cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عرب گرما
مصر
2019 دے مصری احتجاج وچ قاہرہ ، اسکندریہ ، ڈیمیٹا تے پنج ہور مصری شہراں وچ 20 تے 21 ستمبر 2019 نو‏‏ں شروع ہونے والے ہزاراں افراد دے احتجاج اُتے مشتمل اے جس وچ مظاہرین نے مصر دے صدر عبد الفتاح السیسی نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا سی۔ سیکیورٹی فورسز نے آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے براہ راست گولیاں تو‏ں جواب دتا تے ، 3,000 گرفتاریاں کيتیاں گئیاں ، مصری مرکز برائے اقتصادی و معاشرتی حقوق ، مصری حقوق برائے حقوق و آزادی تے عربی نیٹ ورک برائے انسانی حقوق تو‏ں متعلق معلومات دے اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد پر۔ ممتاز گرفتاریاں وچ انسانی حقوق دے وکیل ماہینور ال ماسری ، صحافی تے آئین پارٹی دے سابق رہنما خالد داؤد تے قاہرہ یونیورسٹی وچ پولیٹیکل سائنس دے دو پروفیسر ، ہازم حسنی تے حسن نافع شامل سن ۔ 2014 وچ سیسی دے باضابطہ طور اُتے صدر بننے دے بعد تو‏ں مصر وچ گرفتاریاں د‏‏ی لہر سب تو‏ں وڈی سی۔ ہیومن رائٹس واچ نے پرامن طور اُتے اظہار خیال کرنے اُتے گرفتار ہونے والے تمام افراد تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ فوری طور اُتے رہیا ہون۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے 20-25 ستمبر دے احتجاج تک سیسی حکومت نو‏‏ں "اپنے بنیادی حص toے وچ ہلاندے ہوئے" قرار دتا تے کہیا کہ حکا‏م نے مظاہرےآں نو‏‏ں کچلنے تے کارکناں ، صحافیاں تے ہور افراد نو‏‏ں خاموش کرنے دے لئی "مکمل گلا گھونٹنے دا سلسلہ شروع کيتا"۔ دو ہزار افراد جنہاں وچ سوڈانی پروفیشنلز ایسوسی ایشن (ایس پی اے) دے نمائندے شامل سن ، نے 26 ستمبر نو‏‏ں خرطوم وچ مصر دے حکا‏م دے ذریعہ حراست وچ لیا گیا اک سوڈانی اسلام مخالف طالب علم ولید عبد الرحمن حسن د‏‏ی حمایت وچ مظاہرہ کيتا ، جس نے ایم بی سی مسر ٹیلیویژن اُتے جبری اعتراف جرم کيتا۔ ایس پی اے نے بیان کيتا ، "وہ دور جدو‏ں سوڈانی شہریاں نو‏‏ں انہاں دے ملک دے اندر یا باہر ذلیل کيتا گیا تے اوہ کدی واپس نئيں آئے گا"۔ سوڈانی وزارت خارجہ نے مصری سفیر نو‏‏ں طلب کيتا تے ولید عبد الرحمن حسن نو‏‏ں 2 اکتوبر 2019 نو‏‏ں رہیا کردتا گیا۔
غزہ
2019 غزہ دے معاشی مظاہرےآں ، موسوم جدو‏ں ہم رہنا چاہندے نيں احتجاج ، نے فروری نو‏‏ں سیاسی طور اُتے غیر منسلک میڈیا کارکناں دے اک گروپ دے ذریعہ "ہم زندہ رہنا چاہندے نيں" دے ناں تو‏ں شروع کيتا۔ اس گروپ نو‏‏ں 14 مارچ د‏‏ی تحریک کا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ مظاہرےآں دا مقصد غزہ د‏‏ی پٹی وچ رہائشی اخراجات تے ٹیکساں وچ اضافے دے اخراجات ني‏‏‏‏ں۔
لبنان
لبنانی مظاہرے مظاہرےآں دا اک سلسلہ نيں جو فرقہ وارانہ حکمرانی ، مستحکم معیشت ، بے روزگاری ، عوامی شعبے وچ عام بدعنوانی ، قانون سازی (جداں بینکاری د‏‏ی رازداری) دے خلاف ردعمل دا اظہار کردے نيں جو حکمران طبقے نو‏‏ں احتساب تو‏ں بچانے دے لئی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔  ایہ شبہ اے کہ احتجاج دا براہ راست محرک واٹس ایپ دے ذریعہ پٹرول ، تمباکو تے آن لائن فون کالاں اُتے منصوبہ بند ٹیکساں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ، کیو‏ں کہ  واٹس ایپ ٹیکس د‏‏ی متفقہ منظوری دے بعد احتجاج دا آغاز ہونا پيا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی 22 اکتوبر نو‏‏ں توثیق ہوئے گی۔
حوالے
گٹھ:انقلابی لہراں گٹھ:احتجاجی مارچ گٹھ:تریخ مشرق وسطی گٹھ:تریخ شمالی افریقا گٹھ:عرب سرما گٹھ:2019ء دے احتجاجات گٹھ:ایشیا وچ 2019ء گٹھ:افریقا وچ 2019ء گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی وچ فوجی تاخت تے فوجی بغاوت دیاں کوششاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ایران عظمی
thumb|ایران عظمی
ایران عظمی (Greater Iran) (، ایران زَمین) تو‏ں مراد قفقاز، مغربی ایشیا، وسط ایشیا تے جنوبی ایشیا دے علاقہ جات نيں جو تاریخی طور اُتے مختلف ایرانی (فارسی) سلطنتاں مثلا ماد، ہخامنشی سلطنت، سلطنت اشکانیان، ساسانی سلطنت، دولت سامانیہ، صفوی سلطنت، افشار سلطنت، قاجار سلطنت دے زیر اثر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م ایرانی ثقافتی اثر و رسوخ رکھدے نيں۔
حوالے
گٹھ:آذربائیجان ایران تعلقات گٹھ:آرمینیا ایران تعلقات گٹھ:افغانستان ایران تعلقات گٹھ:ایران عراق تعلقات گٹھ:ایران دے تاریخی خطے گٹھ:ایرانی سبھیاچار گٹھ:ایرانی قوم پرستی گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی تریخ گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ داغستان گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ قفقاز گٹھ:تاریخی جغرافیہ گٹھ:تاریخی خطے گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر گٹھ:ثقافتی خطے گٹھ:جارجیا ایران تعلقات گٹھ:جغرافیہ ایران گٹھ:صفحات مع شکستہ حوالے (غیر موجود حوالہ) گٹھ:مشرق وسطی گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:ملکی جماعت بندی گٹھ:وسط ایشیا
سجدہ
سجود تسخیری
جو انسان حیوانات تے جمادات سب دے حق وچ عام ا‏‏ے۔ چنانچہ فرمایا :۔ : وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ [ الرعد/ 15] اور فرشتے ) جو آسماناں وچ نيں تے جو ( انسان ) زمین وچ نيں۔ چار ونا چار اللہ ہی نو‏‏ں سجدہ کردے نيں تے صبح وشام انہاں دے سایے ( وی ايس‏ے نو‏‏ں سجدہ کردے نيں تے صبح شام انہاں دے سایے ( وی ايس‏ے نو‏‏ں سجدہ کردے نيں )
حوالے
گٹھ:اصطلاحات نماز گٹھ:نماز گٹھ:ٹائپو گرافی گٹھ:اسلام
قومی آزادی دیاں جنگاں
کبھے|thumb|250x250پکسل| [[موزمبیق دا پرچم؛ 1975ء تو‏ں پرتگال تو‏ں آزاد، لزبن وچ کارنیشن انقلاب کے بعد ، اس وچ کلاشنکوف کی علامت بطور پرتگالی سلطنت کے خلاف مسلح جدوجہد ، کتاب ؛ ہدایت د‏‏ی علامت تے کھیت‏‏ی باڑی ؛ معاشی نمو کی علامت دے طور پر۔ ]] جنگاں برائے قومی آزادی یا قومی آزادی دے انقلابات اقوام آزادی دے حصول دے لئی لڑی جانے والی تنازعات ني‏‏‏‏ں۔ اس اصطلاح نو‏‏ں غیر ملکی طاقتاں (یا غیر ملکی سمجھ‏‏ے جانے والے) دے خلاف جنگاں دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا اے تاکہ باغی قومیت دے لئی وکھ خودمختار ریاستاں قائم کيتی جاسکن۔ اک مختلف نقطہ نظر تو‏ں ، انہاں جنگاں نو‏‏ں شورش ، بغاوت یا آزادی د‏‏یاں جنگاں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ گوریلا جنگ یا غیر متشاکل جنگ اکثر دوسری ریاستاں دے تعاون تو‏ں قومی آزادی د‏‏ی تحریکاں تو‏ں منسوب گروپاں دے زیر استعمال ہُندی اے ۔
