cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جامعہ الباقیات الصالحات
شمالی ہند وچ حکیم الامت حضرت مولا‏نا اشرف علی تھانوی جس صدی دے مجدد دین نيں۔ ايس‏ے صدی دے مجدد دین جنوبی ہند وچ شمش العلماء حضرت عبد الوہاب قدس سرہ نيں۔ علوم دینیہ نو‏‏ں سارے عالم وچ روشن کرنے اسلامی معاشرہ نو‏‏ں عام کرنے، شمش العلماء نے اک مرکزی دینی درسگاہ بنائی۔ ایہ جنوبی ہند دا اسلامی قلعہ اے جتھ‏ے دین و ایمان دا تحفظ ہوئے رہیا اے جس تو‏ں علوم قرآن تے حدیث و فقہ د‏‏ی ایسی نہر اں جاری ہوئیاں نيں جنہاں تو‏ں جنوبی ہند نے سیرابی حاصل کيتی تے جس د‏‏ی شعاعاں جنوبی ہند د‏‏ی سر زمین نو‏‏ں مستنیر و منور کر گئياں اس د‏ی برکت تو‏ں سارا جنوبی ہند علم وعمل ہويا ہر طرف مدارس و مکاتب دا اک عرفانی و نورانی سلسلہ جاری ہوئے گیا۔ باقیات الصلحات وچ ہزاراں جید علما پیدا ہوئے جنہاں د‏‏ی خدمات روز روشن د‏‏ی طرح روشن نيں۔
جس زمانہ وچ ایہ مدرسہ قائم ہويا، اس وقت دینی مدارس دا عنقا سی ایتھ‏ے تک کہ مکاتب دا وجود وی کدی کدائيں سی، جدو‏ں ایہ مدرسہ قائم ہويا تاں بوہت گھٹ مدت وچ اس د‏ی شہرت نو‏‏ں چار چاند لگ گئے تے جنوبی ریاستاں کرناٹک، آندھرا پردیش، کیرلہ، تامل ناڈ تے جنوبی ملکاں مالدیپ، جاوا، سماٹرا، سنگا پور، ملیشیا، انڈونیشیا، سری لنکا وغیرہ تو‏ں طلبہ بصد شوق، جوق در جوق اس د‏ی طرف رجوع ہوئے تے اپنے اپنے علاقےآں وچ انہاں نے مکاتب و مدارس نو‏‏ں قائم کيتا، اس اک نورانی چراغ تو‏ں لاتعداد نورانی چراغ جلے تے جلدے رہے نيں، ايس‏ے لئی اس مدرسہ نو‏‏ں "ام المدارس" دا خطاب دتی گیا جو بالکل با صواب سی ۔
حضرت بانئ مدرسہ تو‏ں براہ راست مستفید ہونے والے جید علما د‏‏ی خدمات نو‏‏ں فراموش نئيں کیتا جاسکدا، جنہاں وچ امام المعقولات مولا‏نا عبد الجبار صاحب ویلوری، مفتی اعظم علامہ شیخ آدم صاحب، شیخ الملت علامہ ضیاء الدین احمد امانی تے علامہ مولا‏نا پٹ عبد الصمد صاحب قابل ذکر نيں، انہاں د‏‏ی ذات گرامی طلبہ د‏‏ی علمی تشنگی بجھانے دے لئی ہر وقت متوجہ رہندی سی، انہاں لوکاں د‏‏ی انتھک کوشش تو‏ں جنوبی ہند وچ جامعہ منبع الانوار، لال پیٹ، مصباح الہدا، نیڈور، انوار محمدیہ، پدوکڑی، معدن العلوم وانمباڑی، جمالیہ مدراس، مدرسئہ داؤدیہ ایروڈ، مدرسہ عروسیہ کیلکری تے دارالعلوم سبیل الرشاد بینگلور جداں مدارس قائم ہوئے، جنہاں تو‏ں اسلامی خدمات نظر آ رہیاں نيں - مدرسہ دے معلمین و مدرسین تے مدرسہ دے اراکاں و منتظمین، حضرت بانئ مدرسہ نہج و منہج اُتے ہی درس و تدریس وچ تے نظم و نسق وچ مصروف و سرگرم عمل نيں کوئی شور تے پرو پیگنڈہ نئيں کوئی تشہیر و اشتہار نئيں کوئی انتشار و خلفشار نئيں طلبہ کرام و استاداں عظام تے مؤقر اراکین سب اپنے اپنے شغل و عمل وچ بصد اطمینان و سکو‏ن مصروف رہے نيں تے نيں۔
بانئ مدرسہ حضرت شمش العلماء رح صاحب د‏‏ی کرامتاں وچو‏ں اک کرامت ایہ اے کہ اس مدرسہ نو‏‏ں اول دن تو‏ں اج تک تعلیم و تدریس دے لئی اعلیٰ استعداد دے مخلص استاداں نصیب ہوئے تے اس مدرسہ دے انتظامات دے اعلیٰ درجہ دے مخیر اراکین میسر ہوئے مسلسل اِنّے طویل عرصہ تک اِنّے سکو‏ن و اطمینان دے نال اِنّے وڈے مدرسہ دا چلنا تے جاری رہنا حضرت بانئ مدرسہ ہی د‏‏ی کرامت ا‏‏ے۔
اس مدرسہ دے فارغین حفاظ، علما، فضلاء دے اوصاف حمیدہ وچو‏ں اک نمایا وصف "عجز و انکسار، سادگی و نرم خوئی" اے، انہاں دے نال رہنے والے تے تھوڑی دیر دے لئی ہی انہاں نال ملن والے لوک اس وصف نو‏‏ں ضرور محسوس کردے نيں، بلکہ اس دا آپس وچ تذکرہ وی کردے نيں، دراصل ایہ وصف حضرت شاہ صاحب بانئ مدرسہ دا خاص وصف سی، باوجود متبحر عالم تے عارف با للہ ہونے دے آپ بے نفسی و کسر نفسی دا پیکر سن، حضرت دا ایہ وصف اس مدرسہ دے فارغین نو‏‏ں وراثت دے طور اُتے ملیا ا‏‏ے۔
جنوب ہند دے اکثر و بیشتر مدارس مدرسئہ باقیات دے فیض یافتگان دے ذریعہ وجود وچ آئے نيں، ايس‏ے وجہ تو‏ں اس جامعہ باقیات الصالحات نو‏‏ں ام المدارس کہاجاندا اے، بانئ جامعہ حضرت مولا‏نا عبد الوہاب صاحب قادری علمائے ربانین د‏‏ی اس صف وچ اُچا مقام رکھدے نيں جنہاں دے پیش نظر صرف دین اسلام د‏‏ی ترویج و اشاعت اے، جس دے لئی آپ نے دور اندیشی تو‏ں کم لیا آپ د‏‏ی دور اندیشی اک مثال مدرسہ باقیات صالحات د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں اوقاف وچ داخل نہ کرانا اے اس د‏ی بہت ساریاں مصلحتاں وچو‏ں اک مصلحت ایہ وی اے کہ اس دے سبب تو‏ں حکومت دا مدرسہ تے مدر سہ د‏‏ی ملکیت وچ کوئی عمل دخل نئيں ہوئے سکدا۔ آپ نے مدرسہ تے قوانین مجلس شوری مرتب فرماکر مجلس شوری د‏‏ی منظوری تو‏ں حسب قانون حکومت ہند (برطانوی) نو‏‏ں اٹھارہ سو سٹھ وچ رجسٹری دے لئی پیش کیتا تے رجسٹر آف جائنٹ اسٹاک کمپہور دے دفتر وچ مذکور قوانین بتریخ یکم اکتوبر اٹ چھیانوے نو‏‏ں رجسٹر ہوئے،
آپ نو‏‏ں قدرت نے جنہاں کمالات تو‏ں نوازیا سی اوہ سبھی قابل ذکر نيں مگر خاص طور اُتے آپ د‏‏ی دور اندیشی بے مثال اے، آپنے جامعہ باقیات الصالحات دے لئی مجلس شوری تشکیل دتی تے اس وقت د‏‏ی حکومت دے قانون دے مطابق دفعہ اکیس د‏‏ی بابت اٹ ايس‏ے وچ رجسٹر کرادتا جدو‏ں کہ اس وقت کِس‏ے نو‏‏ں اس دا تصو وی نہ سی، جس تو‏ں دسیاں فتنےآں دا سدباب ہويا تے مدرسہ حکومت کیت‏‏ی دخل اندازیاں تو‏ں محفوظ ہوئے گیا، باقیات نو‏‏ں بجا طور اُتے "ام المدارس" ہونے دا شرف حاصل اے، جنوبی ہند دے کِس‏ے وی شہر یا پنڈ وچ کوئی وی مدرسہ یا مکت‏‏ب چل رہاہو آپ دیکھو گے اوہ بالواسطہ یا بالا واسطہ باقیات الصالحات ہی دے فضلاء دا قائم کیہ ہویا ہوئے گا، الحمد للہ علی ذالک۔
باقیات تو‏ں متعلق اک اجمالی خاکہ:
حوالے
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
دهستان یاتری
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان گرمسار ، صوبہ سمنان چ اے ۔
ضلع ہرماگور
ہرماگور آسٹریا دے صوبے کارنتھیا دا اک ضلع اے۔
میاس
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی چیلیابنسک اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 151,812 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
بینزین
بنزین، جسنو‏ں بنزول وی کہیا جاندا اے، اک نامیاندی مرکب ا‏‏ے۔ اس دا کیمیائی صیغہ C6H6 ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بعض اوقات Ph-H وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ بنزین اک بے رنگ تے آتش گیر مادہ اے جس د‏‏ی میٹھی سی بو تے نسبتاً بلند نقطۂ پگھلاؤ ا‏‏ے۔ ایہ مرکب سرطان دا باعث بندا اے تے اس وجہ تو‏ں اس دا استعمال معدنی ایندھن وچ اضافی جز دے طور اُتے محدود کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اک اہ‏م صنعتی محلل اے تے ادویات، پلاسٹک، مصنوعی ربڑ تے رنگ و روغن د‏‏ی تیاری وچ اک اہ‏م درمیانی مرکب ا‏‏ے۔ بنزین خام تیل وچ قدرتی طور اُتے پایا جاندا اے لیکن عموماً اسنو‏ں دوسرے مرکبات تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بنزین اک عطری آبی فحم (Aromatic Hydrocarbon) ا‏‏ے۔
