cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابن ولید قمی
علم رجال تو‏ں متعلق نظریات
اس گل دے مد نظر کہ انہاں نے نوادر الحکمہ د‏‏ی نوادر روایات نو‏‏ں قبول نئيں کيتا، اس تو‏ں ایہ اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ شاید اوہ اس سلسلہ وچ اصالۃ العدالہ دے قائل نئيں سن ۔
اس سلسلہ وچ کہ کیہ انہاں نے انہاں نظریات نو‏‏ں قم وچ خود تو‏ں رواج دتا یا انہاں نے اسنو‏ں گذشتہ علماء تو‏ں اخذ کيتا اے، ایہ گل تحقیق طلب ا‏‏ے۔ لیکن بہر حال بعض اہل قم نے جداں محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویہ قمی تے حتی بعض دوسرے موارد وچ اہل عراق نے جداں ابن نوح سیرافی، شیخ طوسی تے نجاشی نے راویاں د‏‏ی جرح تے تعدیل وچ انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔
اولاد
ابن ولید قمی دے اک بیٹے دا ناں ابو الحسن احمد اے جنہاں نے اپنے والد تو‏ں حدیث نقل کيتی اے تے شیخ مفید، حسین بن عبید اللہ غضائری تے ابن عبدون نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔
احمد ظاہرا بغداد وچ رہائش پذیر سن تے جداں کہ ابو بکر بغدادی جنہاں نے امام زمانہ (ع) د‏‏ی نیابت دا دعوی کيتا سی، تو‏ں نقل ہويا اے کہ اوہ اپنے والد تے ہور جماعت د‏‏ی طرف تو‏ں بصرہ وچ وی حاضر ہويا کردے سن ۔
آثار
ابن ولید قمی نے تن کتاباں تالیف کيت‏یاں نيں جنہاں وچو‏ں کوئی وی موجود نئيں اے:
کتاب پیدائش
کتاب مقدس د‏‏ی پہلی پنج کتاباں دے مجموعہ نو‏‏ں تورات کہندے نيں۔ یہودی علمائے بائبل د‏‏ی اکثریت نے انہاں پنج کتاباں نو‏‏ں حضرت موسیٰ دیاں لکھتاں دسیا ا‏‏ے۔ پہلی کتاب د‏‏ی پہلی سطر عبرانی لفظ برا شیت (عبرانی:בְּרֵאשִׁית) تو‏ں شروع ہُندی اے، اس دا مطلب اے "ابتدا وچ "۔ تقریباً اک سو پنجاہ ق م جدو‏ں بائبل مقدس دا ترجمہ یونانی زبان وچ ہويا تاں اس ترجمہ وچ عبرانی لفظ برا شیت نو‏‏ں تکوین یا پیدائش کائنات (γένεσις) دے معنی وچ استعمال کیتا گیا۔ اس معنی دے پیش نظر کتاب مقدس د‏‏ی اولین کتاب نو‏‏ں اس پروٹسٹنت اردو ترجمہ وچ پیدائش دا جدو‏ں کہ کیتھولک ترجمہ وچ تکوین دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔
کتاب مقدس نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا گیا اے: پیدایش تو‏ں ملاکی تک د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں عہدنامہ قدیم تے متی د‏‏ی انجیل تو‏ں مکاشفہ تک د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں عہدنامہ جدید کہندے نيں۔ پرانے تے نويں عہد ناواں وچ موسوی شریعت د‏‏ی اصطلاح متعدد بار استعمال ہوئی ا‏‏ے۔ چونکہ تورات تو‏ں موسوی شریعت وی مراد اے اس لئی حضرت موسیٰ ہی تورات د‏‏ی پہلی کتاب "پیدائش" دے مصنف سمجھ‏‏ے گئے نيں۔ اس کتاب وچ آدم، حوا، نوح، ابراہیم، سارہ، اسحق، ربقہ، یعقوب تے یوسف دے حالات وی درج نيں تے حضرت موسیٰ دے موت دا ذکر وی پایا جاندا اے جس دے متعلق یہود ی تے مسیحی علما دا خیال اے کہ ایہ بیان حضرت موسیٰ دے بعد زمانہ دے کِس‏ے مصنف نے تحریر کیتا ا‏‏ے۔
کتاب پیدائش تو‏ں سانو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ کائنات کس طرح وجود وچ آئی۔ پہلا انسانی جوڑا اس زمین اُتے کِس‏ے طرح نمودار ہويا، گناہ کس طرح انسانی زندگی وچ داخل ہويا تے اس دا اثر بنی نو ع انسان اُتے کیہ ہویا۔ خدا نے انسان د‏‏ی نجات دا کیہ انتظام کيتا، خدا د‏‏ی ذات تے اس د‏ی شخصیت دے بارے وچ کیہ کچھ معلوم ہوئے سکدا اے ؟ اس کرہ ارض اُتے انسان د‏‏ی ذمہ داری کیتا اے ؟ خدا دے عدل و انصاف تو‏ں تے اس دے سزا و جزا دینے تو‏ں کیتا مراد اے ؟
پیدائش وچ حضرت موسیٰ تو‏ں ماپہلے د‏‏ی تریخ وی بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
کتابِ تورہ(شریعت)یاکتابِ مُقدس د‏‏ی پہلی پنج کُتب کےابواب اورآیات د‏‏ی تعداد
پیدایش د‏‏ی کتاب د‏‏ی کل آیات1533آیات نيں۔
جن کاجدول درج ا‏‏ے۔ خروج د‏‏ی کتاب دے کل ابواب اورآیات۔
باہرلے جوڑ
مطالعہ کتاب پیدائش بر ویکی منبع
گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:پنجويں صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:چھیويں صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:کتب تورات گٹھ:کتب عہد نامہ قدیم
عبدون
عبدون (عبرانی: עַבְדּוֹן ‘Aḇdōn, "خادم" یا "خدمت")، حلیل دا پتر سی،جو اک فراثونی سی ہور اس دا ناں کتاب قضاۃ وچ درج اے جس وچ لکھیا اے کہ ایہ بنی اسرائیل دا بارہواں قاضی اے (قاضیاں 15-12:13)۔
اس دا تعلق قبیلہ افرائیم سے سی،ہور بائبل وچ مزید لکھیا اے کہ اس دے چالیس پتر سی تے تیس پوتے سی۔ہور اسے بائبل وچ امیر سمجھیا کیا اے،ایہ لئے اس نے اپن 70 پتروں تے پوتوں نوں گدھے فراہم کتے سی۔
عبدون اسرائیل دا ٹھ سالاں تک قاضی ریا۔اسے افرائیم دی سرزمین وچ فراثون وچ عملقیت دے ملک وچ دفنایا گیا۔فلا ویس یو سیفس مزید عبدون دے حوالے سے لکھیا اے کہ اس دا قاضی دا دور پرامن سی۔.
بارلے جوڑ
گٹھ:کتاب قضاۃ گٹھ:قدیم اسرائیل دے قضاۃ
توشیرو میفونی
توشیرو میفونی (1920 1997) اک جپانی فلم پروڈیوسر تے لکھاری سی۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جاپانی شخصیتاں گٹھ:زندہ لوک
چک 14 ڈبلیو بی
چک 14 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
دهستان جوستان
ایہ ایران دے صوبہ البرز دے ضلعے شہرستان طالقان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان طالقان ، صوبہ البرز چ اے ۔
احمد پور لما
احمد پور لما پنجاب پاکستان دی تحصیل صادق آباد وچ اک قصبا اے۔ ایہ قصبا شہر صادق آباد توں 9 کلومیٹر دور لہندے ول اے۔ ایہ اک پراݨا قصبا اے۔
ایتھے دے لوکاں نے سندھ توں آوݨ والے دشمݨاں تو بچݨ لئی ایتھے اک قلعا بنوایا سی۔ ایس قلعے دا ڈگھدا ڈھیندا روپ حالے تک موجود اے۔ تریخ وچ ذکر نیٔیں ملدا کہ کوئی جنگ ایتھے ہوئی ہووے یا کلہوڑیاں دی فوج نے حملہ کیتا ہووے ۔ سترھویں صدی دے برطانوی تے اطالوی مسافراں دے چھپے مضموناں وچ ایس شہر دا تھوڑا جیہا غیر اہم ذکر ملدا اے۔
ایہ قصبا انگریزاں دے آوݨ توں پہلاں تحصیل دا درجا رکھدا سی پر محصول وچ کمی تے انگریز دور وچ ریلوے لا ین تو دور ہوݨ پاروں ایہدا تحصیل دا درجا ختم کر دتا گیا۔
احمد پورلما عرض بلد 28٫3167 تے طول بلد 70٫0500 تے موجود اے۔ ایہ قصبا سطح سمندر توں تقریبن 75 میٹر اچا اے۔ ایہ صادق آباد توں بھونگ تے ہیڈ گڈو جاݨ والی سڑک تے موجود اے۔
ایہدے آلے دوالے دو کھاد فیکٹریاں،اک شوگر مل، کئی کاٹن جیننگ فیکٹریاں موجود نیں۔ ایتھے دی زمین زرخیز تے پاݨی مٹھا اے۔ سارا سال گرمی دا زور ہوندا اے تے ٹھنڈ تھوڑا چِر ای رہندی اے۔
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پنجاب دے قصبے گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
رامفوٹائفلوپس برومی
رامفوٹائفلوپس برومی اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ڈینفوس چوآ لیمر
ڈینفوس چوآ لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
تیزی وزو
تیزی وزو الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ تیزی وزو دا انتظامی مرکز اے ۔
بلیو ہوسٹ
