھ خان نے شاہ عالم دوجے دے آلے دوآلے دیاں بنتراں دا مڑقیام کیتا، جو پچھے ہٹ گئے اتے پھر جیتو بریٹیش نال گل بات کرن دی چون کیتی۔
اتہاسکار جوہن ولیئم پھورٹسکُ نے دعوہ کیتا کہ برٹین وچ ہوئیاں موتاں وچ 847: 39 مارے گئے اتے 64 زخمی ہوئے یورپیئن ریجیمینٹاں وچوں اتے 250 مارے گئے، 435 زخمی ہوئے اتے 85 ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں سپاہیاں وچوں لاپیؤ ہن۔ اسنے ایہہ وی دعوہ کیتا کہ تنے بھارتی شراکت دار 2000 مرے اتے ہور وی زخمی ہوئے۔ اک ہور سروت کہندا اے کہ بریٹیش پکھ وچ 69 یورپیئن اتے 664 سپاہی مارے گئے سن اتے مغل والے پاسے 6,000 مارے گئے سن۔ بدمعاشاں نے توپخانے دے 133 ٹکڑے اتے 10 لکھ روپئے دی نقدی نوں قابو کر لیا۔ لڑائی دے ترنت بعد منرو نے مراٹھیاں دی مدد کرن دا فیصلہ کیتا، جنہاں نوں “لڑائی ورگی نسل” وجوں درسایا گیا سی، اوہ مغل سامراج اتے اسدے نواباں اتے میسور متعلق اٹلّ اتے اٹلّ نفرت لئی مشہور سن۔
بعد
بکسر وکھے بریٹیش دی جت نے “اکو ویلے ڈگّ پئی”، اپرلے بھارت وچ مغل طاقت دے تن مکھ چکراں دا نپٹارا کر دتا۔ میر قاسم [کاسیم] اک غریب حالت وچ الوپ ہو گیا۔ شاہ عالم نے اپنے آپ نوں بریٹیش نال جوڑ لیا اتے شاہ شجاع [شجاع-اد-دولا] بدمعاشاں ولوں پچھا کرکے پچھم ول بھجّ گئے۔ ساری گنگا گھاٹی کمپنی دے رحم اُتے پئی اے، آخرکار شاہ سجا نے آتم سمرپن کر دتا، اس توں بعد کمپنی دیاں فوجاں اودھ دے نال-نال بہار وچ وی شکتی-دلال بن گئیاں۔ ”
بیرونی جوڑ
گٹھ:جنگاںگٹھ:لڑائیاںگٹھ:برصغیرگٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں لڑائیاں
کھوار بولی
کھوار زبان جسنو‏ں چترال د‏‏ی نسبت تو‏ں چترالی وی کہیا جاندا اے اک ہند-یورپی زبان اے جو پاکستان، ہندوستان، سنکیانگ(چین) تے افغانستان وچ بولی جاندی اے _
کھوار اتلے پاکستان دی اک بولی اے۔ ایہ زبان پاکستان، ھندستان، افغانستان، سنجیانگ وچ بولی جاندی اے، کھوار اکیڈمی دے آگو رحمت عزیز چترالی دی ہن دی کھوج پاروں پوری دنیا وچ کھوار بولن والیاں دی گنتی دھ لکھ توں ودھ ہوگئی اے-
سافٹ ویئر
کمپیوٹر دے ذریعے کھوار بولی دی لکھت تے نستعلیق دا کم سب توں پہلا کھوار اکیڈمی چترال دے صدرنشین جناب رحمت عزیز چترالی نے کھوار سافٹ ویر تے کی بورڈ ایجاد کرکے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے کھوار بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔
ایس ویلے کھوار کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشہور سافٹ ویئر رحمت عزیز چترالی دا ایجاد کردہ سافٹ ویر کھوار دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔
تریخ
کھوار بولی چترال وچ بولی جانے والی اک ہند-یورپی زبان ا‏‏ے۔ چترال وچ ایہ بولی اکثریت‏ی آبادی د‏‏ی بولی اے تے اس بولی نے چترال وچ بولی جانے والی ہور زباناں اُتے اپنے اثرات چھڈے ني‏‏‏‏ں۔ چترال دے اہل قلم نے اس بولی نو‏‏ں بچانے د‏‏ی طرف اپنی توجہ مرکوز د‏‏ی ہوئی ا‏‏ے۔ چترال دے تقریباً ايس‏ے فیصد افراد د‏‏ی ایہ مادری زبان ا‏‏ے۔ کھوار اکیڈمی نے چترال تے شمالی علاقہ جات د‏‏ی جنہاں معدوم ہونے والی زباناں نو‏‏ں بچانے دے لئی یونیسکو (UNESCO) تو‏ں اپیل د‏‏ی اے انہاں زباناں وچ کھوار (چترالی زبان) سر لسٹ ا‏‏ے۔ چترالی زباناں دے فروع دے لئی ادبی تنظیماں وی کم کر رہیاں نيں لیکن حکومت‏ی سطح اُتے ایہ کم سستی دا شکار ا‏‏ے۔ تے چترالی زباناں امتیازی سلوک د‏‏ی زد وچ ني‏‏‏‏ں۔
کھوار بولی ایرانی زباناں دے مغربی گروہ نال تعلق رکھدی اے جو ہند-یورپی زباناں د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ عالمی سطح ایہ ہند یوروپی، ہند ایرانی، ہند آرین، دردی بولی تصور کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس بولی اُتے سب تو‏ں پہلے جنہاں لوکاں دے قلم اٹھایا اوہ مستشرقین سن لیکن انہاں دا سارا کم رومن وچ اے تے ہر اک د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر ا‏‏ے۔
کھوار بولی نو‏‏ں آرنیہ، چھتراری، قشقاری، پتو تے چترالی وی کہیا جاندا اے تے اس بولی نے سب تو‏ں زیادہ اثر اردو تے فارسی زبان تو‏ں قبول کيتا اے تے اپنا سب تو‏ں زیادہ اثر کالاشہ بولی اُتے چھڈیا ا‏‏ے۔
چترالی زبان نو‏‏ں پرانے زمانے وچ کاشکری تے آرنیہ وی کہیا جاندا سی۔ یہ بولی افغانستان وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ افغانی بولی وچ اس بولی نو‏‏ں "کوہواری" یا "کھواری" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جس دا مطلب "پہاڑاں دے لوک" یا بولی ھے_
کھوار بولنے والےآں د‏‏ی کل تعداد سمر انسٹیٹیوٹ آف لنگوسٹکس نے 1992ء وچ صرف دو لکھ بیالیس ہزار لکھی اے لیکن چترالی زباناں دے فروغ دے لئی قائم ادبی تنظیم کھوار اکیڈمی نے رحمت عزیز چترالی د‏‏ی حالیہ تحقیق دے حوالے تو‏ں پاکستان وچ کھوار بولنے والےآں د‏‏ی کل تعداد 10 لکھ لکھی اے جو صحیح اعداد و شمار ني‏‏‏‏ں۔
کھوار بولنے والے مندرجہ ذیل علاقےآں اور کے ضلع چترال، سوات، دیر تے شمالی علاقہ جات دے ضلع غذر، شیغنان (افعانستان)، سنکیانگ (چین) تے ہندوستان دے چتور ضلع وچ بولی جاندی اے، انگریزی وچ اسنو‏ں kohwari کہیا جاندا اے _
ملکاں وچ آباد نيں
لہجے
کھوار اکیڈمی نے کھوار بولی دے مندرجہ زیل چار لہجاں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے ان سارے لہجاں وچ تورکھو دے لہجے نو‏‏ں اصل لہجہ تصور کيتا جاندا اے
کھوار زبان‎ وچ افغانستان وچ "کوار" یا "کھوار" دے ناں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
کھوار اس بولی دا نسبتی ناں اے جو کھوہ قوم بولدی اے (94)۔ پاکستان دے خوبصورت ترین خطےآں وچو‏ں اک خطہ چترال اے جسنو‏ں ’’مشرقی سویٹزرلینڈ ‘‘کا ناں دتا جاندا اے (95)خطے د‏‏ی مناسبت تو‏ں اس بولی نو‏‏ں چترالی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں علاقائی لہجے وچ مقامی لوک چھتراری پکاردے ني‏‏‏‏ں۔ چترال تو‏ں باہر اس بولی نو‏‏ں چتراری، چترالی،کھوہ وار،کھوار، قشقاری تے آرنیہ وی کہیا جاندا رہیا اے (96)۔ ایہ بولی چترال دے علاوہ شمالی علاقہ جات دے ضلع غدر وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سوات، کالام، واخان، پامیر تے نورستان دے افغان ضلعے وچ وی مادری بولی دے طور اُتے کھوار بولنے والےآں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی بستیاں آباد نيں(97)۔ ہور زباناں د‏‏ی طرح کھوار ادب د‏‏ی ابتدا وی لوک ادب تو‏ں ہوئی البتہ کھوار ادب وچ نظم تے نثر دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں تو‏ں اندازہ لگانا مشکل ہوئے جاندا اے کہ کھوار وچ نثر قدیم اے یا نظم۔ البتہ لوک گیتاں د‏‏ی قدامت دے شواہد زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے موزاں ضرب الامثال تے پہیلیاں نو‏‏ں آسانی تو‏ں نظم وچ شامل کيتا جا سکدا اے ۔’’کھوار لوک ادب وچ تن ہزار سال پرانی داستاناں، پہیلیاں، ضرب الامثال تے قصے کہانیاں دا سراغ ملدا اے تے ایہ ادب زیادہ تر لوک گیتاں اُتے مشتمل اے ‘‘(98)۔ کھوار وچ لوک گیتاں نو‏‏ں ’’باشو نو‘‘ کہیا جاندا اے (99)۔ کھوار لوک ادب نو‏‏ں اپنے معیار تے مقدار دے حوالے تو‏ں ہور زباناں دے لوک ادب دے سامنے برابری د‏‏ی سطح اُتے رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ البتہ اس ادب وچ خالص حمدونعت دے موضوعات بوہت گھٹ نيں اگرچہ کدرے کدرے مناجات دا رنگ ضرور جھلکتا اے جداں کھوار لوری وچ سانو‏ں اللہ د‏‏ی طرف رحمت و برکت د‏‏ی طلب بھری گلاں ملدی ني‏‏‏‏ں۔
