cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہاجرہ خان
کلب کرکٹ
جنوری 2014 نے دتا نو‏‏ں چھڈنے تے بلوچستان یونائیٹڈ وچ شامل ہونے دا فیصلہ کيتا۔ و3و فائنل وچ سابق کلب دتا دے خلاف واحد گول کرکے ، خان نے 2014 وچ بلوچستان یونائیٹڈ دے نال پاکستانی خواتین د‏‏ی فٹ بال چیمپینشپ جِت لی۔و4و اس دے بعد انہاں نے ایف اے ایم ویمن فٹ بال چیمپینشپ وچ مالدیپ دے کلب سن ہوٹلز تے ریسارٹس ایف سی دے لئی کھیلنے د‏‏ی پیش کش قبول کرلئی- و5و
2015، گرمیاں وچ ، خان نے اک مہینہ جرمنی وچ گزاریا تے چار کلباں دے نال پری سیزن ٹرائلز وچ شرکت کيتی و6و ۔ اوہ ویزا دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں ایم ایس وی ڈوس برگ د‏‏ی جانب تو‏ں ٹرانسفر آفر قبول کرنے تو‏ں قاصر سن اوہ اپنے کلب کیریئر وچ 100 گول اسکور کرنے والی واحد پاکستانی کھلاڑی بن گئياں۔ ہاجرہ اس وقت بلوچستان یونائیٹڈ ویمن فٹ بال کلب ، پاکستان تے سن ہوٹلز تے ریزارٹس مالدیپ کلب دے لئی کھیلدی نيں۔ اوہ 24 مئی 2015 نو‏‏ں سن ہوٹلز تے ریسارٹس مالدیپ دے کلب وچ شامل ہوگئی۔
بین الاقوامی کیریئر
2009 وچ ، خان نو‏‏ں بنگلہ دیش دے ڈھاکہ وچ منعقدہ 2010 وچ جنوبی ایشین گیمز دے لئی پاکستان د‏‏ی قومی ٹیم وچ منتخب کيتا گیا سی و7و اس تقریب وچ ہاجرہ خان د‏‏ی شرکت دے بعد ، پاکستان فٹ بال فیڈریشن (پی ایف ایف) نے انہاں دا انتخاب سری لنکا دے کولمبو وچ فیفا خواتین فٹ بال کوچنگ کورس دے لئی کيتا۔ و8و دسمبر 2010 وچ ، اوہ افتتاحی SAFF خواتین چیمپیئن شپ وچ کھیلاں ، جس تو‏ں پاکستان نو‏‏ں سیمی فائنل تک رسائی حاصل کرنے وچ مدد ملی۔ 21 سالہ ہاجرہ خان نے پاکستانی قومی خواتین فٹ بال ٹیم دے لئی تریخ رقم د‏‏ی جدو‏ں اس نے تن جرمن فٹ بال کلباں ایس جی ایس ایسن ، ایف ایس وی گیٹرسلوہ 2009 تے وی ایف ایل سنڈلفنجن نو‏ں کھیلنے د‏‏ی دعوت دتی تاں انھاں نے اوتھ‏ے تن ہفتاں گزاراں تے پریزن ٹرائلز کھیلی۔ انہاں نے کہیا کہ پاکستانی انٹرنیشنل فٹ بالر ہونے دے ناطے ایہ موقعہ انہاں دے کیریئر دا اک اہ‏م سنگ میل سی۔
نیٹ بال
سری لنکا دے ہمبنٹوٹا وچ 2011 دے جنوبی ایشین بیچ گیمز وچ ،اس باصلاحیت نوجوان ایتھلیٹ نے پاکستان نیشنل نیٹ بال ٹیم نو‏‏ں کانسی دا تمغہ دلانے وچ مدد فراہ‏م کیتی۔و10و گٹھ:1994 دے جم گٹھ:۱۹۹۴ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان خواتین بین الاقوامی فٹ بال کھلاڑی گٹھ:پاکستانی خواتین فٹ بال کھلاڑی گٹھ: جنوبی ایشین بیچ گیمز گٹھ: مڈفیلڈر گٹھ: کلب سن ہوٹلز
نور العرفان فی حاشیہ قرآن
تفسیر نور العرفان دراصل حاشیہ اے ترجمہ: امام احمد رضا خان بریلوی دا جس دے مفسر احمد یار خاں نعیمی بدایونی نيں۔ اک تفسیر نعیمی۔ جو بہت طویل تے مفصل ا‏‏ے۔ دوسری مذکورہ تفسیر نور العرفان۔ پہلی تفسیر وچ مفتی صاحب دا اپنا لفظی ترجمہ اے جدو‏ں کہ مذکورہ تفسیر وچ ترجمہ کنز الایمان لگایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مختصر تفسیری حواشی نيں۔ جنہاں وچ آیات قرآنیہ د‏‏ی مختصر تشریح مع چیدہ چیدہ نکات و شان نزول تے عقائد مخصوصہ دا بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو تفاسیر قرآن گٹھ:کتاباں
راکٹ انجن
راکٹ انجن اک انجن ہوندا اے جیدے وچ گیساں نوں بوت تیزی نال اک نوزل چوں کڈن نال زور بنندا اے۔ راکٹ انجن بالن نوں بوت زور تے گرمی نپ تہ ساڑدے نیں جیدے نال اوہ کیمیکل جان نوں مکینکی جان چ بدلدے نیں۔ طاقتور راکٹ انجن اک میلین پاؤنڈ دا زور لا سکدے نیں۔ راکٹ انجن راکٹاں چ ورتیا جاندا اے۔
گٹھ:ٹیکنالوجی
کلیئر مکناب
کلیئر میکنب (جم 1940 میلبورن، آسٹریلیا وچ) کلیئر کارمیکل دا قلمی نام اے۔ سڈنی وچ اک ہائی سکول استاد وجوں کریئر دی شروعات کردیاں، اسنے اپنے لکھاری جیون دی شروعات کامیڈی ناٹک اتے پاٹھ کتاباں نال کیتی سی۔ اسنے 1980 دے دہاکے دے ادھ وچ پورے ویلے لکھاری بنن لئی ادھیاپن چھڈّ دتا سی۔ اس دے جدی آسٹریلیا وچ اوہ اپنی سوے-مدد اتے بچیاں دیاں کتاباں لئی جانی جاندی اے۔
اوہ 14 اپرادھ ناولاں لئی بہت مشہور اے، جو بہت ہی مشہور ڈٹیکٹو انسپیکٹر کیرل ایشٹن اتے چھ خاصیتاں والے انڈرکور ایجنٹ ڈینس کلیور نوں درساؤندے ہن۔ اسدی تازہ لڑی وچ کیلی کینڈل، اک آسٹریلیائی لاس اینجلس وچ ٹرانسپلانٹ کیتی گئی اے، جو اپنے پیؤ دے کاروبار اتے اسدے کاروباری ساتھی نوں اگے ودھاؤن لئی اک نجی جانچکرتا بنن دا فیصلہ کردی اے۔
میکنب نے 'سسٹرس ان کرائیم' دے پردھان وجوں سیوا نبھائی اے اتے 'مسٹری رائٹرج آف امریکہ' اتے 'سائنس پھکشن رائٹرج امریکہ لکھاریاں' دی میمبر اے۔ اوہ ایلیس بی اوارڈاں دی 2006 دی میڈل جیتو اے اتے 1996 دے لیمی اوارڈ لیسبیئن مسٹری اوارڈ لئی نامزد کیتی گئی سی۔
اوہ اک امریکی عورت نال پیار وچ پین توں بعد 1994 وچ لاس اینجلس چلی گئی سی اتے ہن یو۔سی۔ایل۔اے۔ رائیٹرز ایکسٹینشن پروگرام راہیں اجے تک شائع نہ کیتے لکھاریاں نوں پڑھاؤندی اے۔
مجرمانہ سوچ توں علاوہ، میکنب نے بچیاں دے ناول، تصویر کتاباں، سوے-مدد اتے انگریزی دیاں پاٹھ-کتاباں وی شائع کیتیاں ہن۔
اوہ سال وچ گھٹو گھٹ اک وار آسٹریلیا واپس آؤندی اے تاں کہ اوہ اپنے عاصی لحظے نوں تازگی دے سکے۔
باہری لنک
گٹھ:20ویں صدی دے امریکی ناول کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1940 گٹھ:امریکی عورت ناول کار گٹھ:Pages with unreviewed translations
پاکستان دے انتخابی حلقے
حوالے
پاکستان دے انتخابی حلقے گٹھ:ایوان زیريں پاکستان گٹھ:بلوچستان گٹھ:پاکستان وچ انتخابات پاکستان گٹھ:انتخابی حلقے
حضرت محمدﷺ دی جیونی
کعبےدی نوَ-اساری
حضرت ابراہیم دے سمیں توں کعبے دی جہڑی عمارت بنی ہوئی سی، اس اتے کوئی چھت نہیں سی۔ صرف چارے پاسے کندھاں بنیاں ہوئیاں سن، جنہاں دی اچائی آدمی دے قد نالوں وی گھٹّ سی۔ قریش دے سارے قبیلیاں نے مل کے فیصلہ کیتا کہ اس عمارت نوں ڈھاء کے نویں سرؤں بنایا جاوے۔ عمارت نوں نویں سرؤں بناؤن دا کم قریش دے سارے قبیلیاں وچ ونڈ دتا گیا۔ مفتی فزیل-ال-رحمٰن حلال عثمانی لکھدے نے، 'جدوں قریش نے خانا کعبہ نوں نویاؤن دا ارادہ کیتا تاں اچانک اک طوفان وچ گھریا رومی جہاز شئیباہ (جدا دا پرانا ناں) دی بندرگاہ اتے گودی نال ٹکراء کے ٹکڑے-ٹکڑے ہو گیا۔ تباہ ہوئے جہاز دے پھٹے کعبے دی اساری لئی خرید لئے گئے۔ جہاز دے عملے وچوں جؤندے بچے لوکاں وچ مصر دا مستری 'باکوم' وی سی، جس نے کعبے دی اساری لئی نگاہبانی کرن دا کم سنبھال لیا۔ قریش دے سارے قبیلیاں نے خانا کعبہ دی اساری کیتی پر جدوں 'ہجر-اے-اسود' (اوہ کالا پتھر جہڑا حضرت ابراہیم دے سمیں توں کندھ وچ لگیا ہویا ہے) لاؤن دا سماں آیا تاں قبیلیاں وچ ٹھن گئی۔ ہر قبیلہ اس پوتر کم نوں آپ کرنا چاہندا سی۔ چار دن تکّ ایہہ کم ٹھپّ پیا رہا اتے جدوں تلواراں چلن دی نوبت آ پہنچی تاں ساریاں نے مل کے فیصلہ کیتا کہ کل سویرے جہڑا بندہ سبھ توں پہلاں کعبے وچ آویگا، اس نوں پنچ منّ لیا جاویگا اتے اوہ جہڑا فیصلہ دیویگا، اوہ سبھ نوں قبول ہووےگا۔