بلوہوسٹ اک اینڈروئرینس انٹرنیشنل گروپ دی ملکیت والی اک ویب ہوسٹنگ کمپنی اے ایہہ 20 سبھ توں وڈے ویب میزباناں وچوں اک اے، اسدے سانجھے روپ وچ اس دیاں بھین کمپنیاں، ہوسٹمونٹر، پھاسٹڈاؤمین اتے آئیپیج دے نال 2 ملیان توں ودھ ڈومین دی میزبانی کر رہا اے۔ کمپنی پرووو، یوٹاہ وچ 50,000 طبقہ فٹ (4,600 می 2) دی سودھا وچ گھراں نوں سنچالت کردی اے، جس نوں ہن بھین کمپنی ہوسٹمونٹر نال سانجھا کیتا گیا اے۔ بلیوہوسٹ اپنی Utah سہولت وچ 700 توں ودھ لوکاں نوں نوکری دندا اے۔
بلیوہوسٹ، جو کہ ویبّ مشتمل ہوسٹنگ سنوجواناں دے تجزیہ وچ حصہ لین والے، آنلائین بولن دے پروگراماں وچ شراکت دار سن۔
بلوہوسٹ نے شعر ہوسٹنگ، ورڈوائیڈ ہوسٹنگ، ویب ہوسٹنگ، سمرپت ہوسٹنگ، کلاؤڈ ہوسٹنگ، وویومرس ہوسٹنگ دی پیش کش کیتی اتے ہور کئی قسم دیاں ہوسٹنگ اتے ڈومین سنوجواناں۔ Bluehost سرور PHP7, HPPT / 2 اتے NGINX + کیچنگ ولوں سنچالت ہن۔
اتہاس
میٹی ہٹین نے پہلی وار 1 99 6 وچ نیلے رنگ دی نیلی شودھ کیتی۔ حالانکہ، اسنے پہلاں 2003 وچ بلیوہوسٹ تے سیٹل ہون توں پہلاں، دو ہور ویب میزبان، 50megs.com اتے 0catch.com بنائی۔
2009 وچ، بلوہوسٹ نے اک نویں فیچر پیش کیتی سی جسنوں CPU تھروٹنگ کیہا جاندا اے۔ CPU تھروٹنگ (بلو ہوسٹ اتے سامان ہوسٹنگ سروساں اُتے) اپبھوگتا دے CPU ورتوں نوں گھٹاؤن دی عمل دا حوالہ دندا اے جدوں وی خاص یوزر اک ویلے' 'بہت زیادہ' 'سرور دے سروتاں نوں کھچّ رہا اے۔ اس خاص ویلے تے، بلوہوسٹ کلائٹ سائیٹاں اُتے CPU ورتوں نوں کافی حد تک جم سکدا اے (جاں بہت گھٹ) ایہہ پربھاوی طور اُتے بلیوہوسٹ سرور' تے ہو رہی کلائینٹس دیاں ویبسائیٹاں نوں دن بھر لئی کئی گھنٹے بند کر دتا گیا۔
2010 وچ، Bluehost نوں ایننڈوئرینس انٹرنیشنل گروپ ولوں خریدیا گیا سی۔ جون 2011 وچ کمپنی دے بانی میٹ ہیٹن نے اپنے بلاگ اُتے اعلان کیتا کہ اوہ کمپنی دے ہوسٹنگ دے ڈزائن اتے تکنیکی ڈھانچے' تے دھیان مرتکز کرن لئی سی۔ای۔او۔ دے طور تے اگے ودھ رہا اے، جدکہ سیؤؤ ڈین ہیڈی نے سی۔ای۔او۔
اختلاف
مارچ 200 9 وچ، بلوہاسٹ اک نیوزویک لیکھ وچ ظاہر ہویا جس وچ اوہناں اپنے کجھ گاہکاں دے ویب پیجاں نوں سینسر کرن لئی ہوسٹنگ کمپنی دی نندا کیتی گئی سی، جنہاں نوں امریکہ دے غلط ناگرکاں دے روپ وچ درج کیتے گئے دیساں دے ناگرکاں وجوں منیا جاندا سی۔
فروری 2011 وچ، بلوہوسٹ نے اک مذہبی ویبسائیٹ نوں اتاریا جس وچ اوہ ہزاراں شکایتاں حاصل کرن توں بعد اپنے سروراں تے ہوسٹنگ کر راے سن جدوں اس ویبسائیٹ نے نیوزیلینڈ وچ اک بھوچال دے کارن گرے اتے لیسبیاں دا الزام لگاؤندے ہوئے ٹپنیاں پوسٹ کیتیاں۔
گٹھ:انٹرنیٹ
برسبین
گٹھ:آسٹریلیا
مریخ دا کرۂ فضائی
thumb|شمسی ہوا مریخ دے بالائی کرۂ فضائی وچ موجود برق پاروں نوں اسراع دے کے خلاء وچ پھینک رہی ۔ مریخ دا کرۂ فضائی گیساں دی اوہ تہ اے جو زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائیڈ توں بنی اے۔ مریخی سطح اُتے ماحولیاتی دباؤ دی اوسط 600 پاسکل اے، زمین اُتے سطح سمندر دے اوسط 101.3 کلو پاسکل دے دباؤ دا لگ بھگ 0.6 فیصد۔ ایہ اولمپس مونس دی چوٹی اُتے 30 پاسکل توں لے کر ہیلس پلانیشیا دی گہرائی وچ 1,155 پاسکل تک ہُندا اے۔ ایہ دباؤ بغیر حفاظتی لباس دے انسانی جسم دے لئی آرمسٹرانگ دی حد توں کدرے کم اے۔ مریخ دے 25ٹن دے فضائی دباؤ نوں  زمین دے 5,148 ٹن توں موازنہ کیتا جا سکدا اے جو 11کلومیٹر دی اونچائی اُتے موجود ہوۓ جدونکہ زمین اُتے ایہ 7 کلومیٹر دی اونچائی اُتے موجود ہوۓ گا۔
مریخی کرۂ فضائی 43.34 g/mol دی مولر کمیت دی اوسط وچ لگ بھگ 96فیصد کاربن ڈائی آکسائڈ،1.9فیصد آرگان، 1.9فیصد نائٹروجن تے دوسری گیساں دے نال تھوڑی سی آکسیجن، کاربن مونو آکسائڈ، پانی تے میتھین اُتے مشتمل اے۔ 2003ء وچ اس دے کرۂ فضائی دی ترکیب وچ میتھین دے پائے جانے دے بعد لوگاں دی دلچسپی وچ کافی اضافہ ہویا اے۔  میتھین دی وجہ توں حیات دی موجودگی دا عندیہ ملدا اے پر ایہ کسے ارضی کیمیائی عمل، آتش فشانی عمل جاں حر حرکی سرگرمی دے نتیجے وچ وی پیدا ہو سکدی اے۔
کرۂ فضائی وچ کافی دھول موجود اے، جس دی وجہ توں مریخی آسمان دا رنگ سطح توں ہلکا بھورا جاں سرخی مائل نارنجی لگدا اے؛ مریخی کھوجی جہان گرد توں حاصل ہونے والی اطلاعات دسدیاں نیں  کہ لگ بھگ 1.5 مائیکرو میٹر دے دھول دے ذرّات فضا وچ کھڑے رہندے نیں  ۔
16 دسمبر 2014ء نوں  ناسا نے سیارہ مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دی مقدار وچ غیر معمولی اضافہ تے اس دے بعد کمی دا سراغ لایا۔ نامیاتی مادّےآں دا سراغ اس سفوف وچ ملیا اے جو کیوریوسٹی جہان گرد نے چٹان نوں   کھود کر حاصل کیتا۔ ڈیوٹیریئم توں لے کر ہائیڈروجن تک دے نسبتی مطالعہ دی بنیاد اُتے مریخ دے گیل شہابی گڑھے وچ موجود زیادہ تر پانی دے بارے وچ ایہ معلوم ہویا اے کہ ایہ قدیمی دور وچ ای شہابی گڑھے دی جھیلاں دے فرش بننے توں پہلے ای ضائع ہو گیا ہوۓ گا؛ اس دے بعد باقی ماندہ پانی نے ضائع ہونا جاری رکھیا ہوۓ گا۔
18 مارچ 2015ء ناسا نے اک ایسی قطبی روشنی دے بارے وچ اطلاع دی جس نوں  حالے تک ٹھیک طریقے توں سمجھیا نئيں گیا اے اس دے علاوہ کرۂ فضائی وچ اک ناقابل توجیہ دھول دے طوفان دی وی اطلاع پائی گئی اے۔
4 اپریل 2015ء نوں  ناسا نے اک تحقیق دی اطلاع دی جس دی بنیاد کیوریوسٹی جہان گرد اُتے لگے مریخ اُتے نمونے دے تجزیاتی آلے دی سی، اس نے مریخی کرۂ فضائی وچ زینون تے آرگان دے ہم جاؤں دا استعمال کر کے اس دی پیمائش کیتی۔ نتیجے توں معلوم ہویا کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ کرۂ فضائی دا زیاں کافی شدید سی تے ایہ بات زمین اُتے پائے جانے والے کچھ مریخی شہابیاں دے ماحولیاتی نقش پا توں وی میل کھاندی اے۔
5 نومبر 2015ء نوں  ناسا دے سائنس داناں نے مریخ دے گرد چکر لگانے والے ماوین مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی بنیاد اُتے اطلاع دتی کہ لنگھے برساں وچ مریخ دی کرۂ فضائی نوں   اتارنے دی ذمہ دار شمسی ہواواں نیں  ۔
ساخت
مریخ دا کرۂ فضائی مندرجہ ذیل تہاں اُتے مشتمل اے: ایتھے اُتے اک پیچیدہ روانی کرہ وی اے، اس دے علاوہ جنوبی قطب دے اُتے موسمی اوزون دی تہ وی ہُندی اے۔ ماوین خلائی جہاز نے 2015ء وچ پتا لایا کہ تعدیلہ گیساں تے برق پاراں دی کمیت وچ خاصی تہاں والی ساخت موجود اے۔
موازنہ
دائیں|thumb|150x150px|مریخ پر سب  سے زیادہ فرا واں گیسیں
کاربن ڈائی آکسائڈ
مریخ دے کرۂ فضائی دا اہم جز کاربن ڈائی آکسائڈ95.9 فیصد دے نال اے۔ نصف کرۂ دی سردی وچ ہر قطب مسلسل تاریکی وچ ڈوبا رہندا اے تے سطح اس قدر ٹھنڈی ہو جاندی اے کہ لگ بھگ 25 فیصد تک ماحولیاندی کاربن ڈائی آکسائڈ قطبی ٹوپی اُتے مرتکز ہو کر ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بن جاندی اے۔ جدوں گرمیاں وچ قطب اُتے سورج دی روشنی پڑتی اے، تو کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف عمل تصعید توں گزر کر واپس کرۂ فضائی وچ داخل ہو جاندی اے۔ اس عمل دی وجہ توں کرۂ فضائی دے دباؤ وچ تے مریخی قطبین دے قریب کرۂ فضائی دی ساخت وچ زبردست سالانہ تغیر ہُندا اے۔
آرگون
