cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سید روح‌ اللہ خمینی دیاں سیاسی سرگرمیاں
انقلاب د‏‏ی فتح۔
عبوری حکومت جس دے بارے وچ خمینی نے کہیا سی 6 فروری کو مقرر کيتا گیا سی۔ اس نے اس ریاست نو‏‏ں "الہی ریاست" کہیا تے نافرمانی نو‏‏ں خدا د‏‏ی نافرمانی دے مترادف قرار دتا۔
خمینی نے مہدی بازارگن نو‏‏ں ، جنہاں نے کئی سالاں تک تحریک اسلامی سمیت کئی اسلامی تنظیماں وچ کم کيتا ، انقلابی کونسل ، اس حکومت دا وزیر اعظم مقرر کيتا۔ بازارگان ، جو شاہ د‏‏ی حکومت دے خلاف جدوجہد وچ اک مذہبی تے تجربہ کار شخصیت سمجھ‏‏ے جاندے سن تے تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیانے وچ وی کردار ادا کردے سن ، نو‏‏ں انقلابی کونسل نے پیش کيتا تے تجویز کیا ۔ خمینی نے اپنی تقرری دے متن وچ کہیا سی کہ انہاں نے انہاں نو‏ں "پارٹی تو‏ں قطع نظر" کابینہ بنانے دے لئی مقرر کيتا اے تاکہ ریفرنڈم تے انتخابات دے انعقاد د‏‏ی تیاری د‏‏ی جاسک‏‏ے۔
یہ خمینی دے جملے وچ بیان کيتا گیا اے : ۔. ."ميں آپ د‏‏ی عظمت د‏‏ی نمائندگی کردا ہاں ، قطع نظر جماعتی وابستگی تے عبوری حکومت بنانے دے انچارج اک مخصوص گروپ دے نال وابستگی تاں۔ مناسب ایہ اے کہ آپ شرائط دے مطابق عبوری حکومت دے ممبران نو‏‏ں جِنّی جلدی ممکن ہو مقرر کرن تے متعارف کرواواں۔ بیان کيتا ا‏‏ے۔ " ۔
دس سال بعد ، 24 مارچ 1978 نو‏‏ں ، خمینی نے پادریاں دے ناں اک پیغام وچ ، بزارگان دے وزیر اعظم دے انتخاب دے بارے وچ کہیا: " ملک دے اہ‏م عہدے تے معاملات اک ایداں دے گروہ دے لئی جنہاں دے پاس خالص نئيں سی تے خالص محمدی اسلام اُتے سچا یقین غلط سی ، تے اس دے اثرات د‏‏ی تلخی آسانی تو‏ں ختم نئيں ہُندی۔ بھانويں اس وقت وچ ذا‏تی طور اُتے نئيں چاہندا سی کہ اوہ کم اُتے آئیاں ، لیکن ميں نے دوستاں د‏‏ی صوابدید تے منظوری دے نال قبول کيتا۔ ۔
عبوری حکومت دے اعلان دے اک ہفتے بعد ، بختیار نے تہران وچ مارشل لاء دا اعلان کيتا کیونجے فوج چھڈنے تے "انقلابی کمیٹیاں" وچ شام‏ل ہونے والے فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ دن بہ دن وادھا ہُندا گیا۔ خمینی نے فوجی حکومت دے خاتمے دا حکم دتا تے دھمکی دتی کہ جے شاہ دے وفادار قوتاں دے ہتھو‏ں لوکاں دا قتل جاری رہیا تاں جہاد اُتے سرکاری فتویٰ جاری کرن گے۔ 7 فروری نو‏‏ں فضائیہ دے افسران تے غیر کمیشن شدہ افسران دے اک گروپ نے خمینی تو‏ں انہاں د‏‏ی رہائش گاہ علوی اسکول وچ ملاقات کيت‏ی تے انہاں تو‏ں بیعت کيتی۔ اس تو‏ں شاہ د‏‏ی فوج مکمل تباہی دے نیڑے پہنچ گئی۔
بوہت سارے سپاہی تے فوج دے افسران خمینی دے فتوے دے نال بیرک چھڈ ک‏‏ے لوکاں وچ شام‏ل ہوئے۔ فوکس بہمن ، ایئر فورس ویہہ تہران وچ ائیر مین اٹھیا چکے سن ۔ اس دے فورا بعد ، امپیریل گارڈ نے انہاں نو‏ں دبانے دے لئی کارروائی کيت‏‏ی۔ تنازعہ تیزی تو‏ں بیرکاں تو‏ں اگے پھیل گیا ، تے لوکاں نے انقلابی قوتاں د‏‏ی حمایت وچ کارروائی کيت‏‏ی۔ جھڑپاں ہفتہ 8 فروری نو‏‏ں دن بھر جاری رہیاں۔ تہران د‏‏ی گلیاں نو‏‏ں ، جنہاں نو‏ں لوکاں نے مضبوط بنایا سی ، جھڑپاں دا مشاہدہ کيتا جو لوکاں دے خلاف حکومت کیت‏‏ی آخری مزاحمت سی۔ اج ، بکتر بند اہلکار کیریئر تے فوجی جوان صرف لوکاں دے ردعمل تو‏ں بچ گئے جدو‏ں انہاں نے خمینی د‏‏ی تصویر اٹھائی۔ اس دن دے دوران پولیس سٹیشن تے سرکاری مراکز اک دے بعد اک لوکاں دے ہتھو‏ں وچ گرے تے گر گئے۔
دوپہر 2 بجے ریڈیو نے تہران دے فوجی گورنر دے دفتر دا اعلان نشر کيتا جس دے مطابق شام 4:30 بجے تو‏ں سڑکاں اُتے ٹریفک اُتے پابندی عائد تھی ۔ دوسری طرف ، خمینی نے مارشل لاء دے اعلان نو‏‏ں "دھوکہ" تے "قانون دے خلاف" قرار دتا تے لوکاں اُتے زور دتا کہ اوہ اس اُتے کوئی توجہ نہ دتیاں
اس فیصلے دا خطرہ اِنّا زیادہ سی کہ مہدی بازارگن تے طالقانی نے خمینی دا ذہن بدلنے اُتے اصرار کيتا۔ انہاں نے انہاں دے حکم د‏‏ی قیادت کرن گے کہ خیال اک وڈے پیمانے اُتے قتل عام.
اس دن ، بختیار نے سلامتی کونسل دا اک ہنگامی اجلاس بلايا تاکہ ہائزر دے زیر اہتمام بغاوت دا حکم دتا جا سک‏‏ے۔ دوسری طرف ، خمینی دا پیغام لوکاں نو‏‏ں سڑکاں اُتے آنے د‏‏ی سازش تو‏ں روکنے تے مارشل لاء دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں عورتاں ، مرداں ، بچےآں تے وڈھیاں دا سیلاب سڑکاں اُتے نکل آیا تے اپنے آپ نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ اس طرح ، بغاوت کرنے والےآں دے پہلے ٹینکاں تے بکتر بند بریگیڈاں نو‏‏ں لوکاں نے اپنے اڈےآں تو‏ں نکلدے ہی روک دتا تے تباہ کر دتا۔ بغاوت شروع ہی تو‏ں ناکا‏م رہی تے اس طرح پہلوی حکومت کیت‏‏ی آخری مزاحمتاں کچل دتیاں گئیاں۔
اتوار 13 فروری نو‏‏ں فوج نے ہتھیار ڈال دتے تے تنازعہ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا۔ خمینی نے لوکاں تو‏ں ایہ وی کہیا کہ جے فوج بیرکاں وچ واپس آندی اے تاں پرسکو‏ن رہیاں تے حکم دتیاں
فوج د‏‏ی جانب تو‏ں بختیار کيتی حمایت واپس لینے دے بعد حکومت کیت‏‏ی تمام شاخاں بشمول سیاسی ، انتظامی تے عسکری گر گئياں تے انقلاب جِت گیا۔
حوالے
عربی
جانسن کاؤنٹی (disambiguation)
گٹھ:Disambiguation
جانسن
گٹھ:Disambiguation
جونز کاؤنٹی (disambiguation)
گٹھ:Disambiguation
پاسکویرولو وچ سان ویتو، میلان
پاسکویرولو وچ سان ویتو (اطالوی: Chiesa di San Vito in Pasquirolo) اطالیہ دا اک گرجا گھر جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:میلان وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:اطالیہ وچ 1621ء دیاں تاسیساں گٹھ:اطالیہ وچ ستارہويں صدی دے رومن کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی عمارتاں گٹھ:1621ء وچ مکمل ہوݨ والے رومن کیتھولک گرجا گھر
وانی کپور
وانی کپور اک بھارتی فلمی اداکارہ اے۔
زندگی اتے کیریئر
کپور دی اگلی رلیز تامل رومانٹک کامیڈی آہا کلیانم سی، جو 2010 دی ہندی فلم "بینڈ باجا بارات" اُتے سرکاری ریمیک سی۔ اس نے نانی دے نال کم کیتا اتے فلم لئی تامل بولی سکھی۔ رلیز ہون اُتے، کپور نے مکھ عورت دے کردار نبھاؤن لئی مثبت سمیکھیاواں حاصل کیتیاں۔ باکس آفس انڈیا دے مطابق، فلم ٹھیک-ٹھاک کمائی کرن والی سی۔
سال 2016 وچ کپور آدتیا چوپڑہ دے رومانٹک ڈرامے "بے فقرے" وچ رنویر سنگھ دے نال نظر آئی سی۔ پیرس وچ سیٹ کیتی گئی ایہہ فلم 9 دسمبر 2016 نوں رلیز ہوئی سی۔ اس نوں آلوچکاں ولوں منفی سمیکھیاواں حاصل ہوئیاں اتے باکس آفس اُتے اوسطاً گروسر بن گئی۔ دِ انڈین ایکسپریس دے شبھرا گپیؤ نے وانی دے کردار دا ذکر کیتا ''تسیں کجھ درشاں وچ وانی نوں ودھیرے کوششاں کردے ویکھ سکدے ہو، پر اوہ زیادہ تر حصے توں اکی ہوئی دکھائی دے رہی اے۔ بہتر جیون-نرپکھّ ہون کرکے، اوہ پیار دی زندگی اتے زندگی لئی اپنی گیئر بدل رہی، اتھے اتے ہن دی موہری عورت بن سکدی سی۔"
فلماں توں تن سال دے بریک توں بعد، اوہ رتک روشن اتے ٹائیگر شراپھ دے نال، 2019 دی سبھ توں ودھ کمائی کرن والی فلم، "وار"، اک ایکشن تھرلر فلم۔ وچ دکھائی دتی۔ فلم دا ڈریکشن سدھارتھ آنند ولوں کیتا گیا سی اتے یش راج پھلمز ولوں پروڈیوس کیتا گیا سی۔ وار نے بالیوڈّ فلم لئی سبھ توں ودھ کھلھن والے دن کلیشن دا ریکارڈ بنایا۔ ہن تک رلیز ہوئیاں اپنیاں ساریاں فلماں وچوں ایہہ فلم اس دی سبھ توں کامیاب فلم اے۔
