cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چی گویرا دا مقصد
چی گویرا۔انقلابی وزیر
چی انقلابی حکومت وچ کئی اہ‏م عہدےآں اُتے فائز ہويا۔زرعی اصلاحات دے نیشنل کمیشن دے نال نال اوہ نیشنل بینک آف کیوبا دا سربراہ بنا۔اسی بینک د‏‏ی سربراہی دے دوران ہی اس نے دستاویزات اُتے دستخط کردے ہوئے’ ’چی‘‘(che) دا ناں استعمال کيتا۔چی نے اس دوران جو وی خدمات سرانجام دتیاں، اس دا اس نے سرکاری طورپرمعاوضہ یا اجرت لینے تو‏ں انکار کردتا۔اس نے صرف اوہی معمولی اجرت لی جو اوہ اس تو‏ں پہلے کمانڈر دے طورپر لیندا آرہاتھا۔ایہی مختصر سی تفصیل ہی سانو‏ں اس نابغہ انسان دے بارے وچ بہت کچھ بتا نے دے لئی کافی اے ۔اس نے ایہ سب اس ارادے تو‏ں کيتا کہ اوہ اک انقلابی مثال قائم کرنا چاہتاتھا۔وہ لینن  د‏‏ی کتاب ’’ریاست تے انقلاب‘‘ وچ بیان کيتے گئے اس انقلابی اصول د‏‏ی پیروی کر رہاتھا کہ جس دے مطابق کسی وی سوویت ریاست دے افسر نو‏‏ں اک ہنرمند مزدور د‏‏ی اجرت تو‏ں زیادہ تنخواہ نئيں ملنی چاہیدا۔ایہ اک افسرشاہی مخالف اقدام سی۔مارکس د‏‏ی طرح تو‏ں لینن  وی ریاست دے سماج تو‏ں بالاو برتر ہوجانے دے مہلک خطرے تو‏ں بخوبی آگاہ سی۔اور اوہ ایہ وی اچھی طرح سمجھدا سی کہ اس قسم دا احتمال اک مزدور ریاست وچ وی ممکن ہوسکتاہے۔مارکس تے اینگلز دے پیرس کمیون دے تجزیے نو‏‏ں بنیاد بنا‏تے ہوئے لینن  نے اک مزدور ریاست دے اندر افسرشاہی دے خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی چاربنیادی نکات پیش کيتے۔ان چار نکات دا اسيں حالے اُتے ذکر کر چک‏‏ے نيں۔لینن  نے کہیا تھا’’ہم افسرشاہی دا کردار بتدریج کم کردے جاواں گے، انہاں دا کردار صرف ساڈے احکامات د‏‏ی ترسیل ہوئے گا، انہاں نو‏‏ں جوابدہ ہوناپئے گا، انہاں نو‏‏ں کسی وی وقت برخواست کيتا جاسک‏‏ے گا، انہاں د‏‏ی حیثیت فورمیناں تے اکاؤنٹنٹاں د‏‏ی سی ہوئے گی تے ايس‏ے د‏‏ی ہی انہاں کوتنخواہاں دتی جاواں گی(بلاشبہ اس سلسلے وچ انہاں نو‏ں ہر قسم ہر سطح ہر نوعیت دے ٹیکنیشناں د‏‏ی معاونت حاصل ہوئے گی) ایہ ساڈا پرولتاری فریضہ اے ،اسی تو‏ں ہی اسيں اک پرولتاری انقلاب دا آغاز ک‏ر سکدے نيں تے ايس‏ے تو‏ں ہی سانو‏ں آغازکرنا وی ہوئے گا
سوویت حکمرانی دے صرف ابتدائی چند مہینےآں دے لئی ہر کمیسار(وزیر) بشمول لینن د‏‏ی اجرتاں کم ترین شہری د‏‏ی اجرت تو‏ں دوگنا سن۔اگلے عرصے وچ روبل د‏‏ی قدر وقیمت وچ تیزی تو‏ں اتارچڑھاؤ آندے رہے جنہاں دے اثرات اجرتاں اُتے وی نال نال مرتب ہُندے رہے۔کدی کدی مخصوص تے غیر معمولی حالات وچ تاں ایہ اجرتاں ہزاراں بلکہ لکھاں روبل تک وی چلی جاندیاں سن۔لیکن معمول تے غیر معمولی دونے کیفیتاں وچ لینن  نے اس گل نو‏‏ں بہر حال یقینی بنایا کہ ریاستی ادارےآں دے اندر گھٹ تو‏ں گھٹ تے زیادہ تو‏ں زیادہ اجرتاں وچ توازن کسی طور وی بگڑنے نہ پائے تے مقررہ حدود تو‏ں کسی طور وی باہر نہ جانے دتا جائے۔جدو‏ں تک وی لینن  زندہ رہیا،کم تے زیادہ اجرتاں وچ تناسب 1:5سے زیادہ نئيں ودھ پایا۔اس وچ تعجب یا تذبذب د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں کہ اک بدترین پسماندگی د‏‏ی موجودگی وچ پیرس کمیون تو‏ں اخذکردہ اسباق اُتے مکمل عملدرآمد نہ ہوئے سکدا سی تے کچھ مستثنیات اختیارکرنا پڑاں۔’’بورژواماہرین‘‘ تو‏ں اک سوویت ریاست دے لئی کم لینے د‏‏ی غرض تو‏ں ایہ لازمی سی کہ انہاں نو‏‏ں کچھ زیادہ اجرتاں دتی جاواں۔ایسا اس وقت تک دے لئی سی (اور لازمی بھی) کہ جدو‏ں تک محنت کش طبقہ خود اپنے مطلوبہ ماہرین نہ پیداکرلیندا۔ استو‏ں علاوہ فیکٹریاں تے ادارےآں دے مخصوص کیٹیگری دے ورکراں دے لئی وی ’’ہنگامی ریٹ‘‘متعارف کرائے گئے۔لیکن انہاں مستثنیات دا اطلاق قطعی طورپر کسی ’’کمیونسٹ ‘‘پر لاگو نئيں ہوئے سکدا سی۔جے کسی طرح تو‏ں اس دے پاس اضافی رقم چلی وی جاندی تاں اوہ اسنو‏ں پارٹی فنڈز وچ جمع کرادیتاتھا۔عوامی نائبین د‏‏ی کونسل دے سربراہ نو‏‏ں اس ضمن وچ 500روبل وصول ہوئے،جو کہ اک ہنر مند د‏‏ی تنخواہ دے برابررقم سی۔مئی 1918ء وچ جدو‏ں کونسل دے آفس مینیجر وی ڈی برووچ نے لینن  نو‏‏ں زیادہ ہی ادائیگی کی،تو لینن  نے اس د‏ی سخت بازپرس د‏‏ی تے اس اضافی ادائیگی نو‏‏ں غیرقانونی قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں خبردارکیا۔سوویت انقلاب د‏‏ی تنہائی تے بورژوازی دے ماہرین تے ٹیکنیشنزسے کم لینے دے لئی انہاں نو‏‏ں بھرتی کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں نو‏ں ریاست دے باقی ممبران دے مقابلے وچ 50%زیادہ تک اجرتاں دتیاں گئیاں۔لینن  نے اسنو‏ں بورژوازی نو‏‏ں رعایت د‏‏ی مجبوری قراردیندے ہوئے کہاتھا کہ اس مجبوری تو‏ں سانو‏ں جلد از جلد چھٹکارا حاصل کرنا ہوئے گا۔ چی گویرا نہ صرف نظریا‏تی طورپربلکہ عملی طورپر وی انقلابی اصولاں دا سچا پیروکار سی۔
چے گویرا‘ سٹالنزم دے خلاف
چے گویرا شروع تو‏ں ہی اک انقلابی سی۔ذا‏تی طورپراسنو‏ں نہ تاں بدعنوان کيتا جا سکدا سی نہ ہی اس وچ افسرانہ نخوت تے نخرہ سی۔وہ اپنی انقلابی اخلاقیات وچ سخت جان تے سخت کوش سی۔اسی لئے اسنو‏ں انقلاب د‏‏ی فتح دے بعدافسر شاہی تے اس قسم دے رحجانات تو‏ں بری طرح نبردآزماہوناپيا۔چی اکثر اوقات روس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی سرکاری پالیسیاں تو‏ں اختلافات دا اظہار کردا سی جس د‏‏ی قیادت اس وقت خروشیف کر رہاتھا۔’’پرامن بقائے باہمی‘‘ دے نکتہ نظر تو‏ں اسنو‏ں شدید اختلاف سی۔اسنو‏ں کیوبا کے اپنے کچھ ساتھیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ماسکو تے اس دے نظریے د‏‏ی غلامانہ پاسداری تو‏ں سخت کوفت ہُندی سی۔سب تو‏ں ودھ ک‏ے اسنو‏ں افسر شاہی،کیریر ازم تے مراعات یافتگی تو‏ں انتہائی تکلیف سی۔روس تے مشرقی یورپ دے دورے نے اسنو‏ں اندر تو‏ں ہلا دے رکھ دتا تے اوہ سٹالنزم تو‏ں انتہائی دلبرداشتہ ہوئے گیا۔افسر شاہی، انہاں د‏‏ی مراعات یافتگی تے اکھڑپن نے اس د‏ی روح نو‏‏ں گھائل ک‏ر ک‏ے رکھ دتا۔ روسی افسرشاہی اُتے اس د‏ی تنقید تے تحفظات وچ دن بدن وادھا ہُندا چلا گیا۔ ايس‏ے اک وجہ تو‏ں ہی روس چین تنازعے دے دوران اس نے خروشیف دے روس د‏‏ی بجائے ماؤ دے چین دا نال دینا مناسب سمجھیا۔ چین د‏‏ی طرف اس دے جھکاؤ دا سبب اوہ واقعہ بناجب چین نے روس د‏‏ی طرف تو‏ں کیوبا  تو‏ں اپنے میزائل ہٹانے نو‏‏ں غلط قراردتا۔چی نے اس روسی فیصلے نو‏‏ں ’’غداری‘‘تصور کيتا۔
چی د‏‏ی شخصیت دا مکمل جائزہ تے تجزیہ انتہائی مشکل امر اے ۔وہ بلا شبہ اک ذہن رسا دا مالک سی لیکن نال ہی اوہ بہت پیچیدہ انسان وی سی۔اسنو‏ں ہر دم سچ د‏‏ی جستجو تے دھن لگی رہندی سی۔سٹالنزم دا عنصر تے عہد جس تو‏ں اس دا پالیا پيا،اس دے ذہن قلب تے مزاج دے بالکل برعکس تے مختلف سی۔افسر شاہانہ رعونت،سخت گیری نے اسنو‏ں دہلا دے رکھ دیاتھا اورمراعات یافتگی نے تاں اس د‏ی کھوپئی تک ہلا دے رکھ د‏تی۔ اس دے نتیجے وچ کیوبا  دا دورہ کرنے والے یورپی کمیونسٹ لیڈرز تے سوویت بلاک دے افسران بالا نو‏‏ں اوہ اک اکھ نئيں بھاندا سی تے انہاں نے اسنو‏ں اک پیٹی بورژوا مہم جو قرار دے ک‏ے اس د‏ی تضحیک دا سلسلہ شروع کردتا۔فرانس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت اس کم وچ خاص طورپر پیش پیش سی۔
چے گویرا بطور وزیر صنعت
