cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
” ميں نے سناکہ اس روز عمرمکرر ابو بکر نو‏‏ں منبر اُتے جانے دے لئی کہندے سن تے اس نے اپنی گل نو‏‏ں اس قدر دہرایا تے زور دتا کہ آخر کارابوبکر منبر اُتے جاپہونچے تے سب لوکاں نے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی ۔
۱۔ صحیح بخاری ،ج ۴/ ٦۵۔
” جدو‏ں تک وچ خدا ور رسول خدا د‏‏ی اطاعت کراں ، تسيں لوک میری اطاعت کرنا تے جے ميں نے خدا تے اس دے رسول د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تاں میری اطاعت نہ کرنا ۔
چونکہ نماز نو‏‏ں وقت نیڑے سی اس لئی کہیا:
”خدا توانو‏‏ں بخش دے ، اٹھوا ! تو‏ں کہ اسيں اک نال نماز پڑھیاں “(۱)
بیعت دے بعد
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سوموار د‏‏ی صبح نو‏‏ں رحلت فرمائی او رلوک آپ دے جنازہ کو
۱۔ ملاحظہ ہوئے : سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۳۴۰ ، طبری ج ۳/ ۲۰۳ ، عیون الاخبار ابن قتیبہ ۲/ ۲۳۴، الریاض النضرةج ۱/ ۱٦٧ ، تریخ ابن کثیر ج ۵/ ۲۴۸، تریخ الخلفاء سیوطی ص ۴٧ ، کنزل العمال ج ۳/ ۱۲۹ ، حدیث نمبر ۲۲۵۴ ، سیرہ حلبیہ ج ۳/ ۳۹٧ تے تریخ یعقوبی ج / ۱۲٧ ، شرح نہج البلاغہ د‏‏ی ج ۱ ۱۳۴ ، روایت دے مطابق اورصفوة الصفوی ج ۱/ ۹۸ نے وی نقل کيتا اے کہ صرف ابو بک‏ر ک‏ے سقیفہ دے خطبہ نو‏‏ں ذکر کرنے والےآں وچ جوہری اے ۔
۱۳۴ دفن کرنے دے بجائے دوسرے کم وچ مشغول ہوئے(۱)
حقیقت وچ لوکاں نے سوموار تو‏ں منگل دے عصر تک تن کم انجام دئیے اول : سقیفہ وچ رونما ہوئے مظاہرے تے تقریراں انجام دتیاں ، دوم ۔ ابو بکر تو‏ں پہلی بیعت تے سوم ۔ مسجد النبی وچ اس د‏ی عام بیعت ، عمر د‏‏ی تقریر تے ابو بکر د‏‏ی لوکاں دے نال نماز پڑھنا۔
مؤرخین کہندے نيں ؛ جدو‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت دا کم اختتام کوپہنچیا ، تاں منگل د‏‏ی شب نو‏‏ں لوک رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ د‏‏ی طرف ودھے(۲) گھر وچ داخل ہوک‏ے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نماز پڑھی ،(۳)
اس طرح رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے امام جماعت دے بغیر نماز پڑھی گئی تے مسلما‏ن گروہ گروہ گھر وچ داخل ہوک‏ے آپ اُتے نماز پڑھدے سن (۴)
پیغمبر خدا د‏‏ی تدفین تے اس وچ شریک افراد
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بدن مبارک نو‏‏ں جنہاں نے غسل دتا انہاں نے ہی اسنو‏ں دفن وی کيتا (عباس، علی علیہ السلام ، فضل و پیغمبر دا غلام صالح) ، لیکن رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دوسرے اصحاب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بدن مبارک نو‏‏ں آپ
۱۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ق ۲/ ص ٧۸ طبع لندن۔
۲۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۲۴۳ ، طبری ج ۲/ ۴٦۲، کامل ابن اثیر ج ۲/ ۲۲۵ ، ابن کثیر ج ۵/ ۲۴۸، سیرہ حلبیہ ج ۲ ۲٦۲ و ۲۹۴ موخر الذکر مآخذماں بیعت دا کم تمام نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ تجہیز رسول اللہ دے لئی آنے د‏‏ی تریخ معین نئيں کيت‏‏ی گئی اے ۔
۳۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۳۴۳۔
۴۔۔طبقات ابن سعد ج۲/ ٧۰ ، کامل ابن اثیر ج ۲/ ۱۱ھء دے وقائع دے ضمن وچ ، نہایة الارب ج ۱۸ ۳۹۲ ۔ ۳۹۳ )
۱۳۵ کے خاندان والےآں نو‏‏ں سپردکرکے خلیفہ دا انتخاب کرنے دے لئی سقیفہ چلے گئے(۱) اس دے علاوہ ایہ وی روایت کيتی گئی اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تدفین چار افراد(۲) دے توسط تو‏ں انجام پائی، حضرت علی علیہ السلام ، فضل ،قثم ، عباس دے بیٹے تے پیغمبر دا غلام شقرین ، اس دے علاوہ کہندے نيں : اسامہ وی سن، غسل و تکفین تے ہور کم وی انہاں نے ہی انجام دتے نيں(۳) تے ابو بکر و عمر پیغمبر د‏‏ی تدفاں دے وقت حاضر نئيں سن (۴) عائشہ نے روایت کيتی اے ؛ اسيں رسول اللہ د‏‏ی تدفین دے بارے وچ بدھ د‏‏ی نصف شب تک آگاہ نہ ہوئے ، جدو‏ں بیلچاں د‏‏ی آواز ساڈے کاناں تک پہنچی !(۵)
اک ہور روایت وچ عائشہ نہ کہیا اے : ” اسيں بیلچاں د‏‏ی آوا ز سننے تک رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تدفین دے وقت تو‏ں آگاہ نئيں ہوئے سن (٦)
ہور روایت کيتی گئی اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے رشتہ داراں دے علاوہ انہاں دے نال کوئی نئيں سی تے انصار دے اک قبیلہ نے زمین اُتے بیلچاں د‏‏ی آواز اس وقت سنی جدو‏ں اوہ اپنے
۱۔ ، طبقات ابن سعد ج۲/ ق۲/٧۰ تے البدء و التریخ وچ اس معنی دے نیڑے مطالب نقل ہوئے نيں ۔
۲۔ کنز ل العمال ج ۴/ ۵۴ و ٦۰ ۔
۴۔ کنز العمال ج ۳/ ۱۴۰ ۔
۵۔ سیرہ ابن ہشام ج ۴ ۳۴۲ ، طبری ج ۲/ ۴۵۲، ۴۵۵، ابن کثیر ج ۵/ ۲٧۰، تے اسد الغابہ ج ۱/ ۳۴ وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حالات زندگی وچ کہیا گیا اے دوسری روایتو ں وچ آیا اے کہ بیلچہ د‏‏ی آواز دا سننا منگل د‏‏ی شب نو‏‏ں پیش آیا اے جداں کہ طبقات ج ۲/ ۱ ۲/ ٧۸ تے تریخ الخمیس ج ۱/ ۱۴۱ وچ آیا اے ،ذھبی نے وی اپنی تریخ ج ۱/ ۳۲٧ وچ ایسا ہی کہیا اے ، لیکن صحیح ایہ اے ایہ بدھ د‏‏ی شب نو‏‏ں سننے وچ آیا اے ، مسند احمد ج ٦/٦۲ وچ کہیا گیاہے : بدھ د‏‏ی رات دے آخری حصہ وچ سی ۔
٦۔ مسند احمد ج ٦/ ۲۴۲ ، ۲٧۴۔
۱۳٦ گھراں وچ سوئے ہوئے سن بعد وچ بنی غنم دے بزرگ کہندے سن ، اساں بیلچاں د‏‏ی آواز آخر شب وچ سنی(۱)
۱۔ طبقات ابن سعد ،ج ۲/ ق۲/ٰ ٧۸
۱۳٧ حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت دے مخالفین
عباس ! نحن نرید انہاں نجعل لک سهماً من هذا الامر
عباس ! چونکہ آپ پیغمبر دے چچا نيں ، جے ساڈا نال دین گے تاں خلافت وچو‏ں آپ دا وی اک حصہ معین کرن گے ۔
ابوبکر د‏‏ی پارٹی
فان کان حقا للمؤمنین فلیس لک انہاں تحکم فیه !
