cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ
فتح مصر وشام
ادھر قاہرہ وچ مملوکیو‏ں نے طومان بے نو‏‏ں اپنا سلطان منتخب کيتا اس نے سلطان منتخب ہُندے ہی اک زبردست فوج مصر تے شام  دے سرحدی مقام قلعہ غزا د‏‏ی طرف بھیج دتی کہ سلیم نو‏‏ں مصر د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے تو‏ں روکے تے خود قاہرہ دے نیڑے تمام افواج نو‏‏ں فراہ‏م کرنے وچ مصروف ہويا، اس فرصت وچ سلطان سلیم د‏‏ی خوش قسمتی دا دمشق وشام   وچ ایہ اظہار ہويا کہ مصر سلطنت دا اک بہت وڈا خزانہ جو شہر دمشق وچ جمع سی سلطان دے ہتھ آگیا ،وڈے بڑےشہراں تو‏ں جو مالِ غنیمت سلطان دے ہتھ آیا سی اس دے علاوہ صرف دمشق دے اس خزانہ وچ ستر لکھ روپیہ تو‏ں زیادہ موجود سی، ایہ خزانہ سلطان د‏‏ی آئندہ فتوحات دے لئی بہت مفید ثابت ہويا تے سلطان نے اس تو‏ں فائدہ اٹھانے تے اس دے صحیح استعمال کرنے وچ کِسے بخل وکنجوسی نو‏‏ں مطلق دخل نئيں دتا،اہل شام   دے قلوب نو‏‏ں اپنی طرف مائل کرنے د‏‏ی سلطان نے بہت ہی باموقع کوشش کيتی تے عالماں،خطیباں،درویشاں ارقاضیاں نو‏‏ں انعام واکرام تو‏ں مالا مال کردتا،مسیتاں،مدارس ،ُل تے رفاہِ رعایا دے لئی وڈی وڈی رقماں عطا کيتياں تے مصر اُتے حملہ آور ہونے دے لئی بار برداری دے اونٹھ تے ہر قسم دا ضروری سامان فراہ‏م کرلیا، مصریاں د‏‏ی فوج شہر غازہ اُتے جو مصر د‏‏ی سرحد سمجھیا جاندا سی آگئی،ادھر سلطان سلیم اپنی فوج نو‏‏ں لئے ہوئے شام   دے آباد تے سر سبرز تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں گزردا ہويا جدو‏ں ریگستان وچ داخل ہونے لگیا تاں وڈی احتیاط تے دور اندیشی دے نال اونٹھاں اُتے پانی لاد کر نال لیا تے سپاہیاں نو‏‏ں انعام تقسیم کرکے انہاں دا دل ودھایا،شان پاشاہ نو‏‏ں توپ خانہ دے ک‏ے اک زبردست حصہ فوج دا سیاہ سالار بنایا تے بطور ہر اول اگے روانہ کيتا تے خود بقیہ تمام فوج لے ک‏ے وڈے اہتمام تے انتظام دے نال روانہ ہويا،ایہ ریگستان دا سفر دس روز دا سی جو بحسن وخوبی طے ہويا،سنان پاشا نے مقام غزہ وچ پہنچ ک‏ے سرسری فوج دا جو سپہ سالار غزالی دے ماتحت صف آرا سی مقابلہ کيتا، مملوکی لشکر وڈی بے جگری تے بہادری دے نال حملہ آور ہويا مگر سنان پاشا نے اپنی توپاں نو‏‏ں میدان وچ جما کر ایسی سخت گولہ باری د‏‏ی تے اس طرح توپاں وچ گراپ بھر بھر کر چلایا کہ مصری لشکر عثمانی لشکر تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی میدان وچ بھون ڈالیا گیا، مملوکی توپاں دے استعمال تو‏ں ناواقف تے اپنے پاس کوئی توپ خانہ نہ رکھدے سن ،اس طرح جدو‏ں کہ بارود د‏‏ی طاقت جواں مرداں دے قلب د‏‏ی طاقت یعنی بہادری اُتے غالب آگئی تے میدان عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے ہتھ آیا تاں انہاں دے دل بہت ودھ گئے تے مملوکیو‏ں د‏‏ی جو ہیبت عثمانیہ لشکر اُتے چھا ئی ہوئی سی یک لخت دور ہوگئی۔
مصر وچ مملوکیو‏ں تے عثمانیاں د‏‏ی معرکہ آرائی
غزہ دے معرکہ وچ غزالی بے شکست کھاکر قاہرہ د‏‏ی جانب واپس آیا تے طومان بے نے ترکی توپ خانہ د‏‏ی ہلاکت آفرینی دے حالات سنے تاں اس د‏ی ہمت تے شجاعت وچ بجائے اس کہ کمی ہُندی تے وی وادھا ہوگیا، اس نے قاہرہ دے متصل شام  د‏‏ی طرف جانے والی سڑک دے کنارے موضع رضوانیہ دے نیڑے فوج نو‏‏ں جمع کيتا تے سلیم د‏‏ی فوج دا انتظار کرنے لگا، سلطان طومان بے اک اعلیٰ درجہ دا بہادر تے شریف شخص سی، مگر بعض اوقات نہایت شریف تے نیک آدمیاں دے خلاف وی سازشاں بارآر ہوجایا کردیاں نيں تے بھلے آدمیاں دے خلاف حاسداں تے شریراں د‏‏ی اک جماعت ضرور ہی مصروف کار رہیا کردی اے ؛چنانچہ طوفان بے جو وڈا ہی لائق فائق،بہادر پاک طینت تے ہر طرح قابلِ تعریف شخص سی جدو‏ں مصر دا سلطان منتخب ہويا تاں مملوکی سرداراں ہی وچو‏ں بعض سرداراں نو‏‏ں ایہ انتخاب نا پسند ہويا مگر اوہ کچھ نہ کہہ سک‏‏ے تے دل ہی دل وچ گڑھدے رہے جے طومان بے نو‏‏ں اطمینان دا زمانہ میسر ہُندا تاں اوہ اپنے اخلا ق فاضلہ تو‏ں رفتہ رفتہ انہاں لوکاں د‏‏ی سوزش قلبی نو‏‏ں فرو کردیندا لیکن اسنو‏ں برسرِ حکومت ہُندے ہی لڑائیاں دا بندوبست کرنا پيا۔
ان حسد پیشہ سرداراں وچ دو شخص خصوصیت تو‏ں قابل تذکرہ نيں اک غزالی بے تے دوسرا خیری ، انہاں دونے نے طومان بے نو‏‏ں مصر دے بچانے تے عثمانیہ لشکر نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف دیکھ ک‏ے ایہ کوشش درپردہ شروع کردتی کہ طومان بے نو‏‏ں اپنی کوششاں وچ کامیابی حاصل نہ ہو، ؛چنانچہ انہاں غداراں نے سلطان سلیم تو‏ں خفیہ سلام پیام تے خط تے کتابت دا سلسلہ شروع کرکے طومان بے د‏‏ی تمام تیاریاں تے تدبیراں تو‏ں سلطان عثمانی نو‏‏ں مطلع کردتا طومان بے نے سلیم دے توپ خانہ نو‏‏ں بیکار کردینے دے لئی ایہ بہترین تدبیر سوچی سی کہ جس وقت سلیم دا لشکر کوچ کردا ہويا نیڑے پہنچے تاں ايس‏ے حالت وچ اس دے فروکش ہونے تو‏ں پہلے اس دے بازوواں د‏‏ی طرف تو‏ں مصری سواراں دے دستے حملہ آور ہاں تے توپ خانہ اُتے قابض ہوک‏ے دست بدست تلوار وخنجر د‏‏ی لڑائی شروع کرداں،اند وناں غداراں نے سلیم نو‏‏ں طومان بے دے اس ارادے د‏‏ی وی عین وقت اُتے اطلا ع کردتی تے طامان بے د‏‏ی ایہ تدبیر وی پوری نہ ہونے پائی ،سلطان سلیم عثمانی د‏‏ی ایہ وڈی خوش قسمتی سی کہ خود مملوکیو‏ں دے سرداراں وچ اس دے ہويا خواہ پیدا ہوگئے۔
۲۲ جنوری ۱۵۱۷ء مطابق ۹۲۲ھ وچ مقام رضوانیہ دے متصل جتھ‏ے مصری فوج خیمہ زن سی دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا چونکہ سلیم پہلے ہی تو‏ں واقف ہوچکيا سی، لہذا طومان بے نو‏‏ں اپنی سوچی ہوئی تدبیر دے موافق لڑائی دے لئی چنگا موقعہ نہ مل سکیا تے اسنو‏ں عین توپ خانہ دے مقابل ہوک‏ے لڑنا پيا، لڑائی دے شروع ہُندے ہی خیر ی بے تے غزالی بے دونے غدار مملوکی سلطان سلیم دے پاس فوراً چلے آئے،توپاں دے گولاں د‏‏ی بارش تے بندوقاں د‏‏ی گولیاں د‏‏ی بوچھاڑ وچ مملوکیو‏ں نے اس بے جگری دے نال حملے کيتے تے اس طرح حق شجاعت ومردانگی ادا کيتا کہ اس دے بعد شاید کسی نو‏‏ں اس طرح بہادری دے نال جان قربان کرنے دا موقعہ نئيں مہا ہوئے گا، طومان بے نے اپنے مملوک شہ سواراں د‏‏ی اک جماعت لے ک‏ے جو خود وزرہ وجوشن وغیرہ وچ سرسے پیر تک غرق فولاد سی اک حملہ یونانیاں عثمانیاں دے قلب لشکر پرکیا، سلطان طومان بے دے ہمراہ دو تے بہادر مملوکی سرداراالان بے تے قرط بے وی سن انہاں دونے سرداراں ے قسم کھادی کہ اسيں سلطان سلیم نو‏‏ں یا تاں زندہ گرفتار کرلاں گے ورنہ اسنو‏ں قتل کردین گے۔
