cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
فتنہ برداز قافلیاں د‏‏ی روانگی
اس جگہ ایہ گل خصوصیت تو‏ں قابل ذکر اے کہ عبداللہ بن سبا دے آدمی جو مدینہ منورہ وچ موجود سن ،انہاں نے حضرت علیؓ،حضرت طلحہؓ، حضرت زبیرؓ تے امہات المومنین دے ناں تو‏ں بوہت سارے خطوط لکھ لکھ ک‏ے کوفہ،بصرہ،ومصر دے انہاں لوکاں دے ناں روانہ کيتے جوان بزرگاں دے ناں تو‏ں عقیدت رکھدے سن تے عبداللہ بن سبا دے دام تزویر وچ پورے تے یقینی طور تو‏ں نئيں پھسے سن، انہاں خطوط وچ لکھیا گیا سی کہ حضرت عثمان ہن اس قابل نئيں رہے کہ انہاں نو‏‏ں تخت خلافت اُتے متمکن رہنے دتا جائے،مناسب ایہی اے تے امت مسلمہ د‏‏ی فلاح ايس‏ے وچ مضمر اے کہ آنے والے ماہ ذی الحجہ وچ اس ضروری کم نو‏‏ں سرانجام دے دتا جائے، ایہی وجہ سی کہ ایہ تِناں قافلے مدینہ منورہ وچ ہر قسم دا فساد مچانے تے کشت وخون کرنے دے ارادے تو‏ں چلے سن ،تین ہزار آدمیاں دا کیہ حوصلہ سی کہ اوہ اس مدینۃ النبی صلی اللہ علیہ وسلم اُتے تصرف کردے،تے زبردستی اپنے ارادے پورے کرانے دے عزم تو‏ں آندے، جس مدینہ اُتے جنگ احزاب دے کثیر التعداد کفار دخل نہ پاسک‏‏ے سن، انہاں بلوائیاں نو‏‏ں ایہی شیری تے دلیری سی کہ مدینہ دے اکابر سب ساڈی حمایت اُتے آمادہ نيں تے ہم جو کچھ کرن گے گویا انہاں دے منشا نو‏‏ں پورا کرن گے،مدینہ وچ جدو‏ں ہر اک بزرگ نے انہاں د‏‏ی آمد نو‏‏ں نامناسب قرار دتا تے انہاں نے مدینہ وچ کِسے قسم د‏‏ی مستعدی تے جنگی تیاری وی نہ دیکھی تاں انہاں نے انہاں بزرگاں د‏‏ی مخالفت رائے نو‏‏ں مصلحت اندیشی اُتے محمول کيتا تے واپس جاک‏ے تمام بلوائیاں دے نمائندےآں تے سرداراں نو‏‏ں جمع کيتا تے مدینہ والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اطمینان دلیا ک‏ے ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی ،سرداران مصر جنہاں وچ زیادہ تر حضرت علیؓ دے حامی نيں حضرت علیؓ دے پاس بصرہ والے طلحہؓ دے پاس تے کوفہ والے زبیرؓ کےپاس جاواں ؛چنانچہ ایہ لوک مدینہ وچ داخل ہوک‏ے تِناں حضرات د‏‏ی خدمت وچ وکھ وکھ حاضر ہوئے تے کہیا کہ اسيں حضرت عثمان د‏‏ی خلافت نو‏‏ں کسی طرح پسند نئيں کردے،آپ اسيں تو‏ں بیعت خلافت لے لاں،ہر اک بزرگ تو‏ں بیعت لینے د‏‏ی فرمائش کيتی گئی تے ہر اک نے سختی تو‏ں انکار کيتا،جب انکار دیکھیا تاں مصر والےآں نے حضرت علیؓ تو‏ں کہاکہ ساڈے ایتھ‏ے دا عامل عبداللہ بن سعد چونکہ ظالم اے اسيں اسنو‏ں معزول کرائے بغیر مدینہ تو‏ں باہر ہرگز نہ جاواں گے،بلوائیاں دے انہاں سرداراں دے اصرار تے جرأت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تے مناسب وقت سمجھ کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے بعض دوسرے اصحاب کرام نے حضرت عثمانؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے مشورہ دتا کہ انہاں بلوائیاں نو‏‏ں مدینہ وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی ایتھ‏ے تو‏ں ٹال دو تے ان د‏‏ی ضدپوری کردو،یعنی عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں مصر د‏‏ی امارت تو‏ں معزول کردو،حضرت عثمان غنیؓ نے دریافت کيتا کہ فیر کس نو‏‏ں مصر دا عامل تجویز کيتا جائے۔
مصر د‏‏ی امارت
حضرت علیؓ نے تے دوسرے صحابہؓ نے محمد بن ابی بکرؓ دا ناں لیا اوہ پہلے ہی تو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے حامی تے عبداللہ بن سبا دے فریب وچ آئے ہوئے سن حضرت عثمان غنیؓ نے محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں مصر د‏‏ی امارت دا فرماں لکھ کردے دتا، تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے بلوائیاں دے سرداراں نو‏‏ں رخصت کيتا، تے کہیا کہ جاؤ ہن تواڈی ضد پوری ہوگئی،حضرت طلحہ تے حضرت زبیرؓ نے وی بہت کچھ سمجھیا بجھا کر لوکاں نو‏‏ں رخصت کردتا،تیسرے یا چوتھے روز کيتا دیکھدے نيں کہ باغیاں د‏‏ی ساری د‏‏ی ساری جماعت تکبیر دے نعرے بلند کردی ہوئی مدینہ وچ داخل ہوئی تے حضرت عثمانؓ دے گھر دا محاصرہ کرلیا، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے کہیا کہ تسيں لوک ایتھ‏ے تو‏ں چلے گئے سن فیر کِداں واپس آگئے،انہاں نے کہیا کہ خلیفہ نے اپنے غلام دے ہتھ عبداللہ بن سعدؓ دے پاس مصر د‏‏ی جانب اک خط روانہ کيتا سی کہ اسيں جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیاں تاں اوہ سانو‏ں قتل کردے،اساں اوہ خط پکڑلیا اے ،اسنو‏ں لے ک‏ے آئے نيں،نال ہی مصری وکوفی قافلے وی واپس آگئے نيں کہ اپنے بھائیاں دے نال رنج وراحت وچ شرکت کرن،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ واللہ ایہ تسيں لوکاں د‏‏ی سازش اے تے تواڈی نیت نیک نئيں اے، انہاں لوکاں نے کہیا خیر جو کچھ وی ہوئے اس خلیفہ نو‏‏ں قتل کرنا ضروری اے ،آپ اس کم وچ ساڈی مدد کرن،حضرت علیؓ نے برہم ہوک‏ے فرمایا وچ بھلا تواڈی مدد کِداں کرسکدا ہاں ایہ سن کر انہاں لوکاں نے کہیا کہ فیر آپ نے سانو‏ں کیو‏ں لکھیا سی؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ ميں نے تسيں نو‏‏ں کدی کچھ وی نئيں لکھیا ایہ سُن کر اوہ آپس وچ حیرت تو‏ں اک دوسرے د‏‏ی طرف دیکھنے لگے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اس دے بعد مدینہ تو‏ں باہر مقام احجارالزیت وچ تشریف لے گئے تے بلوائیاں نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں تنگ کرنا شروع کردتا،اب تک بلوائی لوک حضرت عثمان غنیؓ دے پِچھے نمازاں پڑھدے سن ،اب انہاں نے اُنہاں دے پِچھے نمازاں پڑھنی چھوڑداں تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی زبردستی حضرت عثمانؓ دے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں روکنا شروع کيتا۔
