cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالستار ایدھی
جیون ویروے
1965 دی بھارت-پاک جنگ لگی۔ بمباری ہندی، چیکھاں، چلاہٹاں۔ ایدھی کول سینکڑیاں دی گنتی وچ جوان، والنٹیئر بھرتی ہون لگے۔ ایدھی نے پہلے دن سمجھا دتے - لیڈراں دی ریس نہیں کرنی، مقابلہ نہیں کرنا، ایہناں ورگی سیاست نہیں کرنی۔ اچا اٹھنا اے تاں میری سیاست کرو، دھرم دی، ہمدردی دی سیاست۔ شکّ اے تاں پہلا ایہناں نال ترو۔ اک دن آویگا، ایہناں نوں چھڈّ کے پھیر تسیں میرے کول آ جاؤگے۔ میری سیاست تھر اے، جتھے اے، اتھوں کوئی نہیں ہلا سکدا۔ سیوا دی سیاست کرو۔ چھ بنوجواناں، طلاق-شدہ عورتاں کول ایدھی نے ویاہ دی پیش کش بھیجی، کسے نے پروان نہ کیتی۔ “سیمنٹ دا بینچ اس دا ہنیمون بیڈّ ہوئےگا۔ مردے اسدی جنّ چڑھنگے”ورگیاں ٹپنیاں کرکے کڑیاں بڑھیاں ہسدیاں۔ پندراں سال دی بلقیس دا ویاہ ہویا سی تاں دیس ونڈ وقت اوہ بیواہ ہو گئی، انی سال دی نوں اسدی ماسی ایدھی دے نرسنگ ہوم وچ کم دوان آئی۔ کڑی خوش مجازسی۔ کم کرن وچ پھرتی تے نمرتا دوویں۔ اس نوں دیکھ کے ایدھی دا کرخت سبھا مٹھا ہو جاندا۔ اوہ دھیما ہون دا یتن کردا، کدی ہوٹھاں تے مسکان آ جاندی۔ اک کڑی نے ایدھی ول اشارہ کرکے کیہا - دیکھو ایدھی ہسّ رہا اے تے چیکن دی تھاں گلاں کر رہا اے۔ بلقیس بولی، “اجے جیوندا اے۔” ایدھی نے ایہہ کمینٹ سنکے کیہا، “میں عمارت اچی اجَدوَل چاہندا ساں۔ پٹی جا رہا ہاں، چوداں سال توں موتاں وچکار گھریا بندہ جیوندا ہون دا دعوہ کویں کرے؟ شکر اے کسے نوں لگیا کہ میں جیوندا ہاں۔”
ایدھی دی شہرت ودھن لگی۔ چرستے وچ ٹھوٹھا رکھ کے بیٹھ جاندا۔ دانیاں دی بھیڑ لگ جاندی، ٹریفک جام ہو جاندا۔ اخبار والے پچھدے، “ایدھی تیرے کول پیسے گھٹ ہن جو چرستے وچ بیٹھ جانے؟” اوہ آکھدا - نہیں لوڑ جوگے ہن۔ کجھ بندے ہن، جو سوچدے ہن کہ میرے ملازماں دی تھاں مینوں دان دینگے، اس دا ودھیک پنّ لگیگا۔ میرے کول ہن پنج ایمبولینساں، وڈا نرسنگ ہوم، وڈا یتیم خانا تے لوڑ جوگے پیسے ہن۔ تاں وی مینوں ٹھوٹھا ایہہ یاد کرواؤندا رہندا اے کہ عیدی، اصل وچ توں منگتا ہیں۔ ایہہ اے تیری صحیح اوقات۔ نہ میں مولوی ہاں نہ سنت۔ میری حیثیت، منگتے دی حیثیت مینوں بھلنی نہیں چاہیدی۔
ہن تاں لوک بناں رسید منگن دے دھڑا دھڑ پیسے سٹی جاندے۔ ایدھی ربّ دا شکرانہ کردیاں آکھدا - ایہہ اے کھرا اسلام۔ انسان، انسان دی بانہہ پھڑے، دکھی دی دارو بنے۔ بلقیس نال منگنا ہویا تاں میمنا نے سنیہا بھیجیا - جے توں بیان دے دیویں کہ تینوں ایدھی نے چھیڑیا اے، بلیکمیل کیتا اے تاں پچی ہزار دے دیانگے۔ بلقیس نال اسدا نکاح ہو گیا۔ کوئی اکٹھ نہیں، دکھاوا نہیں، ریتاں رسماں نہیں۔ ایدھی ہسّ کے کیہا کردا سی - بھارتی ہیروآں، دلیپ کمار جاں راجکپور ورگا نہیں میں، پر فلماں وچ جویں اوہناں دا رمانس اتے ویاہ ہندا اے، میرا اسے طرحاں ہو گیا۔ اوہناں دا نقلی، میرا اصلی۔ کڑیاں نوں جدوں بلقیس دی منگنی بارے خبر ملی تاں اوہناں کیہا، “بلقیس کی کر رہیں اے توں ساڈے خاوند سانوں جدوں پہاڑیاں تے گھماؤن پھراؤن لجایا کرنگے، ایہہ تینوں قبرستان وکھاؤن لے جائیگا۔ بلقیس وی خوب ہسدی۔ کوئی کڑی ایدھی ورگی موٹی آواز کڈھدی، “بلقیس لاشاں نوں نہا دتا؟ بلقیس پاگلاں دے والاں وچوں جوآں کڈھ دتیاں؟ جدوں اسیں میکئپّ کریا کرانگیاں، توں مردیاں نوں ملھم تے سینٹ لایا کرینگی۔”
سڑک کنارے کوئی نوجات بچہ سٹّ گیا۔ ایدھی نے بلقیس نوں پھڑا کے کیہا - ایہہ اپنا اے۔ خبراں اڈیاں - ایہہ ایدھی دا ناجائز بچہ اے - نکاح توں پہلاں دی کرتوت دا نتیجہ اے۔ ایدھی نوں مار دیؤ، اوہ بدمعاش اے، گناہ گار اے۔ نواں نواں ویاہ، کرسی تے بیٹھی بلقیس کوئی کم کر رہیں ہندی تاں گلی وچوں دی لنگھدا کوئی شرارتی منڈا ایہہ کہہ کے دوڑ جاندا - دیکھو، منگتے کرسیاں تے بیٹھے دیکھو۔ جدوں پہلی وار حاملہ ہوئی، الٹیاں شرو ہو گئیاں۔ ایدھی اپنے بکّ وچ اس دی الٹی سمبھالدا۔ ایہہ اس نوں اک طرحاں سبق سکھاؤن وانگ سی کہ ایدھی نوں دکھی بندے دی کوئی چیزبری نہیں لگدی۔
میمن سماج بے عزتی کردا کردا تھکّ گیا سی، ایدھی ہسّ کے کیہا کردا - اس بندے نوں کوئی بے عزت کویں کرے جس دی عزت اے ہی نہیں۔ امینا دی مدد نال بلقیس دے پتر پیدا ہویا۔ بلقیس نے پچھیا - ایہہ کس دا بچہ میری گود وچ دے دتے؟ امینا ہسّ پئی - ایوں سمجھ، کسے دا ہووے بھاویں، توں اس نوں پالینگی۔ منّ لے کہ توں اسدی ماں اے۔ ایدھی دا ابا آیا - پوتے دا نام قطب رکھیا۔ اپنے بچے نال گلاں کردی بلقیس آکھدی - اج نویں کپڑے پا کے فلانی سہیلی دے گھر چلیئے۔ ایدھی چپّ کر جاندا تاں آکھدی - چلو ایوں کردے آں - سمندر کنڈھے چلیئے۔ میں لہراں دیکھدی رہانگی۔ تسیں لہراں وچوں میری لاش لبھّ لینی۔ پھر آکھدی - ساڈے رشتے دار کنے چنگے نے، ملنا چاہندے نے پر اسیں اوہناں نوں ادوں ملن جاوانگے جدوں اوہ مر جانگے۔ اک غصیلہ بندہ دفتر وچ آ کے چلاؤن لگا - لاشاں دا وپار ٹھیک نہیں اے۔ اتھے اس علاقے دے بچے ہر وقت ڈرے، ہر وقت سہمے رہندے نے۔ میٹھادار توں باہر لاؤ اپنا ایہہ کارخانہ۔ سبھ شانت راے۔ اوہ اچی اچی بولدا واپس چلا گیا۔ تن دن بعد پھر آیا۔ کیہا - جی چھیویں منزل تے میرا بھرا دل فیل ہون کارن مر گیا اے۔ ایمبولینس چاہیدی اے۔ ایدھی ایمبولینس لیکے چلا گیا۔ کھجھ کے بلقیس چیکدی - چنگا ہووے مینوں طلاق دے دیؤ۔ ربّ کرے جماں بعد تہانوں بیوی نہ لبھے۔ ایدھی چپّ رہندا۔ پھر چیکدی - تہانوں میری جہی بیوی ملی، کی اﷲ دا شکرانہ کیتا؟ کدی ربّ یاد آیا؟ ایدھی کناں نوں ہتھ لاکے آکھدا - ربّ نوں کدوں بھلیاں میں؟ میرے کول ربّ اتے تیتھوں علاوہ ہور اے کی؟ ہور کجھ مینوں چاہیدا وی نہیں۔ ایدھی توں جدوں کدی غلط فیصلہ ہو جاندا تاں بلقیس آکھدی - پچھتاوا نہ کرو۔ غلطی ہوئی، بے ایمانی نہیں کیتی۔ گھاٹا برداشت کرو۔ بہت وڈا نقصان نہیں ہویا۔ ایدھی آکھدا - عورت چااے تا چنگے بھلے بندے نوں نکما کر سکدی اے، اسے طرحاں دلیر عورت دا خاوند بزدل نہیں ہو سکدا۔
بلقیس پاگلاں دیاں گلاں سندی رہندی۔ ایدھی پچھدا،“ایہہ جھوٹھ ماردے ہن، تینوں سچ لگدی؟”
بلقیس آکھدی - چنگے بھلے بندے جھوٹھ مارنو نہیں ہٹدے۔ ایہناں دا دل حلقہ ہو جاندا اے، میرا کی گھٹدے؟
1971 وچ بھارت-پاک جنگ چھڑیا تاں پاکستال دے دو ٹوٹے ہو گئے۔ بنگلا دیش وچ وسدے پنجابی وپاری بنگالیاں دی نفرت توں ڈرکے پاکستان بھجّ آئے۔ مہنگیاں جائداداں سستیاں ویچ آئے۔ ادھر آ کے کوئی کاروبار پھٹاپھٹ کویں چل سکدا سی؟ بہت لوکاں نے ایدھی نوں دان دتا سی۔ اوہ رسیداں لے کے آ گئے کہ پیسے واپس چاہیدے ہن۔ ایدھی نے ہریک دے پیسے واپس کیتے تے کیہا - جدوں تک کاروبار ٹھیک نہیں ہندے، اتھے رہو۔ جنہاں نے دان نہیں دتا، اوہ وی رہو۔ چھ منزلی بسملا عمارت ڈھیہہ کے تیراں فٹ اچے تھیہ وچ بدل گئی۔ ویہہ پروار مارے گئے۔ ایدھی نے کرینا نوں نردیش دتا، لاشاں واسطے وکھ، زخمیاں واسطے وکھ تنبو لائے۔ ڈھائی سال دا بچہ باہر کھیڈدا ہون کرکے بچ گیا، اس دے ماپے اتے ستّ سال دا بھرا ملبے وچ دبے پئے سن۔ اک پاسیوں بچے دی آواز آئی۔ بھاری بیم ہٹایا گیا تاں زخمی بچہ جیوندا مل گیا۔ سر اپر سٹّ، چھاتی دیاں پسلیاں دبیاں ہوئیاں۔ ہسپتال وچ اسنے دسیا- ماں کھانا بنا رہی سی۔ کوئی چیز میرے تے ڈگی تے ہنیرا ہو گیا۔ میں ماں دی آواز سنی، سانوں دوہاں بھراواں نوں آوازاں مار رہی سی … عمران … جاوید۔ بہت دیر تک ایہہ آوازاں سندا رہا۔ پھر چپّ ہو گئی۔ میں سوچیا میں مر گیا ہاں۔ پھیر میں کسے دا بول سنیاں … کسے نے ایدھی نوں واج ماری، تاں میں چیکاں مارن لگا۔ مینوں ایدھی دا ناں سنکے لگا میں مریا نہیں۔ ہنے ایدھی بچا لئیگا۔ دوویں یتیم بچے دادی کول پہنچا دتے۔ اس سال عید نہیں منائی گئی۔ بھٹو موقعے تے آیا، ایدھی نوں کیہا، “میں مدد کراں؟ایدھی نے کیہا، “ہور کون کریگا؟ فوراً راحتَ بھیج۔” اسنے دھن، راشن اتے دوائیاں ترنت بھیجیاں۔ اک آدمی ایہہ دسدا ہویا روندا رہندا، “میری بیوی اتے دو دھیاں کپڑے سی کے گزارا کردیاں۔ شام پین تے میں جبراً اوہناں توں پیسے کھوہ کے شراب پیندا۔ اوہ روندیاں تے ربّ اگے ارداس کردیاں - سانوں موت دے۔ اوہ تنے مر گئیاں۔ میں کدوں مرانگا؟ ایدھی آکھدا - توں کیوں مریں؟جنا سنتاپ اوہناں نے جھلیا، اوہ بھگت۔ تیری فریاد سنن والا کوئی نہیں۔