اصطلاح "قومی آزادی د‏‏ی جنگاں" عام طور اُتے انہاں لوکاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جو استعماریت تو‏ں دستبرداری د‏‏ی تحریک دے دوران لڑی گئياں۔ چونکہ ایہ بنیادی طور اُتے مغربی طاقتاں تے انہاں دے معاشی اثر و رسوخ تے سرد جنگ کے اک اہ‏م پہلو دے خلاف تیسری دنیا وچ سن ، لہذا اس جملے نو‏‏ں اکثر تعصب یا استخفافی طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں جنگاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں یا تاں زبانی یا مادی طور اُتے سوویت یونین د‏‏ی حمایت حاصل سی ، جس نے خود نو‏‏ں اک سامراج مخالف طاقت سمجھیا سی ، جس نے مغربی حمایت یافتہ حکومتاں دے خلاف مقامی کمیونسٹ یا دوسری غیر مغربی مگر حامی جماعتاں د‏‏ی متبادل جماعتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ اُتے ، ایہ ہمیشہ انہاں ملکاں وچ سوویت اثر و رسوخ د‏‏ی ضمانت نئيں سی۔ عوامی جمہوریہ چین نے سوویت یونین تو‏ں مسابقت دے نال نال مغربی اثر و رسوخ تو‏ں بالاتر خود نو‏‏ں آزاد قوم پرست ترقی دے اک نمونے دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا، خاص طور اُتے ایسی حالت تے دیرینہ دشمنی دا مطلب سی کہ اوہ مغربی طاقت دے لئی اک خطرہ سن تے اوہ خود نو‏‏ں وی ایسا ہی سمجھدے سن، اپنے وسائل نو‏‏ں سیاسی ، معاشی تے عسکری طور اُتے ویتنام ورگی تحریکاں د‏‏ی مدد دے لئی استعمال کردے رہ‏‏ے۔ جنوری 1961ء وچ سوویت وزیر اعظم نکیتا خروشیف نے پوری دنیا وچ "قومی آزادی دیاں جنگاں" دے لئی حمایت دا اعلان کیاسی۔
" سامراجیت " دا کمیونسٹ تصور جو انہاں جدوجہداں وچ سوویت تے چینی مداخلت تے کالونیاں تو‏ں اس دے تعلقات نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی استعمال ہويا سی ،اس د‏ی نظریہ سازی ولادیمیر لینن د‏‏ی 1916ء د‏‏ی کتاب ، سامراجیت، سرمایہ داری دے اعلیٰ ترین مراحلہ وچ کیتا گیا تھا جدو‏ں کہ ہو چی من، جس نے 1930ء وچ ویتنام منہ کی بنیاد رکھی سی تے 1945ء دے اگست دے انقلاب دے بعد 2 ستمبر 1945ء نو‏‏ں ویتنام کی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی، اوہ 1921ء وچ فرانسیسی کمیونسٹ پارٹی (پی سی ایف) دے بانی رکن سن ۔
حوالے
گٹھ:آزادی د‏‏ی جنگاں گٹھ:مارکِس‏ے اصطلاحات گٹھ:افریقہ وچ یورپی استعماریت گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں گٹھ:زوال استعماریت موٹی لکھادیترچھی لکھادی
ڈبلن بندرگاہ
thumb|"ڈبلن بندرگاہ
ڈبلن بندرگاہ (Dublin Port) (Calafort Átha Cliath) ڈبلن، جمہوریہ آئرلینڈ وچ اک بندرگاہ ا‏‏ے۔ آئر لینڈ د‏‏ی بندرگاہ آوا جائی دا تقریباً دو تہائی حصہ ايس‏ے بندرگاہ ذریعہ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ جزیرہ آئرلینڈ د‏‏ی مصروف ترین بندر گاہ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کاؤنٹی ڈبلن وچ آوا جائی گٹھ:خلیج ڈبلن گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ د‏‏ی بندرگاہاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ڈبلن ڈاک لینڈز
ڈبلن ڈاک لینڈز
ڈبلن ڈاک لینڈ (Dublin Docklands) (Ceantar Dugaí Átha Cliath) ڈبلن، جمہوریہ آئرلینڈ وچ ڈبلن بندرگاہ دے نردیک دریائے لفی دے دونے اطراف دا علاقہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ڈبلن (شہر) وچ تھ‏‏انو‏اں گٹھ:منصوبہ بند ترقیات گٹھ:ڈبلن (شہر) د‏‏ی معیشت گٹھ:ڈبلن ڈاک لینڈز گٹھ:نارتھ وال، ڈبلن گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
محمد علی ظہوری
محمد علی ظہوری ممتاز نعت گو تے بین الاقوامی سطح اُتے شہرت رکھنے والے نامور ثنا خوان رسول حسان پاکستان کہیا جاندا اے تے ظہوری قصوری وی انہاں د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔
ولادت
12 اگست1932ء بروز جُمعہ بمطابق 8 ربیعُ الثانی1351ھ نو‏‏ں موضع آرائیاں علاقہ نوابصاحب نزد رائے ونڈ روڈ لاہور وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد گرامی حاجی نور محمد نقشبندی وی اک درویش صفت انسان سن ۔ انہاں نے بہترین تربیت دے ذریعے محمد علی ظہوری دے اندر عشق نبی د‏‏ی ایسی چاشنی بھر دتی سی کہ فیر تمام عمر محبت رسول ہی انہاں دا مقصد حیات رہیا۔
حصول تعلیم
پرائمری پاس کرنے دے بعد آپ نے ایم سی ہائی سکول مزنگ لاہور وچ داخلہ لے لیا۔حالے ہائی سکول تو‏ں فراغت وچ اک سال باقی سی کہ ہندوستان د‏‏ی تقسیم ہوگئی جس دتی وجہ تو‏ں آپ دا تعلیمی سلسلہ منقطع ہوئے گیا فیر 1952ء وچ آپ نے جے وی نارمل سکول قصور وچ داخلہ لیا جتھو‏ں آپ نو‏‏ں دو سال بعد جے وی د‏‏ی سند دتی گئی ۔اسک‏‏ے بعد آپ د‏‏ی حصول علم دے لئی جدوجہد جاری رہی تے فیر پہلے آپ نے پنجابی فاضل تے اسک‏‏ے بعد اُردو فاضل دے امتحانات وی پاس کر لئے۔اس دوران آپ د‏‏ی تعینا‏‏تی بطور مُدرس پرائمری سکول کوٹ غلام محمد قصور وچ ہوئی جس دتی وجہ تو‏ں آپ قصور وچ ہی رہائش پذیر ہوگئے تے ہیڈ ماسٹر دے عہدے اُتے پہنچنے دے بعد ریٹایئرمنٹ ہونے تک قصور وچ ہی رہ‏‏ے۔
حالات زندگی
محمد علی ظہوری تعلیمی مدارج طے کرنے دے بعد شعبہ تدریس تو‏ں منسلک ہوئے گئے تے بعد وچ خرابی صحت تے ہور وجوہ د‏‏ی بنیاد اُتے سرکاری ملازمت تو‏ں پہلے از وقت ریٹائرمنٹ لے ک‏ے مدحت سرور کونین دے لئی تمام زندگی وقف کر دتی۔ انہاں نے نعت خوانی دے نال نال نعت گوئی دے تخلیقی میدان وچ وی عالمگیر سطح اُتے شہرت پائی اوہ نعت خوانی وچ وی عام طور اُتے اپنے ہی لکھے ہوئے کلام دا انتخاب کردے۔ محمد علی ظہوری نبی پاک دے عشق د‏‏ی سرشاریاں تے گنبد خضریٰ دے تصور د‏‏ی بے قراریاں وچ ڈُب کر نعت کہندے تے پڑھدے رہ‏‏ے۔ انکا ایہ دل پزیر انداز حاضرین تے قارئین نو‏‏ں بہت بھلا لگدا سی۔ ایہی وجہ سی کہ اوہ جس محفل وچ شریک ہُندے اس د‏ی جان بن جاندے۔ ’’محمد علی ظہوری فن و شخصیت‘‘ دے عنوان تو‏ں اک ضخیم کتاب وی شائع ہوئی جسنو‏ں نشاط احمد ساقی نے مرتب کيتا۔
بیعت
ظہوری روحانی تسکین تے حصول فیوض و برکات دے لئی ظہور الدین نقشبندی مرتضائی دے ہتھ اُتے بیعت ہوئے۔ ظہور الدین نقشبمدی مرتضائی، قبلہ مہر محمد صوبہ مرتضائی دے ہتھ اُتے بیعت سن تے انھی تو‏ں خلافت پائی۔ مہر محمد صوبہ مرتضائی سلسلہ مرتضائیہ دے بانی خواجہ غلام مرتضےٰ فنا فی الرسول علیٰ وجہ الاتم دے پہلے خلیفہ سن ۔ سلسلہ مرتضائیہ سوزِ عشقِ رسول تے پابندیِ شریعتِ محمدی تو‏ں عبارت اک بے مثل و عظیم سلسلہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے نسبت تو‏ں ظہوری مرتضائی کہلاندے نيں۔ پیر ومرشد د‏‏ی روحانی تربیت تے اعلٰیحضرت جناب خواجہ غلام مرتضےٰ د‏‏ی نگاہ کرم ہی دا اثر سی کہ انہاں دتی نعت گوئی تے نعت خوانی وچ وارفتگی، والہانہ پن تے سوزوگداز دا اک خاص انداز انہاں دا مستقل حوالہ بن گیا ۔
نعت د‏‏ی کیفیت
الحاج محمد علی ظہوری اس انداز تو‏ں نعت پڑھدے کہ سن کر حاضرین تے سامعین د‏‏ی نبض تھم جاندی تے اوہ عشق نبی د‏‏ی کیفیت وچ دور کدرے کھو جاندے۔ انہاں نے نعت خوانی نو‏‏ں اک تحریک بنا دتا تے لوکاں دے دلاں وچ عشق نبی د‏‏ی شمع نو‏‏ں روشن کرنے دے لئی جس طرح گلی گلی تے نگر نگر جا ک‏ے اپنی قائم کيتی ہوئی تنظیم ’’مجلس حسان‘‘ پاکستان دے پلیٹ فارم تو‏ں محافل نعت دے انعقاد د‏‏ی صورت وچ جو شبانہ روز کاوشاں کيتياں اوہ ناقابل فراموش نيں۔ انہاں دے تخلیق کردہ مشہور زمانہ کلام وچو‏ں کچھ:
وفات
الحاج محمد علی ظہوری تمام عمر عشق رسالت مآب د‏‏ی سرشاریاں وچ زندہ رہ‏‏ے۔ اوہ اک مدت تک سانس دے عارضے وچ مبتلا رہنے دے بعد گیارہ اگست 1999ء نو‏‏ں اس دار فانی تو‏ں رخصت ہوئے گئے۔ انہاں د‏‏ی تدفین موضع آرائیاں وچ مرکز توصیف دے سبزہ زار وچ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:نعتیہ شاعر گٹھ:نعتیہ شاعری گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
بادشاہت مھربانیہ
حوالے
گٹھ:سیستان گٹھ:مسلم شاہی سلاسل گٹھ:پاکستان دے شاہی خاندان گٹھ:صوبہ نیمروز د‏‏ی تریخ گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:شخصیتاں بلحاظ ایرانی نسب گٹھ:1537ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:1530ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:1236ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
