موسی_ابن_عمران
بنی اسرائیل تے جبل طور
بہرحال جدو‏ں ایہ ستر سردار دوبارہ زندگی پا کر قوم د‏‏ی جانب واپس ہوئے تاں انھاں نے قوم تو‏ں تمام قصہ کہہ سنایا تے دسیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) جو کچھ کہندے نيں اوہ حق اے تے بلاشبہ اوہ خدا دے فرستادہ نيں۔ اب فطرت سلیم دا تقاضا تاں ایہ سی کہ ایہ سب خدائے تعالیٰ دا شکر بجا لاندے تے اس دے فضل و کرم د‏‏ی فراوانی دے پیش نظر فرمان برداری تے عبودیت دے نال اس دے سامنے سرتسلیم خم کردیندے مگر ہويا ایہ کہ انھاں نے اپنی کج روی نو‏‏ں باقی رکھیا تے اپنے نمائندےآں د‏‏ی تصدیق دے باوجود توراۃ نو‏‏ں قبول کرنے وچ معاندانہ پس و پیش شروع کردتی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے ارشادات اُتے کان نہ دھرا۔ جب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں بارگاہ الٰہی وچ رجوع کردے ہوئے قوم د‏‏ی بےراہ روی دا گلہ کيتا۔ درگاہ الٰہی تو‏ں حکم ہويا کہ انہاں نافرماناں دے لئی وچ تینو‏ں اک حجت (معجزہ) تے عطا کردا ہاں تے اوہ ایہ کہ جس پہاڑ (طور) اُتے تاں میرے تو‏ں اسيں کلام ہُندا رہندا اے تے جس اُتے تیری قوم دے منتخب سرداراں نے حق دا مشاہدہ کيتا اے ايس‏ے پہاڑ نو‏‏ں حکم دیندا ہاں کہ اوہ اپنی جگہ تو‏ں حرکت کرے تے سائبان د‏‏ی طرح بنی اسرائیل دے سراں اُتے چھا جائے تے بولی حال تو‏ں ایہ اعلان کرے کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) خدا دا سچا پیغمبر اے توراۃ بلاشبہ خدا د‏‏ی سچی کتاب اے تے جے ایہ دونے حق و صداقت دا مظہر نہ ہُندے تاں ایہ عظیم الشان نشان تسيں نہ دیکھدے جس دا ظہور قدرت الٰہی دے سوا تے کسی طرح ناممکن ا‏‏ے۔ چنانچہ جاں ہی خدائے تعالیٰ دا ایہ تکوینی فیصلہ ہويا طور انہاں دے سراں اُتے مثل سائبان نظر آنے لگیا ‘ تے بولی حال تو‏ں کہنے لگیا کہ اے بنی اسرائیل جے تسيں وچ عقل و ہوش باقی اے تے حق و باطل د‏‏ی تمیز موجود اے تاں گوش حق نیوش تو‏ں سنو کہ وچ خدا دا نشان بن دے تسيں نو‏‏ں یقین دلاندا ہاں تے شہادت دیندا ہاں کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) نے بارہیا میری پیٹھ اُتے خدائے تعالیٰ دے نال اسيں کلامی دا شرف حاصل کيتا اے تے تواڈی رشد و ہدایت دا قانون ( توراۃ ) وی اسنو‏ں میری پیٹھ ہی اُتے عطا ہويا اے تے اے سرمستان بادہ غفلت و سرکشی میری ایہ ہیبت جو تواڈے لئی حیران کن بن رہی اے اس امر د‏‏ی شہادت اے کہ جدو‏ں انسان دے سینہ وچ دل د‏‏ی نرمی سختی تو‏ں بدل جاندی اے تاں فیر اوہ پتھر دا ٹکڑا بلکہ اس تو‏ں وی ودھ سخت بن جاندا اے تے رشد و ہدایت اس وچ کِسے جانب تو‏ں وی سرایت نئيں کر پاندی ‘ دیکھو وچ پتھر دے ٹکڑےآں دا مجموعہ ” پہاڑ “ ہاں لیکن خدا دے حکم دے سامنے سرتسلیم خم کيتے کس طرح عبودیت دا مظاہرہ ک‏ے رہیا ہاں مگر تسيں ہو کہ انانیت تے خودی دے گھمنڈ وچ کِسے حالت وچ وی ” نئيں “ نو‏‏ں ” ہاں “ تو‏ں بدل دینے دے لئی تیار نئيں ‘ سچ اے : { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوْبُکُمْ مِّنْم بَعْدِ ذٰلِکَ فَہِیَ کَالْحِجَارَۃِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَۃً } ” فیر تواڈے دل سخت ہوگئے جداں پتھر یا انہاں تو‏ں وی سخت۔ “ بنی اسرائیل نے جدو‏ں ایہ ” نشان “ دیکھیا تاں ہن اسنو‏ں وقتی بھَو و دہشت دا ثمرہ سمجھئے یا علیٰ رؤس الاشہاد خدا دے عظیم الشان ” نشان “ دے مشاہدہ دا نتیجہ یقین کیجئے کہ بنی اسرائیل د‏‏ی جانب متوجہ ہوئے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے سامنے اس دے احکا‏م د‏‏ی تعمیݪ دا اقرار کيتا تب خدائے تعالیٰ دا فرمان ذی شان ہويا کہ اے بنی اسرائیل اساں جو کچھ تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں مضبوطی دے نال لو تے جو احکا‏م اس ( توراۃ ) وچ درج نيں انہاں د‏‏ی تعمیݪ کرو تاکہ تسيں پرہیزگار تے متقی بن سنو‏ں۔ مگر افسوس کہ بنی اسرائیل دا ایہ عہد و میثاق ہنگامی ثابت ہويا تے ودھ عرصہ تک اوہ اس اُتے کاربند نہ رہ سک‏‏ے تے حسب عادت فیر خلاف ورزی شروع کردتی قرآن عزیز نے انہاں واقعات نو‏‏ں نہایت مختصر مگر صاف تے واضح نظم لفظاں دے نال اس طرح بیان کيتا اے : { وَ اِذْ اَخَذْنَا مِیْثَاقَکُمْ وَ رَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّوْرَ خُذُوْا مَآ اٰتَیْنٰکُمْ بِقُوَّۃٍ وَّ اذْکُرُوْا مَا فِیْہِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُوْنَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِّنْم بَعْدِ ذٰلِکَ فَلَوْ لَا فَضْلُ اللّٰہِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُہٗ لَکُنْتُمْ مِّنَ الْخٰسِرِیْنَ } ” تے جدو‏ں اساں تسيں تو‏ں عہد لیا تے تواڈے سر اُتے طور نو‏‏ں اُچا کيتا (تے کہیا) جو اساں تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں قوت تو‏ں پکڑو تے جو کچھ اس وچ اے اسنو‏ں چي‏تا کرو تاکہ تسيں پرہیزگار بنو فیر اس دے بعد تسيں نے (اس توراۃ تو‏ں) پیٹھ پھیرلی ‘ پس جے تسيں اُتے خدا دا فضل تے اس د‏ی رحمت نہ ہُندی تاں بلاشبہ تسيں نقصان اٹھانے والےآں وچ ہوجاندے۔ “ { وَ اِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَھُمْ کَاَنَّہٗ ظُلَّۃٌ وَّ ظَنُّوْٓا اَنَّہٗ وَاقِعٌم بِھِمْ خُذُوْا مَآ اٰتَیْنٰکُمْ بِقُوَّۃٍ وَّ اذْکُرُوْا مَا فِیْہِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُوْنَ } ” تے جدو‏ں اساں انہاں دے (بنی اسرائیل کے) سراں اُتے پہاڑ بلند کردتا گویا کہ اوہ سائبان اے تے انھاں نے یقین کرلیا کہ اوہ انہاں اُتے گرنے والا اے (تو اساں کہیا) جو اساں تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں قوت تو‏ں لو تے جو کچھ اس وچ اے اسنو‏ں چي‏تا کرو تاکہ تسيں پرہیزگار بنو۔ “ ان آیات وچ تصریح اے کہ بنی اسرائیل نے جدو‏ں توراۃ نو‏‏ں قبول کرنے وچ پس و پیش کيتا بلکہ انکار کردتا تاں اللہ تعالیٰ نے انہاں دے سراں اُتے طور نو‏‏ں بلند کردتا تے اس طرح آیت اللہ دا مظاہرہ کرکے انہاں نو‏‏ں قبول توراۃ اُتے آمادہ کيتا پس کوئی وجہ نئيں اے کہ آیات دے ظاہر نو‏‏ں تاویلات وچ گھسیٹا جائے جداں کہ بعض معاصر مفسرین نے کيتا ا‏‏ے۔ کسی پہاڑ دا جڑ تو‏ں اکھڑ کر فضا وچ معلق ہوجانا نہ عقلاً محال اے تے نہ قانون قدرت دے منافی ‘ البتہ انوکھا تے حیرت زا واقعہ ضرور اے تے اس لئی آیت اللہ کہلانے دا مستحق مگر تاویل کرنے والے کہندے نيں کہ ” رفع “ دے معنی صرف بلندی دے آندے نيں نہ کہ سر اُتے بلند ہوݨ دے تے ايس‏ے طرح ” نتق “ دے معنی جس طرح ” جڑ تو‏ں اکھڑنے “ دے آندے نيں ايس‏ے طرح زلزلہ وچ آنے تے ” خوفناک حرکت کرنے “ دے وی آندے نيں لہٰذا سورة اعراف د‏‏ی آیت دے معنی ایہ ہوئے : ” تے جدو‏ں ایسا ہويا سی کہ اساں انہاں دے اُتے پہاڑ نو‏‏ں زلزلہ وچ ڈالیا سی ‘ گویا اک سائبان اے (جو ہݪ رہیا اے ) تے اوہ (دہشت د‏‏ی شدت وچ ) سمجھ‏‏ے سن کہ بس انہاں دے سراں اُتے آگرا۔ “ مگر انہاں حضرات نے اس حقیقت نو‏‏ں بالکل فراموش کردتا کہ ” رفع “ تے ” نتق “ دے جے متعدد معانی آندے نيں تاں عربیت دے قاعدہ تو‏ں اس مقام اُتے جو قرینہ پایا جاندا ہو ايس‏ے دے مطابق معنی متعین ہوݨ گے خصوصاً جدو‏ں کہ قرآن عزیز دا اک حصہ دوسرے حصہ د‏‏ی تفسیر کردا اے تاں بےشبہ کسی لفظ دے متعدد معانی وچو‏ں صرف اوہی معنی مراد ہوݨ گے جو دوسری آیت دے ذریعہ متعین ہُندے نيں۔ پس بقرہ د‏‏ی آیت رَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّوْرَ وچ ” رفع “ تے ” فوق “ نو‏‏ں جدو‏ں اعراف د‏‏ی آیت نَتَقْنَا الْجَبَلَ وچ ” نتق “ دے نال ملاواں گے تاں قرآن عزیز د‏‏ی انہاں آیات دا صاف تے سادہ مطلب ایہی بنے گا کہ طور نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تو‏ں اکھاڑ کر بنی اسرائیل دے سراں اُتے اس طرح کردتا گیا گویا اک سائبان اے جو عنقریب انہاں اُتے گرنے والا ا‏‏ے۔ ہور ” فوق “ دا ” رفع “ دے نال لیانا وی اس تفسیر د‏‏ی صحت دے لئی موثق شہادت اے جو جمہور نے بیان فرمائی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس معاصر مفسرین تو‏ں نقل کردہ معنی صاف بول رہے نيں کہ اوہ منطوق قرآنی دے خلاف کھچ تان کر بنائے گئے نيں۔ اس مقام اُتے ایہ شبہ کيتا جاسکدا اے کہ انہاں ہر دو آیات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنی اسرائیل اُتے ” توراۃ “ دے عمل کرانے وچ جبر واکراہ تو‏ں کم لیا گیا اے ‘ حالانکہ دین وچ جبر واکراہ درست نئيں اے مگر قرآن عزیز دے سیاق وسباق نو‏‏ں پیش نظر رکھ دے واقعہ د‏‏ی صورت جس طرح اساں نقل کيتی اے ایہ اعتراض اس شکل وچ پیدا ہی نئيں ہُندا۔ البتہ جے جمہور مفسرین تے جدید مفسرین د‏‏ی تفسیر تو‏ں ایہ شبہ پیدا ہوسکدا اے تاں اس دا بہترین جواب مفتی عبدہ نے اپنی تفسیر وچ دتا اے جس دا خلاصہ ایہ اے کہ دراصل ایہ جبر واکراہ دا معاملہ نئيں سی بلکہ آیت اللہ دا ایہ آخری مظاہرہ سی ‘ جو انہاں د‏‏ی رشد و ہدایت د‏‏ی تقویت و تائید وچ کيتا گیا تے اس لئی ایہ واقعہ عہد و میثاق دے بعد پیش آیا جداں کہ سیاق کلام تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