دو پتراں تے دو دھیاں دا پیؤ عیدی، بچیاں نوں کتے پکنک تے نہ لجا سکدا۔ اوہ ٹور تے جان دی ضد کردے رہندے۔ اک دن سنیہا ملیا کہ دور سندھ وچ لاش پچاؤنی اے۔ بیوی نے کیہا، “بچیاں نوں وی لے چل۔ ہور کتے نہیں لجا سکدا قبرستان ای دکھا لیا۔ ماپے جتھے وی جان، بچے اوہناں نال جانا چاہندے نے، جا کے خوش ہندے نے۔” ”ٹھیک اے۔” ایدھی نے آگیا دے دتی۔ جس ایمبولینس دے اگلے حصے وچ ماں، دھی دی لاش لاگے بیٹھی سی، بچیاں نے پچھلے پاسے خوشی خوشی چھالاں لا دتیاں تے چہکن لگے۔ دن دا سفر بیت گیا۔ رات پے گئی۔ کڑی دی ماں رستہ بھلّ گئی۔ اسنے اچے ٹلے تے کھلو کے آوازاں مارنیاں شروع کر دتیاں۔ آواز دی گونج واپس پرتدی پر ہنگارا کوئی نہیں۔ اجاڑ وچ سپاں دے پھنکارے سنائی دندے۔ ایدھی نے گڈی دیاں لائیٹاں بال دتیاں۔ ساہمنے چار نقاب پوش گھوڑسوار بندوقاں لئی کھلوتے دسے۔ عورت دوڑدی ہوئی ٹلے توں اتر کے گڈی وچ وڑ گئی، دسیا- ایہہ کولہری دے خطرناک ڈاکو نے۔ پہلاں گولی ماردے نے پھیر دیکھدے نے جس نوں گولی وجی اوہ کون سی۔ نکابپوشاں نے گڈی گھیر لئی۔ لاش دیکھی، سہمے بچے دیکھے، پچھیا کون ہو۔ گھوڑے غصے وچ پوڑ پٹک راے سن۔ ایدھی نے دسیا - میں عبدل ستار ہاں جس نوں ایدھی کہندے نے۔ ایہہ لاش چھڈن جا رہا ساں کہ رستہ بھلّ گیا۔ ڈاکو نے کیہا - کدھر جانے؟ پنڈ دا راہ دسدیاں کیہا، بڑا خطرناک علاقہ اے۔ رات نوں کاہنوں سفر کرنا سی۔ ترن لگیاں ایدھی نے سلام وجوں سجا ہتھ متھے نوں چھہایا۔ چارے ڈاکواں نے چھاتی تے ہتھ رکھکے جھککے سلام دا جواب دتا۔ بلقیس اتے بچیاں دا ساہ وچ ساہ آیا۔ ایدھی نے بلقیس دی جھاڑ جھمب کیتی، بچیاں نوں خطرے وچ پا دتا سی۔ن
بائی سال دا اک قیدی جیل وچ مر گیا تے مقامی قبرستان وچ دفنا دتا۔ اس دے دوست آئے، کہن لگے - ایہہ پنجاب دا سی۔ ماپے بیگانی تھاں دفن کرن دے حق وچ نہیں پر اوہناں کول لاش لجان جوگے پیسے نہیں۔ تسیں چھڈّ آؤ۔ ایدھی نے ہاں کر دتی تاں بلقیس نے کیہا میں وی جاوانگی، فیصل بیٹا وی جائیگا۔ ایدھی نے کیہا - لما سفر اے، پر تاں کی؟ سویرسار چلن دا فیصلہ ہویا۔ ترن توں پہلاں پاگلخانے دا دورہ کرن گیا۔ نگران نے کیہا - جی اہُ کڑی پوڑیاں وچ بیٹھی اے۔ اترن چڑھن والے نوں گالاں دندی اے، دندیاں وڈھدی اے۔ ایدھی اس کول گیا، اٹھن لئی کیہا، اوہ ٹسّ توں مسّ نہ ہوئی۔ ایدھی نے چپیڑ جڑ دتی۔ پھر پرے گئی۔
رستے وچ اک ڈھلان تے موڑ کٹدی وین الٹ گئی۔ سارے بچ گئے پر ایدھی دا جباڑھا ٹٹ گیا۔ لاگے کوئی ہسپتال نہیں، میٹھادار فون ملایا تاں اتھوں گڈیاں چل پئیا۔ رولا پے گیا کہ ایدھی ایکسیڈینٹ وچ ماریا گیا۔ بازار بند ہو گئے۔ بھٹو ملبے والی حویلی دی تھاں اسرن والی بہمنزلی عمارت دے پلاٹ الاٹ کرن میٹھادار آیا ہویا سی۔ پچھیا - ایدھی کتھے اے؟ - دسیا گیا۔ اسنے ترنت اپنا ہیلیکاپٹر بھیج دتا۔ ہسپتالوں چھٹی ملی تاں بھٹو نوں کرایہ دینا چاہیا، اسنے نہ لیا۔ بلقیس نوں کہن لگا - بیمار کڑی نوں چپیڑ مار کے تریا ساں۔ اﷲ نوں ایہہ منظور نہیں سی۔ دیکھ لیا؟ ملی نہ صحیح سزا؟
اک محنتی طالب علم کینسر دی پہلی سٹیج وچ سی۔ اس نوں علاج لئی پیسے چاہیدے سن۔ ٹھوٹھا ہلا کے ایدھی کراچی دے چونک وچ بیٹھ گیا۔ باقی منگتے گڈیاں دے اگے پچھے بھجّ بھجّ منگدے پھر راے سن۔ ایدھی بتّ وانگ جم گیا۔ لوک ایدھی نوں دیکھدے، رکدے، جیباں خالی کردے تے چلے جاندے۔ تن دناں وچ ڈھائی لکھ روپئے ملے۔ منگتے بڑ بڑ کرن لگے - اہنے ساڈا کھوہ سکا دتا اے، بھکھے مریئے کہ کتے ہور چلے جائیے؟ بلقیس ہسی - ہور کتے کیوں جانا؟ وڈے منگتے نال کم تے آ جاؤ۔
1977 وچ ضیاع ال حق نے ستا ہتھیا لئی، بھنٹو نوں قید وچ سٹّ دتا تے بعد وچ پھااے لا دتا۔ پاکستان وچ کوئی کسکیا تک نہ۔ بلقیس نے کیہا - عیدی، ایہہ بری گھٹنا ہوئی تے لوک خاموش ہو گئے۔ ایدھی نے کیہا - پاکستانی حکومتاں نے لوکاں نوں سن کر دتا اے، دماغ کاٹھ مارے گئے۔ بھٹو نے سبزباگ دکھائے، لوکاں نے ووٹاں نال پیٹیاں بھر دتیاں۔ ملیا ککھّ نہ۔ اوہ سڑکاں تے آ کے مظاہرے کرن لگے تاں ضیاع نے موقعے دا فائدہ اٹھا لیا تے لوکاں نوں کیہا - آپو اپنیاں جھونپڑیاں وچ وڑ جاؤ۔ لوک جھگیاں وچ وڑ گئے۔ ضیاع ال حق نے ایدھی نوں مان پتر اتے پنج لکھ روپیہ بھیجیا۔ مانپنتر رکھ لیا تے چیکّ واپس کردیاں لکھیا - مانپتر لئی شکرانہ۔ سرکار توں پیسے نہیں لیندا۔ اوہی کم کر رہا ہاں جو سرکار نے کرنا ہندا اے۔ پر سرکار نہیں کر رہی جاں نہیں کر سکدی تاں پھر پرجا نوں آپ کرنا چاہیدا اے۔ میں لوکاں اگے جھولی اڈانگا۔
کدی کدی بلقیس دے سبھاء کارن ایدھی پریشان ہو کے آکھدا - توں مینوں چین لین دئینگی کہ نہیں؟ بلقیس ہسدی - چین؟ تہانوں پتے چین کی ہندے؟ نہ آپ چین وچ رہنا نہ کسے نوں رہن دینا۔ تسیں تاں مرن پچھوں وی آکھنا اے - مینوں نہ کوئی نہائے، میں آپ نہاوانگا۔ خبردار کوئی مینوں قبر وچ اتارن آیا۔ میں آپ اترانگا۔ اوہ ارداس کردا - اﷲ، کوئی ونڈا کم لؤ میرے توں، اجیہا کم جو دنیا دی تقدیر بدل دئے۔ بلقیس ہسدی - کدی نہ کدی ربّ سوچیگا ضرور، اس سست دنیا وچ کون اے جہڑا کم توں علاوہ کجھ نہیں منگدا۔
ڈکٹیٹر دے ہتھ وچ ساری طاقت ہندی اے، جے چااے تاں ملک دی تقدیر بدل سکدا اے پر ضیاع ال حق کول سوائ ستا وچ رہن دے کوئی نظر نہیں سی۔ اسنے ایدھی نوں پارلیمینٹ دا میمبر لے کے سماج بھلائی محکمہ دے دتا۔ صدر نے پیش کش کیتی - ایدھی نوں ہیلیکاپٹر دتا جاوے۔ اک کرنل اسدا سیکٹری ہووےگا۔ ایدھی نے کیہا - میں ہیلیکاپٹر لوانگا، دانیاں دے پیسے نال، کیونکہ اس دی لوڑ اے۔ میری مخبری کرن والے کسے کرنل دی مینوں کوئی لوڑ نہیں، میرا کم چل راے۔
لوک ناجائز بچیاں نوں ادھر ادھر سٹّ جاندے سن۔ ایدھی نے نرسنگ ہوم دے باہر پنگھوڑے لٹکا دتے - اتھے اپنا انچاہیا بچہ رکھ جاؤ۔ مولویاں نے فتویٰ دتا - ناجائز اولاد نوں پتھر مار کے مارو۔ ایدھی نے اعلان کیتا - آوے، میرے پنگھوڑے وچ رکھے بچے نوں کوئی مار کے دکھائے۔ اسلام معصوماں نوں دوشی نہیں مندا۔ اسلام معصوماں نوں سزا نہیں دندا۔ مولویاں نے کیہا - اسلام ناجائز اولاد نوں گود لین دی آگیا نہیں دندا۔ ایدھی نے کیہا - تسیں کتورے، بلونگڑے پال لیندے ہو۔ ٹھیک اے، جدوں تک اسلام ولوں آگیا نہیں ملدی، ایہناں نوں اویں رکھ لؤ۔ جائداد وچوں حصہ نہ دیؤ۔ تحفہ دے دیؤ، وظیفہ دے دیؤ۔ اسنے تھاں تھاں اشتہار چپکائے - اک گناہ کر چکے ہو۔ ہن بچہ مار کے دوجا گناہ نہ کرو۔ تہاڈا بچہ اسیں پالانگے۔ مولویاں نے کیہا - ایدھی کافر اے۔ اسنوں دان دینا کفر اے۔
