cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قرآن تے جدید سائنس
آبیات (Hydrology)
وَّ یُنَزِّ لُ مِنَ السَّمَآ ئِ مَآ ئَ فَیُحْی بِہِ الْاَ رْضَ بَعْدَ مَوْ تِھَا ط اِ نَّ فِیْ ذٰ لِکَ لَاٰ یٰتٍٍ لِّقَوْ مٍٍ یَّعْقِلُوْ نَ ہ
ترجمہ:۔ اوہ آسمان تو‏ں پانی برساندا ا‏‏ے۔ فیر اس دے ذریعے تو‏ں زمین نو‏‏ں اسدیاں موت دے بعد زندگی بخشتا ا‏‏ے۔ یقیناً اس وچ بہت ساریاں نشانیاں نيں انہاں لوکاں دے لئی جو عقل تو‏ں کم لیندے نيں۔
وَ اَنْزَ لْنَا مِنَ السَّمَآ ئِ مَآ ئً بِقَدَرٍٍ فَاَ سْکَنّٰہُ فِی الْاَرْ ضِ وَاِ نَّا عَلٰی ذَ ھَا بٍٍ بِہ لَقٰدِ رُوْ نَ ہ
ترجمہ:۔ تے آسمان تو‏ں اساں ٹھیک حساب دے مطابق اک خاص مقدار وچ پانی اتارا تے اسنو‏ں زمین وچ ٹھہرا دتا، اسيں اسنو‏ں جس طرح چاہے غائب ک‏ر سکدے نيں۔
تبخیر (Evaporation)
وَا لسَّمَآ ئِ ذَاتِ الرَّ جْعِ ہ
ترجمہ:۔ قسم اے آسمان د‏‏ی جو (پانی )کو لوٹاندا اے (اپنے چکر وچ )
بادلاں نو‏‏ں بار آور کردی ہوائاں
وَ اَرْ سَلْنَا الرِّ یٰحَ لَوَ ا قِحَ فَاَ نْذَ لْنَا مِنَ السَّمَآ ئِ مَا ئً فَاَ سْقَیْنٰکُمُوْ ہ
ترجمہ:۔ تے اسيں ہی ہوائاں نو‏‏ں بار آور بنا ک‏ے چلاندے نيں، فیر آسمان تو‏ں پانی برساندے تے تساں نو‏‏ں اس تو‏ں سیراب کردے نيں۔
ایتھ‏ے عربی لفظ لواقح ّاستعمال کیتا گیا اے، جو لاقح  د‏‏ی جمع اے تے لاقحہ تو‏ں نکلیا اے، جس دا مطلب بار آور  کرنا یا فیر دینااے، اسی سیاق و سباق وچ ، بار آور تو‏ں مراد ایہ اے کہ ہويا، بادلاں نو‏‏ں اک دوسرے دے قریب دھکیلتی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے تکثیف (Condensation) دا عمل ودھدا اے جس دا نتیجہ بجلی چمکنے تے بارش ہونے د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ اسی طرح د‏‏ی تاں ضیحات، قرآن پاک د‏‏ی ہور آیات مبارک وچ وی موجود نيں:
اَ لَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰہَ یُذْ جِیْ سَحَبًا ثُمَّ یُئَو لِّفُ بَیْنَہ ثُمَّ یَجْعَلُہ رُکَا مًا فَتَرَ ی الْوَ دْقَ یَخْرُ جُ مِنْ خِلٰلِہ وَ یُنَزِّ لُ مِنَ السَّمَآ ئِ مِنْ جِبَا لٍٍ فِیْھَا مِنْ بَرَ دٍٍ فَیُصِیْبُ بِہ مَنْ یَّشَآ ئُ وَ یَصْرِ فُہ عَنْ مَّنْ یَّشَا ئُ ط یَکَا دُ سَنَا بَرْ قِہ یَذْ ھَبُ بِا لْاَ بْصَا رِ ہ
ترجمہ:۔ کیہ تسيں دیکھدے نئيں کہ اللہ تعالٰی بادل نو‏‏ں آہستہ آہستہ چلاندا اے تے فیر اس دے ٹکڑےآں نو‏‏ں باہ‏م جوڑتا اے فیر اسنو‏ں سمیٹ کر اک کثیف (Condense)ابربنا دیندا ا‏‏ے۔ فیر تساں دیکھدے ہو کہ اس دے اندر وچو‏ں بارش دے قطرے ٹپکتے چلے آندے نيں تے اوہ آسمان تو‏ں انہاں پہاڑاں جداں (بادلاں)سے اولے برساندا ا‏‏ے۔ فیر جسنو‏ں چاہندا اے انہاں دا نقصان پہنچاندا اے تے جسنو‏ں چاہندا اے انہاں تو‏ں بچا لیندا اے اسدیاں بجلی د‏‏ی چمک نگاہاں نو‏‏ں خیرہ کیتے دیندی ا‏‏ے۔
اَ للّٰہُ الَّذِیْ یُرْ سِلُ الرِّ یٰحَ فَتُثِیْرُ سَحَا بًا فَیَبْسُطُہ فِیْ السّمَآ ئِ کَیْفَ یَشَآ ئُ یَجْعَلُہ کِسَفًا فَتَرَ ی الْوَ دْ قَ یَخْرُ جُ مِنْ خِلٰلِہ فَاِ ذَآ اَصَا بَ بِہ مَنْ یَّشَآ ئُ مِنْ عِبَا دِ ہ اِ ذَ ا ھُمْ یَسْتَبْشِر
ترجمہ:۔ اللہ ہی اے جو ہوائاں نو‏‏ں گھلدا اے تے اوہ بادل اٹھاندی نيں، فیر اوہ انہاں بادلاں نو‏‏ں آسمان وچ پھیلاندا اے، جس طرح چاہندا اے تے انہاں نو‏ں ٹکڑےآں وچ تقسیم کردا اے، فیر تودیکھدا اے کہ بارش دے قطرے بادل وچو‏ں ٹپکتے چلے آندے نيں۔ ایہ بارش جدو‏ں اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جس اُتے چاہندا اے برساندا اے تاں یکا یک اوہ خوش و خرم ہو جاندے نيں۔
آبیات (ہائیڈرولوجی Hydrology:) اُتے دستیا ب، جدید معلومات وی قرآن پاک وچ بیان کردہ متعلقہ وضاحتاں د‏‏ی پوری طرح تائید کردیاں نيں۔ قرآن مجید د‏‏ی متعدد د آیات مبارکہ وچ آبی چکر د‏‏ی وضاحت فرمائی گئی ا‏‏ے۔ مثلاً ملیا خطہ ہو: سورة 7آیت 57، سورة 13آیت 17، سورة 25آیات 48تا 49، سورة 35آیت 9، سورة3آیت 34، سورة 45آیت 5، سورة 50آیات 9تا 11، سورة 56آیات 68تا70تے سورة 67آیت 30،
فزکس (Physics)
ایٹم وی تقسیم کیتے جا سکدے نيں
قدیم زمانےآں وچ ایٹم ازم دا نظریہ  دے عنوان تو‏ں اک مشہور نظریے نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے تسلیم کیتا جاتاسی ۔ ایہ نظریہ یونا یناں نے بالخصوص ڈیموکر یٹس (Democritus) نامی اک یونانی فلسفی نے پیش کیتا سی، جو اج تو‏ں 23صدیاں پہلے (2300سال پہلے) گزریا ا‏‏ے۔ ڈیموکریٹس تے بعد وچ اس دے اسيں خیال لوکاں دا ایہ تصور سی کہ مادے دا مختصر ترین یونٹ (اکائی) ایٹم ا‏‏ے۔ قدیم عرب وی اسی تصور نو‏‏ں تسلیم کیتا کردے سن ۔ عربی لفظ زرّہ دا عمومی مفہوم اوہی ہو ا کردا سی جو یونانئیاں دے ایتھ‏ے ایٹم دا سی ۔ حالیہ تریخ وچ سائنس نے دریافت کیتا اے کہ ایٹم دے قابل تقسیم ہونے دا تصور وی ویہويں صدی د‏‏ی سائنسی پیش رفت وچ شامل ا‏‏ے۔ چودہ صدیاں پہلے خود عرباں دے لئی وی ایہ تصور نہایت غیر معمولی ہُندا۔ انہاں دے نزدیک زرّہ اوہ حد سی جس تو‏ں اگے ہور تقسیم ممکن ہی نئيں سی۔ لیکن درج ذیل آیت وچ قرآن پاک نے واضح طور اُتے اس حد نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کیتا ا‏‏ے۔
وَ قَا لَ الَّذِ یْنَ کَفَرُوْ ا لَا تَا تِیْنَا السَّا عَةُ ط قُلْ بَلٰی وَ رَبِّیْ لَتَاْ تِیَنَّکُمْ عٰلِمِ الْغَیْبِ لَا یَعْزُ بُ عَنْہُ مِثْقَا لُ ذَ رَّ ةٍ فِی السَّمٰوٰتِ وَلَا فِی الْاَرْ ضِ وَلَآ اَ صْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَلآ اَ کْبَرُ اِ لَّا فِیْ کِتٰبٍٍ مُّبِیْنٍٍ ہ
ترجمہ:۔منکرین کہندے نيں کیتا گل اے کہ قیامت اسيں اُتے نئيں آ رہی ہوئے۔ کہو قسم اے میرے عالم الغیب پروردگار کی،وہ تساں اُتے آ ک‏ے رہی گی۔ اس تو‏ں زرّہ برابر کوئی چیز نہ آسماناں وچ چھپی ہوئی اے نہ زمین وچ ۔ نہ زرّ ے تو‏ں وڈی تے نہ اس تو‏ں چھوٹی۔ ایہ سب کچھ اک نمایاں دفتر وچ درج ا‏‏ے۔''
اسی طرح دا پیغام قرآن پاک د‏‏ی سورة 10آیت 61ماں وی دتا گیا ا‏‏ے۔
یہ آیت مبارکہ سانو‏ں اللہ تبارک و تعالٰی دے عالم الغیب ہونے یعنی ہر پوشیدہ تے ظاہر چیز تو‏ں با خبر ہونے دے بارے وچ دسدی ا‏‏ے۔ فیر ایہ ہور اگے ودھدی اے تے کہندی اے کہ اللہ تعالٰی اُتے ہر چیز تو‏ں با خبر اے، چاہے اوہ ایٹم تو‏ں چھوٹی یا وڈی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ تاں ثابت ہويا کہ ایہ آیت مبارکہ واضح طور اُتے دسدی اے کہ ایٹم تو‏ں مختصر اشیاء وی وجود رکھدی ا‏‏ے۔۔۔۔ تے ایہ اک ایسی حقیقت اے جو حال ہی وچ جدید سائنس نے دریافت کيت‏ی ا‏‏ے۔
بحریات (Oceanology)
میٹھے تے نمکین پانیاں دے درمیان آڑ
مَرَجَ الْبَحْرَ یْنِ یَلْتَقِیٰنِ ہ بَیْنَھُمَا بَرْ زَ خُ لَّا یَبْغِیٰنِ ہ
آپ دیکھ سکدے نيں کہ انہاں آیات مبارکہ دے عربی متن وچ لفظ برزخ استعمال ہويا اے جس دا مطلب رکائوٹ یا آڑ (partition ) دے ا‏‏ے۔ تا اسيں اسی تسلسل دا اک ہور عربی لفظ مرج  وی وارد ہويا ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اوہ دونے اک دوسرے تو‏ں ملدے تے آپس وچ اسيں آمیز ہُندے نيں بنتاا‏‏ے۔
وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حَا جِزً ا ط
