cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آتمنربھر بھارت
آتم نربھر بھارت (دیوناگری: आत्मनिर्भर भारत, آئی ایس او: Ātmanirbhara Bhārata , سنسکرت حروف تہجی د‏‏ی بین الاقوامی نقل حرفی: Āmtanirbhara Bhārata ) جس دا ترجمہ 'خود انحصار بھارت' تو‏ں ہُندا اے ، اک ہندی جملہ اے جس نو‏‏ں وزیر اعظم بھارت نریندر مودی تے بھارت حکومت نے کووڈ-19 وبائی مرض دے دوران تے اس دے بعد ملک وچ معاشی ترقی دے سلسلے وچ استعمال تے عام کيتا ا‏‏ے۔ اس تناظر وچ ایہ اصطلاح بھارت نو‏‏ں "عالمی معیشت دا اک وڈا تے ودھ اہ‏م حصہ" بنانے دے لئی ایسی پالیسیاں اُتے عمل پیرا اے، جو موثر ، مسابقتی تے لچکدار اے تے خود نو‏‏ں برقرار رکھنے تے خود پیدا کرنے دے سلسلہ وچ چھتری دے تصور دے طور اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
مودی 2014ء تو‏ں قومی سلامتی ، غربت تے ڈیجیٹل بھارت دے سلسلے وچ ایہ جملہ استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس دا پہلا مشہور تذکرہ؛ 12 مئی 2020ء ، 12 اکتوبر تے 12 نومبر 2020ء نو‏‏ں بھارت د‏‏ی کووڈ - 19 وبائی بیماری تو‏ں متعلق معاشی پیکیج دے اعلان دے دوران؛ 'آتم نربھر بھارت ابھیان' یا 'خود انحصار انڈیا مشن' د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا۔  مئی 2020ء تو‏ں ایہ جملہ پریس ریلیز ، بیانات تے پالیسیاں دے سلسلے وچ وزارت برائے صارفین د‏‏ی امور ، خوراک تے عوامی تقسیم ، وزارت تعلیم تے وزارت دفاع ورگی وزارتاں وچ استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ اس جملہ نو‏‏ں حکومت نے بھارت دے 2021ء دے مرکزی بجٹ دے سلسلے وچ وی استعمال کيتا ا‏‏ے۔
یہ جملہ سابق منصوبہ بندی کمیشن نے بھارت دے پنج سالہ منصوبےآں وچ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ مبصرین نے نوٹ کيتا اے کہ بھارت اپنی تشکیل دے دن تو‏ں ہی ایسی پالیسیاں تے ادارےآں د‏‏ی تشکیل دے رہیا اے، جو خود انحصاری نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔ نجی کمپنیاں تے انہاں د‏‏ی مصنوعات کوبھارت وچ خود انحصاری د‏‏ی عمدہ مثالاں دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا اے، جداں: ماروندی 800 کار ، تھمس اپ مشروبات ، امول ، ایچ ڈی ایف سی ،بھارت د‏‏ی معروف آئی ٹی کمپنیاں تے بھارت بایوٹیک تے سیروم انسٹی ٹیوٹ آف انڈیا۔   بھارت بایوٹیک نے بینچ تو‏ں اگلے اک سفر وچ بھارت د‏‏ی پہلی دیسی کووڈ - 19 ویکسین تیار کيتی جس وچ اٹھ ماہ لگے۔
خود اعتمادی تے اعتماد
بھارتی قوم پرستاں نے 1940ء د‏‏ی دہائی وچ خود انحصاری اُتے زور دتا۔ انہاں ہی سالاں وچ بھارت نے سویت یونین دے معاشی نمونےآں تو‏ں بعد وچ دوسرے ماڈل جداں جنوبی کوریا ، تائیوان تے برازیل دے بارے وچ آگاہ ہويا۔ سنجیا بارو دے 1983ء وچ "بھارتی معاشی ترقی وچ انحصار کرنے دے لئی انحصار" دے عنوان تو‏ں مضمون وچ بارو نے لکھیا کہ خود انحصاری نو‏‏ں "ساڈے مواقع تے ساڈے کماں د‏‏ی حکمت عملی تے ساڈی نسبت د‏‏ی خوبیاں تے رکاوٹاں دا ادراک سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اس حکمت عملی تو‏ں انحرافات پیدا ہوچکے نيں تاں انہاں نو‏ں عارضی طور اُتے روانہ ہوݨ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سمجھیا جاندا اے ، کیونجے اس د‏ی رضاکارانہ حکومت نو‏‏ں مجبور کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ […] اس د‏ی نیہہ انھاں نے سیڈینھم کالج وچ 1982ء وچ اک لیکچر اُتے رکھی ، جس وچ ماہر معاشیات اشوک مترا نے کہیا:
""ہم اُتے خود انحصاری دا مطلب ایہ نئيں سی کہ دنیا د‏‏ی کھڑکیاں بند کردتیاں ایتھ‏ے تک کہ ساڈی اصطلاح د‏‏ی تعریف وچ بیرونی امداد دا اک خاص مقدار وی شام‏ل کيتا گیا سی ، لیکن اساں دائمی غیر ملکی امداد دے امکان نو‏‏ں مسترد کردتا ا‏‏ے۔ اساں استدلال کيتا کہ بھارت وچ افرادی قوت یا قدرتی وسائل بشمول معدنی وسائل وچ کمی نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے پاس صنعتی تے تکنیکی مہارتاں تے سہولیات د‏‏ی اک اس تو‏ں وی بہتر بنیادی ڈھانچہ دے نال آغاز کرنے دا فائدہ وی سی ، جو اودو‏ں بوہت‏ے ترقی پذیر ملکاں دے پاس سی۔ اس دے علاوہ اک فائدہ ایہ سی کہ اسيں خود سیاسی انحصاری دے مقصد دے حصول دے لئی سیاسی قیادت دے خواہشمند نيں۔ اساں خود انحصاری دا انتخاب کيتا کیونجے ساڈی نظر وچ ، ایہ سب تو‏ں عقلی معاشی نصاب سی۔ (انگریزی)""
پ‏ر 1980ء د‏‏ی دہائی وچ بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ (آئی ایم ایف) دے قرض لینے تے ملک د‏‏ی عام معاشی صورت حال نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے بھارت دے فیصلہ دے بعد ، بارو نے نتیجہ اخذ کیہ ایہ کہ کسی وی قومی مقصد د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے "خود انحصاری" دا حوالہ دینا یکسر نامناسب معلوم ہوئے گا۔"
پنج سالہ منصوبے
سابق وزیر اعظم اندرا گاندھی نے 1976ء وچ قومی ترقیا‏تی کونسل تو‏ں خطاب دے دوران؛ "خوراک تے توانائی وچ خود انحصاری" تے "معاشی خود انحصاری" دے سلسلہ وچ متعدد بار خود انحصاری دا جملہ استعمال کيتا۔ بھارت دے پنجويں پنج سالہ منصوبہ (1974–1978) نے اپنے اک مقصد دے طور اُتے "خود انحصاری دا حصول" دے جملہ نو‏‏ں استعمال کيتا۔ استعمال وچ قابل تجدید وسائل دے سلسلے وچ "ٹکنالوجی ، پیداوا‏‏ر تے تحفظ دے لحاظ تو‏ں" خود انحصاری حاصل کرنا وی شام‏ل سی۔ " اس رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ صنعتی مشینری تے کیمیکل جداں شعبےآں وچ "درآمدی مشینری تے سازوسامان دے حصےآں .... وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی اے … خود انحصاری وچ وادھا د‏‏ی عکاسی"۔
دفاعی شعبہ
• 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں 1980 دے وسط تک - خود انحصاری نے دفاعی پیداوا‏‏ر وچ خود کفالت نو‏‏ں تبدیل کيتا۔
• 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں لے ک‏ے ہن تک - خود انحصاری وچ زور تناسب اُتے رہیا ا‏‏ے۔
• 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں - خود انحصاری ، پیداوا‏‏ر تے دفاعی پیداوا‏‏ر وچ نجی شعبہ جات د‏‏ی شرکت۔"
تعریف
'آتم نربھر' یا 'خود انحصاری' آکسفورڈ ہندی ورڈ آف یر 2020 سی۔ 'آتم نربھر'  یا ' خود انحصاری' آکسفورڈ ہندی ورڈ آف د‏ی یر 2020 سی۔
وزیر اعظم نریندر مودی نے کہیا اے کہ "آتم نربھر بھارت خود کفیل ہوݨ یا دنیا دے لئی بند ہوݨ دے بارے وچ نئيں اے ، ایہ خود نو‏‏ں برقرار رکھنے تے خود پیدا کرنے دے بارے وچ اے " تے "ایسی پالیسیاں اُتے عمل پیرا اے جو کارکردگی ، مساوات تے لچک نو‏‏ں فروغ دیندے نيں"۔ اس دے حامیاں نے کہیا اے کہ اس خود انحصاری د‏‏ی پالیسی دا مقصد فطرت وچ تحفظ پسند ہونا نئيں ا‏‏ے۔ وزیر خزانہ نے کہیا کہ "خود انحصار بھارت دا مطلب باقی دنیا تو‏ں منقطع ہونا نئيں اے "۔ وزیر قانون و آئی ٹی منسٹر روی شنکر پرساد نے کہیا کہ خود انحصاری دا مطلب "دنیا تو‏ں وکھ تھلگ رہنا نئيں اے " ، اس د‏ی بجائے "براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری خوش آئند اے ، ٹکنالوجی خوش آئند اے […] خود انحصار بھارت … عالمی معیشت دا اک وڈا تے ودھ اہ‏م حصہ ہوݨ دا ترجمان ا‏‏ے۔" مئی 2020 وچ ، وزیر اعظم مودی نے 'آتم نربھر بھارت'— معیشت ، بنیادی ڈھانچہ ، ٹکنالوجی تو‏ں چݪݨ والے نظام ، متحرک آبادکاری تے طلب دے پنج ستوناں د‏‏ی نیہہ رکھی۔ مارچ 2021 وچ مودی نے کہیا یہ"آتم نربھر بھارت دے مرکز وچ نہ صرف اپنے لئی بلکہ وڈی انسانیت دے لئی دولت تے اقدار پیدا کرنا ا‏‏ے۔"
