cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وقت دا سفر
فزکس د‏‏ی وحدت پیمائی
بہرحال لگدا اے کہ تجاذب صندوق اندر صندوق، اس سلسلے نو‏‏ں اک حد فراہ‏م کر سکدی اے ، جے کسی دے پاس دس ملین ملین ملین گیگا الیکٹرون وولٹ (اک نال انیس صفر) د‏‏ی پلانک توانائی تو‏ں وی زیادہ توانائی دا پارٹیکل ہُندا تاں اس د‏ی کمیت اِنّی مرتکز ہُندی کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں باقی کائنات تو‏ں کٹ کر اک چھوٹا جہا بلیک ہول تشکیل دے لیندی، چنانچہ لگدا اے کہ جداں اسيں زیادہ تو‏ں زیادہ د‏‏ی طرف بڑھدے نيں تاں بہتر تو‏ں بہتر نظریات دے سلسلے د‏‏ی کوئی حد ہونی چاہیے تاکہ کائنات دا کوئی حتمی نظریہ بن سک‏‏ے ، یقیناً پلانک د‏‏ی توانائی ساڈی تجربہ گاہاں پیدا د‏‏ی جا سکنے والی تقریباً سو گیگا الیکٹرون وولٹ د‏‏ی توانائی تو‏ں بہت زیادہ اے ، اسيں مستقبلِ نیڑے وچ اس فرق نو‏‏ں پارٹیکل مسرع (accelerator) تو‏ں اُتے نئيں کر سکن گے ، اُتے کائنات دے بہت ابتدائی مراحل وچ ہی ایسی توانائیاں وقوع پذیر ہوئی ہاں گی، میرے خیال وچ اس گل دا قوی امکان اے کہ ابتدائی کائنات دا مطالعہ تے ریاضیا‏تی مطابقت د‏‏ی ضروریات اسيں وچو‏ں چند نو‏‏ں اپنی زندگی ہی وچ اک مکمل وحدتی نظریے تک لے جاواں بشرطیکہ اسيں اس تو‏ں پہلے اپنے آپ نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ نہ کر چک‏‏ے ہون۔
جے اسيں واقعی کائنات دا حتمی نظریہ دریافت کر لاں تاں اس دا کیہ مطلب ہوئے گا؟ جداں کہ اساں پہلے باب وچ دسیا سی کہ سانو‏ں کدی وی ایہ یقین نئيں ہوئے سکدا کہ اساں واقعی درست نظریہ دریافت ک‏ر ليا اے کیونجے نظریات ثابت نئيں کیتے جا سکدے ، لیکن جے ایہ نظریہ ریاضیا‏تی طور اُتے موزاں ہوئے تے ہمیشہ ایسی پیشین گوئیاں کرے جو مشاہدات دے مطابق ہاں تاں اسيں معقول حد تک اُتے اعتماد ہوئے سکدے نيں کہ اوہ نظریہ درست اے اس طرح کائنات د‏‏ی تفہیم دے لئی انسانیت د‏‏ی فکری جد تے جہد د‏‏ی تریخ وچ اک طویل تے شاندار باب دا خاتمہ ہوئے گا، مگر اس تو‏ں اک عام آدمی دے لئی کائنات دے لئی تعین کرنے والے قوانین د‏‏ی تفہیم وچ انقلاب آ جائے گے ، نیوٹن   دے دور وچ اک تعلیم یافتہ آدمی دے لئی ممکن سی کہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ اہ‏م نکات د‏‏ی حد تک تمام انسانی علم اُتے دسترس حاصل کرے مگر اس دے بعد سائنسی ارتقاء د‏‏ی رفتار نے ایہ نا ممکن بنا دتا، چونکہ نظریات نو‏‏ں نويں مشاہدات تو‏ں مطابقت دے لئی ہمیشہ تبدیل کيتا جاندا رہیا، اس لئی ایہ کدی وی پوری طرح نہ ہضم کیتے جاندے نيں تے نہ ہی سادہ بنائے جاندے نيں کہ عام لوک انہاں نو‏ں سمجھ سکن، آپ نو‏‏ں اک ماہر بننا ہوئے گا تے فیر وی آپ سائنسی نظریات دے صرف اک مختصر حصے اُتے دسترس د‏‏ی توقع ک‏ر سکدے نيں، ہور ایہ کہ ترقی د‏‏ی رفتار اِنّی تیز اے کہ اسيں سکول یا یونیورسٹی وچ جو کچھ پڑھدے نيں اوہ ہمیشہ کچھ پہلے ہی متروک ہوئے چکيا ہُندا اے ، صرف چند ہی لوک علم د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی رفتار دا نال دے سکدے نيں تے اس دے لئی وی انہاں نو‏ں زندگی وقف کر دینی پڑدی اے تاکہ اک مختصر شعبے اُتے مہارت حاصل کر سکن، آبادی دا باقی حصہ نويں ترقیاں تے انہاں تو‏ں پیدا ہونے والے ہیجانات تو‏ں ذرا سا با خبر ہُندا اے ، جے ایڈنگٹن دا قول سچ مان لیا جائے تاں ستر سال پہلے عمومی نظریہ اضافیت نو‏‏ں صرف دو افراد سمجھدے سن ہن یونیورسٹی دے ہزاراں طالب علم اسنو‏ں سمجھدے نيں تے لکھاں لوک اس خیال تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ آشنا تاں نيں، جے مکمل وحدتی نظریہ دریافت ہوئے جائے تاں اسنو‏ں تھوڑے ہی عرصے وچ سمجھ لیا جائے گا، فیر اسيں سب اس قابل ہون گے کہ انہاں قوانین د‏‏ی کچھ تفہیم کر سکن جو کائنات دا تعین کردے نيں تے ساڈے وجود دے ذمے دار نيں۔
جے اسيں اک مکمل وحدتی نظریہ دریافت وی کر لاں تاں اس دا مطلب ایہ نئيں ہوئے گا کہ اسيں عمومی طور اُتے واقعات د‏‏ی پیشین گوئی کرنے دے قابل ہوئے جاواں گے ، اس د‏ی دو وجوہات ہاں گی، اول تاں اوہ حد اے جو کوانٹم میکینکس دا اصولِ غیر یقینی ساڈی پیشین گوئی د‏‏ی صلاحیتاں اُتے لگاندا اے ، اس تو‏ں بچنے دے لئی اسيں کچھ نئيں ک‏ر سکدے اُتے عملی طور اُتے ایہ پہلی حد دوسری د‏‏ی نسبت کم مانع اے اس د‏ی وجہ ایہ حقیقت اے کہ اسيں ما سوائے بہت سادہ حالات دے نظریے د‏‏ی مساوات (equation) نو‏‏ں بالکل ٹھیک حل نئيں ک‏ر سکدے حتی کہ اسيں نیوٹن   دے نظریہ تجاذب وچ تن اجسام د‏‏ی حرکت دے لئی وی بالکل ٹھیک حل نئيں کڈ سکدے تے اجسام د‏‏ی تعداد تے نظریے د‏‏ی پیچیدگی ودھنے دے نال مشکل وچ وادھا ہُندا اے ، اسيں پہلے ہی اوہ قوانین جاندے نيں جو انہاں علوم د‏‏ی اساس نيں فیر وی اساں انہاں موضوعات نو‏‏ں حل شدہ مسائل دا درجہ نئيں دتا، اسيں ہن تک ریاضیا‏تی مساوات دے ذریعے انسانی رویے د‏‏ی پیشین گوئی کرنے وچ زیادہ کامیاب نئيں ہوئے چنانچہ جے اساں بنیادی قوانین دا اک مکمل مجموعہ دریافت کر وی لیا تاں آنے والے برساں وچ ہور بہتر اندازے لگانے دے طریق کار د‏‏ی دریافت دا فکری چیلنج برقرار رہے گا، اسيں پیچیدہ تے زیادہ حقیقی صورتحال وچ ممکنہ نتائج د‏‏ی کار آمد پیشین گوئیاں کر سکن گے ، اک مکمل موزاں تے وحدتی نظریہ صرف پہلا قدم اے ، ساڈا مقصد اپنے اطراف دے واقعات تے خود اپنے وجود د‏‏ی مکمل تفہیم اے ۔
وقت دا سفر
ان سوالات دا جواب دینے د‏‏ی کوشش وچ اسيں دنیا د‏‏ی اک تصویر بنا‏تے نيں، بالکل ایسی ہی اک تصویر کچھوواں (tortoises) دا لا متناہی مینار اے جو چپٹی زمین  نو‏‏ں سہارا دتے ہوئے اے تے ايس‏ے طرح سپر سٹرنگ (Super string) دا نظریہ اے ، دونے نظریے کائنات دے نيں، ہر چند دوسرا نظریہ پہلے تو‏ں کدرے زیادہ ریاضیا‏تی تے درست اے ، دونے نظریات مشاہدات‏ی ثبوت تو‏ں محروم نيں، کسی نے کدی ایسا دیو ہیکل کچھوا نئيں دیکھیا جس د‏‏ی پشت اُتے زمین   رکھی ہوئی ہوئے تے نہ ہی کسی نے سپر سٹرنگ دیکھیا اے اُتے کچھوے دا نظریہ اک چنگا سائنسی نظریہ بننے وچ ناکا‏م رہندا اے کیونجے اس د‏ی پیشین گوئی دے مطابق لوک دنیا دے کنارےآں تو‏ں گر سکدے نيں، ایہ گل تجربے تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی تاوقتیکہ اسنو‏ں انہاں لوکاں دے لئی استعمال کيتا جائے جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ برمودا تکون (Bermuda Triangle) وچ گم ہوئے گئے نيں۔
کائنات د‏‏ی تشریح تے توجیہ د‏‏ی اولین کوششاں وچ ایہ تصور شامل سی کہ واقعات تے فطری مظاہر روحاں دے اختیار وچ نيں جو انسانی جذبات رکھدی نيں تے بالکل انساناں د‏‏ی کی طرح غیر متوقع طرزِ عمل رکھدی نيں، ایہ روحاں (spirits) فطری مظاہر مثلاً دریاؤں، پہاڑاں تے اجرامِ فلکی جداں چاند تے سورج وچ رہندیاں نيں، انہاں نو‏ں مطمئن رکھنا تے انہاں د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنا ضروری سی تاکہ زمین  د‏‏ی زرخیزی تے موسماں د‏‏ی گردش د‏‏ی ضمانت مل سک‏‏ے ، اُتے بتدریج ایہ آگہی حاصل ہوئی کہ انہاں وچ اک خاص ترتیب اے ، سورج ہمیشہ مشرق تو‏ں طلوع ہوئے ک‏ے مغرب وچ غروب ہُندا اے چاہے سورج دیوت‏ا نو‏‏ں بھینٹ دتی جائے یا نہ دتی جائے ، اس دے علاوہ سورج، چاند تے سیارے آسمان اُتے وڈے درست راستے اختیار کردے نيں جنہاں د‏‏ی خاصی ٹھیک پیشین گوئی د‏‏ی جا سکدی اے ، فیر وی سورج تے چاند دیوت‏ا ہوئے سکدے سن مگر ایداں دے جو سخت قوانین دے تابع ہون، بظاہر اس تو‏ں کوئی مستثنی نئيں سی، قطع نظر ایسی حکایات دے جنہاں وچ یوشع (Joshua) دے لئی سورج رک گیا سی۔
شروع وچ تاں ایہ ترتیباں تے قوانین صرف علم فلکیات تے چند دوسری صورتاں ہی وچ آشکار ہوئے ، اُتے تہذیبی ارتقاء دے نال تے خاص طور اُتے پچھلے تن سو سال وچ زیادہ تو‏ں زیادہ با قاعدگیاں تے قوانین دریافت ہوئے ، انہاں قوانین د‏‏ی کامیابی د‏‏ی روشنی وچ لاپلیس (Laplace) نے انیہويں صدی دے اوائل وچ سائنسی جبریت (Scientific Determinism) دا مفروضہ پیش کيتا، یعنی اس نے تجویز کيتا کہ قوانین دا اک مجموعہ ہوئے گا جو کائنات دے ا رتقاء دا بالکل ٹھیک تعین کرے گا بشرطیکہ کہ کسی خاص وقت وچ اس د‏ی تشکیل دا مکمل علم ہوئے۔
اب اسيں جاندے نيں کہ لاپلیس د‏‏ی سائنسی جبریت دے بارے وچ امیداں کم ا ز کم انہاں معنےآں وچ پوری نئيں ہوئے سکتاں جو اس دے ذہن وچ سن ، کوانٹم میکینکس دا اصولِ غیر یقینی ایہ مفہوم رکھدا اے کہ بعض مقداراں دے مخصوص جوڑے جداں اک پارٹیکل دے مقام تے رفتار دونے دے بارے وچ پیشین گوئی بالکل درستی تو‏ں نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔
کوانٹم میکینکس اس صورت حال دے لئی کئی کوانٹم نظریات تو‏ں مدد لیندی اے جنہاں وچ پارٹیکلز دے بہت واضح تھ‏‏اںو‏اں تے رفتاراں نئيں ہُندیاں بلکہ انہاں نو‏ں اک لہر تو‏ں ظاہر کيتا جاندا اے ، ایہ کوانٹم نظریات اس لحاظ تو‏ں جبریت دے حامل نيں کہ ایہ وقت دے نال لہر دے ارتقاء دے لئی قوانین فراہ‏م کردے نيں، چنانچہ جے کسی اک وقت لہر دا علم ہوئے تاں کسی تے وقت اُتے اس تو‏ں حساب لگایا جا سکدا اے ، غیر متوقع تے اتفاقی عنصر محض اس وقت سامنے آندا اے جدو‏ں لہر نو‏‏ں پارٹیکلز د‏‏ی رفتاراں تے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی مدد تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے ، مگر ہوئے سکدا اے ایہ ساڈی غلطی ہو، ہوئے سکدا اے کہ پارٹیکل دے تھ‏‏اںو‏اں تے رفتاراں نہ ہاں بلکہ صرف لہراں ہون، گل صرف اِنّی اے کہ اسيں لہراں نو‏‏ں تھ‏‏اںو‏اں تے رفتاراں دے بارے وچ اپنے پہلے تو‏ں سوچے ہوئے خیالات وچ ڈھالنے د‏‏ی کوشش کردے نيں، ما حاصل عدم مطابقت وی بظاہر پیشین گوئی نہ کر سکنے د‏‏ی وجہ اے ۔
عملاً اساں سائنس دے مقاصد دا از سر نو تعین کردے ہوئے ایداں دے قوانین د‏‏ی دریافت نو‏‏ں اپنا مطمع نظر بنایا اے جو سانو‏ں اصولِ غیر یقینی د‏‏ی مقرر کردہ حدود تک واقعات د‏‏ی پیشین گوئی دے قابل بنا داں، بہر حال ایہ سوال برقرار رہندا اے کہ کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت تے قوانین دا انتخاب کیو‏ں تے کِداں کيتا جائے ؟
ميں نے اس کتاب وچ تجاذب دا تعین کرنے والے قوانین نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی اے کیونجے ایہ تجاذب ہی اے جو کائنات د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے ساخت د‏‏ی تشکیل کردا اے حالانکہ ایہی قوتاں د‏‏ی چار قسماں وچ کمزور ترین اے ، تجاذب دے قوانین کچھ عرصہ پہلے تک اس مروج نقطۂ نظر تو‏ں مطابقت نئيں رکھدے سن کہ کائنات وقت دے نال تبدیل نئيں ہُندی، تجاذب دے ہمیشہ اُتے کشش ہونے دا مطلب اے کہ کائنات یا تاں پھیل رہی اے یا سمٹ رہی اے ، عمومی اضافیت دے نظریے دے مطابق ماضی وچ ضرور لا متناہی کثافت د‏‏ی اک حالت رہی ہوئے گی، یعنی بگ بینگ جو وقت دا اک مؤثر آغاز ہوئے گا، ايس‏ے طرح جے پوری کائنات دوبارہ ڈھیر ہوئے جائے تاں مستقب‏‏ل وچ لا متناہی کثافت د‏‏ی تے حالت ضرور ہوئے گی یعنی وڈا سمٹاؤ (big crunch) جو وقت دا انجام ہوئے گا جے کائنات دوبارہ ڈھیر نہ وی ہوئے تاں مقامی خطےآں وچ اکائیتاں ہاں گی جو ڈھیر ہوئے ک‏ے بلیک ہول تشکیل داں گی، ایہ اکائیتاں بلیک ہول وچ گرنے والے دے لئی وقت دا اختتام ہاں گی، بگ بینگ تے دوسری اکائیتاں اُتے تمام قوانین ناکارہ ہوئے جاواں گے تے اس طرح فیر وی خدا نو‏‏ں اس فیصلے د‏‏ی مکمل آزادی ہوئے گی کہ فیر کیہ کيت‏‏ا جائے تے کائنات کِداں شروع ہوئے۔
جدوں اسيں کوانٹم میکینکس نو‏‏ں عمومی اضافیت دے نال یکجا کردے نيں تاں اک نواں امکان سامنے آندا اے جو پہلے نئيں سی یعنی سپیس تے ٹائم مل ک‏ے اک متناہی چار ابعادی سپیس بنا‏تے نيں جو اکائیتاں تے حدود تو‏ں مبرا ہُندی اے جو زمین  د‏‏ی سطح د‏‏ی طرح اے مگر زیادہ ابعاد د‏‏ی حامل اے ، ایداں دے لگدا اے کہ ایہ خیال کائنات د‏‏ی بہت ساریاں زیرِ مشاہدہ خصوصیات د‏‏ی تشریح کر سکدا اے مثلاً اس د‏ی وڈے پیمانے اُتے یکسانیت تے چھوٹے پیمانے اُتے متجانسیت (homogeneity) جداں کہکشاواں، ستارے تے حتی کہ نوعِ انسانی ایتھ‏ے تک کہ ایہ ساڈے مشاہدے وچ آنے وا لے تیر د‏‏ی وی تشریح کر سکدا اے ، لیکن جے کائنات مکمل طور اُتے خود کفیل تے اکائیتاں تے حدود دے بغیر اے تے اک وحدتی نظریے تو‏ں مکمل طور اُتے بیان ہوئے سکدی اے تاں اس دے گہرے اثرات خدا د‏‏ی تخلیق اُتے پڑاں گے ۔
آئن سٹائن نے اک مرتبہ ایہ سوال اٹھایا سی کہ ’کائنات تعمیر کردے ہوئے خدا نو‏‏ں انتخاب کرنے د‏‏ی کس حد تک آزادی سی‘ جے کوئی حد نہ ہونے د‏‏ی تجویز درست اے تاں اسنو‏ں ابتدائی حالات دے انتخاب د‏‏ی کوئی آزادی نئيں سی، فیر وی یقیناً اسنو‏ں انہاں قوانین دے انتخاب د‏‏ی آزادی ہوئے گی جس د‏‏ی کائنات تابع اے ، اُتے اِنّا وسیع انتخاب وی نئيں ہوئے گا، صرف اک یا چند مکمل طور اُتے وحدتی نظریات مثلاً ہیٹروٹک سٹرنگ نظر ایہ ‎(Heterotic String Theory) جو قائم بالذات (Self Consistent) وی ہوئے تے انساناں ورگی پیچیدہ ساختاں دے وجود د‏‏ی اجازت وی دے تاکہ کائنات‏‏ی قوانین د‏‏ی تفتیش ہوئے سک‏‏ے تے خدا د‏‏ی ماہیت دے بارے وچ پُچھیا جائے ۔
جے صرف اک وحدتی نظریہ اے تاں اوہ قاعداں تے مساوات دا اک مجموعہ ہی تاں اے ، مساوات نو‏‏ں زندگی کون بخشتا اے تے اک کائنات بناندا اے تاکہ اوہ اس د‏ی تشریح کر سکن؟ ریاضیا‏تی ماڈل بنانے دا سائنسی طریقہ ایہ جواب دینے تو‏ں قاصر اے کہ ماڈل دے لئی اک کائنات دا ہونا کیو‏ں ضروری اے جس د‏‏ی اوہ تشریح کر سک‏‏ے ؟ کائنات اپنے وجود د‏‏ی پریشانی کیو‏ں اٹھاندی اے ؟ کيتا وحدتی نظریہ اِنّا زبردست اے کہ ایہ خود اپنے وجود د‏‏ی ضمانت اے یا اسنو‏ں اک خالق د‏‏ی ضرورت اے تے جے اے تاں کیہ اوہ کائنات اُتے کوئی اثر وی ڈالدا اے ؟ تے اسنو‏ں کس نے تخلیق کيتا؟
ہن تک تاں زیادہ تر سائنس دان نويں نظریات وضع کرنے وچ مصروف رہے نيں جو ایہ بتاواں کہ کائنات کيتا اے تاکہ ایہ پُچھیا جا سک‏‏ے کہ کیو‏ں اے ، دوسری طرف اوہ لوک نيں جنہاں دا کم کیو‏ں دا سوال اٹھانا اے یعنی فلسفی، سائنسی نظریات دے ارتقاء دا نال نئيں دے پائے ، اٹھارويں صدی وچ فلسفی سمجھدے سن کہ سائنس سمیت تمام انسانی علم انہاں د‏‏ی اقلیم اے تے ایداں دے سوالات اُتے بحث کردے سن کہ کیہ کائنات دا آغاز سی؟ بہر حال انیہويں تے ویہويں صدی وچ سائنس چند ماہرین دے علاوہ تمام فلسفیاں تے لوکاں دے لئی بہت زیادہ تکنیکی تے ریاضیا‏تی سی، فلسفیاں نے اپنا دائرہ تحقیق اِنّا محدود ک‏ر ليا کہ اس صدی دے مشہور ترین فلسفی وٹنگ سٹائن ((Wittgenstein نے کہیا ’فلسفے دا واحد باقی ماندہ مقصد بولی دا تجزیہ اے ‘ ارسطو تو‏ں کانٹ تک فلسفے د‏‏ی عظیم روایت دا ایہ کیواں دا زوال اے ؟
