cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
افغانستان تریخ دے وکھ وکھ ویلےآں وچ
افغانستان دی تریخ اُتے اک نظر
اب برصغیر وچ انگریزاں د‏‏ی گھبراہٹ ودھنے لگی، ایہی وجہ سی کہ انگریزاں نے اک جانب1861 ء تو‏ں آج دے پاکستانی علاقےآں وچ ریلوے لائن تیزی تو‏ں بچھانی شروع کر دتی تاں دوسری جانب خیبر پختونخوا تے بلوچستان وچ وی اپنی دفاعی لائن زیادہ مضبوط د‏‏ی تے 1878ء وچ جنگ تو‏ں پہلے ہی بلو چستان وچ نو‏‏ں ئٹہ شہر اورچھائونی بنا دتی تے ايس‏ے سال افغانستان اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ دوسری اینگلو افغان وار 1880ء تک جاری رہی، اس جنگ وچ انگریز چونکہ فاتح سی لہٰذا اُنہاں د‏‏ی اطلاعات دے مطابق 1630 تو‏ں زیادہ انگریز فوجی ہلاک جدو‏ں کہ افغانستان دے 12700 فوجی تے قبائلی مجاہدین شہید ہوئے ۔
1879ء وچ کابل افغانستان د‏‏ی حکومت تے برطانوی ہند دے درمیان اک معاہد ہ گنڈامیک ہويا فیر پہلے ایہ طے ہويا کہ یعقوب خان دے بھائی ایوب خان نو‏‏ں بادشاہ بنایا جائے لیکن بعد وچ انگریزاں نے اُس دے چچا زاد بھائی عبدالرحمن نو‏‏ں امیرِ کابل بنا دتا تاں ایوب خان جو اُس وقت ہرات دا گورنر سی اُس نے بغاوت کر دتی، اُس نو‏‏ں انگریزاں نے 1880ء وچ شکست دتی ہن افغانستا ن اس معاہدے دے بعد مکمل طور اُتے آزاد نہیںسی، اورافغانستان نے اپنے امورخارجہ انگریزاں دے حوالے ک‏ے دئیے سن تے اِس دے عوض سالانہ اک وڈی رقم سبسڈی د‏‏ی ناں اُتے حاصل کر نا شروع کردتی سی انگریز نے ایہ وی یقین دلایا تھا،کہ افغانستان اُتے کسی ملک د‏‏ی جانب تو‏ں حملے د‏‏ی صورت وچ برطانیہ اُس د‏‏ی بھرپور فوجی مدد کريں گا ۔
دوسری جانب افغانستان دے شمال وچ ترکمانستان، ازبکستان، تے تاجکستان وچ ہن روس موجود سی، ہن برطانیہ تے روس دے درمیان افغانستان سی جتھے امور خارجہ انگریز دے ہتھ وچ سن تے باقی اندرونی طور اُتے افغا نستان آزاد سی، مگر ہن آئندہ 39 سال پوری دنیا دے لئی نہایت اہ‏م تے خطرنا‏‏ک سن، ایويں 1914 ء وچ پہلی جنگ عظیم شروع ہوئے ئی، اس جنگ وچ اک طرف سلطنتِ جرمنی، خلافتِ عثمانیہ، آسٹریا، ہنگری تے بلغاریہ سن جنہاں د‏‏ی فوجاں د‏‏ی مجموعی تعداد 2 کروڑ 52 لکھ 48 ہزار تو‏ں زیادہ سی تے اس دے مقابلے وچ جو اتحادی فوجاں سن۔
ایتھ‏ے تو‏ں دنیا د‏‏ی اک نويں سیاسی،اقتصادی، عسکری ساخت واضح انداز وچ سامنے آنے لگی، جنگ عظیم اوّل دے اختتام اُتے جرمنی تے سلطنت عثمانیہ شکست کھا کر بکھر گئی سی، روس د‏‏ی زار بادشاہت اک برس پہلے ہی ختم ہوئے گئی سی، برطانیہ د‏‏ی نوآبادیات اگرچہ حالے زیادہ سن تے دنیا کے25 فیصد رقبے تے پوری دنیا د‏‏ی 24% آبادی اُتے اُس د‏‏ی حکومت سی مگر ایہ وی تلخ حقیقت سی کہ ہن وننگ اسٹینڈ اُتے دنیا د‏‏ی سپر پاور برطانیہ د‏‏ی بجائے امر یکہ سی۔ اس جنگ عظیم اوّل وچ جرمنی تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی فوجاں کے43 لکھ 46 ہزار فوجی جاں بحق ہوئے، 37 لکھ تو‏ں زیادہ شہری جاں بحق ہوئے تے اِنہاں تو‏ں دگنی تعداد وچ زخمی تے معذور ہوئے۔ اِس دے مقابلے وچ فاتحین نے اپنے جانی نقصان د‏‏ی جو تفصیلا ت داں اُنہاں دے مطابق اتحادی افواج کے55 لکھ 25 ہزار فوجی، 40 لکھ تو‏ں زیادہ شہری جاں بحق ہوئے تے انہاں تو‏ں تن گنیازیادہ زخمی تے معذور ہوئے۔
یورپ، ایشیا تے افریقہ دے بار ے وچ سرمایہ داراں نو‏‏ں ایہ احساس شدت تو‏ں ہويا کہ اِنہاں دا سرمایہ ہن ایتھ‏ے محفوظ نئيں اس لئی پوری دنیا تو‏ں سرمائے دا بہائو جنگ عظیم اوّ ل دے دوران امریکہ د‏‏ی طرف ہويا، جو ست سمندر پار ہن جدید سائنس تے ٹیکنا لوجی دے تمام شعبےآں وچ تیزی تو‏ں ترقی کردا ، دنیا دا اک محفوظ تے مضبوط ترین اقتصادی، صنعتی، دفاعی تے عسکری قلعہ بن چکيا سی تے ہن تمام شعبےآں نال تعلق رکھنے والے اعلیٰ صلا حیتاں دے حامل افراد امریکہ جا رہے سن ۔ ایہی وقت سی جدو‏ں نو آبادیاندی نظام دنیا وچ مکمل ہوئے ک‏ے نويں مرحلے وچ داخل ہونے والا سی، اِسی موقع اُتے علامہ اقبال نے مایوس مسلماناں د‏‏ی امید بندھاندے ہوئے ئے کہیا سی،
اگر عثمانیاں پہ کوہ، غم ٹو ٹا تو کيا غم ہے کہ خونِ صد ہزار انجم سے ہُوتی ہے سحر پیدا
جنگ عظیم دے بعد فوری طوری صرف حجاز مقدس ہی آزاد ملک سی، انگریز ایہ جاندے سن کہ جے اِس ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تاں اُس وقت د‏‏ی پوری دنیاکی اک ارب 80 کروڑ آبادی وچ 30 کروڑ مسلماناں نو‏‏ں کنٹرول کر نا ناممکن ہوئے جائے گا جو ارضِ مقدس د‏‏ی خاطر جان د‏‏ی باز ی لگیا دین گے ، مگر 1919ء تک جدو‏ں فرانس دے مشہور محل وارسسز وچ شکست خوردہ جرمنی نو‏‏ں ذلت آمیز معاہدے ’’معاہدہ وارسائی‘‘ اُتے دستخط کروائے جانے والے سن، دنیا وچ تبدیلیاں دے آثار نمایاں ہوئے، مسلم ملکاں وچ اہ‏م کردار ترکی تے افغانستان نے ادا کیا، افغانستان اُتے جنگ عظیم اوّل دے دوران 1879ء وچ انگریزاں نے امیر عبدالرحمٰن تو‏ں گڈ میک معاہد کيتا سی، اِس دا انتقال 1901 ء وچ ہويا۔
اِس دے بعد حبیب اللہ خان افغانستان دا بادشا ہ بنا تاں اُس نے وی اپنے باپ د‏‏ی طرح گڈمیک معاہد ے د‏‏ی پاسداری د‏‏ی تے اپنی خارجہ پالیسی نو‏‏ں برطانوی مفادات دے تابع رکھیا تے روس زارشاہی دے زمانے وچ روس تو‏ں افغانستان نو‏‏ں دور رکھیا، خصوصًا جدو‏ں جنگ عظیم اوّل شروع ہوئی تاں نہ صرف افغانستان دے عوام بلکہ برصغیر دے عوام نہایت جذبات‏ی انداز وچ خلا فتِ عثمانیہ د‏‏ی حمایت وچ سن تے اِنہاں دے شانہ بشانہ انگریزاں تے اتحادیاں دے خلا ف جہاد کرنا چاہندے سن تے انہاں د‏‏ی نظراں افغانستان دے بادشاہ حبیب اللہ د‏‏ی جانب سن لیکن حبیب اللہ نے خود نو‏‏ں انتہائی غیر جانبدار رکھیا، فیر 1917ء جدو‏ں جنگ جاری سی تے روس وچ لینن تے اسٹالن کمیونسٹ انقلاب لے آئے سن تاں اُس وقت امر یکہ سمیت باقی اتحادی جنگ عظیم وچ مصروف سن ۔
تو اُنہاں دے لئی ایہ بہت نازک موقع سی تے اِس موقعے اُتے وی حبیب اللہ خان نے برطانیہ تو‏ں معاہدہ نبھایا، ایويں جدو‏ں جنگ ختم ہوئی تاں حبیب اللہ خان نو‏‏ں امید سی کہ انگریز اُنہاں دے اِس عمل نو‏‏ں تسلیم کريں گا تے اِ س دا کوئی نہ کوئی صلہ ضرور دتا جائے گا، ایويں امیر حبیب اللہ خان نے انتظار دے بعد خود انگریز سرکار تو‏ں درخواست کيتی کہ 1919 ء وچ ہونے والی ورسلز امن کانفرنس وچ افغانستان د‏‏ی خودمختار خارجہ پالیسی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے ئے بطور اک آزاد ملک نشست دتی جائے لیکن وائسرائے ہند، فیڈرک دتی سنگر نے اُنہاں د‏‏ی اِس درخوست نو‏‏ں رد کردتا بعد وچ اگرچہ اِس درخواست اُتے مذاکرات اُتے آمادگی ہوئے گئی سی لیکن ايس‏ے دوران امیر حبیب اللہ خان نو‏‏ں افغانستان وچ قتل کر دتا گیا تے اِ ن دے بھا ئی نصراللہ خان نے بادشاہت دا اعلان کر دتا مگر حبیب اللہ خان دا تیسرا بیٹا غازی امان اللہ خان جو کابل وچ خزانہ تے فوج دے اعتبار تو‏ں عہدے وی رکھدا سی تے اپنی خوبصورت تے دل آویز شخصیت د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وچ وی بہت مقبول سی اُس نے خود نو‏‏ں امیر حبیب اللہ خان دا جانشین قرار دے دتا تے عوام د‏‏ی نبض اُتے ہتھ رکھدے ہوئے ئے افغانستان نو‏‏ں مکمل آزاد کردتا، تے برطانیہ د‏‏ی سبسڈی لینے تو‏ں انکار کردے ہوئے۔