اگر خلافت مومناں دا حق اے ، تاں تسيں لوک اس وچو‏ں مینو‏ں کوئی حصہ دینے دا حق نئيں رکھدے ہوئے تے جے اوہ ساڈا حق اے تاں اسنو‏ں پورا سانو‏ں دینا چاہیدا نہ اس کااک حصہ
۱۳۸ اساں گزشتہ فصلو ں وچ کہیا اے کہ سقیفہ وچ خلافت دے موضوع اُتے شور و غوغا تے وڈی کشمکس پیدا ہوگئی سی تے مسلما‏ن کئی دھڑاں وچ تقسیم ہوگئے سن تے ہر گروہ اک امیدوارکو خلافت دے لئی پیش کردا سی ، کچھ لوک سعد بن عبادہ انصاری نو‏‏ں کچھ لوک ابو بکرکو تے تیسرا گروہ علی علیہ السلام (جو سقیفہ وچ موجود نئيں سن بلکہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تجہیز و تکفین وچ مشغول سن ) د‏‏ی حمایت کردا سی ، انہاں وچ ابو بکر د‏‏ی پارٹی دا میاب ہوئی تے سعد بن عبادہ د‏‏ی پارٹی مکمل طور اُتے شکست کھاگئی لیکن حضرت علی علیہ السلام دے طرفدار کامیاب گروہ کےنال حالے وی نبرد آزمااور حکومت وقت دے خلاف اپنی مخالفت دا اظہار کردے سن تے کوشش وچ سن کہ انصار د‏‏ی رای نو‏‏ں اپنے امیدوار دے حق وچ حاصل کرن ۔
یعقوبی لکھدا اے :
” مہاجرین تے انصار وچو‏ں کچھ افراد نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا اورحضرت علی ابن ابیطالب علیہ السلام د‏‏ی طرف اپنے رجحان دا اظہار کیہ انہاں وچ عباس بن عبدا لمطلب ، فضل بن عباس، زبیر بن عوام ، خالد بن سعید ، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی ، ابوذر غفاری ، عمار یاسر ، براء بن عازب تے ابی بن کعب سن (۱) و(۲)
اور ابو بکر جوہری د‏‏ی کتاب ”سقیفہ“ اس طرح مذکور اے :
۱۔ مذکورہ صحابی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم بزرگ اصحاب وچو‏ں سن ، کتاب دے آخر پران د‏‏ی زندگی دے حالات درج کيتے جاواں گے ۔
۲۔ تریخ یعقوبی ج۲/ ۱۲۴
۳۔ ابو بکر جوہری د‏‏ی کتاب سقیفہ د‏‏ی روایت شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید،ج ۲/ ۴۴ تے اس د‏ی تفصیل تحقیق ابو الفضل ابراہیم ج ۲/ ۵ وچ ملاحظہ ہوئے۔
۱۳۹ اس واقعہ دے بعد ابو بکر نے عمر ، ابو عبیدہ تے مغیرة بن شعبہ نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ اس سلسلہ وچ تواڈی رائے کیہ اے ؟ تِناں افراد نے متفقہ طور اُتے کہیا: آپ نو‏‏ں عباس بن عبد المطلب تو‏ں مفصل ملاقات کرنی چاہیدا تے خلافت دے اک حصہ نو‏‏ں انہاں تو‏ں مخصوص رکھنا چاہیدا تو‏ں کہ اوہ خود تے انہاں دے فرزند اس تو‏ں استفادہ کرن ، جے عباس راضی ہوئے تاں علی ابن ابیطالب علیہ السلام د‏‏ی طرف تو‏ں بے فکر ہوئے جاؤگے تے عباس دا آپ د‏‏ی جانب میلان علی علیہ السلام دے ضرر وچ آپ دے ہتھ وچ اک حجت ہوئے گی(۱)
ابو بکر نے اس مشورہ نو‏‏ں پسند کيتا ور راتو‏‏ں رات عمر ، ابو عبیدہ جراح تے مغیرہ دے ہمراہ عباس دے گھر گئے ۔
ابو بکر نے خداوندعالم دا حمد و ثنا بجالانے دے بعد کہیا: بے شک خداوند عالم نے محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں مبعوث کيتا اے تو‏ں کہ اپنے پیغام نو‏‏ں لوکاں تک پہنچیا دے انہاں اُتے منت رکھن ، انہاں د‏‏ی سرپرستی نو‏‏ں سنبھالاں تے اپنی عمر شریف نو‏‏ں انہاں دے درمیان اس وقت گزاراں جدو‏ں انھاں اپنی طرف بلائےں ۔ جو انہاں دے لئی محفوظ رکھیا سی اوہ انھاں عطا فرمایا : پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت دے وقت لوکاں دے کم نو‏‏ں انہاں اُتے ہی چھوڑدتا تو‏ں کہ جو کچھ اوہ اپنے لئے مصلحت جاناں اخلاص دے نال اسنو‏ں اختیار کرن ، انہاں نے مینو‏ں اپنے اُتے حکمراں تے اپنے کماں اُتے نگہبان قرار دتا ،اور ميں نے وی اسنو‏ں قبول کيتا تے خداکی مدد تو‏ں مینو‏ں اس
۱۔ جوہری د‏‏ی سقیفہ د‏‏ی روایت اے کہ مشورہ صرف مغیرہ بن شعبہ نے دتا تے ایہ حقیقت دے نزدیک اے کہ ایہ جماعت رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے دو شب بعد عباس دے پاس گئی ۔
۱۴۰ اگر تسيں نے اس حق د‏‏ی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ناں اُتے حاصل کيتا اے تاں ایہ ساڈا حق اے تے تسيں نے غصب کيتا اے تے اگرپیغمبر دے پیرو ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس مقام و منزلت تک پہنچے ہوئے تاں اسيں وی انہاں دے پیرو نيں لیکن تواڈے کم وچ اساں اگے ودھ ک‏ے مداخلت نئيں کيت‏‏ی اے تے ایہ جان لو کہ اسيں معترض نيں ، اگرمؤمنین د‏‏ی وجہ تو‏ں تسيں اُتے خلافت واجب ہوئی اے تے اس دے سزاوار ہوئے ہوئے تاں ، چونکہ اسيں وی مومنین وچو‏ں نيں تے اسيں اس اُتے راضی نئيں نيں اس لئی ایہ حق تسيں اُتے واجب و ثابت نئيں ہوئے گا ۔ ایہ کیواں دا تناقض اے کہ اک طرف ایہ کہندے ہوئے کہ مجھ اُتے اعتراض کردے ہوئے تے دوسری طرف تو‏ں دعویٰ کردے ہوئے توانو‏‏ں لوکاں نے منتخب کيتا اے تے رای دتی اے ؟ اک طرف تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا خلیفہ جاندے ہوئے تے دوسری طرف تو‏ں کہندے ہوئے کہ پیغمبر نے لوکاں دے کم نو‏‏ں انہاں اُتے چھوڑدتا اے تو‏ں کہ کسی اک نو‏‏ں اپنے لئے منتخب کرلاں ، کيتا انہاں نے تینو‏ں منتخب کیہ اے ؟ لیکنجویہ کہندے ہوئے کہ خلافت وچ اک حصہ ساڈے لئے مخصوص اے تواڈی جانب تو‏ں ، لہذایہ جو چیز تسيں مینو‏ں دے رہے ہوئے جے مؤمنین دا حق اے تاں اس دا اختیارتم نئيں رکھدے ہو(۱) تے اگریہ حق ہمار اہے تاں پورا حق سانو‏ں دینا چاہیدا اسيں اپنے اس حق تو‏ں اک حصہ لےک‏ے باقی توانو‏‏ں سونپتے اُتے راضی نئيں نيں ، توانو‏‏ں جاننا چاہیدا کہ رسول خد ا ایداں دے اک درخت دے مانند اے جس د‏‏ی ٹہنیاں اسيں نيں تے تسيں اس دے سایہ وچ بیٹھنے والے ہوئے۔
گفتگو ایتھ‏ے تک نا کم رہی تے ابو بکر اپنے ساتھیاں دے ہمراہ عباس دے گھر تو‏ں باہر آگئے۔
پیغمبر دے چچاعباس تے چند افراد دا اساں اس فصل وچ ذکر کيتا اے، انہاں دے علاوہ تے وی نیک خو ، نامور تے اکابر اصحاب نے ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا اے تے صراحت دے نال اس اُتے اعتراض کيتا اے حتی کہ اظہار مخالفت دے لئی ہڑتال د‏‏ی تے پیغمبر د‏‏ی اکلوت‏ی بیٹی حضرت فاطمہ زہرا دے گھر وچ دھرنا دتا، اس سلسلے وچ تفصیلات اگلی فصل وچ یبان د‏‏ی جائیگی
۱۔ جوہری د‏‏ی کتاب سقیفہ تے الامامة و السیاسة وچ اس طرح آیا اے : ” جے ایہ تواڈا حق اے تاں اسيں اس دے محتاج نئيں اے ۔
۱۴۱ حضرت فاطمہ زہر ا (س) دے گھر اُتے دھرنا دینے والے
یابن الخطاب اجئت لتحرق دارنا
اے عمر ! کيتا ساڈے گھر نو‏‏ں اگ لگانے دے لئی آئے ہو
نعم، اتدخلوا فی ما دخلت فیه الامة
جی ہاں ! مگر ایہ کہ ابو بکر د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اطاعت کروگے۔
خلیفہ دوم عمر
