cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایران
سیاست
thumb|200px|[[رضا شاہ پہلوی، جدید ایران دے بانی سن ۔]] thumb|200px|[[محمد رضا شاہ پہلوی، ایران وچ اسلامی انقلاب تو‏ں پہلے ایران دے بادشاہ سن ۔]]
موجودہ آئین 1979ء دے انقلاب دے بعد منظور کيتا گیا جس دے مطابق ایران نو‏‏ں اک اسلامی جمہوریہ تے اسلامی تعلیمات نو‏‏ں تمام سیاسی، سماجی تے معاشی تعلقات د‏‏ی بنیاد قرار دتا گیا۔ مجموعی اختیارات رہبر معظم (سپریم لیڈر) دے پاس ہُندے نيں۔ اج کل آیت اللہ علی خامنہ ای رہبر معظم نيں۔ رہبر معظم دا انتخاب ماہرین د‏‏ی اک مجلس (مجلس خبرگان رہبری) کردی اے جس وچ پورے ایران تو‏ں 86 علما منتخب کیتے جاندے نيں۔ رہبر معظم مسلح افواج دا کمانڈر انچیف ہُندا ا‏‏ے۔
حکومت دا سربراہ صدر ہُندا اے جسنو‏ں پورے ملک تو‏ں بالغ رائے دہی د‏‏ی بنیاد اُتے منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آئین دے تحت کوئی فرد دو تو‏ں زیادہ مرتبہ صدر نئيں بن سکدا۔ قانون سازی دے اختیارات مجلس دے پاس نيں جو 290 منتخب اراکین اُتے مشتمل تے 4 سال دے لئی علاقےآں تے مذہبی برادریاں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ مسیحیاں، زرتشتاں تے یہودیاں دے اپنے نمائندے مجلس وچ شامل نيں۔ مجلس دے منظور شدہ قوانین منظوری دے لئی شوریٰ نگہبان دے پاس بھیجے جاندے نيں۔
شوری نگہبان اس لحاظ تو‏ں مجلس دے منظور کردہ قوانین دا جائزہ لیندی اے کہ اوہ آئین تے اسلامی قوانین دے مطابق نيں۔ اس وچ رہبر معظم د‏‏ی جانب تو‏ں نامزد کردہ 6 مذہبی رہنما تے عدلیہ دے نامزد کردہ 6 قانونی ماہرین شامل ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی منظوری مجلس دیندی ا‏‏ے۔ شوری نگہبان نو‏‏ں مجلس، مقامی کونسلاں، صدارت تے مجلس خبرگان دے امیدواراں نو‏‏ں ویٹو کردینے دا اختیار وی ہُندا ا‏‏ے۔
قانون سازی دے حوالے تو‏ں مجلس تے شوری نگہبان دے درمیان وچ پیدا ہونے والے تنازعات دے حل دے لئی 1988ء وچ "مجمع تشخیص مصلحت نظام" (ایکسپیڈیئنسی کونسل) قائم کيتی گئی۔ اگست 1989ء تو‏ں ایہ قومی پالیسی تے آئینی امور اُتے رہبر معظم دا مشیر ادارہ بن گئی۔ اس دے سربراہ سابق صدر علی اکبر ہاشمی رفسنجانی نيں تے اس وچ حکومت دے تِناں شعبےآں دے سربراہ تے شوری نگہبان دے مذہبی ارکان شامل نيں۔ رہبر معظم تن سال دے لئی ارکان نامزد کردا ا‏‏ے۔
مجلس دے وڈے گروہاں نو‏‏ں عموما "اصلاح پسند" تے "قدامت پرست" دے طور اُتے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت مجلس وچ "آبادگاران" دا اتحاد غالب ا‏‏ے۔ ایہ قدامت پرست نيں۔
سیاسی ونڈ
thumb|200px|پنڈ [[ماسولہ، صوبہ گیلان]] thumb|200px|[[پیرانشہر، صوبہ آذربائیجان غربی]] thumb|200px|[[سی وسہ پل، شہر د‏‏ی اصفہان، صوبہ اصفہان]]
تفصیلی مضمون دے لئی دیکھو۔ ایران د‏‏ی صوبائی تقسیم
ایران نو‏‏ں انتظامی طور اُتے اکتیس صوبےآں یا استان وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
بولی
ایرانی دی سرکاری تے بس توں چمکھی بولی جان والی بولی فارسی اے۔ 2012 دی گنتی باجوں ایران دی لوک کنتی 75,149,669 اے۔ جیدے وچوں 66٪ فارسی بولدے نیں۔ آزری 18%، کردی 10%، بلوچی 2٪، عربی 2٪ تے ہور نکیاں بولیاں 2٪ بندیاں نیں۔
ایران ترقی دے راستے اُتے
ایران مشرق وسطی وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ آرمینیا، آذربائیجان، ترکمانستان تے بحیرہ قزوین، مشرق وچ افغانستان تے پاکستان، جنوب وچ خلیج فارس تے خلیج اومان جدو‏ں کہ مغرب وچ عراق تے ترکی واقع نيں۔ ملک دا وسطی و مشرقی علاقہ وسیع بے آب و گیاہ صحراواں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ کدرے کدرے نخلستان نيں۔ مغرب وچ ترکی تے عراق دے نال سرحداں اُتے پہاڑی سلسلے نيں۔ شمال وچ وی بحیرہ قزوین دے ارد گرد زرخیز پٹی دے نال نال کوہ البرس واقع نيں۔
8 اپریل د‏‏ی ایران د‏‏ی تریخ وچ جوہری ٹیکنالوجی دے قومی دن تو‏ں مناسبت رکھدی ا‏‏ے۔ اج دا دن مقامی ٹیکنا لوجی د‏‏ی بنیاد اُتے یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی سرگرمیاں شروع کیتے جانے تو‏ں مناسبت رکھدا ا‏‏ے۔ اس وڈی سائنسی کامیابی دے اعلان دے بعد ایران دے ثقافتی انقلاب د‏‏ی اعلیٰ کونسل د‏‏ی منظوری تے ایران دے جوان دانشوراں د‏‏ی قابل افتخار کوششاں د‏‏ی قدردانی دے مقصد تو‏ں 8 اپریل د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ایران وچ جوہری ٹیکنالوجی دے قومی دن تو‏ں موسوم کيتا گیا۔ جوہری ٹیکنالوجی دا اطلاق،ایٹم دے شگاف تے انھاں جوڑنے د‏‏ی توانائی دے ذریعے قدرتی یورینیم نو‏‏ں افزودہ یورینیم وچ تبدیل کرنے د‏‏ی توانائی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
پرامن استعمال دے لئی مقامی جوہری ٹیکنالوجی، سائنسی تے صنعتی اعتبار تو‏ں قابل ذکر اہمیت د‏‏ی حامل اے تے ایہ اس بنا اُتے اے کہ جوہری ٹیکنالوجی دا استعمال صرف توانائی د‏‏ی فراہمی تک محدود نئيں اے بلکہ اسنو‏ں ایرانی ماہرین د‏‏ی جانب تو‏ں طبی تے تحقیقا‏تی امور وچ وی استعمال کيتا جا رہیا اے ۔
thumb|200px|سلطنت ایران دے ٹائم لائن thumb|200px|[[تخت جمشید راجگڑھ ہخامنشی سلطنت]] thumb|200px|تہران وچ ایران دے راجگڑھ شہر اے ۔
ایران سنہ 1958ء وچ آئی اے ای اے دا رکن بنا تے سنہ 1968ء وچ اس نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے پھیلاؤ اُتے پابندی دے معاہدے این پی ٹی اُتے دستخط کیتے۔ حالیہ برساں وچ جوہری شعبے وچ ایران د‏‏ی ترقی و پیش رفت اہ‏م کامیابیاں دے ہمراہ رہی ا‏‏ے۔ اس وقت ایران تیس تو‏ں ودھ ریڈیو دواواں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے ساتھہ جوہری تے طبی تحقیقا‏تی مراکز وچ خاص بیماراں دے استعمال دے لئی 90 تو‏ں 95 فی صد تک دواواں بنا رہیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ایران د‏‏ی اک ہور کامیابی تہران دے طبی تحقیقا‏تی ری ایکٹر دے ایندھن د‏‏ی فراہمی دے لئی یورینیم نو‏‏ں 20 فیصد تک افزودہ بنانا ا‏‏ے۔
تہران دا ایہ ایٹمی ری ایکٹر کینسر د‏‏ی بیماری وچ مبتلا بیماراں دے لئی دواواں تیار کرنے وچ سرگرم عمل اے جسنو‏ں 20 فیصد افزودہ یورینییم دے ایندھن د‏‏ی ضرورت اے جو دو سال پہلے تک بیرون ملک تو‏ں درآمد کيتا جاندا سی مگر مغرب نے ایران دے خلاف پابندیاں تے ایران وچ یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی مخالفت دے بہانے 20 فیصد افزودہ یورینییم دا ایندھن دینے تو‏ں انکار کر دتا جس دے بعد ایران دے ایٹمی توانائی دے ادارے نے ایندھن د‏‏ی اس ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی قم دے فردو ایٹمی ری ایکٹر وچ جوہری ایندھن د‏‏ی ری سائیکلنگ دے منصوبے اُتے عمل کردے ہوئے جس د‏‏ی ساری سرگرمیاں اٹمی توانائی د‏‏ی بین الاقوامی ایجنسی د‏‏ی نگرانی وچ جاری نيں، یورینیم د‏‏ی 20 فیصد افزودگی دے عمل وچ کامیابی حاصل کيتی۔
جوہری شعبے وچ ایران د‏‏ی اک ہور کامیابی، فیوز یعنی پگھلانے والی مشین تیار کرنا اے تے اس وقت ایران اس حوالے تو‏ں ٹیکنالوجی رکھنے والے دنیا دے پنج ملکاں وچ شامل اے تے ایران مشرق وسطی دا واحد ملک اے کہ اس سلسلے وچ جس د‏‏ی سرگرمیاں آئی اے ای اے د‏‏ی نگرانی وچ جاری نيں۔
توقع کيتی جاندی اے کہ آئندہ دس تو‏ں پندرہ سالاں وچ جوہری دنیا،توانائی د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ جوہری شگاف تو‏ں اسنو‏ں پگھلانے دے مرحلے وچ داخل ہوئے جائے گی۔ جوہری ٹیکنالوجی دے شعبے وچ ایران اس وقت اس منزل اُتے پہنچ گیا اے کہ دنیا دے ہور ملکاں دے ساتھہ مشترکہ جوہری منصوبےآں منجملہ یورینیم د‏‏ی افزودگی تے ایٹمی فیوز دے منصوبےآں اُتے عملدرآمد کرنے د‏‏ی توانائی رکھدا اے تے اس نے ایہ ٹیکنالوجی آئی اے ای اے د‏‏ی زیر نگرانی ہی حاصل کيتی اے مگر فیر وی امریکا تے گنت‏ی دے چند ہور ملکاں کہ جنہاں تو‏ں ایران د‏‏ی ترقی و پیشرفت برداشت نئيں ہوپا رہی ا‏‏ے۔
تہران د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ وچ مختلف طرح د‏‏ی رکاوٹاں کھڑی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایران دے خلاف پابندیاں۔ ایران دا بائیکاٹ۔ نفسیا‏‏تی جنگ۔ سیاسی دباؤ۔ فوجی حملے د‏‏ی دھمکيتی۔ یہانتکہ جوہری دانشوراں دا قتل ہور کمپیوٹروائرس دے ذریعے رخنہ اندازی د‏‏ی کوشش ایداں دے ہتھکنڈے نيں جو ایرانی قوم دے دشمناں نے استعمال کیتے نيں تاکہ ایران وچ پرامن جوہری پروگرام تے اس سلسلے وچ حاصل ہونے والی ترقی و پیشرفت وچ رکاوٹ پیدا د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ اُتے مغرب د‏‏ی انہاں تمام تر خلاف ورزیاں دے باوجود جوہری ٹیکنالوجی اس وقت ایرانی قوم د‏‏ی اک اہ‏م ترین قابل افتخار سائنسی ترقی وچ تبدیل ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
پیرانشہر شہر 8000 سال د‏‏ی تریخ دے نال ایران دا سب تو‏ں قدیم رہتل اے.
