cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاج بانو
تعارف
آپ اردو، فارسی ، بلوچی ، سندھی تے براہوئی بولی د‏‏ی ممتازشاعرہ و مصنفہ ہونے دے نال نال اک معتبر عالمہ دین وی سن ۔ تاج بانو د‏‏ی ولادت 1915 وچ دین پور ضلع شکار پور (سندھ) وچ ہوئی ۔ آپ معروف عالم دین مولا‏نا محمد عمر دین پوری د‏‏ی دختر نیک اختر سن ۔ابتدائی تعلیم والد تو‏ں گھر اُتے حاصل کيتی ۔ بعدازاں اوہ ہور خواتین نو‏‏ں گھر وچ پڑھاندی رہیاں ۔ خواتین د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی انہاں نے باقاعدہ مدرسہ قائم کیتا جس کاناں "مدرسۃالبنات"سی۔
وفات
آپ نے 6 فروری1997ء نو‏‏ں دین پورضلع شکار پور(سندھ) وچ وفات پائی تے ایتھے تدفین ہوئی ۔آپ نے عمر دا آخری حصہ نہایت کسمپرسی د‏‏ی حالت وچ گزاریا۔انہاں نے اپنی اک نظم وچ اپنے حالات دے بارے وچ اک دل سوز اپیل لکھ ک‏ے ارباب اختیار نو‏‏ں بھجوائی جسنو‏ں ہفت روزہ"ایلم" مستونگ نے شائع کیتا۔
کتاباں
آپ نے اگرچہ اردو ، فارسی ، بلوچی ، سندھی تے براہوئی بولی وچ پنجاہ تو‏ں ودھ کتاباں تحریر کيتیاں مگرانہاں وچو‏ں اکثر غیر مطبوعہ نيں۔آپ د‏‏ی وفات دے بعدآپ دے گھرسے 40 تو‏ں ودھ براہوئی ،7 بلوچی 6اردوتے 2 فارسی قلمی نسخے ملے۔ آپ د‏‏ی غیرمطبوعہ کتاباں د رج ذیل نيں:
براہوئی کتب
۱۔ارِنانافرمانی وفرمانبرداری
۲۔براہوئی دنیا دار اتے خطاب
۳۔نیاڑی تا علمی شوق
۴۔پند لقمان
۵پند نامہ
۷۔تفسیر پارہ اَلَم
۸۔تفسیر پارہ سیقول
۹۔وحید،تقوی وشرک
۱۰۔خدا نا عاشق آبپیک
۱۱۔خطبہ براہوئی
۱۲۔حقوق الزوجین
۱۴۔دہ بی بی تا قصہ(نظم و نثر)
۱۵۔دیوان تاج بانو
چٹپرا پینگوئن
چٹپرا پینگوئن نیوزی لینڈ دا اک پینگوئن اے۔
تاج بانو
کتاباں
۱۹۔عارفانہ نیاڑی تا قصہ
۲۰۔عالم برزخ سخا وصدقہ
۲۱۔مشتاق حرم
۲۲۔علم نا فضائلاکق
۲۳۔فراق نامہ(منظوم)
۲۴۔فضائل ذکر(ترجمہ)
۲۵۔فضائل نماز وقرآن
۲۶۔کتابچہ فضائل نماز
۲۸۔مکاتیب تاج بانو
۲۹۔مثنوی تاج بانو
۳۰۔نعت رسول مقبولﷺ
۳۱۔تحفتہ النسواں(نظم ونثر)
۳۲۔نیاڑی نا فریاد
۳۳۔نیاڑی نا لولی
۳۴۔وصیت نامہ تاج بانو
۳۵۔بہادرا نیاڑی(منظوم)
۳۶۔تعلیم نسواں
۳۷۔مناجات تاج بانو
۳۸۔نورانی دور(ڈائری)
بلوچی کتب
۱۔پند لقمان
۲۔پنج گنج
۳۔پیر رکھیلئِ جواب
۴۔خطبہ بلوچی
۵۔عالم برزخ
۶۔علقمہئِ قصہ
۷۔وفات نامہ آنحضرتﷺ
اردو کتب
۱۔براہوئی شاعرات مع براہوئی شعر
۲۔براہوئی عورت(تہذیب)
۳۔براہوئی مستورات کا عشقِ اسلام
۴۔براہوئی قوم کا عشقِ اسلام
۵۔فیض گاہ دین پور
۶۔مراثیہ تاج بانو
فارسی کتب
۱۔پنج گنج
۲۔علمِ حق
آپ د‏‏ی مطبوعہ کتاباں د‏‏ی تعداد صرف 2 اے جوبراہوئی بولی وچ شائع ہوئیاں ۔ان مطبوعہ کتاباں د‏‏ی تفصیل د رج ذیل اے :
۱۔تسویخ النسواں حصہ اول
۲۔تسویخ النسواں حصہ دوم
حوالے
گٹھ:سندھی شخصیتاں
عام گرگٹ
عام گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
اوبرنبرگ ایم برینر
اوبرنبرگ ایم برینر، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
کیسری شہر
کیسری ترکی دا اک بہت پرانہ اک شہر اے۔ اے صوبہ کیسری دا راجگہڑ اے۔
چک 386 ڈبلیو بی
چک 386 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
مہان اتہاسکار دے ریکارڈ
thumb|230px|شجی پانڈلپی دا پہلا پنا thumb|230px|سیما چیان ناں اتہاسکار نے ان ریکارڈاں دی اساری کیتی مہان اتہاسکار دے ریکارڈ ( چینی: 史記, شیجی، 'تریخی ریکارڈ'؛ انگریزی: Records of the Grand Historian ) مشہور چینی اتہاسکار سیما چیان ولوں لکھت اک گرنتھ ہے جس وچّ اسنے پیلے بادشاہ توں لے کے اپنے ویلے تکّ دے  چینی اتہاس  دا بکھان کیتا ہے ۔ پیلے بادشاہ دے ویلے نوں چینی متھء - کتھاواں لگبھگّ 2600 ق م دے ویلے دا سمجھدیاں ہن ، یعنی قریب 2500 سالاں دی تاریخ اس گرنتھ وچّ الیکھت ہے ۔ ایہہ چین دا پہلا سنگٹھت اتہاس - گرنتھ سی اتے آؤن والے ویلےآں دے چینی اتہاسکاراں لئی ایہہ بہت متاثرکن رہیا ۔
گرنتھ دے حصے
اس گرنتھ وچ ١٣٠ حصے سن جنہاں وچّ طرحاں - طرحاں دیاں تریخی جانکاری کیٹیگریاں وچّ ونڈی گئی:
حوالے
گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:چین دے اتہاس گرنتھ گٹھ:کتاباں
نیوسٹفٹ ام سٹوبائٹل
نیوسٹفٹ ام سٹوبائٹل، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
برکنر جزیرہ
برکنر جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
دهستان قره قویون جنوبی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان شوط دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان شوط ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
سید علی حسینی سیستانی
سید علی حسینی سیستانی المعروف آیت اللہ سیستانی، عراق دے معروف ایرانی نژاد عالم دین نيں تے فرقۂ اثنائے عشری تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ آپ نجف دے حوزہ علمیہ دے مرجع نيں یا آسان الفاظ وچ آیت اللہ عظمٰی نيں۔ آپ 4 اگست 1930ء نو‏‏ں مشہد، ایران وچ پیدا ہوئے تے 1951ء تو‏ں عراق وچ قیام پزیر نيں۔ علاوہ ازاں اوہ بعد از جنگ عراق دے اک اہ‏م سیاسی رہنما سمجھے جاندے نيں۔ آپ متعدد کتاباں دے مصنف وی نيں۔
آپ نے 2014ء وچ داعش دے خلاف فتوی دتا تے رضاکاران نے مل ک‏ے داعش نو‏‏ں نیست نابود کر دتا۔ آپ کئی ادارےآں دے سرپرست ا‏‏ے۔ آپ 8 اگست 1992ء تو‏ں آیت اللہ خوئی دے بعد حوزہ علمیہ نجف اشرف دے زعیم وی ا‏‏ے۔ آپ دا دفتر ایران تے عراق وچ وی واقع ا‏‏ے۔ آپ دے دفتر د‏‏ی رسمی ویب سائٹ {https://www.sistani.org} ا‏‏ے۔
سید علی حسینی سیستانی (متولد ۱۳۰۹ شمسی) شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں نيں تے نجف اشرف وچ درس خارج فقہ و اصول دے استاد نيں۔ انہاں نے حوزوی تعلیم مشہد، قم تے نجف وچ حاصل کيتی اے تے سید محمد حجت کوہ کمرہ ای، آیت اللہ بروجردی تے آیت اللہ خوئی دے دروس وچ شرکت کيتی اے۔ آیت اللہ خویی دے انتقال دے بعد سن ۱۴۱۳ ھجری قمری وچ اوہ مرجعیت تک پہچے تے انہاں نے صدام حسین دے سقوط دے بعد ملک وچ نظام حکومت تبدیل ہونے تے جدید ملی قانون دے نافذ ہونے مضبوط کردار ادا کیتا اے۔
سید سیستانی نے دہشت گرد تنظیم داعش دے عراق اُتے حملہ تے مرکزی تے جنوبی علاقےآں دی طرف پیش قدمی نو‏‏ں روکنے تے ملک دے دفاع کرنے دے سلسلہ وچ واجب کفائی دا فتوی دتا۔ انہاں دی بعض فقہی تالیفات جداں قاعدہ لا ضرر و لا ضرار، تقریرات دی شکل وچ شائع ہو چکیاں نيں۔ بوہت سارے علمی تے تعلیمی مراکز، کتب خانے، فلاحی و رفاہی ادارے دنیا دے مختلف گوشیاں جنہاں وچ ایران، ترکی، عراق، برطانیہ تے لبنان ورگے ممالک شامل نيں، آیت اللہ سیستانی دے دفتر دی طرف تو‏ں تاسیس کیتے گئے نيں۔
سوانح عمری
سید علی حسینی سیستانی ۱۳۰۹ مرداد ۱۳۰۹ ہجری شمسی مطابق ۹ ربیع الاول ۱۳۴۹ ہجری قمری وچ شہر مشہد وچ متولد ہوئے۔ انہاں دے والد سید محمد باقر شیعہ علما وچو‏ں نيں تے انہاں دی والدہ سید رضا مھربانی سرابی دی بیٹی سن، انہاں دے جد سید علی سیستانی نجف اشرف وچ میرزای شیرازی دے شاگرداں وچو‏ں سن اوہ سن ۱۳۱۸ ق وچ ایران واپس آ گئے سن ۔
