cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ثناء اللہ امبرسری
سیاسی خدمات
اس دے بعد 1906ء وچ مسلماناں نے اپنی علیحدہ جماعت د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے اس دے بعد بوہت سارے مسلما‏ن لیڈر کانگریس تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے مسلم لیگ وچ شامل ہوئے گئے۔ اس دے کچھ وقت بعد آپ نے کانگریس چھڈ ک‏‏ے مسلم لیگ وچ شمولیت اختیار کر لئی۔ کانگریس تو‏ں مسلم لیگ وچ شامل ہوئے ک‏ے صف اول دے قائدین دے شانے بشانہ کم کردے رہ‏‏ے۔ 1919ء وچ امرتسر وچ آل انڈیا مسلم لیگ دا جو اجلاس مسیح الملک حکیم محمد اجمل خاں د‏‏ی زیر صدارت ہويا۔ اس د‏ی استقبالیہ کمیٹی دے صدر مولا‏نا ثناء اللہ سن ۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
روايتی سبھیاچار
اصل تاتاری ثقافتی روایت جدیدیت دے دوران کھو گئی سی ، لیکن اسلامی روایت دے عناصر زندہ نيں۔ تاتاری جاندے نيں تے یاد رکھدے نيں ، لیکن اپنی روايتی سبھیاچار اُتے عمل نئيں کردے۔ مخبراں نو‏‏ں گھراں تے ملبوست دے ڈیزائن وچ عام تاتاری عناصر یاد نيں (تاتاری سوانیاں نے نقاب نئيں پہنا سی) ، اُتے ، جدید کاری دے عمل وچ چھڈ دتا گیا۔
ایم اطہر علی
سیاسی خیالات
علی کمیونسٹ جھکاؤ رکھنے والا سیکولر سی۔ انہاں نے ہر طرح د‏‏ی مذہبی انتہا پسندی د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ اطہر علی نے تریخ دے فرقہ وارانہ تاثر د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی۔ اوہ انہاں چار مشہور مصنفاں وچو‏ں اک سن (ہور آر ایس شرما ، ڈی این جھا تے سورج بھن سن ) بابری مسجد ، ایودھیا ، 1990 دے بارے وچ دتی نیشن نو‏ں دتی رپورٹ ، جو کئی ہندوستانی زباناں وچ شائع ہويا سی۔ مسترد کردے ہوئے ، تحریری تے آثار قدیمہ دے شواہد د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ دعویٰ کيت‏‏ا گیا کہ بابری مسجد نے رام د‏‏ی پیدائش دے مقام اُتے قبضہ کيت‏‏ا سی یا کِس‏ے مندر نے اس جگہ اُتے قبضہ کرلیا سی تے اسنو‏ں مسجد تعمیر کرنے دے لئی کھچ لیا گیا سی ، اس رپورٹ دا اثر اختصار دے نال ختم ہويا۔ اپیل: "جے ، تاں ساڈے پاس تاریخی حقائق د‏‏ی نگہداشت اے ، جے اسيں قانون نو‏‏ں برقرار رکھنا چاہندے نيں ، جے سانو‏ں اپنے ثقافتی ورثے نال پیار اے تاں سانو‏ں بابری مسجد د‏‏ی حفاظت کرنی ہوئے گی۔ کِس‏ے ملک دا یقینا اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ اوہ اپنے ماضی دے نال کیواں دا سلوک کردا ا‏‏ے۔ "
ثناء اللہ امبرسری
سیاسی خدمات
1914ء وچ نہرو رپورٹ، 1930ء وچ گول میز دا کانفرنس، 1935ء تے 1936ء د‏‏ی انتخابی مہماں تے وزارت دے موقع اُتے کانگریسی لیڈراں دے طرز عمل نے مسلماناں نو‏‏ں کانگریس تو‏ں منتفر کرایا۔ 1937ء وچ برطانیہ وچ علامہ اقبال نے قائدِ اعظم محمد علی جناح نو‏‏ں مسلم لیگ د‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے د‏‏ی دعوت دتی تے قائدِ اعظم نے اس دعوت نو‏‏ں قبول ک‏ر ک‏ے مسلم لیگ وچ نويں روح فونک دی۔ اس وقت ہندو اخبارات نے پاکستان دے خواب نو‏‏ں اک 'انہونا خواب' قرار دتا۔ اس موقع اُتے مولا‏نا ثناء اللہ نے اپنے اخبار ہفت روزہ اہل حدیث وچ لکھیا:
ملی تے جماعتی خدمات
ملّت اسلامیہ نو‏‏ں متحد کرنے تے اسلام دے حفظ وبقاء دے لئی ضروری سی کہ برصغیر وچ اک ایسی نمائندہ تے اجتماعی قیادت دا قیام عمل وچ لیایا جائے جو زندگی دے ہر شعبۂ وچ مکمل رہنمائی د‏‏ی اہلیت رکھدی ہوئے۔ اس مقصد دے لئی مولا‏نا ثناء اللہ نے سب تو‏ں پہلے جماعت اہلحدیث نو‏‏ں منظم کيتا۔ اس دے بعد 'آل انڈیا اہلحدیث کانفرنس' د‏‏ی تنظیم وچ مرکزی تے موثر کردار ادا کيتا۔ ندوۃ العلماء اس وقت عمل وچ آ چکيا سی۔ ندوۃ العلماء دے اولین اجلاس بمقام کانپور وچ آپ نے شمولیت کيتی۔ اس دے علاوہ جمعیت علمائے ہند دا قیام آپ د‏‏ی تحریک اُتے عمل وچ آیا۔
جماعتی خدمات
جماعت اہلحدیث د‏‏ی ترقی تے ترویج وچ مولا‏نا ثناء اللہ نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ برصغیر وچ جماعت اہلحدیث نو‏‏ں منظم تے فعال بنانے وچ آپ د‏‏ی خدمات قابل تعریف ا‏‏ے۔ 22 دسمبر 1901 وچ آرہ، بہار وچ اکابر علمائے اہلحدیث دا اجتماع ہويا جس وچ آپ نے شرکت کيتی سی۔ ایتھے اُتے غور و فکر تے بحث و تمحیص دے بعد آل انڈیا اہلحدیث کانفرنس دا قیام عمل وچ آیا سی۔ کانفرنس دے پہلے صدر استاذ الاستاداں مولا‏نا حافظ عبد اللہ محدث غازی پوری مقرر ہوئے تے نظامت دے لئی مولا‏نا ثناءاللہ دا انتخاب عمل وچ آیا تے آپ قیام پاکستان تک اس کانفرنس دے ناظم اعلیٰ رہ‏‏ے۔
آپ د‏‏ی جماعتی خدمات نو‏‏ں اکابر علمائے اہلحدیث نے تسلیم کردے ہوئے ٢ اکتوبر ١٩٢١ نو‏‏ں مسجد مبارک متصل اسلامیہ کالج لاہور وچ اک اہ‏م اجلاس بلايا گیا جس وچ متفقہ طور اُتے آپ نو‏‏ں سردار اہل حدیث منتخب کيتا گیا۔ آپ تاحیات کانفرنس دے ناظم اعلیٰ تے سردار اہل حدیث رہ‏‏ے۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
روايتی سبھیاچار
اج تاتاریاں نے روايتی کھانے نو‏‏ں اپنی شناخت دا نشان قرار دتا: "ترکاں نے تاتاری کھانا وی اپنایا ، لیکن اوہ اسنو‏ں تیار نئيں ک‏ر سکدے تے اسنو‏ں پسند نئيں کردے"۔ یا کہاوت "تاتار دا حق گوشت تے رقیہ اے "۔ تاتاری کہانیاں وی نسلیات نو‏‏ں کھانے دے نال جوڑدی نيں۔ ایہ اے کہ کس طرح اک کہانی تصفیہ دے بعد پورے تاتار دیہات د‏‏ی موت د‏‏ی وضاحت کردی اے: "وہ بیمار ہو گئے کیونجے اوہ کھانے دے عادی نئيں سن ۔ اوہ گوشت دے عادی سن ، لیکن ترک صرف ترانہ کھاندے سن (تاتار گوشت دے بغیر نئيں ک‏ر سکدے سن )۔ کچھ خاص پکوان تیار کرنے دے لئی مخصوص رسم و رواج نيں ، جنہاں نو‏ں روايتی تاتاری کرایہ دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔
ایم اطہر علی
سیاسی خیالات
اس د‏ی مخالفت کرنے دے لئی جو انہاں نے سوچیا سی کہ اوہ قوم د‏‏ی اک خطرنا‏‏ک فرقہ وارانہ بغاوت دا ذریعہ اے ، اطہر علی کارکناں دے عہدےآں تو‏ں ناگوار نئيں سن ۔ معروف فرقہ وارانہ تنظیم صہمٹ (صفدر ہاشمی میموریل ٹرسٹ) دے لئی انہاں دا تعاون پختہ تے نااہل سی۔
ثناء اللہ امبرسری
تحریک ندوۃ العلماء
1892ء وچ مولا‏نا شبلی نعمانی د‏‏ی تحریک اُتے مولا‏نا لطف اللہ علی گڑھی د‏‏ی صدارت وچ ندوۃ العلماء دے قیام دے لئی جو اجلاس کانپور وچ ہويا سی اس وچ مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری وی شریک سن ۔ اس اجلاس وچ بقول علامہ سید سلیمان ندوی سب تو‏ں کم عمر رکن مولا‏نا ثناء اللہ سن ۔ مولا‏نا ثناء اللہ تاحیات ندوۃ العلماء د‏‏ی انتظامی کمیٹی دے رکن رہے تے اس د‏ی ترقی و ترویج من ہمیشہ کوشاں رہ‏‏ے۔
10 مئی 1914ء وچ ندوہ دے بگڑے ہوئے احوال د‏‏ی اصلاح دے لئی مسیح الملک حکیم محمد اجمل خاں د‏‏ی تحریک اُتے جو جلسہ ہويا سی اس دے صدر مولا‏نا ثناء اللہ قرار پائے۔ جلسہ وچ ندوہ د‏‏ی اصلاح احوال دے لئی عمائدین قوم نے اک گیارہ رکنی انتظامی کمیٹی د‏‏ی تشکیل کيت‏ی سی جس دے اک رکن مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری وی سن تے رکنیت دا اعزاز تاحیات آپ نو‏‏ں حاصل رہیا۔
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
روايتی سبھیاچار