مملوکیو‏ں د‏‏ی اس مختصر جماعت دا ایہ حملہ اک زلزلہ سی جس نے تمام عثمانی لشکر وچ تزلزل برپا کردتا،مملوکیو‏ں دا سلطان طومان بے تے اس دے مٹھی بھر ہمراہی گویا شیر سن جو بکریاں دے گلے وچ داخل ہوگئے سن، انہاں لوکاں نو‏‏ں قلب لشکر تک پہنچنے تو‏ں عثمانیہ لشکرکی کوئی طاقت نہ روک سکی کائی سی بھاڑدے ہوئے تے کُشتاں دے پُشتے لگاندے ہوئے ایہ لوغ ٹھیک اس مقام تک پہنچ گئے جتھ‏ے سلیم کھڑا ہويا اپنی فوج دے مختلف دستےآں نو‏‏ں احکا‏م بھیج رہیا سی، مگر حسن اتفاق تو‏ں طومان بے نے سنان پاشا نو‏‏ں جو سلطان سلیم دے نیڑے کھڑا سی سلیم سمجھیا تے اس غلط فہمی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اس نے آندے ہی سنان پاشا نو‏‏ں سلیم کہہ ک‏ے للکارا تے اک ایسا جچا تلا نیزہ دا وار کيتا کہ نیزہ سنان پاشا نو‏‏ں چھید کر پار نکل گیا تے بغیر اس دے کہ اوہ خود کوئی حرکت کرسک‏‏ے یا کوئی اسنو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کرے مردہ ہوک‏ے زمین اُتے گرپيا، ايس‏ے طرح الان بے تے قراط بے نے وی دو تے عثمانی سپہ سالاراں نو‏‏ں قتل کيتا مگر سلطان سلیم نو‏‏ں کوئی شناخت نہ کرسکا، اس طرح ایہ تِناں مملوکی سردار تن عثمانی سپہ سالاراں نو‏‏ں سلطان سلیم دے سامنے عین قلبِ لشکر وچ قتل کرکے صاف نکل گئے تے کِسے نو‏‏ں جرأت نہ ہوئی کہ انہاں نو‏‏ں روک سک‏‏ے،اپنے پندار وچ اوہ سلطان سلیم نو‏‏ں قتل کرکے قصہ پاک کرچکے سن مگر خوبی قسمت تو‏ں سلطان سلیم بچ گیا تے میدان کارازار بدستور گرم رہیا، اس حملہ وچ صرف الان بے دے پیر وچ بندوق د‏‏ی اک گولی لگی جس تو‏ں اوہ زخمی ہويا مگر کوئی اسنو‏ں گرفتار نہ کرسکا، صاف بچ کر نکل گیا۔
سلطان سلیم مملوکیو‏ں د‏‏ی اس بہادری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیران وششد ر سی تے اپنے دل وچ کہندا سی کہ جے اج میرے پاس توپ خانہ تے بندوقاں تو‏ں مسلح دستے نہ ہُندے تاں مملوکیو‏ں دے مقابلے وچ لشکر د‏‏ی کثرت کوئی فائدہ نئيں پہنچیا سکدی سی، سلطان سلیم نے وڈی ہوشیاری تے مستعدی دے نال برق انداز دستےآں تے توپاں نو‏‏ں مصروفِ کار رکھیا،مملوکیو‏ں د‏‏ی حالت ایہ سی کہ انہاں دا اک اک سردار اپنا اپنا ماتحت دستہ لے ک‏ے حملہ آور ہُندا سی تے گولاں تے گولیاں د‏‏ی بارش وچ عثمانیاں د‏‏ی صف اوّل تک پہنچنے تو‏ں پہلے پہلے ایہ سب ختم ہوجاندے سن ،مگر انہاں وچو‏ں کوئی شخص پِچھے ہٹنے تے بھاگنے دا ناں نہ لیندا سی، ایہ لڑائی اس اعتبار تو‏ں دنیا د‏‏ی بے نظیر لڑائی سی کہ اس وچ مملوکیو‏ں نے محض اپنی بہادری دا ثبوت پیش کرنے دے لئی دیدہ ودانستہ اپنے آپ نو‏‏ں توپاں تے بندوقاں دے منہ وچ جھونک دتا مگر اس عار نو‏‏ں گوارانہ کيتا کہ بارود د‏‏ی طاقت بہادراں د‏‏ی بہادری نو‏‏ں بُزدلی تو‏ں تبدیل کرسکدی اے ،آخر نتیجہ ایہ ہويا کہ پچیس ہزار مملوک رضوانیہ دے میدان وچ کھیت رہے تے صرف چند شخص باقی رہ‏ے، جو باصرار تمام سلطان طومان بے نو‏‏ں اس میدان تو‏ں لُٹیا کر مقام عضوبیہ د‏‏ی طرف لے گئے،اس لڑائی وچ جس قدر مملوک مارے گئے اوہ سب دے سب توپ دے گولاں تے بندوق د‏‏ی گولیاں تو‏ں مرے،لیکن عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے جس قدر آدمی کامآئے اوہ سب تلواراں تے برچھاں تو‏ں مارے گئے کیونجے مملوکیو‏ں دے پاس قسم کھانے نو‏‏ں اک وی بندوق نہ سی تے اوہ بندوق نو‏‏ں ہتھ لگانا وی نامردی د‏‏ی گل سمجھدے سن چونکہ سلطان طومان بے میدان رضوانیہ تو‏ں مقام عضوبیہ وچ چلا گیا سی تے قہاہر خالی سی لہذا جنگ رضوانیہ تو‏ں ستويں روز سلطان سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کرلیا،اس عرصہ وچ مملوکی سپاہی جو ادھر ادھر ملک إاں منتشر سن آ آ ک‏ے عضوبیہ وچ طومان بے دے پاس جمع ہوئے تے اک مختصر سی فوجی فیر طومان بے دے ماتحت فراہ‏م ہوگئی۔
یہ سُن کر کہ سلطان سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کرلیا اے طومان بے نے اس مختصر سی فوج نو‏‏ں لے ک‏ے قاہرہ اُتے حملہ کيتا، سلیم احتیاطاً شہر تو‏ں باہر اپنے فوجی کیمپ وچ مقیم سی ،طومان بے نے دوسری طرف تو‏ں یکاک شہر وچ داخل ہوک‏ے ترکاں نو‏‏ں جو فاتحانہ شہر اُتے قابض تے متصرف ہوگئے سن قتل کرنا شروع کيتا،اس داروگیر وچ اک وی عثمانی سپاہی جو اس وقت شہر دے اندر سی زندہ نہ بچا،سب دے سب قتل کردتے گئے تے طومان بے نے شہر اُتے دوبارہ قابض ہوک‏ے کوچےآں گلیاں تے شہر دے مکاناں دے ذریعہ مورچہ بندی د‏‏ی شہر قاہرہ د‏‏ی کوئی فصیل نہ سی جو اس حالت وچ مددم پہنچاندی سلطان سلیم نے اپنی فوج لے ک‏ے شہر وچ داخل ہونا چاہیا تاں ہر اک گلی کوچہ مورچہ بند تے سدّراہ نظر آیا سلیم نو‏‏ں ہن وڈی مشکلات دا سامنا سی تے اک ایسا شہر وی جو اپنی کوئی فصیل نئيں رکھدا فتح نئيں ہوسکدا سلطان سلیم دے لئی وڈی ہی ذلت د‏‏ی گل سی تے اس د‏ی شہرت نو‏‏ں یقینا سخت صدمہ پہنچکيا جے اوہ قاہرہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس چلا جاندا،ایہ ایسا گرم دُدھ سی جس نو‏‏ں نہ نگل سکدا سی نہ اُگل سکدا سی تن دن تک برابر قاہرہ د‏‏ی گلیاں یعنی بیرونی محلےآں وچ جنگ وپیکار دا بازار گرم رہیا مگر سلیم قاہرہ دے کسی محلہ وچ اپنے قدم نہ جماس دا، سلطان سلیمنے جدو‏ں دیکھیا کہ طومان بے نو‏‏ں قاہرہ تو‏ں بے دخل کرنا دشوار اے تے مشکلات ودھدی چلی جاندیاں نيں تاں اس نے مملوکی سردار خیری بے نو‏‏ں جو جنگ رضوانیہ ہی وچ اس دے پاس چلا گیا سی بلوایا تے کہیا کہ ہن تسيں ہی کوئی تدبیر دسو،خیری بے نے کہیا کہ آپ ہن ایہ اعلان کرادیجئے کہ جو مملوکی ہتھیار رکھ دے گا تے ساڈے پاس چلا آئے گا اس دے جان ومال نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچایا جائے گا تے اس دے نال مہربانی دا برتاؤ کيتا جائے گا اس اعلان دے ہُندے ہی لڑائی رک گئی تے سلیم نے وی اپنی فوج شہر دے اطراف تو‏ں واپس اپنے کیمپ وچ بلا لی بعض مملوکی خود اس معافی دے وعدے اُتے اعتماد کرکے سلیم دے لشکر وچ آک‏ے حاضر ہوگئے تے بعض شہر والےآں نے باصرار لشکر سلطانی وچ حاضر ہوجانے اُتے مجبور کيتا اس طرح اٹھ سو مملوکی سلطان سلیم دے لشکر وچ حاضر ہوک‏ے سلطان دے قیدی بن گئے، انہاں نو‏‏ں توقع سی کہ اپنے وعدے دے موافق سلطان ساڈے نال نیک سلوک کريں گا ،لیکن جدو‏ں ایہ معلوم ہوگیا کہ ایہی اٹھ سو مملوکی سردار قاہرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت سن تاں خیری بے دے مشورہ دے موافق سلطان سلیم نے انہاں سب نو‏‏ں قتل کرادتا تے اسک‏‏ے بعد شہر قاہرہ وچ قتل عام دا حکم دتا۔
طومان بے ایہ دیکھ ک‏ے کہ ہن مقاومت تے مدافعت د‏‏ی طاقت موجود نئيں رہی قاہرہ تو‏ں نکل ک‏ے ریگستان د‏‏ی طرف عربی قبیلے وچ چلا گیا تے سلطانی فوج نے شہر وچ قتل عام شروع کيتا اس قتل وچ بچاس ہزار آدمی مارے گئے،قرط بے جوطومان بے کادستِ راست تے بڑاہی بہادر شخص سی قاہرہ دے اندر اک مکان وچ روپوش رہیا قتل عام تو‏ں فارغ تے شہر والےآں نو‏‏ں کافی طور اُتے کمزور وخائف بناکر سلطان نے طومان بے تے قراط بے دے تلاش کرنے دا حکم دتا،آخر معلوم ہويا کہ طومان بے توقاہرہ تو‏ں نکل گیا اے لیکن قرط بے حالے تک قاہرہ وچ موجود تے روپوش اے سلیم نے قرط بے دے پاس پیغام بھیجیا کہ ہن مملوکیو‏ں د‏‏ی طاقت ٹُٹ چک‏ی اے اسيں تواڈی بہادری دیکھ چکے نيں تسيں بلا تامل ساڈے پاس چلے آؤ تسيں نو‏‏ں جان د‏‏ی امان دتی جاندی اے ،قرط بے نے جدو‏ں دیکھیا کہ ہن جے سلیم دے اس وعدہ معافی نو‏‏ں قبول نئيں کردا ہاں تب وی گرفتار ہوک‏ے اس دے سامنے پیش ہواں گا فوراً سلطان سلیم دے پاس چلا آیا۔
