cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
ہم تے تیرے باپ فرزند ابو طالب د‏‏ی فضیلت تے برتری تو‏ں واقف سن تے اپنے اُتے انہاں دے حق نو‏‏ں ضروری سمجھدے سن ، جدو‏ں خداوند عالم نے اپنے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے لئی جو کچھ اس دے پاس سی اس اُتے عمل کيتا تے انہاں تو‏ں کيتے گئے عہد و پیمان نو‏‏ں پوراکیا تے اس د‏ی دعوت نو‏‏ں واضح کرکے حجت نو‏‏ں تمام کيتا تے اس د‏ی روح نو‏‏ں قبض کرے اپنی طرف بلايا تاں تواڈے باپ تے عمر پہلے لوک سن جنہاں نے علی (علیہ السلام) دے حق نو‏‏ں غصب کيتا تے انہاں دے نال مخالفت کيتی ۔ انہاں دو آدمیاں نے پہلے تو‏ں مرتب کيتے گئے منصوبہ دے تحت آپس وچ ملی بھگت کرکے علی علیہ السلام تو‏ں اپنی بیعت دا مطالبہ کيتا حضرت، علی (علیہ السلام) نے جدو‏ں اجتناب تے انکار کيتا تاں انہاں نے نا مناسب اقدامات کيتے تے انہاں دے خلاف خطرنا‏‏ک منصوبے مرتب کيتے ، ایتھ‏ے تک کہ علی علیہ السلام نے مجبور ہوک‏ے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی تے ہتھیار ڈالدئے ، لیکن فیر وی ایہ دو شخص ہرگز انھاں اپنے کم وچ شریک قرار نئيں دیندے سن نیزانھاں آگاہ نئيں کردے سن ، ایتھ‏ے تک کہ خداوند عالم نے انہاں دونے د‏‏ی روح قبض کرلئی، اس بنا اُتے اج جس راہ اُتے اسيں گامزن نيں ، جے اوہ صحیح اورحقیقت اُتے مبنی اے تاں اس د‏ی بنیاد تواڈے باپ نے پائی اے تے اسيں اس دے شریک نيں تے جے تیرے باپ ایسا نہ کردے، تاں اسيں ہرگز فرزند ابو طالب د‏‏ی مخالفت نئيں کردے تے خلافت د‏‏ی باگ ڈورانھاں سونپ دیندے ، لیکن تیرے باپ نے اسيں تو‏ں پہلے انہاں دے بارے وچ ایہی کم انجام دتا تے اساں وی تیرے باپ دے ہی مانند انہاں تو‏ں برتاؤ کيتا ، ہن تم
۱٦۹ یا اپنے باپ د‏‏ی عیب جوئی کرویا سانو‏ں سرزنش تے ملامت کرنا چھوڑدو ، خداوند عالم توبہ کرنے والےآں اُتے درود بھیجے(۱)
۱۰ خالد بن سعیداموی
خالد بن سعید بن عاص انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نے مسلما‏ن ہونے وچ سبقت حاصل کيتی سی ، اوہ تیسرا یا چوتھا یا پنجواں شخص سی جس نے اسلام قبول کيتا اے ابن قتیبہ ’ ’ المعارف “ دے صفحہ نمبر ۱۲۸ اُتے لکھدا اے : ” خالد ابو بکرسے پہلے اسلام لیایا سی “
خالد انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نے حبشہ ہجرتکيتی سی اسلام دے مضبوط تے مستحکم ہونے دے بعد پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اسنو‏ں اس دے دو بھائیاں ابان و عمرو دے ہمراہ قبیلہ ’ ’ مذحج“ تو‏ں زکات وصول کرنے اُتے مامور فرمایا سی ، اس دے بعد اوہ یمن دے شہر صنعا وچ آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم دا مامور مقرر ہويا ، جدو‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی تاں خالد اپنے دو بھائیاں دے ہمراہ ماموریت د‏‏ی جگہ تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف واپس آیا ۔ ابو بکر نے انہاں تو‏ں پُچھیا تسيں لوک کیو‏ں اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آئے ہوئے ؟ اس دے علاوہ حکمرانی دے لئی پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے منتخب کردہ افراد تو‏ں سزاوار تر کوئی نئيں اے ، اپنی جگہ جاک‏ے اپنا فریضہ انجام دینے وچ مشغول ہوجاؤ ، انہاں نے جواب وچ کہیا؛ اسيں عبدا للہ دے بیٹے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے بعد کسی تے د‏‏ی نوکری کرنا نئيں چاہندے(۲)
۱۔ مروج الذہب مسعودی ج ۲/ ٦۰ ، نصر بن مزاحم د‏‏ی صفین ص ۱۳۵ طبع قاہرہ ۱۳٦۵ ئھ تے شرح ابن ابی الحدید ، نہج البلاغہ ج ۲/ ٦۵ ، اس نے وی تھوڑے جہے اختلاف دے نال نقل کيتا اے تے ج ۱/ ۲۸۴ ۹۔
۲۔ استیعاب ج ۱/۳۹۸، اصابہ ج ۱/ ۴۰٦ ، اسدا لغابہ ج ۲/ ۹۲ ، ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ ج ٦/ ۱۳ ۔
۱٧۰ خالد تے اس دے بھائیاں نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ لیت و لعل تو‏ں کم لیا ۔ خالد نے بنی ہاشم تو‏ں کہیا ؛ آپ خاندان بنی ہاشم قد آور درخت دے مانند نيں تے اسيں وی آپ دے تابعدار نيں(۱)
خالد نے دو ماہ تک ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی تے کہندا سی ، سانو‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے صنعا دا مامور مقرر فرمایا تے اپنی وفات تک سانو‏ں معزول نئيں کيتا ۔
خالد نے اک دن علی ابن ابیطالب تے عثمان نال ملاقات کيت‏ی تے انھاں کہیا: اے عبد مناف دے فرزندو ! آپ نے اپنے کم تو‏ں ہتھ کھچ لیا تو‏ں کہ دوسرا اس اُتے قابض ہوجائے ۔ ابو بکر نے اس د‏ی گل اُتے کوئی توجہ نئيں کيت‏‏ی ، لیکن عمر نے اسنو‏ں اپنے دل وچ رکھیا(۲)
اس دے بعد خالد نے علی علیہ السلام دے پاس آک‏ے انہاں تو‏ں کہیا اگے بڑھئے ! وچ آپ د‏‏ی بیعت کردا ہاں ، خدا د‏‏ی قسم لوکاں وچ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی جانشینی دے لئی آپ تو‏ں سزاوار تر کوئی نئيں اے ۳ لیکن جدو‏ں بنی ہاشم نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی تاں خالد نے وی انہاں د‏‏ی بیعت ۴ دا کم مکمل ہونے دے بعد جدو‏ں ابو بکر لشکر اسلام نو‏‏ں شام د‏‏ی جانب روانہ کررہے سن ، سب تو‏ں پہلے جسنو‏ں لشکر د‏‏ی اک چوتھائی د‏‏ی کمانڈ سونپی گئی اوہ خالد بن سعید سی ، لیکن عمر اس دے مخالف سن تے کہندے سن کہ کیہ ایداں دے شخص نو‏‏ں سپہ سالار بنا رہے نيں کہ جس نے جونہ کرنا سی کيتا تے جو نئيں کہنا سی کہہ دتا ؟ تے عمر نے اپنی مخالفت جاری رکھی اور
۲۔ اسد الغابہ ج ۲/ ۹۲ ، ابن ابی الحدید ، شرح نہج البلاغہ ج ۲/ ۱۳۵
۳۔ طبری ج ۲/ ۵۸٦ ، رہتل الرہتل ابن عساکر ج ۵/ ۴۸ ، انساب الاشراف ج۱/ ۵۸۸،
۴۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ۱۰۵
۱۱ سعد بن عبادہ انصاری
وہ قبیلہ خزرج دا سردار سی اوہ بیعت عقبہ وچ حاضر سی تے اس نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے تمام غزوات وچ شرکت کيتی اے اس دے غزوہ بدر وچ حاضر ہونے دے بارے وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف نظر اے ۔