تعلیم؛ مشہد تو‏ں قم و نجف تک
سید سیستانی نے ابتدائی تے مقدماتی تعلیم مشہد وچ حاصل کيتی تے سن ۱۳٦۰ ق دی ابتدا وچ انہاں نے حوزوی علوم دی مقدماتی تعلیم دا آغاز کیتا۔ ادبیات عرب ادیب نیشاپوری توں ، شرح لمعہ و قوانین سید احمد مدرس یزدی سے، فقہ و اصول دی سطوح عالی دیاں کتاباں میرزا ہاشم قزوینی تو‏ں پڑھیاں تے فلسفہ دے دروس سیف اللہ ایسی میانجی، شیخ مجتبی قزوینی تے میرزا مھدی اصفہانی تو‏ں پڑھے، سید علی سیستانی نے اسی طرح تو‏ں میرزا مہدی آشتیانی تے میرزا ھاشم قزوینی دے درس خارج وچ وی شرکت کيتی۔
سردار پنچھی
سردار پنچھی (اصل نام: کرنیل سنگھ، جم 14 اکتوبر 1932) پنجابی، اردو تے ہندی شاعر اے۔ اسنے وارث اتے ایک چادر میلی سی فلماں دے گیت وی لکھے ہن۔
سید علی حسینی سیستانی
قم وچ تن سالہ قیام
سید علی سیستانی سن ۱۳٦۸ ق وچ شہر قم وچ وارد ہوئے تے اوتھ‏ے آیت اللہ بروجردی دے فقہ و اصول دے درس خارج وچ شرکت کيتی تے اسی طرح اوہ آیت اللہ حجت کوہ کمرہ ای دے درس خارج وچ وی شرکت کردے سن ۔
سردار پنچھی
جیون ویروے
سردار پنچھی دا جم اتے گجرانوالہ، (برطانوی پنجاب) دے نیڑے اک پنڈ (ہن پاکستان) وچ 14 اکتوبر 1932 نوں سردار فوجا سنگھ بجلا تے سردارنی جیون کور دے گھر ہویا۔ اوہناں نے اس دا نام کرنیل سنگھ رکھیا۔ اوہ تیراں سالاں دا سی جدوں اس نوں اتے اس دے پروار نوں ڈر اتے بیوساہی دے سائے ہیٹھ بھارت والے پاسے پرواس کرنا پیا۔
سید علی حسینی سیستانی
قم وچ تن سالہ قیام
اسی دور وچ انہاں نے سید علی بہبہانی تو‏ں جو محقق تہرانی دے مکتب فقہی دے پیروکار سن، خط و کتابت دے ذریعہ نال رابطہ رکھدے ہوئے قبلہ شناسی دے موضوع اُتے خامہ فرسائی کيتی۔ جس دے نتیجہ وچ سید علی بھبھانی نے انہاں نو‏ں ۷ رجب ۱۳۷۰ ق نو‏‏ں اک خط لکھیا، جس وچ انہاں نے سید علی سیستانی نو‏‏ں جنہاں دی عمر اس وقت ۲۱ سال سی ، عمدۃ العلمائ و نخبۃ الفقہائ المدققین دے لقب تو‏ں سرفراز کیتا تے باقی بحث نو‏‏ں ملاقات دے وقت اُتے موکول کیتا۔
نجف دی طرف ہجرت
سید علی سیستانی نے سن ۱۳۷۱ ق وچ نجف اشرف دا سفر اختیار کیتا تے اوتھ‏ے مدرسہ بخارایی وچ سکونت اختیار کيتی۔ آیت اللہ خویی تے شیخ حسین حلی دے درس خارج وچ شرکت کيتی۔ انہاں دونے دروس وچ طولانی مدت تک شرکت کرنے دے علاوہ انہاں نے سید محسن حکیم تے سید محمود شاہرودی دے دروس تو‏ں وی کسب فیض کیتا۔
سردار پنچھی
نمونہ شاعری
ماں دے دودھ وچ ہندا اے کیسا مزہ، کس نوں کہندے نے ممتا نہیں جاندے؛ برکی برکی دا ملّ جاندے، ایپراں، روٹی بدلے سی جنھاں دی ماں وک گئی۔
سید علی حسینی سیستانی
اجتہاد و مرجعیت
سید علی سیستانی نے سن ۱۳۸۰ ق وچ ۳۱ سال دی عمر وچ اپنے دو اساتذہ آیت اللہ خویی تے شیخ حسین حلی تو‏ں اجتہاد دا اجازہ مطلق حاصل کیتا۔ شیخ حسین حلی تو‏ں اجتہاد دا اجازہ مطلق حاصل کرنے والے اوہ فرد فرید نيں۔ آقا بزرگ تہرانی نے وی سن ۱۳۸۰ ق دی اپنی اک تحریر وچ سید علی سیستانی دے علم رجال تے حدیث اُتے تسلط دی گواہی دتی اے۔
سردار پنچھی
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:اردو شاعر گٹھ:بھارت دے شاعر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
سید علی حسینی سیستانی
اجتہاد و مرجعیت
آیت اللہ سیستانی ۵ جمادی الثانیۃ ۱۴۰۹ ق وچ اپنے استاد آیت اللہ خوئی دی خواہش اُتے مسجد خضرا دے امام جماعت متعین ہوئے۔ اس تو‏ں پہلے تک آیت خوئی مسجد خضرا وچ نماز جماعت دا فریضہ ادا کردے سن، بیماری دے سبب انہاں نے ایہ ذمہ داری اپنے شاگرد دے سپرد کر دت‏ی۔ سید سیستانی ذی الحجہ ۱۴۱۴ ق دے آخری جمعہ تے عراقی حکومت (صدام حسین دے زمانہ وچ) دی طرف تو‏ں اس مسجد دا دروازہ بند ہونے تک اس وچ امامت دے فرائض انجام دیندے رہے۔
سردار پنچھی
حوالے
گٹھ:جٹگٹھ:سکھ شخصیتاں
سید علی حسینی سیستانی
اجتہاد و مرجعیت
سید علی سیستانی ۸ صفر ۱۴۱۳ ق وچ آیت اللہ خوئی دے انتقال دے بعد مرجعیت دے منصب اُتے فائز ہوئے۔ ۱۴۱۴ ق وچ سید عبد الاعلیٰ سبزواری تے سید محمد رضا گلپایگانی دی رحلت دے بعد تے اس دے بعد محمد علی اراکی تے سید محمد روحانی انتقال دے بعد انہاں دے مقلدین دی تعداد وچ ہور اضافہ ہوندا چلا گیا۔
تالیفات
آیت اللہ سیستانی دی تالیفات وچ کچھ کتاباں نشر ہو چکياں نيں جدو‏ں کہ بعض تصنیفات حالے وی غیر مطبوعہ شکل وچ نيں۔ مطبوعہ کتاباں وچ زیادہ تر انہاں دے فتاوی تے دروس دی تقریرات نيں، جنہاں دا ذکر ذیل وچ کیتا جا رہیا اے:
۱۔ منھاج الصالحین، سید علی سیستانی دے فتاوی اُتے مشتمل اے جو تن جلداں وچ سن ۱۳۱۵ ق وچ قم وچ طبع ہوئی اے۔ منھاج الصالحین سید محسن الحکیم دی تالیف اے، آیت اللہ خوئی نے اپنے فتاوی نو‏‏ں اس اُتے تطبیق دے کر تے اس وچ بعض ابواب و فصول دا اضافہ کرکے شائع کیتا اے۔ تے انہاں دے بعد انہاں دے شاگرد سید علی سیستانی نے وی اسی روش نو‏‏ں آگے ودھایا اے۔ اس کتاب اُتے آیت اللہ سیستانی دی طرف تو‏ں مقدمہ لکھے جانے دی تاریخ ۲۰ ذی الحجۃ ۱۴۱۳ ق اے۔
۲۔ قاعدہ لا ضرر و لا ضرار، آیت اللہ سیستانی دے ففہ دے دروس دی تقریرات نيں، جنہاں نو‏ں سید محمد رضا سیستانی نے تحریر کیتا اے تے ایہ کتاب سن ۱۴۱۴ ق وچ شائع ہوئی اے۔
۳۔ اختلاف الحدیث، سید سیستانی دے دروس حدیث دی تقریرات نيں، جنہاں نو‏ں سن ۱۳۹٦ وچ انہاں دے اک شاگرد سید ہاشم ھاشمی نے تحریر کیتا اے۔ ایہ کتاب ۱۹۵ صفحات اُتے مشتمل اے تے اسنو‏ں ذاتی طور اُتے (غیر رسمی طور اُتے) شائع کیتا گیا اے۔ اس تالیف تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ اختلاف احادیث دے رفع دے سلسلہ وچ آیت اللہ سیستانی دے نظریات، تعادل و تراجیح اُتے مبتنی ہونے تو‏ں زیادہ اس دے اسباب تے منشا پیدائش دی تجدید اُتے مشتمل نيں۔
۴۔ العروۃ الوثقی، سید کاظم یزدی دی کتاب اُتے سید علی سیستانی دے تالیقات نيں۔ اس کتاب دا دوسرا ایڈیشن ۱۴۳۱ ق وچ بیروت تو‏ں شائع ہويا اے تے ایہ دو جلد اُتے مشتمل اے۔
۵۔ الرافد فی علم اصول، سید منیر سید عدنان القطیفی دی تالیف اے۔ اس وچ آیت اللہ سیستانی دے دروس اصول دی تقریرات نيں۔ ایہ کتاب اک جلد اُتے مشتمل اے تے عربی بولی وچ شائع ہوئی اے۔ اس وچ مکتب امامیہ وچ علم اصول فقہ دی اہمیت و منزلت، اس دے ادوار فکری وغیرہ دے سلسلہ وچ بحث کيتی گئی اے۔
وابستہ مراکز تے ادارے
۱۔ امام علی (ع) سینٹر، قم (ایران)؛ اسلامی کتب تے ائمہ اہل بیت علیھم السلام علوم و معارف دے ترجمے تے نشر و اشاعت دی غرض تو‏ں ۱۳۷۳ ش وچ تاسیس کیتا گیا۔ دنیا بھر دی ۲۵ اہ‏م زباناں وچ اوہدی طرف تو‏ں کتاباں طبع و شائع ہو چکياں نيں۔ اس ادارہ دا شعبہ لندن تے بیروت وچ وی اے جو بالترتیب سن ۱۴۱٦ تے ۱۴۱۷ ق وچ قائم کیتا گیا اے۔