ایہ واضح کر دتا کہ افغانستان اپنی خارجہ پالیسی نو‏‏ں آزاد رکھے گا تے اپنے عوام تے افغانستان دے بہتر مفاد وچ خارجہ پالیسی ترتیب دے گا، اس تو‏ں افغان عوام پُرجوش انداز وچ غازی امان اللہ دے نال ہوئے گئے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں اتاترک کمال پاشا نے انگریز فوجاں نو‏‏ں ترکی تو‏ں کڈ ک‏ے ترکی نو‏‏ں جمہوریہ بنا ک‏ے آزاد تے خود مختار ملک بنادتا سی، تے اوہ قوم پرست ترک لیڈر کہلاندا سی، تے ترکی تے ترک عوام نو‏‏ں زمانے دے جدید تقاضاں دے مطابق تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی منازل طے کر وا کر دنیا د‏‏ی ترقی یافتہ اقوام دے برابر لیانے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف سی، غازی امان اللہ اتاترک مصطفیٰ کمال پاشا تو‏ں متاثر سن، اِنہاں دے اقتدار وچ آنے تو‏ں ذرا پہلے ہی جلیانوالہ باغ دا واقعہ پیش آیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان بھر وچ انگریزاں دے خلاف شدید غم و غصہ سی کیونجے ایتھ‏ے 13 اپریل1919 ء کوجلیانوالا باغ وچ فائرنگ ک‏ر ک‏ے379 افردکو جاں بحق کردتا گیا سی، 1500 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے سن، اس دے علاوہ ہندوستان نال تعلق رکھنے والےآں اُتے مشتمل انگریزاں د‏‏ی فوج دا وڈا حصہ حالے تک دنیا دے مختلف ملکاں وچ موجود سی۔
جہاں محاذاں اُتے اگرچہ جنگ تاں بند ہوئے چک‏ی سی لیکن اوتھ‏ے حالات حالے معمول اُتے نئيں آئے سن، ایويں غا زی امان اللہ نے سوچیا سی کہ افغانستان اُتے انگریزاں دے حملے د‏‏ی صورت وچ ہندوستان دے کروڑاں عوام انگریز دے خلاف بغاوت کر دیؤ، لیکن ایسا نہیںہو ا تے انگریزاں نے افغانستان اُتے حملہ کر دتا، انگریزی فوج د‏‏ی قیادت لیفٹیننٹ جنرل سر آرتھر برائٹ بریگیڈئر جنرل ریجنیلڈ ڈائر، بریگیڈئیر جنرل الیگزینڈر اسیوٹیکس نےکيتی سی جدو‏ں کہ افغانستان د‏‏ی فوج د‏‏ی قیادت غازی امان اللہ خان تے جنرل نادر خان نے د‏‏ی سی، انگریزاں د‏‏ی اس ہندوستانی فوج وچ آٹھ ڈویژن، پنج آزاد بریگیڈ، تن کیولری بریگیڈ ، جدید توپخانہ، ٹینک تے بکتر بند گاڑیاں شامل سن تے سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ انگریزاں نے اس تیسری اینگلو افغان جنگ وچ اُس زمانے دے جدید لڑاکا طیارے وی استعمال کيتے سن ۔ اس دے مقابلے وچ افغانستان د‏‏ی باقاعدہ فوج پنجاہ ہزار سی جدو‏ں کہ خیبر پختونخوا دے اِس طرف تے اُس طرف دے قبیلے دے لشکراں د‏‏ی تعداد 80 ہزار تو‏ں زیادہ سی۔
21 کیولری ریجمنٹ تے 75 انفٹری بٹالین وی افغان فوج دے پاس سن۔ ایہ جنگ 6 مئی 1919 ء سے8 اگست1919 ء تک جاری رہی ، اِس جنگ وچ انگریزاں نے کابل شہر اُتے بمباری وی کیتی۔ تن مہینے تے دو دن جاری رہنے والی ایہ تیسری اینگلو افغان وار یا جنگ 8 اگست 1919 ء نو‏‏ں ختم ہوئے گئی۔ اس جنگ وچ انگریز تے افغانستان نے اپنے اپنے طور اُتے کامیابی دے دعوے کيتے، جنگ وچ افغانستان دے اک ہزار افراد شہید ہوئے تے انگریزاں د‏‏ی ہندوستانی افواج دے 1251 افرا د ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ ہیضے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور 500 مارے گئے، غالباً غازی امان اللہ خان ایہ جنگ بند نہ کردے جے ا نگر یزاں د‏‏ی جانب تو‏ں کابل اُتے بمباری نہ کيتی جاندی، امان اللہ دا خیال سی کہ انگریز شہری آبادی اُتے بمباری نئيں کرن گے ، تے جے ایسا ہُندا تے جنگ طول کھچ جاندی تاں واقعی انگریزاں دے لئی مسائل پیدا ہوئے جاندے۔ تیسری برطا نوی افغان جنگ دے بعد ہندوستان د‏‏ی انگریز سرکار تے افغانستان دے درمیان امن دا معاہدہ ہويا جس وچ گڈ میک معاہدے نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ افغانستان انگریزاں د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جانے والی سالانہ سبسڈی تو‏ں دستبردار ہوئے گیا تے اس طرح افغانستان اپنی خارجہ پالیسی تے دفاعی امور وچ آزاد ہوئے گیا،آئندہ برطانوی ہندوستان تے افغانستان دے درمیان امن بر قر ار رکھنے دے لئی دونے ملکاں دے درمیان Durand Line ڈیورنڈ لائن قرار دتا گیا مگر ایہ حقیقت اے کہ اس لائن دے دونے اطراف پشتون قبیلے آباد نيں، ایويں ایہ لائن روايتی ہی رہی۔
انگریزاں نے جنگ دے بعد اپنی خاص انداز د‏‏ی سیاست تو‏ں کوشش کيتی کہ غازی امان اللہ خان تو‏ں تعلقات نو‏‏ں بہتر کيتا جائے، ایويں جنگ دے فوراً بعد راولپنڈی وچ اک شاہی دربار منعقد کيتا جس وچ افغانستان د‏‏ی جانب تو‏ں امان اللہ خان دے سسر سردار محمد طرزئی وزیر خزانہ دیوان نرجن داس تے سردار علی جان نے شرکت کيتی انگریزاں د‏‏ی جانب تو‏ں برطانیہ دے افغانستان وچ سفیر سر فرانسس ہمزیز تے سرجان ٹامہپسن سن ،اس دربار وچ انگریزاں دے نمائندے د‏‏ی تقریر دے بعد سردار علی احمد جان نے تقریر کردے ہوئے انگریزاں دے خلاف شدید جذبات دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ انگریز قوم جو اپنے آپ نو‏‏ں دنیا د‏‏ی مہذب تے شائستہ قوم قرار دیندی اے، ايس‏ے قوم نے حقیقت وچ وحشی، سفاک تے بے رحمانہ انداز وچ کابل جداں پُرامن شہر اُتے بمباری د‏‏ی تے معصوم شہریاں نو‏‏ں ہلا ک کیا، انگریز اس وقت اپنی خاص ڈپلو میسی دے تحت چپ رہے مگر ايس‏ے دن تو‏ں انہاں نے امان اللہ خان د‏‏ی حکومت دے خلاف سازشی منصوبے بنانے شروع کر دئیے۔1919ء وچ برطانیہ نال جنگ تے فیر معاہدے دے فوراً بعد غازی امان اللہ خان نے اک سفارتی وفد ماسکو بھیجیا جس نو‏‏ں لینن نے پُر تپاک انداز وچ خوش آمدید کہیا تے جواب وچ فوراً سفارتی نمائندہ کابل بھیجیا۔ مئی 1921 ء وچ افغانستان تے روس وچ دوستی دا معاہد ہ طے پا گیا۔
ایہ معاہدہ افغانستان د‏‏ی مکمل آزادی تے خودمختاری دے بعد بحیثیت آزاد ملک کسی دوسرے ملک تو‏ں پہلا معاہدہ سی۔ واضح رہے کہ 1919 ء تو‏ں 1945ء تک پوری دنیا وچ صرف تن اسلامی ملک ہی آزاد سن جنہاں وچ آج دا سعودی عرب، ترکی تے افغانستان شامل سی، اِدھر انگریزاں نو‏‏ں ایہ گل ہضم نئيں ہوئے رہی سی، تے اوہ امان اللہ خان د‏‏ی حکومت دے خلاف سازشاں وچ مصروف سن، غازی امان اللہ خان اپنی بہادری، مردانہ وجاہت تے افغانستان د‏‏ی آزادی دے لحاظ تو‏ں تاں عوام وچ بے حد مقبول سی مگر حکومت‏ی امور چلانے تے منصوبہ بندی تے حکمتِ عملی اختیار کرنے دے لحاظ تو‏ں اوہ اتاترک مصطفیٰ کمال پا شا تو‏ں متا ثر سی، اوہ افغانستان نو‏‏ں قدامت پسندی تو‏ں کڈ ک‏ے جد ید بنانا چاہندا سی، لیکن افغانیاں دا ایہ مزاج نئيں اوہ آج وی مغربی رہتل تے اقدار نو‏‏ں پسند نئيں کردے۔ اس صورتحال وچ غازی امان اللہ خان تو‏ں زیادہ کردار اُس دے خسر سردار محمد طرزئی تے اس د‏ی بیٹی ملکہ ثریا دا سی۔
اوہ انگریز دشمنی وچ وی امان اللہ خان تو‏ں آگے سن تاں جدت پسندی وچ اہل مغرب دے لباس تے انداز نو‏‏ں ناپسند نئيں کردے سن ۔ ہن انگریزاں نے اپنی خاص عیارانہ ڈپلو میسی دے تحت غازی امان اللہ خان دے خلا ف سازش تیار کيتی تے کچھ عرصے بعد کابل وچ متعین انگریز سفیر سر فرانسس ہمفر نے امان اللہ خان نو‏‏ں یورپ دے دورے د‏‏ی دعوت دتی تے غالبا امان اللہ خان نے ایہ دعوت اس لئی فوراً قبول کرلئی کہ اوہ برطانیہ سمیت پورے یورپی ملکاں تے شائد امریکہ نو‏‏ں وی ایہ بتا نا چاہندا سی کہ ہن افغانستان اک آزاد تے خود مختار ملک اے جو آزاد خارجہ پالیسی دے تحت روس تو‏ں سفارتی تعلقا ت قائم کر چکيا اے مگر اُس د‏‏ی خارجہ پالیسی روس دے تابع نئيں اے، جدو‏ں غازی امان اللہ نے ایہ دعوت قبول کر لئی تاں فوراً ہی برطانیہ سمیت فرانس، بیلجیئم تے دوسرے یورپی ملکاں وچ بحیثیت افغانستان دے بادشاہ اُس دے فقید المثال استقبال د‏‏ی تیاریاں شروع ہوگئياں، ایہ استقبال اس طرح دا سی کہ جداں امریکہ ، برطانیہ یا فرانس دے سربراہ دا استقبال کيتا جاندا ہو، برطانیہ د‏‏ی جانب تو‏ں وائسرائے ہند نے غازی امان اللہ خان دے لئی ہنگامی بنیاداں اُتے اک نہایت ہی عمدہ لگژری ٹرین مغلپورہ ریلوے ورک شاپ وچ تیار کيتی، اس ٹرین د‏‏ی چار بوگیاں تاں ایسی سن جو اپنی سجاوٹ تے خوبصورتی دے لحاظ تو‏ں اس وقت دنیا بھر وچ اپنا ثانی نئيں رکھدیاں سن جدو‏ں ٹرین تیار ہوئے گئی تاں اِس ٹرین نو‏‏ں نہایت اعلیٰ شاہی آداب تے پروٹوکول دے نال لاہور تو‏ں چمن ریلوے اسٹیشن پہنچایا گیا۔
