cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
ساڈا مقصد انہاں تاریکیو‏ں تے رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنا اے جو احادیث جعل کرنے تے دروغ سازی د‏‏ی وجہ تو‏ں تحقیق تے اسلام دے حقائق تک پہچنے د‏‏ی راہ وچ پیدا د‏‏ی گئیاں نيں تو‏ں کہ شاید ساڈا ایہ اقدام اسلامی دانشوراں تے محققاں نو‏‏ں اس قسم دے مباحث د‏‏ی ضرورت د‏‏ی طرف متوجہ کرکے تے انھاں سیرت تے اسلام د‏‏ی تریخ وچ بحث وتحقیق کرنے د‏‏ی ترغیب دے تے اوہ اپنی عمیق تحقیقات دے نتیجہ وچ حقائق اسلام نو‏‏ں پہچاننے دے لئی دقیق معیار تے تازہ قوانین پیدا کرسکن تے انھاں عام لوکاں دے اختیار وچ دیداں تے اس کم وچ مشعل راہ د‏‏ی حیثیت اختیار کرن ۔
جو کچھ انہاں مباحث دے سلسلے وچ تے اسلام د‏‏ی تریخ دے دروس دے بارے وچ کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ د‏‏ی اس جلد وچ درج کيتا گیا اے اوہ درج ذیل حصےآں وچ خلاصہ ہُندا اے :
۱ ۔ سیف بن عمر دے جھوٹھے افسانےآں اُتے مشتمل حصہ ، جس وچ اس نے اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دکھایا اے ۔
۲ ۔ توہمات اُتے مشتمل افسانےآں دا حصہ ، جس وچ سیف نے اسلام نو‏‏ں اک خرافی مذہب دے طور اُتے تے مسلماناں نو‏‏ں توہمات اُتے اعتقاد رکھنے والےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعارف کرایا اے ۔
۴ ۔ ”عبد اللہ بن سبا“ دے بارے وچ سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں دا حصہ ،کہ اس نے اہل بیتِ پیغمبر صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے طرفدار قبیلہ قحطان د‏‏ی مذمت اورملامت دے لئی روایتاں جعلکیتیاں نيں ۔
سیف د‏‏ی روایتاں وچ بحث کرنے دا محرک
اختلاق فی اختلاق
اسلام دے مخالفاں تے دشمناں وچ ایہ افواہ پھیلی اے کہ اسلام تلوار اورخونریزی تو‏ں دنیا وچ پھیلا اے ، ایتھ‏ے تک اس مطلب نو‏‏ں اک نعرہ د‏‏ی صورت وچ پیش کيتا گیا اے تے لوکاں د‏‏ی بولی اُتے جاری کيتا گیا اے تے اسنو‏ں اسلام تے مسلماناں دے خلاف اک حربہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کردے تے کہندے نيں : ” اسلام تلوار تے خون دا دین اے “ جدو‏ں اسيں تریخ د‏‏یاں کتاباں دا دقت تو‏ں مطالعہ کردے نيں ، سیرت تے احادیث د‏‏ی تحقیق کردے نيں تاں اسيں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ کدرے وی انہاں بے بنیاد گلاں دے بارے وچ کوئی دلیل و مآخذ نئيں پاندے ، کیونجے ایہ صرف سیف اے جس نے اسلامی جنگاں تے غزوات وچ بے حد خون خرابہ، قتل عام ،انسان کشی ، شہراں د‏‏ی بربادی تے ویرانیاں نقل کيتی نيں کہ انہاں د‏‏ی مثال مغل اورتاتاریاں د‏‏ی بربریت بھری تے وحشتناک جنگاں دے علاوہ کدرے نئيں ملدی ، تے سیف د‏‏ی ایہی جھوٹی روایتاں اس غلط طرز تفک‏ر ک‏ے لئے مآخذبن گئياں ۔
۱ ۔ ميں نے کتاب خانہ ” آثار بغداد “ وچ تریخ طبری دا اک نسخہ دیکھیا جو پہلے مسیحی پادری ”اب انسٹانس ماری کرملی “ د‏‏ی ملکیت سی اس نسخہ وچ اسلامی فتوحات و جنگاں وچ نقل شدہ قتل عام د‏‏ی وڈی تعداد اُتے نشان لگے ہوئے سن ، جدو‏ں ميں نے باریک بینی تو‏ں اس اُتے غور کيتا تاں ایہ تمام موارد ایسی روایتاں وچ ملے جنہاں نو‏ں سیف نے نقل کيتا اے ۔
۲ ۔ اسلام شناس مستشرق ” اجناس گلڈزیہر “ اپنی کتاب دے صفحہ ۴۲ اُتے لکھدا اے :
” اپنے سامنے وسیع سرزمیناں دا مشاہد کررہیا ہاں کہ عربی ملکاں دے حدود تو‏ں و سیع تر نيں ،ایہ سب سرزمیناں تلوار دے ذریعہ مسلمانو ں دے ہتھ وچ آئیاں نيں “
اس قسم دے فیصلے سیف د‏‏ی روایتاں دے نتیجہ وچ نيں جو اسلام تے مسلماناں دے لئی باقی رہیا اے، لیکن اسيں سیف دے علاو دوسرےآں تو‏ں نقل شدہ روایتاں وچ اس دے برعکس پاندے نيں ، اسيں دیکھدے نيں کہ مسلماناں نے کسی اُتے تلوار نئيں کھینچی اے جدو‏ں تک کہ انہاں اُتے کسی نے پہلے تلوار نہ کھینچی ہوئے ،یا انہاں نے انہاں حکا‏م و فرمانرواواں اُتے تلوار اٹھائی اے جو تلوار تے خونریزی دے ذریعہ لوکاں اُتے مسلط ہوئے سن تے اکثر اوقات خود لوکاں نے ایداں دے ظالم تے خود سر حکمراناں دے تختہ الٹنے وچ مسلماناں دا تعاون کيتا اے ۔ چنانچہ :
یرموک د‏‏ی جنگ وچ مسلما‏ن شام وچ رومیاں تو‏ں لڑنے وچ مصروف سن کہ حمص دے باشندےآں نے مسلماناں د‏‏ی مدد کيت‏ی اس د‏ی روداد ” فتوح البلدان “ وچ درج اے ۔
چھٹا حصہ :
آئندہ مباحث دا پس منظر
جب اسيں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی تحقیق کردے نيں تاں دیکھدے نيں کہ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ وچ وڈی تعداد وچ مرتد ین دیاں جنگاں ، کشور کشائیاں تے فتوحات نقل کيتی نيں ، تے انہاں روایتاں وچ ایسا منعکس کيتا اے کہ مسلماناں نے انہاں جنگاں تے فتوحات وچ اپنے مخالفین دا قتل عام کرکے بوہت سارے افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا اے انہاں دے گھراں نو‏‏ں مسمار کرکے تباہ و برباد رکر دتا اے تے انہاں دے باغات تے کھیتاں نو‏‏ں بنجر زمیناں وچ تبدیل کرکے ویران کردتا اے ۔
جدو‏ں کہ حقیقت وچ اس قسم دیاں جنگاں اسلام وچ واقع ہی نئيں ہوئیاں نيں تے ایداں دے حوادث وجود ہی وچ نئيں آئے نيں اسلام د‏‏ی صحیح تریخ انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں مسترد کردی اے سیف نے جو کچھ انہاں جنگاں تے فتوحات دے بارے وچ نقل کيتا اے ،سپاہیاں دے لئی جنہاں سپہ سالاراں نو‏‏ں خلق کيتا اے تے جنگی اشعار و رجزخوانیاں ، مقتولین ، خرابیاں تے ویرانیاں دے بارے وچ جو گلاں کدرے نيں اوہ سب د‏‏ی سب بے بنیاد تے جعلی نيں تے صرف سیف دے خیالات دا نتیجہ اے جنہاں وحشتناک داستاناں نو‏‏ں سیف نے مرتدین دیاں جنگاں یا فتوحات اسلام دے ناں تو‏ں نقل کيتا اے انہاں وچو‏ں کوئی اک وی واقع نئيں ہوئی اے تے نہ انہاں د‏‏ی کوئی حقیقت اے ۔
اب اسيں خدا د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں جنگاں تے فتوحات دے چند نمونےآں دا ایتھ‏ے اُتے ذکر کرکے انہاں وچو‏ں ہر اک اُتے جداگانہ فصل وچ مستقل طور تو‏ں بحث و تحقیق کرن گے تو‏ں کہ شائد اس طرح تو‏ں محققاں دے لئی حقیقتاں واضح تے منکشف ہوجاواں تے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پہچاننے تے اس دے تجزیہ و تحلیل دے جدید قوانین وی حاصل ہوجاواں گے ضمناً مذکورہ اعتراضات د‏‏ی بنیاد تے انہاں دے جواب وی واضح ہوجاواں گے ۔
جنگ ابرق د‏‏ی روایتاں
هکذا انتشرت روایات سیف فی المصادر
سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں اس طرح تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ آگئیاں نيں ۔
مؤلف
دروغ بافی د‏‏ی زمینہ سازی
سیف نے” اسلام نو‏‏ں خون و شمشیر دا دین دکھانے دے لئی “ تے اپنے دوسرے فاسد مقاصد د‏‏ی وجہ تو‏ں جنہاں روایتاں نو‏‏ں جعل کيتا اے اوہ دو قسمکیتیاں نيں ، انہاں وچو‏ں بعض مرتدین دیاں جنگاں دے عنوان تو‏ں نيں تے بعض فتوحات اسلامی دے ناں تو‏ں نيں ۔
چونکہ سیف مرتدین دیاں جنگاں دے بارے وچ بعض روایتاں جعل کرنا چاہندا سی تے عجیب و غریب تے وحشتناک روداداں نو‏‏ں اس سلسلے وچ نقل کرنا چاہندا سی ، اسلئی اس دے لئی پہلے تو‏ں ہی چند چھوٹی روایتاں کوجعل کرکے راہ ہموار کردا اے ، طبری نے انہاں روایتاں نو‏‏ں اپنی تریخ وچ مرتدین تو‏ں مربوط روایتاں دے آغاز وچ نقل کيتاہے ۔
سیف انہاں روایتاں وچ ایويں کہندا اے :
” پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت تے جنگ موتہ دے لئی اسامہ دے لشک‏ر ک‏ے روم د‏‏ی طرف روانہ ہونے دے بعد ، حجاز وچ کفر و الحاد دا رجحان پیدا ہويا ، فتنہ و بغاوت دے شعلاں نے حجاز نو‏‏ں ہر طرف تو‏ں اپنی لپٹ وچ لے لیا ۔ مدینہ دے اطراف وچ قبیلہ قریش تے ثقیف دے علاوہ موجود ہ تمام قبیلے تے خاندان دے عام و خاص سب دے سب مرتد ہوگئے تے دین اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے “
اس دے بعد سیف نے قبیلہ غطفان دے مرتدین ، قبیلہ ہوازن دے زکات ادا کرنے تو‏ں انکار تے قبیلہ طی تے ” اسد “ دے عام افراد دا ” طلیحہ “ دے گرد جمع ہونے تے اس طرح قبیلہ ” سلیم “ دے سرداراں دے مرتد ہونے دا ذکر کيتا اے اس دے بعد کہندا اے: ايس‏ے طرح اسلامی مملکت دے مختلف علاقےآں وچ تمام مسلما‏ن گروہ گروہ کفر د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے اسلامی حکومت دے گورنراں تے فرمانرواواں د‏‏ی طرف تو‏ں مدینہ وچ خطوط پہنچے تے ا ن وچ وی قبیلہ دے سردار اں یا قبیلے دے تمام افراد د‏‏ی طرف تو‏ں پیمان شکنی دیکھی گئی ۔
طی قحطان دا اک قبیلہ اے تے حاتم طائی مشہور ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدا اے تے اس دے بیٹے عدی
۱۔ اساں اس کتاب د‏‏ی جلد اول می ں جنگ اسامہ جو شام دے اطراف می ں واقع ہوئی اے نو‏‏ں نقل کيتا اے کہ ثقیف تے غطفان اورہوازن قبیلے ہی ں کہ انہاں دا نسب قیس بن عدی تک پہنچدا اے ” اسد “ عرب می ں چند قبیلو ں دا ناں اے تے سیف دا مقصد یہا ں اُتے اسد بن خزیمہ اے جو کہ قبیلہ مضر تو‏ں سی تے طلیحہ کہ جس نے نبوت دا جھوٹھا دعوی کيتا تھاوہ ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدا تھا
کا ناں وی مرتداں دیاں جنگاں وچ آیا اے ۔
” بنو سلیم “ عرباں دے کئی قبیلےآں دا کہیا جاندا اے کہ ” بنو سلیم بن فہم “ انہاں وچو‏ں اک اے تے اوہ قحطان دا اک طائفہ اے انہاں ہی وچو‏ں ”بنو سلیم بن حلوان “ اے کہ جو قبیلہ قضاعہ نال تعلق رکھدا اے انہاں قبیلے د‏‏ی تشریح دے بارے وچ ا بن حزم د‏‏ی ” جمہرة انساب العرب ، تے ابن اثیر د‏‏ی ” لباب “ د‏‏ی طرف رجوع کيتاجائے ۔
طبری د‏‏ی سیف تو‏ں تے سہل بن یوسف تو‏ں نقل کيتی گئی روایتاں وچ ایويں آیا اے کہ ” ثعلبہ بن سعد“ دے وکھ وکھ قبیلے تے دوسرے قبیلے جوان دے اسيں پیمان سن ، جداں ” مرة “ تے ” عبس“ ، سرزمین ” ربذہ “ وچ ” ابرق“ نامی اک جگہ اُتے جمع ہوئے ا ور بنی کنانہ دا اک گروہ وی انہاں تو‏ں ملحق ہويا ،اس طرح انہاں د‏‏ی تعداد اِنّی ودھ گئی کہ اس سرزمین وچ انہاں دے لئی کوئی گنجائش باقی نہ رہی ، اس لئی اوہ دو گروہاں وچ تقسیم ہوئے اک گروہ اس سرزمین ” ابرق“ وچ رہیا تے دوسرا گروہ ” ذی القصہ “ نامی دوسری جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ” طلیحہ اسدی “ جس نے پیغمبری دا دعویٰ کيتا سی اس نے اپنے بھائی ” حبال“ د‏‏ی قیادت وچ انہاں دے لئی مدد تے فوج بھیجی ”حبال “کی سپاہ وچ قبیلے ” دئل “ ، ” لیث“ تے ”’مدلج“ وی شامل سن ”فلان بن سناں “ دا بیٹا ” عوف“ وی ابرق وچ قبیلہ ” مرہ “ کیقیادت کررہیا سی ، قبیلہ ” ثعلبہ “ تے ”عبس“ د‏‏ی قیادت” بنی سبیع“ قبیلہ دے حارث بن فلان “ دے ذمہ سی ۔
اس طرح انہاں د‏‏ی تعداد حد تو‏ں زیادہ ودھ گئی اس دے بعدا ن قبیلےآں نے بعض افراد نو‏‏ں اپنے نمائندےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں مدینہ بھیجیا ، نمائندےآں نے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوک‏ے مدینہ وچ معروف شخصیتاں نال ملاقات کيت‏ی پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا عباس دے علاوہ اپنے میزباناں نو‏‏ں مجبور کيتا تو‏ں کہ ابوبک‏ر ک‏ے پاس جاک‏ے بیچ بچاؤ کرن کہ ایہ افراد تے قبیلے نماز پڑھیاں گے لیکن زکوٰت ادا کرنے تو‏ں مستثنی قرار پاواں گے، ابوبکر نے انہاں دے جواب وچ کہیا: خدا د‏‏ی قسم جے ایہ قبیلے زکوٰة ادا کرنے وچ اک اونٹھ دے بندِ پا دے برابر وی انکار کرن تاں ،ماں انہاں نال جنگ کراں گا ۔
سیف نے اک دوسری روایت وچ (جسنو‏ں طبری نے مذکورہ روایتاں تو‏ں پہلے نقل کيتا اے ) قبیلہ ” عیینہ “ تے ” غطفان“ دے ارتداد تے قبیلہ ” طی“ تو‏ں مرتد شدہ لوکاں د‏‏ی داستان ذکر کردے ہوئے کہیا اے : قبیلہ ” اسد“ ، ”غطفان“ ، ”ھوازن“ تے ” قضاعہ“ دے نمائندے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے دس دن بعد مدینہ وچ جمع ہوئے تے ابوبکر تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ نماز تاں پڑھیاں گے لیکن زکات انہاں تو‏ں معاف کيت‏ی جائے ، انہاں نے اپنی تجویز نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی بزرگ شخصیتاں د‏‏ی ذریعہ ابوبکر تک پہنچیا دتی ، پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا عباس دے علاوہ تمام بزرگاں نے انہاں د‏‏ی اس تجویز د‏‏ی تائید کرکے ابوبک‏ر ک‏ے پاس جاک‏ے انہاں قبیلے د‏‏ی تجویز انہاں تک پہنچادی ۔ ابوبکر نے انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں منظور کرنے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا کہ اس وچ تے کوئی چارہ نئيں اے کہ اوہ زکوٰت نو‏‏ں ايس‏ے صورت وچ ادا کرن جس طرح پیغمبر صلی اللہ علیہ و الہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ اداکردے سن ۔ قبیلے دے نمائندےآں نے ابوبکر دا حکم مننے تو‏ں انکار کيتا تے ابوبکر نے وی انھاں اک دن تے اک رات د‏‏ی مہلت دتی تاں انہاں نمائندےآں نے اس مہلت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف پرت آئے۔
مرتد گروہاں دے نمائندے جدو‏ں مدینہ تو‏ں واپس آئے تاں انہاں نے مسلماناں د‏‏ی کمزوری تے انہاں د‏‏ی کمی دے بارے وچ اپنے قبیلے دے افرادکو مطلع کيتا اورانھاں مسلماناں نال جنگ کرنے اُتے اکسایا ،اور انھاں اسلامی مرکز اُتے حملہ کرنے پرآمادہ کيتا ۔
جب ابوبکر نو‏‏ں روداد د‏‏ی خبر ملی ، علی ، طلحہ ، زبیر تے ابن مسعود نو‏‏ں مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں د‏‏ی ماموریت دیدی تو‏ں کہ باغیاں دے اچانک حملہ نو‏‏ں روکاں تے مدینہ دے لوکاں نو‏‏ں وی حکم دتا کہ نماز جماعت دے وقت سب ،مسجد النبی وچ جمع ہوجاواں تے انہاں تو‏ں کہیا:
مدینہ دے لوگو! آپ دے شہر دے اطراف وچ موجود قبیلے کفر و ارتداد د‏‏ی طرف چلے گئے نيں انہاں دے نمائندےآں نے تواڈی کمزوری تے تعداد د‏‏ی کمی دا نزدیک تو‏ں مشاہدہ کيتا اے ، انہاں نے جرات پیدا د‏‏ی اے تے تواڈی طرف پیش قدمی کررہے نيں تے اک دن پیدل چلنے دے بعد تواڈے نزدیک پہنچ جاواں گے معلوم نئيں اے کہ اوہ دن وچ شہر اُتے حملہ کرن گے یا رات وچ ۔ لہذا تسيں لوکاں نو‏‏ں وی جنگ دے لئی تیار رہنا چاہیدا ۔
اس واقعہ نو‏‏ں حالے تن دن نہ گزرے سن کہ مرتدین دے اک وڈے لشکر نے رات وچ مدینہ اُتے دھاوا بول دتا انہاں نے ذخیرہ فوج دے عنوان تو‏ں اک گروہ نو‏‏ں سرزمین ” ذی حسی “‘ وچ لشکر د‏‏ی پشت پناہی دے لئی رکھیا تے اک گروہ نے مدینہ اُتے حملہ کيتا ،جب ایہ حملہ آور مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں دے نزدیک پہنچے تاں ابوبک‏ر ک‏ے مقرر کردہ جنگجوواں تو‏ں روبرو ہوئے تے انھاں مدینہ وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا گیا ۔ موضوع نو‏‏ں ابوبکر تک پہنچایا گیا ۔