بینزین اک آرگینک کیمیکل اے جیدا فارمولا C6H6 اے۔ بینزین اک بے رنگا تے تیزی دے نال جلن آلا پانی سار اے۔ ایدی مٹھی خشبو اے تے ایدا پگلن ناپ تھوڑا اے۔ اے پہلاں پٹرول چ ملایا جاندا سی پر جدوں اے پتہ چلیا کہ اے سرطان پھیلان چ مدد دیندا اے تے اینوں اس کم آسطے وی ورتنا بند کر دتا گیا۔ مگر فیر وی اینوں دوائیاں، پلاسٹک، نقلی ربر تے ڈآئی بنان چ ورتیا جاندا اے۔ بینزین کچے تیل چوں کڈیا جاندا اے تے اینوں پٹرول چوں وی کڈیا جاسکدا اے۔ بینزین سب توں سادہ ارومیٹک ہائیڈروکاربن اے جیدے چ 3 لگاتار پائی بانڈ ہوندے نیں۔
لب
بینزين بول اک خشبو جیدا ناں گم بینزون یا جینوں بینجامن وی کیندے سن توں لیا گیا اے۔ گم بینزون اک خشبو دے طور تے 15ویں صدی چ یورپی خشبواں آلے ورتدے سن۔ بینزون بول اک عربی بول لبن جاوی دی بگڑی ہوئی مورت اے۔ لبن جاوی دراصل عربی چ اک خشبو (فرانکنسینس) نوں کیندے نیں جیڑی کے انڈونیشیا دے جزیرے جاوا اتے اگن آلے رکھاں توں کڑی جاندی اے۔ بینزون نوں گرم کر کے اک تیزابی شے لبی جاندی سی جینوں بینزون دے پھل یا بینزواک تیزاب کیندے نیں۔ اس بینزواک تیزاب توں جیڑا ہائیڈروکاربن بنایا جاندا سی اودا ناں بینزین پے گیا۔
مائیکل فراڈے نیں 1825 چ بینزین نوں بالن آلی گیس توں وکھرا کر کے اک وکھری شے دے طور تے پچھانیا۔ 1833 چ اک جرمن کیمسٹری گرو الیہارڈ مٹشرلخ نے بینزواک تیزاب تے لائم نوں ڈسٹل کر کے بینزین نوں بنایا۔ مٹشرلخ نے ایدا ناں بینزین رکھیا۔ 1836 چ فرانس دی کیمسٹری گرو نے ایدا ناں فین رکھ دتا اس توں ناں فینول تے فینائل پیا۔ اے دوویں بینزین توں بنندیاں نیں۔
1845 چ چارلز مینزفیلڈ نے اگسٹ ویلیم فان ہافمین دی نگرانی چ کول تار توں بینزین وکھری کیتی۔ 4 وریاں بعد مینزفیلڈ نے بینزین نوں وڈے ناپ تے اسے طریقے توں بنانا ٹوریا۔
تریخ
بنزین دا لفظ انگریزی بولی دے لفظاں "Gum Benzoin" تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ ایہ اک گوند جداں مرکب اے جو پندرھواں صدی وچ یورپ دے حکمأ تے عطاراں دے زیر استعمال سی ۔ اس مرکب نو‏‏ں بعض اوقات "benjamin" یا "Benzoin Resin" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عربی وچ اسنو‏ں لوبان جاوائ کہندے نيں کیونکہ اس د‏ی پیداوا‏‏ر دراصل جنوب مشرقی ایشیا تے خصوصا جاوا وچ ہُندی سی۔ ستارھواں صدی دے اوائل وچ اس مرکب د‏‏ی تصعید دے ذریعے اک تیزاب تیار کیتا گیا جو بعد وچ بنزین دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ thumb|اک ہی برتن وچ اُتے بینزین تے تھلے پانی۔ بینزین وچ ڈُبی پنسل زیادہ موٹی نظر آندی ا‏‏ے۔ بینزین پانی تو‏ں ہلکی ہُندی اے جدو‏ں کہ [[فینول پانی تو‏ں بھاری ہُندی ا‏‏ے۔]]
ساخت
thumb|کبھے|100px|شکل ا: بنزین متبادل دھرے بند دے نال بنزین وچ اک خاص مسئلہ اس وچ موجود کاربن دے تعاد (valency) ا‏‏ے۔ ماضی وچ سمجھیا گیا سی کہ اس دے 6 کاربن کاربن بونڈ وچو‏ں تن سنگل ہُندے نيں تے تن ڈبل۔ یعنی اس وچ باری باری یکہرے تے دہرے بند (double bond) موجود نيں۔ لیکن ایکس شعاع تو‏ں پتہ چلا اے کہ اس وچ تمام c-c بندےآں (bonds) د‏‏ی لمبائی 140 پیکو میٹر اے جو دہرے بند د‏‏ی لمبائی تو‏ں زیادہ اے (جو کہ134 پیکو میٹر ہُندا اے ) لیکن عام اکہرے بند د‏‏ی لمبائی تو‏ں کم اے (جو 147 پیکومیٹر ہُندی اے )۔ برقات (electrons) بنزین وچ جگہ تبدیل کردے رہندے نيں تے مختلف کاربن۔ کاربن بند دے درمیان جگہ بدلدے رہندے نيں۔ دہرے بند د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی وجہ اس د‏ی گمگ ساخت (Resonance) اے جدو‏ں کہ برقیہ یا الیکٹرون د‏‏ی اس جگہ بدلی نو‏‏ں عطریہ (aromaticity) کہندے نيں۔ اس تو‏ں بنزین مستحکم ساخت بن جاندا اے اس جگہ بدلی نو‏‏ں دائرے تو‏ں ظا ہر کردے نيں۔ (ویکھو شکل ج) thumb|کبھے|شکل ب: بنزین د‏‏ی شش پہلو ساخت دائرے دے نال
دوہری بناوٹی عمل انگیزی
اس عمل می٘ں ھائڈروکاربن دے امیزے کوجس دا درجہ حرارت 60 تو‏ں 200 دے درمیانہے دا ھائڈروجن گیس دے نال ملیا یا جاندا اے تے فیر اک عمل انگیز ریھینیم کلورائیڈ د‏‏ی موجودگی وچ 500۔ سینٹی گریڈ525 تے 8سے 50 ہن ہوائ دباوٓ می٘ں عمل کرایا جاندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ الیفیٹک ھائڈروکاربن اپنا ھائڈروجن کڈ ک‏ے ایرومیٹک ھائڈروکاربن بن جاندے نيں۔ اس ایرومیٹک نو‏‏ں امیزے تو‏ں علاحدہ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ علحیدگی مائع۔ مائع علحدگی دے طریقے نال ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ بنزین نو‏‏ں کسی وی محلل جداں ڈائ ایتھائیلین گلا ئیکول دے نال کڈیا جاندا ا‏‏ے۔ فیر بنزین نو‏‏ں اس محلول تو‏ں کشید دے عمل تو‏ں علاحدہ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔
ٹولین ھائیڈروڈی الکائیلیشن
اس مرحلے وچ ٹولین نو‏‏ں ھائڈروجن دے نال ملایا جاندا ا‏‏ے۔ تے عمل انگیز کرومیم مولیبڈینم یا پلاٹینم اوکسائڈکی موجودگی وچ 500سے سینٹی گریڈد60درجہ حرارت تے 40۔ 60 اب ہوائ دباوماں عمل کرایا جاندا ہا‏‏ے۔ عملانگیز د‏‏ی جگہ بعص دفعہ اُچا درجہ حرارت استعمال کیتا جاتاا‏‏ے۔ کیمیائ مساوات دے مطابق
دائرے دا فارمولا
بینزین دا امپیریکل فارمولا چوکھے چر توں پتا سی پر اس وچ ہر کاربن ایٹم دے کول کیونجے صرف اک ہائیڈروجن سی اس لئی ایدی مورت کھوجنا بڑا مسئلہ سی۔ آرچیبالڈ کوپر نے 1858 چ تے جوزف لوشمڈت نے 1861 چ ایدیاں ہوسکدیاں مورتاں دسیاں جیناں چ اک توں چوکھے ڈبل بانڈ یا اک توں چوکھے چکر سن پر کیونجے ارومیٹک ہائیڈروکاربناں دے بارے چ کٹ پتہ سی اس لئی ایناں مورتاں دے بارے چ پکا نئیں پتا چلیا۔
نوجوان بھارت سبھا
نوجوان بھارت سبھاہندستان سوشلیسٹ ریپبلکن ایسوسی ایشن دا عوامی  چہرہ سی جسنوں مارچ 1926 چ بھگت سنگھ نے قایم کیتا سی ۔  اسدا مکھ مقصد  کساناں ، نوجواناں تے مزدوراں  نوں برطانوی راج خلاف جدوجہد چ شامل کرنا سی ۔ نواجوان بھارت سبھا وچ سارے دھرماں دے نوجوان شامل سن ۔
گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:برطانوی راج
بینزین
دائرے دا فارمولا
1865 چ اک جرمن کیمسٹری گرو کیکول نے اک پیپر لکھیا جیدے چ اونے کیا کے بینزین دی مورت چ اک سنگل بانڈ توں مکروں اک ڈبل بانڈ آندا اے۔ کیکلول دی دسی ہوئی مورت دے بارے چ ثبوت اگلے وریاں چ وددے گۓ۔ کیکول نیں اس گل نوں ثبوت دے طور تے ورتیا کے بینزین توں بناۓ گۓ کمپاؤنڈاں دا صرف اکو آئسومر ہوندا اے تے اودے نال دوجے گروپ صرف تین تھاواں تے چڑدے نیں۔ کیکول دی دسی ہوئی مورت بینزین دے بارے چ کچ چھپیاں گلاں سامنے لیاندی اے جیناں چ کاربن تے ہائیڈروجن دے وشکار 1:1 دا ریشیو وی اے۔
بینزین تے دوجے ارومیٹک کمپاؤنڈاں دی مورتاں دے لبن تے آرگینک کیمسٹری چ اینی اہمیت رکھدی سی کے جرمن کیمیکل سوسائٹی نے 1890 چ کیکول نوں سراہیا تے اوناں نے اے کم اودے بینزین دے بارۓ چ پیپر دی 25ویں سالگرہ تے کیتا۔ اس موقع تے کیکول نے اپنی بینزین دی تھیوری دے بارے چ دسیا کے اونے سپنے چ اک سپ نوں اپنی دم دے پچھے نسدیاں ویکھیا سی تے فیر اونوں بینزین دے چکر ورگی مورت دا خیال آیا۔
بینزین دی چکر ورگی مورت 1929 چ اک کرسٹلوگرافر کیتھلین لونزڈیل نے ثابت کردتی۔
بننا
بیزین بڑی تھوڑی مقدار چ ہر اس ویلے بندا اے جدوں کاربن دے کمپاؤنڈ ٹھیک طرح نہ جلن۔ اے آتش فشاں تے جنگل دی آگ چ وی بندا اے تے سرگٹ دے تعویں چ وی بنندا اے۔ جدوں وی پی وی سی نوں جلایا جاندا اے بینزین بندا اے۔