left|thumb|150x150px|آرگون دے اساں  جا دی نسبت مریخ دے کرۂ فضائی دے ضائع ہونے نقش پا نیں  ۔ نظام شمسی وچ پائے جانے والے دوسرے سیاراں دے کرۂ فضائی دے مقابلے وچ مریخ دا کرۂ فضائی تعدیلہ گیساں بالخصوص آرگان گیس توں لبریز اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دے برعکس، کرۂ فضائی وچ موجود آرگان تکثیف نئيں ہُندی، لہذا مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود آرگان دی کل مقدار مستقل ای رہتی اے۔ پر کسے وی خاص جگہ اُتے نسبتی ارتکاز بدل سکدا اے کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ کرۂ فضائی وچ اندر باہر ہُندی رہتی اے۔ حالیہ سیارچاں توں حاصل ہونے والی اطلاعات توں معلوم ہویا اے ہ جنوبی قطب اُتے خزاں دے موسم دے دوران کرۂ فضائی وچ موجود آرگان وچ اضافہ ہُندا اے جو آنے والے موسم بہار وچ منتشر ہو جاندا اے۔
پانی
مریخی کرۂ فضائی دی کچھ چیزاں کافی مختلف ہُندی نیں ۔ مریخی گرمیاں دے دوران جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ عمل تصعید توں گزر کر جدوں واپس کرۂ فضائی وچ جاندا اے، تو اوہ اپنے پیچھے پانی دے سراغ چھڈ دیتی اے۔ موسمی ہوائاں قطبین اُتے 400 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں چلتی نیں   جس دی وجہ توں وڈی مقدار وچ دھول تے پانی دے بخارات اوتھے توں لے کر زمین وانگکی دھند و وڈے لچھے دار بادل بنا دیتی اے۔ پانی دی برف دے بادلاں دی تصویراں آپرچونیٹی جہان گرد نے 2004ء وچ عکس بند دی نیں  ۔ ناسا دے سائنس دان جو فینکس مریخی مہم اُتے کم کر رہے نیں   انہاں نے 31جولائی 2008ء نوں   تصدیق دی کہ انہاں نے زیر زمین پانی دی برف نوں   مریخ دے شمالی قطبی علاقے وچ پایا اے۔
میتھین
دائیں|thumb|250x250px|مریخ پر طیران پزیر گیسیں کچھ حصے فی ارب دی سطح اُتے میتھین دی مقدار دا وی سراغ لگیا اے، مریخ دے کرۂ فضائی وچ اس دی اطلاع سب توں پہلے ناسا دی گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر دی ٹیم نے 2003ء وچ دی۔ مارچ 2004ء وچ مریخی کھوجی مدار گرد تے زمین اُتے لگی دوربیناں توں تن گروہاں دے کیتے گئے مشاہدات توں معلوم ہویا کہ کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی اک ارب دے دسواں حصّے تک دی سطح اُتے موجود اے۔  2003ء تے 2006ء دے دوران کیتے جانے والے مشاہداں وچ فراوانی وچ وڈے تغیرات پائے گئے جس دی وجہ توں لگتا اے کہ میتھین مقامی طور اُتے مرتکز اے تے ہو سکدا اے کہ موسمی وی ہو۔
مریخ اُتے پائی جانے والی میتھین سورج دی بالائے بنفشی شعاعاں تے دوسری گیساں توں ہونے والے کیمیائی تعاملات دی وجہ توں تیزی توں ٹٹ جائے گی، پر فضا وچ اس دی برابر موجودگی دا مطلب ایہ اے کہ کوئی ایسا ماخذ ضرور موجود اے جو اس گیس نوں  دوبارہ توں بھر دیتا اے۔ فی الوقت موجود روشنی توں کیتی گئی کیمیائی تبدیلی دے نمونے خود توں میتھین دی سطح وچ ہونے والے اتنے تیز تغیرات نوں   بیان نئيں کر سکدے۔  ایہ قیاس پیش کیتا گیا اے کہ کرۂ فضا وچ میتھین مریخ وچ داخل ہونے والے شہابیاں دی وجہ توں شامل ہو جاندی ہوگی۔ پر امپیریل کالج لندن دے محققین نے دریافت کیتا کہ اس طرح توں میتھین دے نکلنے دی مقدار انتہائی کم اے جو گیس دی موجود سطح نوں   قائم نئيں رکھ سکدی۔
تحقیق دے مطابق میتھین دے تباہ ہونے دا دورانیہ زیادہ توں زیادہ زمینی 4 برس تے کم توں کم زمین 0.6 برس تک دا ہو سکدا اے۔ ایہ دورانیہ فضائی چکر توں پورے سیارے اُتے میتھین دی غیر یکساں مقدار دا مشاہدہ کرنے دے لئی انتہائی کم اے۔ کسے وی طرح توں میتھین دے تباہ ہونے دا دورانیہ اس پیمانے (لگ بھگ 350 برس)توں کہاں کم اے جو روشنی توں ہوئی کیمیائی تبدیلی (بالائے بنفشی اشعاع) کردتی اے۔ میتھین گیس دا اس قدر تیزی رفتاری توں تباہ ہونے (جاں ڈوبنے) دا مطلب بتاندا اے کہ کوئی دوسرا عمل مریخ توں کرۂ فضائی توں میتھین دے نکالنے وچ کار فرما اے تے ایہ عمل روشنی توں میتھین نوں   تباہ کرنے توں 100 تا 600 گنا تک زیادہ کارگر اے۔ ناقابل توجیہ ایہ تباہ کن شرح دوبارہ توں بھرنے والے کسے بوہت ای سرگرم ماخذ دے بارے وچ وی بتاندی اے۔ 2014ء وچ ایہ اخذ کیتا گیا کہ میتھین نوں   اس تیزی توں غرق کرنے والی چیز ماحولیاندی تکسید توں ماوراء اے۔ اک امکان ایہ اے کہ ہو سکدا اے کہ میتھین استعمال ای نہ ہُندی ہو بلکہ ایہ موسمی طور اُتے مشبک شرح توں مرتکز تے تبخیر ہُندی ہو۔ اک امکان ایہ وی اے کہ میتھین لرزتی سطحی کوارٹز تے زبر جد دے نال متعامل ہو Si–CH3کا شریک گرفتی بند بناندی ہو۔ بائیں|thumb|350x350px|مریخ پر میتھین کے ممکنہ ماخذ اور غرقاب مریخ دی میتھین دے اہم ماخذ دے امید وار غیر حیاتیاندی عمل جداں کہ پانی تے چٹان دا کیمیائی عمل، پانی دا ریڈیائی تجزیہ تے آہنی چقماق دے بننے دا عمل وی ہو سکدے نیں  ایہ تمام کیمیائی عمل H2 پیدا کر دے نیں   جو بعد وچ میتھین تے دوسرے ہائیڈرو کاربن مادّوں نوں   بذریعہ فسچر ٹروپسچ تالیف وچ کاربن آکسیجن تے کاربن ڈائی آکسائڈ دے نال مل کر بنا سکدے نیں  ۔ ایہ وی معلوم اے کہ میتھین پانی، کاربن ڈائی آکسائڈ تے اس معدن زبرجد دے نال مل کر بن سکدی اے جو مریخ اُتے عام پایا جاندا اے۔ اس کیمیائی عمل دے لئی درکار شرطاں (یعنی بلند درجہ حرارت تے دباؤ) سطح اُتے موجود نئيں اے، پر ایہ شرطاں قشر دے اندر پوری ہو سکدی نیں  ۔  معدن دی اک ذیلی پیداوار سرپنٹیٹ بتاندی اے کہ ایہ عمل وقوع پزیر ہو رہیا اے۔ زمین اُتے اس تشبیہ بتاندی اے کہ اس طرح دی سرپنٹیٹ چٹاناں توں کم درجہ حرارت تے میتھین دا اخراج مریخ اُتے ممکن ہو سکدا اے۔ اک دوسرا ممکن ارضی طبیعیاندی ذریعہ مشبک آبید وی ہو سکدا اے۔ ابتدائی مریخ دے ٹھنڈے ماحول نوں   قیاس کر دے ہوئے، اک برفیلا کرہ اس طرح دی میتھین نوں   گہرائی وچ مستحکم مشبک دی صورت وچ قید کر سکدا اے جو اج کل وقتاً فوقتاً اوتھے توں نکلتی رہتی ہو۔
میکسیکن سائنس داناں دے گروہ نے تالیف کیتے ہوئے مریخ دے ماحول وچ پلازما دے تجربات کیتے جس توں انھاں نے پتا لایا کہ میتھین دی بوچھاڑاں اس وقت پیدا ہُندی نیں  جدوں خارج ہونے والا مادّہ پانی توں متعامل ہُندا اے۔ اک ممکنہ خارج ہونے والے مادّہ دا ماخذ ریت دے طوفان تے دھول دے بگولاں دے دھول دے ذرّات دی برق کاری ہو سکدی اے۔ برف کھادی جاں زیر سطح اُتے پائی جا سکدی اے۔ برقی اخراج گیسی کاربن ڈائی آکسائڈ نوں   آئن زدہ کر دیتی اے تے پانی دے سالمات تے انہاں دی ذیلی پیداوار دے نال مل کر میتھین بناندے نیں۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ مریخ دے کرۂ فضائی وچ برف دے نمونے اُتے ضربی برقی اخراج لگ بھگ میتھین دے 1.41 ×1016 سالمات فی جول اطلاقی توانائی دے پیدا کردا اے۔
زندہ خرد اجسام جداں کہ میتھانوجنس وی دوسرے ممکنہ ذرائع ہو سکدے نیں  پر مریخ اُتے اس طرح دے جانداراں دی موجودگی دا کوئی ثبوت نئيں ملیا اے۔ زمین دے سمندراں وچ، حیاتیاندی میتھین دی پیداوار دے نال ایتھین وی پیدا ہُندی اے، جدونکہ آتش فشانی میتھین دے نال سلفر ڈائی آکسائڈ موجود ہُندی اے۔ مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود گھٹ گیساں اُتے دی جانے والی کئی تحقیقاں وچ مریخی کرۂ فضائی وچ کسے وی قسم دے سلفر ڈائی آکسائڈ موجود ہونے دے ثبوت نئيں ملے نیں  ، جس دی وجہ توں آتش فشاں میتھین نوں   پیدا کرنے دے ذمہ دار نئيں لگتے۔