۲۔ آل البیت ثقافتی سینٹر، استانبول (ٹرکی)؛ اہل بیت علیہم السلام دی تعلیمات دے احیائ، عوام نو‏‏ں مکتب اہل بیت تو‏ں متعارف کرانے تے اسلامی و مذہبی تعلیمات دی حفاظت دے مقصد تو‏ں سن ۱۳۸۰ ش وچ ٹرکی دے شہر استانبول وچ اس دا قیام عمل وچ آیا۔ قرآنی و دینی کلاساں دا انعقاد، مذہبی رسومات دا انعقاد، ٹرکی وچ اہل بیت نامی اولین تخصصی کتب خانہ دا قیام، دینی و مذہبی سیمیناراں دا انعقاد، دینی کتب و مجلات دا ترجمہ و نشر و اشاعت جداں امور اس ادارہ دی فعالیت وچ شامل نيں۔ اس ادارہ دے اک شعبہ نے جرمنی وچ سن ۱۳۸۴ ش تو‏ں اپنی خدمات دا آغاز کیتا اے۔
۳۔ اعتقادی تحقیقاندی سینٹر، قم؛ ایہ ادارہ مختلف شعباں جداں کتب خانہ، عقیدہ تو‏ں مربوط اعتراضات دا جواب دینے والی محققین دی کمیٹی، ہدایت یافتہ افراد دے امور اُتے توجہ، اسناد و دستاویز، عقائد تو‏ں متعلق کانفرنس تے انٹر نیٹ جداں امور دے سلسلہ وچ خدمات انجام دیندا اے۔
۴۔ المصطفیٰ اسلامی تحقیقاندی سینٹر، قم؛ اس ادارہ دے قیام دا مقصد، عقائد اُتے مبنی شیعہ سنی مصادر و منابع اُتے مشتمل اک اطلاعاندی بینک یا ذخیرہ ایجاد کرنا اے۔ تے اس نے عقائد دے دائرۃ المعارف یا انسائکلو پیڈیا دی تالیف دے لئے تن ہزار تو‏ں زیادہ جلداں دی تحقیق تے جمع آوری انجام دی اے۔
۵۔ اسلامی میراث دے احیائ دا مزکر، قم؛ ایہ ادارہ خطی یا مخطوطات دے منابع و مصادر دی جمع آوری دی غرض تو‏ں تاسیس کیتا گیا اے۔
۷۔ امام صادق کلچرل کامپلیکس، بیروت (لبنان)؛ ۱۳۸۵ ش وچ اس دا قیام عمل وچ آیا۔ اس ادارہ وچ شرعی سوال و جواب دا دفتر، کتب خانہ تے آڈیٹوریم اپنی فعالیت انجام دے رہے نيں۔ اس دے علاوہ اس ادارہ دا اک تے مقصد سماجی و ثقافتی فلاحی تے خیراندی امور دی انجام دہی اے۔
۹۔ شہر قم وچ تخصصی کتب خانے؛ آیت اللہ سیستانی دے دوسرے اداراں وچو‏ں اک ایہ ادارہ وی اے جو مختلف موضوعات تفسیر و علوم قرآن، علوم حدیث، فقہ و اصول، فلسفہ و کلام، ادبیات عرب، تاریخ اسلام و ایران اُتے فعالیت انجام دے رہیا اے۔
کتب خانہ تخصصی تفسیر علوم قرآن، قم؛ ۱۴۱۸ ق وچ اوہدی بنیاد رکھی گئی اے۔ اس نے ۱۵ ہزار تو‏ں ودھ فارسی و عربی کتاباں دے نال اپنی فعالیت دا آغاز کیتا اے۔
کتب خانہ تخصصی علوم حدیث، قم؛ ۱۴۱۸ ق وچ اوہدی بنیاد رکھی گئی اے تے اس وچ شیعہ حدیث، رجال و درایہ، انسائکلو پیڈیا، ڈکشنری و لغات، انگریزی و فرانسوی و جرمن زباباں وچ حدیث دے منابع و مآخذ جداں موضوعات اُتے کتاباں شامل نيں تے اسی طرح تو‏ں اس وچ حدیث متعلق مجلات موجود نيں۔
کتب خانہ تخصصی فقہ و اصول، قم؛ ۱۴۲۰ ق وچ اوہدی بنیاد رکھی گئی اے تے افتتاح دے وقت اس وچ ۱۵ ہزار تو‏ں کتب تے ۱۵۸۰ تخصصی مجلات موجود سن ۔ اس وچ فقہ و اصول تے رجال و حقوق جداں موضوعات اُتے کتاباں شامل نيں۔
کتب خانہ تخصصی ادبیات عرب، قم؛ ۱۴۱۸ ق وچ اوہدی بنیاد رکھی گئی تے اس وچ عربی و فارسی دی ۴۵ ہزار تو‏ں ودھ کتاباں موجود نيں۔
کتب خانہ تخصصی تاریخ اسلام و ایران، قم؛ ۱۳۷۴ شمسی وچ اس نے ۴ ہزار کتاباں دے نال اپنی فعالیت دا آغاز کیتا تے ۱۳۹۰ ش وچ اس وچ موجود کتب دی تعداد وچ اک لکھ پندرہ ہزار تک دا اصافہ ہو چکيا سی ہن تک اس کتب خانہ دی طرف تو‏ں ۱٦ عنوان کتب طبع ہو چکيتیاں نيں۔
آیت اللہ سیستانی دے دفتر دی طرف تو‏ں سماجی و فلاحی خدمات دے سلسلہ وچ کافی مراکز دنیا دے مختلف گوشاں وچ قائم کیندے گئے نيں:
۱۔ مدینۃ العلم ثقافتی رہائشی کامپلیکس، نجف اشرف؛ طلاب حوزہ علمیہ دی رہائش دے مقصد تو‏ں اوہدی بنیاد رکھی گئی۔ اس وچ رہایشی عمارتاں، کنڈر گارڈن، ابتدائی و متوسطہ و ہائی اسکول، ہاسپیٹل و شاپنگ سینٹر دے نال نال ثقافتی مرکز جداں کتب خانہ وی شامل نيں۔ آیت اللہ سیستانی ثقافتی رہایشی کامپلیکس، قم؛ وچ وی حوزہ علمیہ قم دے طلاب دی رہایش دے مقصد تو‏ں ۱۴۱٦ ق تاسیس کیتا گیا۔ اسی طرح تو‏ں آیت اللہ سیستانی دے دفتر دی جانب تو‏ں قم دے مہدیہ رہایشی کامپلیکس دی تعمیر وچ جو قم وچ حوزہ علمیہ دے طلاب دے لئے بنایا گیا اک دوسرا کامپلیکس اے، تعاون شامل رہیا اے۔ ثامن الحجج رہایشی کامپلیکس مشہد تے اسی طرح تو‏ں امام ہادی رہائشی کامپلیکس قم وی اسی تعاون تے مشارکت دی مثال نيں۔
۲۔ مدرسہ علمیہ بلاغی و نجم الائمہ نجف، مدرسہ قرآنی کربلا، مدرسہ حضرت رقیہ برای ایتام، کربلا، آیت اللہ سیستانی دے دفتر دی طرف تو‏ں تاسیس تے چلیائے جا رہے نيں۔
سیاسی و سماجی کارنامے
آیت اللہ خویی دی نماز جنازہ دی امامت: آیت اللہ خوئی دی وفات دے بعد، سید علی سیستانی نے جو انہاں دے مہم ترین شاگرداں وچو‏ں سن، انہاں دی نماز جنارہ پڑھائی۔ حوزہ دی سنت دے مطابق، جو وی گزشتہ مرجع تقلید دے جنازہ اُتے نماز پڑھاندا اے اوہی اس دا جانشین بندا اے۔ اگرچہ  صدام حسین دی حکومت دے زمانہ وچ شیعاں تے حوزہ علمیہ نجف دے حالات سخت تے پیچیدہ ہونے تے آیت اللہ سید عبد الاعلیٰ سبزواری دے ۲۵ مرداد ۱۳۷۲ ش تک ہونے دے سبب خاموشی دے نال آیت اللہ سیستانی دی مرجعیت دا آغاز ہويا۔ البتہ آیت اللہ خوئی دے اک شاگرد جعفر نطنزی دا ماننا اے کہ آیت اللہ خوئی دے جنازہ اُتے آیت اللہ سیستانی دا نماز پڑھانا انہاں دے جانشین ہونے دی دلیل نئيں بن سکدا اے کیونکہ اس وقت نجف اشرف وچ کوئی بچا ہی نئيں سی نطنزی اسی طرح تو‏ں آیت خوئی دی تشییع جنازہ تے آیت اللہ سیستانی دے نماز پڑھانے دے سلسلہ وچ کہندے نيں کہ کوئی تشییع دا ماحول یا ہلچل نئيں سی، جنازہ نو‏‏ں لیایا گیا انہاں نے نماز پڑھائی تے چلے گئے۔ بعد وچ وی کوئی ایسی علامت دیکھنے وچ نئيں آئی جو انہاں دی مرجعیت دی دلیل بن سکتی ہوئے۔ اوہ اک فہیم تے با فراست انسان نيں۔ انہاں دے بعد آیت اللہ سید عبد الاعلیٰ سبزواری مرجع تقلید سن ۔
عراقی حکومت تے قانون دی تبدیلی وچ کردار: آیت اللہ سیستانی نے عراق اُتے امریکی فوجیاں دے حملہ تے صدام حسین دی حکومت دے سقوط دے سلسلہ وچ کسی وی طرح دی مقاومت وچ دلچسبی نئيں دکھائی تے انہاں نے ہمیشہ جی گارنر تے پال بارمر جیسی امریکی شخصیتاں تو‏ں ملاقات تو‏ں پرہیز کیتا۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے عراق وچ جدید حکومت دے قیام تے جدید ملی قوانین دی تدوین دے سلسلہ وچ ہونے والے مختلف انتخابات وچ عوام نو‏‏ں اس وچ شرکت کرنے دی طرف تشویق کرنے وچ نہایت اہ‏م تے کلیدی کرداد ادا کیتا۔
امریکی و عراقی افواج و مقتدی صدر دے تنازع دا حل: ۱۳۸۳ ش وچ روزنامہ الحوزہ اُتے پابندی دے نال ہی جس وچ مقتدی صدر دے اسلامی تے امریکا مخالف نظریات نشر ہوندے سن، جیش المہدی دے نیم فوجی دستاں تے عراق وچ موجود امریکی افواج دے نال جھڑپاں دا آغاز ہو گیا۔ ایہ بحران امریکی فوج دے ٹینکاں دے کربلا، نجف تے کوفہ جداں شہراں وچ داخل ہونے تے اوتھ‏ے لڑائی تے جھڑپاں دا سبب بنا۔ جس دے نتیجہ وچ سینکڑاں افراد مارے گئے۔ ۱۳۸۳ ش وچ اردیبہشت تو‏ں لیکر مرداد دے مہینے تک سپاہ مہدی تے امریکی و عراقی افواج دے درمیان متعدد جھڑپاں ہوئیاں۔ جس دے نتیجہ وچ شہر نجف دا محاصرہ کر لیا گیا تے امیر المومنین (ع) دے حرم نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے عراق دے شیعہ نشین علاقےآں وچ بسنے والے دسیاں افراد جاں بحق ہوئے تے امیر المومنین علیہ السلام دے حرم وچ سپاہ مہدی نے اپنے سنگر بنا لئے۔ آخر کار اس بحران دا حل آیت اللہ سیستانی دے اس وچ وارد ہونے تے اس مسئلہ اُتے انہاں دی طرف پیش دی گئياں امن پسند تجاویز تو‏ں کڈیا گیا تے ٦ شہریور ۱۳۸۳ ش نو‏‏ں اس دا سد باب ہو گیا۔ اس واقعہ دے بعد تو‏ں امیر المومنین علیہ السلام دے حرم تے مسجد کوفہ دی تمام تر ذمہ داریاں نو‏‏ں مرجعیت دے سپرد کر دتا گیا۔
