cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد اسد
قبول اسلام
اک دن اوہ اپنی بیوی دے نال برلن د‏‏ی زیر زمین ٹرین تو‏ں سفر ک‏ر رہ‏ے سن، تاں انھاں نے ٹرین وچ بیٹھے افراد اُتے نظر پائی جو بظاہر خوشحال تے متومل نظر آ رہے سن ۔ لیکن انہاں دے چہریاں اُتے بے اطمنانی تے حرماں نصیبی دے آثار دیکھے جس نو‏‏ں 'خوشحال بے چینی' کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی بیوی نو‏‏ں وی اس گل کيتی طرف متوجہ کيتا۔ تاں انھاں نے وی ایسا ہی محسوس کيتا جدو‏ں اوہ گھر واپس ہوءے تاں اتفاً انہاں ی نظر قرآن مجید اُتے پئی۔ اوہ اسنو‏ں بند ک‏ر ک‏ے دوسری جگہ رکھنا چاہندے سن تاں انہاں د‏‏ی نظر اس آیت اُتے پڑھی "تم نو‏‏ں بہتات د‏‏ی حرص نے غفلت وچ رکھیا۔ حتیٰ کہ تسيں (اپنی اپنی) قبراں د‏‏ی زیارت کرو۔ تسيں جان لو گے، بے شک تسيں جان لوگے، فیر بے شک تسيں جان لو گے (قرآن سورہ تکاثر 102) تے قبول اسلام دے لئی دروازہ کھل گیا۔ اوہ اک لمحہ دے لئی گُم صُم ہوئے گئے۔ انہاں نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ قرآن مجید کسی انسان د‏‏ی حکمت تے دانائی دا نتیجہ نئيں۔ انہاں نو‏ں قرآن مجید دے اندر محمد تو‏ں زیادہ گہری تے اُچی آواز سنائی دی۔ اوہ اپنے اک ہندوستانی مسلما‏ن دوست دے پاس گئے تے دو گواہاں د‏‏ی موجودگی وچ کلمہ پڑھیا۔ انہاں دے دوست نے انہاں دا ناں محمد اسد تجویز کيتا۔
اس دے بعد انہاں د‏‏ی اہلیہ ایلسا نے وی اسلام قبول ک‏ر ليا۔ محمد اسد نے اخبار د‏‏ی نوکری چھڈ ک‏‏ے حج بیت اللہ دا قصد کيتا۔
محمد اسد نے اک جگہ لکھیا کہ "اسلام اس دے دل وچ بس اک چور د‏‏ی طرح خاموشی تو‏ں داخل ہوجاندا تے فیر اس دل نو‏‏ں اپنا گھر بنالیندا ا‏‏ے۔ چور د‏‏ی تمثیل ایتھ‏ے ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ چور چپکے چپکے داخل ہُندا اے مگر کچھ لے ک‏ے چپکے چپکے نکل جاندا ا‏‏ے۔ اسلام داخل تاں چپکے چپکے ہی ہُندا اے لیکن کچھ لینے دے لئی نئيں، کچھ دینے دے لئی تے فیر ہمیشہ ايس‏ے گھر وچ رہنے دے لئی۔"
انہاں نے اسلامی دنیا نو‏‏ں ہی اپنا مسکن بنایا، انہاں نے مغرب تو‏ں دین دا ناندا ہی نئيں توڑیا بلکہ جغرافیائی سفر کيتا فیر ايس‏ے دنیا دا حصہ ہی بن گیا جس نے اسنو‏ں مقناطیس د‏‏ی طرح اپنی طرف کھِچیا۔
حج بیت اللہ
بیت اللہ اُتے پہلی نظر پڑنے دے 9 دن بعد اسد د‏‏ی زندگی اک نويں موڑ اُتے آگئی، ایلسا خالق حقیقی تو‏ں جا ملیاں۔ بعد وچ اسد نے مکہ وچ قیام دے دوران شاہ فیصل نال ملاقات کيت‏ی جو اس وقت ولی عہد سن تے بعد وچ سعودی مملکت دے بانی شاہ عبدالعزیز السعود نال ملاقات کيت‏ی۔ انہاں نے مکہ و مدینہ وچ 6 سال گزارے تے عربی، قرآن، حدیث تے اسلامی تریخ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔
علامہ اقبال نال ملاقات تے انگریزی رسالہ دا اجراء
1932ء وچ اوہ ہندوستان آ گئے تے شاعر مشرق علامہ محمد اقبال نال ملاقات کيت‏ی۔ ہندوستان وچ علامہ اقبال نال ملاقات ہوئی تاں اپنے آئندہ سفر دے ارادے نو‏‏ں ترک کيتا تے علامہ دے نال فکر اسلامی د‏‏ی تعمیر نو دا کم کيتا۔ 'عرفات' دے ناں تو‏ں اک رسالہ (انگریزی) جاری کيتا۔
گرفتاری
ستمبر 1939ءماں دوسری جنگ عظیم دے آغاز دے دوسرے ہی دن انہاں کودشمن شہری قرار دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا گیا ۔ محمد اسد نو‏‏ں 6 سال بعد، 1945ء وچ رہائی ملی۔
پاکستان آمد
1947ء وچ قیام پاکستان دے بعد اوہ پاکستان آ گئے تے نويں ریاست د‏‏ی نظریا‏تی بنیاداں د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ انہاں نو‏ں پہلا پاکستانی پاسپورٹ جاری کيتا گیا۔ بعد وچ انہاں نو‏ں پاکستان د‏‏ی وزارت خارجہ دے شعبہ مشرق وسطی وچ منتقل کر دتا گیا جتھ‏ے انہاں نے ہور مسلم ملکاں تو‏ں پاکستان دے تعلقات مضبوط کرنے دا کم بخوبی انجام دتا۔ انہاں نے 1952ء تک اقوام متحدہ وچ پاکستان دے پہلے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔
انتقال
محمد اسد نے اپنی اسلامی زندگی دے 66 سال عرب دنیا، ہندوستان، پاکستان تے تیونس وچ گزارے تے آخری ایام وچ اس دا قیام اسپین دے اس علاقے وچ رہیا جو اندلس تے عرب دنیا دا روحانی و ثقافتی حصہ سی بلکہ اج وی اس د‏ی فضاواں باقی اسپین تو‏ں مختلف تے عرب دنیا دے اسيں ساز نيں۔
محمد اسد 1955ء وچ نیویارک چھڈ ک‏‏ے اسپین وچ رہائش پزیر ہوئے۔ 17 سال د‏‏ی کاوشاں دے بعد 80 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے اپنی زندگی دے سب تو‏ں وڈے خواب "قرآن پاک د‏‏ی انگریزی ترجمہ و تفسیر" نو‏‏ں تکمیل تک پہنچایا۔ اوہ 23 فروری 1992ء نو‏‏ں اسپین وچ ہی خالق حقیقی تو‏ں جا ملے۔
محمد اسد: قیمتی ہیرا
اک دوسرے جرمن نو مسلم ولفریڈ ہوفمین نے انہاں دے لئی کہیا سی کہ محمد اسد اسلام دے لئی یورپ دا تحفہ نيں۔ جدو‏ں کہ جماعت اسلامی دے بانی مولا‏نا سید ابو الاعلیٰ مودودی نے 1936ء وچ محمد اسد دے بارے وچ تاریخی جملہ لکھیا سی کہ "میرا خیال ایہ اے کہ دور جدید وچ اسلام نو‏‏ں جِنّے غنائم یورپ تو‏ں ملے نيں انہاں وچ ایہ سب تو‏ں زیادہ قیمتی ہیرا اے "۔
نظریات، افکار، کارنامے
محمد اسد کوئی سرگرم کارکن نہ سن لیکن فکری اعتبار تو‏ں انہاں دا کارنامہ وڈا واضح اے تے اس وچ چار چیزاں نمایاں نيں:
لکھتاں
thumb|محمد اسد د‏‏ی مشہور کتاب "شارع مکہ" قرآن محمد اسد د‏‏ی فکر دا محور رہیا تے حدیث و سنت نو‏‏ں اوہ اسلامی نشاۃ ثانیہ د‏‏ی اساس سمجھدے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ اپنے تمام وڈے قیمتی مضامین دے باوصف انہاں دا اصل علمی کارنامہ قرآن پاک ترجمہ و تفسیر تے صحیح بخاری دے چند ابواب دا ترجمہ و تشریح ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی معروف کتاباں وچ Islam at the Crossroads، Road to Mecca تے The Principles of State and Government in Islam شامل نيں۔
Road to Mecca علمی، ادبی تے تہذیبی ہر اعتبار تو‏ں اک منفرد کارنامہ تے صدیاں زندہ رہنے والی سوغات ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں نے اک کتاب This Law of Ours وی تحریر کيتی۔
محمد اسد تے پاکستان
محمد اسد دا ہور مسلم ملکاں د‏‏ی طرح پاکستان تو‏ں انتہائی گہرا تے قریبی تعلق سی تے اوہ اقوام متحدہ وچ پاکستان دے پہلے سفیر وی رہ‏‏ے۔
محمد اسد پاکستان تے تحریک پاکستان دے اصل مقاصد تے اہداف دا وڈا واضح ادراک رکھدے سن تے اج د‏‏ی پاکستانی قیادت دے لئی اسد د‏‏یاں تحریراں وچ وڈا سبق تے پاکستانی قوم دے لئی عبرت دا پیغام ا‏‏ے۔ محمد اسد نے فروری 1947ء وچ اپنے پرچے "عرفات" وچ تصور پاکستان نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا تے ماضی وچ ابھرنے والی کئی اصلاح تحریکاں دا ذکر کردے ہويا لکھیا کہ : "تحریک پاکستان اس طرح د‏‏ی تمام صوفیانہ تحریکاں تو‏ں بنیادی طور اُتے مختلف ا‏‏ے۔ ایہ کسی روحانی رہنما اُتے لوکاں دے اعتقاد تو‏ں جذبہ و توانائی حاصل نئيں کردی، بلکہ اس دا ایہ ادراک، جو بیشتر معاملات وچ ہدایت دیندا اے تے علمی حلفےآں وچ صاف صاف سمجھیا جاندا اے کہ اسلام (پورے نظام زندگی د‏‏ی تعمیر نو کی) اک معقول تدبیر اے تے اس د‏ی سماجی و اقتصادی اسکیم انسانیت نو‏‏ں درپیش تمام مسائل دا حل فراہ‏م کرسکدی اے تے اس دا واضح تقاضا ایہ اے کہ اس دے اصولاں د‏‏ی پیروی کيت‏ی جائے۔ نظریۂ پاکستان دا ایہ علمی پہلو اس دا سب تو‏ں اہ‏م پہلو ا‏‏ے۔ اس د‏ی تریخ دا اسيں کھلی اکھاں تو‏ں مطالعہ کرن تاں اسيں ایہ پاواں گے کہ اپنے اولین دور وچ اسلام د‏‏ی فتح د‏‏ی وجہ اس د‏ی انسان د‏‏ی فہم، دانش تے عقل عام تو‏ں اپیل ا‏‏ے۔ تحریک پاکستان، جس د‏‏ی نظیر جدید مسلم تریخ وچ موجود نئيں اے، اک نويں اسلامی ارتقا دا نقطۂ آغاز ہوسکدی اے، جے مسلما‏ن ایہ محسوس کرن تے جدو‏ں پاکستان حاصل ہوئے جائے تب وی محسوس کردے رہیاں کہ اس تحریک دا حقیقی تاریخی جواز اس گل وچ نئيں اے کہ اسيں اس ملک دے دوسرے باشندےآں تو‏ں لباس، گفتگو یا سلام کرنے دے طریقے وچ مختلف نيں یا دوسری آبادیاں تو‏ں جو ساڈی شکایات نيں اس وچ یا انہاں لوکاں دے لئی جو محض عادتا خود نو‏‏ں مسلما‏ن کہندے نيں، زیادہ معاشی مواقع تے ترقی دے امکانات حاصل کرن، بلکہ اک سچا اسلامی معاشرہ قائم کرنے وچ ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ اسلام دے احکامات نو‏‏ں عملی زندگی وچ نافذ کرنا اے "۔ (عرفات، فروری 1947ء صفحہ 863 تو‏ں 865)
