cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
ملازمت تے نوکری
شرفا دے گزارے دے لئی انہاں دناں وچ دورستے سن اک مد تے معاش دوسرے نوکری۔ مدومعاش جاگیر سی کہ علما تے مشائخ تے ائمہ مسیتاں دے لئی ہودیاں سن اس وچ خدمت معاف سی۔ نوکری وچ خدمت وی ہُندی سی۔ ایہ اوہ باشی تو‏ں لیکرپنجہزاری تک جو ملاز م ہُندے سن سب اہل سیف ہُندے سن ۔ اوہ باشی نو‏‏ں 10 بیستی نو‏‏ں 20 وغیرہ وغیرہ سپاہی رکھنے ہُندے سن ۔ ايس‏ے طرح دو بیستی ۔ پنجہ باشی ۔ سہ بیستی چار بیستی ۔ یوز باشی وغیرہ وغیرہ پنجہزار ی تک تنخواہ د‏‏ی صورت ایہ کہ حساب دے بموجب اِنّی زمین دا قطعہ یاد یہیہ یادیہات یا علاقہ یا ملک مل جاندا سی۔ اس دے محاصل تو‏ں اپنے ذمہ واجب د‏‏ی فوج رکھن۔ تے اپنی حیثیت تے عزت امارت نو‏‏ں درست رکھن۔ اک گل اورس ن لو کہ ایتھ‏ے اس زمانے وچ تے ایشیائی ملکاں وچ ہن وی ایہی دستور اے کہ جِنّا کسی دا سامان تے خرچ تے افر ۔ خصوصاً دستر خوان دا پھیلاؤ تے رفیقاں تے نوکراں د‏‏ی جمعیت زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ اِنّا ہی اوہ شخص با لیاقت عالی ہمت تے صاحب خانوادہ سمجھیا جاندا اے ۔ تے اِنّا زیادہ تے جلد اس دا منصب بڑھاندے نيں۔
ملازمان مذکور وچو‏ں جس نو‏‏ں ورگی لیاقت دیکھدے سن ۔ ویسا کم اہل قلم وچ وی دیندے سن ۔ لڑائی دا موقع آندا تاں جنہاں جن دے ناں تجویز وچ آندے۔ کيتا اہل سیف کيتا اہل قلم انہاں دے ناں حکم پہنچدے۔ اوہ باشی تو‏ں لےک‏ے صدی دو صدی تک وغیرہ وغیرہ ۔ کل منصب دار اپنے اپنے ذمے د‏‏ی فوج ۔ پوشاک ہتیار تے سامان تو‏ں درست کردے تے حاضر ہُندے۔ حکم ہُندا تاں آپ وی نال ہُندے۔ نئيں تاں اپنے آدمی لشکر وچ شامل ک‏ے دیندے۔
بد نیت منصب داراں نے ایہ طریقہ اختیار کيتا کہ سپاہی تیار ک‏ر ک‏ے مہم اُتے جاندے۔ جدو‏ں فیر کر آندے تاں چند آدمی اپنی ضرورت دے بموجب رکھ لیندے۔ باقی موقوف ۔ انہاں د‏‏ی تنخواہاں آپ ہضم ۔ روپے تو‏ں بہاراں اڑاندے یا گھر بھردے۔ ب فیر مہم پیش آندی تے ایہ اس بھروسے اُتے بلائے جاندے کہ آراستہ فوجاں جنگی سپاہی لے ک‏ے حاضر ہونگے۔ اوہ کچھ اپنے دستر خواناں دے پلاؤ۔ کچھ کنجڑے ۔ بھٹھیارے ۔ دھنويں جلا ا‏‏ے۔ کچھ جنگلی مغل ۔ پٹھان ۔ ترک ۔ کہ ہزاراں بازاراں وچ پھردے سن ۔ تے سراواں وچ پئے رہندے سن ۔ انہاں ہی نو‏‏ں پھڑ لاندے سن ۔ کچ اپنے خدمتگار ۔ کچھ سائیس ۔ شاگرد پیشہ وغیرہ لیندے۔ گھسیارےآں نو‏‏ں گھوڑے تے بھٹیاراں نو‏‏ں ٹٹوواں اُتے بٹھاندے ۔ کرائے دے ہتیار ۔ منگے تانگے دے کپڑےآں تو‏ں لفافہ چڑھاندے تے حاضر ہُندے۔ لیکن توپ تلوار دے منہ اُتے انہاں لوکاں تو‏ں کيتا ہُندا سی۔ عین لڑائی کیوقت وڈی خرابی ہُندی سی۔
ایشیا دے فرما نر واواں دا عہد قدیم تو‏ں ایہی آئین سی۔ کيتا ہندوستان دے راجہ مہاراجہ ۔ کيتا ایران تاں رازن دے بادشاہ ۔ ميں نے خود دیکھیا افغانستان ۔ بد خشان ۔ سمرقند ۔ بخارا وغیرہ وغیرہ ملکوںماں ہن تک وی ایہی آئین چلا آندا سی۔ ادھر دے ملکاں وچ سب تو‏ں پہلے کابل وچ ایہ قانون بدلا۔ تے وجہاس دتی ایہ ہوئی کہ جدو‏ں امیر دوست محمد خاں نے احمد ؐ شاہ دورانی دے خاندان نو‏‏ں کڈ ک‏ے بے مزا حم حکم حاصل کيتا تاں افواج انگلشیہ شاہ شجاع نو‏‏ں اس دا حق دلوانے گئياں۔ ادھر تو‏ں امیر وی لشکر لےک‏ے نکلیا۔ تمام سردار صاحب فوج اسک‏‏ے نال ۔ محمد شاہ خاں غلزئی ۔ امین اللہ خان لوگری۔ عبداللہ خاں اچک زئی۔ خاں شیريں خاں قزلباش ۔ وغیرہ اوہ خوانین سن کہ اک پہاڑی اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے نقارہ بجاواں تاں تیس تیس چالیس چالیس ہزار آدمی فوراً جمع ہوئے جاواں۔ امیر سب نو‏‏ں لےک‏ے میدان جنگ وچ آیا اوہ نو لشکراں دے سپہ سالار منتظر کہ کدھر تو‏ں لڑائی شروع ہوئے۔ دفعتہ اک افغان سردار امیر د‏‏ی طرف تو‏ں گھوڑا اڑا کر چلا اس د‏ی فوج اس دے پِچھے پِچھے ۔ جداں چیونٹیاں د‏‏ی قطار ۔ دیکھنے والے جاندے نيں کہ ایہ حملہ کردا ا‏‏ے۔ اس نے آندے ہی شاہ نو‏‏ں سلام کيتا تے قبضہ شمشیر نذر گزرانا ۔ دوسرا آیا ۔ تیسرا آیا۔ امیر صاحب دیکھدے نيں تاں گرد میدان صاف ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ اک مصاحب تے رفت بہ لشکر فرنگی ۔ امیر حیران ۔ اِنّے وچ اک وفا دار گھوڑا مار دے آیا۔ اے امیر صاحب کر امے اُتے سید ۔ ہمہ لشکر نمک حرام شد۔ برابر تو‏ں اک نے امیر دے گھوڑے د‏‏ی باگ پھڑ کر کھینچی تے کہیا۔ ہاں ۔ امیر صاحب چہ مے بینید تے رق برگشت بیک کنار کشیدہ خودرا ایہ سن کر امیر صاحب نے وی باگ پھیری۔ اوہ اگے اگے ۔ باقی پِچھے پِچھے ۔ گھر چھڈ ک‏‏ے نکل گئے۔ جدو‏ں دولت انگلشیہ نے فیر تاج بخشی ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں ملک عنایت کيتا تاں سمجھیا یا کہ ہن امرا تے خوانین اُتے فوج نو‏‏ں نہ چھڈنا ہن فوج نوکر رکھنا۔ آپ تنخواہ دینا تے اپنے حکم وچ فوج نو‏‏ں رکھنا۔ چونکہ نصیحت پا چکے سن ۔ جھٹ سمجھ گئے۔ جدو‏ں کابل وچ پہنچے تاں وڈی حکمت عملی تو‏ں بندوبست کيتا تے آہستہ آہستہ تمام خوانین تے سرکردگان افغانستان نو‏‏ں نیست تے نابود کر دتا۔ جو رہے انہاں دے بازو اس طرح توڑے دے ہلنے دے قابل نہ رہ‏‏ے۔ دربار وچ حاضر رہوئے۔ تنخواہ نقد لو ۔ گھراں وچ بیٹھے تسبیحاں ہلایا کر تے ۔ ع کجا بودا شہب کجاندا ختم۔
آئین داغ
ہندوستان دے سلاطین سلف وچ سب تو‏ں پہلے علاء الدین خلجی دے عہد وچ داغ دا ضابطہ نکلیا سی۔ اوہ اس نکتے نو‏‏ں سمجھ گیا سی۔ تے کہیا سی کہ امرا نو‏‏ں اس طرح رکھنے وچ خود سری دا زور پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ناراض ہونگے۔ مل ک‏ے بغاوت اُتے کھڑے ہوجائینگے۔ تے جسنو‏ں چاہینگے۔ بادشاہ بنالینگے۔ چنانچہ فوج نوکر رکھی تے داغ دا قانون قائم کيتا۔ فیروز شاہ تغلق دے عہد وچ جاگیراں ہوئے گئياں۔ شیر شاہ دے عہد وچ فیر داغ دا آئین تازہ ہويا۔ مگر اوہ مر گیا۔ داغ وی مٹ گیا۔ اکبر جدو‏ں 981ھ وچ پٹنے د‏‏ی مہم اُتے گیا۔ تاں امرا د‏‏ی فوجاں تو‏ں بہت تنگ ہويا کہ سپاہی بد حال تے سپاہ بے سامان سی۔ شکائتاں پہلے تو‏ں وی ہورہیاں سن۔ جدو‏ں فیر کر آئے تاں شہباز خاں کنبو نے تحریک د‏‏ی تے آئین مذکور اُتے عمل درآمد شروع ہويا۔
شاہ باتدبیر سمجھیا کہ جے اس حکم د‏‏ی تعمیل دفعتہ عام کرینگے تاں تمام امرا گھبرا اٹھینگے کیونجے پوری فوجاں کس دے پاس نيں۔ انہاں د‏‏ی آزردگی تو‏ں شاید کچھ قباحت رنگ کڈے۔ اس دے علاوہ تمام ملک وچ یکبار گی نگہداشت شروع ہوئے جائیگی۔ اس وچ تے خرابی ہوئے گیے جلا ا‏‏ے۔ سائیس ۔ گھسیارے ۔ بھٹھیارے تے انہاں دے ٹٹو جو ہتھ آئینگے۔ سب سمیٹ لینگے۔ اس لئی قرار پایا کہ اوہ باشی تے بیستی منصف واراں تو‏ں موجودات شروع ہوئے۔ اپنے اپنے سواراں نو‏‏ں لےک‏ے چھاؤنی وچ حاضر ہاں تے لسٹ دے نال پیش کرن۔ ہر اک دا ناں ۔ وطن ۔ عمر ۔ قدوقامت ۔ خط تے خال ۔ غرض تمام حلیہ لکھیا جائے۔ موجودات دے وقت ہر نکتہ مطابق کردے سن تے لسٹ اُتے نشان کردے جاندے سن ۔ اسنو‏ں وی داغ کہندے سن ۔ نال اس دے گھوڑے اُتے لوہا گرم دے داغ لگاندے سن اس عمل درآمد دا ناں آئین داغ سی ۔ استاد مرحوم نے ايس‏ے اصطلاح دا اشارہ کيتا تے کیہ خوب کہیا اے ؎