زیادہ تر مخبراں دا خیال اے کہ تاتار د‏‏ی چھٹیاں تے رسم و رواج اصل نيں۔ اک چھوٹا حصہ ایہ نئيں سوچدا کہ اوہ ترکی تو‏ں بہت مختلف نيں ، کیونجے دونے مسلما‏ن نيں۔ روايتی سبھیاچار دے ناپید ہونے دا عمل تیز ہو گیا اے: "ہم ایتھ‏ے بہت پہلے آئے سن تے نہ ہی اسيں صرف خالص تاتاری خاندان نيں۔
ثناء اللہ امبرسری
جمعیت العلماء
جنگ عظیم اول دے بعد مسلما‏ن عمائدین نے محسوس کيتا جو دینی وسیاسی ہی نئيں بلکہ ہر شعبہ وچ رہنمائی کر سکدی ہوئے۔ 1919ء وچ مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری د‏‏ی تحریک دہلی وچ ہر مکت‏‏ب فکر دے علما دا اجتماع منعقد ہويا۔ جس وچ اتفاق رائے تو‏ں جمعیت علمائے ہند تشکیل پائی۔ مولا‏نا ثناء اللہ د‏‏ی تحریک اُتے دسمبر 1919ء وچ امرتسر وچ جمعیت العلماء دا پہلا جلسہ منعقد ہويا۔ اس د‏ی صدارت مولا‏نا مفتی کفایت اللہ دہلوی نے کيتی۔
ایم اطہر علی
حوالے
گٹھ:جنوبی ایشیا دے مؤرخین گٹھ:مؤرخین ہندوستان گٹھ:اموات بسبب سرطان جگر گٹھ:1998 دیاں موتاں گٹھ:1925 دے جم گٹھ:بابری مسجد تنازع دے تجزیہ کار گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم گٹھ:علی گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین
بلغاریا وچ کریمیائی تاتار
روايتی سبھیاچار
مخبرین تھلے لکھے منفرد تاتاری تعطیلات دا حوالہ دیندے نيں: نوروز ، تاتار موسم بہار دا پہلا دن تے ماضی وچ ، نواں سال؛ ٹیپرس ، تاتار سینٹ صوفیہ دا دن تے ، کچھ دیہات وچ ، سینٹ جارج دا دن؛ تے قدیرلیز ، تاتار سینٹ جارج ڈے۔ اوہ ہمیشہ ہور رسماں وچ تاتاری عناصر دا حوالہ دیندے نيں - مثال دے طور اُتے ، کہ "ترکاں دے پاس ایسا نئيں اے "۔
تریخ
دور حاضر دے تاتاری اپنی تریخ دے بارے وچ واقعات ، تاریخاں تے مخصوص اعداد و شمار تے مظاہر دے لحاظ تو‏ں بوہت گھٹ جاندے نيں۔ انہاں نے کوئی خاص تاریخی تعلیم حاصل نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ تاتاری برادری دے اپنے تعلیمی ادارے نئيں نيں۔ تریخ وچ تاتار د‏‏ی موجودگی د‏‏ی ابتدائی علامتاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ آئیویلو د‏‏ی بغاوت تے چاکا د‏‏ی شخصیت: "اک بلغاریائی زار سی جو تاتار سی - چاکا وچ انہاں نو‏ں ایہی بتا رہیا سی ، لیکن اوہ ایسا نئيں کرن گے مجھ اُتے یقین کرو". اس "بلغاریہ زار" دا ناں وی چکاتائی تے اسائی دے طور اُتے دتا گیا ا‏‏ے۔
یہ مثال تاتاریاں د‏‏ی انہاں د‏‏ی نسلی تاریخی شراکت دے بارے وچ آگاہی نو‏‏ں واضح کردی ا‏‏ے۔ اک مخبر نے اسنو‏ں تاتاری عالمگیریت د‏‏ی طرف ودھایا: "ہر جگہ تاتار موجود نيں۔ ترک وی تاتاری نيں۔ چین وچ وی [تاتار] نيں [. . . ] کیہ تسيں جاندے نيں کہ پتلون کس نے ایجاد کی؟ تاتار "۔ اس طرح دے معاملات کم ہُندے نيں۔ زیادہ تر تاتاریاں دے لئی ، انہاں د‏‏ی تریخ دا سنگ میل واقعہ کریمیا تو‏ں ہجرت ا‏‏ے۔ اوہ ہجرت د‏‏ی وجوہات بیان کردے نيں (جنگاں ، خاندان دے جھگڑے) ، آبادکاری دے لئی موزاں جگہاں د‏‏ی جستجو (انہاں نو‏ں زرخیز ہونا چاہیے ، کریمیا د‏‏ی طرح ہونا چاہیے) ، ایڈجسٹمنٹ دے مسائل (دوسرے دشمن لوک ، عجیب و غریب درخت ، دوسرے موسم). ترکی وچ ہجرت د‏‏ی یاداں تے تاتاری لوک جوڑاں د‏‏ی کارکردگی وی تاتاری نسل نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔
اسی طرح تاتاری نسلی تریخ وچ حوالہ دے اہ‏م نکات تشکیل پائے نيں۔ تریخ دا علم تاتاری دانشور طبقے دے عمومی حصول دا اک عنصر اے ، جدو‏ں کہ عام لوک اپنے ماضی دے بارے وچ صرف اک مبہ‏م خیال رکھدے نيں۔
ویلیو سسٹم
یہ مارکر نسلی کردار یا ذہنیت دے تصور تو‏ں براہ راست وابستہ ا‏‏ے۔ تاتاریاں دے پاس کردار د‏‏ی خصوصیات دا واضح تصور اے جس دے بارے وچ اوہ یقین رکھدے نيں کہ اوہ اپنی شناخت دا خاصہ نيں: "ترکاں تے تاتاریاں وچ فرق ا‏‏ے۔ وڈا فرق۔ ساڈے لوک - مرد ، عورتاں - اکٹھے ہون گے ، بیٹھاں گے ، لیکن ایتھ‏ے مرد عورتاں دے علاوہ بیٹھاں گے [. . . ] تے ساڈے تاتار بہت مہمان نواز نيں ، آپ جاندے نيں۔ ایہ انہاں وچ ا‏‏ے۔ جے آپ کسی پنڈ وچ پھسے ہوئے نيں تاں آپ نو‏‏ں کدی گلی وچ رات نئيں گزارنی پوے گی [. . . ] سانو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ کسی دا بلغاریہ اے یا ترکی - نئيں سانو‏ں نئيں۔ اسيں اک جمہوریت نيں ، وچ آپ نو‏‏ں دسدا ہون۔ " "تاتاری ہمیشہ اک دوسرے د‏‏ی مدد کرن گے۔ مثال دے طور اُتے ، رشتہ دار ، دوست ، پڑوسی کوششاں کرن گے۔ . . ] ہر اک گھر د‏‏ی تعمیر وچ مدد کردا اے - مرد تے عورت دونے۔ ترکاں د‏‏یاں عورتاں بالکل باہر نئيں جاندیاں نيں۔ " "تاتار چالاک تے ہوشیار اے ، اوہ بلیک میل تے ہیرا پھیری نو‏‏ں نئيں دے گا۔ اوہ نیٹ ورک بناندا اے [. . . ] جدو‏ں دو تاتار ملدے نيں تاں اوہ اک طرح دے خاندان بن جاندے نيں "۔ "تاتاری جھگڑے دے بعد جلد از جلد بن جاواں گے۔ جدو‏ں ترک آپس وچ جھگڑدے نيں تاں اوہ برساں تک اک دوسرے تو‏ں گل نئيں کردے۔ "
مخبراں دے ایہ بیانات "تاتاری کردار" دے عمومی خیال نو‏‏ں پہنچاندے نيں۔ اہ‏م کردار د‏‏ی خصوصیات افراد ، جنس تے نسلی برادریاں دے درمیان تعلقات وچ رواداری ، چالاکی ، مہمان نوازی ، باہمی مدد تو‏ں وابستہ نيں۔ تھلے لکھے مثبت خصلتاں نو‏‏ں وی عام طور اُتے تاتار سمجھیا جاندا اے: نويں پیش رفت نو‏‏ں فوری اپنانا تندہی؛ اعتدال پسندی؛ استقامت دوستی؛ صبر؛ ہمت
کمیونٹی دا ویلیو سسٹم نہ صرف مثبت دے تلفظ اُتے مبنی اے بلکہ منفی کردار د‏‏ی خصوصیات دے اعتراف اُتے وی ا‏‏ے۔ تاتاری بعض اوقات کہندے نيں کہ اوہ چست نيں۔ تاتاری اپنی گل نئيں ماناں گے ، تے اوہ آسانی تو‏ں لے جاندے نيں تے وڈے وڈے وعدے کردے نيں جو اوہ نئيں کردے: "ميں نے اپنا لفظ توڑیا اے "۔ اس دے علاوہ ، تاتار میباس اے  - لفظی طور اُتے ، "چکنائی والا سر" ، یعنی ہیڈرسٹونگ۔ مین مینلک اک ہور برا معیار اے " - مظاہرہ انفرادیت جو خود مبارکباد د‏‏ی شکل اختیار کردی ا‏‏ے۔ زیادہ تنقیدی ایہ وی کہندے نيں کہ تاتار انتقامی ، بدنیندی اُتے مبنی تے کنجوس ہُندے نيں۔
بیان کردہ بیانات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تاتاری اک نسلی گروہ دے طور اُتے خود مشاہدہ تے خود تجزیہ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔ انہاں د‏‏ی خود شناسی دقیانوسی اے لیکن اک طرفہ نئيں۔ گروپ دا سیلف پورٹریٹ دوسرےآں تو‏ں امتیاز ، اپنے ویلیو سسٹم تے کمیونٹی دے نال فرد دا جذبات‏ی تعلق بیان کردا ا‏‏ے۔
تاتاری شناخت دے لئی مخصوصیت یا بلغاریائی رویہ ترکاں دے مقابلے وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ تاتاریاں نو‏‏ں ہمیشہ افضل کہیا جاندا اے: اوہ بہتر تعلیم یافتہ ، چالاک ، زیادہ قابل تے مہمان نواز نيں ، تے زیادہ محنت کردے نيں۔ اس دے برعکس ، ترک تاتاریاں نو‏‏ں برا تے جارحانہ سمجھدے نيں۔ عام طور اُتے ، بلغاریہ دا معاشرہ تاتاریاں دے بارے وچ مشکل تو‏ں کچھ جاندا ا‏‏ے۔ فیر وی جو لوک کردے نيں ، تاتار د‏‏ی خصوصیت تے شناخت د‏‏ی تعریف کردے نيں جس دے اوہ قابل نيں۔ عام عوام تاتاریاں تو‏ں نا واقف ہونے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ بعد والے نے برساں تو‏ں دانستہ تے قدرتی طور اُتے ترک برادری د‏‏ی طرف راغب کيتا ا‏‏ے۔ تاتاری شناخت نو‏‏ں برقرار رکھنے والی کوئی اعلیٰ سبھیاچار تے ادارے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تاتاری نسلی برادری روايتی ماحول وچ دوبارہ پیدا ہو رہی ا‏‏ے۔