چی نو‏‏ں بعد وچ کیوبا دا وزیر صنعت بنادیاگیا،جس دے دوران اسنو‏ں معیشت نو‏‏ں منصوبہ بند کرنے دے انتہائی سخت مشکل عمل تو‏ں پالیا پيا۔اس د‏ی وجہ اوہ ناموافق حالات سن جس دا کیوبا  دے انقلاب نو‏‏ں سامنا کرناپڑگیا سی۔(راقم الحروف دے بہترین دوست تے )کیوبا  دے معروف ٹراٹسکائیٹ لیون فیریرا نو‏‏ں چی گویرا دے نال زارعت اورصنعت وچ کم کرنے دا موقع ملیا اے ،وہ دسدا اے کہ اس د‏ی چی دے نال ٹراٹسکی تے اس دے نظریات اُتے بہت طویل بحثاں ہويا کردیاں سن۔چی نو‏‏ں ٹراٹسکی د‏‏یاں کتاباں وی پڑھنے نو‏‏ں ملیاں تے اوہ انتہائی دلچسپی تو‏ں انہاں نو‏‏ں پڑھدا سی۔لیکن اک نکتے اُتے اس د‏ی سوئی اٹکی رہندی سی’’ٹراٹسکی نے کثرت تو‏ں بیوروکریسی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔۔کیہ مطلب اے ٹراٹسکی دا اس سے؟‘‘لیون کہندا اے کہ وچ اپنے تئاں اسنو‏ں جِنّا سمجھیا سکتاتھا،کوشش کيتی تے اوہ ایہی کہندا کہ مینو‏ں گل سمجھ آرہی اے ۔اگلے دن وچ تے چی گنیاکٹنے دے لئی کھیتاں وچ گئے۔جدو‏ں اوہ اپنی پیٹھ اُتے گنیالاد رہے سن تاں لیون نے اک وڈی سیاہ رنگ د‏‏ی کار نو‏‏ں آندے دیکھیا،جس اُتے لیون نے چی تو‏ں کہیا،کمانڈر لگدا اے تواڈا کوئی مہمان آیاہے۔چی نے حیرانی تو‏ں سرموڑ کر اپنی طرف آندی سیاہ لیموزین نو‏‏ں اک نظر دیکھیا،اس دے لباں اُتے ہنسی آگئی تے اس نے مینو‏ں کہیا۔لیون ہن وچ توانو‏‏ں کچھ دکھاندا ہاں۔گڈی رکی تاں اس وچو‏ں اک نفیس دمکتے ٹائی سوٹ وچ ملبوس اک صاحب چی د‏‏ی طرف ودھے۔اس تو‏ں پہلے کہ اوہ افسر چی تو‏ں اپنی گل دے لئی منہ کھولدا،چی نے اس تو‏ں پُچھیا کہ تسيں ایتھ‏ے کيتا کرنے آگئے ہو؟چلو ایتھ‏ے تو‏ں تم،تواڈا کيتا کم اے ایتھ‏ے؟شرمسار افسر ایہ سندے ہی واپس مڑا تے گڈی وچ بیٹھ کر چلا گیا۔چی نے میری طرف دیکھ ک‏ے اک فاتح لیکن طنزیہ ہنسی دے نال کہا’’دیکھیا لیون!‘‘۔ جب کیوبا وچ ٹراٹسکی دے ساتھیاں نو‏‏ں گرفتار کرنا شروع کيتاگیا توچی نے انہاں د‏‏ی رہائی دے لئی ذا‏تی دلچسپی دا مظاہرہ کردے ہوئے معاملے وچ بھرپور مداخلت کيتی۔(بعد وچ اس نے اسنو‏ں شدیدغلطی وی قراردیاسی)۔چی ٹراٹسکی د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں قدروقیمت تو‏ں دیکھدا تے پڑھدا سی تے ساتھیاں تو‏ں انہاں دا مطالعہ کرنے نو‏‏ں کہندا سی۔وہ ٹراٹسکی نو‏‏ں اک سچا مارکسی سمجھدا سی۔اس د‏ی ایہ پوزیشن ماؤزے تنگ دے انہاں چاہنے والےآں تو‏ں قطعی مختلف تے متضاد اے جو ٹراٹسکی نو‏‏ں ردانقلابی تے سوشلزم دا دشمن سمجھدے سن تے نيں۔
چی دے ایہ خیالات اس دے اپنے اک دوست ارمانڈو ہارٹ ڈیولاسنو‏ں لکھے گئے اس دے خط وچ واضح طورپر دیکھے جا سکدے نيں۔اس دا ایہ خط کیوبا وچ Contracorriente, N0.9ماں شائع ہواتھا۔ایہ خط دارالسلام (تنزانیہ دا راجگڑھ) تو‏ں 4 دسمبر1965ء نو‏‏ں لکھیا گیا سی جدو‏ں چی افریقہ وچ اپنے مشن پہ نکلیا ہواتھا۔اس خط وچ اس نے سوویت فلاسفی تے کچھ کیوبن دوستاں د‏‏ی اس د‏ی غلامانہ تقلید اُتے انتہائی سخت تنقید د‏‏ی سی۔
’’اپنی تعطیلات دے اس وقفے وچ ،ميں نے اس فلاسفی نو‏‏ں ڈُب کر پڑھیا تے اس اُتے غور وخوص کيتا اے ،وہ جس دے لئی وچ اِنّے عرصے تو‏ں جڑااور لگیا ہواتھا۔مینو‏ں سب تو‏ں پہلی ا لجھن کاسامنا کیوبا وچ کرناپيا۔جتھ‏ے سانو‏ں صرف اوہی پڑھنے نو‏‏ں ملدا اے تے ايس‏ے نو‏‏ں ہی پڑھنے دا کہیا جاندا اے جو روس تو‏ں چھپ کر آندا اے ۔ان نو‏‏ں پڑھنے دا سب تو‏ں وڈا المیہ اے کہ آپ انہاں نو‏‏ں پڑھنے دے بعد انہاں اُتے نہ گل ک‏ر سکدے ہوئے نہ کوئی سوال۔بس پارٹی نے ایہ آپ دے لئی چھاپ دتا اے تے بس آپ نے اس تو‏ں ہٹ کر کچھ وی نئيں کرنا۔اپنی طرز اپنے طریقے وچ ایہ سراسر غیر مارکسی عمل اے ۔نہ صرف ایہ عمل برا اے بلکہ سچ تاں ایہ اے کہ جو مواد انہاں تحریراں وچ شامل اے اوہ وی برا ہی اے ‘‘۔ جے آپ کیوبا وچ چھپنے والے مواد نو‏‏ں دیکھو توپتہ چلتاہے کہ ایہ یا تاں روس یا فیر فرانس دے مصنفاں د‏‏ی ہی تحریراں نيں۔(چی دا اشارہ سخت گیر فرانسیسی سٹالنسٹ گراؤدے د‏‏ی جانب اے )۔انتہائی آسان اے کہ ترجمہ کرلیاجاندا اے تے فیر اس د‏ی نظریا‏تی تقلید شروع کر دتی جاندی اے ۔اس تو‏ں تاں آپ کسی طرح وی حقیقی مارکسی کلچر عوام تک نئيں لے جارہے۔اسنو‏ں آپ محض مارکسی پروپیگنڈا تاں قرار دے سکدے نيں لیکن کچھ تے نئيں!اس وچ کوئی شک نئيں کہ ایہ وی اک لازمی عمل ہُندا اے لیکن محض ایہی ناکافی ہُندا اے ۔ایہ معیار وچ جِنّا وی چنگا ہو(جو اس وقت نئيں اے )لیکن بہرطور ناکافی ہُندا اے ‘‘۔
چی اپنی تحریر وچ اک ایداں دے منصوبے نو‏‏ں عمل وچ لیانے د‏‏ی تجویز دیندا اے جس دے تحت ’’مارکس اینگلز لینن سٹالن تے ’’دیگر‘‘ عظیم مارکسیاں د‏‏یاں کتاباں دا منظم مطالعہ عام کيتا جاسک‏‏ے۔مثال دے طور پر،روزا لگسمبرگ جس دا اک لفظ وی اج تک کسی نے نئيں پڑھیا،جس نے مارکس اُتے تنقید دے عمل وچ کئی غلطیاں کيتياں لیکن جس د‏‏ی جدوجہد جس د‏‏ی ہلاکت تے شہادت،اور سامراج دے خلاف اس د‏ی جدوجہد کئی نامی گرامی انقلابیاں تو‏ں وی محترم اے ۔اسی طرح تے وی کئی ایداں دے مارکسی نيں جنہاں نو‏ں بعد وچ نظرانداز کردیاگیا، انہاں وچ کٹسکی،ہلفرنگ شامل نيں جنہاں نے مارکسزم وچ کافی کنٹریبیوشن کيت‏یاں نيں۔اسی طرح کچھ تے مصنف جو غیر فلسفیانہ انداز تحریرکے حامل نيں،بھی مطالعے دے قابل نيں‘‘۔ فیر چی خوشی تو‏ں ٹراٹسکی دا ذکرکردا اے ’’اور ہاں تواڈے دوست ٹراٹسکی نو‏‏ں تاں ہر حال وچ پڑھاجانا چاہیدا ‘‘۔ٹراٹسکی د‏‏ی طرف اس دا رحجان اِنّا ہی بڑھدا چلا گیا جِنّا جِنّا اوہ روس تے مشرقی یورپ د‏‏ی سٹالنسٹ افسر شاہی د‏‏ی روش تے طورطریقےآں تو‏ں متعارف اورفیر مایوس ہوتاگیا۔چی گویرا کتاباں تے انہاں دے مطالعے دا انتہائی رسیا تھا،بولیویا وچ اپنے آخری مشن تک کتاباں اس دے نال سن۔اس آخری مشن اُتے جو کتاباں اس دے پاس سن تے جو اوہ پڑھ رہاتھا انہاں وچ ٹراٹسکی د‏‏ی ’’نظریہ مسلسل انقلاب‘‘ اور’’ انقلاب روس د‏‏ی تاریخ‘‘ شامل سن۔ بلند وبالا، یخ پہاڑاں پر،مشکل ترین حالات وچ اک گوریلا جنگ وچ مصروف اک انقلابی انسان اپنے پاس صرف اوہی سامان رکھدا اے جو اس دے لئی انتہائی لازمی تے اسنو‏ں انتہائی عزیز ہو۔اس موقع اُتے ٹراٹسکی د‏‏یاں کتاباں دا اس دے پاس ہونا ایہ ثابت کردا اے کہ ایہ انقلابی اپنے آخری لمحات وچ کیہ پڑھ رہیا تھا‘ کيتا سوچ رہاتھا؟سانو‏ں اس اُتے کوئی شک تے شبہ نئيں اے کہ جے چی گویرا زندہ رہندا تاں ایہ عظیم انقلابی ٹراٹسکی ازم د‏‏ی طرف نہ صرف قائل بلکہ مائل ہوئے چکيا ہُندا۔سچ ایہ اے کہ اوہ ٹراٹسکائیٹ بن وی چکاتھا لیکن اس د‏ی زندگی دا چراغ گل کر دتا گیا۔
چی گویرا د‏‏ی شہادت د‏‏ی چالیسواں سالگرہ دے موقع اُتے اس دے خلاف اک مہم سی شروع کر دتی گئی اے ۔اس مسانو‏ں صرف سجے بازو والےآں نے ہی شعار نئيں بنایاہويا بلکہ انارکسٹاں،آزادخیالاں اورہمہ قسم دے جمہوریت پسندبھی اس کارخیر وچ ودھ چڑھ کر حصہ لے رہے نيں۔خاص طورپر ریجس ڈیبرے جداں بدزبان تے بزدل د‏‏ی جانب نال کيتی جانے والی بیہودہ تے بدذائقہ تنقید جس نے بولیویا وچ چی د‏‏ی آخری دناں د‏‏ی سرگرمیاں دے دوران انتہائی گھناؤنا کردار ادا کيتاتھا تے جو بعد وچ اک اصلاح پسند تے فیر متراں د‏‏ی حکومت وچ مشیر بن گیاتھا۔اسی طرح چی گویراپر حال ہی وچ کتاب لکھنے والے جان لی اینڈرسن،جارج کیستانڈا،اوراوکتاویوپازجداں مشہور ’’دانشور‘‘ چی گویرا نو‏‏ں بدنام کرنے،اس د‏ی قدروقیمت نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوششاں وچ اپنا زور صرف کرنے وچ لگے ہوئے نيں۔مقصد اس دا ایہی اے کہ چی گویرا د‏‏ی جدوجہدپر مٹی ڈال دتی جائے۔بہتان تے ناقدری د‏‏ی اس گھٹیا کمپین نو‏‏ں لاطینی امریکا کے’’لیفٹ‘‘کے کئی مہان استاداں د‏‏ی مکمل پشت پناہی وی حاصل اے ۔اور اس تو‏ں اسيں بخوبی ملاحظہ ک‏ر سکدے نيں کہ سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی موجودہ پستی د‏‏ی کیفیت کس طرح تو‏ں ان’’ جمہوریتی‘‘دانشوراں د‏‏ی فکری زوال پذیری د‏‏ی صورت وچ خود نو‏‏ں آشکارکررہی اے !