اگلی سویر حضرت محمد صاحب نوں سبھ توں پہلاں کعبے وچ ویکھیا گیا۔ جدوں اوہناں نوں پنچ منّ کے فیصلہ کرن لئی کیہا گیا تاں آپ نے قریش دے سارے قبیلیاں نوں اپنا اک-اک سردار چنن لئی کیہا۔ جدوں سارے قبیلیاں ولوں اک-اک بندہ سردار چن کے آپ دے کول بھیج دتا گیا تاں آپ نے اک چدر منگوائی اتے پوتر کالے پتھر نوں اس اتے رکھ دتا۔ پھیر آپ نے قبیلیاں دے چنے ہوئے سرداراں نوں کیہا کہ اوہ سارے چدر دا اک-اک پلہ پھڑ لین۔ سارے سردار پتھر نوں چکّ کے کندھ دے نیڑے لے گئے اتے آپ نے اس پتھر نوں چکّ کے کندھ وچ جڑ دتا، جس نوں سبھ نے منظور کر لیا۔ اتھے ایہہ گلّ دسنیوگ ہے کہ شروع توں ہن تکّ دس وار خانا کعبہ دی اساری کیتی جا چکی ہے۔
حضرت محمد صاحب دا ویاہ
عرب دے قریش قبیلے دا سبھ توں پرانا دھندا وپار سی۔ آپ نے وی اپنے چاچے نال کیتے شام دے سفر توں بعد اسے دھندے نوں اپناؤن دا فیصلہ کیتا۔ کجھ سماں آپ ابو طالب نال جاندے رہے، جس نال آپ نوں وپار دا چنگا تجربہ ہو گیا۔ جدوں آپ نے وکھرے طور 'تے وپار کرنا شروع کیتا تاں آپ دی امان داری اتے نیکدلی دیکھ کے لوک آپ راہیں وپار وچ پیسہ لاؤن لگے۔ آپ نوں صادق اتے امین آکھیا جان لگیا، جس دے ارتھ سچا اتے امانتدار دے لئے جاندے ہن۔ اس کتے وچ آپ نے شام، بصرہ اتے یمن دا انیکاں وار سفر کیتا۔ قریش دے بنوں اسد قبیلے وچ خدیجہ ناں دی اک ودھوا عورت مکے وچ رہندی سی۔ اس نے دو ویاہ کیتے پر دوویں پتی بہتی دیر جؤندے نہ رہے۔ اوہ دوجیاں نوں پیسہ دے کے شام، یمن اتے بصرہ دے بازاراں وچ وپار دا کاروبار کرواؤندی سی۔ جدوں اس نوں حضرت محمد صاحب دی سچائی، امان داری اتے دیانتداری بارے پتہ لگیا تاں اس نے سنیہا گھلیا کہ آپ میرا سامان شام لے جاؤ، میں منافعے وچوں جنا حصہ دوسریاں نوں دندی ہاں، آپ نوں اس توں ودھ دیوانگی۔ آپ خدیجہ دا تجارتی مال لے کے جان لئی راضی ہو گئے اتے جدوں پہلی وار آپ شام دے سفر لئی گئے تاں خدیجہ دا غلام میسرا وی آپ دے نال سی۔
آپ نے شام پہنچ کے چنگے منافعے بدلے وپارک مال ویچیا۔ آپ ولوں وکھایا منافع دیکھ کے بیبی خدیجہ بہت خوش ہوئی۔ خدیجہ دے غلام نے وی آپ دی سچائی اتے امان داری دی بہت تعریف کیتی، جس توں پربھاوت ہو کے خدیجہ نے اپنی سہیلی راہیں آپ نوں ویاہ دا سنیہا گھلیا، جہڑا آپ نے اپنے خاندان دے لوکاں دی صلاحَ نال قبول کر لیا۔ نکاح کرن لئی آپ اپنے چاچا ابو طالب اتے دوسرے چاچا حمزہ نوں نال لے کے بیبی خدیجہ دے گھر گئے، جتھے بیبی خدیجہ دے چاچا امرو بن اسد پہلاں توں ہی آپ دی اڈیک کر رہے سن۔ آپ دے چاچا ابو طالب نے بیبی خدیجہ نال آپ دا نکاح پڑھایا۔ جس سمیں ایہہ نکاح ہویا، اس سمیں آپ دی عمر 25 سال دی سی اتے بیبی خدیجہ چالیاں نوں ڈھکّ چکی سی۔ بیبی خدیجہ دے پہلے ویاہاں توں دو بچے (اک پتر اتے اک دھی) اس نال ہی رہندے سن۔
قریش دی مخالفت دے کارن
کئی صدیاں توں قریش والے خانہ کعبہ دے متولی (پربندھک) سن۔ بھاویں حضرت ابراہیم دے سمیں اتھے کوئی بتّ نہیں رکھے گئے سن پر صدیاں لنگھ جان پچھوں حضرت ابراہیم دے ونش نال سبندھت ایہہ لوک وی بتّ-پوجا ولّ پرط گئے سن اتے اوہناں نے کعبے دے اندر سینکڑیاں دی گنتی وچ بتّ ستھاپت کر لئے سن۔ بتاں توں علاوہ اوہناں نے کندھاں اتے پہلاں ہو چکے پیغمبراں دیاں تصویراں وی لائیاں ہوئیاں سن۔ بھاوَ اوہناں نے خانا کعبہ نوں سارے دھرماں لئی پوجا دا ستھان بناؤن دی کوشش کیتی ہوئی سی، تاں جو متولی ہون دے ناطے شردھالوآں توں ودھ توں ودھ آمدن پراپت کر سکن۔ حضرت محمدﷺ دے نویں دھرم دیاں سکھیاواں قریش دے کارجاں توں بالکل الٹ سن، جس نال اوہناں دی آمدن نوں کھورا لگدا سی۔حضرت محمد صاحب دے دادا عبدالمطلب دی موت توں بعد خانا کعبہ دی نگرانی ہاشم پریوار توں کھسّ کے امیہ پریوار دے ہتھ وچ چلی گئی سی۔ ہن امئیا پریوار نہیں سی چاہندا کہ اس نوں مشکل نال شریکاں اتے ملی چڑھت پھیر ہاشم پریوار کول چلی جاوے۔ اجیہی ستھتی وچ ہاشم پریوار دے کسے ویکتی نوں نبی منن دا بھاوَ مڑ اس پریوار دی سرداری سویکار کرنا سی۔ اس نوں قریش دے وڈے سردار آپ وی آکھدے رہندے سن۔ مصر دے پرسدھ لیکھک ابن ہاشم نے ابو جہل دے کہے شبداں دا ورنن کردیاں لکھیا سی، 'اسیں امیہ پریوار اتے ہاشم پریوار والے ہمیشہ اک-دوجے دے ورودھی رہے ہاں۔ اوہناں نے مہماناں دی سیوا کیتی تاں اسیں وی کیتی۔ اوہناں نے خون دے ملّ تارے تاں اسیں وی تارے۔ اوہناں نے دل کھولھ کے دان کیتا تاں اسیں وی کیتا۔ اجیہا کرکے اسیں اوہناں دے برابر ہو گئے۔ ہن اوہ کہن لگے ہن کہ ایہہ ساڈا نبی ہے، جس اتے اسمان توں وحی آؤندی ہے۔ اسیں ایہہ گلّ کویں منّ لئیے۔ ربّ دی سہں، اسیں اس اتے کدے ایمان نہیں لیا سکدے اتے نہ ہی اس نوں سویکار کر سکدے ہاں۔' اس سمیں دے عربی سماج وچ بھاویں ذات-پات تاں نہیں سی پر آرتھک نہ-برابری موجود سی۔ حضرت محمد دے سندیش نوں سویکار کرن والے وی درمیانے جاں غریب لوک ہی سن۔ سردار کہاؤن والے قریش دے لوکاں دے اسلام قبول کرن دا بھاوَ ایہناں غریب لوکاں دی سمانتا پراپت کرنا سی، جس نوں ایہہ اچّ-ورگ دے لوک کسے وی قیمت اتے سویکار کرن لئی تیار نہیں سن۔ حضرت محمد کول وی کوئی اچا سیاسی عہدہ نہیں سی۔ قریش والیاں نوں ایہہ وی شکایت سی کہ جے ربّ نے کسے نوں نبی بناؤنا ہی سی تاں ساڈے تکڑیاں وچوں بناؤندا۔
قریش ولوں یتن
قریش والیاں نے حضرت محمد صاحب ولوں شروع کیتے اسلامی اندولن نوں ٹھلھن وچ اسفل رہن توں بعد اس مصلے اتے وچار-وٹاندرا کرن لئی دارل-ندوا وکھے قریش نال سبندھت سرداراں دا اکٹھ کیتا، جس وچ اوہناں نے حضرت محمد صاحب نوں ہر طرحاں دا لالچ دے کے سمجھاؤن دا فیصلہ کیتا۔ اس کم لئی اوہناں نے اتبا پتر ربیعہ نوں حضرت محمد صاحب کول جان لئی نیوکت کیتا، جہڑا بہت ہی ہشیار، چلاک اتے گالڑو قسم دا بندہ سی۔ اتبا بن ربیعہ حضرت محمد صاحب کول گئے اتے اوہناں نے گل بات شروع کردیاں آکھیا، 'بھتیجے! جے تیرا ادیش پیسہ اکٹھا کرنا ہے تاں جو توں دنیا دا امیر آدمی بن جاویں تاں اسیں پیسہ اکٹھا کرکے دین نوں تیار ہاں۔ جے توں وڈا آدمی بن کے سنمان چاہندا ایں تاں اسیں تینوں اپنا سردار بناؤن لئی تیار ہاں اتے کوئی وی نرنا تیری اچھا دے الٹ نہیں لوانگے۔ جے توں ستا چاہندا ایں تاں اسیں تینوں اپنا راجا بناؤن لئی تیار ہاں۔ جے تینوں کوئی بھوت چمبڑیا ہے، جس توں پچھا چھڈاؤنا تینوں اوکھا لگدا ہے تاں اسیں کسے ماہر نوں بلا کے اس دا علاج کروا لیندے ہاں پر توں اپنے پرکھیاں دے دھرم نوں برا کہنا چھڈّ دے۔'
حضرت محمد صاحب نے اتبا دیاں گلاں بڑے دھیان نال سنیاں۔ جدوں اوہ ساری گل بات کر چکے تاں محمد صاحب نے قرآن دی صورتَ 'ہامیم سجدہ' دیاں مڈھلیاں اٹھتی آئتاں پڑھ کے سنائیاں، جنہاں نوں اتبا چپ چاپ بیٹھا سندا رہا اتے بناں کوئی ٹپنی کیتیاں اٹھ کے چلیا گیا۔ اس نے قریش والیاں نوں سمجھاؤن دی کوشش کردیاں دسیا کہ محمد جہڑا کلام سناؤندا ہے، اوہ شاعری نہیں ہے، سگوں شاعری توں اتے کجھ ہور وی ہے۔ میرا مشورہ ہے کہ تسیں محمد نوں اس دے حالَ اتے چھڈّ دیو، جے اوہ سفل ہو گیا اتے سارا عرب اس دے پچھے تر پیا تاں اس وچ تہاڈا ہی مان ہووےگا۔ نہیں تاں عرب دے لوک آپ ہی اس نوں ختم کر دینگے۔ پر قریش والیاں نے اس دا ایہہ سجھاء ٹھکرا دتا۔
حضرت محمد نوں دارالندوہ وچ سدنا