داعش تو‏ں مقابلہ دی دعوت: آیت اللہ سیستانی نے عراقی شہر موصل دے سقوط تے داعش دے عراق دے مرکزی تے جنوبی علاقےآں دی طرف رخ کرنے دے بعد ملک و ملت تے مقدست دینی دے دفاع دے سلسلہ وچ واجب کفائی دا حکم دتا۔ تے جنگ کرنے دی توانائی رکھنے والے شہریاں نو‏‏ں دفاع تے مقابلہ دے لئے اسلحہ اٹھانے تے فوج دے نال ملحق ہونے دے لئے طلب کیتا۔ آیت اللہ سیستانی دی اس خواہش دا شہر کربلا دے امام جمعہ تے آیت اللہ سیستانی دے نمایندہ عبد المہدی کربلیائی نے اعلان کیتا جے چہ ایہ حکم فتوی دی شکل وچ نئيں سی لیکن بعض تحلیل دے مطابق فتوی دے حکم وچ سی تے ایہ حکم سبب بنا کہ لاکھاں افراد داعش دے نال مقابلہ دے لئے عراقی افواج دے نال ملحق ہو گئے۔
آیت اللہ سیستانی تے پوپ فرانسس د‏‏ی ملاقات
شیعاں دے عظیم مرجع تقلید تے کیتھولک عیسائیاں دے سربراہ پوپ فرانسس نے سنیچر دے روز 27 فروری 2021 نو‏‏ں نجف وچ ملاقات کيت‏ی۔ ایہ ملاقات تقریبا پونے گھینٹے د‏‏ی سی۔ دونے مذہبی لیڈراں نے مختلف موضوعات اُتے گل کيتی۔ ملاقات دے بعد پوپ نے ایہ بیان دتا کہ اوہ آیت اللہ سیستانی د‏‏ی شخصیت تو‏ں متاثر ہوئے نيں تے اوہ مسلم دنیا د‏‏ی اک ایداں دے شخص نال ملاقی ہوئے نيں جوکہ روحانی طور اُتے زیادہ مضبوط نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:اتحاد اسلامیت گٹھ:اکیہويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:ایرانی آیت اللہ العظمیٰ گٹھ:ایرانی مذہبی رہنما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:شیعہ علما گٹھ:عراقی مذہبی رہنما گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:مشہد دیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اکیہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:اسلامی جمہوریت پسند گٹھ:مراجع کرام
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:اتحاد اسلامیت گٹھ:اکیہویں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:ایرانی آیت اللہ العظمیٰ گٹھ:ایرانی مذہبی رہنما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:شیعہ علما گٹھ:عراقی مذہبی رہنما گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:مشہد دیاں شخصیتاں گٹھ:نجف وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:چودہویں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید گٹھ:پندرہویں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید
جیگوار
جیگوار بلی ٹبر دا اک ماس کھانا اے تے شیر، ببرشیر مگروں بلی ٹبر دا ایہ تیجا وڈا ماس کھانا اے۔ ایہ اتری تے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔ اہی تیندوے ورگا اے پر اوس توں پینڈہ تے تکڑا اے۔ اپنے رہن تے ویہار وچ ایہ شیر ورگا اے۔ رہن تھاں گھٹن باہجوں ایہدی گنتی گھٹ رئی اے۔
وکھالہ
جیگوار نویں دنیا دا سب توں وڈا ماس کھانا اے۔ ایہ پینڈا تے بھارا اے۔ عام ول نال ایہدا بھار 56–96 کلو ہوندا اے تے جوکھے بھارے 160 کلو تک وی جاندے نیں۔ مادھ نر توں 10–20% تک نکی ہوندی اے۔ ایہ نک توں پوچھل دے مڈھ تک 1.2 توں 1.95 میٹر (3.9 توں 6.4 فٹ) تک لما ہوسکدا اے۔ جیگوار مگراں توں 63 توں 76 سینٹی میٹر (25 توں 30 انچ) اچا ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
نیٹرز
نیٹرز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
حنا جیلانی
حنا جیلانی (پیدائش 1953ء)، اک لاہور پنجاب، پاکستان د‏‏ی قانون دان، عدالت عظمیٰ پاکستان تے انسانی حقوق د‏‏ی فعالیت پسند نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
جیلانی نے 1979 وچ قانون د‏‏ی پریکٹس دا آغاز کيتا ، جدو‏ں کہ اس وقت پاکستان وچ مارشل لا سی۔
مضامین
گٹھ:1953 دے جم گٹھ:کونونٹ آف جیسس اینڈ میری، لاہور دے فضلا گٹھ:لاہور دے وکلا گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:جمہوریت دے پاکستانی فعالیت پسند گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق گٹھ:پاکستانی وکلا گٹھ:پاکستانی خواتین وکلا گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:اقوام متحدہ خصوصی رپورٹر گٹھ:پاکستانی خواتین سفارت کار گٹھ:اقوام متحدہ دے پاکستانی اہلکار
کولوکولو
کولوکولو بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی  اے۔ ایہ دکھنی امریک دی واسی اے۔
بھارت وچ کسان خودکشیاں
کسان خدکشیاں کھیتی کھیتر دی معاشی مندحالی 'چوں اپجیا آتمگھاتی قدم اے۔ ماڑی معاشی حالت نال جدوں گزارا کرنا اسمبھو ہو جاوے جاں قرضہ حد توں ودھ جاوے تاں ڈھہندی کلا وچ آ کے کسان ولوں کیتی آتم قتل نوں کسان خدکشی کیہا جاندا اے۔ 2014 وچ بھارت دی نیشنل کرائم ریکارڈ بیورو نے 5,650 کسان خدکشیاں دی رپورٹ دتی 2004 وچ سبھ توں ودھ کسان کھدکشیاں درج کیتیاں گئیاں جدوں 18,241 کسان خدکشی کر گئے۔ 2005 راہیں 10 سال دے عرصے وچ بھارت وچ کساناں دیاں کھدکشیاں دی رینج 100,000 کل آبادی متعلق 1.4 توں 1.8 دے وچکار سی۔ملک بھر وچ ساڈھے تن لکھ توں ودھ کسان قرضے دے بوجھ کارن خدکشیاں کر چکے ہن اتے ایہہ خدکشیاں رکن دا نام نہیں لے رہیاں۔ مرکز سرکار دے ادارے نیشنل کرائم رکارڈز بیورو دے انکڑیاں مطابق 1995 توں 2016 دوران 3 لکھ توں ودھ کساناں دیاں خدکشیاں درج ہوئیاں ہن۔ ہن اس ادارے ولوں کسان خدکشیاں دے انکڑے جاری کرنے بند کیتے ہوئے ہن۔ کھیتی باڑی ترقی دے پکھ توں نمونے دے پرچارے جاندے صوبے پنجاب وچ 2000 توں 2015 تک دے 16 سالاں دوران 16000 توں ودھ کساناں تے کھیت مزدوراں نے خدکشی کیتی اے۔
دیش دی آبادی وچ کسانی دا حصہ
بھارت وچ کساناں دی آبادی 45 توں 50 فیصد توں اپر اے۔
اتہاس
بھارت دے کساناں، خاص کرکے نقد فصلاں اگاؤن والے کساناں وچ نراشا، بغاوتاں اتے اچّ موت در دے تعلقات وچ تریخی ریکارڈ، پچھے 19 ویں صدی دے ملدے ہن۔ حالانکہ، اسدے کارن کھدکشیاں بہت گھٹ سن۔ 1870 دے اچے زمینی ٹیکس،جو کھیتی باڑی دے پیداوار جاں اتپادکتا تے وار وار پیندے کالاں دے پرجذبات دی پرواہ کیتے بناں، نقدی وچ ادا کرنے ہندے سی، اپروں سودخوراں اتے جاگیرداراں دے حقاں نوں بستیوادی سرکھیا نے کپاہ اتپادک اتے ہور کساناں وچ گھور غریبی اتے نراشا تے بے چینی پیدا کرن وچ حصہ پایا، جسدا نتیجہ آخرکار 1875–1877 دے دکھن دے دنگیاں وچ نکلیا۔ بریٹیش سرکار نے 1879 وچ ڈیکن ایگریکلچرسٹس رلیف ایکٹ پاس کیتا، جس نے دکھن دے کپاہ اتپادک کساناں کولوں سودخوراں ولوں اگراہیاں جاندیاں ویاج دراں نوں محدود کیتا سی، پر اوہناں نے اسنوں اوہناں چونویں علاقیاں وچ ہی لاگوُ کیتا جو بریٹیش کپاہ وپار دے ہتاں دی تکمیل کردے سن۔ پینڈو لوکاں وچ، خاص کرکے کھیتی باڑی بریٹیش بھارت وچ موت در، 1850 اتے 1940 دے درمیان بہت زیادہ سی۔ حالانکہ، بھکھمری نال ہوئیاں موتاں آتم ہتیاواں نالوں کتے ودھ سن، بعد وچ اوہناں نوں "injuries" دے تحت ادھکارت طور تے ورگیکرت کیتا گیا اے۔ 1897 وچ "njuries" دے تحت شرینیبدھّ موت در بھارت دے مرکزی پرانتاں وچ 79 متعلق 100,000 لوک اتے بمبئی پریزیڈینسی وچ 37 متعلق 100,000 لوک سی۔