2011ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلیٰ درجہ دی زیراں سرخ اشعاع دی طیف بینی زمینی دوربین توں کرکے مریخ اُتے گھٹ نوع (بشمول میتھین) دی اطلاع دی جس وچ انھاں میتھین دی اوپری حد فی ارب 7 حصّے، ایتھین فی ارب 0.2 حصّے، میتھانول فی ارب 19 حصّے تے دوسرے H2CO, C2H2, C2H4, N2O, NH3, HCN, CH3Cl, HCl, HO2 –تمام فی ارب دی سطح دی حد اُتے پائے گئے۔ ایہ اعداد و شمار چھ مہینے دے عرصے دے دوران حاصل کیتے گئے سن تے مریخ دے مختلف علاقاں وچ مختلف موسماں دے درمیان لئی سن، جس توں معلوم چلدا اے کہ اگر نامیاندی مرکبات فضا وچ خارج ہُندے نیں  تو اس طرح دے واقعات حد درجہ نایاب جاں عصر حاضر وچ وجود ای نئيں رکھدے ہون گے، ایہ بات کچھ نوع دی حیات دا دورانیہ نوں   مد نظر رکھدے ہوئے کہی جا سکدی اے۔ دائیں|thumb|300x300px|کیوریوسٹی  جہاں گرد سے مریخ کے کرۂ فضائی میں ناپی ہوئی میتھین اگست 2012ء وچ کیوریوسٹی جہان گرد مریخ اُتے اترا۔ جہان گرد اُتے لگے آلات اس قابل سن کہ اوتھے اُتے موجود اجزاء دا انتہائی درستی دے نال تجزیہ کر سکاں، انہاں آلات دے استعمال توں میتھین دے مختلف اساں  جاؤں وچ وی فرق کیتا جا سکدا اے۔  کیوریوسٹی اُتے لگے ہوئے سر پزیر لیزر طیف پیما توں دی گئی2012ء وچ پہلی پیمائش توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے میتھین اے ای نئيں جاں اترنے دی جگہ اُتے فی ارب وچوں صرف 5 حصّے ای میتھین دے نیں  ۔     2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے فیر ایہ اطلاع دی کہ بنیادی خط توں اگے کسے وی قسم دے میتھین دا سراغ نئيں لگیا۔   پر 2014ء وچ ناسا نے اطلاع دی کہ کیوریوسٹی جہان گرد نے2013ء دے اواخر تے 2014ء دے شروع وچ کرۂ فضائی وچ میتھین وچ اک دس گنا زیادہ اضافہ دیکھیا۔ اس دوران چار مرتبہ پیمائش کیتی گئی جس وچ معلوم ہویا کہ اس دورانیے وچ اوسط فی ارب وچ 7.2 حصہ اے یعنی مریخ وقتاً فوقتاً میتھین نوں   کسے نامعلوم ذرائع توں چھڈدا اے۔ اس توں پہلے تے بعد وچ لئی جانے والی پیمائشاں وچ ایہ سطح اس سطح دا اک بٹا دس حصہ سی۔
ہندوستانی مریخی جہان گرد مہم جو مریخ دے مدار وچ 24 ستمبر 2014ء نوں  داخل ہویا سی اس وچ اک فیبری پیروٹ تداخل پیما لگیا ہویا سی جس دا کم کرۂ فضائی وچ موجود میتھین نوں   کئی سطحاں اُتے فی ارب حصّہ ناپنا سی، اس نے منظم طریقے توں ستمبر 2015ء تک مواد نوں   جمع کیتا۔  ایکزو مارس گیسی سراغ رساں جہان گرد نوں   چھڈنے دی منصوبہ بندی 2016ء وچ کیتی گئی اے جو نہ صرف مزید میتھین اُتے تحقیق کرے گا بلکہ اس دی بوسیدہ ہُندے وقت نکلنے والی ذیلی پیداوار جداں کہ فارمل ڈی ہائیڈ تے میتھانول دی چھان بین وی کرے گا۔
سلفر ڈائی آکسائڈ
کرۂ فضائی وچ موجود گندھک دے تیزاب دی موجودگی نوں  آتش فشاناں دی کارستانی سمجھیا جاندا اے۔ مریخ اُتے موجود میتھین دی موجودگی دے لمبے تنازع دی وجہ توں ایہ کافی دلچسپی دا باعث بن چکی اے۔ اگر مریخ اُتے موجود میتھین نوں   آتش فشاناں نے بنایا اے (جداں کہ ایہ زمین اُتے ہُندا اے) تو ساناں  سلفر ڈائی آکسائیڈ دی وڈی مقدار ملتی اے۔ مریخ اُتے سلفر ڈائی آکسائیڈ دی تلاش دے لئی بوہت ساری ٹیماں ناسا دی زیراں سرخ شعاعاں دی دوربین دا استعمال کر رہی نیں  ۔ اس طرح دی تحقیقاں وچ سلفر ڈائی آکسائیڈ دا سراغ نئيں ملیا، پر اوہ اس قابل ضرور ہو گئے کہ ماحولیاندی ارتکاز وچ 0.2 فی ارب حصے دی اوپری حد ضرور معلوم کر لی۔ مارچ 2013ء وچ ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر اُتے اک سائنس داناں دی ٹیم نے راک نیسٹ (مریخ) دی مٹی دا نمونے دا تجزیہ کیوریوسٹی جہان گرد توں کیتا جس وچ انہاں S02 دا سراغ ملیا۔
اوزون
بائیں|thumb|160x160px|مریخ کی محوری گردش جب وہ زمین مریخ اور سورج کے درمیان تھی۔دائرہ البرُوج اوپری طرف ہے۔ 29 ستمبر 2013ء نوں  یورپین اسپیس ایجنسی نے اطلاع دی کہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ اطلاعات دا کمپیوٹر نمونے توں کیتے گئے نویں موازنہ وچ معلوم ہویا کہ کس طرح توں سیاروی کرۂ فضائی دا چکر اوزون دی تہ نوں   مریخ دے جنوبی قطب دے اُتے سردیاں وچ بناندی اے۔ اوزون دا مریخ وچ سراغ لانا سب توں مشکل اس لئی اے کہ اس دا ارتکاز زمین دے مقابلے وچ عام طور اُتے 300 گنا کم ہُندا اے، ہرچند کہ اس وچ تغیر مقام و وقت دے نال ہُندا اے۔ مریخ ایکسپریس اُتے لگے ہوئے اک بالائے بنفشی طیف پیما - اسپائیکیم توں نچلے تا وسط ارض البلد اُتے اوزون دی دو مختلف تہاں دا معلوم ہویا۔ انہاں وچوں اک مستقل سطح دے قریب تہ 30 کلومیٹر دے ارض البلد دے نیچے اک الگ تہ جو صرف شمالی بہار تے موسم گرما وچ ہُندی اے تے 30 تا 60 کلومیٹر دے ارض البلد دے درمیان رہتی اے، جدونکہ اک دوسری الگ تہ جو 40 تا 60 کلومیٹر جنوبی قطب وچ موسم سردی وچ ہُندی اے جدونکہ اس جیسی کوئی تہ مریخ دے شمالی قطب وچ نئيں ہُندی۔ ایہ تیسری اوزون دی تہ 75 تے 50 ڈگری جنوب وچ یک لخت کمی نوں   ظاہر کردا اے۔ اسپائی کیم نے موسم سرما دے وسط وچ 50 کلومیٹر تک اوزون دی تہ وچ بتدریج اضافے دا سراغ لایا، اس دے بعد ایہ آہستہ آہستہ کم ہو کر بتدریج کم ارتکاز پزیر ہو گئی جدونکہ 35 کلومیٹر توں اُتے اس تہ دا سراغ نئيں ملدا۔ رپورٹ نوں   شایع کرنے والے سائنس دان سمجھتے نیں   کہ مشاہدہ ہونے والی قطبی اوزون دی تہ اسی کرۂ فضائی دے چکر دے نمونے دی جس نے مختلف آکسیجن دے اخراج نوں   پیدا کیتا جس دی شناخت قطبی رات وچ ہوئی سی تے جو زمین دے کرۂ فضائی وچ وی موجود ہُندی اے۔ ایہ چکر وڈے ہیڈلے خانے دی صورت لے لیندی اے جس وچ گرم ہویا اُتے اٹھتی اے تے بلند ارض البلد اُتے ڈوبنے تے ٹھنڈی ہونے توں پہلے جنوبی قطب ول سفر کردتی اے۔ مریخ دا مدار کافی بیضوی اے تے اس کامحوری جھکاؤ وی وڈا اے،جس دی وجہ توں زبردست موسمی تغیرات جنوبی تے شمالی نصف کرہ دے درمیان ہُندے نیں  ۔ مریخ دا درجہ حرارت وچ فرق کرۂ فضائی وچ موجود پانی دی مقدار اُتے اثر انداز ہُندی اے، کیونجے گرم ہویا زیادہ مرطوب ہُندی اے۔ اس طرح توں ایہ اوزون نوں   تباہ کرنے والی بنیادی ہائیڈروجن دی پیدوار اُتے اثر انداز ہُندی اے۔
انسانی استعمال دا امکان
مریخ دا کرۂ فضائی مریخ اُتے اترنے والی کسے وی جگہ اُتے معلوم وسائل دا جز ترکیبی اے۔ ایہ تجویز کیتا جاندا اے کہ مریخ دی انسان کھوج وچ مریخ دے کرۂ فضائی توں کاربن ڈائی آکسائیڈ لے کر مہم دی واپسی وچ استعمال ہونے والے ایندھن نوں  بنایا جا سکدا اے۔ مہم دی تحقیق تجویز دیتی اے کہ اس طرح توں کرۂ فضائی دا استعمال رابرٹ زبرین دے مریخ راست تجویز تے ناسا دے ڈیزائن ریفرنس مشن دی تحقیق وچ وی شامل اے۔ کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں   استعمال کرنے دے دو اہم کیمیائی راستاں وچ سیبیٹیر رد عمل اے جس وچ ماحولیاندی کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں   اضافی ہائیڈروجن دے نال تبدیل کر دے میتھین تے آکسیجن پیدا دی جائے گی تے دوسرا طریقہ برقی پاشیدگی زرکونیا دی ٹھوس تکسید اے جس وچ برق پاش دا استعمال کر دے کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں   آکسیجن تے کاربن مونو آکسائیڈ وچ توڑ سکدے نیں  ۔
تریخ