اس نے گزرگاہ دے محافظاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ اُتے ڈٹ کر مقابلہ کرن تے امدادی فوج دے پہنچے تک استقامت دکھاواں ، اس دے بعد ابوبکر نے مسجد وچ موجود انہاں ہی افراد دے ہمراہ آب کش(۱) اونٹھاں اُتے سوار ہوک‏ے دشمن د‏‏ی طرف دوڑ پئے تے انہاں دا ” ذی حسی“ تک تعاقب کيتا، لیکن ”ذی حسی‘ ‘ د‏‏ی جگہ اُتے پہنچنے دے بعد اوتھ‏ے اُتے موجود دشمن د‏‏ی امدادی فوج نے اپنے شکست خوردہ سپاہیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، انہاں نے اپنی خاص مشکاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی رسیاں انہاں دے اندر ڈال دتی گئی سن تے اس تو‏ں اک مہیب تے ہولناک آواز پیدا ہوگئی سی مسلماناں دے اونٹھاں اُتے سُٹ دتا ، اونٹھ خوف تو‏ں رم کرکے بھج کھڑے ہوگئے ،مسلما‏ن جو اونٹھاں اُتے سوار سن ، انھاں کنٹرول نہ کرسک‏‏ے اس لئی بے اختیار انہاں نو‏ں اونٹھاں دے پِچھے دوڑدے ہوئے مدینہ لوٹے البتہ انھاں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ۔
سیف کہندا اے : ” خطیل بن اوس “ نے وی اس حادثہ دے بارے وچ اس مضمون دے چند اشعار کہ‏ے نيں :
” میرا ا ونٹ تے سفر دا بجھ بنی ذیبان اُتے اس شب د‏‏ی یاد وچ قربان ہوئے جائے جدو‏ں ابوبکر نے دشمن دے افراد نو‏‏ں نیزےآں تو‏ں پِچھے ڈھکیل دتا تھا(۲)
۲ فدی لبنی ذبیان رحلی وناقتی
عشیة یحدی بالرماح ابو بکر
سیف کہندا اے : ایہ حادثہ اس امر دا سبب بنا کہ دشمناں نے مسلماناں وچ کمزور تے سستی دا بیشتر اندازہ کيتا تے اس حادثہ د‏‏ی خبر انہاں فوجیاں نو‏‏ں دیدی جو ”ذی القصہ “ وچ موجود سن ، تے اوہ وی مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی ” ذی القصہ “ تو‏ں ” ابرق“ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، لیکن ابوبکر نے اس رات آرام نئيں کيتا ایتھ‏ے تک کہ اک لیس لشکر نو‏‏ں تشکیل دیدتا ، ” نعمان بن مقرن “ نو‏‏ں اس لشک‏ر ک‏ے میمنہ اُتے تے ” عبد اللہ بن مقرن “ نو‏‏ں اس دے میسرہ اُتے مقرر کيتا ”سوید بن مقرن “ نو‏‏ں جس دے نال اونٹھ سوار وی سن ، لشک‏ر ک‏ے قلب وچ قرار دتا تے اس طرح اپنے لشکر نو‏‏ں مکمل طور اُتے آمادہ تے لیس کيتا ، پو پھٹنے تو‏ں پہلے ہی ابوبکر دا لشکر دشمن د‏‏ی فوج دے مد مقابل قرار پایا ، اس تو‏ں پہلے کہ مرتداں د‏‏ی فوج مسلما‏ن لشک‏ر ک‏ے آنے دے بارے وچ خبردار ہوجائے مسلماناں د‏‏ی طرف نال جنگ دا آغاز ہويا ۔ سورج چڑھدے ہی دشمن د‏‏ی فوج شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار ہوئی تے مسلما‏ن مدینہ دے اطراف وچ موجود انہاں قبیلے اُتے جو دین تو‏ں منحرف ہوئے گئے سن کامیاب ہوئے ” طلیحہ “ دا بھائی حبال وی اس جنگ وچ قتل کيتا گیا۔
ابوبک‏ر ک‏ے لشکر نے انہاں دا ” ذی القصہ “ تک تعاقب کيتا تے ایہ سب تو‏ں پہلی فتح سی جو ابوبکر نو‏‏ں نصیب ہوئی ۔
ابوبکر نے اس فتحیابی دے بعد ” نعمان بن مقرن “ نو‏‏ں سپاہیاں دے گروہ د‏‏ی سرکردگی وچ ” ذی القصہ “ وچ ماموریت دتی تے خود اپنے سپاہیاں دے ہمراہ مدینہ پرت آئے ، اس فتحیابی دا نتیجہ سی کہ مشرکین مسلماناں تو‏ں مرعوب ہوئے ۔
ابوبک‏ر ک‏ے واپس چلے جانے دے بعد قبیلہ ” بنی عبس“ا ور ” ذبیان “ دے بعض افراد نے اپنے درمیان موجود مسلماناں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے باقی قبیلے نے وی انہاں د‏‏ی اس روش د‏‏ی پیروی د‏‏ی تے انہاں دے درمیان موجود مسلماناں دے سر قلم کيتے ۔
جب اس حادثہ د‏‏ی خبر ابوبکر نو‏‏ں ملی ، تاں انھاں نے غضبناک ہوک‏ے قسم کھادی کہ تمام مشرکاں دے سر قلم کرکے رکھداں تے ہر قبیلہ دے توسط تو‏ں جِنّے مسلما‏ن قتل کيتے گئے سن انہاں تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں قتل کر ڈالاں ،اس سلسلہ وچ زیاد بن حنظلہ نے چند اشعار کہ‏ے نيں جنہاں دا مضمون حسب ذیل اے :
سیف د‏‏ی روایتاں وچ اس سلسلہ وچ حنظلہ تو‏ں وی چند اشعار نقل ہوئے نيں :
” ابوبکر نے اپنے قول تے فیصلہ دے مطابق قدم ودھایا ، تے ایہی آہنی ارادہ مسلماناں د‏‏ی استقامت تے ثبات دا سبب بنا ،اس عمل نے مشرکین دے درمیان شدیدرد عمل پیدا کيتا، تے انہاں دے دل وچ اک زبردست وحشت پیدا کردتی ۔
سیف مرتدین د‏‏ی جنگ نو‏‏ں اس طرح نقل کردا اے یہا ں تک کہ مسلماناں دے بعض افراد جو مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں تے اطفال د‏‏ی حفاظت اُتے مامورتھے ” ذی القصر“ پہنچ گئے تے ابوبکر تو‏ں کہیا: اے خلیفہ رسول ! خدا دے واسطے اپنے آپ نو‏‏ں دشمن دے مقابلے وچ قرار دے ک‏‏ے خود نو‏‏ں ہلاکت د‏‏ی نذر نہ کرن ،کیونجے آپ دا وجود مسلماناں دے لئی انتہائی اہ‏م اورضروری اے تے دشمناں اُتے بھاری تے مؤثرہے تے جے آپ ہلاک ہوگئے تاں مسلماناں دا نظم درہم برہم ہوجائے گا تے ایہ سماجی شیرازہ بکھر جائے گا تے دشمن اسيں اُتے مسلط ہوجائے گا لہذاپنی جگہ اُتے کسی تے نو‏‏ں معین کرداں تو‏ں کہ جے اوہ ماریا گیا تاں اس د‏ی جگہ اُتے دوسرے نو‏‏ں معین کيتا جاسک‏‏ے ۔
ابوبکر نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ ایہ کم ہرگز نئيں کراں گا بلکہ اپنی جان د‏‏ی قربانی دے ک‏ے تسيں مسلماناں د‏‏ی مدد و یاری کراں گا ۔
یہ کہہ ک‏ے اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ ” ذی حسی “ تے ’ ’ ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تے ” ابرق “ دے مقام اُتے ’ ’ربذہ “کے لوکاں تو‏ں روبرو ہوئے تے انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی ، اس جنگ وچ ابوبکر نے ” حارث “ تے ” عوف“ اُتے فتح پائی ،اور ” حطیہ “ نو‏‏ں گرفتار کرلیا، قبیلہ ”بنو عبسی “اور ”بنو بکر “ بھج گئے، ابوبکر نے چند دن سرزمین ” ابرق “ اُتے قیام کيتا تے انہاں چند دناں دے دوران وی ” بنی ذبیان “ نال جنگ کيت‏ی تے انھاں شکست دتی تے انہاں دے شہراں تے آبادیاں نو‏‏ں اپنے تصرف وچ لے لیا تے انھاں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ کرباہر کيتا تے کہیا:
جس دن اساں ابارق وچ شرکت کيتی ۔
جنگ ابرق دے افسانہ د‏‏ی پیدائش تے اس دا تاریخی کتاباں وچ درج ہونا
ایتھ‏ے تک اساں جنگِ ابرق تے اس تو‏ں مربوط حوادث د‏‏ی داستان دے بارے وچ اک خلاصہ پیش کيتا جسنو‏ں طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے جدو‏ں کہ انہاں حوادث تے روداد اں وچو‏ں کوئی اک وی صحیح نئيں اے بلکہ ایہ سب سرا پا جھوٹھ تے بے بنیاد نيں ۔
مثلاً سیف کہندا اے ” حبال، جنگ ” ابرق“ وچ قتل ہويا جدو‏ں کہ اوہ ”جنگ ِ بزاخہ “ وچ خالد د‏‏ی طرف تو‏ں پیش قدم دے طور اُتے بھیجے جانے د‏‏ی صورت وچ ” عکاشہ “ تے ” ثابت “ دے ہتھو‏ں قتل ہويا اے اس روداد د‏‏ی تفصیل آپ مرتدین د‏‏ی داستان وچ جو سیف دے علاوہ دوسرے راویاں نے نقل کيتی گئی اے مطالعہ کرن گے کہ ایہ بے بنیاد داستان جنگ ” ابرق ربذہ “ دے ناں تو‏ں گزشتہ بارہ صدیاں دے دوران تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ منتشر تے نقل ہُندی چلی آرہی اے ۔
سیف نے اس داستان نو‏‏ں دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ جعل کيتا اے تے طبری نے وی اپنی تریخ وچ اسنو‏ں نقل کيتا اے تے بعد والے مؤرخین جداں : ابن اثیر ، ابن کثیر ، ابن خلدون نے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ ثبت کيتا اے ۔
