cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غزوہ خندق
سلمان فارسی دی تجویز اُتے خندق دی کھدائی
قبیلۂ خزاعہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حلیفاں وچ شمار ہُندا سی ۔ اس قبیلے دے بعد افراد نے آپؐ نو‏‏ں مشرکین دے ارادے تو‏ں آگاہ کیتا تو آپؐ نے مدینہ وچ دشمن دی مزاحمت کرنے یا پھر شہر تو‏ں نکل کر مقابلہ کرنے دے بارے وچ ، لوگاں تو‏ں صلاح مشورے کيتے۔ [[سلمان فارسی نے عرض کیتا "ملک فارس" وچ بت ددشمن دے سواراں دی جانب تو‏ں خطرہ محسوس کردے سن تو اپنے گرد خندق کھود لیندے سن ۔ اہلیان مدینہ نو‏‏ں یاد سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے جنگ احد وچ انہاں نو‏ں شہر وچ رہ کر دفاع کرنے دا مشورہ کیتا سی لیکن اوہ آپؐ دا مشورہ نہ مان کر اس جنگ وچ شکست تو‏ں دوچار ہوئے سن چنانچہ انھاں نے شہر وچ رہ کر دفاع کرنے دا فیصلہ کیتا تے سلمان فارسی دی خندق کھودنے دی تجویز تو‏ں اتفاق کیتا۔ خندق کھودنا اس زمانے تک عرباں وچ رائج نہ سی تے چنانچہ خندق مسلماناں ہور مشرکین دی حیرت دا سبب بنی۔
دوسری طرف تو‏ں مسلماناں دا لشکر رسول اللہؐ دی قیادت وچ کوہ سَلْع دے دامن وچ تعینات سی تے آپؐ نے مسلماناں دے بچےآں تے خواتین نو‏‏ں مدینہ دے قلعاں وچ بسایا۔
خندق دی کھدائی
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مسلماناں نو‏‏ں فرما دتا کہ کوہ سَلْع، دی پشت اُتے اپنے سامنے دے علاقے وچ خندق کھود لاں۔ تے اوہدی کھدائی دا آغاز "مُذاد" (= جو مسجد فتح دے مغرب وچ واقع اک قلعہ سی ) تو‏ں کراں تے کھدائی دا سلسلہ کوہ ذُباب تے کوہ راتِجْ (= کوہ بنی عبید) دے برابر وچ تے بَطْحان دے مغرب وچ واقع اے ) تک جاری رکھن۔ آپؐ نے ہر 10 آدمیاں نو‏‏ں چالیس ذراع خندق کھودنے دی ذمہ داری سونپ دی تے ہر حصہ اک قبیلے دے سپرد کیتا اک روایت دے مطابق قرار ایہ پایا کہ مہاجرین راتج تو‏ں ذباب تک تے انصار ذباب تو‏ں کوہ بنی عبید تک کھدائی کراں۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مسلماناں نو‏‏ں رغبت دلانے دے لئے خود وی خندق دی کھدائی وچ شرکت کيتی تے خندق دے لئے دروازے یا دہانے قرار دیئے تے ہر قبیلے دے اک فرد نو‏‏ں انہاں دی پہرہ داری اُتے مامور کیتا۔
مسلماناں نے خندق کھودنے دے لئے بیلچاں، کدالاں، تیشاں تے ٹوکریاں سمیت بوہت سارے آلات تے اوزار بنو قریظہ تو‏ں بطور امانت لئے سن جو اس وقت مسلماناں دے حلیف سمجھ‏‏ے جاندا سن ۔
ابن ہشام تے طبری دی روایت دے مطابق، خداوند متعال نے رسول اللہؐ دی اجازت دے بغیر کم تو‏ں ہتھ نہ کھینچنے والےآں ہور کم وچ سستی تے کاہلی دکھانے والے تے آپؐ دی اجازت دے بغیر اپنے خانداناں دے پاس جانے والے منافقاں دے بارے وچ بعض آیات نازل فرمائاں؛ جداں: ترجمہ: ایمان والے بس اوہ نيں جو اللہ تے اس دے پیغمبر اُتے ایمان رکھدے ہاں تے جدو‏ں اس (پیغمبر) دے نال کسی مشترک معاملہ اُتے غور وچ مصروف ہاں تو جان نئيں جدو‏ں تک آپ تو‏ں اجازت نہ لے لاں، یقینا اوہ جو آپ تو‏ں اجازت طلب کردے نيں، اوہ ایہ نيں جو اللہ تے اس دے پیغمبر اُتے ایمان رکھدے نيں تو جدو‏ں اوہ آپ تو‏ں اپنی کچھ ضروریات دی وجہ تو‏ں اجازت مانگاں تو انہاں وچو‏ں جسنو‏ں چاہیے اجازت دے دیجئے تے انہاں دے لئی اللہ تو‏ں بخشش دی دعا کیجئے، بلاشبہ اللہ بخشنے والا اے، وڈا مہربان (62) نہ بناؤ پیغمبر دے پکارنے نو‏‏ں اپنے درمیان اس طرح جداں تساں وچو‏ں اک دوسرے نو‏‏ں پکارتا ا‏‏ے۔ اللہ جاندا اے تساں وچ دے انہاں لوگاں نو‏‏ں جو پناہ لیندے ہوئے کھسک جاندے نيں تو ڈرنا چاہیے انہاں نو‏ں جو اس دے حکم تو‏ں انحراف کردے نيں اس گل تو‏ں کہ پہنچے انہاں نو‏ں کوئی آزمائش یا پہنچے انہاں نو‏ں دردناک عذاب (63)۔
خندق دی کھدائی دے دوران اک سخت چٹان ظاہر ہوئی تو رسول اللہؐ نے اس اُتے تن ضرباں لگائاں تے ہر بار چٹان اُتے کدال پڑنے تو‏ں چنگاری اڑی تے ہر چنگاری اڑنے اُتے آپؐ نے اللہ اکبر کہہ کر فرمایا کہ "مینو‏ں شام، یمن تے فارس دی چابیاں مل گئي نيں۔ تے ایويں آپؐ نے مسلماناں نو‏‏ں انہاں ملکاں دی فتح دی بشارت دت‏ی۔ خندق دی کھدائی 6 دناں وچ مکمل ہوئی۔
بنو قریظہ دی غداری
رسول اللہؐ نے انہاں اطلاعات دی نسبت حصول اطمینان دی غرض تو‏ں دو قبائل "اوس و خزرج" دے سربراہاں (بالترتیب "سعدبن مُعاذ" تے "سعد بن عُبادہ") نو‏‏ں بنو قریظہ دی جانب روانہ کیتا تے انہاں نو‏‏ں ہدایت دی کہ بنو قریظہ دے نقض عہد دی خبر نو‏‏ں ـ جے صحیح اے ـ تو اجمالی طور اُتے آپؐ ہی تک پہنچیا داں تاکہ مسلماناں دے حوصلے پست نہ ہون۔ بنو قریظہ نے شدید ترین لب و لہجے تے نہایت بھونڈے جملاں دے نال انہاں دو دا جواب دتا۔ اوہ دونے پلٹ آئے تے دو ہور قبائل (عضل تے قارہ) دا نام لے ک‏ے بنو قریظہ دی غداری دی خبر آتؐ نو‏‏ں کہہ سنائی۔ انہاں دو قبائل نے قبل ازاں "رجیع" دے المیے وچ خُبَیب بن عَدی تے انہاں دے ساتھیاں دے نال خیانت دی سی چنانچہ انہاں دو افراد نے بنو قریظہ دی خیانت دی خبر دینے دے لئے انہاں دا نام لیا۔
مسلماناں نو‏‏ں درپیش مسائل
مسلماناں نو‏‏ں ہن مدینہ وچ ہی وچ اپنے عقبی علاقےآں وچ بنو قریظہ دی جانب تو‏ں اپنے خانداناں دے تحفظ دا مسئلہ درپیش سی تے سامنے تو‏ں مشرکین دی اک وڈی تے طاقتور فوج دا سامنا سی جنہاں دے بعض دستے وقتا فوقتا خندق دے تنگ حصےآں تو‏ں گذر کر مسلماناں دے نال لڑ جاندے سن، چنانچہ اوہ شدید خوف وہراس وچ مبتلا سن ۔
قرآن کریم نے مسلماناں دے خوف و ہراس تے اللہ دے وعداں اُتے انہاں دی بدگمانی نو‏‏ں واضح طور اُتے بیان کردے ہوئے فرمایا اے : ترجمہ: جس وقت آئے اوہ تواڈی طرف اوپر تو‏ں تے نیچے تو‏ں تے جدو‏ں اکھاں پتھرا گئياں تے دل کھنچ کر گلاں تک آ گئے تے تساں اللہ دی نسبت طرح طرح دے گمان کرنے لگے (10) اس وقت آزمائش ہوئی ایمان لانے والےآں دی تے اوہ وڈے سخت زلزلے وچ مبتلا کیتے گئے (11) تے جدو‏ں منافق لوگ تے اوہ جنہاں دے دلاں وچ بیماری سی کہنے لگے کہ اسيں تو‏ں اللہ تے اس دے پیغمبر نے وعدہ نئيں کیتا سی مگر دھوکا دینے دے لئے (12)۔
یہ خوف اس قدر شدید سی کہ مُعَتّب بن قُشیر، ـ جو منافقین وچو‏ں سی ـ نے کہیا: "محمد نے سانو‏ں کسری تے فیصر دے قصور و محلات دی تسخیر دے وعدے دے رہے سن جدو‏ں کہ اس وقت ساڈی حالت ایہ اے کہ قضائے کسی وچ حاجت دے لئے گھر تو‏ں نکلنے دی جرات تک نئيں اے ! معتب دے بارے وچ دوسرا قول ایہ اے کہ مسلما‏ن سی، اہل بدر سی تے منافقین وچ شمار نئيں ہُندا سی ۔
مسلما‏ن شب و روز شدید سردی وچ تے بھکھ دی حالت وچ باری باری خندق دی نگرانی کردے سن ۔
اس دوران مسلماناں دی بھکھ مٹانے دے سلسلے وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں بعض معجزات وی نقل ہوئے نيں۔
اک روز دشمن دا حملہ اس قدر شدید سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کہ ـ کہیا گیا اے کہ ـ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ظہر تے عصر دی نماز ادا نئيں کرسدے تے آپؐ نے رات اک پہر گذرنے دے بعد مغرب تے عشاء دے نال نماز ظہر و عصر وی ادا کيتی۔
بعض مسلما‏ن ـ منجملہ بنو حارثہ نے ـ اَوس بن قَیظی، نو‏‏ں ـ اس بہانے تو‏ں کہ انہاں دے گھراں دا کوئی حصار نئيں اے تے انہاں نو‏ں دشمن دے حملے تے گھراں تو‏ں چوری دے سلسلے وچ تشویش لاحق اے ـ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے پاس بھیج کر آپؐ تو‏ں واپسی دی اجازت لیندے سن ۔
خالد بن ولید، عمرو بن عاص، تے ابو سفیان دے حملےآں تے شدید تیر اندازیاں تے فریقین دے بوہت سارے افراد ـ منجملہ مسلماناں وچو‏ں سعد بن معاذ دے زخمی ہونے دے بارے وچ وی روایات نقل ہوئیاں نيں۔
بنو قریظہ دی عہد شکنی تے شدید سردی، ہور قحط تے بھکھ دی وجہ تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں شدید ترین دباؤ دا سامنا کرنا پڑ رہیا سی ۔ ایتھ‏ے تک کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اللہ دی بارگاہ وچ التجا کردے ہوئے عرض کیتا: "اے اللہ! کیتا تو چاہندا اے کہ کوئی تیری بندگی نہ کرے"۔ قرآن کریم نے وی بعض آیات کریمہ دے ضمن وچ اس مسئلے دی طرف اشارہ فرمایا اے : ترجمہ: کیتا تساں سمجھدے ہو کہ تساں بہشت وچ چلے جاؤ گے حالانکہ حالے تمنيں تساں تو‏ں پہلے گزرے ہوئے لوگاں دی سی صورتاں پیش نئيں آئیاں کہ انہاں نو‏ں فقروفاقہ تے سختیاں درپیش ہوئیاں تے انہاں نو‏ں ہچکولے دئیے گئے ایتھ‏ے تک کہ پیغمبر تے انہاں دے نال دے ایمان لانے والے کہنے لگے کہ آخر اللہ دی مددکب آئے گی ، خبردار رہو کہ بلاشبہ اللہ دی مدد نزدیک ہی ا‏‏ے۔
بنو قریظہ دا خطرہ
جب رات دی تاریکی وچ مدینہ دے مرکز اُتے بنو قریظہ دے حملے دا خطرہ ودھ گیا تو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے 500 اصحاب نو‏‏ں دو دستےآں وچ منظم کردے مسلماناں دے گھراں دی حفاظت دے لئے روانہ کیتا؛ مسلما‏ن پوری رات تکبیر دے نعرے لگاندے رہے کیونکہ انہاں نو‏‏ں قریش دی طرف تو‏ں اپنے اوپر کسی حملے دی اِنّی فکر نہ سی جتنے کہ اوہ بنو قریظہ دی طرف اپنے بیوی بچےآں اُتے حملے تو‏ں تشویش لاحق سی۔ اک رات انجانے وچ مسلماناں دے دو مسلح دستےآں دے درمیان جھڑپ ہوئی تے دونے دستےآں نے اک دوسرے اُتے تیر برسائے۔ اس واقعے دے بعد مسلما‏ن گشت دے دوران "حم؛ لایُنصَرون‌" دا نعرہ لگایا کردے سن تاکہ اس قسم دا واقعہ دوبارہ پیش نہ آئے۔
علی(ع) عمرو بن عبدود دے مد مقابل
اس معردے وچ عمرو بن عبدود ـ جس دی شجاعت زبانزد خاص و عام سی تے اک ہزار سواراں دے برابر سمجھیا جاندا سی ـ چند ساتھیاں دے ہمراہ خندق دے اک تنگ حصے نو‏‏ں پھلانگنے وچ کامیاب ہوئے۔ علی(ع) تے چند دوسرے مسلماناں نے اس دا راستہ روک لیا۔ عمرو بن عبدود، جو جنگ بدر وچ زخمی ہويا سی تے جنگ احد وچ شرکت نئيں کرسکا سی، اس جنگ وچ پوری طرح تیار ہوکر آیا سی ۔ اوہ رجز خوانی کردا ہويا مبارز طلب کررہیا سی ۔ حضرت علی(ع) لڑنے دے لئے اٹھ کھڑے ہوئے لیکن رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے آپ(ع) نو‏‏ں رکنے دا حکم دتا تا کہ شاید کوئی دوسرا مسلما‏ن اٹھے۔ مسلماناں نے عمرو تے اس دے نال آنے والے دلیراں دے خوف تو‏ں چھپ سادھ لی سی تے کوئی وی رضاکارانہ طور اُتے عمرو دا سامنا کرنے دے لئے تیار نہ ہويا۔ گل طویل ہوئی تو عمرو نے نہایت غرور و نخوت دے نال کہیا: "میری آواز مبارز طلبی کردے کردے بیٹھ گئی"، چنانچہ علی(ع) رسول اللہؐ دے اذن تو‏ں جنگ دے لئے تیار ہوئے۔ پیغمبر اسلامؐ نے اپنا عمامہ اٹھا کر علی(ع) دے سر اُتے رکھیا تے اپنی تلوار وی عطا کيتی تے انہاں نو‏ں جنگ دے لئے روانہ کیتا۔ حضرت علی(ع) آگے بڑھے تے عمرو دے سامنے ٹہرے تے فرمایا: اسلام قبول کرو یا جنگ ترک کردے واپس چلے جاؤ۔ عمرو نے دونے تجاویز مسترد کردتیاں چنانچہ انہاں دے درمیان لڑائی دا آغاز ہويا تے علی(ع) نے عمرو دے وار نو‏‏ں ڈھال دے ذریعے روک لیا تے پھر اک ضرب لگیا کر اسنو‏ں ہلاک کر ڈالا؛ ایہ دیکھ کر عمرو دے ساتھی فرار ہوگئے۔ علی(ع) نے اس کامیابی اُتے اللہ اکبر دا نعرہ لگایا تے بعدازاں نوفل بن عبداللہ نو‏‏ں ـ جو خندق دی گذرگاہ وچ پھنس چکيا سی ـ مختصر سی جنگ دے بعد ہلاک کردتا تے رسول اللہؐ دی خدمت وچ حاضر ہوئے۔
علی(ع) دی شان وچ رسول خداؐ دے ارشادات
ہور حاکم نیشابوری نے روایت کيتی اے کہ رسول اللہؐ نے فرمایا: ترجمہ: عمرو دے نال علی(ع) دی جنگ میری امت دے قیامت تک دے اعمال تو‏ں افضل و برتر سی۔ تے عمرو دی للکار دے بعد علی(ع) دے میدان وچ آنے پر] فرمایا: ترجمہ: اج پورا ایمان پورے شرک دے مقابلے وچ وچ آیا ا‏‏ے۔ ہور منقول اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: ۔ ؛ یعنی اج پورا ایمان پورے کفر دے مقابلے وچ وچ آیا ا‏‏ے۔
فتح و نصرت
عمرو دے نال علی(ع) دا کارساز تے فیصلہ کن مقابلہ مشرکین دی جماعتاں دے فرار ہوجانے دا سبب بنا، اُتے مؤرخین دا کہنا اے کہ جنگ خندق وچ مسلماناں دی فتح و نصرت وچ تن دوسرے عوامل نے وی کردار ادا کیتا اے: نعیم دا تعلق قبیلہ غطفان تو‏ں سی جس نے خفیہ طور اُتے اسلام قبول کیتا تے مشرکین وچ کوئی وی اس دے اسلام لانے تو‏ں باخبر نہ سی ۔ نعیم رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہويا تو آپؐ نے ہدایت کی: "جاؤ تے دشمناں نو‏‏ں سستی تے انتشار تو‏ں دوچار کرو"۔ نعیم نے اجازت منگی کہ اوہ مشرکین دے درمیان تفرقہ ڈالنے دے لئے تمام حرباں نو‏‏ں بروئے کار لائے۔ رسول اللہؐ نے فرمایا: ۔ یعنی جنگ چال ا‏‏ے۔ چنانچہ نعیم بن مسعود ـ جو بنو قریظہ دے نال پرانی شناسائی رکھدا سی ـ اسی قبیلے دے پاس پہنچیا تے باتاں باتاں وچ اشارہ کیتا کہ انہاں دی حالت قریش دے مشرکین تو‏ں مختلف اے، مشرکین دے خاندان تے اہل خاندان مسلماناں دی دسترس تو‏ں باہر ہيں تے ضرورت دے وقت گھر بار چھڈ دے بغیر کسی تشویش دے انہاں نو‏ں تنہا چھڈ سکدے نيں، لہذا تساں نو‏‏ں چاہئے کہ محمدؐ دے خلاف جنگ وچ غطفان تے قریش دے درمیان تعاون تو‏ں اطمینان حاصل کرنے دے لئے انہاں (غطفان تے قریش) تو‏ں کچھ یرغمالیاں دا مطالبہ کرو۔ نعیم بعدازاں غطفان تے قریش دے پاس پہنچیا تے انہاں تو‏ں کہیا کہ بنو قریظہ اس جنگ وچ شمولیت تو‏ں پشیمان ہوکر تواڈے نال اپنا عہد توڑ چدے نيں چنانچہ اوہ غطفان تے قریش تو‏ں یرغمالی حاصل کردے انہاں نو‏ں محمدؐ دے سپرد کردے آپؐ تو‏ں صلح کرنا چاہندے نيں۔ نعیم نے انہاں نو‏‏ں تلقین دی کہ بنو قریظہ نو‏‏ں یرغمالی نہ دتیاں نتیجے دے طور اُتے انہاں دے درمیان اختلاف نے شدت اختیار کيتی۔ واقدی لکھدا اے: جس وقت مشرکین دی سپاہ مدینہ پہنچی زمیناں اُتے کوئی زراعت باقی نئيں رہی سی تے لوگ اس تو‏ں اک مہینہ قبل اپنی فصلاں کاٹ چدے سن ۔ نتیجے دے طور اُتے قریش تے غطفان دے سینکڑاں گھوڑےآں تے اونٹھاں دے لئے کافی مقدار وچ کھاس موجود نہ سی تے انہاں دے اونٹھ اس قدر لاغر تے کمزور تے مریل ہوچدے سن تے مدینہ دی زمیناں بارش نہ ہونے دی وجہ تو‏ں سوکھ چک‏ی سن۔ ابن سعد نے رسول اللہؐ دی دعا تے اوہدی استجابت تے غیبی امداد دی طرف اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ رسول اللہؐ نے دوشنبہ، سہ شنبہ تے چہار شنبہ نو‏‏ں مسجد احزاب وچ دعا کيتی تے عرض کیتا: "یا اللہ! احزاب نو‏‏ں بھگا دے تے انہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار کر"۔ آخر کار پیغمبرؐ دی دعا چہارشنبہ دے دن ظہر و عصر دے درمیان مستجاب ہوئی۔ موسم سرما دی اک انتہائی ٹھنڈی رات نو‏‏ں اس قدر شدید آندھی چلی کہ دشمن دا کوئی وی خیمہ بپا نہ رہیا، کوئی اگ بجھے بغیر نہ رہی تے کوئی دیگچی الٹے بغیر نہ رہی۔
قرآن کریم نے وی اللہ دی اس امداد دی طرف اشارہ کیتا اے تے فرمایا اے: ترجمہ: اے ایمان لانے والو! یاد کرو اللہ دے فضل و احسان نو‏‏ں جو تساں اُتے ہويا، جدو‏ں تواڈی طرف آئیاں فوجاں تو اسيں نے انہاں دے مقابلے اُتے بھیجیا اک ہويا نو‏‏ں تے انہاں فوجاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں تساں نے نئيں دیکھیا تے اللہ جو کچھ تساں کردے ہو، اس دا دیکھنے والا ا‏‏ے۔
مشرکین دی شکست
جنگ خندق وچ احزاب دی شکست تے واپسی مشرکین دے لئے بہت بھاری نقصان سمجھی جاندی سی ؛ جس دے بعد نہ صرف انہاں تو‏ں ہر قسم دی لشکر کشی دا امکان سلب ہويا بلکہ مدینہ وچ اسلامی حکومت دی طاقت تے استحکم وچ زبردست اضافہ ہويا۔ اسی بنا اُتے پیغمبر خداؐ نے علی(ع) دے ہتھو‏ں عمرو بن عبدود دے مارے جانے دے بعد، یا مشرکین دی ہزیمت دے دو یا تن دن دے بعد، فرمایا:
اعداد و شمار
مسلماناں دا محاصرہ 15 دن تک جاری رہیا 20 دن تو‏ں زیادہ، اک مہینے تک جاری رہیا۔ یہ ایام زیادہ تر تیراں دے تبادلاں وچ صرف ہوئے تے کوئی جنگ نئيں ہوئی۔ تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ابن مکتوم نو‏‏ں مدینہ وچ اپنا جانشین مقرر کیتا سی ۔
جنگ خندق وچ 6 مسلماناں نے جام شہادت نوش کیتا جدو‏ں کہ مشرکین دے ہالکین دی تعداد 8 سی۔
جنگ دے مقام اُتے مساجد دی تعمیر
300px|thumbnail| [[مسجد سلمان فارسی جو مساجد سبعہ وچ شامل اے ]]
کوہ ذباب (المعروف بہ جبل الرایہ) ـ جو مسجد نبوی تو‏ں 1400 میٹر شمال مغرب دی جانب تے کوہ سلع تو‏ں تقریبا 150 میٹر شمال دی جانب اک مسجد تعمیر کيتی گئی سی۔ ایہ اوہی مقام اے جتھ‏ے تو‏ں رسول اکرمؐ خندق دی کھدائی دی نگرانی کردے سن ۔ مذکورہ مسجد حال ہی وچ تعمیر نو دے مراحل تو‏ں گذری اے تے مسجد الرایہ دے نام تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
ہور کوہ سلع اُتے مسجد نبوی تو‏ں تقریبا 700 میٹر دور ـ جتھ‏ے جنگ خندق دے وقت رسول اللہؐ دا خیمہ بپا سی تے آپؐ اوتھے نماز بجا لاندے سن تے حالات دی نگرانی کردے سن تے اللہ نے اسی مقام اُتے آپؐ نو‏‏ں مشرکین اُتے فتح و نصرت دی بشارت دی سی ـ مسجد فتح دے نام تو‏ں اک مسجد تعمیر کيتی گئی اے جو مسجد احزاب تے مسجد اعلیٰ وی کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد تے کوہ سلع دے دامن وچ کئی مساجد نيں جو مساجد فتح یا مساجد سبعہ دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ سنہ 1424 ہجری وچ کوہ سلع دے اوپر اک وڈی مسجد بنام مسجد خندق تعمیر کيتی گئی تے مساجد سبعہ وچو‏ں بعض مساجد اسی وچ ضم کيتیاں گئیاں۔
غزوہ احزاب قرآنی آیات وچ
اس غزوہ دی اہمیت اس قدر زیادہ اے کہ اس دے وقوع دے سال نو‏‏ں "عام الاحزاب" دا دام دتا گیا تے بعد وچ اسی نام تو‏ں اک سورت نازل ہوئی۔
غزوہ خندق نو‏‏ں قرآن کریم دی 22 آیات کریمہ وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ آیات قرآن دی چار سورتاں وچ نيں تے انہاں وچ جنگ دے مختلف مسائل بیان ہوئے نيں۔
غزوہ خندق / یا غزوہ احزاب دی شان وچ کئی آیات تینتیسواں سورت دے ضمن وچ اتری نيں تے اسی بنا اُتے ایہ سورت "سورہ احزاب" کہلاندی ا‏‏ے۔ اس سورت دی 9 تو‏ں آیت 27 تک دی آیات دا تعلق غزوہ خندق تو‏ں ا‏‏ے۔ سورہ بقرہ دی آیت 214، سورہ آل عمران دی آیات 26 و 27، تے سورہ نور دی آیات 62 تا 64 وی غزوہ خندق دی شان وچ نازل ہوئیاں نيں۔
سورہ نساء دی آیت 51:
جداں کہ بیان ہويا بنو نضیر دے یہودیاں دی اک جماعت بعض دوسرے یہودیاں دے ہمراہ قریش نو‏‏ں نال ملانے دی غرض تو‏ں مکہ پہنچے تے انہاں دے استفسار اُتے کہیا کہ "تم (مشرکین) دا دین محمدؐ دے دین تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہ آیت نازل ہوئی۔
سورہ احزاب:
عبداللہ بن عباس کہندے نيں: خداوند متعال نے جنگ خندق تے مسلماناں ناں دتی ہوئی نعمت دے تذکرے تے دشمناں دے مقابلے وچ انہاں دی نصرت دے بارے وچ ـ اوہ وی اس دے بعد کہ مسلماناں خدا اُتے بدظن ہوئے تے نفاق آمیز الفاظ ادا کيتے ـ ایہ آیت نازل فرمائی:
سورہ احزاب دی آیت 10:
ابن عباس کہندے نيں: جو لوگ اوپر تو‏ں آئے سن اوہ بنو قریظہ سن تے جو نیچے تو‏ں آئے سن اوہ قریش، بنو اسد، غطفان تے بنو سلیم سن ۔ لیکن اللہ اُتے انہاں دی بد گمانی کچھ ایويں سی کہ بعض (منافقین تے دلاں وچ مرض رکھنے والے افراد( نے کہیا: کفار بہت جلد اسيں اُتے غلبہ پائاں گے تے مدینہ اُتے مسلط ہونگے تے بعض دوسرےآں نے کہیا: اسلام بہت جلد ختم ہوکر رہ جائے گا؛ تے تیسرے گروہ نے کہیا کہ اسلام مٹ جائے گا تے چوتھے نے کہیا: خدا تے رسولؐ نے لوگاں نو‏‏ں دھوکا دتا؛ خلاصہ ایہ کہ اس قسم دے افکار سامنے آنا شروع ہوئے۔
سورہ احزاب دی آیت 11:
اس آیت دا تعلق اس وقت تو‏ں اے جدو‏ں دشمن دی سپاہ خندق دے عقب وچ آپہنچے تے ایہ روداد اک آزمائش سی تے اک امتحان سی جس دا حل لوگاں دے ذہناں تو‏ں دور نظر آرہیا سی ۔ پس آیت دے معنی ایويں ہونگے:
سورہ احزاب آیت 12:
مروی اے کہ اس آیت دا اشارہ معتب بن قشیر تے اس دے ساتھیاں تو‏ں اے جنہاں نے کہیا:
سورہ احزاب آیت 13:
خداوند متعال نے بارہويں آیت وچ منافقین دے اک گروہ دی طرف اشارہ کیتا اے تے ارشاد فرمایا اے:
سورہ احزاب آیات 14 تے 15:
سورہ احزاب آیات 15 تے 16:
کہیا گیا اے کہ ایہ دو آیتاں ثعلبہ تے اس جیساں دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں کیونکہ اس نے احد دے دن وعدہ کیتا کہ "اج دے بعد ہرگز جنگ تو‏ں پیٹھ نئيں پھراواں گا"، آیت دا ترجمہ ایويں ہوئے گا کہ:
سورہ احزاب آیات 17 تا 20:
ان آیات ـ بالخصوص آیت 20 ـ وچ غزوہ خندق وچ منافقین دی خصوصیات تے بعض کرداراں دی طرف اشارہ ہويا اے ؛ جداں انتشار پھیلانا، جنگ تو‏ں لوگاں نو‏‏ں خوفزدہ کرنا تے جنگ تو‏ں فرار دی ترغیب دلانا وغیرہ۔۔۔
سورہ احزاب آیت 21:
یہ آیت غزوہ خندق تو‏ں متعلق اے اگرچہ اس دے ظاہری معنی وسیع تر نيں۔ آیت دا ترجمہ کچھ ایويں ہوئے گا:
جنگ احد دے بعد قریش، یہودی تے عرب دے ہور بت پرست قبائل دے درمیان وچ طے پایا کہ مل جل کے اسلام نو‏‏ں ختم کیتا جائے۔ اس سلسلے وچ پہلا معاہدہ قریش دے سردار ابوسفیان تے مدینہ تو‏ں نکالے جانے والے یہودی قبیلہ بنی نضیر دے درمیان وچ ہويا۔ اس دے بعد بنی نضیر دے نمائندے نجد روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے دے مشرک قبائل 'غطفان' تے 'بنی سلیم' نو‏‏ں اک سال تک خیبر دا محصول دے کر مسلماناں دے خلاف جنگ اُتے آمادہ کیتا۔ اسلام دے خلاف اس اتحاد نو‏‏ں قرآن نے احزاب دا نام دتا اے۔ انہاں وچ ابوسفیان دی قیادت وچ 4000 پیدل فوجی، 300 گھڑ سوار تے 1500 دے قریب شتر سوار (اونٹھاں اُتے سوار) شامل سن ۔ دوسری وڈی طاقت قبیلہ غطفان دی سی جس دے 1000 سوار انینہ دی قیادت وچ سن ۔ اس دے علاوہ بنی مرہ دے 400، بنی شجاع دے 700 تے کچھ ہور قبائل دے افراد شامل سن ۔ مجموعی طور اُتے تعداد دس ہزار تو‏ں تجاوز کر گئی جو اس زمانے وچ اس علاقے دے لحاظ تو‏ں اک انتہائی وڈی فوجی طاقت سی۔ ایہ فوج تیار ہو ک‏ے ابو سفیان دی قیادت وچ فروری یا مارچ 627ء وچ مسلماناں تو‏ں جنگ کرنے دے لئی مدینہ روانہ ہو گئی۔