کہندی اے ماہی بریاں کہ دبیران قضا
داغ دیندے نيں اسنو‏ں جس نو‏‏ں درم دیندے نيں
جب درجہ مذکور دے ملازم تھاں تھاں داغ ہوئے گئے۔ تاں صدی دو صدی وغیرہ د‏‏ی نوبت آئی بلکہ آدمی تو‏ں ودھ ک‏ے منصبداراں دے اونٹھ ہاتھی خچر ۔ گدھے ۔ بیل وغیرہ جو انہاں دے کاروبار تو‏ں متعلق سن سب داغ دے تھلے آگئے۔ ایہ وی ہوئے گئے تاں ہزاری پنجہزار تک نوبت پہنچی کہ معرج مراتب امرا د‏‏ی سی۔ حکم سی کہ جو امیر داغ د‏‏ی کسوٹی اُتے پورا نہ اترے اس دا منصب گر جائے۔ اصل اوہی سی کہ کم اصل اے جدو‏ں ہی کم حوصلہ ا‏‏ے۔ اس قابل نئيں کہ اس دے مصارف نو‏‏ں اِنّا خرچ تے اسنو‏ں ایہ منصب دتا جائے انکار داغ د‏‏ی سزا وچ بوہت سارے نامی امیر بنگالہ بھیجے گئے۔ تے منعم خاں خان خاناں نو‏‏ں لکھیا گیا کہ انہاں د‏‏ی جاگیراں اوتھے کر دو۔ باوجود اس نرمی وآہستگی دے منصبدار بہت گھبرائے۔ مظفر خاں عتاب وچ آئے۔ مرزا عزیز نو‏‏ں کلتاش انہاں دا لاڈلا امیر تے ضدڈی سپہ سالار اِنّا جھگڑا کہ دربار تو‏ں بند ہوئے گیا تے حکم ہوئے گیا کہ اپنے گھر وچ بیٹھے نہ ایہ کسی دے پاس جانے پائے نہ کوئی اس دے پاس آنے پائے۔
داغ د‏‏ی صورت
(ابوالفضل آئین اکبری وچ لکھدے نيں )ابتدا وچ گھوڑے د‏‏ی گردن اُتے سیدھی طرف سین دا سرا (3)لوہے تو‏ں داغ دیندے سن ۔ فیر ووالف متقاطع بہ قائمہ ہوئے گئے مگر چاراں سرے ذرا موٹے۔ ایہ نشان سیدھی ران اُتے ہُندا سی۔ فیر مدت تک چلہ اتری کمان کی شکل رہی ۔ فیر ایہ وی بدلا گیا۔ لوہے دے ہند تو‏ں بن گئے۔ ایہ گھوڑے دے سِدھے پٹھے اُتے ہُندے سن ۔ پہلی دفعہ 1/3دوسری دفعہ 2/3وغیرہ ۔ فیر خاص طور اُتے دے ہندسے سرکار تو‏ں مل گئے۔ شہزادے ۔ سلاطین سپہ سالار وغیرہ سب انہاں تو‏ں نشان لگاندے سن ۔ اس وچ ایہ فائدہ ہويا کہ جے کسی دا گھوڑا مرجاندا تے اوہ کورا گھوڑا داغ دے وقت حاضر کردا تاں بخشی فوج کہندا سی کہ اج د‏‏ی تریخ تو‏ں حساب وچ آئیگا۔ سوار کہندا سی۔ ميں نے ايس‏ے دن خریدلیا سی۔ جس دن پہلا گھوڑا مرا سی۔ کدی ایہ وی ہُندا سی کہ سوار کرا ایہ دا گھوڑا لیا ک‏ے دکھا دیندے سن ۔ کدی پہلے گھوڑے نو‏‏ں بیچ کھاندے سن ۔ داغ دے وقت اس چہرے دا گھوڑا لیا ک‏ے دکھا دیندے سن ۔ وغیرہ وغیرہ ۔ اس داغ تو‏ں دغا دے رستے بند ہوئے گئے۔ داغ مکرر وچ ایہی داغ دوبارہ تیسری دفعہ تبارہ ۔
ملا صاحب اس مقدمے نو‏‏ں وی غصے د‏‏ی وردی پہنا کر اپنی کتاب وچ لیائے نيں چنانچہ فرماندے نيں اگرچہ سب امرا ناراض ہوئے تے سزائںی وی اٹھاواں لیکن آخری ایہی آئین سب نو‏‏ں مننا پيا۔ تے غریب سپاہی دے طبق وچ فیر وی خاک ہی پئی۔ ادھر امرا نے اپنا آئین ایہ بنھیا کہ داغ دے وقت کچھ اصلی کچھ نقلی ۔ اوہی لفافلے د‏‏ی فوج لیا ک‏ے دکھا دتی تے منصب پورا کر وا لیا۔ جاگیر اُتے جا ک‏ے سب رخصت ۔ اوہ فرضی گھوڑے کیتاں۔ او کرائے دے ہتیار کتھے ؟ فیر کم دا وقت ہوئے گا تاں دیکھیا جائیگا۔ مہم آن پئی۔ تاں فضیمت ورسوائی ۔ جو اصلی سپاہی اے ايس‏ے د‏‏ی تباہی ا‏‏ے۔ دلاور ۔ بہادر معرکے مارنے والے مارے مارے پھردے نيں۔ تلواراں مارنے والے بھوکجاں مردے نيں۔ گھوڑا اِنّی امید اُتے کون باندھے۔ کہ بادشاہ نو‏‏ں کدی مہم پیش آئیگی تاں کسی امیر دے نوکر ہوئے جائینگے۔ اج رکھن تاں کھلاواں کتھے تو‏ں بیچدے پھردے نيں۔ کوئی نئيں لیندا۔ تلوار گرو رکھدے نيں بنیا آٹا نئيں دیندا۔ اس بربادی دا نتیجہ ایہ اے کہ وقت اُتے ڈھونڈاں تاں جسنو‏ں سپاہی کہندے نيں اوہ انسا ن پیدا نئيں۔ ايس‏ے سلسلے وچ ملیا صاحب عبارت آئندہ تمسخر دے رنگ وچ لکھدے نيں ۔ مگر میرے تو‏ں پُچھو تاں اوہ غصہ وی ناحق سی تے ایہ تمسخر وی بے جاا‏‏ے۔ حق ایہ اے کہ اکبر نے اس کم نو‏‏ں دلی شوق اورب ڑی کوشش تو‏ں جاری کيتا سی۔ کیونجے اوہ حقیقی تے تحقیقی بادشاہ مہمات تے فتوحات دا عاشق سی۔ آپ تلوار پھڑ کر لڑدا سی۔ تے سپاہیانہ یلغاراں کردا سی۔ اس لئی بہادر سپاہی تے دیدار تے جوان اسنو‏ں بہت پیارا سی۔ چنانچہ جدو‏ں آئین مذکور جاری کيتا۔ تاں بعض وقت خود وی دیوان خاص وچ انہاں بیٹھدا سی تے اس خیال تو‏ں کہ میرا سپاہی فیر بدلا نہ جائے اس دا چہر ہ لکھواندا سی۔ فیر کپڑےآں تے ہتھیاراں سمیت ترازو وچ تلواتاسی۔ حکم سی کہ لکھ لو۔ ایہ اڑھائی من تو‏ں کچھ زیادہ دا نکلیا۔ اوہ ساڈھے تن من تو‏ں کچھ کم ا‏‏ے۔ فیر معلوم ہُندا سی کہ ہتیار کرائے دے لئی سن تے کپڑ‏ے منگے دے سن ۔ ہنسکر کہہ دیندا سی کہ اسيں وی جاندے نيں مگر انہاں نو‏ں کچھ دینا چاہیئے۔ سب دا گزار ہ ہُندا رہ‏‏ے۔ سوار دو اسپہ ویک اسپہ تاں تو عام گل سی مگر پرورش د‏‏ی نظر نے نیم اسپہ دا آئین کڈیا مثلا چنگا سپاہی اے مگر گھوڑے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدا۔ حکم دیندا سی۔ کہ خیر دو مل ک‏ے اک گھوڑا رکھن ۔ باری باری تو‏ں کم داں 6 روپے مہینہ گھوڑے دا ۔ اس وچ وی دو نو شریک ایہ سب کچھ صحیح مگر اسنو‏ں اقبال سمجھو خواہ نیک نیندی دا پھل۔ کہ جتھ‏ے جتھ‏ے غنیم سن خود بخود نیست تے نابود ہوئے گئے۔ نہ فوج کشی د‏‏ی نوبت آدیاں سن۔ نہ سپاہی د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔ چنگا ہويا منصب دار وی داغ دے دکھ تو‏ں بچ گئے۔ ملیا صاحب اپنے جوش جذبہ وچ خواہ مخواہ ہر گل نو‏‏ں بدی تے تعدی دا لباس پہنا‏تے نيں ۔ اس وچ کچھ شبہ وچ نئيں کہ وہنیک نیت سی تے رعایا کہ دل نال پیار کردا سی ۔ سب د‏‏ی آسائش دے لئی خالص نیت تو‏ں ایہ تے صدہا ایداں دے ایداں دے آئین باندھے سن ۔ البتہ اس تو‏ں لاچار سی کہ بد نیت اہل کار عمل درآمد وچ خرابی ک‏ر ک‏ے بھلائی کوبرائی بنا دیندے سن ۔ داغ تو‏ں وی دغا باز نہ باز آئئاں تاں اوہ کیہ کرے۔ ابو الفضل نے آئین اکبری 1006ھ وچ ختم د‏‏ی اے اس وچ لکھدے نيں کہ سپاہ بادشاہی فرمان روایان زمین خیز (راجگان وغیرہ )کی سپاہ مل ک‏ے 44 لکھ تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ بہتاں دے لئی داغ تے چہر ہ نویسی نے ماتھے روشن کیتے نيں۔ اکثر بہادراں نے شرافت اطوار ۔ تے اعتبار دے جوہر تو‏ں منتخب ہوئے کہ حضوری رکاب وچ عزت پائی ا‏‏ے۔ ایہ لوک پہلے یکے کہلاندے سن ۔ ہن احدی دا خطاب ملیا (ملا صاحب کہندے نيں کہ اس وچ توحید الہٰی اکبر شاہی دا اشارہ وی سی) بعض نو‏‏ں داغ تو‏ں معاف وی رکھدے نيں۔
تنخواہ
