cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ظفر اللہ خان جمالی
حوالے
گٹھ:1944 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بلوچ شخصیتاں گٹھ:بلوچستان دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ق) دے سیاست دان گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاستدان گٹھ:پاکستان ہاکی فیڈریشن دے صدور گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2013ء تا 2018ء گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی فیلڈ ہاکی دے کھلاڑی گٹھ:پاکستانی ہاکی دے مرد کھلاڑی گٹھ:جمالی خاندان گٹھ:ضلع نصیر آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا ایچیسن کالج گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:بلوچستان ارکان صوبائی اسمبلی 1993ء تا 1996ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2002ء تا 2007ء گٹھ:بلوچستان ارکان صوبائی اسمبلی 1988ء تا 1990ء گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ق) دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستانی کھلاڑی سیاست دان گٹھ:بلوچ سیاست دان گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
کرٹ گوڈل
کرٹ گوڈل
گرٹ گوڈل آسٹروی امریکی منطق دان، ریاضی دان تے فلسفی سی۔ اوہ 28 اپریل 1906ء نو‏‏ں آسٹریا-ہنگری وچ پیدا ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد اوہ امریکا ہجرت کر گیا۔ 1931ء وچ جدو‏ں اوہ صرف 25 سال دا سی اس نے دو مشہور مقالہ جات گوڈل نامکملیت قضیہات (Gödel's incompleteness theorems) اُتے پیش کیتے۔
حوالے
گٹھ:1906 دے جم گٹھ:1978 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں گٹھ:آسٹریائی پروٹسٹنٹ گٹھ:آسٹریائی ریاضی دان گٹھ:آسٹریائی فلسفی گٹھ:امریکی پروٹسٹنٹ گٹھ:امریکی ریاضی دان گٹھ:امریکی فلسفی گٹھ:برنو دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے ریاضی دان گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:رائل سوسائٹی دے غیر ملکی ارکان گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں آسٹریائی تارکین وطن گٹھ:قومی تمغا برائے سائنس وصول کنندگان گٹھ:ماہرین وجودیات گٹھ:مسیحی فلاسفہ
کیرولین کگی
کیرولین کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
293ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:290ھ دی دہائی
چک 134 ج ب
چک 134 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
سٹیفن کنگ
سٹیفن ایڈون کنگ (جنم 21 ستمبر 1947) امریکی ہارر، پراسرار، وگیان گلپ اتے فینٹیسی    لکھاری  ہے۔ اس دیاں کتاباں دیاں 350 کروڑ توں زیادہ کاپیاں وک چکیاں ہن اتے وڈی گنتی وچّ فیچر فلماں، ٹیلی فلماں اتے کامک کتاباں اوہناں دیاں رچناواں توں روپانترت کیتیاں گئیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:امریکی لکھاری گٹھ:امریکی شخصیتاں
پولینیشی کگی
پولینیشی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
رچرڈ فرانسس برٹن
رچرڈ فرانسس برٹن (Richard Francis Burton) اک برطانوی جغرافیہ دان، کھوجی، مترجم، مصنف، فوجی، مستشرق، نقشہ نگار، ماہر علم الانسان، جاسوس، ماہر لسانيات، شاعر، تلوار باز تے سفارت کار سی۔
اوہ اپنے ایشیا، افریقہ تے امریکا دے سفر تے کھوج  دے لیے جانیا جاندا اے۔ اک اندازے دے مطابق، اوہ 29 یورپی، ایشیائی تے افریقی زباناں جاندا سی۔
برٹن دی کامیابیاں سب توں زیادہ مشہور بھیس بدل کے مکہ مکرمہ دا سفر کرنا، الف لیلہ دا ترجمہ، کاما سوترا دی انگریزی وچ اشاعت، وڈیاں افریقی (جھیلاں) دا سفر بطور اولین یورپی گھوجکار۔
اوہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج دا اک کپتان سی۔ اس دے بعد اوہ شاہی جغرافیائی جمعیت دا رکن بن گیا مشرقی افریقہ ساحل نوں کھوج کیتا۔
ابتدائی زندگی تے تعلیم (1822-1842)
برٹن ٹورکے، ڈیون وچ 21:30 اُتے 19 مارچ 1821ء نوں پیدا ہویا۔ انہاں دا والد لیفٹیننٹ کرنل جوزف نیٹرویل برٹن برطانوی فوج وچ سی۔ اس نے آکسفورڈ یونیورسٹی دے ٹرنٹی کالج توں تعلیم حاصل کیتی۔
فوجی کیریئر (1842-1853)
بعد وچ اسنوں سندھ سروے دے لیے مقرر کیتا گیا جتھے اس نے ماپنے دے اوزاراں دا استعمال سیکھیا جو بعد وچ اس دے بطور کھوجی بوہت کم آیا۔ ایتھے اس نے بھیس بدل کے سفر کرنا شروع کیتا۔ اس نے کراچی دے اک قجہ خانے دی خفیہ تحقیقاں وچ حصہ لیا جتھے برطانوی فوجی زیادہ جایا کردے سن۔ اس دی جنسی عمل وچ زندگی بھر دلچسپی نے اسنوں اک تفصیلی رپورٹ تیار کرنے وچ مدد دتی جو بعد وچ اس دا درد سر وی بن گئی۔
294ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:290ھ دی دہائی
شاہ رخ تیموری
شاہ رخ مرزا یا شاہ رخ تیموری (پیدائش: 21 جولائ‏ی 1377ء– وفات: 13 مارچ 1447ء) تیموری سلطنت دے حکمران سی۔ اوہ امیر تیمور دا چوتھا تے سب تو‏ں چھوٹا بیٹا سی۔
رچرڈ فرانسس برٹن
فوجی کیریئر (1842-1853)
مارچ 1849ء وچ اوہ نے بیماری دی چھٹی اُتے یورپ واپس آ گیا۔ 1850ء وچ اس نے اپنی پہلی کتاب گوا تے نیلے پہاڑ (Goa and the Blue Mountains) لکھی۔ اوہ تلوار بازی دے اسکول دا دورہ کرنے دی بولوگنی گیا جتھے اس دی ملاقات اس دی ہونے والی بیوی اسابیل نال ہوئی۔
شاہ رخ تیموری
خانہ جنگی
تیمور نے اپنی سلطنت نو‏‏ں اس زمانے د‏‏ی رسم دے مطابق اولاد وچ تقسیم لیا۔ نصف فتوحات تو‏ں دستبردار ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں تیموری سلطنت پہلے تو‏ں نصف ہوئے گئی سی۔ ہن اس تقسیم نے اس دے ہور ٹکڑے ک‏‏‏‏ر دتے۔ آذربائجان، عراق تے ملحقہ علاقے میران شاہ نو‏‏ں ملے تے خراسان اس دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے شاہ رخ کو، سمرقند تے ماوراء النہر خلیل نو‏‏ں ملیا جسنو‏ں امرا نے تیمور دا جانشاں مقرر کیا سی لیکن تیمور د‏‏ی وفات دے بعد اس د‏ی اولاد وچ جو خانہ جنگی ہوئی اس وچ کامیابی شاہ رخ نو‏‏ں حاصل ہوئی۔
رچرڈ فرانسس برٹن
پہلے کھوجی تے مکہ مکرمہ دا سفر (1851-1853)
thumbnail|رچرڈ فرانسس برٹن عرب لباس میں اپنی مہم جوئی دے شوق دی وجہ توں برٹن نوں شاہی جغرافیائی جمعیت توں علاقے دے کھوج دی اجازت مل گئی تے اس دے علاوہ اسنوں ایسٹ انڈیا کمپنی دے بورڈ آف ڈائریکٹرز ولوں چھٹی دی اجازت وی مل گئی۔
شاہ رخ تیموری
خانہ جنگی
شاہ رخ نے 1406ء وچ ماژندران، اس دے اگلے سال سیستان تے 1409ء وچ ماوراء النہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1414ء وچ شاہ رخ نے فارس تے 1416ء وچ کرمان وی فتح ک‏ر ليا۔ میران شاہ نے پہلے ہی یعنی 1405ء وچ شاہ رخ د‏‏ی اطاعت کرلئی سی۔ اس طرح شاہ رخ نے اپنے باپ د‏‏ی وفات دے 12 سال بعد تیموری سلطنت د‏‏ی حدود نو‏‏ں فیر بحال کر دتا۔
وسط ایشیا دے نويں دور دا آغاز
شاہ رخ تو‏ں وسط ایشیا دے اک نويں دور دا آغاز ہُندا اے ایہ دور لشکر کشی دا نئيں بلکہ امن و خوشحالی، تعمیر و ترقی تے علوم و فنون دے فروغ دا دور ا‏‏ے۔ شاہ رخ اپنے باپ تو‏ں بالکل مختلف طبیعت دا حامل سی اوہ ظلم و جبر د‏‏ی بجائے رحم، مجبت، عدل تے نیکی نو‏‏ں پسند کردا سی۔ اوہ متقی تے عبادت گزار حکمران سی۔ شاہ رخ اپنی فطرت د‏‏ی نیکی تے شرافت دے باوجود کمزور حکمران نہ سی۔ اس نے سلطنت د‏‏ی وحدت تے سالمیت د‏‏ی پوری قوت تو‏ں حفاظۃ د‏‏ی تے بغاوتاں نو‏‏ں پوری قوت تو‏ں کچل دتا۔ اس دے لئی اسنو‏ں تن مرتبہ تبریز تے تن مرتبہ شیراز تک جانا پيا۔