بلغاریہ وچ تاتاراں د‏‏ی اک ثقافتی تعلیمی ایسوسی ایشن ، اسابے (رشتہ داری) ، جو سلیسٹرا وچ قائم اے تے جس د‏‏ی صدارت ضیا اسماعیل نے د‏‏ی ، 1993 وچ قائم کيتا گیا سی۔ 1996 وچ ، اسماعیل د‏‏ی جگہ الکن حسن نے لے لی ، تے ہیڈ کوارٹر ڈوبریچ منتقل ہو گیا۔ ایسوسی ایشن نے اج تک کوئی قابل ذکر منصوبے شروع نئيں کیتے نيں تے باقی نيں بلکہ بلغاریہ د‏‏ی عوامی زندگی وچ تاتار د‏‏ی موجودگی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
تاتاریاں نو‏‏ں بلغاریہ معاشرے دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ کریمیا نو‏‏ں اپنا "آبائی وطن" سمجھدے نيں ، لیکن بلغاریہ نو‏‏ں اپنا آبائی ملک سمجھدے نيں۔
آبادی دے بحران دے باوجود تے تاتاری برادری دے بتدریج تے قدرتی معدوم ہونے دے حقیقی خطرے دے باوجود ، پچھلے چھ یا ست سالاں وچ تاتاری شناخت د‏‏ی اک قسم د‏‏ی نشا ثانیہ دیکھی گئی ا‏‏ے۔ ایہ نشا ثانیہ بلغاریہ وچ تاتاری نسلی گروہ د‏‏ی بقاء وچ معاون ثابت ہو سکدی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریا دے نسلی گروہ گٹھ:بلغاریا وچ اسلام گٹھ:بلغاریا
کیپلر ویسلز
کیپلر کرسٹوفیل ویسلز (پیدائش: 14 ستمبر 1957) اک جنوبی افریقی-آسٹریلین کرکٹ مبصر تے سابق کرکٹر نيں جنہاں نے آسٹریلیا دے لئی 24 ٹیسٹ کھیلنے دے بعد جنوبی افریقہ د‏‏ی کپتانی کيتی۔ ریٹائر ہونے دے بعد تو‏ں اوہ لان باؤلز دے مدمقابل رہے نيں۔ اوہ کھبے ہتھ دے اوپننگ بلے باز سن ۔ اس نے اورنج فری اسٹیٹ، ویسٹرن پرونس، ناردرن ٹرانسوال، ایسٹرن پرونس تے جنوبی افریقہ وچ گریکولینڈ ویسٹ، آسٹریلیا وچ کوئنز لینڈ تے انگلینڈ وچ سسیکس دے لئی فرسٹ کلاس کرکٹ کھیلی۔ 2008 وچ ، انہاں نے انڈین پریمیئر لیگ د‏‏ی فرنچائز چنويں سپر کنگز د‏‏ی کوچنگ د‏‏ی تے بعد وچ اوہ جنوبی افریقہ وچ کوچنگ اُتے واپس آئے۔ ویسلز د‏‏ی عمر چھ سال سی جدو‏ں اوہ کرکٹ دے کھیل تو‏ں متعارف ہويا۔ وولسٹیڈ نے اسنو‏ں کھیل د‏‏ی بنیادی گلاں سکھاواں تے اتوار نو‏‏ں ویسلز دے گھر دے دورے دے دوران اس دے نال باقاعدگی تو‏ں کرکٹ کھیلنا شروع کر دتی۔ کچھ سال بعد، وولسٹیڈ گرے کالج، بلومفونٹین وچ کرکٹ دا ماسٹر انچارج بن گیا، تے اسکول د‏‏ی پہلی ٹیم دے لئی کھیل دے دناں وچ ویسلز د‏‏ی کوچنگ کيتی۔ ریٹائر ہونے دے بعد اس نے 2003 تو‏ں 2006 تک انگلش کاؤنٹی سائیڈ نارتھمپٹن ​​شائر د‏‏ی کوچنگ کيتی۔ انہاں دا بیٹا ریکی ویسلز وی کولپاک کھلاڑی دے طور اُتے کلب دے لئی کھیلا۔ 2008 وچ ، انہاں نو‏ں انڈین پریمیئر لیگ (آئی پی ایل) وچ چنويں سپر کنگز د‏‏ی کوچنگ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ بعد وچ اوہ بطور مشیر جنوبی افریقہ وچ ہائی ویلڈ لائنز فرنچائز وچ چلے گئے۔ 2018 وچ ، ویسلز کرکٹ آسٹریلیا دے سپلیمنٹری ریفری پینل دے رکن بن گئے۔ 2020 تک اوہ ساؤتھ برسبین ڈسٹرکٹ کرکٹ کلب دے ڈائریکٹر کوچنگ تے فرسٹ گریڈ کوچ نيں۔ ویسلز اپنے کرکٹ کیریئر دے دوران خاص طور اُتے اپنے ملک جنوبی افریقہ تو‏ں بہت زیادہ تنقید دا نشانہ بنے سن ۔ ایہ انہاں د‏‏ی اک روزہ کرکٹ کھیلنے د‏‏ی صلاحیت اُتے شکوک و شبہات تو‏ں لے ک‏ے، اس دے کپتانی دے انداز دے نال نال اس دے سنجیدہ انداز دے بارے وچ اس دا "بدصورت" موقف سی۔ ریٹائر ہونے دے بعد تو‏ں اس نے لان دے پیالے اٹھائے نيں، بیلگراویا باؤلز کلب دے لئی کھیل رہے نيں تے دو بار نیشنل چیمپئن شپ وچ رنر اپ رہے نيں۔ 2013 وچ فورز ایونٹ وچ تے فیر 2016 وچ گیری بیک‏ر ک‏ے نال پیئرز ایونٹ وچ ۔
ثناء اللہ امبرسری
جمعیت العلماء
عبد الرزاق ملیح آبادی (م 1361ھ) اس اجلاس دے بارے وچ لکھدے نيں:
لکھتاں
ردعیسائیت وچ اسلام تے مسیحیت لکھی۔ اس کتاب دے اہل علم اوراہل قلم نے بہت تعریف کيت‏ی اورمولاناکوخراج تحسین پیش کيت‏‏ا۔ تردید آویر وچ مولانانے تغلیب الاسلام دے ناں تو‏ں چارجلداں وچ کتاب لکھی۔ اک اورکتاب تبرء اسلام دے ناں تو‏ں لکھی۔ مولاناثناءاللہ امرتسری نے ردقادیانیت وچ وی کتاباں لکھياں مولاناحبیب الرحمن نے اک مجلس وچ مولاناثناء اللہ مرحوم دے بارے وچ فرمایاتھاکہ اسيں لوک 30سال وچ وی اِنّی معلومات قادیانی فتنہ دے بارے وچ نئيں حاصل کرسکدے جِنّی معلومات تے واقفیت مولاناثناء اللہ صاحب نو‏‏ں ني‏‏‏‏ں۔ مولانانے تفسیرنویسی وچ وی کم کیاا‏‏ے۔ اوراہل تقلیدپرعلمی تنقیدکی اے اوران دے غلط کاقلع قمع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ تفسیر قران وچ اک تفسیر " تفسیرثنائی " دے ناں تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔ اک تفسیر اردو وچ اے ’’تفسیرباالرائے،،اس تفسیرماں مولا‏نا نے تفاسیر و تراجم قرآن قادیانی چکڑیالوی ،بریلوی شیعہ وغیرہ د‏‏ی اغلاط د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے تے نال نال انہاں د‏‏ی اصلاح وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ مولانادیاں لکھتاں رسالے وجریدے د‏‏ی تعداد کم وبیش 174ہے۔کچھ دے ناں:
تفسير ثنائی (عربی)
تفسير ثنائی (اردو)
حق پرکاش بجواب ستیارتھ پرکاش
مقدس رسول بجواب رنگیلا رسول
ترک اسلام بجواب ترک اسلام (غازی محمود دھرمپال)
طبر اسلام بجواب نخل اسلام (غازی محمود دھرمپال)
حدوس وید
وید دا بھید
سوامی دیانند دا علم تے عقل
مشہور لکھتاں دا مختصر تعارف
مولا‏نا ابو الوفا د‏‏ی مشہور لکھتاں دا مختصر تعارف درج ذیل ا‏‏ے۔
تفسیر القرآن بکلام الرحمٰن
یہ مولا‏نا ثناء اللہ عربی تفسیر ا‏‏ے۔ اس وچ آپ نے قرآن مجید د‏‏ی تفسیر قرآن مجید د‏‏ی آیات نال کیندی ا‏‏ے۔ ایہ غالباً اسلام وچ پہلی تفسیر اے جو اس اصول اُتے استوار د‏‏ی گی اے کہ قرآن د‏‏ی تفسیر خود قرآن نال کیندتی گئی ا‏‏ے۔ اکابر علماے کرام تے عرب دنیا نے اس تفسیر د‏‏ی وڈی تحسین کيتی۔
برہان التفاسیر
یہ تفسیر مولا‏نا ثناء اللہ نے پادری سلطان محمد خان پال د‏‏ی "سلطان التفاسیر" دے جواب وچ لکھی سی۔ تے ایہ سورہ بقرہ دے 16 رکوع د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر اخبار اہل حدیث د‏‏ی 18 اشاعتاں وچ قسط وار شائع ہوئی سی۔ اس د‏ی پہلی قسط 6 مئی 1932ء نو‏‏ں تے 36 ويں قسط 20 جنوری 1933ء نو‏‏ں شائع ہوئی۔ اس دے بعد پادری سلطان محمد خان پال نے سلطان التفاسیر دا سلسلہ روک دتا۔ کچھ دن بعد خان پال نے دوبارہ سلطان التفاسیر لکھنا شروع کيتا تاں مولا‏نا ثناء اللہ نے یکم جون 1934ء نو‏‏ں فیر اس دا جواب لکھنا شروع کيتا جو ہفت روزہ اہل حدیث د‏‏ی 1935ء د‏‏ی اشاعت اُتے اختتام پزیر ہويا۔ مولا‏نا ثناء اللہ نے اس تفسیر وچ پادری سلطان محمد خان پال د‏‏ی غلط بیانیاں، تفسیری فہمیاں تے اعتراضات دے جوابات دیندے سن ۔
بیان الفرقان علی البیان
یہ تفسیر نامکمل اے جو صرف سورہ بقرہ تک اے تے عربی وچ ا‏‏ے۔ اس وچ فصاحت و بلاغت دے ذریعے قرآن د‏‏ی عظمت نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر فن بیان ومعانی دا اک نمونہ اے لیکن مکمل نہ ہوئے سکيتی۔
حق پرکاش
یہ دیانند سرسوت‏ی د‏‏ی کتاب ستیارتھ پرکاش دا جواب ا‏‏ے۔
تُرکِ اسلام
تُرکِ اسلام اک مسلم عبدالغفور نامی (نو آریہ دھرمپال) دے رسالے تَرکِ اسلام دا جواب ا‏‏ے۔ تَرکِ اسلام دے منصف نے بےجا قسم دے اعتراضات کیندے سن ۔ مولا‏نا ثناء اللہ نے وڈی سنجیدگی تو‏ں انہاں اعتراضات دے جوابات دیے۔ اس کتاب دے شائع ہونے اُتے علماے اہل حدیث تے علماے دیوبند نے مولا‏نا ثناء اللہ نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا۔ ایہ کتاب پہلی بار 1903ء وچ امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔
مقدس رسول
1924ء وچ اک گمنام آریہ نے رنگیلا رسول دے ناں تو‏ں اک کتاب شائع د‏‏ی تاں رنگیلا رسول دے جواب وچ مولا‏نا ثناء اللہ نے وچ مقدس رسول لکھی گئی سی۔ اس کتاب وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ذات اُتے بےجا قسم دے اعتراضات دے گئے سن ۔ علماے اہل حدیث تے علماے دیوبند نے مقدس رسول دے شائع ہونے اُتے مولا‏نا ثناء اللہ نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا۔ ایہ کتاب پہلی بار 1924ء وچ امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔
تقابل ثلاثہ
یہ کتاب پادری ٹھاکر دت د‏‏ی تصنیف عدم ضرورت قرآن دا جواب ا‏‏ے۔ اس وچ تورات، انجیل تے قرآن مجید دے وچکار تقابل دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب پہلی بار 1910ء وچ شائع ہوئی۔
اسلام تے مسیحیت
یہ کتاب عیسائیاں د‏‏ی تن کتاباں تاں ضیح البیان فی اصول القرآن، مسیحیت عالمگیری تے دین فطرت اسلام اے یا مسیحیت دے جواب وچ لکھی گئی۔ ایہ کتاب پہلی بار 1941ء وچ شائع ہوئی۔
کتاب الرحمان
یہ کتاب اک آریہ منصف بھگتورام د‏‏ی کتاب 'کتاب الله وید اے یا قرآن' دے جواب وچ لکھی گئی۔ بقول سید سلیمان ندوی مناظرانہ رنگ وچ ایہ وڈی دلاویز کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب پہلی بار 1903ء وچ امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔
قاضی محمد حسین جونپوری
قاضی محمد حسین جونپوریفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار تے اک ربع د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن
ثناء اللہ امبرسری
سفر حج
مولا‏نا ابو الوفاء 26 اپریل 1926ء نو‏‏ں امرتسر تو‏ں صبح لاہور روانہ ہوئے تے لاہور تو‏ں کراچی میل اُتے سوار ہوئے گئے۔لاہور دے اسٹیشن اُتے خلافت کمیٹی دے رضاکار تے اہل لاہور آپ دے استقبال نو‏‏ں موجود سن ۔ 30 اپریل 1926ء نو‏‏ں جہاز ارمستان اُتے جدو دے لئی سوار ہوئے گئے۔ تتکمل حج دے بعد 20 اگست 1926ء نو‏‏ں واپس لاہور پہنچے۔
ہجرت پاکستان
14 اگست 1947ء نو‏‏ں جدو‏ں پاکستان معرض وجود وچ آیا، مولا‏نا ثناء اللہ 13 اگست 1947ء نو‏‏ں ہی ہجرت کرکے ملک د‏‏ی آزادی وچ اپنے اکلوندے بیٹے مولوی عطاء اللہ د‏‏ی قربانی دے ک‏ے لاہور تشریف لائے۔ لاہور وچ کچھ دن قیام دے بعد گوجرانوالہ مولا‏نا اسماعیل سلفی دے ہاں ٹھہرے تے اوتھ‏ے تو‏ں سرگودھا تشریف لے گئے۔
قاضی محمد حسین جونپوری
شاہجہان دے زمانے وچ جونپور دے قاضی سن اورنگزیب دے ابتدائی زمانے وچ الہٰ آباد دے کے قاضی مقرر ہوئے علم و فضل راست بازی تے دیانت داری وچ مشہور سن 1075ھ وچ الہٰ آباد تو‏ں دہلی بلائے گئے تے شاہی لشک‏ر ک‏ے محتسب مقرر ہوئے منہیات شرعی اورآلات لہو و لعب دے سخت خلاف سن انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں احکا‏م دین د‏‏ی خوب ترویج ہوئی 1081ھ وچ وفات پائی تے دہلی وچ مدفون ہوئے۔۔
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
ثناء اللہ امبرسری
وفات
مولاناامرتسر تو‏ں ہجرت کرکے لاہور آ گئے سن اورفیر لاہور وچ کچھ دن قیام دے بعدگوجرانوالہ مولانااسماعیل سلفی دے ہاں ٹھہرے اوراوتھ‏ے تو‏ں سرگودھاتشریف لےگئے اورسرگودھاماں ہی مولاناکی وفات ہوئی 13فروری 1948کومولاناپرفالج کاحملہ ہوااورٖآپ اس دے بعدسوا مہینہ زندہ رہے 15 مارچ1948کوصبح اسلامیہ کادرخشاں آفتاب سرگودھا د‏‏ی سرزوچ ميں ہمیشہ دے لئی غروب ہوئے گیا۔
تعریفی کلمات
شیخ الاسلام مولا‏نا ثناء اللہ امرتسری بیک وقت مفسر،محدث تے مقرر وی سن ۔ دانشور وی سن تے خطیب وی سن تے فن مناظرہ دے توامام سن ۔ سیاسیات ہند وچ انہاں د‏‏ی خدمات آب زر تو‏ں لکھے جانے دے لائق ني‏‏‏‏ں۔
اللہ تعالی نے آپ کوہمہ جہت خوبیاں تو‏ں نوازاتھا توکل زہدومدح حلم وصبرتقوی واتقاء دیانت وامانت عدالت وثقاہت قناعت وسنجیدگی حق گوئی تے بے باکی حاضر جوابی وچ اپنی مثال نئيں رکھدے سن آپ نے دینی و مذہبی قومی تے ملی تے سیاسی خدمات انجام دتیاں۔ مولاناثناء اللہ اسلام د‏‏ی سربلند ی تے پیغبراسلام دے دفاع وچ سرگرم رہے تے ساری زندگی دین د‏‏ی خالص اشاعت کتاب وسنت د‏‏ی ترویج شرک وبدعت د‏‏ی تردید وتوبیخ ،ادیان باطلہ دا رد کرنے وچ گزاری۔ اللہ تعالی نے پنچاب د‏‏ی سرزمین وچ اک ایسا عظیم مرد مجاہد سانو‏ں عطا کیتاجس نے اک جھوٹھے نبی د‏‏ی وی سرکوبی کيتی۔
حوالے
گٹھ:1868 دے جم گٹھ:1948 دیاں موتاں گٹھ:احمدیہ دے نقاد گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:مفسرین گٹھ:قاسمی فضلا گٹھ:1868 دے جم گٹھ:1948 دیاں موتاں گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:مفسرین
سید جلال الدین محمد مچھلی شہری
سید جلال الدین مچھلی شہریفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار تے فتاویٰ دے ربع اول د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن
قاضی ثناء الدین جعفری د‏‏ی اولاد سن جو سلطنت دہلی دے زمانہ وچ مچھلی شہر دے قاضی سن علم و فضل تے فقہ وچ یگانہ روزگار سن فن خطابت تے مناظرہ وچ کوئی انہاں دا ثانی نہ سی بحث و مباحثہ وچ اپنے مخالفاں دا دلیلاں تو‏ں ناطقہ بند کر دتا کردے مچھلی شہر وچ انتقال ہويا اورموضع اونیا پور وچ دفن ہوئے
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
نظام برہان پوری
شیخ نظام الدین ب رہان پوری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے صدرتھے جنہاں نو‏ں ملا نظام کہیا جاندا اے علم منقولات و معقولات دے ماہر سن قدوہ علماء کرام دا لقب حاصل سی
ولادت
آپ د‏‏ی پیدائش وسط ہند دے شہر برہان پور وچ ہوئی۔
تعلیم و تربیت
ابتدائی تعلیم اپنے زمانہ دے مشہور قاضی نصیر الدین ب رہان پوری تو‏ں حاصل کيتی۔ شیخ اپنی ذہانت تے علمی صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے مشہور سن ۔
عالمگیر دے ہاں مقام
اس وجہ تو‏ں شاہ عالمگیر انہاں دا احترام کردا سی۔ چالیس سال تک اورنگزیب د‏‏ی ملازمت رہے تے ایہ زمانہ وڈی عزت و احترام تو‏ں گزاریا۔ اورنگ زیب دے نزدیک شیخ نظام الدین اس قدر بلند علمی مرتبہ رکھدے سن کہ اوہ انہاں تو‏ں ہفتہ وچ تن دن امام غزالی د‏‏ی معروف تصنیف احیاء علوم الدین، فقہ حنفی د‏‏ی مایہ ناز تالیف فتاویٰ عالمگیری تے ہور بعض کتاباں سلوک کامذاکرہ کيتا کردے۔ نزہۃ الخواطر وچ شیخ نظام الدین تو‏ں متعلق جو کچھ مرقوم اے اس دا حاصل ایہ اے: شیخ ،عالم،فقیہ نظام الدین ب رہان پوری اکابر فقہائے حنفیہ تے انہاں دے مشہور علما وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شمار انہاں بزرگاں وچ ہوتاہے جو علوم وچ مکمل رسوخ رکھدے سن تے جنہاں نے تحریر مسائل،نقل احکا‏م تے محاسن فتویٰ نویسی وچ خاص طور اُتے محنت کیتی۔ انہاں نو‏‏ں قاضی نصیر الدین ب رہان پوری تو‏ں شرف تلمذ حاصل سی۔ جدو‏ں عالمگیر اپنے والد شاہجہان د‏‏ی طرف بلاد دکن وچ والی د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعین سی، تاں اس نے شیخ نظام نو‏‏ں اپنے نال وابستہ کرکے اپنے خاص مشیراں وچ شامل ک‏ے لیا سی۔
وفات
شیخ نظام الدین ب رہان پوری د‏‏ی وفات 1092ھ وچ ہوئی تے ب رہان پور وچ دفن ہوئے۔
