cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نومولود دوست ہسپتالی پہل
یونیسیف، عالمی ادارۂ صحت تے کئی قومی سرکاری ایجنسیاں نے سفارش کيت‏ی اے کہ صرف رضاعت ہی پہلے چھ مہینےآں تک بچےآں د‏‏ی خوراک ہونا چاہیے۔ مطالعات تو‏ں پتہ چلا اے کہ اوہ بچے جو ماں دا دُدھ پی چکے نيں انہاں دے ایتھ‏ے تبخیر، دمہ تے جلدی سوجن، سانس تے کان دے انفیکشن تو‏ں متاثر ہونے دے امکانات کم ني‏‏‏‏ں۔
اوہ بالغان جو اپنے بچپن وچ ماں دا دُدھ پی چکے نيں، انہاں وچ قلبی امراض، موٹاپا تے بلند فشار خون دا امکان کم ا‏‏ے۔ ایہ فائدے ماں دے لئی وی نيں: اوہ خواتین جو بچےآں نو‏‏ں دُدھ نئيں پلاتاں اوہ اگے د‏‏ی زندگی وچ قلب دے امراض، بڑھدے تناؤ، ذیابیطس، بڑھی ہوئی کولیسٹرول، پستان دے سرطان، رحم دے سرطان تے کولہے دے ٹوٹنے ورگی معذوریاں تو‏ں متاثر ہوئے سکدی ني‏‏‏‏ں۔  نومولود دوست ہسپتالی پہل دا ایہ مقصد وی اے کہ صرف ماں دا دُدھ پینے والے بچےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ کیتا جائے۔ ایہ اوہ مقصد اے جس اُتے عالمی ادارہ صحت وی تعاون کردا اے تاکہ سالانہ اک ملین تو‏ں زیادہ اموات نو‏‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال پہلے از زچگی زچہ د‏‏ی موت اُتے وی قابو پایا جا سکدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:رضاعت گٹھ:عالمی ادارہ صحت گٹھ:یونیسف گٹھ:ہسپتال
گسٹاپو
گسٹاپو نازی جرمنی دے ویلے اک اچیچی جرمن پولیس دا ناں اے۔ ہائینرش ہملر ایدا موڈی سی۔ ایدی نیو 1934 وچ رکھی گئی تے نازی جرمنی دے مکن نال ای ایہ وی مک گئی۔
ٹیمنک اڈنا لومڑ
ٹیمنک اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
پیمبروک
پیمبروک کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
سٹرابری
سٹرابری (Strawberry) اک فروٹ اے جیہڑا گلاب ٹبر توں اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:گلاب دا ٹبر
ملون سچورٹس
ملون سچورٹس اک فزکسگرو تے فزکس اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 65 ڈی بی
چک 65 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
چک 116 گ ب
چک 116 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
نیلا ڈوئکر
نیلا ڈوئکر جنگلاں وچ رہن والا اک ڈوئکر اے۔ ایہ افریفہ دا جانور اے۔
وکھالہ
ایہ اپنے مگراں توں 35 سینٹی میٹر (14 انچ) دے نیڑے اچا ہوندا اے۔ ایہ 4 کلو دا ہوندا اے۔ ایہ اپنے ٹبر وچ سب توں نکا اے۔ ایہدی کھل پؤری ہوندی اے تے نیلی پؤں ماردی اے تے ایسے باہجوں ایہدا ایہ ناں پیا۔ تھلیوں ایہ چٹا ہوندا اے۔ کناں دے وشکار اک نکا جیا ٹگ بنیا ہوندا اے۔
پسار
ڈوئکر بارشی جنگلاں وچ ریندے نیں تے فروٹ، پھل، پتے کھاندے نیں جیہڑے اتوں چھتری توں ڈگدے نیں۔ ایہناں دے نال ایہ آنڈے تے کیڑے وی کھاندے نیں۔
جیک سٹائینبرگر
جیک سٹینبگر اک فزکسگرو تے فزکس اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
پیٹربروہ
پیٹربروہ کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
بینک فار انٹرنیشنل سیٹلمنٹ
بنک برائے بین الاقوامی تصفیہ مرکزی بنکاں د‏‏ی بین الاقوامی تنظیم اے جو عالمی مالیا‏تی تعاون د‏‏ی ترویج کردا اے تے مرکزی بنکاں دے لئی بنک ا‏‏ے۔ ایہ کسی قومی حکومت دے زیر نئيں آندا۔ انگریزی وچ اسنو‏ں مختصراً BIS کہیا جاندا ا‏‏ے۔
یہ اک انتہائی طاقتور تے پراسرار ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ ملک نئيں اے مگر اس دے پاس سفارتی رتبہ ا‏‏ے۔ جس طرح سفیراں د‏‏ی پڑتال نئيں ہُندی ايس‏ے طرح اس دے عہدہ دار تے انہاں دے سامان د‏‏ی کوئی پڑتال نئيں کر سکدا۔ ایہ بینک کسی حکومت نو‏‏ں کوئی محصول ادا نئيں کردا حتیٰ کہ اپنے ملازماں د‏‏ی تنخواہاں اُتے وی محصول نئيں دیندا۔ چین تے میکسیکو سمیت دنیا دے کسی وی حصے وچ اس دے دفاتر تے اس د‏ی عمارتاں نو‏‏ں سفارت خانے جداں درجہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ کوئی حکومت اس دے کم دا آڈٹ نئيں کر سکدی۔ اس دے عہدہداران اُتے کوئی سفری پابندی نئيں لگ سکدی۔ ایہ لوک اپنے پیغامات وچ ہر طرح د‏‏ی کوڈنگ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ پولیس انہاں اُتے ہتھ نئيں ڈال سکدی۔ سوئزر لینڈ وچ واقع ہونے دے باوجود سوئس حکا‏م اس اُتے ہتھ نئيں ڈال سکدے۔ BIS دے صرف 140 گاہک نيں لیکن 2011–2012 وچ انہاں نو‏ں 1.17 ارب ڈالر دا ٹیکس فری منافع ہويا
حوالے
گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی مالیا‏تی ادارے گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:سیاسیات گٹھ:عالمی ادارے گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:قرضہ گٹھ:مالیات گٹھ:مالیا‏تی ادارے گٹھ:مصرف گٹھ:مرکزی بینک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
یوہان ڑیسنہوفر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
پٹیروپس میکروٹس
پٹیروپس میکروٹس وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
شہرستان کلالہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان کلالہ ایران دے صوبہ گولستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز کلالہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان
بشبک
بشبک افریفہ دا اک جانور اے۔
لوکاٹ
لوکاٹ گلاب ٹبر دا اک فروٹ اے۔ ایہدا جمن دیس چین اے۔اے اک سدا چاڑی یا نکا رکھ اے۔
وکھالہ
لوکاٹ دا رکھ 5-10 میٹر اچا جاسکدا اے پر عام ایہ 3-4 میٹر ای ریندا اے۔ پتے اگر پچھڑ، سادے، 10-25 سینٹی میٹر لمے، گوڑے ہرے ، پینڈے تے چمڑے ورگے لکدے نیں۔لوکاٹ نوں پت چڑ وچ یا سیال دے شروع وچ پھل لگدے نیں۔ پھل چٹا تے 2 سینٹی میٹر دے گھیر دا ہوندا اے پھلاں چوں میٹھی خوشبو آندی اے ۔ جیہڑی دوروں سنگھی جاندی اے۔ لوکاٹ دا فروٹ گچھیاں وچ ہوندا اے۔ ایہ گول یا انڈےورگا تے 3 توں 5 سینٹی میٹر لما ہوندا اے۔
پٹیروپس پوہلی
پٹیروپس پوہلی وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 144 گ ب
چک 144 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
پرنس اڈورڈ کنٹری
پرنس اڈورڈ کنٹری کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
کیتھ الیگزینڈر
کیتھ بی الیگزینڈر امریکی ادارے این ایس اے دا سربراہ اے تے امریکی فوج وچ جامع دے عہدہ اُتے فائز ا‏‏ے۔ کانگرس دے سامنے پاکستان دے خلاف جاسوسی کرنے دا فخریہ اعتراف کيت‏‏ا۔
چک 64 ڈی بی
چک 64 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
کیتھ الیگزینڈر
ہور ویکھو
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:اجتماعی نگرانی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے فوجی جرنیل