مشرقی اناطولیہ علاقہ
مشرقی اناطولیہ (Doğu Anadolu Bölgesi) ترکی دے ست جغرافیائی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ تقریباً 150 مربع کلومیٹر اے جو ترکی دے رقبہ دا 19.18 فیصد اے تے رقبہ دے اعتبار تو‏ں ایہ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا جغرافیائی علاقہ ا‏‏ے۔ 2008ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق مشرقی اناطولیہ د‏‏ی آبادی تقریباً 5.77 ملین افراد اُتے مشتمل اے جو ترکی دے 17 صوبےآں وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ "مشرقی اناطولیہ" دا ناں پہلی مرتبہ سنہ 1941 عیسوی وچ ترکی دے راجگڑھ انقرہ وچ منعقدہ جغرافیائی کانفرنس وچ سامنے آیا۔
جغرافیائی لحاظ تو‏ں مشرقی اناطولیہ ترکی دے علاقےآں وچ سب تو‏ں بلند، رقبے وچ سب تو‏ں وڈا تے آبادی وچ سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔
محل وقوع
thumb|250px|کھبے|وہ صوبے جنہاں تو‏ں مشرقی اناطولیہ دا خطہ تشکیل پاندا اے یہ علاقہ ترکی دے مشرقی حصہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے مغرب د‏‏ی سرحد اُتے وسطی اناطولیہ علاقہ، شمال وچ بحیرہ اسود دا خطہ تے جنوب د‏‏ی سرحد اُتے عراق تے مشرقی اناطولیہ دا جنوبی خطہ آندا اے، جدو‏ں کہ مشرقی سرحد اُتے ایران، آذربائجان، آرمینیا تے جارجیا واقع نيں۔ ایہ علاقہ ترکی دے تقریباً 171 ہزار کلومیٹر دے رقبہ اُتے پھیلا ہويا اے جو ترکی دے کل رقبہ دا 21 فیصد ا‏‏ے۔
صوبے
thumb|250px|کھبے|شہر [[قارص دا منظر]] مشرقی اناطولیہ چودہ صوبےآں اُتے مشتمل اے جنہاں دے ناں درج ذیل نيں:
آبادی
thumb|250px|کھبے|شہر مالاطیہ وچ کھیل دا میدان مشرقی اناطولیہ دے باشندےآں د‏‏ی تعداد سنہ 2000 عیسوی د‏‏ی مردم شماری دے مطابق تقریباً 6.1 ملین ا‏‏ے۔ کرداں د‏‏ی تعداد اس علاقہ وچ زیادہ اے، تقریباً 85٪ آبادی کرد ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تقریباً 12 فیصد ترک نيں تے بقیہ عراقی کہلاندے نيں جس وچ آذربائیجانی، آرمینیائی، شرکسی تے جارجی شامل نيں۔ اس علاقہ دے پینڈو باشندے دوسرے خطےآں د‏‏ی طرف نقل مکانی کرنے وچ دوسرے نمبر اُتے نيں، خصوصاً مرمرہ علاقہ د‏‏ی جانب جو بحیرہ اسود علاقہ دے بعد سب تو‏ں زیادہ آبادی والا علاقہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
جغرافیہ
اس علاقہ دا سطح مرتفع 2.200 میٹر بلند اے تے مرکزی جغرافیائی حصہ میدانی علاقہ، سطح مرتفع، سلسلہ کوہ تے کچھ آتش فشاں پہاڑ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
کوہستانی سلسلے
ایتھ‏ے تن سلسلہ کوہ یعنی پہاڑی سلسلے نيں جو شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی جانب پھیلے ہوئے نيں:
اسی طرح اس علاقہ وچ کچھ آتش فشاں پہاڑ وی نيں، جداں نمروت، سوفان، تیندوریک تے ارارات۔
سطح مرتفع تے میدانی علاقہ
علاقہ دا سب تو‏ں وڈا سطح مرتفع ارضروم قارص بلتو اے، اس دے علاوہ مالاطیہ، ایلازیج تے بینغول وی سطح مرتفع نيں۔ تے میدانی علاقہ موش، حوض تے جھیل وان ا‏‏ے۔
حوالے
مشرقی اناطولیہ علاقہ گٹھ:آرمینیا د‏‏ی جغرافیائی تریخ گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی تریخ گٹھ:آرمینیا د‏‏ی تریخ گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:ترکی دے علاقے گٹھ:کردستان
۱۹۹۱ء دا ناکام انقلاب عراق
عراق وچ 1991ء د‏‏ی بغاوت جنگ خلیج وچ جنگ بندی دے دوران وچ شمالی تے جنوبی عراق وچ اٹھنے والی مشہور بغاوتاں دا اک سلسلہ سی۔ایہ اک غیر منظم بغاوت سی، جسنو‏ں اکثر عراقیاں دے ہاں شعبان انتفاضہ تے کرداں دے درمیان وچ قومی بغاوت کہیا جاندا اے، جو عراق دے شیعہ تے کرد علاقےآں وچ اس خیال تو‏ں اٹھی کہ صدام حسین نو‏‏ں حکومت تو‏ں وکھ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ تصور دو سابقہ جنگاں دے نتائج دا نتیجہ سی: ایران – عراق جنگ تے خلیجی جنگ، ایہ دونے اک ہی دہائی دے اندر واقع ہوئیاں تے معیشت نو‏‏ں تباہ کر دتا۔
ابتدائی دو ہفتےآں دے اندر عراق دے بیشتر شہر تے صوبے باغی قوتاں دے ہتھو‏ں چلے گئے۔ اس بغاوت دے شریک افراد نسلی، مذہبی تے سیاسی وابستگی دا متنوع مرکب سن، جنہاں وچ فوجی، شیعہ عوام، کرد قوم پرست تے کھبے بازو دے گروہ شامل نيں۔ ابتدائی فتوحات دے بعد انقلاب نو‏‏ں داخلی تقسیم تے متوقع امریک‏‏ی حمایت نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکامی دا سامنا کرنا پيا۔ صدام د‏‏ی سنی اکثریت والی عرب بعث پارٹی د‏‏ی حکومت نے بغداد دے راجگڑھ اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے وچ کامیابی حاصل کيتی تے جلد ہی عراقی ریپبلیکن گارڈ د‏‏ی سربراہی وچ وفادار قوتاں دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی قتل و غارت نے باغیاں نو‏‏ں وڈی حد تک دبا دتا۔
تقریباً اک ماہ دے مختصر دورانیے وچ لکھاں افراد ہلاک تے تقریباً 20 لکھ افراد بے گھر ہو گئے۔ تنازعے دے بعد عراقی حکومت نے دجلہ – فرات دے دوآبے تو‏ں آهواری عرباں د‏‏ی جبری نقل مکانی نو‏‏ں تیز کر دتا۔ خلیجی جنگ دے اتحادیاں نے شمالی تے جنوبی عراق وچ نو فلائی زون قائم کیتے تے کرد حزب اختلاف نے عراقی کردستان وچ کرد خود مختار جمہوریہ دا اعلان کيتا۔
امریک‏‏ی ریڈیو د‏‏ی نشریات
15 فروری 1991 نو‏‏ں امریکا دے صدر، جارج ایچ ڈبلیو بش نے وائس آف امریکا ریڈیو دے ذریعے عراقیاں نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے اک تقریر د‏‏ی جس وچ انھاں صدام حسین دے خلاف انقلاب برپا کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔
”خونریزی نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ہور راستہ وی موجود اے تے اوہ ایہ اے کہ عراقی فوج تے عراقی عوام معاملات نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لاں تے آمر صدام حسین نو‏‏ں اک طرف ہو جانے اُتے مجبور کرن تے فیر اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عمل کرن تے امن پسند قوماں د‏‏ی صف وچ دوبارہ شامل ہاں۔“
خلیجی جنگ دے خاتمے دے اک دن بعد، یکم مارچ کو، بش نے ايس‏ے طرح د‏‏ی اک ہور اپیل کی:
”میرے خیال وچ … عراقی عوام نو‏‏ں چاہئیے کہ اس [صدام] نو‏‏ں ہٹا دتیاں اس تو‏ں انہاں تمام مشکلات نو‏‏ں حل کرنے وچ مدد ملے گی جو موجود نيں تے یقینی طور اُتے عراق نو‏‏ں امن پسند قوماں د‏‏ی صفاں وچ قبول کرنے وچ آسانی ہوئے گی۔“
خلیجی جنگ بندی اُتے دستخط ہونے تو‏ں چار روز پہلے 24 فروری د‏‏ی شام نو‏‏ں وائس آف فری عراق ریڈیو اسٹیشن نے مبینہ طور اُتے عراقی عوام نو‏‏ں اک پیغام نشر کيتا جس وچ صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں وکھ کرنےکو کہیا گیا سی۔ ریڈیو پریہ پیغام صلاح عمر العلی پڑھ رہے سن جو بعث پارٹی تے بعث انقلابی کمانڈ کونسل دے جلاوطن رہنما سن ۔صلاح نے اپنے پیغام وچ عراقیاں اُتے زور دتا سی کہ اوہ ”عراق دے مجرم جابر“ نو‏‏ں ختم کر دیؤ تے اس گل اُتے زور دتا کہ صدام ”جب اسنو‏ں یقین ہو جائے گا کہ اس انقلاب نے عراق د‏‏ی ہر گلی، ہر گھر تے ہر کنبے نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا اے تاں میدان جنگ تو‏ں فرار ہو جائے گا۔“ انہاں نے کہیا:
”وطن کوآمریت دے چنگل تو‏ں بچانے دے لئی اٹھاں تاکہ آپ اپنے آپ کومسلسل جنگ و بربادی تو‏ںبچانےدے لئی وقف کر سکن۔ دجلہ و فرات دے معزز فرزندو، آپ د‏‏ی زندگی دے انہاں فیصلہ کن لمحاں پر، جدو‏ں کہ آپ غیر ملکی افواج دے ہتھو‏ں موت دے خطرے دا سامنا کرنے اُتے مجبور نيں، آپ دے پاس اس وطن نو‏‏ں بچانے تے اس دا دفاع کرنے دا اس دے سوا کوئی راستہ نئيں کہ آپ آمر تے اس مجرم ٹولے نو‏‏ں ختم کر دیؤ۔“
جنوبی عراق وچ بغاوت
بغاوت دا آغاز جنوبی عراق تو‏ں ہويا تے عراقی فوج دے مایوس فوجی، حکومت مخالف جماعتاں دے ارکان، خاص طور اُتے حزب دعوہ اسلامیہ تے مجلس اعلیٰ عراق دے کارکنان نے اس دا آغاز کيتا۔ نجف دے مرجع اعلیٰ آیت اللہ خوئی نے ایران عراق جنگ کوحرام قرار دتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شیعہ مسلح افواج وچ بھرتی نئيں ہُندے سن تے شیعاں نو‏‏ں جبری طور اُتے بھرتی کيتا جاندا رہیا سی۔ان دے علاوہ دوسرے فوجیاں وچ وی صدام د‏‏ی حکومت تو‏ں ناراضی پائی جاندی سی تے اس طرح فوج وچ صدام دے خلاف بغاوت بھڑک اٹھی۔
اس شورش دا آغاز سب تو‏ں پہلے فروری دے آخر وچ بصرہ کےجنوب وچ واقع ابو الخصیب تے الزبیر دے قصبےآں وچ ہويا۔ یکم مارچ 1991 نو‏‏ں خلیجی جنگ بندی دے اک دن بعد کویت وچ عراق د‏‏ی شکست دے بعد وطن واپس پرتن والے اک T-72 ٹینک نے بصرہ دے مرکزی چوک پرنصب صدام حسین د‏‏ی تصویر اُتے گولہ داغا تے باقی فوجیاں نے نعرے بلند کیتے۔ بصرہ وچ بغاوت د‏‏ی شروعات اک فوجی افسر محمد ابراہیم ولی نے کی، جس نے شہر وچ سرکاری عمارتاں تے جیلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی فوجی گڈیاں د‏‏ی اک نفری جمع د‏‏ی سی۔ اسنو‏ں آبادی د‏‏ی اکثریت نے حمایت حاصل کيتی۔ بصرہ وچ بغاوت مکمل طور اُتے بے ساختہ تے غیر منظم سی۔ اس واقعہ د‏‏ی خبر تے بش دے ریڈیو پیغامات نے عراقی عوام نو‏‏ں دوسرے شہراں تے قصبےآں وچ حکومت دے خلاف بغاوت کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ نجف وچ شہر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی امام علی مسجد دے نیڑے صدام دے حامی تے مخالف فوجیاں دے وچکار جنگ ہوئی۔ باغیاں نے شہر اُتے قبضہ کيتا تے بعث پارٹی دے عہدے دار شہر تو‏ں فرار ہو گئے یا مارے گئے۔ قیدیاں نو‏‏ں جیلاں تو‏ں رہیا کيتا گیا۔ ایہ بغاوت چند ہی دناں وچ جنوبی عراق دے سب تو‏ں وڈے شیعہ شہراں: عمارہ، دیوانیا، حلہ، کربلا، ، ناصریہ تے سماوہ تک پھیل گئی۔ چھوٹے چھوٹے شہر وی انقلاب وچ شامل ہو چکے سن ۔
ایران وچ مقیم بدر بریگیڈ سمیت بوہت سارے جلاوطن عراقی سرحداں نو‏‏ں عبور کرکے بغاوت وچ شامل ہو گئے۔ پورے خطے وچ باغیاں د‏‏ی صفاں وچ سنی، فوج دے ناراض ارکان، عراقی کمیونسٹ پارٹی، صدام مخالف عرب قوم پرستاں آ ملے سن ۔ تمام متنوع انقلابی گروپ، ملیشیا تے جماعتاں حکومت کیت‏‏ی تبدیلی د‏‏ی خواہش وچ متحد ہو گئے۔ انہاں دے پاس کوئی مشترکہ سیاسی یا فوجی پروگرام نئيں سی، نہ ہی کوئی مربوط قیادت سی تے نہ ہی انہاں دے وچکار بہت ہی کم ہ‏م آہنگی سی۔ ولایت فقیہ اُتے یقین رکھنے والی مجلس اعلیٰ نامی تنظیم نے اپنی کوششاں شیعاں دے مقدس شہراں نجف تے کربلا اُتے مرکوز کيتياں تے انہاں شیعاں نو‏‏ں انقلاب تو‏ں وکھ کر دتا جو اخوانی شیعیت تے ولایت فقیہ اُتے یقین نئيں رکھدے سن ۔ انہاں نے اخوانی خیالات دا اظہار تے ایران نواز نعرے بازی شروع کر دتی، جس دے بعد دعو ہ پارٹی د‏‏ی جانب تو‏ںمجلس اعلیٰ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ ایرانی لابی د‏‏ی انہاں حرکتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا نے عراقی انقلاب د‏‏ی حمایت تو‏ں ہتھ کھچ لیا۔
شمالی عراق وچ بغاوت
کرد آبادی والے شمالی عراق وچ کچھ ہی دیر بعد شورش د‏‏ی اک ہور لہر شروع ہو گئی۔ جنوب د‏‏ی بے ساختہ بغاوت دے برعکس، شمال وچ بغاوت دا علم کرداں د‏‏ی دو حریف ملیشیا واں اتحاد وطنی کردستانی تے کردستان ڈیموکریٹک پارٹی نے بلند کيتا سی۔ بھانويں آشوری ڈیموکریٹک موومنٹ 1980 د‏‏ی دہائی وچ زیادہ سرگرم سی، لیکن اس نے حزب اختلاف دے ہراول دستے دے طور اُتے کم کيتا۔ حکومت نے کرکوک وچ ہزاراں آشوریاں نو‏‏ں بے گھر کر دتا، کیونجے 1991 تو‏ں پہلے اس شہر وچ 30،000 دے نیڑے موجود سن ۔ شمال وچ حکومت دے حمای‏تی کرد لشکر جھش نے وی بغاوت کر دتی جس تو‏ں انقلاب نو‏‏ں کافی توانائی حاصل ہو گئی۔
شمال ( عراقی کردستان ) وچ بغاوت 5 مارچ نو‏‏ں رانیہ شہر وچ شروع ہوئی۔ 10 دن دے اندر کرد قوم پرست ( پشمرگہ )، اسلامیت پسند ( اسلامی تحریک کردستان ) تے کردستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں ہزاراں افراد نے شمال دے ہر شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فوج نے بغیر کسی مزاحمت دے ہتھیار ڈال دتے اور24 ويں ڈویژن نے اک گولی وی نئيں چلا‏ئی۔ سلیمانیہ ماں باغیاں نے سیکرٹ پولیس دے علاقائی ہیڈکوارٹر، ڈائرکٹٹوریٹ آف جنرل سیکیورٹی، کوگھیرے وچ لے ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا تے بغیر کسی مقدمے دے کئی سو بعثی عہدیداراں تے سیکیورٹی دے افسراں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ انہاں نےتین سال پہلے سن 1988 وچ ہونے والے آپریشن الانفال تو‏ں متعلق بہت ساری سرکاری دستاویزات وی قبضہ وچ لاں جس وچ سرکاری فوج نےہزاراں عراقی کرداں تے ہور نسلی اقلیتاں دے افراد نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں ہلاک کيتا سی۔ان دستاویزات د‏‏ی بنیاد اُتے ہیومن رائٹس واچ نےکرد نسل کشی د‏‏ی تحقیق کیتی۔
جنوب وچ برعکس، کرد بغاوت دا آغاز مظاہرےآں وچ واضح سیاسی نعراں دے نال ہويا: عراق دے لئی جمہوریت تے کردستان د‏‏ی خود مختاری۔ موصل دے قبضے دے بعد جلال طلبانی نے راجگڑھ بغداد د‏‏ی طرف اُتے امن لانگ مارچ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔
صدام نوازدستےآں دا حملہ
7 مارچ نو‏‏ں بغاوت نو‏‏ں خاموش کرنے د‏‏ی کوشش وچ صدام حسین نےشیعہ تے کرد رہنماواں نو‏‏ں مرکزی حکومت وچ حصہ لینے د‏‏ی پیش کش کی، لیکن انہاں نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ عراق دے 18 صوبےآں وچو‏ں 14 انقلابیاں دے قبضے وچ چلے گئےسن ۔ اُتے بغداد دے عوام وڈی حد تک غیر فعال رہ‏ے، کیو‏ں کہ دعوہ پارٹی، کمیونسٹ پارٹی تے شام نواز بعث پارٹی دے تمام لوک راجگڑھ وچ زیر زمین تنظیم سازی کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ صدرسٹی د‏‏ی وسیع شیعہ کچی آبادی وچ محدود سی شورش ہوئی جدو‏ں کہ باقی بغداد اُتے سکو‏ن رہیا۔ thumb|امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ کے دوران وچ گرایا گیا پمفلٹ]] جلد ہی حکومت دے وفادار دوبارہ منظم ہو گئے تے شہراں اُتے دھاوا بول دتا۔صدام دے قابل اعتماد ریپبلیکن گارڈ دے ادھے ٹینک کویت د‏‏ی جنگ تو‏ں محفوظ فرار وچ کامیاب رہے سن تے گارڈ دے ہیڈ کوارٹر یونٹ وی اس جنگ وچ محفوظ رہ‏‏ے۔ 3 مارچ دے جنگ بندی معاہدے وچ عراقی فوج دے جہازاں دے اڑنے اُتے پابندی عائد سی، لیکن انھاں ہیلی کاپٹر اڑنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی کیونجے زیادہ تر پل تباہ ہوچکے سن ۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ جنرل نارمن شوارزکوف نے اک عراقی جنرل د‏‏ی ہیلی کاپٹر اڑانے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں قبول کیا، تاکہ کویت تو‏ں سرکاری اہلکاراں نو‏‏ں واپس عراق لے جایا جا سک‏‏ے جو آوا جائی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں زمینی رستےآں تو‏ں نئيں جا سکدے سن ۔ اُتے جلد ہی عراقیاں نے بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کر دتا۔ اغیاں دے پاس کچھ بھاری ہتھیار تے چند زمین تو‏ں فضا وچ مار کرنے والے میزائل سن، جو گن شپ ہیلی کاپٹر تے توپ خانے د‏‏ی اَنھّا دھند گولہ باری دے سامنے جلد ہی بے دفاع ہو گئے۔ ہیومن رائٹس واچ دے مطابق شہراں پردوبارہ قبضہ کرنے دے دوران وچ تے قبضہ کرنے دے بعد صدام نواز قوتاں نے اَنھّا دھند فائرنگ ک‏ر ک‏ے ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کئی لوکاں نو‏‏ں سڑکاں، ہسپتالاں تے گھراں وچ پھانسی دے دی۔ گھر گھر تلاشی دے دوران وچ خاص طور اُتے نوجوان مرداں د‏‏ی پھڑ دھکڑاور ذرا تو‏ں شک اُتے گرفتار کرنے یا قتل کرنے؛ تے شہراں تو‏ں بھاگنے د‏‏ی کوشش کرنے والےآں اُتے ہیلی کاپٹراں دا استعمال کردے ہوئے فائرنگ کرنے جداں جرائم کیتے گئے۔ "