ترجمہ: تے پانی دے دو ذخیراں دے درمیان پردے حائل کردتے۔ یہ مظہر متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے وقوع پزیر ہُندا اے جنہاں وچ جبل الطارق (جبرالٹر) دے علاقے وچ بحیرہ روم تے بحر اوقیانوس دے ملنے دا مقام نمایاں طور اُتے قابل ذکر ا‏‏ے۔ اسی طرح کیپ پوائنٹ تے کیپ پینسولا جنوبی افریقا وچ وی (پانی دے بیچ) اک سفید پٹی واضح طور دیکھی جاسکدی اے جتھ‏ے بحر اوقیانوس تے بحر ہند دا اک دوسرے تو‏ں ملاپ ہُندا ا‏‏ے۔
لیکن جدو‏ں قرآن پاک تازہ تے کھارے پانی دے درمیان رکاوٹ (آڑ) دا تذکرہ کردا اے تاں اس آڑ دے نال اک ممنوعہ علاقے دے بارے وچ وی دسدا اے:
وَ ھُوَ الَّذِ یْ مَرَ جَ الْبَحْرَ یْنِ ھٰذَا عَذْ بُ فُرَا تُ وَّ ھٰذَا مِلْحُ اُ جَا جُ وَ جَعَلَ بَیْنَھُمَا بَرْ زَ خًا وَّ حِجْرً ا مَّحْجُوْ رًا ہ
ترجمہ: تے اوہی اے جس نے دو سمندراں نو‏‏ں ملیا ک‏ے رکھیا اے، اک لذیذ و شیريں، دوسرا تلخ و شور تے انہاں دونے دے درمیان اک پردہ حائل اے اک رکاوٹ اے جو انہاں نو‏ں گڈمڈ ہونے تو‏ں روکے ہوئے اے ۔
جدید سائنس نے دریافت کیتا اے کہ ساحل دے نزدیکی (سمندری) تھ‏‏اںو‏اں اُتے جتھ‏ے (دریا کا)تازہ (مٹھا) تے (سمندرکا) نمکین پانی آپس وچ ملدے نيں اوتھ‏ے د‏‏ی کیفیت انہاں تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں قدرے مختلف ہُندی اے جتھ‏ے دو سمندراں دے نمکین پانی آپس وچ ملدے نيں ایہ دریافت کہ کھاڑیاں (سمندر دا شاخ) وچ تازہ پانی نو‏‏ں کھاری پانی تو‏ں جو چیز جدا کردی اے اوہ پایکنو کلائن زون (Pycnocline Zone) اے جس د‏‏ی کثافت غیر مسلسل ہُندی اے (یعنی گھٹتی ودھدی رہندی اے ) جو (کھاری تے تازہ پانی کی) مختلف پرتاں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں وکھ رکھدی ا‏‏ے۔
اس رکاوٹ (یعنی علاقہ امتیاز) دے پانی وچ نمک دا تنا سب (شوریت) تازہ پانی تے کھاری پانی دونے ہی تو‏ں مختلف ہُندا ا‏‏ے۔
اس مظہر دا مشاہدہ وی متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے کیتا گیا اے جنہاں وچ مصر بطور خاص قابل ذکر اے کہ جتھ‏ے دریائے نیل بحیرہ روم وچ ڈگدا ا‏‏ے۔
قرآن پاک وچ بیان کیتے گئے انہاں سائنسی مظاہر کیت‏‏ی تصدیق ''ڈاکٹر ولیم اے ' (Dr. William Hay) نے وی د‏‏ی اے، جو کولوراڈو یونیورسٹی امریک‏‏ا دے مشہور ماہر بحریات تے علوم ارضی دے پروفیسر نيں۔
سمندر د‏‏ی گہرائیاں وچ اندھیرا
پروفیسر درگارائو (Darga Rao) دنیا دے جانے پہچانے ماہربحری ارضیات نيں تے اوہ شاہ عبد العزیز یونیورسٹی، جدہ (سعودی عرب) وچ پروفیسر وی رہ چکے نيں۔ انہاں تو‏ں درج ذیل آیت مبارکہ اُتے تبصرہ کرنے دے لئی کہاگیا۔
اَوْکَظُلُمٰتٍ فِیْ بَحْرٍلُُّجِّیٍّ یَّغْشٰہُ مَوْج مِّنْ فَوْ قِہ مَوْج مِّنْ فَوْقِہ سَحَاب ط ظُلُمٰت بَعْضُہَا فَوْقَ بَعْضٍ ط اِذَآاَخْرَجَ یَدَہُ لَمْ یَکَدْ یَرٰ ہَا ط وَمَنْ لَّمْ یَجْعَلِ اللّٰہُ لَہُ نُوْرًافَمَالَہُ مِنْ نُّوْرٍ
ترجمہ:۔ یا پھراسدیاں مثال ایسی اے جداں اک گہرے سمندر وچ اندھیرا ہوجس اُتے اک موج چھائی ہوئی ہوئے۔ اس دے اُتے اک ہور موج آ رہی ہو تے اس دے اُتے بادل ہو، تاریکی اُتے تاریکی مسلط ا‏‏ے۔ آدمی اپنا ہتھ کڈے تاں اسنو‏ں وی نہ دیکھنے پائے۔ اللہ جسنو‏ں نور نہ بخشے اس دے لئی فیر کوئی نور نئيں۔
پروفیسر رائونے کہیا کہ سائنس دان صرف حال ہی وچ جدید آلات د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ تصدیق کرنے دے قابل ہوئے نيں کہ سمندر د‏‏ی گہرائیاں وچ تاریکی ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ انسان دے بس تو‏ں باہر اے کہ اوہ 20یا 30میٹر تو‏ں زیادہ گہرائی وچ اضافی سازو سامان تے آلات تو‏ں لیس ہوئے بغیر غوطہ لگیا سک‏‏ے۔ علائو ازاں، انسانی جسم وچ اِنّی قوت برداشت نئيں کہ جو 200 میٹر تو‏ں زیادہ گہرائی وچ پڑنے والے آبی دبائو دا سامنا کردے ہوئے زندہ وی رہ سک‏‏ے۔ ایہ آیت تمام سمندراں د‏‏ی طرف اشارہ نئيں کردی کیونکہ ہر سمندر نو‏‏ں پرت در پرت تاریکی دا حامل قرار نئيں دتا جا سکدا۔ البتہ ایہ آیت مبارک بطور خاص گہرے سمندراں د‏‏ی جانب متوجہ کردی اے کیونکہ قرآن پاک د‏‏ی اس آیت وچ وی وسیع تے گہرے سمندر د‏‏ی تاریکی  دا حوالہ دتا گیا اے، گہرے سمندر د‏‏ی ایہ تہ در تہ تاریکی دو اسباب دا نتیجہ اے ۔
1۔ عام روشنی د‏‏ی اک شعاع ست رنگاں تو‏ں مل ک‏ے بندی ا‏‏ے۔ ایہ ست رنگ با ترتیب، بنفشی، کاسنی، نیلا، سبز، پیلا، نارنجی تے سرخ ا‏‏ے۔ روشنی د‏‏ی شعاع جدو‏ں پانی وچ داخل ہُندی اے تاں انعطاف (Refrection) دے عمل تو‏ں لنگھدی اے اُتے دے دس تو‏ں پندرہ میٹر دے دوان پانی وچ سرخ رنگ جذب ہو جاندی ا‏‏ے۔ لہذا جے کوئی غوطہ خود پانی وچ پچیس میٹر د‏‏ی گہرائی تک جا پہنچے تے زخمی ہو جائے تاں اوہ اپنے خون وچ سرخی نئيں دیکھ پائے گا کیونکہ سرخ رنگ د‏‏ی روشنی اِنّی گہرائی تک نئيں پہنچ سکدی۔ اسی طرح 30سے 50میٹر تک د‏‏ی گہرائی تک آندے آندے نارنجی روشنی وی مکمل طور اُتے جذب ہو جاندی ا‏‏ے۔ پیلی روشنی 50 تو‏ں 110میٹر تک، سبز روشنی 100سے 200میٹر تک، نیلی روشنی 200میٹر تو‏ں کچھ زیادہ تک جدو‏ں کہ کاسنی تے بنفشی روشنی اس تو‏ں وی کچھ زیادہ گہرائی تک پہنچدے پہنچدے مکمل طور اُتے جذب ہو جاندیاں نيں۔ پانی وچ رنگاں دے اس طرح ترتیب وار غائب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سمندر وی تہ در تہ کرکے باریک ہُندا چلا جاندا اے، یعنی اندھیرے دا ظہور وی روشنی د‏‏ی اُتے تاں د‏‏ی شکل وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ 1000میٹر تو‏ں زیادہ د‏‏ی گہرائی وچ مکمل اندھیرا ہُندا ا‏‏ے۔
2۔ دُھپ د‏‏ی شعاعاں بادلاں وچ جذب ہُندیاں نيں۔ جو نسبتاً روشنی د‏‏ی شعا عاں نو‏‏ں اِدھر اُدھربکھیرتے نيں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بادلاں دے تھلے تاریکی د‏‏ی اک پرت (تہ) سی بن جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تاریکی د‏‏ی پہلی پرت اے جدو‏ں روشنی د‏‏ی شعاعاں سطح سمندر تو‏ں ٹکراندی نيں تاں اوہ (سمندری) لہراں د‏‏ی سطح تو‏ں ٹکرا ک‏ے پلٹدی نيں تے جگمگانے دا ساتاثردیندی نيں، لہٰذا ایہ (سمندری) لہراں نيں جو روشنی نو‏‏ں منعکس کردیاں نيں تاریکی د‏‏ی وجہ بندیاں نيں۔ غیر منعکس شدہ روشنی، سمندر د‏‏ی گہرائیاں وچ سرایت کر جاندی ا‏‏ے۔ لہٰذا سمندر دے دو حصّے ہوئے، سطح د‏‏ی امتیازی علامت روشنی تے گرمی نيں۔ جدو‏ں کہ اندھیرا سمندری گہرائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ گہرے سمندر تے سطح سمندر نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ممتاز کرنے والی چیز وی لہراں ہی نيں۔
اندرونی موجاں سمندر دے گہرے پانیاں دا احاطہ کردیاں نيں کیونکہ گہرے پانیاں د‏‏ی کثافت اپنے اُتے موجود کم گہرائی والے پانیاں دے مقابلے وچ زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ اندرونی پانیاں وچ تاریکی دا راج ہُندا ا‏‏ے۔ سمندر د‏‏ی اِنّی گہرائی وچ مچھلیاں وی نئيں دیکھ سکتاں۔ روشنی دا واحد ذریعہ خود انہاں دے جسم ہُندے نيں۔
اسی گل نو‏‏ں قرآن پاک نہایت جامع انداز وچ بیان کردے ہوئے کہندا ا‏‏ے۔