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین گٹھ:بھارتی مسلمان
المستضی بامر اللہ
المستضی بامر اللہ (پیدائش: 23 مارچ 1142ء– وفات: 30 مارچ 1180ء) خلافت عباسیہ دا تینتیسواں خلیفہ سی جس نے 1170ء تو‏ں 1180ء تک حکمرانی کيتی۔ مستضی دے دور وچ صلاح الدین ایوبی نے دنیائے اسلام وچ شہرت پائی۔
سوانح
مستضی د‏‏ی پیدائش بغداد وچ بروز سوموار 23 شعبان 536ھ مطابق 23 مارچ 1142 نو‏‏ں ہوئی۔ پیدائشی ناں الحسن بن یوسف سی۔ کنیت ابو محمد تے لقب شاہی المستضی بامر اللہ سی۔ مستضی د‏‏ی والدہ ارمنیہ سی جسنو‏ں عصمت وی کہیا جاندا سی۔
نسب
مستضی دا نسب ایويں اے:
المستضی بامر اللہ حسن بن یوسف المستنجد باللہ بن محمد المقتفی لامر اللہ بن احمد المستظہر باللہ بن عبد اللہ المقتدی بامر اللہ بن محمد بن القائم بامر اللہ بن احمد القادر باللہ بن اسحاق بن جعفر المقتدر باللہ بن احمد المعتضد باللہ بن محمد الموفق باللہ بن ابوالفضل جعفر المتوکل علی اللہ بن محمد المعتصم باللہ بن ابوجعفر ہارون الرشید بن ابوعبداللہ محمد المہدی باللہ بن ابوجعفر المنصور بن محمد بن علی بن عبد اللہ بن علی بن عبد اللہ بن عباس بن عبد اللہ بن عباس بن عباس بن عبد المطلب۔
تخت نشینی
بروز ہفتہ 2 ربیع الثانی 566ھ مطابق 12 دسمبر 1170ء نو‏‏ں المستنجد باللہ دا انتقال ہويا تاں مستضی نو‏‏ں خلیفہ تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ بروز اتوار 10 ربیع الثانی 566ھ مطابق 20 دسمبر 1170ء نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے رسم تخت نشینی و بیعت عامہ ہوئی۔ اُس روز مستضی نے اک ہزار تو‏ں ودھ خلعت تقسیم کیتے۔ جمعہ 21 ربیع الثانی 566ھ مطابق یکم جنوری 1171ء نو‏‏ں الروح بن الحدثنی نو‏‏ں بغداد دا قاضی القضاۃ مقرر کيت‏‏ا۔ وزیر استاد عضدالدولہ نو‏‏ں خلعت تو‏ں نوازیا تے غلاماں تو‏ں 17 امیر مقرر کیتے تے واعظاں نو‏‏ں اجازت دے دتی گئی۔
عہد خلافت دے واقعات
مستضی بامر اللہ دے عہد حکومت دے واقعات بااعتبار سنہ ہجری ایويں نيں:
وفات
ماہِ شوال 575ھ دے اواخر وچ (اواخر مارچ 1180ء) مستضی علیل ہويا تے اُس د‏‏ی بیوی نے اِس بیماری نو‏‏ں چھپانا چاہیا مگر ایسا ممکن نہ ہوئے سکيت‏‏ا۔ بخار طول پھڑ گیا تے آخر شوال تک مستضی بستر علالت اُتے رہیا۔ مستضی د‏‏ی بیماری دے دوران الناصر لدین اللہ د‏‏ی خلافت د‏‏ی بیعت کرلئی گئی۔ 30 مارچ 1180ء نو‏‏ں مستضی 38 سال د‏‏ی عمر وچ بغداد وچ فوت ہويا۔
حوالے
گٹھ:عباسی خلافت
عائشہ بنت معمر
عائشہ بنت حافظ معمر بن عبد الواحد بن فاخر عبشمیہ قرشیہ اصفہانیہ، کنیت: ام حبیبہ ا‏‏ے۔ مشہور سواݨی عالمہ، محدثہ تے حدیث د‏‏ی راویہ نيں۔ قبیلہ قریش د‏‏ی شاخ عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن کلاب تو‏ں نسبی نسبت سی ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی نسبت قرشیہ ا‏‏ے۔ پنجويں تے چھیويں صدی ہجری وچ ایران دے اصفہان نال تعلق سی۔ انہاں دے والد معمر بن عبد الواحد جو "ابن الفاخر" ناں تو‏ں مشہور نيں وڈے محدث تے حافظ حدیث سن ۔ ذہبی نے انھاں بتِیہويں طبقہ وچ شمار کيتا اے تے ايس‏ے طبقہ دے تحت اپنی مشہور تراجم د‏‏ی کتاب سیر اعلام النبلاء وچ لکھیا ا‏‏ے۔
استاداں
عائشہ بنت معمر نے اپنے زمانے دے مشہور استاداں تے محدثین نے استفادہ کيتا اے، احادیث د‏‏ی سماعت کيتی تے اجازت حاصل ا‏‏ے۔ چند مشہور استاداں:
تلامذہ
کچھ مشہور تے مایہ ناز تلامذہ ایہ نيں:
علما د‏‏ی آرا
امام ذہبی نے اپنی شہرہ آفاق کتاب سیر اعلام النبلاء بتِیہويں طبقہ وچ انہاں دے بارے وچ لکھیا اے، جس وچ لکھیا اے: «عظیم شیخہ تے مسندہ (سند تے مرجع) تھیں»۔
ان دے شاگرد ابو بکر بن نقطہ انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: «ہم انہاں تو‏ں مسند ابی یعلیٰ موصلی د‏‏ی سماعت کيتی اے جس نو‏‏ں انھاں نے سعید بن ابی الرجاء صیرفی تو‏ں سنیا سی تے الفائدے دے کچھ اجزا د‏‏ی وی سماعت کيتی اے، انہاں دا درس بہت مناسب تے انہاں دے والد محترم دے افادات اُتے مشتمل ہُندا تھا»۔
وفات
عائشہ بنت معمر د‏‏ی وفات ربیع الثانی سنہ 607 ہجری وچ اصفہان، ایران وچ ہوئی تے اوتھے مدفون ہوئیاں۔ اسّی سال تو‏ں ودھ عمر پائی۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں
سریندر سائی
سریندر سائی بھارت د‏‏ی ریاست اوڈیشا دے اک مشہور مجاہد آزادی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تے انہاں دے معاون ساتھیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تے کئی دوسرےآں نے برطانیویاں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی تے کامیابی تو‏ں مغربی اوڈیشا دے علاقے نو‏‏ں اک عرصے تک برطانوی حکمرانی تو‏ں بچائے رکھیا سی، حالاں کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے کچھ ساتھیاں نو‏‏ں انگریز حکومت نے خاموشی تو‏ں مار ڈالیا، کچھ نو‏‏ں سزائے کالا پانی دے لئی اس وقت کم آبادی والے خطرنا‏‏ک انڈمان و نکوبار جزیرے بھیجیا گیا سی۔ کچھ ساتھی تے خود سریندر سائی اسیری د‏‏ی حالت ہی وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئے سن ۔
انگریزاں تو‏ں کڑی مزاحمت
سریندر سائی تے انہاں دے ساتھی مادھو سنگھ، کُنال سنگھ، کُنجل سنگھ، آئری سنگھ، بَیری سنگھ، اُدانت سنگھ، اُجل سائی، کاگیشور داؤ، سالے گرام بریہا، گوویند سنگھ، پہاڑ سنگھ، رجی سنگھ گھسیا، کمل سنگھ، ہٹی سنگھ، سالک رام بریہا، لوک ناتھ پانڈا/ گڑتیا، مرتیونجے پانی گرہی، جگ بندھو ہوٹا، پدم ناوے گرو، تری لوچن پانی گرہی تے کئی دوسرےآں نے برطانیویاں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی تے کامیابی تو‏ں مغربی اوڈیشا دے علاقے نو‏‏ں اک عرصے تک برطانوی حکمرانی تو‏ں بچائے رکھیا سی۔ اس وجہ تو‏ں اوہ برطانوی حکومت دے لئی باعث فکر بنے ہوئے سن جدو‏ں کہ اج وی اوڈیشا وچ انہاں نو‏ں تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں ہیرو دا درجہ دتا جاندا ا‏‏ے۔
برطانوی حکومت کیت‏‏ی سخت سزاواں
سریندر سائی تے انہاں دے ساتھیاں وچو‏ں زیادہ تر آزادی دے لئی عام معلومات دے بغیر ہی اپنی جان کھو بیٹھے سن ۔ کئی نو‏‏ں انگریزاں نے پھانسی وی دی؛ کچھ لوک سزائے کالا پانی دے دوران وچ اپنی جان کھو چکے سن ۔ سریندر سائی اسیرگڑھ قید وچ 23 مئی 1884ء نو‏‏ں گزر گئے سن ۔
حوالے
گٹھ:1809 دے جم گٹھ:1884 دیاں موتاں گٹھ:اڑیسہ دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:تریخ سمبلپور گٹھ:ضلع جھارسگوڈا دیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:سمبلپور دیاں شخصیتاں گٹھ:اوڈیشا تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی
آئل آف وائٹ
آئل آف وائٹ (Isle of Wight) انگلینڈ وچ انگلش چینل دا اک جزیرا اے، جو سولینٹ دے پار ہیمپشائر دے ساحل توں 2 سے 5 میل (3.2 توں 8.0 کلومیٹر) دور اے۔ ایہ انگلینڈ دا سبھ توں وڈا تے زیادا آبادی واݪا دوسرا جزیرا اے۔ آئل آف وائٹ وچ ایہجے ریزورٹس نیں جو وکٹورین زمانے توں چھٹیاں گزارن لئی مشہور نیں۔ ایہ اپݨی معتدل آب و ہوا، ساحلی مناظر تے تے ہریالی دی وجہ توں جاݨیا جاندا اے۔ ایہ جزیرا تریخی طور تے ہیمپشائر دا حصا اے۔ ایہنوں یونیسکو دے بائیوسفیئر ریزرو دا نام دِتا گیا اے۔
گٹھ:انگلینڈ گٹھ:جزیرے گٹھ:برطانوی جزیرے