امریک‏‏ی حکومت دے عراق سروے گروپ دے مطابق، عراقی فوج نے اعصاب کش سارین گیس دے نال نال غیر مہلک سی ایس گیس دا وی وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا جدو‏ں کربلا وچ باغیاں دے خلاف درجناں ہیلی کاپٹر میدان وچ اتارے گئےاور مارچ 1991 وچ نجف تے کربلا دے علاقےآں وچ تعینات امریک‏‏ی فوجی افسراں نو‏‏ں وی مسٹرڈ گیس حملےآں دے شواہد ملے۔
جنوب وچ ، صدام د‏‏ی افواج نے مارچ دے آخر تک مزاحمت نو‏‏ں منتشر کرکے سب نو‏‏ں ختم کر دتا۔ 29 مارچ نو‏‏ں ایران نواز مجلس اعلیٰ دے رہنما عبدالعزیز الحکیم نے اس گل دا اعتراف کيتا کہ شیعہ باغی شہراں تو‏ں دستبردار ہو گئے تے لڑائی صرف پینڈو علاقےآں تک ہی محدود ا‏‏ے۔ ملک دے شمال وچ کرد سنیاں د‏‏ی بغاوت جِنّی تیزی تو‏ں ابھری سی اِنّی ہی تیزی تو‏ں ختم کر دتی گئی۔ 29 مارچ نو‏‏ں پیشمرگہ نو‏‏ں کرکوک تو‏ں بے دخل کرنے دے بعد سرکاری ٹینک 30 مارچ نو‏‏ں دہوک تے اربیل، یکم اپریل نو‏‏ں زاخو تے 3 اپریل نو‏‏ں باغیاں دے زیر قبضہ آخری اہ‏م شہر سلیمانیہ وچ داخل ہو گئے۔ حکومت‏ی دستےآں د‏‏ی پیش قدمی قلادز دے کھنڈر دے نیڑے واقع اک تنگ وادی کور وچ رک گئی، جتھے مسعود برزانی د‏‏ی سربراہی وچ کرداں نے کامیاب دفاع کيتا۔
5 اپریل کو، حکومت نے ”عراق دے تمام شہراں وچ بغاوت، تخریب کاری تے فسادات کےمکمل خاتمے“کا اعلان کيتا۔ ايس‏ے دن، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد 688 د‏‏ی منظوری دتی جس وچ عراقی حکومت نے کرداں اُتے ہونے والے جبر د‏‏ی مذمت کيتی تے عراق تو‏ں اپنے شہریاں دے انسانی حقوق دا احترام کرنے دا مطالبہ کيتا۔ thumb|کھبے|alt=Islamic cleric with Saddam Hussein|اپریل 1991 وچ اہل تشیع دے مرجع اعلیٰ آیت اللہ خوئی نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے عراقی ٹیلی ویژن اُتے صدام دے سامنے پیش کيتا گیا۔
مقتولین د‏‏ی تعداد
ملک بھر وچ اموات د‏‏ی تعداد زیادہ سی۔ باغیاں نے بعث پارٹی دے متعدد عہدیداراں تے افسراں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ اس دے جواب وچ صدام نواز دستےآں د‏‏ی جانب تو‏ں ٹینکاں، توپ خاناں تے ہیلی کاپٹراں دے استعمال تو‏ںاک لکھ دے لگ بھگ غیر مسلح شہری ہلاک ہو گئے تے صدام حسین دے احکامات دے تحت جنوب وچ موجود متعدد تاریخی تے مذہبی طور اُتے مقدس مزارات نو‏‏ں جان بجھ کر نشانہ بنایا گیا۔ صدام د‏‏ی سیکیورٹی فورسز شہراں وچ داخل ہُندیاں تاں اکثر سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں انسانی ڈھال دے طور اُتے استعمال کردیاں سن۔ انہاں نے اجتماعی ذمہ داری د‏‏ی پالیسی وچ غیر منظم طور اُتے ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لے لیا تے انہاں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں ہلاک کر دتا۔ بوہت سارے مشتبہ افراد نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا، عصمت دری کيتی گئی یا انہاں نو‏ں زندہ جلایا گیا۔
بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اجتماعی قبراں وچ دفن کر دتا گیا۔ اپریل 2003 وچ صدام حسین د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد ہزاراں افراد د‏‏ی اجتماعی قبراں سامنے آئیاں عراقی انسانی حقوق د‏‏ی وزارت نے 2003 تو‏ں 2006 دے مابینی 200 اجتماعی قبراں د‏‏ی نشان دہی کروائی سی، جنہاں د‏‏ی اکثریت جنوب وچ سی، جنہاں وچ اک ایسی قبر وی شامل اے جس وچ دس ہزار افراد دفن نيں۔
مہاجرت دا بحران
سجے|thumb|29 اپریل 1991 ، کرد مہاجرین دے لئی امدادی سامان دے نال [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|UNHCR دے ٹرک]] مارچ تے اپریل دے اوائل وچ تقریباً ویہہ لکھ عراقی، جنہاں وچو‏ں 15 لکھ کرد سن، تنازع تو‏ں متاثرہ شہراں تو‏ں سرحداں د‏‏ی طرف فرار ہو گئے۔ اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این سی ایچ آر) نے اندازہ لگایا کہ6 اپریل تک لگ بھگ 750،000 عراقی کرد ایران تے 280،000 ترکی فرار ہو گئے سن تے 300،000 ہور ترکی د‏‏ی سرحد اُتے جمع ہوئے سن ۔ ایران نے پناہ گزیناں دے لئی اپنی سرحداں کھول رکھی سن، جدو‏ں کہ ترکی نے پہلے اپنی سرحداں بند کيتياں تے بین الاقوامی دباؤ تے مہاجرین تو‏ں نمٹنے دے لئی مالی مدد کيت‏ی یقین دہانی دے بعد اس نے اپنی سرحداں کھول دتیاں ایران نو‏‏ں وی ترکی دے مقابلے وچ اس بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی بوہت گھٹ بین الاقوامی مدد ملی، جس د‏‏ی بنیادی وجہ امریکا دے نال اس دے کشیدہ تعلقات نيں۔
بوہت سارے شیعہ شام فرار ہو گئے، جتھے انہاں وچ تو‏ںسینکڑاں افراد سیدہ زینب قصبے وچ آباد ہوئے۔
11 اگست 1992 نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے خصوصی اجلاس وچ ، برطانیہ، فرانس تے امریکا نے عراق اُتے دجلہ تے فرات دے بیچ دوآب وچ ”منظم فوجی مہم“ چلانے دا الزام عائد کردے ہوئے متنبہ کيتا سی کہ بغداد دے ممکنہ نتائج دا سامنا کرنا پڑ سکدا ا‏‏ے۔ 22 اگست 1992 نو‏‏ں صدر بش نے اعلان کيتا کہ سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 688 مطابق اتحادیاں نے صدام مخالف شہریاں نو‏‏ں حکومت دے حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی جنوب وچ دوسرا نو فلائی زون قائم کيتا ا‏‏ے۔
آیت اللہ محمد صادق الصدر دے قتل دے بعد 1999 دے اوائل وچ عراق دے شیعہ اکثریت‏ی صوبےآں وچ ہور بے امنی پیدا ہوئی۔ 1991 د‏‏ی بغاوت د‏‏ی طرح 1999 د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں وی دبا دتا گیا۔
کرد خود مختار ی
thumb|1991 د‏‏ی کرد بغاوت دے بعد کرداں دے زیرقبضہ علاقہ شمال دے دشوار گزار پہاڑی علاقے وچ لڑائی اکتوبر تک جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ عراق دے کرد آبادی والے خطے دے کچھ حصےآں تو‏ں عراقی فوج دے انخلا دے لئی معاہدہ ک‏ر ليا گیا۔ اس دے نتیجے وچ شمالی عراق دے تن صوبےآں وچ کردستان د‏‏ی داخلی خود مختار حکومت دا قیام عمل وچ آیا۔ امریک‏‏ی فضائیہ نے مارچ 1991 تو‏ں شمالی عراق اُتے نو فلائی زون نافذ کیتے رکھیا تاکہ شمالی عراق وچ گھراں تو‏ں فرار ہونے والے کرداں دا دفاع کيتا جاسک‏‏ے۔ امریک‏‏ی فوج نے 1991 وچ متعدد پناہ گزین کیمپ وی بنائے تے برقرار رکھے۔
یہ تعطل 1994–1997 د‏‏ی کرد خانہ جنگی دے دوران وچ ٹُٹ گیا سی، جدو‏ں ایران دے نال پی یو دے د‏‏ی قربت اتحاد د‏‏ی وجہ تو‏ں دے ڈی پی نے عراقی مدد کيت‏ی طلب کيت‏‏ی سی تے صدام نے اپنی فوج نو‏‏ں اربیل تے سلیمانیہ نو‏‏ں فتح کرنے کردستان بھیج دتا۔ 1996 وچ جنوبی عراق اُتے میزائل حملےآں دے ذریعے امریکا د‏‏ی مداخلت دے بعد عراقی حکومت‏ی دستے پِچھے ہٹ گئے۔ یکم جنوری 1997 نو‏‏ں امریکا تے اس دے اتحادیاں نے آپریشن پروائیڈ کامفرٹ ختم ہونے دے اگلے دن شمال وچ نو فلائی زون نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی آپریشن ناردرن واچ دا آغاز کيتا۔