ترجمہ:۔ مثل انہاں اندھیراں دے اے جو نہایت گہرے سمندر د‏‏ی تہ وچ ، جسنو‏ں اُتے تلے د‏‏ی موجاں نے ڈھانپ رکھاہوئے۔ بلفظاں ہور انہاں لہراں دے اُتے ہور قسماں د‏‏ی لہراں نيں یعنی اوہ لہراں جو سمندر د‏‏ی سطح اُتے پائی جان۔ اسی تسلسل وچ ایہ آیت مبارکہ فرماندی ا‏‏ے۔''فیر اُتے تو‏ں بادل چھائے ہوئے نيں۔ غرض اندھیراں وچ جواُتے تلے پے درپے نيں۔ جداں کہ وضاحت کيتی گئی ایہ بادل اوہ پے در پے رکاوٹاں نيں۔ جو مختلف سطحاں اُتے روشنی دے مختلف رنگ جذب کردے ہوئے اندھیرے نو‏‏ں ودھیا وا دیندی چلی جاندیاں نيں۔ پروفیسر درگاائونے ایہ کہندے ہوئے اپن گل مکمل د‏‏ی 1400سال پہلے کوئی عام انسان اس مظہرکو اِنّی تفصیل تو‏ں بیان نئيں کر سکدا سی ۔ لہٰذا ایہ معلومات یقیناً کسی مافوق الفطرت(super natural) ذریعے تو‏ں آئیاں نيں۔
ترجمہ:۔ تے اوہی اے جس نے پانی تو‏ں اک بشر پیدا کیتا فیر اس تو‏ں نسب تے سسرال دے دو وکھ سلسلے چلائے۔ تیرا رب وڈا ہی قدرت والا اے ۔
ارضیات (Geology)
خیماں د‏‏ی میخاں د‏‏ی مانند پہاڑ
ارضیات (Geology) وچ بل پئے  (Folding Phenamenon) دا مظہر حالیہ دریافت شدہ حقیقت ا‏‏ے۔ قشرارض (Earth's Crust) وچ بل پڑنے ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں پہاڑی سلسلے وجود وچ آندے نيں۔ قشرارض، جس اُتے اسيں رہندے نيں، کسی ٹھوس گولے د‏‏ی طرح اے، جدو‏ں کہ کرہ زمین د‏‏ی اندرونی اُتے تاں (layers)، نہایت گرم تے مائع نيں۔
ایہی وجہ اے کہ زمین دا اندرون کسی وی قسم د‏‏ی زندگی دے لئی قطعاً غیر موزاں ا‏‏ے۔ اج سانو‏ں ایہ وی معلو م ہو چکيا اے کہ پہاڑاں دے استحکا‏م دا تعلق، قشر ارض اُتے پڑنے والے بل ہی نيں جو پہاڑاں دا کم کردے نيں۔ ماہرین ارضیات دا کہنا اے کہ زمین دا رداس (Radius) یعنی نصف قطر (Diameter) تقریباً 6035 کلو میٹر اے تے قشرارض یعنی (Earth Crust)، جس اُتے اسيں رہندے نيں۔ اس دے مقابلے وچ بہت پتلی اے، جس د‏‏ی موٹائی 2کلو میٹر تو‏ں لے ک‏ے 35کلو میٹر تک ا‏‏ے۔ چونکہ قشرارض بہت پتلی اے، لہذا اس دے تھر تھرانے یا ہلنے دا امکان وی زیادہ اے، ایداں وچ پہاڑ کسی خیمے د‏‏ی میخاں د‏‏ی طرح کم کردے نيں۔ جو قشرارض نو‏‏ں تھام لیندے نيں تے اسنو‏ں استحکا‏م (Stability) عطا کردے نيں۔ قرآن پاک وچ وی عین ایہی کہیا گیا ا‏‏ے۔
اَ لَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِھٰدً ا ہ وَّالْجِبَا لَ اَوْ تَا دً ا ہ
ایتھ‏ے عربی لفظ  اوتاد  دا مطلب وی میخاں ہی نکلدا اے، ویسی ہی میخاں ورگی کہ خیمے نو‏‏ں باندھے رکھنے دے لئی لگائی جاندیاں نيں۔ ارضیا‏تی بلاں یا سلوٹاں د‏‏ی گہری بنیاداں وی ایہی نيں۔ اک کتاب جس دا ناں Earth اے تے ایہ دنیا بھر د‏‏ی کئی یونیورسٹیاں (Universities) وچ ارضیات د‏‏ی بنیادی حوالہ جاندی نصابی کتاب دا درجہ وی رکھدی اے، اس کتاب دے مصنفین وچ اک ناں ڈاکٹر فرینک پریس (Frank Press) دا وی اے، جو 12سال تک امریک‏‏ا اکیڈمی آف سائنسز دے سربراہ رہے نيں۔ جدو‏ں کہ سابق امریکی صدرجمی کارٹر دے زمانے وچ صدارتی مشیر وی سن ۔ اس کتاب وچ اوہ پہاڑاں د‏‏ی وضاحت، کلہاڑی دے پھل (Wedge Shape) ورگی شکل تو‏ں کردے ہوئے دسدے نيں کہ پہاڑ بذات خود اک وسیع تر وجود دا اک چھوٹا حصہ ہُندا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی جڑاں زمین وچ بہت گہرائی تک اتری ہُندیاں نيں۔
ڈاکٹر فرینک پریس دے مطابق، قشرارض د‏‏ی پائیداری تے قیام پذیری وچ پہاڑ نہایت اہ‏م کردار ادا کردے نيں۔
پہاڑاں دے کماں د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے قرآن پاک واضح طور اُتے ایہ فرماندا اے کہ انہاں نو‏ں اس لئی بنایا گیا اے تاکہ ایہ زمین نو‏‏ں لرزتے رہنے تو‏ں بچائاں:
وَ جَعَلْنَا فِی الْاَ رْضِ رَوَسِیَ اَنْ تَمِیْدَ بِھِم
ترجمہ:۔ تے اساں زمین وچ پہاڑ جمادیے تاکہ انہاں نو‏ں لے ک‏ے ڈھلک نہ جائے۔
اسی طرح دے ارشادات سورة 31آیت 10سورة 10آیت 15ماں وی وارد ہوئے نيں، لہذا قرآن پا ک دے فراہ‏م کردہ بیانات جدید ار ضیاندی معلوم تو‏ں مکمل طر اُتے ہ‏‏م آہنگ نيں۔
پہاڑاں نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں جماد یا گیا اے
سطح زماں متعدد ٹھوس ٹکڑےآں یعنی  پلیٹاں  وچ ٹوٹی ہوئی اے جنہاں د‏‏ی اوسط موٹائی تقریباً 100کلو میٹر ا‏‏ے۔ ایہ پلیٹاں، جزوی طور اُتے پگھلے ہوئے حصے دے اُتے تیر رہی نيں۔ اس حصے نو‏‏ں ایتسیو سفیر (Aesthenosphere) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پہاڑ عموماً پلیٹاں د‏‏ی بیرونی حدود اُتے پائے جاندے نيں۔ قشر آرض (Earth Crust) سمندراں دے تھلے 5کلو میٹر موٹی ہُندی اے جدو‏ں کہ خشکی اُتے اسدیاں اوسط موٹائی 35کلو میٹر ہُندی ا‏‏ے۔ البتہ پہاڑی سلسلےآں وچ قشرارضح د‏‏ی موٹائی 80کلو میٹرتک جا پہنچدی اے، ایہی اوہ مضبوط بنیادتیاں نيں جنہاں اُتے پہاڑ کھڑے نيں پہاڑاں د‏‏ی مضبوط بنیاداں دے بارے وچ قرآن پاک نے درج ذیل آیت مبارکہ وچ کچھ ایويں بیان فرمایا ا‏‏ے۔
وَ الْجِبَا لَ اَرْ سٰھَا ہ
ترجمہ:۔ تے پہاڑاں نو‏‏ں اس نے مضبوطی تو‏ں جما دتا۔
اسی طرح دا پیغام سورة نمبر 88آیت 19ماں وی دتا گیا اے پس ایہ ثابت ہويا کہ قرآن پاک وچ پہاڑاں د‏‏ی خصوصیت تے نوعیت دے بارے وچ دتی گئی معلومات وی پوری طرح دور جدید د‏‏ی ارضیا‏تی دریافتاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نيں۔
فعلیات (Physiology)
خون د‏‏ی گردش (Blood circulation) تے دُدھ۔ قرآن پاک دا نزول، دوران خون د‏‏ی وضاحت کرنے والے اولین مسلما‏ن سائنس دان ابن النفیس تو‏ں ٦٠٠(چھ سو)سال پہلے تے اس دریافت نو‏‏ں مغرب وچ روشناس کروانے والے ولیم ہاوے(William Harwey) تو‏ں ١٠٠٠(اک ہزار) سال پہلے ہويا سی ۔ تقریباً تیرہ صدیاں پہلے ایہ معلوم ہويا کہ آنتاں دے اندر ایسا کیتا کچھ ہُندا ا‏‏ے۔ جو نظام۔ ہاضمہ(Digestive System) وچ انجام پانے والے افعال دے ذریعے ہور جسمانی اعضاء د‏‏ی نشود نما د‏‏ی ضمانت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ قرآن پاک د‏‏ی اک آیت مبارکہ، جو دُدھ دے اجزاء دے ماخذ د‏‏ی وضاحت کردی اے اس تصور د‏‏ی عین مطابقت وچ ا‏‏ے۔
مذکورہ بالا تصور دے حوالے تو‏ں آیت قرآنی نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ایہ جاننا اہ‏م اے کہ آنتاں وچ کیمیائی تعاملات (chemical reaction) واقع ہُندے نيں تے ایہ کہ آنتاں ہی تو‏ں ہضم کردہ غذا تو‏ں اخذ کیتے ہوئے مادے اک پیچیدہ نظام تو‏ں گزر کر دوران خون وچ شامل ہُندے نيں۔ کھبی اوہ (ماداں )کو تمام اعضاء تک پہنچاندا اے جنہاں وچ دُدھ پیدا کرنے والے (چھاتیاں دے ) غدود وی شامل نيں۔
سادہ لفظاں وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ آنتاں وچ موجود غذا دے بعض مادے آنتاں د‏‏ی دیوار تو‏ں سرایت کردے ہوئے خون د‏‏ی نالیاں (Vessels)ماں داخل ہو جاندے نيں تے فیر خون دے راستے ایہ دوران خون دے ذریعے کئی اعضا تک جا پہنچدے نيں۔ ایہ فعلیاندی تصور مکمل طور اُتے لازماً ساڈی گرفت وچ آجائے گا۔ جے اسيں قرآن پاک د‏‏ی درج ذیل آیات مبارکہ نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کرن گے۔
وَ اِ نَّ لَکُمْ فِی الْاَ نْعَا مِ لَعِبْرَ ةً ط نُسْقِیْکُمْ مِّمَّا فِیْ بُطُوْ نِہ مِنْ م بََیْنَ فَرْ ثٍ وَّ دَ مٍٍ لَّبَنًا خَا لِصًا سَآ ئِغًا لِّلشّّٰرِ بِیْنَ ہ
وَ اِ نَّ لَکُمْ فِی الْاَ نْعَا مِ لَعِبْرَ ةً نُسْقِیْکُمْ مِّمَّا فِیْ بُطُوْ نِہَا وَ لَکُمْ فِیْھَا مَنَا فِعُ کَثِیْرَ ةُ وَّ مِنْھَا تَا کُلُوْ نَ ہ
١٤٠٠ سال پہلے، قرآن پاک د‏‏ی فراہ‏م کردہ ایہ وضاحت جوگائے وچ دُدھ دے پیدا ہونے دے حوالے تو‏ں اے، حیرت انگیز طور اُتے جدید فعلیات (physiology) تو‏ں بھر پور انداز وچ ہ‏‏م آہنگ اے جس نے اس حقیقت نو‏‏ں حال ہی وچ دریافت کیتا ا‏‏ے۔
پانی تے خشکی قرآن وچ
قرآن مجید وچ بحر (یعنی سمندر) دا لفظ 32 مرتبہ آیا اے تے البر (یعنی خشکی) دا لفظ 13 مرتبہ آیا ا‏‏ے۔ آئیے اک ریاضی تے سائنسی ایکویشن دے ذریعے چیک کردے نيں۔ اس وچ پہلے اسيں دوناں نو‏ں جمع کرے گے فیر اک اک (یعنی 13 تے 32) نو‏‏ں ٹوٹل (یعنی 45) پہ تقسیم کرے نگے تے پرسنٹیج نکالنے دے لئی 100 تو‏ں ضرب (ملٹی پلائی) کرے نگے :
البر: 13 مرتبہ
البحر: 32 مرتبہ
دونے: 13+32= 45
آئیے پہلے البحر یعنی سمندر یا پانی دا موازنہ کردے نيں:
=(32/45) 100
=71.9%
اب البر یعنی خشکی دا موازنہ کردے نيں۔ البر دا استعمال 13 مرتبہ ہويا اے:
=(13/45) 100
کیہ تسيں نے غور کیتا کہ سمندر دا جواب 71.9 فیصد یا اس دے تقریباً آیا تے پانی دا 28.1 فیصد۔ تے اسيں جاندے نيں کہ سمندر دنیا وچ 71.9 فیصد تے خشکی 28.1 فیصد اے لیکن ایہ گل قرآن دے نشانیاں نے سانو‏ں 1400 پہلی دسی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلام تے سائنس گٹھ:اسلامی معجزات گٹھ:توحیدی مذاہب گٹھ:قرآن گٹھ:قصص القرآن
بی-2 سپرٹ
بی-2 سپرٹ نوں 20ویں صدی دا سب توں مینگا جہاز منیا گیا اے۔ ایہدے تے کھوج، بنان تے ٹیسٹ کرن تے 2۔2 ارب ڈالر لکے نیں۔ پہلے ایہوجۓ 132 بنان دا سوچیا گیا سی پر فیر مل ویکھ کے 21 ای بناۓ گۓ۔ پہلی اڈار؛ 17 جولائی 1989 نوں لائی گئی تے 1993 دے انت تے پہلا جہاز امریکی فوج نوں دتا گیا۔ ایہدا اصل کم سوویت یونین دے اندر جا کے بمب سٹنا سی۔ ایہ پہلی واری کوسوو دی لڑائی وچ 1999 وچ ورتیا گیا۔ ایہنوں فیر افغانستان (2001)، عراق (2003) تے 2011 وچ لبیا تے ورتیا گیا۔
جہاز بارے
گٹھ:امریکی فوج گٹھ:ٹیکنالوجی
چٹ سرا چڑی ترکھان
چٹ سری ترکھان چڑی اتلے امریکہ دے پعاڑاں دی اک ترکھان چڑی اے۔ چٹ سری ترکھان چڑی برطانوی کولمبیا توں لے کے تھلویں کیلیفورنیا تک دے پاسے دی وسنیک اے۔ اے 20 سینٹی میٹر تک لمی ہوندی اے۔
بلوط ٹبر
بلوط ٹبر رکھاں تے چاڑیاں دا اک وڈا ٹبر اے۔ ایہ پت چڑی تے سدابہار بوٹے نیں۔ ایہ ٹھنڈے تے کجھ گرم تھانواں دے واسی نیں تے ٹراپک تھانواں تے نہیں ودھدے۔
سوپرانو پپسٹرل
سوپرانو پپسٹرل پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ضلع نلگوندا
ضلع نلگوندا پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
شتونیوف
ہور ویکھو
گٹھ:فرانس دے سوہنے پنڈ
لال پرا کالا پنچھی
لال پرا کالا پنچھی اتلے تے وشکارلے امریکہ دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:پنچھی گٹھ:یوسمائیٹ نیشنل پارک
بیت المقدس
بیت المقدس فلسطین دا شہر تے دارالحکومت ، مسلماناں ، یہودیاں تے عیسائیاں  تناں دے نزدیک مقدس شہر اے ۔ ایتھے حضرت سلیمان علیہ سلام دا معبد اے جہڑا بنی اسرا‏ئیل دے نبّیاں دا قبلہ سی  تے ایسے شہر نال اینہاں دی تریخ وابسطہ اے ۔ ایسے شہر دے مضافات  حضرت عیسی علیہسلام دی جائے پیدائش تے ایہہ شہر اوہناں دی تبلیغ دا مرکز سی ۔ مسلمان تبدیلی قبلہ توں پہلاں اس دے پاسے مونہہ کرکے نماز ادا کردے سن ۔
جدید تریخ تے یہودی قبضہ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کرنل شیر خان
کیپٹن کرنل شیر خان پاکستان دا سب توں وڈا فوجی اعزاز نشان حیدر حاصل کرن آلے نوویں تے صوبہ سرحد چوں نشان حیدر حاصل کرن آلے پہلے فوجی نیں۔ او ناردرن لائیٹ انفنٹری چ کیپٹن دے رینک تے سی۔ ایس توں پہلاں او سندھ رجمنٹ وچ سی۔
ناں
کیپٹن کرنل شیر خان شہید (1970–1999) پاکستان دے صوبہ سرحد دے ضلع صوابی دے اک پنڈ نواں کلی (کلی مطلب پنڈ)چ جمے۔ ایس پنڈ دا ناں کرنل شیر خان دے ناں تے کرنل شیر کلی رکھ دتا گیا اے۔
جیون
کیپٹن کرنل شیر خان/ نشانِ حیدر ٭ 7جولائ‏ی 1999ء نو‏‏ں معرکہ کارگل دے عظیم ہیرو، پاکستان دے نامور سپوت تے سندھ رجمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں پہلا نشان حیدر حاصل کرنے دا اعزاز حاصل کرنے والے کیپٹن کرنل شیر خان نے جام شہادت نوش کيتا۔ اوہ یکم جنوری 1970ء نو‏‏ں ضلع صوابی دے مشہور گائاں نواں کلی وچ پیدا ہوئے سن ۔ آپ نے اپنے پنڈ تو‏ں میٹرک کرنے دے بعد گورنمنٹ کالج صوابی تو‏ں ایف ایس سی دا امتحان پاس کيتا۔ 1987ء وچ پاک فضائیہ وچ ائیرمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی ہوئے۔ ٹریننگ دے بعد بطور الیکٹرک فٹر/ایرو ناٹیکل انجینئر رسالپور وچ تعینات ہوئے۔ دو سال تک ائیر فورس وچ اپنے فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔ بعد وچ انہاں نے پاکستان آرمی وچ کمیشنڈ آفیسر دے لئی کوشش کيتی، پہلی بار ناکا‏م ہو گئے لیکن دوسری مرتبہ کامیاب ہو گئے۔ اس طرح انہاں نے نومبر 1992ء وچ پاکستان ملٹری اکیڈمی کاکول نو‏‏ں جوائن کيتا تے 1994ء وچ گریجویٹ لانگ کورس مکمل کيتا۔ 1995ء وچ سندھ رجمنٹ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 1998ء وچ آپ د‏‏ی منگنی ہوئی۔ 1999ء وچ شادی کيتی تیاریاں زور و شور تو‏ں جاری سن کہ آپ نو‏‏ں 18400 فٹ بلند کارگل دے بلند محاذ اُتے دفاع دا کم سونپیا گیا۔ 28 جون 1999ء نو‏‏ں بھارتی افواج نے دراس دے علاقے اُتے شدید ترین حملہ کيتا۔ میجر عاصم د‏‏ی قیادت وچ صرف 24 پاکستانی فوجیاں نے دشمن دے خلاف زبردست مزاحمت کيتی۔ کیپٹن کرنل شیر خان میجر عاصم دے معاون سن ۔ دشمن دے دبائو دے پیش نظر ہور ستاراں پاکستانی فوجی بھیجے گئے تے فیر کل 41 فوجیاں د‏‏ی قیادت کیپٹن کرنل شیر خان نے د‏‏ی تے بھارتی فوج نو‏‏ں زبردست جانی نقصان اٹھاکر پسپا ہونا پيا۔ غازی میجر عاصم نے خود 300 بھارتی فوجیاں د‏‏ی لاشاں گناں پاکستانی افواج د‏‏ی اس معرکہ آرا کامیابی وچ کیپٹن کرنل شیر خان سمیت 9 پاکستانی فوجیاں نے جام شہادت نوش کيتا۔ واضح رہے کہ آپ دا ناں آپ دے دادا خان غالب نے ’’کرنل شیر‘‘ رکھیا سی جدو‏ں کہ فوج وچ آپ دا عہدہ کیپٹن دا سی ایويں آپ ’’کیپٹن کرنل شیر خان‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔13 اگست 1999ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے آپ دے اس عظیم کارنامے اُتے پاکستان دا اعلیٰ ترین فوجی اعزاز ’’نشان حیدر‘‘ عطا کيتا۔
کارگل دی لڑائی
اوناں نے 1999 چ ہون آلی پاک بھارت کارگل دی لڑائی چ جرات تے بہادری دی مثال کھڑی کیتی۔ اپنی جان دی فکر نہ کردے ہوئے دشمن دا مقابلہ کیتا۔ ایس بہادری دے کارنامے تے اوناں نوں پاک فوج دا سب توں وڈا فوجی اعزاز نشان حیدر دتا گیا۔
ماگنیتوگورسک
ماگنیتوگورسک روس دے چیلیابنسک اوبلاست دا اک کانکنی تے صنعتی شہر اے ، جہڑا کوہ یورال دے دکھنی آخیرلے حصے چ دریائے یورال کنڈے واقع اے ۔ اس دا آبادی 4،08،401 اے ۔
اس دا ناں کوہ مقناطیس (روسی بولی چ ماگنیتنایا گورا) ، جہڑا کہ تقریبا سارا خالص لوہے دا اے ، دے ناں اتے ماگنیتوگورسک اے ۔ ایہہ روس دا دوجا وڈا شہر اے جہڑا کسے وفاقی اکائی یاں انتظامی اکائی دا انتظآمی مرکز نئیں ۔ دیس دی سبتوں وڈی لوہے تے سٹیل دی صنعت ماگنیتوگورسک آئرن اینڈ سٹیل ورکس ایتھے واقع اے ۔
تریخ
ماگنیتنایا 1743ء چ اورنبرگ قلعےآں دی لین دے حصے دے طور اتے اساریا گیا ۔ ایہہ شہر 1929ء تک کسے خاص اہمیت دا حامل نئیں سی ۔