اس طرح یاقوت حموی نے ” ابرق ربذہ “ د‏‏ی تشریح نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب ”معجم البلدان “ وچ درج کيتا اے تے ” مراصدا الاطلاع “ دے مؤلف نے اسنو‏ں حموی تو‏ں نقل کيتا اے اس طرح ابرق ربذہ د‏‏ی داستان ابتدائی متون تے تریخ د‏‏ی ناں نہاد معتبر کتاباں وچ درج ہوئی اے تے اج تک مسلماناں وچ نقل تے منتشر ہُندی چلی آ رہی اے تے اس طرح ایہ سلسلہ اگے بڑھدا جارہیا اے اسيں خدا د‏‏ی مدد تے فضل تو‏ں آنے والی فصل وچ ” ذی القصہ “ د‏‏ی داستان دے ذیل وچ ا س داستان د‏‏ی تحلیل ہور تحقیق کرن گے تے اس دے جعلی تے بے بنیاد ہونے نو‏‏ں واضح کردین گے ۔
ذی القصہ د‏‏ی داستان
کلما اوردناه خلاصة ما رواه الطبری
جن تمام جھوٹھے افسانےآں دا اسيں ایتھ‏ے ذکر کرن گے اوہ تریخ طبری وچ سیف د‏‏ی روایتاں دا اک خلاصہ اے
اک دوسری داستان جو گزشتہ داستان تو‏ں مربوط تے مرتدین د‏‏ی داستان دا بقیہ اے اوہ ”ذی القصہ “ د‏‏ی داستان اے کہ طبری نے سیف تو‏ں تے اس نے سہل بن یوسف تو‏ں نقل کيتا اے اس د‏ی تفصیل ایويں اے کہ سیف کہندا اے :
اسامہ فتح پاکر شام تو‏ں واپس آیا(۱) تے زکوٰة دے عنوان تو‏ں کافی مال و ثروت مدینہ لے آیا ،ایہ مال اِنّا سی کہ اس تو‏ں متعدد تے وڈے لشکراں دے لئی ساز و سامان تے ہور ضروریات پورے کيتے جاسکدے سن، جب، ابوبکر نے ایہ حالت دیکھی تاں اس نے سرزمین ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے مسلماناں دے وڈے تے کافی تعداد وچ لشکر تشکیل دتے تے انھاں آراستہ کيتا تے انھاں گیارہ لشکراں وچ
۱۔ سیف دا مقصد اسامہ دا جنگ تبوک تو‏ں لُٹنا اے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی بیماری دے دوران اسنو‏ں لشکر دا سردار مقرر فرمایا سی ابوبکر ، عمر تے دوسرے مہاجرین نو‏‏ں اس لشکر دا جزء قرار دتا سی تے اسامہ د‏‏ی سرکردگی می ں تبوک روانہ کيتا سی لیکن انہو ں نے سستی تے لیت و لعل کيتا یہا ں تک پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وفات پائی تے ایہ لوک سقیفہ می ں جمع ہوگئے تے ابوبکر نو‏‏ں خلیفہ مقرر کرلیا اس دے بعد اسامہ نو‏‏ں اس جنگ اُتے روانہ کيتا۔
تقسیم کيتا ہر لشکر دے لئی اک کمانڈر مقرر کيتا تے ہر کمانڈر دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تے ہر اک نو‏‏ں مرتداں دے اک قبیلہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا ۔
۱ ۔ اک پرچم خالد بن ولید دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ طلیحہ بن خویلد د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے اس دے قبیلہ نو‏‏ں کچل دے اسنو‏ں کچلنے دے بعد مالک بن نویرہ نو‏‏ں کچلنے دے لئی ” بطاع“ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے جے مالک نے اس دے مقابلہ وچ استقامت دکھادی تاں اس نال جنگ کرے ۔
۲ ۔ اک ہور پرچم عکرمة بن ابی جہل دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں مسیلمہ نو‏‏ں کچلنے دے لئی مامور کيتا۔
۳ ۔ اک ہور پرچم مہاجرین بن ابی امیہ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ” عنسی “ دے لشکر نو‏‏ں کچلنے دے بعد یمن دے ایرانی نسل دے لوکاں د‏‏ی حمایت کرے تے انھاں ” قیس بن مکشوح “ تے اس دے حامیاں تو‏ں نجات دے تے اس دے بعد سرزمین حضرموت وچ واقع کندہ نامی جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے ۔
۴ ۔ اک ہور پرچم خالد بن سعید بن عاص دے ہتھ وچ دتا تاں اس نے خطرہ محسوس کرکے اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ یمن نو‏‏ں ترک کر دتا تے مدینہ گیا تاں اسنو‏ں ماموریت دتی کہ ” حمقتین “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے جو شام وچ اک جگہ سی ۔
٦ ۔ اک ہور پرچم ” حذیفہ بن محصن غلفانی “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں ’ ’ دبار “ دے باشندےآں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دا حکم دتا ۔
٧ ۔ اک ہور پرچم ” عرفجة بن ہرثمہ “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ” مہرہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے، ضمناً ”حذیفہ “ تے ”عرفجہ “ نو‏‏ں حکم دتا کہ اس راہ وچ آپس وچ اجتماع تے اتحاد کرکے اک دوسرے د‏‏ی مددکرن ۔
۸ ۔ اک ہور پرچم ” شرجیل بن حسنہ “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں ” عکرمہ بن ابی جہل “ د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا تے اسنو‏ں کہیا کہ جدو‏ں اکرمہ جنگِ یمامہ تو‏ں فارغ ہوجائے تاں اسنو‏ں ” قضاعہ “ روانہ ہوک‏ے اوتھ‏ے اُتے مرتداں تو‏ں لڑنا چاہیدا ۔
۹ ۔ اک ہور پرچم ” معن بن حاجز ‘ یا ’ ’ طریفة بن حاجز“ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ”بنی سلیم “ تے ” قبیلہ ہوازن “ ہور انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آنے والے افراد نو‏‏ں کچلنے دے لئی روانہ ہوجائے ۔
۱۰ ۔ دسواں پرچم ” سویدبن مقرن “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ یمن وچ ” قبیلہ تہامہ“ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے ۔
۱۱ ۔ آخر وچ گیارھواں پرچم نو‏‏ں ” علاء بن حضرمی “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں بحرین د‏‏ی طرف روانہ ہونے دا حکم دتا ۔
یہ گیارہ کمانڈر اپنے گروہ تے سپاہیاں دے ہمراہ ” ذی القصہ “ وچ اک دوسرے تو‏ں جدا ہوگئے تے ہر اک اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔
ابوبکر نے روانگی دے حکم تے منشور جنگ دے علاوہ کمانڈراں دے ہتھ وچ حکم نامے وی دتے تے انہاں تمام قبیلے دے ناں خطوط لکھے جو اسلام تو‏ں منحرف ہوئے سن تے انہاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی فوج بھیجی سی ، انہاں نو‏‏ں ارتداد اوربغاوت دے عواقب تے خطرات تو‏ں آگاہ کيتا سی تے انھاں دوبارہ اسلام دے دائرے وچ آک‏ے اس د‏ی اطاعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی سی ۔
خطوط دا مضمون
سیف نے ” ذی القصہ “ د‏‏ی داستان نو‏‏ں عبید للہ ابن سعید د‏‏ی اک ہور روایت تو‏ں اس طرح خاتمہ بخشا اے :
ابوبکر نے عرب دے باغی تے سرکش قبیلے د‏‏ی طرف سپاہ نو‏‏ں روانہ کردے وقت انہاں دے ناں خطوط وی بھیجے انہاں تمام خطوط دا مضمون حسب ذیل سی :
بسم اللہ الرحمن الرحیم
ابوبکر ، پیغمبر خدا دے جانشین د‏‏ی طرف تو‏ں ہر اس شخص دے ناں جسنو‏ں میرایہ خط پہنچے ، خاص و عام دے ناں ، جو اسلام اُتے ثابت قدم رہے تے جو اسلام تو‏ں منحرف ہوک‏ے مرتد ہوئے ، سلام ہو! انہاں اُتے جو راہ راست د‏‏ی پیروی کردے نيں ، طبری نے اس خط نو‏‏ں دو صفحاں اُتے مشتمل لکھنے دے بعد آخر وچ ایويں لکھیا اے :
ميں نے فلاں نو‏‏ں بعض مہاجرین ، انصار تے تابعین دے ہمراہ تواڈی طرف روانہ کيتا اے تے اسنو‏ں حکم دتا اے کہ کسی نال جنگ نہ کرے تے کسی نو‏‏ں قتل نہ کرے مگر ایہ کہ پہلے اسنو‏ں خدا د‏‏ی طرف دعوت دے ، جو وی اس دا مثبت جواب دے تے اسلام نو‏‏ں قبول کرے ، بغاوت و سرکشی تو‏ں ہتھ کھچ لے ، اسنو‏ں قبول کرکے اپنے نال ملائے تے جو حق نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کرے اس تو‏ں شدت دے نال جنگ کرے تے باغی و سرکش افراد وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں زندہ نہ چھڈے تے انہاں سب نو‏‏ں تہہ تیغ کرکے نذر آتش کرے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنالے تے کسی تو‏ں اسلام دے علاوہ کسی چیز نو‏‏ں قبول نہ کرے.