حضرت عثمان غنیؓ نے ایہ رنگ تے مدینہ د‏‏ی گلیاں نو‏‏ں بلوائیاں تو‏ں پُر دیکھ ک‏ے مختلف ملکاں دے والیاں نو‏‏ں خطوط لکھے تے امداد طلب کيت‏‏ی یا ایہ خبراں خود بخود ہی انہاں ملکاں وچ پہنچیاں ،چنانچہ مصر،شام،کوفہ،بصرہ تو‏ں نیک دل لوکاں تے صحابہ کرام نے مدینہ د‏‏ی طرف لوکاں نو‏‏ں روانہ ہونے تے خلیفہ وقت د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی ترغیب دی،حضرت معاویہؓ نے حبیب بن مسلمہ فہری نو‏‏ں تے عبداللہ بن سعدؓ نے معاویہ بن خدیج نو‏‏ں روانہ کيتا کوفہ تو‏ں قعقاع بن عمرو اک جماعت دے نال روانہ ہوئے،اسی طرح بصرہ تو‏ں وی اک جماعت روانہ ہوئی انہاں خبراں دے پہنچنے تے ان امدادی جمعیتاں دے روانہ ہونے وچ ضرور کچھ نہ کچھ تامل واقع ہويا؛کیونجے انہاں وچو‏ں کوئی وی حضرت عثمانؓ غنی د‏‏ی شہادت تو‏ں پہلے مدینہ وچ نہ پہنچ سکیا سب نے راستہ ہی وچ واقعہ شہادت دا حال سُنا تے راستہ ہی تو‏ں اپنے اپنے صوبےآں د‏‏ی طرف واپس روانہ ہوگئے ،تیس دن تک حالت محاصرہ وچ حضرت عثمان غنیؓ نمازاں دے لئی مسجد وچ آندے رہے اس دے بعد بلوائیاں نے انہاں دا گھر تو‏ں نکلنا تے گھر وچ پانی دا جانا بند کردتا، حضرت عثمانؓ نے ہر چند کہیا کہ تسيں عینی شاہد پیش کرو کہ ميں نے ایہ خط لکھیا اے جس نو‏‏ں تسيں نے بہانہ بنایا اے ،یا میرے تو‏ں قسم لے لو،مینو‏‏ں اس دا کوئی علم نئيں اے ،بلوائیاں نے کسی د‏‏ی کوئی معقول گل پسند نہ کی،اک عام افرا تفری دا زمانہ تھا،حضرت عثمان غنیؓ اُتے بلوائیاں نے پانی دا جانا بند کردتا،تو انہاں نو‏‏ں وڈی تکلیف ہوئی،فیر اک ہمسایہ دے ذریعہ پوشیدہ طور اُتے پانی گھر وچ پہنچکيا رہیا۔
حضرت ابو ایوب انصاری د‏‏ی امامت
حضرت عثمان غنیؓ جدو‏ں خود مسجد وچ نہ آسک‏‏ے تاں انہاں نے نمازاں د‏‏ی امامت دے لئی ابو ایوبؓ انصاری نو‏‏ں مقرر فرمایا،لیکن چند روز دے بعد بلوائیاں دے سردار غافقی بن حرب مکی نے خود نمازاں د‏‏ی امامت شروع کردتی، مصر وچ جس طرح محمد بن ابی بکرؓ حضرت عثمانؓ دے خلاف کوشش فرماندے سن ايس‏ے طرح محمد بن حذیفہ وی مخالفت عثمانی وچ مصروف سن ،جب مصر تو‏ں عبدالرحمن بن عدیس د‏‏ی سرگردگی وچ قافلہ روانہ ہويا تاں محمد بن ابی بکرؓ انہاں لوکاں دے نال ہی مدینہ منورہ وچ آئے سن لیکن محمد بن حذیفہ اوتھے مصر وچ رہ گئے سن ،حضرت عثمان غنیؓ دے محاصرہ د‏‏ی خبر جدو‏ں مصر وچ پہنچی تاں عبداللہ بن سعدؓ اوتھ‏ے تو‏ں خود اک جمعیت لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،جب مقام رملہ پہنچے تاں انہاں دے پاس خبر پہنچی کہ محمد بن حذیفہ نے مصر اُتے قبضہ کرلیا اے ،ایہ سُن کر اوہ واپس آگئے،فلسطین ہی وچ سن کہ حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر پہنچ گئی،محاصرہ د‏‏ی خبر چالیس روز تک ممتدرہی اس عرصہ وچ حضرت علیؓ کئی مرتبہ حضرت عثمان غنیؓ دے پاس آئے تے انہاں نے بلوائیاں دے سمجھانے تے واپس چلے جانے دیاں کوششاں وی کيتياں،لیکن حضرت عثمان غنیؓ دے میر منشی مروان بن الحکم نے جوان دا چچازاد بھائی وی سی، حضرت علیؓ تے بنو ہاشم دے دوسرے سرداراں نو‏‏ں ناخوش کرنے تے جلی کٹی گلاں دے کہنے د‏‏ی غلطی بار بار د‏‏ی ،کئی مرتبہ حضرت عثمان غنی ؓ نے اپنی پاک باطنی تے نیک نیندی تو‏ں بگڑے ہوئے معاملے نو‏‏ں سلجھا وی لیا، تے ا عیان قریش وانصار د‏‏ی حمایت وی حاصل کرلئی،لیکن اس شخص مروان بن حکم نے عین وقت اُتے اپنی دریدہ دہنی تے بد لگامی تو‏ں بنے بنائے کم نو‏‏ں بگاڑدتا۔
مروان بن حکم د‏‏یاںشراتاں
حضرت عثمان غنیؓ اک بامروت تے نرم مزاج انسان سن، ايس‏ے لئے مروان نو‏‏ں اس جرأت تے دیدہ دلیری دا موقع ملدا رہیا، مروان تے اس دے باپ حکم نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مدینہ تو‏ں خارج کردتا سی تے حضرت ابوبکرصدیقؓ تے فاروق اعظمؓ نے وی اپنے اپنے عہد خلافت وچ انہاں باپ بیٹےآں نو‏‏ں مدینہ وچ داخل ہونے نہ دتا سی لیکن جدو‏ں حضرت عثمان غنیؓ خلیفہ ہوئے تاں انہاں نے مروان نو‏‏ں مدینہ وچ بلالیا تے قرابت ورشتہ داری دے خیال تو‏ں اُنہاں اُتے احسان کرنا ضروری سمجھ کر اپنا میر منشی بنالیا، کاتب یعنی میر منشی بن کرمروان نے خلیفہ دے مزاج وچ تے وی زیادہ دخل پالیا، تے اپنی چالاکیو‏ں تو‏ں صحابہ کرام دے خلاف بعض اوقات درِ خلافت تو‏ں احکا‏م صادر کرادینے وچ کامیاب ہونے لگا، ایہی وجہ سی کہ باشندگان مدینہ مروان بن حکم تو‏ں ناراض سن تے انہاں ایام محاصرہ تے چہل روز بدامنی دے دوران وچ اہل مدینہ نے باغیاں تے بلوائیاں دے نال مل ک‏ے کئی مرتبہ مروان دے مطالبہ د‏‏ی آواز بلند کرائی تے جے حضرت عثمانؓ مروان نو‏‏ں بلوائیاں دے سپرد کردیندے تاں یقیناً ایہ فتنہ وی فرو ہوجاندا، کیونجے گھٹ تو‏ں گھٹ مدینہ وچ تاں کوئی شخص حضرت عثمانؓ دا مخالف باقی نہ رہندا، مدینہ دے ہر شخص نو‏‏ں جے ملال سی تاں مروان تو‏ں سی ،حضرت عثمانؓ تو‏ں کسی نو‏‏ں کوئی خصوصی عناد تے عداوت نہ سی،حضرت عثمان ؓ نے مروان دے سپرد کرنے وچ اس لئی انکار کيتا کہ انہاں نو‏‏ں یقین سی ایہ لوک مروان نو‏‏ں فوراً قتل کردین گے لہذا انہاں نے پسند نہ کيتا کہ مروان دے قتل دا موجب بنیاں ،جب بلوائیاں نے زیادہ شورش برپا د‏‏ی تے یہ معلوم ہويا کہ ہن بلوائی حضرت عثمان غنیؓ دے مکان دا دروازہ گرا کر اندر داخل ہونا تے ان نو‏‏ں قتل کرنا چاہندے نيں تاں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنے صاحبزاداں حضرت امام حسن تے امام حسین ؓ نو‏‏ں بھیجیا کہ حضرت عثمانؓ دے دروازے اُتے مسلح موجود رہو تے بلوائیاں نو‏‏ں مکان دے اندر داخل ہونے تو‏ں روکو،اسی طرح حضرت طلحہ تے حضرت زبیرؓ نے وی اپنے اپنے صاحبزاداں نو‏‏ں حضرت عثمان ؓ دے دروازے اُتے بھیج دتا، انہاں صاحبزاداں نے دروازہ اُتے پہنچ ک‏ے بلوائیاں نو‏‏ں روکیا تے ان نو‏‏ں اس لئی مجبوراً رکنا پيا کہ جے انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں کوئی صدمہ پہنچ جاندا تاں تما م بنی ہاشم دے مخالف تے درپے مقابلہ ہونے دا اندیشہ سی، ادھر بلوائیاں نو‏‏ں اس گل دا اندیشہ سی کہ حضرت عثمانؓ دے عاملاں نے محاصرہ د‏‏ی خبر سُن کر ضرور مدینہ د‏‏ی طرف فوجاں روانہ کيتی ہاں گی، جے اوہ فوجاں پہنچ گئياں تاں فیر مقصد برآری دشوار ہوئے گی،لہذا انہاں نے فوری تدابیر شروع کرداں، تے حضرت عثمان غنیؓ دے اک متصلہ مکان وچ داخل ہوک‏ے تے دیوار کود کر اک جماعت انہاں دے مکان دے اندر داخل ہوگئی۔
حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت
بلوائیان مصر نے جدو‏ں مدینہ منورہ وچ دوبارہ واپس آک‏ے خط لوکاں نو‏‏ں دکھایا تے حضرت عثمانِ غنیؓ نے حلفیہ اس خط تو‏ں اپنی لا علمی دا اظہار کيتا تاں عبدالرحمن بن عدیس نے جو بلوائیاں دا سرغنہ تھا،کہیا کہ تسيں اپنے اس قول تے حلف وچ جھوٹھے ہوئے تب وی تے سچے ہوئے تب وی تواڈا خلیفہ رکھنا کسی طرح جائز نئيں،کیونجے اگرتم جھوٹھ بول رہے ہوئے تاں جھوٹھے نو‏‏ں مسلماناں دا خلیفہ نئيں ہونا چاہیدا تے جے سچے ہوئے تاں ایداں دے ضعیف خلیفہ نو‏‏ں جس د‏‏ی اجازت تے اطلاع دے بغیر جو جس دا جی چاہے حکم لکھ ک‏ے بھیج دے خلیفہ نئيں رکھنا چاہیدا،عبدالرحمن بن عدیس نے حضرت عثمانؓ تو‏ں کہیا کہ آپ خود ہی خلافت چھوڑداں،انہاں نے جواب وچ کہیا کہ وچ اس کردے نو‏‏ں جس نو‏‏ں خدانے مینو‏ں پہنایا اے ،خود نئيں اتاراں گا،یعنی خلافت دے منصب نو‏‏ں خود نئيں چھوڑاں گا،اس دے بعد بلوائیاں نے انہاں دے مکان دا محاصرہ کرلیا تے سختی شروع کی،جب خلیفۂ وقت اُتے پانی وی بند کردتا گیا،تے پانی د‏‏ی نایابی تو‏ں تکلیف واذیت ہوئی تاں حضرت عثمان غنیؓ اپنے مکان د‏‏ی چھت اُتے چڑھے تے اپنے حقوق جتائے تے اپنا سابق الایمان ہونا وی لوکاں نو‏‏ں یاد دلایا، اس تقریر دا بلوائیاں اُتے کچھ اثر ہويا کہ انہاں وچو‏ں اکثر ایہ کہنے لگے کہ بھائی ہن انہاں نو‏‏ں جانے دو تے ان تو‏ں درگذر کرولیکن اِنّے وچ مالک بن اشترآگیا،اس نے لوکاں دے مجمع نو‏‏ں فیر سمجھیا یا کہ دیکھو کدرے دام فریب وچ نہ آجا نا چنانچہ لوک فیر مخالفت اُتے آمادہ ہوگئے،بلوائیاں نو‏‏ں جدو‏ں یقین ہوگیا کہ ملکاں اسلامیہ تو‏ں جو فوجاں آئیاں گی اوہ ضرور حضرت عثمانؓ د‏‏ی حامی تے ساڈی مخالف ہاں گی، تاں انہاں نے یعنی اُنہاں دے سرداراں نے حضرت عثمان غنیؓ دے شہید کرنے دا مصمم ارادہ کرلیا، انہاں نو‏ں ایام وچ حضرت عائشہؓ نے حج دا ارادہ کيتا تے اپنے بھائی محمد بن ابی بکر نو‏‏ں بلوایا کہ اوہ ساڈے نال چلياں،تو محمد بن ابی بکرؓ نے انہاں دے نال جانے تو‏ں صاف انکار کردتا ؛کیونجے اوہ بلوائیاں دے نال شیر وشکر ہورہے سن ،حضرت حنظلہؓ کاتب وحی نے کہاکہ تسيں ام المومنینؓ دے نال نئيں جاندے تے سفہائے عرب د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ایہ تواڈی شان دے بعید اے ،محمد بن ابی بکرؓ نے انہاں د‏‏یاں گلاں دا کوئی جواب نہ دتا،فیر حنظلہؓ کوفہ د‏‏ی طرف چلے گئے،حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ تے دوسرے صحابیاں نے اپنے اپنے دروازے بند کرلئے سن نہ گھر تو‏ں باہر نکلدے سن نہ کسی تو‏ں ملدے سن حضرت ابن عباسؓ نے عثمان غنی دے دروازے اُتے موجود درہ ک‏ے بلوائیاں دا مقابلہ کيتا تے اُنہاں نو‏‏ں روکیا لیکن اُنہاں نو‏‏ں حضرت عثمانؓ نے امیر الحاج بناکر باصرار مکہ روانہ کيتا،ورنہ اوہ فرماندے سن مینو‏‏ں انہاں بلوائیاں تو‏ں جہاد کرنا حج کرنے تو‏ں زیادہ محبوب اے ،حسن بن علیؓ،عبداللہ بن زبیرؓ،محمد بن طلحہؓ ،سعید بن العاصؓ،نے دروازہ کھولنے تو‏ں بلوائیاں نو‏‏ں روکیا تے لڑکر انہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹادتا۔
لیکن حضرت عثمان غنیؓ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں قسماں دے ک‏ے لڑنے تو‏ں روکیا تے گھر دے اندر بلا لیا بلوائیاں نے دروازہ وچ اگ لگادی تے اندر گھس آئے، انہاں لوکاں نے انہاں نو‏‏ں فیر مقابلہ کرکے باہر کڈ دتا، اس وقت حضرت عثمان غنیؓ قرآن شریف پڑھ رہے سن جدو‏ں اس آیت اُتے پہنچے"الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ"(یہ اوہ لوک نيں جنہاں لوکاں نے آک‏ے خبر دتی کہ مخالف لوکاں نے تواڈے نال لڑنے دے لئی بھیڑ جمع د‏‏ی اے ذرا انہاں تو‏ں ڈردے رہنا، تاں اس خبر نو‏‏ں سُن کر انہاں دے ایمان تے وی مضبوط ہوگئے تے بول اٹھے کہ سانو‏ں اللہ کافی اے تے اوہ بہترین کارساز اے ) تاں حاضرین تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے میرے تو‏ں اک عہدلیا اے، وچ اس عہد اُتے قائم ہون، تے تم ہر گز انہاں بلوائیاں دا مقابلہ تے ان تو‏ں قتال بالکل نہ کرو، حضرت حسنؓ بن علیؓ نو‏‏ں حکم دتا کہ تسيں وی اپنے باپ دے پاس چلے جاؤ، لیکن انہاں نے جانا پسند نہ کيتا تے دروازہ اُتے بلوائیاں نو‏‏ں رکدے رہ‏‏ے۔
مغیرہ بن الاخنسؓ ایہ حالت دیکھ ک‏ے تاب نہ لاسک‏‏ے اپنے چند ہمراہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے بلوائیاں دے مقابلہ اُتے آئے تے لڑکر شہید ہوئے،اسی طرح ابوہریرہؓ وی ایہ کہندے ہوئے: یا قوم مالی ادعو کم الی النجاۃ وتدعوننی الی النار (لوگو! مینو‏ں کیہ ہویا اے کہ وچ تسيں نو‏‏ں نجات د‏‏ی طرف بلاندا ہاں تے تسيں مینو‏ں اگے د‏‏ی طرف بلاندے ہو) بلوائیاں اُتے ٹُٹ پئے،حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں جدو‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے باصرار حضرت ابوہریرہؓ نو‏‏ں واپس بلوایا تے لڑائی تو‏ں باز رہنے دا حکم دتا، ايس‏ے عرصہ وچ حضرت عبداللہ بن سلام تشریف لیائے انہاں نے بلوائیاں نو‏‏ں سمجھانا تے فتنہ تو‏ں باز رکھنا چاہیا،لیکن بجائے اس دے کہ انہاں د‏‏ی نصیحت کابلوائیاں اُتے کچھ اثر ہُندا اوہ عبداللہ بن سلام تو‏ں وی لڑنے اُتے آمادہ ہوگئے،حضرت عثمان غنیؓ دے مکان وچ جس قدر آدمی سن انہاں وچو‏ں کچھ تاں کوٹھے اُتے چڑھے ہوئے سن تے باغیاں د‏‏ی کوشش تے نقل وحرکت دے نگراں سن ،کچھ لوک دروازہ اُتے سن تے باہر تو‏ں داخل ہونے تے گھسنے والے بلوائیاں نو‏‏ں اندر آنے تو‏ں روک رہے سن ،حضرت عثمان غنیؓ تے ان د‏‏ی بیوی نائلہ بنت الفرافصہ گھر وچ سن ۔
بلوائیاں نے ہمسائے دے گھر وچ داخل ہوک‏ے تے دیوار کود کر حضرت عثمان اُتے حملہ کيتا سب تو‏ں پہلے محمد بن ابی بکرؓ حضرت عثمان غنیؓ دے نیڑے پہنچے تے اُنہاں د‏‏ی داڑھی پھڑ کر کہیا کہ اے نعثل(لمبی داڑھی والے) خدا تینو‏ں رسوا کرے،حضرت عثمانؓ نے کہیا کہ وچ نعثل نئيں ؛بلکہ عثمان امیرالمومنین ہاں ،محمد بن ابی بکرؓ نے کہیا تینو‏ں اس بڑھاپے وچ وی خلافت د‏‏ی ہوس اے ،حضرت عثمانؓ نے کہیا کہ تواڈے باپ ہُندے تاں اوہ میرے اس بڑھاپے د‏‏ی قدر کردے تے میری اس داڑھی نو‏‏ں اس طرح نہ پکڑدے محمد بن ابی بکرؓ ایہ سُن کر کچھ شرما گئے تے داڑھی چھڈ ک‏‏ے واپس چلے گئے،اُنہاں دے واپس جانے دے بعد بد معاشاں دا اک گروہ ايس‏ے طرف تو‏ں دیوار کود کر اندر آیا، جس وچ بلوائیاں دا اک سرغنہ عبدالرحمن بن عدیس کنانہ بن بشیر عمرو بن عمق،عمیر بن حنابی، سودان بن حمران غافقی سن ،کنانہ بن بشیر نے آندے ہی حضرت عثمان غنیؓ اُتے تلوار چلا‏ئی، انہاں د‏‏ی بیوی نائلہ نے فوراً اگے ودھ ک‏ے تلوار نو‏‏ں ہتھ تو‏ں روکیا، انہاں د‏‏ی انگلیاں کٹ کر وکھ جا پڑاں،فیر دوسرا وار کيتا ،جس تو‏ں آپ شہید ہوگئے،اس وقت آپ قرآن د‏‏ی تلاوت وچ مصروف سن ،خون دے قطرات قرآن شریف د‏‏ی آیت اُتے گرے "فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ" عمرو بن عمق نے آپ اُتے نیزے تو‏ں نو زخم پہنچائے۔
