cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرغانا
چینی لکھتاں چ
پہلا چینی جہڑا اس علاقے چ آیا چینی سفیر ژانگ چیان سی جہڑا 127 ق م چ ،خیونگنو خلاف دایوئژی نال اپنی فوجی اتحاد نوں قایم رکھن لئی ایتھوں لنگھیا سی ۔ شیجی باب 123 چ لکھیا اے:
"دایوآن خیونگنو دے علاقےآں دے لہندے دکھن چ ، چین توں سدھے لہندے چ 10،000 لی (4،158 کلومیٹر) تے اے ۔ بھوئیں تے لوک وسدے نیں تے واہی بیجی کردے نیں تے کنک تے جھونا اگاندے نیں ۔ایہ انگوراں توں شراب وی بنادے نیں ۔ علاقے چ بوہت سارے چنگے گھوڑے نیں جنہاں دا رت مٹھا اے، ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اینہاں دے پورورج جنت دے گھوڑےآں توں سن ۔ایتھے دے لوک قلعہ بند شہراں وچ رہندے نیں تے ایتھے وکھرے وکھرے ناپاں دے 70 توں ودھ شہر نیں ۔ ایتھے دے لوک کنتی کئی لکھاں چ اے ۔ لوک تیرکماناں تے برچھیاں نال لڑدے نیں تے گھوڑے دی پٹھ تو وی تیر چلا سکدے نیں ۔دایوآں دی سرحد اتلے چ کانگجو ،لہندے چ یوئژی بادشاہت ، لہندے دکھن چ باختر ، اتلے چڑھدے چ ووسون دے علاقے تے چڑھدے چ یومی (کیریا) تے یوتیان (خوتان) نال لگدیاں نیں ۔""
پارسی لکھتاں چ
پارسی لٹریچر چ اس علاقے نوں زرتشتیاں (پارسیاں) دا وطن دسدا اے ۔ کاراخانی خانات ویلے اسدا ناں اوزقند سی ۔
فرغانہ تے مغل سلطنت
فرغانہ دا دکھنی ایشیا دی مغلیہ سلطنت دی تریخ چ وی مڈھلا رول اے ، کیونجے فرغانہ دا والی عمر شیخ میرزا ، ہندستان مغلیہ سلطنت دی نیہہ رکھن آلے ظہیر الدین محمد بابر (1483-1530) دا پیؤ سی ۔ عمر شیخ میرزا دی 1498ء چ موت ویلے بابر نکی عمر چ ای فرغانہ دا والی بن گیا ۔
روسی سلطنت دا مل
19ویں صدی چ روس دے ودھاء دوران روسی ترکستان چ وڑے تے 1855ء تے 1884ء وشکار اینہاں نے ہولی ہولی استے مل مار لیا ۔ اینہاں نے 1873ءچ قوقند خانات دے راجگڑھ تے مل مار لیا تے روسی سلطنت دے فرغانہ صوبے چ شامل کر لیا ۔
نیہہ تے ناں
اج دا فرغانہ شہر روسیاں نے 1876ء چ مرغیلان توں 13.5 میل اتلے لہندے چ اک گیریژن طور اساریا ۔ اسدا شروع دا ناں نواں مرغیلان رکھیا تے فیر 1907ء چ اسدا ناں وادی فرغانہ چ پہلے روسی فوجی گورنر میخائل سکوبیلیف دے ناں اتے سکوبیلیف رکھ دتا گیا ۔1924ء چ جدوں بالشویکاں نے ایہ علاقہ بسماچیاں توں کھو لیا ، اس شہر دا ناں صوبے دے ناں اتے فرغانہ رکھ دتا گیا جسدا ایہ راجگڑھ سی. ۔ 1930ء دے دہاکے چ ایتھے فرغانہ نہر اساری گئی ۔
مڑ اساری پروجیکٹ
ستمبر 2011ء فرغانہ مڑ اساری پروجیکٹ دی نیہہ رکھی گئی
موسم
فرغانہ دا موسم صحرائی اے ۔ سردیاں ٹھنڈیاں تے جنوری دا اوسط درجہ حرارت −2.8 °C توں 4.6 °C تک ہندا اے, جدوں کہ گرمیاں تتیاں تے جولائی دا اوسط درجہ حرارت 20.3 °C توں 34.7 °C تک ہندا اے۔ بارش گھٹ اے ، پر بوہتی سردیاں تے خزاں چ ہندی اے ۔
آرکیٹیکچر
فرغانہ دیاں کھلیاں تے ترتیب وار رکھاں نال ڈھکیاں سڑکاں تے دلکھچ 19ویں صدی دے نیلی سفیدی آلے زارشاہی گھر ، بھچال پہلے دے تاقشند دی یاد دلاندے نیں ۔ فرغانہ چ وادی فرغانہ دے دوجے شہراں دے آڈے نال روسیاں ، سویت کوریائیاں تے تاتاری دی نوگ گنتی ودھ اے ۔ روسی ایتھے دی وڈی بولی تے تے شہر ازبکستان دے دوجے شہراں توں کجھ وکھ وکھ اے ۔ شہر سویت ویلے تے آزادی دے پہلے دے ازبکستان دی فضا چ اے ۔
تیل پیداوار
فرغانہ 1908ء چ ایتھے پہلی آئل ریفائنری بنن توں وادی فرغانہ چ تیل دی پیداوار دا مرکز اے ۔اس دے مگروں ایتھے کئی ہور ریفائنریاں اساریاں گئیاں تے ایہ شہر ازبکستان چ تیل صاف کرن دا اہم مرکز بن گیا ۔ قدرتی گیس لہندے ازبکستان توں فرغانہ وادی چ پائپ لائناں راہیں گھلی جاندی اے ، جتھے ایہ کھاد بنان چ ورتی جاندی اے ۔وڈی فرغانہ نہر ،جہڑی 1930ء دے دہاکے چ ساری دی ساری ہتھ نال اساری گئی سی ، شہر دے اتلے حصے توں لنگھدی اے تے ایہ نہر 1939ء چ مکمل ہوئی۔اسدی اساری دوران شہر تے نہر دیاں مشہور فوٹوگرافر میکس پنسون نے کافی مورتاں بنائیاں ۔ لہندے توں قرضے نال فرغانہ نےاپنی آئل ریفائنری نوں ودھیا بنائیا تے فضائی آلودگی نوں گھٹ کیتا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکستان گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں
بخش مرکزی شهرستان زابل
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان زابل دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
جھیل بلیڈ
جھیل بلیڈ یورپی دیس سلوینیا چ گلیشیر دے پانی نال بنی اک جھیل اے۔
مورت نگری
گٹھ:سلوینیا گٹھ:سلووینیا دا جغرافیہ
بوتھروپس اٹروکس
بوتھروپس اٹروکس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تیرونلویلی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
پرین دی چنج والی وہیل
پرین دی چنج والی وہیل اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
ایلازغ
ایلازغ ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ ایلازغ دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 223 ای بی
چک 223 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چھیواں حملہ
اکتوبر 1761ء وچ احمد شاہ ابدالی نے ہندستان اُتے چھیواں حملہ کر دتا ۔
احمدشاہ ابدالی دا چھیواں حملہ اتے وڈا گھلوگھارا
27 اکتوبر، 1761 عیسوی دی دیوالی دے موقعے اتے امرتسر وچ چاراں سمتاں وچوں آمد ہویا۔ ادور بنگے دے ساہمنے بھاری بھیڑ سی۔ ساری مسلاں دے سردار اپنے ساتھیاں سمیت مذہبی اجتماع لئی آئے سن۔ 'سربت خالصہ' نے وچار کیتا کہ دیس وچ ہنے تک ابدالی دے دلال ایجنٹ ہن اتے اوہ لوک دیس دا ہتّ نہیں سوچدے، سگوں دشمناں دی ہاں وچ ہاں ملاندے ہن۔ ایہناں وچوں جنڈیالا نگر دا نرنجنیا، کسورواسی، پیسیگی، مالیرکوٹلے دے افغان اتے سرہند دے فوجدار جین خان دے نام پرمکھ ہن۔
قصور اتے مالیرکوٹلے دے افغان تاں احمدشاہ ابدالی دی نسل دے لوک سن۔ زین خان دی تعیناتی ابدالی نے سرہند دے سپہ سالار دے عہدے اتے خود کیتی سی۔ صرف نرنجنیاں دا مہنت آکلداس اکارن ہی سکھاں ولوں دشمنی کرن لگا سی۔ ات: پنجاب وچ سکھاں دے راج دے مکمل روپ وچ قیام کرن لئی ایہناں ساری مخالف طاقتاں نوں قابو وچ کرنا انا ضروری سی، پر اس تجربہ وچ پتہ نہیں کنی اڑچناں آ جان اتے پتہ نہیں کدوں احمدشاہ ابدالی کابل ولوں نواں حملہ کر دوے، کجھ واضع نہیں سی، اسلئی سکھ اس مخالف طاقت دے نال کٹھور کارواہی کرن وچ تذبذب کر رہے سن۔
ایہناں سارے پہلوآں نوں دھیان وچ رکھکے اوہ ‘گرمتا’ پارت کیتا گیا کہ سارے سکھ جنگجو اپنے پرواراں نوں پنجاب دے مالوا کھیتر وچ اپڑیا کے اوہناں ولوں نشچنت ہو جان اتے باقی دے مخالفاں ولوں جدوجہد کرکے مکمل پنجاب وچ ‘خالصہ راج’ دی قیام کیتی جاوے۔ گرمتے دے دوجے تجویز وچ پنتھدوکھیواں، پنتھ دے شترواں ولوں سروپرتھم نبڑ لیا جاوے تاکہ اوہ پھیر غداری نہ کر سکن۔ جنڈیالے نگر دا مہنت عاقل داس سکھی سوروپ وچ سی پر اوہ ہمیشاں سکھ مخالف کماں وچ نتھی رہندا سی اتے ویری ولوں ملیبھگت کرکے پنتھ نوں کئی وار نقصان اپڑیا چکیا سی۔
