cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)
ہور پیشرفت
اس گروپ دے خلاف فوجی مداخلت وچ قطر د‏‏ی شرکت دے درمیان ، 27 مارچ 2015 نو‏‏ں مسلح ہوتیس نے صنعاء وچ الجزیرہ دے نیوز بیورو نو‏‏ں توڑ دتا سی۔ قطر وچ مقیم نیوز چینل نے اپنے بیورو اُتے حملے د‏‏ی مذمت کيتی اے ۔ 28 مارچ نو‏‏ں ، علی عبد اللہ صالح نے کہیا کہ حالیہ اپنے بیٹے احمد د‏‏ی صدارت دے لئی انتخابی مہم چلانے دے باوجود ، نہ ہی انہاں دے خاندان وچ کوئی صدر دے انتخاب لڑے گا۔ انہاں نے عبدربوہ منصور ہادی تو‏ں وی صدر دے عہدے تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ نويں انتخابات ہونے چاني‏‏‏‏ں۔
تنازعہ دے دوران صالح دے ٹھکانے دے بارے وچ افوانيں پھیل گئياں۔ وزیر خارجہ ریاض یاسین، اک ہادی وفادار، 4 اپریل نو‏‏ں دعوی کيت‏‏ا صالح اک سوار یمن چھڈ دتا کہ روسی طیارےآں نو‏‏ں نکالنے تو‏ں غیر ملکی شہریاں صنعا انٹرنیشنل ائیرپورٹ. اس مہینے دے آخر وچ ، صالح نے مبینہ طور اُتے سعودی زیرقیادت اتحاد تو‏ں اپنے تے اپنے اہل خانہ دے لئی "محفوظ اخراج" دے لئی کہیا ، لیکن اس درخواست نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔
شاہ سلمان نے 28 اپریل نو‏‏ں سعودی کابینہ وچ ردوبدل کيت‏‏ا ، تے شہزادہ مقرین نو‏‏ں اپنا نامزد جانشین مقرر کيت‏‏ا۔ سعودی شاہی محل دا کہنا سی کہ مقرین نے وجہ دسے بغیر ، دستبردار ہونے نو‏‏ں کہیا سی ، لیکن میڈیا قیاس آرائیاں ایہ سن کہ مقرین نے یمن وچ سعودی زیرقیادت فوجی مہم دے لئی خاطر خواہ حمایت دا مظاہرہ نئيں کيت‏‏ا۔ یمن د‏‏ی جلاوطنی حکومت دے ترجمان نے 29 اپریل نو‏‏ں روئٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایہ ملک خلیج تعاون کونسل وچ باضابطہ طور اُتے رکنیت حاصل کريں گا ۔ میڈیا رپورٹس وچ نوٹ کيت‏‏ا گیا اے کہ خانہ جنگی تقریبا یمن دے نیڑے پہنچ چک‏ی اے ، اس وچ اک قابل ذکر رعایت بحر ہند دا اک دور دراز جزیرہ نما سوکتورا اے ، جتھ‏ے جنگ یمن وچ جنوبی یمن د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2017 وچ پھیل گئی۔
ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی (آئی سی آر سی) نے کہیا ، 30 ستمبر 2019 نو‏‏ں ، حوثی باغیاں نے 290 یمنی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا ، اقوام متحدہ نے امن عمل دے احیاء دے بارے وچ کہیا۔
اگست 2020 وچ ، خفیہ سعودی دستاویزات تو‏ں یمن وچ مملکت د‏‏ی حکمت عملی دا انکشاف ہويا۔ درجہ بندی شدہ سعودی دستاویزات دے 162 صفحات 2015 تو‏ں پہلے دے ني‏‏‏‏ں۔ صفحات وچ سعودی انٹلیجنس اطلاعات دے باوجود ، حوثیاں نو‏‏ں صنعا اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روکنے وچ سلطنت د‏‏ی غیر عملی نو‏‏ں ظاہر کيت‏‏ا گیا سی۔ انہاں ریکارڈاں تو‏ں ایہ وی انکشاف ہويا کہ سعودی عرب نے 2010 ء وچ حوثیاں تے حکومت دے وچکار جنگ بندی دے وڈے پیمانے اُتے معطل ہونے دے بعد صعدہ وچ جرمنی تے قطری د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی کوششاں وچ رکاوٹ پیدا د‏‏ی سی۔
پانی
یمن نو‏‏ں دنیا دے بدترین پانی ، صفائی ستھرائی تے حفظان صحت (واش) پھیلنے دا سامنا ا‏‏ے۔ حکمرانی دے فقدان نے یمن نو‏‏ں پانی د‏‏ی فراہمی دے بغیر چھڈ دتا ا‏‏ے۔ صاف ستھرا صفائی تے صاف پانی د‏‏ی عدم فراہمی نے یمنیاں د‏‏ی صحت اُتے بگڑدے ہوئے اثرات مرتب کیتے نيں ، جو 2015 تو‏ں یمن وچ ہیضے دے بڑھدے ہوئے واقعات دے ذریعہ ظاہر ا‏‏ے۔ پانی د‏‏ی قلت تو‏ں پورا ملک متاثر ہويا اے تے پینے دے پانی د‏‏ی قیمت دوگنی تو‏ں زیادہ ہوگئی ا‏‏ے۔ بیشتر یمنیاں دے لئی پینے دا پانی ناقابل انتظام ہوگیا ا‏‏ے۔ یمن وچ ایہ مسئلہ وسیع پیمانے اُتے پھیل چکيا اے ، اس طرح اس مسئلے نو‏‏ں ودھنے تو‏ں کم کرنا مشکل اے کیونجے مستقل بنیاداں اُتے سب د‏‏ی فراہمی مشکل ا‏‏ے۔
جنگ دے دوران دونے طرف تو‏ں آبی وسائل نو‏‏ں تنازعہ دے دوران حربے دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ مشرق وسطی دے دوسرے ملکاں دے برعکس ، یمن دے پاس آبی وسائل اُتے انحصار کرنے دے لئی کوئی دریا نئيں ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، عوامی پانی د‏‏ی فراہمی دے نیٹ ورکس دے ذریعہ 654،330 تائز د‏‏ی کل آبادی دے 250،000 افراد د‏‏ی خدمت کيتی گئی۔ جاری تنازعے دے نتیجے وچ این جی اوز نے سکیورٹی دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں صفائی ستھرائی د‏‏ی سہولیات تک پہنچنے دے لئی جدوجہد د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہوائی بمباری دے بعد تو‏ں ، طائز اک نازک صورتحال وچ رہ گیا اے کیونجے آبادی دے لئی پانی د‏‏ی موجودہ پیداوا‏‏ر کافی نئيں ا‏‏ے۔
یمن وچ پانی د‏‏ی دستیابی وچ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ آبی خطوط تے پانی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی فراہمی تے فراہمی د‏‏ی خدمات دے لئی محدود راجگڑھ وچ داخلی جغرافیائی تشکیل دے نال پانی د‏‏ی کمی یمن وچ پانی د‏‏ی تباہ کن پانی د‏‏ی کمی دا سبب بنی۔ ایکویفر ری چارج د‏‏ی شرحاں کم ہوئے رہیاں نيں جدو‏ں کہ نمکین پانی وچ دخل ودھ رہیا ا‏‏ے۔ 2015 وچ خانہ جنگی شروع ہونے دے بعد ، پانی د‏‏ی بالٹیاں نمایاں طور اُتے تباہ ہوگئياں تے پانی د‏‏ی قیمت وچ انتہائی اضافہ ہويا۔ پانی د‏‏ی ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش جنگ دے ذریعہ مسمار کردتی گئی اے تے فوجی جواناں نے سپلائی چیناں اُتے قبضہ کرلیا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پانی د‏‏ی فراہمی کدرے زیادہ دشوار ہوجاندی ا‏‏ے۔ 2015 وچ ، 15 ملین تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ضرورت اے تے 20 ملین تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں صاف پانی تے حفظان صحت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ مداخلت دے بعد تو‏ں ہن تک ایہ 52 فیصد دا اضافہ اے ، لیکن سرکاری ایجنسیاں بے گھر یمنی شہریاں نو‏‏ں صاف پانی د‏‏ی فراہمی دے متحمل نئيں ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔
زراعت
یمن د‏‏ی خانہ جنگی دے نتیجے وچ خوراک تے نباتات د‏‏ی شدید کمی ا‏‏ے۔ یمن وچ قحط دے خطرہ دا سامنا کرنے دے بعد ملک وچ زرعی پیداوا‏‏ر کافی حد تک متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ یمن اس وقت زمینی ، سمندری تے ہويا دے راستے ناکہ بندی دا شکار اے جس نے ملک دے بوہت سارے وسائل د‏‏ی فراہمی وچ خلل پیدا کردتا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے ملک وچ جتھ‏ے کھانے د‏‏ی 90 فیصد ضروریات نو‏‏ں درآمد دے ذریعہ پورا کيت‏‏ا جاندا اے ، اس ناکہ بندی دے اپنے شہریاں نو‏‏ں خوراک د‏‏ی فراہمی دے سنگین نتائج برآمد ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ دسیا جاندا اے کہ یمن وچ 24 ملین آبادی وچو‏ں ، ہر روز 13 ملین بھکھ لگیاں نيں تے 60 لکھ افراد نو‏‏ں بھکھ دا خطرہ ا‏‏ے۔ اطلاعات دے مطابق اس گل دے پختہ شواہد موجود نيں کہ ایہ تجویز کردا اے کہ یمن دا پہلے تو‏ں ہی محدود زرعی شعبہ لڑائی جھڑپاں دے ذریعہ جان بجھ کر تباہ ہوئے رہیا اے ، خوراک د‏‏ی قلت نو‏‏ں بڑھاوا دے ک‏ے تے اپنے شہریاں د‏‏ی خوراک د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ملک نو‏‏ں صرف درآمدات اُتے منحصر ا‏‏ے۔
وی دیکھو
• ہلاکتاں ریکارڈنگ