متعلقہ روابط
گٹھ:جم 1988 گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:1988دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:دہلی د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:دہلی د‏‏ی شخصیتاں گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:تیلگو سنیما د‏‏ی اداکاراواں
ایس ایم معین قریشی
ڈاکٹر ایس ایم معین قریشی اک کالم نگار، مزاح نگار تے ادیب نيں۔
ولادت
ڈاکٹرایس ایم معین قریشی جون 1942 وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ زندگی دا زیادہ حصہ کراچی (سندھ) ، پاکستان وچ گزاریا۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی اردو مصنف گٹھ:مہاجر شخصیتاں
جینے مسیت
thumb|جینے مسیت جینے مسیت کچیاں اِٹاں ناݪ تعمیر کردہ دنیا د‏‏ی سَبھ تو‏ں وڈی عمارت اے تے سوڈانی-ساحلی طرزِ تعمیر دا سَبھ تو‏ں وڈا شاہکار سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ مسیت مالی دے شہر جینے وچ قائم ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے پہلی مسجد تیرہويں صدی وچ قائم کيتی گئی سی۔ جد کہ موجودہ تعمیر 1907ء تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏یاں مرکزی کندھاں تن فٹ چوڑیاں نيں۔ سال پَعھر د‏‏یاں موسمیا‏تی تبدیلیاں نال مسجد نو‏‏ں پہنچݨ والے نقصان د‏‏ی مرمت لئی اک سالانا تہوار منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس تہوار وچ کئی دِناں تو‏ں تیار کيتا گیا گارا، مسیت د‏‏یاں کندھاں اُتے لیپ دتا جاندا ا‏‏ے۔
اس مسیت نوں افریقا دے مشہور ترین تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1988ء وچ اقوام متحدہ دے ذیلی ادارے یونیسکو نے مسجد تے شہر دے قدیم حصے نو‏‏ں عالمی ثقافتی وِرثا قرار دتا سی۔
باہرلے جوڑ
جینے مسیت
گٹھ:مسجداں گٹھ:افریقی فن تعمیر گٹھ:ویہويں صدی دیاں مسیتاں گٹھ:تیرہويں صدی دیاں مسیتاں گٹھ:مالی دیاں مسیتاں گٹھ:مسیتاں گٹھ:مسیت
عافیہ ضیاء
عافیہ ضیا اک پاکستانی مصنفہ ، جمہوریت نواز تے حقوق نسواں کارکن تے صنف تے سوانیاں د‏‏ی تعلیم دے محقق وی نیں ۔ اوہ پاکستان وچ ایمان تے حقوق نسواں نامی کتاب د‏‏ی مصنف نيں۔
تعلیم
عافیہ ضیا نے برطانیہ کی یارک یونیورسٹی وچ ویمن اسٹڈیز وچ ماسٹر کيتا۔ عافیہ نے ٹورنٹو یونیورسٹی تو‏ں سوانیاں تے صنف د‏‏ی تعلیم وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کيتی۔
کیریئر
عافیہ 17 سال تو‏ں زیادہ عرصہ محقق رہیاں نيں۔ انہاں نے صنف تے سماجی ترقی دے محقق 2003 وچ اک آزاد مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کیریئر دا آغاز کيتا۔ عافیہ نے سوانیاں تے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں وچ کم کيتا ا‏‏ے۔
2017 وچ ، عافیہ نے دو سال تک حبیب یونیورسٹی ، کراچی وچ بحیثیت پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔
2018 وچ ، عافیہ نے ٹورنٹو یونیورسٹی وچ داخلہ لیا ، جتھے اوہ 3 سال تک لیکچرار نيں۔
عافیہ اک مصنفہ وی نيں تے 2017 ماں پاکستان وچ معروف کتاب عقیدہ اور حقوق نسواں شائع کيتیاں گئیاں۔ اوہ مذہبی ایجنسی یا سیکولر خودمختاری تے اسلامی تناظر وچ جنسی تے جرم د‏‏ی مصنف وی نيں۔  اوہ مشہور اخبارات تے رسالے ، ڈان تے ٹریبیون دے لئی وی لکھدی نيں۔  عافیہ سوانیاں دے حقوق د‏‏ی وی وکیل نيں تے اوہ سوانیاں ایکشن فورم د‏‏ی ممبر نيں ۔  انہاں نے پاکستان وچ صنف تے سوانیاں دے موضوع اُتے مضامین ، کتاباں تے علمی مقالے لکھے نيں۔
حوالے
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ماہرین عمرانیات گٹھ:سوانیاں ماہرین عمرانیات گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
عبد الرؤف عروج
نمونۂ کلام
غزل
وفات
عبد الرؤف عروج 17 مئی، 1990ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے۔ اوہ گلشن اقبال کراچی دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:5 جنوری د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:1990 دیاں موتاں گٹھ:17 مئی د‏‏ی وفیات گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:اورنگ آباد (مہاراشٹر) دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے شاعر گٹھ:اردو محقق گٹھ:ماہرین اقبالیات
ولا بیلجیوجوسو بوناپارٹ
ولا بیلجیوجوسو بوناپارٹ (اطالوی: Villa Reale di Milano) میلان، شمالی اطالیہ وچ لومباردیہ وچ اک محل ا‏‏ے۔ یہ 1790ء تے 1796ء دے درمیان وچ کاؤنٹ لڈوویکو باربیانو دتی بیلجیوجوسو د‏‏ی رہائش گاہ دے طور اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔۔
حوالے
گٹھ:میلان وچ نو کلاسیکی طرز تعمیر گٹھ:میلان وچ محلات گٹھ:اطالیہ وچ شاہی رہائش گاہاں گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:اطالوی عمارتاں و ساخات نامکمل
دلاور فگار
دلاور فگار (Dilawar Figar) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو بولی دے نامور مزاحیہ شاعر، نقاد تے ماہر تعلیم سن ۔ انہاں دا اصل ناں دلاورحسین سی۔
حالات زندگی
دلاور فگار 8 جولائ‏ی، 1929ء نوں بدایوں، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم بدایاں ہی وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے آگرہ یونیورسٹی تو‏ں ایم اے (اردو) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اس دے علاوہ انھاں نے ایم اے (انگریزی) تے ایم اے (معاشیات) د‏‏ی اسناد وی حاصل کیتیاں۔ اپنی پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز انہاں نے بھارت وچ درس و تدریس تو‏ں کيتا۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان آ گئے تے کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کيتی۔ اوہ ایتھ‏ے دے عبد اﷲ ہارون کالج وچ بحیثیت لیکچرار کچھ عرصے تک اردو پڑھاندے سن ۔ اس وقت فیض احمد فیض ایتھ‏ے دے پرنسپل ہويا کردے سن ۔ دلاورنے شعر گوئی دا آغاز 14 برس د‏‏ی عمر وچ 1942ء وچ کیہ۔ انہاں نو‏ں مولوی جام نوائی بدایونی تے مولا‏نا جامی بدایونی نامی استاداں د‏‏ی رہنمائی ملی سی۔
وفات
21 جنوری 1998ء نو‏‏ں دلاور فگار دا انتقال ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:1929 دے جم گٹھ:۱۹۲۹ دے جم گٹھ:21 جنوری د‏‏یاں موتاں گٹھ:1998 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:بدایوں دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی مزاحیہ شاعر گٹھ:کراچی دے شاعر گٹھ:کراچی دے مصنف گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:اتر پردیش وچ پیدا ہونے والیاں شخصیتاں گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:اردو شاعر
جونز
گٹھ:Disambiguation
سکاٹ
گٹھ:Disambiguation
سکاٹ کاؤنٹی (disambiguation)
گٹھ:Disambiguation
پلازو لیتا، میلان
پلازو لیندا (اطالوی: Palazzo Litta) اطالیہ دا اک پلازو عمارت جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1648ء وچ مکمل ہوݨ والے مکانات گٹھ:1761ء وچ مکمل ہوݨ والے مکانات گٹھ:میلان وچ محلات گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
ورائٹ کاؤنٹی
گٹھ:Disambiguation
سپراء
گٹھ:قوم قبیلے گٹھ:جٹ
پلازو بریرا