مصنف پال برمن سانو‏ں آگاہ کردے ہوئے لکھدا اے کہ اس عہد وچ چی دا جو تشخص قائم اے اوہ سرپھراں دے لئی مہمیز دا کم دے رہاہے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں کیوبا دے اندر ’’اک شاندار بھرپور سماجی تحریک‘‘اج وی جاری وساری اے ۔اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ کیوبا  وچ اک شاندار جدوجہد جاری اے جو کہ انقلاب تے رد انقلاب دے وچکار اے ؛یہ اک کشمکش اُتے مبنی جدوجہد اے اک طرف اوہ نيں جو کہ انقلاب د‏‏ی حاصلات نو‏‏ں بچاناچاہندے نيں،اور دوسری طرف اوہ جو کہ کیوبا  نو‏‏ں ’’جمہوریت‘‘کے خوشنما لیکن دراصل بدصورت نعرے دے تحت ورغلیا ک‏ے اسنو‏ں سامراج د‏‏ی غلامی وچ لے جانا چاہندے نيں۔جداں کہ روس وچ ہوتاچلاآرہاہے۔اس بنیادی تنازعے وچ غیر جانبدار رہنا زیادتی تے ناممکن عمل اے ۔جدو‏ں کہ ایہ ’’جمہوریت نواز دانشور‘‘ مکمل طورپرسرمائے د‏‏ی غلامی دا ڈھول اپنے گلے وچ ڈال چکے نيں۔ایہ سرمایہ دارانہ ردانقلاب دے ہمنوا بن چکے نيں۔ایداں دے ہی اک ہور عظیم نابغہ قسم دے مصنف کرسٹوفر ہچنز صاحب نيں۔جو اپنے کسی پچھلے جنم وچ کیوبا  انقلاب دے حامی تے ہمدردہی نئيں بلکہ اک سوشلسٹ وی رہے نيں۔لیکن فیر جداں کہ عمومی طورپر موسم دے مزاج دے مطابق مڈل کلاس دانشور کيتاکردے نيں تے اپنی حکمت وہمدردی بدل لیاکردے نيں،وہ چی د‏‏ی بطور ’’روایت‘‘بارے فرماندے نيں؛
’’چی د‏‏ی عظمت دا معیار اس لئی قائم ہويا کہ اسنو‏ں ناکامی تو‏ں دوچارہوناپيا۔وہ شکست تے تنہائی دا اک استعارہ بن دے سامنے آیا۔اسنو‏ں کچھ سمجھنا محض خود فریبی تے اک تکلیف دہ عمل اے ۔جے اوہ زندہ رہندا تاں اج لوک تے دنیا اس دا ناں تک وی بھلا چک‏ی ہوتی‘‘۔
انقلابی تشدد دا سوال
چی اُتے سب تو‏ں اہ‏م الزام ایہ عائد کيتاجاندا اے کہ اوہ غیر ضروری وحشیانہ تشدد دا ذمہ دار سی۔’’حقائق‘‘کیہ نيں؟سانو‏ں دیکھنا تے انہاں دا تجزیہ کرناہوئے گا۔الزام لگایا جاتاہے کہ حکومت دے خاتمے دے بعد چی نو‏‏ں ’’سپریم پراسیکیوٹر‘‘ دا اختیار دیاگیاتھااور اس نے بغیر کسی تحقیق تے تفتیش دے سابقہ حکومت دے سینکڑاں جنگی جرائم دے مرتکب ملزمان نو‏‏ں تہہ تیغ کرڈالیا۔La Cabana لاکبانا جیل دے کمانڈر دے طورپر اس نے سابقہ بتیستا حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں خاص طورپر قائم کردہ ’’Bureau for the Repression of Communist Activities” دے افسراں تے اہلکاراں دے ہلاک کيتے جانے دے معاملے تو‏ں صرف نظر کيتا۔ایہ بیورو سپین دے بدنام زمانہ BRAACکی نقل کردے ہوئے بنایاگیاتھا جس دا مقصد کمیونسٹاں د‏‏ی سرگرمیاں دا قلع قمع کرنا سی۔انقلاب دے دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں چی نو‏‏ں اس ضمن وچ انتہائی بیہودہ تضحیک تے ذلت آمیز حملےآں دا نشانہ بنایا گیا اے تے ایہ سلسلہ جاری وساری اے ۔ایسا بہت کچھ لکھیا گیا اورلکھارہاہے جس وچ چی نو‏‏ں اک وحشی اک بے رحم اک قصائی قراردیاگیا اے ۔جون لی اینڈرسن چی اُتے اپنی کتاب وچ لکھدا اے ؛ ’’جنوری دے سارے مہینے دے دوران جنگی جرائم دے شبے وچ لوکاں نو‏‏ں پکڑکر لاکبانا جیل وچ لیایا جاندا رہیا۔انہاں وچو‏ں اکثرغیر معروف معمولی لوک سن تے پچھلی حکومت دے دوران بااختیار اورجانے پہچانے لوکاں وچو‏ں کوئی وی انہاں وچ شامل نئيں سی۔باغیاں دے شہر دا کنٹرول سنبھالنے تو‏ں پہلے ہی بوہت سارے فرارہوچکے سن ۔اور فضا ئی یا سمندر ی رستاں تو‏ں بھج نکلنے وچ کامیاب ہوئے چکے سن یا فیر سفارتخاناں وچ پناہ لے چکے سن ۔پِچھے رہ جانے والےآں وچو‏ں زیادہ تر نائبین یا چھوٹے عہدےآں دے حامل پولیس والے سن جو عمومی طورپر تشدد کردے رہندے سن ۔جیل وچ رات اٹھ نو بجے ’’عدالت‘‘ لگائی جاندی،اور صبح دو تن بجے دے نیڑے فیصلہ سنیا دیاجاتاتھا۔دوقے استرادا جس دا کم شہادتاں اکٹھی کرنا،بیانات گواہیاں قلمبندکرناہُندا سی، بھی’’سپریم پراسیکیوٹر‘‘ چی دے نال اپیلیٹ بنچ وچ بیٹھاہُندا سی۔ایہی اپیلیٹ بنچ ہی ملزم دے مقدرکا فیصلہ کيتا کردا تھا‘‘۔
جوزے ولاسوسو،چی د‏‏ی ماتحتی وچ اٹارنی دے طورپر کم کرتارہیا اے ،نے انہاں سبھی مقدمات تے سزاواں نو‏‏ں غیر قانونی قراردتا اے تے کہیا اے کہ انہاں معاملات وچ حقائق کومروجہ عمومی عدالدی قوانین اورضابطاں تو‏ں ہٹ کر سماعت کيتاجاندا سی۔ولاسوسونے اک مقدمے دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ اس وچ تفتیشی افسر دے بیانات بددیاندی دا ملغوبہ سن ،اور محض پچھلی حکومت دے جبر وتشدد دا شکارہونے والےآں دے عزیز واقارب د‏‏ی گواہی اُتے مقدمے دا فیصلہ سنایا گیا۔یونانی سلطنت دا مشہورزمانہ ’’ایتھنزکا آئین‘‘ تحریر کرنے والے سولون دتی گریٹ،نے جو قانون دے علم دے بارے اک یا دو چیزاں ہی جاندا تھا،نے اک بار کہاتھا’’قانون مکڑی دا اوہ جالا ہُندا اے جس وچ کمزور پھنس جایا کردے نيں تے جسنو‏ں طاقتور چیر کر نکل جایاکردے نيں‘‘۔
کوئی وی قانون کدی وی انہاں طبقات‏ی مفادات تو‏ں مبرا نئيں ہُندا جو اس قانون دے پِچھے کارفرماہواکردے نيں۔سرمایہ تے سرمایہ دار بظاہر قانون د‏‏ی غیر جانبداری دا ڈھونگ رچائے ہوئے ہُندے نيں تے قانون نو‏‏ں وڈے بینکاں تے وڈی اجارہ داریاں دے رحم وکرم اُتے چھوڑکر اک طرف خاموشی تو‏ں پئے رہندے نيں۔ جونہی ایہ قانون انہاں سرمایہ داراں دے کسی کم دا نئيں رہندا تاں ایہ اس تو‏ں فوری طورپر جان چھڑالیندے نيں اورننگی آمریت مسلط کر دیندے نيں۔لاکبانا وچ سزاپانے والے بیتیستاحکومت دے گماشتے اوہی لوک سن جنہاں دا اُتے یونانی کہاوت وچ ذکر کيتاگیا اے تے جو سابقہ حکومت دے دوران ہر قسم دے قاعدے قانون تو‏ں مبرا تے بلند چلے آ رہے سن ۔ایہ اوہ لوک سن جنہاں نے انہاں گنت افراد نو‏‏ں کسی جرم کسی گناہ دے بغیر نہ صرف عقوبت خاناں وچ وحشت تے بربریت دا نشانہ بنایا بلکہ کئی بے گناہاں نو‏‏ں بے رحمی تو‏ں موت دے گھاٹ وی اتاردے رہے۔ان سب انسانیت سوز مظالم اُتے اسيں تو‏ں ایہ توقع کيت‏ی جائے کہ اسيں اپنے ہتھ اچک کر موڈھے ہلاندے ہوئے اک طرف ہوئے جاواں !اورہاں ایہ وی اسيں اُتے لازم اے کہ جدو‏ں انقلاب اپنے دشمناں دے خلاف کچھ کرے تاں وی سانو‏ں اس د‏ی شدومد تو‏ں مخالفت تے مذمت کرنی چاہیدا!!