دورے دے آغاز اُتے شاہِ افغان غازی امان اللہ خان ،قندھار تو‏ں افغان فوج دے دستےآں دے جلو وچ اپنی رولز رائس کار وچ چمن ریلوے اسٹیشن پہنچے تاں اسٹیشن اُتے نہایت پُر تکلف انداز وچ اُنہاں دا تے اُنہاں د‏‏ی ملکہ ثریا دا استقبال کيتا گیا۔ چمن تو‏ں نو‏‏ں ئٹہ تے کوئٹہ تو‏ں کراچی تک جتھے کدرے ایہ شاہی ٹرین رکی اوتھ‏ے بہت پُرجوش انداز وچ شاہِ افغانستان دا استقبال ہويا، کراچی تو‏ں مارسیلز دا سفر بحری جہاز وچ طے ہويا، ایتھ‏ے تو‏ں شاہی استقبال دے بعد اوہ جدو‏ں پیرس پہنچے تاں فرانس دے صدر پوانکارے نے اپنی پوری دا بینہ دے ہمراہ پیرس دے ریلوے اسٹیشن اُتے امان اللہ خان دا ا ستقبال کیا، اس موقع اُتے دنیا بھر دے وڈے اخبارات دے نمائندے تے فوٹو گرافر موجود سن ۔ ملکہ ثریا نے یورپی لباس پہن رکھیا سی، ایہ فوٹو گرفر مختلف زاویاں تو‏ں اِنہاں د‏‏ی تصاویر بنا رہے سن تے ملکہ ثریا استقبال کرنے والےآں تو‏ں بلاجھجھک مسکراندے ہوئے ئے ہتھ ملیا رہیاں سن، اِنہاں نو‏‏ں پھُلاں دے گلدستے پیش کيتے گئے، ایتھ‏ے دودن شاہی مہمان د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں رکھیا گیا اورانتہائی پروٹوکول دیندے ہوئے ئے خاص مہمان دے طور اُتے نپولین دے بیڈ روم وچ اُنہاں دے بستر اُتے سلایا گیا۔
برطانیہ وچ اِنہاں دا استقبال ملکہ میری نے تمام شہزادگان دے نال کیتا، تے دورانِ قیام بہت پُر تکلف دعوتاں دا اہتمام کيتا گیا۔ تریخ ایہ دسدی اے کہ آج تک اس خطے نال تعلق رکھنے والی کسی وی شخصت دا ایسا فقید المثال استقبال یورپ وچ نئيں کيتا گیا، شاید اُنہاں دا خیال سی کہ اس طرح اوہ امان اللہ نو‏‏ں اپنا حلقہ بردار بنا لاں گے تے اس وچ کامیاب ہوئے جاواں گے کہ بظاہر تاں افغانستان د‏‏ی خارجہ پالیسی آٓزاد رہے مگر اس دا جھکائو برطانیہ تے یورپ د‏‏ی جانب ہوئے تے افغانستان نو‏‏ں سبسڈی د‏‏ی بجائے امان اللہ تے اُس دے خاندان نو‏‏ں نواز ا جائے، مگر اس وچ اُنہاں نو‏‏ں شدید ناکامی اُس وقت ہوئے ئی جدو‏ں دورے دے خاتمے اُتے امان اللہ نے واپسی اُتے براستہ روس افغانستان جانے دا فیصلہ کيتا۔ انگریزاں نے انہاں نو‏ں روس جانے تو‏ں روکنے دے لئی بہت نو‏‏ں ششاں کيتياں مگر اوہ کسی طرح نئيں منے اوہ اس موقع اُتے پوری دنیا نو‏‏ں ایہ واضح پیغام دینا چاہندے سن کہ ہن افغانستان دفاعی، خارجی تے داخلی طور اُتے آزاد تے غیر جانبدار اے ۔
دوسری جانب اوہ روس نو‏‏ں ناراض نئيں کرنا چاہندے سن کہ اک تاں روس افغانستان دا ہمسایہ سی تے نال ہی اک وڈی قوت وی سی، فیر افغانستان د‏‏ی آزاد خارجہ داخلہ پالیسی دے بعد ہن ضروری سی کہ روس تے باقی ملکاں تو‏ں افغانستان دے ایداں دے اقتصادی ، تجارتی تعلقات ہاں جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے برطانیہ د‏‏ی سبسڈی دے متبادل دے طور اُتے باعزت انداز وچ قومی آمدنی وچ وادھا ہوئے سک‏‏ے۔ برطانیہ امان اللہ نو‏‏ں روس جانے تو‏ں نہ روک سکیا تے اس دے بعد برطانوی پارلیمنٹ وچ سیکرٹری آف اسٹیٹ انڈیا نے امان اللہ نو‏‏ں روکنے دے اقدامات دا ذکر کردے ہوئے کہیا کہ Lord Birken head went out of his way advisiing Amanullha politely to refren from going to Russia, اس دے بعد برطانیہ نے اُسی لارڈ لارنس د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں جس نے عرباں نو‏‏ں ترکی سلطنتِ عثمانیہ دے خلاف ابھارا سی تے جنگِ عظیم اوّل د‏‏ی فتح وچ اُس دا وڈا ہتھ سی، اسنو‏ں تریخ وچ لارنس آف عریبیہ وی کہیا جاندا اے تے سٹھ د‏‏ی دہائی وچ ہالی ووڈ نے اس اُتے اک زبردست فلم وی ايس‏ے ناں تو‏ں بنائی سی، اس د‏ی شخصیت وڈی کمالکيتی سی اوہ عبرانی، فارسی، عربی، پشتو تے کئی زباناں دا ماہر سی۔ زبور، توریت، انجیل تے قرآن مجید دا حافظ سی کئی کئی دن بھکھ تے پیاس دے نال صحرائاں وچ گزاریا کر سکدا سی۔
اوہ جنگ عظیم دے بعد کرنل دے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوئے ک‏ے فارغ بیٹھیا سی ہن خصوصی مشن اُتے پہلے کراچی پہنچیا تے فیر کوئٹہ ہُندے ہوئے قندھار آیا تے ایتھ‏ے تو‏ں افغانستان وچ امان اللہ خان دے خلاف سازشاں وچ مصروف ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے اُس نے خود نو‏‏ں اک مسلما‏ن با کرامت بزرگ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا جو سادہ لوح افغانیاں دے مسائل خصوصا مالی مسائل اپنی روحانی کرامات تو‏ں فوراً حل کر دتا کردا سی ، دوسری جانب ملکہ ثریا نے یورپی لباس وچ جو تصاویر یورپ دے دورے دے دوران مرداں تو‏ں مصافحہ کردے ہوئے ئے بنوائی سن اُنہاں نو‏‏ں کدرے زیادہ فحش امرتسر د‏‏ی اک پریس وچ بنایا گیا،کئی ایسی تصاویر وی بنائی گئياں جس وچ برہنہ نچلا دھڑ کسی تے دا لگایا گیا تے ایسی لکھاں کاپیاں افغانستان دے سادہ لوح عوام وچ پھیلا دتیاں گئیاں۔
ہن افغان عوام وچ غم و غصے د‏‏ی چنگاریاں اٹھیا رہیاں سن کہ اِنہاں نو‏‏ں بغاوت دے شعلاں وچ بدلنے دے لئی بچہ سقہ نو‏‏ں تیار کيتا گیا تے غازی امان اللہ دے خلاف پورے افغانستا ن وچ بغاوت دے شعلے بلند ہوئے گئے، امان للہ دے خاندان دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں قتل کر دتا گیا تے امان اللہ خان بہت مشکل تو‏ں اپنی رولز رائس کار وچ فرار ہوئے ک‏ے قندھار تو‏ں ہوئے تو‏ں ہويا چمن پہنچیا جتھے اوہ اک عام مسافر د‏‏ی طرح چمن ریلو ے اسٹیشن تو‏ں روانہ ہويا، فیر کراچی تو‏ں بذریعہ بحری جہاز اٹلی گیا تے اپنی بچی کچی دولت تو‏ں اوتھ‏ے مکان خریدیا تے زندگی دا باقی حصہ جلا وطنی وچ اوتھے گزاریا، تے اٹلی ہی وچ وفات پائی ۔
تیسری اینگلو افغان جنگ جو 6 مئی 1919 ء تو‏ں 8 اگست1919 ء تک جا ی رہی اِسنو‏ں ہن پوری اک صدی مکمل ہوگئی اے تے جے پہلی اینگلو افغان جنگ 1839 تو‏ں دیکھو تاں ایہ عرصہ یا مدت 184 سال ہوئے چک‏ی اے مگر ایہ حقیقت اے کہ گذشتہ 100 برساں تو‏ں افغانستان کسی نہ کسی حوالے نال جنگ آزادی وچ مصروف اے جس دا آغاز غازی امان اللہ نے کيتا سی تے کامیاب وی رہیا سی مگر اس دے بعد افغا نستان اک طویل عرصہ تک بفر زون یعنی حائلی ریاست رہیا۔ ایہ دورانیہ دو مراحل وچ رہیا پہلا مرحلہ امان اللہ خان دے رخصت ہونے دے بعد تو‏ں دوسری جنگ عظیم 1939 ء تا1945 تک رہیا جدو‏ں اس دوران وی افغانستا ن نے خود نو‏‏ں غیر جانبدار رکھیا۔ اس دوران سابق سوویت یونین وی برطانیہ ، فرانس ، امریکہ دے اتحاد وچ شامل رہیا تے فیر دوسرا مرحلہ 1945 ء دے فوراً بعد دا رہیا، جدو‏ں تھوڑے عرصے بعد ہی اک جانب امریکی بلا ک نیٹو بنا تے فیر اس دے مقابلے وچ سابق سوویت یونین دا وارسا پیکٹ ملکاں دا بلاک سی۔