مریخ دا کرۂ فضائی سیارے دی زندگی دے دوران تبدیل ہُندا رہیا اے، جس وچ ایسے ثبوت وی موجود نیں  جو بتاندے نیں کہ مریخ وچ کچھ ارب ہا برس پہلے وڈے سمندر موجود ہُندے سن۔ جداں کہ مریخ دے سمندراں دے قیاس وچ کہیا جاندا اے، عصر حاضر دے مریخ اُتے سطح اُتے کرۂ فضائی دا دباؤ صرف پانی دے تہرے نقطے (6.11 ہیکٹو پاسکل)ماں پست بلندی وچ کچھ زیادہ اے؛ بلندی ارتفاع اُتے پانی صرف ٹھوس بخارات دی صورت وچ ای رہ سکدا اے۔ سطح اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت فی الوقت 210K توں کم اے، ایہ درجہ حرارت اس توں بوہت کم اے جو مائع پانی نوں   قائم رکھنے دے لئی درکار اے۔ بہرحال، مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اس طرح دی شرطاں موجود ہو سکدی نیں   جس وچ سطح اُتے مائع پانی قائم رہ سکدا اے۔ 2013ء وچ سائنس داناں نے شایع کیتا کہ ارب ہا برس پہلے مریخ وچ آکسیجن توں بھرپور کرۂ فضائی موجود ہو سکدا اے۔
پچھلی موٹی مریخی کرۂ فضائی دے تیز تر خاتمے دی ممکنہ وجوہات وچ شامل نیں :
رامفوٹائفلوپس سنٹرالس
رامفوٹائفلوپس سنٹرالس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
مریخ دا کرۂ فضائی
باہرلےجوڑ
ویکی میڈیا کامنز اُتے [//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Atmosphere_of_Mars مریخ دے ماحول] توں متعلق ابلاغ
بنڈابرگ
گٹھ:آسٹریلیا
رتہ سانولا چوآ لیمر
رتہ سانولا چوآ لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
گٹھ:لیمر گٹھ:نکا لیمر
مدنی چینل
مدنی چینل دعوت اسلامی پاکستان دا اک مذہبی ٹی وی چینل اے، جہڑا پہلا پاکستانی ٹی وی چینل اے جس تے مشہوریاں نہیں ویکھائی جاندیاں نا ہی ایدے تے کوئی کڑی نظر آندی اے۔ ایدا کل سرمایہ لوکاں دے چندے توں پورا کیتا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:ٹی وی چینل گٹھ:پاکستانی ٹی وی چینل گٹھ:دعوت اسلامی
رامفوٹائفلوپس کیموڈراسینا
رامفوٹائفلوپس کیموڈراسینا اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
جیفرسن کاؤنٹی
جیفرسن امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
جولی چوآ لیمر
جولی چوآ لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
گٹھ:لیمر گٹھ:نکا لیمر
گڈمین چوآ لیمر
گڈمین چوآ لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
دهستان کناررود
ایہ ایران دے صوبہ البرز دے ضلعے شہرستان طالقان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان کناررود
خاران
خاران صوبہ بلوچستان دا اک شہر اے۔
گٹھ:بلوچستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
خنشلہ
خنشلہ الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ خنشلہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 15 ڈبلیو بی
چک 15 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
ہندوآں وچ مورتی پوجا
ہندووآں وچ پہلے مورتیاں د‏‏ی پوجا نئيں ہُندی سی ۔ اس دا رواج بہت وچ بعد پيا اے ۔ سب تو‏ں پرانی شہادت اوہ 200 ق م وچ نگری دے کتبہ وچ سن کرشن تے باسو دیو د‏‏ی پوجا دے لئی مندر بنانے دا ذکر کیتا گیا اے ۔ ایہ بت پرستی د‏‏ی سب تو‏ں پرانی تے مستند شہادت اے ۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ ایہ رواج اس وقت تک پڑھ چکيا سی ۔ رفتہ رفتہ اس وچ بوہت سارے نويں تے پرانے فرقےآں وچ مورتی پوجا دا رواج ہو گیا ۔ کتباں ، تانبے د‏‏ی منقوش تختیاں تے قدیم کتاباں وچ وشنو د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی پوجا دا ذکر سب تو‏ں پہلے ملیا اے ۔
البتہ کرشن د‏‏ی پوجا قدیم زمانے ہورہی سی ۔ چوتھ‏ی ق م وچ میگاس تھیہور نے متھرا دے شور سینی جادووَں دے متعلق لکھیا کہ اوہ ہیرکلوس (ہری کرشن یا باسیودیو) د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔ پاننی نے وی اپنے سوتراں وچ باسو دیو دے ناں دا تذکرہ کیتا اے ۔ غالباً پاننی دے زمانے وچ باسو دیو د‏‏ی پوجا شروع چک‏ی سی ۔ اس لئی بھاگوت (ویشنو) فرقہ د‏‏ی مورتی پوجا اس تو‏ں وی قدیم ہوئے گی ۔ ویشنوئی پنچ گانہ مراسم دے پیرو سن ۔ جس وچ مندراں وچ جانا ، پوجا دے لوازم جمع کرنا ، پوجا منتراں دا پڑھنا تے یوگ تو‏ں ایشور دا درشن ہونا مندے سن ۔ دکن وچ بھگوت فرقے دا آغاز نويں صدی وچ ہويا سی ۔ اوتھ‏ے دے راجے کرشن دے بھگت سن ۔
وشنو د‏‏ی مورتی وی پنجويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی کوئی مورتی نئيں ملی اے ۔ اس نئيں کہیا جاسکدا اے اس دے دو ہتھ سن یا چار ہتھ ۔ اُتے بدھ تے سورج د‏‏ی جو مورتیاں ملیاں نيں اوہ دو ہتھو‏ں والی نيں ۔ البتہ کشان فرمانروا کڈفسس دے سکےآں اُتے پہلی صدی وچ شیو د‏‏ی مورتی بنی ہوئی اے ۔ دلجسپ گل ایہ اے جو اج ہندو دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں وچ دو تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ہتھ دیکھائے جاندے نيں پہلے اس دا رواج نئيں ۔ پہلے پہل بدھ د‏‏ی مورتی وچ چتر بھیج (چار ہتھو‏ں والی) بنائی گئی سی ۔ بعد وچ وشنو تے شیو د‏‏ی مورتیاں نو‏‏ں وی چتر بھیج بنانے لگے ۔ ایتھ‏ے تک وشنو د‏‏ی مورتیاں 41 تے 42 ہتھو‏ں والی وی مورتیاں وی بنائی جانے لگاں تے انہاں ہتھو‏ں وچ مختلف طرح دے اسلحے تھمیا دتے گئے ۔ وشنو د‏‏ی تن منہ والی موتیاں وی ملی نيں ۔ انہاں وچ مکھٹ (تاج) دے نال تن چہرے بنائے گئے نيں یا وچکار وشنو دا تاجدار سر اے تے دونے طرد براہ تے نرسنگھ د‏‏ی موتیاں بنی ہوئیاں نيں ۔ غالباً ایہ مورتیاں وی شیو د‏‏ی تثلیث د‏‏ی نقل نيں ۔
شیو فرقے دے لوک شیو د‏‏ی مختلف شکلاں وچ مورتیاں بنا‏تے تے پوجنے لگے ۔ عموماً ایہ اک چھوندے گول ستاں د‏‏ی صورت د‏‏ی ہُندیاں سن یا اُتے دے حصہ گول ک‏ر ک‏ے چاراں طرف چار منہ بنا دتے جاندے سن ۔ اُتے دے گول حصے برہمانڈ (کائناتٌ) تے چاراں منہ وچ پورپ والے سورج ، پچھم والے تو‏ں وشنو ، اتر والے تو‏ں برہما تے دکھن والے تو‏ں رودر مراد ہُندے سن ۔ کچھ مورتاں ایسی ملی نيں جنہاں دے چاراں طرف منہ نيں ۔ انہاں چاراں دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں ہی بنی نيں ۔ انہاں چاراں نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں ایہ اندازہ ہُندا اے کہ انہاں دا بنانے دا منشا ایہ سی کہ کونین دا خالق شیو اے تے چاراں طرف دیوت‏ا اوہدی صفات د‏‏ی مختلف صورتین نيں ۔ شیو د‏‏ی عظیم الجثہ تری مورتی (تثلیث) کدرے کدرے پائی گئیاں نيں ۔ اس دے چھ ہتھ تن منہ وڈی وڈی چٹاواں تو‏ں مزاں تن سر ہُندے نيں ۔ اک منہ روندا ہويا جو شیو نو‏‏ں رودر کہلانے د‏‏ی دیلیل اے ۔ اس دے وسط دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ بجورا تے دوسرے وچ مالا اے ۔ داہنی طرف دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ سانپ تے دوسرے وچ پیالہ ۔ کبھے طرف دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ پتلی چھڑی تے دوسرے وچ ڈھال یا آئینہ د‏‏ی شکل د‏‏ی کوئی گول چیز ہُندی اے ۔ تثلیث مورتی جپوترے دے اُتے اس وچ صرف جسم دا بالائی دیوار تو‏ں ملیا ہُندا اے ۔ اس دے سامنے زمین اُتے اکثر شیو لنگ ہُندا اے ۔ ایسی تری مورتیان بمبئی تو‏ں چھ میل دور ایلنٹٹا ، چتور دے قلعے ، سررہی راج وغیرہ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے دیکھنے وچ آئیاں نيں ۔ جنہاں وچ سب تو‏ں پرانی ایلفنٹا والی ۔ شیو د‏‏ی رقص کردی موریتان دھات یا پتھر د‏‏ی کئی تو‏ں جگہ ملی نيں ۔
اس طرح لکولیش یا نکولیش فرقہ د‏‏ی مورتیاں راجپوتانہ ، گجرات ، کاٹھیاوار ، دکھن ، بنگال تے اڑیسہ ملی نيں ۔ ام مورتیاں وچ شیاں دے سر اُتے اکثر لمبے بال ہُندے سن ۔ دو پاتھ ہُندے سن جس وچ دائین ہتھ وچ ہیجورا تے کبھے ہتھ وچ ڈنڈا یعنی لکولیش ہُندا سی ۔ اوہدی نشست پدماسن ہُندی سی ۔