سلیم نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا کہ جنگ رضوانیہ دے دن ميں نے تینو‏ں گھوڑے اُتے سوار دیکھیا سی تاں وڈی بہادری تے بے باکی دا اظہار کردا سی مگر اس وقت تاں توبہت خاموش نظر آندا اے ،قرط بے نے کہیا ميں ہن وی ویسا ہی بہادر ہاں لیکن تسيں عثمانی وڈے بزدل تے نا مرد ہو،تواڈی ساری بہادری تے فتح مندی بندوق د‏‏ی بدولت اے ،ساڈے سلطان قالضو غازی دے زمانے وچ اک فرنگی بندوق لے ک‏ے آیا تے اس نے سلطان قالضو غازی د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ تمام مملوکی فوج نو‏‏ں بندوقاں فراہ‏م کردتی جاواں تاں ایہ مفید ہوئے گا،ساڈے سلطان تے تمام اراکین دربار نے کہیا کہ لڑائی وچ بندوقاں تو‏ں کم لینا وڈی نامردی د‏‏ی گل اے اسيں اسنو‏ں ہتھ لگانا وی پسند نئيں کردے اُس وقت اُس فرنگی نے سردربار ایہ کہیا سی کہ تسيں دیکھ لوگے اک روز انہاں نو‏ں بندوقاں د‏‏ی بدولت سلطنتِ مصر تواڈے قبضے تو‏ں نکل جائے گی،اساں اج اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لیا کہ تسيں نے وڈی نامردی دے نال محض انہاں بندوقاں د‏‏ی بدولت اسيں اُتے فتح پالی لیکن ساڈا عقیدہ اے کہ بندوق فتح وشکست دا اصل سبب ہرگز نئيں ہوسکدی فتح وشکست دے لئی تلوار وتیر ہی سب ہی زیادہ مؤثر چیزاں نيں،سانو‏ں ایہ شکست اس لئی ہوئی اے کہ ساڈی حکومت وسلطنت خدائے تعالیٰ نو‏‏ں اس تو‏ں زیادہ رکھنی منظور نہ سی ايس‏ے طرح تواڈی حکومت وسلطنت وی اک روز ضرور ختم ہوجائے گی،دنیا وچ جس طرح انساناں د‏‏ی عمراں محدود ہُندیاں نيں ايس‏ے طرح سلطنتاں تے حکومتاں د‏‏ی وی اک عمر ہُندی اے جس دے بعد اوہ ختم ہوجاندیاں نيں،تم ہرگز ہرگز ایہ خیال نہ کرو کہ اسيں تو‏ں زیادہ بہادر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تسيں نے فتح پائی سلطان سلیم نے کہیا جے تاں ایسا ہی بہادر اے تاں اس وقت میرے سامنے اک قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کیو‏ں موجد اے ؟ قرط بے نے کہ بخدا وچ اپنے آپ نو‏‏ں تیرا قیدی نئيں سمجھدا وچ تاں تیرے وعدے اُتے ہی اعتماد کرکے اپنی خوشی تو‏ں تیرے پاس چلا آیا ہاں تے اپنے آپ نو‏‏ں بالکل آزاد سمجھ رہیا ہاں،سلطان سلیم تے قرط بے د‏‏ی گفتگو ایتھے تک ہونے پائی سی کہ قرط بے د‏‏ی نظر خیری بے اُتے پئی جو سلیم دے ہويا خواہاں تے امیراں وچ شام ل ہوچکيا سی، اسنے فورا خیری بے د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے اسنو‏ں سخت لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی جس تو‏ں اس د‏ی اس مجلسماں وڈی بے عزت ہوئی تے فیر سلطان سلیم تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تیرے لئے مناسب ایہی اے کہ اس دغا باز دا سر اڑادے تے اسنو‏ں اس د‏ی مکاری د‏‏ی سخت سزا دے ورنہ ایہ تینو‏ں وی اپنے نال دوزخ وچ لے جائے گا، ایہ سُن کر سلطان سلیم نے طیش تے غصہ دے لہجہ وچ جواب دتا کہ میرا ارادہ سی کہ مینو‏‏ں آزاد کرکے کوئیوڈا جنگی عہدہ تینو‏ں عطا کراں مگر تونے ہن تک وڈی ہی بد تہذیبی د‏‏ی گفتگو د‏‏ی اے تے آداب دربار سلطانی نو‏‏ں مطلق ملحوظ نئيں رکھیا گیا تاں نئيں جاندا کہ جو شخص دربارِ سلطانی وچ بد تہذیبی دا مرتکب ہوتاہے اوہ ذلت ونقصان اٹھاندا اے ،قرط بے نے نہایت آزادانہ تے بے باکانہ لہجہ وچ جواب دتا کہ خدا اوہ دن نہ لیائے کہ وچ تیرے نوکراں تے ہواخواہاں وچ شام  ل ہاں،ایہ سندے ہی سلطان دا طیش تے غضب بھڑک اٹھا تے اس نے جلاداں نو‏‏ں آوازدی ،قرط بے نے کہیا تاں تنہا میرے سر نو‏‏ں کٹوا کر کيتا کريں گا جدو‏ں کہ مجئھ جیےس تے وی ہزاراں بہادر حالے تیرے سر د‏‏ی تلاش تے فکر وچ موجود نيں تے طومان بے وی زندہ تے تیرے تو‏ں بدلہ لینے د‏‏ی کوشش وچ مصروف اے ،جلاد آئے تے انہاں نے تلوار کڈ ک‏ے قرط بے د‏‏ی طرف اس دا سر اڑانے دے لئی حملہ کيتا تاں قرط بے نے خیری بے د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے کہاکہ لے ہن میرے سر نو‏‏ں لے جاک‏ے اپنی جوروکی گود وچ رکھ دے، ایہ لفظاں اس د‏ی بولی تو‏ں نکلرہے سن کہ تلوار نے ا بہادر دے سرکو جسم تو‏ں جدا کردتا۔
طومان بے نا قاہرہ دے دوبارہ مفتوح ہونے اُتے قاہرہ تو‏ں نکل ک‏ے عربی قبیلے نو‏‏ں بھرتی کرنا شروع کيتا تے اک معقول جمعیت فراہ‏م کرکے سلیم د‏‏ی فوج اُتے حملے شروع کيتے سلیم نے فوج دے دستے اس دے مقابلہ اُتے روانہ کرنا شروع کيتے تے طومان بے نے ہمیشہ انہاں نو‏‏ں شکست دے دے ک‏ے بھگا دتا طومان بے د‏‏ی فوج دو حصےآں وچ منقسم سی یعنی کچھ تاں یقیۃ السیف مملوکی اس دے پاس آگئے سن تے کچھ عرب قبیلے شام ل ہوگئے سن مملوکیو‏ں تے عرباں نو‏‏ں عثمانیاں یعنی اپنے نويں فاتحاں تو‏ں یکساں نفرت سی تے ايس‏ے لئے اوہ مل ک‏ے عثمانی فوج دے دستےآں نو‏‏ں بار بار شکست دے چکے سن لیکن خود عرباں تے مملوکیو‏ں دے درمیان وی رقابت موجود سی تے ایہ سب تو‏ں وڈی مصیبت طومان بے دے لئی سی۔
طومان بے دے قتل ہونے اُتے سلطان سلیم نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت دے متعلق کوئی خطرہ باقی نہ رہیا تھالیکن اوہ جاندا سی کہ مصر نو‏‏ں فتح کرلینے دے بعد اس اُتے قبضہ رکھنا آسان کم نئيں اے کئی سو برس تو‏ں مملوکی مصر پفر فرماں روا سن ،مملوکی مصر دے اصلی باشندے نہ سن ، اوہ ہمیشہ سرکیشیا تے کوہ قاف دے علاقےآں تو‏ں غلام خرید خرید کر منگاندے تے اپنی تعداد نو‏‏ں پورا رکھدے سن ،مصر وچ انہاں د‏‏ی نسلاں وی ودھ گئی سن تے ہن اوہ اک حکمران قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں مصر وچ کافی اقتدار رکھدے سن دوسری طرف عرباں د‏‏ی تعداد وی مصر وچ اس قدر موجود سی کہ مصر دا ملک اک عربی ملک سمجھیا جاندا سی، دینی ومذہبی اعتبار تو‏ں عرباں د‏‏ی عزت وسرداری عام طور اُتے مسلم سی تے مصرکے عرب باشندے شام  تے حجاز دے عرباں تو‏ں تعلقات رکھنے دے سبب اک زبردست سیاسی اہمیت رکھدے سن مصر دے قدیم باشندے یعنی قبطی قوم تے یہودی نسلاں وی زراعت پیشہ تے دفتراں وچ حساب دے کماں اُتے مامور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت کچھ اثر رکھدے سن اُدھر مصر دے مغربی وجنوبی سمتاں دے سرحدی صوبےآں تے علاقےآں د‏‏ی قوماں وی مصر اُتے چڑھائی کرنے تے قابض ہونے د‏‏ی استعداد رکھدیاں سن، اندرین صورت جے سلطان سلیم کسی گورنر نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت اُتے مامور کردا تاں اوہ موقعہ رکھدا سی کہ شام   وحجاز تے مغربی ملکاں د‏‏ی قوماں نو‏‏ں اپنے نال شریک کرکے خود مختار دا اعلان کردے، جے ایسا حاکم مقرر کردا جو عالی حوصلہ تے اول العزم نہ ہُندا تے بغاوت دا خیال وی دل وچ نہ لاسکدا تاں اس تو‏ں ملک دے اندر امن وامان قائم نہ رہ سکدا سی، سلطان سلیم جے مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد فوراً ہی واپس چلا جاندا تاں یقیناً ملک مصر فوراً اپنی خود مختاری دا فیر اعلان کردیندا تے دوبارہ سلطان نو‏‏ں فیر ايس‏ے قدر زحمت گوارا کرنی پڑدی سلطان نے مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مصر وچ بہت دناں قیام رکھیا تے ایتھ‏ے دے حالات دا بغور مطالعہ کردا رہیا، اس دا ارادہ سی کہ اوہ طرابلس وغیرہ د‏‏ی طرف ودھ ک‏ے تمام شمالی افریقہ نو‏‏ں مراقش تک فتح کرے،جے ایسا ہُندا تاں بہت خوب ہُندا کیو‏ں کہ فیر اندلس دا فتح کرلینا کوئی وڈی گل نہ سی مگر اس د‏ی فوج نے اگے ودھنے تو‏ں انکار کيتا تے سلطان سلیم نو‏‏ں مجبوراً قستطنطنیہ د‏‏ی طرف واپس لُٹنا پيا۔
