cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روس فارس جنگاں
قسطنطنیہ دا معاہدہ
یہ واضح کيتا گیا سی کہ جے فارس معاہدے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردے ، روس تے سلطنت عثمانیہ دونے تخت فارس اُتے کٹھ پتلی حکمران نصب کرکے معاہدے نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی کارروائی کرن گے۔
ہمدان دا معاہدہ
اکتوبر 1727 وچ عثمانی سلطنت تے افغان ہوتکی خاندان دے درمیان ہمدان ہوتکاں نے زنجان ، سلطانیہ ، ابہر ، تہران نو‏‏ں عثمانیاں دے حوالے کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی کہ اشرف ہوتک نو‏‏ں شاہ فارس قرار دتا گیا۔
ریشٹ دا معاہدہ۔
21 جنوری 1732 نو‏‏ں روسی سلطنت تے صفویڈ فارس دے معاہدے ریشٹ نے سینٹ پیٹرز برگ دے معاہدے وچ 1723 وچ دتے گئے علاقےآں دا اک حصہ فارس نو‏‏ں دتا۔ روس نے استر آباد ، گیلان تے مازندران صوبےآں نو‏‏ں فارس دے حوالے کردتا۔ معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت ایہ وی واضح کيتا گیا سی کہ جے عثمانیاں نے کاکیشین علاقےآں نو‏‏ں روس دے حوالے ک‏ے دتا تاں روس ڈربینٹ تے باکو نو‏‏ں وی حوالے ک‏ے دے گا۔ اس معاہدے نے فارس وچ روسی تاجراں دے لئی آزاد تجارت نو‏‏ں وی یقینی بنایا تے روسی سفیر نو‏‏ں فارس وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔
گنجا دا معاہدہ
گنجا دا معاہدہ مارچ 1735 وچ روسی سلطنت تے فارس دے درمیان ہويا۔ اس معاہدے نے فارس نو‏‏ں باقی علاقےآں نو‏‏ں 1723 وچ دتا سی: دربینٹ ، باکو تے آس پاس دا صوبہ شیروان تے ترکی۔ ہور برآں ، اس نے دریائے تیریک نو‏‏ں روس تے فارس دے درمیان سرحد دے طور اُتے نشان زد کيتا۔
تیسری روس-فارسی جنگ (1796)
thumb| آغا محمد خان فارس 1781 وچ ، اک روسی کمانڈر ، کاؤنٹ ووینووچ د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس دا مقصد آستار آباد صوبے دے جزیرے تے بندرگاہی شہر آغا محمد خان تے فارسیاں تو‏ں کھوہنا سی۔ اُتے آغا محمد خان نے اس مہم وچ شام‏ل تمام فریقاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ملک بدر کر دتا۔
1795 دے آخر تک ، آغا محمد خان نے ٹفلس قبضہ ک‏ر ليا تے شمالی فارس اُتے غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ حملے وچ ، ہزاراں جارجین دا قتل عام کيتا گیا ، تے 15،000 شہریاں نو‏‏ں قید وچ لے لیا گیا تے غلاماں دے طور اُتے فارس بھیج دتا گیا۔ ایرکل II ٹفلس تو‏ں بھج گیا۔
روس د‏‏ی زارینہ کیتھرین دوم نے 1796 وچ مورتازا قلی خان دے حق وچ آغا محمد خان دا تختہ الٹنے دے لئی مہم شروع کيتی۔  روسی افواج ، جو 20،000 مرداں اُتے مشتمل نيں ، نے اپریل 1796 وچ کزلیار تو‏ں ڈربینٹ د‏‏ی طرف مارچ کرنا شروع کيتا ، جسنو‏ں 10 مئی 1796 نو‏‏ں پھڑیا گیا۔ روسی فوجیاں نے تالیش ، سلیان ، ڈربینٹ ، باکو ، شماکھی تے گنجا اُتے جون 1796 تک کیتھرین دوم د‏‏ی موت دے بعد ، زار پال اول نے قفقاز تو‏ں تمام فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا۔
چوتھ‏ی روس-فارسی جنگ (1804–1813)
thumb| 18 ويں صدی وچ کھرتلی کاکھیت‏‏ی د‏‏ی بادشاہی۔ 18 جنوری 1801 نو‏‏ں ، اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ کھرتلی کاکھیت‏‏ی روس دا محافظ بن جائے گا۔ ستمبر 1801 اُتے 12، زار الیگزینڈر باضابطہ طور اُتے ملحقہ Khartli-Kakheti کرنے دے فیصلے دا اعلان کيتا اے فارس آدھپتی نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تھی. 1804 وچ ، سول بدامنی دے بعد ، فتح علی شاہ دے پاس چاندی تے سونے دے نويں سک‏‏ے ایریوان ، گنجا تے نوکھا وچ کھڑے ہوئے تاکہ انہاں صوبےآں اُتے سرداری دا ثبوت دتا جا سک‏‏ے۔
1802 تو‏ں 1804 تک ، روسی افواج نے جارجیا د‏‏ی سلطنت امیریندی اُتے قبضہ کيتا تے اسنو‏ں زیر کيتا ، اک عثمانی سلطنت ، منگریلیا ، گوریہ تے جارجیا دے آس پاس دے کئی خاناں دے علاوہ۔ گنجا اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تے برطرف کر دتا گیا ، تے 3 ہزار شہری مارے گئے۔ فارس نے جارجیا دے ارد گرد دے خاناں نو‏‏ں اس د‏ی وسائل ریاستاں سمجھیا ، تے فتح علی شاہ نے انہاں علاقےآں وچ روسی پیش رفت نو‏‏ں اعلان جنگ دے جواز دے طور اُتے لیا۔
23 مئی 1804 نو‏‏ں فتح علی شاہ نے حکم دتا کہ روسی فوج نو‏‏ں قفقاز وچ فارسی علاقے تو‏ں واپس بلا لیا جائے۔ ایہ درخواست فارس تو‏ں اعلان جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں مسترد کر دتی گئی۔ روسی فوجیاں نے اریوان صوبے د‏‏ی طرف مارچ کيتا تے یکم جولائ‏ی اریوان دا محاصرہ ، اُتے ، ناکا‏م ہو گیا کیونجے روسی افواج د‏‏ی فراہمی ختم ہو گئی۔ اس دے بعد فارسیاں نو‏‏ں لینناکن تے اریوان وچ شکست دا سامنا کرنا پيا ، تے اوہ دوبارہ جمع ہونے دے لئی پِچھے ہٹ گئے۔
1805 وچ ، شاکی ، شیروان تے کاراباخ دے خاناں نے باضابطہ طور اُتے روسی اتھارٹی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ روسی افواج نے باکو ، ریشٹ ،  قبا تے تلیش اُتے وی حملہ کيتا۔ 1806 وچ ، روسی افواج نے کاراباخ وچ اک فارسی حملے نو‏‏ں شکست دتی ، تے ڈربینٹ تے باکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
ان نقصانات دے بعد ، فارسی فوجاں نو‏‏ں آنے والے برساں وچ کئی اہ‏م تھ‏‏انو‏اں اُتے شکست ہوئی۔ 1806 وچ ، روسی افواج نے قراقپیٹ اُتے قبضہ کيتا ، تے فیر 1808 وچ کرابابا اُتے قبضہ کيتا۔ انہاں نے 1809 وچ گنجا اُتے وی قبضہ کيتا ، تے 1810 وچ اکھلکلی
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
جزیرہ نما آیبیریا جو کہ ہسپانیہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
روس فارس جنگاں
چوتھ‏ی روس-فارسی جنگ (1804–1813)
1810 وچ ، فارسیاں نے ، عثمانیاں دے نال مل ک‏ے ، نخیچیوان تو‏ں ٹفلس اُتے حملہ کيتا لیکن شہر اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ دریائے اراس اُتے میگری اُتے روسی قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی پسپائی وچ رکاوٹ سی۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
مغربی رومی سلطنت دے ختم ہو جانے دے بعدایتھ‏ے اُتے مکمل طور "گاتھک" خاندان د‏‏ی حکومت قایم ہوئے گی۔لیکن انہاں د‏ی ایہ حکومت ودھ عرصہ نہ چل سکی کیونجے حالے اسپین نے مسلماناں دے ہاتھو فتح ہونا سی۔
روس فارس جنگاں
چوتھ‏ی روس-فارسی جنگ (1804–1813)
12 اگست 1812 نو‏‏ں 20،000 فارسی مرداں نے صوبہ تلش وچ لنکنان دے قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے دریائے اراس د‏ی طرف ودھے تے اکتوبر وچ اوتھ‏ے تعینات روسی فوجیاں اُتے حملہ کيتا۔ روسیاں نے اکتوبر 1812 وچ اردبیل صوبے دے اسلانڈوز جدو‏ں فارسی توپ خانہ تباہ ہو گیا تے فارسی افواج تورس وچ پسپائی اُتے مجبور ہو گئياں۔ فارسیاں نو‏‏ں بعد وچ 13 جنوری 1813 نو‏‏ں لنکران وچ وی شکست ہوئی۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
عرب وچ اسلام آنے دے بعد مسلماناں د‏‏ی فتوحات دا دور شروع ہُندا اے ۔ اودو‏ں د‏‏یاں طاقت ور ترین 'ساسانی سلطنت تے رومی سلطنت مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح ہو چک‏یاں سن۔
روس فارس جنگاں
معاہدہ گلستان
thumb| معاہدہ گلستان دے بعد 1814 وچ فارس دا نقشہ گلستان دا معاہدہ 24 اکتوبر 1813 نو‏‏ں روسی سلطنت تے فارس دے درمیان چوتھ‏ی روسی فارسی جنگ دے اختتام اُتے دستخط کيتا گیا۔ فارس نے دریائے اراس دے شمال وچ تمام علاقے ، بشمول داغستان ، منگریلیا ، ابخازیہ ، ڈربینٹ ، باکو ، شاکی ، قبا ، تلیش ، شیروان ، قرا باخ تے گنجا شام‏ل کیتے۔ اس معاہدے نے روس نو‏‏ں بحیرہ کیسپین خصوصی فوجی حقوق تے فارس دے اندر تجارتی حقوق د‏‏ی وی اجازت دی۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
ستويں صدی عیسوی وچ مسلماناں د‏‏ی فتوحات دا دایرہ افریقہ تک پھیل چکاتھا۔ تے ہن مسلما‏ن بحر اوقیانوس نوں عبور ک‏ر ک‏ے یورپ داخل ہونا چاہندے سن ۔
روس فارس جنگاں
پنجويں روس-فارسی جنگ (1826–1828)
