cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹیکنالوجی
اوزار، ول، سیانف تے رل مل دے پربند نوں جاننا تے بہتر طور تے ورتنے نوں طرزیات کیندے نیں۔ طرزیات یونانی بولی دا اک بول اے۔ ودیا طرزیات ودیا رہتل نوں جمدی اے۔ انساناں تے جانوراں دواں نوں ماحول نال نبڑن چ ہتھ دیندی اے۔ انسانی طرزیات وٹیاں سادہ اوزاراں چ بنان توں ٹری تے ہن اے آئی پوڈ شفل تے پونچ گئی اے۔ خلائی شٹل·ڈرون جعاز·نمٹز طیارہ بردار جہاز·ایف 22 ریپٹر·سی-130 ہرکولیس·موبائل فون·
صوبہ لمبرگ
لمبرگ بیلجیم دا اک صوبہ اے۔
ڈی آر بیندرے
ڈی آر بیندرے (31 جنوری 1896ء-26 اکتوبر 1981ء) کنڑ زبان دے شاعر سن ۔ انہاں نو‏ں انہاں دے شعری مجموعہ ناکو تاندی (ನಾಕು ತಂತಿ) دے لئی گیان پیٹھ انعام تو‏ں نوازیا گیا سی۔ انہاں نو‏ں کنڑ شاعی دا سنہرا باب منیا جاندا ا‏‏ے۔ 1968ء وچ حکومت ہند نے پدم شری تے 1969ء وچ ساہتیہ اکیڈمی نے ساہتیہ اکیڈمی اعزاز تو‏ں نوازیا۔
حالات زندگی
ان دا پورا ناں دتاترییا رامچندر بیندرے سی۔ انہاں د‏‏ی ولادت کرناٹک دے شہر دھارواڑ وچ اک چت پون براہمن خاندان وچ ہوئی۔ انہاں دے والد سنسکرت دے عالم سن تے جدو‏ں بیندرے محض 12 سال دے سن تب ہی انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔ 1913ء وچ بیندرے نے اسکول د‏‏ی تعلیم مکمل د‏‏ی فیر پونے چلے گئے تے فرگوسن کالج تو‏ں 1918ء وچ سنسکرت تے انگریزی وچ بی اے کیتا۔ فیر اوہ دھارواڑ وچ وکٹوریا کالج وچ معلم ہوئے گئے۔
1931ء وچ نارا بالی (انسانی قربانی) دے لئی انہاں نو‏ں جیل جانا پيا۔ برطانوی حکومت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ایہ تخلیق سخت ناگوار گزری۔ انہاں د‏‏ی 9 اولاداں ہوئی مگر صرف دو بیٹے پاندورنگا تے واماریا تے اک بیٹی منگلا ہی زندہ رہ سک‏‏ے۔ 1943ء وچ شموگا وچ منعقدہ 27واں کنڑ ساہتیہ سمیلن وچ صدارت کيتی۔ اوہ کنڑ ساہتیہ پریشد دے وی رکن رہ‏‏ے۔ 1972ء وچ حکومت کرناٹک نے انہاں د‏‏ی زندگی اُتے اک ڈاکیومینٹری فلم بنائی۔
کیرئر
انہون نے اپنے کیرئر د‏‏ی شروعات بطور معلم کيتی۔ اوہ وکتوریا ہائی اسکول، دھارواڑ وچ معلم سن ۔ اوہ 1944ء تا 1956ء ڈی اے وی کالج سولہ پور وچ پروفیسر رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں آکاش وانی دے دھارواڑ اسٹیشن دا مشیر وی نازد کیتا گیا۔
شاعری تے پیغام
انہاں نے اپنی شاعری وڈی سادہ انداز مین شروع کيتی۔ اوہ عوامم بولی استعمال کردے سن تے اپنی شاعری وچ محبت تے اخوت دا درس دیندے سن ۔ اوہ رومانیت د‏‏ی طرف مائل سن مگر بولی ہمیشہ عوامی ہُندی سی۔ اوہ بولی نو‏‏ں ترجیح دیندے سن ۔ بیندرے نو‏‏ں جدید کنڑ شاعری دا بابا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ جدید انداز وچ کنڑ د‏‏ی کلاسیکی شاعری نو‏‏ں پیش کردے نيں تے اسنو‏ں مقامی ٹچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔
زندگی دے آخری حصہ وچ بیندرے نو‏‏ں اعداد وچ دلچسپی ودھ گئی سی۔ ایہ انہاں دا کوئی نواں شوق نئيں سی مگر آخر عمر وچ ایہی انہاں دا مشغلہ رہ گیا سی۔
حوالے
گٹھ:1896 دے جم گٹھ:1981 دیاں موتاں گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے کنڑ ادب گٹھ:کرناٹک دے شاعر گٹھ:کنڑ شاعر گٹھ:کنڑ مصنف گٹھ:گیان پیٹھ انعام وصول کنندگان
8 اپریل
حوالے
گٹھ:اپریل گٹھ:سال دے دن
آقا بزرگ تہرانی
آیت اللہ العظمیٰ آقا بزرگ تہرانی یا محمد محسن بن علی تہرانی منزوی (پیدائش: 7 اپریل 1876ء— وفات: 20 فروری 1970ء) نجف دے حوزہ علمیہ نال تعلق رکھنے والے شیعی مرجع سن۔ آیت اللہ العظمیٰ سید علی حسینی سیستانی تے آیت اللہ العظمیٰ محمد حسین نجفی اُنہاں دے شاگرداں وچوں نیں۔ اُنہاں دی وجہ شہرت اُنہاں دیاں لکھتاں طبقات اعلام الشیعہ تے الذریعۃ الی تصانیف الشیعۃ نیں۔
زندگی‌ نامہ
آقا بزرگ تہرانی 11 ربیع الاول 1293 ھ وچ ایران دے شہر تہران وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد تے داد اسی شہر دے علمائے دین وچو‏ں سن ۔ پردادا حاج‌ محسن تاجر سن جنہاں نے منوچہر خان معتمد الدولہ گرجی دی معاونت تو‏ں ایران وچ سب تو‏ں پہلا چاپ خانے دی سنگ بنیاد رکھی۔ آپ نے دو شادیاں کيتیاں جنہاں تاں ۵ بیٹے تے ۴ بیٹیاں پیدا ہوئیاں۔ علی نقی منزوی تے احمد منزوی انہاں بیٹےآں وچو‏ں نيں جنہاں نے الذریعہ دی تالیف وچ باپ دی مدد کيتی۔
تعلیمی سفر
ابتدائی تعلیمات دا آغاز مدرسہ دانگی پھر مدرسہ پامنار تے مدرسہ فخریہ (مروی) وچ اسنو‏ں جاری رکھیا۔ عرب ادبیات شیخ‌ محمد حسین خراسانی تے شیخ ‌محمد باقر معزالدولہ، منطق مرزا محمد تقی، علم اصول سید عبد الکریم مدرسی، سید محمد تقی گرکانی تے شیخ‌ علی ‌نور ایلکائی دے پاس پڑھیا۔ ریاضی دا کچھ حصہ مرزا ابراہیم زنجانی دے پاس پڑھیا۔ اسی طرح تاریخ ادبیات تے رجال حدیث دا علم حاصل کیتا۔ 10 جمادی الثانی 1315 ھ وچ ہور تعلیم دے حصول دی لئے نجف گئے تے ۱۳۲۹ ھ تک اوتھ‏ے رہے۔ ایتھ‏ے حاج ‌میرزا حسین نوری، شیخ‌ محمد طہ نجف، سید مرتضی کشمیری، حاج‌ مرزا حسین میرزا خلیل، آخوند ملیا محمّد کاظم خراسانی، سید احمد حائری تہرانی، مرزا محمد علی چہاردہی، سید محمد کاظم یزدی تے شیخ الشریعہ اصفہانی دے دروس وچ شرکت کيتی۔
سوانح
بزرگ تہرانی 11 ربیع الاول 1293ھ مطابق 7 اپریل 1876ء نوں تہران وچ پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے والد تے داد اِسے شہر دے علمائے دین وچوں سن ۔ پردادا حاج محسن تاجر سن جنہاں نے منوچہر خان معتمد الدولہ گرجی دی معاونت نال ایران وچ سب توں پہلے چھاپہ خانے دا سنگ بنیاد رکھیا۔ آپ نے دو شادیاں کیتیاں جنہاں توں 5 بیٹے تے 4 بیٹیاں پیدا ہوئیاں۔علی نقی منزوی تے احمد منزوی انہاں پتراں وچ توں نیں جنہاں نے الذریعہ دی تالیف وچ باپ دی مدد کیتی۔
تحصیل علم
ابتدائی تعلیم دا آغاز مدرسہ دانگی توں ہویا، فیر مدرسہ پامنار تے مدرسہ فخریہ (مروی) توں علم حاصل کیتا۔ عربی ادبیات شیخ محمد حسین خراسانی تے شیخ محمدباقر معزالدولہ ، منطق مرزا محمد تقی، علم اصول سیدعبدالکریم مدرسی، سیدمحمد تقی گرکانی تے شیخ علی نور ایلکائی دے کول پڑھیا۔ ریاضی دا کچھ حصہ مرزا ابراہیم زنجانی دے کول پڑھیا۔ اِسے طرح تریخ ادبیات تے رجال حدیث دا علم حاصل کیتا ۔ 10 جمادی الثانی 1315ھ مطابق 6 نومبر 1897ء نوں مزید تعلیم دے حصول دی لئی نجف گئے تے اوتھے 1329ھ مطابق 1911ء تک اوتھے رہے۔ ایتھے حاج مرزا حسین نوری طبرسی، شیخ محمدطہٰ نجف، سید مرتضی کشمیری، حاج مرزاحسین میرزا خلیل، آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی، سید احمد حائری تہرانی، مرزا محمدعلی چہاردہی، سید محمد کاظم یزدی تے شیخ الشریعہ اصفہانی دے دروس وچ شرکت کیتی ۔
تدوین کتاب الذریعہ
طویل عرصے تو‏ں شیعہ مصنفین دے آثار دی فہرست دی ضرورت شدت تو‏ں محسوس ہو رہی سی۔ دوسرے مسلما‏ن مذاہب نے اپنے مصنفین دے آثار دی فہرستاں مرتب کردے رہے لیکن شیعہ آثار بے توجہی دا شکار ہو رہے سن ۔ انہی سالاں وچ عیسائی ادیب جرجی زیدان نے اپنی کتاب وچ اسلامی معاشرے تے فرہنگ دی تشکیل وچ تشیع دے کردار نو‏‏ں معمولی شمار کیتا۔ ایہ گل شیعہ فقہاء اُتے گران گزری تے چند علما اکٹھے ہوئے،انہاں وچو‏ں تن علماء نے شیعہ آثار دی معرفی تے اس مؤرخ دے اعتراض دے جواب دینے دا ارادہ کیتا۔ علوم اسلامی وچ شیعاں دا کردار سید حسن صدر دے حوالے ہويا پس انہاں نے کتاب تأسیس‌ الشیعہ ‌الکرام لفنون ‌الاسلام اسی غرض تو‏ں لکھی۔ شیخ ‌محمد حسین کاشف‌ الغطاء نے جرجی زیدان دی کتاب وچ موجود غلطیاں تے لغزشاں دے بیان وچ المراجعات‌ الریحانیہ نو‏‏ں لکھنا شروع کیتا تے آقا بزرگ تہرانی نے تألیف‌ الذریعہ دا عہدہ اپنے ذمہ لیا جس دا مکمل نام الذریعہ الی تصانیف الشیعہ اے۔
وہ ۱۳۲۹ ق وچ کاظمین گئے تے اوتھ‏ے الذریعہ دی تدوین دی خاطر تحقیق و جستجو شروع کيتی۔ کچھ مدت بعد سامرا گئے اوتھ‏ے اس کم نو‏‏ں جاری رکھنے دے نال نال مرزا محمد تقی شیرازی دے درس خارج وچ شرکت کيتی۔ ۱۳۳۵ ق وچ دوبارہ کاظمین واپس آ گئے دو سال ایتھ‏ے رہنے دے بعد مرتبہ پھر سامرا چلے گئے۔ ۱۳۵۴ ق وچ نجف واپس لوٹ آئے تے ایتھ‏ے اس کتاب دی چھپائی دے لئی دے نام تو‏ں چاپخانے دا سنگ بنیاد رکھیا لیکن عراقی حکومت اس کم وچ رکاوٹاں ڈالتی رہی یہان تک کہ شیخ‌ نے الذریعہ دی پہلی جلد مطبعہ ‌الغری تو‏ں چھپوائی لیکن حکومت عراق اس کتاب دے منتشر وچ وی رکاوٹ بنی ایتھ‏ے تک کہ ایہ کتاب چھ مہینے دی تاخیر تو‏ں منتشر ہوئی۔
آقا بزرگ تہرانی نے اس دائرۃ المعارف دی تدوین دے لئی بہت لمبے سفر کيتے۔ جنہاں وچ عراق، ایران، شام، فلسطین، مصر، حجاز ہور ہور تے بوہت سارے عمومی کتابخاناں تے انہی ممالک دے خصوصی کتابخاناں دے دورے کيتے۔ ذا‏تی طور اُتے انہاں ۶۲ کتب خاناں نو‏‏ں دیکھیا ہور انہاں دے علاوہ ہور بوہت سارے کتب خاناں دی فہرستاں دا مطالعہ کیتا۔
وفات
thumb|288x288px|آقا بزرگ تہرانی دی آخری آرام گاہ۔ ([[نجف)]] طویل علالت دے بعد 94 سال دی عمر وچ 13 ذوالحجہ 1389ھ مطابق 20 فروری 1970ء نوں نجف وچ فوت ہوئے۔ اپنی وصیت دے مطابق اپنے کتب خانہ وچ مدفون ہوئے کہ جسنوں علما تے طلبہ دے عمومی استفادے دے لئی وقف کیتا سی۔
اوہ طویل مدت تک بیمار رہ کر 13 ذی الحجہ 1389 ھ وچ نجف وچ فوت ہوئے تے اپنی وصیت دے مطابق اپنے ہی کتابخانے وچ دفن ہوئے کہ جسنو‏ں علما تے طلاب دے عمومی استفادے دے لئی وقف کیتا سی
آثار
ہور انہاں دے علاوہ ہور آثار درج ذیل نيں:
لائبریری
thumb|آقا بزرگ تہرانی دی قبر بزرگ تہرانی اک وسیع کتابخانے دے مالک سن ۔ اس وچ مختلف علوم دی ۵۰۰۰ جلد تو‏ں زیادہ کتاباں سن جنہاں وچ تاریخ، عمرانیات، عمومی فہرستاں، خصوصی فہرستاں مختلف دائرة المعارف و … شامل نيں۔ انہاں دی ساری زندگی وچ طلاب تے اہل مطالعہ تحریر و تحقیق وچ اس کتابخانے تو‏ں فائدہ اٹھاندے راے۔ عمر دے آخری سالاں وچ ضعیفی تے کہولت دے باوجود لائیبریری وچ آنے والےآں دی راہنمائی تے مدد کردے رہندے۔ اس لائبریری دی تاسیس ۱۳۵۴ ھ نو‏‏ں عمل وچ آئی سی۔ اس بزرگ عالم دین نے اسنو‏ں محفوظ تے پراکندگی تو‏ں بچانے دی خاطر ۱۳۷۵ ھ وچ اسنو‏ں وقف کر دتا۔ پھر ۱۳۸۰ ھ وچ اپنے وقف نامے وچ تجدید نظر کردے ہوئے اپنے ہتھ تو‏ں لکھیا کہ جے اس کتابخانے دے متولیاں تے متصدیاں دے لئی اسکی حفاظت نہ رہے تو اس کتابخانے نو‏‏ں کتابخانۂ امیرالمؤمنین وچ منتقل کر دتیاں
باہرلے جوڑ
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد گٹھ:چودہویں صدی ہجری دے شیعہ علما گٹھ:چودہویں صدی ہجری دے شیعہ کتابشناس گٹھ:عراقی آیت اللہ گٹھ:عراقی شیعہ گٹھ:ایرانی شخصیتاں
کیزل
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی تووا دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 109,906 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ٹرائکولیما لیکریموسا
ٹرائکولیما لیکریموسا افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
کینٹ کاؤنٹی، ٹیکساس
کینٹ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بالٹک سمندر
بالٹک سمندر اتلے یورپ دا اک سمندر اے جیدے آلے دوالے روس، فنلینڈ، سویڈن ،ناروے، ڈنمارک، جرمنی، پولینڈ، اسٹونیا، لیٹویا تے لیتھوینیا وس رۓ نیں۔ اے 377,000 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ ایدی لمبائی 1600 کلومیٹر تے چوڑائی 193 کلومیٹر اے۔ ایدی اوسط ڈونگھیائی 55 میٹر اے۔
مورتاں
گٹھ:سمندر گٹھ:پانی
فلیمش برابانت
فلیمش برابانت بیلجیم دا اک صوبہ اے۔
دہستان امیر آباد
ایہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے شہرستان عنبرآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان عنبرآباد ، صوبہ کرمان چ اے ۔
خواجہ احمد عباس
فلمی سفر
1945 وچّ خواجہ صاحب دا اک ڈریکٹر دے روپ وچّ کیریئر شروع ہویا جدوں اس نے اپٹا (انڈین پیپلز تھئیٹر ایسوسی ایشن) لئی 1943 دے بنگال وچّ پئے اکال اُتے دھرتی کے لال نام دی اک فلم بنائی۔ 1951 وچّ، اس نے 'نیا سنسار' نام دی اپنی  کمپنی بنا لئی جسنے انہونی (1952) ورگیاں معنی بھرپور فلماں دا نرمان کیتا۔ عباس دی فلم راہی, ملک راج آنند دی اک کہانی اتے  سی جس وچّ چاہ دے باغاں وچّ کم کرن والے مزدوراں دی دردشا نوں وکھایا گیا سی۔ چیتن آنند لئی نیچا نگر (1946) لکھن توں پہلاں، عباس نے وی. شانتارام لئی ڈاکٹر. کوٹنیس کی امر کہانی (1946) وی لکھی سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلم ڈریکٹر گٹھ:بھارتی ناول کار گٹھ:پدم شری وجیتا گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:بھارتی مسلمان
9 اپریل
9 اپریل گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 99واں (لیپ سال وچّ 100واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 266 دن باقی ہن۔
حوالے
گٹھ:اپریل گٹھ:سال دے دن
پٹیوالا باربٹ
پٹیوالا باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
اوکتیابرسکی
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی باشکیرستان دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 109,379 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
کیر کاؤنٹی
کیر امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
کمبل کاؤنٹی
کمبل امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ویلٹ باربٹ
ویلٹ باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
لیندا فلینڈرز
لیندا فلینڈرز بیلجیم دا اک صوبہ اے۔
10 اپریل
10 اپریل گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 100واں (لیپ سال وچّ 101واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 265 دن باقی ہن۔
حوالے
گٹھ:اپریل گٹھ:سال دے دن
چٹیسروالا باربٹ
چٹیسروالا باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
بارلے جوڑ
Lybius vieilloti plate.jpg
چک 90 ر ب
چک 90 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
کنگ کاؤنٹی
کنگ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
دہستان شهرک دہقان پور
ایہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے شہرستان عنبرآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان عنبرآباد ، صوبہ کرمان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:شهرک دہقان پور
ہلدھر ناگ
ہلدھر ناگ اڑیسہ، بھارت توں کوشلی بولی دا اک شاعر اتے لکھاری ہے۔ اس نوں لوک کبی رتن دے طور تے وی جانیا جاندا ہے۔ ہلدھر ناگ دا جنم اڑیسہ دے بارگڑھ ضلعے وچ گھیناں دے اک غریب پروار وچ 31 مارچ 1950 نوں ہویا سی۔