عمیر بن حنابی نے اگے ودھ ک‏ے ٹھوکرن ماراں جس تو‏ں آپ د‏‏ی پسلیاں ٹُٹ گئياں،وہ ہر ٹھوکر لگاندے ہوئے کہندا جاندا تھا،کیو‏ں تسيں نے ہی میرے باپ نو‏‏ں قید کيتا سی جو بے چارہ حالت قید ہی وچ مرگیا تھا،گھر دے اندر ایہ قیامت برپا ہوگئی،چھت والےآں تے دروازے والےآں نو‏‏ں خبر ہی نہ ہوئی، آپ د‏‏ی بیوی نائلہ نے آوازاں داں تاں لوک چھت اُتے تو‏ں اترے تے دروازے د‏‏ی طرف تو‏ں اندر متوجہ ہوئے بلوائی اپنا کم کرچکے سن اوہ بھجے بعض انہاں وچو‏ں حضرت عثمان دے غلاماں دے ہتھو‏ں تو‏ں مارے گئے،اب کسی کونہ دروازے اُتے رہنے د‏‏ی ضرورت سی نہ کسی د‏‏ی حفاظت باقی رہی سی،چاراں طرف تو‏ں بلوائیاں ،بدمعاشاں نے زور کيتا،گھر دے اندر داخل ہوک‏ے تمام گھر دا سامان پرت لیا حتی کہ جسم دے کپڑ‏ے تک وی نہ چھڈے اس بدامنی تے ہلچل دے عالم وچ بجلی د‏‏ی طرح مدینہ وچ عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر پھیل گئی،ایہ حادثہ ۱۸ ذی الحجہ ۳۵ ھ یوم جمعہ نو‏‏ں وقوع پذیر ہويا،تین دن تک حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی لاش بے گور وکفن پئی رہی آخر حکیم بن حزام تے جبیر بن مطعم دونے حضرت علیؓ دے پاس گئے، انہاں نے دفن کرنے د‏‏ی اجازت دی،رات دے وقت عشاء ومغرب دے درمیان جنازہ لے ک‏ے نکلے،جنازہ دے نال زبیرؓ،حسنؓ،ابو جہم بن حذیفہؓ،مروان وغیرہ سن ،بلوائیاں نے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھنے تے دفن کرنے وچ وی رکاوٹ پیدا کرنی چاہی، مگر حضرت علیؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے سختی تو‏ں انہاں کومنع کيتا،جبیر بن مطعمؓ نے جنازہ د‏‏ی نمازپڑھائی،بغیر غسل دے انہاں نو‏ں کپڑےآں وچ جو پہنے ہوئے سن دفن کيتے گئے۔
حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے وقت ممالکِ اسلامیہ وچ مندرجہ ذیل عامل وامیر مامور سن عبداللہ بن الحضرمی مکہ وچ ،قاسم بن ربیعہ ثقفی طائف وچ ،یعلی بن مینہ صنعاء وچ عبداللہ بن ربیعہ جند وچ ،عبداللہ بن عامل بصرہ وچ ،معاویہ بن ابو سفیان ملکِ شام وچ ، عبدالرحمن بن خالد حمص وچ ،حبیب بن مسلمہ قنسرین وچ ، ابولاعور سلمی اردن وچ ، عبداللہ بن قیس فزاری بحرین وچ عقلمہ بن حکیم کندی معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں فلسطین وچ ،ابو موسیٰ اشعری کوفہ وچ ،امام تے قعقاع بن عمرو سالارلشکر سن ،جابر مزنی تے سماک انصاری دونے خراج سواد اُتے مامور سن ،جریر بن عبداللہ قرقیسیا وچ ،اشعث بن قیس آذربائیجان وچ ،سائب بن اقرع اصفہان وچ گورنر مقرر سن مدینہ منورہ وچ بیت المال دے افسر عقبہ بن عمرو تے قضا اُتے زبیر بن ثابت مامور سن ۔
حضرت عثمان غنیؓ ۸۲سال د‏‏ی عمر وچ بارہ سال خلافت کرکے فوت ہوئے،جنت البقیع دے نیڑے مدفون ہوئے، آپ دے کل گیارہ بیٹے تے چھ بیٹیاں ہوئیاں سن۔
خلافت عثمانی اُتے اک نظر
صدیق اکبرؓ تے فاروق اعظمؓ دے زمانے تک قریش تے حجازی عرب جس وچ اکثریت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا زمانہ دیکھے ہوئے سی، اک غالب عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود سن ،وہ سب دے سب اسلام نو‏‏ں اپنی چیز سمجھدے تے اپنے آپ نو‏‏ں اسلام دا وارث جاندے سن ،اسلام دے مقابلے وچ قبائلی امتیاز انہاں دے دلاں تو‏ں بالکل مٹ گئے سن ،اسلام دے رشتے تو‏ں ودھ ک‏ے انہاں دے نزدیک کوئی رشتہ نہ سی تے اسلام تو‏ں ودھ ک‏ے انہاں دے لئی کوئی محبوب چیز نہ سی، فتوحات دے وسیع ہونے تے ممالکِ اسلامیہ دے کثیر ہونے تو‏ں مسلماناں د‏‏ی افواج تے مسلماناں د‏‏ی جمعیت وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ودھ گئی جو حالے چند روز تو‏ں اسلام وچ داخل ہوئے سن تے ان دے دلاں وچ اسلامی محبت قبائلی امتیاز تے قومی وخاندانی خصوصیات اُتے غالب نئيں ہونے پائی سی،عہدِ فاروقی د‏‏ی فتوحات کثیرہ وعظیمہ جنہاں افواج دے ذریعہ ہوئیاں انہاں وچ بنی بکر ،بنی وائل، بنی عبدالقیس،بنی ربیعہ، بنی ازد، بنی کندہ، بنی تمیم، بنی قضاعہ وغیرہم قبیلے دے لوک زیادہ سن ،انہاں نو‏ں لوکاں نے ایرانی صوبےآں ، شامی علاقےآں تے مصر تے فلسطین وغیرہ نو‏‏ں فتح کيتا تھا،انہاں نو‏ں دے ذریعہ ایرانی ورومی شہنشاہیاں دے پرخچے اُڑے سن ،لیکن انہاں مذکورہ قبیلے وچو‏ں کوئی وی قبیلہ ایسا نہ سی جو آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی شرفِ صحبت تو‏ں فیضیاب ہويا ہو، انہاں وچو‏ں جے کوئی شخص آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا فیض صحبت پائے ہوئے سی، تاں ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد الشافہ دا لمعدوم دے حکم وچ سی،ایہ تمام قبیلے جو اسلام د‏‏ی جرار فوج ثابت ہوئے معصیت سوز ایمان تے مجنونانہ شیفتگی ،اسلام وچ قریشی تے حجازی صحابہ کرامؓ دے مرتبے نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدے سن ،مگر فاروقِ اعظمؓ د‏‏ی نگاہ اس قدر وسیع تے عمیق سی کہ ہر مسئلہ د‏‏ی جزئیات تک دا انہاں نو‏‏ں احاطہ سی ،انہاں نے ایسا نظام قائم کر رکھیا سی تے مہاجر تے انصار د‏‏ی سیادت د‏‏ی ایسی حفاظت کيتی کہ انہاں دے عہدِ خلافت وچ ایہ ممکن ہی نہ ہويا کہ کوئی غیر مہاجر یا انصار د‏‏ی ہمسری دا خیال تک وی لاسک‏‏ے، تمام مہاجرین وانصار د‏‏ی حیثیت فاروق اعظمؓ دے زمانہ وچ اک شاہی خاندان تے فاتح قومکيتی سی فاروقِ اعظمؓ نے اک طرف وڈی کوشش تے احتیاط دے نال اپنی فتحمند فوج تے صف شکن وعربی سپا ہیاں دے خصوصی سپاہیانہ تے جوانمردانہ جذبات دے حفاظت تے نگرانی د‏‏ی حتیٰ کہ شام دے خوش سواد شہراں تے سامانِ عیش رکھنے والی بستیاں وچ یا انہاں دے نیڑے وی عہدِ فاروقیؓ وچ اسلامی فوجاں نو‏‏ں قیام کرنے دا موقع نئيں دتا جاندا سی، دوسری طرف تو‏ں انہاں نے نہایت ہی اعلیٰ تدبر تے انتہائی مآل اندیشی دے نال جلیل القدر تے صاحبِ ِ اقتدار صحابیاں نو‏‏ں صحبتِ عوام ؛بلکہ صحبتِ عام تو‏ں خاص خوبی دے نال بچا کر رکھیا کہ کسی نو‏‏ں وی محسوس نہ ہونے پایا تے ان جلیل القدر اصحاب کرام دے رعب وعظمت د‏‏ی اک طرف حفاظت ہوئی دوسری طرف ہمہ وقت انہاں دے گرد مدینہ منورہ وچ نہ صرف ملکِ عرب ؛بلکہ تمام دنیا کےمنتخب تے با اقتدار وصاحبِ اثر جماعت موجود رہندی سی۔