گنپتی اتے وینکوبو راؤ نے 1966 وچ تاملناڈو دے کجھ حصیاں وچ کھدکشیاں دا تجزیہ کیتا۔ اوہناں نے سفارش کیتی کہ کھیتی باڑی آرگنو-فاسفورس یوگک (کیٹناشک) ویچن تے پابندی لگائی جاوے۔ اسے طرحاں، نندی اتے ہورناں نے 1979 وچ پینڈو مغربی بنگال وچ آتم ہتیاواں وچ عامَ ملدے کیڑے مار دوائیاں دے کردار نوٹ کیتی اتے سجھاء دتا کہ اوہناں دا ملنا نیمبدھّ کرنا چاہیدا اے۔ ہیگڑے نے اتری کرناٹک دے پنڈاں وچ 1962 توں 1 جون 1970 وچ پنڈاں وچ خدکشی دا مطالعہ کیتا اتے دسیا کہ آتمگھات دیاں وارداتاں دی در 5.7 متعلق 100,000 دی سی۔ ریڈی نے 1993 وچ آندھرا پردیش وچ کساناں دیاں کھدکشیاں دی اچّ در دا اتے کھیتی دے سائز اتے اتپادکتا نال اس دے سمضموناں دا جائزا لیا۔
بھارت وچ کساناں دیاں کھدکشیاں بارے عامَ پریس وچ رپورٹاں چھپن دا سلسلہ 1990 دے دہاکے وچ شروع ہویا سی، خاص طور تے پلاگمی سائیناتھ نے پہل قدمی کیتیا۔ 2000 ویاں وچ، اس مدعے تے قومانتری دھیان گیا اتے بھارت دیاں کئی سرکاراں نے پہلکدمیاں لین دی کوشش کیتی۔ شروع وچ ایہہ رپورٹاں مہاراشٹر توں آئیاں۔ جلدی ہی آندھرا پردیش ولوں وی کھدکشیاں دیاں خبراں آؤن لگیاں۔ شرُ وچ لگدا سی کہ ساریاں کھدکشیاں مہاراشٹر دے ودربھ کھیتر دے کپاہ اتپادک کساناں نے کیتیاں ہن۔ لیکن مہاراشٹر دے راج اپرادھ لیکھا دفتر توں حاصل انکڑیاں نوں دیکھن توں واضع ہو گیا کہ پورے مہاراشٹر وچ کپاہ سمیت ہور نغدی فصلاں دے کساناں دیاں آتمہتیاواں دی در بہت زیادہ رہی اے۔ آتم قتل کرن والے صرف گھٹ زمین والے کسان نہیں سن سگوں مدھ-ورگی اتے ودھ زمین والے کسان وی سن۔ راج سرکار نے اس مسئلہ اتے وچار کرن لئی کئی جانچ کمیٹیاں بنائیاں۔ بھارت دے پردھانوزیر من موہن سنگھ نے راج سرکار نوں ودربھ دے کساناں اتے خرچ کرن لئی 110 عرب روپئے دے سہاتا دین دا اعلان کیتا۔ بعد دے سالاں وچ کھیتی باڑی سنکٹ کارن مہاراشٹر، کرناٹک، کیرل، آندھرا پردیش، پنجاب، مدھ-پردیش اتے چھتیسگڑ وچ وی کساناں نے آتم-ہتیاواں کیتیاں
ترقی ماڈل دی پیداوار
کسان کھدکشیاں دا سبھ توں وڈا کارن سرکار دا آزاد بھارت وچ اپنایا ترقی ماڈل اے، نویں بھارت دے نویں ترقی ماڈل اندر سارا زور کارپوریٹ جگت نوں سہولتاں دین تے لگیا ہویا اے اتے ملک دا ڈھڈّ بھرن والیاں دی سار نہیں لئی جا رہی۔
نقصدار منڈیکرن
ملک دے بہتے کسان گھٹو-گھٹو حمایت ملّ دے موجودہ پروگرام دی محدود پہنچ کرکے اتے اجیاے کھیتی منڈیکرن سسٹم دی موجودگی کرکے (جس وچ اتپادک نوں جنس دی کھپتکار ولوں ادا کیتی گئی قیمت دا صرف چھوٹا جیہا حصہ ہی ملدا اے) فصلاں لئی لااے وند ملّ حاصل کرن توں ااہل ہن| پیداوار دے لحاظ اتے سرکاری ایجنسیاں ولوں کیتی جاندی خرید دے لحاظ توں کنک ہی ہاڑھی دیاں فصلاں وچوں سبھ توں اہم اے۔ ہورناں فصلاں دی ایمئیسپی بھاویں اعلان دتی جاندی اے پر ایہناں دیاں قیمتاں منڈی دیاں طاقتاں طے کردیاں ہن تے سرکاری خرید نانماتر کیتی جاندی اے۔کسان دی سبھ توں وڈی وڈمبنا اے کہ اوہ خود نی اپنی پیدا کیتی جنس دا ملّ نردھارن نہیں کردا ۔ اکلا کسان ہی اجیہا اتپادک اے ۔ اجے تک ہور وستاں دے اتپادک تاں لاگت توں کئی گنا منافع کماؤندے ہن ۔ پر کسان لئی لاگت کڈھنا ہی اوکھا ہو جاندا اے ۔ فصل تیار ہون تے بہت ساری دینداریاں لئی اپنی اپج ترنت ویچنا اسدی مجبوری رہندی اے ۔ سارے کساناں ولوں اکٹھے بازار وچ ویچن دی لاچاری دے کارن ملّ گر جاندا اے ۔
ہری انقلاب دے کردار
پنجاب دے کھیتی دے سرمایہ داری ماڈل اتے صفتی طور اُتے بین القوامیت دیاں پالیسیاں کرکے کھیتی کھیتر نوں دتیاں جان والیاں رعایتاں دا وی خاتمہ ہو گیا اے اتے قومانتری منڈی دے اثر کرکے فصلاں دے واجب بھاء وی ملنے بند ہو گئے جس نال کساناں دے خالص منافعے گھٹ گئے تے اوہ قرضے دے جال وچ پھس گئے۔ موجودہ ویلے کھیتی باڑی یونیورسٹیاں دی گنتی سینکڑے دے نیڑے ہو گئی اے۔ فصلی ونّ-سونتا والے معاملے وچ بہت پچھڑ راے ہاں۔ اس دا کارن ایہہ اے کہ سمچا کھیتی مطلب چارا وڈیرے چوکھٹے دا اک حصہ ماتر اے جس وچ کساناں دا بہت گھٹ کنٹرول اے۔ کیٹ ناشک زہراں دے بھرے ٹرکاں دے ٹرکّ دھرتی وچ جذب ہو راے ہن۔ اوہ وی اک وار نہیں، سال وچ دو دو وار۔ ایہناں زہراں دا اثر وقتی نہیں ہندا بلکہ بڑا لما سماں رہندا اے۔ کئی سالاں توں وڈی پدھر تے ہو رہی کیڑے مار دوائیاں دی ورتوں نال فصلاں دیاں بیماریاں گھٹن دی بجائے ہور ودھیاں ہن۔ پچھلے ویلے دوران ایہہ ویکھن وچ آیا اے کہ کیڑے مار دوائیاں اتے کیمیائی کھاداں دی ودھ مقدار وچ ورتوں نال فصلاں دے جھاڑ ودھن دی بجائے گھٹ راے ہن۔ سپرپھاسفٹ اتے ڈیئیپی ورگیاں رسانک کھاداں نال یورینیئم جاے تتّ ساڈی مٹی وچ رل راے ہن۔ ایہناں دے ماڑے اثر منکھاں اتے ہور جیواں وچ وی آ راے ہن۔ فصلاں تے حملہ کرن والیاں سنڈیاں کیڑے مکوڑے ٹنڈیاں دیاں فوجاں کئیاں نسلاں تیز توں تیز زہراں ساہویں عاقی ہو رہیاں ہن۔ ایہناں نوں ختم کرن دی ضد وچ ودھیا متر پنچھی اتے ہور مٹی نوں سرکھئت رکھن والے کیڑے پتنگے وی ختم ہو راے ہن
ودھدیاں کھیتی لاگتاں
132 کروڑ دی آبادی والے دیش بھارت وچ کھیتی پیداوار وچ ٹھہرائ آ گیا اے۔ شہریکرن، پون-پانی دے بدلاء اتے پلیت ہو راے ماحول کارن کھیتی پیداوار وچ رکاوٹ آ رہی اے۔ ہوا، پانی، زمین زہریلی اتے پرآلودہ ہو گئی اے۔ کل گھریلو پیداوار وچ کھیتی دی حصیداری گھٹ کے 14 فیصدی رہِ گئی اے۔ اک پاسے کسان فصلاں دی اپج وچ وادھے بارے چنعنصر اے، دوجے پاسے کھیتی پیداوار دی لاگت وچ وادھا ہو رہا اے۔ ڈیزل دے ملّ وچ ہو راے وادھے نے کھیتی لاگت ہور وی مہنگی کر دتی اے۔ سال 2018 وچ ڈالر دے مقابلے روپئے دی قیمت لگاتار گھٹدے جان دا اثر کسان اتے وی پے رہا اے۔ جھونے توں بعد ترنت بعد ہاڑھی دیاں فصلاں دی بجائی لئی ورتوں وچ آؤن والی ڈیئیپی کھاد دی قیمت وچ 140 روپئے تھیلا مہنگا ہو گیا اے اتے پنجاب دے کساناں سر تقریباً 224 کروڑ روپئے دا ہور بوجھ پین دا خدشہ اے۔ ڈیزل دی قیمت وچ ہو راے بے روک وادھے نے کسان دی پیداوار لاگت وچ وڈا وادھا کیتا اے۔ کھیتی کھیتر وچ سالانہ تقریباً 11 لکھ کلولیٹر ڈیزل دی خپت ہندی اے۔ اس توں علاوہ پچھلے دو سالاں دوران ہی ٹیکس توں مکت کھیتی انپٹس اتے جیئیسٹی لگن نال کیٹنشاک، ندیناشک اتے کھاداں دے بھاء ودھ گئے ہن۔ پیداوار لاگت ودھن اتے آمدن گھٹن کرکے قرضے دے جال وچ پھسدا جا رہا کسان اتے کھیتی اتے انحصار مزدور لگاتار خدکشیاں دے راہ پئے ہوئے ہن۔ مرکز تے راج سرکار دے نیتیگت فیصلے کسان تے کھیت مزدور دے مستقبل نوں عام والے دکھائی نہیں دندے۔ اجیاے موقعے کسان لئی چھوٹا جھٹکا برداشت کرنا وی مشکل نظر آؤندا اے۔