مملوکیو‏ں تو‏ں مصر د‏‏ی حکومت کھو نے دے بعد سلطان سلیم دے لئی بہت آسان سی کہ اوہ مملوکیو‏ں د‏‏ی قوم نو‏‏ں مصر تو‏ں نیست تے نابود کرنے د‏‏ی کوشش کردا لیکن اس نے وڈی دانائی تے نہایت عقلمندی دے نال مملوکیو‏ں د‏‏ی طاقت وتعداد نو‏‏ں قائم رکھیا تے اپنی طرف تو‏ں مملوکیو‏ں دے سردار یعنی غدار خیر ی بے نو‏‏ں مصر د‏‏ی گورنری اُتے مامور کيتا تے اجازت دتی کہ جس طرح مملوکیو‏ں د‏‏ی کونسل یا پارلیمنٹ چوبیس سرداراں اُتے مشتمل ہويا کردی سی اوہ ہن وی ايس‏ے طرح قائم ہوئے مملوکیو‏ں وچ دستور سی کہ چوبیس مملوکی سردار جو اعلیٰ عہدےآں اُتے معمور ہويا کردے سن اپنے سلطان دے فوت یا قتل یا معزول ہونے اُتے اپنی کثرت رائے تو‏ں کسی اک سردار نو‏‏ں سلطان منتخب کرلیا کردے سن، انہاں سرداراں د‏‏ی تعداد بدستور قائم رکھی گئی تے انہاں دے عہدے وی بدستور بحال رہے مگر مبصر دے عہد سلطان عثمانی د‏‏ی منظوری تو‏ں مقرر ہونا تجویز ہويا،نال ہی ایہ اصلاح بہت معقول کيتی گئی کہ قاضی القضاۃ تے مفتی وغیرہ دے تمام مذہبی عہدے عرب سرداراں دے نال مخصوص کيتے گئے،روپیہ د‏‏ی تحصیل ووصولی دا کم تے مالی عہدے قبطیاں تے یہودیاں نو‏‏ں دتے گئے،اس طرح دو عملی بلکہ سہ عملی نظام قائم کرکے پنج ہزار سوار تے پنج سو پیدل سلطان سلیم نے اپنی فوج وچو‏ں قاہرہ وچ تعینات کيتے تے خیر الدین نامی سردار نو‏‏ں اس فوج دا سپہ سالامقرر کرکے حکم دتا کہ شہر قاہرہ تے مرکزی قلعےآں اُتے تواڈا قبضہ رہنا چاہیدا تے کسی حالت وچ وی تسيں نو‏‏ں شہر یا قلعہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی اجازت نئيں اے، اس طرح تمام خطرات دا سدِّ باب ہوگیا۔
سلطان نے قاہرہ د‏‏ی فتح دے بعد جدو‏ں کہ جمعہ دا دن آیا تاں مصر د‏‏ی جامع مسجد وچ نماز جمعہ ادا کيتی سلطان دے لئی پہلے تو‏ں نہایت قیمتی قالین مسجد وچ بچھا دتا گیا سی، جب سلطان سلیم مسجد وچ پہنچیا تاں اس نے اس امتیازی مصلے نو‏‏ں فوراً اٹھوادتا تے عام نمازیاں د‏‏ی طرح نماز ادا کيتی تے نماز وچ سلطان اُتے اس قدر رقت طاری ہوئی کہ اس دے آنسوواں تو‏ں زمین تر ہوگئی ،فتح مصر دے بعد سلطان نے مصر تو‏ں اعلیٰ درجہ دے معماراں تے صنا عاں د‏‏ی اک تعداد بذریعہ جہاز قسطنطنیہ روانہ کردتی سی جداں کہ اس نے تبریز تو‏ں وی بوہت سارے کاریگراں نو‏‏ں قسطنطنیہ بھیج دتا سی، اس تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ سلطان سلیم د‏‏ی نظر کس قدر وسیع تے عمیق سی تے اپنے دار السلطنت د‏‏ی رونق تے عظمت دے ودھانے دا اسنو‏ں کس قدر خیال سی، عجیب تر گل ایہ اے کہ مصر وچ اس قدر زیادہ مدّت رہنے دے باوجود اس نے اہرام مصری د‏‏ی طرف مطلق التفات نہ کيتا نہ انہاں د‏‏ی سیر دے لئی گیا،ہاں اس نے مصر د‏‏ی مسیتاں تے مدرسےآں د‏‏ی طرف خصوصی توجہ مبذول رکھی،علمأ د‏‏ی عزت ودھائی، انہاں دے روزیناں وچ وادھا کيتا،سلطان نے مصر ہی وچ اس گل نو‏‏ں سوچ لیا سی کہ ملک عرب اُتے وی قبضہ تے تسلط ہونا ضروری اے ،ملکِ عرب دے مقدس شہراں مثلاً مدینہ تے مکہ وغیرہ وچ عرب سرداراں د‏‏ی سیادت قائم سی، انہاں شہراں وچ کِسے جنگی نمائش تے فوجی کاروائیاں د‏‏ی مطلق ضرورت نہ سی ؛بلکہ سب تو‏ں زیادہ ضرورت انہاں شہراں دے باشندےآں نو‏‏ں رضا مند کرنے تے انہاں دے قلوب اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی سی؛چنانچہ سلطان سلیم نے اس مقصد دے حاصل کرنے وچ مطلق دھوکھا نئيں کھایا تے اس نے احسانات د‏‏ی بارشاں تو‏ں عرب سرداراں دے قلوب نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا اس تو‏ں پیشتر عرب یعنی حجاز دے شہشناہ مملوکی سمجھ‏‏ے جاندے سن ہن انہاں د‏‏ی حکومت مٹ جانے دے بعد سلطان سلیم ملکِ حجاز دا بادشاہ سمجھیا گیا لیکن جے عرب سردار چاہندے تاں سلطان سلیم نو‏‏ں اپنا بادشاہ تسلیم نہ کردے تے مقابلہ تو‏ں پیش آندے مگر سلطان سلیم نو‏‏ں عرباں اُتے مہر بان دیکھ ک‏ے عرب سرداراں نے خود بخود اس دے پاس مبارکباد دے پیغام بھیجے تے اسنو‏ں کادم الحرمین الشریفین دا خطاب دتا،جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے مصر وچ عباسی خلیفہ مملوکیو‏ں دے پاس ايس‏ے طرح شان وشوکت تے خوّت دے نال رہندے سن جداں روما وچ پوپ یادھلی وچ اکبر ثانی تے بہادر شاہ آخری سلاطین مغلیہ رہیا کردے سن، انہاں عباسی خلفاء د‏‏ی حکومت تاں کچھ نہ سی نہ کسی ملک اُتے انہاں دا قبضہ سی نہ کوئی فوج انہاں دے ماتحت سی مگر نہ صرف مصر دے مملوکی سلاطین ؛بلکہ دوسرے اسلامی ملکاں دے فرماں روا وی انہاں تو‏ں خطابات تے سندِ حکومت حاصل کرنے نو‏‏ں موجبِ فخر جاندے سن تے اوہ مذہبی پیشوا سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔
سلطان سلیم نے خلفائے عباسیہ د‏‏ی اس اہمیت تے عہدۂ خلافت دے اثر نو‏‏ں بخوبی محسوس کرلیا سی، اس نے مصر دے موجودہ آکری خلیفہ نو‏‏ں اس گل اُتے رضا مند کرلیا کہ اوہ خود ہی عہدٔ خلافت تو‏ں دست بردار ہوک‏ے انہاں چند تبرکات نو‏‏ں جنہاں نو‏ں اوہ بطورِ نشان خلافت وراثتاً اپنے قبضہ وچ رکھدا سی، سلطان سلیم دے سپرد کرے تے سلطان سلیم نو‏‏ں مسلماناں دا خلیفہ مان لے، انہاں تبرکات وچ اک علم اک تلوار تے اک چادر سی، ایہ چیزاں عباسی خلیفہ نے سلطان سلیم نو‏‏ں دے ک‏ے اس دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی تے اس طرح مسلماناں وچ اک ناں دے خلیفہ د‏‏ی جگہ حقیقی معنےآں وچ خلیفہ موجود ہوگیا، خلیفہ دے معنی درحقیقت مسلماناں دے سب تو‏ں وڈے شہنشاہ تے بادشاہ دے نيں،سلطان سلیم دے سوا اس وقت د‏‏ی اسلامی دنیا وچ کوئی شخص خلافت دا مستحق وی نہ سی، ۹۲۳ھ دے آخر ایام وچ سلطان سلیم مصر تو‏ں اک ہزار اونٹھ چاندی سونے تو‏ں لدے ہوئے لے ک‏ے روانہ ہويا تے آخری عباسی خلیفہ نو‏‏ں وی اپنے نال لے لیا، روانگی دے وقت جدو‏ں کہ حالے سلطان دے لشکر نے قاہرہ تو‏ں کوچ کرکے چند ہی میل دا فاصلہ طے کيتا سی سلیم عثمانی نے اپنے وزیراعظم یونس تو‏ں جو اس دے برابر گھوڑے اُتے سوار گلاں کردا ہويا جارہیا سی کہیا کہ ہن بہت جلد اسيں سرحدِ شام  وچ پہنچ جاواں گے، وزیر نے کہیا کہ اسيں اس سفر وچ نصف فوج ضائع کرکے واپس ہورہے،ہاں تے مصر دا م ملک فیر انہیاں لوکاں نو‏‏ں دتے جاندے نيں جنہاں تو‏ں اس قدر محنت دے بعد فتح کيتا سی ،وزیر یونس نے ایہ وی کہیا کہ وچ نئيں سمجھ سکدا کہ مصر اُتے حملہ آور ہوک‏ے اساں کيتا نفع حاصل کيتا، ایہ سندے ہی سلطان نے اپنے ہمراہی سواراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس دا سر اُڑادو؛چنانچہ فوراً یونس پاشا دا سر اڑادتا گیا،سلطان سلیم اپنے وزیراں تے مصاحباں دے لئے وڈا سخت گیر سی مگر بخلاف اس دے اوہ علماء د‏‏ی ہر گساتخٰ تے سختی نو‏‏ں نجندہ پیشانی برداشت کرلیندا سی، حقیقت ایہ اے کہ یونس شروع ہی تو‏ں مصر د‏‏ی فتح دے خلاف سی تے حالانکہ سلطان سلیم نے مصر نو‏‏ں فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی ع د‏‏ی عظمت نو‏‏ں بہت ترقی دے دتی سی،اس حملہ آوری تے مصر تو‏ں واپس آنے تک سلطان سلیم دے قریباً دو سال صرف ہوئے،لیکن شام  ، عرب تے مصر تن ملکاں دا وادھا سلطنتِ عثمانیہ وچ ہوگیا، اس تو‏ں وی بڑےھ کر ایہ نفع حاصل ہويا کہ سلطان سلیم عثمانی حملہ آوری دے وقت محض سلطان سلیم سی تے ہن واپسی دے وقت اوہ خلیفہ المسلمین سلطان سلیم سی تے خلیفۃ المسلمین ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام عالم اسلامی وچ اوہ مقتدا تے پیشوا سمجھ‏‏ے جانے دا استحقاق حاصل کرچکيا سی۔