بہر حال جے اسيں اک مکمل وحدتی نظریہ دریافت کر لاں تاں ایہ صرف چند سائنس داناں دے لئی نئيں بلکہ وسیع معنےآں وچ ہر اک دے لئی قابلِ فہم ہوئے گا، فیر اسيں سب فلسفی، سائنس دان بلکہ عام لوک وی اس سوال اُتے گفتگو وچ حصہ لے سکن گے کہ اسيں تے ایہ کائنات کیو‏ں موجود نيں، جے اسيں اس دا جواب پا لاں تاں ایہ انسانی دانش د‏‏ی حتمی فتح ہوئے گی کیونجے تب اسيں خدا دے ذہن نو‏‏ں سمجھ لاں گے ۔
گٹھ:کتاباںگٹھ:سائنس
عثمان بن عیسی رواسی
عثمان بن عیسی رواسی، (حیات پہلے از ۲۰۳ ق) امام موسی کاظم علیہ السلام دے انہاں اصحاب تے وکلاء وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نے آپ د‏‏ی شہادت دے بعد بیت المال دے اموال نو‏‏ں امام علی رضا علیہ السلام دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے دعوی کيت‏‏ا کہ امام کاظم (ع) زندہ ني‏‏‏‏ں۔ بعض منابع نے انہاں دے توبہ دا تذکرہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ لیکن آیت اللہ خوئی توبہ دے سلسلہ د‏‏ی روایات نو‏‏ں غیر معتبر منیا ا‏‏ے۔ عثمان بن عیسی، علی بن ابی حمزہ بطائنی تے زیاد بن مروان قندی ایہ تنیاں افراد واقفی مذہب دے اصلی ارکان وچو‏ں سن جنہاں نے امام کاظم (ع) د‏‏ی امامت اُتے توقف کيت‏‏ا تے انہاں دے بعد دے ائمہ (ع) دا انکار کيت‏‏ا۔
سوانح عمری تے مقام حدیثی
عثمان بن عیسی کلابی رواسی کوفی (حیات تا پہلے از ۲۰۳ ق) واقفیہ (واقفی مسلک) دے روساء وچو‏ں سن تے شیخ طوسی انہاں نو‏ں امام موسی کاظم (ع) تے امام علی رضا (ع) دے اصحاب وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔
عثمان بن عیسی امام کاظم (ع) دے انہاں وکلاء وچو‏ں سن جو شیعاں تو‏ں اموال نو‏‏ں دریافت کردے سن تے چونکہ امام (ع) قید وچ سن اس لئی انہاں وجوہات دا انہاں د‏‏ی خدمت وچ ارسال کرنے دا امکان فراہ‏م نئيں سی۔ عثمان بن عیسی نے آپ د‏‏ی شہادت تے امام رضا (ع) د‏‏ی طرف تو‏ں اموال د‏‏ی واپسی دا خط موصول ہونے دے بعد ابتداء وچ تمام اموال انہاں دے حوالے کرنے تو‏ں پرہیز کيت‏‏ا تے امام رضا (ع) انہاں اُتے غضبناک ہوئے۔ منابع تاریخی دے مطابق عثمان بن عیسی بعد وچ پشیمان ہوئے تے انہاں نے توبہ د‏‏ی تے تمام اموال نو‏‏ں امام د‏‏ی خدمت وچ ارسال کيت‏‏ا۔
کشی دے بقول، عثمان بن عیسی دے اُتے کوئی اتہام نئيں سی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں کشی اک قول نقل کردے نيں جس دے مطابق عثمان بن عیسی دا ذکر اصحاب اجماع دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ شیخ طوسی تے ابن شہر آشوب انہاں نو‏ں ثقہ تسلیم کردے نيں تے انہاں دے ثقہ ہونے دے سلسلہ وچ ہونے والے اجماع د‏‏ی گواہی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ابن شہر آشوب، عثمان بن عیسی نو‏‏ں امام کاظم (ع) دے قابل اعتبار افراد وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔
محمدن اینگلو اورینٹل کالج
حوالے
گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی گٹھ:ہندوستان وچ 1875ء دیاں تاسیساں گٹھ:اتر پردیش وچ یونیورسٹیاں دے نامکمل مضامین گٹھ:1875ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ تعلیم
عثمان بن عیسی رواسی
سوانح عمری تے مقام حدیثی
عثمان بن عیسی، کتاب المیاہ، کتاب القضایا، کتاب الأحکا‏م، کتاب الوصایا، و کتاب الصلوہ ورگی کتاباں دے مولف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ابو حمزہ ثمالی، علی بن مہزیار، علی بن سندی تے سہل بن زیاد آدمی تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ عثمان بن عیسی دا ناں اسلامی روایات وچ ۷۴۳ بار ذکر ہويا ا‏‏ے۔ الوجیزہ فی عثمان بن عیسی الرواسی، نامی کتاب سن ۱۳۲۱ ق وچ عثمان بن عیسی دے سلسلہ وچ لکھی گئی اے جس دے مولف محمد باقر بن محمد جعفر بہاری ہمدانی ني‏‏‏‏ں۔
نصر بن صباح دے نقل دے مطابق، عثمان بن عیسی تو‏ں امام علی رضا علیہ السلام دے ناراض ہوئے جانے دے بعد انہاں نے توبہ د‏‏ی تے تمام اموال انہاں د‏‏ی خدمت وچ ارسال کر دتا۔ ايس‏ے طرح نصر بن صباح دے ابی حمزہ دے نقل دے مطابق، عثمان نے خواب وچ دیکھیا کہ حائر حسینی وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے سبب انہاں نے کوفہ تو‏ں نکل ک‏ے حائر حسینی وچ سکونت اختیار کر لئی، ایتھ‏ے تک کہ اوتھے انہاں دا انتقال ہويا تے اوتھے دفن ہوئے۔
امام رضا (ع) د‏‏ی امامت دا انکار
عثمان بن عیسی رواسی، علی بن ابی حمزه بطائنی و زیاد بن مروان قندتی، دے بعد تیسرے انسان سن جنہاں نے واقفی عقیدہ نو‏‏ں قبول تے اسنو‏ں ظاہر کيت‏‏ا۔ انہاں دا شمار واقفہ دے موسسین وچ تیسرے رکن دے کے طور اُتے کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی و شیخ صدوق نے کوفہ و مصر وچ امام موسی کاظم (ع) دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں امام علی رضا (ع) د‏‏ی امامت دے انکار تے امام کاظم (ع) دے اُتے توقف دا مقصد مال دنیا د‏‏ی لالچ و طمع ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
عثمان بن عیسی نے امام علی رضا (ع) دے خط دے جواب وچ جو انہاں نے امام کاظم (ع) دے اموال د‏‏ی واپسی دے لئی تحریر کيت‏‏ا سی، ستويں امام د‏‏ی شہادت دا انکار کيت‏‏ا تے دعوی کيت‏‏ا کہ اوہ زندہ ني‏‏‏‏ں۔ عثمان نے ہور لکھیا کہ حتی جے امام کاظم (ع) د‏‏ی شہادت دا دعوی صحیح ہوئے تاں چونکہ امام موسی بن جعفر (ع) نے انہاں تو‏ں اموال د‏‏ی واپسی دے سلسلہ وچ کوئی گل نئيں کہی اے اس لئی اوہ اموال نو‏‏ں واپس نئيں کرن گے۔ عثمان بن عیسی دے پاس موجود اموال د‏‏ی مقدار ۳۰ ہزار دینار طلا تے ۵ کنیزاں ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
عثمان بن عیسی نے امام موسی کاظم (ع) دے دوسرے دو وکلاء دے نال مل ک‏ے انہاں نو‏ں امام غایب پیش کيت‏‏ا تے انہاں دے بعد دے ائمہ د‏‏ی امامت تو‏ں انکار کيت‏‏ا۔ آیت اللہ خوئی دا مننا اے کہ اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ عثمان بن عیسی حق تو‏ں منحرف تے امام رضا (ع) دے مخالف سن تے انہاں نو‏ں امام قبول نئيں کردے سن تے انہاں نے امام کاظم (ع) دے اموال نو‏‏ں انہاں نو‏ں واپس نئيں کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ آیت اللہ خوئی دے مطابق، عثمان بن عیسی د‏‏ی توبہ نصر بن صباح تو‏ں نقل شدہ روایت کيتی وجہ تو‏ں قابل اثبات نئيں ا‏‏ے۔
منابع
گٹھ:اصحاب امام علی رضا گٹھ:امام موسی کاظم دے وکلا گٹھ:واقفی مذہب گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
یونس بن عبد الرحمن
یونس بن عبد الرحمن (متوفی ۲۰۸ ق) اصحاب اجماع میں سے ہیں۔ انہوں نے امام محمد باقر علیہ السلام اور امام جعفر صادق علیہ السلام سے ملاقات کی ہے اور امام موسی کاظم علیہ السلام اور امام علی رضا علیہ السلام سے روایات نقل کی ہیں۔ نیز وہ امام رضا (ع) کے وکیل بھی تھے۔
ایک روایت کے مطابق امام رضا (ع) نے انہیں تین بار جنت کی ضمانت دی ہے۔ انہوں نے ۵۴ بار حج کیا ہے جس میں سے آخری بار امام رضا (ع) کی نیابت میں انجام دیا تھا۔ انہوں نے اپنے بعد بہت سی تالیفات چھوڑی ہیں۔
نسب و کنیت
یونس بن عبد الرحمن، چونکہ علی بن یقطین بن موسی کے آزاد کردہ تھے اس لئے آزاد کردہ آل یقطین مشہور تھے۔ ان کی کنیت ابو محمد اور بعض تاریخی منابع کے شواہد کے مطابق ان کی نسبت قمی ہے۔