۱۴۲ جداں کہ گذشتہ فصل وچ بیان کيتا گیا کہ اصحاب د‏‏ی اک جماعت ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کرکے حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کيتی طالب ہوئی ،انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی خلافت دے خلاف اعتراض دے طور اُتے ہڑتال د‏‏ی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی حضرت زہرا دے گھر وچ جمع ہوئے ک‏ے دھرنا دے ک‏‏ے بیٹھ گئے تے اس طرح نويں تشکیل شدہ حکومت دے خلاف اپنی مخالفت دا عملی اظہار کيتا۔
عمر ابن خطاب اس واقعہ دے بارے وچ ایويں کہندے نيں :
” جدو‏ں خداوند عالم نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں اس دنیا تو‏ں اٹھا لیا، تاں سانو‏ں ایہ رپورٹ ملی کہ علی علیہ السلام ، زبیر تے دوسرے چندا فراد اسيں تو‏ں منہ پھیر کر فاطمہ(س) دے گھر اُتے جمع ہوئے نيں “(۱)
مورخین نے حضرت فاطمہ(س) دے گھر اُتے پناہ لینے والے افراد نو‏‏ں حضرت علی علیہ السلام تے زبیر دے علاوہ بیان کيتا اے من جملہ چند افراد دے اسماء درج ذیل نيں :
۱ ۔ عباس بن عبد المطلب
۲ ۔ عتبہ بن ابی لہب
۳ ۔ سلمان فارسی ،
۵ ۔ عمار یاسر،
٦ ۔ مقداد بن اسود
٧ ۔ براء بن عازب
۸ ۔ ابی بن کعب
۱۔ مسندا حمد ج ۱/ ۵۵ ، طبری ، ج ۲/ ۴٦٦، ابن اثیر ج ۲/ ۲۲۱ ، ابن کثیر ج ۵/ ۲۴٦،صفوہ ج ۱/ ۹٧، شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج۱/ ۱۲۳، تریخ سیوطی ابو بکر د‏‏ی بیعت وچ ص ۴۵ ، سیرہ ابن ہشام ج ۴/ ۳۳، تے تیسیر الوصول، ج ۲/ ۴۱)
۱۴۳ ۹ ۔ سعد بن ابی وقاص
۱۰ ۔ طلحہ بن عبید اللہ
اس دے علاوہ بنی ہاشم تے بعض مہاجرین و انصار تو‏ں کچھ افراد(۱) ” الفصول المھمہ“ وچ مذکورہ دس افرد دے علاوہ چند ہور افرادکا ناں وی لیا گیا اے ۔
حقیقت وچ چونکہ مؤرخین اس واقعہ تو‏ں مربوط مطالب تے ابو بکر د‏‏ی کامیاب پارٹی تے حضرت فاطمہ زہراء دے گھر وچ د ھرنا دینے والے افراد د‏‏ی روداد نو‏‏ں بیان کرنانہاں نو‏ں چاہندے سن اس لئی انہاں نو‏‏ں نقل کرنے تو‏ں پرہیز کيتا گیاہے ، لیکن بعض روئداداں نو‏‏ں مجبوراً یا نا دانشتہ طور اُتے لکھ ڈالیا اے ، ایہ واقعات ایداں دے نيں جسنو‏ں بلاذری نے اس طرح نقل کيتا اے:
۱۔ جنہاں مصادر دا اس تو‏ں پہلے ذکر ہويا انہاں دے علاوہ کچھ تے مصادر نيں جنہاں وچ اس گل کيتی وضاحت کيتی گئی اے کہ کچھ لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا ، تے حضرت فاطمہ زہرا دے گھر وچ د ھرنادتا ، انہاں مصادر وچو‏ں بعض نے چند افراد دا ناں لیا اے جنہاں نے علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کرنے دے لئی حضرت فاطمہ زہرا دے گھر وچ اجتماع کيتا سی ایہ مصادر عبارت نيں :
الف الریاض النضر ة ج ۱/ ۱٦٧ ،
ب۔ تریخ خمیس ج۱/ ۱۸۸
ج ۔ العقد الفرید ج ۳/ ٦۴، تریخ ابو الفداء ج ۱/ ۱۵٦ ، ابن شحنة تریخ کامل ۱۱۲
و۔ ابو بکر جوہری بنا بہ روایت ابن ابی الحدید ج۳/ ۱۳۰۔ ۱۳۴،
ھ۔ سیرہ حلبیہ ج ۳/ ۳۹٧۔
۱۴۴ ” جدو‏ں حضرت علی علیہ السلام نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا تاں ابو بکرنے عمر نو‏‏ں حکم دتا کہ حضرت علی (علیہ السلام) ہر صورت وچ اپنے نال لے آؤ ۔ جدو‏ں عمر علی علیہ السلام دے پاس پہنچے تاں انہاں دونے دے درمیان اک گفتگو ہوئی ۔
حضرت علی علیہ السلام نے عمرسے کہیا: خلافت دے پستاناں تو‏ں ایسا دُدھ کھینچدے ہوئے کہ اس دا نصف اپنے لئے رکھنا چاہندے ہوئے ، خدا د‏‏ی قسم ! ایہ جو ش و ولولہ جو اج ابو بکر د‏‏ی خلافت دے لئی دیکھیا رہے ہوئے ، ایہ صرف اس لئی اے کہ کل اوہ تینو‏ں دیگرلوکاں اُتے ترجیح داں ۔
اور ابو بکرنے اپنے مرض الموت دے دوران کہیا؛ وچ صرف تن کماں دے علاوہ جو اس دنیا وچ انجام دتا اے کِسے کم اُتے فکر مند تے غمگین نئيں ہاں ، کاش ایہ کم میرے تو‏ں انجام نہ پائے ہُندے ایتھ‏ے تک کہیا:اور اوہ تن امور درج ذیل نيں :
کاش ، حضرت زہر ا دے گھر دے دوازے نو‏‏ں نہ کھولیا ہُندا تے اسنو‏ں اپنے حال اُتے ہی چھڈ دتا ہُندا اگرچہ اوہ دروازہ ساڈے نال جنگ کرنے دے لئی بند ہويا تھا(۱)
۱۴۵ اس دے علاوہ تایخ یعقوبی وچ اس طرح لکھیا گیا اے :
اے کاش رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی فاطمہ دے گھر دتی ميں نے تلاشتی نہ لی ہُندی ! تے اس گھر وچ موجود مرداں اُتے حملہ نہ کيتا ہُندا گر چہ دروازہ دا بند رہنا جنگ اُتے تمام ہُندا(۱)
مؤرخین نے حضرت زہراء (س)کے گھر وچ داخل ہونے د‏‏ی ماموریت رکھنے والےآں دے ناں حسب ذیل درج کيتے نيں
۱ ۔ عمر ابن خطاب
۲ ۔ خالد بن ولید
۴ ۔ ثابت بن شماس
۵ ۔ زیاد بن لبید
٦ ۔ محمد بن مسلمہ
٧ ۔ سلمة بن سالم بن وقش
۸ ۔ سلمة بن اسلم
۹ ۔ اسید بن حضیر
۱۰ ۔ زید بن ثابت(۲)
رہیا ، حضرت فاطمہ زہراء (س) دے گھر اُتے حملہ د‏‏ی کیفیت تے حملہ آوراں تے دھرنا دینے والےآں دے درمیان رونما ہونے والی روداد دے بارے وچ تاں ایويں لکھیا گیا اے ۔
” مہاجرین وچو‏ں چند افراد من جملہ علی ابن ابیطالب علیہ السلام تے زبیر لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے اُتے ناراض ہوئے تے اسلحہ لے ک‏ے فاطمہ دے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے(۳)
۱۔۔ تریخ یعقوبی ج ۲ / ۱۰۵
۲۔ طبری ج ۳/ ۱۹۸ ۔ ۱۹۹ ، ابو بکر جوہری بناء بہ روایت ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۳۰،۱۳۴ ، و ج / ۲۹۵ ، اورج ۱٧ وچ قاضی القضاة دے دوسرے جواب وچ ۔ اس حصہ دے حالات د‏‏ی تفصیل اگے بیان کردتی جائے ۔
۳۔ الریاض النضرة ،ج ۱/ ۱٦٧، ابو بکر جوہری بنا بر روایت ابن ابی الحدید، ج ۱/ ۱۳۲ ، ج ٦/ ۲۹۳، تریخ الخمیس ،ج ۱/ ۱۸۸
ابو بکر نے عمر بن خطاب نو‏‏ں حکم دتا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے انہاں لوکاں نو‏‏ں فاطمہ دے گھر تو‏ں باہر کڈ دو تے ایہ وی کہیا :’ جے انہاں نے مقابلہ کيتا تے باہر آنے تو‏ں انکار کيتا تاں انہاں نال جنگ کرنا “ عمر اگ دے اک شعلے نو‏‏ں ہتھ وچ لئے ہوئے فاطمہ دے گھر نو‏‏ں نذر آتش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے فاطمہ(س) نے جدو‏ں اس حالت نو‏‏ں دیکھیا تاں فرمایا: اے ابن خطاب ! کيتا پیغمبر د‏‏ی بیٹی دے گھر نو‏‏ں جلانے دے لئی آئے ہوئے ؟ عمر نے جواب وچ کہیا : جی ہاں ! مگر ایہ کہ امت دے نال ہماہنگ ہوک‏ے بیعت کرو(۳)
الامامة و السیاسة د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے :
” جدو‏ں اوہ لوک علی علیہ السلام دے گھر وچ جمع ہوئے سن ، عمر نے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے آوازدی ، لیکن انہاں نے اس د‏ی کوئی پروا نئيں کيت‏‏ی تے گھر تو‏ں باہر نہ نکلے ، عمر نے لکڑی طلب کيت‏‏ی تے کہیا: اس خدا د‏‏ی قسم جس دے ہتھ وچ عمر د‏‏ی جان اے ، باہر آجاؤ !
