cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
الخوافی
تذکرہ نگاراں نے الخوافی د‏‏ی کسی علمی تصنیف دا ذکر نئيں کيتا۔
فخرالدین رازی
امام فخرالدین رازی اپنے علمی کارنامےآں تے بے پناہ صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے اس عہد دے گلِ سرسبد سن ۔ انہاں دا پورا ناں ابو عبداللہ محمد بن عمر بن حسین بن حسن بن علی سی تے آپ دا سلسلہٴ نسب حضور اکرم ﷺ دے خلیفہٴ دوم حضرت عمر فاروق رضی اللہ عنہ تو‏ں جاملدا سی۔
امام دے والد ابو القاسم ضیاء الدین عمر اپنے عہد دے فصیح البیان خطیب تے نہایت اعلیٰ پائے دے مقرر سن ۔ ہور اوہ جلیل القدر عالم، بلند پایہ ادیب، محدث تے اک خدا رسیدہ بزرگ سن ۔ امام بہ مقام رے ۴۵ - ماہ رمضان ۵۴۳ ھ / ۱۱۴۹ ع نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ جدو‏ں ذرا وڈے ہوئے تاں اپنے والد ماجد دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کيتا۔ تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی وفات ہوئی تاں ابتدائی علوم دے علاوہ اوہ فقہ تے علم کلام د‏‏ی تحصیل تو‏ں فراغت پاچکے سن ۔
والد د‏‏ی وفات دے بعد اوہ علامہ کمال سمنانی کے، جو اس دور دے مشاہیر علماء وچو‏ں سن، حلقہٴ درس وچ شامل ہوگئے تے علم فقہ د‏‏ی بعض اصولی کتاباں انہاں تو‏ں پڑھیاں۔ یہ اوہ زمانہ سی کہ لوک دیوانہ وار یونانی فلسفے دے پِچھے بھجے جارہے سن تے اس دے ظنی نظریات د‏‏ی اشاعت زوراں اُتے سی۔ نتیجتاً بعض کم فہم اسلامی عقائد دا مذاق اڑاندے سن ۔ امام نے وی دیکھیا دیکھی اس شیعہ، علم دے حصول د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے رے دے سب تو‏ں وڈے فسلسفی مجد جیلی دے شاگرداں وچ شامل ہوگئے۔ جب بعد وچ علامہ جیلی رے تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مراغلہ چلے گئے تاں امام وی انہاں دے نال سن تے اس وقت تک اوتھے قیام پذیر رہے جدو‏ں تک کہ پورے طور اُتے علم کلام تے فلسفے وچ مہارت نہ پیدا کرلئی-
تحصیل علم دے بعد دوسرا مرحلہ حصول روزگار دا سی۔ چنانچہ امام نو‏‏ں وی ایہ فکر دامن گیر ہوئی تے استاد تو‏ں رخصت حاصل ک‏ر ک‏ے تلاش معاش وچ نکل کھڑے ہوئے۔ چونکہ امام د‏‏ی مالی حالت بہت کمزور سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بہت اداس تے آزردہ رہندے سن ۔
اس عجیب وغریب اتفاق تو‏ں امام دے شب وروز بدل گئے تے اوہ آناً فاناً اِنّی کثیر دولت دے مالک ہوگئے جو انہاں دے وہم وگمان وچ وی نئيں آسکدی سی۔ حالے تک کسی شاہی دوبار تک امام د‏‏ی رسائی نئيں ہوسکی سی۔ لیکن جدو‏ں خوشحالی نے قدم چومے تے امام نو‏‏ں جم کر بیٹھنا نصیب ہويا تاں شہرت تے ناموری نو‏‏ں اُتے لگ گئے تے اڑدے اڑدے ایہ خبر فیروز کوہ دے شاہی دریار تک جاپہنچی۔
چنانچہ سلطان غیاث الدین غوری نے امام نو‏‏ں دربار وچ طلب ک‏ر ک‏ے ہرات دے کالج دا پرنسپل مقرر کردتا۔ سلطان خود شافعی مسلک دا پیرور سی۔ اوہ وڈا فیاض، علم دوست تے دین دار انسان سی۔ چنانچہ اس نے اپنی قلمرو وچ مکتبےآں تے مدرسےآں دا جال بچھا دتا سی، جتھ‏ے دور دراز تو‏ں طلبہ حصولِ علم دے لئی آندے سن تے کامیاب ہوئے ک‏ے واپس پرت جاندے سن ۔ استاداں دے انتخاب وچ احتیاط برتی جاندی سی اورصرف اوہی لوک اس منصب اُتے مامور ہُندے سن جو صحیح معنےآں وچ اہل تے مستحق ہُندے سن ۔
چنانچہ امام دا انتخاب وی ايس‏ے اصول دے تحت عمل وچ آیا سی۔ امام ہرات وچ پہنچے تاں انہاں د‏‏ی شہرت نے ملک ملک دے طالبانِ علم نو‏‏ں جمع کردتا۔ لیکن چونکہ اس شہر وچ قرامطہ دا وڈا زور سی اس لئی اوہ امام د‏‏ی مخالفت اُتے تل گئے جس تو‏ں امام دے اوقات وچ فیر تو‏ں تلخی پیدا ہوگئی تے اوہ اکثروپیشتر پریشان رہنے لگے۔ جداں جداں باہمی تعلقات وچ تلخی ودھدتی گئی، امام د‏‏ی پریشانیاں وچ اضافہ ہُندا گیا۔ اک موقع ایسا وی آیا کہ امام تے قرامطہ وچ مباحثہ ٹھن گیا جس دا انجام حسبِ معمول لڑائی جھگڑے اُتے ہويا تے انتظامیہ دے لئی اک چنگا خاصا مسئلہ پیدا ہوگیا۔ جدو‏ں اس افراتفری د‏‏ی اطلاع سلطان نو‏‏ں موصول ہوئی تاں اس نے فیروز کوہ وچ اپنے سامنے اک مباحثے دا انتظام کيتا۔ مگر اس مباحثے دا وی اوہی حشر ہويا جو اس تو‏ں پہلے ہرات وچ ہوچکيا سی۔ تے جے سلطان مداخلت نہ کردا تاں امام دے لئی حالا نازک تاں ہوجاندے۔
اس موقع اُتے امام بے حد جذبات‏ی ہوگئے۔ انہاں نے سلطان دے سامنے قرمطہ دے مباحث نو‏‏ں برا بھلا کہیا جس تو‏ں اس دے پیروکار بھڑک اٹھے تے امام اُتے پل پئے لیکن اوہ حسنِ اتفاق تو‏ں بچ گئے تے واپس ہرات بھیج دئیے گئے۔ غیاث الدین د‏‏ی وفات دے بعد شہاب الدین بھائی دا جانشین ہويا تاں امام د‏‏ی قدرومنزلت وچ کوئی فرق نہ آیا۔ لیکن چونکہ ہرات د‏‏ی آبادی وچ قرامطہ د‏‏ی اکثرت سی اوہ امام دے سخت مخالف سن اس لئی امام اطمینان دے نال سن لہٰذا شرپسنداں نے مشہور کردتا کہ شہادت وچ امام وی ملوث نيں تے ایہ سازش انہاں دے ایما اُتے پروان چڑھی ا‏‏ے۔ جب اس افواہ دا چرچا عام ہويا تاں اہلِ ہرات بے قابو ہوگئے تے امام دے مدرس‏ے اُتے حملہ کردتا تاکہ امام نو‏‏ں ٹھکانے لگیا دتیاں حسنِ اتفاق تو‏ں سلطان شہید دے اک وزیر کو، جو امام دے معتقدین تو‏ں سی، بروقت اطلاع مل گئی۔ اوہ موقع واردات اُتے پہنچ گیا تے بیچ بچاؤ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔
یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں غوری قلمرو دے طول وعرض وچ قرامطہ دا طوطی بول رہیا سی۔ آبادی د‏‏ی اکثریت ايس‏ے فرقے تو‏ں منسلک سی تے اراکینِ سلطنت وچ وی اک معتد بہ تعداد قرامطہ د‏‏ی اسيں نوا سی۔ انہاں حالات وچ امام دے لئی سوائے ترکِ ملازمت دے تے کوئی چارہٴ کار نہ رہیا سی، کیونجے قرامطہ موقع دے منتظر سن تے امام تے انہاں دے ہويا خواہ انہاں دے ناپاک ارادےآں تو‏ں بے خبر سن ۔
امام بے پناہ، قابلیتاں دے مالک تے اکثر علومِ متداولہ وچ مہارتِ تامہ رکھدے سن ۔ چنانچہ انہاں د‏‏یاں کتاباں دے مطالعے تو‏ں بہ آسانی اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ جس موضوع اُتے وی انہاں نے قلم اٹھایا، تحقیق دا حق ادا کردتا۔ انہاں د‏‏ی کم وبیش اسّی تصنیفات د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے جنہاں وچو‏ں بعض طبع ہوچکيت‏یاں نيں تے شائقینِ علم دے کتاب خاناں د‏‏ی زینت ني‏‏‏‏ں۔ بعض مسودات د‏‏ی صورت وچ محفوظ نيں تے کچھ ایسی وی نيں جنہاں دے صرف ناں ہی باقی رہ گئے ني‏‏‏‏ں۔ تفصیل حسبِ ذیل اے:
۱۔ تفسیر کبیر: ایہ قرآنِ حکیم د‏‏ی تفسیر اے جو بارہ ضخیم جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ امام نے کتاب دا نام”فتوح الغیب“ رکھیا سی۔ لیکن امام دے تجویز کردہ ناں نو‏‏ں قبولِ عام د‏‏ی عزت نصیب نہ ہوسکيتی۔ تفسیر دا بیشتر حصہ امام دے اپنے قلم تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ لیکن کتاب حالے مکمل نہ ہونے پائی سی کہ امام فوت ہوگئے۔ آخر انہاں دے اک شاگرد شہاب الدین بن خلیل نے استاد مرحوم دے مشن د‏‏ی تکمیل دا بیڑا اٹھایا۔
چنانچہ باقی ماندہ حصہ انہاں نے لکھیا تے کتاب مکمل کردتی۔
۲۔ اسرار التنزیل وانوار التاویل: بقول قفطی ایہ وی قرآن حکیم د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔
۳۔ مفاتیح العلوم: ایہ سورہٴ فاتحہ د‏‏ی تفسیر اے دو جلداں وچ ۔