کیٹالیٹک ریفارمنگ
اس ول چ 60 توں 200 ڈگری سینٹی گریڈ دے ابلن نمبر دے ہائیڈروکاربناں نوں ہائیڈروجن گیس دے نال رلایا جاندا اے تے پلاٹینم کلورائڈ یا رہینیم کلورائڈ کیٹالسٹ دے اتوں 500-525 ڈگری سینٹی گریڈ تے 8-50 اے ٹی ایم دباؤ تے لنگایا جاندا اے۔ اس حالت چ الیفیٹک ہائیڈروکاربن چکر بنا لیندے نیں تے ہائیڈروجن کھو دیندے نی۔ اینج اوہ ارومیٹک ہائیڈرو کاربن بن جاندے نیں۔ بنن آلی شے نوں ڈائی ایتھائیلین گلائکول یا سلفولین چوں لنگا کے ارومیٹک ہائیڈروکاربن وکھرے کر لے جاندے نیں تے ایناں چوں بینزین نوں ڈسٹلیشن توں وکھرا کر لیا جاندا اے۔ ایدے چ ورتے جان آلے ہائیڈروکاربن زیادہ تر پروپین یا بیوٹین ہوندے نیں۔
ٹالوین دی ہائیڈروالکائلیشن
ٹالوین نوں ہائیڈروجن دے نال مکس کر کے کرومیم،مولیبیڈینم یا پلاٹینم آکسائڈ کیٹالسٹاں دے اتوں 500-600 ڈگری سینٹی گریڈ تے 40-60 اے ٹی ایم دباؤ تے لنگایا جاندا اے۔ اگر کیٹالسٹ نا ہووے تے گرمی ودا دتی جاندی اے۔ اس ریایکشن چ ٹالوین بینزین تے میتھین بنا دیندا اے:-
اس ریایکشن دے نال اک پلٹن آلا نال ٹرن آلا ریایکشن وی ہوندا اے جیڑا دائی فینائل بناندا اے-
کورا نیشنل پارک
کورا نیشنل پارک کینیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بینزین
بھاپ دی کریکنگ
بھاپ دی کریکنگ ایتھائلین تے دوجے الکیناں نوں الیفیٹک ہائیڈروکاربناں توں بنان دا اک ول اے۔ اگر ٹھیک کچا مال ورتیا جاۓ تے بھاپ دی کریکنگ اک بینزین نال پریا ہویا اک پانی سار بناندی اے جینوں پائرولائسس گیزولین کیندے نیں۔ پائرولائسس گیزولین نوں دوجے ہائیڈروکاربناں نال رلا کے پٹرول چ وی حل کیتا جا سکدا اے یا فیر اینوں ڈسٹل کر کے بینزین حاصل کیتی جاسکدی اے۔ اے ریایکشن 95٪ کم دیندا اے۔
پرانے ورتن
19ویں تے 20ویں صدی دے مڈ چ بینزین نوں اودی خشبو دی وجہ توں شیو دے بعد لوشن لئی ورتیا جاندا سی۔ 1920 توں پہلاں پہلاں بینزین نوں لوۓ اتوں تیل صاف کرن واسطے وی ورتیا جاندا سی۔ جدوں ایدے کارسینوجن ہون دا پتا چلیا تے ایدی جگہ ٹالوین نے لے لئی جیڑی کہ اسے طرح دی خاصیتاں رکھدی اے پن اینی کارسینوجن(کارسینوجن: سرطان دا سبب بنن آلی) نئیں ہوندی۔
1903 چ اک جرمن لڈوگ روزیلس نے بینزین نوں کافی چ ملا کے کیفین دی مقدار کم کیتی۔ اے گل جدوں مشہور ہوئی تے کافی تے بینزین دا اک گتاوا وکنا شروع ہو کیا جینوں سانکا کیندے سن۔ اے کم بعد چ روک دتا گیا۔ بینزین نوں کئی دوجیاں شیواں چ وی ورتیا جاندا سی جنج پینٹ لان واسطے، ربر دا سیمنٹ بنان لئی تے داغ تبے صاف کرن لئی وغیرہ وغیرہ۔ کئی کمپنیاں نے 1950 تک بینزین نوں بنانا روک دتا تے کج نے 1970 تک بینزین بنانا جاری رکھیا۔ 1970 دی دہائی چ کج لوک گڈایئر دی فیکٹری چ بینزین بناندیاں مر گۓ تے بینزین نوں بنانا روک دتا گیا۔ کج دکاناں تے 1970 دی دہائیاں چ بینزین نکیاں شیشیاں چ بند کر گھریلو ورتن لئی ویچے جاندے سن۔ کئی امریکی پڑھاکو سکولاں تے یونیورسٹیاں چ بینزین اتے لیبارٹری چ تجربے کردیاں بینزین توں زخمی وی ہوگۓ۔ ہن بینزی نال تجربے بوت کم کردتے گۓ نیں۔
بینزین نوں پٹرول چ ملایا جاندا اے جیدے توں اید اوکٹین نمبر ود جاندا اے تے ناکنگ کٹ جاندی اے۔ پٹرول چ بینزین 1950 توں پہلاں کئی فیصد ہوندا سی فیر ایدی جگہ ٹیٹراایتھائل لیڈ نوں اس کم وکسطے ورتنا شروع کردتا گیا تے اوہ سارے جگ چ پھیل گیا۔ جدوں ٹیٹرا ایتھائل لیڈ نوں اودی ماحولیاتی الودگی دی وجہ توں پٹرول توں کڈ دتا گیا تے بینزین نوں کئی دیساں چ دوبارہ پٹرول چ ملانا شروع کر دتا گیا۔ کیونجے بینزین صحت واسطے خطرناک ہوندی اے اس واسطے امریکہ تے یورپ چ پٹرول چ بینزین نوں صرف 1٪ وی ملایا جاسکدا اے۔
استعمالات
انیسویں صدی اور بیسویں صدی کے اوائل میں بنزین کو اس کی خو شگوار مہک کی وجہ سے آفٹر شیف لوشن کے طور پر استعمال کیا جاتا تھا۔ 1920 کے اوائل میں یہ صنعتی محلل خاص کر دھاتوں کی چکناھٹ دور کرنے کے لیے استعمال کیا جاتا تھالیکن بعد میں اس کے زہریلے اثرات کی وجہ سے اس کی بجائے دوسرا محلل استعمال کیا جانے لگا۔ بنزین پٹرول میں اضافی طور پر ڈالا جاتا تھاکیونکہ یہ اوکٹین کی مقدار بڑھاتا ہے جس کی وجہ سے نوکنگ کم ہو جاتی ہے۔ پھر بعد میں اس کی جگہ ٹیٹراایتھائل لیڈ استعمال کیا جانے لگا۔ لیکن لیڈ کے مضر اثرات کے سبب اس کو ترک کر دیا گیااور دوبارہ بنزین کا استعمال شروع کر دیا گیا۔ بنزین کے مضر اثرات کے سبب امریکا میں اس کی ایک مقدار معین کر دی گئی ہے جو ایک فیصد ہے۔
اج کل بنزین دوسری کیمائ چیزاں بنانے دے لئی درمیانی مرکب دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے کیمیائ عمل تو‏ں اسٹائرین بندا اے جو پولیمراو پلاسٹک بنانے وچ استعمال ہُندا اے ،فینول جو ریزن تے ایڈھیسف تے سائیکلوھیگزین جو نائیلون بنانے وچ استعمال ہُندا اے بنزین د‏‏ی معمولی مقدار ربر،لبریکنٹ،رنگ وروغن ،کپئے دھونے د‏‏ی اشیا،ادویات،دھماکا خیز مواداورکیڑے مار ادویات وچ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ تجربے گاہ وچ اس د‏ی جگہ ٹولین استعمال کیتا جاندا اے کیونکہ اس د‏ی خصوصیات ٹولین تو‏ں ملد‏ی اے جدو‏ں کہ ٹولین اس دے مقابلے وچ کم نقصاندہ ہُندا ا‏‏ے۔
اج کل دے ورتن
امریکہ تے یورپ چ بینزین دی 50٪ مقدار نوں سٹائیرین/ایتھائل بینزین بنان چ ورتیا جاندا اے، 20٪ نوں کیومین تے 15٪ نوں سائکلوہیگزین بنان چ(جیدے توں آخر کار نائلون بنائی جاندی اے) ورتیا جاندا اے۔
لیبارٹری چ بینزین دی تھاں ٹالوین نے تجربیاں واسطے لے لئی اے کیونجہ ٹالوین تے بینزین اکو جئے نیں پر ٹالوین اینی زہریلی نئیں ہوندی۔
بینزین نوں کئی تجربیاں چ اوزار دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ ٹو ڈائیمنشنل گیس ایدا ادھارن اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پیشہ وری سلامتی و صحت گٹھ:عامل گروہ گٹھ:کیمیائی آمیزے گٹھ:پیٹروکیمیکل
عابس بن ابی شبیب شاکری
عابس بن ابی شبیب شاکریحسین بن علی دے اصحاب وچوں سن جو عاشورہ دے  دن  کربلا  چ امام حسین دا ساتھ دیندے ہوئے شہید ہوئے ۔
جیون
آپ قبیلہ بنی شاکر وجوں سن ، اس قبیلے دےلوک عرب دے بہادراں چ شمار ہوندے  سن، ایہ قبیلہ اہل بیت دی پیروی چ شہرت رکھدا سی ۔
عابس بزرگ شیعہ تے روسائے بنی شاکر وچوں سن ۔ مسلم ابن عقيل نے کوفہ توں امام حسین نوں خط لکھ کے عابس نوں امام تک پہنچان لئی دتا ۔ عابس نے مکہ  چ امام نوں مسلم دا خط پہنچایا تے فیر مسلسل خدمت امام چ رہے  تے کربلا  چ شہید ہوئے ۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:680ء دیاں موتاں گٹھ:شہداء کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:واقعہ کربلا
ضلع سلہٹ
سلہٹ بنگلہ دیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بنگلہ دیش دے ضلعے
شِو کمار بٹالوی
شۆ کمار بٹالوی (23 جولائی 1936 - 6 مئی 1973) پنجابی دا اکّ شاعر سی۔ اس نوں پنجابی دا 'شیلے' کیہا جاندا اے۔ اس دی وشیستا سی کہ اوہ لفظاں نوں روزانا زندگی وچوں چݨدا تے اوہناں نال دل چیر کویتاواں، غزلاں لکھدا سی۔ شۆ دی شاعری دکھ، نجی درد اتے وچھوڑے اُتے مرتکز اے۔ شو کمار بٹالوی نوں 'برہا دا شاعر' وی کیہا جاندا اے۔