دارالندوہ قریش دا پنچائت گھر سی۔ حضرت محمد صاحب نال اتبا دی ہوئی اسپھل ملنی توں ترنت بعد قریش دی سنسد نے حضرت محمد صاحب نوں اپنے ساہمنے پیش ہون لئی سدّ لیا۔ آپ تاں پہلاں ہی اجیہی وارتالاپ لئی تیار بیٹھے سن۔ آپ دارالندوہ وچ ترنت چلے گئے۔ گل بات آرنبھ کردیاں ہی قریش والیاں نے اوہ ساریاں پیشکشاں حضرت محمد صاحب اگے رکھیاں، جہڑیاں اوہ پہلاں وی عتبہ دے راہیں کہہ چکے سن۔ ساریاں گلاں سنن توں بعد آپ نے سنسد نوں سمبودھن کردیاں کیہا، 'مینوں کوئی اجیہی بیماری نہیں، جس دے بارے تسیں سوچدے ہو اتے نہ ہی میری اچھا ہے کہ جہڑی وستو میں تہاڈے پاس لیایا ہاں، اس دے بدلے دھن پراپت کر سکاں جاں تہاڈے وچ ستکار پراپت کرکے تہاڈا بادشاہ بن جاواں۔ اﷲ نے مینوں تہاڈے کول رسول بنا کے بھیجیا ہے اتے میرے اتے اک پستک نازل کیتی ہے کہ میں تہاڈے لئی بشیر اتے نظیر بھاوَ بھلے کماں دی خوش خبری دین والا اتے ڈراؤن والا بناں۔ اس لئی میں اپنے ربّ ولوں آیا سندیش تہانوں پہنچا دتا ہے اتے تہانوں نصیحت کر دتی ہے۔ جے تسیں اس وستو (قرآن شریف) نوں سویکار کر لوو جہڑی میں تہاڈے کول لے کے آیا ہاں، تاں اس وچ تہاڈے لئی سنسار اتے آخرت دوہاں تھاواں 'تے خوش نصیبی ہے اتے جے تسیں اس نوں ردّ کردے ہو تاں میں ربّ دے حکم اتے ادوں تکّ صبر کراں گا، جدوں تکّ ربّ تہاڈے اتے میرے وچکار فیصلہ نہیں کر دندا۔' حضرت محمد صاحب دے مونہوں اجیہا اتر سن کے قریش والیاں نے عجیب-عجیب گلاں کرنیاں شروع کر دتیاں۔ اوہ حضرت محمد صاحب نوں آکھن لگے کہ آپ کوئی منکھ نہیں، سگوں الف-لیلیٰ دیاں کہانیاں دا پاتر لگدے ہو۔ اوہ آکھن لگے، 'ساڈی دھرتی وچ پانی دی گھاٹ کارن جیون بہت کٹھن ہے۔ تسیں اپنے ربّ نوں آکھ کے اتھے عراق وانگ دریا وگا کے وکھاؤ جاں اپنے ربّ نوں کہو کہ اوہ کسئی بن کلاب سمیت ساڈے پرکھاں نوں کجھ سمیں لئی جیوتّ کرے اتے اوہ آ کے تیری نبوت دی تصدیق کرن جاں توں ساڈے اتے کوئی ربی کروپی ہی اتروا کے وکھا۔' قریش دے پتونتیاں دیاں کہیاں گلاں حضرت محمد صاحب ایہہ کہہ کے ٹھکراؤندے رہے کہ مینوں ایہناں کماں واسطے سنسار وچ نہیں بھیجیا گیا اتے نہ ہی ایہہ شکتیاں میری طاقت ادھین ہن۔ میرے پاس میری ودیا اتے گیان بھرپور جیون-مارگ ہے۔ اس سچائی نوں اپنی بدھی انوسار پرکھ کے میری نبوت نوں سویکار کرو۔
قریش دی ابو طالب نال ملاقات
حضرت محمد صاحب دے سمیں عرب وچ قبیلہ پربندھ دا بول بالا سی، جس دا ذکر کردیاں ڈاکٹر: محمد ارشاد 'حضرت محمد جیون اتے سکھیا' وچ لکھدے ہن، 'قبائلی یگ دے عرب سماج وچ پریوار اتے قبیلہ کسے ویکتی دی سرکھیا لئی مہتوپورن سنستھا ہندی سی | کسے ویکتی اتے ہتھ چکن دا ارتھ چاہے اوہ حق 'تے ہووے جاں نہ ہووے، اس ویکتی نال سبندھت سموہ قبیلے دی دشمنی نوں سدا دینا ہندا سی | ایہو کارن سی کہ اسلام دا راہ روکن لئی قریش والیاں نے یتن تاں کیتے سن پر اسلامی آگوُ ورودھ کسے قسم دی جانلیوا حملے دی ہمت نہ کر سکے | نبی دے پیروکاراں اتے ہون والے اتیاچار وی اوہناں دے سبندھیاں ولوں ہی کیتے جاندے سن |' عرب قبیلیاں وچ چلدے رواجاں انوسار قریش والے حضرت محمد صاحب اتے سدھا حملہ کرن توں کنی کتراؤندے سن | بھاویں ہاشم پریوار دے مکھی ابو طالب نے اجے تکّ اسلام قبول نہیں کیتا سی پر اس دی کھلھی حمایت اپنے بھتیجے حضرت محمد صاحب نوں پراپت سی | مکے دے حکمران قریش دے مکھیاں نے اک کمیٹی بنائی، جس دا کم ابو طالب نوں مل کے اپنے بھتیجے نوں سمجھاؤنا سی اتے جے اوہ نہیں سمجھدا تاں اس دی حمایت توں وکھ ہون لئی پریرنا سی | اس کمیٹی وچ اتبا پتر ربیعہ، شیبا پتر ربیعہ، ابو سفیان، ابلّ بختری، آس پتر ہاشم، اسود پتر عبدل متلب، ابو جہل اتے ولید پتر مغیرہ شامل سن | ایہناں ساریاں نے جا کے ابو طالب نوں شکایت کیتی کہ ساڈے دھرم ورودھ تیرے بھتیجے دیاں سرگرمیاں نت دن ودھدیاں ہی جا رہیاں ہن | اسیں اس نوں روکن دے بہت یتن کیتے ہن پر اوہ نہیں مندا | ہن تسیں جاں اس نوں روک لوو جاں ساڈے اتے اس دے وچکاروں ہٹ جاؤ جاں پھر سٹے بھگتن لئی تیار ہو جاوو | قریش دے سرداراں نوں عینی وڈی گنتی وچ اکٹھیاں دیکھ کے ابو تالک گھبرا گئے | اوہناں نے اپنے بھتیجے حضرت محمد صاحب نوں اتھے ہی بلا لیا اتے قریش دے سرداراں دے آؤن دا کارن دسدیاں اوہناں نال کسے سہمتی اتے پجن لئی کیہا | حضرت محمد صاحب نے اوہناں دیاں ساریاں گلاں نوں ٹھکراؤندیاں آکھیا، 'چاچا جی جاں میں اپنے کم وچ سفلتا پراپت کراں گا جاں اس دی خاطر قربان ہو جاواںگا |' حضرت مہنمد صاحب دا دڑھ وشواس دیکھ کے ابو طالب کہن لگے، 'بھتیجے! جاہ جو کجھ وی تینوں پسند ہے، اوہ کر، میں تیرا ساتھ دندا رہانگا |' قریش والے مایوسی دی حالت وچ اٹھ کے چلے گئے |
حضرت محمد صاحب نوں دکھی کرنا
قریش دے سرداراں دی ابو طالب نال ہوئی اسپھل میٹنگ اتے حضرت محمد صاحب دے کورے اتر توں بعد قریش والے ورودھ کرن وچ گھٹیا حرکتاں اتے اتر آئے | اس بھیڑے کاج لئی اوہناں نے اپنیاں زنانیاں اتے بچیاں دا سہارا لینا وی شروع کر دتا | اس کم وچ سبھ توں ودھ دکھ دین والیاں وچ ابو لہب دا پریوار موہری سی، جس دے گھر دی کندھ حضرت محمد صاحب دے گھر دی کندھ نال سانجھی سی | اسلامی کتاباں وچ لکھیا ملدا ہے کہ اک دن آپ اپنے گھر وچ نماز پڑھ رہے سن | جدوں آپ نے سجدے لئی سر جھکایا تاں ابو لہب دی پتنی امِ-جمیلہ نے گند نال بھری اوٹھ دی اوجھڑی آپ اتے سٹّ دتی، جس دے بوجھ نال آپ نوں سجدے وچوں سر چکنا وی اوکھا ہو گیا | بیبی خدیجہ نے دیکھیا تاں اس نے اوجھڑی نوں پرھاں ہٹایا | عقبیٰ ناں دے اک ہور پڑوسی نے دوسرے پاسے والی کندھ اتوں دی آپ دے چلھے اتے رجھدی ہانڈی اتے گندگی سٹّ دتی اتے اچی-اچی ہسنا شروع کر دتا | اس ہاسے وچ ابو لہب دا پریوار وی اس نال شامل ہو گیا | کئی تھاواں اتے ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ ابو لہب دی پتنی رات دے ہنیرے وچ آپ دے دروازے اگے کنڈے سٹّ دندی تاں جو سویرے جدوں آپ نماز پڑھن لئی نکلو تاں آپ دے کپڑے پھٹ جان اتے کنڈے چبھن ۔
اک وار حضرت محمد صاحب خانا کعبہ دی پرکرما کر رہے سن | دوجے پاسے قریش دے سردار وی اندر ہی بیٹھے ہوئے سن | جدوں آپ چکر کٹّ کے اوہناں دے نیڑیوں لنگھے تاں سارے سرداراں نے اکٹھیاں آپ دی کھچ-دھوہ کرنی شروع کر دتی | ایہناں وچوں اکابا پتر مگیت ناں دے ویکتی نے آپ دی گردن وچ کپڑا پا کے کھچنا شروع کر دتا | اچانک ہی حضرت ابو بقر صدیق کعبے وچ آ گئے اتے اوہناں نے اکابا بن مگیت نوں دھکہ دے کے ہیٹھاں سٹیا اتے آپ نوں چھڈایا ۔
حضرت محمد صاحب دے نبی بنن توں پہلاں اوہناں دیاں دو دھیاں رکئیا اتے امِ کلثوم ابو لہب دے دو پتراں اتبا اتے اتیبا نوں نکاحیاں ہوئیاں ہن پر اجے ودائگی نہیں سی ہوئی | قریش والیاں نے حضرت مہنمد صاحب نوں مانسک طور 'تے پریشان کرن لئی ابو لہب نوں کہہ کے دوواں نوں طلاق دلوا دتا | اوہناں نے حضرت محمد صاحب دے تیسرے جوائی بیبی جینب دے گھر والے اتے وی دباء پایا پر اس نے قریش دے کسے وی دباء اگے جھکن توں انکار کر دتا | قریش والیاں دے اجیہے گھناؤنے کارجاں دے باو جود آپ نے سدھاراں لئی ارمبھیا اپنا کارج چالو رکھیا ۔
مسلماناں اتے اتیاچار اتے پہلا شہید
محمد عبدل ہئیّ لکھدا ہے کہ مسلماناں نوں دھرم تیاگن لئی کئی طریقیاں نال ستایا جاندا | دوپہر سمیں تپدی ریت اتے اوہناں نوں لٹا دتا جاندا اتے چھاتی اتے بھارے پتھر رکھ دتے جاندے | لوہے نوں بھکھا کے غلام مسلماناں نوں داغ دتا جاندا | اوہناں نوں کٹیا-ماریا جاندا ۔
