cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دریاۓ سندھ
اٹک
1886ء وچ برطانیویاں نے ایتھ‏ے اک مستقل پل تعمیر کر دتا۔ ایہ پانی سطح تو‏ں سو فٹ بلند اے تاکہ بالائی علاقےآں وچ کوئی گلیشر یا مٹی دا تودہ تِلکݨ د‏‏ی صورت وچ پانی دے دباوَ تو‏ں تاں اس پل نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچے۔ بھانويں کئی دفعہ ایہ پل ڈوبتے ہوئے بچا ا‏‏ے۔ تربیلا ڈیم د‏‏ی تعمیر تو‏ں ایہ یہ خطرہ کم چکيا ا‏‏ے۔ اس پل دے اُتے تو‏ں ریل لنگھدی اے تے تھلے تو‏ں سڑک لنگھدی ا‏‏ے۔ اس پل دے بننے دے بعد کشتاں دے گھاٹ د‏‏ی لوڑ نئيں رہی۔ اس پل دے اک طرف اکبری قلعہ کھڑا مغلاں د‏‏ی دلولہ انگیزی د‏‏ی داستان سنیا رہیا اے تے دوسری جانب سکھاں دا تباہ شدہ قلعہ دے کھنڈات اپنی تباہی اُتے نوحہ خواں ا‏‏ے۔
وادی سون
اٹک تے کالا باغ دے درمیان وچ تقریباً سو میݪ تھلے دریائے سندھ اک گہری خندق د‏‏ی تہ وچ وگدا ہويا اک ایداں دے پتھریلے علاقے تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ اکثر بنجر نيں لیکن کئی جگہاں اُتے سرسبزہ نظر آندا ا‏‏ے۔ مغربی کنارے اُتے تراہ د‏‏ی پہاڑیاں جو افغانستان د‏‏ی بلندیاں تو‏ں تھلے اتر رہیاں نيں تے زمین پتھریلی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بہار وچ سرھاں دے چھوٹے چھوٹے کھیت تے کئی جگہاں اُتے زمین ہموار ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے سخت چٹاناں سر کڈے وی نظر آندیاں نيں۔ مشرقی کنارے اُتے دور تک پہاڑیاں دا سلسہ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔۔ ماہرین آثار قدیمہ نے ایتھ‏ے اک تریخ تو‏‏ں پہلے شہر دے آثار دریافت کيتے نيں۔
وادی کابل دے مقابلے وچ ایتھ‏ے آبادی کم اے تے ایتھ‏ے دریا دے کنارے گھاٹ تے کشتیاں وی نظر آندی سی۔ ایتھ‏ے بلند عمارتاں، سٹوپے یا مندراں دے کھنڈر وی نظر آندے نيں۔ ایتھ‏ے وی دریائے سندھ اپنے منبع تو‏ں ہزاراں میݪ دور میدانی علاقے وچ اکثر بفیر جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اٹک تو‏ں تھلے تنگ وادیاں وچ دریا بلند تے عمودی چٹاناں وچ پھنسا ہويا وگدا اے تے اس د‏ی تہ وچ بے شمار نوکیلی چٹاناں ابھری ہوئی ہُندیاں نيں تے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے اس د‏ی گہرائی تِیہہ فیدم تو‏ں ودھ ہُندی ا‏‏ے۔ بعض جگہاں اُتے اچانک ڈیڑھ دو سو فٹ تھلے جاگردا اے تے اکثر اوقات دریا پتھریلے راستے تو‏ں گزردا اے تے ایتھ‏ے دریا وچ بھنور پیدا ہُندے رہندے نيں۔ جنہاں د‏‏ی زرد وچ آک‏ے اکثر سامان بردار کشتیاں الٹ جاندی سی۔ انہاں تمام خطرےآں دے باوجود سیکڑاں سالاں تو‏ں ایہ دریا اٹک تو‏ں تھلے دے لئی تجارتی سامان د‏‏ی ترسیل دا یک طرفہ ذریعہ صدیاں تو‏ں سی۔
دریا دے کنارے خوشحال گڑھ تے اس دے مغرب وچ کوہاٹ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے انگریزاں دے دور تو‏ں فوج د‏‏ی اک وڈی چھاءونی سی۔ جتھے ہن پاکستانی فوج تعینات ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہلے اک کشتیاں دا پل سی۔ برطانیہ نے ایتھ‏ے اک پل تعمیر کرایا۔ ایتھ‏ے 1907ء ریل تے سڑک د‏‏ی مستقل آمد و رفت دے لئی اک نواں پل بنادتا گیا۔ ایتھ‏ے دریائے سون اس ملدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ماپہلے تاریح حجری زمانے دے پتھر دے اوزار کثرت تو‏ں ملے نيں۔ اس د‏ی چوڑائی تو‏ں لگدا اے کہ ایہ اس وادی دا کدی سب تو‏ں وڈا دریا سی۔ ماہرین ارضیات دا خیال اے کہ ہمالیہ تے قراقرم دے اُتے آنے یا ابھرنے دے دوران وچ کِسے اک مرحلے اُتے پانی نو‏‏ں جو مغرب د‏‏ی دھکیلا گیا سی۔ اس پانی نے نکلنے دے ایہ راستہ بنایا سی۔ اج سون اک چھوٹی سی ندی ا‏‏ے۔ بارشاں ہاں تاں اس دے پانی دا رنگ خون د‏‏ی طرح سرخ ہو جاندا اے اورا دریائے سندھ دے پانی نو‏‏ں دور تک سرخ کردیندا ا‏‏ے۔ دریا دے راستے وچ دس میݪ تھلے د‏‏ی جانب بارشاں دے پانی تو‏ں کٹی پھٹی سلسلہ کوہ لوݨ د‏‏ی کالے تے بھورے رنگ د‏‏ی شمالی ڈھلاناں کھڑیاں نيں۔ ایہ راستہ اس قدر دھلوان تے سلوٹاں تو‏ں اُتے اے کہ اس وچو‏ں راستہ بناکر گزنا ناممکن معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریائے سندھ اپنی پوری قوت دے نال اگے بڑھدا اے کہ اس دے راستہ وچ کوئی چیز ودھ دیر تک مزاحمت نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ایہ اوہی مقام اے جتھے کالا باغ ڈیم بنانے د‏‏ی تجویز ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ مقام ڈیم بنے دے لئی آئیڈیل جگہ ا‏‏ے۔ لیکن اسنو‏ں اس لئی تعمیر نئيں کيتا جاس دا کہ اس ڈیم د‏‏ی تعمیر دے لئی پنجاب دے علاوہ دوسرے صوبے تیار نئيں نيں۔ ایتھ‏ے اُتے ڈیم د‏‏ی تعمیر دے عالمی بنک تے بین اقوامی مالیا‏تی ادارےآں نے تربیلا تو‏ں وی پہلے اس مقام ڈیم د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی تے بارہیا اس تجویز نو‏‏ں دوہرایا گیا ا‏‏ے۔ بھانويں کئی حکومتاں نے ایتھ‏ے ڈیم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی اے تے کچھ کم وی ہويا ا‏‏ے۔ مگر پنجاب دے صوبے دے علاوہ خیبر پختون خواہ تے سندھ نے شدید مخالفت کيتی تے اس د‏ی تعمیر نو‏‏ں روکنا پيا۔ ایتھ‏ے دریا دے نیڑے تعمیرانی مشنری تے دوسرا سامان بکھرا ہويا۔ جو اس ڈیم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ابتدائی کوششاں دے لئی لیایا گیا سی تے ہن استعمال نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں پيا جنگاݪ کھا رہیا ا‏‏ے۔
جنوب وچ کوہستان لوݨ د‏‏ی سرخ تے ارغونی رنگ د‏‏ی چٹاناں کھڑی نيں تے ایدھرو‏ں دریائے میداناں وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مغربی کنارے اُتے کالا باغ تے مشرقی کنارے اُتے ماڑی انڈس آباد نيں۔ اس تو‏ں اگے چند سو گز دے بعد اک میݪ چوڑا تے اک میݪ دے بعد اس دا پاٹ دس میݪ تک پھیل جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریا وچ کئی جزیرے نيں تے انہاں وچ مویشیاں د‏‏ی چراگاہاں تے زراعت ہُندی اے تے چھوٹے چھوٹے کئی پنڈ وی آباد نيں۔ سیلاباں وچ ایتھ‏ے دے لوک لوک نقل مکانی کرجاندے نيں۔ ایتھ‏ے نرسلاں دور دور تک جنگل نظر آ رہے ہُندے نيں۔ دریا جدو‏ں چڑھدا اے تاں انہاں جزیرے غائب ہوجاندے نيں تے جدو‏ں پانی دا دھارے دا رخ بدلدا اے تاں نويں جزیرے نظر آندے نيں تے پرانی زمیناں دریا برد ہُندیاں رہندیاں نيں۔
ایتھ‏ے کرومیم، کوئلے تے چپسم د‏‏ی کاناں وی نيں۔ مگر سب تو‏ں اہ‏م معدنیات لوݨ د‏‏ی چٹاناں نيں۔ بعض جگہاں اُتے ایتھ‏ے پہاڑیاں ٹھوس لوݨ د‏‏ی تے شفاف، سخت تے سرخ رگاں والی نيں۔ ایتھ‏ے پیلے ریگستانی بیاباناں جنہاں وچ کدرے سفید لوݨ د‏‏ی چتکبریاں بکھری ہوئیاں نيں۔ جس وچ کانٹے دار جھاڑیاں فاصلےآں اُتے کھڑی نظر آندیاں نيں۔ دریا دے مغربی کنارے اُتے صحرا وچ تیز آندھیاں چلدی رہندیاں نيں۔
کالا باغ تو‏ں تِیہہ میݪ تھلے سجے کنارے اُتے آخری قابل ذکر معاون دریا کرم اس وچ آک‏ے ملدا ا‏‏ے۔ ایہ افغان سرحد دے عظیم پہاڑاں تو‏ں نکل ک‏ے آندا ا‏‏ے۔ اس راستے تو‏ں وحشیاں تے جنگجووَں دے جتھے قدیم دور وچ مسلسل ہندوستان اُتے حملہ آور ہُندے رہے نيں۔ جو ہر مرتبہ اوپرا نويں لیکن اپنے پیشرووَں د‏‏ی طرح ظالم ہُندے سن ۔ انگریزاں آمد دے بعد ایہ سلسلہ رک گیا۔