• یمن وچ قحط (2016 - تاحال)
• 2016–2020 یمن ہیضے د‏‏ی وباء
• یمن وچ اسپتالاں اُتے فضائی حملے
• عرب بہار
• عرب سرما
• یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت
• سعودی – یمنی سرحدی تنازعہ (2015 – تاحال)
• یمن وچ القاعدہ د‏‏ی بغاوت
• متحدہ عرب امارات دا سقطری دا قبضہ
• آتش فشاں 1
• آتش فشاں ایچ-2
• عراقی شورش (2011–2013)
• عراقی خانہ جنگی (2014–2017)
• لیبیا خانہ جنگی (2014 – تاحال)
• شامی خانہ جنگی
• شامی خانہ جنگی دا خلاصہ
• یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران ہوائی فائرنگ دے تبادلے تے حادثات د‏‏ی لسٹ
• مونا لقمان
باہرلے جوڑ
گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال گٹھ:يمن د‏‏یاں جنگاں گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست د‏‏یاں جنگاں گٹھ:سعودی عرب د‏‏یاں جنگاں گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد گٹھ:جاری تنازعات گٹھ:يمن د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:2020ء وچ تنازعات گٹھ:2019ء وچ تنازعات گٹھ:2018ء وچ تنازعات گٹھ:2017ء وچ تنازعات گٹھ:2016ء وچ تنازعات گٹھ:2015ء دے تنازعات گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:2015 وچ یمن گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں خانہ جنگیاں گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان گٹھ:یمن
پام گدھ
پام گدھ افریقہ دا اک گدھ اے۔
سانتا مارتا سیہ
سانتا مارتا سیہ رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
بوٹے
thumb|300px| پودے ، جانداراں د‏‏ی دو بنیادی قسماں وچو‏ں اک، دوسری قسم [[حیوانات|حیوان۔ ]] نباتات یا پودے، جنہاں نو‏ں سبز پودے وی کہیا جاندا اے، جو علم حیاتیات د‏‏ی اک شاخ نباتات نال تعلق رکھدے نيں۔ ایہ کثیر خلوی حیوانات نيں۔
اک بنیادی تے لغوی تعریف تاں نباتات د‏‏ی ایويں اے کہ، نباتات یا پودے ایداں دے جانداراں نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو تنقل (حیوانات د‏‏ی طرح اپنے مقام تو‏ں انتقال) نئيں کردے۔
ماہر فطرت ڈیوڈ ایٹن برا اپنی کتاب "پودےآں د‏‏ی نجی زندگی(The Private Life of Plants)" دے آغاز وچ لکھدے نيں:
پودے دیکھ سکدے نيں۔ اوہ گن سکدے نيں تے اک دوسرے نال رابطہ رکھدے نيں اوہ ہلکا جہا چھونے اُتے رد عمل ظاہر کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں تے حیران کن درستی د‏‏ی حد تک وقت دا حساب رکھدے نيں۔
thumb|نباتات‏ی خلیہ د‏‏ی ساخت۔
بوٹے جیون دیاں 5 ونڈاں وچوں اک نیں۔ ایہناں وچ پھلوالے بوٹے، کونیفرز تے موس آندے نیں۔ ہرے بوٹیاں دی ولگن کند سیلولوز نال ہوندی اے تے ایہ اپنی چوکھی ساری خوراک سورج دے چانن توں فوٹوسنتھیسز نال کلوروفل ورتدیاں ہویاں جیدے وچ کلوروپلاسٹ ہوندی اے بناندے نیں۔
تریخ
وکھالے ایہ دسدے نیں جے الجی ورگی شے 1200 ملین ورے پہلے زمین تے بنی۔ پر بوٹے اپنے ٹھیک وکھالے وج 45 کروڑ ورے پہلے اورڈوویشین ویلے وچ سامنے آۓ۔ سکاٹلینڈ وچ 41 کروڑ ورے پہلے دے بوٹیاں دے نشان رائنی چرٹ وج لبے نیں۔ ایس پتھر ہوۓ پتھری جاندرا وچ اسانی نال پرانے بوٹیاں دے ولگن تک ویکھے جاسکدے نیں۔ ڈیونین ویلے وج بوٹے دے سارے وڈے انگ تنا جڑ پتے تے آخری ڈیونین ویلے وج ایہناں دے بی وی بنن لگ گۓ سن۔ 12 کروڑ ورے پہلے بوٹیاں نیں نویں محول نال جلدیاں ہویاں رنگاںوالے پھل کڈے تے فروٹ بناۓ تے ایہ کم 8 کروڑ ورے دے نیڑے ودھیا پدھر تے اپڑیا۔ 4 کرور ورے پہلے بوٹیاں دی اک اچیچی ونڈ گھآ اگے آندی اے۔ پجھلے اک کرور ورے توں ایہ واکھیاں تھانواں تے وی گزارہ کر رئی اے۔
بوٹے دا چوکھا سارہ پنڈا اوہدے محول توں بندا اے۔ اک کم جیہنوں فوٹوسنتھیسز کیندے نیں چوکھے سارے بوٹے سورج دے چانن نوں کاربن ڈائی آکسائیڈ تے پانی نال رلا کے شکر وچ پلٹدے نیں (دوجے آسرے تے جینوالے اپنے میزبان نوں ایس کم لئی ورتدے نیں)۔ ایہ شکر فیر بوٹے دے اٹاں روڑے بندے نیں تے بوٹے دا انگ بن جاندے نیں۔ کلوروفل اک ہرا رنگ جیہدے وچ میگنیشیم رلیا ہوندا اے ایس کم لئی چاہیدا اے، ایہ بوٹیاں دے پتیاں وچ اچیچا تے دوجے انگاں وچ ہوندا اے۔ بوٹیاں دا سہارے تے پانی لئی دھرتی تے گزارہ ہوندا اے پر ایس توں ایہ پوٹاشیم نائٹروجن میگنیشیم تے فاسفورس تے ہور عنصر وی لیندے نیں۔ ایپیفائٹ تے لتھوفائٹ بوٹے ہوا توں تے دوالے دے نکڑ سکڑ توں اپنی خوراک لیندے نیں جد کے ماس کھانوالے بوٹے کیڑیاں دا شکار کرکے اپنی ایہ لوڑ پوری کردے نیں۔ چوکھے سارے بوٹیاں نوں جین تے وڈا ہون لئی آکسیجن دی لوڑ ہوندی اے۔ کج بوٹے پانی وچ ڈبے ریندے نیں تے پانی وچ رلی آکسیجن نوں ورتدے نیں۔
بوٹیاں دے وادھے وچ جینو ٹائپ دا وڈا کم اے۔ کنک دیاں کج چنیاں ہویاں ونڈاں 110 دناں وج پک جاندیاں نیں تے کج جیناں دا جینو ٹائپ کج ہور ہوندا اے ایسے محول وچ 155 دناں وچ پکدیاں نیں۔ بوٹیاں دے وادھے وچ گرمی ناپ، چانن، پانی تے مٹی وچ خوراک اپنا آپ دسدے نیں۔ ایہناں وچ کسے وی شے دے گھاٹے یا وادھے دا بوٹیاں دے وادھے تے اثر پیندا اے۔
علاج الامراض وچ پودے یا جڑی بوٹیاں
جڑی بوٹیاں قدرت دا بہت وڈا انعام تے بیش بہا دولت نيں۔ انہاں نو‏ں انمول جواہرات وی کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ طب دور قدیم ہی تو‏ں علاج الامراض دے لئی جڑی بوٹیاں دے خواص تے فائدے د‏‏ی متلاشی رہی ا‏‏ے۔ انہاں اُتے تحقیقات دا کم روزاول تو‏ں جاری اے تے ابد تک جاری رہیگا۔ انسانی ارتقا د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرح جڑی بوٹیاں اُتے تحقیقات د‏‏ی ارتقائی صورتاں د‏‏ی تریخ وی بہت طویل تے تابناک ا‏‏ے۔ طب اسلامی یقینا نباتات پہ تحقیقات دا دلاویز مجموعہ تے عجوبہ ا‏‏ے۔ ’’یاد رکھیے اللہ تعالیٰ نے کوئی شے عبت پیدا نئيں فرمائی۔ ہر بوٹی وچ اپنی انفرادیت دے اعتبار تو‏ں کوئی نہ کوئی خوبی پوشیدہ ا‏‏ے۔ کسی نہ کسی مرض دا شافی علاج ا‏‏ے۔ ادویاندی خواص تے افادیت تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ میرے نزدیک اس د‏ی اِنّی وڈی دلیل اے جسنو‏ں کدی نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا تے نہ ہی اسنو‏ں رد کيتا جا سکدا اے اللہ تعالیٰ نے قرآن کریم وچ فرمایا اے :
یَخْرُجُ مِن مْ بُطُوْنِھَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ اَلْوَانُہٗ فِیْہِ شِفَآئٌ لِّلنَّاسِ اِنَّ فِیْ ذٰالِکَ لَاٰیَۃً لِّقَوْمٍ یَّتَفَکَّرُوْنَ ’’اس دے پیٹ تو‏ں نکلدی اے پینے د‏‏ی رنگ برنگی چیز جس وچ لوکاں دے لئی شفا ا‏‏ے۔ بیشک اس وچ نشانی اے غور تے فکر کرنے والےآں دے لئی ‘‘ (النحل : حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہٗ روایت فرماندے نيں کہ جناب رسول اللہ ﷺ نے فرمایا :
من لعق العسل ثلاث غدوات فی کل شہر لم یصبہ عظیم من البلاء ’’جو شخص ہر مہنیہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن دن صبح صبح شہد چاٹ لے اسنو‏ں اس مہینہ وچ کوئی وڈی بیماری نہ ہوئے گی ‘‘ (ابن ماجہ / بہیقی )
حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہٗ روایت فرماندے نيں کہ جناب نبی کریم ﷺنے فرمایا :
علیکم بالشفائین العسل والقراٰن ’’تواڈے لئی شفا دے دو مظہر نيں۔ شہد تے قرآن ‘‘ (ابن ماجہ /مستدرک الحاکم )
اپنے اپنے علاقےآں د‏‏ی جڑی بوٹیاں د‏‏ی شناخت کرن