حضرت خباب امِ عمار دے غلام سن | مسلمان ہون والیاں وچ آپ دا ستواں نمبر سی | قریش والیاں نے آپ نوں مسلمان بنن دی سزا دین لئی کولیاں نوں مگھا کے اوہناں اتے سدھا لٹا دتا اتے چھاتی 'تے پیر دھر کے دبایا گیا، تاں جو پاسہ نہ پرط لوے | پر حضرت خباب نے اس گھٹنا دی مسلماناں نوں ایہہ سوچ کے بھنک تکّ نہ پین دتی کہ کتے اوہ ڈر نہ جان | اسلام دی چڑھت ہون اتے اس گھٹنا نوں اوہناں نے لوکاں نوں دسیا | جدوں لوکاں نے اوہناں دی پٹھّ اتوں کپڑا ہٹا کے دیکھیا تاں اس اتے فلبہری دے داغاں ورگے اگّ نال پھکن دے داغ اجے وی نظر آ رہے سن | حضرت بلال امیہ بن خلف دے غلام سن | سخر دوپہر دے سمیں امیا اوہناں نوں تپدے ریت اتے لٹا دندا اتے چھاتی اتے پتھر دھر کے آکھدا اسلام نوں چھڈّ، نہیں تاں اسے طرحاں سہک-سہک کے مر جاوینگا | حضرت امار یمن دے وسنیک سن پر مکے وچ ہی رہندے سن | جدوں اوہ مسلمان ہو گئے تاں قریش والے اوہناں نوں اینا ماردے کہ اوہ بے ہوش ہو جاندے | اسے طرحاں حضرت لبنیا جہڑی اک زرخرید نوکرانی سی، دا مالک عمر اس نوں اینا ماردا کہ کٹدا-کٹدا آپ تھکّ جاندا پر اس ربّ دی بندی دے مونہوں 'آہ' تکّ نہ نکلدی | حضرت زنیرا ابو جہل دی لواڈی سی | اک دن ابو جہل نے اس نوں اینا ماریا کہ اوہ انی ہو گئی | اک دن حضرت محمد نے کعبے وچ جا کے قرآن شریف پڑھنا شروع کر دتا | مشرکاں نے اس نوں کعبے دی پوترتا بھنگ کرن دا بہانہ بنا کے آپ نوں کٹنا شروع کر دتا | آپ لہو-لہان ہو گئے | اچانک بیبی خدیجہ دے پہلے پتی دا پتر ہارش، جس نوں حضرت محمد نے ہی پالیا سی، اتھے آ گیا | جدوں اس نے قریش والیاں نوں روکنا چاہیا تاں سارے اس 'تے ٹٹّ پئے اتے تیز تلواراں نال شہید کر دتا |
حبشہ لئی پہلی ہجرت
ہجرت اک ملک جاں شہر نوں چھڈّ کے دوجے ملک جاں شہر وچ جا کے وسیبا کرن نوں کیہا جاندا ہے۔ حبشہ براعظم افریقہ دا اک ملک سی، جس نوں اجکل اتھوپیا کیہا جاندا ہے۔
حضرت محمد نوں نبی بنیاں 5 سال ہی ہوئے سن کہ مکہ وکھے مسلماناں اتے مشرکاں دیاں سختیاں حد توں ودھ ودھ گئیاں تاں مسلماناں نے حضرت محمد صاحب توں مکہ چھڈّ کے کسے ہور سرکھات ستھان اتے جان دی آگیا منگی۔ ایہناں دناں وچ ہی اک آئت نازل ہوئی، جس دے ارتھ سن، 'ہے میرے بھگتو، جے ایمان لیائے ہو، میری دھرتی بہت وشال ہے، بسّ تسیں میری ہی آگیاکاری کرو۔' آگیا ملن دے نال ہی آپ نے مسلماناں نوں حبشہ ولّ ہجرت کر جان دا حکم دتا اتے 15 مسلماناں دا پہلا قافلہ سنّ 615 عیسوی وچ حضرت عثمان بن افان دی اگوائی وچ حبشہ ولّ روانہ ہویا، جتھوں دا بادشاہ نجاشی نیک انسان سی۔
مکے وچوں مسلماناں دے ہجرت کر جان دے دو لابھ سن۔ پہلا ایہہ کہ ایہناں مسلماناں دی جان-مال دی سرکھیا یقینی ہو جاوے گی اتے دوجا ایہہ کہ ہوشا وچ مسلماناں دے چلے جان نال مکے توں باہر دور-دراز دے علاقے وچ اسلام دا پرچار شروع ہو جاویگا۔ ہوشا دا بادشاہ نجاشی بھاویں مسلمان نہیں سی پر اوہ مسلماناں دا دشمن وی نہیں سی۔ حضرت محمد صاحب دا حکم منّ کے مشرکاں (ربّ نوں نہ منن والا) دے تنگ کیتے جہڑے مسلماناں دا پہلا جتھا حبشہ پہنچیا، اس وچ 11 آدمی اتے 4 عورتاں شامل سن۔ مسلماناں دے حبشہ ولّ ہجرت کر جان توں بعد اک دن حضرت محمد صاحب جدوں خانہ کعبہ وچ گئے تاں اتھے بہت سارے لوک موجود سن۔ آپ نے اک پاسے کھڑے ہو کے قرآن شریف دیاں آیتاں پڑھنیاں شروع کر دتیاں۔ اکٹھے ہوئے لوک ورودھتا وی کردے رہے اتے قرآن وی سندے رہے۔ اچانک کجھ آیتاں نے اوہناں نوں اجیہا مگن کیتا کہ جدوں حضرت محمد سجدے نوں گئے تاں اوہ وی اجیہا کر بیٹھے۔ سٹے وجوں افواہ فیل گئی کہ قریش والے مسلمان ہو گئے ہن۔ جدوں ایہہ افواہ حبشہ وچ ہجرت کرکے گئے مسلماناں تکّ اپڑی تاں اوہ مکے نوں واپس آ گئے۔ مکے آ کے اوہناں نوں پتہ لگیا کہ خبر غلط سی۔
حبشہ ولّ دوجی ہجرت
جدوں قریش دے مسلمان ہون بارے عرب دے دوجے شہراں وچ افواہاں پھیلیاں تاں حبشہ وچ ہجرت کرکے گئے مسلمان واپس آ گئے پر اوہناں دے واپس آؤن نال مکے دے مشرکاں نے سمجھیا کہ نجاشی نے ایہناں نوں اپنے دیش وچوں کڈھ دتا ہے۔ اوہ مسلماناں اتے ہور اتیاچار کرن لگے۔ آخرکار حضرت محمد صاحب دی آگیا نال ایہہ لوک پھیر حبشہ جان لئی تیار ہو گئے۔ دوجی وار حبشہ جان والے جتھے وچ کلّ 103 مسلمان شامل سن، جنہاں وچ 85 آدمی اتے 18 عورتاں سن۔ ایہناں یاتریاں دے نال حضرت محمد صاحب نے چاچے دے پتر جعفر پتر ابو طالب نوں وی وشیش دوت ولوں بھیجیا سی۔ ہجرت دی اس کہانی نوں بیان کردیاں 'الرہیکل مختوم' دا لیکھک صفی-ال-رحمٰن، مبارکپوری لکھدا ہے، 'قریش والیاں نوں نجاشی دے دربار وچ مسلماناں نال ہوئے چنگے سلوک دا پتہ چلن توں بعد اوہناں نے واپس آئے مہاجراں اتے دوجے مسلماناں نوں ہور وی ودھ ستاؤنا شروع کر دتا۔ اجیہی ستھتی توں تنگ آ کے حضرت محمد صاحب نے پھیر مسلماناں نوں ہوشا جان دا حکم دتا پر ایہہ دوسری ہجرت پہلی ہجرت نالوں ودھ مشکلاں بھری سی۔ کیوں جو قریش والے اس وار پہلاں توں ہی ہشیار سن اتے اجیہی کسے وی کوشش نوں روکن لئی سکیماں بنائی بیٹھے سن پر مسلمان اوہناں توں وی ودھ ہشیار نکلے۔ اوہ قریش دیاں نظراں وچ آؤن توں پہلاں ہی ہبشا پہنچ گئے۔' ہبشا نوں دوسری ہجرت کرن والے مسلماناں وچ 18 عورتاں سن، جنہاں وچوں 11 عورتاں اجہیاں سن، جہڑیاں قریش دے خاندان نال سبندھ رکھدیاں سن۔ حضرت محمد صاحب دی پتری رقیہ اتے اس دا پتی حضرت عثمان وی ایہناں ہجرتیاں وچ شامل سن۔ اس ہجرت دا مکے دے قریش والیاں 'تے پئے پربھاو دا ذکر کردیاں 'میئمارے انسانیت' دے لیکھک مفتی فزیل-ال-رحمٰن حلال عثمانی لکھدے نے، 'ہبشا دی دوسری ہجرت نال مکے دے ہر گھر وچ کہرام مچ گیا، کیوں جو ہر خاندان دا کوئی نہ کوئی بندہ ہجرتکاریاں وچ شامل سی۔ مسلمان ہبشا پہنچے اتے آرام دی زندگی بتیت کرن لگے، جس نوں سن کے مکے دے مشرکاں دے سینے اتے سپّ لڑ گیا۔ اوہناں نوں ڈر ستاؤن لگیا کہ مسلمان حبشیاں دے نال رل کے مکے اتے حملہ نہ کر دین۔ سٹے وجوں اوہناں نے 'دارل-ندوا' وچ اکٹھ کرکے فیصلہ کیتا کہ مسلماناں نوں واپس لیاؤن لئی نجاشی دے دربار وچ اک وفد بھیجیا جاوے۔
قریش والے نجاشی دے دربار وچ
مسلماناں دے حبشہ پہنچن نال قریش والیاں نوں بڑا دکھ ہویا، اوہناں نے تاں متا پکایا ہویا سی کہ اس وار مسلماناں نوں جان نہیں دتا جاویگا اتے رستے وچ ہی اوہناں دا کم ختم کر دتا جاویگا۔ اوہناں نے قریش دے دو پڑھے-لکھے بدھیجیویاں نوں، جہڑے چنگی سوجھ-بوجھ دے مالک سن، مسلماناں دے خلاف حبشہ دے بادشاہ نجاشی دے دربار وچ بھیجیا، جنہاں نے نجاشی دے دربار وچ پہنچ کے پہلاں تحفے پیش کیتے اتے پھیر اوہ دلیلاں دینیاں شروع کر دتیاں جنہاں دے آدھار 'تے اوہ مسلماناں نوں حبشہ وچوں کڈھواؤن آئے سن۔ اوہ کہن لگے، 'اے بادشاہ! تہاڈے ملک وچ ساڈے کجھ نہ-سمجھ نوجوان بھجّ آئے ہن، جنہاں نے اپنی قوم دا دین چھڈّ دتا ہے اتے تہاڈے دین نوں اجے قبول نہیں کیتا۔ اوہناں نے اک نواں دین چلایا ہے، جس نوں نہ اسیں جاندے ہاں اتے نہ تسیں۔ سانوں تہاڈے دربار وچ اوہناں دے ماپیاں، چاچے-تایاں اتے قبیلے والیاں نے بھیجیا ہے۔ تہاڈے اگے بینتی ہے کہ تسیں اوہناں نوں اتھوں واپس بھیج دیؤ۔ اوہناں دا بیان سن کے نجاشی دے وزیر بتریکوں نے وی حامی بھردیاں کیہا کہ تسیں اوہناں جواناں نوں ایہناں دے حوالے کر دیؤ۔ ایہہ اوہناں نوں اوہناں دے گھر پہنچا دینگے۔ نجاشی نے وزیر دی گلّ منن دی بجائے اس دی تہہ تکّ جان دا ارادہ کیتا اتے مسلماناں نوں بلاوہ بھیجیا۔ مسلمان ایہہ تہیا کرکے دربار وچ حاضر ہوئے کہ بھاویں کجھ وی ہو جاوے، جھوٹھ نہیں بولانگے۔ جدوں اوہ دربار وچ پہنچے تاں نجاشی نے پچھیا، 'اوہ کہڑا دین ہے، جس نوں سویکار کرکے تسیں اپنی قوم نوں چھڈّ آئے ہو؟' مسلماناں دی وکالت کردیاں حضرت جائفر پتر ابو طالب نے کیہا، 'اے! بادشاہ اسیں وی اوہ قوم ساں، جہڑی زاہلت وچ پھسی ہوئی سی۔ بتّ پوجدے ساں، مردار کھاندے ساں اتے بدکاریاں کردے ساں۔ گوانڈھیاں نال بدسلوکیاں کردے ساں اتے تکڑا ماڑے نوں کھا رہا سی۔ اسیں اجیہی حالت وچ وچر رہے ساں کہ ربّ نے ساڈے وچوں ہی اک رسول بھیجیا، جس دی سچائی سانوں پہلاں توں ہی پتہ سی۔ اس نے دسیا کہ اک ربّ دی عبادت کرو اتے اوہناں بتاں نوں چھڈّ دیؤ، جنہاں نوں گمراہی وچ ساڈے باپ-دادا پوجدے آ رہے ہن۔ اس نے سانوں سچ بولن، دوجے دی امانت ادا کرن، پڑوسیاں نال چنگا سلوک کرن، خون وہاؤن توں پرھے رہن، یتیماں دا مال نہ کھان اتے پاک عورتاں اتے الزام-بازی کرن توں روکیا۔ اس نے سانوں سکھایا کہ صرف ربّ دی پوجا کرو اتے اس دے برابر کسے نوں شریک نہ بناؤ۔ اس نے سانوں نماز پڑھن، روضے رکھن اتے زکات دین دی سکھیا دتی۔
زرت جعفر طیار نے اسلام دے کم گناؤن توں بعد آکھیا، 'اسیں اس پیغمبر نوں سچا منیا، اس اتے ایمان لیائے اتے اس دے چلا ئے ربی دین دی پیروی کیتی۔ جہڑیاں گلاں نوں پیغمبر نے حرام آکھیا، اوہناں نوں حرام منیا اتے جہڑیاں نوں حلال دسیا اوہناں نوں حلال منیا۔ پر ساڈی قوم ساڈے نال وگڑ گئی، اس نے سانوں دین توں پھرن لئی سخت سزاواں دتیاں، تاں جو اسیں ربّ دی بندگی چھڈّ کے دوبارہ بتپرستی دی زندگی اپنا لئیے۔ جدوں اوہناں نے سانوں بہت تنگ کیتا، ساڈے اتے ظلم کیتے اتے ساڈے رہن لئی زمین تنگ کر دتی تاں اسیں دکھی ہو کے اس آس نال تہاڈے ملک وچ آ گئے کہ اتھے ساڈے اتے کوئی ظلم نہیں ہووےگا۔' جدوں نجاشی نے پچھیا کہ اوہ پیغمبر، جو کجھ لے کے آیا ہے، اس بارے مینوں وی سناؤ تاں حضرت جائفر نے صورتَ مریئم دیاں مڈھلیاں آئتاں پڑھ کے سنائیاں۔ عیسائی بادشاہ حضرت مریئم دا ذکر قرآن شریف وچ آیا سن کے اینا رویا کہ اس دی داڑھی اتھرواں نال گلی ہو گئی۔ بادشاہ نوں دیکھ کے درباری وی رون لگے۔ نجاشی کہن لگیا، 'ایہہ کلام اتے اوہ کلام جہڑا حضرت عیسیٰ لے کے آئے سن، دوویں اکو شمعدان 'چوں نکلے ہوئے ہن۔' پھیر اس نے قریش دے سفیر امرو پتر آس اتے عبداللہ پتر ربیعہ نوں کیہا، 'تسیں دوویں چلے جاؤ، میں ایہناں لوکاں نوں تہاڈے حوالے نہیں کر سکدا اتے نہ ہی ایہناں دے ورودھ اتھے کوئی چال چلی جا سکدی ہے۔' نجاشی دے حکم اتے دوویں دربار وچوں چلے گئے پر اگلے دن پھر حاضر ہو گئے اتے نجاشی نوں کہن لگے، 'اے بادشاہ! ایہہ لوک عیسیٰ بن مریئم دے بارے بہت بری بات کہندے نے۔' اوہناں دی گلّ سندیاں ہی نجاشی نے پھیر مسلماناں نوں بلایا اتے پچھیا کہ اوہ لوک حضرت عیسیٰ دے بارے کی آکھدے نے؟ حضرت جائفر نے آکھیا، 'مسلمان حضرت عیسیٰ دے بارے اوہی کجھ آکھدے نے، جہڑا ساڈے نبی لے کے آئے نے، بھاوَ حضرت عیسیٰ اﷲ دے بندے اتے اس دے رسول ہن۔ اوہ اﷲ دی روح اتے اس دا کلمہ ہن۔' ایہہ ساری گلّ سنن توں بعد نجاشی نے اک ڈکا زمین اتوں چکّ کے کیہا، 'خدا دی قسم حضرت عیسیٰ اس توں اس ڈکے دے برابر وی ودھ نہیں سن۔' اس توں بعد نجاشی نے مسلماناں نوں کیہا، 'جاؤ تسیں لوک میرے ملک وچ امن اتے شانتی نال رہو۔ جہڑا تہاڈا برا کریگا، اس نوں سزا ملیگی۔' اس توں بعد اس نے درباریاں نوں کیہا کہ، 'قریش والیاں دے تحفے واپس دے دیو، مینوں ایہناں دی کوئی لوڑ نہیں۔
قریش دی ابو طالب نوں پیش کش
جدوں قریش نے دیکھیا کہ پچھلے سمیں ابو طالب نوں دتی دھمکی نوں انگولیا کرکے حضرت محمد صاحب اسلام نوں فیلاؤن لئی تبلیغ کری جا رہے نے اتے لوک اوہناں دیاں سکھیاواں اتے عمل کردیاں مسلمان ہو رہے نے۔ ابو طالب حضرت محمد نوں چھڈن لئی تیار نہیں ہو رہے، اس دے بدلے قریش نوں چھڈن اتے اس دی دشمنی ملّ لین نوں تیار ہن۔ اوہ لوک ولید پتر مغیرا دے پتر امرا نوں نال لے کے ابو طالب دے کول گئے اتے اس نوں کہن لگے، 'اے ابو طالب! ایہہ قریش دا سبھ توں سندر اتے بانکا نوجوان ہے۔ تسیں اس نوں لے لوو۔ اس نوں اپنا پتر بنا لوو، اس دے ہر پکھوں والی-وارث تسیں ہی ہوووگے۔ اس دے بدلے تسیں اپنے بھتیجے محمد نوں ساڈے حوالے کر دیو، جس نے تہاڈے وڈیریاں دے دین دی ورودھتا کیتی ہے اتے تہاڈے قبیلے دا ایکا بکھیر کے رکھ دتا ہے۔ اوہناں دیاں عقلاں نوں حماقت نال جھٹھلایا ہے۔ اسیں اس نوں قتل کر دیانگے اتے اس دے بدلے ایہہ لڑکا تہانوں دے دیوانگے۔ آدمی دے بدلے آدمی دا حساب برابر ہو جاویگا۔ ابو طالب کہن لگے، 'ربّ دی قسم! کنا بھیڑا سودا ہے، جہڑا تسیں لوک میرے نال کرن آئے ہو۔ تسیں اپنا پتر مینوں دے رہے ہو کہ میں اس نوں کھلاواں-پلاواں، پالاں-پوشاں اتے میرا پتر میتھوں قتل کرن لئی منگ رہے ہو۔ ایہہ کدے نہیں ہو سکدا۔' ابو طالب دا جواب سن کے نوفل پتر ابدے مناف دا پوتا متئم پتر ادی بولیا، 'ربّ دی سہں ابو طالب! تینوں تیری قوم نے انصاف دی بات کہی ہے اتے جہڑی صورتَ تینوں پسند نہیں، اس توں بچن دی کوشش کیتی ہے پر میں دیکھدا ہاں کہ تسیں اوہناں دی کسے گلّ نوں سویکار ہی نہیں کرنا چاہندے۔' متئم دی گلّ سن کے ابو طالب نے آکھیا، 'میں ربّ نوں حاضر-ناظر جان کے آکھدا ہاں کہ تسیں لوک میری کلّ وچوں ہندیاں وی میرا ساتھ چھڈّ کے میرے مخالفاں دی حمایت اتے آئے بیٹھے ہو۔ تاں ٹھیک ہے جو چاہو کرو۔' ابو طالب نال قریش دیاں ایہناں دوویں ملاقاتاں دا سماں 6 نبوی منیا جاندا ہے۔
حضرت حمزہ دا مسلمان ہونا
نبوت ملیاں بھاوَ حضرت محمد صاحب نوں نبی بنیاں چھ سال دا سماں بیت چکیا سی پر اجے تکّ عرب دے کسے وڈے سردار نے اسلام قبول نہیں سی کیتا۔ حضرت محمد صاحب جنہاں بارے ربّ اگے دعا کریا کردے سن کہ ایہناں وچوں کسے نوں مسلمان بنا دیو۔ اوہناں وچ اک حضرت حمزہ وی سن، جہڑے حضرت محمد صاحب دے چاچے دے پتر سن۔ اس توں وکھ اوہ آپ دے دودھ شریک بھائی وی سن، کیوں جو جس مائی نے آپ نوں دودھ پلایا سی، آپ توں دو سال پہلاں اس نے حضرت حمزہ نوں وی دودھ پلایا سی۔ حضرت حمزہ تکڑے سریر دے مالک سن، پہلوانی توں علاوہ شکار کھیڈن دا شوق وی رکھدے سن۔ حضرت حمزہ دا ذکر کردیاں 'میئمارے انسانیت' دا لیکھک مفتی فزیل-ال-رحمٰن حلال عثمانی لکھدا ہے- 'حضرت حمزہ حضرت محمد دے چاچے وی سن اتے دودھ شریک بھائی وی پر اجے مسلمان نہیں ہوئے سن۔ اک دن حضرت محمد صاحب صفحہ پہاڑی دے نیڑے بیٹھے سن کہ ابو جہل نال ٹاکرا ہو گیا۔ اوہ حضرت محمد صاحب نال الٹیاں-سدھیاں گلاں کرن لگیا پر آپ چپ چاپ بیٹھے رہے اتے اس دی کسے گلّ دا جواب نہ دتا۔ جدوں اس نے محمد ولوں کوئی جواب نہ ملدا دیکھیا تاں کھجھ کے حضرت محمد دے سر وچ پتھر مار دتا، جس نال خون چالو ہو گیا۔ حضرت محمد چپ چاپ گھر نوں چلے گئے۔ حضرت حمزہ جدوں شکار توں واپس آئے تاں رستے وچ عبداللہ پتر جدنان دی نوکرانی نے اوہناں نوں دسیا کہ اج ابو جہل نے حضرت محمد نوں گالھاں کڈھیاں ہن اتے پتھر مار کے اوہناں دا سر پھاڑ دتا ہے۔ ابو جہل دی اجیہی گھٹیا حرکت اتے حضرت حمزہ نوں غصہ آ گیا اتے اوہ خانے کعبہ ولّ چلے گئے۔ حضرت حمزہ دی عادت سی کہ جدوں شکار توں واپس آؤندے تاں پہلاں خانا کعبہ وچ جا کے کمان اک پاسے رکھ دندے اتے طواف کردے۔ اس سمیں خانا کعبہ وچ ابو جہل قریش دے دوسرے سرداراں نال بیٹھا کوئی مشورہ کر رہا سی۔ حضرت حمزہ نے طواف کرن توں بعد کمان چکی اتے اس دا ہتھا ابو جہل دے سر وچ مار کے آکھیا، 'اج توں میرا دھرم وی محمد والا دھرم ہے، جے تہاڈے وچ ہمت ہے تاں روک کے وکھاؤ۔' گھر جا کے اوہ ساری رات سوچدے رہے اتے اگلی سویر محمد صاحب دے کول جا کے اسلام قبول کر لیا۔