۴۔ تفسیر البقرہ: اس وچ سورہٴ بقرہ د‏‏ی تفسیر بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
۵۔ تفسیر اخلاص: سورہٴ اخلاص د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔
۶۔ اللوامع البینات: اس کتاب وچ اسماء حسنیٰ اُتے مفصل بحث ا‏‏ے۔
۷۔ المحتصل: اس وچ اصولِ علمِ کلام دا بیان ا‏‏ے۔
۸۔ الاربعین فی اصول الدین: ایہ کتاب فارسی وچ اے تے اس وچ چالیس اہ‏م اصول علم کلام اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔
۹۔ کتاب المعالم: اس وچ فقہ تے علم کلام دے اصول بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
۱۰۔ الخمسین فی اصول الدین: اس وچ علم کلام دے پنجاہ اہ‏م مسائل اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ کتاب فارسی بولی وچ ا‏‏ے۔
۱۱۔نہایة العقول: اس وچ علم فقہ دے بعض اہ‏م مسائل اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔
۱۲۔ کتاب القضاء والقدر: تقدیر دے بارے وچ اسلامی نقطہٴ نظر د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔
۱۳۔ اساس التقدیس: امام نے ایہ کتاب سیف الدین ابو بکر بن ایوب دے ناں تو‏ں معنون د‏‏ی سی۔ جس وچ اس نے امام نو‏‏ں اک ہزار دینار عطا کیتے سن ۔
۱۴۔ اللطائف الغاثیہ: ایہ کتاب چار ابواب اُتے مشتمل اے جنہاں وچ علم کلام، فقہ، اخلاق تے دعا اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ یہ کتاب وی فارسی بولی وچ ا‏‏ے۔
۱۵۔ عصمة الانبیاء: اس کتاب وچ عصمتِ انبیاء اُتے گفتگو د‏‏ی اے تے انہاں مذاہب بالخصوص یہود اُتے تنقید د‏‏ی اے جنہاں د‏‏ی کتاب وچ بعض اکابر انبیاء تو‏ں ایداں دے گناہاں دا انتساب کيتا گیا اے جنہاں دا صدور کسی عام شریف آدمی تو‏ں وی متعذر معلوم ہُندا اے، چہ جائیکہ انبیا علیہم السلام جو عوام د‏‏ی ہدایت تے رہبری دے لئی مبعوث ہُندے نيں، ایداں دے قبیح فواحش دا ارتکاب کرن۔
۱۶۔ المطالب العالیہ: اس کتاب دا موضوع وی علم کلام ا‏‏ے۔ یہامام د‏‏ی آخری تصنیف اے تے تن جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
۱۷۔ الرسالة فی النبوة: اس رسالے وچ منصب نبوت اُتے بحث کيتی گئی اے جو دین اسلام د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ اک اہ‏م دستاویز ا‏‏ے۔
۱۸۔ کتاب الملل والنحل: علامہ شہرستانی دے تتبع وچ لکھی گئی اے جس وچ مختلف مذہب تے فرقےآں دے عقائد تے عبادات وغیرہ دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔
۱۹۔ تحصیل الحق: اس کتاب دا موضوع وی علمِ کلام دے بعض اہ‏م مسائل ني‏‏‏‏ں۔
۲۰۔ البیان والبرہان: اس دا موضوع وی علم کلام ا‏‏ے۔
۲۱۔ المباحث العمادیہ فی المطالب المعادیة۔
۲۲۔ رہتل الدلائل وعیون المسائل۔
۲۵۔ کتاب الزبدة۔
۲۶۔ کتاب الخلق والبعث۔
۲۷۔ کتاب المحصول فی علم الاصول: ایہ اچھی خاصی ضخیم کتاب اے جس دا موضع علم فقہ ا‏‏ے۔
۲۸۔ تنبیہ الاشارہ: اس دا موضوع وی فقہ ا‏‏ے۔
۲۹۔ الملخص: کتاب دا موضوع فلسفہ تے منطق ا‏‏ے۔
۳۰۔ الرسائلالکمالیہة فی الحقائق الالٰہیہ: اس کتاب: دا موضوع علم کلام اے جس وچ شیعہ الہبات تو‏ں بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔
۳۱۔ حدائق الانوار فی دقائق الاسرار۔
۳۲۔ المباحث المشرقیہ۔
چنگیز خان
ترکستان دے شمال وچ اک وسیع صحرا اے جسنو‏ں صحرائے گوبی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جو فرغانہ تو‏ں لے ک‏ے دریائے آمد تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ زمانہ قدیم وچ ایتھ‏ے نیم وحشی قوماں آباد سن۔ جو گاہے بگاہے یورش کرکے آلے دوالے دے ملکاں نو‏‏ں تہ و بالیا ک‏ے دیدیاں سن۔ منگول (یا مغل) ايس‏ے علاقے دے خانہ بدوش سن ۔ گھوڑےآں تے مویشیاں نو‏‏ں پالنا انہاں دا اہ‏م پیشہ سی۔ ایہ بہترین قسم دے گھوڑ سوار تے منے ہوئے تیر انداز سن ۔
وہ سخت غلیظ ہُندے حتیٰ کہ اوہ اپنے ملازمین نو‏‏ں ایہ حکم دیندے کہ جو قطرہ شراب گرے اسنو‏ں چاٹاں تے ایہ وی کہیا جاندا اے کہ چنگیز خان  نے لفظ ”گندہ“ دا استعمال ممنوع قرار دے دتا سی اوہ پانی د‏‏ی بجائے دُھپ تو‏ں غسل کردے۔
ترک نسل دا مورث اعلیٰ یافث جو کہ حضرت نوح علیہ السلام دا بیٹا سی۔
یافث د‏‏ی اولاد بلاد شرقیہ ملک چین وغیرہ وچ آباد ہوئی۔ یافث د‏‏ی اولاد وچ اک شخص ترک نامی ہويا اس د‏ی اولاد چین و ترکستان وچ پھیل گئی اوہ سب ترک اکھوائے لہٰذا ترک بن یافث د‏‏ی اولاد دے ہر قبیلے اُتے ترک دا لفظ بولا جاندا ا‏‏ے۔
مغول تے تاتار
سلجوقیاں  دے مسلما‏ن ہونے تے خراسان د‏‏ی جانب خروج کرنے تو‏ں پہلے ترکاں دے دو تے قبیلے دو حقیقی بھائیاں دے ناں تو‏ں نامزد ہوئے چکے سن ۔ جنہاں دے ناں مغول تے تاتار سی تے انہاں دے والد دا ناں النجہ خان سی۔ انہاں دونے تو‏ں مغول تے تاتار قوماں پیدا ہوئیاں۔ مغول خان دا بیٹا قرا خان تے قرا خان دا بیٹا ارغون خان اس دا بیٹا تیگز خان اس دا بیٹا منگلی خان اس دا بیٹا ایل خان اس دا بیٹا قیان خان تیمور تاش جانشین مقرر ہويا۔
اس دے بعد یلدوز خان تے اس دے بعد جونیہ بہادر جونیہ بہادر دے اک لڑکی پیدا ہوئی۔ اس تو‏ں بوقا خان تے بوقا خان تو‏ں تومین خان تے اس تو‏ں قائدو خان اس تو‏ں تومنہ خان تے اور تومنہ تو‏ں پہلے خان تے پہلے خان تو‏ں برنان بہادر تے اس تو‏ں میسو دا بہادر تے اس تو‏ں تموجین (یاچنگیز خان) پیدا ہويا۔
چنگیز خان  کسی اعلیٰ خاندان دا فرد نہ سی۔ بلکہ اس دا قبیلہ یوکیات کہلاندا سی۔ اس دے معنی خرگوش دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ پست خاندان چینی تاجراں دا دست نگر سی۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں تموجین پیدا ہويا۔ اس د‏ی مٹھی وچ جمے ہوئے خون دا اک لوتھڑا سی۔ دنیا وچ ایہ آیا تاں سوائے زندہ بچنے د‏‏ی طاقت ور جبلت دے اپنے نال کچھ نہ لیایا۔ اس منجمد خون نو‏‏ں یکھ کر اس وقت سب نے ایہی رائے قائم کيت‏ی سی کہ لڑکا وڈا خون ریز ہوئے گا۔ 564ھ وچ جدو‏ں چنگیز خان  دے والد دا انتقال ہويا تاں اس وقت اس د‏ی عمر صرف تیرہ برس سی۔ سوائے امیر قراچا دے تمام رشتہ دار تموجین تو‏ں باغی ہوئے گئے۔ اس حالت وچ تموجین نے اورنگ خان تو‏ں امداد چاہی۔ لیکن جدو‏ں اس نے پناہ دتی تاں اسنو‏ں دھوکے تو‏ں قتل کر دتا تے وسیع علاقے اُتے قبضہ کرکے یانگ خان نو‏‏ں وی شکست دتی۔ انہاں فتوحات دے بعد تموجین قبیلے مغلیہ دا مرجع و مرکز بن گیا۔
ناں د‏‏ی تبدیلی
اک شخص تنکیری ناں سی تے مغل اسنو‏ں وڈا عابد و زاہد تے قابل تکریم سمجھدے سن ۔ اس نے تموجنہاں نو‏ں کہیا کہ اوہ اپنا ناں تموجنہاں د‏‏ی بجائے چنگیز خان  رکھ لے۔ چنگیز خان   نے اس گل نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا تے اپنے آپ نو‏‏ں چنگیز خان   دے ناں تو‏ں موسوم کيتا۔ ترکی بولی وچ اس دے معنی شہنشاہ دے نيں یا شاید ایہ ناں شہنشاہ دے مترادف قرار پایا۔ اس دے بعد رفتہ رفتہ تمام قبیلے مغلیہ اُتے چنگیز خان  دا قبضہ ہوئے گیا اس طرح جدو‏ں چھوٹی چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں مٹا کر اک زبردست سلطنت قائم کر لئی تاں اس نے مناسب سمجھیا کہ اپنے مدمقابل خوارزم شاہ تو‏ں صلح و دوستی دا عہد کر لے۔ کیونجے دونے د‏‏ی حدود سلطنت اک دوسرے تو‏ں مل گئی سن۔
خوارزم شاہ تو‏ں اقدام صلح