شو کمار بٹالوی نو‏‏ں پنجابی دا شیلے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شو د‏‏ی خاصیت ایہ سی کہ اوہ اپنے لفظاں دا انتخاب روز مرہ زندگی تو‏ں کردے سن ۔ تے انہاں تو‏ں دل گداز نظماں تے غزلاں کہندے سن۔ اوہناں د‏‏ی شاعری دکھ، اندر د‏‏ی اداسی تے ہجر دے گرد گھمدی اے۔
اوہ ۱۹۶۷ وچ ادبی اکادمی ایوارڈ حاصل کرن والے سب تو‏ں کم عمر ادیب بنے۔ ساہتیہ اکادمی (لٹریچر اکیڈمی آف انڈیا) نے ایہ اعزاز پران بھگت دے مہاکاوی ڈرامے لونا (۱۹۶۵) نو‏‏ں دتا اک قدیم افسانہ اُتے مبنی، جس نو‏ں جدید پنجابی ادب دا شاہکار سمجھیا جاندا اے تے جس نے جدید پنجابی د‏‏ی تشکیل کيتی۔ بولی نے کہانی سنانے دا اک نواں انداز قائم کيتا۔ اج اوہناں د‏‏ی شاعری جدید پنجابی شاعری جداں امردا پریتم تے موہن سنگھ دے سٹالورٹس دے برابر کھڑی اے، ایہ سبھی ہندوستان-پاکستان سرحد دے دونے طرف مقبول نيں۔
جیوݨ
شݩ کمار دے والد پنڈت کرشن گوپال، محکما مال وچّ پہلاں پٹواری رہے بعد وچ قانونگو تے سیوا مکتی ویلے پٹوار سکول بٹالا دے پرنسپل سن ۔ اوہناں دی ماں شانتی دیوی دی آواز بہت سریلی سی ۔ اوہی سریلا پن شۆ کمار دی آواز وچ وی سی ۔ شۆ کمار نے مڈھلی پڑھائی بڑا پنڈ دے پرائمری سکول توں حاصل کیتی۔
شۆ کمار د‏‏ی پیدائش 23 جولائ‏ی ۱۹۳۶ نو‏‏ں پنڈ بڈا پنڈ لوہاٹیا، تحصیل شکرگڑھ (پنجاب، پاکستان) وچ پنڈ دے تحصیلدار پنڈت کرشنا گوپال تے شانت‏ی دیوی دے ہاں ہوئی۔ تقسیم ہند دے بعد انہاں دا خاندان گورداسپور ضلع دے بٹالہ منتقل ہو گیا جتھے انہاں دے والد نے بطور پٹواری اپنا کم جاری رکھیا تے بال شیوا نے مڈھلی سِکھیا حاصل کيتی۔
1953 وچ اوہناں نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں میٹرک کيتا تے بیرنگ یونین کرسچن کالج بٹالا وچ ایف ایس سی پروگرام وچ داخلہ لیا۔ ڈگری مکمل کرنے تو‏ں پہلے انہاں نے ایس این کالج قادیان دے شعبہ آرٹس وچ داخلہ لے لیا جو انہاں د‏‏ی شخصیت تو‏ں ودھ میݪ کھاندا سی، حالانکہ اوہ وی دوسرے سال وچ ہی چھڈ دتا سی۔ اس دے بعد اس نے سول انجینئرنگ وچ ڈپلومہ کرنے دے لئی ہماچل پردیش دے بیجناتھ دے اک اسکول وچ داخلہ لیا ، لیکن فیر اسنو‏ں درمیان وچ ہی چھڈ دتا۔ اس توں بعد اس نے گورنمنٹ رپودمن کالج وچ تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نو‏ں پنجابی دے نامور مصنف گربخش سنگھ پریتلدی د‏‏ی دھی نال پیار ہو گیا جس نے دونے دے درمیان ذات پات دے فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں اک برطانوی شہری نال شادی کيتی۔ اوہ محبت وچ بدقسمت سی تے محبت د‏‏ی ایہ اذیت انہاں د‏‏ی شاعری وچ شدت تو‏ں جھلکدی ا‏‏ے۔
زندگی دے آخر وچ انہاں دے والد نو‏‏ں قادیان وچ پٹواری د‏‏ی نوکری مل گئی تے ايس‏ے دور وچ انہاں نے بہترین ادبی خدمات انجام دتیاں۔ ۱۹۶۰ وچ ، انہاں د‏‏ی نظماں دا پہلا مجموعہ پیڈن دا پراگا شائع ہويا، جو بہت کامیاب رہیا۔ ۱۹۶۵ وچ ، اوہ اپنے تاریخی کم، مہاکاوی ڈرامہ لونا (۱۹۶۵) دے لئی ساہتیہ اکادمی ایوارڈ حاصل کرنے والے سب تو‏ں کم عمر ادیب بن گئے ۔ [۱۰] اوہ تے انہاں دا کم شاعری د‏‏ی تلاوت تے اپنی شاعری گانے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ بہت مشہور ہويا۔
۵ فروری ۱۹۶۷ نو‏ں، اس نے گورداسپور ضلع دے کری منگیال د‏‏ی اک برہمن لڑکی ارونا نال شادی کيتی تے بعد وچ اس جوڑے دے دو بچے، مہربان (۱۹۶۸) تے پوجا (۱۹۶۹) ہوئے۔ ۱۹۶۸ وچ چندی گڑھ چلے گئے، جتھے اوہ اسٹیٹ بینک آف انڈیا وچ پبلک ریلیشن آفیسر بن گئے۔ بعد دے سالاں وچ اوہ خراب صحت تو‏ں دوچار ہو گئے، حالانکہ اس نے چنگا لکھنا جاری رکھیا۔
شۆ کمار دا جم 23 جولائی 1936 نوں 'تحصیل شکرگڑھ' بڑا پنڈ (پنجاب، پاکستان) وچ ہویا سی۔ ملک دی ونڈ توں پہلاں ایہہ گرداس پور ضلعے دا اکّ پنڈ سی۔ اس دا پیؤ پنڈت کرشن گوپال، مال محکمے وچ پہلاں پٹواری اتے بعد وچ قانونگو رہا۔ اس دی ماں سری متی امن دیوی دی آواز بہت سریلی سی، اوہی سریلاپن شو دی آواز وچ وی سی۔ شو کمار نے مڈھلی پڑھائی بڑا پنڈ 'لوہتیاں' دے پرائمری سکول توں حاصل کیتی۔
1947 وچ، جدوں اوہ 11 سال دی عمر دا سی، اسدا پروار بھارت دی ونڈ توں بعد بٹالا، گرداس پور ضلعے وچ آ گیا، جتھے اس دے پیؤ نے اکّ پٹواری وجوں اپنا کم جاری رکھیا اتے نوجوان شو نے مڈھلی سکھیا حاصل کیتی۔ کتھت طور اُتے، اوہ اکّ سپنے والا بچہ سی، جو اکثر دن دے ویلے لئی غائب ہو جاندا سی، پنڈ دے باہر مندر جاں ہندو مندر دے نیڑے درختاں دے ہیٹھاں پیا ہویا پایا جاندا سی۔ اوہ ہندو مہانکاوِ رمائن دے مقامی پیشکاریاں دے نال-نال بھٹکدے ٹکسالی گائکاں، جوگیاں اتے اس طرحاں دے جو کہ اسدی شاعری وچ النکار وجوں خاصیت رکھدے ہن، ولوں آکرشت ہویا جاپدا اے، اس نوں اکّ ولکھن پینڈو سواد دندا اے۔
تعلیم تے ملازمت
سنّ 1953 وچ شۆ کمار نے سالویشن آرمی ہائی سکول بٹالا توں دسویں پاس کیتی۔ اس دا والد اس نوں چنگا پڑھا لکھا کے اعلا تعلیم دوا کے اک کاروباری آدمی بناؤنا چاہندا سی پر اوہناں نوں نراشا ہی ملی کیونکہ دسویں توں بعد اگلے دو سال دوران بغیر کسے ڈگری پراپت کرن دے اس نے تنّ کالج بدلے۔ پہلاں بیرنگ یونین کرسچیئن کالج بٹالا وچّ ایف.ایس.سی. وچّ داخلہ لیا اتے امتحاناں توں پہلاں ہی چھڈّ دتا۔ فیر نابھے جا کے سرکاری رپودمن کالج وچّ داخل ہویا پر کجھ ہی مہینیاں پچھوں مڑ آیا تے آرٹس وشیاں نال سکھ نیشنل کالج قادیان وچّ داخلا لے لیا۔ اتھے وی امتحان نہ دتا تے سال بعد ایہ کالج چھڈّ کے بیجناتھ ضلع کانگڑا دے اک سکول وچّ اوورسیئر دے کورس وچّ داخلا لے لیا۔
فیرر پیؤ کرشن گوپال نے پت شڡ کمار نوں  پٹواری لوا دتا پر ۱۹۶۱ وچ اسنے اس نوکری توں وی استعفا دے دتا اتے ۱۹۶۶ تکّ بے روزگار ہی رہا۔ پتا کولوں اوہ کوئی خرچہ نہیں سی لیندا۔ اس لئی اس سمیں دوران اوہ کدی کدائیں کوی درباراں وچّ اپنیاں کویتاواں پڑھن دے سیوا پھل جاں کجھ چھپ چکیاں کتاباں دی نگونی جہی رائلٹی ’تے ہی گزارا کردا سی۔ کئی-کئی دن اوہ دوستاں-یاراں دے گھریں ہی رہندا۔ آخر ۱۹۶۶ وچّ روجی-روٹی دے اپرالے وجوں اسنے سٹیٹ بینک آف انڈیا دی بٹالا شاکھا وچّ کلرک دی نوکری لے لئی۔
سن 1953 وچ شۆ نے "سالویشن آرمی ہائی سکول" بٹالا توں دسویں پاس کیتی۔ پہلاں بیرنگ یونین کرسچیئن کالج بٹالا وچ داخلہ لیا۔ کجھ ویلے بعد نابھہ آ گیا تے آرٹس وشل سکھ نیشنل کالج قادیاں وچ داخلہ لے لیا۔ بیجناتھ ضلع کانگڑا دے اکّ سکول وچ اوورسیئر دے کورس وچ داخلہ لے لیا۔ اس دے پیؤ کرشن گوپال نے پتّ شو کمار نوں پٹواری لوا دتا پر 1961 وچ اس نے اس نوکری توں وی استعفٰی دے دتا اتے 1966 تک بے روزگار ہی رہا۔ اس لئی اس ویلے دوران اوہ کدی کدائیں شاعر درباراں وچ اپنیاں کویتاواں پڑھن دے سیوا پھل جاں کجھ چھپ چکیاں کتاباں دی نگونی جہی رائلٹی تے ہی گزارا کردا سی۔ 1966 وچ اس نے "سٹیٹ بینک آف انڈیا" دی بٹالا شاخاں وچ کلرک دی نوکری کر لئی۔ 5 فروری 1967 نوں شو دا ویاہ، گرداس پور ضلعے دے ہی اکّ پنڈ 'کیڑی منگیال' دی ارنا نال ہو گیا۔ اس دا ویاہتا جیون خوش اتے ہر پکھوں ٹھیک-ٹھاک سی۔ اوہناں دے گھر دو بچے پتر مہربان بٹالوی اتے دھی پوجا نے جم لیا۔ سن 1968 وچ سٹیٹ بینک آف انڈیا دے ملازم وجوں بدل کے اوہ چنڈی گڑھ آ گیا۔