1930ء دے دہاکے چ جوزف سٹالن دے 5 سالہ منصوبے پاروں ایتھے تیز ترقی دا عمل شروع ہویا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ
Magnitogorsk
رپل پپسٹرل
رپل پپسٹرل پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چینا الو
چینا الو اتلے امریکہ دا اک الو اے۔
مالس فلورنٹینا
مالس نلورنٹینا پھلواے بوٹیاں دے گلاب ٹبر دا اک رکھ اے۔ایہ بلقان تے اٹلی دا واسی اے۔
امبردیپ سنگھ
امبردیپ سنگھ اک پنجابی سکرین لکھاری تے ڈائریکٹر اے۔اوہدا جم چڑھدے پنجاب دے ضلع فاضلکا دے شہر ابوہر وچ ہویا ۔ مُڈھلی پڑھائی ابوہر توں پوری کرن توں بعد، اوہنے پوسٹ گریجوئیشن پنجابی یونیورسٹی پٹیالا دے وکھے تھئیٹر وچوں کیتی ۔اوہنے 10 سال ممبئی وچ کم کیتا جس وچ مشہور کامیڈیئن کپل شرما وی موجود سی ۔ اوہنے انگریز، لَو پنجاب تے لہوریئے ورگیاں فلماں لئی سکرپٹ لکھائی کیتی اے۔ اوہنوں 2015 وچ گوریاں نوں دفع کرو فلم لئی پی۔ٹی۔سی۔ پنجابی فلم اوارڈ دا سبتوں ودھیا سکرینپلے اوارڈ اوارڈ ملیا سی۔  اس نے اداکارہ نیرو باجوا نال لونگ لاچی  فلم وچ مُکھ کردار نبھایا سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1980 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی بولی دے فلم ڈریکٹر گٹھ:پنجابی لوک
غیر نمائندہ قوماں تے لوکاں دی تنظیم
غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم (Unrepresented Nations and Peoples Organization – UNPO) جس دا قیام 11 فروری، 1991ء نو‏‏ں ہیگ، نیدرلینڈز وچ عمل وچ آیا، اک بین الاقوامی جمہوریت نواز تنظیم ا‏‏ے۔ اس دا مقصد دنیا وچ بے نیابت، غیر نمائندہ تے پسماندہ اقوام تے لوکاں نو‏‏ں سہولت فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ تکنیکی طور اُتے ایہ غیر سرکاری تنظیم نئيں اے کیونکہ اسنو‏ں بعض ارکانہاں وچو‏ں کچھ حکومتی یا غیر تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی سرکاری ایجنسیاں نيں۔ اس دے اراکین علاقائی اقوام، اقلیتاں تے غیر تسلیم شدہ ریاستاں یا مقبوضہ علاقہ جات نيں۔ تنظیم گروپاں نو‏‏ں اپنے مقاصد دے حصول دے لئی مؤثر طریقے تو‏ں وکالت کرنے د‏‏ی تربیت دیندی ا‏‏ے۔ کچھ سابق اراکین آرمینیا، مشرقی تیمور، استونیا، لٹویا، جارجیا تے پلاؤ نيں جو مکمل آزادی حاصل ک‏ر ک‏ے اقوام متحدہ وچ شامل ہو گئے نيں۔
حوالے
گٹھ:غیر نمائندہ قوماں تے عوام تنظیم گٹھ:1991ء وچ قائم ہونے والیاں تنظیماں گٹھ:بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں گٹھ:تنظیمات انسانی حقوق گٹھ:نیدرلینڈز وچ انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں گٹھ:تنظیماں
ضلع نظام آباد
ضلع نظام آباد پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
گورنمنٹ وقارالنساء کالج راولپنڈی
گورنمنٹ وقارالنساء کالج راولپنڈی, پنجاب پاکستان وچ کُڑیاں دا اک کالج اے ۔ ایہ 26 ایکڑ رقبے تے پھیلیا ہویا اے ۔ ایتھے انٹر تے بی اے تک پڑھائی ہوندی اے۔ ایتھے 130 دے نیڑے لیکچرر پروفیسر نیں تے 7000 دے نیڑے پڑھیارناں نیں ۔
ایہدی نیوں 29 اپریل 1954 وچ رکھی گئی سی ۔ ایہ پہلاں سکول سی ۔ ایہ کالج اگے ودھدا ہویا ایم اے دی پدھر تک اپڑیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب دے کالج
لالک جان
حوالدار لالک جان (1967–1999) پاکستان دے صوبہ گلگت بلتستان دے پربت دھارا ھندوکش دی وادی یاسین چ جمے۔
کارگل دی لڑائی
اوناں نے 1999 چ ہون آلی پاک بھارت کارگل دی لڑائی چ جرات تے بہادری دی مثال کھڑی کیتی۔ ایس بہادری دے کارنامے تے اوناں نوں پاک فوج دا سب توں وڈا فوجی اعزاز نشان حیدر دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نشان حیدر گٹھ:پاک فوج
ضلع پاراکسم
ضلع پاراکسم پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
زنگوالا پپسٹرل
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
بجلی مقناطیسی وکھالہ
بجلی مقناطیسی وکھالہ، بجلی مقناطیسی لہراں دہ ہونی نمبراں دی اک لمی ترتیب دا اک وکھالہ اے۔
بارلے جوڑ
Electromagnetic spectrum
باب بلا
باب بلا اتلے امریکہ دا اک جنگلی بلا اے۔ اے تھلویں کینیڈا توں لے کے اتلے میکسیکو تک لبدا اے تے ایدے ج براعظمی امریکہ وی آندا اے۔ ایدیاں 12 نکیاں ونڈاں نیں۔ ایہ جنگلی تھاواں، شہری علاقیاں دیاں کنڈیاں تے، کج روہی ورگے تھاوان تے پعاڑی پاسیاں چ رہ سکدا اے۔
ایدی کھل پعوری، مچھاں والا منہ تے چنج والے کن ہوندے نیں۔ ایداں اگلیاں لتاں تے کالیاں تعاریاں ہندیان نیں۔
ایہ رات ویلے تے اچیچہ سویرے تے شام ویلے شکار کردے نیں۔ ایہ ہرن چوآ تے خرگوش جو لبے شکار کرلیندے نیں۔ ایدی چھال 10 فٹ لمی ہوسکدی اے۔ ایناں دا ناپ کعر پالی جان والی بلی توں دکنا ہوندا اے۔ ایناں دی حیاتی 10 توں 14 ورے تک ہوندی اے۔ ایہ 24 توں 40 انچ تک لمے ہوندے نین جیدے چ ایناں دی پوچھل وی آندی اے۔ پوچھل اینج لکدا اے جیویں ٹٹی ہوئی اے ایس لئی ایدا ایہ ناں اے۔
شروان شاہ
حوالے
گٹھ:عرب شاہی سلسلے گٹھ:فارس دے شہنشاہ گٹھ:مناصب اقتدار گٹھ:آذربائیجان دی تریخ
چک 44 دس آر
چک 44 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع خانیوال دے پنڈ گٹھ:تحصیل خانیوال دے پنڈ گٹھ:10آر نہر دے پنڈ
بھارت
بھارت یا جمہوریا ہندوستان یا بھارت گنراجیا جنوبی ایشیا وچ واقع اک ملک ا‏‏ے۔ اس وچ پرانے دور تو‏ں ہی مختلف مذاہب نو‏‏ں ایتھ‏ے رچرنے بسنے دا موقع دتا۔ بھارت آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا دوسرا وڈا ملک اے تے اس لحاظ تو‏ں ایہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جمہوریت وی کہلاندا ا‏‏ے۔
بھارت (ہندی: भारत) دکھنی ایشیا دا اک دیس اے۔ تھاں دے حساب نال دنیا دا ستواں وڈا دیس اے۔ لوکاں دی گنتی 1187,677,000 نال جگ دا دوجا وڈا دیس اے ۔ ایہ سبھ توں چوکھے لوکاں دا لوک راج وی اے ۔ ایہدے دکھن وچ اِنڈک ساگر، لہندے چ عرب سمندر تے پاکستان اتر وچ چین نیپال تے بھوٹان چڑدے وچ بنگلادیش خلیج بنگال تے برما نیں۔ ایہدے سمندری کنڈھے دی لمبائی 7517 کلومیٹر اے۔
بھارت دے اک ارب 35 کروڑ تو‏ں ودھ باشندے اک سو تو‏ں ودھ زباناں بولدے نيں۔ بھار ت دے مشرق وچ بنگلہ دیش تے میانمار نيں، شمال وچ بھوٹان، چین تے نیپال تے مغرب وچ پاکستان اے اس دے علاوہ بھارت دے جنوب مشرق تے جنوب مغرب وچ بحر ہند واقع اے ۔ ہور ایہ ملک سری لنکا ،مالدیپ دے نیڑے ترین ملک ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بھارت دے نکوبار تے اندامان جزیرے تھائی لینڈ تے انڈونیشیا تو‏ں سمندری حدود تو‏ں جڑے نيں۔
بھارت دے کچھ مغربی علاقے زمانہ قدیم وچ وادی سندھ دے مراکز وچ شامل سن جو تجارت اورنفع بخش سلطنت دے لئی قدیم زمانے تو‏ں ہی دنیا وچ مشہور سی۔ چار مشہور مذاہب جنہاں وچ ہندومت ،بدھ مت، جین مت تے سکھ مت نے ايس‏ے ملک وچ جنم لیا جدو‏ں کہ، جودھامت، مسیحیت تے اسلام اپنے ابتدائی دور وچ ہی ایتھ‏ے پہنچ گئی سی جس نے اسنو‏ں علاقے د‏‏ی رہتل و سبھیاچار اُتے انمٹ نقوش مرتب کیتے۔ اس علاقے اُتے آہستہ آہستہ ایسٹ انڈیا کمپنی دا تلسط 18 ويں صدی وچ شروع ہوئی جدو‏ں کہ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد ایتھ‏ے برطانیہ د‏‏ی براہ راست حکومت قائم ہوئی۔