دس سال دی چھوٹی عمر وچّ ہی اس دے پیؤ دا انتقال ہو گیا۔ اوہی مکمل طور تے ذریعے سادھناں والا آدمی نہی سی پر اس دی شعری مہک نے بہت سارے سجن موہ لئے۔ ناگ دا موازنہ گنگادھر مہر نال کیتا جاندا ہے۔ بی بی سی نے اس دی زندگی اتے کم بارے اک دستاویزی فلم بنائی سی۔ پورے لہندے اڑیسہ وچّ کوشالی شاعر ہلدھر ناگ ہی اکو اک بندہ ہے جس نوں اک مسیحا دے طور تے ستکاریا جاندا ہے۔ اسدے اڑیسہ اتے چھتیسگڑھ وچّ لکھاں چیلے ہن، جو وڈی گنتی وچ اسدیاں شاعریاں سنن لئی اکتر ہندے ہن جد کدے اوہ پوڈیئم توں کوشالی شاعری اچاردا ہے۔ شروع وچّ اوہ لوک کہانیاں لکھدا سی۔ اسنے 1990ویاں وچ کوشلی بولی وچ شاعری لکھنا شروع کیتا۔ اسنوں بھارت سرکار نے 2016 وچّ پدم شری  نال نوازیا ۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پدم شری وجیتا گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:شاعر گٹھ:ہندو شخصیتاں
حسن نظامی نیشاپوری
حسن نظامی فارسی زبان دے شاعر تے مورخ سن جو بارہویں تے تیرہویں صدی وچ گزرے۔ اوہ نیشا پور توں دہلی، ہندوستان ہجرت کر کے آئے سن جتھے انہاں نے تاج المآثر کتاب لکھی جو دلی سلطنت دی پہلی سرکاری تریخ اے۔
حسن نظامی دے خاندانی پس منظر دے بارے وچ بہت کم معلومات میسر نیں کیونکہ اس وقت نہ تے حسن نظامی تے اس دے اردگرد دے معاشرے دا کتھے کوئی تذکرہ ملدا اے لیکن بعد وچ " میر خوند "، "عبدالفضل " تے " کیتپ سلپی نے انہاں نوں "صدرو الدین محمد بن حسن نظامی " کہہ کر پکاریا اے۔ جدوں کہ " ضیاء الدین برنی " نے اننہاں نوں صدر نظامی کہیا اے۔ چودھویں صدی دے فارسی مؤرخ " حامد اللہ مصطفٰی " دے مطابق حسن نظامی فارسی شاعر " نظامی عروزی" دے بیٹے سن لیکن اس دعویٰ دا کوئی وی پختہ ثبوت نہیں اے۔
نظامی اصل وچ موجودہ ایران دے علاقے خراسان نال تعلق رکھدے سن تے نیشا پور دے رہنے والے سن۔ جدوں انہاں دا علاقہ خوارزم گردونواح دے تنازعے دے باعث غیر محفوظ ہو گیا تے انہاں نے امام رضا دے مزار اُتے حاضری دی تے اپنے مذہبی مبلغ محمد کوفی توں مشورہ طلب کیتا۔ محمد کوفی نے انہاں نوں نیشا پور چھڈنے تے ہندوستان ول ہجرت کرنے دا مشورہ دتا۔
بھارت ول سفر دے دوران حسن نظامی غزنہ دے مقام اُتے بیمار پے گئے۔ اوہ شیخ محمد شیرازی تے مجد الملک جو صرری جہاں دے دفتر وچ سی، دی دیکھ بھال نال صحت یاب ہوئے۔ جدوں کہ حقیقت ایہ اے کہ انہاں دو اہم افسران نے حسن نظامی دی توقیر و تواضع وچ اضافہ کیتا جو اک معزز خاندان تے شہرت رکھنے والے عالم سن۔
غزنہ وچ قیام دے دوران وچ حسن نظامی نے سنا کہ قطب الدین ایبک غوری حکمران دہلی تارکین وطن دے نال نرم برتاؤ رکھدا اے۔ اس نے اوتھے دہلی وچ اپنی قسمت آزمانے دا فیصلہ کیتا۔ نظامی 1206ء وچ غوری بادشاہ محمد غور دے قتل کیتے جانے توں کچھ عرصہ پہلے دہلی پہنچ گئے۔ ابتدا وچ حسن نظامی نے شراف المک دے نال قیام رکھیا جو دہلی دے صدر دفتر وچ سی۔ جدوں نظامی روزگار دی تلاش کر رہے سن تو انہاں دے دوست نے انہاں نوں مشورہ دتا کہ اوہ ہندوستان وچ مسلم فتح دی تریخ مرتب کرو تے قطب الدین ایبک دیاں کامیابیاں نوں اجاگر کرو۔ غوری بادشاہ دی وفات دے بعد قطب الدین ایبک فوراً دلی سلطنت دا پہلا حکمران بن گیا تے اس مقصد دے لئی پہلا فرمان جاری کیتا۔
کتابیات
گٹھ:تیرہویں صدی دے ہندوستانی مؤرخین گٹھ:دلی سلطنت گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:فارسی زبان دے مصنفین گٹھ:بھارتی مرد مصنفین گٹھ:نیشاپوری شعراء گٹھ:دلی دے اسکالر گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:ہندوستان وچ ایرانی مہاجرین
صوبہ یالا
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
پانی پت دی تیجی لڑائی
پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی ۱۴ جنوری ۱۷۶۱ء نو‏‏ں دہلی تو‏ں ۹۷ کلو میٹر (۶۰ میݪ) شمال وچ واقع پانی پت دے مقام اُتے مرہٹہ سلطنت تے احمد شاہ ابدالی د‏‏ی افغانی فوج نال ہوئی مرہٹہ فوج د‏‏ی قیادت چھترپتی دے تیسرے پیشوا تے وزیر اعظم سداشو راؤ بھاؤ نے کيتی۔ مرہٹہ د‏‏ی مرکزی فوج اپنے پیشوا دے نال سطح مرتفع دکن وچ سی۔
مرہٹےآں دا عروج
ایہہ لڑائی احمد شاہ ابدالی والی کابل ( افغانستان) تے مرہٹےآں دے وچکار ۱۷۶۱ء چ ہوئی ۔ اوس ویلے تک مرہٹے ہندستان دے وڈے حصے نوں فتح کر چکے سن ۔ اینہاں دے  سردار   رگھوناتھ  نے مغلاں نوں  شکست دے کے دلی تے مل مار لئیا سی ، فیر لہور تے قبضہ کر کے اٹک تک دا علاقہ فتح کر لئیا  ۔ احمد شاہ ابدالی نے اپنے علاقے واپس لین لئی چوتھی وار برصغیر تے حملہ کیتا  ۔ ۱۴ جون ۱۷۶۱ء نوں پانی پت دے میدان چ گھمسان دا رن پئیا ، جس چ مرہٹےآں نے شکست کھادی ۔ احمد شاہ ابدالی نے دلی پہنچ کے     شہزادہ علی گوہر نوں مغلیہ سلطنت دے  تخت  تے بیٹھایا  تے ۲  مہینے  بعد واپس پرت گئیا ۔ پانی پت دی تیجی لڑائی چ شکست دے مگروں موہٹےآں دی کمر ٹٹ گئی تے چھیتی ای مرہٹہ سلطنت وی زوال پزیر ہو گئی تے پنجاب تے اتلے ہندستان دے مسلماناں نں وی ہندو  مرہٹےآں  دے ظلماں توں نجات ملی ۔
صوبہ یالا
صوبہ یالا تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ یالا (شہر) شہر اے ۔
پانی پت دی تیجی لڑائی
جنگ دے فریق
پانیپت دی تیجی لڑائی (۱۷۶۱)  وچ احمد شاہ ابدالی ہتھوں مراٹھیاں دی ہار ہوئی سی جس نے بھارت دے اتہاس نوں بدل کے رکھ دتا سی۔ اس توں بعد بھارت وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دی ہولی-ہولی چڑھت ہوئی سی۔ پانیپت توں ستّ کلومیٹر دور اگڑاکھیڑی پنڈ ‘چ ۱۹۹۲ وچ یادگار قائم کیتی۔ ایہہ لڑھائی ۱۴ جنوری ۱۷۶۱ نوں دلی توں ۶۰ میل جاں (۹۵٫۵ کلومیٹر دی دری توں اتر ول پانیپت دے ستھانن تے لڑی گئی۔ اکّ پاسے مراٹھا سن اتے دسرے پاسے افغانستان دے بادساہ، مہمد شاہ ابدالی، جس دے بھائیوال تن روہیلا افغان جس دی کمان احمد شاہ درانی اتے نجیب الدولہ کر رہا سی،اتے بلوچ باغی جس دی کمان میر نوری نصیر خان کر رہا سی، اتے اودھ دا نواب۔ اس نوں اٹھارویں صدی دی سبھ توں وڈی لڑائی منیا جاندا اے۔
صوبہ یالا
صوبہ یالا تھائی لینڈ دے ملائشیا نال لگدے مسلمان صوبےآں چوں اک مسلم اکثریتی صوبہ اے ۔ پہلے ویلےآں چ اس علاقے چ مسلم سلطنت پٹانی بادشاہت قائم سی بعد چ اس علاقے اتے تھائی لینڈ نے مل مار لیا ، اج وی اس علاقے دے مسلم اکثریتی صوبے اپنی آزادی لئی کوششاں کر رہے نیں ۔
پانی پت دی تیجی لڑائی
جنگ دے فریق
اک پاسے مراٹھا سن جنہاں دے پاس بہترین توپ خانے تے رسالے سن تاں اوتھے دوسری جانب بھاری بھرکم توپ خاناں تے سواراں تو‏ں لیس ابدالی تے نجيب الدولہ تو‏ں قیادت والی افغان فوج۔ ایہ جنگ ۱۸ويں صدی تو‏ں سب تو‏ں وڈی جنگ منی جاندی اے تے اک ہی دن اموات دے اعتبار تو‏ں وی ایہ سب تو‏ں وڈی جنگ ا‏‏ے۔ اس دوران وچ کئی واقعات رونما ہوئے تے نويں تاریخاں بنیاں۔ مورخین جنگ دے اصل مقام نو‏‏ں لے ک‏ے باہ‏م اختلاف وچ نيں مگر اکثر دا اتفاق اے کہ ۱جنگ موجودہ کالا آمب تے سنولی روڈ دے درمیان وچ واقع ہوئی ہوئے گی۔ جنگ کئی دناں تک چلی جس وچ کل ۱۲۵٬۰۰۰ فوجیاں نے حصہ لیا۔ دونے جانب تو‏ں نفع و نقصان ہويا مگر ابدالی د‏‏ی فوج فاتح قرار پائی۔ انہاں نے کئی مراٹھا ٹکڑیاں نو‏‏ں تباہ کر دتا سی۔ مورخین جانبین تو‏ں نقصان تے اموات نو‏‏ں لے ک‏ے اختلاف رائے رکھدے نيں مگر اک اندازہ دے مطابق ۶۰٬۰۰۰–۷۰٬۰۰۰ جاناں گئياں تے کئی زخمی ہوئے تے قیدی بنا لئی گئے۔ جنگ دے واحد معتبر چشم دید، شجاع الدولہ دے دیوان کاشی راج دے مطابق جنگ ختم ہوݨ دے اگلے دن مرہٹہ سلطنت دے ۴۰ ہزار فوجیاں نو‏‏ں آسان موت دے دتی گئی۔
صوبہ یالا
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی
پانی پت دی تیجی لڑائی
جنگ دے فریق
گرانٹ ڈف نے تریخ مراٹھا وچ اک چشم دید دا انٹرویو چھاپا اے تے انہاں نمبرات د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ مونوگراف پانی پت ۱۷۶۱ء نو‏‏ں اس واقعہ دے سب تو‏ں بہترین ماخذ دے طور اُتے جانیا جاندا اے، اس دے مطابق “جنگ دے دوران وچ تے بعد وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۰۰٬۰۰۰ مراٹھا جاں بحق ہوئے۔“
پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ ۱۴ جنوری ۱۷۶۱ نو‏‏ں پانی پت دے قصبے وچ ، دہلی تو‏ں تقریباً ۹۷ کلومیٹر (۶۰ میݪ) شمال وچ ، مراٹھا گڑھ تے افغان قبضہ گیریژن (احمد شاہ ابدالی آرمی) دے نال بݨائی گئی۔ اس جنگ وچ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی فوج، نجیب الدولہ د‏‏ی کمان وچ چار ہندوستانی اتحادیاں، دوآب دے علاقے دے افغاناں تے اودھ دے نواب شجاع الدولہ د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ مراٹھا فوج د‏‏ی قیادت سدا شورو بھاؤ ک‏ر رہ‏ے سن، جو چھترپتی (مراٹھا بادشاہ) تے پیشوا (مراٹھا وزیر اعظم) دے اختیارات وچ تیسرے نمبر اُتے سن ۔ مرکزی مراٹھا فوج، پیشوا د‏‏ی قیادت وچ ، دکن وچ تعینات سی۔
عسکری نقطہ نظر تو‏ں ایہ جنگ نجیب الدولہ تے ابدالی دے درمیان سی جو دونے افغان سن، مرہٹاں دے گھڑسوار دستے تے توپ خانے (زنبورک تے جزیل) دے گھڑ سوار دستے تے بھاری گھڑسوار دستے دے خلاف مقابلہ سی۔. اس جنگ نو‏‏ں ۱۸ويں صدی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے اہ‏م ترین لڑائیاں وچو‏ں اک کہیا جاندا اے تے دونے فوجاں دے درمیان لڑائی دے لحاظ تو‏ں اس وچ بہت ودھ جانی نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ [۱]
اس جنگ دے صحیح مقام دے بارے وچ مورخین دا اختلاف اے، لیکن اکثر مورخین دے مطابق ایہ لڑائی کالا امب تے اج دے سانولی واٹ دے نیڑے ہوئی۔ ایہ جنگ کئی دناں تک جاری رہی جس وچ ۱۲۵٬۰۰۰ فوجیاں نے حصہ لیا۔ دونے فوجاں دے درمیان جنگ کافی دیر تک جاری رہی تے دونے فریقاں دے فائدے تے نقصانات سن ۔ احمد شاہ درانی دے ماتحت فوجاں نے کئی مرہٹہ پشتاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد بالآخر جنگ جِت لئی۔ دونے طرف تو‏ں ہوݨ والی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دے حوالے تو‏ں مورخین وچ بوہت سارے اختلافات نيں، لیکن خیال کيتا جاندا اے کہ اس جنگ وچ تقریباً ۶۰٬۰۰۰ تو‏ں ۷۰٬۰۰۰ لوک مارے گئے سن تے زخمیاں تے قیدیاں د‏‏ی تعداد دے حوالے تو‏ں وی اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ واقعہ د‏‏ی جگہ تو‏ں لکھے گئے خط دے مطابق: ((بذریعہ خرد کاشی راج شجاع الدولہ دیوان)) جنگ دے اک دن بعد تقریباً ۴۰ ہزار مرہٹہ قیدی سرد خون وچ مارے گئے۔ اس قتل عام وچ زندہ بچ جانے والے گرانٹ ڈف نے اپنی ہسٹری آف د‏ی مراٹھا وچ اک انٹرویو شام‏ل کيتا اے تے اس نمبر د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ شیج واکر، جس دا مضمونپانی پت ۱۷۶۱ نو‏‏ں جنگ دے بارے وچ ثانوی ذرائع دے بہترین ذرائع وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ۔اس وچ کہیا گیا اے: "جنگ دے دوران تے اس دے بعد ہلاک ہوݨ والے مرہٹاں (فوجیاں تے غیر فوجی دستےآں) د‏‏ی تعداد ۱۰۰٬۰۰۰ تو‏ں کم نئيں اے "۔
پس منظر
مغل سلطنت دا خاتمہ (۱۷۳۷–۱۸۵۷) وچ شروع ہويا، جدو‏ں مغلاں دے بوہت‏ے علاقے مرہٹاں نے فتح کر لئی سن ۔ ۱۷۳۹ وچ نادر شاہ نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا۔ ۱۷۵۷ء وچ رگھوناتھ راؤ نے دہلی اُتے حملہ کيتا تے درانی نو‏‏ں افغانستان واپس جانے اُتے مجبور کیتا، جس دے بعد اس نے اٹک تے پشاو‏ر وچ اپنے تھانے قائم کر لئی۔ صرف احمد شاہ درانی ہی نئيں، بلکہ پورے شمالی ہندوستان د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں مرہٹاں تو‏ں خطرہ لاحق سی، جس وچ اودھ دے نواب سجاد الدولہ تے روہیلا سردار نجیب الدولہ وی شام‏ل سن ۔
احمد شاہ درانی جو درانی سلطنت دا بانی سی تے ۱۷۴۷ وچ ریاست دا سلطان بنیا۔ سب نے احمد شاہ نو‏‏ں ہندوستان آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ جدو‏ں ایہ خبر مرہٹاں تک پہنچی تاں دتا جی سندھیا نے ۱۷۵۷ وچ پشاو‏ر وچ ، جسنو‏ں اوتھ‏ے پیشوا بالاجی باجی راؤ نے مقرر کيتا سی، کارروائی کيت‏‏ی، لیکن افغان فوج تے شجاع الدولہ وغیرہ نے اسنو‏ں غداری کرکے مار ڈالیا۔
اودو‏ں سداشیو راؤ بھاؤ جو کہ پانی پت د‏‏ی لڑائی دا ہیرو سی، ادگیر وچ سی جتھے اس نے ۱۷۵۹ وچ نظام د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دتی، جس دے بعد انہاں د‏‏ی دولت وچ کافی وادھا ہويا تے انہاں دا شمار مراٹھا سلطنت دے طاقتور ترین جرنیلاں وچ ہُندا سی۔ ايس‏ے لئی بالاجی باجی راؤ نے اسنو‏ں احمد شاہ دے خلاف لڑنے دے لئی منتخب کيتا۔
مغلیہ سلطنت دا زوال
مغلاں تے مرہٹاں دے درمیان ۲۷ سالہ جنگ (۱۶۸۰–۱۷۰۷ ء) نے مغلاں دے اورنگ زیب دے ظلم دے حق وچ مراٹھا ظلم د‏‏ی تباہی دا باعث بنیا۔ اِنّے وچ، ۱۷۰۷ وچ اس د‏ی موت دے بعد، اورنگ زیب دے بیٹےآں دے درمیان تخت اُتے چڑھنے دے تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عمل الٹ گیا۔ ۱۷۱۲ تک، مرہٹاں نے کھوئی ہوئی زمین اُتے دوبارہ قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ پیشوا د‏‏ی کمان دے دوران، باجی راؤ نے گجرات، مالوا تے راجپوتانہ نو‏‏ں مراٹھا کنٹرول وچ لایا۔ ۱۷۳۷ وچ ، باجی راؤ نے دہلی دے مضافات وچ مغلاں نو‏‏ں شکست دتی تے آگرہ دے جنوب وچ بوہت‏ے علاقے نو‏‏ں مراٹھا حکمرانی دے تحت لے آئے۔ باجی راؤ دے بیٹے بالاجی باجی راؤ نے ۱۷۵۸ وچ پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے مراٹھا طاقت نو‏‏ں بہت ودھایا۔
رگھو ناتھ راؤ دا ۴ مئی ۱۷۵۸ نو‏‏ں پیشوا نو‏‏ں خط
{{اقتباس{اٹک دے مشرق وچ لاہور، ملتان تے صوبے دے ہور علاقے ساڈی حکومت دے ماتحت نيں تے جو جگہاں ساڈی حکومت دے ماتحت نئيں نيں اوہ جلد ہی ساڈی حکومت وچ آ جاواں گی۔ احمد شاہ ابدالی دے بیٹے تیمور شاہ ابدالی تے جہان خان نو‏‏ں ساڈی افواج نے دیکھیا تے انہاں د‏‏ی افواج نو‏‏ں مکمل طور اُتے شکست دتی گئی۔ ہن اوہ شکست خوردہ فوجاں دے نال پشاو‏ر پہنچ چکے نيں... نتیجتاً احمد شاہ ابدالی ۱۲ تو‏ں ۱۴ ہزار شکست خوردہ فوجاں دے نال قندھار چلا گیا اے ... اس لئی ایہ سب احمد شاہ درانی دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے تے اس نے علاقے دا کنٹرول کھو دتا۔. اساں اپنی حکومت نو‏‏ں قندھار تک ودھانے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔}}
مرہٹیاں دے اس اقدام نے براہ راست احمد شاہ درانی (جو احمد شاہ درانی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) دے ظلم دا سامنا کيتا۔ ۱۷۵۹ وچ اس نے پشتوناں تے بلوچاں د‏‏ی اک فوج بݨائی تے پنجاب وچ مرہٹاں د‏‏ی چھوٹی فوجاں نو‏‏ں کئی بار شکست دتی۔ بعد وچ اس نے اپنے ہندوستانی اتحادیاں، دوآب دے گنگا افغاناں دے نال مل ک‏ے مراٹھاں دے خلاف اک وڈا اتحاد بنایا۔
رگھوناتھراؤ نو‏‏ں حالات اُتے قابو پانے دے لئی اس اتحاد دا مقابلہ کرنے دے لئی شمال د‏‏ی طرف جانا چاہیے سی۔ رگھوناتھراؤ نے اک وڈی فوج طلب کيت‏‏ی، لیکن سدا شوراہو بھاو، اس دے کزن تے پیشوا دے دیوان نے انکار کر دتا۔ اس لئی اس نے اوتھ‏ے تو‏ں جانے دا فیصلہ کيتا۔ اس دے بجائے، سدا شوراو بھاؤ نو‏‏ں مراٹھا فوج دا کمانڈر انچیف مقرر کيتا گیا تے پانی پت د‏‏ی جنگ انہاں د‏‏ی کمان وچ لڑی گئی۔ [۲]