سعد اک رحم دل او ر سخی شخص سی ، فتح مکہ دے دن انصار دا علمبردار سی چونکہ اس نے اس جنگ وچ ایہ نعرہ بلندکیا ” اج جنگ دا دن اے ، جس دن عورتاں اسیر د‏‏ی جاواں گی، اس د‏ی مرادقریش د‏‏یاں عورتاں سن “ اس لئی پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے پرچم نو‏‏ں اس دے ہتھ تو‏ں کھو کر اس دے بیٹے قیس دے ہتھ وچ دیدتا ،(۲) سعد بن عبادہ دے بارے وچ اسلام دے مؤرخین لکھدے نيں(۳)
” سقیفہ وچ جدو‏ں ابو بک‏ر ک‏ے حامی سعد شدید مخالفت تو‏ں دوچار ہوئے تاں انہاں نے اس وچ مصلحت سمجھی کہ چند روز سعد تو‏ں چھیڑچھاڑ نہ کيت‏ی جائے جدو‏ں بیعت دا کم انجام
۱۔ طبری ج ۲/ ۵۸٦، رہتل ابن عساکر ج ۵/ ۴۸، انساب الاشراف ج ۱/ ۵۸۸ ۔
۲۔ ملاحظہ ہوئے اس دا ترجمہ استیعاب ج ۲/ ۳۲ وچ تے اصابہ ج ۲/ ۲٧۔
۳۔ طبری ج ۲/ ۴۵۹ ، ابن اثیر ج ۲/ ۲۴۴ ، روایت نو‏‏ں ” فاترکوہ تک “ نقل کيتا اے ، کنز العمال ج ۳/ ۱۳۴ ، حدیث نمبر ۲۲۹٦ ، الامامة و السیاسة ج ۱/ ۱۰ ، سیرہ حلبی نے ج ۴/ ۳۹٧، وچ وادھا کيتا اے کہ سعد انہاں وچو‏ں کسی تو‏ں وی مل ک‏ے سلام نئيں کردا سی، لا یسلم علی من بقی منهم “۔
۱٧۲ پایا تاں کسی شخص نو‏‏ں اس دے پاس بھیج کر اانھاں پیغام دیدتا کہ آک‏ے بیعت کرن ، دوسرےآں حتی تیرے قبیلہ والےآں نے وی بیعت کيتی اے ، سعد نے جواب وچ کہیا؛ خدا د‏‏ی قسم جدو‏ں تک میرے ترکش وچ تیر موجود اے تے توانو‏‏ں نشانہ بنا سکدا ہاں تے اپنے نیزے د‏‏ی نوک نو‏‏ں تواڈے خون تو‏ں رنگین کرسکدا ہاں ، تے جدو‏ں تک میرے بازواں وچ تلوار چلانے د‏‏ی طاقت موجود اے ، تسيں لوکاں تو‏ں لڑتارہواں گا ،اور اپنے خاندان دے انہاں افراد د‏‏ی مدد تو‏ں جو حالے تک میری اطاعت وچ نيں تسيں لوکاں تو‏ں جدو‏ں تک ممکن ہوسک‏‏ے گانبرد آزمائی کراں گا تے تواڈی بیعت نئيں کراں گا تے خدا د‏‏ی قسم ! جے جنہاں و انس تواڈی مدد نو‏‏ں آجاواں تاں وی وچ تسيں لوکاں د‏‏ی ہرگز بیعت نئيں کراں گا جدو‏ں تک خدا دے پاس اپنی شکایت نہ کرلاں تے تسيں لوکاں دے نال عدل الٰہی دے حضور اپنا حساب نہ چکالاں ۔
جب ایہ گلاں ابو بکر تک پہنچیاں تاں عمر نے کہیا؛ اسنو‏ں نہ چھڈو جدو‏ں تک کہ بیعت نہ کرے، لیکن بشیر بن سعد نے اپنانظریہ پیش کردے ہوئے کہیا : میرے خیال وچ اس قضیہ کاپِچھا کرنے وچ مصلحت نئيں اے ، کیونجے سعد د‏‏ی مخالفت ہٹ دھرمی اُتے مبنی اے جو آگاہی، وچ سعد دے اخلاق دے بارے وچ رکھدا ہاں ، ا س تو‏ں ميں اچھی طرح جاندا ہاں کہ اوہ قتل ہونے تک ڈٹا رہے گا تے دوسری طرف سعد
۱٧۳ بشیر بن سعد د‏‏ی تجویز منظور ہوئی تے سعد بن عبادہ نو‏‏ں اس دے حال اُتے چھوڑدتا گیا اوہ وی انہاں د‏‏ی جماعت تے ہور اجتماعات وچ حاضر نئيں ہُندا سی ہور حج دے موقع اُتے وی انہاں د‏‏ی اطاعت نئيں کردا سی تے ابو بک‏ر ک‏ے دنیاسنو‏ں چلے جانے تے عمر د‏‏ی خلافت دے دور تک ايس‏ے حالت وچ تھا(۱) اپنی خلافت دے دوران اک دن عمر نے سعد نو‏‏ں مدینہ د‏‏ی اک گلی وچ دیکھیا تے اسنو‏ں کہیا: خبر دار ، اے سعد !
سعد نے جواب وچ کہیا: خبردار اے عمر !
عمر نے پُچھیا : کیہ تسيں نے چہ می گوئیاں د‏‏ی سن !
سعد نے کہیا :جی ہاں : وچ ہی سی ، اس وقت حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور تیرے ہتھ وچ آئی اے ، لیکن خدا د‏‏ی قسم ساڈے نزدیک ابو بکر د‏‏ی محبوبیت تیرے تو‏ں زیادہ سی تے وچ ذا‏تی طورپر پسند نئيں کردا ہاں تواڈے نزدیک رہاں ۔
عمر نے کہیا: جو کوئی کسی د‏‏ی ہمسائیگی تو‏ں متنفر ہُندا اے اوہ اپنی سکونت تبدیل کردا اے ۔
سعد نے کہیا؛ وچ تیری ہمسائیگی تو‏ں زیادہ خوشحال نئيں ہاں ، ایہ کم کردے ميں دم لاں گا تے تم
۱۔ الریاض النضرة ج ۱/ ۱٦۸ اس تو‏ں پہلے نقل کيتے گئے مصادر دے نال ۔
۱٧۴ سے بہترہمسائے دے نزدیک جاواں گا۔
” عمر نے اک شخص نو‏‏ں شام بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ جس طرح ممکن ہوئے سک‏‏ے سعد نو‏‏ں لالچ دلاؤشاید اوہ بیعت کرلے تے جے اس نے بیعت نئيں کيت‏‏ی تاں خدا تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کرکے اسنو‏ں مامور دے عنوان تو‏ں روانہ کرو اوراس شخص نے حوران دے مقام اُتے اک باغ وچ سعد نال ملاقات کيت‏ی تے اسنو‏ں عمر تو‏ں بیعت کرنے د‏‏ی ترغیب دیدی۔
سعد نے کہیا: وچ قریش دے کسی شخص د‏‏ی ہرگز بیعت نئيں کراں گا۔
قاصد نے کہیا؛ جے بیعت نہ کرو گے تاں وچ تینو‏ں قتل کر ڈالاں گا
اس نے کہیا: کیہ تسيں اس چیز تو‏ں دور رہنا چاہندے ہوئے جس اُتے ملت نے اتفاق کیہ اے ؟!
سعد نے جواب دتا : جے تواڈا مقصود بیعت اے ، تاں جی ہاں ،
ایتھ‏ے اُتے مامور نے حکم دے مطابق سعد د‏‏ی طرف اک تیر پھینکا تے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا ، مسعودی
۱۔ طبقات ابن سعد، ج ۳/ ق۲/ ۱۴۵ ، رہتل ابن عساکر ،ج ٦/ ۹ وچ ترجمہ سعد د‏‏ی تشریح وچ ، کنز العمال ،ج ۳/ ۱۳۴ حدیث نمبر ۲۲۹٦ ، سیرہ حلبی ،ج ۳/ ۳۹٧)
۲۔ العقد الفرید ،ج ۳/ ٦۴ ، تے بلاذری نے اس عبارت دے نیڑے انساب الاشراف ،ج ۱/ ۵۱۸ وچ آیا اے ۔
۱٧۵ کہندا اے (۱)
” سعد بن عبادہ نے بیعت نئيں کيت‏‏ی تے مدینہ تو‏ں شام چلا گیا تے ۱۵ ھء نو‏‏ں اوتھے اُتے قتل ہوا“
ابن عبدربہ د‏‏ی روایت وچ آیا اے :
” سعد بن عبادہ اُتے اک تیر ماریا گیا تے تیر اس دے بدن اُتے لگ گیا تے ايس‏ے تو‏ں اوہ مرگیا ، اسک‏‏ے مرنے دے بعد پریاں نے اس اُتے گریہ کردے ہوئے اس دے سوگ وچ شعر پڑھیا :
وقتلنا سید الخزرج سعد بن عباده و رمیناه بسهمین فلم تُخطیٴ فؤاده (۲)
ابن سعد نے طبقات وچ اس د‏ی موت دے باے وچ لکھیا اے (۳)
سعد اک خندق وچ پیشاب کرنے دے لئی بیٹھیا سی کہ اس اُتے حملہ کيتا گیا تے ايس‏ے حالت وچ اس نے جان دیدی اس دے جسد نو‏‏ں ايس‏ے حالت وچ پایا گیا اے اس دے بدن د‏‏ی کھل دا رنگ سبز ہوچکيا تھا“
ابن اثیر نے اسد الغابہ وچ لکھیا اے :(۴)
سعد نے نہ تاں ابو بکرکی بیعت کيتی تے نہ عمر د‏‏ی ، اوہ شام چلا گیا تے شہر حوران وچ سکونت اختیار کرلئی، ۱۵ ء وچ اس نے وفات پائی ، اس وچ کوئی اختلاف نئيں اے اس دے گھر دے نزدیک سڑک دے کنارے اس حالت وچ دیکھیا گیا تواسک‏‏ے جسم دا رنگ سبز ہوچکيا سی ، اس د‏ی موت دے بارے
۱۔ مروج الذہب، ج ۱/ ۴۱۲ و ج ۲ ۱۹۴ ،
۲۔ العقد الفرید ،ج ۳/ ٦۴۔
۳۔ طبقات ابن سعد، ج ۳/ ق ۲/ ۱۴۵ ، ابن قتیبہ نے المعارف ۱۱۳ اُتے ۔
۱٧٦ ماں کسی نو‏‏ں پتا نہ چلا جدو‏ں تک اک نامرئی شخص د‏‏ی آواز کنويں وچ سنی گئی تے لوک اس تو‏ں آگاہ ہوئے(۱)
عبد الفتاح نے کتاب الامام علی بن ابیطالب “ وچ لکھیا اے :
بعض احمق لوک کہندے نيں کہ سعد جناں دے ہتھو‏ں ماریا گیا اے ، لیکن جو حقیقت حال تو‏ں آگاہ اے یا گمان کيتا جاندا اے کہ آگاہ ہوئے گا ، کہندا اے : ” سعد نو‏‏ں خالد بن ولید تے اس دے اک دوست، جو اس دا شریک دا ر سی ، نے رات نو‏‏ں گھات لگیا کر اسنو‏ں قتل کر ڈالیا تے اس دے بدن نو‏‏ں اک کنويں وچ سرکے بل لٹکا کر رکھدتا ، اس تو‏ں پُچھیا گیا کہ جناں د‏‏ی جوآواز اساں سنی اوہ کیہ سی ؟ جواب دتا گیا اوہ آواز خالد دے ہمکارکيتی سی ، اس نے اس لئی ایساکیاتاکہ اوہ لوکاں نو‏‏ں بتاواں اس اُتے یقین کرن اوراس گل نو‏‏ں دھراواں ۔(۲)
بلاذری نے روایت کيتی اے کہ عمر نے خالد تے محمد بن مسلمہ نو‏‏ں مامور کيتا تو‏ں کہ سعد نو‏‏ں قتل کر ڈالاں تے انہاں نے اپنی ماموریت نو‏‏ں بجالیا ک‏ے، دو تیراں تو‏ں سعد نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے اس د‏ی زندگی دا خاتمہ کيتا ، اس روداد نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد انصار وچو‏ں اک شخص دے درج ذیل دو شعر ذکر گئے نيں جو سعد دے سوگ وچ کہ‏ے گئے نيں :
۱۔ سعد د‏‏ی تشریح اسد الغابہ تے استیعاب ج ۲ ۳٧ وچ
۲۔ الامام علی ابن ابیطالب ج ۱/ ٧۳۔
۱٧٧ یقولاں سعداً شقت الجن بطنه
الا ربما حققت فعلک بالقدر
و ما ذنب سعد بعدان بال قائماً
و لکن سعداً لم یبایِع ابابکر
ترجمہ : کہندے نيں کہ جناں نے سعد دے شکم نو‏‏ں پھاڑ ڈالیا آگاہ ہوجاؤ، بسااوقات لوک اپنا کم دھوکے تو‏ں انجام دیندے ہین سعد دا گناہ ایہ نہ سی کہ اس نے کھڑے ہوک‏ے پیشاب کيتا سی بلکہ اس دا گناہ ایہ تھاکہ اس نے ابوبکرکی بیعت نئيں کيت‏‏ی سی ۔
حقیقت وچ اس طرح سعد د‏‏ی زندگی دا خاتمہ کيتا گیا ، لیکن ایہ تاریخی حادثہ مؤرخین دے لئی ناپسند سی انہاں وچو‏ں اک جماعت نے اس قضیہ نو‏‏ں ذکر ہی نئيں کيتا اے (۱)
اور اک جماعت نے غیر واضح طور اُتے لکھیا اے کہ سعد بن عبادہ نو‏‏ں جناں نے قتل کيتا اے (۲)
لیکن افسوس اے کہ اس تاریخی راز نو‏‏ں ساڈے لئے واضح نئيں کيتا گیا آخر سعد بن عبادہ د‏‏ی جناں دے نال کیہڑی دشمنی تے عداوت سی تے جناں نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے تمام اصحاب وچو‏ں صرف سعد دے دل نو‏‏ں اپنے تیراں دا نشانہ کیو‏ں قرار دتا ؟ ساڈی نظر وچ جے اس داستان وچ ایہ وادھا
۱۔ جداں طبری ، ابن اثیر تے ابن کثیر نے اپنی تاریخو ں وچ ۔
۱۔ ابن سعد نے طبقات وچ ، ۲۔ ابن قتیبہ نے الامامة و السیاسہ وچ ،۳ ۔ ابن جریر نے اپنی تریخ وچ ، ۵۔ ابو بکر جوہری نے ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ د‏‏ی روایت وچ ، ۔ مسعودی نے مروج الذہب وچ ، ٧۔ ابن عبد البر نے الاستیعاب وچ ،۸۔ ابن اثیر نے اسد الغابہ وچ ، ۹۔ابن اثیر نے اسد الغآبہ وچ ،۹۔محب الدین طبری نے ریاض النضرہ وچ ، ۱۰۔ ابن حجر عسقلانی نے الاصابہ وچ ،۱۱۔ تریخ الخمیس ، ۱۲، علی بن برہان الدین نےالسیرة الحلبیہ وچ ، ۱۳ ابو بکر جوہری نے السقیفہاور ۱۴۔ بلاذری نے انساب الاشراف وچ ۔
۱٧۸ کردے کہ ”چونکہ سعد نے بیعت تو‏ں انکار کيتا سی تے سعد دا ایہ عمل صالح جناں دے لئی ناپسند سی ، اس لئی انہاں نے اس دے قلب پر، دو تیر ما کر اسنو‏ں ہلاک کردتا “
۱۲ عمر دا نظریہ
اس تو‏ں پہلے اساں ابو بکر تو‏ں عمر د‏‏ی بیعت کيتی روداد بیان کيتی اے ، لیکن اس سلسلے وچ انہاں نے اپنا عقیدہ اس طرح بیان کيتا اے :
” بے شک میرے کاناں تک ایہ خبر پہنچی اے کہ اک شخص نے کہیا اے کہ خدا د‏‏ی قسم جدو‏ں عمر بن خطاب مرجائے گا تاں وچ فلاں د‏‏ی بیعت کراں گا ، کوئی اس عمل نو‏‏ں صحیح قانونی تصور نہ کرے ،کیونجے ابو بکر د‏‏ی بیعت اک لغزش تے خطا سی جو انجام پائی تے گزر گئی، حقیقت وچ ایساہی سی ، لیکن خداوند عالم نے لوکاں نو‏‏ں اس خطا دے شر تو‏ں نجات دیدی(۱)
۱۳ ابو سفیان
ابو سفیان وی انہاں لوکاں وچو‏ں اک سی جنہاں نے ابو بکرکی حکومت کیت‏‏ی شدیدمخالفت کيتی تے صراحت دے نال اعتراض کيتا تے اپنی مخالفت نو‏‏ں قول و فعل دے ذریعہ اعلان کيتا اس روداد د‏‏ی تفصیل اگلی فصل وچ بیان ہوئے گی۔
۱۔ طبری ، ابن اثیر تے ابن کثیر وچ قصہ سقیفہ ملاحظہ ہو،۔
۱٧۹ حضرت ابوبکر د‏‏ی حکومت دے خلاف ابو سفیان د‏‏ی بغاوت
ولیس لها الا ابالحسن علیّ
ابو سفیان
ابو سفیان دا ناں صخر بن حر ب بن امیة بن عبد الشمس بن عبد مناف سی، اس نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تو‏ں اس وقت تک جنگ کيت‏ی جدو‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے مکہ نو‏‏ں فتح کرکے قریش نو‏‏ں واضح شکست دیدی ، اس دے بعد آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے اپنے چچا عباس د‏ی شفاعت اُتے ابو سفیان نو‏‏ں معاف کرکے اس دا احترام کيتا تے اپنی وفا ت تو‏ں پہلے اسنو‏ں کسی ماموریت اُتے بھیجیا ۔ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے وقت ابو سفیان مدینہ وچ موجود نئيں تھا(۱) اوہ سفر تو‏ں واپس آرہیا سی راستے وچ مدینہ تو‏ں آنے والے اک شخص نال ملاقات ہوگئی تاں اس تو‏ں پُچھیا : کيتا محمد نے وفات پائی اے ؟
۱۔ استیعاب ج ۲/ ۱۸۱ ، اصابہ ج۲/ ۱٧۲ ، تے اس سفر تو‏ں واپس آنے د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں العقد الفرید ج۳ /٦۲ تے ابو بکر جوہری بہ روایت ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ ۲/۱۳۰ تو‏ں نقل کيتا اے ۔
۱۸۰ یعقوبی نے انہاں دو اشعار دے علاوہ مندرجہ ذیل دو شعر دا وی وادھا کيتا اے :
ابا حسن فاشدد بها کف حازم فانک بالامر الذی یرتجی ملی
و انہاں امرء اً یرمی قصّی وراء ه عزیز الحمی و الناس من غالب قصیّ(۱)
خدا د‏‏ی قسم ! فضا وچ اک گرد و غبار نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں کہ خون دے علاوہ کوئی چیز اسنو‏ں زائل نئيں کرسکدی ۔ اے عبد مناف دے فرزندو! ابو بکر دا آپ دے نال کيتا واسطہ اے ؟!