چک 64 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
پکرنگ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
پنجاب دے دریاواں تے نہراں دی تریخ
پنجاب دا ناں ایہدے پنج دریاواں (پنج+آب) توں بنیا اے ۔ پرانے ویلےآں وچ ایہنوں پنجند ، پنچاندا تے سپت سندھو وغیرہ کہیا جاندا رہیا اے ۔ لگ بھگ اکبر دے ویلے توں ایہنوں پنجاب کسے نہ کسے روپ وچ کہیا گیا اے ۔ مہاراجا رنجیت سنگھ ویلے نوں پنجاب راج بولیا جاندا سی ۔ لگ بھگ سوا صدی پہلاں انگریزاں ویلے پنجاب دی دھرتی یمنا دریا توں لے کے اِنڈس دریا توں اگے تک منی گئی ۔ ایہ پنجاب بہت وڈا پنجاب سی، جیہدا کل کھیتر 133741 مربع میل تے برطانوی ہند دے کھیتر دا دسواں حصا سی، جیہدے وچ 36352 مربع میل دیسی ریاستاں دا کھیتر شامل سی ۔ 1901 دی مردم-شماری انوسار پنجاب دی کل آبادی 24754732 سی، جس وچ 4424398 دیسی ریاستاں دی آبادی شامل سی ۔ اس طرحاں اج دے پنجاب، ہریانہ، ہماچل اتے لہندا پنجاب تے صوبا خیبر وی ایہدے وچ شامل سی ۔ ایہ مہا پنجاب ساری برطانوی ہند بادشاہت دا 8.4 فیصدی سی ۔
پنجاب دے دریا
مہاراجا رنجیت سنگھ دا پنجاب ستلج توں لے کے پاکستان دا پنجاب، صوبا خیبر، جموں تے کشمیر اتے لداخ تک شامل سی ۔ انگریزی راج دا پنجاب 27 ڈگری 39 منٹ تے 34 ڈگری اتلے تے 79 ڈگری 2 منٹ چڑھدے درمیان پیندا سی ۔ چڑھدے وچ یمنا تے ایہدی سہائک (معاون) ندی ٹواس پنجاب نوں یونائیٹڈ پروونسز (ہن اتر پردیش) نالوں وکھ کردی سی ۔ یمنا دریا دا ادگم(نکلن دی تھاں) تبت نال جڑاء رکھدا سی اتے ایہ دریا پنجاب اتے اتر پردیش دی لگبھگ 320 کلومیٹر لمبائی تک حد بنیا رہا ۔ پنجاب نالوں سرحدی صوبہ (نارتھ ویسٹرن فرنٹیئر پروونس) 1901 وچ نکھیڑیا گیا ۔
دو دریاواں دے وشکارلے علاقے نوں دوآبہ کیہا جاندا اے، ایہہ ناں اکبر شہنشاہ نے دو دریاواں دے پہلے اکھراں نوں ملا کے دتا جویں دوآبہ بست(بست دوآب) جالندھر (ب بیاس لئی ست ستلج لئی)، دوآبہ باری (باری دوآب)بیاس دے پرانے وہن اتے راوی وچکارلا کھیتر، دوآبہ  رچنا(رچنا دوآب)، (راوی تے چناب دا درمیانی کھیتر)، دوآبہ چج(چج دوآب)، (چناب تے جہلم دا وچکارلا والا علاقہ)، (دوآبہ  سندھ ساگر(سندھ ساگر دوآب)، سندھ دریا اتے جہلم دریا وچکارلا کھیتر) ۔
رگوید وچ دریاواں دے ناں ستودرو جاں ستدرت (ستلج)، وپاس (بیاس) بعد وچ وپاشا، پرشنی (راوی) بعد وچ ایراوتی، آسکنی (چناب) بعد وچ چندربھاگا، وتاستا (جہلم) اتے سندھو (سندھ دریا) لکھے ہوئے ہن ۔ آریہ لوک کبھا ندی بعد وچ کوہن، پرانے ویلے کابل دریا نوں وی سرسوتی آکھدے سن ۔ ایہہ لوک جد اگے ودھے تاں ایہناں کروکشیتر، پہووا وغیرہ تھاواں توں لنگھدی اک ندی نوں سرسوتی دریا دا ناں دتا ۔ ایہہ ندی  گھگر دریا، مارکنڈا اتے دردوتی آدی نوں لے کے شترانا (پٹیالہ) پہنچ کے اک بہت وڈے دریا دا روپ دھار کے سدھی رن کچھ (گجرات) دے سمندر وچ جا ڈگدی سی ۔ رگوید دے منتراں (V99-36.6، V9-6.10، V999-54.4) وچ اس سرسوتی دریا دا بڑا جس گایا گیا ہے ۔ اس طرحاں ایہہ 7 دریاواں دی دھرتی (سرسوتی، ستلج، بیاس، راوی، چناب، جہلم اتے سندھ) نوں سپتسندھو کیہا گیا اے ۔
سارے وشکارلے پنجاب دے میدان ایہناں دریاواں راہیں لیاندی پولی مٹی دے بنے ہوئے ہن تے اس طرحاں ایہناں دے راہ بدلن وچ ایہہ بڑی سہائک ہے ۔ ڈاکٹر ڈی. سی. سرکار انوسار پنجاب ناں مقامی ناں پنچند (پنج دریاواں دی دھرتی) دا فارسی روپ لگدا ہے جویں کہ پراناں، مہابھارت اتے ہور ساہت توں پتہ لگدا ہے ۔
ایہہ ستھاپت سچائی ہے کہ 3000-1500 ق ۔ م وچکار راوی، سندھ دریا اتے ہور دریاواں دے کنڈھیاں 'تے بہت ہی سبھئک (تہذیب یافتہ )منکھی(انسانی) نسل دراوڑ رہندی سی ۔ اس ویلے دے ایہہ لوک گھنی آبادی والے اچت طرحاں نال آیوجت کیتے شہراں وچ رہندے سن ۔ اوہناں پاس صحت مند، آرامدہ اتے سکھ دین والیاں سہولتاں اپلبدھ (مہیا) سن، جہڑیاں آریہ اتے ہور دنیا دے لوک اجے جاندے وی نہیں سن ۔ ہڑپہ اتے موہنجودڑو دے شاندار شہر آریہ حملہ آوراں نے برباد کر دتے سن ۔
اتہاس وچ کدھرے ایہہ نہیں ملدا کہ آریہ لوکاں نے نہراں دی اساری کیتی ۔ 13ویں صدی توں پہلاں کجھ برساتی نہراں بنیاں دا پتہ لگدا ہے ۔ بادشاہ جلال الدین خلجی (1290-96) نے اپنے شکار اتے سیر-سپاٹے لئی دلی وکھے اک نہر دی اساری کروائی جو یمنا وچوں کڈھی گئی سی ۔ فروزشاہ تغلق (1355-88) نے اس نہر نوں دلی وکھے کجھ باغاں دی سنچائی لئی ورتیا ۔ اسے نہر نوں نویں شکل دے کے انگریزی سرکار نے بنوایا، جس نوں لہندی یمنا نہر (ویسٹرن یمنا کینال) کیہا گیا، جس نال کرنال، حصار اتے گڑگاؤں وغیرہ دے علاقےآں نوں پانی دتا جاندا ہے ۔ ایہہ پاؤنٹا صاحب توں تھلے دریا یمنا توں تاجیوالا ہیڈ ورکس توں نکلدی ہے | پنجاب راج نوں انگریزی راج تھلے لیاؤن توں بعد برطانوی حکومت نے ہنسلی نہر، شاہ نہر اتے کئی ہور نہراں کھدوائیاں ۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دی گورنمنٹ رپورٹ 1849-50 اتے 1850-51 وچ درج ہے کہ 'پنجاب وچ سنچائی دیاں سمبھاوناواں شاندار ہن ۔ اس وچ وڈے دریا جنہاں وچ دوواں باہیاں توں بے شمار ندی-نالے پیندے ہن، دھرتی دی عامَ ڈھلوان دکھن پاسے ولّ اہم اتار چڑھاء چ ہونی، ایہہ تتھّ اتے انوکولتا یکدم نہراں بناؤن لئی پریرت کردے ہن ۔ نہراں بناؤن دی پریرنا پنجاب دی دھرتی توں ملن کرکے انگریز شاسن نے روپڑ دے ستھان توں سرہند نہر، راوی توں مادھوپور دے تھاں توں اپر باری دوآب نہر، چناب دریا توں اپر چناب نہر تے لوئر چناب نہر، ستلج وچوں ستلج ویلی پروجیکٹ ادھین نہراں، لوئر جہلم نہر، ٹرپل کینال پراجیکٹ، حویلی پراجیکٹ وغیرہ نہراں کڈھیاں | بھاویں انگلینڈ وچ کوئی نہر نہیں، پھر وی انگریزاں نے ہندستان وچ دنیا دے اک بہت ہی وشال(وڈے) نہری سسٹم نوں جنم دتا ۔ برطانوی سرکار نے نہراں بناؤن دی وگیانی کلا اٹلی توں سکھی ۔ انجینیئر کے. آر. شرما انوسار، 'اوہ دیس (اٹلی) پہلا دیش سی جس 'چ بہت وڈے پیمانے 'تے سنچائی سسٹم اسارے گئے ۔ ہور دیساں وچ اطالوی ڈیم تے ایکواڈکٹس سنچائی انجینیئراں لئی مارگ درشک دے طور 'تے کم آئے ۔ (اریگیشن انجینیئرنگ والیئم-1 پں: 2)
اس نہری سسٹم دا اس ویلے دنیا 'چ کوئی ثانی نہیں سی ۔ مائیکل الائس آرتھر (دی انڈس رورز-ایورز سٹڈی آف پارٹیشن، لندن 1967، پں: 51) وی لکھدے ہن، جد لاہور توں یونین جیک جھنڈا اتریا، برطانوی انجینیئراں نے سندھ بیسن نوں نہ صرف دنیا وچ بہت ہی وشال(عظیم) سنچائی سسٹم دتا، اوہناں نے کئی فارمولے جہڑے ہن نہراں دی اساری اتے اوہناں دے پرچلن وچ ورتے جاندے ہن، وی وکست کیتے ۔