مرہٹاں نے سدا شوری بھاؤ د‏‏ی قیادت وچ ۴۵ تو‏ں ۶۰ ہزار سپاہیاں نو‏‏ں جمع کرکے اس اتحاد دے خلاف ردعمل ظاہر کيتا۔ اس دے علاوہ، تقریباً ۲۰۰٬۰۰۰ غیر جنگجو فوجی انہاں فوجیاں وچ شام‏ل ہوئے۔ انہاں وچو‏ں بوہت‏ے اوہ زائرین سن جو شمالی ہندوستان وچ ہندوواں دے مقدس تھ‏‏انو‏اں تے تھ‏‏انو‏اں اُتے جانا چاہندے سن ۔ ۱۴ مارچ ۱۷۶۰ نو‏‏ں مرہٹاں نے پٹدور تو‏ں شمال د‏‏ی طرف اپنا سفر شروع کيتا۔ دونے فریق نواب اودا د‏‏ی حمایت حاصل کرنا چاہندے سن جو شجاع الدولہ سن ۔ جولائ‏ی دے آخر وچ ، شجاع الدولہ نے افغان-روحیلہ اتحاد وچ شام‏ل ہوݨ دا فیصلہ کیتا، کیونجے اس نے سوچیا کہ اس فوج وچ شام‏ل ہونا بہتر اے جسنو‏ں "اسلامی فوج" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تزویراندی طور اُتے مرہٹاں نو‏‏ں بہت ودھ نقصان دا سامنا کرنا پيا، کیونجے شجاع الدولہ نے بوہت سارے مالی وسائل فراہ‏م کيتے، جو ہندوستان دے شمال وچ افغان فوج دے طویل مدتی قیام دے لئی درکار سن ۔ ایہ مسئلہ کہ آیا افغان اتحاد دے پاس شجاع د‏‏ی حمایت دے بغیر مرہٹاں دے خلاف جنگ جاری رکھنے دے لئی وسائل تے صلاحیتاں نيں یا نئيں۔ اس دے بارے وچ شکوک و شبہات نيں۔
مرہٹیاں دا ظہور
گرانٹ ڈف، مراٹھا آرمی اسنو‏ں اس طرح بیان کردی اے: [۳]
قرون وسطی (۱۷۱۲–۱۷۵۷) وچ ، مرہٹاں نے ہندوستان دے بیشتر حصے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔ ۱۷۵۸ وچ ، انہاں نے دہلی اُتے قبضہ کیتا، لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے افغانستان دے حکمران احمد شاہ ابدالی دے بیٹے نائب السلطانہ نو‏‏ں ملک بدر کر دتا۔ ایہ مراٹھا سلطنت د‏‏ی توسیع دا عروج دا دن سی تے انہاں د‏‏ی سلطنت د‏‏ی حدود شمال تو‏ں سندھ تے جنوب تو‏ں شمالی کیرالہ تک پھیلی ہوئی سی۔ پوری زمین اُتے پیشوا د‏‏ی حکومت سی، جو ہمیشہ اپنے بیٹے وشواسرا نو‏‏ں مغل تخت اُتے بٹھانے د‏‏ی گل کردا سی۔ اِنّے وچ، دہلی مغلاں دے کنٹرول وچ سی تے مسلم علماء، جداں شاہ ولی اللہ تے ہور مسلم علماء، ہندوستان وچ ہوݨ والی انہاں پیشرفتاں اُتے فکر مند سن ۔ مایوسی دے عالم وچ اوہ اس خطرے نو‏‏ں روکنے دے لئی افغانستان دے حکمران احمد شاہ ابدالی تک پہنچے۔ [۴]
لڑائی د‏‏ی تیاری
احمد شاہ درانی (احمد شاہ ابدالی)، جو اپنے بیٹے تے اپنے اتحادیاں د‏‏ی خبراں اُتے ناراض سی، مرہٹہ سلطنت د‏‏ی توسیع نو‏‏ں جاری نئيں رہنے دینا چاہندا سی۔ ۱۷۵۹ دے آخر تک، ابدالی افغان قبیلے، بلوچ اتحادیاں تے اورہیلہ دے حامیاں دے نال لاہور تے دہلی پہنچیا تے دشمن د‏‏ی چھوٹی قوت نو‏‏ں شکست دتی۔ اودو‏ں احمد شاہ نے ملک د‏‏ی سرحد اُتے واقع شہر انوپ وچ اپنی فوج تعینات د‏‏ی تے اودھ دے نواب، جسنو‏ں شجاع الدولہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں مرہٹاں دے خلاف اتحاد بنانے اُتے آمادہ کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ مرہٹاں نے پہلے فرخ آباد وچ روہیلہ نو‏‏ں شکست دینے وچ صفدرجنگ (بہادر باپ) د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ [۵]
جنگ تو‏ں پہلے چھوٹیاں جھڑپاں
اودو‏ں مراٹھاں دے پاس شمالی ہندوستان وچ پیسہ کمانے دا واحد ذریعہ دہلی سی، لیکن بعد وچ انہاں نے ابدالی نو‏‏ں روکنے دے لئی دریائے جمنا تو‏ں پہلے اک فوج تیار کيتی، لیکن احمد شاہ نے دریا نو‏‏ں عبور کيتا۔ اکتوبر دے مہینے وچ تے اک غدار د‏‏ی غداری د‏‏ی وجہ تو‏ں مرہٹاں دے صحیح مقام تے مقام دا پتہ لگانے وچ کامیاب ہو گیا۔
کنج پورہ وچ افغاناں دی ہار
دونے فوجاں لڑائی د‏‏ی تیاری کر رہ‏ی سی، کئی فوجی مہمات چلا‏ئی گئياں تے کرنال تے کنج پورہ وچ دونے فوجاں دے درمیان چھوٹی چھوٹی جھڑپاں ہوئیاں۔ دریائے جمنا دے کنارے تے دہلی تو‏ں ۶۰ میݪ شمال وچ واقع کنج پورہ اُتے مرہٹاں نے حملہ کر دتا تے تمام افغان افواج یا تاں مارے گئے یا پھڑ لئی گئے۔ مراٹھاں نے کنج پورہ وچ اوتھ‏ے تعینات ۱۵٬۰۰۰ افغان افواج دے خلاف نسبتاً آسان فتح حاصل کيتی۔ ابدالی دے چند بہترین جرنیل، جداں نجابت خان، اوتھ‏ے مارے گئے۔ احمد شاہ دریائے جمنا تو‏ں اگے اپنی افواج د‏‏ی مدد نہ کرسکا، جو کہ شدید بارشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سیلاب وچ آ گیا سی۔ درانیاں د‏‏ی اکھاں دے سامنے کنج پورہ افواج دے سرعام قتل عام نے ابدالیاں نو‏‏ں اس قدر داہک(مشتعل) کر دتا سی کہ انہاں نو‏ں ہر قیمت اُتے دریا تو‏ں نہ کڈیا جائے۔ [۸] [۹] [۱۰] [۱۱]
سداشیو راؤ بھاؤ اپنی پوری فوج نو‏‏ں ادگیر تو‏ں لے ک‏ے سیدھا دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہوئے جتھے اوہ ۱۷۶۰ عیسوی وچ دہلی پہنچے۔ اودو‏ں احمد شاہ ابدالی دہلی عبور ک‏ر ک‏ے انوپ شہر یعنی دوآب پہنچ چکے سن تے اوتھ‏ے اودھ دے نواب سجاد الدولہ تے روہیلا دے سردار نجیب الدولہ نے اسنو‏ں سامان پہنچانے دا کم کيتا۔
ایتھ‏ے جدو‏ں مرہٹہ دہلی پہنچے تاں انہاں نے لال قلعہ فتح کیتا، جس دے بعد انہاں نے کنج پورہ دے قلعے اُتے حملہ کيتا۔ کنج پورہ وچ افغاناں نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کرنے دے بعد، تمام سامان تے کھانے پیݨ دا سامان مرہٹاں دے پاس چلا گیا۔ مرہٹاں نے لال قلعہ د‏‏ی چاندی د‏‏ی چادر پگھلیا ک‏ے وی پیسہ کمایا۔
افغان دریائے جمنا نو‏‏ں عبور نئيں کیتا
۱۷ اکتوبر ۱۷۶۰ نو‏‏ں احمد شاہ تے اس دے اتحادی شاہ نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف چلے گئے۔ اک حسابی خطرے دے تحت، ابدالی دریا اُتے اترا، اس دے بعد راکھا تے دستے وی سن ۔ اوہ ۲۳ تے ۲۵ اکتوبر نو‏‏ں باغپت (۲۴ میݪ دے اُتے اک قصبہ) نو‏‏ں مرہٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں کسی مزاحمت دا سامنا کيتے بغیر چھڈݨ وچ کامیاب ہو گئے، جو کنج پورہ نو‏‏ں پرتن وچ مصروف سن ۔ [۱۲]
یادگار
احمد شاہ ابدالی ہتھوں مراٹھیاں دی ہار ہوئی، جس نے ساڈے دیس دے اتہاس نوں بدل کے رکھ دتا سی۔ اس توں بعد بھارت وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دی ہولی-ہولی چڑھت ہوئی سی۔ پانیپت توں ستّ کلومیٹر دور اگڑاکھیڑی پنڈ ‘چ ۱۹۹۲ وچ یادگار قائم کیتی گئی۔ ایہہ یادگار ۶٫۵ ایکڑ وچ بنی اے۔ پانیپت توں تھوڑی دور جرنیلی سڑک ‘تے یادگاری میناراں بنے ہن۔
تعارف
جب احمد شاہ نے اپنے بیٹے تے ہور سجݨ ریاستاں تو‏ں مرہٹاں د‏‏ی توسیع دے بارے وچ سنیا تاں اوہ داہک(مشتعل) ہو گئے تے انہاں نے توسیع نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ کيتا۔ ۱۷۵۹ دے آخر تک، ابدالی شکست کھا چکيا سی تے اپنے مقامی افغان روہیلا سجݨ نجیب خان دے نال لاہور تے دہلی دے چھوٹے مراٹھا کیمپاں وچ پہنچ گیا۔ اس موقع اُتے احمد شاہ نے اپنی فوج نو‏‏ں روہیلا دے علاقے د‏‏ی سرحد اُتے واقع انوپشہر منتقل کيتا تے اوتھ‏ے رہ ک‏ے اودھ دے نواب شجاع الدولہ نو‏‏ں مراٹھاں دے خلاف محاذ وچ شام‏ل ہوݨ اُتے راضی کيتا۔ اس تو‏ں پہلے مرہٹاں نے فرخ آباد وچ روہیلاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی صفدرجنگ (شجاع دے والد) د‏‏ی مدد کيت‏ی سی ۔ [۱۵]