پارلیمینٹ دا سیشن شروع ہویا۔ ایدھی نوں سدا پتر ملیا۔ ایدھی بسّ وچ سفر کرکے پارلیمینٹ ہاؤس پجیا۔ فوجی افسراں نے پچھان لیا تاں دوڑے آئے - ایدھی صاحب، اوہ لال بتی والی کار تہاڈی اے۔ تسیں سانوں دسیا کیوں نہیں؟ اسیں لین آ جاندے۔ کتھے ٹھہرے ہو؟ اسیں تہاڈے لئی ہوٹل بکّ کروا رکھیا اے۔ ایدھی نے کیہا - مینوں کسے چیز دی لوڑ نہیں۔ پرانا کرتا پجامہ، ربڑ دے سلیپر، موڈھے بوری والا جھولا۔ بلقیس نے کیہا - کرتا پجامہ تاں بدل لوو۔ پہلاں نالوں دوجا کرتا پجامہ کجھ ودھیا سی تاں وی ماحول دے فٹ نہیں سی۔ سارا دن سہں چکائی دی رسم نے ایدھی نوں اکا دتا۔ میں اتھے کی کرن آیاں؟ شاید اس لئی مینوں پارلیمینٹ وچ لے لیا اے تاں کہ ناجائز حکومت جائز لگن لگے۔ وزیر لچھیدار بھاشناں نال ضیاع دی خوشامد کر راے سن۔ آپو اپنے محکمیاں لئی گرانٹاں منگ راے سن۔
ایدھی نے بولن لئی سماں منگیا۔ پاکستان کتھے کتھے کس کس بیماری توں پیڑت اے تے اسدا کی علاج اے، دسن لگا۔ دسیا کہ سرکار لوکاں توں بہت دور اے۔ اسنے دسیا کہ اوہ کتھے کتھے مدد کر سکدا اے، اس مدد واسطے سرکار توں پیسہ نہیں لویگا، سرکار آپ پیسہ خرچے۔ پارلیمینٹ سن ہو گئی جدوں اسنے کیہا - ضیاع ال حق نوں تے اسدی سرکار نوں پتہ نہیں اسلام کی اے، پھر اوہ اسلامی قانون کویں لاگوُ کریگی؟جدوں کوئی شاہوکار نویں مرسڈیز بینز وچ شان نال نکلدا اے ادوں بھکھے دے ہتھ وچ بمب آ جاندا اے۔ قومانتری پریس نے کیہا - منگتاں دے اجلاس وچ صرف اک داتا دیکھیا - عیدی۔ کجھ دناں بعد اک فوجی افسر ایدھی فاؤنڈیشن آیا۔ کیہا - ایدھی صاحب، مینوں ضیاع صاحب نے بھیجیا اے۔ اوہناں نوں لگا تسیں اوہناں نال ناراض ہو۔ اوہناں ناراضگی دا کارن پچھیا اے۔ ایدھی نے کیہا - ناراض نہیں ہاں۔ میں ایہہ دسن دا اچھکّ ہاں کہ دیس دا بھلا کویں ہو سکدا اے۔ میرے کول اس دا علاج اے۔ ایہہ علاج ضیاع صاحب کر سکدے ہن۔ اوہ چلا گیا۔ پھر نہیں آیا۔ بلقیس نے کیہا - ودھیک پنگا نہ لیا کرو۔ اوہنے تاں بھٹو نہیں چھڈیا۔ تہاڈی کی حیثیت؟
اسنے لیبنان جان دی آگیا منگی۔ ایمبیسی نے بینک سٹیٹمینٹ منگی۔ ایدھی نے کیہا، “منگتے کول بینک سٹیٹمینٹ کتھے؟میرے کول کوئی پیسہ نہیں۔” ویزا مل گیا۔ جہاز ڈبئی اتریا۔ اتھوں بسّ راہیں بیروت جانا سی۔ جتھے بسّ نے اتارے، اتھوں مسجد دے مینار دیکھے۔ بھکھ لگی ہوئی سی۔ مسجد وچ نماز پڑھی۔ اک پہریدار آٹے دیاں بوریاں دی راکھی کر رہا سی۔ اشارے نال اس توں روٹی منگی، اس نے کیہا - معاف کرو۔ ایدھی بیٹھا رہا۔ اوہو پہریدار وڈی ساری روٹی تے چار پنج ٹماٹر دے گیا۔ روٹی دا چوتھا حصہ ٹماٹر نال کھا کے باقی دی جھولے وچ پا لئی۔
بیروت اجڑ چکا سی۔ خالی مکان، ڈھٹھے ہوٹل، اجاڑ سنسان گلیاں۔ ہوٹل ساہمنے لیٹے اک بندے نوں پچھیا - میں کتھے رہِ سکدا ہاں؟ اسنے اپنے ہتھ اٹھا کے کیہا - جتھے مرضی۔ دھرتی اسمان سبھ خالی ہن۔ ہر چیز مفت اے۔ شہر نہیں، قبرستان لگدا سی ایہہ۔ اک بزرگ سپاہی ڈیوٹی دے رہا سی۔ اسنوں دسیا کہ میں پارلیمینٹ دا میمبر ہاں، مینوں پاکستانی سفارتخانے دا رستہ دسّ دیؤ۔ سپاہی حیران ہو گیا، کیہا - ایم۔پی۔ تاں امریکہ اتے یورپ دی سیر کرن جاندے ہن۔ تسیں ادھر کویں آئے؟ سپاہی نوں وی بھکھ لگی ہوئی سی۔ دوہاں نے ایدھی دے جھولے وچوں بچی ہوئی روٹی ٹماٹراں نال کھادھی۔ کاغذ پتر دیکھ کے سپاہی نے کیہا - اس گڈی وچ جے پیٹرول پوا دیؤ تاں میں تہاڈا ڈرائیور اتے گائیڈ ہووانگا۔ بے گھرے لوک تنبوآں وچ رہِ راے سن۔ بھکھے بچے ہتھ اڈّ کے ایدھی اگے کھلو جاندے۔ ایدھی نے اک اک پروار نوں دو دو سو ڈالر دتے۔ شکرانہ کردیاں آکھدے، ساڈے عرب بھرا تاں آئے نہیں۔ تسیں پاکستانوں ہمدردی کرن آئے۔ ایدھی نے کیہا، “پاکستان دی سلامتی لئی دعا کرو۔”
1983 دے سال سندھ وچ تاناشاہی خلاف لوک روہ اٹھن لگا۔ ایدھی اپر الزام لگے، لاشاں ڈھون دے بہانے ایہہ ہتھیار سپلائی کردا اے۔ ایدھی نے کوئی جواب نہیں دتا۔ پھر سوال ہویا - جے ڈاکواں دے خلاف اے تاں ایدھی ڈاکواں خلاف بیان کیوں نہیں دندا؟ ایدھی نے کیہا، “بچے ڈاکو کیوں بنے، اس دا کارن لبھّ کے علاج کرو۔ ماحول انا خوفزدہ ہو گیا اے کہ سندھ دیاں مسجداں وچ کوئی نماز پڑھن نہیں جاندا۔ جے پولیس اتے فوج دے ہندیاں عامَ آدمی سرکھات نہیں تاں ہتھیار عامَ لوکاں وچ ونڈ دیؤ۔ اوہ اپنی راکھی آپ کر لینگے۔ تہاڈے بنگلے، کاراں تے بینک کھاتے تہاڈے جرماں دا ثبوت ہن۔”
ایدھی نوں پتہ لگدا کہ فلانی تھاں پولیس اتے ڈاکواں وچکار گولیباری ہو رہی اے، اپنی وین سٹارٹ کرکے اتھے پجّ جاندا۔ لاؤڈ سپیکر وچ اعلان کردا، “ایدھی لاشاں اتے زکھمیا نوں لین آیاا اے۔ گولی بند کرو۔” گولیباری بند ہو جاندی۔ دوہاں پاسیاں دے زخمیاں اتے لاشاں نوں لے کے واپس تر پیندا۔ مقابلہ پھیر شروع ہو جاندا۔ رمضان دے مہینے شامیں گھر پرط رہا سی۔ ایدھی نے کار پچھے دو ہتھیاربند بندے شہِ کے بیٹھے دیکھے۔ اپر نگاہ ماری تاں سنیار دی چھت اپر ایکے سنتالی لئی کھلوتے جوان دیکھے۔ گولیاں چلیاں۔ اک نے کیہا - ایدھی صاحب چلے جاؤ، نہیں مارے جاؤگے۔ ایدھی نے کیہا - نہیں جاواںگا۔ ایہہ پھستا وڈھّ ہی دیؤ تاں چنگا۔ چھت توں اک جوان چلایا - بیٹھ جاؤ ایدھی تے نال ہی ہیٹھاں چھال مار دتی۔ گولی اسدے دلّ وچوں دی لنگھ گئی۔ لہو دے پھہارے کندھاں اپر چلے۔ ایدھی دی جان بچاؤندے دو جوان مرے۔ لہو بھجے کپڑے دیکھ کے بلقیس نے پچھیا - ایہہ کی؟ساری گل دسی۔
1986 وچ پھلپین سرکار نے میگساسے اعزاز دین دا فیصلہ کیتا۔ میاں بیوی نے دو دو جوڑے کپڑیاں دے پیک کر لئے۔ جہاز توں اترے تاں استقبال واسطے بینڈ وجع رہا سی۔ اک کار وچ بٹھا کے پنج-تارہ ہوٹل وچ لے گئے۔ ہوٹل دا کمرہ دیکھ کے بلقیس بچیاں وانگ ہر چیز چھوہ چھوہ دیکھن لگی۔ آہ گدے دیکھو، کنے صاف، کنے نرم۔ سرہانہ سنگھ کے تاں دیکھو۔ گلاب دی خوشبو۔ ایہہ گلاب پانی نال کپڑے دھوندے ہونگے۔ آہ پردے دیکھو۔ اک اک نہیں۔ کئی کئی کپڑے اکٹھے سیوں کے بنائے نے۔ ادھر غسل خانے وچ آ کے دیکھو … فرش وچوں چہرہ دسدا اے۔ اوہ گدے تے لیٹی تے جلدی سوں گئی۔ ایدھی فرش تے سوں گیا۔ سویرے اٹھنسار بلقیس کہن لگی - میں اپنے لئی اس نال دا گدا خرید کے لجاوانگی۔ اج ورگی نیند کدی نہیں آئی۔
اعزاز تقریب وقت ہال بھریا ہویا سی۔ میاں بیوی دا نام بولیا گیا۔ دوویں اٹھ کے اس تھاں کھلو گئے جتھے پھلپین اتے پاکستان دے جھنڈے لہرا راے سن۔ پاکستان دا قومی ترانہ گایا گیا۔ صدر نے سنمان-چنہ سونے دا تمغہ تے ویہہ ہزار ڈالر دا چیکّ دتے۔ میا بیوی دوویں رو پئے۔ ہیٹھاں اترے تاں تاڑیاں دی گڑگڑاہٹ نال ہال گونجیا۔ اگلی شام وزیر اعظم کیری اکائنو نے غذا دا سدا دتا۔ ایدھی شانت رہا پر بلقیس خوشی اتے حیرانی نال محل دی ہریک چیز دیکھدیاں آکھدی - اہُ دیکھ ایدھی … اہُ دیکھ … فانوس اتے لائیٹاں جویں اسمان وچ لٹکیاں ہون۔ واپسی تے تھائیلینڈ دے بادشاہ نے سدا دتا، دعوت دتی۔ اس پچھوں بنگلا دیش وچ ایدھی فاؤنڈیشن دی برانچ دا معائنہ کرن چلے گئے۔ پاکستان واپس آ کے کئی مہینے بلقیس سفر دیاں کہانیاں سناؤندی رہندی۔ ہر سویر پچھلی کہانی وچ نواں وادھا ہو جاندا۔ آرمینیاں وچ بھوچال دوران ایدھی فاؤنڈیشن ولوں نبھائی کردار کارن سوویت دیس نے شترقی انعام دتا۔ اک سماگم وچ دھنی سیٹھ نے کیہا - ایدھی کوئی لوک بھلائی نہیں کردا۔ وپار کر راے۔ کسے سیٹھ نوں اس دے کم دی نگرانی تے تینات کرنا چاہیدا اے۔ لوکاں نے اسنوں جتیاں مار کے باہر کڈھ دتا۔ ایدھی نوں خبر ملی، ہسّ کے کیہا - ڈاکو، نیک چلنی دا سرٹیفکیٹ لین آیا سی۔ اس اپر اجیاے الزام لگدے - ایدھی پھٹپاتھاں توں بدچلن عورتاں چکّ کے لے آؤندا اے۔ اس نال وبھچار نوں اتشاہ ملدا اے۔ اوہ ہندواں اتے عیسائیاں ول ودھیک دھیان دندا اے۔ ایدھی آکھدا - دماغی روغن نوں پتہ ای نی ہندا وبھچار کی ہندے۔ مرد اوہناں نال جبر وی کردا اے، پھر الزام لا کے قید وچ بھجوا دندا اے۔ آشرم وچ حاملہ پاگل عورتاں داخل کیتیاں گئیاں ہن۔ رہی گل ہندواں تے ایسائیا دی۔، اسلام مطابق ربّ اک اے۔ عیاش لوکاں کول کئی کئی ربّ ہونگے۔ درکاریاں ہویاں دا ربّ اک اے۔ اک مسلمان ہون دے ناطے مینوں فخر اے کہ میں غیر مسلماناں نوں انا ای پیار کردا جنا مسلماناں نوں۔ میری ایمبولینس صرف غریب دے گھر نہیں جاندی۔ امیر واج ماردے ہن تاں پجدی اے۔ کروڑانپتی بندے اپنے ماپیاں نوں اتھے چھڈّ جاندے ہن، کیونکہ بوجھ بن گئے ہن۔ آکھدے ہن - کوئی تکلیف ہووے، ایدھی صاحب دسنا۔ جہڑے اپنے ماپیاں دا بھار نی چکّ سکدے، ایدھی نوں کی دینگے؟ ملن وی نہیں آؤندے۔ روگیاں اتے یتیماں دی گنتی وچ وادھا ہون لگا تاں کراچی نیشنل ہائیوے تے 65 ایکڑ زمین خرید کے مرداں لئی وکھرا مرکز کھولھ دتا۔ مٹھادار والا کمپلیکس عورتاں واسطے ہو گیا۔ دماغی روگی سبھ توں وڈی مشکل سن۔ اوہ غسل خانے وچ نہ جاندے۔ جتھے دل کردا گند کھلار دندے۔ کھرک کھرک کے جسم چھلّ لیندے۔ جوآں نہ کڈھواؤندے۔ دوائیاں کوئی اثر نہ کردیاں۔ ہر سویر جدوں ایدھی اوہناں نوں اشنان کرواؤن جاندا، رولا پیندا - عیدو بابا آ گیا … عیدو بابا آ گیا۔ وگدے نکاں اتے منہ وچ جھگاں والے بچے اس نوں چمنا چاہندے، جپھی پاؤنا چاہندے۔ ساریاں نوں وارو واری اشنان کروا کے دوائیاں مل کے پرتدا تاں آکھدا - ہر روز حج کر آؤندا ہاں۔ ایدھی دا ورتکنیک دھنی میمن کینسر دا مریض ہو گیا۔ ایدھی نوں بلا کے کیہا - ٹیکے دی سوئی انا درد کردی اے کہ میں گھنٹیاں بدھی تڑپدا رہنا۔ ادوں مینوں تیرے کم دی سمجھ پیندی اے۔ ایدھی نے کیہا - جے انسانیت نہ راے پھیر کوئی کم وی نہیں رہنا۔ آپاں اﷲ دے دائرے توں باہر نہیں جا سکدے۔
اک ہور سیٹھ نے بلایا تے کیہا - توں اپنے لئی تاں کجھ نہیں جوڑیا عیدی۔ ایہہ سوا لکھ روپئے نجی تیرے واسطے ہن، ادارہ واسطے نہیں۔ ایدھی پیسے چھڈّ کے آ گیا۔ اسنے فیصلہ کیتا کہ ہر 25 کلومیٹر دے دائرے؛ وچ ایدھی بھلائی سینٹر کھولھیگا۔ اس واسطے سارے دیس دا دورہ کیتا۔ جھگیاں جھونپڑیاں وچ وسدے عورتاں مرد ٹٹ چکے سن۔ ننگے بچے پاگلاں وانگ ایدھی ول دوڑدے۔ ہؤکا لے کے ایدھی آکھدا - ماروتھل دیاں مستقبل بانیاں۔ شہری لوکاں نوں میرے کپڑے سوہنے نہیں لگدے۔ ایہناں لوکاں نوں میرے کپڑے کنے سوہنے لگدے ہونگے۔ اج میں رنغدار قمیض کاہنوں پاؤنا سی؟ میں اوہ زندگی نہیں جیانگا، جسدا ایہہ سفنہ وی نہیں لے سکدے۔ ایدھی نوں بلوچستان وچ مرکز قائم کردیاں کسے نے دسیا - جدوں کسے بلوچ سردار دی کار جا رہی ہووے تاں تہاڈی ایمبولینس اس توں اگے لنگھن دی گستاخی نہ کرے۔ اتھے ایمبولینس چوری وی ہو سکدی اے۔ تہاڈے بندے اغوا کرکے، پھروتی منگی جا سکدی اے۔ حیران ہویا ایدھی کہن لگا - ایہہ کوئی ہور دیس اے؟ ایہہ میرا پاکستان نہیں؟ اوہو گل ہوئی۔ ایمبولینس چوری ہو گئی۔ ایدھی سردار کول گیا تے جا کے شکایت کیتی۔ بلوچ نے علاقے دے بندے بلا کے کیہا - ایدھی دی گڈی واپس کرو نہیں تاں تہاتھوں پیسے اگراہ کے نویں خرید کے دیاںگا۔ اگلے دن گڈی لبھّ گئی۔
ڈھائی سو مرکز قائم ہو گئے جو وائرلیسّ نیٹورک نال اک دوجے دی پہنچ وچ سن۔ کوریئر کمپنیاں نے اپنیاں سنوجواناں مفت دے دتیا۔ پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائین نے ہر مہینے ڈھائی کوئنٹل ڈاک مفت ڈھون دی پیش کش کیتی، پروان ہوئی۔ کوشش ہندی کہ جس علاقے وچوں دان ملدا، اس نال اسے علاقے نوں سودھا ملدی پر بہت غریب علاقیاں وچ مرکز قائم کرن لئی ایہہ اصول بدلیا جاندا۔
اک ہزار ملازم تنخواہ تے سن پر کل خرچ دا ایہہ دس فیصد سن۔ ایمبولینساں دی گنتی پنج سو ہو گئی۔ ایدھی باراں کروڑ پاکستانیاں دی حفاظت واسطے اٹھے پہر تیار بر تیار۔ پر کوئی ایئرلائین لاش لجان نوں تیار نہیں سی۔ اس واسطے ایدھی ایئر سروس دی لوڑ پئی۔ سال 1988 وچ امریکہ دے سفیر رابرٹ اوکلے نے ہیلیکاپٹر دین دی پیش کش کیتی۔ ایدھی نے کیہا - جے اس نال کوئی شرط جوڑی پھر پروان نہیں، بناں شرط پروان۔ جہاز مل گیا۔
1989 وچ پنجاب دے وزیر اعلیٰ نواز شریف نے سدا بھیجیا۔ ملے۔ شریف نے اسدے مشن دی جانکاری منگی۔ ایدھی نے کیہا - بھلائی کرن توں وڈی ستھر سیاست ہور کوئی نہیں۔ باہرلے دیساں توں گرانٹاں منگنیاں بند کرو۔ پاکستان وچ بہت پیداوار ہو سکدی اے، آتم انحصار ہو جاؤ۔ تنگی کٹّ لؤ۔ باہر دے متھاج نہ بنو۔
حیدرآباد وچ میننگٹیز نام دی بیماری پھیل گئی۔ ایہہ نروس سسٹم نوں جکڑ لیندی۔بخار، سردرد، ریڑھ دی ہڈی دا درد تے کسے کیس وچ موت وی۔ لوک ہڑ وانگ ایدھی مرکزاں ول تر پئے۔ فرانس توں ایمرجینسی پھلائیٹ راہیں 30 لکھ ٹیکے منگوائے تے پاکستانی پھلائیٹاں راہیں مرکزاں وچ سپلائی کیتے۔ سرکار نے شاباش دین توں بناں کجھ نہیں کیتا۔ بے شک ڈھائی سو موتاں ہو گئیاں، پر لکھاں بچ گئے۔ ایدھی دے ولنٹیئر خوش ہوئے، کہن لگے - ہن اسیں پہاڑاں نال ٹکرا سکدے ہاں۔
اک دن اک نوجوان میٹھادار دفتر وچ بڑی حلیمی نال اندر لنگھ آیا، سلام عرض کیتی۔ پتلا سنکھا منڈا سی۔ کہن لگا - جی میرا نام جاوید اے۔ پڑھ لکھ کے میں بینک وچ کلرک لگ گیا ہاں۔ چھ منزلی بسملا عمارت دے تھیہ وچوں تسیں میننوں جیوندا کڈھیا سی۔ تہاڈی دھی الماس نال شادی کراؤن دا اچھک ہاں۔
بلقیس آ گئی۔ اسنے کیہا - الماس نوں دیکھ تاں لے۔ اوہ بولیا- کوئی لوڑ نہیں۔ تسیں ہاں کر دیؤ۔ ڈھولکیاں وجن لگ پئیاں۔ سارے ایدھی نوں پچھن لگے - تہانوں پتہ ہوئےگا، تسیں اپنے جوائی نوں بچاؤن گئے سؤ؟
گیت گائے گئے۔ منگنی دی رسم ہو گئی۔ ٹیلیوژن ولوں سدا آیا کہ میاں بیوی دوویں آؤ۔ ہال کھچاکھچ بھریا ہویا سی۔ درشک کھلو کے ادوں تک استقبال وچ تاڑیاں ماردے راے جدوں تک دوویں اچے ڈائس تے بیٹھ نہ گئے۔
بلقیس نوں سٹیج سیکٹری نے کیہا - ایدھی اپر روشنی پاؤ۔ بلقیس نے کیہا - اوہ روشن اے۔ اس اپر روشنی کی کریگی؟سیکٹری نے پھر کیہا - چنگا اپنے ویاہ بارے دسو۔ بلقیس نے کیہا - ویاہ جوئے وانگ ہندا اے جس وچ کوئی جت جاندا اے کوئی ہار جاندا اے۔ اسیں دوویں جتے۔ کئی وار ایدھی عجب واقعے تے حیران ہندا جنہاں دے کارن پتہ نہ لگدے۔ کالے پل ہیٹھ اک فقیر رہندا سی۔ موت اپرنت پل دے نزدیک دفنا دتا گیا۔ اتھے قبر تے میلہ لگن لگ پیا۔ آواجائی سنکٹ کھڑھا ہو گیا۔ سرکار نے ایدھی نوں کیہا - اس نوں مٹھادار دے قبرستان وچ دفنا۔ دو مہینے بعد جدوں لاش کڈھی، نہ اوہ خراب ہوئی، نہ بدبو آئی۔ دوجی تھاں دفن کر دتی۔
دھوبیگھاٹ پانی دے کنارے اک فقیر رہندا سی۔ کوئی کجھ دے دندا، کھا لیندا۔ اک دن الوپ ہو گیا۔ دو دن بعد دیکھیا نالے وچ مریا پیا اے۔ لاش کڈھی۔ سادے پانی نال نہائی۔ ایمبولینس وچ رکھی تاں ایمبولینس سگندھی نال بھر گئی۔ سارے حیران ہو گئے - ایہہ کی اے۔ اک دن کسے نے خبر دتی - سرکار ایدھی فاؤنڈیشن نوں اپنے ہتھاں وچ لینا چاہندی اے، یعنی کہ نیشنلائیز کرنا۔ ایدھی نے کیہا - ٹھیک ہووےگا۔ میں بلقیس دی چادر وچھا کے دان منگانگا، اک نویں فاؤنڈیشن بنا دیاںگا۔ سارے دلوں ہسدے اتے ہریک ملازم اپنے آپ تے فخر کردا۔