دیس دی ونڈ توں پچھوں 'انڈس واٹر ٹریٹی(سندھ طاس معاہدہ) 1960 انوسار تناں دریاواں ستلج، بیاس، راوی دا پانی بھارت نے ورتنا سی اتے چناب، جہلم دریا اتے سندھ دریا دا پاکستان نے ۔ بھارتی پنجاب وچ بھاکھڑا ڈیم، ننگل ڈیم، رنجیت ساگر ڈیم، بیاس ڈیم تلواڑا ڈیم بنے ۔ کئی نہراں نکلیاں تے تھوڑھے جہے سمیں وچ سنچائی رہت اتے ریگستانی علاقےآں نوں پانی دتا گیا، جس نال ہریاں-بھریاں فصلاں اتے باغ ہوند وچ آئے اتے پنجاب وچ ہری انقلاب آئیا اتے دیس خوراک سمسیا تے قابو پاؤن وچ سفل ہویا ۔ ادھر پاکستانی پنجاب وچ سارے دریا جوڑے گئے اتے نہری گرڈّ تیار ہویا اتے جہڑے علاقے پانیاں دی ونڈ کرکے پانی توں وانجھے ہو گئے سن، اوہناں نوں پانی ملیا اتے کئی نویاں نہراں ہوند وچ آئیاں ۔
ستلج
سو دھاراواں وچ وگن والے اس دریا دا ویدک ساہت انوسار ناں ستدرو جاں ستودری ہے ۔ یونانی اتہاسکار تالمی اس نوں زراڈوس کہندا ہے ۔ پراناں انوسار وششٹ رشی نے اپنے پتراں دے ویوگ وچ دریا وچ چھال مار کے خدکشی کرنی چاہی ۔ دریا نے اپنے پرواہ نوں سو دھاراواں (دروَ) وچ ونڈ کے رشی دی جان بچا لئی ۔ اس لئی اس نوں ستدرو (سو دھاراواں والا) کیہا جان لگّ پیا ۔ گرو گوبند سنگھ جی نے وی اس نوں ستدرو لکھیا ہے، جویں 'تیر ستدرو گرنتھ سدھارا ۔
تبت دے پہاڑی سلسلے ستدرودری توں 15200 فٹّ دی اچائی توں مانسروور جھیل دے پچھمی کنارے توں 30 ڈگری 20 منٹ اتر اتے 81 ڈگری 25 منٹ پورب توں نکل کے ایہہ دریا کیلاش پربت دیاں ڈھلواناں تھانیں لنگھ کے چینی چوکی شپکی پہنچدا ہے ۔ اتھے اس دی سمندر دی سطح توں 10،000 فٹّ اچائی ہے ۔ دکھن پچھمی موڑ کٹدا ہویا ایہہ کناور وادی وچ داخل ہندا ہے ۔ سپتی دی لی ندی دا داہلانگ نیڑے پانی لیندا ہویا اتے ہور کھڈاں اتے دھاراواں دا پانی لے کے رامپور اتے بشہر شہر دے لاگیوں لنگھدا ہے ۔ بلاسپور دی پرانی ریاست دے کھیتر وچ گھنمدا ہویا ایہہ جسوان دون وچ داخل ہندا ہے ۔ بلاسپور توں تھلے اک بھاکھڑا ناں دا وڈا ڈیم پچھلی صدی دے پنجویں اتے چھویں دہاکے وچ اساریا گیا سی اتے تھوڑھا تھلے ننگل ڈیم دی اساری کیتی گئی، جس وچوں ننگل ہائیڈرل نہر اتے آنندپور ہائیڈرل نہر ناں دیاں نہراں کڈھیاں گئیاں سن ۔
ہڑپہ رہتل دے روپڑ وچ کجھ آثار ملدے ہن ۔ 1929 وچ کوٹلہ نہنگ پنڈ اتے روپڑ شہر وچ مٹی دے بھانڈے 2000 ق م اتے اتے 1400 ق م دے ملے ہن ۔ چوڑیاں، مالاواں اتے موہراں وی ملیاں ہن ۔
روپڑ توں تھلے دریا وچ پانی بہت تھوڑھا رہِ جاندا ہے ۔ 19ویں صدی وچ روپڑ وکھے دیودار دی لکڑی دا اک ڈیپو وی رہا ہے اتے بہتی لکڑ دریا راہیں پھلور بھیجی جاندی سی ۔
روپڑ توں تھلے ستلج یکدم کوہنی موڑ کٹدا پچھم ولّ نوں مڑدا ہے ۔ کجھ تھلے اس وچ سیسواں اتے بدکی ندیاں کھبے پاسیوں آ رلدیاں ہن ۔ سجے پاسے کجھ نیویں پہاڑی توں اتے نورپور بیدی دیاں پہاڑیاں توں کجھ چوء اس وچ آ ڈگدے ہن ۔
پھلور دے تھاں تے دلی-امرتسر ڈبل ریلوے لائن دا پل ہے اتے برابر دلی-لاہور جی. ٹی. روڈ دا چار رویہ پل ہے ۔ ریلوے پل 5193 فٹّ لمبا اتے 1870   وچ بنیا سی ۔ پھلور شہر جہڑا دریا دے سجے کنڈھے 'تے ستھت ہے، وکھے اک سرکاری شاہی سراں شاہ جہان بادشاہ دے ویلے بنائی گئی سی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ ویلے اس سراں نوں قلعے وچ تبدیل کیتا گیا سی کیونکہ لدھیانہ وکھے انگریز چھاؤنی سی اتے وچکار دریا بارڈر دا کم کردا سی ۔ سکھ راج دے خاتمے مگروں انگریز سرکار نے پھلور قلعے نوں چھاؤنی بنا لیا ۔ 1857 دے غدر توں پچھوں اس نوں انگریزاں نے نہیں ورتیا سی ۔ 1891   وچ قلعہ پولیس محکمے نوں دے دتا گیا، جتھے پولیس ٹریننگ سکول ستھاپت ہو گیا اتے نال ہی سینٹرل بیورو آف کرمینل آئیڈینٹیفیکیشن دا محکمہ کم کردا رہا ۔ اتھے ورتمان سمیں پولیس اکیڈمی ہے ۔ ہور تھلے جا کے پنڈ اندریسا پاس دریا وچ پوربی جاں چٹی بیئیں جہڑی نوانشہر کھنڈ مل دے لاگیوں شروع ہو کے ہشیارپور ضلعے دے چوآں دا پانی لیندی ہوئی اس وچ آ ڈگدی ہے ۔ پنڈ ہریکے دی تھاں 'تے 1947 پچھوں اک بیراج دی اساری کیتی گئی، جتھے تھوڑھا لاگے دریا بیاس وی اس وچ آ رلدا ہے ۔ اس بنے بیراج توں دو سمانانتر وڈیاں پکیاں نہراں، راجستھان نہر اتے فروزپور فیڈر نکلدیاں ہن، جنہاں دی کرم وار سمرتھا 18500 کیوسکس اتے 11500 کیوسکس ہے ۔ روپڑ توں لے کے ہریکے تکّ دریا دے دوویں پاسیاں 'تے ہڑ روکو بنھ لگے ہوئے ہن اتے اس طرحاں دریا دا نہریکرن ہو گیا ہے ۔ ایہہ بنھ پچھلی صدی دے 7ویں دہاکے پانیاں دے وگیانی ڈاکٹر ہربنس لال اپل نے بھارتی پنجاب دے اس ویلے دے مکھ منتری پرتاپ سنگھ کیروں دے کہن 'تے بنوائے سن ۔ ہریکے توں اگے ستلج دکھن-پچھم دا موڑ کٹدا ہویا کئی تھایں بھارت تے پاکستان دی قومانتری حد وجوں کم کردا ہے ۔ فروزپور دے ساہمنے پہنچن 'تے انگریزی راج سمیں حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا دے کھبے پاسیوں دو نہراں گنگ کینال اتے ایسٹرن کینال کڈھیاں گئیاں سن، جو کرم وار بیکانیر ریاست دے گنگا نگر کھیتر اتے فروزپور دے کھیتراں دی سنچائی لئی سن جدکہ سجے پاسے توں دیپالپور نہر نکلدی سی، جو لاہور اتے منٹگمری (ساہیوال) ضلعےآں دی آبپاشی لئی سی ۔ اتھے بیراج تے پل بنیا ہویا ہے ۔ اس تھاں نوں حسینیوالا ہیڈ ورکس جاں گنڈا سنگھ والا ہیڈورکس کیہا جاندا ہے ۔ بیراج  تے بنیا پل فروزپور نوں لاہور نال میلدا سی ۔ ایہہ تنے نہراں ستلج ویلی پراجیکٹ (Sutluj Valley Project) ادھین بنائیاں گئیاں سن ۔ اس توں تھلے 105 کلومیٹر، دریا ہند پاک دا بارڈر بنیا رہندا ہے تے پھر ایہہ سلیمانکی(سلیمانکی ہیڈ ورکس) پاس بھارتی پنجاب دا بارڈر چھڈّ کے پاکستانی پنجاب وچ وگدا ہے، جتھوں دو نہراں کھبے پاسے توں دو نہراں چڑھدی صادقیہ نہر اتے فورڈواہ نہر نکلدیاں ہن اتے سجے پاسے توں پاکپٹن نہر ۔ ہیڈ اسلام پہنچ کے کھبے پاسے توں بہاول نہر اتے قائم پور نہر نکلدیاں ہن اتے سجی باہی توں میلسی نہر اتے اس طرحاں پنج نند پہنچ کے کھبے پاسے توں عباسیہ نہر اتے سجے پاسیوں پنجند نہراں نکلدیاں ہن | ایہہ اٹھ نہراں وی ستلج ویلی پراجیکٹ ادھین 1932 وچ بنیاں سن ۔ حسینیوالا توں تھلے ستلج نوں گھارا دریا وی کیہا جاندا ہے اتے منٹگمری ضلعے وچ اس دے کجھ حصے نوں نیلی وی کیہا جاندا رہا ہے، جس شبد توں نیلی بار اس علاقے دا ناں پرچلت ہویا ۔ اگے کجھ ہور وگ کے ستلج پنجند دی تھاں 'تے دوجے دریاواں راوی، چناب، جہلم دے اکٹھے ہوئے پانیاں نال مل جاندا ہے ۔
پرانااتہاس