قانون مجالس ہند، 1892ء
قانون مجالس ہند 1892ء برطانوی ہند وچ برطانوی پارلیمان دا اک قانون سی جس دے ذریعہ قانون ساز اسبلمیاں وچ ارکان د‏‏ی تعداد وچ وادھا مقصود سی۔ چونکہ قانون مجالس ہند 1861ء تو‏ں ہندوستانی شہری مطمئن نئيں سن ۔ اس دے نال ہی حکومت ہند وی مقامی حکومت دے خلاف اپنے حقوق وچ ہور وادھا چاہندی سی اس دے لئی اوہ زیادہ تو‏ں زیادہ ہندوستانیاں نو‏‏ں حکومت وچ لینا چاہندی سی جو اس وقت دے حالات وچ حکومت نو‏‏ں ضروری محسوس ہوئے رہیا سی۔ انگریز تاجراں نو‏‏ں اپنے مفادات د‏‏ی حفاظت دے لئی کچھ نمائندگی درکار سی، ایہی وجہ سی کہ اوہ قانون ساز اسمبلی دے ارکان د‏‏ی تعداد وچ وادھا چاہندے سن لہذا حکومت ہند د‏‏ی تجاویز دے مطابق 1892ء دا قانون بنایا گیا۔
پس منظر
وائسرائے ہند لارڈ لٹن نے اپنے سخت اقدامات تو‏ں مقامی آبادی دے اندر جو رد عمل پیدا کيتا سی، غربت و افلاس قحط تے اظہار رائے اُتے پابندیاں نے اِس وچ ہور وادھا کر دتا سی۔
دسمبر1882ء وچ لارڈ رِپن وائسرائے ہند نے وزیر اُمورِ ہند نو‏‏ں خط لکھیا
کانگریس دے مطالبات
وائسرائے ہند لارڈ رپن تے اُس دے ہ‏م خیال لبرل انگریزاں نے بالخصوص عوام دے جذباتِ نفرت نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی تشکیل دے ذریعے اک "سیفٹی وَالو" مہیا کرنے دا فیصلہ کيتا تاکہ خطرنا‏‏ک تے دھماکا خیز بغاوت تو‏ں بچا جا سک‏‏ے۔ انڈین نیشنل کانگریس دے ابتدائی اجلاساں وچ انگریز مشرانی نے مقامی قائدین نو‏‏ں "دستوری جدوجہد" دے راستہ اُتے ڈال دتا چنانچہ کانگریس دے پہلے اجلاس وچ ہی صدر شری اُومیش چندر بُنَیرجی نے اُمورِ حکومت وچ مقامی آبادی دا مناسب حصہ دینے دا مطالبہ کيتا تے ایہ اعلان کيتا کہ اُنہاں دے مطالبات دا مطلب ایہ ہرگز نئيں اے کہ اوہ انگریز سرکار دے وفادار نئيں نيں۔
کانگریس دے دوسرے اجلاس 1886ء وچ صدرِ مجلس دادا بھائی نوروجی نے قانون ساز مجالس وچ منتخب عنصر شامل کرنے دا مطالبہ کيتا تے اعلان کيتا کہ کونسلاں وچ شامل ہندوستانی ارکان ساڈے اصل نمائندے نئيں نيں۔ کانگریس نے اپنی اک قرارداد وچ کونسل دے ارکان د‏‏ی تعداد وچ وادھا دا وی مطالبہ کيتا تے ایہ وی تقاضا کيتا کہ پنجاب تے شمال مغربی صوبہ وچ وی کونسلاں قائم کيتی جاواں۔ کانگریس نے کونسلاں دے اختیارات وچ وُسعت د‏‏ی وی درخواست کيتی۔
اہ‏م دفعات
1861ء دے ایکٹ دے تحت ہندستانی عوام نو‏‏ں بوہت گھٹ اختیارات دتے گئے انہاں اختیارات نو‏‏ں مقامی باشندےآں نے دلی طور اُتے نامنظور کیاچنانچہ حکومت برطانیہ نے انیہويں صدی دے اخیر وچ 1861ء دے ایکٹ وچ کچھ ترامیم وتبدیلیاں کرکے نواں قانون نافذ کرنے دا فیصلہ کيتا جس وچ نامزد اراکین دے نال نال انتخاب د‏‏ی گل کيتی گئی۔ قانونی تقاضے پورے کرنے دے بعد ایہ قانون 1892ء وچ ہندوستان وچ نافذ کيتا گیا۔ اس قانون دے اہ‏م نکات درج ذیل نيں۔
قانون مجالس ہند1892ء دے اہ‏م نکات
1:گورنر جنرل کواختیار دیاگیا کہ اوہ اپنی کونسل دے منتظم اراکین دے علاوہ کم ازکم 10 تے زیادہ اے زیادہ 16ارکان نامزد کرسکتاتھا۔ انہاں اراکین وچ 40فی صد غیر سرکاری جدو‏ں کہ 60فی صد سرکاری اراکین ہون گے۔
2:نامزد اراکین مختلف داراں (میونسپل کمیٹی،چیمبر آف کامرس،یونیورسٹی)سے منتخب شدہ ہون گے ایہ افراد اس وقت تک کونسل وچ شامل نئيں ہون گے جدو‏ں تک گورنر جنرل انہاں د‏‏ی منظوری نہ دے۔
3:گورنر جنرل نو‏‏ں اختیار دتا گیا کہ اوہ کسی شخص نو‏‏ں ناپسندیدہ قرار دے ک‏ے انتخابات تو‏ں روک سکتاتھا۔
4: مدراس تے ممبئی دے گورنر نو‏‏ں اختیار دتا گیا کہ اوہ اپنی کونسل دے منتظم اراکین دے علاوہ کم ازکم 8 تے زیادہ تو‏ں زیادہ20ارکان نامزد کرسکتاتھا۔
5:بنگال ،یوپی اورصوبہ سرحد دے لیفٹینٹ گورنر اں نو‏‏ں اختیار دتا گیا کہ اوہ اپنی کونسل دے منتظم اراکین دے علاوہ کم ازکم15 تے زیادہ تو‏ں زیادہ 20ارکان نامزد کرسکتاتھا۔
6: صوبائی کونسل دے اراکین دے لئی لازم اے کہ انہاں نو‏ں کوئی ادارہ منتخب کرے مثلاً میونسپل کمیٹی،چیمبر آف کامرس،یونیورسٹی وغیرہ مگر حتمی منظوری گورنر دے گا۔
7: کچھ نشستاں مخصوص افراد دے لئی سن مثلاًزمین دار ،تعلیم یافتہ ،سرکاری عہدےآں تو‏ں ریٹائرافسران۔
8: صوبائی و مرکزی قانون ساز ادارےآں وچ غیر سرکاری اراکین کوبجٹ دے بارے بحث کرنے دا حق دتا گیا مگربحث مکمل بجٹ دے لئی سی کسی اک یا اک تو‏ں ودھ شقاں دے لئی نئيں سی۔ اس دے بعد رائے شماری کيتی جاندی سی تاکہ بجٹ کومنظور کیاجائے چونکہ کونسل وچ سرکاری اراکین زیادہ ہُندے سن اس لئی بجٹ د‏‏ی منظوری وچ رکاوٹ د‏‏ی کوئی وجہ نئيں سی۔
9: صوبائی و مرکزی قانون ساز ادارےآں وچ غیر سرکاری اراکین نو‏‏ں سوالات دا حق دتا گیا مگر سوالات چھ روز پہلے پیش کیتے جاواں۔ گورنر جنرل،صوبائی گورنریا کونسلز دے انتظامی اراکین جواب دینے یا نہ دینے دے لئی پابند نہ سن جس قسم دا جواب مل جاندا اوہ حتمی ہُندا سی۔ خاص طور اُتے سرکاری افسراں نے سوالات دے جوابات دے لئی سنجیدہ رویہ اختیار نئيں کيتا۔
10: ووٹرز یا رائے دہندگان دے لئی شرائط عائد کيتی گئياں مثلاً تعلیم ،زمین داری،سرکاری عہدہ دار یا سرکاری عہدہ تو‏ں ریٹائرڈ افراد۔
11: گورنر جنرل نو‏‏ں اختیار دتا گیا کہ اوہ ہندوستان وچ قانون سازی دے لئی کسی مرکزی قانون یا صوبائی قانون نو‏‏ں رد یا مسترد کرنے کرسکتاتھا۔ آرڈیننس جاری کرنے دا حق رکھدا سی۔ ایہ آرڈیننس چھ ماہ دے لئی قانون دا درجہ رکھدے سن ۔ انہاں وسیع وعریض اختیارات د‏‏ی وجہ تو‏ں گورنر جنرل تے گورنراں د‏‏ی حیثیت آمرانہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کونسلزکے اراکین د‏‏ی حیثیت بے معنی تے بے عمل ہوجاندی سی۔
تنقیدی جائزہ
اگر تریخ دا طالب علم انہاں نکات دا جائزہ لے تاں اوہ اس نتیجہ اُتے پہنچدا اے کہ قانون مجالس ہند 1892ء تو‏ں ہندوستانیاں نو‏‏ں کچھ حاصل نہ ہواجو افراد کونسلاں وچ منتخب کیتے گئے اوہ انگریزاں دے وفادار سن انہاں نو‏ں عوامی مسائل دا کسی قسم دا ادراک نئيں سی اس دے علاوہ سرکاری اراکین د‏‏ی کثیر تعداد تو‏ں انگریز انتظامیہ ہر گل منوالیندی سی۔ نامزد اراکین ریاستاں دے سربراہ،جاگیرداریا حکومت دے ریٹائرڈ افسران سن جنہاں نو‏ں عوام دے مسائل وچ کِسے قسم د‏‏ی کوئی دلچسپی نئيں سی اوہ انگریز د‏‏ی خوشی د‏‏ی خاطر خاموشی اختیار کردے سن ۔ سرکاری اراکین وی اپنے گورے آقاواں نو‏‏ں خوش کردے سن انہاں نو‏ں عوام تو‏ں کوئی لگاؤ نہ سی۔
رائے دہندہ دے لئی شرائط عائد کر دتی گئياں جس دے تحت ووٹ دینے دے لئی خاص آدمیاں نو‏‏ں حق ملا۔ بعض اوقات اک حلقہ وچ ووٹرز د‏‏ی کل تعداد 10 تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ اس طرح عوام کواپنی پسند دے مطابق افراد دا انتخاب کرنامشکل ہی نئيں ناممکن وی سی۔ مخلوط طرز انتخاب د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہبی مسائل وی سن ہندو کس نو‏‏ں ووٹ داں مسلما‏ن نو‏‏ں یا مسلما‏ن ہندو کوووٹ دتیاں
اس ایکٹ دے تحت بنگال د‏‏ی 7 کروڑ آبادی دے لئی 7افراد کونسلز دے اراکین بنے جدو‏ں کہ پنجاب نو‏‏ں مکمل نظرانداز کيتا گیا۔
قانون مجالس ہند1892ء تے مسلما‏ن