حضرت عمر دا مسلمان ہونا
حضرت حمزہ نوں مسلمان ہویاں تنّ دن ہوئے سن کہ قریش دے دوجے سردار حضرت عمر حضرت محمد دے خلاف بھڑک پئے اتے ایہہ سوچ کے گھروں چل پئے کہ اج اسلام دی جڑھ محمد نوں ہی ختم کر دندے ہاں | اس نوں ہتھ وچ تلوار پھڑی، غصے وچ دیکھ کے اس دے قبیلے بنو ادی دے اک مسلمان نعیم مل گئے | حضرت عمر دے اپنا ارادہ دسن اتے اس نے کیہا کہ 'جے توں اجیہا کیتا تاں ابدے مناف دے خاندان والے تینوں جیوندا نہیں چھڈنگے | توں پہلاں اپنے گھر دی خبر لے | تیری بھین فاطمه اتے بھنوئیا سعید پتر زید تاں آپ مسلمان ہو چکے نے |' ایہہ سن کے حضرت عمر جدوں بھین دے گھر پہنچے تاں اندروں قرآن شریف پڑھن دی آواز آ رہی سی | اوہناں نے جدوں دروازہ کھڑکایا تاں بھین نے قرآن دے ورقے چھپا کے دروازہ کھولھ دتا | حضرت عمر نے اندر جا کے بہنوئی نوں مارنا شروع کر دتا | جدوں بھین اپنے پتی نوں بچاؤن لئی وچکار آئی تاں عمر نے اس نوں وی لہو-لہان کر دتا | غصے وچ آئی بھین نے کیہا، 'عمر! جو من وچ آوے، کر لوو، ہن اسلام ساڈے دل وچوں نہیں نکل سکدا |' بھین دی دڑھتا نے عمر دے دل اتے کجھ پربھاو پایا اتے اوہ بھین نوں کہن لگے، 'چنگا تاں تسیں کی پڑھ رہے سی، مینوں وی سناؤ |' جدوں بھین نے قرآن دیاں آئتاں پڑھنیاں شروع کیتیاں تاں اس دے دل اتے اجیہا پربھاو پیا کہ اس نے مسلمان ہون دا فیصلہ کر لیا | جدوں حضرت عمر بھین دے گھروں نکل کے حضرت محمد صاحب نوں ملن گئے تاں اس سمیں اوہ اک سہابی حضرت ارقم دے گھر کجھ ساتھیاں نال بیٹھے کوئی مشورہ کر رہے سن | حضرت عمر اتھے ہی چلے گئے | جدوں اندر بیٹھے مسلماناں نے جھیتھاں وچوں حضرت عمر نوں ہتھ وچ تلوار لئی کھڑے دیکھیا تاں اوہ گھبرا گئے پر حضرت حمزہ نے آکھیا، 'آؤن دیو، جے اوہ صلاح دی نیئت نال آیا ہے تاں جی آیاں نوں ، نہیں تاں اس دی تلوار نال ہی اس دا سر اڈا دیوانگا |' دروازہ کھولھ کے حضرت عمر نوں اندر آؤن لئی کیہا گیا | جدوں اوہ حضرت محمد صاحب دے نیڑے آئے تاں اوہناں نے اس دی چادر پھڑ کے پچھیا، 'ابنے خطاب کس نیئت نال آیا ایا؟' تاں حضرت عمر نے آکھیا، 'ربّ اتے اس دے رسول اتے ایمان لیاؤن لئی |' حضرت عمر دے مسلمان ہو جان نال اسلام دی شکتی وچ ڈھیراں وادھا ہویا | اس توں پہلاں مسلمان اکٹھے ہو کے نماز نہیں پڑھ سکدے سن پر حضرت عمر اتے حضرت حمزہ دے مسلمان ہو جان نال کعبے وچ اکٹھے ہو کے نماز پڑھی جان لگی |
حضرت محمد نوں قتل کرن دی کوشش
ابو طالب نال کیتیاں دوویں اسفل ملاقاتاں توں بعد قریش دے دل وچ دشمنی دی اگّ ہور بھڑک گئی۔ حضرت عمر اتے حضرت حمزہ دے مسلمان ہو جان نال مسلماناں دی طاقت نوں ودھدیاں دیکھ کے اوہناں نے فیصلہ کیتا کہ حضرت محمد نوں ہی قتل کر دتا جاوے۔ لکھیا ملدا ہے کہ اک دن ابو لہب دا پتر اتیبا خانے کعبے وچ عبادت کردے حضرت محمد کول آیا اتے بناں کجھ بولیاں ہی آپ دے اتے جھپٹ پیا اتے منہ اتے تھکن دی کوشش کیتی۔ اس نے حضرت محمد دا کڑتا پاڑ دتا۔ حضرت محمد دے ساتھی اک سہابی ابنے اسحاق ابو جہل دے بیان اتے پرتیکریا کردے دسدے نے کہ اوہ محمد صاحب نوں قتل کرن دے چکر وچ سی۔ اک دن ابو جہل نے قریش والیاں نوں اکٹھا کیتا اتے کہن لگیا، 'میرے قریشی بھراوو! تسیں دیکھ رہے او کہ محمد ساڈے دین دی نقطہ چینی، ساڈے پرکھاں دی بدگوئی، ساڈے خداواں (بتاں) دی بے عزتی کرن توں نہیں ہٹدا۔ اس لئی میں وعدہ کردا ہاں کہ اک دن بہت بھارا پتھر لے کے بیٹھانگا اتے جد اوہ سجدہ کریگا، میں اس دا سر کچل دیوانگا۔ اس توں بعد قریش والے چاہے میری مدد کرن، چاہے نہ کرن۔ محمد دے قبیلے والے بنی ابدے مناف وی جو مرضی کرن۔' لوکاں نے اس دی ہاں وچ ہاں ملاؤندیاں کیہا کہ تسیں جو مرضی کرو، اسیں تہانوں اکلیاں نہیں چھڈانگے۔ ابو جہل دی اس حرکت بارے 'الرہیکل مختوم' دا لیکھک لکھدا ہے، 'اگلی سویر جدوں نماز پڑھن سمیں حضرت محمد سجدہ کرن لگے تاں ابو جہل بھارا پتھر چکّ کے آپ دے سر وچ مارن لئی اگے ودھیا پر جدوں اس نے مارن لئی پتھر اتانہ چکیا تاں اس دیاں باہواں جواب دے گئیاں۔ پتھر اس دے ہتھاں نال چپک گیا اتے ڈر دے ماریاں اس دا رنگ پیلا پے گیا۔ مشہور سہابی ابنے اسحاق دسدے نے کہ خانا کعبہ وچ اکٹھے ہوئے قریش والے آپ دے بارے آکھ رہے سن کہ جنی ڈھلّ قریش والیاں نے محمد نوں دتی ہے، اس دی مثال نہیں ملدی۔ این اسے سمیں جدوں آپ خانا کعبہ وچ آئے تاں قریش دے کجھ آدمی آپ اتے جھپٹ پئے۔ اوہناں وچوں اک آدمی نے گل وچ پائی آپ دی چادر پھڑ لئی اتے اس نوں ول دین لگیا۔ ابو بقر صدیق اس نوں ہٹاؤن لگے آکھ رہے سن کہ کی تسیں اک آدمی نوں اس لئی مار رہے ہو کہ اوہ کہندا ہے کہ میرا ربّ اﷲ ہے۔ عبداللہ بن امرو آکھدے نے کہ ایہہ سبھ توں دکھدائی گھٹنا سی، جہڑی میں حضرت محمد نال واپردی دیکھی۔ اس گھٹنا وچ ابو بقر وی زخمی ہوئے۔
ابو طالب ولوں پدری قبیلیاں دا اکٹھ
حضرت حمزہ اتے حضرت عمر دے مسلمان ہو جان نال قریش والیاں اتے کافی دباء ودھ گیا سی | ہن اوہ مسلماناں نوں ستاؤن اتے حضرت محمد صاحب نوں جانوں مارن ورگیاں دھمکیاں دینوں گھٹ گئے سن پر ابو طالب نوں اجے وی ڈر ستائی جا رہا سی کہ قریش والے اس دے بھتیجے نوں دتیاں دھمکیاں اتے عمل نہ کر بہن | جد اوہ پچھوکڑ وچ دتیاں مشرکاں دیاں دھمکیاں بارے سوچدے، جدوں اوہناں نے مقابلہ کرن دی دھمکی دتی سی تاں ڈر جاندے | اوہناں نوں اوہ دن وی یاد آ جاندا جدوں اوہناں نے حضرت محمد صاحب نوں عمارہ پتر ولید دے بدلے وچ لے کے قتل کرن دی دھمکی دتی سی | ابو جہل بھاری پتھر لے کے مارنا چاہندا سی اتے عقبیٰ پتر ابی مئیت نے گل وچ چادر لپیٹ کے گل گھٹن دی گھناؤنی حرکت کیتی سی اتے خطاب دا پتر تلوار لے کے مارن نکلیا سی | جدوں ابو طالب بیتے سمیں دیاں گھٹناواں بارے سوچدے تاں کمب اٹھدے | بھاویں اوہ مسلمان نہیں ہوئے سن پر حضرت محمد خون تاں اوہناں دا ہی سی | اوہناں نوں ایہہ وی یقین ہو چکا سی کہ مشرک اس دے بھتیجے نوں مارن اتے تلے ہوئے ہن | اس ستھتی وچ جے کسے مشرک نے آپ اتے اچانک حملہ کر دتا تاں حضرت حمزہ اتے حضرت عمر وی کجھ نہیں کر سکنگے | لمبی سوچ-وچار توں بعد ابو طالب نے اپنے پڑدادے دے خاندان ابدے مناف دے دو پتراں ہاشم اتے متلب دی نسل توں چلے دو قبیلیاں بنو ہاشم اتے بنو متلب دے بندیاں نوں اکٹھا کیتا اتے اوہناں نوں دسیا کہ ہن تکّ میں اپنے بھتیجے دی اکلا ہی رکھوالی کردا آ رہا ہاں | ورودھتا بہت ودھ گئی ہے، اس لئی ہن میں اکلا اس کم نوں نہیں کر سکدا | تہانوں ساریاں نوں چاہیدا ہے اپنے خون دے بچاء لئی سارے مل کے اس دی رکھوالی کرو | عربی قبیلیاں دے ریتی-رواجاں انوسار ابو طالب دی ایہہ گلّ سارے مسلماناں اتے غیر-مسلماناں نے منّ لئی | اوہناں نے قریش والیاں نوں صاف-صاف آکھ دتا کہ جے کوئی محمد دا دھرم نہیں آپناؤنا چاہندا تاں نہ اپنائے پر اوہناں نوں کسے طرحاں اکلیاں نہیں چھڈیا جا سکدا | اوہناں نے اکجٹ ہو کے فیصلہ کیتا کہ اوہ اپنے قبیلے دے ہر آدمی دی رکھوالی کرنگے، بھاویں اوہ کوئی وی ہووے | پر ابو طالب دے بھرا ابو لہب نے حضرت محمد صاحب دی سہائتا کرن توں صاف انکار کر دتا اتے اوہ مشرکاں وچ جا رلیا |
سماجی بائیکاٹ
اک مہینے دے اندر-اندر مکے وچ قریش نوں کئی وڈے دھکے لگّ چکے سن۔ اس دے دو سردار حضرت حمزہ اتے حضرت عمر مسلمان ہو چکے سن۔ حضرت محمد نے اوہناں دی سودیبازی لئی آئی پیش کش ٹھکرا دتی سی اتے اوہناں دے دو پدری قبیلیاں بنو-ہاشم اتے بنو متلب نے سرب سمتی نال فیصلہ کرکے حضرت محمد صاحب دی حمایت کرن دا اعلان کر دتا سی۔ سٹے وجوں ہن جے اوہ حضرت محمد نوں قتل کرن جہی گھناؤنی حرکت کردے سن تاں مکے دے قبیلیاں دے گروپاں وچ خاناجنگی شروع ہو جانی سی، اس لئی قریش نے قتل دا منصوبہ چھڈّ کے بنو ہاشم اتے بنو متلب دے قبیلیاں دا سوشل بائیکاٹ کرن دا فیصلہ کیتا۔ اس سکیم نوں نیپرے چاڑھن لئی اوہناں نے مہسب دی وادی وچ بھرواں اکٹھ کیتا اتے فیصلہ کیتا کہ جدوں تکّ ابو طالب حضرت محمد نوں ساڈے حوالے نہیں کردے، ادوں تکّ بنو ہاشم اتے بنو متلب دے ونش دا سماجک بائیکاٹ کر دتا جاوے۔ مکے دا کوئی وی بندہ دوواں قبیلیاں دے مسلماناں اتے غیر-مسلماناں اتے حضرت محمد دے ونش نال نہ کوئی لین-دین کرے اتے نہ کوئی ونج-وپار۔ نہ اوہناں نال کوئی رشتے داری کرے اتے نہ اوہناں نوں کوئی کھان-پین دی چیز دیوے اتے نہ ہی کسے قسم دا ہور کوئی سبندھ رکھے۔ اس فیصلے دی اک کاپی لکھ کے خانا کعبہ دے دروازے اتے لگا دتی گئی۔ جدوں اس فیصلے دی خبر ابو طالب نوں پہنچی تاں اوہ بنی ہاشم دے سارے ونش اتے مسلماناں نوں لے کے مکے توں باہر اک پہاڑی درے وچ چلے گئے، جہڑا ابو طالب دی اپنی ملکیت سی۔ بائیکاٹ دے اس سمیں بنو ہاشم اتے بنو متلب نال سبندھت لوکاں اتے کٹھنائیاں دا دور شروع ہو گیا۔ کھان-پین دیاں چیزاں دی تنگی ہو گئی، کیوں جو باہر بیٹھے مشرک وپاریا کولوں کھان-پین دیاں چیزاں ودھ ملّ دے کے پہلاں ہی خرید لیندے اتے مسلماناں تکّ جان ہی نہ دندے۔ جے مکے وچ رہندے دوجے قبیلیاں دے لوک مسلماناں نوں کھان لئی کجھ دین جاندے تاں اوہناں نوں وی رستے وچ روک لیا جاندا۔ بیبی خدیجہ دا بھتیجا جدوں اپنی بھوآ نوں کنک دین گیا تاں ابو جہل نے اس نوں روک دتا۔ حضرت محمد صاحب دے چاچا ابو طالب نوں سدا آپ دی سرکھیا دا فکر لگیا رہندا سی۔ دوسریاں دے ساہمنے اوہ حضرت محمد نوں اوہناں دے بستر اتے سون لئی کہندے پر جدوں سارے لوک سون لئی چلے جاندے تاں اوہ اوہناں دی تھاں اپنے کسے بھائی-بھتیجے نال بدل دندے۔ اس گھاٹی وچ رہندیاں وی مسلمان حج دے موقعے باہر نکلدے اتے حج لئی آؤن والے لوکاں وچ اسلام دی تبلیغ کردے۔
غم دا سال
پہاڑ دے درے 'چوں نکل کے گھر آیاں نوں اجے کجھ دن ہی لنگھے سن کہ حضرت محمد صاحب دے پیارے چاچا ابو طالب بیمار ہو گئے۔ اوہناں دی موت 620 عیسوی نوں نبوت دے دسویں سال وچ ہوئی پر مہینے بارے وکھ-وکھ لیکھکاں دیاں وکھ-وکھ دلیلاں ہن۔ موت دے سمیں اوہناں دی عمر 82 سال دے نیڑے سی۔ ابو طالب ساری عمر حضرت محمد صاحب دی رکھوالی کردے رہے۔ اوہناں نے مسلماناں دی سبھ توں ودھ سنبھال کیتی پر آپ آخری سمیں تکّ مسلمان نہیں ہوئے۔ لکھیا ملدا ہے جدوں ابو طالب دے آخری سمیں بارے حضرت محمد صاحب نوں پتہ لگیا تاں آپ وی اس دے گھر چلے گئے، جتھے قریش دے سردار ابو جہل اتے عبداللہ پتر امیا وی بیٹھے سن۔ جدوں آپ نے اپنے مہربان چاچے نوں بینتی کیتی کہ چاچا جان آپ اک وار 'لائلا اللاہ' کہہ دیو، اس نال میں ربّ اگے تہاڈے لئی سفارش کر دوانگا پر نیڑے بیٹھے ابو جہل اتے عبداللہ پتر امیا ابو طالب نوں سمبودھن کرکے آکھن لگے، 'کی تسیں عبدل متلب (ابو طالب دا پتا) دے سماج نالوں ناطہ توڑ لووگے؟' اس توں بعد اوہ دوویں ابو طالب دے آخری سمیں تکّ اس نال گلاں کردے رہے۔ ابو طالب ربّ توں بعد حضرت محمد صاحب دا سبھ توں وڈا رکھوالا ہون دے باو جود مسلمان نہیں ہو سکیا۔ ابو طالب دی موت توں دو مہینے تنّ دن بعد حضرت محمد صاحب دی پہلی پتنی حضرت خدیجہ وی چلانا کر گئی۔ کئی تھاواں 'تے آپ دی موت ابو طالب دی موت توں صرف تنّ دن بعد وی لکھی ملدی ہے۔ اوہناں دی وفات حضرت محمد صاحب دے نبی بنن توں دسویں سال ہوئی۔ موت ویلے اوہناں دی عمر 65 سال دی سی، جدوں کہ حضرت محمد صاحب اس سمیں 50 سال دے سن۔ دوواں دا ویاہی زندگی دا 25 سال دا ساتھ رہا۔ ویاہ توں پہلاں حضرت خدیجہ دھناڈھ لوکاں وچ گنی جاندی سی پر حضرت محمد صاحب نال ویاہ توں بعد اس نے سارا دھن آپ دیاں اسلامی سرگرمیاں لئی وقف کر دتا۔ اس نے نوبت توں بعد سبھ توں پہلاں اسلام قبول کیتا اتے اوکھے توں اوکھے سمیں وی ساتھ نہ چھڈیا۔ حضرت خدیجہ بارے حضرت محمد صاحب کیہا کردے سن، 'جس سمیں لوکاں نے میری ورودھتا کیتی، اس سمیں اوہ میرے اتے ایمان لیائی۔ جس سمیں لوکاں نے مینوں جھوٹھا آکھیا، اس سمیں اس نے میری سچائی دی پروڑھتا کیتی۔ جس سمیں لوکاں نے مینوں دھن-دولت توں وکھ کیتا، اس سمیں اوہناں نے مینوں اپنے دھن وچ حصیدار بنایا۔ ربّ نے مینوں اس توں اولاد دتی اتے دوسریاں پتنیاں توں کوئی اولاد نہ دتی۔'
طائف وچ دین دا پرچار
جون 619 عیسوی نوں نوبت دے دسویں سال حضرت محمد صاحب نے طائف جا کے اسلام دا پرچار کرن دا فیصلہ کیتا جہڑا مکے توں 50 میل دے فاصلے اتے ستھت ہے۔ تائف دے اس سفر وچ آپ دے منہ بولے پتر حضرت جید آپ دے نال سن۔ رستے وچ جہڑا قبیلہ آؤندا، آپ اتھے اسلام دی دعوت دین لئی رکدے پر کسے نے وی آپ دی بات سن کے اسلام قبول نہ کیتا۔ حضرت محمد صاحب تائف پہنچ کے قبیلہ شکیف دے تنّ سرداراں کول گئے، جنہاں دے ناں ابدے یالیل، مسعود اتے حبیب سن۔ اوہناں دے پتا دا ناں امرو پتر شکیف سی۔ آپ نے اوہناں نوں اپنے نبی ہون بارے دسیا اتے اسلام دی دعوت دتی۔ آپ دے مونہوں نبی دا شبد سن کے اوہناں وچوں اک آکھن لگیا، 'کی ربّ نوں تیتھوں بناں کوئی ہور نہ ملیا۔' دوجے نے کیہا، 'میں تیرے نال گلّ نہیں کراں گا، جے توں سچ مچّ ہی نبی ایں تاں تیرے نال گلّ کرنی انج وی خطرے توں خالی نہیں۔' اسے طرحاں تیسرے نے وی بے تکا جیہا جواب دتا۔ حضرت محمد صاحب نے تائف وچ 10 دن ٹھہراؤ کیتا۔ ایہناں 10 دناں وچ آپ تائف دے ہر سردار دے کول گئے اتے اس نوں مسلمان ہون لئی پریریا پر سبھ دا اکو اتر سی، 'جنی چھیتی ہو سکے، ساڈے شہر وچوں چلے جاؤ۔' جدوں آپ تائف توں واپس ترن لگے تاں اتھوں دے سرداراں نے بچیاں اتے بدمعاش قسم دے لوکاں نوں آپ دے پچھے لا دتا، جہڑے آپ دی حالت اتے تاڑیاں وجا-وجا کے ہسّ رہے سن، سیٹیاں وجا رہے سن اتے بھدی شبداولی بول رہے سن۔ اس بھیڑ وچوں کجھ لوکاں نے پتھر مارنے شروع کر دتے، جنہاں توں آپ نوں بچاؤندیاں حضرت زید پتر ہارش بری طرحاں زخمی ہو گئے۔ تائف توں 3 میل دی دوری 'تے جدوں آپ نے اک باغ وچ پناہ لئی تاں ایہہ بھیڑ واپس چلی گئی۔ مکے پہنچ کے آپ نے متئم بن ادی نوں سنیہا گھلیا کہ میں تیرے گھر ٹھہرنا چاہندا ہاں۔ اس نے ہاں کر دتی اتے ہتھیار پہن کے اپنے پتراں اتے قبیلے دے لوکاں نوں حکم دتا کہ ہتھیار پہن کے کعبے دے دروازے کول کھڑے ہو جاؤ، کیوں جو مینے حضرت محمد نوں پناہ دے دتی ہے۔ اس نے اوٹھ 'تے بیٹھ کے مکے دے لوکاں نوں آکھیا کہ ہن محمد نوں کوئی نہ ستاوے، اج توں ایہہ میری رکھوالی وچ ہن۔ جدوں بدر دی جنگ وچ مکے دے سپاہی قید ہو کے حضرت محمد صاحب دے ساہمنے پیش ہوئے تاں آپ نے جبیر بن متئم دی فرمائش اتے کنے ہی قیدیاں نوں آزاد کر دتا۔
