cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عطا شاد
ادبی خدمات
اس دے علاوہ عطا شاد نے بعض خالص بلوچی لفظاں نو‏‏ں اپنی شاعری وچ ورتیا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ لفظاں اس طرح اردوائے نيں کہ ایہ اجنبی ہونے دے باوجود مانوس لگدے نيں تے طبیعت اُتے گراں لنگھدے نيں نہ ہی شعر دے آہنگ نو‏‏ں متاثر کردے نيں۔ بلوچی دے جنہاں لفظاں نے اسدیاں شاعری وچ ظہور کیہ انہاں وچ تنگاں (پیاسا )، تلکیس (دام)، ذوباد (جنوب د‏‏ی ہويا)، گلگ (بال) تے عومر (بلوچی داستان دا کردار) وغیرہ نيں۔ اس طرح عطا شاد نے اردو زبان دے لسانی ذخیرے وچ اضافہ کیتا تے اس نظریے نو‏‏ں تقویت پہنچائی کہ اردو زبان دا خمیر اسی دھرتی تو‏ں اٹھا اے جو اج دے موجودہ پاکستان اُتے مشتمل اے تے جتھ‏ے پنجابی، بلوچی، پشتو، سندھی، سرائیکی تے ہور زباناں دے نال نال مختلف ہور چھوٹی چھوٹی بولیاں بولی جاندیاں نيں تے اردو دا مستقب‏‏ل انہاں زباناں دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ تال میل اُتے ا‏‏ے۔
عطا شاد دا شمار بلوچستان دے انہاں اولین بلکہ اکا دکا شعرا وچ ہُندا اے جو نہ صرف جدید طرز احساس تو‏ں آشنا نيں بلکہ جدید حسیت دا اظہار انہاں د‏‏ی شاعری وچ فنکارانہ سطح اُتے ہُندا اے جدو‏ں کہ اس دا فن ہور لوازمات شعری تو‏ں وی مملو اے، چاہے اوہ امیجری ہو کہ غنائیت، بلکہ غنائیت عطا شاد د‏‏ی شاعری د‏‏ی جان ا‏‏ے۔ اسدیاں شاعری دا بیشتر حصہ مختصر تے مترنم بحراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس نے اسدیاں شاعری نو‏‏ں ایسا اُتے لطف تے دلکش بنا دتا اے کہ صرف اک بار د‏‏ی قرأت تو‏ں شعر ذہن نشین ہو جاتاا‏‏ے۔ شاید اس دے قبولیتِ عام دا اک سبب ایہی اے تے ایہی وجہ اے کہ اس دے مختلف شعر عوام و خواص د‏‏ی یادداشت دا مستقل حصہ نيں۔
عطا شاد نے کلاسیکی اسلوب د‏‏ی حامل کچھ غزلاں کہی نيں اُتے ایہ مقدار وچ اس قدر زیادہ نئيں کہ اسدیاں پوری شاعری اُتے حاوی نظر آئیاں فیر ایہ اس دا کوئی ایسا ناقابلِ معافی جرم نئيں ا‏‏ے۔ اردو دے قریباً سبھی وڈے شعرا اس مرحلے تو‏ں گزرے نيں کہ انہاں نے دوسرےآں دے تقلیدی رنگ وچ غزل سرائی د‏‏ی ہوچاہے اوہ اسد اللہ خان غالب جداں بے مثل شاعر دا طرزِ بیدل وچ ریختہ کہنا ہو یا فیر اقبال دا بہ رنگِ داغِ ؔ غزل گوئی کرنا تے اس دے در اُتے بذریعہ مکتوب باقاعدہ اصلاح دے لئی حاضری دینا۔ اج انہاں واقعات د‏‏ی اہمیت صرف تاریخی حیثیت تو‏ں ا‏‏ے۔ ہر دو شعرا دے معام و مرتبے د‏‏ی تعین تے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی تفہیم دے لئی انہاں دے ایداں کلام اُتے انحصار نئيں کیتا جاندا۔ فیر ایہ گل عطا شاد دے باب وچ کتھے مناسب سمجھی جائے گی کہ اس دے فنی مطالعے دے لئی اس طرح دے محدود کلام اُتے تکایہ کیہ جائے تے اسدیاں قدر پیمائی دے لئی ایداں کمزور نکات د‏‏ی بنیاد اُتے تنقید د‏‏ی عمارت قائم کيتی جائے۔ کم تو‏ں کم لفظاں وچ ایہ بد انصافی ہی اکھوائے گی۔ حالانکہ کسی شاعر دے تنقیدی مطالعے وچ اہ‏م گل شاعر د‏‏ی انفرادیت، اسدیاں تخلیقی اُپج، کسی نويں پیرائیہ اظہار د‏‏ی تشکیل، نويں موضوعات و اسالیب (چاہے اوہ کسی جغرافیائی وحدت تو‏ں ہی متعلق کیو‏ں نہ ہاں) تے اسدیاں شاعری د‏‏ی مجموعی طو رپر اک ایسی وکھ فضا بنانا اے جو پہلے تو‏ں موجود شعری روایت وچ موجود نہ ہو تے جو قاری نو‏‏ں نہ صرف اک نويں دنیا د‏‏ی سیر کرائے، اسنو‏ں حظ بخشے بلکہ بہت کچھ غور و فکر د‏‏ی دعوت وی دے تے انصاف د‏‏ی گل ایہ اے کہ عطا شاد انہاں مراحل تو‏ں کامیاب گزریا ا‏‏ے۔
نمونہ کلام
غزل
اعزازات
عطا شاد نو‏‏ں ادبی خدمات دے اعتراف وچ حکومت پاکستان نے صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی تے ستارہ امتیاز تو‏ں نوازیا۔
وفات
عطا شاد دا انتقال 13 فروری، 1997ء نو‏‏ں کوئٹہ، پاکستان وچ ہويا۔
حوالے
گٹھ:1939 دے جم گٹھ:1997 دیاں موتاں گٹھ:اردو شعرا گٹھ:بلوچ شخصیتاں گٹھ:بلوچ شعرا گٹھ:بلوچی بولی دے مصنفین گٹھ:ویہويں صدی دے شعرا گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:پاکستانی اردو شعرا گٹھ:پاکستانی شعرا گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنفین گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:ضلع کیچ دیاں شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
ایڈورڈز کاؤنٹی
ایڈورڈز امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
چک 60 دس آر
چک 60 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
شتو کانڈی
شتو کانڈی فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے اندرے لوئر وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
قبیلہ یہوداہ
عبرانی کتاب مقدس دے مطابق قبیلہ یہوداہ (Tribe of Judah) بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
ابتدا
تورات دے مطابق قبیلہ یہوداہ د‏‏ی اولاد اُتے مشتمل اے جو یعقوب علیہ السلام تے لیاہ دے چوتھے بیٹے سن ۔
یہوداہ گٹھ:تریخ بنی اسرائیل گٹھ:قوم قبیلے
پریمورسکی کرائی
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے اوہ علاقے جہڑا تریخ چ کسے ویلے چ روسی سلطنت یاں روس دے سرحدی علاقے رہے سن اوہنان نوں کرائی آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 9 کرائیاں نیں ۔ پریمورسکی کرائی روس دیاں 9 کرائیاں چوں اک کرائی اے ، اسدا  راجگڑھ ولادیووستوک شہر اے ۔
آبادی
نسلی گروہ:پریمورسکی کرائی چ 2 ہزار توں ودھ گنتی آلے 13 نسلی گروہ آباد نیں ، کل آبادی چ اینہاں دا ایہہ تناسب اے:
باہرلے جوڑ
Primorsky Krai
مالک رام
جیونی
مالک رام پھالیہ وچ 22 دسمبر 1906ء نوں پیدا ہوئے۔ وزیر آباد وچ ابتدائی تعلیم مکمل کرنے دے بعد انہاں نے گورنمنٹ کالج لاہور وچ داخلہ لیا۔ 1931ء تا 1937ء تک انہاں نے بطور صحافی کم کیتا۔ پہلے انہاں نے لاہور دے ماہانہ ادبی جریدے نیرنگِ خیال دے لئی جائنٹ ایڈیٹر دا کم تے فیر اس دے مدیر بنے۔ اسی دوران اوہ لاہور دے ہفتہ وار آریہ گزیٹ دے غیر علانیہ مدیر وی رہے۔ بعد ازاں جنوری 1936ء تا جون 1936ء تک انہاں نے لاہور دے روزنامہ بھارت ماتا دے نائب مدیر دا کم کیتا۔ 1939 تا 1965 تک انھاں نے انڈین فارن سروس وچ شمولیت اختیار کیتے رکھی جس توں انھاں ایشیا، مشرقِ وسطیٰ تے یورپ دی سیر دا موقع ملیا تے اوتھے دی لائبریریاں، عجائب گھراں تے آرکائیوز وچ محفوظ مشرقی متن تے قلمی نسخیاں دا بذاتِ خود مطالعہ کیتا۔
