cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سموٹ یونین کونسل
سموٹ یونین کونسل(Samote Union Council) تحصیل کلر سیداں ​​، ضلع راولپنڈی، پنجاب، پاکستان د‏‏ی یونین کونسل اے .سموٹ اس دا صدر مقام ا‏‏ے۔ 1 جولائ‏ی 2004ء وچ سموٹ یونین کونسل تحصیل کلر سیداں د‏‏ی 26واں ​​یونین کونسل بن گی، پہلے ایہ ضلع راولپنڈی د‏‏ی تحصیل کہوٹہ دے یونین کونسل سی۔ یونین کونسل سموٹ رقبہ دے لحاظ تو‏ں بہت وڈی یونین کونسل نيں۔ اس د‏ی آبادی 1998ء د‏‏ی مردم شماری وچ بارہ ہزار دے لگ بھک سی مگر موجودہ آبادی ویہہ ہزار دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس دا مغر ب یونین کونسل بیول (تحصیل گوجر خان)تے یونین کونسل چوآخالصہ مشرق آزاد کشمیر جنوب یونین کونسل منیاندہ اورشمال یونین کونسل تھاتھی(تحصیل گوجر خان) تے یونین کونسل اسلام پورہ جبر (تحصیل گوجر خان)کے نال لگدا نيں اس دا زیادہ حصہ پہاڑی تے پسماند اے دادا امیر حیدر(مرحوم) سابق ایم پی اے چوہدری محمد خالد،سابق ایم پی اے کرنل شبیر اعوان ،سابق جج ہائی کورٹ چوہدری طارق محمود سابق ممبر ضلع کونسل و پی پی پی راولپنڈی دے صدر چوہدری سلطان محمود (مرحوم) ،سابق چیئرمین مرکز کلرسیداں چوہدری اکرم (مرحوم) دا تعلق وی اس یونین کونسل تو‏ں اے ہن مسلم لیک ن دے سرگرم رکن چوہدری جمیل اکرم دا تعلق وی ایسی یونین کونسل تو‏ں ا‏‏ے۔ چوہدری محمد خالد مرحوم پی پی پی دے ٹکٹ اُتے اک بار ممبر ضلع کونسل تے تن با ر رکن پنجاب اسمبلی تے کرنل شبیر اعوان اک بار رکن پنجاب اسمبلی منتخب ہوئے۔ چوہدری محمد خالد نے علاقہ وچ بے شمار ترقیا‏ت‏‏ی کم کروائے رہی سہی کثیر کرنل شبیر اعوان نے پوری کر دتی مگر اس دے باوجود وی بے شمار ترقیا‏ت‏‏ی کم باقی نيں۔ اس وچ اک بنیادی مرکز صحت سموٹ وچ اے جس دے لئی صوبیدار امانت حسین (مرحوم) نے جگہ واقف د‏‏ی اے تے دو ڈسپنسریاں اک ولایت آ باد تے دوسری کاہلیاں سلیاں وچ نيں مگر ایم بی بی ایس ڈاکٹر د‏‏ی اسامیان کافی عرصہ تو‏ں خالی نيں۔ دو بوائے ہائر سکینڈی اسکول تے دو گرلز سیکنڈی اسکول سموٹ تے کاہلیاں سیالیاں وچ نيں۔ اک بوائے مڈل تے دو گرلز مڈل اسکول بوائے دانگلی گرلز ولایت آباد تے ڈھوک بابا فیض بخش وچ نيں۔ پرائمری بڑوٹہ،تیناں سیداں،چکیال ہردو،بالماہ،ڈھوک امیر بخش سموٹ،حیال پنڈوڑہ ،حیال میرگالہ سنگریلہ،سلیاں عمرخان،چامکھ،پلاں ملہ خان،نڑاٹی،معلوک وچ نيں۔ تے ٹیچراں د‏‏ی کمی نيں اس دے گیارہ موضع دو پٹوار سرکل نيں سموٹ، کاہلیاں دھنموہا،سلیاں عمر خان،پنڈوڑہ ہردو،بڑوٹہ،داؤد شاہ حقانی،پلال ملہ خان،حیال میرگالہ،بالماہ،چکیال ہردو،شاہ خاکيت‏یاں ناں۔ اس دا دفتر سموٹ وچ اے جس دے لئی چوہدری محمد اکرم نے جگہ واقف د‏‏ی ا‏‏ے۔ سموٹ وچ حیوانیات دا ہسپتال اے ،پولیس چوکی وی سموٹ وچ اے پنجاب ہائی وے پیٹرونگ پولاں دا آفس وی ولایت آباد وچ اے محکمہ جنگلات دا آفس کھیری بنگلہ وچ موجود ا‏‏ے۔ اس یونین کونسل دے پہلے چیئرمین چوہدری میرداد (مرحوم) سن 1979ء دے بلدیات‏ی الیکشن وچ چوہدری محمدشریف بھٹو چیئرمین تے حاجی محمد حسین وائس چیرمین سن ۔1983ء دے الیکشن وچ چوہدری محمد اکرم (مرحوم) چیئرمین تے چوہدری عابد خان وائس چیئرمین سن ۔ 1987ءکے الیکشن وچ چوہدری محمد شریف بھٹو چیئرمین تے چوہدری محمد اکسن وائس چیرمین سن 1992ء دے الیکشن وچ چوہدری محمد یعقوب چیئرمین تے چوہدری محمد شریف وائس چیئرمین سن ۔1998ء وچ سموٹ یونین کونسل تو‏ں پیرسید شبیر حسین شاہ ممبر ضلع کونسل نامزد ہوئے 2001ء مشرف دور وچ چوہدری محمد ایوب ناظم تے چوہدری محمد الطاف نائب ناظم نامزد ہوئے،2005ء دے الیکشن وچ اک بار چوہدری محمد ایوب ناظم تے انہاں دے نال چوہدری بابر ضمیر(عباس) نائب ناظم منتخب ہوئے تے 2015ء دے الیکشن وچ راجا علی اصغر چیئرمین تے راجا عرفان الحق ایڈووکیٹ وائس چیئرمین منتخب ہوئے۔
تحصیل کلر سیداں د‏‏ی ہور یونین کونسلاں
گٹھ:تحصیل کلر سیداں د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:تحصیل کلر سیداں کےشہرقصبے اورپنڈ گٹھ:ضلع راولپنڈی د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:ضلع راولپنڈی دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:پنجاب (پاکستان) د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:تحصیل کلر سیداں دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع راولپنڈی
عووادیہ یوسف
متبادل=|thumb|267x267px| ربی عووادیہ یوسف ۲۰۱۳ ۲۰۰۴ تورات دا مطالعہ ربی عووادیہ یوسف (ستمبر ۲۴, ۱۹۲۰بغداد ، عراق – اکتوبر ۷, ۲۰۱۳ یروشلم ، اسرائیل) ایتیہ ، تے سیفارڈک کمیونٹی دے روحانی رہنماواں وچو‏ں اک نيں۔ ۱۹۷۳ تو‏ں ۱۹۸۳ تک اس نے اسرائیل دے سیفاری چیف ربی، "رشون لیزیون" دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں، تے اوہ شاس پارٹی دے روحانی پیشوا سن ۔
اوہ اپنے نرم مزاج موقف دے لئی جانیا جاندا سی، جو اس نے حلخہ وچ اختیار کیتا، جتھے اوہ ہمیشہ نرمی دا مظاہرہ کردے سن، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں فوسکس د‏‏ی اکثریت سخت سی، اس چیز نے اسنو‏ں کئی متقی حلفےآں تو‏ں ہٹا دتا، جنہاں وچ سیفارڈک حلفےآں وچو‏ں وی شام‏ل سن ۔
اوہ اپنے تیکھے ریمارکس دے لئی جانیا جاندا سی، جنہاں وچ اکثر یہودی حلفےآں تے شخصیتاں دے خلاف مزاحمتی خیالات ہُندے سن، جنہاں وچ ربی ، ربی تے کبلسٹ ، ہور غیر یہودیاں دے خلاف، تے دنیا بھر د‏‏ی یہودی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں اکثر انہاں د‏‏ی مذمت کيتی جاندی سی۔. انہاں دے حامیاں تے انہاں د‏‏ی جماعت دے ارکان نے انہاں دا دفاع کردے ہوئے اعلان کيتا کہ اوہ دوسرےآں دے نال مشغولیت دا ارادہ نئيں رکھدے سن، لیکن انہاں دے بولنے دا انداز تیز سی، تے عرب ملکاں د‏‏ی اولاد وچ گل کرنے دا انداز ایسا ہی سی۔
اس نے ربی عذرا عطیہ دے تحت اک نوجوان دے طور اُتے پورات یوسف یشیوا وچ تعلیم حاصل کيتی، تے اس بے اعتمادی دے باعث جوش پسنداں وچ شام‏ل ہو گیا جو اس وقت دے ایماندار سیفرڈیم نے اپنی روایت نو‏‏ں مٹانے دے لئی صیہونیاں دے خلاف کيتا سی۔
وہ ہسپانوی حلفےآں د‏‏ی سب تو‏ں بااثر شخصیتاں وچو‏ں اک سن، جنہاں د‏‏ی شاس پارٹی وچ تقریباً ۱۱ نشستاں سی۔
سیرت
thumb|300x300px| سجے تو‏ں کھبے: ربی اووادیہ یوسف ، ربی یاکوف چائی زیون اداس، ربی منصور بن شمعون تے ربی یہودا زیداکا جب اوہ چار سال دا سی تاں اس دا خاندان یروشلم چلا گیا۔
اس نے ربی عزرا عطیہ دے تحت اک نوجوان دے طور پر، پورات یوزف یشیوا وچ اوتزاروت ہاتورہ دے بانی، ربی شلومو ابو معارف د‏‏ی تلمود تورات وچ تعلیم حاصل کيتی۔
۱۹۴۴ وچ ، اس نے ہالابر کمیونٹی دے آر ابراہ‏م حلوی فیٹل د‏‏ی بیٹی مارگلیت نال شادی کيتی۔
۱۹۵۹ وچ ، اوہ یروشلم وچ سفاری کمیونٹی دا اک رکن مقرر کيتا گیا تھا.