حضور  نو‏‏ں اس سازش دا علم ہويا تو آپ  نے اصحاب تو‏ں مشورہ کیتا۔ سلمان فارسی نے اک دفاعی خندق کھودنے دا مشورہ دتا جو عرباں دے لئی اک نويں گل سی۔ حضور  نو‏‏ں ایہ مشورہ پسند آیا چنانچہ خندق دی تعمیر شروع ہو گئی۔ مدینہ دے اردگرد پہاڑ سن تے گھر اک دوسرے تو‏ں متصل سن جو اک قدرتی دفاعی فصیل دا کم کردے سن ۔ اک جگہ کوہِ عبید ہ تے کوہ راتج دے درمیانہاں وچو‏ں حملہ ہو سکدا سی اس لئی اوتھ‏ے خندق کھودنے دا فیصلہ کیتا گیا۔ اوہدی کھدائی وچ حضور  سمیت سب لوگ شریک ہوئے۔ اس دوران وچ سلمان فارسی نہایت جوش و خروش تو‏ں کم کردے رہے تے اس وجہ تو‏ں انصار کہنے لگے کہ سلمان ساڈے وچو‏ں نيں تے مہاجرین کہنے لگے کہ سلمان ساڈے وچو‏ں نيں۔ اس اُتے حضور  نے فرمایا کہ 'سلمان میرے اہلِ بیت تو‏ں نيں'۔ کھدائی دے دوران وچ سلمان فارسی دے سامنے اک وڈا سفید پتھر آ گیا جو انہاں تو‏ں تے دوسرے ساتھیاں تو‏ں نہ ٹوٹا۔ آخر حضور   خود تشریف لیائے تے کلہاڑی دی ضرب لگائی۔ اک بجلی سی چمکی تے پتھر دا اک ٹکرا ٹوٹ کر الگ ہو گیا۔ حضور  نے تکبیر بلند کيتی۔ دوسری تے تیسری ضرب اُتے وی ایسا ہی ہويا۔ سلمان فارسی نے سوال کیتا کہ ہر دفعہ بجلی سی چمکنے دے بعد آپ تکبیر کیو‏ں بلند کردے نيں۔ حضور  نے جواب دتا کہ جدو‏ں پہلی دفعہ بجلی چمکی تو ميں نے یمن تے صنعاء دے محلےآں نو‏‏ں کھلدے دیکھیا۔ دوسری مرتبہ بجلی چمکنے اُتے ميں نے شام و مغرب دے کاخہائے سرخ نو‏‏ں فتح ہُندے دیکھیا تے جدو‏ں تیسری بار بجلی چمکی تو ميں نے دیکھیا کہ کاخہائے کسریٰ میری امت دے ہتھو‏ں مسخر ہو جان گے'۔ ۔ بیس دن وچ خندق مکمل ہو گئی۔ جو تقریباً پنج کلومیٹر لمبی سی، پنج ہتھ (تقریباً سوا دو تو‏ں ڈھائی میٹر) گہری سی تے اِنّی چوڑی سی کہ اک گھڑ سوار جست لگیا کر وی پار نہ کر سکدا سی ۔ مسلماناں دی تعداد 3000 دے قریب سی جو پندرہ سال تو‏ں وڈے سن تے جنگ وچ حصہ لے سکدے سن ۔
جنگ
thumb|غزوہ خندق دا مقام
اندرونی محاذ
خندق کھدنے دے تن روز بعد دشمن دی فوج مدینہ پہنچ گئی تے خندق دیکھ کر مجبوراً رک گئی۔ انہاں دی عظیم فوج اس خندق دی وجہ تو‏ں ناکارہ ہو ک‏ے رہ گئی۔ کئی دن تک انہاں دے سپاہی خندق نو‏‏ں پار کرنے دی کوشش کردے راے۔
بیرونی محاذ: ایمان کفر دے مقابلے اُتے
کچھ دن دے بعد عمرو ابن عبد ود دی قیادت وچ پنج سواراں(عمرو بن عبد ود، عکرمہ بن ابو جہل، ضرار بن الخطاب، نوفل بن عبد اللہ تے ابن ابی وھب) نے خندق نو‏‏ں اک کم چوڑی جگہ تو‏ں پار کر لیا۔ عمرو بن عبد ود عرب دا مشہور سورما سی تے اوہدی دہشت تو‏ں لوگ کانپتے سن ۔ اس نے سپاہ اسلام دا للکار کر جنت دا مذاق بناندے ہوئے کہیا کہ 'اے جنت دے دعویدارو کتھے ہو؟ کیتا کوئی اے جسنو‏ں وچ جنت نو‏‏ں روانہ کر داں یا اوہ مینو‏ں دوزخ وچ بھیج دے' تے اپنی گل دی تکرار کردا رہیا۔ حضور نے فرمایا کہ 'کوئی اے جو اس دے شر نو‏‏ں ساڈے سراں تو‏ں دور کرے؟'۔ علی نے آمادگی ظاہر کيتی۔ اس وقت حضور  نے انہاں نو‏‏ں اجازت نہ دی تے دوسری تے پھر تیسری دفعہ پُچھیا۔ تیناں دفعہ علی ہی تیار ہوئے۔ حضور  نے انہاں نو‏ں اپنا عمامہ تے تلوار عطا کيتی تے فرمایا کہ ' کل ایمان کل کفر دے مقابلے اُتے جا رہیا اے '۔ اک سخت جنگ جس دے دوران وچ گردو غبار چھا گیا سی نعرہ تکبیر دی آواز آئی۔ حضور  نے فرمایا کہ 'خدا دی قسم علی نے اسنو‏ں قتل کر دتا اے '۔ عمرو بن عبد ود دے قتل دی دہشت اِنّی سی کہ اس دے باقی ساتھی فوراً فرار ہونے لگے۔ نوفل بن عبد اللہ فرار ہُندے وقت خندق وچ گر گیا جسنو‏ں نیچے اتر کر علی نے قتل کر دتا۔ باقی فرار ہو گئے۔ حضور  نے فرمایا کہ ' روزِ خندق علی دی ضرب تمام جنہاں و انس دی عبادت تو‏ں افضل اے ' ۔
احزاب وچ پھوٹ
جب محاصرہ طول پکڑ گیا تو بنی قُریظہ، قریش، غطفان تے دوسرے قبائل وچ اختلافات نمودار ہونا شروع ہو گئے تے بددلی پھیل گئی۔ اک دوسرے دے بارے وچ بدگمانی پیدا ہو گئی تے ایسے لوگ سامنے آنے لگے جو جنگ جاری رکھنے دے حامی نئيں سن ۔ انہاں اختلافات نے انہاں نو‏ں آپس ہی وچ مصروف رکھیا ایتھ‏ے تک کہ خدائی مدد آ گئی۔
خدائی مدد
اک رات شدید تے سرد آندھی چلی جس نے مشرکین دے خیماں نو‏‏ں اکھاڑ پھینکا تے انہاں دی روشنیاں بجھا دتیاں شدید گردو غبار تو‏ں فضا تاریک ہو گئی۔۔ مشرکین نے فرار ہونے نو‏‏ں ترجیح دتی تے مکہ دی طرف روانہ ہو گئے۔ 22 ذی القعدہ بدھ دے دن تک لشکرِ کفار وچو‏ں کوئی وی باقی نہ رہیا تے شدید مالی و جانی نقصان دے بعد انہاں دے ہتھ کچھ نہ آیا۔ حضور نے اجازت دے دی کہ مسلما‏ن محاذ نو‏‏ں چھڈ دے اپنے گھراں نو‏‏ں چل دتیاں
نتائج
اس جنگ وچ مسلماناں دے چھ افراد شہید ہوئے۔ مشرکین دے اٹھ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے۔ مالی نقصان بہت شدید سی ۔ ایہ مسلماناں دی شاندار فتح سی جس وچ خندق کھودنے دی تدبیر وڈی کم آئی۔ مشرکین بہت دیر تک اس جنگ دے اثرات تو‏ں سنبھل نہ سکے۔ اس جنگ دے بارے وچ سورۃ احزاب وچ آیات 9 تو‏ں 25 نازل ہوئیاں۔
پیش منظر
اس جنگ تو‏ں اک گل واضح ہو گئی کہ یہودیاں اُتے اعتماد ٹھیک نئيں۔ یہودی قبیلہ بنی قریظہ دی عہد شکنی نے مسلماناں دی اکھاں کھول دتیاں چنانچہ اس دے بعد مسلماناں نے بنی قریظہ نو‏‏ں سبق سکھانے دی ٹھانی تے غزوہ خندق دے فوراً بعد خدائی احکم دے تحت انہاں دے نال جنگ دی جسنو‏ں غزوہ بنی قریظہ کہندے نيں۔
حوالے
گٹھ:غزوات گٹھ:پنجويں ہجری دے واقعات گٹھ:620ء دی دہائی دے تنازعات گٹھ:627ء گٹھ:ایشیا وچ 627ء گٹھ:تاریخ عرب گٹھ:تاریخ مدینہ گٹھ:خالد بن ولید دی جنگاں گٹھ:رمضان دے مہینے وچ ہونے والی مسلماناں دی جنگاں گٹھ:غزوات
باتھ سپا یونیورسٹی
باتھ سپایونیورسٹی برطانیہ دے نگر باتھ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
جاپانی ساہت
جاپانی ساہت کافی پرانا ہے اتے اس دیاں شروعات رچناواں چین اتے چینی ساہت دے نال جاپان دے سبھیاچاری تعلقات توں بہت قتاثر ہن۔ بھارتی ساہت نے وی بدھ دھرم دے پاسار پرچار راہیں جاپانی ساہت اتے اپنی تکڑی چھاپ چھڈی۔ پر سمیں دے نال جاپانی ساہت دی اپنب اڈری سٹائل ڈیولپ ہو گئیا، پر پھر وی چینی ساہت دا اثر ایڈو ویلے تکّ قایم رہا۔ 19ویں صدی وچّ جد توں جاپان نے اپنیاں بندرگاہاں نوں لہندے وپاریاں اتے راجنائکاں لئی کھولھ دتا ہے، ادوں توں لہندے ساہت اتے جاپانی ساہت نے اک دوجے نوں متاثر کیتا ہے۔
حوالے
گٹھ:ساہت گٹھ:ایشیائی ساہت
لاٹھی، گجرات
لاٹھی  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 21،173 اے ۔
رقبہ