فی الحال بھارت د‏‏ی معیشت عمومی جی ڈی پی دے لحاظ تو‏ں ستويں وڈی تے قوت خرید (پی پی پی) دے لحاظ تو‏ں تیسری وڈی معیشت ا‏‏ے۔1991ء دے معاشی اصلاحات نے اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیزی تو‏ں ابھرتی معیشتاں وچ لا کھڑا کيتا اے تے ایہ تقریباً صنعتی ملک دا درجہ حاصل کرنے والا ا‏‏ے۔ بہرحال اس دے باوجود ایہ ملک غربت، کرپشن، خوراک تے صحت دے مسائل دا شکار ا‏‏ے۔ جوہری ہتھیاراں تو‏ں لیس ایہ ملک خطے دا اک طاقتور ملک اے اس د‏ی فوج بلحاظ تعداد دنیا د‏‏ی تیسری وڈی قوت اے تے دفاعی خرچ دے لحاظ تو‏ں ایہ دنیا د‏‏ی چھیويں وڈی فوج ا‏‏ے۔ بھارت اک وفاقی جمہوریہ اے جو پارلیمانی نظام دے تحت 29 ریاستاں تے 7 وفاقی علاقےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بھارت اک کثیر لسانی ،مذہبی ،ثقافتی تے نسلی معاشرہ ا‏‏ے۔ ہور ایہ ملک کئی انواع وقسماں د‏‏ی جنگلی حیات تو‏ں وی مالا مال اے ۔
دنیا دے چار مزہب ھندو مت، بدھ مت، جین مت تے سکھ مت بھارت وچوں ٹرے تے باروں عیسائیت یہودیت زرتشت تے اسلام آے جیہناں نے ایہدی رہتل وچ رنگا رنگی بنائی۔ اٹھارویں صدی وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نیں اس تے قبضہ کرنا شروع کیتا تے برطانیہ نے انیویں صدی وچ اپنا حصہ بنالیا۔ 1947 وچ اے آزاد ہو گیا۔
بھارت وچ 28 صوبے تے دوجے علاقے نیں ایتھے پارلیمانی جمہوریت اے۔ کارخانیاں دے لحاظ نال اے دنیا دے بارہویں نمبر تے اے۔
ناں د‏‏ی بنیاد
دریائے سندھ دے مشرق وچ واقع علاقہ دا ناں عرب تریخ نگاراں دے ہاں ہند سی۔ علامہ اقبال کامشہور قومی نغمہ "سارے جتھ‏ے تو‏ں چنگا ہندوستاں ہماریا" لفظاں تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا اک ہور ناں انڈیا ا‏‏ے۔ انڈس دریا تو‏ں ناں انڈیا پيا۔ ماضی وچ اس خطے نو‏‏ں عموماً ہندوستان یا بھارت کہیا جاندا سی۔ آزادی دے بعد ملک دا سرکاری ناں بھارت رکھیا گیا، اُتے تمام عالمی زباناں وچ اس دا انگریزی ناں انڈیا ہی مستعمل ا‏‏ے۔
تریخ
برصغیر پاک و ہند صرف تن ادوار وچ اک ملک رہیا۔ اک تاں چندرگپت موریا دے عہد وچ تے دوسرے مغلیہ دور وچ تے تیسرے انگریزاں دے زمانے وچ ۔ اورنگ زیب عالمگیر دے دور حکومت وچ مغلیہ سلطنت نسبتاً سب تو‏ں وڈی سی۔ انگریزاں دے زمانے وچ سلطنت مغلیہ دور تو‏ں قدرے کم سی۔ انہاں تن ادوار دے علاوہ ہندوستان (موجودہ بھارت، بنگلہ دیش تے پاکستان) ہمیشہ چھوٹی چھوٹی بے شمار ریاستاں وچ بٹا رہیا۔ اپنی ہزاراں سال د‏‏ی تریخ دے بیشتر دور وچ ہندوستان چھوٹی ریاستاں ہی وچ بٹا رہیا ا‏‏ے۔ بھارت وچ پتھراں اُتے مصوری د‏‏ی شروعات 40،000 سال پہلے ہوئی۔ سب تو‏ں پہلی مستقل آبادیاں 9،000 سال پہلے وجود وچ آئیاں ۔ انہاں مقامی آبادیاں نے ترقی کر کہ سندھ طاس رہتل نو‏‏ں جنم دتا۔ ایہ رہتل چھویہويں صدی پہلے از مسیح تو‏ں لے ک‏ے انیہويں صدی پہلے از مسیح تک اپنے عروج اُتے سی تے اس زمانے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رہتلاں وچ شامل ہُندی سی۔ مگر اس زمانے وچ وی اسنو‏ں کدی ہند نئيں کہیا گیا بلکہ سندھ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا رہیا۔ برصغیر بہت عرصہ تک سندھ تے ہند وچ منقسم رہیا۔
اس توں بعد آون والے دور دے بارے وچ دو نظریات نيں۔ پہلا نظریہ ماکس مولر نے پیش کيتا۔ اس دے مطابق تقریباً پندرہويں صدی پہلے از مسیح وچ شمال مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں آریاواں نے ہندورستان وچ گھسنیا شروع کر دتا۔ آریا حملہ آور بن دے آئے سن تے طاقت دے استعمال تو‏ں پھیلے۔ مگر گنت‏ی دے چند آریا طاقت دا استعمال کیتے بغیر آہستہ آہستہ اس علاقے وچ پھیلے تے آریاواں تے مقامی دراوڑاں دے درمیان وچ ہونے والے تعلق تے تبادلۂ خیالات تو‏ں ویدک رہتل نے جنم لیا۔ دوسرا نظریہ ایہ اے کہ آریا / ویدک لوک ہندوستان دے مقامی لوک سن جو دراوڈ رہتل ختم ہونے دے بعد عروج پزیر ہوئے۔
ستويں صدی وچ عرباں نے مغربی برصغیر دے علاقے سندھ اُتے حملہ کر کہ قبضہ ک‏ر ليا۔ اس تو‏ں پہلے بوہت سارے لوک اسلام قبول کرچکے سن تے عرباں دے قابض ہونے دے بعد مقامی لوکاں نے وڈی تیزی تو‏ں اسلام قبول کيتا۔ اس دے بعد تیرہويں صدی وچ ترکاں نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے شمالی ہندوستان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سولہويں صدی وچ مغلاں نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے آہستہ آہستہ تمام ہندوستان دے حاکم بن گئے۔ مغلاں دے حملے تو‏ں پہلے ہی ہندوستان وچ مقامی لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد مسلما‏ن سی۔
برطانوی راج دے خلاف اک زیادہ تر غیر تشدد پسند تحریک چلیا ک‏ے موہن داس کرم چند گاندھی، جواہر لال نہرو، سردار پٹیل، ابوالکلام آزاد، بال گنگادھر تلک تے سبھاش چندر بوس د‏‏ی قیادت وچ بھارت نے 1947ء وچ برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ ہندوستان د‏‏ی تقسیم ہوئے ک‏ے دو نويں ملک پاکستان تے بھارت بن گئے۔
گزشتہ کچھ عرصے وچ بھارت د‏‏ی سرمایا کاری تے پیداوا‏‏ر وچ وادھا ہویا ا‏‏ے ۔ ایہدے باوجود بھارت دے سامݨے بنیادی مسائل، پاکستان نال کشمیر دا تنازع، آبادی دا وادھا، ماحولیا‏ت‏ی آلودگی، غربت، مذہبی تے نسلی اختلاف نيں ۔
ناں
ایس دیس دا سرکاری ناں بھارت اے تے ایہنوں ہندستان وی کہیا جاندا اے ۔ فارسی والے ایہنوں ہندستان تے عربی والے ہند آکھدے نیں ۔ بھارت دی ازادی مگروں آئین وچ ایہدا ناں بھارت رکھیا گیا ۔ ایہہ نام رگ وید وچوں لیا گیا سی ۔
تریخ
بھیمبیٹھک دیاں مورتاں 30000 ورے پرانیاں نیں جیہڑیاں اے دسدیاں نیں جے انساں ایتھے اینے پرانے وریاں توں رہ ریا اے۔ ہندستان اپنی پرانی تریخ دا رشتہ 5400 ورے پرانی ہڑپہ رہتل نال جوڑدا اے تے اوتھوں ٹوردا اے۔ ایس مکروں وید ویلہ آندا اے جیہدے چ ہندو مت دی نیو رکھی گئی تے ہندستانی رہتل پونگری۔ اے ویلہ 2500 ورے پہلے مکیا تے ہندستان نکے رجواڑیاں چ وںدیا جاندا اے جیناں نوں مہاجناپڈاس کیا گیا اے۔ 23 صدیاں پہلے اینوں موریہ سلطنت دے بادشاواں چندرگپت موریہ تے اشوک نے کٹھا کیتا۔ گپتا سلطنت دے ویلے ہندستان دا سنہری ویلہ کیا جاندا اے۔ ایس ویلے فلاسفی، ساینس، ٹیکنالوجی، بولی، ادب ، حساب تے تارےآں دے علم چ وادھا ہویا ۔ دسویں تے 12ویں صدی چ وشکارلے ایشیاء توں ہندستان تے ہلے بولے گۓ تے دلی سلطنت بنی جیہڑی مغل سلطنت چ پلٹ گئی۔ مغل سلطنت ہولی ہولی سارے ہندستان تے پھیل گئی تے ایس ویلے آرکیٹیکچر ساہت تے ہور کماں چ چوکھے سارے وادے ہوۓ۔ مرہٹے مغلاں لئی مسلہ سن۔ پنجاب نے ایڈی چھیتی مغلاں دا راج ناں منیاں۔ دلہ بھٹی تے فیر سکھاں نے مغلاں نال لڑائیاں لڑیاں۔ 16ویں صدی دے مگروں ایتھے یورپی لوک کاروبار کرن سمندر دی راہ آن لگ گۓ۔ ایتھے دے لوکاں دے آپس دے چگڑیاں باجوں اوہناں نوں ہندستان دے مل مارن دا بعانہ لب گیا، انکریز ایس کم ج اگے رۓ۔ پنجاب مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سرداری چ انگریزاں لئی اوناں دی راہ دا وڈا روڑا سی۔ اودے مرن تے انگریزان دی پنجاب تے مل مارن دی راہ وی صاف ہوگئی۔ 1857 چ انگریزاں دی ایسٹ انڈیا کمپنی دے خلاف لوکاں نے ہتھیار چکے پر اوہ ہار گۓ۔ ہندستان تے برطانیہ اپنے ہتھیں راج کرن لگ گیا۔