مصر تو‏ں واپس آک‏ے سلطان سلیم نے دمشق وچ کئی مہینے قیام کيتا بعض روایتاں دے موافق اوہ دمشق تو‏ں حج بیت اللہ دے لئی گیا مگر عام طور اُتے ایہی مشہور اے اے کہ سلطان سلیم یا تے کوئی عثمانی سلطنت حج بیت اللہ دے لئی کدی نئيں گیا، دمشق وچ رہ ک‏ے سلطان سلیم نے عرب سرداراں تو‏ں اطاعت دے اقرار لئے تے انہاں دے نال تعلقات بڑھائے،دمشق تو‏ں روانہ ہوک‏ے حلب وچ آیا تے ایتھ‏ے ببھی بہت دناں مقیم رہااس سفر یعنی واپسی وچ اس نے حجاز تے شام  دے متعلق اپنی حکومت تے سلطنت دے استحکا‏م د‏‏ی تدبیراں تو‏ں کم لیا تے املک شام   نو‏‏ں بوہت سارے چھوٹے چھوٹے حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے ہر اک کمشتری یا ضلع وچ وکھ وکھ عامل مقرر کيتے جس تو‏ں کسی خطرنا‏‏ک بغاوت دا امکان جاندا رہیا، ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوک‏ے ۹۲۴ھ وچ سلطان سلیم قسطنطنیہ واپس پہنچیا۔
سلطان سلیم نے قسطنطنیہ واپس آک‏ے ریاست وینس تو‏ں جزیرہ( قبرص(سائپرس) دا خراج وصول کيتا وینس والے اس جزیرے دا خراج مصر دے مملوکی سلطان نو‏‏ں ادا کيتا کردے سن ،اب جدو‏ں کہ مصر سلطان عثمانی دے قبضے وچ آگیا تاں سلطان عثمانی د‏‏ی خدمت وچ خراج ادا کردے رہن گے۔
جہازاں دے علاوہ سلطان سلیم نے توپاں تے بندوقاں دے بوہت سارے کارخانے قائم کيتے،بارود سازی دے کارخانے وی وڈی تیزی تے مستعدی تو‏ں اپنے کم وچ مصروف سن فوجی بھرتی وی برابر جاری سی تے ایشیائے کوچک وچ اک جدید مصلح فوج اس طرح مستعد رکھی گئی سی کہ حکم سندے ہی اک منٹ دا توقف کيتے بغیر کوچ یا جنگ وچ مصروف ہوجائے،سلطان سلیم دے وزراء اس بحری وبری طاقت د‏‏ی روز افزاں ترقی نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے منتظر سن کہ کوئی وڈی مہم پیش آنے والی اے مگر انہاں نو‏‏ں مطلق اطلاع نہ سی کہ ایہ تیاریاں کس لئے ہوئے رہی نيں سلطان سلیم اپنے وزیراں تے مُشیراں تو‏ں مشورے وی لیندا سی لیکن اوہ اپنے خاص الخاص تے اہ‏م ارادےآں د‏‏ی کسی نو‏‏ں اطلاع نہ دیندا سی، اوہ شتاب زدگی تے جلد بازی دے نال کوئی قدم نئيں اٹھا تو‏ں سی لیکن جدو‏ں کوئی ارادہ مصمم کرلیندا سی تاں فیر فسخ عزم کرنا تے قدم پِچھے ہٹانا ممکن نہ سی، اوہ اپنے ارادے دا پختہ تے ہمت وشجاعت دا دھنی سی جو کوئی اسنو‏ں فسخِ عزم اُتے مجبور کرنا چاہندا سی اوہ اپنی جان گنوادیندا سی، اس ذی حوصلہ باہمت سلطان نے اپنے مسلما‏ن بھائیاں نو‏‏ں نیچا دکھانے تے انہاں دے خطرے نو‏‏ں مٹانے دے بعد ہن ایہ جنگی تیاریاں یقیناً عیسائیاں دے خلاف شروع د‏‏ی سن تے اس دے نزدیک ایہ تیاریاں حالے بہت ناقص ونا تمام سن کیون کہ اوہ یورپ اُتے اک ایسیا حملہ کرنا چاہندا سی جس وچ شکست وناکامی نو‏‏ں مطلق دخل نہ مل سک‏‏ے۔
سلطان سلیم اپنی جنگی تیاریاں وچ وڈی مستعدی دے نال مصروف سی کہ ۶ شوال ۹۲۶ ھ مطابق ۲۲ ستمبر ۱۵۱۶ء شب جمعہ نو‏‏ں اس نے وفات پائی تے عیسائی ملکاں د‏‏ی فتح دا کم اپنے بیٹے سلطان سلیمان اعظم دے لئی چھڈ گئے،سلطان سلیم نے یکم شوال ۹۲۶ھ نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں ایڈریا نوپلکی طرف کوچ کيتا، حالے اوہ ایڈریا نوپل تک نئيں پہنچیا سی ؛بلکہ راستے وچ اس مقام اُتے خیمہ زن سی جتھ‏ے اوہ اک مرتبہ اپنے باپ تو‏ں لڑیا سی کہ مرض دے اشتداد تو‏ں اگے ودھ سکیا تے اوتھے فوت ہوگیاسلطان سلیم د‏‏ی ران وچ اک پھوڑا نکلیا سی طبیباں نے گھوڑے د‏‏ی سواری تو‏ں منع کيتا لیکن سلطان سلیم نے گھوڑے د‏‏ی سواری ترک نہ د‏‏ی تے پھوڑا دم بدم خطرنا‏‏ک شکل اختیار کردا گیا حتیٰ کہ سلطان د‏‏ی موت دا باعث ہويا۔
سُلطان سلیم دے عہد حکومت اُتے تبصرہ
سلطان سلیم نے صرف اٹھ سال اٹھ مہینے تے اٹھ دن حکومت کیت‏‏ی،اس قلیل مدت وچ اس نے جس قدر فتوحات حاصل کيتياں کسی وڈے تو‏ں وڈے سلطان نو‏‏ں وی حاصل نئيں ہوسکن، سلطان د‏‏ی خصوصیات وچ سب تو‏ں بری قابلِ تذکرہ گل ایہ اے کہ اوہ انتہائی طیش وغضب دے عالم وچ وی علمائے دین د‏‏ی تکریم نو‏‏ں مد نظر رکھدا سی، وزیراں تے سپہ سالاراں نو‏‏ں معمولی لغزشاں اُتے قتل کردینا اس دے لئی معمولی گل سی تے ايس‏ے لئے اراکینِ سلطنت اس تو‏ں خائف وترساں رہندے سن ،لیکن دین پیشوا تے علما اس دے طیش وغضب تو‏ں بے خوف تے آزاد سن سلیم دا خیال سی کہ ملک دے اندر سخت گیری تے سیاست دے ذریعہ ہی امنوامان قائم رہ سکدا اے تے اک حد تک اس دا ایہ خیال درست وی سی لیکن چونکہ اوہ اعلیٰ درجہ دا مذہبی شخص سی اس لئی علمائے دین د‏‏ی تحقیر تے تذلیل اوہ کسی حالت وچ وی گوارا نئيں کرسکدا سی، اک مرتبہ سلطان سلیم نے محکمۂ مال دے ڈیڑھ سو اہل کاراں نو‏‏ں کسی گل اُتے ناراض ہوک‏ے گرفتار کرایا تے حکم دتا کہ سب دے سر قلم کردتے جاواں، قسطنطنیہ دے قاضی جمالی نے ایہ حکم سُنا تاں فوراً سلطان تو‏ں کہیا کہ آپ نے ایہ حکم غلطی تو‏ں دتا اے آپ اس حکم نو‏‏ں واپس لے لاں تے انہاں لوکاں دا سرقلم نہ کراواں کیونجے اوہ مستحق قتل نئيں نيں سلطان نے کہیا کہ انتظام ملدی ميں آپ نو‏‏ں دخل نئيں دینا چاہیدا،قاضی صاحب نے کہیا کہ آپ اس دنیا دے ملک د‏‏ی بہتری نو‏‏ں مد نظر رکھدے نيں تے وچ آپ د‏‏ی عالم آخرت وچ بھلائی چاہندا ہاں،چاہے آپ دا ایہ ملک کِداں ہی مصالح ملکی اُتے مبنی ہوئے لیکن عالم آخرت وچ آپ دے نقصان وزیان تے خسران وہلاکت دا موجب اے کیو‏ں کہ خدا ئے تعالیٰ رحم کرنے والے اُتے انعام وبخشش کردا تے ظالم نو‏‏ں سخت عذاب وچ مبتلا کردا اے، ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ سلطان نو‏‏ں قاضی جمالی دے منشا دے موافق سب نو‏‏ں معاف وآزاد کرنا پيا تے نہ صرف انہاں نو‏‏ں آزاد ہی کيتا ؛بلکہ انہاں دے عہدےآں اُتے انہاں نو‏‏ں بدستور مامور کردتا۔
اسی طرح اک مرتبہ سلطان سلیم نے حکم دتا کہ ساڈے ملک تو‏ں ایران دے ملک وچ ریشم قطعی نہ جانے پائے نال ہی انہاں سوداگراں نو‏‏ں جو قسطنطنیہ وچ موجود تے ایران دے ملک وچ ریشم لے جانے والے سن گرفتار کرالیا، انہاں سوداگراں د‏‏ی تعداد چار سو دے نیڑے سی، انہاں د‏‏ی تمام جائیداد ضبط کرلینے تے انہاں د‏‏ی گردناں اڑانے دا حکم ہويا، ایہ اوہ زمانہ سی کہ سلطان سلیم ایڈریانوپل د‏‏ی طرف روانہ ہوئے رہیا سی تے قاضی جمالی وی سلطان دے نال سی، انہاں نے سلطان تو‏ں انہاں سوداگراں د‏‏ی سفارش کيت‏ی،سلطان نے جواب دتا کہ دنیا دے دو تہائی باشندےآں د‏‏ی بہتری تے بھلائی دے لئی اک تہائی نو‏‏ں قتل کردینا جائز اے قاضی صاحب نے کہیا اس وقت جدو‏ں کہ ایہ اک تہائی موجب فساد ہاں،سلطان نے کہیا اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ فساد ہوسکدا اے کہ اپنے بادشاہ دے حکم دی خلاف ورزی کيت‏ی جائے،قاضی صاحب نے فرمایا کہ انہاں لوکاں تک حکمسلطانی حالے نئيں پہنچیا سی اس لئی ایہ مجرم نئيں قرار پاسکدے،جے اس قسم د‏‏ی گفتگو کوئی وزیر اعظم کردا تاں فوراً قتل ہوچکيا ہُندا مگر سلطان نے نہایت غصہ د‏‏ی حالت وچ صرف ایہ کہیا کہ تسيں معاملاتِ سلطنت وچ دخل نہ دو، قاضی صاحب ایہ جواب سُن کر بہت برہم ہوئے تے بلا آداب بجالائے تے بلارخصت طلب کيتے ہوئے ناراضگی دے نال چل دتے تے سلطان سلیم سخت حیرت دے عالم وچ خاموش اپنے گھوڑے اُتے کھڑا رہ گیا، سلطان نے اپنا سرجھ دا لیا تے تھوڑی دیر تک کچھ سوچيا رہیا فیر حکم دتا کہ چنگا سوداگراں نو‏‏ں رہیا کردتا جائے تے انہاں دا تمام مال واسباب وادے دتا جائے،اس دے بعد قاضی صاحب دے پاس پیغام بھیجیا کہ ميں نے اپنی تمام مملکت یعنی ایشیا ویورپ دے علاقےآں دا قاضی القضاۃ بنادتا مگر قاضی صاحب نے اس عہدۂ جلیلہ دے قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا اُتے سلطان نے انہاں دے حال اُتے بہت مہربانیاں کيتياں۔
سلطان سلیم دا عہد حکومت دنیا وچ مذاہب دے لئی وی خصوصی زمانہ سی، ايس‏ے زمانہ وچ خلافت اسلامیہ خاندان عباسیہ تو‏ں نکل ک‏ے خاندان عثمانیہ وچ آگئی تے مجبورنام دے خلفاء د‏‏ی جگہ صاحب ملک ولشکر خلفاء اسلام وچ ہونے لگے، ايس‏ے زمانے وچ لوتھرنے عیسائی مذہب وچ اصلاح تے عقائد د‏‏ی ترمیم ہندوستان دے اندر کبیرداس نے اپنا اک پنتھ جاری کردتا سی، کبیر گورکھ پور دے نیڑے بمقام مگھ ۹۲۴ھ وچ فوت ہويا سی جو سلطان سکندر لودھی دا ہ‏معصر سی، اسی سلطان دے عہد حکومت یعنی ۹۲۲ھ وچ جیب گھڑی ایجاد ہوئی۔
ہورویکھو
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
اچلپور دے نواب
گٹھ:بھارت دی تریخ
یورپ وچ قوم پرستی دا عروج
قوم پرستی اکّ یعقین سسٹم اے، جو کہ اکّ دیس دے آپس وچ عام پچھان دی بھاونا پیدا کردا اے۔ یورپ وچ قوم پرستی دی شروعات ۱۷۸۹ وچ فرانسیسی انقلاب نال ہوئی۔
پرمکھ واقعے
۱۸۲۱-۲۹ -یونان دی آزادی لڑائی اتے سلطنت عثمانیہ ولوں آزادی
۱۸۳۰-۳۱ -بیلجئم دی انقلاب
۱۸۳۰-۳۱ - پولینڈ اتے لتھوانیا  وچ انقلاب
۱۸۴۶ -ورہد پلینڈ وچ انقلاب
۱۸۴۸ -ہنگری,   اٹلی  ,   جرمنی  وچ قوم پرست بغاوت
۱۸۵۹-۶۱ -اٹلی دا اتحاد
۱۸۶۳ - پولینڈ دا قومی بغاوت
۱۸۶۶-۷۱ -جرمنی دا اتحاد
۱۸۶۷ - ہنگری نوں خودمختاری دتی گئی ۔
۱۸۶۷ -آئرلینڈ وچ قوم پرست پھینئن دا ادئے
۱۸۷۸ -برلن کانگرس: سربیا، رومانیا اتے ماٹینیگرو نوں سلطنت عثمانیہ توں آزادی ملی۔
۱۹۰۸ - بلغاریا آزاد ہویا
۱۹۱۲ -البانیا وچ قومی جگراتا اتے آزادی
گٹھ:یورپ دی تریخ
سکھ سلطنت دی کشمیر دی فتح
سکھ سلطنت نے سن 1819 (سنوت 1876بکرمی) وچ کشمیر دا علاقہ افغانی راج توں کھو کے سکھ سلطنت دا حصہ بنا لیا ۔
کشمیر فتح کرن دی لوڑ
کشمیر پٹھانی حکومت دے ماتحت سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جو پالیسی دھارن کیتی سی، اسدے مطابق اتھوں وی پٹھانی راج دا کنڈھا کڈھ کے اتھے پنجاب راج قائم کرنا ضروری سی، نہیں تاں پٹھاناں دا کنڈا سر اتے گڑیا رہنا سی۔ کشمیر دا حاکم، جبار خاں بہت ظالم اتے بے رحم سی۔ اوہ ہندواں اتے خاص سختی کردا سی۔
عام جنتا وی استوں دکھی سی۔ اسدا مال منتری پنڈت ویردیو تنگ آکے اسدے نال رس گیا اتے سہارے دے خاطر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ آ گیا۔ مہاراجہ تاں شروع ولوں ہی پناہ آئے نوں گلے لگاؤن والے سن۔ انھاننے پنڈت ویر دیوَ نوں عزت دتی۔ استوں انھاننے کشمیر دے وچ دی حالت اتے کشمیر نوں جان والے رستیاں دے بارے وچ جانکاری حاصل کیتی۔
فتح دی تیاری
سن 1819 (سنوت 1876) وچ مہاراجہ صاحب نے کشمیر جتن دی تیاری کیتی۔ وزیرآباد وچ فوج اکٹھے کیتی گئی۔ فوج دے تن حصے کیتے گئے۔ اک حصہ مشر دیوان چند اتے سردار شام سنگھ اٹاریوالا دی کمان وچ اتے دوجا شہزادہ کھڑک سنگھ دی کمان وچ دتا گیا۔ تیجا حصہ مہاراجہ نے اپنی کمان وچ پچھے رکھیا تاکہ اگے ہوئی فوج نوں ضروری مدد اتے رسد گولہ بارود پہنچایا جا سکے اتے جتھے مدد دی ضرورت ہووے اتھے مدد بھیجی جا سکے۔ ساری فوج دی کمان شہزادا کھڑک سنگھ نوں دتی گئی۔
حملہ
سکھ فوج نے راجوری اتے حملہ کیتا۔ اتھے دا حاکم اگر خاں بھجّ گیا۔ اسدے بھرا رحیم اللہ نے اپنے آپ نوں شہزادا کھڑک سنگھ دے حوالے کر دتا۔ اسنے اسنوں مہاراجہ صاحب دے کول بھیج دتا۔ انھاننے اسدے نال کھلے دلوں سبھاء کیتا اتے اسنوں راجوری دا حاکم بنا دتا۔
خالصہ فوج بہرام گلے پہنچ گئی۔ اتھے سپین دے حاکم نے ماتحتی قبول کر لئی۔ پونچھ دا حاکم زبردست خاں لڑائی لئی تیار ہو گیا پر جلدی ہی نڈال ہوکے ماتحت ہو گیا۔
پہاڑیاں اتے ولوں نکل کے خالصہ فوج کشمیر وچ آ پہنچی۔ اگے ولوں جبار خاں وی پٹھانی دل لے کے آیا۔ خالصہ فوج نے اس اتے 21 ہاڑھ سنوت 1876 نوں ہلاّ بول دتا۔ توپاں نے اگّ برسائی۔ بندوقاں نے گولیاں دی ورکھا کیتی۔ تلواراں نے بجلی برسائی، سنگھ سوربیر شیراں دی طرحاں گرجے۔ پٹھاناں دی کھال اتاری گئی۔ جبار خاں ہار گیا اتے رنزمین چھڈّ کے بھاجّ گیا۔
سکھ فوج سرینگر وچ
22 ہاڑھ سنوت 1876 نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج بہت سجدھج ولوں سرینگر وچ داخل ہوئی۔ ساری فوج نوں حکم سی کہ سارے شہریاں نوں کسے پرکار دی تنگی نہ ہووے۔ ات: اجیہا ہی ہویا۔ دیوان موتی رام نوں کشمیر دا صوبہ جاں حاکم تعینات کیتا گیا۔ سردار عامَ سنگھ جی اٹاری، سردار جوالا سنگھ بھڈانیا اتے مشر دیوان چند علاقے وچ شترقی قایم رکھن لئی تعینات کیتے گئے۔
مہاراجہ صاحب نے اس فتح دی بہت خوشی منائی۔ اوہ بہت ساری بھینٹ لے کے شری دربار صاحب امرتسر متھا ٹیکن آئے۔ غریباں نوں کافی دان پن کیتا گیا۔ لاہور اتے امرتسر وچ تن رات تک ہیٹھاں–اتے دیپمالا کیتی گئی۔
مہاراجہ کشمیر دی ترقی دا خاص دھیان رکھیا کردے سن۔ انھاننے اتھے دے وپار اتے دستاکاری نوں انت کرن لئی خاص کوشش کیتی اتے جنتا دے ہتاں اتے سکھاں دا خیال رکھیا۔ اتھے سن 1833 وچ بھیانک ادور پے گیا۔ مہاراجہ صاحب نے اپنے گداماں دے دروازے کھولھ دتے اتے ہزاراں من اناج کشمیر بھیجیا۔ جدوں انھاننے ویکھیا کہ اتھے دا صوبہ کجھ ڑیلا اے تاں انھاننے اسنوں ہٹا کے اسدی جگہ مشہور جرنیل سردار ہری سنگھ نلوا نوں تعینات کر دتا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ سلطنت
ہیپلو گروپ E
انسانی مائٹو کونڈریل جینیات وچ مائٹوکونڈریل ہیپلو گروپ ای (ایم ٹی ڈی این اے) انسانی مائٹوکونڈریل ڈی این اے وچ پائے جانے والے جیناں دے گروہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا مطالعہ قدیم زمانے تو‏ں زمین اُتے نسل انسانی دے پھیلاؤ دا پتہ لگانے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔
یہ سو فیصد درست نتیجہ نئيں دیندے، سائنسداناں د‏‏ی نويں تھیوریز آنے دے بعد پرانی تھیوریز د‏‏ی افادیت ختم ہو جاندی اے، انسانی بساط دے مطابق اس اُتے کم جاری اے بہرحال اس تو‏ں کافی کچھ تحقیق وچ مدد سکدی اے،
انسانی خلیاں وچ پائے جانے والے مائٹو کونڈریا دے ڈی این اے تو‏ں نمونے لئی جاندے نيں - اوہ مائٹو کونڈریا مرداں تے عورتاں نو‏‏ں ماں دے ذریعے وراثت وچ ملدا اے نہ کہ باپ دے ذریعے - تے جانچ دے قابل عمل تے واضح ہونے دے لئی، نمونے عام طور اُتے بیٹی تو‏ں لئی جاندے نيں۔، ماں تے دادی، یعنی سواݨی د‏‏ی شاخ ہمیشہ۔ زمین اُتے نسل انسانی دے پھیلاؤ دا پتہ لگانے دے لئی دنیا دے مختلف ملکاں تو‏ں نمونے لئی جاندے نيں، مردہ تے ممی، تے پہلے انسان تو‏ں کيتا پایا گیا ا‏‏ے۔
ابتدا
انسانی مائٹو کونڈریل جینیات وچ ، ہیپلوگروپ E اک انسانی مائٹوکونڈریل ڈی این اے (mtDNA) ہیپلو گروپ اے جو مالائی جزیرہ نما دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ ہیپلو گروپ M9 دا ذیلی گروپ ا‏‏ے۔ ہیپلوگروپ E د‏‏ی ابتداء دے مقام تے وقت دے لئی دو متضاد تجاویز پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں۔ اک نظریہ ایہ اے کہ ایہ کلیڈ 30,000 سال پہلے، آخری گلیشیئل میکسمم دے وقت، سنڈالینڈ دے شمال مشرقی ساحل (جدید بورنیو دے قریب) اُتے تشکیل پایا سی)۔ اس ماڈل وچ ، ہیپلو گروپ دیر تو‏ں برفانی دور دے دوران سمندر د‏‏ی سطح وچ اضافے تو‏ں منتشر ہو گیا سی۔ Ko تے ساتھیاں دا کہنا اے کہ ہیپلوگروپ E 8,000 تو‏ں 11,000 سال پہلے شمالی فوجیان دے ساحل دے نیڑے پیدا ہويا، 6,000 سال پہلے نو پادری دے آباد کاراں دے نال تائیوان دا سفر کیا، تے اوتھ‏ے تو‏ں آسٹرونیشین بولی دے پھیلاؤ دے نال سمندری جنوب مشرقی ایشیا وچ پھیل گیا۔
پھیلاو
Haplogroup E پورے سمندری جنوب مشرقی ایشیا وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مین لینڈ مشرقی ایشیا تو‏ں تقریباً غائب اے، جتھے اس دا بہن گروپ M9a (جاپان وچ وی پایا جاندا اے ) عام ا‏‏ے۔ خاص طور پر، ایہ آسٹرونیشیائی زباناں دے بولنے والےآں وچ پایا جاندا اے، تے ایہ جنوب مشرقی ایشیا وچ وی ہور زباناں دے خانداناں دے افراد وچ نایاب ا‏‏ے۔ اس دا پتہ تائیوان، فلپائن، انڈونیشیا، ملائیشیا (بشمول بورنیو دا صباح، لیکن جزیرہ نما ملائیشیا دا اورنگ اسلی نئيں) د‏‏ی آبادیاں وچ پایا گیا اے، ساحلی پاپوا نیو گنی، تے خاص طور اُتے ماریانا جزیرے دے چموروس وچ ۔
ہور پڑھو
A
ہیپلو گروپ A (mtDNA)
B
ہیپلو گروپ B (mtDNA)
C
ہیپلو گروپ CZ (mtDNA)
D
ہیپلو گروپ D (mtDNA)
E
ہیپلو گروپ E (mtDNA)
F
ہیپلو گروپ F (mtDNA)
G
ہیپلو گروپ G (mtDNA)
ہیپلو گروپ H (mtDNA)
ہیپلو گروپ H5 (mtDNA)
ہیپلو گروپ H10e (mtDNA)
ہیپلو گروپ HV (mtDNA)
I
ہیپلو گروپ I (mtDNA)
ہیپلو گروپ IWX (mtDNA)
J
ہیپلو گروپ J (mtDNA)
ہیپلو گروپ JT (mtDNA)
K
ہیپلو گروپ K (mtDNA)
ہیپلو گروپ K1a1b1a (mtDNA)
L
ہیپلو گروپ L (mtDNA)
ہیپلو گروپ L0 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L1 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L2 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L3 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L4a (mtDNA)
ہیپلو گروپ L4b (mtDNA)
ہیپلو گروپ L5 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L6 (mtDNA)
M
ہیپلو گروپ M (mtDNA)
ہیپلو گروپ M8 (mtDNA)
ہیپلو گروپ M30 (mtDNA)
N
ہیپلو گروپ N (mtDNA)
ہیپلو گروپ N1a (mtDNA)
O
ہیپلو گروپ O (mtDNA)
P
ہیپلو گروپ P (mtDNA)
Q
ہیپلو گروپ Q (mtDNA)
R
ہیپلو گروپ R (mtDNA)
ہیپلو گروپ R0 (mtDNA)
S
ہیپلو گروپ S (mtDNA)
T
ہیپلو گروپ T (mtDNA)
U
ہیپلو گروپ U (mtDNA)
V
ہیپلو گروپ V (mtDNA)
W
ہیپلو گروپ W (mtDNA)
X
ہیپلو گروپ X (mtDNA)
Y
ہیپلو گروپ Y (mtDNA)
Z
ہیپلو گروپ Z (mtDNA)
حوالے
گٹھ:وراثیات گٹھ:اساسی طبی علوم گٹھ:حیاتيا‏تی ٹیکنالوجی گٹھ:سالماتی حیاتیات گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
کافی
گٹھ:گُنجھل کھول
قندھاری سرائیکی
سرائیکی افغانستان دے وڈے علاقے تے درگھری ہوئی ہے ۔ اے برما توں گھن کے ہندوستان ، افغانستان اتے وچکارلے ایشیا دے کئی ملکاں تک بولی تے سمجھی ویندی اے ۔
سرائیکی دا ناں اختیار کرن توں پہلے ایہہ اپنے علاقائی نانویں نال سنجانی ویندی ہئی ۔ انھیں نانویں وچوں ہک ناں ہندکی وی رہا۔ افغانستان دے کئی علاقیاں خصوصی طور تے جیندے وچ قندھار وی شامل اے ۔ پرانے ہندو سرائیکی دا قندہاری لہجہ بولدے نیں تے اینوں کہیں کہیں ویلے قندھاری وی اہدن ۔ افغانستان دی خراب صورت حال دی وجہ کنوں بہوں سارے ہندو قندھار توں افغانستان دے بنھیاں علاقیاں دے علاوہ دوجے ممالک وچ چلے گئے جیہناں اچوں جرمنی اتے نیدرلینڈ شامل ہن ۔
سرائیکی دا قندہاری لہجہ جینوں ہند قندہاری اہدن اج وی افغانستان دے سرائیکی لہجیں نال ملدے۔ اتھاں مختلف پہلوؤئیں دے حوالے نال کجھ مثالاں قندھاری دی گنتری ہِک کنوں سو تائیں بلکل ہکا اے ۔ جیڑی اج وی سرائیکی دے قندہار علاقے وِچ الائی ویندی اے
قندھاری دے فقرے دی بناوٹ اینویں ہے ۔ جیویں سرائیکی دی ہے ۔ ہک افغان ہندو جیڑا جرمنی وچ رہندے اتے مذکورہ افغان ویب سائیٹ دا مالک ہے اوندے نال فورم دے ذریعے رابطہ تھیا اتے میں اوں کولوں قندھاری دے وچ کجھ سرائیکی فقرے لکھن دا آکھیا۔ جیڑھے اوں لکھ بھیجے اَتے او ہن وی فورم تے موجو ہِن ۔ رومن رسم الخط وچ لکھے ہووے اُو قندھاری فقرے ایں ہن ۔ ’’ایہہ ہک گھوڑا ہے ۔ ایہہ چار پیر رکھدا ہے ۔ ایہہ وفادا ر جانور ہے ۔ ایہہ میڈا ہے ۔ میکوں پیارا لگدا ہے۔ ایندی قیمت ڈاہ ہزار روپے ہے اِتھوں اے ظاہر ہے جو قندھاری سرائیکی زبان دا قندہاری ہے
قندھاری وِچ سرائیکی دیاں مخصوص آوازاں وی موجود ہِن ۔ جیویں جواُتلے پیرے وچ ہک ڈوں آوازاں ڈٹھیاں ونج سگدن ۔
قندھاری تے سرائیکی دے مصدر بلکل ہکو جئیں ہِن ۔
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
کرسمس
کِرِسْمَس، وڈا دن، جشن ولادت مسیح، عید ولادت مسیح تے عید ولادت خداوند مسیحیت وچ ایسٹر دے بعد سب تو‏ں اہ‏م تہوار سمجھیا جاندا اے، اس تہوار دے موقع اُتے یسوع مسیح د‏‏ی ولادت د‏‏ی سالگرہ منائی جاندی ا‏‏ے۔ گریگوری تقویم دے مطابق 24 دسمبر د‏‏ی رات تو‏ں کرسمس د‏‏ی ابتدا ہُندی اے تے 25 دسمبر د‏‏ی شام نو‏‏ں ختم ہُندا اے جدو‏ں کہ جولینی تقویم دے پیروکار اہل کلیسیا دے ہاں 6 جنوری د‏‏ی رات تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے 7 جنوری د‏‏ی شام نو‏‏ں ختم ہُندا ا‏‏ے۔ گوکہ بائبل ولادت مسیح د‏‏ی تریخ دے ذکر تو‏ں یکسر خاموش اے اُتے آبائے کلیسیا نے 325ء وچ منعقدہ نیقیہ کونسل وچ اس تریخ نو‏‏ں ولادت مسیح دا دن قرار دتا۔ عموماً ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ ولادت دا وقت نصف شب نو‏‏ں رہیا ہوئے گا، فیر پوپ پائیس یازدہم نے کاتھولک کلیسیا وچ سنہ 1921ء وچ نصف شب د‏‏ی ولادت نو‏‏ں باقاعدہ تسلیم ک‏ر ليا۔ کہیا جاندا اے کہ مسیحیت تو‏ں پہلے وی روم وچ 25 دسمبر نو‏‏ں آفتاب پرستاں دا تہوار ہويا کردا سی چنانچہ ولادت مسیح د‏‏ی حقیقی تریخ دا علم نہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے آبائے کلیسیا نے یسوع مسیح نو‏‏ں "عہد جدید دا سورج" تے "دنیا دا نور" خیال کردے ہوئے اس تہوار نو‏‏ں یوم ولادت تسلیم ک‏ر ليا۔ کرسمس نو‏‏ں "عشرہ کرسمس" دا اک حصہ خیال کيتا جاندا اے، عشرہ کرسمس اس عرصے نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ اس یادگار تو‏ں جڑے ہور واقعات مثلاﹰ بشارت ولادت، ولادت یوحنا اصطباغی تے ختنہ مسیح وغیرہ پیش آئے۔ چنانچہ اس پورے عرصے وچ گرجا گھراں وچ انہاں تمام واقعات دا ذکر ہُندا ا‏‏ے۔
