cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
۹۰ استعمال کردے سن مثلاً امیر ، بادشاہ یا سلطان تے غیرہ آنحضرت (ص) نے اپنے لئے استعمال کيتے یا نئيں؟تاکہ جابرى صرف اس بنا اُتے کہ آپ (ص) نے خود نو‏‏ں حکمران یا بادشاہ نہیںکہلوایا یاعباسیاں دے دور وچ ہمارى حکومت  جداں لفظاں رائج ہوئے تشکیل حکومت نو‏‏ں بعد والے ادوار کى پیداوا‏‏ر قرار داں_
آنحضرت (ص) کى حکومت دا الہى ہونا :
اس نکتہ کى وضاحت دے بعد کہ آنحضرت (ص) نے مدینہ وچ حکومت تشکیل دى تھى تے آپ کى رسالت تے نبوت سیاسى ولایت دے نال ملى ہوئی تھى _ اس اہ‏م بحث کى تحقیق کى بارى آتى اے کہ آنحضرت (ص) نو‏‏ں ایہ حکومت تے سیاسى ولایت خداوند کریم کى طرف تو‏ں عطا ہوئی تھى یا اس دا منشأ رائے عامہ تے بیعت تھى ؟ دوسرے لفظاں وچ کیہ آ پ (ص) کى سیاسى ولایت دا منشأدینى سی یا عوامى اورمَدنی؟
اس سوال دا جواب اسلام تے سیاست دے رابطہ کى تعیین وچ اہ‏م کردار ادا کريں گا _ جے آنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت تے حکومت دا منشا دینى تھا_ تے ایہ منصب آپ (ص) نو‏‏ں خدا کى طرف تو‏ں عطا کيتا گیا سی تاں فیر اسلام تے سیاست دا تعلق ذا‏تی ہوئے گا _ بااں معنى کہ اسلام نے اپنى تعلیمات وچ حکومت اُتے توجہ دى اے تے مسلماناں تو‏ں دینى حکومت دے قیام دا مطالبہ کيتا اے لہذا آنحضرت (ص) نے اس دینى مطالبہ اُتے لبیک کہندے ہوئے حکومت کى تشکیل تے مسلماناں دے اجتماعى تے سیاسى امور دے حل دے لئی اقدام کيتا اے _ تے جے آنحضرت (ص) کى حکومت تے سیاسى ولایت دا منشأ تے سرچشمہ صرف لوکاں کى خواہش تے مطالبہ سی تاں اس صورت وچ اسلام تے حکومت دے درمیان تعلق اک تاریخى تعلق اکھوائے گا _ اس تاریخى تعلق تو‏ں مراد یہ
۹۱ ہے کہ اسلام نے اپنى تعلیمات وچ دینى حکومت کى تشکیل دا مطالبہ نئيں کيتا تے آنحضرت (ص) دے لئی سیاسى ولایت جداں منصب یا ذمہ دارى قرار نئيں دى بلکہ رسولخدا (ص) دے ہتھو‏ں دینى حکومت دا قیام اک تاریخى واقعہ سی جو اتفاقاً وجود وچ آگیا _ جے مدینہ دے لوک آپ(ص) نو‏‏ں سیاسى قائد دے طور اُتے منتخب نہ کردے تے آپ (ص) کى بیعت نہ کردے تاں اسلام اورحکومت دے درمیان اس قسم دا تعلق پیدا نہ ہُندا کیونجے اس نظریہ دے مطابق اسلام تے سیاست دے درمیان کوئی ذاتى تعلق نئيں اے تے نہ ہى اس دین وچ سیاسى ولایت دے متعلق اظہار رائے کيتاگیا اے _
اس نظریہ دے حامیاں وچو‏ں اک کہندے نيں :
آسمانى پیغام نو‏‏ں پہنچانے دے لئی رسولخدا (ص) کى اجتماعى ، سیاسى تے اخلاقى قیادت سب تو‏ں پہلے لوکاں دے منتخب کرنے تے بیعت دے ذریعہ وجود وچ آئی فیر اس بیعت نو‏‏ں خداوند کریم نے پسند فرمایا جداں کہ سورہ فتح کى آیت لقد رضى اللہ عن المومنین اذ یبایعونک تحت الشجرة (۱) بے شک اللہ تعالى مومناں تو‏ں اس وقت راضى ہوئے گیا جدو‏ں اوہ درخت دے تھلے تیرى بیعت ک‏ر رہ‏ے سن _ تو‏ں معلوم ہُندا اے ایسا نئيں اے کہ آنحضرت (ص) کى سیاسى قیادت الہى ماموریت تے رسالت دا اک حصہ ہوئے بلکہ آپ کى سیاسى قیادت اورفرمانروائی جو کہ لوکاں کى روگٹھ زندگى تے عملى تے اجرائی دستورات اُتے مشتمل تھى لوکاں دے انتخاب تے بیعت دے ذریعہ وجود وچ آئی لہذا ایہ رہبرى وحى الہى دے زمرے وچ نئيں آندی_
یہ نظریہ صحیح نئيں اے کہ دین تے سیاست دا تعلق اک تاریخى تعلق اے تے آنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت اک مدنى ضرورت تھى _ آپ (ص) کى حکومت اس دور دے تقاضے تے لوکاں دے مطالبہ تو‏ں اتفاقاً وجود وچ نئيں
۱) سورہ فتح آیت نمبر۱۸_
۹۲ آئی تھى _بلکہ اس دا سرچشمہ اسلامى تعلیمات سن تے جداں کہ اگے اسيں وضاحت کرن گے کہ لوکاں کى خواہش تے بیعت نے درحقیقت اس دینى دعوت دے عملى ہونے کى راہ ہموار کى _ متعدد دلائل تو‏ں ثابت کيتا جاسکدا اے کہ آپ (ص) کى سیاسى ولایت دا سرچشمہ اسلام تے وحى الہى تھى انہاں وچو‏ں بعض دلائل ایہ نيں_
الف _ اسلام کچھ ایداں دے قوانین تے شرعى فرائض اُتے مشتمل اے کہ جنہاں نو‏ں دینى حکومت کى تشکیل دے بغیر اسلامى معاشرہ وچ جارى نئيں کيتا جاسکدا _ اسلامى سزاواں دا نفاذ تے مسلماناں دے مالى واجبات مثلا ً زکوة ، تے اموال تے غنائم دے خمس کى وصولى تے مصرف ایداں دے امور نيں کہ دینى حکومت کى تشکیل دے بغیر انہاں دا انجام دینا ممکن نئيں اے _ بنابراں دینى تعلیمات دے اس حصہ نو‏‏ں انجام دینے دے لئی آپ (ص) دے لئی سیاسى ولایت ناگزیر تھی_ ہاں جے مسلما‏ن آپ (ص) دا نال نہ دیندے تے بیعت تے حمایت دے ذریعہ آپ (ص) کى پشت پناہى نہ کردے تاں آپ کى سیاسى ولایت نو‏‏ں استحکا‏م حاصل نہ ہُندا تے دینى تعلیمات دا ایہ حصہ نافذ نہ ہُندا _ لیکن اس دا ایہ معنى نہیںہے کہ آپ(ع) کى سیاسى ولایت دا منشأ عوام سن تے اسلام تو‏ں اس دا کوئی تعلق نئيں تھا_
ب _ قرآنى آیات رسولخدا (ص) کى سیاسى ولایت نو‏‏ں ثابت کرتى نيں اورمؤمنین تو‏ں مطالبہ کرتى نيں کہ اوہ آپ (ص) کى طرف تو‏ں دتے گئے اوامر تے نواہى کى اطاعت کرن:
بے شک نبى تمام مومناں تو‏ں انہاں دے نفس کى نسبت اولى نيں _
۱) سورہ احزاب آیت ٦_
۲) سورہ مائدہ آیت۵۵_
۹۳ یقینا ً تواڈا ولى خدا ، اس دا رسول تے اوہ صاحبان ایمان نيں جو نماز قائم کردے نيں تے حالت رکوع وچ زکوة دیندے نيں _
(  انا انزلنا الیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس بما اریک الله ) (۱)
اساں تمہارى طرف بر حق کتاب نازل کى تو‏ں کہ لوکاں دے درمیان حکم خدا دے مطابق فیصلہ کرن_
اس قسم کى آیات تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ آنحضرت (ص) مومنین اُتے ولایت ،اولویت تے حق تقدم رکھدے نيں_ بحث اس وچ اے کہ ایہ ولایت تے اولویت کن امور وچ اے _ انہاں آیات تو‏ں یہى ظاہر ہُندا اے کہ ایہ ولایت تے اولویت انہاں امور وچ اے جنہاں وچ لوک معمولاً اپنے رئیس کى طرف رجوع کردے نيں یعنى اوہ اجتماعى امور جنہاں دے نال معاشرہ تے نظام کى حفاظت دا تعلق اے _ مثلاً نظم تے نسق دا برقرار رکھنا ،لوکاں دے حقوق کى پاسدارى ، مالیات کى جمع آورى ، انکى تقسیم اورمستحقین تک انہاں دا پہچانیا تے اس طرح دے دوسرے ضرورى مصارف ، مجرماں نو‏‏ں سزا دینا تے غیراں نال جنگ تے صلح جداں امور _
ج_ اوہ افراد جو آنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت نو‏‏ں مدنى تے غیر الہى سمجھدے نيں انہاں کى اہ‏م ترین دلیل مختلف موقعاں اُتے مسلماناں دا رسولخدا ا(ص) کى بیعت کرنا اے _ بعثت دے تیر ہواں سال اہل یثرب کى بیعت تے بیعت شجرہ( بیعت رضوان) کہ جس کى طرف اسى سبق وچ اشارہ کيتا گیا اے ایہ اوہ بیعتاں نيں جنہاں تو‏ں انہاں افراد نے تمسک کردے ہوئے کہیا اے کہ آنحضرت (ص) کى حکومت دا منشأ دینى نئيں سی _
بعثت دے تیر ہواں سال اعمال حج انجام دینے دے بعد تے رسولخدا (ص) کى مدینہ ہجرت تو‏ں پہلے اہل یثرب دے نمائندےآں نے آنحضرت (ص) کى بیعت کى تھى _ جسنو‏ں بیعت عقبہ کہندے نيں_ جے اس دا پس منظر دیکھیا
۱) سورہ نساء آیت ۱۰۵_
۹۴ جائے تاں بخوبى واضح ہوجاندا اے کہ اس بیعت دا مقصد مشرکین مکہ کى دھمکیو‏ں دے مقابلہ وچ رسولخدا (ص) کى حمایت کرنا سی _ اس بیعت وچ کوئی ایسى چیز نئيں اے جو دلالت کرتى ہوئے کہ انہاں نے آنحضرت (ص) نو‏‏ں سیاسى رہبر دے عنوان تو‏ں منتخب کيتا ہوئے _ اس بیعت دے وقت آنحضرت (ص) نے فرمایا:
امّا مالى علیکم فتنصروننى مثل نسائکم تے ابنائکم تے انہاں تصبروا على عضّ السّیف تے انہاں یُقتل خیارکم
بہر حال میرا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ تسيں میرى اسى طرح مدد کرو جس طرح اپنى عورتاں تے بچےآں کى مدد کردے ہوئے تے ایہ کہ تلواراں دے کٹنے اُتے صبر کرو اگرچہ تواڈے بہترین افراد ہى کیو‏ں نہ مارے جاواں_
براء بن معرور نے آنحضرت (ص) دا ہتھ اپنے ہتھ وچ لیا تے کہیا :
نعم تے الذى بعثک بالحق لنمنعنّک ممّا نمنع منه ازرنا (۱ )
ہاں اس ذات کى قسم جس نے آپ نو‏‏ں حق دے نال مبعوث کيتا اے اسيں ہراس چیز تو‏ں آپ دا دفاع کرن گے جس تو‏ں اپنى قوت تے طاقت دا دفاع کردے نيں_
بیعت رضوان کہ جس کى طرف سورہ فتح کى اٹھارويں آیت اشارہ ک‏ے رہى اے سن چھ ہجرى وچ حدیبیہ دے مقام اُتے ہوئی اس بیعت تو‏ں ایہ استدلال کرنا کہ آنحضرت(ص) کى حکومت دا منشا مدنى تے عوامى سی ناقابل فہم بہت عجیب اے کیونجے ایہ بیعت مدینہ وچ آنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت تے اقتدار دے استحکا‏م دے کئی سال بعد ہوئی فیر اس بیعت دا مقصد مشرکین دے نال جنگ کى تیارى دا اظہار سی _ لہذا سیاسى رہبر دے انتخاب دے مسئلہ دے نال اس دا کوئی تعلق نئيں سی _
۱) مناقب آل ابى طالب ج ۱، ص ۱۸۱_
۹۵ خلاصہ :
۱) عصر حاضر دے بعض مصنفاں قائل نيں کہ آنحضرت (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى تھى بلکہ اک امت مسلمہ کى نبیاد رکھى تھى _ امت مسلمہ کى تشکیل دے بعد عباسیاں دے دور وچ دینى حکومت قائم ہوئی _
۲) اس مدعا کى دلیل ایہ اے کہ رسولخد ا (ص) دے دور وچ جو قبائلى نظام رائج سی اس اُتے حکومت کى تعریف صادق نئيں آتى _ دوسرا ایہ کہ آنحضرت (ص) نے اپنے آپ نو‏‏ں امیر یا حاکم دا ناں نئيں دتا ہور قرآن نے بھى مسلماناں دے لئی امت کا لفظ استعمال کيتا اے _
۳) اس نظریہ دے حامى اس نکتہ تو‏ں غافل رہے نيں کہ ہر معاشرے تے زمانے کى حکومت اس دور دے اجتماعى حالات دے مطابق ہوتى اے لہذا دور حاضر وچ حکومت کى جو تعریف کى جاتى اے اس دا رسولخدا (ص) دے زمانے کى حکومت اُتے صادق نہ آنا اس گل کى نفى نئيں کرتاکہ مدینہ وچ آنحضرت (ص) نے حکومت تشکیل دى تھى _
۴) دوسرا نکتہ جس تو‏ں غفلت برتى گئی اے اوہ ایہ اے کہ بحث لفظ حکومت، ریاست تے امارت وچ نئيں اے _ ساڈا مدعا ایہ اے کہ رسولخدا (ص) دے زمانہ وچ حکومت تے سیاسى ولایت موجود تھى _
۵) مسلماناں وچ حکومت دا وجود انہاں اُتے لفظ امت دے اطلاق دے منافى نئيں اے _
٦) اصلى مدعا ایہ اے کہ آنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت اسلام تے سیاست دے در میان ذاتى تعلق دا نتیجہ اے نہ کہ اک اتفاقى تے تاریخى واقعہ _ پس اسلام تے سیاست دا تعلق اک تاریخى تعلق نئيں اے _
٧) آنحضرت (ص) کى حکومت دے الہى تے غیر مدنى ہونے اُتے بہت سى ادلّہ موجود نيں _
۹٦ سوالات :
۱) جو لوک ایہ کہندے نيں کہ آنحضرت (ص) نے حکومت کى بجائے امت مسلمہ کى نبیاد رکھى تھى اس تو‏ں انہاں کى مراد کیہ اے ؟
۲) اس مدعا اُتے انہاں نے کونسى ادلّہ پیش کى نيں ؟
۳) آنحضرت (ص) دے ہاتھوںتشکیل حکومت دے منکرین دے اس گروہ نو‏‏ں کيتا جواب دتا گیا اے ؟
۴) اسلام تے سیاست دے درمیان ذاتى تعلق تے تاریخى تعلق تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۵)اس گل کى کيتا دلیل اے کہ آنحضرت (ص) کى حکومت الہى تھى تے اس دا سرچشمہ دین سی ؟ تے ایہ کہ آپ (ص) کى حکومت مدنى نہ تھی_
۹٧ گیا رہواں سبق:
آنحضرت (ص) دے بعد سیاسى ولایت
گذشتہ سبق وچ اس نکتہ کى طرف اشارہ کرچکے نيں کہ آنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت، شرعى نص تے وحى الہى کى بنیاد اُتے تھى تے اس ولایت کى مشروعیت دا سرچشمہ فرمان الہى سی _ ہن سوال ایہ اے کہ کیہ رحلت دے بعد مسلماناں دے سیاسى نظام تے امت دے سیاسى اقتدار دے متعلق اسلامى تعلیمات تے دینى نصوص وچ اظہار رائے کيتا گیا اے ؟ یا اسلام اس بارے وچ خاموش رہیا اے تے امر ولایت تے سیاسى اقتدار تے اس کى کیفیت نو‏‏ں خود امت تے اس دے اجتہاد تے فکر اُتے چھڈ دتا اے ؟
یہ مسئلہ جو کہ کلام اسلامی وچ مسئلہ امامت دے ناں تو‏ں موسوم اے طول تریخ وچ عالم اسلام کى اہ‏م ترین کلامى مباحث وچ رہیا اے اوراسلام دے دو وڈے فرقےآں یعنى شیعہ تے سنى دے درمیان نزاع دا اصلى محور یہى اے _ اہلسنت کہندے نيں: آنحضرت(ص) کى رحلت دے بعد امر حکومت دے متعلق دینى نصوص ساکت نيں تے نظام حکومت ، مسلماناں دے حکمران کى شرائط تے اس دے طرزانتخاب دے متعلق کوئی واضح فرمان نئيں دتا گیا _ آنحضرت(ص) دے بعد جو کچھ ہويا اوہ صدر اسلام دے مسلماناں دے اجتہاد کى بناپرتھا _ اہل سنت اس اجتہاد دا نتیجہ
۹۸ نظام خلافتکے انتخا ب نو‏‏ں قرار دیندے نيں _
جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ اہل تشیع ایہ کہندے نيں کہ آنحضرت (ص) نے اپنى زندگى وچ ہى حکم خدا تو‏ں متعدد شرعى نصوص دے ذریعہ امت کى سیاسى ولایت اور نظام امامت کى بنیاد رکھ د‏تی_
ان دو بنیادى نظریات کى تحقیق تو‏ں پہلے جو کہ آپس وچ بالکل متضاد نيں اس نکتہ کى وضاحت ضرورى اے کہ اہلسنت نے مسئلہ امامت نو‏‏ں اوہ اہمیت تے توجہ نئيں دى جو شیعاں نے دى اے _ اہلسنت دے نزدیک مسئلہ خلافت ، شرائط خلیفہ تے اس کى تعیین دا طریقہ اک فقہى مسئلہ اے _ جس دا علم کلام تے اعتقاد تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے _ اسى لئے انہاں نے اسنو‏ں اتنى اہمیت نئيں دى _ انہاں کى کلامى کتاباں وچ اس مسئلہ اُتے جووسیع بحث کى گئی اے اوہ در حقیقت ضد تے شیعاں دے رد عمل دے طور اُتے کى گئی اے _ کیونجے شیعاں نے اس اہ‏م مسئلہ اُتے بہت زور دتا اے اور مسئلہ امامت نو‏‏ں اپنى اعتقادى مباحث دے گٹھ وچ شمار کردے ہوئے اسنو‏ں بہت زیادہ اہمیت دى اے _ لہذا اہلسنت بھى مجبوراً اس فرعى تے فقہى بحث نو‏‏ں علم کلام تے اعتقادات وچ ذکر کرنے لگے بطور مثال ،غزالى مسئلہ امامت دے متعلق کہندے نيں :
النظر فى الامامة لیس من المهمات تے لیس ایضاً من فنّ المعقولات بل من الفقهیات
امامت دے بارے وچ غور کرنا اِنّا اہ‏م نئيں اے تے نہ ہى ایہ علم کلام دے مسائل وچو‏ں اے بلکہ اس دا تعلق فقہ تو‏ں اے (۱)
مسئلہ امامت شیعاں دے نزدیک صرف اک فرعى تے فقہى مسئلہ نئيں اے تے نہ ہى معاشرتى نظام دے چلانے کى کیفیت تے سیاسى ولایت وچ منحصر اے بلکہ اک کلامى مسئلہ اے تے جزء ایمان اے لہذا ائمہ
۱) الاقتصاد فى الاعتقاد، ابوحامد غزالى ص ۹۵_