ان جڑی بوٹیاں دے خواص تے فائدے بطور مفرد تے مرکب حالت وچ جو طبی کتاباں وچ موجود نيں انہاں نو‏‏ں بحوالہ کتاباں یکجا کرن۔ ان جڑی بوٹیاں دے خوص تے فوائداور افعال تو‏ں آگاہی دے لئی ایہ پہلو وی بہت اہ‏م اے کہ کثرت تو‏ں ہونے والی نباتات دے بارے وچ اس علاقہ دے لوکاں تو‏ں وی استسفار کيتا جائے کہ اوہ اسنو‏ں کس مرض دے لئی استعمال کردے نيں۔ جے ایسا ہوئے تاں فیر اسنو‏ں وی آزمایا جائے۔ جداں کہ ساڈے علاقے وچ اک دھودھک نامی بوٹی اے جسنو‏ں ہزار دانی کلاں وی کہندے نيں۔ آنتاں تو‏ں پاخانہ دے نال آنے والا خون جو کسی دوائی تو‏ں نہ رکدا ہوئے اس بوٹی نو‏‏ں رگڑ کر پینے تو‏ں صرف تن دن وچ رک جاندا اے تے ایہ چالیس سالہ آزمودہ ا‏‏ے۔ جن بوٹیاں دے بارے کسی کتاب وچ کچھ درج نئيں انہاں دے ذائقے ،رنگ تے موسم نو‏‏ں مدِ نظر رکھ دے مزاج قائم ک‏ر ک‏ے اس دے فائدے تے افعال معلوم کرن۔ کوئی جڑی بوٹی عبت نئيں ایہ وی یاد رکھن جو وی جڑی بوٹی کدرے بکثرت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ اس علاقہ دے لوکاں دے لئی نصیحت گیر متروکہ اے اس اُتے تحقیقات کرن ۔ جڑی بوٹیاں دے مفید حصےآں نو‏‏ں مناسب وقت اُتے حاصل کرن ۔ ہر علاقے وچ پائے جانے والے درخت وی ادویاندی خواص رکھدے نيں۔ انہاں اُتے وی تحقیقات د‏‏ی ضرورت اے ایہ کسی فرد واحد دا کم نئيں بلکہ ٹیم ورک اے جے اسيں تو‏ں ہر اک صاحب فن اک ماہ دے دوران صرف اک بوٹی اُتے وی کم کرے تاں تحقیقات دے ڈھیر لگ سکدے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جماعت بندی گٹھ:نباتات‏ی طبقہ بندی گٹھ:نباتیات گٹھ:بوٹے
رانا راج سنگھ
رانا راج سنگھ ( 1652 - 1680 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
لا پاز کاؤنٹی
لا پاز امریکی صوبے ایریزونا دی اک کاؤنٹی اے۔
پنجاب کینال کالونیز
پچھوکڑ
1849 وچ ، ایسٹ انڈیا کمپنی نے سکھ سلطنت نو‏‏ں شکست دے ک‏ے پنجاب دا الحاق کرلیا۔ نويں حکومت نے سابقہ حکمران طبقہ د‏‏ی باقیات د‏‏ی جگہ لینے دے بجائے انہاں نو‏ں حکومت تے وسیع تر آبادی دے بیچ وسطی دے طور اُتے استعمال کیتا۔ الحاق دے آغاز تو‏ں ہی ، نويں صوبائی حکومت دا خیال سی کہ جے کوئی پھوپھلا ضلعی افسر اپنے ریوڑ نو‏‏ں بیرونی خطرات تو‏ں بچاندا اے تاں - خواہ اک ساہوکار ہوئے یا سیاسی اشتعال انگیز - زمینداری کاشتکار برطانوی حکومت کیت‏‏ی وفاداری تو‏ں حمایت کرن گے۔ اگلے برساں وچ ، برطانوی عہدیداراں نے اس زمین دا سروے کرنا شروع کیتا تے ہر ضلع وچ محصولات د‏‏ی آبادیاں انجام دتیاں۔ صوبے د‏‏ی نويں انتظامیہ د‏‏ی مالی اعانت دے لئی، مقامی حکومت نو‏‏ں محصول وچ اضافہ کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ ایسا کرنے دا بنیادی طریقہ زراعت دے کاروباری بنانے د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا سی۔ اس دے علاوہ انہاں نے املاک دے حقوق وچ انفرادیت د‏‏ی وی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جو دیہاندی برادریاں تے اجتماعی ملکیت د‏‏ی کچھ دوسری پیچیدہ قسماں تو‏ں اجتماعی ملکیت تو‏ں واضح تبدیلی سی جو برطانیہ تو‏ں پہلے دے دور وچ موجود سی۔
19 واں صدی وچ ، آبادی د‏‏ی اکثریت وسطی تے مشرقی پنجاب دے زرخیز علاقےآں وچ آباد سی۔ مغربی پنجاب وچ وڈے پیمانے اُتے زراعت دے لئی بارش بوہت گھٹ سی تے اس دے نتیجے وچ بنجر زمین دے وڈے حصے سن ۔ اس زمین دا بیشتر حصہ کراؤن اراضی دے طور اُتے تفویض کیتا گیا سی تے اوہ غیر استعمال شدہ سی۔ 1880 د‏‏ی دہائی وچ ، چارلس امفسٹرٹن ایڈیسن د‏‏ی پنجاب انتظامیہ نے زیادہ تر غیر آباد علاقےآں وچ اک وسیع آبپاشی اسکیم د‏‏ی انجینئرنگ دا عمل شروع کیتا۔ منصوبے دے دو بیان کردہ مقاصد ایہ سن : حکومت نو‏‏ں امید سی کہ "کسی وی چیز دے لئی سکو‏ن تے رہتل دے لحاظ تو‏ں اک قسم دے اعلیٰ پنڈ تیار کرن جو پہلے پنجاب وچ موجود سی" ، جس دے نتیجے وچ پیداواری صلاحیت وچ اضافہ ہوئے گا۔ اس وچ پیداواری صلاحیت وچ اضافے دے بعد حکومت نو‏‏ں آمدنی وچ اضافہ ہوئے گا۔ اس عالی شان منصوبے دے لئی مالی اعانت دے لئی ، برطانیہ وچ سرکاری بانڈاں د‏‏ی فروخت دے ذریعے سرمایہ اکٹھا کیتا گیا ، جس تو‏ں سرمایہ کاراں نو‏‏ں صوبائی حکومت دے ذریعہ دتے گئے سود دے معاوضاں تو‏ں فائدہ اٹھانے دا موقع ملا۔
سدھنائی کالونی
سدھنائی کالونی ملتان ضلع وچ واقع سی۔ ایہ بنیادی طور اُتے 1886–88 دے درمیان آباد ہوئی ، جدو‏ں 176،702 ایکڑ 2،705 آبادکاراں نو‏‏ں مختص کیتا گیا سی۔ گرانٹ دا کم تو‏ں کم سائز 50 ایکڑ مقرر کیتا گیا سی ، تے ربیع د‏‏یاں فصلاں دے لئی کنواں بنانے دے لئی گرانٹیز د‏‏ی ضرورت سی۔ کسان گرانٹ نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی سی کیونجے حکومت نو‏‏ں لگدا اے کہ خود کاشت کار ہمسایہ علاقےآں تو‏ں آنے والے کرایہ داراں تے مزدوراں د‏‏ی آمد نو‏‏ں روکاں گے۔ ہور برآں ، حکومت ، اک مستحکم خود حمایت کسان پیدا کرنے دے خیال د‏‏ی طرف راغب ہوگئی ، زرعی ترقی تے سیاسی استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ضروری خیال کردے ہوئے۔
اگرچہ زمین دا کچھ حصہ ملتانی مقامی لوکاں دے لئی مخصوص کیتا گیا سی، ترجیح وسطی پنجاب، یعنی لاہور ، امرتسر ، گورداسپور ، ہوشیارپر ، جالندھر تے فیروزپور دے ضلعے تو‏ں گرانٹ فراہ‏م کرنے والےآں دے لئی دتی گئی. اس دا نتیجہ برطانوی عہدیداراں دے اعتقاد تو‏ں ہويا اے کہ وسطی پنجابی اس خطے وچ سب تو‏ں زیادہ ہنر مند تے موثر زراعت دان سن ۔ پہلے آباد کار امرتسر تو‏ں آئے ہوئے سکھ جٹ سن ۔ ابتدائی گرانٹیز د‏‏ی کامیابی ، تے اس منصوبے دے منافع بخش منافع دے بعد ، کالونی اراضی د‏‏ی بہت زیادہ تلاش د‏‏ی جانے لگی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
سوہاگ پارا کالونی
حکومت نے زمینی گرانٹ دے لئی بالادست زمینداری ذات دے ممبران دا انتخاب کیتا۔ اس علاقے دا 38 فیصد حصہ جٹ سکھاں نو‏‏ں مختص کیتا گیا سی ، جس د‏‏ی اوسطا سائز سٹھ ایکڑ ا‏‏ے۔ راولپنڈی دے اک کھتری سکھ سر کھیم سنگھ بیدی نو‏‏ں 7،800 ایکڑ اُتے نجی گرانٹ الاٹ کیتا گیا سی ، جس نے اسنو‏ں کافی فرق تو‏ں سب تو‏ں وڈا زمیندار بنایا۔ گرانٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد لاہور ، امرتسر تے مونٹگمری دے ضلعے دے افراد نو‏‏ں ملی۔
چونیاں کالونی
ضلع لاہور دے جنوبی حصے وچ واقع ، چونیاں کالونی د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز 1896 وچ ہويا۔ اس د‏ی وجہ ایہ زیادہ معمولی انداز وچ پیدا ہوئی ، کیونجے زمین دے پارسل سیراب ہوچکے نيں تے اس طرح مختلف اوقات وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔ پہلے مرحلے دے لئی ، حکومت نے گرانٹ جاری کرنے د‏‏ی بجائے زمین نیلام کرنے دا فیصلہ کیتا۔ اس تو‏ں دولت مند زمینداراں تے پنجابی شہری بورژوازی دے ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کش کيتی گئی ، جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں خاطر خواہ منافع ہويا۔ اس دے بعد ہمسایہ دیہاتاں دے زمینداراں نو‏‏ں اراضی بیچ دتی گئ کیونجے انہاں دے نہری آبپاشی تو‏ں طویل عرصے تو‏ں چرانے والے حقوق تو‏ں محروم ہونے دا معاوضہ سی۔ آخری مرحلہ کسان گرانٹیز نو‏‏ں مختص کیتا گیا سی۔ کسان گرانٹیز زیادہ تر آبادی دا شکار علاقےآں نال تعلق رکھنے والے ضلع لاہور نال تعلق رکھدے سن ۔ گرانٹ د‏‏ی اکثریت جاٹ،کمبوہ تے آراواں نو‏‏ں الاٹ کيتے گئے.