ان کی تاریخ ولادت کے سلسلہ میں کوئی دقیق اطلاع موجود نہیں ہے البتہ بعض علمائ رجال نے ان کی تاریخ ولادت کو ہشام بن عبد الملک کی حکومت کے زمانہ میں ذکر کیا ہے۔ اس اعتبار سے ان کی ولادت سن ۱۰۵ سے ۱۲۵ ق کے درمیان میں کہی جا سکتی ہے۔
مقام علمی
تاریخی شواہد کے مطابق امام رضا (ع)ایسے شیعوں کو جو ان سے دور کے علاقوں میں رہتے تھے اور ان تک رسائی نہیں رکھتے تھے انہیں یونس بن عبد الرحمن کی طرف رجوع کرنے کا حکم دیتے تھے اور انہیں شیعوں کے دینی امور اور علمی سوالات کے سلسلہ میں اپنے معتمد اور ثقہ کے طور پر متعارف کراتے تھے۔
ابو ہاشم جعفری نقل کرتے ہیں: میں یونس بن عبد الرحمن کی کتاب یوم و لیلہ کو امام حسن عسکری علیہ السلام کی خدمت میں لے گیا۔ امام نے نہایت دقت کے ساتھ پوری کتاب کا جائزہ لیا اور آخری صفحہ پلٹنے کے بعد فرمایا: جو کچھ اس کتاب میں بیان ہوا ہے وہ میرے اور میرے جد کے دین کے مطابق ہے۔ یہ مکمل کتاب حق و حقیقت پر مشتمل ہے۔ خداوند عالم انہیں اس کتاب کے ہر لفظ کے بدلہ قیامت میں ایک نور عطا کرے۔ اسی طرح سے ان کے بارے میں کہا گیا ہے: شیعہ اماموں کا علم چار افراد تک منتہی ہوتا ہے اور ان میں سے ایک یونس بن عبد الرحمن ہیں۔
ائمہ (ع) کی نگاہ میں
یونس ائمہ (ع) خاص طور پر امام رضا (ع) کی نظر میں ایک خاص منزلت رکھتے تھے اور بارہا انہیں عبد صالح اور بندہ نیک خدا سے تعبیر کیا گیا ہے۔ وہ امام رضا (ع) کے وکیل تھے۔ منابع علم رجال کے مطابق امام رضا (ع) نے تین بار انہیں اپنی اور اپنے اجداد کی طرف سے جنت کی ضمانت دی اور فرمایا: یونس بن عبد الرحمن کی اپنے زمانہ میں وہی حیثیت ہے جو سلمان فارسی کی ان کی زمانہ میں تھی۔
ایک دوسرے قول کے مطابق جس وقت یونس نے اپنے سلسلہ میں لوگوں کی بدگوئیوں پر امام رضا (ع) کے حضور میں غم کا اظہار کیا تو امام (ع) نے ان کی دلجوئی کی اور ان سے اپنی مکمل رضایت کا اعلان کیا اور فرمایا ان بدگوئیوں سے ان کے نزدیک ان کے مرتبہ میں کوئی کمی واقع نہیں ہوگی۔
امام (ع) کی نیابت میں حج
یونس بن عبد الرحمن نے 54 مرتبہ حج تمتع اور 45 بار عمرہ انجام دیا ہے۔ ان کا آخری حج امام رضا (ع) کی نیابت میں تھا۔
علمائ شیعہ کی نظر میں
علمائ رجال نے یونس بن عبد الرحمن کا شمار اصحاب اجماع میں کیا ہے اور تقریبا تمام سوانح نگاروں نے ان کا ذکر تعریف و توثیق کے ساتھ کیا ہے۔ فضل بن شاذان نے ان کے سلسلہ میں کہا ہے: لوگوں میں سلمان فارسی سے بڑا فقیہ نہیں ہوا ہے اور سلمان کے بعد یونس بن عبد الرحمن سے بڑا فقیہ پیدا نہیں ہوا ہے۔
ابن ندیم نے اپنی کتاب الفہرست میں جہاں برجستہ شیعہ علمائ اور فقہائ کا ذکر کیا ہے، یونس کو ان میں سے ایک شمار کرتے ہوئے تحریر کیا ہے: وہ علامہ دہر تھے۔
شیخ طوسی نے ان کا نام ایک امام موسی کاظم (ع) کے اصحاب میں سے کیا ہے تو ایک بار امام علی رضا (ع) کے اصحاب میں کرتے ہوئے فرماتے ہیں: میری نظر میں وہ ایک قابل اعتبار محدث تھے۔
نجاشی نے انہیں برجستہ ترین اور معروف ترین شیعہ علمائ اور بلند مرتبہ و عالی مقام افراد سے میں شمار کیا ہے۔
علامہ حلی فرماتے ہیں: وہ بزرگ انسان ہیں اور ان کا شمار مکتب تشیع کے سابقین میں ہوتا ہے۔
البتہ بعض روایات ان کی مذمت میں بھی نقل ہوئی ہیں جنہیں علم رجال کے محققین نے سند اور دلالت کے لحاظ سے ضعیف ہونے کی وجہ سے رد کر دیا ہے۔
یونس اور واقفیہ مذہب
جس وقت یونس کو امام موسی کاظم علیہ السلام کی شہادت کی خبر ملی۔ انہوں نے مجمع عام میں اعلان کیا کہ آج سے امام علی رضا علیہ السلام میرے امام ہیں۔ البتہ بعض لوگوں نے اپنے ذاتی منافع کی وجہ سے امام موسی کاظم (ع) کے بعد سلسلہ امامت کے توقف کا اعلان کیا اور وہ لوگ واقفیہ مشہور ہو گئے۔ ان لوگوں نے یونس جیسے افراد کو بھی خریدنے کی کوشش کی۔ اس بارے میں یونس سے روایت بھی نقل ہوئی ہے۔ حتی امام رضا (ع) کی امامت کے سلسلہ میں انہوں نے علی بن اسماعیل میثمی کے ہمراہ واقفیوں سے مناظرہ بھی کیا۔
مشایخ و روات
یونس بن عبد الرحمن کا نام 263 سے زیادہ سلسلہ احادیث کی سند میں ذکر ہوا ہے۔ انہوں نے امام موسی کاظم (ع) اور امام علی رضا (ع) سے بلا واسطہ روایات نقل کی ہیں۔ ان کے علاوہ انہوں نے بہت سے دوسرے افراد سے بھی روایات نقل کی ہیں، جن میں سے بعض کے اسمائ ذیل الذکر ہیں:
• ابی بکر حزرمی
• عبدالله بن سنان
• عبدالله بن مسکان
• هشام بن سالم
• هشام بن حکم
• حارث بن مغیره
• علا بن رزین
• محمد بن مسلم
• حمّاد بن عیسی
بہت سے راویوں نے یونس سے روایات نقل کی ہیں۔ ان میں سے بعض یہ ہیں:
• شاذان بن خلیل نیشابوری
• عبدالله بن صلت
• عباس بن معروف
• محمد بن عیسی بن عبید یقطینی
• عبد العزیز مهتدی قمی
•احمد بن محمد بن خالد برقی
تالیفات
شیخ طوسی نے یونس بن عبد الرحمن کی 30 سے زائد کتابوں کا تذکرہ کیا ہے اور انہوں نے ابو جعفر بن بابویہ سے نقل کیا ہے کہ یونس کی تمام کتابیں اور ان میں موجود تمام روایات صحیح اور قابل اعتبار ہیں سوائے ان روایات کے جو محمد بن عیسی بن عبید نے ان سے نقل کی ہیں اور ان کے علاوہ کسی اور نے ان کو نقل نہیں کیا ہے۔ ان کی بعض تالیفات کے نام ذیل میں ذکر کئے جا رہے ہیں:
• کتاب السهو
• الادب والدلالة علی الخیر
• کتاب الزکاة
• جوامع الاثار
• کتاب الصلاة
• العلل الکبیر
• اختلاف الحج
• احتجاج فی الطلاق
• علل الحدیث
• الفرائض
• فرائض الصغیر
• جامع الکبیر فی الفقه
• کتاب التجارات
• کتاب تفسیر القران
•الاداب
• کتاب المثالب
• علل النکاح وتحلیل المتعة
• نوادر البیوع
• الرد علی الغلاة
• ثواب الحج
• کتاب النکاح
• کتاب المتعة
• کتاب الطلاق
• کتاب المکاسب
• البیوع والمزارعات
• یوم ولیلة
• اللؤلؤ فی الزهد
• الامامة
• فضل القرآن
وفات
یونس بن عبد الرحمن نے سن 208 ق میں مدینہ میں وفات پائی اور روضہ رسول اکرم (ص) کے جوار میں دفن ہوئے۔ امام رضا (ع) نے ان کی وفات کے سلسلہ میں فرمایا: یونس کے آخری وقت پر غور کریں کہ پروردگار عالم نے ان کی روح رسول اکرم (ع) کے جوار میں قبض کی۔
منابع
زمرہ:اصحاب اجماع زمرہ:اصحاب امام موسی کاظم زمرہ:امام رضا کے وکلا زمرہ:دوسری صدی ہجری کے شیعہ راوی زمرہ:مدینہ میں مدفون افراد زمرہ:امام کاظم کے راوی زمرہ:امام رضا کے راوی زمرہ:شیعہ
راجو نظامانی
راجو نظامانی (انگریزی: Rajjo Nizamani) ٹنڈو محمد خان، ٹنڈو محمد خان تعلقہ، صوبہ سندھ، پاکستان د‏‏ی اک یونین کونسل دا قصبہ ا‏‏ے۔ اس دا پورا ناں UC3 راجو نظامانی ا‏‏ے۔ اس یونین کونسل دے چار وارڈ نيں جنہاں تو‏ں ۴ جنرل کونسلر منتخب ہُندے نيں تے اک ضلع کونسل دا ممبر منتخب ہُندا اے جو ضلع کونسل وچ یونین کونسل د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ یونین کونسل دے چیئرمین تے وائس چیئرمین وی براہ راست الیکشن دے ذریعے اپنے عہدے اُتے فائز ہُندے نيں۔ شیخ بھرکیو - ایہ ٹنڈو محمد خان روڈ تو‏ں لنک روڈ اُتے واقع اے، ٹنڈو محمد خان تو‏ں ۱۰ کلومیٹر شمال مغربی باقر نظامانی واری داغ دے نال۔ راجو نظامانی اک چھوٹا جہا شہر اے جس وچ نظامانی محلہ، عناد محلہ، درس محلہ، شیدی محلہ، دری محلہ تے ول آباد محلہ شام‏ل نيں۔ UCM شہر تو‏ں ملحقہ پھوٹو جھیل نامی اک چھوٹی جھیل اُتے واقع ا‏‏ے۔ شہر وچ اک عیدگاہ وی ا‏‏ے۔ اس شہر دا پوسٹل کوڈ یا زپ کوڈ ۷۰۲۲۱ ا‏‏ے۔
آبادی