کرکٹ کھڈاری عمران خان نے 12 کروڑ خرچ کے کینسر دے علاج لئی بہت وڈا ہسپتال بنایا۔ کسے کارن ایدھی خلاف اپمان-جنکان ٹپنیاں کر دتیاں۔ پریس ایدھی دا ردعمل لین آ گئی۔ ایدھی نوں پچھیا - کی تہاڈے وچ کوئی شریکیبازی اے؟ ایدھی نے کیہا - بالکل نہیں۔ جو میں کر رہاں اوہی اوہ کر راے۔ جہڑے مریضاں دا میں علاج نہ کر سکیا، عمران کول بھیجانگا۔ اوہ سٹار اے، میں خاک سار، اوہ بادشاہ اے، میں منگتا۔ بادشاہ منگتے نال بحث نہیں کریا کردے، اپمانت نہیں کردے ہندے۔ میں اسدی عزت کراں گا۔ اک ایڈیٹر نے کیہا - مولانا تسیں سرکار خلاف انا کجھ بول جاندے ہو جے اڈیٹر سینسر نہ کرن تاں تہاڈے تے دیس دھروہ دا، بغاوت دا مقدمہ دائر ہو سکدا اے۔ ایدھی ہسّ کے کہندا - لیڈراں نے کنی وار مینوں بے وقوف کیہا اے۔ میں عدالت وچ اخبار لے جاواںگا تے ججّ نوں کہانگا - بے وقوف بندہ بغاوت کرن دے قابل نہیں ہندا۔
بلقیس پچھدی - گلیاں لاشاں سنبھالن ویلے اسیں سبھ نکّ بند کر لیندے ہاں۔ تہانوں بدبو نہیں آؤندی؟ایدھی - میں سمجھداں، ایہہ لاش میری وی ہو سکدی اے، تیری ہو سکدی اے۔ اس دا ستکار کرنا ضروری اے۔
1990 تک 500 ایبولینساں ہو گئیاں جنہاں وچوں 50 سرکاری تے نیم سرکاری ہسپتالاں نوں دان دے دتیاں۔ اک کروڑ لوک راحتَ حاصل کر چکے سن۔ آؤن والے پنج سالاں وچ 800 ایمبولینساں، پنج جہاز تے پنج ہیلیکاپٹر لین دی سکیم سی۔ ایدھی دے پائلٹاں نوں فوج نے سکھلائی دینی پروان کر لئی۔ کئی تیل کمپنیاں نے مفت تیل دی پیش کش کیتی، شہری ہوابازی محکمے نے جہازاں دے سارے ٹیکس معاف کر دتے۔ تیہہ لکھ بچیاں نوں مڑ وسایا گیا۔ اسی ہزار منوروگیاں اتے نشیڑیاں دا علاج کر کے گھر بھیجیا گیا۔ دس لکھ بچے ایدھی فاؤنڈیشن دیاں سکھئت داعیاں دی مدد نال ایدھی میٹرنٹی مرکزاں وچ پیدا ہوئے۔ ویہہ ہزار اوہ بچے بچائے گئے جنہاں نوں لوک سٹّ جاندے سن۔۔۔ چالی ہزار کڑیاں دائیا دا کم سکھ کے پنڈاں وچ روزی کماؤن لگیاں۔ دو لکھ لاوارث لاشاں دفن کیتیاں۔
ایدھی نے بیوی نوں دسیا - میں اپنی وصیت لکھ دتی اے۔ کراچی ہائیوے دے وڈے پلاٹ دے کونے وچ اپنیاں اکٹھیاں قبراں ہونگیاں۔ قبر نزدیک وڈا سارا لواے دا غلہّ جندرا مار کے رکھ دیاںگا۔ تینوں پتے میں مسجد گھٹ گیا ہاں، نماز گھٹ پڑھی اے، پر لوک مینوں فقیر سمجھنگے۔ میرے نال کراماتاں جوڑ دینگے۔ منوروگیاں دے رشتے دار بکسے وچ دان پا کے علاج منگنگے، لمیاں کاراں والے امیر ایکسیڈینٹاں توں بچن لئی چڑھاوے چاڑھنگے۔ تیرا خاوند مرن پچھوں وی لوکاں دیاں جیباں کتریگا۔ اے نہ پوری ٹھگی؟میری ٹھگی چلیگی، لوک سچا سودا کرنگے۔ لکھاں نوں راحتَ ملی، لکھاں نوں ملدی رہیگی۔
جدید میراث
اج پاکستان دے علاوہ اسلامی دنیا وچ وی ایدھی نے اک غیر خود غرض تے محترم شخص دے طور شہرت پائی ا‏‏ے۔ شہرت تے عزت دے باوجود انہاں نے اپنی سادہ زندگی نو‏‏ں ترک نئيں کیا، اوہ سادہ روايتی پاکستانی لباس پہندے نيں، جو صرف اک یا دو انہاں د‏‏ی ملکیت نيں، اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی ملکیت کھلے جوتاں دا اک جوڑا اے، جس نو‏‏ں اوہ سابقہ ویہہ سال تو‏ں استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں۔ تے ایہ وی حقیقت اے کہ ایدھی فاؤنڈیشن دا بجٹ اک کروڑ دا اے جس وچو‏ں اوہ اپنی ذات اُتے اک پیسا وی نئيں خرچ کردے۔ آپ دے بیٹے فیصل دسدے نيں، جدو‏ں افغانستان وچ مرکز دا افتتا ح کيتا جا رہیا سی تاں عملہ نے مہماناں تے صحافیاں دے بیٹھنے دے لئی کرسیاں خرید لاں۔ جدو‏ں ایدھی اوتھ‏ے آئے تاں اوہ اس گل اُتے سخت خفا ہوئے، کیونجے انہاں دے خیال وچ ایہ رقم کسی ضرورت مند د‏‏ی مدد اُتے خرچ د‏‏ی جا سکدی سی۔ اس رات آپ کلینک دے فرش اُتے ایمبولینس دے ڈرائیوراں دے نال سوئے۔
ایدھی فاؤنڈیشن دا مستقب‏‏ل
اج ایدھی فاؤنڈیشن ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن ا‏‏ے۔ ایدھی مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے کہندے نيں، اوہ پاکستان دے ہر 500 کلو میٹر اُتے ہسپتال تعمیر کرنا چاہندے نيں۔ گرچہ انہاں نو‏‏ں احترام دے طور اُتے مولا‏نا دا لقب دتا گیا اے لیکن اوہ ذا‏تی طور اُتے اسنو‏ں پسند نئيں کردے۔ انہاں نے کدی کسی مذہبی اسکول وچ تعلیم حاصل نئيں کيت‏‏ی۔ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں ڈاکٹر کہلوانا پسند کردے نيں، کیونجے انسانیت د‏‏ی خدمات اُتے پاکستان وچ انسٹیٹُٹ آف بزنس ایڈمنسٹلریشن تو‏ں ڈاکٹری د‏‏ی اعزازی سند دتی گئی ا‏‏ے۔ اوہ اس گل نو‏‏ں وی سخت ناپسند کردے نيں جدو‏ں لوک انہاں د‏‏ی یا انہاں دے کم د‏‏ی تعریف کردے نيں۔ اوہ حکومت یا سابقہ مذہبی جماعتاں تو‏ں امداد وی نئيں لیندے کیونجے اوہ سمجھدے نيں کہ انہاں د‏‏ی امداد مشروط ہُندی ا‏‏ے۔ ضیاء الحق تے اطالوی حکومت د‏‏ی امداد انہاں نے ايس‏ے خیال تو‏ں واپس کر دتی سی۔ 1996ء وچ انہاں د‏‏ی خودنوشت سوانح حیات شائع ہوئی۔
1997ء گیہور بک آف ورلڈ ریکارڈ دے مطابق ایدھی فاؤنڈیشن د‏‏ی ایمبولینس سروس دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلاحی ایمبولینس سروس ا‏‏ے۔ ایدھی بذات خود بغیر چھیويں کیتے طویل ترین عرصہ تک کم کرنے دے عالمی ریکارڈ دے حامل نيں۔ تے ریکارڈ بننے دے بعد وی حالے تک انہاں نے چھیويں نئيں لی۔
وفات
8 جولائ‏ی 2016ء نو‏‏ں عبد الستار ایدھی نو‏‏ں شام 5 بجے مُنفِّسہ اُتے رکھیا گیا تے رات 11 بجے اوہ گرداں دے کم چھڈ جانے دے باعث 88 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔ انہاں نے وفات تو‏ں پہلے ایہ وصیت کيتی سی کہ انہاں دے دونے اکھاں ضرور منداں نو‏‏ں عطیہ کر دتی جائے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1437ھ دیاں موتاں گٹھ:1928 دے جم گٹھ:2016 دیاں موتاں گٹھ:ایدھی خاندان گٹھ:پاکستانی آپ بي‏تی نگار گٹھ:پاکستانی امن پسند گٹھ:پاکستانی انسانیت پسند گٹھ:پاکستانی سماجی کارکن گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ہمدرد عوام گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں گٹھ:گجرا‏تی نسل د‏‏ی پاکستانی شخصیتاں گٹھ:لینن امن انعام وصول کنندگان گٹھ:میمن شخصیتاں گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ ریاستی جنازے
گٹھ:پاکستانی گٹھ:کراچی گٹھ:بلقیس ایدھی
عصمت شاہجہاں
عصمت شاہجہان (ولادت: 6 مئی 1963ء) اک پاکستانی سوشلسٹ، فیمینسٹ، سیاسی رہنماء نيں۔ اوہ وومین ڈیموکریٹک فرنٹ د‏‏ی صدر تے عوامی ورکرز پارٹی د‏‏ی ڈپٹی جنرل سیکریٹری نيں۔ اس دے علاوہ اوہ پشتون تحفظ تحریک دا حصہ وی نيں۔ ''' . پاکستان دے عام انتخابات، 2018ء وچ انھاں نے نیشنل اسمبلی دے حلقہ 54 تو‏ں اسلام آباد تو‏ں الیکشن لڑے۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
عصمت د‏‏ی پیدائش خیبر پختونخوا دے ضلع کرک دے دیہات تخت نسراندی دے اک مسلما‏ن پشتون غریب خاندان وچ ہوئی۔ ان دے والد دا ناں رضا خان تے والدہ نا ناں جنت بی بی ا‏‏ے۔ عصمت دا خاندان خدائی خدمتگار، ترقی پسند سیاست نال تعلق رکھدا سی جس نے خان عبدالغفار خان دے عدم تشدد دے نظریے د‏‏ی پیروی کيتی۔ عصمت نے ابتدائی تعلیم تخت نسراندی دے پرائمری سکول (ضلع کرک) ٹنک (وانا) تے سنگھیر (کوہاٹ) تو‏ں حاصل کيتی۔ بعد وچ انھاں نے قانون تے سیاست د‏‏ی ڈگری جناح کالج برائے خواتین، پشاو‏ر تو‏ں حاصل کيتی۔ اعلیٰ تعلیم انھاں نے ہالینڈ د‏‏ی اراسمس یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی۔