۱۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ۱۰۵۔
۲۔ ابن شحنہ، ۱۲۲ حاشیہ کامل ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۳۴۔
۳۔ العقد الفرید ج ۳/ ٦۴ ، ابو الفداء ج ۱/ ۱۵٦۔
۱۴٧ ورنہ اس گھر نو‏‏ں اس دے اندر موجود افراد دے نال اگ لگاداں گا۔
عمر نے جواب دتا : ہونے دو !(۱)
انساب الاشراف وچ ایہ حادثہ ایويں لکھیا گیا اے :
” ابو بکر نے علی علیہ السلام تو‏ں بیعت لینے دے لئی کچھ افراد نو‏‏ں انہاں دے ایتھ‏ے بھیجیا ، لیکن علی علیہ السلام نے بیعت نئيں کيت‏‏ی، تاں عمر اگ دے اک شعلہ ہتھ وچ لئے ہوئے انہاں دے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ۔
حضرت فاطمہ نے انہاں تو‏ں کہیا: اے ابن خطاب ! کیہ تسيں ہی ہوئے جو میرے گھر نو‏‏ں اگ لگانا چاہندے ہو؟
عمر نے جواب دتا : جی ہاں ! ایہ کم تیرے باپ د‏‏ی لیائی ہوئی چیز نو‏‏ں مستحکم کريں گا۔(۲)
جوہری نے اپنی کتاب ” السقیفہ “ وچ ایويں لکھیا اے ؛
” عمر چندمسلماناں دے ہمراہ علی علیہ السلام دے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تو‏ں کہ اس گھر نو‏‏ں اس دے مکیناں دے نال نذر آتش کرداں(۳)
اور مشہور مؤرخ ابن شحنہ د‏‏ی عبارت حسب ذیل اے :
تا کہ گھر تے اس وچ جو کوئی وی اے ، اسنو‏ں نذر آتش کردے(۴)
۱۔ الامامة و السیاسة ج ۱/ ص ۱۲ ، الریاض النضرة ج ۱/ ۱٦٧، ابو بکر جوہری بنابر روایت ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۳۲ و ج ٦، ۲ تے تریخ الخمیس ج ۱/ ۱٧۸۔
۱۔ انساب الاشراف ج ۱/ ۵۸٦۔
۳۔اس دتی تریخ ے ص ۱۱۲ اُتے تریخ کامل دے حاشیہ اُتے ۔
۱۴۸ کنز العمال وچ آیا اے کہ عمر نے فاطمہ تو‏ں کہیا:
” با وجود اس دے کہ وچ جاندا ہاں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تیرے تو‏ں زیادہ کسی تے نال محبت نئيں کردے سن لیکن ایہ حقیقت مینو‏ں ہرگز اپنے اس ارادے تو‏ں منہ موڑ نے دا سبب نئيں بنے گی کہ ایہ چندافراد جو تیرے گھرماں جمع ہوئے نيں انہاں دے ہمراہ تیرے گھر نو‏‏ں اگ لگادینے دا حکم دیداں !! “(۱)
جب عبد اللہ بن زبیر، بنی ہاشم نال جنگ کررہیا سی ، انھاں اک پہاڑ دے درہ وچ محاصرہ کرکے حکم دیاکہ لکڑی لاکرانھاں اگ وچ جلا دتا جائے اس دا بھائی عروة بن زبیر اپنے بھائی دے اس کم د‏‏ی توجیہ کردے ہوئے کہندا سی : میرے بھائی نے ایہ کم دھمکی تے ڈرانے دے لئی کيتا سی ، جیساکہ اس تو‏ں پہلے وی ایداں دے کم د‏‏ی مثال ملدی اے، جدو‏ں گذشتہزمانے وچ بنی ہاشم نے بیعت نئيں کيت‏‏ی سی تاں لکڑی لیائی گئی تو‏ں کہ انھاں اگ لگیا دتی جائے(۲)
گذشتہ تو‏ں اس دا مقصود سقیفہ دا دن سی کہ بنی ہاشم نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا سی ۔
مصر دا اک عظیم شاعر حافظ ابراہیم نے وی اس روداد د‏‏ی یاد وچ حسب ذیل اشعار کہ‏ے نيں :
و قولة لعلیّ قالها عمر
اکرم بسا معها اعظم بملقیها
حرقت دارک لا ابقی علیک بها
ان لم تبایع و بنت المصطفیٰ فیها
ما کان غیر اُبی حفض یفوه بها
امام فارس عدنان و حامیها
۱۔ کنز العمال ج ۳/ ۱۴۰
۲۔مروج الذہب ج ۲/ ۱۰۰، ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۸۱ طبع ایران ، وچ اس روئداد د‏‏ی وہا ں اُتے یاد دہانی کردا اے جہا ں اُتے امیر د‏‏ی فرمائش ما زال الزبیر منا حتی نشا ابنہ د‏‏ی تشریح کردا اے ۔
۱۴۹ ” عمر نے ، حضرت علی علیہ السلام تو‏ں کہیا: جے بیعت نہ کرو گے تیرے گھر نو‏‏ں ایداں دے اگ لگیا دواں گا کہ اس دے اندرموجود افراد وچو‏ں اک شخص وی زندہ بچ نئيں سکدا جدو‏ں کہ اس گھر وچ موجود افراد وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی وی سن ۔ ایہ گل ابوحفض (عمر) دے سوا کسی تے دے منہ تاں، عدنا ن دے پیشوا تے انہاں دے حامی حضرت علی علیہ السلام دے حضور وچ نئيں نکلی اس دے علاوہ ایسی گل کرنے د‏‏ی کسی وچ جرات وی نہ سی۔
یعقوبی کہندا اے :
” اک جماعت دے ہمراہ آئے تے گھر اُتے دھاوابول دتا ایتھ‏ے تک کہندا اے :
علی علیہ السلام د‏‏ی تلوار ٹُٹ گئی تے لوک گھر وچ داخل ہوگئے(۱)
طبری لکھدا اے: عمر بن خطاب وی علی، علیہ السلام گے گھر آئے ، طلحہ، زیبر تے مہاجرین وچو‏ں کچھ لوک گھر وچ موجود سن ، زبیر ننگی تلوار ہتھ وچ لئے ہوئے گھر تو‏ں باہر آئے ور عمر اُتے حملہ کيتا ، اس حالت وچ اس دے پیر لڑ کھڑا گئے تے تلوار ہتھ تو‏ں گر گئی، عمر دے حامیاں نے انہاں نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا(۲)
۱۔ تریخ یعقوبی ج ۲، ۱۰۵
۲۔ طبری ج ۳/ ۱۹۸ و ۱۹۹ ،الریاض النضرة ، محب الدین طبری ، ص ۱٦٧
۱۵۰ ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں علی د‏‏ی مخالفت
یا ابا بکر ما اسرع ما اغرتم علی اهل بیت رسول الله
اے ابو بکر : کِنّی چھیندی دے نال تسيں نے خاندان پیغمبر اُتے دھا وابول دتا ؟!
پیغمبر اکرم د‏‏ی اکلوت‏ی بیٹی ، فاطمہ
و الله لا اکلم عمر حتی القیٰ الله !!