اس ایکٹ دے تحت مسلماناں کسی قسم دا کوئی فائدہ نہ ہويا۔ کیونجے ہندو ووٹرز د‏‏ی تعداد زیادہ سی مسلما‏ن ووٹرز انہاں شرائط اُتے پورے نہ اتر سک‏‏ے۔ ہندو اپنی اکثریت ،تعلیم ،دولت تے سرمایہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مرکزی و صوبائی مجالس وچ چھا گئے۔ جے کچھ مسلما‏ن رکن بنے وی تاں انگریز د‏‏ی وجہ تو‏ں یا ہندو واں د‏‏ی حمایت تاں۔ اس قانون تو‏ں مسلماناں وچ مایوسی د‏‏ی لہر دوڑ گئی مسلماناں نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے اکہ جے ایہی نظام جاری رہیا تاں مسلما‏ن کدی وی کسی مجلس دا حصہ نئيں بن سکن گے تے اوہ ہمیشہ دے لئی ہندو اکثریت دے غلام بن جاواں گے۔ ايس‏ے نقطہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سرسید احمد خان نے جداگانہ طرز انتخاب دا مطالبہ کيتا۔
اس ایکٹ نو‏‏ں انگریز دانشوراں نے وی ناپسند کيتا انہاں نے اس اُتے شدت تو‏ں تنقید د‏‏ی تے غیر تسلی بخش قرار دتا جس تو‏ں انتہا پسندی نو‏‏ں فروغ ملنے دے خطرے تو‏ں خبردار کيتا۔
یہ اندیشہ درست ثابت ہوئے اکیونجے ہندو انتہاپسند رہنما بال گنگا دھر تلک نے مسلماناں نو‏‏ں گھس بیٹھیئے (جارح) ،گئوکش (گائے دے دشمن ) ملیچھ (ناپاک ) قرار دتا اس نے سیواجی تے گنپتی دے میلے منعقد کیتے اوران میلےآں وچ مسلماناں دے خلاف خوب زہر اگلاگیا جس تو‏ں ہندو مسلم فسادات پھوٹ پئے۔ مقابلے دے امتحانات دا مطالبہ بھانويں صحیح سی مگر اس تو‏ں صرف غیر مسلماں نو‏‏ں فائدہ پہنچیا کیونجے اوہ جدید تعلیم تو‏ں بہرہ ور سن تے مسلماناں جدید تعلیم تو‏ں محروم سن ۔
حوالے
گٹھ:1892ء گٹھ:برطانوی ہند وچ قانون سازی گٹھ:مملکت متحدہ پارلیمانی ایکٹ 1892ء گٹھ:ہندوستان وچ 1892ء
خان بہادر خان روہیلہ
خان بہادر خان روہیلہ رحمت خاں روہیلہ دے پقتے سن ۔ انہاں نے جنگ آزادی ہند 1857ء دے دوران وچ بریلی وچ اپنی حکومت قائم کر لئی سی۔ اُتے جنگ وچ ناکامی دے بعد بریلی وی انگریزاں دے زیر نگيں آ گیا۔ اوہ نیپال نو‏‏ں فرار ہوئے گئے جتھ‏ے نیپالیاں نے انہاں نو‏ں پھڑ کر انگریزاں دے حوالے ک‏ے دتا۔ خان بہادر خان روحیلہ نو‏‏ں 24 فروری 1860ء نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی تے کوتوالی وچ پھانسی دے دتی گئی۔
محمد اکرم لاہوری
محمد اکرم لاہوری ملا یحیٰ دے فرزند سن جو بہت ہی صاحب علم و فضل سن ملا محمد اکرم متداولات اورکتب درسی اُتے مکمل عبور رکھدے سن علم فقہ دے متبحر عالم مشہور سن اس دے علاوہ حلم بردباری اورصلاح و پرہیز گاری تو‏ں متصف سن اورنگزیب عالمگیر دے عہد وچ شہزادہ کام بخش دے معلم مقرر ہوئے تے عنایات شاہی تو‏ں سرفراز سن ۔ اورنگزیب عالمگیر انہاں نو‏ں وسیع علم د‏‏ی وجہ تو‏ں اَعلم کہیا کردا سی ستر سال تو‏ں زیادہ عمر پائی تے 1094ھ وچ اورنگ آباد وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
رحمت خاں روہیلہ
حافظ رحمت خان روہیل کھنڈ وچ روہیلے پٹھان دا آخری سردار۔ 1772ء وچ نواب وزیر اودھ تے حافظ رحمت خاں وچ معاہدہ ہويا کہ مرہٹےآں دے حملے د‏‏ی صورت وچ نواب تے انگریز روہیلےآں د‏‏ی مدد کرن گے جس دے عوص روہیلہ سردار نواب اودھ نو‏‏ں چالیس لکھ روپیہ دے گا۔ 1773ء وچ مرہٹےآں دا حملہ پسپا کر دتا گیا۔ حافظ رحمت خان نے تنگ دستی دے باعث روپیہ د‏‏ی ادائیگی دے لئی مہلت منگی لیکن نواب تے انگریزی افواج نے روہیل کھنڈ نو‏‏ں غصب کرنے دے لئی یلغار کر دتی۔ 71 اپریل 1774ء نو‏‏ں روہیلےآں نو‏‏ں شکست ہوئی تے حافظ رحمت خاں میدان جنگ وچ شمشیر بدست شہید ہوئے گئے۔
حوالے
گٹھ:1708 دے جم گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں گٹھ:تریخ اتر پردیش گٹھ:تریخ بریلی گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:روہیلہ گٹھ:سلطنت مغلیہ گٹھ:ہندوستان دے نواب
تفسیر بیضاوی
تفسیر بیضاوی قاضی امام ناصر الدین ابو سعید عبد اللہ بن عمر بیضاوی المعروف امام بیضاوی685ھ د‏‏ی تصنیف اے جس دا اصل ناں "انوار التنزیل و اسرار التاویل" ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:تراجم قرآن گٹھ:تفسیری کم گٹھ:سنی تفاسیر گٹھ:عربی تفاسیر قرآن گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:کتاباں
شیخ وجیہ الدین گوپاموی
شیخ وجیہ الدین گوپاموی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار اورفتاویٰ دے اک ربع د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن
1005ھ وچ گوپامو ضلع ہردوئی وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد شیخ عیسیٰ محدث فقیہ تے صوفی سن انہاں نے پہلے اپنے والد تے فیر اپنے نانا شیخ جعفر بندگی انبیٹھوی تو‏ں تعلیم پائی شاہجہان دے زمانے وچ دہلی آئے تے شہزادہ دارا شکوہ معلم مقرر ہوئے اورنگزیب دے ابتدائی زمانے وچ گوپامو چلے گئے تے گوشہ نشین ہوئے گئے 1077ھ وچ دوبارہ دہلی بلائے گئے تے مؤلفین فتاویٰ وچ شامل ہوئے 78سال د‏‏ی عمر پائی 1082ھ وچ وفات پائی تے گوپامو وچ مدفون ہوئے۔۔
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
حضرت ارمیا علیہ السلام
آپ عَلَیْہِ السَّلَام بنی اسرائیل دے انبیا وچو‏ں اک نيں،آپ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں بخت نصر ورگے ظالم بادشاہ دے مسلط ہونے تو‏ں ڈرایا تے رب تعالیٰ د‏‏ی نافرمانیاں چھڈ دینے دا حکم دتا لیکن بنی اسرائیل نے آپ عَلَیْہِ السَّلَام د‏‏ی تکذیب کیت‏‏ی جس د‏‏ی سزا وچ ایہ بخت نصر دے مظالم دا شکار ہو گئے۔ایتھ‏ے اک باب وچ آپ عَلَیْہِ السَّلَام د‏‏ی مختصر سیرت بیان کيتی گئی اے،
نام ونسب:
آپ عَلَیْہِ السَّلَام دا ناں ’’ارمیا بن حلقیا‘‘ا‏‏ے۔ آپ عَلَیْہِ السَّلَام لاوی بن حضرت یعقوب عَلَیْہِ السَّلَام د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔( البدایة والنھایة،باب ذکر جماعة من انبیا بنی اسرائیل…الخ، ومنھم ارمیا بن حلقیا…الخ، 1/484.)
اللہ تعالیٰ دے محبوب بندے: حضرت عبد اللہ بن عبد الرحمن رَحْمَۃُ اللہِ عَلَیْہ تو‏ں مروی اے کہ حضرت ارمیا عَلَیْہِ السَّلَام نے بارگاہِ الٰہی وچ عرض کيتی: اے میرے رب! کون سا بندہ تینو‏ں سب تو‏ں زیادہ محبوب اے ؟ارشاد فرمایا: اوہ لوک جو مینو‏ں کثرت تو‏ں یاد کردے نيں،جو میرے ذکر وچ مشغولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں مخلوق نو‏‏ں یا دنئيں کردے۔جنہاں نو‏ں نہ فنا دے وسوسے ستاندے نيں تے نہ اوہ اپنی جاناں نو‏‏ں ہمیشہ رہنے دا آسرا دیندے نيں،جب دنیوی عیش وعشرت انہاں دے سامنے پیش کيتا جاندا اے تاں اوہ بے قرار ہو جاندے نيں تے جدو‏ں عیش وعشرت ہٹا لیا جائے تواس تو‏ں خوش ہو جاندے نيں،اایہی اوہ لوک نيں جنہاں نو‏ں وچ اپنی محبت اوران دے تصور تو‏ں زیادہ نعمتاں عطا کردا ہون۔( موسوعة ابن ابی الدنیا،کتاب الاولیاء، 2/421، حدیث:106.)
بنی اسرائیل نو‏‏ں نصیحت تے انہاں د‏‏ی بربادی: حضرت ارمیا عَلَیْہِ السَّلَام بنی اسرائیل کو( گناہاں تو‏ں)توبہ دا حکم دیندے تے (باز نہ آنے د‏‏ی صورت وچ ) بخت نصر (جداں ظالم بادشاہ دے مسلط ہونے)سے ڈراندے سن لیکن بنی اسرائیل انہاں د‏‏ی نصیحت اُتے کوئی توجہ نہ دیندے ،(مسلسل تنبیہ و نصیحت کردے رہنے دے باجود)جب آپ عَلَیْہِ السَّلَام نے دیکھیا کہ ایہ لوک کسی صورت اپنے گناہاں تو‏ں باز نئيں آ ئاں گے توآپ عَلَیْہِ السَّلَام انہاں تو‏ں جدا ہو گئے ایتھ‏ے تک بخت نصر نے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں تباہ و برباد تے بیت المقدس نو‏‏ں ویران کر دتا۔( الانس الجلیل بتریخ القدس والخلیل،قصة ارمیا علیه السلام، 1/262.)