بھچال اتے ہور کئی قدرتی کارناں کرکے پنجاب دے دریاواں دا اتری رستہ بڑا متاثر ہویا ہے ۔ وی. اے. سمتھ (ارلی ہسٹری آف انڈیا پں: 25-26) انوسار سارا سندھ سسٹم پہاڑاں وچ اتے میداناں وچ بڑی وڈی تبدیلی وچوں لنگھیا ہے ۔ دریاواں دے اترلے وہناں نوں بھچالاں، دھرتی دا اپر اٹھنا، دھسنا، بھومی دا سرکنا اتے میداناں دی نرم دھرتی وچ کئی تبدیلیاں کارن جو اجے وی ہو رہیاں ہن، نے وڈے پیمانے 'تے پربھاوت کیتا ہے ۔ کجھ دریا خاص کرکے ہاکڑا جاں واہنسا، جہڑا کدے سندھو جاں ہند وچ حد دا کم کردا سی، دی ہوند ہی ختم ہو گئی ہے ۔ ہور پچھم وچ کرم اتے پورب وچ سرسوتی دریا جہڑے کدے پرچنڈ اتے ویگوان سن، ہن دربل دریا ہن ۔ سندھ دریا اتے گنگا دے سسٹماں دے سنگماں دی دشا کئی میلاں تکّ تبدیل ہوئی ہے ۔ سندھ دا ہن دا مہانا (ڈیلٹا) سکندر دے ویلے دا بنیا ہے ۔ ستلج اتے اس نال سبندھت سارے دریاواں وچ پورن طور 'تے اک وار توں ودھ بدلاؤ ہوئے ہن ۔ ستلج عامَ 85 میل (136 کلومیٹر) دی چوڑائی وچ ایدھر-ادھر گھنمدا رہا ۔
ویدک کال، اتر ویدک کال دے رامائن سمیں ستلج سدھا رن کچھ (گجرات) وچ ڈگدا سی ۔ کچھّ دی دلدلی دھرتی اس دے پرانے ڈیلٹا کارن ہی ہے ۔ یونانی اتہاسکار اریئن سمیں وی ایہہ اکلا سدھا رن کچھّ وچ پیندا سی اتے سندھ دی سہائک ندی نہیں سی ۔ البیرونی ویلے (دسویں صدی دا اخیر اتے 1125 تکّ) بباہ (بیاس)، ملتان دے چڑھدے ولّ وگدا سی تے پھر اس دا سنگم بیاتا (جہلم) اتے چندراہا (چناب) نال سی ۔ اس دا ارتھ ایہہ ہی ہے کہ بیاس 1125 دے لاگے ستلج دی سہائک ندی نہیں سی ۔ ستلج ہاکڑا اتے پوربی ناڑا وچ وگدا سی ۔ اس دا رستہ سرسا دے ٹوہانا تکّ دسدا ہے ۔ ٹوہانا توں روپڑ تکّ اس دے رستے دا پتہ نہیں چلدا پر ایہہ پتہ چلدا ہے کہ روپڑ توں ستلج نے اپنا رستہ دکھن دشا ولّ اپنا لیا سی ۔ اس طرحاں ستلج جاں ہاکڑا اک وہن وچ وگدے رہے ۔ 1245  وچ ہاکڑا نالوں اڈّ ہو کے ستلج گھگر دریا نال رل کے وگن لگّ پیا ۔ پھر ہاکڑا سکّ گیا اتے ورتمان سمیں دے راجستھانی ماروتھل توں آبادی دا بہت وڈا حصہ پلائن ہویا کیونکہ پانی بناں جیونا دبھر ہو گیا سی ۔ اس کرکے پنجاب، ہریانہ اتے ہماچل پردیش اتے پاکستان دے بہتے لوک اپنے-اپنے نوں راجستھان توں آئے دسدے ہن تے اپنا مول راجپوت ۔ 1593 دے نیڑے ستلج نے گھگر دریا نوں وی چھڈّ دتا تے اتر دشا ولّ مڑ گیا ۔ بیاس نے دکھن دشا اپنا لئی تے ستلج نال مل گیا ۔ ملن پچھوں اک بنے وہن نوں کئی تھاواں نال پکاریا جاندا سی، جویں مچھہو، واہ، ہریانی، ڈنڈ، نورنی اتے نیلی ۔ ستلج اک وار بیاس نوں چھڈّ کے پھر گھگر نال وگن لگا ۔ 1796   وچ ستلج نے پھر گھگر نوں چھڈّ دتا تے بیاس نال ہری کے آن ملیا ۔ جے ستلج وچوں جویں کہ بعد وچ نہراں کڈھیاں گئیاں، بھاکھڑا ڈیم تے ننگل ڈیم بنے اتے اس دوآلے بنھ نہ لگدے تاں شاید اس نے کسے ہور پاسے وچ وگدے ہونا سی ۔
۔
بیاس
ویداں وچ بیاس دا ناں 'ارجیکجا'، سنسکرت ساہت وچ 'وپاسا' اتے یونانیاں نے اس نوں 'ہائیپاسس' لکھیا ہے ۔ پراناں انوسار وششٹ رشی اپنے پتر دی موت دے سوگ وچ اپنے-اپنے نوں رسیاں نال بنھ کے خدکشی کرن لئی بیاس وچ کدّ پیا پر مریا نہیں کیونکہ رسیاں ٹٹّ گئیاں، جس کرکے اس نوں وپاش (بندھن مکت) کیہا گیا ۔ وپاش دا ناں پین دا کارن اس دا اکثر وہن بدلدے رہن کارن وی ہو سکدا ہے ۔ تالمی (150ء) اس نوں 'بباسس' لکھدا ہے جدکہ البیرونی بیاہا ۔
پرانے ویلے وچ دریا نوں پار کرن لئی پشواں دیاں کھلاں وچ ہوا بھر کے ورتیا جاندا رہا ہے، جنہاں نوں 'درائی' کیہا جاندا ہے ۔ اچے پہاڑاں وچ دریا دی ڈھلوان 125 فٹّ پرتی میل ہے اتے گھٹّ اچے پہاڑاں وچ ایہہ 7 فٹّ رہِ جاندی ہے ۔ ریہ دے کول دریا دیاں تنّ شاکھاواں بن جاندیاں سن اتے میرتھل لنگھ کے پھر اک ہو جاندیاں سن ۔ شوالک دیاں پہاڑیاں جو ہشیارپور ضلعے  چ پیندیاں ہن، کول آ کے دریا اتر ولّ اک موڑ لیندا ہے ۔ ایہناں پہاڑیاں دے گھیرے دے دوآلے چکر کٹن توں بعد ایہہ دکھن دشا ولّ ہشیارپور تے گرداسپور ضلعےآں (ہن پٹھان کوٹ) نوں نکھیڑدا ہویا ودھدا ہے ۔ میرتھل توں اپر اچی پدھر 'تے تلواڑے لاگے دیس دی ونڈ توں پچھوں  اک ڈیم  بنایا گیا ہے جو دریا دی سطح توں 435 فٹّ اچا بنیا ہے، ایہہ دور ہریکے تے بنیاں نہراں راجستھان نہر اتے فروزپور فیڈر نوں پانی سپلائی کرن لئی بنیا ہے ۔ اس ڈیم نوں بیاس ڈیم جاں تلواڑا ڈیم آکھیا جاندا ہے ۔ اس ڈیم توں کجھ اپر اک لنک چینل جس نوں بیاس ستلج لنک چینل کیہا جاندا ہے، راہیں بیاس دا اک سرنگ راہیں 7500 کیوسک پانی بھاکھڑا توں اپر ستلج وچ سٹیا گیا ہے ۔ تلواڑے دے بالکل لاگیوں اک مکیریاں ہائیڈرل چینل ناں دی پکی نہر کڈھی گئی ہے، جس دی لمبائی لگبھگ 37 کلومیٹر ہے، ہشیارپور ضلعے دی 154018 ایکڑ بھومی دی سنچائی کردی، چار تھاواں 'تے بجلی پیدا کرکے اپنے 11500 کیوسکس ڈسچارج نال مکیریاں توں تھلے دریا دی اک کریک راہیں پھر بیاس وچ جا ڈگدی ہے ۔
ایہہ کیہا جاندا ہے کہ پرانے سمیاں وچ بیاس شوالک پہاڑیاں دے بالکل نال، منی ناں دی اک اچی پہاڑی رجّ دے کولوں لنگھدا سی ۔ ایہہ اوہو ہی دریا دا رستہ لگدا ہے جتھے چھمباں دی اک لائن اجے وی ویکھی جاندی ہے ۔ کجھ چھوٹیاں نہراں ہشیارپور دے اتر وچ ویکھیاں جاندیاں ہن، جنہاں نوں ہڑ والیاں نہراں کیہا جاندا ہے، بیاس چوں نکلدیاں ہن ۔ ایہناں  چوں پرسدھ نہر دا ناں شاہ نہر ہے، جہڑی جالندھر دے حکمران ادینہ بیگ دی نگرانی ہیٹھ بھنگالا دے رائے مراد نے 1744  وچ بنائی سی ۔ ادنیہ بیگ (1738-48) مسلمان حکمران جات دا ارائیں سی | میرتھل دے ستھان  تے دریا اپر اک مضبوط پل بنیا ہے، جہڑا جالندھر نوں پٹھان کوٹ نال ملاؤندا ہے ۔ اک ریلوے پل وی جالندھر نوں پٹھان کوٹ نال ملاؤندا ہے ۔ اک ریلوے پل وی جالندھر-جمور ریلوے سیکسن اپر اتھے بنیا ہویا. پچھلے کجھ سالاں وچ دو پل اک نوشہرا پتن اتے اک سری ہرگوبندپور ساہمنے بنائے گئے ہن ۔ 19ویں صدی دے شروع وچ ہشیارپور اتے گرداس پور ضلعےآں وچ دریا بیاس اپر کوئی وی پل نہیں بنیا سی ۔
جالندھر-جمور ریلوے سیکشن نوں بیاس دے ہڑھاں دی مار توں بچاؤن لئی 1888-89  دیاں سردیاں وچ اک دھسی بنھ جس دی لمبائی 79000 فٹّ ہے، پنڈ ٹاہلی تکّ بنایا گیا سی، جس نوں بیئیں بنھ دا ناں دتا گیا ۔ اس بنھ نوں بنا کے دو کم لئے گئے سن ۔
دسوہہ شہر اتے ٹانڈا دے وچکار لگبھگ ساڈھے تنّ کلومیٹر دی لمبائی وچ کجھ چھمب ہن جو دریا دا پرانے وہن معلوم ہندا ہے ۔ پنڈ ہمت پور توں شروع ہو کے دریا بیاس دے بروبرابر تنّ-چار چھمب شوالک پہاڑیاں 'چوں آؤندے چوآں نے سلٹ پا کے بنائے ہن ۔ ایہہ چھمب ٹیرکیانا، چنالتا، نارائنگڑھ اتے جہورا کرکے جانے جاندے ہن ۔ اس توں اگے دریا دی سجی باہی کئی تھایں اچا ڈھاہیا ہے، جس کارن دریا اس پاسے ولّ مڑھنوں رکیا ہویا ہے اتے کھبے پاسے بنھ نے اس نوں روکیا ہویا ہے ۔
دلی-امرتسر-لاہور ریلوے سیکشن 'تے نارتھ ویسٹرن ریلوے ولوں اک ریلوے پل بنایا گیا سی اتے جی. ٹی. روڈ 'تے اک کشتیاں دا پل سردیاں وچ کم کردا سی ۔ ایہہ حالت 20ویں صدی دے شروع تکّ رہی، پھر اتھے جی. ٹی. روڈ 'تے پل بنا دتا گیا جو پچھلی صدی دے 60ویاں تکّ رہا تے پھر اک نواں وڈا چوڑا پل بنایا گیا ۔ پچھلی صدی دے اٹھویں دہاکے وچ جالندھر-گوئندوال نوں میلن لئی اک وڈا پل بنایا گیا ۔