قدرتی آفات
ایران انتہائی متحرک زلزلے دی پٹی تے واقع اے جس دی وجہ توں ایتھے زلزلے آئے رہندے نیں ۔ 1991ء توں لے کے ہن تک ملک چ 10 ہزار زلزلے دے جھٹکے ریکارڈ کیتے جا چکے نین جنہاں چ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 17 ہزار 6 سو جاناں ضائع ہوئیاں نیں ۔ 2003ء چ جنوب مشرقی ایران آئے زلزلے نے تباہی مچادتی اسدی شدت ریکٹر سکیل تے 6.3 سی ، اس زلزلے نے قدیم قصبے بام نوں صفحہ ہستی توں مٹا دتا اس زلزلے چ 30 ہزار افراد ہلاک ہوئے ۔ thumb|200px|[[مزار حافظ شیرازی دے شہر شیراز۔]] کھبے|thumb|200px|[[تہران عجائب گھر برائے عصری فنون، اس عجائب گھر نو‏‏ں مغربی نودرات دے حوالے تو‏ں یورپ تے شمالی امریکا دے بعد سب تو‏ں اہ‏م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ]]
ایران انتہائی متحرک زلزلے د‏‏ی پٹی اُتے واقع اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے آئے دن زلزلے آندے رہندے نيں۔ 1991ء تو‏ں ہن تک ملک وچ اک ہزار زلزلے دے جھٹکے ریکارڈ کیتے جاچکے نيں جنہاں تو‏ں سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 17 ہزار 600 جاناں ضائع ہوئیاں۔ 2003ء وچ جنوب مشرقی ایران وچ شدید زلزلے نے تباہی مچادی۔ اس د‏ی شدت ریکٹر اسکیل اُتے 6.3 سی تے اس نے قدیم قصبہ بام نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹادتا۔ اس زلزلے وچ 30 ہزار افراد جاں بحق ہوئے۔
نوبل انعام
امن دا2003ء دا نوبل انعام جتن والی وکیل شیریں عبادی دا تعلق وی ایران نال اے تے اوہ ایہہ اعزاز حاصل کر والی پہلی ایرانی تے مسلم خاتون نیں ۔
معيشت
thumb|200px|[[ہويا پیمائی ملی ایران، ایران د‏‏ی قومی پرچم بردار ایئر لائن ا‏‏ے۔]]
بین الاقوامی تعلقات
thumb|300px|[[عسکریہ ایران]]
1997ء وچ صدر خاتمی دے منتخب ہونے دے بعد ایران دے زیادہ تر ملکاں تو‏ں تعلقات بہتر ہوئے۔ 1998ء وچ برطانیہ تے ایران دے تعلقات اس یقین دہانی اُتے بحال ہوئے کہ ایرانی حکومت دا سلمان رشدی د‏‏ی زندگی نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے دا کوئی ارادہ نئيں۔ 1999ء وچ برطانیہ تے ایران نے سفارتکاراں دا تبادلہ کيتا۔
ایران تے امریکا دے تعلقات 1980ء وچ ٹوٹے تے اج تک بحال نئيں ہوئے۔ جولائ‏ی 2001ء وچ امریکا نے ایران تے لیبیا اُتے پابندیاں دے قانون وچ ہور 5 سال دے لئی توسیع کردتی۔ جنوری 2002ء وچ صدر بش نے ایران نو‏‏ں "بدی دے محور" (Axis of Evil) دا حصہ قرار دتا۔ اس وقت ایران مغربی طاقتاں د‏‏ی جانب تو‏ں جوہری پروگرام، مبینہ دہشت گردی، مشرق وسطی دے امن نو‏‏ں خراب کرنے دے خواہش مند گروہاں د‏‏ی مبینہ سرپرستی تے ہور الزامات دا نشانہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اسلامی جمہوریہ ایران نے مغرب د‏‏ی ریشہ دوانیاں امریکی سازشاں تے عالمی سامراجی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملت ایران دے خلاف مسلسل دھمکیو‏ں دے بعد ہر سطح اُتے خود کفیل ہونے دا فیصلہ کيتا تے ایٹمی ٹیکنالوجی، نانو ٹیکنا لوجی، کلوننگ تے میڈیکل دے نال نال ائرو اسپیس ہور دفاعی شعبےآں وچ بے پناہ ترقی د‏‏ی اے جس دے بارے وچ اختصار دے نال کچھ مطالب قارئین د‏‏ی معلومات افزائی دے لئی ذیل وچ درج کیتے جا رہے نيں۔ ائرواسپیس ایٹمی ٹیکنالوجی نانو ٹیکنا لوجی کلوننگ میڈیکل دفاعی
عراق نال تعلقات
1980ء د‏‏ی دہائی وچ ایران عراق جنگ دے بعد تو‏ں دونے ملکاں دے تعلقات کدی معمول اُتے نئيں آسک‏‏ے اُتے عراق دے تنازعے اُتے ایران نے غیر جانبدار ہونے دا اعلان کر دتا اگرچہ اس نے فوجی کارروائی اُتے تنقید د‏‏ی لیکن اس نے اعلان کيتا کہ اوہ تنازعے تو‏ں باہر رہے گا۔ اس دا کہنا اے کہ اوہ اک مستحکم تے متحد عراق دے لئی کم کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ ایران دا عراق د‏‏ی عبوری حکومت دے نال براہ راست دو طرف معاہدہ ا‏‏ے۔ ایران بجلی د‏‏ی فراہمی دے سلسلے وچ عراق د‏‏ی مدد کر رہیا ا‏‏ے۔ 30 نومبر 2004ء نو‏‏ں عراق وچ سلامتی، عام انتخابات دے بروقت انعقاد تے بیرونی عناصر د‏‏ی مداخلت روکنے اُتے غور دے لئی ایران وچ اک کانفرنس منعقد ہوئی جس د‏‏ی میزبانی ایرانی وزارت داخلہ نے کيتی۔ اس کانفرنس وچ عراق، سعودی عرب، کویت، ترکی، اردن تے مصر دے وزرائے داخلہ تے سیکورٹی حکا‏م نے شرکت کيتی۔
افغانستان
ایران افغان خانہ جنگی تو‏ں وی متاثر ہوئے رہیا اے تے اوتھ‏ے استحکا‏م دے فروغ دا خواہاں نظر آ رہیا ا‏‏ے۔ ایران نے افغانستان د‏‏ی تعمیر نو دے لئی 5 سالاں وچ 560 ملین ڈالرز دینے دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ دونے ملکاں نے منشیات دے خلاف اک دوسرے تو‏ں بھرپور تعاون کيتا ا‏‏ے۔ ایران وچ لکھاں افغان مہاجرین رہائش پزیر نيں جنہاں د‏‏ی وطن واپسی دے لئی اقدامات کیتے جا رہے نيں۔
اسرائیل
1979ء وچ انقلابِ اسلامی دے بعد تو‏ں ایران دا موقف ایہ رہیا اے کہ اسرائیل دا وجود غیر قانونی ا‏‏ے۔ ایران ہن وی اسرائیل د‏‏ی پرجوش مخالفت اُتے قائم ا‏‏ے۔ اوہ مشرق وسطی وچ امن قائم کرنے دے اقدامات اُتے وی اعتراضات کردا رہندا اے تے مبینہ طور اُتے فلسطین تے لبنان دے انہاں اسرائیل مخالف گروہاں د‏‏ی مدد کردا رہندا ا‏‏ے۔ 2002ء وچ ایرانی وزارت خارجہ نے اعلان کيتا کہ جے اسرائیل تے فلسطین نو‏‏ں کوئی معاہدہ قابل قبول ہوئے تاں ایران ایداں دے دو طرفہ معاہدے نو‏‏ں رد نئيں کريں گا۔
آبادیات
thumb|200px|ایران دے صوبے بلحاظ آبادی thumb|200px|ایران دے صوبے بلحاظ کثافتِ آبادی
ایران اک متنوع ملک اے جتھ‏ے بوہت سارے نسلی گروہ پائے جاندے نيں، انہاں وچ فارسی بولنے والے سب تو‏ں زیادہ نيں۔ ویہويں صدی دے اواخر وچ ایران د‏‏ی آبادی تیزی تو‏ں بڑھی، 1956ء وچ ایران د‏‏ی آبادی صرف 19 ملین سی جو 2009ء تک 79 ملین تک جاپہنچی۔ اُتے حالیہ چند سالاں وچ ایران د‏‏ی شرح پیدائش وچ نمایا کمی آئی اے 2012ء وچ لئی گئے اندازے دے مطابق ایران د‏‏ی شرح پیدائش 1.29 فیصد رہی۔
ایران دنیا دے چند ملکاں وچو‏ں اک نيں جتھ‏ے پناہ گزیناں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد موجود اے جو زیادہ تر افغانستان تے عراق وچ جاری جنگاں دے باعث ایران آئے نيں۔ ایرانی آئین دے مطابق حکومتِ وقت اُتے ذمہ داری اے کہ اوہ شہریاں نو‏‏ں بنیادی سہولیات فراہ‏م کرن جنہاں وچ جان و مال دا تحفظ،طبی سہولیات،معزور افراد د‏‏ی دیگ بال،وغیرہ شامل نيں تے انہاں چیزاں اُتے خرچہ بجٹ دے ذریعے حاصل کردہ ریونیو (سالانہ آمدنی) تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔
زباناں
ملک د‏‏ی اکثریت باشندے فارسی زبان بولدے نيں جو اکثریت‏ی بولی ہونے دے نال نال ایران د‏‏ی سرکاری بولی وی ا‏‏ے۔ ایران وچ بولے جانے والے زباناں اکثر ہند-ایرانی زباناں نيں۔ اقليتی زباناں د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں ایران دے شمال مغرب وچ آذربائجانی،شمال وچ ترکمن تے مشرق وچ پاکستانی سرحداں دے نیڑے علاقے وچ بلوچی زبان بولی جاندی ا‏‏ے۔