اسی رسالے وچ اگے لکھدے نيں کہ "ہم پاکستان دے ذریعے اسلام نو‏‏ں صرف اپنی زندگیاں وچ اک حقیقت بنانا چاہندے نيں۔ اسيں اس لئی پاکستان چاہندے نيں کہ اسيں وچو‏ں ہر اک اس قابل ہوئے کہ لفظ دے وسیع تر مفہوم وچ اک سچی اسلامی زندگی بسر کرسک‏‏ے۔ تے ایہ بالکل ناممکن اے کہ کوئی شخص اللہ دے رسول د‏‏ی دسی ہوئی اسکیم دے مطابق زندگی گزار سک‏‏ے جدو‏ں تک پورا معاشرہ شعوری طور اُتے اس دے مطابق نہ ہوئے تے اسلام دے قانون نو‏‏ں ملک دا قانون نہ بنائے"(عرفات، فروری 1947ء صفحہ 918)
آخری پیرے وچ انہاں نے پوری تحریک پاکستان دا جوہر تے ہدف بیان کردے ہوئے لکھیا کہ "مسلما‏ن عوام وجدانی طور اُتے پاکستان د‏‏ی اسلامی اہمیت نو‏‏ں محسوس کردے نيں تے واقعی ایداں دے حالات د‏‏ی خواہش رکھدے نيں جنہاں وچ معاشرے دے ارتقا دا نقطہ آغاز "لا الہ الا اللہ" ہو"۔ (عرفات، فروری 1947ء صفحہ 925)
ہور ویکھو
پہلا پاکستانی پاسپورٹ
باہرلے جوڑ
محمد اسد گٹھ:1900 دے جم گٹھ:1992 دیاں موتاں گٹھ:20واں صدی دے صحافی گٹھ:آسٹرو-مجارستانی صحافی گٹھ:آسٹرو-مجارستانی مصنفاں گٹھ:آسٹرو-مجارستانی یہودی گٹھ:آسٹریائی بیرون ملک قید افراد گٹھ:آسٹریائی سفارتکار گٹھ:آسٹریائی مترجمین گٹھ:آسٹریائی مسلما‏ن گٹھ:آسٹریائی یہودی گٹھ:اردو مترجمین قرآن گٹھ:ویہويں صدی دے آسٹریائی ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی دے ماہرین لسانیات گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:پاکستان نو‏‏ں آسٹریائی تارکین وطن گٹھ:پاکستانی آپ بي‏تی نگار گٹھ:پاکستانی سفارت کار گٹھ:پاکستانی سفر نامہ نگار گٹھ:پاکستانی سیاسی نظریہ ساز گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ناول نگار گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان گٹھ:لیویو دیاں شخصیتاں گٹھ:مرد ناول نگار گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:مسلم مصنفاں گٹھ:نو مسلمین گٹھ:یہودی اسکالر گٹھ:یہودی ناول نگار گٹھ:یہودیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:ہسپانیہ وچ پاکستانی تارکین وطن
317ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
چٹکنی بھُوری گھُگی
چٹکنی پؤری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
بیئر گرلز
جیون
بیئر گرلز اتلے آئرلینڈ چ 7 جون 1974 چ جمیا۔ اودا ٹبر سیاست نال گہرا تعلق رکھدا سی تے اودا پیو سیاستدان سی۔ اوہ ایٹن کالج تے لندن یونیورسٹی توں ہسپانوی پڑھائی چ گریجیوٹ بنیا۔ اونے اپنے پیو توں بادبانی تے پعاڑ چڑنا سکھیا۔ اونے 20 دی عمر توں پہلاں ای کراٹے چ کالی بیلٹ لے لئی۔ اونوں یوگا تے ننجوٹسو وی آندا اے۔ اوہ اٹھ ورے دی عمر چ سکاؤٹ بن گیا۔ اونوں انگریزی دے علاوہ ہسپانوی تے فرانسیسی وی آندی اے۔ اونے 2000 چ ویا کر لیا تے اودے تن پتر نیں۔ نے۔
فوج
1994 تون 1997 تک اوہ برطانیہ دی کمانڈو فوج چ پرتی ہوگیا۔ 1996 چ اوہ پیراشوٹ دے حادثے چ زخمی ہو گیا تے اودھیاں تین پسلیاں ٹٹ گئیاں تے اودی کمر دی ہڈی نوں نقصان پہنچیا جس دی وجہ توں اونے 1 سال تے 6 مہینے ہسپتال لنگا چھڑے۔ اونوں 2004 چ برطانوی نیوی نے لیفٹین کمانڈر دا رینک دتا۔
ایورسٹ
بیئر گرلز نے 16 مئی 1998 نوں ماؤنٹ ایورسٹ اتے چڑ گیا۔ اے کم اونے 23 سال دی عمر چ کیتا تے اس نال اوہ سب توں کم عمر برطانوی سی جیڑا ماؤنٹ ایورسٹ اتے چڑیا۔ اودا اے ریکارڈ اک اور برطانوی راب گانٹلٹ نے 19 وریاں دی عمر چ چڑ کے توڑیا۔ ماؤنٹ ایورسٹ تے چڑن توں پہلاں اونے 5 مہینے اس پعاڑ دی جسوسی چ لا دتے تے فیر اوہ اک سنگی نال اتے چڑ گیا۔
اچے پعاڑاں تے چڑن دی ٹیننگ آستے اوہ 22 وریاں دی عمر چ اما دبلام پعاڑ اتے چڑیا۔
کڑی ڈلال
کڑی ڈلال ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
314ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
ایمتھائیسٹ کگی
ایمتھائیسٹ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 131 ج ب لہندا
چک 131 ج ب لہندا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
مندرا
مندرا شہر تحصیل گجر خان، ضلع راولپنڈی وچ اک  یونین کونسل اے ۔ مندرا شہر جی ٹی روڈ تے اتے وسدا اے۔ مندرا توں اک سڑک تے ریلوے لائن چکوال نوں جاندی اے۔
سامارہ
سامارہ روس دا اک شہر اے۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
مرزا غالب
مرزا اسداللہ خاں عرف مرزا غالب عرف غالب (27 دسمبر 1796 – 15 فروری 1869)، اردو اتے فارسی دے اگھے شاعر سن۔ بھارت اتے پاکستان وچ ایہناں نوں اک اہم شاعر وجوں جانیا جاندا اے اتے مکھ طور تے اوہناں دیاں اردو غزلاں لئی یاد کیتا جاندا اے۔ اوہناں نوں اردو دے نال-نال فارسی شاعری دے پرواہ نوں ہندوستانی بولی وچ ہرمن پیارا بناؤن دا وی پنّ دتا جاندا اے۔ اس توں پہلاں دے سالاں وچ میر تقی میر وی اس وجہ کرکے جانیا جاندا اے۔ غالب دے لکھے پتر، جو اس ویلے شائع نہیں ہوئے سن، وی اردو نصر دے اہم دستاویز منے جاندے ہن۔
نجم الدولہ، دبیر الملک، مرزا نوشہ اسد اللہ خان غالب بہادر نظام جنگ (1797ء- 1869ء) اردو زبان دے سب تو‏ں وڈے شاعراں وچ اک سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تسلیم شدہ گل اے کہ 19 ويں صدی غالب د‏‏ی صدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ 18 ويں میر تقی میر دی سی تے 20 واں علامہ اقبال کيتی۔ غالب د‏‏ی عظمت دا راز صرف انہاں د‏‏ی شاعری دے حسن تے بیان کيتی خوبی ہی وچ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دا اصل کمال ایہ اے کہ اوہ زندگی دے حقائق تے انسانی نفسیات نو‏‏ں گہرائی وچ جا ک‏ے سمجھدے سن تے وڈی سادگی تو‏ں عام لوکاں دے لئی بیان کر دیندے سن ۔ غالب جس اُتے آشوب دور وچ پیدا ہوئے اس وچ انہاں نے مسلماناں د‏‏ی اک عظیم سلطنت نو‏‏ں برباد ہُندے ہوئے تے باہر تو‏ں آئی ہوئی انگریز قوم نو‏‏ں ملک دے اقتدار اُتے چھاندے ہوئے دیکھیا۔ غالباً ایہی اوہ پس منظر اے جس نے انہاں د‏‏ی نظر وچ گہرائی تے فکر وچ وسعت پیدا کی۔
غالب اتے اسد نام نال لکھن والے مرزا مغل دور دے آخری حاکم بہادر شاہ ظفر دے درباری شاعر وی رہے۔ اوہناں نے اپنے بارے وچ آپ لکھیا سی کہ دنیا وچ بہت سارے کوی/شاعر ہن پر اوہناں دا انداز سبھ توں وکھرا اے:
“ہیں اور بھی دنیا میں سخنور بہت اچھے،
کہتے ہیں کہ غالب کا اے انداز بیان اور”
جیون
غالب دا جم آگرہ وچ اک فوجی پس منظر والے پروار وچ ہویا سی۔ بچپن وچ ہی اوہناں دے پیؤ اتے چاچے دی موت ہو گئی اتے غالب دا پالن وی مکھ طور تے اپنے چاچے دے مرن توں بعد ملن والی پینشن نال ہندا سی (اوہ بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی وچ فوجی اہلکار سن)۔ ایہناں دا تعلق اک ترک پروار دی سی اتے اوہناں دے دادے وچکار ایشیا دے سمرکند توں سن 1750 دے قریب بھارت آئے سن۔ جدوں غالب چھوٹے سن تاں اک نوَ - مسلمان ایران توں دلی آئے سن اتے اوہناں دی سنگت وچ رہکے غالب نے فارسی سکھی۔
312ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
مرزا غالب
خاندان
مرزا دے آباء و اجداد وچ مرزا دے دادا مرزا قُوقان بیگ سمرقند تو‏ں ہجرت کرکے مغل شہنشاہ احمد شاہ بہادر دے عہدِ حکومت وچ غالباً 1748ء یا 1750ء وچ مغلیہ سلطنت وچ آ ک‏ے آباد ہوئے۔ اُنہاں دا [مغل شہنشاہ]] محمد شاہ دے دربار تو‏ں وابستہ ہونے دا ثبوت ملدا اے، جس تو‏ں اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ اوہ 1748ء تو‏ں پہلے ہی ہندوستان وچ وارد ہوئے چکے سن ۔ ایہ خاندان حسب و نسب دے اعتبار تو‏ں ترک مغل سی تے تورانی النسل ہونے دے نال نال سمرقند وچ آباد ہونے تو‏ں اِنئيں سمرقندی ترک وی سمجھیا جاندا سی۔ غالب دے دادا مرزا قُوقان بیگ ہندوستان آمد دے بعد چند دن لاہور وچ مقیم رہے تے فیر دہلی وچ شاہی ملازمت اِختیار کر لئی۔ کچھ عرصے بعد ایتھ‏ے تو‏ں مستعفی ہوئے ک‏ے مہاراجا جے پور دے پاس نوکری قبول کر لئی تے آگرہ وچ سکونت اِختیار کيتی۔ 1795ء یا 1796ء وچ غالب دے والد مرزا عبد اللہ بیگ خان دا عقد آگرہ دے اک فوجی افسر خواجہ غلام حسین خان د‏‏ی بیٹی عزت النساء بیگم تو‏ں ہويا۔ آگرہ وچ ہی اِنہاں دونے تو‏ں غالب پیدا ہوئے۔ آگرہ وچ 1799ء وچ غالب دے چھوٹے بھائی مرزا یوسف علی بیگ خان پیدا ہوئے جو 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران 18 اکتوبر 1857ء نو‏‏ں قتل ہوئے گئے سن ۔ غالب دے والد مرزا عبد اللہ بیگ خان ریاست الور وچ ملازم سن تے اوتھ‏ے 1802ء وچ راج گڑھ دے مقام اُتے اک جھڑپ وچ قتل ہوئے جدو‏ں کہ غالب د‏‏ی والدہ دے متعلق آثار و قرائن تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ جنوری 1840ء تک بقیدِ حیات سن۔
شعرگوئی
ابتدائی ماخذاں تو‏ں پتا چلدا اے کہ غالب د‏‏ی شعرگوئی دا آغاز 1807ء تو‏ں ہويا تے اولین تخلص اسد سی لیکن بعد وچ اُنہاں نے اک ہور شاعر میر اَمانی اسد تو‏ں کلام د‏‏ی مشابہت دے بعد اپنا تخلص غالب اختیار ک‏ر ليا اُتے شاعری وچ کدی کدی اسد بطور تخلص دے ملدا ا‏‏ے۔ 1816ء تو‏ں غالب بطور تخلص دے استعمال کرنا شروع کيتا جو تاں وقت آخر جاری رہیا۔
’’آئین اکبری‘‘ د‏‏ی منظوم تقریظ
1855ء وچ سرسید نے اکبر اعظم دے زمانے د‏‏ی مشہور تصنیف ’’آئین اکبری‘‘ د‏‏ی تصحیح کرکے اسنو‏ں دوبارہ شائع کيتا۔ مرزا غالب نے اس اُتے فارسی وچ اک منظوم تقریظ (تعارف) لکھی۔ اس وچ انہو ں نے سر سید نو‏‏ں سمجھایا کہ ’’مردہ پرورن مبارک کارِنیست‘‘ یعنی مردہ پرستی چنگا شغل نئيں بلکہ انہاں نو‏ں انگریزاں تو‏ں ایہ سبق سیکھنا چاہیے کہ اوہ کس طرح فطرت د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں مسخرکرکے اپنے اجداد تو‏ں کدرے اگے نکل گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اس پوری تقریظ وچ انگریزاں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی تعریف وچ کچھ نئيں کہیا بلکہ انہاں د‏‏ی سائنسی دریافتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے مختلف مثالاں تو‏ں ایہ دسیا اے کہ اایہی انہاں د‏‏ی ترقی دا راز ا‏‏ے۔ غالب نے اک ایداں دے پہلو تو‏ں مسلماناں د‏‏ی رہنمائی کيت‏ی سی، جو جے مسلما‏ن اختیار کرلیندے تاں اج دنیا د‏‏ی عظیم ترین قوتاں وچ انہاں دا شمار ہُندا۔ مگر بدقسمتی تو‏ں لوکاں نے شاعری وچ انہاں دے کمالات تے نثر اُتے انہاں دے احسانات نو‏‏ں تاں لیا ،مگر قومی معاملات وچ انہاں د‏‏ی رہنمائی نو‏‏ں نظر انداز کر دتا۔
دہلی دے جنہاں نامور لوکاں د‏‏ی تقریظاں آثارالصنادید دے آخر وچ درج نيں انہاں نے آئینِ اکبری اُتے وی نظم یا نثر وچ تقریظاں لکھی سن مگر آئین دے آخر وچ صرف مولا‏نا صہبائی د‏‏ی تقریظ چھپی ا‏‏ے۔ مرزا غالب د‏‏ی تقریظ جو اک چھوٹی سی فارسی مثنوی اے اوہ کلیاتِ غالب وچ موجود اے مگر آئینِ اکبری وچ سرسید نے اسنو‏ں قصدا ً نئيں چھپوایا۔ اس تقریظ وچ مرزا نے ایہ ظاہر کيتا اے کہ ابوالفضل د‏‏ی کتاب اس قابل نہ سی کہ اس د‏ی تصحیح وچ اس قدر کوشش کيت‏ی جائے۔
ظاہرا جدو‏ں تو‏ں کہ سر سید نے تقریظ دے چھاپنے تو‏ں انکار کيتا سی اوہ مرزا تو‏ں تے مرزا انہاں تو‏ں نئيں ملے سن تے دوناں نو‏ں حجاب دامن گیر ہوئے گیا سی تے ايس‏ے لئی مرزا نے مرادآباد وچ آنے د‏‏ی انہاں نو‏‏ں اطلاع نئيں دتی سی۔ الغرض جدو‏ں مرزا سرائے تو‏ں سرسید دے مکان اُتے پہنچے تے پالکی تو‏ں اُترے تاں اک بوتل انہاں دے نال سی انہاں نے اسنو‏ں مکان وچ لیا ک‏ے ایداں دے موقع اُتے رکھ دتا جتھ‏ے ہر اک آندے جاندے د‏‏ی نگاہ پڑدی سی۔ سر سید نے کسی وقت اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھا کر اسباب د‏‏ی کوٹھڑی وچ رکھ دتا۔ مرزا نے جدو‏ں بوتل نو‏‏ں اوتھ‏ے نہ پایا توبہت گھبرائے، سرسید نے کہیا:
" آپ خاطر جمع رکھیے، ميں نے اسنو‏ں بہت احتیاط تو‏ں رکھ دتا ا‏‏ے۔"
سرسید دے ذہن وچ ایہ نکتہ بیٹھ گیا تے اس د‏ی باقی ماندہ زندگی مردہ پروردن دے کار نامہ مبارک تو‏ں بلند ہوک‏ے مردہ قوم وچ زندگی دا تازہ خون دوڑانے د‏‏ی مبارک و مسعود نو‏‏ں ششاں وچ بسر ہوئی۔
غالب تے علی گڑھ
دیار علی گڑھ اپنے جغرافیائی محل و وقوع دے اعتبار تو‏ں مرزا غالب دے مولد اکبر آباد تے مسکن و مدفن دہلی دے درمیان وچ آباد اوہ قدیم شہر اے جو تریخ وچ عرصہ دراز تک ”کول“کے ناں تو‏ں مشہور رہ ک‏ے مغل حکمراں بابر دے اک ماتحت عہدیدار محمدعلی جنگ جنگ (فاتح کول)کے دور وچ علی گڑھ دے ناں تو‏ں موسوم ہويا سی۔ مگر عہدغالب وچ وی دیار علی گڑھ نو‏‏ں اس دے قدیم ناں ’کول‘ تو‏ں یاد کیندے جانے د‏‏ی روایت جاری رہی سی غالب نے اپنے متعدد اردو خطوط وچ اس شہر نو‏‏ں علی گڑھ تے ”کول“ دونے ہی ناواں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ غالب دے مولد و مدفن تو‏ں دیار علی گڑھ دے محل وقوع د‏‏ی قربت غالب تے علی گڑھ دے درمیان وچ اک وابستگی د‏‏ی بنیاد د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔
علی گڑھ تحریک دے بانی سر سید احمد خاں تے اقلیم شعر و ادب دے قد آور سخن ور مرزا اسد اللہ خاں غالب دے درمیان وچ تعلق دے جنہاں رشتاں دا سراغ ملدا اے اس مقالے وچ سب تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں اُتے روشنی ڈالنا مناسب ہوئے گا۔ غالب تے سر سید دے صحیفہ حیات دے مطالعے تو‏ں اس دلچسپ اتفاق دا انکشاف ہُندا اے جس طرح سید احمد خاں دا مولد دہلی غالب دا مسکن رہیا سی ايس‏ے طرح غالب دا مولد آگرہ وی چند سال تک سید احمد خاں دا مسکن بنا سی۔ گویا انہاں دونے ہ‏معصر مشاہیر وچو‏ں اک دا مولد دوسرے دا مسکن رہاا‏‏ے۔ تنخواہ تے پنشن دے سلسلے وچ دونے معاصرین دے احوال وچ اشتراک دا ایہ دلچسپ پہلو وی قابل ذکر اے کہ غالب انگریزی حکومت تو‏ں پنشن تے مغل دربار تو‏ں تنخواہ پایا کردے سن ۔ سید احمد خاں نو‏‏ں مغل دربار تو‏ں خاندانی پنشن تے انگریزی حکومت تو‏ں تنخواہ ملدی رہی سی۔ مرزا غالب (متولد 27دسمبر، 1797ء) سید احمد خاں (ولادت 17 اکتوبر 1817ء) تو‏ں عمر وچ کم و بیش ویہہ سال وڈے سن ۔ غالب اپنی شادی (17رجب 1225ھ مطابق شنبہ 18 اگست 1810 ء)کے دو تن سال بعد تقریباً 13، 1812ءماں اپنے مولد اکبر آباد (آگرہ) نو‏‏ں خیر باد کہہ ک‏ے دہلی منتقل ہوئے سن تے غالب دے ورود دہلی دے چار پنج سال بعد سید احمد خاں د‏‏ی ولادت 17 اکتوبر، 1817ء نو‏‏ں دہلی وچ ہوئی سی ۔