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
برسکو کاؤنٹی
برسکو امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
نیوروبیسس لانگبیپس
نیوروبیسس لانگبیپس اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
برمنگھم سٹی یونیورسٹی
برمنگھم سٹی یونیورسٹی برطانیہ دے نگر برمنگم چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
چک 59 جی ڈی
چک 59 جی ڈی  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Distry) لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع ساہیوال دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ وس رہیا اے  ۔
ابراہیم گاردی
ابراہیم گاردی اک مسلمان سردار تے مرہٹہ فوج دا توپچی سی ۔
اکتوبر 1760ء توں جنوری 1961ء تک مرہٹےآں دیاں اتحادی فوجاں مختلف تھانواں تے احمد شاہ ابدالی دے لشکر نال بھڑدیاں رہئیا ۔ مرہٹےآں دی اتحادی فوج چ ابراہیم گاردی وی سی جہڑا اپنے نال 2 ہزار سوار تے 9 ہزار پیدل فوج لیائیا سی ۔ آخری لڑائی چ مرہٹےآں دی اتحادی فوج دا سپہ سالار سواں راؤ مارئیا گئیا ۔ ابدالی دے لشکر نے مرہٹےآں دے لشکر دا قتل عام شروع کر دتا ۔
مرہٹےآں دی فوج دے گرفتار ہون آلے سرداراں چ ابراہیم گاردی وی شامل سی ، جدوں اسنوں ابدالی دے اگے پیش کیتا گئیا تے ابدالی نے نفرت آمیز لہجے چ پچھئیا " دسو خان صاحب کیہہ حال اے؟ کداں تشریف آوری ہوئی ؟ " ۔ ابراہیم گاردی نے آکھئیا میں اک جان فروش سپاہی آں ۔ حضور جان بخشی کر دین تے اینج ای تھواڈی خدمت کردا رہاں گا ۔ غصے نال ابدالی دا جہرا لال ہوگئیا تے آکھئیا کہ جان فروشاں دی تے جان بخشی ہو سکدی اے پر ایمان فروش اس دنیا چ رہن دے قابل نئیں ۔ ایہہ تریخی جملہ آکھن دے مگروں ابدالی نے اس دا سر اڑان دا حکم دتا ۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
لامپانگ
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
لامپانگ تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے تھائی لینڈ دے صوبہ لامپانگ دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
]
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
الجامع الکبير
الجامع الكبير دا پورا نام الجامع الكبير فی الفروع اے ایہ امام محمد بن حسن شیبانی دی مرتب کردہ اے تے ایہ کتاب ظاہر روایت دیاں 6 کتاباں دا حصہ وی اے۔
اسنو‏ں دو دفعہ آپ نے مرتب کیتا دونے مرتبہ انہاں دے شاگرداں نے اسنو‏ں روایت کیتا جنہاں وچ ابو حفص کبیر،سلمان جوزجانی،ہشام ابن عبد اللہ رزای تے محمد ابن سماعہ شامل نيں۔
دوسری مرتبہ روایت کردے ہوئے کئی ابواب وچ اضافہ کیتا تے بعض عبارات نو‏‏ں تبدیل کیتا
امام محمد بن شجاع ثلجی فرماندے نيں امام محمد دی کی کتاب جامع الکبیر دی طرح کوئی کتاب نئيں لکھی گئی
شروحات
اوہدی کئی شروحات نيں لیکن "شرح الحصیری الکبیر" سب تو‏ں اہ‏م سمجھی جاندی اے جو سيدامام جمال الدين محمود بن احمد البخاری، المعروف: بالحصيری دی شرح اے۔
شارحین وچ مندرجہ ذیل حضرات نمایاں نيں
ابو الليث: نصر بن احمد السمرقندی الحنفی،فخر الاسلام علی بن محمد البزدوی، قاضی ابو زيدعبيد الله بن عمر الدبوسی، امام ب رہان الدين محمود بن احمد صاحب المحيط، شمس الائمہ: ابو محمد بن عبد العزيز، شمس الائمہ: عبد العزيز بن احمد الحلوانی، شمس الائمہ: محمد بن احمد بن ابو سہل السرخسی، محمد بن علی، المشہورابن عبد ك الجرجانی،(تحرير فی شرح الجامع الكبير)اوراس دے علاوہ وی شارحین نيں
حوالے
گٹھ:فقہ حنفی گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
وینڈا
وینڈا اتلے دکھنی افریقہ چ اک بنتوستان سی جہڑا ہن لیمپوپو صوبے دا حصہ اے ۔  ایہہ وینڈا بولی بولن آلے وینڈا قومیت دے لوکاں لئی بنائیا گئیا سی ۔
اس نے 1 فروری 1973ء چ اپنی خودمختاری تے 13 ستمبر 1979ء چ جنوبی افریقہ دی حکومت توں اپنی آزادی دا اعلان کیتا  ، جس دے نال ای اسدے رہن آلےآں دی دکھنی افریقہ دی شہریت مک گئی ۔
دوجے بنتوستاناں وانگوں اسدی آزادی وی بین القوامی برادری  نے نئیں منی شروع چ ایہہ ٹرانسوال چ واقع کئی نکے نکے تے اک وڈے  علاقے تے مشتمل  سی  ، اسدا صدر مقام پہلے سباسا  تے فیر تھوہویانڈو  سی  ۔ آزادی توں پہلاں اسدا کل رقبہ 6،807 مربع کلومیٹر سی  تے اسدی آبادی 5،58،797 دسی جاندی سی (جہڑی کہ صحیح نئیں سی)تے  جنوبی افریقہ دے وینڈا قومیت دے لوکاں دی اکثریت اسدیاں سرحداں دے اندر رہندی سی ۔ ایہہ زمبابوے توں  ماڈیمبو کاریڈوور راہیں جدا سی ۔
وینڈا دا پہلا صدر پیٹرک مپھیپھو ، وینڈا لوکاں دا سردار وی سی ۔ 1990ء چ فرینک راویلے نے اک فوجی بغاوت دے مگروں اسدی تھاں لئی ۔
27 اپریل 1994ء چ وینڈا نوں جنوبی افریقہ چ مڑ شامل کر لئیا گئیا ۔
ایتھے 1982ء چ وینڈا لوکاں لئی اعلی تعلیم لئی یونیورسٹی آف وینڈا قائم کیتی گئی ۔
نیوروبیسس لوزونینسس
نیوروبیسس لوزونینسس اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
مہسانا
مہسانا  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 184،133 اے ۔
رقبہ
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
عجائب کمل
اجائب کمل (5 اکتوبر 1932 – 21 جنوری 2011) 1960ویاں وچّ پنجابی شاعری وچّ چلی جدیدیت دی لہر نال مڈھ توں جڑے کویاں وچوں سی۔ اس نے شاعری ، لمیں شاعری ، شعری-ناٹک ، مہان کاو، غزل، ناول اتے تنقید(تنقید) کئی ودھاواں وچّ ساہت دی رچنا کیتی۔ اوہ پنجابی ساہت دے سربپکھی سرمور لکھاری سن۔ اوہ شاعر، کاو ناٹک کار ، ناول کار ، کاوَ-نقاد تے غزل گو ہون دے نال-نال ودھیا ملنسار تے ندھڑک-نرپکھّ شخصیت والے انسان سن۔ اوہ 50 سالاں توں جدید غزل لکھن والے پنجابی دے موڈھی غزل لیکھکاں وچوں پہلے درجے دے غزل کار سن۔
ساہت جیون
اوہناں دیاں جدید غزلاں دا پہلا مجموعہ ‘شبد ننگے ہن’ 1981 وچّ چھپیا۔ اوہ لمبا سماں دیساں-ودیساں وچّ راے۔ اوہناں اردو، ہندی اتے انگریزی وچّ وی رجّ کے لکھیا۔ غزل مجموعے‘ٹکڑے-ٹکڑے سورج’ دی سرجنا کیتی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لکھاری
عمران فرحت
عمران فرحت پاکستان دے اوپننگ کرن والے کھیڈارینیں۔
بورنماؤتھ یونیورسٹی
بورنماؤتھ یونیورسٹی برطانیہ دے نگر پول چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
احمد بن طولون
والئی مصر۔ اس دا باپ طولون اک ترک غلام سی جسنوں خلیفہ مامون الرشید نے عباسی فوج وچ شامل کر لیا سی۔ احمد سامرا دی فوجی چھاونی وچ پیدا ہویا۔ فوجی تربیت پانے تے علم دی تکمیل دے بعد ویہہ سال دی عمر وچ مصر دے والئی امیر بایکباک دی فوج وچ شامل ہویا۔ 868ء وچ عباسی خیلفہ مہدی دے عہد وچ مصر دا والی مقرر ہویا تے 871ء وچ مصر دا خود مختار فرمانروا بن گیا۔ 877ء وچ اس نے طرسوس پہنچ کر رومیاں نوں شکست دی تے شام اُتے وی قبضہ کر لیا۔ برقہ توں فرات تک اس دی مملکت وسیع ہوچکی سی۔ 904ء تک اس دا خاندان بر سر اقتدار رہیا۔ وڈا بہادر، منصف مزاج، مردم شناس، علم دوست تے فیاض حکمران سی۔
حوالے
گٹھ:835 دے جم گٹھ:884 دیاں موتاں گٹھ:بانی شہر گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:ترک حکمران گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں دی عباسی شخصیتاں گٹھ:نویں صدی دیاں ترک شخصیتاں گٹھ:نویں صدی دیاں مصری شخصیتاں گٹھ:نویں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:مصر دی تریخ
بریڈفورڈ یونیورسٹی
بریڈفورڈ یونیورسٹی برطانیہ دے نگر بریڈفورڈ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
نیوروبیسس سبپکٹا
نیوروبیسس سبپکٹا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
مائے ہانگ سن
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
مائے ہانگ سن تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے تھائی لینڈ دے صوبہ مائے ہانگ سن دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
]
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ساكب
ساكب اردن دا اک شہر اے۔
چک 60 جی ڈی
چک 60 جی ڈی  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع ساہیوال دے پنڈاں دا نقشہ
سلمان بٹ
سلمان بٹ پاکستان دے اوپننگ کرن والے کھیڈاری نیں۔ بٹ نے 3 ستمبر 2003 نوں بنگلہ دیش دی ٹیم دے خلاف کھیڈ کے اپنے ٹیسٹ کرکٹ دی شروعات کیتی ۔
گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری گٹھ:کھیڈاری گٹھ:پاکستانی کرکٹ کھیڈاری
سنہری مسجد
سنہری مسجد پاکستان پنجاب دے شہر لہور دے وچکار ھیگی اے۔ ایدے سنہری میناراں دی وجہ توں ایس مسیت دا ناں سنہری مسیت اکھواندا اے ایس مسیت چ مسلمان لوکی نماز پڑھن لئی آندے نیں۔ ۔اے مسیت محمد شاہ دے دور حکومت چ لہور دے ڈپٹی گورنر روشن الدولہ دے پتر نواب سید بھکاری خان نے بنوائی سی۔ سنہری مسیت کشمیری بازار چ ھیگی اے۔ اے مسیت سن 1753ء چ بنی تے ایدے تن سنہرے تے سوہنے گنبد ھیگے نیں۔ اے مسیت اک اچے پاوے تے بنی ہوئی اے تے ایدے آلے دوالے پرانے بازار ھیگے نیں۔ ایس مسیت دا اک برانڈہ تے اندر وڑن لئی اک سوہنا جیا بؤا اے جیہڑہ 3۔21 میٹر لما اے۔ مسیت دے چاراں نکراں تے چار مینار کھلوتے نیں، ہر مینار 54 میٹر اُچا تے 20 میٹر تکر پھیلیا ہوئیا اے۔ ہوراں دے وانگوں ایس مسیت نوں وی اوقاف تے پنجاب آرکیالوجی دے محکمے چلاندے پئے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لہور گٹھ:پاکستان دیاں مسیتاں گٹھ:لہور دیاں مسیتاں گٹھ:اندرون شہر لہور
جام نظام الدین دوم
جام نظام الدین دوم عرف جام نندو سمہ سلطنت دے 17واں حاکم سن ۔ آپ نے سنہ 896ھ بمطابق (1490ء) وچ تخت سنبھالیا۔ نہایت ہی پ رہی زگار تے پابند شریعت سن ۔ بچپن تو‏ں ہی علم تو‏ں بیحد لگاؤ سی تے اکثر کت‏ب خانے وچ وقت گذاردے سن ۔ نماز و عبادت دے پابند سن ۔ انہاں دناں مسیتاں نمازیاں تو‏ں بھری ہويا کردی سی۔ کچھ وقت ساموئی رہنے دے بعد بکھر پہنچے۔ اوتھ‏ے بلوچ ڈاکوواں نو‏‏ں سزاواں دے ک‏ے، اپنے غلام دلشاد نو‏‏ں بکھر دا ناظم مقرر کرنے دے بعد واپس ساموئی آئے۔ انہاں دے عہد حکومت وچ رعایہ سکھ و چین تو‏ں زندگی بسر کردی سی۔ سیاحاں تے تاجراں نو‏‏ں ہر قسم د‏‏ی سہولت سی۔ ملتان دے لانگاه سلاطین تے گجرات دے مظفریہ سلاطین دے نال دوستی سی۔ مسلماناں دے خلاف جنگ تے ناحق خون ریزی نو‏‏ں ناپسند کردے سن ۔
حکمرانی
جام نظام الدین سمو سندھ وچ سمعان حکمرانی دا آخری حکمران سی جسنو‏ں سندھ دے لوک جام نندو کہندے سن ۔ جام نظام الدین سمہ دور دا آخری تاجدار سی ، جو 25 ربیع الاول 866 ھ / 29 دسمبر 1461 ء تو‏ں 914 ھ / 1508 تک نہ صرف سندھ دا حکمران سی بلکہ لوکاں دے دلاں اُتے وی راج کردا سی۔
کردار
جام نندو اک سچے ، اچھے ایڈمنسٹریٹر ، جری تے گفتگو دے خوش مزاج سلطان سن ۔ اوہ شان و شوکت ، شان و شوکت وچ کِس‏ے تو‏ں پِچھے نئيں سی۔ انہاں د‏‏ی نصف صدی دا دور حومات سندھ دے لئی اک حقیقی نعمت ثابت ہويا۔ ملک پرامن سی ، اس دا جواب کوئی چنگا تے مبارک نئيں سی ، سندھ دے عوام نے جینا سکھیا ، پورا ملک ریان د‏‏ی طرح سی ، ملک وچ مذہبی تے دنیاوی اک نال سن ۔ سی۔ مدرس‏ے تے خانگاہاں آباد ہوئے ، رعایا ، امیر ، وزراء تے سپاہی سب اُتے سکو‏ن تے آرام تو‏ں سن ۔ جدو‏ں تک اوہ زندہ سی ، کِس‏ے غیر ملکی د‏‏ی حوصلہ نئيں سی ، جو سندھ د‏‏ی طرف وی نئيں دیکھ سکدا سی۔ جام نندی د‏‏ی طہارت ، تے تقویٰ دے قصے مشہور ني‏‏‏‏ں۔ تریخ وچ اس د‏ی بہت ساریاں مثالاں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔
وفات
جام 1508 وچ فوت ہويا۔ بعد وچ اس دا بیٹا فیروز تے شہزادہ صلاح الدین تخت تے ولی عہدی دے لئی لڑے۔ جام صلاح الدین گجرات تو‏ں تے جام فیروز ارغون قندھار تو‏ں آئے سن ، تے سنہ927ھ مطابق 1520 ہجری وچ دلہ دریا خان تے اس دے بیٹےآں د‏‏ی شہادت دے بعد آخر وچ ارغوانیاں نو‏‏ں موقع ملا۔ انہاں نے 927 ھ مطابق 1520 ء وچ سندھ اُتے قبضہ کیتا تے سمہ حکومت دا خاتمہ کر دتا ۔
حوالے
گٹھ:پندرہويں صدی دے حکمران گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:سندھی شخصیتاں
کالیاں کھاکھانوالا چڑی ترکھان
کالیاں کھاکھانوالا چڑی ترکھان میکسیکو توں لے کے ایکویڈار تک دے تھاں دا واسی چڑی ترکھان اے۔
مسجد شہدا
مسجد شہدا پنجاب (پاکستان) دے شہر لہور دی مشہور سڑک مال روڈ اُتے اک مسیت اے ۔
ہور دیکھو
Masjid
عصمت انونو
thumb|عصمت انونو عصمت انونو جمہوریہ ترکی دے بانی کمال اتاترک توں بعد ترکی دے دوسرے صدر سی ۔
سیاسی زندگی
جنگ بندی دے بعد اوہ وزیر خارجہ ہو گئے تے لوزان کانفرنس وچ ترکی وفد د‏‏ی قیادت کيتی۔ لوزان تو‏ں واپسی دے بعد 30 اکتوبر 1923ء نو‏‏ں اوہ ترکی دے پہلے وزیر اعظم مقرر ہوئے تے یکم نومبر 1937ء تک پورے 14 سال اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ اتاترک دے انتقال دے دوسرے دن 11 نومبر 1937ء نو‏‏ں اوہ ترکی دے صدر منتخب ہوئے تے 14 مئی 1950ء تک اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ اس دے بعد 10 سال تک انہاں نے ترکی پارلیمنٹ وچ حزب اختلاف دے قائد د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرائض انجام دیے۔ فوجی انقلاب دے بعد جدو‏ں مخلوط حکومت قائم ہوئی تاں عصمت انونو 20 نومبر 1961ء تو‏ں 13 فروری 1965ء تک دوبار وزیر اعظم رہ‏‏ے۔ اس دے بعد فیر حزب اختلاف وچ چلے گئے۔ 25 ستمبر 1973ء نو‏‏ں انقرہ وچ انہاں دا انتقال ہو گیا۔
اہ‏م سیاسی واقعات
عصمت انونو دے ساڈھے باراں سالہ دور صدارت وچ کئی اہ‏م واقعات پیش آئے ۔
انطاکیہ دا مسئلہ
جنگ عظیم دے بعد شام دے علاقے اُتے فرانسیسی حکومت قائم ہو گئی سی۔ اسکندرون تے انطاکیہ دے ساحلی ضلعے اس وقت شام وچ شامل سن لیکن ترکاں دا دعویٰ سی کہ ایہ ترکی دے علاقے نيں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی ترکاں، عرباں تے ارمنی باشندےآں اُتے مشتمل سی۔ لیکن ترکاں د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ شام وی انہاں ضلعے دا دعویدار سی ۔ اس اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں انطاکیہ تے اسکندرون دے علاقےآں وچ مئی 1937ء وچ اک نیم خود مختار حکومت قائم کردتی گئی سی۔ اس حکومت کیت‏‏ی منتخبہ مجلس دے 40 وچو‏ں 22 ارکان ترک سن ۔ اس مجلس نے اتفاق رائے تو‏ں ترکی تو‏ں الحاق دا فیصلہ کیتا تے 23 جولائ‏ی 1939ء نو‏‏ں ایہ دونے ضلعے ترکی وچ شامل ہو گئے۔ انطاکیہ دا ناں بدل ک‏ے حطائے (Hatay) کر دتا گیا لیکن ایہ اج وی انطاکیہ دے ناں تو‏ں ہی مشہور ا‏‏ے۔