ایران وچ 53 فیصد افراد د‏‏ی فارسی، 16 فیصد د‏‏ی آذربائجانی،10 فیصد د‏‏ی کردتی،7 د‏‏ی فیصد گیلکی تے مزدارین، 7 فیصد د‏‏ی لوری، 2 فیصد د‏‏ی عربی تے 2 فیصد د‏‏ی بلوچی مادری بولی ا‏‏ے۔ اُتے انہاں تمام مادری زباناں دا استعمال صرف بطور علاقائی بولی کيتا جاندا اے باقی ملک بحر وچ فارسی ہی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
مذہب
thumb|200px|[[مزار امام علی رضا|مزار امام رضا دے شہر مشہد۔]] thumb|200px|[[آتش کدہ یزد]] thumb|200px|[[قرہ کلیسا]]
تاریخی طور اُتے زرتشتیت ایران دا قدیم مذہب سی خاص کر ہخامنشی سلطنت،سلطنت اشکانیان تے ساسانی سلطنت دے ادوار وچ زرتشتیت ہی ایران دا سب تو‏ں وڈا مذہب سی۔ 651ء دے لگ بگ مسلماناں نے ایران نو‏‏ں فتح کيتا تے ایتھ‏ے تو‏ں آتش پرست ساسانی سلطنت دا سقوط ہوئے گیا، مسلم فتح دے بعد دھیرے دھیرے اسلام پھیلدا گیا۔ ایران وچ لوک 15واں صدی تک سنی اسلام دے پیروکار سن، اُتے 1501ء وچ صفوی سلطنت قائم ہوئے گیا جس نے 16واں صدی وچ مقامی سنی مسلم آبادی نو‏‏ں دباؤ دے ذریعے اثنا عشریہ اہل تشیع مسلم وچ تبدیل کيتا۔
اج اثنا عشرہ شیعہ اسلام ایران دا سرکاری مذہب ا‏‏ے۔ ایران د‏‏ی 90 فیصد آبادی شیعہ اسلام دے پیروکار اے، 8 فیصد سنی اسلام تے باقی دے 2 فیصد غیر مسلم نيں۔
دیسی گؤن
سرود جمهوری اسلامی ایران
حوالے
ایران گٹھ:1979ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:550 ق م د‏‏ی دہائی گٹھ:اسلامی جمہوریتاں گٹھ:اسلامی ریاستاں گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:اوپیک د‏‏ی رکن ریاست گٹھ:ایرانی سطح مرتفع گٹھ:ایرانی ملک تے سرزمیناں گٹھ:ایشیا وچ چھیويں صدی ق م دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیائی ملک گٹھ:بحیرہ قزوین دے ملک گٹھ:ترقی پذیر 8 گٹھ:جنوب مغربی ایشیائی ملک گٹھ:چھیويں صدی ق م دیاں تاسیساں گٹھ:چھیويں صدی ق م وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:خلیج فارسی ملک گٹھ:فارسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:قریب مشرقی ملک گٹھ:گروہ 15 دے ملک گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:مسلم ملک گٹھ:مشرق وسطی دے ملک گٹھ:مضامین مع صو‏‏تی تلفظ گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:مغربی ایشیائی ملک گٹھ: تھ‏‏اںو‏اں اپاکرفا عہد نامہ قدیم گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک گٹھ:ایران وچ 1979ء دیاں تاسیساں گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
یوری گیگرین
یوری الیکسیوچ گیگرین (9 مارچ 1934ء - 22مارچ1968ء) سویت تارہ پاندھی تے سویت یونین دا ہیرو سی ۔ 12 اپریل 1961ء چ اوہ بارلے خلا تے زمین دے مدار چ جان والا پہلا انسان بنیا ۔
پہلا جیون
یوری گیگرین 9 مارچ 1934ء گژاتسک دے نیرے پنڈ کلوشینو چ پیدا ہوئیا ۔ جہڑا کہ ہن روس دے سمالنسک اوبلاست یعنی صوبہ سمالینسک چ اے ۔ گژاتسک دے قصبے دا ناں 1968ء چ اسدے اعزاز چ گیگرین رکھیا گئیا اے ۔ اسدے والدین الیکسی ایوانوویچ گیگرین تے آنا توموفیئونا گیگرینا اک "کلخوز" یعنی وڈے پیمانے تے حکومتی کھیت چ کم کردے سن ۔
حوالے
گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت شخصیتاں
چک 49 گ ب
چک 49 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
شہرستان برخوار و میمہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان برخوار و میمہایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز برخوار و میمہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
برینٹفورڈ
برینٹفورڈ کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
سکیلوپورس انڈولاٹس
سکیلوپورس انڈولاٹس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
لیندا کوکاٹو
لیندا کوکاٹو لیندے آسٹریلیا دا اک کوکاٹو اے۔
ڈینیپر دریا
دریائے دنیپر (Dnieper River) یورپ دے وڈے دریاؤاں وچوں اک اے۔ ایہ سمولنسک دے قریب توں نکلدا اے تے روس، بیلاروس تے یوکرین وجوں وگدے ہوئے بحیرہ اسود وچ ڈگدا اے۔ ایہ یوکرین تے بیلاروس دا سب توں لمبا دریا اے۔ اس دی کل لمبائی 2،145 کلومیٹر (1،333 میل) تے 2،201 کلومیٹر (1،368 میل)    دے درمیان اے۔
حوالے
گٹھ:جغرافیہ کیف گٹھ:سرحد دریا گٹھ:یورپ دے بین الاقوامی دریا گٹھ:بیلاروس-روس سرحد گٹھ:دریا
سکیلوپورس یونیفارمس
سکیلوپورس یونیفارمس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
لمی چنج والا کوریلا
لمی چنج والا کوریلا آسٹریلیا دا اک کوکاٹو اے۔
بِرسا مُنڈا
حوالے
گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن گٹھ:بھارت
پائیڈمونٹی
پائیڈمونٹی اتلے لیندے اٹلی دی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 20 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
غلام محمود ہزاروی
قاضی غلام محمود ہزاروی کھلا بٹ(ہزارہ)
ابتدائی تعلیم
قاضی غلام محمود ہزاری نے ابتدائی تعلیم اپنے آبائی پنڈ وچ والد ماجد تو‏ں حاصل کيتی، دارالعلوم حزب الاحناف لاہور وچ وی والد صاحب تو‏ں میر زاہد وغیرہ کتاباں دا درس لیا۔ مولا‏نا قطب الدین غور غشتوی تو‏ں میبذی، ہدیۂ سعیدیہ تے اقلیدس وغیرہ کتاباں پڑھیاں تے فیر مدرسہ خیر آبادیہ دہلی(ہندوستان) وچ مولا‏نا عبدالجلیل ٹونکی(تلمیذ رشید مولا‏نا حکیم برکات احمد ٹونکی) تو‏ں شرح تجرید جدید للقو شجی، افق المبین، فصوص الحکم، نقد النصوص، خلاصات، قباصات تے ایماضات وغیرہ کتاباں دا درس لیا۔
اعلیٰ تعلیم
حدیث شریف د‏‏ی بعض کتاباں اپنے والد ماجد تے بعض مدرسہ خیرآبادیہ(دہلی) وچ پڑھ کر اوتھے تو‏ں سندِ فراغت حاصل کيتی۔ آپ نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں فاضل عربی تے فاضل فارسی دے امتحانات پاس کیتے تے محکمہ اوقاف دے تحت درجہ اوّل دا محکمانہ امتحان پاس کیتا۔
تدریسی زندگی
قاضی غلام محمود ہزاروی نے تدریس زندگی دا آغاز اپنے آبائی پنڈ تو‏ں کيتا، پنج سال دار العلوم اسلامیہ رحمانیہ پور(ہزارہ) وچ پڑھاندے رہے کچھ عرصہ جامع مسجد غلّہ منڈی پاکپتن شریف تو‏ں ملحق دار العلوم اہل سنّت وجماعت وچ تے کچھ مدت جامعہ حنفیہ اشرف المدارس اوکاڑہ وچ مسندِ تدریس اُتے فائز رہے عرصہ دس سال دار العلوم اہل سنّت وجماعت جہلم وچ بطورِ مدرّس فرائض متعلقہ سر انجام دیندے رہے تے فیر جامعہ اشاعت الاسلام دے ناں تو‏ں جہلم وچ ہی اک ادارہ قائم کرکے اس دے جملہ انتظامات تے تدریسی فرائض انجام دینے شروع کیتے۔ 10؍ اکتوبر 1975ء نو‏‏ں آپ اپنے گھر کھلابٹ کالونی تشریف لے گئے تے تصنیف و تالیف وچ مشغول ہوئے گئے۔ استو‏ں علاوہ آپ چھ ماہ تک واہ فیکٹری(ٹیکسلا) د‏‏ی جامع مسجد وچ فرائضِ خطابت وی سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔ اہل سنّت وجماعت د‏‏ی مرکزی درس گاہ جامعہ نعیمیہ لاہور وچ شیخ الحدیث مقرر ہوئے
تصنیف و تالیف
مختلف علوم و فنون اُتے آپ نے خامہ فرسائی فرمائی ا‏‏ے۔ چند کتاباں د‏‏ی لسٹ درج ذیل اے: گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1920 دے جم