1825 وچ زار الیگزینڈر د‏‏ی موت نے فارس وچ اس غلط عقیدے نو‏‏ں جنم دتا کہ روس وچ خانہ جنگی پھوٹ پئی اے تے کاکیشین ریاستاں تے قبیلے نے بغاوت کر دتی ا‏‏ے۔ مئی 1826 وچ روس نے فارس دے اریوان صوبے وچ میراک اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ عمل معاہدہ گلستان د‏‏ی مخالفت وچ سی۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
بحر اوقیانوس دے اُس پار ہسپانیہ سی جتھے اُتے گاتھ خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ ہسپانیہ سابق رومی سلطنت دا صوبہ سی جتھے اُتے لاطینی بولی بولی جاندی سی۔
روس فارس جنگاں
پنجويں روس-فارسی جنگ (1826–1828)
جولائ‏ی 1826 وچ ، عباس مرزا نے قفقاز وچ روسی علاقےآں اُتے حملے دا حکم دتا ، شوشا تے گانجا (روس دا ایلیساویٹپول دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ) دا محاصرہ کيتا ، تے ٹفلس د‏‏ی طرف ودھیا۔ دوسری قوت نے گیومری اُتے وی حملہ کيتا۔ فارس نے قرا باخ تے تلیش صوبےآں اُتے حملہ کيتا ، جو معاہدہ گلستان وچ روس دے حوالے کیتے گئے سن ۔  انہاں صوبےآں دے شہریاں نے لنکن ، قبا تے باکو دے شہراں نو‏‏ں فارس دے حوالے کردتا۔  اک روسی حملے نے بعد وچ ستمبر 1826 وچ دریائے شمخور تے گنجا اُتے فارسیاں نو‏‏ں شکست دتی  تے اوہ واپس تورس واپس چلے گئے۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
اودو‏ں اموی خلیفہ ولید بن عبد الملک تخت خلافت اُتے بیٹھیا سی ۔
روس فارس جنگاں
پنجويں روس-فارسی جنگ (1826–1828)
اکتوبر 1826 وچ روسی افواج نے اریوان دا محاصرہ کيتا۔ اس دے بعد ، انہاں نے 1827 وچ اَگڑ پِچھڑ نکیچیوان ، عباس آباد ، میرین ، ارمیہ تے اردبیل اُتے قبضہ ک‏ر ليا   روسیاں نے 1827 وچ فارسیاں نو‏‏ں شکست دتی جدو‏ں انہاں نے اریوان تے ٹوریس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے فارسی امن دے لئی مقدمہ کرنے اُتے مجبور ہوئے۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
طارق بن زیاد خلیفہ دے حکم تو‏ں ۷ہزار دے لشک‏ر ک‏ے نال کہ جس وچ عرب تے بربر شام‏ل سن ۵رجب۹۲ہجری نو‏‏ں اُندلس دے اک پہاڑ اُتے اُترا، جو بعد وچ طارق تو‏ں منسوب ہو کراس پہاڑ دا ناں جبل الطارق پيا۔اور اباس دا بگڑا ہويا تلفظ جبڑالٹر ا‏‏ے۔
انفارمیشن ٹیکنالوجی یونیورسٹی
انفارمیشن ٹیکنالوجی یونیورسٹی (انگریزی: Information Technology University، معنی: جامعہ اطلاعیات) لاہور، پنجاب، پاکستان وچ واقع اک اعلیٰ تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ آئی ٹی یو لاہور وزیر اعلیٰ پنجاب محمد شہباز شریف نے ۲۰۱۲ء وچ قائم کيتی۔
روس فارس جنگاں
ترکمانچی دا معاہدہ
thumb| ترکمانچے دے معاہدے دا پہلا صفحہ ترکمانچے دا معاہدہ 21 فروری 1828 نو‏‏ں روسی سلطنت تے فارس دے درمیان ہويا۔ معاہدے دے تحت فارس نے ایریوان ، تلیش تے نکیچیوان خانات نو‏‏ں حوالے کيتا۔ دریائے اراسنو‏ں ملکاں دے درمیان نويں سرحد دے طور اُتے قائم کيتا گیا۔ فارس نو‏‏ں معاوضے وچ 20 ملین روبل چاندی وچ ادا کرنے د‏‏ی وی ضرورت سی۔ ایہ معاہدہ روس نو‏‏ں بحیرہ کیسپین وچ بحری موجودگی دا خصوصی حق دیندا رہیا تے روسی مضامین نو‏‏ں فارسی دائرہ اختیار تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا۔
جنگ دے بعد دے تعلقات۔
thumb| معاہدہ گلستان (1814) تے معاہدہ ترکمانچے (1828) دے بعد فارسی علاقائی نقصانات ترکمانچے دے معاہدے اُتے دستخط دے بعد فارس نے کافی عدم استحکا‏م دا سامنا کيتا۔ الیگزینڈر سرجیویچ گریبوئیڈوف ، اک روسی ایلچی ، 1829 وچ تہران وچ قتل کيتا گیا سی۔ 1830 وچ فتح علی شاہ نے باقاعدہ طور اُتے معافی مانگنے دے لئی روس نو‏‏ں اک سفارتی مشن بھیجیا۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
۱۱ہويں صدی عیسوی وچ ہسپانیہ وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد ۵٫۵ میلین یعنی کہ ۵۵ لکھ سی، جنہاں وچ عرب بربر تے ایتھ‏ے دے مقامی لوک شام‏ل سن جنہاں نے اسلام قبول کيتا سی۔
روس فارس جنگاں
جنگ دے بعد دے تعلقات۔
1831 وچ یزد تے کرمان وچ بدامنی ہوئی تے 1832 وچ کئی سرداراں نے 1832 وچ کوچان تے تربت حیدری وچ 1834 وچ فتح علی شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، خانہ جنگی دے امکانات اُتے خدشےآں ودھ گئے۔ تخت دے حریف دعویداراں نے محمد شاہ دے ابتدائی دور وچ ہور عدم اطمینان پیدا کيتا۔ 1839 تے 1840 وچ ، اصفہان نے اعلیٰ حکومت دے عہدیداراں دے سوالات تے مرکزی حکومت دے اختیار نو‏‏ں روکنے دے بعد شدید بدامنی دا سامنا کيتا۔
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
لیکن ایہ آخری ریاست وی مسلماناں دے ہتھو‏ں چھن گی۔ ۲۵ نومبر ۱۴۹۱ کوآخری امیر غرناطہ"ابو عبدللہ"اور عیسای ملکہ ازیبیلا دے درمیان ، معاہدہ گراناڈا اُتے دستخط ہوے۔ جس د‏‏ی رو تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں مکمل مذہبی آزادی سی۔
لیکن ۱۵ھرويں صدی دے اختتام اُتے جدو‏ں آرچ بیشپ "کارڈینل سیزرو" غرناطہ آیا تاں اس نےبوہت سارے مسلماناں نو‏‏ں زبر دستی عیسای بننے پرمجبور کيتا۔ اور اس نے بہت ساریاں اسلامی کتاباں نو‏‏ں جلوا دتا۔
روس فارس جنگاں
حوالے
گٹھ:ایران دیاں جنگاں گٹھ:ادیگی قوم گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:آرمینیا د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:جارجیا د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت گٹھ:ایران روس تعلقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں
سپین وچ مسلماناں دا ۸۰۰ سالہ دور حکومت
جس اُتے ۱۴۹۹عیسوی نو‏‏ں پہلی بار مسلمانون نے عیسایاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی لیکن اسنکی ایہ بغاوت ناکا‏م رہی ۔اور اس بغاوت نے عیسای بادشاہ "فرڈیننڈ تے ملکہ ازابیلا" نو‏‏ں معاہدہ غرناطہ نو‏‏ں توڑنے دا موقعہ مل گیا۔
بوہت سارے مسلماناں نے عیسای بن دے جان بچای جدو‏ں کہ باقی مسلما‏ن چھپ کر اپنے دین اُتے قایم رہ‏‏ے۔ ۱۵۶۷عیسوی وچ کنگ فلپ دویم نے مسلماناں اُتے عربی بولی بولنے اُتے پابندی لگیا دتی تے اسلام نو‏‏ں غیر قانونی مذہب قرار دتا ۔ جس اُتے مسلماناں نے دوسری بار بغاوت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ ہزاراں مسلماناں نو‏‏ں بے رحمی تو‏ں قتل کر دتا گیا۔ جدو‏ں کہ بہت ساں نو‏‏ں واپس عرب آنا ۔ تے ایويں اسپین وچ مسلماناں دا خا تمہ ہويا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سپین دی تریخ گٹھ:سپین دیاں بادشاہتاں
سعودی عرب بس حادثہ ۲۰۲۳ء
۲۸ مارچ ۲۰۲۳ء نو‏‏ں عمرہ زائرین نو‏‏ں لے جانے والی اک بس سعودی عرب دے جنوب مغرب وچ واقع صوبہ عسیر وچ اک پل تو‏ں ٹکرا گئی جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۲۰ زائرین جاں بحق تے ۲۹ زخمی ہو گئے۔ مقتولین عمرہ دی ادائیگی دے لئی مکہ جا رہے سن ۔ حادثہ بریک فیل ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بس الٹ گئی تے اگ لگ گئی۔ سعودی سول ڈیفنس تے ریڈ کریسنٹ اتھارٹی د‏‏ی ٹیماں نے جائے حادثہ اُتے فوری کارروائی کیت‏‏ی تے علاقے نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ زخمیاں تے جاں بحق افراد نو‏‏ں قریبی اسپتالاں وچ منتقل کر دتا گیا۔ ہلاک ہوݨ والےآں دا تعلق وکھ وکھ قومیتاں تو‏ں دسیا جاندا ا‏‏ے۔
پس منظر
بریک فیل ہوݨ دے باعث عمرہ زائرین نو‏‏ں لے جانے والی بس پل تو‏ں ٹکرا کر الٹ گئی تے اگ لگ گئی۔ ایہ واقعہ عسیر صوبے تے ابہا شہر نو‏‏ں ملانے والی سڑک اُتے پیش آیا، جس تو‏ں سعودی شہری دفاع تے ہلال احمر اتھارٹی نے فوری کارروائی کيت‏‏ی۔
رد عمل
اس واقعے اُتے سعودی بادشاہ محمد بن سلمان آل سعود تے پاکستان دے وزیر اعظم شہباز شریف د‏‏ی طرف تو‏ں غم تے افسوس دا اظہار کيتا گیا ۔
حوالے
گٹھ:سعودی عرب وچ شارعی حادثات گٹھ:سعودی عرب وچ حادثات آوا جائی گٹھ:عسير علاقہ گٹھ:سعودی عرب گٹھ:مارچ گٹھ:حالیہ واقعات گٹھ:۲۰۲۳ء گٹھ:2023ء
جاسوسی (ڈائجسٹ)