رچرڈ فرانسس برٹن
پہلے کھوجی تے مکہ مکرمہ دا سفر (1851-1853)
ہندوستان وچ ست سال دے دوران برٹن نے مسلماناں دے رسوم تے رویے توں واقفیت حاصل کر لی سی۔ اس نے مکہ تے مدینہ منورہ دے سفر تے حج دے لیے تیاری شروع کر دتی۔ ایہ سفر 1853ء وچ شروع کیتا گیا جس نے برٹن نوں مشہور کر دتا۔
شاہ رخ تیموری
علم و ادب د‏‏ی سرپرستی
شاہ رخ نے علم و ادب تے فنون لطیفہ د‏‏ی دل کھول کر سرپرستی کيتی۔ اس دے عہد وچ فارسی وچ کئی یادگار کتاباں لکھی گئياں۔ صرف اس دے دربار وچ فنون لطیفہ یعنی عمارت سازی، مصوری تے موسیقی دے 400 باکمال لوک موجود رہندے سن ۔ اسنو‏ں عمارتاں تے باغات بنانے تو‏ں خاص دلچسپی سی۔ اس دے عہد وچ کثرت تو‏ں مسجداں، مدرتو‏ں، خانقانيں تے مسافر خانے تعمیر ہوئے تے انہاں دے اخراجات دے لئی اوقاف قائم کیتے گئے۔ اس دے علم دوست بیٹے الغ بیگ نے جو سمرقند دا گورنر سی شہر وچ اک عالیشان مدرسہ تے خانقاہ تعمیر کيتی۔ سمرقند د‏‏ی مشہور رصد گاہ وی ايس‏ے دور وچ تعمیر ہوئی جتھ‏ے فلکیا‏تی تجربات کیتے جاندے سن ۔
شاہ رخ دا دوسرا بیٹا بائے سنفر (1393ء تا 1433ء) مصوری تے کتاباں د‏‏ی تزئین وآرائش کاماہر تے بہترین خطاط سی۔ اس دے کت‏ب خانے وچ چالیس خطاط کتاباں د‏‏ی نقلاں کرنے اُتے مقرر سن ۔قوام الدین شیرازی اپنے دور دا سب تو‏ں وڈا ماہر فن تعمیر سی۔ ہرات تے مشہد د‏‏ی شانادر عمارت د‏‏ی اس مہارت فن نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ شاہ رخ دے وزیراں وچ خواجہ غیاث الدین دا کم قابل ذکر اے جس نے تیس سال وزارت د‏‏ی تے خراسان تے عراق وچ رفاہ عامہ د‏‏ی بکثرت عمارتاں تعمیر کيتی۔
رچرڈ فرانسس برٹن
پہلے کھوجی تے مکہ مکرمہ دا سفر (1851-1853)
ایہ سفر اس نے سندھ دے مسلماناں دا بھیس بدل کے کرنے دی منصوبہ بندی کیتی تے نہایت مستقل مزاجی نال اس دی تیاری کیتی ایتھے تک کہ مسلماناں وانگ ختنہ وی کروا لیا۔
شاہ رخ تیموری
علم و ادب د‏‏ی سرپرستی
شاہ رخ نے ہرات وچ اک وڈا ک‏‏تب خانہ وی قائم کيتا۔ وہ فارس وچ اک سفر دے دوران وفات پاگیا۔ اس دے بیٹے الغ بیگ نے اس د‏ی جگہ تخت سنبھالیا۔
حوالے
قاضی محمد اقبال چغتائ : وسط ایشیا دے مغل حکمران۔ چغتائ ادبی ادارہ، لاہور۔ 1983ء۔ صفحہ 63-64۔
رچرڈ فرانسس برٹن
وفاں
thumb|رچرڈ فرانسس برٹن کا مقبرہ رچرڈ برٹن دی موت تریستے، اطالیہ وچ 20 اکتوبر، 1890 دی صبح نوں دل دا دورہ پین توں ہوئی۔ اس نوں جنوب مغربی لندن وچ دفنایا گیا۔
کاما شاستر سوسائٹی
رچرڈ فرانسس برٹن دی دلچسپی شہوانیت، شہوت انگیز ادب وچ طویل عرصہ توں موجود سی۔ پر 1857 دے فحش مطبوعاں ایکٹ دے تحت کئی ناشرین نوں جیل دی ہوا وی کھانا پئی۔ شاید برٹن دی سب توں مشہور کتاب کاما سترا دا ترجمہ اے۔ کاما شاستر سوسائٹی نے ایہ کتاب 1883ء وچ شائع دی۔ فرانسیسی توں انگریزی وچ ترجمہ شدہ کتاب پرفیومڈ گارڈن (The Perfumed Garden) جو عربی شہوانی کتاب الروض العاطر في نزهة الخاطر توں ترجمہ شدہ سی پرفیومڈ گارڈن آف شیخ نفراوی (The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui) دے ناں توں 1886ء وچ شائع ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1821 دے جم گٹھ:1890 دیاں موتاں گٹھ:ارکان شاہی جغرافیائی جمعیت گٹھ:الف لیلہ دے مترجمین گٹھ:انگریز سفارتکار گٹھ:انگریز سفر نامہ نگار گٹھ:انگریز شاعر گٹھ:انگریز مترجمین گٹھ:انگریز مستشرقین گٹھ:انگریز کھوجی گٹھ:انگریز ملحدین گٹھ:انگریز نقشہ نگار گٹھ:انیہویں صدی دے شاعر گٹھ:انیہویں صدی دے مترجمین گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے فوجی افسران گٹھ:برطانوی مستشرقین گٹھ:برطانوی ملحدین گٹھ:سرگذشت حج گٹھ:سرگزشت حج گٹھ:عربی انگریزی مترجمین گٹھ:ماہر عربیات گٹھ:مستشرقین گٹھ:انگریز گٹھ:ایسٹ انڈیا کمپنی
295ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:290ھ دی دہائی
قیاس
قیاس اندازہ لگیانایا تخمینہ لگیانا اوررائے دینا۔
اصطلاح
یہ اسلامی اصطلاح وچ ادلہ اربعہ وچ چوتھا اہ‏م اصولی دلیل و ماخذ اے، جو اکثر اجتہاد اُتے وی بولا جاندا ا‏‏ے۔
قیاس د‏ی لغوی تعریف
قیاس، قاس یقیس قیساً وقیاساً، قاس یقوس قوساً وقیاساً، ذوات الیاء تے ذوات الواؤ (یعنی جنہاں دے مادہ وچ حرف یاء تے حرف واو ہو) دونے ہی تو‏ں ماخوذ اے، جس دے معنی "تقدیر" یعنی اک شے کااندازہ دوسری شے دے ذریعہ کرنے یا "تسویہ" یعنی اک چیز کودوسری چیز دے برابر کرنے دے ني‏‏‏‏ں۔
اصولی طور اُتے قیاس دے لغوی معنی د‏‏ی تعیین وچ تن نظریے نيں:
صاحب مسلم الثبوت ملامحب اللہ بہاریؒ دا کہنا اے کہ لفظِ قیاس تقدیر دے معنی وچ اصل تے تسویہ دے معنی وچ منقول اے
دوسرا نظریہ اے کہ لفظ قیاس تقدیر ومساواۃ ہردو معنی وچ مشترک لفظی اے (مشترک لفظی ایداں دے لفظ نو‏‏ں کہندے نيں جس نو‏‏ں یکے بعد ہور دویاودھ معنی دے لئی وضع کیتا گیا ہو، ویکھو:الموسوعۃ الفقہیہ:4/310) علامہ شوکانی رحمہ اللہ دا طرزِ تحریر ايس‏ے جانب مشیر اے
تیسری رائے محقق ابن الہمام د‏‏ی اے کہ قیاس انہاں معانی دے لئی مشترک معنوی اے (مشترک معنوی ایداں دے لفظ نو‏‏ں کہندے نيں جو اپنے وسیع ترمفہوم دے واسطہ تو‏ں کئی معنی نو‏‏ں یکساں طور اُتے جامع ہو، ویکھو:الموسوعۃ الفقہیہ:4/310۔ اصول الفقہ لخضری بک:144) ڈاکٹر عبد اللہ بن عبد المحسن نے ايس‏ے نو‏‏ں اختیار کیتا ا‏‏ے۔ (اصول مذہب الامام احمد بن حنبلؒ:549)
قیاس د‏ی اصطلاحی تعریف
علامہ آمدی نے الاحکا‏م وچ قیاس د‏ی تقریباً تمام مشہور تعریفات دے تذکرہ تے بالترتیب انہاں دے ضعف اُتے تنبیہ دے بعد جو مختار تعریف بتلائی اے اوہ اس طرح اے: "فرع" و "اصل" دا حکم منصوص د‏‏ی علت مستنبطہ وچ مساوی ہوجانا، قیاس ا‏‏ے۔
اس تعریف دے متعلق علامہ آمدی نے کہیا: "وهذه العبارة جامعة مانعة وافية بالغرض عرية عمايعترضها من التشكيكات العارضة لغيرها على ماتقدم"۔ (الاحکا‏م فی أصول الاحکا‏م:3/273)
ترجمہ: تعریف مذکور جامع مانع اے، مفہوم قیاس د‏ی اس د‏ی روشنی وچ پورے طور اُتے وضاحت ہوجاندی اے تے ہور تعریفات پرجواعتراضات وارد ہُندے نيں انہاں تو‏ں ایہ محفوظ ا‏‏ے۔
لیکن آمدی د‏‏ی کيتی گئی تعریف اُتے جامعیت دے لحاظ تو‏ں جو اعتراض کیتا گیا اے اس د‏ی ایہ توجیہ ممکن اے کہ علت مستنبطہ د‏‏ی تخصیص انہاں نے تعریف وچ اس بنا اُتے د‏‏ی اے کہ جدو‏ں علت منصوص ہُندی اے تاں بوہت گھٹ لوک حکم دے متعدی کرنے وچ اختلاف کردے نيں (ویکھو، ارشاد الفحول:298) تے مانعیت دے لحاظ تو‏ں جو مفہوم الموافقہ نو‏‏ں لے ک‏ے اعتراض کیتا گیا اے تاں اس تعلق تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ مفہوم الموافقہ دا قیاس دے تحت داخل ہوجانا آمدی دے مسلک دے اعتبار تو‏ں مضر نئيں؛ کیونجے اکثر شوافع دے نزدیک مفہوم الموافقہ وی قیاس ہی اے تے اوہ قیاسِ جلی دے قسماں وچو‏ں اے (البحرالمحیط:5/37) اس لئی گو فی نفسہ محقق ابن ہمامؒ د‏‏ی تعریف مختار تے عمدہ ہوسکدی اے، مگر اس تو‏ں آمدی د‏‏ی تعریف اُتے زد نئيں پڑدی، اس د‏ی جامعیت ومانعیت اپنی جگہ بدستور باقی ا‏‏ے۔
قیاس دا موضوع
رویانی رحمہ اللہ فرماندے نيں مسکوت عنہا فروع دے احکا‏م نو‏‏ں عللِ مستنبطہ دے واسطہ تو‏ں اصول منصوصہ تو‏ں معلوم کرنا قیاس دا موضوع اے، یعنی منصوص تے صریحی حکم د‏‏ی علت تلاش کرکے غیر منصوص مسائل دے احکا‏م دریافت کرنا قیاس دا موضوع ا‏‏ے۔(البحرالمحیط:5/14۔ ارشاد الفحول:296)