عصمت نے ایشین ڈیویلپمنٹ بینک وچ فنانس سپیشلسٹ د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی۔ عصمت دا اک بیٹا سپارلے راویل موسیقار اے تے اک پشتو بینڈ خماریاں وچ گٹار بجاندا ا‏‏ے۔
سیاسی سفر دا آغاز
عصمت نے سیاسی شعور اوائل عمری تو‏ں ہی حاصل ک‏ر ليا سی۔ انھاں نے انقلابی سیاست د‏‏ی بنیاد 1983ء وچ اپنے یونیورسٹی دے ایام تو‏ں ہی رکھ لی سی جدو‏ں ضیاء الحق د‏‏ی آمریت دا دور سی تے طلبہ سیاست پہ پابندی لگائی گئی سی۔ 1986ء وچ انھاں نے ڈیموکریٹک سٹوڈنٹ فیڈریشن نو‏‏ں جوائن کيتا۔ انھاں نے کمیونسٹ پارٹی پاکستان تے متحدہ لیبر فیڈریشن دے نال وی کم کيتا۔ خیبر پختون خوا وچ انھاں نے ڈیموکریٹک وومین ایسوسی ایشن دا سنگ بنیاد رکھیا جو حقوق نسواں دے حقوق د‏‏ی علمبردار تنظیم سی۔
سیاسی نظریہ
عصمت د‏‏ی ساری عمر د‏‏ی جدوجہد ترقی پسند سیاست دے گر گھمدی ا‏‏ے۔ اوہ عدم تشدد د‏‏ی حامی، آمریت تے خانہ جنگی دے خلاف مہماں تے جمہوری تحریکاں دا حصہ رہیاں۔ عوامی ورکز پارٹی تے وومین ڈیموکریٹک فرنٹ ورگی تنظیماں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ پاکستان د‏‏ی نظر انداز ہونے والے محروم لوکاں د‏‏ی مدد کرنا چاہندی نيں۔ اس وچ خواتین، طلبہ، محنت کش تے مذہبی اقلیتاں نال تعلق رکھنے والی عوام شامل نيں۔ انہاں د‏‏ی سیاسی جدوجہد وچ طبقات‏ی جدو جہد، فیمینسٹ جدوجہد تے قومی سوال د‏‏ی جدوجہد شامل نيں۔
وومین ڈیموکریٹک فرنٹ
عصمت، وومین ڈیموکریٹک فرنٹ (ڈبلیو ڈی ایف) دے پلیٹ فارم تو‏ں سوشلسٹ فیمنسٹ تحریک دا آغاز دا ارادہ رکھدی نيں۔ وہ 2018ء تو‏ں وومین ڈیموکریٹک فرنٹ د‏‏ی صدر نيں جسنو‏ں 2018ء دے عورت مارچ دے آغاز دے وقت تشکیل دتا گیا سی۔ وومین ڈیموکریٹک فرنٹ نو‏‏ں بنانے وچ ملک بھر تو‏ں محنت کش خواتین، سیاسی کارکنان، طلبہ تے دانشوراں نے حصہ لیا سی۔ عورت مارچ 2018ء دے دوران، بطور صدر ڈبلیو ڈی ایف ،عصمت نے کہیا کہ وومین ڈیموکریٹک فرنٹ ملک بھر وچ ہونے والے تشدد، جنسی نابرابری، استحصالی دے خلاف رائج قوانین تے پالیسیاں دا دفاع کرے گی۔
سپاگنالو قلع
سپاگنالو قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹلی دے قلعے گٹھ:اٹلی
ضلع شیران
ضلع شیران ترکی دے صوبہ گوموشخانے دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ادرنہ
ادرنہ یورپی ترکی چ تھریس تے بلقان والی تھاں چ صوبہ ادرنہ دا شہر اے۔ ادرنہ کج ویلے تک سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ وی ریا۔ ادرنہ وچ ای سنان دی بنائی ہوئی سلیمیہ مسجد وی ہے۔
ناں
اہدا اصل ناں یونانی بولی دا شبد ہیڈریانوپولس سی جیہڑا اک رومی بادشاہ ہیڈرین دے ناں تے اے۔ ایہ ناں تبدیل ہوکے ترک بولی وچ ادرنہ بنیا۔
مورت نگری
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
چرھی
چرھی (Sorghum bicolor) پنجاب وچ بیجی جاݨ آلی اک عام فصل اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:کعا دا ٹبر گٹھ:فصلاں گٹھ:گھآ گٹھ:گھآ گٹھ:پٹھے گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:زراعت گٹھ:وائی بیجی گٹھ:واہی بیجی
چعنگی
زمین دا اوہ ٹوٹا جیڑا جھاڑھیاں نال پریا ہوۓ یا ایہو جیا جنگل جتھے چاڑھیاں بوتیا اگیاں ہون اونہوں چعنگی، چنگی یا جھنگی کیا جاندا اے۔
چک 6 اک اےایل
چک 6 -1اےایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوۓ نہر 1اےایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1اےایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1اےایل لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
کانورسانو قلع
کانورسانو قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
مٹی
مٹی نمکیات، نامیاتی مادے، گیساں، پانی سار تے اوہناں جانداراں دا گڑھ اے جو بوٹیاں دا جیون بناندے نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مٹی گٹھ:زمینی مظاہر
کنڈیارے
کنڈیارے سمندری جنوراں دی اک برادری اے۔ ایہناں دے پنڈے تے کنڈے ورگے اگڑے ہوندے نیں۔ ایہدے وچ 6,300 ونڈاں نیں تے اینج ایہ کورڈیٹ مگروں سب توں ودی برادری اے۔
غزوہ ذی قرد
غزوہ ذی قَرَد جسنو‏ں عربی وچ : یا  کہندے نيں، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے غزوات وچو‏ں اک اے جو ماہ جمادی الاول سنہ 6 ہجری وچ عیینہ بن حصن فزاری دی سرکردگی وچ غطفان دے سواراں تے مسلماناں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اس معردے وچ دو مسلما‏ن شہید تے دو غطفانی مشرکین ہلاک ہوئے۔
غابہ، ذو قرد تے بیضاء
یہ واقعہ وادی نقمی وچ رونما ہويا جو مدینہ دے شمال مشرق وچ 35 کلومیٹر تے اک قول دے مطابق 12 کلومیٹر دے فاصلے اُتے جبل اسود دی حدود وچ واقع ا‏‏ے۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی اونٹنیاں دی چراگاہ دا نام الغابہ سی تے ایہ علاقہ اج الخلیل کہلاندا اے جو حرم نبوی تو‏ں 6 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
ذو قرد اک آب گاہ اے جو سرزمین غطفان دے قریب واقع ا‏‏ے۔
ذو قرد مدینہ تو‏ں اک روز دے فاصلے اُتے غطفان دے راستے وچ واقع اے ہور کہیا گیا اے کہ مدینہ تو‏ں دو روز دے فاصلے اُتے خیبر دے راستے اُتے واقع ا‏‏ے۔
ذو قرد اک مقام اے جو شام دی جانب تو‏ں، مدینہ تے خیبر دے درمیان تے مدینہ تو‏ں دو روز دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
منطقۂ بیضاء ربذہ دے قریب واقع ا‏‏ے۔
جنگ دا سبب
اس جنگ دا سبب ایہ سی کہ عیینہ بن حصن الفزاری نے ماہ جمادی الاول سنہ 6 ہجری وچ دشمنان اسلام وچ شمار ہونے والے قبیلۂ غطفان دے بعض سواراں دے ہمراہ رات دے وقت مدینہ دے نواح وچ واقع غابہ نامی مقام اُتے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی دودھ دینے والی اونٹنیاں دے ساربان اُتے ـ جس دا تعلق بنو غفار تو‏ں سی ـ (جو روایات دے مطابق ابو ذر غفاری دا بیٹا سی ـ ہر حملہ کیتا تے انہاں نو‏ں قتل کردے انہاں دی زوجہ نو‏‏ں اسیر کردے تے اونٹنیاں نو‏‏ں ہانک کر، نجد دی جانب بھج گیا۔
سلمہ بن اکوع نے دشمناں نو‏‏ں دیکھ لیا جو "ثنیۃ الوداع" دے علاقے وچ اونٹنیاں نو‏‏ں ہانک کر لے جا رہے سن ۔ چنانچہ اس انھاں نے سلع دی چوٹی تو‏ں اہل مدینہ نو‏‏ں مدد دے لئے بلیایا جس دے نتیجے وچ ایہ واقعہ رونما ہويا۔
غزوہ ذی قرد
سلمہ بن اکوع نامی مسلما‏ن نے دشمناں نو‏‏ں دیکھیا تے کوہ سلع دی چوٹی اُتے پہنچ کر مسلماناں نو‏‏ں اطلاع دی تے خود دشمن دے تعاقب وچ روانہ ہويا تے تعاقب جاری رکھیا حتی کہ مسلمین وی انہاں تو‏ں جاملے۔ مسلماناں نے اسیر مسلمہ خاتون تے بعض اونٹنیاں نو‏‏ں دشمن دے ہتھو‏ں تو‏ں چھڑا دتا۔ اس معردے وچ دو مسلما‏ن شہید ہوئے تے دشمن دے دو آدمی ہلاک ہوئے تے باقی دشمن چند اونٹنیاں نو‏‏ں لے ک‏ے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے۔
مروی اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے سب تو‏ں پہلے سلمہ بن اکوع دی فریاد سنی سی چنانچہ آپ(ص) نے اصحاب نو‏‏ں بلیایا تے دشمن دا تعاقب شروع کیتا۔ مسلمین ذی قرد وچ دشمن تک پہنچ گئے۔ جھڑپاں وچ چند اک مسلما‏ن تے چند اک کفار مارے گئے تے دشمن چند اک اونٹنیاں دے ہمراہ قبیلہ غطفان دی پناہ وچ چلے گئے۔ ۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اس معردے دے دوران نماز خوف ادا کيتی۔ الواقدی، المغازی، ج2، ص546.