بھارت وچ کھوار بولنے والےآں د‏‏ی تعداد
سمر انسٹی ٹیوٹ آف لنگوسٹکس نے 1992ء وچ انیس ہزار دو سو لکھی اے تے کھوار بولنے والےآں نو‏‏ں مسلما‏ن ظاہر کيتا اے لیکن کھوار اکیڈمی نے اس اعداد و شمار تو‏ں اختلاف کيتا اے انہاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق ہندوستان وچ کھوار بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دو ہزار تو‏ں زیادہ نني‏‏‏‏ں۔
قدیم آرنیہ
قدیم آرنیہ ادب وچ سانو‏ں تن سو سال قدیم شعری نمونے ملدے نيں مگر انہاں نو‏‏ں حمد وچ شامل نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ البتہ حمدیہ عناصر تو‏ں انکار کرنا وی مشکل ا‏‏ے۔ کھوار ادب دا پہلانام اتالیق محمد شکور غریب )1695ء تا 1772ء ( ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے انہاں نو‏‏ں فارسی دا شاعر منیا جاندا اے البتہ انہاں دے فارسی دیوان دے آخری باب’’بلغت چتراری‘ ‘کو کھوار ادب وچ اولیت دا درجہ حاصل اے (100)۔ اتالیق محمد شکور غریب بیک وقت مصاحب شاہ، جنگجو، شمشیرزن تے اہل قلم سن ۔ انہاں دا کلام عشقیہ مضامین تو‏ں اُتے ُا‏‏ے۔ جس وچ عربی فارسی اصطلاحاں دے نال نال متصوفانہ رنگ وی موجود ا‏‏ے۔ کھوار غزل دے حوالے تو‏ں انہاں نو‏ں اولیت دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں حمد دے مضامین نئيں ملدے البتہ نقشبندی اولیاء د‏‏ی منقبتاں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ جزوی طور اُتے حمدیہ عناصر پائے جا سکدے نيں مکمل حمدیہ اشعار نني‏‏‏‏ں۔
نظم
نظم دے حوالے تو‏ں کھوار ادب وچ کافی کم ہويا اے تے اس کم نو‏‏ں نثر تو‏ں زیادہ وقیع کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ جے غزل دے علاوہ تمام قسم د‏‏ی شاعری نو‏‏ں شامل ک‏ے لیا جائے تاں ایہ کم قابل فخر ا‏‏ے۔ اس میدان وچ مثنوی دے حوالے تو‏ں اتالیق محمد شکور غریب دا ناں ابتدائی حوالہ اے جدو‏ں کہ مثنوی د‏‏ی صنف قدیم ا‏‏ے۔ قطعات دے حوالے تو‏ں وی اتالیق دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ مرز امحمدسیئر نو‏‏ں وی مثنوی تے نظم دے حوالے تو‏ں اہ‏م مقام حاصل اے جبین، آمان، زیارت خان زیرک گل اعظم خان وغیرہ نو‏‏ں گیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م مقام حاصل اے جدید ادب وچ نظم دے حوالے تو‏ں ڈاکٹر عنایت اللہ فیضی، گل نواز خاکی ،سلطان علی، صالع نظام، مبارک خان، عبد الولی خان عابد، محمد عرفان عرفان، محمد جناح الدین پروانہ، امتیاز احمد امتیاز، صمصام علی رضا تے سیلم الٰہی دے ناں لئی جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ رحمت عزیز چترالی د‏‏ی حمدیہ نظم دا ترجمہ پیش ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ: اے میرے پرودگار! ایہ زمین تیری تخلیق اے تے آسمان وی تیری ہی تخلیق ا‏‏ے۔ ایہ چرند،پرند،حیوان تے انسان وی تیری تخلیق ني‏‏‏‏ں۔ تمام روحاں نو‏‏ں وی تاں نے ہی پیدا کيتا ا‏‏ے۔ ساڈے جسماں وچ ایہ جاناں وی تیری ہی تخلیق نيں ایہ ناشکرا انسان فیر اس آیت دا مطب نئيں سمجھدا تے تیرا شکر ادا نئيں کردا کہا’’تم انپے رب د‏‏ی کون کیہڑی نعمت نو‏‏ں جھٹلائو گے‘‘(41)
کھوار حمد نگاری اُتے اک نظر
قدیم کھوار ادب وچ سانو‏ں تن سو سال قدیم شعری نمونے ملدے نيں مگر انہاں نو‏‏ں حمد وچ شامل نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ البتہ حمدیہ عناصر تو‏ں انکار کرنا وی مشکل ا‏‏ے۔ کھوار ادب دا پہلانام اتالیق محمد شکور غریب )1695ء تا 1772ء ( ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے انہاں نو‏‏ں فارسی دا شاعر منیا جاندا اے البتہ انہاں دے فارسی دیوان دے آخری باب’’بلغت چتراری‘ ‘کو کھوار ادب وچ اولیت دا درجہ حاصل اے (100)۔ اتالیق محمد شکور غریب بیک وقت مصاحب شاہ، جنگجو، شمشیرزن تے اہل قلم سن ۔ انہاں دا کلام عشقیہ مضامین تو‏ں اُتے ُا‏‏ے۔ جس وچ عربی فارسی اصطلاحاں دے نال نال متصوفانہ رنگ وی موجود ا‏‏ے۔ کھوار غزل دے حوالے تو‏ں انہاں نو‏ں اولیت دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں حمد دے مضامین نئيں ملدے البتہ نقشبندی اولیاء د‏‏ی منقبتاں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ جزوی طور اُتے حمدیہ عناصر پائے جا سکدے نيں مکمل حمدیہ اشعار نني‏‏‏‏ں۔
مرزا محمدسیر جنھاں پروفیسر اسرارالدین نے مولا‏نا محمد سیئر ( 101) لکھیا اے چترال وچ مہسیار دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں چترال کاعظیم ترین شاعر خیال کيتا جاتاا‏‏ے۔ انہاں دا زیادہ تر کلام فارسی وچ اے البتہ انہاں دا کھوار رومان ’’یار من ہمیں‘‘اک عظیم کھوار دستاویز اے جو چترال وچ بولی زدخاص وعام ا‏‏ے۔ انہاں دے فارسی کلام وچ حمدکے اعلٰی نمونے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ مگر انہاں دے ہاں وی حمدیہ اشعار نئيں مل سک‏‏ے۔ البتہ انہاں دے کھوار کلام وچ تصوف، معرفت تے عشق مجازی دے بے شمار رنگ ملدے نيں جو مجازی تو‏ں ودھ ک‏ے حقیقی د‏‏ی طرف نشان دہی کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بارے وچ ڈاکٹر فتح محمد ملک لکھدے ہوئے انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں شیرازخراسان تے ہندکی صوفیانہ شاعری دا حسین امتزاج قرار دتا اے (102)َ۔ شہزادہ تجمل شاہ محوی کھوار ادب دا اک ہور معتبرنام ا‏‏ے۔ آپ کٹور مہتر چترال دے فرزند سن تے وڈے عالم فاضل شخص سن ۔ اوہ 1790ء وچ پیدا ہوئے تے 1843ء وچ شہید ہوئے۔ انہاں دا فارسی دیوان موجودہے مگرکھوار وچ کچھ غزلیات تے قطعات وی محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے کلام وچ عارفانہ کلام کثرت تو‏ں اے جس وچ معرفت تے عشق و مستی دا خاص رنگ ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں دنیا د‏‏ی بے ثباندی تے آخرت د‏‏ی فکر عام ا‏‏ے۔ کلاسیکی دور دے شاعر جین ،آمان، زیارت خان زیرک،گل اعظم خان ،حسیب اللہ، باچہ خان ھما، مرزا فردوس فردوسی، بابا ایوب، مہر گل ،اور منیر عزیزالرحمن بیغش شامل نيں انہاں وچو‏ں زیادہ تر دا کلام حالے شائع نئيں ہويا۔