چناب کالونی
thumb|250x250px| نہر دے کماں تو‏ں سیراب اس علاقے دا نقشہ 1915 وچ چناب کالونی پنجاب وچ کالونیائزیشن دا سب تو‏ں وڈا منصوبہ سی ، جس دا آغاز 1892 وچ ہويا سی۔ اس نے جھنگ ، گوجرانوالہ تے لاہور ضلعے دے کچھ حصےآں دے نال نال لائل پور ضلع دے پورے حصے نو‏‏ں احاطہ کیتا۔ ایہ علاقہ وڈے پیمانے اُتے کالونیائزیشن دے لئی موزاں سی ، اک سطح ہونے دے ناطے ، جابلودہ سادہ ، نالیاں یا قدرتی نکاسیاں تو‏ں عملی طور اُتے اٹُٹ۔ ایہ علاقہ زیادہ تر بنجر اراضی سی ، دریاواں دے رستےآں وچ آباد کاری دے سوا تے نیم خانہ بدوش چرواہے جنہاں نو‏ں جانگلی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، جنہاں نو‏ں حکومت نے ملکيت‏ی حقوق دے طور اُتے اس زمین نو‏‏ں چرنے دے حقوق تسلیم نئيں کیتے سن ۔ اُتے ایہ گروپ اک مقامی گروپ دا حصہ بنیاں گے ، جس وچ مونٹگمری ، جھنگ تے گوجرانوالہ دے افراد شامل سن ، جنھاں نويں کالونی وچ کل زمین دا 35 فیصد مختص کیتا جائے گا۔
چناب کالونی وچ کساناں ، یومین تے سرمایہ دارانہ گرانٹ وچ تن طرح دے گرانٹ سن ۔ کساناں نو‏‏ں حکومت دے کرایہ دار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہنا پيا تے اوہ مالکانہ حقوق حاصل نئيں کرسک‏‏ے۔ ایہ کسان گرانٹ دے انفرادیت د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ڈیزائن کیتا گیا سی۔ یومان تے سرمایہ دارانہ گرانٹیز نو‏‏ں پنج سالہ قابلیت د‏‏ی مدت دے بعد ملکيت‏ی حقوق حاصل کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ گرانٹس دے حصول دے بعد ، یومن تے سرمایہ دار گرانٹیز نو‏‏ں حکومت نو‏‏ں اپنے حصول د‏‏ی مقدار دے بدلے فیس ادا کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ کسان تے یومان گرانٹیز نو‏‏ں زمین اُتے رہائشی ہونا ضروری سی۔ کالونی د‏‏ی کل اراضی دا 78.3 فیصد کساناں نو‏‏ں الاٹ کیتا گیا سی۔ یومین دا تعلق صرف زمین والی زرعی کلاساں تو‏ں ہوسکدا اے ، تے انہاں نو‏ں چھوٹے تے درمیانے درجے دے جاگیرداراں تو‏ں کھچ لیا جانا سی۔ سرمایہ دارانہ گرانٹ انہاں مرداں دے لئی سی جنہاں نو‏ں حکومت سیاسی ، انتظامی یا فوجی خدمات انجام دینے دے لئی انعام دینے د‏‏ی خواہاں سی۔ انہاں دا مقصد سرمایہ والے افراد دے لئی وی سی ، جو بہتر کاشتکاری وچ سرمایہ کاری کرن گے تے اس طرح کالونی وچ زراعت دا معیار بلند کرن گے۔
تارکین وطن استعمار د‏‏ی شناخت وچ ، حکومت دے دو مقاصد سن ۔ آبادی د‏‏ی بھیڑ تو‏ں نجات تے انتہائی ہنر مند زرعی ماہرین د‏‏ی خریداری دے لئی۔ چونکہ اس طرح دے گرانٹیز دا انتخاب ست ضلعے ، امبالا ، لدھیانہ ، جالندھر، ہوشیار پور ، امرتسر ، گورداس پور تے سیالکوٹ تو‏ں کیتا گیا سی۔ 1891 تے 1921 دے درمیان ، تمام ست ضلعے وچ آبادی د‏‏ی کثافت وچ کمی واقع ہوئی ، اس طرح پینڈو عدم استحکا‏م دے امکانات تو‏ں گریز کیتا گیا۔ انہاں تارکین وطن نوآبادیات نو‏‏ں کالونی وچ الاٹ شدہ اراضی دا 60 فیصد تو‏ں زیادہ دتا گیا سی۔ محض انہاں ست ضلعے تو‏ں تارکین وطن نو‏‏ں زمین د‏‏ی سخت تقسیم تو‏ں پنجاب دے مغرب وچ نظرانداز ہونے د‏‏ی تنقید ہوئی تے اس دے بعد گجرات ، جہلم ، شاہ پور ، راولپنڈی ، ملتان ، لاہور ، فیروز پور تے بناں دے افراد نو‏‏ں 135،000 ایکڑ اراضی دتی گئی۔ ایہ فیصلہ کیتا گیا اے کہ کسان گرانٹ موروثی تے زمینداری زراعت پسند ہون گے ، تے قائم جاٹ ، سینی ، کمبوہ تے آراواں ذات نال تعلق رکھنے والےآں نو‏‏ں زمیناں دتیاں جاٹاں نے گرانٹاں دا سب تو‏ں وڈا گروپ تشکیل دتا ، جس نے پوری کالونی دا 36 فیصد حصہ رکھیا۔ ہندوواں تے مسلماناں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں مختص کردہ رقبے دا 31 فی صد حصہ دتا گیا سی۔ یومن تے سرمایہ دارانہ گرانٹ وچ ، کافی مقدار وچ الاٹمنٹ راجپوتاں نو‏ں دتی گئ ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
جہلم کالونی
جہلم کالونی 1902 تو‏ں 1906 دے درمیان آباد کيتی گئی سی۔ ایہ کالونی شاہ پور ضلع وچ واقع سی ، تے اس دا صدر دفتر نو قائم شہر سرگودھا وچ سی ۔ ابتدائی طور اُتے کالونی دا مقصد انہاں مقاصد د‏‏ی تکمیل کرنا سی جو ہور نوآبادیات د‏‏ی طرح زرعی فضیلت نو‏‏ں فروغ دینے تے آبادی دے تناؤ نو‏‏ں دور کرنے دے لئی کيت‏یاں گئیاں سن۔ اُتے 1900-01 دے گھوڑے تے خچر پالنے والے کمیشن د‏‏ی رپورٹ وچ نوآبادیات نو‏‏ں فوج دے لئی ایداں دے جانور پالنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ حکومت ہند نے بعد وچ پنجاب حکومت نو‏‏ں ایہ شرائط نويں کالونی اُتے عائد کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ہنرمند کساناں دے انتخاب دے بجائے حکومت نو‏‏ں ہن ہنر پالنے والے ہنر منداں د‏‏ی تلاش کرنی سی۔ پنجاب وچ برطانوی عہدے دار ابتدائی طور اُتے اس اسکیم دے مخالف سن ، انہاں دا ایہ استدلال سی کہ اس تو‏ں پوری کالونی نو‏‏ں خطرہ لاحق ہونے دا خطرہ اے ، تے اس علاقے د‏‏ی گھوڑےآں د‏‏ی افزائش وچ اس د‏ی مقبولیت تے صلاحیت دے بارے وچ سوال اٹھانا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ زرعی ماہرین نو‏‏ں پہلے ہی تو‏ں وعدے کیتے گئے سن ، جنہاں تو‏ں ہن پِچھے ہٹنا ہوئے گا ، تے راولپنڈی دے کمشنر نے نیک نیندی د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے نوٹ کیتا۔
نويں اسکیم دے تحت ، کساناں د‏‏ی تمام گرانٹ اُتے گھوڑےآں د‏‏ی افزائش د‏‏ی مدت مسلط کردتی گئی سی۔ کساناں دے زمینداریاں دا حجم ودھایا گیا ، جس دے نتیجے وچ زمینداراں تے غیر منقولہ کرایہ داراں د‏‏ی وڈی تعداد پیدا ہوگئی۔ یومن گرانٹیز، جنہاں نو‏ں ابتدائی طور اُتے کاناں دے نشانات ختم کردتے گئے سن ، ہر اک نو‏‏ں 5-15 مرس رکھنے د‏‏ی ضرورت سی۔ کساناں د‏‏ی اکثریت دا تعلق گجرات ، سیالکوٹ تے گوجرانوالہ دے ضلعے تو‏ں ا‏‏ے۔ یومن گرانٹیز نو‏‏ں مقامی لینڈڈ میگنیٹ دے کنباں وچو‏ں منتخب کیتا گیا سی ، جس تو‏ں برطانوی حکمرانی کيت‏ی طرف پینڈو نرمی د‏‏ی بیعت ہوئی۔ اُتے ایہ یومان گرانٹیز غیر اطمینان بخش نوآبادیات ، غیر حاضر زمیندار ثابت ہون گے تے اوہ اپنی گھڑ سواری د‏‏ی مہارتاں کالونی وچ منتقل کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔
لوئر باری دوآب کالونی
مونٹگمری تے ملتان ضلعے وچ واقع ایہ کالونی دریائے راوی تے بیاس دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ نوآبادیات دا آغاز 1914 وچ ہويا سی تے اک دہائی تک جاری رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی جنگ عظیم شروع ہوئی ۔ کالونی دے لئی دو سب تو‏ں اہ‏م گلاں گھوڑےآں د‏‏ی افزائش نسل نو‏‏ں اگے بڑھانا تے فوجی جواناں دے لئی زمین د‏‏ی فراہمی سی۔ دیسی گروپاں ، گنجان علاقےآں تو‏ں کسان ، نرمی تو‏ں اترنے تے اراضی دے نقصان دے لئی معاوضہ گرانٹ دے لئی وی زمین مختص سی۔ اس دے علاوہ پہلی بار نچلی ذات دے بے زمین مرداں نو‏‏ں زمین مختص کيتی گئی سی۔
کالونی وچ گھوڑےآں د‏‏ی افزائش گرانٹ سب تو‏ں اہ‏م گروہ سی۔ جہلم کالونی وچ درپیش پریشانیاں تو‏ں بچنے دے لئی اک نويں اسکیم متعارف کروائی گئی۔ مستطیل دا اک خاص تناسب ہر کسان دیہات وچ گھوڑےآں د‏‏ی افزائش دے لئی مختص سی ، تے گرانٹیز انہاں 'گھوڑےآں نو‏‏ں پالنے والے مستطیل' دے لیز اُتے حصہ لیندے سن ۔ ہور ایہ کہ ، لیز اُتے 10 سال د‏‏ی وقت د‏‏ی حد وی رکھی جائے گی ، جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں عدم اطمینان بخش بریڈراں نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد ملے گی۔ اس طرح گھوڑےآں د‏‏ی افزائش اضافی وسائل دے حصول دا اک ذریعہ سمجھیا جائے گا ، جس تو‏ں لیزی شخص اپنی ذا‏تی گرانٹ تو‏ں زیادہ تے لطف اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ اُتے پنڈ وچ وسائل دے لئی مسابقت پیدا کرنے د‏‏ی اس پالیسی اُتے لائل پور دے ڈپٹی کمشنر جیفری فٹزری ڈے مونٹ مورینس نے تنقید کيت‏ی سی ، جنھاں نے محسوس کیتا کہ اس تو‏ں فرقہ واریت تے تنازعہ پیدا ہوئے گا۔