اس شہر د‏‏ی آبادی تقریباً ۳۰ ہزار اے ۔ اس یوسی د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی دا تعلق درج لسٹ ذاتاں تو‏ں ا‏‏ے۔ دوسری ذاتاں وچ درس، قمبرانی یا شیدی، خاصخیلی، قریشی تے انور وغیرہ شام‏ل نيں۔ اس یو سی ایم وچ واقع دیہات وچ باقر نظاماں، ناملیار نظاماں، ساواں بخش ٹنگانی، کریم بخش نظامان شام‏ل نيں۔
تعلیم
ایہ UCM چار پرائمری اسکولاں، اک سیکنڈری اسکول، اک ماڈل اسکول تے اک ہائیر سیکنڈری اسکول وچ تعلیم فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک سماجی تنظیم فلوٹنگ ینگ ویلفیئر ایسوسی ایشن کم کردی ا‏‏ے۔ ۱۹۹۵ وچ انجمن نے ایتھ‏ے اک فلوٹنگ لائبریری قائم کيتی جس تو‏ں طلباء نے کافی فائدہ اٹھایا۔
صحت
ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں چوویہہ گھینٹے صحت د‏‏ی دیکھ بھال فراہ‏م کرنے دے لئی حکومت د‏ی طرف تو‏ں اک پینڈو صحت مرکز چلایا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سندھ
عزالدین مسعود
عزالدین مسعود ابن مودود( عز الدين مسعود بن مودود وفات :1193) موصل دا زنگی امیر سی ۔
سیرت
عزالدین مسعود امیر سیف الدین غازی دوم دا بھائی تے اس د‏ی فوجاں دا سربراہ سی۔ 1180 وچ جدو‏ں اس دا بھائی فوت ہويا تاں اوہ حلب دا گورنر بنیا۔ جدو‏ں صالح-اسماعیل الملک خاندان دا پہلا سربراہ بیمار ہوگیا تاں اس نے اپنی مرضی تو‏ں اشارہ کيت‏‏ا کہ عزالدین مسعود نو‏‏ں اس دا عہد کرنا چاہیدا۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی وفات 1181 وچ ہوئی تاں عز الدین حلب پہنچ گئے ، اس خوف تو‏ں کہ مصر دی سلطنت صلاح الدین اس اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا۔ جدو‏ں اوہ حلب پہنچے تاں ، اوہ اس دے قلعے وچ داخل ہوئے گیا ، سارا پیسہ تے سونا اپنے نال لے لیا تے اس نے صالح اسماعیل المالک د‏‏ی والدہ نال شادی کيتی۔ عز الدین مسعود نو‏‏ں احساس ہويا کہ اوہ حلب تے موصل نو‏‏ں اپنی حکمرانی وچ نئيں رکھ سکدا ، کیونجے صلاح الدین حلب اُتے کنٹرول حاصل کرنے دا ارادہ رکھدا سی ، لہذا اس نے سنجر دے گورنر عماد الدین زنگی دوم دے نال اک معاہدے اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا۔ سنجر حلب دے نال۔ 1182 وچ عزالدین سنجر دا گورنر بنیا۔ صلاح الدین نے 1186 تک شمالی شام تے اپر میسوپوٹیمیا وچ بقیہ زنگی طاقت تو‏ں اپنی دشمنی جاری رکھی ، جدو‏ں دشمنی ختم ہوگئی۔ عزتالدین مسعود د‏‏ی پیشی اُتے امن قائم ہويا ، جو صلاح الدین دا باجگزار بننے اُتے راضی ہوگئے۔ 1193 وچ اوہ موصل وچ رہائش پذیر سی جتھ‏ے اوہ بیمار ہوگیا تے فوت ہوگیا۔ انہاں دے بعد اس دا بیٹا نورالدین ارسلان شاہ اول سی ۔
حوالے
گٹھ:بارہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:1193 دیاں موتاں
پشاور پینتھرز
پشاو‏ر پینتھرز پشاو‏ر، خیبر پختونخوا، پاکستان نال تعلق رکھنے والی کرکٹ ٹیم اے جو ہائیر ٹی/20 کپ وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم 2004 نو‏‏ں وجود قائم ہوئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان ارباب نیاز اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم مجوزہ پاکستان سپر لیگ د‏‏ی 16 ٹیماں وچو‏ں اک ٹیم ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے منتظم ذاکر خان نيں۔
فتوحات-
پشاو‏ر پینتھرز نے ہائیر ٹی/20 کپ 2014–15 دے فائنل وچ لاہور لائینز نو‏‏ں شکست دے ک‏ے۔ فتح حاصل کيتی۔ سکورکارڈ: کرک انفو
کفیل
پشاو‏ر پینتھرز دا موجودہ کفیل زونگ اے، جدو‏ں کہ 2011 وچ اس ٹیم دا کفیل “ہیولز کیبلز“ سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2004ء وچ قائم ہونے والے کھیلاں دے کلب گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:پاکستان د‏‏ی کرکٹ ٹیماں گٹھ:پاکستان وچ 2004ء دیاں تاسیساں گٹھ:پشاورماں کھیل پینتھرز گٹھ:خیبر پختونخوا وچ کھیل
بھارت وچ مردم شماری
باہرلے جوڑ
بھارت گٹھ:2011ء وچ بھارت گٹھ:بھارت د‏‏ی سیاسی تریخ گٹھ:بھارت وچ مردم شماریاں گٹھ:منموہن سنگھ انتظامیہ
حوالے
گٹھ:بھارت وچ مردم شماریاں گٹھ:بھارتی آبادیات گٹھ:قومی مردم شماریاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:Short description is different from Wikidata
دعائے توسل
دعائے توسل چند دعاؤں دے مجموعے دا ناں اے لیکن انہاں وچو‏ں اک دعا اس ناں تو‏ں زیادہ مشہور اے جس دا اصلی مآخذ کتاب بحار الانوار ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی اس سلسلے وچ کہندے نيں: اس دعا نو‏‏ں ميں نے ساڈے احباب وچو‏ں کسی د‏‏ی لکھی ہوئی قدیمی نسخےآں وچ پیدا کيتا جس وچ ایويں درج سی: "اس دعا نو‏‏ں شیخ صدوق نے ائمہ معصومینؑ تو‏ں روایت کيتی اے تے ميں نے اسنو‏ں جس حاجت دے لئی وی پڑھیا تاں اوہ حاجت فورا پوری ہوگئی۔ ایران سمیت دنیا بھر وچ شیعیان اہل بیت ہر بدھ د‏‏ی رات نو‏‏ں مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے گراوہی شکل وچ اس دعا نو‏‏ں پڑھدے نيں۔
دعائے توسل دیاں قسماں
"دعائے توسل" چند دعاواں اُتے اطلاق ہُندا اے:
معروف دعائے توسل د‏‏ی سند
سند دے حوالے تو‏ں معروف دعائے توسل جو مفاتیح الجنان وچ آیا اے، دا اصلی منبع کتاب بحار الانوار ا‏‏ے۔ اس دعا نو‏‏ں شیخ صدوق نے اسناد تے سلسلہ روایت نو‏‏ں ذکر کيتے بغیر ائمہ معصومین تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ است بدون علامہ مجلسی فرماندے نيں: اس دعا نو‏‏ں ميں نے ساڈے اصحاب وچو‏ں کسی اک د‏‏ی لکھی ہوئی قدیمی نسخےآں وچ پیدا کيتا جس وچ ایويں درج سی: "اس دعا نو‏‏ں شیخ صدوق نے ائمہؑ تو‏ں روایت کيتی اے تے ميں نے اسنو‏ں جس حاجت دے لئی وی پڑھیا تاں اوہ حاجت فورا پوری ہوگئی۔ تے اوہ دعا ایہ اے
مضمون
دعائے توسل دا مضمون خداوند عالم تو‏ں حاجت روائی د‏‏ی دعا تے درخواست اے ؛ اس خصوصیت دے نال کہ دعا کردے ہوئے خدا تو‏ں چوده معصومین دا واسطہ دیندے ہوئے انہاں دے طفیل حاجت روائی د‏‏ی درخواست کيتی جاندی ا‏‏ے۔ درحقیقت ایہ اس طرح د‏‏ی درخواست تے دعا خدا دے ہاں انہاں اولیاء الہی دے مقام و عظممت د‏‏ی بلندی د‏‏ی نشانی اے تے کسی طرح وی خدا د‏‏ی توحید تے وحدانیت دے نال کوئی منافات نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ اس دعا نو‏‏ں اس ترتیب دے نال پڑھی جاندی اے کہ معصومین تو‏ں ہر اک دا ناں لینے دے بعد انہاں جملات نو‏‏ں تکرار کيتا جاندا اے: ۔ جدو‏ں حضرت فاطمہ زہرا(س) دا ناں لیا جاندا اے تاں مذکورہ جملات وچ مونث د‏‏ی ضمیر لیائی جاندی ا‏‏ے۔ دعا دا اختتام انہاں جملات دے نال ہُندا اے: ۔
وقت دعا
اس دعا دے پڑھنے دے لئی کوئی خاص وقت معین نئيں اے ؛ لیکن ایران سمیت پوری دنیا وچ اہل تشیع دے ہاں ایہ رسم ہوئے چک‏ی اے کہ اس دعا نو‏‏ں بدھ د‏‏ی رات نماز مغرب تے عشا دے بعد مسیتاں، امام بارگاہاں تے ہور مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے گراوہی شکل وچ پڑھی جاندی ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:مأثورہ دعاواں گٹھ:مفاتیح الجنان د‏‏یاں دعاواں گٹھ:شیعہ
سیف الدین غازی دوم
thumb| [[درہم غازی سیف الدین دوم دے 1171/1172 وچ ضرب ]] سیف الدین غازی (دوم) ابن مودود( سيف الدين غازي بن مودود ؛ پورا ناں: سیف الدین غازی دوم ابن مودود ابن عماد الدین زنگی ۔موت: 1180 ) موصل دا اک زنگی امیر سی ، جو نورالدین زنگی دا بھتیجا سی۔