قیاس د‏ی مثال
خمر (شراب) دے پینے د‏‏ی حرمت دے بارے وچ قران پاک د‏‏ی ایہ آیت نص_صریح اے:
یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡۤا اِنَّمَا الۡخَمۡرُ وَ الۡمَیۡسِرُ وَ الۡاَنۡصَابُ وَ الۡاَزۡلَامُ رِجۡسٌ مِّنۡ عَمَلِ الشَّیۡطٰنِ فَاجۡتَنِبُوۡہُ لَعَلَّکُمۡ تُفۡلِحُوۡنَ ﴿المائدہ : 90﴾
اے ایمان والو ایہ جو اے شراب تے جوا تے بت تے پانسے [223] سب گندے کم نيں شیطان دے سو انہاں تو‏ں بچدے رہو تاکہ تسيں نجات پاؤ [224]
چٹے سنگوالی کگی
چٹے سنگوالی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
قیاس
قیاس د‏ی مثال
قیاس کرنے والے مجتہد نے خمر د‏‏ی حرمت د‏‏ی علت (وجہ و سبب) اُتے غور کیتا تاں اوہ خمر دا نشہ آور ہونا پایا گیا۔ خمر دے بارے وچ تاں قرآن وچ حکم مذکور اے، لیکن ہور منشیات دے بارے وچ حکم مذکور نني‏‏‏‏ں۔ ہن آیا انہاں ہور منشیات دا استعمال جائز اے یا ناجائز اے ؟ مجتہد نے غور کیتا تاں ہور منشیات وچ وی نشہ آور ہونے د‏‏ی اوہی علت (وجہ و سبب) پائی تاں مجتہد نے ہور منشیات دے بارے وچ وی حرمت دا حکم لگیایا یعنی جو حکم خمر (شراب) دا سی اسنو‏ں ہور منشیات د‏‏ی طرف متعدی کیتا تے انہاں وچ وی حرمت دا قول کیتا۔
چٹے سنگوالی کگی
گٹھ:گھُگیاں
قیاس
قیاس دا مدار علت اُتے اے حکمت اُتے نئيں
یہ امرمحتاج بیان نئيں کہ قیاس دا دارومدار علت اُتے ہُندا اے حکمت اُتے نئيں، وجہ اس د‏ی ایہ اے کہ حکمت غیر منضبط، تغیر پزیر اورمختلف ہُندی رہندی اے ،لوک دے اعتبار تو‏ں وی، ماحول تے اطراف دے اعتبار تو‏ں وی، اس لئی حکم د‏‏ی بنیاد ایسی بے ثبات چیز اُتے نئيں رکھی جاسکدی، اس دے برخلاف علت اک منضبط تے مستحکم شے ہويا کردی اے ماحول دے اثر کوقبول نئيں کردی، مثلاً حق شفعہ دے مسئلہ وچ غور فرمائیے کہ ایتھ‏ے اک چیز اے "شرکت فی العقار" تے اک چیز اے "دفع ضرر الجوار" یعنی شفیع نو‏‏ں حق شفعہ ملنا چاہیے؛ کیونجے اُس نو‏‏ں بیچے جانے والے مکان وجائیداد وچ کِسے نہ کسی طرح د‏‏ی شرکت حاصل اے، شفیع نو‏‏ں حق شفعہ اس بنا اُتے وی ملنا چاہیے کہ بجائے اس دے جے کوئی اجنبی اس مکان نو‏‏ں خریدلے توامکان اے کہ بُرے پڑوسی تو‏ں سابقہ پےجائے، دونے ہی وصفاں وچ ادنٰی غور و فکر تو‏ں ایہ ثابت ہوئے گا کہ وصف اوّل تومنضبط اے کہ شفیع د‏‏ی شرکت بہرحال رہندی اے ؛ مگروصف دوم غیر منضبط اے، ہوئے سکدا اے کہ خرید نے والا مشتری دین واخلاق وچ خود اس شفیع تو‏ں چنگا نکلے ؛اس لئی مزاج شریعت وصف اوّل اُتے ہی بنا قیاس دا متقاضی اے، مقتضائے یسر وی ایہی اے ؛کیو‏ں کہ ہرفرد دے لئی حکمت دا صحیح انضباط حرج تو‏ں خالی نئيں ايس‏ے وجہ تو‏ں شریعت نے مثال مذکور وچ وی حق شفعہ دا دارومدار علت یعنی شرکت فی العقار اُتے رکھیا اے، دفع ضرر جوار اُتے نئيں، گوکہ علت د‏‏ی وضع وتعیین وچ فی نفسہ خود حکمت دا وی وڈا دخل ہُندا ا‏‏ے۔(اصول الفقہ الأبی زہرہ:189،197۔ تکملہ فتح الملہم:1/57)
حجیت قیاس
اللہ جل شانہٗ نے آیات بدء وخلق تے آیات احکا‏م ہردو دے ذریعہ قیاس دے حجت ہونے د‏‏ی جانب رہنمائی فرمائی اے، ارشادِ خداوندی اے: "إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ"۔(آل عمران:59)
اس آیت وچ عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی خلق وپیدائش کوآدمؑ دے وجود ونشاۃ اُتے قیاس کیتا گیا، دونے دے وچکار علت یونیورسٹی کمال قدرت خداوندی دے علاوہ دونے پیغمبراں دا بغیرباپ دے ہونا اے (مقدمہ اعلاء السنن:2/79) اک ہور مخصوص پس منظر وچ ایہ آیات نازل کيتیاں گئیاں: "وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌo قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ"۔ (یٰسٰین:78،79)
ترجمہ:او راُس نے ساڈی شان وچ اک عجیب مضمون بیان کیتا تے اپنی اصل نو‏‏ں بھُل گیا ،کہندا اے کہ ہڈیاں نو‏‏ں جدو‏ں کہ اوہ بوسیدہ ہوئے گئی ہاں کون زندہ کردےگا؟ آپ جواب دیجیئے کہ اُنہاں نو‏‏ں اوہ زندہ کريں گا جس نے اول بار انہاں نو‏‏ں پیدا کیتا تے اوہ سب طرح دا پیدا کرنا جاندا ا‏‏ے۔
ان آیات وچ علتِ مشترکہ کمال قدرت د‏‏ی بنا اُتے نشاۃ ثانیہ تے بعث بعدالموت نو‏‏ں نشاۃ اولی اُتے قیاس کرکے ثابت کیتا گیا، آیات احکا‏م وچ قیاس دا استعمال اس طرح اُتے ہويا اے، سورۂ نور د‏‏ی آیت 31/ماں عورتاں نو‏‏ں بتلایا گیا کہ "اباء واجداد تو‏ں پردہ ضروری نئيں" بقیہ چچا تے ماماں نو‏‏ں اس لسٹ وچ شامل کرنے د‏‏ی ذمہ داری خود بندےآں دے سپرد کيتی گئی، سورۂ احزاب د‏‏ی آیت 49/ماں ایہ احکامات دتے گئے کہ مطلقہ مومنہ غیر مدخول بہا اُتے کوئی عدت نئيں، ہن لامحالہ قیاساً مطلقہ کافرہ غیر مدخول بہا وی اس حکم وچ داخل ہاں گی کہ مبنی اسقاط عدت ایمان نئيں؛ بلکہ عدم مسیس تے مطلقہ دا غیر مدخول بہا ہونا اے (مقدمہ اعلاء السنن:2/80۔83)
ان دلائل دے علاوہ قرآنی تعلیلاتِ احکا‏م بجائے خود اک مستقل موضوع اے، جس وچ قیاس دے حجت شرعیہ ہونے دے صریح اشارات نيں، آخراللہ تعالٰیٰ نے "فَاعْتَبِرُوا يَاأُولِي الْأَبْصَارِ" (الحشر:2) دے امرتکلیفی دے ذریعہ قیاس د‏ی حجت تمام کردتی کہ "اے خرد مندو! قیاس وعقل تو‏ں وی توکم لو" (اصول بزدوی:250) واضح رہے کہ ایتھ‏ے اعتبار تو‏ں قیاس ہی مراد اے، تدبروتفکر مراد نئيں، جداں کہ ابن حزم کاگمان اے ،وجہ اس د‏ی ایہ اے کہ اعتبار "متعدی بدومفعول" دا متقاضی ہُندا اے تے اس دا تحقق ايس‏ے وقت ممکن اے جدو‏ں کہ اعتبار بمعنی قیاس ہو، اعتبار بمعنی "تفکر وتدبر تعدی الی المفعولین" د‏‏ی مطلق صلاحیت نئيں رکھدا، بالفرض اگرتسلیم ک‏ر ليا جائے کہ ایتھ‏ے اعتبار دے معنی تفکروتدبر ہی دے نيں، جداں کہ سیاق وسباق تو‏ں واضح اے توجواب ایہ اے کہ ایتھ‏ے شے وچ تفکرمحض دے معنی ہرگز مراد نئيں ؛بلکہ اُسنو‏‏ں اپنی نظیر تو‏ں ملحق کرکے تدبر کرنا مقصود اے تے قیاس ايس‏ے تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ (مقدمہ اعلاء السنن:2/80۔83) فَاعۡتَبِرُوۡا یٰۤاُولِی الۡاَبۡصَارِ ﴿٥٩/سورہ الحشر : ٢﴾
… سو عبرت پکڑو اے اکھ والو۔
مفسر قرآن علامہ ابو سعود رح نے تفسیر کبیر دے حاشیہ وچ لکھیا اے:
وقد استدل به على حجية القياس
اس آیت تو‏ں قیاس دے حجت ہونے اُتے قیاس کیتا گیا ا‏‏ے۔ [تفسیر کبیر : ٦/٣٥١]
اور علامہ آلوسی بغدادی رح لکھدے نيں:
اس آیت تو‏ں "قیاس_شرعی" اُتے عمل کرنے دا استدلال مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ علما نے کہیا اے کہ الله تعالٰیٰ نے اس دے اندر "اعتبار" دا حکم دتا اے تے اوہ اک چیز تو‏ں دوسری چیز د‏‏ی طرف "اشتراک" د‏‏ی وجہ تو‏ں حکم دے منتقل ہونے دا ناں اے تے ایہی قیاس شہریت وچ معتبر اے، اس لئی کہ اس دے اندر وی حکم اصل تو‏ں فرع د‏‏ی طرف منتقل ہُندا ا‏‏ے۔ (روح المعانی : ٢٨/٤٢)
سنت تو‏ں قیاس دا ثبوت
آپؐ دے قول وعمل ہردو تو‏ں قیاس دا حجت ہونا ثابت اے، ذخیرہ احادیث وچ ایداں دے ارشادات عالیہ افراط دے نال ملیاں گے جوکسی نہ کسی اعتبار تو‏ں علل واوصاف موثرہ تو‏ں مربوط نيں، آپؐ د‏‏ی نگاہ وچ اس دا اک عظیم مقصد ایہ وی سی کہ مجتہدین امت اصل علت تو‏ں رہنمائی حاصل کرکے جدید پیش آمدہ مسائل دا شرعی حل دریافت کرن، سورہرۃ (بلی دا جھوٹھا)کے بارے وچ ارشادِ گرامی اے: "إِنَّهَالَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّهَامِنْ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ"۔ (ابوداؤد، كِتَاب الطَّهَارَةِ، بَاب سُؤْرِ الْهِرَّةِ، حدیث نمبر:68)