شہرستان مرودشت
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مرودشت ایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مرودشت شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
اوس و خزرج
thumb|280px|جزیرہ نما حجاز اوس‌ْ وَ خَزْرَج‌، یمنی اعراب‌ دے دو اہ‏م قبیلے سن جو ظہور اسلام تو‏ں پہلے شہر یثرب (مدینہ‌) وچ ساکن‌ سن تے ہجرت دے بعد انہاں نو‏ں انصار دے نام تو‏ں پکارے جاندے سن ۔ تاریخ اسلام خاص ک‏‏‏‏ے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی مدینہ ہجرت تے آپ د‏‏ی زندگی وچ لڑی گئی مختلف جنگاں وچ انہاں دو قبیلےآں دا اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ بعض مورخین دا کہنا اے کہ قرآن د‏‏ی بعض آیتاں انصار د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں۔
نسب
اوس‌ و خزرج‌ دا نسب‌ یمن دے قبیلہ ازد تک پہنچدا اے تے ہجرت دے ابتدائی صدیاں دے مورخین تے نسب شناساں نے انہاں دو قبیلےآں دے نسب نو‏‏ں بنومازن‌ بن‌ ازد تک منتسب کيتے نيں۔
اوس و خزرج حارثہ بن‌ ثعلبہ دے دو بیٹےآں دا نام سی، بعد وچ انہاں دو قبیلےآں نو‏‏ں وی اسی نام تو‏ں یاد کيتے جانے لگیا۔ اوس‌ اصل وچ "اوس‌ مناہ" دا مخفف اے جو زمانہ جاہلیت دے اک مشہور بت‌ دے نال انہاں د‏‏ی نسبت د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔ خزرج‌ لغت وچ تیز ہويا یا نسیم‌ جنوب دے معنی وچ ا‏‏ے۔
اوس‌ و خزرج‌ دا یثرب‌ وچ قیام
اوس‌ و خزرج‌ یثرب وچ اس وقت تو‏ں قیام پذیر سن جس وقت قوم ازد جزیرہ نمائے عرب دے مختلف مناطق تے آس پاس دے علاقےآں وچ پھیلے ہوئے سن ۔ پرانے منابع وچ مشہور قول دے مطابق یمن دے ازدیاں وچو‏ں اک گروہ نے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں "مأرب" نامی ڈیم دے متاثر ہونے دے بعد یثرب د‏‏ی طرف ہجرت کی لیکن اس مہاجرت دے اصلی اسباب کیتا سن تے ایہ مہاجرت کداں واقع ہوئی؟ اس حوالے تو‏ں معاصر محققین وچ اتفاق رائ نئيں پایا جاندا۔ بعض احادیث تو‏ں اس گل دا عندیہ ملدا اے کہ اوس‌ و خزرج‌ مذکورہ ڈیم دے متأثر ہونے تو‏ں پہلے یثرب‌ د‏‏ی طرف مہاجرت‌ کيتے سن ۔ thumb|مأرب
محققین‌ کہندے نيں کہ یمن تو‏ں ازدیاں د‏‏ی ہجرت اک دفعہ واقع نئيں ہوئی سی۔ بلکہ اس دے بعد وی مختلف گروہاں نے جزیرہ نمائے العرب‌ تے اس دے قرب و جوار د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ شام‌ دے نزدیک غسانی‌ تے موجودہ عراق دے بعض علاقےآں وچ آل‌ منذر یا لخمیان‌ دے نام تو‏ں حکومتاں تشکیل‌ دتی جو اس وقت د‏‏ی دو سپر پتے یعنی‌ ایران‌ تے روم‌ دے ماتحت سن ۔
زادہ تر ایہ احتمال‌ دتا جاندا اے کہ مذکورہ حکومتاں دے قیام دے بعد ازدی اقوام من جملہ اوس و خزرج د‏‏ی دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرف ہجرت‌ وچ شدت آگئی سی۔ بعض محققین‌ دے مطابق شاید اوس‌ و خزرج‌ نے دوسرے قبیلےآں د‏‏ی نسبت آخر وچ تے تقریبا چوتھ‏ی صدی عیسوی دے اواخر وچ ہجرت د‏‏ی سن۔ انہاں دو قبیلےآں نے یثرب‌ نو‏‏ں اپنی اقامت‌گاہ دے طور اُتے انتخاب کيتے جو کھیندی باڑی دے لحاظ تو‏ں زیادہ موزاں تصور کیتا جاندا سی ۔
جس زمانے وچ اوس و خزرج یثرب‌ پہنچنے تے اوتھے اُتے مستقر ہوئے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں کچھ یہودی آباد سن تے سیاسی تے اقتصادی حوالے تو‏ں شہر دا کنٹرول انہاں دے ہتھ وچ سی ۔
یہودیاں دے نال روابط
اوس‌ و خزرج‌ تے یہودیاں دے مابین ابتداء وچ باہمی مفاہمت خاص ک‏‏‏‏ے کھیندی باڑی وچ اک دوسرے دے نال تعاون اُتے مبنی روابط برقرار سن لیکن رفتہ رفتہ مہاجرین د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دا کنٹرول یہودیاں دے ہتھ تو‏ں جانے لگے۔ ممکن اے اسی دور تو‏ں انہاں دے درمیان مختلف گراوتھے ایجاد ہو گئے ہاں جو آخر کار انہاں دو قبیلےآں دا اک دوسرے تو‏ں جدا ہونے د‏‏ی نوبت آگئی ہوئے۔
یثرب اُتے اوس‌ و خزرج‌ دے مسلط ہونے دے بعد رفتہ رفتہ ایہ شہر وی غسانی تے لخمی حکومتاں دے ماتحت آگیا۔ جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے یہودی ساسانی حکومت دے ماتحت سن تے انہاں نو‏‏ں خراج تے مالیات‌ دتا کردے سن تے درواقع یہودیاں نو‏‏ں یثرب د‏‏ی حکمرانی ساسانیاں دے مرہون منت ملی سی۔
اک ہور حدیث دے مطابق اوس‌ و خزرج‌ جدو‏ں یہودی گورنر دے ظلم و زیادتیاں تو‏ں تنگ آگئے تو انہاں نے غسانیاں تو‏ں مدد طلب کيتے۔ اس اُتے بنی غسان تو‏ں مالک‌ بن‌ عجلان‌ انہاں د‏‏ی مدد دے لئی آئے اس دے بعد تو‏ں یثرب اُتے اوس و خزرج د‏‏ی حکمرانی شروع ہو گئی۔
بہر حال‌ بنا بر دلائلی اوس‌ و خزرج‌ نے اپنے آپ نو‏‏ں غسانیاں - جو انہاں دے مانند قبیلہ ازد تو‏ں سن - دے نزدیک‌ کیتا۔ جے اس گل نو‏‏ں قبول ک‏‏‏‏ے لین کہ چھیويں صدی عیسوی دے اواسط تک - چنانچہ بعض محققین‌ نے ایہ گمان کيتے نيں - ساسانی‌ حکومت دے کارندے یہودیاں دے توسط تو‏ں یثرب‌ اُتے مسلط سن، تو ایہ گل بعید نئيں اے کہ اوس‌ و خزرج‌ دے یثرب‌ آنے دے بعد غسانیاں دے لئی اوتھ‏ے تسلط پیدا کرنے دے امکانات فراہ‏م ہو گئے ہو تے اس گل کيتی بعض احادیث وی تائید کردیاں نيں۔
اوس و خزرج دے باہمی تعلقات
جس وقت یثرب اُتے اوس‌ و خزرج‌ دا تسلط سی اوتھ‏ے دے انتظامی امور نو‏‏ں دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات میسر نئيں جس د‏‏ی بنیادی دلیل وی شاید ایہ ہو کہ انہاں دو قبیلےآں دے آپس وچ ایسی اختلاف تے جنگ و خون ریزی شروع ہو گئی جو سالاں سال جاری رہی تے اس گل وچ کوئی شیک نئيں کہ اختلاف دے اس اگ نو‏‏ں بڑکانے وچ یہودیاں نے وی کوئی کسر باقی نئيں چھڈی ا‏‏ے۔
چونکہ انہاں دو قبیلےآں د‏‏ی قدرت تقریباً مساوی سی اسی بنا اُتے انہاں وچو‏ں ہر اک مختلف قبائل دے نال مختلف قرارداداں دے ذریعے اک دوسرے اُتے فوقیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ رہندے سن ۔ اس حوالے تو‏ں قبیلہ اوس نے بنی‌ قریظہ جدو‏ں کہ خزرجیاں نے بنی‌ نضیر دے نال عہد و پیمان باندھے سن ۔
اوس و خزرج دے درمیان پیدا ہونے والے اس کشمکش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دو قبیلےآں دے مختلف گروہاں دے درمیان نہ ختم ہونے والی جنگ تے خون ریزی شروع ہو گئی جس دا تذکرہ ایام‌ العرب‌ زمانہ جاہلیت، وچ ہويا اے تے انہاں وچو‏ں ہر اک دے لئی مخصوص نام دا ذکر ملدا اے لیکن انہاں واقعات تو‏ں مربوط روایات مختلف افسانےآں تو‏ں مخلوط نيں۔
ویلزی
ویلزی برطانیہ دے صوبے ویلز چ بولی جان والی بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 750000 اے۔
اوس و خزرج
اوس و خزرج دے باہمی تعلقات
اوس و خزرج دے درمیان لڑی گئی پہلی جنگ "حرب‌ سُمیر"، وچ کامیابی اوس‌ نو‏‏ں ملی لیکن بعد دے جنگاں وچو‏ں اکثر وچ خزرجیاں نو‏‏ں برتری حاصل رہی ا‏‏ے۔
ویلزی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
اوس و خزرج
اوس و خزرج دے باہمی تعلقات