نجی جیون
بیجناتھ دے اکّ میلے وچ اس دی ملاقات مینا نام دی اکّ کڑی نال ہوئی۔ جدوں اوہ اسنوں اس دے جدی شہر وچ لبھن لئی واپس گیا تاں اسنے اسدی موت دی خبر سنی اتے اتھے ہی اسنے الٰہی مینا دی رچنا لکھی۔ ایہہ ایپیسوڈ کئی ہور حصےآں دی پوروَ-نردھارن کرن لئی سی جو کویتاواں وچ ونڈن لئی سامان وجوں کم کرنگے۔ شاید سبھ توں مشہور اجیہا قصہ گربخش سنگھ پریتلڑی دی دھی لئی اسدا موہ اے جو وینیزویلا لئی روانہ ہو گئی اتے کسے ہور نال ویاہ کر لیا۔ جدوں اسنے اپنے پہلے بچے دے جم بارے سنیا، تاں شو نے 'میں اک شکار یار بنایا'، شاید اسدی سبھ توں مشہور پریم شاعری لکھی۔ کیہا جاندا اے کہ جدوں اسدا دوجا بچہ ہویا، کسے نے شو نوں پچھیا کہ کی اوہ کوئی ہور شاعری لکھیگا؟ شو نے جواب دتا، "کی میں اس لئی ذمہ وار ہو گیا ہاں؟ جدوں وی اوہ بچے نوں جم دیندی اے تاں کی میں اس اُتے شاعری لکھاں؟"
'میں اک شکرا یار بنایا' شاعری پنجابی بولی وچ اے، اس شاعری دا انگریزی ترجمہ وی اناں ہی خوبصورت اے۔ شو کمار بٹالوی دیاں کویتاواں نوں مشہور گائکاں جویں کہ نصرت فتح علی خان، غلام علی، جگجیت سنگھ، ہنس راج ہنس اتے ہور بہت سارے گائکاں نے گایا اے۔
5 فروری 1967 نوں اسنے اپنی جاتی دی اکّ براہمن کڑی ارنا، نال ویاہ کروا لیا۔ اوہ کری منگیال، گرداس پور ضلعے دی رہن والی اے، اتے بعد وچ اس جوڑے دے دو بچے، میہربان (1968) اتے پوجا (1969)
ویاہ
5 فروری ۱۹۶۷ نوں شۆ دا ویاہ، ضلع گرداسپور دے ہی اک پنڈ کیڑی منگیال دی ارنا نال ہو گیا۔ اسدا ویاہتا جیون خوش اتے ہر پکھوں ٹھیک ٹھاک سی۔ اوہناں دے گھر دو بچے پتر مہربان اتے دھی پوجا نے جنم لیا۔ شو اپنے بچیاں نوں بے حدّ پیار کردا سی۔ سنّ ۱۹۶۸ وچّ سٹیٹ بینک آف انڈیا دے ملازم وجوں بدل کے اوہ چنڈی گڑھ آ گیا۔
چنڈی گڑھ آ کے وی شیۋ نے بینک دی نوکری وچّ کوئی دلچسپی نہ وکھائی۔ اوہ ۲۱ سیکٹر وچّ اک کرائے دے مکان وچّ رہندا سی تے ہفتے وچّ اک جاں دو دن ہی کم ’تے جاندا سی۔
ساہت اکادمی انعام
اس دے پیؤ نوں قادیاں وچ پٹواری دی نوکری ملی، اس ویلے دوران ہی اسنے اپنا کجھ ودھیا کم تیار کیتا۔ کویتاواں دا اسدا پہلا مجموعہ 1960 وچ شائع ہویا سی، جسدا سرلیکھ سی پیڑاں دا پراگا، جو اکّ تتکال کامیابی بن گیا۔ بٹالوی جی دے کجھ سینئر لکھاریاں، جیہناں وچ جسونت سنگھ راہی، کرتار سنگھ بلگن اتے برکت رام یمن شامل ہن، جویں کہ کہاوت اے، نے اسنوں اپنے کھنبھاں ہیٹھ لے لیا۔ اوہ 1967 وچ اس دی شاندار رچنا، اکّ شاعری ناٹک لونا (1965) لئی ساہت اکادمی انعام دا سبھ توں گھٹ عمر دا حاصل کرتا بن گیا، اس دے شعری پاٹھ، اتے اپنی شاعری گاؤن نے اس نوں اتے اس دے کم نوں لوکاں وچ ہور وی مشہور بنایا۔
اپنے ویاہ توں ترنت بعد، 1968 وچ، اوہ چنڈی گڑھ چلے گئے، جتھے اوہ اکّ پیشہ ور وجوں سٹیٹ بینک آف انڈیا وچ شامل ہو گیا۔ اگلے سالاں وچ ماڑی صحت نے اس نوں پریشان کیتا، حالانکہ اس نے لکھنا جاری رکھیا۔
انگلینڈ دا دورا
مئی 1972 وچ، شو نے ڈاکٹر:گوپال پوری اتے سری متی کیلاش پوری دے سدے اُتے انگلینڈ دا دورہ کیتا۔ اوہ چنڈی گڑھ وچ اپنی زندگی دی اوکڑ توں راحت وجوں اپنی پہلی ودیش سفر دی اڈیک کر رہا سی۔ جدوں اوہ انگلینڈ پہنچیا تاں پنجابی بھائیچارے وچ اس دی مشہوری پہلاں ہی اچے مقام اُتے پہنچ چکی سی۔ مقامی بھارتی اخباراں وچ سرخیاں اتے تصویراں نال اس دے آؤن دا اعلان کیتا گیا سی۔ اسنے انگلینڈ وچ کافی رجھیا رہا۔ اوہناں دے اعزاز وچ کئی عوامی سماگماں اتے نجی پارٹیاں دا پربندھ کیتا گیا سی جتھے اوہناں نے اپنی شاعری سنائی۔ ڈاکٹر: گوپال پوری نے شو دا سوآگت کرن لئی لنڈن دے نیڑے کووینٹری وچ پہلے وڈے تقریب دا پربندھ کیتا۔ اس تقریب وچ سنتوکھ سنگھ دھیر، کلدیپ تکھر اتے ترسیم پریوال سمیت وڈی گنتی وچ اوہناں دے پرشنسکاں اتے پنجابی شاعراں نے شرکت کیتی۔ اوہناں دے اعزاز وچ روچیسٹر (کینٹ) وکھے اکّ ہور وڈا اکٹھ کیتا گیا۔ اگھے کلاکار س: سوبھا سنگھ وی موجود سن جو اپنے خرچے اُتے شو دے درشناں لئی گئے سن۔ انگلینڈ وچ اس دے رجھیویاں بارے مقامی بھارتی میڈیا وچ نیمت طور اُتے رپورٹ کیتی گئی سی اتے بیبیسی ٹیلیویژن نے اکّ وار اسدی انٹرویو لئی سی۔ جتھے پنجابی بھائیچارے نوں وکھ-وکھ موقعیاں اُتے شو نوں سنن دا موقع ملیا، اتھے لنڈن وچ اوہناں دا ٹھہرنا اوہناں دی خراب صحت لئی آخری کڑی ثابت ہویا۔ اوہ دیر نال رکدا سی اتے سویرے 2:00 جاں 2:30 وجے تک پارٹیاں جاں گھر وچ اپنے میزباناں اتے ہور لوکاں نال وچار وٹاندرے وچ رجھیا ہویا سی جو اسنوں ملن آؤندے سن۔ اوہ سویرے 4:00 وجے دے قریب تھوڑی جہی نیند توں بعد جاگ جاندا اتے سکاچ دے دو چسکیاں لے کے اپنے دن دی شروعات کردا۔
آخری کچھ دن
ستمبر 1972 وچ جدوں شۆ انگلینڈ توں پرتیا تاں اس دی صحت وچ کافی گراوٹ آ گئی سی۔ اوہ ہن اگانھ ودھو اتے کھبیپکھی لکھاریاں ولوں اپنی شاعری دی بے لوڑی تنقید بارے کوڑی شکایت کر رہا سی۔ اس نے اپنی شاعری دی بے لوڑی نندا اُتے اپنی نراشا بارے کھل کے گل کرنی شروع کر دتی۔ انگلینڈ توں واپس آؤن توں کجھ مہینیاں بعد، اس دی صحت ڈبن لگی۔ اوہناں دناں دوران اوہ اکّ گمبھیر مالی سنکٹ وچ سی اتے محسوس کردا سی کہ لوڑ دے ویلے اس دے بہتے دوستاں نے اسنوں چھڈّ دتا سی۔ اس دی بیوی ارن نے کسے طرحاں اس نوں چنڈی گڑھ دے سیکٹر 16 دے اک ہسپتال وچ داخل کروایا جتھے اوہ کجھ دن زیرے علاج رہا۔ کجھ مہینیاں بعد، اس نوں امرتسر دے اکّ ہسپتال وچ داخل کروایا گیا، پر ڈاکٹراں دی صلاح دے خلاف اسنوں اپنے آپ چھڈّ دتا۔ اوہ ہسپتال وچ مرنا نہیں چاؤہندا سی تے بس ہسپتال توں باہر نکل کے بٹالا وچ اپنے خاندانی گھر چلا گیا۔ بعد وچ اسنوں اس دے سوہرے پنڈ کری منگیال، پاکستان دی سرحد دے نیڑے اکّ چھوٹے جہے پنڈ وچ لے کے جایا گیا۔ شو کمار بٹالوی دی 6 مئی 1973 دی سویر دے ویلے کری منگیال وچ موت ہو گئی۔
موت
شۆ کمار جس نوں جون کیٹس نال ملایا جاندا سی، اس وانگ ای بھری جوانی وچ دنیا توں وداع ہو گیا۔
اس د‏‏ی مشہور موت د‏‏ی خواہش انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ ہمیشہ واضح رہی ا‏‏ے۔ [۱۲] تے انہاں دا انتقال ۷ مئی ۱۹۷۳ نو‏‏ں ۳۶ سال د‏‏ی عمر وچ کری منگیال، پٹھانکوٹ وچ اپنے سسر دے گھر تے ہويا، جو کہ دائمی شراب نوشی د‏‏ی وجہ تو‏ں جگر دے سیروسس دے نتیجے وچ ہويا۔
انداز
محبت وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں جدائی تے درد دا احساس شیو د‏‏ی تخلیقات وچ بہت مضبوط ا‏‏ے۔ امرتا پریتم نے انہاں نو‏ں "برہیا دا سلطان" کہیا۔ مشہور غزل گائیک جگجیت سنگھ چترا سنگھ نے وی ايس‏ے ناں تو‏ں اک البم کڈیا۔ مایوسی تے موت د‏‏ی خواہش شیو د‏‏ی تخلیقات وچ شدت تو‏ں نظر آندی ا‏‏ے۔
لونا (ڈراما)
شیۋ کمار نے اک نظمیا ڈراما لونا (۱۹۶۱) لکھیا، جیہدے وچ اس نے سنسار وچ بھنڈی رانی لونا دے چرتر اتے لائے داغ لئی سماج نوں دوشی دسیا۔ ایہہ اس دی شاہکار رچنا سی، جس لئی اس نوں ساہت اکادمی انعام (۱۹۶۷) ملیا۔
نمونا کلام
گیت
مائے نی مائے! میرے گیتاں دے نیناں وچ برہوں دی رڑک پوے ادھی ادھی راتیں اٹھ رون موئے متراں نوں مائے سانوں نیند نہ پوے