جنگ دے پھوٹ پڑنے دے نتیجے وچ حکومت نے فوجی فوجیاں نو‏‏ں دستیاب زمین د‏‏ی مقدار 180،000 ایکڑ تک ودھیا دی۔ پنجاب دے اندر ، لہذا فوجی خدمات زمینی حیثیت نو‏‏ں حاصل کرنے دا اک ذریعہ بن گئياں ، جس تو‏ں معاشرتی تے معاشی نقل و حرکت دے لاتعداد مواقع میسر آسکن۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں پچھلی نوآبادیات وچ منتخب گروہاں د‏‏ی بجائے کالونی اراضی نو‏‏ں پنجابی معاشرے دے وسیع و عریض حصے وچ کھول دتا گیا۔ بہر حال ، پنجاب دے زمینداری کساناں نے کالونی دا سب تو‏ں وڈا حصہ حاصل کیتا ، جو تقریبا 68.66 فیصد ا‏‏ے۔
اپر چناب تے اپر جہلم کالونیاں
thumb|250x250px| اپر چناب کینال دے سر اُتے مرالہ شٹر یہ دونے کالونیاں دا آغاز ايس‏ے وقت ہويا جدو‏ں لوئر باری دواب کالونی دا آغاز ہويا سی۔ پیمانے وچ چھوٹی ، دونے کالونیاں د‏‏ی تعداد صرف اک لکھ ایکڑ سی۔ وڈی چناب تے جہلم کالونیاں دے شمال وچ پئے ہوئے ، انہاں دو منصوبےآں اُتے مبنی دو نہراں دا بنیادی مقصد ، اپر چناب تے بالائی جہلم نہراں ، چناب تے جہلم ندیاں دے پانیاں نو‏‏ں راوی تک پہچانیا سی ، کیونجے لوئر باری دوآب کالونی د‏‏ی آبپاشی۔ گھوڑےآں د‏‏ی افزائش نسل د‏‏ی پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں جہلم کالونی وچ زمین تو‏ں محروم رہنے والےآں نو‏‏ں گرانٹ دتا گیا۔ مجرماں دے خلاف مزاحمت پیش کرنے یا جرائم د‏‏ی روک سیم ، تفتیش یا قانونی چارہ جوئی وچ معاونت دے ذریعہ ، جس نے امتیاز حاصل کیتا ، یا انہاں لوکاں دے ورثاء نو‏‏ں ، جنہاں نے اپنی جان د‏‏ی قربانی دتی ، دے لئی خصوصی گرانٹ وی دتا گیا۔
نیلی بار کالونی
یہ آخری کالونی سی جو برطانوی حکومت دے تحت تعمیر کيتی گئی سی۔ نوآبادیات دا آغاز 1926 وچ ہويا سی ، اُتے ایہ کدی مکمل نئيں ہويا سی۔ ایہ جہلم تے لوئر باری دوآب وچ پچھلی دو وڈے پیمانے اُتے کالونیاں تو‏ں مختلف اے کیونجے اس وچ گھوڑےآں نو‏‏ں پالنے والےآں دے لئی جگہ محفوظ نئيں سی۔ اُتے پنشنڈ خدمت گاراں دے لئی 75،000 ایکڑ رقبے دے تحفظ دے لئی فوجی فراہمی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ زرعی ذاتاں دے لئی مختص کساناں د‏‏ی گرانٹ تو‏ں زمین دا بیشتر حصہ بندا ا‏‏ے۔ حکومت نے فیصلہ کیتا کہ کساناں دے مالی اعانت دے اہل اوہ لوک سن جنہاں د‏‏ی زمیناں پانی گذرنے تو‏ں ، یا گندگی تے ندی دے عمل تو‏ں برباد ہوچکيت‏یاں نيں ، یا اوہ لوک جو بھیڑ والے علاقےآں وچ آباد سن ۔ 1929 تک ، سیالکوٹ ، گوجرانوالہ ، شیخوپورہ تے گجرات ضلعے تو‏ں 70،000 ایکڑ تو‏ں زیادہ متاثرین نو‏‏ں زمین الاٹ ہوچک‏ی سی۔ حکومت نے واضح کیتا کہ انہاں علاقےآں وچ رہائش پذیر لوکاں نو‏‏ں وی منتخب کیتا جانا چاہیدا ، جنہاں نو‏ں حالے تک نہری زمین بوہت گھٹ ملی اے یا نہ ہی کوئی اراضی دستیاب اے ، بشرطیکہ ایداں دے افراد ہنرمند زراعت دے مالک ہاں تے اچھے نوآبادیات بنانے دا وعدہ کرن۔ حکومت نو‏‏ں وفاداری خدمات انجام دینے دے بارے وچ سمجھ‏‏ے جانے والے غیر عہدیداراں نو‏‏ں 36،750 د‏‏ی انعامات د‏‏ی گرانٹ تو‏ں نوازیا گیا ، جدو‏ں کہ پولیس گرانٹ انہاں لوکاں نو‏‏ں دتی گئی جو "پولیس نو‏‏ں مدد وچ واضح طور اُتے معاون رہے نيں ، یا جنہاں لوکاں نے عدم استحکا‏م دے وقت یا اس طرح د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ " 'مجرم قبیلے' نو‏‏ں گرانٹ دوبارہ آبادکاری والے قبیلے دے ذریعے دوبارہ دعوی کرنے د‏‏ی امید وچ دتی گئی سی جس وچ عادت مجرمانہ رجحانات ظاہر ہوئے سن ۔
حکومت دے لئی رقوم پیدا کرنے د‏‏ی امید دے نال 45 فیصد اراضی نیلامی دے لئی مختص سی۔ نیلامی د‏‏ی اک وجہ ایہ سی کہ جنگ دے بعد دلچسپی دے بڑھدے ہوئے نتائج دے نتیجے وچ سرمایہ دے اخراج وچ منافع بخش واپسی د‏‏ی بحالی د‏‏ی ضرورت سی۔ حکومت نے 20-25 سال د‏‏ی مدت دے لئی سالانہ 15،000 ایکڑ نیلام کرنے دا منصوبہ بنایا۔ اُتے نیلامی دا عمل پورے نوآبادیات‏ی منصوبے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آفات وچو‏ں اک ثابت ہوئے گا کیو‏ں کہ 1929 وچ بین الاقوامی معاشی بحران دے آغاز تو‏ں پنجاب وچ زمین دا بازار مکمل طور اُتے گر گیا سی۔ اراضی د‏‏ی قیمت اِنّی کم ہوگئی کہ حکومت صرف تن نیلامی کرنے وچ کامیاب رہی ، اگلے دس سالاں وچ صرف 3،773 ایکڑ فروخت ہوئی۔ نیلامی دے آغاز تو‏ں دو دہائیاں دے دوران ، فروخت ہونے والا کل رقبہ 118،728 ایکڑ سی ، جو اس مقصد دے لئی مختص رقبے دا صرف اک تہائی سی۔
اراضی بیچنے تو‏ں قاصر ، حکومت نے عارضی طور اُتے لیزاں دا انتخاب کیتا۔ 1938 تک 319،200 ایکڑ اراضی اُتے دتی گئی سی ، خاص طور اُتے متمول افراد نو‏ں۔ کرایہ داراں د‏‏ی طرف تو‏ں لیز د‏‏ی مختصر شرائط تو‏ں بدعنوانی ، تے کرایہ داراں د‏‏ی طرف تو‏ں زمین نو‏‏ں کاشت کرنے والے سب کرایہ داراں د‏‏ی طرف راغب ہونے د‏‏ی ترغیب دتی گئی سی۔ اس دے سبب سب کرایہ داراں وچ وسیع پیمانے اُتے بدامنی پھیل گئی جو اپنا کرایہ ادا کرنے تو‏ں قاصر سن ، تے قرضےآں وچ پڑ رہے سن ۔
اشتعال
پنجابی زرعی ماہرین دے وچکار معاشی پوزیشن تے معیار زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی ، صوبائی حکومت نے پشترانہ اقدامات دا اک سلسلہ جاری کیتا سی۔ پنجاب لینڈ الائنیشن ایکٹ ، 1900 نے ضلعی افسر د‏‏ی منظوری دے بغیر زمیندار نو‏‏ں اپنی زمین بیچنے یا اسنو‏ں رہن رکھنے دا حق ختم کردتا۔ انہاں افسران نے عام طور اُتے صرف اک زمیندار د‏‏ی درخواست منظور کيت‏ی سی جے اوہ حکومت دے ذریعہ کسی قبیلے نال تعلق رکھنے والے زرعی قبیلے دے طور اُتے نامزد کیتا گیا سی۔ ایہ پابندیاں زرعی برادری تو‏ں باہر اراضی دے بہاو نو‏‏ں روکنے تے کاشتکاراں دے قرضہ جات نو‏‏ں گھٹا کر سود خوراں دے نال ہور قرض د‏‏ی روک سیم دے لئی بنائی گئياں۔ اگرچہ اس ایکٹ نے تجارتی قبیلے تے سود خوراں تو‏ں احتجاج کیتا ، لیکن اوہ کاشت کاراں د‏‏ی مدد حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے جنہاں دے مفادات دا تحفظ کیتا گیا سی۔ اگلے برساں وچ ، اشتعال انگیزی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں حوصلہ افزائی کرنے دے بعد ہور پختہ اقدامات متعارف کروائے گئے ، جداں پنجاب پری ایمپریشن ایکٹ جس وچ دسیا گیا اے کہ اک دیہاندی د‏‏ی بیچی ہوئی کسی وی زمین اُتے زرعی ماہرین دا پہلا دعوی سی۔