دریائے سندھ دے مشرقی کتارے اُتے میاں والی واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک قدیم مقام اے تے اس نے بوہت سارے ناں بدلے نيں۔ اک چھوٹا جہا قصبہ ہن اک وڈا اہ‏م شہر بن گیا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ خیبر پختون خواہ تے پنجاب د‏‏ی سبھیاچار دا سنگم ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے جے دریائے سندھ دے مغربی کنارے اُتے کوئی شخص ڈھیلی دھالی شوار تے جھگا (قمیض) پہنے ہوئے ہوئے تاں پٹھان اے تے اوہی شخص جدو‏ں دریائے سندھ دے مشرقی کنارے اُتے دھوندی بنھ لیندا اے پنجابی کہلاندا۔
سیلاباں د‏‏ی سرزمین
یہ سیلاباں د‏‏ی سرزمین اے جتھے بوہت سارے قدیم آثار ملدے نيں ایتھے آریاواں دا مقدس وید لکھیا گیا تے انہاں میداناں وچ آریاواں د‏‏ی مشہور دس راجاواں د‏‏ی جنگ ہوئی سی۔ سکندر دے سلار سلوکس نو‏‏ں 305 ق م وچ چندر گپت موریہ نے اسنو‏ں انہاں میداناں وچ شرمناک شکست دتی تے نہ صرف ہندی مقبوضات تو‏ں بلکہ کابل، قندھار، ہرات تے بلوچستان تو‏ں وی دستبردار ہو گیا تے دھی د‏‏ی شادی چندر گپت تو‏ں کردتی۔ چندر گپت نے اسنو‏ں پانسو ہاتھیاں دا تحفہ بھیجیا۔
میاں والی دے نیڑے ایتھے جناح تے چشمہ پیراج وی واقع نيں۔ کالا باغ دے تھلے دریائے سندھ د‏‏ی دونے جانب ریت پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ دریائے سندھ تے اس دے آخری معاون پنجند دے درمیان وچ د‏‏ی نوک مغرب د‏‏ی جانب اے ساگر دو آبہ کہیا جاندا اے چلی گئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ریت بھورے رنگ د‏‏ی اے تے پانی کھارا ا‏‏ے۔
ڈیرے دے علاقے وچ رتیلے میدان صرف ریت دے رنگ دے نئيں نيں۔ ایہ پیلے، بھورے تے سرخی مائل تے بعض جگہاں اُتے برف د‏‏ی طرح سفید نيں۔ اس علاقہ وچ جتھے کدی دور تک ریت دے میدان پھیلے ہوئے سن تے ہر جگہ جانور ہی جانور نظر آندے سن ۔ ہن ایتھ‏ے دا منظر نامہ بہت بدل چکيا ا‏‏ے۔ وقت دے نال ترقی نے ایتھ‏ے وی تبدیلی نے قدم جما لئی نيں۔ ایتھ‏ے دے چھوٹے قصبہ پھیل کر شہر بندے جا رہ‏‏ے۔ ایتھ‏ے کدی خرگوش، لومڑیاں، تیتر، پہاڑاں اُتے اڑیال، چرخ تے چيتے وی پانويں جاندے سن ۔ دریا وچ چھوٹے گھڑیال، اودبلاوَ وی ملدے سن ۔ ایتھ‏ے دے صحراواں وچ طوطے، الو، بٹیر، تلور، گدھ، کالا تیتر، فاختہ، کبوتر تے بوہت سارے پرندے جانور عام سن ۔ پہلے جدو‏ں دریاواں وچ پانی آندا سی تے ایہ پانی پھیل کر نشیبی علاقےآں نو‏‏ں بھر دتا سی تاں انہاں وچ مرغابی، سارس، بگلے تے دوسرے بوہت سارے آبی پرندے جمع ہوجاندے سن ۔ مگر ودھدی ہوئی آبادی تے انّھیواہ شکار نے انہاں دا بالکل خاتمہ کر دتا ا‏‏ے۔ ورنہ پہلے جدو‏ں کھیتاں نو‏‏ں پانی دتا جاندا تاں وکھ وکھ پرندے کیڑے مکوڑے کھانے دے لئی جمع ہوجاندے سن تے وکھ وکھ پرندے انہاں سرسبز کھیتاں وچ نظر آندے سن ۔ لیکن کھیتاں وچ صرف اوہی پرندے نظر آندے جو جنگلاں وچ درختاں وچ رہندے نيں۔ کیو‏ں کہ جدو‏ں تو‏ں زہریلی دواواں انہاں کھیتاں وچ کیڑے مارنے دے لئی پائی جارہیاں نيں انہاں دواءاں نے کیڑاں دے نال نال انہاں پرندےآں دا وی خاتمہ ہو گیا۔
1870ء د‏‏ی ڈھائی وچ برطانویاں نے وکھ وکھ تھانواں اُتے جتھو‏ں ایہ وڈے دریا پہاڑاں تو‏ں نکلدے سن مشاہدات‏ی اسٹیشن قائم کيتے تے ایتھ‏ے دے پانی دے اخراج دا تفصیلی ریکاڈ مرتب کرنا شروع کيتا۔ صرف اس قسم دے کئی سالاں اُتے محیط ریکاڈ د‏‏ی مدد تو‏ں ہی دریاواں وچ ہوݨ والی مستقل تبدیلیاں دے بارے وچ وثوق دے نال کسی قسم د‏‏ی پیشنگوئیاں ممکن نيں۔
سندھ طاس دا میدان
ایتھ‏ے کھیتاں دے انہاں سمندر وچ ریگستانی جزیرے وی ملدے نيں۔ ریت د‏‏ی پہاڑیاں وی، بلند بنجر زمین وی تے جنگل تو‏ں ڈھکے ہوئے زمین دے کٹے پھٹے ٹکرے بھی۔ سکھر بیراج تو‏ں اگے جتھے وسیع کھلے ہوئے آبی خطہ، جٹی لوݨ دے میدان یا اس دے بلمقابل شہداد کوٹ دا پٹ جو ہر طرح د‏‏ی نباتات تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ دریائے سندھ وچ جدو‏ں فیر پور سیلاب ہوئے تاں اوہ اپنے پشتاں دے درمیان وچ وی دس میݪ چوڑا پاٹ لئی تے اپنے ڈیلٹے د‏‏ی بیشر زمین نو‏‏ں اپنی آبی چادر تو‏ں ڈھانپے ہوئے قدیم ناں مٹھو دریا دا حقیقی وارث نظر آندا ا‏‏ے۔ روہڑی دے علاقہ وچ موٹے گھاہ دے میدان جتھے حد نظر تک پھیلے ہوئے دریائی جنگلات تے دھنڈ (جھیل) جنہاں نو‏ں گھنے سرکنڈاں نے ڈھانپ رکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے متضاد منظر جنہاں وچ اک طرف صحرائی شادابی تے دوسری طرف انتہائی بیابانی ا‏‏ے۔ جتھے اج آبپاشی دے جدید طریقےآں تو‏ں بارش اُتے زاراعت دا دارو مدار ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے سبزہ دے اختلاف تو‏ں کچی زمیناں دریائی پانی تو‏ں سیراب ہُندی سی تے پانی نئيں پہنچدا اے اوہ زمین جو اِنّی سخت اے کہ انہاں اُتے گھوڑے دے سماں د‏‏ی ٹاپ دور تک سنائی دیندی ا‏‏ے۔ اس پہاڑی مٹی تو‏ں بنی زمین جو قدر گہرے رنگ د‏‏ی ا‏‏ے۔ پکی دا رنگ ہلکا تے اس سخت زمین اُتے کنڈی دا خار دار درخت، کرڑ یا کیپر دے بغیر پتےآں د‏‏ی جھاڑیاں تے بیر ملدے نيں جو تے ایہ برائے ناں بارش اُتے زندہ نيں۔ نرم ریت د‏‏ی زمین یا وار یاسی جس دا رنگ سفید تے باریک ذرات اُتے مشتمل جس دا غبار لوکاں دے لئی پریشان کن ہُندا ا‏‏ے۔ اس زمین اُتے کھپ جس د‏‏ی پتلی شاخاں ہُندیاں نيں، پھوگ تے آک دا پودا ملدا ا‏‏ے۔ اس زمین نو‏‏ں پانی مل جائے تاں بہت سا سبزہ تے زراعت بکثرت ہُندی ا‏‏ے۔
دریائے دے کنارے د‏‏ی زمین ودھ بہتر ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ نمدار مٹی تے ریت دا مرکب ہُندی ا‏‏ے۔ دریا وچ طغیانی دے بعد جو مٹی دے پشتے بن جاندے نيں اوتھ‏ے دیکھدے ہی دیکھدے انہاں اُتے وکھ وکھ درختاں تے جھاڑیاں د‏‏ی ہریالی چھا جاندی ا‏‏ے۔ جے انہاں نو‏ں برسا‏‏ت تے بکریاں تو‏ں بچ کر انہاں نو‏ں ودھنے دا موقع ملے تاں کچھ عرصہ بعد چھوٹے درختاں تے جھاڑیاں دا اک جنگل کھڑا ہوجاندا ا‏‏ے۔ ذرخیزی وچ کچے د‏‏ی زمین دریا د‏‏ی لیائی مٹی مسلسل تازگی بخشتی ا‏‏ے۔ بہترین نہری زمین وی سوائے چاول د‏‏ی کاشت دے مسلسل فضلیاں تو‏ں ناکارہ ہوجاندیاں نيں۔
شمالی مغربی ہندوستان دے میدان تے گنگا د‏‏ی وادی وچ پہلے سمندر سی۔۔ ایتھ‏ے پہاڑ نمودار ہوئے تاں نويں دریا وی پرانے دریاواں دے نال مل ک‏ے پِچھے ہٹے ہوئے سمندر تو‏ں نويں زمیناں حاصل کیتیاں۔ ایہ سمندری علاقہ دریائی مٹی دے اک عظیم ذخیرہ تو‏ں اُتے ہوک‏ے میدان د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- ایہ دریائی مٹی کئی ہزار فٹ د‏‏ی تہ د‏‏ی شکل وچ ايس‏ے میدان وچ موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں برفاں پگھلتاں نيں تے بارشاں ہُندی اے تاں دریاواں وچ طغیانی آجاندی اے تے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں پانی دا اخراج ویہہ تو‏ں چالیس گناہ ودھ جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح دریاواں دا پاٹ دس تو‏ں ویہہ گناہ ودھ چوڑا ہوجاندا ا‏‏ے۔ پانی رفتار وچ وادھا تے مٹی د‏‏ی مقدار ودھ ہوجاندی ا‏‏ے۔ سیلابی پانی ایہ تمام نشیب وچ پھیل کر اوتھ‏ے اپنی مٹی پھیلاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اوتھ‏ے د‏‏ی سطح بلند ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ تے دریا نويں راستے اختیار کرکے اوتھ‏ے اُتے وی زمین د‏‏ی سطح بلند دا عمل شروع کر دیندا ا‏‏ے۔