بھیں بھیں ، سگندھیاں وچ بنھاں پھہے چاننی دے تاں وی ساڈی پیڑ نہ سہوے کوسے کوسے ساہاں دی میں کراں جے ٹکورمائے سگوں سانوں کھان نوں پوے
آپے نی میں بالڑی میں حالے آپ متاں جوگی مت کہڑا ایس نوں دوے؟ آکھ سونی مائے ایہنوں رووے بلھ چتھ کے نی جگ کتے سن نہ لوے
آکھ سونی کھالئے ٹک ہجراں دا پکیا لیکھاں دے نی پٹھڑے توے چٹ لئے تریل لونی غماں دے گلاب توں نی کالجے نوں حوصلا رہوے
کہڑیاں سپیریاں توں منگاں کنج میل دی میں میل دی کوئی کنج دوے کہڑا ایہناں دماں دیاں لوبھیاں دے دراں اتے وانگ کھڑا جوگیاں رہوے
پیڑے نی پیڑے ایہ پیار ایسی تتلی اے جہڑی سدا سول تے بہوے پیار ایسا بھورہے نی جہدے کولوں واشنا وی لکھاں کوہاں دور ہی رہوے
پیار اوہ محل ہے نی جہدے چ پکھیروواں دے باجھ کجھ ہور نہ رہوے پیار ایسا آلھنا ہے جہدے چ نی وصلاں دا رتڑا نہ پلنگ ڈہوے
آکھ مائے ، ادھی ادھی راتیں موئے متراں دے اُچی اُچی ناں نہ لوے متے ساڈے مویاں پچھوں جگ ایہ شریکڑانی گیتاں نوں وی چندرا کہوے
مائے نی مائے میرے گیتاں دے نیناں وچ برہوں دی رڑک پوے ادھی ادھی راتیں اٹھ رون موئے متراں نوں مائے سانوں نیند نہ پوے
میڈیا وچ
اوہناں د‏‏یاں کئی نظماں دیدار سنگھ پردیسی نے گائی نيں ۔ جگجیت سنگھ، چترا سنگھ تے سریندر کور نے وی انہاں د‏‏ی کئی نظماں گائی نيں۔ نصرت فتح علی خان نے اپنی نظم "مائی نی مائی" نو‏‏ں اک گیت وچ ڈھال لیا، جو اپنی روح پرور کشش تے منظر کشی دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ربی شیر گل د‏‏ی اک حالیہ البم ، ربی (۲۰۰۴) وچ انہاں د‏‏ی نظم اشتہار وی شام‏ل ا‏‏ے۔ پنجابی لوک گلوکار ہنس راج ہنس نے وی شیو کمار د‏‏ی شاعری اُتے 'گم' دے ناں تو‏ں اک مقبول البم بنایا۔ اک تالیف البم جس دا عنوان سی اک کُڑی جیدا نہ محبت …'شیو کمار بٹالوی' 2005 وچ ریلیز ہويا، جس وچ مہندر کپور ، جگجیت سنگھ تے گانے شام‏ل سن ۔آسا سنگھ مستانہ نے گایا ۔
۲۰۰۴ وچ ، شیو کمار د‏‏ی زندگی اُتے مبنی اک پنجابی ڈرامہ درد دا دریا، پنجاب کلا بھون، چندی گڑھ وچ پیش کيتا گیا۔
شۆ کمار بٹالوی دے کئی اشعار ہندی فلماں وچ استعمال ہوئے نيں۔ موسیقار پریتم نے بٹالوی د‏‏ی نظم "اج دن چڈھیا تیرے رنگ ورگا" اُتے 2009 د‏‏ی فلم لو اج کل لئی اک گانا تیار کيتا۔ ۲۰۱۶ وچ ، موسیقار امیت ترویدی نے فلم اڑدا پنجاب لئی اپنی نظم "اک کڑی" اُتے مبنی اک گانا ترتیب دتا۔ اس گانے دے تن ورژن سن، جسنو‏ں دلجیت دوسانج ، شاہد مالیا تے عالیہ بھٹ نے گایا سی ۔
ورثا
اس دا اک مجموعا الوداع ۱۹۷۴ وچ گرو نانک دیو یونیورسٹی ، امبرسر نے مرن مگرو‏ں شائع کيتا سی ۔ ہر سال 'شیو کمار بٹالوی ایوارڈ' بہترین مصنف نو‏‏ں دتا جاندا اے۔
شݩ کمار بٹالوی آڈیٹوریم بٹالا وچ پنجاب دے اگھے شاعر دی 75ویں جم ورھےگنڈھ مناؤن لئی بنایا گیا اے۔ ایہہ جالندھر روڈ، بٹالا وکھے واقع اے۔ پنجاب وچ آؤن والیاں پیڑھیاں نوں ایہہ عالمی پدھری آڈیٹوریم متاثر کردا رہیگا ۔
اوہناں دیاں بہت ساریاں کویتاواں دیدار سنگھ پردیسی نے گائیاں۔ جگجیت سنگھ-چترا سنگھ اتے سریندر کور نے وی اس دیاں کئی کویتاواں نوں گایا اے۔ نصرت فتح علی خان دی اپنی اکّ شاعری "مائی نی مائی" دی پیشکاری اسدی روہانیتا اتے روپک لئی جانی جاندی اے۔پنجابی گلوکار ببو مان نے اپنی ایلبم 'اوہی چن اوہی راتاں (2004) وچ اپنی شاعری 'شباب' پیش کیتی۔ ربی شیرگل دی پہلی ایلبم ربی (2004) وچ اسدی شاعری "اشتہار" پیش کیتی گئی اے۔ پنجابی لوک گلوکار ہنس راج ہنس نے وی شو کمار دی شاعری اُتے مشہور ایلبم 'غم' کیتی۔ 2005 وچ، اکّ سنکلن ایلبم جاری کیتی گئی سی، جسدا سرلیکھ سی، 'اکّ کڑی جہدا نام محبت۔.۔' شو کمار بٹالوی جس وچ مہیندر کپور، جگجیت سنگھ اتے آسا سنگھ مستانہ نے گانے گائے۔
اس دیاں کئی کویتاواں نوں فلماں لئی روپانترت کیتا گیا اے، جویں کہ "اج دن چڑھیا تیرے رنگ ورگا،" 2009 دی ہندی فلم لوَ آج کلھ وچ روپانترت کیتی گئی سی جو اکّ ترنت ہٹ ہو گئی سی۔
2012 وچ، شو کمار بٹالوی ولوں لکھی اکّ ہی سرلیکھ والی شاعری اُتے بیسڈ ایلبم "پنچھی ہو جاواں" جسلین رائل ولوں گائی گئی سی اتے ایلبم وچ "مئے نی مائی" شاعری اُتے بیسڈ اکّ ہور گیت "مائی نی مائی" وی شامل اے۔
2014 وچ، ریپ جوڑی "سویٹ شاپ بوائیز"، جس وچ انڈو-امریکن ہمانشو سوری، اتے بریٹیش پاکستانی رض احمد شامل سن، نے "بٹالوی" نام دا اکّ گیت رلیز کیتا جس وچ شو کمار بٹالوی دے "اک کڑی جہدا نام محبت " نوں گایا سی۔
اس دی شاعری "اک کڑی جہدا نام محبت غم اے" نوں اڑتا پنجاب وچ نمائش کیتا گیا اکّ گیت بنایا گیا سی۔ عالیہ بھٹّ نوں نمائش کردا ایہہ گیت شاہد مالیا ولوں گایا گیا سی اتے بعد وچ دلجیت دوسانجھ ولوں دہرایا گیا سی۔
2022 وچ، اسدی شاعری "تھبہ کُو زلفاں والیا" دا اکّ گیت بنایا گیا جسنوں ارجن ڈھلوں نے گایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو
حسین علی منتظری
thumb|بائیں|آیت اللہ منتظری شاہ ایران دی قید وچ آیت اللہ حسین علی منتظری اک مشہور شیعہ ایرانی عالم دین تے ایرانی حکومت دے نقاد سن۔ 1922 نوں اصفہان وچ پیدا ہوئے اپنی ابتدائی دینی تعلیم اصفہان توں حاصل کیتی۔ شاہ دے زمانے وچ انہاں نوں کافی مشکلات دا سامنا کرنا پیا۔ اوہ نسبتاً آزاد خیال قسم دے شعیہ عالم سن۔ آیت اللہ منتظری انقلابِ ایران دے اہم ترین رہنماواں وچوں سن مگر سنہ 1989 وچ آیت اللہ منتظری تے آیت اللہ خمینی دے درمیان وچ اختلافات پیدا ہوئے سن۔ آیت اللہ منتظری نوں اک زمانے وچ امام خمینی دا جانشین مقرر کیتا گیا سی کہ لیکن سنہ 1989 وچ آیت اللہ خمینی دے انتقال توں کچھ ماہ پہلے ایران وچ حقوقِ انسانی دی صورت حال اُتے دونے علما وچ تنازعے دے بعد انہاں توں ایہ استحقاق واپس لے لیا گیا۔ بعد ازاں سنہ 1997 وچ آیت اللہ منتظری نے امام خمینی دے جانشین آیت اللہ علی خامنہ ای دے اختیارات اُتے سوال اٹھایا جس دے نتیجے وچ نہ صرف انہاں دا مدرسہ بند کر دتا گیا بلکہ انہانوں چھ برس نظر بندی وچ گزرانے پئے۔ 2009 وچ ہونے والے ایرانی انتخابات وچ انہاں نے نسبتا معتدل تے آزاد خیال امیدوار موسوی دی حمایت کیتی تے انہاں نے جون 2009 وچ ایرانی صدارتی انتخاب دے بعد صدر احمدی نژاد دی مذمت وچ فتوٰی وی دتا۔ 19 دسمبر 2009 نوں انہاں دا انتقال ہویا۔ انہاں دے جنازے وچ بے شمار حکومت مخالف لوکاں نے شرکت کیتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1922 دے جم گٹھ:2009 دیاں موتاں گٹھ:ایران وچ مرض-متعلقہ اموات گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب دی شخصیتاں گٹھ:ایرانی انقلابی گٹھ:ایرانی جمہوری فعالیت پسند گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایرانی شیعہ گٹھ:ایرانی فلسفی گٹھ:ایرانی مذہبی رہنما گٹھ:ایرانی مصنفین گٹھ:مجتہدین گٹھ:مراجع تقلید گٹھ:مسلمان مصلحین گٹھ:ایرانی آیت اللہ العظمیٰ
سدھارتھ گوتم
گوتم بدھ (پیدائش 563 ق م - نروان 483 ق م) اک پرہیزگار سی جس د‏‏ی تعلیمات نے بدھ مت نو‏‏ں پھیلایا ۔