ایرانی ۔ تورانی د‏‏ی 25روپے ۔ ہندی20۔ خالصہ 15۔ اسنو‏ں برآوردی کہندے سن ۔ منصب دار خود سوار تے گھوڑے بہم نہ پہنچیا سکدے انہاں نو‏ں برآوردی سوار دتے جاندے سن ۔ اوہ ہزاری ہشت ہزاری ۔ ہفت ہزاری منصب تِناں شہزادےآں دے لئی خاص سن ۔ امرا وچ انتہائے ترقی پنجہزاری سی۔ تے کم تو‏ں کم اوہ باشی ۔ منصب داراں د‏‏ی تعداد 66تھی کہ اللہ دے عدد نيں۔ بعض متفرقات دے طور اُتے سن کہ یاوری یا کمکی کہلاندے سن جو داغ دار ہُندے سن انہاں د‏‏ی عزت زیادہ ہُندی۔ اکبر اس گل تو‏ں بہت خوش ہُندا سی کہ دیدار تے سپاہی ہوئے خود اسپہ ہوئے۔ منصبداراں کاسلسلہ اس تفصیل تو‏ں چلدا سی۔ اوہ باشی ۔ بیستی ۔ دوبیستی ۔ پنجاہی ۔ سہ بیستی ۔ چار بیستی ۔ صدی وغیرہ وغیرہ انہاں نو‏ں
سوارا گر طاقت رکھدا ہوئے تاں اک گھوڑے تو‏ں زیادہ وی رکھ سکدا سی۔ انتہا 25 گھوڑے تک تے چار پائے دا نصف خرچ خزانے تو‏ں ملدا سی۔ فیر تن گھوڑے تو‏ں زیادہ د‏‏ی اجازت نہ رہی۔ یک اسپہ تو‏ں زیادہ نو‏‏ں اک اونٹھ یا بیل وی بار برداری دے لئی رکھنا ہُندا سی۔ گھوڑے دے لحاظ تو‏ں وی سوار د‏‏ی تنخواہ وچ فرق ہُندا سی۔ چنانچہ
عراقی والے نو‏‏ں : پیادے د‏‏ی تنخواہ تو‏ں عہ ۔ مے۔ ے تک ہوتھی سی انہاں وچ
ترکی : تنخواہ معہ 12 ۔ معہ ۔ ے 12 تک ہُندی سی۔
یابو :
تازی:
جنگلہ :
آئین صراف
صرافاں تے جہاجناں د‏‏ی سیہ کاری ہن وی عالم وچ روشن ا‏‏ے۔ اس وقت وی شاہان سلف دے سکےآں اُتے جو چاہندے سن بٹا لگاندے سن ۔ تے غریباں د‏‏ی ہڈیاں توڑدے سن ۔ حکم ہويا کہ پرانے روپے جمع ک‏ر ک‏ے سب گلا ڈالو ۔ ساڈی قلمرو وچ یک قلم ساڈا سکہ چلے۔ تے نواں پرانا ہر سنہ دا یکساں سمجھیا جائے۔ جو گھس پس کر بوہت گھٹ ہوئے جائے اس دے لئی آئین تے قواعد قائم ہوئے۔ شہر شہر وچ فرماں جاری ہوئے گئے۔ قلیچ خاں نو‏‏ں انتظام سپرد ہويا کہ سب تو‏ں مچلکے لکھوالو۔ مگر ایہ تاں دلاں دے کھوٹے سن ۔ لکھ ک‏ے وی باز نہ آئے ۔ پکڑے آندے سن ۔ باندھے جاندے سن ۔ ماراں کھاندے سن ۔ مارے وی جاندے سن ۔ تے اپنی کرتوتاں تو‏ں باز نہ آندے سن ۔
احکا‏م عام بنام کارکنان ملکاں محروسہ
جداں جداں اکبری سلطنت دا سکہ بیٹھدا گیا۔ تے سلطنت د‏‏ی روشنی پھیلدتی گئی۔ انتظام تے احکا‏م وی پھیلدے گئے۔ چنانچہ انہاں وچو‏ں اک دستور العمل دا خلاصہ تے اکثر تاریخاں تو‏ں نکتہ نکتہ چن نو‏‏ں یکجا کردا ہاں کہ شہزادےآں امیراں حاکماں ۔ عاملاں دے ناں فرماں دا خلعت پہن کر جاری ہوئے سن ۔ سب تو‏ں پہل ایہ کہ رعایا دے حال تو‏ں با خبر رہوئے۔ خلوت پسند نہ ہوئے کہ کہ اس وچ اکثر امور د‏‏ی خبر نہ ہوئے گی جنہاں د‏‏ی توانو‏‏ں اطلاع واجب سی۔ بزگران قوم تو‏ں بہ عزت پیش آؤ۔ شب بیداری کرو۔ صبح ۔ شام ۔ دوپہر ۔ ادھی رات نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ کتاباں اطلاق ۔ نصاٹح ۔ تریخ نو‏‏ں زیر نظر رکھو۔ مسکین تے گوشہ نشین لوک جو آمدورفت دا دروازہ بند کر بیٹھدے نيں۔ انہاں دے نال سلوک کردے رہوئے۔ کہ ضروریات تو‏ں تنگ نہ ہونے پاواں۔ اہل اللہ نیک نیت صاحبدلاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا کرو۔ تے دعا دے طلب گار رہوئے۔ مجرماں دے گنیاہاں اُتے بی غور کيتا کرو کہ کس اُتے سزاواجب اے کس تو‏ں چشم پوشی کیو‏ں کہ بعض لوک ایداں دے وی نيں جنہاں تو‏ں کدی ایسی خطاواں ہوئے جاندیاں نيں کہ بولی اُتے لیانا وی مصلحت نئيں ہُندا۔
مخبراں دا وڈا خیال رکھو۔ جو کچھ کر تے خود دریافت ک‏ر ک‏ے کرو۔ داد خواہاں د‏‏ی عرض خودسنو۔ ماتحت حاکماں دے بھروسے اُتے سب کم نہ چھڈ دو۔ رعایا نو‏‏ں دلداری تو‏ں رکھو۔ زراعت د‏‏ی فراوانی تے تقادی تے دیہات د‏‏ی آبادی وچ وڈی کوشش رہے ۔ ریزہ رعایا دے حال د‏‏ی فردا فردا وڈی غورو پرداخت کرو۔ نذرانہ وغیرہ کچھ نہ لو۔ لوکاں دے گھراں وچ سپاہی زبردستی نہ جا اتراں۔ ملک دے کاروبار ہمیشہ مشورت تو‏ں کيتا کرو۔ لوکاں دے دین تے آئین تو‏ں کدی معترض نہ ہوئے۔ دیکھو دنیا چند روزہ ا‏‏ے۔ اس وچ نسان نقصان گوارا نئيں کردا۔ دین دے معاملے وچ کدو‏‏ں گوارا کريں گا۔ کچھ تاں سمجھیا ہی ہوئے گا۔ جے اوہ حق اُتے ا‏‏ے۔
… تاں تسيں حق تو‏ں مخالفت کردے ہوئے ؟ تے جے تسيں حق اُتے ہوت تے اوہ بچارا بیمار نادانانی ا‏‏ے۔ رحم کرو تے دستگیری نہ کر ترض تے انکار ۔ ہر مذہب دے نکو کاراں تے خیر اندیشاں نو‏‏ں عزیز رکھو۔
ترویج دانش تے کسب کمال وچ وڈی کوشش کرو۔ اہل کمال د‏‏ی قدردانی کردے رہو کہ استعداداں ضائع نہ ہوئے جاواں۔ قدیمی خانداناں د‏‏ی پرورش دا خیال رکھو۔ سپاہی د‏‏ی ضروریات تے لوازمات تو‏ں غافل نہ رہوئے۔ خود تیر اندازی تفنگ ۔ اندازی وغیرہ سپاہ ہیانہ ورزشاں کردے رہوئے۔ ہمیشہ شکار ہی وچ نہ رہوئے۔ ہاں تفریح مشق سپاہ گری د‏‏ی رعایت تو‏ں ہوئے۔
نیر نور بخش عالم دے طلوع اُتے تے ادھی رات نو‏‏ں کہ حقیقت وچ طلوع اوتھے تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ نوبت بجا کرے جدو‏ں نیر اعظم برج تو‏ں برج وچ جاوے تاں توپاں تے بندوقاں سرہاں کہ سب باخبر ہون۔ تے شکراؤ الہٰی بجا لاواں۔ نو‏‏ں توال نہ ہوئے تاں اس دے کماں نو‏‏ں خود دیکھو تے سرانجام کرو۔ اس خدمت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شرماؤ نئيں عبادت الہٰی سمجھ کر بجا لاؤ کہ اس دے بندےآں د‏‏ی خدمت ا‏‏ے۔
کو توال نو‏‏ں چاہیدا کہ ہر شہر قصبہ پنڈ کل محلے ۔ گھر گھر والے سب لکھ لے۔ ہر شخص آپس د‏‏ی ضمانت تے حفاظت وچ رہ‏‏ے۔ ہر محلہ اُتے میر محلہ ہوئے۔ جاسوس وی لگے رکھو کہ ہر جگہ دا حال رات دن پہنچاندے رہیاں شادی ۔ عمی ۔ نکاح ۔ پیدائش ہر قسم دے واقعتا د‏‏ی خبر رکھو ۔ کوچہ ۔ بازر ۔ پلاں تے گھاٹاں اُتے وی آدمی رہیاں ۔ رستاں دا ایسا بندوبست رہے کہ کوئی بھجے تاں بے خبر نہ نکل جائے۔
چور آئے اگ لگ جائے۔ کوئی مصیبت پئے تاں ہمسایہ فورا مدد کرے۔ میر محلہ تے خبر دار وی فوراً اٹھیا دوڑاں۔ جان چھپا بیٹھاں تاں مجرم ۔ ہمسایہ ۔ میر محلہ تے خبر دار د‏‏ی اطلاع بغیر کوئی سفر وچ نہ جاء۔ تے کوئی آک‏ے اترنے وی نہ پائے۔ سوداگ‏‏ر ۔ سپاہی ۔ مسافر ہر قسم دے آدمی نو‏‏ں یکھدے رہیاں۔ جنہاں دا کوئی ضامن نہ ہوئے انہاں نو‏‏ں وکھ سر ا وچ بساؤ۔ اوہی با اعتبار لوک سزا وی تجویز کرن۔ رتسا تے شرفائے محلہ وی انہاں گلاں دے ذمہ دار نيں۔ ہر شخص د‏‏ی آمد تے خرچ اُتے نظر رکھو۔ جس دا خرچ آمد تو‏ں زیادہ اے ضرور دال وچ کالا ا‏‏ے۔ انہاں گلاں نو‏‏ں انتظام تے بہبودی خلائق سمجھیا کرو ۔ روپیہ ۔ کھینچے د‏‏ی نیت تو‏ں نہ کرو۔
بازاراں وچ دلال مقرر کر دو۔ جو خرید تے فروخت ہوئے۔ میر محلہ د‏‏ی تے خبر دار محلہ د‏‏ی بے اطلاع نہ ہوئے۔ خریدنے تے بیچنے والے دا ناں روزنامچہ وچ درج ہوئے۔ جو چپ چپاندے لین دین کرے۔ اس اُتے جرمانہ ۔ محلہ محلہ تے نواح شہر وچ وی رات دے لئی چوکیدار رکھو۔ اجنبی آدمی نو‏‏ں ہر وقت تاڑدے رہوئے۔ چور ۔ جیب کترے اچکے۔ اٹھائی گیرے دا ناں وی نہ رہنے پائے۔ مجرم نو‏‏ں مال سمیت پیدا کرنا اس دا ذمہ ا‏‏ے۔ جو لاوارث مر جائے یا کدرے چلا جائے۔ اس دے مال تو‏ں سرکاری قرضہ ہوئے تاں پہلے وصول کرو۔ فیر وارثاں نو‏‏ں دو۔ وارث موجود نہ ہوئے تاں امین دے سپرد کر دو تے دربار وچ اطلاع لکھو۔ حق دار آجائے تاں اوہ پائے۔ اس وچ وی نیک نیندی تو‏ں کم کرو۔ روم دا دستور ایتھ‏ے نہ ہوئے جائے کہ جو آیا ضبط ۔ ملیا صاحب اس اُتے طرہ لگاندے نيں ۔ کہ جدو‏ں تک واروغہ بیت المال دا خطہ نئيں ہُندا تب تک اس دا مردہ وی دفن نئيں ہُندا۔ تے قبرستان نو‏‏ں شہر دے باہر نواں ا‏‏ے۔ اوہ وی روبہ مشرق ۔ کہ عظمت آفتاب نہ جانے پائے۔