1965ء وچ گورنمنٹ ملازمت توں سبکدوش ہو کے انھاں نے انڈین دی نیشنل اکیڈمی آف لیٹرز، ساہتیہ اکیڈمی نویں دلی وچ شمولیت اختیار کر لی۔ اس دی ذمہ داریاں وچ اردو سیکشن سی تے مولانا ابوالکلام آزاد دے مکمل کم دی تدوین سی۔ جنوری 1967 وچ انہاں نے اپنا سہ ماہی ادبی تنقیدی رسالہ تحریر شروع کیتا تے اس دے مدیر دے طور اُتے دہلی دی علمی مجلس توں وی وابستہ رہے۔ علمی مجلس اردو دے نوجوان محققین تے لکھاریاں اُتے مشتمل اے۔ مرتے دم تک مالک رام بکثرت لکھتے رہے۔
اپنی وفات توں کچھ پہلے انہاں نے اپنی پوری لائبریری جامعہ ہمدرد یونیورسٹی لائبریری، دہلی نوں عطیہ کر دتی۔ لائبریری وچ انہاں دی کتب نوں مالک رام مجموعے دے ناں توں رکھیا گیا اے۔ انہاں دی وفات 86 سال دی عمر وچ 16 اپریل 1993 نوں نويں دہلی وچ ہوئی۔
مرزا غالب
1938ء وچ انہاں نے غالب اُتے اپنے کم نوں چھپوایا تے اس وقت انہاں دی عمر 31 سال سی۔ اس کتاب نے اردو ناول نگار، افسانہ نگار تے ناقد کوثر چاندپوری (1904ء– 1990ء) نوں جہانِ غالب نوں غالب دے کردار دے اس پہلو اُتے لکھیا۔ ذکرِ غالب کتاب وچ مالک رام نے غالب اُتے اپنی مہارت دا لوہا منوا لیا۔ ایہ کتاب مالک رام دی زندگی وچ پنج مرتبہ چھپی۔ جامع تدوین دے بعد پنجوی‏‏ں ایڈیشن نوں 1976ء وچ شائع کیتا گیا تے غالب اُتے تحقیقی اعتبار توں اسنوں سند منیا گیا اے۔ تعلیمی دنیا وچ مالک رام نوں محض اک تخلیق نے لازوال بنا دتا سی۔ حالے چھٹے ایڈیشن اُتے کم جاری سی کہ زندگی نے مہلت نہ دتی۔
مالک رام دی تصنیف Mirza Ghalib پہلی بار 1968ء وچ نیشنل بک ٹرسٹ، انڈیا نے چھاپی تے اس دے بعد توں باقاعدگی نال چھاپا جا رہیا اے۔ اس دا اردو ترجمہ محمد اسماعیل پانی پتی نے پاکستان وچ کیتا اے۔
تلامذہ غالب پہلی بار 1958ء وچ شائع ہوئی تے اس وچ غالب دے سارے 146 طلبہ دے بارے تفصیل نال گل کیتی گئی اے تے انہاں دے نمونہ ہائے کلام وی پیش کیتے گئے نیں۔ 3 مئی 2010ء نوں پاکستان دے مؤقر انگریزی روزنامے ڈان وچ نقاد تے لکھاری رؤف پاریکھ نے اپنے مضمونTazkirah, Malik Ram and his passion for Ghalib وچ لکھیا اے کہ اردو ادب وچ پہلی بار کسے شخصیت اُتے تحقیق کیتی اے تے اس کتاب نے مالک رام دے لئی شہرت دیاں بلندیاں عطا کیتیاں نیں تے انہاں ‘غالب شناس‘ دا خطاب ملیا اے۔ پاریکھ نے لکھیا:
‘تلامذہ غالب‘ دے دوسرے ایڈیشن وچ پہلے دی نسبت دو گنے صفحات نیں تے ایہ کتاب 1984ء وچ شائع ہوئی جس توں غالب دے طلبہ دی تعداد 181 تک ودھ گئی اے تے اس وچ 40 جزوقتی طلبہ دا وی تذکرہ اے۔ مالک رام نوں 1984ء وچ دلی اردو اکیڈمی نے اردو انعام توں نوازا۔
غالب اُتے اپنے ہور اہم کاماں وچ مالک رام نے غالب دے صوفیانہ جاں متنازع کلام دی اپنی تشریح پیش دی اے تے انہاں وچ فسانہ غالب (1977ء) تے گفتارِ غالب (1985ء) اہم ترین نیں۔ and "Guftar-i Ghalib" (1985).
1969ء وچ غالب دے سو سالہ جشن دی تیاری کر رہے سن۔ انہاں نے انگریزی وچ دو خاص مضامین لکھے(Ghalib: Man and poet تے The (Works of Ghalib) جو اس موقع دی مناسبت توں سن۔ ایہ مضامین پریس انفارمیشن بیورو آف دی گورنمنٹ آف انڈیا نے شائع کیتے تے اسنوں بین الاقوامی میڈیا نوں وی بھجوایا۔ مالک رام دی کتاب ‘عیارِ غالب‘ وچ غالب اُتے 13 ُپرمغز مضامین نیں جنہاں وچوں دو مالک رام نے لکھے سن، شائع ہوئی۔ اسی سال دیوانِ غالب دا نیا نسخہ وی شائع ہویا جو غالب دی صد سالہ یادگار دی مناسبت نال سی۔
مولانا آزاد
1965ء وچ حکومت نوکری توں فارغ خطی دے بعد انہاں نے نواں دہلی وچ مستقل رہائش اختیار کر لی تے ساہتیہ اکیڈمی وچ شمولیت اختیار کر لی جتھے تن سال دے دوران انہاں نے مولانا ابولکلام آزاد دے خطوط، تقریراں تے ادبی کماں دے علاوہ مولانا دے چار جلداں اُتے مشتمل قرآن دے ترجمے دی تدوین وی کیتی۔ ایہ کم ساہتیہ اکیڈمی نے چھاپے تے مالک رام دی وفات دے بعد وی بوہت بار شائع ہوئے نیں۔
مالک رام نے مرزا غالب اُتے گہرائی وچ تحقیقی مطالعہ شروع کیتا۔ اپنے آخری برساں وچ انہاں نے مولانا آزاد دے اردو تے عربی کم اُتے وی اسی عرق ریزی  نال کم کیتا۔ ہن مالک رام نوں مولانا آزاد اُتے وی سند منیا جاندا اے تے انہاں دی کتاب ‘کچھ مولانا آزاد کے بارے میں‘ مولانا دی حیات تے تے انہاں دے تخلیقی کم اُتے سی تے 1989 وچ شائع ہوئی۔ اس میدان وچ تحقیق کرنے والے طلبہ دے لئی اس کتاب دا پڑھنا لازمی قرار دتا جاندا اے۔
تحریر
جنوری 1967ء وچ مالک رام نے سہ ماہی اردو ادبی ریویو قیام کیتا جس دا ناں ‘تحریر‘ رکھیا گیا۔ 1978ء تک اس دے بند ہونے تک مالک رام اس دے مدیر رہے۔ اس تحقیقی مجلے وچ علمی مضامین پیش کیتے جادے سن جو علمی مسائل تے شخصیتاں دے بارے ہُندے سن تے ہر میدان دے ماہرین انہاں لکھدے سن۔ مالک رام تے انہاں دے رفقائے نے جن شخصیتاں اُتے تحقیقی کم کیتے ہُندے سن، انہاں اُتے خصوصی شمارے شائع کیتے جادے سن۔ بوہت سارے شمارے بطور کتاب وی شائع ہوئے۔
مالک رام نے نوجوان محققین تے مصنفین دی اک تنظیم ‘علمی مجلس‘ دی حمایت وی جاری رکھی تے انہاں اصلی تحقیقی مواد پیش کرنے دی اہمیت سمجھائی تے ‘تحریر‘ دی تمام پبلیکشنز اُتے ‘علمی مجلس‘ دی مہر لگی ہُندی سی۔17 اپریل، 1972ء وچ نواں دہلی دے مشہور انگریزی روزنامے ‘دی سٹیٹس مین‘ وچ مالک رام دی شخصیت اُتے لکھیا:
سید سلیمان ندوی نے اپنے دور وچ ‘معارف‘ وچ باقاعدگی توں تذکرہ جات لکھے سن تے انہاں دے نقشِ قدم اُتے چلتے ہوئے مالک رام نے اس شاخ نوں مقبولِ عام بنا دتا۔ اس سلسلے وچ انہاں نے ‘تحریر‘ وچ ‘وفیات‘ دے عنوان توں اک حصہ مختص کیتا ہویا سی۔
انہاں تذکرہ جات نوں وسعت دے کر انہاں نے اپنے چار جلداں اُتے مبنی ‘تذکرہ معاصرین‘ دی شکل وچ پیش کیتا جس وچ 219 اردو شعرا تے ادبی شخصیتاں دا تذکرہ سی جو 1967ء توں 1976ء دے دوران وفات پائی۔ اس اعلٰی ادبی کم اُتے انہاں 1983ء وچ ساہتیہ اکیڈمی اردو ایوارڈ دتا گیا۔
معاصرین اُتے کم