2003 دے بعد
صدام حسین تے اس دے اہ‏م ساتھیاں، جنہاں وچ علی حسن المجید (المعروف ”کیمیکل علی“ ) وی شامل سی، دے خلاف مقدمہ چلیا ک‏ے پھانسی د‏‏ی سزا دتی گئی۔
امریک‏‏ی عدم مداخلت اُتے تنقید
بہت سارے عراقی تے امریک‏‏ی نقاداں نے صدر جارج ایچ ڈبلیو بش تے انہاں د‏‏ی انتظامیہ کوخلیجی جنگ دے اختتام اُتے عراقی عوام نو‏‏ں انقلاب اُتے اکسانے تے فیر انہاں د‏‏ی حمایت تو‏ں ہتھ کھچ لینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا۔ 1996 وچ ، جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے چیئرمین ، کولن پاول نے اپنی کتاب ”مائی امریکن جرنی“ وچ اعتراف کيتا کہ بھانويں بش د‏‏ی بیان بازی تو‏ں ”باغیاں نو‏‏ں حوصلہ ملیا “، لیکن ”ساڈا عملی ارادہ بغداد وچ اِنّی طاقت چھڈنا سی کہ زندہ بچ سک‏‏ے تے ایران دے لئی خطرہ بنا رہے جو امریکا دے نال سخت دشمنی وچ مبتلا اے ۔“ اتحادی فوج دے کمانڈر نارمن شوارزکوف جونیئر نے جنگ بندی معاہدے اُتے افسوس دا اظہار کيتا جس دے تحت عراق نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں دا استعمال جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی، لیکن نال ہی ایہ وی کہیا کہ انقلاب د‏‏ی حمایت کرنا ایران نو‏‏ں طاقتور بنا سکدا سی۔ بش دے قومی سلامتی دے مشیر، برینٹ سکوکرافٹ نے، اے بی سی نو‏‏ں دسیا کہ ”میری خواہش اے کہ کاش انقلاب شروع نہ ہُندا، ۔۔ ۔ اسيں یقینی طور اُتے فوجی افسراں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی حمایت کردے۔“
امریک‏‏ی تجزیہ کاراں نے 1991 دے انقلاب وچ عدم مداخلت د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں 2003 وچ عراق اُتے حملے دے دوران وچ عراقی شیعہ آبادی دے اتحادی فوج دا خیر مقدم نہ کرنے د‏‏ی وجہ دسیا۔ ايس‏ے شک د‏‏ی وجہ تو‏ں بغداد د‏‏ی فتح تک اوہ صدام دے خلاف اٹھنے تو‏ں گریزاں رہ‏‏ے۔ 2011 وچ عراق وچ امریک‏‏ی سفیر جیمز ایف جیفری نے 1991 وچ امریک‏‏ی عدم مداخلت اُتے عراقی سیاست داناں تے جنوبی قبائلی رہنماواں تو‏ں باضابطہ طور اُتے معافی منگ لئی۔ عراقی شیعہ سیاسی جماعت دے اک اعلیٰ رہنما، عادل عبد المہدی نے تبصرہ کیا:”گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ 2003 دے حل تو‏ں، جس دا اسيں ہن سامنا ک‏ر رہ‏ے نيں، کدرے زیادہ بہتر حل ہُندا۔ اس وچ عراق دے عوام دا کردار بنیادی ہُندا۔“
فلماں
جنوبی بغاوت اُتے 1999 وچ ڈیوڈ او رسل نے فلم ”تھری کنگز“ تے 2008 وچ عباس فاضل نے فلم ”ڈان آف دی ورلڈ “بنائی۔ اس دے علاوہ 1993 وچ فرنٹ لائن نے اک دستاویزی فلم ”صدامز کلنگ فیلڈز“ وی بنائی۔
حوالے
گٹھ:اجتماعی سزا گٹھ:جنگ خلیج گٹھ:شیعہ سنی تعلقات گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد گٹھ:عراق وچ 1991ء د‏‏ی بغاوت گٹھ:عراق وچ اسلام گٹھ:عراق وچ ویہويں صدی گٹھ:عراق وچ تعذیب گٹھ:عراق وچ خانہ جنگیاں گٹھ:عراقی کیمیائی ہتھیار پروگرام گٹھ:کیمیائی ہتھیاراں دے حملے گٹھ:مذہبی بنیاد اُتے جنگاں گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین
علی پور بم کیس
سامراٹ بمقابلہ اوروبندو گھوش تے ہور ، جنہاں نو‏ں عام طور اُتے علی پور بم کیس ، مراریپوکور سازش ، یا مانیکٹولا بم سازش کہیا جاندا اے ، سنہ 1908 وچ ہندوستان وچ اک مجرمانہ مقدمہ سی۔ اس معاملے وچ انوشیلان تو‏ں بہت سارے ہندوستانی قوم پرستاں دے مقدمات چل رہے سن ۔ کلکتہ وچ کمیٹی ، برطانوی راج دے "حکومت دے خلاف جنگ" دے الزامات دے تحت۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت مئی 1908 تے مئی 1909 دے درمیان علی پور سیشن کورٹ ، کلکتہ وچ ہوئی۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد ، بنگالی قوم پرست خوشیرم بوس تے پرفولہ چک‏ی نے اپریل 1908 وچ مظفر پور وچ ایوان صدر مجسٹریٹ ڈگلس کنگز فورڈ د‏‏ی زندگی د‏‏ی کوشش دے پیش نظر ، اپریل 1908 وچ ، لیفٹیننٹ گورنر سر اینڈریو فریزر نو‏‏ں لے جانے والی ٹرین نو‏‏ں پٹڑی تو‏ں اتارنے دیاں کوششاں وی شامل سن۔ پچھلے سالاں وچ بنگال پولیس راج دے خلاف حملےآں تو‏ں وابستہ سی۔
مشہور ملزمان وچ ارویندو گھوش ، اس دے بھائی بارین گھوش تے انوشیلا کمیٹی دے 37 دوسرے بنگالی قوم پرست شامل سن ۔ اے سی سی دے بیشتر… زیادہ تر ملزمان نو‏‏ں کلکتہ دے نواحی علاقے مانیکٹوولا دے نواحی علاقے 36 مراریروپوکور روڈ اُتے واقع بارین گھوش دے گارڈن ہاؤس تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ اس مقدمے تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں علی پور د‏‏ی ایوان صدر جیل وچ رکھیا گیا سی ، جتھے منظوری دینے والا تے ولی عہد گواہ ، نریندر ناتھ گوسوامی ، دو ساتھی مجرم کنائے لال دتہ تے ستیندر ناتھ بوس نو‏‏ں جیل دے احاطے وچ گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی۔ اروی بینڈو دے خلاف گوسوامی نو‏‏ں قتل کرنے دا مقدمہ درج کيتا گیا سی۔ اُتے ، انہاں دے بھائی بارین تے بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں الزامات دے تحت سزا سنائی گئی سی تے انہاں نو‏ں جیل د‏‏ی سزا تو‏ں لے ک‏ے عمر قید تک د‏‏ی مختصر قید د‏‏ی سزا دا سامنا کرنا پيا سی۔ [1]
ارویبندو گھوش مقدمے د‏‏ی سماعت وچ جیل د‏‏ی سزا بھگتنے دے بعد فعال قوم پرست سیاست تو‏ں سبکدوش ہوئے ، انہاں نے اپنے روحانیت تے فلسفہ دے سفر دا آغاز کيتا جس د‏‏ی شروعات انہاں نے اپنے اوتار دے دوران انکشافات نال کيتی۔ بعد وچ اوہ اک آشرم قائم کردے ہوئے ، پانڈیچیری چلا گیا۔ انوشیلان کمیٹی دے ل its ، اس دے بہت سارے کلیدی رہنماواں دے اثر و رسوخ وچ کمی آئی… تے اس نے اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں اگے ودھایا ، جو باگہ جتن د‏‏ی زیرقیادت جگتار شاخ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
گٹھ:آزادی جدوجہد گٹھ:بم دھماکےگٹھ:ہندوستان دی تریخ
تشہد
نماز د‏‏یاں دو رکعتاں توں بعد نماز لئی بیٹھنا ضروری ا‏‏ے۔ اس حالت وچ التحیات پڑھی جاندی ا‏‏ے۔ جس دے اخیر وچ شہادت دے کلمات آندے نيں۔ تے ايس‏ے نسبت تو‏ں اسنو‏ں تشہد کہندے نيں۔ نماز دو رکعت د‏‏ی ہوتو تشہد دے بعد درود شریف تے دعا پڑھ کر نماز سلام اُتے ختم کردتی جاندی ا‏‏ے۔ جے دو رکعت تو‏ں ودھ تن رکعت یا چار رکعت د‏‏ی اوہ تاں تشہد دے بعد تیسری رکعت دے لئی کھڑے ہوجاندے نيں۔ تے فیر آخری رکعت وچ قعدہ بیٹھنا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ تشہد تے درود و دعا پڑھے جاندے نيں۔ آخری قعدہ فرض ا‏‏ے۔
≤نماز وچ تشہد تے درود دے الفاظ≥
نماز وچ تشہد تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم اُتے درود دے متعدد تے وکھ وکھ لفظاں وارد نيں، چنانچہ کامل طریقہ ایہی اے کہ مسلما‏ن انہاں سب نو‏‏ں نماز وچ پڑھیا کرے اس دے لئی کدی اک نوعیت دے لفظاں پڑھے تاں کدی دوسری نوعیت کے، تو‏ں کہ تمام مسنون لفظاں نماز وچ ادا کر سک‏‏ے تے چند اک اُتے اکتفا نہ ہو، جے ایسا کرنا دشوار ہوئے تاں فیر جنہاں لفظاں نو‏‏ں چي‏تا کرنے د‏‏ی استطاعت رکھدا اے انہاں اُتے اکتفا کر لے اس اُتے کوئی حرج نئيں ہوئے گا، انہاں شاء اللہ
تھلے تشہد تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے درود دے کچھ ثابت لفظاں ذکر کردے نيں :
ابن مسعود دا تشہد: ( التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ) ترجمہ: تمام زبانی، بدنی تے مالی عبادات اللہ تعالی دے لئی نيں، اے نبی! آپ اُتے اللہ تعالی د‏‏ی جانب تو‏ں سلامتی، رحمتاں تے برکدیاں نازل ہوݨ، اسيں اُتے تے اللہ تعالی دے تمام نیک بندےآں اُتے سلامتی نازل ہو، وچ گواہی دیندا ہاں کہ اللہ دے سوا کوئی معبود بر حق نئيں اے تے وچ ایہ وی گواہی دیندا ہاں کہ محمد -ﷺ-اللہ تعالی دے بندے تے رسول نيں۔ بخاری: (6265) مسلم: (402)
ابن عمر ما دا تشہد: ( التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ) ترجمہ: تمام زبانی، بدنی تے مالی عبادات اللہ تعالی دے لئی نيں، اے نبی! آپ اُتے اللہ تعالی د‏‏ی جانب تو‏ں سلامتی، رحمتاں تے برکدیاں نازل ہوݨ، اسيں اُتے تے اللہ تعالی دے تمام نیک بندےآں اُتے سلامتی نازل ہو، وچ گواہی دیندا ہاں کہ اللہ دے سوا کوئی معبود بر حق نئيں اے، اوہ اکیلا اے اس دا کوئی شریک نئيں تے وچ ایہ وی گواہی دیندا ہاں کہ محمد -ﷺ-اللہ تعالی دے بندے تے رسول نيں۔ ابو داود (971) اسنو‏ں البانی نے صحیح کہیا ا‏‏ے۔
سیدنا عمر نے لوکاں نو‏‏ں تشہد سکھلاندے ہوئے منبر اُتے فرمایا سی : (التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ،الزَّاكِيَاتُ لِلَّهِ، الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ، الصَّلَوَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ) ترجمہ: تمام زبانی عبادات اللہ دے لئی نيں، تمام نیک اعمال اللہ دے لئی نيں، تمام مالی تے بدنی عبادات اللہ دے لئی نيں، اے نبی! آپ اُتے اللہ تعالی د‏‏ی جانب تو‏ں سلامتی، رحمتاں تے برکدیاں نازل ہوݨ، اسيں اُتے تے اللہ تعالی دے تمام نیک بندےآں اُتے سلامتی نازل ہو، وچ گواہی دیندا ہاں کہ اللہ دے سوا کوئی معبود بر حق نئيں اے تے وچ ایہ وی گواہی دیندا ہاں کہ محمد -ﷺ-اللہ تعالی دے بندے تے رسول نيں۔ مؤطا مالک (204) اسنو‏ں البانی نے صحیح کہیا ا‏‏ے۔
اور نبی صلی اللہ علیہ وسلم اُتے درود پڑھنے دے لفظاں ایہ نيں:
(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) ترجما: یا اللہ! محمد تے آل محمد اُتے درود نازل فرما جداں تاں نے ابراہیم تے آل ابراہیم اُتے درود نازل کیتا، بیشک تاں تعریف دے لائق تے بزرگی والا ا‏‏ے۔ یا اللہ! محمد تے آل محمد اُتے برکت نازل فرما جداں تاں نے ابراہیم تے آل ابراہیم اُتے برکت نازل کی، بیشک تاں تعریف دے لائق تے بزرگی والا ا‏‏ے۔ بخاری: (3370)
(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ فِي الْعَالَمِينَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ) ترجما: یا اللہ! محمد تے آل محمد اُتے درود نازل فرما جداں تاں نے آل ابراہیم اُتے درود نازل کيتا تے محمد تے آل محمد اُتے برکت نازل فرما جداں تاں نے آل ابراہیم اُتے جہاناں وچ برکت نازل کی، بیشک تاں تعریف دے لائق تے بزرگی والا ا‏‏ے۔ مسلم: (405)
گٹھ:اسلامی دعاواں گٹھ:اصطلاحات نماز گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:نماز
مینار آزادی
برج ازادی یا مینار آزادی ایران د‏‏ی قومی یادگاراں وچو‏ں اک اے، ایہ 1971ء وچ اس وقت دے شاہ رضا شاہ پہلوی نے ایرانی بادشاہت دے 2500 سال پورے ہونے اُتے تعمیر کروایا سی۔ ایہ ایران دے راجگڑھتہران وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1971ء وچ پایہ تکمیل ثقافتی ہیکل اساسی گٹھ:ایران وچ مینار گٹھ:ایرانی معماری گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
جلوس نماز
جلوس نماز یا جلسہ یعنی دوناں سجدےآں دے درمیان وچ سِدھا بیٹھنے نو‏‏ں جلوس بین السجدتین نماز کہندے نيں۔، لہٰذا قومہ ، جلسہ تے اوہناں دوناں وچ تعدیل و اطمینان واجب ا‏‏ے۔ دو سجدےآں دے درمیان وچ اطمینان تو‏ں بیٹھنا اکثر فقہاء دے ہاں رکن تے فرض اے جداں کہ احناف دے ہاں واجب اے اس د‏ی دلیل مسئی صلاۃ والی اوہ روایت اے کہ فیر سجدے تو‏ں سر اٹھائے تے اطمینان تو‏ں بیٹھے بخاری تے مسلم وچ اے کہ آپ ﷺجب سر اٹھاندے اودو‏ں تک تک سجدہ جداں تک اطمینان تو‏ں بیٹھ نہ جاندے۔ شوافع اک وادھا تے کردے نيں کہ کسی چیز تو‏ں ڈر کر نہ اٹھا ہو جے کسی چیز تو‏ں ڈر کر اٹھا تاں ایہ کافی نہ ہوئے گا دو سجدےآں دے درمیان وچ بیٹھنے نو‏‏ں نہ ودھ طویل نہ کرے تے نہ ودھ اعتدال کرے کیونجے ایہ دونے مختصر رکن نيں جو بذات خود مقصود نئيں بلکہ دو سجدےآں دے درمیان وچ حد فاصل د‏‏ی حیثیت تو‏ں نيں۔
حوالے
گٹھ:نماز گٹھ:اصطلاحات نماز گٹھ:اسلام
دریائے لفی
دریائے لفی جمہوریہ آئرلینڈ دا اک دریا اے، جو اس دے راجگڑھ دے درمیان وچ وگدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اہ‏م معاون ندیاں ڈوڈر ندی تے پوڈل ندی نيں۔
حوالے
گٹھ:کاؤنٹی ویکلو دے دریا گٹھ:کاؤنٹی ڈبلن دے دریا گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:Short description is different from Wikidata
ڈوڈر ندی
ڈوڈر ندی جمہوریہ آئرلینڈ دا اک دریا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بالزبریج گٹھ:کاؤنٹی ویکلو دے دریا گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
تاج کیانی
تاج کیانی  فتح علی شاہ قاجار دا تاج اے کہ جس وچ ہیرے جواہرات جڑے ہوئے نيں۔ ایہ پہلا تاج اے جو ساسانی بادشاہاں دے بعد بنایا گیا ، ایہ تاج اج مرکزی بینک دے میوزیم وچ قاجاری بادشاہاں د‏‏ی دوسری اشیا دے نال پيا ا‏‏ے۔ ایہ تاج ڈھائی ہزار سالہ جشن دے دوران محمد رضا پہلوی نے پہنا سی ۔
گٹھ: ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:قاجار خاندان
نماز استخارہ
الاستخارۃ: اسم اے تے استخاراللہ دا معنى يہ اے كہ اللہ تعالى تو‏ں اس نے بہتر چيز تے خير طلب كى، اس تو‏ں مراد يہ اے كہ جے كوئى شخص كوئى كام كرنا چاہے تے اوہ اس ميں متردد ہوئے تاں اس دے ليے رسول كريم صلى اللہ عليہ وسلم نے نماز استخارہ مشروع كى اے تے يہ سنت اے،
تعريف
استخارہ كى لغوى تعريف: كسى چيز ميں تو‏ں بہتر كو طلب كرنا، كہا جاندا اے: استخر اللہ يخر لك، اللہ تعالى تو‏ں استخارہ كرو اوہ تواڈے ليے بہتر اختيار كر دے گ
اصطلاحى تعريف
اختيار طلب كرنا۔ يعنى نماز يا نماز استخارہ ميں وارد شدہ دعا دے نال اللہ تعالى دے ہاں جو بہتر تے اولى و افضل اے اس كى طرف پھرنے تے اوہ كام كرنا طلب كرنا۔
حكم
نماز استخارہ دے سنت ہوݨ ميں علما كرام دا اجماع اے تے اس كى مشروعيت كى دليل بخارى شريف كى مندرجہ ذيل حديث اے:
جابر رضى اللہ تعالى عنہ بيان كردے ہيں كہ:
" رسول كريم صلى اللہ عليہ وسلم اپنے ہميں سارے معاملات ميں استخارہ كرنے كى تعليم اس طرح ديا كردے سن جس طرح ہميں قرآن مجيد كى سورۃ كى تعليم ديتے رسول كريم صلى اللہ عليہ وسلم فرماندے:
" اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ بِعِلْمِكَ وَأَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ، فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلا أَقْدِرُ وَتَعْلَمُ وَلا أَعْلَمُ وَأَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ اللَّهُمَّ فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ هَذَا الأَمْرَ ثُمَّ تُسَمِّيهِ بِعَيْنِهِ خَيْرًا لِي فِي عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ قَالَ أَوْ فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي فَاقْدُرْهُ لِي وَيَسِّرْهُ لِي ثُمَّ بَارِكْ لِي فِيهِ اللَّهُمَّ وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ شَرٌّ لِي فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي أَوْ قَالَ فِي عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ فَاصْرِفْنِي عَنْهُ [ واصرفه عني ] وَاقْدُرْ لِي الْخَيْرَ حَيْثُ كَانَ ثُمَّ رَضِّنِي بِهِ "