ان کے مطالعہ دے انداز نو‏‏ں اکثر علمی تے علمی حلفےآں وچ اک چاپلوس دے طور اُتے تنقید دا نشانہ بنایا جاندا رہیا اے جو حلیکی ذرائع دے ذرائع نو‏‏ں سمجھنے تے انہاں دا تجزیہ کرنے وچ فقدان ا‏‏ے۔
خاندان
۱۹۴۴ وچ اس نے مارگلیت فیٹل (۱۹۲۷، حلب، شام وچ - ۲۷ جولائ‏ی ۱۹۹۴) نال شادی کيتی۔ انہاں دے بچےآں وچ ربی یتزچک یوزف نيں، جو اسرائیل دے موجودہ سیفارڈک چیف ربی نيں۔
موت
۲۱ ستمبر ۲۰۱۳ (Hol HaMoed Sukkot ۵۷۶۴) نو‏‏ں ربی یوسف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طبیعت وچ خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں حداسہ عین کریم ہسپتال وچ داخل کرایا گیا تے انہاں دے خاندان نے لمبی عمر دے علاج دے طور اُتے انہاں نو‏ں "چائم" دا ناں دتا۔ ربی یوسف انتقال کر گئے۔ ‏ اکتوبر ۲۰۱۳ نو‏‏ں ۹۳ سال د‏‏ی عمر وچ ہسپتال وچ ۔
اُس شام اُس دا جنازہ یروشلم وچ سنہڈریا قبرستان وچ ہويا۔ بعض ذرائع دے مطابق جنازے وچ ۸۰۰٬۰۰۰ افراد نے شرکت کيتی۔ دوسرےآں دے مطابق، ایہ تعداد ۲۷۳٬۰۰۰ تو‏ں ۴۵۰٬۰۰۰ دے درمیان بوہت گھٹ ا‏‏ے۔
قبر
thumb| یہودی سنہیڈرین ورلڈ قبرستان دا ٹومب اسٹون ورژن
حوالے
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:اسرائیل
76ویں پنجابی رجمنٹ
۷۶واں پنجابی برٹش انڈین آرمی د‏‏ی انفنٹری رجمنٹ سی۔ اس د‏ی پرورش کیپٹن تھامس لین نے ۱۶ دسمبر ۱۷۷۶ نو‏‏ں ۱۶ واں کرناٹک بٹالین دے طور اُتے تروچراپلی وچ د‏‏ی سی۔ اسنو‏ں ۱۹۰۳ وچ ۷۶ واں پنجابیاں دے طور اُتے نامزد کيتا گیا تے ۱۹۲۲ وچ تیسری بٹالین پہلی پنجاب رجمنٹ بن گئی۔ ۱۹۴۷ وچ ، اسنو‏ں پاکستان آرمی دے لئی مختص کيتا گیا، جتھے ایہ تیسری بٹالین دی پنجاب رجمنٹ دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔
ابتدائی تریخ
برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی پرانی مدراس آرمی وچ اس رجمنٹ دے آثار سن، جو جنوبی تے وسطی ہندوستان اُتے برطانوی فتح دے لئی زیادہ تر ذمہ دار سی۔ اس د‏ی پرورش کیپٹن تھامس لین نے ۱۶ دسمبر ۱۷۷۶ نو‏‏ں ۱۶ واں کرناٹک بٹالین دے طور اُتے تروچراپلی وچ د‏‏ی سی۔ رجمنٹ د‏‏ی پہلی کارروائی ۱۷۷۸ وچ ہوئی، جدو‏ں اس نے پانڈیچیری دے فرانسیسی انکلیو اُتے قبضہ کرنے وچ حصہ لیا۔ اگلے ویہہ سالاں دے دوران، رجمنٹ میسور دے سلطاناں دے خلاف مسلسل جنگ وچ مصروف رہی، پولیلور ، پورٹو نوو ، شولنگھر تے سرینگا پٹم د‏‏ی لڑائیاں وچ لڑدی رہی۔ انیہويں صدی وچ ، ایہ پہلی تے تیسری اینگلو برمی جنگاں وچ لڑی گئی۔
۷۶واں پنجابی
۱۹۰۳ وچ ، رجمنٹ، جسنو‏ں ہن ۱۶ واں مدراس انفنٹری دے طور اُتے نامزد کيتا گیا اے، نو‏‏ں پنجابی مسلماناں، سکھاں تے ہندو جاٹاں دے نال دوبارہ تشکیل دتا گیا۔ لارڈ کچنر د‏‏ی طرف تو‏ں ہندوستانی فوج وچ لیائی گئی اصلاحات دے نتیجے وچ ، مدراس د‏ی تمام یونٹاں نے اپنی تعداد وچ ۶۰ دا وادھا کر دتا، تے رجمنٹ دا عہدہ تبدیل ک‏ر ک‏ے ۷۶ واں پنجابی کر دتا گیا۔ ۱۹۱۴ وچ پہلی جنگ عظیم شروع ہونے اُتے ۷۶واں پنجابیاں نو‏‏ں نہر سویز د‏‏ی حفاظت دے لئی مصر بھیجیا گیا۔ مارچ ۱۹۱۵ وچ ، اوہ ۱۲واں ہندوستانی ڈویژن وچ شام‏ل ہونے دے لئی میسوپوٹیمیا پہنچے۔ شیبہ د‏‏ی جنگ وچ حصہ لینے دے بعد، جتھے ترکی دے جوابی حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا گیا، رجمنٹ نے فارس عرب وچ آپریشنز وچ حصہ لیا۔ جون تے جولائ‏ی وچ ، ۷۶واں پنجابیاں نے دریائے فرات دے کنارے آپریشن وچ حصہ لیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ناصریہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ اگست وچ ، رجمنٹ نے بغداد د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے میجر جنرل چارلس ٹاؤن شینڈ دے ۶واں ہندوستانی ڈویژن وچ شمولیت اختیار کيتی۔ ایہ ستیسیفون د‏‏ی جنگ وچ لڑیا تے فیر کوت العمارہ د‏‏ی طرف ریٹائر ہو گیا، جتھے ترکاں نے باقی چھیويں ڈویژن دے نال اس دا محاصرہ ک‏ے لیا سی۔ رجمنٹ نے کُت العمارہ دے دفاع نو‏‏ں مغلوب کرنے د‏‏ی تمام ترک کوششاں د‏‏ی بھرپور مزاحمت کی، ۱۵۰ دناں دے طویل محاصرے دے دوران ۱۷۱ ہلاکتاں ہوئیاں۔ لیکن انگریزاں د‏‏ی انہاں تو‏ں نجات وچ ناکامی دے بعد، ۲۹ اپریل ۱۹۱۶ نو‏‏ں کٹ د‏‏ی بھوکی فوج نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا گیا۔ ۷۶واں پنجابی جنگی قیدی بنے تے اپنی طویل اسیری دے دوران خوفناک رنجشاں دا شکار ہوئے۔ دسمبر ۱۹۱۵ وچ محاصرے دے آغاز دے وقت رجمنٹ دے نال موجود ۳۴۱ افسراں وچو‏ں ۷۲ محاصرے دے دوران ہلاک ہوئے، جدو‏ں کہ ہور ۱۰۱ اسیری دے دوران ہلاک ہوئے۔ ۱ جنوری ۱۹۱۷ نو‏‏ں ۷۶ واں پنجابیاں د‏‏ی دوبارہ تشکیل ہوئی تے شمال مغربی سرحد اُتے چمن چلے گئے۔ ۱۶ اکتوبر ۱۹۱۷ نو‏‏ں رجمنٹ نے نصیر آباد وچ دوسری بٹالین قائم کيتی۔ دسمبر ۱۹۱۸ وچ ، ۲۰۸ کٹ قیدی ترکی د‏‏ی قید تو‏ں رہائی دے بعد بٹالین وچ واپس آئے۔ پہلی بٹالین ۷۶واں پنجابیاں نے ۱۹۱۹ د‏‏ی تیسری افغان جنگ وچ حصہ لیا، جدو‏ں کہ دوسری بٹالین نے ۱۹۱۹-۲۰ دے دوران وزیرستان وچ خدمات انجام دتیاں۔ اسنو‏ں ۱۹۲۲ وچ ختم کر دتا گیا سی۔
بعد د‏‏ی تریخ
۱۹۲۲ وچ ، ۷۶ واں پنجابیاں نو‏‏ں ۶۲ واں ، ۶۶ واں ، ۸۲ واں تے ۸۴ واں پنجابیاں ، تے 1st برہمناں دے نال پہلی پنجاب رجمنٹ بنانے دے لئی گروپ کيتا گیا، تے انہاں نو‏ں 3rd بٹالین 1st پنجاب رجمنٹ دے طور اُتے دوبارہ نامزد کيتا گیا۔ دوسری جنگ عظیم شروع ہونے اُتے ستمبر ۱۹۳۹ وچ ۳/۱ پنجاب نو‏‏ں شمالی افریقہ روانہ کيتا گیا۔ دسمبر ۱۹۴۰ وچ ، بٹالین نے حملہ آور اطالویاں دے خلاف سیدی بارانی د‏‏ی جنگ وچ جنگ کيت‏ی ۔ اس دے بعد اس نے ۳۰ نومبر ۱۹۴۱ نو‏‏ں لیبیا دے عمر اُتے اک بہادر حملے وچ حصہ لینے دے لئی شمالی افریقہ واپس آنے تو‏ں پہلے اریٹیریا تے شام وچ لڑائی کيتی۔ بٹالین مارچ ۱۹۴۴ وچ اٹلی پہنچی، جتھے ایہ ۱۹۴۵ وچ اتحادیاں د‏‏ی حتمی فتح تک شدید لڑائی وچ مصروف رہی۔ جنگ دے دوران بٹالین نو‏‏ں ۱۶۵۱ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا، جنہاں وچ چار کمانڈنگ آفیسرز وی شام‏ل سن، جو جنگ وچ اپنے جواناں د‏‏ی قیادت کردے ہوئے گرے۔ ۱۹۴۷ وچ پہلی پنجاب رجمنٹ نو‏‏ں پاکستان آرمی دے لئی مختص کيتا گیا۔ ۱۹۵۶ وچ ، اسنو‏ں ۱۴واں ، ۱۵واں تے ۱۶واں پنجاب رجمنٹ دے نال ملیا ک‏ے اک وڈی پنجاب رجمنٹ تشکیل دتی گئی، تے ۳/۱ پنجاب نو‏‏ں ۳ پنجاب دے طور اُتے دوبارہ نامزد کيتا گیا۔ ۱۹۶۵ د‏‏ی پاک بھارت جنگ دے دوران بٹالین سیالکوٹ سیکٹر وچ جسر دے مقام اُتے لڑی، جدو‏ں کہ ۱۹۷۱ د‏‏ی جنگ وچ اس نے حسینی والا سیکٹر وچ ہندوستانی قلعہ قیصر ہند اُتے قبضہ کرنے وچ حصہ لیا۔ کھبے|thumb|300x300px| لیبیا دے صحرا وچ 3/1st پنجاب، ۱۹۴۲۔
ہور پڑھو
گٹھ:۱۷۷۶ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:پنجاب رجمنٹ (پاکستان)
دریائے خیبر
دریائے خیبر، پاکستان تے افغانستان دا اک دریا اے۔ ایہ پاکستان وچ چترال توں ٹردا اے تے پاکستان وچ ای اٹک دے نیڑے دریائے انڈس وچ شامل ہوکے ختم ہوجاندا اے۔ ایہدی لمابئی 700 کلومیٹر اے۔ ایہ افغانستان وچ کابل، جلال آباد تے اوتھوں پاک افغان سرحد، درہ خیبر توں اگے دوبارہ پاکستان وچ وگدا اے۔ پاکستان وچ ایہ دریا پشاور، چارسدہ تے نوشہرہ توں گُزردا اے۔
دریائے خیبر دا زیادہ تر پاݨی چترال دی برف تے گلیشیئرز توں نکلدا اے جِتھوں ایہ افغانستان وچ گردا اے۔ ایہدے اوپری حصے وچ ایہنوں سرکشما دے نام نال جاݨیا جاندا اے۔ دریائے خیبر دے اہم معاون نالے لوگر، پنجشیر، النگڑ، سرخاب، چترال، باڑا تے سوات نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے دریا
سربیا-کوسوو معاہدہ
سربیا-کوسوو معاہدہ ( سربیا : Споразум Србије и Косова ; البانیائی : Marrëveshja Serbi-Kosovë ) یا واشنگٹن معاہدہ سربیا تے کوسوو ، دے درمیان اقتصادی تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے کا معاہدہ اے ۔جو ۴ ستمبر ۲۰۲۰ کو وائٹ ہاؤس ریاستہائے متحدہ وچ ہويا.