قدرتی آفتاں
موسمی بدلاء کھیتی نوں بری طرحاں متاثر کردے ہن۔ انت بیجاں، کیمیائی خاداں، کیڑے مار دوائیاں، سنجائی دے نویں پربندھاں تے ترقی یافتہ نوینیاں تکنیکاں تے مشیناں دی ورتوں دے باو جود ساڈے دیس دا انداتا کہاؤن والا کسان اج وی معاشی سنکٹ دے دور وچوں لنگھ رہا اے۔ کئی دہاکے پہلاں ساڈے حکمراناں نے کساناں نوں سوکے، ہڑھاں تے دوجیاں قدرتی آفتاں دی مار توں بچاؤن لئی کھیتی سیکٹر وچ بیمہ سکیم لاگوُ کرن دا اعلان کیتا سی۔ کئی دہاکے بیت جان مگروں وی ایہہ اقرار کاغذاں دا شنگار ہی بنیا ہویا اے۔ بے موسمی بارش اتے گڑیاں نال کھلے آسمان ہیٹھ کھڑی فصل نوں بہت نقصان ہندا اے کساناں دی معاشی سمت بہت خراب ہو جاندی اے۔اوہ اپنے پروار نوں پالن لئی ہر چاراجوئی کردے ہن
سرکاراں ولوں کسانی دی اندیکھی
زمین گرہن بل اتے بے موسمی برسات دے کارن کنک دے جھاڑ وچ کمی کرکے دیش وچ کساناں سر ودھ رہا قرضے دا بوجھ اتے کسان خدکشیاں دا مدعا راشٹر پدھری وچار چرچہ دا موضوع بن چکیا اے۔ کسان اپنیاں جنساں ویچن لئی منڈیاںوچ رل راے ہن۔ معاشی مندحالی دا شکار ہویا کسان جدوں کتے خدکشی کردا اے تاں ملک دیاں سیاسی پارٹیاں اس نوں مدعا بنا کے اپنیاں روٹیاں سیکن دی کوشش کردیاں ہن اتے نال ہی ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ کرسانی دے مدعے اُتے سیاست نہیں ہونی چاہیدی۔ پچھلے کجھ سالاں وچ لکھاں کساناں دیاں کھدکشیاں آزاد بھارت دے متھے اُتے کلنک وانگ ہن | اینے وڈے پیمانے اُتے ہوئیاں کساناں دیاں کھدکشیاں حقیقت وچ اس انتظام ولوں کیتے گئے قتل ہن جو انتظام بڑی تیزی نال دھناڈھ نوں ہور دھناڈھ اتے غریب نوں ہور غریب بنا رہی اے | کھیتی باڑی متعلق غلط سرکاری پالیسیاں کرکے پچھلے کجھ عرصے توں لکھاں دی گنتی وچ چھوٹے کسان اپنی زمین گوا بیٹھے ہن۔ بڑی تیزی نال ایہہ عمل جاری اے۔ بھاجپا اتے کانگرس سمیت اوہ پارٹیاں جو اپنے-اپنے نوں کسان مہربان کہاؤندیاں ہن، 'گلاں دے کڑاہ' بنا-بنا کے کساناں اگے پیش کردیاں رہیاں ہن۔ پر قرضیاں دی مار دے جھمبھے کساناں نوں مندحالی چوں کڈھن لئی کوئی ٹھوس یوجناواں نہیں بنائیاں گئیاں۔ لنگھیاں لوک سبھا چوناں وچ کساناں دی حمایت لین لئی سوامیناتھن رپورٹ لاگوُ کرن دا بھاجپا حمایت کردی رہی، پر چوناں جتن بعد اس نوں وسار دتا گیا۔ سگوں مودی سرکار کسان ورتکنیک زمین حصول ورگے بلّ لیاؤن لئی اڈی-چوٹی دا زور لا رہی اے سیاستداناں دا کم کساناں دیاں سمسیاواں نوں حل کرن دی بجائے اوہناں نوں دوجے دے گل پاؤنا ہو گیا اے۔ سرکار کارپوریٹ گھرانیاں دے برے قرضے نوں معاف کرن لئی تاں تیار رہندی اے پر کساناں دی سنکٹ موقعے بانہہ پھڑن لئی تیار نہیں اے۔
قرضیاں دا جال
کساناں نوں معاشی لوڑاں پوریاں کرن لئی قرضے دی لوڑ پیندی اے ۔ ایہہ قرضہ اوہناں نوں سنستھاگت اتے غیر سنستھاگت سروتاں توں ملدا اے۔ غیر سنستھاگت سروتاں توں کساناں نوں دتے قرضے تے بھاری ویاج وصولیا جاندا اے۔ کھیتی ہیٹھ رقبہ گھٹ ہو جان اتے قرضیاں دا بوجھ ودھن کرکے کساناں دی حالت نازک ہو گئی اے۔ اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ نہ صرف پنجاب بلکہ سارے بھارت دی کھیتی اتے کسان گمبھیر سنکٹ وچ پھسے ہوئے ہن اتے تراسدی ایہہ اے کہ ایہہ سنکٹ گھٹن دی بجائے ودھ رہا اے۔ پچھلے تقریباً دو دہاکیاں دوران دیش بھر وچ لکھاں کسان اتے کھیت مزدور آتم ہتیاواں کر چکے ہن اتے ایہہ رجھان رکن دا ناں ہی نہیں لے رہا۔ اس توں علاوہ لکھاں کسان کھیتی ’چوں باہر جا چکے ہن اتے ہور لکھاں باہر جان دی تاک وچ ہن۔ وڈی گنتی وچ کسان اپنے بچیاں نوں کھیتی وچ نہیں رکھنا چاہندے کئی وار معاون دھندے وی معاشی مندحالی وچوں نکلن دا سہارا نہیں بندے
پنجاب دے کساناں دی حالت
خدکشیاں دا ایہہ ورتارا پنجاب دے پینڈو مطلب چارے دی مندی حالت دی بھیانک تصویر اے ۔ اج ملک وچ کھیتی گھٹ ترقی در اتے گھٹ آمدن دے چکرویو وچ پھسی ہوئی اے اتے گھاٹے والا دھندا بن رہی اے۔ گھٹ رہا فارم سائیز کساناں دی نگھر رہی معاشی حالت دا مکھ کارن اے۔ ہر پنج سال بعد کیتی جاندی کھیتی باڑی گننا مطابق 2000-01 توں 2010-11 دوران ملک وچ کھیتی جوتاں دی گنتی تقریباً 12 کروڑ توں ودھ کے 14 کروڑ ہو گئی اے جنہاں وچوں 67 فیصدی جوتاں دا اوسطاً سائیز تقریباً اک ایکڑ اے۔ نیشنل سینپل سروے ڈائریکٹوریٹ ولوں اکتر انکڑیاں مطابق، سال 2012–13 دوران کھیتی باڑی تے انحصار پروار دی کل اوسط ماسک آمدن 6426 روپئے اے جس وچوں 3076 روپئے (48 فیصدی) غیر کھیتی زریعاں توں اے اتے جے پنجاب بارے انکڑے دیکھے جان تاں ایہہ آمدن 18059 روپئے اے جس وچوں صرف 1710 روپئے (9.5 فیصدی) غیر کھیتی زریعاں توں اے، مطلب پنجاب وچ پینڈو علاقیاں وچ غیر کھیتی آمدن دے زریعہ بہت زیادہ گھٹ ہن۔
خدکشیاں دے ورتارے دا حل
اج جتھے دیش دی کرسانی نوں بچاؤن لئی کھیتی باڑی پالیسیاں وچ وڈے بدلاء کرن دی لوڑ اے، اتھے دیش دے کسان نوں بے بس تے نراش ہو کے آتم-قتل نہ کرن بلکہ کھیتی باڑی متعلق غلط سرکاری پالیسیاں خلاف جدوجہد کرن دی لوڑ اے |ساریاں سیاسی پارٹیاں نوں خدکشیاں بارے اسارو پہنچ اپناؤنی چاہیدی اے۔ آتم قتل انسان اپنی زندگی وچ اکامیاب رہن کرکے مایوسی دی حالت وچ کردا اے۔ اسفلتا نوں سفلتا وچ بدلن لئی حوصلہ، محنت اتے دلیری دی لوڑ ہندی اے۔ زندگی جد وجہد دا نام اے۔ جیکر اسیں ہر مشکل دے حل لئی جد وجہد کراںگے تاں اک نہ اک دن سفلتا زروور ملیگی۔
قدرت پکھی معاشی ترقی ماڈل
عامَ لوکاں نوں سوکھا کرن لئی ‘سرمائیدار/کارپوریٹ سماجی ذمہ واری’ دی جگہ ‘سرکاری سماجی ذمہ واری’ دی اہمیت نوں سمجھدے ہوئے ملک وچ لوک اتے قدرت پکھی معاشی ترقی ماڈل نوں عمل وچ لیاؤن دی لوڑ اے۔ اس کم لئی سرمائیدار/کارپوریٹ جگت اتے سیاستداناں دی لوٹو سوچ اپر قابو پاؤن ضروری اے۔ اجیہا عوام دے جمہوری اتے شانتمئی جدوجہداں نال ہی ممکن ہو سکیگا۔
گھٹو گھٹ حمایت ملّ
ملک دے آزاد ہون توں بعد تقریباً دو دہاکیاں تک کھیتی باڑی جنساں دیاں قیمتاں منڈی ولوں طے کیتیاں جاندیاں رہیاں۔ اس لئی جس ویلے کھیتی باڑی جنساں دا بھرپور پیداوار ہندا تاں منڈی ولوں اوہناں دیاں قیمتاں انیاں ڈیگ دتیاں جاندیاں کہ کسان دی آمدن پہلاں توں گھٹن نال اوہ ہور غریب ہو جاندا۔ پھر 1965 وچ ‘کھیتی باڑی قیمتاں کمیشن’ بنایا گیا۔ ایہہ کمیشن اپنی قائمی توں لے کے ہن تک کھیتی باڑی کھیتر دیاں کجھ مکھ جنساں دیاں گھٹو-گھٹو حمایت قیمتاں دیاں سفارشاں مرکز سرکار نوں کردا اے اتے مرکز سرکار عامَ طور تے ایہناں سفارشاں دے بنیاد اتے قیمتاں طے کردی آئی اے۔ ایہناں قیمتاں دیاں سفارشاں طے کرن وچ صوبہ سرکاراں دی صرف رائے ہی منگی جاندی اے۔ شروع دے کجھ سالاں دوران ملک وچ اناج پدمعنےآں دی بھاری تھڑھ اتے قابو پاؤن لئی مرکز سرکار نے گھٹو-گھٹو حمایت قیمتاں نوں کساناں لئی لااے وند رکھیا پر پچھلے کافی ویلے توں کساناں لئی ایہہ قیمتاں گھاٹے والیاں ہن۔ انج، ایہہ قیمتاں بھاویں کسان پکھی نہیں ہن، پھر وی قیمتاں طے کرن دا عمل، منڈی ولوں کساناں دی کیتی جاندی شریام لٹّ نوں کجھ گھٹ کرن وچ سہائی ہندا آیا اے۔ مرکز سرکار ہن تک کنک تے دھان دی ہی مکھ طور اُتے سرکاری گھٹو-گھٹو حمایت ملّ اُتے خرید کردی آ رہی اے۔ ایہناں دوہاں فصلاں دی سرکاری خرید صرف ستّ راجاں تک ہی محدود اے۔ دیس دے باقی راجاں وچ سرکاری خرید دا پربندھ نہ ہون کارن کساناں نوں سرکار ولوں ایلانی گھٹّ-گھٹ حمایت قیمت حاصل نہیں ہندی۔ دھان دی فصل توں علاوہ ساؤنی دیاں باقی فصلاں دے گھٹو-گھٹو حمایت ملّ دا سرکار ولوں اعلان تاں کیتا جاندا اے، پر خرید دی انتظام نہ ہون کر کے کساناں نوں حمایت ملّ توں کتے گھٹ قیمت اُتے نجی وپاریاں نوں اپنا مال ویچنا پیندا اے۔ سرکاری خرید دے جہڑے انکڑے حاصل ہوئے ہن، اوہناں توں ایہہ گل ساہمنے آئی اے کہ دھان پیدا کرن والے کل چھبی کروڑ تیہہ لکھ کساناں وچوں ستّ فیصدی نوں ہی سرکاری طور اُتے اعلانیاں لااے وند قیمتاں حاصل ہندیاں ہن، باقی دے تقریباً اسی فیصدی کسان ایہناں قیمتاں توں وانجھے رہِ جاندے ہن۔ عامَ طور تے ایہہ قیمتاں راج کر رہی پارٹی اپنیاں ووٹاں دا دھیان رکھ کے ایلاندیاں ہن۔
گھٹو گھٹ حمایت ملّ دی سفارش کھیتی باڑی لاگتاں تے قیمتاں بارے کمیشن سیئیسیپی کردا اے۔ پیداواری لاگتاں طے کرن دے کمیشن دے تن وکھو وکھرے فارمولے ہن: اے2 (اصل وچ ہوئے خرچے)؛ اے2+ایپھئیلّ (اصل وچ ہوئے خرچے + پروار دی کرت دی قیمت) اتے سی2 (مکمل لاگت + زمین دا ٹھیکہ + پونجی دا ویاج)۔ سوامیناتھن کمیشن دی رپورٹ وچ پیداوار دی مکمل لاگت مطلب سی2 توں 50 فیصد زیادہ حمایت ملّ دین دی سفارش کیتی گئی سی۔ کسان وی ایہی منگ راے ہن، پر سرکار اے2+ایپھئیلّ لاگت (جو سی2 توں کتے گھٹ بیٹھدی اے) دے حساب نال ایمئیسپی طے کردی اے۔
کھدکشیاں دے ورتارے دا مطالعہ
کھیتی اتے کسانی سنکٹ متعلق کیتے گئے کھوج مطالعہ ایہہ حقیقت ساہمنے لیاؤندے ہن کہ پنجاب دے تقریباً سارے نمن کسان، کھیت مزدور اتے پینڈو چھوٹے کاریگر قرضے اتے غریبی وچ جمدے ہن، قرضے اتے غریبی وچ اوکھی دن-کٹی کردے ہن اتے آؤن والیاں پیڑھیاں لئی قرضے دی تکنیک ہوئی پنڈ اتے گھور غریبی چھڈّ کے تنگیاں-ترشیاں والی موت مر جاندے ہن۔ سمچے ترقی دے ماڈل دی اصلیت جان کے اس دا وکلپ سوچے بناں اکلی کھیتی نوں عام دا طریقہ اپنے-اپنے وچ کامیاب ہونا ممکن نہیں اے۔ پچھلے دنیں پنجاب دا دورہ کرکے گئے صحافی پی۔سائینناتھ دا کہنا اے کہ ایہہ کھیتی اتے کسانی دا سنکٹ نہیں بلکہ رہتل دا سنکٹ اے۔ سماج وچوں دیالوپن، ہمدردی، سبھ نوں نال لے کے چلن والی سماجی سوجھ اتے بھاونا ختم ہو کے صرف منافعے دی ہوس اتے نجیواد بھارو ہو چکا اے۔
کساناں دے جدوجہد
لمبے ویلے توں کساناں دے دھکھدے غصے دا لاواں مدھ پردیش، مہاراشٹر اتے ہور راجاں وچ فٹ ہی پیا۔ ایہہ لاواں بھارتی حکمراناں دیاں چراں دیاں کسان دوکھی پالیسیاں دا سٹہ اے۔ برطانوی حکومت ویلے کسان قرضے وچ جمدا، قرضے وچ پلدا اتے قرضہ سر چھڈّ کے مر جاندا سی۔ 1947 توں بعد وی اوہی پالیسیاں جاری رہیاں۔ مودی نے 2022 تک کساناں دے ‘اچھے دناں لئی’ اوہناں دی آمدن دگنی کرن اتے سوامیناتھن رپورٹ نوں لاگوُ کرن دے وعدے کیتے سن۔ پر اس دے تن سالاں وچ نہ قرضے دی پنڈ ہولی ہوئی، نہ خدکشیاں رکیاں، نہ فصلاں دا واجب ملّ ملیا، نہ بھارت وچ فصلاں دے صحیح منڈیکرن دا پربندھ ہویا اتے نہ ہی سوامیناتھن رپورٹ لاگوُ ہوئی۔ بھاجپا راج دے تن سالاں دوران کسان خدکشیاں وچ 42 فیصدی دا وادھا ہویا اتے قرضہ ہور ودھ گیا۔
مدھ پردیش دے نوجوان کساناں نے بھاجپا سرکار دی مغروری دیکھ کے اس نال کرڑے ہتھ کرن دی تیاری کرکے اک جون نوں اوہناں سر قرضہ پوری طرحاں معاف کرن، سوامیناتھن کمیٹی دیاں سفارشاں مطابق فصلاں دے لاگت ملّ دا 50 فیصدی منافع دین، کھیتی لئی بناں ویاج قرضہ اتے کساناں نوں پینشن سکیم دین، کنک اتے جھونے دی سرکاری خرید کرن، کارپوریٹ گھرانیاں نوں کوڈیاں دے بھاء زمیناں ویچنا بند کراؤن اتے دودھ دا ریٹ ودھاؤن دیاں منگاں لے کے تحریک شروع کر دتا۔ 4 جون نوں کساناں اتے پولیس وچکار ٹکرا ہون نال چھ پولیس والے زخمی ہو گئے۔ بھارتی مزدور سنگھ نے شوراج سنگھ چوہان نوں مل کے تحریک ادھ وچالؤں واپس لے لیا۔ پر دوجیاں کسان یونیناں نے تحریک جاری رکھ کے جدوجہد نوں ہور تیز کر دتا اتے کساناں نے ٹریکٹراں آدی نال 20 کلومیٹر لمبا ریلی مارچ کیتا۔ دوجے دن ہائیوے جام کرکے روس ریلی کردے ہوئے کساناں نوں پولیس نے پہلاں پانی توپاں نال کھدیڑن دی کوشش کیتی اتے پھر اوہناں اپر گولیاں ورھا دتیاں۔ اس نال چھ نوجوان کسان مارے گئے اتے دو زخمی ہو گئے۔ اس توں کسان تحریک ہور تیز ہو گیا۔ چوہان سرکار نے تحریک نوں ٹھنڈھا کرن لئی مارے گئے کساناں دے وارساں نوں اک اک کروڑ روپئے دین دا اعلان کیتا۔ گولی کانڈ بعد راجویاپی بند دے سدے نے تحریک نوں ہور مکمل بنا دتا۔ مندسور، اندور، سیہور، دیواس، نیمچ، کھڑگون، دھار، اتے اجین تک تحریک پھیلن کارن سرکار بھیئبھیت ہو گئی۔
ادھر مہاراشٹر وچ وی کسان باغی ہو گئے۔ یوپی سرکار ولوں 36,359 کروڑ روپئے معاف کرنے مہاراشٹر دے کساناں وچ وی اک وڈا مدعا بن گیا۔ اتھے وی کساناں دی بری حالت اے ۔ راج وچ 2014 وچ 2,568 اتے 2015 وچ 3030 کساناں نے خدکشیاں کیتیاں۔ مراٹھواڑا وچ دو سال سوکا پین، گنے دی فصل خراب ہون اتے قیمتاں وچ گراوٹ آؤن کرکے کساناں سر قرضے دا بوجھ چڑھ گیا۔ اتھے کساناں نے دو جون توں ہڑتال کرکے دودھ، پھل، شبزیاں اتے ہور کھیتی وستاں شہراں وچ جانو روکن لئی گلیاں، تھوک منڈیاں اتے ہائیوے بند کر دتے۔ کساناں دے تحریک دے ودھدے دباء کارن وزیر اعلیٰ دیویندر پھڑنویس نوں چھوٹے اتے سیمانت کساناں دا قرضہ معاف کرن دا اعلان کرنا پیا۔ اس تحریک نے کئی نوینیاں پرتاں پائیاں ہن۔ روائتی کسان جتھیبندیاں دے سڑکاں اتے ریلاں جام کرن آدی دی تھاں تے ایہناں نوجوان کساناں ولوں ہڑتال دا سدا دینا، سوشل میڈیا دی ورتوں راہیں کسانی نوں لامبند کرنا، بھگوینکرن دے ماحول دے باو جود دھرم، جات-پات، تنگ قوم واد اتے بھاجپا ولوں بھڑکائے جان والے بھارتی شاونواد توں نرلیپ رہنا، اس تحریک دیاں خاص گلاں ہن۔ دیش بھر وچ کساناں دیاں بہہتیاں منگاں جویں کھیتی جنساں دے ودھ ملّ لین، سوامیناتھن کمیشن دیاں سفارشاں لاگوُ کراؤن، پینشن دین، میڈیکل اتے ہور سہولتاں بارے سانجھیاں ہون کرکے اس تحریک نے کساناں دی دیش ویاپی حمایت جتی۔ بھارتی کسان مہانسنگھ دیاں 62, پنجاب دیاں اٹھ، تامل ناڈو، راجستھان، گجرات، ہریانہ آدی راجاں دیاں کسان جتھیبندیاں ولوں اس تحریک دی پرزور حمایت نے اس تحریک نوں دیش ویاپی بنا دتا۔ نوجوان کسان آگوآں دا اس تحریک وچ موہری رول ہونا اس تحریک دی اک ہور نویں پرت اے۔ ایہہ تحریک سرکاراں لئی اک چتاونی وی اے کہ جیکر اوہناں نے کسان ورتکنیک پالیسیاں جاری رکھیاں تاں آؤن والا سماں اس موجودہ انتظام لئی اک گمبھیر چیلنج سدھ ہوئےگا۔
سرکاراں ولوں خدکشیاں روکن لئی چکے قدم
کئی وار سرکار چون وعدے پورے کرن لئی کساناں دی قرضہ معافی ورگے قدم وی چکدی اے۔