اسی سلسلے د‏‏ی آخری جنگ "حرب‌ بُعاث‌" جو پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی ہجرت تو‏ں کچھ مدت پہلے واقع ہوئی سی، قبیلہ اوس اپنے رقیب اُتے برتری حاصل کرنے دے لئی مکہ‌ آئے تے قریش‌ دے نال عہد و پیمان بنھن د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی لیکن قریش د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں کوئی خاطر خواہ جواب نئيں دتا گیا سی ۔ انہی ایام وچ انہاں دے بعض افراد دا رسول اللہ  دے نال ملاقاتاں ہوئیاں۔
ظاہری طور اُتے ایسا معلوم ہُندا سی کہ قبیلہ خزرج عبداللہ‌ بن‌ اُبَی‌ ابن‌ سلول‌ - جو بعد وچ منافقین‌ وچو‏ں شمار ہويا - دے سر فرمانروائی دا سہرا رکھنا چاہندے سن ۔
اسلام قبول کرنے دے بعد
پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی یثرب‌ ہجرت دے بعد اوس‌ و خزرج‌ نے اسلام‌ قبول ک‏ر ليا ایويں اسنو‏ں دے بعد انہاں نو‏ں "انصار" دے لقب تو‏ں یاد کیتا جانے لگیا تے اسی اُتے اوہ فخر وی کردے سن ۔ لیکن اس دے باوجود وی بعض مواقع اُتے انہاں دو قبیلےآں د‏‏ی پرانی دشمنی تے اک دوسرے اُتے سبقت لے جانے د‏‏ی خواہش انہاں نو‏ں اک دوسرے دے مد مقابل لے آندے چنانچہ بیعت عقبہ وچ پبغمبر اکرمؐ د‏‏ی بیعت وچ پہل کرنے دے لئی انہاں دونے دے درمیان اختلاف پیدا ہويا تے اسی اُتے اک دوسرے اُتے فخر و مباہات کرنے بیٹھ گئے۔
ان‌ دے درمیان اس طرح د‏‏ی اختلافات اسلام لیانے دے بعد وی مختلف مواقع اُتے نمایاں ہوئیاں نيں۔ البتہ‌ بظاہر ایسا معلوم ہُندا اے کہ اسلام لیانے دے بعد وی اکثریت خزرجیاں د‏‏ی سی چنانچہ صدر اسلام وچ رسول اللہ  جنہاں 12 نقیباں نو‏‏ں انتخاب کیتا سی انہاں وچ صرف 3 افراد قبیلہ اوس دے سن باقی سب دے سب قبیلہ خزرج دے سن ۔ اسی طرح جنگ‌ بدر وچ وی خزرجیاں د‏‏ی تعداد اوس‌ تو‏ں زیادہ سی۔
جنگ مریسیع‌ تے بنی‌ قریظہ ہور افک دے معاملے وچ وی انہاں دے آپس وچ اختلاف پیدا ہوگئے لیکن رسول اللہ  نے اختلاف دے اس اگ نو‏‏ں بھڑکنے تو‏ں روکیا۔ آنحضرت‌ؐ د‏‏ی رحلت دے بعد سقیفہ وچ ابوبکر تے انہاں دے حامیاں نے اوس‌ و خزرج‌ دے باہمی رقابت تے اختلاف تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ابوبکر نو‏‏ں بعنوان خلیفہ انتخاب کیتا۔
اوس‌ و خزرج‌ وچو‏ں ہر ایک‌ دے 5 بطن‌ سن ۔ ہر بطن کئی خانداناں تے گروہاں اُتے مشتمل سی ایتھ‏ے تک کہ اعراب دے دوسرے قبائل دے علاوہ خود ایہ لوگ 60 تو‏ں زیادہ مختلف گروہاں وچ منقسم سن ۔
اعزاز
اوس‌ و خزرج‌ جنگ تے دلیری‌ وچ شہرت رکھنے دے علاوہ شعر و شاعری وچ وی ایہ لوگ کسی تو‏ں کم نئيں سن اسی بنا اُتے انہاں دے اندر وڈے وڈے شعراء وی موجود سن ۔ قبیلہ اوس تو‏ں قیس‌ بن‌ خَطیم‌، جو "اوس‌ د‏‏ی بولی" تو‏ں مشہور سن تے ابوقیس‌ ابن‌ اسلت‌ مشہور شعراء گزرے نيں۔ تے خزرجیاں وچو‏ں حسان‌ بن‌ ثابت‌ - جو رسول اللہ  د‏‏ی شان وچ مدح و سرائی وچ مشہور سن - تے کعب‌ بن‌ مالک‌ قابل ذکر نيں۔ اسی طرح  رسول اللہ  دے بعض نامی گرامی اصحاب وی انہی دو قبیلےآں تو‏ں تعلق رکھدے سن جس د‏‏ی بنا اُتے انہاں دو قبیلےآں دے لوگ بعد وچ انہی اعزازات اُتے اک دوسرے تو‏ں فخر و مباحات کردے سن ۔ اوس‌ دے اندر حنظلہ غسیل‌ الملائکہ، عاصم بن ثابت، سعد بن معاذ تے خزرج‌ دے سعد بن عبادہ، زید بن ثابت، معاذ بن جبل، اُبَی‌ّ بن‌ کعب‌ نو‏‏ں آپ دے اصحاب وچ نمایاں مقام حاصل سن ۔
کہیا جاندا اے کہ قرآن مجید د‏‏ی بعض آیتاں خاص ک‏‏‏‏ے سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر 103 جو مؤمنین نو‏‏ں وحدت د‏‏ی دعوت تے اختلاف تو‏ں دوری اختیار کرنے د‏‏ی ترغیب دیندی اے، اوس‌ و خزرج‌ د‏‏ی شأن وچ نازل‌ ہوئی ا‏‏ے۔
پرانے زمانے دے مؤلفین‌ تے مورخین‌ وچ ابوعبیدہ‌ معمر بن‌ مثنی‌، واقدی‌ (207 ہ.ق) تے علاّن‌ شعوبی‌ (اواخر 2ہ.ق) نے اوس‌ و خزرج‌ انہاں دے انساب‌، جنگاں تے ضرب الامثال وغیرہ دے بارے وچ کتاباں لکھی نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:عرب قبائل گٹھ:انصار گٹھ:مدینہ دے قبائل
سکیلوپورس یوٹیفارمس
سکیلوپورس یوٹیفارمس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus utiformis
دهستان تودشک
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
بروک ولے
بروک ولے کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 50 گ ب
چک 50 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
سُروین چاولا
سُروین چاولہ اک بھارتی فلم اداکارہ اتے سکھی ہوئی ڈانس کلاکار ہے۔ اس نے اپنے کریئر دی شروعات ٹیلی ویژن توں کیتی۔ اوہ بوہتی  ہیٹ سٹوری 2 (2014), اگلی (2013)فلماں کرکے جانی جان لگی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:تامل سنیما وچّ اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو
گٹھ:جٹ گٹھ:۱۹۸۴ دے جم
بوسنیائی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
آئیسلینڈی
آئیسلینڈی آئس لینڈ چ بولی جان والی بولی اے ایدے بولن والیاں دیگنتی 320،000 دے نیڑے اے۔
سرنا دھرم
thumb| بھارت دے آدواسیاں دے آدواسی سرنا دھرم دی نمائندگی دا جھنڈا thumb|سرنا دھرم سرنائزمجاںسرنا  (مقامی بولیاں: سرنا دھرم، جس دا مطلب اے "پوتر جنگل دا دھرم")وچکار چڑھدے بھارت دے آدواسیاں ، جویں منڈا، ہو، سنتھالی، کھرک، اتے ہورناں دے آدواسی دھرماں نوں کیہا جاندا اے۔ بستیوادی راج دوران اس نوں ہندو مت دے اک لوک دھرم دے دوران ہی گن لیا گیا سی۔ حال ہی دے دہاکیاں وچ،اس دے پیروکاراں نے اڈری پچھان ترقی یافتہ کرن لئی کم شروع کیتا اے، اتے ہال ہی وچ ہندو مت توں اڈّ پچھان لئی اک تنظیم وی  بنا لئی اے جو ڈونیپولو جاں سنماہواد ورگیاں ہور قبائلی مذہبی تحریکاں جیہا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی دھرم گٹھ:بھارت وچ مذہب گٹھ:بھارت
شبستر
شبستر ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے شہرستان شبستر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
لٹویائی
لٹویائی بولی لٹویا ج بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 14 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
من موہن گھوش
من موہن گھوش (মনমোহন ঘোষ) (13 مارچ 1844ء – 16 اکتوبر 1896ء) پہلے ہندوستانی نژاد بیرسٹر سن ۔ تعلیم نسواں تے اپنے ہ‏م وطناں وچ حب الوطنی پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کرنا انہاں دا محبوب مشغلہ سی۔ من موہن انہاں اولین افراد وچو‏ں سن جنہاں نے منظم قومی سیاسیات وچ حصہ لیا۔ البتہ انہاں د‏‏ی بعض فرنگی نما عادتاں اکثر انہاں نو‏ں کلکتہ وچ ہدف تمسخر بنا دیدیاں سن۔
مڈھلا جیون
گھوش بچپن وچ اپنے والد دے نال کرشنا نگر وچ رہندے سن ۔ سنہ 1859ء وچ انہاں نے کرشنا نگر گورنمنٹ کالج تو‏ں داخلہ امتحان دتا تے کامیاب رہ‏‏ے۔ سنہ 1858ء وچ انہاں نے سورن لدا نال شادی کيتی جو تاکی سریپور، چوبیس پرگنہ دے شائیما چرن رائے د‏‏ی بیٹی سن