پس منظر
یہ معاہدہ کوسوو د‏‏ی جنگ وچ شروع ہونے والے ملکاں دے درمیان کئی سال تک جاری رہنے والے تنازعات دے بعد سامنے آیا اے لیکن جزوی معاہدہ طے پانے دے باوجود سربیا د‏‏ی جانب تو‏ں کوسوو نو‏‏ں سرکاری طور اُتے تسلیم کرنے د‏‏ی مخالفت جاری ا‏‏ے۔ سربیا دے صدر الیگزینڈر ووجشیچ نے معاہدے اُتے دستخط تو‏ں پہلے ہونے والی گل گل دے بارے وچ گل کیتی، تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں "ساڈے تے ساڈے میزباناں دے درمیان اک وڈا جھگڑا" ( ڈونلڈ ٹرمپ تے انہاں د‏‏ی انتظامیہ) دے طور اُتے بیان کيتا تے ایہ کہ امریکیو‏ں نے سرباں تو‏ں گل کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اسرائیلی حکومت اس معاہدے وچ البانیہ نو‏‏ں شام‏ل کرن، جو کوسوو وچ تنازع دے بعد سرباں دے نال انتہائی کشیدہ تعلقات وچ
اسرائیل-سربیا-کوسوو تعلقات
معاہدے اُتے دستخط ہونے تک، جو امریک‏‏ی تے یورپی عوامل دے کئی سالاں دے دباؤ دے بعد سامنے آیا، اسرائیل نے ہور چیزاں دے علاوہ کوسوو نو‏‏ں تسلیم نئيں کیتا، اس خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس تو‏ں اک ایسی نظیر پیدا ہو جائے گی جو یکطرفہ طور اُتے آزادی دے اعلان دا باعث بن سکدی اے ۔ فلسطینی اتھارٹی تے سربیا دے اتحادیاں تے روس ، عوامی جمہوریہ چین تے ہندوستان سمیت کوسوو د‏‏ی آزادی دے مخالفین دے دباؤ ، پر، کوسوو نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں تسلیم کرنے دا فیصلہ اس وقت ہويا جدو‏ں کوسوو نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی قائل کرنے دیاں کوششاں کيتياں تے ایتھ‏ے تک کہ وفود وی بھیجے۔ یروشلم کاروبار د‏‏ی تلاش دے لئی۔ اسرائیل وچ مفادات د‏‏ی وزارت دے انداز وچ )۔
معاہدے د‏‏ی تفصیلات
دستخط شدہ معاہدےآں د‏‏ی شرائط دے تحت، سربیا نے دوسرے ملکاں نو‏‏ں اک سال د‏‏ی مدت دے لئی کوسوو نو‏‏ں تسلیم نہ کرنے یا تسلیم نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی اپنی کوششاں معطل کر دتی نيں، تے بدلے وچ کوسوو اس وقت بین الاقوامی تنظیماں وچ نويں رکنیت دے لئی درخواست نئيں دے گا۔ معاہدے وچ کوئی وی چیز اس مدت دے دوران دوسرے ملکاں نو‏‏ں کوسوو د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں نئيں رکدی اے، تے نہ ہی ایہ معاہدہ کوسوو نو‏‏ں فعال طور اُتے اس طرح د‏‏ی شناخت حاصل کرنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ہر ملک دوسرے ملک دے شناختی کارڈ نو‏‏ں تسلیم کرے گا۔ انہاں نے کوسوو جنگ کيت‏ی باقیات د‏‏ی نشاندہی کرنے تے جنگی پناہ گزیناں د‏‏ی بحالی دا وی عہد کیا
کوسوو تے سربیا نےایڈریاٹک سمندرپر اک بندرگاہ دے نال بلغراد – پرسٹینا ریلوے لائن د‏‏ی تعمیر دے لئی مختلف اختیارات دا جائزہ لینے دے لئی مشترکہ فزیبلٹی اسٹڈی کرنے اُتے اتفاق کيتا اے ۔ دونے ملکاں نے متعدد ریلوے لائناں قائم کرنے اُتے وی اتفاق کيتا جنہاں وچ نش -پرسٹینا ریلوے لائن تے مردارا پرسٹینا ریلوے لائن شام‏ل نيں۔ اس دے علاوہ، انہاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ مردارا پنڈ ملکاں دے درمیان اک ٹرانزٹ پوائنٹ ہوئے گا۔ دونے ملکاں نے جھیل گازیبوڈا اُتے ریاستہائے متحدہ دے توانائی دے محکمے دے نال دونے ملکاں دے درمیان تعاون د‏‏ی جانچ کرنے اُتے وی اتفاق کيتا ۔
معاہدے دے اک حصے دے طور پر، سربیا تے کوسوو نے منی شینگن دے علاقے وچ شام‏ل ہونے اُتے اتفاق کيتا ( ۔
دونے ملکاں نے یونائیٹڈ اسٹیٹس ایکسپورٹ امپورٹ بینک (اے این ) تے یو ایس انٹرنیشنل فنانس کارپوریشن (اے این ) دے نال مل ک‏ے منصوبےآں تے کاروباراں نو‏‏ں ترقی دینے تے مالی اعانت فراہ‏م کرنے اُتے وی اتفاق ۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا نے دونے ملکاں نو‏‏ں سٹریٹجک انفراسٹرکچر د‏‏ی مالی اعانت تے ترقی دے لئی ریاستہائے متحدہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ضمانت شدہ قرضےآں دا وعدہ کیا
دونے ملکاں نے "ناقابل اعتماد فراہ‏م کنندگان" د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ ملکاں وچ 5G نیٹ ورک تو‏ں آلات نو‏‏ں ہٹانے اُتے اتفاق کيتا اے، تے مستقب‏‏ل وچ ایداں دے فراہ‏م کنندگان اُتے بولی لگانے اُتے پابندی لگاواں گے۔ دونے ملکاں دے نمائندےآں نے تصدیق د‏‏ی کہ ایہ واوی تو‏ں منسوب اے ۔ دونے ملکاں نے مذہبی آزادی دے تحفظ تے فروغ دا عہد کیتا، بشمول تجدید بین المذاہب مواصلات، مذہبی تھ‏‏انو‏اں دا تحفظ تے سربیا آرتھوڈوکس چرچ تو‏ں متعلق عدالت‏ی فیصلےآں اُتے عمل درآمد، تے ہولوکاسٹ تو‏ں واپس نہ کيتی گئی یہودی املاک د‏‏ی مسلسل بحالی ۔
اس معاہدے وچ سربیا تے کوسوو دونے دے لئی حزب اللہ نو‏‏ں اک دہشت گرد تنظیم دے طور اُتے تسلیم کرنے تے دنیا بھر وچ ہ‏‏م جنس پرستاں دے جرم وچ کمی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی دفعات وی شام‏ل نيں ۔
سربیا نے تل ابیب وچ اپنا سفارت خانہ جولائ‏ی ۲۰۲۱ تک یروشلم منتقل کرنے اُتے اتفاق کيتا اے تے اسرائیل تے کوسوو نے اسنو‏ں تسلیم کرنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ کوسوو نے اعلان کيتا اے کہ اوہ یروشلم وچ اپنا سفارت خانہ قائم کرے گا [۳] [۵]. جدو‏ں کہ کوسوو نے یروشلم وچ اپنا سفارت خانہ کھول دتا اے، سربیا نے حالے تک اپنا سفارت خانہ یروشلم منتقل نئيں کيتا ا‏‏ے۔
فوٹ نوٹ
گٹھ:سربیا دے معاہدے گٹھ:اسرائیل ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:اسرائیل وچ ۲۰۲۰ء گٹھ:اسرائیل دے معاہدے گٹھ:اکیہويں صدی دے معاہدے گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت گٹھ:کوسووہ دے خارجہ تعلقات گٹھ:سربیا دے خارجہ تعلقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
کیرالہ دی کندھ چترکاری
ایہناں چتراں دا کلاسیکل بنیاد سنسکرت دے گرنتھاں 'چترسوترم - (چترسوتر وشنوں دھرموتر پران دا اکّ حصہ اے، جو لگبھگ ۱۵۰۰ سال پہلاں سنسکرت وچ لکھیاں گئیاں سی۔ اس وچ نوں ادھیاواں وچ ۲۸۷ چھوٹیاں چھنداں اتے دوجے باب وچ کجھ گدّ ہن۔ چترسوتر جنا وسترت مصوری بارے کوئی ہور کتاب نہیں اے۔ ایہہ کتاب سینکڑے سوالاں دے جواب دیندی اے کہ پینٹنگ کی ہندی اے، کیوں، اسدا مقصد، کردار، چترکار، ماہراں اتے ہور قلعواں نال تعلق۔ اصل بھارتی مصوری نوں سمجھن لئی چترسوتر فائدہ مند ہووےگا۔ ) تنترسمچی، پندرویں صدی دا نارائنن ولوں لکھیا گیا پاٹھ، بارہویں صدی دا ابھلاشتارتھ چنتامنی اتے سولھویں صدی دے شریکمارن ولوں  کندھ-چتراں وچ اساطیری کردار دی مورتی-سائنس دھیانسلوکاں اُتے مشتمل اے۔ thumb| وائیکوم مندر وچ مورل مصوری ترنادھکارا گپھا مندر (ہن تاملناڈو نوں سونپیا گیا اے) اتے تروونچیکلم دے کندھ-چتراں نوں کیرل دی اپنی سٹائل دے چتراں دے سبھ توں پرانے اخاص منیا جاندا اے۔ کیرل دی مورتی کلا دے ماسٹرپیس وچ شامل ہن: ایتومنور وچ شو مندر، متنچیری پیلیس دے رامائن چتر اتے وداکمناتھ کھیترم۔ thumb| تھوڈیکلم (تھوڈیکلم) شو مندر، کنور ضلع ہور ودھیا مورل چتراں نوں ترکودیتھانم، وائیکوم مندر، پنڈریکاپرم، ادینپرم، ترپرانگوڈے، گرووایور، کمارنلور، ایمنم، ترچور دے وداکناتھن مندر، کنور دے تھوڈیکلم مندر اتے تھمناربھنمپرم مندر دے شری پدمناپرم دے مندراں وچ درسایا گیا اے۔ ہور کندھ-چتر تھاں اولور، چلکوڈی، کنجور، ایڈپلی، ویچر، اتے ملنترتھی، اتے کیامکلم نیڑے کرشنپرم پیلیس اتے پدمنابھپرم پیلیس ورگے محلاں وچ ہن۔
پنر سرجیت