حضرت عثمان غنیؓ دے زمانے وچ ایہ گلاں رفتہ رفتہ اَگڑ پِچھڑ مٹتی گئياں،مذکورہ بالا عربی قبیلے اپنے آپ نو‏‏ں مہاجرین وانصار قریشی وحجازی لوکاں دا ہمسر ؛بلکہ انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے سمجھنے لگے، صحابہ کرامؓ جو شاہی خاندان دا مرتبہ رکھدے سن دُور دراز صوبےآں وچ منتشر ہوگئے،مدینہ منورہ د‏‏ی جمعیت درہم برہم ہوگئی تے خود دارالخلافہ قوت دا مرکز نہ رہ سکا،اس کانتیجہ ایہ ہويا کہ نال ہی نال قومی وقبائلی امتیازات تازہ ہونے لگے،ہر اک قبیلے تے ہر اک خاندان د‏‏ی وکھ وکھ عصبیت قائم ہوگئی،آپس وچ اوہی عہدِ جاہلیت د‏‏ی رقابتاں زیادہ ہونے لگياں تے اسلامی رشتہ تے دینی اخوت دا اثر قومی وخاندانی امتیازات اُتے فائق نہ رہ سکا،مہاجرین وانصار نو مسلماں د‏‏ی کثرت دے اندر درخورہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے اقتدوعظمت نو‏‏ں باقی نہ رکھ سک‏‏ے۔
حضرت عثمان غنیؓ نرم مزاج سن ،حکومت وانتظام دے باقی رکھنے دے لئی تنہا نرم مزاجی ہی کافی نئيں ہوسکدی ؛بلکہ اس دے لئی طاقت وسختی دے اظہار د‏‏ی وی ضرورت ہويا کردی اے حضرت عثمان غنیؓ دے زمانے وچ اک طرف تاں مسلماناں دے دلاں وچ مال ودولت تے عیش وراحت جسمانی د‏‏ی قدر پیدا ہونے لگی، تے دوسری طرف خلیفہ وقت دا رعب واقتدار دلاں سےکم ہونے لگا، اس حالت وچ شہرت پسند تے جاہ طلب لوکاں نو‏‏ں اپنی اولوالعزمیاں دے اظہار تے اپنے ارادےآں دے پورا کرنے د‏‏ی کوششاں دا موقع ملنے لگا،قریشیاں تے حجازیاں وچ جو اس قسم دے اولوالعزم لوک سن، انہاں نو‏‏ں وڈی آسانی دے نال نو مسلم قبیلے د‏‏ی حمایت تے فتح مند لشکریاں د‏‏ی اعانت وحمایت حاصل ہونے لگی۔
اسلام تو‏ں پیشتر قبیلۂ قریش دوحصےآں وچ منقسم سمجھیا جاندا تھا،اک بنو امیہ،دوسرے بنو ہاشم اگرچہ بنو ہاشم تے بنو امیہ دونے خاندان مل ک‏ے تمام قبیلہ قریش نو‏‏ں پورا نئيں کردے سن ؛بلکہ مثل اس دے تے وی خاندان قریش وچ سن ،لیکن بنو ہاشم تے بنو امیہ چونکہ اک دوسرے دے رقیب تے مخالف سن لہذا باقی خاندان وی انہاں نو‏ں وچ تو‏ں کسی نہ کسی دے طرف دار سن ،بنو امیہ د‏‏ی طاقت تے ان دا اثر ورسوخ ظہورِ اسلام دے نیڑے زمانہ وچ بنو ہاشم تو‏ں ودھ گیا تھا،اگرچہ ظہورِ اسلام تو‏ں بہت پہلے اوہ بنو ہاشم تو‏ں کمزور سن ،جب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم قبیلۂ بنو ہاشم وچ مبعوث ہوئے تاں بنو اُمیہ نے ہی آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تے اسلام د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مخالفت کی،احد تے احزاب د‏‏ی خطرنا‏‏ک وعظیم الشان لڑائیاں وچ مخالفین اسلام د‏‏ی فوجاں دا سپہ سالار ابو سفیان سی، جو بنو امیہ تو‏ں سی، آخر نتیجہ ایہ ہويا کہ خود ابو سفیان تے بنو امیہ سب اسلام وچ داخل ہوگئے، امویاں تے ہاشمیاں دا فرق تے امتیاز بالکل مٹ گیا، اسلام نے بنو امیہ تے بنو ہاشم دوناں نو‏ں بالکل اک کردتا،نسلی تے قبائلی امتیازات دا ناں ونشان باقی نہ رہیا، حضرت ابوبکر صدیقؓ تے حضرت عمر فاروقؓ دے عہدِ خلافت وچ وی ایہی کیفیت رہی تے سارے دے سارے قبیلے اک ہی رنگ وچ رنگین نظر آندے سن ؛ لیکن حضرت عثمان غنیؓ دے عہدِ خلافت وچ بنو امیہ نو‏‏ں عہدِ جاہلیت د‏‏ی رقابتاں فیر یاد آگئياں ، فیر حضرت عثمان غنی چونکہ بنو امیہ سن تے نال ہی انہاں نو‏‏ں اپنے کنبے د‏‏ی پرورش تے اپنے رشتہ داراں اُتے احسان کرنے دا زیادہ خیال تھا،لہذا بنو امیہ نو‏‏ں زیادہ منافع حاصل ہُندے ،ادھر فوجی تے جنگی اولوالعزمیاں دے نال مالی اولوالعزمیاں وی لوکاں دے دلاں وچ پیدا ہونے لگیاں سن، خلیفۂ وقت دے رعب واقتدار د‏‏ی گرفت وی کم ہوگئی سی،مہاجرین وانصار تے قریشیاں دا اقتدار وی نو مسلم بہادراں د‏‏ی کثرت دے سبب ہلکا پڑنے لگیا تھا،مدینہ منورہ وچ وی بااثر تے طاقتور لوکاں د‏‏ی یک دل جمعیت کمزور ہوک‏ے قریباً معدوم ہوچک‏ی سی،لہذا بنوامیہ نے انہاں تمام گلاں تو‏ں فائدہ اُٹھانے وچ کمی نئيں کيت‏‏ی،حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی نرم مزاجی تو‏ں تاں انہاں نے ایہ فائدہ اُٹھا یا کہ مروان بن الحکم نو‏‏ں انہاں دا میر منشی ہونے د‏‏ی حالت وچ بنو امیہ دا ایسا حامی تے طرفدار بنادتا کہ اس نے جا تے بے جا ہمہ وقت تے بہر طور بنو امیہ نو‏‏ں فائدہ پہنچوانے ،اگے ودھانے،طاقتور بنانے وچ مطلق کوتاہی نئيں کيت‏‏ی۔
جب ملکاں تے صوبےآں د‏‏ی گور نریاں زیادہ تر بنوامیہ ہی نو‏‏ں مل گئياں تے تمام ممالکِ اسلامیہ وچ ہر جگہ بنو امیہ ہی حاکم تے صاحبِ اقتدار نظر آنے لگے تاں انہاں نے اپنے اقتدار رفتہ دے واپس لینے یعنی بنو ہاشم دے مقابلہ وچ اپنا مرتبہ بلند قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی،اس دا لازمی نتیجہ ایہ سی کہ بنو ہاشم تے دوسرے قبیلے نو‏‏ں وی بنو امیہ د‏‏ی انہاں کوششاں دا احساس ہويا،ایہ کہنا کہ خود حضرت عثمان غنیؓ بنو امیہ د‏‏ی ایسی کوششاں دے متحرک تے خواہش مند سن سراسر بہتان وافترا اے ؛ کیونجے انہاں دے اندر کسی سازش،کسی پالیسی، کسی منافقت دا ناں ونشان تک وی نئيں دسیا جاسکدا، انہاں د‏‏ی نرم مزاجی درگذر تے رشتہ داراں دے نال نیک سلوک تو‏ں پیش آنے د‏‏ی دو صفتاں نے مل ک‏ے بنو امیہ نو‏‏ں موقع دے دیاکہ اوہ اپنے قومی وخاندانی اقتدار دے قائم کرنے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف ہاں تے اس طرح عہد جاہلیت د‏‏ی فراموش شدہ رقابتاں فیر تازہ ہوجاواں، انہاں رقابتاں نو‏‏ں نتیجہ خیز بنانے دے لئی مال تے دولت د‏‏ی فراوانی تے عیش وتن آسانی د‏‏ی خواہش نے تے وی سہارا دتا، اس قسم د‏‏یاں گلاں دا وہم تے گمان وی صدیقی وفاروقی عہدِ خلافت وچ کِسے نو‏‏ں نئيں ہوسکدا سی اس موقع اُتے مجبوراً ایہ کہنا پڑدا اے کہ اگرچہ خاندان والےآں تے رشتہ داراں دے نال احسان کرنا اک خوبی د‏‏ی گل اے ؛لیکن اس اچھی گل اُتے اک خلیفہ نو‏‏ں عمل درآمد کرانے دے لئی وڈی ہی احتیاط د‏‏ی ضرورت اے تے حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں شاید کماحقہ،احتیاط دے برتنے وچ کمی ہوئی تے مروان بن الحکم اپنے چچا زاد بھائی نو‏‏ں آخر وقت تک اپنا کاتب یعنی میر منشی تے وزیر ومشیر رکھنا تاں بلاشک احتیاط دے خلاف سی، نہ اس لئی کہ اوہ آپ دا رشتہ دار سی ؛بلکہ اس لئی کہ اوہ اتقا تے روحانیت وچ ناقص تے مرتبہ جلیلہ دا اپنی قابلیت وخصائل دے اعتبار تو‏ں اہل تے حقدار نہ سی۔