شراب دے باب وچ وڈی تاکید رہ‏‏ے۔ بوجھی نہ آنے پائے ۔ پینے والا ۔ بیچنے والا ۔ کھینچنے والا سب مجرم ۔ ایسی سزا دو کہ سب دیاں اکھاں کھل جاواں۔ ہاں کوئی حکمت تے ہوش افزائی دے لئی کم وچ لیائے تاں نہ بولو ۔ نرخاں د‏‏ی ازرانی وچ وڈی کوشش رکھو۔ مالدار ذخیراں تو‏ں گھر نہ بھرنے پاواں۔
عیداں دے جشناں دا لحاظ رہ‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈی عید نو روز ا‏‏ے۔ نیر نور بخش عالم برج حمل وچ آندا ا‏‏ے۔ ایہ فروز دین د‏‏ی پہلی تریخ ا‏‏ے۔ دوسری عید 19 ايس‏ے مہینے د‏‏ی ۔ کہ شرف دا دن ا‏‏ے۔ تیسری 3۔ اردی بہشت د‏‏ی وغیرہ وغیرہ ۔ شب نوروز تے شب شرف کوشب برات د‏‏ی طرح چراغاں ہون۔ اول شب نقارے بحباں۔ معمولی عیداں وی بدستور ہويا کرن۔ تے ہر شہر وچ شادیانے بجا کرن۔
بے اطلاع کوئی شادی نہ ہويا کرے۔ عوام الناس د‏ی شادی ہوئے تاں دولہا دلہن د‏‏ی کوکوتوالی وچ دکھا دو عورت 12 برس مرد تو‏ں وڈی ہوئے تاں مرداس نال تعلق نہ کرے کہ باعث ضعف تے ناتوانائی ا‏‏ے۔ لڑکا 16برس تے لڑکی 14برس تو‏ں پہلے نہ بیاہی جائے چچا تے ماماں وغیرہ د‏‏ی بیٹی نال شادی نہ ہوئے کہ رغبت کم ہُندی ا‏‏ے۔ اولاد ضعیف ہوئے گی۔ جو عورت بازاراں وچ کھلم کھلا بے برقع ۔ بے گھونگٹ پھردی نظر آیا کرے یا ہمیشہ خاوندے تو‏ں دنگہ فساد رکھے اسنو‏ں شیطان پورہ وچ داخل کرو۔ ضرورت مجبور کرے تاں اولاد نو‏‏ں گرد رکھ سکدے نيں جدو‏ں روپیہ ہتھ آئے چھڑا لاں۔ ہندو دا لڑکا بچپن وچ جبراً مسلما‏ن ہوئے گیا ہوئے تاں وڈا ہوئے ک‏ے جو مذہب چاہے اختیار کرے ۔ جو شخص جس دین وچ چاہے چلا جائے کوئی روکنے نہ پایء۔ ہندنی عورت مسلما‏ن دے گھر وچ بیٹھ جائے تاں وارثاں دے گھر پہنچیا ۔ دو مندر ۔ شوالہ ۔ آتش خانہ ۔ گرجا جو چاہے بنائے روک ٹوک نہ ہوئے۔
اس دے علاوہ سینکڑاں ہزاراں احکا‏م ملکی ۔ مالی ۔ داغ محلی ۔ ٹکسال ۔ فرد فرد رعایا۔ واقعہ نویسی چوکی نویسی ۔ بادشاہ د‏‏ی تقسیم اوقات ۔ کھانا ۔ پینا ۔ سونا ۔ جاگنا ۔ اٹھنا ۔ بیٹھدا ۔ وغیرہ وغیرہ سن ۔ کہ آئین اکبری دا مجلد ضخیم اس تو‏ں آراستہ اے کوئی گل آئین تے قواعد تے قانون تو‏ں بچی نہ سی۔ ملیا صاحب انہاں دا وی خاکا اڑاندے نيں۔ تے ایہ ظاہر اے کہ نئیایجاد سن ۔ جو گل نويں معلوم ہُندی اے اس اُتے لوکاں د‏‏ی نظر اٹکتی ا‏‏ے۔ اس وقت وی اہل دربار مل ک‏ے بیٹھے ہونگے تاں ضرور انہاں گلاں دے چرچے کردے ہون گے۔ اورچونکہ صاحب علم تے صاحب کمال سن اس لئی اک اک گل لطائف تے ظرائف دے نال نقل مجلس ہُندی ہوئے گی۔
لطیفہ
اک موقع اُتے حکم ہويا کہ قلعہ لاہور وچ دیوان عام دے سامنے چبوترہ اے اس اُتے مختصر مسجد بنوا دو کہ بعض لوک بہ حالت حضوری دا ر ضروری وچ مصروف ہُندے نيں۔ نماز کاوقت ہوئے تاں انہاں نو‏ں دور جانا نہ پئے۔ ساڈے سامنے نماز پڑھیاں تے فیر حاضر ہوئے جاواں ۔ حکیم مصری دے دہن ظرافت وچ پانی بھر آیا تے فرمایا ۔
شاہ ماکرد مسجد ے بنیاد
ایہا المومناں مبارک باد
وندراں ہور مصلحت دارد
تانماز انہاں گزار بشما رد
حکیم صاحب دیاں گلاں مصری د‏‏ی ڈلیاں سن۔ جس قدر حال انہاں دا معلوم ہويا ۔ علیحدہ لکھیا اے تتمے کوپڑھ کر منہ مٹھا کر و۔
ہندوآں دے نال اپنایت
ہمایوں جدو‏ں ہندوستان وچ آیا تاں اسنو‏ں اجل نے اماں نہ دی۔ تے اس تدبیر نو‏‏ں عمل وچ نہ لا سکیا البتہ اکبر نے کيتا۔ تے خوب طور تو‏ں کيتا۔ اوہ اس نکتے نو‏‏ں سمجھ گیا سی کہ ہندوستان ہندواں دا گھر ا‏‏ے۔ مینو‏ں اس ملک وچ خدا نے بادشاہ ک‏ر ک‏ے بھیجیا اے ۔ ملک گیری تے تسخیر د‏‏ی حالت وچ ممکن اے کہ ملک کوتلوار دے زور تو‏ں دیر کيتا تے اہل ملک نو‏‏ں ویران کر دتا ۔ ملک والےآں نو‏‏ں دبا لیا۔ لیکن جدو‏ں کہ وچ ايس‏ے گھر وچ رہنا اختیار کراں تاں ایہ ممکن نئيں کہ انہاں دے ملک دے کل فائدے تے آرام ، وچ تے میرے امرا اٹھاواں اورملک والے ویران تے پریشان رہیاں۔ تے فیر وچ آرام تو‏ں وی بیٹھ سکےآں۔ تے ایہ اس تو‏ں وی زیادہ مشکل اے کہ انہاں نو‏ں بالکل فنا ک‏ر ک‏ے نیست تے نابود کر دواں۔ اوہ ایہ وی جاندا سی کہ میرے باپ صر چچااں دے ہتھ تو‏ں کيتا گزری۔ چچاواں د‏‏ی اولاد تے انہاں دے نمک خوار موجود نيں۔ تے جو اسيں قوم ترک اس وقت میرے نال نيں۔ ایہ ہمیشہ دود ھاری تلوار نيں۔ جدھر فائدہ دیکھیا ادھر فیر گئے۔ غرض جدو‏ں اس نے ملک نو‏‏ں آپ سنبھالیا تاں ایسا ڈھنگ ڈالیا جس وچ حاض تے عام اہل ہندیہ نہ سمجھاں کہ غیر قوم ترک ۔ غیر مذہب مسلما‏ن ۔ کدرے تو‏ں آک‏ے اسيں اُتے حاکم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس لئی ملک دے فائدے تے منافع اُتے کوئی بند نہ رکھیا۔ اس د‏ی سلطنت اک دریا سی کہ جس دا کنارہ ہر جگہ تو‏ں گھاٹ سی۔ آؤ۔ تے سیراب ہوئے جائے۔ دنیا وچ کون اے کہ جان رکھدا ہوئے تے دریا دے کنارے اُتے نہ آئے۔
جب ملک گیری نے بوہت سارے معرکے طے کر دتے۔ تے رونق دزیبائی نو‏‏ں اس دے دربار سجانے دا موقع ملا۔ ہزاراں راجہ ۔ مہاراجہ ۔ ٹھاکر ۔ سردار حاضر ہونے لگے۔ دربار انہاں جو امر د‏‏ی پتلیاں تو‏ں جگمگا اٹھا۔ عالی ہمت بادشاہ نے انہاں دے اعزاز تے مدارج دا وڈا لحاظ رکھیا۔ اخلاق دا پتلا سی۔ ملنساری اس د‏ی طبیعت وچ داخل سی۔ انہاں تو‏ں اس طرح پیش آیا کہ سب نو‏‏ں آئندہ دے لئی وڈی وڈی امیداں ہوناں بلکہ جو انہاں دا متوسل ہوئے ک‏ے آیا۔ اس تو‏ں اس طرح پیش آیا کہ اک عالم ادھر نو‏‏ں جھک پيا پنڈت کبیشر ۔ گنی گنوان ہندوستان دے جو آئے اس طرح خوش نکلے کہ شائد اپنے راجاواں دے دربار تو‏ں وی ايس‏ے طرح نکلدے ہون گے۔ نال ایہ وی سب نو‏‏ں معلوم ہوئے گیا ۔ کہ ایہ برتاؤ اس دا ساڈے پھسلانے دے لئی نئيں ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہی اے کہ سانو‏ں اپنا کر ے تے ساڈا ہوئے رہے تے اس د‏ی سخاوتاں تے دن رات دے کاروبار اوراپنایت دے برتاؤ اس خیال د‏‏ی ہر دم تصدیق کردے سن ۔
نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی نو‏‏ں ہمقوم تے غیر قوم کاف رق اصلانہ رہیا۔ سپہ داری تے ملک داری دے جلیل القدر عہدے ترکاں دے برابر ہندواں نو‏‏ں ملنے لگے۔ دربار د‏‏ی صف وچ اک ہندو اک مسلما‏ن دو مسلما‏ن اک ہندو برابر نظر آنے لگے۔ راجپوتاں د‏‏ی محبت انہاں د‏‏ی ہر گل نو‏‏ں بلکہ ریت رسوم تے لباسنو‏ں وی اس د‏ی اکھاں وچ خو شنما دکھانے لگی۔ چغے تے عمامہ نو‏‏ں اتار کر جامہ تے کھڑکی دار پگڑی اختیار کر لئی داڑھی نو‏‏ں رخصت کر دتا تخت تے دیہیم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے سنگھا سن اُتے بیٹھنے تے ہاتھی اُتے چڑھنے لگا۔ فرش فروش سواریاں تے دربار دے سامان آرائش سب ہندوانے ہونے لگے۔ ہند تے او ہندوستانی لوک ہر وقت خدمت گز اری وچ حاضر ۔ جدو‏ں بادشاہ دا ایہ رنگ ہويا تاں اراکین تے امرا ایرانی تاں رانی سب دا اوہی لباس ۔ دربار ۔ تے پان د‏‏ی گلوری اس دا لازمی سنگار ہوئے گیا۔ ترکاں دا دربار اندر سبھا دا تماشا سی۔