چنگیز خان  نے اپنے ایلچیاں دے ہتھ خوارزم شاہ د‏‏ی خدمت وچ اک خط بھیجیا جس وچ لکھیا سی کہ ”ميں نے اس قدر وسیع ملکاں فتح کر لئے تے میرے زیر فرمان اس قدر جنگجو قبیلے نيں کہ ہن مینو‏‏ں دوسرے ملکاں دے فتح کرنے د‏‏ی آرزو تے تمنا نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تسيں وی بوہت سارے ملکاں اُتے قابض و متصرف تے بہت وڈے بادشاہ ہوئے۔ مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ اسيں تسيں دونے آپس وچ محبت و دوستی دا عہد کرن تاکہ ہر اک دوسرے طرف تو‏ں مطمئن رہے تے اصلاح و فلاح خلائق وچ اطمینان دے نال مصروف ہوئے جاواں۔ اس خط وچ چنگیز خان  نے ایہ وی لکھیا کہ وچ تسيں نو‏‏ں اپنے بیٹے د‏‏ی مانند عزیز سمجھاں گا۔ اس خط نو‏‏ں پڑھ کر خوارزم شاہ نے بظاہر چنگیز خان   دے سفیراں د‏‏ی خاطر مدارت تے دوستی دا عہد نامہ لکھ دتا۔
مگر خط دے آخری لفظ یعنی بیٹے والے فقرے نو‏‏ں ناپسند کيتا تے اپنی تحقیر سمجھیا۔ عہد نامہ وچ طرفین نے تجارت د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا تے تاجر اک دوسرے دے ملک وچ آنے جانے لگے۔ چنگیز خان  اگرچہ کافر سی۔ مگر سانو‏ں اس د‏ی دانائی د‏‏ی داد دینی پڑدی اے کہ اس نے اک زبردست بادشاہ دے خطرے تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی آشتی وچ ابتداء د‏‏ی ایہ گل وی اس د‏ی دانائی د‏‏ی دلیل اے کہ عہد نامہ صلح وچ ايس‏ے د‏‏ی خواہش تو‏ں تاجراں دے آنے جانے د‏‏ی آزادی دا ذکر کيتا گیا۔
خوارزم شاہ د‏‏ی غلطی
ميں نے انہاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نسبت آپ دا کیہ حکم ا‏‏ے۔ سلطان نے لکھیا کہ انہاں نو‏‏ں قتل کر دو۔ چنانچہ حاکم اترارنے ساڈھے چار سو آدمیاں نو‏‏ں بے دریغ تہ تیغ کرکے تمام مال و اسباب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں اک شخص کسی طرح بچ کر نکل بھجیا۔ اس نے جاک‏ے چنگیز خان  نو‏‏ں قافلہ دے مقتول ہونے دا حال سنایا۔ چنگیز خان  نے اک خط فیر خوارزم شاہ دے پاس نہایت اہتمام و احتیاط دے نال بھیجیا اس وچ لکھیا کہ حاکم اترار نے وڈی نالائقی دا کم کيتا اے تے بے گناہ لوکاں نو‏‏ں قتل کرکے جرم عظیم دا مرتکب ہويا ا‏‏ے۔ مناسب ایہ اے کہ اسنو‏ں یا تاں میرے سپرد کيتا جائے یا آپ خود کوئی عبرت ناک سزا دتیاں خوارزم شاہ نے اس خط نو‏‏ں پڑھدے ہی ایلچی نو‏‏ں قتل کر دتا۔ بعض مورخین دا بیان اے کہ چنگیز خان  نے اس دے بعد فیر اک ایلچی بھیجیا تے لکھیا کہ ایلچی دا قتل کرنا بادشاہاں دا کم نئيں اے تے سوداگراں د‏‏ی حفاظتکا انتظام کرنا بادشاہاں دا فرض ا‏‏ے۔ میرے مطالبات اُتے آپ دوبارہ غور فرماواں۔
خلیفہ د‏‏ی چنگیز خان نو‏‏ں مدد کيت‏ی پیشکش
اس تو‏ں پہلے خلیفہ تے خوارزم د‏‏ی ناچاقی ہوئے چک‏ی سی۔ خوارزم دا مطالبہ سی کہ بغداد  د‏‏ی مسیتاں وچ خلیفہ دے نال اس دے ناں دا وی خطبہ پڑھیا جائے۔ لیکن جدو‏ں خلیفہ نے انکار کر دتا تاں خوارزم نے وی خلیفہ دے ناں دا خطبہ سلطنت تو‏ں منسوخ کر دتا۔ چنگیز خان   نو‏‏ں اس گل دا علم سی تے اوہ اس کوشش وچ سی کہ مسلماناں نو‏‏ں متحد نہ ہونے دے ورنہ افریقہ تو‏ں ہندوستان تک دے مسلما‏ن اس دے منصوبےآں نو‏‏ں خاک وچ ملیا داں تے خلیفہ تو‏ں سازباز کرکے خوارزم اُتے حملے د‏‏ی تیاریاں کرنے لگے۔
ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ نے ایلچی دے قتل نو‏‏ں ناقابل معافی جرم قرار دتا تے چنگیز خان  نو‏‏ں یقین دلایا کہ حملے د‏‏ی صورت وچ کوئی مسلما‏ن خوارزم د‏‏ی حمایت نئيں کريں گا۔ یہ حالات سن کر چنگیز خان  نے ترکستان  دے جنگجو جو قبیلے د‏‏ی فوج مرتب کرنی شروع د‏‏ی تے خوارزم شاہ نو‏‏ں بادشاہ دے ناں تو‏ں یاد کرنا چھڈ دتا بلکہ جدو‏ں اس دا ذکر آندا کہندا اوہ بادشاہ نئيں بلکہ چور ا‏‏ے۔ کیونجے بادشاہ ایلچیاں نو‏‏ں قتل نئيں کيتا کردے۔ اتفاق تو‏ں انہاں ہی ایام وچ اک سرحدی سردار توق تغان نامی تو‏ں کچھ سرکشی د‏‏ی علامت دا معائنہ کرکے چنگیز خان  نے اپنے بیٹے جوجی خان نو‏‏ں اس د‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا۔ توق تغان ماورالنہر دے علاقے وچ چلا آیا۔ جتھ‏ے سلطان خوارزم شاہ وی کسی سبب تو‏ں آیا ہويا سی۔ جوجی خان نے توق تغان دا تعاقب کرکے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔
یہ دیکھ ک‏ے خوارزم شاہ نے جوجی خان د‏‏ی طرف حرکت کيتی۔ جوجی خان نے خوارزم شاہ دے پاس خط بھیجیا کہ آپ مجھ اُتے حملہ نہ کرن۔ وچ آپ تو‏ں لڑنے اُتے مامور نئيں کيتا گیا ہون۔ وچ تاں صرف اپنے باغی نو‏‏ں گرفتار کرنے آیا سی۔ میرا مقصد حاصل ہوئے چکيا اے تے وچ واپس جا رہیا ہون۔ مگر خوارزم شاہ نے اس د‏ی کوئی پرواہ نہ د‏‏ی تے جوجی خان اُتے حملہ آور ہويا۔ شام تک زور آزمائی ہُندی رہی لیکن کوئی فیصلہ نہ ہويا۔
رات نو‏‏ں جوجی اپنے لشکر گاہ وچ اگ جلدی ہوئی چھڈ ک‏‏ے ترکستان د‏‏ی طرف کوچ کر گیا تے تمام حالات چنگیز خان   نو‏‏ں سنائے۔ چنگیز خان  ایہ حالات سندے ہی مغلاں دا لشکر عظیم لے ک‏ے ایران   تے ملکاں اسلامیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اس جگہ سانو‏ں سکو‏ن قلب دے نال غور کر لینا چاہیدا کہ اک مسلما‏ن بادشاہ تو‏ں کِداں د‏ی ناعاقبت اندیشانہ حرکات سرزد ہوئیاں۔ ورنہ اک کافر بادشاہ کن حالات تے مجبوریاں وچ ملکاں اسلامیہ اُتے حملہ آور ہُندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تک عدل و انصاف تو‏ں کم لیا جائے گا۔ حالے تک چنگیز خان  نو‏‏ں مورد الزام نئيں ٹھہرایا جا سکدا۔
چنگیز خان دا ملکاں اسلامیہ اُتے حملہ
415ھ وچ چنگیز خان  فوج لے ک‏ے ملکاں اسلامیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے مقام اترار دے نیڑے پہنچ ک‏ے جو جی خان  اوکتائی خان تے چغتائی خان تِناں بیٹےآں نو‏‏ں اترار دے محاصرے اُتے مامور کيتا تے لاق نویان تے منگوبو خان نو‏‏ں خجند تے نباکت د‏‏ی جانب فوج دے ک‏ے روانہ کيتا تے خود اپنے چھوٹے بیٹے تولی خان نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے بخارا د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ مغلاں دے اس حملے دا حال سن کر خوارزم شاہ نے سٹھ ہزار فوج حاکم اترار د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتی تے تیس ہزار سوار بخارا د‏‏ی طرف بھیجے۔ دو لکھ دس ہزار فوج سمرقند د‏‏ی حفاظت اُتے مامور د‏‏ی تے سٹھ ہزار آدمی برج تے قلعہ د‏‏ی تعمیر واستحکا‏م دے لئی مقرر کرکے خود سمرقند تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔
ماورالنہر اُتے حملہ
616ھ وچ چنگیز خان  د‏‏ی فوجاں نے اترار دا رخ کيتا۔
جتھ‏ے دے لوکاں نے تاتاریاں دا قافلہ لُٹیا سی۔ خوارزم شاہ نے انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی ست لکھ دا لشکر بھیجیا۔ اوش تے سنجر دے درمیانی علاقے وچ نہایت خونریز جنگ ہوئی۔ حاکم اترار انجام تو‏ں آگاہ سی چنانچہ اس نے تاتاریاں دا وڈی جگر داری تو‏ں مقابلہ کيتا۔ لیکن اسنو‏ں خوارزم شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی تے کمک نہ پہنچی آخر اس نے فوج سمیت قلعہ وچ پناہ لی۔ تاتاریاں نے محاصرہ ک‏ے لیا۔ جو چھ ماہ تک جاری رہیا۔ آخر اسنو‏ں تاتاریاں نے فتح ک‏ر ليا۔ حاکم اترار گرفتار ہوئے گیا۔ چنگیز خان  نے جولٹے ہوئے تاتاری قافلہ دا انتقام لینا چاہندا سی۔ حکم دتا کہ چاندی پگھلیا ک‏ے اس دے کاناں تے اکھاں وچ ڈال دتی جائے تے فیر قتل کر دتا جائے۔