حضرت عثمان غنیؓ دے خلیفہ ہُندے ہی ایرانی صوبےآں وچ جگہ جگہ بغاوتاں ہوئیاں، مگر اسلامی فوجاں نے باغیاں د‏‏ی ہر جگہ گوشمالی د‏‏ی تے تمام بغاو ت زدہ علاقےآں وچ فیر امن تے امان تے اسلامی حکومت قائم کردتی، انہاں بغاوتاں دے فرو کرنے وچ اک ایہ وی فائدہ ہويا کہ ہر باقی صوبہ دے سرحد علاقےآں د‏‏ی طرف وی توجہ کيتی گئی تے اس طرح بوہت سارے نويں نويں علاقے وی مسلماناں دے قبضہ وچ آگئے،مثلاً جنوبی ایران د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں فرو کرنے دے سلسلے وچ سیستان تے کرمان دے صوبےآں اُتے وی مسلماناں دا قبضہ ہويا،شمالی ومشرقی ایرانی د‏‏ی بغاوتاں،ترکاں تے چینیاں د‏‏ی چڑھائیاں دے انسداد د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ہرات ،کابل، بلخ،تے جیحون پار دے علاقےآں اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا ،رومیاں نے مصر تے اسکندریہ اُتے چڑھائیاں کيتياں جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ رومیاں نو‏‏ں مسلماناں نے شکست دے ک‏ے بھگا دتا تے جزیرہ سائپرس تے روڈس اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا،افریقہ دے رومی گور نر نے فوجاں جمع کرکے مصر د‏‏ی اسلامی فوج نو‏‏ں دھمکانا چاہیا، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ برقہ طرابلس تک دا علاقہ مسلماناں دے قبضہ وچ آگیا، ايس‏ے طرح ایشیائے کوچک د‏‏ی رومی فوجاں نے وی ہتھ پیر ہلانے چااے، مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں قرار واقعی سزا دے ک‏ے آرمینیہ تے طغلس تک دے علاقہ اُتے قبضہ کرلیا ۔
یہ ضروری نہ سی کہ بنو امیہ دے اس طرزِ عمل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دوسرے مسلما‏ن قبیلے موافقت یا مخالفت وچ بے سوچے سمجھ‏‏ے حصہ لینے لگدے تے قومی جانب داری د‏‏ی اگ وچ کود پڑدے ؛بلکہ بنو امیہ د‏‏ی غلط کاریاں نو‏‏ں محسوس کرنے دے بعد صحابہؓ کرامؓ یعنی مہاجرین وانصار د‏‏ی محترم جماعت جے سہو لت تے معقولیت دے نال لوکاں نو‏‏ں سمجھاندی تے اس فتنہ نو‏‏ں نشو ونما پانے تو‏ں پہلے دبا دینے د‏‏ی کوشش کردی تاں اصحابِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دا اِنّا اثر امت محمدیہ صلی اللہ علیہ وسلم وچ ضرور موجود سی کہ انہاں بزرگاں د‏‏ی کوشش صدا بصحراثابت نہ ہُندی، بنو امیہ نے اپنا اقتدار ودھانے دیاں کوششاں شروع کيتياں، انہاں دا احساس صحابۂ کرام نو‏‏ں کچھ عرصہ دے بعد ہويا تے جب احساس ہويا تاں اس وقت تو‏ں علاج دیاں کوششاں وی شروع ہوک‏ے کامیاب ہوسکدیاں سن لیکن بد قسمتی تے سوء اتفاق تو‏ں امت مسلمہ نو‏‏ں اک سخت تے شدید ابتلاء وچ مبتلا ہونا پيا، یعنی عین ايس‏ے زمانےماں نہایت چالاک وعقلمند تے صاحب عزم وارادہ یہودی عبداللہ بن سبا اسلام د‏‏ی تخریب ومخالفت دے لئی آمادہ ومستعد ہوگیا۔
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عہد مبارک وچ وی منافقاں دے ہتھو‏ں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بارہیا ابتلا وچ مبتلا ہونا پيا، تے اب عہدِ عثمانی وچ وی اک منافق یہودی مسلماناں د‏‏ی ایذا رسانی دا باعث ہويا ایہ فیصلہ کرنا دشوار اے کہ عبداللہ بن اُبی زیادہ خطرنا‏‏ک منافق سی یا عبداللہ بن سبا وڈا منافق تھا؛لیکن ایہ ضرور کہیا جاسکدا اے کہ عبداللہ بن اُبی نو‏‏ں اپنے شرارت آمیز منصوبےآں وچ کامیابی کم حاصل ہوئی تے نامرادی تے ناکامی بیشتر اس دے حصے وچ آئی، لیکن عبداللہ بن سبا اگرچہ خود کوئی ذا‏تی کامیابی حاصل نہ کرسکا اُتے مسلماناں د‏‏ی جمعیت نو‏‏ں اوہ ضرور نقصان عظیم پہنچیا سکا؛کیونجے اس نقصانِ عظیم دے موجبات پہلے تو‏ں مرتب تے مہیا ہور اے سن ،عبداللہ بن سبا د‏‏ی مسلم کش کوششاں دا سب تو‏ں زبردست پہلو ایہ سی کہ اس نے بنو امیہ د‏‏ی مخالفت وچ یک لخت ویکاک تمام عرب قبیلے نو‏‏ں برانگیختہ تے مشتعل کردتا جس دے لئی اس نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی حمایت تے محبت نو‏‏ں ذریعہ تے بہانہ بنایا جنہاں قبیلے وچ اس نے مخالفت بنو امیہ تے عداوت عثمانی پیدا کرنی چاہی، ایہ سب دے سب اوہی لوک سن جو اپنی فتوحات اُتے مغرور تے اپنے کارنامے دے مقابلے وچ قریش واہل حجاز نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندے سن ،لیکن سابق الاسلام نہ سن ؛بلکہ نو مسلماناں وچ انہاں دا شمار تھا،عبداللہ بن سبا نے وڈی آسانی تو‏ں بنو امیہ دے سواباقی اہل مدینہ نو‏‏ں حضرت عثمانؓ د‏‏ی بد گوئی تے بنو امیہ د‏‏ی عام شکایت اُتے آمادہ کردتا،فیر اوہ بصرہ کوفہ دمشق وغیرہ فوجی مرکزاں وچ گھُمیا، جتھ‏ے سوائے دمشق دے ہر جگہ اسنو‏ں مناسب آب تے ہو‏‏ا تے موافق سامان میسر ہوئے، دمشق وچ وی اسنو‏ں کم کامیابی نئيں ہوئی کیونجے ایتھ‏ے وی اس نے حضرت ابو ذر غفاریؓ والے واقعہ تو‏ں خوب فائدہ اُٹھا یا،آخر وچ اوہ مصر پہنچیا تے تمام مرکزی مقاماں دے اندر جتھ‏ے اوہ خود سامان فراہ‏م کراآیا تھا،مصر وچ بیٹھے بیٹھے اپنی تحریک نو‏‏ں ترقی دتی،مصر کواس نے اپنا مرکز اس لئی بنایا کہ ایتھ‏ے دا گور نر عبداللہ بن سعد خود مختاری وچ تاں دوسرے گورنراں تو‏ں ودھیا ہويا تے وقت نظر وچ دوسرےآں تو‏ں کم تے رومیاں وغیرہ دے حملےآں د‏‏ی روک تھام دے خیال تے افریقہ تے طرابلس وغیرہ د‏‏ی حفاظت کيتی فکر وچ اندرونی تحریکاں تے داخلی کماں د‏‏ی طرف زیادہ متوجہ نئيں ہوسکدا سی، ایتھے اسنو‏ں دو تن صحابی ایداں دے مل گئے جو وڈی آسانی تو‏ں اس دے ارادےآں د‏‏ی اعانت وچ شریک تے مصروف ہوگئے۔
حضرت ابوبکرصدیقؓ تے حضرت عمر فاروقؓ دے بعد جے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ منتخب ہُندے تاں ایہ انتخاب عین وقت اُتے تے تر تیب دے اعتبار تو‏ں بالکل موزاں تے مناسب سی ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ جے حضرت عمر فاروقؓ دے بعد تختِ خلافت اُتے متمکن ہوجاندے تاں فاروق اعظمؓ تے حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت وچ بے حد مشابہت نظر آندی،اوہی سادگی،اوہی زہد تے تقویٰ، اوہی مال تے دولت تو‏ں بے تعلق ہونا ہی خاندانی تے قومی حمایت تو‏ں بے تعلق ہونا وغیرہ گلاں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وچ موجود سن جو حضرت عمرؓ وچ پائی جاندیاں سن تے اس طرح شاید عرصہ دراز تک قومی پاسداری تے خاندانی حمایت دا مسئلہ مسلماناں وچ پیدا نہ ہُندا، حضرت عثمان غنیؓ دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا خلیفہ مقرر ہونا ہی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے عہدِ خلافت د‏‏ی عام ناکامیاں دا اصل سبب اے جداں کہ آئندہ حالات تو‏ں ثابت ہوجائے گا۔