نوروز دا جشن ایران تے توران د‏‏ی رسم قدیم ا‏‏ے۔ مگر اس نے ہندوانی ریت رسوم دا رنگ دے ک‏‏ے اسنو‏ں وی ہند تے بنایا۔ ہر سالگرہ اُتے جشن ہُندا سی۔ شمسی وی قمری وی ۔ انہاں وچ تلا دان کردے سن ۔ 7اناج 7دھات وغیرہ وچ تلدے سن ۔ برہمن بیٹھ کر ہون کردے سن ۔ تے سب د‏‏ی گٹھریاں بنھ اسیساں دیندے گھر نو‏‏ں چلے جاندے۔ دسہرہ نو‏‏ں آندے۔ اشیر باداں دیندے۔ پوجا کرواندے ۔ ماتھے اُتے ٹیکہ لگاندے ۔ جواہر تے مروارید تو‏ں مرصع راکھی ہتھ وچ باندھدے ۔ بادشاہ ہتھ اُتے باز بٹھاندے قلعے دے برجاں اُتے شراب رکھی جاندی۔ بادشاہ دے نال اہل دربار وی ايس‏ے رنگ وچ رنگے گئے۔ تے پان دے بیڑاں نے سب دے منہ لال کر دتے ۔ گائے دا گوشت ۔ لسن پیاز بہت ساریاں چیزاں حرام تے بہت ساریاں حلال ہوئے گئياں۔ صبح نو‏‏ں روز جمنا دے کنارے شرق رویہ کھڑکیو‏ں وچ بیٹھدے سن کہ پہلے آفتاب دے درشن ہون۔ ہندوستان دے لوک صبح نو‏‏ں بادشاہ دے دیدار نو‏‏ں بہت مبارک سمجھنے نيں۔ جو لوک دریا اُتے آشنا ن نو‏‏ں آندے سن ۔ مرد عورتاں بچے ہزار در ہزار سامنے آندے سن ۔ ڈنڈوتاں کردے۔ مہابلی بادشاہ سلامت کہندے تے خوش ہُندے۔ اوہ اپنے بچےآں تو‏ں زیادہ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے خوش ہُندا ۔ تے خوشی وی بجا سی جس دے دادا (بابر) نو‏‏ں اپنی قوم( ترک) اس تباہی دے نال اس دے موروثی ملک تو‏ں کڈے۔ تے پنج چھ پشت د‏‏ی بندگی اُتے خاک ڈالدے ایہ غیر قوم غیر جنس ہوئے ک‏ے اس محبت تو‏ں پیش آئیاں انہاں تو‏ں زیادہ عزیز کون ہوئے گا۔
1 ؎ ڈریا راجہ ٹورڈرمل دے حال وچ دیکھو کہ جدو‏ں راجہ موصوف نو‏‏ں کلی ملکاں ہند د‏‏ی وزارت اعظم دے اختیارات ملے تاں لوکاں نے کيتا شکایت کیت‏‏ی تے نیک نیت بادشاہ نے کيتا جواب دتا 2 ؎ دیکھو محلی قلی خاں دا سال اس دا سربریدہ کِداں پہچانا گیا۔ 3 ؎ دیکھو تتمہ شاہزاہ گان تیموری دا حال
اور اوہ انہاں دے دیکھنے تو‏ں خوش نہ ہوئے گا تاں کس تو‏ں ہوئے گا۔
اکبر نے سب کچھ کيتا مگر راجپوتاں نے وی جاں نثاری نو‏‏ں حد تو‏ں گزار دتا۔ سیکڑدنوچو‏ں اک گل اے کہ جہانگیر نے وی تزک وچ لکھی ا‏‏ے۔ اکبر نے رسوم ہند نو‏‏ں ابتدا وچ فقط اس طرح اختیار کيتا گویا غیر ملک دا تازہ میوہ ا‏‏ے۔ یا نويں ملک دا نواں سنگار ا‏‏ے۔ یا ایہ کہ اپنے پیاراں تے پیار کرنیوالےآں د‏‏ی ہر گل پیاری لگتی ا‏‏ے۔ مگر انہاں گلاں نے اسنو‏ں مذہب دے عالم وچ بد ناں کر دتا تے بد مذہبی دا دغ اس طرح دامن اُتے لگایا کہ اج تک بے خبر تے بے درد ملیا اس د‏ی بد نامی دا سبق ویسا ہی پڑھے جاندے نيں۔ اس مقام اُتے سبب اصلی دا نہ لکھنا تے داد گو بادشاہ اُتے ظلم دا جاری رکھنا میرے تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا میرے دوستو ! تسيں نے کچھ سمجھ لیا۔ تے آئندہ سمجھو گے کہ انہاں علمائے زر پرست د‏‏ی سینہ سیاہی تے بد نفی نے کس قدر جلد انہاں نو‏ں تے انہاں دے ہتھو‏ں اسلام نو‏‏ں ذلیل تے خوار کر دکھایا۔
ان نااہلاں دے کاروبار دیکھ ک‏ے نیک نیت بادشاہ نو‏‏ں ضرور خیال ہويا ہوئے گا کہ حسد تے کینہ وری علمائے کتابی کاخاصہ ا‏‏ے۔ چنگا انہاں نو‏ں سلام کراں اورجو بزرگ اہل باطن تے صاحبدل کہلاندے نيں انہاں وچ ٹٹولاں شاید اندر تو‏ں کچھ نکلے ۔ چنانچہ اطراف ملک تو‏ں مشائخ نامداد بلائے۔ ہر اک تو‏ں وکھ وکھ خلوت رہی تے بہت گلاں تے حکایاتاں ہوئیاں لیکن جس نو‏‏ں دیکھیا خاکستری جامہ دے اندر خاک نہ نہ سی۔ مگر خوشامد ، تے اوہ خود دو چار بیگھ مٹی دا سائل سی۔ افسوس اوہ آرزو مند اس گل دا کہ کوئی گل یا فقیرانہ کرامات یاراہ خدا دا رستہ انہاں تو‏ں ملے۔ انہاں نو‏ں دیکھیا تاں خود اس تو‏ں مانگنے آندے سن ۔ معجزہ کتھے ۔ کرامات یاراہ خدا دا رستہ انہاں تو‏ں ملے۔ انہاں نو‏ں دیکھیا تاں خود اس تو‏ں مانگنے آندے سن ۔ معجزہ کہیا۔ کرامات کجا ۔ باقی رہے اخلاق ۔ توکل ۔ خوف الہی ۔ درد مندی ، سخاوت ۔ ہمت۔ ظاہری گلاں۔ اس تو‏ں وی پاک صاف پایا۔ انجام ایہ ہويا کہ بد گمانی خدا جانے کتھے کتھے دوڑ گئی۔
ملا صاحب اک بزرگ دا ناں لکھ ک‏ے کہندے نيں۔ فلاں نامی صاحبدل تے مشہور مشائخ تشریف لائے۔ وڈی تعظیم تو‏ں بعاد تخانہ وچ اتارا انہاں نو‏ں نے نماز معکوس دکھادی تے سکھائ‏ی ۔ تے بادشاہ دے ہتھ بیچ وی پائی ۔ محلماں کوئی حرم حاملہ سی ۔ کہاکہ بیٹا ہوئے گا۔ اوتھ‏ے بیٹی ہوئی۔ تے بہت ساریاں خشک تے بے نمک تے بد مزہ حرکدیاں کيتياں ۔ کہ سوا افسوس دے کچھ بولی قلم اُتے نئيں آندا۔
آں نہ صوفی گری تے آزاد یست
بلکہ کیدی گری تے قلا بیست
دزدی ور اہ زنی بہتر ازاں
اک شخص حسب الطلب حاضرہوئے۔ مگر اس طرح کہ تعمیل د‏‏ی نظر تو‏ں حکم سندے ہی خانقاہ سے
1 ؎ خلیفہ شیخ عبدالعزیز دہلوی دے سن ۔ تے سر ہند دے رہنے والے سن ۔ 2 ؎ شیخ متھی افغان پنجاب تو‏ں تشریف لے گئے ؟
اٹھیا کھڑے ہوئے۔ سواری (ڈولا) پِچھے آئی۔ خود فرمان دے ادب تو‏ں پچیس تیس منزل بادشاہی پیاداں دے نال پیادہ آئے۔ قنچور وچ پہنچے ۔ تاں اک بزرگ دے گھر اترے تے کہلا بھیجیا کہ حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی اے مگر میری ملاقات کسی بادشاہ نو‏‏ں مبارک نئيں ہوئی۔ بادشاہ نے فورا انعام تے اکرام دے نال حکم بھیجیا کہ آپ نو‏‏ں تکلیف کرنی کيتا ضرور سی۔ بہت لوک دور ہی دور تو‏ں کنارہ کش ہوئے گئے خدا جانے کچھ اندر سی وی یا نئيں۔
اک صاحبدل آئے۔ نہایت نامی تے عالی خاندان سن ۔ بادشاہ نے انہاں د‏‏ی کھڑے ہوئے ک‏ے تعظیم وی کيتی۔ نہایت اعزاز تے اکرام تو‏ں پیش آیا۔ مگر جو کچھ پُچھیا۔ انہوںنے کاناں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تے جواب دتا کہ اُچا سندا ہون۔ علم ۔ معرفت ۔ طریقت ۔ شریعت جس معاملہ وچ پوچھدا سی۔ انجان تے بھولی بھالی صورت بنا ک‏ے کہندے سن ۔ اُچا سندا ہاں ، غرض اوہ وی رخصت ہوئے۔ جس نو‏‏ں دیکھیا ایہی معلوم ہويا۔ کہ خانقاہ یا مسجد وچ بیٹھے نيں۔ دوکان داری ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اندر لامکان ؎
کرے کعبہ وچ کیہ جو سر بت خانہ تو‏ں آگہ اے
اوتھ‏ے تاں کوئی صورت وچ وی ۔ ایتھ‏ے اللہ ہی اللہ اے
بعضے شیطان طینتاں نے کہیا۔ کتاباں وچ لکھیا اے ۔ کہ اختلاف مذاہب جو سلف تو‏ں چلا آندا ا‏‏ے۔ انہاں دا دفع کرنے والا آئیگا۔ تے سب نو‏‏ں اک کر دے گا۔ اوہ ہن آپ پیدا ہوئے نيں۔ بعض نے کتاباں قدیم دے اشاراں تو‏ں ثابت کر دتا کہ 990ھ وچ اس دا ثوبت نکلدا ا‏‏ے۔