خوارزم شاہ د‏‏ی بزدلی
خوارزم شاہ تو‏ں وڈی غلطی ایہ سرزد ہوئی کہ اس نے باوجود وڈی فوج دے خود چنگیز خان  دا مقابلہ نہ کيتا بلکہ میدان جنگ تو‏ں پِچھے ہٹ آیا۔ اپنے بادشاہ نو‏‏ں عازم خراسان دیکھ ک‏ے یقینا فوج دے دل چھُٹ گئے ہون گے۔ اس اُتے طرہ ایہ کہ جدو‏ں سمرقند تو‏ں چلنے لگیا تاں خندق اُتے پہنچ ک‏ے کہنے لگیا کہ اسيں اُتے اِنّی وڈی قوم نے حملہ کيتا اے کہ اوہ جے صرف اپنے تازیانے ڈالاں تاں سمرقند د‏‏ی ایہ خندق تمام و کمال اُتے ہوئے جائے۔ ایہ سن کر سمرقند دے محافظ لشکر اُتے مغلاں د‏‏ی تے وی ہیبت طاری ہوئے گئی۔ خوارزم شاہ سمرقند تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے بلخ پہنچیا تے اپنے اہل و عیال تے خزانے نو‏‏ں ماژندران بھیج دتا۔
جلال الدین محمد دا مشورہ
خوارزم شاہ نے بلخ وچ آک‏ے امراء تے سرداراں تو‏ں مشورہ کيتا کہ مغلاں دے مقابلے وچ کیہ تدابیر اختیار کرنی چاہئاں۔ خوارزم شاہ دے ست بیٹے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک دا ناں جلال الدین سی۔ اس نے باپ نو‏‏ں خائف و ترساں دیکھ ک‏ے کہیا کہ جے آپ عراق د‏‏ی طرف جانا چاہندے نيں تاں شوق تو‏ں چلے جایئے۔ فوج د‏‏ی سرداری مینو‏‏ں عنایت کیجئے۔ ماں فوج لے ک‏ے دشمن اُتے حملہ کردا ہاں تے انشاء اللہ تعالیٰ دریائے جیحوں دے پار جا ک‏ے اپنا خیمہ نصب کراں گا۔ ماورالنہر د‏‏ی حفاظت میرے سپرد کیجئے تے آپ عراق و ایران   نو‏‏ں سنبھالئے۔ جدو‏ں خوارزم شاہ نے اسنو‏ں پسند نہ کيتا تاں جلال الدین نے کہیا کہ کاش تسيں نے دنیا وچ کوئی بھلائی د‏‏ی ہُندی۔ آپ د‏‏ی ہٹ دھرمی تو‏ں ملک نو‏‏ں اک وحشی تے حقیر دشمن د‏‏ی غلامی نصیب ہوئی تے اپنی جان بچا کر سارا ملک بھیڑیاں دے سپرد کر دتا۔ قوم تواڈی غلطیاں دا خمیازہ بھگت رہی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن تواڈی وجہ تو‏ں بہو بیٹیاں د‏‏ی بے حرمتی دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔
بخارا اُتے حملہ
چنگیز خان  اپنے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے تولی خان نو‏‏ں نال لے ک‏ے بخارا اُتے حملہ آور ہويا۔ چند روز تک بخارا دے ویہہ ہزار جواناں نے شہر نو‏‏ں بچائے رکھیا۔ لیکن آخر ایہ ٹڈی دل مغلاں دا کتھے تک مقابلے کردے۔ آخر بخارا فتح ہوئے گیا تے چنگیز سوار ہوئے ک‏ے فتح دا جشن منانے دے لئی جامع مسجد وچ گیا۔ اس دے بعد کم دے آدمیاں نو‏‏ں علیحدہ ک‏ر ليا تے باقی دولت منداں تو‏ں دولت لے ک‏ے مکاناں تے مکیناں نو‏‏ں اگ تے تلوار د‏‏ی نذر کر دتا۔ جب خوارزم شاہ نے ایہ سنیا کر بخارا فتح ہوئے گیا اے تے وی زیادہ پریشان ہويا تے نیشاپور جا ک‏ے مقیم ہويا۔ مغلاں نے حالے تک دریائے جیحوں نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی جرات نئيں کيت‏‏ی بلکہ ایہ ماورالنہر وچ مصروف تاخت و تاراج رہے تے خوارزم شاہ نیشاپور وچ مصروف عیش و نشاط رہیا۔
خوارزم شاہ دا تعاقب
خوارزم شاہ نے اپنی سلطنت د‏‏ی تمام امیداں سمرقند تو‏ں وابستہ کر رکھی سن۔ لیکن جدو‏ں اسنو‏ں اس د‏ی تباہی د‏‏ی خبر پہنچی تاں بدحواس ہوئے گیا۔ جدو‏ں کوئی اسنو‏ں سمجھاندا تاں کہندا کہ جے کوئی حالات تو‏ں میری نسبت زیادہ واقف اے تاں بے وقوف ا‏‏ے۔ حالانکہ اس دے اوہی حواری جو پہلے کہندے سن کہ اسيں ڈاکوواں نو‏‏ں ایسی سزا دین گے کہ جے اوہ اُتے لگیا کر اڑنے وی لگاں تاں وطن نئيں پہنچ سکن گے۔ ہن سب بدحواسی دے عالم وچ جان چھپانے د‏‏ی فکر وچ سن ۔ خوارزم شاہ جان چھپانے دے لئی دارایوش تو‏ں وی زیادہ دوڑا۔ یا یزدگرد جداں مسلماناں د‏‏ی آمد اُتے بھجیا سی۔ ماہ صفر 617ھ وچ چنگیز خان  نے سمرقند فتح کرکے فوج دے دو دستے خوارزم دے تعاقب وچ بھیجے۔ ایہ لوک جتھ‏ے جاندے کوئی انہاں دے مقابلے دے لئی اگے نہ بڑھدا۔ خوارزم شاہ اس وقت قزوین وچ سی جدو‏ں اسنو‏ں تاتاراں دے رے فتح کرنے د‏‏ی خبر ملی جو اوتھ‏ے تو‏ں سو میل دے فاصلے اُتے سی تاں اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا تے فوج وی منتشر ہوئے گئی۔ خوارزم شاہ مغلاں دے اگے بھاگتا ہويا قارون دژ وچ پہنچیا جتھ‏ے اس دے اہل و عیال تے خزانہ موجود سی۔ لیکن اس دے پہنچنے تو‏ں پہلے دوسری طرف مغلاں نے محاصرہ ک‏ے لیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں بھاگتا ہويا استر آباد تے استر آباد تو‏ں آمل پہنچیا۔
خوارزم شاہ د‏‏ی وفات
آمل تو‏ں اک جزیرہ وچ جا ک‏ے پناہ گزيں ہوئے گیا تے جدو‏ں اس دے پاس خبر پہنچی کہ مغلاں نے قلعہ قارون وژ فتح کرکے خزائن و اموال تے اس دے اہل و عیال اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ یہ خبر سن کر اسنو‏ں سخت صدمہ ہويا تے ايس‏ے رنج و ملال وچ فوت ہوئے گیا۔ جنہاں کپڑےآں نو‏‏ں پہنے ہوئے سی۔ انہاں نو‏ں وچ دفن کر دتا گیا۔ کفن وی میسر نہ ہويا۔ اس عرصہ وچ بخارا  سمرقند  بلخ  ہرات  نیشاپور  ماژندران وغیرہ اُتے مغلاں نے قبضہ کرکے قتل عام کيتا۔ ہور خوارزم شاہی قیدیاں نو‏‏ں چنگیز خان  دے سامنے پیش کيتا گیا تاں اس نے سب نو‏‏ں قتل کر دین‏ے دا حکم دے دتا۔ اہل ہمدان جو مغلاں د‏‏ی تیغ بے دریغ تو‏ں بچ رہے سن ۔ مغلاں دے عامل نو‏‏ں کمزور دیکھ ک‏ے علم بغاوت بلند کيتا تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ اس دے بعد مغلاں نے اہل ہمدان نو‏‏ں نہایت عبرتناک تے سفاکانہ طریقہ تو‏ں قتل کيتا۔ فیر کسی نو‏‏ں مقابلے تے مقاتلے د‏‏ی جرات نہ ہوئی۔
جلال الدین محمد1220ء تا 1231ء
علاؤ الدین محمد د‏‏ی وفات دے بعد اس دے تن بیٹے سمندر د‏‏ی راہ خوارزم پہنچے جتھ‏ے انہاں دا وڈی گرمجوشی تو‏ں استقبال کيتا گیا مگر ايس‏ے عرصے وچ جلال الدین نے عراق د‏‏ی طرف مغلاں دے جانے د‏‏ی خبر پائی۔ تاں جلال الدین منقشلاغ د‏‏ی طرف چلا گیا تے اس علاقے وچ جس قدر گدھے گھوڑے مل سک‏‏ے جمع کر لئے تے قاصداں نو‏‏ں خوارزم بھیجیا۔ اس دے بھائی ارزلاق سلطان جسنو‏ں باپ نے ولی عہد بنایا سی تے دوسرا بھائی آق سلطان تے ارزلاق سلطان دے ماماں جوجی پہلوان۔ نو‏‏ں جائی تکین۔ انمول حاجب تے تیمور ملک 90000 قپحاقی ترکاں دے نال خوارزم وچ موجود سن ۔ چونکہ خوارزم د‏‏ی حکومت تے اختیار خوارزم شاہ نے اپنی ملکہ ترکان خاتون د‏‏ی ترغیب دے سبب ارزلاق سلطان نو‏‏ں سونپ دتے سن ۔
جو حالے چھوٹا سی تے عقل شعور دے لحاظ تو‏ں نادان سی۔
ان بھائیاں د‏‏ی آمد دے وقت لوکاں د‏‏ی رائے تے خواہشات وچ اختلاف ہوئے گیا۔ ہر شخص شہزاد جلال الدین د‏‏ی طرف مائل دکھادی دیندا سی۔
جلال الدین دے خلاف سازش
بھائیاں دے درمیان اگرچہ پختہ عہد و پیماں ہوئے چکے سن ۔ مگر بدخواہ امراء نے سازش د‏‏ی تاکہ اچانک کسی حیلے تو‏ں جلال الدین دا کم تمام کر دتیاں۔ انہاں وچو‏ں اک نے جلال الدین نو‏‏ں اس حال تو‏ں خبردار کر دتا۔ جب سلطان نے ایہ سنیا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں اس وقت اتفاق و اتحاد د‏‏ی بجائے مخالفت تے دشمنی دا خیال ا‏‏ے۔ تاں موقع پاکر خوارزم تو‏ں نسا دے راستے شادیاخ نو‏‏ں رونہ ہويا۔ جدو‏ں استوا پہنچیا تاں شاحقان د‏‏ی پہاڑی اُتے تاتاریاں دے لشکر تو‏ں مٹھ ہوئی تے تھوڑے جہے آدمیاں تو‏ں دیر تک اس گروہ تو‏ں لڑدا رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ رات ہوئے گئی تے تاتاریاں تو‏ں خلاصی ہوئی۔