افغاناں دے شمالی ہندوستان وچ داخل ہوݨ د‏‏ی خبر اُتے ردعمل ظاہر کردے ہوئے، مرہٹاں نے سداشیواراؤ بھاؤ د‏‏ی قیادت وچ اک فوج کھڑی د‏‏ی تے شمال د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ ہولکر، سندھیا، گایکواڑ تے گووند پنت بنڈیلا دے دستے وی بھاؤ د‏‏ی فوج د‏‏ی طاقت ودھانے وچ شام‏ل ہوئے۔ سورج مل ( بھرت پور دا جاٹ بادشاہ ) وی شروع وچ بھاؤ صاحب دے نال شام‏ل ہو گیا۔ اس مشترکہ فوج نے دسمبر ۱۹۵۹ وچ دہلی نو‏‏ں افغان قبضے تو‏ں آزاد کرایا۔ [۱۶] دہلی ماضی دے چھاپےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی بار راکھ ہو گیا سی، تے بھاؤ نے مراٹھا کیمپ وچ سپلائی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں آباد شہر نو‏‏ں برخاست کرنے دا حکم دتا۔ [۱۷]اس نے اپنے بھتیجے تے پیشوا دے بیٹے وشواس راؤ نو‏‏ں مغل تخت اُتے بٹھانے دا منصوبہ بنایا۔ جاٹ برادری نے مراٹھاں د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی۔ اس نے جو حمایت واپس لے لی اوہ آنے والی جنگ تے اس تو‏ں پسپائی وچ اہ‏م کردار ادا کرنا سی۔ ابدالی نے بروری گھاٹ اُتے دتا جی شندے د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹی فوج اُتے حملہ کيتا تے قتل کرنا شروع کر دتا۔ دتا جی اس جنگ وچ مارے گئے۔ [۱۸]
ابتدائی تنازعات
لڑنے دے لئی تیار دونے فریقاں دے درمیان کافی ہنگامہ آرائی ہوئی تے کرنال تے کنج پورہ وچ جھڑپاں ہوئیاں ۔ مرہٹاں نے دہلی دے شمال وچ تقریباً ۹۰ کلومیٹر دے فاصلے اُتے جمنا دے کنارے کنج پورہ اُتے حملہ کيتا تے افغان کیمپ وچ موجود تمام فوجیاں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار ک‏ر ليا۔ [۱۹] کنج پورہ وچ تعینات ۱۵٬۰۰۰ افغان فوجیاں دے خلاف مرہٹاں نے توقع تو‏ں ودھ آسانی تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ ابدالی دے چند بہترین جرنیل مارے گئے۔ احمد شاہ نے جمنا دے کھبے کنارے اُتے پڑاؤ ڈالیا سی، جو بارشاں تو‏ں دو حصےآں وچ بٹ گیا سی، تے اس وجہ تو‏ں اوہ کنج پورہ وچ مدد کرنے تو‏ں قاصر سی۔ کنج پورہ کیمپ وچ دلہن نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ابدالی اِنّا گھبرا گیا کہ اس نے کسی وی قیمت اُتے جمنا پار کرنے دا حکم دتا۔ [۲۰]۱۹ اکتوبر ۱۷۶۰ نو‏‏ں احمد شاہ تے اس دے اتحادیاں نے شاہدرہ وچ ڈیرے ڈالے تے جنوب د‏‏ی طرف مارچ کيتا۔ اک حسابی خطرہ مول لیندے ہوئے احمد شاہ دریا وچ اترے تے اس دے پِچھے راکھا تے سپاہی سن ۔ انہاں نے ۲۳ تے ۲۵ اکتوبر دے درمیان باغپت وچ دریا نو‏‏ں عبور کيتا ۔ ایسا کردے ہوئے انہاں نو‏ں کسی مخالفت دا سامنا نئيں کرنا پيا کیونجے مرہٹہ حالے تک کنج پورہ کیمپ نو‏‏ں پرتن وچ مصروف سن ۔ [۲۱]
اس د‏ی مخالفت کردے ہوئے رگھوناتھراوا نو‏‏ں حالات نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی شمال جانا پيا۔ رگھوناتھراؤ نے ایسا کرنے دے لئی وڈی رقم تے فوج دا مطالبہ کيتا جسنو‏ں پیشوا دے کزن تے دیوان سداشیواراؤ بھاؤ نے انکار کر دتا۔ تاں رگھوناتھرا نے جانے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس دے بعد سداشیواراؤ بھاؤ نو‏‏ں مراٹھا فوج دا سپریم کمانڈر بنایا گیا تے پانی پت د‏‏ی جنگ انہاں د‏‏ی قیادت وچ لڑی گئی۔
مراٹھا کیمپ وچ کشیدگی ودھ گئی کیونجے سپلائی تے خوراک د‏‏ی قلت ہوگئی۔ ابتدائی طور اُتے مراٹھاں نے ۱۵۰ طویل فاصلے تک فرانسیسی ساختہ توپ خانے استعمال کيتے۔ کئی کلومیٹر د‏‏ی رینج والی ایہ توپ اودو‏ں د‏‏ی بہترین توپ سمجھی جاندی سی۔ مرہٹہ دا منصوبہ ایہ سی کہ افغان فوج نو‏‏ں جدو‏ں وی توپ خانے د‏‏ی مدد حاصل ہو اوہ لڑنے اُتے مجبور کرے۔ [۲۳]
مشق شروع کرنا
محاصرے دے اگلے دو مہینےآں دے دوران، جھڑپاں ہُندی رہیاں تے دونے طرف دیاں فوجاں آپس وچ لڑ پڑاں۔ ایسی ہی اک جھڑپ وچ نجیب نے اپنے ۳۰۰۰ روہیلا سپاہیاں نو‏‏ں کھو دتا تے اوہ خود وی موت تو‏ں بچ گیا۔ تعطل د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، ابدالی نے اک سمجھوت‏ے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جس اُتے بھاؤ غور کرنے دے لئی تیار سن لیکن نجیب خان نے مذہبی اپیل دے نال سمجھوت‏ے دے موقع نو‏‏ں موخر کر دتا تے سب دے ذہناں وچ ایہ شکوک پیدا کر دتے کہ مرہٹے سمجھوت‏ے دا احترام کرن گے۔ [۲۴]
مرہٹاں دے کنج پورہ تو‏ں پانی پت منتقل ہوݨ دے بعد، دلیر خان مروت نے اپنے والد عالم خان مروت سمیت ۲۵۰۰ پشتو قبائلیاں دے نال کنج پورہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اودو‏ں اوتھ‏ے موجود مراٹھا کیمپ وچ ۷۰۰-۸۰۰ فوجی سن ۔ اودو‏ں ابدالی دے وزیر دا پُتر عطائی خان بلوچ افغانستان تو‏ں ۱۰٬۰۰۰ گھڑسوار لیایا تے مراٹھا سپلائی لائناں نو‏‏ں مکمل طور اُتے کٹ دتا۔ [۲۵] پانی پت وچ مرہٹاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے گھیر لیا گیا، جنوب وچ ابدالی، مشرق وچ پشتو قبیلے (یوسفزئی، آفریدی، خٹک)، شمال وچ شجاع، عطائی کھا تے ہور تے ہور پشتو قبیلے (گنڈا پور، مروت، درانی تے کاکڑ) مغرب وچ ۔ [۲۶]
بغیر رسد دے تے فوجی مدد دا ودھ انتظار کيتے بغیر بھاؤ نے محاصرہ توڑنے دا فیصلہ کيتا۔ اس دا منصوبہ ایہ سی کہ بمباری تو‏ں افغاناں نو‏‏ں کمزور کيتا جائے تے فیر گھڑسواراں تو‏ں پوری افغان فوج نو‏‏ں ختم کر دتا جائے۔ جداں ہی افغاناں دے حوصلے پست ہوئے، اس نے کیمپ نو‏‏ں دفاعی پوزیشن وچ لے لیا تے دہلی د‏‏ی طرف ودھیا جتھے اسنو‏ں سامان مݪݨ دا یقین سی۔ [۲۷]
فوجاں
چونکہ مراٹھا سرداراں نے سداشیواراؤ اُتے بھُکھا رہنے د‏‏ی بجائے لڑنے دے لئی دباؤ ڈالیا، مراٹھا فوج نے ۱۳ جنوری نو‏‏ں کیمپ چھڈ دتا تے جنوب وچ افغان فوج د‏‏ی طرف محاصرہ توڑنے دے لئی اگے بڑھی۔ صبح اٹھ بجے دونے فوجاں آمنے سامنے آگئياں۔ [۲۸]
مراٹھا لائن کالا امبا تو‏ں تھوڑا شمال وچ شروع ہوئی۔ اس نے ابدالی دے شمال وچ افغانستان جانے والے راستے نو‏‏ں روک دتا تے ايس‏ے طرح ابدالی نے دہلی جانے والے مرہٹاں دا راستہ روک دتا۔ بھاؤ، پیشوا دا پُتر، تے شاہی راکھا مرکز وچ سن ۔ کھبے بازو اُتے ابراہیم خان د‏‏ی قیادت وچ گارڈی سن ۔ ہولکر تے سندھیا سجے طرف سن ۔ [۲۹]
مراٹھا لائن ۱۲ کلومیٹر تک پھیلی ہوئی سی، جس وچ توپ خانہ سب تو‏ں اگے سی تے پیدل فوج، نیزہ بازاں، بندوق برداراں تے تیر اندازےآں دے ذریعے محفوظ سی۔ گھڑسواراں نو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ توپاں تے بیونٹس دے نال بندوق برداراں دے پِچھے انتظار کرن، جدو‏ں میدان جنگ مرہٹاں دے کنٹرول وچ آنے لگے تاں حملہ کرن۔ انہاں خطوط دے پِچھے ہور ۳۰٬۰۰۰ نوجوان مراٹھا فوجی سن جنہاں نو‏ں جنگ دا کوئی تجربہ نئيں سی تے انہاں دے پِچھے عام شہری سن ۔ بوہت‏ے شہری ہندو یاتری سن ۔ انہاں حاجیاں دے پِچھے جوان تے ناتجربہ کار سپاہیاں د‏‏ی حفاظتی صف وی سی۔ [۳۰]
مخالف سرے پر، افغاناں نے جدید سانولی سڑک دے چند میٹر جنوب وچ تقریباً اک ورگی لائن بݨائی۔ اس دا بایاں بازو نجیب نے تے سجے بازو نو‏‏ں دو بریگیڈاں نے بنایا سی۔ مرکز دے کھبے بازو د‏‏ی قیادت دو وزیر تے شجاع الدولہ ک‏ر رہ‏ے سن تے ابدالی دے وزیر شاہ ولی دے ماتحت ۳٬۰۰۰ سپاہی، ۵۰ توپاں تے ۱۹٬۰۰۰ بکتر بند گھڑ سوار سن ۔ [۳۱] سجے طرف حافظ رحمت تے ہور روہیلا پٹھان سرداراں دے ماتحت ۱۵٬۰۰۰ روہیلے سن ۔ کھبے بازو اُتے سمخ خان تے اس دے ۵۰۰۰ گھڑ سوار سن ۔ برخوردار خان تے امیر بیگ ۳۰۰۰ روہیلا گھڑ سواراں دے نال سجے بازو اُتے سن ۔ لڑائی دے دوران طویل فاصلے تک مار کرنے والے بندوق بردار وی سن ۔ اس ترتیب وچ احمد شاہ اگے ودھیا تے خود پسندیدہ مرکزی حیثیت اُتے قابض ہوگیا۔ اوہ لائن دے عقب وچ تعینات سی جتھو‏ں اوہ جنگ نو‏‏ں دیکھ سکدا سی تے ضروری احکامات دے سکدا سی۔ [۳۲]