انقلابیاں د‏‏ی اس’’بدمعاشی‘‘کے خلاف ماتم کناں ایہی اوہ انسانیت دے عظیم خیرخواہ نيں جو چلی،ارجنٹائن تے جنوبی افریقہ وچ ہمہ قسم مظالم دے وقت ’’امن تے مصالحت‘‘کاپرچار کردے رہے نيں؛نام نہاد ’’حقائق کمیشنوں‘‘کے ایہی اوہ مصنفاں نيں جنہاں دے ناں نہاد ’’حقائق کمیشنوں‘‘کے اندر قاتلاں تے جلاداں نو‏‏ں انہاں دے ظلم تے ستم دا شکارہونے والےآں،بیوہ بنادی جانے والی خواتین،یتیم کر دتے جانے والے بچےآں،سالہا سال تک تشددو اذیت برداشت کرنے والےآں تے عقوبت خاناں وچ محض اپنے نظریات د‏‏ی بدولت ناکردگی د‏‏ی سزا بھگتنے والےآں دے نال بٹھاکر حقائق مرتب کيتے جاندے نيں۔ان حقائق نو‏‏ں مرتب کر لینے دے بعد ایہ مہذب خواتین وحضرات معاملات نو‏‏ں رفع دفع کرنے اور’’امن وشانتی‘‘کی جدوجہد وچ مصروف ہوجاندے نيں۔لیکن’’امن وشانتی‘‘ایسی آد م خور خونی تلوارہے جس نے نہ جانے کِنے سراں نو‏‏ں انہاں دے تناں تو‏ں تے کِنے ہی بازؤاں نو‏‏ں انہاں دے کاندھاں تو‏ں کٹ کر وکھ کيتا ا‏‏ے۔ انسانیت دے روشن تے درخشاں مستقب‏‏ل تے بہتر سماج د‏‏ی تشکیل د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی پاداش وچ تاریک راہاں وچ مارے جانے والے ہزاراں آدرش وادی انسان، تریخ د‏‏ی اجتماعی قبرماں دفن ہوئے ک‏ے ’’امن تے شانتی‘‘ د‏‏ی نیند سورہے نيں۔
امن تے شاندی،مصلحت تے مصالحت دا ایہ کھیل سوائے اک واضح دھوکے تے مہلک خودفریبی دے کچھ وی نئيں اے ۔حقائق دے ناں اُتے بنائے جانے والے ایہ کمیشن حقائق د‏‏ی تذلیل دے سوا کچھ وی نئيں نيں۔قاتلاں جلاداں د‏‏ی مقتولاں مظلوماں دے نال کِداں د‏ی مصالحت کِداں د‏ی امن تے شاندی! انہاں د‏‏ی تاں قبراں تو‏ں وی آوازاں آرہیاں نيں کہ ساڈی جاناں ساڈی زندگیاں دا وی کوئی حساب کوئی انصاف اے کہ نئيں؟!یہ گل کِداں برداشت کيت‏ی جائے کہ اج کئی نامور قاتل وحشی،جن دے ہتھ تے آستیناں ہی نئيں بلکہ جوڈے تک وی ہزاراں انساناں دے خون ناحق تو‏ں لتھڑے ہوئے نيں،سنتیاگو،بیونس آئرس تے جوہانس برگ د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام دندنا‏تے فیر رہے نيں۔اور جنہاں دے مقتولاں تے مظلوماں دے پیارے بے بسی تے لاچارگی د‏‏ی دلدل وچ دھکیل دتے گئے نيں۔سپین دے اندر اصلاح پسند تے سٹالنسٹ’’عبوری عہد‘‘کے ناں اُتے اک شرمناک دھوکہ دہی دا ارتکاب ک‏ر رہ‏ے نيں۔اس عبور دے نتیجے وچ لکھاں انساناں دے خون تو‏ں ہتھ رنگنے والے فاشسٹ بھیڑیاں نو‏‏ں عام معافی دے ک‏ے کھلاچھڈ دیاگیا ا‏‏ے۔ ایسی ہی مصالحت دا مظاہرہ چلی سمیت کئی تے ملکاں وچ وی کيتا جاچکيا اے ۔سفاک تے وحشی پنوشے نو‏‏ں وڈے آرام تو‏ں مرنے دے لئی زندہ چھڈ دیاگیا،کیہ ایہ جائز تھا؟کیہ ایہ بہترجائز تے مناسب نہ ہُندا کہ لکھاں انساناں دے خون تو‏ں ہتھ رنگنے والے اس وحشی قاتل نو‏‏ں اس دے ظلم تے ستم دا شکارہونے والے مظلوماں تے مقتولاں دے پیاراں دے ہتھو‏ں ’’انصاف‘‘ میسرہونے دتا جاندا!اٹھدے بیٹھدے سوندے جاگتے عدل وانصاف دا راگ الاپتے ایہ مصالحین فوری کدرے گے نئيں نئيں ایداں دے نئيں ایہ تاں سراسر انصاف دے مسلمہ اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی ہوئے گی۔
سچاانقلابی رویہ کيتاہوسکدا اے ایہ اسيں دسدے نيں۔جدو‏ں معاملہ طبقات‏ی تنازعے دا ہوئے تاں ایداں دے وچ پیار محبت تے مصالحت سوائے اک جرم دے کچھ وی نئيں ا‏‏ے۔ کمزوراور بے سروسامان لوکاں تو‏ں ہی کہیا جاتاہے کہ اوہ درگذرو معافی دا مظاہرہ کرن جدو‏ں کہ امیراں تے زورآوراں نو‏‏ں ہر قسم دے جرائم دا ارتکاب کرنے دے بعد کسی وی سزا جزا تو‏ں بچنے دا موقع فراہ‏م کیہ جائے۔چی گویرا اک انسان دوست انسان سی جس دے دل وچ غریباں اورمحروماں دے لئی انتہائی محبت دے جذبات موجزن سن ۔چنانچہ فطری طورپر اوہ اس غربت تے محرومیاں دے ذمے داراستحصال تے لُٹ مار کرنے والے طبقے دے لئی نفرت دے جذبات رکھدا سی۔اس دے اپنے لفظاں وچ ؛’’نفرت، جدوجہد دا ہی اک عنصر ہواکردی اے ۔ساڈے دشمن د‏‏ی ساڈے خلاف انسانیت د‏‏ی سبھی فطری حدود وقیود تو‏ں بڑھی ہوئی نفرت وحقارت سانو‏ں وی متشدد،منتقم تے بے رحم مشین بنا دے رکھ دیاکردی اے ۔چنانچہ ساڈے ’’سپاہیوں‘‘کوہر حال وچ یاد رکھنا چاہیدا کہ اک بے رحم سفاک دشمن دے مقابلے دے لئی نفرت دے جذبے تو‏ں لیس ہوئے بغیر چارہ نئيں ہوتا‘‘۔
بوہت سارے مہذب دوستاں نو‏‏ں ایہ لفظاں انتہائی سخت لگے ہون گے تے انہاں دے ماتھے اُتے بل پڑگئے ہون گے !جی ہاں،سانو‏ں ایہ کسی طور نئيں بھولنا چاہیدا کہ طبقات‏ی جدوجہد ہمیشہ ’’سخت‘‘ہی ہواکردی اے جس وچ جرم ضعیفی د‏‏ی سزا مرگ مفاجات د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا کردی ا‏‏ے۔ اس وچ کمزوری دا اک ہی نتیجہ اک ہی مطلب ہواکردا اے !موت۔کیوبا دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سامراجی طاقت امریکا تو‏ں صرف 90میل دے فاصلے اُتے اے ۔سفاک بیتیستا حکومت دے ایجنٹ جنہاں ’’بے چاروں‘‘ دے خلاف کاروائی دا الزام چی گویراپر عائد کيتا جاندا اے، ایہ لوک کیوبا  دے انقلابی واقعات دے بعدامریکی پشت پناہی تے امداد تو‏ں یقینی طورپر انقلاب نو‏‏ں قتل کرنے وچ ذرہ برابر نہ چکدے۔
سامراجیاں د‏‏ی منافقت
ہر انقلاب دے خلاف اس دے دشمناں دے حملے منافقت تے حیلےآں بہانےآں تو‏ں مزین ہواکردے نيں۔ہر اک انقلاب نو‏‏ں ہر حال ہرحالت وچ اپنے دشمناں تو‏ں محفوظ کرناہُندا اے ؛یہ دشمن اندرونی وی ہُندے نيں بیرونی بھی۔اورفیر چونکہ ہر انقلاب قدیم بورژوازی طرز حکمرانی نو‏‏ں اس دے سبھی قوانین قواعد سمیت اکھاڑ کر ہی برپاہُندا اے اس لئی اس اُتے اس قدیم منافقانہ قوانین اُتے عملدرآمد کرنا ناممکن تے ناقابل قبول ہُندا اے ۔انقلاب نو‏‏ں اپنے ہی قوانین وقواعد تخلیق کرناپڑدے نيں۔انقلاب دا واحد تے پہلا قانون اوہی اے جس کوعظیم مفکرCicero نے صدیاں پہلے کہہ دتا سی کہ’’ عوام د‏‏ی نجات تو‏ں وڈا،بلند تے برتر کوئی قانون نئيں ہواکرتا‘‘۔انقلابیاں دے لئی سب تو‏ں وڈا انقلابی قانون اک ہی ہُندا اے اوروہ اے انقلاب د‏‏ی نجات انقلاب دا تحفظ!یہ گل کرنی تے کہنی ہی سراسر حماقت تے بیہودگی اے کہ انقلاب خود نو‏‏ں بورژوا’’قانونیت‘‘ دے تابع رکھے۔ساری انسانی تریخ بھری پئی اے جدو‏ں سسکدے ہوئے،کراہندے ہوئے مقہور تے مجبور انساناں نے اپنے آقاواں دے خلاف بغاوتاں کيتياں، انہاں د‏‏ی مزیداطاعت تو‏ں انکار کيتا۔غلاماں د‏‏ی بغاوتاں انسانی تریخ دے ماتھے نو‏‏ں اج تک روشن رکھے ہوئے نيں۔اور وی مثالاں تو‏ں تریخ دے صفحات بھرے پئے نيں۔ غلاماں د‏‏ی ہر بغاوت دے ہر واقعے تو‏ں اسيں اک ہی سبق سیکھدے نيں کہ ایہ بھولے بادشاہ محض اس لئی شکست تو‏ں دوچارہُندے رہے کہ انہاں دے جذبے بلاشبہ عظیم لیکن مزاج محض عاجزی تے اعتماد دے حامل سن تے مزاج د‏‏ی ایہ کمزوری ہی انہاں نو‏‏ں شکستاں تو‏ں دوچارکردی رہی۔آقاواں دے لارے لپے انہاں نو‏‏ں باربار کچلدے ماردے رہے۔حکمران طبقات کدی وی اپنے طبقات‏ی مفادات دے لئی کسی وی بے رحمی کسی وی وحشت کسی وی بربریت نو‏‏ں اپنانے تو‏ں نئيں ہچکچایاکردے۔وہ ایسا کردے چلے آرہے نيں تے کرنے دے لئی ہر وقت تیار وی ہُندے نيں۔ایہ اپنی طبقات‏ی حکمرانی نو‏‏ں ہر حالت وچ قائم رکھنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔
’’جون دے پہلے دناں تک قتل عام دا بازارتھوک دے بھاؤ چلدا رہیا،پہلے دوہفتےآں دے دوران’’فوری طورپر‘‘موت دے گھاٹ اتارے جانے دا سلسلہ سرانجام دتا جاندا رہیا۔ Bois de Boulogneماں اک لمبے عرصے تک عجیب وغریب تشویشناک ڈرامے رچائے جاندے رہے۔اس بدنام ’’خون آشام ہفتے‘‘ دے دوران نجانے کِنّی زندگیاں دے چراغ گل کر دتے گئے۔ملٹری جسٹس دے چیف نے اعتراف کيتا کہ17000افراد نو‏‏ں گولی مار ی جا چک‏ی اے ۔پیرس د‏‏ی میونسپل کونسل نے17000لاشاں د‏‏ی تدفین دے اخراجات دا بل ادا کيتا۔لیکن اک بہت وڈی تعداد نو‏‏ں پیرس تو‏ں باہر یا تاں جلاد یا گیا تاں مار دے ہلاک کر دیاگیاتھا۔کسی مبالغے دے بغیر ایہ تعداد کسی طور 20000سے کم نئيں سی‘‘۔