مالک رام نے زندہ اردو ادیباں نوں وی نظرانداز نئی‏‏ں کیتا۔ انہاں نے مستند اردو ادیباں تے شعرا اُتے چھ تجزیاندی بائیوگرافیکل کم پیش کیتے۔ ایہ کم پہلے تحریر وچ سلسلہ وار پیش ہُندا رہیا تاکہ اسنوں ادبی سند مل سکے۔ اس بارے ‘علمی مجلس‘ دا جمع کیتا گیا تخلیقی مواد پہلی بار استعمال کیتا گیا۔
مالک رام نے چھ توصیفی جلداں وی پیش کیتیاں جو معاصرین ادبی شخصیتاں تے تعلیمی شخصیتاں دے بارے سن۔ ہر جلد وچ انہاں نے اپنا تحقیقی مواد پیش کیتا۔
ایہ توصیفی تے ہور تخلیقی کم تے علمی مجلس دے بائیوگرافیکل شمارے تے انہاں دے شائع ہونے دی تاریخاں اوپن لائبریری دی ویب سائٹ اُتے موجود نیں۔
حموربی
1950/51 وچ مالک رام دی تقرری عراق وچ ہوئی سی جتھے انہاں بابل دی تہذیب تے ثقافت تے بالخصوص حمورابی دے قوانین دا مطالعہ کرنے دا موقع ملیا۔ حموربی بابل دا چھیواں بادشاہ سی۔ مالک رام نوں حموربی دے قوانین نے بوہت متاثر کیتا تے عراق توں واپسی اُتے اس دا خصوصی مطالعہ کیتا۔
1952 تے 1955 دے درمیان مالک رام نے حموربی اُتے اردو زبان وچ چھ مضامین لکھے جن وچ حموربی دے قوانین، بابل دی تہذیب، روایات، رسومات تے زبان اُتے روشنی ڈالی گئی۔ انہاں وچوں پنج کراچی دے تریخ توں متعلق مجلے تریخ و سیاسیات وچ شائع ہوئے۔ چھیواں کراچی دے اک دوسرے اردو مجلے وچ شائع ہویا۔ اس موضوع اُتے اردو وچ پہلی بار کسے نے اِنی تفصیل توں توجہ دتی سی۔
انہاں چھ مضامین اُتے نظرِ ثانی دے بعد انہاں اک کتاب دی شکل وچ سنہ 2000ء وچ شائع کیتا گیا۔ اس دا نیا ایڈیشن لاہور وچ ‘حموربی تے بابلی تہذیب و تمدن‘ دے ناں توں چھاپا گیا۔
مالک رام نے حموربی نوں تریخ دی عظیم ترین شخصیتاں وچوں اک گردانیا اے جسنوں جدید دنیا، تعلیمی اداراں تے میڈیا وچ زیادہ توجہ، مقام تے وقت دتا جانا چاہیے۔
اسلامیات
‘عورت تے اسلامی تعلیم‘ وچ انہاں نے اسلام میں عورت دے حقوق تے مقام اُتے گہرائی توں بحث دی اے جس وچ عورت نوں بطور بیٹی، بیوی، ماں، مطلقہ تے وارث دی حیثیت توں دکھایا گیا اے۔ ایہ کتاب لکھنؤ وچ پہلی بار 1951ء وچ اردو زبان وچ شائع ہوئی۔ نظرِ ثانی دے بعد دوسرا ایڈیشن 1977 وچ دہلی توں چھپا تے اسنوں بعد ازاں لاہور توں وی چھاپا گیا۔ اسنوں انگریزی زبان وچ Woman in Islam دے ناں توں ترجمہ کر دے حیدرآباد، دہلی تے نیو یارک توں شائع کیتا گیا۔ عربی زبان وچ اسنوں ‘المراۃ فی السلام‘ دے ناں توں قاہرہ وچ 1958 وچ شائع کیتا گیا تے اس دا دوسرا ایڈیشن نواں دہلی وچ 1990 وچ شائع ہویا۔ اسلامی تنظیماں اس کتاب نوں اس موضوع اُتے سند مانتی نیں جو سہل انداز توں پیش کیتی گئی اے۔
1984 وچ انہاں نے اسلامیات دے حوالے توں دوسری اہم تخلیق پیش دی جس دا ناں ‘اسلامیات‘ سی۔ اس وچ اسلام تے اسلامی روایات دے مختلف پہلوؤں اُتے روشنی ڈالی گئی سی۔
علمی رفاقت
مصر وچ اسکندریہ وچ مالک رام نے 1939 تا 1955 کل پندرہ سال گزارے۔ ایتھے اوہ YMCA دی مینیجنگ کمیٹی دے ارکان رہے تے شہر دوسری جنگِ عظیم دے دوران بالخصوص ادبی سرگرمیاں نوں زندہ رکھیا۔ مالک رام نے اسکندریہ دے وائی ایم سی اے وچ مذہبی امور توں متعلق سیمناراں وچ ‘اسلام وچ عورت دا مقام‘ اُتے کئی لیکچر دتے۔
انہاں لیکچراں نوں اپنی کتاب ‘عورت تے اسلامی تعلیم‘ وچ جمع کیتا اے۔
بین الاقوامی پین فاؤنڈیشن دے انڈیا چیپٹر وچ مالک رام نے باقاعدگی توں حصہ لیا۔ انڈیا وچ اس انجمن دا قیام صوفیا واڈیا دی کوشش نال ہویا۔ یاد رہے کہ صوفیا واڈیا بین الاقوامی پین فاؤنڈیشن دی بانی رکن وی رہی نیں۔ ایہ انجمن شعرا، لکھاریاں، مدیران، افسانہ نگاراں تے ناول نگاراں دے لئی بنائی گئی سی۔ کئی سال تک مالک رام انڈین پین دے ترجمان وی رہے۔ 1972 وچ مجلے نے لکھیا:
"مشہور اردو ادیب مالک رام نے پین کے دہلی گروپ اردو ادب کے ساتھ اپنی عمر بھر کے ساتھ کے بارے بات کی اور بتایا کہ کیسے انہوں نے عربی اور فارسی سیکھی تھی۔ ان کی عمر بارہ برس تھی جب انہیں ایک استاد نے اسکول کی لائبریری کی ذمہ داری سونپی تھی۔ اس لائبریری میں تین سے چار سو کتب موجد تھیں جن میں زیادہ تر کہانیاں اور داستانیں تھیں جنہیں مالک رام نے چند ماہ میں پڑھ ڈالا۔ بچپن سے انہیں مطالعے کا شوق تھا جس نے انہیں اوائل عمری سے ادب سے وابستہ کر دیا تھا۔"
انہاں برطانیہ تے آئرلینڈ دی رائل ایشیاٹک سوسائٹی دی رکنیت وی ملی ہوئی سی۔
1973 توں 1982 تک اوہ ساہتیہ اکیڈمی جنرل کونسل تے ایگزیکٹو کمیٹی دے ارکان رہے۔ 1977 وچ انہاں جامعہ اردو، علی گڑھ دا پرو چانسلر مقرر کیتا گیا تے اوہ اس دی جنرل کونسل دے رکن پہلے توں ای سن۔ 1986 وچ انہاں نے کورٹ آف علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے رکن دے طور اُتے فرائض سر انجام دتے سن۔
مالک رام ہمیشہ توں نواں دہلی وچ غالب توں منسوب دو مشہور اداراں دے نال شامل رہے جنہاں دے ناں غالب انسٹی ٹیوٹ تے غالب اکیڈمی نیں۔ غالب اکیڈمی نوں 1969 وچ حکیم عبد الحمید نے قائم کیتا جو جامعہ ہمدرد دے بانی نیں۔ مالک رام نے اس ادارے دے امور وچ اہم کردار ادا کیتا تے زیادہ تر پسِ منظر وچ رہ کر اپنے فرائض سر انجام دیندے رہے جو اس ادارے دے قیام توں مالک رام دی اپنی وفات تک دے عرصے اُتے محیط سن۔ اکیڈمی نے انہاں دے بارے ‘غالب شناس مالک رام‘ دے ناں توں انہاں دی وفات دے کئی سال بعد اک کتاب شائع دی۔
1983 توں 1987 تک مالک رام طویل عرصے توں قائم تے موقر ‘انجمن ترقی اردو (ہند) دے صدر وی رہے۔ ایہ آزاد ادارہ جس دی ملک بھر وچ 600 توں زائد شاخاں نیں، خود مختار اے تے اردو دی ترقی دے لئی کم کردا اے۔
تجزیہ
مختار الدین احمد ‘آرزو‘ (1924–2010) نے مالک رام اُتے 1955ء وچ نقوش، لاہور دے شخصیتاں نمبر وچ تفصیلی مضمون لکھیا۔ بوہت سارے لوگاں دے لئی مالک رام توں ایہ پہلا تعارف سی۔ اس دے بعد توں مالک رام اُتے تے انہاں دے ادبی کردار اُتے بوہت ساری اہم تخلیقات پیش کیتیاں گئیاں نیں۔
کتاب مالک رام، اک مطالعہ نوں 1986 وچ شائع کیتا گیا۔ اس دی تدوین دے فرائض ممتاز اردو ادیب ارو شاعر علی جواد زیدی نے انجام دتے تے اس دے لئی پیش لفظ وی لکھیا۔ اس جلد وچ مشہور اردو ادبی شخصیتاں دے بارے معلومات دتی گئی سن جنہاں نے مالک رام دی ادبی کاوشاں اُتے کسے نہ کسے طور توں روشنی ڈالی سی۔
اس توں پہلے 1972 وچ مالک رام دی 65واں سالگرہ دے موقع اُتے اک توصیفی کمیٹی بنائی گئی۔ اس کمیٹی وچ دنیا بھر توں 79 اکیڈیمک تے مشرقی امور توں ماہرین شامل سن۔ انہاں نے مالک رام دے لئی توصیفی جلد پیش کیتی۔ علی جواد زیدی نے اس دی تدوین دی تے مالک رام نوں اردو تحقیق دے چار ستونون وچوں اک قرار دتا۔ مالک رام تے انہاں دے کم توں متعلق لکھتے ہوئے جی ڈی چندن نے اپنے مضمون ‘A Seeker of Knowledge قرار دتا۔ اسنوں پریس انفارمیشن بیورو، گورنمنٹ آف انڈیا نے چھپوایا۔ جی ڈی چندن بذاتِ خود مشہور اردو ادیب نیں۔ انہاں نے لکھیا:
"بوہت کم اردو محققین نے تنِ تنہا اِنی زیادہ تخلیقات پیش دی نیں جِنی کہ مالک رام نے۔ محنت تے لگن دے علاوہ تحقیق تے خداداد صلاحیت توں مالک رام نے تسی‏‏ں بیتی، تاریخی تے ادبی موضوعات اُتے کم کیتا اے۔ انہاں نے اردو دے بوہت سارے گوہرِ نایاب ہمارے سامنے پیش کیتے نیں۔ انہاں دے موضوعات وچ علم دی پیاس، مسلسل حصولِ علم تے تلاش اہم عناصر نیں۔ بعض دے خیال وچ شاہکار دے لئی تنقید اہم عنصر ہُندی اے۔ مالک رام دے کم نے دکھایا اے کہ ایہ کم نہ صرف شاہکار تخلیقات بلکہ انہاں دے تخلیق کنندہ دے لئی وی اتنا ای اہم اے۔"
مالک رام اُتے دو توصیفی تصنیفات گوپی چند نارنگ نے مجتمع دی نیں۔ مالک رام دی 65واں سالگرہ دے موقع اُتے چھپنے والی تن کتب وچ مالک رام دی ادبی، علمی تے لسانی خدمات اُتے روشنی ڈالی گئی تے ایہ کتب راشٹرپتی بھون، نواں دہلی وچ 1972 وچ مالک رام نوں انڈین صدر وی وی گیری نے پیش کیتیاں۔
مشہور اردو شاعر تے اقبال اُتے شمار ہونے والے جگن ناتھ آزاد نے انہاں دے بارے تذکرہ معاصرین دے بارے اپنی رائے دی:
"مالک رام نوں بین الاقوامی طور اُتے غالب اُتے سند منیا گیا اے۔ اوہ الفاظ دے کھڈاری نیں۔ اپنی حیات وچ جاوداں، انہاں نے بوہت سارے مختلف موضوعات اُتے کم کیتا اے۔ بیک وقت مضمون نگار، بائیوگرافر، میمور نگار، ادبی نقاد، محقق تے اسلامی ادب تے ثقافت دے ماہر، تذکرہ معاصرین انسائیکلوپیڈیا نوعیت دا خزانہ اے۔"
مالک رام دی حیات تے انہاں دے کم اُتے دو کتب زیادہ مشہور نیں: مالک نامہ (1987ء)، جس دی تدوین بشیر حسین زیدی نے دی تے مالک نامہ، جو غالب انسٹی ٹیوٹ نے نواں دہلی توں پیش دی۔ انہاں کتب وچ مالک رام نوں خراجِ تحسین پیش کیتا گیا اے۔ مالک نامہ 1991 وچ مالک رام دی 85واں سالگرہ دے موقع اُتے پیش کیتی گئی سی۔
مالک رام، قاضی عبد الودود (1896–1984) and Imtiyaz Ali Khan 'Arshi' (1904–81) تے امتیاز علی خان ‘عرشی‘ (1904–1981) ویہوی‍‏‏ں صدی وچ پنجاہ سال توں زیادہ تک کم کر دے رہے تے تیناں نے ای شہرت توں کنارہ اختیار کیتا۔ انہاں دے لئی انہاں دا کم تے تحقیقی سرگرمیاں ای کافی معاوضہ سن۔ تیناں نے انفرادی طور اُتے تے مل کر اردو وچ تحقیق دے نویں معیار قائم کیتے۔ اس ضمن وچ انہاں دے کم توں متاثر ہو کر اندر کمار گجرال کمیٹی نے انڈین پارلیمان وچ 21 فروری 1979 نوں اردو زبان دے لئی انہاں تیناں دی خدمات اُتے تفصیل توں روشنی ڈالی گئی۔
مالک رام دی پہلی برسی اُتے انہاں خراجِ تحسین پیش کرنے دے لئی کراچی دے ماہنامہ قومی زبان تے نواں دہلی دے ماہنامہ اج کل نے اپریل 1994 دے شمارے مالک رام تے اردو تے اسلامی ادب اُتے انہاں دے کم اُتے تفصیلی روشنی ڈالی تے ایسا مواد پیش کیتا جو مالک رام دے بارے پہلے گوشہ راز وچ سی۔
1996 وچ نواں دہلی توں غالب اکیڈمی نے ‘غالب شناس مالک رام‘ از اردو شاعر تے 1982 وچ ساہیتہ اکیڈمی توں اردو انعام یافتہ گیان چند جین، شائع کیتا۔
2010 وچ محمد ارشد نے ‘مالک رام: حیات تے کارنامے‘ علی گڑھ، انڈیا توں شائع کیتا۔ اس وچ اس مشہور محقق مالک رام اُتے تحقیق کیتی گئی سی۔
ادبی ایوارڈ
مالک رام نوں انہاں دی زندگی دا پہلا ادبی انعام اک کلائی گھڑی دی صورت وچ ملااس مضمون اُتے ملیا، جو انہاں نے اپنے طالب علمی دے دور وچ 1925ء وچ لکھیا۔ اس مضمون دا ناں ‘مذہب تے دلیل‘ سی۔ علی جواد زیدی نے ارمغانِ مالک وچ لکھیا کہ ایہ انہاں دے لئی بوہت اہم سی۔ بعض اہم اردو ادبی ایوارڈ (انہاں دی تفصیل مالک نامہ – مالک رام دی ادبی خدمات، تدوین بشیر حسین زیدی)
پر ایہ فہرست ادھوری اے تے 1987 تا 1993 والے انعامات اس وچ ہنوز شامل نئی‏‏ں ہو پائے۔
حوالے
گٹھ:1906 دے جم گٹھ:1993 دیاں موتاں گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو خاکہ نگار گٹھ:اردو محققین گٹھ:بھارت دے اردو مصنفین گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب
گٹھ:اردو لکھاری
قبیلہ دان
قبیلہ دان (Tribe of Dan) بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔کتاب حزقی ایل دے مطابق انہاں نو‏‏ں زمین دا شمالی حصہ عطا کيت‏‏ا گیا سی۔
ابتدا
تورات دے مطابق قبیلہ یعقوب علیہ السلام تے بلہاہ دے بیٹے دان د‏‏ی اولاد ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
دان گٹھ:تریخ بنی اسرائیل گٹھ:قوم قبیلے
میشخراریم
میشخراریم آزاد کردہ غلاماں دی اک یہودی برادری اے، اکثر مخلوط افریقی یورپی نسل توں نیں، جنہاں نے 16 ویں صدی وچ سفاردی یہودیاں دے نال سپین توں بیدخل ہوکے ہندوستان ہجرت کیتی. ہندوستان پہنچ کے سب نوں پردیسی یہود (جداں بھارت وچ عام طور پہ "غیر ملکی" نوں کہندے نیں     تے  انہاں دے یورپی آبادحسب نسب دی وجہ توں کدی  گورے یہود وی ) کہیا جانے لگیا.
بھارت وچ تاریخی طور تے گورے یہود میشخراریم دی اولاد دے نال تمیز و فرق روا رکھدے. میشخراریم غیررسمی کوچنی یہودی ذات دی درجہ بندی وچ سب توں تھلے سن. پردیسی یہود ، پردیسی کنیسہ استعمال کر دے؛ اگرچہ انہاں نے میشخراریم دے یہود نوں اوتھے عبادت کرنے دی اجازت دے رکھی سی پر اوہ صرف پیچھے ای بیٹھ سکدے سن، کنیسہ دے مکمل عبادت گزار ارکان نئی‏‏ں بن سکدے سن تے برادری  وچ  دروں زواجی   دے دائرے توں خارج کر دتا گیا سی -  اسی دوران، اوہ کوچن وچ رہنے والے یہود دی سب توں وڈی جماعت مالابار یہود وچوں وی خارج کر دتے گئے سن، جو 1000 سال توں اوتھے رہ رہی سی.
20واں صدی دے آغاز وچ، ابراہیم بارک سلیم کوچن یہود وچ سب توں زیادہ نمایاں ہو گیا. اوہ میشخراریم دی اولاد سی، کالج دی ڈگری حاصل کرنے تے وکیل بننے والا کسے وی قسم دا پہلا کوچنی یہودی سی. اوہ اپنے لوگاں دے خلاف تعصب دے لئی کھڑا ہویا. 1930 ء تک، میشخراریم دے خلاف سماجی تعصب کم ہونا شروع ہو گئی. زیادہ تر کوچنی یہود، بشمول میشخراریم ، 1950ء دے وسط تک اسرائیل  منتقل ہو گئے.