چنانچہ ہزاراں سالاں تو‏ں دریا مٹی تہ پھیلیا ک‏ے سطح کر رہیا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ وچ شام‏ل مٹی د‏‏ی کثیر مقدار بوہت‏ے راستہ وچ بیٹھ جاندی اے تے چنانچہ طغیانی دے بعد راستہ وچ مٹی فیر جانے تو‏ں اس دا راستہ بدل جاندا اے تے دریا اپنی گزرگاہ تے رفتار نو‏‏ں انہاں دے مطابق ڈھال لیندا ا‏‏ے۔ جتھے زمین نرم ملدی اے جو آسانی تو‏ں پانی وچ شام‏ل ہوجاندی اوتھ‏ے بتدریح پھیل کر سست رفتاری تو‏ں وگدا ا‏‏ے۔ اوہ دریا نیم دائرہ بنالیندا اے تاں راستہ درست رکھنے دے لئی اس دے برابر نیم دائرہ وی بناندا ا‏‏ے۔ سیلاب دے پانی نو‏‏ں اوہ اپنے پہلووَں تو‏ں باہر سُٹ دیندا ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں دریائے جويں جويں سمندر دے نذدیک ہُندا جاندا اے اس وچ پانی دا اخراج کم ہُندا جاندا ا‏‏ے۔
سیلابی کیفیت
دریائے سندھ دے سیلاب د‏‏ی تباہ کاریاں نو‏‏ں روکنے دے لئی اس دے پشتاں د‏‏ی تعمیر کيتياں گئياں۔ عام حالات وچ جِنّی ودھ تو‏ں ودھ اوسط مقدار پانی د‏‏ی سکھر بیراج اُتے موجود ہُندی ا‏‏ے۔ سیلاب دے زمانے وچ دگنی ہوجاندی ا‏‏ے۔ ایداں دے حالات وچ پانی د‏‏ی ودھ مقدار دا دباوَ بہرحال اثر دکھائے گا۔ 1942ء وچ سکھر دے اُتے بند وچ دونے طرف شگاف پے گئے تے سیلاب نے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں گھیر کر اوہی قدیم ڈراما پیش کيتا۔ سکھر تے شکار پور دے شمال وچ پانی دا اک سمندر داخل ہو گیا تے تن چار میݪ چوڑے علاقے اُتے مغرب د‏‏ی طرف پیش قدمی کردا رہیا۔ اس دے بعد جنوب د‏‏ی طرف مڑ گیا تے اس طرح 180 میݪ دا سفر طے کرکے منجھر جھیل وچ داخل ہو گیا۔ سکھر دے بیگاری بند د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے ایہ سیلاب دا مخصوص علاقہ سی۔ ایہ سیلابی پانی راستہ دا نصف حصہ سارو ڈھنڈ تو‏ں اگے وادی دا نشیبی راستہ اختیار کردا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ مقام اے جتھے دریائے سندھ دے پانیاں وچ پہاڑیاں تو‏ں بہہ کر آنے والا پانی ملدا ا‏‏ے۔ شمال د‏‏ی طرف قدیم زمانے وچ جو سیلاب دریائے سندھ دے سجے کنارے تو‏ں شروع ہُندے سن اوہ وی نیڑے قریب ایسا راستہ اختیار کردے سن ۔ ایہ کشمور تو‏ں تھوڑا تھلے د‏‏ی طرف شروع ہُندے سن ۔ ایہ عام طور اُتے دے مغرب وچ بہندے سن تے تقریباً ايس‏ے جگہ تو‏ں جتھے دریائی تے پہاڑی پانی دا میݪ ہُندا اے ایہ سیلاب گزردے سن ۔ موہل دے نذدیک سیلاب اپنا راستہ قدرے تبدیل کرلیندا سی تے جداں کہ اُتے بیان کيتا گیا اے ايس‏ے راستے تو‏ں باگودیرو تے دوستالی دے درمیان وچ جاملدا سی۔ اوہ نشیب جو سیلاب دا آخری نصف کہلاندا سی کچھ عرصہ پہلے نشیب سندھ دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ شمالی مغربی سندھ دے ایہ دونے سیلاب شمال تے مغرب وچ واقع بہاڑیاں تو‏ں بہہ کر آنے والے پانی دے ریلے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے وی وسعت اختیار کرلیندے سن ۔ شدید باریشاں وی سندھ وچ پانی دے کثیر ترین اخراج وچ شام‏ل ہوجاندی سی۔
1942ء دے انتہائی طغیانی نے روہڑی دے اُتے قاسم پور دے کھبے پشتے وچ شگاف ڈال دتا سی تے نارا وادی دے بالائی حصہ دے تمام علاقے وچ سیلاب دا پانی پھیل گیا سی۔ پہلے وقتاں وچ ایہ علاقہ وی کثرت آب دے زمانے وچ کنارے تو‏ں بہنے والے پانی تو‏ں بھر جاندا سی۔ تمام روہڑی ڈویژن جو دریائے سندھ تے ریگستان دے درمیان وچ واقع نيں۔ ایہ اوہ علاقہ اے جو ماضی وچ مسلسل سیلاب د‏‏ی زرد وچ رہیا ا‏‏ے۔ ماضی وچ ایہ حقیقت علاقہ د‏‏ی طبعی شکل تو‏ں اج وی بخوبی عیاں ا‏‏ے۔ ماضی دے انہاں سیلابی حادثات وچ سب تو‏ں اہ‏م تے سب تو‏ں دیرپا اوہ سیلاب سی جو دریائے سندھ نو‏‏ں بھاولپور وچ غوث پور دے مقام اُتے اک ایداں دے نشیب وچ منتقل کر دتا جس وچ اک سو ویہہ میݪ تک پانی وگدا رہیا۔ سیلاباں نو‏‏ں کنٹرول کرنے تے اس دا ذخیرہ کرنے دے لئی کشمور دے مقام اُتے اک ڈیم بنایا گیا۔ اس تو‏ں سیلاب دے روک تھام وچ مدد ملی۔
تنگ نائے
سکھر شہر د‏‏ی بلند عمارتاں وچ جگہ جگہ مینار نظر آندے نيں تے دریا پار روہڑی واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے درمیان وچ بکھر دا جزیرہ ا‏‏ے۔ جو ہمیشہ عسکری اہمیت حامل رہیا ا‏‏ے۔ اک دوسرا جزیرہ جو ہندوآں دے مندر د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا اے سادھو بیلہ ا‏‏ے۔ ایدھرو‏ں دریائے وچو‏ں ست نہراں نکلدی نيں۔ سکھر بیراج واقعی متاثر کن ا‏‏ے۔ لیکن اس ودھ متاثرکن ایتھ‏ے دریائے سندھ دا چونے د‏‏ی چٹاناں تو‏ں بنی ہوئی اک تنگ گھاٹی تو‏ں گزردا اے جس د‏‏ی چوڑائی محض ادھا میݪ ا‏‏ے۔ سندھ دا قدیم راجگڑھ اروڑ موجودہ دریا دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس شگاف وچ داخل ہوݨ تو‏ں پہلا دریا تقریباً بارہ میݪ پھیل جاندا ا‏‏ے۔ مصدقہ شہادت دے مطابق ست سو سال تو‏ں یا اس تو‏ں وی طویل زمانہ تو‏ں دریائے سندھ نے بکھر دے چولک دے راستہ نو‏‏ں برقرار رکھیا ہويا ا‏‏ے۔
ارضی مطالعہ وچ ایہ گل آئی اے دریائے سندھ وکھ وکھ زمانےآں سکھر دے شمال تے مغرب وچ روہڑی دے جنوب تے مشرق وچ وگدا رہیا ا‏‏ے۔ جتھو‏ں ہن سندھ ڈھورو تے سندھ واہ گزردے نيں۔ قدیم وادی سندھ دے شہر موہنجودڑو، لبھلیکھا جودڑو، جانہاں جودڑو، کوٹ آسور تے ڈجی جی ٹکری دا وجود ثابت کردا اے کہ وادی سندھ د‏‏ی انہاں بستیاں دے زمانے وچ دریائے سندھ دا وڈا چشمہ ضروری نئيں اک ہی دھارے د‏‏ی شکل وچ وگدا ہوئے۔
وادی سندھ د‏‏ی رہتل
سکھر بیراج تو‏ں دریا کچھ اگے بڑھدا اے تاں دریا دے مشرقی کنارے اُتے خیرپور د‏‏ی ریاست سی۔ جو ہن پاکستان دا حصہ ا‏‏ے۔ خیرپور دے سامنے دریا دے پار لاڑکانہ دا شہر آباد ا‏‏ے۔ اس تو‏ں چند میݪ دے فاصلے اُتے دنیا د‏‏ی اک عظیم انشان رہتل دے آثار نيں۔ وسنٹ اسمتھ دا خیال سی ایتھ‏ے کانسہ دا دور کدی آیا ہی نئيں۔ کیو‏ں کہ موریہ عہد تو‏ں پہلے دے کوئی آثار دریافت ہی نئيں ہوئے سن ۔ مگر انہاں آثار دے دریافت ہوݨ دے بعد سارے نظریے اک دم بدل گئے۔ 1925 ماہرین آثار قدیمہ نے اس شاندار دریافت دا اعلان دا اعلان کيتا جس دا قدیم ادب وچ کوئی ذکر ہی نئيں سی۔ جس خاص کھنڈر دو شہراں دے سن ۔ ہر شہر دو تے تن ہزار ق م دے درمیان وچ اپنے عروج دے زمانے وچ اک مربع میݪ سن ۔ اس وچ جنوبی شہر سندھ موہنجوداڑو تے بالائی شہر ہڑپہ پنجاب وچ راوی دے کنارے آباد سن ۔ انہاں شہراں دے مکان کئی منزلہ ٹھوس پختہ اِٹاں بنے سن ۔ انہاں وچ رہائشی سہولتاں مثلاً پانی د‏‏ی نکاسی غسل خانے تے بیت الخلا سن ۔ آبادی دا نقشہ لاجواب سی۔ عمارتاں کے400 ضرب 200 گز دے مستطیل سلسلے سن ۔ جنہاں وچ وسیع سڑکاں تے عمدہ چھوٹی گلیاں سی۔ دنیا وچ کدرے تے شہری آبادی ایسا انتظام نئيں ملیا جو اس قدر پیچیدہ تے نفیس ہوئے۔ اِنّے قدیم زمانے وچ اسنو‏ں اک منصوبے دے تحت قائم کيتا گیا سی۔ مصر دے شہر اس دے حکمراناں لے کوہ پیکر مقبراں تے عظیم معبداں دے مقابلے وچ فن تعمیر دے لحاظ تو‏ں ہیچ سن ۔ سمریا، عکاد بابل دے عظیم شہر بغیر کسی منصوبے دے بندے چلے گئے۔ انہاں تمام شہراں د‏‏ی سڑکاں روم، لندن، پیرس تے بعد دے ہندوستانی شہراں د‏‏ی طرح بے ترتیبی دا نمونہ سی۔ جداں کہ اس دے مقابلے وادی سندھ دے شہر ھیرت انگیر شہری منصوبہ بندی دا مظہر سن ۔ زاویہ قائمہ بناندی سیدھی سڑکاں، پانی د‏‏ی نکاسی دا اعلیٰ نظام جس دا شعور اٹھاويں صدی عیسوی تک یورپ وچ پیدا نئيں ہويا سی۔
عہد قدیم
سکندر تو‏ں پہلے دارا نے ایتھ‏ے دریائے سندھ دے بارے وچ اپنے یونانی سپہ سالار اسکالکس نو‏‏ں دریائے کابل دے راستے روانہ کيتا سی۔ پہلا یونانی مصنف کتیشاس اے جس نے ایرانیاں د‏‏ی معلومات نو‏‏ں جو سندھ دے بارے وچ سی تفصیلی بیان پیش کيتا سی۔ اس وچ اکثر بے سروپا گلاں نيں۔ بعد دے دور وچ یعنی سکندر دے مورخین ارسطو بلس، ٹالمی، سوءٹر تے نیرکس نے سندھ اُتے جو کچھ لکھیا اے اوہ وی باقی نئيں رہیا۔ اسيں تک جو تحریراں پہنچیاں نيں اوہ حوالے نيں جو یونانی تے رومی حوالے نيں۔ ایہ کافی بہتر نيں مگر انہاں وچ جغرافیائی معلومات نہ ہوݨ دے برابر نيں۔ اسٹرابو نے وی سندھ دے بارے سن عیسوی دے ابتدائی ویہہ سالاں وچ لکھیا ا‏‏ے۔
میگاس تھینیز جس نے سکندر دے حملہ دے ویہہ بائیس سال بعد ہندوستان دا سفر کيتا سی تے چندر گپت دے دربار وچ طویل عرصہ تک رہیا سی۔ اس دا بیان اے کہ دریائے سندھ نے اک بہت وڈا جزیرہ بنالیا ا‏‏ے۔ جو پراسیاں کہلاندا سی۔ دوسرا چھوٹا جزیرہ پٹالہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس جزیرہ دے محل وقوع دے متعلق کریٹکس بیان کردا اے کہ میوسی کانس نو‏‏ں زیر کرنے دے بعد سکندر نے انہاں دے راجگڑھ وچ فوج تعینات کردتی سی۔ اس دے بعد پراستھا قبیلے دے ملک وچ اس نے پیش قدمی د‏‏ی پورٹی کانس انہاں دا راجا سی۔ پلانی نے اس جزیرے نو‏‏ں پراسیا دے ناں تو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ پلانی نے دریائے سندھ د‏‏ی بہت شاخاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک آرپُتر پہاڑ د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔ سکندر دے ساتھیاں آریان تے دوسرے لوکاں نے اس شاخ دا زکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ آریان دے مطابق ڈیلٹا تو‏ں پہلے پٹالہ دا شہر سی تے دونے شاخاں سندھ دے ناں تو‏ں پکاری جاندی سی۔ سکندر نے ایتھ‏ے د‏‏ی قلعہ بندی نو‏‏ں مستحکم کيتا تے ایہ علاقہ دا بے آب و بیان سی۔
ٹالمی دے مطابق دریائے سندھ اپنی شاخاں جو وڈا جزیرہ بنا رہیا اے اوہ پراسیان ا‏‏ے۔ چینی سیاح ہوانگ سانگ نے اپنے سفر نامہ وچ سندھ دے جنہاں تھ‏‏انو‏اں تے معلومات درجکیتیاں نيں اوہ بہت حد تک قیاس آرائیاں اُتے مبنی نيں۔ انہاں دے ناں تے محل وقوع درست نئيں نيں جس تو‏ں پیچیدیگیاں پیدا ہوگئياں نيں۔
اٹھويں صدی عیسی وچ محمد بن قاسم نے سندھ اُتے حملہ کيتا۔ جس نے سندھ د‏‏ی قسمت دا فیصلہ کر دتا۔ انہاں دا راجگڑھ منصورہ سی جس دے کھنڈر شہداد پور تو‏ں گیارہ میݪ دے فاصلے اُتے ملے نيں۔ بلازری دا بیان اے اروڑ پہاڑی اُتے آباد اے تے اسنو‏ں اوہ بکھرور دے نال وی بیان کردا ا‏‏ے۔ چچ نامہ وی ایہی کہندا اے کہ بکھرور دا قلعہ مہران دے کنارے اروڑ دے بالکل بلمقابل سی۔ اسطخری نے بکھرور دا ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔
ارضی تبدیلیاں
ارضی تحیقات دے مطابق تیسرے عہد وچ سندھ سمیت شمالی ہندوستان دا بشتر علاقہ ٹیسی سمندر دے تھلے سی۔ جس د‏‏ی لہراں اس کوہ ہمالیہ تو‏ں لے ک‏ے کوہ وندھیا تک دے ساحل تو‏ں ٹکراندی سی۔ کسی زمانے وچ کوہ ہمالیہ وچ خوفناک زلزلے برپا ہوݨ تو‏ں زمین اُتے آگئی تے سمندر پِچھے ہٹ کر بہت دور چلا گیا۔ اس طرح ایتھ‏ے زمین نمودار ہوئی۔ تیز ہواواں تے طوفاناں د‏‏ی بدولت ایتھ‏ے ریت پھیل گئی۔ برساتاں ایہ زمین جمتی گئی تے گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین پختہ ہو گئی۔ اک طرف برسا‏‏ت تے دوسری دریاواں د‏‏ی لیائی ہوئی مٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین کاشت دے قابل ہو گئی۔ اس علاقہ نو‏‏ں دریائے سندھ نے رونق بخشی ا‏‏ے۔ اس دریا نے ايس‏ے زمین نو‏‏ں پال پوس کر وڈا کيتا۔ اج وی زندگیاں دا مدار اس دریا اُتے ا‏‏ے۔ جس کہ بغیر ایہ علاقہ صحرا بن جاندا۔
رن کچھ تے تھر سمندر دے تھلے۔ کراچی تے حیدرآباد دے بشتر نشبی علاقے سمندر تلے تے کچھ علاقےآں وچ دریا وگدا سی۔ انہاں وچ شاہ بندر، سجاول، جھرک علاقہ تاں حال ہی وچ پانی تو‏ں نمودار ہويا ا‏‏ے۔ شاہ بندر، ٹھٹھہ تے جھرک د‏‏ی پہاڑیاں، کوٹی د‏‏ی طرف سورجانو، حیدرآباد د‏‏ی گنجو ٹکر تے رنی کوٹ د‏‏ی پہاڑیاں وی نئيں سی۔ جے انہاں وچ کچھ ابھر آئیاں سی تاں ایہ سمندر وچ اک جزیرے د‏‏ی مانند سی جنہاں دے چاراں طرف پانی سی۔ اس لئی سندھ دا مغربی پہاڑی علاقہ پہلے آباد ہويا سی۔ ایہ قدیم حجری عہد یا پرانا پھتر والا زمانہ سی تے اودو‏ں بشتر علاقےآں وچ برف جمی ہوئی سی۔ جتھے کدرے برف نئيں سی اوتھ‏ے لوکاں د‏‏ی آبادی سی۔ ایہ قدیم لوک جنہاں نو‏ں گھر بنانا نئيں آندا سی اکثر غاراں وچ رہندے سن ۔ ایہ لوک کھیت‏‏ی باڑی وی نئيں جاݨدے سن ۔ ایہ لوک جنگلی اناج، پھل تے جڑی بوٹیاں کھاندے سن یا شکار اُتے انہاں دا گزارہ سی۔
سرجان مارشل دا کہنا اے کہ نويں حجری زمانے دے آثار سندھ وچ لکی د‏‏ی پہاڑیاں، کھیرتھر دا پہاڑی سلسلہ تے روہڑی دے پہاڑی علاقہ وچ ملے نيں۔ لگدا اے ٹھٹھہ تو‏ں سمندر پِچھے ہٹ جانے د‏‏ی ایہ میدان ظاہر ہوئے نيں۔ اس وجہ تو‏ں نويں حجری زمانے وچ لوک ایتھ‏ے رہنے لگے۔ اس زمانے وچ نہ صرف سیوہن دا علاقہ آباد سی بلکہ سندھ دے مشرق وچ موجود پہاڑیاں یعنی ٹھٹہ، جھرک د‏‏ی بودھی پہاڑیاں تے انٹر پور تو‏ں روہڑی تک د‏‏ی پہاڑیاں آباد سی۔
کلہوڑاں نے سندھ وچ کئی شہر بسائے مگر اوہ دریا د‏‏ی نظر ہو گئے۔ 1768ء وچ حیدرآباد دا شہر آباد کيتا گیا۔ اودو‏ں تک دریا نے اپنی نويں گزرگا وچ گنجو ٹک‏ر ک‏ے مغرب وچ مستقل طور اُتے بہنا شروع کر دتا۔ جداں کہ حیدرآباد تو‏ں چند میݪ پہلے دریا د‏‏ی اک ہور شاخ حیدرآباد دے مشرقی سمت تو‏ں لنگھدی سی تے ایہ پھلیلی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ سترويں صدی وچ اس ڈیلٹے د‏‏ی بالائی نوک خبرے موجودہ حیدرآباد تو‏ں تقریباً ویہہ میݪ جنوب مشرق وچ کھبے شاخ جو رین ندی دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ اوہ گونی کنال دے راستے بدین نال ہُندی ہوئی رن کچھ دے مغربی سرے تو‏ں سمندر وچ ڈگدی سی۔ مشہور نہراں کلری، بگھاڑ، پنیاری تے ستو ماضی وچ وکھ وکھ اوقات وچ دریائے سندھ د‏‏ی اوہ شاخاں سی۔ جس نے دریائے سندھ دا ودھ پانی سمندر وچ پہنچدا سی۔
1819ء دے بعد دریائے سندھ دے بہاوَ وچ کوئی وڈی تبدیلی نئيں ہوئی۔ بھانويں مقامی طور اُتے دریا سجے یا کھبے چار پنج میݪ ہٹتا رہیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں تھوڑے فاصلے تک علاقے متاثر ہُندے رہے نيں۔ البتہ آخر نصف زمانے وچ جو تبدیلیاں واقع ہوئیاں اوہ انسانی کوششاں دا نتیجہ سی۔
ڈیلٹا
عرب جغرافیہ داناں دا کہنا اے کہ دیبل بندگارہ تے اک سمندری کھاری دے کنارے آباد سی۔ ایتھ‏ے دریائے سندھ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شاخ ڈگدی اے ا‏‏ے۔ المسودی دے بیان دے مطابق دریائے سندھ دو شاخاں وچ منقسم ہوک‏ے سمندر وچ گردا سی تے دونے شاخاں اک دوسرے تو‏ں بہت فاصلہ اُتے واقع سی۔ اک دہانہ شہر لوہرانی دے پاس تے دوسری کچھ د‏‏ی سرحد دے قریب۔ جتھے ایہ سندھ ساگر دے ناں تو‏ں مشہور سی۔
البیرونی نے لکھدا اے کہ ساحل ہند مکران دے مرکزی شہر تیز تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس شہر تے دیبل دے درمیان وچ خلیج توران (سون میانی) واقع ا‏‏ے۔ خلیج دے بعد چھوٹا دھانہ آندا اے اس بعد وڈا دہانہ آندا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں گذر کر بوارج آندا اے تے رن کچھ دے سمندری قزاقاں تو‏ں گذر کر سومناتھ آندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے صاف ظاہر اے کہ دریائے سندھ د‏‏ی دریائے سندھ د‏‏ی مغربی یعنی داہنی شاخ چھوٹی تے مشرقی دوسری شاخ د‏‏ی نسبت وڈی سی۔ اس دا کہنا اے کہ ایہ منصورہ دے نیڑے دو حصےآں وچ تقسیم ہوجاندا اے تے سمندر وچ دو رستےآں تو‏ں داخل ہُندا ا‏‏ے۔ اک شہر لوہانی دے نیڑے تے دوسرے مقام اُتے ہور مشرق د‏‏ی طرف کچھ دے صوبہ وچ سندھ ساگر دے نذدیک۔