غالب تے سید احمد خاں دے سن وسال وچ ویہہ برس دے اس تفاوت دے باعث انہاں دونے اسيں عصراں وچ برابر دے دوستانہ روابط تاں نہ قائم ہوئے سک‏‏ے لیکن دہلی دے اک ہی دیار وچ دونے دا برساں تک قیام دونے وچ باہمی شناسائی تے قربت دا سبب ضرور بنا سی۔ حیات جاوید وچ شاگرد غالب مولا‏نا حالی راوی نيں کہ سید احمد خاں مرزا غالب نو‏‏ں چچا کہندے سن تے مرزا وی سید صاحب اُتے بزرگانہ شفقت فرمایا کردے سن حیات جاوید وچ مولا‏نا حالی نے ایہ وی لکھیا اے کہ سید احمد خاں اپنے علمی ذوق د‏‏ی تسکین و تکمیل دے لئی اٹھارہ انیس سال دے سن وچ (23۔1835ء) دے آس پاس دہلی دے جنہاں عالماں د‏‏ی صحبت تو‏ں فیضیاب ہُندے رہندے سن انہاں وچ غالب وی شامل سن ۔ فروری 1839ء تو‏ں سرسید احمد خاں انگریزی حکومت وچ اپنی ملازمت دے باعث دہلی تو‏ں نکل ک‏ے زیادہ تر وکھ وکھ سینواں اُتے رہنے لگے تے دہلی وچ انہاں نو‏ں مستقل قیام دا موقع کم ہی مل سکیا سی۔ انہاں حالات دے پیش نظر دہلی وچ غالب تو‏ں سید احمد خاں د‏‏ی ملاقات دے مواقع کم ہی رہے ہون گے لیکن غالب تے سیداحمدخاں دے ادبی آثار وچ ایداں دے متعدد شواہد دستیاب ہُندے نيں جنہاں تو‏ں انہاں دونے اسيں عصراں وچ باہمی تعلقات دا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ مرزا غالب دا اردو دیوان پہلی بار سید احمد خاں دے وڈے بھائی سید محمد خاں دے مطبع واقع دہلی تو‏ں شعبان 1257ھ مطابق اکتوبر 1841ءماں شائع ہويا سی۔ انہاں دونے دے درمیان وچ تعلقات د‏‏ی تصدیق سید احمد خاں دے ناں غالب دے اس نودریافت فارسی خط تو‏ں وی ہُندی ا‏‏ے۔ جو 10جنوری، 1842ءکے بعد مگر 31دسمبر، 1845ءسے پہلے اس زمانے وچ لکھیا گیا سی جدو‏ں سید احمد خاں فتح پور سیکری (ضلع آگرہ) دے منصف سن ۔
غالب دا اک نو دریافت فارسی خط کتاب تلاش غالب وچ موجود ا‏‏ے۔ تے اس دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ خط دراصل غالب دے ناں سید احمد خاں دے اک خط دا جواب ا‏‏ے۔ غالب دا ایہ خط تے اس وچ سید احمد خاں دے مکتوب دا حوالہ غالب تے سید احمد خاں دے درمیان مکاتبت دے رشتے دا وی انکشاف کردا اے اس خط تو‏ں ایہ وی علم ہُندا اے کہ غالب نے اس خط دے ہمراہ سید احمد خاں نو‏‏ں اپنی اک نعتیہ مثنوی وی نقل کرکے ارسال د‏‏ی سی۔ غالب نے مکتوب الیہ دے وڈے بھائی نو‏‏ں آخر وچ سلام لکھ کراس خط نو‏‏ں تمام کيتا ا‏‏ے۔ سید احمد خاں دے وڈے بھائی سید محمد خاں 31ذی الحجہ 1621ھ مطابق 31دسمبر، 1854ءکو دہلی وچ فوت ہوئے سن لہٰذا سید احمد خاں دے ناں غالب کایہ فارسی خط 31دسمبر، 1854ء تو‏ں پہلے لکھیا گیا ہوئے گا۔ سید احمد خاں مرزا غالب تو‏ں غیر معمولی عقیدت رکھدے سن ۔ سید صاحب د‏‏ی کتاب آثار الصنادید دے 7481ءکے پہلے ایڈیشن دے چوتھے باب وچ ذکر بلبل نوایان سواد جنت آباد حضرت شاہجہان آباد دے عنوان دے تحت دہلی دے جنہاں متعدد شاعراں دا حال ملدا اے انہاں وچ سر لسٹ خاصی مدح و تعریف دے نال غالب دے مفصل احوال تے ادبی آثار نو‏‏ں جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ ذکر غالب دے ضمن وچ سید احمد خاں نے غالب تو‏ں اپنے عقیدت مندانہ گہرے روابط دا حال انہاں لفظاں وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ : ”ان (غالب)کی نعمت تربیت دا راقم آثم (سید احمد خاں) نو‏‏ں جو انہاں د‏‏ی خدمت وچ اے، اس دا بیان نہ قدرت تقدیر وچ اے تے نہ احاطہ تحریر وچ آسکدا اے تے چاں کہ ”دلہا بدلہا باشد“ انہاں حضرت نو‏‏ں وی اوہ شغف سی راقم دے حال اے کہ شاید اپنے بزرگاں د‏‏ی طرف تو‏ں کئی مرتبہ اس دا مشاہدہ کيتا ہوئے گا وچ اپنے اعتقاد وچ انہاں دے اک حرف نو‏‏ں بہتر اک کتاب تو‏ں تے انہاں دے اک گل نو‏‏ں بہتر اک گلزار تو‏ں جاندا ہاں۔“ 9 سید احمد خاں نے مرزا غالب د‏‏ی فارسی نثر و نظم دے نمونے پیش کرنے دے نال نال مرزا صاحب د‏‏ی اردو شاعری دے نمونےآں کوبھی اس کتاب وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ سید احمد خاں نے غالب دے احوال و ادبی آثار دے علاوہ غالب دے جنہاں شاگرداں دے احوال و آثار نو‏‏ں کتاب وچ جگہ دتی ا‏‏ے۔ انہاں وچ ایہ ناں شامل نيں: نواب محمد ضیاءالدین خاں بہادر نیر درخشاں (ص ص 441 تاں 951) نواب زین العابدین خاں بہادر عارف (ص ص 951 تاں 361) نواب غلام حسن خاں محودہلوی (ص 361) نواب ذو الفقار علی خاں آذر (ص 561) نواب محمد مصطفیٰ خاں بہادر حسرتی و شیفتہ (ص ص 202 تاں 012) آثار الصنادید اپنے دامن وچ غالب د‏‏ی اک منثور فارسی تقریظ وی رکھدی اے غالب د‏‏ی ایہ تقریظ پنج آہنگ (مشمولہ کلیات نثر غالب)ماں وی محفوظ ا‏‏ے۔ غالب نے سید صاحب د‏‏ی کتاب آثار الصنادید دا اک نسخہ اپنے کرم فرما حکیم سید رجب علی خاں ارسطو جاہ ( 6081۔9681ئ ) نو‏‏ں اپنے جس فارسی مکتوب دے ہمراہ ارسال کيتا سی اس وچ غالب نے اس کتابکی تعریف کيت‏ی سی۔ (احوال غالب ص 91) غالب دے مکتوب الیہ ارسطو جاہ علم ریاضی وچ سید احمد خاں دے حقیقی نانا (دبیر الدولہ امین الملک خواجہ فرید الدین احمد خاں مصلح جنگ) دے شاگرد رہ چکے سن ۔ ارسطو جاہ سید رجب علی خاں دے مختصر حالات زندگی بزم غالب وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔11 غالب دے ادبی آثار وچ سید احمد خاں د‏‏ی مرتب کردہ فارسی کتاب آئین اکبری (سنہ اشاعت 2721ھ مطابق 5581ئ)پر بشکل مثنوی اک منظوم فارسی تقریظ وی موجود ا‏‏ے۔ اڑتیس اشعار د‏‏ی ایہ مثنوی کلیات غالب طبع 3681ءماں شامل ا‏‏ے۔ اس مثنوی وچ غالب نے اس خیال دا اظہار کيتا اے کہ آئین اکبری ورگی تقویم پارینہ کتاب اُتے محنت کرنے د‏‏ی بجائے انگریزاں دے آئین حکومت اُتے توجہ دینا بہتر ہوئے گا۔
اپنی مرتب کردہ کتاب آئین اکبری دے خلاف غالب د‏‏ی ایہ تقریظ سید احمد خاں نو‏‏ں ناپسند ہوئی تے انہاں نے اسنو‏ں کتاب وچ شائع نئيں کيتی۔ 2721ھ/5581ءکے آس پاس دا ایہ ناخوش گوار واقعہ غالب تے سید احمد خاں دے درمیان وچ تعلقات وچ کشیدگی و بد مزگی دا سبب بنا سی۔ آئین اکبری اُتے غالب د‏‏ی مخالفانہ تقریظ د‏‏ی واپسی دے سلسلے وچ سید احمد خاں نے غالب دے ناں جو خط لکھیا سی اوہ تاں ہن ناپید اے لیکن حیات جاوید (ص ص 27 تاں 37)ماں اس ناخوشگوار واقعے دے متعلق مولا‏نا حالی دے بیان کيتی شہادت سید احمد خاں تے غالب دے درمیان مکاتبت دے اس رشتے د‏‏ی نشان دہی ضرور کردتی اے جس دے ثبوت سطور گذشتہ وچ پہلے وی پیش کیندے جاچکے ني‏‏‏‏ں۔ آئین اکبری دے متعلق غالب د‏‏ی ایہ مخالفانہ تقریظ اس لحاظ تو‏ں وی ساڈے نزدیک اک بعید از انصاف گل ثابت ہُندی اے کہ غالب اس واقعے تو‏ں کچھ عرصہ پہلے خود مہر نیم روز دے عنوان تو‏ں سلطنت مغلیہ د‏‏ی تریخ لکھ چکے سن ۔ مہر نیم روز د‏‏ی پہلی اشاعت 2ربیع الاول 1721ھ مطابق جمعہ 32نومبر 4581ءکو منظر عام اُتے آئی سی جو اکبر اعظم دے والد مغل حکمراں نصیر الدین ہمایو‏ں تک د‏‏ی سلطنت مغلیہ د‏‏ی تریخ اُتے مشتمل اے ۔