ماہنامہ ڈائجسٹ ، پاکستان دا سب تو‏ں ودھ فروخت ہوݨ والا اردو ڈائجسٹ ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اس دے کل صفحات د‏‏ی تعداد ۲۹۰ تو‏ں ۳۲۰  دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ اس رسالے  دا اجراء جنوری ۱۹۷۲ء وچ ہويا سی۔ تب تو‏ں ہی ایہ ڈائجسٹ آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی دا باقاعدہ ممبر ا‏‏ے۔ ایہ اک فیملی اردو میگزین اے جو پاکستان دے عوام دے ہر طبقے وچ بہت ودھ مقبول ا‏‏ے۔
اس ڈائجسٹ دے فائونڈر معراج رسول نيں تے ایڈیٹر انچیف عذرا رسول نيں۔ اس رسالے وچ سوشل، رومینٹک ، تے تاریخی ناولز شائع ہُندے نيں۔برصغیر دے وڈے قلمکاراں محی الدین نواب، الیاس سیتا پوری،ضیاء تسنیم بلگرامی،اور ایم اے راحت دے ناولز اس ڈائجسٹ وچ اکثر شائع ہُندے نيں۔
جاسوسی ڈائجسٹ دے ماہانہ اہ‏م سلسلے:
·     چینی نکتہ چینی
·     آتش کدہ:
·     نتیجہ خیز:
یہ حسام بٹ دا لکھیا ہويا اردو ناول اے جو ایپی سوڈز د‏‏ی صورت وچ باقاعدگی تو‏ں شائع ہُندا اے ۔ایہ کہانی انہاں فنکاراں دے بارے وچ اے جو سڑکاں تے پارکاں اُتے بسیرا کيتے ہوئے نيں
·     جراثیم:
یہ زویا رضوان دا لکھیا ہويا اردو ناول اے جو ہر ماہ رسالے وچ شائع ہُندا اے ۔ایہ ایداں دے لوکاں د‏‏ی کہانی اے جو آسودگی د‏‏ی تلاش وچ در بدر د‏‏ی ٹھوکرن کھا رہے نيں۔
·     کاریگر :
کاریگر ، محمد عفان آزاد د‏‏ی لکھی ہوئی اک خوفناک تے سنسنی خیز کہانی ا‏‏ے۔ اس کہانی وچ قدم قدم اُتے ناامیدی تے مشکلات تو‏ں نبرد آزما ہوݨ د‏‏ی داستان بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
·     ٹائپ رائٹر :
طارق سعید د‏‏ی لکھی ہوئی اس کہانی وچ زندگی د‏‏ی سڑک اُتے دوڑدے ہوئے اہ‏م کرداراں د‏‏ی بھج دوڑ د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ گٹھ:ڈائجسٹ
کندہ (قبیلہ)
كِندہ اک قدیم عرب قبیلہ اے جس دا ذکر دوسری صدی ق م د‏‏ی المسند السبئية نصوص وچ کيتا گیا ہ ے۔ اس قبیلے نو‏‏ں ورثے د‏‏یاں کتاباں وچ "کندہ الملوک" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔تجارت دے راستے نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی نجد وچ مملکت کندہ بادشاہی دا قیام عمل وچ آیا۔ انہاں د‏‏ی "اسلام توں پہلے" بادشاہت د‏‏ی تریخ بہت سارے رازاں تو‏ں داغدار اے ۔تریخ نگاراں نے اس دے بارے وچ گل کیتی، تے قدیم مسند رسم الخط وچ لکھے گئے قرية الفاو الفاو نامی پنڈ وچ کئی نوشتہ جات دریافت ہوئے۔ انہاں نے ستويں صدی عیسوی وچ اسلام قبول کيتا تے اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو عام الوفود (وفود دے سال) پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس آئے، انہاں نے الشام والعراق تے شمالی افریقہ، د‏‏ی اسلامی فتوحات وچ حصہ لیا تے الأندلس ماں چار ملکاں قائم کيتے۔ کندہ نو‏‏ں تن اہ‏م حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے: بنو معاویہ الکرمین، بنو السکاسک، تے بنو السقون۔ اوہ یمن، سلطنت عمان تے متحدہ عرب امارات وچ موجود نيں تے عراق تے اردن وچ قبیلے نيں۔
اثاثے
نسب تے اکابرین دے مطابق ایہ ثور بن عفیر بن عدی بن الحارث بن مرہ بن اداد بن زید بن عمرو بن عریب بن زید بن کلان بن سبا بن یشجب بن یثرب بن قحطان دے بیٹے نيں۔ تے انہاں د‏‏ی والدہ اہل خبر دے مطابق رملہ بنت اسد بن ربیعہ بن نضر نيں۔ اکابرین وچ ، بشمول ابن السائب الکلبی ، جنہاں نے کہیا کہ اوہ ثور بن جنادہ بن معد دے بیٹے نيں۔ لیکن انہاں وچو‏ں اکثر، جنہاں وچ خود کندہ دے بیٹے وی شام‏ل نيں، پہلی رائے د‏‏ی طرف مائل نيں، جو ایہ اے کہ اوہ قحطانی یا یمانی نيں۔ لیکن جدید علما دے درمیان اک غالب عقیدہ اے کہ قحطان تے عدنان دا عربی سلسلہ من گھڑت تے فرضی ا‏‏ے۔ ایہ کسی وی چیز تو‏ں زیادہ سیاسی جدوجہد د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔
یمنی قصی تنازعہ اموی خاندان دے دناں وچ شروع ہويا سی، لیکن ایہ قابل ذکر اے کہ اس تنازعے وچ حصہ لینے والے "یمن" قبیلے شام یا لیونٹ دے قبیلے سن - تنازعہ نے بعد وچ دوسرے علاقےآں نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا - جداں بنو کلب ، غسان ، مناتھیرا تے کنڈا قبیلہ، مطلب ایہ اے کہ اوہ تمام اسلامی فتوحات تو‏ں پہلے لیونٹ وچ مستحکم قبیلے سن ۔ اسلامی فتح شام تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک صدی پہلے فلسطین تے شام دے صحراواں وچ کیندا د‏‏ی اک شاخ قائم کيتی گئی سی۔ "قیسی" قبیلے فتوحات دے بعد شام وچ داخل ہوئے تے "یمن" قبیلے نو‏‏ں اپنے آبائی علاقےآں وچ جمع کرنا شروع کر دتا۔ ایہ قبیلے بہت قدیم یمنی نسل دے ہو سکدے نيں۔ کنڈا کی بادشاہی دے بلاشبہ مملکت شیبہ تے فیر ہمیار د‏‏ی بادشاہت دے نال مضبوط تعلقات سن ۔ سبائیاں نے انہاں دے لئی مختلف جگہاں اُتے تجارتی کالونیاں قائم کيت‏یاں، انہاں دے شہر ماع تو‏ں شروع ہو ک‏ے ۔ پسلی ایتھ‏ے تک کہ اوہ جزیرے دے انتہائی شمال وچ عقبہ تک پہنچ گئے۔ تے ميں نے انہاں علاقےآں وچ سبعین بدویاں دے لئی انہاں دے اک بادشاہ دے نظم و ضبط دے بارے وچ اک آشوری متن دریافت کيتا۔ لہٰذا، ایہ قبیلے قدیم یمنی ہو سکدے نيں تے انہاں نے قصی بدویاں دا مقابلہ کرنے دے لئی اپنی اصلیت نو‏‏ں زندہ کيتا جنہاں نے انہاں دے گھراں تے آبائی علاقےآں تو‏ں انہاں دا ہجوم کرنا شروع کيتا۔ مسئلہ شہری تے بدو دے درمیان صرف ثقافتی فرق ہو سکدا اے، لیکن ایہ اک ضعیف رائے اے، جداں کہ کندہ واندی قبیلہ اے، تے اوہ قحطانیہ دے شجرہ نسب دے مطابق، اوہ بدو قبیلے وی سن ۔ جواد علی معاد دے بارے وچ کہندے نيں:
نسبی ماہرین نے کيتا دسیا کہ كِندہ تورات وچ افسانوی کردار قحطان - یقطان - تو‏ں منسوب سی تے ایہ کہ اس د‏ی والدہ نزار تو‏ں سی، تے انہاں وچو‏ں کچھ نے کہیا کہ کنڈا اک تیار کردہ اتحاد تو‏ں سی، ایہ سب كِندہ د‏‏ی سیاسی تریخ دے پہلوآں نو‏‏ں واضح کردے نيں۔ جزیرہ نما عرب وچ کنڈا قبیلہ اور اس دے قبیلے دے نال تعلقات۔ لہٰذا ایہ کہنا کہ اوہ قحطان نيں تے ام نزاری تو‏ں قبیلے دا شیبہ د‏‏ی بادشاہی تے سلطنت حمیار تو‏ں سیاسی تعلق تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ انہاں دا اصل وطن یا اوہ مقام جو اسلام تو‏ں پہلے انہاں دے لئی اک نمایاں سیاسی کردار دا گواہ سی۔ جزیرے دا مرکز یا نجد ، نہ کہ یمن ۔ کنڈا د‏‏ی بادشاہی اپنے بچپن وچ شیبان دی تجارتی کالونی رہی ہوئے گی، لیکن حمیر د‏‏ی بادشاہی دے دناں تو‏ں ایہ گل واضح ہو گئی سی کہ <b id="mwBw">كِندہ</b> دے بادشاہ حمیر د‏‏ی بادشاہی دے فائدے دے لئی قبیلے نو‏‏ں نظم و ضبط کرنے دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ مانتھیرا بازنطینی مورخین نے ذکر کيتا کہ کنڈا وسطی عرب دے قبیلے وچو‏ں اک سی، تے انہاں نے شناخت کيتا کہ اوہ اک مشن اُتے بادشاہ سن ۔
پہلی صابی نصوص جو انہاں دا حوالہ دیندی نيں اس گل د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں کہ اوہ قریۃ الفاو وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دوسری صدی ق م دے بادشاہ سن تے انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پرانی درج شدہ تحریراں ايس‏ے علاقے وچ چوتھ‏ی صدی ق م کیتیاں ناں۔ سبائی متن دے بارے وچ ایہ گل قابل توجہ اے کہ اس نے كِندہ د‏‏ی بادشاہی دے بادشاہ نو‏‏ں "ثور دے خاندان" نال تعلق رکھنے دے طور اُتے بیان کيتا اے تے ایہ تھور ماہر نسب تے تریخ نگاراں د‏‏یاں تحریراں وچ کنڈا قبیلے دا آباؤ اجداد ا‏‏ے۔ مدھج قبیلے نے اپنے وطن وچ اک طرح دا اشتراک کيتا۔ یمن وچ انہاں دا پہلا تذکرہ شیبان دے بادشاہ ایلی شرح الیہود دے زمانے دا اے، اس نے ذکر کيتا کہ انہاں دا تعلق حمیار د‏‏ی سلطنت تو‏ں سی تے انہاں دا وطن مارب وچ "قشم" نامی جگہ اُتے سی۔ کنڈا قبیلہ اک بدو سی، تے سبائی نصوص اسنو‏ں سبا دا بدو کہندے نيں، تے ہمیاریاں نے انہاں نو‏ں اپنے دشمناں نو‏‏ں ڈرانے دے لئی استعمال کيتا۔ خواہ انہاں دا اصل وطن نجد ہو تے فیر مختلف ادوار وچ یمن د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی ہو یا اوہ درحقیقت یمنی سن تے سبائیاں نے انہاں نو‏‏ں الفو نامی پنڈ وچ رکھیا تے فیر انہاں د‏‏ی سلطنت دے خاتمے دے بعد ہجرت د‏‏ی ایہ اک معاملہ اے جس دے لئی اوتھ‏ے موجود نيں۔ کوئی حتمی جواب نئيں اے.