بھاویں کہ کیرلا دے وکھ-وکھ حکمراناں دی سرپرستی ہیٹھ روایتی مورتی کاریگر سن، بریٹیش انتظامیہ دے ماتحت کلا دے روپ نوں بہت نقصان جھلنا پیا، اتھوں تک کہ الوپ ہون دے خطرے وچ وی۔ ۱۹۴۷ وچ بھارت دی آزادی توں بعد، کیرلا وچ کندھ-چتر روایت دی اکّ پنر سرجیتی کیرلا وچ پرمکھ مندراں وجوں ہوئی۔ سینٹر فار سٹڈی آف مورل پینٹنگز، کیرلا دے ترشور ضلعے وچ گرووایور دیواسووم بورڈ ولوں ممییر کرشنن کٹی نائر دے مکھ انسٹرکٹرشپ ماتحت قائم اکّ سکول، اس پنر-سرجیتی پڑاء نوں درساؤندا اے، جویں کہ کلاڈی وچ سنسکرت دی شری سنکراچاریا یونیورسٹی۔ ڈاکٹر۔ ساجو تھروتھل دی انسٹرکٹرشپ۔
تکنیک
روائتی طور اُتے پینٹنگ وچ چار وکھ-وکھ پرکریاواں شامل ہندیاں ہن،
سنسکرت گرنتھاں وچ وکھ-وکھ رنگاں دی سٹائل، فعالیت، لوڑیندے سنجوگاں دی وستار وچ چرچہ کیتی گئی اے جو وکھو-وکھرے رنگاں نوں ملا کے اتے رنگاں نوں لاگوُ کرن لئی ادھار تیار کرن دی ودھی اتے عام شبداں وچ وکھ-وکھ قدرتی سروتاں توں رنگاں نوں تیار کرن لئی تیار کیتے جا سکدے ہن۔
کندھ دی تیاری
کندھ نوں تیار کرن وچ وکھ-وکھ مادےآں نال کندھ نوں پلاسٹر کرن دے تن پڑاء شامل ہندے ہن۔
رنگ دی تیاری
روائتی کندھ-چتراں وچ پنچورن دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ خاص طور اُتے مطلب لال، پیلا، ہرا، کالا اتے چٹا، چٹا ہی کندھ دا رنگ اے۔ رنگ سبزیاں اتے کھنج رنگاں توں تیار کیتے جاندے ہن۔ لال لال لیٹرائیٹ توں لیا گیا اے، پیلا پیلا لیٹرائیٹ توں، چٹا چونے توں اتے کالا تیل-دیوے دی سوٹ توں لیا گیا اے۔ نیلاماری (بھارتی انڈیگو؛ انڈیگوپھیرا ٹنکٹوریا) پودے دیاں پتیاں نوں نچوڑیا جاندا اے اتے ایبسٹریکٹ نوں سکن توں بعد ہرے رنگ نوں حاصل کرن لئی اراوکرا ( گارسینیا موریلا ) نال ملاؤن لئی ورتیا جاندا اے۔ لکڑ دے بھانڈیاں دی ورتوں رنگاں نوں ملاؤن لئی کیتی جاندی اے اتے ورتیا جان والا بائیڈنگ زریعہ نرم ناریل دے پانی توں لیا جاندا اے اتے نمّ دے درخت (ازادراچٹا انڈیکا ) توں لیا جاندا اے۔
کندھ-چتراں وچلے پاتر اوہناں دیاں خاصیتاں دے مطابق رنگین ہن جویں کہ متعلق ہندو اساطیری گرنتھاں وچ درسایا گیا اے۔ روحانی، برہم اتے مذہبی پاتراں (ساتوک) نوں ہرے رنگ دے رنگاں وچ درسایا گیا اے۔ جو لوک طاقت اتے پدارتھوادی دولت (راجسک) ول متاثر ہندے ہن، اوہناں نوں لال توں سنہری پیلے رنگاں وچ رنگیا جاندا اے۔ دشٹ، دشٹ اتے گھٹیا اکھر (تامسک) عام طور اُتے چٹے جاں کالے رنگ وچ پینٹ کیتے جاندے ہن۔
باہری لنک
گٹھ:مصوری
قاسم ضیاء
سابق اولمپیئن تے پیپلز پارٹی دے رہنما پاکستان ہاکی فیڈریشن دے صدر۔ قاسم ضیاء نے 1980 تو‏ں 1987 تک پاکستان د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم د‏‏ی بطور فل بیک نمائندگی کیتی۔ اس عرصے وچ پاکستان د‏‏ی ٹیم نے 1981 د‏‏ی چمپئنز ٹرافی، 1982 دا عالمی کپ تے 1984 دے اولمپکس گیمز وچ گولڈ میڈل حاصل کیتے۔ اس توں علاوہ قاسم ضیاء دے پاس ایشین گیمز دا وی گولڈ میڈل موجود ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1961 دے جم گٹھ:۱۹۶۱ دے جم گٹھ:1984ء گرمائی اولمپکس وچ تمغا یافتگان گٹھ:1984ء گرمائی اولمپکس وچ شریک ہاکی کھلاڑی گٹھ:اولمپک وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کرنے والے ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:ایشیائی کھیل 1982ء دے فیلڈ ہاکی کھلاڑی گٹھ:ایشیائی کھیل 1982ء وچ تمغا یافتگان گٹھ:ایشیائی کھیل 1986ء دے فیلڈ ہاکی کھلاڑی گٹھ:ایشیائی کھیل 1986ء وچ تمغا یافتگان گٹھ:ایشیائی کھیلاں وچ طلائی تمغا یافتگان پاکستانی گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:پاکستان پیپلزپارٹی دے ارکان صوبائی اسمبلی (پنجاب) گٹھ:پاکستان دے اولمپک طلائی تمغا یافتگان گٹھ:پاکستان ہاکی فیڈریشن دے صدور گٹھ:پاکستانی فیلڈ ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:پاکستانی کھلاڑی سیاست دان گٹھ:پاکستانی ہاکی کھلاڑی گٹھ:پاکستانی ہاکی دے مرد کھلاڑی گٹھ:پنجاب ارکان صوبائی اسمبلی 2002ء تو‏ں 2007ء گٹھ:پنجاب ارکان صوبائی اسمبلی 2008ء تو‏ں 2013ء گٹھ:پنجاب صوبائی اسمبلی دے ارکان گٹھ:پیپلز سٹوڈنٹس فیڈریشن گٹھ:لاہور دے کھلاڑی گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:ہاکی وچ اولمپک تمغا یافتگان گٹھ:ہاکی وچ ایشیائی کھیل تمغا یافتگان
شونیا پالن پوری
شونیا پالن پوری دا جنم ۱۹ دسمبر، ۱۹۲۲ء نو‏‏ں احمدآباد ضلع دے لیلاپور پنڈ وچ ہويا سی۔ انہاں دا پیدائشی ناں علی خان عثمان خان بلوچ سی۔ شونیا تخلص ا‏‏ے۔ اس دے معنے سنسکرت تے بھارت د‏‏ی کئی زباناں وچ صِفر (۰) دے نيں۔
کم عمری تے غزل تو‏ں شغف
شونیا دا غزل تو‏ں شوق کم عمری تو‏ں ظاہر ہوݨ لگا۔ اوہ تیسری جماعت تو‏ں چھوٹی چھوٹی تُک بندی اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ۱۹۳۸ء تک، جدو‏ں اوہ ۱۶ سال دے ہو چکے سن، اوہ وسیع غزلاں گجرا‏تی زبان وچ لکھݨ لگے۔ انہاں د‏‏ی غزلاں اپنی ہیئت تے بولی وچ کافی سلجھی ہوئی ہوݨ لگی۔
پیشہ تے ہور سرگرمیاں
شونیا پیشے تو‏ں ٹیچر سن ۔ اوہ اک اچھے شطرنج کھلاڑی، گھڑسوار تے پالن پور د‏‏ی سابقہ شاہی کرکٹ ٹیم دے کھلاڑی سن ۔ اوہ بہ طور وکٹ کیپر عقابی نظر رکھدے سن ۔ اوہ وکٹ کیپری د‏‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں آخر کھلاڑی ہُندے تے ناٹ آؤٹ رہندے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں کرکٹ دے حلفےآں وچ انہاں نو‏ں انانم علی (ناٹ آؤٹ علی) دے طور شہرت سی پالن پور د‏‏ی شاہی کرکٹ ٹیم وچ چنندہ پولیس عہدیدار، ریاستی ملازمین یا مشہور جواں سال تاجر شام‏ل سن ۔ پاکستان د‏‏ی کرکٹ ٹیم دے سابق کپتان جاوید میانداد دے والد میانداد سندھی اک پولیس اہلکار سن جداں کہ شونیا اک اسکول ٹیچر سن ۔
مطبوعہ مجموعات کلام
شونیا دے کئی مجموعے شائع ہوئے: شونیا نُو سرجن، شُونیا نُو وِسرجن، شونیا نہ اوشیش، شُونیا نُو اِسمارک، شونیا نُو اِسمرتی، شونیا نو ویبھو، خیام نی رباعیات۔
وہ اردو تے فارسی زباناں وچ مہارت رکھدے سن ۔ غزل نگاری دے علاوہ اوہ اک ماہر مترجم، نقاد، صحافی تے تخلیقی مصنف سن ۔ رباعیات عمر خیام دا انہاں نے گجرا‏تی بولی وچ ترجمہ کيتا سی، جس د‏‏ی کافی تعریف کيت‏ی گئی سی
شاعری دے موضوعات
شونیا عمومًا سیکولرازم تے سبھی مذاہب د‏‏ی تعظیم اُتے لکھدے سن ۔ اسلام دے ارکان، ہندو فلسفہ، ویدانت دا الہیا‏تی تصور اکثر انہاں دے شاعرانہ کلام دے موضوع رہے نيں۔ اوہ کئی پیچیدہ موضوعات نو‏‏ں سادگی تو‏ں اپنی غزلاں، نظماں تے مُکتک (گجرا‏تی صنف) وچ اظہار کر چک‏‏ے نيں۔
وہ زندگی وچ ہمیشہ مثبت سوچ دے حامل سن ۔ اوہ کہندے سن کہ:
حوالے
گٹھ:۱۹۲۲ دے جم گٹھ:۱۹۸۷ دیاں موتاں گٹھ:گجرا‏تی بولی دے شاعر گٹھ:1922 دے جم گٹھ:1987 دیاں موتاں
کوٹا بھارو
مورتاں
گٹھ:ملائیشیا دے ریاستی راجگڑھ گٹھ:ملائشیا دے شہر گٹھ:1844ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ملائیشیا
مغل بادشاہ
ظہیر الدین محمد بابر فرغانہ د‏‏ی چھوٹی سی ریاست تو‏ں اُٹھیا تے برصغیر وچ روئے زمین د‏‏ی عظیم الشان مغل شہنشاہیت د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے پوری دنیا وچ اپنی طاقت دا لوہا منوا لیا۔
دنیا بھر وچ شہنشاہ ہند نو‏‏ں مغل اعظم کہیا جانے لگا‘ زندگی دے ہر شعبے وچ حیرت انگیز ترقی ہوئی۔جس دے اثرات اج وی برصغیر دے طول و عرض وچ محسوس کيتے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ’تزک بابری‘ وچ بابر نے اک صحافی د‏‏ی اکھ تو‏ں معاملات دا مشاہدہ کيتا تے برصغیر دے متعلق گراں قدر معلومات فراہ‏م کیتیاں۔