ہور پڑھنے دے لئی
گٹھ:یہودی نسلی گروہ گٹھ:بھارتی یہودی گٹھ:ہندوستانی ذاتاں گٹھ:یہودیت
کیریبین سمندر
کیریبین سمندر نمکین پاݨی دے وڈے سمندراں وِچوں اک اے تے تقریبن 2754000 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے ۔ ایہدی سبھ توں ڈونگھی تھاں کیوبا تے جمیکا دے وچکار کے مین جزائر دے لاگے اے ، جتھے ایہدی گہرائی 7686 میٹر اے ۔ کیریبیئن ساحلی علاقے وِچ کئی خلیجاں نیں جیہناں وِچ خلیج وینزویلا ، خلیچ ڈارین ، خلیج موسکیٹو تے خلیج ہونڈیورس مشہور نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سمندر گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ
شتو شنونسو
شتو شنونسو فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے اندرے لوئر وچ اک شتو اے۔
افنگہیم کاؤنٹی
افنگہیم امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
ضلع کوراپت
ضلع کوراپت پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
چک 61 دس آر
چک 61 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
رات چمگادڑ
رات چمگادڑ چمگادڑاں دا اک ٹبر اے. ایہ ارجنٹینا توں لے کے کریبین تک ریندیاں نیں تے کیڑے تے مچھی دا شکار کردیاں نیں۔
چالینولوبس ٹیوبرکولاٹس
چالینولوبس ٹیوبرکولاٹس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ضلع کندراپارا
ضلع کندراپارا پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
لوسرن
لوسرن سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔
مورت نگری
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
فایٹ کاؤنٹی، الینوۓ
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
لیگوریئن سمندر
لیگیؤری سمندر رومی سمندر دا اک حصہ اے تے اطالوی ریویئرا (لیگوریا تے تسکانیا) تے کارسیکا تے ایلبا دے جزیرےآں دے وچکار واقع اے ۔
اس سمندر دیاں سرحداں اٹلی ، فرانس تے مناکو تے بحیرہ ٹائرینیئن تے رومی سمندر نال ملدیاں نیں ۔ اس علاقے دا اہم ترین شہر جینوا اے ۔ اس دے اتلے لہندے دے ساحل اپنے قدرتی حسن تے دلکش موسم پاروں دنیا بھر چ شہرت رکھدے نیں ۔
خلیج جینوا اس دا اتلا ترین حصہ اے ۔ اس سمندر چ چڑھدے ولوں دریائے آرنو گردا اے تے کوہ آپینینے دے کئی دریا وی اس چ ڈگدے نیں ۔ اس سمندر دی ودھ توں ودھ گہرائی کارسیکا دے اتلے لہندے چ 2850 میٹر اے ۔
اطالوی چ اسنوں Mar Ligure تے فرانسیسی چ Mer Ligurienne کہندے نیں جغرافیہ
گٹھ:سمندر گٹھ:پانی گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ
شماؤ انٹرنیشنل پلازہ
شماؤ انٹرنیشنل پلازہ چین دے شھر شنگہائی وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 333.3 میٹر (1,094 فٹ) اے۔ اے 2005 وچ بننی پوری ہوئی تے ایدیاں 61 منزلاں نیں۔
قبیلہ نفتالی
نفتالی (عبرانی: נַפְתָּלִי, جدید Naftali, طبری Nap̄tālî; "میری جدوجہد") اسرائیل دے بارہ قبیلےآں وچو‏ں اک سی۔
شماؤ انٹرنیشنل پلازہ
بارلے جوڑ
گٹھ:اچیاں عمارتاں گٹھ:چین گٹھ:چین دیاں عمارتاں
قبیلہ نفتالی
نفتالی یعقوب دے باره بیٹےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تے ایہ بنی اسرائیل دے قبیلہ نفتالی دا سربراه (یعنی قبیلہ نفتالی اس د‏ی نسل اے )۔
حوالے
گٹھ:بنی اسرائیل دے قبیلے گٹھ:قوم قبیلے
چک 62 دس آر
چک 62 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ضلع مالکانگری
ضلع مالکانگری پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
چوڑے پیراناوالی چمگادڑ
چوڑے پیراناوالی چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
کتاب حزقی ایل
حزقی ایل اک کاہن سی تے یہودی کاہناں دے اک خاندان نال تعلق رکھدا سی۔ اس کتاب دا مصنف حزقی ایل اے تے ايس‏ے دے ناں اُتے اس کتاب دا ناں رکھیا گیا ا‏‏ے۔۔ حزقی ایل دا مطلب ”خدا قوت بخشے گا“۔ مصنف دا پورا ناں حزقی ایل بن بوزی ا‏‏ے۔ اوہ یرمیاہ نبی دا ہ‏معصر سی۔ خدا نے اُسنو‏‏ں 593 ق م نبی ہونے دے لئی چنا اوہ تقریباً ویہہ سال تک درجہ نبوت اُتے فائز رہیا۔
حزقی ایل د‏‏ی نبوتاں د‏‏ی بولی بہت پیچیدہ اے، گو مشکل نني‏‏‏‏ں۔ اُسنو‏‏ں نے رمزاں، اشاراں، کنایاں تے تلمیحاں تو‏ں کم لیا اے اس لئی بعض نبوتاں د‏‏ی گہرائیاں تک پہنچنا مشکل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں سمجھنے دے لئی کسی اچھی تفسیر د‏‏ی ضرورت پڑدی ا‏‏ے۔ حزقی ایل کتاب دا مطالعہ مختلف تفاسیر د‏‏ی روشنی وچ وڈا دلچسپ مشغلہ ا‏‏ے۔
حزقی ایل د‏‏ی کتاب نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا جا سکدا اے:
مورتاں
گٹھ:کتاب حزقی ایل گٹھ:چھیويں صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:کتب عہد نامہ قدیم گٹھ:نبییم گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:یہودیت
پاکستان سپر لیگ
پاکستان سپر لیگ پاکستان دا اک کرکٹ مقابلہ اے جیڑا فروری 2016 چ متحدہ عرب امارات دے شہراں دبئی تے شارجہ چ ہندا پیا اے۔
ا یہ پاکستان دی ٹی/20 پریمئر لیگ اے۔ ایہ لیگ ٹیماں  دے ناں دی بجائے شہراں  دے ناں اتے  مشتمل  اے۔ اس لیگ چ 30 غیر ملکی کھلاڑی شامل  نیں۔ اس لیگ  دا  مقصد بین الاقوامی کرکٹ ٹیماں نوں پاکستان چ کھیلن لئی آمادہ کرنا تے پاکستان چ ٹوئنٹی/20 کرکٹ  دافروغ  اے۔ اس لیگ دا افتتاح 26 مارچ 2013ء  نوںہونا سی پر کجھ وجہاں پاروں اسنوں  ملتوی کر دتا گیا۔
معلومات
سابقہ آئی سی سی چیف ایگزیکٹو ہارون لورگاٹدا کہنا اے کہ پاکستان سپر لیگ دی قدر دا تخمینہ 100 ملین امریکی ڈالر توں  زیادہ ہو سکتی ہے۔ ہارون لورگاٹ  نوں پاکستان کرکٹ بورڈ نے کرکٹ لیگ  دا مشیر مقرر کیتا  اے۔
پاکستان کرکٹ بورڈ کے مطابق ابتدائی تین سال 5 ٹیمیں اس ٹورنامنٹ میں شامل ہوں گی اور ہر ٹیم میں زیادہ سے زیادہ 6 غیر ملکی شامل ہو سکتے ہیں۔ اس کے علاوہ ہر ٹیم میں 10 مقامی اور 2 ابھرتے ہوئے کھلاڑی شامل ہوں گے۔ اس ٹورنامنٹ کے تمام میچ نیشنل کرکٹ اسٹیڈیم، کراچی یا قذافی اسٹیڈیم لاہور میں سے کسی ایک ہی میدان پر کھیلے جائیں گے۔ یہ ٹورنامنٹ 26 مارچ 2013 سے شروع ہو گا اور 15 روز تک جاری رہے گا۔ اس ٹورنامنٹ میں کل 23 میچ کھیلے جائیں گے۔
ذکاء اشرف، پاکستان کرکٹ بورڈ کے امیر مجلس، کے مطابق پاکستان کرکٹ بورڈ نے دیگر ممالک کے کرکٹ بورڈز سے رابطہ کر کے اپنے کھلاڑی بھیجنے پر آمادگی کا اظہار کیا ہے۔ دیگر بورڈ جن سے رابطہ ہوا ہے ان میں سری لنکا کرکٹ، کرکٹ آسٹریلیا اور جنوبی افریقہ کے بورڈ شامل ہیں۔
مزید توسیع
سارے پاکستانی میچز دیکھئے پی ٹی ؤی سپورٹس پر
قدر
ہارون لورگارٹ دے مطابق پاکستان سپر لیگ  دی قدر دا تخمینہ 100 ملین امریکی ڈالر توں زیادہ لگایا گیا  اے۔
نیلامی
اگرچہ ابھی تک فرنچائزوں کا فیصلہ نہیں کیا گیا ہے البتہ فرنچائزوں کے لئے کھلاڑیوں کی نیلامی کی جائے گی۔
کھلاڑیوں کی نیلامی
پاکستان سپر لیگ کے لئے کھلاڑیوں کو چار درجوں میں تقسیم کیا گیا ہے۔ کھلاڑی زیادہ سے زیادہ قیمت نیلامی کی قیمت 100,000 امریکی ڈالر ہو سکتی ہے۔ پاکستان نے کھلاڑیوں کے لئے 2 ملین امریکی ڈالر کا بیمہ کروایا ہے اور غیر ملکی کھلاڑیوں کی آمدنی کو ٹیکس سے مستثنیٰ قرار دیا گیا ہے۔
کھلاڑی
پاکستان کرکٹ بورڈ نے پہلے تین سالوں کے لئے لیگ پانچ ٹیموں پر مشتمل ہو گی اور ہر ٹیم میں 6 غیر ملکی اور 10 مقامی کھلاڑی اور 2 ابھرتے ہوئے کھلاڑی شامل ہوں گے۔
سیزن
افتتاحی سیزن چ سپر لیگ 20 دناں چ اختتام پذیر ہو جائے گی تے اک ہی مقام  اتے کل 23 میچ کھیلے جان گے۔ سیمی فائنل توں  پہلے تک ہر ٹیم ہر دوسری ٹیم نال دو میچ کھیلے گی۔
امپائر تے ہور آفیشلز
بین الاقوامی امپائر روڈی کرٹزن، مکی پروٹیکٹر اور رسل ٹفن کے علاوہ پاکستان سے علیم ڈار اور اسد رؤف اس لیگ میں امپائر کے فرائض سرانجام دیں گے۔