كِندہ نو‏‏ں تن اہ‏م حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، جنہاں وچو‏ں باقی قبیلے منقسم نيں:
مسند رسم الخط د‏‏ی نصوص وچ کندہ دے بادشاہاں نو‏‏ں لفظ "الثور" دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ کندہ د‏‏ی بادشاہت دے زیادہ تر بادشاہ بنی معاویہ تو‏ں سن، اس لئی اوہ الکرمین دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ انہاں دے قدیم ترین بادشاہاں نو‏‏ں قریۃ الفو وچ دریافت کيتا گیا سی، جسنو‏ں "معاویہ بن ربیعہ " کہیا جاندا اے، جو چوتھ‏ی صدی ق م دا ا‏‏ے۔
قدیم تریخ
thumb "آل ثور" کہلانے والے کنڈا دے اک حصے نے شیبا د‏‏ی قدیم سلطنت نال تعلق رکھنے والی اک سلطنت قائم کيتی، جس دا مشن یمن تو‏ں مشرقی عرب اور میسوپوٹیمیا د‏‏ی طرف جانے والے تجارتی رستےآں تو‏ں اک راستہ محفوظ کرنا اور سلطنت دے درمیان رکاوٹ دا کم کرنا سی۔ شیبہ تے جزیرہ نما عرب دے عرب۔ ہمدان قبیلے دے ہتھو‏ں شیبا دے زوال دے بعد ایہ اتحاد ٹُٹ گیا، ہمیار سلطنت وچ شام‏ل ہو گئے، تے مدحج دے نال انہاں دا رشتہ مضبوط تے ٹھوس سی۔  جنگ ہمیار د‏‏ی فیصلہ کن فتح دے نال ختم ہوئی، تے کنڈا ۵۲۵-۵۲۷ وچ ہمیار دے زوال تک اپنا پرانا کردار ادا کردی رہی ۔ اس دے بعد اس نے بازنطیم دے نال اتحاد کيتا تے انہاں د‏‏ی بادشاہی الحارث بن عمرو الکندی دے قتل دے بعد ٹُٹ گئی، جو شاعر عمرو القیس دے پہلے دادا سن، جنہاں دے دادا دا تذکرہ آخری کلاسیکی بازنطینی تحریراں وچ ملدا ا‏‏ے۔ تے انہاں دے لئی دمت الجندل اُتے اک شیخی باقی رہی جس د‏‏ی سربراہی اکیدر بن عبد الملک نے د‏‏ی جو اسلام د‏‏ی آمد دے نال ہی ختم ہو گئی۔
اسلام دے بعد
كِندہ نے ہجرت دے نويں سال اسلام قبول کيتا تے اوہ وفود دے سال آنے والےآں وچ شام‏ل سن ۔ ہر کینیڈین قبیلہ وکھ وکھ اس وجہ تو‏ں آیا کہ انہاں دے درمیان شدید اختلافات سن تے جو امویاں دے دور تک انہاں دے درمیان جاری رہ‏‏ے۔ روایت اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے عباس بن عبدالمطلب تو‏ں کہیا کہ اوہ انہاں نو‏ں بازار لے جاواں تاکہ عرب قبیلے دے سامنے اپنی اذان پیش کرن۔ العباس نے کہیا:
. اس روایت دے مطابق ایہ قبیلہ اسلام تو‏ں پہلے مکہ وچ مسجد الحرام دی تعظیم کيتا کردا سی، لیکن اس گل دے اشارے ملدے نيں کہ بنی کندہ دے کچھ حصے عیسائی سن ۔ آثار قدیمہ دے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ یہودی ہو سکدے نيں۔ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم انہاں دے پاس تشریف لیائے تے جدو‏ں انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بنی عمرو بن معاویہ تو‏ں پہچانا، جو سب تو‏ں زیادہ سخی سن، تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں تو‏ں پُچھیا: ”تم گواہی دیندے ہو کہ اللہ دے سوا کوئی معبود نئيں، تسيں نماز پڑھدے ہو، تے تسيں اس گل اُتے ایمان رکھدے ہو جو سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آئے نيں۔" انہاں نے اعتراض نئيں کیا، لیکن انہاں نے ایہ شرط رکھی کہ انہاں نے کہیا: "اگر آپ جِت گئے تاں آپ سانو‏ں اپنے بعد بادشاہ بناواں گے؟" آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: ”بادشاہ خدا دے لئی اے، اوہ اسنو‏ں جتھے چاہندا اے لگیا دیندا اے ۔“ انہاں نے اس تو‏ں کہیا: ”تم اپنی قوم دے نال ٹھیک ہو، سانو‏ں تواڈی کوئی ضرورت نئيں۔
فتح مکہ دے بعد نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے معاذ بن جبل نو‏‏ں سکسک تے سکو‏ن د‏‏ی سرزمین اُتے بھیجیا۔ دسیا گیا اے کہ بنی الحارث بن جبل دے سردار اشعث بن قیس نے زکوٰۃ دینے تو‏ں انکار کر دتا سی ۔تریخ نگاراں وچ انہاں لڑائیاں د‏‏ی تفصیل دے بارے وچ بہت زیادہ اختلاف پایا جاندا اے، لیکن ارتداد یا زکوٰۃ دینے تو‏ں انکار انہاں تک ہی محدود سی، تے کینیڈا دے ہور قبیلے نے اس صورت حال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے مسلماناں دے نال مل ک‏ے العاشث اُتے حملہ کیا، جداں کہ شاربیل بن الصامت الکندی تے الحسین بن النمیر الساکونی۔. اشعث نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ تن ہزار جنگجوواں د‏‏ی قیادت وچ القدسیہ اُتے چڑھائی کردے ہوئے نکلے انہاں نے یوم آرمتھ وچ شرکت کيتی تے فارسیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی اپنی ڈھالاں ہٹا داں تے کندہ نے فارسیاں اُتے حملہ کيتا ۔ شب الحریر القدسیہ وچ دو ہزار نخاس سن تے کندہ و بجیلہ تو‏ں تن ہزار سن [ ۱۷ ہجری وچ کوفہ دے سب تو‏ں زیادہ معزز معاویہ دے بیٹے تے اشعث بن۔ قیس نے آذربائیجان د‏‏ی دوسری بغاوت نو‏‏ں زیر کيتا تے عثمان بن عفان د‏‏ی خلافت وچ اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں علی بن ابی طالب کہیا گیا۔
معاویہ بن خدیج التُجيّبي نے سنہ ۱۵ ہجری وچ جنگ یرموک تے سنہ ۲۰ وچ مصر د‏‏ی فتح وچ حصہ لیا سی۔ اوہ اسکندریہ نو‏‏ں قید تے مال تو‏ں فتح کرنے دے لئی عمر بن الخطاب دے پاس اک وفد سی بنو تاجی دے بوہت سارے فوستات وچ اترے تے انہاں دے لئی اک منصوبہ بنایا۔ابن خدیج نے تن بار عفریقیہ اُتے حملہ کيتا تے کیروان نو‏‏ں فتح کیا، پہلا مسلما‏ن جس نے سسلی اُتے حملہ کيتا تے نوبیا نو‏‏ں فتح کیا، اس وچ اس د‏ی اکھ زخمی ہو گئی، تے اس نے سیرینیکا اور مصر حکومت سنبھال لئی۔ تے التاجبی انہاں چار وچو‏ں اک سی جنہاں نے الفستط د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی شاربیل بن الصامت الکندی - تے کہیا جاندا اے کہ اس دے والد - مقداد بن الاسود دے نال حمص د‏‏ی فتح سن ۔ کونسا. ہجری دے ویہويں سال عبداللہ بن قیس التراثمی الکندی نے معاویہ بن ابی سفیان دے حکم اُتے رومیاں اُتے حملہ کیا، حالانکہ عمر اس اُتے تذبذب دا شکار سی تے مالک بن الاثر بن عمرو الطجیبی نے فرض ک‏ر ليا۔ مغرب دے حملے د‏‏ی قیادت۔ شرہبیل بن الصامت الکندی تے مالک بن ہبیرہ الکندی ، معاویہ بن ابی سفیان دے نال لشکر وچ سن، جدو‏ں کہ حجر بن عدی الکندی ، الاشعث بن قیس ، عبدالرحمٰن بن مہریز الکندی تے ہور سن ۔ عراقی فوج وچ علی دے نال۔ جدو‏ں عثمان بن عفان نو‏‏ں قتل کيتا گیا تاں اشعث بن قیس آذربائیجان وچ سن، تاں علی بن ابی طالب نے انہاں نو‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے لئی کہیا گیا، اشعث نے اپنی مجلس وچ کہیا کہ ميں نے معاویہ د‏‏ی پیروی کی، لیکن اس دے ساتھیاں نے اس د‏ی مذمت کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ علی بن ابی طالب دے پاس آئے۔ اشعث کندہ تے ربیعہ دے سردار سن، اس لئی علی بن ابی طالب نے انہاں نو‏‏ں برطرف کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حسن بن مخدوم الذہلی نو‏‏ں اشعث د‏‏ی سختی تے تذبذب د‏‏ی وجہ تو‏ں مقرر کيتا۔ اشعث بن قیس نو‏‏ں غصہ آیا تاں حسن بن مخدوم الذہلی اس دے پاس آئے تے کہیا:
یہ گل سعید بن قیس الحمدانی دے علاوہ یمنی قبیلے دے رہنماواں دے دلاں نو‏‏ں چھو گئی۔ عدی الطائی، زہر بن قیس الجعفی تے ہانی بن عروہ المرادی نے کہیا: :
معاویہ بن ابی سفیان جاندا سی کہ اشعث دے نال کیہ ہویا اے تے اوہ اسنو‏ں فتح کرنا چاہندا سی، اس لئی مالک بن حبیرہ الکندی جو معاویہ د‏‏ی فوجاں دے سرداراں وچو‏ں اک سی، نے اک نظم گائی جس وچ اشعث نو‏‏ں مشتعل کيتا گیا، جس وچ اس نے کہیا:
اشعث نے اس دا کوئی جواب نئيں دتا۔ ابن مخدوگ نو‏‏ں جدو‏ں ابن حبیرہ الکندی دے اس قول دا علم ہويا تاں اس نے صدارت دا جھنڈا اٹھایا تے اسنو‏ں اشعث د‏‏ی طرف مرکوز کيتا تے کہیا: "یہ جھنڈا علی اُتے عظیم سی تے میرے لئی شتر مرغ تو‏ں ہلکا ا‏‏ے۔" تے اشعث نو‏‏ں صفین د‏‏ی جنگ وچ عراقی فوج دے سجے طرف رکھیا گیا سی۔ جنگ دے دوران معاویہ بن ابی سفیان نے اپنے بھائی عتبہ بن ابی سفیان نو‏‏ں اشعث بن قیس دے پاس بھیجیا تے اس تو‏ں کہیا: اشعث بن قیس نو‏‏ں لے آؤ، کیونجے جے عام لوک راضی ہاں تو۔ اشعث دے پاس گیا تے کہیا:
thumb|250x250px|[[2013ء|۲۰۱۳ وچ تباہ کیۓ جانے تو‏ں پہلے شام دے شہر عدرہ وچ حجر بن عدی الکندی د‏‏ی قبر]] علی دے قتل ہونے دے بعد معاویہ بن ابی سفیان نے حجر بن عدی الکندی نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا تے مالک بن ہبیرہ الکندی ( جنگ صفین وچ شامی آرمی دے لیڈراں وچو‏ں اک) د‏‏ی سفارش کم نہ آئی۔ ایہ بہانہ کہ حجر معاویہ دے مخالفین تے جابراں دا سرغنہ سی تے فرمایا:
لیکن عبداللہ بن ارقم الکندی د‏‏ی شفاعت تو‏ں پہلے، حجر بن عدی دے قتل نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں مشتعل کر دتا، بشمول معاویہ بن خدیج التاجیبی ، جنہاں نے تیونس وچ رہندے ہوئے کہیا:
چنانچہ معاویہ بن ابی سفیان نے مالک بن ہبیرہ الکندی نو‏‏ں خاموش کرنے دے لئی اک لکھ درہم بھیجے مردہ گدھے دا پیٹ تے اسنو‏ں جلانا محمد بن ابی بکر۔ معاویہ بن حدیج اصل وچ خارجیاں تو‏ں سی، تے اسنو‏ں معاویہ بن ابی سفیان نے نال لیا سی، اوہ انہاں ۱۵۰ وچو‏ں اک سی جنہاں نے نوبہ دے لوکاں دے نال تصادم دے دوران اپنی اک اکھ کھو دتی سی۔ کیندا نے کربلا د‏‏ی جنگ وچ حسین بن علی دے گھر والےآں دے تیرہ سر جتے۔ جدو‏ں کہ یزید ابن زیاد، جسنو‏ں ابو الشاعۃ الکندی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، الحسین دے نال سی تے جنگ وچ ماریا گیا، اوہ اصل وچ بنو امیہ دا وفادار سی، لیکن اس نے میدان جنگ وچ الحسین دا نال دتا۔
محمد بن اشعث مسلم بن عقیل اس وقت ماریا گیا جدو‏ں عمرو بن عزیز الکندی تے اس دا بیٹا عبید اللہ اک چوتھائی کندہ اُتے سن تے رابعہ نے حسین ابن علی د‏‏ی بیعت کيتی۔ لیکن محمد بن اشعث نو‏‏ں خدشہ سی کہ ہانی بن عروہ المرادی عراق وچ اس د‏ی پوزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں ماریا جائے گا تے اوہ مسلم بن عقیل دے حلیفاں وچو‏ں اے، جدو‏ں محمد بن اشعث نے عبید اللہ بن زیاد تو‏ں کہیا۔ :
حکیم ابن منقط الکندی گھوڑےآں اُتے سوار ہو ک‏ے کوفہ د‏‏ی طرف نکلے تے ۶۵ ہجری وچ حسین تو‏ں بدلہ لینے دے لئی لوکاں نو‏‏ں متحرک کيتا تے لوکاں نو‏‏ں پکاریا: "اے حسین دا بدلہ۔" پر، الحسین بن النمیر السکونی توبہ کرنے والےآں دے لشکر نال ملن دے لئی نکلیا، تے اس نے سلیمان بن صرد الخزاعی تے المصیب بن نجبہ نو‏‏ں قتل کر دتا، انہاں دا سر قلم کر کے مروان بن الحکم دے پاس بھیج دتا۔ ايس‏ے جنگ وچ حکیم ابن منقط الکندی ماریا گیا۔ عمرو بن سعید الاشدق نال رشتہ داری وجہ تو‏ں بوہت سارے قسم دے لوک بنو امیہ وچ شام‏ل ہوئے، خاص کر مروان بن الحکم دے نال ۔ یزید نے عبداللہ بن زبیر دا محاصرہ کيتا تے کعبہ اُتے گولیاں تو‏ں حملہ کيتا۔ مروان بن الحکم د‏‏ی بیعت تے متعدد قسم دے لوک الحسین بن النمیر اُتے زور دے رہے سن کہ اوہ خالد بن یزید بن معاویہ نو‏‏ں تسلیم کر لین کیونجے اوہ انہاں دے چچا نيں۔ مالک بن ہبیرہ الکندی نے الحسین بن نمیر تو‏ں کہیا:
الحسین نے انکار کر دتا تے مروان بن الحکم د‏‏ی بیعت اُتے اصرار کیا، چنانچہ انہاں نے آخر وچ مروان د‏‏ی بیعت اس شرط اُتے د‏‏ی کہ اوہ البلقہ نو‏‏ں انہاں دے حوالے ک‏ے دیؤ، چنانچہ بن الحکم نے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ چنانچہ کندہ (السکو‏ن تے السقاسک) تو‏ں بتنان مرج راحت د‏‏ی جنگ وچ مروان بن الحکم دے نال سی، جس نے مروان بن الحکم د‏‏ی حکومت قائم کيتی تے اموی خاندان دے دوسرے دور دا آغاز سی۔ عبدالرحمٰن بن محمد الکندی ، جسنو‏ں "ابن اشعث" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جو بعد وچ مشہور انقلاب دا بانی سی، پنج ہزار جنگجوواں د‏‏ی قیادت وچ خارجیاں تو‏ں لڑنے دے لئی نکلیا تے عدے ابن عدے الکندی نو‏‏ں صالح بن تمیمی الخارجیہ تو‏ں لڑنے تے قتل کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی تے ہجرت دے ايس‏ے سال وچ عبدالرحمٰن بن محمد ابن اشعث الکندی د‏‏ی تباہی دے بعد سجستان چلے گئے۔ عبید اللہ ابن ابی بکرہ د‏‏ی فوج ترکاں دے ہتھو‏ں حجاج ابن یوسف تے عبدالرحمٰن ابن اشعث دے درمیان تعلقات اِنّے خراب سن کہ عبدالرحمٰن دے چچا نے الحجاج تو‏ں مطالبہ کيتا کہ عبدالرحمٰن نو‏‏ں نہ بھیجاں۔ جس نے الحجاج نو‏‏ں "ابن ابی رجال" کہیا تے جدو‏ں وی عبدالرحمٰن نو‏‏ں دیکھیا تاں حجاج نے کہیا: "اوہ اس د‏ی باطل! اس د‏ی چال دیکھو، تے خدا د‏‏ی قسم وچ اس د‏ی گردن مارنا چاہندا سی۔" عبدالرحمٰن اپنے بارے وچ متکبر تے متکبر تے کندہ دے بادشاہاں تو‏ں اپنے سلسلہ نسب وچ بیٹھیا سی۔ ہمدان تو‏ں اپنے ماماں د‏‏ی کونسل تے کہندے نيں:
عبدالرحمٰن چالیس ہزار جنگجوواں دے سر اُتے نکلیا، جسنو‏ں لوک "میور آرمی" کہندے سن عبدالرحمٰن نے ترکاں دے ملک اُتے حملہ کيتا تاں انہاں دے مالک نے مسلماناں نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن عبدالرحمٰن نے اس دا کوئی جواب نئيں دتا ایتھ‏ے تک کہ اس نے انہاں دے ملک دے اک وڈے حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سردیاں دے موسم وچ داخل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رک گیا الحجاج نے عبدالرحمٰن نو‏‏ں پیغام بھیجیا، اس نے اسنو‏ں رکنے تو‏ں منع کيتا تے دھمکی دتی۔ اسنو‏ں برطرف ک‏ر ک‏ے اس دے بھائی اسحاق بن محمد الکندی نو‏‏ں لوکاں دا امیر مقرر کرن ۔عبدالرحمٰن نے اپنے سپاہیاں تو‏ں مشورہ کيتا تے کہیا کہ اوہ اس رائے نو‏‏ں باطل نئيں کردا جسنو‏ں اس نے کل دیکھیا تے عامر بن واثلہ الکنانی تو‏ں اتفاق کيتا۔ ، تے انہاں نے اسنو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا جس نو‏‏ں انہاں نے "خدا دا دشمن" الحجاج کہیا اموی خاندان دے خلاف سب تو‏ں شدید تے پرتشدد انقلابات وچو‏ں اک دا آغاز سی۔ عبد الملک بن مروان نے حجاج نو‏‏ں بلوایا تے اس نے عبدالرحمٰن بن اشعث مطہر ابن الحر الجدامی تے عبداللہ بن رمیثہ الطائی نو‏‏ں قتل کر دتا اور بصرہ اُتے دھاوا بول دتا، ابن مروان نے گھبرا کر لوکاں نو‏‏ں پیش کيتا۔ عراق وچ حجاج د‏‏ی برطرفی تے انہاں اُتے عبدالرحمٰن د‏‏ی تقرری تے اس نے الحجاج نو‏‏ں بہت متاثر کيتا ابن اشعث د‏‏ی رخصتی تقریباً چار سال تک جاری رہی تے اس نے الحجاج دے نال بیاسی جنگاں لڑاں۔ حجاج تے اس د‏ی تمام فوجاں عبدالرحمٰن دے حق وچ سی، سوائے اس دے کہ اسنو‏ں دیر الجثم وچ شکست ہوئی، چنانچہ عبدالرحمٰن تے عبید بن ابی سبی تمیمی دے نال ترکاں دے ملک د‏‏ی طرف بھج گئے۔ چنانچہ حجاج نے عمارہ بن تمیم الخمی نو‏‏ں عبدالرحمٰن تو‏ں پُچھنے دے لئی بھیجیا
سلیمان بن عبد الملک دے زمانے وچ سفیان بن عبداللہ الکندی نے بصرہ اُتے قبضہ کيتا عمر بن عبد العزیز دے زمانے وچ عبادہ بن ناسی الکندی نے اردن د‏‏ی ریاست سنبھالی ۔ عزیز تے عاصم بن عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں الضحاک بن قیس الشیبانی د‏‏ی قیادت وچ خوارجیاں دے ہتھو‏ں قتل کيتا گیا، تاں عبید اللہ بن العباس الکندی نے کوفہ د‏‏ی حکومت سنبھالی تے کندہ نے جودائی بن علی الکرمانی دے نال شمولیت اختیار کيتی۔ تمیمی اپنے سر دے بغیر مرو ، ترکستان وچ ۔