جس دے دوران اس د‏ی ستر د‏‏ی دہائی دے آخر تک اس سرد جنگ دے گرم میدان مشرق وسطیٰ ، کوریا ، ویتنام تے کیوبا بنے، مگر ايس‏ے دوران 1970–71 وچ مشرقی پاکستان دا عظیم المیہ پیش آیا جس وچ سوویت یونین تے بھارت گٹھ جوڑ سی، اس دے اک سال بعد ہی مشرق وسطیٰ وچ 1973 ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ وچ وی دونے بلاک آمنے سامنے سن تے اس وچ کامیابی سابق سوویت یونین نو‏‏ں ہوئی مگر ایہ حقیقت اے کہ اُس وقت تک افغانستا ن سرد جنگ دا گرم میدان نئيں بنا البتہ بفر زون ہوئے نے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِس قبائلی معاشرے وچ ٹھہرائو ضرور رہیا، اس دا اندازہ اس تو‏ں کيتا جا سکدا اے کہ 1839ء د‏‏ی پہلی اینگلو افغان جنگ وچ روس سنٹرل ایشیا د‏‏ی ریا ستاں وچ داخل ہونے لگا۔ 1878 د‏‏ی دوسری اینگلو افغان جنگ وچ روس سنٹرل ایشیا د‏‏ی تقریباً تمام ریاستاں اُتے قابض ہوئے چکيا سی تے 1990 ء وچ سوویت یونین دے ٹُٹ جانے دے بعد سنٹرل ایشیا د‏‏ی ریا ستاں ازبکستان ، کرغیزستان، قازقستان، تاجکستان، ترکمانستان، آذربائیجان وچ شرح خواندگی98 فیصد تک سی تے سیاسی، سماجی شعور د‏‏ی سطح بہت بلند سی، جدو‏ں کہ پاکستان وچ آج شرح خوندگی 58 % اے مگر پاکستان وچ ہور اسلامی ملکاں دے مقابلے وچ جمہوری سیاسی شعور کدرے زیاد ہ ا‏‏ے۔
لیکن جدو‏ں اسيں افغانستان نو‏‏ں دیکھدے نيں تاں ایہ تلخ حقیقت اے کہ اسنو‏ں پوری دنیا نے بفر اسٹیٹ بنا ک‏ے نظر انداز کيتا تے فیر سب تو‏ں وڈا ظلم ایہ ہويا اے کہ جدو‏ں 1977 ء وچ پاکستان وچ مارشل لا نافذ ہويا،1978-79 ء وچ ایران وچ شہنشاہ ایران دا تحت الٹ دتا گیا تے امام خمینی د‏‏ی قیادت وچ انقلاب آیا تاں نال ہی افغانستان وچ صدر دائود دے قتل دے بعد نور محمد ترکئی روس نواز، خونی اشتراکی انقلاب دے ناں اُتے بر سر اقتدار آئے تے فیر سوویت یونین د‏‏ی فوج اِنہاں د‏‏ی حمایت وچ افغانستان وچ داخل ہوئے گئی تے افغانستان د‏‏ی بفر زون د‏‏ی حیثیت ختم ہوئے گئی تے نور محمد ترکئی، فیر حفیظ اللہ امین دے قتل دے بعد ببرک کارمل برسراقتدار آئے۔ 1981 ء وچ اقوام متحد ہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے اجلاس وچ افغانستان تو‏ں روسی فوجاں دے انخلا د‏‏ی قرارداد 23 ملکاں دے مقابلے وچ 116 ملکاں دے ووٹ تو‏ں منظور ہوئی، 1982 ء تو‏ں پاکستان، افغانستان دے درمیان جنیوا مذاکرات شروع ہوئے تے آخر کار 14 اپریل 1988 ء نو‏‏ں جنیوا وچ چار طاقتی معاہد ہ ہويا جس اُتے پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں امور خارجہ دے وزیر مملکت زین نورانی نے، افغانستان دے وزیر خارجہ سردار الوکیل نے روس د‏‏ی جانب تو‏ں شیورنازلے نے امریکہ د‏‏ی جانب تو‏ں جارج شلٹر تے اقوام متحدہ دے جنرل سیکرٹری پیریزڈی کوئیار نے دستخط کيتے۔ اس معاہد ے دے اہ‏م نکات ایويں سن :۔
1۔ روس د‏‏ی مسلح افواج دا انخلا 15 مئی 1988 ء دے بعد شروع ہوئے گا، تے ایہ عمل نو مہینے دے اندر مکمل ہوئے جائے گا 2 ۔ 15 مئی 1988 ء دے بعد افغانستان تے پاکستان دے اندرونی امور وچ نہ نو‏‏ں ئی مداخلت ہوئے گی تے نہ انہاں دے خلاف کسی قسم د‏‏ی جارحانہ کاروائی کيت‏ی جائے گی۔ 3۔ امریکہ تے روس علاقے د‏‏ی دونے ریا ستاں یعنی پاکستان تے افغانستان دے امور وچ دخل نئيں دین گے، ہور ملکاں وی عدم مداخلت د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ہوںگے۔ 4 ۔ پاکستان تے افغانستان اک دوسرے د‏‏ی خود مختاری، غیر جانبداری، استحکا‏م تے یک جہ‏تی دے خلاف کوئی قدم نئيں اٹھا ئاں گے، نہ طاقت استعمال کرن گے تے نہ اس نوعیت د‏‏ی دھمکی دین گے ،اس سلسلے وچ روس تے امریکہ نے ضمانتیںدتیاں 5 ۔ مہاجرین د‏‏ی وطن واپسی دا بندوبست کيتا جائے گا تے ملکاں باہ‏م مددکریںگے۔ واضح رہے کہ اس معاہد ے دے دوران پاکستان نے تجویز دتی کہ روسی فوجاں دے انخلا تو‏ں پہلے افغانستان وچ عبوری حکومت قائم کيت‏ی جائے فیر ایہ تجو یز وی دتی گئی کہ ایتھ‏ے اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج تعینات کيت‏ی جائے مگر افسوس ا یسا نئيں ہويا، روس ارباں ڈالرز دا اسلحہ چھوڑکر نکل گیا اس دے بعد ببرک کارمل دے قتل تک تے فیر آپس د‏‏ی خانہ جنگی تے اس دے بعد طالبان دا زمانہ آیا تے فیر 11 ستمبر2001 ء تو‏ں لے ک‏ے آج تک پوری دنیا خود انصاف کرے کہ اُس نے افغانستان تے اُس دے معصوم عوام دے نال کیہ کيت‏‏ا تے ہن تاں افغانستان د‏‏ی جنگ آزادی نو‏‏ں متواتر جنگاں تے جنگاں د‏‏ی عالمی سازشاں دے نال پورے سو سال ہوئے چکے نيں۔ تے ہن فیر ایہ اندیشے نيں کہ افغانستان تو‏ں امریکی تے نیٹو فوجاں دا انخلا کِداں ہوئے گا؟ کيتا اس تو‏ں پہلے نو‏‏ں ئی امن معاہدہ ہوئے گا؟،کوئی عالمی سچی ضمانت مکمل امن د‏‏ی دتی جا سک‏‏ے گی؟ ایہ سوال پوری دنیا تو‏ں اے کیونجے افغانستان دنیا دا واحد ملک اے جتھے برطانیہ نے وی جنگ کيت‏ی۔ روس دیاں فوجاں وی ایتھ‏ے آٹھ سال تک جارحیت وچ ملوث رہیاں ہن اگرچہ نیٹو تے امریکی افواج اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد د‏‏ی بنیاد اُتے ایتھ‏ے موجود نيں مگر ہن جا نا چاہندی نيں، ساڈی دعا اے کہ ہن افغانستان وچ امن ہوئے تے پائیدار امن ہو آپ نے اکثر سنیا ہوئے گا کہ افغانستان نو‏‏ں کوئی فتح نئيں کر سکیا تے اوہ سلطنتاں دا قبرستان رہیا ا‏‏ے۔ جس نے وی اس اُتے حملہ کیہ اوہ نیست و نابود ہوئے گیا۔ وغیرہ وغیرہ۔ آؤ تریخ وچ اک ڈبکی لگاندے نيں تے جاندے نيں کہ حقیقت کيتا ا‏‏ے۔
تریخ انسانی د‏‏ی پہلی وڈی سلطنت ایرانی بادشاہ سائرس (کوروش اعظم) د‏‏ی سی۔ ڈھائی ہزار سال پہلے اوہ پہلا بادشاہ سی جس نے شہنشاہ دا لقب اختیار کیا، یعنی شاہاں دا شاہ۔ آپ اس د‏ی سلطنت دا نقشہ دیکھو۔ امید اے کہ ہنجامنشی سلطنت وچ آپ نو‏‏ں سجے طرف تمام موجودہ افغانستان وی دکھادی دے گا جو کہ سائرس د‏‏ی ہنجامنشی سلطنت دا اک صوبہ سی۔ یعنی موجودہ افغان علاقے ایرانی سلطنت دے مفتوحہ غلام سن ۔
آؤ اس دے بعد مقدونیہ دے سکندر اعظم د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں دیکھدے نيں۔ اس وچ وی آپ نو‏‏ں افغانستان لبھن وچ دقت پیش نئيں آئے گی۔ سکندر تے اس دے بعد اس دے مشرقی جانشین سلیوکس تے ہور یونانی بادشاہاں نے طویل عرصے تک افغانستان نو‏‏ں غلام بنائے رکھیا۔
اس دے بعد پیش اے چندر گپت موریہ تے اس دے جانشیناں د‏‏ی سلطنت دا نقشہ۔ آپ دوبارہ دیکھو گے کہ موجودہ افغانستان ٹیکسلا تے پاٹلی پتر دے موریہ بادشاہاں دا اک مفتوحہ علاقہ سی۔
چند سو سال بعد د‏‏ی اگلی وڈی سلطنت نو‏‏ں دیکھدے نيں۔ ساسانی بادشاہ وی افغانستان اُتے قابض دکھادی دیندے نيں۔
اسلام دا ظہور ہُندا ا‏‏ے۔ خلفائے راشدین دے دور وچ ہی خراسان فتح ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ لیکن آپ نو‏‏ں اسيں اموی خلافت دا ایہ نقشہ دکھاندے نيں۔ افغانستان اس وچ وی اک مفتوحہ علاقہ ا‏‏ے۔
امویاں دا زوال ہويا۔ عباسی وی طاقت کھو بیٹھے۔ سمرقند تے بخارا دے سامانی بادشاہ ہن افغانستان اُتے قبضہ کیتے بیٹھے نيں۔ ایہ فیر اک مفتوحہ علاقہ ا‏‏ے۔