کیونکہ اس کھیتر وچ دھرتی پولی ہے اتے ہڑھاں نال چھڈی گئی ریت تے مٹی نال بنی تہہ جمی ہوئی ہے، اس لئی بیاس سمیں-سمیں سر اس وچ وگدے پانی دی ماترا اتے ہڑھاں کارن اپنا رستہ بدلدا رہا اتے اک لمے-چوڑے کھیتر نوں خراب کردا رہا ہے ۔ ایہہ روایت ہے کہ کدے دریا سلطان پور لودھی پنڈ دے لاگے وگدا رہا ہے ۔ ایہہ ٹھیک لگدا ہے کیونکہ اتھے بڑے وڈے کھیتر وچ ٹوآ ویکھیا جاندا ہے اتے ہن ایہہ کالی بیئیں جاں پچھمی بییں دا حصہ ہے ۔ ڈھلواں توں تھلے ستلج تے بیاس دے سنگم تکّ دریا دے کھبے پاسے پرتاپ سنگھ کیروں دے سمیں ڈاکٹر: ہربنس لال اپل دوارا ڈزائن کیتا دھسی بنھ بنیا ہویا ہے ۔ اس بنھ دے بنن کرکے کپورتھلہ ضلعے دا کھیتر بڑا اپجاؤ ہو گیا ہے، جتھے ہن کنک، چاول تے ہور فصلاں دی بھرپور کھیتی ہندی ہے ۔ لہندی بیئیں جو ہشیارپور دے پنڈ ٹیرکیانا دے چھمب توں شروع ہندی ہے تے بیاس دے بروبرابر وگ کے، شوالک پہاڑیاں توں نکلدے چوآں دا پانی لے کے ستلج بیاس دے سنگم توں 16 کلومیٹر اپر بیاس نال آ ملدی ہے ۔
1593  توں پہلاں دریا بیاس سدھا لاہور ضلعے دے چونیاں شہر دے کولوں لنگھدا ہویا منٹگمری ضلعے(ضلع ساہیوال) وچ داخل ہو کے ملتان دے دکھن وچ پیندے سجارباد نیڑے دریا چناب وچ ڈگدا سی ۔ اس دا ایہہ پرانا رستہ ضلع لاہور، ساہیوال، اوکاڑا اتے ملتان وچ اج وی بڑی چنگی حالت وچ ویکھیا جاندا ہے ۔ اس دا سنگم اوہناں دناں وچ راوی، چناب اتے جہلم دے سانجھے پانیاں نال اتھے ہندا سی ۔ ایہہ تھاں ملتان توں دکھن وچ 45 کلومیٹر دور ہے ۔
سکندر اعظم دیاں یونانی فوجاں نے بیاس توں اگے ودھن توں انکار کر دتا سی کیونکہ دوسرے پاسے دے لوکاں دی شکتی بڑی نروئی سی ۔ ڈاکٹر بدھ پرکاش (ہسٹری آف دا پنجاب، والیئم 1، ایل. ایم. جوشی، پں: 245) انوسار 'دریا بیاس دے پورب وچ رہندے لوکاں دی فوجی طاقت اینی شکتی شالی سی کہ مکدونیاں نے سکندر دیاں بینتیاں اتے پورس ورگیاں دیاں یقین دہانیاں دے باو جود اگے ودھن تو انکار کر دتا ۔ اوہناں نوں لبھاؤن لئی کہ اوہ اگے ودھن، سکندر نے اوہناں نوں کئی دن لٹّ کرن اتے ڈاکے مارن دی کھلھ دے دتی ۔ بھنگالا دے بدنصیب کھیتر دی بربادی ہوئی ۔ سکندر نے اوہناں دیاں تیویاں تے بچیاں نوں اپہار دتے ۔ پھر وی اوہ اس دی گلّ سنن نوں تیار نہ ہوئے ۔ چکرت ہوئے اتے بغاوت دے ڈر توں سکندر نوں مڑنا پیا اتے جہلم پہنچن تے پہلاں جتے سارے بھارتی کھیتراں دا پورس نوں بادشاہ تھاپ دتا ۔ جان توں پہلاں اس نے بیاس دے کنڈھے 'تے 12 اچے پوجا دے ستھان ستھاپت کیتے تاں کہ اوہ اس دے اتھے تکّ پہنچن دی یادگار بن جان ۔ اوہناں نوں دریا بیاس دے کنڈھے 'تے اچیاں تھاواں دے اک سلسلے نوں ویکھیا جاندا ہے، جنہاں نوں 'سکندر گری' کیہا جاندا ہے ۔
سکندر اعظم دے 326 ق م وچ ہندستان تے کیتے حملے دی ایہہ قریب-قریب آخری حد سی ۔ ایہہ پوجا دے اچے ستھان ڈھاہیاں دے روپ وچ مکیریاں، بیاس پل، گوئندوال، چونیاں وغیرہ تھاواں 'تے اج وی ویکھے جا سکدے ہن ۔
1988 دے بھاری ہڑھاں وچ دریا بیاس وچ ودھ توں ودھ ڈسچارج 600350 کیوسکس سی جو چکی دے ستھان 'تے ریکارڈ کیتا گیا ۔
اج پنڈ ہریکے کول دریا بیاس نال ستلج دریا آ ملدا ہے اتے اس توں اگے دوواں دریاواں دی اک دھارا ہو جاندی ہے، جس نوں 'ستلج' ہی کیہا جاندا ہے ۔
راوی
ویداں وچ راوی نوں 'پرشنی'، کلاسیکل سنسکرت ساہت وچ 'ایراوتی' اتے آریئن نے 'ہائیڈراؤٹس' کیہا ہے ۔
اوکاڑا ضلعے دی حد وچ وڑھدیاں راوی وچ 'دیگ' جاں 'ڈیک' ناں دا نالہ پیندا ہے ۔ پراناں وچ اس نوں 'دیویکا' کیہا گیا ہے ۔ مہابھارت وچ وی دیویکا دا ورنن(ذکر) ہے، جس نوں گرگیرا (اج دا گوگیرا) ناں دی تھاں 'تے راوی ندی نال ملدی دسیا گیا ہے ۔ دیگ جموں وچوں شروع ہندی ہے تے سیالکوٹ تے لاہور ضلعےآں 'چوں وگدی ہوئی اپنے نال بہت بھل لیاؤندی ہے ۔ پچھلی صدی وچ اس نے لوکاں نوں جھلاراں راہیں پانی کڈھن وچ بڑی سہائتا کیتی ۔
1960ء سندھ طاس معاہدہ ہو جان تے پاکستان سرکار نے چناب راوی اتے ستلج نوں اک لنک بمباں والا راوی بیدیاں (بی. آر. بی.) بنا کے تناں دریاواں نوں آپس وچ میل دتا ہے ۔ ایہہ لنک چینل مرالا توں شروع ہو کے، راوی نال سدھاں والی ملدی ہے، جو شاہدرے توں تھوڑھا اپر ہے اتے پھر حسینیوالا توں تھلے دیپالپور نہر نال مل جاندی ہے ۔
1916 وچ مرالا دی تھاں توں چناب وچوں کڈھی اپر چناب نہر، راوی دریا نوں بلوکی دے ستھان 'تے کراس کردی ہے ۔ ایہہ کراسنگ اک ایکسواڈکٹ راہیں ہندا ہے تے پھر اس نوں لوئر باری دوآب نہر کیہا جاندا ہے ۔ 1960ء سندھ طاس معاہدہ ہون 'تے ستلج دا پانی بھارت نے ورتنا سی، جس کرکے ستلج توں نکلدیاں نہراں نوں خشک ہون توں بچاؤن لئی پاکستان سرکار نے چناب دریا وچوں قادرآباد دے ستھان توں اک نہر کڈھ کے اس نوں بلوکی، راوی وچ پا کے، پھر اتھوں اک نہر بلوکی ستلج لنک بنا کے ستلج دریا تے سلیمانکی دے تھاں 'تے سلیمانکی ہیڈ ورکس نال میل دتا گیا ہے ۔ ایہہ لنک نہر انگریزی راج ویلے بنیاں نہراں نوں پانی سپلائی کردی ہے ۔
اک حصے وچ راوی سدھی 19 میل لمبائی وچ وگدی ہے ۔ ایہہ تھاں ملتان ضلعے(ہن ضلع خانیوال) وچ تلمبہ توں سرائے سدھو تکّ ہے ۔ راوی دی اس لمبائی نوں سدھنانی کیہا جاندا ہے، جتھوں سدھنائی نہر کڈھی گئی سی ۔ ایہہ نہر 1886 وچ بنی سی، جتھے نارتھ ویسٹرن ریلوے ولوں اک پل بنایا گیا سی ۔ دریا راوی کلّ 720 کلومیٹر دا سفر کرکے 30 ڈگری 31 منٹ اتر اتے 71 ڈگری 51 منٹ پورب 'تے دریا چناب وچ مل جاندی ہے ۔ اتھے سدھنائی توں اک لنک نہر جہڑی چناب تے راوی نوں اوہناں دوواں دے سنگم توں پہلاں لنک کردی ہے، کڈھی گئی سی ۔ اس نہر نوں تریموں سدھنانی لنک کیہا جاندا ہے ۔ جہڑا سدھنانی بیراج توں ختم ہندا ہے ۔ کھبے پاسے سدھنانی بہاول لنک راہیں ستلج نوں اسلام ہیڈ ورکس تے پانی مہیا کیتا گیا ہے تاں کہ اس ہیڈّ ورکس 'تے بنیاں پرانیاں نہراں نوں پانی مل سکے ۔ ایہہ پربندھ پاکستان سرکار نے سندھو پانیاں دی سندھی ہون توں پچھوں کیتا ہے ۔
پرانا اتہاس
رگوید (7.18) انوسار دس راجناں دا یدھ راوی دے کنڈھے لڑیا گیا سی ۔ اس لڑائی وچ بھرت بادشاہ سداس اکلا ہی پنج قبیلیاں پرو، یادو، تروس، انو اتے دروہیو اتے پنج ہور گھٹ پرسدھ قبیلیاں الینا، پکھتا، بھلانا، شوا اتے وسانن نال لڑیا سی ۔ ایہہ اتحادی قوجاں پوری طرحاں ہار گئیاں سن اتے سداس دی جت ہوئی سی ۔ پرشنی (راوی) وچ ہڑ آؤن نال انو اتے دروہیو تے ہور بادشاہ پھڑ لئے گئے جاں دریا وچ رڑ گئے سن ۔ اسمانی بجلی دی چمک ورگے گرج دا مالک اندر اتے رشی وشسٹ نے سداس دا ساتھ دتا سی ۔ مہابھارت ویلے دا سوویر جنپد جسدا کھیتر دکھن وچ سکھر توں لیکے ملتان جاں چناب اتے راوی دے سنگم تکّ پھیلیا ہویا سی، اپنے پرسدھ اتے جاندار گھوڑیاں لئی جانیا جاندا سی ۔
