عراقی_ایرانی
عراق دے ایرانی تے آئینی تحریک
thumb| آخوند خراسانی ویہويں صدی دے آغاز وچ کربلا تے نجف نے واقعات د‏‏ی تشکیل تے اسلامی ملکاں بالخصوص شیعہ سرزمین د‏‏ی تقدیر وچ مداخلت وچ اہ‏م تے واضح کردار ادا کيتا۔ علمائے کرام دے جاری کردہ فتوے ہر اک ہور ہر شعبہ ہائے زندگی وچ فرض تے واجب سن ۔  مرزا محمد تقی شیرازی نے کربلا وچ اسلامی ریاست قائم کيتی تے 1920 وچ عوامی انقلاب (ثورا العشرین) د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس دور وچ ملیا محمد کاظم خراسانی، جو آخوند خراسانی دے ناں تو‏ں مشہور نيں، نجف دے ممتاز علماء وچو‏ں اک نيں۔ اس نے مدرس‏ے وچ پڑھانے دا طریقہ بدل دتا تے انہاں دے خیالات کا آئینی تحریک اُتے خاصا اثر پيا۔   نجف د‏‏ی سیاسی زندگی دے اہ‏م ادوار وچو‏ں 1324 تو‏ں 1329 ہجری تک۔ اے ؛ یعنی اوہ سال جدو‏ں ایران وچ آئین سازی پہلی بار قائم ہوئی، فیر چھوٹے وڈے ظلم دا دور تے آخر کار آئین پرستی دا دوبارہ قیام آیا۔   انہاں واقعات دے آغاز تو‏ں ہی نجف تے کربلا دے علماء نے آئین سازاں بالخصوص سید محمد طباطبائی تے سید عبداللہ بہبہانی د‏‏ی حمایت تے وکالت کيتی۔ ایہ حمایت ایران نو‏‏ں بھیجے گئے خطوط، ٹیلی گرام، فتوےآں تے چھوٹے وڈے پمفلٹ دے ذریعے ظاہر ہُندی سی۔ انہاں تحریراں وچ انہاں نے کہیا کہ انہاں نے نہ صرف ظلم نو‏‏ں کم کرنے تے ظالماں دے ظلم نو‏‏ں روکنے دے آئینی ہدف د‏‏ی حمایت د‏‏ی بلکہ اسلام دے خصیاں دے تحفظ تے اسلامی ملکاں نو‏‏ں کفار دے تسلط تو‏ں نجات دلانے دے وی آئینی مقصد د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں د‏‏ی آمریت تے جبر نو‏‏ں روکنے دے لئی قانون دا ہونا ضروری اے تے امت دے عقلمنداں دے لئی پارلیمنٹ قائم کرنا تے معاملات وچ مشاورت کرنا ضروری اے ۔   نجف دے علماء ایران دے واقعات اُتے کم و بیش ايس‏ے عزم دے نال اپنا اثر و رسوخ ڈالنے وچ کامیاب ہو گئے جو مرزا حسن شیرازی سامراء تو‏ں پندرہ سال پہلے رکھدے سن، انہاں نے پارلیمنٹ د‏‏ی منظوری وچ کہیا؛ "اک ایسی پارلیمنٹ جس دا قیام مظلوماں اُتے ظلم و جبر نو‏‏ں ختم کرنے، مشہور د‏‏ی حمایت کرنے تے نیکی دا حکم دینے تے برائی تو‏ں منع کرنے دے لئی، تے قوم تے ریاست نو‏‏ں مضبوط کرنے تے رعایا دے درجات د‏‏ی بلندی تے تحفظ دے لئی ا‏‏ے۔ اسلام دے خصیے، یقیناً واجب، عقلی تے دینی نيں، تے اس دا اختلاف شریعت انوار دے خلاف تے مالک شریعت تو‏ں متصادم ا‏‏ے۔ »   محمد علی شاہ دے دور دے آغاز دے نال ہی انہاں د‏‏ی آئین د‏‏ی مخالفت شروع ہو گئی۔ روسی سپاہیاں دے تعاون تو‏ں اس نے منگل 23 جمادی الاول 1326 ہجری نو‏‏ں پہلی پارلیمنٹ بلائی۔ اسنو‏ں بوہت سارے آئین پسنداں نے گولی مار دے ہلاک یا جلاوطن کر دتا سی۔ ایداں دے وچ نجف وچ مقیم ایرانی علماء نے انتھک سرگرمی دے نال آئین تے آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں جاری رکھنے وچ کامیاب ہوئے۔ انہاں نے اعلان کيتا کہ اپوزیشن وچ شام‏ل ہونا آئین پرستی د‏‏ی بنیاد اے، خواہ کوئی وی ہو، مسلماناں اُتے حملہ اے تے اسنو‏ں امام زمانہ دے خلاف جنگ سمجھیا جاندا اے، اوہ مسلماناں د‏‏ی جان و مال تو‏ں دستبردار ہونے نو‏‏ں اہ‏م ترین فرائض وچ شمار کردے نيں تے ممنوعات دے اعلان دے طور اُتے اپنے مقررین نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنا؛ تے اوہ پارلیمنٹ اُتے حملہ کرنے وچ آئین دے مخالفین دا نال دینے نو‏‏ں "یزید بن معاویہ د‏‏ی اطاعت" سمجھدے سن ۔ جے علمائے نجف دے فتوے نہ ہُندے تاں بوہت گھٹ لوک آئین د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچدے تے آئینی مجاہدین جنہاں وچو‏ں زیادہ تر دین اُتے عمل پیرا ہُندے تے اپنی جدوجہد تے ایثار و قربانی وچ انہاں دا بہانہ ہُندا۔ علمائے نجف دے فتاویٰ آئین د‏‏ی سربلندی دے لئی علمائے نجف دے تعاون تے کوششاں دے بغیر ایران وچ آئین دا دوبارہ قائم ہونا تے اسنو‏ں برقرار رکھنا تے قوم د‏‏ی آزادی د‏‏ی خواہش دا پورا ہونا ناممکن سی۔   تہران د‏‏ی فتح تے احمد شاہ دے اقتدار وچ آنے دے بعد بدامنی جاری رہی۔ محمد علی شاہ دے حامیاں د‏‏ی انہاں نو‏ں واپس لیانے دیاں کوششاں تے انہاں دے لئی روسی حمایت نے آذربائیجان وچ روسی افواج دے داخلے دا باعث بنیا۔ روس دا ایران نو‏‏ں شمالی ایران اُتے قبضہ کرنے دا الٹی میٹم تے برطانیہ نو‏‏ں جنوبی سڑکاں اُتے عدم تحفظ دے بارے وچ انتباہ، 4 ذی القعدہ 1328 ہجری نو‏‏ں ٹیلی گرام جاری کرنے دا اک عنصر۔ اسنو‏ں "حکومت تو‏ں متفق ہونے د‏‏ی ذمہ داری تے ہنگامہ آرائی تے خانہ جنگیاں د‏‏ی حرمت" دا ناں دتا گیا جس وچ قوم دے طبقات نو‏‏ں حکومت تو‏ں پرسکو‏ن تے متفق ہونے تے شمال وچ دشمناں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں خانہ جنگیاں تو‏ں باز رہنے دے لئی بلايا گیا۔ تے ملک دے جنوب وچ ، کفر دے تسلط تے اسلام د‏‏ی تباہی دا باعث بنے گا۔   تبریز دے مذہبی رہنماواں دے ناں اک خط وچ خراسانی نے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ کفار دے خلاف اٹھیا کھڑے ہاں تے روسی سامان دا بائیکاٹ کرکے تے انہاں نو‏ں مارشل آرٹ سکھا کر اپنا مذہبی فریضہ ادا کرن۔ چونکہ علمائے کرام نے آئین دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے محمد علی شاہ د‏‏ی معزولی تک آئین تے عوام دے حقوق دا دفاع کيتا سی، اس لئی انہاں نے روسی جارحیت دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے ایران د‏‏ی طرف ودھنے دا فیصلہ کيتا تے ایران نو‏‏ں روسی حکومت دے چنگل تو‏ں بچانے دا فیصلہ کيتا۔ جہاد دا اعلان کرنا۔ معاف کر دو۔ مازندران دے ملیا علما دے اک گروہ دے نال بغداد وچ داخل ہوئے تے اک اعلان دے ذریعے لوکاں نو‏‏ں مزاحمت تے آزادی دے لئی لڑنے د‏‏ی دعوت دتی، تے ملاؤں، ملیا محمد کاظم خراسانی دے آنے دا انتظار کیا، اک نال مل ک‏ے ایران د‏‏ی طرف بڑھاں۔ لیکن ایہ خبر ملی کہ ملیا پریشان، غضب ناک تے چوویہہ گھینٹے بعد ذی الحجہ 1329 ہجری وچ انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر ملی۔ ایہ بغداد تو‏ں شائع ہويا تے باقی ماتم کرنے دے لئی نجف پرت گئے۔ معلوم ہويا کہ خراسانی ملیا نو‏‏ں غیر ملکی حکا‏م یا غیر ملکیو‏ں نے زہر دتا سی۔