cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام زین العابدین علیہ السلام
شہادت امام حسین دے بعدجب خیمےآں وچ اگ لگائی گئی توآپ انہاں نو‏ں خیمےآں وچو‏ں اک خیمہ وچ بدستورپئے ہوئے سن ،ساڈی ہزارجاناں قربان ہوجاواں،حضرت زینب پرکہ انہاں نے اہ‏م فرائض د‏‏ی ادائیگی دے سلسلہ وچ سب تو‏ں پہلافریضہ امام زین العابدین علیہ السلام دے تحفظ کاادافرمایا تے امام نوں بچالیاالغرض رات گزاری تے صبح نمودارہوئی، دشمناں نے امام زین العابدین نوں اس طرح جھنجوڑا کہ آپ اپنی بیماری بھُل گیے آپ تو‏ں کہاگیاکہ ناقاں پرسب نوں سوارکرواورابن زیاد دے دربار وچ چلو،سب نوں سوارکرنے دے بعدآل محمد کاساربان پھوپھیاں ،بہناں تے تمام مخدرات نوں لئے ہوئے داخل دربار ہويا حالت ایہ سی کہ عورتاں تے بچے رسیاں وچ بندھے ہوئے تے امام لوہے وچ جکڑے ہوئے دربار وچ  پہنچ گئے آپ چونکہ ناقہ د‏‏ی برہنہ پشت پرسنبھل نہ سکدے سن اس لئی آپ دے پیراں نوں ناقہ د‏‏ی پشت تو‏ں بنھ دیاگیاتھا دربارکوفہ وچ داخل ہونے دے بعدآپ تے مخدرات عصمت قیدخانہ وچ بندکردئیے گئے ،ست روز دے بعدآپ سب نوں لئی ہوئے شام د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے ۱۹ منزلاں طے کر دے تقریبا ۳٦/ یوم وچ اوتھ‏ے پہنچے کامل بھائی وچ اے کہ ۱٦/ ربیع الاول ٦۱ ھء نوں بدھ دے دن آپ دمشق پہنچے نيں اللہ رے صبرامام زین العابدین بہناں تے پھوپھیاں کانال تے لب شکوہ پرسکوت د‏‏ی مہر ۔
حدودشام کااک واقعہ ایہ اے کہ آپ دے ہتھو‏ں وچ ہتھکڑی، پیراں وچ بیڑی تے گلے وچ خاردارطوق آہنی پڑاہواتھا اس پرمستزادیہ نوں لوک آپ برسارہے سن ايس‏ے لئی آپ نے بعدواقعہ کربلااک سوال دے جواب وچ ”الشام الشام الشام“ فرمایاتھا(تحفہ حسینہ علامہ بسطامی)۔
شام پہنچنے دے کئی گھنٹےآں یادناں دے بعدآپ آل محمدکولئی ہئوے سرہائے شہدا سمیت داخل دربارہوئے پھرقیدخانہ وچ بندکردئیے گئے تقریبااک سال قید د‏‏ی مشقتاں جھلیاں۔
قیدخانہ وی ایساتھاکہ جس وچ تمازت آفتابی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں لوکاں دے چہراں د‏‏ی کھالاں متغیرہوگئی سن (لہوف) مدت قید دے بعدآپ سب نوں لئی ہوئے ۲۰/ صفر ٦۲ ھء نوں واردہوئے آپ دے ہمراہ سرحسین وی کردیاگیاتھا ،آپ نے اسنو‏ں اپنے پدربزرگوار دے جسم مبارک تو‏ں ملحق کيتا(ناسخ تواریخ)۔
۸/ ربیع الاول ٦۲ ھ نوں آپ امام حسین کالٹاہواقافلہ ہوئے مدینہ منورہ پہنچے ،اوتھ‏ے دے لوکاں نے آہ وزاری تے کمال رنج وغم تو‏ں آپ کااستقبال کيتا۔ ۱۵ شبانہ وروز نوحہ وماتم ہوتارہیا (تفصیلی واقعات دے لئی کتاباں مقاتل وسیرملاحظہ د‏‏ی جاواں۔
اس عظیم واقعہ کااثریہ ہواکہ زینب دے بال اس طرح سفیدہوگئے سن کہ جاننے والے انہاں نو‏ں پہچان نہ سک‏‏ے (احسن القصص ص ۱۸۲ طبع نجف) رباب نے سایہ وچ بیٹھناچھوڑدتا امام زین العابدین تاحیات گریہ فرماندے رہے (جلاء العیون ص ۲۵٦) اہل مدینہ یزیدکی بیعت تو‏ں علیحدہ ہوکرباغی ہوگئے بالآخرواقعہ حرہ د‏‏ی نوبت آگئی۔
واقعہ کربلااورحضرت امام زین العابدین دے خطبات
معرکہ کربلاکی غم آگاں داستاں اسلام د‏‏ی تریخ ہی نئيں تریخ عالم کاافسوسناک سانحہ اے حضرت امام زین العابدین علیہ السلام اول تو‏ں اخرتک اس ہوش ربا تے روح فرساواقعہ وچ اپنے باپ دے نال رہے تے باپ د‏‏ی شہادت دے بعدخوداس المیہ دے ہیروبنے تے پھرجب تک زندہ رہے اس سانحہ کاماتم کردے رہے ۔
کوفہ وچ آپ کاخطبہ
کتاب لہوف ص ٦۸ وچ اے کہ نوں فہ پہنچنے دے بعدامام زین العابدین نے لوکاں نوں خاموش رہنے کااشارہ کيتا،سب خاموش ہوگئے، آپ کھڑے ہوئے خداکی حمدوثناء د‏‏ی ،حضرت نبی کاذکرکیا، انہاں پرصلوات بھیجی پھرارشادفرمایاائے لوگو! جومینو‏ں جانتاہے اوہ توپہچانتاہی اے جونئيں جاندا اسنو‏‏ں ميں بتاتاہاں وچ علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب ہاں ، وچ اس کافرزندہاں جس د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی جس کاسامان لوٹاگیاجس دے اہل وعیال قیدکردئیے گئے وچ اس کافرزندہاں جوساحل فرات پرذبح کردیاگیا،اوربغیرکفن ودفن چھوڑدیاگیااور(شہادت حسین)ساڈے فخردے لئی کافی اے اے لوگو! تمہارابراہوکہ تسيں نے اپنے لئی ہلاکت کاسامان مہیاکرلیا، تواڈی راواں کس قدربری نيں تسيں کن اکھاں تو‏ں رسول صلعم نوں دیکھوگے جدو‏ں رسول صلعم تسيں تو‏ں بازپرس کرن گے کہ تسيں لوکاں نے میری عترت نوں قتل کيتااورمیرے اہل حرم نوں ذلیل کيتا ”اس لئی تسيں میری امت وچ نہیں“۔
مسجددمشق (شام) وچ آپ کاخطبہ
مقتل ابی مخنف ص ۱۳۵ ،بحارالانوارجلد ۱۰ ص ۲۳۳ ،ریاض القدس جلد ۲ ص ۳۲۸ ، تے روضة الاحباب وغیرہ وچ اے کہ جدو‏ں حضرت امام زین العابدین علیہ السلام اہل حرم سمیت درباریزید وچ داخل کيتے گئے تے انہاں نوں منبرپرجانے کاموقع ملاتوآپ منبرپرتشریف لے گئے تے انبیاء د‏‏ی طرح شیريں بولی وچ نہایت فصاحت وبلاغت دے نال خطبہ ارشادفرمایا :
ائے لوگو! تسيں تو‏ں جومینو‏ں پہچانتاہے اوہ توپہچانتاہی اے، تے جونئيں پہچانتا وچ اسنو‏ں بتاتاہاں کہ وچ نوں ن ہاں؟ سنو، وچ علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب ہون، وچ اس کافرزندہاں جس نے حج کيتے نيں اس کافر زندہاں جس نے طواف کعبہ کيتاہے تے سعی د‏‏ی اے ، وچ پسرزمزم وصفاہون، وچ فرزندفاطمہ زہراہون، وچ اسکافرزند جس پس گردن تو‏ں ذبح کيتاگیا، وچ  اس پیاسنو‏ں کافرزند ہاں جوپیاساہی دنیاسنو‏ں اٹھا، وچ  اس کافرزندہاں جس پرلوکاں نے پانی بندکردتا، حالانکہ تمام مخلوقات پرپانی نوں جائزقراردتا، وچ  محمدمصطفیٰ صلعم کافرزندہون، وچ اس کافرزندہاں جوکربلا وچ  شہیدکیاگیا، وچ  اس کافرزندہاں جس دے انصارزمین وچ آرام د‏‏ی نیندسوگئے وچ اس دا پسرہاں جس دے اہل حرم قیدکردئے گئے وچ اس کافرزندہاں جس دے بچے بغیرجرم وخطاذبح کرڈالے گئے ، وچ اس کابیٹاہاں جس دے خیمےآں وچ اگ لگادتی گئی، وچ اس کافرزندہاں جس کاسرنوک نیزہ پربلندکیاگیا، وچ اس کافرزندہاں جس دے اہل حرم د‏‏ی کربلا وچ  بے حرمتی کيتی گئی، وچ اس کافرزندہاں جس کاجسم کربلاکی زمین پرچھوڑدیاگیااورسردوسرے تھ‏‏اںو‏اں پرنوک نیزہ پربلندکر دے پھرایاگیا وچ اس کافرزندہاں جس دے اردگردسوائے دشمن دے کوئی  تے نہ تھا، وچ  اس کافرزندہاں جس دے اہل حرم نوں قیدکر دے شام تک پھرایاگیا، وچ اس کافرزندہاں جوبے یارومددگارتھا۔
پھرامام علیہ السلام نے فرمایا لوگو! خدانے اسيں نوں پنج فضیلت بخشی نيں :
۲ ۔ ساڈی شان وچ قرآن د‏‏ی آیتاں نازل کاں، تے اساں لوکاں د‏‏ی ہدایت کیتی۔
۴ ۔ اسيں ہی صراط مستقیم تے ہدایت کامرکزہاں تے اس دے لئی علم کاسرچشمہ نيں جوعلم حاصل کرناچاہے تے دنیا دے مومنین دے دلاں وچ ساڈی محبت ا‏‏ے۔
۵ ۔ ساڈے ہی مرتبے آسماناں تے زمیناں وچ بلندہاں ،اکرہم نہ ہُندے توخدادنیاکوپیداہی نہ کردا،ہرفخرساڈے فخر دے سامنے پست اے، ساڈے دوست (روزقیامت ) سیروسیراب ہون گے تے ساڈے دشمن روزقیامت بدبختی وچ ہون گے۔
جب لوکاں نے امام زین العابدین کاکلام سناتوچینخ مارکررونے تے پیٹنے لگے تے ان د‏‏ی آوازاں بے ساختہ بلندہونے لگياں ایہ حال دیکھ ک‏ے یزیدگھبرااٹھاکہ کدرے کوئی فتنہ نہ کھڑاہوجائے اس نے اس دے ردعمل وچ فورا موذن نوں حکم دتا(کہ اذان شروع کرکے) امام دے خطبہ نوں منقطع کردے، موذن (گلدستہ اذان پرگیا) _
اورکہا”اللہ اکبر“ (خداکی ذات سب تو‏ں بزرگ وبرترہے) امام نے فرمایاتونے اک وڈی ذات د‏‏ی بڑائی بیان کيتی تے اک عظیم الشان ذات د‏‏ی عظمت کااظہارکیااورجوکچھ کہا”حق“ اے ۔پھرموذن نے کہا”اشہد انہاں لاالہ الااللہ ( وچ گواہی دیتاہاں کہ خدا دے سوا کوئی  معبودنئيں) امام نے فرمایا وچ  وی اس مقصدکی ہرگواہ دے نال گواہی دیتاہاں تے ہرانکارکرنے والے دے خلاف اقرارکرتاہون۔
پھرموذن نے کہ” اشہدان محمدارسول اللہ“ ( وچ گواہی دیتاہاں کہ محمدمصطفیٰ اللہ دے رسول نيں) فبکی علی، ایہ سن کرحضرت علی ابن الحسین روپئے تے فرمایاائے یزید وچ  تیرے تو‏ں خداکاواسطہ دے کرپوچھتاہاں بتا حضرت محمدمصطفیٰ میرے ناناتھے یاتیرے ، یزیدنے کہاآپ کے، آپ نے فرمایا،پھرکیو‏ں تونے انہاں دے اہلبیت نوں شہیدکیا، یزیدنے کوئی  جواب نہ دیااوراپنے محل وچ ایہ کہتاہواچلاگیا۔”لاحاجة لی بالصلواة“ مینو‏ں نمازسے کوئی  واسطہ نئيں،اس دے بعد منہال بن عمرکھڑے ہوگئے تے کہافرزندرسول آپ کاکیاحال اے، فرمایااے منہال ایداں دے شخص کاکیاحال پُچھدے ہوجس کاباپ(نہایت بے دردی سے) شہیدکردیاگیاہو، جس دے مددگارختم کردئیے گئے ہاں جواپنے چاراں طرف اپنے اہل حرم نوں قیدی دیکھ رہاہو،جن کانہ پردہ رہ گیانہ چادراں رہ گئياں، جنہاں کانہ کوئی  مددگارہے نہ حامی، تسيں تودیکھ رہے ہوکہ وچ مقیدہون، ذلیل ورسواکیاگیاہون، نہ کوئی  میراناصرہے،نہ مددگار، وچ تے میرے اہل بیت لباس کہنہ مین ملبوس نيں اسيں پرنويں لباس حرام کردئیے گئے نيں ہن جوتم میراحال پُچھدے ہوتو وچ  تواڈے سامنے موجودہاں تسيں دیکھ ہی رہے ہو،ساڈے دشمن سانو‏ں برابھلاکہندے نيں تے ہم صبح وشام موت کاانتظارکردے نيں۔
پھرفرمایاعرب وعجم اس پرفخرکردے نيں کہ حضرت محمدمصطفیٰ انہاں وچو‏ں سن، تے قریش عرب پراس لئی فخرکردے نيں کہ آنحضرت صلعم قریش وچو‏ں سن تے ہم انہاں دے اہلبیت نيں لیکن اسيں نوں قتل کيتاگیا، اسيں پرظلم کيتاگیا،ہم پرمصیبتاں دے پہاڑ توڑے گئے تے ہم نوں قیدکر دے دربدرپھرایاگیا،گویاہماراحسب بہت گراہواہے تے ہمارانسب بہت ذلیل اے، گویاہ‏م عزت د‏‏ی بلندیاں پرنئيں چڑھے تے بزرگاں دے فرش پرجلوہ افروزنئيں ہوئے اج گویا تمام ملک یزیداوراس دے لشکرکاہوگیااورآل مصطفیٰ صلعم یزید د‏‏ی ادنٰی غلام ہوگئی اے، ایہ سنناتھا کہ ہرطرف تو‏ں رونے پیٹنے د‏‏ی صسجے بلندہوئیاں_
یزیدبہت خائف ہويا کہ کوئی فتنہ نہ کھڑاہوجائے اس نے اس شخص تو‏ں کہاجس نے امام نوں منبرپرتشریف لے جانے دے لئی کہاتھا ”ویحک اردت بصعودہ زوال ملکی“ تیرابراہوتوان نوں منبربربٹھاکرمیری سلطنت ختم کرناچاہتاہے اس نے جواب دتا، بخدا وچ ایہ نہ جانتاتھا کہ ایہ لڑکا اِنّی بلندگفتگوکريں گا یزیدنے کہاکیاتونئيں جانتاکہ ایہ اہلبیت نبوت تے معدن رسالت د‏‏ی اک فرداے، ایہ سن کرموذن تو‏ں نہ رہاگیا تے اس نے کہاایے یزید”اذاکان کذالک فلماقتلت اباه“ جدو‏ں تویہ جانتاتھا توتونے انہاں دے پدربزرگوارکوکیو‏ں شہیدکیا،موذن د‏‏ی گفتگوسن کریزیدبرہم ہوگیا،”فامربضرب عنقہ“ تے موذن د‏‏ی گردن ماردینے کاحکم دیدتا۔
مدینہ دے نیڑے پہنچ کرآپ کاخطبہ
مقتل ابی مخنف ص ۸۸ وچ اے (اک سال تک قیدخانہ شام د‏‏ی صعوبت برداشت کرنے دے بعدجب اہل بیت رسول د‏‏ی رہائی ہوئی تے یہ قافلہ کربلاہوتاہوامدینہ د‏‏ی طرف چلاتوقریب مدینہ پہنچ کرامام علیہ السلام نے لوکاں نوں خاموش ہوجانے کااشارہ کيتا،سب دے سب خاموش ہوگئے آپ نے فرمایا:
حداس خداکی جوتمام دنیاکاپروردگارہ‏ے، روزجزاء کامالک اے ، تمام مخلوقات کاپیداکرنے والاہے جواتنادورہے کہ بلندآسمان تو‏ں وی بلندہے تے اتناقریب اے کہ سامنے موجودہے تے ساڈی گلاں کاسنتااے، اسيں خداکی تعریف کردے نيں تے اس کاشکربجالاندے نيں عظیم حادثاں،زمانے د‏‏ی ہولناک گردشاں، دردناک غ وچ ، خطرنا‏‏ک آفتاں ، شدیدتکلیفاں، تے قلب وجگرکوہلادینے والی مصیبتاں دے نازل ہونے دے وقت اے لوگو! خداورصرف خدادے لئی حمداے، اسيں وڈے وڈے مصائب وچ مبتلاکيتے گئے ،دیواراسلام وچ بہت بڑارخنہ(شگاف) پڑگیا، حضرت ابوعبداللہ الحسین تے ان دے اہل بیت شہیدکردیے گئے، انہاں د‏‏یاں عورتاں تے بچے قیدکردئیے گئے تے (لشکریزیدنے)ان دے سرہائے مبارک نوں بلندنیزےآں پررکھ دے شہراں وچ پھرایا، ایہ اوہ مصیبت اے جس دے برابرکوئی مصیبت نئيں، اے لوگو! تسيں تو‏ں نوں ن مردہے جوشہادت حسین دے بعدخوش رہے یاکونسادل اے جوشہادت حسین تو‏ں غمگین نہ ہویاکیہڑی اکھ اے جوآنسوواں نوں روک سک‏‏ے، شہادت حسین پرساتاں آسمان روئے، سمندراوراس د‏‏یاں شاخاں ورئاں، مچھلیاں تے سمندر دے گرداب روئے ملائکہ مقربین تے تمام آسمان والے روئے، اے لوگو! نوں ن ساقطب اے جوشہادت حسین د‏‏ی خبرسن کرنہ پھٹ جائے، نوں نساقلب اے جومحزون نہ ہو، نوں نساکان اے جواس مصیبت نوں سن کرجس تو‏ں دیواراسلام وچ رخنہ پيا،بہرہ نہ ہو، اے لوگو! ساڈی ایہ حالت سی کہ اسيں کشاں کشاں پھرائے جاندے سن، دربدرٹھکرائے جاندے سن ذلیل کيتے گئے شہراں تو‏ں دورسن، گویاہ‏م نوں اولادترک وکابل سمجھ لیاگیاتھا ،حالانکہ نہ اساں کوئی جرم کیندا سی نہ کسی برائی کاارتکاب کیندا سی نہ دیواراسلام وچ کوئی  رخنہ ڈالاتھا تے نہ انہاں چیزاں دے خلاف کيتاتھاجواساں اپنے اباؤاجدادسے سناتھا،خداکی قسم اگرحضرت نبی وی انہاں لوکاں(لشکریزید) نوں ہم نال جنگ کرنے دے لئی منع کردے (تویہ نہ مندے) جیساکہ حضرت نبی نے ساڈی وصایت کااعلان کيتا(اوران لوکاں نے منیا)بلکہ جِنّا انہاں نے کيتاہے اس تو‏ں زیادہ سلوک کردے،ہم خدادے لئی نيں تے خداکی طرف ساڈی بازگشت اے “۔
مقتل ابی مخنف ص ۱۴۳ وچ اے کہ جدو‏ں ایہ لٹاہواقافلہ مدینہ وچ داخل ہواتوحضرت ام کلثوم گریہ وبکاکردی ہوئی مسجدنبوی وچ داخل ہوئیاں تے عرض کيتی، اے ناناآپ پرمیراسلام ہو”انی ناعیة الیک ولدک الحسین“ وچ آپ نوں آپ دے فرزندحسین د‏‏ی خبرشہادت سناندی ہون، ایہ کہناتھا کہ قبررسول تو‏ں گریہ د‏‏ی صدابلندہوئی تے تمام لوک رونے لگے پھرحضرت امام زین العابدین علیہ السلام اپنے ناناکی قبرمبارک پرتشریف لیائے تے اپنے رخسارقبرمطہرسے رگڑدے ہوئے ایويں فریادکرنے لگے :
اناجیک یاجداه یاخیرمرسل
اناجیک محزوناعلیک موجلا
سبیناکماتسبی الاماء ومسنیا
حبیبک مقتول ونسلک ضائع
اسیرا ومالی حامیا ومدافع
من الضرمالاتحمله الاصابع
ترجمہ: وچ آپ تو‏ں فریادکرتاہاں اے نانا، اے تمام رسولاں وچ سب تو‏ں بہتر،آپ کامحبوب ”حسین“ شہیدکردیاگیا تے آپ د‏‏ی نسل تباہ وبربادکردتی گئی، اے نانا وچ رنج وغم کاماراآپ تو‏ں فریادکرتاہاں مینو‏ں قید کيتاگیامیراکوئی حامی ومددگار نہ سی اے نانا اسيں سب نوں اس طرح قیدکیاگیا،جس طرح (لاوارث) کنیزےآں نوں قیدکیا جاتاہے،اے ناناہ‏م پراِنّے مصائب ڈھائے گئے جوانگلیاں پرگنے نئيں جاسکدے۔
امام زین العابدین تے خاک شفا
حضرت دے ہمراہ خاک شفاء کاہمیشہ رہناتین حال تو‏ں خالی نہ تھایااسنو‏ں تبرکارکھدے سن یااس پرنماز وچ سجدہ کردے سن یااسنو‏ں بحیثیت محافظ رکھدے سن تے لوکاں نوں یہ دسنیا مقصودرہتاتھا کہ جس دے پاس خاک شفاء ہووہ جملہ مصائب وآلام تو‏ں محفوظ رہتاہے تے اس کامال چوری نئيں ہُندا جیساکہ احادیث تو‏ں واضح اے ۔
امام زین العابدین تے محمدحنفیہ دے درمیان حجراسودکافیصلہ
آل محمد دے مدینہ پہنچنے دے بعدامام زین العابدین دے چچامحمدحنفیہ نے بروایت اہل اسلام امام تو‏ں خواہش د‏‏ی کہ مینو‏ں تبرکات امامت دیدو، کیونجے وچ بزرگ خاندان تے امامت کااہل وحقدارہاں آپ نے فرمایاکہ حجراسود دے پاس چلووہ فیصلہ کردے گا جدو‏ں ایہ حضرات اس دے پاس پہنچے تووہ بحکم خدایاں بولا ”امامت زین العابدین کاحق اے “ اس فیصلہ نوں دونے نے تسلیم کرلیا(شواہدالنبوت ص ۱٧٦) ۔
کامل مبرد وچ اے کہ اس واقعہ دے بعدسے محمدحنفیہ ،امام زین العابدین د‏‏ی وڈی عزت کردے سن اک دن ابوخالدکابلی نے انہاں تو‏ں اس د‏ی وجہ پوچھی توکہاکہ حجراسودنے خلافت کاان دے حق وچ فیصلہ دے دیاہے تے یہ امام زمانہ نيں ایہ سنکر اوہ مذہب امامیہ کاقائل ہوگیا(مناقب جلد ۲ ص ۳۲٦) ۔
ثبوت امامت وچ امام زین العابدین کاکنکری پرمہرفرمنیا
اصول کافی وچ اے کہ اک عورت جس د‏‏ی عمر ۱۱۳ سال د‏‏ی ہوچک‏ی سی اک دن امام زین العابدین دے پاس آئی اس دے پاس اوہ کنکری سی جس پرحضرت علی امام حسن ،امام حسین د‏‏ی مہرامامت لگی ہوئی سی اس دے آندے ہی بلاکہ‏ے ہوئے آپ نے فرمایاکہ اوہ کنکری لاجس پرمیرے آباؤاجدادکی مہراں لگی ہوئیاں نيں اس اُتے وچ وی مہرکرداں چنانچہ اس نے کنکری دیدی آپ نے اسنو‏ں مہرکر دے واپس کردتی، تے اس د‏ی جوانی وی پلٹادی،وہ خوش وخرم واپس چلی گئی (دمعہ ساکبہ جلد ۲ ص ۴۳٦) ۔
واقعہ حرہ تے امام زین العابدین علیہ السلام
مستندتواریخ وچ اے کہ کربلا دے بے گناہ قتل نے اسلام وچ اک تہلکہ ڈال دیاخصوصا ایران وچ اک قوی جوش پیداکردتا،جس نے بعد وچ بنی عباس نوں بنی امیہ دے غارت کرنے وچ وڈی مدددی چونکہ یزیدتارک الصلواة تے شارب الخمرتھاا وربیٹی بہن نال نکاح کرتااورکتاں تو‏ں کھیلتاتھا ،اس د‏ی ملحدانہ حرکتاں تے امام حسین دے شہیدکرنے تو‏ں مدینہ وچ اس قدرجوش پھیلیا ک‏ے ٦۲ ھء وچ اہل مدینہ نے یزیدکی معطلی کااعلان کردیااورعبداللہ بن حنظلہ نوں اپناسرداربناکریزید دے گورنرعثمان بن محمدبن ابی سفیان نوں مدینہ تو‏ں کڈ دتا، سیوطی تریخ الخلفاء وچ لکھتاہے کہ غسیل الملائکہ (حنظلہ) کہندے نيں کہ اساں اس وقت یزیدکی خلافت تو‏ں انکارنئيں کيتاجب تک سانو‏ں ایہ یقین نئيں ہوگیاکہ آسمان تو‏ں پتھربرس پڑاں گے غضب اے کہ لوک  وچ  بہناں،اوربیٹیاں نال نکاح کرن ۔ علانیہ شراباں پئاں تے نمازچھوڑبیٹھاں ۔
یزیدنے مسلم بن عقبہ نوں جوخونریزی د‏‏ی کثرت دے سبب ”مسرف“ دے ناں تو‏ں مشہورہے ،فوج کثیردے ک‏ے اہل مدینہ د‏‏ی سرکوبی نوں روانہ کيتااہل مدینہ نے باب الطیبہ دے نیڑے مقام”حرہ“ پرشامیاں کامقابلہ کيتا،گھمسان کارن پيا،مسلمانوںکی تعدادشامیاں تو‏ں بوہت گھٹ سی باوجودیکہ انہاں نے دادمردانگی دتی ،مگرآخرشکست کھادی ،مدینہ دے چیدہ چیدہ بہادررسول اللہ دے وڈے وڈے صحابی انصارومہاجراس ہنگامہ آفت وچ شہیدہوئے، شامی شہر وچ گھس گئے مزارات نوں ان د‏‏ی زینت وآرایش د‏‏ی خاطرمسمارکردتا،ہزاراں عورتاں تو‏ں بدکاری د‏‏ی ہزاراں باکرہ لڑکیو‏ں کاازالہ بکارت کرڈالیا،شہرکوپرت لیا،تین دن قتل عام کرایا،دس ہزارسے زائدباشندگان مدینہ جنہاں وچ ست سومہاجروانصاراوراِنّے ہی حاملان وحافظان قران علماء وصلحاء ومحدث سن اس واقعہ وچ مقتول ہوئے ہزاراں لڑ دے لڑکیاں غلام بنائی گئياں تے باقی لوکاں تو‏ں بشرط قبول غلامی یزیدکی بیعت لی گئی۔
مسجد نبوی تے حضرت دے حرم محترم وچ گھوڑے بندھوائے گئے ایتھ‏ے تک کہ لید دے انبارلگ گئے ایہ واقعہ جواسلام د‏‏ی تریخ وچ واقعہ حرہ دے ناں تو‏ں مشہورہے ۔ ۲٧/ ذی الحجہ ٦۳ ھء نو‏‏ں ہواتھا اس واقعہ پرمولوی امیرعلی لکھدے نيںکہ کفروبت پرستی نے پھرغلبہ پایا، اک فرنگی مورخ لکھتاہے کہ کفرکادوبارہ جنم لینااسلام دے لئی سخت خوفناک تے تباہی بخش ثابت ہوابقیہ تمام مدینہ نوں یزیدکاغلام بنایاگیا،جس نے انکارکیا اس کاسراتارلیاگیا، اس رسوائی تو‏ں صرف دوآدمی بچے ”علی بن الحسین“ تے علی بن عبداللہ بن عباس انہاں تو‏ں یزیدکی بیعت وی نئيں لی گئی ۔
مدارس شفاخانے تے دیگررفاہ عام د‏‏ی عمارتاں جوخلفاء دے زمانے وچ بنائی گئياں سی یاتوبندکردتی گئياں یامسماراورعرب پھراک ویرانہ بن گیا،اس دے چندمدت بعدعلی بن الحسین دے پو‏تے جعفرصادق نے اپنے جدامجدعلی مرتضی کامک‏‏تب خانہ پھرمدینہ وچ جاری کيتا،مگریہ صحرا وچ صرف اک ہی سچانخلستان سی اس دے چاراں طرف ظلمت وضلالت چھائی ہوئی سی ،مدینہ پھرکدی نہ سنبھل سکا، بنی امیہ دے عہد وچ  مدینہ ایسی اجڑی بستی ہوگیاکہ جدو‏ں منصورعباس زیارت نوں مدینہ وچ آیاتواسنو‏ں اک رہنماکی ضرورت پئی جواس نوں وہ مکانات دسے جتھے ابتدائی زمانہ دے بزرگان اسلام رہاکردے سن (اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ۳٦ ، تریخ ابوالفداء جلد ۱ ص ۱۹۱ ،تریخ فخری ص ۸٦ ،تریخ کامل جلد ۴ ص ۴۹ ،صواعق محرقہ ص ۱۳۲) ۔
واقعہ حرہ تے آپ د‏‏ی قیام گاہ
خاندانی دشمن مروان دے نال آپ د‏‏ی کرم گستری
واقعہ حرہ دے موقع پرجب مروان نے اپنی تے اہل وعیال د‏‏ی تباہی وبربادی کایقین کرلیاتوعبداللہ بن عمر دے پاس جاکرکہنے لگاکہ ساڈی محافظت کرو، حکومت کیت‏‏ی نظرمیری طرف تو‏ں وی پھری ہوئی اے ، وچ جان تے عورتاں د‏‏ی بے حرمتی تو‏ں ڈرتاہاں ،انہاں نے صاف انکارکردتا،اس وقت اوہ امام زین العابدین دے پاس آیااوراس نے اپنی تے اپنے بچےآں د‏‏ی تباہی وبربادی کاحوالہ دے کرحفاظت کيتی درخواست کيتی حضرت نے ایہ خیال کیتے بغیرکہ ایہ خاندانی ہمارادشمن اے تے اس نے واقعہ کربلا دے سلسلہ وچ پوری دشمنی کامظاہرہ کيتاہے آپ نے فرمادیابہترہے کہ اپنے بچےآں نوں میرے پاس بمقام منبع بھیجدو، جتھے میرے بچے رہن گے تواڈے وی رہن گے چنانچہ اوہ اپنے بال بچےآں نوں جنہاں وچ حضرت عثمان د‏‏ی بیٹی عائشہ وی سن آپ دے پاس پہنچاگیااورآپ نے سب د‏‏ی مکمل حفاظت فرمائی (تریخ کامل جلد ۴ ص ۴۵) ۔
دشمن ازلی حصین بن نمیر دے نال آپ د‏‏ی کرم نوازی
مدینہ نوں تباہ وبربادکرنے دے بعدمسلم بن عقبہ ابتدائے ٦۴ ھ وچ مدینہ تو‏ں مکہ نوں روانہ ہوگیااتفاقا راہ وچ بیمارہوکروہ گمراہ راہی جہنم ہوگیا،مردے وقت اس نے حصین بن نمیرکواپناجانشین مقررکردیااس نے اوتھ‏ے پہنچ کرخانہ کعبہ پرسنگ باری د‏‏ی تے اس وچ اگ لگادی، اس دے بعدمکمل محاصرہ کر دے عبداللہ ابن زبیر نوں قتل کرناچاہیا اس محاصرہ نوں چالیس دن گزرے سن کہ یزیدپلیدواصل جہنم ہوگیا، اس دے مرنے د‏‏ی خبرسے ابن زبیرنے غلبہ حاصل کرلیااوریہ اوتھ‏ے تو‏ں بھج کرمدینہ جاپہنچیا۔
مدینہ دے دوران قیام وچ اس معلون نے اک دن بوقت شب چندسواراں نوں لے کرفوج دے غذائی سامان د‏‏ی فراہمی دے لئی اک پنڈ د‏‏ی راہ پکڑی ،راستہ وچ اس د‏ی ملاقات حضرت امام زین العابدین تو‏ں ہوگئی ،آپ دے ہمراہ کچھ اونٹھ سن جنہاں پرغذائی سامان لداہواتھا اس نے آپ تو‏ں اوہ غلہ خریدناچاہیا، آپ نے فرمایاکہ اگرتینو‏ں ضرورت اے تویونہی لے لے اسيں اسنو‏ں فروخت نئيں کرسکدے (کیونجے وچ اسنو‏ں فقراء مدینہ دے لئی لایاہاں) اس نے پوچھاکہ آپ کانام کيتاہے،آپ نے فرمایامینو‏ں ”علی بن الحسین“ کہندے نيں پھرآپ نے اس تو‏ں ناں دریافت کيتاتواس نے کہا وچ حصین بن نمیرہون، اللہ رے، آپ د‏‏ی کرم نوازی، آپ جاننے کہ باوجودکہ ایہ میرے باپ دے قاتلاں وچو‏ں اے اسنو‏ں ساراغلہ مفت دیدتا(اورفقراء دے لئی دوسرابندوبست فرمایا) اس نے جدو‏ں آپ د‏‏ی ایہ کرم گستری دیکھی تے اچھی طرح پہچان وی لیاتوکہنے لگاکہ یزیدکاانتقال ہوچکاہے آپ تو‏ں زیادہ مستحق خلافت کوئی  نئيں، آپ میرے نال تشریف لے چلياں، وچ آپ نوں تخت خلافت پربٹھاواں گا،آپ نے فرمایاکہ وچ خداوندعالم تو‏ں عہدکرچکاہاں کہ ظاہری خلافت قبول نہ کرو ں گا، ایہ فرماکر آپ اپنے دولت سراکوتشریف لے گئے(تریخ طبری فارسی ص ٦۴۴) ۔
علامہ ابن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ حضرت امام زین العابدین علیہ السلام فقراء مدینہ دے سوگھراں د‏‏ی کفالت فرماندے سن تے ساراسامان انہاں دے گھرپہنچایاکردے سن جنہاں نو‏ں آپ بہ وی معلوم نہ ہونے دیندے سن کہ ایہ سامان خوردونوش رات نوں کون دے جاتاہے آپ کااصول ایہ تھاکہ بوریاں پشت پرلادکر گھراں وچ روٹی تے آٹا وغیرہ پہنچاندے سن تے یہ سلسلہ تابحیات جاری رہیا، بعض معززین کاکہناہے کہ اساں اہل مدینہ نوں یہ کہندے ہوئے سناہے کہ امام زین العابدین د‏‏ی زندگی تک اسيں خفیہ غذائی رسد تو‏ں محروم نئيں ہوئے۔ (مطالب السؤل ص ۲٦۵ ،نورالابصار ص ۱۲٦) ۔
امام زین العابدین تے بنیادکعبہ محترمہ ونصب حجراسود
٧۱ ھ وچ عبدالملک بن مروان نے عراق پرلشکرکشی کر دے مصعب بن زبیرکوقتل کيتا بھر ٧۲ ھء وچ حجاج بن یوسف نوں اک عظیم لشکر دے نال عبداللہ بن زبیرکو قتل کرنے دے لئی مکہ معظمہ روانہ کيتا۔(ابوالفداء)۔
اوتھ‏ے پہنچ کرحجاج نے ابن زبیرنال جنگ کيت‏ی ابن زبیرنے زبردست مقابلہ کيتا تے بہت ساریاں لڑائیاں ہوئیاں ،آخر وچ ابن زبیرمحصورہوگئے تے حجاج نے ابن زبیرکوکعبہ تو‏ں نکالنے دے لئی کعبہ پرسنگ باری شروع کردتی، ایہی نئيں بلکہ اسنو‏ں کھدواڈالیا، ابن زبیرجمادی الآخر ٧۳ ھء وچ قتل ہويا(تریخ ابن الوردی)۔ تے حجاج جوخانہ کعبہ د‏‏ی بنیادتک خراب کرچکاتھا اس د‏ی تعمیرکی طرف متوجہ ہويا۔ علامہ صدوق کتاب علل الشرائع وچ لکھدے نيں کہ حجاج دے ہدم کعبہ دے موقع پرلوک اس د‏ی مٹی تک اٹھاکرلے گئے تے کعبہ نوں اس طرح پرت لیاکہ اس د‏ی کوئی  پرانی چیزباقی نہ رہی، پھرحجاج نوں خیال پیداہواکہ اس د‏ی تعمیرکرانی چاہیدا چنانچہ اس نے تعمیرکاپروگرام مرتب کرلیااورکم شروع کرادتا،کم د‏‏ی حالے بالکل اتبدائی منزل سی کہ اک اژدھابرآمدہوکرایسی جگہ بیٹھ گیاجس دے ہٹے بغیرکم اگے نئيں ودھ سکتاتھا لوکاں نے اس واقعہ د‏‏ی اطلاع حجاج نوں دی، حجاج گھبرااٹھا تے لوکاں نوں جمع کر دے انہاں تو‏ں مشورہ کيتاکہ ہن کيتاکرناچاہیدا جدو‏ں لوک اس کاحل نکالنے تو‏ں قاصررہے تواک شخص نے کھڑے ہوکرکہاکہ اج کل فرزندرسول حضرت امام زین العابدین علیہ السلام ایتھ‏ے آئے ہوئے نيں، بہترہوئے گا کہ انہاں تو‏ں دریافت کرایاجائے ایہ مسئلہ انہاں دے علاوہ کوئی  حل نئيں کرسکدا، چنانچہ حجاج نے آپ نوں زحمت تشریف آوری دی، آپ نے فرمایاکہ اے حجاج تونے خانہ کعبہ نوں اپنی میراث سمجھ لیاہے تونے توبنائے ابراہیم علیہ السلام نوں اکھڑوا کر راستہ وچ ڈلوادیاہے ”سن“ تینو‏ں خدااس وقت تک کعبہ د‏‏ی تعمیر وچ  کامیاب نہ ہونے دتے گا جدو‏ں تک توکعبہ کالٹاہواسامان واپس نہ منگائے گا، ایہ سن کراس نے اعلان کيتاکہ کعبہ تو‏ں متعلق جوشے وی کسی دے پاس ہووہ جلدسے جلد واپس کرے، چنانچہ لوکاں نے پتھرمٹی وغیرہ جمع کردتی جدو‏ں آپ اس د‏ی بنیاداستوارکی تے حجاج تو‏ں فرمایاکہ اس دے اوپرتعمیرکراؤ”فلذالک صار البیت مرتفعا“ پھراسی بنیادپرخانہ کعبہ د‏‏ی تعمیرہوئی (کتاب الخرائج والجرائح وچ علامہ قطب راوندی لکھدے نيں کہ جدو‏ں تعمیرکعبہ اس مقام تک پہنچی جس جگہ حجراسودنصب کرناتھا تویہ دشواری پیش ہوئی کہ جدو‏ں کوئی  عالم،زاہد، قاضی اسنو‏ں نصب کرتاتھا تو”یتزلزل ویضطرب ولایستقر“ حجراسودمتزلزل تے مضطرب رہندا تے اپنے مقام پرٹہرتانہ سی بالآخرامام زین العابدین علیہ السلام بلائے گئے تے آپ نے بسم اللہ کہہ کراسنو‏ں نصب کردتا، ایہ دیکھ ک‏ے لوکاں نے اللہ اکبرکانعرہ لگایا(دمعہ ساکبہ جلد ۲ ص ۴۳٧) ۔
علماء ومورخین کابیان اے کہ حجاج بن یوسف نے یزیدبن معاویہ ہی د‏‏ی طرح خانہ کعبہ پرمنجنیق تو‏ں پتھروغیرہ پھنکوائے سن ۔
امام زین العابدین تے عبدالملک بن مروان کاحج
بادشاہ دنیاعبدالملک بن مروان اپنے عہدحکومت وچ اپنے پایہ تخت تو‏ں حج دے لئی روانہ ہوکرمکہ معظمہ پہنچااوربادشاہ دین حضرت امام زین العابدین وی مدینہ تو‏ں روانہ ہوکرپہنچ گئے مناسک حج دے سلسلہ وچ دونے کانال ہوگیا، حضرت امام زین العابدین اگے اگے چل رہے سن تے بادشاہ پِچھے چل رہاتھا عبدالملک بن مروان نوں یہ گل ناگوارہوئی تے اس نے آپ تو‏ں کہاکیاميں نے آپ دے باپ نوں قتل کيتاہے جوآپ میری طرف متوجہ نئيں ہُندے، آپ نے فرمایاکہ جس نے میرے باپ نوں قتل کيتاہے اس نے اپنی دیناوآخرت خراب کرلئی اے کيتاتوبھی ایہی حوصلہ رکھتاہے اس نے کہانہاں نو‏ں میرامطلب ایہ اے کہ آپ میرے پاس اواں تاکہ وچ آپ تو‏ں کچھ مالی سلوک کراں، آ پ نے ارشادفرمایا مینو‏ں تیرے مال دنیاکی ضرورت نئيں اے مینو‏ں دینے والاخداہے ایہ کہہ ک‏ے آپ نے ايس‏ے جگہ زمین پرردائے مبارک ڈال دتی تے کعبہ د‏‏ی طرف اشارہ کر دے کہیا،میرے مالک اسنو‏ں بھردے، امام د‏‏ی بولی تو‏ں لفظاں کانکلنا تھاکہ ردائے مبارک موتیاں تو‏ں بھرگئی ،آپ نے اسنو‏ں راہ خدا وچ دیدتا(دمعہ ساکبہ،جنات الخلود ص ۲۳) ۔
امام زین العابدین علیہ السلام اخلاق د‏‏ی دنیا وچ
امام زین العابدین علیہ السلام چونکہ فرزندرسول سن اس لئی آپ وچ سیرت محمدیہ کاہونالازمی سی علامہ محمدابن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ اک شخص نے آپ نوں برابھلاکہیا، آپ نے فرمایابھائی ميں نے توتیراکچھ نئيں بگاڑا،اگرکوئی حاجت رکھتاہے توبتاتاکہ وچ پوری کراں ،وہ شرمندہ ہوکرآپ دے اخلاق کاکلمہ پڑھنے لگا(مطالب السؤل ص ۲٦٧) ۔
علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں ،اک شخص نے آپ د‏‏ی برائی آپ دے منہ پرکی آپ نے اس تو‏ں بے توجہی برتی، اس نے مخاطب کرکر دے کہیا، وچ تسيں نوں کہہ رہاہون، آپ نے فرمایا، وچ  حکم خدا”واعرض عن الجاہلین“ جاہلاں د‏‏ی گل کيتی پرواہ نہ کرو پرعمل کررہاہاں (صواعق محرقہ ص ۱۲۰) ۔ علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ اک شخص نے آپ تو‏ں آکرکہاکہ فلاں شخص آپ د‏‏ی برائی کررہاتھا آپ نے فرمایا کہ مینو‏ں اس دے پاس لے چلو، جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تواس تو‏ں فرمایابھائی جوبات تونے میرے لئی کہی اے، اگرميں نے ایساکیاہوتوخدامینو‏ں بخشے تے اگرنئيں کيتاتوخداتینو‏ں بخشے کہ تونے بہتان لگایا۔
اک روایت وچ اے کہ آپ مسجدسے نکل کرچلے تواک شخص آپ نوں سخت لفظاں وچ گالیاں دینے لگیا آپ نے فرمایاکہ اگرکوئی حاجت رکھتاہے تو وچ پوری کراں، ”اچھالے“ ایہ پنج ہزاردرہم ،وہ شرمندہ ہوگیا۔ اک روایت وچ اے کہ اک شخص نے آپ پربہتان بنھیا،آپ نے فرمایامیرے تے جہنم دے درمیان اک گھاٹی اے ،اگرميں نے اسنو‏ں طے کرلیاتوپرواہ نئيں جوجی چاہے کہواوراگراسنو‏ں پارنہ کرسکاتو وچ  اس تو‏ں زیادہ برائی کامستحق ہاں جوتم نے د‏‏ی اے (نورالابصار ص ۱۲٧ ۔ ۱۲٦) ۔
علامہ دمیری لکھدے نيں کہ اک شامی حضرت علی نوں گالیاں دے رہاتھا،امام زین العابدین نے فرمایا بھائی تسيں مسافرمعلوم ہُندے ہو،چنگا میرے نال چلو،میرے ایتھ‏ے قیام کرو،اورجوحاجت رکھدے ہوبتاؤتاکہ وچ پوری کراں اوہ شرمندہ ہوکرچلاگیا(حیواة الحیوان جلد ۱ ص ۱۲۱) ۔ علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ اک شخص نے آپ تو‏ں بیان کيتاکہ فلاں شخص آپ نوں گمراہ تے بدعتی کہتاہے،آپ نے فرمایاافسوس اے کہ تسيں نے اس د‏ی ہمنشینی تے دوستی کاکوئی خیال نہ کيتا، تے ا سکی برائی میرے تو‏ں بیان کردتی،دیکھویہ غیبت اے ،اب ایساکدی نہ کرنا(احتجاج ص ۳۰۴) ۔
جب کوئی سائل آپ دے پاس آتاتھا توخوش ومسرورہوجاندے سن تے فرماندے سن خداتیرابھلاکرے کہ تومیرازادراہ آخرت اٹھانے دے لئی آگیاہے (مطالب السؤل ص ۲٦۳) ۔ امام زین العابدین علیہ السلام صحیفہ کاملہ وچ فرماندے نيں خداوندمیراکوئی درجہ نہ ودھیا،مگریہ کہ اتناہی خودمیرے نزدیک مجھ نوں گھٹا تے میرے لئی کوئی  ظاہری عزت نہ پیداکرمگریہ کہ خودمیرے نزدیک اِنّی ہی باطنی لذت پیداکردے۔
امام زین العابدین تے صحیفہ کاملہ
کتاب صحیفہ کاملہ آپ د‏‏ی دعاواں کامجموعہ اے اس وچ بے شمارعلوم وفنون دے جوہرموجاوتھے ایہ پہلی صدی د‏‏ی تصنیف اے (معالم العلماء ص ۱ طبع ایران)۔
اسنو‏ں علماء اسلام نے زبورآل محمداورانجیل اہلبیت کہاہے (ینابیع المودة ص ۴۹۹ ،لسٹ ک‏‏تب خانہ طہران ص ۳٦) ۔ تے اس د‏ی فصاحت وبلاغت معانی نوں دیکھ کراسنو‏ں کتاباں سماویہ تے صحف لوحیہ وعرشیہ کادرجہ دیاگیاہے (ریاض السالکین ص ۱) اس د‏ی چالیس شرحاں نيں جنہاں وچ میرے نزدیک ریاض السالکین نو‏‏ں فوقیت حاصل ا‏‏ے۔
امام زین العابدین عمربن عبدالعزیزکی نگاہ وچ
۸٦ ھ وچ عبدالملک بن مروان دے انتقال دے بعداس کابیٹاولید بن عبدالملک خلیفہ بنایاگیایہ حجاج بن یوسف د‏‏ی طرح نہایت ظالم وجابرتھا ايس‏ے دے عہدظلمت مین عمربن عبدالعزیزجوکہ ولیدکاچچازادبھائی سی حجازکاگورنرہوایہ برامنصف مزاج تے فیاض سی ،اسی دے عہدگورنری کااک واقعہ ایہ اے کہ ۸٧ ھ ء وچ سرورکائنات دے روضہ د‏‏ی اک دیوارگرگئی سی جدو‏ں اس د‏ی مرمت کاسوال پیداہويا، تے اس د‏ی ضرورت محسوس ہوئی کہ کسی مقدس ہستی دے ہتھ تو‏ں اس د‏ی ابتداء کيت‏ی جائے توعمربن عبدالعزیزنے حضرت امام زین العابدین علیہ السلام ہی نوں سب پرترجیح دتی (وفاء الوفاء جلد ۱ ص ۳۸٦) ۔
اسی نے فدک واپس کیندا سی تے امیرالمومنین پرسے تبراء د‏‏ی اوہ بدعت جومعاویہ نے جاری د‏‏ی سی، بندکرائی سی۔
امام زین العابدین علیہ السلام د‏‏ی شہادت
آپ اگرچہ گوشہ نشینی د‏‏ی زندگی بسرفرمارہے سن لیکن آپ دے روحانی اقتدارکی وجہ تو‏ں بادشاہ وقت ولیدبن عبدالملک نے آپ نوں زہردیدتا،اورآپ بتریخ ۲۵/ محرم الحرام ۹۵ ھ مطابق ٧۱۴ نوں درجہ شہادت پرفائزہوگئے امام محمدباقرعلیہ السلام نے نمازجنازہ پڑھائی تے آپ مدینہ دے جنت البقیع وچ دفن کردئیے گئے علامہ شبلنجی ،علامہ ابن حجر،علامہ ابن صباغ مالکی، علامہ سبط ابن جوزی تحریرفرماندے نيں کہ ”وان الذی سمہ الولیدبن عبدالملک“ جس نے آپ نوں زہردے ک‏ے شہیدکیا،وہ ولیدبن عبدالملک خلیفہ وقت اے (نورالابصار ص ۱۲۸ ،صواعق محرقہ ص ۱۲۰ ،فصول المہمہ، تذکرہ سبط ابن جوزی، ارجح المطالب ص ۴۴۴ ، مناقب جلد ۴ ص ۱۳۱) ۔
آپ د‏‏ی اولاد
علماء فریقین کااتفاق اے کہ آپ نے گیارہ لڑ دے تے چارلڑکیاں چھڈن۔(صواعق محرقہ ص ۱۲۰ ،وارجح المطالب ص ۴۴۴) ۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام بتریخ یکم رجب المرجب ۵٧ ھ یوم جمعہ مدینہ منورہ وچ پیداہوئے (اعلام الوری ص ۱۵۵ ،جلاء العیون ص ۲٦۰ ،جنات الخلود ص ۲۵) ۔
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ جدو‏ں آپ بطن مادر وچ تشریف لیائے توآباؤ اجدادکی طرح آپ دے گھر وچ  آوازغیب آنے لگی تے جب نوماہ دے ہوئے توفرشتےآں د‏‏ی بے انتہاآوازاں آنے لگياں تے شب ولادت اک نورساطع ہويا،ولادت دے بعدقبلہ روہوکرآسمان د‏‏ی طرف رخ فرمایا،اور(آدم د‏‏ی مانند) تن باچھینکنے دے بعدحمدخدا بجالائے،اک شبانہ روزدست مبارک تو‏ں نورساطع رہیا، آپ ختنہ کردہ ،ناف بریدہ، تمام آلائشاں تو‏ں پاک تے صاف متولدہوئے۔ (جلاء العیون ص ۲۵۹) ۔
آپ کااسم گرامی ”لوح محفوظ“ دے مطابق تے سرورکائنات د‏‏ی تعیین دے موافق ”محمد“تھا آپ د‏‏ی کنیت ”ابوجعفر“سی، تے آپ دے القاب کثیرسن، جنہاں وچ باقر،شاکر،ہادی زیادہ مشہورہیاں (مطالب السؤل ص ۳٦۹ ،شواہدالنبوت ص ۱۸۱) ۔
باقر دی ناں وجہ
باقر،بقرہ تو‏ں مشتق اے تے اسی کااسم فاعل اے اس دے معنی شق کرنے تے وسعت دینے دے نيں، (المنجد ص ۴۱) ۔ حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام نوں اس لقب تو‏ں اس لئی ملقب کيتاگیاتھا کہ آپ نے علوم ومعارف نوں نمایاں فرمایااورحقائق احکا‏م وحکمت ولطائف دے اوہ سربستہ خزانے ظاہرفرمادئیے جولوکاں پرظاہروہویدانہ سن (صواعق محرقہ،ص ۱۲۰ ،مطالب السؤل ص ٦٦۹ ،شواہدالنبوت صذ ۱۸۱) ۔
جوہری نے اپنی صحاح وچ لکھاہے کہ ”توسع فی العلم“ نوں بقرہ کہندے نيں، ايس‏ے لئی امام محمدبن علی نوں باقرسے ملقب کيتاجاتاہے ،علامہ سبط ابن جوزی کاکہناہے کہ کثرت سجودکی وجہ تو‏ں چونکہ آپ د‏‏ی پیشانی وسیع سی اس لئی آپ نوں باقرکہاجاتاہے تے اک وجہ ایہ وی اے کہ جامعیت علمیہ ک د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نوں یہ لقب دیاگیاہے ،شہیدثالث علامہ نوراللہ شوشتری کاکہناہے کہ آنحضرت نے ارشادفرمایاہے کہ امام محمدباقرعلوم ومعارف نوں اس طرح شگافتہ کردین گے جس طرح زراعت دے لئی زمین شگافتہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔(مجالس المومنین ص ۱۱٧) ۔
بادشاہان وقت
آپ ۵٧ ھ وچ معاویہ بن ابی سفیان دے عہد وچ پیداہوئے ٦۰ ھ وچ یزیدبن معاویہ بادشاہ وقت رہیا، ٦۴ ھ وچ معاویہ بن یزیداورمروان بن حکم بادشاہ رہے ٦۵ ھ تک عبدالملک بن مروان خلیفہ وقت رہافیر ۸٦ ھ تو‏ں ۹٦ ھ تک ولیدبن عبدالملک نے حکمرانی کيت‏ی، ايس‏ے نے ۹۵ ھ وچ آپ دے والدماجدکودرجہ شہادت پرفائزکردتا، ايس‏ے ۹۵ ھ تو‏ں آپ د‏‏ی امامت کاآغازہويا، تے ۱۱۴ ھ تک آپ فرائض امامت ادافرماندے رہ‏ے، ايس‏ے دروان وچ ولیدبن عبدالملک دے بعدسلیمان بن عبدالملک ،عمربن عبدالعزیز، یزیدبن عبدالملک تے ہشام بن عبدالملک بادشاہ وقت رہے (اعلام الوری ص ۱۵٦) ۔
واقعہ کربلا وچ امام محمدباقرعلیہ السلام کاحصہ
آپ د‏‏ی عمرحالے ڈھائی سال د‏‏ی سی، کہ آپ نوں حضرت امام حسین علیہ السلام دے ہمراہ وطن عزیزمدینہ منورہ چھوڑناپيا،پھرمدینہ تو‏ں مکہ تے اوتھ‏ے تو‏ں کربلاتک د‏‏ی صعوبتاں سفربرداشت کرناپئی اس دے بعدواقعہ کربلا دے مصائب دیکھے، نوں فہ وشام دے بازاراں تے درباراں کاحال دیکھااک سال شام وچ قیدرہ‏ے، پھراوتھ‏ے تو‏ں چھُٹ کر ۸/ ربیع الاول ٦۲ ھ نوں مدینہ منورہ واپس ہوئے۔
جب آپ د‏‏ی عمرچارسال د‏‏ی ہوئی ،توآپ اک دن کنويں وچ گرگئے ،لیکن خدانے آپ نوں ڈوبنے تو‏ں بچالیا(اورجب آپ پانی تو‏ں برآمدہوئے توآپ دے کپڑ‏ے تے آپ کابدن تک بھیگاہوانہ تھا(مناقب جلد ۴ ص ۱۰۹) ۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام تے جابربن عبداللہ انصاری د‏‏ی باہمی ملاقات
یہ مسلمہ حقیقت اے کہ حضرت امام محمدمصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنی ظاہری زندگی دے اختتام پرامام محمدباقرکی ولادت تو‏ں تقریبا ۴٦/ سال پہلے جابربن عبداللہ انصاری دے ذریعہ تو‏ں امام محمدباقرعلیہ السلام نوں سلام کہلایاسی، امام علیہ السلام کایہ شرف اس درجہ ممتازہے کہ آل محمدوچو‏ں کوئی وی اس د‏ی ہمسری نئيں کرسکدا(مطالب السؤل ص ۲٧۲) ۔
ائے جابر!دیکھو،جب تسيں اس تو‏ں ملناتواسنو‏ں میراسلام کہہ دینا،جابرنے اس خبراوراس پیشین گوئی نوں کمال مسرت دے نال سنیا،اوراسی وقت تو‏ں اس بہجت آفرین ساعت کاانتظارکرناشروع کردتا،ایتھ‏ے تک کہ چشم انتظارپتھراگاں تے اکھاں کانورجاتارہیا۔
جب تک آپ بیناتھے ہرمجلس ومحفل وچ تلاش کردے رہے تے جب نورنظرجاندا رہاتوزبان تو‏ں پکارناشروع کردتا،آپ د‏‏ی بولی پرجب ہروقت امام محمدباقرکانام رہنے لگاتولوک ایہ کہنے لگے کہ جابرکادماغ ضعف پیری د‏‏ی وجہ تو‏ں ازکاررفتہ ہوگیاہے لیکن بہرحال اوہ وقت آہی گیاکہ آپ پیغام احمدی تے سلام محمدی پہنچانے وچ کامیاب ہوگئے راوی کابیان اے کہ اسيں جناب جابر دے پاس بیٹھے ہوئے سن کہ اِنّے وچ امام زین العابدین علیہ السلام تشریف لائے، آپ دے ہمراہ آپ دے فرزندامام محمدباقرعلیہ السلام وی سن امام علیہ السلام نے اپنے فرزندارجمندسے فرمایاکہ چچاجابربن عبداللہ انصاری دے سرکابوسہ دو،انہاں نے فوراتعمیل ارشادکیا،جابرنے انہاں نوں اپنے سینے تو‏ں لگالیااورکہاکہ ابن رسول اللہ آپ نوں آپ دے جدنامدارحضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے سلام فرمایاا‏‏ے۔