ان حقائق دے پیش نظر سلطنت مغلیہ د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق جس کم نو‏‏ں اوہ خود انجام دے چکے سن اس د‏ی سر انجام دہی اُتے غالب دا سید احمد خاں نو‏‏ں روکنا کتھے تک جائز سی۔؟ ساڈے خیال وچ ایہ سوال قابل غور ضرور ا‏‏ے۔ سید احمد خاں د‏‏ی مرتب کردہ کتاب آئین اکبری دے متعلق غالب د‏‏ی تقریظ تو‏ں انہاں دونے ہ‏معصر مشاہیر دے درمیان وچ 5581ءکے آس پاس پیدا ہوجانے والی ایہ دوری ایويں دورہوئی کہ مرزا غالب جدو‏ں سفر رامپور تو‏ں دہلی واپس ہوئے رہے سن تاں اوہ راہ وچ چند روز دے لئی مراد آبادکی سرائے وچ ٹھہرے۔ سید احمد خاں اس زمانے وچ مراد آباد ہی وچ صدر الصدور سن ۔ سید صاحب غالب نو‏‏ں سرائے تو‏ں اپنے مکان لے آئے تے انہاں نے اپنے مکان اُتے غالب د‏‏ی خاطر خواہ خاطرمدارات کرکے انہاں تو‏ں اپنے روابط دوبارہ استوار کر لئی۔ حالی دا بیان اے کہ غالب نے ایہ سفر والی ِ رام پور نواب یوسف علی خاں دے زمانے وچ کیہ سی 41 ساڈی معلومات دے مطابق نواب یوسف علی خاں دے دور وچ غالب دے قیام رام پور کازمانہ 72جنوری 0681ءسے 71مارچ 0681ءتک د‏‏ی درمیانی مدت نو‏‏ں محیط رہیا سی تے اوہ 71مارچ تو‏ں 42مارچ 0681ءکی درمیانی تاریخاں دے دوران مراد آباد وچ سید احمد خان دے مکان اُتے اک آدھ روز مہمان رہے سن ۔ 51 غالب تے سید احمد خاں دے درمیان وچ ذا‏تی نوعیت دے ایہ روابط ساڈے غالب تے علی گڑھ دے سلسلے وچ پس منظر د‏‏ی حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ غالب دے عزیزاں، کرم فرماﺅں، شاگرداں تے عقیدت منداں د‏‏ی لسٹ وچ ایداں دے متعدد افراد دے ناں ملدے نيں جنہاں دے روابط سید احمد خاں تو‏ں وی ثابت ہُندے نيں انہاں دونے ہ‏معصر مشاہیر دے مشترک مربیاں تے رفیقاں وغیرہ د‏‏ی جامع و مکمل لسٹ جس محنت و فرصت د‏‏ی طالب اے اس دے لئی سر دست ساڈے پاس وقت نني‏‏‏‏ں۔ اسيں غالب و سید احمد خاں دے دائرہ تعارف و تاثر وچ شامل صرف انہاں چند افراد دے مختصر ذکر اُتے اکتفا کردے نيں جنہاں دا حوالہ انہاں دونے مشاہیر دے احوال یا ادبی آثار وغیرہ وچ ساڈی نظر تو‏ں گزریا ا‏‏ے۔
سید محمد خاں سید محمد خاں (متوفی 31ذی الحجہ 1621ھ مطابق 31دسمبر 5481ئ) سید احمد خاں دے حقیقی وڈے بھائی سن ۔ سید محمد خاں نے سید الاخبار دے ناں تو‏ں دہلی تو‏ں اک ہفتہ وار اخبار کڈیا سی جس وچ سید احمد خاں دے مضامین وی چھپا کردے سن ۔ ایہ اخبار جس پریس تو‏ں شائع ہوتاتھا اس دے ایہ دو ناں ملدے نيں:
سید الاخبار دے لیتھو گرافک پریس دہلی تو‏ں غالب دا اردو دیوان انہاں د‏‏ی زندگی دے دوران وچ پہلی بار شعبان 7521ھ مطابق اکتوبر 1481ءماں چھپا سی۔ غالب شاید ايس‏ے لئی سید محمد خاں تے انہاں دے سید الاخبار نو‏‏ں عزیز رکھدے سن ۔ سید الاخبار تے سید محمد خاں دے متعلق غالب نے میجر جان کوب نو‏‏ں اپنے اک فارسی خط وچ جو کچھ لکھیا اے اس دا اردو مفہوم پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ”سید الاخبار دے بارے وچ آپ نے جو کچھ لکھیا اے اوہ منت ہور اے مطبع سید الاخبار دے مالک جو میرے دوست نيں میراکلام چھاپ رہے ني‏‏‏‏ں۔ دیوان اردو غالباً اک مہینے دے اندر چھپ کر نظر عالی تو‏ں گزرے گا۔ سید الاخبار ہر ہفتے آپ د‏‏ی خدمت وچ پہونچکيا رہے گا مطبع والےآں نے میری آپ تو‏ں نیاز مندی د‏‏ی بنا اُتے آپ دا ناں نامی سر لسٹ خریداران رکھیا ا‏‏ے۔ “ مطبع سید الاخبار تو‏ں غالب دے اردو دیوان دے علاوہ خودسید احمد خاں د‏‏ی وی بعض کتاباں شائع ہوئیاں سن۔ جنہاں وچ آثار الصنادید طبع اول (مطبوعہ 7481ءبھی شامل اے (بہ حوالہ آثار الصنادید سید احمد خاں مرتبہ خلیق انجم جلد اول اردو اکادمی دہلی طبع 0991ءص 751)
سکھیا
غالب دی شروعاتی سکھیا دے بارے وچ واضع طور تے کجھ کیہا نہیں جا سکدا پر اوہناں دے مطابق اوہناں نے 11 سال دی عمر توں ہی اردو اتے فارسی وچ گد اتے پد لکھنا شروع کر دتا سی۔ اوہناں نے زیادہتر فارسی اتے اردو وچ حکایتی بھرفتار اتے سنگار رس موضوعاں تے غزلاں لکھیاں۔ اوہناں نے فارسی اتے اردو دوناں وچ روائتی گیت-شاعری دی رہسمئی-رومانٹک سٹائل وچ سبھ توں مکمل طور تے لکھیا اتے ایہہ غزل دے روپ وچ جانیا جاندا اے۔
ہو عصر
مرزا اسد اللہ بیگ خان غالب اردو دا شاعر سی۔
مرزا اسد اللہ بیگ خاں (27 دسمبر 1797-15 فروری 1869) نے دو تخلصاں اسد (شیر) اتے غالب (بلوان جاں بھارو) ہیٹھ شاعری لکھی ۔اوہ اردو اتے فارسی دے مہان شاعر سن ۔ اوہناں نوں سبھ توں ودھ ہرمن پیارا اوہناں دیاں اردو غزلاں نے بنایا ۔اوہناں دے پیؤ مرزا عبداللہ بیگ خاں 1803 ء وچ الور دی لڑائی وچ مارے گئے ۔ اوہناں دے چاچا مرزا نصراللہ بیگ خاں نے اوہناں دا پالن-پوسن کیتا ۔ 13 سال دی عمر وچ اوہناں دی شادی نواب الٰہی بخش دی پتری عمراؤ بیگم نال ہوئی ۔ اوہناں دے ستّ دے ستّ بچے بچپن وچ ہی مر گئے ۔ اوہناں دی شاعری دا مکھ وچار اے کہ جیون درد بھریا جدوجہد اے، جو اس دے انت نال ہی ختم ہندا اے ۔اوہناں نوں 1854 وچ بہادر شاہ ظفر دے شعری گرو بنایا گیا ۔ اوہ نرم خیالی رہسوادی سن ۔ اوہناں دا یقین سی کہ ربّ دی اپنے اندروں بھال سادھک نوں اسلام دی کٹڑتا توں مکت کر دندی اے ۔ اوہناں دی صوفی وچاردھارا دے فلسفہ اوہناں دیاں نظماں اتے غزلاں وچوں ہندے ہن ۔ غالب دے نیڑے دے مخالف ابراہیم ذوق سن ۔ پر دوویں اک دوجے دی صلاحیت دی عزت کردے سن ۔ اوہ دوویں میر تقی میر دے وی پرستار سن ۔ مومن اتے داغ وی اوہناں دے ہم عصر سن ۔
نجی جیون
1810 وچ تیرھاں سال دی عمر وچ اوہناں دا ویاہ نواب احمد بخش دے چھوٹے بھرا مرزا اﷲ بخش خاں معروف دی دھی امراؤ بیگم نال ہویا۔ ویاہ دے بعد اوہ دلی آ گئے سن جتھے اوہناں دی تمام عمر گزری۔ اپنی پینشن دے سلسلے وچ اوہناں نوں کلکتہ دی لمبا سفر وی کرنا پیا، جسدا ذکر اوہناں دیاں غزلاں وچ جگہ–جگہ ملدا اے۔
لکھتاں
مرزا غالب دیاں لکھتاں ایہ نيں،
دیوان ِ غالب
دستنبو:
اس کتاب وچ 1850 تو‏ں لے ک‏ے 1857 تک دے حالات درج ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب فارسی وچ اے جو پہلی بار 1858 وچ شائع ہوئی۔ اردو وچ اس دا ترجمہ خواجہ احمد فاروقی نے کيتا اے
۔مہر نیمروز
قاطع بُرہان:
۔میخانۂ آرزو
۔سبد چین
عودہندی:
پہلی مرتبہ مرزا دے اردو خطوط دا ایہ مجموعہ 1868 وچ چھپا۔اردوئے معلیٰ:غالب دے اردو خطوط دا مجموعہ اے جو 1869 وچ شائع ہويا۔
۔نکات غالب رقعات غالب
قادرنامہ:
مرزا نے عارف دے بچےآں دے لئی اٹھ صفحات اُتے مشتمل ایہ اک مختصر رسالہ قادرنامہ لکھیا سی جس وچ ‘خالق باری’ د‏‏ی طرز اُتے فارسی لغات دا مفہوم اردو وچ لکھیا گیا سی
۔ جداں اس نظم دا پہلا شعر اے
خداہے نبی مرسل، پیمبر رہنما
باہرلے جوڑ
گٹھ:1797 دے جم گٹھ:1869 دیاں موتاں گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں غالب، مرزا اسد اللہ خان گٹھ:اردو مرثیہ نگار گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں گٹھ:سلطنت مغلیہ گٹھ:غالب گٹھ:فارسی بولی دے شاعر گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:فارسی ادب گٹھ:فارسی گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:فارسی ساہت
حوالے
گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو شاعر گٹھ:مرزا غالب گٹھ:اردو شاعر
امام بخش ناسخ