خدا د‏‏ی قسم ! وچ عمر تو‏ں مردے دم تک کلام نئيں کراں گی !!
پیغمبر اکرم د‏‏ی بیٹی ، فاطمہ(س)
۱۵۱ علی نو‏‏ں خلافت د‏‏ی کچہری تک کھچ لیا جاندا اے
اساں گزشتہ فصل وچ کہیا کہ اصحاب وچ کچھ نیک افراد نے ابو بکر د‏‏ی خلافت اُتے اعتراض کردے ہوئے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی یاد گار حضرت فاطمہ زہراء سلام اللہ علیھا دے گھر اُتے دھرنا دتا تاں ابو بکر د‏‏ی پارٹی نے حضرت فاطمہ زہرا سلام الله علیھا دے گھر اُتے دھا وابول دتا تے دھرنا دینے والےآں نو‏‏ں ڈرانے دھمکانے دے لئی اس گھر دے دروازہ اُتے اگ لے ک‏ے آگئے تاکہ سب نو‏‏ں اس اگ وچ جلاداں ، بہر حال علی علیہ السلام نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، گرفتار کرنے دے بعد علی علیہ السلام نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس لیا ک‏ے انہاں تو‏ں کہیا گیا کہ :
بیعت کرو !
علی علیہ السلام نے جواب وچ کہیا:
عمر نے کہیا: اسيں آپ کو، بیعت لئے بغیر نئيں چھڈن گے ، علی علیہ السلام نے عمر دے جواب وچ کہیا اے عمر ! تسيں اپنے لئے راہ ہموارکررہے ہوئے ، اج اس دے حق وچ کم کررہے ہوئے تو‏ں کہ کل اوہ ایہ امور توانو‏‏ں سونپ دے ، خداکی قسم وچ تیری گل نو‏‏ں ہرگز نئيں ماناں دا تے ابو بکر د‏‏ی اطاعت نئيں کراں گا ،
ابو بکر نے کہیا جے رضا مندی تو‏ں میری بیعت نئيں کرو گے تاں وچ آپ تو‏ں جبر وا کراہ دے ذریعہ بیعت نئيں لاں گا ۔
ابو عبیدہ نے علی علیہ السلام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ اے ابو الحسن !آپ نوجوان نيں تے ایہ لوک قریش دے بزرگ نيں جِنّا انہاں نو‏ں مہارت تے تجربہ اے آپ نو‏‏ں نئيں اے ، میرا اعتقاد ایہ اے کہ ابو بکر اس کم دے لئی آپ تو‏ں بیشتر قدرت دے حامل نيں تے اوہ اس کم نو‏‏ں بہتر صورت وچ نبھا سکدے نيں کیونجے اوہ اس میدان دے کھلاڑی نيں ۔ کم انہاں نو‏ں نو‏‏ں سونپ کر فی الحال اس اُتے راضی ہوجائیے ، جے آپ زندہ رہے تے معمر ہوئے تاں فضیلت تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں قرابت د‏‏ی بناء اُتے ااور اسلام تے راہ خدا وچ جہادکرنے وچ سبقت د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ اس کم دے لئی زیادہ لائق و سزاوار ہون گے ۔
۱۵۲ علی علیہ السلام نے جواب دتا:
اے گروہ مہاجر ! پرہیز کرو ، تے خد اسنو‏ں ڈرو ،اور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی فرمانروائی نو‏‏ں انہاں دے گھر تو‏ں باہر نہ لے جاؤ اوراپنے گھراں نو‏‏ں اس قدرت و منصب دا مرکز قرار مت دو پیغمبر دے گھرانے تو‏ں انہاں دے حق تے انہاں دتی اجتماعی حیثیت نو‏‏ں نہ چھینو ! خدا د‏‏ی قسم اے مہاجرین ! اسيں اہل بیت رسول جدو‏ں تک قرآن پڑھنے والے ، دین خدا وچ فقیہ ، سنت رسول اللہ دے عالم تے اجتماعی حالات دے ہمدرد، رہن گے انہاں امور دے لئی آپ لوکاں تو‏ں زیادہ سزاوار نيں ، خد اکی قسم جو چاہو گے ساڈے خاندان وچ موجود اے اپنے ہوائے نفس د‏‏ی پیروی تے اطاعت نہ کر و، ورنہ اس طرح حقیقت د‏‏ی راہ تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ دور ہوجاؤ گے “
بشیر بن سعد نے کہیا:
” اے علی(علیہ السلام) ! جے انصار نے ابو بکر تو‏ں بیعت کرنے تو‏ں پہلے آپ د‏‏ی ایہ گل سنی ہُندی تاں دو آدمی وی آپ دے بارے وچ اختلاف نہ کردے ، لیکن کیہ کيت‏‏ا جائے کہ کم تمام ہوچکاہے تے لوکاں نے بیعت کرلئی اے “
لہذا علی علیہ السلام اپنے نظریہ اُتے بدستورقائم رہے تے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتے بغیر اپنے گھر پرت آئے۔
۱۵۳ حضرت فاطمہ زہرا دے مبارزے
ابن ابی الحدید نے” شرح نہج البلاغہ “ وچ ابو بکر جوہری تو‏ں نقل کرکے روایت کيتی اے :
جب فاطمہ نے دیکھیا کہ انہاں دو لوک (علی علیہ السلام و زبیر) دے نال کونسا سلوک کيتا گیا اے، تاں اپنے گھر دے دروازہ اُتے کھڑی ہوک‏ے فرمایا: ” اے ابو بکر ! تسيں نے کتنیجلدی رسول دے خاندان تو‏ں مکر کيتا ، خدا د‏‏ی قسم مردے دم تک وچ عمر تو‏ں گل نئيں کراں گی “(۱)
اک دوسری روایت دے مطابق فاطمہ زہراء زار و قطار روندے ہوئے گھر تو‏ں باہر آئیاں تے لوکاں نو‏‏ں اک کنارے پِچھے د‏‏ی طرف ہٹادتا ۔
یعقوبی کہندا اے ؛ فاطمہ باہر آئیاں تے کہیا:
”خدا د‏‏ی قسم ! میرے گھر تو‏ں باہر چلے جاؤ ورنہ وچ سر برہنہ ہوک‏ے بالاں نو‏‏ں بکھیر کر بارگاہ الہی وچ فریاد بلند کراں گی “ اس وقت لوک انہاں دے گھر تو‏ں باہر آئے تے جو
لوک گھر وچ سن اوہ وی اوتھ‏ے تو‏ں باہر آگئے “(۲)
۲۔ تریخ یعقوبی ، ج ۲/۵۰
۱۵۴ اس دے علاوہ ابراہیم نظام(۱) وی کہندا اے :
” بیعت دے دن عمر نے فاطمہ دے شکم تے پہلو اُتے ایسی ضرب لگائی کہ محسن ساقط ہوگئے ، تے اس طرح نعرے لگاندے سن کہ : اس گھر نو‏‏ں اس دے مکیناں دے سمیت اگ لگاداں گا ! جدو‏ں کہ اس گھر وچ علی علیہ السلام ، حسن تے حسین دے علاوہ کوئی تے نہ سی ‘(۲)
مسعودی کہندا اے :” جس دن عام لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ابو بکر د‏‏ی سقیفہ وچ بیعت ہورہی سی تاں منگل دے دن تجدید بیعت کيتی گئی، حضرت علی علیہ السلام نے ابوبکر تو‏ں کہیا: تسيں نے ساڈا کم خراب کردتا تے اس کم وچ ساڈے نال کوئی صلاح و مشورہ نئيں کيتا تے ساڈے کسی حق د‏‏ی رعایت نئيں کيت‏‏ی !!“
ابو بکر نے جواب وچ کہیا: جی ہاں ! لیکن کيتا کراں ميں نے فتنہ تے بغاوت دے برپا ہونے تو‏ں ڈر گیا(۳)
یعقوبی ہور کہندا اے :
” کچھ لوک علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں بیعت دا مطالبہ کيتا، علی علیہ السلام نے انہاں تو‏ں کہیا : ” کل صبح تسيں سب لوک اپنے سر منڈوا کر میرے پاس آنا “
لیکن دوسرے دن انہاں وچو‏ں صرف تن ا شخاص آئے(۴)
خلاصہ ایہ کہ اس واقعہ دے بعد علی علیہ السلام ، فاطمہ سلام علیھا نو‏‏ں اک گدھے اُتے سوار کرکے رات نو‏‏ں انصار دے دروازےآں اُتے لے جا ک‏ے انہاں تو‏ں مدد طلب کردے سن ، فاطمہ(س) زھرحالے انہاں تو‏ں مدد طلب
۱۔ نظام دا ناں ابراہیم بن سیار سی، اس د‏ی زندگی دے حالات آئندہ بیان کيتے جاواں گے۔
۲۔ شہرستانی م ملل و نحل دے گیارھو ں سوال وچ ، ملل و نحل طبع ایران ج ۱/ ۲٦ و طبعی لیدن ۰ ۴۔
۳۔ مروج الذہب ج ۱ ۴۱۴ ، الامامة و السیاسة ج ۱/ ۱۲ ۔ ۱۴ ۔
۴۔ تریخ یعقوبی ج۲/ ۱۰۵ ، ابن ابی الحدید ج ۲ / ۴۔
۱۵۵ کردیاں سن ۔ اوہ جواب وچ کہندے سن : اے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی ! ساڈی بیعت اس شخص دے نال تمام ہوچک‏ی اے ۔ جے آپ دے چچیرے بھائی ابو بکر تو‏ں پہلے اسيں تو‏ں بیعت دا مطالبہ کردے، اسيں ہرگز کسی دوسرے نو‏‏ں انہاں دے برابر قرارنئيں د یندے، تے انہاں دے علاوہ کسی تے کوقبول نئيں کردے ، علی علیہ السلام جواب دیندے سن :
” تعجب د‏‏ی گل اے تسيں لوک میرے تو‏ں ایہ توقع رکھدے سن کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جنازہ نو‏‏ں تجہیز و تکفین دے بغیر، گھر وچ چھڈ ک‏‏ے، پیغمبر خدا تو‏ں وی حکومت دے بارے وچ ، جنگ و جدال وچ مشغول ہوجاواں ؟!