جنگ دا نتیجہ
مسلماناں نے منطقۂ ذی قرد وچ دشمناں نو‏‏ں آلیا تے مختصر سی جنگ وچ مسلماناں تے کفار وچو‏ں کئی افراد مارے گئے؛ مسلماناں نے غارت شدہ اونٹنیاں تے اسیر خاتون نو‏‏ں بازیاب کرایا۔
غیر شرعی نذر
مسلم خاتون جو رہائی پاسکی سن، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہوئیاں تے آپ(ص) دی اک اونٹنی (= عضباء) دی طرف اشارہ کردے کہیا: جدو‏ں دشمن مینو‏ں اس اونٹنی دے ہمراہ لے ک‏ے جارہے سن تو ميں نے نذر مان لی کہ جے وچ دشمن دے ہتھ تو‏ں رہائی پاواں تو اس اونٹنی نو‏‏ں نحر کراں گی۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اک ملیح تبسم دے نال فرمایا: "تم نے کیتا برا انعام اس اونٹنی دے لئے مقرر کیتا! اس نے تمنيں نجات دلائی تے تساں اسنو‏ں مارنا چاہندی ہو؟؛ بعدازاں آپ(ص) نے سنجیدگی تو‏ں فرمایا: "جے کوئی نذر کسی معصیت تے گناہ اُتے مشتمل ہو یا کوئی شخص کسی ایسی چیز دی نذر مان لے جس دا اوہ مالک نہ ہو، تو نذر صحیح نئيں اے ؛ تے تساں نے ایسی اونٹنی دے نحر کرنے دی نذر منی اے جس دی تساں مالکن نئيں ہو بلکہ اس دا مالک وچ ہاں؛ .(بتحقیق اللہ دی معصیت وچ کوئی نذر نئيں اے تے نہ ایسی چیز وچ جس دی تساں مالکن نئيں ہو، بے شک ایہ میرے اونٹھاں وچو‏ں اک اونٹنی اے )۔ ۔ ۔ رسولی محلاندی لکھدے نيں: "رسول اللہ(ص) نے تبسم کیتا تے فرمایا: نذر ایسی چیز وچ جائز نئيں اے جس دی مالکن تساں نئيں ہو، ایہ اونٹنی میری اے ! جاؤ فی امان اللہ۔ ۔
ابو ذر غفاری تے پیغمبر(ص) دی اونٹنیاں
الواقدی سلمہ بن اکوع تو‏ں نقل کردا اے: عیینہ نے سنہ مورخہ 3 ربیع الثانی سنہ 6 ہجری شب چہار شنبہ نو‏‏ں اسيں اُتے حملہ کیتا تے اسيں چہارشنبہ دے دن رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی قیادت وچ اس دے تعاقب وچ نکلے تے پنجشنبہ نو‏‏ں اسيں مدینہ تو‏ں غائب سن تے دوشنبہ دی شب نو‏‏ں مدینہ پلٹ آئے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں ایام وچ ابن ام مکتوم نو‏‏ں مدینہ وچ بطور جانشین مقرر کیتا سی ۔۔۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی دودھ دینے والی اونٹنیاں دی تعداد 20 سی۔ انہاں وچو‏ں بعض غزوہ ذات الرقاع دے غنائم وچو‏ں سن تے بعض انہاں غنائم وچو‏ں سن جو محمد بن مسلمہ نجد تو‏ں لے ک‏ے آئے سن ۔ اوہ منطقۂ بیضاء تے اس دے اطراف وچ چر رہی سن۔ اس علاقے دی چراگانيں خشک ہوئیاں چنانچہ ساربان اونٹنیاں نو‏‏ں چرنے دے لئے غابہ دے علاقے وچ لے گئے جتھ‏ے کانٹے دار جڑی بوٹیاں تے گھاوہدی کمی نہ سی۔ ساربان ہر روز شام دے وقت اونٹنیاں دا دودھ لے ک‏ے مدینہ آیا کردے سن ۔
ابو ذر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں درخواست کررہے سن کہ انہاں نو‏ں اپنی اونٹنیاں دی دیکھ بھال دی اجازت دتیاں آپ(ص) نے فرمایا: مینو‏ں خدشہ اے کہ اطراف تو‏ں تساں اُتے حملہ آور ہوجان کیونکہ اسيں عیینہ بن حصن تے اس دے رشتہ داراں تو‏ں امن محسوس نئيں کردے تے ساڈا علاقہ انہاں دے مسکن دے قریب واقع ہويا ا‏‏ے۔ ابوذر نے اصرار کیتا تو آپ(ص) نے فرمایا: گویا وچ دیکھ رہیا ہاں کہ تواڈا بیٹا قتل ہوچکيا اے تے تواڈی زوجہ نو‏‏ں اسیر بنایا گیا اے تے تساں اپنی عصا دے سہارے میرے پاس آئے ہوئے۔۔۔ ابو ذر کہندے نيں: حیرت اے کہ ميں نے اصرار کیتا تے خدا دی قسم! اوہی ہويا جو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا سی ۔
جنگ خیبر دی تمہید
جنگ خیبر دے اہ‏م ترین عوامل وچو‏ں اک ایہی غزوہ ذی قرد تے قبیلہ غطفان دے سرغنے عیینہ بن حصن دا شہر مدینہ اُتے حملہ سی ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اس حملے تو‏ں آگہی پانے دے نال ہی مدینہ دے شمال دی جانب لشکرکشی دی جتھ‏ے غابہ دے مقام اُتے (جو شام دی جانب تو‏ں مدینہ دے نواح وچ واقع اے ) ـ مال مویشیاں پالنے دا مقام سی ـ دشمن دے نال جنگ وچ مصروف ہوئے تے مدینہ تے خیبر دے درمیان واقع ذو قرد دے علاقے تک انہاں دا تعاقب کیتا۔ ذو قرد مدینہ تو‏ں دو روز دے فاصلے اُتے سی ۔ چنانچہ اس جنگ نو‏‏ں دو ناماں تو‏ں یاد کیتا جاندا اے: 1) غزوہ غابہ، تے 2) غزوہ ذی قرد۔
اس جنگ وچ دو نکتے خاص طور اُتے قابل ذکر تے توجہ طلب نيں:
ابن اسحاق کہندا اے کہ ایہ معرکہ ربیع الثانی سنہ 6 ہجری وچ جدو‏ں کہ الواقدی دے بقول ربیع الثانی وچ تے ابن سعد دے بقول ربیع الاول سنہ 6 ہجری وچ واقع ہويا۔ اُتے بعض دوسری روایات دے مطابق ایہ معرکہ غزوہ خیبر تو‏ں چند ہی روز قبل انجام پایا۔ ایہ سلمہ بن اکوع دی روایت اے جس نو‏‏ں بخاری، مسلم، طبری، بیہقی، ابن اثیر تے ابن کثیر نے وی تسلیم کیتا اے ؛ سلمہ ذو قرد دی داستان نقل کرنے دے بعد کہندے نيں: اسيں نے اس معردے دے بعد صرف تن دن تک مدینہ وچ قیام کیتا تے بعدازاں رسول اللہ(ص) دے نال خیبر دی طرف روانہ ہوئے۔ ۔
لگدا اے کہ ایہ روایت بخاری تو‏ں قبل مؤرخین دے لئے دستیاب نہ سی کیونکہ ہر اک نے اس واقعے دے لئے اک خاص تاریخ تے مہینے دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ تے پھر چونکہ اس معردے دی زیادہ تر تفصیلات سلمہ بن اکوع نے نقل کيتیاں نيں لہذا زیادہ صحیح تے بہتر ایہی ہوئے گا کہ انہاں ہی دی بیان کردہ تاریخ نو‏‏ں قبول کیتا جائے۔ ۔ ۔ چنانچہ کہنا چاہئے کہ ذو قرد دے واقعے نے تمام کسراں پوری کرداں تے مسلماناں دے پاس خیبر دے نال دھ دو ہتھ کرنے دے سوا کوئی چارہ باقی نہ رہیا۔ کیونکہ ایہ خیبر ہی دے یہودی سن جو جدو‏ں وی موقع پاندے سن اطراف دے قبائل نو‏‏ں مسلماناں دے خلاف اکساندے تے جنگ تے یلغار دے لئے آمادہ کردے سن جس دا نتیجہ مدینہ اُتے اس شہر دے شمال وچ سکونت پذیر جماعتاں دی طرف تو‏ں گاہ بہ گاہ حملےآں دی صورتاں وچ برآمد ہويا کردا سی ۔
مآخذ
گٹھ:غزوات
پرسی برجمین
پرسی برجمین (21 اپریل 1882 - 20 اگست 1961) اک امریکی فزکس گرو سی جنے بوتے دباؤ دی فزکس تے کم کیتا۔ اونہوں 1946 اچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ضلع تھلواں باچکا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔
سربیا دے ہن 25 ضلعے نیں ، جنہاں چوں 7 وئیوودینا چ تے باقی 18 گھبلے سربیا چ نیں ، جدوں کہ اسدے 5 ضلعے جہڑے کہ کوسوو چ واقع سن ہن اک نواں دیس کوسوو اے ۔
سرب بولی ج ضلع نوں اوکروگ آکھیا جاندا اے ، ایہہ انتظامی اصطلاع ہور وی کئی سلاو دیساں جداں روس وغیرہ چ وی ورتی جاندی اے ۔
سربیا دے ضلعےآں دا صدرمقام اس ضلع چ واقع سبتوں وڈا شہر ہندا اے ۔
ضلع تھلواں باچکا سربیا دے 25 ضلعےآں چوں اک اے جہڑا اسدی خودمختار جمہوریہ ووئیودینا چ واقع 7 ضلعےآں چوں اک اے ، اسدا انتظامی مرکز نووی ساد شہر اے ۔
اراگونیز قلع
اراگونیز قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹلی دے قلعے گٹھ:اٹلی