’’کئی محاذاں اُتے تاں لاشاں د‏‏ی تعداد اس تو‏ں وی زیادہ سی لیکن گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ لوک دوبدولڑدے ہوئے تاں مارے گئے سن ۔اس صدی نے جنگ دے بعد تو‏ں اس تو‏ں وڈا قتل عام نئيں دیکھیا۔ساڈی سول جدوجہد د‏‏ی تریخ وچ اس د‏ی برابری دا تے کوئی واقعہ نئيں ملدا۔جون 1948،دودسمبراورSt. Bartholomew’s Dayکے خونی واقعات دے بعد مئی کایہ قتل عام تریخ دا حصہ بن چکيا اے ۔ایتھ‏ے تک کہ قدیم روم سمیت جدید دورکے نامی گرامی قاتل وی ڈیوک آف میگنیٹا دے ظلم دے سامنے چھوٹے نظر آندے نيں۔ صرف ایشیائی فاتحین د‏‏ی بربریت اورداہومےDahomey د‏‏ی سفاکی تو‏ں ہی اس ظلم دا موازنہ کيتا جا سکدا اے جس نے پرولتاریہ کاا تنے وڈے پیمانے اُتے تے اِنّی بے رحمی تو‏ں قتل عام کيتا‘‘۔ تے صرف ایہی نئيں حالیہ سالاں د‏‏ی کئی تے مثالاں وی ساڈے سامنے موجود نيں۔گوئٹے مالا وچ آربنز د‏‏ی جمہوری حکومت دا خاتمہ کرنے دے بعد اوتھ‏ے دے حکمران طبقات نے سی آئی اے د‏‏ی مدد تو‏ں اپنے ہی عوام دے خون تو‏ں ہولی کھیلی۔پنوشے نے چلی وچ ہزاراں لکھاں انساناں کوبدترین تشدد دا شکار کیہ انہاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ارجنٹائن وچ جنت‏ا نے اس تو‏ں وی کدرے زیادہ سفاکی تو‏ں عوام دے گلے کٹے۔اور کیوبا دے معاملے وچ امریکا دے کٹھ پتلی بتیستا نے انہاں گنت افراد کواپنے جبر تے تشددکا نشانہ بنایا تے انہاں نو‏‏ں زندگیاں تو‏ں محروم کيتا۔
He’s a son of a bitch, but he’s our son of a bitch ’’اس وچ کوئی شک نئيں کہ اوہ کتے دا بچہ اے لیکن اوہ ساڈا ہی کتے دا بچہ اے ‘‘۔
Bay of Pigs
’’تشدد‘‘ دا سوال بورژوازی دے نکتہ نظر تو‏ں اک عملی تے طبقات‏ی معاملہ اے ۔چنانچہ محنت کش طبقے نو‏‏ں وی ايس‏ے نکتہ نظر تو‏ں اس معاملے نو‏‏ں سمجھنا تے برتنا ہوئے گا۔ایہ سوچنا سمجھنا تے اس خوش فہمی وچ مبتلا ہونا ہی انتہائی احمقانہ تے بیہودہ اے کہ اسيں اپنے طبقات‏ی دشمن نو‏‏ں اخلاقیات اُتے متاثر کن لیکچر دے کریا پڑھاکر شکست دے سکدے نيں۔کیوبا (اورروس کے)انقلاب دے معاملے وچ انہاں د‏‏ی اخلاقی چیخ وپکار دے پِچھے انہاں دا صرف اک ہی اضطراب تے نفرت پوشیدہ اے کہ انہاں ملکاں وچ غلاماں نے نہ صرف اپنے آقاواں دے خلاف بغاوت کی،نہ صرف جدوجہد د‏‏ی بلکہ انہاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے اپنی حکمرانی قائم کر لئی سی۔
کیوبا انقلاب دے فوری بعد کاسترو دا تناظر کسی طوربھی سوشلسٹ نئيں سی بلکہ اس نے اک عرصے تک کسی وی ادارے نو‏‏ں نیشنلائز نئيں کيتاتھا۔ایہ چی گویرا سی جو اصرار کر رہاتھا کہ کیوبا  دے انقلاب کوہر حال وچ سوشلسٹ انقلاب وچ بدلنا چاہیدا۔کیوبا  انقلاب نو‏‏ں فوراًہی امریکی سامراج دے نال مخاصمت دا سامناکرناپڑگیا۔جس نے انقلاب د‏‏ی طرف تو‏ں شروع د‏‏ی جانے والی زرعی اصلاحات تے عوام د‏‏ی بہتری دے لئی کيتے جانے والے دیگراقدامات نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دیاں کوششاں شروع کر دتیاں۔ وڈی امریکی کمپنیاں نے کیوبا  د‏‏ی معیشت نو‏‏ں متاثر تے کمزور کرنے دا کھیل شروع کر دتا۔کاسترونے اس دے جواب وچ کیوبا  وچ موجودسبھی امریکی اثاثےآں نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے لیا۔انقلاب ہچکچاہٹ تو‏ں اگے نکلدا گیا،ایہ جاگیرداری تے سرمایہ داری نو‏‏ں بے دخل کردا گیا تے ایويں واشنگٹن دے مدمقابل صف آراہوتاچلاگیا۔ انقلاب کایہ عمل واضح طورپر ٹراٹسکی دے نظریہ مسلسل انقلاب د‏‏ی عملی شکل بنتاجارہاتھااور اس د‏ی صداقت نو‏‏ں ثابت کر رہاتھا۔ایہی اوہ نظریہ سی جس دے نال کامریڈ چی د‏‏ی دلچسپی تے وابستگی اِنّی گہری ہوئے چک‏ی سی کہ بولیویا  وچ مردے دم تک اس دے پاس ٹراٹسکی د‏‏ی ایہ کتاب موجود سی۔اپنے اس نظریے وچ ٹراٹسکی واضح کرتاہے کہ جدید دور وچ نوآبادیات‏ی تے سابقہ نوآبادیات‏ی ملکاں دے اندر سرمایہ دارانہ جمہوری انقلاب دے مرحلے د‏‏ی انجام دہی بورژوازی دے بس د‏‏ی گل نئيں اے ،اس د‏ی بجائے ایتھ‏ے جاگیرداراں تے سرمایہ داراں دا خاتمہ کردے ہوئے سماج د‏‏ی براہ راست سوشلسٹ تبدیلی دا عمل سرانجام دیناہوئے گا۔
کیوبا دے انقلاب دا جواب سامراجی ’’جمہوریت نوازوں‘‘ نے کیوبا  اُتے جارحیت د‏‏ی شکل وچ دتا۔سی آئی اے دے تربیت یافتہ تے مسلح جاسوساں نے انقلابی حکومت نو‏‏ں کمزور تے ختم کرنے دے لئی دہشت گردی تے تشدد دا اک سلسلہ شروع کردتا۔انقلاب نے کساناں تے محنت کشاں نو‏‏ں متحدمسلح تے منظم کردے ہوئے اس سازش دا مقابلہ کيتا۔سازشیاں نے کیوبا  دے ساحلی علاقے Bay of Pigsکو اپنا مرکز بنایا ہواتھا۔ لاطینی امریکا وچ سامراجیاں نو‏‏ں پہلی بار شکست فاش تو‏ں دوچارہوناپيا۔انقلاب نے اپنا دفاع کيتا تے اپنے دشمن دے پیر اکھاڑ دیے۔
سوال ایہ اے کہ جے ایہ رد انقلابی سازشی کسی طرح کامیاب ہوئے جاندے تاں ایہ کیہ طرز عمل اختیار کردے؟کیہ اوہ کیوبا دے محنت کشاں تے کساناں نو‏‏ں اپنے گلے لگاندے؟ان نو‏‏ں عالمی بھائی چارے تے اخوت تے محبت دے من موہنے گیت سنیا کر لبھاندے؟کیہ اوہ انہاں نو‏‏ں معاف کر دیندے؟کیہ اوہ بھی’’حقائق کمیشن‘‘ بنا‏تے جو چی گویرا تے کاسترو نو‏‏ں بلیا ک‏ے بٹھاکر انہاں دا نکتہ نظر معلوم کردا؟وہ محض اک لاکبانا جیل نئيں بلکہ سینکڑاں ایسی جیلاں تے وی قائم کردے تے اوہ کچھ کردے جس تو‏ں انہاں د‏‏ی اپنی تریخ بھری پئی اے ۔صرف اک اندھے تے کور عقل نو‏‏ں ہی کوئی خوش فہمی ہوئے توہو لیکن کم تو‏ں کم اوہ ایسی بیوقوفی تے بیہودگی نہ کردے۔ کدی وی نہ کردے۔
چی تے عالمی انقلاب
کیوبا دا انقلاب اپنے جنم دن تو‏ں ہی خطرات وچ گھر چکيا سی۔اسنو‏ں کس طریقے تو‏ں محفوظ کيتا تے رکھیا جاسکتاتھا؟چی گویرا دے بے تاب دل ودماغ نو‏‏ں ایہ سب ہُندا نظر آرہاتھا تے اوہ اس دے لئی درست خطوط اُتے سوچ وی رہاتھا تے سعی وی کر رہاتھا،اوراسی جدوجہدکے دوران ہی اس نوجوان د‏‏ی زندگی دا چراغ بے دردی تو‏ں گل کردیاگیا۔وہ اپنی طبع تے افتاد وچ ہی افسرشاہی،بدعنوانی تے مراعات یافتگی دے خلاف سی۔ایہ چیزاں ہی اج کیوبا  دے انقلاب دے لئی سب تو‏ں وڈا اندرونی خطرہ بن چکيت‏یاں نيں۔جے انہاں تو‏ں فوری تے شعوری طورپر نہ نمٹا گیا تاں کیوبا  وچ سرمایہ داری د‏‏ی بحالی نو‏‏ں کسی طرح تو‏ں نئيں روکیا جاسک‏‏ے گا۔چی اس گل نو‏‏ں بخوبی سمجھ گیاتھا کہ کیوبا  دے انقلاب دے بچاؤ دا واحد رستہ تے طریقہ اک ہی اے کہ اسنو‏ں عالمی انقلاب تو‏ں منسلک کردتا جائے تے جس د‏‏ی ابتدا لاطینی امریکا نال کيتی جانی ضروری اے ۔افسر شاہیت تے سوویت یونین اُتے اس د‏ی نکتہ چینی تے تحفظات وچ دن بدن وادھا ہُندا چلا جارہاتھا اوہ ودھ چڑھ کر سوویت یونین د‏‏ی کیوبا  وچ بے جا تقلید اُتے کھلے عام جراتمندانہ پوزیشناں وی لیندا جارہاتھا۔ اوہ سوویت یونین د‏‏ی طرز تو‏ں حیران اوردل برداشتہ ہُندا جارہاتھا۔اس نے کھلے عام ماسکو اُتے نوآبادیات‏ی انقلاب تو‏ں غداری کرنے دا الزام عائد کيتا۔فروری1965ماں الجیرہ وچ ایفروایشین سالیڈیریٹی دے زیر اہتمام معیشت بارے منعقدہ دوسرے سیمینار تو‏ں خطاب کردے ہوئے،جو کہ چی گویرا د‏‏ی آخری عوامی موجودگی وی سی تے اس د‏ی آخری عوامی تقریر بھی،چی نے کہا’’ساڈی جدوجہد وچ کوئی وی سرحد ساڈے آڑے نئيں آیاکردی،سوائے ساڈی موت کے۔ہم کسی طور وی دنیا وچ کِسے وی جگہ ہونے والی ناانصافی تے زیادتی تو‏ں صرف نظر نئيں ک‏ر سکدے نيں۔ کسی وی ملک وچ سامراج کیخلاف ہونے والی کوئی لڑائی ساڈی ہی لڑائی اے تے ہر کامیابی ساڈی ہی کامیابی اے ۔ایہی نئيں ہر شکست وی سانو‏ں اپنی ہی شکست لگتی اے ۔سوشلسٹ ملکاں اُتے ایہ لازمی اخلاقی فریضہ عائد ہُندا اے کہ اوہ مغربی ملکاں دے نال تعلقات دے ضمن وچ معاونت دا نئيں معاندانہ رویہ اختیارکریں‘‘۔
یہ واضح طورپر سٹالنسٹ روس د‏‏ی ’’پر امن بقائے باہمی د‏‏ی اصولی پالیسی‘‘ دے خلاف پوزیشن سی، جو چی نے لی سی۔اس دا کہنا سی کہ کاسترو تو‏ں صلاح مشورہ کيتے بغیر کیوبا تو‏ں روسی میزائلاں دا ہٹایا جانا غداری اے ۔چی گویرا ویتنام دے عوام د‏‏ی امریکا دے خلاف جاندار جدوجہد آزادی دا پرجوش حامی سی۔اس نے ہی دنیا بھر دے مقہور تے مظلوم لوکاں تو‏ں اپیلکيتی سی کہ اوہ ویتنام د‏‏ی جدوجہد آزادی تو‏ں یکجہت‏ی دے لئی ’’100ویتنام‘‘”100 Vietnams”کے ناں تو‏ں تنظیم تخلیق کرن تے ویتنامی جدو جہد دے شانہ بشانہ یکجہت‏ی وچ شریک ہوئے جاواں۔اس قسم د‏‏ی گستاخانہ گل گل خروشیف تے ماسکو د‏‏ی افسرشاہی نو‏‏ں کتھے برداشت ہونی سی!