ات: فیصلہ ایہہ ہویا کہ سروپرتھم سردار جسا سنگھ آہلووالیا ، مہنت عاقل داس ولوں ہی نپٹنگے۔ اس پرکار جنڈیالا نگر گھیر لیا گیا پر ویری پکھ نے ترنت مدد لئی احمدشاہ ابدالی نوں پتر بھیجیا۔ احمدشاہ ابدالی نے پہلاں ولوں ہی سکھاں نوں بہتر دنڈ دا نشچا کر رکھیا سی۔ ات: اسنے پتر حاصل ہندے ہی کابل ولوں بھارت اتے چھیواں حملہ کر دتا۔ اوہ سیدھے جنڈیالے اپڑیا پر سماں رہندے سردار جسا سنگھ جی نوں ابدالی دے آؤن دی انفارمیشن مل گئی اتے انھاننے گھیرا چک لیا اتے اپنے پروار اتے فوجیاں نوں ستلج دریا اتے کسے سرکھات تھاں اتے پہنچان دا حکم دتا تاکہ نشچنت ہوکے ابدالی ولوں ٹکر لئی جا سکے۔
جدوں احمدشاہ جنڈیالا اپڑیا تاں سکھاں نوں اتھے نہیں ویکھکے بہت نراش ہویا۔ دوجے پاسے جدوں مالیرکوٹلے دے نواب بھیکھن خان نوں معلوم ہویا کہ سکھ صرف 10 میل دی دوری اتے آ گئے ہن تاں اوہ بہت چنتیت ہویا۔ اس ویلے سرہند دا صوبیدار زین خان دورے اتے کسے نزدیک تھاں اتے ہی سی۔ بھیکھن خان نے استوں مدد دی بنتی کیتی۔ اسدے علاوہ اسنے ترنت ابدالی نوں وی ایہہ اطلاع بھیجی کہ سکھ اس ویلے اسدے کھیتر وچ اکٹھے ہو چکے ہن۔ ات: انھاننوں گھیرن دا ایہی موقع اے۔ احمدشاہ ابدالی لئی تاں ایہہ بہت چنگیاں خبراں سی۔
اسنے 3 فروری نوں پرات:دور ہی کوچ کر دتا اتے کسے تھاں اتے پڑاؤ پائے بناں ستلج ندی نوں پار کر لیا۔ ابدالی نے 4 فروری نوں سرہند دے فوجدار جین خان نوں سنیہا بھیجیا کہ اوہ 5 فروری نوں سکھاں اتے ساہمنے ولوں حملہ کر دوے۔ ایہہ آدیس ملدے ہی جین خان، مالیرکوٹلے دا بھیکھن خان، مرتجا خان وڑیچ، قاسم خان مڈھل، دیوان لچھمی نرائن اتے ہور ادھیکاریاں نے ملکے اگلے دن سکھاں دی قتل کرن دی تیاری کر لئی۔
احمدشاہ 5 فروری، 1762 عیسوی نوں پرات:دور مالیرکوٹلے دے نزدیک بپّ گرام وچ پہنچ گیا۔ اتھے لگبھگ 40,000سکھ شور پائے بیٹھے سن، سارے اپنے پرواراں سمیت لکھی جنگل دے ول ودھن لئی آرام کر راے سن۔ اس تھاں ولوں اگے دا کھیتر بابا اعلیٰ سنگھ دا کھیتر سی، جتھے بہآبادی سکھاں دی سی۔
فوجدار جین خان نے سیوجنت ڈھنگ ولوں سکھاں اتے ساہمنے ولوں ہلاّ بول دتا اتے احمد شاہ ابدالی نے پچھلی طرف ولوں۔ ابدالی دا اپنی فوج نوں ایہہ وی حکم سی کہ جو وی انسان بھارتی وضع وچ وکھائی پئے، اسنوں ترنت موت دے گھاٹ اتار دتا جاوے۔ زین خان دے فوجیاں نے بھارتی وضع دھارن کیتی ہوئی سی۔ ات: انھاننوں اپنی پگڑیاں وچ پیڑاں دی ہری پتیاں لمکاؤن لئی حکم دتا گیا۔ سکھاں نوں دشمناں دی اس چال دا علم نہیں سی۔
ات: اوہ بناں کارن حملے دے کارن بری طرحاں شکنجے وچ پھنس گئے۔ پھر وی اوہناں دے سرداراں نے صبر نہیں کھوہیا۔ سردار جسا سنگھ آہلووالیا، سردار شام سنگھ راٹھور سندھیا اتے سردار چڑھت سنگھ وغیرہ جتھیداراں نے ترنت بیٹھک کرکے لڑن دا نشچا کر لیا۔ سکھاں لئی سبھتوں وڈی کٹھنائی ایہہ سی کہ اوہناں دا سارا سامان، ہتھیار، گولہ بارود اتے کھادء سامان اتھے ولوں چار میل دی دوری اتے کرما پنڈ وچ سی۔
اسلئی سکھ سپہ سالاراں نے ایہہ فیصلہ لیا کہ پہلاں سامان والے استوں ولوں تعلقات جوڑیا جاوے اتے اسنوں برنالہ وچ بابا اعلیٰ سنگھ دے کول اپڑیا دتا جاوے کیونکہ اس ویلے سکھاں دا اکماتر بابا جی ولوں ہی مدد حاصل ہون دی آس سی۔ انھاننے اس ادیس نوں لے کے برنالہ نگر دے ول ودھنا شروع کر دتا اتے اپنے پرواراں نوں سرکھیا حاصل کرن لئی انھاننوں اپنے مرکز وچ لے لیا۔ اس پرکار یودھاواں دی مضبوط دیوار پرواراں نوں سرکھیا حاصل کردے ہوئے اتے دشمناں ولوں لوہا لیندے ہوئے اگے ودھن لگے۔
پھر اسنے جہان خان نوں اٹھ ہزار فوجی دیکے سکھاں دی دیوار توڑ کے پرواراں اتے ہلاّ بولن نوں کیہا۔ اس اتے گھماسان دی لڑائی ہوئی۔ سکھ تاں لڑدے ہوئے اگے ودھدے ہی چلے جا رہے سن۔ اجیہے وچ ابدالی نے زین خان نوں سنیہا بھیجیا کہ اوہ سکھاں نوں کسے نہ کسے طرحاں اگے ودھن ولوں روکے۔ زین خان نے اپنا پورا زور لگا دتا کہ کسے نہ کسے تھاں اتے سکھاں نوں روکن اتے مجبور کر دتا جاوے پر سکھاں دے اگلے دستے جیون موت دا کھیل کھیڈن اتے تلے ہوئے سن۔
نتیجہ: سکھاں دے پرواراں نوں بھاری نقصان چکنا پیا۔ افغاناں نے بڈھیاں، بچیاں اتے عورتاں نوں موت شیا اتے سوا دتا کیونکہ اوہناں وچ سارے نسہائے، تھکے ہوئے اتے بیمار سمت وچ سن۔ سورج است ہون ولوں سابق سکھاں دا کارواں ہولی–ہولی کتبا اتے باہمنی پنڈاں دے نیڑے پہنچ گیا۔ بہت سارے بیمار اتے لاچار سکھ آسرا لبن لئی اس پنڈاں دے ول ودھے پر اس پنڈاں دی زیادہتر آبادی مالیرکوٹلے دے افغاناں دی سی، جو اس ویلے ویری دا ساتھ دے رہے سن اتے سکھاں دے خون دے پیاسے بنے ہوئے سن۔
ایہناں پنڈاں دے مسلمان راجپوت رنگھڑ ڈھول وجاکے اکٹھے ہو گئے اتے انھاننے سکھاں نوں سہارا دین دی بجائے للکارنا شروع کر دتا۔ اس پرکار اوہناں دی کئی ستھاناں اتے جھڑپاں وی ہو گئیاں۔ اس اوکھے سماں وچ سردار چڑھت سنگھ سکرچکیا اپنا جتھا لے کے مدد لئی سمینتے پہنچ گیا، انھاننے میدان وچ دشمناں نوں تلوار دے خوب جوہر وکھائی اتے انھاننوں پچھے دھکیل دتا۔ کئی یاتناواں جھیل کے وی سکھ نروتساہت نہیں ہوئے۔ اوہ دشمناں نوں کٹدے–کٹدے اتے آپ نوں دشمناں دے واراں ولوں بچاؤندے ہوئے اگے ودھدے چلے گئے۔
کتبا اتے باہمنی پنڈاں دے نزدیک اک سوچھ (صاف) پانی دی جھیل (ڈھاب) سی۔ افغان اتے سکھ فوجی اپنی پیاس بجھان لئی جھیل دے ول ودھے۔ اوہ سارے سویرے ولوں بھکھے–پیاسے سن۔ اس جھیل اتے دوناں ورتکنیک پکھاں نے اکٹھے پانی پیتا۔ یدھّ آپ ہی بند ہو گیا اتے پھر دوبارہ جاری نہیں ہو سکیا کیونکہ ابدالی دی فوج وی بری طرحاں تھکّ چکی سی۔ پچھلے چھتی گھنٹیاں وچ انھاننے ڈیڈھ سو میل دی منزل پار کیتی سی اتے دس گھنٹے ولوں جاری لڑائی وچ مصروف سن۔ اسدے علاوہ اوہ سکھاں دے کھیتر دے ول ودھن دا جوکھم وی مول نہیں لینا چاہندے سن۔
کیہا جاندا اے کہ اک ہی دن وچ سکھاں دا جانی نقصان استوں پہلاں کدے وی نہیں ہویا سی۔ اس لڑائی وچ بہت سارے سردار مارے گئے۔ زندہ سرداراں وچوں شاید ہی کوئی اجیہا بچیا ہووے جسدے شریر اتے پنج دس گھاو نہ لگے ہون۔ ‘پرانے پنتھ پرکاش’ دے لکھاری رتن سنگھ بھنگو دے پیؤ اتے چاچا اس ویلے اس لڑائی دے مکھ سرکھیا دستے وچ کاریارت سن۔
اوہناں دے ڈریکٹ ساکشی ہون دے بنیاد اتے انھاننے لکھیا اے کہ سردار جسا سنگھ آہلووالیا نے ادوتی مضبوطی اتے ساہس دی نمائش کیتی سی اتے انھاننوں بائی (22) گھاو ہوئے سن۔ بھلے ہی احمدشاہ ابدالی نے اپنے ولوں سکھاں نوں بہتّ وڈا نقصان پہنچاا پر سکھاں دا صبر ویکھدے ہی بندا سی۔ اسی دن سندھیا وچ لنگر ونڈدے سماں اک نہنگ سنگھ وڈی اچی آواز لگاکے کہہ رہا سی– جتھیدار جی ! خالصہ، اس طرحاں اڈگ اے، تتو خالصہ سو رہیو، گیو سو کھوٹ گوائے۔ یعنی سکھاں دا ستو باقی اے اتے اسدی برائیاں لپت ہو گئیاں ہن۔
احمدشاہ ابدالی اتے اعلیٰ سنگھ
کپّ پنڈ دی لڑائی وچ احمدشاہ نے سکھاں دی بہادری دے جوہر اپنی اکھاں دے ساہمنے ویکھے۔ اسنوں احساس ہو گیا کہ سکھ صرف چھاپامار لڑائی ہی نہیں لڑدے سگوں آمنے ساہمنے لڑائی لڑن وچ وی ایہناں دا کوئی ثانی نہیں۔ اوہ دوبارہ اپنی نویں پالیسیاں بناؤن وچ مجبور ہو گیا۔ اسنوں محسوس ہویا کہ جیکر سکھاں نوں ویری دے تھاں اتے متر بنا لیا جاوے تاں شاید اوہ قابو وچ آ جانگے، جسدے نال لاہور نگر اتے سکھاں دا منڈراندا ہویا خطرہ ہمیشہ لئی ٹل جاوے اتے اتھے افغانستان ولوں گورنر دی تعیناتی چرمستقل ممکن ہو سکے۔
ات: اسنے بابا اعلیٰ سنگھ  ولوں رابطہ کیتا اتے سنیہا بھیجیا کہ اوہ ‘خالصہ دل’ دے نال اسدا سمجھوتا کروا دین، جیکر اوہ میرے خلاف اپدرو نہیں کرن تاں اسدے بدلے وچ جتھے کتے وی اوہناں دا کھیتر ہووےگا، میں اوہناں دا اختیار قبول کر لیندا ہاں، اس موضوع وچ میرے ولوں بھلے ہی لکھوا لیا جاوے۔ بابا اعلیٰ سنگھ جی نے اپنے وکیل نانو سنگھ گریوال دے ہتھاں ابدالی دا ایہہ سنیہا ‘دل خالصہ’ نوں بھجوا دتا۔
‘دل خالصہ’ دے سرداراں نے، جس وچ سردار جسا سنگھ آہلووالیا شرومنِی سن، نے وکیل نوں جواب دتا کہ: کدے منگن ولوں کوئی راج کسے نوں دندا اے ؟
انھاننے اگے کیہا: ترکاں اتے سکھاں دا میل ملاپ ہونا اسی پرکار ناممکن اے جس طرحاں بارود اتے اگّ دا۔ ایہہ واضع جواب سنکے احمدشاہ بوکھلا گیا۔
ادوں سرہند دے سپہ سالار نے اسنوں بھڑکایا اتے کیہا: اعلیٰ سنگھ نوں تاں تسیں ہی راج دتا اے، ات: پہلاں اس دی خبر لینی چاہیدی اے۔ بس پھر کی سی، ابدالی نے بناں سوچے بابا اعلیٰ سنگھ جی دے کھیتر برنالہ نگر اتے حملہ کر دتا۔
بابا اعلیٰ سنگھ تاں غیر جانبدار پالیسی اتے چل رہے سن، اوہ لڑائی لئی بلکل تیار نہیں سن، مردا کی نہیں کردا دی لوک کہاوت مطابق انھاننے ابدالی دی فوج دا سامنا کیتا پر ہار ہو گئے اتے بھجکے بھوانیگڑھ دے قلعے وچ پناہ  لئی۔ احمدشاہ نے برنالہ اتے بھوانیگڑھ نوں گھیر لیا۔ اخیر وچ بابا اعلیٰ سنگھ نے مدھئستھتاں دے زریعہ ولوں ابدالی ولوں اک سمجھوتے دے دوران اسنوں پنج لکھ روپئے کر اتے نذرانے دے روپ وچ اتے سوا لکھ روپئے سکھی سوروپ وچ بنے رہن لئی دتے۔
احمدشاہ نے ایہہ وچار کرکے کہ اعلیٰ سنگھ ہی سکھاں وچ ملورتنشیل ہن اتے ایہی کجھ نرم طبیت یعنی کٹرپنتھی نہیں ہن، اسنوں ہی اس پردیس وچ بنا رہن دتا جاوے تاکہ امن  رہِ سکے۔ استوں فی سال مقررہ  تاوان  لگان دے روپ وچ لینا مقررہ کیتا گیا۔ ابدالی نے پنجاب صوبہ نوں اپنے سامراج دا حصہ بنائے رکھن لئی سکھاں دے ڈر دے مارے مراٹھیاں دے نال صلاح کرن لئی وی لکھپڑ شروع کر دتی تاکہ اوہ سکھاں دے نال ملکے استوں بدلہ لین دا جتن نہیں کرن اتے گھٹ ولوں گھٹ اوہ پنجاب وچ سکھاں دی مدد نہیں کرن۔
امرتسر دی سکھ افغان لڑائی وچ ابدالی دی بھاری ہار
اوہ ہن پھیر سکھاں ولوں نہیں الجھنا چاہندا سی کیونکہ اسنوں معلوم ہو گیا کہ سی کہ ایہہ کسے دا وی ڈر نہیں منندے اتے ایہناں نوں موت دا تاں ڈر ہندا ہی نہیں، ایہہ تاں سر اتے کفن باندھ کے شہیداں دی موت مرن دا چاو لے کے رنکشیتر وچ جوجھدے ہن۔ اسنوں اپنی کرتوت، بھیانک کیتی گئی بھلّ دا احساس سی، اوہ ہن نویں سرے ولوں سکھاں دے نال پنگا لین ولوں بچن لئی کوٹپالیسی دا رستہ لبن لگا۔ اسنے سکھ جتھیداراں دے کول اپنا اک پرتیندھیمنڈل بھیجیا اتے سنیاے وچ کیہا کہ لڑائی کرنا ومطلب اے، رکتپات دے تھاں اتے سمسیا دا سمادھان وارتالاپ ولوں ڈھونڈھ کے کوئی نویں صلاح کر لئی جاوے۔
سکھ تاں دربار صاحب دی بے عزتی دے زہر دا گھونٹ پیئے ہوئے سن اتے مرن–مارن لئی داند پیس راے سن۔ ات: آویش وچ کجھ سکھاں نے ابدالی دے دوت اتے اسدے ساتھیاں دا مال–اسواب لوٹ کے انھاننوں بھجا دتا۔ اس بے عزتی دے کارن احمدشاہ دا چپ بیٹھے رہنا اک اوکھی جئی گل سی۔
ات: اوہ دیوالی دے اک دن سابق سندھیادور نوں سری امرتسر صاحب جی وچ داخلہ کر گیا۔ سٹھّ ہزار سکھاں نے ادور تخت دے سنمکھ ہوکے اپنے جتھیدار دے نیترتو وچ سہں لئی کہ جدوں تک اوہ احمدشاہ ابدالی ولوں اسدے سارے ایاچاراں دا بدلہ نہیں لے لینگے تدّ تک شترقی ولوں نہیں بیٹھنگے کیونکہ اوہ اپنے پوجء گرودھاماں دی بے عزتی کدے وی صحن نہیں کر سکدے سن۔
سکھاں نے 17 اکتوبر، 1762 نوں تڑکے ہی ادور تختے دے ساہمنے ‘ارداس سودھکے’ ارداس دے بعد ابدالی دی فوج اتے ہلاّ بول دتا۔ سارا دن گھماسان لڑائی ہندی رہی۔ سکھاں دے دل وچ درانیاں دے خلاف دوہرا روش سی۔ اک تاں ‘گھلوگھارے’ وچ مارے گئے پرواراں دے کارن اتے دوجا دربار صاحب دے بھون نوں دھوست کرن اتے سروور دی بے عزتی کرن دے کارن، اسلئی اوہ جان ہتھیلی اتے رکھکے بدلے دی بھاونا ولوں فتح اتے موت وچوں اک نوں حاصل کرنا چاہندے سن۔
مسیا دا دن سی، ات: اتیپھاک ولوں دوپہر 3 وجے دے لگبھگ سممکمل سورج گرہن لگ گیا، جسدے کارن گھور اندھیرا چھا گیا، اس پرکار دن وچ تارے وکھائی پین لگے۔ ابدالی دی فوج سکھاں دی مار جھیل نہیں سکی۔ اوہ تاں اپنی سرکھیا دا دھیان رکھکے لڑ راے سن پر سکھ شہید ہونا چاہندے سن۔ ات: اوہ ابھئے ہوکے ویری اتے ہلاّ بول راے سن۔ اس کارن ابدالی دے فوجیاں دے پیر اکھڑ گئے اتے اوہ پچھے ہٹن لگے۔
قدرت نے وی انھاننوں بھجن دا پورا موقع حاصل کیتا، پورے سورج گرہن دے کارن سماں ولوں پہلاں ہی اندھکار ہو گیا، ات: اوہ ہنیرے دا منافع چکدے ہوئے واپس لاہور نگر دے ول بھجن لگے پر سکھاں نے اوہناں دا پچھا کیتا۔ بھجدے ہوئے افغان فوجیاں ولوں بہت ساری رن سامان کھوہ لئی گئی۔ اس لڑائی وچ احمدشاہ نوں بری طرحاں ہار دا منہ ویکھنا پیا اتے اوہ رات دے ویلے لاہور بھاجّ گیا۔ اس پرکار اسدی جان بچّ گئی۔ ابدالی نے بھارت دی اس ویلے دی سبھتوں وڈی طاقت مراٹھیاں نوں تاں پراست کیتا سی پر اوہ سکھاں دے ساہمنے بے بس اتے لاچار ہوکے رہِ گیا
ایہ وی ویکھو
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پہلا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے دوجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے تیجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چوتھا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پنجواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چھیواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے ستواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے اٹھواں حملہ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:پنجاب دی تریخگٹھ:لڑائیاںگٹھ:احمد شاہ ابدالی
سٹیجنیگر دی چنج والی وہیل
سٹیجنیگر دی چنج والی وہیل اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
بوتھروپس بارنٹی
بوتھروپس بارنٹی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
رابرٹ زیمکس
شروعاتی جیون
اسدی ماں دا نام روزہ اتے اسدے پیؤ دا ناں الفونسے زمیکس سی۔ اسدا پیؤ لتھوانیائی-امریکیائی سی جدوں کہ اسدی ماں اٹالیئن-امریکین سی۔ زمیکس شہر دے دکھن والے پاسے وڈا ہویا سی۔ اوہ رومن کیتھولک گریڈ سکول اتے پھینجر ہائی سکول وچ پڑھیا۔ { زمیکس نے کیہا اے کہ "سچائی ایہہ سی کہ میرے پروار وچ کوئی کلا نہیں سی۔ میرا مطلب، اتھے کوئی سنگیت نہیں سی، کوئی کتاباں نہیں سن، کوئی ناٹک نہیں سی۔.۔ میرے کول صرف اکوں چیز سی جو پریرنادائک سی، اوہ ٹیلیوژن سی اتے ایہہ اصل وچ سی۔"
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1952 گٹھ:امریکی سکرینلکھاری
زحل
زحل سورج توں 6واں تے سورجی پربندھ دا مشتری مگروں دوجا وڈا پاندھی اے۔ ایہ اک گیسی جن اے جیدا ریڈیس زمین توں 9 گنا اے تے زمین توں 95 گنا بھارا اے۔ زحل دااندرلا حصہ خیال کیتا جاندا اے کہ لوۓ، نکل تے وٹیاں (آکسیجن تے سلیکان رلا کے) توں بنیا ہویا اے جیدے دوالے دھاتی ہائیڈروجن اے، اس دے دوالے پانی سار ہائیڈروجن تے پانی سار ہیلیم دی اک تہہ اے تے اتے گیساں نیں۔ زحل دا رنگ ہلکا جیا پیلا اے جیدی وجہ ایدے اتلی ہوا چ امونیا دے کرسٹل نیں۔ دھاتی ہائیدروجن دے اندر بجلی دی وجہ توں زحل دے دوالے اک مقناطیسی ویہڑہ بندا اے جیہڑا زمین دے ویہڑے توں تھوڑا ماڑا اے تے مشتری توں 21 گنا گھٹ اے۔ ہوا دی دوڑ زحل تے 1،800 کلومیٹر/ کینٹہ (1,100 میل/کینٹہ ) تک جا سکدی اے جیڑی مشتری توں تیز اے پر نیپچون جنی تیز نئیں۔
فزیکل خاصیتاں
زحل اک گیسی جن اے پاویں ایدا اندرونی حصہ پکا اے پر ایدا سارا بارلا حصہ گیس نال بنیا ہویا اے۔ زحل دی کوئی پینڈی پدھر نئیں اے۔ زحل دے کمن دی وجہ توں اے پورا گول نئیں اے بلکہ اے اکویٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ باقی گیس جن - مشتری، یورینس تے نیپچیون وی پھیلے ہوۓ نیں مگر زحل ایناں توں بوت زیادہ پھیلیا ہویا اے، ایدا قطر اکویٹر تے 10٪ زیادہ اے۔ زحل بوت کٹ گوڑا اے، ایدا گوڑاپن پانی توں وی 30٪ کٹ اے۔ ایدی اندر دی کور پانی توں بوتی گوڑی اے مگر کیونجے اے گیس نال بنیا ہویا اے ایدا گوڑاپا 0.69 گرام / کیوبک سینٹی میٹر اے۔ مشتری دا وزن زمین توں 318 گنا چوکھا اے تے زحل دا وزن صرف 95 گنا چوکھا اے۔ مشتری تے زحل رل کے سورجی پربندھ دے پاندیاں دے وزن دا 92٪ نیں۔
اندر دی بنتر
زحل نوں گیسی جن وی کیندے نیں پر ایہ سارا گیس دا نہیں بنیا ہویا۔ زحل نیڑے تریڑے سارا ہائیڈروجن گیس نال بنیا ہویا اے۔ ہائیڈروجن گیس اگر 0۔01 گرام / کیوبک سینٹی میٹر توں گھٹ گوڑی ہوۓ تے پانی سار بن جاندی اے۔ انج دی ہائیڈروجن گیس زحل دا 99۔9٪ وزن اے۔ زحل دا گرمی ناپ، دبا تے گوڑاپا جنج زیادہ اندر ٹرو وددا جاندا اے جس باجوں اندر دی گری ہائیڈروجن دھات بن جاندی اے۔
زحل دی کور وی مشتری دی طرح اے، چھوٹی وٹیاں دی کوور جیدے گرد ہائیڈروجن تے ہیلیم اے تے کٹ مقدار چ چھوٹیاں شیواں۔ اے کور زمین دی کور ورگی اے مگر زیادہ گوڑی اے۔ زحل دی کور زمین دے وزن توں 9-22 گنا زیادہ وزنی تے ایدا قطر 25،000 کلومیٹر اے۔ اس دے گرد اک گوڑی پدھر اے جیڑی دھاتی ہائیڈروجن دی بنی ہوئی اے۔ اس دے بعد پانی سار ہائیڈروجن جیدی چ ہیلیم کلی ہوئی اے۔ اے کلی ہوئی ہائیڈروجن-ہیلیم اچائی نال گیس بن جاندی اے۔ زحل دا اندرلا گرمی ناپ 11،700 ڈگری سینٹی گریڈ اے کور چ تے اے سورج توں آن آلی طاقت توں 2.5 گنا زیادہ خلا چ چھڈدا اے۔
محول
زحل دے محول یا ہوا وچ 96.3% مالیکیولی ہائیڈروجن اے تے 3.25% ہیلیم اے۔ ایناں دوواں توں پعارے عنصر دی مقدار دا ٹھیک پتہ نئیں اے مگر اوناں سب دا رلواں وزن زمین توں 19-31 گنا بوتا اے تے اوناں دا بوتا حصہ زحل دی کور چ اے۔
امونیا، ایسیٹائلین، ایتھین، پروپین، فاسفین تے میتھین گیساں زحل دی ہوا چ لبیاں گئیاں نیں۔ زحل دے اتے دے بدل امونیا کرسٹلاں دے بنیں ہوۓ نیں، اس توں تھلے دے بدل امونیم ہائیڈروسلفائڈ یا پانی دے بنے ہوۓ نیں۔ سورج توں آن والے الٹراوائلٹ چانن اتے دے بدلاں میتھین نوں ریایکٹ کر دیندا اے جیدی وجہ توں کئی شیواں بنندیاں نیں جیڑیاں تھلے دی ہوا چ آندیاں نیں۔
بدل
بدل دی بنتر گہرائی تے وددے زور نال بدلدی ریندی اے۔ اتے دے بدلاں چ گرمی ناپ 100-160 کیلون تے زور 0۔5-2 بار ہوندا اے، ایدر بدل اموینا برف دا ہوندا اے۔ پانی دی برف دے بدل اس توں تھلے آندے نیں جدر گرمی ناپ 186-270 کیلون تے زور 2۔5-9۔5 بار دے وشکار ہوندا اے۔ اس لیئر دے وچ امونیم ہائیڈروسلفائڈ دی برف کلی ہوندی اے۔ تھلے دے بدلاں چ پانی دے قطرے تے امونیہ پانی سار دی مورت چ کلے ہوۓ بدل ہوندے نیں۔ زحل دی مورت پھکی ہوندی اے مگر کدی کدی وڈے وڈے مشتری آر طوفان تے کمدے بدل ایدے اتے وڈے وڈے Oval مورتاں بناندے نیں۔ 1990 چ ہبل ٹیلیسکوپ نے اک وڈا طوفان ویکھیا جیڑا 1980 دی دہائی چ نئیں سی۔ 1994 چ اک ہور نکا طوفان ویکھیا گیا۔ 1990 چ ویکھیا گیا طوفان نوں وڈا چٹا دبھا کیندے نیں تے اے طوفان زحل دے اتے ہر 30 وریاں بعد آندا اے۔ اگلا انج دا طوفان 2020 چ آۓ گا۔
زحل دے اتے ٹرن آلیاں ہواواں پورے سورجی پربند چ دوجیاں سب توں تیز ہواواں نیں۔ وایاجر نیں سب توں تیز ہوا 1800 کلومیٹر / کینٹے دی تیزی تے ناپی سی۔ زحل دے اتے دے ادے حصے چ نیلا جیا رنگ پھیلیا ہوندا اے جیدی وجہ رالیغ سکیٹرنگ اے۔ زحل دا تھلے آلا پول دے اتے گرم وارٹیکس اے تے زحل دے اتے گرمی ناپ تقریبا -185 ڈگری سینٹی گریڈ اے تے تھلویں پول تے -122 ڈگری سینٹی گریڈ ہوندا اے۔
زحل دے اتلے پول دے طوفانی بدلاں گرد اک 6 کونیاں آلی موجی مورت اے۔ اتلے پول دی طرح تھلویں پول اتے کمدا طوفان ہے مگر کونیاں آلی موجی مورت نئی۔ اتلے پول دی مورت دا اک کونا تقریبا 13،800 کلومیٹر لما اے۔ اس موج دی بنن دی وجہ دا کوئی ٹھیک پتہ نئیں اے۔
مقناطیسی پھیر
زحل دے دوالے مقناطیسی زور دا اک پھیر اے جیڑا اتلے پول توں تھلویں پول تک اے۔ ایدا زور اکویٹر تے مشتری دی فیلڈ توں 21 گنا تھوڑا تے زمین دی مقناطیسی ویہڑے توں تھوڑا جیا ماڑا اے۔ ایدا مقناطیسی ویہڑا مشتری دے ویہڑے توں نکا وی اے۔ اے فیلڈ سورجی چکھڑ نوں روکدا اے۔ زحل دا مقناطیسی ویہڑا زمین وانگوں ارورا وی بناندی اے۔
سورج دے دوالے چکر
زحل تے سورج دے وشکار دا پینڈا نیڑے تریڑے 1.4 ارب کلومیٹر اے۔ زحل سورج دے دوالے 9.69 کلومیٹر / سیکنڈ دی تیزی نال کمدا اے، زحل نوں سورج دے دوالے اک چکر لان چ 10،759 دن لگدے نیں (29.5 ورے)۔ زحل دا چکری راہ زرا جیا انڈیورگا اے جس باجوں توں ایدی سورج توں دوری 155 ملین کلومیٹر گھٹدی وددی اے۔
زحل کیونجے اک گیسی جن اے، ایدا کج حصہ تیز کمدا اے تہ کج کٹ تیز۔ اس وجہ توں ایدی کھل نوں سسٹماں چ ونڈیا ہویا اے۔ سسٹم 1 نوں اک زحلی دن پورا کرن چ 10 کینٹے، 14 منٹ لگدے نیں۔ سسٹم 1 اکویٹر دے نیڑے دا سسٹم اے۔ سسٹم 2، 10 کینٹے، 38 منٹ، 25.4 سکنٹ اک دن ہون چ لاندا اے تے سسٹم 3 10 کینٹے، 39 منٹ، 22۔4 سکنٹ لاندا اے۔
مگر زحل دی کمن دی تیزی بدلدی ریندی اے۔ 2007 چ تین سیٹلائٹاں دے ڈیٹا نال ایہ گویڑہ لایا گیا کہ زحل دا اک دن 10 کینٹے، 32 منٹ، 35 سکنٹ لما اے۔
زحل دے چھلے
زحل نوں سب توں بوتا اودے چھلیاں دی وجہ توں جانیا جاندا اے۔ اے چھلے زحل دے اکویٹر دے اتے 6،630 کلومیٹر توں لے کہ 120،700 کلومیٹر دی اچائی تک پھیلے ہوۓ نیں۔ اے چھلے تقریبا 20 میٹر موٹے نیں تے ایہ 93٪ برف تے 7٪ کاربن توں بنے ہوۓ نیں۔ دوجے گیس جناں دے وی چھلے ہیگے نیں مگر زحل دے سب توں وڈے تہ سب توں واضح ویکھے جاندے نیں۔ چھلیاں دے بنن دے بارے چ دو قسم دے خیالات نیں: چھلے زحل دے اک پرانے برباد ہوۓ ہوۓ چن دے وٹے نیں۔ دوجا خیال اے کہ زحل دے بنندے ویلے توں ای اے چھلے بچے کچے وٹیاں توں بنے نیں۔
زحل دے چھلیاں دی کج برف اودے چن انسلادوس دے برف آلا آتش فشاں توں آئی اے۔ زحل دے چن پان تے پرومیتھیس چھلے نوں پھیلن توں روکدے نیں۔
زحل دے چند
زحل دے 62 چن نیں، 53 دا ناں رکھیا ہویا اے۔ ٹائٹن زحل دا سب توں وڈا تے پورے سورجی نظام دا دوجا سب توں وڈا چن اے۔ زحل دا دوجا سب توں وڈا چن ریا دے گرد اودے اپنے نکے چھلے نیں۔ بوت سارے چن بوت نکے نیں: 34 دا قطر 10 کلومیٹر توں وی کٹ اے تے 14 دا 50 کلومیٹر توں وی کٹ اے۔ ٹائٹن سورجی نظام دا کلا چن اے جیدے چ کافی ہوائی نظام اے تے ایدے چ آرگینک کمسٹری ہوندی اے۔ ٹائٹن اتے ہائیڈروکاربن تے امونیہ دی جھیلاں نیں۔ زحل دے چن انسلادوس دے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ زندگی پائی جاندی اے۔ اس دا ثبوت انسلادوس اتے نمکین پانی دے سمندر نیں۔
تریخ
زحل نوں سب توں پہلاں پرانے ویلیاں چ اکھ توں ویکھیا جاندا سی۔ بابلی تارہ گروواں نے ایہدی ٹور دے حساب لگا کے رکھے 17 صدی توں بعد خردبیناں توں زحل نوں ویکھیا جاندا اے۔ گلیلیو نے زحل نوں 1610 چ ویکھیا تے اودے چھلے پہلی واری ویکھے۔ زحل نوں خلائی سیٹلائٹاں توں وی ویکھیا جاندا اے۔ جنج وایاجر 1 تے کاسنی حجنز۔
یورپی ویکھاں (17ویں صدی-19ویں صدی)
زحل دے چھلیاں نوں ویکھن واسطے 10 ملیمیٹر قطر دی خردبین چائیدی ہوندی اے جس دی وجہ توں گلیلیو توں پہلاں اوناں نوں کسے نے وی نئیں ویکھیا سی۔ اونے چھلے ویکھے تے سمجیا کہ اے زحل دے دوویں پاسے دو چن نیں۔ کرسچن حجنز نیں زیادہ چنگی خردبین توں ویکھ کہ دسیا چھلیاں دے برے چ دسیا۔ حجنز نے زحل دا چن ٹائٹن وی ویکھیا۔ جیوانی کاسنی نیں زحل دے 4 اور چن ویکھے: ایاپیٹس، ریا، ٹتھیس تے دیونی۔ 1675 چ کاسنی نے زحل دے چھلیاں دے وشکار خلا ویکھی۔
اس توں بعد 1789 چ ویلیم ہرشل نیں 2 ہور چن ویکھے: میماس تے انسلادوس۔ زحل دا اک نکا چن فیبی جیڑا باقی چناں ہار زحل دے گرد نئیں کمدا بلکہ ترچھا کمدا اے۔
ناسا تے ای ایس اے دی پروباں
ناسا دی پروب پائیونیر زحل دے کولوں ستمبر 1975 چ لنگیا، اے زحل دے بدلاں دے 20،000 کلومیٹر اتوں دی لنگیا۔ زحل تے اودے چناں دیاں فوٹواں وی کچھیاں گئیاں مگر اوناں دی کوالٹی بوت کٹ سی جیدی وجہ توں اوناں دی کھل نوں نئیں پڑھیا جاسکدا سی۔ پائیونیر نے ٹائٹن دا گرمی ناپ وی نپیا۔
ناسا دی پروب وایاجر 1 نے نومبر 1980 چ زحل تے گئی تے زحل تے اودے چناں دیاں چنگی کوالٹی دیاں فوٹواں واپس پیجیاں۔ چناں دی کھل پہلی واری ویکھی گئی تے وایاجر 1 نے ٹائٹن نوں وی کولوں تکیا تے ایدی ہوا دے بارے چ دسیا۔ اس پروب نے اے وی دسیا کہ ٹائٹن نوں نظر آن آلی روشنی چ نئیں ویکھیا جا سکدا۔ اسے واسطے ایدی کھل نوں نئیں ویکھیا جا سکیا۔
وایاجر 2 پروب 1981 چ زحل نوں ویکھن آئی۔ ایدے توں زحل دی کئی ہور نیڑے توں فوٹواں کچھیاں گئیاں۔ ایدے گرمی ناپ تے چھلیاں دے بارے چ وی جانکاری ودی۔ زحل دی کچھ نوں ورت کے یورینس ال ٹر پیا۔
کاسنی حجنز پروب نے پہلی واری ٹائٹن دی کھل ریڑار نال ویکھی۔ اونے اک نکی پروب حجنز اودے اتے ماری جیدے توں ٹائٹن دے اتے دیاں فوٹواں لئیاں گئیاں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سورج دے پاندھی گٹھ:پاندھی گٹھ:زحل
بخش مرکزی شهرستان چابهار
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان چاہ بہار  دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
وینتیان
وینتین لاؤس دا راجگڑھ تے دیس دا سب توں وڈا شہر اے۔ ایہ میکانگ دریا تے تھائی لینڈ دے بارڈر نال وس ریا اے۔ایس دی لوک گنتی 760،000 اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
en:Vientiane
متھرا
متھرا ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
ہندستان دی ونڈ پچھے اک حقیقت
ہندستان دی ونڈ انگریزاں دا اک سوچیا سمجھیا منصوبہ سی ۔
پچھوکڑ
ونڈ پچھلے اصل کارن حالے تک واضع نہیں ہوئے۔ انگریزاں دی ‘ونڈو تے نکلو’ دی پالیسی، نہرو-جناح دی اقتدار لئی بے صبری، دو قوماں دا اصول اتے پتہ نہیں کہڑیاں کہڑیاں ویاکھیاواں دے بنیاد تے اس تراسدی دا بھیت کھولن دی کوشش کیتی جاندی اے۔ لارڈ ماؤنٹبیٹن نے اقتدار-بدلی دی تریخ اک سال اگیتی کیوں متھی، اس دا حالے تک کوئی جواب نہیں ملیا۔ وکھرے دیس دی منگ 1940 وچ رکھی جاوے تے ستّ سال بعد ایہہ حقیقت بن جاوے، اجیہا اتہاس وچ گھٹ-ودھ ہی واپردا اے۔ برطانیہ وچ پھرولیاں کجھ خفیہ فائیلاں مطابق بھارت-پاک ونڈ دی اصل سکیم اس ویلے دے برطانوی وزیراعظم ونسٹن چرچل نے 1945 وچ بنا دتی سی۔ اوہ محسوس کردا سی کہ بناں ونڈیاں بھارت نوں آزاد کر دین دا مطلب ایہہ خطہ روسی آگوُ سٹالن اگے پلیٹ وچ رکھ کے پروسنا ہووےگا۔ برطانیہ نوں روس دا ڈر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ویلے توں سی۔ اس سارے ورتارے نوں ‘گریٹ گیم’ دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ برطانیہ، کراچی دی بندرگاہ اپر روسی اثر نوں روکنا چاہندا سی۔ اوہ پاکستان دا اساری کر کے اس نوں برطانوی-امریکی نوَ-بستی بنا دینا چاہندا سی۔ ونڈ متعلق ماؤنٹبیٹن، نہرو، جناح، ماسٹر تارا سنگھ وغیرہ بھج-نٹھ کر رہے سن تے خود نوں ‘کرتا’ سمجھ رہے سن پر اس تراسدی دی پٹکہانی تاں ونسٹن چرچل دو سال پہلاں ہی لکھ گیا سی۔ پاکستان بناؤن ویلے مقامی لیڈرشپ اس سوال توں وی انجان سی کہ مسلم بہو گنتی صوبےآں نوں اکٹھا کر کے بنایا ایہہ خطہ آؤن والے ویلے وچ علاقائی سرکھیا پکھوں کی کردار نبھاویگا؟
پاکستان دا جغرافیائی محل وقوع
اگست 1947 وچ جہڑا پاکستان بنیا، اس دی جغرافیائی رچنا دنیا دے باقی دیساں نالوں وکولتری سی۔ اک دیس دو علاقائی حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ مغربی پاکستان اتے مشرقی پاکستان دوہویں اک دوجے توں اک ہزار میل دی دوری سی تے سن۔ ایہہ دوری جغرافیائی ہی نہیں، نسلی، تہذیبی، معاشی تے بھاشائی وی سی۔ مشرقی پاکستان، مغربی پاکستان ولوں ‘معاشی استحصال’ دا شکار ہو رہا سی۔ مشرقی پاکستان دی کپاہ دے برآمد وچوں ہندی کمائی غیرملکی پونجی نوں مغربی پاکستان ‘ہڑپّ’ کر لیندا سی۔ پاکستانی فوج مکھ طور تے پنجاب نال ہی متعلق سی۔ پاکستان بن تاں گیا پر مغرب-مشرق دا ریڑکا اس نوں کمزور کردا گیا
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
ارزنجان
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
برجی مملوک
مملوک سلطنت 1517ء تک قائم رہی جدو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیم اول نے جنگ مرج دابق تے جنگ ردانیہ وچ مملوک سلطاناں نو‏ں شکست دے کے ختم کر دتا۔ اُتے مملوک سلطنت عثمانیہ دے زیر انتظام وی کم کردے رہ‏ے لیکن انہاں نو‏ں پہلے ورگے اختیارات حاصل نئيں رہ‏ے۔.
سلاطین برجی مملوک دی فہرست
گٹھ:1382ء دی تاسیست گٹھ:1517ء دی تحلیلات گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:سلطنت مملوک (مصر) گٹھ:سلطنت مملوک (مصر) وچ پندرہویں صدی گٹھ:سلطنت مملوک (مصر) وچ سولہویں صدی گٹھ:مسلم شاہی سلاسل گٹھ:مملوک سلطنت گٹھ:برجی خاندان
آئنسٹائنیئم
آئنسٹائنیئم اک تابکاری کیمیائی عنصر اے جیدا نشان Es اے تے ایدا ایٹمی نمبر 99 اے۔آئنسٹائنیئم دے 4 آئیسوٹوپ نے،(252Es-253Es-254Es-255Es)۔ایدے آخری شیل وچ 2 ویلنٹ الیکٹران نیں۔اے عنصر اک ایکٹینائڈ ھے۔
نکی چنج وہیل
نکی چنج وہیل اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
غازی انتپ
غازی انتپ ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ غازی انتپ دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
Gaziantep
بیلچہ دند وہیل
بیلچہ دند وہیل اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
بخش مرکزی شهرستان خاش
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان خاش  دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
صوبہ پچینچا
ایکواڈور کھبلے امریکا دا اک دیس اے ۔ ایکواڈور انتظامی طور اتے 24 صوبےآں ج ونڈیا ہویا اے ۔ صوبہ پچینچا ایکواڈور دا اک صوبہ اے اسدا راجگھرکوئتو شہر اے ۔
چک 227 ای بی
چک 227 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب
عربی  الاستيعاب في معرفة الأصحاب  صحابہ کرام رضی اللہ عنہم دے احوال اُتے ابن عبد البر (368ھ -463ھ) دی مشہور کتاب اے۔
گٹھ:اسلامی کتب گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتب سیر گٹھ:کتب سیرت صحابہ گٹھ:کتاباں
الاصابہ فی تمييز الصحابہ
مصنف نے اس وچ الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب تے اس دے ذیل اسد الغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ وغیرہ دی تمام مستند معلومات یکجا جمع کر دتیاں نيں۔ اس دے علاوہ جتھ‏ے جتھ‏ے اشتباہات سن، انہاں دا ازالہ کردے ضروری توضیح و ترمیم وی کردی اے۔
تلخیص
امام سیوطی نے اس دی اک تلخیص عین الاصابۃ فی استدراک عائشۃ علی الصحابۃ دے نام نال کیتی سی۔
اشاعت تے طباعت
ایہ کتاب 1848ء تو‏ں 1857ء دے درمیان کلکتہ تو‏ں شائع ہوئی۔
گٹھ:اسلامی کتب گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتب سیر گٹھ:کتب سیرت صحابہ گٹھ:کتاباں
میرٹھ
میرٹھ ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
شکسگام دریا
thumb|230px| شکسگام دریا [[قراقرم| قراقورم پربتاں دے مورت وچ دِکھّ رہے اتلے چڑھدے علاقے توں نکلدا اے]] شکسگام دریا ( چینی بولی : 沙克斯干河, انگریزی  : Shaksgam River  ) بہت دور اتلے  کشمیر  دے  قراقرم   پربتاں توں ابھرن والا اک دریا ہے جو  یارکند دریا دا اک معاون دریا وی ہے ۔ شکسگام دریا نوں کیلیچن دریا اتے مجتاگ دریا دے ناواں توں وی جانیا جاندا ہے ۔ ایہہ قراقرم پہاڑی سلسلے  دی  گاشر برم ، اردوک ، ستاگر ، سنگی اتے کیاگر گلیشئراں توں شروع ہندا ہے اتے پھر  شکسگام وادی  وچّ قراقرم پہاڑی سلسلےدے نال - نال اتلے لہندے پاسے  ول وگدا ہے ۔ اسوچّ شمشال برلدُو دریا اتے پھر اوپرانگ دریا آ ڈگدے  ہے اتے ایہناں دوناں سنگماں دے وچّ وچّ شکسگام دریا   پاکستان  اتے  چین  دے آپسی سمجھوتے دے مطابق اوہناں دوناں دیساں دے وچّ دی بین القوامی سرحد ہے ۔  بھارت  اس گلّ توں پورا انکار کردا ہے اتے اس پورے علاقے  نوں اپنے مل مارے  جموں اتے کشمیر    دا حصہ ماندا ہے ۔ سردیاں وچّ کول دے شمشال پنڈ دے لوک اس علاقے دا استعمال اپنے مویشی چران لئی کردے ہن اتے ایہہ  تارم طاس  وچّ واقع  اکلوتا پاکستان - حکومت علاقہ ہے ۔
ایہ وادی شکسگام وچ قراقرم پہاڑی سلسلے دے متوازی شمال مغربی سمت وگدا ا‏‏ے۔ دریا د‏‏ی بالائی وادی کے ٹو نو‏‏ں سر کرنے والے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کردے نيں۔ دریا چین تے پاکستان دے درمیان وچ سرحد بناندا ا‏‏ے۔
خطے دا اوسط سالانہ درجہ حرارت نقطہ انجماد تو‏ں گر سکدا ا‏‏ے۔ دریائے شکسگاما سطح سمندر تو‏ں 15،000 فٹ د‏‏ی بلندی اُتے بہنے والا سب تو‏ں طویل دریا ا‏‏ے۔
شکسگام شکسگام شکسگام گٹھ:قراقرم شکسگام گٹھ:یارکند دے معاون دریا گٹھ:تاشقؤرغان تاجیک خود مختار کاؤنٹی گٹھ:Short description is different from Wikidata
حوالے
گٹھ:سنکیانگ گٹھ:سنکیانگ دے دریا گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا گٹھ:پاکستان دے دریا گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
نیپچون
ساڈے نظامِ شمسی وچ نیپچون اٹھواں تے سورج تو‏ں بعید ترین سیارہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں روم دے سمندری دیوت‏ا دے ناں اُتے نیپچون کہیا گیا اے تے نصف قطر دے لحاظ تو‏ں چوتھا جدو‏ں کہ کمیت دے اعتبار تو‏ں تیسرا وڈا سیارہ ا‏‏ے۔ نیپچون زمین تو‏ں 17 گنیازیادہ وزن رکھدا اے تے اپنے جڑواں یورینس تو‏ں کچھ زیادہ بھاری ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی نسبت اس دا سورج تو‏ں اوسط فاصلہ 30 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ 23 ستمبر 1846 نو‏‏ں نیپچون دریافت ہويا تاں ایہ مشاہدے د‏‏ی بجائے ریاضیا‏تی پیشین گوئی تو‏ں دریافت ہونے والا پہلا سیارہ سی۔ یورینس دے مدار وچ ناقابلِ توجیہ گڑبڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں الیکسز بووارڈ نے ایہ نتیجہ کڈیا سی کہ اس د‏ی وجہ اک ہور سیارہ ا‏‏ے۔ جوہان گالے نے جس جگہ یورینس نو‏‏ں دریافت کيتا، اوہ اربین لی ویریئر د‏‏ی دسی ہوئی جگہ تو‏ں اک ڈگری دے فرق اُتے سی۔ فوراً بعد ہی اس دا سب تو‏ں وڈا چاند ٹریٹن وی دریافت ہويا۔ اُتے 20واں صدی تک اس دے ہور بارہ چاند دوربین تو‏ں کدی نہ دیکھے جا سک‏‏ے۔ نیپچون تک اج تک صرف اک خلائی جہاز وائجر دوم گیا ا‏‏ے۔ ایہ جہاز 25 اگست 1989 نو‏‏ں نیپچون دے کولو‏‏ں گزریا سی۔
نیپچون د‏‏ی ساخت یورینس تو‏ں ملدی جلدی اے تے ایہ دونے سیارے ہور گیسی دیو مشتری تے زحل تو‏ں فرق نيں۔ نیپچون د‏‏ی فضاء وچ اگرچہ مشتری تے زحل د‏‏ی مانند ہائیڈروجن تے ہیلئم تے ہائیڈرو کاربن و نائٹروجنہاں تو‏ں بنی اے لیکن اس وچ پانی، امونیا تے میتھین د‏‏ی برفاں زیادہ نسبت تو‏ں پائی جاندیاں نيں۔ فلکیات دان بعض اوقات نیپچون تے یورینس نو‏‏ں برفانی دیو کہندے نيں۔ یورینس د‏‏ی مانند نیپچون بنیادی طور اُتے برفاں تے چٹاناں تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ معمولی مقدار وچ میتھین د‏‏ی موجودگی تو‏ں اس دا رنگ نیلا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔
یورینس د‏‏ی بے جان فضاء دے برعکس نیپچون د‏‏ی فضاء خاصی متحرک تے موسمیا‏‏تی تبدیلیاں رکھدی ا‏‏ے۔ 1989 وچ وائجر دوم جدو‏ں اس دے کولو‏‏ں گزریا تاں اس دے جنوبی نصف کرے اُتے اک وڈا دھبہ دکھادی دتا جس دا حجم مشتری دے عظیم دھبے دے برابر سی۔ ایہ دھبے طوفانی ہواواں تو‏ں پیدا ہُندے نيں۔ ایہ ہواواں نظامِ شمسی د‏‏ی تیز ترین ہُندیاں نيں تے انہاں د‏‏ی رفتار 2100 کلومیٹر فی گھنٹہ تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ سورج تو‏ں دوری د‏‏ی بنا اُتے اس د‏ی فضاء ساڈے نظامِ شمسی دے سرد ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ بادلاں دے بالائی سرے اُتے درجہ حرارت منفی 218 ڈگری تک پہنچ جاندا اے جدو‏ں کہ سطح اُتے درجہ حرارت اندازہً 5000 ڈگری سینٹی گریڈ رہندا ا‏‏ے۔ نیپچون دے گرد مدھم تو‏ں حلقے پائے جاندے نيں جنہاں نو‏ں پہلی بار 1960 د‏‏ی دہائی وچ دریافت کيتا گیا لیکن انہاں د‏‏ی تصدیق 1989 وچ وائجر دوم نے کيتی۔ thumb|نیپچون تے زمین دا موازنہ
نیپچون سورجی پربندھ دا 8واں تے سب توں دور دا پاندھی اے۔ ایے قطر دے حساب نال چوتھا سب توں وڈا پاندھی تے وزن دے حساب نال تیجا سب توں وڈا پاندھی اے۔ نیپچون سورجی نظام دے گیس جناں چوں سب توں گوڑا اے تے یورینس نال ایہ اک برف جن سمجیا جاندا اے۔ نیپچون زمین دے وزن توں 17 گنا پعاری اے تے اپنے نال دے پاندھی یورینس توں ذرا جیا پعاری اے۔ نیپچون سورج توں تقریبا 30۔1 تارہ پڑھت ناپ دوری تے اے۔ نیپچون دا ناں رومی سمندر دے دیوتا دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔ ایدا نشان ♆ اے، جیڑا نیپچون دیوتا دے نیزے ورگا اے۔
نیپچون زمین توں ننگی اکھ نال نئیں دسدا۔ ایہ کلا پاندھی اے جینوں ٹیلیسکوپ نال نئیں بلکہ ریاضی نال لبیا گیا سی۔ تارہ پڑھت گرواں نیں ویکھیا کہ یورینس اپنے مدار توں ذرا بوتا کھسکدا اے، اوناں نیں اندازہ لایا کہ اینوں کوئی بوت وڈا پاندھی ہلا ریا اے۔ اوناں چوں اک فرانسیسی ریاضي گرو اربین لے ویئیر نیں حساب لا کہ دسیا کہ نواں پاندھی ایتھے ہونا چائیدا اے تے 23 ستمبر 1846 نوں جوہان گال نیں ٹیلیسکوپ نال صرف اک ڈگری دے فرق اتے لب لیا۔ اس دے کج ویلے بعد نیپچون دا سب توں وڈا چن ٹرائٹن وی لب لیا گیا۔ اودے باقی 14 چن 20ویں صدی چ چنگیاں ٹیلیسکوپاں نال لبے گۓ سن۔ زمین توں بوتی دوری دی وجہ توں اینوں زمین توں ٹیلیسکوپ نال ویکھ کہ پڑھنا بوت اوکھا اے۔ زمین توں ناسا دی پیجی ہوئی پروب وائیاجر 2 نیں 25 اگست 1989 نوں نیپچون کول پہنچی تے پہلی واری اس پاندھی نوں غور نال ویکھیا گیا۔ اس توں بعد ہبل خلائی ٹیلیسکوپ تے وڈیاں زمین اتے لگیاں ٹیلیسکوپاں نال وی ویکھیا گیا اے۔
نیپچون دی ہوا دا موسم دوروں دسدا اے۔ 1989 چ جدوں وایاجر 2 نیپچون کولوں لنگیا سی اونیں نیپچون اتے اک کالا جیا طوفان ویکھیا سی جیدا قطر تقریبا 6500 کلومیٹر سی۔ اس طرح دے طوفان نیپچون اتے بوت تیز ہواواں دی وجہ توں ہوندے نیں۔ نیپچون اتے پورے سورجی پربندھ چ سب تیز ہواواں ہوندیا نیں، ایتھے 2،100 کلومیٹر فی کینٹے دی تیزی آلیاں ہواواں ویکھیاں گئیاں نیں۔ نیپچوں دی سورج توں دوری دی وجہ توں اودے بدلاں دے اتے دا گرمی ناپ کوئی -218 ڈگری سینٹی گریڈ ہوندا اے تے نیپچون دے بلکل اندر دا گرمی ناپ 5،100 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔ نیپچون دا اک ہلکہ ٹٹیا ہویا رنگ سسٹم اے جیڑا وایاجر 2 نیں ویکھیا سی۔
دریافت
گلیلیو د‏‏ی بنائی ہوئی تصاویر تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اس نے 28 دسمبر 1612 نو‏‏ں پہلی بار تے 27 جنوری 1613 نو‏‏ں دوسری بار نیپچون دیکھیا سی۔ دونے مرتبہ اس نے غلطی تو‏ں اسنو‏ں ستارہ سمجھ لیا سی۔ اس لئی نیپچون د‏‏ی دریافت اس تو‏ں منسوب نئيں ا‏‏ے۔ پہلی بار اسنو‏ں نیپچون اس لئی ساکن دکھادی دتا کیونجے عین ايس‏ے دن نیپچون د‏‏ی حرکت الٹی ہوئی سی تے اگلے کئی دن تک ایہ حرکت بہت سُست رہی تے گلیلیو د‏‏ی سادہ دوربین تو‏ں اسنو‏ں نہ دیکھیا جا سکیا۔ جولائ‏ی 2009 وچ میلبورن یونیورسٹی دے طبعیات دان ڈیوڈ جیمیسن دے مطابق گلیلیو نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ اندازہ ضرور سی کہ نیپچون نے پسِ منظر وچ موجود ستارےآں د‏‏ی نسبت ہلکی سی حرکت د‏‏ی سی۔
آخرکار 23 ستمبر 1846 نو‏‏ں نیپچون متوقع جگہ تو‏ں محض اک ڈگری دور دکھادی دتا۔
ناں وجہ
دریافت دے کچھ عرصہ بعد تک نیپچون نو‏‏ں یورینس تو‏ں اگلا سیارہ یا لی وریئر دا سیارہ کہیا جاندا سی۔ اس سلسلے وچ مختلف ملکاں تو‏ں مختلف آراء آندیاں رہیاں تے 29 دسمبر 1846 نو‏‏ں سینٹ پیٹرز برگ اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں نیپچون دا ناں دتا گیا جو جلد ہی مقبولِ عام ہوئے گیا۔ وجہ ایہ سی کہ زمین دے سوا باقی تمام سیارے رومن تے یونانی دیومالا تو‏ں لئی گئے سن ۔
کیفیت
1846 وچ اپنی دریافت تو‏ں لے ک‏ے 1930 وچ پلوٹو د‏‏ی دریافت تک نیپچون نو‏‏ں نظامِ شمسی دا بعید ترین سیارہ شمار کيتا جاندا سی۔ اُتے پلوٹو دا مدار اسنو‏ں 1979 تو‏ں 1999 تک اسنو‏ں نیپچون تو‏ں اگے لے آیا۔ 1992 وچ کوئیپر د‏‏ی پٹی د‏‏ی دریافت تو‏ں فلکیات دان اس گل اُتے منقسم نيں کہ آیا پلوٹو نو‏‏ں سیارہ مننا چاہیے یا اس پٹی دے ہور شہابیاں تے بونے سیارےآں د‏‏ی مانند اک۔ 2006 وچ بین الاقوامی فلکیا‏تی یونین نے پلوٹو نو‏‏ں بونا سیارہ قرار دے دتا جس تو‏ں نیپچون اک بار فیر تو‏ں نظامِ شمسی دا بعید ترین سیارہ بن گیا اے ۔
بنتر تے مورت
نیپچون دا وزن 1۔0243 × 1026 اے۔ ایدا وزن زمین تے گیس جناں دے وشکار دا اے: ایہ زمین توں 17 گنا وزنی ایہ مگر مشتری دا صرف 19واں حصہ اے۔ مگر ایدی کھل دی کشش سورجی پربندھ چ مشتری دے بعد سب توں بوتی اے۔ نیپچون دا گھیر 24،764 کلومیٹر اے جیڑا زمین توں 4 گنا زیادہ اے۔ نیپچون یورینس آر برف جن اے، ایہ گیس جن دے ٹبر دا ای پاندھی اے مگر ایہ نکے ہوندے نيں تے ایناں چ وولاٹائل زيادہ ہوندے نيں۔ سورجی پربندھ توں بار پاندھی لبن چ نیپچون دے سائز دے پاندھیاں نوں گرو نیپچون ای کیندے نیں۔
کمیت دے اعتبار تو‏ں نیپچون زمین تے نسبتاً وڈے گیسی دیو دے درمیان آندا ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی نسبت اس د‏ی کمیت 17 گنیازیادہ اے لیکن مشتری دا محضٍ انیسواں حصہ۔ مشتری د‏‏ی سطحی کششِ ثقل نیپچون تو‏ں زیادہ اے تے انہاں دونے سیارےآں دے علاوہ کسی سیارے د‏‏ی کشش زمین تو‏ں زیادہ نئيں۔ خطِ استوا اُتے نیپچون دا نصف قطر 24764 کلومیٹر اے جو زمین تو‏ں تقریباً چار گنیازیادہ ا‏‏ے۔ نیپچون تے یورینس نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے برفانی دیو وی کہیا جاندا اے کیونجے انہاں دا حجم نسبتاً چھوٹا تے قابلِ تبخیر مادے زیادہ نيں۔ نظامِ شمسی تو‏ں باہر دے سیارےآں د‏‏ی تلاش وچ نیپچون دے حوالے تو‏ں انہاں نو‏ں نیپچونز کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اندرونی ساخت
325px|thumb|کھبے| نیپچون د‏‏ی اندرونی ساخت: 1. بالائی فضائی، سب تو‏ں اُتے بادل نيں 2.ہائیڈروجن اُتے مشتمل فضا, ہیلیم تے میتھین گیس 3. پانی، امونیا تے میتھین د‏‏ی برفانی تہہ اُتے مشتمل 4. مرکزہ چٹاناں اُتے مشتمل (سیلیکٹ، نکل تے لوہا) نیپچون د‏‏ی اندرونی ساخت یورینس تو‏ں مماثل ا‏‏ے۔ اس دے وزن دا 5 تو‏ں 10 فیصد حصہ اس د‏ی فضاء اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جداں جداں فضاء وچ تھلے ہُندے جاواں تاں میتھین، امونیا تے پانی دا تناسب بڑھدا جاندا ا‏‏ے۔
بتدریج تاریک تے گرم ہُندی ہوئی فضاء آخرکار پگھلے ہوئے مرکزے تک پہنچ جاندی اے جتھ‏ے درجہ حرارت 2000 تو‏ں 5000 ڈگری کیلون تک ا‏‏ے۔ مرکزہ زمین دے 10 تو‏ں 15 گنیاوزنی اے تے اس وچ پانی، امونیا تے میتھین بکثرت پائی جاندیاں نيں۔ اِنّا گرم ہونے دے باوجود اس سیارے نو‏‏ں سائنسی بولی وچ برفانی دیو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پانی امونیا تے میتھین دے اس ملغوبے نو‏‏ں پانی تے امونیا دا سمندر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 7000 کلومیٹر د‏‏ی گہرائی وچ میتھین ہیرے د‏‏ی قلماں وچ بدلدی جاندی ا‏‏ے۔
فضاء
زیادہ بلندی اُتے نیپچون د‏‏ی فضاء وچ 80 فیصد ہائیڈروجن 19 فیصد ہیلیئم تے انتہائی کم مقدار وچ میتھین موجود ا‏‏ے۔ فضائی میتھین د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی نیپچون دا رنگ نیلا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔
نیپچون د‏‏ی فضاء نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ نچلا حصہ اوہ اے جتھ‏ے بلندی دے نال نال درجہ حرارت کم ہُندا اے تے بالائی حصہ جتھ‏ے درجہ حرارت بلندی دے نال نال بڑھدا جاندا اے -
مقناطیسی کرہ
مقناطیسی کرے دے اعتبار تو‏ں وی نیپچون تے یورینس کافی مماثل نيں تے نیپچون دے مقناطیسی کرے دا مرکز سیارے دے مرکز تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 13500 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
نیپچون دا بو شاک یعنی اوہ علاقہ جتھ‏ے مقناطیسی میدان د‏‏ی وجہ تو‏ں شمسی ہواواں کمزور پڑنے لگ جاندیاں نيں،، سیارے دے نصف قطر دے تقریباً 35 گنیازیادہ فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس طرح میگنیٹو پاز یعنی اوہ جگہ جتھ‏ے مقناطیسی میدان شمسی ہواواں نو‏‏ں روک لیندا اے، 23-26.5 نصف قطراں دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔
سیاراندی دائرے
نیپچون دے گرد دائرے موجود نيں لیکن انہاں د‏‏ی مقدار زحل د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ اندازہ اے کہ ایہ دائرے برفانی ذرات اُتے مشتمل نيں جو سلیکیٹ یا کاربن تو‏ں بنے نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دا رنگ سرخی مائل ا‏‏ے۔ نیپچون دے گرد تن وڈے دائرے نيں۔
پہلی بار تن دائرے ایڈورڈ گوئینان نے اپنی ٹیم د‏‏ی مدد تو‏ں 1968 وچ دریافت کیتے سن ۔ 1984 وچ پہلی بار ایہ نظریہ پیش کيتا گیا کہ انہاں دائراں دے درمیان خالی جگہاں وی نيں کیونجے اس وقت نیپچون اک ستارے دے سامنے تو‏ں گزریا۔ 1989 وچ وائجر دوم نے انہاں مدھم دائراں د‏‏ی کئی تصاویر بھیجاں۔
2005 وچ زمین تو‏ں دوربین د‏‏ی مدد تو‏ں مشاہدے تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایہ دائرے توقعات تو‏ں کدرے زیادہ غیر مستحکم نيں۔ 2002 تے 2003 لی گئی تصاویر تے وائجر دوم د‏‏ی تصاویر دے مقابلے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ دائرے گھلدے جا رہے نيں۔ اک دائرے دے بارے توقع اے کہ اوہ سو سال دے عرصے وچ ختم ہوئے جائے گا۔
موسم
نیپچون تے یورینس وچ اک فرق انہاں دے موسم دا وی ا‏‏ے۔ 1986 وچ جدو‏ں وائجر دوم پہنچیا تاں یورینس د‏‏ی فضاء بالکل بے جان سی جدو‏ں کہ نیپچون تو‏ں گذردے وقت وائجر دوم نے 1989 وچ کافی موسمیا‏‏تی عوامل دیکھے۔
نیپچون دے موسم وچ انتہائی متحرک طوفان آندے نيں جنہاں د‏‏ی رفتار تقریباً 600 میٹر فی سیکنڈ تک پہنچ جاندی اے جو آواز د‏‏ی رفتار تو‏ں نیڑے تر ا‏‏ے۔ بادلاں د‏‏ی حرکات دے مشاہدے تو‏ں پتہ چلا اے کہ عموماً مشرق د‏‏ی سمت چلنے والی ہواواں 20 میٹر فی سیکنڈ جدو‏ں کہ مغرب د‏‏ی سمت 325 میٹر فی سیکنڈ ہُندیاں نيں۔ اس دے علاوہ خطِ استوا اُتے ہويا د‏‏ی رفتار 400 میٹر فی سیکنڈ جدو‏ں کہ قطبین اُتے 250 میٹر فی سیکنڈ رہندیاں نيں۔
نیپچون دے خطِ استوا اُتے میتھین، ایتھین تے ایتھائن د‏‏ی مقدار قطبین تو‏ں 10 تو‏ں 100 گنیازیادہ ا‏‏ے۔
2007 وچ پتہ چلا کہ نیپچون دے جنوبی قطب اُتے بالائی فضاء دا درجہ حرارت باقی سیارے تو‏ں 10 ڈگری زیادہ ا‏‏ے۔ نیپچون دا اوسط درجہ حرارت منفی 200 ڈگری سینٹی گریڈ ا‏‏ے۔ اس فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے میتھین جمی ہوئی نئيں تے اٹھدی ہوئی خلاء وچ خارج ہوئے رہی ا‏‏ے۔ نیپچون دا مدار ایسا اے کہ اس دا جنوبی قطب اپنے چوتھائی سال جو زمین دے 40 سال دے برابر اے، سورج د‏‏ی سمت رہندا اے تے جدو‏ں اس د‏ی سمت بدلے گی تاں میتھین دے خارج ہونے دا مقام قطب شمالی ہوئے جائے گا جو سورج د‏‏ی سمت ہوئے گا۔
موسمیا‏‏تی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنوبی نصف کرے اُتے بادلاں د‏‏ی مقدار تے چمک ودھ رہی اے جس دا پہلی بار 1980 وچ مشاہدہ کيتا گیا سی تے چونکہ نیپچون دا موسم 40 زمینی سالاں دے برابر ہُندا اے، 2020 وچ جا ک‏ے ختم ہوئے گا۔