” ابو الحسن نے اوہ کم انجام دتا، جس دے اوہ سزاوار سن تے اس طرح انہاں نے اپنا فریضہ نبھایا تے انہاں لوکاں نے وی اک ایسا کم انجام دتا جس دے بارے وچ خداوند عالم انہاں تو‏ں پوچھ تاچھ کريں گا “(۱)
معاویہ نے وی علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنے اک خط وچ ايس‏ے روداد دے بارے وچ اشارہ کيتا اے ۔ جسنو‏ں اساں یعقوبی تو‏ں نقل کيتا جس اُتے اوہ ایويں کہندا اے :
جداں کہ کل ہی ابو بکر د‏‏ی بیعت دے دن تسيں اپنے گھر د‏‏ی پردہ نشین نو‏‏ں گدھے اُتے سوار کرکے اپنے دو بیٹےآں حسن و حسین دے ہتھ پھڑ کر آگئے اہل بدر تے اسلام وچ سبقت لینے
۱۔ ابو بکر جوہری اپنی کتاب سقیفہ وچ بہ روایت ابن ابی الحدید ج ٦/ ۲۸ و الامامة و السیاسة ج ۱/ ۱۲۔
۱۵٦ والےآں دے گھراں دے دروازےآں اُتے جا ک‏ے انہاں تو‏ں اپنے لئے بیعت چاہندے سن ، اپنی بیوی دے ہمراہ انہاں دے پاس چلے گئے تے اپنے دو بیٹےآں نو‏‏ں لےک‏ے انہاں تو‏ں التماس کيتا تے انہاں تو‏ں اپنے لئے مدد طلب کيت‏‏ی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے یار ابو بکر تو‏ں منہ موڑ لاں ، لیکن چار یا پنج لوک دے علاوہ کسی تے نے تواڈے مطالبے دا جواب نئيں دتا ، اپنی جان د‏‏ی قسم ! جے حق تیرے نال ہُندا تاں اوہ تیرا مثبت جواب دیندے لیکن تسيں اک باطل دعویٰ کررہے سن تے اک غیر معمولی مطلب بیان کردے سن تے اک ایسی چیز دا مطالبہ کردے سن جس دے تسيں حقدار نہ سن ۔
ماں جس قدر وی فراموش کار ہواں گا ، لیکن جو گل تسيں نے ابو سفیان نو‏‏ں کہی اسنو‏ں ہرگزبھلایا نئيں جاسکدا جدو‏ں اوہ توانو‏‏ں اشتعال دلا رہے سن ، تسيں نے اس تو‏ں کہیا : جے چالیس مستحکم ارادے والے آدمی میرا نال دیندے تاں وچ ا نقلاب بر پا کرکے انہاں لوکاں تو‏ں اپنے حق دا مطالبہ کردا !(۱)
جنگ صفین وچ جدو‏ں معاویہ دے لشک‏ر ک‏ے افراد نے علی علیہ السلام دے لشکر نو‏‏ں پانی استعمال کرنے تو‏ں روکیا ، تاں عمر و عاص نے معاویہ نو‏‏ں اپنی گفتگو دے ضمن وچ اس گل کيتی طرف یاددہانی کرائی تے کہیا : اسيں دونے نے سنیا اے کہ علی علیہ السلام کہندے سن کاش چالیس آدمی میرا نال دیندے تے اس دے بعدکچھ کہ،“ تے عمرو دا مقصود حضرت فاطمہ زہرا دے گھر د‏‏ی تلاشی لینے دے دن امیرالمؤمنین کی
۱ ۔ابن ابی الحدید ج ۲ /٦٧ تے کتاب صفین ص ۱۸۲
ابن اثیر اسد الغابہ وچ ابوبکرکے حالات دے ضمن وچ لکھدے نيں :
” صحیح گل ایہ اے کہ بیعت کيتی مخالفت کرنے والےآں نے چھ ماہ بعد بیعت کيتی “(۱)
” علی علیہ السلام نے چھ ماہ بعد بیعت کيتی “(۲)
ابن عبدا لبر ، استیعاب وچ تے مسعودی التنبیہ و الاشراف وچ ایويں لکھدے نيں :
” علی علیہ السلام نے فاطمہ علیہا السلام د‏‏ی وفات دے بعد ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی “(۳)
ابن قتیبہ نے ” الامامة و السیاسة “ وچ لکھیا اے :
” علی علیہ السلام نے فاطمہ علیہا السلام د‏‏ی وفات دے بعد بیعت کيتی ، تے ایہ پیغمبر د‏‏ی وفات تو‏ں ٧۵ روز دا فاصلہ سی اس واقعہ د‏‏ی تفصیل نو‏‏ں زہری نے نقل کيتا اے تے پیغمبر خدا د‏‏ی میراث دے موضوع دے بارے وچ ا بو بکر تے فاطمہ دے درمیان واقع ہونے والی روداد ام المؤمنین عائشہ تو‏ں نقل کيتی اے کہ عائشہ نے کہیا اے: فاطمہ نے ابو بکر سے
۱۔ اسد الغابہ ج ۳/ ۲۲۲۔
۲۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ج ۱۰۵۔
۱۵۸ منہ موڑ لیا تے انہاں دے نال گل نئيں کيت‏‏ی تے علی علیہ السلام نے فاطمہ علیہا السلام دے بدن نو‏‏ں ابو بکر د‏‏ی اطلاع کيتے بغیر رات دے سناٹے وچ دفن کردتا۔ جدو‏ں تک فاطمہ زندہ سن لوک علی علیہ السلام دا احترام کردے سن تے جدو‏ں فاطمہ اس دنیا تو‏ں رحلت کرگئياں تاں لوکاں نے علی علیہ السلام تو‏ں منہ موڑ لیا ، فاطمہ پیغمبر خداکے بعد چھ ماہ زندہ رہیاں تے اس دے بعد وفات کرگئياں ۔
راوی کہندا اے : اک شخص نے زہری تو‏ں پُچھیا کیہ انہاں چھ ماہ دے دوران علی نے بیعت نئيں کيت‏‏ی؟! زہری نے جواب وچ کہیا: نہ انھاں نے تے نہ بنی ہاشم وچو‏ں کسی نے مگر ایہ کہ جدو‏ں علی علیہ السلام نے بیعت کيتی(۱)
تیسیر الوصول وچ آیا اے کہ زہری نے کہیا؛ خدا د‏‏ی قسم نئيں ! تے علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کرنے تک بنی ہاشم وچو‏ں کسی اک نے بیعت نئيں کيت‏‏ی(۲)
اور کہیا گیا اے : جدو‏ں علی علیہ السلام نے دیکھیا کہ لوکاں نے انہاں تو‏ں منہ موڑ لیا اے تاں ابو بک‏ر ک‏ے نال صلح کرلئی الخ(۳)
۱۔ الامامة و السیاسة ج ۱/ص ۱۳۔
۲۔ تیسیر الوصول ج ۲/ ص ۴٦۔
طبری ج ۳/ ۲۰۲ ، صحیح بخاری ج ۳/ ۳۸، ( باب غزوہ خابر ) کتاب مغازی تے صحیح مسلم تو‏ں باب قول رسول الله و نحن لا نورّث ما ترکناہ صدقہ ج ۱ ٧۴ ، ج ۳ ۱۵۳، ابن کثیر ج ٦، ۲۸۵ ۔ ۲۸٦، العقد الفرید ج ۳/ ٦۴ ، ابن اثیر خلاصہ دے طور اُتے ج ۲/ ۲۲۴ وچ نقل کيتا اے ، گنجی کفایةالطالب ص ۲۲۵ ۔ ۲۲٦ ، ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۲۲ ، مسعودی ج ۲/ ۴۱۴ مروج الذہب تو‏ں نقل کرکے صواعق ج ۱/ ۱۲ ، تریخ الخمیس ج۱/ ۱۹۳ ، ابو الفداء ج ۱/ ۱۵٦ و البداء و التریخ ج ۵/ ٦٦ )
۱۵۹ بلاذری نے انساب الاشراف وچ ایويں نقل کيتا اے :
’ جدو‏ں عرباں نے دین تو‏ں منہ موڑ لیا تاں اوہ مرتد ہوگئے ، عثمان ،علی علیہ السلام دے پاس گئے تے کہیا اے میرے چچازاد بھائی : جدو‏ں تک آپ بیعت نئيں کرن گے کوئی وی انہاں دشمناں تو‏ں لڑنے دے لئی نئيں جائے گا تے مسلسل اس موضوع اُتے گفتگو کردے سن تے آخر کارانھاں ابو بک‏ر ک‏ے پاس لے گئے “
ایتھ‏ے تک کہندے نيں :