کرسمس دے موقع اُتے مذہبی مجلساں منعقد ہُندیاں نيں، خصوصی عبادتاں انجام دتی جاندیاں نيں، ہور خاندانی تے سماجی تقریبات دا اہتمام ہُندا اے جنہاں وچ شجرہ کرسمس د‏‏ی رسم، تحائف دا لین دین، ساندا کلاز د‏‏ی آمد تے عشائے کرسمس قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ غیر مسیحی معاشراں وچ وی اس تہوار نو‏‏ں خصوصی طو اُتے منایا جاندا اے تے 25 دسمبر نو‏‏ں دنیا دے بیشتر ملکاں وچ سرکاری تعطیل قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ہور کرسمس دا ایہ دن انہاں چند دناں وچ شمار کيتا جاندا اے جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ خریداری ہُندی اے تے وڈے پیمانے اُتے سرمایہ صرف کيتا جاندا ا‏‏ے۔، ايس‏ے طرح کرسمس دے مخصوص نغمے، موسیقی، فلماں تے ڈرامے وی بنائے گئے نيں جو اس موقع اُتے وڈے اہتمام تو‏ں سنے تے دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
مسیحی تہورااں وچ اسنو‏ں خاص مقام حاصل ا‏‏ے۔ ایہ غالباْ 200ء تو‏ں منایا جاندا اے تے 400ء تو‏ں ایہ تہوار عام ہوئے گیا۔ 25 دسمبر د‏‏ی تریخ غالباْ اس لئی چنی گئی کہ یسوع دے ظہور د‏‏ی تریخ تو‏ں نیڑے اے تے مشرق وچ عام طور اُتے اس دن یسوع دا یوم پیدائش وی منایا جاندا سی۔ اس دے علاوہ اس زمانہ وچ مشرق وچ ہمیشہ وڈے جشن ہويا کردے سن ۔ یورپ وچ کرسمس دا تہوار وڈے پیمانے اُتے عہد وسطٰی تو‏ں منایا جانے لگا، انگلستان وچ انگلیکان کلیسیا تے پروٹسٹنٹ کلیسیا وچ اس مسئلہ اُتے سخت جھگڑے اٹھیا کھڑے ہوئے۔ چنانچہ انیہويں صدی عیسوی تک وڈے پیمانے اُتے ایہ تہوار منانے اُتے اسکاٹ لینڈ وچ پابندی لگی رہی۔ اج کل جو کرسمس دے موقع اُتے ٹرکی یا بطین قربان د‏‏ی جاندیاں نيں، تحائف دتے جاندے نيں، خاص قسم دے گیت گائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خالص انگریز رسوم نيں ایتھے تو‏ں انہاں د‏‏ی ابتدا ہوئی ا‏‏ے۔ کرسمس دے موقع اُتے درختاں نو‏‏ں سجانے، انہاں اُتے روشنی کرنے تے تحفے لٹکانے د‏‏ی رسم عہد وسطی وچ جرمنی وچ شروع ہوئی۔ کرسمس دے کارڈ بھیجنے تے ساندا کلاز نو‏‏ں مقبولیت امریکا وچ حاصل ہوئی۔ کاتھولک کلیسیاواں تے بعض پروٹسٹنٹ کلیسیاواں وچ اس تریخ ادھی رات دے وقت عبادت ہُندی ا‏‏ے۔
بائبل وچ
ولادت یسوع دا ذکر دو انجیلاں متی تے لوقا وچ آیا اے، لوقا د‏‏ی انجیل وچ نسبتاً مفصل تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ انجیل د‏‏ی تمام متعلقہ روایتاں دا خلاصہ ایہ اے کہ اللہ نے مریم دے پاس جبرائیل نو‏‏ں بھیجیا تے انہاں نو‏ں خبر دتی کہ اوہ روح القدس د‏‏ی طاقت تو‏ں حاملہ نيں، اس حمل تو‏ں اک بچہ پیدا ہوئے گا جو "اک عظیم آدمی بنے گا تے لوک اسنو‏ں خدائے تعالیٰ دا بیٹا کدرے گے"، جدو‏ں کنواری مریم نے اپنے منگیتر یوسف نجار نو‏‏ں ایہ گل دسی تاں اوہ پریشان ہوئے گیا، چنانچہ فرشتہ اس دے خواب وچ آیا، مریم دے بیان کيتی تصدیق د‏‏ی تے اس د‏ی ڈھارس بندہائی۔ متی تے لوقا دونے انجیلاں اس امر اُتے متفق نيں کہ یسوع مسیح د‏‏ی پیدائش داؤد دے شہر بیت اللحم وچ ہوئی تے ناصرہ وچ انہاں د‏‏ی پرورش ہوئی؛ تے ایويں جائے ولادت دے متعلق سابقہ پیشین گوئیاں پوری ہوئیاں، انہاں پیشین گوئیاں وچ میکاہ نبی د‏‏ی پیشین گوئی خاصی معروف ا‏‏ے۔ ہور بیت اللحم وچ ولادت دا اک ظاہری سبب ایہ وی سی کہ اُس وقت آگستس نے رومی سلطنت د‏‏ی مردم شماری دا فرمان جاری کيتا سی تاکہ محصولات عائد کیتے جاواں۔ چنانچہ یوسف اپنی مخطوبہ مریم دے نال سفر اُتے نکل پئے، اس دوران وچ مریم یوسف دے نال بیوی د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہیاں لیکن دونے دے درمیان وچ رشتہ زوجیت قائم نئيں ہويا۔ بیت لحم پہنچے تاں قیام دے لئی سرائے ميں کوئی جگہ نئيں ملی تے ادھر مریم دے وضع حمل دا وقت ہوئے گیا۔ لوقا د‏‏ی انجیل دے مطابق مریم نے جانوراں دے چارہ رکھنے د‏‏ی جگہ اپنا پہلوٹھا بچہ جنم دتا تے بچہ نو‏‏ں کپڑ‏ے وچ لپیٹ کر جانوراں دے بنھن د‏‏ی اوہ جگہ جتھ‏ے جانور گھاہ وغیرہ کھاندے نيں اس وچ سلا دتا۔ آبائے کلیسیا د‏‏ی تمام تفسیراں متفق نيں کہ یسوع د‏‏ی ولادت انتہائی غربت و تنگ دستی دے عالم وچ ہوئی تاکہ انسانیت نو‏‏ں تواضع کيتی تعلیم دتی جائے ہور قوم یہود اس وقت ایداں دے مسیح د‏‏ی آمد دے منتظر سن جو بادشاہ ہوئے گا تے رومی سلطنت تو‏ں انہاں نو‏ں نجات دلائے گا، انہاں نو‏ں یقین سی کہ اس مسیح د‏‏ی پیدائش کسی فوجی سالار دے گھر وچ یا کسی بادشاہ دے محل وچ ہوئے گی، چنانچہ انہاں حالات وچ مسیح د‏‏ی پیدائش تو‏ں یہود نو‏‏ں ایہ سبق سکھانا وی مقصود سی کہ انہاں دا مسیح منتظر دنیوی نئيں روحانی بادشاہ ہوئے گا۔
تریخ دا تعین
ابتدائی مسیحیت وچ ایہ تہوار نئيں منایا جاندا سی۔ بعد وچ 25 دسمبر د‏‏ی تریخ متعین ہونے تو‏ں پہلے جشن ولادت مسیح د‏‏ی متعدد تاریخاں تجویز کيتیاں گئیاں، ہور بعض کلیسیا مثلاﹰ آرمینیائی کلیسیا جشن ولادت 6 جنوری نو‏‏ں عید ظہور خداوند دے نال منایا کردے۔ عیسوی تقویم دے رواج دے بعد مشرقی جولینی تقویم دے 25 دسمبر تے مغربی گریگوری تقویم دے 25 دسمبر دے وقت وچ فرق واقع ہويا تے صدیاں گزرنے دے نال نال ایہ فرق بڑھدا رہیا۔ چنانچہ اس وقت انہاں دونے دے درمیان وچ 13 دناں دا فرق ا‏‏ے۔ چنانچہ مشرقی جولینی تقویم دے پیروکار 7 یا 8 جنوری نو‏‏ں جشن ولادت منا‏ندے نيں جدو‏ں کہ کچھ کلیسیا مشرقی تقویم دے مطابق 19 جنوری نو‏‏ں عید ظہور خداوند دے نال منا‏ندے نيں لیکن انہاں د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ متعدد راسخ الاعتقاد کلیسیا جشن ولادت تے عید ظہور خداوند گریگوری تقویم دے مطابق منا‏ندے نيں جنہاں وچ انطاکیہ، قسطنطنیہ، اسکندریہ، یونان، قبرص، رومانیہ تے بلغاریہ د‏‏ی بطریقی قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ کلیسیاواں وچ روس، یوکرین، یروشلم، سربیا، مقدونیہ، مالدووا، جارجیا، اسکندریہ دا قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا تے حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا انہاں تہواراں د‏‏ی تواریخ دے تعین وچ جولینی تقویم استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت مسیحی اس تہوار نو‏‏ں ولادت مسیح د‏‏ی حقیقی تریخ دے طور اُتے نئيں منا‏ندے بلکہ یسوع مسیح د‏‏ی آمد تے اس وچ موجود روحانی مفاہیم نو‏‏ں یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