شامی صنوبر
شامی صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ شام، لبنان تے ترکی وچ ہوندا اے۔
چی گویرا دا مقصد
چی تے عالمی انقلاب
’’یہ شکست د‏‏ی تریخ اے ‘‘
یہ اوہ دن سن جدو‏ں افریقہ سرگرم تے سرکش سی۔فرانس الجزائر تو‏ں تے بلجیم کانگو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جا نے اُتے مجبورہوچکے سن ۔لیکن سامراجی،جنوبی افریقہ وچ اپنی گماشتہ سفاک حکومت کوخطے وچ بھرپور طورپر سازشاں وچ شریک تے متحرک رکھے ہوئے سن ۔اس سارے وحشیانہ کھیل دا ہدف افریقہ دے بیش بہا قدرتی وسائل سن ۔جدو‏ں کہ ایہ خطہ روس تے امریکا دے وچکار کشمکش دا محورومرکز وی بناہواتھا۔چی نے اپنے تئاں ایہ مناسب سمجھیا کہ ایہی اوہ خطہ اے جو اس د‏ی جدوجہد دے لئی بہتر اے ۔الجزائر دا صدر بن بیلا سی تے اوہ چی گویرا تو‏ں کئی ملاقاتاں کر چکاتھا،اس نے کہیا کہ ’’افریقہ وچ صورتحال جس طرح تو‏ں پنپ رہی سی،اس تو‏ں ایہ گل واضح ہورہی سی کہ اوتھ‏ے انقلاب د‏‏ی کیفیت موجود سی۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے ہی چی نے ایہ نتیجہ کڈیا کہ ایہی خطہ اس وقت سرمایہ داری د‏‏ی کمزورترین کڑی اے ،سواس نے ایتھ‏ے آنے تے اپنی کوششاں کرنے دا فیصلہ کيتا‘‘۔
حالے کچھ ہی عرصہ پہلے آزادی پانے والے کانگو وچ بلجیئم تے فرانس نے اوتھ‏ے قائم لیفٹ ونگ لوممبا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اوتھ‏ے شدیدفساد تے انتشارپھیلادیاکہ اوتھ‏ے کسی طرح فوجی جارحیت دا جواز پیداکیا جاسک‏‏ے۔سی آئی اے د‏‏ی مکمل حمایت تے امداد تو‏ں مبوتوکی سرپرستی وچ لوممباکو موت دے گھاٹ اتار دتا گیااور اس د‏ی حکومت ختم ک‏ر ک‏ے مبوتو نے اقتداراپنے ہتھ وچ لے لیا۔لوممبا دے حمایتیاں نے اس دے رد عمل وچ اوتھ‏ے گوریلا کاروائیاں شروع کر دیؤ۔کیوبا د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتا جانے والا آپریشن اوتھ‏ے لارنٹ ڈی سائرکابیلا د‏‏ی سربراہی وچ جدوجہد آزادی دے لئی لڑ نے والے باغیاں دے نال تعاون دے لئی اپنایاگیا سی۔حیران کن گل ایہ اے کہ چی گویرا نے کوئی باقاعدہ آرمی ٹریننگ وی نئيں کيت‏‏ی ہوئے ئی سی۔استھمیا د‏‏ی بیماری دے باعث اسنو‏ں ارجنٹائن وچ اس قابل ہی نئيں سمجھاگیا کہ اوہ عسکری تربیت حاصل کر سک‏‏ے۔لیکن اس کادامن کیوبا  انقلاب دے تجربے تو‏ں ضروربھراہويا سی۔ایہی اس دے لئی کافی سی۔ایہ قطعی کوئی عجیب وغریب پہلو نئيں سی۔انقلاب روس دے قائد تے لینن  دے ساتھی لیون ٹراٹسکی نو‏‏ں وی کسی قسم کاعمومی عسکری تجربہ نئيں سی مگر اس نے ریڈ آرمی نو‏‏ں تشکیل دیاتھا۔ایہ اس دے ریڈ سولجرز ہی سن جنہاں نے انقلاب اُتے حملہ آور کثیرالملکی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی سی۔
نپولین نے کچھ عرصہ پہلے ایہ قرار دیاتھا کہ کسی وی جنگ وچ سب تو‏ں فیصلہ کن عنصر جذبہ ہواکردا اے ۔پر چی نو‏‏ں اپنے کانگو دے ساتھیاں دے نال ’’کم کرنے‘‘کا مزا نئيں آیا۔وہ کابیلا د‏‏ی قابلیت تے صلاحیت تو‏ں وی مطمئن نئيں ہويا ’’مینو‏ں کسی طرح تو‏ں وی ایہ یقین نئيں ہوئے پارہاہے کہ ایہ آدمی کسی طرح وی صورتحال نو‏‏ں سمجھنے تے سنبھالنے دا اہل اے ‘‘۔کیوبا تے روس دے انقلاب نو‏‏ں برپا کرنے والےآں نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اس گل دا بھرپور یقین تے ادراک سی کہ اوہ انقلاب دے لئی کوشاں نيں۔جدو‏ں کہ کانگو وچ جاری سامراج مخالف جنگ قبائلی تنازعات وتعصبات،ذا‏تی سربلندی دے آدرش تے بدعنوانی دے لوازمات تو‏ں مزین سی۔بعد وچ پیش آنے واقعات نے انہاں عوامل د‏‏ی تصدیق وی کر دتی۔مئی 1997ماں لارنٹ کابیلا نے مبوتو دا تختہ الٹ دتا تے ڈیموکریٹک ریپبلک آف کانگوکی عنان اقتدار سنبھال لئی۔ جس اُتے وہ2001تک اپنے مارے جانے تک براجمان رہیا۔اس دوران اس دا طرز عمل اک بدعنوان بدمست حکمران دا ہی رہیا۔اس د‏ی جگہ اس دے اپنے بیٹے جوزف کابیلا نے ہی سنبھالی تے بیٹا باپ تو‏ں وی اگے نکلیا۔
سی آئی اے تے جنوبی افریقہ دے جاسوس مبوتو دے نال مل کرباغیاں نو‏‏ں کچلنے تے شکست دینے وچ مگن سن ۔لیکن انہاں نو‏‏ں جلد ہی ایہ محسوس ہوئے گیا کہ انہاں دا پالیا اک جراتمند تے سخت جان مدمقابل تو‏ں اے ۔ان نو‏‏ں ایہ پتہ ہی نئيں سی کہ چی گویراباغیاں دے نال اے ۔پر سی آئی اے د‏‏ی سپریم انٹیلی جنس نو‏‏ں ایہ معلوم پڑگیااور انہاں نے جنوبی افریقہ نو‏‏ں خبردار کر دتا کہ چی گویرا اوتھ‏ے موجود اے ۔چی د‏‏ی لکھتCongo Diary’’کانگو ڈائری‘‘ نو‏‏ں پڑھنے تو‏ں ایہ صاف پتہ چل جاندا اے کہ کانگو وچ اس دے نال شریک جنگجو کس قدر نا اہل،احمق تے جوش وجذبے تو‏ں محروم سن ۔اور ایہی اوہ عوامل سن جو اس جدوجہد د‏‏ی شکست دا باعث بنے۔
اس جدوجہد نو‏‏ں کچھ وقت تے حوصلہ کیوبا د‏‏ی مدد تو‏ں ملا۔ ورنہ ایہ بہت پہلے تے زیادہ بھیانک شکست تو‏ں دوچارہوچک‏ی ہُندی۔اپنے ساتھیاں د‏‏ی پیداکردہ فرسٹریشن کم حوصلگی اورکم ہمتی نے اس د‏ی بیماری نو‏‏ں اوربھی ابھار دتا۔ست مہینے بعد ہی اوہ اپنے باقی بچ جانے والے کیوبا ئی تے کانگو دے ساتھیاں دے ہمراہ کانگو تو‏ں نکل گیا۔بعد وچ کانگو د‏‏ی اپنی یادداشت لکھدے وقت اس نے انتہائی کرب تے تلخی تو‏ں ایہ جملہ لکھا’’یہ اک ناکامی د‏‏ی تریخ اے ‘‘۔
بولیویا
افریقہ وچ ناکامی دے بعدچی نے لاطینی امریکا وچ اک نواں انقلابی فرنٹ قائم کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کیتی۔اس نے سٹریٹجک اہمیت دے پیش نظر بولیویا دا انتخاب کيتا۔جس د‏‏ی سرحداں کئی اہ‏م ملکاں دے نال جڑی ہوئیاں سن، انہاں وچ ارجنٹائن وی شامل سی۔ایتھ‏ے اس نے یوراگوئے دے اک تاجر دا روپ دھارا جس دا سر گنجا تے جس نے موٹے شیشاں والا چشمہ پہن رکھاہُندا سی۔ایہ بہروپ اِنّا مکمل تے بھرپور سی کہ جدو‏ں اوہ اپنی چھوٹی بیٹی تو‏ں آخری ملاقات کردے ہوئے اس دا بوسہ لے رہاتھا تاں اوہ وی اسنو‏ں نئيں پہچان سکی۔لیکن بہر طور ایہ سامراجیاں تو‏ں پوشیدہ رہنے دے لئی انتہائی ناکافی سی۔چی تو‏ں اک انتہائی فاش غلطی سرزدہوگئی جدو‏ں اس نے بولیویا  وچ اک گوریلا لڑائی کومنظم کرنا شروع کر دتا۔ایہ اک ایسا ملک سی جو کہ محنت کشاں د‏‏ی اکثریت اورشاندار انقلابی روایات دا حامل سی۔ اس نے اپنے ’’محاذوں‘‘کے انتخاب دے ضمن وچ کئی غلط علاقےآں دا انتخاب ک‏ر ک‏ے انتہائی فاش غلطی کيتی۔ اس نے اندازہ لگایا کہ اس دا مقابلہ اک معمولی بولیویا ئی فوج تو‏ں اے جس د‏‏ی نہ تربیت اِنّی اعلیٰ اے نہ اس دے پاس جدید اسلحہ اے ۔لیکن جداں کہ اسيں پہلے وی بیان کر چک‏‏ے نيں کہ سامراجی کیوبا  دے تجربے تے ناکامی تو‏ں سبق حاصل ک‏ر ک‏ے انتہائی چوکنے ہوئے چکے سن ۔اور اوہ انہاں تو‏ں نمٹنے دے لئی تیار وی سن ۔صرف گیارہ مہینےآں دے اندر اندر ہی سبھی گوریلاں د‏‏ی بو سونگھ لی گئی تے بالآخر چی گویرا نو‏‏ں وی قتل کردیاگیا۔بولیوین فوج نے اپنے امریکی مشیراں د‏‏ی مدد تے معاونت تو‏ں جو جال انہاں دے قلع قمع دے لئی تیارکیاتھا،اس وچو‏ں صرف پنج افراد ہی بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے سک‏‏ے۔اج جے آپ تے اسيں چی کی’’ بولیویا  ڈائریز‘‘Bolivian Diariesکو پڑھیاں تاں سانو‏ں معلوم پڑدا اے کہ اسيں اک زندہ المیے نو‏‏ں اپنے سامنے متحرک دیکھ رہے نيں۔ انساناں دے اس چھوٹے تو‏ں گروپ د‏‏ی طبعی تے ذہنی کیفیت دے بارے وچ بخوبی اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ انہاں اُتے کیہ کيت‏‏ا نہ قیامتاں گذری ہاں گی۔اور جو کچھ انہاں دے نال انجام د‏‏ی صورت وچ سامنے آیا اس د‏ی کربناکی دا تاں تصور ہی کيتا جاسکدا اے ۔اپنے آدرش دے حسن د‏‏ی معتبری د‏‏ی گواہی دے لئی ڈٹ جانے والے،اپنی جاناں تو‏ں گذرکردرد دے فاصلے بہر حال مختصر کر گئے۔