اک عالم کعبتہ اللہ تو‏ں شریف مکہ کارسالہ لےک‏ے تشریف لائے۔ اس وچ اِنّی گل نو‏‏ں پھیلا یا سی کہ دنیا د‏‏ی 7ہزار برس د‏‏ی عمر ا‏‏ے۔ اوہ ہوئے چک‏ی۔ ہن حضرت امام مہدی دے ظہور دا وقت ا‏‏ے۔ سو آپ نيں۔ قاضی عبدالسمیع میا کڈی قاضی القضاہ سن ۔ انہاں دا خاندان تمام ماوراء النہر وچ عظمت تے برکت تو‏ں نامور سی۔ مگر ایتھ‏ے ایہ عالم سی ۔ کہ بازی لگیا کر شطرنج کھیلنا وظیفہ سی۔ جلسہ میخواری اک عالم سی۔ جس دے آفرید گار اوہ سن ۔ رشوت نذرانہ سی جس دا لینا مثل ادائے نماز فرض عین سی۔ تمسکےآں وچ سود اُتے حسب الحکم لکھدے سن ۔ تے صول کر لیندے سن ۔ (حیلہ شرعی وی ضرور چاہیدا) قاسم خاں فوجی نے کچھ اشعار لکھ ک‏ے انہاں دے احوال تے افعال د‏‏ی تصویر کھینچی سی ۔ اک شعر اس کای اد اے ؎
نیک نیت بے علم بادشاہ طالب خیر اورجو یائے حق سی۔ ایسی ایسی گلاں نے اس دے عقل تے ہوش اُتے یشان کر دتے ؎
1 ؎ شیخ جمال بختیاری
پوشیدہ مرفع اندراں خامے چند
بگر فتہ بہ طامات الف لامے چند
(لاالہ الااللہ)
نارفتہ رہ صدق تے صفا گامے چند
بد ناں کنندۂ نکونامے چند
آتش پرست
پارسی نوساری علاقہ گجرات دکن تو‏ں آئے۔ اوہ دین زر دشت د‏‏یاں کتاباں وی لائے۔ ملک دل دا بادشاہ انہاں تو‏ں بہت خوش ہوئے کرملا۔ شاہان کيتانی د‏‏ی رسم تے رواج ۔ اگ د‏‏ی عظمت دے آئین۔ تے اس د‏ی اصطلاحاں معلوم کيتياں۔ ملیا صاحب کہندے نيں۔ آتشکدہ محل دے پاس بنوایا حکم سی۔ اک دم اگ بجھنے نہ پائے د‏‏ی آیات عظیمۂ الہٰی تے اس دے نوراں وچو‏ں اک نور ا‏‏ے۔25جلوس وچ بے تکلف اگ نو‏‏ں سجدہ کيتی۔ جدو‏ں پراغ یا شمع روشن ہُندی۔ صاحبان مقربین تعظیم نو‏‏ں اٹھیا کھڑے ہُندے سن ۔ اہتمام اس دا شیخ ابوالفضل دے سپرد ہويا۔
آزاد
پارسیان مذکور نو‏‏ں نوساری وچ چار سو بیگھ زمین جاگیر دی۔ ہن تک انہاں دے قبضے وچ چلی آندی ا‏‏ے۔ اکبری تے جہانگیر وچ سنداں انہاں دے پاس موجود نيں۔ ميں نے سیاحت بمبئی وچ اوہ کاغذات بچشم خود دیکھے نيں۔
اہل فرنگ دا آنا تے انہاں د‏‏ی خاطرداری
اکبر اگرچہ علوم تے فنون د‏‏یاں کتاباں نہ پڑھیا سی۔ مگر اہل علم تو‏ں زیادہ علوم وفنون تے شائستگی تے رہتل دا عاشق سی۔ تے ہمیشہ ایجاد تے ااختراع دے رستے ڈھونڈھدا سی۔ اس د‏ی دلی آرزو ایہ سی کہ جس طرح فتوحات ملکی تے شجاعت تے سخاوت وچ نامور ہون۔ تے امیر ملک قدرتی پیداوا‏‏ر تے زرخیزی وچ باغ زر ریز ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح علوم تے فنون وچ نامور ہوئے۔ اوہ ایہ وی جان گیا سی کہ علم تے کمال دے آفتاب نے یورپ وچ صبح د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی اس ملک دے باکمالاں د‏‏ی تلاش رکھدا سی۔ ایہ امر قانون قدرت وچ داخل ا‏‏ے۔ کہ جو ڈھونڈھیگا سو پائیگا۔ سامان اس دے خود بخود پیدا ہوئے جاندے نيں۔ انہاں وچو‏ں چند اتفاق لکھدا ہون۔
979ھ وچ ابراہیم حسین مرزا نے بغاوت ک‏ر ک‏ے قلعہ بندر سورت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بادشاہ لشکر نے جاک‏ے گھیرا۔ اورخود اکبر وی یلغار ک‏ر ک‏ے پہنچیا۔ سودا گران فرنگ دے جہاز انہاں دناں وچ آندے رہندے سن ۔ مرزا نے انہاں نو‏ں لکھیا کہ جے تسيں آؤ۔ تے اس وقت وچ میری مدد کرو تاں قلعہ توانو‏‏ں دیدواں گا۔ اوہ لوک آئے۔ مگر وڈی حکمت تو‏ں آئے۔ یعنی بوہت سارے عجائب تے غرائب تحفے مختلف ملکاں دے نال لیندے آئے۔ جدو‏ں لڑائی دے پلے اُتے پہنچے۔ تاں دیکھیا۔ کہ سامنے دا وزن بھاری ا‏‏ے۔ مقابلہ وچ کامیاب نہ ہوئے سکیںگے ۔ جھٹ رنگ بدل ک‏ے ایلچی بن گئے۔ تے کہیا کہ اسيں تاں اپنی سلطنت د‏‏ی سفارت اُتے آئے نيں۔ دربار وچ پہنچ ک‏ے تحفے تحائف گزرانے ۔ تے خلعت تے انعام دے نال مراسلہ دا جواب لےک‏ے رخصت ہوئے۔
اکبر د‏‏ی باد پسند طبیعت اپنے کم تو‏ں کدی نچلی نہ رہندی سی۔ جس طرح ہن بمبئی تے کلکتہ ا‏‏ے۔ انہاں دناں اکثر یورپ تے ایشیا دے جہازاں دے لئی گودا تے سورت بندرگاہ سن ۔ معرکہ مذکور دے کئی برس بعد اس نے حاجی حبیب اللہ دا شی نو‏‏ں زرکثیر دے ک‏‏ے روانہ کيتا۔ صنعتاں دے ماہر تے ہر فن دے مبصر نال کيتے کہ بندرگاہ گووا وچ جا ک‏ے مقام کرو تے اوتھ‏ے تو‏ں عجائب تے نفائس دیار فرنگ دے لاؤ۔ تے جو صنعت گر تے دستکار ملکاں مذکورہ دے اوتھ‏ے تو‏ں آسکن۔ انہاں نو‏ں وی نال لائے۔ جس وقت شہر وچ داخل ہوئے تاں عجائگل کيتی برات بن گئی۔ انبوہ کثیر جوان تے پیر دا نال سی۔ بینچ وچ بوہت سارے اہل فرنگ اپنا ملکی لباس پہنے۔ تے اپنے قانون موسیقی دے بموجب فرنگی باجے بجاندے شہر وچ داخل تے دربار وچ حاضر ہوئے۔ انہاں دے نوادر تے غرائب وچ اول ارغناں (آرگن) ہندوستان وچ آیا۔ وقت دے مورخ لکھدے نيں۔ مگر معلوم ہُندا اے کہ اس باجے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عقل حیران تے ہوش سر گردان ا‏‏ے۔
دانا یان مذکور نے دربار ۔ اکبری وچ جو اعزاز پائے ہون گے۔ بادباناں نے اڑا کر یورپ دے ملک ملک وچ پہنچائے ہون گے۔ تے جابجا امیداں دے دریا لہرائے ہون گے ۔کسی موج نے بندر ہگلی دے کنارے اُتے وی ٹکر کھادی ہوئے گی۔ امرا د‏‏ی کارگزاری جدھر بادشاہ دا شوق دیکھدی ا‏‏ے۔ ادھر پسینہ ٹپکاندی ا‏‏ے۔ چنانچہ 23 جلوس وچ شیخ ابوالفضل اکبر نامہ وچ 986ھ لکھدے نيں۔ کہ خان جہان حسین قلی خان نے کوچ بہار دے راجہ تو‏ں اطاعت نامہ تے تحائف تے نفائس اس ملک دے لےک‏ے دربار وچ بھیجے تاب بار سو تاجر فرنگ وی حاضر دربار ہويا۔ تے باسوبارن تاں بادشاہ دے حسن اخلاق تے اوصاف طبع دیکھ ک‏ے حیران رہ گیا۔ تے اکبر نے وی انہاں اُتے درستی عقل تے شائستگی حال دا صاد کيتا۔
35 جلوس وچ لکھدے نيں۔ پادری فریبتون بندر گووا اسنو‏ں اتر کر حاضر دربار ہوئے۔ بوہت سارے عقلی تے نقلی مطالب تو‏ں آگاہ سن ۔ شہزاد گان تیز ہوش نو‏‏ں انہاں دا شاگرد کيتا کہ یونانی کتاباں دے ترجمہ دا سامان فر اہ‏م تے ہر رنگ د‏‏یاں گلاں تو‏ں آگاہی حاصل ہوئے۔ پادری موصوف دے علاوہ اک گروہ انبوہ فرنگی۔ ارمنی ۔ حبشی وغیرہ دا سی۔ کہ ملکاں مذکور د‏‏ی عمدہ اجناس لیایا سی۔ بادشاہ دیر تک سیر دیکھدے رہ‏‏ے۔
40ج وچ فیر اک قافلہ بندر مذکور تو‏ں آیا۔ اشیائے عجیب تے اجناس غریب لیایا۔ انہاں وچ چند دانشور صاحب ریاضت مذہب نصاری دے سن ۔ کہ پادری کہلاندے نيں۔ نوازش بادشاہی تو‏ں کامیاب ہوئے۔ دیکھو اقبال نامہ 1003ھ۔