ٹیلیویژن چینل
فروری 2013ء کے آخر تک لیگ کے نشرکاری حقوق کا فیصلہ کیا جائے گا۔ درج ذیل میں سے کسی کے ساتھ معاہدہ کئے جانے کے امکانات ہیں۔
حوالے
http://www.cricketlive.pk/
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:پاکستان چ کرکٹ لیگاں گٹھ:پاکستان چ کرکٹ  گٹھ:ٹی ٹوئینٹی کرکٹ مقابلے
سرگئی کیروف
سرگیئی مرونووچ کیروف  (Серге́й Миро́нович Ки́ров) جم ویلے کوستریکوف  (Ко́стриков; 27 مارچ 1886 – 1 دسمبر 1934) پہلے  بالشویک روسی انقلابی، اتے سوویت سیاستداناں وچوں اک سی۔
قبیلہ جاد
جاد بنی اسرائیل دا اک قبیلہ اے، جو ملک سامریہ دے مشرقی حصہ وچ آباد سی۔ اس قبیلہ دے بانی جاد سن جو یعقوب دے بیٹے سن ـ
حوالے
گٹھ:بنی اسرائیل دے قبیلے گٹھ:یہودی اردنی تریخ گٹھ:قوم قبیلے
شتو ولانکے
شتو ولانکے فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے اندرے وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
فرانسیسی سوڈان
تریخ
فرانسیسی کالونی دی نیہہ 8 ستمبر 1880ء چ اتے آلے سینیگال دے ناں نال رکھی گئی جسدا ناں بدل کے 18 اگست 1890ء چ فرانسیسی سوڈان کر دتا گئیا تے کیز اس دا راجگھر بنائیا گئیا ۔ 10 اکتوبر 1899ء چ کالونی ٹٹ گئی تے 11 دکھنی صوبے فرانسیسی گنی ، آئیوری کوسٹ تے دوہامبے بنے پر بعد چ دو صوبے واپس فرانسیسی سوڈان چ شامل کر دتے گئے ۔ جدوں 1933ء چ فرانسیسی اپر وولٹا توڑ دتا گیا تے فرانسیسی سوڈان چ اسدے کجھ علاقے شامل کر دتے گئے ۔
آزادی
4 اکتوبر 1958ء دے ریفرینڈم دے مگروں ایہہ فرنچ کمیونٹی دا رکن بن گیا تے 25 نومبر 1958ء چ اس نوں اندرونی خودمختاری دے دتی گئی ۔ 4 اپریل 1959ء چ فرانسیسی سوڈان نے سینیگال نال رل کے مالی فیڈریشن بنالئی ۔ جہڑی 20 جون 1960ء فرنچ کمیونٹی دے اندر مکمل آزاد ہو گئی ۔ ایہہ وفاق 20 اگست 1960ء چ سینیگال دی علیحدگی دے بعد مک گیا تے 22 ستمبر 1960ء چ فرانسیسی سوڈان تے جمہوریہ مالی دے قیام دا اعلان کیتا تے فرنج کمیونٹی توں باہر نکل آیا ۔
گٹھ:فرانس گٹھ:فرانسیسی بادشاہتاں گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:سامراج گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:افریقہ
چاکلیٹ چمگادڑ
چاکلیٹ چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
لوہا
لویا اک کیمیائی عنصر اے جیدا ایٹمی نمبر 26 تے ایٹمی نشان Fe اے۔ اے زمین چ سب توں بوتا پایا جان آلا عنصر اے تے زمین دی اندر دے دوویں انگ بناندا اے تے زمین دی کھل چ اے چوتھا سب توں بوتا پایا جان آلا عنصر اے۔ اے پہلی ٹرانزیشن سیرییز دی دعات اے۔ بوت وڈے تاریاں چ ایٹمی فیوزن دے نال آخری شے نکل-56 بنندا اے جیڑا کے طاقت کڈدا اے اس توں اگے تمام عنصر طاقت کھاندے نیں۔ نکل-56 پہلاں کوبالٹ-56 تے فیر لویا-56 چ ماڑا ہو کے بدل جاندا اے۔ اس توں بعد تارا اپنے اندر ای اندر ڈگ کے سپرنووا تماکا کردا اے جس توں اے تمام دعاتاں تے دوجے عنصر بکھر جاندے نیں۔
اے ٹرانزیشن عنصراں دی گٹھ دی دعات اے اس وجہ توں ایدیاں بوت ساریاں آکسیڈیشن حالتاں نیں -2 توں +6 تک مگر زیادہ تر اے +2 یا +3 حالت چ پایا جاندا اے۔ اینوں ہوا تے پانی چ زنگ لگ جاندا اے اس واسطے اے اپنی خالص حالت چ ٹٹدے تاریاں (Meteorite) تے آکسیجن جتھے کٹ ہوۓ اوتھے پایا جاندا اے۔ صاف حالت چ لویا چاندی-سرمئی رنگ دی چمکدار دعات ہوندی اے مگر ہوا چ اینوں آکسیجن دے نال زنگ لگ جاندا اے تے اے اپنیاں آکسائڈاں بنادیندی اے۔ دوجیاں دعاتاں نوں جدوں زنگ لگدا اے اوہ اندر دی طرف سکڈ جاندیاں نیں تے مزید زنگ توں بچیاں ریندیاں نیں پر لوۓ چ پٹھا کم ہوندا اے، زنگ بار دی طرف نکلدا اے تے صاف لوۓ نوں سامنے کر دیندا اے تے اینوں وی زنگ لگ جاندا اے۔
لوۓ نوں قدیم زمانے توں ورتیا جاریا اے۔ خالص لویا الومینیم توں وی نرم ہوندا اے تے اینوں کوئلے نال صاف کر کے وی نئیں خالص بنایا جاسکدا۔ لوۓ چ سملٹنگ(کوئلے دے نال صفائی) دے نال کاربن مکس کر کے اینوں سخت کیتا جاندا اے۔ اگر کاربن دی مقدار لوۓ چ 0.2٪ توں 2.1٪ ہوۓ تے فولاد بنندا اے جیڑا کے خالص لوۓ توں 1000 گنا سخت ہوندا اے۔ کچا لویا پھٹھی چ کوئلے دے نال گالیا جاندا اے جدے نوں صاف لویا نکلدا اے تے آکسیجن دے نال مزید صفائی تے فولاد بن جاندا اے۔ فولاد تے کٹ کاربن آلا لویا دوجیاں دعاتاں دے نال کول کے انڈسٹری چ سب توں بوتے ورتے جاندا اے نیں اپنی خاصیتاں دی وجہ توں۔
خاصیتاں
لوۓ دی مکینکل خاصیتاں چیک کرن واسطے کئی تجربے ہوندے نیں جیناں چ برنل تجربہ، راکول تجربہ یا ٹنسائل طاقت تجربہ اے۔ لوۓ دے اتے تجربیاں دا نتیجہ اکو ای آندا اے تے اس وجہ توں دوجیاں دے تجربے دے نتیجیاں نوں لوۓ نال رلایا جاندا اے۔ ایناں تجربیاں نے اے دسیا اے کے لوۓ دی سختی اودی خالص پن دی وجہ توں ہوندی اے۔ خالص لویا الومینیم توں وی بوتا نرم ہوندا اے۔ صرف 10 کاربن دے ایٹم 10 لکھ لوۓ دے ایٹماں چ پا دتے جان تے ایناں دی سختی دگنی ہو جاندی اے۔ اے سختی 0.2٪ کاربن تک تیزی دے نال وددی جاندی اے تے 0.6٪ تے جا کے سختی حد تک پونچ جاندی اے۔
لوۓ دیاں چار الوٹروپک حالتاں نیں۔ ایناں نوں α، γ، δ تے ε کیندے نیں۔ α-لویا جینوں فیرائٹ وی کیندے نیں، عام گرمی ناپ تے سب توں رکیا ہویا(stable) ہوندا اے۔ اے لوۓ دی اک نرم قسم اے جیڑی کے 912 ڈگری سینٹی گریڈ تے وی صرف 0.021٪ کاربن کول سکدی اے۔ 912 ڈگری سینٹی گریڈ توں اتے α-لویا γ-لوۓ چ بدل جاندا اے جینوں اسٹینائٹ کیندے نیں۔ اے وی نرم جیا ای ہوندا اے مگر اے کاربن دی وڈی مقدار کول سکدا اے(2.04٪ کاربن 1146 ڈگری سینٹی گریڈ تے) تے اس توں فولاد دی اوہ قسم بنائی جاندی اے جیدے توں برتن، ہسپتالاں دا سمان تے کھان پین نوں بیچن آلیاں شیواں بنائیاں جاندیاں نیں۔
اوریول اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے اوریول اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ اوریول شہر اے ۔
لوہا
خاصیتاں
اس توں اگلے ایلوٹراپک حالتاں زمین دے اندر دے مادہ نوں بناندے نیں۔ زمین دا سب توں اندر آلا پاسا δ تے ε لوۓ دے نکل دے نال کول توں بنیا ہوندا اے۔
اوریول اوبلاست
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
لوہا
خاصیتاں
لوۓ نوں بوت وڈے تے بوت زیادہ گرم تارے ایٹمی فیوژن توں بناندے نیں۔ اے تارے سپرنووا تماکیاں دے نال پھٹدے نیں دے اس کم وچ لویا بن کے وکھر جاندا اے۔ سپنووا تماکیاں واسطے تارا دا وزن سورج توں 9 گنا توں 60 گنا ہونا چائیدا اے۔ سپرنووا چ کئی دوجے عنصر وی بنندے نیں تے لویا ایناں چ سب توں پارا ہوندا اے۔ تارا ایٹمی فیوژن توں جدوں لویا بنا لیندا اے تے اے اپنے اندر ای ڈگ جاندا اے تے تماکے نال پھٹ جاندا اے۔ اس توں بعد وی بوت زیادہ نیوٹران آکے ایناں بنے ہوۓ عنصراں تے لگدے نیں تے مزید لویا تے اس توں پارے عنصر بنا دیندے نیں۔
فورڈ کاؤنٹی
فورڈ امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع مییربھنج
ضلع مییربھنج پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
لوہا
تریخ
پرانے دور دیاں شیواں جیڑیاں لوۓ دیاں ہون کٹ ای لبدیاں نیں کیونجے لویا نوں سونے تے چاندی دے مقابلے تے زنگ لگ جاندا اے۔ ٹٹدے تاریاں دے لوۓ توں بنے 5500 وریاں پرانے موتی گرزا، مصر چوں لبے گۓ نیں۔ مصری لوۓ توں شیواں 5000 توں 4500 وریاں پہلاں بنا رۓ نیں۔ لوۓ نوں تلواراں تے اسلحہ بنان واسطے وی ورتیا جاندا سی کیونجے اے کانسی توں زیادہ سخت ہوندا اے مگر اینوں زنگ وی لگ سکدا اے۔ چڑدے ترکی وچ وسن آلی قدیم تہزیب ہتی پہلی تہزیب خیال کیتی جاندی اے جیڑی کے لوۓ نوں صاف کرن دے قابل ہوئی۔ اوناں نے 1200 قبل مصیح توں 1500 قبل مصیح دے وشکار اینوں خالص کرنا شروع کردتا۔ اوناں توں دوجیاں نے وی اے کم سکھیا۔