۹۹ معصومین کى امامت اُتے اعتقاد نہ رکھنا در حقیقت دین دے اک حصّے دے انکار تے بعض نصوص تے دینى تعلیمات تو‏ں صرف نظر کرنے دے مترادف اے ،جس دے نتیجہ وچ ایمان ناقص رہ جاندا اے _ شیعاں دے نزدیک امامت اک ایسا بلند منصب اے کہ سیاسى ولایت اس دا اک جزء اے _ شیعہ ہونے دا اساسى رکن امامت دا معتقد ہونا اے _ یہى وجہ اے کہ اہلسنت دے مشہور عالم شہرستانی  شیعہ کى تعریف کردے ہوئے کہندے نيں: الشیعة اسيں الذین شایعوا علیاً على الخصوص تے قالوا بامامتہ تے خلافتہ نصاً تے وصیتاً اما جلیاً تے اما خفیا تے اعتقدوا انہاں امامتہ لا تخرج من اولادہ (۱ ) شیعہ اوہ لوک نيں جو بالخصوص حضرت على دا اتباع کردے نيں تے آنحضرت (ص) کى ظاہرى یا مخفى وصیت تے نص کى روسے انکى امامت تے خلافت دے قائل نيں تے معتقد نيں کہ امامت انہاں کى اولاد تو‏ں باہر نئيں جائے گى _
اگر موجودہ صدى دے بعض روشن فکر عرب مسلماناں دے سیاسى مقاصد تے نظریات تو‏ں چشم پوشى کرلاں تاں اہلسنت دا سیاسى تفکر تاریخى لحاظ تو‏ں نظام خلافت دے قبول کرنے اُتے مبتنى اے _
اہلسنت دے اوہ پہلے مشہور عالم ماوردى(۲) کہ جنہاں نے اسلام کى سیاسى فقہ دے متعلق اک مستقل کتاب لکھى اے دے زمانہ تو‏ں لےک‏ے اج تک سیاسى تفک‏ر ک‏ے بارے وچ انکى سب تحریراں دا محور نظریہ خلافت اے _
اہلسنت کى فقہ سیاسى تے فلسفہ سیاسى دینى نصوص کى بجائے صحابہ دے عمل تو‏ں متاثر اے _ اہلسنت سمجھدے نيں کہ خلیفہ کى تعیین کى کیفیت اورشرائط دے متعلق قرآن تے سنت وچ کوئی واضح تعلیمات موجو د نئيں نيں
۱) الملل تے النحل، شہرستانى ج ۲ ص ۱۳۱_
۲) على ابن محمد ابن حبیب ابوالحسن ماوردى ( ۳٦۴ _ م ۴۵۰ ق) شافعى مذہب دے عظیم فقہا وچو‏ں نيں فقہ سیاسى دے متعلق احکا‏م سلطانیہ دے علاوہ ہور کتاباں دے بھى مؤلف نيں جداں الحاوی تے تفسیر قرآن _
اہلسنت دے سیاسى نظام دے دینى نصوص کى بجائے رحلت رسول (ص) دے بعد پیش آنے والے واقعات تو‏ں وابستہ ہونے کى وجہ تو‏ں سیاسى تفک‏ر ک‏ے سلسلہ وچ علماء اہلسنت مشکل وچ پڑگئے نيں کیونجے ایہ سیاسى واقعات اک طرح دے نئيں سن لہذا انہاں دے مختلف ہونے کى وجہ تو‏ں انکى آراء بھى مختلف نيں_ بطور مثال خلیفہ دے انتخاب کى کیفیت اوراس کى سیاسى ولایت کى مشروعیت دے سرچشمے کى طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے _
خلیفہ اول دا انتخاب سقیفہ وچ موجود بعض مہاجرین تے انصار کى بیعت تو‏ں عمل وچ آیا _ جدو‏ں کہ امیر المومنین حضرت على ، حضرت ابوذر ،حضرت سلمان، حضرت مقداد تے حضرت زبیر جداں جلیل القدر صحابہ اس بیعت دے مخالفت سن _ خلیفہ دوم حضرت ابوبکرکى تعیین دے ذریعے منتخب ہوئے خلیفہ سوم دا انتخاب اس چھ رکنى شورى کى اکثریت رائے تو‏ں عمل وچ آیا جسنو‏ں حضرت عمر نے بنایا سی _ جدو‏ں کہ حضرت على دا انتخاب مہاجرین تے انصار دے اتفاق رائے تے عامة الناس کى بیعت تو‏ں ہويا _ جداں کہ آپ نے ملاحظہ فرمایا: خلفاء دے بر سر اقتدار آنے دا طریقہ اک نئيں سی _ انہاں چار خلفاء دے بعد سیاسى ولایت کاسرچشمہ ہور مشکلات تے ابہامات دا شکار ہوگیا کیونجے معاویہ سمیت بوہت سارے اموى تے عباسى خلفاء نے طاقت تے غلبہ دے زور اُتے حکومت حاصل کى _ انہاں دا انتخاب مسلماناں کى رائے ، بیعت یا اہل حل تے عقد دے ذریعہ عمل وچ نئيں آیا_
خلافت تے اس دے انتخاب دے متعلق اہلسنت دے صاحبان نظر دا نظریہ کلى طور اُتے آنحضرت (ص) کى رحلت دے بعد پیش آنے والے واقعات تو‏ں متاثر اے _ انہاں کى ہمیشہ ایہ کوشش رہى اے کہ اپنے سیاسى نظام کو
۱۰۱ اس طرح پیش کيتا جائے کہ اوہ انہاں تمام واقعات دے نال ہ‏‏م آہنگ ہوسک‏‏ے_ مثلاً آپ خلیفہ دے انتخاب کى کیفیت تے مشروعیت دے متعلق ماوردی دے کلام نو‏‏ں دیکھو کہ اوہ کس طرح انتخاب خلیفہ دے انہاں مختلف طریقےآں نو‏‏ں جمع کردے نيںوہ کہندے نيں :امامت دا اثبات دو طریقےآں تو‏ں ممکن اے _ اک اہل حل تے عقد دے اختیار اورانتخاب تو‏ں تے دوسرا سابق امام کى وصیت تے تعیین تو‏ں _ اس دوسرے طریقہ وچ ایہ اختلاف پایا جاندا اے کہ کیہ اہل حل تے عقد دے اجماع دے بغیر خلافت ثابت ہوسکتى اے ؟
حق ایہ اے کہ کسى امام کى امامت تے خلافت سابقہ امام کى تعیین تو‏ں ثابت ہوجاتى اے تے اس دے لئی اہل حل تے عقد کى رضایت ضرورى نئيں اے کیونجے حضرت عمر کى امامت صحابہ کى رضایت اُتے موقوف نئيں تھى _ دوسرا ایہ کہ سابقہ خلیفہ بعد والے خلیفہ دے تعیّن دا دوسرےآں کى نسبت زیادہ حق رکھدا اے _ تے اوہ دوسرےآں یعنى اہل حل تے عقد تو‏ں زیادہ با اختیار اے _(۱)
اہل سنت دے نظریہ خلافت دے متعلق دوسرا اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ کیہ خلیفة المسلمین ہونا ،صاحب خلافت دے لئی کسى خاص اخلاقى تے معنوى مقام تے منزلت اُتے دلالت نئيں کردا؟
صدر اسلام وچ لفظ خلیفہ کو اس دے لغوى معنى وچ استعمال کيتا جاندا سی تے اس اُتے کوئی خاص معنوى شان تے منزلت مترتب نئيں کردے سن _ خلافت لغوى لحاظ تو‏ں مصدر اے _ جس دے معنی غیر کى جانشینى  تے نیابت دے نيں _ خلیفہ اوہ اے جو کسى دوسرے کى جگہ اُتے آئے _بنابراں خلیفہ رسول اوہ شخص اے جو آنحضرت(ص) دے بعد مسلماناں کى قیادت اپنے ہتھ وچ لے_ خلیفہ اول دے بعد خلیفہ اوہ اے جو رسولخدا (ص) دے جانشین دے بعد مسلماناں دا قائد بنے_ یعنى اوہ رسولخدا (ص) دے خلیفہ دا خلیفہ اے _ خود خلفاء دے کلام
۱) الاحکا‏م السلطانیہ، ابوالحسن ماوردى ص ،٦و ۱۰ _
۱۰۲ سے بھى ظاہر ہُندا اے کہ ابتدائے استعمال وچ عنوان خلیفہ کسى خاص معنوى معانى دا حامل نئيں سی تے آنحضرت (ص) کى ذاتى صفات تے کمالات دا حامل ہونے تو‏ں حکایت نئيں کردا تھا_ لیکن امتداد زمانہ دے نال نال حکومتاں دے استحکا‏م دے لئی اس منصب نو‏‏ں معنوى تقدس تے احترام دا لبادہ پہنایا جانے لگیا تے خلیفہ رسول نو‏‏ں آنحضرت (ص) دے معنوى کمالات دا حامل بھى سمجھیا جانے لگا_
آخرى نکتہ جس کى طرف اشارہ ضرورى اے ایہ اے کہ خلافت اسلامیہ کى تریخ گواہ اے ، کہ ایداں دے افراد بھى بر سر اقتدار آئے جو اگرچہ خلیفہ رسول دے ناں اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن _ لیکن سیرت تے کردار ، تے اخلاقى صفات تے کمالات دے لحاظ تو‏ں نہ صرف رسولخدا (ص) بلکہ اک عام مسلما‏ن تو‏ں بھى نو‏‏ں ساں دور سن _ ایہ مسئلہ خود اس سوال دے لئی کافى اے کہ اہلسنت جس نظام خلافت اُتے بہت زور دیندے نيں اس نظام تے نظام سلطنت تے ملوکیت وچ کیہ فرق اے ؟ اس ابہام وچ ہور وادھا اس گل تو‏ں ہُندا اے کہ نظام خلافت دے حامیاں وچو‏ں بعض نے تاں امام یا خلیفہ کى مخصوص شرائط بھى بیان نئيں کاں_ بلکہ بعض دے کلام تو‏ں تاں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مسلماناں دے حکمران کى اطاعت دے واجب ہونے وچ اس دا متقى تے عادل ہونا سرے تو‏ں شرط ہى نئيں اے _ ابوبکر باقلانى (م۴۰۳ھ ) جمہور اہل حدیث تو‏ں نقل کردے نيں : حاکم یا امام دے فسق تے فجور دا ظاہر ہونا، اس دے ہتھو‏ں نفوس محترمہ کى ہتک حرمت ، حدود الہى کى پائمالى تے لوکاں دے مال دا غصب ہونا اس کى قدرت دے فقدان تے اطاعت تو‏ں خارج ہونے دا باعث نئيں بندا _ اس نظریہ کى تائید دے لئی اہل حدیث آنحضرت (ص) تے صحابہ تو‏ں منقول روایات دا سہارا لیندے نيں _ مثلا:
اسمعوا وأطیعوا تے لو لعبد اجدع تے لو لعبد حبَشى تے صَلُّوا وَرائَ کلّ برّ تے فاجر
۱۰۳  حاکم کى اطاعت کرو اگرچہ اوہ ناک کٹا غلام ہى کیو‏ں نہ ہوئے تے اگرچہ اوہ حبشى غلام ہى کیو‏ں نہ ہوئے تے ہر نیک یا بد دے پِچھے نماز پڑھو_
أطعهم تے انہاں أکَلُوا مالَک تے ضَرَبُوا ظهرَک (۱)
حکمراناں کى اطاعت کرو چاہے انہاں نے تواڈے اموال غصب کيتے ہاں تے تواناں ماریا پیٹا ہو_
مخفى نہ رہےکہ احمد بن حنبل جداں بعض گذشتہ علماء اہلسنت معتقد نيں کہ حسن ابن على دے بعد والے حکمراناں اُتے خلیفہ دا اطلاق مکروہ اے _ ایہ علماء خلافت تے ملوکیت تے سلطنت وچ فرق دے قائل نيں_ انہاں کى دلیل اوہ روایت اے جسنو‏ں ابوداود تے ترمذى نے آنحضرت (ص) تو‏ں نقل کيتا اے :
الخلافةُ فى أُمتى ثلاثونَ سنة ثمّ ملک بعد ذلک (۲)
میرى امت وچ تِیہہ (۳۰) سال تک خلافت اے اس دے بعد ملوکیت اے _
اس دے باوجود اکثر علماء اہلسنت کى عملى سیرت ایہ رہى اے کہ انہاں نے اپنے حکمراناں تے خلفاء کى اطاعت کى اے تے انہاں کى مخالفت کرنے تو‏ں پرہیز کيتا اے _ اگرچہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے خلفا ء فاسق تے فاجر سن _
۱) التمہید فى الردّ على الملحدة، ابوبکر باقلانى ،ص ۲۳۸_
۲) مأثر الانافة فى معالم الخلافہ ، احمد ابن عبداللہ قلقشندى ،ص ۹_
۱۰۴ خلاصہ :
۱) اسلامى علم کلام وچ مسئلہ امامت اس سوال دا جواب اے کہ کیہ اسلامى تعلیمات نے رحلت رسو ل (ص) دے بعد سیاسى ولایت دے متعلق سکوت اختیار کيتا اے یا نئيں؟
۲) اہلسنت معتقد نيں کہ سیاسى قیادت دا تقرر خود ا مت دے سپرد کيتا گیا اے تے صدر اسلام دے مسلماناں نے اپنے اجتہاد تے رائے تو‏ں نظام خلافت کا انتخاب کيتا_
۳) شیعہ نظام امامت کے معتقد نيں تے ایہ عقیدہ رکھدے نيں کہ دینى نصوص نے رحلت رسولخدا (ص) دے بعد مسئلہ امامت نو‏‏ں واضح کردتا اے _
۴)امامت اہلسنت دے نزدیک اک فرعى مسئلہ اے جدو‏ں کہ شیعہ اسنو‏ں اک اعتقادى مسئلہ تے اصول دین وچو‏ں قرار دیندے نيں_
۵) اہلسنت دے سیاسى تفکر تے نظریہ خلافت کى بنیاد صحابہ دے عمل اُتے اے _
٦) صدر اسلام دے خلفاء دے تعیّن تے طرز انتخاب دے مختلف ہونے کى وجہ تو‏ں اہلسنت دا سیاسى تفکر اکو جیہا نئيں رہیا تے اتفاق نظر تو‏ں عارى اے _
٧) ابتداء وچ لفظ خلیفہ معنوى خصوصیات دا حامل نئيں سی لیکن مرور زمان دے نال نال خلیفہ نو‏‏ں رسولخدا (ص) دے دینى تے معنوى جانشین دے طور اُتے متعارف کرایا گیا_
۸) بوہت سارے موارد وچ اہلسنت دے مورد نظر نظام خلافت  تے نظام سلطنت دے درمیان فرق کرنا مشکل اے _
۱۰۵ سوالات :
۱) مسئلہ امامت وچ اصلى نزاع کيتا اے ؟
۲) نظام خلافت تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۳) اہل تشیع تے اہل تسنن دے نزدیکمسئلہ امامت دا کیہ مقام اے ؟
۴) سیاسى تفکر تے نظریہ خلافت نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی اہلسنت نے کس چیز اُتے اعتماد کيتا اے ؟
۵) نظریہ خلافت تو‏ں متعلق سیاسى ولایت کى مشروعیت نو‏‏ں بیان کرنے وچ اہلسنت کیو‏ں مشکل تو‏ں دوچار ہوئے؟
٦) اہلسنت دے در میان لفظ خلافت تے خلیفہ دے استعمال نے کن راہاں نو‏‏ں طے کيتا اے ؟
٧) نظام خلافت نو‏‏ں نظام سلطنت تے ملوکیت تو‏ں تمیز دینے وچ کونسى شئے ابہام دا باعث بنى اے ؟
۱۰٦ بارہواں سبق :
شیعاں دا سیاسى تفکر
ابن حزم  اہل تشیع کى تعریف کردے ہوئے کہندے نيں :
۱۰٧ و مَن وافق الشیعة فى أنّ علیّاً أفضل الناس بعد رسول الله (ص) تے أحقّهم بالامامة تے وُلده من بعده، فهو شیعى تے إن خالفهُم فیما عدا ذلک مما اختلف فیه المسلمون، فإن خالَفَهُم فیما ذکرنا فلیس شیعیّاً (۱)
جو شخص شیعاں کى اس گل تو‏ں اتفاق کردا اے کہ رسولخدا (ص) دے بعد على سب تو‏ں افضل نيں_ تے آپ(ع) تے آپ (ع) کى اولاد دوسرےآں تو‏ں زیادہ حقدار امامت اے اوہ شیعہ اے اگرچہ مسلماناں دے نزدیک مورد اختلاف ہور چیزاں وچ شیعاں تو‏ں اختلاف رائے رکھدا ہوئے تے جے اوہ اس چیز وچ شیعاں تو‏ں اتفاق نئيں کردا جسنو‏ں اساں ذکر کيتا اے تاں اوہ شیعہ نئيں اے _
شیعاں دا سیاسى نظریہ اہلسنت دے نظریہ خلافت تو‏ں دو بنیادى نکات وچ مختلف اے پہلانکتہ ایہ اے کہ آنحضرت (ص) کى رحلت دے بعد امر حکومت تے سیاسى ولایت دے متعلق شیعہ دینى نصوص نو‏‏ں ساکت نئيں سمجھدے بلکہ معتقد نيں کہ آنحضرت (ص) دے بعد خلیفہ دے تقرر دے سلسلہ وچ بہت سى معتبر نصوص موجودہاں _ اسى وجہ تو‏ں اوہ ائمہ معصومین کى ولایت دے جواز دا مبداء تے سرچشمہ ،ارادہ الہى تے خدا کى طرف تو‏ں تعیین نو‏‏ں سمجھدے نيں_ اہلبیت کى ولایت تے امامت اک الہى منصب اے جداں کہ امت اُتے رسولخد ا (ص) کى ولایت دا سرچشمہ الہى سی تے اس دا جواز لوکاں کى بیعت تے رائے دا مرہون منت نئيں تھا_
دوسرا نکتہ اختلاف ایہ اے کہ شیعاں کى نظر وچ لفظ امام خلیفہ رسول دے حقیقى معنى وچ اے یعنى معنوی، علمى تے سیاسى تمام جہات وچ رسولخدا (ص) دا جانشین _ جدو‏ں کہ اہلسنت خلفاء کى جانشینى نو‏‏ں اس دے لغوى معنى وچ لیندے نيں _ یعنى بعد وچ آنے والا _ البتہ ائمہ معصومین دے متعلق شیعاں دے اعتقاد تو‏ں متاثر ہوک‏ے
۱) الفصَل فى الملل تے الاہواء تے النحل ج ۲، ص ۱۱۳_
۱۰۸ اہلسنت دے بعض علماء نے ایہ نظریہ قائم کرلیا اے کہ آنحضرت (ص) دے بعد پہلے چار خُلفاء بالترتیب تمام لوکاں تو‏ں افضل نيں _ حالانکہ اس عقیدہ دا صدر اسلام حتى کہ خلیفہ اول تے دوم دے دور وچ بھى کوئی وجود نئيں تھا_ اہلسنت وچ ایہ عقیدہ اموى تے عباسى خلفاء دے ذریعہ آیا جس کى تقویت انہوںنے اپنے سیاسى اغراض تے شیعاں کى ضد وچ آک‏ے کى انہاں نے اس عقیدہ کى ترویج کى بہت زیادہ کوششاں کيتياں کہ اوہ بھى رسولخدا (ص) کى بعض خصوصیات دے حامل نيں (۱) _
بہت سى معتبر روایات دلالت کرتى نيں کہ امامت دا اک خاص اجتماعى تے ایمانى مقام تے منزلت اے امامت اسلام دے دوسرے فروع تے اجزا کى طرح نئيں اے _ بلکہ بوہت سارے احکا‏م تے فروع دا قوام تے اسلام تے مسلمین کى اساس امامت اُتے اے _ اسيں بطور نمونہ بعض روایات کى طرف اشارہ کردے نيں _
مرحوم شیخ کلینی جناب زرارہ دے واسطہ تو‏ں امام باقر تو‏ں نقل کردے نيں :
بُنى الاسلام على خمسة أشیائ: على الصلاة تے الزکاة تے الحجّ والصوم تے الولایة قال زرارة: فقلت تے أیّ شیء من ذلک أفضل؟ فقال: الولایة أفضل; لانّها مفتاحهنّ والوالى هو الدلیل علیهنّ ثمّ قال: ذروة الامر تے سنامه تے مفتاحه تے باب الا شیاء تے رضا الرحمان الطاعة للامام بعد معرفته انہاں الله (عزوجل) یقول:( ( مَن یُطع الرَّسولَ فَقَد أطاعَ الله َ تے مَن تَولّى فَما أرسلناک عَلیهم حَفیظاً ) )(۲)
۱) الاسلام السیاسی، محمد سعید العشماوى ص ۹۳و ۹۴_
۲) الکافى جلد ۲ صفحہ ۱۸_۱۹، باب دعائم الاسلام حدیث ۵ جدو‏ں کہ حدیث وچ مذکور آیت سورہ نساء کى ۸۰ نمبر آیت اے _