برہما د‏‏ی یگیاں (قربانی) دا بانی تے وشنو دا اوتار منیا جاندا اے ۔ برہما د‏‏ی جو مورتی دیوار تو‏ں ملی ہُندی سی اس دے تن منہ ہُندے تے جس مورتی دے چاراں طرف طواف کیتا سی اس دے چار منہ دیکھائے جاندے نيں ۔ ایسی چومکھی مورتیاں بوہت گھٹ نيں ۔ برہما دے اک ہتھ وچ سرود ہُندا اے جو یگیہ کرانے د‏‏ی علامت اے ۔ شیو تے پارپتی ک مشترک مورتیاں وچ جو کئی جگہ ملی نيں انہاں وچ برہما پروہت بنایا گیا اے ۔ مورتیاں دے تخیل وچ برہما ، وشنو تے شیو تِناں اک پرماتما د‏‏ی مختلف صورتاں منی گئیاں نيں ۔ برہما د‏‏ی کئی مورتاں ایسی ملی نيں جنہاں دے کنارے اُتے وشنو تے دوسرے اُتے شیو د‏‏ی چھوٹی چھوٹی مورتیاں نيں ۔ اس طرح وشنو د‏‏ی مورتیاں اُتے شیو تے برہما د‏‏ی مورتاں تے شیو د‏‏ی مورتیون اُتے وشنو تے برہما د‏‏ی مورتیاں ہُندیاں نيں ۔ بعد وچ انہاں تِناں دیوتاواں د‏‏ی وکھ وکھ مورتیاں بنبے لگاں ۔ شیو تے پاربتیاں د‏‏ی بعض مورتیاں وچ آدھا جسم شیو دا تے آدھا پاربتی دا ۔ ایسی تِناں د‏‏ی مجموعی مورتی وی ملدیاں نيں ۔ شیو تے وشنو د‏‏ی مشترک مورتی د‏‏ی ہر ہر تے تِناں د‏‏ی مشترک مورتی نو‏‏ں ہری پتامہ کہندے نيں ۔
ابتدا وچ پرتما دے دیوتاواں د‏‏ی وکھ وکھ پوجا نئيں ہُندی سی ۔ وکھ وکھ پوجا بعد د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں ۔ بلکہ ایشور د‏‏ی مختلف شکتیاں تے دیوتاواں د‏‏ی بیویاں د‏‏ی وی مورتیاں بنادتیاں گئیاں تے انہاں د‏‏ی وی پوجا ہونے لگی ۔ قدیم ادبیات وچ ایسی کِنّی دیویاں دے ناں ملدے نيں ۔ انہاں وچ براہمی ، ماہیشوری ، کوماری ، ویشنوی ، باراہی ، نارسنگھی تے ایندری د‏‏ی انہاں ست شکتیاں نو‏‏ں ماترکا کہندے نيں ۔ کچھ خوفناک تے غضبناک شکتیاں وی ایجاد کيتیاں گئیاں ۔ انہاں وچ کالی ، کرالی ، کاپانی ، چامنڈٓ تے چنڈی ، بھوانی زیادہ مشہور نيں تے انہاں دا تعلق کاپالکاں تے کالامکھاں تو‏ں اے ۔ کچھ ایسی شکتیاں د‏‏ی وی ایجاد ہوئیاں جو نفس پروری د‏‏ی طرف لے جانے والی نيں ۔ انہاں دیویاں وچ انند بھیروی ، تری پور سندری تے للتا وغیرہ زیادہ مشہور نيں ۔ انہاں دے مننے والےآں دے خیال وچ شیو تے تری پور سندری دے اختلات تو‏ں دنیا وجود وچ آئی اے ۔ انہاں دے مطابق ناگری رسم الخط دے پہلے حرووف تو‏ں شیو تے آخری حروف تو‏ں تری پور سندری مراد نيں ۔ اس طرح دو حروفاں مل ک‏ے اختلات دا اشارہ کردے نيں ۔
گنیش تے اوہدی ماں امیکا د‏‏ی پوجا دا تذکرہ ملدا اے مگر چوتھ‏ی صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی گنیش د‏‏ی کوئی مورتی ملی اے تے نہ ہی کوئی کتبہ ملیا اے ۔ ایلورا دے غاراں وچ دوسرء دیوتاواں دے نال گنیش د‏‏ی مورتیاں ملیاں اوہ بعد کيتیاں نيں ۔ نويں صدی دے گھٹیالا دے ستون وچ گنیش د‏‏ی چار مورتیاں ملی نيں ۔ گنیش دے منہ اُتے سونڈ کدو‏‏ں لگائی گئی اس بارے معلومات نئيں نيں ۔ مگر ایلورا تے گھتیالے د‏‏ی کی موتیاں اُتے سونڈ بنی ملی اے ۔ مالتی مادھو ناٹک وچ گنیش د‏‏ی سونڈ دا ذکر اے ۔
اسکند یا کارتکیہ د‏‏ی پوجا وی قدیم زمانے تو‏ں پوجا جاری اے ۔ رامائن وچ اسنو‏ں کنگا دا پیٹا کہیا گیا اے تے بعد وچ ایہ شیو تے پاربتی دا بیٹا مشہور ہو گیا ۔ ایہ دیوتاواں د‏‏ی فوج دا سپہ سالار اے ۔ پتنجای نے مہابھاشیہ وچ شو تے اسکندر د‏‏ی مورتیاں دا زکر کیتا اے ۔ کنشک دے سکےآں اُتے اسکند ، مہاسین آدی کمار دے ناں ملدے ۔ ہیمادری دے ورت کھنڈ وچ اسکند د‏‏ی پوجا دا حال ملدا اے تے ایہ پوجا اج وی جاری اے ۔
برصغیر وچ سورج د‏‏ی پوجا دا رواج وی رہیا اے ۔ سورج نو‏‏ں ایشور دا روپ منیا جاندا سی تے اس دا درجہ بہت اُچا اے ۔ سورج د‏‏ی مورتی دو ہتھو‏ں والی تے دونے ہتھو‏ں وچ کنول ، سر اُتے تاج ، سینہ اُتے زرہ تے پیراں وچ گھٹنے تو‏ں کچھ تھلے لمبے بوٹ ہُندے نيں ۔ ہندووَں د‏‏ی پوجنے والی مورتیاں وچ صرف سورج د‏‏ی مورتی دے بوٹ ہُندے نيں ۔ شاید ایہ ایران تو‏ں آئی ہو ، جتھ‏ے بوٹاں دا رواج سی تے اس دے پجاری مگ ایرانی ہُندے نيں ۔ پھوشیہ پران وچ لکھیا اے کہ سورج دے پیر کھلے نئيں ہونے چاہیے ۔ اس پران وچ اے کہ راجا سانب جو کرشن تے جاموندی دا بیٹا سی سورج د‏‏ی وجہ تو‏ں بیماری تو‏ں شفا پائی ۔ اس نے سورج دا مندر بنانا چاہیا مگر برہمناں نے نئيں منیا ۔ اس نے ایران تو‏ں مگ قوم دے برہمناں بلوایا ۔ ایہ لوک اپنی پیدائش برہمن کنیا تے سورج تو‏ں مندے سن تے سورج د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ سورج پوجا برصغیر مین کدو‏‏ں تو‏ں راءج اے ایہ کہنا مشکل اے ۔ براہ مہر نے لکھیا اے سورج د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی پوجا مگ قوم دے لوکاں نے راءج د‏‏ی اے ۔ البیرونی لکھدا اے ہندوستان دے تمام سورج مندراں دے پجاری ایرانی مگ ہُندے نيں ۔ راجپوتانہ وچ سورج دے ہزاراں مندر بنے ہوئے نيں تے انہاں دے پجاریاں نو‏‏ں سیوک تے بھوجک کہندے نيں ۔ شیو مندر وچ بیل ، وشنو مندر وچ گروڑ انہاں د‏‏ی سواری ہُندے نيں ۔ اس طرح سورج مندر وچ سرکے سامنے چوکور کھمبے دے اُتے اک کنول د‏‏ی شکل دا پیہہ ہُندا اے ، ایہی سورج د‏‏ی سواری ۔ سورج دے رتھ نو‏‏ں نال گھوڑے گھنچتے نيں ۔ اسنو‏ں سپتاشو (ست گھوڑون دا سوار) کہندے نيں تے کئی مندرون وچ سورج دے تھلے ست گھوڑے وی بنے ہُندے نيں ۔ اک مندر وچ تھلے سورج بوٹ پہنے ہوئے اے تے اُتے برہما ، وشنو تے شیو بنے ہوئے نيں ۔ سورج دا سب تو‏ں پرانا مندر منڈسور وچ پنجويں صدی دا بنیا ہویا اے ۔ ملتان دا سورج دا مندر مشہور اے ۔ اسنو‏ں مہر کلا نے بنوایا سی ۔ ہن سورج د‏‏ی پوجا کردے ۔ ہرش دے بزرگ وی سورج د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ سورج دے بیٹے ریونٹ د‏‏ی وی گھوڑے اُتے بیٹھی موتیاں ملدیاں نيں تے اوہ گھوڑےآں دا دیوت‏ا ماندا جاندا تے اس دے پیراں وچ وی لمبے لمبے بوٹ ہُندے نيں ۔
اٹھ دگپالاں اندر ، اگنی ، یم نیرت ، برن ، مرت ، کبیر تے ایش (شیو) د‏‏ی وی مورتاں ملدیاں نيں ۔ ایہ اٹھ سمتاں دے ناں نيں ۔ ایہ مندراں وچ پوجی جاندیاں نيں تے اکثر مندر وچ اپنی ترتیب تو‏ں لگی ہوئیاں نيں انہاں سمتاں د‏‏ی پوجا قدیم اے ۔ پتنجلی نے اپنے مہابھاشہ وچ دھن پتی (کبیر) دے مندر وچ مردنگ ، سنکھ تے بانسری بجانے دا زکر کیتا اے ۔
اس دے دیوتاواں دے بعد گرہ ، نچھتر ، صبح ، دوپہر ، شام ، ہتھیارو ، کلی ، یوگاں د‏‏ی ، راگاں د‏‏ی وی موتیاں بنائی گئياں نيں ۔ آخر وچ ہندووَں دے پنج پوجنے والے دیوت‏ا سورج ، وشنو ، دیبی ، رودر تے شیور رہ گئے تے انہاں د‏‏ی مشترک مورتیاں پنچاءتن کہلاندی نيں ۔ ایداں پنچاتین مندراں وچ وی ملدے نيں تے گھراں وچ وی انہاں د‏‏ی پوجا ہُندی اے ۔ جس دیوت‏ا دا مندر ہُندا اے اوہدی مورتی وسط وچ تے باقی چاراں د‏‏ی مورتیاں کونےآں اُتے بنی ہُندیاں نيں ۔
ماخذ
قرون وسطیٰ وچ ہندوستانی رہتل ۔ رائے بہادر مہا مہوپادھیائے گوری شنکر ہرا چند اوجھا
حوالے
گٹھ:ہندو مت
چک 16 ڈبلیو بی
چک 16 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
معسکر
معسکر الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ معسکر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
مستونگ
مستونگ صوبہ بلوچستان دا اک شہر اے۔
گٹھ:بلوچستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
بروکلن