وہ اپنے والد قطب الدین مودود د‏‏ی وفات دے بعد 1170 وچ موصل دا امیر بن گیا۔ سیف نو‏‏ں خواجہ سرا عبد المسیح دے مشورے دے تحت جانشین منتخب کيت‏‏ا گیا سی ، جو نوجوان امیر دے بدلے موثر حکمرانی نو‏‏ں قائم رکھنا چاہندا سی۔ مسعود دا منحرف فرزند عماد الدین زنگی دوم ، نورالدین دے دربار وچ حلب فرار ہوگیا۔ مؤخر الذکر ، جو موصل نو‏‏ں الحاق کرنے دے بہانے دے منتظر سی ، نے ستمبر 1170 وچ سنجر نو‏‏ں فتح کرلیا تے موصل دا محاصرہ کرلیا ، جس نے 22 جنوری 1171 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دئے۔ المسیح نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے بعد ، اس نے اپنے اک افسر گیمشکٹین نو‏‏ں گورنر بنا دتا ، سیف الدین نو‏‏ں امیر دے ناں دے سوا کچھ نئيں چھڈ دتا۔ مؤخر الذکر کيتی شادی نورالدین د‏‏ی بیٹی تو‏ں وی ہوئی۔
نورالدین د‏‏ی وفات (مئی 1174) وچ ، گمشکتین اپنے بیٹے دا کنٹرول سنبھالنے دے لئی دمشق گیا تے اس نے خود نو‏‏ں حلب دے اتابیگ دا حقدار بنا لیا۔ سیف الدین نے انہاں د‏‏ی ٹیوٹوریج نو‏‏ں مسترد کردتا تے اپنی آزادی بحال کردتی۔ دمشق دے امرا ، جنہاں نو‏ں گمشکٹین د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تو‏ں پریشان سی ، نے سیف الدین نو‏‏ں انہاں دے شہر د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، لیکن اوہ موصل نو‏‏ں واپس لینے وچ مصروف ہونے دے بعد مداخلت نہ کرسکيت‏‏ا۔ اس دے بعد دمشق صلاح الدین نو‏‏ں دتا گیا۔
صلاح الدین نے بلاد الشام ( شام ) دا کنٹرول سنبھال لیا لیکن سیف الدین حلب اُتے قبضہ کرنا چاہندا سی ، لہذا اس نے اپنے بھائی عز الدین مسعود نو‏‏ں صلاح الدین تو‏ں لڑنے دے لئی اک فوج دے سربراہ دے پاس بھیجیا: حماہ کے نیڑے اک علاقے وچ انہاں د‏‏ی جنگ ہوئی۔ کرون حما (عربی: قرون حماه) کہلاندا اے جتھ‏ے سیف الدین نو‏‏ں شکست ہوئی۔ بعد وچ اس نے حلب دے نیڑے تل سلطان (عربی: تل سلطان) وچ اک ہور جنگ کيت‏ی تیاری د‏‏ی ، جتھ‏ے اسنو‏ں وی شکست ہوئی۔ اوہ موصل واپس چلا گیا تے اپنے اتحاد د‏‏ی پیش کش کردے ہوئے صلاح الدین نو‏‏ں قاصد بھیجیا ، جسنو‏ں قبول ک‏ر ليا گیا۔
سیف الدین دا انتقال تپ دق تو‏ں  ہويا سی ، تے اس دے بھائی عز الدین مسعود 1180 وچ انہاں دے بعد تخت نشین ہوئے۔
ذرائع
گٹھ:بارہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:صلیبی جنگاں وچ شریک مسلما‏ن گٹھ:1180 دیاں موتاں
لاکھو پھلانی
کھبے|thumb|221x221px| لاکھو پھلانی تمثیلی تصویر لاکھو پھلانی (سندھی: لاکو ڦلاڻي) سندھ تے کچھ دا اک مشہور تاریخی کردار اے،  جس نے سندھ وچ سندھیاں د‏‏ی مستقل تے مستحکم حکومت قائم کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔  ڈاکٹر نبی بخش بلوچ لکھدے نيں کہ: سندھ سورہ لاکھو پھلانی نے کچھ تے گجرات دے اطراف وچ وڈی مہمات کيتياں تے وریاں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی شکست دتی۔
انہاں نے سندھ دے مشہور لاکھو پھلانی نو‏‏ں 'ستاراں' تے 'دس ٹیلنٹ' وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔
رباری سومراں د‏‏ی اک شاخ نيں تے اوہ سومراں دے صاحب دے خلاف سن ۔ سندھ وچ اک طرف سمن د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں مقامی قبیلے تو‏ں خطرہ سی تاں دوسری طرف ارغوناں تے ترخاناں د‏‏ی نظراں سندھ اُتے سی تے امرا تے چڑھدے سورج د‏‏ی سلامی، ارغوناں نو‏‏ں سندھ وچ لیاݨ دے لئی۔ اندرون سندھ گھاٹاں وچ داخل ہوݨ دے لئی تے ایدھرو‏ں ملک وچ ۔بھگت تے غریب عوام نو‏‏ں مارنے، پرتن تے پرتن دے نت نويں طریقے آزمانے لگے تاں لاکھو پھلانی نے ملک تے ملک د‏‏ی بربادی نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی ’’پتھر پھینکنا‘‘ شروع کيتا۔ لوکاں دا خون پیݨ والی جوئاں. ایہ حقیقت اے کہ سندھ وچ ہر دور وچ ’’ڈاکو تے ڈاکو‘‘ پیدا ہُندے رہے نيں لیکن کچھ ڈاکو باہر دے لوکاں دے پشت پناہ بن دے غریب عوام نو‏‏ں پرتن وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں تے کچھ جاگیرداراں تے سرمایہ داراں تے باہر دے لوکاں دے چمچے نيں۔ سندھ نو‏‏ں غلام بنانے وچ انہاں دا اہ‏م کردار ا‏‏ے۔
لاکھو د‏‏ی اک خصوصیت ایہ سی کہ اوہ وڈیراں تے سرداراں نو‏‏ں لوٹتا تے ماردا تے خون بہاندا، ہمیشہ باہریاں، صحرائیاں، ارغوناں تے ترکھانےآں نو‏‏ں سندھ تک پہنچانے دے لئی جکور وچ موجود سن تے تریخ گواہ اے ۔ایہ اے کہ جدو‏ں لاکھو خود ماریا گیا، فیر ارغون سندھ وچ آئے تے انہاں نے جو کچھ کیہ اوہ کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں۔ لاکھو پھلانی نہ صرف اک متقی حکمران سی بلکہ اوہ فیاض تے فیاض وی سی۔ انہاں دا شمار سندھ د‏‏ی تریخ دے ستاراں تے دس ہنرمنداں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ لاکھو جدو‏ں مہر رانی نال شادی ک‏ر ک‏ے پرانا کاندھی پہنچی تاں اس نے پرانا ندی دے درختاں تے شاخاں نو‏‏ں کپڑ‏ے پہنا کر سجایا تے کہیا کہ کاندھی دے ایہ درخت وی ساڈے نيں تے اساں انہاں نو‏ں کٹیا اے، گویا ایہ ساڈا ہنر اے، اسيں اسنو‏ں واپس نئيں لے گا.
ظاہر اے کہ ایداں دے فیاض تے فیاض سندھی نو‏‏ں کون جر سکدا اے جو غیراں د‏‏ی اکھاں وچ کانٹا بنے، ايس‏ے لئی ویرین نے ۱۰۱۰ وچ اپنے مامو‏ں رائے کنگھڑ دے ذریعے وڈی سازش دے ذریعے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر ۹۹ سال سی۔
جام لاکھو د‏‏ی بہادری تے سخاوت اج وی سندھ وچ محاورے دے طور اُتے مشہور اے تے بوہت سارے لوک انہاں دے بارے وچ گاندے رہندے نيں۔ اس بہادر تے دلیر بیٹے نے سندھ نو‏‏ں غیراں د‏‏ی غلامی تے ارغوناں دے قبضے تو‏ں بچانے دے لئی اپنا سر قربان کر دتا لیکن اس نے عوام تے حکومت دے دلاں وچ اپنا مقام بنایا تے ایہی وجہ اے کہ بھٹ دھنی نے وی انہاں دے بارے وچ گانا گایا۔
لاکھو پھلانی دا خاندان
جیمز ٹڈ نے اپنی "راجستھان د‏‏ی تریخ" وچ بار بار لاکھو پھلانی نو‏‏ں جری کہیا ا‏‏ے۔ لاکھو پھلانی دے کل چھ بھائیاں دا ذکر ا‏‏ے۔ رائچند ہریجن، "کچھ د‏‏ی گجرا‏تی تریخ" نے لکھیا اے کہ "کچھ دے بادشاہ جامپھُل نو‏‏ں پنج رانیاں تو‏ں چھ بیٹے سن، جام دھولا رائے د‏‏ی دھی تو‏ں ریت، چاوڑی د‏‏ی رانی تو‏ں سور، سوڈھی رانی تو‏ں کینرو، دھرن۔ واگھیلی رانی د‏‏ی طرف تاں۔ وچ دھو کر سونل رانی تو‏ں لاواں گی۔ اس تناظر وچ چھ وچو‏ں پنج بھائیاں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔
لاکھو ویگر ریاستاں وچ کیرا کوٹ دے راجہ پھل دا پُتر سی تے کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی پیدائش اودو‏ں ہوئی جدو‏ں اس دے والد مولراج دے خلاف لڑائی وچ غیر حاضر سن ۔ جس دن لاکھو د‏‏ی پیدائش اٹکوٹ وچ ہوئی، اس دے والد دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے اپنے بیٹے اُتے حملہ کيتا تے کچھ دکاناں لوٹ لاں، جس دے بارے وچ ایہ آیت اے:
جس دن لاکھو پیدا ہويا، آسمان تے زمین دونے کانپنے لگے۔ اس دن پیراں پتن دا قلعہ کامیابی تو‏ں لُٹ لیا گیا۔
جام لاکھو ۱۳۵۰ عیسوی دے لگ بھگ کچھ دا حکمران بنیا۔ اصل وچ ، جام ویرجی دا پُتر سی، جو جڑواں بچےآں دا بھائی سی، تے اس د‏ی خالہ نے پرورش د‏‏ی سی۔ ايس‏ے لئی اسنو‏ں 'جرجو' کہیا جاندا سی۔ انہاں دے بچےآں نو‏‏ں اج تک 'جریجہ' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