۱۰۹ اسلام کى بنیاد تے اساس پنج چیزاں اُتے اے : نماز ، زکوة ، حج، روزہ تے ولایت _
جناب زرارہ کہندے نيں : ميں نے پُچھیا کہ انہاں وچو‏ں افضل کونسى چیز اے ؟ امام نے فرمایا :ولایت سب تو‏ں افضل اے کیونجے ایہ انہاں تمام کى کنجى اے تے ولى انہاں پرراہنمائی کرنے والا اے فیر فرمایا: امر دین دا بلندترین مرتبہ تے اس کى کنجى ، تمام اشیاء دا دروازہ تے خدا کى رضا، امام کى معرفت دے بعد اس کى اطاعت وچ پنہاں اے _ الله تعالى فرماندا اے: جس نے رسول کى اطاعت کى اس نے خدا کى اطاعت کى تے جس نے روگردانى کى تاں اساں تواناں انہاں اُتے نگران بنا ک‏ے نئيں بھیجیا_
امام رضا اک حدیث وچ امامت نو‏‏ں زمام دین ، مسلماناں دا نظام حیات ، اسلام کى اساس تے بوہت سارے احکا‏م کى تکمیل کى بنیاد قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں :
انّ الامامة زمام الدین تے نظام المسلمین تے صلاح الدنیا تے عزّ المؤمنین انّ الامامة أسّ الاسلام النامى تے فرعه السامی_ بالامام تمام الصلاة تے الزکاة والصیام والحجّ والجهاد تے توفیر الفیء تے الصدقات وامضاء الحدود والأحکا‏م تے منع الثغوروالاطراف الامام یحلّ حلال الله تے یحرم حرام الله تے یقیم حدود الله تے یذبّ عن دین الله (۱)
یقیناً امامت زمام دین ، مسلماناں دا نظام حیات ، صلاح دنیا تے صاحبان ایمان کى عزت اے _ امامت اسلام کى نشو تے نما کرنے والى جڑ تے اس کى بلندترین شاخ اے _ نماز، روزہ، حج،زکوة تے جہاد کى تکمیل امام دے ذریعہ تو‏ں ہوتى اے _ غنیمت تے صدقات کیشرعى قانون
۱) الکافى جلد ۱، صفحہ ۲۰۰ ، باب نادرجامع فى فضل الامام وصفاتہ حدیث۱ _
حضرت على بھى امامت نو‏‏ں امت دا نظام حیات تے اسکى اطاعت نو‏‏ں اسکى تعظیم قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں :
فَرَضَ الله الإیمان تَطهیراً من الشرک والإمامة نظاماً للأُمة والطاعة تعظیماً للإمامة (۱)
الله تعالى نے ایمان نو‏‏ں شرک تو‏ں بچنے دے لئی ، امامت نو‏‏ں نظام امت تے اطاعت نو‏‏ں امامت کى تعظیم دے لئی واجب قرار دیاہے _
قابل ذکر اے کہ شیعاں دا سیاسى تفکر دو مرحلےآں وچ قابل تحقیق اے _
الف: امام معصوم دے حضور دے زمانہ وچ
ب : امام زمانہ( عجل اللہ فرجہ الشریف ) کى غیبت دے زمانہ وچ
امام دے حضور دے زمانہ وچ سیاسى ولایت دے متعلق شیعہ علماء دا نظریہ مکمل طور اُتے متفقہ تے واضح اے _ شیعہ نظریہ امامت دے معتقد نيں تے امت کى ولایت نو‏‏ں امام معصوم کى امامت دا اک حصہ تے جز سمجھدے نيں _ تمام اوہ حکومتاں جو اس حق خدا نو‏‏ں پامال ک‏ر ک‏ے تشکیل پائی ہاں انہاں نو‏ں غاصب تے ظالم قرار دیندے نيں تے اس نظریہ وچ کسى شیعہ عالم نو‏‏ں اختلاف نئيں اے ، کیونجے شیعاں کى شناخت تے قوام اسى اعتقاد کى بناپر اے _وہ شئے جو قابل بحث تے تحقیق اے اوہ غیبت دے زمانہ وچ شیعاں دا سیاسى تفکر اے _
۱ ) نہج البلاغہ حکمت ۲۵۲_
۱۱۱ زمانہ غیبت وچ شیعاں دا سیاسى تفکر :
زمانہ غیبت وچ شیعاں دا سیاسى تفکر اس طرح واضح ، روشن تے متفق علیہ نئيں اے جس طرح زمانہ حضور وچ اے _ شیعاں دا کوئی عالم دین ائمہ معصومین کى سیاسى ولایت تے امامت وچ شک تے تردید دا شکار نئيں اے کیونجے امامت وچ شک تشیّع تو‏ں خارج ہونے دے مترادف اے _ائمہ معصومین کى امامت اُتے نہ صرف سب دا اتفاق اے بلکہ تشیّع کى بنیاد ہى امامت دے نظریہ اُتے اے _ لیکن سوال ایہ اے کہ امام معصوم کى غیبت دے زمانہ وچ بھى انہاں کى سیاسى ولایت دے متعلق یہى اتفاق نظر اے ؟
حقیقت ایہ اے کہ تمام جہات تو‏ں ایسا اتفاق نظر موجود نئيں اے _ یعنى اک واضح تے ثابت قول کى تمام علماء شیعہ کى طرف نسبت نئيں دى جاسکتى _ کیونجے اس بحث دے بعض پہلوآں وچ انہاں دے در میان اختلاف پایا جاندا اے _ آئندہ کى بحثاں وچ آئے گا کہ امام زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف کى غیبت دے دوران علماء شیعہ فقیہ عادل کى ولایت دے قائل نيں _ تے فقیہ عادل نو‏‏ں امام زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف دا نائب عام سمجھدے نيں _ لیکن اس فقیہ عادل کى ولایت کى حدود تے اختیارات وچ اتفاق نئيں اے _ ولایت فقیہ کى حدود دے سلسلہ وچ اک واضح تے مشخص نظریہ کى تمام علماء کى طرف نسبت نئيں دى جاسکتى _
ولایت فقیہ کى تریخ اُتے بحث دے دوران تفصیل تو‏ں آئے گا کہ علماء شیعہ اصل ولایت فقیہ تے فقیہ عادل کى بعض امور وچ امام معصوم کى جانشینى اُتے اتفاق نظر رکھدے نيں _اختلاف اس وچ اے کہ اس ولایت دا دائرہ اختیار کس حد تک اے _
بعض وڈے شیعہ فقہاء اس ولایت تے جانشینى نو‏‏ں عام تے انہاں تمام امور وچ سمجھدے نيں کہ جنہاں وچ امام کى جانشینى ممکن اے تے اس طرح فقیہ کى ولایت عامہ دے قائل نيں _ جدو‏ں کہ بعض دوسرے فقہا اس جانشینى نو‏‏ں محدود تے خاص موارد وچ قرار دیندے نيں _
۱۱۲ مسلما‏ن معاشرے دے اجتماعى تے سیاسى امور وچ فقیہ کى سیاسى ولایت اس کى ولایت عامہ دے اثبات اُتے موقوف اے _ کیونجے امام معصوم کى خصوصیات وچو‏ں اک آپ کى سیاسى ولایت بھى اے تے ایہ خصوصیت قابل نیابت اے _ جدو‏ں کہ ائمہ معصومین دا مقام عصمت، علم الہى تے معنوى کمالات قابل نیابت نئيں نيں _ تیسرے باب وچ اسيں ولایت فقیہ تے اس کى ادلّہ اُتے تفصیلى بحث کرن گے _ اسى طرح فقیہ عادل دا منصب ولایت اُتے فائز ہونا تے اس دے دائرہ اختیار اُتے بھى گفتگو کرن گے _
البتہ اس گل دا اعتراف کرنا پئے گا کہ شیعہفقہا نے فقہ سیاسی یعنى فقہ حکومت کى مباحث نو‏‏ں اس قدرا ہمیت نئيں دى جس طرح دوسرى عبادى اوربعض معاملاتى مباحث نو‏‏ں دى اے _ بوہت سارے فقہا نے تاں اس قسم کى فقہى فروعات نو‏‏ں بیان ہى نئيں کيتا تے انہاں نو‏ں مورد بحث ہى قرار نئيں دتا _ تے جے بیان بھى کيتاہے تاں بہت مختصر تے اس دے مختلف پہلوآں تے مسائل دا اس طرح دقیق تجزیہ تے تحلیل نئيں کيتا جس طرح عبادى تے معاملاتى مسائل دا کیہ اے _ ایہ گل دوسرے فقہى ابواب کى نسبت فقہ سیاسی دے باب دے ضعف دا باعث بنى اے _ یقینا جے شیعاں دے جلیل القدر فقہاء دوسرے عبادى ابواب کى طرح  فقہ الحکومة  دے باب وچ بھى دقیق بحث کردے تاں اج شیعاں دے سیاسى تفکر وچ ہور ارتکاء دیکھنے نو‏‏ں ملدا _
امویاں تے عباسیاں دے زمانہ وچ حکمراناں کى طرف تو‏ں شیعاں اُتے اس قدر دباؤ سی تے انہاں دے حالات اسقدر ناسازگار سن کہ اولاً ائمہ معصومین تک دسترسى دے امکان کى صورت وچ بھى تقیہ کى وجہ تو‏ں اس قسم دے حساس سیاسى مسائل اُتے گفتگو کرنے تو‏ں اجتناب کردے سن _ کیونجے اس تو‏ں موجودہ حکومتاں کى واضح نفى ہوتى تھى لہذا اس قسم دے مسائل اُتے بحث کرنے دے لئی حالات سازگار نئيں سن _ ثانیاً ایہ اقلیت اس قدر دباؤ تے محرومیت دا شکار تھى کہ خود نو‏‏ں بر سر اقتدار لیانے تے اک صحیح دینى حکومت کى تشکیل نو‏‏ں انتہائی مشکل سمجھتى