حاجیاں وچ اسلام دا پرچار
مکہ شہر دے نیڑے-تیڑے ظل مزار، دومعۃ جندل اتے عکاظ اجہیاں اتہاسک بستیاں سن، جتھے ہر سال کھیتری سبھیاچار نال سبندھت میلے لگیا کردے سن۔ ایہناں میلیاں وچ آؤن والے زیادہ لوک بدو قبیلیاں نال سبندھت ہندے سن۔ حضرت محمد صاحب اپنے کسے سہابی نوں نال لے کے ایہناں میلیاں وچ چلے جاندے اتے اوہناں نوں اپنے نبی ہون بارے دسّ کے اسلام قبول کرن لئی آکھدے پر اوہناں نوں سدا اسفلتا دا منہ ہی دیکھنا پیندا۔ تائف دی اسفل یاترا توں بعد حضرت محمد صاحب نے میلیاں توں چھٹّ عرب دے دور-دراز توں حج لئی آئے لوکاں وچ وی اسلام دا پرچار کرن دا فیصلہ کیتا۔ ایران، عراق اتے یمن آدی توں آئے لوک شہر وچ حج دیاں رسماں توں وہلے ہو کے شہر توں باہر اپنے تنبوآں وچ چلے جاندے اتے کئی-کئی دن اتھے ٹھہردے۔ آپ اوہناں دے تنبوآں وچ اک-اک کرکے جاندے اتے اوہناں نوں نبی دے طور 'تے اپنی پہچان کرواؤندے اتے اسلام قبول کرن لئی آکھدے۔ آپ ایران اتے روم توں آؤن والے لوکاں نوں اوہناں دے بادشاہاں دوارا کیتے جاندے اتیاچاراں بارے دسدے اتے بھوکھبانی کردے کہ چھیتی ہی ایہہ بادشاہیاں ختم ہون والیاں ہن۔ آپ عرب دے قبیلیاں نوں اسلام دے پرچار وچ سہیوگ دین لئی وی آکھدے۔ اس پرچار لئی جہڑے لوکاں نوں آپ ملدے، اوہناں وچ عرب دے ہر شہر اتے ہر قبیلے دے لوک شامل ہندے۔ ایہناں قبیلیاں توں آؤن والے لوک اسلاام نوں سچا دھرم تاں سویکار کردے پر اسلام نوں قبول کرن نوں اسویکار کر دندے۔ اس دا کارن اوہ اپنے قبیلیاں دی ورودھتا دسدے۔ دوسرا مکے والے وی اوہناں نوں حضرت محمد صاحب دیاں گلاں توں دور رہن لئی آکھدے رہندے سن۔ ڈاکٹر: محمد ارشاد 'حضرت محمد جیون اتے سکھیاواں' صفحہ 88 اتے ابنے اسحاق دے حوالے نال لکھدے ہن کہ قریش دی دھرم پرچار کمیٹی دا مکھی، حضرت محمد صاحب دا چاچا ابو لہب، حج دے دناں وچ اپنے ساتھیاں نال اک ربی سیوک دے روپ وچ حضرت محمد صاحب دے پچھے لگیا رہندا اتے نبی جدوں کسے قبیلے نال اپنی گلّ پوری کرکے اگے تردے تاں جھٹّ اس قبیلے دے تنبو وچ پہنچ جاندا اتے آکھدا، 'لوکو ایہہ ویکتی پاگل ہے۔ اس دی گلّ دا وشواس نہ کرو۔ ایہہ تہانوں اپنے خداواں دی پوجا توں ہٹاؤنا چاہندا ہے۔
یثرب وچ اسلام
حضرت محمد نوں نبی بنیاں 10 سال ہو گئے سن پر اجے تکّ مسلماناں دی گنتی سینکڑیاں وچ ہی سی۔ سنّ 621 عیسوی وچ نبوت دے 11ویں سال حج 'تے آئے لوکاں نوں آپ اسلام دا سنیہا دندے-دندے منا دے میدان وچ جا اپڑے، جتھے عقبہ دی گھاٹی وچ آپ دی ملاقات یسرب توں حج لئی آئے 6 آدمیاں نال ہوئی۔ اس سمیں یسرب وچ دو بڑے قبیلے آباد سن، جنہاں دے ناں 'اوس' اتے 'خجرج' سن۔ یسرب شہر وچ دوجی وڈی آبادی یہودیاں دی سی، جہڑے ایہناں کھیتی پیشہ لوکاں نوں سود اتے قرضہ دیا کردے سن۔ ایہہ یہودی حضرت موسیٰ دی امت وچوں سن، جہڑے توریت اتے انجیل دیاں سکھیاواں انوسار یسرب دے لوکاں نوں دسیا کردے سن کہ دنیا اتے اک آخری نبی آؤن والا ہے۔ حج کرن آئے جہڑے 6 بندیاں نوں آپ منا دے میدان وچ ملے سن، اوہناں دا سبندھ قبیلہ خجرج دے نال سی۔ جدوں آپ نے اوہناں نوں ربّ دا کلام سنایا تاں یہودیاں توں سنیاں گلاں نوں سچیاں مندیاں اوہناں دے دل نوں بھروسہ ہو گیا کہ آپ ہی اوہ نبی ہن، جنہاں بارے یسرب دے یہودی دسیا کردے سن۔ اوہناں نے اتھے ہی اسلام قبول کر لیا۔ اگلے سال جدوں حج دا موسم آیا تاں 12 آدمیاں نے اسلام قبول کیتا۔ آپ نے اوہناں دی منگ اتے اک مسلمان مسئب بن عمیر نوں اوہناں دے نال یسرب بھیج دتا، تاں جو اوہناں نوں اسلام دیاں سکھیاواں دے بارے دسیا جا سکے۔ حضرت مسئب دیاں کوششاں نال یسرب دے بہت سارے لوک مسلمان ہو گئے، جنہاں وچ کئی وڈے سردار وی شامل سن۔ نوبت دے 13ویں سال جدوں یسرب توں حج کرن لئی لوک آئے تاں اوہناں وچ 75 مسلمان شامل سن۔ حضرت محمد صاحب نے رات دے سمیں عقبہ دی گھاٹی وچ جا کے اوہناں نال ملاقات کیتی۔ باقی گلاں توں علاوہ اوہناں نے محمد صاحب نوں ایہہ وی دعوت دتی کہ اوہ مکہ نوں چھڈّ کے یسرب آ جان، جتھے اوہناں نوں ہر طریقے نال سرکھیا دتی جاوے گی۔ اوہناں دیاں گلاں وچ خلوص دیکھ کے آپ نے کیہا، 'تاں پھیر میرا مرنا-جینا وی تہاڈے نال ہی ہووےگا۔' آپ نوں یسرب بلاؤن والے اتے مدد کرن والے لوکاں نوں 'انصار' کیہا جاندا ہے، جس دے ارتھ سہائتا کرن والا توں لئے جاندے ہن۔ مسلماناں نوں اسلام دیاں سکھیاواں توں جانو کرواؤن لئی گئے حضرت مسئب نے حضرت اسد پتر زراہ دے گھر نوں اپنی رہائش بنایا اتے جوش نال یسرب دے لوکاں وچ اسلام دی تبلیغ شروع کر دتی۔ اوہناں نوں مدینے دے لوک 'مکری' آکھن لگے، جس دے ارتھ 'استاد' توں لئے جاندے ہن۔
قریش دا اکٹھ
جدوں قریش والیاں نوں پتہ لگیا کہ مسلماناں نے اپنا سامان بنھ کے مدینے ولّ ہجرت کرنی شروع کر دتی ہے اتے کجھ کافلیا دی شکل وچ مدینے پہنچ وی گئے ہن، تاں اوہناں نوں خطرہ محسوس ہون لگیا، کیوں جو اوہناں دے ستائے مسلمان مدینے دی آزاد ہوا وچ رہِ کے اوہناں لئی مصیبت بن سکدے ہن۔ اوہ ایہہ وی جاندے سن کہ حضرت محمد صاحب دی شخصیت وچ بے حدّ طاقت اتے اگانھ ودھو جذبہ موجود ہے اتے اوہناں دے سہابیاں وچ اسلام اتے اسلام دی سکھیا اتے قربان ہون دی ہمت ہے۔ اس توں وکھ قبیلہ اوس اتے قبیلہ کھجرج دے مسلمان بنے لوکاں وچ طاقت اتے جنگی مہارت موجود ہے، جس دا ثبوت 9 سال تکّ چلی فجار دی جنگ ساہمنے ہے۔ مکے دے مشرکاں نوں اس گلّ دا وی بھلی-بھانت گیان سی کہ مکے توں شام تکّ وپار کرن لئی جہڑا رستہ جاندا ہے، اس اتوں دی جان لئی ی،رب ہو کے ہی لنگھنا پیندا ہے۔ اک اندازے انوسار اس سمیں شام دے نال مکے والیاں دا سالانہ وپار ڈھائی لکھ دینار تکّ پہنچ چکا سی اتے طائف جہے نیڑلے شہراں دا اس توں وکھ سی۔ پر ایہہ وپار ادوں ہی سنبھوَ سی جے مکے توں شام تکّ دا رستہ شانتی والا بنیا رہے۔ اتھے ایہہ گلّ ورننیوگ ہے کہ ہن تکّ قریش دا وپار اس لئی نفعے وچ سی کہ اوہناں دے وپارک قافلیاں نوں لٹ-کھسٹّ دا خطرہ نہیں سی ہندا، کیوں جو سارے قبیلیاں دے لوکاں نے حج کرن لئی مکے جانا ہندا سی پر ہن اوہناں دے ستائے ہوئے مسلمان جہڑے اوہناں دے قبیلیاں وچوں ہی سن اتے جنہاں نوں اوہناں نے مکے وکھے گھر-بار چھڈن لئی مجبور کر دتا سی، توں کویں بھلائی دی آس کیتی جا سکدی سی۔ اپروکت گلاں بارے گہہ نال سوچدیاں مشرکاں نوں اندازہ ہو گیا سی کہ یسرب وچ مسلماناں دے طاقتور ہون نال مکے والیاں نوں کنے خطریاں دا ساہمنا کرنا پے سکدا ہے۔ جدوں اوہناں نے اس اتے لمبی سوچ-وچار کیتی تاں اس سٹے اتے پہنچے کہ ایہناں خطریاں دی جڑھ حضرت محمد صاحب ہی ہن۔ اس گمبھیر ستھتی اتے وچار کرن لئی اوہناں نے نبوت دے 14ویں سال 12 ستمبر سنّ 622 عیسوی نوں جمعرات (ویروار) دے دن مکے دی پارلیمینٹ 'دارل ندوا' وکھے اتہاس دا سبھ توں خطرناک اکٹھ کیتا، جس وچ قریش نال سبندھت 7 قبیلیاں دے چنے ہوئے سرداراں نے بھاگ لیا۔ اس اکٹھ دا مقصد اسلام دے پنگردے پودے نوں تنے سمیت جڑھ توں ہی ختم کرنا سی۔