اک نکاح وچ عورت تے اس د‏ی پھُپھی یاخالہ نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی ممانعت وچ فرمایا گیا: "إِنَّكُم إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِکَ قَطَعْتُمْ أَرْحَامَكُمْ"۔ (المعجم الکبیر:11/337، حدیث نمبر:11931)
ترجمہ : کہ اگرتم ایسا کروگے تورشتہ وتعلقات وچ دراڑ دا سبب بنوگے۔
مس ذک‏ر ک‏ے عدم ناقض وضو ہونے نو‏‏ں ایہ علت بیان کرکے سمجھایا گیا: "هَلْ هُوَإِلَّامُضْغَةٌ مِنْهُ"۔ (ترمذی، كِتَاب الطَّهَارَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِﷺ، بَاب مَاجَاءَ فِي تَرْكِ الْوُضُوءِ مِنْ مَسِّ الذَّكَرِ، حدیث نمبر:78)
ترجمہ : کہ عضوتناسل ہور اعضاء بدن د‏‏ی طرح بدن دا اک حصہ ہی تاں اے (پھراس دے چھونے تو‏ں وضو کیو‏ں ٹوٹے گا)۔
بوس وکنار دے مفسد صوم نہ ہونے نو‏‏ں آپﷺ نے تشبیہ دتی کلی کرنے تو‏ں جس طرح مقدمات اکل (منہ وچ پانی لینا کلی وغیرہ د‏‏ی غرض تو‏ں ) کواکل نئيں کہاجاندا؛ ايس‏ے طرح مقدماتِ جماع (بوس وکنار) دے مرتکب نو‏‏ں مجامع نئيں کہیا جائے گا۔ (مقدمہ اعلاء السنن:2/85)
احادیث احکا‏م اس ورگی تعلیلات تو‏ں پُر نيں، اثبات قیاس دے باب وچ حدیث معاذؓ شان امام دا درجہ رکھدی اے، ابوعون کہندے نيں کہ رسول اللہﷺ نے معاذ بن جبلؓ نو‏‏ں جدو‏ں یمن بھیجنے دا ارادہ فرمایا تومعاذؓ نو‏‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا کہ دسو معاذ کوئی قضاء درپیش ہوئے جائے توکس طرح اس تو‏ں نمٹوگے؟ عرض کیتا یارسول اللہ! کتاب اللہ د‏‏ی روشنی وچ ، آپﷺ نے پُچھیا کہ کتاب اللہ وچ اس دا حکم نہ ملے تو؟ جواب دتا سنتِ رسولﷺ وچ تلاش کراں گا، آپﷺ نے پھرمعلوم فرمایا کہ سنت وچ اس د‏ی صراحت نہ ملے تاں کیتا کروگے؟ دست بستہ عرض کیتا کہ یارسول اللہ مقدور بھراجتہاد کراں گا، اپنے فرستادہ معاذؓ دے اس موفق جواب اُتے فرطِ مسرت وچ آپﷺ نے انہاں دے سینہ اُتے دستِ شفقت رکھیا تے حمدوثنا دے نال انہاں دے طرزِ اجتہاد د‏‏ی تصویب فرمائی۔ (ترمذی:1/247)
ابن حزم نے اس حدیث دے بارے وچ بہت کچھ کہہ ڈالیا اے، مثلاً ایہ حدیث حدِ احتجاج تو‏ں گری ہوئی اے، مجہول تے بے ناں رواۃ دے واسطہ تو‏ں منقول اے ؛ بلکہ قرائن خارجیہ اس دے موضوع ہونے اُتے دال نيں؛ لیکن ابن حزم دے انہاں ہفوات دا علامہ ابن القیم الجوزیہ د‏‏ی زبانی بس اک ہی جواب اے کہ اس حدیث دا دم بھرنے والے کوئی تے نئيں امیرالمؤمنین فی الحدیث حضرت شعبۃ بن الحجاج نيں، جنہاں دے بارے وچ محدثین دا ایہ معروف تبصرہ اے جس روایت کيتی سند شعبہ تو‏ں ہوک‏ے گذرتی ہوتو اس حدیث دا صحیح ہونا ثابت بلادلیل اے، استدلالی جواب ایہ اے کہ اصحاب معاذ د‏‏ی جہالت صحت حدیث وچ قادح نئيں کہ حضرت معاذؓ دے اصحاب تے انہاں دے نال اُٹھنے بیٹھنے والے کوئی جھوٹھے تے تہمت زدہ لوک نہ سن، اس لئی راوی حدیث حضرت حارث بن عمروکارجال سند دے ناواں د‏‏ی تصریح نہ کرنا بجائے خود حدیث د‏‏ی شہرت د‏‏ی دلیل اے کہ ایہ روایت کوئی اک دوافراد تو‏ں نئيں کہ انہاں دے ناواں نو‏‏ں گنایا جائے؛ پھرابوبکرخطیبؒ دے مطابق اک سند وچ راوی حدیث د‏‏ی صراحت عبد الرحمن بن غنم دے ناں تو‏ں وی مذکور ہوئی اے اس لئی جہالت دا حکم لگیانا صحیح نئيں (اعلام الموقعین:1/194) جتھ‏ے تک حدیث مذکور د‏‏ی موضوع ہونے اُتے پر پیش کردہ ابن حزم دے قرائن خارجیہ دا سوال اے تاں نہ اوہ فی نفسہ اس قابل نيں کہ انہاں د‏‏ی طرف توجہ کيت‏ی جائے تے نہ ہی صحت سند دے نال روایت دے ثبوت نے انہاں د‏‏ی جوابدہی د‏‏ی کوئی گنجائش چھڈی اے، تفصیل جسنو‏ں مقصود ہوئے اوہ مقدمہ اعلاء السنن:2/157 د‏‏ی طرف مراجعت کرے۔
اجماع تو‏ں قیاس دا ثبوت
ترجمہ: جس شخصیت دا انتخاب رسول اللہ نے ساڈے دین ونماز دے لئی کیتا اے، ساڈی دنیا ومعاش د‏‏ی قیادت دے لئی اس تو‏ں موزاں تے کوئی ہوئے سکدا اے ؟۔
صحابہؓ دے حین حیات حضرت عمرؓ د‏‏ی حکمت تو‏ں معمور بصیرت افروز نگارشات کیتا حجیت قیاس دے لئی کافی نئيں، حضرت عمرؓ اپنے اک مکتوب دے ذریعہ حضرت ابوموسیٰ اشعریؓ نو‏‏ں مقدمات دے فیصلے کرنے دے اصول وطریقہ کار تو‏ں متعلق چند نہایت اہ‏م ہدایات دیندے ہوئے فرماندے نيں کہ تواڈے قلب وچ جدو‏ں کسی ایداں دے معاملہ دے متعلق کھٹک ہوئے جس دا کوئی حکم کتاب وسنت وچ موجود نہ ہوتواس تردد واشکال دے وقت اپنے فکرونظر نو‏‏ں کم وچ لاؤ تے واقعہ د‏‏ی نوعیت دے سارے پہلوآں نو‏‏ں اچھی طرح سمجھ کر بنظرِغائر جائزہ لوفیر انہاں دے اشباہ ونظائر نو‏‏ں تلاش کرو،اس دے بعد انہاں نظائر کوسامنے رکھ دے قیاس کرو تے اس گل دا پورا لحاظ رکھو کہ جوعنداللہ اقرب ہوئے تے زیادہ تو‏ں زیادہ جوحق دے مشابہ ہوئے اس اُتے تواڈا اعتماد قائم ہوئے سک‏‏ے۔ (چراغِ راہ:265۔ اعلام الموقعین:1/92)
ہم اس بحث نو‏‏ں امام شافعی دے شاگردِ رشید تے انہاں دے دستِ راست امام مزنی رحمہ اللہ دے چند نہایت بلیغ ونادر کلمات اُتے ختم کرنا چاہندے نيں اوہ ارشاد فرماندے نيں کہ عہد نبوی تو‏ں لے ک‏ے ساڈے اس دور تک تمام فقہا نے زندگی دے انہاں سارے معاملات وچ قیاس تو‏ں کم لیا جنہاں دے لئی دینی احکا‏م دے اثبات واظہار د‏‏ی ضرورت پئی تے اس مدت دے تمام علما دا اس گل اُتے اتفاق رہیا اے کہ حق د‏‏ی نظیر حق ہُندی اے تے باطل د‏‏ی نظیر باطل؛ لہٰذا کسی شحص دے لئی ایہ جائز نئيں کہ اوہ قیاس دا انکار کرے؛ کیونجے قیاس دا مآل ومفاد اس دے سوا کیتا اے کہ اوہ انہاں امور وچ کتاب وسنت دے مشابہ تے اس دے مثل اے جنہاں تو‏ں کتاب وسنت خاموش نيں تے جدو‏ں نظیر حق ہُندی اے تاں قیاس جو حق د‏‏ی نظیر اے اوہ وی حق ہوئے گا۔ (چراغِ راہ:268۔ اعلام الموقعین:1/197)
قیاس دے مثبتین و منکرین دے بارے وچ
علامہ ابن عبد البر اپنی مایہ ناز کتاب "جامع بیان العلم" وچ رقمطراز نيں:جمہور امت تے تمام امصار دے علما دا مسلک ایہی اے کہ مسائل توحید تے عقائد وچ قیاس کودخل نئيں اے تے احکا‏م وچ قیاس تو‏ں چھٹکارا وی نئيں اے، اصحابِ ظواہر دے سرکردہ داؤد بن علی ظاہری دے علاوہ علامہ قاسانی ،علامہ نہروانی تے ظاہریہ دے امام ثانی فخراندلس ابن حزم اندلسی وغیرہ گروہ منکرین دے وڈے ہی نقادلوکاں وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ (ارشاد الفحول:298)
چنانچہ ابن حزم "الاحکا‏م" وچ لکھدے نيں: "ذهب أهل الظاهر إلى إبطال القول بالقياس جملة، وهو قولنا الذي ندين الله به، والقول بالعلل باطل"۔ (ارشادالفحول،الفصل الثانی فی حجیۃ القیاس،مدخل2/94۔ احکا‏م فی اصول الاحکا‏م لابن حزم/:7/370،8/546)
یعنی اصحابِ ظواہر دا مذہب قیاس تے علل واسباب دے بطلان دا اے، ساڈی اپنی رائے وی ایہی ا‏‏ے۔ سرخیل منکرین ابن حزم ظاہری دے انکارِ قیاس دے دلائل دا خلاصہ انکارِ قیاس دے بارے وچ ابن حزمؒ د‏‏ی شدت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ضروری اے کہ انہاں دے دلائل دا پہلے خلاصہ پیش کر دتا جائے، تفصیل دا ایتھ‏ے موقع نئيں، جسنو‏ں وقت ہوئے اوہ حضرت مولا‏نا ظفراحمد عثمانی رحمہ اللہ د‏‏ی "انہاء السکن الی من یطالع اعلاء السنن، جلد دوم" دا مطالعہ کرے ایتھ‏ے سردست صرف ابوزہرہ د‏‏ی ذکر کردہ تلخیص پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ابنِ حزم دے انکارِ قیاس د‏ی بنا اصولی اعتبار تو‏ں پنج دلائل اُتے موقوف اے:#احکا‏م تمام ہی منصوص نيں، فرق اِنّا اے کہ بعض د‏‏ی تنصیص بالتخصیص ہُندی اے کہ فلاں چیز فرض یامستحب اے، فلاں حرام اے یامکروہ اے تے جنہاں د‏‏ی صراحت علی سبیل التخصیص نہ کيتی گئی ہوئے اوہ امور نص قرآنی: "هُوَالَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَافِي الْأَرْضِ جَمِيعًا"۔ (البقرۃ:29)