صدی دے اختتام تو‏ں ، چناب کالونی وچ حالات نے صوبائی حکومت دے لئی اک مسئلہ پیدا کرنا شروع کردتا سی۔ جدو‏ں حکومت تقسیم کرنے دے لئی اچھی سرزمین تو‏ں بھج گئی ، آباد کار تیزی تو‏ں مشتعل ہوئے گئے۔ ہور برآں ، گرانٹیز نے بوہت سارے ورثاء وچ زمین تقسیم کردے ہوئے ایہ زمین تیزی تو‏ں بکھرتی جارہی سی۔ ايس‏ے وقت ، عہدے دار نظم و ضبط نافذ کرنے دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے بوہت سارے آباد کاراں نے رہائش د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں رد کردتا ، کاشتکاری دے پلاٹاں اُتے مکانات بنائے ، درخت کٹ ڈالے تے انہاں لوکاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جنھاں اہلکار بے جان زندگی سمجھدے سن ۔ 1906 وچ ، صوبائی حکومت نے نوآبادیات‏ی بل پیش کیتا ، جس وچ نہری کالونیاں اُتے سرکاری اختیارات وچ توسیع کيتی گئی۔ اس نے وراثت دے بارے وچ سخت قوانین وضع کیتے ، تے صفائی ستھرائی ، درخت لگیانے تے تعمیر تو‏ں متعلق سابقہ حالات متعارف کرائے۔ اس بل تو‏ں پہلے حکومت کسی وی مجرم نو‏‏ں سزا دینے دے لئی جرمانے اُتے انحصار کردی سی ، تے اس د‏ی نگرانی دے لئی مقامی طور اُتے ملازمت رکھنے والے عملے د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے انحصار کردی سی ، جو اک برطانوی اہلکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریمارکس دیندے سن کہ اوہ کسی وی مواقع دا سب تو‏ں زیادہ ممکنہ استعمال کرنے دے لئی عملی طور اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ رشوت ضبط کرنے دے لئی رقم ہوسکدی ا‏‏ے۔ " بدعنوانی وچ بدعنوانی نے زمینداراں نو‏‏ں ودھدی ہوئی معاشی پریشانی وچ ڈال دتا ، جو 1905 تے 1906 وچ فصلاں د‏‏ی ناکامی تے 1906 وچ پانی د‏‏ی شرح وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ گیا سی۔ انہاں حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں پنجاب وچ برطانوی حکومت دے دوران 1907 د‏‏ی پنجاب بدامنی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اس وقت د‏‏ی سطح اُتے اک حد تک احتجاج نئيں ہويا سی۔
معاشی اثر
پنجاب ، برطانوی ہندوستان دے کل رقبے دا صرف 9.7 فیصد ہونے دے باوجود ، 1931 تک 9،929،217 ایکڑ اُتے نہریاں د‏‏ی کالونیاں تو‏ں سیراب ہويا ، جو برطانوی ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا علاقہ اے ، تے نہراں تو‏ں سیراب کُل زمین دا 46 فیصد نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ اس زمرے وچ دوسرا مدراس پریزیڈنسی تو‏ں ڈھائی گنیازیادہ سی۔ پنجاب وچ نہری آبپاشی دا علاقہ سن 1885 وچ 3 ملین ایکڑ تو‏ں ودھ ک‏ے 1947 وچ برطانوی حکمرانی دے خاتمے تک 14 ملین ایکڑ ہوئے گیا سی۔
نہر کالونیاں نے پنجاب وچ اک بنیادی صنعتی ایجنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا۔ غیر کالونی ضلعے د‏‏ی نسبت کالونی ضلعے وچ 1921 تک زراعت د‏‏ی مدد تو‏ں آبادی دا تناسب کم سی ، کیونجے کالونی ضلعے وچ اک اہ‏م آبادی صنعتی حصولیات وچ مصروف سی۔ مثال دے طور اُتے ، صرف لائل پور وچ ہی 326 جننگ فیکٹریاں اپنے کپاس دے کھیتاں د‏‏ی خدمت دے لئی ابھری۔ بنجر زمین نو‏‏ں پیداواری زرعی اراضی وچ تبدیل کرکے ، پنجابی حکومت برآمد پیداوا‏‏ر وچ اضافہ کرنے تے ودھدی ہوئی پیداوا‏‏ر اُتے ٹیکساں دے ذریعے زیادہ تو‏ں زیادہ محصول وصول کرنے وچ کامیاب رہی۔ اس دے نتیجے وچ پیداوا‏‏ر د‏‏ی ودھدی ہوئی فراہمی دا مطلب ایہ اے کہ سامان نو‏‏ں بازار تک پہنچانے دے لئی روڈ تے ریل نیٹ ورک وچ سرمایہ کاری د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ کالونیاں وچ ہولڈنگ دے وڈے سائز ، ٹرانسپورٹ انفراسٹرکچر تے مارکیٹنگ د‏‏ی ہور سہولیات وچ بہتری دے نال آبادگار د‏‏ی آمدنی اُتے وڈا مثبت اثر پيا۔
کالونیاں دے قیام تو‏ں پہلے ، پنجاب وچ بوہت سارے کسان روپیہ قرض دینے والےآں دے قرض وچ سن ۔ اُتے ، کالونیاں وچ ودھدی ہوئی آمدنی دے نال ، روايتی سود خوراں اُتے واجب الدتا قرض دا تناسب دوسرے غیر کالونی علاقےآں د‏‏ی نسبت خاصا کم سی۔ ہور برآں ، برائے ناں قیمتاں اُتے گرانٹ حاصل کرنے تو‏ں ، آباد کار اپنی زمین د‏‏ی وسیع سرمایا د‏‏ی تعریف تو‏ں لطف اندوز ہوسک‏‏ے کیونجے اس وچ تیزی تو‏ں نتیجہ خیز اضافہ ہُندا گیا۔ سن 1920 د‏‏ی دہائی تک ، چناب کالونی دے قیام دے تیس سال بعد ، لائل پور وچ اراضی د‏‏ی اوسط قیمت 1200 روپے سی۔ 9،900 فیصد کیپٹل گینٹ فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
نوآبادیات دا شہر لائل پور سی ، جیہدا اصل ناں سر جیمز بروڈوڈ لائل دے ناں اُتے سی جیہنے خود نو‏‏ں چناب کالونی د‏‏ی آبادکاری وچ سرخرو کیتا ۔ 1849 وچ انگریزاں دے الحاق دے وقت ایہ بنجر زمین سی تے 1891 تک اس علاقے د‏‏ی آبادی کثافت فی مربع میل 7 افراد سی۔ اس د‏ی خاصیت خانہ بدوش قبیلے تے بدنام زمانہ مجرماں نے کيت‏ی سی ، ساندل بار دے علاقے نو‏‏ں چوہڑا ڈاکو ساندل دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ 1901 تک ، صرف اک دہائی وچ ، آبادی 187 افراد فی مربع میل تک پہنچ چکيت‏ی سی ، 1921 وچ 301 سی تے 1998 وچ 927 سی۔ 1970 د‏‏ی دہائی وچ لائل پور دا ناں تبدیل کرکے فیصل آباد کر دتا تے فی کس جی ڈی پی دے لحاظ تو‏ں پاکستان دا تیسرا سب تو‏ں خوشحال شہر ا‏‏ے۔
1947 وچ قیام پاکستان دے بعد ایہ تمام نہر کالونی بالآخر پنجاب دے محکمہ آبپاشی دا حصہ بن گئياں ۔
حوالے
گٹھ:پنجاب د‏‏ی تریخ گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:پنجاب دا نہری نظام
کوئیمبرا
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ کوئیمبرا شہر پرتگال دا اک شہر اے تے پرتگال دے ضلع کوئیمبرا دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پرتگال دے شہر گٹھ:پرتگال دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
نیوگنی
نیوگنی دنیا دا دوجا وڈا جزیرہ اے۔
اکینوپراکٹا سفینس
اکینوپراکٹا سفینس رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
بخش ششده و قره‌بلاغ
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان فسا (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
موطا امام مالک
موطأ امام مالکحدیث دی اک ابتدائی کتاب اے جو مشہور سنی عالم دین مالک بن انس بن مالک بن عمر (93ھ - 179ھ) نے تصنیف دی۔ انہی دی وجہ توں مسلماناں دا طبقہ فقہ مالکی کہلاندا اے جو اہل سنت دے ان چار مسالک وچ توں اک اے جس دے پیروان آج وی وڈی تعداد وچ نیں۔
موطأ دے مصنف دا پورانام یہ اے: ابوعبداللہ مالک بن انس بن ابی عامرالاصبحی الحمیری اے۔(1) آپ دی تاریخ ولادت وچ 90ھ توں 97ھ تک دے مختلف اقوال نیں۔ امام ذہبی نے یحیی بن کثیردے قول نوں اصح قراردتا اے جس دے مطابق آپ دی ولادت 93ھ وچ ہوئی اے۔ جبکہ آپ دی وفات ربیع؁ الاول179ھ نوں مدینہ منورہ وچ ہوئی امام مالک فقہ اورحدیث مین اھل حجاز بلکہ پوری ملت اسلامیہ دے امام نیں۔ آپ دی کتاب "الموطأ" حدیث دے متداول تے معروف مجموعاں وچ سب توں قدیم ترین مجموعہ اے۔ موطأتوں پہلے وی احادیث دے دی مجموعے تیار ہوئے تے انہاں وچوں کءی اک اج موجود وی نیں لیکن اوہ مقبول تے متداول نہیں نیں۔ موطأدے لفظی معنی اے، اوہ راستہ جس نوں لوگاں نے پے درپے چل کے انا ہموار کردتا ہوئے کہ بعد وچ انے والاں دے لئی اس تے چلنا  اسان ہوگیاہوئے۔
جمہور علما نے موطأنوں طبقات کتب حدیث وچ طبقہ اولی وچ شمار کیتااے امام شافعی فرماندے نیں"ماعلیٰ ظہرالارض کتاب بعد کتاب اللہ اصح من کتاب مالک" کہ وچ نے روئے زمین اُتے موطأامام مالک توں زیادہ کوئی صحیح کتاب (کتاب اللہ دے بعد)نہیں دیکھی۔ حضرت شاہ ولی اللہ موطادے بارے وچ لکھندے نیں" فقہ وچ موطا امام مالک توں زیادہ کوئی مضبوط کتاب موجود نہیں اے"
موطا وچ احادیث دی تعداد دے بارے وچ کئی روایات نیں تے اس اختلاف دی بنیادی وجہ ایہ اے کہ امام مالک نے اپنی روایات دی تہذیب تے تنقیح برابر جاری رکھی لہذا مختلف ویلےآں وچ احادیث دی تعداد مختلف رہی۔
موطا امام مالک اردو مترجم مع شرح