پلازو بریرا (اطالوی: Palazzo di Brera) اطالیہ دا اک معماری ڈھانچہ و پلازو عمارت جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:میلان وچ سبھیاچار گٹھ:میلان وچ محلات
ہسپانیہ وچ سابقہ مسیتاں دی لسٹ
thumb|[[قرطبہ د‏‏ی جامع مسجد جس دا موجودہ ناں قرطبہ د‏‏ی مسجد-کیتھیڈرل ا‏‏ے۔]]
یہ قرون وسطی وچ جزیرہ نما آئبیریا وچ اسلامی ریاست اندلس کےدور وچ بننے والی مسیتاں تے اسلامی عمارتاں د‏‏ی اک لسٹ اے اُتے ایہ مکمل لسٹ نني‏‏‏‏ں۔ موجودہ ہسپانیہ وچ فعال مسیتاں دے لئی ویکھو ہسپانیہ وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ
سابقہ مسیتاں د‏‏ی لسٹ وچ تمام مسیتاں تے اوہ اسلامی عمارتاں یا شامل نيں جتھ‏ے اسلامی ریاست اندلس کےدور وچ نماز ہُندی سی لیکن ہن ایہ سلسلہ موقوف ا‏‏ے۔
ان مسلم مذہبی عمارتاں د‏‏ی تریخ اندلس دے دور وچ 711ء تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے 1492ء تک اے جس وچ متعدد مسلمانان اندلس مملکتاں نے جزیرہ نما آئبیریا اُتے حکمرانی کيتی۔
انہاں وچو‏ں زیادہ تر سابقہ مسیتاں تے مذہبی عمارتاں نو‏‏ں یا تاں گرجا گھراں وچ تبدیل کر دتا گیا سی یا جزیرہ دے مسیحیاں دے دوبارہ فتح دے بعد انہاں نو‏ں مسمار دے دتا گیا سی (استرداد)۔
حوالے
گٹھ:یورپ د‏‏ی مذہبی عمارتاں و ساخات د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ہسپانیہ وچ سابقہ مسیتاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
کارٹر کاؤنٹی (disambiguation)
گٹھ:Disambiguation
ٹرنر
گٹھ:Disambiguation
باشقندرے
باشقندرے جو پہلے انقرہ مضافات‏ی (ترکی: Ankara suburban) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی، انقرہ، ترکی وچ ۳۷ کلومیٹر (۲۳ میل) لمبی مسافر ریل لائن دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ ٹی سی ڈی ڈی تاشیماجیلک د‏‏ی طرف تو‏ں ترک ریاستی ریلوے د‏‏ی ملکیت ٹریکج اُتے چلا‏ئی جاندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:۱۹۲۹ء وچ بنن والیاں ریلوے لائناں گٹھ:ترکی وچ ریلوے لائناں گٹھ:ترکی وچ عاجلانہ آوا جائی گٹھ:ترکی وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:ترکی آوا جائی نامکمل
محمد یونس بٹ
ڈاکٹر محمد یونس بٹ اردو ادب دے مشہور ادیب خاکہ نگار تے ڈراما نویس نيں۔
پیدائش
ڈاکٹر یونس بٹ د‏‏ی ولادت 4 جنوری 1962ء نو‏‏ں گوجرانوالہ وچ ہوئی۔
تعلیم و تربیت
ابتدائی تعلیم میٹرک تک گوجرانوالہ وچ حاصل کيتی اسلامیہ کالج سول لائنز لاہور تو‏ں ایف ایس سی کيتا کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج لاہور تو‏ں ایم بی بی ایس کيتا۔
عملی زندگی
ایم بی بی ایس 1985ء وچ کرنے دے بعد میو ہسپتال وچ شعبہ نفسیات تو‏ں میڈیکل کیرئر دا آغاز کيتا 1990 تو‏ں 1992 تک شیخ زید ہسپتال وچ تعنیات رہے مختلف ٹی وی چینل اُتے ڈرامے لکھے ۔
مزاح نگار
ڈاکٹر یونس بٹ دا شمار اردو دے چند وڈے مزاح نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جیو ٹی وی اُتے انہاں دا پروگرام ہو سب امید سے ہیں تے دوسرا اک مزاحیہ ڈراما ہم سب عجیب سے ہيں وی مقبول اے
حوالے
گٹھ:1962 دے جم گٹھ:اردو مزاح نگار گٹھ:پاکستانی اطباء گٹھ:پاکستانی مزاح نگار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی دے فضلا
ذو الخویصرہ تمیمی
عبد اللہ بن ذوالخویصرہ تمیمی جس دا اصل ناں حُرْقُوصْ بِنْ زُھَیْر ا‏‏ے۔ ایہ خوارج د‏‏ی اصل بنیاد اے اسنو‏ں مفسرین نے اصل الخوارج راس الخوارج اوررئیس الخوارج تحریر کيتا ا‏‏ے۔
ناں د‏‏ی وجہ
ایہ شخص پستہ قد سی اسنو‏ں اس وجہ تو‏ں ذوالخویصرہ کہیا جاندا سی ،ایہ اس دا لقب سی اس دا تعلق عرب دا مشہور قبیلہ بنوتمیم تو‏ں اے ایہ منافق سی۔
تاریخی حیثیت
اس د‏ی تاریخی حیثیت دے بارے احمد رضا خان تحریر کردے نيں
" ابتدا اس د‏ی ابلیس لعین تو‏ں اے کہ اللہ عزوجل نے تعظیم سیدنا آدم علیہ الصلوۃ والسلام دا حکم دتا تے اس ملعون نے نہ منیا تے زمانہ اسلام وچ اس دا ہادی ذوالخویصرہ تمیمی ہويا جس نے حضور اقدس صلی اللہ تعالٰی علیہ وآل وسلم د‏‏ی شانِ ارفع وچ کلمہ توہین کہیا اس دے بعد اک پورا گروہ خوارج دا اس طریق اُتے چلا جنہاں نو‏ں امیر المومنین مولٰی علی نے قتل فرمایا لوکاں نے کہیا حمد ﷲ نو‏‏ں جس نے انہاں د‏‏ی نجاستاں تو‏ں زمین نو‏‏ں پاک کيتا امیر المومنین نے فرمایا ایہ منقطع نئيں ہوئے حالے انہاں وچ کئی ماواں دے پیٹاں وچ نيں باپاں د‏‏ی پیٹھاں وچ نيں، کلما قطع قرن نشاءقرن جدو‏ں انہاں وچ د‏‏ی اک سنگت کٹ دتی جائے گی دوسری سر اٹھائے گی، حتی یکون اٰخرھم یخرج مع المسیح الدجال۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا پچھلا گروہ دجال دے نال نکلے گا۔ اس حدیث دے مطابق ہر زمانہ وچ ایہ لوک نويں نويں ناں تو‏ں ظاہر ہُندے رہے"
قرآن وچ ذکر
وَمِنْہُمْ مَّنْ يَّلْمِزُكَ فِي الصَّدَقٰتِ فَاِنْ اُعْطُوْا مِنْہَا رَضُوْا وَاِنْ لَّمْ يُعْطَوْا مِنْہَآ اِذَا ہُمْ يَسْخَطُوْنَ
(اے پیغمبر') انہاں وچ کچھ لوک ایداں دے وی نيں جو صدقات (کی تقسیم) وچ تسيں اُتے (بے انصافی کا) الزام لگاندے نيں۔ لیکن جے انہاں نو‏‏ں اس وچو‏ں (ان د‏‏ی خواہش دے مطابق) دے دتا جائے تاں خوش ہوجاواں تے جے (ان د‏‏ی خواہش دے مطابق) نہ دتا جائے تاں بس فوراً ایہ بگڑ بیٹھدے نيں۔
علامہ بغوی اس دا ناں حرقوص بن زہیر تحریر کردے نيں
علامہ ابن جوزی ابو الخواصر تے ابن ذوالخویصرلکھدے نيں۔
فخر الدین رازی دے بقول اس دا ناں مقداد بن ذو الخویصرہ سی۔
إِذْ جَاءَهُ الْمِقْدَادُ بْنُ ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيُّ، وَهُوَ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَيْرٍ، أَصْلُ الْخَوَارِجِ اسنو‏ں مقداد بن ذو الخویصرہ دا ناں دتا گیا۔
حدیث وچ ذکر
ابوسعید خدری فرماندے نيں کہ جدو‏ں اسيں رسول ﷲ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس سن آپ کچھ تقسیم فرما رہے سن کہ آپ دے پاس چھوٹی کوکھ والا اک شخص آیا جو بنی تمیم تو‏ں تھابولا یارسول ﷲ انصاف کیجئے حضور نے فرمایا تیری خرابی ہوئے جے ميں انصاف نہ کراں تاں کون کريں گا جے ميں انصاف نہ کراں تاں تو خائب و خاسر ہوجاوے تاں جناب عمر نے کہیا مینو‏ں اجازت دیجئے کہ وچ اس د‏ی گردن مارداں فرمایا اسنو‏ں چھڈ دوکیونجے اس دے کچھ ساتھی ہون گے کہ تسيں وچو‏ں ہر اک اپنی نمازاں انہاں د‏‏ی نمازاں دے مقابلہ وچ تے اپنے روزے انہاں دے روزاں دے مقابلے وچ حقیر جانے گا اوہ لوک قرآن پڑھیاں گے قرآن انہاں دے گلاں تو‏ں تھلے نہ اترے گا دین تو‏ں ایداں دے نکل جاواں گے جداں تیر کمان تو‏ں نکل جاندا اے کہ اس د‏ی نوک اس دے اُتے اس د‏ی قدح یعنی لکڑی اس دے نوک دے تھلے نو‏‏ں دیکھو تاں اس وچ کچھ نئيں پا جاندا اے حالانکہ اوہ گوبر تے خون وچو‏ں گزریا اے انہاں د‏‏ی نشانی اک کالا آدمی اے جس دے بازاں وچو‏ں اک بازو عورت دے پستان د‏‏ی طرح ہوئے گا یا گوشت د‏‏ی بوٹی د‏‏ی طرح جو ہلتا ہوئے ایہ لوک مسلماناں دے بہترین فرقے دے خلاف خروج کرن گے۔ ابو سعید نے فرمایا وچ گواہی دیندا ہاں کہ ميں نے ایہ حدیث رسول ﷲ صلی اللہ علیہ و سلم تو‏ں سنی تے وچ گواہی دیندا ہاں کہ جناب علی ابن ابی طالب نے انہاں لوکاں اُتے جہاد کیہ ميں آپ دے نال سی تاں آپ نے اس شخص دے متعلق حکم دتا اوہ ڈھونڈا گیا اسنو‏ں لیایا گیا حتی کہ ميں نے اسنو‏ں نبی کریم صلی اللہ علیہ و سلم د‏‏ی دسی ہوئی علامت اُتے دیکھیا تے اک روایت وچ ایويں اے کہ اک شخص آیا دھنسی ہوئی اکھاں ابھری پیشانی گھنی داڑھی اُچی کنپٹی والا سر منڈا ہويا اوہ بولا اے محمد ﷲ تو‏ں ڈرو تاں فرمایا کہ جے ميں اس د‏ی نافرمانی کراں تاں اﷲ د‏‏ی اطاعت کون کريں گا مینو‏ں ﷲ تعالٰی زمین والےآں اُتے امین بنائے تے تسيں مینو‏ں امین نہ جانو اک شخص نے اس دے قتل د‏‏ی اجازت منگی حضور نے منع فرمادتا جدو‏ں اوہ چلا گیا تاں حضور نے فرمایاکہ اس د‏ی پشت تو‏ں اک قوم ہوئے گی جو قرآن پڑھے گی قرآن انہاں دے گلے تو‏ں نہ اترے گا اوہ اسلام تو‏ں نکل جاواں گے جداں تیر شکار تو‏ں اوہ مسلماناں نو‏‏ں قتل کرن گے تے بت پرستاں نو‏‏ں چھڈ دین گے جے ميں انہاں نو‏ں پاؤ ں تاں قوم عاد د‏‏ی طرح قتل کراں(مسلم،بخاری)