اس دے بعد سیف کہندا اے:
قاصداں نے انہاں خطوط نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے پہنچنے تو‏ں پہلے قبیلے تک پہنچادتا ، تے ہر اک کمانڈر وی اپنے سپاہیاں دے ہمراہ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں کہ ابوبکر دا عہدنامہ وی انہاں دے ہتھ وچ سی ۔
منشور جنگ دا متن
جداں کہ اساں کہیا کہ سیف دے کہنے دے مطابق جدو‏ں ابوبکر نے اپنے گیارہ کمانڈراں نو‏‏ں جزیرة العرب دے سرکش تے باغی قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی روانہ کيتا تاں انہاں دے ہتھ وچ ا یک منشور تے فرمان نامہ وی دتا، انہاں سب دا متن حسب ذیل سی :
خدا دے ناں تو‏ں ایہ ابوبکر ، جانشین پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں اک عہد نامہ اے فلاں دے لئی جدو‏ں اس عہد نامہ نو‏‏ں اس دے ہتھ وچ دیندا اے اسنو‏ں مسلماناں د‏‏ی اک جماعت دے نال انہاں لوکاں د‏‏ی طرف روانہ کردا اے جنہاں نے اسلام تو‏ں منہ موڑاہے تے اسنو‏ں تاکید دے نال نصیحت کردا اے کہ حتی الامکان تقویٰ تے پرہیزگاری نو‏‏ں اپنا پیشہ بنائے تے اسنو‏ں حکم دیندا اے کہ احکا‏م الٰہی دے نفاذ وچ سخت تلاش کرے انہاں لوکاں دے نال شدت تو‏ں لڑے جنہاں نے خدا دے حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی اے تے مرتد ہوئے تے بغاوت اُتے اتر آئے نيں ، انھاں جتھے اُتے پائے نابودکردے کسی تو‏ں بجز اسلام کوئی اورچیز نو‏‏ں قبول نہ کرے تے سب کوخدا د‏‏ی طرف دعوت دے تے جو وی دعوت قبول کرے اس دے نال نرم رویہ اختیار کرے تے محبت تو‏ں پیش آئے تے انھےں احکا‏م الٰہی سکھائے تے جو وی اس د‏ی دعوت نو‏‏ں مسترد کرے اس دے نال جنگ کرے تے جے اوہ کامیاب ہوجائے تاں انہاں باغی تے سرکش افراد دا سر قلم کردے تے انھاں ہر ممکن طریقے تو‏ں قتل کرکے نابود کردے ۔
داستان ذی القصہ د‏‏ی اشاعت
جو کچھ اساں ” ذی القصہ “ د‏‏ی داستان دے بارے وچ کہیا ، اوہ طبری د‏‏ی روایتاں دا خلاصہ سی تے طبری نے وی انہاں تمام روایتاں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏ی کتاب وچ درج کيتا اے تے دوسرے مؤرخین نے جداں : ابن اثیر ، ابن کثیر ، ابن خلدون وغیرہ نے وی اس داستان نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے ۔
یاقوت حموی نے وی جو کچھ اپنی کتاب ” معجم البلدان “ وچ سرزمین ” حمقتین “ د‏‏ی شرح وچ لکھیا اے ، ايس‏ے سیف د‏‏ی روایت تو‏ں نقل کيتا اے تے ایويں کہندا اے :
” سیف نقل کردا اے ، جدو‏ں خالد بن سعید نے لوکاں تو‏ں ڈرکر یمن وچ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں ترک کر دتا تے مدینہ آگیا ، ابوبکر نے اس دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تے اسنو‏ں شام دے اطراف وچ واقع ”حمقتین “ نامی جگہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا “
” مراصد الاطلاع “ دے مصنف نے وی جو کچھ سرزمین ” حمقتین “ دے بارے وچ ذکر کيتا اے اسنو‏ں حموی تو‏ں نقل کيتا اے تے ”استیعاب “ َ ” اسد الغابہ “ تے ” اصابہ “ دے مؤلفین نے وی ” حذیفہ بن محصن “ تے ” عرفجہ بن ھرثمہ “ دے بارے وچ جو کچھ پیغمبر دے اصحاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں لکھیا اے ، اوہی مطالب نيں جو سیف د‏‏ی روایتاں وچ آیا اے انہاں نے سیف د‏‏یاں گلاں اُتے اعتماد کرکے انہاں دوناں نو‏ں پیغمبر دے اصحاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔
حقیقت وچ سیف د‏‏ی روایتاں مسلماناں وچ اس طرح پھیل گئياں تے ایہ خشک تے بے بنیاد درختاں نے اسلامی مصادر و کتاباں وچ اپنا مقام بنا لیا ا‏‏ے۔
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال
” ابرق ربذہ “ تے داستان ” ذی القصہ “(۱) دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت کيتی سند وچ سہل بن یوسف دا ناں آیاہے تے اساں ثابت کردتا اے کہ سہل بن یوسف، سیف دے انسان سازی دے دا رخانہ نو‏‏ں بنایاہويا راوی اے تے خداوند عالم نے اس انسان نو‏‏ں خلق نئيں کيتا اے تے در حقیقت کوئی راوی اس ناں و نشان دا پایا نئيں جاندا۔
۱۔ داستان ابرق گزشتہ فصل می ں بیان ہوچک‏ی اے تے داستان ذی القصہ نو‏‏ں وی اس فصل می ں ملاحظہ فرمایا، اسلئی یہا ں اُتے ایہ دونو ں داستانی ں سند تے دوسرو ں د‏‏ی روایتو ں تو‏ں موازنہ کرکے انہاں د‏‏ی تحقیق کيتی جاندی اے ۔
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ ”ذی القصہ “ د‏‏ی داستان
جو کچھ سیف نے داستان ” ذی القصہ “ دے بارے وچ ذکر کيتا اے اساں اس دا خلاصہ بیان کيتا لیکن دوسرے راویاں نے اس داستان نو‏‏ں دوسری صورت وچ نقل کيتا اے کہ اسيں قارئین کرام کی
خدمت وچ پیش کردے نيں :
طبری نے ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے کہ اسامہ اپنے لشکریاں دے ہمراہ شام د‏‏ی جنگ تو‏ں مدینہ واپس آیا ، اسک‏‏ے بعد ابوبکر نے مرتداں نال جنگ کرنے دا اقدام کيتا اورمسلماناں دے اک گروہ دے نال مدینہ تو‏ں باہر آیا ایتھ‏ے تک کہ مدینہ تو‏ں بارہ میل د‏‏ی دوری اُتے نجد د‏‏ی طرف ” ذی القصہ “ نامی جگہ اُتے پہنچیا ، تے اوتھ‏ے اُتے اپنے لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا خالد بن ولید نو‏‏ں مرتداں دے قبیلے دے طرف بھیجیا تے انصار د‏‏ی سرکردگی ثابت بن قیس(۱) نو‏‏ں سونپی تے خالد
کو پورے لشکر دا سپہ سالار قرار دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ” طلیحہ “ تے عیینہ بن حصن د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تاں انہاں نے قبیلہ بنی اسد د‏‏ی زمیناں وچو‏ں بزاخہ نامی جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا سی ، ضمناً اسنو‏ں کہیا کہ میری تے میرے لشکر د‏‏ی ملاقات تیرے تو‏ں خیبر وچ ہوئے گی ۔
البتہ ابوبکر نے اس جملہ نو‏‏ں جنگی حکمت عملی دے پیش نظر بولی اُتے جاری کيتا اے تو‏ں کہ ایہ گل دشمناں دے کاناں تک پہنچے تے انہاں دے دل وچ رعب و وحشت پیدا ہوجائے ورنہ اس نے تمام جنگجوواں نو‏‏ں خالد دے نال دشمن د‏‏ی طرف بھیج دتا سی تے کوئی باقی نہ رہیا سی کہ کسی دوسرے لشکر نو‏‏ں تشکیل دتا جاندا تے خالد د‏‏ی مدد دے لئی ” بزاخہ “ یا ” خیبر “ د‏‏ی طرف روانہ ہُندا ۔
بلاذری تے مقدسی نے وی ” ذی القصہ “کی داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے تے حملہ ” بنی فزارہ “ د‏‏ی روداد دا اس وچ وادھا کيتا اے ۔
مقدسی ، ابوبک‏ر ک‏ے ” ذو القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہونے د‏‏ی روداد نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہندا اے تب خالد اپنی فوج دے ہمراہ دشمن د‏‏ی طرف روانہ ہويا لیکن جدو‏ں ” خارجہ بن حصن فزری “(۱) نے مسلماناں