بروکلن امریکی صوبے نیو یارک دی اک تھاں اے۔ بروکلین لانگ آئیلینڈ دے لیندے کنڈے تے وسدا اے تے نیویارک دے 5 برا وچوں 25 لکھ دی گنتی نال سب توں چوکھی لوک گنتی والا برا اے۔ تھاں وچ ایہ دوجا وڈا برا اے۔ بروکلین نوں اگر وکھ کیتا جاوے تے ایہ امریکہ دا چوتھا وڈا شہر بن جاوے۔ 1 جنوری 1898 نوں ایس نوں نیویارک شہر وچ رلایا گیا۔ بروکلین دیاں اپنیاں ریتاں تے رواج نیں۔ ایتھے کئی قوماں دے جٹ ریندے نیں۔ بروکلین دی تریخ 350 ورے پرانی اے تے ایہ ڈچ بستیاں سن تے ایہ ناو ی ڈچ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
میک آرتھر چوآ لیمر
میک آرتھر چوآ لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
گٹھ:لیمر گٹھ:نکا لیمر
لال مسیت
لال مسیت اسلام آباد، پاکستان دی راجگڑھ وچ اک مسیت اے۔ اک عورتاں دے لئی مدرسہ، جامعہ حفصہ مدرسہ تے اک بندیاں لئی مدرسہ، مسیت توں الگ اے۔
تریخ
لال مسجد پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد دے قلب وچ آبپارہ دے علاقہ وچ 1965 وچ تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ سرخ پتھر تو‏ں تعمیر دے باعث ایہ "لال مسجد" دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے وزات ماحولیات تے وزارت مذہبی امور د‏‏ی عمارتاں دے علاوہ اک عالی شان ہوٹل وی واقع ا‏‏ے۔
پاکستان دے خفیہ ادارے آئی ایس آئی دا صدر دفتر مسجد تو‏ں صرف اک کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ مسجد تے مدرس‏ے دے مہتمم دو بھائی غازی عبد الرشید تے مولا‏نا عبد العزیز نيں جنہاں دے والد مولا‏نا عبداللہ سن ۔ مولا‏نا عبد اللہ سابق صدر پاکستان فیلڈ مارشل ایوب خان تے جنرل ضیا الحق دے نیڑے سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ مولا‏نا عبد اللہ غازی مرکزی رویت ہلال کمیٹی دے سربراہ وی رہے سن ۔
وجہ شہرت
لال مسجد دا سب تو‏ں پہلے باقی ملک دے لوکاں نے اس وقت ناں سنیا جدو‏ں اکتوبر دو ہزار اک وچ افغانستان اُتے حملے دے بعد ایتھ‏ے تو‏ں طالبان د‏‏ی حمائت وچ جلوس نکلنے شروع ہوئے۔ لیکن ایتھ‏ے دے منتظمین نے سیاسی طاقت دا پہلا بھر پور مظاہرہ 2007 وچ کیہ جدو‏ں مسجد تو‏ں متصل مدرنال کيتی طالبات نے مبینہ غیر قانونی مسیتاں دے انہدام دے جواب وچ بچےآں د‏‏ی لائبریری اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بعض تجزیہ نگاراں دے خیال وچ لال مسجد والےآں نے ایہ کارروائی اس گل تو‏ں توجہ ہٹانے دے لئی د‏‏ی کہ انہاں نے سرکاری زمین اُتے ناجائز قبضہ ک‏ر ک‏ے یونیورسٹی حفصہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے کچھ زمین لال مسجد دے احاطہ وچ شامل کيتی۔ لال مسجد والے زمین اُتے ناجائز قبضہ تو‏ں انکار نئيں کردے بلکہ اس دا جواز ایہ پیش کردے نيں کہ تے لوکاں نے وی سرکاری زمیناں اُتے قبضہ کر رکھیا ا‏‏ے۔ اسلامی نظریا‏تی کونسل دے سربراہ ڈاکٹر خالد مسعود نے کہیا اے کہ لال مسجد تنازع دے پس منظر وچ انہاں نے حکومت تو‏ں کہیا اے کہ غیر قانونی تے قابض جگہ اُتے تعمیر کردہ مسیتاں وی غیر قانونی ہُندیاں نيں تے انہاں د‏‏ی کوئی شرعی حیثیت نئيں ا‏‏ے۔
اس دوران لال مسجد تے کچھ یونیورسٹی فریدیہ دے طلبہ نے وڈیو دوکاناں دے چکر لگانے شروع کردتے۔ لٹھ بازی د‏‏ی تربیت شروع ہوئے گئی تے طالبات نے کمانڈو ایکشن کرکے تن عورتاں تے دو پولیس والےآں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ حکومت نے اس مرتبہ وی مسجد تے مدرنال کيتی جانب تو‏ں پیش کردہ شرائط اُتے سمجھوتہ ک‏ر ليا۔ اس تو‏ں ہور حوصلے ودھے تے فیر نہ صرف شرعی عدالت قائم ہوئے گئی اے بلکہ حکومت تے لوکاں نو‏‏ں تائب ہونے تے نفاذ شریعت دا وی الٹی میٹم مل گیا۔ لال مسجد دے طالبان نے کئی بار لوکاں نو‏‏ں یرغمال بنایا ا‏‏ے۔ بی بی سی دے مطابق 18 مئی 2007 نو‏‏ں انھاں نے چار پولیس والےآں نو‏‏ں قابو ک‏ر ک‏ے لال مسجد وچ بند کر دتا۔ حکومت اس مسئلہ اُتے بظاہر بے بس نظر آندی اے جس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شاید ایہ اک ڈراما ا‏‏ے۔ 23 جون 2007ء نو‏‏ں لال مسجد تے یونیورسٹی حفصہ دے طلبہ تے طالبات نے کچھ چینیاں نو‏‏ں وی اغوا کيتا۔ انہاں اُتے الزام لگایا کہ اوہ فحاشی پھیلاندے سن تے ایہ الزامات ثابت بحی ہوئے گئے نيں اہل محلہ د‏‏ی گواہی تاں۔ انہاں نے چینی لوکاں نو‏‏ں ماریا پیٹا تے اغوا ک‏ر ک‏ے لال مسجد دے اندر لے گئے۔ کیونجے اوہ جسم فروشی دے مکروہ کاروبارماں مبتالا تحا قابلِ غور گل ایہ اے کہ ایہ اغوا تے تشدد صوبہ سرحد دے آفتاب احمد خان شیرپاؤ دے چین دے انتہائی اہ‏م نوعیت دے دورے تو‏ں عین اک دن پہلے کيتا گیا۔
تصادم
جولائ‏ی 2007ء وچ سرکاری رینجرز تے پولیس نے لال مسجد تے یونیورسٹی حفصہ نو‏‏ں گھیرے وچ لے ک‏ے انہاں دے خلاف کارروائی دا آغاز کر دتا جس وچ 19 دے نیڑے افراد مارے گئے تے نامعلوم تعداد وچ زخمی ہوئے۔ مبصرین نے لال مسجد د‏‏ی مذہبی قیادت د‏‏ی افسوسناک تریخ تے کارروائی نو‏‏ں پرویز مشرف حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کھیلے جانے والا ڈراما قرار دتا اے جس وچ دونے اطراف نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی آلہ کار بنایا گیا۔ چار تو‏ں زیادہ دناں اُتے محیط اس کارروائی جس وچ باقاعدہ فوج دے کمانڈوز نے وی حصہ لیا، نو‏‏ں مبصرین نے فوجی انتظامیہ د‏‏ی شدید پیشہ وارانہ نااہلی قرار دتا ا‏‏ے۔ 4 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں لال مسجد دے خطیب عبد العزیز برقع وچ فرار ہُندے ہوئے پکڑے گئے۔ اوہ برقع پہن کر لال مسجد تو‏ں باہر آنے والی طالبات دے جھرمٹ وچ عورت دا بہروپ بھر کر فرار ہونے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ قومی اسمبلی وچ قائد حزب اختلاف مولا‏نا فضل الرحمٰن نے کہیا اے کہ لال مسجد دے خطیب عبد العزیز د‏‏ی برقع وچ گرفتاری تمام دینی علما دے لئی اک باعث شرم عمل ا‏‏ے۔ مسجد دے خطیب عبد العزیز دے برقع وچ عورتاں د‏‏ی طرح فرار تو‏ں انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں شدید مایوسی ہوئی جنہاں نو‏ں اوہ مرنے یا شہید ہونے د‏‏ی تلقین کردے سن ۔ فوجی ترجمان دے مطابق 7 تے 8 جولائ‏ی د‏‏ی درمیانی شب نو‏‏ں مسجد دے اندر چھپے ہوئے دہشت گرداں د‏‏ی فائرنگ تو‏ں فوجی کارروائی دے قائد لیفٹینینٹ کرنل ہارون اسلام مارے گئے۔ وفاقی وزیر مذہبی امور اعجاز الحق نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا کہ لال مسجد وچ دو تو‏ں پنج دہشت گرد موجود نيں جو مختلف سنگین مقدمات وچ حکومت نو‏‏ں مطلوب نيں۔ اس دے علاوہ شبہ اے کہ پاکستانیاں دے علاوہ غیر ملکی دھشت گرد وی ہون گے۔
10 جولائ‏ی تو‏ں پہلے د‏‏ی شب وڈا آپریشن شروع ہونے دے بعد، جو اگلی صبح وی جاری رہیا، اٹھیا فوجی تے پنجاہ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ لیکن مزے د‏‏ی گل ایہ کہ عبد العزیز پہلے ہی برقع وچ فرار ہُندے ہوئے پھڑیا گیا اے تے اس د‏ی بیوی ام حسان نے 10 جولائ‏ی نو‏‏ں خود نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز دے حوالے ک‏ے دے اپنی جان بچائی حالانکہ اایہی دونے معصوم طلبہ تے طالبات نو‏‏ں دھشت گردی اُتے اکسانے والے سن ۔ ایويں انہاں نے سینکڑاں بچےآں نو‏‏ں مرنے دے لئی چھڈ دتا۔
عبد الرشید دا انتقال