لڑاکے مالو (اج دے ملوئی جاں ملی) اتے کشودرک لوک جنہاں مہابھارت دے کروکشیتر وکھے ہوئے یدھ وچ کورواں دا ساتھ دتا سی، ساہیوال دے علاقے وچ راوی دے کنڈھے رہندے سن ۔ سکندر ویلے وی ایہہ بہادر لوک اتھے ہی رہندے سن اتے اس نال لڑے وی سن ۔
1394  وچ راوی ملتان دے دکھن چڑھدے وچ وگدی سی اتے بیاس نال ملدی سی، جویں کہ سندھ دے بادشاہ چچ ویلے وی اتھے ہی سی ۔ اتر ولّ راوی دا دشا بدلنا بڑا تھوڑھا سی اتے اس دی تاریخ دا پتہ نہیں لگدا اتے ہن وی بھاری ہڑھاں وچ اس دا پانی ملتان ولّ پرانے راہ راہیں مڑدا ہے ۔ چچ اک براہمن کمبوج سندھ دا راجہ سی، جس دے لڑکے داہر نوں اٹھویں صدی وچ محمد بن قاسم نے جتیا سی ۔
پہلے اتہاس ویلے دا ہڑپہ شہر وی راوی دے کھبے کنڈھے 'تے واقع سی، جہڑا ضلع ساہیوال وچ پیندا ہے ۔ اس توں ایہہ پتہ لگدا ہے کہ پرانے ویلے وچ وی راوی اتھے وگدی سی ۔
ہن راوی دے بھارت والی باہی ولّ پرتاپ سنگھ کیروں مکھ منتری پنجاب دے ویلے دا دھسی بنھ بنیا ہویا ہے جو امرتسر ضلعے وچ بہت سارے علاقے نوں ہڑھاں توں سرکھیا کردا ہے ۔ 1988 دے بھاری ہڑھاں وچ 313329 کیوسکس ڈسچارج مادھوپور ہیڈ ورکس 'تے ریکارڈ کیتا گیا سی ، اس طرحاں راوی وگدی رہی ۔
چناب
ویداں وچ دریا چناب نوں اسیکنی اتے یونانیاں نے اس نوں اسیسینیس (1cesines) کیہا ہے. بعد وچ چندر بھاگا تے ہن جھناں وی کیہا جاندا ہے. پنجاب دے لوک اس نوں عاشقاں دا دریا وی آکھدے ہن. اس دا ادگم(شروعات) ہمالیا وچ لاہول دی تھاں 'تے دو دھاراواں توں ہندا ہے ۔ اک دھارا چندر ناں دی ہے جو بہت وڈے برف دے کھیتر وچ بارا-لچھا دی تھاں توں جو سطح سمندر توں 16621 فٹّ اچی ہے، پرواہت ہندی ہے اتے دوجی دھارا بھاگا ناں دی ہے جو لاہول دیاں اتر-پچھمی ڈھلواناں توں نکلدی ہے ۔ چندر دھارا اتر پورب ولوں وگدی ہوئی 88 کلومیٹر دا سفر مدھ ہمالیا دوآلے کٹّ کے اتے کلّ 188 کلومیٹر دا سفر مکا کے بھاگا شاخ نوں ٹانڈی ناں دے تھاں 'تے ملدی ہے ۔ ایہناں دوواں دھاراواں دے اک ہو جان 'تے اس نوں چندربھاگا کیہا جاندا ہے ۔ ایہہ چندربھاگا جاں چناب پانگی گھاٹی 'چوں وگ کے کشمیر وچ 6000 فٹّ دی اچائی 'تے داخل ہندی ہے ۔ اتر پچھم دشا 'چ وگدی کشتواڑ پہنچدی ہے تے اتھے اچانک دکھن ولّ مڑ کے جنگلوار پہنچ کے دکھن توں پچھم دی دشا 'چ ہو جاندی ہے ۔ ارنیس دے استھان 'تے دکھن ولّ مڑ کے 288 کلومیٹر دا سفر اچیاں گھاٹیاں وچ طے کرکے اتے پھر 40 کلومیٹر نیویاں پہاڑیاں لنگھ کے ایہہ اکھنور پاس میداناں وچ داخل ہندا ہے ۔ پرانے سمیں وچ اکھنور توں تھلے دریا بیڑیاں راہیں سفر کرن لئی یوگ سی ۔ اس دریا دیاں وڈیاں سہائک ندیاں یونیار، شدی، بھوتنا اتے وردوان ہن ۔ کشتواڑ تے اکھنور وچالے اس نال گولن لر، لدر کول، بچاری اتے ایاس ناں دیاں چھوٹیاں ندیاں آ ملدیاں ہن اتے ریاسی اتے جموں دی پچھمی سرحد 'تے اس نال سیالکوٹ ضلعے وچ پنڈ کھیڑی ریہل لاگے توی آ رلدی ہے ۔
وزیر آباد توں اپر مرالا دے ستھان توں اپر چناب نہر (آف ٹرپل کینال پروجیکٹ 1913) ڈھلیوالی پنڈ دے کولوں نکلدی ہے ۔ مرالا توں تھلے اپر جہلم نہر چناب دریا نال ملدی ہے اتے ہور مرالے توں تھلے چناب نوں راوی نال بمبانوالا راوی بیدیاں لنک (بی آر بی نہر) لنک راہیں میلیا گیا ہے ۔ ایہہ لنک راوی نوں شاہدرے توں اپر سدھانوالی پنڈ پاس ملدا ہے ۔ وزیر آباد توں تھلے خانکی دے ستھان توں انگریزی راج ویلے لوئر چناب نہر کڈھی گئی سی، جہڑی ساندل بار دے کھیتر دے زلھاں شیخوپورا، لائلپور (فیصل آباد)، ٹوبہ ٹیک سنگھ اتے جھنگ دے کجھ حصے نوں پانی دندی ہے ۔ اس نہر نے اس کھیتر نوں پنجاب دا کیلیفورنیا بنا دتا سی ۔ خانکی ہیڈ ورکس توں کجھ دور تھلے والے پاسے 1960 توں پچھوں پاکستان سرکار ولوں جہلم دریا 'چوں کڈھی اک نہر جس نوں قادرآباد بلوکی لنک کیہا جاندا ہے، چناب نال ملدی ہے، جس نوں اگے راوی نال ہیڈ بلوکی    تے جوڑ دتا گیا ہے تاں کہ راوی وچ وادھو پانی پایا جاوے ۔ چج دوآب (چناب تے جہلم دا وچکارلا کھیتر) تے رچنا (راوی تے چناب دا بنایا دوابا) نوں ونڈدا ہویا، دریا چناب مگھیانے کول تریموں نیڑے جہلم نال مل جاندا ہے ۔ اتھوں دوواں دریاواں دی ملی ہوئی دھارا نوں وی چناب ہی کیہا جاندا ہے ۔ تویموں تے کھبے پاسے توں اک نہر جہڑی حویلی پروجیکٹ ادھین انگریز حکومت ویلے بنی سی، جس نوں سدھنائی نہر کیہا جاندا ہے تاں کہ دکھن وچ سدھنائی ناں دیاں بارشی نہراں نوں پانی دی سپلائی نیمت کیتی جا سکے ، ایہہ نہراں 1886   وچ بنیاں سن ،ہیڈ تریموں   توں سجے پاسے توں رنگ پور نہر اتے حویلی نہر ناں دیاں نہراں انگریزاں سمیں بنیاں سن ۔ ہیڈ تریموں توں ہی اک ہور لنک نہر پاکستان حکومت نے کڈھی ہے، جہڑی تریموں سدھنائی لنک نہر کرکے جانی جاندی ہے جو چناب نوں راوی نال سدھنائی دی تھاں 'تے میلدی ہے ۔ اس طرحاں سدھنائی تے حویلی نہراں وچ ہور پانی پا کے وڈا کیتا گیا ہے ۔
چناب راوی نال سرائے سدھو دی تھاں تے ملدا ہے اتے ستلج نوں مدوالا پنڈ لاگے ملدا ہے ۔ اس طرحاں پنجاں دریاواں دا اتھے میل ہندا ہے تے اس نوں اگے پنجند کیہا جاندا ہے ۔ مٹھن کوٹ پہنچ کے پنجاں دریاواں دا پانی سندھ دریا وچ لین ہو جاندا ہے ۔
پرانا اتہاس
پرانے ویلے وچ سبودی ناں دے پرسدھ لوک جنہاں نوں سوی، سوا جاں سبی (سبیا جاں سویا) کیہا جاندا ہے، جھنگ ضلعے وچ رہندے سن ۔ ایہناں دا اصل ستھان چناب اتے جہلم دے سنگم توں تھلے سی اتے بھارتی ساہت انوسار اوہناں دی راجدھانی سواپرا جاں سبیپرا سی، جس نوں ہن جھنگ ضلعے وچ شورکوٹ کیہا جاندا ہے ۔ سبوئی شوجی وانگ جنگلی جانوراں دیاں کھلاں نال سریر ڈھکدے سن ۔ ایہہ بڑے بہادر لوک سن تے ایہناں پاس 40،000 پیادہ لٹھّ-مار قوجی سن ۔ اتہاس وچ بہت سارے پرماناں توں پتہ لگدا ہے کہ چناب 1245 دے آس-پاس ملتان دے پورب وچ وگدا سی ۔ بیاس وی اس ویلے اپنے پرانے راہ وچ وگدا سی، جہڑا ہریکے، چونیاں اتے دیپالپور تھانی پیندا سی اتے جہلم، چناب اتے راوی ملتان دے اتر-پورب وچ ملدے سن اتے شہر توں پورب وچ وگ کے بیاس نال 45 کلومیٹر دکھن وچ اچّ دے ستھان تے پورب وچ ملدے سن | اس طرحاں ملتان اتے اچّ دوویں ہی دوابا سندھ-ساگر وچ پیندے سن ۔
جھنگ ضلعے دے دکھن وچ پیندے کئی تھیہاں، ٹلیاں توں پتہ لگدا ہے کہ چناب دے کنڈھے 'تے بہت لوک آباد سن ۔ شورکوٹ وکھے کھنڈراں وچ بڑے وڈے ٹلے ہن، جہڑے وڈے آکار دیاں اٹاں دی کندھ نال گھرے ہوئے ہن، سکندر دے سمیں دے منے گئے ہن ۔ جہڑے اتھوں سکے ملے ہن اوہ انڈو-سیتھیئن کال دے ہن اتے ساکا کمبوج تے یونان نال سنبندھت ہن | پنجاب دے کجھ قبیلے جنہاں دا پراناں اتے مہابھارت وچ ورنن ہے، اتھے رہندے سن ۔ یونانی اتہاسکاراں جنہاں کشتریاں دا ورنن کیتا ہے، وی چناب اتے راوی دے سنگم اتے سندھ دے سنگم پاس رہندے سن ۔ دارو ناں دے لوک ابھیساراں اتے دارو ابھیساراں جنہاں نوں راجترنگنی وچ دسیا گیا ہے، پنچھ اتے جہلم اتے چناب دے وچکار پیندے نوشہرا کھیتر وچ رہندے سن، جو بہتے کشمیر وچ پیندے سن اتے کجھ حصہ پنجاب وچ ۔