۱۱۳ تھى لہذا اس نے اپنى تمام تر ہمت اپنى بقا تے غاصب حکومتاں نال نفرت وچ صرف کردى تے حکومتى روابط ، مسائل تے سیاسى نظام دے متعلق سوالات دے بارے وچ بوہت گھٹ فکر کى _بنابراں عبادى احکا‏م کى نسبت فقہ سیاسی دے متعلق روایات دا ذخیرہ بوہت گھٹ اے _
اسى طرح امام زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف کى غیبت دے بعد بھى شیعاں دے لئی اجتماعى تے سیاسى حالات سازگار نئيں سن _ لہذا علماء شیعہ نے سیاسى مباحث دے پھیلاؤ تے اس کى تحقیقات وچ کوئی خاص اہتمام نئيں کيتا _
۱۱۴ خلاصہ :
۱) شیعہ ائمہ معصومین دے لئی سیاسى ولایت تو‏ں وسیع تر مقام تے منزلت دے قائل نيں _
۲) ایہ مخصوص شان تے منزلت جو انہاں کى افضلیت دے اعتقاد دا باعث اے _ شیعہ کى پہچان اے تے امامت دے متعلق شیعہ تے سنى دے درمیان وجہ افتراق یہى اے _
۳) مکت‏‏ب اہلبیت تے معصومین کى روایات کى روشنى وچ امامت اک عظیم اجتماعى تے دینى شان ومنزلت کى حامل اے تے سیاسى ولایت وچ محدود نئيں اے _
الف : امام معصوم دے زمانہ ظہور وچ
ب : زمانہ غیبت وچ
۵) زمانہ غیبت وچ شیعاں دا سیاسى تفکر زمانہ حضور وچ سیاسى تفکر کى طرح واضح تے روشن نئيں اے _
٧) شیعہ علماء دے درمیان سیاسى فقہ دے متعلق مباحث کى کمى کى وجہ ظالم تے فاسق حکومتاں دا دباؤ اے _
۱) اہل تشیع دے نظریہ امامت اور اہلسنت دے نظریہ خلافت کے در میان دو بنیادى فرق بیان کیجیئے _
۲) روایات اہلبیت نے امامت دے لئی کونسى اجتماعى تے ایمانى شان تے منزلت نو‏‏ں بیان کیہ اے ؟
۳) شیعاں دے زمانہ حضور تے زمانہ غیبت دے سیاسى تفکر وچ کیہ فرق اے ؟
۴) زمانہ غیبت وچ ولایت فقیہ دے متعلق علماء شیعہ دے درمیان وجہ اشتراک تے وجہ اختلاف کیہ اے ؟
۵) شیعہ علماء دے درمیان عبادى مباحث کى نسبت سیاسى فقہ کى مباحث دے کم ہونے کى وجہ کیہ اے ؟
۱۱٦ تیرہواں سبق:
سیاسى ولایت کى تعیین وچ بیعت تے شورى دا کردار -۱-
اہلسنت دے سیاسى نظریہ کى وضاحت دے دوران وچ اس نکتہ کى طرف اشارہ ہوئے چکيا اے کہ اوہ آنحضرت (ص) دے بعد سیاسى ولایت دے سلسلہ وچ دینى متون نو‏‏ں ساکت سمجھدے نيں تے معتقد نيں کہ سیاسى ولایت دا کم خود امت دے سپرد کيتا گیا اے _ شورى یعنى اہل حل تے عقد کى رائے اور بیعت مسلمین اسلامى حاکم کى تعیین کردے نيں _ واضح اے کہ ایسا دعوى شیعہ عقائد دے نال سازگار نئيں اے _ علم کلام کى کتاباں وچ امامت دے متعلق جو معتبر تے متعدد ادلّہ قائم کى گئیاں نيں اوہ اس دعوى نو‏‏ں بے معنى قرار دیتى نيں _ ائمہ معصومین کى امامت انتصابى یعنى خدا کى طرف تو‏ں مقررکردہ اے _ لوکاں کى بیعت صرف امام دے اختیارات نو‏‏ں عملى جامعہ پہنانے وچ مددگار ثابت ہوتى اے اوراس دا امامت کى حقیقت وچ کوئی کردار نئيں ہُندا_ لیکن سوال ایہ اے کہ کیہ امام زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف کى غیبت دے دوران بھى اس دعوے نو‏‏ں تسلیم کيتا جاسکدا اے ؟ تے کيتازمانہ غیبت وچ سیاسى ولایت دا اختیار خود شیعاں نو‏‏ں حاصل اے تے بیعت تے شورى سیاسى رہبر دا انتخاب کرے گی؟ ایہ بحث اس مفروضہ کى بناپر اے کہ ائمہ معصومین کى نیابت عامہ موجود نئيں اے تے روایات کى روسے فقیہ
۱۱٧ عادل نو‏‏ں ولایت تفویض نئيں کى گئی _
اس سبق تے اگلے سبق وچ اسيں انہاں دونکتاں کى تحقیق کرن گے _ پہلا ایہ کہ کیہ روایات وچ اس دعوى دے تسلیم کرنے اُتے کوئی دلیل موجود اے ؟ تے کیہ زمانہ غیبت وچ بیعت تے شورى سیاسى زندگی دا تعیّن کرسکدے نيں ؟ دوسرا ایہ کہ اصولى طور اُتے اسلام دے سیاسى تفکر وچ بیعت تے شورى دا کیہ کردار اے ؟
حضرت امیرالمومنین تو‏ں بعض ایسى روایات منقول ہوئیاں نيں جو صریحاً کہتى نيں کہ سیاسى ولایت دا حق خود امت نو‏‏ں حاصل اے _ لہذا جے مسلماناں کى شورى کسى نو‏‏ں مقرر کردے تے لوک اس کى بیعت کرلاں تاں وہى مسلماناں دا حاکم تے ولى اے _ اس قسم کى روایات کى تحقیق تو‏ں پہلے ضرورى اے کہ بیعت تے اس کى قسماں دے متعلق مختصر سى وضاحت کردى جائے _
بیعت دا مفہوم تے اس کى قسماں :
بیعت اک قسم دا عہد تے پیمان تے عقد اے جو ظہور اسلام تو‏ں پہلے عرب قبیلے وچ رائج تے مرسوم سی لہذا ایہ ایسا مفہوم نئيں اے جسنو‏ں اسلام نے متعارف کروایا ہوئے _ البتہ متعدد مواقع اُتے سیرت نبوى (ص) نے بیعت مسلمین نو‏‏ں شرعى جواز بخشا اے _
( لَقَد رَضیَ الله ُ عَن المؤمنینَ اذیُبا یعُونَک تَحْتَ الشَّجرة فَعَلمَ ما فى قلُوبهم فا نْزَلَ السَّکینَةَ عَلَیْهم )
خدا صاحبان ایمان تو‏ں راضى ہوگیا جدو‏ں اوہ درخت دے تھلے تیرى بیعت ک‏ر رہ‏ے سن جو کچھ انہاں دے دلاں وچ تھاوہ اسنو‏ں جاندا سی پس اس نے انہاں اُتے سکو‏ن نازل کيتا _
۱۱۹ ٦ ہجرى تک مسلماناں اُتے رسولخدا (ص) کى سیاسى تے دینى قیادت تے ولایت نو‏‏ں کئی سال گذر چکے سن _ لہذا ایہ بیعت آنحضرت (ص) نو‏‏ں سیاسى قیادت سونپے دے لئی نئيں ہوسکتى _ جناب جابر جو کہ اس بیعت وچ موجود سن کہندے نيں : اساں ایہ بیعت اس بناپر کى تھى کہ دشمن دے مقابلہ وچ فرار نئيں کریںگے_ بایَعنا رسول الله (یَومَ الحُدَیبیة) على ا ن لانَفرّ (۱) _
بعض اوقات بیعت دا مقصد اک شخص کى اس دے دشمناں دے مقابلہ وچ حمایت تے دفاع دا اعلان کرنا ہوتاتھا _ جس طرح بعثت دے تیرہويں سال مقام عقبہ وچ اہل یثرب دے نمائندےآں نے آنحضرت (ص) کى بیعت کى تھى _(۲)
بیعت کى انہاں تمام قسماں وچ ایہ گل مشترک اے کہ بیعت کرنے والا بیعت کى تمام طے شدہ شرائط دا پابند ہُندا اے _ بیعت اک ایسا عہد تے پیمان اے جس دا پورا کرنا بیعت کرنے والے دے لئی ضرورى ہُندا اے _
بیعت دے مفہوم کى وضاحت دے بعد انہاں بعض روایات نو‏‏ں ذکر کردے نيں جنہاں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اسى شخص کى ولایت قابل اعتبار اے جس کى لوک بیعت کر لین _ ظاہرى طور اُتے ایہ روایات نظریہ انتخاب کى تائید کرتى نيںیعنى سیاسى ولایت دے تعیّن دا حق خود مسلماناں نو‏‏ں دیاگیا اے _
نظریہ انتخاب کى مؤید روایات
امیر المومنین حضرت على فرماندے نيں :
''إنّه بایعنى القوم الذین بایعوا أبابکر تے عمر تے عثمان على ما
۱) جامع البیان ابن جریر طبری، جلد ۲٦، صفحہ ۱۱۰، ۱۱۳ مذکورہ آیت دے ذیل وچ _
۱۲۰ بایعوهم علیه ، فلم یکن للشّاهد أن یختار تے لا للغائب أن یردّ ، تے إنّما الشورى للمهاجرین والانصار، فإن اجتمعوا على رجل سمّوه إماماً کان ذلک لله رضی'' (۱)
اک ہور مقام اُتے فرمایا :
و لعمرى لئن کانت الإمامة لا تنعقد حتّى یحضرها عامّة الناس فما إلى ذلک سبیل، تے لکن أهلها یحکمون على من غاب عنها ثمّ لیس للشّاهد أن یرجع تے لا للغائب أن یختار (۲)
مینو‏ں اپنى جان کى قسم جے امامت دے انتخاب دے لئی تما م لوکاں دا حاضر ہونا شرط ہُندا تاں امام دا انتخاب کبھى بھى نہ ہُندا لیکن اہل حل تے عقد غائب افراد اُتے حجت ہُندے نيں فیر حاضر دے لئی پلٹنے دا اختیار نئيں تے غائب نو‏‏ں نويں انتخاب دا حق حاصل نئيں _
۱) نہج البلاغہ ، مکتوب ٦ _
۲) نہج البلاغہ ، خطبہ ۱٧۳_
۱۲۱ شیخ مفید کہندے نيں :جب عبدالله ابن عمر، سعد ابن ابى وقاص ، محمد بن مسلمہ ، حسان ابن ثابت تے اسامہ ابن زید نے حضرت على کى بیعت تو‏ں انکار کيتا ، تاں آپ نے خطبہ دیندے ہوئے فرمایا :
أیّها الناس، إنّکم بایعتمونى على ما بویع علیه من کان قبلی، تے إنّما الخیار إلى الناس پہلے أنْ یبایعوا ، فإذا بایَعوا فلا خیار لهم، وإنّ على الإمام الاستقامة، تے على الرعیة التسلیم تے هذه بیعة عامّة تے من رغب عنها رغب عن دین الاسلام ، تے اتّبع غیر سبیل أهله …(۱)
اے لوکاں تسيں نے انہى شرائط اُتے میرى بیعت کى اے کہ جنہاں شرائط اُتے میرے تو‏ں پہلے والےآں کى بیعت کى تھی_ لوکاں نو‏‏ں بیعت کرنے تو‏ں پہلے اختیار حاصل اے لیکن جدو‏ں اوہ بیعت کرلاں تاں فیر اختیار نئيں اے _ امام دے لئی استقامت تے پائیدارى تے رعیت دے لئی اطاعت تے پیروى اے _ ایہ بیعت عامہ اے جس نے اس تو‏ں روگردانى کى اس نے دین تو‏ں منہ پھیریا تے اہل دین دے راستہ تو‏ں ہٹ گیا
بیعت تواڈے نال مربوط نئيں اے بیعت دا تعلق اصحاب بدر تو‏ں اے جسنو‏ں اوہ خلیفہ منتخب کرلاں وہى مسلماناں دا خلیفہ ہوئے گا _(۲)
۱) ارشاد جلد ۱، صفحہ ۲۴۳ _ نہج البلاغہ مکتوب ٦ _
۲) ا نساب الاشراف، بلاذرى جلد۴، صفحہ ۵۵۹_
۱۲۲ اس قسم کى روایات تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ خلیفة المسلمین دے انتخاب دا اختیار مسلماناں دے ہتھ وچ اے اوہ افراد جو انتخاب کى صلاحیت رکھدے نيں اور اہل حل تے عقد شمار ہُندے نيں، جے کسى کى بیعت کرلیںتو وہى مسلماناں دا امام تے خلیفہ اے تے اس کى اطاعت واجب اے تے دوسرےآں نو‏‏ں اس کى مخالفت دا حق حاصل نئيں اے _ آخرى روایت صریحاً جدو‏ں کہ بعض ہور روایات ظاہرى طور اُتے ایہ کہہ رہى اے کہ حاکم تے خلیفة المسلمین دے تعیّن وچ تمام افراد کى رائے تے بیعت کى اہمیت اک جیسى نئيں اے بلکہ ایمان، جہاد تے شہادت وچ سبقت حاصل کرنے والے اس انتخاب کى اہلیت رکھدے نيں _ بہر حال ایہ روایات صراحتاً اس قول دے متضاد نيں کہ امام  منصوب من الله  ہُندا اے _ کیونجے انہاں روایات تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ امت کى سیاسى ولایت انتخابى اے تے اس دے انتخاب دا حق امت دے اہل حل تے عقد نو‏‏ں حاصل اے _ (۱)
سوائے انہاں مختصر کلمات دے جو بیعت سقیفہ تے حضرت عمر کى مقرر کردہ چھ نفرى شورى دے متعلق نيں _ بیعت تے شورى دے متعلق حضرت على تو‏ں جو اقوال منقول نيں آپ کى خلافت دے مختصر عرصہ تے لوکاں دے بیعت کرنے دے بعد صادر ہوئے نيں _
بیعت تے شورى دے متعلق اپنى خلافت دے دوران آپ نے جو بیانات دتے نيں انہاں نو‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے _ انہاں وچو‏ں بعض اپنى بیعت کى توصیف تے وضاحت دے بارے وچ نيں تے ایہ کہ کونسى شرائط اُتے بیعت ہوئی تے پہلے تن خلفاء کى بیعت کى نسبت ایہ بیعت کونسى خصوصیات کى حامل تھى _ نمونہ
۱) مذکورہ بحث انہاں روایات کى سند کى تحقیق تو‏ں صرف نظر کردے ہوئے تے انہاں نو‏ں صحیح فرض کردے ہوئے کى جارہى اے _ وگرنہ جے روایات دے مصادر اُتے غور کيتا جائے تاں اکثر روایات سند دے اعتبار سےضعیف نيں_
۱۲۳ کے طور پرہم اس قسم دے بعض بیانات کى طرف اشارہ کردے نيں _ حضرت امیرالمؤمنین فرماندے نيں:
بایَعَنى الناس غَیر مُستکرهین تے لا مُجبرین ، بل طائعین مُخیَّرین (۱)
لم تکن بیعتکم ایّاى فَلتة ، تے لیس أمرى تے أمرکم واحد، إنّى أریدکم لله تے أنتم تریدوننى لانفسکم (۳)
تواڈا میرى بیعت کرنا اچانک پیش آنے والا واقعہ نئيں سی، تے میرا تے تواڈا معاملہ بھى اکو جیہا نئيں اے ، وچ تواناں خدا دے لئی چاہندا ہاں تے تسيں مینو‏ں اپنے لئے چاہندے ہوئے _
جب بعض افراد نے بیعت اُتے اصرار کيتا تاں آپ (ع) نے انہاں نو‏ں فرمایا: میرى بیعت مخفى طور اُتے نئيں ہونى چاہیے_
ففى المسجد، فإنّ بیعتى لا تکون خفیّاً تے لا تکون إلاّ عن رضا المسلمین  (۳)
میرى بیعت مسجد وچ ہوگى مخفى نئيں ہوگى بلکہ تمام مسلماناں کى رضا مندى تو‏ں ہوگى _
۱) نہج البلاغہ مکتوب ۱_
۲) نہج البلاغہ ، خطبہ ۱۳٦_
۳) تریخ طبرى ج ۴ ، ص۴۲٧_
۱۲۴ اس قسم کى روایات ہمارى بحث تو‏ں خارج نيں جو حضرت امیرالمؤمنین کى بیعت کى کیفیت نو‏‏ں بیان کرتى نيں _
دوسرى قسم دے بیانات اوہ نيں جو آپ نے بیعت نہ کرنے والے عبدالله ابن عمر ، اسامہ ابن زید تے سعد ابن ابى وقاص تے بیعت توڑنے والے طلحہ تے زبیر جداں افراد نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمائے نيں _
حضرت امیرالمؤمنین تو‏ں منقول اس قسم کى روایات دونکتاں اُتے اصرار کرتى نيں پہلا نکتہ ایہ اے کہ جنہاں افراد نے رضا تے رغبت دے نال بیعت کى اے انہاں پراطاعت واجب اے دوسرا ایہ کہ لوکاں دا آپ کى بیعت کرنا بیعت عمومى تے اختیارى تھى لہذا بیعت توڑنے تے نہ کرنے والے پیمان شکن تے مسلماناں کى مخالفت کرنے والے شمار ہون گے _
تیسرى قسم دے کلمات جو کہ سب تو‏ں اہ‏م نيں، اوہ نيں جو معاویہ تے اہل شام دے دعوےآں دے مقابلے وچ بیان کيتے گئے نيں _ انہاں نے حضرت امیرالمؤمنین کى بیعت دے صحیح ہونے اُتے اعتراض کيتا سی تے انہاں دا کہنا سی کہ معاویہ ، عمرو ابن عاص تے دوسرے قریش شام دا خلیفہ نو‏‏ں منتخب کرنے والى شورى وچ شامل نہ ہونا آپ کى خلافت نو‏‏ں غیر معتبر قرار دیندا نيں _آپ (ع) تو‏ں صادر ہونے والے بوہت سارے کلمات دا تعلق اسى تیسرى قسم تو‏ں اے _آنے والے سبق وچ اسيں انہاں کلمات دا تجزیہ تے تحلیل تے ایہ بحث کرن گے کہ کیہ ایہ کلمات سیاسى ولایت دے انتخابى ہونے کى تائید کردے نيں یا نئيں _
۱۲۵ خلاصہ:
۱) بعض لوک اس نظریہ دے حامى نيں کہ بعض روایات کى رو تو‏ں سیاسى ولایت دے سلسلہ وچ بیعت تے شورى اُتے اعتبار کيتا جاسکتاہے_بنابراں زمانہ غیبت وچ سیاسى ولایت خود لوکاں دے سپرد کى گئی اے تے انتصابى نئيں اے _
۲) بیعت اک ایسا عہد تے پیمان اے جو ظہور اسلام تو‏ں پہلے موجود سی تے رسول خدا (ص) نے اس کى تائید فرمائی اے _
۳)بیعت کى مختلف قسماں نيںلہذا ایہ صرف سیاسى ولایت دے انتخاب وچ منحصر نئيں اے _
۴) اسلامى معاشرہ دے حاکم کى تعیین دے لئی بیعت تے شورى دے معتبر ہونے دے سلسلہ وچ حضرت امیرالمؤمنین تو‏ں روایات نقل ہوئیاں نيں_
۵) ایہ روایات کچھ خاص سیاسى حالات دے پیش نظر صادر ہوئیاں نيں _ تے ایہ روایات انہاں لوکاں دے مقابلہ وچ بیعت تے شورى کى تائید کرتى نيں جنہاں نے حضرت امیر المؤمنین کى بیعت اُتے اعتراض کيتا سی یابیعت تو‏ں انکار کيتا سی یا طلحہ تے زبیر کى طرح بیعت شکنى کى تھی_
۱۲٦ سوالات
۲) بیعت کيتا اے تے اس کى کتنى قسماں نيں ؟
۳) کيتا بیعت رضوان رسول خدا (ص) نو‏‏ں سیاسى ولایت سونپنے دے لئی تھی؟
۴) حضرت امیر المؤمنین تو‏ں منقول بعض روایات تو‏ں بیعت تے شورى دے متعلق کس نکتہ کى طرف اشارہ ملتاہے؟
۵) اس قسم کى روایات دے صادر ہونے وچ کونسے حالات کار فرما سن ؟
۱۲٧ چودہواں سبق:
سیاسى ولایت کى تعیین وچ بیعت تے شورى دا کردار -۲-