خصائل وخصائص عثمانی
عثمان غنیؓ د‏‏ی فطرت د‏‏ی نہایت ہی سلیم وبرد بار ثابت ہوئی سی ، عہد جاہلیت ہی وچ شراب اپنے اُتے حرام کرلئی سی، کدی عہدِ جاہلیت وچ وی زنا دے پاس تک نئيں بھٹکے نہ کدی چوری د‏‏ی ،عہد جاہلیت وچ وی انہاں د‏‏ی سخاوت تو‏ں لوک ہمیشہ فیض یاب ہُندے رہندے سن ،ہر سال حج نو‏‏ں جاندے،منیٰ وچ اپنا خیمہ نصب کراندے، جدو‏ں تک حجاج نو‏‏ں کھانا نہ کھلا لیندے پرت کر اپنے خیمہ وچ نہ آندے تے یہ وسیع دعوت صرف اپنی جیب خاص تو‏ں کردے،جیش العسرۃ دا تمام سامان حضرت عثمان غنی نے مہیا فرمایا سی، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے اہلبیت نبوی اُتے بارہیا فاقہ د‏‏ی مصیبت آندی سی اکثر موقعاں اُتے حضرت عثمانؓ ہی واقف ہوکرضروری سامان بھجواندے سن ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے بار ہا انہاں دے لئی دعا کيتی اے کہ "اَللّٰھُمَّ اِنِّیْ قَد رَضِیْتُ عَنْ عُثْمَان فَارض عنہ اللھم انی قد رضیت عن عثمان فارض عنہ "(اے اللہ! وچ عثمانؓ تو‏ں راضی ہاں تاں وی اس تو‏ں راضی ہوجا،اے اللہ ! وچ عثمانؓ تو‏ں راضی ہاں تاں وی اس تو‏ں راضی ہوجا، اک مرتبہ ایہ دعا آپ صلی اللہ علیہ وسلم شام تو‏ں صبح تک منگدے رہے،اک مرتبہ خلافتِ صدیقی وچ سخت قحط پيا، لوکاں نو‏‏ں کھانا تے غلہ دستیاب نہ ہونے د‏‏ی سخت تکلیف ہوئی، اک روز خبر مشہور ہوئی کہ حضرت عثمان غنیؓ دے اک ہزار اونٹھ غلہ تو‏ں لدے ہوئے آئے نيں، مدینہ دے تاجر فوراً حضرت عثمانؓ دے پاس پہنچے تے کہیا کہ سانو‏ں ڈیوڑھے نفع تو‏ں غلہ دے دو یعنی جس قدر تسيں نو‏‏ں غلہ سو روپے وچ پيا اے ،ہم تو‏ں اس دے ڈیڑھ سو روپے لے لو،حضرت عثمان غنیؓ نے کہیا کہ تسيں سب لوک گواہ رہو کہ ميں نے اپنا تمام غلہ فقراء ومساکین مدینہ کودے دتا ا‏‏ے۔
حضرت عبداللہ بن عباسؓ فرماندے نيں کہ ايس‏ے شب ميں نے خواب دیکھیا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اک گھوڑے اُتے سوار حُلہ نوری پہنے ہوئے جارہے نيں، وچ دوڑ کر اگے ودھیا تے عرض کيتا: مینو‏‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زیارت دا بے حد اشتیاق تھا،آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ مینو‏ں جانے د‏‏ی جلدی اے، عثمانؓ نے اج اک ہزار اونٹھ غلہ صدقہ دتا اے تے خدائے تعالیٰ نے اسنو‏ں قبول فرما کر جنت وچ اک عروس دے نال عثمان ؓ دا عقد کيتا اے ،اس عقد وچ شریک ہونے جارہیا ہاں،حضرت عثمان غنیؓ جدو‏ں تو‏ں ایمان لائے،آخر وقت تک برابر ہر جمعہ نو‏‏ں اک غلام آزاد کردے رہ‏ے، کدی جے کسی جمعہ نو‏‏ں آزاد نہ کرسک‏‏ے تاں اگلے جمعہ نو‏‏ں دو غلام آزاد کيتے،ایام محاصرہ وچ وی جدو‏ں کہ بلوائیاں نے آپ ؓ اُتے پانی تک بند کررکھیا سی آپ ؓ نے غلاماں نو‏‏ں برابر آزاد کيتا، آپ ؓ نہایت سادہ کھانا کھاندے سن تے سادہ لباس پہندے؛ لیکن مہماناں نو‏‏ں ہمیشہ نہایت لذیذ تے قیمتی کھانا کھلاندے سن، عہدِ خلافت وچ وی کدی آپ ؓ نے دوسرے لوکاں تو‏ں برتری تے فضیلت تلاش نئيں کيت‏‏ی، سب دے نال بیٹھدے ،سب د‏‏ی عزت کردے تے کسی تو‏ں اپنی تکریم دے خواہاں نہ ہُندے سن ،اک مرتبہ آپ ؓ نے اپنے غلام تو‏ں کہیا کہ ميں نے تیرے اُتے زیادتیکيتی سی تاں میرے تو‏ں اس دا بدلہ لے لے ،غلام نے آپ ؓ دے کہنے تو‏ں آپ ؓ دے کان پکڑے،آپ ؓ نے اُس تو‏ں کہیا کہ بھائی خوب زور تو‏ں پکڑو کیونجے دنیا دا قصاص آخرت دے بدلے تو‏ں بہرحال آسان اے ،قرآن کریم د‏‏ی اشاعت تے قرآن کریم د‏‏ی اک قرأت اُتے سب نو‏‏ں جمع کرنا اُتے مذکور ہوچکيا اے ،مسجدِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی توسیع دا حال وی اُتے آچکيا اے ،آپ ؓ نے روزیناں د‏‏ی تقسیم تے وظائف دے دینے دے لئی ایام تے اوقات مقرر فرما رکھے سن، ہر اک کم وقت اُتے تے با قاعدہ کرنے د‏‏ی آپ نو‏‏ں عادت سی، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ،حضرت ابو بکر صدیقؓ،حضرت عمر فاروقؓ دے زمانے وچ جمعہ دے دن اذان اس وقت ہُندی سی جدو‏ں امام منبر اُتے جاندا تھا،حضرت عثمان غنیؓ دے زمانے وچ لوکاں د‏‏ی ==کثرت ہوئی تاں آپ ؓ نے حکم دتا کہ خطبہ د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے وی اک اذان ہواکرے؛چنانچہ اس وقت تو‏ں لے ک‏ے اج تک جمعہ دے دن ایہ اذان دتی جاندی ا‏‏ے۔
بعض ضروری اشارات
جس وقت بلوائیاں نے مدینہ منورہ وچ داخل ہوک‏ے بد تمیزیاں شروع کردتیاں سن اس وقت حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا مدینہ تو‏ں مکہ د‏‏ی جانب حج دے لئی روانہ ہوئیاں،حج تو‏ں فارغ ہوک‏ے آپ ؓ مدینہ منورہ نو‏‏ں واپس آرہیاں سن کہ مقام سرف وچ بنی لیث دے اک شخص عبید بن ابی سلمہ نامی دے ذریعہ ایہ خبر سُنی کہ حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں بلوائیاں نے شہید کردتا ایہ خبر سن کر آپ ؓ مکہ واپس پرت گئياں۔
جس وقت بلوائیاں نے مدینہ وچ ہجوم کيتا تاں حضرت عمرو بن العاصؓ وی مدینہ وچ موجود سن مگر جدو‏ں انہاں نے ایہ دیکھیا کہ بلوائیاں د‏‏ی گستاخیاں تے ان دا تسلط ترقی کرکے تمام مدینہ نو‏‏ں مغلوب کرچکيا اے تے شرفائے مدینہ بلوائیاں دے مقابلے وچ مجبور ہوچکے نيں تاں عمرو بن العاص نے معہ اپنے دونے بیٹےآں عبداللہ تے محمد دے مدینہ تو‏ں کوچ کيتا تے فلسطین وچ آک‏ے رہنے لگے، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے پاس فلسطین وچ حضرت عثمان غنیؓ دے شہید ہونے د‏‏ی خبر پہنچی۔
عبداللہ بن سعدؓ گورنر مصر ایہ سُن کر کہ مدینہ منورہ وچ بلوائیاں نے حضرت عثمان غنیؓ دا محاصرہ ک‏ے رکھیا اے ،مصر تو‏ں مدینہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے مگر راستے وچ ایہ سُن کر کہ عثمان غنیؓ شہید ہوگئےمصر د‏‏ی جانب لوٹے تاں معلوم ہويا کہ اوتھ‏ے محمد بن ربیعہ نے مصر اُتے قبضہ کرلیا اے ،عبداللہ بن سعدؓ مجبوراً فلسطین وچ مقیم ہوگئے تے فیر دمشق د‏‏ی طرف چلے گئے۔