بھائیاں دا فرار تے خاتمہ
جب جلال الدین دے بھائیاں نے مغلاں نو‏‏ں اپنی جانب آنے د‏‏ی خبر سنی تاں مقابلے د‏‏ی تاب نہ پاکر جلال الدین دے پِچھے دوڑے تے اگلے ہی روز ايس‏ے پہاڑی اُتے انہاں نو‏ں مغلاں تو‏ں مٹھ بھیڑ ہوئی جنہاں دے نال جلال الدین دا آمنا سامنا ہويا سی۔ پہلے ہی حملے وچ انہاں دے قدم اکھڑ گئے تے نکل بھجے۔ لیکن تاتاریاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے تے اپنے ماتحت ساتھیاں سمیت مغلاں د‏‏ی شمشیر آبدار د‏‏ی خوراک بنے۔
جلال الدین دا تعاقب
اب سلطان جلال الدین ہی واحد شہزادہ رہ گیا سی جسنو‏ں خوارزم شاہی تخت دا وارث قرار دتا جا سکدا سی۔ چنانچہ مغلاں تو‏ں بچ کر دو تن دن کوچ د‏‏ی تیاری وچ مشغول رہیا حتی کہ اچانک ادھی رات نو‏‏ں غزنین د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ کیونجے اس دے باپ نے اسنو‏ں غزنین د‏‏ی جاگیر عطا کيتی سی۔ اس روانگی تے مغلاں دے لشک‏ر ک‏ے پہنچنے وچ گھنٹہ بھر تو‏ں زیادہ وقت نئيں لگا۔ جدو‏ں انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ شہر سلطان تو‏ں خالی پيا اے تاں فوراً اس دے تعاقب وچ چل پئے۔
سلطان نے اک دوراہے اُتے ملک ایلدرک نو‏‏ں کچھ آدمیاں دے نال ٹھہرایا ہويا سی۔ تاکہ جے تعاقب وچ دشمن دا لشکر آ نکلے تاں کچھ دیر اسنو‏ں روکے رکھن ایتھ‏ے تک کہ اس دے تے دشمن دے درمیان کافی فاصلہ حائل ہوئے جائے گھڑی بھر وچ دشمن آ پہنچیا تے تھوڑے مقابلے دے بعد دوسرے راستے د‏‏ی طرف بھج کھڑا ہويا۔ جدھر سلطان نئيں گیا سی۔ اس خیال وچ کہ سلطان وی اس راستے تو‏ں گیا اے ايس‏ے طرف تاتاری وی دوڑے۔ لیکن ناکا‏م واپس ہوئے۔
زوزن وچ سلطان د‏‏ی آمد
سلطان نے اک کوچ وچ چالیس فرسنگ دا فاصلہ طے کيتا۔ جدو‏ں سلطان زوزن پہنچیا تے چاہیا کہ زوزن وچ داخل ہوئے جائے تاکہ اس دے گھوڑےآں نو‏‏ں کچھ سستا لینے دا موقع مل جائے۔ شہر والےآں نے سلطان د‏‏ی مخالفت کيتی تے قلعہ وچ رہنے اُتے رضا مند نہ ہوئے۔ جداں کہ اوہ چاہندا سی کہ مغلاں دا لشکر آ جائے۔ تاں تھوڑی دیر انہاں دا مقابلہ کر سک‏‏ے تے پِچھے تو‏ں اچانک ہی اسنو‏ں نہ آ لے۔ لیکن اہل شہر نے پناہ دینے د‏‏ی بجائے کہیا کہ جے مغلاں دا لشکر آ گیا تاں اوہ ادھر تو‏ں تسيں اُتے تیراں د‏‏ی بارش کرن گے تے ادھر تو‏ں اسيں اِٹ پتھر برساواں گے۔ جدو‏ں سلطان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی غداری دا علم ہويا تاں اوتھ‏ے تو‏ں چل کھڑا ہويا۔
غزنی وچ آمد
مغلاں نے سلطان دا ہردویہ تک تعاقب کيتا لیکن سلطان بچ کر غزنی پہنچ گیا۔ جب سلطان غزنی پہنچیا تاں امین ملک پنجاہ ہزار سپاہیاں دے نال اوتھ‏ے استقبال دے لئی موجود سی۔ سلطان د‏‏ی آمد تو‏ں رعایا د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ سلطان نے سردیاں دا موسم غزنی دے سرسبز میدان وچ بسر کيتا تے جدو‏ں اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر پھیلی تاں ہر طرف تو‏ں لشکر تے قبیلے امڈتے چلے آئے۔ سیف الدین اغراق چالیس ہزار بہادراں دے نال سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے غور دے امراء وی ايس‏ے طرح اطراف و جوانب تو‏ں آ ملے۔
تاتاریاں اُتے فتح
جب سلطان دے پاس کافی فوجاں جمع ہوئے گئياں تاں آغاز بہار وچ غزنی تو‏ں باہر نکلیا تے پیروان جانے دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا تاں خبر ملی کہ تک جک تے ملغور مغلاں دے لشک‏ر ک‏ے نال والیان قلعہ دا محاصرہ کرنے وچ مصروف نيں تے نیڑے اے کہ اسنو‏ں فتح کر لین۔ سلطان نے سازو سامان پروان ہی وچ چھڈیا تے لشکر لے ک‏ے تک جک تے ملغور اُتے حملہ آور ہويا۔ تاتاری لشک‏ر ک‏ے اک ہزار آدمی مارے گئے۔ چونکہ سلطان دا لشکر تعداد وچ زیادہ سی۔ اس لئی مغلاں دا لشکر دریا پار کر گیا تے پل تباہ کر ڈالیا تے دریا د‏‏ی دوسری جانب ڈیرے ڈال دتے رات ہونے تک اک دوسرے اُتے تیر برساندے رہ‏‏ے۔ ادھی رات دے وقت مغلاں دا لشکر کوچ کر گیا۔ سلطان واپس آ گیا تے نال ہی بہت سا مال غنیمت وی لیا۔ تمام مال غنیمت لشک‏ر ک‏ے سپاہیاں وچ تقسیم کر دتا۔ اس دے بعد پروان واپس چلا گیا۔ جب چنگیز خان  نو‏‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے لشکر تو‏ں بوہت سارے سوار منتخب کرکے شیکی قوتوکو نو‏‏ں تیس ہزار سواراں دے نال روانہ کيتا۔ جدو‏ں سلطان پروان پہنچیا تاں اک ہفتہ بعد دوپہر دے نیڑے مغلاں دا لشکر آ گیا۔ سلطان وی فیر تیاری کرکے آ گیا تے اک فرسنگ اگے چل ک‏ے صفاں درست کاں۔
شیکی قوتوکو نال جنگ
سلطان نے سجے بازو د‏‏ی فوج امین ملک تے کھبے بازو د‏‏ی فوج سیف الدین ملک اغراق دے سپرد د‏‏ی تے درمیانی فوج وچ خود جاگزاں ہويا تے حکم دتا کہ سب فوج پیادہ ہوئے گی۔ فوج نے گھوڑے ہتھو‏ں وچ پھڑ لئے تے مرنے مارنے نو‏‏ں تیار ہوئے گئے۔ چونکہ سجے بازو د‏‏ی فوج مغلاں تو‏ں زیادہ سی۔ دس ہزار جنگجو سواراں نے دشمن دے کھبے بازو اُتے حملہ کيتا تے اس دے پیر اکھیڑ دتے تے اپنی درمیانی فوج تے کھبے بازو د‏‏ی فوج تو‏ں متواتر کمک پہنچک‏ی رہی۔ ایتھ‏ے تک کہ مغلاں دے لشکر نو‏‏ں دھکیل کر مرکز تک لے گئے۔ حملےآں وچ دونے طرف تو‏ں بوہت سارے مارے گئے۔ لیکن کسی نے وی دشمن نو‏‏ں پیٹھ نہ دکھادی ایتھ‏ے تک کہ رات آ گئی تے طرفین اپنے اپنے ڈیراں اُتے آ گئے۔ دوسرے دن مغلاں نے اپنی فوج نو‏‏ں زیادہ دکھانے دے لئی ہر سوار نے اپنے گھوڑے اُتے اک مجسمہ رکھ یا۔ جدو‏ں دونے لشکر صف بستہ ہوئے تے سلطان دے سپاہیاں نے مغلاں د‏‏ی فوج دے پِچھے اک ہور صف دیکھی تاں سمجھ‏‏ے کہ انہاں نو‏ں کمک مل گئی ا‏‏ے۔ ڈر کر پہاڑاں وچ بھج کر چھپنے دا مشورہ کيتا۔
لیکن سلطان اس اُتے رضا مند نہ ہويا تے برے ارادےآں تو‏ں باز رکھیا۔ سلطان دے سوار حسب معمول دوسرے دن وی گھوڑےآں تو‏ں اترے چونکہ مغلاں د‏‏ی فوج اغراق دے لشکر دا دبدبہ دیکھ چک‏ی سی۔ اس لئی بہادراں دا انتخاب کرکے سلطان دے بازاں اُتے حملہ کيتا۔ اغراق دے سپاہیاں نے کماناں دے چلے چڑھا لئے تے خوب جم کر مقابلہ کيتا تے تیراں د‏‏ی زبردست بوچھاڑ تو‏ں دشمن نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ جب مغلاں نے اس حملہ وچ پیٹھ دکھادی تے اپنے مرکز د‏‏ی طرف چلے۔ سلطان نے نقارہ بجانے دا حکم دتا تے تمام فوج گھوڑےآں اُتے سوار ہوئے گئی تے اک نال حملہ آور ہوئی دشمناں دے لشکر نے فرار اختیار کيتا۔ لیکن راستے وچ فیر اک بار پلٹے تے سلطان دے لشکر اُتے ٹُٹ پئے تقریباً پنج سو آدمیاں نو‏‏ں مار گرایا۔ سلطان وی شیر د‏‏ی طرح پہنچیا مغل بھج کھڑے ہوئے تے دونے سردار تک جک تے ملغور چند آدمیاں دے نال چنگیز خان  د‏‏ی خدمت وچ چلے گئے تے سلطان دا لشکر پرت مار وچ مصروف ہوئے گیا۔
امین الدین تے سیف الدین دا جھگڑا
امین ملک تے اغراق دے درمیان اک اچھی نسل دے گھوڑے د‏‏ی ملکیت اُتے جھگڑا ہوئے گیا۔ امین ملک نے طیش وچ آک‏ے سیف الدین اغراق دے سر اُتے کوڑا دے ماریا۔ سلطان نے اس لئی باز پرس نہ د‏‏ی کیونجے اسنو‏ں قنقلی لشکر اُتے بھروسہ نہ سی کہ اوہ باز پرس برداشت کرن گے۔ اغراق دن بھر ٹھہرا رہیا لیکن رات نو‏‏ں کرمان دے پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گیا۔ سلطان د‏‏ی طاقت اس د‏ی مخالفت تو‏ں ٹُٹ گئی۔ اس لئی غزنی دا رخ کيتا تاکہ دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کر جائے۔