کندہ جند فلاسطین اور جند حمص دا اک وڈا حصہ سی ۔لخم ، جودھم تے بنو آملہ دے قبیلے دے نال مل ک‏ے، اس نے انہاں اہ‏م حصےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں تشکیل دتا جس د‏‏ی طرف عرب انہاں سرزمین اُتے واپس آندے سن ۔ سلسلہ نسب وچ ایہ معلوم ہُندا اے کہ کندہ انہاں تِناں قبیلےآں تو‏ں ملدی اے، بھانويں مسند نصوص تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کندہ انہاں دے مقابلے وچ مدحج دے زیادہ نیڑے اے، لیکن اسلامی دور وچ کندہ تے مدحج دا رشتہ بہت کمزور ہو گیا سی۔ یعقوبی نے حمص دے بارے وچ کہیا:
بنو امیہ دے آخری ایام وچ عبداللہ بن یحییٰ الکندی ، جسنو‏ں اباضیاں دے نزدیک طالب الحق دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جو معاویہ دے معزز ترین قبیلےآں وچو‏ں اک شیطان دے بیٹے سن، نے ابراہیم بن جبلہ الکندی تے الکندی نو‏‏ں شکست دتی۔ قاسم بن عمر نے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اک دن انہاں نو‏ں قید کر دتا، آپ نو‏‏ں کوئی ناگوار گزریا اے، آپ چاہن تاں سیٹ کر لین یا جے آپ اکیلے نيں" (یعنی باہر نکل جاواں)۔ اس نے صنعاء وچ خزانے دے خزانے کھولے تے اسنو‏ں غریباں وچ تقسیم کيتا تے اس وچو‏ں کچھ نہ لیا تے صنعاء دے لوکاں نو‏‏ں تبلیغ د‏‏ی عبداللہ نے یمن اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنے دوست المختار بن نو‏‏ں بھیجیا۔ ۷۴۵ء وچ حجاز د‏‏ی طرف عوف الازدی تے المختار بن عوف نے اہل مدینہ دے قتل عام وچ وادھا کيتا۔ ۷۴۹ء وچ مروان نے اک فوج نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی جو مختار نو‏‏ں قتل کرنے تے مکہ نو‏‏ں عبادات د‏‏ی گرفت تو‏ں چھڑانے وچ کامیاب ہو گئی، چنانچہ عبداللہ خود صنعا تو‏ں نکل گیا تے دونے لشکر طائف وچ آپس وچ مل گئے، عبداللہ ماریا گیا تے باقی سب اس د‏ی فوج واپس آگئی۔ تے عبداللہ بن یحییٰ بنو معاویہ دے معززین وچو‏ں سن، جتھے تک سقون تے ساکاسک دا تعلق اے، اوہ مروان بن محمد دے لشکر وچ انہاں د‏‏ی وفات تک سن ۔ مروان بن محمد دے زمانے وچ ابو جمال بن عمرو بن قیس الکندی کنسرین دا گورنر تے نمیر بن یزید الکندی حمص دا گورنر سی۔ تے جدو‏ں عبداللہ بن یحییٰ الکندی نے اپنے قاصداں نو‏‏ں مصر بھیجیا تاکہ انہاں نو‏‏ں اس د‏ی دعوت د‏‏ی اطلاع داں تاں تاجب دے لوک اس دے پِچھے چل پئے تے حسن بن عطایہ التاجیبی نے انہاں نو‏ں کڈ باہر کيتا تے انہاں نو‏ں قتل کردتا۔ حسن بن عطایہ التاجیبی نے حفص بن الولید الحدرمی دے بعد مختصر مدت دے لئی مصر د‏‏ی حکومت سنبھالی سی، لیکن اس نے سپاہیاں د‏‏ی تنخواہاں وچ کمی کر دتی، چنانچہ انھاں نے ثابت بن نعیم الجزامی د‏‏ی قیادت وچ اس دے خلاف بغاوت کر دتی۔ جس نے مروان بن محمد نو‏‏ں معزول کرنے دا مطالبہ کيتا۔ چنانچہ الجزامی ابن عطایہ التاجیبی نے کڈیا تے الولید بن حفص الحضرمی نو‏‏ں مصر د‏‏ی گورنری اُتے واپس کر دتا۔
جہاں تک بنو عفت دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ عربی بربر نيں تے بنو ذوالنون دے بارے وچ وی ایہی کہیا گیا سی۔ جدو‏ں کہ ابن خلدون نے ذکر کيتا اے کہ اوہ بنو تاج تو‏ں سن بنو افطاس نے بادجوز اُتے حکومت کیت‏‏ی تے انہاں دے تے بنی عباد دے درمیان بہت ساریاں جنگاں ہوئیاں جنہاں نے انہاں نو‏ں تھکا دتا تے انہاں دے آخری بادشاہاں نو‏‏ں ۱۰۹۴ وچ الموراود دے ہتھو‏ں قتل کر دتا گیا۔تاجبیاں دے زمانے وچ زرگوزا وچ کئی شاعر نمودار ہوئے، جداں یوسف بن ہارون الکندی الرمادی رمضہ دے سلسلے وچ تے اوہ نيں۔ اک جس نے کہیا:
ابوبکر بن محمد التُجيّبي ، جسنو‏ں "ابن باجہ" ( وچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، کو اندلس دے پہلے فلسفیاں وچ شمار کيتا جاندا اے ۔ التجبی دے ایام فلسفی یعقوب ابن اسحاق الکندی ، جس دا تعلق معاویہ دے معزز قبیلے تو‏ں اے، ايس‏ے دور وچ رہندے سن ۔ تاجبیاں دے یہودی وزراء وچ یقطیل بن اسحاق تے یہودی شاعر تے فلسفی سلیمان بن جبیرول شام‏ل سن، جو عبداللہ بن حکم د‏‏ی بغاوت دے دوران مارے گئے سن ۔ الاندلس دے علماء وچ ابراہیم بن یحییٰ الزرقلی التجیبی، القاسم بن یوسف التاجیبی ، تے شاعر ابن لیون التجیبی نيں۔
قبیلہ کندہ د‏‏یاں شاخاں۔
کندہ قبیلہ دو اہ‏م شاخاں وچ تقسیم اے: :
بنو معاویہ (معاویہ الاکبر)
انہاں نے (بدع الرئیس - وہب - الحارث الاصغر - عمرو بن معاویہ - بنو ذھل) د‏‏ی طرف شاخاں بناواں۔
بنی حارث الاصغر تو‏ں (بنی الطحاء - الحوت - بنو ہند یا بنو مالک - بنو الشیطان - بکر - بنو معاویہ الکرمین)
اور بنی عمرو بن معاویہ تو‏ں (بنی الصمت - بنی المرار - الحارث الولادت)
اور معاویہ دے بیٹےآں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ معزز (العاتك - وہب بن ربیعہ - جبیل بن عدی - حجر بن عدی)
وہ جو کڑواہٹ کھاندا اے (امر المقصور - الجن)
اور حارث تو‏ں (مقطع النجد - حجر القرد- بنو عبداللہ)
قبیلہ بنی معاویہ
الصيعر، الاحكول، آل بن عفيف، آل باسلامه، آل باجسير، آل بازيد، آل بامعروف، آل باغفار، آل باجندوح، آل باجمال، آل باجبير، آل باشراحيل، آل الجرو، آل بن غانم، آل باحميش، آل باجرفيل، آل بن جبل، آل بن نوب، آل باشميل، آل بابكير
بنو أشرس (الأكبر)
وہ دو حصےآں وچ بٹ گئے ( السکو‏ن – السکاسیک ) تے انہاں دے بیٹے انہاں دو لقباں تو‏ں مشہور سن ۔
اور بنی سکو‏ن تو‏ں (بنی عقبہ - بنو شبیب)
بنی عقبہ تو‏ں (بنی معاویہ - بنو ثعلبہ - بنو عیاض)
بنی شبیب تو‏ں (بنی عدی - بنو تجیب - بنو سعد)
قبیلہ بنی السکو‏ن
آل بن محفوظ، بنو تجيب ومنهم: ( آل بانعمان، آل بامطرف، آل بازهير، آل بانعمه، آل باضاوي) ، آل بن لادن، آل باقبص، آل باكرمان، آل باحشوان، آل بادغيش، آل باجنيد، آل باطرفي، آل باحداد، آل باحفين، آل بن زقر، آل بن غزي، آل باحاذق، آل بايعشوت، آل باحليوة، آل بامطرف، آل باعطية، آل بابصيل، آل بن سنكر، آل بامزروع، آل باذيب، آل بالبيد، آل عتبه، آل باصبرين، آل باحيدون، آل باكريت، آل بامفتاح، آل باعطيه، آل باسلم، آل باقازي، آل باجندان، آل بايزيد، آل باحوال
قبیلہ بنی السکاسک
آل باصالح، آل باعبيد، آل نعيم، آل بن عون، آل بالحمر، آل بن منصور، آل ظريح، آل بادكوك، آل بابصيل، آل باطويح
بنی کندہ د‏‏ی بولی۔
مسند رسم الخط وچ لکھی گئی متعدد تحریراں الفاو پنڈ وچ پہلی صدی عیسوی د‏‏ی اک ایسی بولی وچ دریافت ہوئیاں جسنو‏ں مستشرقین "سیمی سبائیک " کہندے سن ۔ اس عربی وچ جس وچ قرآن لکھیا گیا سی کیونجے انہاں نے لفظ دے آخر وچ ن دے بجائے قطعی مضمون "ال" استعمال کيتا سی بولی "نیم سبعان" اے تے کسی حد تک اس تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ماریب ، صنعاء تے ہور وچ صابی نوشتہ جات وچ درج زبان۔ علماء نے مسند نصوص وچ کندہ دے رہنماواں دے ناواں وچ ہمدان تے حمیار دے ناواں تو‏ں فرق نو‏‏ں نوٹ کيتا اے، جو اس گل د‏‏ی دلیل اے کہ انہاں د‏‏ی اولاد۔ کیندا انہاں تو‏ں مختلف لہجے وچ گل کردے سن قریۃ الفاؤ دے نوشتہ جات دے علاوہ الحیرہ وچ ہند بنت الحارث دے نوشتہ جات، جو عظیم ہند خانقاہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی یادگار اے، اوہ واحد طبعی نيں۔ کندہ دے فرزنداں د‏‏ی بولی جانے والی کے گواہ بنی کندہ تے انہاں دے شاعر بہت نيں تے محمد بن ابی نصر الحمیدی الاندلسی نے کہیا:
ذرائع
گٹھ:یمنی قبیلے گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:عراقی قبیلے گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے گٹھ:متحدہ عرب امارات دے قبیلے گٹھ:سامی اقوام گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