چناب نال ہیر رانجھا، سوہنی مہینوال عاشقاں دے قصے جڑے ہوئے ہن، جہڑے چناب جاں جھناں نوں اک بہت وکھرا اتے بہت پیارا رنگ پردان کردے ہن ۔
جہلم دریا
جہلم پنجاب دے پنج دریاواں وچوں اک ہے ۔ سنسکرت ساہت وچ اس نوں وتاستا لکھیا گیا ہے اتے سکندر دے اتہاسکاراں اس نوں ہائیدسپیس لکھیا ہے ۔ تالمی نے بداسپیس، مسلمان اتہاسکاراں نے اس نوں بہات جاں وہات جاں بہاتاہ لکھیا ہے ۔ ایہہ ناں سنسکرت دے وتاستا دے وگڑے روپ لگدے ہن ۔ کشمیری وچ ویاتھ جاں ویتھ بولیا جاندا ہے ۔
پرانے یونانیاں نے اس نوں دیوتا منیا ہے ۔ جس طرحاں بہتے پہاڑ اتے ندیاں نوں ۔ کوی نونس ڈائیونیسیاچا (4yonysiaca، Section 26 Line 350) ہائیدسپیس نوں ٹائیٹل دا اترادھکاری جہڑا سمندر دیوتے باؤمس اتے بدلاں دی دیوی الیکترا دا پتر کہندا ہے ۔ اوہ ارس دیوی جو رینبو (اندر دھنش جاں سترنگی پینگھ) دا بھرا اتے جھپٹن والیاں ہواواں دا ادھا بھرا سی ۔ کیونکہ جہلم دریا یونانیاں لئی ودیش وچ سی، سو ایہہ پتہ نہیں کہ اوہناں دریا دا ناں دیوتے دے ناں 'تے رکھیا جاں ہائیدسپیس دیوتے دا ناں دریا دے ناں 'تے ۔
وولر جھیل توں اپر سرینگر وچ ڈل جھیل ہے، جہڑی جہلم دا ہی حصہ ہے ۔ ڈلّ جھیل دا نظارہ بہت ہی منموہک اتے دلکھچواں ہے جو ھنیا بھر وچ پرسدھ ہے ۔ بھاویں ایہہ جھیل 6.50__1MP__4.50 کلومیٹر دے آکار دی ہے، اس دی پہاڑاں وچ ستھتی اتے اس دے کنڈھیاں دی قدرتی سندرتا، مغل بادشاہاں دے اس نوں سندر بناؤن دے یتناں نے مل کے بڑا دلکھچواں بنا دتا ہے ۔ جہلم دریا دیاں کئی سہائک ندیاں ہن ۔ اس دے سجے کنڈھے لدڑ جاں لمبودری ندی اس وچ پیندی ہے، جس دا پانی سدا رہن والی برف دا پانی ہے جو اس دے آلے-دوآلے جمی رہندی ہے ۔ کھبے پاسے وڈیاں ندیاں وشو، رمبیارا، رامسی، ددھگنگا، سکناگ اتے فروزپورا آ ڈگدیاں ہن ۔ ددھگنگا جہلم نال سرینگر شہر دے تھلے والے سرے 'تے جہلم وچ پیندی ہے ۔
بارامولا توں تھلے جہلم کازیناگ سلسلے دیاں پہاڑیاں دی ڈنوگھی گھاٹی 'چوں لنگھدا ہے ۔ دکھن وچ پیر پنجال دیاں پہاڑیاں دی اک ساکھ کوہالا نیڑے آ ملدی ہے ۔ کوہال سطح سمندر توں 2000 فٹّ اچا ہے ۔ مظفرآباد وچ جہلم وچ کشن گنگا(نیلم دریا) سجے پاسیوں آ پیندی ہے اتے کجھ ہور کلومیٹر تھلے کونڑ کافی پانی دی ماترا لے کے آ ڈگدا ہے ۔ کشن گنگا دے نیڑے ہی مانسہرا وچ  اشوک دا ستھاپت کیتا اک شلالیکھ ہے، جس وچ کمبوج، یون اتے ہور لوکاں نوں اس کھیتر وچ وسدے درسایا گیا ہے ۔
کشمیر دا بہتا وپارک کاروبار جہلم 'تے نربھر کردا ہے ۔ اس دے کشن گنگا جاں نیلم دے سنگم توں تھلے جہلم دریا ضلع ہری پور  اتے ضلع راولپنڈی  دی حد بن جاندا ہے ۔ اتھے دریا دا بہاؤ پتھریلی اتے ڈنوگھی تھاں وچ ہے ۔ جہلم ضلعے وچوں وگدیاں پاکستان دیاں لون دیاں پہاڑیاں توں تھوڑھا پاسے وگدا ہے ۔ پاکستان وچ وڑدیاں اس وچ پنچھ ندی آ ڈگدی ہے تے پھر جہلم منگلا ڈیم دی جھیل وچ جا وڑدا ہے ۔ ایہہ ڈیم پاکستان سرکار نے 1969 وچ بنایا سی، اس دی سمرتھا 5.9 ایم. اے. ایف. (ملین ایکڑ فیٹ) پانی سٹور کرن دی ہے ۔
جہلم شہر دریا دے سجے کنڈھے تے ہے اتے اتھوں دی لاہور-پشاور ریلوے لائن گزردی ہے ۔ اس نوں تھاں اچے ٹلے تے   سکندر نے پورس نال لڑائی اپرنت اپنے پرسدھ گھوڑے بوسیفالس دی یاد وچ بنایا سی ۔ پر سر الیگزینڈر کننگھم اس نال اتفاق نہیں رکھدا ۔ اس انوسار دریا دے سجے پاسے جلالپور ہی بسیفلا سی، جتھے اس دا ایہہ گھوڑا یدھ وچ مریا سی ۔ سکندر اتے پورس دا یدھ اتھے ہی (جلالپور جاں جہلم) 324 ق م  وچ ہویا سی ۔
مونگ رسول توں اپر جہلم نہر دے کھبے کنڈھے 'تے چیلیاں والا دا میدان ہے، جتھے 1849  وچ سکھ فوجاں نے انگریز فوجاں نال پنجاب دی آزادی لئی دو فیصلہ کن لڑائیاں لڑیاں سن ۔ لیکھک دے خیال انوسار 1857ء دی جنگ آزادی ہندستان دی آزادی لئی پہلی لڑائی نہیں سی، ایہہ جنگ 1849 وچ چیلیاں والا دے ستھان 'تے سکھ اک ستنتر قوم ہندیاں لڑی سی ۔ مونگ رسول (رسول ہیڈ ورکس) دے نیڑے انگریزی سرکار نے اک پالیٹیکنک کالج وی کھولھا سی، جس نے بہت بھاری گنتی وچ انجینیئر تیار کیتے، جنہاں نے پنجاب دے وکاس (ترقی)وچ بڑا وڈا حصہ پایا ۔
پاکستان نے رسول دی تھاں 'تے اک بیراج 1967 'چ بنایا، جتھوں رسول قادرآباد نہر کڈھ کے چناب دریا نال ملائی گئی ہے ۔ رسول بیراج دے تھلے کجھ دور، دریا سندھ وچوں کڈھی چشمہ جہلم لنک نہر دریا جہلم وچ پیندی ہے، جہڑی پاکستان سرکار نے بنائی ہے ۔ جہلم دریا ضلع جہلم تے ضلع شاہ پور (ہن اسدی تھاں سرگودھا ضلع اے) وچوں لنگھدا ہویا جھنگ ضلعے وچ داخل ہندا ہے، جتھے مگھیانا توں 16 کلومیٹر دکھن وچ تریموں دے تھاں تے چناب وچ مل جاندا اے ۔
سندھ دریا
جھیل مانسروور توں 32 ڈگری اتر اتے 81 ڈگری پورب توں مہان ہمالیا دے پچھوں 22000 فٹّ دی اچائی 'تے اس دا ادگم(شروع) ہے، پر پوری شکل سینسے دریا اتے گار دریاواں دے سنگم توں بندی ہے، جہڑے نگنگلونگ کانگڑی اتے گنگڈائیس شان پہاڑی سلسلے دا پانی لے کے اس نوں ملدے ہن ۔ سندھ پچھم-دکھن دشا وچ 256 کلومیٹر وگدا ہے جتھے اس دا ناں سنگھ-کا-بیاب ہے ۔ اس توں کجھ تھلے 13800 فٹّ دی اچائی تے دکھن-پوربی کشمیر دا کونا ہے ۔ اتر توں دکھن ولّ وگدا ہویا ایہہ لیہہ نوں 10500 فٹّ دی اچائی تے چھنوہدا ہے ۔ لیہ(لیہہ) دے ستھان  تے کھبی باہی اس وچ زسکار دریا آ ملدا ہے تے اتھے ہی اس نوں وشکارلے ایشیا نوں جاندا پرانا وڈا وپاری رستہ کٹدا ہے، جہڑا قراقرم درے راہیں گزردا ہے ۔ کشمیر وچ دکھن لہندے پاسے چ کشمیر وچ وگ کے ایہہ سکردو جو بلتستان وچ ہے، ہراموش پہاڑ  تے (24300 فٹّ) پہنچدا ہے اتے پھر دکھن دشا وچ وگدا ہے ۔ پھر سجے پاسے اس وچ گلگت ندی آ رلدی ہے ۔ نانگا پربت وچ ایہہ اتر دشا وچ 160 کلومیٹر وگدا ہے ۔ تکھا موڑ کٹّ کے ایہہ ہتو پیر لنگھدا ہے اتے 4000 فٹّ ستہِ سمندر توں اچے کوہستان وچ دیر، سوات اتے چترال کھیتر وچ گر نیڑے پہنچدا ہے ۔ اتھے دریا دی دھراتل ڈھلوان کدے ودھدی تے کدے گھٹدی ہے ۔ ڈھلوان دی ایہہ نابرابرتا اوہناں تبدیلیاں کرکے ہے، جدکہ بھاری گلیشیئر دریا دے پانی نوں روک لیندے ہن تے دریا دی سطح وچ اپروں آئے پہاڑی مواد دا جماؤ ہو جاندا ہے ۔ جتھے ایہہ جماؤ نہیں ہندا، اتھے دریا ڈنوگھا ہو جاندا ہے تے جماؤ والے تھاں اچا ۔