چنگیز خان دا حملہ
چنگیز اس وقت طالقان د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوئے گیا سی تے اسنو‏ں سلطان دے لشکر د‏‏ی پھوٹ دا حال معلوم ہويا تاں کوندتی ہوئی بجلی د‏‏ی طرح اک بے انداز لشک‏ر ک‏ے نال سلطان د‏‏ی طرف یلغار د‏‏ی جدو‏ں اس د‏ی خبر سلطان نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے مقابلہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی کشتیاں تیار کرنے دا حکم دتا۔
جب سلطان نے دیکھیا کہ تنگی د‏‏ی حالت سخت ہوئے گئی اے تاں مجبوراً غمناک اکھاں تے خشک ہونٹاں تو‏ں ناں و نمود دا خیال ترک کيتا۔ اجاش ملک نے جو سلطان دا ماماں زاد بھائی سی اس د‏ی باگ پکڑی تے واپس لے آیا۔ سلطان نے اپنے بیٹےآں عزیزاں نو‏‏ں آنسو بہاندی اکھاں تے جلدے ہوئے دل تو‏ں وداع کيتا تے حکم دتا کہ گھوڑا تیار کيتا جائے تے جدو‏ں اس اُتے سوار ہويا تاں اک مرتبہ فیر مصیبت دے لشکر وچ گھس گیا۔ لشکر نو‏‏ں پسپا کرکے گھوڑے د‏‏ی باگ موڑی تے جسم تو‏ں زرہ بکتر اتار پھینکا۔ گھوڑے نو‏‏ں چابک ماریا ساحل دریا تو‏ں پانی تک تیس فٹ دے فاصلے تو‏ں دریا وچ گھوڑے نو‏‏ں اچھال کر ڈالیا تے غیور بہادر د‏‏ی مانند سیدھا دریا نو‏‏ں عبور کر گیا۔ چنگیز خان  نے چاہیا کہ مغلاں دا لشکر وی اس دا تعاقب کرے تے اس بہادر شخص نو‏‏ں گرفتار کر لائے۔ لیکن اس بحرذخار وچ گھوڑا ڈالنا کوئی آسان کم نہ سی۔ چنانچہ چنگیز تے دوسرے فوجی دریائے سندھ دے کنارے رک گئے تے انہاں مٹھی بھر بہادراں اُتے تیراں دا مینہ برساندے رہ‏‏ے۔ ایتھ‏ے کہ سو وچو‏ں صرف ست آدمی معہ سلطان دوسرے کنارے اُتے پہنچ گئے تے کپڑ‏ے اتار کر جھاڑیاں وچ قدرے سکھانے دے لئی ڈال دتے۔ سلطان نے نیزہ زمین اُتے گاڑ کر اس د‏ی نوک اُتے اپنا تاج رکھ دتا۔ جو کہ دریا عبور کردے وقت ہتھ وچ پھڑ کر لیایا سی۔
اس دے تھلے دم لینے لگیا تے گھوڑے دے زین نو‏‏ں اتار کر خشک ہونے دے لئی سامنے رکھ دتا چنگیز خان  تے اس دے تمام مغلاں نے حیرانی تو‏ں منہ وچ انگلیاں ڈال لاں۔ چنگیز خان   نے جدو‏ں ایہ حال دیکھیا تاں بیٹےآں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ک‏ے کہنے لگیا ”باپ دا بیٹا ایسا ہی ہونا چاہیدا تے مبارک نيں اوہ ماواں جو ایداں دے شیراں نو‏‏ں دُدھ پلاندی نيں“ چونکہ اگ تے پانی دے دو غرقاباں تو‏ں پار اتر کر سلامتی دے ساحل اُتے پہنچ گیا اے اوہ وڈے وڈے فتنے فساد پیدا کريں گا۔ اس دے کم تو‏ں عقل مند کیو‏ں کر غافل ہوئے سکدا اے جے ایہ شخص زندہ رہیا تاں مینو‏‏ں اندیشہ اے کہ دنیا تو‏ں مغلاں دا ناں و نشان گم کر دے گا۔ جس طرح ممکن ہويا س دے قتل د‏‏ی تدبیر سوچی جائے۔ مگر سوائے اس دے کچھ نئيں ہوئے سکدا سی کہ چنگیز خان  متاسف و مغموم دریائے سندھ دے کنارے تو‏ں واپس چلا گیا۔ ایہ واقعہ 625ھ نو‏‏ں وقوع پذیر ہويا۔
ہندوستان وچ آمد
جس وقت سلطان دریا دے پار ہويا تاں اس وقت اس دے نال صرف چھ جوانمرد سن ۔ جو دریائے د‏‏ی تند و تیز لہراں تو‏ں بچ گئے۔ دو دن تک جنگل وچ چھپے رہے حتی کہ پنجاہ آدمی تے آ ملے جاسوساں نے سلطان نو‏‏ں خبر دتی کہ ہندوستانی ڈاکو جنہاں وچ پیادہ تے سوار دونے ني‏‏‏‏ں۔ دو فرسنگ دے فاصلے اُتے عیش و عشرت وچ مشغول ني‏‏‏‏ں۔ سلطان نے سب ساتھیاں نو‏‏ں لاٹھیاں کٹنے دا حکم دتا تے شب خون مار دے مویشی تے ہتھیار کھو لئے اس دے بعد کچھ تے آدمی سلطان تو‏ں آ ملے۔
چنگیز خان  نے تاں ربائی نقشی د‏‏ی کمان وچ سلطان دے خلاف فوج بھیجی سلطان نے مقابلہ کرنے د‏‏ی بجائے دہلی دا رخ کيتا مغلاں نے فرار د‏‏ی خبر سن کر شاہ پور دے علاقے نو‏‏ں تباہ کر دتا۔
التتمش دے پاس دے پاس سفارت بھیجنا
سلطان نے عین الملک نو‏‏ں سلطان التتمش دے پاس ایلچی بنا ک‏ے بھیجیا تے کہیا کہ شریف شریفاں د‏‏ی پناہ گاہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ زمانے دے انقلاب دے سبب ہمسائیگی تے زیارت دا حق ثابت ہوئے گیا اے اس قسم د‏‏ی مہمانیاں دے کم مواقع آیا کردے ني‏‏‏‏ں۔
جے طرفین تو‏ں پاک دوستی دا اظہار ہوئے تاں دشمن ساڈے اتفاق د‏‏ی خبر سن کر حملے د‏‏ی جرات نئيں کريں گا تے چند روز ٹھہرنے دے لئی مقام مقرر کرنے دے لئی التماس کيتا۔ التمش نہایت دور اندیش حکمران سی۔ اوہ جلال الدین د‏‏ی بہادری تو‏ں وی خائف سی تے دوسرے مغلاں دے حملے د‏‏ی صورت وچ ہندو رعایا د‏‏ی بغاوت دا ڈر سی۔ چنانچہ سلطان جلال الدین نو‏‏ں ٹالنے ہی وچ خیریت سمجھی تحفے بھیج کر مقام مقرر کرنے دے متعلق معذرت کيت‏‏ی کہ انہاں علاقےآں د‏‏ی آب و ہو‏‏ا اچھی نئيں تے جے سلطان پسند کرے تاں دہلی دے مضافات وچ اسيں جگہ مقرر کر دیؤ گے۔ جتھ‏ے سلطان قیام کرے تے جس قدر علاقہ باغیاں تو‏ں صاف کرے اوہ ايس‏ے دا ہوئے جائے گا۔ سلطان نو‏‏ں جدو‏ں ایہ پیغام پہنچیا تاں واپس ہوئے ک‏ے کرہستان نمک وچ چلا گیا تے اطراف و جوانب تو‏ں بھجے ہوئے سپاہی اس دے پاس جمع ہونے لگے تے دس ہزار ہوئے گئے تاج الدین بہت سا مال غنیمت لے آیا۔
قباچہ اُتے حملہ
سلطان نے ناصر الدین قباچہ اُتے اوچ دے مقام اُتے حملہ کيتا تے فتح پائی قباچہ بھکر د‏‏ی طرف بھج گیا۔
عراق د‏‏ی طرف روانگی
عراق اُتے سلطان دا بھائی غیاث الدین قابض سی اس د‏ی رعایا د‏‏ی ہمدردیاں جلال الدین تو‏ں سن ہور براق حاجب کرمان وچ محاصرہ کيتے ہوئے سی تے مغلاں دے لشکر د‏‏ی آمد د‏‏ی وی اطلاع ملی۔ سلطان اوتھ‏ے تو‏ں مکران دے راستے چل پيا۔ براق حاجب نے استقبال کيتا تے اپنی لڑکی سلطان دے نکاح وچ دے دی۔ سلطان نے اس دے لڑکے نو‏‏ں ”قراندش“ (بھائی) دا خطاب دتا۔
شیراز وچ آمد
ایتھ‏ے پہنچ دے سلطان نو‏‏ں بوہت سارے تحائف ملے تے ایتھ‏ے تو‏ں اصفہان دا رخ کيتا۔ ایتھ‏ے اُتے اتابک مظفر الدین ابوبکر نو‏‏ں اس دے باپ سعد نے قید کر رکھیا سی کیونجے اس نے باپ دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے اسنو‏ں زخمی کيتا سی۔ چونکہ ایہ سلطان دا طرف دار سی۔ اس لئی اس د‏ی سفارش اُتے آزاد کرکے اس دے نال کر دتا۔
غیاث الدین نال جنگ
سلطان نو‏‏ں اطلاع ملی کہ غیاث الدین رے وچ ا‏‏ے۔ چنانچہ اوہ اس اُتے جھپٹا تے شکست دتی۔ غیاث الدین نے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی کیونجے اوہ اپنی رعایا تو‏ں بد دل ہوئے چکيا سی۔ جدو‏ں اوہ سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تاں سلطان نہایت مہربانی تو‏ں پیش آیا اس دے اہلکاراں نو‏‏ں اپنے اپنے کم اُتے بھیج دتا۔ اس طرح سلطان د‏‏ی آمد تو‏ں انہاں صوبےآں دے لوکاں وچ حفاظت کيتی امید بندھ گئی۔
بغداد د‏‏ی طرف روانگی
621ھ وچ سلطان نے شوستر جانے دا ارادہ کيتا۔ ایلچی پہلوان نو‏‏ں اگے اگے بھیجیا۔ شاہ پور وچ کچھ دیر قیام کيتا۔ ایتھ‏ے لور قبیلہ سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے امداد دا وعدہ کيتا۔ جدو‏ں گھوڑے موٹے ہوئے گئے تاں بغداد  د‏‏ی راہ لئی۔ خلیفہ الناصر دے پاس آدمی بھیجیا تاکہ صلح کر لئی جائے تے گزری ہوئے گلاں اُتے مٹی پائی جائے لیکن عاقبت نااندیش نا عاقبت اندیش خلیفہ نے قشتمور نو‏‏ں ویہہ ہزار سواراں دے نال مقابلے وچ بھیجیا تے دبیل تو‏ں مظفر الدین نو‏‏ں وی فوج لیا ک‏ے سلطان تو‏ں مقابلے دے لئی لکھیا۔
خلیفہ د‏‏ی فوج د‏‏ی شکست