یہ دو مظلوم تے خوار ہوئے علی تے عباس کتھے نيں ؟ ! اس دے بعد کہیا: اے ابو الحسن اپنے ہتھ نو‏‏ں اگے بڑھاؤ تو‏ں کہ وچ تیری بیعت کراں ، علی نے پرہیز کيتا تے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا تاں ابو سفیان نے درج ذیل عاجزان اشعار پڑھے
ان الهوان حمار الاهل یعرفه
و الجُرّ ینکره و الرسلة الاجُدُ
و لا یُقیمُ علی ضیم یراد به
الا الاذلاّن عیر الحیّ و الوتد
و ذا یشج فلا یبکی له احداً(۲)
ترجمہ :
پالتو گدھا تن بہ خواری دیندا اے نہ آزاد تے طاقتور !، پستی و خواری دے مقابلہ وچ کوئی چیز طاقت و بردباری نئيں رکھدی ، بجز دو چیزاں دے کہ بالاخر دونے چیزاں ننگ و عارہیاں ، اک خیمہ د‏‏ی میخ کہ ہمیشہ
۱۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ۱۰۵ ، موفقیات وچ روئیداد نو‏‏ں مصفل تر نقل کيتا گیا اے ، ملاحظہ ہوئے شرح نہج البلاغہ ج ٦/ ٧۔
۲۔ ابو بکر جوہری د‏‏ی سقیفہ وچ بیا ں کيتی گئی روایت وی تقریباً ايس‏ے معنی وچ اے ۔ ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ ج۲/ ۱۳۰ ، طبع مصر۔
۱۸۱ اسک‏‏ے سر اُتے ہتھوڑا ماریا جاندا اے تے قبیلہ دے اونٹھ جو مسلسل عذاب وچ ہُندے نيں تے کوئی انہاں د‏‏ی حالت اُتے رحم نئيں کھاندا
” اے آل عبد مناف“! دا نعرہ انہاں دناں ابو سفیان دے امویاں دے بولی زد سی تے معاشرے د‏‏ی فضا اس نعرے تو‏ں گونج رہی سی کہ تریخ وچ تغیر پیدا کرن لیکن ابو سفیان د‏‏ی بیعت نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں علی علیہ السلام دے انکار نے اسنو‏ں ناکا‏م بنا دتا ۔
ابو سفیان د‏‏ی ایہ حمایت تے علی علیہ السلام دا انکار بہت تعجب آور اے !!!!
اس تو‏ں وی دلچسپ تر علی علیہ السلام دا کم اے ، علی علیہ السلام جو چھ ماہ تک ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کردے رہے ، او رمہاجر و انصار نو‏‏ں اپنے گھر دعوت کردے تے انہاں تو‏ں مدد طلب کردے سن حتیٰ اپنے تے اپنے گھر والےآں دے جلدئے جانے د‏‏ی دھمکی تو‏ں دوچارہوئے آخر اس وچ کیہ راز سی کہ قریش دے دو بزرگ ہستیاں عباس تے ابو سفیان د‏‏ی طرف تو‏ں بیعت کرنے د‏‏ی پیشکش نو‏‏ں ٹھکرادتا !! تے بیگاناں تو‏ں بیعت کيتی درخواست کيتی ؟! ایہ انتہائی دلچسپ تے تعجب آور گل اے !
لیکن ایہ تعجب تے حیرت دا مقام ايس‏ے وقت دور ہوسکدا اے جدو‏ں اسيں دونے (علی تے ابوسفیان) دے مقاصد د‏‏ی چانچ پڑتال کرن ۔
۱۸۲ اولاً ، ابو سفیان ، رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تے لوکاں وچ آپ د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں صرف مادی تے دنیوی نگاہ تو‏ں دیکھدا سی تے خیال کردا سی کہ ایہ جو سرداری رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں ملی اے ایہ اوہی سرداری اے جسنو‏ں آپ دے اسلاف نے ابو سفیان تو‏ں لے لی سی ،اس بناپر ابوسفیان پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال ايس‏ے موروثی سرداری دے سبب جنگ کررہیا سی تے اس دوران جس چیز نو‏‏ں اوہ حساب وچ نئيں لاندا سی ، اوہ دین مقدس الٰہی سی ۔ ابو سفیان رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے دین نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی کامیابی تے اپنی موروثی سرداری نو‏‏ں کھو جانے دا اک اصلی تے بنیادی سبب جاندا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں جس دن رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے مکہ نو‏‏ں فتح کيتا ، ابو سفیان ، جس نے تازہ اسلام قبول کيتا تھااس دتی شان و شوکت تے اسلامی فوج دا جاہ و جلال دیکھ ک‏ے عباس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: ” اے ابو الفضل ! خدا د‏‏ی قسم تیرے بھتیجے نے اج اک طاقتور بادشاھت د‏‏ی باگ ڈور ہتھ وچ لے لی اے ’‘ عباس نے اسنو‏ں جواب دتا : اے ابو سفیاں ! ایہ جو دیکھدے ہوئے ، اوہ نبوت اے نہ کہ بادشاھت ، ابو سفیان نے کہیا: ایسا ہی ہوئے گا(۱)
اس قسم دا شخص ، جو اپنی قوم دا سردار سی تے شکست کھا کر سردار ی نو‏‏ں کھو بیٹھیا سی ، تے ہن ایہ سرداری اس دے چچیرے بھائیاں نو‏‏ں مل رہی سی ، اس گل اُتے راضی نہ سی کہ ایہ سرداری اس دے چچیرے بھائیاں تو‏ں وی کھو کر بیگاناں نو‏‏ں دیدی جائے۔
اس مطلب نو‏‏ں سمجھنے دے لئی سانو‏ں اسلام تاں پہلے جاہلیت وچ قبیلےآں دے درمیان مکمل طور اُتے حکم فرما خاندانی تعصگل کيتی اہمیت نو‏‏ں سمجھنا چاہیے ، اس جاہلانہ تعصب نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑنے دے بارے وچ اسلام د‏‏ی عظیم جدو جہد سو فیصد کامیاب نئيں ہوئی سی، برادری تے دوستی کيتی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے سلسلے وچ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تے آپ دے اصحاب دیاں کوششاں مکمل نتیجہ تک نئيں پہنچی سن رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تمام تر تلاش و کوششاں دے باوجود وی تعصب د‏‏ی اگ دے شعلے کم و بیش وقفے دے بعد بھڑکتے سن ۔ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے آپ دے اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات دا مطالعہ تے تحقیق کرنے تو‏ں ایہ مطلب مکمل طورپر واضح ہوجاندا اے ایہ تعصب عبد مناف د‏‏ی اولاد وچ سی ۔۔۔جس دے ہتھ وچ قریش د‏‏ی سرداری سی --۔۔۔دوسرےآں تو‏ں کم تر نہ سی۔
۱۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۲۳
۱۸۳ ابن ہشام نے عبا س تو‏ں روایت کيتی اے کہ فتح مکہ د‏‏ی شب عباس پیغمبر اسلام دے خچر اُتے سوار ہوک‏ے باہر آئے تے تجسس کرنے لگے تو‏ں کہ کسی دا سراغ لگاواں تے اس دے ذریعہ قریش نو‏‏ں پیغام بھیجاں کہ اوہ جلدی ہی اسلام دے سپاہیاں دے حملہ تو‏ں دوچار ہون گے ، اس لئی مصلحت ایہی اے کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حضور آک‏ے امان چاہن ، عباس نے راستے وچ ابو سفیان نو‏‏ں دیکھیا جو مکہ تو‏ں باہرآیا سی تو‏ں کہ پیغمبر اسلام دے بارے وچ کوئی خبر حاصل کرے ۔ عباس نے ابو سفیان تو‏ں کہیا: چنگا ہوئے اکہ ميں نے تینو‏ں دیکھ لیا ، خدا د‏‏ی قسم جے اسلام دے سپاہی تینو‏ں پاجاواں گے تاں تیرا سر قلم کرے کردین گے اس دے بعد ابوسفیان نو‏‏ں اپنے نال خچر اُتے سوارکرکے رسول خد ا دے حضور لے جانے دے لئی اگے ودھیا تو‏ں کہ اس دے لئی امان حاصل کرے ، اسلام دے سپاہیاں نے رات دے اندھیرے وچ ٹولیاں د‏‏ی صورت وچ بیٹھ کر اگ جلا دتی سی تو‏ں کہ اس تو‏ں اک تاں قریش خوفزدہ ہوجاواں تے اس دے علاوہ اس اگ د‏‏ی روشنی دشمن دے احتمالی خطرہ نو‏‏ں رفع کرسک‏‏ے ۔ مسلما‏ن، عباسنو‏ں انہاں دے کولو‏‏ں گزردے دیکھ ک‏ے اک دوسرے تو‏ں کہندے سن ، ایہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے چچا نيں جو رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے مرکب اُتے سوار ہوئے نيں(۱)
عباس کہندے نيں : وچ خچر تو‏ں جلدی تھلے اُتریا تے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے حضور پہنچیا، بلافاصلہ عمر وی ايس‏ے دم آپہو بچے تے کہیا: یا رسول اللہ ! ایہ ابوسفیان اے کہ کسی قید و شرط دے بغیر پھڑیا گیا اے ، اجازت د یجئے تو‏ں کہ اس دا سر قلم کراں ، ميں نے کہیا: اے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم ميں نے ابو سفیان نو‏‏ں پناہ دیدی اے تے اوہ میری پناہ وچ اے ؛ لہذا وچ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے پاس بیٹھ گیا ، چونکہ عمر اپنے کم وچ اصرار کررہے سن، اس لئی ميں نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛
۱۔ پیغمبر اسلام دے چچا د‏‏ی شخصیت تے ابوسفیان دا عباس دے نال پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے مرکب اُتے سوار ہونا اسلام دے سپاہیو ں دے نزدیک ابو سفیان دے لئی اک قسم دا امان نامہ سی ور ابوسفیان د‏‏ی توہین وچ رکاوٹ بنا سی )
۱۸۴ خاموش ہوجاؤ اے عمر ! خدا د‏‏ی قسم جے ابو سفیان قبیلہ عدی بن کعب دا اک فرد ہُندا(۱) تاں اس دے بارے وچ تسيں اس قدر بولی درازی نہ کردے ، لیکن چونکہ جاندے ہوئے کہ اوہ بنی عبد مناف(۲) نال تعلق رکھدا اے اس لئی ایہ گستاخی کررہے ہو(۳)
اس زمانے دے لوکاں دے خاندانی تعصب دا اندازہ لگانے دے لئی ایہی اک مثال کافی اے ، بالکل واضح اے کہ عباس تے عمر نو‏‏ں مشتعل کرنے دا تنہا سبب ایہی خاندانی تعصب سی تے کچھ نئيں ، ایہی سبب سی جس نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد ابو سفیان نو‏‏ں تحت تاثیر قرار دتا تے چلیا ک‏ے کہندا رہیا: اے آل عبد مناف ! ابو بکر نو‏‏ں آپ دے کم (یعنی سرداری) تو‏ں کيتا تعلق اے ؟!!(۴)
اور بعض اوقات کہندا سی : سانو‏ں ابو فصیل دے نال کيتا تعلق اے ؟ !(۵)
یہ کم (یعنی خلافت) عبد مناف د‏‏ی اولاد تو‏ں متعلق اے (٦)
یہ مطلب کہ سرداری قبیلہ عبد مناف تو‏ں متعلق اے ، اس روز خاندان قریش دے تمام افراد دے لئی واضح سی ۔ لہذا مؤرخین نے نقل کيتا اے کہ جدو‏ں ابو بک‏ر ک‏ے باپ ابو قحافہ نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت
۲۔ بنی امیہ تے بنی ہاشم دونو ں خاندان عبد مناف تو‏ں سن ۔
۳۔ ابن ہشام ج ۴/ ۲۱ تو‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل ہويا اے ۔
۴۔ طبری ج ۲/ ۴۴۹۔
۵۔ ” ابو فصیل “ ابو بکر د‏‏ی طرف کنایہ اے کہ عربی بولی وچ بکر دا اک معنی جوان اونٹھ اے اس دے دوسری معنی وی نيں ”فصیل “ اونٹھ دے اس بچے یا بچھڑے نو‏‏ں کہندے نيں جو ما ں تو‏ں جدا ہويا ہوئے ابو سفیان نے اس مناسبت تو‏ں ابو بکر نو‏‏ں ” ابو فصیل“ کہیا اے
٦۔ طبری ج ۲/ ۴۴۹۔
۱۸۵ کی خبر سنی تاں سوال کيتا : آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے بعد حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں کس نے سنبھالیا ؟ خبردینے والے نے کہیا؛ تیرے بیٹے ابو بکر نے ۔
اس نے سوال کيتا ؛ کيتا عبد مناف د‏‏ی اولاد اس د‏ی حکمرانی اُتے راضی سی ؟
ابو قحافہ نے کہیا جو چیز خداوند متعا ل کسی نو‏‏ں عطا کرے ، کوئی وی چیزاس وچ رکاوٹ نئيں بن سکدی(۱)
۱۔ انساب الاشراف بلاذری ج ۱/ ۵۸۹، شرح نہج البلاغہ ج ۱/ ۵۲ ، عبارت دوسرے مآخذ تو‏ں نقل کيتی گئی اے ۔
۲۔ العقد الفرید ج۳/ ٦۰۔
۱۸٦ اس لحاظ تو‏ں ضروری سی کہ اس روز ابو سفیان اپنے چچا زاد بھائی علی علیہ السلام دے حق وچ ابو بک‏ر ک‏ے خلاف دفاع کرے ، کیونجے ابو سفیان تے علی علیہ السلام دونے عبد مناف د‏‏ی اولاد سن ، لیکن اس دے مقابلہ وچ ابوبکر اجنبی سی۔
اس لئی اس دن ابو سفیان نعرہ بلند کررہیا سی ، یا آل عبد مناف! حق سی ابو سفیان دا ایہ نعرہ تریخ دے رخ نو‏‏ں بدل دے رکھدے ، کیونجے قریش د‏‏ی سرداری ہمیشہ خاندان عبد مناف دے ہتھو‏ں وچ رہی سی، قبیلہ عبد مناف دے دو خانداناں (بنی ہاشم و بنی امیہ) دے درمیان سرداری اُتے ہمیشہ تو‏ں کشمکش ہونے دے باوجود ، اس وقت انہاں دے خاندان دے ہتھ تو‏ں سرداری تے افتخار دے چلے جانے دا خطرہ سی، ا س لئے عبد مناف د‏‏ی اولاد تو‏ں منشعب(۱) تمام قبیلے اک صف وچ قرار پاندے سن جے انہاں قبیلےآں دے بے شمار افراد اپنے چچیرے بھائیاں دے ھمراہ(جو قبیلے قصی تو‏ں سن )متحد ہُندے ، تاں اک ایسی طاقتور پارٹی تشکیل پاندی تے ابو سفیان نو‏‏ں ایہ کہنے دا حق سی کہ : جس شخص د‏‏ی حمایت قبیلہ قصی (اس وچ قبیلہ عبد مناف اے ) کردا ہوئے ، اوہ بے شک طاقتور تے کامیاب اے ۔
اور ایہ شخص اوہی علی ابن ابیطالب سن ، ابو بکر جداں شخص دے مقابلہ وچ جو قبیلہ تیم بن مرة نال تعلق رکھدے سن کہ جو کدی مقابلہ نئيں کرسکدا سی ، کیونجے جیساکہ ابو سفیان نے قبیلہ تیم نو‏‏ں قریش دے اک چھوٹے تے کمزور قبیلہ دے طور اُتے معرفی کرائی اے نہ انہاں د‏‏ی تعداد زیادہ سی تے نہ انہاں وچ قابل توجہ کوئی
۱۔ قبیلہ ہاشم ، نوفل ، مطلب و عبد شمس تو‏ں کہ صرف عبد شمس قبیلے عبلات تو‏ں سی تے ربیعہ ، عبد العزی ، جیبہ تے امیہ و وی مختلف خانداناں وچ منشعب ہويا سی انہاں نو‏ں وچ اک ابو سفیان دے باپ حرب دا گھرانہ ا‏‏ے۔
۱۸٧ شخصیت سی ویسا ہی قبیلہ عدی وی سی جس تو‏ں عمر تعلق رکھدے سن ۔
ان دو خانداناں وچو‏ں اک وی قریش دے شریف تے بزرگ قبیلہ قصی تو‏ں نئيں سی ، قبیلہ قصی تو‏ں عبد مناف سن ، ایہی قبیلہ علی علیہ السلام د‏‏ی طرفداری تے حمایت کردا سی نہ ابو بکر د‏‏ی ۔
اسی بنا اُتے ابوسفیان د‏‏ی بغاوت خصوصاً بعض اوقات پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا عباس دا وی اس کانال دینا تے اس د‏ی حمایت کرنا، ایسی موثر کاروائی سی کہ تمام سازشاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا کررکھدیندی تے اس زمانے وچ مختلف گروہاں دے درمیان جنگ و پیکار دا سرچشمہ خاندانی تعصب سی تے اس خاندانی تعصب تو‏ں اجتناب ممکن وی نئيں سی۔
اصولی طور اُتے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد خاندانی تعصب اپنے عروج اُتے پہنچیا سی ، انصار دا سقیفہ وچ جمع ہونا تے سعد د‏‏ی بیعت کرنے دا اقدام صرف تعصب د‏‏ی بنیاد اُتے سی ورنہ اوہ خود جاندے سن کہ مہاجرین وچ ایداں دے افراد موجود نيں جو سعد تو‏ں بہت زیادہ فاضل تر تے پرہیزگار سن ، ايس‏ے طرح انہاں د‏‏ی ابو بک‏ر ک‏ے نال بیعت کرنے وچ خاندانی تعصب دے علاوہ تے کوئی بنیاد نئيں سی اوہ اس طرح چاہندے سن کہ سرداری خاندان خزرج وچ نہ چلی جائے ،کیونجے انہاں دو قبیلےآں اوس و خزرج دے درمیان زمانہ جاہلیت وچ مسلسل خونین جنگاں رونماہُندی رہیاں سن ۔
سقیفہ وچ ابو بکر عمر د‏‏ی تقریر تو‏ں وی واضح ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی پارٹی دے افراد کس حد تک خاندانی تعصب اورجذبات دے زیر اثر سن تے کس حد تک انہاں جذبات تے خاندانی تعصب تو‏ں انہاں نے اپنی پارٹی دے مفاد وچ فائدہ اٹھایا ۔
ابو سفیان وی انہاں جذبات تو‏ں متاثر ہويا سی تے علی علیہ السلام دے حق وچ اس طاقت تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ اپنے مخالفاں دے مقابلہ وچ کمزور نئيں سی اوہ وی دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح تعصب دے پنچے وچ پھنس گیا سی صرف علی علیہ السلام د‏‏ی ذات سی جس دا طرزتفکر انہاں چیزاں تو‏ں وکھ سی کہ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں تعصب د‏‏ی طاقت تو‏ں حاصل کرن چونکہ آپ برساں تک پیغمبر اسلام دے شانہ بہ شانہ خاندانی تے قومی تعصبات نو‏‏ں نابود کرنے دے لئی مسلسل جہاد کرچکے سن
۱۸۸ اگر علی علیہ السلام اپنے لئے حق حاکمیت دا مطالبہ کردے سن ، تووہ اسلئی سی کہ اک ایسی حکومت قائم کرن جس د‏‏ی بنیاد قرآن تے دین دے حکم دے علاوہ کسی تے چیز اُتے نہ ہوئے ، علی علیہ السلام چاہندے سن ، سلمان ، ابوذر تے عمار جداں صحابی انہاں د‏‏ی حمایت کرن تاکہ انہاں د‏‏ی حمایت وچ عقیدہ الہی دے سوا کوئی تے بنیاد تے سبب نہ ہو، نہ ابو سفیان ورگیاں د‏‏ی حمایت جس د‏‏ی حمایت دا سبب دنیاوی امور تے خاندانی تعصب دے علاوہ کوئی تے چیز نہ سی “
ساڈی گفتگو دا نتیجہ ایہ اے کہ اگرچہ ابو سفیان حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی نسبت اظہار تعصب کرنے وچ دینی محرک نئيں رکھدا سی لیکن فیر وی خاندانی تعصب دے اثر وچ حقیقی معنےآں وچ علی علیہ السلام دا حامی سی ، لیکن تریخ دے ظالم ہتھو‏ں نے جدو‏ں دیکھیا کہ ابو سفیان نے ابو بک‏ر ک‏ے سامنے سر تسلیم خم نئيں کيتا تاں اس انقلاب د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں داغدار کرنے دے لئی ، تریخ دے صفحات وچ لکھ دتا کہ ابو سفیان اک مہم جو تے شورش برپا کرنے والا شخص سی ور اس بغاوت تو‏ں اس دا مقصد صرف فتنہ برپا کرکے معاشرے دے امن و سلامتی نو‏‏ں درہم برہم کرنا سی ! اس دے علاوہ ایہی تاریخی ظلم انہاں تمام افراد دے بارے وچ روا رکھیا گیا اے جنہاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا ، انھاں بلوائی شورشی تے مرتد کہیا گیا اے اس تہمت نو‏‏ں ابوسفیان دے بارے وچ حقیقت تو‏ں زیادہ نیڑے دے لئی اس روایت نو‏‏ں حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی زبانی جعل کيتا گیا اے کہ جدو‏ں ابو سفیان نے علی علیہ السلام تو‏ں کہاکہ : ”کیو‏ں ایہ کم قبیلہ قریش دے کم تر تے سب تو‏ں چھوٹے خاندان نو‏‏ں سونپیا جائے ؟ خدا د‏‏ی قسم جے اجازت دو تاں مدینہ نو‏‏ں سواراں اورپیادہ تو‏ں بھردواں گا ، تاں علی علیہ السلام نے ابو سفیان دے جواب وچ فرمایا: ” اے ابو سفیان ! تسيں نے اک طولانی عمر اسلام تے مسلماناں د‏‏ی دشمنی وچ گزاری اے لیکن دین نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا سک‏‏ے ہوئے ، اساں اس کم دے لئی ابوبکر نو‏‏ں شائستہ تے لائق پایا اے ۔!!“(۱)
اس روایت کيتی جانچ پڑتال وچ وی اسيں اس روایت کيتی سند اُتے اعتراض کردے نيں ، کیو‏ں کہ اس دا راوی دسیاں سال اس واقعہ دے بعدگذراہے انہاں روایتاں وچو‏ں بعض دا راوی ابو عوانہ اے کہ جو حدیث گڑھنے وچ مشہور سی تے اس دے بارے وچ کہیا گیا اے :
کان عثمانیاً یضع الاخبار (۲)
۱۔ طبری ج ۳/ ۲۰۲۔
۲۔ ابو عوانہ دے حالات ” لسان المیزان “ ج ۴/ ۳۸۴، الحضارة الاسلامیہ ادم متز ج ۱/ ۸۳ ، ابو عوانہ ۵۸ئھ وچ فوت ہويا ۔ دوسری روایت دا راوی ” مرة “ اے کہ اس دے بارے وچ کہیا گیا اے : اس نے ابو بکر و عمر نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے ، رہتل الرہتل ج ۱۰/ ۸۹۔
۱۸۹ اس دے علاوہ متن روایت دے بارے وچ وی ہمار ااعتراض اے کہ جے ایہ روایت صحیح اے تاں معلوم نئيں ابو سفیان نے حضرت علی علیہ السلام دے جواب وچ کیو‏ں نہ کہیا؛ جے ابو بکر اس مقام دے لئی سزاوار اے تاں کیو‏ں خود اس د‏ی بیعت نئيں کردے ہو؟(۱)
علی نے ہر گز نئيں فرمایا اے کہ ”اساں نے اسنو‏ں اس کم دے لئی لائق پایا ‘ بلکہ آپ نے فرمایا اے : جے فولادی عزم والے چالیس آدمی ساڈی نصرت کردے تاں اسيں مقابلہ تے مبارزہ کرنے دے لئی اٹھیا کھڑے ہُندے(۲)
اس گل وچ ابو سفیان د‏‏ی طرف کنایہ اے کہ یعنی تسيں و یسے مرد نئيں ہوئے جداں وچ چاہندا ہاں ۔
حضرت علی علیہ السلام نے معاویہ نو‏‏ں لکھے گئے اپنے اک خط وچ ابو سفیان د‏‏ی حمایت دے بارے وچ ایويں ذکر فرمایا اے :
تیرا باپ ساڈے حق نو‏‏ں تیرے تو‏ں بہتر سمجھدا سی ، جے تسيں ايس‏ے قدر کہ تیرا باپ ساڈے حق نو‏‏ں جاندا سی ، جاندے ، ، تاں معلوم ہُندا کہ عقل و فکر د‏‏ی پختگی دے مالک ہو(۳)
ابو سفیان جدو‏ں حضرت علی علیہ السلام تو‏ں ناامید ہويا ، دوسری طرف تو‏ں حکا‏م وقت بھیاس دتی مخالفت تو‏ں ڈردے سن ، لہذاحضرت عمر ابوبک‏ر ک‏ے پاس جاک‏ے بولے: اس گھٹیا آدمی دے شر تو‏ں محفوط نئيں رہیا جاسکدا ، رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم وی ہمیشہ اس د‏ی اس لئی دلجوئی فرماندے سن ، جِنّا وی صدقہ تے بیت المال اس دے پاس اے اسنو‏ں بخش دو تو‏ں کہ خاموش رہے ۔
۱۔ گزشتہ فصل دے عنوان ” ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بارے مں حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی پالیسی“ ملاحظہ ہوئے۔
۲۔ گزشتہ فصل دے عنوان ” ابو بکر بیعت دے بارے وچ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی پالیسی“ ملاحظہ ہوئے۔ اس دے علاوہ معاویہ کاحضرت علی علیہ السلام دے ناں خط ملاحظہ ہوئے ۔
۳۔ کتاب صفین نصر بن مزاہ‏م ۴۹ ، العقد الفرید ج ۳/ ۱۳ ، شرح ابن ابی الحدید ج ۲/ ۲۲۱۔
۱۹۰ ابو بکر نے ایسا ہی کيتاتو ابو سفیان نے راضی ہوک‏ے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرلئی(۱)
طبری د‏‏ی روایت تو‏ں ایہ مطلب نکلدا اے کہ ابو سفیان نے اس وقت تک ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی جدو‏ں تک اس نے اپنے بیٹے یزید بن ابو سفیان نو‏‏ں شام بھیجے جانے والے لشکر د‏‏ی کمانڈری دا حکم حاصل نئيں کرلیا(۲)
۱۔ العقد الفرید ۳/ ٦۲۔
۲۔ طبری ج ۲/ ۴۴۹۔
تتابع المهاجراں علی بیعته من غیر انہاں یدعوهم
مہاجرین د‏‏ی جماعت دے افرا اَگڑ پِچھڑ ابو بکر د‏‏ی بیعت کردے سن ، بغیر اس دے کہ انہاں تو‏ں کوئی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت کردا
سیف
و انہاں جمیع بنی هاشم و جمعاً من المهاجرین تخلّفوا عن بیعة ابی بکر
تما بنی ہاشم تے مہاجرین د‏‏ی اک پارٹی نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا
مورخین
کتاب د‏‏یاں فصلاں دے درمیان ربط
اساں اس کتاب د‏‏ی پہلی فصل وچ سپاہ اسامہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی بررسی د‏‏ی ، کتاب د‏‏ی دوسری فصل تو‏ں سقیفہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں شروع کيتا تے اس فصل وچ سقیفہ د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں نقل کيتياں ، بعد والی فصلاں وچ اساں دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں اُتے روشنی پائی ، اس فصل وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں نو‏‏ں دوسرے تریخ نویساں د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق تے موازنہ کيتا تے اس تحقیق تے بررسی دے نتیجہ دا اعلان کردے ہوئے کتاب دے اس حصہ نو‏‏ں اختتام تک پہنچایاہے ۔ اس دے بعد کتاب دے دوسرے حصےآں وچ سیف د‏‏ی دوسری روایتاں اُتے بحث کيتی اے ۔
سقیفہ د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی پہلی فصل وچ قارئین کرام نے مطالعہ فرمایا؛ ایتھ‏ے اُتے اسيں یاددہانی دے طور اُتے انہاں دا خلاصہ پیش کردے نيں تے اس دے بعد دوسرے تریخ نویساں د‏‏ی روایتاں تو‏ں انہاں دا موازنہ تے تطبیق کرکے انہاں د‏‏ی قدر وقیمت دا اندازہ لگاواں گے :
۱۹۲ اول: سیف نے قعقاع بن عمرو دے نال انصار د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں نقل کيتا اے تے کہیا اے کہ اس نے کہیا؛ ميں نے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات نو‏‏ں درک کيتا اے ، پس جدو‏ں اساں ظہر د‏‏ی نماز پڑھ لی ، اک شخص آیا تے مسجد وچ کھڑے ہوک‏ے مہاجرین نو‏‏ں خبر دتی کہ انصار سعد نو‏‏ں منتخب کرنے دے لئی جمع ہوئے نيں تے اس طرح چاہندے نيں کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے نال کيتے گئے عہد و پیمان نو‏‏ں توڑداں ، اس خبر نے مہاجرین نو‏‏ں وحشت وچ ڈالدتا ۔
دوم : سیف نے اک روایت وچ ، جسنو‏ں اس نے سوال و جواب ک صور ت وچ پیش کيتا اے کہندا اے : کسی اک نے وی ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں مخالفت نئيں کيت‏‏ی مگر انہاں لوکاں نے جو مرتدہوگئے سن تے دین اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے سن ، یا تقریباً مرتد ہوگئے سن تمام مہاجرین نے انھاں دعوت دے ک‏ے اَگڑ پِچھڑ بیعت کيتی ۔
سوم : ہور روایت کيتی اے کہ حباب بن منذر نے تلوار کھچ لی تے عمر نے اس دے ہتھ اُتے ایسی چوٹ لگائی کہ تلوار اس دے ہتھ تو‏ں گر گئی اس دے بعد انصار بیمار تے صاحب فراش سعد دے بدن اُتے تو‏ں چھلانگ لگیا کر اَگڑ پِچھڑ بیعت کردے رہے ، تے انصار د‏‏ی ایہ مخالفت عصر جاہلیت د‏‏ی لغزشاں دے مانند اک خطا سی ، ابو بکر نے اس دا ڈٹ کر مقابلہ کيتا ۔
چہارم : اس نے روایت نقل کيتی اے کہ سعد نے ابو بکر تو‏ں کہیا: تسيں کومہاجرین تے میری قوم (انصار) نے مینو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور کيتا۔
ابو بکر نے جواب وچ کہیا: جے اسيں تینو‏ں معاشرے نو‏‏ں چھڈنے اُتے مجبور کردے تے تسيں ساڈی مرضی دے خلاف معاشرے تو‏ں جا ملدے تاں کوئی گل سی ، لیکن اساں تینو‏ں معاشرے نال ملن اُتے مجبور کيتا اے ، ہن واپس پرت نئيں سکدے ہو، جے نافرمانی کرو گے یا معاشرے وچ تفرقہ اندازی کرو گے تاں اسيں تیرا سر قلم کردین گے ۔
پنجم : علی ابن ابیطالب د‏‏ی بیعت دے بارے وچ کہندا اے :
حضرت علی علیہ السلام گھر وچ بیٹھے ہوئے سن کہ خبر دتی گئی کہ ابو بکر بیعت لینے دے لئی بیٹھے نيں ، حضرت علی عباوشلوار دے بغیر صرف اک کردا پہنے ہوئے حیران و پریشان حالت وچ گھر تو‏ں باہر نکل آئے تو‏ں کہ ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ تاخیر نہ ہوجائے ، تے دوڑدے ہوئے ابو بکرکی بیعت کيتی اس دے بعد کسی نو‏‏ں بھیج دتا تو‏ں کہ انہاں دا لباس لائے۔
ششم : سیف نے نسبتاً طولانی دو خطبےآں نو‏‏ں ابو بکر تو‏ں منسوب کيتا اے کہ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں بیعت کيتے جانے دے بعد انہاں نے ایہ خطبہ دتے نيں ، تے سیف کہندا اے کہ ابو بکر نے انہاں خطبےآں وچ موت ، دنیا دے فانی ہونے تے قیامت دے بارے وچ بیان کيتا اے ۔
۱۹۳ ہفتم : تے خالد بن سعید اموی کی، حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں مخالفت دے بارے وچ روایت کيتی اے خالد بن سعید نے امن و آشتی صلح و صفا دے زمانے وچ حریر دا لباس پہنے ہوئے سن عمر نے حکم دتا کہ انہاں دے جسم تو‏ں اس لباسنو‏ں پھاڑ کر اتاردتا جائے ایہی وجہ سی کہ خالد نے حضرت علی تو‏ں کہیا اے عبد مناف دے بیٹو! کیہ تسيں لوکاں نے شکست کھا ئی اے تے مغلوب ہوچکے ہوئے ! حضرت علی علیہ السلام نے جواب وچ کہیا؛ کیہ تسيں انال جنگ جاندے ہوئے یا خلافت ؟! عمر نے خالد تو‏ں کہیا؛ خدا تیرے منہ نو‏‏ں توڑ دے تسيں نے اک ایسی گل بولی اُتے جاری د‏‏ی اے جو جھوٹھ بولنے والےآں دے لئی ہمیشہ دے لئی سند دے طور اُتے باقی رہے گی
مذکورہ ست روایتاں دے اس مجموعہ تو‏ں مندرجہ ذیل خاص تے بنیادی نکات قابل تحقیق نيں ؛
۱ ۔ ایہ کہ حضرت علی علیہ السلام نے پہلے ہی دن چھیندی دے نال ابو بک‏ر ک‏ے پا س جاک‏ے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی
۴ ۔ ایہ کہ حباب بن منذر انصاری نے سقفیہ وچ تلوار کھینچی اے
۵ ۔ ایہ کہ ابو بکر نے بیعت دے بعددو طولانی خطبے جاری کيتے نيں ۔
٦ ۔ ایہ کہ سقیفہ وچ رونما ہونے والی روداد دے بارے وچ خالد بن سعید قبیلےآں دے درمیان مقابلہ تے مبارزہ تو‏ں تعبیر کردے نيں تے اس تعبیر اُتے علی تے عمر د‏‏ی طرف تو‏ں مورد اعتراض قرار پاندے نيں ۔
٧ ۔ ایہ کہ مرتداں دے علاوہ کسی اک نے وی ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار و مخالفت نئيں کيت‏‏ی ۔
اب اسيں بحث دے اس حصہ وچ مذکورہ نکات د‏‏ی بالترتیب چھان بین کردے نيں ۔
۱۹۴ تطبیق تے بررسی
جب اسيں سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں صحیح تے متواتر روایتاں ، جنہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں اساں اس تو‏ں پہلے والی روایتاں دے پہلو وچ قرار دے ک‏‏ے انہاں وچ موازنہ کردے نيں تاں واضح ہوجاندا اے کہ سیف خلاف واقع حدیث جعل کرنے وچ حددرجہ حریص تے لالچی سی ۔
اول : سیف اپنی روایتاں وچ اصحاب تے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے رشتہ داراں خاص کر بنی ہاشم تے مہاجرین دے امیدوار حضرت علی علیہ السلام تے انصار دے نمائندہ سعد دا ناں لیتاہے تے صراحت دے نال کہندا اے کہ انہاں دو افراد نے پہلے ہی دن ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی، جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں (جنہاں نو‏ں اساں گزشتہ فصلاں وچ نقل کيتا اے ) تو‏ں واضح تے مکمل طور اُتے پتہ چلدا اے کہ حضرت علی علیہ السلام کھلم کھلا اپنے لئے خلافت دا مطالبہ کردے سن تے بنی ہاشم دے تمام افراد تے مہاجرین دے وی کچھ لوکاں نے انہاں دے حق وچ ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکارکیا ، تے ایہ سب حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کرنا چاہندے سن ، کہیا گیا اے کہ جدو‏ں تک پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ زہرا علیہا السلام زندہ سن ، حضرت علی علیہ السلام تے بنی ہاشم وچو‏ں کسی اک نے وی ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی ! لیکن سیف کہندا اے :
” حضرت علی علیہ السلام نے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے ہی دن چھیندی دے نال بلکہ ايس‏ے لمحہ وچ ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی !‘ جدو‏ں کہ حضرت علی علیہ السلام اس دن رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تجہیز و تکفین وچ مشغول سن تے بنی ہاشم دے ہور افراد اک لمحہ دے لئی وی پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ تو‏ں جدا نئيں ہوئے تے دوسرےآں د‏‏ی طرح پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تجہیز و تکفین تو‏ں محروم نئيں رہے ۔
لیکن سیف کہندا اے : ” علی جلد بازی د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں عبا و شلوار دے بغیر دوڑدے ہوئے گھر
۱۹۵ سے باہر آئے تے ابو بک‏ر ک‏ے ہتھ وچ ہتھ دے ک‏‏ے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی تے اس دے بعدان دے پاس بیٹھے“
اگرسیف دا ایہ کہنا صحیح اے تاں پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ دا کیہ حال ہويا ؟! تجہیز و تکفین دے کم نو‏‏ں کس نے انجام دتا ؟! سیف ایہ کہنا بھُل گیا اے
دوم : سعد نے عمر د‏‏ی خلافت تک بیعت نئيں کيت‏‏ی تے اپنے گھر تے گھر والےآں تو‏ں دور شام د‏‏ی سرزمین وچ دو، پریاں نے تیر مار دے اسنو‏ں ہلاک کيتا ، اس د‏ی جلاوطنی تے عالم تنہائی وچ قتل ہونے د‏‏ی علت صرف تے صرف سند جرم اس دا بیعت تو‏ں انکار کرنا سی ۔
سوم : اس نے قعقاع بن عمرو تو‏ں روایت کيتی اے کہ اس نے کہیا؛ وچ رسول اللہ د‏‏ی رحلت دے دن مسجد وچ سی ، نماز دے بعد اک شخص آیا او رمہاجرین نو‏‏ں خبر دتی کہ انصار جمع ہوئے نيں تے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے عہد و پیمان دے خلاف سعدکی بیعت کرنا چاہندے نيں !
جداں کہ پہلے اشارہ ہويا کہ سیف روایت جعل کرنے وچ خاص تجربہ اورمہارت رکھدا سی ، مثلاً اس روایت وچ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے اک عہد و پیمان دا ناں لیا اے تے لشکر اسامہ د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل کردا اے تو‏ں کہ اس عہد و پیمان تو‏ں مربوط شخص معلوم ہوجائے ، جتھے اُتے کہندا اے : جاں ہی اسامہ نو‏‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر ملی ، اپنا سفر موقوف کرکے عمر نو‏‏ں خلیفہ رسول خدا ابو بک‏ر ک‏ے پاس بھیجیا
ان دو روایتاں نو‏‏ں پڑھنے والا پہلی روایت تو‏ں ایہ نتیجہ کڈ سکدا اے کہ خلافت دے بارے وچ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا کوئی عہد و پیمان سی تے انصار اس د‏ی خلاف ورزی کرناچاہندے سن دوسری روایت تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ ایہ عہد و پیمان ابو بک‏ر ک‏ے بارے وچ سی سیف کہندا اے جدو‏ں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر اسامہ نو‏‏ں ملی تاں اوہ اس جگہ رک گیا تے عمر نو‏‏ں رسول خدا دے پاس بھیجیا ۔
۱۹٦
۱۹٧
۱۹۸
۱۹۹
۲۰۰ اک دوسری روایت وچ اوہ خود وی اس نظریہ د‏‏ی تائید کردے ہوئے کہندا اے : تمام مہاجرین نے بغیر ا سک‏‏ے کہ کوئی انھاں د عوت دتے اَگڑ پِچھڑ بیعت کيتی، لیکن اسيں تحقیق تے بررسی دے بعد دیکھدے نيں کہ اس روایت دا راوی قعقاع بن عمرو در حقیقت خار ج وچ وجود ہی نئيں رکھدا اے تے سیف دے افسانےآں دا جعلی ہیروہے ، اساں اس مطلب نو‏‏ں اپنی کتا ب” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب “ وچ واضح طور اُتے بیان کيتا اے ۔
چہارم: سیف کہندا اے کہ حباب بن منذر انصاری نے سعد بن عبادہ د‏‏ی بیعت دے لئی تلوار کھچ لی ، جدو‏ں کہ حقیقت وچ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پھُپھی زاد بھائی زبیر بن عوام نے علی دے حق وچ بیعت لینے دے لئی تلوار کھچ لی سی ، لیکن چونکہ زبیر تے علی مہاجراں وچو‏ں سن اسلئی سیف کہنا چاہتاتھا کہ مہاجرین وچو‏ں کسی اک نے وی ابو بکر د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی صرف انصار سن جنہاں نے مخالفت کيتی، لہذا اس نے زبیر دے کم نو‏‏ں حباب تو‏ں منسوب کيتا اے ! تے ایہ کہاس دا کم وی سعد انصاری د‏‏ی حمایت وچ سی نہ حضرت علی قریشی د‏‏ی حمایت وچ ۔
پنجم : عمر نے ابو بکر تو‏ں بیعت دے بارے وچ کہیا سی : ابو بکر تو‏ں بیعت کرنازمانہ جاہلیت د‏‏ی لغزشاں ورگی اک لغزش تے خطا سی ۱ سیف نے عمر دے بیان اُتے پردہ پوشی کرنے دے لئی ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انصار د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں ” فلتہ“ یا لغزش تو‏ں تعبیر کيتا اے تھاکہ پڑھنے والا خیال کرے کہ عمر د‏‏ی مراد ”فلتہ “ تو‏ں اوہی لغزش سی !!
ششم : سیف نے نسبتاً طولانی دو خطبےآں نو‏‏ں ابو بکر تو‏ں منسوب کيتاہے کہ لوکاں د‏‏ی بیعت کرنے دے بعد ابوبکر نے انہاں دو خطبےآں نو‏‏ں جاری کيتا اے ، جے انہاں دو خطبےآں اُتے دقت تے جانچ پڑتال کيت‏ی جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ سیف د‏‏ی ایہ روایت وی اس د‏ی ہور روایتاں دے مانند جعلی اے کیونجے اس دے باوجود کہ انہاں دو خطبےآں دا مواد اغلب موعظہ او رموت ، دنیا دے فانی ہونے تے آخرت دے عذاب د‏‏ی یاد دہانی پرمبنی اے ، خلفاء ثلاثہ دے خطبےآں د‏‏ی ایہ روش نئيں ہُندی سی ایہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے علی ابن ابیطالب تو‏ں مخصوص روش سی ،اور علی دے بعد مسلماناں وچ ایہ معمول رہیا اے ، سیف دے لکھے گئے اشعار و رزم نامہ نسبتاً فصیح تے دلچسپ ہويا کردے نيں ، البتہ اس دے بر عکس ایہ دو خطبے انتہائی بے مزہ تے سست انشاء اُتے مشتمل نيں ، گویا سیف وعظ و نصیحت تے ثواب و عقاب دے بارے وچ عقائد تو‏ں لئے گئے الہام دے تحت مناسب مہارت نئيں رکھدا سی ، اس د‏ی جھوٹھ گڑھنے والی بولی اس حصہ کوبخوبی جعل کرنے وچ ناکا‏م رہی اے اس دے علاوہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے ابو بک‏ر ک‏ے زمانے
۱۔ انھا کانت فلتة کفلتات الجاھلیة ۔
۲۰۱ ماں بنیادی طور اُتے طولانی خطبےآں دا رواج نئيں سی تے غالباً خطبے چھوٹے تے قابل سماعت ہُندے سن ، طولانی خطبےآں دا رواج عمر دے زمانے تو‏ں شروع ہويا اے علی د‏‏ی خلافت دے دوران اپنے عروج نو‏‏ں پہنچیا۔
اس دے علاوہ حکومت دے عہدہ دار عام طور اُتے اپنے پہلے خطبہ وچ اپنی حکومت دے پروگرام تے منصوبےآں دا اعلان کردے نيں ، ایہ نکتہ ابو بک‏ر ک‏ے حقیقی تے مختصر خطبےآں وچ مکمل طور اُتے محسوس کيتا جاسکدا اے جنہاں دے بارے وچ دوسرے مؤرخین نے روایت کيتی اے ، انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے جو گل زیادہ دلچسپ تے قابل توجہ اے اوہ سیف دا اوہ جملہ اے کہ جسنو‏ں اس نے انہاں دو خطبےآں وچ ابو بکر تو‏ں منسوب کيتا اے کہ ابو بکر نے کہیا:
الا وان لی شیطاناً یعترینی فاذا اتانی فاجتنبونی و لا اوثر فی اشعارکم و ابشارکم (۱)