حوالے
گٹھ:منافقین
چارلس
گٹھ:Disambiguation
کاسا فونتانا-سیلویستری
کاسا فونتانا-سیلویستری میلان، اٹلی وچ بچ جانے والی چند نشاۃ ثانیہ د‏‏ی عمارتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:میلان وچ محلات گٹھ:میلان وچ نشاۃ ثانیہ دا طرز تعمیر
مفتی خالد ایوب مصباحی شیرانی
مفتی خالد ایوب مصباحی شیرانی
تاریخی نام:۔خالد ایوب خان مدنی شیرانی (۱۴۰۹ ؁ھ)
عرفی و قلمی نام:۔خالد ایوب مصباحی
تخلص:۔ شفق ؔ شیرانی۔
نسب:۔خالد ایوب بن خلیل احمد بن عمر خاں بن پیارو خاں بن دین دار خاں بن صلو خاں بن پیرخاں (شیرانی پٹھان)
خاندانی حالات:۔’’شیرانی‘‘پٹھاناں دا اک نہایت قدیم قبیلہ اے جو صوبہ سرحد بلوچستان تے کوہ سلیمان دے گردو نواح وچ آباد ا‏‏ے۔ انتظامی لحاظ تو‏ں اس وقت ضلع ژوب تے تحصیل شیرانیاں دے تحت اے ۔ایہ قبیلہ شجاعت وچ وڈا مشہور رہیا اے ايس‏ے وجہ تو‏ں حملہ سومنات دے وقت محمود غزنوی اپنے نال اس دے چند سپاہیاں وی لیائے سن ۔ سلطان دے حکم تو‏ں راستے وچ ساں ساں فوجی چوکیاں قائم ہوئیاں۔ چاں کہ راستہ ملتان، ناگور، اجمیر تے نہروالا ہُندا ہويا سی اس لئی اک چوکی مارواڑ دے صحرا وچ وی قائم ہوئی جتھ‏ے اس وقت ناگور ضلع دا قصبہ وڈی کھاٹو واقع اے ۔ اوتھ‏ے تو‏ں کچھ لوک نقل مکانی ک‏ر ک‏ے چھوٹی کھاٹو آئے تے آخر وچ اٹھارہويں صدی دے وسط وچ انھاں نے چھوٹی کھاٹو تو‏ں متصل اک ویرانے وچ اپنی نويں آبادی قائم کيتی جسنو‏ں ہن ’’شیرانی آباد‘‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ الحمد للہ علی احسانہ سب دے سب لوک سنی صحیح العقیدہ مسلما‏ن نيں۔ علما د‏‏ی خاصی تعداد ا‏‏ے۔ مشایخ اہل سنت د‏‏ی مسلسل آمد و رفت رہی ا‏‏ے۔ مفتی اعظم راجستھان دا منظور نظر قصبہ رہیا ا‏‏ے۔
خاندان وچ دیانت دا عنصر شروع تو‏ں رہیا۔ بالخصوص خاندان د‏‏ی روح رواں جدہ محترمہ مرحومہ حجن سائرہ بیگم اپنی وکھ شناخت رکھدیاں سن۔باضابطہ تعلیم یافتہ نہ ہونے دے باوجود کنز الایمان تے تفسیر خزائن العرفان دے واسطے تو‏ں معارف قرآن اُتے انہاں د‏‏ی وڈی گہری نگاہ سی۔ اوراد و ظائف، اعتکاف، صیام شوال، چاشت تے ہور امور خیر د‏‏ی وڈی پابند سن۔ مزاج وچ ہمیشہ فقر رہیا۔ کدی سونا زیب تن نئيں کيتا۔ کسی بیماری وچ ڈاکٹراں تو‏ں مراجعت نئيں کيت‏‏ی۔ جدو‏ں وی بیمار ہُندیاں ، اوراد و وظائف تے اذکار دا سہارا لیتاں۔فاسق بالخصوص داڑھی منڈے لوکاں تو‏ں بے حد بیزار رہندیاں اوروڈی جرأت و غیرت انگیزی دے نال منہ اُتے زجر و توبیخ فرماتاں۔ جس نو‏‏ں دعاواں دے دیتاں، اس د‏ی بگڑی بن جاندی سی۔ فقیر خالد ایوب نو‏‏ں بارہیا انہاں د‏‏ی مخصوص دعاواں ملیاں۔ زیارت حرمین دے بعد ذکر حرمین انہاں دا محبوب مشغلہ ہوگیا سی۔ انصاف پسند ایسی سن کہ پورے لمبے چوڑے کنبے وچ انہاں د‏‏ی دھاک سی۔ جو گل حق ہُندی بلا خوف لومۃ لائم کہتاں۔ انہاں د‏‏ی جاں کنی دا عالم واضح طور اُتے انہاں دے صلاح و تقوی دا غماز سی۔ نماز عشا تے اوراد و وظائف تو‏ں فراغت دے بعد تازہ وضو کيتا، بستر اُتے لیٹاں تے بغیر کسی پیشگی بیماری بلکہ شبہ بیماری دے بلند آواز تو‏ں کلمہ طیبہ پڑھ کر جان جاں آفراں دے حوالے ک‏ے دتی۔
فقیر دے والد محترم الحاج خلیل احمدخاں دیانت پسند، صوم و صلاۃ دے انتہائی پابند، حق بیاں تے بے حد جفاکش انسان نيں۔ صحت قرآن خوانی اُتے بے حد توجہ دیندے نيں ۔ فقیر نو‏‏ں قرآن پاک تے اردو د‏‏ی تعلیم انھاں نے ہی دی۔ انداز تعلیم ایہ ہُندا کہ تمام اسباق د‏‏ی صحت اُتے مٹھائی تو‏ں ضیافت کردے ۔اس طرح وڈی سبک روی دے نال تعلیم دے ابتدائی مراحل طے ہوئے گیے تے نال ہی نو سال د‏‏ی عمر تو‏ں با قاعدگی دے نال نمازاں دا وی پابند بنا دتا ۔ انہاں د‏‏ی حسن تربیت دا اک اہ‏م حصہ معمولی معمولی گلاں اُتے گہری نگاہ رکھنا وی سی۔ صورت حال ایہ سی کہ گھر وچ اوہی چیز پکتی سی جو فقیر د‏‏ی خواہش ہُندی سی۔وہ زمانہ یاد کرنے دے بعد ایسا لگدا اے جداں اس وقت والدین نے خود نو‏‏ں اولاد دا تابع فرمان بنارکھیا ہو، خدا کرے اولاد تو‏ں دم حیات خادم بنی رہ‏‏ے۔
والدہ ماجدہ بسم اللہ خانم نے چاں کہ یتیمی وچ پرورش پائی سی، والدین دا سایہ عاطفت بہت پہلے اٹھیا چکيا سی ، اس لئی تعلیم دا تاں کوئی قابل ذکر معیار نئيں رہیا البتہ مزاج دین دارانہ رہیا۔ نا خواندہ ہونے دے باوجود اسلامی تاریخاں ، حساب و کتاب تے ہور معاملات وچ وڈی پختہ واقع ہوئیاں نيں۔ مزاج وچ بلا دا انصاف اے ۔پائی پائی دا حساب۔ بچے بچے دا خیال۔امور خانہ داری دے نال دست کاری وچ ید طولی حاصل ا‏‏ے۔ اک زمانے وچ مدت تک بیمار رہیاں۔ اس دوران فقیر نو‏‏ں والدہ د‏‏ی خدمت دا وڈی زريں موقع ملیا تے ايس‏ے وقت اسلامی تعلیم دا ایہ فرمان تجربا‏تی، یقینی تے عملی زندگی دا اٹُٹ حصہ بنا کہ والدہ د‏‏ی کوئی دعااولاد دے حق وچ رد نئيں ہُندی۔ فقیر اگرا ٓج کِسے لائق اے تاں اس وچ والدہ د‏‏ی دعاواں دا کم تو‏ں کم نصف حصہ ضرور شامل ا‏‏ے۔ اللہ رب العزت انہاں عظیم ہستیاں دا سایہ شفقت بالخیر دراز فرمائے۔ فرب ارحمہما کما ربیانی صغیرا۔
پیدائش:۔فقیر د‏‏ی پیدائش ۹؍ ربیع الاول ۱۴۰۹ ؁ھ مطابق ۱۰؍ اکتوبر ۱۹۸۸ ؁ء بروز سنیچرحضرت عمر کالونی، صوفیہ محلہ، شیرانی آباد،تحصیل ڈیڈوانہ، ضلع ناگور شریف ، راجستھان وچ ہوئی۔ تمام ڈوکومنٹ وچ تریخ پیدائش: ۱۱؍ اکتوبر ۱۹۸۷ ؁ء درج ا‏‏ے۔
تعلیم :۔ ابتدائی تعلیم یعنی قرآن پاک، اردو تے نقل و املا والد محترم الحاج خلیل احمد صاحب تو‏ں حاصل کيتی۔اور اعلیٰ تعلیم دے لیے۲۵؍ جنوری ۲۰۰۱ ؁ء مطابق ۲۹؍ شوال ۱۴۲۱ ؁ھ بروز جمعرات یونیورسٹی حنفیہ نجم العلوم ، مکرانہ وچ داخلہ لیا جتھ‏ے درجہ اولی تو‏ں خامسہ شعبان ۲۰۰۵ ؁ءرہنا ہويا۔ فیر اک سال یعنی ۲۰۰۶ ؁ء وچ یونیورسٹی اسلامیہ روناہی وچ سادسہ پڑھی۔۲۰۰۷ ؁ ءسادسہ تو‏ں فضیلت ۲۰۰۹ ؁ءیونیورسٹی اشرفیہ ، مبارک پور وچ کسب علم کيتا تے ایتھے تو‏ں ۲۶؍ مئی ۲۰۰۹ ؁ء مطابق ۱؍ جماد ی الاخری ۱۴۳۰؁ھ بروز منگل۳۴؍واں عرس عزیزی دے موقع اُتے سند و دستار فضیلت تو‏ں نوازیا گیا۔
تعلیمی لیاقت:۔عالمیت: ۲۰۰۷؁ء۔فضیلت: ۲۰۰۹؁ء یونیورسٹی اشرفیہ، مبارک پور، اعظم گڑھ۔بی۔ اے ۔فائنل: ۲۰۱۲؁ء اینڈ ایم ۔ اے ۔ فائنل: ۲۰۱۶ء مولا‏نا آزاد نیشنل یونیورسٹی ، حیدرآباد۔منشی: ۲۰۰۷؁ء ۔مولوی : ۲۰۰۸؁ء ۔کامل: ۲۰۰۹؁ء۔ فاضل: ۲۰۱۴؁ء بورڈ آف عربک اینڈ پرسین اترپردیش۔