پہلے گذر چکيا اے کہ سیاسى ولایت دے انتخابى ہونے دے قائلین نے اپنے اس نظریہ دے اثبات دے لئی حضرت امیر المؤمنین تو‏ں منسوب بعض کلمات تے روایات نو‏‏ں بطور دلیل پیش کيتا اے _ اوہ ایہ سمجھدے نيں کہ انہاں کلمات تو‏ں یہى ظاہر ہوتاہے کہ اسلامى معاشرہ دے حاکم تے خلیفہ دے انتخاب دا حق خود امت نو‏‏ں دتا گیا اے _ بنابراں گھٹ تو‏ں گھٹ زمانہ غیبت وچ اسلامى معاشرہ کى سیاسى ولایت انتخابى امر اے نہ کہ انتصابى تے ایہ اعتقاد صحیح نئيں اے کہ امت دے لئی فقیہ عادل نصب کوکیا گیا اے بلکہ ایہ امر شورى مسلمین تے بیعت امت دے سپرد کيتا گیا اے _
ہمارى نظر وچ انہاں روایات تو‏ں مذکورہ بالا مطلب اخذ کرنا صحیح نئيں اے _ کیونجے ایہ تمام روایات  جدال احسن(۱)
۱) سورہ نحل کى آیت ۱۲۵ وچ ارشاد ہوتااے: ادع الى سبیل ربک بالحکمة والموعظة الحسنة تے جادلهم بالتى هى احسن  اللہ تعالى نے رسول خدا (ص) تو‏ں فرمایا اے کہ اوہ حق تے سعادت کى طرف دعوت دینے دے لئی برہان، خطابہ تے جدل تِناں نو‏‏ں بروئے کار لاواں _ تفسیر المیزان ج ۱۲ ص ۳٧۱ ، ۳٧۲ _
جدل استدلال کى اوہ قسم اے جس وچ استدلال کرنے والا اپنے مدعا دے اثبات دے لئی مخاطب دے نزدیک مقبول تے مسلمہ قضایا تو‏ں کم لیتاہے _ اسنو‏ں اس دعوى دے قبول کرنے اُتے مجبور کرتاہے _ ہمیشہ ایہ ہوتاہے کہ استدلال کرنے والے دے نزدیک انہاں مقدمات کى صحت مشکوک ہوتى اے یا بالکل ناقابل قبول ہوتى اے تے اپنے مدعا دے اثبات دے لئی اس دے پاس تے ادلّہ ہوتى نيں _ لیکن طرف مقابل نو‏‏ں منوانے تے اپنے مقصد تک پہنچنے دے لئی انہاں صحیح تے یقینى مقدمات کى بجائے انہاں مقدمات تو‏ں استفادہ کرتاہے جو طرف مقابل دے لئی قابل قبول ہاں دوسرے لفظاں وچ برہان کى بجائے جدل تو‏ں استفادہ کرتاہے کیونجے طرف مقابل برہانى مقدمات نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا جدو‏ں کہ جدلى مقدمات نو‏‏ں مانتاہے_
۱۲۸ کے زمرے وچ آتى نيں _ لہذا انہاں روایات نو‏‏ں جدل تو‏ں ہٹ کر کسى تے مورد وچ استدلال دے طور اُتے پیش نئيں کيتا جاسکدا_
وہ مقدمات جنہاں نو‏ں استدلال جدلى وچ بروئے کار لیایا جاتاہے انہاں نو‏ں استدلال برہانى دے مقذمات کى طرح صحیح تے حق قرار نئيں دتا جاسکدا_کیونجے جدلى استدلال دے مقدمات تو‏ں صرف اس لیئے استفادہ کيتا جاتاہے چونکہ اوہ مخاطب دے نزدیک مسلّم تے قابل قبول ہُندے نيں _ لیکن اس دا معنى ایہ نئيں اے کہ اوہ مقدمات بذات خود بھى قابل قبول تے مسلم ہاں _ ساڈا مدعا ایہ اے کہ حضرت امیر المؤمنین نے ایہ استدلال انہاں لوکاں دے سامنے کيتا اے جو آپ (ع) کى خلافت تے امامت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کررہے سن _ یعنى بجائے انہاں امورکے جو آپ (ع) کى امامت تے ولایت کى حقیقى ادلہ نيں کہ آپ منصوب من اللہ نيں انہاں امور تو‏ں استدلال کيتا اے جو مخالفین دے نزدیک قابل قبول نيں تے جنہاں کى بناپر پہلے تن خلفاء کى خلافت قائم ہوئی اے _ آپ دے استدلال دا بنیادى نکتہ ایہ سی کہ جس دلیل کى بناپر تسيں لوکاں نے پہلے تن خلفاء کى خلافت قبول کى اے اسى دلیل کى بناپر میرى خلافت تسلیم کرو کیونجے میرى امامت  بیعت امت اور شورى دے اتفاق تے اجماع سے بالاتر درجات کى حامل اے _
ان روایات دے جدلى ہونے کى دلیلاں
حضرت امیر المؤمنین نے اپنى خلافت دے ابتدائی ایام وچ معاویہ نو‏‏ں خط لکھیا جس وچ اسنو‏ں قتل عثمان اوراپنے نال لوکاں کى بیعت کى اطلاع دى تے اسنو‏ں کہیا کہ اوہ بھى شام دے سرکردہ افراد نو‏‏ں لے آئے تے بیعت کرے آپ (ع) نے فرمایا:
اما بعد، لوکاں نے میرے مشورے دے بغیر عثمان نو‏‏ں قتل کردتا اے تے اپنى رائے تے اجماع تو‏ں میرى بیعت کرلى اے _ جدو‏ں میرا خط تجھ تک پہنچے تاں تسيں بھى میرى بیعت کرلینا تے شام دے سرکردہ افراد نو‏‏ں میرى طرف بھیجنا _
ثانیاً: ایہ بہانہ کيتا کہ حضرت عثمان دے قاتل حضرت على دے زیر حمایت نيں لہذا امام تو‏ں ایہ کہیا کہ قاتلین نو‏‏ں شام روانہ کریںتا کہ انہاں نو‏ں سزا دى جاسک‏‏ے تے انہاں تو‏ں قصاص لینے دے بعد خلیفہ دے انتخاب دے لئی مسلماناں کى شورى تشکیل دى جائے گى _ در حقیقت معاویہ ایہ کہنا چاہندا سی کہ بیعت تے شورى حضرت على کى خلافت نو‏‏ں اہل شام دے لئی لازم قرار نئيں دیتى کیونجے مدینہ تے بصرہ دے اشراف دے برعکس شام دے سرکردہ افراد شورى وچ شامل نئيں سن _ معاویہ دے گستاخانہ جواب نو‏‏ں مبرد نے ایويں نقل کيتا اے _
''أما بعد، فَلَعَمرى لو بایعک القوم الَّذین بایعوک تے أنت بری من دَم عثمان ، کنتَ کأبى بکر تے عمر تے عثمان، تے لکنّک
۱) شرح نہج البلاغہ، ابن ابى الحدید جلد ۱ ص ۲۳۰_
۱۳۰ أغریت بعثمان المهاجرین تے خذّلت عنه الأنصار ، فأطاعک الجاهل تے قوى بک الضعیف، تے قد أبى أهل الشام إلا قتالک حتّى تدفع الیهم قتلة عثمان، فإن فعلت کانت شورى بین المسلمین ''(۱)
اما بعد: مینو‏ں اپنى جان کى قسم جے لوکاں نے تیرى بیعت اس حالت وچ کى ہوتى کہ تاں خون عثمان تو‏ں برى ہُندا تاں فیر تاں تسيں ابوبکر، عمر تے عثمان کى طرح ہُندے_ لیکن تسيں نے مہاجرین نو‏‏ں قتل عثمان تے انصار نو‏‏ں انہاں کى مدد نہ کرنے پراکسایا اے _ پس جاہل نے تیرى اطاعت کى اے اورکمزور تیرى وجہ تو‏ں مضبوط ہوگیا اوراہل شام نو‏‏ں تاں تیرے نال صرف جنگ کرنا اے مگر ایہ کہ تاں عثمان دے قاتلاں نو‏‏ں انہاں کى طرف بھیج دے _ جے تاں نے ایسا کيتا تاں فیر خلیفہ دے انتخاب دے لئی مسلماناں کى شورى قائم ہوئے گی_
جنگ صفین دے دوران معاویہ نے اک ہور خط لکھیا جس وچ اس نے شورى تے حضرت امیر المؤمنین کى بیعت نو‏‏ں غیر معتبر قرار دتا _ اس دلیل کى بناپر کہ اہل شام نہ اس وچ حاضر سن تے نہ اس اُتے راضى سن
فَلَعَمرى لو صحَّت خلافتک لکنت قریباً من أن تعذر فى حرب المسلمین ، تے لکنّها ما صحت لک، أنّى بصحّتها تے أهل الشام لن یدخلوا فیها تے لم یرتضوا بها (۲)
۱) الکامل، مبرد جلد۱ صفحہ ۴۲۳ _ شرح نہج البلاغہ جلد۳ صفحہ ۸۸_
۲) بحارالانوار جلد۳۳ صفحہ ۸۰ ، شرح نہج البلاغہ جلد۱۴ صفحہ ۴۲_
فَادفع إلینا قَتَلة عثمان إن زعمتَ أنّک لم تقتله_ نقتلهم به ، ثمّ اعتزل أمر الناس، فیکون أمرهم شورى بینهم ، یولّى الناس أمرهم من أجمع علیه رَأیهم (۱)
اگر تسيں سمجھدے ہوئے کہ تسيں نے عثمان نو‏‏ں قتل نئيں کيتا تاں فیر انہاں دے قاتل ساڈے حوالے کردو تو‏ں کہ اسيں انہاں نو‏ں قتل کرداں_ فیر امر خلافت لوکاں دے سپرد کردو_ اک شورى تشکیل پائے گى تے لوک اپنے لئے جسنو‏ں چاہن گے اسنو‏ں اتفاق را ے تو‏ں خلیفہ منتخب کرلاں گے _
امام نے بیعت تو‏ں روگردانى کرنے والےآں نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا:
۱۳۲ أیّها الناس، إنّکم بایعتمونى على ما بویعَ علیه مَن کان قبلی، تے انّما الخیارُ إلى الناس پہلے أن یُبایعوا (۱)
اے لوگو تسيں نے میرى بیعت انہى شرائط اُتے کى اے جنہاں اُتے تسيں نے میرے تو‏ں پہلے والےآں کى بیعت کى تھى تے لوکاں نو‏‏ں بیعت کرنے تو‏ں پہلے اختیار ہوتاہے _
معاویہ تے اہل شام دے مقابلہ وچ بھى اسى طرح استدلال کردے ہوئے فرمایا: