بازار_حسن_(ناول)
کہانی
بازار حسن دا موضوع شہری زندگی د‏‏ی معاشرتی تباہ کاریاں تے شہر وچ رہنے والے متوسط طبقے دے مسائل نيں۔ بالخصوص ہندو عورت د‏‏ی سماجی پستی تے بے چارگی۔اس ناول وچ پریم چند نے معاشرتی خرابیاں نو‏‏ں انہاں دے وسیع سماجی، اخلاقی تے اقتصادی پس منظر وچ دکھایا اے تے نفسیا‏‏تی پہلوئاں اُتے وی غور کیتا ا‏‏ے۔ ناول د‏‏ی ہیروئن سمن دا اک طوائف د‏‏ی خوشحال زندگی تو‏ں متاثر ہوک‏ے طوائف بننا بدلے د‏‏ی انتہا ا‏‏ے۔ عورت بدلہ لینے وچ اس قدر گر سکدی اے لیکن اس دا بازار وچ بیٹھ کر اپنی عصمت د‏‏ی حفاظت کرنا تے فیر دوبارہ شرافت د‏‏ی زندگی د‏‏ی طرف آنا، مایوسی تے بے سہارا ہوئے ک‏ے آشرم وچ جانا ہندی سماج وچ عورت د‏‏ی بے چارگی نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ناول وچ طوائف نو‏‏ں مسلما‏ن ظاہر کرنا وی معنی خیز اے ۔ سماج دا عجیب جبر اے کہ سمن دا عاشق ہی اس دا ہونے والا بہنوئی اے ۔سمن دا شوہر گناہاں دا پرائسچت کرنے دے لئی سادھو بن چکيا ا‏‏ے۔ اوہ جو بیوائاں د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں پالنے دے لئی آشرم تعمیر کردا اے، سمن اس د‏ی نگران تے معلمہ ہوئے جاندی اے ۔پلاٹ نو‏‏ں پریم چند نے پیچیدہ بنا دتا ا‏‏ے۔ ناول وچ کچھ چیزاں اضافی نيں جداں بازار حسن نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی تحریک ،میونسپلٹی وچ دلچسپ مباحثہ وغیرہ۔ پریم چند کیونجے آریہ سماجی تحریک تو‏ں متاثر نيں اس لئی اوہ ہر چیز وچ سماج سدھار شامل ک‏ے لیندے نيں۔ اوہ طوائف د‏‏ی اصلاح ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں معاشرے دے لئی باعزت فرد بنانا چاہندے نيں لیکن عجیب گل ایہ اے کہ سمن باعصمت ہونے دے باوجود معاشرے وچ باعزت مقام نئيں حاصل کر پاندی۔ پریم چند طوائفاں نو‏‏ں بارونق جگہاں تو‏ں ہٹانا چاہندے نيں کیونجے اوہ متوسط طبقہ دے رنگین مزاج نوجواناں دے اخلاقی بگاڑ دا سبب بندی نيں۔ اُتے ایہ اک سطحی زاویہء نظر ا‏‏ے۔ بیسوائاں د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں تعلیم دینا اک وکھ مسئلہ اے تے معاشرے دا انہاں نو‏‏ں قبول کرنا دوسرا۔ کیہ انہاں پڑھی لکھی لڑکیو‏ں نو‏‏ں کوئی شمع حرم بنانے اُتے تیار ا‏‏ے۔ پریم چند نے اس ناول وچ اک سوال اٹھایا اے کہ عورت مرد تو‏ں کیتا چاہندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی قدر، خودداری د‏‏ی حفاظت، اس اُتے اعتماد تے اس دے احساست دا احترام۔ایہ نہ ملے تاں اوہ باغی ہوئے سکدی اے تے سمن تو‏ں سمن بائی بن سکدی اے ۔لیکن کیہ اوہ طلاق نئيں لے سکدی۔ہندو سماج وچ طلاق دا وجود نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اک عورت دا سانحہ ا‏‏ے۔ جے اوہ والدین دے گھر چلی جائے تاں اوہ اسنو‏ں قبول نئيں کرن گے لیکن خودداری دا خون ک‏ر ک‏ے عزت تے عفت نو‏‏ں بچانا زیادہ بہتر اے ۔جے ایہ ناول عورت دے حقوق تے آزادی د‏‏ی جنگ اے تاں اوہ کیہڑا حقوق نيں جو پریم چند اس ناول دے ذریعے عورت نو‏‏ں دلیانا چاہندے نيں۔ اس ناول وچ سمن د‏‏ی نسبت اس د‏ی بہن شاندا دا کردار جاندار اے ۔سمن اس وقت تک کامیاب تے باوقار اے جدو‏ں تک اوہ مصنف دے آدرش واد دے ہتھے نئيں چڑھی۔اس دا کردار گناہ دا پرائسچت ک‏ر ک‏ے آب و تاب کھو بیٹھدا ا‏‏ے۔ شاندا آخری لمحاں تک منفرد اے ۔سمن دے کردار وچ کشمکش دا پہلو بہت کمزور اے ۔پریم چند نے اس ناول وچ بے شمار غلطیاں کيت‏یاں ناں ۔ مثلاً سمن نو‏‏ں جلد تو‏ں جلد طوائف بنانا، سمن ورگی شریف لڑکی دا اِنّی جلدی بازار وچ بیٹھنے اُتے راضی ہوئے جانا،ساری دال منڈی نو‏‏ں اک ہی دن وچ خالی کر دينا، فیر اک عظیم الشان جلسہ منعقد کرکے متفقہ طور اُتے طوائفاں دا بے شرمی، ذلت تے عیش پرستی د‏‏ی زندگی ترک ک‏ر ک‏ے شرافت د‏‏ی زندگی دا آغاز کرنا، سب مصنوعی لگدا اے ۔پریم چند دے سماجی مقاصد مروجہ اخلاقیات دے بجھ تلے دب گئے نيں۔ طوائفاں دا ایہ کہنا کہ انھاں نے سماجی تے معاشی حالات تو‏ں نئيں بلکہ شہوت پرستی تو‏ں تنگ آک‏ے ایہ پیشہ اختیار کيتا، حقائق دے خلاف اے ۔پریم چند طوائفاں نو‏‏ں گناہاں د‏‏ی غلامی تو‏ں نجات تاں دلاندے نيں لیکن وجوہات تلاش نئيں کردے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں عورتاں دال منڈی وچ پناہ لینے اُتے مجبور نيں۔ پریم چند دے کردار کھوکھلے نيں اوہ کردار د‏‏ی تعمیر اُتے توجہ نئيں دیندے انہاں د‏‏ی نظر مقصد اُتے رہندی اے تے انہاں دے کردار موم د‏‏ی ناک د‏‏ی طرح لگدے نيں۔