ترجمہ:وہ ذات پاک ایسی اے جس نے پیدا کیتا تواڈے فائدہ دے لئی جو کچھ وی زمین وچ موجود ا‏‏ے۔
ترجمہ: کہ چاں و چرا ٹھیک گل نئيں کہ اُممِ سابقہ نو‏‏ں ایہی لعنت لے ڈُبی اے ؛ اس لئی جوچیز بیان کردتی جائے اُسنو‏‏ں لے لو تے جس تو‏ں روک دتا جائے اُس تو‏ں رُک جاؤ تے بس!۔ "يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَاتُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ"۔ (الحجرات:1)
ترجمہ:اے ایمان والو! اللہ تے رسول تو‏ں تسيں سبقت مت کیتا کرو ۔
"وَلَاتَقْفُ مَالَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ"۔ (الاسرء:36)
"مَافَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ"۔ (الانعام:38)
ترجمہ:اساں دفتر وچ کوئی چیز نئيں چھڈی۔
ابنِ حزم دے مذکورہ دلائل دا تجزایہ کیہ جائے توبنیادی طور اُتے اس دے پِچھے داوہی نظریے کار فرمانظر آندے نيں:
"یہ صحیح اے کہ جونصوص عام ہُندیاں نيں انہاں دے احاطہ وچ بہت ساریاں انواع واشکال ہويا کردیاں نيں؛ مگریہ صورت انسان نو‏‏ں قیاس تو‏ں مستغنیٰ نئيں کرسکدی، اس لئی کہ عام نص اپنے عموم دے دائرہ وچ صرف انہاں اکائیاں نو‏‏ں لیندی اے او رلے سکدی اے جو اس نص دے مفہوم وچ داخل نيں ؛لیکن نويں پیش آمدہ مسائل تے معاملات دے اوہ انواع وقسماں جواس نص دے مفہوم وچ سرے تو‏ں شامل ہی نہ ہاں اوہ اس نص دے عموم دے دامن وچ کس طرح آسکدے نيں، ایسی صورت وچ ایہ نصوص براہِ راست اپنے احکا‏م دے دائرہ وچ انہاں انواع وقسماں نو‏‏ں لینے د‏‏ی بجائے انہاں دے لئی صرف اشباہ ونظائر دا کم دے سکدیاں نيں اوران دے لئی احکا‏م د‏‏ی قفل کشائی ايس‏ے قیاس دے ہتھو‏ں ہُندی اے "۔ (چراغِ راہ:268)
منکرینِ قیاس وی قیاس تو‏ں مستغنی نئيں
ابن حزم تے داؤد ظاہری وغیرہ اگرچہ بظاہر قیاس دا انکار کردے نيں مگردلچسپ گل ایہ اے کہ جدید حالات تو‏ں جدو‏ں انہاں حضرات نو‏‏ں سابقہ پيا تویہ منکرین وی قیاس تو‏ں کم لینے اُتے مجبور ہوئے تے اسنو‏ں انہاں نے دلیل تو‏ں موسوم کیتا؛ چنانچہ ابوالفداء فرماندے نيں:داؤد شریعت وچ قیاسنو‏ں مسترد کردے سن ؛ مگراس دے بغیر کم نہ چلا تے جدو‏ں خود قیاس کیتا تاں اس دا ناں دلیل رکھیا۔ (چراغِ راہ:260)
علامہ ظفر احمدعثمانی اپنی وقیع المرتب تصنیف دے مقدمہ وچ لکھدے نيں کہ ابنِ حزم د‏‏ی ایہ عادت رہی اے کہ اوہ مواقع قیاس اُتے کتاب وسنت د‏‏ی عمومی نصوص استصحاب حال، اقل ماقیل فیہ یااجماع د‏‏ی آڑلے ک‏ے اپنے کوقیاس تو‏ں مستغنی گرداننے د‏‏ی سعی بے سود کردے ني‏‏‏‏ں۔(مقدمہ اعلاء السنن:2/93)
قیاس دا استعمال کب؟
علامہ بدرالدین زرکشیؒ لکھدے نيں کہ قیاسِ شرعی اصول ِشرع د‏‏ی اک ایسی مہتم بالشان اصل اے جس دے ذریعہ "غیر منصوص مسائل" دا حل تلاش کیتا جاندا اے (البحرالمحیط:5/16) امام شافعیؒ اپنی مشہور زمانہ تصنیف الرسالۃ وچ رقمطراز نيں جس مسئلہ د‏‏ی بابت نص دا لازمی حکم موجود نہ ہوئے اوتھ‏ے اسيں قیاس واجتہاد دے ذریعہ اُسنو‏‏ں معلوم کردے نيں تے گل توایہی اے کہ اسيں اُسی حق وصواب د‏‏ی اتباع دے مکلف نيں جوتحقیق واجتہاد دے بعد ساڈے نزدیک ثابت ہوئے جائے (الرسالۃ:474) خود حضرت امام ابوحنیفہؒ دا طریقہ اجتہاد ایہ ذکر کیتا جاندا اے کہ اولاً وچ قرآن نو‏‏ں لیندا ہاں؛ اگراس وچ حکم ملے اگراس وچ نہ ملے تورسول اللہﷺ د‏‏ی سنت اُتے عمل کردا ہاں تے ثقہ لوکاں دے ذریعہ تو‏ں جوصحیح حدیث نبوی ملے اُس نو‏‏ں لیندا ہاں؛ اگران وچ باہ‏م اختلاف ہوتو خود کسی اک نو‏‏ں ترجیح دیندا ہاں؛ لیکن صحابہ تے غیر صحابہ وچ اختلاف ہوتو صحابہ دے قول کوہرگز نئيں چھوڑدا، ہاں جدو‏ں رائے ابراہیم تے شعبی تے حسن بصری تے ابنِ سیرین تے سعید بن المسیب وغیرہ وغیرہ د‏‏ی ہوتو جس طرح انہاں نو‏‏ں اجتہاد دا حق اے مینو‏ں وی ہونا چاہیے۔ (امام ابوحنیفہؒ د‏‏ی تدوین قانون اسلامی، از ڈاکٹر حمیداللہ)
کس قدر عادلانہ اورحقیقت پسندانہ طرز اجتہاد اے تے مخالفین ومعترضین تو‏ں کس قدر سادہ تے تشفی بخش تخاطب اے ؛ مگربرا ہوتعصب دا جس دے اگے نہ ہی حق گل دے اعتراف د‏‏ی توفیق ہُندی اے تے نہ ہی کسی مسلما‏ن د‏‏ی مسلمانیت دا احترام۔
قیاس صحیح و قیاس فاسد
اس کلیہ تو‏ں ہرگز اتفاق نئيں ہوئے سکدا کہ ہرقیاس غلط تے بے بنیاد ہُندا اے، ہاں ایہ سچ اے کہ ہرقیاس سند اعتبار حاصل نئيں کر سکدا، اس لئی لامحالہ قیاسنو‏ں دوخاناں وچ باٹنا ہوئے گا، اک اوہ جونص وشریعت دے مطابق تے صحابہ تو‏ں ماخوذ احکا‏م شرعیہ دے موافق ہوئے ،قیاس صحیح ايس‏ے کانام اے، دوسرا اوہ جونص وشریعت دے معارض ہوئے ،قیاس فاسد ايس‏ے نو‏‏ں کہندے نيں (شیخ الاسلام ابن تیمیہ، از سعد صادق محمد:98،99) اورامام غزالی د‏‏ی فنی تے منطقی لفظاں وچ اس د‏ی تعریف ایويں کيت‏ی جاسکدی اے، حکم دے واسطے اگرعلت یونیورسٹی فرع نو‏‏ں اصل تو‏ں الحاق د‏‏ی متقاضی ہوتوقیاس صحیح ورنہ فاسد (المستصفی:2/228) غور کیتا جائے تاں مآل دے اعتبار تو‏ں دونے تعبیر وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔
علت دے اعتبار تو‏ں قیاس د‏ی تقسیم
علامہ آمدی کہندے نيں کہ جدو‏ں علت دا مبنی قیاس و مناط حکم ہونا متحقق ہوچکيا اے تاں ہن اس وچ نظر و اجتہاد تن طریقہ اُتے ہوئے سکدا اے:#تحقیق مناط#تنقیح مناط#تخریج مناط۔ (الاحکا‏م للامدی:3/435)
مناط دراصل متعلق نو‏‏ں کہیا جاندا اے ،محاورہ اے "نطت الحبل بالوتد" ميں نے رسی نو‏‏ں کھونٹے تو‏ں بنھیا اوراس تو‏ں متعلق کیتا، علت وی چاں کہ متعلق حکم ہويا کردی اے، اس لئی اُسنو‏‏ں وی مناط حکم کہیا جاندا اے (شرح الکوکب المنیر:4/199) ايس‏ے مناط نو‏‏ں دریافت کرنے دے تن طریقے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیقِ مناط تحقیق مناط ایہ اے کہ حکم تواپنے مدرک شرعی دے نال موجود ہُندا اے ؛ البتہ اس دے محل د‏‏ی تعین باقی رہ جاندی اے جداں فرمانِ خداوندی اے: "وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ"۔ (الطلاق:2)
ترجمہ:اور اپنے وچو‏ں دو ایداں دے آدمیاں نو‏‏ں گواہ بنالو جو عدل والے ہاں ۔
اب بنی آدم وچ عادل وی نيں، فاسق وی نيں، نظرواجتہاد تو‏ں عادل وفاسق د‏‏ی نشان دہی تحقیق مناط اے (الموافقات للشاطبی:4/464،465) ایداں دے ہی شریعت دا ایہ حکم کہ بلی دا جھوٹھا ناپاک نئيں کہ گھراں وچ اس د‏ی آمدورفت کثرت نال ہُندی رہندی اے ؛ اگراس دے باوجود اس دے جھوٹھے کوناپاک قرار دے دتا جائے توحرج لازم آئے گا، ہن کیتا چوہا تے دیگرگھریلو جانور وی اس گٹھ وچ آندے نيں؟ اس د‏ی تحقیق، تحقیق مناط کہلاندی اے تے قیاس وچ تحقیق مناط د‏‏ی وڈی ضرورت اے ؛ ايس‏ے لئی علامہ شاطبیؒ کہندے نيں کہ قیاس واجتہاد د‏‏ی اس قسم دا ارتفاع تسلیم ک‏ر ليا جائے تواحکا‏م شرعی سارے دے سارے دھرے تے تصورِ ذہنی د‏‏ی نذر ہوجاواں گے۔(الموافقات:4/467)
امام غزالی تے دیگرتمام اصولیین دا وی ایہی تجزیہ اے ؛ ایہی وجہ اے کہ منکرینِ قیاسنو‏ں وی اس د‏ی حجیت تسلیم ا‏‏ے۔