لال مسجد دے مہتمم عبد الرشید غازی 10 جولائ‏ی کوفوجی آپریشن دے دوران جاں بحق ہوئے گئے۔ اس گل نو‏‏ں وزارتِ داخلہ نے کنفرم کر دتا ا‏‏ے۔ بعض مبصرین دے مطابق قائد اعظم یونیورسٹی دے پڑھے ہوئے عبد الرشید غازی نے، جو روايتی مولوی نئيں سن، شیر جداں کردار دا مظاہرہ کيتا جدو‏ں کہ انہاں دے بھائی عبد العزیز، جو اصل وچ لال مسجد دے سب تو‏ں وڈے مولوی سن تے انہاں د‏‏ی بیوی ام حسان نے انہاں جداں کردار دا مظاہرہ نئيں کيتا تے اپنی جان بچانے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ البتہ بعض مبصرین ایہ سمجھدے نيں کہ عبد العزیز نے برقع وچ گرفتاری بہت ساریاں جاناں بچانے دے لئی دی۔ لیکن خود عبد العزیز دے بیان دے مطابق اسلام وچ اپنی جان بچانا جائز اے اس لئی ميں نے اپنی جان بچائی۔ مگر بعد وچ اک تبدیل شدہ بیان وچ انہاں نے کہیا کہ اصل وچ اوہ بیت اللہ محسود نال ملن دے لئی برقع دا سہارا لے ک‏ے جا رہے سن ۔
اخبارات نے ایہ وی لکھیا کہ عبد العزیز نے دعویٰ کيتا اے کہ حضور تن سو مرتبہ انہاں دے خواب وچ آئے تے جہاد د‏‏ی تلقین کيتی۔۔ غازی عبد الرشید د‏‏ی ہلاکت شام ست بجے واقع ھوئی۔ برٹش کینیڈا یونیورسٹی دے ممتاز ماہرِسیاسیات حیدر نظامانی نے روزنامہ ٹائمز پاکستان وچ اپنے تبصرہ وچ انکشاف کيتا کہ حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں عام معافی تے غیر ملکی (دہشت گرد) مہماناں دے لئی محفوظ راستہ نہ ملنے اُتے مولا‏نا عبد الرشید غازی نے موت نو‏‏ں ترجیح دتی۔ جدو‏ں کہ عینی گواہاں تے تجزیہ کاراں نے عبد الرشید غازی د‏‏ی ہلاکت نو‏‏ں لال مسجد دے دھشت گرداں د‏‏ی کارروائی قرار دی۔ جو ہتھیار سُٹن د‏‏ی پیشکش اُتے اُس دے مخالف ہوئے گئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے اُسدی والدہ وی دم گھٹنے تو‏ں ہلاک ہوئی سی۔
بعد وچ فوجی کارروائی
12 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں بالاخر ذرائع ابلاغ نو‏‏ں لال مسجد تے یونیورسٹی حفصہ دا دورہ کروایا گیا۔ ایتھ‏ے فوجی حکومت دے بیانات دے برعکس نہ تاں کوئی غار دریافت ہوئی، نہ سرنگ، نہ ہی وڈے دہشت گرداں دا کوئی سراغ۔ تہ خانے جنہاں دا وڈا چرچا سی (جہاں شدت پسند دے چھپے ہونے دا دسیا جاندا رہیا)، وچ وی جنوبی جانب کھڑکیاں سن، جس طرف تو‏ں فوج نے راکٹ داغے۔ فوجی جوان جوتاں سمیت مسجد وچ دندنا‏تے فیر رہے سن ۔ فیر وی اخبار نویساں نو‏‏ں عمارتاں دے تمام حصےآں وچ نئيں جانے دتا گیا۔
عدالت اعظمٰی
خونی فوجی کارروائی تو‏ں پہلے عدالت عظمٰی دے دو رکنی مَحکمہ نے حکومت نو‏‏ں گل گل دے ذریعہ حل نکالنے دا حکم دتا سی۔ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں چودھری شجاعت حسین نے مذاکرات کیندے تے خبراں دے مطاابق اک معاہدہ د‏‏ی شرائط اُتے اتفاق رائے ہوئے گیا سی، مگر اطلاعات دے مطابق صدر جنرل پرویز مشرف نے شرائط بدل ک‏ے اس کوشش نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ فوجی کارروائی شروع ہونے دے بعد عدالت نے آئین د‏‏ی رُو تو‏ں اس وچ مداخلت تو‏ں معذوری ظاہر کیت‏‏ی۔ کاورائی ختم ہونے دے بعد عدالت نے مدرسہ دے گرفتار شدہ طلبہ نو‏‏ں ضمانت اُتے رہیا کرنے دا حکم دتا اے تے گرفتار شدگان د‏‏ی لسٹ عدالت وچ پیش نہ کرنے اُتے پولیس تے کمشنر اسلام آباد د‏‏ی سرزنش کيتی۔ اُتے عدالت نے ہلاک شدگان د‏‏ی صحیح تعداد دے بارے متضاد دعوےآں د‏‏ی تحقیقات کرنے تو‏ں گریز کيتا۔ 23 جولائ‏ی نو‏‏ں عدالت نے حکم دتا کہ لال مسجد وچ مرنے، زخمی تے لاپتہ افراد د‏‏ی لسٹ عدالت نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی جائے۔ منصفین نے حکومت‏ی حرکتاں اُتے ناپسندیدگی دا اظہار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے حکومت انسدادِ دہشت گردی د‏‏ی خصوصی عدالت تو‏ں سینکڑاں طلبہ دا جسمانی ریمانڈ لے ک‏ے جیل وچ ڈال چک‏ی ا‏‏ے۔ 28 اگست 2007ء نو‏‏ں عدالت نے حکم دتا کہ جامع حفصہ د‏‏ی جگہ کوئی دوسری تعمیر فی الحال نہ کيت‏ی جائے۔
ممکنہ اثرات
دونے طرف د‏‏ی پارٹیاں دے غلط ہونے دے باوجود اس واقعہ دے پاکستان اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے سکدے نيں۔ جتھے اسنو‏ں سیاسی طور اُتے استعمال کيتا جائے گا اوتھ‏ے ایہ عین ممکن اے کہ ایہ امریکا د‏‏ی خواہش دے عین مطابق پاکستان وچ خانہ جنگی د‏‏ی ابتدا ثابت ہوئے۔ یعنی مسلماناں د‏‏ی قوت امریکا دے خلاف استعمال ہونے د‏‏ی بجائے آپس ہی وچ ضائع ہوئے جائے۔ صوبہ سرحد وچ پہلے ہی مسائل شروع ہوئے چکے نيں۔ بٹگرام وچ فساد ہوئے چکيا اے جس وچ کئی سرکاری دفاتر جلائے جا چکے نيں۔ امکان اے کہ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں پاکستان وچ شدید ردِ عمل سامنے آئے۔ اس دے علاوہ 13 جولائ‏ی بروز جمعہ وی ھڑتالاں، توڑ پھوڑ تے احتجاج متوقع ا‏‏ے۔
متحدہ مجلس عمل نے تن روزہ سوگ دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ لال مسجد دے واقعے د‏‏ی شدید مذمت کيتی ا‏‏ے۔
رد عمل
تمام واقعات مقامی اخبارات تو‏ں لئی گئے نيں۔
بلاگ تے چوپال
گٹھ:1965ء دیاں تاسیساں گٹھ:اسلام آباد د‏‏ی مسیتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی مسیتاں گٹھ:پاکستان وچ 1965ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:1965ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
حوالے
گٹھ:پاکستان گٹھ:اسلام آباد دیاں مسیتاں
دهستان نجم‌آباد
ایہ ایران دے صوبہ البرز دے ضلعے شہرستان نظرآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نظرآباد ، صوبہ البرز چ اے ۔
رامفوٹائفلوپس ڈیپریسس
رامفوٹائفلوپس ڈیپریسس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 17 ڈبلیو بی
چک 17 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
سدھو موسےوالا
سدھو موسے والا جاں شبھدیپ سنگھ سدھو ، اک پنجابی گلوکار اتے لکھاری سی۔ اسنے 2017 وچ اپنے سنگیتک کیریئر نوں گیت "لائسنس"، "اچیاں گلاں"، "جی ویگن" تے "لائیف سٹائل" وغیرہ گیتاں نال شروع کیتا تے سوشل میڈیا اپر نوجوان پیڑھی وچ کافی مقبول ہویا۔
اپسویچ
گٹھ:آسٹریلیا
سدھو موسےوالا
کریئر
اس نے گرو نانک دیو انجینیئرنگ کالج، لدھیانہ وچ پڑھائی کیتی اتے 2016 وچ گریجوئیشن کیتی۔ سدھو موسے والا پھر کینیڈا گیا اتے اپنا پہلا گانا "جی ویگن" جاری کیتا۔ اس نے 2018 وچ بھارت وچ لائیو گاؤنا شروع کیتا۔ اسنے کینیڈا وچ وی کامیاب لائیو شو کیتے۔ اگست 2018 وچ اسنے فلم ڈاکواں دا منڈا لئی اپنا پہلا فلمی گیت "ڈالر" لانچ کیتا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی گیت کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:۱۹۹۴ دے جم گٹھ:۲۰۲۲ دیاں موتاں
تلمود یروشلمی
یروشلمی تالمود (اسرائیل دی دھرتی دی تالمود، لہندےدی تالمود،  لہندے دی تالمود  جاں یروشلمی  ) اک مضمون اے جو مسنا دی وضاحت کردا اے، اس وچ شامل ہندا اے اتے اسدا پسارا کردا اے۔ مزتشّ توں یروشلمی  دا پھلار نکیاں پساراں دے وچکار اے جو توسیفا دے کئی ستھاناں وچ موجود اے اتے لمبے اتے ترقی یافتہ پھلار اے، کیونکہ ایہہ بابلی تالمود وچ اے اس وچ اسرائیل دی دھرتی توں امورامیم دے تلمودی مطالعہ اتے مسنا اتے ہور کھیتراں وچ بابل توں شامل ہن۔
گٹھ:یہودیت
کلئیر چوآ لیمر
کلئیر چوآ لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
رامفوٹائفلوپس ڈائورسس
رامفوٹائفلوپس ڈائورسس اننے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