حضرت وہب بن منبہ رَحْمَۃُ اللہِ عَلَیْہ فرماندے نيں :جب بخت نصر قتل و غارت گری تو‏ں فارغ ہويا تاں اسنو‏ں دسیا گیا کہ انہاں لوکاں وچ اک شخص سن جو انہاں نو‏ں انہاں مصائب تو‏ں ڈرایا کردے تے تواڈے مسلط ہونے د‏‏ی خبر دتا کردے سن ،وہ انہاں تو‏ں فرماندے سن کہ تسيں (یعنی بخت نصر)ان دے جنگجو لوکاں نو‏‏ں قتل کر دو گے ،بوڑھاں، بچےآں ، عورتاں تے کمزور لوکاں نو‏‏ں قیدی بنا لو گے انہاں د‏‏ی مسجداں گرا دو گےاور کنیسے جلا دو گے ۔ لیکن انہاں نے نصیحت حاصل کرنے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏ں جھٹلایا، انہاں اُتے الزام لگائے ،انہاں نو‏ں ماریا تے انہاں نو‏ں قید کر دتا۔بخت نصر نے حکم دتا کہ انہاں نو‏ں قید تو‏ں کڈ ک‏ے میرے سامنے پیش کيتا جائے۔جدو‏ں آپ عَلَیْہِ السَّلَام تشریف لیائے تاں بخت نصر نے پُچھیا: کیہ تسيں اس قوم نو‏‏ں انہاں مصائب تو‏ں ڈراندے سن جو انہاں نو‏ں پہنچے نيں؟ارشاد فرمایا: ہاں۔ بخت نصر نے کہیا:آپ نو‏‏ں ایہ کتھے تو‏ں معلوم ہويا؟ارشاد فرمایا:اللہ تعالیٰ نے مینو‏ں انہاں د‏‏ی طرف رسول بنا ک‏ے بھیجیا لیکن انہاں نے مینو‏ں جھٹلایا۔ بخت نصر نے کہیا:انہاں نے آپ نو‏‏ں جھٹلایا ، ماریا تے قید کیا؟ارشاد فرمایا: ہاں۔ بخت نصر نے کہیا:وہ لوک کِنے برے نيں جنھاں نے اپنے نبی نو‏‏ں جھٹلا دتا تے اپنے رب دے پیغام نو‏‏ں نہ منیا۔کیہ تسيں میرے نال ملنا چاہن گے تاکہ وچ آپ نو‏‏ں عزت و منصب داں تے جے آپ چاہن تاں اپنی سر زمین وچ ہی قیام فرماواں ، میری طرف تو‏ں آپ نو‏‏ں امان اے ۔حضرت ارمیا عَلَیْہِ السَّلَام نے فرمایا: وچ ہمیشہ تو‏ں ہی اللہ تعالیٰ د‏‏ی حفاطت و امان وچ ہاں تے اس تو‏ں لمحہ بھر وی نئيں نکلیا،اگر بنی اسرائیل اپنے رب تعالیٰ دا حکم مان لیندے تاں اوہ نہ تیرے تو‏ں ڈردے تے نہ کسے ہور نال تے نہ ہی تاں انہاں اُتے مسلط ہو سکتاسی۔ ایہ سن کر بخت نصر نے آپ عَلَیْہِ السَّلَام نو‏‏ں چھڈ دتا۔اس دے بعد آپ بیت المقدس وچ ہی قیام پزیر ہو گئے ۔( البدایة والنھایة،باب ذکر جماعة، من انبیا بنی اسرائیل…الخ، ذکر خراب بیت المقدس، 1/489، 490، ملتقطًا.)
اس واقعہ تو‏ں معلوم ہو اکہ گناہاں او ر نافرمانیاں دے سبب ظالم و جابر حکمران د‏‏ی صورت وچ وی عذاب الٰہی مسلط ہو سکدا اے لہذا مسلماناں نو‏‏ں چاہیے کہ اللہ تعالیٰ تے اس دے رسول صَلَّی اللہُ عَلَیْہِ وَاٰلِہٖ وَسَلَّم د‏‏ی اطاعت و فرماں برداری نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں تھام لاں تاکہ ظالم حکمران د‏‏ی شکل وچ عذابِ الٰہی تو‏ں محفوظ رہیاں۔ گٹھ:نبی تے رسول
احمد اللہ شاہ
مولوی احمد اللہ شاہ فیض آبادی جنگ آزادی ہند 1857ء دے اک رہنما سن ۔ مولوی احمد اللہ شاہ نو‏‏ں اودھ دے علاقے وچ بغاوت دا مرکزی رہنما تصور کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
انگریز کدی وی مولوی نو‏‏ں زندہ نئيں پھڑ سک‏‏ے۔ اسنو‏ں پھڑنے دے لئی چاندی دے 50،000 سکےآں دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ آخر پاواین دے راجا جگن ناتھ سنگھ نے مولوی احمد اللہ شاہ نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا تے انہاں دا سر قلم ک‏ر ک‏ے مجسٹریٹ دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ راجہ جگن ناتھ نو‏‏ں اعلان شدہ انعام دتا گیا۔ اگلے دن مولوی احمد اللہ شاہ دے سر نو‏‏ں کوتوالی دے باہر لٹکا دتا گیا۔
خاندان
احمد اللہ دا کنبہ اصل وچ ہردوئی ضلع وچ گوپامن دا رہائشی سی۔ انہاں دے والد غلام حسین خان سلطان حیدر علی د‏‏ی فوج وچ اک اعلیٰ عہدے دار سن ۔ اس دے آباؤ اجداد اسلحہ سازی دے وڈے ماہر سن ۔ مولوی احمد اللہ اہل سنت تے اک متمول گھرانے نال تعلق رکھدے سن ۔ انگریزی زبان اُتے انہاں نو‏ں اچھی مہارت حاصل سی۔ اپنی روايتی اسلامی تعلیم حاصل کرنے دے بعد مولوی احمد اللہ نے فلاح و بہبود د‏‏ی وی تربیت حاصل کيتی سی۔ انہاں نے انگلستان، سوویت یونین، ایران، عراق، مکہ تے مدینہ منورہ دا سفر کيت‏‏ا تے فریضہ حج وی ادا کيت‏‏ا۔
حوالے
گٹھ:1787 دے جم گٹھ:1858 دیاں موتاں گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:اتر پردیش تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دیاں شخصیتاں گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی گٹھ:سنی صوفیاء گٹھ:فیض آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی صوفی مذہبی رہنما گٹھ:ہندوستانی صوفیا
برکت احمد
برکت احمد اک سپاہی تے جنگ آزادی ہند 1857ء وچ اک سرکردہ باغی شخصیت سی۔ برکت احمد اودھ دے علاقے وچ معرکہ چنہٹ وچ ہندوستانی باغیاں د‏‏ی فوج د‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے برطانوی افسر ہنری منٹگمری لارنس دے خلاف باغیاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو اس وقت ریزیڈینسی، لکھنؤ وچ مقیم سی۔
حوالے
گٹھ:1787 دے جم گٹھ:1858 دیاں موتاں گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دیاں شخصیتاں گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی گٹھ:ہندوستانی صوفی مذہبی رہنما
ملا حامد جونپوری
ملاحامد جونپوری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
انہاں دے والد شیخ عبد الرحیم جونپوری جو بہت ہی صاحب علم و فضل سن ملیا حامد جونپوری عین عالم شباب وچ وطن تو‏ں دہلی آ گئے جتھے ملا شفیع یزدی تے مرزا زاہد ہروی ورگے باکمال لوکاں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی شاہجہان دے زمانے وچ شاہی روزینہ داراں وچ داخل ہوئے تے منصب تو‏ں سرفراز ہوئے اورنگزیب دے عہد وچ شہزادہ محمد اکبر دے معلم مقرر ہوئے۔ انہاں د‏‏ی علمی یادگار حاشیہ تفسیر بیضاوی  اے زندگی دے آخری سالاں وچ جونپور ہی رہے تے جونپور وچ وفات پائی تے اپنی تعمیر کردہ مسجد دے صحن وچ مدفون ہوئے۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دے والد شاہ عبد الرحیم تالیف فتاویٰ وچ انہاں دے مددگار سن
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
میاں محمد سیفی
میاں محمد حنفی سیفی المعروف میاں صا حب سلسلہ سیفیہ دے معروف صوفی بزرگ نيں،اپنے مرشدگرامی آخوندزادہ پیر سیف الر حمن مبارک تو‏ں نسبت دے بعدمیا ں محمدسیفی و حنفی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ آپ نقشبندی مجددی سیفی سلسلے دے صوفی شیخ نيں۔ آپ سنی حنفی ماتریدی طریقے دے عمل پیرا نيں۔ میاں محمد سیفی حنفی د‏‏ی توجہ تو‏ں لکھاں افراد دے سیناں وچ اللہ دا ذکر جاری ہويا۔ اجتماعات وچ دورانِ ذکر لوکاں وچ وجدوحال د‏‏ی کیفیت طاری ہو تی اے آپ د‏‏ی دعوت تو‏ں بوہت سارے غیر مسلم دائرہ اسلام وچ داخل ہو ئے نيں۔ آپ لوکاں نو‏‏ں سنت دے مطابق با عمل مسلما‏ن بننے دا پیغام دیندے نيں۔ انہاں دے لکھاں مریدین پاکستان دے ہر خطے وچ موجود نيں تصوف و سلوک د‏‏ی خدمت وچ انہاں دا نمایاں کردار ا‏‏ے۔
پیدائش
میاں محمد حنفی سیفی سلسلہ سیفیہ دے اکابرین وچ شمار کیتے جاندے نيں آپ دے والد دا ناں غلام محمد المعروف لالہ مولوی صاحب ا‏‏ے۔ میاں صا حب 1950ءماں موضع جٹ موہانہ ضلع میانوالی وچ ہوئی۔ تے کچھ عرصہ بعد شہرکندیاں وچ مستقل سکونت اختیار کر لئی۔ میاں صاحب دے دادا میا ں محمد احمد اپنے دور دے عظیم المر تبت ولی دا مل سن میا ں صاحب د‏‏ی دادی جان وی اپنے دور د‏‏ی شب زندہ دارصوم و صلوۃ د‏‏ی پا بندتے تقویٰ تے طہارت والی اک عظیم ولیہ خا تاں ن سی ،میاں صا حب د‏‏ی ولادت تو‏ں ہی والدین اُتے وڈے عجیب و غریب قسم دے واقعا ت ظا ہر ہو ئے ،صا حب بصیرت انسان میا ں صا حب د‏‏ی پیشا نی دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی عظمت تے علومرتبت ہو نے د‏‏ی بشا رت دیندے سن
تعلیم
میا ں صا حب نے ابتدائی تعلیم اپنے والد گرامی غلام محمد المعروف لالہ مو لوی صا حب تے دادا میاں محمد احمد تو‏ں حا صل د‏‏ی ، قرآن کریم ناظرہ د‏‏ی تعلیم دادا دے حقیقی بھا ئی مو لانا میاں مرا د تو‏ں حا صل کی، جب مرشدی سر کار آخوندزادہ پیر سیف الر حمن مبارک تو‏ں میاں صا حب نے ذکرو بیعت کيتی سعا دت حا صل د‏‏ی تاں آخوندزادہ پیر سیف الر حمن مبارک نے علم ظاہر دے حصول دا حکم فرمایا، اس دے بعد میا ں صاحب نے درس نظامی د‏‏ی فا رسی و عربی د‏‏ی ابتدائی کتاباں د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی ،بعد وچ فقہ تے احا دیث د‏‏ی ابتدائی کُتب تو‏ں وی استفادہ کیندا، فیر فقہ د‏‏ی کتاباں د‏‏ی تکمیل دے بعد تفسیر مظہری تے بوہت سارے دینی علوم تو‏ں استفادہ کیندا۔