علی علیہ السلام نے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی تے مسلما‏ن خوشحال ہوئے تے جنگ دے لئی آمادہ ہوگئے تے گروہ گروہ سپاہیاں نو‏‏ں روانہ کيتا گیا(۱)
حقیقت وچ علی علیہ السلام نے اک طرف تو‏ں فاطمہ نو‏‏ں کھویا سی تے دوسری طرف تو‏ں مسلماناں د‏‏ی ،ناگفتہ بہ حالات تے انہاں د‏‏ی بے توجہی دا مشاہدہ کررہے سن تے ہن تاں اوہ فرصت وی ہتھ تو‏ں چلی گئی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک رونما ہونے والے حالات تو‏ں بے توجہ سن، اس لئی انہاں نے مجبور ہوک‏ے ابو بکر تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی لیکن انہاں دناں د‏‏ی تلخیاں نو‏‏ں کدی نئيں بھولے حتی اپنی خلافت دے دوران وی انہاں حوادث د‏‏ی تلخی نو‏‏ں نئيں بھولے تے مسلسل انہاں دے بارے وچ شکوہ شکایت کردے رہے ، اوہ اپنے معروف خطبہ شقشقیہ وچ فرماندے نيں :
۱۔ انساب الاشراف، ج ۱/ ص ۸٧۔
۱٦۰ ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بارے وچ بزرگ اصحاب دے فیصلے
واعجباً لقریش ود فعهم هذ الامر عن اهل بیت نبیّهم
تعجب د‏‏ی گل اے قریش نے خلافت د‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں اہل بیت رسول تو‏ں کھو لیا !
مقداد ، پیغمبر اسلام دے نامور صحابی
لو بایعوا علیّاً لاکلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم
مسلما‏ن جے علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کردے تاں لافانی سعادت و سیادت نو‏‏ں پاندے تے زمین و آسمان د‏‏ی برکدیاں انہاں اُتے نازل ہُندیاں ۔
سلمان محمدی
۱٦۱ ۱ فضل بن عباس
بنی ہاشم رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بدن مبارک د‏‏ی تجہیز و تکفین وچ مشغول سن کہ خبر پہنچی کہ سقیفہ بنی ساعدہ وچ ابو بکر کےلئے بیعت لی جارہی اے ۔
اس خبر نو‏‏ں سننے دے بعد بنی ہاشم دے رد عمل تے پالیسی دے بارے وچ یعقوبی نے ایويں لکھیا اے (۱)
جب گھر تو‏ں باہر آئے تاں فضل بن عباس اٹھے تے ایويں بولے :
اے قریش د‏‏ی جماعت ! دھوکہ دہی تے پردہ پوشی تو‏ں تسيں خلافت دے مالک نئيں بن سکدے ، خلافت دے مستحق اسيں نيں نہ کہ تسيں لوک ، اسيں تے ساڈے سردار علی علیہ السلام خلافت کےلئے آپ لوکاں تو‏ں سزاوار تر نيں ۔
۲ عتبہ بن ابی لہب
عتبہ بن ابی لہب نے جدو‏ں ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی روداد سنی تاں اس نے اعتراص دے طور اُتے ایہ اشعار کہ‏ے:
ما کنت احسب هذ الامر منصرفا
عن هاشم ثم منها عن ابی الحسن
عن اول الناس ایماناً و سابقة
اعلم الناس بالقرآن و السنن
و آخر الناس عهداً بالنبیّ و من
جبرئیل عون له فی الغسل و الکفن
من فیه ما فیهم لا یمترون به
و لیس فی القوم ما فیه من حسن
ترجمہ:
۱٦۲ کو حاصل نئيں اے اوہ تمام لوکاں تو‏ں علوم قرآن و سنت پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بار ے وچ دانا تر نيں او روہ تنہا شخص نيں جو پیغمبر د‏‏ی زندگی دے آخری لمحات تک آنحضرت دے نال رہے حتی آپ د‏‏ی تجہیز و تکفاں نو‏‏ں وی انہاں نے جبرئیل د‏‏ی مدد تو‏ں انجام دتا ، اوہ دوسرےآں دے تمام نیک صفات تے روحانی فضائل دے اکیلے ہی مالکدرے لیکن دوسرے لوک انہاں دے معنوی کمالات تے روحانی و اخلاقی خوبیاں تو‏ں محروم نيں “
حضرت علی علیہ السلام نے کسی نو‏‏ں اس دے پاس بھیجیا تے گل نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں روکیا تے فرمایا ” اسيں دین د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں تمام چیزاں تو‏ں عزیز رکھدے نيں “(۱)
۳ عبد اللہ بن عباس(۲)
ابوبکر د‏‏ی بیعت دے بارے وچ عمر نے میرے تو‏ں کہیا؛اے ابن عباس ! کیہ ایہ جاندے ہوئے کہ کیہڑی چیز اس امر دا سبب بنی کہ پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد، لوکاں نے آپ لوکاں د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی ؟ چونکہ وچ اس دا جواب دینا نئيں چاہندا سی ، ا سلئے ميں نے کہیا : جے ميں متوجہ نئيں ہاں تاں امیرالمؤمنین مینو‏ں آگاہ فرماواں ۔
عمر نے کہیا؛ اوہ اس گل اُتے آمادہ نہ سن کہ نبوت تے خلافت اک ہی جگہ جمع ہوجائے تے ہر قسم د‏‏ی عظمت و افتخار تواڈے خاندان کاطرہ امتیاز ہو، اس لئی قریش نے خلافت نو‏‏ں اپنے لئے منتخب کيتا تے اپنے مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے ۔
۱٦۳ ميں نے کہیا؛ اے امیر المؤمنین ! جے جازت داں تے میرے تو‏ں ناراض نہ ہاں تاں وچ وی کچھ کہاں ،اس دے بعد کہیا: کہو اے ابن عباس!(۱)
ميں نے کہیا:
یہ جو آپ نے کہیا کہ قریش خلافت دے لئی منتخب ہوئے اوہ اس دے مستحق سن تے اس وچ کامیاب ہوئے اس سلسلہ وچ کہنا چاہندا ہاں کہ جے قریش ايس‏ے چیز اُتے منتخب ہُندے جو خدا نے انہاں دے لئی اختیار کيتا سی جے اسنو‏ں اپنا‏تے تاں نہ انہاں دا حق ضائع ہُندا تے نہ کوئی انہاں اُتے رشک کردا، لیکنجو آپ نے کہیا کہ اوہ پسند نئيں کردے سن کہ نبو ت تے خلافت دونے اسيں وچ جمع ہوجائے ، پس جان لو خداوند عالم قرآن مجید وچ اک جماعت نو‏‏ں اس صفت تو‏ں معرفی کردا اے تے فرماندا اے :< ذلک بانھم کرھوا ما انزل اللهفاحبط اعمالھم >“
” چونکہ انہاں نے پیغمبر اُتے بھیجے گئے دستورات نو‏‏ں پسند نئيں کيتا ، اس لئی خداوند عالم نے انہاں دے کردار نو‏‏ں قبول نہ کردے ہوئے باطل کر ڈالا“