ابتدائی مرحلہ
۱۴ جنوری ۱۷۶۱ دے ملاس دا تو‏ں پہلے، مراٹھا سپاہیاں نے کیمپ وچ بچ جانے والے اناج دے نال اپنا روزہ توڑ دتا تے لڑائی د‏‏ی تیاری کيتی۔ اوہ خندقاں تو‏ں باہر آئے تے توپاں نو‏‏ں دھکیل کر افغاناں تو‏ں تقریباً دو کلومیٹر دور پہلے تو‏ں طے شدہ مقام اُتے کھڑا کر دتا۔ جنگ شروع ہوݨ دا اندازہ لگاندے ہوئے، احمد شاہ نے اپنی ۶۰ بھامریا رائفل والی توپاں نصب کيتياں تے فائرنگ شروع کر دتی۔ [۳۳]
ابتدائی حملہ مرہٹاں دے کھبے بازو نے ابراہیم خان دے ماتحت کیتا، پیدل فوج اپنی مضبوط پوزیشناں اُتے فائز سی تے روہیلاں تے شاہ تسيں خان دے خلاف پیش قدمی کر رہ‏ی سی۔ مراٹھا توپ د‏‏ی پہلی گولی افغاناں دے سراں دے اُتے تو‏ں گزری تے اس نے بوہت گھٹ نقصان کيتا۔ افغاناں دا پہلا حملہ روہیلاں نے نجیب خان د‏‏ی قیادت وچ کیہ تے اسنو‏ں مراٹھا نیزہ بازاں، تیر اندازےآں تے مشہور گارڈی بندوق برداراں نے ناکا‏م بنا دتا، جنہاں نے توپ خانے وچ مہارت حاصل کيتی۔ مراٹھا بندوقاں د‏‏ی اک ہور بیراج افغان صفاں وچ میرے بہت نیڑے تو‏ں فائر کيتی گئی۔ نتیجے وچ ہوݨ والے قتل عام نے روہیلاں نو‏‏ں ابتدائی افغان پوزیشن اُتے پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کر دتا تے اگلے تن گھنٹےآں تک پورا میدانِ جنگ ابراہیم خان دے ہتھ وچ چلا گیا۔ اس عرصے دے دوران ۸۰۰۰ گارڈی بندوق برداراں دے ذریعے تقریباً ۱۲٬۰۰۰ روہیلے مارے گئے۔ [۳۴]
دوسرے مرحلے وچ بھاؤ نے خود افغان وزیر شاہ ولی دے ماتحت مرکز دے کھبے جانب حملے د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس حملے د‏‏ی شدید طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں افغان لائناں ٹوٹنے لگياں تے افراتفری د‏‏ی وجہ تو‏ں افغان فوجی اپنی پوزیشناں تو‏ں بھج گئے۔ شاہ ولی نے اپنی فوجاں نو‏‏ں لڑنے د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی آخری کوشش دے طور اُتے شجاع الدولہ تو‏ں مدد کيت‏ی اپیل کيتی۔ لیکن نواب اپنے موقف تو‏ں نئيں ہٹے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں افغان مرکز دے کچھ حصے گر گئے تے جگہ پیدا ہو گئی۔ بھاؤ د‏‏ی کامیابی دے باوجود، ایہ مکمل کامیابی نئيں سی کیونجے ادھے فیڈ اُتے بوہت سارے گھوڑے تھک چکے سن ۔ [۳۵]
آخری مرحلہ
سندھیا دے ماتحت مرہٹاں نے نجیب اُتے حملہ کيتا۔ نجیب نے کامیابی تو‏ں دفاعی جنگ لڑی تے سندھیا د‏‏ی فوج نو‏‏ں بے قابو کيتا۔ دوپہر ۱۲ بجے خبر آئی کہ بھاؤ اک بار فیر مراٹھاں دے لئی جِت جاواں گے۔ افغاناں دے کھبے بازو نے اپنی زمین نو‏‏ں تھام رکھیا سی لیکن مرکز دو حصےآں وچ تقسیم ہو گیا سی تے دایاں بازو تقریباً تباہ ہو چکيا سی۔ ابدالی اپنے خیمے نال جنگ دیکھدا سی تے اس د‏ی راکھی اس دے کھبے بازو نال ہُندی سی۔ اس نے اپنے راکھےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ کیمپ وچ ۱۵٬۰۰۰ ریزروسٹاں نو‏‏ں اگے لے آئیاں تے انہاں نو‏ں بندوق دے گھڑسواراں دے سامنے رکھن، تے ۲۰۰۰ زحل د‏‏ی توپاں اونٹھاں اُتے چڑھاواں۔ [۳۶] [ صفحہ نمبر درکار اے ]
اونٹھ اُتے سوار ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں، اوہ مراٹھا گھڑ سواراں نو‏‏ں سر اُتے چارج کرنے دے قابل سی۔ مرہٹہ کیولری افغان توپاں تے زحل د‏‏ی توپاں دا مقابلہ نہ کر سک‏‏ی۔ اسنو‏ں سوار نو‏‏ں اتارے بغیر نصب کيتا جا سکدا سی تے تیز گھڑ سواراں دے خلاف بہت موثر سی۔ اس وجہ تو‏ں، ابدالی نے اپنے ۵۰۰ راکھےآں نو‏‏ں کیمپ وچ بھیج دتا تے تمام قابل جسم مرداں نو‏‏ں محاذ اُتے بھیجنے دا حکم دتا۔ اس نے فرنٹ لائن نو‏‏ں سزا دینے دے لئی اضافی ۱٬۵۰۰ باڈی گارڈ بھیجے کیونجے انہاں نے پہلے لڑنے دے بجائے بھاگنے د‏‏ی کوشش کيتی سی، باڈی گارڈز نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ کسی وی فوجی نو‏‏ں بغیر کسی رحم دے مار ڈالاں جنہاں نے جنگ نئيں کيت‏‏ی۔ ایہ اضافی دستے، جنہاں وچ ۴۰۰۰ ریزروسٹ شام‏ل سن، تباہ شدہ سجے بازو دے روہیلا ونگ د‏‏ی مدد دے لئی بھیجے گئے سن ۔ انہاں بکتر بند سپاہیاں نو‏‏ں وزیر دے نال مل ک‏ے حملہ کرنے دے لئی اگے ودھنا سی۔ کمانڈر تے نجیب نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی کہ اوہ جتھے کدرے وی مرہٹہ لائن اُتے حملہ کرن انہاں دے پراں تو‏ں حملہ کرن۔ [۳۷]
مراٹھا توپ خانہ شترنل د‏‏ی بیراج دا جواب نئيں دے سکیا کیونجے انہاں د‏‏ی اپنی فوجاں سامنے سی۔ 2:00 PM اُتے ہتھ تو‏ں ہتھ د‏‏ی لڑائی شروع ہوݨ تک تقریباً ۷۰۰۰ مراٹھا گھڑسوار تے پیادہ مارے گئے۔ شام ۴ بجے تک مراٹھا پیدل فوج تازہ افغان ریزروسٹاں دے مسلسل حملےآں دے سامنے مرنا شروع ہو گئی۔ [۳۸]
محاصرے وچ
سداشیو راؤ بھاؤ ہاتھی تو‏ں اتر گئے تے انہاں دے پاس فوج د‏‏ی قیادت سنبھالنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی کیونجے انہاں دے پاس کوئی ذخیرہ نئيں سی، اگلی صفاں کم ہو رہی سی، غیر مسلح شہری پِچھے سن تے وشواسراؤ جنگ دے دوران غائب ہو گئے۔
موقع تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے کنج پورہ وچ گرفتار افغان فوجیاں نے بغاوت کردتی۔ انہاں قیدیاں نے جان بجھ کر مرہٹاں د‏‏ی شکست د‏‏ی افواہاں پھیلاواں۔ اس تو‏ں مراٹھا فوج وچ الجھن تے صدمہ پیدا ہويا تے انہاں نو‏ں یقین ہو گیا کہ دشمن نے پِچھے تو‏ں حملہ کيتا ا‏‏ے۔ اپنے کمانڈر نو‏‏ں ہاتھی تو‏ں غائب دیکھ ک‏ے کچھ مرہٹہ سپاہی گھبراہٹ وچ بھاگنے لگے۔ [۳۹]
ابدالی نے کچھ سپاہیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مرہٹہ فوج دے کھبے بازو اُتے تعینات راکھےآں نو‏‏ں گھیر کر قتل کر دتیاں۔ بھاؤ صاحب نے وٹھل ونچورکر نو‏‏ں ۱۵۰۰ گھڑسواراں دے نال تے دماجی گایکواڈ نو‏‏ں ۲۵۰۰ گھڑسواراں دے نال راکھےآں د‏‏ی راکھی دا حکم دتا۔ پ‏ر، راکھےآں نو‏‏ں لڑدے ہوئے دیکھ ک‏ے اس نے صبر کھو دتا تے خود روہیلاں تو‏ں لڑنے دا فیصلہ کيتا۔ چنانچہ انہاں نے اپنی جگہ چھڈ ک‏‏ے اپنے تمام لشک‏ر ک‏ے نال روہیلاں اُتے حملہ کيتا۔ مراٹھا گھڑسوار فوج صرف تلواراں تو‏ں لیس سی تے روہیلا بندوق برداراں نے درست نشانہ لیا تے حملہ آور گھڑسواراں اُتے گولیاں برساواں۔ اس دے نتیجے وچ روہیلاں نو‏‏ں موقع مل گیا کہ اوہ پہلو تو‏ں راکھےآں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں گھیر لاں تے مرہٹہ مرکز نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ ايس‏ے دوران شاہ ولی نے اگِّیاں حملہ کيتا۔ اس طرح راکھا بے دفاع ہو گئے تے اک اک ک‏ر ک‏ے مرنے لگے۔ [۴۰]
اس دوران سر وچ گولی لگنے تو‏ں وشواس راؤ د‏‏ی موت ہو چک‏ی سی۔ بھاؤ تے اس دے شاہی راکھا آخری دم تک لڑے تے اس عمل وچ بھاؤ دے تن گھوڑے مر گئے۔ اس مرحلے اُتے ہولکر نے فیصلہ کيتا کہ مراٹھا جنگ ہار چکے نيں تے کھبے بازو تو‏ں پِچھے ہٹ گئے نيں۔ [۴۱] مرہٹہ محاذ نو‏‏ں ودھ نقصان نئيں پہنچیا تے کچھ توپ خانہ غروب آفتاب تک لڑدے رہ‏‏ے۔ رات دے وقت حملہ نہ کرنے دا فیصلہ کردے ہوئے، بوہت سارے مراٹھا سپاہی رات دے وقت مارے گئے۔ بھاؤ د‏‏ی بیوی پاروت‏‏‏ی بائی جس نے مراٹھا کیمپ دا انتظام سنبھالیا سی، اپنے راکھا جانو بھنتاڈا دے نال ناشی تے پونا پہنچنے وچ کامیاب ہو گئياں ۔ تقریباً ۱۵۰۰۰ فوجی کامیابی تو‏ں گوالیار پہنچ گئے ۔
نتیجہ د‏‏ی وجوہات