باچہ خان ہما کلاسیکی شاعر دے متا خرین وچ اک خصوصی اہمیت دے حامل شاعر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے کلام وچ صنائع، بدائع، لطافت تے ظرافت بدرجہ اتم پائی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ عالم باعمل تے صاحب دل وی سن ۔ شگفتہ مزاجی انہاں دے مزاج وچ کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی سی۔ البتہ آپ اک مشکل پسند شاعر سن ۔ آپ دے کلام وچ عربی تے فارسی لفظاں دا بھاری پن ا‏‏ے۔ اپنے پنڈ دے اک مجذوب مجید دا ذکروہ اپنے کلام وچ ساں ساں کردے ني‏‏‏‏ں۔ جس تو‏ں تصوف تے سلوک د‏‏ی منازل دے حصول د‏‏ی نشان دہی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یاد رہے آپ کھوار بولی دے سب تو‏ں پہلے صاحب دیوان شاعر وی نيں(103)۔ انہاں دے ہاں اک دو د‏‏ی بجائے کئی جگہ حمدیہ مضامین ملدے نيں گو انھاں نے حمد دے عنوان تو‏ں کچھ نئيں کہیا۔ انہاں دے دو اشعار دا ترجمہ پیش اے:۔ اے محبوب تسيں اپنے حجاب تے پردے نو‏‏ں ہٹا کر کيتا کمال کردے ہوئے کہ افلاطون جداں عاقل وی مجید جداں فاترالعقل بن جاندا ا‏‏ے۔ اے محبوب اپنے حسن د‏‏ی بہار دکھادے جوزندگی دا سر چشمہ ا‏‏ے۔ اس بہار د‏‏ی مسکراہٹاں بکھیر کر مجھ جداں لکھاں عاقلاں نو‏‏ں مجید جداں دیوانہ بنا دے۔( 104)
آپ16 دسمبر 1989ء نو‏‏ں سول ہسپتال دروش وچ انتقال کر گئے۔ کلاسیکی دور دے اک اہ‏م ناں امیر گل خان نيں انہاں دے کلام وچ تصوف تے معرفت د‏‏ی چاشنی بھر پور طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں چترال وچ موسیقی دے حوالے تو‏ں خصوصی مقام حاصل ا‏‏ے۔ آپ جِنّے اچھے گیت نگار نيں اِنّے ہی اچھے مو سیقاربھی ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے عشقیہ گاناں دے علاوہ حمد، نعت، مرثیے تے قومی ترانے وی لکھے (105)۔ پروفیسر اسرار الدین دے مطابق آپ پہلے کھوار شاعر ني‏‏‏‏ں۔ جنہو ں نے باقاعدہ طور اُتے حمد لکھی۔ انہاں دا اک حمدیہ بند حا ضر اے جو صوفیانہ رنگ لئی ہوئے ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ[L: 58]خداتعالی طرح طرح تو‏ں اپنا جلوہ ظاہر کردا اے کدرے صلیب دے اُوپر منصور د‏‏ی مستی وچ جلوہ گر ہُندا ا‏‏ے۔ تے )اس سب دے باوجود(اللہ تعالٰی لا شریک بادشاہ ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی ہستی واحد تے بلند اے (106)۔
قدیم دور دے مقابلے وچ جدید دور وچ کھوار ادب وچ خاطر خواہ ترقی ہوئی ا‏‏ے۔ قدیم ادوار وچ حکمراناں د‏‏ی بولی کیو ں کہ فارسی رہی ا‏‏ے۔ اس لئی کھوار ادب وی ترقی نئيں کر سکامگر قیام پاکستان دے بعد عموماً تے موجودہ دور وچ خصوصاً کھوار ادب وچ نويں نويں تجربے ہوئے تے شاعر نے ہور اضاف ادب دے نال نال حمد تے نعت اُتے وی توجہ صرف کيتی۔ کھوار ادب وچ نعت تاں کافی ملدی اے البتہ حمد دے حوالے تو‏ں ایہ ادب اِنّا ثروت مند نني‏‏‏‏ں۔ روایت دے طور اُتے حمد تقریباً سارے شاعر دے ہاں ملدی اے مگر ابتدا وچ ہو،ایہ ضروری نني‏‏‏‏ں۔ جدید دور دے شاعر دے ہاں کوشش کيتی جا رہی اے کہ تمام شعری کتاباں حمد و نعت تو‏ں شروع ہاں البتہ بسم اللہ تو‏ں دیوان د‏‏ی ابتدا کرنے دا رجحان قدیم ا‏‏ے۔ حمد نو‏‏ں صنف شاعری دے طور اُتے رواج دینے والے شاعر وچ قاضی ملغت خان وڈے اہ‏م شاعر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تورکھو نال تعلق رکھدے سن مگر انہاں دا کلام دستیاب نئيں ہوئے سکیا۔ انہاں دے بعد بابا فردوسی، باباایوب خان ایوب، ناجی خان ناجی، محمد چنگیز خان طریقی، مولاناپیر محمد چشتی، مولا‏نا نقیب اللہ رازی، گل نواز خان خاکی، اقبال حیات، محمد جاوید حیات، جاوید حیات کاکا خیل، فداالرحمن فدا۔ عبد الولی خان، پروفیسر اسرارالدین، رحمت عزیزچترالی، نورالہادی، عنایت الرحمن پرواز وغیرہ حمد لکھنے والے شاعر وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ مرزا فردوس فردوسی نو‏‏ں سبقت حاصل اے کہ انھاں نے اپنے مجموعہ کلام وچ حمدیہ اشعار شامل کیتے انہاں دے بعد رحمت عزیز چترالی نے اپنے مجموعہ کلام ۔’’گلدستہ رحمت‘‘ وچ کئی حمداں شامل کيتياں جو اک نیارجحان ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اک نظم دا ترجمہ پیش اے جو انھاں نے بچےآں دے لئی لکھی۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ[L: 58]اے اللہ! اے میرے خدایا! ایہ زمین وی تیری ،ایہ آسما ں وی تیرا، ایہ پتھر ،ایہ مٹی،ایہ ریت تے پتے وی تیرے۔ ایہ پودے ،ایہ فصلاں، گاجر تے آلو، سیب، خوبانی تے آرڑو دے ایہ درخت وی تیرے۔ تیری رحمتاں دا شکر وچ ادا نئيں کر سکدا)یعنی تیری رحمتاں بے کنار نيں(میری سانساں وی تیری عطا ني‏‏‏‏ں۔ میری حرکت تے جان وی تیری ا‏‏ے۔ وچ گنہگار بندہ ہاں مگر فیر وی تیری رحمت تو‏ں نا اُمید نئيں ہون۔ تاں ہی مجھ جداں گنہگار اُتے رحم کر کیونجے تاں رحیم ا‏‏ے۔ تاں غفور وی اے، تاں غفار وی ا‏‏ے۔ اے اللہ سب مسلماناں دے گناہ معاف فرما کیونجے ایہ سب تیرے ہی بندے نيں (107)۔
کھوار ادب وچ ہن اک تحریک د‏‏ی صورت وچ حمد نگاری نو‏‏ں فروغ حاصل ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ تے انہاں تحریک نو‏‏ں فروغ دینے وچ جمہور الاسلام، ماہنامہ شندور، ماہنامہ ژھنگ، صدائے چترال، ہندو کش، ھمکلام، بزم کھوار اورچترال وژن پیش پیش ني‏‏‏‏ں۔ کھوار ادب وچ کچھ مجموعہ جات حمد تو‏ں خالی وی دستیاب نيں اس حوالے تو‏ں ذاکر محمد زخمی دے مجموعہ کلام نو‏‏ں پیش کيتا جاسکدا اے جس د‏‏ی ابتدا حمد تو‏ں نئيں کيت‏‏ی گئی (108)کھوار ادب وچ وی حمد تو‏ں زیادہ قدیم مناجات اے گو مناجات وی حمد دے ذیل وچ شامل اے مگر اوہ مناجات بوہت گھٹ نيں جنہاں وچ شاعر نے تعریف و توصیف دے بعد دعا منگی ا‏‏ے۔ تے تعریف و توصیف تے بڑائی دے بغیر منگی گئی دعایا مناجات التجا، درخواست، منت تے زاری تاں ہوئے سکدی اے حمد نني‏‏‏‏ں۔ کھوار بولی وچ حالے تک کوئی حمدیہ مجمویہ شائع نئيں ہويا مگر چند مجموعے ایداں دے نيں جنہاں وچ حمد و مناجات نو‏‏ں روایت تو‏ں ہٹ کرزیادہ صفحات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس حوالے تو‏ں رحمت عزیز چترالی نو‏‏ں اولیت حاصل اے کہ انھاں نے اپنے پہلے شعری مجموعے ’’ گلدستٗہ رحمت ‘‘ماں پہلی دفعہ تیرہ حمدواں شامل کيتياں انہاں دے بعد پروفیسر اسرارالدین دے مجموعے ’’درون ہنو‘‘کی باری آندی اے کہ اس وچ 29 تو‏ں 66 صفحہ تک حمدومناجات نو‏‏ں جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ پروفیسر اسرارالدین د‏‏ی حمد دا منظوم ترجمہ پیش اے :۔ اللہ ہوئے اللہ ہوئے تاں ہی تاں لا شریک وحدہ لا الہ الا ھو اللہ ہوئے اللہ ہوئے تاں ہی تاں ارد گرد وی تاں درمیان وچ وی تاں ادھر وی تاں ادھر وی تاں غائب وی تاں حاضر وی تاں اللہ ہوئے اللہ ہوئے تاں ہی تاں (109) مترجم)رحمت عزیز چترالی
موجودہ دور وچ تاج محمد فگار، امین چغتائی، ذاکرمحمد زخمی، مولا‏نا نقیب اللہ رازی تے پیر محمد چشتی نے حمد نو‏‏ں اپنے مجموعہ جات وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ ہن تاں اکثر شاعر حمد نو‏‏ں اپنے مجموعے وچ اولیت دیندے نيں انہاں شاعر وچ پروفیسر اسرارالدین، رحمت عزیز چترالی،محمد ناجی خان ناجی ، امین چغتائی، پیر محمد چشتی، ولی زار خان ولی، ولی الرحمن ولی اورتاج محمد فگار شامل ني‏‏‏‏ں۔1978ء وچ جدو‏ں انجمن ترقی کھوارچترال تے 1996ماں کھوار اکیڈمی کراچی دا قیام عمل وچ آیا تاں کھوار ادب وچ اک نويں دور دا آغاز ہويا۔ اس وقت تک ایہ انجمن قابل قدر کم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ہن اس انجمن دے ڈائریکڑ رحمت عزیز چترالی نيں جو اک ایثار پسند، ملنساراور علمی کم وچ ہر وقت مدد دے لئی تیار رہنے والے شخص نيں انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کھوار ادب وچ خاطر خواہ ترقی ہوئی۔ انہاں دے قلم تو‏ں کئی اک مجموعہ جات چھپ چکے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ حمدکے حوالے تو‏ں اک نثری کتاب ’’کھوار حمد ونعت د‏‏ی مختصر تاریخ‘‘اور اک خاص حمدیہ شعری مجموعہ ’’حمد و ثنائے رب جلیل‘‘ عنقریب زیور طبع تو‏ں آراستہ ہونے والا ا‏‏ے۔ ایہ دونے کتاباں بلاشبہ کھوار ادب وچ اک نواں تے صحت مند اضافہ ہونگی تے کھوار حمد و نعت نو‏‏ں اردو ،سندھی تے پنجابی د‏‏ی صف لا کھڑا کرنے وچ معاون ثابت ہوئے نگی۔ جاوید حیات کاکا خیل جدید دور دے شاعر وچو‏ں اک اہ‏م شاعر نيں انہاں د‏‏ی اک حمدیہ نظم پیش ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں: ترجمعہ[L: 58]اے میرے پروردگار!تو کیڑے مکوڑاں تو‏ں لےک‏ے انساناں تک سب دا رازق اے تاں سب دے لئی رحم کرنے والا اے تاں مہربان ا‏‏ے۔ اے میرے پاک اللہ صرف اک لفظ ’’کن‘‘سے تاں نے اس حکمت تو‏ں بھر پورکائنات نو‏‏ں بنایا۔ تیری قدرت د‏‏ی کوئی انتہا نئيں )بلکہ اوہ لامحدودہے ( تیری قدرت عظیم الشان اے ،اے میرے پاک اللہ !(110)۔ مترجم( رحمت عزیز چترالی)
صفدر ساجد اس دور دا شاعر اے جو حمد و نعت، نظم تے غزل اُتے یکساں دسترس رکھدا اے انہاں دا کلام قلمی صورت وچ انجمن ترقی کھوار د‏‏ی لائبریری وچ شائع ہونے دے لئی منتظر اے اوہ اللہ جل شانہ دے حضور ایويں عرض گزا رہ‏ے:۔ ترجمہ[L: 58]اے میرے خدا! اے میرے پروردگار، تیرا ایہ بندا وڈا گنہگار ا‏‏ے۔ میری زندگی نا فرمانیاں وچ گزر رہی اے، اے اللہ ! تاں اس گناہ دے ملبے نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے میرے دل نو‏‏ں صاف کیجییو(111)۔ مترجم( رحمت عزیز چترالی)
کھوارشاعر د‏‏ی توجہ حمد و نعت د‏‏ی طرف مبذول ہوئے چک‏ی اے جس دا ثبوت نعتیہ مجموعہ’’ آقائے نا مدار‘‘ اے جو مولا‏نا محمد نقیب اللہ رازی دا تخلیق کردہ اے (112)جسنو‏ں کھوار ادب وچ اک خوش آئند اضافہ قرار دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انجمن کھوارچترال د‏‏ی کوششاں تو‏ں ’’ققنوز‘‘ دے ناں تو‏ں دو شعری انتخاب شائع ہوئے سن جنہاں وچ حمد و نعت دے وی قابل ذکر نمونے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ بہرحال ایہ انتخاب کھوار ادب دا بھرپور تے متوازن منظرنامہ اے جس وچ حمد و نعت دا پہلو اپنی پوری آب و تاب دے نال موجود ا‏‏ے۔ کھوار اک قدیم بولی اے مگر اس د‏ی ادبی تریخ تن سو سال تو‏ں زیادہ قدیم نئيں البتہ لوک ادب د‏‏ی قدامت اس تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ کھوارلوک ادب زیادہ تر گیتاں پا مشتمل اے جسنو‏ں ’’باشونو‘‘کہیا جاندا اے (5)۔ باشونو دے اگے کئی سابقاں دے نال اہ‏م موقعاں د‏‏ی مناسبت تو‏ں گائے جانے والے گیتاں نو‏‏ں وکھ وکھ ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ آشور جان وی اس ادب د‏‏ی اک مقبول صنف اے جو نہ صرف ہردلعزیز اے بلکہ ہر عمر دے فرد نو‏‏ں کچھ نہ کچھ یاد اے (6)۔ کھوار ادب وچ ماں تو‏ں متعلق تمام گیتاں نو‏‏ں مہرو شونو (7)کہیا جاتاہے اس وچ ذیلی طورپر لوری )ہووئینی(شامل اے جسنو‏ں ماواں بچےآں نو‏‏ں سلانے دے لئی گاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ بچےآں دے لئی نیک تمناواں تے کامیابی د‏‏ی دعاواں منگی گئی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کھوار لوری وچ حمد ایہ عناصر وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں:۔ ترجمہ: دم دارستارہ آسمان د‏‏ی اک سمت تو‏ں چل دے دوسری طرف جائے گا میرا بیٹا بہت ہی چنگا ا‏‏ے۔ ایہ بالکل روئے گا نئيں بلکہ سوئے گا۔ اللہ بہت وڈا اے اس نے چاند نو‏‏ں پیدا کيتا اے تے ستارےآں نو‏‏ں چاند دے نال بطورپہرہ دار بنایا اے تے چاند د‏‏ی روشنی ہر جگہ پہنچے گی میرا بیٹا بہت ہی چنگا ا‏‏ے۔ ایہ با لکل روئے گا نئيں بلکہ سوئے گا(8)۔ مثنوی دے حوالے تو‏ں کھوار ادب وچ کافی ذخیرہ اے اس حوالے تو‏ں تقریبا سارے رومان مثنوی وچ نيں البتہ حمد دے حوالے تو‏ں کچھ کہنا مشکل اے کیونجے ’’یار من ہمیں‘‘اک رومان اے مگر اس دے اشعار وچ حمد دا وجود نئيں ملدا البتہ تصوف د‏‏ی گنجاش ا‏‏ے۔ کیونجے رومان یا مثنوی د‏‏ی ابتدا حمد نال ہُندی اے تاں شائد اس رومان د‏‏ی ابتدا وی حمد تو‏ں ہوئی ہوئے مگر تمام تمام شعر دستیاب نئيں مختلف محققاں نے اس دے مختلف شعر درج کیتے نيں تے ابتدائی اشعار وی طے نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ تاج محمد فگار د‏‏ی اک حمدیہ مثنوی دے تیرہ وچو‏ں دو شعرپیش ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لکھدے نيں:۔ اللہیئے دا پورہ کوئی تہ سار غیر مہ حاجتو رحم نو‏‏ں روم کہ ریتاؤ کہ کھنار شیر تہ رحمتو اے مہ غفور الرحیم اوہ بو گنہگار اسوم جے کہ گنہگار تہ رحمتو امیدوار اسوم (18)
ترجمہ: اللہ دے سوا کوئی حاجتاں پوری کرنے والا نئيں جے اوہ رحم کرے تاں اس دے لئی رحم کرنا مشکل نني‏‏‏‏ں۔ تاں اک اللہ اے تیرے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں تیرا کوئی شریک نئيں نہ ذات وچ تے نہ صفات وچ ۔ مترجم (محمد انور چترالی) سی حرفی نو‏‏ں کھوار ادب وچ اوہ مقام نئيں مل سکیا جوہند ناں وچ اے البتہ اس د‏ی چند اک مثالاں ضرور مل جاندیاں نيں مگر حمد دے حوالے تو‏ں کوئی کامیابی نئيں ہوئی۔ چاربیتہ د‏‏ی صنف کھوار ادب وچ پشتو ادب تو‏ں آئی تے اس نے ایتھ‏ے خوب ترقی کيتی۔ اس حوالے تو‏ں کھوار وچ قابل ذکر کم ہويا ا‏‏ے۔ رحمت عزیزچترالی اک چاربیتہ حاض رہ‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ: پرندے تیری حمد و ثنا وچ مصروف نيں تے بلبل وی انہاں دا ہمنواا‏‏ے۔ کانٹے وی تیری حمدوثنا تو‏ں خالی نئيں تے پھُل وی انہاں دے نال ني‏‏‏‏ں۔ رحمت عزیز تیرے تو‏ں اپنے گناہاں د‏‏ی معافی منگدا ا‏‏ے۔ معافی د‏‏ی التجا وچ اکیلا نئيں بلکہ اس دا وڈا بھائی رحمت گل وی نال اے (59)۔
کھوار ادب وچ اردو وچ مروجہ تمام اضاف ادب موجود نيں البتہ کھوار گیتاں د‏‏ی صنف قدیم شاعری وچ سب تو‏ں نمایاں تے کثرت تو‏ں ا‏‏ے۔ مگر جدید شاعری وچ ہن نويں نويں تجربات ہوئے رہے نيں تے نويں نويں اضاف دا اضافہ دیکھنے وچ آ رہیا ا‏‏ے۔ غزل دے حوالے تو‏ں دیکھو تاں کھوار ادب د‏‏ی معلوم تریخ دا پہلا شاعر ہی غزل گو اے تے انہاں د‏‏ی غزل اس سطع اُتے سی جتھ‏ے انہاں د‏‏ی فارسی شاعری سی۔ یعنی اتالیق محمد شکور غریب نے اپنے دیوان دے آخر اُتے جو ’کھوار ادب‘ دا باب شامل کيتا اے اس وچ غزل زیادہ ا‏‏ے۔ اوہ نہ صرف فارسی شعری روایت دے استاداں وچو‏ں سن بلکہ فارسی غزل دے نامور شاعر سن ۔ اس لئی جدو‏ں اوہ اپنی مادری بولی د‏‏ی طرف رجوع ہوئے تاں انہاں د‏‏ی کھوار غزل وچ فارسی غزل دا تمام تجربہ تے فن منتقل ہوئے گیا۔ مگر پہ کم فارسی زدہ سا لگدا اے انہاں دے بعد مولانامحمد سیئر سیئر تے باچہ خان ہما نے غزل نو‏‏ں بلند مقام اے تجمل شاہ محوی، حبیب اللہ فدا برنسوی، مرزا فردوس فردوسی، بابا ایوب ایوب تے عزیرالرحمن بیغش نے کھوار غزل وچ انپے قلم دے جوہر دکھائے۔ جدید ادب وچ وی غزل دا جادہ سر چڑھ کر بول رہیا اے البتہ روايتی مضامین د‏‏ی جگہ جدید مضامین نے لے لی ا‏‏ے۔ جدید غزل لکھنے والےآں وچ امین الرحمن چغتائی دا مقام کسی تعارف دا معتاج نني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ تنوع،جدت،نازک خیالی،ندرت تے چابک دستی دا حسین امتنراج ا‏‏ے۔ ذاکر محمد زخمی، پروفسیراسرارلدین، فضل الرحمن بیغش، سعادت حسین مخفی، جمشید حسین مخفی تے محمد چنگیز خان طریقی جدید غزل دے اہ‏م شعراہاں انہاں د‏‏ی غزل بلاشبہ اردو تے فارسی غزل د‏‏ی ہمسری دا دعوی کر سکدی ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ وی غزل دا سفر جاری اے جس وچ بے شمار نويں لکھنے والے اپنا اپنا حصّہ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں چند ناں ایہ نيں : پروفیسر اسرارالدین،جاوید حیات دا کا خیل، جاوید حیات، رحمت عزیزچترالی، امین اللہ امین، سبحان عالم سبحان، انورالدین انور، محمد شریف شکیب رب نواز خان نوازاور عطا حسین اظہر شامل ني‏‏‏‏ں۔ سبحان عالم ساغر د‏‏ی غزل تو‏ں تن حمدیہ اشعارپیش ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ہر دورا،ہر زمانہ جلوہ تہ نمایان شیر طورا، چاہ کنعانہ، جلوہ تہ نمایان شیر گمبو دیو خاموشیہ، ہوئے رنگو چ ووریا بلبلو اے ترانہ، جلوہ تہ نمایان شیر زندہ کرے ماریس تو،ماری اجی زندہ کوس بہار اوچے خزاں،جلوہ تہ نمایان شیر(70) ترجمہ: ہر دور وچ ہر زمانے وچ تیرا جلوہ نمایاں اے، کوہ طور وچ ، چاہ کنعان وچ تیرا جلوہ نمایاں ا‏‏ے۔ پھُل د‏‏ی خاموشی وچ ، اس دے رنگ تے خوشبو وچ تے بلبل دے ترانے وچ تیرا جلوہ نمایاں ا‏‏ے۔ زندہ ک‏ر ک‏ے مارے گا وی تاں ہی تے مار دے زندہ وی تاں ہی کريں گا، بہار تے خزاں وچ تیرا جلوہ نمایاں ا‏‏ے۔
کھوار حمد نگاری وچ صنفی اشتراک کھوار اک قدیم بولی اے مگر اس د‏ی ادبی تریخ تن سو سال تو‏ں زیادہ قدیم نئيں البتہ لوک ادب د‏‏ی قدامت اس تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ کھوارلوک ادب زیادہ تر گیتاں پا مشتمل اے جسنو‏ں ’’باشونو‘‘کہیا جاندا اے (36)۔ باشونو نو‏‏ں اگے کئی سابقاں دے ساتھاہ‏م موقعاں د‏‏ی مناسبت تو‏ں گائے جانے والے گیتاں نو‏‏ں وکھ وکھ ناں دتا جاندا اے جنہاں وچ آشور جان ورگی مقبول صنف وی شامل اے جو نہ صرف ہر لعزیز اے بلکہ ہر عمر دے فرد نو‏‏ں کچھ نہ کچھ یاد اے (37)۔ کھوار ادب وچ ماں تو‏ں متعلق تمام گیتاں نو‏‏ں مہرو شونو (38) کہیا جاتاہے اس وچ ذیلی طورپر لوری )ہووئینی(شامل اے جسنو‏ں ماواں بچےآں نو‏‏ں سلانے دے لئی گاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ بچےآں دے لئی نیک تمناواں تے کامیابی د‏‏ی دعاواں منگی گئی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کھوار لوری وچ حمد ایہ عناصر وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں:۔ ترجمہ: دم دارستارہ آسمان د‏‏ی اک سمت تو‏ں چل دے دوسری طرف جائے گا میرا بیٹا بہت ہی چنگا ا‏‏ے۔ ایہ بالکل روئے گا نئيں بلکہ سوئے گا۔ اللہ بہت وڈا اے اس نے چاند نو‏‏ں پیدا کيتا اے تے ستارےآں نو‏‏ں چاند دے نال بطورپہرہ دار بنایا اے تے چاند د‏‏ی روشنی ہر جگہ پہنچے گی میرا بیٹا بہت ہی چنگا ا‏‏ے۔ ایہ بالکل روئے گا نئيں بلکہ سوئے گا(39)۔
کھوار ادب وچ اردو وچ مروجہ تمام اضاف ادب موجود نيں البتہ کھوار گیتاں د‏‏ی صنف قدیم شاعری وچ سب تو‏ں نمایاں تے کثرت تو‏ں ا‏‏ے۔ مگر جدید شاعری وچ ہن نويں نويں تجربات ہوئے رہے نيں تے نويں نويں اضاف دا اضافہ دیکھنے وچ آ رہیا ا‏‏ے۔ غزل دے حوالے تو‏ں دیکھو تاں کھوار ادب د‏‏ی معلوم تریخ دا پہلا شاعر ہی غزل گو اے تے انہاں د‏‏ی غزل اس سطع اُتے سی جتھ‏ے انہاں د‏‏ی فارسی شاعری سی۔ یعنی اتالیق محمد شکور غریب نے اپنے دیوان دے آخر اُتے جو ’کھوار ادب‘ دا باب شامل کيتا اے اس وچ غزل زیادہ ا‏‏ے۔ اوہ نہ صرف فارسی شعری روایت دے استاداں وچو‏ں سن بلکہ فارسی غزل دے نامور شاعر سن ۔ اس لئی جدو‏ں اوہ اپنی مادری بولی د‏‏ی طرف رجوع ہوئے تاں انہاں د‏‏ی کھوار غزل وچ فارسی غزل دا تمام تجربہ تے فن منتقل ہوئے گیا۔ مگر پہ کم فارسی زدہ سا لگدا اے انہاں دے بعد مولانامحمد سیئر سیئر تے باچہ خان ہما نے غزل نو‏‏ں بلند مقام اے تجمل شاہ محوی، حبیب اللہ فدا برنسوی، مرزا فردوس فردوسی، بابا ایوب ایوب تے عزیرالرحمن بیغش نے کھوار غزل وچ انپے قلم دے جوہر دکھائے۔ جدید ادب وچ وی غزل دا جادہ سر چڑھ کر بول رہیا اے البتہ روايتی مضامین د‏‏ی جگہ جدید مضامین نے لے لی ا‏‏ے۔ جدید غزل لکھنے والےآں وچ امین الرحمن چغتائی دا مقام کسی تعارف دا معتاج نني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ تنوع،جدت،نازک خیالی،ندرت تے چابک دستی دا حسین امتنراج ا‏‏ے۔ ذاکر محمد زخمی، پروفسیراسرارلدین، فضل الرحمن بیغش، سعادت حسین مخفی، جمشید حسین مخفی تے محمد چنگیز خان طریقی جدید غزل دے اہ‏م شعراہاں انہاں د‏‏ی غزل بلاشبہ اردو تے فارسی غزل د‏‏ی ہمسری دا دعوی کر سکدی ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ وی غزل دا سفر جاری اے جس وچ بے شمار نويں لکھنے والے اپنا اپنا حصّہ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں چند ناں ایہ نيں : پروفیسر اسرارالدین،جاوید حیات دا کا خیل، جاوید حیات، رحمت عزیزچترالی، امین اللہ امین، سبحان عالم سبحان، انورالدین انور، محمد شریف شکیب رب نواز خان نوازاور عطا حسین اظہر شامل ني‏‏‏‏ں۔ سبحان عالم ساغر د‏‏ی غزل تو‏ں سے اک حمدپیش ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ: ہر دور وچ ہر زمانے وچ تیرا جلوہ نمایاں اے، کوہ طور وچ ، چاہ کنعان وچ تیرا جلوہ نمایاں ا‏‏ے۔ پھُل د‏‏ی خاموشی وچ ، اس دے رنگ تے خوشبو وچ تے بلبل دے ترانے وچ تیرا جلوہ نمایاں ا‏‏ے۔ زندہ ک‏ر ک‏ے مارے گا وی تاں ہی تے مار دے زندہ وی تاں ہی کريں گا، بہار تے خزاں وچ تیرا جلوہ نمایاں اے (40)۔
مثنوی دے حوالے تو‏ں کھوار ادب وچ کافی ذخیرہ اے اس حوالے تو‏ں تقریبا سارے رومان مثنوی وچ نيں البتہ حمد دے حوالے تو‏ں کچھ کہنا مشکل اے کیونجے ’’یار من ہمیں‘‘اک رومان اے مگر اس دے اشعار وچ حمد دا وجود نئيں ملدا البتہ تصوف د‏‏ی گنجاش ا‏‏ے۔ کیونجے رومان یا مثنوی د‏‏ی ابتدا حمد نال ہُندی اے تاں شائد اس رومان د‏‏ی ابتدا وی حمد تو‏ں ہوئی ہوئے مگر تمام تمام شعر دستیاب نئيں مختلف محققاں نے اس دے مختلف شعر درج کیتے نيں تے ابتدائی اشعار وی طے نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ تاج محمد فگار د‏‏ی اک مثنوی نما حمد دے تیرہ وچو‏ں دو شعرپیش ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ: اللہ دے سوا کوئی حاجتاں پوری کرنے والا نئيں جے اوہ رحم کرے تاں اس دے لئی رحم کرنا مشکل نني‏‏‏‏ں۔ تاں اک اللہ اے تیرے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں تیرا کوئی شریک نئيں نہ ذات وچ تے نہ صفات وچ (42) مترجم (محمد انور چترالی) سی حرفی نو‏‏ں کھوار ادب وچ اوہ مقام نئيں مل سکیا جوہند ناں وچ اے البتہ اس د‏ی چند اک مثالاں ضرور مل جاندیاں نيں مگر حمد دے حوالے تو‏ں کوئی کامیابی نئيں ہوئی۔ چاربیتہ د‏‏ی صنف کھوار ادب وچ پشتو ادب تو‏ں آئی تے اس نے ایتھ‏ے خوب ترقی کيتی۔ اس حوالے تو‏ں کھوار وچ قابل ذکر کم ہويا ا‏‏ے۔ رحمت عزیزچترالی اک چاربیتہ حاض رہ‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:۔ ترجمہ: پرندے تیری حمد و ثنا وچ مصروف نيں تے بلبل وی انہاں دا ہمنواا‏‏ے۔ کانٹے وی تیری حمدوثنا تو‏ں خالی نئيں تے پھُل وی انہاں دے نال ني‏‏‏‏ں۔ رحمت عزیز تیرے تو‏ں اپنے گناہاں د‏‏ی معافی منگدا ا‏‏ے۔ معافی د‏‏ی التجا وچ اکیلا نئيں بلکہ اس دا وڈا بھائی رحمت گل وی نال اے (43)۔
بارلے جوڑ
گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہات گٹھ:بھارت دے نسلی گروہ گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:جموں‏ و کشمیر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جموں‏ و کشمیر دے معاشرتی گروہ گٹھ:جنوبی ایشیا گٹھ:چترال د‏‏یاں بولیاں چترالی گٹھ:خیبر پختونخوا دے معاشرتی گروہ گٹھ:خطرہ معدومیت گٹھ:داردی اقوام گٹھ:ضلع چترال گٹھ:ہند یورپی زباناں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:کھوار گٹھ:داردی زباناں گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی
1868 چ کمپنی تے برطانیہ نے مل مار لیا۔ ایدا چاء دے کاروبار چلدا ریا۔
ایسٹ انڈیا کمپنی برطانیہ دی اک وپاری کمپنی سی جسدا مکھ مقصد پوربی دیساں نال وپار کرنا سی پر ایہہ بعد وچ مکھ طور تے برصغیر نال وپار کرن لگی۔
ایہہ مکھ طور تے کپاہ، لون، چاہ، کوفی، افیم اتے سلک دا وپار کردی سی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دی شروعات 1600 وچ ہوئی سی ۔ اس کمپنی نے 17ویاں اتے 18ویاں صدی وچ پوری دنیا دے بزنیس اتے راج کیتا ایسٹ انڈیا کمپنی نوں ممبئی دے صنعت کار سنجیو میہتا نے 2015 خرید لیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی 1757 وچ بھارت پہنچی سی اتے ہولی ہولی اپنی ونڈو تے راج کرو دی پالیسی دے ذریعے اس نے پورے بھارت اُتے قبضہ کر لیا سی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی نے سبھ تو پہلا بھارت وچ چاء ویچن دا کم ہی وڈا کِتہ سی ۔
thumb|کبھے|1757 د‏‏ی [[جنگ پلاسی دے بعد لارڈ کلائیو دا فاتحانہ لشکر، ہندوستان وچ انگریز راج دے عروج د‏‏ی سمت پہلا قدم]]
تشکیل
برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی یا برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی یا برطانوی شرق الہند کمپنی جسنو‏ں انگریزی (British East India Company) کہیا جاندا اے، جزائر شرق الہند وچ کاروباری مواقع د‏‏ی تلاش دے لئی تشکیل دتا گیا اک تجارتی ادارہ سی پر بعد ازاں اس نے برصغیر وچ کاروبار اُتے نظراں مرکوز ک‏‏‏‏ر لیاں تے ایتھ‏ے برطانیہ دے قبضے د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی تک ہندوستان وچ کمپنی دا راج سی ۔ اس دے بعد ہندوستان براہ راست تاج برطانیہ دے زیر نگیں آ گیا۔
برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں 1600ء وچ ملکہ الزبتھ اول دے عہد وچ ہندوستان تو‏ں تجارت دا پروانہ ملیا۔ 1613ء وچ اس نے سورت دے مقام اُتے پہلی کوٹھی قائم کيتی اس زمانے وچ اوہدی تجارت زیادہ تر جاوا تے سماٹرا وغیرہ نال سی۔ جتھ‏ے تو‏ں مصالحہ جات برآمد کرکے یورپ وچ بھاری داماں ویچیا جاندا سی ۔ 1623ء وچ جدو‏ں ولندیزیاں نے انگریزاں نو‏‏ں جزائر شرق الہند تو‏ں کڈ باہر کیتا تو ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنی تمام تر توجہ ہندوستان اُتے مرکوز ک‏‏‏‏ر دتی۔ 1662ء وچ بمبئی وی اس دے حلقہ اثر وچ آ گیا۔ تے کچھ عرصہ بعد شہر اک اہ‏م تجارتی بندرگاہ بن گیا۔ 1689ء وچ کمپنی نے علاقائی تسخیر وی شروع کردتی جس دے باعث بالآخر ہندوستان وچ برطانوی طاقت نو‏‏ں سربلندی حاصل ہوئی۔ 1858ء وچ ایہ کمپنی ختم کردتی گئی تے اس دے تمام اختیارات تاج برطانیہ نے اپنے ہتھ وچ لے لئے۔ پر 1874ء تک کچھ اختیارات کمپنی دے ہتھ وچ رہ‏‏ے۔
ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی 1602ء وچ بنی سی مگر برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں زیادہ وڈی ثابت ہوئی۔ ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے پاس 4785 بحری جہاز سن جدو‏ں کہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے کول 2690 جہاز سن ۔
انگلش ایسٹ انڈیا کمپنی دنیا د‏‏ی پہلی لمٹڈ کمپنی سی۔ اس دے 125 شیئر ہولڈرز سن تے ایہ 72000 پاونڈ دے سرمائے تو‏ں شروع کيتی گئی سی۔
2010ء وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں ہندوستانی نژاد برطانوی کاروباری شخصیت سنجیو مہتا نے خرید لیا۔
220px|کبھے|ہندوستان 1765ء تا 1805ء [[ایسٹ انڈیا کمپنی علاقہ جات گلابی رنگ وچ ]] 220px|کبھے|ہندوستان 1837ء تا 1857ء [[ایسٹ انڈیا کمپنی (گلابی رنگ وچ ) تے ہور علاقے]]
کمپنی دی تشکیل دا مقصد
ایسٹ انڈیا کمپنی دا مقصد برصغیر وچ صرف تے صرف تجارت کرنا سی۔لیکن برصغیر دے حالات اس قدر نا خوشگوار تے نازک سن کہ کمپنی نو‏‏ں سیاست وچ عمل دخل کرنا پيا۔ایہ اوہ لفظاں نيں جنھاں برطانیہ دے تریخ دان اکثر اپنی کتاباں وچ دہراندے نيں۔اس نظریے دے بر عکس ہندوستان دے مورخ اس گل تو‏ں ذرا متفق نئيں ۔ان دا کہنا اے کہ اگرچہ ہندوستان دے سیاسی حالات اورنگزیب عالمگیر دے بعد کافی خراب سن مگر معاشی طورپر برصغیر حالے وی مضبوط سی، کمپنی ابتدا ہی تو‏ں سیاسی عزائم رکھدی سی۔
معروف تریخ دان ڈاکٹر مبارک علی نے اپنی کتاب”تریخ کيتا کہندی اے “ماں تے ہندوستان دے نامور مورخ رام کرشن مکر جی نے اپنی تحریر”ایسٹ انڈیا کمپنی دا عروج تے زوال“ وچ اس معاملے اُتے وڈی وضاحت تو‏ں لکھیا اے ۔بہر حال اس گل تو‏ں پوری دنیا ہی اتفاق کردی اے کہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے ابتدا ہی تو‏ں سیاسی عزائم رہے۔ابتدا وچ پرتگیزی تاجراں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمپنی نو‏‏ں شدید حالات دا سامنا کرنا پيا۔ان دناں پرتگیزی تاجراں دا غلبہ قائم سی۔کمپنی وڈے تحائف تے شدید خوشامد دے بعد بادشاہ تو‏ں مراعات حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی۔کمپنی د‏‏ی سرمایہ داری د‏‏ی بنیاد مرکشائل سرمایہ داری اُتے سی۔اس نظام وچ سرمایہ داری کاتعلق پیداوا‏‏ر تو‏ں بالکل نئيں ہُندا۔مثلاََ ایسٹ انڈیا کمپنی جو چیز خریدتی تاں اوہ اس دا معاوضہ چاندی د‏‏ی صورت وچ ادا کردی ۔ایہ چاندی کمپنی غلاماں نو‏‏ں جزیرے ، سپین تے امریکا وچ بیچ کر حاصل کردی سی۔
کمپنی بنیادی طور اُتے تن چیزاں (نیل، کپڑ‏ا تے مصالحہ جات )کی غرض تو‏ں برصغیر آئی سی۔ان دناں کپڑ‏ا رنگنے دے لئی نیل نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا سی تے برطانیہ دے پاس نیل نئيں سی اوہ نیل نو‏‏ں گڈاں وچ لاد کر لاہور تو‏ں اپنے جہازاں تک لے جاندے تے اوتھ‏ے تو‏ں فیر برطانیہ۔اس سفر دے دوران اکثر کمپنی دا مال مقامی ڈاکاں پرت لیندے مگر ایداں دے واقعات ہر روز پیش نہ آندے۔کمپنی نے بندوق ڈاکو¿اں دے کندھے اُتے رکھ دے چلا‏ئی۔
بادشاہ تو‏ں عرض کيتی کہ رستے وچ انہاں نو‏‏ں پرت لیا جاندا اے لہذا انہاں نو‏‏ں بر صغیر وچ تجارتی کوٹھیاں بنانے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔اس دور وچ پرتگیزی تاجراں دا چونکہ اک دبدبہ سی سو اوہ لوکاں نو‏‏ں زبر دستی اپنے مذہب وچ شامل کرنے دیاں کوششاں کردے سن ، بادشاہ انہاں تو‏ں چھٹکارا چاہندے سن لہذا کمپنی نو‏‏ں اجازت دے دی۔ایہ کمپنی دے لئی سب تو‏ں زیادہ فائدہ ثابت ہويا۔کمپنی نے اپنی تجارتی کوٹھیاں بناواں جو بعد وچ فیکٹری دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں۔ان فیکٹریاں دے دو مقاصد سن ۔پہلا ایہ کہ جو کوئی وی مال لے ک‏ے آندا اسنو‏ں انہاں فیکٹریاں وچ سٹور کيتا جاندا تے دوسرا ایہ کہ جدو‏ں کوئی ڈاکو انہاں اُتے حملہ کردے تویہ انہاں فیکٹریاں وچ آ ک‏ے پناہ لے لیندے۔کمپنی نے اپنی حفاظت دے لئی برطانوی فوج آہستہ آہستہ برصغیر وچ جمع کیتی۔ان د‏‏ی فیکٹریاں دے باہر انہاں دے اپنے فوجیوںن د‏‏ی تعینا‏‏تی کيتی جاندی اس طرح ا وڈی سیاست دے نال برطانوی فوج بر صغیر وچ داخل ہوئی۔
جداں جداں کمپنیاں نو‏‏ں عروج حاصل ہويا کمپنیاں نے اشیاءکے ٹیکسز ودھیا دئیے تے خوب پیسہ سمیٹا۔ پلاسی د‏‏ی جنگ دے بعد برطانیہ وچ صنعتی انقلاب اپنے عروج نو‏‏ں پہنچیا ۔کمپنی دے مکمل سیاسی اقتدار دے بعد کمپنی نے برصغیر دے کاریگراں تو‏ں ااپنی مرضی دا مال تیار کروایا جس د‏‏ی برطانوی منڈی وچ منگ ہُندی۔یاں برطانوی صنعت کاری نو‏‏ں تاں فروغ ملیا مگر ہندوستانی صنعت اک لمبے عرصے تک ٹھنڈی ہوئے گئی۔
اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ برطانیہ وچ خوشحالی نو‏‏ں ہور چار چاند لگ گئے جدو‏ں کہ ہندوستان وچ غربت نے اپنے گزشتہ تمام ریکارڈ توڑ ڈالے۔چاں کہ برطانیہ بر صغیر وچ کھلی تجارت کرنے دا خواہشمند سی لہذا ۷۱۸۱ءماں اک چارٹر دے ذریعے کمپنی د‏‏ی اجارہ داری ہندوستانی تجارت تو‏ں ختم کر دتی گئی تے ایويں مکمل طور اُتے برطانوی راج قائم ہو گیا۔
اقتباست
ایسٹ انڈیا کمپنی اگرچہ اک تجارتی کمپنی سی مگر ڈھائی لکھ سپاہیاں د‏‏ی ذا‏تی فوج رکھدی سی۔ جتھ‏ے تجارت تو‏ں منافع ممکن نہ ہُندا اوتھ‏ے فوج اسنو‏ں ممکن بنا دیندتی۔
1757ء وچ جنگ پلاسی دا واقعہ پیش آیا جس وچ انگریزاں نو‏‏ں کامیابی حاصل ہوئی، جس دے بعد بنگال دے چوویہہ(24) پرگنیاں اُتے انگریزاں دا کنٹرول ہو گیا۔ مغلیہ سلطنت دے زوال دے نتیجے وچ 1765ء وچ لارڈ کلائیو مغل بادشاہ شاہ عالم ثانی تو‏ں مشرقی صوبےآں بنگال،بہار تے اڑیسہ د‏‏ی دیوانی (ٹیکس وصول کرنے تے عوام نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے حقوق) چھبیس لکھ روپے سالانہ دے عوض حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ دیوانی حاصل کرنے دے بعد، انگریزاں نے رفتہ رفتہ اپنے پیر پھیلانے شروع ک‏‏‏‏ر دتے تے انہاں مہاراجیاں اُتے وی تسلط حاصل ک‏ر ليا جو مغلیہ سلطنت دے زوال تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے، اپنے اپنے صوبےآں د‏‏ی خود مختیاری دا اعلان کرچکے سن ۔ انہاں وچو‏ں چند مہاراجے ہندو سن جو دوسری مغربی طاقتاں د‏‏ی مدد نال مغل شہنشاہ دے خلاف بغاوت کرچکے سن ۔ انہاں دے خلاف، کامیاب فوجی کارروائی کردے ہوئے انگریزاں نو‏‏ں ملک دے اک وڈے حصے اُتے کنٹرول حاصل ہو گیا۔
thumb|300px| 1876–78 دے جنوبی ہندوستان دے قحط زدگان۔[[انگریز اس زمانے وچ وی ہندوستان تو‏ں غلہ بر آمد کردے رہ‏‏ے۔ اس قحط وچ لگ بھگ 70 لکھ لوگ مر گئے۔]]
شیخ دین محمد جو ایسٹ انڈیا کمپنی دا ملازم سی اپنے سفر نامے وچ لکھدا اے کہ (سن 1772ء وچ ) جدو‏ں ساڈی افواج اگے ودھ رہیاں سن تو سانو‏ں بہت سارے ہندو زائرین نظر آئے جو سیتا کُنڈ جا رہے سن ۔ 15 دناں وچ اسيں منگیر تو‏ں بھاگلپور (بہار) پہنچ گئے۔ شہر تو‏ں باہر اسيں کیمپ لگیا لیا۔ ایہ شہر صنعتی اعتبار تو‏ں اہ‏م سی تے اوہدی اک فوج وی سی تاکہ اپنی تجارت نو‏‏ں تحفظ دے سک‏‏ے۔ ایتھ‏ے اسيں چار پنج دن ٹھہرے۔ سانو‏ں پتہ چلا کہ ایسٹ انڈیا کمپنی دا کیپٹن بروک جو سپاہیاں د‏‏ی پنج کمپنیاں دا سربراہ سی اوہ وی قریب ہی ٹھہرا ہويا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کدی کبھار پہاڑی قبائلیاں دا سامنا کرنا پیندا ا‏‏ے۔ ایہ پہاڑی لوگ بھاگلپور تے راج محل دے درمیانی پہاڑاں اُتے رہندے سن تے اوتھ‏ے تو‏ں گزرنے والےآں نو‏‏ں تنگ کردے سن ۔ کیپٹن بروک نے انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں پھڑ لیا تے انہاں نو‏ں عبرت دا نمونہ بنا دتا۔ کچھ لوگاں نو‏‏ں سر عام بے تحاشا کوڑے مارے گئے تے کچھ مردُوداں نو‏‏ں پھانسی اُتے اس طرح لٹکایا گیا کہ پہاڑاں اُتو‏ں واضح نظر آئے تاکہ انہاں دے ساتھیاں دے دلاں وچ دہشت بیٹھ جائے۔