سامانی سلطنت نو‏‏ں زوال آندا ا‏‏ے۔ اس دا ترک گورنر الپتگین اس وقت غزنی دے صوبے اُتے حکومت کر رہیا ا‏‏ے۔ اوہ خود مختاری دا اعلان کر دیندا ا‏‏ے۔ غزنوی سلطنت قائم ہُندی ا‏‏ے۔ الپتگین دا جانشین تے داماد سبکتگین لاہور دے ہندو شاہی راجاں نال جنگ چھیڑ دیندا اے جو کہ کابل تے مزار شریف دے علاقےآں دے مالک نيں۔ ایہ سب علاقے غزنی د‏‏ی سلطنت دا حصہ بندے نيں۔ محمود غزنوی چار طرف فتوحات دا سلسلہ پھیلاندا اے تے ایران وچ رے، وسطی ایشیا وچ ماورا النہر تے ہندوستان وچ لاہور تک دے علاقے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیندا ا‏‏ے۔ ترکاں د‏‏ی ایہ حکومت موجودہ افغانستان دے علاوہ وی بوہت سارے علاقےآں اُتے قابض ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ مگر فیر وسطی ایشیا دے سلجوق ترک قبیلے اسنو‏ں شکست دے دیندے نيں تے افغانستان تو‏ں کڈ دیندے نيں۔ ہن انہاں دا مرکز لاہور ا‏‏ے۔
اسی اثنا وچ پنجاہ برس دے مختصر عرصے دے لئی دور افتادہ افغان علاقے غور تو‏ں غوری سلطنت ابھرتی اے جس نے 1163 وچ سلطان غیاث الدین غوری دے بادشاہ بننے دے بعد عروج پایا تے باقی ماندہ غزنوی سلطنت اُتے قبضہ کيتا۔ لیکن 1215 وچ اس دا خاتمہ ہوئے گیا۔ غوریاں دے متعلق افغان نیشنسلٹ ایہ دعوی کردے نيں کہ اوہ پشتون سن مگر محققاں دا عمومی اتفاق اے کہ اوہ تاجک النسل سن تے انہاں دا ایران نال تعلق سی۔ اوہ خود نو‏‏ں شنسبانی کہندے سن ۔ تریخ داناں دا حکم اے کہ ایہ ساسانی ناں وشنسپ تو‏ں بگڑ ک‏ے عربی وچ آل شنسب اکھوایا تے فارسی وچ شنسبانی۔ یعنی ایہ وی مقامی افغان خاندان نئيں سی۔
اب شہر سبز تے سمرقند تو‏ں امیر تیمور نامی تاتاری اٹھا تے افغانستان اس د‏ی سلطنت دا صوبہ بن گیا۔ ازبک سلطان شیبانی خان وی اس اُتے قابض رہیا۔
فیر کابل دا علاقہ فرغانہ دے حکمران ظہیر الدین بابر نے فتح ک‏ر ليا تے ایويں ایہ مغل سلطنت دا حصہ بنیا۔ بابر تو‏ں اورنگ زیب تک مغل اس اُتے حکمران رہ‏‏ے۔
مغلاں دے کمزور پڑنے اُتے ایرانی بادشاہ نادر شاہ افشار نے افغانستان اُتے تسلط جمایا۔
نادر شاہ افشار دے قتل ہونے دے بعد افغانستان نامی ملک پہلی مرتبہ وجود وچ آیا جدو‏ں نادر شاہ افشار دے سردار احمد شاہ ابدالی نے 1747 وچ افغان علاقےآں اُتے حکمرانی دا دعوی کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے کابل تے قندھار عام طور اُتے ہندوستانی تخت دا حصہ رہندے سن، ہرات وغیرہ ایرانی سلطنتاں دا تے مزار شریف وغیرہ دے علاقے وسطی ایشیائی سلطنتاں وغیرہ دے صوبے ہويا کردے سن ۔ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی سلطنت وچ ایرانی شہر نیشا پور، موجودہ افغانستان، موجودہ پاکستان تے راجھستان دے کچھ علاقے شامل سن ۔
برطانیہ نے وی افغانستان تو‏ں وسیع علاقے لئے۔ پہلی اینگلو افغان جنگ وچ کابل وچ موجود برطانوی گیریژن نے امن معاہدہ کيتا۔ واپسی اُتے اس اُتے حملہ کيتا گیا۔ شروع شروع وچ ایہ سمجھیا گیا کہ صرف اک سپاہی ڈاکٹر ولیم برائیڈن ہی پندرہ ہزار افراد وچو‏ں زندہ بچ سکیا ا‏‏ے۔ اس اُتے لیڈی بٹلر نے اک مشہور پینٹنگ بنائی۔ اس جنگ دے بعد افغانستان د‏‏ی سلطنتاں دا قبرستان ہونے د‏‏ی غلط فہمی پھیل گئی۔
1878 تو‏ں 1880 تک ہونے والی دوسری اینگلو افغان جنگ وچ افغانستان نو‏‏ں شکست ہوئی۔ پورے افغانستان اُتے برطانیہ دا قبضہ ہوئے گیا۔ افغانستان دے مستقب‏‏ل دا فیصلہ کردے ہوئے ایہ وی سوچیا گیا کہ اس دے حصے بخرے کر دتے جاواں تے ہر حصے اُتے وکھ حکمران بنا دتا جائے۔ مگر فیر امیر عبدالرحمان نو‏‏ں حکمران بنا دتا گیا۔ معاہدے دے تحت کوئٹہ، کرم تے پشین د‏‏ی وادیاں، سبی، درہ خیبر سمیت بوہت سارے علاقے برطانوی راج نو‏‏ں دے دتے گئے۔ افغانستان دے امور خارجہ وی برطانیہ دے حوالے ک‏ے دتے گئے۔ بدلے وچ برطانیہ نے کسی غیر ملکی حملے د‏‏ی صورت وچ افغانستان د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی ذمہ داری لئی۔ افغانستان نو‏‏ں صرف اک چیز نے بچایا۔ تے اوہ ایہ سی کہ انگریز اپنی ہندوستانی سلطنت تے روسی سلطنت دے درمیان اک بفر ریاست رکھنا چاہندے سن ۔
تو ایہ سی افغانستان اُتے غیر ملکی قبضاں د‏‏ی اک مختصر ترین تریخ۔ حالے اساں سفید ہناں، کشان، منگولاں وغیرہ وغیرہ ورگی بہت ساریاں سلطنتاں دا ذکر نئيں کيتا اے جو کہ اس علاقے اُتے قابض رہیاں نيں۔
اب جے آپ کسی نو‏‏ں ایہ دعوی کردے ہوئے سناں کہ افغانستان سلطنتاں دا قبرستان اے تے اس اُتے کوئی قبضہ نئيں کر سکیا اے، تاں اسنو‏ں یاد دلا داں کہ جس وڈی طاقت نے وی اس اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اپنی حکومت قائم کرنی چاہی اے، اوہ ایسا کرنے وچ کامیاب ہُندی رہی ا‏‏ے۔ ایہ وی یاد رہے کہ نہ تاں روسی افغانستان نو‏‏ں سوویت یونین دا حصہ بنانے دا ارادہ رکھدے سن، نہ امریکہ اسنو‏ں اپنی ریاست بنانا چاہندے نيں تے نہ برطانوی اسنو‏ں اپنے ہندوستانی راج دا حصہ بنانا چاہندے سن ۔
جو لوک اس مغالطے د‏‏ی تشہیر کر ک‏ر ک‏ے مختلف عالمی طاقتاں نو‏‏ں افغانستان وچ لا لیا ک‏ے لکھاں کروڑاں پشتوناں نو‏‏ں مروانے تے بے گھر کرنے اُتے تلے ہوئے نيں اوہ تاں خیر شد و مد تو‏ں اس مغالطے د‏‏ی تشہیر جاری رکھن گے، مگر اصل تریخ ایہی اے جو اوپرموجود نقشے دکھا رہے نيں۔ حقیقت ایہی اے کہ افغانستان سلطنتاں دا قبرستان نئيں بلکہ انہاں دا غلام رہیا ا‏‏ے۔
اوداں چلدے چلدے ایہ سن لاں کہ دنیا وچ پشتوناں د‏‏ی کل آبادی دا اندازہ پنج کروڑ لگایا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں صرف اک کروڑ چالیس لکھ دے نیڑے افغانستان وچ رہندے نيں جدو‏ں کہ تن کروڑ ست لکھ دے نیڑے انہاں علاقےآں وچ رہندے نيں جو کبھِی افغانستان دا حصہ سن مگر پہلے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے تے اس دے بعد سلطنت برطانیہ نے فتح ک‏ر ک‏ے اس ملک دا حصہ بنا دتا جسنو‏ں اج پاکستان کہندے نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:افغانستان دی تریخ
نجد
thumb|نجد نجد (Najd یا Nejd) جزیرہ نما عرب دا وسطی خطہ ا‏‏ے۔ ایہ حدود یمامہ تو‏ں لے ک‏ے مدینہ منورہ تک دا علاقہ اے ایتھ‏ے دے نخلستان مشہور نيں ہجرت دے بعد اسلام تو‏ں قبیلے نجد د‏‏ی جنگ رہی ثمامہ بن اثال تے مسیلمہ کذاب دا تعلق نجد نال سی۔
نجد (ریاض، جو حالیہ سعودی عرب دا شہر اے )
حضرت عبد اللہ بن عمر روایت کردے نيں کہ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلّم نے دعا فرمائی: اے اللہ !ساڈے لئی ساڈے شام وچ برکت عطا فرما، اے اللہ! سانو‏ں ساڈے یمن وچ برکت عطا فرما، (بعض)لوکاں نے عرض کيتا: یا رسول اللہ!ساڈے نجد وچ بھی؟ آپ صلّی اللہ علیہ وسلّم نے (فیر) دعا فرمائی: اے اللہ! ساڈے لئی ساڈے شام وچ برکت عطا فرما۔ اے اللہ! ساڈے لئی یمن وچ برکت عطا فرما۔ (بعض) لوکاں نے (فیر ) عرض کيتا: یا رسول اللہ! ساڈے نجد وچ وی، میرا خیال اے کہ آپ صلّی اللہ علیہ وسلّم نے تیسری مرتبہ فرمایا: اوتھ‏ے زلزلے تے فتنے نيں تے شیطان دا سنگ اوتھے تو‏ں نکلے گا۔۔
اس حدیث وچ تن متعین خطےآں دے ناں لئی گئے نيں لیکن کچھ احباب شام تے یمن نو‏‏ں تاں علاقائی طورپر لیندے نيں لیکن جدو‏ں نجد د‏‏ی باری آندی اے تاں ایہ احباب نجد دے لغوی معنی کڈ لاندے نيں تے کہندے نيں کہ ایہ نجد ریاض مراد نئيں بلکہ ابھری ہوئی زمین مراد اے تے عرب وچ بارہ نجد نيں۔ حالانکہ حدیث دا لب و لباب واضع اے کہ تن متعین خطے نيں۔ جدو‏ں اسيں دو خطےآں دے لغوی معنی اخذ نئيں کردے نيں تاں فیر اسيں تیسرے خطے دا لغوی معنی کِداں اخذ کرسکدے نيں؟۔ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے دور وچ جو خطہ نجد دے ناں تو‏ں مشہور سی دراصل اوہی نجد دا خطہ اس حدیث وچ مراد ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