تور غر توں تھلے 192 کلومیٹر ہور سفر کرکے دریا نارتھ ویسٹرن فرنٹیئر پراونس (صوبہ سرحد)(نواں ناں خیبر پختونخواہ) دربند نیڑے داخل ہندا ہے ۔ ایہہ مہابن پہاڑاں دا پچھمی بیس ہے ۔ پھر دریا ہور تھلے وگدا ہویا ہزارہ دے علاقےوچ پہنچدا ہے ۔ اتھے تربیلا دے نیڑے پاکستان سرکار نے اک تربیلا ناں دا ڈیم بنایا ہے ۔ ایہہ ڈیم 80 کلومیٹر لمبا ہے تے 1974 وچ بنیا سی ۔ اٹک دے ساہمنے کابل دریا اس وچ سجے پاسے توں آ کے ملدا ہے، جہڑا افغانستان دا پانی لیاؤندا ہے ۔ اتھوں لے کے میران دے قصبے تکّ، کالاباغ تے عیسی خیل دے کھیتر چھڈّ کے، دریا (صوبہ سرحد)(نواں ناں خیبر پختونخواہ) اتے پاکستانی پنجاب دی حد بنیا رہندا ہے ۔ دریا سندھ اتے دریا کابل دی پانی دی ماترا اکو جہی ہے ۔ کرم دریا سجے پاسے توں اس وچ کونڈل دی تھاں 'تے ملدا ہے ۔ اٹک دی تھاں 'تے ریلوے پل بنیا ہے، جو 1883 وچ پورا ہویا سی ۔ اٹک توں 19 کلومیٹر تھلے ہروہ ناں دی اک تکھی ندی سندھ وچ آ پیندی ہے ۔ پھر مکھد دے ستھان 'تے کھبے پاسے توں سہاں ندی آ رلدی ہے، جہڑی ضلع جہلم اتے ضلع راولپنڈی دا پانی لیاؤندی ہے ۔ اسے دریا بارے پروفیسر موہن سنگھ نے اپنی اک کویتا لکھی سی ۔ کالا باغ دے ستھان تے پاکستان سرکار نے اک بیرج بنایا ہے، جس نوں قائداعظم محمد علی جناح دے ناں  تے جناح بیراج دا ناں دتا گیا ہے ۔ چشمہ دے ستھان  تے اک ہور بیراج بنایا گیا ہے ۔ اتھوں دو نہراں چشمہ جہلم لنک اتے تھل نہراں کڈھیاں گئیاں ہن ۔ چشمہ بیراج توں تھلے اک بیراج بنا کے پاکستان سرکار نے تونسہ پنجند لنک نہر کڈھی ہے | ڈیرہ غازی خاں ضلعے دے دکھن وچ سندھ دریا وچ پوربی پنج دریا ستلج، بیاس، راوی، چناب اتے جہلم دا پانی مٹھن کوٹ لاگے آ ملدا ہے ۔ ایہہ تھاں سمندری پدھر توں 258 فٹّ اچی ہے ۔ بارشاں دے دناں وچ دریا دی چوڑائی 8 کلومیٹر تکّ جا پہنچدی ہے اتے ڈسچارج فی سیکنڈ دس لکھ کیوسکس تکّ ۔
بودھی ساہت وچ ہندوستان دے جنہاں 16 مہاجنپداں دا ورنن(ذکر) ہے، اوہناں وچوں دو مہاجنپد کمبوج اتے گندھارا سندھ دریا دے کھیتر وچ ستھت سن ۔ ایہہ مہاجنپد 600 سال ق م وچ سن اتے ایہہ کئی صدیاں ستھاپت رہے ۔ کمبوج اتلے افغانستان توں شروع ہو کے کشمیر وچ پونچھ دے آس-پاس تکّ جس دی راجدھانی راجپور سی اتے گندھارا دا کھیتر کابل توں راولپنڈی دے کھیتر تکّ جس دی راجدھانی ٹیکسلا سی ۔ 324 ق م وچ سوات وادی اتے آلے-دوآلے دے کھیتر وچ  سکندر اعظم نال کمبوجاں اتے ہور پہاڑی قبیلیاں نال رتّ ڈولھویاں لڑائیاں ہوئیاں سن ۔
کشمور دے تھاں  تے سندھ دریا سندھ صوبے وچ داخل ہندا ہے | سکھر توں لے کے عرب سمندر تکّ اس دریا نوں سندھی لوک 'دریا' کہندے ہن ۔ 19ویں صدی وچ اک تکڑا ہڑ آؤن کارن ہڑ دا پانی جیکب آباد پہنچ گیا سی اتے پھر اگے منچھر جھیل وچ ۔ اس توں روکتھام لئی کشمور بنھ بنایا گیا، جہڑا سندھ وچ اس ویلے سبھ توں لمبا سی ۔ لاڑکانہ تے کراچی نوں خیرآباد توں ونڈدا ہویا سندھ کئی موہاں وچ ونڈیا ہویا کراچی نیڑے عرب سمندر وچ جا ملدا ہے ۔ سمندر نال ملن  تے اس دا بہت لما ڈیلٹا بندا ہے ۔ سکھر نیڑے سندھ اپر بہت ہی ودھیا اتے پرسدھ ریلوے پل 19ویں صدی وچ بنیا سی اتے اک ہور پل کوٹری وکھے ، سکھر والے پل دے پاس ہی اک ہور بہت وڈا پل پاکستان سرکار نے بنایا ہے ۔
سندھ صوبے وچ دریا سندھ دے نیڑے سجے کنڈھے موہنجودڑو دے ستھان تے ملے کھنڈراں توں پتہ لگدا ہے کہ   آریہ لوکاں توں پہلے     اک مہان رہتل دی اتھے ہوند سی ۔ اتہاسکار اس نوں دراوڑ لوکاں دی سبھیتا (رہتل) مندے ہن ۔ اس تھاں دی کھدائی سنّ 1922 وچ آر. ڈی. بینرجی نے کیتی سی ۔ چنو دارو اک ہور اجیہی تھاں ہے جہڑی دریا دے کھبے کنڈھے 'تے ستھت ہے ۔
یمنا
31 اکتوبر، 1956  تکّ جدوں ہریانہ ہوند وچ آیا، یمنا دریا چڑھدے پنجاب وچوں دی ہو کے گزردا سی اتے پھر ایہہ اتر پردیش وچ داخل ہندا سی ۔ یمنا نوں سنسکرت ساہت وچ یمنا، تالمی اس نوں ڈائمونا اتے پلنی اس نوں جومانیس کہندا ہے ۔ ایہہ ہمالیا دے کماؤ پہاڑاں وچوں نکلدا ہے ۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ انوسار ایہہ بھارت دی پرسدھ ندی ہے، جس دی گنتی توینی وچ ہے، پراناں نے اس نوں سورج دی پتری دسیا ہے ۔ ایہہ ٹیہری دے علاقے ہماچل توں 10850 فٹّ دی بلندی توں نکل کے 860 میل (1376 کلومیٹر) وہندی ہوئی پریاگ پاس گنگا وچ ملدی ہے ۔ ہندواں دا وشواس ہے کہ یمنا وچ اشنان کرن توں یم دنڈ نہیں دندا ۔ مہان کوش دے پنہ 507 دے فٹّ نوٹ وچ بھائی کانھ سنگھ نابھہ نے ایہہ وی لکھیا ہے، 'یمنا دے مول روپ چشمے دا پانی بہت گرم ہے ۔ آکھدے ہن کہ ہنومان نے لنکا پھوک کے اپنی پوچھ اتھے آ کے بجھائی سی، جس توں پانی گرم ہے اتے پہاڑ دا ناں باندرپوچھ ہے، دیکھو جیوگرافیکل ڈکشنری بائی نندو لال ڈے ۔ کنی عجیب گلّ ہے کہ ہنومان نوں لنکا دا وڈا سمندر چھڈّ کے پوچھ دی اگّ بجھاؤن لئی اتھے آؤنا پیا ۔
یمنا دریا پنجاب (بھارت) (ہن ہریانہ) دے دو ضلعےآں ضلع انبالہ اتے ضلع کرنال نوں اتر پردیش دے دو ضلعےآں ضلع مظفرنگر اتے ضلع سہارنپور نوں نکھیڑدا سی ۔ مظفرنگر دے بدھاؤلی پنڈ نیڑے ایہہ دکھن ولّ نوں مڑ جاندا ہے اتے 128 کلومیٹر سفر کردا ہویا اتر پردیش دے میرٹھ ضلعے نوں پنجاب نالوں اڈّ کردا ہے اتے اتھوں کجھ اپر کنجپورا ہے، جو اک نوابی جگیر سی، جتھے ہن فوجی سکول ہے ۔ دلی پہنچ کے یمنا لال قلعے دے کولوں وگدا ہویا پنجاب (بھارت) (ہن ہریانہ)دے ضلع گڑگاؤں اتے اتر پردیش دے ضلع علیگڑھ نوں نکھیڑدا سی ۔
پاؤنٹا صاحب توں کجھ تھلے تاجیوالا دے ستھان تے دو نہراں لہندی یمنا نہر (ویسٹرن یمنا کینال) سجے پاسے توں چڑھدی یمنا نہر(ایسٹرن یمنا کینال) انگریز حکومت نے بنوائیاں سن ۔ لہندی یمنا نہر اک وڈی نہر ہے، جو پنجاب (بھارت) (ہن ہریانہ) دے ضلعےآں ضلع کرنال، ضلع گڑگاؤں، ضلع روہتک، ضلع حصار، ضلع انبالہوغیرہ دے کھیتراں نوں پانی دندی سی ۔ ہن ایہناں وچ ضلع کروکشیتر ضلع پانیپت، ضلع کیتھل، ضلع سونیپت اتے ضلع ہانسی وی ضلعے بن گئے ہن ۔
دریا یمنا آگرے وچ لال قلعے، تاج محل توں لنگھدا ہویا 1376 کلومیٹر دا سفر کرکے الہ آباد نیڑے گنگا وچ لین ہو جاندا ہے ۔ اس تھاں نوں توینی کہندے ہن، جتھے گنگا، یمنا اتے سرسوتی دریا دا سنگم سمجھیا جاندا ہے ۔ پر سرسوتی اتھے نہیں، ایہہ اک وکھری ندی سی، جو پنجاب وچوں وی وگ کے رن کچھ چ سمندر نوں جا ملدی سی ۔
کئی اتہاسکاراں انوسار سکندر ویلے ستلج تے یمنا ندیاں کرم وار سندھ دریا اتے گنگا دیاں سہائک ندیاں نہیں سن ۔ یمنا وی گھگر دریا اتے سرسوتی دریا وانگ مل کے وڈی سرسوتی ندی دا روپ دھار کے عرب سمندر وچ رن کچھ دی تھاں ڈگدی سی ۔ ایہہ بڑے دکھ دی گلّ ہے کہ بھارتی پنجاب اتے ہریانہ وچکار پانیاں دی ونڈ صحیح نہیں ہوئی ۔ ہریانہ نے ستلج، بیاس اتے راوی دے پانی وچوں اپنا حصہ لے لیا ہے اتے اک نویں نہر ستلج یمنا لنک دا جھگڑا کھڑھا کردا رہا ہے پر آپ یمنا دے پانی نوں پنجاب نوں دین توں انکاری اے ۔