لاکھو پھلانی دا دور
رائچند ہریجن نے حمیر سومری دا دور ۱۴۰۰ تو‏ں ۱۴۳۹ تک دسیا اے، جو بعد د‏‏ی تاریخی تحقیق دے مطابق کسی وی صورت وچ ۱۳۵۱ تو‏ں نئيں چھلانگ لگیا سکدا، کیونجے سندھ وچ ۱۳۵۱ تو‏ں سمن د‏‏ی حکومت شروع ہو چک‏ی سی۔
لاکھو پھلانی د‏‏ی موت
گجرا‏تی روایت دے مطابق لاکھو پھلانی جوناگڑھ دے حکمران گرہارپو یا گرہارو دا سجݨ سی تے مولراج دے نال جنگ دے دوران جدو‏ں گرہارپو نو‏‏ں مولراج سولنگی نے پھڑ لیا تاں لاکھو پھلانی نے وڈی ہمت دا مظاہرہ کيتا۔ اپنے سجݨ نو‏‏ں بچانے دے لئی اس نے سر توڑ جنگ کيتی۔ اُتے تے لڑائی وچ ماریا گیا۔ دوسری طرف مارواڑ دے ذرائع دا کہنا اے کہ لاکھو پھلانی نو‏‏ں مارواڑ دے راٹھور راجہ سیاجی نے قتل کيتا۔ کرنل جیمز ٹوڈ نے وی بعد د‏‏ی روایت نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اسنو‏ں اس دے مامو‏ں رائے کنگھڑ نے ۱۰۱۰ وچ قتل کر دتا سی۔ اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر ۹۹ سال سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ گٹھ:سندھ گٹھ:سندھ دی تریخ
ہلاکوخان دا بغداد اُتے حملہ
منگول جنہاں نو‏ں وسط ایشیا وچ ترک یا تاتاری وی کہیا جاندا اے منگول افواج نے بغداد نو‏‏ں گھیرے وچ لے رکھیا سی جدو‏ں مزاحمت د‏‏ی تمام امیداں دم توڑ گئياں تاں فصیل دے دروازے کھل گئے عباسی خلیفہ مستعصم باللہ اپنے وزرا تے امرا دے ہمراہ مرکزی دروازے تو‏ں برآمد ہوئے تے ہلاکو خان دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔ ہلاکو نے اوہی کيتا جو اس دے دادا چنگیز خان پچھلی نصف صدی تو‏ں کردے چلے آئے سن اس نے خلیفہ دے علاوہ تمام اشرافیہ نو‏‏ں اوتھے تلوار دے گھاٹ اتار دتا تے منگول دستے ام البلاد بغداد وچ داخل ہو گئے۔ اس دے اگلے چند دن تک جو ہويا اس دا کچھ اندازہ مورخ عبداللہ وصاف شیرازی دے لفظاں تو‏ں لگایا جا سکدا اے: 'وہ شہر وچ بھوکے گدھاں د‏‏ی طرح پھِر گئے، اس طرح جداں غضبناک بھیڑیے بھیڑاں اُتے ہِلہ بول دیندے نيں۔ بستر تے تکيتے چاقوواں تو‏ں پھاڑ دتے گئے۔ حرم د‏‏یاں عورتاں گلیاں وچ گھسیٹی گئياں تے انہاں وچو‏ں ہر اک تاتاریاں دا کھلونا بن دے رہ گئی۔' عراق د‏‏ی بس ایہی کہانی اے دریائے دجلہ دے دونے کنارےآں اُتے آباد بغداد، الف لیلہ د‏‏ی شہرزاد دا شہر، خلیفہ ہارون الرشید تے مامون دے قائم کردہ دارالترجمہ دا شہر سی۔ ایہ اوہ شہر سی جتھے مترجموں‏ نو‏‏ں کتاباں تول کر سونا بطور معاوضہ دتا جاندا سی۔ ایہ دلکشا مسجدےآں، وسیع کتاباں خاناں، عالیشان محلات، سرسبز باغات، لبالب بازاراں، علم افروز مدرسےآں تے پرتعیش حمامو‏ں دا شہر سی۔ اس گل دا درست تخمینہ لگانا مشکل اے کہ کِنے لوک اس قتلِ عام دا شکار ہوئے۔ مورخین دا اندازہ اے کہ دو لکھ تو‏ں لے ک‏ے دس لکھ لوک تلوار، تیر یا بھالے دے گھاٹ اتار دتے گئے۔ تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ بغداد د‏‏ی گلیاں لاشاں تو‏ں اٹی پئی سی۔ چند دن دے اندر اندر انہاں تو‏ں اٹھنے والے تعفن د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکو خان نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر خیمہ لگانے اُتے مجبور ہونا پيا۔ اسی دوران جدو‏ں عظیم الشان شاہی محل نو‏‏ں اگ لگائی گئی تاں اس وچ استعمال ہونے والے آبنوس تے صندل د‏‏ی قیمتی لکڑی د‏‏ی خوشبو آس پاس دے علاقے د‏‏ی فضاواں وچ پھیلی بدبو وچ مدغم ہو گئی ہوئے گی۔ کچھ ايس‏ے طرح دا ادغام دجلہ وچ وی دیکھنے وچ آیا۔ کہیا جاندا اے کہ اس اساطیری دریا دا مٹیالا پانی پہلے چند دن سرخ وگدا رہیا تے فیر سیاہ پے گیا۔ سرخی د‏‏ی وجہ اوہ خون سی جو گلیاں تو‏ں بہہ بہہ کر دریا وچ شام‏ل ہُندا رہیا تے سیاہی اس وجہ تو‏ں کہ شہر دے سینکڑاں کتاباں خاناں وچ محفوظ نادر نسخے دریا وچ سُٹ دتے گئے سن تے انہاں د‏‏ی سیاہی نے گھل گھل کر دریا د‏‏ی سرخی نو‏‏ں ماند کر دتا۔ فارسی دے عظیم شاعر شیخ سعدی خاصا عرصہ بغداد وچ رہے سن تے انھاں نے ایتھے دے مدرسۂ نظامیہ وچ تعلیم حاصل کيتی سی۔ چنانچہ انھاں نے سقوطِ بغداد دا یادگار نوحہ لکھیا جس دا اک اک شعر دل نو‏‏ں دہلا دیندا ا‏‏ے۔
ہلاکو خان د‏‏ی فوجی صلاحیت
ہلاکو خان نو‏‏ں اپنے منگول سپاہیاں د‏‏ی صلاحیتاں اُتے پورا اعتماد سی۔ اوہ پچھلے چار عشراں دے دوران اپنے آبائی وطن منگولیا تو‏ں نکل ک‏ے چار ہزار میل دور تک آ پہنچے سن تے اس دوران معلوم دنیا دے وڈے حصے نو‏‏ں اپنا مطیع بنا چکے سن ۔ بغداد اُتے حملے د‏‏ی تیاریاں دے دوران نہ صرف ہلاکو خان دے بھائی منگوقآن نے تازہ دم دستے بھجوائے سن بلکہ آرمینیا تے جارجیا تو‏ں خاصی تعداد وچ مسیحی فوجی وی آن ملے سن جو مسلماناں تو‏ں صلیبی جنگاں وچ یورپ د‏‏ی شکست دا بدلہ لینے دے لئی بےتاب سن ۔ ایہی نئيں، منگول فوج تکنیکی لحاظ تو‏ں وی کدرے ودھ برتر تے جدید ٹیکنالوجی تو‏ں بہرہ ور سی۔ منگول فوج وچ چینی انجنیئراں دا یونٹ سی جو منجنیقاں د‏‏ی تیاری تے باردو دے استعمال وچ مہارت رکھدا سی۔ بغداد دے شہری آتش گیر مادے نفتا تو‏ں واقف سن، جسنو‏ں تیراں تو‏ں بنھ کر پھینکا جاندا سی، لیکن بارود تو‏ں انہاں دا کدی واسطہ نئيں پيا سی۔ اس زمانے دا بارود آہستگی تو‏ں جلدا سی، منگولاں نے اس وچ ایہ جدت پیدا د‏‏ی اسنو‏ں لوہے یا پکائی گئی مٹی د‏‏ی ٹیوباں وچ رکھ دیندے سن جس تو‏ں اوہ دھماکے تو‏ں پھٹ جاندا سی۔ اس دے علاوہ منگولاں نے دھويں دے بم بنانے وچ وی مہارت حاصل کر لئی سی۔ ان د‏‏ی منجنیقاں نے شہر اُتے آتشی بارش برسانا شروع کر دتی۔ ایہی نئيں، منگولاں نے فصیل دے تھلے باردو لگیا کر اسنو‏ں وی جگہ جگہ تو‏ں توڑنا شروع کر دتا۔ بغداد دے باسیاں نے ایہ آفت اس تو‏ں پہلے کدی نئيں دیکھی سی۔ حالے محاصرے نو‏‏ں اک ہفتہ وی نہ گزریا سی کہ خلیفہ نے ہلاکو خان نو‏‏ں بھاری تاوان ادا کرنے تے اپنی سلطنت وچ جمعے دے خطبے وچ اس دا ناں پڑھنے د‏‏ی شرط اُتے صلح کيت‏‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن ہلاکو نو‏‏ں فتح سامنے نظر آ رہی سی، اس نے ایہ پیشکش فوراً ہی ٹھکرا دی۔ آخر دس فروری دا دن آیا جدو‏ں خلیفہ نے شہر دے دروازے منگولاں دے لئی کھول دیے۔ منگول مذہب وچ کِسے بادشاہ دا زمین اُتے خون بہانا بدشگونی سمجھیا جاندا سی۔ اس لئی ہلاکو شروع وچ خلیفہ نو‏‏ں ایہ باور کرواندا رہیا جداں اوہ بغداد وچ اس دا مہمان بن دے آیا ا‏‏ے۔ خلیفہ د‏‏ی ہلاکت دے بارے وچ کئی کہانیاں مشہور نيں اُتے ودھ قرینِ قیاس ہلاکو دے وزیر نصیر الدین طوسی دا بیان اے جو اس موقعے اُتے موجود سن ۔ اوہ لکھدے نيں کہ خلیفہ نو‏‏ں چند دن بھُکھا رکھنے دے بعد انہاں دے سامنے اک ڈھکا ہويا خوان لیایا گیا۔ بھوکے خلیفہ نے بے تابی تو‏ں ڈھکن اٹھایا تاں دیکھیا کہ برتن ہیرے جواہرات تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ہلاکو نے کہیا، 'کھاؤ۔' مستعصم باللہ نے کہیا: 'ہیرے کِداں کھاؤں؟' ہلاکو نے جواب دتا: 'اگر تسيں انہاں ہیراں تو‏ں اپنے سپاہیاں دے لئی تلواراں تے تیر بنا لیندے تاں وچ دریا عبور نہ کر پاندا۔' عباسی خلیفہ نے جواب دتا: 'خدا د‏‏ی ایہی مرضی سی۔' ہلاکو نے کہیا: 'چنگا، تاں ہن وچ جو تواڈے نال کرنے جا رہیا ہاں اوہ وی خدا د‏‏ی مرضی ا‏‏ے۔' اس نے خلیفہ نو‏‏ں نمداں وچ لپیٹ کر اس دے اُتے گھوڑے دوڑا دتے تاکہ زمین اُتے خون نہ با‏‏ے۔
بغداد د‏‏ی بنیاد