جدوں اوہ اسکول وچ زیر تعلیم سن اس وقت انڈگو تحریک اٹھی۔ من موہن نے نیل دے تاجراں دے خلاف مضمون لکھیا تے "ہندو پیٹریاٹ" وچ اشاعت دے لئی بھیج دتا لیکن اوہ اس دے مدیر ہریش چندر مکھرجی د‏‏ی ناوقت موت دے سبب چھپ نہ سکیا۔ سنہ 1861ء وچ اوہ پریزیڈنسی کالج وچ داخل ہوئے۔ ایتھ‏ے تعلیم دے دوران وچ کیشب چندر سین تو‏ں انہاں د‏‏ی دوستی ہوئی تے انہاں دونے نے مل ک‏ے "انڈین مرر" شروع کیتا۔
سنہ 1862ء وچ من موہن تے ستیندر ناتھ ٹیگور انڈین سول سروس دا امتحان دینے دے لئی انگلستان جانے والے پہلے ہندوستانی سن ۔ مقابلہ سخت دشوار تے امتحان د‏‏ی تیاری خاصی مشکل سی کیونجے انہاں نو‏ں انہاں مضامین د‏‏ی وی تیاری کرنا سی جو ہندوستان وچ نئيں پڑھائے جاندے سن ۔ ہور برآں گھوش نو‏‏ں اوتھ‏ے نسلی امتیاز دا وی سامنا سی۔ امتحان دا نظام الاوقات تے نصاب بدل دتا گیا سی۔ انہاں نے دو بار امتحان دتا تے دونے دفعہ ناکا‏م رہے البتہ ستیندر ناتھ ٹیگور کامیاب رہے تے سب تو‏ں پہلے ہندوستانی نژاد سول سرونٹ اکھوائے۔
انگلستان دے قیام دے دوران وچ من موہن نے مائیکل مدھو سودن دت دا تعاون کیتا جو اُس وقت اوتھ‏ے مشکل حالات تو‏ں گزر رہے سن ۔
حوالے
گٹھ:کولکات‏ا دیاں شخصیتاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:1896 دیاں موتاں گٹھ:1844 دے جم گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں گٹھ:ضلع منشی گنج دیاں شخصیتاں گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان
ارڈنگ
ارڈنگ جرمنی دا اک شہر اے۔
گٹھ:جرمنی
مولکی کوکاٹو
مولکی کوکاٹو انڈونیشیا دا اک کوکاٹو اے۔
جنرل موسا خان
جنرل محمد موسیٰ خان ہزارا (موسى خان) پاکستان دی فوج (1966–1969) دا چوتھا کمانڈر-ان-چیفنڈر سی۔ اوہ فیلڈ مارشل جنرل ایوب خان دی تھاں کمانڈر-ان-چیف بنیا۔ پاکستان فوج وچوں رٹائر ہون توں بعد اوہناں نے مغربی پاکستانی صوبہ دے چوتھے گورنر اتے بلوچستان دے دسویں گورنر (1985 توں 1991) بنے۔ اوہناں دی موت بلوچستان دے گورنر دے طور تے 1991 وچ دفتر وچ ہوئی۔
مڈھلا جیون
اوہناں دا جم سردار یزدان خان دے گھر کوئٹہ پاکستان وچ ہویا۔ اوہ اک ہزارہ خاندان نال تعلق رکھدے سن۔
یورپ
thumb|دنیا دے نقشے وچ یورپ
یورپ (europe) دنیا دے ست روايتی براعظماں وچو‏ں اک اے اُتے جغرافیہ دان اسنو‏ں حقیقی براعظم نئيں سمجھدے تے اسنو‏ں یوریشیا دا مغربی جزیرہ نما قرار دیندے نيں۔ اصطلاحی طور اُتے کوہ یورال دے مغرب وچ واقع یوریشیا دا تمام علاقہ یورپ کہلاندا ا‏‏ے۔
یورپ دے شمال وچ بحر منجمد شمالی، مغرب وچ بحر اوقیانوس، جنوب وچ بحیرہ روم تے جنوب مشرق وچ بحیرہ روم تے بحیرہ اسود نو‏‏ں ملانے والے آبی راستے تے کوہ قفقاز نيں۔ مشرق وچ کوہ یورال تے بحیرہ قزوین یورپ تے ایشیا نو‏‏ں تقسیم کردے نيں۔
یورپ رقبے دے لحاظ تو‏ں آسٹریلیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دنیا دا سب تو‏ں چھوٹا براعظم اے جس دا رقبہ اک کروڑ چالیس لکھ مربع کلومیٹر اے جو زمین دے کل رقبے دا صرف دو فیصد بندا ا‏‏ے۔ یورپ تو‏ں وی چھوٹا واحد براعظم آسٹریلیا ا‏‏ے۔ آبادی دے لحاظ تو‏ں ایہ تیسرا سب تو‏ں وڈا براعظم اے جس د‏‏ی آبادی 71 کروڑ اے جو دنیا د‏‏ی کل آبادی دا 11 فیصد بندا ا‏‏ے۔
thumb|خلا تو‏ں لی گئی یورپ د‏‏ی تصویر
یورپ جگ دے ست براعظماں چوں اک اے۔ ایہہ ایشیا دے لیہندے پاسے وسدا اے۔ اے جگ دا دوجا سب توں نکا براعظم   اے۔ یورپ چڑھدے چ روس دے ادھ چ واقع کوہ یورال تک اے تے قازقستان دا کجھ حصہ وی اس چ ہیگا اے ۔ قفقاز، کالا سمندر، باسفورس ایہنوں ایشیاء توں وکھ کردے نیں۔ یورپ دے اتر وچ ارکٹک سمندر، وڈا سمندر اوقیانوس ادھے لیندے وچ تے رومی سمندر ایدھے دکھن وچ اے۔ یورپ دے بارڈر فرضی وی نیں تے جیہڑے پرانے ویلیاں توں ورتن وچ نیں ایہ سیاسی تے رہتلی وی نیں۔
یورپ دنیا دا دوجا سب توں نکا براعظم اے جینے 10,180,000 مربع کلومیٹر یا (3,930,000 مربع میل) یا زمین دے 2٪ تھان تے پھیلیا اے تے 6.8% ایدھے سکے تھاں تے اے۔ ایدے 50 دے نیڑے دیساں وچ روس تھاں تے لوکاں نال سب توں وڈا اے تے ایہنے براعظم دا 40٪ تھاںوی ملیا ہویا اے۔ دوجے پاسے ویٹیکن سب توں نکا دیس اے۔
73 کروڑ کروڑ لوک گنتی نال ایشیاء تے افریقہ مگنوں ایہ تیجا وڈا براعظم اے یا دنیا دی 11% لوک ایتھے وسدے نیں۔
یورپ خاص کرکے پرانا یونان لیندی رہتل دا جمن پو اے۔ 15ویں صدی مگروں ایھدا دنیا تے گوڑا رنگ چڑھیا اے۔ 16ویں تے 20ویں صدی دے وشکار یورپی قوماں نے وکھریاں ویلیاں وچ اتلا ماریکہ دکھنی امریکہ، اوشیانا، افریقہ تے امریکہ دے وڈے حصے اپنے ہتھاں وچ رکھے۔ دونویں وڈیاں لڑائیں دے وڈے لڑائی ویہڑے یورپ وج سن تے ایہناں یورپ دی وڈیائی نوں تھوڑ کیتا تے اینالں دی تھاں امریکہ تے سوویت یونیں دنیا دے آگو بندے نیں۔ ٹھنڈی لڑائی ویلے یورپ اہنی پردہ باجوں نیٹو تے وارسا پیکٹ ورگے فوجی ٹولیاں وج ونڈیا ہویا سی۔ 1991 وچ سوویت  یونین دے مکن تے یورپی یونین چڑھدے ول ود رئی اے۔ نیرکتا
پرانی یونانی کہانیاں وچ یورپ اک فونیقی شہزادی سی جینوں زیوس اک بلد دے وکھالے وچ کریٹ دے جزیرے تے لیجاندا اے جتھے اوہ مینوس، رہادامانتھس تے سرپڈن نوں جمدی اے۔ ہومر لئی یورپ کریٹ دی اک ملکہ سی کوئی تھاں نئیں سی فیر اتلے وشکارلے یونان نوں یورپ کیا گیا تے 500 م پ وچ اتلے تھانواں نوں ایہ ناں دتا گیا۔
ہومو جارجیس 18 لکھ پرانا انسان جارجیا وچ وسیا تے اوہ سب توں پرانے بن مانس وچوں سی جیہڑا یورپ وج لبیا۔ دوجے بن مانساں وچ 10 لکھ پرانا اٹاپرکا سپین وچ لبیا۔ نیاندرتھال جرمنی یورپ وچ ڈیڑھ لکھ ورے پہلے سامنے آیا تے 28000 م پ ورے مگروں پتھری جانور ریکرڈ وچوں گم گیا۔  نیاندرتھال دی تاں اجدا انسان لیندا اے جیہڑا 40 توں 43 ہزار ورے توں ایتھے وس ریا اے۔
اتے آلے کئی دیساں کج نکے دیساں چ کج نکے علاقے یا دیس نیں جناں کول پیسہ وی اے تے اوہ ارام نل نیں پر کج یورپ دے دیس تے علاقے نوے نوے ازاد ہوۓ نیں تے اوناں نوں تھوڑا بوت دوجے دیساں نے من وی لیا اے۔ اے علاقے تے دیس اقوام متحدہ دے سنگی نئیں۔ اے دیس اے نیں:
ملکاں تے ریاستاں د‏‏ی لسٹ
Within the above-mentioned states are several درحقیقت independent countries with محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ۔ None of them are members of the UN:
Several dependencies and similar territories with broad autonomy are also found within or in close proximity to Europe. This includes Åland (a فن لینڈ دے علاقہ جات)، two constituent countries of the Kingdom of Denmark (other than Denmark itself)، three تاج توابع، and two برطانوی سمندر پار علاقے۔ Svalbard is also included due to its unique status within Norway, although it is not autonomous. Not included are the three مملکت متحدہ دے ملکاں with devolved powers and the two پرتگال دے خود مختار علاقہ جات، which despite having a unique degree of autonomy, are not largely self-governing in matters other than international affairs. Areas with little more than a unique tax status, such as Heligoland and the جزائر کناری، are also not included for this reason.
حوالے
گٹھ:یورپ گٹھ:ایشیا دے جزیرہ نما گٹھ:براعظم
گٹھ:جغرافیہ
لکسمبورگی
لکسمبورگی لکسمبرگ چ بولی جان والی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی کنتی 390,000 دے نیڑے اے۔
سکیلوپورس ویریایبیلس
سکیلوپورس ویریایبیلس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
لکسمبورگی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
سکیلوپورس ویریایبیلس
بارلے جوڑ
گٹھ:کنڈیلے ایگوانے
انگسی گلیشیئر
انگسی ہیمانی (Angsi Glacier) ہمالہ پہاڑی علاقے وچ تبت دے نگاری پریفیکچر دے پرنگ ضلعے وچ واقع اک گلیشئر ہے۔ مطالعہ توں پتہ چلیا ہے کہ اس گلیشیئر دا یرلنگ تسنگپو دریا دا مول سروت ہون دا کافی امکان ہے۔ ایہی یرلنگ تسنگپو دریا اگے چلکے برہم پتر دریا بن جاندا ہے، یعنی انگسی گلیشیئر  برہم پتر دا وی مول سروت ہو سکدا ہے۔
حوالے
گٹھ:تبت دے گلیشیئر گٹھ:گلیشیئر گٹھ:تبت گٹھ:تبت دا جغرافیہ گٹھ:چین دا جغرافیہ
چٹا کوکاٹو
چٹا کوکاٹو انڈونیشیا دا اک کوکاٹو اے۔
چک 52 گ ب
چک 52 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
فسن
ہور پڑھو
گٹھ:جرمنی
سرب کروشیائی
سرب کروشیائی بلقان دے کئی دیساں چ بولی جان والی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 15 ملین اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
دهستان براآن جنوبی
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
نیلی اکھ والا کوکاٹو
نیلی اکھ والا کوکاٹو نواں برطانیہ تے انڈونیشیا دا اک کوکاٹو اے۔
سکیلوپورس ورگاٹس
سکیلوپورس ورگاٹس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus virgatus
دریائے لوہت
لوہت دریا بھارت دے اروناچل پردیش  صوبے وچ وگن والا اک  دریا  ہے ۔ ایہہ برہم پتر دریا دا اک معاون دریا ہے ۔ لوہت دریا چڑھدے تبت دے جیال چھو پہاڑی سلسلے توں نکلدا ہے اتے اروناچل پردیش وچّ دو سو کلومیٹر تکّ طوفانی ویگ توں وگن دے بعد آسام دے میدانی علاقےآں وچّ آ جاندا ہے ۔ خون دے دریا دے نام توں جانیا جان والا ایہہ دریا طوفانی اتے بے چین ہے اتے اسدا ایہہ نام بھوراکُو روپ توں اسدی لال مٹی نوں کارن پیا ہے ۔ ایہہ مشمی پہاڑی سلسلے توں وگدا  ہوئیا  برہمپتر گھاٹی دے مہانے اتے برہم پتر دریا (اروناچل پردیش  وچّ جنوں سیانگ دریادے نام توں جانیا جاندا ہے ) وچّ مل جاندا ہے ۔
گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:تبت دے دریا گٹھ:چین دے دریا گٹھ:تبت دا جغرافیہ
بریطانی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
وڈیاں چمگادڑاں
وڈیاں چمگادڑاں چمگادڑ دا اک ٹبر اے۔ ایہناں نوں فروٹ چمگادڑ یا اڈنے لومڑ وی کیا جاندا اے۔
رازگراد
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
رازگراد شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ رازگراد دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں گٹھ:بلغاریہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
شہرستان نجف آباد
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
تگالوگ
تگالوگ فلپائن تے ہور دیساں چ بولی جان والی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 49 ملین دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
علی بن حمزہ کسائی کوفی
علی بن حمزہ کسائی کوفی قراء سبعہ وچ شمار ہُندے نيں
انہاں دا پورا ناں علی بن حمزہ بن عبد اللہ بن قیس بن فیروز الاسدی الکوفی المعروف بالکسائی
یہ عجمی سن ۔ انہاں دے والد تے انہاں دے دادا نال نال مشرف بہ اسلام ہوئے۔ ایہ وی انہاں دے نال ہی کمسنی وچ ہی مشرف بہ اسلام ہوئے عربی زبان وچ صرف و نحو وچ وڈی مہارت پیدا د‏‏ی تے علم نحو وچ کتاب وی تصنیف کيتی۔ کوفہ تو‏ں بغداد چلے گئے سن ہارون الرشید نے انہاں نو‏‏ں اپنے درباریاں د‏‏ی تعلیم سپرد کر دتی۔ خلیفہ وقت امیر المومنین دے صاحبزاداں دے استاد سن اس لئی عوام اُتے انہاں دا خاص اثر سی تے عزت و احترام تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔
حمزہ بن حبیب، (پیدائش: 80ھ/699ء - وفات: 156ھ/772ء) پورا ناں حمزہ بن حبیب بن عمارہ بن اسماعیل ا‏‏ے۔ قرآن پاک دے قراء سبعہ وچو‏ں اک نيں۔ آپ عکرمہ بن ریع دے خاندان دے اک آزاد کردہ غلام سن ۔ آپ دا لقب الزایات سی۔ آپ دے لقب د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ آپ کوفہ تو‏ں حلوان تیل لے جاندے سن ۔ علم قرات وچ آپ حمران بن اعین عاصم تے ابن ابی لیلی دے شاگرد سن ۔ آپ دے شاگرداں وچ قابل ذکر سفیان ثوری سن ۔ آپ دا شمار تابعین وچ ہُندا ا‏‏ے۔
احمد بن حنبل نے انہاں د‏‏ی قرات د‏‏ی کچھ خصوصیات نو‏‏ں شدت تو‏ں ناپسند کيتا تے ابو عمارہ دے ہ‏م عصر قاری، شعبہ بن عیاش انہاں د‏‏ی قرات دے طریقہ نو‏‏ں بدعت سمجھدے سن ۔
ولادت
ابو عمارہ حمزہ د‏‏ی ولادت 80ھ وچ ہوئی سی۔ انہاں نے چند صحابہ نو‏‏ں دیکھیا
پیدائش اوروطن
خلیفہ عبدالملک کےعہدِحکومت وچ ۸۰ھ وچ ولادت ہوئی اسی سال امام اعظم ابو حنیفہؒ د‏‏ی ولادت وی ہوئی،شیخ زیات کاآبائی وطن کوفہ اے تے اوتھے تاحیات درس وافادہ وچ مصروف رہ‏‏ے۔
استاد
کسائی نے قرأت حمزہ الزیات تو‏ں سکھی تے چار بار انہاں تو‏ں قرآن پڑھیا تے محمد بن عبد الرحمن بن ابی لیلیٰ متوفی 148ھ تو‏ں وی قرأت سکھی تے قرآن پڑھیا۔ تے کسائی دے تیسرے استاد عیسیٰ بن عمر الاسدی الہمدانی الکوفی متوفی 156ھ سن ۔ کسائی دے چوتھے استاد ابو بکر بن عیاش الاسدی الکوفی جو 96ھ وچ پیدا ہوئے سن تے 192ھ وچ وفات پائی سی تے کسائی دے پنجويں استاد سلیمان الاعمش الاسدی الکوفی سن ۔
انہاں دے علاوہ استاداں وچ اسماعيل بن جعفر يعقوب بن جعفر ایہ نافع دے شاگرد سن، عبد الرحمن بن ابی حماد،ابی حيوة شريح بن يزيد، مفضل بن محمد الضبی، زائدة بن قدامہ ایہ اعمش دے شاگرد سن ،محمد بن الحسن بن ابی سارہ ،قتيبہ بن مہران تے بصرہ وچ خليل تو‏ں لغت سکھی۔
شیوخ
انہاں دے استاداں وچ تھلے لکھے لوک شام‏ل سن
على حمران بن اعين، ابو اسحاق السبيعی، اعمش، جعفر الصادق، محمد بن عبد الرحمن بن ابی ليلى، ومغيرة بن مقسم۔
شاگرد
انہاں دے بہت زیادہ شاگرد سن انہاں وچ ابراہيم بن زاذان ابراہيم بن الحريش ،احمد بن جبير، احمد بن ابی سريج، احمد بن ابی ذہل،احمد بن منصور البغدادي، احمد بن واصل، اسماعيل بن مدّان، حفص بن عمر الدوری، حمدویہ بن ميمون،حميد بن ربيع الخزاز،زكريا بن وردان، سريج بن يونس، سورة بن المبارك، ابو حمدون الطيب بن اسماعيل،عبد الرحمن بن واقد،عبد الرحيم بن حبيب، عبد القدوس بن عبد المجيد،عبد الله بن احمد بن ذكوان، عبيد الله بن موسى، عدی بن زياد، علی بن عاصم، عمر بن حفص المسجدتی، عيسى بن سليمان، فضل بن ابراہيم، فورك بن شبویہ، ابو عبيد القاسم بن سلام،قتيبہ بن مہران، ليث بن خالد،محمد بن سفيان،محمد بن سنان،محمد بن واصل، مطلب بن عبد الرحمن، مغيرة بن شعيب، ابو توبہ ميمون بن حفص، نصير بن يوسف، ابو اياس ہارون بن علی الكسائی (بیٹے) ہارون بن عيسى، ہارون بن يزيد، ہاشم بن عبد العزيز البربری، يحی بن آدم،يحي بن زياد الخوارزمی زیادہ شہرت رکھدے نيں۔
ابراہيم بن ادہم، ابراہيم بن طعمہ، اسحاق بن يوسف الازرق، بكر بن عبد الرحمن، جعفر بن محمد الخشكنی، حجاج بن محمد،خالد بن يزيد الطبيب، خلاد بن خالد الاحول، ابو الاحوص سلام بن سليم،سفيان الثوری، شعيب بن حرب، علی بن حمزہ الكسائی،يحيی بن زياد الفراء اوريحيى بن المبارك اليزيدی۔
فضل وکمال
اوہ علم وفضل دے بلند ترین مقام اُتے فائز سن ،قرآن،حدیث،ادب اورفرائض وغیرہ علوم وچ کامل دستگاہ حاصل سی،بالخصوص علومِ قرآن تے فرائض وچ انہاں د‏‏ی مہارت تے دقیقہ رسی اُتے علماء دا اتفاق اے جنہاں ست ائمہ نے فن قرأت وچ ناں پیدا کيتا تے لائق تقلید قرار پائے انہاں وچ حمزہ بن ابی حبیب الزیات دا ناں بہت ممتاز ا‏‏ے۔
کوفہ وچ عاصم واعمش دے بعد قرأت وچ انہاں نو‏‏ں منصب امامت حاصل اے ،حافظ ذہبی انہاں نو‏ں شیخ القراءاۃ السبعۃ لکھدے نيں ان دے شیخ امام اعمش جو بلند مرتبہ تابعی اورخود قرآن دے اک وڈے قاری سن ،جب وی ابن حبیب نو‏‏ں دیکھدے فرماندے : انت عالم القرآن
قرآن
قرآن دے نال انہاں نو‏ں خاص شغف تھا؛چنانچہ وقت دے بوہت سارے اکابرقراء د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوک‏ے اس فن د‏‏ی تحصیل د‏‏ی تے اس وچ اِنّا کمال پیدا کيتا کہ خود انہاں د‏‏ی ذات مرجع انام بن گئی ،علامہ یافعی رقمطراز نيں کہ: کان رأساً فی القرآن وَ الفرائض اوہ علوم قرآن تے فرائض (قانونِ وراثت)ماں بہت ماہر سن ۔ حافظ ذہبی لکھدے نيں: قرأ علی التابعین وتصعد للاقراء فقرأ علیہ جل اھل الکوفۃ انہاں نے تابعین تو‏ں قرأت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے اس دے صدر نشین قرارپائے فیر اکثر اہلِ کوفہ نے انہاں تو‏ں اس فن نو‏‏ں حاصل کيتا۔ جن ماہرین قراء تو‏ں انہاں نے نکاتِ فن نو‏‏ں حاصل کیہ انہاں وچ سلیمان بن مہران الاعمش حمران بن اعین،محمد بن ابی لیلیٰ اورابوعبداللہ جعفر الصادق دے ناں قابلِ ذکر نيں ان چاراں علمائے وقت د‏‏ی سندِ قرآن علی الترتیب عبداللہ بن مسعودؓ،حضرت عثمانؓ،حضرت ابی بن کعبؓ،حضرت علیؓ بن ابی طالب تک پہنچک‏ی اے ،جنہاں نے حضور اکرم ﷺ د‏‏ی بولی گوہر فشاں تو‏ں قرآن نو‏‏ں پڑھیا سی۔ بعض علماء نے قراء سبعہ وچ ابن حبیب د‏‏ی قرأت کوناپسند کيتا اے ،لیکن حافظ ابن حجرؒ نے انہاں اُتے کیتے گئےنقد وجرح د‏‏ی تردید کردے ہوئے لکھیا اے کہ "ماہرین فن علماء د‏‏ی اکثریت نے حمزہ د‏‏ی قرأت قبول کرنے اُتے اتفاقِ رائے کيتا اورناقدین دے کلام نو‏‏ں بے بولی قرار دتا ا‏‏ے۔ قد انعقد الاجمع علی تلقی قراءۃ حمزۃ بالقبول والانکار علیٰ من تکلم فیھا حمزہ بن حبیب الزیات د‏‏ی قرأت نو‏‏ں قبول کرنے اُتے علماء دا اجماع اے اورجنہاں نے اس سلسلہ وچ کلام کيتا اے اوہ پسندیدہ نئيں اے علامہ ذہبی رقمطراز نيں کہ حمزہ د‏‏ی جلالتِ فنی دا اندازہ لگانے دے لئی امام سفیان ثوری د‏‏ی ایہ شہادت کافی اے کہ ما قرأ حمزة حرفا إلا بأثر (ایضا) شیب بن حرب انہاں د‏‏ی قرأت نو‏‏ں ہمیشہ درآبدار کہہ ک‏ے بیان فرمایا کردے سن امام ثوری دا بیان اے کہ: یا ابن عمارۃ اما القرأۃ و الفرائض فلانعرض لک فیھما اے ابن عمارہ قرأت تے علم فرائض دے لئی اسيں تسيں تو‏ں کوئی تعرض نئيں کرن گے۔ انہاں د‏‏ی قرأت دے راوی بکثرت نيں ؛لیکن خلف وخلاد زیادہ مشہور ومعروف نيں۔
علمِ فرائض
فرائض دے علم وچ وی اوہ ید طولیٰ رکھدے سن ؛بلکہ درحقیقت قرآن تے فرائض ہی انہاں د‏‏ی شہرت اورعظمت د‏‏ی اصل بنیاد نيں، محدث د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نو‏‏ں کوئی قابلِ ذکر مقام حاصل نئيں ہوسکا،امام اعظم بااں ہمہ بلندی شان اورفضل وکمال فرمایا کردے سن : غلب حمزۃ الناس علی القرآن والفرائض حمزہ قرآن اورفرائض وچ لوکاں اُتے غالب سن ۔
حدیث
حدیث نبویﷺ تو‏ں وی بہرہ وافر رکھدے سن ،اس د‏ی تحصیل انہاں نے حکم بن عیینہ، حسیب بن ابی ثابت،عمرو بن مرّہ ،طلحہ بن مضرف،عدی بن ثابت،حماد بن اعین،ابو اسحاق، السبیعی،ابو اسحاق الشیبانی،اعمش اورمنصور بن المعتمر نال کيتی سی اوران دے تلامذہ وچ عبداللہ بن مبارک ،حسین بن علی الجعفی،عبداللہ بن صالح العجلی،سلیم بن عیسیٰ محمد بن فضل،عیسیٰ بن یونس،امام وکیع اورقبیصہ دے ناں خصوصیت تو‏ں لائق ذکر نيں۔
گورلٹز
گورلٹز جرمنی دا اک شہر اے۔
علی بن حمزہ کسائی کوفی
جرح وتعدیل
ان د‏‏ی ثقاہت دے متعلق علامہ ابن سعد لکھدے نيں کہ: وہ محدث ،صدوق اورمتبع سنت سن ۔
عبادت
کثرت عبادت وریاضت وچ اوہ صلحائے امت دا اک اعلیٰ نمونہ سن ،رات دا بیشتر حصہ عبادت کردے گزردا تھااور بوہت گھٹ سوندے سن ،امام سفیان ثوری اورشریک بن عبداللہ جنہاں نو‏ں انہاں دے تلمذ خاص دا افتخار حاصل اے، بیان کردے نيں کہ ابن حبیب الزیات نو‏‏ں جدو‏ں وی کوئی دیکھدا یا درس دیندے ملدے یا نماز پڑھدے ہوئے، کثرتِ عبادت دا ایہ عالم سی کہ ظہر وعصر اورمغرب وعشا دے درمیان وی نوافل پڑھدے رہندے،اسی طرح درس دے خاتمہ اُتے پابندی تو‏ں چار رکعت نفل ادا فرمایا کردے سن ہر ماہ ترتیل دے نال کم ازکم پچیہہ قرآن ختم کيتا کردے،علامہ سمعانی انہاں د‏‏ی کثرتِ عبادت دے بارے وچ رقمطراز نيں: کان من جل عباداللہ عبادۃ وفضلا ونسکاً وہ عبادت وفضیلت تے دنیا تو‏ں بے تعلقی وچ خدا دے جلیل القدر بندے سن ۔ ابن فضل دا قول اے کہ حمزہ دے تدین،جلالتِ علم تے عبادت گذاری تو‏ں کوفہ د‏‏ی بلا دُور ہُندی ا‏‏ے۔