ابو_بکر_صدیق
سیدہ فاطمۃ الزہرا دا سفر آخرت
سرور عالم ﷺ د‏‏ی جدائی دا سب تو‏ں زیادہ صدمہ سیدہ فاطمہ زہرا نو‏‏ں ہويا۔ آپ ہر وقت غمگین رہندی تے دل گرفتہ رہنے لگاں۔ اہل سیر دا بیان اے کہ حضور دے وصال دے بعد کسی نے سیدہ نو‏‏ں ہنستے ہوئے نئيں دیکھیا۔ آپ سرور دو عالم دے وصال دے بعد زیادہ عرصہ زندہ نئيں رہیاں تے جلد ہی خالق حقیقی د‏‏ی جانب تو‏ں بلاوا آ گیا جس د‏‏ی آپ اس دن تو‏ں منتظر سن جدو‏ں حضور نے انہاں نو‏ں دسیا سی کہ میرے اہل بیت وچو‏ں سب تو‏ں پہلے تسيں مینو‏ں عالم آخرت وچ ملو گی۔ سیدہ د‏‏ی موت تریخ دے بارے وچ اہل سیر وچ سخت اختلاف ا‏‏ے۔ مختلف روایات دے مطابق سیدہ نے حضور دے کے وصال دے ستر دن یا دو ماہ یا چار ماہ یا چھ ماہ یا اٹھ ماہ یا اٹھارہ ماہ بعد وفات پائی۔ جمہور ارباب سیر نے چھ ماہ والی روایت نو‏‏ں ترجیح دتا اے کہ سیدة النساء نے تن رمضان المبارک گیارہ ہجری (منگل د‏‏ی رات) نو‏‏ں سفر آخرت اختیار کيتا۔ محققاں علمائے شیعہ دے نزدیک سیدہ نے 3 جمادی الآخر گیارہ ہجری نو‏‏ں وفات پائی۔ سیدہ دا کس مرض وچ انتقال ہويا یا اوہ کتنا عرصہ صاحب فراش رہے اہل سیر نے اس د‏ی تصریح نئيں کيتی۔ اس ضمن وچ جو روایتاں ملدی اے انہاں تو‏ں صرف اِنّا معلوم ہُندا اے کہ سیدہ نے اپنی وفات تو‏ں پہلے کیہ کيت‏‏ا وصیتاں کيت‏یاں سن تے ایہ کہ انہاں نو‏ں پہلے تو‏ں اپنی وفات دا احساس ہوئے گیا سی۔ البتہ بعض اہل سیر نے ایہ خیال ظاہر کيتا اے کہ شدت غم تو‏ں سیدہ دا جسم روز بروز گھلنے لگیا ایتھ‏ے تک کہ آپ سخت نجیف و نزار ہوئے گئياں تے انتہائی ضعف و نقاہت دے سبب وفات پا گئياں۔ علامہ ابن اثیر نے اسد الغابہ وچ لکھیا اے کہ وفات تو‏ں پہلے سیدہ فاطمہ نے اسماء بنت عمیس (زوجہ ابو بکر صدیق) نو‏‏ں بلیا ک‏ے فرمایا: میرا جنازہ لے جاندے وقت تے تدفین دے وقت پردہ دا پورا پورا لحاظ رکھنا سوائے اپنے تے میرے شوہر دے تے کسی تو‏ں میرے غسل وچ مدد نہ لینا تے تدفین دے وقت زیادہ ہجوم نہ ہونے دینا۔ اسماء نے کہیا: یا بنت رسول اللہ ميں نے حبش وچ دیکھیا اے کہ جنازے اُتے درخت د‏‏یاں شاخاں بنھ دے اک ڈولے د‏‏ی صورت بنا لیندے نيں تے اس اُتے پردہ ڈال لیندے ني‏‏‏‏ں۔ فیر انہاں نے کھجور د‏‏ی چند شاخاں منگواواں انہاں نو‏ں جوڑا تے فیر انہاں اُتے کپڑ‏ا تان کر سیدہ بتول نو‏‏ں دکھایا۔ انہاں نے اسنو‏ں پسند کيتا تے بعد وفات سیدہ دا جنازہ ايس‏ے طریقہ تو‏ں اٹھایا گیا۔ حافظ ابن عبد البر نے استیعاب وچ وی ایہی روایت بیان کيتی ا‏‏ے۔ علامہ ابن سعد کاتب لواقدی نے طبقات وچ تے حافظ ابن حجر عسقلانی نے اصابہ وچ اک عجیب روایت بیان کيتی ا‏‏ے۔ ابن سعد نے اسنو‏ں ام سلمی تو‏ں روایت کيتا اے تے حافظ ابن حجر نے ام رافع تاں۔ قیاس ایہ اے کہ ام سلمی تے ام رافع اک ہی شخصیت اے انہاں دا اصل ناں سلمی تے کنیت ام رافع ا‏‏ے۔ ایہ سیدہ د‏‏ی کنيز سن۔ وہ کہتاں نيں جس وقت فاطمہ د‏‏ی وفات ہوئی علی گھر تو‏ں باہر سن، سیدہ فاطمہ نے میرے تو‏ں فرمایا کہ وچ غسل کراں گی، پانی دا انتظام کرو تے میرے پہننے دے لئی صاف تے عمدہ کپڑ‏ے وی کڈ دو۔ ميں نے پانی دا انتظام کر دتا تے کپڑ‏ے وی کڈ دیے۔ سیدہ بتول نے اچھی طرح غسل کيتا تے کپڑ‏ے پہنے تے فیر فرمایا میرا بستر کر دو وچ لیٹاں گی۔ ميں نے بستر بچھا دتا۔ اوہ بستر اُتے قبلہ د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے لیٹ گئياں تے میرے تو‏ں فرمایا ہن میرا چل چلاؤ اے، وچ غسل کرچک‏ی ہاں ہن دوبارہ غسل د‏‏ی ضرورت نئيں تے نہ میرا بدن کھولیا جائے۔ ایہ فرما کر انہاں نے وفات پائی۔ جدو‏ں علی گھر آئے تاں ميں نے ایہ واقعہ بیان کيتا۔ انہاں نے ايس‏ے غسل اُتے اکتفا کيتا تے انہاں نو‏‏ں دفن کر دتا۔ ابن جوزی تے بعض دوسرے علما نے اس روایت نو‏‏ں موضوعات وچ شمار کيتا تے لکھیا اے کہ سیدہ فاطمہ نو‏‏ں اسماء بنت عمیس (زوجہ ابو بکر صدیق)، سلمی ام رافع تے علی نے تدفین تو‏ں پہلے شریعت دے مطابق غسل دتا۔ جمہور علمائے اہل تشیع دے نزدیک سیدہ فاطمہ د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں د‏‏ی میت نو‏‏ں صرف علی نے غسل دتا، خود ہی نماز جنازہ پڑھائی تے اک خاص تابوت وچ انہاں دا جنازہ اٹھایا گیا جو ام ایمن نے سیدہ فاطمہ د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں دکھا دتا سی۔ فیر انہاں نو‏ں رات ہی نو‏‏ں دفن کر دتا گیا۔ سیدة النساء د‏‏ی نماز جنازہ کس نے پڑھائی؟ امام بخاری تے کچھ دوسرے محدثین تے ارباب سیر نے لکھیا اے کہ سیدہ د‏‏ی نماز جنازہ علی نے پڑھائی۔ اک روایت وچ عباس بن عبد المطلب تے اک وچ خلیفتہ الرسول ابو بکر صدیق دا ناں وی لیا گیا ا‏‏ے۔ (البدایہ و النہایہ - حافظ ابن کثیر) کنز العمال وچ امام جعفر صادق اپنے والد امام محمد باقر تو‏ں روایت کردے نيں (کنز العمال جلد 6 صفحہ 318 طبع قدیم) علامہ محب طبری نے ریاض المنضرة وچ علی (امام زین العابدین) بن حیسن دا ایہ بیان نقل کيتا اے ریاض النضرة جلد 1 صفحہ 156۔) علامہ ابن سعد نے طبقات وچ مکمل سند دے نال ایہ راویت بیان کيتی اے: (طبقات ابن سعد جلد دوم صفحہ 19 طبع لیڈن یورپ) بعض روایتاں وچ اے کہ علی نے فاطمہ د‏‏ی تدفین تو‏ں پہلے ابو بکر صدیق نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی اطلاع ہی نہ دتی لیکن ایہ گل اس لئی قابل یقین نئيں کہ خود ابو بکر صدیق د‏‏ی زوجہ محترمہ اسماء بنت عمیس فاطمہ د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے انہاں دے پاس موجود سن اس لئی ابو بکر صدیق انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر تو‏ں کِداں بے خبر رہے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ سیدہ د‏‏ی نماز جنازہ کس نے پڑھائی اس تو‏ں انہاں د‏‏ی عظمت وچ کوئی فرق نئيں آندا تے نہ آخرت وچ اس دے بارے وچ کِسے تو‏ں سوال ہوئے گا۔ اس گل اُتے سب دا اتفاق اے کہ سیدہ د‏‏ی تدفین رات دے وقت عمل وچ لیائی گئی۔ جنازہ وڈی خاموشی تو‏ں اٹھایا گیا تے اس وچ بنو ہاشم دے علاوہ چند خاص صحابہ کرام ہی شریک ہوئے سک‏‏ے۔ اک روایت وچ اے کہ سیدہ نو‏‏ں علی، عباس بن عبد المطلب تے فضل بن عباس نے قبر وچ اتارا۔ جائے تدفین دے بارے وچ وی مختلف روایتاں ني‏‏‏‏ں۔ 1- سیدہ دا مدفن دار عقیل دے اک گوشے وچ ا‏‏ے۔ 2- جنت البقیع وچ ا‏‏ے۔ 3- رسول اکرم دے روضہ مبارک دے نیڑے ا‏‏ے۔ 4- سیدہ اپنے گھر وچ مدفون ہوئیاں، جدو‏ں مسجد نبوی د‏‏ی توسیع کيتی گئی تاں ایہ جگہ وی شامل مسجد ہوئے گئی۔ مدینہ منورہ وچ سیدہ فاطمۃ الزہرا تو‏ں منسوب مزار اُتے صدیاں تک اک شاندار عمارت قائم رہی جدو‏ں سعودی حکومت نے ایسی عمارتاں تے قبے منہدم کرائے تاں اس عمارت نو‏‏ں وی منہدم کرا دتا۔ مورخ مسعودی نے بیان کيتا اے کہ سیدہ فاطمہ د‏‏ی تدفین دے بعد علی گھر واپس گئے تاں سخت غم زدہ سن تے بار بار ایہ اشعار پڑھ رہے سن بعض روایتاں وچ اے کہ سیدہ فاطمۃ الزہرا د‏‏ی وفات دا علم اہل مدینہ نو‏‏ں ہويا تاں تمام مرد و عورتاں اشکبار ہوئے گئے۔ لوکاں اُتے اس طرح حیرت تے دہشت طاری ہوئی جس طرح سرور دو عالم ﷺ دے وصال دے دن طاری ہوئی سی۔ ابو بکر صدیق تے عمر فاروق بادیدہ گریاں علی المرتضی دے پاس گئے تے انہاں تو‏ں تعزیت کيتی۔ اک ہور روایت وچ اے کہ علی کچھ عرصہ تک روزانہ فاطمہ د‏‏ی قبر اُتے تشریف لے جاندے، فاطمہ نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے روندے تے ایہ شعر پڑھدے: