cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارت
ہندوستانی ادب
مغل بادشاہاں وچ اکبر نے کئی اہل قلم د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ بعد دے دور وچ ایہ حوصلہ افزائی تے وی بڑھی ہوئی ہونے لگی۔ آخری مغل فرمانروا بہادر شاہ ظفر خود اک شاعر سن ۔ انہاں نے استاد ذوق تے مرزا غالب جداں کئی لوکاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی سی جو اصحاب قلم شاعر سن ۔
بھارت وچ وی کئی اہل قلم گزرے ۔ ملک دے پہلے وزیر اعظم پنڈت جواہر لال نہرو نے اک تریخی دستاویز Discovery of India لکھی سی ۔ مشہور لکھاری اروندھدی رائے سسکدے لوک نامی ناول لکھیا سی، جیہدے تے اوہنو‏ں بکر انعام دتا گیا ۔
کھیل
دنیا بھر وچ ناپید ہونے والے قدیم کھیل بھارت وچ ہن وی مشہور نيں تے کھیلے جاندے نيں جداں کبڈی، کھو کھو، پہلوانی تے گلی ڈنڈا ۔ شطرنج نو‏‏ں عام طور اُتے بھارت وچ ایجاد ہويا کھیل منیا جاندا اے اوراج کل دنیا بھر وچ کافی مقبول ہو رہیا اے تے بھارتی گرینڈ ماسٹر د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہوئے رہیا اے ۔
قومی ترانا
جن گن من
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:ایشیا گٹھ:برصغیر گٹھ:وفاقی ملک
ضلع رنگاریڈی
ضلع رنگاریڈی پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
تنگپرا پپسٹرل
تنگپرا پپسٹرل پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ریلوے سٹیشن
اک ریلوے سٹیشن یا ٹرین سٹیشن کسے ریل پٹڑی تے ایسی تھاں اے جتھے ریل دی گڈی اپنے ویلے نال کھلووے، پاندھی یا سمان اتارے تے چڑھاے۔ ایہدے وچ ریل دی پٹڑی نال اک پلیٹ فارم یا اچی تھاں ہوندی اے تے ایہدے نال اک کوٹھا جتھوں ٹکٹ ملدے نیں تے بیٹھن تھاں ہوندی اے۔ اک سٹیشن زمین یا پٹری دی پدھر تے، زمین دے تھلے یا زمین توں اتے وی ہوسکدا اے۔
کئی لوک پنجابی وچ سٹیشن نوں اسٹیشن کیندے نیں یا ٹیشن۔ ایہدی وچ ایہ اے جے کجھ لوک دو کانسونینٹ کٹھے نئیں بول سکدے جیویں ایتھے س تے ٹ، تے یا تے س توں پہلے ا لا دین گے یا فیر س اڑا ای دین گے۔
ایلن ایچ میلٹزر
ایلن ایچ میلٹزر (فروری 6، 1928ء – مئی 8، 2017ء) اک امریکی شہری تے ماہر معاشیات سن ۔ اوہ کارنیجی میلن یونیورسٹی دے ٹیپر اسکول آف بزنس تے پٹسبرگ پنسیلوینیا وچ اقتصادیات دے پروفیسر سن ۔ میلٹزر نے بطور خاص زری پالیسی تے ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا دے وفاقی تحفظ نظام دا مطالعہ کیتا سی۔ اوہ کئی تعلیمی مقالےآں تے کتاباں دے مصنف سن جو ترقی، زری پالیسی اُتے عمل آوری تے امریک‏‏ا دے مرکزی بینک د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق سن ۔ کارل برنر د‏‏ی معیت وچ انہاں نے سایہ نما کھلے بازار د‏‏ی کمیٹی تخلیق کيتی جو اک زریت پسند کونسل اے جس نے وفاقی تحفظ نظام اُتے کافی تنقید کيتی۔ میلٹزر نے ایہ اصول وضع کیتا کہ "ناکامی دے بغیر سرمایہ داری گناہ دے بغیر مذہب د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ ایہ بالکل ہی ممکن نئيں اے "۔ ايس‏ے گل کيتی انہاں نے وضاحت ایويں د‏‏ی کہ کمپنیاں نو‏‏ں ناکامیاں تو‏ں بچانا "وہ حرکیاندی عمل ہی نو‏‏ں دور کردا اے جس تو‏ں حصے دار نقصانات دے لئی ذمے دار ہُندے نيں تے مینیجراں نو‏‏ں ضابطہ فراہ‏م کردا اے جو غلطیاں کردے ني‏‏‏‏ں۔ "
مطبوعات
, including his work with Swiss economist Karl Brunner.
Karl Brunner and Allan H. Meltzer (1993). Money and the Economy: Issues in Monetary Analysis, Cambridge. Description and chapter previews, p [https://books.google.com/books?id=eGjfH47Roj4C&pg=PR9&lpg=PR9&dq=Brunner+Meltzer+"Money+and+the+Economy:+Issues++in+Monetary+Analysis'. pp. ix]–x.
Allan H. Meltzer (2001). A History of the Federal Reserve, Volume 1: 1913–1951, ISBN 978-0-226-52000-1 Description.
_____ (2003). "What Future for the IMF and the World Bank?," Quarterly International Economics Report'', July.
_____ (2006)."An Appreciation: Milton Friedman, 1912-2006," On the Issues, AEI Online.
_____ (2009) A History of the Federal Reserve, Volume 2, Book 1, 1951–1969, ISBN 978-0-226-52001-8
_____ (2009) A History of the Federal Reserve, Volume 2, Book 2, 1970–1985, ISBN 978-0-226-51994-4
_____ (2012) Why Capitalism?, Oxford. ISBN 978-0-19-985957-3 Author's writeup of the book in http://themontrealreview.com/2009/Why-Capitalism.php Allan H. Meltzer and Scott F. Richard (1981). "A Rational Theory of the Size of Government," Journal of Political Economy, 89(5), pp. 914–27. Abstract.
باہرلے جوڑ
گٹھ:1928 دے جم گٹھ:2017 دیاں موتاں گٹھ:امریکی یہود گٹھ:امریکی ماہر معاشیات گٹھ:امریکی مؤرخین گٹھ:بوسٹن، میساچوسٹس دے مصنفاں
نظامی گنجوی
نظامی گنجوی چھیويں صدی ہجری وچ شہر گنجہ وچ پیدا ہوئے انہاں دی تاریخ ولادت 520 ہجری تو‏ں 525 ہجری قمری تک بتائی گئی اے۔ انہاں دا نام الیاس تے کنیت ابو محمد؛ لقب نظام الدین تے تخلص نظامی سی ۔ نظامی دی وجہ شہرت انہاں دیاں مثنویاں نيں جنہاں وچ مخزن الاسرار، خسرو شیریں تے لیلیٰ مجنوں نمایاں نيں۔ اوہ اپنے زمنے دے رائج علوم وچ عبور رکھدے سن شاید ایہی وجہ اے کہ انہاں نو‏ں حکیم دا لقب دتا گیا اے اوہ علم نجوم تے فارسی، عربی تے ہور زباناں اُتے کامل عبور رکھدے سن انہاں نے تاریخ یہود و نصاری تے پہلوی دا مطالعہ کیتا سی انہاں علوم دے علاوہ انہاں نو‏ں طب تو‏ں سب تو‏ں زیادہ لگاؤ سی شاید اسی لگاؤ دی وجہ تو‏ں انہاں دے اشعار وچ طب دی اصطلاحات تے دواواں ہور امراض دے نام دیکھنے نو‏‏ں ملدے نيں انہاں دے اشعار دا مجموعہ پنج گنج نظامی یا خمسہ نظامی دے نام تو‏ں موجود اے ۔
ابتدائی حالات
نظامی آذربائیجان دے نواح وچ گنجا یا گنجہ نامی دیہات وچ پیدا ہوئے۔ نظامی دا حالے بچپن ہی سی کہ والد دا وصال ہو گیا۔ اس غم دا اثر نظامی اُتے آخر عمر تک رہیا۔ شہر گنجہ سرزمین ایران دا مشہور شہر سی ایہ شہر دریائے ارس تے دریائے کرکے درمیان واقع سی ایہ علاقہ دنیاے اسلام تے مسیحی خطے دے درمیان سرحد منیا جاندا سی اسی وجہ تو‏ں عالم اسلام دے مجاھدین اپنی مقدس سرزمین دا دفاع کرنے دے لئی ایتھ‏ے جمع ہوندے سن ایتھ‏ے دے باشندیاں نو‏‏ں ارانی کہیا جاندا سی انہاں دی بولی ایرانی تے لہجہ ارانی سی ارانی لہجہ اس زمانے وچ رائج آذری لہجے نال ملدا جلدا سی شاعری دے ماحول وچ تربیت پائی، اس لئی جلد ہی خود شعر کہنے لگے۔
شاعری
انہاں پنج مثنویاں نو‏‏ں خمسہ نظامی کہندے نيں۔ خمسہ نظامی دی مقبولیت تو‏ں متاثر ہو ک‏ے ہور شعرا نے وی خمسہ لکھياں، مگر صرف امیر خسرو تے جامی دے ہی خمسہ نے مقبولیت حاصل کيتی۔
وفات
نظامی نے ساری عمر اپنے وطن گنجہ وچ ہی گزاری اوہ صرف اک بار ہی شہر تو‏ں باہر تبریز گئے۔ نظامی نے 80 سال دی عمر وچ وفات پائی انہاں نو‏ں گنجہ وچ ہی سپرد خاک کیتا گيا۔ شہر باکو دے مرکزی اسکوائر وچ نظامی گنجوی دا مجسمہ نصب کیتا گيا اے ۔
حوالے
گٹھ:1141 دے جم گٹھ:1209 دیاں موتاں گٹھ:ادب حکمت گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:بارہویں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:بارہویں صدی دے شعراء گٹھ:بارہویں صدی دے فارسی شعرا گٹھ:تیرہویں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:تیرہویں صدی دے شعراء گٹھ:سلجوقی دور دے شعراء گٹھ:شخصیتاں بلحاظ کرد نسب گٹھ:فارسی ادب گٹھ:فارسی گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:فارسی شعرا گٹھ:قرون وسطی دی فارسی شخصیتاں گٹھ:قرون وسطی دے مصنفین گٹھ:کرد شخصیتاں گٹھ:گنجہ، آذربائیجان دیاں شخصیتاں
بت سبع
بت سبع یا بتشابع (Bathsheba، בַּת שֶׁ֫בַע، بت-شبا‘، "قسم یا عہد د‏‏ی بیٹی"؛ بثشبع، "ابنة القسم") عبرانی کتاب مقدس دے مطابق مملکت اسرائیل دے بادشاہ داؤد د‏‏ی زوجہ تے شاہ سلیمان د‏‏ی والدہ سی۔ کتاب سموئیل۔2 وچ داؤد تے بت سبع دے بارے وچ اک نامناسب کہانی وچ موجود اے جسنو‏ں کتاب تواریخ۔1 وچ حذف کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اسلامی نقطۂ نظر وی اس کہانی د‏‏ی توثیق نئيں کردا۔
بائبل دے مطابق ایہ الیعام تے عمی ایل د‏‏ی بیٹی سی دونے ناواں نو‏‏ں مطلب عبرانی وچ یکساں اے ایہ حتی اوریاہ د‏‏ی بیوی تھی جو شاہ داؤد د‏‏ی فوج وچ اک سپاہی سی داؤد نے اوریاہ د‏‏ی غیر حاضری وچ جدو‏ں اوہ جدو‏ں اوہ جنگی محاذ اُتے لڑ رہیا سی بت سبع تو‏ں زنا کيت‏‏ا تے جدو‏ں اوہ حاملہ ہوئے گئی تاں کوشش کيتی کہ اُس دا خاوند اُس دا خاوند اس دے پاس آئے جدو‏ں اوہ اس وچ ناکا‏م ہويا تاں اوریاہ نو‏‏ں گھسمان وچ بھجوا کر قتل کروا دتا اس دے بعد داؤد نے بت سبع نال شادی کر لئی تے اوہ محل وچ رہنے لگی۔ اُس دے چار بیٹے سِمعا، سُوباب، ناتن تے سلیمان ہوئے اس نے ناتن نبی د‏‏ی مدد تو‏ں اودنیاہ دے سلطنت چھیننے د‏‏ی سازش نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا تے اپنے بیٹے سلیمان نو‏‏ں تخت دا جانشین بنانے وچ کامیاب ہوئی۔
وہ وڈی حاضر دماغ تے باتدبیر خاتون سی۔ اس نے شاہ داؤد اُتے اُس دے آخری ایام تک اثر و رسوخ رکھیا۔ روایت اے کہ امثال باب 31 نو‏‏ں بت سبع نے اپنے بیٹے سلیمان د‏‏ی فرعون د‏‏ی بیٹی نال شادی دے موقع اُتے نصیحت دے طور اُتے لکھیا۔ ١ تواریخ وچ اسنو‏ں بت سُوع وی کہیا گیا ا‏‏ے۔
اس دے کُل چار بیٹے سن سلیمان دے علاوہ تن بیٹےآں دا ناں سِمعا، سُوباب تے ناتن سی۔
علمائے اسلام شاہ داؤد دا بت سبع تو‏ں زنا کرنے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے اس کہانی نو‏‏ں من گھڑت تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:ازواج داؤد گٹھ:برہنہ فن گٹھ:پیکر نگاری گٹھ:داؤد گٹھ:دسويں صدی ق م دیاں عورتاں گٹھ:سلیمان گٹھ:عہد نامہ قدیم د‏‏ی مقدست گٹھ:عہد نامہ قدیم وچ خواتین گٹھ:کتاب سلاطین گٹھ:کتاب سموئیل گٹھ:گیارہويں صدی ق م دیاں عورتاں گٹھ:داؤد د‏‏ی ثقافتی عکاسی گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
سٹرڈی پپسٹرل
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ضلع سریکولم
ضلع سریکولم پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
نکیتا خروشیف
روسی سیاست دان۔ یوکرین دے سرحدی علاقے وچ اک مزدور خاندان وچ پیدا ہوئے۔ والد اک کان وچ کم کردے سن ۔ مڈھلا جیون وچ مویشی چرائے۔ اس دے بعد یوکرین د‏‏ی اک فیکڑی وچ ملازم ہوئے گئے۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ روسی فوج وچ بھرتی ہوئے۔ جنگ دے اواخر وچ کیمونسٹ پارٹی وچ شامل ہوئے گئے تے سرخ فوج وچ شامل ہوئے ک‏ے زار دے خلاف جنگاں وچ حصہ لیا۔ 1921ء وچ یوکرین چلے گئے تے لوہے دے کاناں وچ کم کرنے دے نال ہائی سکول وچ داخلہ وی لے لیا۔ 1929ء تو‏ں 1931ء تک ماسنو‏ں د‏‏ی صنعتی اکیڈیمی وچ تعلیم پائی۔ بعد وچ ماسنو‏ں د‏‏ی علاقائی کمیٹی دے فرسٹ سیکرٹری ہوئے گئے۔ اس کمیٹی دے سپرد اس علاقے دے صنعتی ترقی تے ماسنو‏ں د‏‏ی زیر زمین ریل د‏‏ی تعمیر دا کم سی۔ اس سلسلے وچ انہاں نو‏ں آرڈر آف لینن دا اعزاز دیاگیا۔
1937ء وچ سوویٹ پارلمینٹ دے ارکان منتخب ہوئے۔ تے 1938ء وچ یوکرین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سیکریڑی مقرر کیتے گئے۔ 1941ء وچ جدو‏ں نازی جرمنی نے روس اُتے حملہ کیتا تاں خروشیف نے یوکرین وچ گوریلا دستےآں نو‏‏ں منظم کیتا تے جرمن فوجاں نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچایا۔ 1949ء وچ روس وچ زرعی کم د‏‏ی نگرانی دا کم سنبھالیا۔ 1953ء وچ مارشل اسٹالن د‏‏ی وفات دے بعد کمیونسٹ پارتی دے فرسٹ سیکرٹری مقرر ہوئے تے مارچ 1958ء وچ مارشل بلگان دے مستعفی ہونے دے بعد وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ 1964ء وچ ریٹائر ہوئے گئے۔ نہایت منھ پھٹ لیکن نہایت ذہین تے خوش مزاج سن ۔ اس دے عہد وچ روس د‏‏ی داخلی تے خارجی پالیسیاں وچ نرمی پیدا ہوئی۔ امریکا تو‏ں تعلقات قدرے بہتر ہوئے گئے لیکن چین دے نال خراب ہوئے گئے۔ چین نے انہاں اُتے ’’ترمیم پسندی‘‘ تے امریکا د‏‏ی بے جا خوشامد دا الزام لگیایا۔
حوالے
گٹھ:1894 دے جم گٹھ:1971 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے ملحدین گٹھ:روسی سیاست دان گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:روسی کمیونسٹ گٹھ:روسی ملحدین گٹھ:روسی وزرائے اعظم گٹھ:سرد جنگ دے رہنما گٹھ:فوجی تاخت وچ معزول شدہ قائدین گٹھ:لینن امن انعام وصول کنندگان گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سوویندی عسکری شخصیتاں گٹھ:سرد جنگ کيت‏ی شخصیتاں گٹھ:سوویت اتحاد د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ
گٹھ:سوویت یونین دے آگوُ گٹھ:سویت شخصیتاںگٹھ:سویت یونین
چک 46 دس آر
چک 46 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
عمالقہ(قوم)
حضرت موسیٰ علیہ السلام دے بعد جدو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی حالت خراب ہوئی تے انہاں نے عہد ِا لٰہی نو‏‏ں فراموش کيت‏‏ا بت پرستی وچ مبتلا ہوئے سرکشی تے بد افعالی انتہا نو‏‏ں پہنچی انہاں اُتے قوم جالوت مسلّط ہوئی جس نو‏‏ں عمالقہ کہندے نيں کیونجے جالوت عملیق بن عاد د‏‏ی اولاد تو‏ں اک نہایت جابر بادشاہ سی اس د‏ی قوم دے لوک مصرو فلسطین دے درمیان بحر روم دے ساحل اُتے رہندے سن انہاں نے بنی اسرائیل دے شہر کھو لئی آدمی گرفتار کیتے طرح طرح د‏‏ی سختیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ فرعون۔ عمالقہ دے ہر بادشاہ دا لقب سی۔ جیساقیصر، رومی بادشاہاں کا۔ کسریٰ، فارس دے بادشاہاں کا۔ عمالیق انفر دا بیٹا تے عیص دا پوت‏ا سی تے اسحاق علیہ السلام دا پڑپوت‏ا اے تے حضرت اسحاق (علیہ السلام) ابراہیم علیہ السلام دے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ عمالیق تے ہور اولاد ابراہیم ملک کنعان تے اس دے اطراف وچ وڈے شہ زور سن ۔ عمالیق د‏‏ی نسل وی وڈی جنگجو سی جنہاں نو‏ں عمالقہ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جالوت عمالقہ دا امیر سی تے انہاں دا بادشاہ سی اس دا سایہ اک میل سی تے کہیا جاندا اے کہ (قوم) بربر اس د‏ی نسل تو‏ں اے تے اس دے بارے وچ روایت اے کہ اس د‏ی فوج وچ تن لکھ گھڑ سوار سن تے عکرمہ نے کہیا اے : نوے ہزار سن
حوالے
گٹھ:ادوم گٹھ:اقوام گٹھ:قوم قبیلے گٹھ:بائبل وچ قتل عام گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:عیسو گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام
کھل جیون
کھل جیون نکے جانداراں دی ایسی جیون ونڈاں نیں جیہڑیاں جنوراں دی کھل تے ملدیاں نیں۔ زیادہ کھوج انسانی کھل جیون تے ہوئی اے۔ کھل جیون دے زیادہ واسی بیکٹیریا نیں جناں دی 1000 ونڈاں تے 19 برادریاں نیں۔ انسانی کھل تے بیکٹیریا دی گنتی اک اندازے نال 1012 (اک کھرب) اے۔ زیادہ تر بیکٹیریا کھل دی اتلی پرت تے والاں دی تھلوی پرت چ ہوندےے نیں۔
کھل جیون ناجراسیمی ہوندا اے، یا تے بغیر فیدے دے یا فیدے آلے ہوندے نیں۔ بیماریاں آلے جراسیماں نوں کھل تے نئی اگن دیندے۔ یا اوہناں نال کھان پین دا مقابلہ کردے نیں یا فیر کھل دے بچاؤ پربندھ نوں چالو کر دیندے نیں۔ پر کھل دے واسی نکے جاندار، ماڑے بچاؤ پربندھ رکھن آلے لوکاں چ کھل دی بیماری وی کر سکدے نیں جدون اوہناں دے لعو پربندھ چ وڑ جاندے نیں۔ صاف ستھرا وچار، ایہناں نوں روکن دا ول اے۔
امریکی کالا رچھ
امریکی کالا رچھ اتلے امریکہ دا وشکارلے ناپ دا اک رچھ اے۔
خچر ہرن
خچر ہرن اتلے لیندے امریکہ دا دا اک ہرن اے۔
پنجابی دیاں نکوازاں
'نکوازاں'''
دُنیا دیاں رنگ برنگیاں زباناں وِچ چوکھیاں آوازاں ایہو جیہیاں ہن جیہناں دے اُچارن وچ مونہہ دی تھاں ناساں راہیں ہَوا کڈھنی پیندی ہے۔ ایہہ ساریاں غُنّہ اوازاں کہایاں جانٛدیاں ہے جیہناں وِچّ نُون دیاں ساریاں اوازاں تے میم دیاں اوازاں آجاندیاں ہے ایتھے ایہہ گل دَسنی ضروری ہے کہ غُنّہ اوازاں تو باہریاں نکّ وِچوں ساری ہوا دی بجائے تھوڑی جیہی ہوا کڈھن نال وی نکّ والی اواز ( نکواز) بن جاندی ہے، پر اوس ویلاں اوہ غُنّہ آواز نہیں ہندی تے نہ ہی کوئی ایہہ وَکھری سادہ اواز ہنٛدی ہے بلکہ لگ بھگ ہر اواز نوں چاہے اوہ حرکت ہووے تے چاہے صامت گُنگنی  کیتا جا سکدا ہے۔ غُنّہ تے گُنگنی اوازاں دا فرق بڑی چھیتی کیتا جا سکدا ہے جے تسی بولن ویلاں نک دیاں ناساں نوں گُھٹ کے بند کر دیو تاں غنّہ اواز وِچ ّ تُہانُوں ناساں وِچ ہوا دا  زور پیندا معلوم ہوئے گا، پر گُنگنی اواز ویلاں ایہو جیہیا زور  ناں  نوں ہی ہوئے گا۔ اِک ہور ڈاہڈا فرق ایہہ ہے کہ غُنّہ اواز نال تاں نواں ماترا  (Syllable)  بنٛدا ہے ، پر گُنگنی اواز وِچ وادُھو ماترا کوئی نہیں پیندا ۔ نہیں تاں گُنگنیاں نُوں تاں شعر پڑھنا ہی مشکل ہو جاوے جے ایداں گُنگنی اواز نال فالتو ماترے ہی ودھدے رہن۔ ہیٹھاں لکھے ہوئے لفظاں وِچ تُسی دیکھوگے کہ گُنگنی اوازاں بناؤں نال ماترے دے نمبراں وِچ کوئی فرق نہیں پینٛدا :-
thumbnail|link=Special:FilePath/Nasal-1.jpg ایہو جیہی گنگنی اواز نوں اسی لکھائی وِچ خالص نون غنّہ دے حرف نال لکھدے ہیں، کیوں جے خالص نون غنّہ دا حرف اوازاں دے علم وِچ غنّہ اواز رکھدا ہی نہیں، بلکہ صرف اپنے توں پہلی حرکت نوں گنگنی کرن دی نشانی ہندا ہے۔ نون غنّہ حرف دے نال ایتھے لفظ "خالص" ایس لئی ورتیا گیا ہے کہ لکھائی دے وِچ ایہو جیہے نون غنّہ حرف وی ہندے ہے جِتھّے اوازاں دے علم نال غنّہ اواز نِکل دی ہے۔ خالص نون غنّہ دے حرف نوں جے کلّا ہووے تاں نقطے توں بغیر ، نہیں تاں  اُتّے پُٹھی جزم  ( ن٘ )نال لکھدے ہے دوسرے نُون نو ں  ( جیہنوں نُوں شبّہ غنّہ کیہندے ہے) نقظے اُتّے نوک والی جزم ( نٛ ) پاکے لکھدے ہے ، دیوناگری لکھائی وِچ ایسے نُون نوں "انوسورا" نال لکھدے ہے۔ پر  "انوسورا" دی آواز ادھوائی ہووے تاں ایہنوں " انوناسک" نال لکھدے ہے  (دوجی قسم دے نُوں غنّہ دیاں مثالاں تے اوازاں اگے دسّیاں جان گیاں)۔ ایتھوں پتہ چل گیا ہووے گا کہ خالص نُون غنّہ وِچ تاں وکھّرا حرف ہُندا ہے پر اوازاں دے علم وِچ ایہہ کوئی وکھری سادہ اواز نہیں رکھدا، جیہا کہ ایہدے توں برخلاف ساڈی لکھائی وِچ زبر زیر وغیرہ لئی صرف نشانیاں ہی ہُندیاں ہے وکھرے حرف کوئی نہیں ہندے، پر اوازاں دے علم وِچ ایہہ نشانیاں  وَکھریاں سادہ اوازاں دِسدیاں ہے۔ تُسی دیکھو گے کہ عربی لکھائی وِچ  خالص نُون غنّہ دا حرف کدِھرے وی نہیں ورتیا جاندا، پر بولنے وِچ گنگنی اواز کئی تھاں ہُندی ہے، مثلا ً جتّھے ادغام ناقص ہووے اوتھے "مَنْ یَقُوْلُ" تے "رحِیْمٌ ودُود" ورگیاں مثالاں وِچ نون (یا تنوین دے نُون) نُوں بولن دی تھاں اوہدے توں پہلی حرکت فتحہ (یا رفع) نوں گنگنی کر دتِا جاندا ہے ۔ انگریزی زبان وِچ تاں خیر گنگنی حرکت کلّی آ ہی نہیں سکدی جَد توڑی ایہدے توں اَگّے کوئی غنّہ اواز نہ ہووے، بھر فرانسیسی زبان وِچ کلّیاں گنگنیاں اوازاں  آؤندیاں ہے۔
3۔ غنّہ اواز دَسّن توں پہلاں اسی پنجابی وِچ گنگنی حرکتاں دا حال دیکھدےہاں:
ا۔ سب توں پہلاں دیکھن والی گل ایہہ ہے کہ مغربی پنجابی دے کئی لفظاں وِچ جتّھے انگریزی وانگوں "گنگنی جیہی غنہ اواز " ( جیہنوں اگے چل کے " شبّہ غنّہ اواز" دسیا جاٷ گا) بولی جاوے ، اوتھے مشرقی پنجابی وِچ فرانسیسی  لہجے دی طرحاں کلّی گنگنی حرکت دے نال ہی کم کڈھ لِتا جاندا ہے مثلاً
thumbnail|link=Special:FilePath/Nasal-2.jpg ب۔ گنگنی اواز دسّن لئی پنجابی وِچ وی ضروری نہیں کہ ہر ویلاں لکھائی دے وِچ خالص نون غنّہ دسّیا ہی جاوے ( مثلا ً ماں ۔ مُونہہ۔ مِینہ وغیرہ وِچ)، ایویں وی گنگنیاں اوازاں کڈھیاں جاندیاں ہے، مثلاً
i۔ غنّہ اواز توں پہلے یا مگروں لمبی حرکت ہووے تاں ایہو جیہی حرکت بغیر خالص نون غنّہ لکھن توں وی ہلکی جیہی گنگنی کر دِتی جاندی ہے۔ اردو نالوں پنجابی وِچ تاں ایہہ چوکھی گنگنی ہندی ہے مثلاً نانا، ماما، گاما، قِیمہ وغیرہ وِچ۔
iii۔ گورمکھی لکھائی وچ لَبی بے آوائی میم دی شبہ غنّہ اواز نوں نُون شبہ غنّہ ( ٹِپّی) نال لکھدے ہے، بھر اسی ایہو جیہے نون شبہ غنّہ نوں میم دے نال ہی لکھدے ہیں ، مثلاً
4۔ پرانیاں آریائی زباناں وچ حرکتاں نوں گنگنا نہیں سی کیتا جاندا، سوائے تھوڑی جیہی حالتاں وچ، تے اوہ وی صرف لفظ دی اخیرلی حرکت نوں۔ کلاسیکل سنسکرت ایس معاملے وِچ ہور سخت سی۔ جِتّھے کہ صرف لمبے یا چھوٹے زبر زیر تے پیش نوں لفظ دے اخیر تے گنگنا کرنا بس اپنی اپنی مرضی والی گل ہُندی سی۔ پالی تے اشوکی زباناں وچ گنگنی حالتاں دا پکّی طرحاں علم نہیں بھر پراکرتاں وِچ بہت ساریاں مثالاں ایسیاں مِل دیاں ہے جیہناں وِچ حرکت توں مگرلا " انُوسورا" بلاؤن دی تھاں اوس حرکت نوں گنگنی کرنا ضروری ہُندا سی۔ اصلے وچ گل تے ایہہ سی کہ پراکرت دا ایہہ انُوسورا چوکھیاں حالتاں وِچ پرنیاں آریائی زباناں دے غنّہ حرف دی تھاں بلاؤنا مرضی والی گل ہُندا سی، بھر ایتھوں ہی گنگنی حالت بناؤن دا سامان بجھّدا گیا، تے اخیر ہویا ایہہ کہ اپبھرنشاواں تے ہن دیاں ہِندی زباناں وِچ جدّوں باہرے گنگنے حرکات وَرتوں وِچ آ گئے ، ایہہ اَج کل دے سارے گنگنے حرکات لگ بھگ ایہناں پرانیاں آریائی زباناں دے غنّہ حرف ہی اک نہ اک وقت بدل کے ایداں گنگنے بنے ہوئے ہے۔ پنجابی زبان دے وِچ ہور ہِندی زباناں نالوں گھٹ ہی گنگنی اوازاں ملدیاں ہے، کیوں جے پنجابی وچ چھوٹیاں حرکتاں دے مگرلا ( غنّہ + صامت یعنی حرف صحیح دی اواز) گروپ دا غنّہ بدل کے انُوسورا تے گنگنا نہیں بنایا جاندا۔
5۔ غنّہ اواز دی صفت ایہہ ہُندی ہے کہ ایہدے بلاؤن وِچ منہ دے پیٹے نوں کِسے تھاں توں بُلّاں  یا   زبان دے کِسے حِصّے نال بند کر دتا جاندا ہے تاں جے ایداں کَنٹھ نیچا ہو کے ہوا  ناساں تھائیں باہر نکل جاوے۔ منہ دے پیٹے نُوں جس جا  توں بند کیتا جاوے اوہدے لحاظ نال اوس غنّہ اواز دا ناں رکھیا جاندا ہے مثلاً
i۔ عام نون ( لثویہ نون) وِچ زبان دی نوک نوں ا ُتّرلے دنداں دے اندرلے پاسے جِتّھے اوہ مسوڑھیاں دے نال ملدی ہے ، مِلا کے سانہہ نوں مونہہ تھائی بنّھیا جاندا ہے۔
ii۔ جے زبان دی نوک سِدّھا ہی اُ پّرلے دنداں دے نال اندرلے پاسے لگے تاں اوہنوں اَ تنُون ( دنتی نون) آکھدے ہے۔
iii۔ نون بلاؤن وچ جے زبان دی نوک اندرلے پاسے نوں الٹن نوں کرے تاں ایہنوں اُلٹاواں نُون ( عقب لثویہ نُون) کہندے ہے۔
vi۔ اَینٛون بلاؤن ویلاں جے زبان دی نوک نوں عام نون بلاؤن وانگوں لے جاؤ تاں ایہہ اجنُون ( سقفی نون) بن جاٷگا۔
vii۔ نون بلاؤن ویلاں جے زبان نوں مڈّھوں جا کے کَنٹھ دے نال ملا دیئے تاں ایہہ اگنُون ( غشائی نون) بن جاندا ہے۔
viii۔ جے زبان دے مُڈھلے تھاں نوں کاں دے نال ملایا جاوے تاں اغنُون (لہاتیہ نون) ہو جاندا ہے جیہڑا کہ اسکیموں زبان وچ عام بولیا جاندا ہے۔
ix۔ غنّہ اواز بلاؤن وِچ دونوں بُلّاں نوں مِلا دِتّا جاوے تاں مِیم دی اواز ( لَبی غنّہ) نِکل آؤندی ہے۔
7۔ لدھیانی پنجابی وچ مثال دے طور تے صرف 1، 8، 9 نمبر دیاں اوازاں نوں وکّھریاں سادہ اوازاں منیا جاندا ہے، تے یا  کِدھرے کِدھرے جَدوں 6 نمبر اواز نوں 5 نمبر وانگوں وی بلایا جاوے تے اوس 5 نمبر اواز نوں ذیلی اواز سمجھ لِتّا جاندا ہے۔ نمبر  2، 4، 6 اوازان نوں 1 نمبر اواز دے ہی ضِمنی رکن سمجھ لیا جاندا ہے۔ باقی دیاں 3، 7، 10 نمبر دیاں اوازاں لدھیانی وِچ بالکل منیّاں ہی نہیں جاندیاں۔ لدھیانی وِچ ایہناں اوازاں دے ورتوں دے کجھ خاص اصول ایداں ہے:
ا۔ نمبر 2، 4، 5 اوازاں لفظ دے شروع یا دو حرکتاں دے وچکار نہیں آ سکدیاں۔
ب۔ نمبر 5 اواز عام طور تے لمبی زیر ( یائے معروف) دی اواز دے مگروں  آ۔ اے ۔ او۔ اُو  دی اواز آؤن نال بن جاندی ہے جَدوں ایہناں دوناں حرکتاں وچّوں کوئی اِک گنگنی ہووے، مثلا ً
ج۔ نمبر 8 اواز نہ تاں لفظ دے شروع تے آؤندی ہے تے نہ ہی تشدید نال آ سکدی ہے۔
8۔ اصل وِچ عام طور تے پنجابی وِچ ہر غنّہ اکّھر دیاں وَکھریاں سادہ اوازاں منّیاں جاندیاں ہے، سوائے نمبر 2 اواز دے جیہڑی کہ نمبر 1 دی ضِمنی اواز سمجھی جاندی ہے، یا  نمبر 10 دی جیہڑی کہ نمبر 9 دی ضمنی اواز ہے۔ ایہہ وَکھری گل ہے کہ کِتے مثلاً  انجے  دی نمبر 5 اواز مَنّی جاندی ہے تے کِتے نمبر 6 تے کِتے دونوں 5 تاں 6 ہی منّیاں جاندیاں ہے ۔ جھگڑا پَیندا ہے اوس ویلاں فرانسیسی زبان دی طرحاں ایہہ نون غنّہ گنگنی اواز نہیں رکھدا بلکہ اِک اصول دے ما تحت اواز رکھدا ہے تے ایہہ اواز  اوس ویلاں شبہ غنّہ اواز کہاؤندی ہے، جیہڑی کہ ایس حالت توں علاوہ ایویں وَکھری ورتوں وِچ آوے تاں صرف غنّہ آواز ہی کہاؤندی ہے۔( شبہ غنّہ اوازاں نہ تے کِسے لفظ دے شروع وچ آسکدیاں ہے تے نہ ہی لفظ دے چھیکڑ، بلکن صرف ساکن حالت وچ آ سکدیاں ہے) اصول ایہہ ہے:
موقوف ک۔گ۔انگے تے ایہناں ورگے  رلدے ملدے حرفاں توں پہلے ساکن حالت وِچ نمبر 8 اواز ہندی ہے۔ چ۔ج۔انجے تے ایہناں ورگے  رلدے ملدے حرفاں توں پہلے  ساکن حالت وِچ نمبر 6 اواز ہندی ہے۔ پ۔ب۔م تے ایہناں ورگے رلدے ملدے حرفاں توں پہلے  ساکن حالت وِچ نمبر 10 اواز ہندی ہے۔ ٹ۔ڈ۔اڑنُون تے ایہناں ورگے رلدے ملدے حرفاں توں پہلے   ساکن حالت وِچ نمبر 4 اواز ہندی ہے۔ ت۔د۔نُون ،  س۔ ہ۔ ی ،    ر۔ل۔و   تے ایہناں ورگے  رلدے ملدے حرفاں توں پہلے ساکن حالت وِچ  نمبر 2 اواز ہندی ہے۔
اسی پنجابی (شاہ مکھی)لکھائی وِچ تے شبہ غنّہ اواز نوں شبہ غنّہ نُون نال ای  دکھاؤندے ہیں ۔ایہو جیہی حالت وِچ ایہہ اوازاں سنسکرت لکھائی وِچ انوسورا  دے نال دکھایاں جاندیاں ہے بھر دیو ناگری  لکھائی وچ فرق ایہہ ہے کہ س ۔ ج۔ ی۔ ر۔ ل۔ و   ورگے حرفاں توں پہلاں یا ں لفظ دے اخیر ایہدی اواز نمبر 8 دی ہندی ہے ۔( شبہ غنّہ دی اِک قسم انُوسک ہُندی ہے جیہڑی کہ مختفی اواز دَسدا) گورمکھی وچ ایس یعنی شبہ غنّہ آواز نُوں ٹِپّی  یا  بِندی نال دکھاؤندے ہے اصل وِچ  تاں بِندی نوں صرف گنگنی اواز لئی وَرتناں چاہیدا ہے تے ٹِپّی نُوں شبہ غنّہ لئی، بھر گورمکھی لکھائی وِچ اصول ایہہ رکھے گئے ہے۔
ii۔ زبر۔ چوٹی زیر ۔ پیش۔ لمبی پیش ( واؤ معروف) دیاں اوازاں تے اوہ مرکب اوازاں جیہناں دا چھیکڑلا حصّہ زبر یا زیر دا ہووے ، دے نال ٹِپّی ورتی جاندی ہے۔
iii۔ غنّہ اوازاں نوں تشدید والا دِکھاؤنا ہووے تاں وی ٹِپّی ہی ورتدے ہن، سوائے تھوڑے جیہے لفظاں وچ ( اِنّا۔ اُنّا۔ اُنجےّ وغیرہ جِتّھے تشدید لکھدے ہے۔)۔
v۔ شِعراں وچ ماتریاں دی گنتی گھٹاؤن لئی ٹِپیّ دی تھاں بِندی وی بنا لَیندے ہے۔
ایہدا نتیجہ ایہہ نِکلدا ہے کہ ٹِپیّ اکثر شبہ غنّہ اواز لئی اؤندی ہے تے بِندی عموما ً گنگنی اواز لئی، بھر ٹِپیّ یا  بِندی دیکھ کے تُسی ہر ویلاں ایہہ نہیں کہہ سکدے، کیوں جے کئی لفظاں وچ گورمکھی خط دے اُ تّرلے دسّے ہوئے اصولاں دے مطابق ایہدے توں الٹ ہو جاندا ہے، مثلاً   "اِنّوُں"   لِکھن وچ ٹِپیّ ہندی ہے ، بھر اواز صرف گنگنی ہی کیتی جاندی ہے۔ " جانٛجی " نُوں بِندی نال لِکھدے ہے حالانکہ ایتھے اواز شبہ غنّہ دی ہے۔ مایا سنگھ دی لغت وچ " رِنّھنا " نُوں ٹِپی توں علاوہ تشدید ( ادّھک) نال وی گورمکھی وِچ لکھیا ہویا ہے۔
10۔ ایہدے توں علاوہ مایا سنگھ دی لغت وچ انگے تے انجے اپنے اصلی حرفاں دی بجائے گورمکھی خط وچ انّھے واہ ٹِپیّ یا بِندی نال لکھے ہوئے ہے، سوائے تھوڑے جیہے لفظاں وچ جتّھے دوجی طرز وی دکھاؤن لئی انگے تاں انجے  حرف لکھ دِتّےگئے ہے ( مثلاً کنٛگن وغیرہ وِچ ) تے انگریزی خط دے اُچارن وِچ سوائے ایہہ دوجی طرز دیاں قسماں دے بِندی دی گنگنی اواز تے ٹِپیّ دی شبہ غنّہ اواز وِچ کوئی فرق ہی نہیں دسّیا گیا۔ حالانکہ لدھیانہ مشن دی ڈکشنری وِچ باقاعدہ انگے تے انجے حرفاں دا  وَرتوں گورمکھی تے انگریزی خطاں وِچ کھول کے دکھایا ہویا ہے، بھر اوتھے دی ٹپّی تے بندی دیاں وکھریاں اوازاں دا فرق انگریزی لکھائی وِچ کوئی نہیں دسیّا ہویا۔
11۔ نُوناں دا حال دسدیاں ہویاں مُوردھینا اوازاں دا دَسّنا ضروری ہے اوہ اوازاں جیہناں وِچ زبان یا  تاں  الٹن نوں کرے تے یا سچّوں مچّوں الٹ ہی جاوے مُوردھنیا کہاؤندیاں ہے۔ ایس طرحاں الٹاواں نون تے اُلٹانون دونویں ہی موردھنیا اوازاں وِچ آجاندے ہے۔ اُلٹاویں اواز دی اِک ہور مثال الٹاواں لام ہے، تے اُلٹی اواز دی اک ہور مثال  "ڑ"  دی اواز ہے۔
i۔ پنجابی زبان اصلے وچ موردھنیا زبان نہیں ۔ جتھے کِتے وی پنجابی وچ ایس برصیغر دیاں پُرانیاں ہند آریائی زباناں دے دَنتی حرف بدل کے موردھنیا اوازاں بن گیئاں ہے، اوہ یقینا ً کِسی ہورقدیم موردھنیا بولی توں منگے ہوئے لفظ ہون گے، کیوں جے اوہو ہی لفظ موردھنیا اوزاں دے نال دُوسریاں کول دیاں زباناں وِچ اوسے ہی طرحاں ملدے ہے۔
ii۔ لدھیانی وچ سارے لام تے نُون لثِویّہ ہو گئے ہے، خاص کر کے لفظ دا شروع دا نُون تاں ہر حالت وچ لِثویّہ ہُندا ہے۔ ہور ہِند آریائی علاقائی زباناں وِچ وی نُون عام طور تے لثویّہ ہی ہندا ہے، بھر دَنتی حرفاں توں پہلے زبان دَنتی نُون وانگوں کُجھ اگے ہو جاندی ہے، تے موردھنیا حرفاں توں پہلے زبان کجھ موردھنیا حالت وِچ ہو جاندی ہے۔ بھر سُنن وِچ ایہہ کُھلّی طرحاں موردھنیا نہیں ہُندی۔
iii۔ اصلے وچ ایس برصغیر دیاں پرانیاں آریائی زباناں وچ نُون ہر حالت وِچ دَنتی ہی سی، تے علاقائی لکھائی وچ وی ایہو ہی نُون وَرتیا جاندا ہے۔ بھر کافی پرانے وقتاں توں ایہہ دَنتی نون بدل کے لثویّہ ہو گیا سی جیہدی اواز کُجھ کن تے دَنتی سُندے سی ، تے کُجھ ایہنوں موردھنیا سُندے سی۔ ایہو ہی گل ہے کہ جین پراکرت وِچ تے ایہہ دَنتی مِلدا ہے ، بھر دارارُچی ایہنوں تھاں تھاں موردھنیا کہندا سانوں ملدا ہے۔
iv۔ پرانیاں آریائی زباناں وچ جتھے لفظ دے اندر دَنتی یا موردھنیا نُون ہووے، اوہ لدھیانی وچ لثویّہ ہی بولیا جاندا ہے، مثلا ً " پھنا " توں "پھن" یا "اونا" (دَنتی) توں "اونا" ۔ بھر گورمکھی خط وچ ایہو جیہے لثویّہ نُون نوں اکثر لدھیانی وچ وی اڑاں دے نال ہی لکھیا جاندا ہے۔
12۔ غنہ اوازاں دیاں تاریخی تبدیلیاں دسّنیاں وی ضروری ہے ، کیوں جے ایداں کئے گُنھڈیاں کُھل جاندیاں ہے۔
i۔ پرانیاں آریائی زباناں دے ( حرف صحیح + حرف صحیح) دے گروپ ( جیہناں وچ غنہ حرف نہیں ہندا سی) نوں مشرقی پرکرت وِچ (غنّہ + حرف صحیح) وچ عام طور تے بدل دِتا جاندا ہے، بھر پنجابی دی اصلی پراکرت وِچ ایہہ اصول اَینا سختی نال وَرتوں وِچ آؤندا معلوم نہیں ہُندا ۔ انبالے دی پنجابی نوں تُسی دیکھو، جیہڑی مشرقی پراکرت دے علاقے توں نیڑے  ہے تے ایہدے وچ غنّہ حرف اوس ویلاں آؤنے شروع ہوئے جدوں انبالے دی بولی وچ غنّہ حرف دے اگلے بے آوائی شدیدہ حرف نوں بدل کے آوائی شدیدہ بلاؤن دا اصول ختم ہو چکا سی۔ بھر مشرق وَل ایہو جیہے غنّہ گروپ توں پہلاں حرکت نوں لمبا کرن دا اصول اَجے نہیں سی آیا۔ مثلا ً انبالے دے لفظ اِنٛٹ۔ سمپ۔ چِھنٛٹ ۔ انٛکھ ۔ ہنٛک وغیرہ ، جیہڑے کہ پنجابی وچ  اِٹّ ۔ سپّ ۔ چِھٹّ۔ اَکھّ۔ ہکّ وغیرہ ہی بولے جاندے ہے ( مشرقی پنجابی وچ اجے وی اَچّا ۔ کُچّ وغیرہ دی تھا اُنٛچا۔ کنٛچ وغیرہ بولدے ہے)۔
ii۔ پراکرت دا غنّہ حرف ( مثلاً "کرامدا" وچ) یا اوہ غنہ حرف جیہڑا بدل کے صرف گنگنی اواز لئی نشانی رہ جاندا ہے ( مثلاً “ پُرانی پنجابی وچ " کرانٛدا " ) اوہ اُردو وچ خاص کر اسم حالہ وچ بالکل ہی اُڑ جاندا ہے (مثلا ً کرتا ۔ کھاتا ۔ سوتا وغیرہ) بھر پنجابی وچ صرف اوتھے ہی اُڑدا ہے جِتھّے تکیہ (نبرہ) نہ ہووے (مثلا ً کردا ۔ چلدا وغیرہ ) ، یا کجھ حالتاں وچ جتّھے گمک والی حرکت ہووے اوتھے غنہ حرف دی جا گنگنی اواز آؤندی ہے۔ ( مثلا ً بَھون٘دا۔ کہن٘دا وغیرہ)ورنہ باقی تھاواں وچ غنّہ حرف رہندا ہے (مثلا ً  کھانٛدا۔ سونٛدا وغیرہ) مغربی پنجابی وچ اوہ کِتے وی نہیں اُڑ دا  مثلا ً  کرینٛدا۔ بھونٛدا  وغیرہ ہی بولیا جاندا ہے۔ اُردو دا  رنگ آؤن توں پہلاں اصل وچ اک واؤ ورگی اواز وچ  ہُندی سی جیہڑی اَجے وی پوربی بولی وچ  ہیگی ( مثلا ً کھاوَت۔ سووَت وغیرہ) ایہہ واؤ  اجے وی مغربی پنجابی وچ  ملدی ہے ( مثلا ً کھاوَنا وغیرہ) ، بھر مشرقی پنجابی وچ ایہہ واؤ شروع وچ ہی بدل کے مرکب حرکت بن گئی سی ( مثلا ً چلاٷدا  وغیرہ) ۔
iii۔ پرانیاں ہندی زباناں دے گروپ ( غنّہ + آوائی شدیدہ) دا آوائی شدیدہ پنجابی وچ غنّہ دے نال مدغم ہو جاندا ہے۔ بھر مشرقی پنجابی وچ "ج" تے "گ" نہیں مدغم ہندے ، تے کئی لفظاں وچ "ڈ" وی نہیں مدغم کردے ۔ ایس کرکے مشرقی تے مغربی پنجابی وچ وَکھرے وَکھرے اُچارن بن جاندے ہے، مثلاً:
thumbnail|link=Special:FilePath/Nasal-6.jpg iv۔ پُرانیاں ہندی زباناں دے گروپ ( غنّہ + بے آوائی شدیدہ) جیہڑے پنجابی وچ بدل کے ( غنّہ + آوائی شدیدہ ) بن جاندے ہے، اوہ بعضے ویلاں فیر اصول (ii) دے تھلّے بدل کے دوہرے ( مثل لمبے) غنّہ ہو جاندے ہے، خاص کر کے (م+پ) دا   پُرانا گروپ ایس طرحاں دو دو قِسماں دے ہجے تے اُچارن اِکّو ہی لفظ دے مِلدے ہے مثلاً
بعضے ویلاں دونوں قِسماں پنجابی دی اکّو ہی بولی وِچ کٹّھیا ملدیاں ہے، مثلا ً مغربی پنجابی وچ  " لِمبنا۔ گُمبھا" نوں "لِمّنا ۔  گُمّھا " وی آکھدے ہے۔ جنوبی انگریزی دے اُچارن وچ وی ایہو جیہیاں کئی مثلاں ملدیاں ہے، مثلا ً لُینڈ ( زمین) نوں لَین بولدے ہے۔
v۔ ہیٹھلیاں مِثالاں وچ تُسی دیکھو گے کہ لدھیانی بولی وچ لفظاں دے اندر واؤ وَرگے اُچارن دی جا   تے غنّہ حرف مِیم آجاندا ہے:
13۔ لکھائی دے وچ غنّہ اوازاں دی ورتوں دسّن توں پہلاں حرفاں دیاں اوازاں دی لمائی دا حال دسّنا ضروری ہے۔
i۔ ایہہ لمبائی کہرے حرفاں اتّے تشدید پا کے دسّی جاندی ہے، جدوں اوہنوں لمبی اواز کہندے ہے تے یاں دوہرا حرف لکھ کے ہُندی ہے، جُدوں اوہنوں دوہری آواز کہندے ہے ، ایہہ دونوں قِسماں اوازاں دے علم نال وَکھریاں وَکھرایاں سمجھیا جاندیاں ہے کیوں جے لمبی اواز اِکّو ہی ہجے ( رُکن تہجی) وِچ رہندی ہے تے دوہری اواز  دو  ہجیاں وِچ وَنڈی جاندی ہے۔
ii۔ لمبیاں اوازاں دی بجائے "ادّھیاں لمبیاں " تے "چھوٹیاں" اوازاں وی ہندیاں ہے۔ ایہناں دیاں نُون حرف نال مثالاں ہیٹھاں دِتّیاں جاندیاں ہے: thumbnail|link=Special:FilePath/Nasal-9.jpg
iv۔ دوہری اواز ہمیشہ دوہرے حرف نال لکھی جاندی ہے۔ اردو وچ وی ایسے ہی طرحاں لکھدے ہے۔ مثلا ً :  بَننا۔ پُننا ۔ تَننا ۔ جَننا سُننا وغیرہ بھر فیر وی اُردو وچ کئی جگہ حرف نُوں اکّو واری لکھ کے تشدید دے نال وی دَسّن لگ پئے ہے۔ مثلا ً بُنّا۔ پُنّا۔ بُھنّا۔ ٹَھنّا، دُھنّا وغیرہ ایس قسم دا وٹاندرا پنجابی لکھائی وِچ نہیں ہُندا ، کیوں جے ایہدی اِک وَڈی وجہ ایہہ ہے کہ ایہو جیہے   مصدراں  وِچ دونوں نُون پنجابی وچ اکّو جہی قِسماں دے نہیں ہندے، تے ایس کر کے وَکھرے وَکھرے دونوں نون دکھاؤنے   پَیندے ہے
v۔ پنجابی وچ لمبیاں حرکتاں (جیہدے وچ مرکب حرکتاں وی شامل ہے) دے مگروں وی لمبیاں اوازاں آ جاندیاں ہے، جیہڑیاں کہ تشدید دے نال لکھدے ہے، مثلا ً : کانّا۔ بولّی ۔ وَینگّن وغیرہ۔ بھر اُردو وِچ ایہو جیہی تشدید نہیں آؤندی۔ کیوں جے اوتھے ایہو جیہا  اُچارن آؤندا  وی نہیں ۔ گورمکھی لکھائی وِچ وِی ایہو جیہی تشدید ( ادّھک) دی وَرتوں ایوگ ہی سمجھی جاندی ہے۔ بھر مایا سنگھ دی لغت وِچ بے دھڑک ایہہ تشدید وَرتی گئی ہے۔ ہاں عربی وچ لمبیاں حرکتاں پچّھوں تشدید ضروری آؤندی ہے۔ بھر اوہ لمبیاں آوازاں لئی نہیں بلکہ مثل دوہریاں اوازاں لئی ہندی ہے جیہڑیاں اوازاں کہ عربی وِچ ہی زیادہ ہُندیاں ہے ۔
i۔ انگے :- ایہہ نون پنجابی وِچ  کلّا نہیں آ سکدا  جَد توڑی ایہدے توں پہلاں کوئی شبہ غنّہ اواز نہ ہووے یا ایہدے مگروں کوئی ہور غنّہ حرف نہ ہووے،  یا  دونوں چیزاں ہون، مثلا  ً ہیٹھلیاں مثالاں وچ ایس نون نوں  " نگ"  نال دکھا کے اوہدی تفصیل دِتّی گئی ہے۔
thumbnail|link=Special:FilePath/Nasal-10.jpg ii۔ انجے:۔ ایہہ نون پنجابی وچ وَکھرا آؤندا ہے ۔ ہیٹھلیاں مثالاں وِچ ایس نون نوں "نج"  نال دکھایا ہویا ہے۔
iv ۔ اڑنون :۔ ایہہ پنجابی وِچ ( خاص کرکے مغربی پنجابی وِچ اَینا  عام ہے کہ ایہدی وِرتوں دے کُجھ اصول وی گنائے جا سکدے ہے مثلاً
1) لازم مصدراں وِچ "نا"  دی نشانی توں پہلاں ر، ڑ، یا  اڑنوں دی اواز ہووے ( چاہے اوہ مخلوط الہا  یا مابعد الہا ہی ہووے) تے "نا" نشانی وِچ عام نوں ہی بُلایا جاندا ہے مثلاً
کرنا ۔ لڑنا ۔ پڑھنا ۔ دوڑنا ۔ ورھنا - سُنڽا ۔ بُھڽنا وغیرہ
بھر مایا سنگھ دی لغت وِچ شائد غلطی نال سانوں اڑنون نال ہجے ملدے ہے مثلاً :
سڑڽا ۔ ساڑڽا ۔ نکھیڑڽا۔ کُترڽا وغیرہ
2)  باقی دے سارے مصدراں وچ ، تے نالے اُ تّرلے دَسّے ہوئے مصدراں دی متعدی حالتاں وچ "نا" نشانی وِچ اڑنون دی اواز بولی دی ہے مثلاً:
چلڽا ۔ روڽا ۔ ڈراؤڽا ۔ گاؤڽا ۔ پٹڽا بھناٷڽا وغیرہ
3)  لدھیانی پنجابی وچ دو حرکتاں دے وچکار اڑنون دی اواز نہیں آسکدی۔ ایس کرکے  سارے مصدراں چھوڑ ہر لفظ وچ لدھیانی وِچ اڑنون دی بجائے عام نون دی اواز ہی آؤندی ہے ( ساکن اڑنون  تے خیر شبہ غنّہ دی اواز رکھدا ہے) مثلاَ   چلنا ۔ سُنٛنا ۔ اُکّھنٛنا
iv۔ الٹاویں لام دے مگروں عام طور تے عام نون دی آؤندا ہے تے روشن لام دے پچّھوں اڑنون ہُند اہے مثلاً thumbnail|link=Special:FilePath/Nasal-11.jpg
ایہدے توں باہرے کُجھ لفظ ایسے وی ہے جِتّھے الٹاویں لام پچّھوں وی اڑنون آجاندا ہے مثلاً
جُھٹھاڵڽا ۔ میڵڽا وغیرہ
v۔ کُجھ تھاواں تے عام نون تے اڑنون دونوں ہی صحیح سمجھے جاندے ہے۔
vi۔ کئی تھاواں وچ عام نون نال ہور معنے بن جاندے ہے ے اڑنون نال ہور معنے ہو جاندے ہے مثلا ً
جنُون ( پاگل پن ) ۔ جُنوڽ ( کُھجلی ) ، گِھنٷنا (پکڑنا) ۔ گِھناؤڽا (گِھن کرنا) ، کِنی (کتنی) ۔ کڽی (بارش کا قطرہ)
vii۔ اُ تّرلیاں گلّاں توں ایہہ گل کُھل جاندی ہے کہ پنجابی وچ مصدر دی علامت "نا" اڑنون دے نال ہے سوائے خاص اصولاں دے ماتحت جتھے عام نُون ہندا ہے ایسے ہی طرحاں مغربی پنجابی دے لاہنڈا رنگ وچ مصدر دی نشانی اڑنون یا عام نون ہے ( بغیر اخیرلے الف توں) مثلاً
پٹڽ ۔ سارڽ۔ پھمڽ۔ نکلن ۔ پاون ۔ سمہالن وغیرہ
viii۔ جداں الٹاویں لام دا اُچارن گواری بولی وِچ "ڑ" وانگوں ہو جاندا ہے ( ایتھے توڑی کہ بعضے لفظاں وچ تاں ایہہ وٹاندرا پکّا ہی ہو گیا ہے مثلاً "کپڑ دھول"  تے  "کپڑدُھوڑ" دونویں ٹھیک ہے) ۔(یا مرہٹی لکھائی وچ تاں غلام رسول نوں "غڑام رسُوڑ" لکھن گے) ، ایسے طرحاں اڑنون دا اُچارن وی "ڑ" دی اواز ایویں بھا ای مار دی ہے۔ (مثلا ً جالندھر دوابی دے وچ لفظ "کان" دا  نُون ) ۔ ایہو ہی وجہ ہے کہ اوانکاری دی گواری طرز وچ مصدر دی نشانی " نا" بدل کے "ڑاں" بن جاندی ہے، مثلاً "کھیڈنا" نوں "کھیڈڑاں" بولدے ہے۔ 15۔ انگے تاں انجے اینے گھٹ ورتوں وچ آؤندے ہے کہ ایہناں واسطے پنجابی لکھائی وچ ہور نویں حرف کڈّھن دی ضرورت نہیں۔ بلکن صحیح معنیاں وچ دیکھیا جاوے تاں ایہناں دا صحیح اُچارن اَج کل گھٹ ہی ہُندا ہے۔ ایس کر کے پنجابی لکھائی وچ اگنُون دی اواز نوں "نگ" تے اجنُون دی اواز نوں "نج" نال ہی لکھ لئی دا ہے۔ ( ایس طرحاں ایہناں نوں دو دو حرفاں دے جوڑ نال لکھن دا ایہہ مطلب نہیں کہ اوہ سادہ اوازاں ہی نہیں ایتھے توڑی کہ جے انگے دی اواز اغنُون وانگوں ہووے تے کلّی غین نال ہی لکھ دیندے ہے۔ مثلا ً چغیر ۔ یا  انجے دی اواز اَینٛون وانگوں ہووے تے کلّی ""ی" ہی کانی ہندی ہے مثلا ً   ایانا۔  بھون٘ئیں وغیرہ۔
ضلع وشاکھاپٹنم
ضلع ویساکھاپتنام پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
لیسٹ پپسٹرل
لیسٹ پپسٹرل پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ضلع وزیاناگارم
ضلع وزیاناگارم پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
Anantapur district
کوگار
کوگار اتلے تے تھلویں امریکہ دا اک وڈا جنگلی بلا اے۔ اینوں پوما تے پعاڑی شیر وی کیندے نیں۔ ایہ بلی دی نسل دا ددپلانا اے۔ ایدا شکار کرن دا تھاں سب توں ود تے اتلے تھلویں امریکہ تے پھیلیا ہویا اے۔ اے ہر ونڈ دے تھاں تے رہ سکدا اے تے جیگوار دے مگروں سب توں پعارا بلا اے۔ نسلی سعاب نال ایہ شیر دے بجاۓ بلی دے چوکھا نیڑے اے۔
وکھالہ
بلی ٹبر دا ایہ پتلا تے پھرتیلا سنگی اے۔ ایہ مگراں تے 60 توں 90 سینٹی میٹر (24 توں 35 انچ)  اچا ہوندا اے۔ نر نک توں پوچھل تک 2.4 میٹر (7.9 فٹ)  لما تے مادھ مدرے ناپ وچ 2.05 میٹر (6.7 فٹ) لمی ہوندی اے۔
ایدے شکار چ ہرن، ایلک، مووز، وڈے سنگاں والی پعیڈ، پالے جان والے جانور، پعیڈ تے کعوڑے ہیگے نیں۔ ایہ پعاڑی تھاں، چعاڑیاں شکار کرن لئی چندا اے پر کھلے تھانوان تے وی رہ لیندا اے۔ نر دا جوکھ 54 تون 100 کلوگرام تک ہوندا اے تے مادہ دا 29 توں 64 کلو دے وشکار۔ اے 8 تون 13 ورے تک جیندے نیں۔
چک 47 دس آر
چک 47 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
بیتل
بیتل بکریاں پنجاب دی اک نسل اے جیہنوں ددھ تے گوشت دی پیداوار لئی ورتیا جاندا اے۔ ایہنوں لہوری بکرا وی کہیا جاندا اے۔ ایہ وڈے جسم دے سائز آݪا چنگا ددھ دیݨ آݪا جانور سمجھیا جاندا اے۔ کَن چپٹے لمبے گھماؤ تے جھکے ہوئے نیں۔ ایہناں دی کھل ایہناں دے وڈے سائز دی وجہ توں اعلا کوالٹی دی سمجھی جاندی اے، جیہناں توں کپڑے، جُتیاں تے دستانے بݨاؤݨ لئی باریک چمڑے ورگے velour، سابر تے chamois دی پیداوار ہُندی اے۔ بیتل بکرے پورے برصغیر وچ مقامی بکریاں دی بہتری لئی وڈے پیمانے تے استعمال ہُندے رہے نیں۔ ایہناں بکریاں نوں اسٹال فیڈنگ لئی وی پاݪیا جاندا اے، اس لئی ایہناں نوں فارمنگ لئی ترجیح دتی جاندی اے۔
آبائی علاقہ
بیتل بکریاں بنیادی طور تے پنجاب وچ ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ، ضلع ساہیوال، ضلع جھنگ، ضلع اوکاڑا، ضلع قصور، ضلع لہور،ضلع گجرات، ضلع جہلم، ضلع سرگودھا تے ضلع فیصل آباد وچ پائیاں جاندیاں نیں۔
خواص
ایہناں بکریاں دا رنگ سنہری، بھورا، کاݪا، چتکبرا، کاݪا دھبے دار، سر وڈا، نک چوڑا، کَن لمبے چوڑے لٹکے ہوئے ہُندے نیں۔ نر وچ سِنگ لمبے تے پیچدار، مادہ وچ چوڑے ہُندے نیں۔ ایہناں دیاں لتاں لمبیاں تے پونچھ چھوٹی ہُندی اے۔ ایہناں دے تھݨ لمبے ہُندے نیں۔ تقریبن 25 فیصد بکریاں اک وقت وچ دو تن بچے دیندیاں نیں۔
فرانسس موڈی
سر رابرٹ فرانسس موڈی (اگست 24, 1890 – ستمبر 15, 1976) اک انگریز سرکاری افسر تے انڈین سول سروس دا سنگی سی۔اوہ سند تے پاکستانی پنجاب دا گورنر ریا۔
جم پل
فرانسس موڈی 24 اگست 1890 نون سکاٹ لینڈ وچ جمی۔ ایڈنبرا تے کنگز کالج، کیمبرج توں پڑھائی کیتی۔ کج چر اوہنے سکول ماسٹری کیتی پر چھیتی اوہنوں سمج لک گئی جے ایہ اودے وس دا کم نئیں۔ 1914 وچ انڈین سول سروس دا امتحان پاس کرکے 1915 وج ہندستان آیا۔
ہندستان وچ
پہلی وڈی لڑائی ہورئی سی جدوں اوہ ہہندستان آیا لڑائی دے انت تک اوہ فوجی سکھلائی لئی فوجیاں نال ای ریا۔ لڑائی مکن تے اوہنے یوپی دے صوبے وچ لادتا گیا۔
ویاہ تے مرنا
فرانسس موڈی نے دو ویاہ کیتے 1919 وچ میری سپنسر جس توں اوہدی اک تی ہوئی اوہ 1960 وچ مرگئی تے اوسے ورے اوہنے میری الزبتھ ایبرکرومبی نال ویاہ کرلیا 15 ستمبر 1976 نوں اوہ 87 وریاں دی سی اوہدی سکاٹلینڈ وچ موت ہوئی۔
اتہ پتہ
گٹھ:گورنر پاکستانی پنجاب
نکولائی بوخارین
1917–1923
فروری 1917 دے روسی انقلاب دی خبر سن کے، دنیا بھر دے جلاوطن انقلابی واپس وطن اکٹھا ہون لگے۔ تروتسکی 27 مارچ 1917 نوں نیویارک چھڈّ سینٹ پیٹرزبرگ لئی روانہ ہویا۔ بخارین نے اپریل دے شروع وچ نیویارک چھڈّ دتا اتے جاپان دے راہ روس نوں واپس چل پیا، 1917 مئی دے شروع وچ ماسکو پہنچ گیا۔
حوالے
گٹھ:روسی کمیونسٹ گٹھ:سوویت یونین دے آگوُ گٹھ:سویت شخصیتاں
پعورا لومڑ
پعورا لومڑ اتلے امریکہ دے تھلویں اد دا اک لومڑ اے۔
لنگ
ککر دے رکھ دیاں پتیاں یا اوہدے پیلے رنگ دے پھل نوں لنگ کہندے نیں ۔
ڈگلس گالڑ
ڈگلس گالڑ اتلے امریکہ دا اک گالڑ اے۔
سلسلہ نقشبندیہ
سلسلہ نقشبندیہ یا طریقتِ نقشبندیہ روحانیت دے مشہور سلاسل وچو‏ں اے، اس سلسلے دے پیروکار نقشبندی کہلاندے نيں جو پاکستان،[ [بھارت]] دے علاوہ وسطی ایشیا تے ترکی وچ کثیر تعداد وچ آباد نيں۔ اس روحانی سلسلہ دے بانی شیخ بہاؤالدین نقشبند نيں جو بخارا (ازبکستان) دے رہنے والے سن ۔
ابتدا
نقشبندیہ سلسلے دا قیام سب تو‏ں پہلے ترکستان وچ ہو ا۔ ایہ اپنی تعلیم محبت دے باعث انہاں د‏‏ی اجتماعیت دا اہ‏م جز بن گیا۔ خواجہ احمدیسوی (المتوفی1166ھ )اس سلسلہ دے سرخیل نيں۔ جنہاں نو‏ں لوگ خواجہ عطا کہندے سن ۔ انہاں دے بعد خواجہ عبد الخالق غجدوانی (المتوفیٰ 1179ء )کے ذریعہ اس سلسلے دے روحانی نظام نو‏‏ں اِستحکا‏م ملا۔ انہاں دے بعد خواجہ بہا الدین نقشبند (791ھ۔ 1388ء) د‏‏ی ذات با برکات سی جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سلسلے نو‏‏ں قبولیتِ عام تے شہرت تام ملی۔ انہاں د‏‏ی بے پناہ جدوجہد د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی آپ دے بعد اس سلسلہ دا ناں سلسلۂ نقشبندیہ دے طور اُتے مشہور ہو گیا۔
ہندوستان وچ آمد
اکبر بادشاہ دے عہد وچ خواجہ باقی باللہ نے نقشبندی سلسلے نو‏‏ں ہندوستان وچ اِستحکا‏م بخشا۔ اُنہاں دے حلقۂ مرید ین وچو‏ں اک وڈی ہی ناں ور شخصیت شیخ احمد سرہندی مجدّد الف ثانی نيں۔ اس سلسلہ د‏‏ی ترویج و اشاعت وچ آپ نے وڈا اہ‏م کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔ تحریک تصوف وچ مجدّد صاحب د‏‏ی اک وڈی خدمت ایہ اے کہ انہاں نے شریعت تے سنت د‏‏ی اِتباع اُتے زور دے ک‏‏ے رسمی طور اُتے داخل ہو جانے والے غیر اِسلامی عناصر نو‏‏ں اسلا می فکر تو‏ں بالکل علاحدہ کے دتا۔ تے تحریک تصوف وچ فیر تو‏ں نويں جان ڈال دت‏ی۔ اس سلسلے دے مشہور بزرگاں نے مثلاً :خواجہ محمد معصوم ،خواجہ سیف الدین ،شاہ ولی اللہ ،مرزا مظہر جان جاناں ،تے شاہ غلام علی نے سلسلے د‏‏ی ترویج و اِشاعت وچ بے حد کامیاب کوششاں کيتیاں ۔
سلاسل تے انہاں دے مشائخ دے اسماء
∗چار وڈے سلاسل چل رہے نيں۔ جو چشتیہ ،نقشبندیہ ،قادریہ تے سہروردیہ نيں۔ سلسلہ چشتیہ دے سرخیل خواجہ معین الدین چشتی (رحمۃ اللہ علیہ) نيں۔ انہاں دے اگے فیر دو شاخ نيں چشتیہ صابریہ دے سرخیل صابر کلیری (رحمۃ اللہ علیہ) نيں تے چشتیہ نظامیہ دے سرخیل خواجہ نظام الدین اولیاء (رحمۃ اللہ علیہ) نيں،سلسلہ قادریہ دے سرخیل شیخ عبد القادر جیلانی (رحمۃ اللہ علیہ)،سلسلہ سہروردیہ دے شیخ شہاب الدین سہروردی (رحمۃ اللہ علیہ) تے سلسلہ نقشبندیہ دے شیخ بہاؤالدین نقشبندی (رحمۃ اللہ علیہ) نيں۔ نقشبندیہ د‏‏ی بہت ساریاں شاخاں نيں اج کل سلسلہ سیفیہ وی اسی د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ جس دے بانی آخوند زادہ سیف الرحمن مبارک رحمتہ اللہ علیہ نيں۔خالد کردتی رحمتہ اللہ علیہ تو‏ں سلسلہ خالدیہ بنا اسی طرح سلسہ حقانیہ یورپ وچ مشہور و معروف اے ایہ وی سلسلہ نقشبندیہ د‏‏ی شاخاں نيں۔
نقشبندیہ تو‏ں پہلے اسماء
سلسلہ نقشبندیہ دے القاب زمانے دے اختلاف تو‏ں مختلف رہے سیدنا صدیق اکبر تو‏ں لے ک‏ے شیخ طیفور ابن عیسیٰ ابو یزید بسطامی تک اس طریقے دے نو‏‏ں طریقہ صدیقیہ کہیا جاندا سی شیخ طیفور تو‏ں لے ک‏ے خواجہ خواجگان شیخ عبد الخالق غجدوانی تک طیفوریہ کہیا جاندا سی خواجہ عبد الخالق غجدوانی تو‏ں لے ک‏ے امام طریقت شیخ بہاؤالدین محمد اویسی بخاری تک خواجگانیہ کہیا جاندا سی تے آپ تو‏ں لے ک‏ے نقشبندیہ کہلایا
طریقہ د‏‏ی خصو صیات
ذکرِ خفی:
سلسلہ عالیہ نقشبندیہ بنیادی خصوصیت اوہ ذکرِلطائف اے جو طالببینِ حق نو‏‏ں اپنے شیخ کامل نال ملدا ا‏‏ے۔ انسان دے وجود وچ موجود ست مقامات نيں کہ جنہاں نو‏ں عالم امر تو‏ں روحانی نسبت ا‏‏ے۔ سلسلہ عالیہ نقشبندیہ وچ بیعت ہونے والے طالبین دا قلب اپنے شیخ کامل د‏‏ی توجہ تو‏ں ذاکر ہوجاندا ا‏‏ے۔ اسم ذات دا ایہ ذکر ہی طالبین وچ محبت شیخ تے سنت ِ رسول اللہ  اُتے دوام بخشتا ا‏‏ے۔ ایہ اوہی طریقہ اے کہ جو صحابہ کرام ؓ تے نبی کریم ﷺ د‏‏ی صحبت مبارکہ دا طریقہ سی ۔
محبت شیخ
∗ طریقہ عالیہ نقشبندیہ د‏‏ی امتیازی خصوصیات وچ پہلا زینہ متابعت رسول ؐ تے دوسرازینہ محبت شیخ ا‏‏ے۔ محبت شیخ دے بغیر کچھ حاصل نئيں ہُندا۔ طریقہ نقشبندیہ دا دارومدار دو اصولاں اُتے ا‏‏ے۔ پہلا سنت رسول ؐ اُتے اس حد تک استقامت کے نا کہ اُ سک‏‏ے چھوٹے تے معمولی آداب وی ترک نہ ہونے پائاں۔ تے دوسرا شیخ طریقت د‏‏ی محبت تے خلوص وچ اس قدر راسخ تے ثابت قدم ہو کہ اُ س اُتے کسی قسم دے اعتراض اورانگشت نمائی دا خیال وی دل وچ نہ لا سک‏‏ے بلکہ اُ س د‏‏ی تمام حرکات و سکنات مرید د‏‏ی نظر وچ محبوب دکھادی دتیاں اس لئی جے اللہ تعالیٰ د‏‏ی مہر بانی تے فضل و کرم تو‏ں ایہ دو اصول درست ہو گئے تاں دنیا وآخر ت وچ سعادت اُس دا مقدر ا‏‏ے۔
صحبت شیخ
صحبت شیخ وی محبت شیخ دے ضمن وچ آندی ا‏‏ے۔ جس قدر صحبت شیخ زیادہ ہوئے گی اسی قدر محبت شیخ وچ اضافہ ہوئے گا۔ اسی لئی مشائخ نقشبندیہ نے صحبت شیخ زیادہ تو‏ں زیادہ اختیا ر کے نے د‏‏ی تا کید فرما ئی ا‏‏ے۔ تاکہ طالب شیخ د‏‏ی مجلس وچ رہ کے فیض و برکت حاصل کے ے ۔ حضر ت امام ربانی محبو ب سبحانی مجدد الف ثانی رحمۃ اللہ علیہ نے فرمایا اے کہ اس طریقہ یعنی سلسلہ نقشبندیہ وچ افادہ و استفادہ دا دارومدار صحبت شیخ اُتے ا‏‏ے۔ خواجہ نقشبندقد س سرہ‘ نے فرما یا اے کہ ساڈا طریقہ شیخ طریقت د‏‏ی محبت اُتے ا‏‏ے۔ تے صحبت د‏‏ی بہت ہی فضیلت اے ۔ ہر کہ خوا ہدہم نشینی با خدا او نشیند در حضور اولیاء اصحاب کرام رضوان اللہ اجمعین خیر البشر ؐ د‏‏ی صحبت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی اولیا ء امت تو‏ں افضل نيں وڈے تو‏ں وڈا ولی اللہ وی صحابی دے درجے تو‏ں کم تر ا‏‏ے۔ کوئی ولی اﷲ صحابی دے درجہ نو‏‏ں ہر گز نئيں پہنچ سکدا خوا ہ اوہ اویسِ قرنی رحمۃ اللہ علیہ ہی کیو‏ں نہ ہون۔
پائیکا
پائیکا
سلسلہ نقشبندیہ
رابطہ شیخ