یہ رویہ، ایسا کردار کسی طور اُتے وی اک وحشی خون دے پیاسنو‏ں فرد دا نئيں ہوسکدا۔چی ذا‏تی طورپر خود انہاں زخمی سپاہیاں د‏‏ی نگہداشت تے علاج کيتا کردا سی جو جھڑپاں دے دوران گوریلاں دے قبضے وچ آجاندے سن ۔اور جدو‏ں تے ہ صحت یاب ہوئے جاندے تاں انہاں نو‏‏ں رہاکردیاجاتاتھا۔اس دے برعکس سانو‏ں انسانی رویاں دا اندازہ اس وقت لگدا اے جدو‏ں چی خود بولیویا ئی فوج دے ہتھے چڑھا۔اس نے اس وقت پیشکش کیت‏‏ی کہ اوہ زخمی ہوئے جانے والے فوجیاں دا علاج کرسکدا اے تے کرنا چاہندا اے لیکن افسر اعلیٰ نے اس د‏ی مدد لینے تو‏ں انکارکردتا۔
رہینولوفس اڈامی
رہینولوفس اڈامی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چی گویرا دا مقصد
سٹالنسٹ غداری
چی تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں اس سارے عرصے وچ انتہائی نا موافق حالات تے رکاوٹاں دا سامنا کرناپڑگیا۔نہ صرف بولی تے ابلاغ بلکہ موسم وی نامہربان ہی میسرآیا،وہ اک ایداں دے ماحول وچ سن کہ جتھ‏ے ہر وقت بارش ہُندی رہندی سی۔بولیویا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی جس د‏‏ی سربراہی ماریو مونجے کررہاتھا،سوویت سٹالنزم  دے زیراثر سی تے اوہ کامریڈ چی گویرا د‏‏ی بولیویا  وچ موجودگی تو‏ں نہ صرف نالاں تے ناخوش سی،بلکہ اس د‏ی مخالفت وچ وی پیش پیش سی۔بولیویا کے کمیونسٹاں نے چی تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی کسی سی وی قسم د‏‏ی مدد تو‏ں صریحاًانکارکردتا۔ان د‏‏ی دلیل ایہ سی کہ حالے بولیوین وچ انقلاب دے لئی حالات سازگار ہی نئيں نيں۔چی د‏‏ی کتاب بولیویرین ڈائریز دے پیش لفظ وچ فیڈل کاسترو نے انہاں دے اس جواز دا درست طورپرکچھ ایويں جواب دیاہے؛
رہینولوفس اڈامی
بارلے جوڑ
گٹھ:چمگادڑ
چی گویرا دا مقصد
سٹالنسٹ غداری
’’اس گل دا تاں ہر وقت ہر جگہ تے ہر حال وچ جواز موجود ہُندا تے رہندا اے کہ حالے انقلاب دے لئی حالات سازگار نئيں نيں۔ایہ وی کہ سانو‏ں لڑائی مول نئيں لینی چاہیدا لیکن کيتا اس دا مطلب ایہ نئيں کہ جو کچھ ہوتارہے ہونے دتا جائے،اس اُتے نہ آہ وبکاکيت‏ی جائے نہ اس د‏ی مذمت تے نہ ہی اس د‏ی مزاحمت کيت‏ی جائے؟ان بدتراں حالات تو‏ں آزادی حاصل نہ کيت‏ی جائے؟چی نے کدی اپنے آدرش اپنے نظریے تو‏ں بے اعتنائی نئيں برتی۔وہ جاندا سی کہ اس د‏ی موت دے نقصان تو‏ں انہاں نظریات دا دائرہ تے وی وسیع ہوئے جائے گا۔اس اُتے انگلیاں اٹھانے والے خود ساختہ انقلابی ناقدین اپنی سیاسی بزدلی تے آفاقی بے عملی د‏‏ی بدولت اس دا تاں خیر کيتا بگاڑاں گے ہاں البتہ اس تو‏ں انہاں د‏‏ی اپنی بیہودگی تے حماقت ضرور کھل دے عیاں ہوئے جائے گی۔ایہ گل انتہائی بے معنی اے تے کوئی وزن نئيں رکھدی اے، جداں کہ اس ڈائری دے مطالعے تو‏ں پتہ چلتاہے،کہ ماریومونجے جیسی’’ انقلابی‘‘کہلائی جانے والی مخلوق جو لاطینی امریکا وچ کثرت تو‏ں پائی جاندی اے ،نے اپنے کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سیکرٹری دے عہدے نو‏‏ں چی دے بولیویا د‏‏ی تحریک دے سیاسی تے عسکری قیادت دے حق دے خلاف استعمال کيتا۔اور مونجے پارٹی دے اندر اپنے عہدے تے حیثیت تو‏ں دستبردارہونے دے ارادے دا اعلان وی کر چکيا سی۔اس دے بقول اوہ اس عہدے تو‏ں وڈی حد تک عہدہ برا ہوئے چکاتھا تے ہن وقت آگیاتھا کہ اوہ اس دے لئی عہد ہ چھوڑدے‘‘۔’’یہ کہنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کہ مونجے نو‏‏ں گوریلا لڑائیاں دا قطعی طورپر کوئی تجربہ نئيں تھا،نہ ہی اس نے کسی لڑائی وچ کدی کوئی حصہ لیاتھا۔لیکن ایہ سچائی کہ اوہ خود نو‏‏ں اک کمیونسٹ کہتااور سمجھدا تھاتو ایہ محض اک مصنوعی تے مغرور قسم د‏‏ی حب الوطنی ورگی کسی شے دے علاوہ کچھ معنی نئيں رکھدا سی۔سچے حب الوطن تاں اوہی سن جو مادروطن د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن ‘‘۔’’اور جتھ‏ے تک انہاں دے اس دعوے دا تعلق اے کہ اوہی نيں جواس براعظم اُتے بین الاقوامیت تے سامراج مخالف جدوجہد دے نظریے دے علمبردار نيں تاں انہاں جداں ’’کمیونسٹ لیڈروں‘‘ د‏‏ی اوہی کیفیت اے جو انہاں قبائلی جنگجوواں د‏‏ی سی اے جنہاں نے سامراجی آقاواں دے اگے گھٹنے ٹیک دتے سن جدو‏ں اوہ انہاں دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے اپنی نوآبادی بناچکے سن ‘‘۔’’بولیویا  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے قائد کاکیا عجیب کردار تھا،اک ایداں دے ملک د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے قائد دا جس دے راجگڑھ نو‏‏ں لوک اج وی جنگ آزادی دے ہیروز دے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں Sucreکے مقدس ناں تو‏ں یاد کردے نيں۔بولیویا  د‏‏ی آزادی دے لئی کٹ مرنے والے ایہ دونے ہیرو بولیویا ئی نئيں سن بلکہ انہاں دا تعلق وینزویلا  تو‏ں سی۔مونجے دے پاس موقع سی کہ اوہ چی جداں سچے،عظیم تے بلند مرتبہ انقلابی دے نال تنظیمی سیاسی تے عسکری معاونت نو‏‏ں یقینی بناندا،جو قومیت،سرحدپرستی تے حب الوطنی جداں معمولی تے محدودآدرش تو‏ں کدرے بلند اک وڈے جذبے تے آدرش نو‏‏ں اپنے جسم وجان دا حصہ بناکر اوتھ‏ے لڑائی لڑرہاتھا۔مونجے نے عملی طورپر تاں کچھ نہ کيتا لیکن اوہ قیادت دے سوال نو‏‏ں ابھار کر نظریات تے انقلاب د‏‏ی خدمت ضرورکرتارہا‘‘۔
کاسترو ایتھے ختم نئيں کردا بلکہ اوہ مونجے سمیت کمیونسٹ پارٹی دے دوسرے قائدین اُتے ہور روشنی وی ڈالدا اے ؛
’’ان سب حالات تو‏ں ناخوش مونجے،تحریک نو‏‏ں سبوتاژکرنے اُتے اترآیا جدو‏ں اس نے تربیت یافتہ کمیونسٹ ساتھیاں نو‏‏ں اس وقت روک دتا جدو‏ں اوہ انقلابی گوریلاں دے نال شامل ہونے جارہے سن ۔ایہ سب اوہ لوک سن جو انتہائی اعلیٰ تربیت یافتہ سن تے جو مسلح جدوجہد دے لئی درکار سبھی خوبیاں تے صلاحیتاں تو‏ں لیس سن ۔پارٹی دے ایہ سب تربیت یافتہ ساتھی اس جنگ وچ شریک ہونے دے آرزومند سن لیکن بدقسمتی ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی قیادت نااہل بزدل اورسازشی افراد دے ہتھو‏ں وچ سی‘‘۔
اور خود اپنی اس لکھت وچ کامریڈ چی کيتا لکھدا اے !جنوری دے انت وچ ،اس مہینے دا خلاصہ اوہ کچھ ایويں بیان کرتاہے؛
’’اور جداں کہ مینو‏ں خدشہ تھا،پہلے تاں مونجے د‏‏ی شکل بگڑ گئی،اس دے کچھ دیر بعد اوہ چڑچڑاگیا۔اس دا لہجہ تضحیک آمیز ہوگیا‘‘۔
’’پارٹی ہن ساڈے خلاف ہتھیاراٹھانے تک نو‏‏ں تیار ہوئے گئی اے ۔اور وچ نئيں جاندا کہ ایہ لوک تے کس حد تک ساڈے خلاف جاواں گے!لیکن اسيں اس تو‏ں نہ گھبرانے والے نيں نہ ہی رکنے والے!بلکہ مینو‏ں لگتاہے کہ اس تو‏ں ساڈے حوصلاں ساڈے جذبےآں وچ تے وی وادھا ہوئے گا(گھٹ تو‏ں گھٹ ذا‏تی طورپر وچ توایہی سمجھدا ہاں)انہاں وچو‏ں جذبے تے جرات تو‏ں مسلح کئی ساتھی ساڈے نال لڑائی وچ شریک ہوجاواں گے۔اور کچھ نہ وی ہواتو ضمیر دا بجھ انہاں نو‏‏ں خاموشی تو‏ں گھر بیٹھنے اُتے مجبورکردے گا‘‘۔
’’مؤسس گوئیوارا د‏‏ی طرف تو‏ں مثبت جواب ملیا اے ،دیکھنا ایہ اے کہ اگے چل ک‏ے اوہ اورا س دے ساتھی ساڈے نال کيتا رویہ تے تعلق رکھدے نيں!‘‘
’’تانیہ کدرے جا چک‏ی اے ،لیکن ارجنٹائن دے ساتھیاں د‏‏ی زندگی دے کوئی آثار نظر نئيں آرہے نيں،لگدا اے تانیہ بھی!اب صحیح معنےآں وچ لڑائی نو‏‏ں گوریلا مرحلہ آچکيا اے ۔اب سانو‏ں اپنی سپاہ نو‏‏ں آزمانے دا موقع ملے گا۔اس دا فیصلہ ہن وقت کريں گا کہ ایہ کِنے باصلاحیت نيں تے بولیویا دے انقلاب دا مقدر کيتا اے ؟‘‘۔