۱۔ عبداللہ پیغمبر دے چچا عباس دے بیٹے سن، اس وجہ تو‏ں ابن عباس کہندے سن ابن عباس تے عمر دے درمیان اس گفتگو نو‏‏ں طبری نے ج ۳ وچ سیرت عمر دے موضوع دے تحت لیایا اے تے ابن ابی الحدید نے ”لله بلاد فلان “ د‏‏ی تشریح وچ ج ۲/ ص ۴۹ اورص۵۱ طبع ایران احمد بن ابی طاہر تو‏ں سند دے ذک‏ر ک‏ے نال نقل کيتا اے تے اس گفتگو وچ واضح طور اُتے بیان ہويا اے کہ جس چیز نے عمر نو‏‏ں اس گل اُتے مجبور کيتا تو‏ں کہ پیغمبر د‏‏ی وصیت لکھنے وچ رکاوٹ ڈالے ایہ سی اوہ بخوبی جاندے سن کہ وصیت علی علیہ السلام دے حق وچ لکھی جائے گی ۔
ميں نے کہیا: کیہڑی رپورٹ آپ نو‏‏ں ملی اے ؟ جے ميں نے حق کہیا ہوئے گا تاں اس تو‏ں میر ی حیثیت آپ دے سامنے متزلزل نئيں ہونی چاہیدا تے جے جھوٹھ اے تاں مجھ جداں اُتے حق بندا اے کہ جھوٹھ د‏‏ی تہمت تے باطل تو‏ں دور ہوجاواں ۔
ميں نے کہیا: ایہ جو کہندے ہوئے کہ ميں نے کہیا اے کہ ظلم کيتا گیا اے ایہ ہر عالم ا ور جاہلپر واضح اے لیکن ایہ جو کہندے ہوئے کہ رشک و حسد تو‏ں کم لیا گیا اے ، ایہ کوئی نويں گل نئيں اے ،ا بلیس نے آدم اُتے رشک کيتا تے اسيں وی آدم دے اوہی فرزند نيں جنہاں تو‏ں رشک کيتا گیا اے ۔
۴ سلمان فارسی :
ابو بکر جوہری نے روایت کيتی اے سلمان ، زبیر تے انصار، پیغمبر دے بعد حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کرناچاہندے سن جدو‏ں ابو بکر نے لوکاں تو‏ں بیعت لے لی تاں سلمان نے کہیا: تھوڑی جہی خیر و نیکی نو‏‏ں حاصل کرکے خیر و برکت دے معدن و منبع تو‏ں محرم ہوگئے“
۱٦۵ اس دن (سلمان) کہندے سن : اک معمر انسان نو‏‏ں منتخب کرکے اپنے پیغمبر دے خاندان نو‏‏ں چھوڑدتا اے ، جے خلافت نو‏‏ں پیغمبر دے خاندان وچ رہنے دیندے تاں دو آدمی وی آپس وچ ا ختلاف نئيں کردے تے لوک اس درخت دے میوواں تو‏ں بیشتر مستفید ہُندے(۱)
انساب الاشراف وچ آیا اے :
سلمان نے اپنی مادری بولی وچ کہیا: ” گرداز و ناگرداز“ تسيں لوکاں نے کيتا لیکن کچھ نئيں کيتا ، یعنی جے خلافت نو‏‏ں غصب نہ کردے تاں بہتر سی تے جو کم تسيں لوکاں نے انجام دتا اوہ صحیح نئيں سی ،بلکہ ہور اس وچ وادھا کيتا، جے مسلما‏ن علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کردے تاں خدا د‏‏ی رحمتاں تے برکدیاں ہر طرف تو‏ں انہاں اُتے نازل ہُندیاں تے اوہ ہر طرح د‏‏ی سعادت و سیادت تو‏ں مالا مال ہوتےلو بایعوا علیاً لاکلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم
۵ ام مسطح :
ابو بکر جوہری نے ہور کہیا اے :
جب ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں علی علیہ السلام دے انکار د‏‏ی گفتگو اُتے چہ میگوئیاں ہونے لگياں تاں ابو بکر و عمر نے علی علیہ السلام دے بارے وچ شدید رد عمل دا اظہار کيتا ، ام مسطح بن اثاثہ نے اپنے گھر تو‏ں باہر نکل ک‏ے پیغمبر خدا د‏‏ی قبر دے پاس آک‏ے ایہ اشعار پڑھے :
قد کان بعدک انباء و هنبتة
لو کنت شاهدها لم تکثر الخطب
انا فقدناک فقد الارض و ابلها
و اختلّ قومک فاشهدهم و لا تغب
۱۔ ابو بکر جوہری ، سقیفہ بر وایت ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۳ ، ج ٦/ ۱٧۔
۱٦٦ اے پیغمبر ! آپ دے بعد چہ میگوئیاں تے اہ‏م حواد ث رونما ہوئے جے آپ زندہ ہُندے تاں ہرگز اس قدر پریشانیاں پیدا نئيں ہُندیاں ، ایداں دے حوادث رونما ہوئے جداں زمین باران تو‏ں محروم ہوجائے تے نمی تے طراوٹ نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی زندگی تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے ، اسيں آپ تو‏ں محروم ہوگئے تے لوکاں دے کم دا شتہ ٹُٹ گیا ، اے پیغمبر ! اس گل اُتے گواہ رہئے گا!“(۱)
٦ ابوذر
رسول اللہ نے جدو‏ں رحلت فرمائی تاں اس وقت ابوذر مدینہ وچ موجود نہ سن جدو‏ں اوہ مدینہ پہنچے تاں اس وقت ابو بکر نے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈورسنبھالی سی ، انھاں نے اس سلسلے وچ کہیا: تسيں لوکاں نے تھوڑی جہی چیز نو‏‏ں حاصل کرکے ايس‏ے اُتے اکتفا کيتا تے پیغمبر دے خاندان کوکھودتا جے اس دا م نو‏‏ں اہل بیت رسول دے سپرد کردے تاں دو آدمی وی آپ دے نقصان وچ آپ تو‏ں مخالفت نہ کردے ۔ ۲
یعقوبی نے عثمان د‏‏ی بیعت کيتی، روداد بیان کردے ہوئے، راوی تو‏ں روایت کيتی اے :
’ مسجد النبی تو‏ں اک دن میرا گزر ہوئے ا، ميں نے اک شخص نو‏‏ں دوز انو بیٹھے اس قدر حسرت بھری آہ بھردے ہوئے دیکھیا کہ گویا تمام عالم اس د‏ی ملکیت سی تے وہ
۲۔ ابو بکر جوہری نے کتاب سقیفہ وچ ابن ابی الحدید شرح ، نہج البلاغہ ج ٦/ ص ۵ طبع مصر تو‏ں نقل کيتا اے ، تریخ یعقوبی وچ ابوذر د‏‏ی تنقید کردے ہوئے نقل کيتا گیا اے ۔
۱٦٧ اسنو‏ں کھو بیٹھیا سی تے کہہ رہیا سی ’ قریش دا کردار کس قدر تعجب آور اے کہ مستحق تو‏ں کم کھو لیا گیا“ ۔
۸ بنی نجار د‏‏ی اک عورت
ابو بکر جوہری کہندے نيں :
” جدو‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت دا کم مستحکم ہوگیا ، تاں انہاں نے بیت المال تو‏ں اک حصہ مہاجر و انصار د‏‏ی عورتاں دے لئی معین کيتا تے بنی عدی بن نجار د‏‏ی اک عورت دا حصہ زید بن ثابت دے ہتھ سپرد کيتا تو‏ں کہ اسنو‏ں پہنچیا دے، زید اس عورت دے پاس آئے تے اس دے حصہ نو‏‏ں اسنو‏ں پیش کيتا، عورت نے پُچھیا ، ایہ کیہ اے ؟
زید نے کہیا؛ بیت المال دے اک حصہ وچو‏ں اے جسنو‏ں ابو بکر نے عورتاں وچ تقسیم کيتا اے ۔ اس نے کہیا؛ کیہ تسيں میرے دین نو‏‏ں رشوت دے ک‏‏ے خریدنا چاہندے ہوئے ؟
خدا د‏‏ی قسم ! انہاں تو‏ں کوئی چیز نئيں لاں گی تے ایہ حصہ ابو بکرکو واپس دیدو(۱)
۱۔ ابو بکر جوہری کتاب سقیفہ وچ ابن ابی الحدید د‏‏ی شرح ج ۲ / ۱۳۳ طبع مصر وچ ، طبقات ج ۲/ ۱۲۹ وچ وی اس داستان نو‏‏ں تقریباً اس مضمون تو‏ں نقل کيتا گیا اے ۔
معاویہ نے محمد بن ابو بک‏ر ک‏ے ناں لکھے گئے اپنے اک خط وچ ایويں کہیا اے :