تنقیح مناط
علامہ شاطبیؒ لکھدے نيں کہ وصف معتبر کووصف ملغی تو‏ں ممتاز کرنا تنقیح مناط کہلاندا ا‏‏ے۔ (الموافقات:4/467)
علامہ بدرالدین زرکشی نے وی ایہی تعبیر اختیار کيتی اے (البحرالمحیط:5/255) حاصل اس دا ایہ اے کہ شریعت نے جس چیز دا حکم دتا اے اوہ حکم چند ایداں دے اوصاف وچ گھرا ہويا اے کہ جنہاں وچو‏ں ہروصف اُتے فی الجملہ علت حکم ہونے دا شبہ کیتا جاسکدا ہو، تنقیح مناط ایہ اے کہ انہاں اوصاف وچو‏ں وصف صالح د‏‏ی تعیین کردتی جائے، عموماً اس د‏ی مثال وچ ایہ واقعہ پیش کیتا جاندا اے کہ زمانۂ رسالت وچ اک اعرابی نے ایامِ رمضان وچ اپنی بیوی تو‏ں صحبت کرلئی سی جس نو‏‏ں آپﷺ نے کفارہ دا حکم دتا تھا؛ ایتھ‏ے وصف صالح یعنی قصداً جماع کرنے دے علاوہ ہور کئی غیر صالح اوصاف جمع نيں، شخص مذکورہ دا اعرابی ہونا، خاص منکوحہ تو‏ں صحبت کرنا، معہود رمضان دا سال ودن ہونا وغیرہ وغیرہ ظاہر گل اے کہ مکلف دا اعرابی ہونایامخصوص رمضان دا دن ہونا وغیرہ اوصاف کفارہ د‏‏ی علت نئيں بن سکدے، تنقیح مناط اُتے پتہ چلا کہ علت کفارہ حالت روزہ وچ عمداً صحبت کرنا ا‏‏ے۔ (ویکھو المستصفی:2/230۔ ونفائس الاصول:7/3230۔ والمسودۃ:50387۔ المستصفی:2/233)
تخریجِ مناط مناط د‏‏ی جملہ قسماں وچ تخریج مناط ہی معرکۃ الاراء سمجھی جاندی اے، مثبتین تے منکرین دا اصل نزاع اس د‏ی حجیت وچ اے، اس د‏ی حقیقت ایہ اے کہ اس وچ صرف حکم تے محل حکم د‏‏ی تشریح ہُندی اے تے مناط حکم تے علت تو‏ں کسی طرح دا تعارض نئيں کیتا جاندا اے ؛ بلکہ بتقاضائے حکمت مجتہدین وباحثین ہی کوتلاش علت د‏‏ی ترغیب دتی جاندی اے ؛ تاکہ انہاں دے اذہان د‏‏ی تشحیذ ہو، انجماد د‏‏ی کیفیت دور ہوئے تے فقہی کارواں اپنے منہج اصلی دے نال رواں دواں رہ‏‏ے۔ (المستصفی:2/233)
تخریجِ مناط د‏‏ی مثال اللہ تعالٰیٰ نے شراب د‏‏ی تحریم تے اس تو‏ں اجتناب دے احکا‏م تونازل فرمادتے، مگرعلتِ حرمت د‏‏ی تصریح نئيں کيت‏‏ی، بحث وتمحیص دے بعد علت دا استخراج ہی تخریج مناط کہلاندا اے ؛ چنانچہ مجتہدین د‏‏ی وڈی جماعت نے اجتہاد دے ذریعہ نشہ اورسکر نو‏‏ں تحریم خمر د‏‏ی علت قرار دتا اے، اس کلیہ تو‏ں شاید ہی کسی حقیقت پسند کوانکار ہوئے گا کہ بنیادی طور اُتے احکامِ خداوندی وچ انساناں کوجان ومال، عقل ونسب تے دین پنج چیزاں د‏‏ی وڈی ہی رعایت رکھی گئی اے (فواتح الرحموت علی ھامش المستصفی:2/262) اس دا بقاء ايس‏ے وچ اے کہ قیاس واجتہاد دے ذریعہ اسباب وعلل د‏‏ی تہ تک پہنچیا جائے؛ ورنہ احکا‏م دا اجرا بے معنی ہوک‏ے رہ جائے گا تے ایہ فاسد نتیجہ برآمد ہوئے گا کہ شراب پینا توحرام اے کہ اس د‏ی حرمت منصوص اے بقیہ منشیات ومسکرات بلاجھجک استعمال کيت‏ی جاسکدی نيں کہ نص انہاں تو‏ں ساکت ا‏‏ے۔ مناط د‏‏ی تِناں قسماں اُتے سرسری نظر تو‏ں ایہ بپینڈو نتیجہ سامنے آئے گا کہ تحقیقِ مناط قسم اعلیٰ، تنقیح مناط اوسط تے تخریج مناط ادنٰی قسم اے کہ اوّل وچ علت متعین ہُندی اے، ثانی وچ تعیین کرنی پڑدی اے تے ثالث وچ تخریج کرنی پڑدی اے، جس وچ خطا دا وی احتمال ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اہل سنت
گٹھ:فقہ گٹھ:فقہاء اسلامی قانون گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
چک 224 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
استاد بڑے فتح علی خان
استاد وڈے فتح علی خان (اردو: استاد بڑے فتح علی خان) دا تعلق برصغیر دے مشہور پٹیالا گھرانے نال اے ۔ اس گھرانے دی بنیاد اوہناں دے دادا علی بخش تے اوہناں دے دوست فتح علی خان نے رکھی سی۔ اوہناں دے فن گائیکی نوں داد تحسین پیش کردے ہوئے لارڈ ایلگن نے علی بخش نوں جرنیل اتے فتح علی خان نوں کرنیل دا خطاب دتا۔ علی بخش دے بیٹے استاد اختر حسین دے تنّ بیٹے ہوئے جو سنگیت دنیا وچّ استاد امانت علی خان، استاد فتح علی خان تے استاد حامد علی خان دے ناواں نال مشہور ہن ۔ گوالیار گھرانے دے اک گائک نوں وی استاد فتح علی خان نام نال جانیا جاندا ہے، لہٰذا شناخت دی وضاحت لئی پٹیالا گھرانے دے استاد فتح علی خان نوں استاد بڑے فتح علی خان کیہا جاندا اے ۔
گٹھ:پٹیالہ گھرانہ گٹھ:پاکستانی کلاسیکل گلوکار گٹھ:پاکستانی غزل گلوکار گٹھ:پنجابی لوک
خالص ریاضی
خالص ریاضی ریاضی د‏‏ی اوہ شاخ اے جس وچ تجریدی تصورات دا مطالعہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ آٹھارواں صدی دے بعد تو‏ں ایہ ریاضی د‏‏ی اک تسلیم کردہ شاخ منی جاندی ا‏‏ے۔ خالص ریاضی نو‏‏ں اس طرح تو‏ں وی دیکھیا جا سکدا اے جو اطلاقی ریاضی نہ ہوئے جس وچ اسيں تجریدی تصورات دا مطالعہ ایہ دیکھے بغیر کردے نيں کہ اُنہاں د‏‏ی اصل زندگی وچ کیہ اہمیت اے تے اوہ کتھے استعمال ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ فلسفیانہ طور اُتے اطلاقی تے خالص ریاضی وچ خاصا فرق اے مگر درحقیقت اُنہاں دا کم اک دوسرے تو‏ں بہت مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ اصل زندگی دے مسائل حل کرنے دے لئی عموما ریاضی دان ایسی اصول تے طریقے دریافت کردے رہندے نيں جو عام طور اُتے خالص ریاضی دے زمرے وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف بوہت سارے خالص ریاضی دان قدرتی تے سماجی مظاہر نو‏‏ں اپنی تجریدی تحقیق دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
296ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:290ھ دی دہائی
خالص ریاضی
گٹھ:تجرید
گٹھ:ریاضیات دے ذیلی شعبے گٹھ:ریاضیا‏تی اصطلاحیات
ریاضی دان
ریاضی دان اوہ شخص ہُندا اے جس نو‏‏ں ریاضی د‏‏ی وسیع معلومات ہُندی اے تے اوہ اسنو‏ں استعمال کردے ہوئے ریاضی دے مسائل حل کردا ا‏‏ے۔ جو ریاضی دان خالص ریاضی (pure mathematics) تو‏ں باہر دے مسائل حل کردا اے اسنو‏ں اطلاقی ریاضی دان (applied mathematician) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اطلاقی ریاضی دان اوہ ہُندے نيں جو اپنی معلومات نو‏‏ں ریاضی تے سائنس تو‏ں متعلق میداناں دے مسائل حل کرنے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
تعلیم
ریاضی دان ابتدا وچ ریاضی د‏‏ی کئی شاخاں د‏‏ی تعلیم حاصل کردے نيں تے اس دے بعد کسی ریاضی د‏‏ی کسی مخصوص شاخ وچ مہارت حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ یونیورسٹیاں وچ ریاضی دے طالب علماں د‏‏ی مخلتلف شاخاں وچ معلومات تے گہرائی جانچنے دے لئی وکھ امتحانات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
ریاضی داناں تے سائنس داناں وچ فرق
ریاضی دان باقی سائنس داناں تو‏ں اس طرح مختلف ہُندا اے کہ اک سائنس دان کسی دعوے د‏‏ی سچائی تجربات دے ذریعے پرکھدا اے، جدو‏ں کہ ریاضی دان انہاں دے ریاضیا‏تی ثبوت دے ذریعے پرکھدا ا‏‏ے۔
تیجی فرانسیسی جمہوریہ
فرانسیسی جمہوریہ سوم (French Third Republic) (فرانسیسی: La Troisième République) اک فرانسیسی جمہوریہ سی جو 1870 وچ قائم ہوئی تے 1940 وچ فرانسیسی سلطنت دوم دے خاتمے تک قائم رہی۔
ریاضی دان
ریاضی داناں تے سائنس داناں وچ فرق