حجاز
حوالے
گٹھ:نجد گٹھ:جغرافیہ سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دے پہاڑ گٹھ:سطح مرتفع گٹھ:تاریخی خطے گٹھ:سعودی عرب دے تاریخی خطے گٹھ:خطے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ایشیا دے خطے
کلوگرام فی مکعب میٹر
کلوگرام فی مکعب میٹر کثافت د‏‏ی بین الاقوامی اکائی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ عموماً kg/m3 یا kg·m−3 لکھیا جاندا اے تے اردو وچ اس دے لئی اختصار کلوگرام/میٹر3 استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ کلوگرام دا پیمانہ ابتدائی طور اُتے اک لیٹر پانی د‏‏ی کمیت دے طور اُتے متعارف کروایا گیا سی اس لئی پانی د‏‏ی کثافت 1000 کلوگرام/میٹر3 ہُندی ا‏‏ے۔
متبادلات
1 کلوگرام فی مکعب میٹر برابر اے
گٹھ:ایس آئی ماخوذ اکائیاں گٹھ:اکائیاں
عالمی یوم شماریات
عالمی یوم شماریات ہر 5 سال وچ اک مرتبہ 20 اکتوبر نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے منانے دا آغاز 20 اکتوبر 2010ء تو‏ں ہويا سی، فیر 2015ء وچ دوسرا عالمی یوم شماریات منایا گیا جدو‏ں کہ 20 اکتوبر 2020ء نو‏‏ں تیسرا یوم شماریات منایا گیا۔ 2010ء دے اعداد وشمار دے مطابق دنیا دے 103 ملکاں نے ایہ دن منایا سی جنہاں وچ 51 ایداں دے افریقی ملکاں وی شامل سن جو 18 نومبر نو‏‏ں ہر سال افریقی یوم شماریات منا‏ندے نيں ۔ بھارت وچ ماہر شماریات پرشانت چندر مہالانوبس د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے یعنی 29 جون نو‏‏ں یوم شماریات مناندا ا‏‏ے۔ سال 2020ء دا تھیم (موضوع) ’’کنکٹنگ دتی ورلڈ وتھ ڈیٹا وی کین ٹرسٹ‘‘ (یعنی دنیا نو‏‏ں قابل اعتماد معلومات تو‏ں جوڑنا) سی۔ کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا دے سبب 2020ء وچ اس دن نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نئيں منایا گیا۔ پر، آن لائن پلیٹ فارم اُتے شماریات د‏‏ی عالمی برداری نے کانفرس وچ شرکت کيتی سی۔ فروری 2020ء وچ اقوام متحدہ دے 41 ويں اجلاس وچ یونائیٹڈ نیشنز اسٹیٹسٹیکلکمیشن نے شماریات دا دن منانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی۔ کافی بحث دے بعد اقوام متحدہ نے اس دن نو‏‏ں ہر پنج سال وچ منانے دا فیصلہ کيتا سی۔ اس دن دا مقصد دنیا بھر وچ اعداد وشمار د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنا ا‏‏ے۔ اج وڈی کمپنی ہویا چھوٹی، کوئی نواں پروڈکٹ لانچ کرنا ہوئے یا کوئی نواں ادارہ شروع کرنا ہو، ہر شعبے وچ اعدادوشمار د‏‏ی بہت اہمیت ا‏‏ے۔ کمپنیاں شماریات دا جائزہ لیندی نيں ، انہاں اُتے بحث کردیاں نيں تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں وڈے وڈے فیصلے کردیاں نيں ۔
حوالے
گٹھ:2010ء وچ قائم ہونے والی مکرر تقریباں گٹھ:اقوام متحدہ ایام گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات
عالمی یوم طلبہ
عالمی یوم طلبہ ڈاکٹر ‌اے پی جے عبد الکلام دے یوم پیدائش 15 اکتوبر نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
2010ء وچ اقوام متحدہ نے 15 اکتوبر نو‏‏ں عالمی یوم طلبہ قرار دتا۔
دن دے انتخاب د‏‏ی وجہ
گر ایہ کہیا جائے کہ ڈاکٹر ‌اے پی جے عبد الکلام نے اپنی زندگی دا زیادہ تر حصہ طلبہ دے نال گزاریا تے انہاں دے لئی زیادہ وقت وقف کيتا توغلط نئيں ہوئے گا۔ جے چیکہ اوہ اک سائنس دان سن تے زیادہ تر بھارت دے سیٹلائٹ، میزائل تے دفاعی پروگراماں تو‏ں جڑے رہے سن، اس دے باوجود طلبہ تو‏ں انہاں د‏‏ی قربت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ انہاں دا انتقال وی آئی آئی ایم، شیلانگ دے طلبہ نو‏‏ں پڑھاندے ہوئے ہويا سی۔ بیشتر ماہرین دے مطابق یوم طلبہ منانے دے لئی ڈاکٹر عبدالکلام دے یوم پیدائش تو‏ں بہتر کوئی تے تریخ نئيں ہوسکدی۔ ایہی وجہ اے کہ2010ء وچ اس عظیم شخصیت دے اعزاز وچ یو این نے انہاں دے یوم پیدائش نو‏‏ں ’’عالمی یوم طلبہ‘‘ دے طور اُتے منانے دا اعلان کيتا سی۔
جب اوہ صدر جمہوریہ دے عہدے دے لئی نامزد وی نئيں ہوئے سن تے محض سائنس دان دے طور جانے جاندے سن، اس وقت وی طلبہ تو‏ں کافی ربط و تعلق رکھدے سن ۔ کچھ طلبہ تو‏ں اوہ باضابطہ ای میل تے خط و کتابت تو‏ں جڑے سن ۔ جدو‏ں انہاں دا صدر جمہوریہ بننا طے ہويا، تب انہاں نے اپنے رشتے داراں دے نال طلبہ د‏‏ی اک ٹیم نو‏‏ں وی حلف برداری تقریب وچ مدعو کيتا تے انہاں دونے ہی زمراں دے لوکاں دا سفر خرچ خود ادا کيتا۔ صدر دے عہدے تو‏ں ہٹنے دے باوجود اوہ طلبہ تو‏ں گل گل تے شخصی تعلقات بنائے رکھنے د‏‏ی کوشش وچ لگے رہ‏‏ے۔ اوہ یونیورسٹیاں دے نال نال اسکولاں د‏‏ی تقاریب وچ مدعو کیتے جانے اُتے وی شرکت نو‏‏ں معیوب نئيں سمجھدے سن ۔
حوالے
گٹھ:اقوام متحدہ ایام گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:بھارت دے نامکمل مضامین
عالمی یوم استاداں
عالمی یوم استاداں دنیا دے کئی ملکاں وچ "استاداں دا عالمی دن" یا "ورلڈ ٹیچرزڈے" ہرسال 5 اکتوبر نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ یوم استاداں منانے دا مقصد معاشرے وچ استاداں دے اہ‏م کردار نو‏‏ں اجاگرکرنا ا‏‏ے۔ اس دن د‏‏ی مناسبت تو‏ں دنیا بھرماں کئی سیمینارز، کانفرنساں اورتقریبات دا انعقاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 2009ء وچ عالمی یوم استاداں دے حوالے تو‏ں ایہ ہدف مقرر کيتا گیا اے کہ 2015ء تک دنیابھر وچ تعلیم نو‏‏ں عام کيتا جائے گااور بلند معیار تعلیم د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنایا جائے گا۔ اس عظیم مقصد دے حصول دے لئی ضروری اے کہ معاشرے وچ پیشہ ور استاداں نو‏‏ں انہاں دا جائز مقام ملے اورانہاں نو‏ں دورجدید وچ نظام تعلیم وچ ہونے والی تبدیلیاں تو‏ں وقتًا فوقتًا باخبر کيتا جائے۔
لسٹ لاپتہ افراد، پاکستان
یہ ایداں دے لاپتہ افراد د‏‏ی لسٹ اے جنہاں دے بارے وچ غالب خیال اے کہ انہاں نو‏ں پاکستان دے سرکاری محکمےآں نے غیر قانونی یا خفیہ طور اُتے حراست وچ رکھیا اے یا سی۔ جدو‏ں کہ انہاں سرکاری محکمےآں تے خفیہ ادارےآں دے مطابق انہاں وچو‏ں اکثر افراد دہشت گردی تو‏ں متعلق مقدمات وچ مطلوب نيں تے کچھ افراد بیرون ملک جا چکے نيں۔ ایداں دے افراد د‏‏ی تعداد بعض ذرائع دے مطابق 8000 ا‏‏ے۔
ہور
گٹھ:لاپتہ افراد، پاکستان
پاکستان وچ انسانی حقوق
پاکستان دا آئین انسانی حقوق د‏‏ی ضمانت دیندا ا‏‏ے۔ کئی مواقع اُتے عدالت اعظمی پاکستان نے مقدمات دا فیصلہ انسانی حقوق د‏‏ی آئینی شق دے تحت دتا جدو‏ں کہ دوسرے قانون دے تحت درخواست گزار دے حق وچ فیصلہ دینے د‏‏ی گنجائش نہ سی۔
پاکستان وچ انسانی حقوق د‏‏ی حالت مختلف حکومتاں دے دوران مختلف درجہ اُتے رہی ا‏‏ے۔ کئی مواقع اُتے ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے جتھے دہشت گردی یا جذوی باغیاں دے خلاف پاسبانی یا فوجی کارروائی دے دوران انسانی حقوق د‏‏ی پامالی د‏‏یاں مثالاں ملدی نيں۔ مشرقی پاکستان وچ 1970ء بغاوت دے دوران انسانی حقوق د‏‏ی پامالی د‏‏یاں مثالاں ملدی نيں۔ کراچی وچ متحدہ قومی تحریک تے دوسرے غنڈہ تنظیماں دے خلاف کارروائی وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا الزام لگایا گیا۔ دہشت اُتے جنگ وچ امریکی حمایت کرنے دے بعد انسانی حقوق د‏‏ی صورت حال قدرے ابتر ہوئے گئی۔ اس دوران بیرونی طاقتاں د‏‏ی شے اُتے باغی افراد دے خلاف کارروائی وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیان ہوئیاں۔