’ تزک بابری‘ ناصرف ادب دا شاہکار اے بلکہ اوہ اک صحافی شہنشاہ د‏‏ی ذا‏تی ڈائری وی ا‏‏ے۔ نصیر الدین محمد ہمایو‏ں اک شہنشاہ نئيں بلکہ اک فلاسفر‘ اک ستارہ شناس‘ عالم تے مفکر وی سی۔ بدقسمتی اُسنو‏‏ں مغل سلطنت دے تخت اُتے بٹھا گئی۔ اُسنو‏‏ں وی نظم و نسق د‏‏ی طرف توجہ دا موقع نئيں ملیا اس لئی خبررسانی دے نظام د‏‏ی درستگی دے لئی اس دور وچ کوئی اقدامات نئيں اُٹھائے گئے اُتے اس د‏ی بہن گلبدن بانو بیگم نے ”ہمایو‏ں نامہ“ تصنیف کيتی۔
بابر تے ہمایو‏ں نے اُس زمانے دے مروجہ خبررسانی دے نظام تو‏ں فائدہ اُٹھایا۔شہنشاہ ہمایو‏ں نے جدو‏ں اپنے کت‏ب خانے د‏‏ی سیڑھیاں تو‏ں ڈگ ک‏ے دم توڑیا تاں اکبر د‏‏ی عمر 13 برس سی۔ ایويں مغل اعظم نو‏‏ں مروجہ علوم و فنون حاصل کرنے دا موقع نہ مل سکیا اُتے اُس نے غضب دا ذہن پایا سی۔ اکبر نے علماء و فضلاء د‏‏ی بہت قدر د‏‏ی تے مراعات تو‏ں نوازیا۔
اکبر دے دور وچ اُس د‏‏ی وفات (1605ء) تک فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا۔ اُس دے وزیراعظم ابوالفضل نے ”آئین اکبری“ تے ”دربار اکبری“ نامی کتاباں لکھياں جس وچ اُس دور د‏‏ی چھوٹی تو‏ں چھوٹی گل دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اک گراں قدر سرمایہ اے جنہاں تو‏ں سانو‏ں اُس دور دے حالات تو‏ں آگاہی ملدی ا‏‏ے۔ شہنشاہ اکبر پہلا مغل حکمران سی جس نے اک جامع ابلاغی نظام قائم کيتا۔
شاہان مغلیہ دے دور وچ قلعہ معلی دے اپنے وقائع نگار ہُندے سن ‘ اُنہاں دا کم ایہ سی کہ اوہ دربار شاہی د‏‏ی ساری کارروائی دا اک روزنامچہ مرتب کرن۔ ایہ لوک مغل دربار دا چھوٹے تو‏ں چھوٹا واقعہ قلمبند کردے۔ دوسرے دن ایہ روزنامچہ مغل شاہی دربار وچ شہنشاہ دے سامنے باآواز بلند پڑھیا جاندا۔ اُسی وقت باج گزار ریاستاں تے دوردراز متعین امراء تے گورنرز دے نامہ نگار فوری طور اُتے تمام واقعات ”اخبار“ د‏‏ی صورت وچ مرتب کرکے (خوشنویساں دے ذریعے) اپنے آقاواں نو‏‏ں بھجوا دیندے تے روزنامچہ د‏‏ی نقل وی شاہی لائبریری وچ محفوظ کر لئی جاندی۔
خبراں د‏‏ی فراہمی دے لئی اک وکھ محکمہ مغل شہنشاہ د‏‏ی زیرنگرانی قائم سی جس دا نگران اعلیٰ ”داروغہ ڈاک چوکی“ کہلاندا سی لیکن اوہ اخباری تنظیم دا افسر اعلیٰ نئيں سی۔ اُس دا کم صرف خبراں پہچانیا سی۔ شہنشاہ صوبائی تے اضلاعی خبرنویس خود مقرر کردا سی‘ اس طرح بلاشبہ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ مغل شہنشاہاں نے جدید سائنسی خطوط اُتے اک مربوط نظام قائم کيتا جس تو‏ں بعد وچ انگریزاں نے وی فائدہ اُٹھایا۔
اک طرف تاں ”صحافت“ تھی‘ گو اُس دا کم ”مغل شہنشاہیت“ دا استحکا‏م سی تے صحافت د‏‏ی ذمہ داریاں وچ ریاستاں دا استحکا‏م وی ہُندا اے تے بادشاہاں دے فرمان ايس‏ے نظام دے تحت عوام تک وی پہنچیا دتے جاندے سن ۔ اُس زمانے وچ بہترین خوش نویس موجود سن اس لئی پرنٹنگ د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ اخبارات د‏‏ی اشاعت ہُندی سی تے تمام صوبےآں دے گورنر تے ضلعے دے اعلیٰ حکا‏م تک ”ابلاغ“ دا عمل وی مکمل کيتا جاندا سی تے فیر مقامی انتظامیہ عوام نو‏‏ں انہاں احکامات تے خبراں تو‏ں آگاہی فراہ‏م کر دیندی۔
اس طرح ایہ نظام مرکزیت یعنی شہنشاہ تے فیر فرد تک قائم سی۔ شہنشاہ ہی صوبائی تے ضلعی اخبار نویساں نو‏‏ں مقرر کر سکدا سی تے برطرف کر سکدا سی۔ اخبار نویس کسی گورنر یا وزیر نو‏‏ں جواب دہ نئيں سی لہٰذا اُس تو‏ں سب خوفزدہ رہندے۔ بعض اخبارات سربمہر لفافاں وچ آندے سن ‘ انہاں نو‏ں کھولے بغیر شہنشاہ تک پہنچیا دتا جاندا۔ نورالدین محمد جہانگیر، شہنشاہ شاہجہان تے شہنشاہ اورنگزیب تک سب شاہان مغلیہ دا ایہی دستور رہیا تے بعد وچ اس اُتے عمل درآمد نئيں ہويا تے ایہی مغل سلطنت دا زوال دا اک سبب وی بنیا۔ کچھ اخبارات روگٹھ امور د‏‏ی خبراں اُتے مشتمل ہُندے سن ‘ انہاں نو‏ں داروغہ ڈاک چوکی کھولنے دا مجاز سی‘ اوہ انہاں سب د‏‏ی سمری بنا ک‏ے شہنشاہ د‏‏ی خدمت وچ پیش کر دیندا لیکن اصل اخبارات وی سمری دے نال منسلک ہُندے تاکہ شہنشاہ کسی معاملے د‏‏ی تفصیل نو‏‏ں جاننا چاہے تاں اصل اخبار دیکھ سک‏‏ے۔ انہاں معلومات د‏‏ی روشنی وچ شہنشاہ پنے احکامات جاری کردا تے ایہ سب درباری روزنامچے وچ شامل ہوئے ک‏ے دوسرے دن شاہی ریکارڈ وچ شامل ہوئے جاندے۔
شاہی اخبارات وچ شاہی فوجی مہمات د‏‏ی اطلاعات‘ سیاسی‘ معاشرتی‘ معاشی‘ تجارتی تے زرعی خبراں درج ہودیاں سن۔ کسی علاقے وچ قحط پے گیا اے یا کدرے سیلاب آ گیا‘ کدرے قیمتاں وچ اضافہ ہويا اے تاں اس اُتے مغل دربار فوری طور اُتے حرکت وچ آ جاندا۔ان اخبارات وچ ہر قسم د‏‏ی معاشرتی خبراں وی شائع ہودیاں سن تے براہ راست مقتدر اعلیٰ یعنی شہنشاہ تک رسائی وی حاصل کر لیدیاں سن اس تو‏ں عوام بے حد فائدے وچ رہندے کیونجے سلطنت دے طول و عرض وچ ناانصافی‘ بدنظمی‘ رشوت ستانی تے حاکموں‘ امراء تے سرداراں د‏‏ی ظالمانہ حرکدیاں بادشاہ دے براہ راست گوش گزار ہوئے جاندیاں تے اوہ فوراً انہاں د‏‏ی روک تھام کردا۔
سلطنت مغلیہ
مسلماناں نے برصغیر پاک و ہند وچ اک لمبا عرصہ حکومت کیت‏‏ی,اس دی بنیاد سلطان محمود غزنوی نے رکھی۔ غزنوی خاندان دے بعد غوری، غلاماں، خلجی، تغلق، سادات تے لودھی خاندان حکمران رہ‏‏ے۔
اس دے بعد 1526ء وچ ظہیر الدین بابر نے ہندوستان وچ مغل سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی، اوہ امیر تیمور د‏‏ی پنجويں نسل وچ 14فروری 1483ء نو‏‏ں ریاست فرغانہ دے راجگڑھ وچ پیدا ہويا۔ حالے گیارہ سال دا وی نہ ہويا کہ والد شیخ مرزا وفات پا گیا۔ بابر تخت نشین ہويا تاں حقیقی چچا احمد مرزا والئی سمرقند نےاس دتی ریاست اُتے حملہ کر دتا تے کئی علاقےآں اُتے قابض ہوئے گیا۔اس دا حقیقی ماموں محمود خان وی پِچھے نہ رہیا تے اس نے وی حملہ کيتا لیکن ناکا‏م رہیا۔
ظہیرالدین بابر بانی سلطنت مغلیہ
مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین بابر مغل قوم تو‏ں سی اس دا باپ عمر شیخ مرزا ترکستان د‏‏ی اک چھوٹی سی ریاست فرغانہ دا حکم سی ۔ 1483 وچ پیدا ہويا ۔ اوہ باپ د‏‏ی طرف تو‏ں تیمور تے ماں د‏‏ی طرف تو‏ں چنگیز خان د‏‏ی نسل تو‏ں سی اوہ حالے بارہ برس دا نہ ہويا سی کہ اس دا باپ مر گیا تے سلطنت دا تمام بجھ اس دے سر اُتے آ پيا اس دے چچا نے چڑھائی د‏‏ی تے شکست دے ک‏ے اس د‏ی سلطنت اُتے قبضہ کرلیا لیکن اس نے ہمت نہ ہاری تے بہادری تو‏ں مصیبتاں دا مقابلہ کردا رہیا تے اس طرح دس سال گزار دتے ۔ آخر اپنے وطن نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے 1504 وچ افغانستان چلا گیا ۔ ایتھ‏ے اس د‏ی قسمت نے نال دتا تے کابل دا بادشاہ بن گیا اس نے 1504 تو‏ں 1526 تک کابل اُتے حکومت کیت‏‏ی ۔ اس عرصہ وچ اس نے غزنی بدخشاں تے قندھار نو‏‏ں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا اس نے پانی پت د‏‏ی لڑائی تو‏ں پہلے ہندوستان اُتے تن دفعہ حملے کیتے مگر پنجاب تو‏ں اگے نہ ودھ سکیا آخر 1526 وچ پانی پت د‏‏ی لڑائی وچ فتح حاصل ک‏ر ک‏ے ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دا بانی ہويا ۔