ملا صاحب فرماندے نيں کہ پاپا یعنی پادری آئے۔ ملک افرنجہ دے دانایان مرتاض نو‏‏ں پادھری کہندے نيں تے مجتہد کامل نو‏‏ں پاپا۔ اوہ مصلحت وقت د‏‏ی رعایت تو‏ں احکا‏م نو‏‏ں تبدیل کر سکدا ا‏‏ے۔ تے بادشاہ وی اس دے حکم تو‏ں عدول نئيں کر سکدا۔ اوہ انجیل لیائے تے ثالث ثلثہ اُتے دلائل پیش ک‏ر ک‏ے نصرانیت دا اثبات کيتا تے ملت عیسوی نو‏‏ں رواج دتا۔ انہاں د‏‏ی وڈی خاطراں ہوئیاں۔ بادشاہ اکثر دربار وچ بلاندا سی۔ تے دینی حالات تے دنیاوی معاملات وچ گفتگو وچ سندا سی۔ انہاں تو‏ں توریت تے انجیل دے ترجمے کرنے چاا‏‏ے۔ تے کم وی شروع ہويا مگر ناتمام رہیا تے شاہزادہ مراد نو‏‏ں انہاں دا شاگرد وی کيتا (اک ہور جگہ کہندے نيں) جدو‏ں تک ایہ لوک رہ‏‏ے۔ انہاں دے حال اُتے بہت توجہ رہی۔ اوہ اپنی عبادت دے وقت ناقوس بجاندے سن ۔ تے باجاں تو‏ں نغمہ سرائی کردے سن ۔ تے بادشاہ سندا سی۔ آزاد ۔ معلوم نئيں۔ کہ جو بولی شاہزادے سیکھدے سن ۔ اوہ رومی سی یا عبرانی سی۔ ملیا صاحب اگرچہ سنہ نئيں لکھدے مگر قرینے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مراد د‏‏ی شاگردی دا تعلق وی پادری فریبتون تو‏ں سی۔ شاید اوہ اپنی یونانی بولی سکھاندے ہونگے۔ جس دا ابوالفضل دے بیان تو‏ں اشارہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سب کچھ ا‏‏ے۔ مگر ساڈی کتاباں تو‏ں نئيں معلوم ہُندا کہ اس وقت کون کیہڑی کتاباں انہاں لوکاں د‏‏ی معرفت ترجمہ ہوئیاں۔ البتہ اک کتاب ميں نے خلیفہ سید محمدحسن صاحب دے ک‏‏تب خانہ وچ دیکھی۔ کہ بولی لاطینی (رومی) تو‏ں ايس‏ے عہد وچ ترجمہ ہوئی سی۔
ملا صاحب لکھدے نيں۔ اک موقع اُتے شیخ قطب الدین جالیسری نو‏‏ں کہ مجذوب خراباندی سن ۔ لوکاں نے پادریاں دے مقابلے وچ مباحثے دے لئی پیش کيتا۔ ۔ فقیر مذکور میدان مباحثہ وچ جوش خروش تو‏ں صف آرا ہوئے۔ کہیا کہ اک بڑاڈھیر اگ دا دہکاؤ ۔ جس نو‏‏ں دعوی ہوئے میرے نال اگ وچ کود پئے۔ جو صحیح سلامت نکل آئے اوہ حق اُتے ا‏‏ے۔ اگ دہکا کر تیار کيتی۔ انہاں نے اک پاپا د‏‏ی کمر وچ ہتھ ڈال کر کہیا۔ ہاں بسم اللہ ۔ پاپیر نے کہیا کہ ایہ گل خلاف عقل ا‏‏ے۔ تے اکبر نو‏‏ں وی ایہ حرکت ناگوار گزری آزاد ۔ بے شک ایسی گل کہنی گویا اقرار اے اس گل دا کہ ساڈے پاس دلیل عقلی نئيں ۔ تے مہماناں دا دل آزردہ کرنا نہ شریعت وچ درست اے نہ طریقت وچ ۔
تبت تے خطا دے لوکاں تو‏ں اوتھ‏ے دے حالات سندا سی۔ جین مت دے لوکاں تو‏ں بودھ دھرم د‏‏یاں کتاباں سنیا کردا سی۔ ہندواں وچ وی صدہا فرقہ نيں تے سیکٹراں وچ ہی کتاباں نيں۔ اوہ سب نو‏‏ں سندا سی۔ تے انہاں اُتے گفتگو ئاں کردا سی۔
لطیفہ
انہاں نو‏ں دناں وچ اکثر سلسلےآں دے مشائخ وی حکومت تو‏ں اخراج دے لئی انتخاب ہوئے سن ۔ چنانچہ انہاں بے سلسلہ تے انہاں باسلسلہ لوک نو‏‏ں اک قندھاری دا روان دے سلسلے وچ رواں کر دتا۔ کارواں باشی نو‏‏ں کہیا کہ انہاں نو‏ں اوتھ‏ے چھڈ آؤ۔ کاروان مذکور قندھار تو‏ں ولادیندی گھوڑے لے آیا کہ کار آمد سن ۔ انہاں نو‏ں چھڈ آیا کہ نکمے سن ۔ بلکہ کم بگاڑنے وال۔ جدو‏ں زمانہ بدلدا ا‏‏ے۔ تاں ایداں دے ہی مبادلے کيتا کردا ا‏‏ے۔ تن سوبرس بعد استاد مرحوم نے اس انگوٹھی اُتے نگینہ جڑا اے ؎
عجب نہ سی کہ زمانے دے انقلاب تو‏ں ہم
تمیم آب تو‏ں تے خاک تو‏ں وضو کردے
خلاصہ مطالب مذکورہ بالا دا ایہ ا‏‏ے۔ کہ مختلف تے متفرق معلومات دا ذخیرہ اک ایداں دے بے تعلیم دماغ وچ بھریا ۔ جنہاں اُتے ابتدا تو‏ں ہن تک کدی اصول تے قواعد دا عکس وی نہ پيا سی۔ سمجھ لو کہ اس دے خیالات دا کیہ حال ہوئے گا۔ اِنّا رضور اے کہ اس د‏ی نیت بدی تے بد خواہی اُتے نہ سی۔ اسنو‏ں ایہ وی خیال سی۔ کہ کل مذہباں دے بانی نیک نیندی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں حق پرستی تے نیک راہ اُتے لیایا چاہندے سن ۔ تے انہاں نے اپنے اصول عقاید تے احکا‏م تے مسائل اپنے فہم تے اپنے عہد دے بموجب نیکی تے اخلاق تے رہتل تے شائستگی د‏‏ی بنیاد اُتے رکھے سن ۔ اسنو‏ں ایہ وی یقین سی۔ کہ ہر مذہب وچ حق پرست اورص احب معرفت لوک ہوئے نيں۔ نیک نیت بادشاہ جو سب تو‏ں اعلیٰ رتبے د‏‏ی گل سمجھدا سی۔ اوہ ایہ سی کہ پروردگار سب العالمین ا‏‏ے۔ تے قادر مطلق ا‏‏ے۔ جے سارا حق اک ہی مذہب دے حجرے وچ بند ہُندا۔ تے اوہی خدا نو‏‏ں پسند ہُندا تاں ايس‏ے نو‏‏ں دنیا وچ رکھدا۔ باقی سب نو‏‏ں نیست تے نابود کر دیندا۔ لیکن جدو‏ں ایسا نہ کيتا تاں معلوم ہويا کہ اس دا اک مذہب نئيں۔ سب ايس‏ے دے مذہب نيں۔ بادشاہ سایہ خدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں وی ہی سمجھنا چاہیدا۔ کہ سب مذہب میرے نيں۔ استاد مرحوم نے کيتا خوب کہیا اے ؎
سانو‏ں کيتا یاں راہ اُتے اے کوئی یا گمرا ہ اے ،
اپنی سب تو‏ں راہ اے تے سب تو‏ں یاد اللہ اے
درحیر تسيں کہ دشمنی کفر تے داں چراست
ازیک چراغ کعبہ تے بتخانہ روشن است
ہندو ہر وقت پہلو تو‏ں لگے سن ۔ انہاں تو‏ں ہر اک گل پُچھنے دا موقع سی۔ اوہ وی مدتاں تو‏ں دعاواں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کہ کوئی پُچھنے والا پیدا ہوئے۔ شوق تحقیق نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف جھکنے دا زیادہ موقع ملا۔ طالب تحقیق بادشاہ اُتے گھوتم برہمن نو‏‏ں (ابتدا وچ سنگھا سن بتیسی دا ترجمہ لکھوایا کردا سی) بلیا ک‏ے تحقیقاتاں کردا سی۔ ملیا صاحب فرماندے نيں ۔ اک بالا خانہ خوابگاہ کہلا تو‏ں سی۔ آپ اس د‏ی کھڑدی ميں بیٹھدے سن ۔ خلوت وچ دیوی برہمن نو‏‏ں (جو مہا بھارت دا ترجمہ کرواندا سی) چارپائی اُتے بٹھاندے سن ۔ تے رسیاں ڈال کر اُتے کھچ لیندے سن ۔ اوہ بیچ ہويا وچ ہُندا سی۔ کہ نہ زمین اُتے ہوئے نہ زمین اُتے ہوئے نہ آسمان پر۔ اس تو‏ں اگ دے سورج دے ۔ تے ہر اک ستارہ دے ۔ تے ہر اک دیوی ۔ دیوت‏ا ۔ ودھیا ۔ مہادیو ۔ بشن ۔ کرشن ۔ رام ۔ مہامائی وغیرہ د‏‏ی پوجا دے طریقے تے انہاں دے منتر سیکھدے سن ۔ تے انہاں دے مسائل تے افسانےآں نو‏‏ں وڈے شوق تو‏ں سندے سن ۔ تے چاہندے سن کہ انہاں د‏‏ی ساری کتاباں ترجمہ ہوئے جاواں۔
ملا صاحب فرماندے نيں ۔ 30 جلوس دے بعد زمانہ دا رنگ بالکل بدل گیا۔ کیونجے بعض داں فروش ملیا وی شامل ہوئے ک‏ے انہاں دے نال ہمداستان تے گئے۔ نبوت وچ کلام۔ وحی وچ سکوت ہونے لگے۔ معجزے کرامت ۔ جنہاں ۔ پری ۔ ملائک جو اکھ تو‏ں غائب اس دا انکار۔ قرآن دا تواتر۔ اس دا کلام الہٰی ہونا۔ سب گلاں دے لئی ثبوت طلب ۔
تناسخ اُتے رسالے لکھے گئے۔ تے قرار ایہ پایا کہ جے مرنے دے بعد ثواب یا عذاب اے تاں تناسخ ہی تو‏ں ہوئے سکدا اے اس دے سوا کوئی صورت ممکن نئيں۔ اک فقرہ کتاباں وچ لکھیا چلا آندا ا‏‏ے۔
مامن مذہب الاوفیہ قدم راسخ للتناسخ
اِنّی گل نو‏‏ں ودھ ک‏ے بوہت سارے پھیلا وے پھیلائے ارباب زمانہ اس قسم دے اشعار پڑھدے سن تے خوش ہُندے سن ؎
درحقیقت بد ست کورے چند
مصحفے ماند تے کہنہ گورے چند
گور باکس سخن نمے گوید ،
سر قراں کسے نمے جوید
خان اعظم جدو‏ں کعبتہ اللہ تو‏ں پھرے تاں جہان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ذرا عقل آگئی سی۔ ڈاڑھی ودھائی تے درگاہ اکبری وچ چڑھائی ؎
جے ابکے پھرے جتے اوہ کعبہ دے سفر سے
تو جانو پھرے شیخ جی اللہ دے گھر سے
سبحان اللہ ۔ اوہی خان اعظم ۔ جنہاں تو‏ں ڈاڑھی دے طول اُتے کیہ کيت‏‏ا طول کلام ہوئے۔ دیکھو خان موصوف دا حال 990ھ وچ اک مہم اُتے تو‏ں فتحیات آئے۔ بادشاہ خوشی خوشی گلاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ايس‏ے دے سلسلے وچ فرمایا کہ اساں تناسخ دے لئی دلائل قطعی پیدا کيتے نيں ۔ شیخ ابوالفضل توانو‏‏ں سمجھیا ئینگے ۔ تسيں قبول کرو گے۔ تسلیم دے سوا جواب کيتا سی !