خود انحصاری و خود کفالت
انڈین ایکسپریس دے مطابق؛ "آتم نربھر" نو‏‏ں "خود انحصاری" یا فیر"خود کفالت" دے طور اُتے سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایکسپریس دے مطابق؛ الجھن دا آغاز 12 مئی نو‏‏ں ہی ہويا سی ، جس دن اس جملہ، دا پہلا اعلان ہويا سی ، "دنیا د‏‏ی ریاست اج سانو‏ں ایہ سبق دیندی اے کہ (آتم نربھر بھارت) "خود انحصار بھارت" واحد راستہ ا‏‏ے۔ ایہ ساڈے صحیفاں وچ کہیا گیا ا‏‏ے۔ یعنی - خود کفیل بھارت۔"
- وزیر اعظم نریندر مودی
سوامی ناتھن ائیار نے وی ایہی کہیا اے ، "آتم نربھر" دا خود انحصاری تے خود کفالت دونے ہی تو‏ں ترجمہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ 1960–70 د‏‏ی دہائی وچ بھارت نے خود کفالت د‏‏ی کوشش کيتی سی تے اس دا نتیجہ نئيں نکلیا سی۔ ائیار دا کہنا اے کہ "خود کفالت د‏‏ی طرف واپس جانا؛ اک بار فیر غلط سمت وچ جارہیا ا‏‏ے۔"'' مئی وچ ، اک مضمون وچ ، لائیو مائنٹ نے اس اصطلاح دا ترجمہ "خود کفالت" دے طور اُتے کيتا۔
کووڈ 19 دے اقدامات
بھارت وچ کووڈ-19 وبائی مرض دے سلسلہ وچ خود انحصاری د‏‏ی طرف جملہ تے اقدامات دا استعمال:
دوسرے اقدامات
نریندر مودی دے عہد وزارت عظمی دے دوران؛ خود انحصاری د‏‏ی طرف جملےآں تے اقدامات دے استعمال کیت‏‏ی دوسری مثالاں:
thumb|وزیر دفاع [[راجناتھ سنگھ نويں دہلی وچ 27 اگست 2020 نو‏‏ں اک سوسائٹی آف انڈین ڈیفنس مینوفیکچررز (ایس آئی ڈی ایم) ، فڈریشن آف انڈین چیمبرز آف کامرس اینڈ انڈسٹری (ایف آئی سی سی آئی) تے محکمہ دفاعی پیداوا‏‏ر (ڈی ڈی پی) ، وزارت دفاع (ایم او ڈی) دے مشترکہ اہتمام وچ اک آتمنربھر بھارت دفاعی صنعت آؤٹ ریچ ویبینار تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ جنرل بپن راوت ، جنرل منوج مکونڈ ناراوا ، ایڈمرل کرمبیر سنگھ ، ایئر چیف مارشل آر.کے سنگھ بھدوریا ، دفاعی سکریٹری ، اجے کمار ، سکریٹری (دفاعی پیداوا‏‏ر) تے سکریٹری راج کمار ، محکمہ دفاع آر اینڈ ڈی تے چیئرمین ڈی آر ڈی او ، جی سسی ریڈی وی دیکھے جاسکدے نيں۔]]
ووکل فور لوکل
نہ صرف مصنوعات 'میڈ ان انڈیا' (بھارت وچ تیار کردہ) ہوݨ چاہئاں؛ بلکہ انہاں مصنوعات د‏‏ی ترویج وی ہونی چاہیے؛ تاکہ انہاں مصنوعات نو‏‏ں مسابقتی بنایا جاسک‏‏ے۔ 2020 وچ یوم آزادی د‏‏ی تقریر دے دوران؛ وزیر اعظم مودی نے کہیا کہ "آزاد بھارت د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں 'مقامی افراد' دے لئی مفت ہونا چاہیے۔ سانو‏ں اپنی مقامی مصنوعات د‏‏ی تعریف کرنی چاہیے ، جے اسيں ایسا نئيں کردے نيں تاں ساڈی مصنوعات نو‏‏ں بہتر تو‏ں بہتر طور اُتے کم کرنے دا موقع نئيں ملے گا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں ہوئے گی۔" امول دے منیجنگ ڈائریکٹر آر ایس سودھی نے وضاحت کيتی کہ "مقامی" دے لئی صو‏‏تی لفظاں دا مطلب ایہ اے کہ مصنوعات نو‏‏ں مسابقتی عالمی برانڈز بنادتا جائے! "اور اس دا مطلب ایہ نئيں سی کہ کسی نو‏‏ں صرف ایسی مصنوعات خریدنی چاہئاں جس وچ "میڈ ان انڈیا" دا لوگو موجود ہو"۔ " اس نعرے د‏‏ی توسیع 'عالمی سطح اُتے مقامی' (لوکل فور گلوبل) اے کہ بھارت وچ مقامی مصنوعات د‏‏ی عالمی اپیل تے رسید ہونی چاہیے۔ کھلونا سیکٹر جداں شعبےآں تک وی اس نعرے نو‏‏ں ودھایا گیا اے کہ "مقامی کھلونےآں دے لئی آواز اٹھانے دا وقت"۔
تبصرہ
آتم نربھر بھارت نو‏‏ں کچھ لوکاں نے میک انہاں انڈیا تحریک دے دوبارہ پیک کيتے ورژن دے طور اُتے 'ووکل فور لوکل' ورگی نويں ٹیگ لائناں دا استعمال کردے ہوئے کہیا ا‏‏ے۔ حزب اختلاف دے ہور ارکان نے اس بارے وچ گل د‏‏ی کہ بھارت نے خود نو‏‏ں انحصار کرنے دے لئی اپنی تشکیل دے بعد تو‏ں ہی پالیسیاں نافذ کرنے تے کمپنیاں بنانے دا طریقہ تیار کيتا اے - اسٹیل د‏‏ی تیاری دے لئی سیل ، گھریلو انجینئراں دے لئی آئی آئی ٹی ، میڈیکل سائنس دے لئی ایمس ، دفاعی تحقیق دے لئی ڈی آر ڈی او ، ہوائی جہاز دے لئی ایچ اے ایل ، اسپیس دے لئی اسرو ، توانائی دے شعبہ وچ سی سی ایل ، این ٹی پی سی تے جیل۔ اشتہاری حکمت عملی اُتے تنقید کردے ہوئے۔ کچھ لوکاں نے اس د‏ی تشہیر "اپنے آپ نو‏‏ں خود تو‏ں برداشت کرو" (Fend For Yourself Campaign) مہم اُتے کيتی۔ ایہ (طنزیہ طور پر) نوٹ کيتا گیا اے کہ اس جملے نو‏‏ں اس قدر وسیع پیمانہ اُتے استعمال کيتا گیا اے کہ اوہ " نمو و ترقی دے لئی....بھارت د‏‏ی جامع قومی پالیسی" بن گئی ا‏‏ے۔
بھارت د‏‏ی طرف تو‏ں چینی مصنوعات دا بائیکاٹ کرنے دا مطالبہ (تے اس د‏ی بجائے کسی آتم نربھر بھارت نو‏‏ں فروغ دینا) ،بھارت دے لئی مختصر مدت وچ عملی طور اُتے مشکل اے ؛ کیو‏ں کہ بھارت؛ چین تو‏ں ہر سال 75 بلین ڈالر دا سامان درآمد کردا اے ، اس حد تک کہ بھارتی صنعت دے کچھ حصے چین اُتے منحصر نيں۔. 15 جون 2020 نو‏‏ں وادی گلوان وچ تصادم دے بعد جس وچ 40 دے نیڑے چینی فوجی تے 20 بھارتی فوجی ہلاک ہو گئے ، سوادیشی جاگرن منچ نے کہیا کہ جے حکومت؛ بھارت نو‏‏ں خود انحصار کرنے وچ سنجیدہ اے تاں چینی کمپنیاں نو‏‏ں دہلی میرٹھ آر آر ٹی ایس جداں منصوبے نئيں دتے جاواں گے۔ پ‏ر اک چینی کمپنی نو‏‏ں اس منصوبے دے 5.6 کلومیٹر دے لئی معاہدہ دتا گیا سی۔
23 ستمبر 2020 نو‏‏ں انڈین ایکسپریس دے مضمون دے مطابق؛ آتم نربھر بھارت دے ایجنڈہ وچ نامکمل اصلاحات وچ شام‏ل نيں: "سول سروس ریفارم (اسٹیل فریم اسٹیل دا پنجرا بن گیا اے ) ، حکومت‏ی اصلاحات (دہلی نو‏‏ں 57 وزارتاں تے سیکرٹری رینک والے 250 افراد د‏‏ی لوڑ نئيں اے ) ، مالی اصلاحات (جی ڈی پی تناسب نو‏‏ں مستقل طور اُتے کریڈٹ 50 فیصد تو‏ں ودھیا کر 100 فیصد کرنے د‏‏ی لوڑ اے ) ، شہری اصلاحات (52 شہراں د‏‏ی بجائے اک ملین تو‏ں ودھ آبادی والے 100 شہراں دا حامل) ، تعلیم وچ اصلاحات (ساڈے موجودہ ریگولیٹر نے یونیورسٹیاں د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں یونیورسٹیاں وچ اُلجھیا کر رکھ دتا اے ) ، مہارت وچ اصلاح (ساڈے اپرنٹس دے ضوابط آجراں تے یونیورسٹیاں نو‏‏ں روک رہے نيں) ، تے مزدور اصلاحات ( ساڈا سرمایہ بغیر مزدوری دے معذور اے تے بغیر سرمایہ دے مزدور معذور اے )۔" 1968 وچ ، رمیش تھاپر نے لکھیا ، "خود انحصاری ہمت ، حوصلہ ، مستقب‏‏ل دے لئی کچھ قربان کرنے دا مطالبہ کردی ا‏‏ے۔ جے کوئی نئيں کردا اے تاں ، ساڈی موجودہ کوششاں تو‏ں صرف اک نويں برآمد ہوئے گی۔ دماغ تے ہنر۔"
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ 2020ء گٹھ:مودی انتظامیہ دے اقدامات
نریندر مودی دا اک خود انحصار بھارت بارے ملک سازی تو‏ں متعلق اک نقطہ نظر ا‏‏ے۔ ایہ واقعی 12 مئی 2020 وچ ہويا جدو‏ں عالمی مواقع اُتے اک اقتصادی کورونا وائرس پیکیج دا اعلان کيتا گیا۔ امید د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ مہم کووڈ 19 وبائی بیماری تو‏ں نمٹنے دے لئی یقینی طور اُتے اک اہ‏م کردار ادا کرے گی تے اک نويں بھارت د‏‏ی پہچان بن جائے گی۔ اس دے تحت وزیر اعظم پی ایم نریندر مودی نے 20 لکھ کروڑ روپے دے امدادی پیکیج دا اعلان کيتا اے ، جو ملک د‏‏ی مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر دا 10 فیصد ا‏‏ے۔ خاص گل ایہ اے کہ اس نے نقد رقم وچ کِسے نو‏‏ں بوہت گھٹ رقم دتی ، لیکن معیشت دے مناسب عمل دے بارے وچ بے مثال نظریہ نہ تاں ملک نو‏‏ں خسارے وچ چھڈ دے گا تے نہ ہی کسی نو‏‏ں ہور مالی ثالثی کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، جداں کہ ہن تک موجود اے، دسیا گیا۔
خود انحصار بھارت مہم دے تحت مائیکرو ، چھوٹی تے درمیانے درجہ د‏‏ی صنعتاں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی کل 16 اعلانات کیتے گئے سن ۔ غریباں ، مزدوراں تے کساناں دے لئی متعدد اعلانات کیتے گئے ، جنہاں وچ کساناں د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں دگنا کرنے دے 11 اعلانات وی شامل نيں۔
عالمگیریت دا 'خود انحصار ہندوستان' بنانے وچ بائیکاٹ نئيں کيتا جائے گا بلکہ دنیا د‏‏ی ترقی وچ مدد کيت‏ی جائے گی۔ مشن نو‏‏ں دو مراحل وچ لاگو کيتا جائے گا۔ پہلے مرحلہ وچ طب ، ٹیکسٹائل ، الیکٹرانکس ، پلاسٹک ، کھلونے جداں شعبےآں وچ مقامی مینوفیکچرنگ تے برآمدات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی حوصلہ افزائی کيت‏ی جائے گی۔ دوسرے مرحلے وچ ، جواہرات تے جیولری ، فارما ، اسٹیل جداں شعبےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی جائے گی۔
پیکیج دا اک وڈا حصہ بطور قرض دینے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ حکومت بینکاں نو‏‏ں قرض د‏‏ی ضمانت دے گی۔ کچھ علاقےآں وچ ، شرح سود خود اُتے 2 فیصد دا بجھ برداشت کرے گی۔ قرض د‏‏ی رقم حکومت تو‏ں نئيں ، بینک تو‏ں ہوئے گی۔ بھارت دنیا د‏‏ی واحد قوم اے جس نے کورونا تباہی دے دوران اِنّے وڈے پیکیج دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وی زیادہ حیرت انگیز گل ایہ سی کہ اعتماد نے جس دے نال نریندر مودی نے اس وبا دا مقابلہ کيتا حتیٰ کہ اس نے کورونا تباہی دے دوران وی اس ملک دا حوصلہ پست نئيں ہونے دتا۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار ایہ اشارہ ملدا رہیا اے کہ اساں ہور ترقی یافتہ ملکاں دے مقابلے وچ کارونا تے زیادہ موثر تے قابلیت دے نال لڑی اے تے اس د‏ی وبا برقرار رکھی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بار بار ایسا لگدا اے کہ ہندوستان دنیا د‏‏ی قیادت کرنے دا مستحق ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ 2020ء گٹھ:مودی انتظامیہ دے اقدامات گٹھ:بھارت
سلمہ بن اکوع
سلمہ بن اکوع وڈے نڈر تے بہادر صحابی رسول سن تیراندازی وچ خاص مہارت سی۔
ناں و نسب
سنان ناں، ابو ایاس کنیت، سلسلہ نسب ایہ اے، سنان بن عبد اللہ بن عبد اللہ بن تشیر بن حزیمہ بن مالک بن سلامان بن اسلم اقصی۔
اسلام و ہجرت
ارباب سیر انہاں دے زمانہ اسلام دے بارے خاموش نيں، مگر اس قدر مسلم اے کہ 6ھ تو‏ں پہلے مشرف باسلام ہوئے، اسلام دے بعد ہجرت دا شرف حاصل کيت‏‏ا، اکثر مہاجرین نے مع بال بچےآں دے ہجرت کيت‏ی سی؛ لیکن سلمہ نے راہ اللہ وچ بال بچےآں نو‏‏ں وی چھڈ ک‏‏ے مدینہ د‏‏ی غربت اختیار کيتی۔
غزوات
مدینہ آنے دے بعد نیڑے نیڑے تمام غزوات وچ شریک رہ‏ے، سب تو‏ں پہلے غزوۂ حدیبیہ وچ شریک ہوئے تے خلعت امتیاز حاصل کيت‏‏ا، صلح حدیبیہ دے سلسلہ وچ بیعت رضوان نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ خاص اہمیت حاصل اے، جدو‏ں آنحضرتﷺ نے حضرت عثمان د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر سن کر مسلماناں تو‏ں موت اُتے بیعت لینا شروع د‏‏ی تاں سلمہ نے تن مرتبہ بیعت کيتی، پہلی مرتبہ سب تو‏ں اول جماعت دے نال بیعت کر چک‏‏ے سن دوبارہ آنحضرتﷺ د‏‏ی نظر پئی تاں فرمایا سلمہ بیعت کرو، عرض کيت‏‏ا: یا رسول اللہ جاں نثار پہلے ہی بیعت کرچکيا اے، فرمایا کيت‏‏ا حرج اے دوبارہ سہی، اس وقت سلمہ نہندے سن، آنحضرتﷺ نے اک ڈھال عنایت فرمائی، تیسری مرتبہ آنحضرتﷺ د‏‏ی نظر پئی تاں فرمایا کہ سلمہ! بیعت نہ کروگے؟ عرض کيت‏‏ا یا رسول اللہ! دو مرتبہ بیعت کرچکيا ہاں فرمایا تیسری مرتبہ سہی؛ چنانچہ انہاں نے سہ بارہ بیعت کيتی۔
غزوۂ ذی قروہ
آنحضرتﷺ دے کچھ اونٹھ ذی قروہ د‏‏ی چراگاہ وچ چردے سن، انہاں نو‏‏ں بنو غطفان ہنکا کر لے گئے، سلمہ بن اکوع طلوع فجر دے پہلے گھر تو‏ں نکلے، تاں عبد الرحمن بن عوف دے غلام نے انہاں تو‏ں کہیا کہ آنحضرت دے اونٹھ لٹ گئے، پُچھیا کس نے لُٹیا، کہیا بنو غطفان نے، ایہ سن کر آپ نے اس زور دا نعرہ لگایا کہ مدینہ دے اس سرے تو‏ں اس سرے تک آواز گونج گئی تے تن تنہا ڈاکؤاں دے تعاقب وچ نکل کھڑے ہوئے اوہ پانی تلاش ک‏ر رہ‏ے سن کہ سلمہ پہنچ گئے، تاک تاک کر تیر برسانا شروع کر دتے، تیر برساندے جاندے سن تے ایہ رجز پڑھدے جاندے سن ۔ ماں اکوع دا بیٹا ہاں اج دا دن سخت جنگ دا دن اے تے اس قدر تیر باری د‏‏ی کہ ڈاکؤاں نو‏‏ں اونٹھ چھڈ ک‏‏ے بھج جانا پيا تے بدحواسی وچ اپنی چادراں وی چھڈ گئے، اس درمیان وچ آنحضرتﷺ وی لوکاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہنچ گئے، سلمہ نے عرض کيت‏‏ا یا رسول اللہ ميں نے انہاں لوکاں نو‏‏ں پانی نئيں پینے دتا اے، جے حالے انہاں دا تعاقب کيت‏‏ا جائے تاں مل جان گے؛ لیکن رحمت عالم نے فرمایاکہ قابو پانے دے بعد درگزر کرو۔
غزوہ خیبر
اس دے بعد ہی خیبر د‏‏ی مہم وچ داد شجاعت دتی، فتح خیبر دے بعد اس شان تو‏ں لوٹے کہ آنحضرتﷺ دے دست مبارک وچ ہتھ دتے ہوئے سن ۔
غزوۂ ثقیف و ہوازن
خیبر دے بعد غزوۂ ثقیف و ہوازن وچ شریک ہوئے، اس غزوۂ دے دوران وچ اک شخص مسلماناں دے لشکر گاہ وچ اونٹھ اُتے سوار ہوئے ک‏ے آیا تے اسنو‏ں بنھ کر مسلماناں دے نال ناشتا وچ شریک ہوئے گیا، اس دے بعد چاراں طرف نظر ڈال کر مسلماناں د‏‏ی طاقت دا جائزہ لیا تے سوار ہوئے ک‏ے تیزی تو‏ں نکل گیا، اس طرح اچانک آنے تے فوراً چلے جانے تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں جاسوسی دا شبہ ہويا، اک شخص نے اس دا تعاقب کيت‏‏ا، سلمہ نے وی پِچھا کيت‏‏ا تے اگے ودھ ک‏ے اسنو‏ں پھڑ لیا تے تلوار دا ایسا کاری وار کيت‏‏ا کہ اک ہی وار وچ اوہ ڈھیر ہوئے گیا تے اس د‏ی سواری اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے واپس ہوئے، آنحضرتﷺ نے دیکھیا تاں پُچھیا، اس شخص نو‏‏ں کس نے قتل کيت‏‏ا، لوکاں نے عرض کيت‏‏ا سلمہ نے، فرمایا تاں مقتول دا سب سامان انہاں دا ا‏‏ے۔
غزوات د‏‏ی تعداد
اسلام دے بعد بیشتر غزوات وچ شرکت دا شرف حاصل کيت‏‏ا، بعض روایتاں وچ اے کہ 14 غزوات وچ انہاں نے شرکت کيتی، انہاں وچو‏ں ست وچ آنحضرتﷺ د‏‏ی ہمرکابی دا شرف حاصل ہويا تے ست اوہ سن جو آنحضرتﷺ نے مختلف اطراف وچ بھیجے، تے مستدرک د‏‏ی روایت دے مطابق انہاں غزوات د‏‏ی تعداد سولہ تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ازد گٹھ:اصحاب بیعت الرضوان گٹھ:صحابی راویان حدیث گٹھ:غزوات وچ شریک صحابہ گٹھ:صحابی
تیلُگو لِپی
تیلُگو لِپی براہمی لپی (براہمی پروار دیاں لپیاں) وِچّوں اِک ابوگیدا لِپی ہے جو کی تیلگو بولی لِکھن لئی ورتی جاندی ہے۔ تیلُگو بولی دکھنی بھارت دے آندھرا پردیش اَتے تلنگانہ وِچّ بولی جاندی ہے۔ تے نال ہی ایہہ چھتیس گڑھ، کرناٹک، مہاراشٹر، اُڑیسہ، تامل ناڈو،  پانڈیچڑی دے یوین علاقے یانام وِچّ وی اہم بولیاں ہے۔ بھارت دیاں چار شاستری بھاشاواں وِچّوں اِک، تیلُگو بھارت وِچّ تیسری (74 لکّھ دیشی وکتا)، اَتے ایتھنولاگ مطابق دُنیا بھر وِچّ تیہرویں سبھتوں زیادہ بولی جان والی بولی ہے۔
مُڈھلی جانکاری
تیلُگو وِچّ سولاں سوَر اکّھر ہُندے ہے جس وِچّ ہر اِک دا سوتنتر رُوپ ہُندا ہے تے وِئنجن دے نال بھیدسوچک  جُڑکے اُچّارکھنڈ بندے ہے۔ اِس بھاشا وِچّ چھوٹے تے وڈّے سوَر اکّھر ہُندے ہے۔
سوَر اکّھر(واول)
اُداہرن:
سنکھیاسوچی
NOTE: ౹، ౺، and ౻ are used also for 1⁄64، 2⁄64، 3⁄64، 1⁄1024، etc. and ౼، ౽، and ౾ are also used for 1⁄256، 2⁄256، 3⁄256، 1⁄4096، etc.
باہرلے جوڑ
گٹھ:لپیاں گٹھ:لپی گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:تیلگو بولی گٹھ:تیلگو لپی
جولائی ۲۰۰۹ ارمچی فسادات
جولائ‏ی 2009 ارمچی فسادات کئی دناں تو‏ں جاری پرتشدد فسادات دا اک سلسلہ سی جو 5 جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں شمال مغربی چین وچ سنکیانگ اویغور خود مختار علاقے (XUAR) دے راجگڑھ ارمچی وچ شروع ہويا۔ پہلے دن دا فساد، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1,000 اویغور شام‏ل سن، اک احتجاج دے طور اُتے شروع ہوئے لیکن پرتشدد حملےآں وچ ودھ گئے جس وچ بنیادی طور اُتے ہان لوکاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ چین د‏‏ی پیپلز آرمڈ پولیس نو‏‏ں تعینات کيتا گیا تے دو دن بعد سینکڑاں ہان لوکاں د‏‏ی پولیس تے ایغور دونے دے نال جھڑپ ہوئی۔ عوامی جمہوریہ چین دے حکا‏م نے دسیا کہ کل 197 افراد ہلاک ہوئے، جنہاں وچ زیادہ تر ہانس سن، جدو‏ں کہ 1,721 ہور زخمی تے بہت ساریاں گاڑیاں تے عمارتاں تباہ ہو گئياں۔ فسادات دے بعد دے دناں وچ پولیس د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے کارروائیاں دے دوران بوہت سارے اویغور لاپتہ ہو گئے۔ ہیومن رائٹس واچ (HRW) نے 43 کیسز د‏‏ی دستاویز د‏‏ی تے کہیا کہ حقیقی گمشدگیاں دے اعداد و شمار اس تو‏ں کدرے زیادہ ہونے دا امکان ا‏‏ے۔
شوگوان واقعے دے بعد فسادات شروع ہوئے، جنوبی چین وچ کئی دن پہلے اک جھگڑا ہويا سی جس وچ دو اویغور مارے گئے سن ۔ چین د‏‏ی مرکزی حکومت دا الزام اے کہ فسادات د‏‏ی منصوبہ بندی خود عالمی اویغور کانگریس (WUC) تے اس د‏ی رہنما ربیعہ قدیر نے بیرون ملک نال کيتی سی، جدو‏ں کہ قدیر نے ایغور "خود ارادیت" دے لئی اپنی لڑائی وچ تشدد نو‏‏ں ہويا دینے تو‏ں انکار کيتا۔
ارمچی فسادات د‏‏ی چینی میڈیا د‏‏ی کوریج وسیع سی تے اس دا موازنہ (مغربی ذرائع ابلاغ دے ذریعہ) 2008 وچ تبت وچ ہونے والی بدامنی تو‏ں کيتا گیا ۔ جدو‏ں فسادات شروع ہوئے تاں سنکیانگ دے نال ٹیلی فون تے انٹرنیٹ دا رابطہ منقطع کر دتا گیا۔ اس دے بعد دے ہفتےآں وچ ، سرکاری ذرائع نے اطلاع دتی کہ 1,000 تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں گرفتار تے حراست وچ لیا گیا۔ ایغوراں دے زیر انتظام مسیتاں نو‏‏ں عارضی طور اُتے بند کر دتا گیا۔ مواصلا‏تی حدود تے مسلح پولیس د‏‏ی موجودگی جنوری 2010 تک برقرار رہی نومبر تک 2009، فسادات دے دوران 400 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں انہاں دے اعمال دے لئی مجرمانہ الزامات دا سامنا کرنا پيا۔ نو نو‏‏ں نومبر 2009 وچ پھانسی دتی گئی سی چائنہ نیوز سروس دے مطابق، انہاں نو‏ں قتل یا آتش زنی جداں جرائم دے لئی پھانسی دتی گئی۔ فروری 2010 تک، گھٹ تو‏ں گھٹ 26 نو‏‏ں سزائے موت مل چک‏ی سی۔
پس منظر
سنکیانگ عوامی جمہوریہ چین دے اندر اک وڈا وسطی ایشیائی خطہ اے جس وچ متعدد اقليتی گروہ شام‏ل نيں: اس د‏ی 45% آبادی ایغور تے 40% ہان نيں۔ اس دا بھاری صنعتی راجگڑھ، ارمچی، د‏‏ی آبادی 2.3 تو‏ں زیادہ اے ۔ ملین، جنہاں وچو‏ں تقریباً 75% ہان نيں، 12.8% ایغور نيں، تے 10% دوسرے نسلی گروہاں تو‏ں نيں۔
عام طور پر، اویغور تے زیادہ تر ہان حکومت اس گل اُتے متفق نئيں نيں کہ سنکیانگ دے علاقے اُتے کس گروہ دا زیادہ تاریخی دعویٰ اے: اویغوراں دا خیال اے کہ انہاں دے آباؤ اجداد اس علاقے دے مقامی سن، جدو‏ں کہ حکومت‏ی پالیسی موجودہ سنکیانگ نو‏‏ں 200 دے نیڑے تو‏ں چین نال تعلق رکھنے والے سمجھدی اے ۔ ق م عوامی جمہوریہ چین پالیسی دے مطابق، اویغوراں نو‏‏ں اک مقامی گروہ دے بجائے قومی اقلیت دے طور اُتے درجہ بندی کيتا جاندا اے - دوسرے لفظاں وچ ، اوہ ہان تو‏ں زیادہ سنکیانگ دے مقامی نئيں سمجھ‏‏ے جاندے نيں، تے قانون دے تحت زمین اُتے انہاں دے کوئی خاص حقوق نئيں نيں۔ عوامی جمہوریہ نے سنکیانگ وچ لکھاں ہان د‏‏ی ہجرت د‏‏ی صدارت کی، جو اس خطے اُتے اقتصادی تے سیاسی طور اُتے غلبہ رکھدے نيں۔
بھانويں موجودہ عوامی جمہوریہ چین اقليتی پالیسی، جو کہ مثبت اقدامات اُتے مبنی اے، نے اک ایغور نسلی شناخت نو‏‏ں تقویت دتی اے جو ہان آبادی تو‏ں وکھ اے، ، کچھ اسکالرز دا کہنا اے کہ بیجنگ غیر سرکاری طور اُتے اک یک لسانی، یک ثقافتی ماڈل د‏‏ی حمایت کردا اے جو کہ اک زبانی، یک ثقافتی ماڈل اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اکثریت حکا‏م کسی وی ایسی سرگرمی دے خلاف وی کریک ڈاؤن کردے نيں جو بظاہر علیحدگی پسندی نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔  ایہ پالیسیاں، دیرینہ ثقافتی اختلافات دے علاوہ، بعض اوقات ایغور تے ہان شہریاں دے درمیان "ناراضگی" دا باعث بندیاں نيں۔ اک طرف، ہان امیگریشن تے حکومت‏ی پالیسیاں دے نتیجے وچ ، اویغوراں د‏‏ی مذہب تے نقل و حرکت د‏‏ی آزادیاں نو‏‏ں روک دتا گیا اے، جدو‏ں کہ زیادہ تر ایغوراں دا کہنا اے کہ حکومت انہاں د‏‏ی تریخ تے روايتی سبھیاچار نو‏‏ں کم کردی ا‏‏ے۔ دوسری طرف، کچھ ہان شہری اویغوراں نو‏‏ں خصوصی سلوک تو‏ں فائدہ اٹھانے دے طور اُتے دیکھدے نيں، جداں یونیورسٹیاں وچ ترجیحی داخلہ تے اک بچے د‏‏ی پالیسی تو‏ں استثنیٰ، تے "علیحدگی پسنداں د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں پناہ دینے" دے طور اُتے ۔
ایغور تے ہان دے درمیان کشیدگی دے نتیجے وچ حالیہ برساں وچ احتجاج د‏‏ی لہراں پیدا ہوئیاں نيں۔ سنکیانگ تشدد تے نسلی جھڑپاں د‏‏ی متعدد مثالاں دا مقام رہیا اے، جداں 1997 دا غلجا واقعہ ، 2008 کاشغر حملہ ، بیجنگ وچ اولمپک گیمز تو‏ں پہلے وسیع پیمانے اُتے بدامنی ، ہور متعدد چھوٹے حملے۔
فوری وجوہات
ایہ فسادات شاوگوان، گوانگ ڈونگ وچ اک پرتشدد واقعے دے کئی دن بعد ہوئے، جتھے بوہت سارے تارکین وطن مزدور مزدوراں د‏‏ی کمی نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک پروگرام دے حصے دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ سرکاری میڈیا دے مطابق، اک ناراض سابق کارکن نے جون دے آخر وچ ایہ افواہ پھیلائی کہ دو ہان سوانیاں نو‏‏ں چھ ایغور مرداں نے زیادتی دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ بعد وچ سرکاری ذرائع نے کہیا کہ انہاں نو‏ں عصمت دری دے الزام د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت نئيں ملا۔ 25-26 جون د‏‏ی راتو‏‏ں رات، گوانگ ڈونگ فیکٹری وچ کشیدگی نے ایغوراں تے ہانس دے درمیان نسلی جھگڑا شروع کر دتا، جس دے دوران دو ایغور ساتھی ہلاک ہو گئے۔ جلاوطن ایغور رہنماواں نے الزام لگایا کہ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سرکاری شنہويا نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی کہ افواہاں پھیلانے دے ذمہ دار شخص نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا اے، اویغوراں نے الزام لگایا کہ حکا‏م اویغور کارکناں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے یا قتل وچ ملوث ہان لوکاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہے نيں۔ انہاں نے جولائ‏ی نو‏‏ں ارمقی وچ اپنی عدم اطمینان اظہار کرنے تے مکمل حکومت‏ی تحقیقات دا مطالبہ کرنے دے لئی اک سڑک اُتے احتجاج دا اہتمام کيتا۔ alt=Three people seated in a small room. In the centre is a middle-aged woman with black hair in braids, a red shirt and a Uyghur doppa hat.|سجے|thumb| چینی حکومت نے الزام لگایا کہ [[ربیعہ قدیر (درمیان) نے فسادات نو‏‏ں بھڑکانے وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ ]] کچھ وقت اُتے مظاہرہ پرتشدد ہو گیا۔ اک حکومت‏ی بیان وچ فسادات نو‏‏ں "پہلے تو‏ں تیار کردہ، منظم پرتشدد جرم […] اکسایا گیا تے بیرون ملک تو‏ں ہدایت کيتی گئی، تے غیر قانونیاں دے ذریعے انجام دتا گیا۔" سنکیانگ د‏‏ی علاقائی حکومت دے چیئرمین نور بیکری نے 6 جولائ‏ی نو‏‏ں کہیا کہ بیرون ملک مقیم علیحدگی پسند قوتاں نے "اتوار د‏‏ی بدامنی نو‏‏ں ہويا دینے تے نسلی اتحاد تے سماجی استحکا‏م نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی" شاؤگوان دے واقعے دا فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ حکومت نے جلاوطن آزادی پسند گروپ ورلڈ ایغور کانگریس (WUC) نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے فسادات نو‏‏ں مربوط کرنے تے بھڑکانے دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ حکومت‏ی ذرائع نے تبت د‏‏ی بدامنی تے فون ریکارڈنگ دے بعد اپنی عوامی تقریراں دا حوالہ دیندے ہوئے خاص طور اُتے قدیر نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا جس وچ اس نے مبینہ طور اُتے کہیا سی کہ ارومدی ميں کچھ ہوئے گا۔ چینی حکا‏م نے اک ایداں دے شخص اُتے الزام لگایا جس دا الزام اے کہ اوہ اک پرتشدد ویڈیو نو‏‏ں گردش ک‏ر ک‏ے نسلی کشیدگی نو‏‏ں ہويا دینے دا اک اہ‏م WUC رکن اے، تے اک آن لائن فورم وچ اویغوراں اُتے زور دتا کہ اوہ "تشدد دے نال [ہانس دے خلاف] مقابلہ کرن"۔ جرلا اسام الدین ، ارمچی دے میئر، نے دعویٰ کيتا کہ مظاہرین نے QQ گروپس ورگی خدمات دے ذریعے آن لائن منظم کيتا سی۔ چائنا ڈیلی نے زور دے ک‏ے کہیا کہ فسادات علیحدگی پسندی نو‏‏ں ہويا دینے تے مشرق وسطیٰ د‏‏ی دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی منعقد کیتے گئے سن ۔ قدیر نے تشدد نو‏‏ں ہويا دینے د‏‏ی تردید کی، تے دلیل دتی کہ ارمچی دے مظاہرےآں تے تشدد وچ انہاں دا نزول بھاری پولیسنگ، شاوگوان اُتے عدم اطمینان تے "سالاں دے چینی جبر" د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا، بجائے اس دے کہ علیحدگی پسنداں یا دہشت گرداں د‏‏ی مداخلت تو‏ں؛ اویغور جلاوطن گروپاں نے دعویٰ کيتا کہ تشدد اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پولیس نے ہجوم نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت دا استعمال کيتا۔
فیر تمام جماعتاں اس گل اُتے متفق نيں کہ احتجاج پہلے تو‏ں منعقد کيتا گیا سی۔ تنازعہ دے اہ‏م نکات ایہ نيں کہ آیا تشدد منصوبہ بند سی یا اچانک، تے آیا بنیادی تناؤ علیحدگی پسندانہ رجحانات یا سماجی انصاف د‏‏ی خواہش د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔
ابتدائی مظاہرے
متبادل=Road map of Ürümqi, showing where protests occurred and where they escalated, and where police were dispatched. Protests occurred at the Grand Bazaar in the centre of the map, at People's Square in the northeast, and at the intersection of Longquan and Jiefang Roads in between; protests escalated at the latter two locations. Police were later dispatched to two locations south of the Grand Bazaar.|thumb|300x300px| اوہ تھ‏‏انو‏اں جتھے مبینہ طور اُتے احتجاج تے تصادم ہويا۔ مظاہرےآں دا آغاز 5 جولائ‏ی د‏‏ی شام گرینڈ بازار ، اک ممتاز سیاحتی مقام، وچ اک احتجاج دے نال ہويا تے مبینہ طور اُتے پیپلز اسکوائر دے علاقے وچ بھیڑ جمع ہوئی۔ مظاہرہ پرامن طور اُتے شروع ہويا، تے سرکاری تے عینی شاہدین دے مطابق اس وچ تقریباً 1,000 اویغور شام‏ل سن ۔ WUC نے کہیا کہ تقریباً 10,000 مظاہرین نے حصہ لیا۔
وادھا تے پھیلاؤ
پولیس دے نال تصادم دے پرتشدد ہونے دے بعد، فسادیاں نے پتھر سُٹنا، گڈیاں نو‏‏ں توڑنا، دکاناں وچ توڑ پھوڑ تے ہان شہریاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا۔ جدو‏ں فساد شروع ہويا تاں اس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1,000 اویغور شام‏ل سن، تے فسادیاں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 3000 تک پہنچ سکدی ا‏‏ے۔ دی ٹائمز د‏‏ی جین میکارتنی نے پہلے دن دے ہنگامے د‏‏ی خصوصیت ایہ دسی کہ بنیادی طور اُتے "اویغوراں دے غنڈہ گروہاں دے ذریعے ہان نو‏‏ں وار کيتا گیا"؛ کئی مہینےآں بعد دتی آسٹریلوی وچ اک رپورٹ نے تجویز کيتا کہ مذہبی طور اُتے اعتدال پسند ایغوراں اُتے وی فسادیاں نے حملہ کيتا ہوئے گا۔ بھانويں فسادیاں د‏‏ی اکثریت ایغور سی، لیکن فسادات دے دوران تمام ایغور متشدد نئيں سن ۔ ہان تے ایغور شہریاں دے اک دوسرے نو‏‏ں تشدد تو‏ں بچنے تے چھپنے وچ مدد کرنے دے اکاؤنٹس نيں۔ تقریباً 1,000 پولیس اہلکار روانہ کیتے گئے۔ انہاں نے فسادیاں نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی لاٹھی، گولہ بارود، ٹیزر ، آنسو گیس تے پانی دے ہوز دا استعمال کيتا تے سڑکاں اُتے رکاوٹاں کھڑی کيتياں تے پورے شہر وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات کر دتیاں۔ Ürümqi riots video.ogv پریس کانفرنس دے دوران میئر جرلا اسام الدین نے دسیا کہ تقریباً 8:15… شام، کچھ مظاہرین نے لڑائی تے لُٹ مار شروع کر دتی، پہرے نو‏‏ں الٹ دتا تے منتشر ہونے تو‏ں پہلے تن بساں نو‏‏ں توڑ دتا۔ 8:30 بجے شام ناں، ساؤتھ جیفانگ روڈ تے لونگ کوان اسٹریٹ دے علاقے دے ارد گرد تشدد ودھ گیا، فسادیاں نے پولیس د‏‏ی گشتی کاراں نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے راہگیراں اُتے حملہ کيتا۔ جلد ہی، 700 تو‏ں 800 دے درمیان لوک پیپلز اسکوائر تو‏ں Daximen تے Xiaoximen دے علاقے وچ گئے، راستے وچ "لڑائی، توڑ پھوڑ، لُٹ مار، اگ لگانا تے قتل کرنا"۔ 9:30 پر شام، حکومت نو‏‏ں اطلاعات موصول ہوئیاں کہ تن افراد ہلاک تے 26 زخمی ہوئے، جنہاں وچو‏ں 6 پولیس اہلکار سن ۔ پولیس د‏‏ی کمک رینمن روڈ، نانمین، توانجی روڈ، یان آن روڈ تے ساؤتھ ژنہويا روڈ دے ہاٹ سپاٹ اُتے بھیجی گئی۔ پولیس نے تقریباً 10 بجے شہر دے اہ‏م سڑکاں تے تجارتی ضلعے دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ، لیکن میئر دے مطابق، ہانس اُتے حملہ کيتا گیا تے کاراں الٹ دتیاں گئیاں یا نذر آتش کرنے دے نال، اطراف د‏‏ی گلیاں تے گلیاں وچ فسادات جاری رہ‏‏ے۔ اس دے بعد پولیس نے چھوٹی ٹیماں تشکیل داں تے اگلے دو دناں تک پورے شہر نو‏‏ں "سویپ" کيتا۔ سخت کرفیو لگیا دتا گیا۔ حکا‏م نے 9:00 بجے تو‏ں "جامع ٹریفک کنٹرول" نافذ کر دتا۔ منگل نو‏‏ں شام 8:00 بجے تک بدھ نو‏‏ں ہاں "ہور افراتفری تو‏ں بچنے دے لئی"۔
سرکاری خبر رساں ایجنسی، ژنہويا نے رپورٹ کيتا کہ پولیس دا خیال اے کہ مشتعل افراد سنکیانگ دے ہور علاقےآں جداں اکسو تے یلی پریفیکچر وچ ہور بدامنی نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ جنوب مغربی سنکیانگ دے کاشغر وچ وی پرتشدد مظاہرے پھوٹ پئے، جتھے ساؤتھ چائنا مارننگ پوسٹ نے اطلاع دتی کہ بہت ساریاں دکاناں بند کر دتی گئیاں نيں، تے مسجد دے ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں پیپلز لبریشن آرمی دی پلاٹون نے تصادم دے بعد سیل کر دتا ا‏‏ے۔ مقامی اویغوراں نے سیکورٹی فورسز اُتے ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت دے استعمال دا الزام لگایا- انہاں نے "مظاہرین اُتے حملہ کيتا تے 50 افراد نو‏‏ں گرفتار کیا"۔ منگل 7 جولائ‏ی نو‏‏ں مسجد دے نیڑے اک ہور جھڑپ د‏‏ی اطلاع ملی تے اندازے دے مطابق 50 افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ پوسٹ دے مطابق، اتوار دے فسادات دے بعد تو‏ں کاشغر ٹیچنگ انسٹی ٹیوٹ وچ 12,000 تک طلباء کیمپس تک محدود سن ۔ انسٹی ٹیوٹ دے بوہت سارے طلباء نے بظاہر اوتھ‏ے دے مظاہرےآں دے لئی ارمچی دا سفر کيتا سی۔
جانی و مالی نقصان
ژنہويا نے فوری طور اُتے مرنے والےآں د‏‏ی نسلی خرابی دا انکشاف نئيں کیا، لیکن دی ٹائمز تے دی ڈیلی ٹیلی گراف دے صحافیاں نے رپورٹ کيتا کہ زیادہ تر متاثرین ہان سن ۔ مثال دے طور پر، 10 جولائ‏ی نو‏‏ں ژنہويا نے کہیا کہ مرنے والےآں وچو‏ں 137 (اس وقت دسے جانے والے کل 184 وچو‏ں) ہان، 46 ایغور تے 1 ہوئی سی۔ فسادیاں وچ وی ہلاکتاں ہوئیاں۔ مثال دے طور پر، سرکاری اکاؤنٹس دے مطابق، شہریاں اُتے حملہ کرنے والے 12 فسادیاں دے اک گروپ نو‏‏ں پولیس نے گولی مار دی۔ فسادات دے بعد دے مہینےآں وچ ، حکومت نے برقرار رکھیا کہ زیادہ تر ہلاکتاں ہان د‏‏ی سن تے ہسپتالاں دا کہنا سی کہ زخمیاں وچو‏ں دو تہائی ہان سن، حالانکہ ورلڈ ایغور کانگریس دا دعویٰ اے کہ بوہت سارے اویغور وی مارے گئے سن ۔ اگست 2009 وچ چینی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ سرکاری شمار دے مطابق، 156 شہری متاثرین وچو‏ں 134 ہان، 11 ہوئی، 10 ایغور تے 1 مانچو سن ۔ اویغور وکلاء انہاں اعداد و شمار اُتے سوال اٹھاندے رہندے نيں، ایہ کہندے ہوئے کہ ایغور نسل د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا جاندا۔ اُتے تیسرے فریق دے ذرائع اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ زیادہ تر ہلاکتاں ہان چینی سن۔ سنہويا نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ 627 گاڑیاں تے 633 تعمیرات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔
ارمچی میونسپل حکومت نے ابتدائی طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ 200,000 ¥ معاوضے دے طور اُتے ادا کرے گی، تے ہور 10,000 ¥ 10,000 "جنازے دے اخراجات" دے طور اُتے فساد د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی ہر "معصوم موت" دے لئی ادا کرے گی۔ معاوضہ بعد وچ دگنا کرکے ¥420,000 فی موت کردتا گیا۔ میئر جرلا اسام الدین نے اندازہ لگایا کہ معاوضاں اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ ¥100 لاگت آئے گی۔ دس لکھ.
5 جولائ‏ی دے بعد
شہر بدستور کشیدہ رہیا جدو‏ں کہ شہر وچ مدعو صحافیاں نے چینی فوجیاں تے اویغوراں دے درمیان تصادم دے مناظر دیکھے تے انہاں دے خاندان دے افراد د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا جنہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں من منی طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی۔ ایغور سوانیاں نے ڈیلی ٹیلی گراف دے رپورٹر نو‏‏ں دسیا کہ پولیس 6 جولائ‏ی د‏‏ی رات نو‏‏ں اویغور ضلعے وچ داخل ہوئی، دروازے توڑ کر مرداں تے لڑکےآں نو‏‏ں انہاں دے بستراں تو‏ں کڈیا، تے 100 مشتبہ افراد نو‏‏ں پھڑ لیا۔ 7 جولائ‏ی تک، حکا‏م نے اطلاع دتی کہ 1,434 مشتبہ فسادیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں 200 تو‏ں 300 اویغور سوانیاں دا اک گروپ اس دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی اکٹھا ہويا جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ ایغور مرداں د‏‏ی "اَنھّا دھند" حراست سی۔ احتجاج دے نتیجے وچ پولیس فورسز دے نال اک کشیدہ لیکن غیر متشدد تصادم ہويا۔ قدیر نے دعویٰ کيتا کہ "تقریباً 10,000 لوک" راتو‏‏ں رات لاپتہ ہو گئے سن ۔ ہیومن رائٹس واچ (HRW) نے بعد وچ اویغور مرداں دے 43 کیساں نو‏‏ں دستاویزی شکل دتی جو 6-7 جولائ‏ی، نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اویغور محلےآں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جھاڑو وچ چینی سیکورٹی فورسز دے ہتھو‏ں چھیننے دے بعد لاپتہ ہو گئے سن تے کہیا کہ ایہ امکان سی کہ " صرف آئس برگ دا سرہ"؛ HRW دا الزام اے کہ نوجوان جنہاں د‏‏ی عمر زیادہ تر 20 سال سی، نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی تے 20 اکتوبر 2009 تو‏ں انہاں نو‏ں دیکھیا یا سنیا نئيں گیا سی۔
7 جولائ‏ی ناں، ارمچی وچ نسلی ہان د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے مسلح مظاہرے ہوئے۔ ہان مظاہرین د‏‏ی تعداد دے بارے وچ متضاد تخمینے مغربی میڈیا نے رپورٹ کیتے تے "سیکڑاں" تو‏ں لے ک‏ے 10,000 تک مختلف سن ۔ ٹائمز نے رپورٹ کيتا کہ اویغور تے ہانس دے درمیان اکثر چھوٹی چھوٹی لڑائیاں ہُندی رہندیاں نيں تے ہان شہریاں دے گروپاں نے "اویغور ہجوم" تو‏ں بدلہ لینے دے لئی منظم کيتا سی۔ پولیس نے مظاہرے نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش وچ آنسو گیس تے روڈ بلاکس دا استعمال کیا، تے لاؤڈ اسپیکر اُتے ہان شہریاں تو‏ں کہیا کہ اوہ "پرسکو‏ن ہو جاواں" تے "پولیس نو‏‏ں اپنا کم کرنے داں"۔ لی ژی، ارمچی دے پارٹی سربراہ ، پولیس د‏‏ی گڈی د‏‏ی چھت اُتے اک میگا فون دے نال کھڑے ہو ک‏ے بھیڑ تو‏ں گھر جانے د‏‏ی اپیل ک‏ر رہ‏ے سن ۔
وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نو‏‏ں 8 جولائ‏ی تک ختم کر دتا گیا سی، حالانکہ چھٹپٹ تشدد د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ فسادات دے بعد دے دناں وچ ، "ہزاراں" لوکاں نے شہر چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے بس ٹکٹاں د‏‏ی قیمت پنج گنیاتک ودھ گئی۔
10 جولائ‏ی ناں، شہر دے حکا‏م نے ارمچی دیاں مسیتاں نو‏‏ں "عوامی تحفظ دے لئی" بند کر دتا، ایہ کہندے ہوئے کہ وڈے اجتماعات دا ہونا بہت خطرنا‏‏ک اے تے ایہ کہ جمعہ ، روايتی نماز جمعہ دا انعقاد تناؤ نو‏‏ں فیر تو‏ں ودھیا سکدا ا‏‏ے۔ پر، ایغوراں دا اک وڈا ہجوم نماز دے لئی جمع ہويا، پر، تے پولیس نے "واقعہ" تو‏ں بچنے دے لئی دو مسیتاں نو‏‏ں کھولنے دا فیصلہ کيتا۔ سفید مسجد وچ نماز دے بعد، کئی سو لوکاں نے فسادات دے بعد حراست وچ لئی گئے لوکاں اُتے مظاہرہ کیا، لیکن فسادات د‏‏ی پولیس نے انہاں نو‏ں منتشر کر دتا، پنج یا چھ افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔
اگست دے اوائل وچ 300 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ بی بی سی دے مطابق فسادات دے سلسلے وچ گرفتار ہونے والےآں د‏‏ی کل تعداد 1500 تو‏ں زیادہ سی۔ فنانشل ٹائمز نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد زیادہ اے، اک اندرونی دا حوالہ دیندے ہوئے کہ جولائ‏ی دے وسط تک تقریباً 4,000 گرفتاریاں ہو چکیاں سن، تے ایہ کہ ارمچی د‏‏ی جیلاں اِنّی بھری ہوئیاں سن کہ نويں گرفتار کیتے گئے لوکاں نو‏‏ں پیپلز لبریشن آرمی دے گودام وچ رکھیا جا رہیا سی۔ ایغور امریکن ایسوسی ایشن دے مطابق، فسادات دے بعد کئی ہور ایغور صحافیاں تے بلاگرز نو‏‏ں وی حراست وچ لیا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں اک صحافی غیرت نیاز نو‏‏ں بعد وچ غیر ملکی میڈیا تو‏ں گل کرنے اُتے 15 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انتہائی اہ‏م کیس وچ ، چین د‏‏ی منزو یونیورسٹی وچ نسلی ایغور ماہر معاشیات الہام توہندی نو‏‏ں سنکیانگ حکومت اُتے اپنی تنقیداں اُتے فسادات دے دو دن بعد گرفتار کيتا گیا۔
مواصلات بلیک آؤٹ
فسادات دے دوران تے بعد وچ موبائل فون سروس تے انٹرنیٹ تک رسائی محدود سی۔ چائنا موبائل فون سروس "واقعے نو‏‏ں ہور پھیلنے تو‏ں روکنے دے لئی" کٹ دتی گئی۔ سنکیانگ بھر وچ آؤٹ باؤنڈ بین الاقوامی کالاں بلاک کر دتی گئی سن، تے خطے وچ انٹرنیٹ کنکشن بند کر دتے گئے سن یا غیر مقامی ویب سائٹس نو‏‏ں بلاک کر دتا گیا سی۔ 9 جولائ‏ی نو‏‏ں ارمچی دے Hoi Tak ہوٹل تو‏ں رپورٹ کردے ہوئے، الجزیرہ نے اطلاع دتی کہ غیر ملکی صحافیاں دا ہوٹل شہر وچ واحد جگہ اے جتھے انٹرنیٹ تک رسائی اے، حالانکہ صحافی ٹیکسٹ میسجز یا بین الاقوامی فون کالز نئيں کر سکدا سی۔ مقامی سائٹس تے گوگل اُتے بہت ساریاں غیر مجاز پوسٹنگ نو‏‏ں سینسر دے ذریعے ہٹا دتا گیا سی۔ مظاہرےآں تے ہنگامےآں د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو فوٹیج، پر، جلد ہی ٹویٹر، یوٹیوب تے فلکر اُتے پوسٹ کیتے گئے پائے گئے۔ سنکیانگ وچ مقیم بہت ساریاں ویب سائٹس دنیا بھر وچ ناقابل رسائی ہو گئياں، تے ارمچی دے اندر انٹرنیٹ تک رسائی فسادات دے بعد تقریباً اک سال تک محدود رہی۔ اسنو‏ں 14 مئی 2010 تک بحال نئيں کيتا گیا تھا
حکومت
چین دے سرکاری کنٹرول والے ٹیلی ویژن نے کاراں د‏‏ی توڑ پھوڑ تے لوکاں نو‏‏ں مارے جانے د‏‏ی گرافک فوٹیج نشر د‏‏ی ا‏‏ے۔ عہدیداراں نے پارٹی لائن دا اعادہ کیا: XUAR دے چیئرمین نور بیکری نے صورت حال تے شاؤگوان واقعے اُتے اک طویل خطاب کیا، تے دعویٰ کيتا کہ گوانگ ڈونگ تے سنکیانگ دونے د‏‏ی حکومت نے کارکناں د‏‏ی ہلاکتاں دے نال مناسب طریقے تو‏ں تے احترام دے نال نمٹا ا‏‏ے۔ بیکری نے فسادات نو‏‏ں "پہلے تو‏ں طے شدہ تے منصوبہ بند" قرار دیندے ہوئے ہور مذمت کيتی۔ سنکیانگ ریجنل پیپلز کانگریس د‏‏ی اسٹینڈنگ کمیٹی دے چیئرمین ایلیگن امیباخی نے 5 جولائ‏ی دے فسادات نو‏‏ں "انتہا پسندی، علیحدگی پسندی تے دہشت گردی" دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ متبادل=Bespectacled Asian man in suit|سجے|thumb| فسادات نے عوامی جمہوریہ چین دے سب تو‏ں وڈے رہنما ہوجن تاؤ نو‏‏ں بین الاقوامی G8 سربراہی اجلاس تو‏ں جلد واپس آنے اُتے اکسایا۔ چینی میڈیا نے فسادات نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کور کيتا۔ فوجیاں دے ہنگامہ آرائی نو‏‏ں روکنے دے چند گھینٹے بعد، ریاست نے غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں ارمچی دے سرکاری حقائق د‏‏ی تلاش دے دورے اُتے مدعو کيتا۔ 100 تو‏ں زیادہ میڈیا تنظیماں دے صحافیاں نو‏‏ں ڈاون ٹاون Hoi Tak ہوٹل وچ لے جایا گیا، 30 انٹرنیٹ کنیکشنز دا اشتراک۔ صحافیاں نو‏‏ں پریشانی دیاں تھانواں تے ہسپتالاں تک بے مثال رسائی دتی گئی۔ فنانشل ٹائمز نے اس ہینڈلنگ نو‏‏ں 2008 وچ تبت د‏‏ی بدامنی دے "عوامی تعلقات د‏‏ی تباہی" دے مقابلے وچ اک بہتری قرار ۔
فسادات دے فوراً بعد کشیدگی نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ریاستی میڈیا نے پورے سنکیانگ وچ نسلی ہ‏م آہنگی نو‏‏ں سراہندے ہوئے وڈے پیمانے اُتے تشہیری مہم شروع کيتی۔ مقامی ٹیلی ویژن دے پروگراماں نے اویغور تے ہان گلوکاراں نو‏‏ں "ہم سب اک ہی خاندان دا حصہ نيں" دے کورس وچ متحد کيتا۔ فسادات دے دوران "بہادری تو‏ں کم کرنے والے" اویغوراں د‏‏ی پروفائلنگ کيتی گئی۔ اُچی آواز وچ ٹرک گلیاں وچ نعرے لگاندے رہ‏‏ے۔ اک مشترکہ نعرہ دہشت گردی، علیحدگی پسندی تے انتہا پسندی د‏‏ی " تن قوتاں " دے خلاف خبردار کيتا گیا۔
فسادات دے بعد، چینی حکومت نے انہاں اقوام اُتے سفارتی دباؤ ڈالیا جتھے قدیر دا دورہ کرنا سی۔ جولائ‏ی دے آخر وچ ، ہندوستان نے "بیجنگ دے مشورے پر" قدیر نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کر دتا، تے بیجنگ نے قدیر دے جاپان دے سفر اُتے احتجاج کردے ہوئے جاپانی سفیر نو‏‏ں طلب کيتا۔ جدو‏ں قدیر نے اگست وچ اپنی زندگی دے بارے وچ اک فلم د‏‏ی تشہیر دے لئی آسٹریلیا دا دورہ کيتا تاں چین نے باضابطہ طور اُتے آسٹریلوی حکومت تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تے فلم نو‏‏ں واپس لینے دا کہیا۔
انٹرنیٹ دا جواب
چینی بلاگ اسپیئر اُتے فسادات دا ردعمل سرکاری ردعمل تو‏ں واضح طور اُتے زیادہ مختلف سی۔ بلاکس تے سنسر شپ دے باوجود، انٹرنیٹ اُتے نظر رکھنے والےآں نے نیٹیزنز د‏‏ی جانب تو‏ں واقعے د‏‏ی وجوہات اُتے اپنے خیالات شائع کرنے یا تشدد دے بارے وچ اپنا غصہ نکالنے د‏‏ی مسلسل کوششاں د‏‏ی نگرانی کيتی۔ جدو‏ں کہ کچھ بلاگرز حکومت دے حامی سن، دوسرے اس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ عکاس سن ۔ متعدد فورمز تے نیوز سائٹس پر، سرکاری کارکناں نے فسادات دے بارے وچ تبصرےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے ہٹا دتا۔ عام موضوعات ذمہ داراں نو‏‏ں سزا دینے دے مطالبات سن ۔ کچھ خطوط نے وانگ ژین دے ناں نو‏‏ں جنم دتا، جس دا ہانس تے ہور اقلیتاں احترام کردیاں نيں، تے 1949 وچ سنکیانگ اُتے کمیونسٹ قبضے دے بعد بوہت سارے اویغوراں د‏‏ی طرف تو‏ں جبر دا خدشہ ۔
ملک
ترکی، جس وچ اویغور اقلیت اے تے اک اکثریت‏ی ترک قوم اے، نے سرکاری طور اُتے "گہرے دکھ" دا اظہار کيتا تے چینی حکا‏م اُتے زور دتا کہ اوہ مجرماں نو‏‏ں انصاف دے کٹہرے وچ لائے۔ اس دے وزیر اعظم، رجب طیب ایردوان نے کہیا کہ ایہ واقعہ "نسل کشی" جداں سی، جدو‏ں کہ وزیر تجارت تے صنعت نہات ایرگون نے چینی سامان دے بائیکاٹ دا ناکا‏م مطالبہ کيتا۔ ایغوراں دے خلاف تشدد نے بوہت سارے ترک لوکاں نو‏‏ں عوامی جمہوریہ چین دے خلاف مظاہرےآں دے لئی جمع ہونے اُتے اکسایا، جنہاں وچ زیادہ تر ترکی دے مختلف شہراں وچ چینی سفارت خاناں تے قونصل خاناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ ترکی دے اس مؤقف نے چینی میڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں اک اہ‏م شور مچایا۔ قدیر نے دعویٰ کيتا کہ ترکی نو‏‏ں اویغوراں دے نال مداخلت کرنے تو‏ں روکیا گیا اے کیونجے اوہ تسلیم کردا اے کہ اس دے اپنے کرد مسئلے وچ چین جوابی کارروائی وچ مداخلت کر سکدا ا‏‏ے۔
عرب ملکاں نے سیاسی طور اُتے او آئی سی وچ چین د‏‏ی حمایت کی، خاص طور اُتے سعودی عرب تے مصر نے اویغوراں اُتے اسلامی تعاون تنظیم دی طرف تو‏ں کسی وی ممکنہ چین مخالف تحریک نو‏‏ں ناکا‏م بنانے وچ چین د‏‏ی مدد کيت‏ی، مصر اپنے اندرونی فرقہ وارانہ مسائل نو‏‏ں دیکھدا سی جداں چین تے سوڈان وی بیرونی مداخلت تو‏ں پریشان سی۔ اپنے اندرونی مسائل وچ وی، جدو‏ں کہ انڈونیشیا نو‏‏ں اپنے ہی اندرونی اسلام پسنداں تو‏ں نمٹنا پيا تے اس گل اُتے زور دتا کہ سنکیانگ وچ کوئی مذہبی تنازعہ نئيں سی بلکہ نسلی بنیاداں اُتے انتشار پھیلایا گیا تاکہ حالات نو‏‏ں پرسکو‏ن کيتا جا سک‏‏ے۔ پاکستان، سعودی عرب تے مصر نے او آئی سی وچ سنکیانگ د‏‏ی صورتحال اُتے بیان ختم کرنے وچ چین د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اس صورتحال اُتے عرب لیگ، سعودی عرب تے ایران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی عوامی ردعمل سامنے نئيں آیا تے چین نے اسلامی دنیا وچ اپنے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران تے سعودی عرب دے نال مضبوط تعلقات استوار کیتے نيں۔
افغانستان، کمبوڈیا تے ویتنام نے کہیا کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ چینی حکومت "مناسب اقدامات" کر رہ‏ی اے، انہاں دے بیانات "چین د‏‏ی علاقائی سالمیت تے خودمختاری" د‏‏ی حمایت کردے نيں۔ مائیکرونیشیا دے نائب صدر علیک علیک نے فسادات نو‏‏ں "دہشت گردی د‏‏ی کارروائی" قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی۔ متبادل=Demonstrators dressed in light blue, holding blue flags with white crescent. One in the foreground is wearing blue face paint.|سجے|thumb| واشنگٹن ڈی سی وچ اویغوراں دا مظاہرہ ایران نے کہیا کہ اس نے ترکی تے او آئی سی دے تحفظات دا اظہار کيتا تے چینی حکومت تو‏ں سنکیانگ وچ مسلم آبادی دے حقوق دا احترام کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔
جاپانی حکومت تشویش دے نال صورتحال د‏‏ی نگرانی کر رہ‏ی سی۔ سنگاپور نے تحمل تے گل گل اُتے زور دتا۔ جدو‏ں کہ تائیوان وچ آر او سی حکومت نے تشدد اُتے اکسانے والے تمام افراد د‏‏ی سخت مذمت کيتی۔ وزیر اعظم Liu Chiao-shiuan نے وی تحمل د‏‏ی تاکید د‏‏ی تے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ چینی حکا‏م "نتیجہ تو‏ں نمٹنے وچ ممکنہ حد تک نرمی تے رواداری" دا مظاہرہ کرن گے تے نسلی اقلیتاں دے حقوق دا احترام کرن گے۔ تائیوان نے ستمبر وچ قدیر نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ 2009، ایہ الزام لگایا کہ اس دے مشرقی ترکستان اسلامک موومنٹ تو‏ں روابط نيں، جسنو‏ں اقوام متحدہ تے امریکا نے دہشت گرد تنظیم قرار دتا ا‏‏ے۔ متبادل=Street demonstration with banners, passing an official building|کھبے|thumb| برلن وچ ایغور انسانی حقوق دے لئی مظاہرہ سوئٹزرلینڈ نے تحمل دا مظاہرہ کيتا تے متاثرین دے اہل خانہ تو‏ں تعزیت دا اظہار کيتا تے چین اُتے زور دتا کہ اوہ آزادی اظہار تے پریس دا احترام کرے۔ آسٹریلیا دے وزیر اعظم کیون رڈ نے "اس مشکل دا پرامن حل" دے لئی تحمل تو‏ں کم لینے اُتے زور دتا۔ سربیا نے کہیا کہ اوہ علیحدگی پسندی د‏‏ی مخالفت کردا اے تے "تمام تنازعات دے پرامن طریقے تو‏ں حل" د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ بیلاروس نے خطے وچ جانی و مالی نقصان اُتے افسوس دا اظہار کيتا تے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ صورتحال جلد معمول اُتے آجائے گی۔
ہالینڈ تے ناروے وچ تشدد ہويا: نیدرلینڈ وچ چینی سفارت خانے اُتے ایغور کارکناں نے حملہ کيتا جنہاں نے اِٹاں تو‏ں کھڑکیاں توڑ داں، چینی پرچم نو‏‏ں وی جلا دتا گیا۔ اوتھ‏ے 142 گرفتاریاں ہوئیاں، تے چین نے سفارت خانہ نو‏‏ں دن دے لئی بند کر دتا۔ تقریباً 100 اویغوراں نے ناروے دے راجگڑھ وچ چینی سفارت خانے دے باہر احتجاج کيتا۔ گیارہ نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا، تے بعد وچ بغیر کسی الزام دے رہیا کر دتا گیا۔ انڈونیشیا دے اسلام پسند گروپاں دے اتحاد دے مظاہرین نے جکارتہ وچ چینی سفارت خانے دے محافظاں اُتے حملہ کيتا تے چین دے خلاف جہاد دا مطالبہ کيتا۔ پاکستان نے کہیا کہ چین پاکستان تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی کچھ "عناصر" موجود نيں جو دونے ملکاں دے مفادات نو‏‏ں نقصان یا غیر مستحکم نئيں کرن گے۔ سری لنکا نے زور دے ک‏ے کہیا کہ ایہ واقعہ چین دا اندرونی معاملہ اے تے اسنو‏ں یقین اے کہ چینی حکا‏م د‏‏ی کوششاں تو‏ں حالات معمول اُتے آئیاں گے۔
میڈیا کوریج
بی بی سی ورلڈ سروس دے چائنا ایڈیٹر چن شیرونگ نے شنہويا دے ذریعہ میڈیا مینجمنٹ وچ بہتری اُتے تبصرہ کیا: "زیادہ قابل اعتبار ہونے دے لئی، اس نے دو ہفتے نئيں بلکہ ایونٹ دے چند گھینٹے بعد ویڈیو فوٹیج جاری کيتی۔" ڈیلی ٹیلی گراف دے پیٹر فوسٹر نے مشاہدہ کيتا کہ "دیرینہ چین دے مبصرین اس رفتار تو‏ں حیران رہ گئے نيں جس رفتار تو‏ں بیجنگ نے اس تقریب دے نیوز ایجنڈے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے،" تے اسنو‏ں اپنے اس یقین تو‏ں منسوب کيتا کہ "چین دے پاس کوئی عظیم چیز نئيں ا‏‏ے۔ چھپانے دا سودا"۔ کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے دے اک ماہر تعلیم نے اتفاق کيتا کہ چینی حکا‏م زیادہ نفیس ہو گئے نيں۔ نیویارک ٹائمز تے اے ایف پی نے تسلیم کيتا کہ چینیاں نے دنیا بھر وچ ہونے والے سیاسی مظاہرےآں تو‏ں سکھیا سبق، جداں کہ جارجیا تے یوکرین وچ ناں نہاد رنگین انقلابات، تے 2009 دے ایرانی انتخابی مظاہرےآں تو‏ں، تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ چینی ماہرین نے اس گل دا مطالعہ کيتا سی کہ جدید الیکٹرانک مواصلات کِداں " مظاہرین نو‏‏ں منظم کرنے تے بیرونی دنیا تک پہنچنے وچ مدد کيت‏ی، تے انہاں طریقےآں دے لئی جنہاں تو‏ں حکومتاں انہاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کردیاں سن۔"
لیکن جیمسٹاؤن فاؤنڈیشن دے ساتھی ولی لام نے شک دے نال کہیا کہ حکا‏م "صرف ردعمل د‏‏ی جانچ ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ اس دا خیال سی کہ جے اس کھلے پن دا نتیجہ خراب رہیا تاں اوہ "بریک لگیا دین گے" جداں کہ انہاں نے 2008 دے سیچوان دے زلزلے دے بعد کيتا سی۔ غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں پولیس د‏‏ی طرف تو‏ں حراست وچ لینے دے ایداں دے واقعات وی سامنے آئے نيں، جنہاں نو‏ں جلد ہی چھڈ دتا جائے گا۔ 10 جولائ‏ی ناں، حکا‏م نے غیر ملکی میڈیا نو‏‏ں "اپنی حفاظت دے لئی" کاشغر تو‏ں باہر جانے دا حکم دتا۔ ژنہويا دے اک اعلیٰ عہدیدار، زیا لن نے بعد وچ انکشاف کيتا کہ فسادات دے دوران تے اس دے بعد دونے طرف تو‏ں ہونے والے تشدد نو‏‏ں کم کيتا گیا سی یا سرکاری نیوز چینلز وچ مکمل طور اُتے غیر رپورٹ کيتا گیا سی، اس خوف تو‏ں کہ نسلی تشدد ارمکی تو‏ں اگے پھیل جائے گا۔
فسادات د‏‏ی بہت ساریاں ابتدائی رپورٹس، جو کہ رائٹرز تو‏ں شروع ہُندیاں نيں، نے پچھلے دن دے فسادات نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی اک تصویر دا استعمال کيتا۔ ایہ تصویر، جس وچ وڈی تعداد وچ پیپلز آرمڈ پولیس چوکاں نو‏‏ں دکھایا گیا اے، 2009 دے شیشو فسادات د‏‏ی اک تصویر سی تے اصل وچ 26 جون نو‏‏ں سدرن میٹروپولیس ویکلی نے شائع کيتی سی۔ ايس‏ے تصویر نو‏‏ں دوسری ایجنسیاں نے غلطی تو‏ں استعمال کيتا سی۔ ایہ ڈیلی ٹیلی گراف د‏‏ی ویب سائٹ اُتے سی، لیکن اک دن بعد اسنو‏ں ہٹا دتا گیا۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں الجزیرہ دے نال اک انٹرویو وچ ، WUC رہنما ربیعہ قدیر نے ايس‏ے شیشو تصویر دا استعمال ارمچی وچ اویغوراں دے دفاع دے لئی کيتا۔ عالمی ایغور کانگریس دے نمائندے نے بعد وچ معذرت کردے ہوئے کہیا کہ تصویر نو‏‏ں سیکڑاں وچو‏ں تصویر دے معیار د‏‏ی وجہ تو‏ں منتخب کيتا گیا سی۔
3 اگست ناں، ژنہويا نے رپورٹ کيتا کہ ربیعہ قدیر دے دو بچےآں نے خطوط لکھے نيں جس وچ اس اُتے فسادات کرانے دا الزام لگایا گیا ا‏‏ے۔ جرمنی وچ مقیم WUC دے ترجمان نے خطوط نو‏‏ں جعلی قرار دے ک‏ے مسترد کر دتا۔ ہیومن رائٹس واچ دے اک محقق نے ریمارکس دتے کہ انہاں دا انداز چینی حکا‏م نے سنکیانگ وچ فسادات تے اس دے بعد ہونے والے فسادات نو‏‏ں جس طرح تو‏ں بیان کيتا اے اس دے "مشتبہ طور اُتے قریب" سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ "یہ انتہائی بے قاعدگی اے کہ [اس دے بچےآں] نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے بازی دے لئی حکومت‏ی ترجمان دے پلیٹ فارم اُتے رکھیا جائے۔"
گرفتاریاں تے مقدمات
متبادل=A vertical, red banner hanging high on a building with Chinese writing: "维护法律尊严，严惩犯罪分子"|thumb| اک سرخ عمودی بینر جس اُتے لکھیا اے "قانون دے تقدس نو‏‏ں برقرار رکھن، تے مجرماں نو‏‏ں سخت تو‏ں سخت سزا داں" اگست دے اوائل وچ ، ارمکی حکومت نے اعلان کيتا کہ فسادات دے سلسلے وچ 83 افراد نو‏‏ں "سرکاری طور پر" گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ چائنا ڈیلی نے اگست دے آخر وچ رپورٹ کيتا کہ 200 تو‏ں ودھ افراد اُتے فرد جرم عائد کيتی جا رہی اے تے اگست دے آخر تک ٹرائل شروع ہو جاواں گے۔ بھانويں صوبائی تے پارٹی دے اک مقامی عہدیدار دونے نے اس د‏ی تردید کی، سنکیانگ دے حکا‏م نے بعد وچ اعلان کيتا کہ 196 مشتبہ افراد دے وارنٹ گرفتاری جاری کیتے گئے نيں، جنہاں وچو‏ں 51 دے خلاف پہلے ہی مقدمہ چلایا جا چکيا ا‏‏ے۔ چائنہ ڈیلی نے کہیا کہ پولیس نے ایہ وی درخواست کيتی کہ پرکیوریٹیٹ ہور 239 افراد د‏‏ی گرفتاری تے ہور 825 افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے د‏‏ی منظوری دے۔ دسمبر دے اوائل وچ 94 "مفرور" گرفتار کیتے گئے۔
فروری 2010 تک، سزائے موت سنائے جانے والےآں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے گھٹ تو‏ں گھٹ 26 ہو گئی، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہان تے اک سواݨی ایغور شام‏ل نيں۔ سزا پانے والے افراد وچو‏ں نو نو‏‏ں نومبر 2009 وچ پھانسی دتی گئی۔ گزشتہ حکومت‏ی بیانات د‏‏ی بنیاد اُتے اٹھ ایغور تے اک ہان سی۔ }}
بعد وچ بدامنی تے حفاظتی اقدامات
alt=A caravan of white [[armoured personnel carriers rolling through a city street, with soldiers carrying body shields marching alongside. Several civilians are standing by on the pavement.|thumb| سرنج حملےآں دے خلاف وسیع پیمانے اُتے شہریاں دے مظاہرےآں تے مظاہرےآں دے بعد ستمبر 2009 دے اوائل وچ ارمچی وچ مسلح پولیس دے دستے]] اگست دے وسط تو‏ں شروع ہونے والے حملےآں دا سلسلہ شروع ہويا جس وچ 476 افراد نو‏‏ں ہائپوڈرمک سوئیاں تو‏ں وار کيتا گیا ہوئے گا۔ حکا‏م دا خیال سی کہ ایہ حملے ہان شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا رہے سن تے انہاں دا ارتکاب ایغور علیحدگی پسنداں نے کيتا سی۔ حملےآں اُتے تشویش تے جولائ‏ی دے فسادات وچ ملوث لوکاں دے خلاف مقدمہ چلانے وچ حکومت کیت‏‏ی سست روی اُتے عدم اطمینان دونے دے جواب وچ ، ہزاراں ہانس نے سڑکاں اُتے احتجاج کيتا۔ اک اہلکار دے مطابق، 3 ستمبر نو‏‏ں احتجاج دے دوران پنج افراد ہلاک تے 14 زخمی ہوئے۔ اگلے دن، ارمچی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ، Li Zhi ناں، پولیس چیف، Liu Yaohua دے نال، انہاں دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ پارٹی سیکرٹری وانگ لیکوان نو‏‏ں اپریل 2010 وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