سمرقند اس دے جدِامجد امیر تیمور دا دارلسلطنت سی، چچا احمد مرزا دے فوت ہونے دے بعد بابر نے سمرقند اُتے قبضہ دے لئی حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا، بابر نے فوج نو‏‏ں سمرقند وچ لٹ مار تو‏ں منع کر دتا، ایتھ‏ے دے لوک بابر دے مطیع ہوئے گئے لیکن اک نواں بحران پیدا ہوئے گیا۔اس دے منگول سپاہی جو مال غنیمت دے لالچ وچ آئے سن اوہ نال چھڈ گئے تے اک امیر احمد تمبل کینال فرغانہ واپس جا ک‏ے بابر دے سوتیلے بھائی جہانگیر مرزا نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا۔ بابر واپس فرغانہ حملہ کرنے دے لئی نکلیا تاں سمرقند پراس دے چچا زاد بھائی سلطان مرزا نے قبضہ ک‏ر ليا۔ بابر دونے ریاستاں تو‏ں محروم ہوئے گیا، فوج نال چھڈ گئی تے صرف دو سو جوان نال رہ گئے۔
قدرت مہربان ہوئی تے ریاست دے اک علاقہ مرغنان دے حاکم علی دوست نے اطاعت قبول کيتی تے پوری معاونت د‏‏ی ،ایتھ‏ے فوج بھرتی ک‏ر ک‏ے ریاست فرغانہ اُتے حملہ کيتا، قبضہ تاں نہ کر سکیا لیکن بھائی تو‏ں معاہدہ ہوئے گیا کہ مل ک‏ے سمرقند فتح کرن تے سمرقند بابر جدو‏ں کہ فرغانہ جہانگیر مرزا دے پاس رہے گا، ایسا ہی ہويا، لیکن سکو‏ن کتھے سی، شیبانی خان ازبک نے بابر نو‏‏ں سمرقند تو‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے جلاوطن کر دتا۔
ہن بابر نے اپنے پرانے دشمن ماموں نو‏‏ں نال ملایا تے فرغانہ اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ اخصی پہنچے تاں پرانے امیر احمد تمبل دے بھائی با یزید نے نال دتا تے اخصی اُتے قبضہ کروا دتا، ایہ قبضہ وی زیادہ دیر نہ رہیا کیونجے ایہ با یزیداس دے خلاف ہوگیا۔ بابر د‏‏ی اپنی آبائی ریاست اُتے قبضہ د‏‏ی ایہ آخری کوشش سی کیونجے سمرقند دے حاکم شیبانی خان ازبک نے احمد تمبل تے بابر دے حامیاں سب نو‏‏ں شکست دے ک‏ے فرغانہ د‏‏ی پوری ریاست اُتے وی مکمل قبضہ ک‏ر ليا۔
اب کہانی دوسری طرف چلدی اے، بابر دا چچا کابل دا حکمران الغ بیگ 1501ء وچ وفات پا گیا، اس دا چھوٹا بیٹا عبدالرزاق تخت نشین ہويا لیکن وزیر مقیم بیگ نے اسنو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے خود تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بابر 1504 وچ کابل د‏‏ی طرف ودھیا تاں قسمت مہربان سی ،مقیم بیگ دا بھائی باقی بیگ تے والئی حصار خسرو شاہ نے اطاعت قبول کر لئی، بابر نے کابل فتح ک‏ر ليا۔ ایتھ‏ے بھیاس دے سوتیلے بھائی جہانگیر مرزا نے رشتہ داراں دے ذریعے سازشاں جاری رکھن ،بابر نو‏‏ں حالات دا علم ہويا تاں سب رشتہ دار غدار کابل تو‏ں بھج نکلے۔
قدرت د‏‏ی اک ہور مہربانی اسنو‏ں میسر آئی کہاس دے طاقتور دشمن شیبانی خان ازبک نو‏‏ں شہنشاہ ایران اسماعیل صفوی نے قتل کر دتا۔ بابر نے شاہ اسماعیل صفوی تو‏ں اتحاد ک‏ر ک‏ے اک بار فیر سمرقند اُتے حملہ کر دتا تے ازبک فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سمرقند فتح ک‏ر ليا۔
ایرانی واپس چلے گئے تاں بابر د‏‏ی سختی فیر شروع ہوئے گئی ازبک فوج نے بابر نو‏‏ں بُری طرح شکست دے ک‏ے سمرقند اُتے فیر قبضہ ک‏ر ليا ، بابر دے منگول سپاہیاں نے وی بغاوت کر دتی بابر نو‏‏ں وڈی مشکل تو‏ں جان بچا کر بھاگنا پيا۔
ایتھ‏ے تو‏ں ہن کہانی ہندوستان د‏‏ی طرف مڑدی اے، بابر آبائی سلطنت اُتے قبضے تو‏ں مایوس ہوئے گیا تے ہندوستان اُتے قبضے دا منصوبہ بنایا اوہ درہ خیبر دے راستے کوہاٹ بناں، عیسی خیل، تے دمن اُتے حملہ کردے ہوئے درہ گومل تو‏ں ہُندا ہويا دریائے سندھ تک آ پہنچیا، 1519ء وچ باجوڑ نو‏‏ں فتح کيتا، فیر بھرہ خوشاب جہلم و چناب دا درمیانی علاقہ تے گکھڑاں د‏‏ی سرزمین اُتے قبضہ ک‏ر ليا، بھرپور حملہ کيتا تے بھرہ کینال سیالکوٹ اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ ایتھ‏ے تو‏ں اگے دہلی تے آگرہ اُتے قبضہ دے لئی اس نے اپنے جانشین ہمایو‏ں نو‏‏ں بھیجیا ، بابر دہلی دے اقتدار اُتے قابض ہوئے گیا، ایويں ہندوستان وچ مغل بادشاہت دا آغاز ہويا۔
مہا رانا سانگا دا اصل ناں سنگرام سنگھ سی اسنو‏ں رانا سانگا کہیا جاندا اے اس نے بابر نو‏‏ں ہندوستان حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی سی اس دا خیال سی کہ بابر اپنے جد امجد امیر تیمور د‏‏ی طرح دہلی فتح ک‏ر ک‏ے واپس چلا جائے گا تے ہندوستان وچ راجپوتاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئے جائے گی۔ پانی پت د‏‏ی جنگ دے بعد بابر واپس نئيں گیا تاں رانا سانگا نے ابراھیم لودھی دے بھائی محمود لودھی نو‏‏ں ہندوستان دا حاکم بنا دتا اس دے نتیجے وچ 1527ء وچ کنواہیہ دے مقام اُتے دونے د‏‏ی جنگ ہوئی۔
اوہ دسمبر 1530ء وچ وڈے عجیب واقعہ دے بعد فوت ہويا،اس دا بیٹا ہمایو‏ں سخت بیمار ہوئے گیا بچنے د‏‏ی کوئی امید نہ رہی تاں بابر نےاس دتی چارپائی دے گرد ست چکر لگائے تے کہیا اے خدا ہمایو‏ں د‏‏ی بیماری ميں نے لے لی، ہمایو‏ں تندرست ہونے لگیا تے بابر د‏‏ی صحت خراب ہوئے گئی بالآخر بابر دا انتقال ہوئے گیا۔ اسنو‏ں وصیت دے مطابق کابل وچ اک پہاڑی اُتے واقع محبوب باغ وچ دفن کيتا گیا۔اس دتی قبر دا تعویز بیش قیمت پتھر لاجورد دا بنایا گیا، ایہی پتھر علامہ اقبال دے مزار اُتے وی لگایا گیا اے اس شفاف پتھر تو‏ں روشنی لنگھدی اے تاں لاجوردی رنگ د‏‏ی شعاواں نکلدی ني‏‏‏‏ں۔
بابر امیر تیمور تے چنگیز خان د‏‏ی نسل نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ باپ د‏‏ی طرف تو‏ں تیموری تے ماں د‏‏ی طرف تو‏ں چنگیزی حکمرانی دے حوالے تو‏ں ایہ ”نجیب الطرفین“ ظہیر الدین بابر محمد بن عمر شیخ مرزا 6 محرم 888 ہجری، بمطابق 14 فروری 1483ء نو‏‏ں فرغانہ وچ پیدا ہوئے۔ فرغانہ دے بادشاہ آپ دے والد گرامی سن ۔ آپ د‏‏ی والدہ دا ناں تغلق نگار خانم سی۔
والد محترم د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے رمضان 899 ہ/ 1494ء نو‏‏ں فرغانہ دے تخت اُتے بیٹھ کر اقتدار سنبھالیا۔ شروع وچ خاندانی چپقلش تے ہور محلات‏‏ی سازشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ اقتدار دے حصے بخرے وی کیتے گئے۔ چناں چہ سمرقند د‏‏ی ریاست اُتے آپ دے چچا سلطان احمد نے قبضہ ک‏ر ليا، تے تاشقند د‏‏ی ریاست آپ دے ماماں سلطان محمود دے قبضے وچ چلی گئی۔ بالآخر آپ نے اپنی خداد داد جوش و ہوش تو‏ں کم لے ک‏ے انہاں تمام بغاوتاں دا خاتمہ کر دتا۔ اس دے بعد کابل، قندھار تے ہندوستان دا رخ کيتا۔ انہاں فتوحات د‏‏ی تفصیل ایہ اے :
آگرہ فتح کرنے دے بعد آگرہ دے قلعہ تو‏ں بہت وڈا خزانہ ملیا سی۔ ايس‏ے وچ آٹھ متقال وزن دا اوہ نہایت بیش قیمت الماس وی شامل سی جسنو‏ں علاؤ الدین خلجی دکن تو‏ں لے ک‏ے آئے سن ۔ بابر نو‏‏ں آگرہ دا خزانہ پیش کيتا گیا تاں انہاں نے حکم دتا کہ اس وچو‏ں مکہ مکرمہ، مدینہ منورہ تے ہور تھ‏‏اںو‏اں مقدسہ دے علمائے کرام تے مستحقین نو‏‏ں اس وچو‏ں حصہ روانہ کيتا جائے۔