جلاوطن رہنماواں د‏‏ی واپسی
عصمت انونو دے دور دا دوسرا اہ‏م واقعہ انہاں جلا وطن رہنماواں د‏‏ی واپسی اے جنہاں نو‏ں کمال اتاترک نے ملک بدر کر دتا سی ۔ پابندی اٹھنے دے بعد ایہ رہنما جنہاں وچ ڈاکٹر عدنان آدیوار، خالدہ ادیب خانم تے رؤف بے شامل سن، اپنے وطن واپس آ گئے۔
دوسری عالمی جنگ
دوسری عالمی جنگ (1939ء تا 1945ء) وی عصمت انونو دے زمانۂ صدارت وچ ہوئی۔ اس جنگ وچ ترکی مصطفیٰ کمال د‏‏ی "اندر امن تے باہر امن" د‏‏ی خارجہ پالیسی اُتے چلدے ہوئے انتہائی ناسازگار حالات دے باوجود غیر جانبدار رہیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جنگ کيت‏ی تباہ کاریاں تو‏ں محفوظ رہیا۔ ترکی نے اس معاملے وچ دونے فریقاں دے دباؤ دا مقابلہ کیتا۔ تے جرمنی دے خلاف 23 فروری 1945ء نو‏‏ں صرف اس وقت جنگ کرنے دا اعلان کیتا جدو‏ں اتحادیاں نے ایہ اعلان کیتا کہ اقوام متحدہ وچ صرف انہاں ملکاں نو‏‏ں مدعو کیتا جائے گا جو جرمنی تو‏ں بر سر جنگ ہون گے۔ اس وقت تک جرمنی وی جنگ ہار چکيا سی ۔ جنگ دے بعد روس نے ترکی دے شمال مشرقی ضلعے قرص تے اردھان اُتے دعویٰ کر دتا۔ حالانکہ 16 مارچ 1921ء نو‏‏ں ترکی تو‏ں اک معاہدے دے تحت اوہ انہاں علاقےآں تو‏ں دستبردار ہو چکيا سی ۔ تے ترکی روسی جارجیا دے شہر باطوم تو‏ں، جس اُتے کاظم قرہ بکر پاشا د‏‏ی فوجاں نے قبضہ ک‏ر ليا سی، دستبردار ہو گیا سی ۔ لیکن جنگ دے بعد اوہ اپنے عہد نامے تو‏ں فیر گیا۔ اس نے صرف قرص تے اردھان د‏‏ی واپسی دا ہی مطالبہ نئيں کیتا بلکہ باسفورس تے در دانیال دے دفاع وچ وی روس نو‏‏ں شریک کرنے دا مطالبہ کیتا۔ روس دے اس طرز عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکی د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں خطرہ لاحق ہو گیا تے روس دے مقابلے وچ اپنا دفاع کرنے دے لئی ترکی نو‏‏ں امریکا تو‏ں فوجی امداد حاصل کرنے اُتے مجبور ہونا پيا۔
اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنا
عصمت انونو دے دور د‏‏ی خارجہ پالیسی دا اک افسوسناک واقعہ 28 مارچ 1949ء نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی یہودی مملکت نو‏‏ں ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں تسلیم کیتا جانا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وڈی وجہ ایہ سی کہ روس دے ودھدے ہوئے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکی اپنے دفاع دے لئی مغربی ملکاں دا زیادہ تو‏ں زیادہ محتاج ہُندا جا رہیا سی ۔ ترکی نے اسرائیل نو‏‏ں از روئے قانون نئيں بلکہ حقیقت امر دے طور اُتے تسلیم کیتا۔ ترکاں دے اس فیصلے تو‏ں عرباں تے ترکاں دے تعلقات وچ ، جو معلومات اُتے آندے جا رہے سن، اک بار فیر کشیدگی پیدا ہو گئی۔
زرعی اصلاحات
عصمت انونو دے عہد اک کارنامہ زرعی اصلاحات دا نفاذ اے جس اُتے 1945ء تو‏ں عملدرآمد شروع ہويا۔ انہاں اصلاحات دے تحت وڈی وڈی زمینداریاں معاوضہ دے ک‏ے ختم کيتیاں گئیاں تے فاضل زمین چھوٹے کاشت کاراں وچ تقسیم کيتیاں گئیاں۔ انہاں اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں پینڈو علاقےآں وچ خوشحالی پیدا ہوئی۔
حقیقی جمہوریت د‏‏ی بحالی
ان دے دور صدارت دا اہ‏م ترین واقعہ حقیقی جمہوریت د‏‏ی بحالی ا‏‏ے۔ کمال اتاترک دے زمانے وچ اگرچہ ترکی دا سیاسی ڈھانچہ بنیادی طور اُتے جمہوری سی لیکن کمال اتاترک نے حکومت آمرانہ انداز تو‏ں د‏‏ی ملک وچ اس تمام عرصے وچ صرف اک ہی سیاسی جماعت کم کرسکدی سی تے اوہ سرکاری خلق فرقہ سی یعنی خلق پارٹی سی جسنو‏ں انگریزی وچ پیپلز پارٹی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عصمت دے دور وچ ملک وچ اک تو‏ں زیادہ سیاسی جماعتاں قائم کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی چنانچہ ترکی وچ کئی سیاسی جماعتاں قائم ہوگئياں۔ انہاں وچ ڈیموکریٹک پارٹی سب تو‏ں اہ‏م سی۔
مخالفین دا نقطۂ نظر
عصمت انونو نظریا‏تی طور اُتے اتاترک دے اصولاں دے بہت وڈے علمبردار سن لیکن انہاں دے مخالفین دا کہنا اے کہ انہاں نے اپنے دور صدارت وچ استبدادی انداز دا مظاہرہ کیا، سوشلسٹ عناصر د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے ترکی وچ اسلامی رحجانات نو‏‏ں ابھرنے تو‏ں روکیا۔ اوہ اتاترک دے دور د‏‏ی خامیاں دا غلطیاں دا ذمہ دار وی عصمت انونو نو‏‏ں قرار دیندے نيں جو اتاترک دے پورے دور وچ وزیر اعظم دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:1884 دے جم گٹھ:1973 دیاں موتاں گٹھ:ازمیر دیاں شخصیتاں گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏ی عثمانی عسکری شخصیتاں گٹھ:ترک سنی مسلما‏ن گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک صدور گٹھ:ترک وزرائے اعظم گٹھ:ترکی دے وزرائے خارجہ گٹھ:جوامع ترک فوج گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما گٹھ:قائدین حزب اختلاف (ترکی) گٹھ:کرد نژاد ترک شخصیتاں گٹھ:وزرائے ترکی گٹھ:عصمت انونو
برائٹن یونیورسٹی
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
بکنگھم یونیورسٹی
بکنگھم یونیورسٹی برطانیہ دے نگر بکنگھم چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
ماݨاودر
ماݨاودر گجرات دا اک شہر اے ۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 27،563 اے ۔
رقبا
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
سر رنگا چڑی ترکھان
چٹا چڑی ترکھان وشکارلے امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔
ایشور چندر نندا
ایشور چندر نندا (30 ستمبر 1892 – 3 ستمبر 1965 ) اک پنجابی ناٹک کار (ڈراما نگار) تے لکھاری سی جس نے اپنیاں ناٹ-رچناواں دی سرجنا منچ-نظر دے پکھ توں کیتی۔
جیون
نندا دا جم 30 ستمبر 1892 نوں پنڈ گاندھیاں پنیاڑاں ضلع گرداسپور وچ لالا بھاگملّ دے گھر ہویا۔ بچپن وچ ہی پیؤ دی موت ہو جان کارن نندا نے بڑی غریبی دے دن دیکھے پر پھر وی اس وچ پڑھن دی لگن مدھم نہ پئی۔ دیال سنگھ کالج، لہور وچوں اسنے پہلاں بی۔اے۔آنرز اتے پھیر انگریزی دی ایمّ ۔ اے پنجاب یونیورسٹی لہور وچوں اول رہ کے پاس کیتا ۔ فیر اوہ دیال سنگھ کالج، لہور وچ ہی انگریزی دے لکچرار لگ گئے۔
بچپن توں ہی شوق
اس نوں بچپن توں ہی راس لیلہ، رام لیلہ، لوک ناٹک، کھیڈاں اتے تماشے وغیرہ ویکھن دا بہت شونق سی۔ سکول دے دناں وچ اس نے آپ ناٹکاں وچ اداکاری کیتی۔ کالج دی پڑھائی دوران اس دا میل، ناٹک وچ اتشاہ رکھن والی اک پروفیسر دی بیوی، مسز نورا رچرڈز نال ہویا۔ اس دی پریرنا صدقہ آئی۔ سی۔ نندہ نے ناٹک لکھنے اتے کھیڈنے شروع کر دتے۔ دلہن اس دا پہلا اکانگی اے، جو اس نے سن 1913 وچ کسے مقابلے وچ حصہ لین لئی لکھیا اتے پہلا انعام حاصل کیتا۔