ہروقت ہر جگہ قلب وچ تصور شیخ دے ذریعے شیخ طریقت تو‏ں اپنا رابطہ قائم رکھے۔ کیونکہ بعض اوقات بدنی صحبت میسرنئيں ہو تی تاں تصور شیخ تو‏ں وی رابطہ قائم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ رابطہ شیخ اوہ کیمیاء اثر نسخہ اے جس دے ذریعے فنا فی الشیخ تے فنا فی الرسولؐ دے بعد فنا فی اﷲ جداں اعلیٰ مقامات تک رسائی ہو سکدی ا‏‏ے۔ تے اس تو‏ں قربِ الی اﷲ د‏‏ی منا زل جلد تے سہل طریقے تو‏ں طے ہو جاندیاں نيں ۔
مر شد نو‏‏ں وسیلہ ٔہدایت جانے تے اُ س د‏‏ی خیالی صورت بطریق محبت و تعظیم سامنے رکھے۔ جو لوگ شیخ دے نال دل نئيں لگاندے۔ اوہ فیض تے ترقی تو‏ں محروم رہندے نيں۔ مختلف صوفیائے کرام دے مختلف نظریات نيں لیکن اکثر صو فیا ئے عظام اس گل اُتے مشترک و متفق نيں کہ وحی تے الہام ہی علم دا ماخذ و منبع ا‏‏ے۔ صوفیائے کرام تزکیۂ نفس اُتے زور دیندے نيں۔ جو عبادات، مراقبہ، مجاہدہ، عشق تے ترک ِماسوا دے واسطے تو‏ں ممکن ا‏‏ے۔ کیو نکہ عبادت ریاضت تے مجاہدے تو‏ں انسان د‏‏ی طبیعت ضبطِ نفس نو‏‏ں پالیندی ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں سالک اس قوت اُتے حاوی ہو جائے تاں ہور مخالف قوتاں مسخر ہو جا تی نيں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خواہشاتِ نفسانی قا بو وچ رہندیاں نيں ۔
بہاؤالدین نقشبند فرماندے نيں۔ ’’جس قدر نفوس نيں۔ اسی قدر خدا نال ملن د‏‏ی رانيں نيں۔ ہر نفس اپنی حقیقت نال ملن دا راستہ رکھدا ا‏‏ے۔ لیکن دینِ کبریٰ نے بالاتفاق تن راہاں نو‏‏ں اخذ کیتا ا‏‏ے۔ ایہ تن راستے سب رستےآں تو‏ں افضل نيں۔ تے انہی رستےآں اُتے چلنے تو‏ں لکھاں ولی اللہ بن گئے۔ تے انہاں د‏‏ی تصدیق تواتر تو‏ں حق الیقین تک پہنچدی اے ایہ راستے بیشک سب رستےآں تو‏ں افضل نيں اوہ ایہ نيں ۔#۔ ذکر (2)۔ فکر (3)۔ رابطہ شیخ
خواجہ معصوم ؒ دا فرمان اے ’’ذکر رابطہ دے بغیر خدا تک نئيں پہنچاتاالبتہ رابطہ بغیر ذک‏ر ک‏ے خدا تک پہنچیا دیندا اے ‘‘۔ پس رابطہ شیخ انتہائی عمدہ تے مفید چیز اے جس د‏‏ی بنا اُتے طالب بوجہ اتصالِ روحانی و پرتو ِ کمال باطنی اپنے شیخ تو‏ں ایسا کمال حاصل کے لیندا ا‏‏ے۔ کہ جداں مہر د‏‏ی نقل کاغذ اُتے جلوہ گر ہُندی ا‏‏ے۔
اصطلاحات نقشبندیہ
∗حضرات نقشبندیہ نے اپنے طریقہ د‏‏ی بنیاد گیارہ کلمات اُتے رکھی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اٹھ کلمات خواجہ خواجگان حضرت عبد الخالق غجد وانی رحمۃ اللہ علیہ تو‏ں تے تن کلمات بانئ سلسلہ نقشبندیہ حضرت خواجہ بہاؤ الدین نقشبندی بخاری تو‏ں مروی نيں ایہ اصطلاحات اشغال و اعمال د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں
اٹھ کلمات ایہ نيں۔ 1۔ ہو ش در دم۔ 2۔ نظر بر قدم۔ 3۔ سفر در وطن۔ 4۔ خلوت درا نجمن۔ 5۔ یاد کے د۔ 6۔ باز گشت۔ 7۔ نگہداشت۔8۔ یاداشت۔ حضرت شاہ نقشبندبخاری رحمۃ اللہ علیہ دے تن کلمات ایہ نيں۔1۔ وقوف زمانی 2۔ وقوف قلبی3۔ وقوف عددی
ہوش در دم
∗ایہ اصل وچ پا س انفاس ہی ا‏‏ے۔ ایہ کہ سالک دا ہر سانس حضورو آگاہی یعنی ہر دم ہو ش وچ ہوئے۔ تاکہ کوئی سانس غفلت و معصیت وچ نہ گزرے۔ تے ہر وقت سانس د‏‏ی حفاظت کے ے تاکہ رابطہ ٹو ٹنے نہ پائے تے وابستگی قائم رہ‏‏ے۔ حدیث شریف وچ ا‏‏ے۔ کہ ہو شیار اوہ شخص اے جس نے اپنے نفس نو‏‏ں ڈرایا۔
حضرت خواجہ نقشبند بخاری رحمتہ اللہ علیہ نے فرما یا اے کہ کسی سانس نو‏‏ں ضائع نہ ہو نے دتیاں یعنی سانس دے دخول و خروج تے خروج و دخول دے درمیان محا فظت درکار ا‏‏ے۔ کہ کوئی غفلت وچ نہ گزرے۔ جے غفلت محسوس کرے تاں استغفارکرے۔ اورآئندہ غفلت ترک کے نے دا ارادہ کے ے۔ کیونکہ اسی غفلت دے سبب انسان معا صی دا مرتکب ہو تا ا‏‏ے۔ ہو ش دردم تفرقہ اندرونی دے لئی اے ۔
نظربر قدم
∗یعنی اپنی نگاہ اپنے پیر د‏‏ی طرف رکھنا۔ کیونکہ نیچی نظر رکھنا سنت رسول ؐ ا‏‏ے۔ تاکہ نظر د‏‏ی محافظت ہو سک‏‏ے۔ تے کوئی بصری آلائش یا نقش و نگار پردہ و درحسن و جما ل خوبرویاں دل نو‏‏ں پرا گندہ نہ کے سکن۔ اس لئی سالک نو‏‏ں راہ چلدے ادھر اُدھر نہ دیکھنا چاہیے۔ کیو نکہ نظر د‏‏ی آلو دگی اک ایسا زہر آلودہ تیر ا‏‏ے۔ جس تو‏ں شکار تے شکاری دونے ہلاک ہو جا تے نيں۔ تے ایہ ہلاکت نقص ایمان ا‏‏ے۔ رسوائی و تباہی دارین ا‏‏ے۔ رنگ برنگ اشیاء دیکھنے تو‏ں خیالا ت صالحہ منتشر ہو جا تے نيں۔ تے سالک دا مطلو ب تو‏ں بر گشتہ ہو ک‏‏‏ے اپنی منزل تو‏ں بھٹک جانے دا اندیشہ ا‏‏ے۔ ہور اس تو‏ں مرا دیہ ا‏‏ے۔ کہ سالک دا قدم باطن اوہدی نظر باطن تو‏ں پِچھے نہ رہ‏‏ے۔ سالک اپنی برائی تے نیکی دے قدم کودیکھے جے برا ئی وچ قدم دیکھے تاں پِچھے ہٹائے تے نیکی دے قدم نو‏‏ں مزیداگے بڑھائے۔ وقت رفتن برقدم با ید نظر ہست سنت حضرت خیر ا لبشر اندراں حکمت بس است و بے شمار دیدہ خواہد طالب حق آشکار حضر ت شاہ ولی فرما تے نيں۔ کہ نظر نو‏‏ں تھلے رکھنا ایہ مبتدی دے لئی ا‏‏ے۔ منتہی اُتے تاں واجب ا‏‏ے۔ کہ اپنے حال وچ تامل کرے۔ کہ و ہ کس نبی دے قدم اُتے ا‏‏ے۔ کہ بعض اولیاء سید المر سلین خاتم النبین ؐکے قدم پرہُندے نيں۔ تے اُنہاں کوپوری جا معیت ِکمالات حاصل ہو تی ا‏‏ے۔ تے بعض حضرت مو سیٰ علیہ السلام دے قدم اُتے ہو تے نيں۔ جدو‏ں منتہی اپنے پیشوا نو‏‏ں پہچان لے تاں چاہیے۔ کہ اُس دے اپنے حالات تے واقعات اپنے پیشوا دے نال مناسبت رکھدے ہون۔ ہور حضور ؐکے قدم یعنی اسوہ و سنت اُتے ہر دم نگاہ رکھے کہ میری زندگی حضور ؐ دے قدم یا اسوہ تو‏ں ہٹ تاں نئيں رہی ۔
سفر در وطن
∗سفر در وطن دے معنی نيں۔ اپنے باطن وچ سفر کے نا۔ اس تو‏ں مراد ایہ ا‏‏ے۔ کہ انسان د‏‏ی اصل تخلیق ملکی ا‏‏ے۔ جو اس جسد بشری تو‏ں پہلے واقع ہو ئی سی۔ جدو‏ں روحی وملکی تخلیق دے بعد ما دتی و بشری تخلیق وچ روح نے نزول کیہ تاں اوہ روح وی صفا ت ذمیمہ دا شکار ہو گئی۔ ہن اصل وطن د‏‏ی طرف رجو ع کے نے تو‏ں مراد ایہ ا‏‏ے۔ کہ اپنے اند ران صفات حسنہ نو‏‏ں تلا ش کے ے جنہاں د‏‏ی استعداد اس دے اندر رکھ د‏تی گئی ا‏‏ے۔ تے جو اوہدی روح د‏‏ی پہلی کائنات ا‏‏ے۔ لہٰذا آدمی صفا ت بشریہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے صفا ت ملکیہ حاصل کرے یعنی طلب جاہ ،بغض، حسد، کینہ نو‏‏ں دل تو‏ں کڈ با ہر پھینکے تے اپنے دل نو‏‏ں اُنہاں تو‏ں بالکل پاک کے دے دوسرے لفظاں وچ صفات ذمیمہ تو‏ں صفات حمیدہ د‏‏ی طرف انتقال کرنا ا‏‏ے۔ کیونکہ جدو‏ں تک رذائل دل وچ بھر ے ہو نگے۔ تاں خدا دا دل وچ دخول کیونکر ممکن ہوئے گا۔ جے حُبِ خلق دا غلبہ محسوس کرے۔ تاں لاالہ تو‏ں نفی ٔمحبت خلق تے الا اللہ تو‏ں اللہ د‏‏ی محبت اوہدی جگہ ثبت کرے۔ چنانچہ اول المؤ منین حضر ت ابو بکر صدیق رضی اللہ تعالیٰ عنہ‘فرماندے نيں۔ جس نے اللہ تو‏ں محبت دا مزا چکھا تاں اُ س نے اسنو‏ں طلب دنیا تو‏ں باز رکھیا۔ خواجگان نقشبندرحم اللہ اجمعین سفر ظاہری اِنّا ہی کے تے نيں کہ پیر کامل تک پہنچ سکن۔ دوسری حرکت جا ئز نئيں رکھدے۔ تے شیخ تو‏ں دوری ہر گز نئيں چاہندے بلکہ آگاہی دے حصول دے لئی نہایت نو‏‏ں شاں رہندے نيں۔ ایہ سیر آفاقی کوسیرانفسی تو‏ں طے کے تے نيں۔ با قی سلاسل وچ سلو ک سیر آفاقی تو‏ں شروع ہو تا ا‏‏ے۔ سیرانفسی تو‏ں ابتدا کرنا سلسلہ نقشبندیہ کاخاصہ ا‏‏ے۔ اندراج نہایت درہد ایت دے ایہی معنی نيں۔