ایران چ چنگی کوالٹی دا فولاد 1000 قبل مصیح توں بنایا جاریا سی۔ ھندستان چ اس توں بہتر فولاد 300 قبل مصیح چ تے چین چ 500 عیسوی چ بنایا گیا۔
ورتن
لویا تمام دعاتاں چ سب توں بوتا ورتیا جاندا اے، سارے جگ دی دعاتاں دی پیداوار دا 95٪ لویا ہوندا اے۔ ایدے کٹ مل تے بوتے زور دی وجہ توں اینوں پعاری مشینری بنان واسطے، گڈیاں تے عمارتاں بنان واسطے ورتیا جاندا اے۔ خالص لویا نرم ہوندا اے تے اس واسطے اینوں فولاد دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ نوں تابکاری توں بچاؤ واسطے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ دے بوت فیدے نیں مگر ایدے چ وڈا مسئلہ زنگ ہوندا اے جیدے توں بچان واسطے ایدے تے روغن، پالش، دوجی دعات تے ہور کئی شیواں لا کے بچان دی کوشش کیتی جاندی اے۔
لوۓ نوں ریایکشن تیز کرن واسطے کیٹالسٹ دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ کلورائڈ نوں پانی صاف کرن، کپڑے رنگن، روغناں نوں بنان، جانوراں دے کھانے چ تے تانبے نوں سرکٹ بورڈاں توں صاف کرن واسطے ورتیا جاندا اے۔
لویا بیالوجی چ وی اپنا کم وکھاندا اے تے اے خون چ ہیموگلوبن تے میوگلوبن چ آکسیجن دے لان رل جاندا اے تے انج سارے جسم چ آکسیجن پروٹین دے طور تے پہچاندے نیں۔ اے ہلیاں دے ساء لین تے آکسیڈیشن-رڈکشن آلے عنزائماں چ وی کم دیندا اے۔
گٹھ:عنصر
ترنجن (تارہ ٹولی)
ترنجن اسمان تے تارہ چرمٹ بلد وچ تاریاں دا اک گچھا اے۔ ایہ الدبران تارے نال کرکے اے۔ ایہنوں اسمان تے ننگی اکھ نال ویکیھا جانسکدا اے۔ ایس تارہ ٹولی دے وکھریاں رہتلاں وچ وکھرے ناں نیں۔
ایہ گرم لشکدے تاریاں دی ٹولی اے جیہڑي 10 کروڑ ورے پہلے بنی۔ تارہ گروواں دی کاہڈ اے جے اے ہور 25 کروڑ ورے رویگی۔ ترنجن زمین توں 390–460 چانن ورہ دور اے۔
ویکھن تریخ
ترنجن اتلی ادھی زمین وچ پالے وج تے کرمیاں وچ تھلویں ادھی زمین وچ دسن والی تارہ ٹولی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارہ گچھا گٹھ:تارے
شتو لوشیس
شتو لوشیس فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے اندرے لوئر وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
قبیلہ بنیامین
بنیامین یعقوب دے سب تو‏ں چھوٹے بچے تے انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں جاری قبیلہ ا‏‏ے۔
یہ قبیلہ بیت المقدس اُتے حکمران سی۔
حوالے
گٹھ:بنی اسرائیل دے قبیلے گٹھ:پولس رسول گٹھ:تریخ بنی اسرائیل گٹھ:ارض اسرائیل گٹھ:قوم قبیلے
ضلع نابارنگپور
ضلع نابارنگپور پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
لیندی چوٹھی چمگادڑ
لیندی چوٹھی چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
فرینکلن کاؤنٹی، الینوۓ
فرینکلن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
چبھنی چمگادڑ
چبھنی چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
شتو شتوڈن
شتو شتوڈن فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے یورے ات لویر وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
چک 63 دس آر
چک 63 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
ضلع نوپاڈا
ضلع نوپاڈا پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
چک 63 دس آر
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
ضلع نوپاڈا
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
چک 63 دس آر
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
جان لوئی بیارڈ
جان لوئی بیارڈ اک سکاٹ انجنیئر تے موجد سی جینے ٹی وی ایجاد کیتا۔ جان ڈنبارٹنشائر چ 13 اگست 1888 نوں جمیا سی۔ اوہ کج عرصہ گلاسگو دی یونیورسٹی چ پڑدا ریا مگر پہلی جنگ عظیم شروع ہو گئی تے اوہ اگے نا پڑ سکیا۔ اونے کئی دوجے انجنیئراں دے کماں توں فیض لیندے ہوۓ اپنا پہلا ٹی وی 1925 نوں ایجاد کر لیا۔ اوہ 14 جون 1946 نوں سسکس، انگلستان چ مر گیا۔
گٹھ:موجد
ریوگیونگ ھوٹل
ریوگیونگ ھوٹل اتلا کوریا دے شھر پیانگ یانگ وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 330.02 میٹر (1,082.7 فٹ) اے۔ اے 2012 وچ بننی پوری ہوئی تے ایدیاں 105 منزلاں نیں۔
ڈونٹ بانکی
ڈونٹ بانکی اک ہنگری دا مکینیکل انجنیئر سی جینے دوجیاں کج شیواں دے نال کاربریٹر ایجاد کیتا تے 1893 چ جانوس سونسکا دے نال رل کے کاربریٹر نوں بانکی-سونسکا انجن چ ورتیا۔ اودی ایجاد نال گڈیاں دی ڈولپمنٹ اگے ٹری کیونجہ اودی ایجاد توں پہلاں ہوا تے بالن نوں مکس کرن دا کوئی کم کرن آلا طریقہ نئی سی۔ اوہ 1 چون 1859 نوں جمیا سی تے 1 اگست 1922 نوں مر گیا۔
پیٹر چمگادڑ
پیٹر چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
دیپالپور دا لہجہ
تحصیل دیپال پور دا لہجہ
پنجاب دی دھرتی اُتے انسان دی ہوند دے کُھرے لکھاں ورھیاں پرانے ہن، پر جتھوں تیکر تہذیبی جیون دا سانگا ہے تاں سواں وادی نوں مہذب انسان دا پہلا گھر منیا ویندا اے۔ ایہدے مگروں ہڑپا ورگی اُچ ٹیسی اُتے اپڑی تہذیب ایس گل دا ہُنگارا بھریندی ہے کہ ایتھوں دا انسان صدیاں پہلاں وی کِنا سُگھڑ ہا۔ بھیڑے بھاگ اساڈے کہ اجے تیکر ہڑپا توں لبھن والیاں مہراں نہیں پڑھیاں جا سکیاں تے ایس پاروں ایس وسیب بارے ٹھکویں گل نہیں کیتی جا سکدی رگ وید وچ ایس دھرتی نوں سپت سندھو آکھیا گیا ہے، یعنی ست دریاواں دی سر زمین۔ آریہ مگروں ایس دھرتی اُتے دھاڑاں دی ہک لمی وہیر ہے پر اوہدا وی لیکھا جوکھا ایڈا سوکھا نہیں۔ ایہو کارن ہے کہ پنجاب دا اڈو اڈ سمیاں وچ جغرافیہ کیہ رہیا؟ ایہہ گل ہُن نتارنی سوکھی نہیں۔ ترکاں دے ہلیاں تے بھیرہ لہور دے ہندو راجیاں بارے ایس گل دی دس پیندی ہے:
تریخ چوں پنجاب اتے اک ٹوٹا
اٹھویں صدی عیسوی تک سیاسی اور تمدنی لحاظ سے افغانستان ہندستان میں شمار ہوتا تھا۔ اور وہاں کی ترک آبادی بُدھ مت قبول کر چکی تھی لیکن اسلامی سلطنت کی حدود بڑھتے بڑھتے دریائے کابل کے جنوب میں لغمان تک جا پہنچیں تھیں اور اب ان کے اور ہندووں کے درمیان کوئی اور چیز حائل نہ تھی۔ رائے جے پال والی لاہور اپنی آبائی سلطنت کی بتدریج تخفیف سے سخت نالاں تھا اور سبکتگین کے بار بار کے حملوں سے عاجز آ گیا تھا۔ تنگ آمد بجنگ آمد آخر کار وہ ایک لشکر جرار لے کر جس کا رنگ رات کی طرح سیاہ اور جس کی چال طوفانی لہروں کی طرح شور انگیز تھی، لمغان کی وادی میں اُتر آیا۔
وکھ وکھ ویلے پنجاب
ہک سما ہا جدوں پنجاب دیاں حداں لمغان تیکر کھلریاں ہوئیاں ہان۔ وت ترک راج، مغل شاہی تے سکھاں دی حکومت سمے وی پنجاب دیاں حداں اج نالوں وکھریاں ای ہان۔ انگریزی راج دے چوکھے سمے دلی تے صوبہ سرحد وی پنجاب دا حصہ رہیا۔ آزادی مگروں پنجاب دو ٹوٹے ہو گیا تے پھیر چڑھدا پنجاب تناں ٹوٹیاں وچ اگوں ونڈیا گیا۔ جیس خطے دی تاریخ دا اینا کھلار ہوسی اوہدے وچ بولی دی نہار تے رنگا رنگی کنج دی ہوسی؟
پنجابی بولیاں
"I have assumed the following conventional line to mark the division between them. Commence at the northorn end of the pabbi range in the Gujrat district, go across the district to the Gujranwala town to Ramnager on the Chenab. Then draw a line nearly due south to the southern corner of Gujranwala, where it meets the northern corner of district of Montgomery. then continue the line to the southern corner of Montgomery on the Sutluj. Follow the Sutluj for a few miles and cross the northern corner of the state of Bhawalpur. Every thing to the east of this line I call Punjabi and everytihng to west of it I call Lahnda.