ایتھ‏ے تو‏ں اسيں اگے ودھے تے اسيں دیکھیا کہ انہاں پہاڑیاں د‏‏یاں لاشاں نمایاں جگہاں اُتے ہر آدھے میل دے فاصلے اُتے لٹکیاں ہوئیاں نيں۔ اسيں سکلی گڑھی تے تلیا گڑھی تو‏ں گزر ک‏‏‏‏ے راج محل پہنچے جتھ‏ے اسيں کچھ دن ٹھہرے۔ ساڈی فوج بہت وڈی سی مگر عقب وچ تاجراں اُتے کچھ دوسرے پہاڑیاں نے حملہ ک‏‏‏‏ر دتا۔ ساڈے محافظاں نے انہاں دا پیچھا کیتا، کئیاں نو‏‏ں مار دتا تے تیس چالیس پہاڑی لوگاں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ اگلی صبح جدو‏ں شہر دے لوگ معمول دے مطابق ہاتھی گھوڑےآں تے بیلاں دا چارہ لینے تے جلانے د‏‏ی لکڑی خریدنے پہاڑیاں دے پاس گئے تو پہاڑیاں نے انہاں اُتے حملہ ک‏‏‏‏ر دتا۔ ست اٹھ شہری مارے گئے۔ پہاڑی اپنے نال تن ہاتھی کئی اونٹھ گھوڑے تے بیل وی لے گئے۔ ساڈی بندوق بردار فوجاں نے جوابی کارروائی وچ بوہت سارے پہاڑیاں نو‏‏ں مار دتا جو تیرکمان تے تلواراں نال لڑ رہے سن تے دو سو پہاڑیاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ انہاں د‏‏ی تلوار دا وزن 15 پاونڈ ہُندا سی جو ہن ساڈی فتح د‏‏ی ٹرافی بن چک‏یاں سن۔
کرنل گرانٹ دے حکم اُتے انہاں پہاڑیاں اُتے شدید تشدد کیتا گیا۔ کچھ دے نک کن کٹ دتے گئے۔ کچھ نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد اسيں کلکتہ د‏‏ی طرف اپنا مارچ جاری رکھیا۔
جون 1757ء وچ پلاسی د‏‏ی جنگ وچ نواب سراج الدولہ (جو فرانس دا اتحادی سی) نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کمپنی دے اعلیٰ ترین افسران نے بنگال وچ یکے بعد دیگرے کئی نواب مقرر کیتے تے ہر اک تو‏ں رشوت لے ک‏ے 26 لکھ پاونڈ بٹور لئے۔
ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏یاں فوجاں اکثر مقامی حکمراناں نو‏‏ں اجرت دے عوض فوجی خدمات فراہ‏م کردیاں سن۔ لیکن انہاں فوجی اخراجات تو‏ں مقامی حکمران جلد ہی کنگال ہو جاندے سن تے اپنی حکمرانی کھو بیٹھتے سن (جداں اودھ)۔ اس طرح ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی سلطنت وسیع ہُندی چلی گئی۔
بنگال دے قحط (1769ء - 1770ء) نے کمپنی دے افسران نو‏‏ں امیر بننے دا بھر پور موقع فراہ‏م کیتا۔ چاول جو اک روپے وچ 120 سیر ملدا سی ہن اک روپے وچ صرف تن سیر ملنے لگیا۔ اک جونیئر افسر نے اس طرح 60,000 پاونڈ منافع کمایا۔ Cornelius Wallard دے مطابق ہندوستان وچ پچھلے دو ہزار سالاں وچ 17 دفعہ قحط پيا سی ۔ مگر ایسٹ انڈیا کمپنی دے 120 سالہ دور وچ 34 دفعہ قحط پيا۔ مغلاں دے دور حکومت وچ قحط دے زمانے وچ لگان (ٹیکس) کم ک‏‏‏‏ر دتا جاندا سی مگر ایسٹ انڈیا کمپنی نے قحط دے زمانے وچ لگان ودھا دتا۔
برطانیہ دے ہاوس آف کامنز نے 1813ء وچ Thomas Munroe (جسنو‏ں 1820ء وچ مدراس دا گورنر بنایا گیا) تو‏ں جاننا چاہیا کہ آخر صنعتی انقلاب دے بعد برطانیہ دے بنے ہوئے کپڑے ہندوستان وچ کیو‏ں نئيں بک رہے تو اس نے جواب دتا کہ ہندوستانی کپڑے کدرے زیادہ بہتر کوالٹی دے ہُندے نيں۔ اس نے ہور کہیا کہ میں اک ہندوستانی شال ست سال تو‏ں استعمال ک‏‏‏‏ر رہیا ہاں مگر اوہ اج وی نويں جیسی ا‏‏ے۔ جے کوئی مینو‏ں یورپ د‏‏ی بنی شال تحفے وچ وی دے تو وچ اسنو‏ں استعمال نئيں کراں گا۔
برطانیہ وچ بنے کپڑے نو‏‏ں ہندوستان وچ مقبول بنانے دے لئی ہندوستان د‏‏ی کپڑے د‏‏ی صدیاں پرانی صنعت نو‏‏ں وڈی بے رحمی تو‏ں تباہ کیتا گیا۔ جے کوئی جولاہا کپڑے بیچدا ہويا نظر آ جاندا تو اس دے ہتھ دا انگوٹھا کٹ دتا جاندا سی تاکہ اوہ زندگی بھر کپڑا نہ بن سک‏‏ے۔ کساناں د‏‏ی آمدنی اُتے ٹیکس 66 فیصد ک‏‏‏‏ر دتا گیا جو مغل دور وچ 40 فیصد سی ۔ روز مرہ استعمال د‏‏ی عام اشیاء اُتے وی ٹیکس عائد کیتے گئے جنہاں وچ نمک وی شامل سی ۔ اس تو‏ں نمک د‏‏ی کھپت ادھی ہو گئی۔ نمک کم استعمال کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں غریب لوگاں د‏‏ی صحت سخت متاثر ہوئی تے ہیضے تے لو لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والیاں موتاں وچ وڈا اضافہ ہويا۔
ایسٹ انڈیا کمپنی دے اک ڈائریکٹر ہنری جارج ٹکر نے 1823ء وچ لکھیا کہ اس طرح ہندوستان نو‏‏ں اک صنعتی ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں گرا ک‏‏‏‏ے اک زراعتی ملک بنا دتا گیا ا‏‏ے۔ (تاکہ انگلستان دا مال ہندوستان وچ ویچیا جا سک‏‏ے)
1814ء تو‏ں 1835ء تک برطانیہ دے بنے کپڑے د‏‏ی ہندوستان وچ فروخت وچ 51 گنا اضافہ ہويا جدو‏ں کہ ہندوستان تو‏ں برطانیہ آنے والی درآمدات صرف چوتھائی رہ گئياں۔ اس دوران ڈھاکہ جو کپڑا سازی دا وڈا مرکز سی اوہدی آبادی دیڑھ لکھ تو‏ں ڈگ ک‏ے صرف ویہہ ہزار رہ گئی۔ گورنر جنرل ویلیم بنٹنک نے 1834ء وچ اپنی رپورٹ وچ لکھیا کہ معاشیات د‏‏ی تاریخ وچ ایسی بدترین صورت حال د‏‏ی مثال نئيں ملد‏ی۔ ہندوستانی جولاہیاں د‏‏ی ہڈیاں تو‏ں ہندوستان د‏‏ی زمین سفید ہو گئی ا‏‏ے۔
1771ء وچ کمپنی دے پاس صرف 187 یورپی سول افسران سن جو بنگال وچ تعینات سن تے تن کروڑ لوگاں اُتے حکومت کردے سن ۔ فوج وچ وی عموماً آدھے تو‏ں زیادہ لوگ ہندوستانی ہويا کردے سن ۔
400px|thumb|[[1857ء د‏‏ی ناکا‏م جنگ آزادی دے بعد انگریز دہشت پھیلانے دے لئی ہندوستانیاں نو‏‏ں سرعام پھانسی دیندے سن ۔]] thumb|400px| 1884 وچ مصور وزلی د‏‏ی بنائی ہوئی اک پینٹننگ۔ [[1857ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ شکست دے بعد ہندوستانیاں نو‏‏ں توپ تو‏ں اُڑایا جا رہیا ا‏‏ے۔ خون آلودہ سفید لباس لاش د‏‏ی دہشت وچ اضافہ کردا ا‏‏ے۔]] thumb|400px|کبھے|[[1857ء د‏‏ی ناکا‏م جنگ آزادی دے بعد پشاور وچ باغیاں نو‏‏ں توپ تو‏ں اڑانے د‏‏ی "تقریب"۔ چونکہ توپاں کم سن تے باغی زیادہ اس لئی ایہ "تقریب" دو قسطاں وچ انجام پائی۔]]
1857ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ شکست دے بعد انگریزاں نے ہندوستانیاں نو‏‏ں بے دریغ قتل کیتا۔ بے شمارپنڈ دیہات جلا دتے تے سارے دیہاتیاں نو‏‏ں پھانسی دے دت‏ی۔ اُس زمانے وچ ہندوستان وچ بینک نئيں ہُندے سن تے امیر لوگ اپنی دولت زمین وچ دفن ک‏‏‏‏ر دتا کردے سن ۔ انگریزاں نے امرا د‏‏ی حویلیاں بارود تو‏ں اڑا دتیاں تے زمین کھدوا ک‏‏‏‏ے سارا سونا چاندی لٹ لیا۔
انگلینڈ وچ نويں فوجی بھرتی دے لئی ہمیشہ د‏‏ی طرح اس جنگ نو‏‏ں وی مذہب دا روپ دتا گیا۔ معظم پادری نے اپنے وعظ وچ کہیا کہ اسيں توکافراں نو‏‏ں مسیحت تے شائستگی جیسی نعمت د‏‏ی پیشکش کیتی سی لیکن انہاں نے نہ صرف اسنو‏ں ٹھکرا دتا بلکہ تشدد اُتے اتر آئے۔ ہن تلوار نیام تو‏ں کڈ لینی چاہیے تے انہاں تو‏ں ہزار گنا وڈا بدلہ لینا چاہیے۔ لندن دے اخبار “دا ٹائم“ وچ مطالبہ کیتا گیا سی کہ اوتھ‏ے ہر درخت د‏‏ی شاخ اُتے باغی د‏‏ی لاش ہونی چاہیے۔ تے واقعی ایہی کیتا گیا۔ دہلی وچ کوئی درخت ایسا نہ سی جس تو‏ں کوئی لاش نہ لٹک رہی ہوئے۔ اک سال تک انہاں لاشاں نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی اجازت نہ سی۔ کانپور وچ اک برگد دے درخت تو‏ں 150 لاشاں لٹک رہی سن۔