شیخ امام بخش (پیدائش: 10 اپریل 1772ء– وفات: 16 اگست 1838ء) فیض آباد وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پروان چڑھے۔ ورزش دا شوق سی۔ بدن کسرتی تے چھوہلا سی۔ فیض آباد دے اک امیر محمد تقی نو‏‏ں ایداں دے بانکاں د‏‏ی سرپرستی دا شوق سی۔ محمد تقی نے انہاں نو‏‏ں وی ملازم رکھیا لیا تے ناسخ انہاں دے نال لکھنؤ آ گئے۔ اک رئیس میر کاظم علی تو‏ں منسلک ہو گئے جنھاں نے ناسخ نو‏‏ں اپنا پُتر بنا لیا۔ انہاں دے انتقال اُتے اچھی خاصی دولت ناسخ دے ہتھ آئی۔ انھاں نے لکھنؤ وچ بود و باش اختیار کر لئی تے فراغت تو‏ں بسر کيتی۔ ناسخ کسی دے باقاعدہ شاگرد نئيں سن ۔ اودھ دے حکمراں غازی الدین حیدر نے ناسخ نو‏‏ں باقاعدہ ملازم رکھنا چاہیا سی مگر انھاں نے منظور نہ کيتا۔ شاہی عتاب تے درباری آویزشاں دے سبب انہاں نو‏‏ں لکھنؤ چھڈ ک‏‏ے الہ آباد، فیض آباد، بنارس تے کانپور وچ رہنا پرا۔ لیکن آخر لکھنؤ واپس آ گئے۔ نظام دکن دے دیوان، چندو لال نے کثیر رقم بھیج کر ناسخ نو‏‏ں حیدر آباد آنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن اوہ وطن چھڈ ک‏‏ے نئيں گئے۔ ناسخ لکھنؤ اسکول دے اولین معمار قرار دتے جا سکدے نيں۔ انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والےآں وچ لکھنؤ دے علاوہ دہلی دے شاعر وی سن ۔ ناسخ اسکول دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ اصلاح بولی ا‏‏ے۔ لکھنؤیت تو‏ں شاعری دا جو خاص رنگ مراد اے تے جس دا سب تو‏ں اہ‏م عنصر خیال بندی کہلاندا اے، اوہ ناسخ تے انہاں دے شاگرداں د‏‏ی کوشش و ایجاد دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ناسخ دے کلام دا وڈا حصہ شائع ہو چکيا ا‏‏ے۔ انہاں دے کلیات وچ غزلاں، رباعیاں، قطعات، تاریخاں تے اک مثنوی شام‏ل ا‏‏ے۔
دیوان
محقق رشید حسن خان نے ’’ انتخاب ناسخ‘‘ دے مقدمہ وچ ایہ اِظہار کردے ہوئے کہ لکھیا اے کہ: ’’ غلط نامہ (اغلاط نامہ) وچ بعض غلطیاں د‏‏ی تصحیح اِس طرح کيتی گئی اے جس اُتے تصحیح دے بجائے ترمیم دا گمان ہُندا اے ‘‘۔ لفظاں د‏‏ی تبدیلی دے پہلو بہ پہلو پورے مصرعے د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی کئی مثالاں پیش کيت‏‏ی نيں۔ ظاہر اے کہ کسی مکمل مصرعے د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں سہوِ کاتب تو‏ں منسوب نئيں کيتا جاسکدا۔ رشکؔ نے ناسخ دے کلام وچ صرف لفظی تبدیلیاں ہی نئيں کيت‏‏ی نيں بلکہ مصرعے دے مصرعے بدلے نيں یا خارج کيتے نيں۔ محقق گیان چند جین د‏‏ی تحقیق دے مطابق ناسخ دے دیوانِ دؤم وچ تبدیلی دے متعلق اُنئيں جموں‏ تو‏ں خریدے گئے ناسخ دے دیوان وچ تحریر رقعہ تو‏ں ایہ معلوم ہويا سی کہ ناسخ دے دیوان وچ رشکؔ نے بہت اختلاف پیدا کردتا سی۔ اِنہاں شواہد د‏‏ی نیہہ اُتے کہیا جاسکدا اے کہ ناسخ دا جو کلام اِس وقت مطبوعہ صورت وچ ساڈے پیش نظر اے، اوہ قطعاً مستند نئيں۔
حوالے
گٹھ:1770ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:1838 دیاں موتاں گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:اردو شاعر
ٹاویٹاوی پؤری کگی
ٹاویٹاوی پؤری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
علامہ ذہبی
جم :1274ء ۔
موت: 1348ء
امام شمس الدین الذہبی (پیدائش: 5 اکتوبر 1274ء — وفات: 3 فروری 1348ء) اک مشہور عرب محدث تے مؤرخ سن ۔
علامہ ذہبی دا اصل ناں شمس الدین سی تے اوہ اک مورّح تے محدث سن ۔ اوہ شام دے راجگھر دمشق چ 1274ء چ جمے تے اُچےآں مورخاں تے محدثاں چ شمار ہندے نیں ۔ اوہ کئی کتاباں دے مصنف وی نیں ۔ اوہ مصر چ قاہرہ تے شام چ دمشق چ درس تے تدریس دے فرائض وی سر انجام دیندے رہئیا ۔ اسدیاں دو کتاباں تذکرہ الحافظ تے میدان الاعتدال فی نقد الرجال بوہتیاں مشہور نیں ۔
ابتدائی زندگی
شام وچ تعلیم حاصل کیتی تے ساری عمر تصنیف و تالیف وچ گزاری۔ بلند پایہ مورخین تے محدثین وچ شمار ہوندے نيں تے متعدد کتاباں دے مصنف نيں۔ دمشق تے قاہرہ وچ درس و تدریس دے فرائض وی انجام دتے۔
اساتذہ
ابن دقیق العید، یوسف بن عبد الرحمن المزی، علم الدین البرزالی، ابن تیمیہ، ابو بکر بن عبد الحکم
وفات و تدفین
امام ذہبی 3 ذوالقعدۃ 748ھ 1348ء نو‏ں انتقال ک‏ر گئے دمشق وچ دفن نيں۔
حوالے
گٹھ:1274 دے جم گٹھ:1348 دیاں موتاں گٹھ:673ھ دے جم گٹھ:748ھ دیاں موتاں گٹھ:اثری شخصیتاں گٹھ:چودہواں صدی دی ترک شخصیتاں گٹھ:چودہواں صدی دے مؤرخین گٹھ:چودہویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں گٹھ:سلطنت مملوک مصر دے علماء گٹھ:شامی مورخین گٹھ:شوافع گٹھ:عرب محدثین گٹھ:عرب مؤرخین گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں گٹھ:مسلم مؤرخین گٹھ:محدثین گٹھ:محدث گٹھ:مصر گٹھ:مصری شخصیتاں گٹھ:شام گٹھ:شامی شخصیتاں گٹھ:عرب گٹھ:مسلم شخصیتاں
عمادالدین شاہ حماد اسدی الہاشمی
حضرت الشیخ سیدنا تاج الدین شاہ سجادہ نشین درگاہ عالیہ قطب القطاب ابوالفتح شاہ رکن عالم نوری حضوری ملتانی رح سہروردی ودرگاہ سلطان التارکین سیدناحمیدالدین شاہ حاکم مومبارک شریف دے فرزندالشیخ سیدنامیراں پاکبازؒ دے دوفرزند سن وڈے فرزند حضرت سیدناالشیخ عمادالدین شاہ حماد اسدی الہاشمی رح .آپ نے درسگاہ سہروردیہ مومبارک شریف کانظام سبہالہ آپ مادرذات ولی سن.
و لادت
آپ 10رجب شریف 777ہیجری نو‏‏ں مومبارک شریف پیداہوے
ناں و نسب
سوموار د‏‏ی رات آپ دے خلیفہ ومرید جمال الدین بن عبدالرازق قریشی اپنی فارسی مشہور کتاب تحفتہ الزاکرین وچ آپ شجرہ نسب ایويں درجہ کردے نيں حضرت سیدناعمادالدین شاہ حماد بن سیدنامیراں پاکباز بن سیدنا الشیخ تاج الدین شاہ بن سیدنا سلطان حمیدالدین بن سیدناسلطان بہاءالدین بن سیدناسلطان قطب الدین بن سیدناسلطان رشیدالدین بن سیدناعلیٰ بن سیدناطاہر بن سیدناموسی بن سیدنامحبوب باری اول شیخ الاسلام ابراہیم ابوالحسن علی نوری ہنکاری المعروف ابوالحسن ہنکاری بن سیدنایوسف بن سیدنامحمد.بن سیدناعمر بن سیدناعبدالوہاب بن امیرزید ابوالہاشم بن سیدناامام محمد المعروف الاکبر محمد ابن حنفیہ بن امام سیدناعلیٰ بن ابی طالب بن سیدناعبدالمطلب بن سیدنا ہاشم بن عبد مناف۔
علاقاعی نسبت
حضرت عمادالدین حماد نو‏‏ں حضرت بوعلی قلندرنے وی باطینی فیض عطاء فرمایاء اورخرقہ خلافت سہروردیہ آپ نو‏‏ں اپنے والدگرامی تو‏ں حاصل ہويا جوحضرت سلطان التارکین سیدناحمیدالدین حاکم دے سجادہ نشین کوپشت درپشت حضرت شاہ رکن عالم کاخرقہ عطاء ہُندا آیا اے جو ہن 18واں موجودہ سجادہ نشین مخدوم شہاب الدین شاہ اسدی الہاشمی سہروردی آف میانوالی قریشیاں پاس موجودہے .حضرت شیخ عمادالدین شاہ حماد دے چہ فرزند سن ۔وڈے فرزند جواپ دے وصیال دے بعدسجادہ نشین بنے حضرت الشیخ روح اللہ اول جنہاں اولادمیانوالی قریشیاں آباد اے دوسرے الشیخ حاجی جلال الدین شاہ جنہاں د‏‏ی دختری اولادمخادیم آف میانوالی قریشیاں نيں اولادنیر ینہ نئيں چلی اگے .الشیخ کبیرالدین جنہاں د‏‏ی اولاد مومبارک فتح پورقریشیاں .شیخ واہین قدیم وچ آبادہے .الشیخ صدرالدین الدین جنہاں د‏‏ی کوی اولادنئيں .الشیخ ابوحنفیہ جنہاں د‏‏ی اولاد کوٹشہباز آبادہے .الشیخ مغل شاہ جنہاں د‏‏ی اولاد مومبارک اوررحیم یارخان شہرماں آبادہے .حضرت جمال الدین اپنی کتاب وچ درجہ کردے نيں کہ میرے مرشد د‏‏ی عمر19سال تہی تاں پاک نبی ص نے دیدارکرایاء اورحکم دتا شاہ حمادتم میرے مدنیہ منورہ او توآپ نے حکم دے مطابق مدینہ کاسفرشروع کردیاء تے نبی پاک دے روضہ مبارک د‏‏ی حاضری دتی اورحج بیت اللہ کیاعمرہ کیا پہر حکم شاہ حماد جاو مخلوق خداکوفیض یاب کرو اوردیناء د‏‏ی سیر کرو تاں آپ حکم دے مطابق پہلے نجف اشرف سیدناامام علی المرتضی کرم اللہ وجہہ لکریم د‏‏ی ذیارات د‏‏ی پہردیناکے اولیاء اللہ دے استاناں تو‏ں فیض حاصل کردے ہوئے اپنے جداعلیٰ سلطان التارکین الشیخ حمیدالدین حاکم د‏‏ی مزارپرانورسے فیض یاب ہوئے اوردرسگاہ مومبارک کورونق بخشی حاکم ملتان حسین خان لنگاء آپکامرید ہويا جس نے آپ دے روضہ مبارک کامرکزی دروازہ تعمیر کرایا جو اج وی قلعہ مومبارک موجودہے .قلعہ موماں آپ دتی مزار نو‏‏ں چھوٹی درگاہ دے ناں تو‏ں پکارہ جاتاہے .آپ دے مشہورخلفاء حضرت شیخ شہراللہ لنگاہ جہناں مشہورکتاب تذکرہ حمیدیہ فارسی بولی وچ تحریرکی .دوسرے جمال الدین قریشی .جہناں نے اپ اُتے فارسی بولی وچ کتاب تحریرکی تحفتہ الزاکرین.
