ابن_کنول
ابن کنول د‏‏ی افسانہ نگاری
ہ‏معصر افسانہ نگاراں وچ جنہاں لوکاں نے اپنے منفرد لب و لہجہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو دنیا وچ اپنی پہچان بنائی اے انہاں وچ ابن کنول دا ناں سر لسٹ ا‏‏ے۔ ابن کنول دے افسانےآں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت جو انہاں نو‏‏ں دوسرے افسانہ نگاراں تو‏ں ممتاز کردی اے اوہ اے داستانوی رنگ و آہنگ۔ ابن کنول دے افسانےآں اُتے داستانوی ادب دے اثرات بہت واضح ني‏‏‏‏ں۔ خود ابن کنول نو‏‏ں وی اس گل دا اعتراف ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ انہاں د‏‏ی نظر وچ ایہ اے کہ انہاں نے داستاناں دا گہرا مطالعہ کيتا ا‏‏ے۔ داستان انہاں دا پسندیدہ موضوع رہیا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں داستانوی بولی انہاں د‏‏ی لفظیات اُتے حاوی ا‏‏ے۔ اسّی د‏‏ی دہائی دے بعد لکھنے والے بوہت سارے افسانہ نگاراں نے داستانوی رنگ وچ افسانے لکھے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے انتظار حسین نو‏‏ں اس منزل دا راہ رو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مگر ابن کنول کامننا اے کہ نويں افسانہ نگاراں نو‏‏ں انتظار حسین نے نئيں بلکہ براہ راست داستاناں نے متاثر کيتا ا‏‏ے۔ نويں لکھنے والےآں وچ سلام بن عبد الرزاق، حسین الحق، عبد الصمد، قمراحسن، ساجد رشید، انور خاں، شوکت حیات، سعید سہروردی، سید محمد اشرف، غضنفراور انجم عثمانی سب دے ایتھ‏ے کسی نہ کسی شکل وچ داستانوی رنگ و آہنگ مل جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ انتظار حسین دے علاوہ انور سجاد، خالدہ حسین،رشید امجد، احمد داؤد تے آصف فرخی نے اپنے افسانےآں وچ داستانوی طریقۂ اظہار نو‏‏ں جگہ دتی ا‏‏ے۔ انہاں افسانہ نگاراں دے ایتھ‏ے داستاناں تو‏ں استفادہ د‏‏ی مختلف نوعیتاں ني‏‏‏‏ں۔ ابن کنول اپنے اک مضمون’ اردو افسا نہ تے داستانوی طرز اظہار‘ وچ لکھدے نيں : ’’۔۔۔ مختصر افسانہ نگاراں نے داستاناں تو‏ں مختلف انداز وچ استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ بعض نے اپنے افسانےآں دے عنوانات اس طرح رکھے نيں کہ انہاں اُتے داستاناں دا گمان ہُندا ا‏‏ے۔ مثلا ’’آئینہ فروش شہر کوراں ‘‘، ’’ ست منزلہ بھوت‘‘ ،’’خارپشت‘‘ ،’’چوپال وچ سنیا ہويا قصہ ‘‘، ’’سربریدہ آدمی ‘‘،’’من دا توتا‘‘،’’ داخل ہونا بے نظیر دا بیابان وچ ‘‘،’’ طلسمات ‘‘وغیرہ۔ کچھ افسانہ نگاراں نے داستاناں دے پرشکوہ اسلوب نو‏‏ں اختیار کرکے اپنے افسانےآں وچ داستانوی فضا تیار کيتی۔ بعض نے اسطور سازی دے عمل کواپنایا۔ تمثیلی پیرائے وچ وی افسانے لکھے گئے تے جانوراں نو‏‏ں کردار بنا ک‏ے عصری مسائل د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا، چھوٹی چھوٹی حکایتاں دے انداز اُتے افسانے لکھے گئے، داستاناں د‏‏ی طرح مختصر افسانہ نو‏‏ں ضمنی کہانیاں د‏‏ی شمولیت دے انداز وچ وی لکھیا گیا۔ بعض افسانہ نگاراں نے داستاناں دے مافوق الفطرت عناصر تے طلسمی ماحول دے زیر اثر اپنے افسانےآں وچ طلسمی فضا پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ‘‘ (داستان تو‏ں ناول تک، ابن کنول ص 177) ابن کنول نے اپنے افسانےآں وچ داستانوی رنگ وآہنگ قائم کرنے دے لئی انہاں وچو‏ں تقریباً سبھی طریقےآں نو‏‏ں بردا ا‏‏ے۔ ابن کنول عموماً اپنے افسانےآں د‏‏ی ابتدا داستانوی بولی وچ کردے نيں : ’’اچانک آفتاب د‏‏ی تیز شعاعاں مانند پیکاں اس د‏ی نگاہاں تو‏ں اتر کر پورے جسم وچ پھیل گئياں تے اس دا بدن مثلِ بدر منیر پُر نور آئینہ خانہ بن گیا۔ اس دے اعضائے بدن تو‏ں کرناں پھُٹنے لگاں۔ ۔۔۔ کئی برس تک مسلسل قطرہ قطرہ آفتاب اس دے بدن وچ اتر ا سی جس نے اس دے قلب تاریک نو‏‏ں کوہِ نور وچ بدل دتا۔ تے ہن اوہ خوش سی کہ امروز فردا اوہ اپنی عمرِ گذشتہ دے سچے خواباں د‏‏ی دنیا وچ فیر پہنچ جائے گا کہ جنہاں تو‏ں رخصت ہوک‏ے اوہ چند برس پہلے اک سفر سخت دے لئی حاکمِ وقت دے ہمراہ روانہ ہويا سی کہ اوہ بادشاہ وقت د‏‏ی فوج دا اک سپاہی سی تے بادشاہ اپنے ملک د‏‏ی سرحد اُتے آئے ہوئے دشمن دے مقابلے دے لئی دار الخلافہ تو‏ں ا پنی فوج دے نال چلا سی۔ ‘‘ (جیت کسی کی، ہار کسی کی) ’’ہويا ایويں کہ اک روز جدو‏ں آفتاب د‏‏ی روشنی عالم آب وگل نو‏‏ں منوّر کرچکيت‏ی سی، بازار تے دکاناں معمول دے مطابق اُتے رونق ہونے لگیاں سن کہ فضا وچ اک عقاب تیز رفتار پرواز کردا ہويا نظر آیا، قابل ذکر گل ایہ سی کہ اس دے پنجاں وچ اک مار سیاہ لٹکا ہويا سی تھوڑی دیر تک اوہ عقاب بازار دے اُتے منڈلاندا رہیا۔ فیر ایويں ہويا کہ اوہ سپ بازار وچ خرید و فروخت کردے ہوئے اک شخص د‏‏ی گردن اُتے جاپيا۔ اس تو‏ں پہلے کہ اوہ آدمی کسی نو‏‏ں مدد دے لئی پکاردا، سپ نے اپنے زہریلے پھن تو‏ں اس د‏ی پیشانی نو‏‏ں داغ دتا۔ ‘‘ (ہماریا تواڈا خدا بادشاہ) ’’جس وقت بادشاہ دے وصال دا وقت نیڑے آیا تاں اس نے اپنے نیڑے ترین وزیراں نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے فرمایا: ’’عزیزو! تسيں سب بے حد عزیز ہو، ساڈی زندگی دا سرمایہ ہو، اسيں اپنے رب دے بعد تواڈے شکر گزار نيں کہ تسيں نے ساڈی زندگی دے سفر نو‏‏ں آسان کيتا۔ ہر مشکل ساعت وچ تسيں ساڈے مددگار ہوئے ۔‘‘ (وارث) ’’ بعد کئی صدیاں دے زید بن حارث د‏‏ی اکھاں وچ آفتاب د‏‏ی کرناں چبھنے لگاں۔ ۔۔۔۔۔‘‘ ( صرف اک شب دا فاصلہ) اور جدو‏ں بادشاہ نے سفر تو‏ں مراجعت کيتی۔ دار الخلافہ وچ پہنچ ک‏ے اس نے اپنے وزیر اعظم نو‏‏ں حکم دتا کہ کل دن دے پہلے پہر اسيں دربار عام کرن گے ۔۔۔۔۔ ‘‘(پہلا آدمی) ’’اور فیر ابراہیم دے لئی خدائے بزرگ و برتر دا حکم ہويا کہ اے ابراہیم تسيں اپنی بیوی تے معصوم بچے نو‏‏ں اﷲ د‏‏ی راہ وچ قربان کردو۔ ۔۔۔۔۔۔ ‘‘ ( سویٹ ہوم) یہ تکڑے مختلف افسانےآں دے ابتدائی پیراگراف تو‏ں لئی گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں سب وچ خاص گل جو اے اوہ انہاں کاوہ لب ولہجہ اے جو داستاناں دے لئی خاص منیا جاندا ا‏‏ے۔ مسجع و پرشکوہ عبارت، مترادفات دا استعمال وغیرہ انہاں داستانوی طرز دے جملےآں دے ذریعہ ابن کنول نے اک خاص قسم د‏‏ی فضا پیدا کرکے افسانےآں نو‏‏ں رنگین بنا دتا ا‏‏ے۔ قاری انہاں ابتدائی جملےآں نو‏‏ں پڑھ کر داستاناں د‏‏ی طلسماندی دنیا وچ کھوجاندا اے مگر جلد ہی اوہ حال د‏‏ی دنیا وچ چلا آندا اے جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس دے اندر سبھی مسائل اوہی نيں جو ساڈے ارد گرد ني‏‏‏‏ں۔ اس داستانوی دنیاماں وی ساڈے جداں لوک رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جو بھکھ وپیاس د‏ی شدت محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ وی حالات دے ستائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ کئی افسانےآں وچ ابن کنول نے داستانوی بولی و اسلوب صرف ایہ دسنے دے لئی اختیار کيتا اے کہ زمانہ اگرچہ بدل گیا اے مگر حالات وچ کوئی تبدیلی نئيں آئی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ’ہماریا تواڈا خدا بادشاہ‘؛ ’صرف اک شب دا فاصلہ‘؛’وارث‘ــ؛ اور’ صرف اک دن دے لئی ‘وغیرہ جداں افسانے حال دے سیاسی پس منظر وچ لکھے گئے نيں مگر انہاں د‏‏ی بولی تے فضا قدیم داستانوی ا‏‏ے۔ ’ہماریا تواڈا خدا بادشاہ‘ وچ حکمراں طبقہ د‏‏ی عیاری و مکاری ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ طبقہ جو عوام دے سامنے انہاں دا ہمدرد بن دے آندا اے مگر اوہ جنہاں مسائل نو‏‏ں حل کرنے دا وعدہ کردا اے اوہ خود اس د‏ی پیدا کردہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ایہ سب کچھ اس لئی کردا اے تاکہ عوام د‏‏ی ہمدردی حاصل کيتی جاسک‏‏ے۔ اج وی حکمراں پہلے بستیاں نو‏‏ں راکھ دے ڈھیر وچ تبدیل کردے نيں فیر انہاں دا ووٹ حاصل کرنے دے لئی انہاں دے پاس امداد لے ک‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ’صرف اک شب دا فاصلہ‘ وچ فضا داستانوی اے مگر ایمرجنسی دے وقت دے حالات د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ اصحاب کہف دے واقعہ تو‏ں اس افسانہ دا خمیر تیار کيتا گیا۔ لیکن مسائل عصر حاضر دے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دنیا دے جس وچ اسيں تے آپ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اصحاب کہف جدو‏ں تن سو سال د‏‏ی گہری نیند تو‏ں بیدار ہُندے نيں تے انہاں نو‏‏ں معلوم ہُندا اے کہ ہن انہاں دے ملک وچ عوام د‏‏ی منتخب حکومت ا‏‏ے۔ عوام نو‏‏ں اظہار رائے د‏‏ی آزادی اے تاں بہت خوش ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مگر انہاں دا بھرم اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں حکمراں جماعت نے انہاں چاراں د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں اپنے لئی خطرہ محسوس کردے ہوئے انہاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ابن کنول نے نہایت ہوشیاری تو‏ں اک مشہور و معروف اسلامی اسطور تو‏ں جمہوریت د‏‏ی کھوکھلی تعبیراں د‏‏ی حقیقت واضح د‏‏ی ا‏‏ے۔ اصحاب کہف د‏‏ی روایت وچ نوجوان بادشاہ وقت دے ظلم تو‏ں بچنے دے لئی غار وچ پناہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نوجوان وی بادشاہ وقت دے ظلم تو‏ں بچنے دے لئی غار وچ پناہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دونے واقعات وچ قدرے مشترک ایہی بادشاہ دے ظلم تو‏ں بچنے دے لئی پناہ لینا ا‏‏ے۔ ایہی حال ’صرف اک دن دے لئی ‘ دا ا‏‏ے۔ منتریاں دے دوراں وچ تے بادشاہاں دے دوراں وچ کوئی فرق نني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں وی کوئی وزیر دا کسی پسماندہ علاقہ دا دورہ کرتاہے تاں اس علاقے د‏‏ی تمام غلاظتاں نو‏‏ں ڈھک دتا جاندا ا‏‏ے۔ جے ممکن ہوئے تاں اس علاقے د‏‏ی ساری جھگی جھوپڑیاں نو‏‏ں وی صاف کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ تاکہ بادشاہ وقت د‏‏ی نظر انہاں غلاظتاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گندی نہ ہوئے۔ اگرچہ انہاں دے اس عمل تو‏ں ہزاراں لوک بے گھر ہوجاواں۔ ’وارث‘ وچ اگرچہ بادشاہ اپنے جانشین نو‏‏ں چننے دے لئی امتحان لیندا اے تے اس وچ ايس‏ے نو‏‏ں کامیاب قراردیندا اے جو لوکاں وچ پھوٹ ڈال کر حکومت کرنے دا ہنر جاندا اے مگر ایہ افسانہ موجودہ حکمراناں د‏‏ی ذہنیت تو‏ں وی پردہ اٹھاندا ا‏‏ے۔ موجودہ سیاسی منظرنامہ وچ سیاسی پارٹیاں انہاں نو‏ں نو‏‏ں الیکشن وچ ٹکٹ دیندی نيں جو لوکاں نو‏‏ں دھرم تے ذات دے ناں اُتے باٹنے تے لڑانے دا ہنر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہی وجہ اے کہ سیاست وچ جرائم پیشہ افراد د‏‏ی بھر مار ہوئے گئی ا‏‏ے۔ ملک وچ آئے دن گھوٹالے ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ پروفیسر عتیق اﷲ لکھدے نيں : ’’یہ افسانے سیاسی طنز د‏‏ی مثال وی ني‏‏‏‏ں۔ جداں موجودہ پورا نظام انسانیت اخلاقی زوال دا شکار ا‏‏ے۔ ’ہماریا تہماریا خدا بادشاہ‘ دے بادشاہ د‏‏ی فکرمندی، وارث دے بادشاہ وقت دا ابوشاطر نو‏‏ں ولی عہد بنانے اور’ صرف اک شب دا فاصلہ‘ وچ خاتون بادشاہ وقت د‏‏ی اجتماعی نس بندی دے اطلاق دے پِچھے ساڈے وقتاں د‏‏ی سنگدلانہ سیاست دا آسانی دے نال نظارہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اسيں ایہ بھُل جاندے نيں کہ ابن کنول د‏‏ی خلق کردہ انہاں نامانوس دنیاواں د‏‏ی دو یا دو تو‏ں زیادہ معنوی سطحاں نيں، انہاں دا تعلق کس حد تک ساڈے وقتاں دے انساناں د‏‏ی دوچہرگی تو‏ں اے یا جس حاکم وقت خاتون تے اس دے بیٹے دا تذکرہ اے انہاں دے اصل ناں کيتا ني‏‏‏‏ں۔ ابن کنول نے تخصیص نو‏‏ں تعمیم دے رنگ وچ پیش کرکے اپنی کہانیاں کوہر طرف تو‏ں کھلا رکھیا ا‏‏ے۔ اپنے قاری نو‏‏ں ایہ چھُٹ دے رکھی اے کہ اوہ اپنے طور اُتے تے اپنی بساط دے مطابق انہاں نو‏ں معنی دے سکدا ا‏‏ے۔ ‘‘ (پروفیسر عتیق اﷲ، ابن کنول دا پس حقیقت نو‏‏ں کسب کرنے دا فن، اردو اکیڈمی دے اک سمینار وچ پڑھیا گیاغیر مطبوعہ مضمون) بعض ناقدین نے داستانوی اسلوب وچ لکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن کنول اُتے انتظار حسین دے اثرات د‏‏ی گل کيتی ا‏‏ے۔ لیکن ابن کنول نے اس تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ اپنے اک انٹرویو وچ ابن کنول نے کہاہے کہ انہاں نے داستاناں نو‏‏ں پڑھ کر کہانی یا افسانہ لکھنا سکھیا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں داستانوی اثرات انہاں دے ایتھ‏ے براہ راست داستاناں تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ ابن کنول نے ’بوستان خیال‘ تے دوسری داستاناں نو‏‏ں حرف بحرف پڑھیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے تو‏ں انہاں نے کہانی تو‏ں کہانی نکالنے دا ہنر سکھیا ا‏‏ے۔ ابن کنول رقمطراز نيں : ’’ ویہويں صدی دے اوائل تک داستاناں دا ماحول رہیا۔ داستاناں باقاعدہ شائع ہُندی رہیاں تے پڑھی جاندی رہیاں، اس لئی اس دور دے افسانہ نگاراں دے اسلوب اُتے لاشعوری یا شعوری طور اُتے ہی داستاناں دا اثر آگیا۔ البتہ آہستہ آہستہ داستاناں د‏‏ی جگہ حقیقت پسندانہ قصے مقبول ہونے لگے۔ ‘‘ ابن کنول دے کئی افسانےآں دا پلاٹ اساطیری روایتاں تو‏ں تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک واضح مثال ’صرف اک شب دا فاصلہ‘ ا‏‏ے۔ اصحاب کہف دے واقعہ تو‏ں اس دا پاٹ تیا ر کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ’سویٹ ہوم‘ وچ حضرت ابراہیم دے اس واقعہ تو‏ں کہانی دا پلاٹ تیار کيتا گیا اے جس وچ اوہ اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں مکہ وچ چھڈ کرچلے جاندے نيں تے دھیرے دھیرے اک مکہ شہر آبادہوجاندا ا‏‏ے۔ اوداں ابن کنول نے اپنے افسانےآں وچ اسلامی روایات تو‏ں بہت کم لیا اے ۔’تیسری دینا دے لوگ‘ وچ بزرگ نمودار ہوک‏ے فساد تو‏ں تباہ حال لوکاں نو‏‏ں عزم و حوصلہ دیندے نيں تے خود کشی دے ارادے تو‏ں باز رہنے د‏‏ی تلقین کردے نيں تے تن سو تیرہ والے واقعے د‏‏ی تلمیح تو‏ں انہاں تباہ حالاں نو‏‏ں عزم و حوصلہ عطا کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح دے بزرگ دا ظہور ’پہلا آدمی ‘ وچ وی ہُندا ا‏‏ے۔ ’اک ہی راستہ‘ وچ اک بزرگ کسی اک برائی دے ختم کرنے د‏‏ی طاقت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ اس قسم دے واقعات عام طور اُتے ہندو اساطیر وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں وردان دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ مگر صوفیانہ روایات وچ بعض مسلم صوفیا تو‏ں وی اس قسم د‏‏ی روایات منقول ني‏‏‏‏ں۔ ’سویٹ ہوم‘ وچ ابابیلاں د‏‏ی تلمیح وی بہت معنی خیز ا‏‏ے۔ ایہ تے اس ورگی اسلامی روایات تے تلمیحات تو‏ں ابن کنول نے کہانی نو‏‏ں نواں موڑ دتا ا‏‏ے۔ عموما ًان وقعات نو‏‏ں برائی تو‏ں لڑنے تے جدوجہد کرنے دا سبق دینے دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ کہانی تو‏ں کہانی کڈنا داستاناں دا اک خاص اسلوب ا‏‏ے۔ پنچ تنتر تے الف لیلہ پڑھنے والےآں نو‏‏ں معلوم ہوئے گا کہ سیکڑاں کہانیا ں اک دوسرے تو‏ں وکھ ہُندے ہوئے وی اک دوسرے تو‏ں باہ‏م مربوط ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح کہانی در کہانی داستان اگے ودھدی رہندی ا‏‏ے۔ اس اسلوب نو‏‏ں ابن کنول نے اپنے کئی افسانےآں وچ کامیابی دے نال بردا ا‏‏ے۔ ابن کنول دا افسانہ ’’ شام ہونے تو‏ں پہلے ‘‘ تن کہانیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ راوی نو‏‏ں بیرون ملک وداع کرنے تو‏ں پہلے اس د‏ی دادی یاقوت سوداگ‏‏ر دا واقعہ سناندی اے، بیوی بلقیس دا واقعہ سناندی ا‏‏ے۔ تے باپ ابوجبار دا واقعہ سناندا ا‏‏ے۔ بیوی تے دادی دے کہانی دا لب لباب ایہ اے کہ شام ہونے تو‏ں پہلے گھر آجانا ورنہ انہاں کرداراں د‏‏ی طرح پچھتانا پئے گا۔ جدو‏ں کہ ابوجبار دے واقعہ وچ اس گل اُتے زور اے کہ بغیر روپیہ پیسہ کمائے واپس نہ آنا ورنہ ابو جبار د‏‏ی طرح پچھتانا پئے گا۔ اس دے علاوہ ابن کنول دے افسانےآں وچ چھوٹی چھوٹی کہانیاں دے ذریعہ افسانہ نو‏‏ں دلچسپ بنانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ کئی جگہاں اُتے انہاں چھوٹی تے مختصر کہانیاں دے ذریعہ کہانی نو‏‏ں نواں موڑ وی دتا گیا اے ۔’جیت کس د‏‏ی تے ہار کس کی‘ وچ خواجہ اسد دے جہاز ٹُٹ جانے تے اس دے اک دوسرے جزیرے وچ پہنچنے دے بعد فیر گھر پہنچنے دے واقعہ نو‏‏ں بیان کرکے یوسف دے شوق نو‏‏ں تے مہمیز دتا گیا ا‏‏ے۔ ’خوف ‘ وچ دادی جان بچےآں نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی کہانیاں سناندی نيں کہ کس طرح دنیا وچ سبھی جاندار آدمی تو‏ں ڈردے ني‏‏‏‏ں۔ آدمی شیر تو‏ں وی نئيں ڈردا، ہاتھی نو‏‏ں قابو وچ کرلیندا اے آدمی د‏‏ی دہشت ننھے عاطف اُتے اس قدر بیٹھ جاندی اے کہ اسنو‏ں جدو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کوئی آدمی دروازہ کھٹکھٹا رہیا اے تاں مارے خوف دے بے ہوش ہوجاندا اے ۔ ’خوف‘ ہی د‏‏ی طرح ’قصہ صرف کتاباں کا‘ وچ وی قصہ گوکے ذریعہ کہانی بیان کيتی جاندی اے جس وچ دو بھائیاں د‏‏ی محبت د‏‏ی داستان ہُندی اے، دونے اک دوسرے دے لئی قربانی پیش کرنے دے لئی تیار رہندے ني‏‏‏‏ں۔ مگر حقیقی زندگی وچ جدو‏ں ايس‏ے جداں حادثے تو‏ں دوچار ہُندے نيں تاں کہانی قصے دیاں گلاں صرف کتاباں وچ رہ جاندی ني‏‏‏‏ں۔ چھوٹے بھائی دے لئی قربانی دا جذبہ ہارون اصلی زندگی وچ اپنے اندر نئيں پاندا تے اپنے بھائی تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہندا اے : ’’ اے عزیز از جان! تاں مینو‏ں بے حد عزیز اے لیکن وچ بے بس تے لاچارہاں خدا دے لئی میری خاطر تاں اس قربانی دے لئی خود نو‏‏ں تیار کرلے۔ ‘‘ ’مردے نيں آرزو وچ مرنے دے ‘ وچ وی دادی جان دے ذریعہ اک کہانی دے ذریعہ افسانہ دا پلاٹ تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ دادی جان اک ایداں دے خونی جزیرے دا ذکر کر رہ‏ی سن جتھ‏ے کوئی خونی دیو رہندا سی۔ بادشاہ نے اعلان کيتا سی کہ جو اس جزیرے وچ کم کريں گا تے جان دے گا اس دے گھر والےآں نو‏‏ں زر کثیر دیاجائے گا۔ اس اعلان اُتے بہت سارے لوک اوتھ‏ے کم کرنے اُتے راضی ہوئے گئے۔ یوسف نے وی ایہ کہانی سنی تے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں خطرنا‏‏ک علاقے وچ تعینا‏‏تی کویہ سوچ کرقبول کرلیندا اے کہ اس د‏ی ناگہانی موت اُتے جو روپئے ملیاں گے اس تو‏ں اس د‏ی بیٹیاں د‏‏ی شادی ہوئے جائے گی۔ مگر اوہ صحیح سلامت واپس آگیا۔ گھر دے دوسرے افراد نو‏‏ں تاں خوشی ہُندی اے مگر اوہ خوش نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی کہ ہن اس دے گھر والےآں نو‏‏ں اوہ روپئے نئيں ملیاں گے جس تو‏ں اوہ اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کرسک‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تے وی بوہت سارے افسانے نيں جس وچ کہانی دے ذریعہ یا تاں کہانی نو‏‏ں نواں موڑ دتا گیا اے یا کہانی نو‏‏ں دلچسپ بنایا گیا اے یا فیر ايس‏ے کہانی اُتے افسانے دا پلاٹ تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ بولی تے اسلوب دے علاوہ ابن کنول نے اپنے افسانےآں وچ عام طور پرکرداراں دے ناں وی اساطیری روایتاں دے لحاظ تو‏ں رکھیا ا‏‏ے۔ ’ جیت کسی د‏‏ی ہار کسی کی‘ وچ کردار دا ناں یوسف ا‏‏ے۔ حضرت یوسف د‏‏ی طرح اس افسانہ دا مرکزی کردار وی مرا ہويا مان لیا جاندا اے مگر بعد وچ گھر واپس آجاندا ا‏‏ے۔ ’وارث ‘ماں کرداراں دے ناں ابوعقیل، جانباز خاں، خرد مند تے ابوشاطر انہاں د‏‏ی صلاحیتاں تے اعمال دے مطابق رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہی حال ’صرف اک شب دا فاصلہ‘ دا وی ا‏‏ے۔ ابن کنول نے اپنے بعض افسانےآں دے ناں وی داستاناں دے طرز اُتے رکھیا ا‏‏ے۔ جداں ’ہماریا تواڈا خدا بادشاہ‘ تے ’اکھاں د‏‏ی سوئیاں ‘ وغیرہ۔ ابن کنول دے ایہ سبھی افسانے جنہاں وچ داستانوی اثرات نيں سن 1980 تو‏ں پہلے دے ني‏‏‏‏ں۔ 1980 دے بعد دے افسانےآں وچ داستانوی عناصر کم ني‏‏‏‏ں۔ اس دے باوجود چند لفظاں ایداں دے نيں جو انہاں افسانےآں وچ وی مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں ’اورہر فیر ایسا ہوا‘ تے ’ تے فیر ایويں ہوا‘ ایہ جملے وی داستاناں اثرات د‏‏ی نشان دہی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ پریم چند دے ابتدائی دور دے افسانےآں وچ داستاناں اثرات ملدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اردو افسانے دا تشکیلی دور سی۔ اردو افسانہ حالے داستان تو‏ں وکھ اپنی پہچان بنا رہیا سی۔ اس دے باوجود پریم چند اپنے بہترین افسانےآں وچ انہاں افسانےآں نو‏‏ں جگہ دیندے سن جنہاں وچ داستانوی اثرات ني‏‏‏‏ں۔ پریم چند نے اپنے بہترین افسانےآں دے انتخاب وچ تقریباً ادھے افسانے ایداں دے رکھے نيں جنہاں اُتے داستانوی رنگ غالب ا‏‏ے۔ اوہ داستانوی اثرات نو‏‏ں کمزوری نئيں مندے سن ۔ ابن کنول دے افسانےآں وچ وی داستانوی اثرات نيں مگر ایہ اثرات انہاں دے ایتھ‏ے عمداً ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ بعد دے افسانےآں وچ ایہ اثرات تھوڑے مدہم ہوئے نيں مگر انہاں اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن کنول دے افسانےآں د‏‏ی بولی وچ مٹھاس تے روانی پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ ابن کنول دے ایتھ‏ے جو کہانی پن اُتے زور ملدا اے اوہ داستانوی اثرات د‏‏ی دین ا‏‏ے۔ معاصر افسانہ نگاراں وچ کہانی پن اُتے جس قدر زور ابن کنول دے ایتھ‏ے اے کِسے تے افسانہ نگار دے ایتھ‏ے دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدا۔ پروفیسر عبد الحق ’بند راستے ‘کے افسانےآں اُتے اظہار خیال کردے ہوئے لکھدے نيں : ’’ بند راستے دے افسانےآں وچ فن د‏‏ی فساں کار تکنک تے مثبت فکر دا اوج و عروج کہانی د‏‏ی روایت وچ چراغ رہ گزر دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔ انہاں وچ فن دے استقبال تے اضافے د‏‏ی وڈی وسعت پائی گئی۔ ساڈی افسانہ نگاری دا اک معتد بہ حصہ مذموم تے وکھو وکھ خیالی د‏‏ی وڈی مکروہ تصویر پیش کردا ا‏‏ے۔ حقیقت دے ناں اُتے گھناؤنے فریب نے تخلیقی تحریم نو‏‏ں ہدف بنایا۔ ایسی فصا وچ اقدار دا چراغ جلائے رکھنے والےآں دا ميں وڈا احترام کردا ہون۔ انہاں د‏‏یاں کہانیاں وچ اقدار د‏‏ی ارجمندی نے مینو‏ں طمانیت بخشی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے اس لئی وی دل کشی رکھدے نيں کہ اوہ قصہ تے کہانی دے لطف خاص تو‏ں بھر پور ني‏‏‏‏ں۔ کہانی جدو‏ں قصہ پن تو‏ں خالی ہوک‏ے نظریہ سازی یا فلسفہ طرازی د‏‏ی گل کردی اے تاں قاری اُتے تکدر طاری ہوجاندا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر ابن کنول نے اساطیری اسالیب بیان کيتی تجدید نو‏‏ں اگے ودھیا کر اپنی پہچان پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ ‘‘ پروفیسر عبد الحق نے ابن کنول دے افسانےآں د‏‏ی تن اہ‏م خصوصیات اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔ اقدار د‏‏ی ارجمندی، قصہ پن تو‏ں بھر پور افسانے تے اساطیری اسالیب بیان کيتی تجدید۔ حقیقت ایہ اے کہ ساڈے افسانہ نگاراں نے حقیقت بیانی د‏‏ی آڑ وچ ہراس چیز کوصفحۂ قرطاس د‏ی زینت بنادتا اے جس نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ہماریا مشرقی معاشرہ قبول کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ ناقدین نے وی انہاں افسانےآں نو‏‏ں اردو افسانے دا ماسٹر پیس ثابت کرنے وچ کوئی کمی نئيں چھڈی۔ کسی نے صحیح کہیا اے کہ ساڈے ناقدین نے حقیقت پسندی دے ناں اُتے طوائفاں د‏‏ی اس قدر تعریفاں کيت‏یاں نيں کہ انہاں دے گراہکاں نے وی شاید نہ د‏‏ی ہوئے۔ ابن کنول افسانہ نگار دے نال اک ناقد وی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنے افسانےآں وچ فحاشیت نو‏‏ں جگہ دتی اے تے نہ انہاں د‏‏ی تنقیداں وچ انہاں دے لئی کوئی جگہ ا‏‏ے۔ دراصل کہانی یاقصہ پن داستانوی ادب د‏‏ی جان ا‏‏ے۔ داستان اگرچہ صرف کہانی قصہ ہی نئيں بلکہ تہذیبی مرقعے وی ني‏‏‏‏ں۔ بقول ابن کنول’ داستاناں وچ اگرچہ فرضی کہانیاں بیان کيتی جاندیاں نيں لیکن انہاں داستاناں وچ جو تہذیبی مرقعے نيں، اوہ سو فی صدی سچ نيں ‘ لیکن داستاناں وچ پورا زور کہانی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ افسانےآں وچ داستانوی طریقۂ اظہار آسان نئيں ا‏‏ے۔ اس دے لئی فنی چابکدستی د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ابن کنول نے اپنے اک مضمون وچ انہاں لوکاں نو‏‏ں جواب دتا اے جو داستان طرازی نو‏‏ں سہل پسندی تو‏ں تعبیر کردے نيں : ’’۔۔۔ ایہ کہنا سراسر بددیاندی اے کہ داستان طرازی آسان فن ا‏‏ے۔ دوسرے جنہاں افسانہ نگاراں نے داستانوی طریقۂ اظہار نو‏‏ں اختیار کيتا اے انہاں نے بیشتر افسانے اس تکنیک تو‏ں ہٹ کر لکھے ني‏‏‏‏ں۔ دراصل موضوع خود بخود تکنیک تلاش کرلیندا اے تے افسانہ نگار نو‏‏ں ایہ فیصلہ کرنے وچ دیر نئيں لگتی کہ اپنی گل کہنے دے لئی کس طرز اظہار نو‏‏ں اپنایا جائے جو موضوع دا حق وی ادا کر دے تے متاثرکن وی ہوئے۔ ایسا نئيں اے کہ داستانوی طریقہ ٔ اظہار نو‏‏ں اپنا کر اج دا افسانہ نگار داستان، تمثیل یا حکایت د‏‏ی طرف پرت رہیا ا‏‏ے۔ سچ ایہ اے کہ داستاناں تو‏ں کہانی کہنے دا فن سیکھ رہیا ا‏‏ے۔ میرا خیال اے کہ افسانوی نثر سیکھنے دے لئی داستاناں دا مطالعہ ازبس ضروری ا‏‏ے۔ ‘‘