مختلف ادوار وچ احادیث دی مختلف کتاباں مرتب ومدون کیتیاں گئیاں لیکن امام مالک بن انس دا مجموعۂ احادیث بنام ’’مؤطا امام مالک ‘‘ نوں سلسلہ تدوین ِحدیث وچ اوّلین کتاب ہونے دا اعزاز حاصل اے ،تے یہی اوہ ذخیرہ ٔاحادیث جس نوں پہلی مرتبہ فقہی انداز وچ مرتب کیتا گیا۔
نیز اس مجموعہ احادیث دا اک خاصہ یہ وی اے کہ اس وچ صرف صحیح احادیث ہی نوں نقل کرنے دی سعی جمیل دی گئی اے تے اس بات اُتے حضرت شاہ ولی اللہ محدث دہلوی ؒ نے محدثین دا اتفاق نقل فرمایا اے۔
اس کتاب دی اسی اہمیت دے پیش ِ نظر ہر دور وچ اکابر امت نے اپنے اپنے حلقہ ہائے تدریس وچ اس توں استفادہ کیتا تے مختلف ادوار ،وچ مختلف دول ِ اسلامیہ وچ اس دی شروحات و تعلیقات وی تحریر دی گئیاں ۔
مؤطا تے اس دی شروحات چونکہ عربی وچ سن اس لئی اردو داں طبقہ دے لئی اس توں استفادہ وچ مشکلات سن اس ہی لئی ساجد الرحمن صدیقی نے شب و روز دی انتہک محنت توں نہ صرف اتوں دور حاضر دے مطابق اردو قالب وچ ڈھالیا بلکہ نال نال ہر روایت و آثار دے تحت شرح حدیث دے عنوان توں شیخ الحدیث مولانا زکریا دی کتاب ’’اوجز المسالک‘‘ تے مولانا اشفاق الرحمن کاندھلوی دی کتاب ’’ کشف المغطاء ‘‘ دی تلخیص وی ذکرکردتی ۔
گٹھ:اٹھویں صدی دی عربی کتب گٹھ:حدیث گٹھ:سنی کتب احادیث گٹھ:علوم حدیث گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتب حدیث گٹھ:کتاباں
چک 31 ای بی
چک 31 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
ماریکوپا کاؤنٹی
ماریکوپا امریکی صوبے ایریزونا دی اک کاؤنٹی اے۔
رانا جے سنگھ
رانا جے سنگھ ( 1680 - 1699 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ماریکوپا کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ایریزونا دیاں کاؤنٹیاں
چک 31 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
رانا جے سنگھ
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
اتلی امریکی سیہ
اتلی امریکی سیہ رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
رانا جے سنگھ
ہور ویکھو
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبر گٹھ:ہندستانی راجے
رانا امر سنگھ 2
رانا امر سنگھ 2 ( 1699 - 1711 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
حاکم بامراللہ
ابو الحسین الحاکم بامراللہ فاطمیاں دا چھٹا خلیفہ تے اسمعیلیاں دا سولواں امام 382ھ تا 411ھ
عزیز دے بعد اس دا بیٹا ابو الحسین الحاکم بامراللہ امام و خلیفہ بنیا۔ اس وقت اس د‏ی عمر گیارہ سال پنج ماہ سی۔ حسب فاطمیاں دے دستور دے مطابق عزیز د‏‏ی موت نو‏‏ں چھپایا گیا ۔
ترکاں تے کتامیاں دے جھگڑے
حاکم د‏‏ی کمسنی د‏‏ی وجہ تو‏ں برجوان تے وزیر حسن عمار مملکت اُتے چھا گئے۔ حسن عمار نو‏‏ں ایہ خوف ہويا کہ کدرے ایسا نہ ہوئے برجوان تے اس د‏ی ترکی فوج کتامی فوج اُتے غلبہ حاصل کر لے۔ اس لئی حسن عمار نے برجوان دے اختیارت ختم دیدے۔ برجوان دے دا اقتدار صرف خلیفہ دے محل تک رہے گیا سی۔ انہاں دے آپس دے جھگڑے تو‏ں )مشارقہ ( ترکی فوج تے مغاربہ ) بربری کتامی ( فوج وچ وی لڑائیاں چھڑگئياں۔ برجوان نے شام دے ترک والیاں دے نال مل ک‏ے سازش د‏‏ی تے کتامی فوجاں نو‏‏ں ایسی شکست دتی کہ اوہ آئندہ سر نئيں اٹھا سک‏‏ے تے حسن عمار نو‏‏ں وی چند ترکاں نے قتل کر ڈالیا ۔
شام وچ فتنہ تے انسداد
اس دے بعد برجوان نے حکم دتا کہ دمشق تے دوسرے شہراں دے کتامی والیاں کڈ دتا جائے۔ اس وجہ تو‏ں شام وچ کتامی والیاں نو‏‏ں کڈ دتا گیا، لیکن اس دا ایہ نقصان ہويا کہ شام دے مختلف شہراں وچ معمولی آدمیاں نے حکومتاں قائم کر لین۔ برجوان نے انہاں دے خلاف دے لئی حبش بن صائمہ نو‏‏ں بھیجیا گیا اس نے شام وچ باغیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے فاطمی اقتدار نو‏‏ں دوبارہ استحکا‏م بخشا۔ حبش نے جدو‏ں صور وچ کارروائی کرنا چاہی تاں اس نے روم تو‏ں مدد منگ لئی۔ مگر ناکا‏م رہیا۔ اس دے بعد بعد حبش نے رومیاں دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی جو افامیہ تک ودھ آئے سن تے انہاں نو‏‏ں لڑائی وچ شکست دتی۔ ایہ لڑائی 389ھ وچ پیش آئی سی۔ اس دے بعد برجوان نے قیصر بسیل تو‏ں مصالحت کرلئی تاکہ مصر دے اندرونی مسائل د‏‏ی طرف توجہ دے ۔
برجوان دا قتل
شام دے انتظامات دے بعد برجوان نے افریقہ دے معمالات د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں کچلا۔ اس طرح برجوان دا اقتدار بہت ودھ گیا تے اوہ حاکم نو‏‏ں وی خاطر وچ نئيں لیانے لگیا تے حاکم تو‏ں بد سلوکی وی کرنے لگیا۔ اک دن موقع تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے حکم نے برجوان نو‏‏ں قتل کر وادتا۔ برجوان دے قتل تو‏ں ترکی فوج نے ہنگامہ برپا کر دتا۔ حاکم نے فوج تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ ’ اے لوکاں ْ برجوان نے میرے خلاف شازش کیندی سی اس لئی ميں نے اسنو‏ں قتل کروا دتا۔ اس دے بعد اس حکومت اپنے ہتھ وچ لی ۔
حاکم دا مجنون پن
393ھ وچ حاکم نے جرجیر، متوکلیہ تے طوخیہ دے کھانے تے انہاں د‏‏ی خرید و فروخت اُتے پابندی لگیا دتی تے انہاں د‏‏ی خلاف ورزی اُتے سزا دا حکم جاری کیتا۔ اس طرح اس نے بعض مچھلیاں اُتے پابندی لگیا دتی تے مچھراں تو‏ں عہد لیا کہ انہاں نو‏‏ں نئيں پکڑاں گے تے جس نے خلاف ورزی د‏‏ی اس د‏ی گردن ماری گئی۔ شراپ نویشی نو‏‏ں سختی تو‏ں روکیا گیا انگور د‏‏ی سیکرڑاں بیلاں کٹ دتیاں گئیاں، شہد دے پنج ہزار مٹکے دریائے نیل وچ بھادیے، قمار بازی اُتے پابندی لگادتی گئی، شطرنج چوسر وغیرہ دے جِنّے مہرے ملے انہاں نو‏ں اگ لگادتی گئی۔ اس زمانے وچ عورتاں بناؤسنگھار ک‏ر ک‏ے سڑکاں اُتے پھردیاں سن، نیل دے کنارے سیر و تفریح دے لئی جمع ہودیاں سن، حاکم نے عورتاں دے باہر نکلنے اُتے سخت پابندی لگادتی گئی تے انہاں اُتے ایتھ‏ے تک پابندی لگائی گئی کہ اوہ مکانات دے دریچاں تو‏ں سر باہر نکالاں۔ موچیاں نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی کہ انہاں دے جوندے نئيں بنائاں۔ 395ھ وچ اک شوانہ مخزن د‏‏ی تیاری دا حکم دتا، جس وچ جلانے دے لئی لکڑیاں جمع کيتیاں گئیاں۔ لوک خوف زدہ ہوئے گئے تے سب لوک جمع ہوک‏ے حاکم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے حاکم تو‏ں معافی د‏‏ی درخواست کيتی۔ اس اُتے حاکم نے سب نو‏‏ں امن دتا ۔
اہل سنت دے نال سلوک
حاکم نے اہل سنت دے نال ناروا سلوک رکھیا۔ 393ھ وچ اس نے صواۃ الضحیٰ پڑھنے اُتے بابندی لگادی جس نے پڑھی اسنو‏ں سزا دتی گئی۔ تراویح د‏‏ی نماز موقوف کردتی گئی۔ 395ھ وچ دوکاناں، مکاناں تے قبرستاناں اُتے سب السلف لکھوایا گیا، اہل سنت اپنے مکاناں اُتے رنگین تے منقش تحریراں وچ اپنے مکاناں اُتے رنگین تے منقش تحریراں وچ اپنے بزرگاں اُتے لعنت ملامت لکھوانے اُتے مجبور کیتے گئے۔ اکثر لوک جبراً دعوت اسمعیلیہ وچ داخل کیتے گئے تے انہاں د‏‏ی تربیت دے لئی دارالحکمۃ بنایا گیا۔ اس نے اذان وچ ’ اصلوٰۃ خیر من النوم ‘ کہنے د‏‏ی بجائے ’ حی علی خیر العمل ‘ دا اعلان کيتا، ماہ رمضان دے لئی اس نے حکم دتا کہ اوہ ظاہر روایت اُتے عمل نئيں کرن بلکہ حساب تو‏ں روزے شروع کرن تے ختم کرن۔ اس طرح دے بوہت سارے احکامات اس نے دتے جس تو‏ں اہل سنت د‏‏ی دل آذاری ہُندی سی۔
یہود و نصارہ دے نال سلوک