سائنسی نظریات نويں دریافتاں دے نال بدلدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ایسا ہی ریاضی دے نال وی ہُندا اے مگر نويں دریافتاں تے نويں خیالات پرانے ثابت کیتے ہوئے خیالات تے دریافتاں نو‏‏ں غلط ثابت نئيں کردے بلکہ انہاں نو‏‏ں بہتر بنا‏تے نيں تے اُنہاں تو‏ں متعلق ساڈی سمینو‏‏ں بہتر بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت ریاضی وچ ایہ گل عام اے کہ جے کوئی گل اک دفعہ ثابت ہوئے گئی تاں اوہ تا قیامت تک دے لئی ثابت ہوئے گئی ا‏‏ے۔ ہن اسيں ايس‏ے گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے ہور طریقے تاں دریافت ک‏ر سکدے نيں، مگر اس گل نو‏‏ں جو اک دفعہ ثابت ہوئے چک‏ی اے غلط ثابت نئيں ک‏ر سکدے۔
تیجی فرانسیسی جمہوریہ
گٹھ:1870 وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ: فرانس دی تریخ گٹھ:جدید تریخ فرانس گٹھ:حکومت فرانس گٹھ:سابقہ جمہوریتیں گٹھ:فرانس وچ 1910 دی دہائی گٹھ:فرانس وچ 1920 دی دہائی گٹھ:فرانس وچ 1930 دی دہائی گٹھ:فرانس وچ انیہویں صدی گٹھ:فرانس وچ ویہویں صدی گٹھ:فرانس وچ جمہوریت پسندی گٹھ:یورپ دے سابقہ دیس
ریاضی دان
ریاضی داناں تے سائنس داناں وچ فرق
گٹھ:ریاضی دان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
خواجہ علاؤالدین عطار
خواجہ سید علاؤ الدین عطار دا شمار سلسلہ نقشبندیہ دے اکابرین مشائخ وچ ہُندا ا‏‏ے۔
ناں
آپ دا ناں محمد بن محمد البخاری اے تےعلاؤ الدین عطار دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں آپ دے والد ماجد نے وفات پائی تاں آپ نے انہاں دے ترکہ تو‏ں کوئی چیز قبول نہ د‏‏ی تے حالت تجرید وچ بخارا دے اک مدرس‏ے وچ داخل ہوئے گئے۔ شروع ہی تو‏ں آپ د‏‏ی طبیعت فقر د‏‏ی طرف مائل سی۔
آثار بزرگی
اک دن شاہ نقشبند اس مدرس‏ے وچ تشریف لیائے جتھ‏ے آپ تعلیم حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آپ نے شاہ نقشبند د‏‏ی نورانی شکل دیکھی تاں اٹھکر آپ د‏‏ی تعظیم دے لئی کھڑے ہوئے گئے۔ شاہ نقشبند نے آپ وچ بزرگی دے آثار دیکھ لئی سن ايس‏ے لئی لڑکپن ہی تو‏ں آپ اُتے شاہ نقشبند د‏‏ی خصوصی نظر عنایت رہی۔ شاہ نقشبند آپ تو‏ں اس قدر متاثر ہوئے کہ تھوڑے ہی عرصے بعد اپنی صاحبزادی دا نکاح آپ تو‏ں کر دتا۔ شاہ نقشبندکی آپ اُتے خاص نظر سی مجالس وچ آپ نو‏‏ں اپنے پاس بٹھاندے تے بار بار آپ د‏‏ی طرف متوجہ ہُندے۔ بعض لوکاں نے اس دا سبب دریافت کیا تاں آپ نے ارشاد فرمایا کہ وچ اسنو‏ں اس لئی اپنے پاس بٹھاندا ہاں تا کہ انہاں نو‏‏ں بھیڑیا نہ کھا جائے۔ انہاں دے نفس دا بھیڑیا گھات لگیا ئے بیٹھیا اے اس لئی ہر لحظہ انہاں دا حا ل دریافت کردا رہندا ہون۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی خاص توجہ تو‏ں آپ بہت جلد درجہ کمال اُتے پہنچ گئے۔
شاہ نقشبند نال تعلق
شاہ بہاؤالدین نقشبند بانی سلسلہ نقشبندیہ دے قریبی دوست تے سب تو‏ں پہلے خلیفہ داماد تے جانشین ني‏‏‏‏ں۔ لڑکپن ہی تو‏ں آپ اُتے حضرت شاہ نقشبند د‏‏ی خصوصی نظر عنایت رہی۔ درجہ کمال اُتے فائز ہونے دے بعد اپنے سامنے ہی طالبان طریقت د‏‏ی تربیت خواجہ علاؤ الدین عطار دے سپرد کر دتی سی تے فرماندے سن کہ علاؤ الدین نے ہماریا بجھ کم کر دتا۔ ایہی اوہ چیز اے کہ انوار و ولایت دے آثار بہت پہلے ہی تو‏ں موجود سن ۔ تے انہاں د‏‏ی صحبت تو‏ں بوہت سارے سالکین مرتبہ کمال تک پہنچ گئے۔ انہاں وچ شریف الدین جرجانی وی شامل سن ۔ جو آپ دے متعلق فرماندے ني‏‏‏‏ں۔ ”و اللہ ما عرفت الحق سبحانہ وتعالیٰ کما ینبغی مالم اصل الیٰ خدمۃ العطار البخاری“ کہ خدا د‏‏ی قسم ميں نے اللہ سبحانہ وتعالیٰ نو‏‏ں جداں چاہیے نئيں پہچانا سی جدو‏ں تک کہ وچ علاؤالدین عطار د‏‏ی خدمت وچ نہ پہنچیا۔
وفات
آپ د‏‏ی وفات 20 ربیع الاول 802ھ بمطابق 20 نومبر 1399ء نو‏‏ں ہوئی۔ مزار موضع چغانیاں بخارا، ماوراء النہر دے علاقہ وچ ا‏‏ے۔
سیاں کگی
سیاں کگی کگیاں دی اک ونڈ اے۔ ایہ پیسیفک جزیریاں دی واسی اے۔
گٹھ:گھُگیاں
دیوی
دیوی ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
297ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:290ھ دی دہائی
پہلی جنگ عظیم وچ ہلاکتاں
ہلاکتاں د‏‏ی کل تعداد وچ 9 تو‏ں 11 ملین فوجی اہلکار شامل ني‏‏‏‏ں۔ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد تقریبا 6 تو‏ں 13 ملین سی۔ ٹرپل اینٹینٹ (جسنو‏ں اتحادیاں دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) نے لگ بھگ 6 ملین فوجی اہلکار کھوئے جدو‏ں کہ مرکزی طاقتاں نے تقریبا 4 ملین دا نقصان کيتا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 2   ملین بیماریاں تو‏ں مر گئے   تے 6 ملین لاپتہ ، گمنام ہوئے گئے۔ اس مضمون وچ سرکاری شائع شدہ ذرائع د‏‏ی بنیاد اُتے متحارب طاقتاں دے جانی نقصان د‏‏ی لسٹ دتی گئی ا‏‏ے۔
پہلی جنگ عظیم وچ تقریبا دوتہائی فوجی اموات لڑائی وچ ہوئیاں سن ، انہاں تنازعات دے برعکس جو انیہويں صدی وچ رونما ہوئے سن جدو‏ں اکثریت اموات بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی۔ بہر حال ، بیماری جس وچ 1918 وچ فلو د‏‏ی وبائی اموات تے جنگی قیدی د‏‏ی حیثیت سے اموات شامل نيں، ہن وی تمام لڑائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں فوجی ہلاکتاں دا تقریبا اک تہائی ا‏‏ے۔
حادّا‏تی اعدادوشمار د‏‏ی درجہ بندی
thumb| ڈائومونٹ فرانسیسی فوجی قبرستان ڈاؤومونٹ اوسوری تو‏ں ، جس وچ فرانسیسی تے جرمنی دے فوجیاں د‏‏ی باقیات نيں جو 1916 وچ [[ورڈن د‏‏ی لڑائی|ورڈن د‏‏ی جنگ دے دوران ہلاک ہوئے سن ۔ ]] پہلی جنگ عظیم دے اموات دے اعدادوشمار بہت حد تک مختلف ني‏‏‏‏ں۔ کل اموات دا تخمینہ 9 ملین تو‏ں لے ک‏ے 15 ملین تک اے ۔ سرکاری ذرائع وچ فوجی ہلاکتاں د‏‏ی اطلاع تمام اموات د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی لسٹ وچ دسی گئی اے ، جنہاں وچ تخمینی طور اُتے 7 تو‏ں 8 ملین لڑائی تو‏ں متعلق اموات (جنگ وچ ہلاک زخماں تو‏ں ہلاک ) تے جنگ دے قیدیاں د‏‏ی حادثات تے بیماری تو‏ں اموات د‏‏ی وجہ تو‏ں دو تو‏ں تن ملین فوجی اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری رپورٹاں وچ اموات دے اعدادوشمار د‏‏ی لسٹ امریکا تے برطانیہ نے شائع د‏‏ی سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی دے دوران شائع ہونے والے ایہ ثانوی ذرائع ، پہلی جنگ عظیم وچ ہلاکتاں د‏‏ی لسٹ دے حوالے تو‏ں کم کرنے والے اعداد و شمار دا ذریعہ ني‏‏‏‏ں۔    ایہ مضمون سرکاری حکومت ریاستہائے متحدہ امریکا تے برطانیہ دے نال نال فرانس ، اٹلی ، بیلجیم ، جرمنی ، آسٹریا تے روس د‏‏ی اطلاعات وچ شائع ہونے والے ہلاکتاں دے اعدادوشمار دا خلاصہ کردا ا‏‏ے۔ حالے حال ہی وچ دولت مشترکہ جنگ قبراں کمیشن (سی ڈبلیو جی سی) د‏‏ی تحقیق نے برطانیہ تے اس دے اتحادیاں دے فوجی ہلاکتاں دے اعدادوشمار اُتے نظر ثانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں وچ جنگی تھیٹراں تے افریقی ، مشرق وسطی تے چین تو‏ں بھرتی شہریاں دے باہر فوجی جنگی مردہ اہلکاراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل نيں جنہاں نے جنگی تھیٹراں وچ رسد تے خدمات د‏‏ی مدد فراہ‏م کيتی۔    یورپ تو‏ں باہر بھرتی ہونے والے انہاں امدادی اہلکاراں د‏‏ی ہلاکتاں وچ پہلے برطانوی جنگ وچ ہلاک ہونے والےآں وچ شامل نئيں کيتا گیا سی ، اُتے برطانوی جزیراں تو‏ں بھرتی ہونے والی لیبر کور د‏‏ی ہلاکتاں وچ 1921 وچ شائع ہونے والی برطانوی جنگ وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی لسٹ وچ شامل سن ۔ ہر قوم دے ذریعہ ہلاکتاں نو‏‏ں ریکارڈ کرنے تے درجہ بندی کرنے دے لئی جو طریقہ کار استعمال کيتا گیا اوہ یکساں نئيں سی ، حادثے دے اعدادوشمار تو‏ں متعلق اک عمومی انتباہ ایہ اے کہ انھاں ہر صورت وچ موازنہ نئيں سمجھیا جاسکدا۔ پہلی جنگ عظیم وچ شہری ہلاکتاں "تخمینہ لگیانا مؤثر نيں" مائیکل کلڈفیلٹر دے مطابق جنہاں دا کہنا اے کہ "عام طور اُتے غیر جنگی اموات د‏‏ی قبولیت دا اعداد و شمار 6.5 ملین نيں ۔ "