گریریسن دا آکھیا آپدی تھاویں پر حافظ محمود شیرانی لکھدے نیں:
مغربی مورخین نے شمالاً جنوباً ایک خط کھینچ کر مشرقی مغربی پنجابی میں اسے تقسیم کر دیا۔ مشرقی زبان کا نام پنجابی رکھا ہے اور مغربی حصے کی زبان کا نام لہندا، پنجاب کو وہ مغربی ہندی میں شامل کرتے ہیں اور لہندا کو بیرونی میں۔مشرقی اور مغربی زبانوں میں جو فرق ہے وہ اصول نہیں ہے بلکہ تاریخ اور ضلع ضلع کی مقامی خصوصیات کی بنا پر پیدا ہوتا گیا اور یہ تقسیم ہر حال میں ناجائز ہے۔
ڈاکٹر بنارسی داس جین وی لہندی بولی نوں اُکا پنجابی سمجھدے ہی نہیں۔ اوہناں دے آکھن موجب:
پنجاب دا بہت سارا حصہ اجیہا اے۔ جتھے پنجابی نہیں بولی جاندی۔ مغربی ضلع مثلاً ملتان، جھنگ، شاہ پور، جہلم، راولپنڈی وغیرہ وچ لہندی زبان بولی جاندی اے۔
بس پنجابی تاں پنجاب دے وچکارلے حصے دی زبان اے۔ جس وچ ایہہ علاقے شامل نیں۔ کانگڑہ، جموں، گجرات، گوجرانوالہ، سیالکوٹ، گورداسپور، امرتسر، لاہور، فیروز پور، منٹگمری(ساہیوال)، فرید کوٹ، بہاولپور،بیکانیر دا تھوڑا جیہا شمالی حصہ، لدھیانہ، مالیر کوٹلہ، سنگرور، پٹیالہ، کلیر، نالہ گڑھ، نابھہ، جلندھر، ہشیار پور، کپور تھلہ، انبالہ تے حصار دے ضلعیاں وچ سکھ لوک پنجابی بولدے نیں۔
ڈاکٹر بنارسی داس جین ہوراں بہاولپور دی سرائیکی، منٹگمری دی جانگلی لاہور دی ماجھی، لدھیانے دی مالوی تے جالندھر دی دوآبی نوں تاں اکو پلڑے وچ تولیا ہے پر ملتان، جھنگ تے شاہ پور دی بولی نوں پنجابیوں وکھ کر دتا ہے۔ اسانوں ایتھے محمد آصف خاں دی ونڈ سیانی جاپدی ہے۔ اوہناں نے پنجابی دے ایہناں لہجیاں نوں تناں حصیاں وچ ونڈیا ہے۔ پوربی پچھمی تے مرکزی۔
ایہناں تناں سرناویاں دا کھلار اوہ ایویں دسدے نیں:
پوربی: بھٹیانی، پوآدھی، دوآبی، مالوی، پہاڑی۔
پچھمیجاں لہندا: ملتانی، پوٹھوہاری، چھاچھی، دھنی، شاہ پوری
مرکزی: ماجھی
گریرسن نے لہور توں لہندے منے دی ساری بولی نوں لہندی آکھیا ہے دوجے سیانیاں نے ایہنوں، ملتانی، شاہ پوری تے جانگلی دے ونڈیویں نال دسیا ہے۔
تریخ
اسیں ایتھے دیپال پور دے لہجے بارے گل کرن توںپہلاں اوس دی وسوں دے پچھوکڑ ول جھاتی مارنے ہاں۔
لہور توں لہندے پاسے کوئی سٹھ کُو میل تے ہک پُرانا شہر دیپال پور ہے جیہڑا سکندر توں پہلاں دے ویلے وی وسدا ہا۔
ابن حنیف دا آکھنا
ابن خنیف دے آکھن موجب:
وہ وادی سندھ جہاں ہزاروں برس قبل تہذیب ارتقائی منازل طے کرتی ہوئی 2500 ق م میں شاندار اور بحیرہ کن عروج کو پہنچ گئی تھی۔ یہ ملوہہ (وسطی پنجاب) ہی تھا۔ جہاں مدتوں پہلے ملتان، ہڑپہ، دیپالپور، پاکپتن، قبولہ، شورکوٹ، مغل والا (؟) اور دین پنا (؟) جیسے عظیم شہر اور قصبے موجود تھے۔
میاں اللہ دتہ نسیم سلیمی دا لکھنا
تحصیل اوکاڑا، رینالہ خورد، چونیاں (قصور) منچن آباد (بہاولنگر) پاکپتن تے بنگلہ فاضل (انڈیا) دے کلاوے وچ تحصیل دیپال پور لئی میاں اللہ دتہ نسیم سلیمی لکھدے نیں:
دیپال پور کی تہذیب موہنجو داڑو اور بابل کی تہذیبوں سے خاصی پرانی ہے۔ جغرافیائی لحاظ سے دیپال پور برصغیر کے اہم ترین مقامات میں شمار ہوتا ہے۔ دہلی کی طرح یہ شہر کئی دفعہ اُجڑا اور بسا ہے۔ ابناشی چندر داس (اے سی داس) بنگالی مورخ اپنی کتاب رگ ویدک آف انڈیا میں لکھتا ہے کہ آج سے پچیس ہزار سال قبل جب آریہ برصغیر میں داخل ہوئے تو ان کا مسکن پرت سندھ؟ یعنی سات دریاؤں کی زمین تھا۔ جس میں دریائے ستلج، بیاس، راوی، چناب، جہلم، سندھ اور کابل بہتے تھے۔ اس خطے کی مشہور بستیاں دیپال پور، اجودھن (پاکپتن) اور قبولہ کی تہذیبیں پچیس ہزار سال پُرانی ہیں اور صرف پانچ ہزار سال تک کے تاریخی حقائق کسی حد تک معلوم ہو سکے ہیں۔
دیپال پور تحصیل دے لہجے پچھے ایس دی تواریخی اُچائی دا وڈا ہتھ ہے۔ ملتان توں قصور تے اگانہہ فیروز پور (انڈیا) نوںجان والی سڑک تے ایہہ ہک وڈا قلعہ ہا جتھے سِنگھاں اچ سِنگھ پھسا کے ہر دھاڑویں نوں لہور یاں قصور منے لگھنا پینداہا ایتھے:
اک راہیندے رہ گئے، اک را دھی گئے اُجاڑ
والی گل کئی واری ہوئی۔ اجیہی اُڑ دُھڑ دا اثر بولی تے وی پیندا ہے دوجی گل ایہہ کہ تحصیل دیپال پور دے چڑھدے پاسے دی سِیں ضلع قصور دے جیہناں پنڈاں نال لگھدی ہے اوتھے ماجھی بولی دا اثر چوکھیرا ہے۔ ماجھی تے لہندی ایس سنھ وچ بنے سواندری ہن۔ اساڈی جاچے ایہہ بنّا منڈی احمد آباد (ہیرا سنگھ) تے ضلع قصور دے چھیکڑلے شہر کنگن پور دے وچکار پیندا ہے۔ کجھ اجیہے پِنڈ جیہڑے سرکاری ونڈ وچ تاں کنگن پور قانونگوئی دے پِنڈ ہن، پر اوہناں دے وسنیک پُرانے جانگلی قبیلے ہان، تاہیوں اوتھے لہندی بولی دا اثر چوکھیرا ہے۔ اساں دیپال پور دے ایہناں پرانے پنڈاں دی بولی دی فیتہ بندی توں سٹِا کڈھن دا جتن کیتا ہے۔ گریریسن دے آکھن موجب منٹگمری دا کجھ حصہ ماجھی وچ آوندا ہے پر اوہ نترویں ماجھی نہیں۔ اوہ لکھدے نیں:
"This Majhi sub-dialect may be said to be the language of cis - Ravi, of Amrtasar, and of Gurdaspur lower down the doab, in the district of Montogomery, the language is not pure Mujhi, but is mixed with, Lahnda."
گرائمر
سیانیاں دا اکھان ہے گھروں میں آواں سنیہے توں دیویں۔ گریرسن تے بنارسی داس جین ہوراں دی علمائی سر متھے اُتے پر اسیں نرم توںنرم لفظاں نال ایہہ آکھسائیں کہ اوہناں نوں پنجاب دیاں اڈو اڈ جوہاں وچ بولیاں جان والیاں لہجیاں بارے ایڈی اُگھ مہر ناہی۔ میں آپوں تحصیل دیپال پور دا جم پل ہاں تے ایتھوں دے ہک دیسی قبیلے دا جی۔ میں ایس لیکھ وچ بولڑی دی نہار بارے پہلا وچار دینا ہاں تے ایہدے مگروں گل بات دا نمونہ تہاڈے موہرے دھرساں۔
حالت - فاعلی -- مفعولی--اضافی
واحد حاضر -- توں ، توہیں -- تینوں- تیرا، تیری، تیرے، تہاڈا، تہاڈی
جمع حاضر--- تسیں، تُساں تہانوں ، ایہنانوں تہاڈا، تہاڈی، تہاڈے، تہاڈیاں
جمع حاضرایہناندا، ایہناندی، ایہناندے، ایہناندیاں
واحد متکلم-- میںمینوں--- میری، میرا، میرے
جمع متکلم---اسیں، اساں، آپاں-اسانوں، آپاں نوں--- آپدے، آپنے، اساڈے، اساڈی،
جمع متکلم-اساڈا، اساڈا آپدا
واحد غائب--- اوہ، اُہیا، اوہی، اوس---اوہنوں، اوس نوں--اوہندا، اوہندی، اوہندے،
واحد غائب--اوسدا، اوسدی، اوسدے(شہری وسوں)
جمع غائب--- اوہناں---اُنہانوں، اوہناں نوںاُنہاندا، اُنہاندی، اُنہاندے
جمع غائب--اوہناں دا، اوہناں دی، اوہناں دے (شہری وسوں)
مثالاں
تھلے اسیں ایہناں گرامری اصولاں دی فقریاں وچ ورتوں کرنے ہاں تاں جو سمجھن اچ سوکھیائی رہوے۔
توہیں وکھت تاں کیتا پر تہاڈی جوڑی کمزور ہائی تاہیوں واہی چج دی نہ ہوئی (واحد حاضر، اضافی)
تینوں آئے نوںکنے کُوں دینہہ ہوئے نیں؟ (واحد حاضر دی مفعولی حالت)
تسیں شہروں مُڑ آئے جے؟ (جمع حاضر)
تساں تاں لمکان والی حد ہی کر چھڈی تہاڈیاں پگاں ہی بجھدیاں رہیاں (جمع حاضر، مفعولی)
میں گل کرساں، امیند ہے میری من لیسی۔ (واحد متکلم، اضافی)
اسیں جیہڑی بھوئیں ناں لوائی ہے اوہ اساڈی وراثتی ہائی۔ (جمع متکلم، اضافی)
آپاں دوویں لہور جا سائیں۔ (جمع متکلم)
اوہ حالے بندہ نہیں بنیا، اوہنوں پِشلی بھُل گئی سوں۔ (واحد غائب، مفعولی)