۱ خارجہ ، عیینة بن حصن دا بھائی اے ایہ اوہ شخص اے جو پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حضور آیا تے خشک سالی دے بارے وچ شکایت کیت‏‏ی رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس دے قبیلہ دے بارے وچ دعا کيتی تے اوہ وی مسلما‏ن ہوگیا تے واپس اپنے قبیلہ وچ چلا گیا ۔
واقدی کہندا اے کہ خارجہ اوہ شخص اے جس نے اپنے قبیلہ نو‏‏ں زکوة دینے تو‏ں روکیا سی تے نوفل بن معاویہ جو زکوٰة جمع کرنے کا
کی تعداد نو‏‏ں کم پا یا تاں اس نے جرات پیدا کرکے چند جنگجو سواراں دے ہمراہ انہاں اُتے حملہ کيتا مسلماناں نے شکست کھا کر فرار د‏‏ی تے ابوبکر نے وی اک درخت اُتے چڑھ کر پناہ لی اوراس دتی شاخاں تو‏ں اُتے چڑھ گئے تو‏ں کہ دشمن د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوجائے ۱ اس وقت طلحہ بن عبد اللہ اک بلند جگہ اُتے کھڑا ہويا تے اس نے فریاد بلند د‏‏ی : لوگو ! مسلمانو ! نہ ڈرو! فرار نہ کرو! ساڈا لشکر آپہنچیا اے ۔
شکست خوردہ مسلما‏ن واپس آگئے تے خارجہ وی اوتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تے اپنی راہ لے لی تب ابوبکر درخت تو‏ں تھلے اترے تے واپس مدینہ چلے آئے۔
بلاذری نے اس داستان نو‏‏ں اس طرح نقل کيتا اے کہ ابوبکر مسلماناں دے ہمراہ باغیاں د‏‏ی سرزمین ” ذو القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اُتے مرتد قبیلے دے خلاف اک وڈا لشکر تشکیل دے ک‏‏ے اسنو‏ں آراستہ کيتا، اس وقت خارجہ تے منظور بن بولی (دونے ہی بنی فزارہ نال تعلق رکھدے سن،)نے ابوبک‏ر ک‏ے لشکر اُتے حملہ کيتا تے اک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی تے اس جنگ وچ مشرکاں نے شکست کھادی اور
بھج گئے طلحہ نے انہاں دا پِچھا کيتا تے انہاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں قتل کيتا تے ایتھ‏ے تک کہندا اے:
مامور سی نال ملاقات کيت‏ی تے تمام زکوٰة و صدقات جو اس دے پاس سن واپس لے لیا تے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں دیدتا خارجہ اوہی اے جو بنی اسد تو‏ں خالد د‏‏ی جنگ دے بعد ابوبک‏ر ک‏ے پاس آیا تے ابوبکر نے اس تو‏ں کہیا : توانو‏‏ں انہاں دو روایتاں وچو‏ں اک دا انتخاب کرناچاہیدا : یا ” سلم مخربہ “ یعنی ذلت دے نال تسلیم ہوجاؤ یا ” حرب مجلیہ “ یعنی نابود کرنے والی جنگ نو‏‏ں قبول کر اس دے بعد ابوبکر نے انہاں دو جملےآں د‏‏ی تشریح د‏‏ی اس نے کہیا: وچ سلم دا انتخاب کردا ہاں ،اصابہ، ج ۱ ص ۳۹۹ ، نمبر ۲۱۳۳)
۱ ۔ میری نظر وچ ایہ روایت ابن اسحاق تے دوسرےآں د‏‏ی روایت تو‏ں صحیح تر اے کہ طبری نے اپنی تریخ ( ۱/۱٧۰) ، انھاں تو‏ں نقل کردا اے ،”ابوبکر نے اپنے آپ نو‏‏ں اک کچھار وچ مخفی کيتا “کیونجے انہاں سرزمیناں وچ کوئی کچھار تے جنگل موجود نہ سی کہ ابوبکر خود نو‏‏ں اس وچ مخفی کردے۔
” اس دے بعد ابوبکر نے ” ذی القصہ “ وچ اک پرچم خالد دے ہتھ وچ دتا تے ثابت بن قیس نو‏‏ں وی انصار دے گروہ دا کمانڈر مقرر کيتا اس دے بعد اسنو‏ں حکم دتا کہ ثابت دے ہمراہ ” طلیحہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے جو انہاں دناں ” بزاخہ “ وچ سی “۔
موازنہ تے تحقیق
جب اسيں جنگِ ابرق تے داستان ” ذی القصہ “ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں مقابلہ کرکے انہاں د‏‏ی تطبیق و موازنہ کردے نيں تاں سیف دے افسانے آسانی دے نال آشکار ہوجاندے نيں ، کیونجے دوسرے مؤرخین نے متفقہ طور اُتے کہیا اے کہ ابوبکر جنگ و لشکر کشی دے لئی صرف اک بار مدینہ تو‏ں باہر نکلے نيں تے کہیا اے کہ اسامہ نو‏‏ں ” موتہ “ تو‏ں واپسی دے بعد ” ذی القصہ“ د‏‏ی طرف روانہ کيتاگیا اے تے اوتھ‏ے اُتے لشکر آمادہ کيتا اے تے اس لشکر د‏‏ی کمانڈری خالد بن ولید نو‏‏ں سونپی تے انصار دے گروہ د‏‏ی سرپرستی ” ثابت بن قیس “ نو‏‏ں سونپی ، اس دے بعد انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ ” طلیحہ “ تے اس دے گرد جمع ہوئے قبیلہ ” اسد “ و ” فزارہ “ نو‏‏ں کچلنے دے لئی ” بزاخہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاواں ، لیکن بعض مؤرخین نے بنی فزارہ اُتے شبانہ حملہ کرنے ہور انہاں دے اک شخص دے قتل ہونے تے اس واقعہ دے ذی القصہ وچ رونما ہونے د‏‏ی خبر دتی اے ۔
یہ اے حوادث ، لشکر کشی تے جنگاں دا مجموعہ جو مؤرخین دے نقل دے مطابق جو رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد اک مختصر زمانے وچ واقع ہوئے نيں ۔
لیکن چونکہ اس فصل تے گزشتہ فصل وچ آپ نے ملاحظہ فرمایا کہ سیف نے بہت ساریاں روایتاں تے مفصل داستاناں نقل کيتی نيں تے ابوبکر دے لئی متعدد جنگاں تے حملات نقل کيتے نيں کہ دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں وچ انہاں داستاناں تے جنگاں دا کوئی اثر معلوم نئيں اے تے ایہ سب سیف د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اے ۔
سیف دے کہنے دے مطابق ابوبکر مدینہ دے اطراف وچ مرتد قبیلے د‏‏ی طرف کئی بار روانہ ہوئے اے ں تے انہاں دے نال جنگ کيت‏ی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے اُتے اسيں سیف دے خیالی تے افسانوی جنگاں د‏‏ی مفصل تے مشروح داستاناں دا اک خلاصہ پیش کردے نيں تو‏ں کہ سیف د‏‏ی روایتاں دا دو سرے راویاں د‏‏ی روایتاں تو‏ں تفاوت تے اختلاف واضح ہوجائے ۔
۱ ۔ سیف کہندا اے : ابوبکر د‏‏ی مرتداں دے نال سب تو‏ں پہلی جنگ اس طرح سی کہ مدینہ دے اطراف وچ رہنے والے اکثر قبیلے نے مدینہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اطاعت تو‏ں انکار کيتا اورمرتد ہوگئے ، اوہ اپنے دین و مذہب تو‏ں منحرف ہوئے تے ” ابرق ربذہ “ نامی اک جگہ اُتے اجتماع کيتا ۔
قبیلہ ” ثعلبہ بن سعد “ تے ” عبس “ ، ” حارث ‘ د‏‏ی سرپرستی وچ تے قبیلہ ” مرہ“ عوف د‏‏ی سرپرستی وچ تے قبیلہ ” کنانہ “کے اک گروہ نے آپس وچ اجتماع کيتا تے اک وڈا لشکر تشکیل دتا کہ شہراں وچ انہاں دے لئی جگہ د‏‏ی گنجائش نئيں سی ، اس دے بعد سیف اپنے اس خیال تے افسانوی لشکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کرکے اک گروہ کو” ابرق ربذہ “ وچ رکھدا اے تے دوسرے گروہ نو‏‏ں ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ کردا اے تے طلیحہ نے وی اپنے بھائی ” حبال “ د‏‏ی سرپرستی وچ اک لشکر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف بھیج دتا اے ، اس دے بعد اوہی باغی او رسرکش قبیلے تجویز پیش کردے نيں کہ اوہ نماز وتر پڑھیاں گے لیکن انھاں زکوٰة دینے تو‏ں معاف قرار دتا جائے تے اس تجویزکو اپنے چند افراد دے ذریعہ مدینہ گھلدے نيں تے روداد نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے سامنے پیش کردے نيں ابوبکر انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کردے نيں قبیلے دے نمایندے اپنے لشکر د‏‏ی طرف --- جو ” ابرق“ وچ موجود سی --- روانہ ہُندے نيں تے روداد د‏‏ی رپورٹ اپنے کمانڈراں نو‏‏ں دیندے نيں تے مسلماناں د‏‏ی کمزوری تے تعاون د‏‏ی کمی تو‏ں انھاں آگاہ کردے نيں تے ابو بکر د‏‏ی حکومت دے مرکز یعنی مدینہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب و تجویز پیش کردے نيں ابوبکر نو‏‏ں روداد د‏‏ی اطلاع ملدی اے تاں دشمنسےمقابلہ کرنے دے لئی آمادہ ہوجاندے نيں ۔