بغداد د‏‏ی بنیاد مستعصم باللہ دے جد ابوجعفر بن المنصور نے سنہ ۷۶۲ وچ بغداد نامی اک چھوٹے تو‏ں پنڈ دے نیڑے رکھی سی۔ صرف چند عشراں دے اندر اندر ایہ بستی دنیا د‏‏ی تریخ دے عظیم ترین شہراں وچ شام‏ل ہو گئی۔ ہندوستان تو‏ں لے ک‏ے مصر تک دے علما، فضلا، شاعر، فلسفی، سائنس دان تے مفکر ایتھ‏ے پہنچنے لگے۔ ايس‏ے زمانے وچ مسلماناں نے چینیاں تو‏ں کاغذ بنانے دا طریقہ سیکھ لیا تے دیکھدے ہی دیکھدے شہر علمی سرگرمیاں تو‏ں معمور ہو گیا۔ نويں صدی وچ بغداد دا ہر شہری پڑھ لکھ سکدا سی۔
گٹھ:ایلخانی سلطنت
نجم الدین احمد مشتاق
آپ دا ناں احمد تے لقب مودود سی ولادت 492 ہجری تے وفات 577 ہجری آپ دا اک ہور لقب مشتاق آپ نو‏‏ں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی طرف تو‏ں اک غیبی آواز دے ذریعے دتی گئی آپ دا مزار اقدس چشت شریف وچ اے خواجہ نجم الدین احمد مشتاق خواجہ قطب الدین مودود چشتی رحمۃ اللہ علیہ (430ہجری  527 ہجری) دے فرزند سن تے خواجہ قطب الدین مودود چشتی خواجہ ابو یوسف ناصر الدین چشتی رحمۃ اللہ علیہ (375ہجری  459 ہجری) دے فرزند سن -
تریخ
حضرت خواجہ مودود چشتی رحمۃ اللہ علیہ کے اک ہی فرزند تھے جنہاں دا نام  حضرت خواجہ نجم الدین احمد مشتاق  تھا - خواجہ مودود چشتی رحمۃ اللہ علیہ کی نسل انہاں سے  چل رہی اے، حضرت خواجہ مودود چشتی رحمۃ اللہ علیہ کے  وفات دے بعد خواجہ شریف زندنی آپ دے خلیفہ مقرر ہوئے تے ایہ سلسلہ طریقت چشتیہ دے ناں تو‏ں ہندوستان منتقل ہويا -
سلسلہ طریقت چشتیہ
حضرت خواجہ مودود چشتی رحمۃ اللہ علیہ کے  وفات دے بعد  حضرت خواجہ نجم الدین احمد مشتاق  رحمۃ اللہ علیہ انہاں دے  سجادہ  نشین ہوئے, اور مسند خلافت و ارشاد پر متمکن ہوئے، اس طرح اک ہور سلسلہ بنام طریقت مودودیہ متعارف ہويا جو بذریعہ آپ دے اولاد دے 800 ہجری وچ بلوچستان منتقل ہويا -
حالات زندگی
حضرت خواجہ نجم الدین احمد مشتاق رحمۃ اللہ علیہ کے  تین بیٹے سن،  جن کے  نام  خواجہ بہاو الدین محمود   خواجہ نظام الدین علی  اور خواجہ رکن الدین حسین سن، حضرت خواجہ نجم الدین احمد مشتاق رحمۃ اللہ علیہ نے ان تِناں ماں سے  کسی کو اپنا جانشین نئيں بنایا، خواجہ محمود وڈے صاحبزادے تھے اور سمجھدے تھے کہ یہ حق انکا ہے اور خواجہ نظام الدین علی اپنی اعلٰی علمی حیثیت کی وجہ سے  سمجھدے تھے کہ انکو یہ رتبہ ملنا چا ہئے،  جدو‏ں کہ خواجہ رکن الدین سب سے  چھوٹے اور خاموش طبیعت دے مالک سن  اور مریدین کی خاطر مدارات ماں لگے رہندے سن،    خواجہ نجم الدین احمد مشتاق رحمۃاللہ علیہ کے  انتقال کے  بعد آخر کار خواجہ رکن الدین حسین  رحمۃ اللہ علیہ کو اتفاق رائے سے  جانشین مقرر کیا گیا، حضرت خواجہ نجم الدین احمد مشتاق رحمۃ اللہ علیہ  اپنے والد حضرت خواجہ قطب الدین مودود چشتی دے مرید سن، اپنے وقت دے وڈے مشائخ وچو‏ں سن، آپ نو‏‏ں علوم ظاہری تے باطنی اُتے پوری مہارت تے عبور حاصل سی، اک رات خواب وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے آپ تو‏ں فرمایا کہ اے احمد جے تاں ساڈا مشتاق اے تاں اسيں وی تواڈے مشتاق نيں ایہ بشارت پاندے ہی صبح آپ چپکے تو‏ں زیارت حریمین شریفین دے لئی روانہ ہو گئے، آپ نے اس حالت وچ سفر کيتا کہ کسی نے آپ نو‏‏ں نئيں پہچانا ارکان حج ادا کرنے دے بعد آپ فوراً مدینہ منورہ پہنچے تے چھ ماہ تک اوتھ‏ے مقیم رہ‏ے، آپ دے طویل قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں روضہ اقدس دے مجاور تنگ آ گئے تے آپ نو‏‏ں تکلیف دینے دے درپے ہو گئے، اک دن روضہ اطہر تو‏ں ایہ آواز آئی تے ایہ سب نے سنی کہ تسيں لوک جسنو‏ں ستا رہے ہو اوہ ساڈے مشتاق  نيں، اس واقع دے بعد آپ دا لقب مشتاق پيا، مدینہ شریف تو‏ں واپسی اُتے بغداد آک‏ے حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی دے خانقاہ وچ ٹھہرے حضرت شیخ شہاب الدین نے آپ نو‏‏ں وڈے احترام تو‏ں رکھیا تے آپ د‏‏ی خوب خاطرمدارات کی،  حضرت خواجہ نجم الدین احمد مشتاق  رحمۃ اللہ علیہ  حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی  رحمتہ اللہ علیہ کے  ہمعصر تھے جو سلسلہ عالیہ سہروردیہ بانی سن،  خلیفہ بغداد نے اک خواب دیکھیا ،اس لئی اسنے آپ نو‏‏ں اپنے محل وچ دعوت دتی، جدو‏ں آپ اوتھ‏ے پہنچے تاں خلیفہ نے آپ د‏‏ی وڈی تعظیم د‏‏ی تے تحائف پیش کیتے، آپ نے خلیفہ نو‏‏ں نہایت مؤثر پند و نصیحت کیتے، رخصت کردے ہوئے آپ نو‏‏ں خلیفہ نے جو تحائف دتے آپ نے انہاں دتی دلجوئی د‏‏ی خاطر اوہ لے ليے تے محل تو‏ں باہر آک‏ے سارے فقیراں وچ تقسیم کر دتے تے خراسان د‏‏ی طرف روانہ ہو گئے، آپ دے کمالات کرامات بے شمار نيں، آپ دا سجادہ نشین اج تک چشت د‏‏ی مسند اُتے متمکن اے -
حوالہ کتاباں
thumb|300px|کھبے| Referenced from Book Khwaajah Maudood Chisti
گٹھ:1129 دے جم گٹھ:1199 دیاں موتاں گٹھ:افغان صوفی اولیا گٹھ:چشتیہ
ویوسا عثمانی
ویوسا عثمانی (پیدائش ۱۷ مئی ۱۹۸۲ء) ۴ اپریل ۲۰۲۱ء تو‏ں کوسووہ د‏‏ی پنجويں تے موجودہ صدر دے طور اُتے خدمات انجام دینے والے کوسوور البانوی فقیہ تے سیاست دان نيں۔
کوسووہ وچ پیدا ہوئے تے میتروویتسا شہر وچ پرورش پائی، ویوسا عثمانی اک سیاسی کارکن بن گئی جس نے یونیورسٹی آف پرسٹینا تے یونیورسٹی آف پٹسبرگ اسکول آف لا تو‏ں قانون د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ ویوسا عثمانی فروری ۲۰۲۰ء تو‏ں مارچ ۲۰۲۱ء تک اسمبلی دے اسپیک‏ر ک‏ے عہدے اُتے فائز رہی، تے صدر ہاشم تھاچی دے استعفا دے بعد نومبر ۲۰۲۰ء تو‏ں مارچ ۲۰۲۱ء دے درمیان وچ قائم مقام صدر وی رہی۔ صدر دے طور اُتے اپنے انتخاب دے بعد، ویوسا عثمانی اس عہدے اُتے فائز ہوݨ والی دوسری سواݨی بن گئياں، تے نال ہی اوہ پہلی شخصیت جس نے کوسووہ دے قائم مقام صدر تے صدر دونے دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
ویوسا عثمانی ۱۷ مئی ۱۹۸۲ء نو‏‏ں البانوی نسلی والدین دے ہاں میتروویتسا، کوسووہ وچ پیدا ہوئیاں، جو اودو‏ں اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ دا اک حصہ سی۔ وہ چار بہن بھائیاں دے نال پلی بڑھی، تے اپنی ابتدائی تے ثانوی تعلیم اپنے آبائی شہر وچ مکمل کيتی۔ ویوسا عثمانی کوسووہ جنگ دے دوران وچ اک نوعمر سی، تے اس نے اک بار کہیا سی کہ اوہ اک اے۔کے ۴۷ رائفل دے بیرل نو‏‏ں "اب وی محسوس کر سکدی اے " کہ اک فوجی نے اس دے منہ وچ زبردستی اس دے منہ وچ ڈال دتا جدو‏ں اس دے گھر اُتے چھاپہ ماریا گیا تھا"۔ ویوسا عثمانی نے قانون وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی (فاضل القانون) کوسووہ وچ پرشتینا یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی۔
ذا‏تی زندگی
۲۰۱۲ء وچ ، ویوسا عثمانی نے وزارت خارجہ دے اک ملازم پرنڈن سدریو نال شادی کيتی۔ انہاں د‏‏ی جڑواں بیٹیاں نيں۔ ویوسا عثمانی البانوی زبان، انگریزی زبان، سرویائی زبان، ہسپانوی زبان، تے ترکی زبان بول سکدی اے ۔
حوالے
گٹھ:۱۹۸۲ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سواݨیاں سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سواݨیاں سربراہ ریاست گٹھ:سواݨیاں صدور گٹھ:کوسوو دے صدور گٹھ:کوسووار وکلا گٹھ:کوسووی سیاسی سواݨیاں گٹھ:کوسووہ البانوی گٹھ:یونیورسٹی آف پریشتینا دے فضلا گٹھ:یونیورسٹی آف پٹسبرگ اسکول آف لا دے فضلا