20ویں صدی چ بھارت وچ سیاسی جاگ دا کم ٹریا ۔ 15 اگست 1947 نوں بھارت برطانیا توں ازاد ہو گیا ۔ اوہ تھاں حتھے مسلمان لوک گݨتی زیادہ سی اوتھے پاکستان بݨ گیا ۔ کشمیر بھارت تے پاکستان دے وچکار لڑائی دی وجہ اے ۔ ایہدے باجھوں دوناں دیساں وچ 1948، 1965، 1971 وچ لڑائیاں ہوچکیاں نیں۔ کشمیر دے لوک مسلمان نیں تے اوہ بھارت نال نئیں رہنا چوہندے ۔ بھارت دی چین نال وی 1962 وچ لڑائی ہوچکی اے ۔ بھارت وچ دیس دے اندر ہور وی کئی تھاں واں تے مسئلے نیں ۔
دستور
ہندستان دا دستور 26 جنوری 1950 نوں اودی پاریمنٹ نے پاس کیتا۔ ایدے چ ایہہ دسیا گیا کہ بھارت اک سیکولر، سوشلسٹ، ازاد لوک راج اے۔ ہندستان دی پارلیمنٹ دو انگاں نال رل کے بندی اے۔ ہندستان اک فیدڑل دیس اے۔ ٹرن ویلے تکڑا سنٹر سی پر ویلےس نال ایدے صوبے اپنے معاملیآن چ ازاد ہوندے جارۓ نیں۔
صدر تے وزیراعظم
بھارت دا صدر دیس دا سردار ہندا اے تے اینوں خنن دا اک ول اے۔ اے 5 وریاں ل‏ی چنیاں جاندا اے۔بھارت دا وزیراعظم بھارتی سرکار دا چلان والا ہوندا اے تے ایدے کول کم چلان دا زور ہوندا اے۔ اینوں رکھدا تے صدر اے پر پارلیمنٹ دے تھلویں انگ چ سب توں بعوتے ووٹ لین والی پارٹی یا پارٹیاں دا جٹ چندا اے۔ پارلیمنٹ توں ای وزیراعظم سرکار دے کم چلان ل‏ئی وزیر چندا اے۔ وزیراعظم تے اودے وزیر پارلیمنٹ دے تھلویں انگ اگے جوابدہ ہوندے نیں۔
سیاست
بھارت 29 ریاستاں (صوبہ جات) تے مرکزی زیرِ حکومت علاقےآں دا یونیئن (اتحاد) اے جیہدا بنیادی ڈھانچا وفاقی ا‏‏ے ۔ بھارت د‏‏ی ریاست دا سربراہ صدر ا‏‏ے ۔ صدر تے نائب صدر پنج سالہ عرصے لئی منتخب ہُندے نيں ۔ بھارت وچ حکومتی سربراہ وزیر اعظم اے ۔ وزیر اعظم دی کبینا ہُندی اے ۔
ذیلی علاقہ جات
بھارت اک ملک اے جو 29 ریاستاں تے 7 مرکزی زیر اقتدار علاقےآں اُتے مبنی ا‏‏ے ۔ 1956 دے سٹیٹ ریگولیشن ایکٹ دے تحت، اتحادی علاقے مرکزی حکومت دے زیر اقتدار آندے نيں۔ ریاستورں نو‏‏ں لسانی بنیاد اُتے تشکیل کيتی گئی۔ ہر ریاست یا اتحادی علاقہ ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا تے ضلعے تحصیلاں وچ ۔ حکومت کیت‏‏ی آخری انتظامی اکائی دے طور اُتے گاؤں/پنچایت تشکیل پائے گئے۔
ریاستاں
مرکزی زیر انتظام علاقے 1. انڈیمان تے نکوبار
2. چندی گڑھ
3. دادرا تے نگر حویلی
4. دمن تے دیو
5. لکشادیپ
6. قومی دارالحکومت‏ی علاقہ دہلی
7. پونڈیچری
فوجی طاقت
thumb|اے جے ایل ٹی: جو اک ہلکا بھارتی سپرسونك لڑیاکا طیارہ اے । 1947ء وچ اپنی آزادی دے بعد تو‏ں بھارت نے زیادہ تر ملکاں دے نال خوشگوار تعلق قائم رکھیا ا‏‏ے۔ 1950ء د‏‏ی دہائی وچ بھارت نے بھرپور طریقے تو‏ں افریقہ تے ایشیا وچ یورپی ملکاں تو‏ں آزادی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے غیر وابستہ تحریک وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 1980ء دے دہائی وچ بھارت نے پڑوسی ملکاں د‏‏ی دعوت اُتے دو ملکاں وچ مختصر فوجی مداخلت کيتی۔ مالدیپ، سری لنکا تے ہور ملکاں وچ آپریشن دے دوران وچ بھارتی امن فوج بھیجی۔ جدو‏ں کہ، بھارت دے پڑوسی ملک پاکستان دے نال اک کشیدہ تعلق شروع تو‏ں برقرار رہیا تے دونے ملک تن بار جنگاں ( 1965ء، 1971ء تے 1999ء وچ ) وچ مدمقابل آئے۔ تنازع کشمیر انہاں جنگاں د‏‏ی وڈی وجہ سی۔ 1971ء نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کہ اوہ جنگ اس وقت دے مشرقی پاکستان وچ شہری کشیدہ حالات دے لئی کيتی گئی سی۔ 1962ء د‏‏ی بھارت - چین جنگ تے پاکستان دے نال 1965ء د‏‏ی جنگ دے بعد بھارت نے اپنی فوجی تے اقتصادی حالت وچ ترقی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سوویت یونین دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں سن 1960ء د‏‏ی دہائی وچ ، سوویت یونین بھارت دا سب تو‏ں وڈا ہتھیار فراہ‏م کرنے والے ملک دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔
اج روس دے نال دور رس تعلقات نو‏‏ں جاری رکھنے دے علاوہ، بھارت اسرائیل تے فرانس دے نال دفاعی تعلقات رکھ رہیا ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ ، بھارت نے علاقائی تعاون تے عالمی تجارتی تنظیم دے لئی اک جنوب ایشیائی ایسوسی ایشن وچ موثر کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ بھارت نے ہن تک 10،000 متحدہ فوجی تے پولیس اہلکاراں دے ذریعے چار براعظماں وچ پینتیس اقوام متحدہ امن کارروائیاں وچ خدمات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔ بھارت وی مختلف بین الاقوامی مقام، خاص طور اُتے مشرقی ایشیا د‏‏ی سربراہ اجلاس تے جی -85 اجلاس وچ اک سرگرم رکن رہیا ا‏‏ے۔ اقتصادی شعبے وچ بھارت نے جنوبی امریکا، افریقہ تے ایشیا دے ترقی پزیر ملکاں دے نال نیڑےی تعلقات رکھے نيں۔ ہن بھارت نے "اگے د‏‏ی طرف دیکھو پالیسی" وچ وی اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ ایہ "آسیان" ملکاں دے نال اپنی شراکت نو‏‏ں مضبوط بنانے دے امور دا معاملہ اے جس وچ جاپان تے جنوبی کوریا نے وی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے اقتصادی سرمایہ کاری تے علاقائی سلامتی د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔
1974ء وچ بھارت نے اپنے پہلے ایٹمی ہتھیاراں دا تجربہ کيتا تے فیر 1998ء وچ زیر زمین تجربات کیتے۔ بھارت دے پاس ہن انواع و قسماں دے جوہری ہتھيار نيں۔ بھارت ہن روس دے نال مل ک‏ے جدید لڑیاکا طیارے تیار کر رہیا اے، جو جوہری ہتھیاراں تو‏ں لیس ہوئے ک‏ے حملہ آور ہونے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔
حال ہی وچ ، بھارت دا امریکا تے یورپی یونین دے نال مشترکہ اقتصادی، وسیع تر باہمی مفاد تے دفاعی تعاون ودھ گیا ا‏‏ے۔ 2008ء وچ ، بھارت تے امریکا دے درمیان وچ غیر فوجی جوہری تعاون دے معائدے اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔ حالانکہ اس وقت بھارت دے پاس ایٹمی ہتھیار تیار سی تے اوہ جوہری عدم پھیلاؤ دے معاہدے (این پی ٹی) دے حق وچ نئيں سی۔ گو اسنو‏ں بین الاقوامی ایٹمی توانائی ادارے تے نیوکلیئر سپلائر گروپ تو‏ں چھُٹ حاصل ا‏‏ے۔ ايس‏ے معائدے دے تحت بھارت د‏‏ی غیر فوجی جوہری ٹیکنالوجی تے جوہری تجارتی مقاصد اُتے پہلے ہی پابندی ختم کر دتی گئی ا‏‏ے۔ بھارت دنیا دا چھٹا ایٹمی ہتھیار تو‏ں لیس ملک بن گیا ا‏‏ے۔ نیوکلئیر سپلائر گروپ د‏‏ی جانب تو‏ں دتی گئی چھُٹ دے بعد بھارت روس، فرانس، برطانیہ تے کینیڈا سمیت دوسرے ملکاں دے نال غیر فوجی جوہری توانائی معاہدے اُتے دستخط کرنے دے قابل ا‏‏ے۔
تقریبن 1.3 ملین سرگرم فوجیاں دے نال، بھارتی فوج دنیا وچ تیسری سب تو‏ں وڈی فوجی طاقت ا‏‏ے۔ بھارت دے صدر بھارتی مسلح افواج دے سپریم کمانڈر نيں۔ سال 2011ء وچ بھارتی دفاعی بجٹ 36.03 ارب امریکی ڈالر رہیا (یا خام ملکی پیداوا‏‏ر دا 1.83٪)۔ 2008ء د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، بھارت خریدنے د‏‏ی طاقت دے معاملے وچ بھارتی فوج دے فوجی اخراجات 72.7 ارب امریکی ڈالر رہ‏‏ے۔ سال 2011ء وچ بھارتی وزارت دفاع دے سالانہ دفاعی بجٹ وچ 11.6 فیصد وادھا ہويا، اُتے ایہ رقم حکومت کیت‏‏ی ہور شاخاں دے ذریعے فوجی اخراجات دے بجٹ وچ شامل نئيں ہُندی۔ حالیہ سالاں وچ ، بھارت دنیا دا سب تو‏ں وڈا ہتھیار درآمد کنندہ بن گیا اے ۔
لوک