کیمیلیو ڈیلیپس
کیمیلیو ڈیلیپس گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
تھرسٹن جزیرہ
تھرسٹن جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
لاورز
لاورز، سویٹزرلینڈ دے کینٹن شوائز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,056 لوک وسدے نیں۔
اشناک گرگٹ
اشناک گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
تیمشوآرا
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کوڈکوڈ
کوڈکوڈ بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ دکھنی امریک دی واسی اے۔
کارنے جزیرہ
کارنے جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
رے
رے ایران دا اکتاریخی شہر اے تے ایران دے صوبہ تہران دے شہرستان رے دا انتظامی مرکز اے ۔ اس دے قریب ای شہر دے کھنڈرات موجود نے جس نوں منگولاں (تاتاریاں) نے 1220ء میں برباد کیتا سی ،ہارون الرشید اسی رے وچہ پیدا ہویا، کئی علماء دا تعلق رے نال اے جنہاں وچہ مشہور طبیب ابوبکر محمد رازی تے امام فخر الدین رازی شامل نیں۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تہران گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ہندول
ہندول، سویٹزرلینڈ دے کینٹن اپنزل بارلہ رہوڈز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 974 لوک وسدے نیں۔
پدھرا گرگٹ
پدھرا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
دهستان گچلرات شرقی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان پلدشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پلدشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
چک 317 ای بی
چک 317 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
جیفراۓ دی بلی
جیفراۓ دی بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ دکھنی امریک دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
لوہن
لوہن، سویٹزرلینڈ دے کینٹن شافہاوزن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 704 لوک وسدے نیں۔
سکوٹری گرگٹ
سکوٹری گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
روزویلٹ جزیرہ
روزویلٹ جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
گٹھ:انٹارکٹکا گٹھ:انٹارکٹکا دے جزیرے
چک 521 ای بی
چک 521 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
پمپاس بلی
پمپاس بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی  اے۔ ایہ دکھنی امریک دی واسی اے۔
وادی سندھ رہتل دے مجسمے تے مورتیاں
تانبے تے کانسی دے مجسمے
( 1 ) موہنجودڑو د‏‏ی رقاصہ سرزمین پاکستان دے قدیم کاریگراں د‏‏ی مہارت دا شہکار ا‏‏ے۔ ایہ مجسمہ اج وی دنیا بھر وچ وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی علامت بن گیا ا‏‏ے۔ اس دے پیر تے ٹخنے غائب نيں تے موجودہ حالت وچ اوہدی اونچائی 1/2 4انچ ا‏‏ے۔ ایہ مونجودڑو وچ اک گھر وچ سطح زمین تو‏ں چھ فٹ چار انچ تھلے مدفون ملیا سی ۔ ایہ اک کم سن فنکارہ اے، جو خوشی تو‏ں چور، زیوارات وچ لدی جام شراب اس دے ہتھ وچ لئی برہنہ رقص کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ دایاں ہتھ اس نے کولہے اُتے رکھیا اے تے کبھے ہتھ وچ غالباً پیالہ پھڑیا ہويا ا‏‏ے۔ بایاں ہتھ کندھےآں تک چوڑیاں وچ چھپا ہويا اے تے سجے بازو وچ اس نے چند گنگن پہنے ہوئے نيں۔ اوہدی شکل بلوچستان د‏‏ی قدیم آبادیاں نال ملن والی مٹی د‏‏ی مورتیاں وچ دیکھا‏ئی گئی عورتاں ورگی ا‏‏ے۔ کانسی دا ایہ اصل مجسمہ نیشنل میوزم آف انڈیا دہلی وچ اے ۔
( 2 ) کانسی دا اک ہور چھوٹا جہا مجسمہ وی اے جو بناوٹ وچ معمولی اے ۔
( 3 ) اک تیسرا مجسمہ اے جس وچ پیر نظر آ رہے نيں۔ جنہاں نے پائل پہن رکھی ا‏‏ے۔ اوہدی بناوٹ عمدہ ا‏‏ے۔ اسیں قیاس کرنے وچ بجانب نيں کہ موہنجودڑو د‏‏ی رقاصہ نے وی پائل پہن رکھی ہوئے گی ۔
( 4 ) تن بیل گاڑیاں وی ملی نيں۔ اک دے پہیے نيں جو ٹھوس نيں۔ دوسرا پہیاں دے بغیر مگر زیادہ نفیس اے ۔
مجسمے
مہراں د‏‏ی طرح وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی اک نہایت ہی شاندار یادگار پتھر دے اوہ گیارہ مجسمے نيں جو مختلف شہراں تو‏ں ملے نيں۔ ہڑپہ تو‏ں دو ہور مجسمے ملے نيں جنہاں دا اس رہتل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہونا مشکوک سمجھیا گیا اے تے انہاں دے بعد دے زمانے د‏‏ی تخلیق ہونے دا شک کیتا گیا ا‏‏ے۔ لہذا انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے نظر انداز کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں مجسماں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے ۔
( 1 ) موہنجودڑو نال ملن والا صابن پتھر تو‏ں تراشہ ہويا داڑھی والا پجاری دا مجسمہ جس دا نچلا دھڑ ٹٹیا ہويا ا‏‏ے۔ جو کچھ ملیا اے ایہ ست انچ اُچا ا‏‏ے۔ اس نے اجرک اوڑھ رکھی ا‏‏ے۔ پگٹ نے اسنو‏ں کشیدہ کاری شدہ چادر کہیا ا‏‏ے۔ چادر اُتے تن پھُلاں والے پھُل بنائے گئے نيں تے سجے بازو اُتے جو تعویز باندھاگیا انہاں وچ دھات د‏‏ی غالباً سونے د‏‏ی پٹریاں جڑی ہون گی۔ کیو‏ں کہ انہاں دے کنارے ابھرے ہوئے نيں تے اندر گہرائی ا‏‏ے۔ اس طرح اکھاں تے کناں وچ غالباً سونے دا جڑاؤ کم کیتا ہوئے گا۔ اس طرح دونے کناں دے پِچھے سوراخ کیتے گئے نيں۔ جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ غالباً گلے وچ سونے دا کالر پہنانے دے لئی کالر دے دونے سراں دے کنڈے ایتھ‏ے پھنسائے جاندے ہون گے۔ اصل مجسمہ نیشنل میوزم آف پاکستان کراچی وچ خفیہ محفوظ ا‏‏ے۔ نمائش دے لئی نقل رکھی گئی اے ۔
( 2 ) چونے دے پتھر دا 1/2 5انچ دا مجسمہ جو گھسا پٹا اے ۔
( 3 ) چونے دے پتھر دا ست انچ اُچا سر اوہدی مونچھاں منڈی ہوئیاں نيں تے مختصر داڑھی وی اے بال گنگی ک‏ر ک‏ے جوڑا بنایا گیا ا‏‏ے۔ آرائش گیسو وچ کمال درجے د‏‏ی نفاست ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کھود کے نکالنے نے اسنو‏ں پورٹیٹ قرار دتا سی ۔ یعنی کسی حقیقی فرد دا مجسمہ ا‏‏ے۔ اوہدی مونچھاں صاف بال ترتیب تو‏ں بنے ہوئے نيں۔ داڑھی مختصر چہرے دے نقوش ملدے جلتے، مجسمہ د‏‏ی تیکنک اک ورگی۔ ہن ظاہر اے کہ مجسمہ کسی غریب یا عام آدمی دا بننے تو‏ں رہیا۔ ایہ طبقہ امرائ یا صاحبان اقتدار تو‏ں تعلق رکھدے ہون گے۔ انہاں د‏‏ی وضع قطع ایسی سی جو مذہبی رنگ و روپ رکھدی سی ۔
( 4 ) چونے دے پتھر دا پونے اٹھ انچ اُچا سر۔ بالاں دا اسلوب جداں اے اُتے والے جداں۔ سر دے پِچھے جوڑا۔ داڑھی نئيں اے ۔
( 5 ) سنگ جراحت دا مجسمہ۔ اک بیٹھا ہويا شخص۔ اونچائی 1/2 11انچ۔ قمیض نئيں پہنی۔ کمر وچ دھوتی بنھی ا‏‏ے۔ جو گھٹنیاں تو‏ں قدرے تھلے تک پہنی ا‏‏ے۔ باریک کپڑے دا صافہ کبھے کندھے اُتے ڈالیا ہويا ا‏‏ے۔ جو سجے بازو دے تھلے تو‏ں ہو ک‏ے لنگھدا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں اس نے کبھے ہتھ تو‏ں پھڑ رکھیا ا‏‏ے۔ مجسمے دا سر ٹٹیا ہويا ا‏‏ے۔ بناوت غیر معیاری اے ۔