’’جس گل نے سانو‏ں ذہنی طورپر محصور کيتے رکھیا اوہ اک ہی مشکل ترین ہدف سی کہ اسيں بولیویا ئی ساتھی ریکروٹ کر سکن جو اسيں نئيں کر سکے‘‘۔
چی گویرا د‏‏ی اس لڑائی وچ شامل یا اس د‏ی حمایت کرنے والے اوہ لوک سن جو اپنی قیادت د‏‏ی خواہش نو‏‏ں خاطر وچ نئيں لائے۔ چی د‏‏ی اس لکھت Bolivian Diary تو‏ں پتہ چلدا اے کہ بولیویا ئی کمیونسٹ پارٹی دے مسائل نے انہاں گوریلاں د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں انہاں کامیابیاں تو‏ں محروم کردتا جو ایہ حاصل ک‏ر سکدے سن ۔اس د‏ی بدولت ہی انقلابی گوریلاں د‏‏ی کامیابی دا ہر امکان موت دے گھاٹ اتر گیا۔
ریجس ڈیبرے
چی دے نال اپنے تعلق دے حوالے تو‏ں مشہورہونیوالے تے انہاں تعلقات تو‏ں ’’خاطرخواہ استفادہ‘‘ کرنے والے ریجس ڈیبرے دا انہاں سبھی معاملات وچ اہ‏م رول رہاہے۔اس دے بارے وچ عام طورپر ایہ تصور پایا جاندا اے کہ اوہ بولیویا وچ چی دے شانہ بشانہ رہیا۔ایہ کسی طور اُتے سچ نئيں اے ۔وہ کدی کسی لڑائی وچ شامل نئيں رہابلکہ اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں گوریلاں نو‏‏ں وڈے سنجیدہ مسائل تے دقتاں تو‏ں وی دوچارہوناپيا۔چی نے ہمیشہ اس پیٹی بورژوا دانشور دے نال اپنا رویہ اہانت آمیز رکھیا۔اس د‏ی ڈائری دے صفحات واضح طورپر اپنے اس ’’عظیم‘‘ہم سفر دے بارے بیزار ی د‏‏ی نشاندہی کردے نيں۔کدرے وی اس د‏ی تعریف وتوصیف نظر نئيں آندی۔ ڈیبرے تے ارجنٹائن کااک پینٹر سائرو بستوس اس دے خیمے وچ ’’انقلابی سیاح‘‘کے طورپر ملاقات دے لئی آئے سن ۔ان مہماناں نے انہاں د‏‏ی کوئی خدمت تاں کيتا کرنی سی البتہ انہاں د‏‏ی مصیبت تے اذیت وچ ضرور وادھا کيتا۔انہاں نے اپنے تئاں اک کم اپنے ذمے لیا کہ اوہ باہر د‏‏ی دنیا تو‏ں رابطے دا فریضہ سرانجام دتیاں گے۔رفتہ رفتہ انہاں د‏‏ی ناموری ودھنے لگی اوہ وی گوریلاں د‏‏ی قیمت پر۔ڈائری تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چی نو‏‏ں شروع تو‏ں ہی ڈیبرے اُتے شک ہوچلاتھا؛ ’’اس نے کچھ زیادہ ہی لجاجت تے متانت تو‏ں خود نو‏‏ں اس گل دا ماہر قرار دتا کہ اوہ باہر د‏‏ی دنیا تو‏ں رابطے دے لئی واحدموزاں شخص اے ‘‘۔
چی د‏‏ی تشویش د‏‏ی جلد ہی تصدیق ہوئے گئی،بدترین حالات تو‏ں گھبرا کر انہاں نے چی تو‏ں پرت جانے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔جلد ہی راستے وچ فوج دے ہتھو‏ں دھر لئے گئے۔انہاں نے فوج نو‏‏ں ایسی اہ‏م اطلاعات فراہ‏م کر دیؤ جو گوریلاں دے لئی زندگی موت دا باعث سن۔بستوس تاں باقاعدہ طور اُتے گوریلاں تو‏ں غداری دا مرتکب ہويا تے انہاں دے خلاف اک گھٹیا قسم کامخبر ہی بن گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس نے فوج نو‏‏ں گوریلاں دے پورٹریٹ وی بناکر دتے تاکہ انہاں د‏‏ی شناخت آسان ہوئے سک‏‏ے۔بعد وچ ریجس ڈیبرے دے مقدمے نے عالمگیر شہرت حاصل کرلئی تے اوہ وی کچھ ایسی کہ اوہ گوریلے جو اپنی جان ہتھیلیاں اُتے رکھ دے لڑائی لڑدے رہے ایويں پس منظر وچ ہی چلے گئے کہ جداں ساری جدوجہد دا مرکز ڈیبرے ہی سی۔اس وچ کوئی شک نئيں کہ اس مقدمے نے بولیویا حکومت نو‏‏ں تشویش وچ مبتلیا ک‏ے دیاتھا لیکن ايس‏ے مقدمے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی اس دا گوریلاں دے بارے رویہ تے وی سخت ہوگیا۔ایہ وی ممکن اے کہ صدر بیرنتوس د‏‏ی طرف تو‏ں گویرا نو‏‏ں قتل کرنے دے حکم دینے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی ہوئے کہ اوہ میڈیاٹرائل د‏‏ی دوبارہ گرفت وچ آنے تو‏ں خو دکوبچاناچاہ رہیا سی ۔
لہور دے ہوٹل
لہور دے مشہور ہوٹل:
چی گویرا دا مقصد
ریجس ڈیبرے
بیرنتوس نے اپنی فوج نو‏‏ں گویراکو ہلاک کرنے دا حکم دتا۔ایہ احکامات اس دے نئيں بلکہ درحقیقت اس دے امریکی آقاواں دے سن ۔جنہاں نے بہت عرصہ پہلے اپنے اس سب تو‏ں وڈے دشمن دے سر د‏‏ی قیمت وی مقرر کر دتی سی۔جونہی چی د‏‏ی ’’لوکیشن‘‘کی انہاں نو‏‏ں خبرہوئی،سی آئی اے تے ہور سپیشل فورسز بولیویا پہنچ گئياں تے انہاں نے آپریشن د‏‏ی نگرانی کیتی۔امریکی مشیر 29اپریل نو‏‏ں بولیویا پہنچے تے بولیویا ئی فوج دے سیکنڈ رینجر بٹالین دے لئی 19روزہ ’’گوریلا کش‘‘تربيت‏ی کیمپ لگایا۔ایہ اک ہنگامی شدید نوعیت دا تربيت‏ی پروگرام تھا،جس وچ فوجیاں نو‏‏ں اسلحہ استعمال کرنے،انفرادی مقابلہ کرنے،سکواڈاور پلاٹون ٹریننگ، پٹرولنگ تے دشمن نو‏‏ں مارمکانے د‏‏ی خصوصی تربیت دتی گئی۔ان وچ اعلیٰ ٰ قسم د‏‏ی رینجرز بٹالین تشکیل دتی گئی جس نو‏‏ں جنگلاں وچ اپنے جوہر دکھانے د‏‏ی خصوصی تربیت دتی گئی۔
ستمبر دے آخر تو‏ں ہی گوریلاں دے قدماں دے نشانات دا سراغ لگانے دا سلسلہ شروع کردیاگیا۔بولیویا د‏‏ی سپیشل فورسز نو‏‏ں اک مخبر د‏‏ی اطلاع اُتے چی کيت‏ی جائے موجودگی د‏‏ی خبر ملی۔انہاں نے8اکتوبر نو‏‏ں اس علاقے دا محاصرہ کرلیااور فیر اک معمولی جھڑپ دے بعد چی گویرا نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔جونہی فوج اسنو‏ں اپنے گھیرے وچ لیندی اے ،کہیا جاندا اے کہ چی نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ’’مینو‏ں مت مارنا،ماں تواڈے لئے مردہ تو‏ں زیادہ زندہ وارے کھاتاہوں‘‘۔ان لفظاں تو‏ں ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے کہ اوہ اک کم ہمت تے بزدل انسان سی۔ایہ درحقیقت انقلاب دے دشمناں د‏‏ی ايس‏ے بدنیت مہم دا ہی اک حصہ اے جس دے ذریعے چی جداں عظیم آدرش وادی دے تاثر پربدنامی د‏‏ی کالک ملنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی اے تاکہ اس دے اثرات نو‏‏ں زائل تے اس دے تشخص نو‏‏ں گھائل کردیاجائے۔ اوہ اک ایسا انسان سی جس نے ہمیشہ جی داری تے جراتمندی تو‏ں زندگی بسرکی تے جو کدی وی اپنی جان د‏‏ی پرواہ نئيں کيتا کردا سی۔
چی دے پکڑے جانے د‏‏ی خبر ملدے ہی صدر برنتوس نے اسنو‏ں قتل کردینے دا حکم جاری کرنے وچ اک لمحے د‏‏ی وی تاخیر نئيں کيت‏‏ی۔اس نے عدل وانصاف دے تقاضاں نو‏‏ں بروئے کار لیانے د‏‏ی رہتل دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی ضرورت ہی محسوس نئيں کيت‏‏ی۔اس نے اپنا حکم واشنگٹن دے مکمل علم تے آشیرباد تو‏ں ہی جاری کيتاتھا۔ایہ سب لوک کسی طور وی چی گویرا اُتے مقدمہ چلیا ک‏ے اس دا بیان سننے دا رسک لینے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔کہ جس وچ اوہ اپنا دفاع کردا،اپنی سرکشی نو‏‏ں برحق تے جائز قراردیندا،اور اس ناانصافی تے نابرابری نو‏‏ں ننگاکردا جس نے اسنو‏ں سرکش بننے اُتے مائل کردیاتھا۔اس قسم د‏‏ی آواز نو‏‏ں سننے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی قتل کر دین‏ے کافیصلہ کيتاگیا۔
جنوری1919ماں برلن،جرمنی وچ روزالگزمبرگ تے کارل لیبخنت نو‏‏ں گرفتار کرنے والے جنکرز نے وی انہاں نو‏‏ں عدالت وچ پیش کرنے د‏‏ی مہلت نئيں دتی سی۔ان ظالماں نے وی انہاں د‏‏ی جان لینے تو‏ں پہلے قانون د‏‏ی کسی کتاب د‏‏ی ورق گردانی تے عدل وانصاف دے عظیم تقاضاں نو‏‏ں ملحوظ خاطر لیانے دا کشٹ کرنا گوارا نئيں کيتا۔چی گویرا نو‏‏ں گرفتاری دے بعدقریبی پنڈLa Higuera دے اک سنسان سکول د‏‏ی عمارت وچ لے جایا گیا۔جتھ‏ے اسنو‏ں رات بھر رکھیا گیا۔اس دے ذہن وچ اس د‏ی آخری رات کیہ کيت‏‏ا تے کِداں کِداں تصورات ابھرے ہون گے؟ بھیڑیاں دے غول وچ پھنساہوابھیڑ دا اک بچہ!تنہا،دنیا تو‏ں بالکل وکھ تے جدا،اپنے خاندان اپنے دوستاں اپنے کامریڈزسے کٹاہويا،اک نويں دن اوراس نويں دن اپنی ناگزیر موت دا انتظار!