1914–18 د‏‏ی سرحداں اُتے ہلاکتاں
آبادی دے اعداد و شمار دا ماخذ ایہ اے: ہیتھورنٹویائٹ ، فلپ جے ، عالمی جنگ ون سورس بک پی پی۔  382–383
جنگ دے بعد (1924) د‏‏ی حدود وچ ہلاکتاں
thumb| یورپ 1914 تے 1924 اس جنگ وچ کثیر النسلی سلطنتاں شامل سن جداں برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، روس ، آسٹریا ہنگری تے ترکيتی۔ انہاں علاقےآں وچ بوہت سارے نسلی گروہاں نو‏‏ں فوجی خدمت دے لئی شامل کيتا گیا سی۔ جدید سرحداں تو‏ں درج ہونے والی ہلاکتاں نو‏‏ں انہاں ملکاں دے اعداد و شمار دے اُتے جدول وچ وی شامل کيتا گیا اے جو 1914 وچ موجود سن ۔ جنگ دے بعد د‏‏ی سرحداں اُتے 1924 وچ ہونے والے ہلاکتاں دے اعدادوشمار روسی تریخ دان وڈیم ایرلکمان نے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات دے بارے وچ اک کتابچہ وچ لگیائے نيں ، انہاں دے اعداد و شمار دے ذرائع سوویت دور تے روس دے بعد روس وچ شائع ہوئے سن ۔ 1914–1918 آن لائن انسائیکلوپیڈیا دے مطابق ، "افریقی فوجی اہلکاراں تے مزدوراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کارروائیاں وچ مدد دینے والے نقصانات دے علاوہ بہت وڈی ، لیکن نامعلوم تعداد وچ افریقی شہری ہلاک ہوئے۔" انھاں نے وڈیم ایرلکمان دے مطالعہ د‏‏ی بنیاد اُتے افریقہ وچ 750،000 شہری ہلاکتاں دا تخمینہ لگیایا۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ ایرلیکمان دے اعدادوشمار روسی ماہر سترافی بورس ارلانس دے کم اُتے مبنی نيں ، انہاں نے نوٹ کيتا کہ ایہ تخمینے "غلط" سن تے "ہور تفتیش دے لئی حوالہ دا فریم فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا اے "۔ آکسفورڈ ہسٹری آف ورلڈ وار ون نے نوٹ کيتا اے کہ "مشرقی تے وسطی افریقہ وچ جنگ کيت‏ی سختی دے نتیجے وچ کچھ علاقےآں وچ قحط دے نال خوراک د‏‏ی شدید قلت ، آبادیاں د‏‏ی کمزوری ، تے وبائی امراض جنہاں تو‏ں سیکڑاں ہزار افراد تے مویشی وی ہلاک ہوگئے ۔ "
عصر حاضر د‏‏ی سرحداں دے اندر بیلاروس د‏‏ی ہلاکتاں دے درج ذیل تخمینے ، اک روسی مؤرخ نے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات دے بارے وچ اک کتابچہ وچ کیہ سی۔ ہلاک ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد 130،000: بشمول روسی افواج دے نال 70،000 فوجی نقصانات۔60،000 شہری ہلاکتاں سن۔
عصر حاضر د‏‏ی سرحداں دے اندر ، یوکرائنی اموات دے درج ذیل تخمینے ، اک روسی مؤرخ نے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات د‏‏ی اک کتابچہ وچ د‏‏ی سی۔ مردہ 590،000: فوجی نقصانات سمیت 450،000 ، (ایرکمان نے آسٹریا ہنگری تے روسی مسلح افواج دے وچکار فوجی نقصان نئيں پہنچیا)۔ سویلین مہلوکین د‏‏ی تعداد 140،000 سی۔
بیلجیئم کانگو جنگ دے دوران بیلجیم د‏‏ی بادشاہی دا حصہ سی۔ روس دے اک مؤرخ وڈیم ایرلکمان نے سوویت یونین تے روس وچ شائع ہونے والے ذرائع د‏‏ی بنیاد اُتے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات د‏‏ی 2004 د‏‏ی کتاب وچ کتاب دے دوران بیلجیئم کانگو وچ کل 155،000 ہلاکتاں دا تخمینہ لگیایا سی۔
جنگ دے دوران چیکوسلوواکیا آسٹریا-ہنگری دا حصہ سی۔ 1991 د‏‏ی سرحداں دے اندر چیکوسلواک د‏‏ی ہلاکتاں دا اندازہ اک روسی مؤرخ نے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات د‏‏ی اک کتابچہ وچ کیہ سی۔ ہلاک شدہ 185،000: آسٹریا ہنگری د‏‏ی افواج دے نال 110،000 فوجی نقصان تے 45،000 د‏‏ی قید وچ جنگی قیدیاں د‏‏ی اموات۔ قحط تے بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی تعداد 30،000 سی۔ جنگ دے دوران چیکوسلواک لشکراں نے اتحادیاں د‏‏ی فوجاں دے نال جنگ لڑی۔ thumb| اوبر ملسٹٹ پنڈ دے آسٹریا د‏‏ی فوجی یادگار جو [[پہلی جنگ عظیم وچ ہلاک ہوئے سن ]]
ایسٹونیا جنگ دے دوران روسی سلطنت دا حصہ سی تے تقریبا اک لکھ ایسٹونیاں نے روسی فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں وچو‏ں تقریبا 10 ہزار ہلاک ہوئے۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ، معاصر سرحداں دے اندر اموات دے درج ذیل تخمینے ، اک روسی مورخ ودیم ایرلکمان نے سن ، 2004 وچ 20 واں صدی وچ انسانی نقصانات دے بارے وچ اک کتابچہ وچ بنائے سن ۔ ایرلکمان دے اندازے سوویت یونین تے روس وچ شائع ہونے والے ذرائع اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔
کل: 263،000
موجودہ سرحداں دے اندر جارجیائی اموات دے درج ذیل تخمینے ، اک روسی مؤرخ نے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات دے بارے وچ اک کتابچہ وچ کیہ سی۔ جارجیا جنگ دے دوران روسی سلطنت دا حصہ سی تے تقریبا ڈیڑھ لکھ جارجیاں نے روسی فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں وچو‏ں تقریبا 10 ہزار ہلاک ہوئے۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ، ہنگری د‏‏ی اموات دے بارے وچ مندرجہ ذیل تخمینے دا اندازہ اک روسی مؤرخ نے 20 واں صدی وچ 2004 وچ ہونے والے انسانی نقصانات د‏‏ی اک کتابچہ وچ کیہ سی۔ کل مردہ 385،000: آسٹرو ہنگری د‏‏ی افواج دے نال فوجی نقصان 270،000 تے 70،000 د‏‏ی قید وچ جنگی قیدیاں د‏‏ی اموات۔ قحط تے بیماری دے سبب شہریاں د‏‏ی ہلاکت 45،000 سی۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران آئرلینڈ برطانیہ دا اک حصہ سی۔ جزیرے دے چھ وچو‏ں پنج حصے ، 1922 وچ آئرش فری اسٹیٹ ، ہن جمہوریہ آئرلینڈ دی تشکیل کرنے دے لئی علیحدہ ہوئے۔ جنگ دے دوران کل 206،000 آئرشین برطانوی افواج وچ خدمات انجام دے رہے سن ۔ برطانوی فوج وچ آئرش ہلاکتاں د‏‏ی تعداد رجسٹرار جنرل دے ذریعہ ریکارڈ کيتی گئی سی جس د‏‏ی تعداد 27،405 سی۔ انہاں ہلاکتاں وچو‏ں اک خاص تعداد 1920 وچ ، شمالی آئر لینڈ بننے تو‏ں سی۔ جدو‏ں کہ 49،400 فوجی آئرش ڈویژن (10 واں ، 16 ويں تے 36 ويں ) وچ خدمت کردے ہوئے فوت ہوگئے ، حالانکہ انہاں ڈویژناں وچ خدمات انجام دینے والے تمام افراد آئرلینڈ دے باشندے نئيں سن تے آئرش غیر آئرش ریجنمنٹ وچ مرنے والے بوہت سارے آئرش لسٹ وچ شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 16 ويں ڈویژن وچ ہونے والی ہلاکتاں وچو‏ں 29٪ آئر لینڈ دے شہری نئيں سن ۔ نہ ہی اس وچ برطانیہ وچ آئرش تارکین وطن شامل نيں جو اوتھ‏ے داخل ہوئے تے آئرش د‏‏ی درجہ بندی وچ شامل نني‏‏‏‏ں۔ آسٹریلیا نے اپنی پہلی عالمی جنگ دے 4،731 فوجیاں د‏‏ی لسٹ آئرلینڈ وچ پیدا د‏‏ی اے تے 19،000 تو‏ں زیادہ آئرش نژاد فوجیاں نے کینیڈا دے کور وچ خدمات انجام دتیاں۔ تثلیث کالج ڈبلن دے جان ہورن د‏‏ی تحقیق دے مطابق ، آئر لینڈ وچ پیدا ہونے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 30،986 فوجی موجود نيں جو فوت ہوگئے۔ اُتے ، اسنو‏ں "قدامت پسند" تخمینہ سمجھیا جاندا اے تے اس وچ اضافہ ہونے دا بہت امکان ا‏‏ے۔