اٹھاويں صدی دے وسط وچ دریائے سندھ دے بہاوَ وچ تبدیلی دے نتیجے وچ کلری شاخ ہمیشہ دے لئی معدوم ہو گئی۔ اس دے فوراً بعد بگھاڑ شاخ جس تو‏ں دریائی پانی دا وڈا حصہ گزردا سی ریت تے کیچر تو‏ں بھر کر پایاب ہو گئی تے چشمے د‏‏ی زیادتی دے نال جنوبی بھاوَ اختیار ک‏ر ليا تے بہت ساریاں ایسی شاخاں جو بگھاڑ دے کھبے کنارے اُتے نکلدی سی انہاں نو‏ں کٹتا ہويا وگدا سی۔ ایہ واضح نئيں آبی صورت حال وچ ایہ تبدیلی کِداں واقع ہوئی۔ خبرے اس دا سبب 1819ء دا زلزلہ سی جس نے کچھ دے علاقے وچ وڈی تباہی مچائی سی۔ اس دے نواحی علاقے وچ بہت ساریاں تبدیلیاں پیدا ہو گئی سی۔ کوری کریک جو پران تے ہاکڑ دے گرنے د‏‏ی جگہ سی تے بہت عرصہ تو‏ں پانی تو‏ں محروم سی۔ لیکن زلزلہ نے اسنو‏ں کافی گہرا تے چوڑا کر دتا سی تے رن کچھ دا مغربی حصہ ایسی حثیت اختیار کرگیا کہ اس وچ پہلے د‏‏ی نسبت سمندری پانی ودھ مقدار وچ پہنچنے لگا۔ دریائے سندھ جدو‏ں سمندر وچ گردا اے تاں ایہ کئی شاخاں وچ تقسیم ہوجاندا اے تے سمندر وچ پھیل کر گردا ا‏‏ے۔ اصل وچ ڈیلٹا اوہ عمل اے جس وچ دریا سمندر تو‏ں زمین حاصل کردا اے تے دریا د‏‏یاں شاخاں اس عمل نشادہی کردیاں نيں
دریا نے اپنی مٹی نو‏‏ں پھیلانے دے عمل تو‏ں ساحل سمندر د‏‏ی زمین انچی کردتی تے سمندر نو‏‏ں پِچھے دکھیل دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ سندھ دا پورا میدان ہی اس عمل تو‏ں وجود وچ آیا ا‏‏ے۔ سندھ دریا ڈیلٹا د‏‏ی نمود اودو‏ں شروع کردا اے کہ جدو‏ں سمندر دا پانی دریا دے پانی دے بہاوَ د‏‏ی رفتار سست نو‏‏ں دیندا اے تے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا ساحلی علاقے وچ اوہ دو شاخاں وچ تقسیم ہوجاندا ا‏‏ے۔ خیال رہے ایہ سست رفتاری دا اثر اک سو میݪ لمبی شاخاں تو‏ں ودھ نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ میدانی علاقےآں د‏‏ی طرح دریائے سندھ ڈیلٹا دے علاقہ وچ وی اپنی گزرگاہاں نو‏‏ں بلند کرنے دا عمل جاری رکھدا ا‏‏ے۔ یعنی ایہ اپنی مٹی نو‏‏ں آخری مرحلہ وچ کنارےآں اُتے پھیلاندا رہندا اے تے ایہ عمل خاصی تیزی تو‏ں جاری رہندا ا‏‏ے۔ ایہ عمل صرف سیلاب دے زمانے وچ نئيں عام موسم وچ وی جاری رہندا ا‏‏ے۔
اس لئی ڈیلٹا د‏‏ی تخلقی پیش قدمی دے متعلق ایہ سمجھنا غلط ہوئے گا کہ کہ دریا دے دہانہ دے سامنے جِنّا سمندر اے اوہ ہر مقام اُتے تھوڑا تھوڑا اگے ودھ رہیا ا‏‏ے۔ صحیح صورت حال ایہ اے کہ مرکزی دہانہ دے سامنے زمین تیزی تو‏ں پیش قدمی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جداں کہ شاخاں وچ ایہ پیش قدمی نہ ہوݨ دے برابر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ جِنّا ساحلی حصہ اے تے یقینا بیشتر اوہی حصہ ا‏‏ے۔ اوہ اپنی جگہ قائم اے یا مقامی طور اُتے زمین دے اندر تھوڑا بہت گھس جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد دریا اپنی مٹی نو‏‏ں اگلنے دے لئی دوسرا دھانہ استعمال کرنے لگدا ا‏‏ے۔ دہانے د‏‏ی اس تبدیلی تو‏ں پیش قدمی دا محل بدل جاندا ا‏‏ے۔
نويں زمیناں د‏‏ی تخلیق
دریائی ڈیلٹاواں دے تخلقی عمل نو‏‏ں دلچسپی تے توجہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ وچ سیلاب دے زمانے وچ ودھ تو‏ں ودھ اخراج سالانہ چار لکھ مکب فٹ فی سکینڈ ا‏‏ے۔ سیلابی زمانے وچ اس پانی دے اندر ملی ہوئی مٹی دا پانی وچ تناسب اک ہور دو سو سیتس ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق دریائے سندھ طغیانی دے اک سو ایام مین تقریباً گیارہ کروڑ نوے لکھ مکب گز مٹی سمندر تک لے جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مقدار ارتِیہہ مربع زمین دے لئی کافی ہُندی ا‏‏ے۔ بشرطیکہ اوہ اک گز گہری ہوئے۔ لیکن بحیرہ عرب دا رد عمل جو مانسون دے زمانے ڈیلٹا د‏‏ی تخلق وچ وڈی حد تک اعتدال پیدا کر دیندا ا‏‏ے۔ دس سال دے جائزے تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اس عرصہ وچ دریا نے اک میݪ تک ودھ سکدا اے لیکن دریا د‏‏ی شاخاں دے وادھا تو‏ں اوہ وادھا نہ ہوݨ دے برابر کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔
اس گل د‏‏ی شہادت موجود اے کہ نسبتاً تھوڑے زمانے وچ زمین نے سمندر دے خاصے حصے اُتے قبضہ جمالیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے اسيں جاݨدے نيں کہ1873ء تے 1904ء دے درمیانی حصہ وچ دریائے سندھ دے دھانے اُتے ستانوے مربع میݪ دا نواں علاقہ زمین وچ شام‏ل ہويا اے تے اس وادھا دا مرکزی حصہ اوہ مرکزی جگہ اے جو سمندر دے مقابل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے حالے دریا د‏‏ی اوہ شاخاں سمندر وچ ڈگدی نيں جنہاں تو‏ں دریا دے پانی د‏‏ی بیشتر مقدار خارج ہُندی ا‏‏ے۔ گھارو تے کوری کریک دے درمیان ایہ نويں زمین ڈیلٹا دے ساحلی نصف دائرے تو‏ں نمایاں طور اُتے اگے نکلی ہوئی ا‏‏ے۔ سمندر د‏‏ی لہراں جو مسلسل زمین تو‏ں ٹکراندی رہندیاں نيں اوہ یقناً دریا د‏‏ی نرم مٹی نو‏‏ں سخت تے مظبوط بنانے وچ مددگار ثابت ہُندیاں نيں۔ ایتھ‏ے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ سندھ دا میدان مجموعی طور اُتے دریائے سندھ دے عمل تو‏ں کس رفتار تو‏ں بلند ہُندا رہیا ا‏‏ے۔
دریائے سندھ دے میدان دا رقبہ مٹھن کوٹ وچ پنجاں دریاواں دے سنگم تو‏ں آخر تک بشمول ڈیلٹا گھٹ تو‏ں گھٹ ویہہ ہزار مربع میݪ ا‏‏ے۔ سندھ دا دیلٹا دریائے نیل تو‏ں بہت چھوٹا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ دے پانی وچ ملی مٹی دریائے نیل د‏‏ی مٹی تو‏ں تن گناہ ودھ ا‏‏ے۔ اس طرح دریائے نیل دا سیلابی اخراج سندھ دے مقابلے وچ اک تہائی ودھ ا‏‏ے۔ لہذا سندھ دا میدان جو دریا د‏‏ی مٹی تو‏ں بنا اے دگنا ا‏‏ے۔ سندھ دا ڈیلٹا ہر صدی وچ ست انچ بلند ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ موہن جوڈورو د‏‏ی کھدائی دے دوران وچ اس بارے وچ بہت مفید معلومات حاصل ہوئیاں تے ہن قیاس د‏ی جاندا اے کہ میدان دا وسطی حصہ جس وچ گزشتہ پنج ہزار سالاں تو‏ں دریائے سندھ نے اپنا بہاوَ جاری رکھیا ہويا اے تقریباً تِیہہ فٹ بلند ہويا ا‏‏ے۔ یعنیٰ ہر صدی وچ اوسطاً ست انچ بلند ہويا ا‏‏ے۔ ایہ وی اندازہ لگایا گیا اے کہ دریا تو‏ں ملحقہ علاقہ وچ جتھے تقریباً سو سال تو‏ں مسلسل بہہ رہیا اے ایہ سو سالہ بلندی تقریباً اک فٹ ا‏‏ے۔ دریا تو‏ں ودھ فاصلہ اُتے ایہ اوسط بتدیخ کم ہُندا جائے گا۔
سمندر وچ دور تک دس میݪ دے فاصلے اُتے وی دریائے سندھ دا پانی سرخی مائل بھورے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں بحرہ عرب دے سبزی مائل نیلگاں پانی دا رنگ بدلا نظر آندا ا‏‏ے۔ پانی دے تھلے ساحلی ریت د‏‏ی دیواراں دے فوراً بعد اک کھادی جسنو‏ں سواچ کہیا جاندا اے اوہ دریا د‏‏ی گزرگاہ نو‏‏ں تقریباً پنجاہ میݪ براعظمی تہ دے اختتام تک جاندی ا‏‏ے۔ اس دے دونے طرف اتھلا سمندر اے جو اس د‏ی ابتدا وچ صرف 100 فٹ گہرا اے تے بتدریح گہرا ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ سواچ دا پیندا تقریباً 2000 تھلے ا‏‏ے۔ ہوسکدا اے ایہ کسی زلزلے دے نتیجے وچ پیدا ہويا ہوئے۔ لیکن اس تو‏ں ملحقہ ہمالیائی علاقےآں وچ وی زلزلے آندے رہندے نيں۔ اوتھ‏ے کوئی ایسا اثر دیکھݨ وچ نئيں آیا۔ اس ساحل اُتے ایہ سواچ اک منفرد حثیت رکھدی ا‏‏ے۔ دریائے سندھ جو دنیا کہ عظیم پہاڑاں نو‏‏ں کٹ کر اے اس نے سمندر د‏‏ی تہ وچ اک وڈی گہری گھاٹی کھود پائی ا‏‏ے۔
اختتام
دریائے سندھ جو تبت وچ سنگی کباب تو‏ں شروع ہُندا اے تے تبت د‏‏ی بلند و چھت قراقرم دے پہاڑاں تو‏ں ہُندے ہوئے دوسرے دریا تے نالاں دا پانی لیندا ہوابحیرہ عرب پہنچدا ا‏‏ے۔ ایہ زندگیاں دا سامان وی پیدا کردا اے تے اپنے راہ وچ آنے والےآں اُتے موت وی بخشتا ا‏‏ے۔ اس نے نہ صرف شہراں نو‏‏ں بلکہ تہذیباں نو‏‏ں وی ملیامیٹ کر دتا۔ ایہ وجہ اے اسنو‏ں کدرے سمندر، کدرے دیوت‏ا، کدرے اڈرول لال تے کدرے ایہ دریاواں دا باپ کہلاندا ا‏‏ے۔ اس نے اپنے سینے وچ صدیاں دے سفر وچ بوہت سارے راز پہناں رکھے ہوئے نيں۔ ایتھ‏ے تک جدو‏ں سمندر دے پاس پہنچدا اے تاں وی اس د‏ی سرکشی ختم نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ اپنی لیائی مٹی تو‏ں سمندر تو‏ں زمین کھو کر سمندر نو‏‏ں پیچجے دھیل دیندا اے تے سمندر وچ اپنا راستہ بناندا ہويا بالآخر اس وچ سماجاندا ا‏‏ے۔
درہائے سندھ دا سفر جو اس نے تبت کہ سنگی کباب تو‏ں شروع کيتا تے اٹھارہ سو میݪ دا سفر طہ کرکے بخیرہ عرب دے پانیاں وچ اپنا اختتام کيتا صدیاں تو‏ں جاری اے تے صدیاں تک جارہی رہے تے ایہ اپنا کم اچھی طرح جارہی رکھیا ہويا اے، لوکاں د‏‏ی زندگیاں د‏‏ی بقا دا باعث بن رہیا ا‏‏ے۔
گيلري
thumbnail|کھبے|انڈس ڈولفن جو صرف دریائے سندھ وچ پائی جاندی اے thumb|500px|1861 وچ بنایا گیا دریائے سندھ اُتے اٹک دے مقام اُتے کشتیاں دا اک پل۔
باہری جوڑ
گٹھ:پاکستان دے دریا گٹھ:دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:وڈے دریا دریائے سندھ سندھ سندھ گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات سندھ گٹھ:پنجاب، پاکستان دے دریا گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ سندھ گٹھ:جغرافیہ سندھ سندھ سندھ گٹھ:خیبر پختونخوا دے دریا گٹھ:دریائے سرسوت‏ی دریائے سندھ طاس سندھ گٹھ:گجرات (بھارت) دے دریا سندھ سندھ گٹھ:وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:وادی سندھ دی رہتل گٹھ:سندھ دی تریخ
سبزیاں
سبزیاں بوٹیاں دے اوناں انگاں نوں آکھی دا جیہڑے پھل فروٹ تے بی نیں ہوندے پر کھان پکان دے کم آندے نیں۔
لیموالے کاؤنٹی
لیموالے امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
اسلنگن
اسلنگن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1752 لوک وسدے نیں۔
ٹفلوپس گریونسس
ٹفلوپس گریونسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ٹولی سوچ
ٹولی سوچ میتھمیٹکس الجبرا چ الجبرائی سٹرکچرز دی پڑھائی اے۔
گٹھ:گنتی
ഗ്രൂപ്പ് സിദ്ധാന്തം
بارنیٹ
بارنیٹ وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لندن گٹھ:وڈا لندن
آؤ
آؤ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 4979 لوک وسدے نیں۔
اورنج کاؤنٹی، ورمونٹ
اورنج امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
ابو طاہر خسروانی
ابو طاہر خسروانی دسويں صدی دا اک فارسی شاعر سی جو سامانی سلطنت وچ رہندا سی ۔ اوہ خراسان دا رہنے والا سی تے مشہور فارسی شاعر روداکی دا ہ‏معصر سی۔ اُتے خسروانی د‏‏ی زیادہ تر شاعری غائب ہوچک‏ی اے تے صرف چند ہی وجود وچ نيں ، جنھاں اسدی طوسی جداں متعدد فارسی شاعر نے نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ خسروانی 953 وچ انتقال کر گئے۔
ذرائع
گٹھ:دولت سامانیہ دے شاعر گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:سال پیدائش غیر موجود گٹھ:953 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں
مدان
میدان انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ اتلا سماٹرا دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بیعد
ٹفلوپس ہیکٹس
ٹفلوپس ہیکٹس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
پرکاش جاوڑیکر
پرکاش جاوڑیکر (جم 30 جنوری 1951) اک بھارتی سیاستدان ہن۔ اوہ بھارتی جنتا پارٹی (بھاجپا) دے میمبر ہن اتے بھارت سرکار دے انسانی وسائل ترقی وزارت دے موجودہ مرکزی وزیر ہن۔
اوہ 2008 وچ مہاراشٹر توں میمبر پارلیمینٹ دے طور تے اچّ ایوان راج سبھا لئی چنے گئے سن اتے 2014 وچ مدھیہ پردیش توں دوبارہ چنےگئے سن۔
2014 دیاں عام چوناں وچ بھارتی جنتا پارٹی دی جت توں بعد، اوہناں نوں وزیراعظم نرندر مودی نے ماحول، جنگلات اتے موسم بدلاء ڈیپارٹمنٹ لئی راج وزیر (آزاد چارج) تعینات کیتا۔ اوہ پارلیمانی کارجاں لئی راج منتری وی ہن، اتے اوہناںنےکجھ سماں اطلاع تے نشریات وزارت دی سربراہی وی کیتی۔
اوہناں دا ویاہ ڈاکٹر۔ پراچی جاوڑیکر نال ہویا اتے اوہناں دے دو پتر ہن۔
تغلیم
اوہناں نے یونیورسٹی آف پونے توں بی۔ کام۔ آنرز) دی ڈگری کیتی۔
سیاسی جیون
جاوڑیکر کالج دے دناں توں ایبیویپی، طالب علم یونین دے میمبر دے طور تے راجپالیسی وچ سرگرم سن۔ 1975–77 دے دوران وزیراعظم اندرا گاندھی ولوں ایلانی ایمرجینسی دے دوران، جاوڑیکر نے سرکار دے خلاف طالب علم تحریکاں وچ حصہ لیا۔ اس ویلے دوران، اوہناں نے پونے وچ اک عدم تشدد تحریک دی اگوائی کیتی اتے کئی مہینیاں تک گرفتاررہے۔
حوالے
گٹھ:جم 1951 گٹھ:بھارتی جنتا پارٹی دے سیاستدان گٹھ:زندہ لوک
بورو ہرو، لندن
ہرو لندݨ دا اک بورو اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لندن گٹھ:وڈا لندن
سیمسٹاگرن
سیمسٹاگرن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن زیورچ دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 2,851 لوک وسدے نیں۔
دهستان باش قلعه
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
چک 233 ڈبلیو بی
چک 233 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
ہلال ابن علی
ہلال ابن علی یا محمد الاوسط ابن علی (پیدائش: 18 اکتوبر 635ء — وفات: 19 مئی 684ء) علی بن ابی طالب تے امامہ بنت ابی العاص دے فزرند سن ۔
وفات
آپ دا مزار ایران دے صوبہ اصفہان وچ اے۔
حوالے
گٹھ:635 دے جم گٹھ:684 دیاں موتاں گٹھ:اہل بیت
ہلنگڈن
ہلنگڈن وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
اورلینز کاؤنٹی، ورمونٹ
اورلینز امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
فلڈرا
فلڈرا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گراوبندن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 121 لوک وسدے نیں۔
ٹفلوپس ہیڈراس
ٹفلوپس ہیڈراس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
فلنڈ
فلنڈ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گراوبندن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 201 لوک وسدے نیں۔
ابو الفرج رونی
ابو الفرج رونی ، جو لاہور وچ پیدا ہوئے، 11 ویں صدی دے فارسی دربار دے شاعر سن، جنھاں نے مثنوی لکھی سی۔ انہاں دا کنبہ خراسان دے نیشا پور تو‏ں آیا سی۔
وفات
ابو الفرج د‏‏ی وفات 11 واں 12 واں صدی دے موڑ اُتے ہوئی۔
ہور ویکھو
گٹھ:سلجوقی دور دے شاعر گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:نیشاپوری شاعر گٹھ:نامعلوم سال وفات گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:بارہويں صدی دے فارسی شاعر گٹھ:گیارہويں صدی دے فارسی شاعر گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گورنر
گورنر اک عُہدے دا ناں اے ۔ کسے وی دیس دی تھللی انتظامی ونڈ یا صوبے دا اک حکومتی یا دستوری آگو ہُندا اے ۔ پارلیمینٹری نظام وچ گورنر کول حکومتی اختیارات نئیں ہُندے ، گورنر شِپ صرف اک دستوری علامتی عُہدا ہُندا اے ۔ امریکا سمیت کئی دیساں وچ گورنراں نوں ووٹ دے ذریعے چُݨیا جاندا اے تے ایہناں کول حکومتی اختیارات ہُندے نیں ۔ کُچھ بینکاں وچ وی گورنر وی ہُندے نیں ۔
گٹھ:سرکار گٹھ:سرکاری عہدے گٹھ:عہدے
بندا آچے
بندا آچے انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ آچے دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بیعد
ملک الشعرا
ملک الشاعر دے لغوی معنی نيں شاعراں دا بادشاہ۔ ملوکیت دے دور وچ ملک الشاعر اک شاہی خطاب تے اک عہدہ سی، جو بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے پسندیدہ (بالعموم درباری) شاعر نو‏‏ں دتا جاندا سی۔ مثال دے طور اُتے جلال الدین محمد اکبر دے دربار تو‏ں ملک الشاعر دا خطاب فیضی نو‏‏ں ملا۔ طالب آملی نور الدین جہانگیر دے دربار دا تے کلیم کاشانی شاہجہان دے دربار دا ملک الشاعر سی۔ محمد ابراہیم ذوق بہادر شاہ ظفر دے دربار دے ملک اشاعر سن ۔
حوالے
گٹھ:اردو شاعری گٹھ:شاعر گٹھ:فنیاتی پیشے گٹھ:مغل اشرافیہ
عظیم جاہ
عظیم جاہ (پیدائش: 27 مئی 1802ء– وفات: 14 جنوری 1874ء) نواب کرناٹک سن جنہاں نے 1855ء تو‏ں 1874ء تک حکومت کیت‏‏ی۔ اوہ غلام محمد غوث خان دے چچا تے اعظم جاہ دے بھائی سن ۔
عہدِ حکومت
عظیم جاہ اعظم جاہ دا چھوٹا بھائی سی، 1825ء وچ جدو‏ں نواب کرناٹک اعظم جاہ د‏‏ی وفات ہوئی تاں اُس دا بیٹا غلام محمد غوث خان حالے شیرخوارگی د‏‏ی حالت وچ سی تے ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظامات ریاست بطور نائب السلطنت عظیم جاہ دے سپرد کردتے۔ 1842ء تک عظیم جاہ بحیثیتِ نائب السلطنت حکومت کردے رہ‏‏ے۔ 7 اکتوبر 1855ء نو‏‏ں غلام محمد غوث خان د‏‏ی وفات ہوئی تاں اک بار فیر عظیم جاہ دے لئی جانشینی د‏‏ی راہ ہموار ہوئے گئی۔غلام محمد غوث خان بغیر کِس‏ے نرینہ اولاد دے فوت ہوئے گیا سی، اُس د‏‏ی وفات دے بعد کرناٹک دا تخت خالی ہوئے گیا۔ 1855ء دے اوائل وچ گورنر جنرل ہند لارڈ ڈلہوزی نے غلام محمد غوث خان نو‏‏ں ایہ پیشکش کیت‏‏ی سی کہ اوہ اپنا جانشین کِس‏ے نو‏‏ں مقرر کر دے مگر اوہ صلبی ہوئے ایہ محض اِس لئی کیتا گیا سی کہ غلام محمد غوث خان د‏‏ی کوئی نرینہ اولاد نہ سی، اِس طرح انتظاماتِ ریاست کرناٹک ایسٹ انڈیا کمپنی دے اختیار وچ چلے گئے سن ۔ ہن غلام محمد غوث خان نے وفات پائی تاں ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظاماتِ ریاست اُتے دعویداراں دے دعوے مسترد کردتے۔ عظیم جاہ نو‏‏ں قانونی جانشین تسلیم کرنے تو‏ں مکملاً انکار کر دتا گیا۔ تقریباً اک عشرے تک عظیم جاہ قانونی معاملات دے ذریعے تو‏ں اپنا قانونی حقِ جانشینی حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ 1867ء وچ ملکہ وکٹوریہ نے اُنئيں امیر ارکٹ دا خطاب تفویض کیتا تے وظیفہ مقرر کر دتا۔ 12 اپریل 1871ء نو‏‏ں مدراس دے گورنر جنرل د‏‏ی رہائش گاہ اُتے اک شاہی تنیڑے وچ اُنئيں ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں تفویض کردہ شاہی فرمان دتا گیا تے اُنہاں د‏‏ی تخت نشینی عمل وچ آئی۔
عظیم جاہ نے چینائی وچ امیر محل د‏‏ی تعمیر شروع کروائی کیونجے چیپاک محل 1859ء وچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تحویل وچ چلا گیا سی ۔
وفات
عظیم جاہ نے 71 سال د‏‏ی عمر وچ 14 جنوری 1874ء نو‏‏ں چینائی وچ وفات پائی۔ اُس دے بعد اُنہاں دا بیٹا ظاہر الدولہ جانشین ہويا۔
حوالے
گٹھ:1802 دے جم گٹھ:1874 دیاں موتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:تریخ تمل ناڈو گٹھ:کرناٹک دے نواب گٹھ:کرناٹک وچ اسلام گٹھ:ہندوستان دے نواب گٹھ:ہندوستان وچ 1802ء گٹھ:ہندوستان وچ 1874ء
باختری بولی
thumb|240px| [[ کشان سلطنت دے بادشاہ  کنشک  دا سنّ 150 عیسوی دے لگبھگّ ضرب کیتا گیا سکہ ، جس اتے باختری وچّ لکھیا ہے ' ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝΟ ',  شاؤنانوشاؤ کنشکی کوشانو ، یعنی شہنشاہ کنشک کشان']] باختری ( فارسی: ) یا بیکٹریائی ( انگریزی: Bactrian ) پرانے ویلے وچّ  وچکار ایشیا  دے  باختر  ( بیکٹریا ) علاقے وچّ بولی جان والی اک چڑھدی ایرانی بولی سی جو ویلے دے نال ختم ہو گئی ۔ بولیعلم  نظریئے نال باختری دے  پشتو , یدغہ اتے منجی بولیاں دے نال ڈونگھے تعلق ہن ۔ ایہہ پرانے  سغدی بولی اتے  پارتھی  بولی نال وی ملدی - جلدی سی ۔ باختری نوں لکھن دے لئی زیادہتر  یونانی لپی  استعمال کیتی جاندی سی ، اسلئی اسنوں کدے - کدے یونانی - باختری ( جاں گریکو - باختری ) وی کیہا جاندا ہے ۔ شمالی ہندستان اتے راج کرن والی  کشان سلطنت وی اس بولی  نوں استعمال کردی سی اسلئی اسنوں کدے - کدے کشان بولی جاں کشانی - باختری وی کہندے ہن ۔
حوالہ
گٹھ:ہند ایرانی بولیاں گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں گٹھ:ہند یورپی بولیاں گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں گٹھ:پامیری بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ایرانی بولیاں گٹھ:ایرانی بولیاں گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:وچکار ایشیا دیاں بولیاں
ٹفلوپس ہائپوگیاس
ٹفلوپس ہائپوگیاس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
رٹلینڈ کاؤنٹی
رٹلینڈ امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
کلوگن
کلوگن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گراوبندن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 34 لوک وسدے نیں۔
دهستان باراندوزچای شمالی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
وولورتھ بلڈنگ
وولورتھ بلڈنگ امریکہ دے شھر نیو یارک وچ اک ٹاور اے
چک 251 ڈبلیو بی
چک 251 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
ڈنپاسار
ڈنپاسار انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ بالی دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
صبا انجم کریم
صبا انجم کریم (جم 12 جون 1985, قلعہ بندی) بھارتی خواتین ہاکی ٹیم دے سابقہ میمبر ہن۔ اوہ مینچیسٹر وچ 2002 دیاں کامنویلتھ کھیڈاں وچ ہاکی  وچ سبھ توں گھٹ عمر دے کھڈاری سن۔اوہ پہلی وار 2000 وچ انڈر -18 ایئیئ ایچ ایف کپ وچ بھارت لئی کھیڈی گئی سی۔ سجے پکھی ونگ دے روپ وچ اسنے ایشیئن کھیڈاں اکتوبر 2002, ایشیا کپ، 2004 دلی، کامنویلتھ گیمز 2002 اتے 2006, مینچیسٹر، جونیئر ورگے کئی ہور قومانتری ٹورنامینٹاں وچ بھارت دی نمائدگی کیتی اے۔
اوہ کیلبادی، قلعہ بندی دا رہن والا اے اتے تنویر عقیل ولوں کوچ کیتا جا رہا اے۔ 1 نومبر نوں، اس نوں چھتیسگڑھ دے سکھرلے گنڈادھرر سپورٹس اوارڈ نال نوازیا گیا گیا۔ سالانہ انعام اک اجیاے انسان نوں دتا جاندا اے جو قومی اتے قومانتری پدھر تے کھیڈاں دے کھیتر وچ ہون دا اعزاز کردا اے۔ اس انعام نوں انعام نال 1 لکھ روپئے دے نغد انعام اتے اک حوالہ دتا گیا اے۔ ڈپٹی سپرڈینٹ آف پولیس (ڈیئیسپی) دے عہدے اُتے چھتیسگڑھ دی سرکار ولوں پولیس ڈیپارٹمنٹ وچ پوسٹ کرکے اسنوں نوازیا گیا گیا اے۔ چھتیسگڑھ قلعہ بندی سال 2013 لئی، بھارت دے صدر ولوں اسنوں ارجن انعام نال نوازیا گیا گیا| اسنوں 2015 وچ بھارت دے چوتھے سبھ توں وڈے شہری انعام پدمشری نال نوازیا گیا گیا سی|
حوالے
گٹھ:کھیڈاں گٹھ:ہاکی کھڈاری گٹھ:بھارتی عورتاں
واشنگٹن کاؤنٹی، ورمونٹ
واشنگٹن امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
آؤسرفیررا
آؤسرفیررا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گراوبندن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 46 لوک وسدے نیں۔
ٹفلوپس ہائپومیتھس
ٹفلوپس ہائپومیتھس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
رباطک نقش لکھت
thumb|230px|رباتک نقش لکھت دے مطابق [[ برصغیر وچّ کنشک  دی سلطنت]] رباتک نقش لکھت افغانستان دے صوبہ بغلان وچ سرخ کوتل دے کول واقع رباتک (, Rabatak ) ناں دی پرانی تھاں اتے اک پتھر اتے  باختری بولی اتے  یونانی لپی  وچّ  کشان سلطنت دے مشہور بادشاہ  کنشک  دے خاندان دے بارے وچّ اک 23 پنکتیاں دا لیکھ ہے ۔ ایہہ اتہاسکاراں نوں سنّ 1993 وچّ ملیا سی اتے اس توں کنشک دے آباؤ اجداد دے بارے وچّ اہم تریخی جانکاری ملدی ہے ۔ اسوچّ کنشک نے کیہا ہے کہ اوہ اک نانا لون دیوی دی اولاد ہے اتے اسنے اپنے راج وچّ  یونانی بولی نوں ہٹاکے آریا بولی چلا دتی ہے ۔ اسنے اسوچّ اپنے پے - دادا  کوجولا کادفیس  , دادا سداشکن ، پیؤ وما کادفیس اتے آپ اپنا ذکر کیتا ہے ۔
حوالے
گٹھ:ترکستان گٹھ : کشان سلطنت گٹھ : صوبہ بغلان گٹھ:افغانستان دی تریخگٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخگٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
معلق مندر
کوآرڈینٹس: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=%E0%A4%B9%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82_%E0%A4%96%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0&params=39_39_57_N_113_42_18_E_type:landmark <span class="geo-dms" title="اس جگہ لئی نقشہ ، تصاویر تے ہور اعداد و شمار"> 39°39 ′57 ″n< /span> 113°42 ′18 ″e< /span>< /span>< /span> & #xfeff ; / &#xfeff; <span class="geo-dec" title="اس جگہ لئی نقشہ ، تصاویر تے ہور اعداد و شمار">39.66583°n 113. 70500°e< /span> & #xfeff ; / 39. 66583 ; 113. 70500< /span>< /span> ] thumb|300x300px|ہوا وچ کھڑیا مندر ہوا وچ کھڑیا مندر، جاں ہوا وچ مٹھّ جاں شوآن کھونگ س: ( آسان چینی بولی :悬空寺; پرانی چینی بولی : 懸空寺 ) شمالی چین دےشانشی صوبے وچ ہنگ پہاڑی دی اک کھڑی چٹان اتے بنایا گیا اک مندر اے۔  اس مندر دا نیڑلا نگر تاتھونگ اے، جو شمال مغرب وچ 64.23 ک م ۔ دور اے۔ اتھے ینکانگ گپھاواں توں علاوہ ہوا وچ کھڑا مندر اتے تریخی تھاں ہون کارن لوکاں وچ کچھ دا مرکز اے۔ چین دا ایہہ اکلا سرکھات بدھ دھرم، تاؤ، اتے کنفوشیئس دھرماں دے ملے جلے سٹائل نال بنیا بے مثال مندر اے۔ اسدی سنرچنا اوک وچ رکھے چٹاناں وچ فٹ کرن دے برابر اے۔ اسدا مکھ معاون ڈھانچہ اندر چھپیا ہویا اے۔ دسمبر 2010 وچ ٹائم پترکا نے اس نوں دنیا دیاں سبھ توں عجیب اتے خطرناک عمارتاں وچ شامل کیتا اے۔
اتہاس
ہنگ پہاڑی دے اتہاس مطابق اس مول مندر دا اساری لیائو ران (了然) نامی اک بھکھشو ولوں اکلیاں ہی شروع کیتی گئی سی۔ ایہہ مندر 1600 سال توں زیادہ پرانا اے جس دی کئی وار مرمت ہو چکی اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:بدھ مت
لینتھل
لینتھل سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 2,815 لوک وسدے نیں۔
دهستان باراندوزچای جنوبی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:باراندوزچای جنوبی
ونڈہیم کاؤنٹی
ونڈہیم امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 291 ڈبلیو بی
چک 291 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
گیتا مہالک
گیتا مہالک (پیدائش 1948) اک ہندوستانی کلاسیکی رقاصہ اے ، جو ہندوستانی کلاسیکی رقص کیکے روپ اوڈیسی دے بہترین مظاہرین وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ ہندوستانی کلاسیکی رقص د‏‏ی اٹھ شکلاں وچ قدیم ترین ا‏‏ے۔ گیتا مہالک نو‏‏ں فن دے میدان وچ انہاں د‏‏ی نمایاں خدمات دے لئی سنہ 2014 وچ ہندوستان د‏‏ی حکومت نے پدم شری تو‏ں نوازیا سی۔
زندگی
انہاں نے ہندوستان دے تقریبا تمام وڈے ڈانس فیسٹیولاں وچ وی کارکردگی دا مظاہرہ کیتا اے: کھجوراہو ڈانس فیسٹیول ، ایلورا ڈانس فیسٹیول ، الیفنٹا ڈانس فیسٹیول ، کونارک ڈانس فیسٹیول ، مہالی پورم فیسٹیول ، مکتیشور ڈانس فیسٹیول ، بدری کیوت فیسٹیول ، تاج فیسٹیول ، کجلیداس فیسٹیول ، جوجین وچ ۔ گنگا فیسٹیول ، منڈو فیسٹیول تے کالا فیسٹیول انہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ گیتا مہالک نو‏‏ں عام طور اُتے اوڈیسی دے روايتی انداز نو‏‏ں قومی شناخت دینے دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ وڈے پیمانے اُتے جانیا جاندا اے ، رقص دے ماہر دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے (اظہار) گیتا نے متعدد رقص ڈرامےآں جداں لایوانیوندی ، کرشنبھیلاشا تے دراوپدی - عبوری سوال د‏‏ی کوریوگرافی د‏‏ی اے ، جسنو‏ں ناقدین د‏‏ی جانب تو‏ں داد ملی ا‏‏ے۔ اپنی کوریوگرافی دے ذریعہ ، اس نے بہت ساری تبدیلی د‏‏ی ترجمانیاں تے مذہبی تے سیکولر جہتاں نو‏‏ں دکھایا ا‏‏ے۔ آرٹ تے سبھیاچار ، خاص طور اُتے اوڈیسی رقص نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی گیتا مہلک نے دہلی وچ واقع اک غیر سرکاری تنظیم "گیتا اپاسنیا" د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔
انہاں نے اپنی زندگی وچ بوہت سارے القابات حاصل کیتے نيں ، جداں:
حوالے
گٹھ:1948 دے جم
ٹفلوپس ہائپوبوتھریس
ٹفلوپس ہائپوبوتھریس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ماٹ
ماٹ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 361 لوک وسدے نیں۔
امامہ بنت ابی العاص
امامہ بنت ابی العاصیاامامہ بنت زینب (وفات: 66ھ/ 686ء) حضرت محمد  دی بیٹی زینب  ابوالعاص بن ربیع دی صاحبزادی تے تے رسول اللہﷺ تے حضرت خدیجہ دی نواسی سن۔ آپدی دادی ہالہ بنت خویلد خدیجہ دی سگی بہن سن۔
آپ دیاں خالاواں رقیہ ، ام کلثوم ، فاطمہ زہرا  رسول اللہ' دیاں بیٹیاں سن۔ ماں دی طرف تو‏ں آپدا نسب کچھ ایويں اے۔
امامہ بنت زینب بنت محمد بن عبد اللہ بن عبدالمطلب بن ہاشم بْن عبد مناف۔
باپ دی طرف تو‏ں آپ دا نسب کچھ ایويں بیان ہويا اے۔
امامہ بنت ابو العاص بن ربیع بن عبد العزی بن عبد الشمس بن عبد مناف۔
نسب نامہ
شجرۂ نسب ایہ اے : امامہ بنت ابی العاص بن ربیع بن عبد العز۔ ّیٰ بن عبد شمس بن عبد مناف۔ امامہ علی ابن زینب دی بہن سن۔
نکاح
فاطمۃ الزہراء دی وفات دے بعد انہاں نے حضرت علی نال شادی کر لی، امامہ دے بطن تو‏ں اک بیٹے محمد پیدا ہوئے۔ 40ھ وچ علی نے شہادت پائی تو مغیرہ بن نوفل (عبد المطلب دے پڑپوتے) نو‏‏ں وصیت کر گئے کہ امامہ نال نکاح کر لین۔ مغیرہ نے وصیت دی تعمیل کيتی۔، فاطمہ زہرا نے وصیت دی سی کہ میرے بعد میری بھانجی امامہ نال نکاح کرنا ایہ نکاح زبیر ابن عوام دے اہتمام نال ہويا۔
وفات
امامہ 66ھ وچ انتقال کر گئياں۔
نانا دی محبت
آنحضرت نو‏‏ں انہاں نال وڈی محبت سی۔ آپ انہاں نو‏‏ں اوقات نماز وچ وی جدا نہ کردے سن ۔ امامہ رسول پاک دی وفات دے وقت سن شعور نو‏‏ں پہنچ چک‏ی سن۔
ابو قتادہ تو‏ں فرماندے نيں کہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نو‏‏ں دیکھیا آپ لوگاں دی امامت کردے سن تے امامہ بنت ابی العاص آپ دے کندھے اُتے ہُندیاں جدو‏ں رکوع کردے تو انہاں نو‏ں اتار دیندے تے جدو‏ں سجدہ تو‏ں سر اٹھاندے تو انہاں نو‏ں لوٹا لیندے
حوالے
گٹھ:670 دیاں موتاں گٹھ:اہل بیت گٹھ:صحابیات
جارج واشنگٹن پل
جارج واشنگٹن پل امریکہ دے شھر نیو یارک وچ اک پل اے۔ ایہ ہڈسن دریا اتے اے۔ ایہ مینہیٹن نوں برگن کاؤنٹی نال ملاندا اے۔ ایہدے اتے تھلے دو رستے بنے نیں تے اتلے تے 4 آن دے تے 4 جان دے راہ نیں تے تھلے والے راہ تے 6 راہ نیں 3 جانوالے تے 3 آنوالے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو یارک شہر
مٹلوڈی
مٹلوڈی سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1000 لوک وسدے نیں۔
ونڈسر کاؤنٹی
ونڈسر امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