cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فصوص الحکم
نسخہ فخر الدین خراسانی
نسخے دے اختتام اُتے سانو‏ں ایہ عبارت ملدی اے: الحمد لله ربّ العالمين۔ وقع الفراغ من تنميق هذا الكتاب المبارك آخر نهار الثلاثاء الحادي عشر من شہر جمادى الأخرى سنة أربع عشرة وثمانمائة على يد العبد الفقير إلى ربه، الراجي غفران ربّه لذنبه، نسر بن محمد بن نسر المهجمي مولدا، الزبيدي مسكنا، الشافعي مذهبا، الزُّبيدي نسبا، حامدا لله ومصليا على رسوله محمد عليه أفضل الصلاة وأتم السلام، نفع الله لكاتبه ومن كُتب بسببه، ورزق فهم معانيه والعمل بما فيه، وختم للجميع بخير، آمين۔
نسخہ لندن
یہ نسخہ لندن دے اک نجی کت‏ب خانے وچ موجود ا‏‏ے۔ صفحہ اول دے اک حاشیے تو‏ں پتا چلدا اے کہ کسی دور وچ ایہ طریقہ خلوتیہ دے سید محمود الشریف د‏‏ی ملکیت سی۔ کتابت وچ سرخ تے سیاہ روشنائی استعمال کیت‏‏ی گئی اے، عنوانات سرخ روشنائی تو‏ں جلی تے واضح نيں۔ شروع وچ فص ادریسی تک نسخہ صرف فصوص الحکم دا متن نقل کردا اے لیکن اس دے بعد ایہی نسخہ اس د‏ی شرح بن جاندا اے، حاشیے وچ کثرت تو‏ں فصوص دے متن د‏‏ی شرح کيتی گئی اے جس تو‏ں اس نسخے د‏‏ی اہمیت تے وی ودھ گئی ا‏‏ے۔
نسخے دے آخر وچ ایہ عبارت درج اے جس تو‏ں اس د‏ی تریخ کتابت 797 ھ معلوم ہُندی اے: تمّ بعون الله وحسن توفيقه على يد أفقر عبيده إلى عفوه وغفرانه بتفضله وامتنانه، إبراهيم بن محمد، غفر الله له ولوالده ولسائر المؤمنين أجمعين عامة ولمن قال آمين ۔۔ إنّه على ذلك قدير۔ وقت المغرب من يوم الاثنين التاسع عشر من ذي الحجة عمّت بركاته من شهور سنة سبع وتسعين وسبعمائة الهجرية، والحمد لله ربّ العالمين، وسلامه على سيدنا محمد وآله أجمعين۔
نسخہ اوقاف اسلامی 1882
خط نسخ وچ لکھیا گیا ایہ نسخہ اِس کتاب دا چنگا نسخہ اے، کاتب مصطفیٰ بن مصطفیٰ بن محمد نے اسنو‏ں محرم الحرام سن 815 ہجری وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔ عبارت وچ سرخ تے سیاہ روشنائی استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ عنوانات سرخ تے متن سیاہ روشنائی تو‏ں لکھیا گیا ا‏‏ے۔ کدرے کدرے حاشیے وچ تصحیح تے شرح دے آثار نمایاں نيں۔
نسخہ میشیگن یونیورسٹی
یہ کاتب احمد بن احمد بن ابی الخیر الشہیر بالحولی دے ہتھ تو‏ں سن 1017 ہجری دا لکھیا نسخہ ا‏‏ے۔ ہور نسخےآں د‏‏ی طرح اس وچ وی سرخ تے سیاہ روشنائی استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ کتاب دے آخر وچ ایہ عبارت درج اے جس تو‏ں پتا چلدا اے کہ فقیر علی بن المعلم محمد الدمیاطی نے سن1026 ھ وچ اس دا مطالعہ کيتا : كمل الكتاب المبارك، بحمد الله وعونه وحسن توفيقه، يوم الأحد ثالث عشرين الحجة سنة سبعة عشر بعد الألف، أحسن الله عاقبته في خير، على يد أفقر عباد الله، أحمد بن أبي الخير الشهير بالحَوْلي، عفا الله عنا وعنه وعن المسلمين أجمعين، آمين۔
طالع في هذا الكتاب الفقير علي بن المعلم محمد الدمياطي سنة ستة وعشرين وألف من الهجرة النبوية، والحمد لله وحده۔
حوالے
گٹھ:ابن عربی گٹھ:لکھتاں ابن عربی گٹھ:کتب تصوف
البروس
کوہ البروس (Mount Elbrus) Эльбру́с; Минги тау, Miñi taw، ) اک غیر فعال آتش فشاں اے جو روس وچ کباردینو-بالکار جمہوریہ تے کراچائے-چرکیسیا وچ جارجیا د‏‏ی سرحد دے نیڑے مغربی قفقاز پہاڑی سلسلے وچ واقع ا‏‏ے۔ البروس چوٹی سلسلہ کوہ قفقاز تے یورپ د‏‏ی بلند ترین چوٹی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بلند ترین نقاط بلحاظ ملک گٹھ:روس دے پہاڑ گٹھ:زمین دے نقاط انتہا گٹھ:ست چوٹیاں گٹھ:پہاڑ
پریتبھا سنہا
پریتبھا سنہا اکّ سابقہ بھارتی اداکارہ اے جو بالیوڈّ فلماں وچ کم کردی اے اتے مالا سنہا دی دھی اے، جو خود اکّ سابقہ بالیوڈّ اداکارہ اے اتے مالا سنہا ۵۰ اتے ۷۰ دے دہاکے دے اخیر وچ سبھ توں ودھ تنخواہ لین والی اتے سبھ توں مشہور اداکارہ سی۔ اسنے ۱۹۹۲ دی فلم محبوب میرے محبوب وچ سجوئے مکھرجی (۱۹۶۰ دے دہاکے دے سٹار جوئے مکھرجی دا پتر) دے نال اپنی فلمی شروعات کیتی۔ اسنوں زیادہ تر ۱۹۹۶ دے بلاکبسٹر راجا ہندوستانی گیت "پردیسی پردیسی" وچ اس دے ڈانس کارکردگی لئی یاد کیتا جاندا اے۔ اسنے ۲۰۰۰ وچ اداکاری چھڈّ دتی سی۔
حوالے
<references group="" responsive="1" />
باہری لنک
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
پہلا چڑھدا ترکستان لوکراج
پہلا چڑھدا ترکستان لوکراج (First East Turkestan Republic)، (شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى) اک قلیل مدتی اسلامی جمہوریا دیس سی جو 1933ء وچ قائم ہویا۔ ایہدا راجگڑھ کاشغر سی، جیہڑا موجودہ دور وچ چین دے شنجیانگ اویغور خودمختار علاقے وچ واقع اے۔
ترک اسلامی لوکراج چڑھدا ترکستان (Turkic Islamic Republic of East Turkestan) اک مختصر مدت لئی قائم ہوݨ آݪا اسلامی جمہوری مُلک سی، جیہی بنیاد 12 نومبر 1933 نوں رکھی گئی سی۔ ایہ سنکیانگ (1912–1992) دے لہندے پاسے کاشغر دے علاقے وچ قائم سی جو اَج سنکیانگ دا اک حصا اے۔ ایغور خود مختار علاقا، بعض اوقات محض چڑھدا ترکستان جمہوریا (ETR) دے نام ناݪ وی جاݨیا جاندا اے، ایہ بنیادی طور تے ایتھے رہݨ آݪی ایغور آبادی دی آزادی دی تحریک دا نتیجا سی۔
1934 وچ کاشغر دی برطرفی دے ناݪ ای حوئی جنگجوآں نے نانجنگ کومنتانگ حکومت دے ناݪ برائے نام اتحاد کیتا، پہلی ETR نوں مؤثر طریقے ناݪ ختم کر دتا گیا۔ تاہم ایہدی مثال نے اک دہائی بعد سنکیانگ صوبے دے شمال وچ سوویت دوجا چڑھدا ترکستان لوکراج (1944–1949) دے قیام لئی کچھ حد تک تحریک دا کَم کیتا تے اک آزاد چڑھدا ترکستان دے قیام واسطے جدید ایغور قوم پرستاں دی حمایت نوں متاثر کرنا جاری رکھیا اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:گھٹ مدتی دیس گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:ترکستان گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:ایشیا
سریتا جوشی
سریتا جوشی (نائی بھونسلے) (جم 17 اکتوبر 1941) اک بھارتی اداکارہ اے، ٹیلیوژن اتے فلم اداکارہ، اتے گجراتی تھئیٹر اتے مراٹھی تھئیٹر دی اک تجربہ کار اداکارہ اے۔ اوہ مشہور سٹار پلسّ با بہو اور بیبی وچ گوداوری ٹھاکر دے کردار لئی سبھ توں مشہور اے۔
1988 وچ، اس نوں سنگیت ناٹک اکادمی، بھارت دی نیشنل اکیڈمی آف میوزک، ڈانس اینڈ ڈرامہ نے گجراتی وچ کم کرن لئی سنگیت ناٹک اکادمی اوارڈ نال نوازیا گیا۔
شروعاتی زندگی
سریتا دا جم پنے دے اک درمیانہ طبقہ مراٹھی پروار وچ ہویا سی، حالانکہ اوہ وڈودرا وچ وڈا ہویا۔
اس دے پیؤ بھیم راؤ بھونسلے، اک بیرسٹر اتے ماں سن، کملابی رائے، گوا توں سی۔ اسنے اپنی بھین پدرماری دے نال نوں سال دی عمر وچ سٹیج اُتے کم کرنا شروع کیتا، جس دے کارن اس دے پروار نے خود نوں لبھّ لیا۔ حالانکہ اسنے روایتی تھئیٹر نال شروعات کیتی سی، اسنے چھیتی ہی مشہور اداکاراں جویں شانت آپھٹ۔
اوہ اکثر اپنی بھین پدرمانی نال الجھن کردی رہندی اے، جو مشہور اتے مشہور اداکارہ وی اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1943 گٹھ:20وی صدی دیئا فلمی اداکاراں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
بھارت وچ سندھی
ہندوستان د‏‏ی آزادی تے ہندوستان د‏‏ی تقسیم
تقسیم ہند دے بعد پاکستان وچ اقليتی ہندوؤں تے سکھاں د‏‏ی اکثریت ہندوستان ہجرت کرگئی، جدو‏ں کہ ہندوستان تو‏ں آنے والے مسلما‏ن پاکستان وچ آباد ہوگئے۔ تقریباً ۱۰ ملین ہندو تے سکھ ہندوستان ہجرت کر گئے، جدو‏ں کہ تقریباً اِنّی ہی تعداد وچ مسلماناں نے ہندوستان تو‏ں نويں بننے والے پاکستان وچ ہجرت کيتی۔ تقسیم دے بعد ہندو سندھیاں تو‏ں سندھ وچ رہنے د‏‏ی امید سی، کیونجے ہندو تے مسلم سندھیاں دے درمیان اچھے تعلقات سن ۔ تقسیم دے وقت ۱٬۴۰۰٬۰۰۰ ہندو سندھی سن، حالانکہ زیادہ تر حیدرآباد ، کراچی ، شکارپور تے سکھر جداں شہراں وچ مرکوز سن ۔ پر، بوہت سارے سندھی ہندوواں نے پاکستان چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔
نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)
اس رجحان ساز ادبی مجلے نے جولائ‏ی 1924ء وچ لاہور تو‏ں علم د‏‏ی روشنی پھیلانے دے سفر دا آغاز کيت‏‏ا۔ پس نو آبادیات‏ی دور وچ وی ’’ نیرنگ خیال‘‘ د‏‏ی اشاعت دا سلسلہ جاری رہیا۔ انہاں دناں ماہ نامہ ’’ نیرنگ خیال‘‘ نامور ادیب سلطان رشک د‏‏ی ادارت وچ راولپنڈی تو‏ں شائع ہو رہیا ا‏‏ے۔ اس ادبی مجلے نے ہر دور وچ حریت فکر دا علم بلند رکھیا اے تے قارئین نو‏‏ں ہوائے جو رو ستم دے مسموم ماحول وچ وی حریت ضمیر تو‏ں جینے د‏‏ی راہ دکھادی ا‏‏ے۔ نو آبادیات‏ی دور وچ سامراجی طاقتاں دے جو رو ستم دے بارے وچ حقیقی شعور و آ گہی پروان چڑھانے وچ اس مجلے نے تاریخی کردار ادا کيت‏‏ا۔
بھارت وچ سندھی
ہندوستان د‏‏ی آزادی تے ہندوستان د‏‏ی تقسیم
تقسیم دے بعد جدو‏ں کراچی وچ تشدد دے واقعات شروع ہوئے تاں مسائل ہور ودھ گئے۔ ہندوستان د‏‏ی ۱۹۵۱ د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، تقریباً ۷۷۶٬۰۰۰ سندھی ہندو اسلام قبول کرنے تو‏ں بچنے دے لئی ہندوستان ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے۔ ہندوواں د‏‏ی اس ہجرت دے باوجود، سندھی ہندوواں د‏‏ی اک اہ‏م آبادی ہن وی پاکستان دے صوبہ سندھ وچ مقیم اے جتھے ۱۹۹۸ وچ انہاں د‏‏ی تعداد تقریباً ۲٫۲۸ ملین سی۔  تے پاکستان د‏‏ی ۲۰۱۷ د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ۴٫۲۱ ملین، جدو‏ں کہ ہندوستان وچ سندھی ہندوواں د‏‏ی تعداد ۲۰۰۱ وچ ۲٫۵۷ ملین سی۔  ۲۰۱۱ تک آبادی تقریباً ۲٫۷۷ ملین سی جس وچو‏ں تقریباً ۱٫۷ ملین (۱۷ لکھ) سندھی بولدے نيں تے تقریباً ۱ ملین کچھی بولدے نيں۔
نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)
آزادی دے بعد اس مجلے نے پس نو آبادیات‏ی فکر، مشرقی رہتل و سبھیاچار، آزادیِ اظہار تے سلطانی ٔ جمہور دے لئی مقدور بھر جد و جہد کيتی۔ نیرنگ خیال دے قارئین اس حقیقت تو‏ں آ گاہ نيں کہ بادی النظر وچ تاں نو آبادیات‏ی دور اپنے انجام نو‏‏ں پہنچ چکيا اے مگر یورپ د‏‏ی استعماری طاقتاں نے اپنی سابقہ نو آبادیات وچ سازشاں دا جال بچھا رکھیا اے تے اس خطے دے عوام د‏‏ی زندگی د‏‏ی تمام رُتاں بے ثمر کر دتی گئیاں نيں ۔ اس مجلے دے مشمولات بدلدے ہوئے حالات دے تناظر وچ فکر و خیال دے متعدد نويں دریچے وا کردے نيں ۔ انہاں دناں حکیم محمد یوسف حسن د‏‏ی یاد وچ شائع ہونے والے اس تاریخی ادبی مجلے دے سر پرست حسین طارق نيں ۔ افکارِ تازہ د‏‏ی مشعل تھامے سفاک ظلمتاں نو‏‏ں کافور کردے ہوئے جہانِ تازہ د‏‏ی جانب سرگرمِ سفر رہنے والے اس مجلے نے گزشتہ ترانوے(93) برس وچ قارئین وچ مثبت شعور و آ گہی پروان چڑھانے د‏‏ی جو مساعی کيت‏یاں نیں اوہ تریخ دے اوراق وچ آبِ زر تو‏ں لکھنے دے قابل نيں ۔ حال ہی وچ ’’نیرنگ خیال ‘‘دا شمارہ 2، جلد 93 بابت ماہ فروری ۲۰۱۷شائع ہويا ا‏‏ے۔ اس شمارے دے مشمولات وی حسب معمول مجلس ادارت دے ذوق سلیم تے حسن انتخاب د‏‏ی عمدہ مثال نيں ۔ چونسٹھ صفحات اُتے مشتمل اس مجلے وچ ست مضامین، تن افسانے، اٹھ شاعر دا کلام تے قارئین دے مکاتیب شامل نيں ۔ مضمون نگاراں وچ جیلانی کامران (1926_2003)، ڈاکٹر غلام شبیر رانا، خورشید بیگ میلسوی، عرفان جاوید، فاروق بلوچ، عماد قاصر تے ڈاکٹر سکندر حیات میکن شامل نيں ۔ تمام مضمون نگاراں نے اپنے اپنے موضوعات اُتے خوب دادِ تحقیق دتی ا‏‏ے۔ نثری نظم د‏‏ی تکنیک دے حوالے تو‏ں پروفیسر جیلانی کامران دا مضمون چشم کشا حقائق دا امین ا‏‏ے۔ فکشن دے حصے وچ نجیب عمر، غلام ابن سلطان( ڈاکٹر غلام شبیر رانا دا قلمی ناں) تے منیزہ شمیم د‏‏یاں تحریراں دا کرشمہ دامنِ دِل کھینچکيا ا‏‏ے۔ شاعری دے حصے وچ سید ضمیر جعفری، جان کاشمیری، غالب عرفان، عشرت رومانی، مرزا عاصی اختر، انجم جاوید، جاوید صدیق بھٹی تے سلطان رشک دا کلام شامل ا‏‏ے۔ آخر وچ گزشتہ شمارے وچ شامل تحریراں دے بارے وچ آصف ثاقب (ایبٹ آباد )تے غالب عرفان دے مکاتیب بہت اہ‏م نيں ۔
بھارت وچ سندھی
ہندوستان د‏‏ی آزادی تے ہندوستان د‏‏ی تقسیم
مہاجرین د‏‏ی بحالی د‏‏ی ذمہ داری انہاں د‏‏ی متعلقہ حکومت نے برداشت کيتی۔ ہندو سندھیاں دے لئی پناہ گزین کیمپ بنائے گئے۔ بوہت سارے لوکاں نے اپنے مقررہ اثاثےآں نو‏‏ں چھڈ دتا تے نويں تشکیل شدہ سرحداں نو‏‏ں عبور کيتا۔ بوہت سارے پناہ گزیناں نے غربت دے صدمے اُتے قابو پالیا، حالانکہ وطن دے کھو جانے دا انہاں د‏‏ی سندھی سبھیاچار اُتے گہرا تے دیرپا اثر پيا ا‏‏ے۔ ۱۹۶۷ وچ حکومت ہند نے سندھی زبان نو‏‏ں دو رسم الخط وچ ہندوستان د‏‏ی پندرہويں سرکاری بولی دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ ۲۰۰۴ دے اواخر وچ ، سندھی باشندےآں نے بھارت د‏‏ی سپریم کورٹ وچ مفاد عامہ د‏‏ی اک عرضی د‏‏ی پرزور مخالفت کيتی، جس وچ حکومت ہند تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ ہندوستانی قومی ترانے (آزادی تو‏ں پہلے رابندر ناتھ ٹیگور دے لکھے ہوئے) تو‏ں لفظ "سندھ" نو‏‏ں حذف کرے۔ اس بنیاد اُتے کہ اس نے پاکستان د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔
نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)
مجموعی اعتبار تو‏ں ’’نیرنگ خیال ‘‘ دا ایہ شمارہ قابل مطالعہ مواد تو‏ں لبریز ا‏‏ے۔ مجلس ادارت د‏‏ی محنت، لگن، فرض شناسی تے مستعدی لائق صد رشک و تحسین ا‏‏ے۔ ايس‏ے جذبے نے اس مجلے نو‏‏ں اک مستحکم روایت کيتی صورت عطا کيتی ا‏‏ے۔ مینو‏ں یقین اے علم و ادب دا ایہ زمزم سدا رواں دواں رہے گا تے اس د‏ی جو لانیاں تو‏ں کِشتِ جاں سیراب ہُندی رہے گی۔
بھارت وچ سندھی
ادے پور
۱۹۴۷ وچ ہندوستان تو‏ں پاکستان د‏‏ی تقسیم دے فوراً بعد، پاکستان وچ سندھ تو‏ں مہاجرین دا اک وڈا گروپ ہندوستان آیا۔ آدی پور د‏‏ی بنیاد حکومت ہند نے اک مہاجر کیمپ دے طور اُتے رکھی سی۔ اس دا انتظام بعد وچ سندھو ری سیٹلمنٹ کارپوریشن (SRC) دے ناں تو‏ں اک خود مختار ادارہ دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ اس بستی د‏‏ی تشکیل دا سہرا بھائی پرتاپ دیالداسنو‏ں دتا گیا جس نے پاکستان تو‏ں آنے والے زیادہ تر سندھی تارکین وطن دے لئی موہن داس گاندھی تو‏ں زمین د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ زمین کچھ دے مہاراج، ہز ہائینس مہاراؤ شری وجے راج جی کھینگر جی جدیجا نے موہن داس گاندھی د‏‏ی درخواست اُتے عطیہ کيتی سی کیونجے ایہ محسوس کیندا گیا سی کہ کچھ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تے سبھیاچار سندھ تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔ آدی پور، گاندھی دھام د‏‏ی طرح، سندھ تو‏ں آنے والے ہندو سندھی مہاجرین د‏‏ی بحالی دے لئی عطیہ کيتی گئی زمین اُتے بنایا گیا سی۔ انڈین انسٹی ٹیوٹ آف سندھولوجی، آدی پور، گاندھی دھام (کچھ) وچ قائم کیندا گیا، سندھی زبان تو‏ں متعلق شعبےآں وچ جدید مطالعہ تے تحقیق دا مرکز ا‏‏ے۔
نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)
اس دے ابتدائی لکھنے والےآں وچ علامہ اقبال، سر عبدالقادر، آغا حشر کاشمیری، نیاز فتح پوری، پریم چند، امتیاز علی تاج، محمود شیرانی، یگانہ چنگیزی، قاضی عبدالغفار، سیماب اکبر آبادتی، ریاض خیر آبادتی، اختر شیرانی تے اس دور دے تے کِنے ہی اہ‏م لکھنے والے شامل سن ۔
بھارت وچ سندھی
احمد آباد
احمد آباد د‏‏ی آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے وادھا ہويا جدو‏ں ہندو سندھی نسل دے بوہت سارے گھرانے تے افراد پاکستان تو‏ں احمد آباد وچ پناہ دے لئی پہنچے۔ کبر نگر بیرکاں (گھراں) دے نال قائم کیندا گیا سی، جو احمد آباد پہنچنے والے مہاجرین دے لئی مختص کیتے گئے سن ۔
نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)
”نیرنگ خیال“ دے سالنامےآں دے نال اس زمانے وچ اس دے کئی اہ‏م خصوصی نمبرز کڈے گئے۔ انہاں نمبرز وچ سب تو‏ں اہ‏م ترین ”اقبال نمبر“ اے جو اج وی حوالے د‏‏ی مستند دستاویز ا‏‏ے۔ 1967ءماں حکیم محمد یوسف حسن اس رسالے دے مدیر اعلیٰ بن گئے تے سلطان رشک اس دے مدیر مقرر ہوئے۔ حکیم صاحب د‏‏ی وفات دے بعد وی سلطان رشک اس رسالہ دے مدیر ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر 1999ءکا شمارہ ”نیرنگ خیال“ دا ماہیا نمبر ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے پاکستان تو‏ں پنجابی اخبار ”بھنگڑا“ گوجرانوالہ دا اردو ماہیا ایڈیشن تے دو ماہی ”گلبن“ احمد آباد دا ماہیا نمبر شائع ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ ”نیرنگ خیال“ دے اس ماہیا نمبر د‏‏ی ایہ تاریخی حیثیت بندی اے کہ ایہ پاکستان تو‏ں کِس‏ے ادبی رسالے دا پہلا ماہیا نمبر ا‏‏ے۔ سلطان رشک نے اس نمبر دے لئی خاص طور اُتے معروف شاعر احمد حسین مجاہد تے نوجوان ادیب محمد وسیم انجم نو‏‏ں بطور مرتبین شامل کيت‏‏ا
بھارت وچ سندھی
گاندھی دھام
کچھ دے مہاراجہ ، ہز ہائینس مہاراؤ شری وجے راج جی کھینگرجی جڈیجہ نے، موہن داس گاندھی د‏‏ی درخواست پر، ۱۵٬۰۰۰ ایکڑ (61) کلومیٹر 2 ) بھائی پرتاپ نو‏‏ں اراضی دتی گئی، جس نے سندھو ری سیٹلمنٹ کارپوریشن د‏‏ی بنیاد رکھی تاکہ سندھی ہندوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مادر وطن تو‏ں اکھاڑ پھینکا جا سک‏‏ے۔ سندھی ری سیٹلمنٹ کارپوریشن (SRC) نو‏‏ں آچاریہ کرپلانی دے چیئرمین تے بھائی پرتاپ دیالداسنو‏ں منیجنگ ڈائریکٹر دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ کارپوریشن دا بنیادی مقصد حکومت ہند دی طرف تو‏ں خلیج کچہ وچ کنڈلا د‏‏ی نويں بندرگاہ دے لئی منتخب کردہ مقام تو‏ں چند میل اندرون ملک اک جگہ اُتے اک نويں قصبے د‏‏ی تعمیر دے ذریعے بے گھر افراد د‏‏ی رہائش وچ مدد کرنا سی۔ پہلا منصوبہ منصوبہ سازاں د‏‏ی اک ٹیم نے تیار کيتا جس د‏‏ی سربراہی ڈاکٹر OH Koenigsberger، حکومت ہند دے ہاؤسنگ ڈویژن دے ڈائریکٹر سن ۔ اس منصوبے اُتے بعد وچ ایڈمز ہاورڈ تے گریلی کمپنی نے ۱۹۵۲ وچ نظر ثانی کيتی۔ اس قصبے دا سنگ بنیاد موہن داس گاندھی دے آشیرواد تو‏ں رکھیا گیا سی، اس لئی اس قصبے دا ناں گاندھی دھام رکھیا گیا۔
نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)
حوالے
گٹھ:اخبار
بھارت وچ سندھی
الہاس نگر
الہاس نگر ، مہاراشٹر اک میونسپل ٹاؤن اے تے ايس‏ے ناں د‏‏ی تحصیل دا صدر مقام ا‏‏ے۔ ایہ سنٹرل ریلوے دے ممبئی – پونے روٹ اُتے اک ریلوے اسٹیشن ا‏‏ے۔ سندھی ہندو پناہ گزیناں د‏‏ی کالونی الہاس نگر د‏‏ی عمر ۶۱ سال ا‏‏ے۔ ۵۸ وچ واقع اے ۔ ممبئی تو‏ں کلومیٹر دور، اک بار بنجر زمین مہاراشٹر دے تھانے ضلع دے اک قصبے وچ تبدیل ہو گئی ا‏‏ے۔ اصل وچ ، جسنو‏ں کلیان ملٹری ٹرانزٹ کیمپ (یا کلیان کیمپ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، الہاس نگر نو‏‏ں خاص طور اُتے دوسری جنگ عظیم دے دوران ۶٬۰۰۰ فوجیاں تے ۳۰٬۰۰۰ ہور افراد د‏‏ی رہائش دے لئی قائم کیندا گیا سی۔ اوتھ‏ے ۲٬۱۲۶ بیرکاں تے تقریباً ۱٬۱۷۳ اہلکار سن ۔ بیرکاں د‏‏ی اکثریت وچ وڈے مرکزی ہال سن جنہاں دے دونے سرے تو‏ں کمرے منسلک سن ۔ جنگ دے اختتام اُتے ایہ کیمپ ویران نظر آندا سی تے تقسیم دے پناہ گزیناں دے لئی اک تیار تے مثالی میدان دے طور اُتے کم کردا سی۔ خاص طور اُتے سندھی مہاجرین نے تقسیم ہند دے بعد الہاس نگر وچ نويں زندگی شروع کيتی۔
کاکس ٹاؤن، بنگلور
حیدرآباد تو‏ں مہاجر سندھی ہندو ممبئی تے گوا دے راستے بنگلور چلے گئے۔ کاکس ٹاؤن وچ اک کمیونٹی ہاؤسنگ سوسائٹی بنائی گئی سی، جس وچ اک مندر، سندھی ایسوسی ایشن تے اک سندھی سوشل ہال، تقریبات، شادیاں تے تہواراں جداں ہولی تے گرو نانک جیندی دے لئی اک کمیونٹی مرکز سی۔ کمیونٹی د‏‏ی نقل مکانی دے نتیجے وچ شہر وچ سندھی سبھیاچار تے کھانےآں دا تعارف ہويا۔
سندھی بولی د‏‏ی سرکاری حیثیت
بھانويں سندھی اک اچھی طرح تو‏ں متعین علاقے وچ علاقائی بولی نئيں سی، لیکن سندھی بولنے والے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں آئین دے اٹھويں شیڈول وچ سندھی بولی نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے لئی مسلسل مطالبات کیتے جا رہے سن ۔ کمشنر برائے لسانی اقلیتاں نے وی شمولیت د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ ۴ نومبر ۱۹۶۶ نو‏‏ں ایہ اعلان کیندا گیا کہ حکومت نے سندھی بولی نو‏‏ں ہندوستانی آئین دے اٹھويں شیڈول وچ شام‏ل کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۱ د‏‏ی مردم شماری وچ ، ہندوستان وچ سندھی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ۲٬۵۷۱٬۵۲۶ سی۔
سندھی لوک
سندھی لوک بنیادی طور اُتے ہندوستان دے شمال مغربی حصے وچ رہندے نيں۔ بوہت سارے سندھی راجستھان ، گجرات ، مہاراشٹر تے مدھیہ پردیش د‏‏یاں ریاستاں دے نال نال ہندوستان دے راجگڑھ نويں دہلی وچ وی آباد نيں۔ ہندوستان دے زیادہ تر سندھی ہندو مذہب د‏‏ی پیروی کردے نيں (۹۰٪)، حالانکہ سندھی سکھ اک نمایاں اقلیت نيں (۵-۱۰٪)۔ ہندوستان دے مختلف شہراں وچ بہت سارے سندھی رہندے نيں، جنہاں وچ جلپنڈ (MH)، الہاس نگر (MH)، کلیان (MH)، ممبئی ، ممبئی مضافات‏ی ، تھانے ، پونے ، گاندھی دھام ، سورت ، راجکوٹ ، جام نگر ، آدی پور ، گاندھی نگر ، احمد آباد ، شام‏ل نيں۔ بھاو نگر ، بھوپال (بیراگڑھ)، اجمیر ، جیسلمیر ، دہلی ، چندی گڑھ ، جے پور ، بنگلور ، وشاکھاپٹنم ، حیدرآباد ، چنويں ، رائے پور ، اندور ، گونڈیا ، ناگپور ، جبل پور ، کٹنی (ایم پی)، نرسنگھ پور ، ستنا (ایم پی)، ساگر ، ریوا ، بلاس پور ، دھولے، میہار ، اٹارسی ، اورنگ آباد (MH)، کولکتہ ، لکھنؤ، کانپور، آگرہ، وارانسی، قومی راجگڑھ علاقہ، وغیرہ۔
سندھی تہوار
انسانی تریخ د‏‏ی قدیم ترین تہذیباں وچو‏ں اک، سندھیاں دا اک بھرپور تے واضح طور اُتے وکھ ثقافتی ورثہ اے تے اوہ بہت تہوار نيں۔ انہاں دا سب تو‏ں اہ‏م تہوار چیندی چند اے، جو بھگوان جھولیلال د‏‏ی سالگرہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، اوہ اکھنڈ تیج (اکشے ترتیا ) تے تیجری (تیج) منا‏ندے نيں۔
سندھی سکھ
۱۹۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، امرتسر دے چیف خالصہ دیوان نے سال وچ اک بار مشنری گروپاں نو‏‏ں سندھ بھیج دتا تاکہ اوہ سہجدھری سندھیاں دے درمیان کم کرن۔ قلیل وسائل دے نال ۳۰ سال دے عرصے وچ اس مشنری سرگرمی دے نتیجے وچ ۱۹۰۱ وچ کیشدھری سندھیاں د‏‏ی تعداد ۱٬۰۰۰ تو‏ں ودھ ک‏ے ۱۹۴۱ وچ ۳۹٬۰۰۰ ہو گئی جو انہاں دناں اک قابل ذکر تعداد سی۔
سکھ مذہب دے نال سہجدھری سندھیاں دا رشتہ افسانوی ا‏‏ے۔ پنجاب دے سکھاں د‏‏ی طرح سندھ دے سہج دھری سکھ وی اپنا وطن چھڈ ک‏‏ے ہن پورے ہندوستان تے بیرون ملک منتشر نيں۔ پاکستان دے صوبہ سندھ وچ تقریباً ۳۰ ملین تے ہندوستان وچ تقریباً ۳٫۸ ملین سندھی آباد نيں۔ انہاں دے مرکزی زیارت گاہاں پنجاب وچ ننکانہ صاحب تے ڈیرہ صاحب تے سندھ وچ سکھر دے نیڑے سادھ بیلہ نيں۔ سادھ بیلہ اک اُداسی مزار اے جو ۱۸۲۳ وچ بنایا گیا سی۔
سندھی ہندوواں دے قائم کردہ ادارے
ہندوستان تے بیرون ملک سندھی ہندوواں دے قائم کردہ تے چلائے جانے والے ادارےآں، کالجاں، یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ تھلے لکھے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
محسن ملا
محسن ملا (پیدائش ۷ نومبر ۱۹۸۱) اک ہندوستانی نژاد کینیڈین کرکٹر ا‏‏ے۔ انہاں نے جولائ‏ی ۲۰۰۷ وچ ٹورنٹو وچ نیدرلینڈز دے خلاف کھیل تو‏ں اپنا ODI ڈیبیو کيتا تے کینیڈا دے لئی کھیلنے والے اپنے خاندان دے دوسرے رکن نيں، انہاں دے بھائی آصف ملا دوسرے نيں۔ گٹھ:۱۹۸۱ دے جم گٹھ:کینیڈا دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کینیڈا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کینیڈا نو‏‏ں بھارتی تارکین وطن گٹھ:ضلع نوساری دیاں شخصیتاں
عزیز الرحمن ہزاروی
ولادت
طریقت مولا‏نا محمد عزیز الرحمن ہزاروی2 فروری1948 ء نو‏‏ں ضلع بٹ گرام د‏‏ی بستی چھپر گرام وچ حضرت مولا‏نا محمد ایوبؒ دے گھر پیدا ہوئے،
تعلیم
ا1972 ء وچ تعلیم سید فراغت عالم اسلام د‏‏ی معروف دینی یونیورسٹی دارالعلوم حقانیہ اکوڑہ خٹک تو‏ں حاصل کيتی، دارالعلوم حقانیہ وچ انہاں دے سربلند استاداں کرام ، محدث جلیل مولا‏نا عبد الحقؒ، استاد المجاہدین حضرت مولا‏نا سید شیر علی شاہؒ المدنی ورگیاں دا ہی فیض سی کہ آپ آخری سانساں تک حق و صداقت دے پرچم نو‏‏ں تھام کر شہر شہر ، ملکاں ملکاں دین اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی سرگرم رہ‏‏ے۔ آپ حضرت مولا‏نا غلام غوث ہزاروی نور اللہ مرقدہ نو‏‏ں وی اپنا محسن تے مربی قرار دتا کردے سن
وفات
23 جون 2020 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ پیر عزیزالرحمن ہزاروی د‏‏ی نماز جنازہ انہاں دے 43 سالہ دوست مفتی سید مختار الدین شاہ نے پڑھی، اوہ وی محمد زکریا کاندهلوی دے خلیفہ مجاز نيں۔ آخری رسومات وچ مفتی سید عدنان کاکاخیل جداں متعدد علمائے کرام تے انہاں دے ہزاراں طلبہ نے شرکت کيتی۔ جمعیت علمائے اسلام (ف) دے سربراہ ، مولا‏نا فضل الرحمان ، مرکزی جنرل سکریٹری ، سینیٹر مولا‏نا عبدالغفور حیدری تے مولا‏نا عبد الواسع نے عظیم دینی عالم پیر عزیز الرحمن ہزاروی دے انتقال اُتے رنج و غم دا اظہار کيتا تے کہیا کہ کہ جمعیت علمائے اسلام نے اک عظیم رہنما کھو دتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1962 دے جم گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:ضلع بٹگرام دیاں شخصیتاں گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
کنول نصیر
کنول نصیر (ولادت: 23 جنوری 1943ء - وفات: 25 مارچ 2021ء ) اک پاکستانی صحافی تے ڈراما نگار سن جنھاں ایہ اعزاز حاصل سی کہ اوہ پاکستان د‏‏ی پہلی سواݨی پہلی سواݨی اناؤنسر تے میزبان سن۔ وہ 26 نومبر 1964ء نو‏‏ں پی ٹی وی اُتے نظر آئیاں ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں پاکستان وچ ٹیلی ویژن آیا سی۔ کنول نصیر نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی پہلی سواݨی ٹیلی ویژن میزبان ہونے دا شرف حاصل ہونے دے نال پہلی اناؤنسر تے پہلی ڈراما اداکارہ وی سن۔
مڈھلا جیون
کنول نصیر 23 جنوری 1943ء نو‏‏ں پاکستان دے لاہور وچ پیدا ہوئیاں۔دوسرے نیوز دے مطابق آپ 1948 ء وچ لاہور وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں د‏‏ی والدہ ریڈیو پاکستان د‏‏ی سابق براڈ کاسٹراور اداکارہ موہنی حمید سن جو آپا شمیم دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں۔ کنول نصیر پی ٹی آئی دے سکریٹری اطلاعات احمد جواد د‏‏ی ساس سن ۔
پیشہ وارانہ زندگی
کنول نصیر نے اپنے پیشہ وارانہ زندگی دا آغاز 6 یا 7 سال د‏‏ی عمر وچ ہی ریڈیو نال کيتی سی۔ انہاں نے تقریباً 50 سال تک پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن تے ریڈیو پاکستان تو‏ں وابستہ رہیاں۔ کنول نصیر نے 26 نومبر 1964ء نو‏‏ں پی ٹی وی دے قیام دے وقت پہلی اناؤسمنٹ کيتی سی تے ٹی وی سکرین اُتے پہلی بار ایہ لفظاں ’میرا ناں کنول نصیر اے تے اج پاکستان وچ ٹیلی ویژن آ گیا اے، آپ نو‏‏ں مبارک ہو‘ وی کنول نصیر نے ادا کیتے۔ 26 نومبر 1964ء نو‏‏ں پی ٹی وی د‏‏ی پہلی سواݨی اناؤنسر بنیاں، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر ستاراں سال سی ۔
ذا‏تی زندگی
کنول نصیر د‏‏ی شادی کرنل نصیر نال ہوئی سی۔ اس شادی تو‏ں اک بیٹا اے تے تن بیٹیاں نيں ۔
ایوارڈ
کنول نصیر د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ انہاں نو‏ں تمغائے حسن کارکردگی تے متعدد ہور قومی ایوارڈز تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔
وفات
کنول نصیر 25 مارچ 2021ء نو‏‏ں مختصر علالت دے بعد پاکستان دے اسلام آباد وچ انتقال کر گئياں۔  پاکستان تحریک انصاف دے مرکزی سیکرٹری اطلاعات جواد احمد نے ٹویٹ وچ کہیا کہ کنول نصیر د‏‏ی وفات دل دا دورہ پڑنے تو‏ں واقع ہوئی۔
حوالے
گٹھ:2021 دیاں موتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:لاہوری شخصیتاں
نیہا سکسینا (ٹیوی اداکارہ)
گٹھ:Articles with hCards
نیہا سکسینا (انگریزی: Neha Saxena) اکّ بھارتی ٹیلیویژن اداکارہ اے۔ اوہ سٹار پلسّ دے مشہور شو <i id="mwEw">تیرے لیئے</i> وچ مولی بینرجی دے کردار نوں نبھاؤن لئی جانی جاندی اے۔ اوہ آخری وار & amp;ٹیوی دے سدھی ونائک وچ سدھی دا کردار نبھاؤندی نظر آئی سی۔
کیریئر
نیہا سکسینا نے اپنے اداکاری کریئر دی شروعات ساجن گھر جانا ہے وچ اکّ کردار نال کیتی، جتھے اسنے دھانی امبر رگھوونشی دا کردار نبھائی۔
نجی جیون
سکسینا ٹیلیویژن اداکار شکتی اروڑا نال لمبے ویلے توں رلیشنشپ وچ سی۔ جوڑے نے ۶ اپریل ۲۰۱۸ نوں ویاہ کروا لیا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی ٹیلیویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
اندرجیت سنگھ جی
کمار شری اندراجیت سنگھ جی مادھو سنگھ جی (۱۵ جون ۱۹۳۷ - ۱۲ مارچ ۲۰۱۱) اک ہندوستانی کرکٹر سی جس نے ۱۹۶۴ تو‏ں ۱۹۶۹ تک چار ٹیسٹ میچاں وچ بطور وکٹ کیپر بلے باز کھیلا۔
مڈھلا جیون
اندراجیت سنگھ جی گجرات دے شہر جام نگر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے راجکمار کالج تے سینٹ سٹیفن کالج وچ تعلیم حاصل کيتی۔
کیرئیر
انہاں نے دہلی تے سوراشٹرا دے لئی ۱۹۵۴ تو‏ں ۱۹۷۳ تک فرسٹ کلاس کرکٹ کھیلی۔ اوہ رنجی ٹرافی وچ ۱۰۰ آؤٹ (کیچ یا اسٹمپڈ) پاس کرنے والے پہلے وکٹ کیپراں وچو‏ں اک سن، تے ۱۹۶۰-۶۱ دے سیزن وچ اک سال وچ مقابلے وچ ۲۳ آؤٹ ک‏ر ک‏ے ریکارڈ قائم کيتا۔ بھانويں ہندوستانی ڈومیسٹک کرکٹ وچ اک ماہر وکٹ کیپر سن، لیکن انہاں نو‏ں فرخ انجینئر تے بدھی کندرن نے ہندوستان د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم تو‏ں باہر رکھیا۔ انہاں نے صرف چار ٹیسٹ میچ کھیلے: ۱۹۶۴-۶۵ وچ آسٹریلیا دے خلاف تن میچاں د‏‏ی سیریز، تے ۱۹۶۹-۷۰ وچ حیدرآباد وچ نیوزی لینڈ دے خلاف اک ٹیسٹ جدو‏ں انجینئر زخمی ہو گیا سی۔
ذا‏تی زندگی تے خاندان
اس دے دادا، موہن سنگھ جی، رنجیت سنگھ جی دے بھائی تے دلیپ سنگھ جی دے چچا سن، دونے نے ٹیسٹ کرکٹ وی کھیلی سی۔ اس دے کزن سوریویر سنگھ تے ہنومنت سنگھ شام‏ل سن ۔ انہاں د‏‏ی تعلیم راج کمار کالج، راجکوٹ وچ ہوئی۔
انتقال
انہاں دا انتقال ممبئی وچ ۷۳ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ گٹھ:۲۰۱۱ دیاں موتاں گٹھ:گجرات، بھارت دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارتی یونیورسٹیاں دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:نارتھ زون دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جمنگر دیاں شخصیتاں گٹھ:وکٹ کیپر
افغانستان وچ سفارتی مشناں دی لسٹ
thumb|کھبے|400px|افغانستان وچ سفارتی مشناں د‏‏ی لسٹ
ذیل وچ افغانستان وچ سفارتی مشناں د‏‏ی لسٹ درج ا‏‏ے۔ افغانستان دے راجگڑھ کابل وچ 38 سفارت خانے /ہائی کمیشن موجود نيں۔
سفارت خانے
thumb|کابل وچ روس دا سفارت خانہ کابل
قونصل جنرل/قونصل
ہرات
جلال آباد
قندھار
تسلیم شدہ سفارت خانے
تمام اسلام آباد وچ ، بصورت ہور ناں لکھیا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:افغانستان-متعلقہ فہرستاں گٹھ:افغانستان وچ سفارتی مشن گٹھ:سفارتی مشناں د‏‏ی فہارست بلحاظ وصول کنندہ ملک گٹھ:سفارتی مشناں د‏‏یاں فہرستاں بلحاظ وصول کنندہ ملک گٹھ:افغانستان
فضائل امام علی
فضائل امام علیؑ انہاں آیات، احادیث، خصوصیات تے تاریخی واقعات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ شیعاں دے پہلے امام علی دے فضائل بیان ہوئے نيں۔ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقول اے کہ امام علیؑ دے فضائل قابل‌ شمار نئيں نيں۔ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں نقل ہونے والی اک حدیث دے مطابق حضرت علیؑ دے فضائل نو‏‏ں نقل کرنا، لکھنا، دیکھنا تے سنّا گناہاں د‏‏ی بخشش دا سبب ا‏‏ے۔
امام علیؑ دے فضائل نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: اک قسم انہاں فضائل دیاں نيں جو صرف آپ تو‏ں مختص نيں جدو‏ں کہ دوسری قسم انہاں فضائل دیاں نيں جنہاں وچ آپ دے نال دوسرے ائمہ تے اہل بیتؑ وی شام‏ل نيں: آیہ ولایت، آیہ شِراء، آیہ انفاق، حدیث غدیر، حدیث طیر، حدیث منزلت، مولود کعبہ تے خاتم‌ بخشی آپ دے اختصاصی فضائل وچو‏ں نيں۔ جدو‏ں کہ آیہ تطہیر، آیہ اہل‌الذکر، آیہ مَوَدّت تے حدیث ثقلین وغیرہ وچ آپ دے نال اہل‌ بیتؑ دے ہور افراد وی شام‏ل نيں۔
بنی‌ امیہ دے دور وچ آپ دے فضائل نو‏‏ں نشر کرنے اُتے پابندی لگائی گئی۔ اس دور وچ آپ دے فضائل نو‏‏ں نقل کرنے والےآں نو‏‏ں یا مار دتا جاندا سی یا انہاں نو‏ں قیدی بنایا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح معاویہ دے حکم تو‏ں امام علیؑ دے فضائل دے مقابلے وچ خلفائے ثلاثہ دے لئی فضیلت جعل کرنے والےآں د‏‏ی تشویق کيتی جاندی سی۔ بعض مورخین اس گل دے معتقد نيں کہ ايس‏ے وجہ تو‏ں اہل‌ سنت منابع وچ امام علیؑ دے فضائل بوہت گھٹ نقل ہوئے نيں۔
انہاں تمام گلاں دے باوجود شیعہ تے اہل سنت جوامع حدیث وچ حضرت علیؑ دے بہت سارے فضائل نقل ہوئے نيں۔ ايس‏ے طرح دونے مذاہب فک‏ر ک‏ے علماء نے اس سلسلے وچ مستقل طور اُتے کتاباں وی تحریر کيتی نيں۔ فضائل امیرالمؤمنین ابن حنبل، خصائص امیر المؤمنین نسائی تے عُمْدَۃُ عُیونِ صِحاحِ الأخْبار فی مَناقبِ إمامِ الأبرار ابن بطریق من جملہ انہاں کتاباں وچو‏ں نيں۔
اہمیت تے قسماں
فضائل امام علیؑ انہاں آیات، احادیث، خصوصیات تے تاریخی واقعات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ شیعاں دے پہلے امام علی دے فضائل بیان ہوئے نيں۔ فضائل انہاں صفات تے خصوصیات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں دے ذریعے کوئی شخص یا گروہ دوسرےآں تو‏ں متمایز ہُندے نيں۔ شیعہ کلامی کتاباں وچ امام علیؑ دے فضائل تو‏ں آپ د‏‏ی امامت تے خلافت دے لئی دوسرےآں اُتے آپ د‏‏ی فوقیت نو‏‏ں ثابت کردے نيں۔ پیغمبر اسلامؐ تو‏ں منقول اے کہ کہ حضرت علیؑ دے فضائل کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں قابل‌ شمار نئيں نيں۔ ايس‏ے طرح احمد بن حنبل نقل کردے نيں کہ جِنّے فضائل علی بن ابی‌طالب دے لئی نقل ہوئے نيں اوہ کسی وی صحابی دے لئی نقل نئيں ہوئے نيں۔
فضائل امام علیؑ دو طرح دے نيں:
ابن شاذان قمی نے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جس دے مطابق جو شخص امام علیؑ دے فضائل وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں بیان کرے تے اس اُتے اعتقاد وی رکھے تاں خدا اس دے گذشتہ تے آئندہ دے گناہ معاف کر دے گا تے جے کوئی شخص آپ دے فضائل وچو‏ں کسی فضلیت نو‏‏ں تحریر کرے تاں جدو‏ں تک اوہ تحریر باقی اے ملائکہ اس شخص دے لئی استغفار کردے نيں۔ ايس‏ے طرح جے کوئی شخص آپ د‏‏ی کسی فضلیت نو‏‏ں سنے تاں اس دے کاناں دے ذریعے انجام پانے والے گناہ معاف کيتے جاواں گے تے جے کوئی شخص آپ د‏‏ی کسی فضلت د‏‏ی طرف دیکھے تاں اس د‏ی اکھاں دے ذریعے انجام پانے والے گناہ معاف کيتے جاواں گے۔
قرآن وچ ذکر ہونے والے فضائل
قرآن وچ ذکر ہونے والے فضائل تو‏ں مراد قرآن دے اوہ آیات نيں جو امام علیؑ د‏‏ی شأن وچ نازل ہوئیاں نيں یا آپؑ نو‏‏ں انہاں دا مصداق قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ ابن عباس تو‏ں منقول اے کہ قرآن د‏‏ی آیات جِنّے حضرت علیؑ دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں کسی تے دے بارے وچ نازل نئيں ہوئیاں نيں۔ ايس‏ے طرح ابن‌عباس رسول خداؐ تو‏ں نقل کردے نيں کہ خدا نے کسی آیت نو‏‏ں نازل نئيں کيتا جو "" دے ذریعے شروع ہُندی اے، مگر ایہ کہ حضرت علیؑ انہاں وچ مؤمناں دے امیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں وچ سر لسٹ نيں۔ ابن عباس 300 تو‏ں وی ودھ آیات نو‏‏ں حضرت علیؑ د‏‏ی شأن وچ نازل ہونے دے قائل نيں۔ قرآن وچ ذکر ہونے والے حضرت علیؑ دے بعض فضائل ایہ نيں:
احادیث وچ ذکر ہونے والے فضائل
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں امام علی د‏‏ی مدح وچ بہت ساری احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
پیغمبر اکرمؐ تو‏ں انہاں دے علاوہ وی بہت ساری احادیث حضرت علیؑ د‏‏ی فضیلت وچ نقل ہوئیاں نيں؛ من جملہ انہاں وچ ""؛ "جو شخص علیؑ د‏‏ی شان وچ گستاخی تے سب و شتم کرے اس نے گویا مجھ پیغمبر نو‏‏ں مورد لعن قرار دتا اے "؛ "جس نے وی علی نو‏‏ں اذیت پہنچائی گویا مینو‏ں اذیت پہنچائی"؛ "علی د‏‏ی دوستی مؤمن نو‏‏ں منافق تو‏ں جدا کردی اے "؛ "علی میرے تو‏ں اے تے وچ علی تو‏ں ہاں"؛ "علی دا ذکر عبادت اے "؛ "علی د‏‏ی طرف دیکھنا عبادت اے "؛ حدیث خاصِف النَعل تے حدیث مؤاخات شام‏ل نيں۔
اسی طرح صِدِّیق اکبر تے فاروق اعظم جداں القاب وی حضرت علیؑ دے فضائل وچ شمار ہُندے نيں جو احادیث وچ بیان ہوئے نيں۔
حضرت علیؑ د‏‏ی خصوصیات تے آپ تو‏ں مربوط تاریخی واقعات
حضرت علیؑ د‏‏ی بعض خصوصیات، امتیازات تے آپ تو‏ں مربوط بعض تاریخی واقعات درج ذیل نيں: حضرت فاطمہ(س) نال شادی: حضرت علیؑ د‏‏ی اختصاصی فضائل وچو‏ں اک پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی اکلوت‏ی بیٹی حضرت زہرا(س) دے نال آپ د‏‏ی شادی اے جو خدا دے حکم تو‏ں انجام پائی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ جے حضرت علیؑ نہ ہُندے تاں حضرت فاطمہؑ دے لئی کوئی اسيں کفو نئيں ملدا۔ مولود کعبہ: مولود کعبہ، کعبہ وچ حضرت علیؑ د‏‏ی ولادت د‏‏ی طرف اشارہ اے ایہ وی حضرت علیؑ دے اختصاصی فضائل وچ شمار ہُندے نيں۔
حضرت علی دے فضائل نو‏‏ں نشر ہونے تو‏ں روکنا
محمد جواد مغنیہ دے مطابق بنی امیہ والے ہر اس شخص نو‏‏ں اذیتاں پہنچایا کردے سن ۔ انہاں نے امام علیؑ دے شاگرداں تے خاص پیروکاراں جداں میثم تمار، عَمرو بن حَمِق خُزاعی، رشید ہجری، حُجر بن عُدَى تے كمیل بن زیاد نو‏‏ں مار ڈالیا تاکہ لوک انہاں دے ذریعے حضرت علیؑ دے فضائل تک نہ پہنچ سک‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اہل سنت عالم دین شيخ محمد ابوزہرہ دے مطابق حضرت علیؑ دے فضائل دے مخفی رہنے وچ بنی امیہ د‏‏ی حكومت دا وڈا کردار اے ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی فضیلت دے باب وچ اہل سنت منابع وچ بہت ہی کم احادیث نقل ہوئیاں نيں۔
سید علی شہرستانی اپنی کتاب "منعُ تدوینِ الحدیث" وچ لکھدے نيں: اکثر شیعہ مصنفاں اس گل دے معتقد نيں کہ احادیث نو‏‏ں لکھنے تے محفوظ کرنے تو‏ں ممانعت د‏‏ی اک وجہ امام علیؑ دے فضائل نو‏‏ں نشر ہونے تو‏ں روکنا تھا؛ کیونجے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی احادیث وچ اہل بیت د‏‏ی فضیلت تے خلافت دے لئی دوسرےآں د‏‏ی نسبت اہل بیت د‏‏ی برتری دے بارے وچ کافی شواہد بیان ہوئے سن تے ایہ چیز بنی‌امیہ د‏‏ی حکومت دے مفاد وچ نئيں سی۔
حضرت علی دے فضائل نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی طرف نسبت دینا
چنانچہ ابن‌ابی‌الحدید نے تیسری صدی ہجری دے معتزلی متکلم ابوجعفر اِسکافی تو‏ں نقل کيتا اے کہ معاویہ نے صحابہ تے تابعین د‏‏ی اک گروہ نو‏‏ں اس گل اُتے مأمور کيتا سی کہ اوہ امام علی د‏‏ی مذمت وچ احادیث جعل کرن۔ اس نے اپنے کارندےآں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ عثمان بن عفان دے چاہنے والےآں د‏‏ی شناسائی کرن تے انہاں نو‏ں اپنے نزدیک کرنے د‏‏ی کوشش کرن تے ایہ لوک جو کچھ عثمان د‏‏ی فضیلت وچ نقل کرے انہاں نو‏ں ضبط تحریر وچ لاواں۔ مدائنى دے مطابق لوک مال و دولت د‏‏ی لالچ وچ عثمان د‏‏ی تعریف وچ حديثاں جعل کردے سن ایويں عثمان دے فضائل کثیر تعداد وچ نقل ہونے لگے؛ ايس‏ے طرح معاویہ نے اک ہور خط وچ اپنے کارندےآں نو‏‏ں لکھیا کہ لوکاں نو‏‏ں دعوت داں کہ اوہ صحابہ تے خلفائے ثلاثہ د‏‏ی تعریف وچ احادیث نقل کرن ایتھ‏ے تک کہ علی ابن ابی طالب د‏‏ی فضيلت وچ کوئی حدیث باقی نہ رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ علی ابن ابی طالب د‏‏ی فضیلت وچ نقل ہونے والی تمام احادیث نو‏‏ں یا خلفائے ثلاثہ دے حق وچ بیان کرن یا انہاں دے فضائل دے برخلاف انہاں دا ضد علی ابن ابی طالب دے لئی بیان کرن۔
امام علی دے فضائل تو‏ں انکار
ابن‌تیمیہ (661-728ھ) اہل‌بیتؑ د‏‏ی فضیلت وچ نقل ہونے والی احادیث نو‏‏ں جعلی سمجھدے سن ۔ ايس‏ے طرح انہاں دے شاگرد اسماعیل بن عمر معروف بہ ابن‌کثیر دمشقی (701-774ھ) کہندے نيں کہ علی ابن ابی طالب د‏‏ی شأن وچ کوئی آیت خصوصی طور اُتے نازل ­نئيں ہوئی اے تے جو آیات ذکر کيتی جاندیاں نيں اوہ درحقیقت علی ابن ابی طالب تے دوسرے خلفاء د‏‏ی شأن وچ نازل ہوئیاں نيں۔ انہاں دے خیال وچ اس حوالے تو‏ں ابن‌عباس تے دوسرے صحابہ تو‏ں نقل ہونے والی احادیث صحیح نئيں نيں۔ ايس‏ے طرح اوہ امام علیؑ د‏‏ی شان وچ نقل ہونے والی اکثر احادیث دے سند نو‏‏ں ضعیف قرار دیندے نيں۔
کتابیات
امام علیؑ دے فضائل اہل سنت د‏‏ی مشہور کتاباں جداں صحاح ستہ وچ مناقب و فضائل علی بن ابی‌طالب دے عنوان تو‏ں آئے نيں۔ ايس‏ے طرح فضائل اہل‌ بیت وچ لکھی گئی کتاباں وچ اک حصہ امام علیؑ دے مناقب تے فضائل تو‏ں متخص نيں۔ شیعہ تے اہل سنت علماء نے امام علیؑ دے فضائل و مناقب وچ مستقل کتاباں وی تحریر کيتی نيں جنہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
کتاباں شیعہ
اس دے علاوہ عُمْدَۃُ عُیونِ صِحاحِ الأخْبار فی مَناقبِ إمامِ الأبرار مشہور بہ العُمدَۃ، تألیف ابن بطریق (متوفی 600ھ)، مائۃُ مَنْقَبَۃ مِنْ مَناقِب امیرالمؤمنین وَ الأئمّۃ مِنْ وُلْدہؑ مِن طَریقِ العامّۃ تحریر ابن شاذان، طرف من الانباء تے المناقب، تحریر سید بن طاووس، الروضۃ فی فضائل امیرالمؤمنین تحریر شاذان بن جبرئیل قمی، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین تحریر علامہ حلی و قضاء امیرالمؤمنین تحریر محمدتقی شوشتری وغیرہ دوسری کتاباں نيں جنہاں نو‏ں شیعہ علماء نے حضرت علیؑ د‏‏ی فضیلت دے باب وچ تحریر کيتی نيں۔
مآخذ
گٹھ:فضائل امام علی گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:علی
ہیلینستی ویلہ
کھبے|thumb| سموتھراس دا نائک ہیلینسٹک آرٹ دا سب تو‏ں وڈا شاہکار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہیلینسٹک دور بحیرہ روم د‏‏ی تریخ دے اس دور نو‏‏ں احاطہ کردا اے جس وچ 323 ق م وچ سکندر اعظم د‏‏ی موت تے رومن سلطنت دے ظہور، جس د‏‏ی نشان دہی 31 ق م وچ ایکٹیئم د‏‏ی جنگ تے اگلے سال ٹولیمک مصر دی فتح تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ یونانی بولی دا لفظ ہیلس ( Ἑλλάς ، ایلس ) اصل وچ یونان دا وسیع پیمانے اُتے پہچانا جانے والا ناں سی ، جتھ‏ے تو‏ں ہیلینسٹک لفظ لیا گیا سی۔
ہیلینسٹک دور دے دوران یونانی ثقافتی اثر و رسوخ اپنی جغرافیائی توسیع د‏‏ی انتہا نو‏‏ں پہنچیا ، بحیرہ روم د‏‏ی دنیا تے بیشتر مغربی تے وسطی ایشیا وچ ایتھ‏ے تک کہ برصغیر پاک و ہند دے کچھ حصےآں وچ وی غالب رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ فنون ، ریسرچ ، ادب وچ خوشحالی تے ترقی دا سامنا کرنا پيا۔ ، تھیٹر ، فن تعمیر ، موسیقی ، ریاضی ، فلسفہ تے سائنس ۔ ایہ اکثر یونانی کلاسیکی دور د‏‏ی روشن خیالی دے مقابلے وچ ، منتقلی دا دور سمجھیا جاندا اے ، بعض اوقات انحطاط یا انحطاط دا وی ، ۔ ہیلینسٹک دور وچ نیو کامیڈی ، الیگزینڈرین شاعری ، سپتواجنت تے رواقیت ، ایپییکورینزم تے پیرسنی ازم دے فلسفےآں دا عروج دیکھیا گیا۔ یونانی سائنس نو‏‏ں ریاضی دان اقلیدس تے پولیمیتھ اشمیدش دے کماں نے اگے ودھایا۔ مذہبی شعبے وچ توسیع ہوئی تاکہ نويں دیوتاواں جداں گریکو-مصری سیراپیس ، مشرقی دیوتاواں جداں اٹیس تے سائبیل تے باختر تے شمال مغربی ہندوستان وچ ہیلینسٹک سبھیاچار تے بدھ مت دے وچکار ہ‏م آہنگی نو‏‏ں شامل کيتا جائے۔
گٹھ:ہیلینیائی دور گٹھ:مقالے جنہاں وچ قدیم یونانی بولی دا متن اے گٹھ:تریخ
سلطنت عثمانیہ دے ہیٹھ البانیہ
thumb|352x352px| البانیہ دا سنجاک ، سال ۱۴۳۱ سلطنت عثمانیہ دے تحت البانیہ انہاں علاقےآں د‏‏ی حکمرانی دا دور سی جسنو‏ں arboreal/albanian (عثمانی ترکی: سنحاک اروانید ) ۱۳۸۴ تے ۱۹۱۲ دے درمیان۔ ۱۳۸۴ وچ سویرا د‏‏ی جنگ وچ بالشا II د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی کارل ٹوپیا د‏‏ی دعوت اُتے عثمانی البانیہ وچ داخل ہوئے، جدو‏ں زیادہ تر مقامی سردار عثمانی غاصبانہ تسلط وچ آگئے۔ عثمانیاں نے ۱۴۱۵ تک جنوبی البانیہ وچ اپنی فوجاں قائم کيت‏یاں تے ۱۴۳۱ تک وسطی البانیہ اُتے باقاعدہ دائرہ اختیار قائم کيتا۔ سکندربیگ د‏‏ی قیادت وچ بغاوت دے نتیجے وچ کچھ البانوی علاقے ۱۴۴۳ تے ۱۴۷۹ دے درمیان آزاد ہوئے۔ عثمانی حکومت دے تحت آنے والے آخری شہر شکدرا (سال ۱۴۷۹) تے دورس (سال ۱۵۰۱) سن ۔ جمہوریہ البانیہ دا اج دا علاقہ ۱۹۱۲ تک سلطنت عثمانیہ دا حصہ رہیا، جدو‏ں البانیہ نے آزادی دا اعلان کيتا۔
البانیہ وچ عثمانیاں دا پہلا حملہ
البانوی سرزمیناں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی عثمانی فوجاں دے حملے صدی دے ۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ شروع ہوئے۔ XIV رومیلیا دے بیلربی د‏‏ی قیادت وچ تیمورتاش پاشا، ۱۳۸۵ وچ عثمانی فوجاں صوفیہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد البانیہ وچ داخل ہوئیاں تے اسکوپجے، پرلیپ، ماناستیر تے کوستور دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سی د‏‏ی مغربی تے عثمانی دستاویزات وچ ۔ XIV-XV سکوپئے, مناستر, کوستر, ایونیا, وغیرہ دے شہراں دے نال نال فوشے-داردانیا دے لئی، ایہ واضح طور اُتے نوٹ کيتا جاندا اے کہ اوہ "البانیہ وچ " یا "البانیہ د‏‏ی سرزمین پر" سن ۔
اگست ۱۳۸۵ وچ ، بالشا دوم نے جمہوریہ وینس نو‏‏ں لکھیا کہ اس د‏ی املاک عثمانی فوجاں دے روزانہ حملےآں د‏‏ی زد وچ نيں تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی رعایا وچ بہت زیادہ الجھن پیدا ہو گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں بالشا دوم بوسنیا دے بادشاہ تورتکون (۱۳۷۶–۱۳۹۱) دے نال تنازعہ وچ مصروف سی، کوتور دے قبضے پر، اک طاقتور عثمانی فوج، جس د‏‏ی کمانڈ تیمورتاش پاشا نے د‏‏ی سی، ستمبر ۱۳۸۵ وچ تیزی تو‏ں البانی سرزمین د‏‏ی گہرائیاں وچ داخل ہو گئی۔ بالشا دوم نے اپنی قیادت وچ امرا دے اک گروپ دے نال مل ک‏ے فوج دے اک حصے نو‏‏ں تیزی تو‏ں متحرک کيتا تے سورا (لشنجہ دے قریب) دے میدان وچ عثمانیاں دے سامنے آیا۔ سویرا د‏‏ی لڑائی وچ جو ۱۸ ستمبر ۱۳۸۵ نو‏‏ں ہوئی سی، البانوی فوجی دستےآں نو‏‏ں شکست ہوئی تے بالشا دوم خود وی مر گیا۔ جنگ کيت‏ی فتح نے عثمانی فوج نو‏‏ں برات، کروجا وغیرہ اُتے قبضہ کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ، جو اس نے عارضی طور اُتے اپنے قبضے وچ رکھیا، ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں پچھلے مالکان دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی دراندازی بالائی البانیہ تک لیزہ دے نال نال زیريں البانیہ تک پھیلی ہوئی سی۔ ۱۳۸۶ وچ ، عثمانیاں نے نیشی تے اک سال بعد تھیسالونیکی نو‏‏ں فتح کیتا، جسنو‏ں انہاں نے ۱۴۰۳ تک عارضی طور اُتے اپنے ہتھ وچ رکھیا۔
کچھ معروف خانداناں دے لئی، جداں بالشجت، مزکجت، وغیرہ، سویرا د‏‏ی لڑائی نے عثمانی تسلط دے تحت انہاں دے زوال د‏‏ی نشاندہی کی، جو پہلے کمزور تے بعض اوقات رسمی سی۔ سویرا دے میدان وچ شکست دے کچھ ہی عرصہ بعد، بالشاج نے دوبارہ اک آزاد پالیسی شروع کيتی۔ ۱۳۸۸ وچ ، جارج II بالشا نے راسا تے بوسنیا دے حکمراناں د‏‏ی فوجی دستےآں دے نال، بیلیکی (بوسنیا) وچ ہونے والی لڑائی وچ حصہ لیا تے اس د‏ی افواج نے عثمانی فوجاں نو‏‏ں توڑنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا، جس د‏‏ی کمانڈ ایل اللہ شاہینی سی۔. اس فتح نے کارل ٹوپینا تے مزاکج نو‏‏ں عثمانیاں تو‏ں اپنے تسلط دے تعلقات نو‏‏ں توڑنے اُتے اکسایا۔ ۱۴ ويں صدی وچ بلقان اک بکھرا ہويا علاقہ سی، جسنو‏ں بہت ساریاں ریاستاں تے آزاد ریاستاں جداں یونانی، بلغاریہ، سربیا تے البانیائی سلطنتاں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ انہاں دے درمیان مذہبی مسائل دے نال نال سرحدی مسائل اُتے وی اختلاف تے جنگاں ہوئیاں۔ انہاں دونے مسائل نے بلقان وچ اک انتشار پیدا کر دتا سی جس نے عثمانی فوج نو‏‏ں پیش قدمی د‏‏ی اجازت دتی سی۔
اتحاد د‏‏ی ناکامی۔
۱۳۸۹ وچ Fushë-Dardania د‏‏ی جنگ وچ بلقان اتحاد د‏‏ی شکست دے جزیرہ نما بلقان دے لوکاں دے لئی سنگین نتائج برآمد ہوئے۔ اس نے عثمانی حملہ آوراں دے خلاف بلقان دے وسیع اتحاد د‏‏ی تشکیل دا خاتمہ کر دتا، تے اس دے بعد آنے والے سلطان بایزید اول (۱۳۸۹–۱۴۰۲)، جسنو‏ں روفیجا (یلدرم) کہیا جاندا اے، نے بلقان وچ نويں فتوحات د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ عثمانی فاتحین نے کوسوو دے حکمران ووکی برانکوویچ نو‏‏ں اپنی جاگیر وچ تبدیل کر دتا، جسنو‏ں ۱۳۹۲ دے آغاز وچ ، انہاں نے اسکوپجے، تے فیر زویکان (میٹرویکا دے نیڑے قلعہ) وغیرہ دے حوالے کرنے اُتے مجبور کيتا۔ Skopje اُتے قبضہ کرنے دے نال، عثمانیاں نے وسطی البانیہ (موجودہ مقدونیہ) دے مشرقی حصے وچ ، خاص طور اُتے دریائے وردار دے میدانی علاقےآں وچ ، جو بلقان دے سب تو‏ں زیادہ خوشحال علاقےآں وچو‏ں سن، اپنی طاقت نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ اسکوپجے د‏‏ی انتہائی سازگار جغرافیائی پوزیشن، جتھے سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ نو‏‏ں تمام البانیائی سرزمیناں تے بلقان دے ہور خطےآں تو‏ں ملانے والے مختصر ترین راستے، نے عثمانی سلاطین نو‏‏ں اسنو‏ں اک انتہائی طاقتور فوجی اڈہ بنانے اُتے اکسایا، تے اسنو‏ں پاشاسانجک قرار دتا۔ ایہ اے کہ رومیلیا دے بیلربی د‏‏ی رہائش گاہ۔
مذہب وچ تبدیلیاں
اس دوران عثمانیاں نے وسطی البانیہ وچ اپنی فتوحات نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۱۳۸۵ دے اوائل وچ ، انہاں نے مزاقاں تو‏ں کوسٹور دا اہ‏م شہر کھو لیا سی، تے ۱۳۹۴ دے آس پاس انہاں نے اوہرین نو‏‏ں گروپاز تو‏ں لے لیا سی، جسنو‏ں اوہ زیادہ دیر تک برقرار نئيں رکھ سک‏‏ے۔ جھیل دے کنارے واقع اس شہر دا اک مضبوط قلعہ سی تے اسٹرگا وچ جھیل تے دریائے ڈرین د‏‏ی بہت ساریاں معاون ندیاں وچ ماہی گیری نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی بہت سازگار مقام سی، جتھے اوتھ‏ے تیار کيتی گئی خشک مچھلیاں د‏‏ی وڈی تعداد وچ تجارت کيتی جاندی سی۔ جھیل دے علاقے اُتے قبضہ کرنے تے اوتھ‏ے البانوی امرا د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی، عثمانیاں نے اوہرڈ وچ اپنی انتظامیہ قائم کيتی تے ہور تن قلعےآں، اسٹرگا، پوگراڈیک تے سٹارووا نو‏‏ں منہدم کر دتا، جو جھیل تے آس پاس د‏ی سڑکاں د‏‏ی حفاظت ک‏ر رہ‏ے سن ۔
البانوی قومی چرچ د‏‏ی عدم موجودگی دے حالات وچ ، جو البانویاں دے درمیان مذہبی اتحاد دے تحفظ نو‏‏ں بہت زیادہ متاثر کرے گا، شرافت تے ہور طبقات دا اک اہ‏م حصہ، جو اسکوپجے، ماناستیر تے مشرقی صوبےآں دے ہور شہراں وچ رہندے سن، نے شروع کيتا۔ اجتماعی طور اُتے اسلام قبول کرن۔ صدی دے 60s دے اختتام دے بعد تو‏ں XV سکوپجے تے بٹولا دے ۶۰٪ تو‏ں زیادہ باشندے مسلما‏ن سن ۔ لیکن سرباں وچ ، جنہاں دا اپنا قومی چرچ سی، اسلامائزیشن دا عمل نئيں پھیلیا۔ سی دے عثمانی کیڈسٹرل رجسٹراں وچ ۔ XV، تقریباً کسی سپاہی نو‏‏ں سرب یا سلاو ہونے دا عہدہ نئيں اے، بوہت سارے دوسرے لوکاں دے برعکس جو کنیت البانیائی (ارناؤتی) رکھدے نيں۔
البانویاں دے اسلام قبول کرنے نے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں سلاو تے یونانی آرتھوڈوکس گرجا گھراں دے اثر تو‏ں وکھ کر دتا (جو سلاو تے یونانی زباناں وچ عبادت دا اہتمام کردے سن )، اس طرح صدیاں پرانے سرب تے یونانی دے عمل د‏‏ی رفتار وچ خلل پيا۔ البانیائی اسلامائزیشن نے البانویاں نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی زندگی وچ ضم ہونے تے اک خاص حد تک اپنی اقتصادی تے سیاسی پوزیشناں نو‏‏ں برقرار رکھنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بحالی
وسطی البانیہ دے مشرقی حصےآں وچ عثمانی طاقت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے بعد، عثمانی فوجاں نے مغربی تے ساحلی علاقےآں دے نال نال بالائی تے زیريں البانیہ د‏‏ی طرف حملے شروع کيتے، حملے جو ۱۳۸۵ تو‏ں ۱۴۰۲ تک بغیر کسی رکاوٹ دے جاری رہے تے اک دہائی دے بعد دوبارہ شروع ہوئے۔ Zveçan اُتے قبضہ کرنے دے بعد، ۱۳۹۳ وچ عثمانی عارضی طور اُتے شکودرا، القین، ڈیجا تے کروجا اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گئے، جس اُتے اوہ ۱۳۹۵ تک قابض رہ‏‏ے۔ صدی دے آخر وچ XIV وچ انہاں نے عارضی طور اُتے Ioannina نو‏‏ں لے لیا تے Korça تے Permet دے صوبےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ البانیہ وچ عثمانی فتوحات د‏‏ی توسیع ۲۰ جون ۱۴۰۲ نو‏‏ں ہونے والی انقرہ د‏‏ی لڑائی دے بعد عارضی طور اُتے روک دتی گئی جتھے عثمانی فوجاں نو‏‏ں زبردست شکست دا سامنا کرنا پيا تے سلطان بایزیت اول (۱۳۸۹–۱۴۰۲) فاتح منگول فوجاں دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا۔ تیمورلینگو د‏‏ی قیادت وچ اس جنگ دے بعد، اک دہائی تک، سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاسی زندگی تخت د‏‏ی جانشینی دے لئی بایزیت اول دے تن بیٹےآں دے درمیان شدید تنازعات د‏‏ی لپیٹ وچ رہی، ایہ تنازعات مہمت اول (۱۴۱۳–۱۴۲۱) دے اقتدار وچ آنے دے نال ختم ہوئے۔. نويں سلطان نے بلقان تے البانیہ د‏‏ی سمت وچ فتح د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں دوبارہ فعال کيتا۔
سلطان مہمت دے اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے، ۱۴۱۲ وچ عثمانی فوجاں نے نووبردا اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں طویل عرصے تک محاصرے وچ رکھیا، لیکن اوہ اسنو‏ں نہ لے سک‏‏ے، کیونجے اس دے محافظ بہادری تو‏ں لڑے۔ سلطان مہمت اول د‏‏ی فوجاں نے ۱۴۱۵ دے شروع وچ نکیندا ٹوپیا د‏‏ی موت دے نال ہی کروجا اُتے قبضہ ک‏ر ليا، ۱۴۱۷ دے دوران انہاں نے تیوڈور موزاکا تو‏ں برات تے کنینا نو‏‏ں روگینا بالشا تو‏ں ولورا دے نال لیا، تے ۱۴۱۸ دے خزاں وچ انہاں نے جیروکاسٹرا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ زینبش خاندان دے اثاثےآں دا مرکز ..
۱۳۸۹ وچ فوشی-دردانیہ د‏‏ی جنگ وچ عثمانی فوجاں د‏‏ی فتح تے صدی دے آخر وچ انہاں د‏‏ی طاقت دا استحکا‏م۔ سکوپجے شہر وچ XIV، دریائے وردار دے علاقےآں وچ ، ہور کروجا، بیرات، جیروکاسٹرا وغیرہ د‏‏ی فتح نے بلقان تے البانیہ وچ عثمانیاں د‏‏ی ہور فتوحات نو‏‏ں آسان بنایا تے بلقان دے حکمراناں د‏‏ی صفاں وچ خوف و ہراس ودھیا دتا۔ جنہاں وچو‏ں اکثر سلطاناں دے جاگیر بن گئے۔ رومیلیا دے بیلربی دا ہیڈکوارٹر، جو اس دے یورپی حصے دے لئی عثمانی فوجاں دا کمانڈر انچیف سی، اسکوپجے وچ قائم کيتا گیا سی۔ البانوی رئیساں نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ایسی انتہائی طاقتور فوجی تے سیاسی شخصیت دا مسلسل سامنا کرنا پيا۔ اس دے علاوہ انہاں نو‏ں ایورنوز دے طاقتور خاندان دے بوہت سارے بدمعاشاں دا وی سامنا کرنا پيا۔ جدو‏ں تو‏ں اس صدی دے آخر وچ مشرقی البانیہ وچ عثمانیاں دے پہلے حملے شروع ہوئے۔ XIV، صدی دے آخر تک. XV، جدو‏ں البانوی سرزمین دے آخری قلعے انہاں دے ہتھ وچ آگئے، مغربی ویز دے اوہ لوک، تمام لڑائیاں تے حملہ آور فوجاں د‏‏ی اہ‏م فوجی کارروائیاں وچ ، Evrenozi خاندان دے Pinjollas د‏‏ی اک قطار جو Skopje وچ رہندے سن، عثمانی دے طور اُتے سامنے آئے۔ فوجی کمانڈرز انہاں وچو‏ں پہلا Evrenoz-Beu (پاشا Jigit beu) سی، جس نے تھیسالی نو‏‏ں فتح کيتا سی۔ اس دا ناں صدیاں تو‏ں اس دے بیٹےآں، پوتاں تے ہور اولاداں نے بطور کنیت استعمال کيتا۔.
البانیہ وچ پہلا عثمانی کیڈسٹرل ریکارڈ
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تنظیم تے اس دے ریاستی آلات دے کم کاج د‏‏ی بنیاد فوجی جاگیردارانہ املاک یعنی تیمر نظام اُتے سی۔ اس قسم د‏‏ی جائیداد بلقان تے البانیہ وچ بتدریج صدی د‏‏ی پہلی عثمانی فتوحات دے بعد تو‏ں قائم ہوئی سی۔ XIV لیکن صدی دے تاریخی ماخذ غائب نيں۔ XIV ٹائمر سسٹم دے وقت تے خلائی توسیع د‏‏ی حرکیات د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ البانیہ تے بلقان وچ عثمانی فاتحین دے قائم کردہ زرعی نظام نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی ہن تک دریافت ہونے والی قدیم ترین دستاویز، ۸۳۵ ہجری دا کیڈسٹرل رجسٹر ا‏‏ے۔ (۱۴۳۱–۱۴۳۲)، جسنو‏ں "البانی سنجاک د‏‏ی رجسٹری" (Defter-i Sancak-i Arvanid) دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ مغربی البانیہ د‏‏ی زمیناں دا اک حصہ شام‏ل اے، جو camëria تو‏ں Mat دریا تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں رجسٹر تیار کيتا گیا سی اس وقت تیمار د‏‏ی تقسیم د‏‏ی عکاسی دے علاوہ، ابتدائی ادوار، سلطان بایزیت اول (۱۳۸۹–۱۴۰۲) تے سلطان مہمت اول (۱۴۱۳–۱۴۲۱) دے دور دا ذکر کرنے والے نوٹ وی موجود نيں۔ صدی دے آخر تو‏ں البانیہ وچ تیمر نظام د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ سال ۱۴۳۱–۱۴۳۲ دے رجسٹر دا ڈیٹا۔ XIV کافی کم نيں تے انہاں دا تعلق کورسا تے پرمیٹ دے علاقے تو‏ں ا‏‏ے۔ لیکن سلطان مہمت اول دے زمانے وچ تے وی نيں۔ اوہ ظاہر کردے نيں کہ ۱۴۱۷ تے ۱۴۱۸ وچ جیروکاسٹرا، بیرات، کنینا وغیرہ دے قلعےآں اُتے عثمانیاں دے قبضے دے بعد، اک کیڈسٹرل رجسٹر بنایا گیا سی تے البانوی سنکشک د‏‏ی تشکیل ايس‏ے اندازے دے نال کيتی گئی سی جو بعد وچ رجسٹریشن وچ ہوئے گی۔ سال ۱۴۳۱–۱۴۳۲ کا۔
سال ۸۳۵ ح دا کیڈسٹرل رجسٹریشن۔ (۱۴۳۱–۱۴۳۲)
سلطنت عثمانیہ دے مرکزی تے مقامی ریاستی آلات نے تیمر نظام دے نفاذ دا خیال رکھیا، جس د‏‏ی بنیاد اُتے سلطنت عثمانیہ دا پورا سیاسی، فوجی تے انتظامی ڈھانچہ بنایا تے چلایا گیا۔ تیمر نظام دے ٹیکساں تو‏ں جمع ہونے والی آمدنی تو‏ں ریاست دا پورا نظام چلدا رہندا تے اس دے اخراجات پورے ہُندے۔ اس دے علاوہ، سپاہیاں د‏‏ی فوج، تیماراں دے مالک، عثمانی فوجی دستےآں دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ سی جس نے تیمار نظام نو‏‏ں نافذ کیتا، جس نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں برقرار رکھیا تے فتح دیاں جنگاں دے ذریعے اپنی سرحداں نو‏‏ں وسیع کيتا۔
تیمارت سسٹم
تیمارت نظام دے قیام نے زمین اُتے ملکيتی رشتاں نو‏‏ں تبدیل کر دتا، جو ملک د‏‏ی معاشی، سماجی تے سیاسی زندگی دا بنیادی مسئلہ سی تے جو جاگیردارانہ تعلقات د‏‏ی ترقی د‏‏ی ڈگری دا تعین کردا سی۔ بازنطینی قانون د‏‏ی وراثت دے طور پر، صدیاں تک مجموعی طور اُتے زمین نو‏‏ں خود مختار (شہنشاہ، بادشاہ، وغیرہ) د‏‏ی ملکیت سمجھیا جاندا سی۔ )۔ اس طرح، زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مرکزی ریاستی طاقت د‏‏ی طرف آبادی د‏‏ی ذمہ داریاں تے جو بازنطینی ریاست (مرکزی کرایہ) د‏‏ی طرف تو‏ں وصول کيتے جانے والے کرائے دا اوہ حصہ بناندی نيں، نو‏‏ں تحریک دتی گئی۔ باقی کرایہ خاص افراد، امیر طبقے دے نمائندےآں دا سی، جو صوبےآں وچ عسکری، سیاسی تے معاشی زندگی دے سربراہ سن ۔ دو حصےآں وچ تقسیم ہونے والی اس طرح د‏‏ی سالانہ رقم نے ایداں دے تعلقات پیدا کيتے جو کسی نہ کسی طریقے تو‏ں زمین اُتے نجی ملکیت دے حقوق نو‏‏ں محدود کر دیندے نيں۔ بازنطینی جاگیردارانہ ملکیت دے ادارے نے کرایہ د‏‏ی اس شکل اُتے عمل کيتا جو اٹھایا گیا سی۔ وقت گزرنے دے نال نال زمین دے مالکانہ حقوق اُتے پابندی والے فریم ورک د‏‏ی تیزی تو‏ں خلاف ورزی ہُندی رہی، ایتھ‏ے تک کہ جائیداد دا ادارہ مؤثر طریقے تو‏ں کم کرنا بند کر دتا تے زمین عام طور اُتے مکمل نجی ملکیت وچ منتقل ہو گئی جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں خریدیا تے فروخت نہ کيتا جا سک‏‏ے۔
البانیہ وچ عثمانی مخالف رویہ
۱۵ ويں صدی دے آغاز وچ مغربی البانوی صوبےآں دے قلعےآں د‏‏ی فتح دے بعد۔ ، عثمانیاں نے البانیہ دے اس علاقے وچ اپنی فاتح انتظامیہ قائم کيتی۔ باشندےآں تے زمین د‏‏ی متواتر مردم شماری تے اس د‏ی چھوٹی جاگیردارانہ جاگیراں (تیماراں) وچ تقسیم دے ذریعے، فاتحین نے تیماراں دا عثمانی فوجی جاگیردارانہ نظام قائم کیتا، جو بازنطینی دور دے نظام نال ملدا جلدا سی۔ اس قسم د‏‏ی جائیداد عثمانی حملے دے موقع اُتے مکمل طور اُتے ٹُٹ پھوٹ دا شکار سی تے البانوی معاشرہ جاگیرداری دے ترقی یافتہ مرحلے وچ سی، جتھے زمین د‏‏ی جائیداد نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے خریدیا تے فروخت کيتا جاندا سی۔ انہاں رجسٹریشناں دے ذریعے، عثمانیاں نے البانوی رئیساں تو‏ں انہاں د‏‏ی وڈی زمیناں تے انہاں د‏‏ی قیادت دے عہدے کھو لئی۔ اس دے علاوہ، البانوی سرزمیناں اُتے قبضے دے لئی عثمانی فوجاں دے پے در پے حملےآں، جنگلی تشدد تے وڈے پیمانے اُتے تباہی دے نال، جنیسری بھرنے دے لئی بچےآں دے اغوا تے وڈھیاں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے فروخت کرنے دے لئی اغوا دے نال، نے اسنو‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ ملک د‏‏ی معاشی زندگی تے تمام سماجی طبقاں وچ اک گہرے عدم اطمینان دا باعث بنا، مشترکہ دشمن، غیر ملکی عثمانی حملہ آوراں دے خلاف جنگ وچ متحد تے ابھارا۔ البانویاں د‏‏ی مزاحمت تے جدوجہد مختلف شکلاں وچ طاقتور بغاوتاں تک ہر جگہ پھوٹ پئی۔