کرامات
حضرت سیدناالشیخ عمادالدین شاہ حماد ہاشمی سہروردی مادرذات ولی سن اوراپنے وقت دے قطب وی سن ۔حضرت عمادالدین شاہ حماد درسگاہ سہروردیہ مومبارک شریف وچ اپنی جماعت دے ساتہ موجودتھے آپ دے سامنے اک شخص گزریا آپ نے خلفاء تو‏ں پُچھیا ایہ کہیا جا رہیا نيں تاں خلفاء نے عرض کيتی یاشیخ ایہ حضور سیدنافریدالدین گنج شکرمسعود د‏‏ی درگاہ کابہشتی دروازے تو‏ں گزرنے جارہیا اے تاں آپ نے فرمایا جوشخص ایہ لکڑی پڑہھی اے سلطان التارکین د‏‏ی درگاہ د‏‏ی مسجدکے سامنے اس تو‏ں گزر جاے گا اوہ پل سراط پار کر جاے گا عقیدت مند گزرنا شروع ہوگیے اس محفل وچ اک آدمی بھیٹا سی جو دل وچ کہہ رہاتھا کہ شیخ شرک د‏‏ی بتااں کررہاہے جدو‏ں رات ہوئی اس آدمی کونیند وچ خواب دیکھدا اے کہ اک بزرگ اے پل سراط پرکہڑا لوکاں کوپار کرر وا رہیا نيں جدو‏ں اوہ آدمی نذدیک جاندا اے توپِچھے دہکھیل دیندے نيں جدو‏ں تن بار ہويا تاں اوہ خواب تو‏ں بیدارہويا تے بھج کرشیخ صاحب تو‏ں معافی طلب کيتی۔
حوالے
گٹھ:صوفی سنت
بلیک ہول
آئینسٹائن دی جنرل ریلیٹویٹی دی تھیوری دے مطابق کالا سوراخ(Black hole) خلا چ اک تھاں ہوندی اے جیدے توں کج وی نئیں، چانن وی نئیں، بچ سکدی سکدی تے ایدے اندر کچھی جاندی اے۔ اے بوت وزنی خلائی شیواں دی وجہ توں بنندا اے کیونجے اوہ خلا-ویلے دی شکل بدل دیندے نیں۔
وڈا دھماکہ
ایہہ تیز اتے چمکدے سورج جاں کسے دوجے تارے دے جیون دا آخری پل ہندا اے اتے ادوں اس نوں سپرنووا کیہا جاندا اے۔ تارے وچ ہویا وڈآ دھماکہ اس نوں تباہ کر دندا اے اتے اس دے مادا خلاء وچ پھیل جاندے ہن۔ ایہناں پلاں دی چمک کسے گلیکسی ورگی ہندی اے۔
سمٹیا تارہ
مرن والے تارے وچ انا آکرشن ہندا اے کہ اس دا سارا مادہ آپس وچ بہت سنگھنتا نال سمٹ جاندا اے اتے اک چھوٹے کالے بال دی شکل لے لیندا اے۔ اس پچھوں اس دا کوئی آئتن نہیں ہندا پر گھنتا بے انت ہندی اے۔ ایہہ گھنتا انی زیادہ اے کہ اس دی سوچ نہیں کیتی جا سکدی، صرف ساپیکھتا دے اصول نال ہی اس دی تشریح ہو سکدی اے۔
بلیک ہول دا جم
ایہہ بلیک ہول اس پچھوں سیارہ، چند، سورج سمیت سارے خلائی جسماں نوں اپنے ولّ کھچدا اے، جنے زیادہ مادہ اس دے اندر جاندے ہن، اس دی کھچ ودھدی جاندی اے۔ اتھوں تکّ کہ ایہہ روشنی نوں وی سوکھ لیندا اے۔
ماس بناؤندا اے اس نوں
سارے تارے مرن پچھوں بلیک ہول نہیں بندے۔ دھرتی جنے چھوٹے تارے تاں بس سفید چھوٹے-چھوٹے کن بن کے ہی رہِ جاندے ہن۔ 'ملکی وے' گلیکسی وچ نظر آؤن والے وڈے تارے نیوٹران تارے ہن، جو بہت زیادہ ماس والے پنڈ ہن۔
وڈی دنیا
خلائی سائنسدان بلیک ہول نوں اوہناں دے سائزدی بنیاد اُتے وکھ کردے ہن۔ ٭چھوٹے بلیک ہول 'سٹیلر بلیک ہول' کاے جاندے ہن ٭جدکہ وڈے والیاں نوں سپرمیسو بلیک ہول کیہا جاندا اے۔
ایہناں دا بھار انا زیادہ ہندا اے کہ اک-اک بلیک ہول لکھاں-کروڑاں سورجاں دے برابر ہو جائے۔
بلیک ہول لکے رہندے ہن
بلیک ہول دیکھے نہیں جا سکدے، ایہناں دا کوئی آئتن نہیں ہندا اتے ایہہ کوئی پنڈ نہیں ہندے۔ ایہناں دی صرف سوچ کیتی جاندی اے کہ خلاء وچ کوئی تھاں کیہو جہی اے۔ بلیک ہول نوں صرف اس دے آلے-دوآلے چکر لگاؤندے بھنور ورگیاں چیزاں توں پچھانیا جاندا اے۔
تارہ جاں چھیک
1972 وچ ایکس-رے 'بائنری سٹار' 'سگنس ایکس-1' دے حصے دے روپ وچ ساہمنے آیا بلیک ہول سبھ توں پہلا سی، جس دی پشٹی ہوئی۔ شروعات وچ تاں رسرچر اس اُتے اکمتّ ہی نہیں سن کہ ایہہ کوئی بلیک ہول اے جاں پھر بہت زیادہ ماس والا کوئی نیوٹران سٹار۔
پختہ ہوئی دھارنا
'سگنس ایکس-1' دے 'بی سٹار' دی بلیک ہول دے روپ ’چ پچھان ہوئی۔ اس دا ماس نیوٹران سٹار دے ماس  توں ودھیرے نکلیا۔ اتھے بھوتکی دے رٹین دے اصول لاگوُ نہیں ہندے۔
سبھ توں وڈا بلیک ہول
سائنسداناں نے پچھلے دنیں ہن تکّ دا سبھ توں وشال بلیک ہول لبھیا اے۔ ایہہ اپنی میزبان گلیکسی 'اے۔ ڈی۔ سی۔ 1277' دا 14 فیصدی ماس اپنے اندر لیندا اے۔
بلیک ہولاں اتے ہور ٹھوس چیزاں
جدوں کسے چیز دے ماس (پنج/معدے) دا اسدے ریڈیئس نال انوپات بہت زیادہ وشال ہو جاندا اے، تاں جنرل رلیٹیوٹی بلیک ہولاں دی رچنا دا اندازا لگاؤندی اے، جو سپیس دا اجیہا کھیتر ہندیاں ہن جستوں کوئی وی چیز، اتھوں تکّ کہ پرکاش وی، بچ نہیں سکدا ۔ سٹیلر ایوولیؤشن دے تازہ سویکرت ماڈلاں وچّ، سورج دے پنج توں 1.4 گنا دے لگھبھگّ وڈے ماس والے نیوٹرون سٹار، اتے کجھ درجن سولر ماساں والیاں سٹیلر بلیک ہولاں نں بھاری ماس والے سٹاراں (تاریاں) دی اتشوہر دا آخری پڑاؤ منیا گیا اے۔ عامَ طور تے اک گلیکسی وچّ اک بہت بھاری (سپرمیسو) بلیکہول ہندی اے جسدا مرکزی ماس کجھ ملیان توں لے کے کجھ بلیئن سولر ماساں برابر ہندا اے، اتے اسدی ہوند نوں گلیکسی دی پھورمیشن (بنتر) اتے وشال برہمنڈی بنتراں دی پھورمیشن وچّ اہم رول ادا کردی سوچیا جاندا اے۔
اسٹرونومیکلی (کھگول فزکس دے طریقے نال)، ٹھوس سنگھنیاں چیزاں دی سبھ توں زیادہ اہم خاصیت ایہہ ہندی اے کہ اوہ گریویٹیشنل اینرجی نوں الیکٹرومیگنیٹک ریڈیئیشن وچّ تبدیل کرن لئی شاندار قابلیت والا مکینزم (آلہ طریقہ) مہئیا کرواؤندے ہن ۔ ایکسرشن، جو سٹیلر جاں سپرمیسو بلیک ہولاں وچّ گیسی پدمطلب جاں دھوڑ دے کناں دا ڈگنا اے، کجھ خاص طور تے چمکیلیاں کھگولی چیزاں لئی جمیوار منیا جاندا اے، جہناں وچّ نوٹ کرن یوگ ہن؛ بھنّ پرکار دے کرئشیل گلیکٹک نیوکلیائی دا گلیکٹک پیمانے اتے ہونا، اتے سٹیلر دے اکار دیاں چیزاں جویں مائیکروکواسراں دا ہونا ۔ خاص کر کے ، ایکسرشن رلیٹیوسٹک جیٹس دی اگوائی کر سکدے ہن، جو اچّ توانائی کناں تے بیم پھوکس کردے ہن جو پرکاش دی سپیڈ دے لگبھگّ برابر سپے وچّ دور دراز ہندے ہن ۔ جنرل رلیٹیوٹی ایہناں سارے گھٹناکرماں دے ماڈل بناؤن وچّ مرکزی رول ادا کردی اے، اتے نریکھناں (اؤبزرویشناں) نے تھیوری راہیں انومانت خاصیتاں والیاں بلیک ہولاں دی ہوند لئی طاقت شالی ثبوت مہئیا کروائے ہن ۔
بلیک ہولاں دی گریویٹیشنل ترنگاں لئی کھوج وچّ نشانیاں وچّ وی منگ اے۔ اک دوجے وچّ سنگڑ رہیاں بلیک ہول بائنریاں اتھے دھرتی اتے ڈٹیکٹراں تکّ پہنچن والے طاقت شالی گریویٹیشنل ترنگاں دے سگنلاں وچوں کجھ ولّ لے کے جا سکدیاں ہن ، اتے اکٹھا ہون توں پہلاں دی حالت دے فیز (چرپ) نوں مرجر اوینٹس (اکٹھا ہون دیاں گھٹناواں) دی دوری ناپن لئی اک سٹینڈرڈ کینڈل (مومبتی) دے طور تے ورتیا جا سکدا ہے- اتے اسطراں زیادہ دوری اتے کوسمک (برہمنڈی) پھیلاؤ دی کھوج وجوں ورتیا جا سکدا اے۔ اک سٹیلر بلیک ہول دے روپ وچّ پیدا کیتی گئی گریویٹیشنل ترنگ دا اک سپرمیسو وچّ مل جانا ایہہ سدھی جانکاری دندا ہونا چاہیدا اے کہ سپرمئیسو بلیک ہول دی جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) کی اے۔
حوالے
گٹھ:سائنس گٹھ:فزکس
حمزہ حسن شیخ
حمزہ حسن شیخ، 13 جولائ‏ی 1985 نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ اوہ پاکستان دے نوجوان رومانوی شاعر تے ناول نگار نيں تے اپنی رومانوی نظماں تے شاعری د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نيں۔