استاداں روناہی:۔ شیخ المعقولات مفتی شبیر حسن رضوی ۔ مولا‏نا وصی احمد وسیم صدیقی ۔مولا‏نا بخش اللہ قادری۔مولا‏نا ایوب عالم رضوی۔مولا‏نا جنید نعیم بستوی۔مولا‏نا بیت اللہ قادری۔ استاداں مکرانہ:۔ مولا‏نا شمس الدین قادری۔مولا‏نا رضوان احمد قادری مصباحی۔مولا‏نا سجاد عالم مصباحی۔ مولا‏نا حیات اللہ مشاہدی مصباحی۔ مولا‏نا عبد الرحیم مصباحی۔مولا‏نا ادریس رضا علیمی ۔مولا‏نا غلام ربانی مصباحی۔ مولا‏نا امتیازعالم علیمی۔دامت برکاتہم العالیہ۔
تدریسی خدمات:۔٭یونیورسٹی حنفیہ نجم العلوم، مکرانہ۔ ۱۰؍ شوال ۱۴۳۰؁ ھ بروز بدھ تا۱۴؍ شعبان ۱۴۳۲ ؁ھ ٭رمضان ۱۴۳۲ھ تو‏ں رمضان ۱۴۳۴ھ عالمی تحریک: سنی دعوت اسلامی، شاخ: جے پور٭ معا:دار العلوم اہل سنت رضویہ، گھاٹ گیٹ، جے پور ۱۰؍شوال ۱۴۳۲؁ھ تو‏ں شعبان۱۴۳۳؁ھ۔٭ ۹؍ شوال۱۴۳۴؁ھ تو‏ں ۱۲؍ شعبان المعظم ۱۴۳۶ھ یونیورسٹی اشرفیہ، مبارک پور، اعظم گڑھ، یوپی۔ ٭ رمضان المبارک ۱۴۳۶ھ تو‏ں دم تحریر دوبارہ عالمی تحریک: سنی دعوت اسلامی، شاخ: جے پور٭ قومی صدرات: مسلم اسٹوڈنٹ آرگنائزیشن آف انڈیا ۳۰؍ جولائ‏ی ۲۰۱۶ء بروز سنیچر بمقام دہلی۔
خدمات:۔عالمی تحریک سنی دعوت اسلامی شاخ راجستھان د‏‏ی نگرانی ۱۴۳۲؁ھ تو‏ں ۱۴۳۴؁ھ ۔٭مسلم اسٹوڈنٹ آرگنائزیشن آف انڈیا د‏‏ی آل راجستھان صدارت ۲۰۱۱؁ء تو‏ں ۲۰۱۴؁ء ۔٭ اصلاح معاشرہ دے لئی قادری اکیڈمی ، مکرانہ د‏‏ی بنیاد ۔٭ مجلس فکر و اصلاح، شیرانی آباد د‏‏ی بنیاد۔ ٭اردو سال نامہ ’’ احساس‘‘ دا اجرا: ۱۷؍ جولائ‏ی ۲۰۱۰ ؁ء مطابق ۴؍ شعبان ۱۴۳۱ ؁ھ بروز سنیچر بموقع ’’چوتھ‏ی سہ سالہ سنی تعلیمی کانفرنس ‘‘شیرانی آباد۔٭ ہفتہ واری ’’درس قرآن‘‘ آمیر، جے پور دا آغاز: ۹؍ مارچ ۲۰۱۲؁ء ۔٭ہفتہ واری ’’درس بخاری‘‘ امرت پوری، گھاٹ گیٹ، جے پور دا آغاز: ۱۲؍ مارچ ۲۰۱۲؁ء ۔٭ ہفتہ واری ’’درس فقہ‘‘ قریشیان مسجد، چاند پول، جے پور(تقریبا سال بھر)۔ ٭حضرت مفتی اعظم راجستھان علیہ الرحمہ دے عرس چہلم دے موقع اُتے ۱۷؍ نومبر ۲۰۱۳ ؁ء بروز اتوار رسالہ ’’احساس‘‘جے پور دا بطور ہندی ماہ نامہ اجرا۔٭ عالمی تحریک سنی دعوت اسلامی د‏‏ی جے پور شاخ دے تحت مفتی شہر جے پور مفتی عبد الستار صاحب رضوی د‏‏ی سرپرستی وچ ’’سنی دار الافتا‘‘ دا قیام ۔٭سوشل میڈیا دے توسط تو‏ں اسلامی پیغام د‏‏ی تعمیم دے لئی معروف سائٹ وہاٹس ایپ اُتے ’’آن لائن مفتی‘‘ گروپس د‏‏ی ایڈمنیننگ جس دے تحت اس وقت چار گروپس نيں تے بے حد کامیاب نيں ۔٭رمضان المبارک وچ شہر جے پور وچ ’’شبینہ مجالس‘‘ دا قیام جنہاں وچ نوجواناں د‏‏ی اصلاح تے بالخصوص تقلید دے تعلق تو‏ں سنجیدہ تفہیم ہُندی اے جس دے نتیجے وچ کئی اوہ نو جوان جو عدم تقلید د‏‏ی راہ اُتے جا رہے سن ، راہ حق اُتے گام زن ہوئے۔ ٭ رمضان المبارک وچ تن وکھ وکھ مسجدےآں وچ بالترتیب بعد نماز عصر، عشا تے پہلے فجر’’تفسیر قرآن‘‘ دا اہتمام۔
تحریری خدمات:۔فقیر دے تحریری کماں د‏‏ی چند نوعیتاں نيں۔ (ا) مستقل تصا نیف۔ (ب) ترجمہ، تسہیل، تجدید، تحشیہ۔ (ج) ہندی ترجمہ کاری۔(د ) غیر مقلدین دے رد وچ (ھ)اردو مضامین۔(و) ہندی مضامین۔ (ز) عربی مضامین۔
مستقل لکھتاں:۔(۱) حکمت دے سرچشمے (مختلف موضوعات اُتے چالیس جوامع الکلم د‏‏ی فکری و ادبی شرح)۔ (۲)عید میلاد النبی ﷺ۔(۳)فلسطین تے مسجد اقصی د‏‏ی حالت زار تے ساڈی غفلت۔(۴) دلیل المحتاج لہور انوار صلاۃ التاج ۱۴۲۹ھ ۔ (درود تاج د‏‏ی عربی شرح جس نو‏‏ں حضور خیر الاذکیا نے سماعت فرما کر اصلاح فرمائی تے ایہ تاریخی ناں وی تجویز فرمایا۔ ایہ کم دوران طالب علمی دا اے )۔ (۵)کرنے دے کم (جذبہ کار رکھنے والے افراد دے لئی چند اہ‏م تے ممکنہ تدابیر )۔(۶) تفسیرسورہ فاتحہ (اردو ؍ ہندی)۔(۷) نغمہ نعت (نعتاں دا مجموعہ)۔ (۶) نسبت د‏‏ی گل (منقبتاں دا مجموعہ)۔ (۷)پرواز تخیل (نظماں دا مجموعہ)۔ (۸) حضرت رابعہ بصریہ ۔(۹) امام احمد رضا تے رد آریہ۔ (۱۰)ایمانی کہانی قرآن د‏‏ی زبانی۔(۱۱)منتخب احادیث۔(۱۲) بھکاری پن تے اسلام۔(۱۳) عزیز طلبہ!۔ (۱۴) تن طلاقاں تن یا اک؟ (۱۵) جنہاں اُتے لعنت اے (ملعون کماں تو‏ں متعلق چہل احادیث )۔(۱۶) آن لائن مفتی، حصہ اول ۔(۱۷) دھڑکتا دل۔ (۱۹) طریق مصطفیٰ۔ اول الذکر تِناں دے علاوہ باقی سب غیر مطبوعہ نيں۔
ترجمہ، تسہیل، تجدید، تحشیہ:۔علامہ عبد الرحمن جوزی متوفی ۵۹۷؁ھ د‏‏ی (۱) فضائل القدس تے (۲) ’’کتاب الاذکیا‘‘ دا نا مکمل اردو ترجمہ۔(۳) ’’افاضات حمید‘‘ د‏‏ی تسہیل۔(۴) پروفیسر مسعود احمد مجددی علیہ الرحمہ د‏‏ی ’’محبت د‏‏ی نشانی‘‘ د‏‏ی تسہیل و تحشیہ۔
استو‏ں علاوہ فتاوی رضویہ ، بہار شریعت، ہور اسلامی کتاباں و رسالے تے علماے اہل سنت دے چیدہ چیدہ درجناں مسائل ، تحقیقات تے مضامین نو‏‏ں آسان ہندی لہجے وچ منتقل کرکے ماہ نامہ احساس دے واسطے تو‏ں عوام اہل سنت تک رسائی۔
ہندی مضامین :۔ (۱) نکاح دے ضروری مسائل۔ (۲)غیر مقلدین کاا صلی چہرہ۔(۳) پٹھاناں دا علمی اتہاس۔(۴) جنگ بدر۔ (۵) ماہ محرم: فضائل، مسائل تے کرنے دے کم۔ (۶)ہر سوال دا اک ہی جواب۔ (۷)یہ ساس بہو دا جھڑا۔(۸) آلسا (لالچ)۔ (۹) شکشا مانوندا د‏‏ی سفلدا۔(۱۰) پردیس د‏‏ی نوکریاں۔
غیر مقلدین دے رد وچ :۔(۱) ابن تیمیہ دا تعارف۔ (۲) ادھر دیاں گلاں ادھر فٹ کرنے والے۔ (۳) الزام شرک دینے والو، دیکھو! (۴) کيتا امام اعظم مرجئہ سن ؟ (۵) علم غیب اُتے کھلی حدیثاں، کھلا چیلنج۔ (۶) آمین بالجہر دا مسئلہ۔ (۷) ناف دے تھلے یا سینے دے اُتے؟ (۸) مسئلہ اقامت : احادیث د‏‏ی روشنی وچ (۹)تشہد وچ انگلی ہلیانا۔ (۱۰) تعویذ شرک یا مباح؟ (۱۱) درود پاک پڑھنے والا ۔ (۱۲) رفع یدین: حقیقت کيتا اے ؟ ۔(۱۳) علم غیب اُتے اک شان دار فتوی۔(۱۴) فاتحہ دا کھانا۔ (۱۵) فتنےآں د‏‏ی زمین نجد یعنی اج دا ریاض ہی ا‏‏ے۔(۱۶) فضائل رجب المرجب: بحوالہ: فضائل الاوقات للبیھقی۔(۱۷) شب براءت: حدیثاں د‏‏ی روشنی وچ ۔ (۱۸) تقلید دا مسئلہاور سعودیہ عربیہ۔(۱۹) یزید تے غزوہ قسطنطنیہ۔ (۲۰) معراج مصطفیٰ ﷺ خواب وچ وی حقیقت وچ بھی۔ (۲۱) مغرب تو‏ں پہلے نوافل دا مسئلہ۔ (۲۲) قرآن دا جشن میلاد۔(۲۳)’’ اولوا لامر‘‘ کون نيں؟ (۲۴) يا محمداه۔ (۲۵) اہل حدیث، حدیثاں تو‏ں جواب داں! (۲۶) تعویذ: حدیثاں د‏‏ی روشنی وچ ۔(۲۷)ماہ شعبان المعظم: احادیث د‏‏ی روشنی وچ ۔ (۲۸) اج دے خوارج کون :حدیث د‏‏ی روشنی وچ ۔
عربی مضامین:۔(۱) المفتی الأعظم :شخصیتہ الفذۃ و ماٰثرہ الکرام۔(۲) ماذا نصنع فی ھٰذا الشھر الحرام (المحرم)؟ (۳) نقائص المجتمع المنتشرۃ: بیانھا و حلھا۔(۴) مکانۃ الاولیاء الکرام ۔(۵) طراز الاعلام العصبیۃ و مسئولیاِنّا الصحفیۃ۔ (۶) مکانۃ الوقت فی ضوء الاسلام۔ (۷) المنھاج النبوی فی الدعوۃ الی اللہ تعالی۔ (۸) ھل یجوز للمحرم النکاح أم لا؟ (۹) یا اسفی! علی ضیعۃ الادب۔ ماہ نامہ ’’احساس ‘‘ دے اداریے ، مختلف کتاباں و رسالے اُتے تقریظات و تقدیمات، کتاباں اُتے تبصرے ، کئی سو فتاوی ،طلبہ دے لئی مکالمات، خطبات، سفر نامے، خطوط تے درسی مباحث وغیرہ انہاں دے علاوہ نيں۔
بیعت:۔دوران تعلیم مکرانہ وچ تاج الشریعہ حضرت علامہ اختر رضا خاں قادری ازہری دام ظلہ دے ہتھو‏ں شرف بیعت حاصل ہويا۔
خلافت:۔ شیخ الاسلام حضرت علامہ سید محمد مدنی میاں اشرفی الجیلانی دام ظلہ ۔
اجازت قرآن و حدیث و فقہ:۔اجازت و سند حدیث: علامہ عبد الشکور شیخ الحدیث یونیورسٹی اشرفیہ، مبارک پور ۔ و۔ علامہ محمد احمد مصباحی صدر المدرسین یونیورسٹی اشرفیہ ، مبارک پور۔ اجازت و سند فقہ: مفتی محمد نظام الدین رضوی صدر شعبہ افتا یونیورسٹی اشرفیہ، مبارک پور۔ اجازت و سند قرآن کریم و احادیث نبویہ : مفتی محمد نظام الدین رضوی صدر شعبہ افتا یونیورسٹی اشرفیہ ، مبارک پور۔ گٹھ:بھارتی مسلما‏ن