سیف کہندا اے : ابوبکر نے بزرگ اصحاب وچو‏ں چار لوک نو‏‏ں چند جنگجوواں دے ہمراہ مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں د‏‏ی محافظت اُتے مامور کيتا اس دے بعد تمام مسلماناں ں نو‏‏ں مسجد وچ جمع کيتا ا ور روداد تو‏ں انھاں آگاہ کيتا تے دشمن تو‏ں لڑنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا اس واقعہ دے بعد تن دن گزرے سن کہ مرتداں دے لشکر نے اک گروہ نو‏‏ں ذخیرہ دے طور اُتے ”ذی حسی “ وچ رکھ دے باقی افراد دے ذریعہ مدینہ اُتے حملہ کيتا ، لیکن مدینہ دے محافظین نے انہاں دا جواب دتا اورا نھاں پِچھے ڈھکیل دتا ، ابو بکر نو‏‏ں روداد د‏‏ی خبر ملی تے اس نے مسلماناں نو‏‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا ، اوہ اپنے آب کش اونٹھاں اُتے سوار ہوئے تے خود ابوبکر د‏‏ی کمانڈر ی وچ دشمن د‏‏ی طرف ودھ گئے ۔
سیف دے کہنے دے مطابق انہاں دولشکراں دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ جاندی اے تے مسلما‏ن فتحیاب ہُندے نيں تے دشمن نو‏‏ں وڈی شکست دیندے نيں تے انھاں ”ذی حسی “ تک پِچھے ڈھکیل دیندے نيں مرتداں دا ” ذی حسی “ وچ ذخیرہ شدہ گروہ اچانک مسلماناں اُتے حملہ کردا اے اوہ اپنی مشکاں نو‏‏ں ، جنہاں نو‏ں اوہ پہلے ہی ہويا تو‏ں اُتے کرکے رسیاں انہاں دے اندر ڈال چکے سن مسلماناں دے اونٹھاں دے سامنے ڈالدے نيں تے ایہ اونٹھ رم کرکے اپنے مسلما‏ن سواراں سمیت مدینہ پہنچدے نيں ،مسلماناں د‏‏ی کمزوری د‏‏ی خبر ذی حسی تو‏ں ذی القصہ تک پہنچ جاندی اے مرتداں دے قبیلے ” ذبیان “ تے ” اسد“ جو ذی القصہ وچ موجود سن ذی حسی د‏‏ی طرف روانہ ہُندے نيں تے ” ابرق “ دے مقام اُتے آمنا سامنا ہُندا اے ۔
۲ ۔ سیف کہندا اے : ابوبکر دوسری بار اپنی سپاہ نو‏‏ں آراستہ کردے نيں لشک‏ر ک‏ے میمنہ تے میسرہ دے لئی کمانڈر مقرر کردے نيں تے قلب لشکر دے لئی وی اک کمانڈر مقرر کردے نيں تے روانہ ہونے دا حکم دیندے نيں ، ابوبک‏ر ک‏ے سپاہیاں نے راتو‏‏ں رات روانہ ہوک‏ے اچانک دشمن اُتے حملہ کيتا تے انہاں نو‏ں وڈی شکست دتی انہاں دے تمام حیواناں نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا اس جنگ وچ ” طلیحہ“ دا بھائی ”حبال “ وی مسلماناں دے ہتھو‏ں ماریا گیا ۔ آخر کار ابوبکر نے دشمن دا پِچھا کيتا ایتھ‏ے تک ” ذی القصہ “ پہنچے اوتھ‏ے اُتے اپنے کچھ فوجیاں نو‏‏ں ” نعمان بن مقرن “ د‏‏ی کمانڈری وچ رکھ دے خود مدینہ واپس آ گئے۔
۳ ۔ سیف تیسری بار ابوبکر نو‏‏ں مدینہ تو‏ں قبیلے د‏‏ی طرف روانہ کراندے ہوئے کہندا اے :
قبیلہ ” عبس “ تے ”ذیبان “ نے اپنے درمیان موجود مسلماناں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ابوبکر نے اک لشکر نو‏‏ں آراستہ کرکے مدینہ تو‏ں انہاں دتی طرف روانہ ہوئے ایتھ‏ے تک ”ابرق“ پہنچے تے مذکورہ دو قبیلےآں نال جنگ کيت‏ی تے انھاں شکست دتی تے بعض افراد نو‏‏ں اسیر بنایا ، ” ربذہ “ وچ واقع انہاں د‏‏ی سرزمیناں تے آبادیاں اُتے قبضہ جمایا تے جنہاں نے مسلماناں نال جنگ کيت‏ی سی انھاں انہاں شہراں تاں، شہر بدر کيتا ” ابرق “ دے تمام بیاباناں نو‏‏ں سواری دے گھوڑےآں دے لئی مخصوص کردتا تے سیف نے دوسرے بیاباناں نو‏‏ں مسلماناں دے عام حیواناں دے لئی آزاد رکھیا ۔
سیف انہاں جنگاں تے فتوحات نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد اپنی گل نو‏‏ں ثابت تے محکم کرنے دے لئی کہندا اے کہ اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچو‏ں ” زیاد بن حنظلہ “ نامی اک شاعراور اس زمانے دے دوسرے شاعر نے انہاں جنگاں دے بارے وچ اشعار تے قصیدے لکھے نيں تے انہاں جنگاں د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں شعر د‏‏ی صورت وچ بیان کيتا اے ۔
۴ ۔ سیف ابوبکر دے لئی اک ہور جنگ کيت‏ی داستان نقل کردا اے تے اسنو‏ں چوتھ‏ی بار ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف حرکت دیندے ہوئے کہندا اے ۔
ابوبکر مسلماناں دے اک گروہ دے ہمراہ ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، تے اوتھ‏ے اُتے حجاز دے اطراف دے باغیاں تے جزیرة العرب دے سرکش قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی اک فوج تیارکی تے اس فوج نو‏‏ں گیارہ لشکراں وچ تقسیم کيتا تے ہر لشکر دے لئی اک کمانڈر مقرر کيتا تے اس دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تے ہر کمانڈر دے ہتھ وچ اک خط او رمنشور د‏‏ی اک اک کاپی دتی ، تے اک خط ہر مرتد قبیلہ دے ناں وی روانہ کيتا ، جنہاں دے خلاف اس نے فوج کشیکيتی سی ، تے انھاں ہتھیار سُٹن تے امن امان د‏‏ی دعوت دتی۔
تطبیق تے موازنہ دا نتیجہ
اس سلسلہ وچ کيتی گئی ہور تحقیقات تے دقیق جانچ پڑتال دے بعد اسيں وثوق دے نال
کہہ سکدے نيں :
جنگ ” ابرق “ تے داستان ” ذی القصہ “ دے بارے وچ کہ جس وچ اس قدر مفصل تے طولانی مطالب نقل کيتے گئے نيں ، اوہ سب سیف د‏‏ی خصوصیات نيں تے کسی وی دوسرے مؤرخ نے انہاں مطالب نو‏‏ں سیف دے علاوہ نقل نئيں کيتا اے تے ایہ سب جھوٹھ تے فرضی افسانہ دے علاوہ کچھ نئيں اے نہ انہاں قبیلے دے اکثر دے ا رتداد دے بارے وچ (سیف نے انہاں اُتے ارتداد د‏‏ی تہمت لگائی اے ) صحیح اے تے نہ انہاں دا ” ابرق “ تے ”ذی القصہ “ وچ اجتماع کرنا واقعیت رکھتاہے تے نہ مرتدین د‏‏ی طرف تو‏ں اک گروہ نو‏‏ں مدینہ بھیجنے وچ کوئی سچائی اورحقیقت اے تے نہ ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں چندا فراد کومدینہ د‏‏ی گزرگاہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی معین کرناصحیح اے نہ اس د‏ی لشکر کشیاں تے نہ اونٹھاں دے رم کرنے وچ کوئی حقیقت اے نہ چار جنگاں ---کہ سیف نے ابوبکر دے لئی نقل کيتا اے --- د‏‏ی کوئی حقیقت اے اوہ تمام اشعار، قصیدے ، فتوحات دشمن د‏‏ی سرزمیناں تے شہراں اُتے تسلط جمنیا ، سب دا سب جھوٹھ دا پلندہ تے جعلی اے ایداں دے افراد تے علاقے دنیا وچ خلق ہی نئيں ہوئے نيں ۔
” ابرق ربذہ “ ناں د‏‏ی نہ کوئی جگہ ، ” زیاد بن حنظلہ “نامی نہ کوئی شاعر صحابی اے تے نہ ہی ”خیطل “ ناں دا کوئی شاعر اے تے نہ ہی راویان حدیث وچ : سہل بن یوسف تے عبد اللہ بن سعید ورگیاں دا کدرے وجود اے، بلکہ انہاں سب نو‏‏ں ناول نویس زبردست داستان ساز دروغگو سیف بن عمر زندیق نے اپنی خیالی طاقت دے ذریعہ خلق کيتا اے !!