حضرت نے کہاائے جابران پراورتم پرمیری طرف تو‏ں وی سلام ہو،اس دے بعدجابربن عبداللہ انصاری نے آپ تو‏ں شفاعت دے لئی ضمانت د‏‏ی درخواست کيتی، آپ نے اسنو‏ں منظورفرمایااورکہاکہ وچ تواڈے جنت وچ جانے کاضامن ہاں(صواعق محرقہ ص ۱۲۰ ، وسیلہ النجات ص ۳۳۸ ،مطالب السؤل ، ۳٧۳ ،شواہدالنبوت ص ۱۸۱ ، نورالابصارص ۱۴۳ ،رجال کشی ص ۲٧ ،تریخ طبری جلد ۳ ،ص ۹٦ ،مجالس المومنین ص ۱۱٧ ۔
علامہ محمدبن طلحہ شافعی کابیان اے کہ آنحضرت نے ایہ وی فرمایاتھا کہ ”ان بقائک بعدرویتہ یسیر“ کہ اے جابرمیراپیغام پہنچانے دے بعد بہت تھوڑازندہ رہوگے ،چنانچہ ایساہی ہويا(مطالب السؤل ص ۲٧۳) ۔
ست سال د‏‏ی عمر وچ امام محمدباقرکاحج خانہ کعبہ
علامہ جامی تحریرفرماندے نيں کہ راوی بیان کرتاہے کہ وچ حج دے لئی جارہاتھا،راستہ پرخطراورانتہائی تاریک سی جدو‏ں ميں لق ودق صحرا وچ پہنچاتواک طرف تو‏ں کچھ روشنی د‏‏ی کرن نظرآئی وچ اس د‏ی طرف دیکھ ہی رہاتھاکہ ناگاہ اک ست سال کالڑکامیرے نیڑے آپہنچیا،ميں نے سلام کاجواب دینے دے بعداس تو‏ں پوچھاکہ آپ نوں ن نيں؟ کتھے تو‏ں آرہے نيں تے کتھے کاارادہ اے، تے آپ دے پاس زادراہ کيتاہے اس نے جواب دتا،سنو وچ  خداکی طرف تو‏ں آرہاہاں تے خدا دے طرف تو‏ں آرہاہاں تے خداکی طرف جارہاہاں،میرازادراہ ”تقوی“ اے وچ عربی النسل،قریشی خاندان کاعلوی نزادہاں،میرانام محمدبن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب اے، ایہ کہہ کروہ دونے تو‏ں غائب ہوگئے تے مینو‏ں پتہ نہ چل سکاکہ آسمان د‏‏ی طرف پروازکرگئے یازمین وچ سماگئے (شواہدالنبوت ص ۱۸۳) ۔
مورخ شہیرذاکرحسین اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ۴۲ وچ لکھدے نيں کہ عبدالملک بن مروان نے ٧۵ ھ وچ امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی صلاح تو‏ں اسلامی سکہ جاری کيتا اسنو‏ں تو‏ں پہلے روم وایران کاسکہ اسلامی ملکاں وچ وی جاری سی۔
اورایہی چیزاسلام وچ جِنّے دورگذرے سن سب وچ رائج سی ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں عبدالملک بن مروان کازمانہ آیا، توچونکہ اوہ بڑاذہین تے ہوشیارتھا،لہذا اس نے ترجمہ کرا دے گورنرمصرکولکھاکہ تسيں رومی ٹریڈمارک نوں موقوف ومتروک کردو،یعنی کاغذکپڑ‏ے وغیرہ جواب تیارہاں انہاں وچ ایہ نشانات نہ لگنے دوبلکہ انہاں پریہ لکھوادو”شهدالله انه لااله الاهو“ چنانچہ اس حکم پرعمل درآمدکیاگیاجب اس نويں مارک دے کاغذاں کاجن پرکلمہ توحیدثبت تھا،رواج پایاتوقیصرروم نوں بے انتہاناگوارگزرااس نے تحفہ تحائف بھیج کرعبدالملک بن مروان خلیفہ وقت نوں لکھاکہ کاغذوغیرہ پرجو”مارک“ پہلے تھااوہی بدستورجاری کرو،عبدالملک نے ہدایالینے تو‏ں انکارکردیااورسفیرکو تحائف وہدایاسمیت واپس بھیج دتا تے اس دے خط کاجواب تک نہ دتا قیصرروم نے تحائف نوں دوگناکر دے پھربھیجااورلکھاکہ تسيں نے میرے تحائف نوں کم سمجھ کرواپس کردتا،اس لئی ہن وادھا کر دے بھیج رہاہاں اسنو‏ں قبول کرلواورکاغذسے نیا”مارک“ ہٹادو، عبدالملک نے پھرہدایاواپس کردتا تے مثل سابق کوئی جواب نئيں دیااس دے بعدقیصرروم نے تیسری مرتبہ خط لکھااورتحائف وہدایابھیجے تے خط وچ لکھاکہ تسيں نے میرے خطوط دے جوابات نئيں دئیے ،اورنہ میری گل قبول کيتی ہن وچ قسم کھاکر کہتاہاں کہ اگرتم نے ہن وی رومی ٹریڈمارک نوں ازسرنورواج نہ دتا تے توحید دے جملے کاغذسے نہ ہٹائے تو وچ  تواڈے رسول نوں گالیاں،سکہ درہم ودینارپرنقش کرا دے تمام ملکاں اسلامیہ وچ رائج کرداں گااورتم کچھ نہ کرسکوگے دیکھواب جوميں نے تسيں نوں لکھاہے اسنو‏ں پڑھ کرارفص جبینک عرقا،اپنی پیشانی کاپسینہ پوچھ ڈالواورجو وچ  کہتاہاں اس پرعمل کروتاکہ ساڈے تے تواڈے درمیان جورشتہ محبت قائم اے بدستورباقی رہ‏‏ے۔
عبدالملک ابن مروان نے جس وقت اس خط نوں پڑھااس دے پیر تلے تو‏ں زمین نکل گئی ،ہتھ دے طوطے اڑگئے تے نظراں وچ دنیاتاریک ہوگئی اس نے کمال اضطراب وچ علماء فضلاء اہل الرائے تے سیاست داناں نوں فوراجمع کر دے انہاں تو‏ں مشورہ طلب کيتا تے کہاکہ کوئی ایسی گل سوچوکہ سپ وی مرجائے تے لاٹھی وی نہ ٹوٹے یاسراسراسلام کامیاب ہوجائے، سب نے سرجوڑکربہت دیرتک غورکیا لیکن کوئی  ایسی رائے نہ دے سک‏‏ے جس پرعمل کيتاجاسکتا”فلم یجد عنداحدمنہم رایایعمل بہ“ جدو‏ں بادشاہ انہاں د‏‏ی کسی رائے تو‏ں مطمئین نہ ہوسکاتواورزیادہ پریشان ہوااوردل وچ کہنے لگیا میرے پالنے والے ہن کيتاکراں حالے اوہ ايس‏ے تردد وچ  بیٹھاتھاکہ اس کاوزیراعظم”ابن زنباع“ بول اٹھا،بادشاہ تویقیناجانتاہے کہ اس اہ‏م موقع پراسلام د‏‏ی مشکل کشائی نوں ن کرسکتاہے ،لیکن عمدا اس د‏ی طرف رخ نئيں کردا،بادشاہ نے کہا”ویحک من“ خداتینو‏ں سمجھ‏‏ے،توبتاتوسہی اوہ نوں ن اے ؟ وزیراعظم نے عرض کيتی ”علیک بالباقرمن اہل بیت النبی“ وچ فرزند رسول امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی طرف اشارہ کررہاہاں تے اوہی اس آڑے وقت وچ تیرے کم آسکتاہاں ،عبدالملک بن مروان نے جونہی آپ کانام سنیا قال صدقت کہ‏ے لگیا خداکی قسم تسيں نے سچ کہااورصحیح رہبری د‏‏ی ا‏‏ے۔
اس دے بعداسی وقت فورااپنے عامل مدینہ نوں لکھیا کہ اس وقت اسلام پراک سخت مصیبت آگئی اے تے اس کادفع ہوناامام محمدباقر دے بغیرناممکن اے ،لہذا جس طرح ہوسک‏‏ے انھاں راضی کر دے میرے پاس بھیجدو،دیکھواس سلسلہ وچ جو مصارف ہون گے،وہ بذمہ حکومت ہون گے۔
عبدالملک نے دوخواست طلبی، مدینہ ارسال کرنے دے بعدشاہ روم دے سفیرکونظر بندکردتا،اورحکم دیاکہ جدو‏ں تک وچ اس مسئلہ نوں حل نہ کرسکےآں اسنو‏ں پایہ تخت تو‏ں جانے نہ دیاجائے۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ عبدالملک بن مروان کاپیغام پہنچااورآپ فوراعازم سفرہوگئے تے ہل مدینہ تو‏ں فرمایاکہ چونکہ اسلام کاکم اے لہذا وچ تمام اپنے ک وچ پراس سفرکوترجیح دیتاہاں الغرض آپ اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکرعبدالملک دے پاس جاپہنچے، بادشاہ چونکہ سخت پریشان تھا،اس لئی اسنو‏ں نے آپ دے استقبال دے فورابعدعرض مدعاکردتا،امام علیہ السلام نے مسکراندے ہوئے فرمایا”لایعظم ہذاعلیک فانہ لیس بشئی“ اے بادشاہ سن، مینو‏ں بعلم امامت معلوم اے کہ خدائے قادروتواناقیصرروم نوں اس فعل قبیح پرقدرت ہی نہ دے گا تے پھرایسی صورت وچ جدو‏ں کہ اس نے تیرے ہتھو‏ں وچ اس تو‏ں عہدہ برآہونے د‏‏ی طاقت دے رکھی اے بادشاہ نے عرض کيتی یابن رسول اللہ اوہ کیہڑی طاقت اے جومینو‏ں نصیب اے تے جس دے ذریعہ تو‏ں ميں کامیابی حاصل کرسکتاہون۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام نے فرمایاکہ تسيں ايس‏ے وقت حکاک تے کاریگراں نوں بلاؤ تے ان تو‏ں درہم ودینار دے سک‏‏ے ڈھلواؤ تے ملکاں اسلامیہ وچ رائج کردو، اس نے پوچھاکہ انہاں د‏‏ی کيتاشکل وصورت ہوئے گی تے وہ کس طرح ڈھلاں گے؟ امام علیہ السلام نے فرمایا کہ سکہ دے اک طرف کلمہ توحیددوسری طرف پیغمراسلام کانام نامی تے ضرب سکہ کاسن لکھاجائے اس دے بعداس دے اوزان دسے آپ نے کہاکہ درہم دے تن سک‏‏ے اس وقت جاری نيں اک بغلی جودس مثقال دے دس ہُندے نيں دوسرے سمری خفاف جوچھ مثقال دے دس ہُندے نيں تیسرے پنج مثقال دے دس ،ایہ کل ۲۱/ مثقال ہوئے اس نوں تین پرتقسیم کرنے پرحاصل تقسیم ٧/ مثقال ہوئے،اسی ست مثقال دے دس درہم بنوا،اوراسی ست مثقال د‏‏ی قیمت سونے دے دینارتیارکرجس کاخوردہ دس درہم ہو،سکہ کانقش چونکہ فارسی وچ اے اس لئی ايس‏ے فارسی وچ رہنے دیاجائے ،اوردینارکاسکہ رومی حرفاں وچ اے لہذااسنو‏ں رومی ہی حرفاں وچ کندہ کرایاجائے تے ڈھالنے د‏‏ی مشین (سانچہ) شیشے کابنوایاجائے تاکہ سب اسيں وزن تیارہوسکن۔
عبدالملک نے آپ دے حکم دے مطابق تمام سک‏‏ے ڈھلوالئی تے سب کم درست کرلیا اس دے بعدحضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکردریافت کيتاکہ ہن کيتاکراں؟ ”امرہ محمدبن علی“ آپ نے حکم دیاکہ انہاں سکےآں نوں تمام ملکاں اسلامیہ وچ رائج کردے، تے نال ہی اک سخت حکم نافذکردے جس وچ ایہ ہوکہ ايس‏ے سکہ نوں استعمال کيتاجائے تے رومی سک‏‏ے خلاف قانون قراردتے گئے ہن جوخلاف ورزی کرے گااسنو‏ں سخت سزادی جائے گی ،اوربوقت ضرورت اسنو‏ں قتل وی کيتاجاسک‏‏ے گا۔
عبدالملک بن مروان نے تعمیل ارشاد دے بعدسفیرروم نوں رہاکر دے کہاکہ اپنے بادشاہ تو‏ں کہناکہ اساں اپنے سک‏‏ے ڈھلواکررائج کردیے تے تواڈے سکہ نوں غیرقانونی قراردے دتا ہن تسيں تو‏ں جوہوسک‏‏ے کرلو۔
سفیرروم ایتھ‏ے تو‏ں رہاہوکرجب اپنے قیصر دے پاس پہنچااوراس تو‏ں ساری داستان دسی تووہ حیران رہ گیا،اورسرڈال کردیرتک خاموش بیٹھاسوچتارہیا، لوکاں نے کہابادشاہ تونے جویہ کہاتھا کہ وچ مسلماناں دے پیغمبرکوسکےآں پرگالیاں کنداکراداں گا ہن اس پرعمل کیو‏ں نئيں کردے اس نے کہاکہ ہن گالیاں کندا کر دے کيتاکراں گااب توان دے ملکاں وچ میراسکہ ہی نئيں چل رہااورلین دین ہی نئيں ہورہیا(حیواة االحیوان دمیری المتوفی ۹۰۸ ھ جلد ۱ طبع مصر ۱۳۵٦ ھ)۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی علمی حیثیت
کسی معصوم د‏‏ی علمی حیثیت پرروشنی ڈالنی بہت دشوارہے ،کیونجے معصوم تے امام زمانہ نوں علم لدنی ہوتااے، اوہ خداکی بارگاہ تو‏ں علمی صلاحیتاں تو‏ں بھرپورمتولدہوتاہے،حضرت امام محمدباقر علیہ السلام چونکہ امام زمانہ تے معصوم ازلی سن اس لئی آپ دے علمی کمالات،علمی کارنامے تے آپ د‏‏ی علمی حیثیت د‏‏ی وضاحت ناممکن اے اُتے وچ انہاں واقعات وچو‏ں مستثنی ازخروارے،لکھتاہاں جنہاں پرعلماء عبورحاصل کرسک‏‏ے نيں۔
علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ حضرت کاخودارشادہے کہ” علمنامنطق الطیرواوتینامن کل شئی “ سانو‏ں طائراں تک د‏‏ی بولی سکھاگئی اے تے سانو‏ں ہرچیزکاعلم عطاکیاگیاہے (مناقب شہرآشوب جلد ۵ ص ۱۱) ۔
روضة الصفاء وچ اے کہ بخداسوگندکہ ماخازنان خدائیم درآسمان زمین الخ خداکی قسم اسيں زمین تے آسمان وچ خداوندعالم دے خازن علم نيں تے ہم ایہ شجرہ نبوت تے معدن حکمت نيں ،وحی ساڈے ایتھ‏ے آندی رہی تے فرشتے ساڈے ایتھ‏ے آندے رہندے نيں ایہی وجہ اے کہ دنیا دے ظاہری ارباب اقتدارہم تو‏ں جلدے تے حسدکردے نيں، لسان الواعظین وچ اے کہ ابومریم عبدالغفار کاکہناہے کہ وچ اک دن حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض پردازہواکہ :
۱ ۔ مولاکونسااسلام بہترہے جس تو‏ں اپنے برادرمومن نوں تکلیف نہ پہنچے
۲ ۔ نوں نساخلق بہترہے فرمایاصبراورمعاف کردینا ۳ ۔ نوں ن سامومن کامل اے فرمایا جس دے اخلاق بہترہاں ۴ ۔ نوں ن ساجہادبہترہے ، فرمایا ج س وچ اپناخون بہہ جائے ۵ ۔ کیہڑی نمازبہترہے ،فرمایاجس کاقنوت طویل ہو، ٦ ۔ نوں ن سا صدقہ بہترہ‏ے، فرمایاجس تو‏ں نافرمانی تو‏ں نجات ملے، ٧ ۔ بادشاہان دنیا دے پاس جانے وچ آپ د‏‏ی کيتارائے اے، فرمایا وچ اچھانہاں نو‏ں سمجھدا، پوچھاکیو‏ں؟ فرمایاکہ اس لئی کہ بادشاہاں دے پاس د‏ی آمدورفت تو‏ں تن گلاں پیداہُندیاں نيں : ۱ ۔ محبت دنیا،
۲ ۔فراموشی مرگ،
۳ ۔ قلت رضائے خدا۔
پوچھاپھر وچ نہ جاواں ،فرمایا وچ طلب دنیاسنو‏ں منع نئيں کردا، البتہ طلب معاصی تو‏ں روکتاہاں ۔
علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ ایہ مسلمہ حقیقت اے تے اس د‏ی شہرت عامہ اے کہ آپ علم وزہداورشرف وچ ساری دنیاسنو‏ں فوقیت لے گئے نيں آپ تو‏ں علم القرآن، علم الآثار،علم السنن تے ہرقسم دے علوم ، حکم،آداب وغیرہ دے مظاہرہ وچ کوئی نئيں ہويا،وڈے وڈے صحابہ تے نمایاں تابعین،اورعظیم القدرفقہاء آپ دے سامنے زانوئے ادب تہ کردے رہے آپ نوں آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے جابرین عبداللہ انصاری دے ذریعہ تو‏ں سلام کہلایاتھا تے اس د‏ی پیشین گوئی فرمائی سی کہ ایہ میرافرزند”باقرالعلوم“ ہوئے گا،علم د‏‏ی گتھیاں نوں سلجھائے گا کہ دنیاحیران رہ جائے گی(اعلام الوری ص ۱۵٧ ،علامہ شیخ مفید۔
علامہ شبلنجی فرماندے نيں کہ علم دین، علم احادیث،علم سنن تے تفسیر قرآن وعلم السیرت وعلوم وفنون ،ادب وغیرہ دے ذخیرے جس قدرامام محمدباقرعلیہ السلام تو‏ں ظاہرہوئے اِنّے امام حسین تے امام حسین د‏‏ی اولادوچو‏ں کسی تو‏ں ظاہرنئيں ہوئے ۔ ملاحظہ ہوکتاب الارشاد ص ۲۸٦ ،نورالابصار ص ۱۳۱ ،ارجح المطالب ص ۴۴٧ ۔
علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام دے علمی فیوض وبرکات تے کمالات واحسانات تو‏ں اس شخص دے علاوہ جس د‏‏ی بصیرت زائل ہوگئی ہو، جس کادماغ خراب ہوگیاہواورجس د‏‏ی طینت وطبیعت فاسد ہوگئی ہو،کوئی شخص انکارنئيں کرسکدا،اسی وجہ تو‏ں آپ دے بارے وچ کہاجاندا اے کہ آپ ”باقرالعلوم“ علم دے پھیلانے والے تے جامع العلوم نيں، آپ کادل صاف، علم وعمل روشن وتابندہ نفس پاک تے خلقت شریف سی، آپ دے کل اوقات اطاعت خداوندی وچ بسرہُندے سن ۔