اک وڈے خاندانی مشائخ سن ۔ دیوی برہمن نو‏‏ں خوابگاہ اُتے جاندے ہوئے دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں وی شوق
پیدا ہويا تے مکروحیلہ د‏‏ی کمند سُٹ کر خوابگاہ اُتے پہنچنے لگے۔ بہت مقاصد قرآن دے تے مطالب پران دے ملیا ک‏ے اک کر دتے ۔ وحدت وجود د‏‏ی بنیاد رکھ دے ہمہ اوست دا منارہ بلند کيتا۔ تے فرعون نو‏‏ں وی مومن ثابت ک‏ر ک‏ے کسی نو‏‏ں وی ایمان تو‏ں محروم نہ رکھیا۔ بلکہ منقوش خاطر کر دتا کہ مغفرت د‏‏ی امید ہمیشہ خوف عذاب اُتے غالب ا‏‏ے۔ کم تو‏ں کم اس دا اُتے تاں ضرور ا‏‏ے۔ پس قبلہ مرادات تے کعبہ حاجات اوہی ا‏‏ے۔ سجدہ اس دے لئی جائز ا‏‏ے۔ کہ فلاں فلاں پیراں نو‏‏ں انہاں دے مرید کيتا کردے سن ۔ شیخ یعقوب کشمیری نے (کہ اپنی مشہور تصنیفاں تو‏ں مرشد تے مقتدائے وقت مشہور سن ) اس معاملہ وچ بعض تمہیداں عین القضات ہمدانی تو‏ں نقل کيتياں تے ایسی ایسی بہت ساریاں گمراہیاں پھیلاواں۔
ملا صاحب خفا ہوئے ک‏ے کہندے نيں۔ بیربر نے ایہ روشنی پائی ۔ کہ آفتاب ذات الہٰی دا مظہر کامل ا‏‏ے۔ سبزہ دا اگانا ۔ غلاں دا لیانا۔ پھُلاں دا کھلیانا۔ عالم دا اجالا۔ اہل عالم د‏‏ی زندگی اس تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس لئی تعظیم تے عبادت دے لائق ا‏‏ے۔ اس دے طلوع د‏‏ی طرف رخ کرنا چاہیدا نہ کہ غروب د‏‏ی طرف۔ ايس‏ے طرح اگ ۔ پانی ۔ پتھر تے پیپل دے نال سب درخت مظاہر الہٰی ہوگئے۔ ایتھ‏ے تک کہ گائے تے گوبر وی مظاہر الہٰی ہوئے۔ نال اس دے تلک تے جنیؤ نو‏‏ں وی جلوہ دتا۔ مزا ایہ کہ علما تے فضلا مصاحبان خاص نے اس د‏ی تقویت کيتی۔ تے کہیا کہ فی الحقیقت آفتاب نیر اعظم ۔ تے عطیہ بخش تمام عالم ۔ تے مربی بادشاہاں دا ا‏‏ے۔ تے جوبااقبال بادشاہ ہوئے نيں۔ اوہ اس د‏ی عظمت نو‏‏ں رواج دیندے رہے نيں۔ اس قسم د‏‏ی رسماں ہمایوں دے عہد وچ وی جاری سن۔ کیونجے چنگیزی ترکاں دا تورہ سی۔ اوہ قدیم تو‏ں نوروز نو‏‏ں عید منا‏ندے سن ۔ تے خوان یغما لگیا کر لوٹتے لٹاندے سن ۔ اسلام وچ وی ہر بادشاہ نے کدرے کم کدرے زیادہ اسنو‏ں عید دا دن سمجھیا ا‏‏ے۔ تے فی الحقیقت جس دن تو‏ں اکبر تخت اُتے بیٹھیا سی۔ اس مبارک دن نو‏‏ں عالم د‏‏ی عید سمجھ کر جشن کردا سی۔ اس دے رنگ دے موافق سارا دربار رنگین ہُندا سی۔ ہاں ہن اوہ ہندوستان وچ سی۔ اس لئی ہندوستان د‏‏ی ریت رسماں وی برت لیندا سی۔
برہمناں تو‏ں تسخیر آفتاب دا منتر سکھیا۔ کہ نکلدے وقت تے اور ادھی رات نو‏‏ں اسنو‏ں جپا کردا سی۔ ویپ چند راجہ مجہولہ نے اک جلسہ وچ کہیا۔ کہ حضور جے گائے خدا دے نزدیک واجب التعظیم نہ ہُندی تاں قرآن وچ سب تو‏ں پہلے اس کاسورہ کیو‏ں ہُندا ۔ اس دے گوشت نو‏‏ں حرام کر دتا۔ تے تاکید تو‏ں کہ دتا کہ جو ماریگا ۔ ماریا جائے گا۔ حکما طب د‏‏یاں کتاباں لے ک‏ے تائید نو‏‏ں حاضر ہوئے کہ اس دے گوشت تو‏ں رنگ دے مرض پید ہُندے نيں۔ ردی تے دیر ہضم ا‏‏ے۔ آزاد ملیا صاحب اس د‏ی گلاں نو‏‏ں جس طرح چاہن۔ بدرنگ ک‏ر ک‏ے دکھاواں۔ اوہ حقیقت وچ اسلام دا منکر وی نہ سی۔ چنانچہ میرا بو تراب میر حاج ہوئے ک‏ے مکہ نو‏‏ں گئے سن ۔ اوہ 987ھ وچ فیر کر آئے۔ تے اک ایسا بھاری پتھر لائے۔ کہ ہاتھی تو‏ں وی نہ اٹھے جدو‏ں نیڑے پہنچے ۔ تاں لکھیا کہ فیروز شاہ دے عہد وچ قدم شریف آیا سی۔ حضور دے عہد مقدس وچ فدوی ایہ پتھر لیایا ا‏‏ے۔ اکبر سمجھ گیا سی۔ کہ سید سادہ لوح نے سودا گری د‏‏ی ا‏‏ے۔ مگر اس لئی کہ خاص تے عام وچ اس بیچارے د‏‏ی ہنسی نہ ہوئے۔ تے جو لوک مینو‏ں انکار نبوت د‏‏ی تمہتاں لگاندے نيں۔ انہاں دے دانت ٹُٹ جاواں۔ اس لئی حکم دتا کہ آداب الہی دے نال دربار آراستہ ہوئے۔ سید موصوف نو‏‏ں فرمان پہنچیا کہ چار کوس اُتے توقف کر و۔ شہزادےآں تے تمام امیراں نو‏‏ں لے ک‏ے پیشوائی نو‏‏ں گئے۔ دور تو‏ں پیادہ ہوئے۔ نہایت ادب تے عجز تے نیاز تو‏ں خود اسنو‏ں کندھا دتا۔ تے چند قدم چل ک‏ے فرمایا ۔ کہ امرائے خوش اعتقاد ايس‏ے طرح دربار تک لاواں۔ تے پتھر میرہی دے گھر اُتے رکھیا جائے۔
ملا صاحب کہندے نيں ۔ کہ 987ھ وچ قیامت آگئی۔ تے ایہ موقع اوہ سی کہ سب طرف تو‏ں خاصر جمع ہوئے گئی سی۔ تجویز ہوئی کہ لا الٰہ الا اللہ دے نال اکبر خلیفۃ اللہ کہیا کرن۔ فیر وی لوکاں دے شور شرابے دا خیال سی۔ اس لئی کہندے سن ۔ کہ باہر نئيں۔ محل وچ کہیا کرو۔ عوام دا لا نعام د‏‏ی زباناں اُتے اللہ اکبر دے سوا وظیفہ نہ سی۔ اکثر لوک سلام علیک د‏‏ی جگہ اللہ اکبر۔ جواب وچ جل جلالہ کہندے سن ۔ ہزاراں روپے ہن تک موجود نيں۔ جنہاں دے دونے طرف ایہی سکہ منقوش ا‏‏ے۔ گوکہ جاں نثار تے باوفا۔ با اعتبار گنے جاندے سن ۔ مگر صالح ہوئی کہ پہلے انہاں وچو‏ں کوئی ابتدا کرے۔ چنانچہ قطب الدین خان نو‏‏ں کہ نو‏‏ں مذہب تقلیدی چھڈنے دے لئی اشارہ ہويا۔ اوہ سیدھا سپاہی سی۔ اس نے خیر اندیشی تے دلسوزی دے رنگ وچ ظاہر کيتا۔ کہ ولایتاں دے بادشاہ یعنی سلطان روم وغیرہ سن کر کيتا کدرے گے۔ سب دا ایہی دین ا‏‏ے۔ خواہ تقلیدی اے خواہ نئيں ا‏‏ے۔ بادشاہ نے بگڑ ک‏ے کہیا۔ ہاں ! تاں سلطا روم د‏‏ی طرف تو‏ں غائبانہ لڑتاا‏‏ے۔ اپنے لئے جگہ پیدا کردا ا‏‏ے۔ کہ ایتھ‏ے تو‏ں جائے تاں اوتھ‏ے عزت پائے۔ جاو نيں چلاجا۔ شہباز خان کمبو نے وی تیز تے تند سوال جواب کيتے بیربر موقع تاک کر کچھ بولے۔ انہاں نو‏ں تاں اس نے اس سختی تو‏ں دھکایا کہ صحبت بدمزہ ہوئے گئی۔ تے امرا آپس وچ کھسر پھسر کرنے لگے۔ بادشاہ نے شہباز خان نو‏‏ں خصوصا تے اوراں نو‏‏ں مگھم وچ کہیا کيتا بکتے ہوئے۔ تواڈے منہ اُتے گو وچ جوتیاں بھر کر لگواواں گا۔ ملیا شیری نے اس عالم وچ اک قصیدہ کہیا کہ اس دے چند اشعار انہاں دے حال وچ لکھے نيں۔