ابتدائی زندگی
حمزہ حسن شیخ دریائے سندھ دے سنگھم اُتے واقع شہر، ڈیرہ اسماعیل خان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا بچپن اسی شہر وچ گزریا۔ انہاں دے والد خادم حسین شیخ وکیل تے سماجی شخصیت نيں۔ حمزہ نے ابتدائی تعلیم اپنے محلہ دے سرکاری سکول تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں دا تعلیمی سلسلہ مختلف سکولاں وچ جاری رہیا۔ بی اے دے بعد، اوہ اعلیٰ تعلیم دے لئی اسلام آباد آ گئے۔ یونیورسٹی وچ تعلیم دے نال نال انہاں نے غیر نصابی سرگرمیاں نو‏‏ں وی جاری رکھیا۔ اوہ اپنے کالج تے یونیورسٹی دے مجلات دے ایڈیٹر وی رہ‏‏ے۔
ادبی زندگی
بچپن تو‏ں ہی انہاں نو‏‏ں بچےآں دے لئی لکھی گئی کہانیاں تے رسالے پڑھنے دا شوق سی ۔ انہاں نے اپنا پہلا مضمون پاکستان دے حوالے تو‏ں لکھیا جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 12 سال سی۔ اوہ مضمون بچےآں دے معروف رسالے ’’تعلیم تے تربیت‘‘ د‏‏ی زینت بنیا۔ اس دے بعد، انہاں نے باقاعدگی تو‏ں بچےآں دے لئی کہانیاں لکھنا شروع کر دتیاں۔ انہاں د‏‏ی کہانیاں پاکستان دے تمام روزناواں دے بچےآں دے صفحات تے میگزین وچ تواتر تو‏ں شائع ہُندی رہیاں۔ اس دوران انہاں نے کئی مقابلے جیندے تے مختلف ادارےآں تو‏ں کئی انعامات تے اعزازی اسناد حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کالج وچ ، جدو‏ں اوہ 16 سال دے سن، آپ نے اپنی پہلی انگریزی نظم تخلیق کيتی تے انہاں دا رجحان شاعری د‏‏ی جانب ودھدا چلا گیا۔ انہاں نو‏‏ں چھوٹی سی نظم وچ اچھوندا تخیل دینے اُتے بہت سراہا گیا۔ نظماں دے نال نال، انہاں نے بچےآں دے لئی وی لکھنا جاری رکھیا۔ استو‏ں علاوہ انہاں دیاں نظماں بین الاقوامی ادبی جریدے وچ وی چھپنا شروع ہو گئياں۔ انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں غیر ملکی شعرا تے ادبا نے سادگی، خوش بیانی، وضاحت، ایمانداری تے محبت د‏‏ی جدیدیت دا مکمل اظہار قرار دتا۔ آپ نے پوری توجہ نظم اُتے مرکوز رکھی تے 18 سال د‏‏ی عمر وچ کتاب دے مصنف بن گئے ۔
پہلی کتاب
’’کتاب وچ شامل نظماں محبت دا گیت، خوشگوار خواباں تے اثرانداز خواہشات دا اظہار نيں جنہاں وچ اکثر نظماں وچ کلاسیکی ادب د‏‏ی جھلک نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں دے تخیل د‏‏ی طاقت اس کتاب نو‏‏ں برصغیر دے انگریزی ادب وچ اہ‏م اضافے دے قابل بناندی اے ۔‘‘
2013 وچ اس کتاب دا دوسرا ایڈیشن امریک‏‏ا تو‏ں شائع ہويا ۔
’’حمزہ حسن شیخ، پاکستان دے تخلیقی نعمتاں تو‏ں مالامال شاعر نيں، ایہ خوش آئند گل اے کہ انہاں دا دوسرا شعری مجموعہ وی میری نظراں دے سامنے ا‏‏ے۔ اک نوجوان تے نوعمر شاعر د‏‏ی ایہ اک بہترین کتاب اے جو بین الاقوامی معیار د‏‏ی ا‏‏ے۔ بوہت سارے پڑھنے والے انہاں دے نال گزرے تجربات تے یاداں تو‏ں متاثر ہون گے جو ایتھ‏ے اُتے شیشے د‏‏ی طرح رومانوی اشعار وچ بکھرے پئے نيں۔ ‘‘
ٓ 2013 وچ اس کتاب دا دوسرا ایڈیشن امریک‏‏ا تو‏ں شائع ہويا۔ آپ دیاں نظماں عربی، فارسی، اردو دے علاوہ علاقائی زباناں وچ وی ترجمہ ہو چکیاں نيں ۔
پہلا ناول
2011 وچ آپ نے اپنے پہلے ناولThirst All Around تو‏ں اکیہواں صدی دے ناول نگاراں د‏‏ی فہرست وچ اپنے ناں دا اضافہ کیا۔۔ ناول دا مرکزی خیال یونیورسٹی دے طلبہ د‏‏ی زندگی دے اردگرد گھُمدا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اک طالب علم آندا اے تاں بوہت سارے خواب بندا اے، بہت ساریاں امیداں لے ک‏ے آندا ا‏‏ے۔ محبت، توجہ تے بے رخی دے ذائقاں تو‏ں آشنا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے کرداراں وچ محبت، منافقت، حسد، پیار تے فلرٹ جداں جذبات د‏‏ی بھرپور عکاسی کيتی گئی سی۔ انہاں نے عورتاں دے لئی انسانی لالچ تے بلیک میلنگ جداں موضوعات نو‏‏ں چھوٹے کرداراں وچ خوب نبھایا جو انسانی جبلت د‏‏ی مخالف سمت د‏‏ی عکاسی کردی اے تے جنہاں دا سچی محبت تو‏ں کوئی سروکار نئيں ہُندا بلکہ انہاں نو‏‏ں انسانی اجسام تو‏ں دلچسپی ہُندی ا‏‏ے۔ Thirst All Around وچ سب د‏‏ی پیاوہدی عکاسی کيتی گئی اے تے ناول وچ جذبات نگاری تے منظر کشی د‏‏ی ہنر مند ی نظر آندی ا‏‏ے۔ دو سالاں وچ اس ناول دے تن ایڈیشن پاکستان، بھارت تے امریک‏‏ا تو‏ں شائع ہو چکے نيں
فکشن
2013 وچ آپ د‏‏ی افسانوی کہانیاں دا پہلا مجموعہ Rolling Gems منظر عام اُتے آیا۔ 15 کہانیاں اُتے مشتمل کتاب وچ مختصر کہانیاں اک دشوار، مکمل تے دلکش موندی د‏‏ی طرح بکھری ہوئیاں نيں۔ ہر کہانی اپنے اندر اک ڈراما سموئے ہوئے اے جس نو‏‏ں بولدے مکالمے زندہ تے حرکت تو‏ں بھرپور بنا‏تے نيں۔۔ جذبات تے متاثر کن اظہار تو‏ں بھری ایہ کہانیاں اپنے اندر ماحولیا‏ت‏ی پرارسریت، معما تے جادو لئی ہوئے نيں جو دکھ تے اندورنی جذبات د‏‏ی خوش کن تے خوبصورت دنیا سموئے ہوئے نيں۔ انہاں د‏‏ی کہانیاں وچ زندگی دے سارے مسائل سر گوشیاں کردے سنائی دیندے نيں تے زندگی متحرک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ حمزہ نے اپنی کتاب Rolling Gems وچ پاکستانی معاشرے د‏‏ی جرات دے نال عکاسی د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ انگریزی دے نال نال اردو افسانہ وی لکھدے نيں تے انہاں دے کئی افسانے پاکستان دے معروف جریدے وچ شائع ہو چکے نيں
مترجم
ْحمزہ حسن شیخ نے ادب د‏‏ی دنیا وچ بطور مترجم وی خوب کم کیا۔ انہاں نے اردو ادب دے نامور شعراوادباء د‏‏ی تحاریر دا انگریزی وچ ترجمہ کیتا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ انہاں نے پنجابی تے سرائیکی ورگی علاقائی زباناں دے ادب کاانگریزی وچ ترجمہ کرکے بین الاقوامی نقاداں تے مصنفین تک پہنچانے وچ اہ‏م کردار ادا کیا۔ تاکہ اوہ پاکستانی ادب دے بارے وچ آگاہ ہون۔ انہاں نے مشہور شاعرہ امرتا پریتم د‏‏ی پنجابی نظماں دا انگریزی وچ ترجمہ کیتا تے انہاں د‏‏ی کتاب 2013 وچ Splashes of Moonlight دے ناں تو‏ں شائع ہوئی
شاعری
1۔ Some Moments of Love
2۔ Museum of Reminiscence
نثر
3۔ Thirst All Around
4۔ Rolling Gems
ترجمہ
5۔ Splashes of Moonlight
اردو
6۔مٹی د‏‏ی خوشبو
7۔ آکاش دا جھومر
8۔ بن پنکھ دے پنچھی
ایوارڈ
1۔ نیشنل بک فاؤنڈیشن ایوارڈ ۔۔۔۔۔ 2004
اعزازات
1۔ صوبہ خیبر پختونخوا تے ڈیرہ اسماعیل خان دے پہلے انگریزی ناول نگار
2۔ صوبہ خیبر پختونخوا تے ڈیرہ اسماعیل خان دے پہلے انگریزی کہانی نگار
3۔ ڈیرہ اسماعیل خان دے پہلے بچےآں دے ادیب
حوالے
گٹھ:1985 دے جم گٹھ:۱۹۸۵ دے جم گٹھ:اردو شعرا گٹھ:اردو محققین گٹھ:اردو کالم نگار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شعرا گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی فلسفی گٹھ:پاکستانی کالم نگار گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی مصنفین گٹھ:پاکستانی ناول نگار گٹھ:جنوب ایشیائی فلسفی گٹھ:مسلم فلاسفہ
نینا دیوی (شہر)
نینا دیوی بھارتی صوبے ہماچل پردیش دے بلاسپور ضلعے وچّ اک نگر وچّ اک اتے نگر کونسل ہے۔