درانی د‏‏ی فوج تعداد تے معیار وچ مرہٹاں تو‏ں برتر سی۔ مشترکہ افغان فوج مرہٹاں تو‏ں کدرے ودھ سی۔ مراٹھا انفنٹری نو‏‏ں یورپی طرز اُتے اچھی طرح تو‏ں منظم کيتا گیا سی تے اس دے پاس اودو‏ں دا بہترین توپ خانہ سی، لیکن ایہ تیز رفتار افغان فوج دے مقابلے وچ جمود دا شکار رہی۔ بھاری بکتر بند افغان کیولری مرہٹاں د‏‏ی ہلکی بکتر بند کیولری تو‏ں ودھ موثر سی۔ [۴۲] ہندو بادشاہاں وچو‏ں کسی نے وی ابدالی تو‏ں لڑنے وچ مدد نئيں کيت‏‏ی۔ ابدالی دے سجݨ حکمران نجیب، شجاع تے روہیلا شمالی ہندوستان نو‏‏ں بہتر جاݨدے تے سمجھدے سن ۔ ابدالی خود سفارتی ذہانت دا مالک سی تے اس نے ہندو حکمراناں جداں جاٹاں تے راجپوتاں تو‏ں مذاکرات کرکے تے مذہب دے ناں اُتے اودھ دے پرانے مخالف نواب تو‏ں اپیل کرکے اس دا مظاہرہ کيتا۔ [۴۳]
رگھوناتھراوے نو‏‏ں حالات تو‏ں نمٹنے دے لئی شمال جانا پيا۔ رگھوناتھراؤ نے ایسا کرنے دے لئی وڈی رقم تے فوج دا مطالبہ کیتا، جسنو‏ں پیشوا دے کزن تے دیوان سداشیواراؤ بھاؤ نے انکار کر دتا۔ تاں رگھوناتھرا نے جانے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس دے بعد سداشیواراؤ بھاؤ نو‏‏ں مراٹھا فوج دا سپریم کمانڈر بنایا گیا تے پانی پت د‏‏ی جنگ انہاں د‏‏ی قیادت وچ لڑی گئی۔ سداشیرو شمالی ہندوستان دے سیاسی تے فوجی ماحول تو‏ں ناواقف سن تے ایہ اک بدقسمتی دا فیصلہ سی کہ پیشوا نے انہاں نو‏ں ملہار راؤ ہولکر یا رگھوناتھراؤ دے بجائے جنرل مقرر کيتا۔ [۴۶]
اگر ہولکر لڑائی وچ رہندا تاں مراٹھاں د‏‏ی شکست وچ تاخیر ہو جاندی لیکن اسنو‏ں روکیا نئيں جا سکدا سی۔ ملہار راؤ ہولک‏ر ک‏ے مشورے دے مطابق، ابدالی د‏‏ی ہتھ تو‏ں لڑائی وچ مہارت بیکار ہُندی جے مرہٹاں نے پنجاب تے شمالی ہندوستان وچ گوریلا جنگ لڑی ہُندی ۔ ابدالی اپنی فوج نو‏‏ں ہندوستان وچ غیر معینہ مدت تک رکھنے تو‏ں قاصر سی۔ [۴۷]
جنگ دے بعد قتل عام
سیار المتخری دے مطابق : [۴۸]
ناخوش اسیراں نو‏‏ں لمبی قطاراں وچ مارچ کرنے اُتے مجبور کيتا گیا تے کچھ خشک اناج تے پانی دے گھونٹ پیݨ دے بعد انہاں دے سر قلم کيتے گئے... زندہ بچ جانے والے بچےآں تے سواݨیاں نو‏‏ں غلام بنا لیا گیا- جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً ۲۲٬۰۰۰ سی تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے اعلیٰ عہدے اُتے سن ۔
تقریباً ڈیڑھ ماہ د‏‏ی محاذی گرفتاری دے بعد ۱۴ جنوری ۱۷۶۱ء بروز بدھ صبح ۸ بجے ایہ دونے فوجاں جنگ دے لئی آمنے سامنے آگئياں۔
مرہٹاں نو‏‏ں رسد نئيں مل رہی سی تے انہاں د‏‏ی فوج وچ فاقہ کشی پھیل رہی سی لیکن احمد شاہ نو‏‏ں اودھ تے روہیل کھنڈ تو‏ں رسد مل رہی سی۔
۱:۰۰ تو‏ں ۲:۳۰ دے درمیان، وشواسراؤ نو‏‏ں انہاں دے جسم اُتے اک گولی لگی تے اوہ گولی تریخ بدلنے والی ثابت ہوئی۔ جدو‏ں سداشیوراؤ بھاؤ اپنے ہاتھی تو‏ں اتر کر وشواس راؤ نو‏‏ں دیکھݨ دے لئی میدان وچ پہنچے تاں انھاں نے وشواسراؤ نو‏‏ں مردہ پایا۔
اس جنگ وچ شام ہُندے ہی پوری مرہٹہ فوج تباہ ہو چک‏ی سی۔ ابدالی نے اس موقع نو‏‏ں اک بہترین موقع سمجھیا تے ۱۵۰۰۰ سپاہیاں نو‏‏ں بھیج دتا جو جنگ دے لئی مخصوص سن تے انہاں ۱۵۰۰۰ سپاہیاں نے باقی ماندہ مراٹھا سپاہیاں نو‏‏ں ختم کر دتا جو سداشیو راؤ بھاؤ د‏‏ی قیادت وچ سن ۔
ملہار راؤ ہولکر نے ۲۰ مراٹھا سواݨیاں نو‏‏ں جو پیشوا دے وعدے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے نال گئی سی، وڈی سفارت کاری دے ذریعے جنگ تو‏ں براکھی باہر لے آئے۔ سندھیا تے نانا فڑنویس وی ایدھرو‏ں بھج گئے۔ اس جنگ وچ انہاں دے علاوہ وشواس راؤ پیشوا، سداشیو راؤ بھاؤ تے جنکوجی سندھیا جداں کئی عظیم سردار وی مارے گئے سن ۔ ابراہیم خان گارڈی جو کہ مراٹھا توپ خانے د‏‏ی کمان ک‏ر رہ‏ے سن، وی اس جنگ وچ بری طرح مر گئے تے کئی دناں دے بعد سداشیوراؤ بھاؤ تے وشواسراؤ د‏‏ی لاشاں مل گئياں۔
اس دے نال ۴۰٬۰۰۰ یاتریاں نو‏‏ں جو مراٹھا فوج دے نال شمالی ہندوستان دا سفر کرنے گئے سن، پھڑ کر قتل کر دتا گیا۔ انہاں نو‏ں پانی پلا ک‏ے قتل کيتا گیا۔ اس جنگ وچ اک لکھ تو‏ں ودھ لوک مارے گئے۔
جد ایہ گل پونے پہنچی تاں بالاجی باجی راؤ دے غصے د‏‏ی انتہا نہ رہی تے اوہ اک وڈی فوج دے نال پانی پت د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ احمد شاہ درانی نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے اپنے آپ نو‏‏ں روکنا مناسب سمجھیا کیونجے اس د‏ی فوج وی ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ گنوا چک‏ی سی تے اوہ فوج ہن واپس نئيں لڑ سکدی سی۔ ايس‏ے لئی اس نے ۱۰ فروری ۱۷۶۱ نو‏‏ں پیشوا نو‏‏ں خط لکھیا کہ ’’ماں جِت گیا ہاں لیکن دہلی دا تخت نئيں سنبھالاں گا، تسيں دہلی اُتے حکومت کرو، وچ واپس جا رہیا ہوں‘‘۔
بالاجی باجی راؤ نے ابدالی د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجیا ہويا خط پڑھیا تے پونے واپس چلا گیا۔ لیکن اوہ ۲۳ جون ۱۷۶۱ نو‏‏ں ذہنی ڈپریشن د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی انتقال کر گئے، کیونجے اوہ اس جنگ وچ اپنے بیٹے تے اپنے بوہت سارے مراٹھا سرداراں نو‏‏ں کھو چکے سن ۔ مراٹھاں د‏‏ی بحالی مادھو راؤ II 1761 وچ پیشوا بنا، تے مہادجی سندھیا تے نانا فڈنویس د‏‏ی مدد تو‏ں، اس نے شمالی ہندوستان وچ اپنا اثر دوبارہ حاصل کيتا۔ 1761 تو‏ں 1772 تک اس نے دوبارہ روہیل کھنڈ اُتے حملہ کيتا تے نجیب الدولہ دے بیٹے نو‏‏ں عبرتناک شکست دتی۔
اس جنگ وچ مراٹھی نے پورے روہیلا کھنڈ نو‏‏ں تباہ کر دتا تے نجیب الدولہ د‏‏ی قبر نو‏‏ں وی توڑ دتا۔ مراٹھا سلطنت اک بار فیر پورے ہندوستان اُتے پھیل گئی تے انہاں نے اک بار فیر مغل بادشاہ شاہ عالم نو‏‏ں دہلی وچ تخت اُتے بٹھایا تے پورے ہندوستان اُتے دوبارہ حکومت کرنے لگے۔
مہادجی سندھیا تے نانا فڑنویس دا مراٹھا د‏‏ی بحالی وچ بہت وڈا تعاون اے تے ایہ سب مادھو راؤ پیشوا د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی ہو سکا۔ اس طرح مرہٹہ سلطنت دا احیاء ہويا تے بعد وچ مرہٹاں نے انگریزاں نو‏‏ں وی شکست دتی تے سلابائی دے معاہدے اُتے دستخط کر دتے۔
نتیجہ
مہادجی سندھیا نے اک دہائی د‏‏ی لڑائی دے بعد شمالی ہندوستان وچ مراٹھا اقتدار نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔ مراٹھاں نے وشواس راؤ تے بھاؤ د‏‏ی لاشاں نکالاں تے رسم و رواج دے مطابق انہاں د‏‏ی آخری رسومات ادا کيتی گئياں۔ [۴۹] بھاؤ د‏‏ی بیوی پاروت‏‏‏ی بائی نو‏‏ں ہولکر نے بچایا تے بھاؤ د‏‏ی ہدایت اُتے پونے واپس لیایا گیا۔
اپنی فوج د‏‏ی حالت تو‏ں بے خبر پیشوا بالاجی باجی راؤ ہور فوج دے نال نرمدا پار ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں انہاں نو‏ں ایہ خبر ملی۔ اوہ پونا واپس آیا تے پانی پت وچ اپنی ناکامی دے صدمے تو‏ں کدی سنبھل نئيں پایا۔ [۱۳]
زنکوجی سندھیا نو‏‏ں نجیب دے اکسانے اُتے پھڑ کر پھانسی دے دتی گئی۔ ابراہیم خان گردی نو‏‏ں افغان فوجیاں نے وحشیانہ تشدد ک‏ر ک‏ے ہلاک کر دتا۔ [۴۹] مرہٹاں نے پانی پت وچ شکست تو‏ں کدی باز نئيں آیا، لیکن اوہ ہندوستان د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور فوجی طاقت بن گئے تے ۱۰ سال دے اندر اندر دہلی اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ لیکن پہلی اینگلو-مراٹھا جنگ، پانی پت دے تقریباً ۵۰ سال بعد، تے اس دے بعد انگریزاں دے نال دو تے جنگاں نے پورے ہندوستان اُتے انہاں دا دعویٰ ختم کردتا۔ [۵۰]