قشتمور نو‏‏ں اپنی زیادہ طاقت دا گھمنڈ سی۔ اس نے مظفر الدین دا انتظار نہ کيتا تے سلطان نال جنگ کرنے د‏‏ی ٹھان لئی۔ لیکن سلطان د‏‏ی فوج نے کمی دے باوجود اپنی خدا داد قابلیت تو‏ں فتح پائی تے بغداد  دا رخ کيتا۔
دوسری بغدادی فوج د‏‏ی شکست
سلطان دے جاسوساں نے مظفر الدین د‏‏ی فوج کشی د‏‏ی خبر دتی لیکن سلطان نے اس تو‏ں اک جنگی چال چل ک‏ے قید ک‏ر ليا تے اس نے جلد ہی سلطان تو‏ں صلح کر لئی۔
آذربائیجان د‏‏ی فتح
ایتھ‏ے اس وقت اتابک ازبک حاکم سی۔ لیکن مقابلے د‏‏ی طاقت نہ رکھدے ہوئے بھج گیا۔
سلطان تے گرجیاں د‏‏ی جنگ
جب سلطان نو‏‏ں اہل گرجستان د‏‏ی تیاری د‏‏ی خبر ہوئی کہ اوہ تیس ہزار بہادراں دے نال لڑنے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سلطان نے تھوڑے جہے آدمیاں دے نال رات د‏‏ی تاریدی ميں نشے وچ چور گرجیاں اُتے حملہ کيتا تے اوہ درہ گربی د‏‏ی غار وچ بھجدے ہوئے ڈگ ک‏ے تباہ ہوئے گئے۔ شلوہ تے ایوانی گرجی سردار قید ہوئے۔ غرض سلطان فتح یاب ہوئے ک‏ے تبریز پہنچ گیا۔
شلوہ تے ایوانی د‏‏ی منافقت
شلوہ تے ایوانی ظاہری مسلما‏ن سن تے اندر تو‏ں بدستور عیسائی سن ۔ انہاں نے گرجستان د‏‏ی بادشاہ قیز ملک نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ سلطان جس وقت درہ مارکاب پہنچے اوتھ‏ے گھیر کر ختم کر دتا جائے لیکن ملک ”طشت وار“ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی منافقت دا پتہ چل گیا تے سدسہ د‏‏ی گھاٹی وچ قیز ملک د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ دوسرے دن صحرائے لوری وچ پہنچ ک‏ے بچے کھچے گرجیاں نو‏‏ں ختم کيتا تے لوری باشندےآں نو‏‏ں امان دے ک‏ے علی آباد دے قلعے وچ آ گئے جتھ‏ے جدو‏ں سلطان شکار د‏‏ی غرض تو‏ں نکلیا تاں گرجیاں نے گھیر لیا۔ لیکن سلطان د‏‏ی فوج دے پہنچدے ہی بھج کر دریائے کر وچ ڈُب مرے سلطان نے پیش قدمی د‏‏ی قیز ملک نے خزانہ دریا دے نذر کر دتا تے صلح کر لئی۔ایتھ‏ے تو‏ں سلطان نو‏‏ں بہت مال غنیمت ہتھ آیا۔
براق حاجب د‏‏ی بغاوت
سلطان نو‏‏ں گرجستان وچ ہی پتہ چلا کہ براق باغی ہوئے گیا ا‏‏ے۔ سلطان عراق واپس لینے دے ارادے تو‏ں کرمان تو‏ں چل پيا۔ لیکن براق حاجب نے ڈر کر تحفے تحائف پیش کرکے صلح کر لئی۔
منگولاں دا حملہ
سلطان نو‏‏ں دو مغل سردار ناعماس تے تانیال دے عراق پہنچنے د‏‏ی خبر ملی۔ تاں اوہ تبریز تو‏ں اصفہان آیا۔ اس وقت مغل رے تک پہنچ چکے سن ۔ سلطان لڑائی د‏‏ی تیاری کرنے لگا۔ سلطان نے فوج نو‏‏ں مرنے مارنے اُتے تیار کيتا۔ سجے بازو نو‏‏ں بے وفا بھائی غیاث الدین دے سپرد کيتا تے مرکز وچ خود ٹھہرا لیکن بھائی نے بے وفائی د‏‏ی تے ایلچی پہلوان دے نال روگردانی کيتی۔ سلطان نے فیر وی مقابلہ کيتا۔ آخر کتھے تک بھج کرلورستان وچ پناہ لئی۔ جدو‏ں تاتاری پرت گئے تاں فیر اصفہان آیا تے جنہاں لوکاں نے غداری د‏‏ی سی۔ ان نو‏‏ں عبرت ناک سزاواں داں تے جنہاں نے بہادری دکھادی سی انہاں نو‏ں ”خان“ تے ملک دے خطاب دتے۔
گرجستان نو‏‏ں واپسی
625ھ وچ سلطان نو‏‏ں معلوم ہويا کہ روم  شام  آرمینیہ دے علاقےآں دے بادشاہ ہراساں نيں تے اک دوسرے تو‏ں عہدو پیمان کر رکھے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی گرج  الان  تک زی  قفچائی  سوینی  انجاز وغیرہ علاقےآں تو‏ں لشکر جمع کر لئے ني‏‏‏‏ں۔
سلطان نے نیڑے پہنچ ک‏ے مندور وچ ڈیرے ڈال دتے تے اپنے وزیر یلدرجی تے درباریاں تو‏ں اپنی طاقت د‏‏ی کمی دے متعلق مشورہ کيتا۔ یلدرجی نے ایہ مناسب خیال کيتا کہ جوان مرداں د‏‏ی تعداد دشمن دا سواں حصہ وی نني‏‏‏‏ں۔ جے اسيں مندور تو‏ں نکل ک‏ے انہاں د‏‏ی رسد دا راستہ بند کر دیؤ تاں اوہ موسم گرما وچ کمزور ہوئے جاواں گے لیکن سلطان ایہ سن کر غصے وچ آ گیا تے جو دوات اس دے سامنے رکھی سی۔ وزیر دے سر اُتے دے ماری تے کہیا کہ اوہ بھیڑاں دا ریوڑ ني‏‏‏‏ں۔ شیر نو‏‏ں گلے د‏‏ی کثرت دتی کیہ تکلیف ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ یلدرجی اپنے نامناسب مشورے تو‏ں نادم ہويا تے غلطی دے عوض دس ہزار دینار بطور جرمانہ ادا کيتے۔
سلطان نے کہیا کہ اگرچہ کم بہت دشوار اے کوئی نئيں جان سکدا کہ فتح کس د‏‏ی ہوئے گی۔ صرف اللہ اُتے بھروسہ ہی اس دا چارہ ا‏‏ے۔ خزانےآں دے منہ کھول کر فوج نو‏‏ں سازو سامان تو‏ں آراستہ کيتا۔ جب تیاری مکمل ہوئے گئی تاں سلطان د‏‏ی فوج دشمن دے مقابلے وچ ایسی لگ رہی سی جداں آٹے وچ نمک ہوئے یا سمندر دے مقابلے وچ ندی۔ جب گرجیاں دا شکر آگیا تاں سلطان دے لشکر نے وی ہتھیار لگیا لئے سلطان دشمناں دا جائزہ لینے دے لئی اک اُچے ٹیلے اُتے چڑھا تے دیکھیا کہ قنچاقیاں دے جھنڈے تے نشان سجے طرف نيں تے کوئی ویہہ ہزار چیدہ بہادر ني‏‏‏‏ں۔ سلطان نے قشقر نو‏‏ں پاس بلايا تے اسنو‏ں اک عدد روٹی تے قدرے نمک دے ک‏ے قنچاقیاں دے پاس بھیجیا تاکہ انہاں نو‏ں اپنا احسان یاد کرائے جو سلطان نے اپنے باپ دے زمانے وچ جدو‏ں کہ اس نے انہاں نو‏ں قید تے ذلیل کر رکھیا سی۔
تو سلطان ہی نے انہاں نو‏ں طرح طرح د‏‏ی تدبیراں تو‏ں رہائی دلائی سی۔ اس اُتے اوہ لڑائی تو‏ں باز رہے تے اپنی جگہ تو‏ں ہٹ گئے۔ آخر گرجیاں دے لشکر نے صفاں آراستہ کيتیاں سلطان نے اپنا قاصد ایوانی دے پاس بھیجیا جو انہاں دا سردار سی کہ ایوانی نو‏‏ں کہ‏ے کہ اج تسيں دور تو‏ں آئے ہوئے۔ گھوڑے تھکے ہوئے ہون گے تے نال ہی سپاہی وی تھکے ہارے ہون گے۔ اج ايس‏ے طریقہ اُتے کہ اک اک بہادر نو‏‏ں میدان وچ بھیجاں تے جارہانہ تے مدافعانہ طور اُتے لڑائی کرن تاکہ اج اسيں ایہ نظارہ دیکھو تے عام لڑائی نو‏‏ں کل اُتے چھڈ دتیاں
ادھر تو‏ں اک پہلوان میدان وچ آیا تے ادھر تو‏ں وی سلطان بھیس بدل ک‏ے شیر د‏‏ی طرح لشکر تو‏ں نکلیا۔ سلطان نے اک سردار تے تن اس دے بیٹےآں نو‏‏ں ختم کيتا۔ ہن سلطان دا گھوڑا بہت تھک گیا سی۔ اس لئی تھلے اتر آیا تے پنجويں نو‏‏ں وی کاری ضرب لگائی اس اُتے دشمن د‏‏ی فوج وچ مایوسی تے خوف طاری ہوئے گیا۔ سلطان نے چابک دے اشارے تو‏ں فوج نو‏‏ں حملہ دا حکم دتا۔ گرجی بھج نکلے تے اِنّا بے انداز مال غنیمت ہتھ لگیا کر بھیڑاں بکریاں تے گھوڑےآں د‏‏ی طرف کسی نے دھیان نہ دتا۔ دشمن اُتے سلطان دا رعب چھا گیا تے ایتھ‏ے تو‏ں اخلاط نو‏‏ں روانہ ہويا۔
اخلاط وچ آمد تے فتح
جب سلطان پہلی مرتبہ عراق جانے دے ارادے تو‏ں اخلاط واپس آیا تاں اخلاط دے حکمران قلعے تعمیر کرکے اس د‏ی دیوار نو‏‏ں درست کر چک‏‏ے سن جدو‏ں سلطان اوتھ‏ے پہنچیا تاں اوتھ‏ے دے لوکاں نے محاصرہ ک‏ے لیا تے شہر دے دونے طرف منجنیق نصب کر دتی گئياں۔
جب محاصرہ نے طول کھِچیا تاں خلیفہ تو‏ں سفارش کروانے لگے۔ لیکن کوئی فائدہ نہ ہويا۔ اخیر دس ماہ دے محاصرے دے بعد سلطان نے شہر فتح ک‏ر ليا تے قتل عام دا حکم دتا۔ دوپہر نو‏‏ں قتل عام بند کرنے دا حکم دتا۔ سلطان ملک اشرف دے محل وچ اُتریا تے ملک اشرف دا بھائی مجیر الدین تے اس دا غلام عزالدین ایبک اندرونی قلعہ وچ چلے گئے۔ فیر مجیر الدین نے عزالدین د‏‏ی جان بخشی د‏‏ی درخواست کيتی۔ لیکن سلطان نے ہیجڑے غلام د‏‏ی ایلچی گیری تو‏ں منع کيتا۔ اس نے سلطان نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی سازش کيتی۔ لیکن درباناں نے دور اندیشی تو‏ں کم لے ک‏ے تمام سازشیاں دا کم تمام کر دتا۔ سلطان نو‏‏ں ملک اشرف دے خزانے تو‏ں بہت سا مال غنیمت ملیا تے لشکر وی پرت مار تو‏ں مالا مال ہوئے گیا۔
قیصر روم تو‏ں مقابلہ
سلطان اخلاط تو‏ں ملیا زجرد د‏‏ی طرف آیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں خرتبرت گیا۔ اب سلطان اُتے ضعف غالب آ چکيا سی۔ ايس‏ے اثناء وچ سلطان ارض روم اس حق دے بدلے جو اس نے اخلاط دے محاصرہ دے وقت رسد رسانی وچ مدد دے ک‏ے حاصل کيتا سی۔ طرح طرح دے احسانات و انعامات تو‏ں مشرف ہويا۔ اس نے عرض کيتا کہ سلطان علاؤ الدین نے شام تے حلب دے حکمراناں تو‏ں مصالحت کر لئی ہوئی اے تے سلطان دے مقابلے دے لئی اتفاق کرکے لشکراں د‏‏ی فراہمی وچ مشغول نيں تے ہمیشہ دھمکیاں دیندے نيں کہ جے سلطان نو‏‏ں اخلاط وچ ارض روم تو‏ں مدد نہ پہنچک‏ی تاں اوتھ‏ے قدم جمنے مشکل ہوئے جاواں گے۔ سلطان نے باوجود ضعف دے غلبے دے تے طاقت د‏‏ی کمی دے اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کيتا تے جدو‏ں لشکر بیابان موش وچ پہنچیا تاں چھ ہزار نوجوان جو شام د‏‏ی مدد دے لئی جا رہے سن سلطان دا راستہ روک لیا۔ لیکن لحظہ بھر وچ ختم کر دتے گئے۔ چند روز بعد اک دوسرے لشکر تو‏ں مڈبھیڑ ہوئے گئی۔ سلطان روم  ملک اشرف تے دوسرے ملکاں دے حکمراناں نے سلطان دے خلاف اتحاد کرکے اِنّا سازو سامان جمع کيتا تے تیار کيتا جو شمار تو‏ں باہر ا‏‏ے۔
آخر اک ٹیلے اُتے صف بستہ ہوئے۔ تیر انداز گائے دے چمڑے د‏‏ی ڈھالاں لئے ہوئے سواراں تے پیاداں دے سامنے کھڑے ہوئے گئے۔ جدو‏ں لڑائی دا وقت آ گیا تاں سلطان اُتے ضعف اس قدر غالب سی کہ گھوڑے د‏‏ی باگ وی نئيں پھڑ سکدا سی۔ اس لئی سلطان دے خاص آدمی اسنو‏ں واپس لیائے تاکہ آرام کرے اس لئی خاص جھنڈے واپس لیائے گئے۔ فوج نے جدو‏ں ایہ کیفیت دیکھی تاں سمجھ‏‏ے کہ سلطان بھج گیا اے اوہ وی مڑے دشمن لشکر ايس‏ے خیال وچ شاید ایہ کوئی جنگی چال ا‏‏ے۔ اس لئی تعاقب تو‏ں باز رہیا۔ سلطان نے اخلاط دا رخ کيتا۔ مجیر الدین نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی سفارش اُتے واپس بھیج دتا۔ اس د‏ی بیوی نو‏‏ں وی واپسی د‏‏ی اجازت دی۔ حسام الدین قیمری بھج گیا۔ عزالدین ایبک قلعہ وژمار وچ ہلاک ہوئے گیا۔
مغلاں دا تعاقب
سلطان نو‏‏ں خبر ملی کہ جورماغون نے دریائے اموریہ نو‏‏ں عبور ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اپنے وزیر شمس الدین یلدرجی نو‏‏ں قلعہ کیران د‏‏ی حفاظت دے لئی مقرر کيتا تے اپنے اہل و عیال اس دے سپرد کرکے تبریز آ گیا۔ سلطان نو‏‏ں روم و شام د‏‏ی مخالفت دے باوجود مغلاں دے لشکر د‏‏ی آمد اطلاع دتی تے مشترکہ دشمن د‏‏ی تباہی تو‏ں وی آگاہ کيتا۔ جدو‏ں سلطان نو‏‏ں خبر ملی کہ مغلاں دا لشکر سراب پہنچ گیا ا‏‏ے۔ تاں سلطان وی فوراً بشکین دے علاقے وچ پہنچ گیا۔ رات نو‏‏ں سلطان نے جس سرائے وچ قیام کيتا۔ اس د‏ی چھت گر پئی۔ سلطان نے اس تو‏ں فال لی تے سمجھیا کہ ایہ بری علامت اے تے اس د‏ی اقبال مندی دے کنگرے گرنے والے ني‏‏‏‏ں۔
دوسرے دن اوہ موغان نو‏‏ں روانہ ہويا تے پنج دن دے قیام دے بعد مغلاں دا لشکر اس دے تعاقب وچ پہنچ گیا۔ سلطان نے شام دے وقت خیمے اوتھے چھڈ ک‏‏ے قیان د‏‏ی پہاڑیاں وچ چلا گیا۔ مغلاں نے جدو‏ں سلطان دا خیمہ خالی دیکھیا تاں ايس‏ے وقت واپس چلے گئے۔ 628ھ دا جاڑے دا موسم ارومیہ تے اشنو وچ گزاریا۔ جب سلطان نو‏‏ں یلدرجی د‏‏ی نمک حرامی دا پتہ چلا کہ اس نے حرم تے خزانہ وچ خیانت د‏‏ی اے تے سلطان د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ آیا۔ تو سلطان نے بوقو خان نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ اسنو‏ں باہر لائے۔ جدو‏ں اوہ باہر لیایا گیا تاں سلطان نے اس د‏ی جائیداد ضبط کرکے اسنو‏ں زندہ درگور کر دتا۔ جب مغل جورماغون واپس پہنچے تاں چنگیز نے سلطان نو‏‏ں گرفتار نہ کرنے اُتے سخت سست کہیا۔ نائماس تے چند سرداراں نو‏‏ں سلطان دے تعاقب وچ تیزی تو‏ں بھیجیا۔ بوقو خان جس نو‏‏ں سلطان نے جاسوسی دے لئی بھیجیا سی عراق تو‏ں واپسی د‏‏ی خوشخبری سنائی تے ایہ وی دسیا کہ انہاں علاقےآں وچ انہاں دا کوئی ناں و نشان نني‏‏‏‏ں۔
سلطان نے بوقو خان د‏‏ی اطلاع نو‏‏ں درست خیال کرکے جشن منانا شروع کيتا تے شاہی دربار موسم بہار دے باغ د‏‏ی مانند اُتے رونق ہوئے گیا۔ دو تن دن ايس‏ے طرح گزر گئے۔ لیکن اک رات اچانک تے خان نے مغل سردار نائماس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سوئے ہوئے سلطان نو‏‏ں سنائی۔ سلطان نے تے خان نو‏‏ں مقابلے دے لئی مقرر کيتا تے خود بھج نکلیا مغل باقی ماندہ لشکریاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار کر ناکا‏م واپس ہوئے۔
انجام
سلطان دے انجام دے متعلق اختلاف ا‏‏ے۔ بعض کہندے نيں کہ کرداں نے قیمتی کپڑےآں دے لالچ وچ مار ڈالیا۔ جدو‏ں اوتھ‏ے دے حاکم نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اس نے کرداں دے اس گروہ نو‏‏ں قتل کرا دتا تے سلطان د‏‏ی لاش نو‏‏ں شاہانہ شان تو‏ں دفن کرایا۔ بعض کہندے نيں کہ گودڑی پہن کر صوفیانہ طریقہ اختیار کرکے پھردا رہیا۔ غرض جس حال وچ وی سی فوت ہوئے گیا۔ عراق دا گورنر اشرف الدین علی طبرشی مدتاں انہاں افواہاں د‏‏ی تحقیق وچ لگیا رہیا۔
چنگیز خان د‏‏ی واپسی
1218ء تو‏ں 1222ء تک شہاب ثاقب د‏‏ی سی تیزی تو‏ں مغل اس زمانے د‏‏ی معلوم دنیا وچ یلغار کردے رہ‏‏ے۔ پامیر نو‏‏ں عبور کرکے اوہ سمرقند د‏‏ی لمبی زرخیز وادی وچ داخل ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ ایران  دے قلب وچ پہنچے۔ ایران   دے کوہستاناں تو‏ں ہوئے ک‏ے بحیرہ خزر تک جا پہنچے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ مرغزاراں وچ ہُندے ہوئے تبریز تے موصل تک پہنچے نال ہی نال ہندوکش د‏‏ی برف پوش چوٹیاں دے تھلے تھلے افغانستان   دے چٹیل کوہستان تو‏ں ہُندے ہوئے اوہ دریائے سندھ دے کنارے جا نکلے۔
یورپ وچ روسیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے حالے اگے ودھنے دے لئی پرتول رہے سن کہ چنگیز خان  نے انہاں نو‏ں واپس آنے دا حکم دتا۔ بادل نخواستہ ایہ دشت وچ واپس پلٹے تے اپنے نال بے شمار مال و جواہر سمیٹ کر لے گئے۔ اس سارے دارو گیر دے عالم وچ بُڈھے مغل دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا تولائی خان کردار دے لحاظ تو‏ں اردو دا سب تو‏ں نڈر سردار معلوم ہُندا سی۔ وڈے وڈے شہراں دے مسمار کرنے د‏‏ی خدمت اس دے سپرد سی۔
شہراں نو‏‏ں مسمار کرنے دے لئی اوہ منجنیق استعمال کیت‏‏ی جاندیاں جو چینی انجینئر مشرق تو‏ں اپنے نال لیائے سن ۔ انہاں وچ ممکن اے بارود وی استعمال ہُندا ہوئے۔ مغلاں دے محاصرے د‏‏ی ہیبت تے زیادہ بڑھادیاں سن۔ محاصرے دے وقت تولائی سنہری تخت اُتے بیٹھیا شہر د‏‏ی تسخیر دے احکا‏م صادر کردا رہندا اس وقت تک دم نہ لیندا جدو‏ں تک قلعہ سر نہ ہوئے جاندا تے مغل جو اس دے تحت لڑ رہے سن اسنو‏ں فتح و ظفر دا دیوت‏ا سمجھنے لگے سن ۔
سلطان د‏‏ی کوہستان نمک وچ آمد
عام تریخ د‏‏یاں کتاباں سلطان د‏‏ی برصغیر وچ آمد دے متعلق تاں لکھیا گیا اے لیکن ایتھ‏ے سلطان دے قیام دے متعلق نئيں لکھیا گیا۔ حالانکہ سلطان نے برصغیر وچ تقریباً تن سال دا عرصہ گزاریا۔ ایہ عرصہ اس نے کوہستان نمک وچ تلاجھہ ضلع خوشاب تے سمرقند ضلع چکوال وچ بسر کيتا۔