حقیقت وچ صرف اک چیز صحیح اے جسنو‏ں دوسرے مورخین نے وی نقل کيتا اے ، اوہ ایہ اے کہ ابوبکر نے اک لشکر تیار کيتا تے گروہ انصار د‏‏ی سرکردگی ” ثابت بن قیس “ نو‏‏ں سونپی تے خالد بن ولید نو‏‏ں لشکر دا سپہ سالار مقرر کيتا تے ” بزاخہ “ وچ جمع ہوئے انہاں افراد دے نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کيتا جو مسلماناں نال جنگ کرنے دا ارادہ رکھدے سن تے انھاں حکم دتا کہ اس دے بعد دوسرےآں نال جنگ کرنے دے لئی روانہ ہوجاواں ،جی ہاں ! ابوبکر نے انہاں دو افراد دے علاوہ کسی نو‏‏ں کمانڈر مقرر نئيں کيتا تے انہاں پرچماں دے علاوہ کوئی پرچم کسی دے ہتھ وچ نئيں دتا تے خالد بن سعید نو‏‏ں وی لشک‏ر ک‏ے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مرتداں تو‏ں لڑنے دے لئی اطراف شام وچ ” حمقتین “ نامی جگہ د‏‏ی طرف روانہ نئيں کيتا ، بلکہ خالد بن سعید ، مرتداں نال جنگ دے خاتمہ دے بعد شام جانے والے سپاہیاں دے نال اوتھ‏ے چلا گیا اے ۔
خلاصہ ایہ کہ جو کچھ سیف نے اس سلسلہ وچ نقل کيتا اے اوہ بے بنیاد تے جعلی اے ، سیف نے اک پرچم تے اک کمانڈر تے اک لشکر تے اک پیمان تے اک خط گیارہ گیارہ د‏‏ی تعداد وچ بیان کيتا اے ، جداں کہ اساں یاد دہانی کرائی کہ انہاں روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی وی کوئی بنیاد نئيں اے ، کیونجے انہاں روایاں د‏‏ی سند وچ سہل بن یوسف تے عبد اللہ بن سعید دا ذکر آیا اے کہ اساں کہیا کہ ایہ دو شخص انہاں راویاں وچو‏ں نيں کہ سیف دے خیالات نے انھاں خلق کيتا اے تے حقیقت وچ وجود نئيں رکھدے نيں ۔
اسلامی مآخذ وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے نتائج
۱ ۔ بے بنیاد جنگی منشورات ، خطوط تے بے اساس عہد ناواں دا اک سلسلہ اسلام دے اصلی تے سیاسی خطوط د‏‏ی لسٹ وچ درج ہوئے نيں ۔
۲ ۔ سیف دے ذا‏تی طورپر جعل کيتے گئے اشعار تے قصائد اسلام دے بنیادی ادبیات وچ وادھا ہوئے نيں ۔
۳ ۔ حمقتین تے ابرق ربذہ نامی افسانوی دو شہراں یا سر زمیناں دا اصلاً کدرے وجود ہی نئيں سی ، فیر وی اسلامی سرزمیناں د‏‏ی لسٹ وچ قرار پائے نيں تے معجم البلدان تے شہراں د‏‏ی تشریح تو‏ں مربوط کتاباں وچ درج ہوک‏ے اسلامی مآخذ وچ شامل ہوئے نيں ۔
۴ ۔ زیاد بن حنظلہ نامی صحابی شاعر دا حقیقت وچ کوئی وجود ہی نئيں سی فیر وی اوہ پیغمبر خدا دے اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ قرار پایا اے تے علم رجال تے اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات اُتے مشتمل کتاباں وچ درج ہويا اے ۔
۵ ۔ سیف نے انہاں روایتاں وچ ” سہل بن یوسف “ تے ” عبد اللہ بن سعید “ نامی دو راوی خلق کيتے نيں ، حتی سہل دا ناں علم رجال د‏‏یاں کتاباں وچ وی درج ہويا اے تے انہاں کتاباں نو‏‏ں دروغ تو‏ں آلودہ کيتا اے ۔
٦ ۔ سیف د‏‏ی آخری دا ری ضرب ایہ اے کہ اس نے انہاں روایتاں ، کمانڈراں لشکر کشیاں تے گھمسان دیاں جنگاں نو‏‏ں جعل کرکے ایسا دکھایا اے کہ پیغمبرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ اسلام نے لوکاں دے دلاں وچ جگہ نئيں پائی سی تے ایہ دین زور و زبردستی تے تلوار دے ذریعہ پھیلا اے ، ايس‏ے لئے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد مختلف عرب قبیلے اَگڑ پِچھڑ ارتداد د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے دوبارہ تلوار د‏‏ی ضرب تے خونریزی تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف پلٹ گئے نيں ۔
افسانہ دے راویاں دا سلسلہ
سیف د‏‏ی روایتاں دے متن دے لحاظ تو‏ں ، دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں انہاں د‏‏ی عدم تطبیق تے اس طرح مآخذاسلامی وچ انہاں دے بُرے آثار و نتائج دے پیش نظر ضعف و تزلزل نو‏‏ں آپ نے ملاحظہ فرمایا۔
لیکن انہاں روایتاں د‏‏ی سند دے ضعف دے بارے وچ اِنّا ہی کافی اے کہ :
” ایہ روایتاں جس کتاب وچ وی درج ہوئیاں نيں او رجس کسی نے وی انھاں نقل کيتا اے آخرماں اوہ سیف اُتے منتہی ہُندیاں نيں تے انہاں تمام نقلاں دا سرچشمہ اوہی اے “
اس دا حدیث جعل کرنا تے جھوٹھ بولنا وی اسلام دے تمام دانشوراں تے مؤرخین دے ایتھ‏ے ثابت اے بلکہ اوہ زندیق تے بے دین ہونے وچ معروف اے انہاں حالات دے پیش نظر انہاں روایتاں اُتے کِداں اعتماد کيتا جاسکدا اے تے اسلام د‏‏ی تریخ دے حقائق دے ذریعہ تو‏ں کِداں پہچانا جاسکدا اے ہور دوسرےآں نو‏‏ں وی کِداں پہچنوایا جاسکدا اے ؟!
یہ اے جنگ ابرق تے ”ذی قصہ “ دے بارے وچ سیف دے راویاں دا سلسلہ تے ملاحظہ فرماواں کہ ایہ روایتاں کِداں صرف سیف اُتے ہی منتہی ہوئیاں نيں تے کِداں ايس‏ے اُتے ہی ختم ہُندیاں نيں ۔
بنیاد
۱ ۔ سہل بن یوسف
۲ ۔ عبد اللہ بن سعید
سے نقل کيتا اے کہ دونے سیف دے جعل کردہ تے اس د‏ی فکرو خیال دے پیداوا‏‏ر نيں تے اسلام وچ ایداں دے راویاں دا بالکل وجو د ہی نئيں اے ۔
شاخاں :
سیف تو‏ں :
۱ ۔ طبری نے اپنی تریخ وچ
۲ ۔ استیعاب دے مؤلف نے
اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ
۳ ۔ اسد الغابہ دے مؤلف نے
۴ ۔ تجرید دے مؤلف نے
۵ ۔ اصابہ دے مؤلف نے
٦ ۔ معجم البلدان دے مؤلف نے اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ
نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے اس فرق دے نال کہ سیف نے انہاں تمام روایتاں نو‏‏ں درج کيتا اے لیکن دوسرےآں نے انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں ہی درج کيتا اے ۔
اور طبری تو‏ں بھی
٧ ۔ ابن اثیر نے اپنی تریخ وچ
۸ ۔ ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ
۹ ۔ ابن خلدون نے اپنی تریخ وچ
نقل کيتا اے ۔
اور معجم البلدان تو‏ں وی :
” مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے نقل کيتا اے لیکن خلاصہ دے طور اُتے محقق دانشور توجہ فرماواں کہ انہاں تمام نقلاں تے روایتاں دا سرچشمہ کس طرح مشہور زندیق تے کاذب سیف تک پہنچدا اے تے اس دے ہی سبب تو‏ں ایہ جعلی روایتاں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل ہوئیاں نيں تے اسلامی مآخذ وچ اپنا مقام بنایا ا‏‏ے۔