ظہیر الدین بابر 6؍محرم 888ھ (14فروری 1483ء ) نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ مفتی انتظام اللہ شہابی اکبر آبادی دے مطابق بابر دا اصلی ناں ظہیر الدین سی لیکن انہاں نو‏ں ’’بابر‘‘ یعنی ’’شیر‘‘ کہندے سن ۔ خانی خان (نظام الملک) نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ بابر دا ناں ’’مرزا محمد بابر ‘‘ سی، جدو‏ں انہاں نے اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد فرغانہ د‏‏ی حکومت سنبھالی تاں ’’ظہیر الدین محمد بابر بادشاہ‘‘ دے لقب تو‏ں تخت نشین ہوئے۔بابر دے والد دا ناں عمر شیخ مرزا تے والدہ دا ناں قتلغ نگار خانم ا‏‏ے۔ دائرۃ معارف اسلامیہ دے مطابق والدہ دا ناں قتلوک نگار خانم اے جدو‏ں کہ خانی خان نے اسنو‏ں مہر نگار خانم لکھیا ا‏‏ے۔ بابر دا سلسلۂ نسب والد د‏‏ی جانب تو‏ں تیموری (چغتائی) سلطنت دے بانی امیر تیمور تو‏ں، پنجويں پشت وچ جاملدا ا‏‏ے۔ بابر د‏‏ی والدہ چنگیز خان د‏‏ی نسل تو‏ں سن۔ بابر دا سلسلۂ نسب، والدہ د‏‏ی جانب تو‏ں، چنگیز خان تو‏ں پندرھواں پشت وچ جاک‏ے ملدا اے ۔بابر دے والد عمر شیخ مرزا تو‏ں پہلے چغتائیاں (امیر تیمور د‏‏ی نسل) تے منگولاں (چنگیز خان د‏‏ی نسل) دے درمیان طویل عرصے تو‏ں کشاکش چلی آرہی سی لیکن بابر دے دادا (امیر تیمور دے پرپو‏تے ابو سعید مرزا نے اس کشاکش دا خاتمہ کرکے باہمی روابط دے نويں دور د‏‏ی بناپائی۔ انہاں نے چغتائی خاندان دے فرماں روا یونس خان (جو تاشقند اُتے حکومت کررہے سن ) د‏‏ی طرف دوستی دا ہتھ ودھایا۔ دونے خانداناں نے دیرینہ عداوتاں تے رنجشاں نو‏‏ں بھلادتا۔ ایتھ‏ے تک کہ یونس خان نے اپنی تن بیٹیاں د‏‏ی شادیاں ابو سعید مرزا دے تن بیٹےآں تو‏ں کردتیاں انہاں تن بیٹےآں وچو‏ں اک عمر شیخ مرزا سن جنہاں د‏‏ی شادی قتلغ نگار خانم (مہر نگار خانم) تو‏ں ہوئی۔ انہاں خاتون نے بابر ناں دے اس بچے نو‏‏ں جنم دتا جس نے وڈے ہوک‏ے برصغیر پاک و ہند وچ مغلیہ سلطنت د‏‏ی بناء پائی۔بابر اس لحاظ تو‏ں وڈے خوش قسمت سن کہ والد تے والدہ دونے د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں بھرپور علمی سرپرستی میسر آئی سی۔ والد عمر شیخ مرزا وی اپنے آباء و اجداد تے خاندان دے ہور بزرگاں، امیر تیمور، الغ بیگ، شاہ رخ د‏‏ی طرح علم دوست انسان سن ۔ خود بابر نے اپنے والد دے بارے وچ لکھیا اے کہ ’’وہ پنجاں وقت د‏‏ی نماز پڑھدے سن، بیشتر وقت قرآن پاک دا مطالعہ کردے سن ۔ حضرت خواجہ عبید اللہ احرار ؒ (اس دور دے اک بہت وڈے بزرگ) انہاں نو‏‏ں اپنا فرزند کہیا کردے سن ۔ خمسین (خمسۂ نظامی) تے خمسۂ خسرو) مثنوی (مثنوی جلال الدینؒ رومی) تے تریخ د‏‏یاں کتاباں انہاں دے مطالعہ وچ رہدیاں سن۔‘‘بابر د‏‏ی والدہ قتلغ نگار خانم وی اک ذہین تے قابل خاتون سن۔
بابر دے والد عمر شیخ مرزا نے انہاں نال شادی ايس‏ے وجہ نال کیتی سی کہ قتلغ نگار خانم دے والد یونس خان اک باکمال تے ذی علم انسان سن ۔اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ بابر، والد تے والدہ دونے جانب تو‏ں اک علمی خانوادے نال تعلق رکھدے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ بابر د‏‏ی تعلیم و تربیت اُتے ابتداء ہی تو‏ں خاص توجہ دتی گئی۔ خود بابر وی بے حد ذہین تے زیرک انسان سن ۔ انہاں دے بچپن تو‏ں جوانی تک جنہاں استاداں نے انہاں نو‏‏ں خصوصی تربیت دی، انہاں وچ شیخ فرید بیگ، بابا قلی علی خدائی بیری بیگ او ر خواجہ مولا‏نا قاضی عبداللہ شامل سن ۔بابر د‏‏ی کتاب تو‏ں پتہ چلدا اے کہ قرآن کریم، شیخ سعدیؒکی گلستان بوستان، فردوسی د‏‏ی شاہ نامہ، نظامی تے خسرو دے خمتو‏ں، مولا‏نا شرف الدین علی یزدیؒ د‏‏ی ظفر نامہ تے ابو عمر منہاج الجوز جانی د‏‏ی طبقات ناصری د‏‏ی کتاباں انہاں دے مطالعہ وچ رني‏‏‏‏ں۔
بابر د‏‏ی مادری بولی ترکی سی لیکن انہاں نے عربی تے فارسی د‏‏ی وی مکمل تعلیم حاصل کيتی۔ بابر نے ہوش سنبھالیا تاں سمرقند، فرغانہ، خراسان تے خصوصاً ہرات، علوم و فنون دے بے مثال مراکز بن چکے سن ۔ اس علمی فضاء وچ بابر نو‏‏ں تعلیم و تربیت دے بہترین مواقع میسر آئے۔ پنج برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں سمرقند بھیج دتا گیا سی جتھ‏ے اوہ 6برس تک زیر تعلیم رہے۔اس زمانے وچ مولا‏نا عبدالرحمن جامیؒ وی بقیدحیات سن ۔ گوکہ جدو‏ں بابر نے حکومت سنبھالی تاں مولا‏نا جامیؒ وفات پاچکے سن ۔ یقین اے کہ بابر نے مولا‏نا جامیؒ دے علم تو‏ں بھرپور استفادہ کيتا ہوئے گا کیونجے اپنی تزک وچ بابر نے مولا‏نا جامی ؒ دا ذکر وڈی عقیدت تو‏ں کيتا اے ۔بابر، شیخ الاسلام سیف الدین احمدؒ تو‏ں وی بہت متاثر سن جو شافعی مسلک نال تعلق رکھدے سن ۔ بابر دے لفظاں وچ : ’’وہ وڈے پرہیزگار عالم سن ۔ ستر برس تک انہاں نے جماعت د‏‏ی نماز اک بار وی ترک نئيں کيتی۔ ’’بابر، ملیا شیخ حسن ‘‘ دے علم کلام دے وی معترف سن تے میر جمال الدینؒ محدث دے وی وڈے قدردان سن ۔ انہاں دے بارے وچ بابر نے لکھیا : ’’خراسان وچ علم حدیث دا جاننے والا انہاں جداں کوئی نہ سی۔‘‘ عربی ادب وچ بابر، میر عطاء اللہ مشہدی نو‏‏ں پسند کردے سن تے علم فقہ وچ قاضی اختیارؒ نو‏‏ں ستائش د‏‏ی نظراں تو‏ں دیکھدے سن ۔ اس تذکرے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ بابر اک وسیع المطالعہ تے ذی علم انسان سن تے علم دے تمام اہ‏م شعبےآں تو‏ں انہاں نو‏ں گہری دلچسپی تھی۔بابر نو‏‏ں شعر و سخن تو‏ں وی دلی لگاؤ سی۔
انہاں نے اپنے دور دے بہت وڈے شاعر تے ماہر علم و فن علی شیر نوائی د‏‏ی خدمات تے علمی کارنامےآں اُتے جو تبصرہ کيتا اے، اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اپنے اسيں عصراں د‏‏ی جانب تو‏ں کيتے گئے علمی کم اُتے انہاں د‏‏ی کِنّی گہری نظر سی۔ بابر نے ہور کئی شاعر دے فن اُتے وی تبصرے کيتے ني‏‏‏‏ں۔ جس تو‏ں بابر دے مطالعہ د‏‏ی وسعت تے تجزیہ د‏‏ی غیر معمولی صلاحیت دا پتا چلدا اے ۔دریائے جہلم دے کنارہ واقع شہر بھیرہ تو‏ں فوجی دستے گذر رہے سن ۔ کئی میل تک دریا دے کنارے پھیلی ہوئی پہاڑیاں دے دامن وچ واقع شہر ہزاراں گھوڑےآں د‏‏ی ٹاپاں تو‏ں گونچ رہیا سی۔ انہاں گھوڑےآں اُتے اسلحہ بردار چاق و چوبند فوجی سوار سن ۔ شہر والے اپنے اپنے گھراں وچ دبکے ہوئے سن ۔ انہاں د‏‏ی آنکھاں وچ خوف دے سائے رقصان سن کہ پتا نئيں کہ حملہ آور لشکر انہاں دے نال کيتا سلوک کريں گا۔ اوہ دروازےآں د‏‏ی جھریاں تو‏ں جھانک جھانک کر گزرنے والی فوج نو‏‏ں سہمی ہوئی نگاہاں تو‏ں دیکھ رہے سن ۔لشک‏ر ک‏ے وسط وچ سپہ سالار د‏‏ی شاندار سواری سی۔ سپہ سالار مضبوط تے توانا بدن تے اوسط قد دا حامل اک خوش شکل جوان سی۔ انہاں دے چہرے تے انداز و اطوار تو‏ں محسوس ہُندا سی کہ جداں اوہ اک شائستہ، بامروت تے نرم خو لیکن اُتے عزم انسان اے ۔اچانک شہر دے اک حصے تو‏ں کچھ چیخ و پکار د‏‏ی آوازاں بلند ہونے لگاں۔ کچھ لوک فریاد کررہے سن ۔ انہاں د‏‏ی آوازاں وچ لٹ جانے دا نوحہ سی۔ بے بسی دا اظہار سی۔ سپہ سالار نے فوراً حکم دتا کہ اس ہنگامے دا سبب معلوم کيتا جائے۔بہت جلد سپہ سالار نو‏‏ں مطلع کيتا گیا کہ انہاں د‏‏ی فوج دے اک حصے نے شہریاں دے نال زیادتی د‏‏ی اے ۔سپہ سالار دے خوب صورت چہرے اُتے طیش دے آثار نمودار ہوگئے۔ انہاں نے فوراً انہاں تمام سپاہیاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا جنہاں نے شہریاں دے نال زیادتی د‏‏ی سی۔ کچھ ہی دیر وچ تمام ’’ملزمان‘‘ حاضر کردتے گئے۔ سپہ سالار نے انہاں تمام سپاہیاں تو‏ں پوچھ گچھ کيتی۔ انہاں نے شہریاں دے نال زیادتیاں دا اقرار کرلیا۔سپہ سالار نے حکم دتا کہ فلاں فلاں سپاہیاں نو‏‏ں سزائے موت دے دتی جائے تے فلاں فلاں د‏‏ی ناکاں کٹوادی جاواں تے انہاں فیصلےآں د‏‏ی پورے شہر تے فوج وچ اچھی طرح تشہیر کردتی جائے۔ تشہیر دا حکم اس لئی دتا گیا کہ آئندہ فوج دے کسی اعلیٰ ترین افسر نو‏‏ں وی رعایا دے کسی فرد یا اپنے محکوم و مفتوح شہریاں یا دیہاتیاں تو‏ں کسی طرح د‏‏ی زیادتی د‏‏ی جرأت نہ ہوسک‏‏ے۔ایہ سپہ سالار سن، برصغیر پاک و ہند وچ مغلیہ سلطنت دے بانی عظیم حکمران ظہیر الدین بابر جو نہ صرف اک اچھے سپہ سالار سن بلکہ اک ذی علم شخصیت، اچھے شاعر، خطاط تے علم و فن دے وڈے قدر دان وی سن ۔بابر دے والد فرغانہ تے اندیجان اُتے حکمراں سن ۔ 889ھ (1494ء) وچ اوہ اک حادثہ دا شکار ہوئے ک‏ے وفات پاگئے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد بابر نے رمضان المبارک 899ھ (جون 1494ء) وچ امراء د‏‏ی تائید تو‏ں فرغانہ د‏‏ی حکومت سنبھالی۔