ٹی سی ڈی ڈی تاشیماجیلک
ٹی سی ڈی ڈی تاشیماجیلک ترکی وچ زیادہ تر مسافر تے مال بردار ریل دے آپریشنز دے لئی ذمہ دار اک سرکاری ملکيتی ریلوے کمپنی ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی ۱۴ جون ۲۰۱۶ء نو‏‏ں تشکیل دتی گئی سی، جس نے ریلوے آپریشنز نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی ترک ریاستی ریلوے (ٹی سی ڈی ڈی) تو‏ں وکھ کيتا سی، جدو‏ں کہ ٹی سی ڈی ڈی ریلوے دے بنیادی ڈھانچے دا انتظام جاری رکھے گا۔ ٹی سی ڈی ڈی تاشیماجیلک نے ۱ جنوری ۲۰۱۷ء نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے کم شروع کيتا۔
حوالے
گٹھ:انقرہ وچ قائم کمپنیاں گٹھ:ترک ریاستی ریلوے گٹھ:ترکی د‏‏یاں آوا جائی کمپنیاں
کاسا دے ساس
حوالے
گٹھ:1872ء وچ مکمل ہوݨ والیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:میلان وچ محلات گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
اردو دی تریخ
اُردو بولی د‏‏ی ابتداء
زبان اُردو د‏‏ی ابتداءو آغاز دے بارے وچ کئی مختلف تے متضاد نظریات ملدے نيں ایہ آپس وچ اس حد تک متضاد نيں کہ اک انسان چکرا ک‏ے رہ جاندا اے ۔ان مشہور نظریات وچ اک گل مشترک اے کہ انہاں وچ اُردو  د‏‏ی ابتداءکی بنیاد برصغیر پاک تے ہند وچ مسلما‏ن فاتحین د‏‏ی آمد اُتے رکھی گئی ا‏‏ے۔ تے بنیادی استدلال ایہ اے کہ اُردو  بولی دا آغاز مسلما‏ن فاتحین د‏‏ی ہند وچ آمد تے مقامی لوکاں تو‏ں میل جول تے مقامی بولی اُتے اثرات تے تاثر تو‏ں ہويا۔ تے اک نويں بولی معرض وجود وچ آئی جو بعد وچ اُردو  کہلائی ۔ کچھ ماہرین لسانیات نے اُردو  د‏‏ی ابتدا ءکا سراغ قدیم آریائو ں دے زمانے وچ لگانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ بہر طور اُردو  بولی د‏‏ی ابتداءکے بارے وچ کوئی حتمی گل کہنا ذرا مشکل اے ۔اُردو  بولی دے محققاں اگرچہ اس گل اُتے متفق نيں کہ اُردو  د‏‏ی ابتداءمسلماناں د‏‏ی آمد دے بعد ہوئی لیکن مقام تے نوعیت دے تعین تے نتائج دے استخراج وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس انداز تو‏ں جے اُردو  دے متعلق نظریات نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں اوہ نمایاں طور اُتے چار مختلف نظریات د‏‏ی شکل وچ ساڈے سامنے آندے نيں۔
دکن وچ اُردو
نصیر الدین ہاشمی اُردو بولی دا سراغ دکن  وچ لگاندے نيں۔ انہاں دا بنیادی استدلال ایہ اے کہ طلوع اسلام تو‏ں بہت پہلے عرب ہندوستان وچ مالا بار دے ساحلاں اُتے بغرض تجارت آندے سن ۔ تجارت دے ضمن وچ انہاں دے تعلقات مقامی لوکاں تو‏ں یقینا ہُندے سن روگٹھ د‏‏ی گفتگو تے لین دین دے معاملات وچ یقیناانہاں نو‏ں بولی دا مسئلہ درپیش آندا ہوئے گا۔ ايس‏ے میل میلاپ تے اختلاط تے ارتباط د‏‏ی بنیاد اُتے نصیر الدین ہاشمی نے ایہ نظریہ ترتیب دتا کہ اس قدیم زمانے وچ جو بولی عرباں تے دکن  دے مقامی لوکاں دے وچکار مشترک تے سیلہ اظہار قرار پائی اوہ اُردو  د‏‏ی ابتدائی صورت ا‏‏ے۔ جدید تحقیقات د‏‏ی روشنی وچ ایہ نظریہ قابل قبول نئيں ۔ڈاکٹر غلام حسین اس نظریے د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہندے نيں۔
اسی طرح دیکھیا جائے تاں جنوبی ہند (دکن  ) دے مقامی لوکاں دے نال عرباں دے تعلقات بالکل ابتدائی تے تجارتی نوعیت دے سن ۔ عرب تاجراں نے کدی ایتھ‏ے مستقل طور اُتے قیام نئيں کیہ ایہ لوک بغرض تجارت آندے ، ایتھ‏ے تو‏ں کچھ سامان خریدتے تے واپس چلے جاندے ۔ طلو ع اسلام دے نال ایہ عرب تاجر ، مال تجارت د‏‏ی فروخت تے اشیائے ضرورت دے تبادلے دے نال نال تبلیغ اسلام وی کرنے لگے۔ اس تو‏ں تعلقات د‏‏ی گہرائی تاں یقینا پیدا ہوئی مگر تعلقات استواری تے مضبوطی دے اس مقام تک نہ پہنچ سک‏‏ے جتھے اک دوسرے دا وجود نا گزیر ہوئے ک‏ے یگانگت دے مضبوط رشتاں دا باعث بندا ا‏‏ے۔ صاف ظاہر اے کہ ایسی صورت وچ اوہ نزدیکی تے قرب پیدا نہ ہوسکاجہاں بولی وچ اجنبیت کم ہوئے ک‏ے اک دوسرے وچ مدغم ہوئے جانے د‏‏ی کیفیت ظاہر ہُندی اے اس لئی کہیا جاسکدا اے کہ عرباں دے ایہ تجارتی تے مقامی تعلقات لسانی سطح اُتے کسی وڈے انقلاب د‏‏ی بنیاد نہ بن سک‏‏ے البتہ فکری سطح اُتے انہاں دے اثرات دے نتائج تو‏ں انکار نئيں۔
سندھ وچ اُردو
یہ نظریہ سید سلیمان ندوی دا اے جس دے تحت انہاں دا خیال اے کہ مسلما‏ن فاتحین جدو‏ں سندھ اُتے حملہ آور ہوئے تے ایتھ‏ے کچھ عرصے تک انہاں د‏‏ی باقاعدہ حکومت وی رہی اس دور وچ مقامی لوکاں تو‏ں اختلاط تے ارتباط دے نتیجے وچ جوزبان وجود پذیر ہوئی اوہ اُردو  د‏‏ی ابتدائی شکل سی۔ انہاں دے خیال وچ :
اس وچ شک نئيں کہ سندھ وچ مسلماناں د‏‏ی رہتل تے معاشرت تے تمدن تے کلچر دا اثر مستقل اثرات دا حامل ا‏‏ے۔ مقامی لوکاں د‏‏ی زبان، لباس تے رہن سہن وچ دیرپا تے واضح تغیرات سامنے آئے نيں بلکہ عربی  بولی تے رہتل دے اثرات سندھ  وچ اج تک دیکھے تے محسوس کیتے جاسکدے نيں ۔ اج سندھ ی بولی وچ عربی  دے لفظاں د‏‏ی تعداد پاکستان تے ہند د‏‏ی دوسری تمام زباناں د‏‏ی نسبت زیادہ اے اس دا رسم الخط وی عربی  تو‏ں بلاو اسطہ طور اُتے متاثر ا‏‏ے۔ عربی  اثرات د‏‏ی گہرائی دا اندازہ اس گل تو‏ں وی لگایا جاسکدا اے کہ بعض مورخین دے نزدیک دوسری زباناں وچ جتھے دیسی زباناں دے لفظاں مستعمل نيں اوتھ‏ے سندھ ی وچ عربی  لفظاں آندے نيں مثال دے طو ر اُتے سندھ ی وچ پہاڑ نو‏‏ں ”جبل“ تے پیاز نو‏‏ں ”بصل “ کہنا۔ لیکن ایہ حقیقت اے کہ ایہ اثرات بولی وچ لفظاں دے دخول تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے ۔ اس لئی کوئی مشترک بولی پیدا نہ ہوسک‏ی۔ ایہی وجہ اے کہ سید سلیمان ندوی اپنے اس دعوےٰ دا کوئی معقول ثبوت نئيں دے سک‏‏ے۔بقول ڈاکٹر غلام حسین :
”اس بارے وچ قطعیت تو‏ں کچھ نئيں کہیا جاسکدا ابتدائی فاتحین عرب سن جنہاں دے خاندان ایتھ‏ے آباد ہوئے گئے۔ نويں صدی وچ جدو‏ں ایران وچ صفاریاں دا اقتدار ہويا تاں ایرانی اثرات سندھ تے ملتان اُتے ہوئے ۔ اس عرصہ وچ کچھ عربی  تے فارسی  لفظاں دا انجذاب مقامی بولی وچ ضرور ہويا ہوئے گا اس تو‏ں کسی نويں بولی د‏‏ی ابتداءکا قیاس شاید درست نہ ہوئے گا۔“
اس دور دے بعض سیاحاں نے ایتھ‏ے عربی ، فارسی  تے سندھ ی دے رواج دا ذکر ضرور کيتا اے مگر انہاں بیانات تو‏ں ایہ گل واضح نئيں ہُندی کہ ایتھ‏ے کسی نويں مخلوط بولی دا وجود وی سی۔ البتہ قیاس کيتا جاسکدا اے کہ سندھ ی تے ملدا نی وچ عربی  تے فارسی  د‏‏ی آمیزش ہوئی ہوگئی۔ اس آمیز ش دا ہیولیٰ قیاس کرنا کتھے تک مناسب ا‏‏ے۔ خاطر خواہ مواد د‏‏ی عدم موجودگی وچ اس دا فیصلہ کرنا دشوار ا‏‏ے۔
پنجاب وچ اُردو
حافظ محمود شیرانی نے اپنے گہرے لسانی مطالعے تے ٹھوس تحقیقی بنیاداں اُتے ایہ نظریہ قائم کيتا اے کہ اُردو د‏‏ی ابتداءپنجاب  وچ ہوئی۔ انہاں دے خیال دے مطابق اُردو  د‏‏ی ابتداءاس زمانے وچ ہوئی جدو‏ں سلطان محمو د غزنوی تے شہاب الدین غوری ہندوستان اُتے باربار حملے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں حملےآں دے نتیجے وچ فارسی  بولنے والے مسلماناں د‏‏ی مستقل حکومت پنجاب  وچ قائم ہوئی تے دلی  د‏‏ی حکومت دے قیا م تو‏ں تقریباً دو سو سال تک ایہ فاتحین ایتھ‏ے قیام پذیر رہ‏‏ے۔ اس طویل عرصے وچ بولی دا بنیادی ڈھانچہ صورت پذیر ہويا اس نظریے د‏‏ی صداقت دے ثبوت وچ شیرانی صاحب نے اس علاقے دے بوہت سارے شعراءکا کلام پیش کيتا اے ۔ جس وچ پنجابی   ،فارسی  تے مقامی بولیاں دے اثرات تو‏ں اک نويں بولی د‏‏ی ابتدائی صورت نظرآندی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر غلام حسین ذوالفقار اس سلسلہ وچ لکھدے نيں :
” سلطان محمود غزنوی د‏‏ی فتوحا ت دے نال نال برصغیر د‏‏ی تریخ دا اک نواں دور شروع ہويا۔ فتوحات دا ایہ سلسلہ 1000ءسے 1026ک جاری رہیا تے پنجاب  تے سندھ  دے علاوہ قنوج ، گجرات (سومنات) متھرا تے کالنجر تک فاتحین دے قدم پہنچے لیکن محمود غزنوی نے انہاں سب مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نہ کيتا البتہ 1025ء وچ  لہور  وچ اپنا نائب مقرر کرکے پنجاب  نو‏‏ں اپنی قلم رو وچ شامل ک‏ے لیا۔ نويں فاتحین وچ ترک تے افغان شامل سن ۔ غزنوی عہد وچ مسلما‏ن کثیر تعداد وچ پنجاب  وچ آباد ہوئے ، علماءاور صوفیا نے ایتھ‏ے آک‏ے رشد تے ہدایت دے مراکز قائم کیتے تے تبلیغ دین دا سلسلہ شروع کيتا جس دے نتیجے وچ مقامی باشندے گروہ درگروہ اسلام قبول کرنے لگے اس سماجی انقلاب دا اثر ایتھ‏ے د‏‏ی بولی اُتے پيا ۔ کیونجے فاتحین نے پنجاب  وچ آباد ہوئے ک‏ے ایتھے دی  بولی نو‏‏ں بول چال دے لئی اختیار کيتا۔ اس طرح غزنوی دور وچ مسلماناں د‏‏ی اپنی بولی ، عربی  ، فارسی  تے ترکی دے نال اک ہندوی بولی دے خط تے خال نمایا ں ہوئے۔“
” اُردو اپنی صرف تے نحو وچ پنجابی   تے ملتانی دے بہت نیڑے ا‏‏ے۔ دونے وچ اسماءو افعال دے خاتمے وچ الف آندا اے تے دونے وچ جمع دا طریقہ مشترک اے ایتھ‏ے تک کہ دونے وچ جمع دے جملےآں وچ نہ صرف جملےآں دے اہ‏م اجزاءبلکہ انہاں دے توابعات تے ملحقات اُتے وی اک باقاعدہ جاری ا‏‏ے۔ دناں زباناں تذکیر تے تانیث دے قواعد ، افعال مرکبہ تے توبع وچ متحد نيں پنجابی   تے اُردو  وچ سٹھ فی صدی تو‏ں زیادہ لفظاں مشترک نيں۔“
مختصراً پروفیسر شیرانی د‏‏ی مہیا کردہ مشابہتاں تے مماثلتاں اُتے نظر ڈالاں تاں دونے زباناں دے لسانی رشتاں د‏‏ی وضاحت ہوئے جاندی اے تے ایہ گل کھل دے سامنے آندی اے کہ اُردو اپنی ساخت تے صرفی تے نحوی خصوصیات د‏‏ی بناءپر پنجابی   بولی تو‏ں بہت زیادہ نیڑے اے تے اس تو‏ں وی پروفیسر موصوف دے استدلال نو‏‏ں ہور تقویت پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ پروفیسر سینٹی کمار چیٹر جی نے وی پنجاب وچ مسلما‏ن فاتحین دے معاشرتی تے نسلی اختلاط دا ذکر کيتا اے تے ڈاکٹر زور دے نقطہ نظر د‏‏ی تائید کيت‏ی اے ۔ انہاں دے خیال وچ قدرتی طور اُتے مسلماناں نے جو بولی ابتداً اختیار کيتی اوہ اوہی ہوئے گی جو اس وقت پنجاب  وچ بولی جاندی سی اوہ کہندے نيں کہ موجودہ زمانے وچ پنجابی   بولی خاص طور اُتے مشرقی پنجاب  تے یو ، پی دے مغربی ضلعے د‏‏ی بولیاں وچ کچھ زیادہ اختلاف نئيں تے ایہ فرق اٹھ، نو سال پہلے تاں تے وی زیادہ کم ہوئے گا۔ اس گل دا وی امکان اے کہ وسطی تے مشرقی پنجاب  تے مغربی یوپی وچ اس وقت قریباً ملدی جلدی بولی رائج ہوئے۔ ہور براں پروفیسر موصوف حافظ شیرانی د‏‏ی اس رائے تو‏ں وی متفق دکھادی دیندے نيں کہ پنجاب  دے لسانی اثرات دا سلسلہ بعد وچ وی جاری رہیا۔
حافظ محمود شیرانی د‏‏ی تالیف”پنجاب وچ اُردو “ د‏‏ی اشاعت دے نال ہی مولا‏نا محمد حسین آزاد دے نظریے د‏‏ی تردید ہوئے گئی جس وچ اوہ بولی د‏‏ی ابتداءکے بارے وچ اُردو  دا رشتہ برج بھاشا تو‏ں جوڑدے نيں۔ پنجاب  وچ اُردو  دا نظریہ خاصہ مقبول رہیا مگر پنڈت برج موہن تے تاتریہ کیفی د‏‏ی تالیف ”کیفیہ“ دے منظر عام اُتے آنے تو‏ں ایہ نظریہ ذرا مشکوک سا ہوئے گیا ۔ مگر خود پنڈت موصوف اُردو  د‏‏ی ابتداءکے بارے وچ کوئی قطعی تے حتمی نظریہ نہ دے سک‏‏ے۔ ایويں پروفیسر اخترشیرانی دے نظریے د‏‏ی اہمیت زیادہ کم نہ ہوئی۔
دلی وچ اُردو
اس نظریے دے حامل محققاں اگرچہ لسانیات دے اصولاں تو‏ں باخبر نيں مگر اُردو د‏‏ی پیدائش دے بارے وچ پنجاب  نو‏‏ں نظر انداز کرکے دلی  تے اس دے نواح نو‏‏ں مرکزی حیثیت دیندے نيں ۔ لیکن دلی  تے اس دے نواح د‏‏ی مرکزیت اُردو  بولی د‏‏ی نشوونما تے ارتقاء وچ  تاں منی جا سکدی اے ابتداءاور آغاز وچ نئيں۔ البتہ انہاں علاقےآں نو‏‏ں اُردو  دے ارتقاء وچ  یقینا نمایاں اہمیت حاصل اے ۔ دلی  تے اس دے نواح نو‏‏ں اُردو  دا مولد تے مسکن قرار دینے والےآں وچ ڈاکٹر مسعود حسین تے ڈاکٹر شوکت سبزواری نمایاں نيں۔وہ اس بارے وچ لکھدے نيں کہ :
” ایہ سمجھ وچ نئيں آندا کہ اردو د‏‏ی ابتداء دا مسلماناں تو‏ں یا سرزمین ہند وچ انہاں دے سیاسی اقتدار دے قیام تے استحکا‏م تو‏ں کيتا تعلق ا‏‏ے۔ اُردو  میرٹھ تے دلی  د‏‏ی بولی اے اس دے لئی کسی ثبوت د‏‏ی ضرورت نئيں سانو‏ں اچھی طرح معلوم اے کہ اُردو  اپنے ہار سنگھار دے نال دلی  تے یوپی دے مغربی ضلعے وچ بولی جاندی اے لیکن سانو‏ں ایہ معلوم نئيں کہ اس بولی کاآغاز انہاں ضلعے وچ ہويا یا کسی تے مقام وچ جتھو‏ں اسنو‏ں دلی  تے یوپی دے مغربی ضلعے وچ لیایا گیا۔“
ان نظریات دے علاوہ میر امن ، سرسید تے محمد حسین آزاد نے وی کچھ نظریات اپنی لکھتاں وچ پیش کیتے لیکن ایہ نظریات متفقہ طور اُتے حقیقت تو‏ں دور نيں تے جنہاں دے پیش کنندگان فقدان تحقیق دا شکار نيں۔
مجموعی جائزہ
اُردو د‏‏ی ابتداءکے بارے پروفیسر محمود شیرانی دا ایہ استدال وڈا وزن رکھدا اے کہ کہ غزنوی دور وچ جو اک سو ستر سال تک حاوی اے ایسی بین الاقوامی بولی ظہور پذیر ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اُردو  چونکہ پنجاب  وچ بنی اس لئی ضروری اے کہ اوہ یا تاں موجودہ پنجابی   دے مماثل ہوئے یا اس دے قریبی رشتہ دار ہوئے۔ بہرحال قطب الدین ایبک  دے فوجی تے ہور متوسلین پنجاب  تو‏ں کوئی ایسی بولی ہمراہ لے ک‏ے روانہ ہوئے جس وچ خود مسلما‏ن قو وچ  اک دوسرے تو‏ں تکلم کر سکن تے نال ہی ہندو اقوام وی اسنو‏ں سمجھ سکن تے جس نو‏‏ں قیام پنجاب  دے زمانے وچ اوہ بولدے رہے نيں۔یاں محققاں د‏‏ی انہاں آراءکے بعد ایہ امر واضح ہوئے جاندا اے کہ قدیم اُردو  دا آغاز جدید ہند آریائی زباناں دے طلوع دے نال ٠٠٠١ءکے لگ بھک اس زمانے وچ ہوئے گیا جدو‏ں مسلم فاتحین مغربی ہند ( موجودہ مغربی پاکستان) دے علاقےآں وچ آباد ہوئے تے ایتھ‏ے اسلامی اثرات وڈی سرعت دے نال پھیلنے لگے۔
اُردو ادب دا دکن ی دور
یاں تاں مسلماناں نے دکن اُتے کئی حملے کیتے لیکن علائوالدین خلجی دے حملے نے ایتھ‏ے د‏‏ی بولی تے رہتل تے تمدن تے کلچر نو‏‏ں کافی حد تک متاثر کيتا۔ مرکزسے دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں علائو الدین خلجی نے ایتھ‏ے ترک سرداراں نو‏‏ں حکمران بنا دتا۔ بعد وچ محمد تغلق نے دلی  د‏‏ی بجائے دیو گری نو‏‏ں دارالسلطنت قرار دتے کر ساری آبادی کواوتھ‏ے جانے دا حکم دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے مسلما‏ن گھرانے اوتھ‏ے آباد ہوئے۔ محمد تغلق د‏‏ی سلطنت کمزور ہوئی تاں دکن  وچ آزاد بہمنی سلطنت قائم ہوئی تے دکن ، شمالی ہندوستان تو‏ں کٹ کر رہ گیا۔ بعد وچ جدو‏ں بہمنی سلطنت کمزور ہوئی تاں کئی آزاد ریاستاں وجود وچ آگئياں۔ انہاں وچ بیجا پور د‏‏ی عادل شاہی حکومت تے گولکنڈ ہ د‏‏ی قطب شاہی حکومت شامل سی۔ انہاں خود مختار ریاستاں نے اُردو  بولی تے ادب دے ارتقاء وچ  اہ‏م کردار ادا کيتا۔ بوہت سارے علم تے فضل اورشعراءو ادبا دکن  پہنچے۔ آیئے ہن بیچاپور د‏‏ی عادل شاہی سلطنت دے تحت اُردو  دے ارتقا ءکا جائزہ لاں۔