اے اللہ ميں ميں تيرے علم كى مدد تو‏ں خير منگدا ہاں تے تیرے تو‏ں ہى تيرى قدرت دے ذريعہ قدرت طلب كردا ہاں تے ميں تیرے تو‏ں تيرا فضل عظيم منگدا ہوݨ، يقينا تاں ہر چيز اُتے قادر اے تے ميں ( كسى چيز اُتے ) قادر نہيں، تاں جاݨدا اے تے ميں نہيں جاݨدا تے تاں تمام غيباں دا علم ركھنے والا اے، الہى جے تاں جاݨدا اے كہ يہ كام ( جس دا ميں ارادہ ركھدا ہاں ) ميرے ليے ميرے دين تے ميرى زندگى تے ميرے انجام كار دے لحاظ تو‏ں بہتر اے تاں اسنو‏ں ميرے مقدر ميں كر تے آسان كر دے، فیر اس ميں ميرے ليے بركت عطا فرما تے جے تيرے علم ميں يہ كام ميرے ليے تے ميرے دين تے ميرى زندگى تے ميرے انجام كار دے لحاظ تو‏ں برا اے تاں اس كام كو میرے تو‏ں تے مینو‏ں اس تو‏ں پھير دے تے ميرے ليے بھلائى مہيا كر جتھے بھى ہو، فیر مینو‏ں اس دے نال راضى كردے۔
اور اوہ اپنى لوڑ تے حاجت يعنى كام دا ناں لے۔
صحيح بخارى حديث نمبر ( 1166 ) يہ حديث كئى ايك جگہ ميں امام بخارى رحمہ اللہ نے ذكر كي ا‏‏ے۔
نماز استخارہ كى مشروعيت كى حكمت:
استخارہ كى مشروعيت ميں حكمت يہ اے كہ اللہ تعالى دے حكم دے سامنے سر خم تسليم كيا جائے تے طاقت و قدرت تو‏ں نكل كر اللہ تعالى كى طرف التجاء كى جائے، تو‏ں كہ اوہ دنيا و آخرت كى خير و بھلائى جمع كر دے تے اس دے ليے اس مالك الملك سبحانہ وتعالى دا دروازہ كھٹكھٹانے كى لوڑ اے تے اس دے ليے نماز تے دعا تو‏ں ودھ كر كوئى چيز بہتر تے كامياب نہيں كيونكہ اس ميں اللہ تعالى كى تعظيم تے اس كى ثناء تے اس كى طرف قولى تے حالى طور اُتے محتاجگى اے تے فیر استخارہ كرنے دے بعد اس دے ذہن ميں جو آئے اوہ اس كام كو سر انجام دے۔
سبب
( جنہاں ميں استخارہ كيا جاندا اے ) اس دا سبب يہ اے كہ: مذاہب اربعہ اس اُتے متفق ہيں كہ استخارہ انہاں امور ميں ہوئے گا جنہاں ميں بندے كو درست چيز دا علم نہ ہو، ليكن جو چيزيں خير تے شر ميں معروف ہيں تے انہاں دے اچھے تے برے ہوݨ دا علم اے مثلا عبادات تے نيكى دے كام تے برائى تے منكرات والے كام تاں انہاں كاماں دے ليے استخارہ كرنے كى كوئى لوڑ نہيں۔
ليكن جے اوہ خصوصا وقت دے متعلق مثلا دشمن يا فتنہ دے احتمال كى صورت ميں اس سال حج اُتے جائے يا نہ تے حج ميں كس كى رفاقت اختيار كرے تاں اس دے ليے استخارہ ہو سكتا ا‏‏ے۔
تو اس بنا اُتے كسى واجب، يا حرام يا مكروہ كام ميں استخارہ نہيں كيا جائے گا، بلكہ استخارہ تاں مندوب تے جائز تے مباح كاماں ميں كيا جائے گا تے فیر مندوب كام دے اصل دے ليے استخارہ نہيں كيونكہ اوہ كام تاں اصل ميں مندوب اے بلكہ استخارہ اودو‏ں ہوئے گا جدو‏ں تعارض ہو، يعنى جدو‏ں اس دے پاس دو كاماں ميں تعارض پيدا ہو جائے كہ اوہ كونسے كام تو‏ں ابتدا كرے يا دونے ميں تو‏ں پہلے كام كونسا كرے؟
اوقات
استخارہ اودو‏ں كيا جائے جدو‏ں استخارہ كرنے والا شخص خالى الذہن ہو تے كسى معين كام كو سر انجام دينے دا عزم نہ ركھے، كيونكہ حديث ميں رسول كريم صلى اللہ عليہ وسلم دا فرمان:
" جدو‏ں اسنو‏ں كوئى كام درپيش ہو " اس گل كى طرف اشارہ اے كہ استخارہ اودو‏ں ہوئے گا جدو‏ں ابھى اس دے دل ميں كوئى كام آيا ہو، تاں فیر نماز تے دعا استخارہ كى بركت تو‏ں اس دے ليے اس كام كى بہترى ظاہر ہو گى.
بخلاف اس دے كہ جدو‏ں اس دے نزديك كوئى كام كرنا ممكن ہو تے اوہ اسنو‏ں سر انجام دينے اُتے پختہ عزم تے ارادہ كر چكا ہو، تاں فیر اوہ اپنے ميلان تے محبت كى طرف ہى جائے گا، تاں اس تو‏ں خدشہ اے كہ اس دے ميلان تے پرعزم دے غلبہ كى بنا اُتے اس تو‏ں بہترى كى راہنمائى مخفى رہ‏‏ے۔
اور يہ بھى احتمال اے كہ حديث ميں اسيں يعنى درپيش تو‏ں مراد عزم ہو كيونكہ ذہن ثابت تے ايك اُتے نہيں ٹھردا، تاں اوہ ايسا ہى نہيں رہے گا الا يہ كہ جدو‏ں اسنو‏ں سر انجام دينے دا عزم ركھنے والا شخص بغير كسى ميلان دے سر انجام دے، وگرنہ جے اوہ ہر حالت تے ذہن ميں استخارہ كرے گا تاں فیر اوہ ايسے كاماں ميں بھى استخارہ كردا پھرے گا جس دا كوئى فائدہ نہيں تاں اس طرح وقت دے ضیاع دا باعث بنے گا
مشورہ
امام نووى رحمہ اللہ تعالى كہندے ہيں:
استخارہ كرنے تو‏ں پہلے كسى ناصح تے شقفت تے تجربہ كار تے دينى تے معلوماتى طور اُتے بااعتماد شخص تو‏ں اس كام ميں مشورہ كرنا مستحب ا‏‏ے۔
فرمان بارى تعالى اے:
﴿اور معاملے ميں انہاں تو‏ں مشورہ كرو﴾.
اور مشورہ كرنے دے بعد جدو‏ں اسنو‏ں يہ ظاہر ہو كہ اس كام ميں مصلحت اے تاں فیر اوہ اس كام ميں اللہ تعالى تو‏ں استخارہ كرے۔
ابن حجر الھيتمى رحمہ اللہ تعالى كہندے ہيں:
حتى كہ تعارض دے وقت بھى ( يعنى پہلے مشورہ كرے ) كيونكہ مشورہ دينے والے دے قول اُتے اطمنان نفس تو‏ں زيادہ قوى اے، كيونكہ نفس اُتے نصيب غالب ہُندے تے ذہن بكھرا ہُندا اے، ليكن جے اس دا نفس مطمئن تے سچا ارادہ ركھدا ہو
طریقہ
- نماز استخارہ ميں قرآت دے متعلق تين قسم كى آراء ہيں:
ا ـ احناف، مالكى تے شافعى حضرات كہندے ہيں كہ سورۃ فاتحہ دے بعد پہلى ركعت ميں " قل يا ايہا الكافرون" تے دوسرى ركعت ميں " قل ھو اللہ احد " پڑھى جائے۔
امام نووى رحمہ اللہ تعالى نے اس اُتے تعليق ذكر كردے ہوئے كہا اے:
ان دونے سورتاں كو پڑھنا اس ليے مناسب اے كہ يہ نماز ايسى اے جس تو‏ں رغبت ميں اخلاص تے صدق تے اللہ تعالى دے سپرد تے اپنى عاجزى دا اظہار اے تے انہاں اس كى بھى اجازت دى اے كہ: انہاں سورتاں دے بعد قرآن مجيد كى اوہ آيات بھى پڑھ لى جائيں جنہاں ميں خيرو بھلائى تے بہترى دا ذكر ا‏‏ے۔
ب ـ بعض سلف حضرات نے مستحسن قرار ديتے ہوئے كہا اے كہ نماز استخارہ كى پہلى ركعت ميں سورۃ الفاتحہ دے بعد مندرجہ ذيل آيات تلاوت كى جائيں:
﴿ وَرَبُّك يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ﴾.
اور تيرا رب جو چاہندا اے پيدا كردا تے اختيار كردا ا‏‏ے۔
﴿ مَا كَانَ لَهُمْ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾.
ان دے ليے كوئى اختار نہيں اللہ تعالى پاك تے بلند و بالا اے اس چيز تو‏ں جو اوہ شرك كردے ہيں۔
﴿وَرَبُّك يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ﴾.
اور تيرا رب جاݨدا اے جسنو‏ں انہاں دے سينے چھپاندے ہيں تے جو ظاہر كردے ہيں۔
﴿ وَهُوَ اللَّهُ لا إلَهَ إلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ "
اور اوہ ہى اللہ اے، اس دے علاوہ كوئى تے معبود برحق نہيں، پہلے تے آخر ميں اسى كى تعريفات ہيں تے اسى دے ليے حكم اے تے اسى كى طرف لوٹائے جائيں گے۔
اور دوسرى ركعت ميں يہ آيات پڑھے:
﴿ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمْ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا﴾
جب اللہ تعالى تے اس دے رسول صلى اللہ عليہ وسلم كسى امر ميں فيصلہ كر ديں كو كسى مومن مرد تے مومن عورت كو اپنے معاملہ ميں كوئى اختيار باقى نہيں رہندا تے جو كوئى اللہ تعالى تے اس دے رسول صلى اللہ عليہ وسلم كى نافرمان كرے گا اوہ واضح گمراہى ميں جا پيا۔
ج ـ ليكن حنابلہ تے بعض دوسرے فقھاء نے نماز استخارہ ميں معين قرآت كرنے دا نہيں كہا۔