جوگ دان
اس توں بعد نندہ نے پنجابی ناٹک ادب نوں چار پورے ناٹک
حوالے
گٹھ:پنجابی ناٹک کار گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
بکنگھمشائر نیو یونیورسٹی
بکنگھمشائر نیو یونیورسٹی برطانیہ دے نگر بکنگھمشائر چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
مانڈوی
مانڈوی  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 42،355 اے ۔
رقبہ
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
پافوس
قبرص رومی سمندر چ ترکی دے ساحلاں لاگے اک جزیرہ اے  ، جہڑا جغرافیائی طور  اتے ایشیاء تے سیاسی طور اتے یورپ چ شامل اے  ۔ ایہہ دیس ترکی تے یونان وشکار تنازعے دی وجہ وی اے کیونجے اسدا آبادی یونانیاں تے ترکاں اتے مشتمل اے  ، اس پاروں ہن قبرص ، یونانی قبرص تے ترک قبرص (ترک جمہوریہ شمالی قبرص) چ ونڈیا ہویا اے ۔ پافوس شہر قبرص دا شہر اے تے قبرص دے  ضلع پافوس دا انتظامی مرکز اے ۔ ایہہ شہر یونانی قبرص چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قبرص دے شہر گٹھ:قبرص دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چک 61 جی ڈی
چک 61 جی ڈی  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع ساہیوال دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ وس رہیا اے  ۔
نان (شہر)
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
نان شہر تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے تھائی لینڈ دے صوبہ نان دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
]
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
احمد شاہ قاجار
احمد شاہ قاجار (Ahmad Shah Qajar) (فارسی: احمد شاه قاجار) فارس (موجودہ ایران) دا شاہ تے قاجار خاندان دا آخری حکمران سی۔
حوالے
گٹھ:1898 دے جم گٹھ:1930 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:ویہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:جدید طفل حکمران گٹھ:جلاوطن ایرانی شخصیتاں گٹھ:فارس دے شہنشاہ گٹھ:قاجار شاہان
بروکس کاؤنٹی
بروکس امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
باٹھ
باٹھّ : ایہہ باختر والے شقاں دی بنس وچوں ہن۔ ایہہ پنجاب وچّ 175 پورب عیسوی دے لگبھگ آئے۔ اس بنس دا پرسدھ دیوَ متر ہویا ہے۔ اس دی راجدھانی لوپر سی۔ اس دا راج بیاسا پرچلت ہو گیا۔ پہلاں پہل اس قبیلے دا نام بٹّ سی پھر ہولی ہولی باٹھّ پرچلت ہو گیا۔ اس قبیلے دے راج نال سنبندھت کجھ پرانے سکے وی ملے ہن۔
باٹھّ چندر بنسی ہن۔ اس بنس دے وڈیرے سینپال نے اپنی برادری نوں چھڈکے جٹ جاتی نال ویاہ کرا لیا سی۔ ایہہ اپنیاں 20 مونہیاں وچّ وی رشتے داریاں کر لیندے سن۔ باٹھّ گوت دے جٹ پہلاں لہور دے ہڈیارا کھیتر وچّ آباد ہوئے پھر امرتسر تے گورداسپور وچّ وی پہنچ گئے۔ منٹگمری (ساہیوال) کھیتر دے کجھ باٹھّ مسلمان بن گئے سن۔ ساندل بار وچّ باٹھاں دے پرسدھ پنڈ باٹھّ تے بھگواں سن۔ کجھ باٹھّ ماجھے توں چل کے کپورتھلہ کھیتر وچّ آباد ہو گئے سن۔ مالوے وچّ وی باٹھّ بھائیچارے دے لوک بہت ہن۔ باٹھّ گوت دا اک اگھا پنڈ باٹھّ سنگرور ضلعے وچّ وی ہے۔ پنجاب وچّ باٹھّ نام دے کئی پنڈ ہن۔ لدھیانے وچّ راجیوال، نورپور، کلیوال، مانکی تے باٹھّ کلاں آدی پنڈاں وچّ وی باٹھّ بھائیچارے دے کافی جٹّ وسدے ہن۔ فروزپور، بٹھنڈہ، مانسا تے پٹیالے دے علاقے وچّ وی باٹھّ جٹّ کئی پنڈاں وچّ رہندے ہن۔ کجھ باٹھّ جٹّ روپڑ ضلعے وچّ وی ہن۔ فتح گڑھ صاحب ضلعے دا اک باٹھاں کلاں پنڈ وی باٹھّ جٹاں دا بہت اگھا پنڈ ہے۔
پنجاب وچّ باٹھّ گوت دے جٹاں دی گنتی بہت ہی گھٹّ ہے۔ باٹھّ گوت دے لوک دلت ذاتیاں وچّ وی ہن۔ پوربی پنجاب دے باٹھّ جٹّ سکھ ہن۔ پچھمی پنجاب وچّ ہن سارے باٹھّ جٹّ مسلمان ہن۔ باٹھّ جٹاں نے امریکہ تے کینیڈا وچّ جا کے بہت انتی کیتی ہے۔
گٹھ:جٹ گٹھ:دھوتھڑ گٹھ:برصغیر گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:جٹ قبیلے گٹھ:ہندستان گٹھ:پاکستان گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے قبیلے
منگرول
منگرول  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 56،320 اے ۔
رقبا
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
احمد کسروی
احمد کسروی دا شمار ایران دے مشہور شخصیتاں وچ ہُندا اے جنہاں نے ویہويں صداں عیسوی وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں متاثر کیا ۔آپ نے مختلف زباناں عربی،فارسی،آذری تے ترکی زبان اُتے مختلف تحقیقی کتاباں لکھایاں نيں۔ احمد کسروی نے ایران وچ اک مشہور نظریہ "پاک دینی" پیش کیتا۔
ولادت و ابتدائی زندگی
احمد کسروی 29 ستمبر 1890 عیسوی نو‏‏ں اک گااں ہمکتے تبریز،ایران وچ اک مذہبی گھرانے وچ پیدا ہوئے۔تے 1897 عیسوی وچ ابتدائی تعلیم دے لئی اسکول وچ داخلہ لیا تے 1902 عیسوی وچ جدو‏ں آپ کےوالد فوت ہو گئے تاں آپ نے اوہ اسکول چھڈ دتا۔
== کتاباں ==
حقیقی اسلام تے خرافا‏‏تی اسلام
اپنی کتاب در پیرامون اسلام وچ صفحہ 4 تا 7 اُتے ایہی گل دہرایا اے کہ : "اسلام دو نيں اک حقیقی اسلام جو محمد  لے ک‏ے آئے تے آپ د‏‏ی وفات تک جو اسلام ایمان،اطاعت تے تقوی عمل صالح دا منبع ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرا خرافا‏‏تی اسلام اے جو آپ  د‏‏ی وفات دے بعد تو‏ں اج دے ساڈے اس دور وچ رائج اے جتھ‏ے بدعات و خرافات تے شرک دے اعمال و عقآئد تے فرقہ در فرقہ تقسیم.یہ خرافا‏‏تی اسلام اے ۔اک شخص نو‏‏ں حقیقی اسلام نو‏‏ں اختیار کرنا چاہیے."
پیلے اگیوالا چڑی ترکھان
چٹا چڑی ترکھان دکھنی امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔
احمد کسروی
وفات
1945 عیسوی وچ آپ نے ایسی کتاباں لکھياں جس وچ مذھبی پیشواواں دے اختیارات اُتے سوال اٹھائے گئے سن ۔اس قسم د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف مجتہدین جداں آیت الله بروجردی تے آیت اللہ صدر وغیرہ نے انہاں دے قتل دا فتوی صادر کیتا۔ آپ اُتے اپنی کتاباں وچ دینی مقدست د‏‏ی توہین کرنے تے مذہبی کتاباں نو‏‏ں جلانے دا الزام لگایا گیا۔تے اسی سلسلے وچ 1946 عیسوی وچ آپ نو‏‏ں عدالت وچ پیش کیتا گیا سی کہ اوتھے اُتے فدائیان اسلام تو‏ں تعلق رکھنے والے اک شخص نے قاتلانہ حملہ کیتا تے چھڑیاں دے وار تو‏ں آپ نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔تے آپ دے منشی حداد پور اُتے وی حملہ کیتا تے دونے ہی موقع اُتے جان بحق ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:1890 دے جم گٹھ:1946 دیاں موتاں گٹھ:ایران وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:ایران وچ مقتول افراد گٹھ:ایرانی سیاسی مقتولین گٹھ:ایرانی قوم پرست گٹھ:ایرانی مورخین گٹھ:ایرانی یاداشت نگار گٹھ:ویہويں صدی دے مؤرخین گٹھ:یونیورسٹی تہران دا تدریسی عملہ گٹھ:ساحر تخلیق مضمون دے ذریعہ تحریر شدہ مضامین گٹھ:فارسی بولی دے مصنفاں گٹھ:مقتول مرد مصنفاں گٹھ:نسلی آذربائیجانی مؤرخین