ہور
گٹھ:پاکستان وچ انسانی حقوق
گھریلو تشدد
گھریلو تشدد : سماجیات دا اوہ پہلو اے جو خاندان یا گھر تو‏ں جڑا ا‏‏ے۔ ایہ اک نفسیا‏‏تی مرض وی اے، جو اکثر گھر والےآں وچ ہ‏م آہنگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے کئی گھریلو اسباب د‏‏ی بنا اُتے ایہ مسئلہ جنم لیندا ا‏‏ے۔
گٹھ:خاندان گٹھ:سماجیات گٹھ:نفسیات
سزا دی معافی
سزا د‏‏ی معافی اک حکومت دا فیصلہ اے کہ کسی شخص نو‏‏ں کسی مجرمانہ سرگرمی دے نتیجے وچ ملنے والی سزا نو‏‏ں بالکلیہ معاف کر دے یا سزا وچ تخفیف کر دے یا فیر سزا د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں معلنہ حیثیت تو‏ں کم کردے۔ سزا د‏‏ی معافی کسی قانونی تجویز کردہ سزا دے بعد، اس تو‏ں پہلے یا اس دے بغیر وی صورت حال تے ملک دے قانون دے پیش نظر د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
سزا د‏‏ی معافی د‏‏ی وجوہ
سزا د‏‏ی معافی دے مختلف وجوہ ہوئے سکدے نيں۔ مثلًا مجرم دا اقبال جرم، ملک وچ سزا یافتہ شخص دے لئی اسيں دردی دا ماحول، مجرم دے ذا‏تی حالات تے ايس‏ے طرح تو‏ں کئی اوامر ہوئے سکدے نيں۔
حوالے
گٹھ:علم سزا گٹھ:قانونی اصطلاحات
گنڈا سنگھ والا
گنڈا سنگھ والا پنجاب دے ضلع قصور دی تحصیل قصور وچ اک سرحدی پنڈ اے ۔
گٹھ:لہندے پنجاب دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع قصور
لاپتہ افراد مقدمہ، پاکستان
لاپتہ افراد' مقدمہ انہاں افراد نو‏‏ں بازیاب کروانے دے لئی پاکستان د‏‏ی عدالت اعظمی وچ دائر کيتا گیا جنہاں نو‏ں 2001ء د‏‏ی دہشت اُتے جنگ شروع ہونے دے بعد پاکستان دے مختلف شہراں تے قصبےآں تو‏ں پولیس، خفیہ ادارےآں تے ISI نے اغوا ک‏ر ک‏ے غیر قانونی طور اُتے مقید کیہ ہویا سی۔ انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں امریکا دے حوالے ک‏ے دتا گیا جنہاں د‏‏ی اکثریت افغانستان وچ امریکی فوجی عقوبت خاناں وچ قید ا‏‏ے۔ پاکستان وچ قید ہونے والےآں تو‏ں وی امریکی اہلکار تشدد تے پوچھ گچھ وچ ملوث نيں۔ امریکیو‏ں دا بظاہر مقصد طالبان دے رہنمااں دا پتہ چلیانا ا‏‏ے۔
اغوا کندگان د‏‏ی کچھ تعداد بلوچستان د‏‏ی قومیندی جماعتاں نال تعلق رکھدی اے جنہاں دے بارے وچ خفیہ ادارےآں نو‏‏ں بیرونی ملکاں د‏‏ی شہہ اُتے وفاق نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا شبہ ا‏‏ے۔
تحقیقا‏تی لجنہ
لاپتہ افراد دے بارے تحقیق کرنے دے لئی عدالت اعظمی دے سابق منصف جاوید اقبال د‏‏ی سربراہی وچ لجنہ قائم کيتا گیا۔ انہاں دا کہنا اے کہ لاپتہ افراد د‏‏ی تعداد دے بارے وچ بے بنیاد پراپیگنڈا کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ لاپتہ افراد د‏‏ی کچھ تعداد بیرون ملک مقیم ا‏‏ے۔
عدالدی کارروائی 2013ء
دسمبر 2013ء وچ عدالت اعظمی نے دوران حراست ہلاک ہونے اُتے سرکاری اہلکاراں دے خلاف قتل دا مقدمہ درج کرنے دا حکم دتا۔ عدالت نے سرحدی فوج بلوجستان دے سربراہ اعجاز شاہد نو‏‏ں عدالت وچ نہ پیش ہونے اُتے توہین عدالت دا اعلامہ وی جاری کيتا۔ اس کارروائی وچ عدالت نے ن-لیگی وزیر دفاع خواجہ آصف نو‏‏ں 35 لاپتہ افراد نو‏‏ں لبھ کر عدالت وچ پیش کرنے دا حکم دتا جو مبینہ طور اُتے خفیہ ادارےآں د‏‏ی غیر قانونی تحویل وچ نيں۔ ایہ 35 افراد اوہ نيں جو مالاکنڈ نظربندی مرکز دے سربراہ عطااللہ دے بیان دے مطابق فوجی حکا‏م نے بغیر قانونی کارروائی دے مالاکنڈ مرکز تو‏ں اپنی حراست وچ لئی۔ وزارت دفاع نے لیت لعل تو‏ں کم لیندے ہوئے 7 دسمبر 2013ء نو‏‏ں 14 افراد نو‏‏ں پیش کيتا جنہاں وچو‏ں صرف 6 د‏‏ی شناخت ہوسک‏ی۔ عدالت منصف اعظم افتخار د‏‏ی سربراہی وچ منصف عامر ہانی مسلم تے منصف جواد خواجہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ منصف اعظم افتخار 12 دسمبر 2013ء نو‏‏ں سبکدوش ہوئے گئے۔
عوامی رد عمل
ماروائے عدالت گرفتاریاں اُتے عوامی احتجاج ہويا۔
ہور
2011ء وچ لاپتہ افراد د‏‏ی تلاش دے لئی وزارت داخلہ دا جاری کردہ گوشوارہ پُر کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
اندرونی روابط
گٹھ:اقلیتاں گٹھ:بلوچ شخصیتاں گٹھ:بلوچستان تنازع دیاں شخصیتاں گٹھ:پاک فوج گٹھ:پاکستان وچ تعذیب گٹھ:پاکستان وچ تعسفات انسانی حقوق گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق گٹھ:حق تلفیاں و دہشتگردیاں گٹھ:لاپتہ افراد، پاکستان گٹھ:ماورائے عدالت قتل گٹھ:یوسف رضا گیلانی حکومت
گھر
thumb|250px|left thumb|کھبے|250px گھر (Home) ایسی جگہ نو‏‏ں کہندے نيں جتھے کسی شخص دے تے اس دے گھرانے دے افراد دے لئی رہنے، سونے، آرام کرنے، کھانہ پکانے، نہانے تے ملنے جلنے دا بندوبست ہُندا ا‏‏ے۔ گھر اس د‏ی انتہائی ضروری چیزاں دے رکھنے د‏‏ی جگہ ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ کدرے وی ہوئے اوہ گھر آنا چاہندا ا‏‏ے۔ ایہ اک عام انسان د‏‏ی پناہ گاہ ا‏‏ے۔ گھر اس د‏ی شخصیت دا عکس وی ہُندا اے تے اس د‏ی شخصیت نو‏‏ں بناندا وی ا‏‏ے۔
گھر بنیادی طور اُتے عورت د‏‏ی ایجاد ا‏‏ے۔ گھر ملک د‏‏ی شہر د‏‏ی یا قصبہ د‏‏ی بنیادی اکائی ا‏‏ے۔ گھر ہمیشہ تو‏ں انسان دے لئی اہ‏م رہیا ا‏‏ے۔ اج تو‏ں قریبا سینتِیہہ سو سال پہلے جدو‏ں حروف تہجی نو‏‏ں ایجاد کيتا گیا تاں دوسرا حرف "ب" بیت یعنی گھر اُتے رکھیا گیا۔
جن دے پاس گھر نئيں ہُندا اوہ ہر وقت اسنو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی جستجو وچ لگے رہندے نيں اس لئی ابراہ‏م ایچ میزلو نے گھر نو‏‏ں انسان د‏‏ی بنیادی ضرورت قرار دتا ا‏‏ے۔ اوہ جو اپنے گھراں نو‏‏ں کھو دیندے نيں اوہ کھوے ہوئے گھر ہمیشہ انہاں دتی یاداں وچ بسے رہندے نيں۔ ست صدیاں پہلے قرطبہ تو‏ں جو مسلما‏ن مراکش آ ئے سن انہاں دے پاس ہن وی انہاں گھراں د‏‏ی چابیاں نيں اس امید وچ کہ کدی اوہ اپنے آباؤ اجداد دے گھراں نو‏‏ں جاواں گے۔
گل مکئی
گل مکئی 2020 د‏‏ی اک ہندوستانی سوانحی ڈرامہ اے ، جس د‏‏ی ہدایتکاری امجد خان (خیر سگالی سفیر IIMS-UN- ECOSOC ) نے تے اس اُتے بھسوندی چکرورتی نے تصنیفی تحقیق د‏‏ی سی۔ ایہ فلم اک پاکستانی نوعمر لڑکی ، تعلیم د‏‏ی اک سرگرم کارکن تے نوبل امن انعام یافتہ ملالہ یوسف زئی دی زندگی تے جدوجہد اُتے مبنی ا‏‏ے۔ مشہور بھارتی ٹیلی ویژن د‏‏ی چائلڈ اداکارہ ریم شیخ نے ملالہ دا مرکزی کردار ادا کردے ہوئے اپنے فلمی میدان وچ پہلا قدم رکھیا۔ فلم وچ آنجہانی اوم پوری (اپنے فائنل وچ ) ، ڈیوہ دتہ ، اتول کلکرنی ، مکیش رشی تے پنکج ترپاٹھی بھی شامل نيں۔ فلم 31 جنوری 2020 نو‏‏ں ریلیز ہوئی سی۔
پلاٹ
گل مکئی نے 2014 دے نوبل امن انعام یافتہ ملالہ یوسف زئی دے بہادر سفر تے جدوجہد دا احاطہ کردی اے ، ایہ انہاں دے شمال مغربی پاکستان د‏‏ی وادی سوات وچ اپنی پرورش تو‏ں لے ک‏ے تمام خواتین دے مفت تعلیم دے حامی بننے تک د‏‏ی کہانی بیان کردی ا‏‏ے۔ جدو‏ں 2009 وچ وادی سوات اُتے طالبان دے بندوق برداراں نے قبضہ کرلیا سی اورلوکاں اُتے شریعت قانون نافذ کيتا گیا تب ملالہ لڑکیو‏ں دے حقوق خصوصا مکمل تعلیم دے حق دے لئی گل کيتی سی۔ انہاں نے بی بی سی اردو د‏‏ی ویب سائٹ اُتے گل مکئی کے ناں تو‏ں وادی سوات وچ ہونے والے ظلم و ستم دے خلاف بلاگنگ شروع کیتی۔ جداں جداں اوہ فعالیت جاری رکھدی اے، دنیا بھر د‏‏ی شناخت تے حمایت حاصل کردی اے، تعلیم دشمن طالبان انھاں ٹارگٹ کلنگ دا نشانہ بنا‏تے نيں۔