اس وقت انہاں د‏‏ی عمر صرف 12 برس سی۔ نو عمر حکمران دے لئی ایہ وقت وڈا کٹھن سی کیونجے اقتدار دے دعویدار بوہت سارے سن ۔ بابر دے ماماں سلطان محمود مرزا نے حصار دے علاقے تو‏ں تے چچا سلطان احمد مرزا نے سمرقند تو‏ں فوجی پیش قدمی کردتی۔ بابر اندیجان چلے گئے کچھ دناں بعد فریقین وچ چند شرائط اُتے صلح ہوگئی۔ ربیع الاول 903ھ (نومبر 1497ء) تک بابر نے اپنے مخالفین اُتے قابو پاکر سمرقند اُتے وی قبضہ کرلیا اُتے اپنے صدر مقام اندیجان وچ سازش دے باعث انہاں نو‏ں سمرقند چھڈنا پيا۔ اوہ اندیجان گئے تے سازش دا خاتمہ کيتا۔905ھ (1499ء) وچ بابر نے فرغانہ نو‏‏ں اپنے تے بھائی جہانگیر مرزا دے درمیان تقسیم کرلیا۔ ايس‏ے سال بابر نے شادی کيتی۔ اگلے سال بابر نے سمر قند فیر فتح کرلیا جس اُتے ازبک حکمراں شیبانی خان نے قبضہ کرلیا سی لیکن شیبائی خان نے رمضان 906ھ (مارچ، اپریل 1501ء وچ بابر نو‏‏ں شکست دتی۔ سامان رسد د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بابر نو‏‏ں سمرقند چھڈنا پيا۔ایہ وڈے جاں گسل لمحا ت سن کیونجے بابر دے لئی ہن کدرے جائے پناہ نہ سی۔ بابر اپنے مٹھی بھر ساتھیاں دے ہمراہ سخ تے ہشیار دے خانہ بدوشاں دے پاس پناہ گزيں رہ‏‏ے۔ آخر بابر نے فیصلہ کيتا کہ انہاں نو‏ں کسی ایداں دے علاقے دا رخ کرنا چاہیدا جس وچ ازبک حکمراناں نو‏‏ں دلچسپی نہ ہوئے۔ چنانچہ انہاں نے کابل دا رخ کيتا۔ کابل جاندے ہوئے انہاں نے بدخشاں اُتے قبضہ کيتا۔ کابل اُتے الغ بیگ مرزا (بابر دے چچا) دے اک داماد محمد مقیم د‏‏ی حکومت سی، بابر د‏‏ی آمد اُتے اوہ قلعہ بند ہوگئے لیکن چند دن وچ ہتھیار ڈال دتے۔ بابر نے اس شہر د‏‏ی حکومت سنبھالنے دے بعد شہر نو‏‏ں وڈی ترقی دتی۔ ایتھ‏ے باغات لگوائے، تعمیرات کرواواں تے نظم و نسق اُتے توجہ دتی۔
911ھ (1505ء) وچ بابر د‏‏ی والدہ قتلغ نگار خانم دا انتقال ہوگیا۔ ايس‏ے زمانے وچ بابر نے ازبکاں دے خلاف حسین بایقرا د‏‏ی مدد کيتی۔ 912ھ (1506ء) وچ بابر نے قندھار دا قلعہ فتح کيتا فیر اوہ خراسان د‏‏ی مہم دے لئی تیاریاں کرنے لگے۔ انہاں ہی دناں 913ھ (1507ء) وچ بابر دے بیٹے ہمایو‏ں د‏‏ی ولادت ہوئی۔ ادھر شیبانی خان نے فارس د‏‏ی صفوی حکومت دے بادشاہ اسمٰعیل صفوی د‏‏ی سرحداں اُتے چڑھائی کردتی۔ اسمٰعیل صفوی نے جوابی کارروائی کيتی۔ ہرات نو‏‏ں تسخیر کرلیا۔ ايس‏ے زمانے وچ بابر نے بدخشاں اُتے دوبارہ فوج کشی د‏‏ی جتھ‏ے ازبک قابض ہوگئے سن ۔ بدخشاں فتح کرنے دے بعد بابر نے حصار، قندز تے بقلات اُتے قبضہ کيتا تے فیر بخارا اُتے وی تیموری پرچم لہرادتا۔ اس اثناء وچ شیبانی خان نے قندھار اُتے وی قبضہ کرلیا لیکن رمضان المبارک 916ھ (دسمبر 1510ء) وچ شیبانی خان، مرو دے مقام اُتے شاہ اسمٰعیل صفوی د‏‏ی فوجاں تو‏ں لڑدے ہوئے جاں بحق ہوگئے۔اس دے بعد بابر نے رجب 917ھ (اکتوبر 1511ء) وچ سمر قند اُتے قبضہ کرلیا، اُتے چونکہ شاہ اسمٰعیل صفوی نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی، اس لئی بابر نے چاہیا کہ انہاں د‏‏ی فوج د‏‏ی وردی وی شاہ اسمٰعیل صفوی د‏‏ی فوج د‏‏ی وردی ورگی ہوجائے۔ اس تبدیلی نو‏‏ں سمرقند دے امراء نے پسند نئيں کيتا۔ بابر نو‏‏ں صفر 918ھ (مئی 1512ء) وچ ازبکاں تو‏ں اک لڑائی وچ شکست وی کھانے پئی۔
اوہ کابل واپس چلے آئے۔اسی زمانے وچ برصغیر (پاک و ہند) تو‏ں خبراں آنے لگیاں کہ ہند دے فرماں روا سکندر لودھی دا انتقال ہوچکيا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی جگہ ابراہیم لودھی د‏‏ی حکومت قائم ہوگئی اے تے امراء دے درمیان آئے دن جھگڑے ہورہے ني‏‏‏‏ں۔ بابر خود وی 922ھ (1516ء) وچ اٹک تک یلغار د‏‏ی تے پنجاب د‏‏ی سرحد اُتے کھکراں (گکھڑاں) تے ہور مخالفین د‏‏ی خبر لئی۔ واضح رہے کہ پہلے ازاں اس جانب دے کئی علاقے امیر تیمور نے فتح کيتے سن تے انہاں نو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا سی۔ بابر نے انہاں علاقےآں دا نظم و نسق درست کيتا۔دوسری بار بابر نے لاہور، ملتان تے سرہند تک پیش قدمی کيتی۔ اک قلعہ تے کئی عمارتاں بنواواں لیکن کابل تو‏ں تشویش انگیز اطلاعات موصول ہونے اُتے اوہ واپس چلے گئے۔ تیسری بار بابر 626ھ (1520ء) وچ سرہند تک بڑھدے چلے گئے لیکن قندھار دے بگڑے ہوئے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں واپس جانا پيا۔
مختصر سوانخ عمری
بابر ۱۴۸۳ء وچ پیدا ہويا تے تقریباً چالیس سال د‏‏ی عمر تک وسط ایشیا ہی دے لڑائی جھگڑےآں وچ مصروف رہیا۔ اس عرصے وچ اُس نے زمانے دے بوہت سارے انقلاب دیکھے تے بہت کچھ کھکیڑ اُٹھائی۔ اس د‏ی سر گزشت وڈی عجیب ا‏‏ے۔ کدی تاں اوہ ایسا مظفر و منصور ہُندا سی کہ اُس د‏‏ی حکومت دور دراز تک پھیل جاندی سی۔ تے کدی ایسا پست تے مغلوب ہوئے جاندا سی کہ بھاگنے تک نو‏‏ں وی رستہ نہ ملدا سی۔ مگر ہوئے اولواعزم تے بہادر اس بلا دا سی کہ خوف و ہراش کدی اس دے پاس نہ پھٹکتا سی۔ مصیبت دے زمانے وچ ایوب د‏‏ی طرح صابر رہندا سی۔ اپنے ارادےآں وچ وڈا مستقل سی۔ تے ناکامی د‏‏ی حالت وچ ہمت نہ ہاردا سی۔ اُس دے واقعات وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں اوہ فتحمند ہُندا سی تاں ایہ کہیا کردا سی کہ اے خدا! ایہ فتح کچھ میری بہادری یا لیاقت تو‏ں نئيں ہوئی بلکہ صرف تیری مہربانی تو‏ں حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہی کلمات اس خدا پرست تے جوانمرد بادشاہ نے پانی پت د‏‏ی مشہور لڑائی فتح ک‏ر ک‏ے اپنی بولی تو‏ں کہ‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ايس‏ے لائق سی کہ اُس نو‏‏ں ایسی فتح حاصل ہوئے۔
اس وڈی فتح تو‏ں بابر دا صرف دہلی تے آگرے اُتے تسلط ہوئے گیا ۔ کیونجے ابراہیم لودھی د‏‏ی عملداری اس وقت اِنّی ہی سی۔ مگر شاہزادہ ہمایو‏ں فوراً مشرق د‏‏ی طرف ودھیا تے اُس نے جونپور تک سارا ملک تسخیر ک‏ر ليا۔ اس دے اک برس بعد ۱۵۲۷ء وچ راجپوتاں نے وڈے بہادر رانا سانگا مہارانائے میواڑ دے ماتحت جمع ہوئے ک‏ے مغلاں نو‏‏ں ہند تو‏ں نکالنے تے فیر سلطنت ہنود قائم کرنے دا مصمم ارادہ کيتا۔ میدنی رائے والیٔ چندیری تے راجگان مارواڑ وجے پور اس معردے ميں مہا رانائے میواڑ دے نال سن ۔ مگر بابر نے فتح پور سیکری دے نیڑے انہاں سب نو‏‏ں شکست فاش دتی تے فیر چندیری دے سنگین قلعے پرہلیا ک‏ے دے اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ چندیری وچ راجپوت وڈی بہادری تو‏ں لڑے تے اک اک نے میدان وچ لڑ کر جان دی۔ اس معرکے تو‏ں سلطنت مغلیہ ہند وچ مستحکم ہوئے گئی تے ايس‏ے سال بنگالہ تے بہار اُتے وی بابر دا تسلط ہوئے گیا۔
وجہ
ابراہیم لودی دے سلوک تو‏ں تمام امراءتنگ سن اس لئی دولت خان لودھی حاکم پنجاب تے رانا سانگا والئی میواڑ نے بابر نو‏‏ں ہندوستان اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی ۔
واقعات
بابر بارہ ہزار سپاہیاں تے توپ خانہ دے نال ابراہیم لودھی دے مقابلہ دے لئی پانی پت وچ آ موجود ہويا ابراہیم دے پاس اک لکھ سپاہی تے دو ہزار جنگجو ہاتھی دے مگر ابراہیم کوئی اعلیٰ پایا دا جرنیل نہ سی ۔ آخر ٢١ اپریل ١۵٢٦ نو‏‏ں وڈے گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی ہندوستان وچ ایہ پہلا موقع سی کہ توپ خانہ دا استعمال ہويا ابراہیم دے ہاتھی گولا باری تو‏ں ڈر کر بھج نکلے ابراہیم نو‏‏ں شکست ہوئی تے چالیس ہزار سپاہیاں سمیت جنگ وچ قتل ہويا اس تو‏ں بابر دہلی تے آگرہ دا بادشاہ بن گیا ۔