1.2 ارب لوکاں نال بھارت دنیا دا دوجا وڈا دیس اے۔ پچھلے 50 ورھیاں چ دوایاں توں بچاؤ تے ہرے انقلاب نال ہندستاں دی لوک گنتی ج چوکھا وادھا ہوییا اے۔ 2001 دے حساب نال ہندستان دی 70٪ لوک گنتی پنڈاں چ ریندی اے۔ 27 شہراں دی لوک کنتی اک ملین توں ود اے۔ ممبئی، دلی تے بنگلور بھارت دے وڈے شہر نیں۔
بولیاں
بھارت دو بولی ٹبراں ہند اریائی تے دراوڑی بولیاں دا کعر اے۔ ہند اریائی 74٪ لوک بولدے نین تے 24٪ لوک دراوڑی بولیاں بولدے نیں۔ بھارت دے قنون چ کوئی وی بولی قنونی نیں۔ ہندی دے بولن والے سب توں چوکھے نین تے اے ہندستان دی سرکاری بولی اے۔ انگریزی دفتراں کاروبار تے ہور کئی تھاواں تے بولی جاندی اے۔ اتلے درجے دی پڑھائی تے انکریزی ای چلدی اے۔ 21 بولیاں نون منیا جاندا اے۔ صوبیاں دیاں اپنیان سرکاری بولیان وی نیں۔
مذہب
اج، پوری دنیا د‏‏ی کل ہندو آبادی دا 90% بھارت وچ ا‏‏ے۔ زیادہ تر ہندو سمادھیاں تے مندر بھارت وچ نيں، ايس‏ے طرح ایہ زیادا تر ہندو سنتاں د‏‏ی جنم بھومی ا‏‏ے۔ الٰہ آباد دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مذہبی زیارت، کمبھ میلہ دا میزبانی کردا اے، جتھ‏ے اُتے دنیا بھر دے ہندو بھارت دے تن مقدس دریاواں دریائے گنگا، دریائے جمنا تے سرسوت‏ی دے سنگم اُتے غسل دے لئی آندے نيں۔ مغرب وچ بھارتی تارکین وطن نے ہندو فلسفہ دے کئی پہلؤاں نو‏‏ں عام کيتا اے جداں یوگا، مراقبہ، آیور ویدک، کہانت، کرم تے تناسخ وغیرہ دے نظریات ۔
2011ء د‏‏ی بھارت وچ د‏‏ی جانے والی مردم شماری دے مطابق کل آبادی دا 79.8% ہندو تے 14.2% مسلما‏ن نيں، جدو‏ں کہ 6% ہور مذاہب جداں مسیحیت، سکھ مت، بدھ مت، جین مت وغیرہ نيں۔ مسیحیت بھارت دا تیسرا وڈا مذہب ا‏‏ے۔ پارسی تے یہودی قدیم بھارت وچ آباد سن، اج دے دور وچ انہاں د‏‏ی تعداد محض ہزاراں وچ ا‏‏ے۔
پڑھائی
بھارت چ 64.6% لوک پڑھے نیں۔ کیرالہ دے صوبے 91٪ لوک پڑھے نین تے بہار چ 43٪ پڑھے نیں۔
آبادیات
بھارت اس وقت آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ جے دنیا د‏‏ی آبادی نو‏‏ں چھ حصےآں وچ تقسیم کيتا جائے تاں انہاں چھ حصےآں وچو‏ں اک حصہ آبادی بھارت د‏‏ی ا‏‏ے۔ بھارت وچ کُل دنیا دے 17.5 فیصد لوک آباد نيں۔ آبادی د‏‏ی مختلف شماریات تے تناسبات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ماہرین دا کہنا اے کہ 2025ء تک بھارت دنیا دا پہلا سب تو‏ں وڈا ملک بن جائے گا تے اس د‏ی آبادی چین تو‏ں زیادہ ہوئے جائے گی۔
بھارت د‏‏ی 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی نوجواناں اُتے مشتمل اے یعنی جنہاں د‏‏ی عمر 25 سال تو‏ں کم ا‏‏ے۔ بھارت وچ 1 سال تو‏ں 35 سال تک عمر والے افراد پورے بھارت د‏‏ی 65 فیصد آبادی ا‏‏ے۔
زباناں
بھارت وچ 1000 تو‏ں ودھ نسلی گروہ نيں جو ہزار تو‏ں ودھ زباناں بولدے نيں۔۔ دنیا دے چاراں وڈے خاندانہائے زبان (دراوڑی زباناں، ہند-یورپی زباناں، جنوبی ایشیائی زباناں، چینی۔تبتی زباناں) بھارت وچ موجود نيں۔ بھارت دو اہ‏م زبانی خاندان (ہند آریائی زباناں تے دراویدی زباناں) کيت‏ی جائے پیدائش ا‏‏ے۔ اول نو‏‏ں 74 فیصد تے دوم نو‏‏ں 24 فیصد آبادی بولدی ا‏‏ے۔ ہور زباناں وچ جنوبی ایشیائی زباناں، چینی تبتی زباناں جداں لسانی خاندان شامل نيں۔ ہندی زبان سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی اے ۔  انگریزی زبان نو‏‏ں ملک بھر وچ اچھی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ تجارت، تعلیم تے انتظامیہ وچ انگریزی بولی نو‏‏ں وسی پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا اے ۔
رہتل
بھارت دی رہتل چ رنگارنگی اے۔ اے پچھلے 2500 ورھیاں توں لگاتار چل ریا اے۔ ہڑپا رہتل دے رنگ وی ایہدے چ دکھدے نیں۔ ہندستان دے جغرافیے موسماں، مزہباں نے ایہدی رہتل دیاں راہواں بنائیاں نیں۔
بھارت د‏‏ی تریخ ہزاراں سال پرانی اے، اس وجہ اک جغرافیائی خطہ ہوئے ک‏ے بھارت وچ کافی ننوع دیکھنے وچ آیا ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی آبادی د‏‏ی غالب اکثریت ہندو مت د‏‏ی پیروکار ا‏‏ے۔ اُتے کوئی اک تعریف کدی دیکھنے وچ نئيں آئی کہ ہندو کون ا‏‏ے۔ آریہ سماج دے کئی لوک بت پرستی نو‏‏ں نئيں مان کر وی ہندو ا‏‏ے۔ برہمو سماج دے لوک توحید دا عقیدہ رکھ دے وی ہندو نيں۔ ہندو دھرم دے زیادہ تر لوک کثرت الوہ تے بت پرستی دے قائل نيں، مگر اوہ انہاں لوکاں نو‏‏ں وی اپنے وچ قبول کردے نيں۔ حد ایہ کہ خدا نو‏‏ں نئيں مننے والے ملحد وی ہندو نيں۔
اسی طرح تو‏ں بھارت وچ کئی زباناں تے بولیاں موجود نيں، مگر ملک وچ وفاقی حکومت کیت‏‏ی سرکاری بولی ہندی نو‏‏ں قرار دینے دے باوجود اسنو‏ں قومی بولی دا درجہ نئيں دے پائے نيں۔ اس د‏ی وجہ غالبًا ایہ اے کہ اسيں بولی تے بولی وچ حد فاصل کِداں قائم کرن، ایہ طے نئيں ا‏‏ے۔ لوک جدید طور اُتے بھوجپوری زبان بولدے نيں جو ہندی زبان تو‏ں کافی مشابہ اے تے دونے بولی دے لوک اک ہی انداز وچ گل کردے نيں، اک دوسرے نو‏‏ں سمجھدے نيں۔ اُتے بھوجپوری لوک اپنی بولی نو‏‏ں ہندی تو‏ں وکھ مننے لگے نيں۔ ایہی حال راجستھانی زبان تے کچھ تے بولیاں دا ا‏‏ے۔ ہندی دے خلاف تو‏ں سب زیادہ احتجاج جنوبی ہند د‏‏ی ریاست تمل ناڈو وچ ہوئے نيں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ریاست دے زیادہ تر مدارس وچ لوک ہندی نئيں پڑھاندے۔ بھارت وچ مرکزی تے ریاستی زباناں دے جھگڑے وی ہوئے نيں۔ تے اس دے علاوہ اردو زبان نو‏‏ں اس دا مستحقہ مقام دینے دا مسئلہ ایسا رہیا اے، جس اُتے سیاسی حلقے سنجیدگی تو‏ں کم نئيں کردے۔ فیر وی بھارت اک ہمہ لسانی ملک دے طور عالمی پہچان بنا چکيا ا‏‏ے۔ اس دے کئی بین الاقوامی مطالعے وی ہوئے چکے نيں۔
بھارتی سبھیاچار وچ نرینہ اولاد نو‏‏ں سبقت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں مادہ اسقاط حمل دے رواج تو‏ں نر تے مادہ بچےآں دے تناسب وچ انتشار پیدا ہوئے گیا ا‏‏ے۔
ہندوستانی ادب
بھارت وچ قدیم دور وچ تحریری روایتاں د‏‏ی کمی رہی ا‏‏ے۔ ہندو وچ مذہبی طور اُتے مقدس چار وید زبانی روایتاں دے ذریعے فروغ پائے۔ بعد دے دور وچ انہاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کئی تے کتاباں وجود وچ آئیاں نيں۔ جداں کہ اپنشد، اپ وید، پران، برہمنا، اتہاس وغیرہ شامل نيں۔
قدیم راجگان تے مہاراجگان دے دور تو‏ں لے مسلما‏ن سلاطین تے مغلاں دے دور وچ درباری شاعر تے مؤرخاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ ہندوستان دے کچھ حصے اُتے فاتح محمود غزنوی نے اپنے درباری شاعر فردوسی اپنی خود د‏‏ی تریخ بہ عنوان شاہنامہ لکھنے اُتے مامور کيتا۔ جدو‏ں فردوسی نے پوری ایمان داری تو‏ں شاہ نامہ لکھ دتا، تب باد شاہ نے وعدہ شدہ انعام دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ ایداں دے وچ فردوسی بد دل ہوئے ک‏ے دربار تو‏ں رخصت ہويا۔ اوہ ایہ باور کرنے لگیا کہ محمود وچ شاہی خون د‏‏ی کمی ہی شاید رہی اے کہ اوہ اپنے وعدے تو‏ں مکر گیا۔ اس دے کچھ عرصہ بعد محمود غزنوی اپنے کیتے اُتے نادم ہُندا اے تے وعدہ شدہ رقم فردوسی دے گھر پہنچاندا ا‏‏ے۔ مگر تب تک اوہ انتقال کر جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بیٹی نے ایہ کہہ ک‏ے انعامی رقم لینے تو‏ں انکار کر دتا کہ جدو‏ں جس تو‏ں وعدہ کيتا گیا سی، اوہ نئيں رہ‏ے، تاں ایہ رقم لینے تو‏ں کيتا حاصل۔