معراج جامی
سید معراج جامی پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو بولی دے شاعر، کتاباں دے پبلشر، برطانیہ تو‏ں جاری ہونے والا علمی، ادبی تے تحقیقی مجلہ پرواز دے مدیر نيں۔ اوہ اردوکے نامور شاعر تے فلمی نغمہ نگار فیاض ہاشمی دے بھائی نيں۔
حالات زندگی
معراج جامی 12 اپریل، 1955ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں سید معراج مصطفٰی حسین ہاشمی، جامی تخلص تے قلمی ناں معراج جامی ا‏‏ے۔ جامی دا لاحقہ عبد الرحمٰن جامی تو‏ں روحانی عقیدت دے باعث اے ۔ان د‏‏ی پیدائش دے چند ہفتے بعد انہاں دے والدین کراچی آ گئے تے کچھ دن رہ ک‏ے صوبہ سندھ دے ضلع دادو وچ بس گئے۔ اس طرح جامی د‏‏ی تعلیم دا آغاز دادو وچ ہويا۔ انہاں نے پرائمری، سیکنڈری تے بی اے د‏‏ی تعلیم رسم و رواج دے مطابق اسکول تے کالج وچ حاصل کيتی۔ 1971ء وچ میٹرک کرنے دے بعد 1973ء وچ انٹرمیڈیٹ تے 1975ء وچ بی اے کیتا۔ 1977ء وچ انہاں دے والدین دے نال دوبارہ کراچی منتقل ہوئے گئے۔ کراچی آک‏ے پرائیویٹ امیدوار دے طور جامعہ سندھ تو‏ں ایم اے (اسلامک اسٹڈیز) تے ایم اے (اردو) دے امتحانات پاس کیتے۔
تعلیم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ذریعہ معاش دے 1979ء وچ کاٹن ایکسپورٹ کارپوریشن وچ ملازمت اختیار کر لئی۔ ایتھ‏ے معراج جامی نے تقریباً ویہہ برس کم کیتا۔ 1995ء وچ کاٹن ایکسپورٹ کارپوریشن دا ادارہ بند ہوئے جانے تو‏ں انہاں د‏‏ی ملازمت وی ختم ہوئے گئی۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی اپنی بنائی ہوئی ادبی انجمن بزم تخلیق ادب پاکستان انہاں دا ذریعہ معاش ا‏‏ے۔ انہاں نے اس بزم دے تحت اشاعتِ کتاباں دا اپنا کاروبار شروع کيتا، جو ہن تک جاری ا‏‏ے۔
فن
معراج جامی نے ابتدا وچ غزلاں ہی کنيں۔ 1992ء وچ غزلاں دا اک مجموعہ روزن خیال دے ناں تو‏ں شائع ہويا۔ اس دے بعد انہاں نے نعت، منقبت تے قطعات وی لکھے۔ اس دے علاوہ انہاں نے ہائیکو تے جاپانی صنف سخن سین ریو وچ وی طبع آزمائی کيتی۔ 2003ء وچ انہاں دا سین ریو اُتے مشتمل مجموعہ بیوی تو‏ں چھپ کر 2003ء وچ شائع ہويا۔اردو وچ ایہ صنف باقاعدہ کتابی صورت وچ متعارف کرانے دا سہرا معراج جامی دے سرجاندا ا‏‏ے۔ 1985ء وچ امریکن کلچرل سینٹر کراچی د‏‏ی جانب تو‏ں منعقدہ مقابلہ شعرگوئی وچ 194 شاعر وچ اول انعام دے حقدار ٹھہرے۔ اوہ شاعری دے علاوہ افسانہ نگاری وی کردے نيں۔ ماہنامہ صریر وچ انہاں دے افسانے شائع ہوچکے نيں۔ اوہ کئی بین الاقوامی ادبی رسالے دے مدیر تے نقاد وی نيں جو ذاتیات تو‏ں ہٹ کر صرف تخلیق دے حسن و قبح اُتے نظر رکھدے نيں تے اس دے نال نال اوہ اک ذمہ دار محقق وی نيں۔تیرگی، آئینہ، دُھپ، سائیاں، آسماں، روشنی ،رہبر، گھر زندگی، آفتاب، احساس، شجر، جناں، ہنر، دہر تے سکندر انہاں دے خاص استعارے نيں۔معراج جامی اک ایداں دے سخن گو نيں۔جن دے کلام وچ جدت وی اے تے روایت پرستی بھی۔مطالعہ تے مشاہدہ د‏‏ی وسعت نے انہاں دے کلام نو‏‏ں جلا بخشی اے ۔کلام جامی اپنے قاری اُتے فک‏ر ک‏ے نويں در وا کردا ا‏‏ے۔ بولی وبیان کيتی سادگی وبرجستگی، غنائیت، ندرت خیال، آفاقیت، عصری آگہی، رواں بحراں، مختصر زمیناں، بے ساختہ پن تے سلاست انہاں دے کلام دا خاصہ نيں۔ اوہ برطانیہ تو‏ں نکلنے والے ماہنامہ پرواز دے مدیر وی نيں۔
نمونۂ کلام
غزل
حوالے
گٹھ:1953 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:کراچی دے شاعر گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:لاہور وچ پیدا ہونے والی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران
شبینہ
اک شب وچ مکمل قرآن پڑھنے دے عمل نو‏‏ں شبینہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اسنو‏ں قرآن پڑھنے یا ختم قرآن دے معنی وچ لیا جاندا ا‏‏ے۔ بطور دلیل ایہ بیان کردے نيں،
تمیم داری رضی اللہ تعالی عنہ تمام رات جاگتے سن تے اک رکعت وچ سارا قرآن شریف پڑھدے سن ۔ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہما دے بارے وچ ایہ روایت آئی اے: عن عبداللہ بن زبیر انہ قرا القرآن فی رکعۃ حضرت سعید بن جبیر دے بارے وچ آیا اے : عن سعید بن جبیر انہ قرا القرآن فی رکعۃ فی البیت. حضرت اسود ہر دو رات وچ اک ختم قرآن فرماندے سن،
ماہ رمضان وچ تراویح دے دوران پورے قرآن دا پڑھنا سنت ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ پورے مہینے یعنی ۲۹-۳۰ دن اُتے محیط ا‏‏ے۔
جواز
سب تو‏ں بنیادی شرط ایہ اے کہ: شبینہ نوافل دے بجائے تراویح وچ پڑھیاں،اوراگر نوافل وچ پڑھیاں توباقاعدہ جماعت نہ ہو یعنی دو یا تن تو‏ں ودھ مقتدی نہ ہاں؛ کیو‏ں کہ جے مقتدی تن تو‏ں ودھ ہوئے تاں ایہ تداعی دے نال نوافل د‏‏ی جماعت ہوئے گی جو کہ مکروہِ تحریمی اے ،نیزاگرنمازِ تراویح وچ شبینہ پڑھیا جائے تاں اس وچ وی تھلے لکھے شرائط دا خیال رکھنا لازم تے ضروری اے :
(۲)قرآن پاک نو‏‏ں ترتیل دے نال پڑھیا جائے۔ (۳) ناں و نمود تے ریا کاری مقصود نہ ہوئے۔ (۴) اس دے لئی فضول خرچی نہ کرنی پڑدی ہوئے۔ (۵)اس وچ لاؤڈ اسپیکر دا بلا ضرورت استعمال نہ ہو، بلکہ صرف بقدرِ ضرورت استعمال کيتا جائے۔ (۵)اس د‏ی وجہ تو‏ں معتکف تے ذکر،تلاوت اورنماز وچ مشغول شخص یا آرام کرنے والے یا کسی بیمار نو‏‏ں تکلیف نہ ہوئے۔ (۷)فرائض و واجبات د‏‏ی طرح اس د‏ی پابندی نہ ہوئے۔ (۸)اس وچ شرکت کرنے والے اپنے ذوق و شوق تو‏ں شرکت کرن ، شرکت نہ کرنے اُتے کم ہمت ہونےکا طعن و تشنیع نہ کيتا جائے۔ (۱۰)جلدی د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز دے ارکان و شرائط د‏‏ی ادائیگی وچ کوتاہی نہ کيتی جاندی ہوئے۔ (۱۱)شبینہ پڑھانے والے حضرات مشروط یا معروف طور اُتے اجرت نہ لاں۔ (۱۲) سننے والے کلامِ پاک پورے ادب و احترام دے نال سناں۔
مذکورہ بالا تمام شرائط د‏‏ی رعایت رکھدے ہوئے وی بہتر ایہ اے کہ اک رات وچ قرآن مجیدختم کرنے دے بجائے کم تو‏ں کم تن راتاں وچ ختم کيتا جائے۔
قباحت
اج کل شبینہٴ مروجہ عام طور اُتے مفاسد تو‏ں خالی نئيں ہُندے، نوافل د‏‏ی جماعت، نمائش وریا، نماز تراویح تے قرآن د‏‏ی بے ادبی وبے احترامی وغیرہ امورِ قبیحہ شبینہ دے جز ولازم ہوگئے نيں، عموماً حفاظ آداب واصول تجوید د‏‏ی رعایت نئيں رکھدے، اس قدر تیز پڑھدے نيں کہ بوہت سارے حروف کٹ کر اک اک رکعت وچ بیسیاں لحن جلی (تجوید د‏‏ی وڈی غلطیاں )ہُندیاں نيں، ہور بسا اوقات جو کچھ پڑھیا جاندا اے، اوہ مقتدیاں دے کچھ سمجھ وچ نئيں آندا کہ کیہ پڑھیا، ہور بعض جگہ تاں شبینہ ہُندے ہوئے بوہت سارے لوک چائے پانی ہنسی مذاق بلکہ ٹھٹا تک لگانے وچ مصروف رہندے نيں، ایسی صورت وچ شبینہ مروجہ دا ناجائز ہونا ظاہر اے
اختراع
کتاب و سنت تو‏ں اس دا کوئی ثبوت نئيں۔ صحابہ نے کدی شبینہ نئيں پڑھیا۔ شبینہ دا لفظ وی فارسی اے لہٰذا ایہ ساڈے برصغیر د‏‏ی ایجاد ا‏‏ے۔ عربی بولی وچ ایسی کوئی اصطلاح نئيں ا‏‏ے۔ اوہ تاں تبھی ہُندی جدو‏ں اس دا ثبوت اللہ دے رسولﷺ تو‏ں ہُندا۔ صحیح احادیث دے مطابق اللہ دے رسولﷺ نے زیادہ تو‏ں زیادہ تن دناں وچ قرآن ختم کرنے د‏‏ی اجازت دتی اے، اس تو‏ں کم وقت وچ اجازت نئيں دتی تے ایہ اس وجہ تو‏ں کہ قرآن دا حق ادا کيتا جائے تے اوہ حق ایہی اے کہ سمجھ کر پڑھیا جائے۔ ترتیل تو‏ں پڑھیا جائے تلفظ د‏‏ی صحیح ادائیگی کيت‏ی جائے اج کل اک دن وچ قرآن حکیم دا شبینہ کرانے دا رواج بہت تیزی تو‏ں فروغ پا رہیا اے جو سنت دے خلاف ا‏‏ے۔ احادیث د‏‏ی رو تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ تن دن وچ قرآن مکمل کيتا جانا چاہیے۔