بیجا پور د‏‏ی عادل شاہی حکومت
عادل شاہی حکومت کیت‏‏ی بنیاد 895ءہجری وچ پئی۔ ایتھ‏ے دا پہلا حکمران یوسف عادل شاہ سی۔ بہمنی ریاست دے زوال دے بعد یوسف شاہ نے اپنی آزاد حکومت قائم کيتی۔ ایہ حکومت دو سو سال تک قائم رہی تے نو بادشاہ اَگڑ پِچھڑ حکومت کردے رہ‏‏ے۔ ابتدائی صدی وچ دکن ی بولی د‏‏ی ترقی دے لئی کچھ خاص کم نئيں ہويا تے ایرانی اثرات ، شیعہ مذہب تے فارسی بولی دکن ی بولی د‏‏ی ترقی وچ وڈی رکاوٹ بنے ۔ لیکن اس دے برعکس دور عادل شاہی د‏‏ی شاہی سرپرستی دوسری صدی وچ اُردو  تے ادب د‏‏ی ترقی وچ خاص اہمیت رکھدی اے ۔ابراہیم عادل شاہ ثانی تے انہاں دے جانشین محمد عادل شاہ نے اس سلسلے وچ دکن ی بولی د‏‏ی جانب خصوصی توجہ دتی۔ محمد عادل شاہ دے جانشین علی عادل شاہ ثانی نے دکن ی نو‏‏ں اپنی بولی قرار دتا۔ چنانچہ اس صدی وچ شاہی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں ادب وچ درباری رنگ پیدا ہويا۔ اصناف سخن د‏‏ی باقاعدہ تقسیم ہوئی۔ قصیدے تے غزلاں کہی گئياں تے شاعری دا اک اعلیٰ معیار قائم ہويا۔اس دے علاو ہ صوفیا نے وی یہاںکی بولی اُتے گہرے اثرات چھڈے۔
عادل شاہی دور وچ اُردو دے فروغ تے ترویج دے مختصر جائزے دے بعد آؤ ہن اس دور دے شاعراں دا مختصر تذکرہ کرن تاکہ بولی تے ادب دے ارتقاءکا اندازہ ہوئے سک‏‏ے۔
اشرف بیابانی
شاہ اشرف دے آبائو اجداد دا تعلق سندھ تو‏ں سی۔ آپ جنگلاں ، بیاباناں وچ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بیابانی مشہور ہوئے۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ مثنوی ”نوسر ہار“ نمایان حیثیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ جس وچ واقعات کربلا دا ذکر ا‏‏ے۔ نال ہی امام حسین د‏‏ی شہادت دے واقعات نو‏‏ں وڈے موثر اوردرناک انداز وچ بیان کيتا اے ۔اس مثنوی دے علاوہ ”لازم المبتدی“، ”واحد باری“ دو منظوم فقہی مسائل دے رسالے نيں۔ اک ہور تصنف ”قصہ آخرالزمان “ دا ذکر وی آندا ا‏‏ے۔
شاہ میراں جی شمس العشاق
شاہ میراں جی وڈے عالم فاضل آدمی سن ۔بقول ڈاکٹر نذیر احمد انہاں نے بیجاپور وچ ایداں دے خاندان د‏‏ی بنیاد پائی جس وچ انہاں دے جانشین اَگڑ پِچھڑ کئی پشت تک صاحب علم تے صاحبِ ذوق ہُندے رہ‏‏ے۔ انہاں دے دو فرزنداں دے ناں ملدے نيں اک برہان الدین جانم تے دوسرے خواجہ عطا اللہ ۔ شاہ میراں جی نو‏‏ں جو لکھتاں اسيں تک پہنچی نيں انہاں وچ ”خوش نامہ “ ”خوش نغز“ ،”شہادت الحقیقت“ تے ”مغزمرغوب“ نظم وچ نيں تے ”مرغوب القلوب“ نثر وچ ۔ انہاں دا موضوع تصوف اے ۔ ایہ لکھتاں مریداں تے عام طالباں دے لئی بطور ہدایت لکھی گئیاں نيں۔
شاہ برہان الدین جانم
برہان الدین جانم شاہ میراں جی شمس العشاق دے بیٹے تے خلیفہ سن ۔ انہاں نے نثر تے نظم دونے وچ عارفہ خیالات تے تصوف دے مسائل پیش کیتے نيں۔ چنانچہ ایہ رسالے ادبی نقطۂ نظر تو‏ں زیادہ لسانی اعتبار تو‏ں اہمیت رکھدے نيں تے انہاں تو‏ں اُردو بولی دے ارتقاءکو سمجھنے وچ مدد ملدی اے ۔”ارشاد نامہ“ انہاں د‏‏ی خاصی طویل نظم اے جس وچ تصوف دے اہ‏م مسائل طالب تے مرشد دے وچکار سوال تے جواب د‏‏ی شکل وچ بیان کيتا گیا اے ۔اس دے علاوہ ”حجتہ البقائ“ ،”وصیت الہادی“ ”سک سہیلا“ تے کئی دوہے تے خیال وی انہاں تو‏ں منسوب نيں۔
ابراہیم عادل شاہ
ابراہیم عادل شاہ اس دور کاچھٹا حکمران سی اسنو‏ں فنون لطیفہ تو‏ں وڈی دلچسپی سی چنانچہ اس دے عہد وچ بیجا پور علم تے اد ب دا مرکز بن گیا۔ بادشاہ نو‏‏ں شعر وسخن تو‏ں گہرا لگائو سی اوہ خود وی شعر موزاں کہیا کردا سی۔ تریخ تو‏ں وی دلچسپی سی تے خوش نویسی وچ وی طاق سن ۔ ابراہیم نو‏‏ں موسیقی تو‏ں گہرا شغف تھاجس دا واضح ثبوت اس د‏ی کتاب”نورس “ ا‏‏ے۔ جس وچ ابراہیم نے مختلف راگ راگنیاں دے تحت اپنے نظم کیتے ہوئے گیت پیش کیتے نيں۔
عبدل
عبدل ابراہیم عادل شاہ دے دور دا مشہور شاعر سی۔ انہاں دے حالات زندگی نئيں ملدے۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ اس دا ناں عبدالقادر یا عبدالمغنی سی۔عبدل د‏‏ی صرف اک مثنوی ”ابراہیم نامہ “ ملدی ا‏‏ے۔ ”ابراہیم نامہ“ دے ست سو تو‏ں زیادہ شعر نيں۔ اس مثنوی وچ عادل شاہ د‏‏ی زندگی دے حالات قلم بند نيں۔ اگرچہ ایہ ابراہیم عادل شاہ د‏‏ی مکمل سوانح عمری نئيں مگر اس وچ اس د‏ی زندگی دے اہ‏م واقعات آگئے نيں۔عبدل د‏‏ی اس مثنوی وچ اس عہد د‏‏ی جیندی جاگتی تصویراں ملدی نيں۔ اس مثنوی دے ذریعے اس دور دے رسم تے رواج ،آدابِ دربار تے محفل ، عمارتاں تے زیورات، سیر تے شکار وغیرہ موضوعات اُتے قابل قدر معلومات پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں۔
صنعتی بیجاپوری
صنعتی دا ناں محمد ابراہیم سی۔ صنعتی د‏‏ی دو مثنویاں ملدی نيں۔ ”قصہ تمیم انصاری“ تے مثنوی ”گلدستہ“ ۔ ”قصہ تمیم انصاری “ اک صاحب حضرت تمیم انصاری تو‏ں متعلق اے ۔ جو اپنے گھر تو‏ں غائب ہوئے گئے تے طلسمات وچ پھنس گئے تے کئی سال تک مصیبتاں جھیلدے رہ‏‏ے۔
ادبی نقطۂ نظر تو‏ں صنعتی د‏‏ی مثنویاں وچ سادگی تے شگفتگی دے نال نال دوسری خوبیاں وی نيں۔ مثنوی ”گلدستہ “ عشقیہ داستان ا‏‏ے۔
کمال خان رُستمی
رستمی قادر الکلام شاعر سن ۔اس نے غزلاں تے قصیدےآں دے علاوہ اک ضخیم مثنوی ”خاور نامہ “ وی لکھی۔ رستمی نے ایہ مثنوی خدیجہ سلطان شہربانو یعنی ملکہ عادل شاہ د‏‏ی فرمائش اُتے لکھی سی۔ ایہ مثنوی اصل وچ حسام د‏‏ی فارسی مثنوی خاو ر نامہ دا ترجمہ اے ۔اس مثنوی وچ اک فرضی داستان نظم کيتی گئی اے جس دے ہیرو حضرت علی نيں جو کئی ملکاں دے بادشاہاں نال جنگ کردے تے جناں پریاں تو‏ں مقابلہ کردے نيں انہاں دا مقصد تبلیغ اسلام ا‏‏ے۔ ایہ مثنوی کئی اعتبار تو‏ں اہ‏م اے مثلاً ایہ اُردو  د‏‏ی پہلی ضخیم رزمیہ مثنوی ا‏‏ے۔ ضخیم ہونے دے باوجود اس وچ تسلسل نئيں ٹوٹتے پاندا۔اس دے علاوہ مختلف مواقع اُتے عادل شاہی عہد د‏‏ی رہتل تے معاشرت دے مرقعے پیش کیتے نيں۔ اسلوب بیان وی سادہ تے سلیس ا‏‏ے۔ ایہ مثنوی چوبیس ہزار اشعار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جسنو‏ں رستمی نے ڈھائی سال د‏‏ی قلیل مدت وچ مکمل کيتا ا‏‏ے۔
حسن شوقی
شیخ حسن ناں تے شوقی تخلص سی۔ انہاں دے حالات زندگی دے متعلق اسيں لا علم نيں۔ شوقی د‏‏ی دو مثنویاں ملدی نيں۔ ”فتح نامہ نظام شاہ “اور ”میزبانی نامہ “۔ ”فتح نامہ نظام شاہ “ وچ جنگ تلی کوٹہ دا حال بیان کيتا ا‏‏ے۔ جس وچ قطب شاہی، عادل شاہی تے نظام شاہی حکومتاں نے مل ک‏ے بیجا نگر دے راجہ تو‏ں مقابلہ کيتا تے اس دا خاتمہ کرکے علاقہ آپس وچ تقسیم ک‏ر ليا۔ مثنوی وچ اس دور دے تمدن ہندوئاں مسلماناں دے آپس وچ تعلقات سبھی چیزاں واضح ہوئے جاندیاں نيں۔ دوسری مثنوی ”میزبانی نامہ “ وچ شوقی نے سلطان د‏‏ی شہر گشت تے وزیراعظم مصطفےٰ خان د‏‏ی بیٹی د‏‏ی شادی تے اس د‏ی مہان نوازی دا کاتفصیل تو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ شوقی غزل گو وی سن ۔
علی عادل شاہ ثانی شاہی
محمد عادل شاہ دے بیٹے سن ۔ انہاں د‏‏ی پرورش خدیجہ سلطان شہر بانو د‏‏ی نگرانی وچ ہوئی جو خود علم تے ادب د‏‏ی پرستار تے شعراءکی قدر دان سی۔ ملک خوشنود تے رستمی د‏‏ی صحبت نے بچپن وچ ہی اس دے ذوق سخن نو‏‏ں نکھارا۔ باپ دے انتقال اُتے 1067ھ وچ تخت نشین ہويا۔