وہ لمبینی وچ 563 ق م وچ اکشواکو خاندان دے کھشتریا شاکیہ قبیلے دے بادشاہ شدھودھن دے گھر پیدا ہويا سی۔ اس د‏ی ماں دا ناں مہامایا سی ، جو کولیا خاندان نال تعلق رکھدی سی، جو اس د‏ی پیدائش دے ست دن بعد فوت ہو گئی، انہاں د‏‏ی پرورش رانی د‏‏ی چھوٹی بہن مہاپراجپتی گوتمی نے کيتی۔ شادی دے بعد 29 سال د‏‏ی عمر وچ ، سدھارتھ نے اکلوندے پہلے پیدا ہوݨ والے بچے راہول تے اپنی بیوی یشودھرا نو‏‏ں چھڈ دتا تے دنیا نو‏‏ں بڑھاپے، موت، دکھاں تے حقیقی الہی علم تو‏ں نجات دلانے دے راستے د‏‏ی تلاش وچ جنگل د‏‏ی طرف چلا گیا۔ رات نو‏‏ں راج پاتھ دا سحر بودھ گیا ( بہار ) وچ بودھی درخت برساں د‏‏ی سخت مشق دے بعداس دے تحت اس نے روشن خیالی حاصل کيتی تے سدھارتھ گوتم تو‏ں بھگوان بدھ بن گئے ۔ مورخ پنڈت کوٹا وینکٹاچلم دے مطابق گوتم بدھ 1887 وچ تے نروان 1807 ق م وچ پیدا ہوئے سن تے بوہت سارے مورخین دا خیال اے کہ ہندوستانی تاریخاں، نسب ناواں تے آثار قدیمہ دے مطابق بدھا نروان د‏‏ی ایہ تریخ ثابت ا‏‏ے۔
سدھارتھ گوتم
سدھارتھ گوتم بدھ' (سنسکرت: सिद्धार्थ गौतम बुद्ध) بدھ دھرم دے موڈھی اتے مذہبی گرو سن۔ اوہناں دا جم 567 عیسیٰ مشرق نوں وساکھ پورنماشی نوں لمبنی وچ ہویا۔ اوہناں دی ماں دا نام مہامایا اتے پیؤ دا نام سدھودن سی۔ مہاتما بدھ دا اصلی نام سدھارتھ اتے گوت گوتم'' سی۔ بدھ مت وچ اوہناں نوں ساکی منی، گوتم، ساکی سہے آدی ناواں نال وی جانیا جاندا اے۔
گوتم بدھ، سدھارتھ گوتم، ساکیہ منی یا صرف بدھ اتلے ھندستان دا اک روحانی بندہ سی جینے بدھ مت دی نیو رکھی۔ بدھ لوک اوہنوں اپنے ویلے دا بدھا کیندے نیں۔ اودا ناں سدہارتھ گوتم سی۔ اونوں شاکیہ منی وی کیا جاندا اے۔ سدہارتھ 563 ق م چ نیپال دے اک نکے دیس کپل وستو دی نگری لمبنی چ جمیا۔ اودے پیو دا ناں راجہ سدودھنا سی تے ماں دا ناں مایادیوی سی۔ کیا جاندا اے اودھے جمن تے ای اودھی ماں مر گئی سی۔ سیانے لوکاں نیں اونوں ویکھ کے آکھیا سی کہ گوتم یاں تے بہت وڈا راجا بنے گا یا بڑا نیک انسان۔ گوتم نے ٹھاٹھ آلا جیون گزاریا اودھے پیو نے اونھوں مزہبی پڑھائی دے نیڑے نا جان دتا گوتم نوں اودھی ماسی نے پالیا۔
گوتم بدھ نو‏‏ں بدھا تے بدھ دے ناں تو‏ں وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا اصل ناں سدھارتھ سی۔ ایہ 563 ق م یا 480 ق م وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا باپ اک ریاست، جو علاقہ ہن موجودہ نیپال وچ شام‏ل اے، دا راجا سی اس ریاست نو‏‏ں کپل وستو کہیا جاندا سی۔ گوتم بدھ بدھ مت مذہب دے بانی نيں۔
16ویں ورے اودھا ویاہ یشودھرا نال کر دتا گیا اودھے پیو نے ہر چیز دے دتی سی پر گوتم سوچدا سی کہ دولت ای جیون دا انت نئی اے۔ 29ویں ورے اوہ اپنے کعروں نکلیا تے اونھے پہلی واری لوکاں نوں دکھاں چ ویکھیا اودھے نال اودھا نوکر چنا وی سی۔ جگ دے دکھاں نوں ویکھ کے اودھا دل ٹٹ گیا تے اونھے بڑھاپے روگ تے موت توں بچن لئی جگ توں دور رہن دا سوچیا۔ اک رات گوتم اپنے نوکر چنا تے اپنے گھوڑے کنتھکا نال اپنے کعروں نکل گیا۔ اوہ مگدہ دیس وچ آگیا تے بھیک منگن لگ گیا پر اونھوں پچھان لیا گیا اوتھوں دے راجا نے اونھوں راجا بنان دی کوشش کیتی پر اوہ نہ منیا۔ کج گرواں نال اونھے ویلا لنگایاتے اونھاں دی راہ تے ٹریا مگر اونھوں چین نہ آیا۔ پنج سنگیاں نال اونھے بوت ای سادھا جیون گزارنا ٹوریا ۔ بوت زیادہ سوچن توں بعد اونھوں نروان لب گیا۔ گوتم دے نیڑے سکون وشکارلے رستے تے چلن نال ای لبدا اے۔ اے سوچ آن توں بعد اونھے اوکھی زندگی چھڈ دتی۔ اک پنڈ دی کڑی سجاتا اودھے آستے ددھ تے چول لے کے آئی جیڑے اونھے لے کے کھا لۓ۔
اوہ گیا نگر چ اک پپل دے رکھ تھلے بے گیا سوں کھادی کہ جدوں تک اودھے سوالاں دا جواب نئیں لبے گا اوہ نئیں اٹھے گا۔ 49 دناں دی سوچ بچار توں بعد اونھوں راہ لب گیا اونھوں نروان مل گیا۔ اس ویلے اونھے سوچیا دکھاں دی اصل وجہ جہالت اے۔ جمنا دکھ اے، بڑہاپا دکھ اے بیماری دکھ اے بری چیز نوں پانا دکھ اے تے چنگی چیز دا دور جانا دکھ اے۔ دکھاں توں بچن لئ اٹھ راہ نیں: ٹھیک ویکھنا، ٹھیک نیت، ٹھیک گل بات، ٹھیک جیون، ٹھیک کم،ٹھیک کوشش، ٹھیک سوچ تے ٹھیک توجہ۔،
کئی لوک کپل وستو، نیپال نوں بدھ دی جمن تھاں مندے نیں۔ ہور ہونوالیاں تھانواں وچ لمبینی اجکل دا نیپال، کاپلسیوارہ اوڑیسہ اکل دا ہندستان تے پپراہوا، اترپردیش اجکل دا ہندستان وی مندے نیں۔
بچپن
گوتم دے جم توں صرف اکّ ہفتہ بعد ہی اوہناں دی ماں دا انتقال ہو گیا۔ اوہناں دے پالن پوشن دی ذمہ واری ماسی پرجاپتی گوتمی نوں سونپی گئی، جو گوتم دی متریئی ماں وی سی۔ ہمالیہ پربت دے ترائی دیس وچ چھوٹے جہے راج دے ساشک پیؤ اپنے اکلوتے پتر گوتم نوں اکّ مہان راجا بناؤنا چاہندے سن پر گوتم روحانی معاملیاں وچ ودھیرے دلچسپی رکھدا سی۔
جیون
بدھ دا جمن دہاڑھ سارے بدھ نوں منن والے دیساں وچ خوشی دیہاڑہ منیا تے منایا جاندا اے۔ بدھ جمن دیہاڑے نوں پورمیما کیا جاندا اے جے ایہ ریت اے جی بدھ پورے چن والے دن جمیا سی۔ کئی اوہ گل کیندے نیں جے بدھ دی ماں اوہدے جمن دیہاڑے مر جاندی اے تے کج دی سوچ اے جی اوہ کج دن مگروں یا اک ہفتے مگروں مری۔ نیانے دا ناں سدھارتھ رکھیا گیا جیدا مطلب سی 'جینے اپنا کم لبھ لیا'۔ سدھودہن اک پشتینی راجہ سی۔ پرانیاں لکھتاں وچ اندا اے جے گوتم نوں اپنے روجی مزہب بارے چوکھا پتہ نہیں سی جس باہجوں اوہنوں انسانی حالت د کھوج بارے ہڑک اٹھی۔ اوس ویلے دا ہندستان نکے نکے نگری راجاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ بدھ اک شاہی ہندو ٹبر وج جمیا سی تے اوہدی ماسی مہا پجاپتی نے اوہنوں پالیا سی۔ نکے ہوندے توں ای اوہ شہزادیاں دا جیون لنگھا ریا سی اوہدے لئی موسم دے حساب نال تن گھر سن رہن لئی۔ اوہدے پیو نے اوہنوں اک وڈا بادشاہ بنان لئی مذہبی پڑھائی توں دور رکھیا تے انسانی دکھاں بارے اوہنون پتہ نہ لگن دتا۔ جدوں اوہ 16 ورے دا ہویا تے اوہدے پیو نے اوہد ویا اک شہزادی یشودھرا نال کرا دتا تے اوہناں دا اک پتر راہول وی ہویا۔ سدھارتھ بارے کیا جاندا اے جے اوسنے 29 ورے کپل وستو وج لنگھاۓ تے اوہدے پیو نے دنیا دی کسی شے دی اوہنوں تھوڑ نہ ہون دتی پر بدھ لکھتاں ایہ دسدیاں نیں جے اوہدی ایہ سوچ سی جے پیس تے شیواں ای جیون دا انت نہیں۔
اوہدی عام جیون کہانی باہجوں 29 وریاں دا سی او جدوں اوہنے لوکاں نوں ملن لئی اپنے گھر نوں چھوڑیا۔ اوہدے پیو دی ایہ چنتا سی جے اوہ کسے روگی، بڈھے تے دکھی نوں نہ ملے پر اپنے پند وچ اوہنوں اک بڈھا دسیا۔ اوہنے اپنے سنگی نوکر چن نوں ایس بارے پچھیا تے چن نے دسیا جے سارے لوک بڈھے ہوجاندے نیں۔ ایس تے شہزادے نیں اپنے گھر توں باہر ہور وی پھیرے پاۓ تے اوہنوں اک روگی، اک سڑدی لاش تے اک جوگی دسیا۔ ایہناں گلاں نے اوہدا بڑا جی دکھایا تے اوہنے روگ، بڑھاپے تے موت تے جوگ نال جتن دا سوچیا۔ اوہ اکدن اپنے نوکر چانڈکا نال اپنے گھوڑے کنتھک تے بیٹھ کے اپنے محل تے راج نوں چھڈ کے منکنوالا بن جاندا اے تے 'دیوتاواں نے اوہدے گھوڑے دے پیراں دی واز ناں نکلندتی تاں جے اوہدے چوکیداراں نوں اوہدے جان دی دس ناں پوے۔
گوتم پہلے راجگیر جاندا اے تے اوتھے منگ کے گزارہ کردا اے۔ اوتھے اوہنوں راجہ امبیسار دے جنے پشان لیندے نیں تے بادشاہ نوں اوہدی کھوج دا پتہ چلدا اے تے اوہ گوتم نوں اپنا راج دندا اے پر گوتم ایہ گل نہیں مندا پر ایہ وعدھ کردا جے اوہدی کھوج پوری ہون تے اوہ اوہدی سلطنت مگدھ وچ سب توں پہلے آویگا۔ اوہنے راجگیر چھڈیا تے یوگا دے گروواں نال یوگا کرن لگ گیا۔ اوہدے الارا کلما دے گنی ہون تے اوہنوں کلما نے اپنے مگروں گرو بنن دا آکھیا پر گوتم دا دل ایس توں بھر گیا تے اوہ اک ہور گرو رام پڈاکا دا شگرد بن گیا۔ اوس دے گناں دے انت تے جان مگروں اوہنوں گرو دا وڈا چیلا بنن دا آکھیا گیا پر اوہنے فیر نہ کردتی تے اگے ٹر پیا۔
سدھارتھ تے اوہدے 5 سنگی اک سادھو کندنیا دی آکوی وچ جوگ دے اگلے پینڈے تے چڑھدے نیں۔ ایہ اپنے آپ نوں چانن دین لئی دنیا دیاں شیواں توں دور لے جاندے نیں۔ اوہ پورے دن لئی صرف اک روٹی یا گری تے گزارا کردے نیں۔ پکھ ہتھوں اوہ مرن لگدا اے تے دریا وچ نہاندیاں ہویاں ڈبن لگدا اے۔ گوتم اپنے رستے بارے سوچدا اے تے اوہنوں یاد آندا اے اپنے پیو دا فصل دی رت دا مڈھ رکھن دا ویلہ۔ اوہ تیآن دی سکھی تے سکون والی تھاں لبھ لیندا اے۔ پرانیاں بدھ لکھتاں وچ ایہ آندا اے جے گوتم نے دھیان نال سوچ نوں سچ جانن دا ٹھیک راہ منیا پر اوہ انت تے وشکارلے راہ تے اپڑیا جیہڑا اپنے آپ نوں تکلیف وج پان تے اپنے آپ نوں مزے وج رکھن دا راہ سی۔ پکھ کٹن دے ویلے چوں لنکھن مگروں اک پنڈ دی کڑی سجاتا اوہدے لئی دد والے چول لیاندی اے۔ ایہ سوچ اوہنوں اک پپل دے رکھ تھلے آندی اے جیہڑا گیا ہندستان وچ اے۔ 49 دناں تک سوج وچار کرن مگروں 35 وریاں دا سی اوہ جدوں اوہدے راز کھلے تے اوہ بدھ اخوایا۔ ایہ کم چن دے 5ویں یا 12ویں مہینے وج ہویا۔ بدھ سوچاں ایہ کیندیاں نیں جے اوہدے بدھ بنن تے اوہناں دکھاں دیاں ساریاں وجہاں پتہ چلیاں تے ایہناں نوں مکان دے ضروری راہ وی دسے۔ ایہ کھوجاں چار ودھیا سچ اخواندے نیں تے ایہ بدھ دیاں گلاں دا ست نیں۔ ایہناں تے چل کے کوئی جنا ازادی دی وڈی تھاں نروان جت سکدا اے۔ نروان بدھ دے نیڑے پورے سنتوخ دی تھاں اے جتھے اک جنا انپڑھی، لالچ تے کرودھ تے رلدیاں گلاں توں بچدا اے۔ نروان دنیا دا انت اے جتھے کوئی سوج دی ولگن نہیں رہ جاندی۔ ایس جیون نال بدھ دیاں دس اچیچیاں گلاں وی آجاندیاں نیں۔
بدھ بنن مگروں گوتم دو بپاریاں ٹپوسا تے بھالیکا نال ملدا اے تے ایہ اوہدے پہلے چیلے بندے نیں۔ بدھ اوہناں نوں اپنے سر دے وال دیندا اے تے ایہ وال کیا جاندا اے رنگون برما دے اک پگوڈا وچ پۓ نیں۔ بدھ اسیتا تے اپنے پرانے گروواں الارا کلاما تے اڈاکا راماپتا نوں ملنا چاہندا اے پر اوہ اودوں تک مر چکے سن۔ اوہ فیر بنارس دے نیڑے سارناتھ جاندا اے تے اوتھے اوہ دھرم چکر دا مڈھ رکھدا اے۔ ایتھے اوہ رل کے بدھ بھکشوواں دی پہلی سنگت 'سنگھ' دا مڈھ رکھدے نیں۔ ایہ 5 رل کے ارہنٹ اخواے کجھ چر مگروں یاسا اپنے 40 یاراں نال ایہناں نال رلدا اے تے ایہ 60 ارہنٹ بن جاندے نیں۔ کپاسا ناں دے 3 بھرا ایس سنگھ نال نال رلدے نیں تے اوہناں دے چیلے وی آرلدے نیں تے اینج سنگھ گنتی 1000 تک جا اپڑدی اے۔ اپنے جیون دے اگلے 45 ورے بدھ گنگا ویہڑے وچ جیدے وج اجکل دے اتر پردیش، بہار تے نیپال آندے نیں اپنے مت دا پرچار کردا ریا۔ اوہ امریاں توں لے کے غریباں تک سب کول گیا۔ مڈھ توں ای بدھ مت وچ کسے زات تے اچی نیویں پدھر دی تھاں نہیں سی۔ ایہ اوس ویلے دے رواجی مت ہندو مت توں وکھ سی۔ اوہنے اوس ویلے گنگا ویہڑے وج بولی جانوالی عام بولی پالی وج ای گلان کیتاں ۔ سنگھ دے لوکاں نے پورے دیس وج نویں مت دے پرچار لئی جانا شروع کیتا۔ اوہ مینہ پین دے چار مہینے جنگلاں یا اپنے سنگراماں وچ ریندے۔ ایہ ویلہ وسنا اخواندا اے۔ پہلی وسنا بنارس وچ لنکھائی گئی جتھے ایہدا پہلا سنگھ بنایا گیا سی۔ گوتم نے مگدھ دے راجگڑھ راجگیر جاندا تے بمبیسار نوں ملن دا اپنا وچن پورا کیتا۔ ایس پندھ وچ سریپتا تے میوڈگلیانا نوں اساجی بدھ بناندا اے۔ ایہ اگے چل کے بدھ دے وڈے چیلے بندے نیں۔ بدھ اگلے تن موسم اوتھے ای لنگھاندا اے۔
سدھودن نوں جدوں اپنے پتر دے بدھ بنن دا پتہ لگدا اے تے اوہ اوہنوں بلان دے سنیہے کلدا اے۔ پہلے نو سدے لے کے آنوالے اوہدے کول ای وس جاندے نیں تے ارہنٹ بن جاندے نیں۔ دسواں اوہدا نکے ویلے دا یار سی دے سنیہے تے بدھ اپنے دیس کپل وستو ول ٹردا اے۔ اوہ پیدل جاندا اے۔ اوہ اپنے بدھ بنن دے دو ورے مگروں جاریا سی اپڑن وچ 2 مہینے لگ گۓ۔ اوہدی واپسی تے محل وچ دن دے کھانے دا بندوبست کیتا گیا تے مگراں بدھ دے پرچار تے اوہدا پیو تے شاہی ٹبر دے کئی لوک بدھ مت ول ہوجاندے نیں۔ اپنیاں ساک سوانیاں دے آکھن تے اوہنے سوانیاں نوں وی بدھ مت وج تھاں دتی اُتے اوہناں لئی کج گل ونایا دے ناں توں وکھ رکھیاں۔
اوہ 563 عیسوی دے درمیان نیپال وچ شکیہ جمہوریہ دے اودو‏ں دے راجگڑھ کپیلا واستو دے نیڑے لومبینی وچ پیدا ہوئے۔ لومبینی جنگل نیپال دے ترائی علاقے وچ کپل وستو تے دیودہ دے درمیان، نوتنوا اسٹیشن تو‏ں 8 میݪ مغرب وچ ، رکمنڈی نامی جگہ دے نیڑے واقع سی۔ کپل وستو د‏‏ی ملکہ مہامایا دیوی نو‏‏ں نیہر دیودہ جاندے ہوئے درد درد ہويا تے اوتھ‏ے اس نے اک لڑکے نو‏‏ں جنم دتا۔ بچے دا ناں سدھارتھا رکھیا گیا۔ گوتم گوتر وچ انہاں د‏‏ی پیدائش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں گوتم وی کہیا جاندا سی۔ کھشتری بادشاہ شدھودھناس دے والد سن ۔ روايتی لیجنڈ دے مطابق، سدھارتھ د‏‏ی ماں اس د‏ی پیدائش دے ست دن بعد انتقال کر گئی۔ اس د‏ی پرورش اس د‏ی خالہ تے شدھودھن د‏‏ی دوسری ملکہ مہاپرجاوندی (گوتمی) نے کيتی۔ شیر خوار دا ناں سدھارتھا رکھیا گیا، جس دا مطلب اے "وہ جو سدھی نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی پیدا ہويا اے "۔ پیدائش د‏‏ی تقریب دے دوران، بابا سیر آسیندا نے اپنے پہاڑی گھر تو‏ں اعلان کيتا - بچہ یا تاں اک عظیم بادشاہ یا عظیم مقدس رہنما بن جائے گا۔ [18] شدودھن نے پنجويں دن ناں رکھنے د‏‏ی تقریب منعقد د‏‏ی تے اٹھ برہمن علماء نو‏‏ں مستقب‏‏ل پڑھنے دے لئی مدعو کيتا۔ سب نے اک ہی دوہری پیشین گوئی د‏‏ی کہ بچہ یا تاں وڈا بادشاہ بنے گا یا وڈا مقدس آدمی۔ [18] مہاراجہ اشوکا جنوبی وسطی نیپال وچ واقع لومبینی دے مقام پرتیسری صدی ق م وچ بدھ د‏‏ی پیدائش د‏‏ی ياد وچ اک ستون کھڑا کيتا گیا سی۔ تھیرواڈا ملکاں وچ بدھ دا یوم پیدائش وڈے پیمانے اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ [18] سدھارتھ دا ذہن بچپن تو‏ں ہی ہمدردی تے مہربانی دا ذریعہ سی۔ اس دا تعارف انہاں د‏‏ی مڈھلا جیون دے کئی واقعات تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ گھوڑےآں د‏‏ی دوڑ وچ جدو‏ں گھوڑے دوڑ رہے ہُندے تے انہاں دے منہ تو‏ں جھگ نکلنے لگتی تاں سدھارتھ ایہ جاݨدے ہوئے کہ اوہ تھک چکے سن تے اوہ جِتی ہوئی گیم ہار جاندے۔ کھیلاں وچ وی سدھارتھ خود ہارنا پسند کردے سن کیونجے اوہ کسی نو‏‏ں شکست دیندے ہوئے تے کسی نو‏‏ں اداس کردے نئيں دیکھ سکدے سن ۔ سدھارتھ ہنس د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا جسنو‏ں اس دے چچا زاد بھائی دیودت نے تیر تو‏ں زخمی کر دتا تے اس د‏ی جان بچائی۔
تعلیم تے شادی
دنیاوی معاملیاں ‘چ دھیان لگاؤن لئی گوتم دا ویاہ 16 سال دی عمر وچ سندر شہزادی یشودھرا نال کر دتا گیا مگر پھر وی انھا دا من روحانی گلاں ول ہی لگا رہا۔ گھر وچ اکّ پتر نے جم لیا، جس دا نام راہل (مطلب-بندھن) رکھیا گیا، کیونکہ گوتم اس نوں نواں بندھن سمجھدے سن۔