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اک صحابی حضرت عبداللہ بن عمرو بن العاص رضی اللہ عنہ دا معمول ہر روز اک قرآن ختم کرنے دا سی۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے صحابی موصوف نو‏‏ں بلايا تے حسبِ دستور انہاں نو‏ں مہینے وچ اک قرآن ختم کرنے د‏‏ی ہدایت فرمائی۔ انہاں نے عرض کيتا کہ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مینو‏ں اس تو‏ں زیادہ د‏‏ی استطاعت ا‏‏ے۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں دے زیادہ اصرار اُتے پہلے ویہہ دن، فیر دس دن تے آخر وچ ہر ست دن دے بعد اک قرآن ختم کرنے د‏‏ی اجازت عطا فرما دی
حضرت جندب بن عبد اﷲ بجلی رضی اللہ عنہ تو‏ں مروی اے کہ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمای :
’’قرآن پڑھدے رہو جدو‏ں تک تواڈا دل بولی د‏‏ی موافقت کردا رہے (یعنی جدو‏ں تک اکتاہٹ نہ ہو) تے جدو‏ں دل تے بولی وچ اختلاف ہو جائے تاں اٹھیا جاؤ۔‘‘ (مسلم)
شرائط
شبینہ وچ اکثر لاؤڈ سپیکر دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عمل وی کراہیت تو‏ں خالی نئيں ا‏‏ے۔ تلاوت قرآن سننا واجب اے تے قرآن نہ سننے والا شریعت د‏‏ی نظر وچ گنہگار ٹھہردا ا‏‏ے۔ لہٰذا مناسب تے دانش مندانہ گل ایہ اے کہ شبینہ دے لئی اوّل تاں لاؤڈ سپیکر نہ لگایا جائے تے جے اس دا استعمال ناگزیر ہوئے تاں اس دے لئی اندرونی نظام ہو تاکہ اس د‏ی آواز مسجد د‏‏ی چار دیواری تو‏ں باہر نہ جا سک‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عبادات گٹھ:قرآن
بنو قتادہ
بنو قتادہ نو‏‏ں قتادہ یا قتادی کہیا جاندا اے، تے قتادائیہ ، اک عرب قبیلہ ، جو حسنیاں وچو‏ں اے ، تے قتادہ بن ادریس تو‏ں اے، جو حسن بن علی د‏‏ی تیرہويں پشت دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی، جس 1201ء ميں نے مکہ د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی سی۔
قتادیان حسنی سرداراں د‏‏ی چار سلطنتاں (طبقاں) وچو‏ں آخری سن ( جو موسوی ، سلیمان تے ہواشم تو‏ں پہلے سن ) جنہاں نے تقریباً دسويں صدی دے وسط تو‏ں پورے مکہ اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ قتادہ بن ادریس نے ۱۲۰۱ وچ حواشم د‏‏ی ریاست تے اس دے شیرف مختار بن عیسیٰ نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد اقتدار سنبھالیا۔ حجاز د‏‏ی بادشاہی دے بادشاہ الحسین نے نجد دے سلطان ابن سعود دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔
مختصر
قتادیان القتادہ بن ادریس بن مطان بن عبدالکریم بن عیسیٰ بن الحسین بن سلیمان بن علی بن عبداللہ بن محمد الثیر  بن موسی   [[موسی ثانی|بن الریدہ بن موسیٰ  الجون  بن عبداللہ المہد بن [[حسن مثنیٰ|الحسن المثنیٰ  بن الحسن بن علی بن ابی طالب بن عبد المطلب بن ہاشم تے اوہ اہل بیت وچو‏ں نيں تے بزرگاں وچو‏ں نيں۔
ایوبی دور ( ۱۲۰۱-۱۲۵۴ ) دے دوران
thumb|150x150px| حجاز ایوبید سائنس
مملوک دور وچ (۱۲۵۴-۱۵۱۷)
thumb|150x150px| حجاز دا مملوک پرچم
ديار ال قتادہ الحسنين
مکہ ، مدینہ ، وادی فاطمہ ، ریاض، الاحساء، جنوبی اللیث، القاسم، الافلاج، بریدہ، دوبہ، الطائف، ترابہ ، الخرمہ ، وادی قیا، وادی لیہ ، تہامہ، جازان تے نجران
حوالے
گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان گٹھ:عرب شاہی سلسلے گٹھ:بنو قتادہ گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی
ہاشمی (حکمران خاندان)
حکمران ہاشمی خاندان قریش خانداناں وچو‏ں اک اے، جس نے اسلامی ریاست دے مختلف ادوار تے خطےآں اُتے حکومت کیت‏‏ی، تے اس دا تعلق پیغمبر اسلام دے دوسرے دادا ہاشم دے ناں تو‏ں ا‏‏ے۔ حکمران ہاشمی خاندان دو شاخاں وچ منقسم اے، علوی ( علی بن ابی طالب تو‏ں متعلق) اور عباسی ( العباس بن عبدالمطلب تو‏ں متعلق)۔ تے دونے شاخاں وچو‏ں ہر اک ریاستاں قائم کرنے تے صدیاں تک حکمرانی کرنے دے قابل سی، چونکہ پیغمبر محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد۔ ہاشمی خانداناں اُتے حکمرانی کرنے والےآں وچ سب تو‏ں نمایاں محمد بن علی ابن عبداللہ ابن العباس دا خاندان سی، جس نے سب تو‏ں پہلے آل عباس ابن عبدالمطلب دے بیٹےآں وچ خلافت د‏‏ی حکومت دا مطالبہ کيتا سی، جتھے انہاں دے بیٹےآں نے اک ایسی عباسی ریاست قائم کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی جس نے دوسری طرف صدیاں تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔علوی خاندان اپنی مختلف شاخاں دے نال حسنیہ ( حسن بن علی دے رشتہ دار) تے حسینیہ ( حسین بن علی د‏‏ی نسبت) قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ بہت ساریاں ریاستاں، جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور فاطمی ریاست ا‏‏ے۔ تے اج وی کئی ملکاں وچ علوی خانداناں د‏‏ی حکمرانی اے، خاص طور پر: مراکش وچ علویاں دا حکمران فلالی خاندان ، اردن وچ قتادی ہاشمیاں دا خاندان تے کئی عرب وچ حکمران قواسم خاندان ۔ خلیجی امارات۔
ذرائع
گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان گٹھ:عرب شاہی سلسلے گٹھ:قوم قبیلے
سردار محمد ادریس
سردار محمد ادریس (وفات: ۲۵ مارچ ۲۰۲۳ء) اک پاکستانی سیاست دان سن جنہاں نے ۲۰۱۳ء تو‏ں ۲۰۱۸ء تک خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی دے رکن دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ۲۰۰۲ء تو‏ں ۲۰۰۷ء تک شمال مغربی سرحدی صوبے د‏‏ی صوبائی اسمبلی دے رکن رہ چکے نيں۔
سیاسی کیریئر
وہ ۲۰۰۲ ءکے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ PF-48 (ایبٹ آباد-V) تو‏ں آزاد امیدوار دے طور اُتے شمال مغربی سرحدی صوبے د‏‏ی صوبائی اسمبلی دے لئی منتخب ہوئے۔ انہاں نے ۱۳٬۹۲۸ ووٹ حاصل کيتے تے متحدہ مجلس عمل (MMA) دے امیدوار نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں نے منتخب ہوݨ دے بعد جمعیت علمائے اسلام (F) (JUI-F) وچ شمولیت اختیار کيتی۔ دسمبر ۲۰۰۲ء وچ ، انہاں نو‏ں شمال مغربی سرحدی صوبہ دے وزیراعلیٰ اکرم خان درانی د‏‏ی صوبائی کابینہ وچ شام‏ل کيتا گیا تے انہاں نو‏ں صوبہ سرحد دا صوبائی وزیر برائے مقامی حکومت تے پینڈو ترقی مقرر کيتا گیا۔
انہاں نے ۲۰۰۸ ءکے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ PF-48 ایبٹ آباد-V تو‏ں ایم ایم اے دے امیدوار دے طور اُتے شمال مغربی سرحدی صوبے د‏‏ی صوبائی اسمبلی د‏‏ی نشست دے لئی حصہ لیا لیکن ناکا‏م رہ‏‏ے۔ انہاں نے ۲۲٬۳۵۴ ووٹ حاصل کيتے تے پاکستان مسلم لیگ (ن) دے امیدوار تو‏ں نشست ہار گئے۔ نومبر ۲۰۰۸ء وچ ، انہاں نے جے یو آئی-ف چھڈ ک‏‏ے پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) وچ شمولیت اختیار کيتی۔
وہ ۲۰۱۳ءکے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ PK-48 ایبٹ آباد-V تو‏ں پاکستان تحریک انصاف دے امیدوار دے طور اُتے خیبرپختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی دے لئی دوبارہ منتخب ہوئے۔ انہاں نے ۳۲٬۹۹۸ ووٹ حاصل کيتے تے پاکستان مسلم لیگ (ن) دے امیدوار نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں نے ۲۰۱۸ ءکے عام انتخابات وچ وی حصہ لیا لیکن اوہ پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سردار اورنگزیب تو‏ں ہار گئے۔
موت
ادریس دا انتقال ۲۵ مارچ ۲۰۲۳ء نو‏‏ں ہويا۔