فنکشنل جینومکس
فنکشنل جینومکس "مالیکیولی جیون پڑھت" دی اک ٹہنی اے جیدے چ سیکونسینگ ہویا جینومک ڈیٹا ترتیب دتا جاندا اے تے متعلقہ جین دی تفصیل، اوہدے نالوں بنن آلی پروٹین دی تفصیل تے جین دے کماں بارے دسیا جاندا اے۔
ادمرتیا
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے
ضلع تورل
ضلع تورل ترکی دے صوبہ گوموشخانے دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
رانجھا بدلی
رانجھا بدلی زمین توں 7500 چانن ورے دے پینڈے تے کسوپیا تارہ چرمٹ وچ اک بدلی اے۔ ایہنوں IC1848 وی کیندے نیں۔ ایہدا پنجابی ناں اک پنجابی عشقیہ جنے رانجھے دے ناں تے اے۔ ایدھے نال ای ہیر بدلی اے۔ دوناں دا ناں اکسر کٹھے آندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بدلی گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
چک 292 گ ب
چک 292 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
فرعون کتا
فرعون کتا پرانی افریقی نسل دا اک کتا اے جیہڑا فونیقی سیلراں نال ریندا سی سی تے اوہ ایہنوں مالٹا لے آۓ۔ 1800 وچ جدمں ایہ جزیرہ انگریزاں ہتھ لگیا تے ایہ ہوناں نوں پرانے مصری کوٹھیاں وچ بنیاں کتیاں دیاں مورتاں ورگا لگیا تے اوہناں ایہدا ناں فرعون کتا رکھ دتا۔
ایہ اک مدرے ناپ دا کتا اے جیدے پنڈے وچ اک پدھر اے۔ ایہدا رتہ پؤرا رنگ چٹے چٹاک تے نکے وال ہوندے نیں ایہ سیہ دا شکاری اے اکھ تے کن نوں شکار ویلے ورتدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
جیمز سمنر
جیمز سمنر (19 نومبر 1887 - 12 اگست 1955) اک امریکی کیمسٹری گرو سی جنے انزیم نوں کرسٹل بنایا تے دسیا کہ انزائم اک پروٹین ہوندا اے۔ اونہوں 1946 اچ جان ہوورڈ نارتھراپ تے وینڈل میریڈتھ سٹینلے دے نال کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
ادیجیا
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے
ایسٹینس قلع
ایسٹینس قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹلی دے قلعے گٹھ:اٹلی
ضلع چکرجا
ضلع چکرجا ترکی دے صوبہ گوموشخانے دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ضلع شمدنلی
ضلع شمدنلی ترکی دے صوبہ گوموشخانے دا اک ضلع اے۔
ابو سہل خجندی
ابو سہل خوجندی غزنوی سلطان ابراہیم دا اک فارسی وزیر سی ۔ وزیر بننے تو‏ں پہلے ، ابو سہل نے غزنوی سلطنت دے دیوان وچ خدمات انجام دتیاں تے فیر ابو بکر ابن ابی صالح نے 1059 وچ ابراہیم دے وزر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ اُتے ، بعد وچ ابو سہل ناپسندیدگی وچ پے گئے تے اسنو‏ں قید کر دتا گیا تے اَنھّا کر دتا گیا۔
ضلع شمدنلی
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
ابو سہل خجندی
ذرائع
گٹھ:خجند دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏ی وفیات گٹھ:تاجکستان
ضلع شمدنلی
ہور پڑھو
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
پھل بدلی
پھل بدلی ڈریکو تارہ چرمٹ وچ اک بدلی اے۔ ایس بدلی دی مورت پھل ورگی اے ایس لئی ایہدا ایہ ناں رکھیا گیا اے۔ ایہ اک اوکھی سمجھ وچ آن والی بدلی اے۔ پھل بدلی دے وشکار اک گرم تے لشکدا تارہ اے۔
ایہنوں 15 فروری 1786 نوں انگریز تارہ گرو ولیم ہرشل نے لبیا سی۔
بارلے جوڑ
اسمان دی اٹلس
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
چلی
چلی دکھنی امریکہ دا اک دیس اے جیدا راجگڑھ سانتیاگو اے۔ ایدی تھاں 756950 مربع کلومیٹر اے تے ایدی لوک گنتی 17،224،200 اے۔ ایس دے اتر ول پیرو اے، چڑھدے اتر ول بولیویا تے چڑھدے ول ارجنٹاین اے۔ لیندے ول وڈا سمندر کاہل اے۔ ایتھے ہسپانوی بولی بولی جاندی اے۔
گٹھ:دکھنی امریکہ دے دیس گٹھ:جنوبی امریکہ دے دیس
کانوسا قلع
کانوسا قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
آر این اے
آر این اے ایسے مالیکیولاں دا نا اے جو جین دی کوڈنگ، ڈی کوڈنگ، ستھرائی تے کم چ مدد کردے نیں۔ ڈی این اے دے نال رل کے ایہ نیوکلیک ایسڈ بناندے نیں۔
چک 7 اک اےایل
چک 7 -1اےایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوۓ نہر 1اےایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1اےایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1اےایل لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
سریش پریرا
انہیتج سریش اسانکا پریرا (جنم 16 فروری 1978), جسنوں کہ سریش پریرا کیہا جاندا ہے، ایہہ اک سابقہ کرکٹ کھڈاری ہے، جو کہ سری لنکا کرکٹ ٹیم ولوں انٹرنیشنل کرکٹ کھیڈدا رہا ہے۔ پریرا اک سجے ہتھ دا بلیباز سی اتے اوہ اک چنگا آلراؤنڈر سی۔ اسنے سری لنکا کرکٹ ٹیم لئی تنّ ٹیسٹ میچ اتے 20 ون ڈے انٹرنیشنل میچ کھیڈے ہن۔ اسنے جون 1998 توں دسمبر 2001 تکّ سری لنکائی ٹیم لئی کرکٹ کھیڈی ہے۔ گھریلو کرکٹ وچّ اوہ ستّ وکھ-وکھ ٹیماں لئی کرکٹ کھیڈیا ہے اتے اسنے دسمبر 1995 توں اکتوبر 2009 تکّ گھریلو کرکٹ کھیڈی ہے۔ گھریلو کرکٹ دے زیادہتر میچ اسنے کولمبو تے آدھارت "سنہالی سپورٹس کلبّ" ولوں کھیڈے ہن۔ کرکٹ توں سنیاس لین توں بعد اوہ آسٹریلیا چلیا گیا سی۔
جیون
اہ کولمبو دا رہن والا سی اتے اسنے اپنی سکھیا اسپٹھاناں کالج توں کیتی ہے۔ پریرا نے اپنا پہلا کرکٹ میچ ساراونامتو ٹرافی دوران 17 سال دی عمر وچّ دسمبر 1995 نوں سنہالی سپورٹس کلبّ ولوں کھیڈیا سی۔ 1997–98 دوران اسنے کلّ نوں پہلا درجہ کرکٹ میچ کھیڈے سن۔ اس دوران اسنے کلّ 29 وکٹاں حاصل کیتیاں سن اتے اسدی گیندبازی اوسط 19.03 رہی سی۔ اس سمیں دوران اسنے سری لنکا اے کرکٹ ٹیم لئی وی اپنا پہلا میچ کھیڈیا سی۔
پریرا نے اپنا پہلا ون ڈے انٹرنیشنل میچ 1998 وچّ سنگر ٹرافی دوران کھیڈیا سی اتے اس تو علاوہ اسنے دو میچ بھارتی کرکٹ ٹیم اتے اک میچ نیوزیلینڈ دی کرکٹ ٹیم خلاف کھیڈیا سی۔
حوالے
گٹھ:1978ء دے جم گٹھ:سری لنکا دے کرکٹ کھیڈاری گٹھ:کرکٹ کھیڈاری
ادیس ابابا
ادیس ابابا افریقی دیس ایتھیوپیا دا راجگڑھ اے۔
گٹھ:جغرافیہ
تارہ گچھا
تارہ گچھا یا تارہ بدلی تاریاں دی ٹولی نوں کیندے نیں۔ ایہ آپسی کھچ باجوں نیڑے نیڑے ہوندے نیں۔ ایہ سنگنے تارہ گچھے وی ہوسکدے نے تے کھلے تارہ گچھے وی۔ ترنجن وی اک تارہ گچھا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
سورا بھاسکر
سُوَرا بھاسکر اک بھارتی فلمی اداکارہ ا‏‏ے۔ اس نے زیادہ تر بالی‌وڈ فلماں وچ کم کیتا۔ اپنی بہترین اداکاری د‏‏ی بدولت اسنو‏ں دو مرتبہ اسکرین اعزازات تو‏ں نوازیا تے تن مرتبہ فلم فیئر اعزاز دے لئی نامزد وی کیتا گیا۔
سورا جو اک نیول آفیسر چترپو ادے بھاسکر د‏‏ی بیٹی اے، دہلی وچ پلی بڑھی۔ دہلی یونیورسٹی تو‏ں انگریزی وچ بی اے ڈِگری حاصل کرنے دے بعد جواہر لال نہرو یونیورسٹی وچ ایم اے سماجیات دے لئی داخلہ لیا۔