حاکم دے ابتدائی حکومت دے ابتدائی اٹھ سال تک اہل کتاب تو‏ں نال اوہی سلوک کیتا جاندا جو مسلماناں دے نال کیتا جاندا سی تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے وزیر تے دوسرے اعلیٰ عہدےآں اُتے وی فائز رہ‏‏ے۔ 395ھ وچ حاکم نے اہل کتاب دے نال روادری دا سلوک چھڈ دتا۔ اگرچہ اس د‏ی بہت ساریاں وجوہات دسیاں جاندیاں نيں تے انہاں اُتے بیجا سختیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نو‏ں تن گلاں وچو‏ں اختیار کرنے اُتے مجبور کیتا۔ ( 1 ) اسلام قبول کر لین یا مملکت فاطمیہ تو‏ں نکل ک‏ے دوسرے ملک چلے جان۔ ( 2 ) جے نصاری ہاں تاں کالا لباس پہناں، جو بنو عباس دا شعار سی تے اپنی گردناں وزنی صلیب ڈالاں تے ایہ صلیب انہاں دے کپڑےآں وچو‏ں نظر آندی ہون۔ ( 3 ) جے یہود ہاں تاں پیلے رنگ دے عمامے پہناں تے اپنے گلے وچ اک لکڑی د‏‏ی بنی ہوئی گائے دے بچھڑے د‏‏ی شکل لٹکائی ہوئے۔ اس دے علاوہ انہاں دے حمام وی علحیدہ کر دتے گئے۔ تن سال دے بعد 398ھ وچ انہاں دے اوقاف صبط کر لئی گئے۔ اگرچہ ایہ احکامات تعصب اُتے مبنی نيں لیکن اس دا اک سبب اہل کتاب دا طرز عمل وی سی۔
ابو رکوہ د‏‏ی بغاوت
جب حاکم نے سختی د‏‏ی تاں اہل سنت تے اہل کتاب وچ بے چینی پھیل گئی۔ ابو رکوہ جداں جاہل تے آوارہ شخص نے دولت فاطمیہ دے خلاف 397ھ وچ جھنڈا بلند کیتا۔ اس دا ناں ولید بن ہشام بن عبد ا لملک بن مروان ( بنو امیہ ) سی۔ ایہ ابو رکوہ دے ناں تو‏ں مشہور سی اس د‏ی اموی خلیفہ ( اندلس ) تو‏ں قرابت سی۔ اس د‏ی اندلس دے اموی خلیفہ تو‏ں قرابت سی۔ اس نے آہستہ آہستہ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کیتا۔ اس زمانے وچ کئی وزیر تے عہدہ دار حاکم دے حاتاں قتل تے بوہت سارے گرفتار ہوچکے سن تے رعایا وی حاکم د‏‏ی سختیاں تو‏ں سخت نالاں سی۔ ابو رکوہ نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا تے بنو قرہ تے دوسرے بربری قبیلے نو‏‏ں اپنی طرف راغب کیتا تے برقہ اُتے حملہ کر دتا۔ عامل برقہ نے حاکم نو‏‏ں اطلاع دی۔ حاکم نے ینال د‏‏ی سرکردگی وچ اک فوج روانہ کيتی۔ ابو رکوہ نے راستہ دے تمام کنوئں پٹوادتے۔ مصری فوج برقہ پہنچی تاں پانی نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سخت نڈھال سی تے عین لڑائی دے موقع اُتے کتامی فوج ابو رکوہ دے نال مل گئی۔ مصری فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے ینال ماریا گیا ۔
ایداں دے نازک موقع اُتے بعض حکومت‏ی عہدہ دارں نے ابو رکوہ تو‏ں خفیہ مراسلت د‏‏ی تے اسنو‏ں مصر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ فیر وی حاکم نے مستعدی تو‏ں کم لیا تے ہور فوجاں روانہ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ لیکن ابو رکوہ نے انہاں نو‏ں شکست دے دی۔ ابو رکوہ مصر پہنچ گیا تے جیزہ دے نیڑے اس نے اک مصری فوج نو‏‏ں شکست دے دی۔ لیکن ابو رکوہ نو‏‏ں دریا پار کرنا آسان نئيں سی۔ ابو رکوہ فیوم پہنچ گیا۔ شامی تے مصری نو‏‏ں فضل بن صالح د‏‏ی سرکردگی وچ ابو رکوہ دے مقابلے دے لئی روانہ ہوئیاں۔ عرب فوجاں دے قائدین نو‏‏ں ابو رکوہ خفیہ طور اُتے اپنے نال ملیا لیا۔ اس د‏ی اطلاع فضل نو‏‏ں ہوئے گئی۔ فضل نے عرب سرداراں نو‏‏ں عین لڑائی دے وقت روک لیا۔ عرب سپاہیاں نو‏‏ں ایہ گل نئيں معلوم سی۔ اس لئی عرب سپاہی بے جگڑی تو‏ں لڑے تے اس دے نتیجہ وچ ابو رکوہ نو‏‏ں 693ھ وچ شکست ہوئے گئی۔ ابو رکوہ نوبہ فرار ہوئے گیا، لیکن گرفتار ہويا تے سولی اُتے چڑھا دتا گیا ۔
ابو رکوہ دے حملے دا اثر ایہ ہويا کہ حاکم نے اپنے نظام حکومت وچ اہ‏م تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جنہاں عہدہ داراں نے ابو رکوہ تو‏ں خفیہ مراسلت ورگی۔ انہاں نو‏ں اپنے عہدےآں تو‏ں معزول کر دتا۔ انہاں عمالاں آہستہ آہستہ قتل کروا دتا ۔
حاکم دا عدم استقلال
ابو رکوہ دے حملے دا ایہ اثر ہويا کہ حاکم نے 398ھ وچ نظام حکومت وچ اہ‏م تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ دریائے نیل وچ پانی کم آنے تو‏ں غلے دے نرخ ودھ گئے۔ حاکم نے اس دے صدباب د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن 399ھ وچ فیر دریائے نیل وچ پانی کم آیا۔ جس تو‏ں قحط د‏‏ی صورت حال پیدا ہوئے گئی۔ دوسری طرح طاعون دا حملہ ہوئے گیا۔ اس لئی حاکم نے بوہت سارے محاصل معاف ک‏‏‏‏ر دتے۔ 400ھ وچ خمس، فطرہ، زکواۃ تے نحوی وی اٹھالئی۔ قیصر وچ بیت الحکمۃ د‏‏ی جو خاص مجالس منعقد د‏‏ی جادیاں سن بند کر دتی گئياں۔ اذان وچ ’ الصلوۃ خیر النوم ‘ کہنے د‏‏ی ممانعت کردتی گئی۔ اس د‏ی بجائے ’ حئی علی خیر العمل ‘ دے اعلان دا حکم دتا۔ صلوۃ الضحیٰ تے صلواۃ التراویح ‘ اجازت دے دتی گئی ۔
شیلڈن لی گلاشو
شیلڈن لی گلاشو، بوسٹن یونیورسٹی وچ میتھمیٹکس تے فزکس پڑھاندا اے تے ہارورڈ یونیورسٹی وچ فزکس پڑھاندا اے۔
حاکم بامراللہ
حاکم دا عدم استقلال
ان احکامات نو‏‏ں حاکم نے 403ھ وچ منسوخ کر دتے گئے۔ اذان وچ ’ الصلوۃ خیر النوم ‘ کہنے دا حکم دتا گیا تے ’ حئی علی خیر العمل ‘ د‏‏ی ممانعت کردتی گئی۔ صلوۃ الضحیٰ تے صلواۃ التراویح ‘ د‏‏ی ممانعت کردتی گئی۔ 401ھ وچ موصل، انبار مدائن تے کوفہ وغیرہ وچ حاکم دا خطبہ پڑھیا گیا۔ لیکن حلب دولت فاطمیہ کہ ہتھ تو‏ں نکل گیا ۔
شیلڈن لی گلاشو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
حاکم بامراللہ
وزیراں، قاضیاں عہدے داراں تے رئیساں دا قتل
برجوان حاکم دا پہلا وزیر سی۔ تن سال دے بعد حاکم نے 983ھ وچ قتل کروا دتا۔ حسین جوہر وزیر تقریباً نو سال تک وزیر رہیا۔ 397ھ وچ اسنو‏ں برطرف ک‏ر ک‏ے نظر بند کر دتا۔ فیر اس دا قصور معاف کریا۔ علی بن صالح وزیر بنا ایہ اک سال بعد موقوف ہويا تے دوسال دے بعد قتل ہويا۔ 398ھ منصور نصرانی نو‏‏ں وزیر بنایا گیا ایہ وی قتل کر دتا گیا۔ اس کاجانشین احمد قشوری د‏‏ی گردن صرف دس دن دے بعد مار دتی گئی۔ اس دے بعد زرعہ عیسیٰ نسطورس وزیر بنا، دو سال دے بعد اس دا انتقال ہوئے گیا۔ حاکم دے وزیراں وچ ایہ واحد وزیر سی جو طبعی موت مرا ا‏‏ے۔ امین الا منا ھسین بن طاہر نو‏‏ں وزارت دا عہدہ دتا گیا، دو سال دے 405ھ وچ ایہ قتل کر دتا گیا۔ عبد الرحیم ابن ابی السید کاتب وزیر بنا، دو مہینے دے بعد ہی اس د‏ی گردن ماردتی گئی۔ اس دے بھائی ابو عبد اللہ حسین وزیر بنا لیکن دومہینے دے اس دا وی بھائی د‏‏ی طرح حشر ہويا۔ اس دے فضل بن جعفر وزیر د‏‏ی گردن تاں صرف پنج دن دے بعد ہی ماردتی گئی۔ حاکم دا آخری وزیر ذو ریاستین قطب الدولہ ابو الحسن علی بن جعفر بن فلاح کتامی سی۔ جو 405ھ تو‏ں حاکم دے مفقود ہونے تک یعنی 411ھ تک وزیر بنا رہیا ۔
قاضی جو حاکم دے دور وچ رہے انہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں ا‏‏ے۔ پہلا قاضی محمد بن نعمان نے 389ھ وچ وفات پائی۔ ابو عبد اللہ حسین بن علی نو‏‏ں قاضی بنایا گیا، چھ سال بعد 395ھ وچ اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اس د‏ی لاش جلادتی گئی۔ عبد العزیز بن محمد قاضی بنا دو سال دے بعد برطرف کر دتا گیا۔ ایہ خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں مصر چھڈ ک‏‏ے چلاگیا تے 401ھ وچ واپس آیا تاں حاکم نے اسنو‏ں قتل کرا دتا گیا۔ مالک بن سعید الفارقی نو‏‏ں اس د‏ی جگہ دتی گئی۔ چار سال دے بعد 401ھ وچ اس د‏ی گردن ماردتی گئی۔ احمد بن محمد قاضی بنا لیکن معلوم نئيں اس دا کیہ حشر ہويا شاید ایہ حاکم دا آخری قاضی سی ۔
دوسرے عہدے دار تے رئاں جو حاکم دے دور وچ قتل ہوئے انہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں ا‏‏ے۔ استاد ریدان صقیلی۔ علی بن عمر الدواس، قائد فضل بن صالح، ابو علی فضل دا بھائی قائد نین، کاتب ابو القاسم علی بن احمد الجر جرائی تے مغربی دے ست بیٹے۔ جملہ تعداد وزیراں، قاضیاں، عہدے داراں تے رئیساں جنہاں د‏‏ی گردناں ماری گئياں، چھبیس اے ۔