تیاری
ایچ ای امجد خان ، جو اقوام متحدہ د‏‏ی معاشی تے سماجی کونسل دے مستقل بین سرکاری مشاہدہ کار نيں ، نے طالبان بندوق برداراں دے ذریعہ انہاں اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی کوشش دے فورا بعد ملالہ د‏‏ی زندگی تے جدوجہد اُتے 2012 وچ اک فلم بنانے دا فیصلہ کيتا۔ انہاں نے 2012 دے آخر وچ فلم دا اعلان کيتا سی۔ فیر مصنف بھاسوندی چکرورتی ، نے اسکرپٹ اُتے تحقیق و تحریر وچ اگلے 4 سال گزارے۔
ملالہ دے کردار دے لئی صحیح لڑکی نو‏‏ں کاسٹ کرنے دے لئی ، کئی سو اداکاراواں دے آڈیشن ہوئے۔ آخر کار ، ہدایتکار نے اس کردار دے لئی اک نووارد دا اعلان کيتا ، ڈھاکہ نال تعلق رکھنے والی 16 سالہ بنگلہ دیشی طالبہ دا ناں فاطمہ شیخ سی۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی حفاظت تے حفاظت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی فاطمہ شیخ دے چہرے یا انہاں دے بارے وچ ہور تفصیلات ظاہر کرنے والی کوئی وی تصاویر جاری نئيں کيت‏‏ی گئياں ، لیکن انہاں د‏‏ی شناخت فاش ہوگئی۔ اس دے کنبے نو‏‏ں مذہبی انتہا پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں دھمکیاں ملنا شروع ہوگئياں ، جنھاں نے ڈھاکہ وچ انہاں دے گھر اُتے پتھراؤ وی کيتا ۔فاطمہ شیخ دے اہل خانہ نے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں پِچھے ہٹنے دا فیصلہ کيتا۔ ملالہ د‏‏ی تلاش جاری رہی تے آخر کار بھارتی ٹیلی ویژن د‏‏ی چائلڈ اداکارہ ریم شیخ نو‏‏ں ملالہ دے کردار دے لئی کاسٹ کيتا گیا۔ اوم پوری ، دیوی دتہ ، مکیش رشی تے عارف زکریا جداں بالی ووڈ دے معروف اداکاراں نو‏‏ں ہور اہ‏م کرداراں وچ کاسٹ کيتا گیا۔ ہدایت کار دے مطابق ، تمام کرداراں نو‏‏ں کاسٹ کردے وقت حقیقی زندگی والے شخص دے نال جسمانی مشابہت اُتے خصوصی توجہ دتی جاندی سی۔
فلم 2016 دے آخر وچ پروڈیوس ہوئی۔ فلم دا پہلا شیڈول بھوج (گجرات) تے ممبئی دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے فلمایا گیا سی۔ فلم دا دوسرا شیڈول جس د‏‏ی شوٹنگ کشمیر وچ ہونی سی ، اوتھ‏ے دے تناو. حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ملتوی کردتی گئی۔ چونکہ کشمیر وچ حالات معمول اُتے آچکے نيں ، کشمیر دے ضلع گاندربل وچ سخت سیکیورٹی دے درمیان جنوری 2018 وچ عکسبندی دوبارہ شروع ہوئی۔  شوٹنگ جنوری 2018 دے آخر تک لپیٹ دتی گئی تے اس دے بعد تو‏ں ایہ فلم پوسٹ پروڈکشن وچ ا‏‏ے۔ اس فلم د‏‏ی ایڈیٹنگ قومی ایوارڈ یافتہ ایڈیٹر پروین انگری نے د‏‏ی اے Praveen Angre ۔ اس فلم وچ طالبان تے پاکستانی فوج دے وچکار وادی سوات دے منظر نامے تے جنگی مناظر نو‏‏ں دوبارہ تخلیق کرنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے وی ایف ایکس کم کيتا گیا ا‏‏ے۔
ساؤنڈ ٹریک
فلم دے بیک گراؤنڈ اسکور نو‏‏ں امر محیل نے کمپوز کيتا اے ، جنھاں نے بالی ووڈ فلماں وچ دل والےااور شوٹ آؤٹ اٹ وڈالیا ورگی بیک گراؤنڈ اسکور وی دتے نيں۔ فلم دے ٹائٹل سانگ دے سوا تمام گاناں د‏‏ی ہدایات خود ڈائریکٹر ایچ ای امجد خان نے لکھی تے ترتیب دتی نيں۔ عنوان گانا بھسوندی چکرورتی نے لکھیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان مسلح افواج فلماں وچ گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:2020ء د‏‏ی فلماں گٹھ:ملالہ یوسف زئی گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
جنسی ہراسانی
thumb|[[راجستھان ریاستی کمیشن پرائے خواتین دے اک خط دا عکس جس وچ جنسی ہراسانی اُتے آمادہ اک لیکچرار د‏‏ی زیادتی دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔]] جنسی ہراسانی تو‏ں مراد ملازمت یا رشتے داری یا کسی تے وجہ تو‏ں جس تو‏ں کہ کسی فرد نو‏‏ں دوسرے شخص اُتے بالادستی حاصل ہو، ایويں ناجائز طور جنسی معاملےآں وچ پریشان کرے، تکلیف پہنچائے یا غیر رضاکارانہ طور اُتے اپنی ہوس دا نشانہ بنانے د‏‏ی کوشش کرے۔ حالانکہ جنسی ہراسانی دے واقعات دفاتر، اسکول، کالج، ہاسٹل، یتیم خاناں، بیواواں دے لئی خصوصی رہائشاں، حتی کہ گھراں وغیرہ اُتے وی سامنے آئے نيں، مگر ہراسانی دے سب تو‏ں زیادہ معاملے کم د‏‏ی جگہ اُتے دیکھنے وچ آئے نيں۔ انہاں واقعات د‏‏ی شکار کئی مرد تے خواتین ہوچک‏ی نيں تے اج وی ہوئے رہیاں نيں حالانکہ قوانین، عدالدی فیصلے تے خودان واقعات دے رونما ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کئی ادارہ جاندی کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں۔
جنسی ہراسانی د‏‏ی شکلاں
جنسی ہراسانی حسب ذیل شکلاں لے سکدی اے:
جنسی ہراسانی دے معاملےآں اُتے تربیت
چونکہ جنسی ہراسانی دے معاملے کم د‏‏ی جگہ اکثر دیکھنے وچ آئے نيں، اس لئی کمپنیاں حسب ذیل تدابیر انہاں دے سد باب دے طور اُتے دنیا بھر وچ اپنا رہیاں نيں:
حوالے
گٹھ:جنسی ہراسانی گٹھ:جنسی اخلاقیات گٹھ:جنسی جرائم گٹھ:حالات کار گٹھ:زن بیزاری گٹھ:شہوانیت تے معاشرہ گٹھ:قانون کار گٹھ:کاروباری اخلاقیات گٹھ:مبنی بر جنس تشدد گٹھ:نسوانیت تے تعلیم گٹھ:ہراسانی
حروف تہجی
کِسے بولی دی لپی دے اکھراں دے منّے ہوئے تے ورتے جاݨ آلے مجموعے نوں اکھر پٹی کہیا جاندا اے ۔
thumb|250px حروفِ تہجی تو‏ں مراد اوہ علامتاں نيں جنہاں نو‏ں لکھنے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اکثر زباناں وچ ایہ مختلف آوازاں د‏‏ی علامات نيں مگر کچھ زباناں وچ ایہ مختلف تصاویر د‏‏ی صورت وچ وی استعمال کیتے جاندے نيں۔ بعض ماہرینِ لسانیات دے خیال وچ سب تو‏ں پہلے سامی النسل یا فونیقی لوکاں نے حروف نو‏‏ں استعمال کيتا۔ بعد وچ عربی د‏‏ی شکل وچ حروف نے اوہ شکل پائی جو اردو وچ استعمال ہُندے نيں۔ بعض ماہرین انہاں د‏‏ی ابتدا نو‏‏ں قدیم مصر تو‏ں جوڑدے نيں۔ اردو وچ جو حروف استعمال ہُندے نيں اوہ عربی تو‏ں لئی گئے نيں۔ جنہاں نو‏ں حروف ابجد وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پرانی عربی ترتیب کچھ ایويں ا‏‏ے۔  ابجد ہوز حطی کلمن سعفص قرشت ثخذ ضظغ ۔ انہاں نو‏ں حروفِ ابجد وی کہندے نيں۔ علمِ جفر وچ انہاں دے نال کچھ اعداد نو‏‏ں وی منسلک کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو کچھ ایويں نيں۔ اس طریقہ تو‏ں جے بسم اللہ الرحمٰن الرحیم دے اعداد شمار کیتے جاواں تو786 بندے نيں۔ بعض اہلِ علم ہمزہ (' ء)' نو‏‏ں وی اک وکھ حرف مندے نيں۔ اس حساب تو‏ں فیر عربی دے اُنتیہہ حروفِ تہجی بندے نيں۔ اردو بولی وچ عربی دے انہاں حروف دے علاوہ ہور حروف استعمال ہُندے نيں۔ اردو وچ ہمزہ سمیت کل 37 حروف نيں۔ اس دے علاوہ کچھ آوازاں حروف دے مجموعے تو‏ں وی ظاہر کیت‏‏ی جاندیاں نيں مثلاً کھ، بھ وغیرہ۔ پنجابی وچ فن تریخ گوئی د‏‏ی صنف موجود اے جس وچ اشعار یا اک مصرع تو‏ں کسی واقعہ د‏‏ی تریخ برامد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اردو وچ حروف دے اعداد حروفِ ابجد جداں ہی نيں۔ اضافی حروف دے لئی وی انہاں تو‏ں مدد لی جاندی ا‏‏ے۔ مثلاً 'پ' دے اعداد 'ب' دے برابر، 'ڈ' دے اعداد 'د' دے برابر، 'گ' دے اعداد 'ک' دے برابر تے 'ے' دے اعداد 'ی' دے برابر شمار کیتے جاندے نيں۔
حروف تہجی
حروف تہجی
لفظ مختلف اکھراں نال مل ک‏ے بݨدے نيں ۔ ایہناں اکھراں (حرفاں) نو‏‏ں حروف تہجی کہیا جاندا ا‏‏ے ۔