قتل عثمان غنیؓ دے وقت مدینہ منورہ وچ علیؓ، طلحہؓ،زبیرؓ تن وڈے تے صاحبِ اثر حضرات موجود سن، انہاں دے علاوہ حضرت عبداللہ بن عمرؓ تے حضرت سعد بن وقاص وغیرہ وی ايس‏ے مرتبہ دے حضرات تشریف رکھدے سن ،مگر بلوائیاں تے باغیاں دے ہتھو‏ں سب د‏‏ی عزتاں معرض خطر وچ سن، مدینہ د‏‏ی حکومت تمام وکمال انہاں بلوائیاں دے ہتھ وچ سی اول الذکر ہرسہ اصحاب اگرچہ بلوائیاں د‏‏ی نگاہ وچ خاص عزت ووقعت وی رکھدے سن ،لیکن انہاں سب نے اپنی اپنی عزتاں د‏‏ی حفاظت دے خیال تو‏ں گھراں دے دروازے بند کرلئےتھے تے سب خانہ نشین ہوئے بیٹھے سن ،کوئی گھر تو‏ں باہر نئيں نکلدا سی، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ بعض ضرورتاں تو‏ں مدینہ دے باہر وی تشریف لے جاندے سن، تے بعض دا ایہ خیال اے کہ آپ مدینہ تو‏ں باہر ايس‏ے غرض تو‏ں گئے سن کہ انہاں بلوائیاں د‏‏ی شرارتاں تو‏ں محفوظ رہیاں ؛چنانچہ جدو‏ں حضرت عثمان غنیؓ شہید ہوئے نيں تاں آپ مدینہ تو‏ں کئی میل دے فاصلہ اُتے سن ۔
مدینہ منورہ وچ بلوائیاں د‏‏ی حکومت
مصر، کوفہ تے بصرہ دے باغیاں نے جدو‏ں تو‏ں مدینہ منورہ وچ داخل ہوک‏ے حضرت عثمانؓ نو‏‏ں گھر تو‏ں نکلنے تے مسجد وچ آنے تو‏ں روک دتا سی ،اسی روز تو‏ں مدینہ منورہ وچ انہاں د‏‏ی حکومت سی؛ لیکن چونکہ خلیفۂ وقت گو حالتِ محاصرہ ہی وچ کیو‏ں نہ ہو، موجود سن، لہذا بلوائیاں د‏‏ی ظالمانہ حکومت نو‏‏ں حکومت دے ناں تو‏ں تعبیر نئيں کيتا جاسکدا، لیکن حضرت عثمان غنیؓ دے شہید ہونے دے بعد مدینہ وچ تقریباً اک ہفتہ غافقی بن حرب مکی بلوائیاں دے سردار د‏‏ی حکومت رہی، اوہی ہر اک حکم جاری رکھدا تے اوہی نمازاں د‏‏ی امامت کراندا سی، انہاں بلوائیاں وچ بعض لوک مآل اندیش تے سمجھ دار وی سن، انہاں نے اپنے دل وچ سوچیا کہ جے اسيں لوک ايس‏ے طرح قتل عثمان ؓ دے بعد ایتھ‏ے تو‏ں منتشر ہوگئے تاں ساڈے لئے وی کوئی نیک نتیجہ پیدا نئيں ہوسکدا، اسيں جتھ‏ے ہون گے قتل کيتے جاواں گے تے ایہ شورش محض فساد تے بغاوت سمجھی جائے گی، فیر اس طرح وی اسيں جائز احتجاج دا جامہ نئيں پہنا سکن گے،لہذا انہاں نے آپس وچ مشورہ کرکے سب نو‏‏ں اس گل اُتے آمادہ کيتا کہ ہن کسی نو‏‏ں جلد خلیفہ منتخب کراؤ تے بغیر خلیفہ منتخب کرائے ہوئے ایتھ‏ے واپس ہونے تے جانے دا ناں نہ لو، انہاں نو‏ں ایام شورش دے دوران وچ ایہ اطمینان کرلینے دے بعد کوفہ تے بصرہ تو‏ں وی اس تجویز تے قرارداد دے موافق لوک روانہ ہوک‏ے مدینہ پہنچ گئے،عبداللہ بن سبا وی مصر تو‏ں روانہ ہويا، تے نہایت غیر مشہور تے غیر معلوم طریقے اُتے مدینہ وچ داخل ہوک‏ے اپنے ایجنٹاں تے دوستاں وچ شامل ہوگیا؛چونکہ بلوائیاں دے اس تمام لشکر وچ سب دے سب ہی ایداں دے لوک نہ سن جو عبداللہ بن سبا دے راز دار ہاں ؛بلکہ بوہت سارے بے وقوف وواقعہ پسند تے دوسرے ارادےآں دے لوک سن ،لہذا عبداللہ بن سبا نے ایتھ‏ے آک‏ے خود کوئی سرداری یا نمبر داری د‏‏ی شان مصلحتاً حاصل نئيں کيت‏‏ی ؛بلکہ اپنے دوسرے ایجنٹاں ہی دے ذریعہ تمام مجمع نو‏‏ں متحرک کرکے اپنے حسب منشاء کم لیندا رہیا،ایہ انتخاب خلیفہ د‏‏ی تجویز وی عبداللہ بن سباکيتی سی ؛چنانچہ ایہ لوک جمع ہوک‏ے حضرت طلحہؓ ،حضرت زبیرؓ، حضرت علیؓ دے پاس وکھ وکھ گئے تے انہاں بزرگاں وچو‏ں ہر اک تو‏ں درخواست کيتی کہ آپ خلافت قبول فرمالاں تے ہم تو‏ں بیعت لاں،ہراک بزرگ نے خلافت دے قبول کرنے تو‏ں انکار کيتا تے یہ مجبور ونامراد ہوک‏ے رہ گئے،آخر عبداللہ بن سبا نے اک تدبیر سجھائی تے مدینہ منورہ وچ انہاں باغیاں تے بلوائیاں نے اک ڈھنڈورا پٹوادتا کہ اہل مدینہ ہی ارباب حل وعقد نيں تے اہل مدینہ ہی ابتدا تو‏ں خلیفہ دا انتخاب کردے آئے نيں تے اہل مدینہ ہی دے مشورے تے انتخاب تو‏ں منتخب کيتے ہوئے خلیفہ نو‏‏ں مسلماناں نے ہمیشہ خلیفہ تسلیم کيتا اے ،لہذا اہ‏م اعلان کردے نيں تے اہل مدینہ نو‏‏ں آگاہ کيتے دیندے نيں کہ تسيں نو‏‏ں صرف دودن د‏‏ی مہلت دتی جاندی اے، اس دوران دے عرصہ وچ کوئی خلیفہ منتخب کرلو،ورنہ دو دن دے بعد اسيں علیؓ ،طلحہؓ،زبیرؓ تِناں نو‏‏ں قتل کردین گے، اس اعلان نو‏‏ں سُن کر مدینہ والےآں دے ہوش وحواس جاتےرہے اوہ بیتابانہ اپنے اپنے گھراں تو‏ں نکل ک‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے پاس گئے، ايس‏ے طرح باقی دونے حضرات دے پاس وی مدینہ والےآں دے وفود پہنچے،حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ نے تاں صاف انکار کردتا تے کہیا کہ اسيں خلافت دا بار اپنے کندھےآں اُتے لینانہاں نو‏ں چاہندے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے وی اولاًانکار ہی کيتا سی جدو‏ں لوکاں نے زیادہ اصرار ومنت سماجت د‏‏ی تاں اوہ رضامندہوگئے، اُنہاں دے رضا مند ہُندے ہی لوک جوق درجوق ٹُٹ پئے،اہل مدینہ نے وی تے بلوائیاں د‏‏ی جمعیت نے وی انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔
نام ونسب
علی بن ابی طالب بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوئی بن غالب۔
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ ؓ نو‏‏ں ابو الحسن تے ابو تراب د‏‏ی کنیت تو‏ں مخاطب فرمایا، آپؓ د‏‏ی والدہ ماجدہ دا ناں فاطمہ بنت اسد بن ہاشم سی، آپ پہلی ہاشمیہ سن کہ خاندانِ ہاشمیہ وچ منسوب ہوئیاں، اسلام لاواں تے ہجرت فرمائی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچازاد بھائی سن تے داماد وی یعنی حضرت فاطمہ رضی اللہ تعالی عنہا بنت آنحضر صلی اللہ علیہ وسلم دے شوہر سن ،آپؓ میانہ قد ،مائل بہ پستی سن، دوہرا بدن،سرکے بال کسی قدر اُڑے ہوئے،باقی تمام جسم اُتے بال تے لمبی گھنی داڑھی ،گندم گاں سن ۔
آپؓ د‏‏ی خصوصیات
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ سب تو‏ں پہلے اسلام لیانے والےآں وچو‏ں سن ،آپ ؓ انہاں لوکاں وچ نيں جنہاں نے قرآن مجید نو‏‏ں جمع کرکے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا سی، آپ ؓ بنی ہاشم وچ سب سےپہلے خلیفہ سن، آپ ؓ نے ابتدائے عمر تو‏ں کدی بتاں د‏‏ی پرستش نئيں کيت‏‏ی، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جدو‏ں مکہ تو‏ں مدینہ نو‏‏ں ہجر ت د‏‏ی تاں آپ ؓ نو‏‏ں مکہ وچ اس لئی چھڈ گئے کہ تمام امانتاں لوکاں نو‏‏ں پہنچاداں،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اس حکم د‏‏ی تعمیل کرنے دے بعد آپ ؓ وی ہجرت کرکے مدینہ وچ پہنچ گئے،سوائے اک جنگ تبوک دے تے تمام لڑائیاں وچ آپ ؓ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال شریک ہوئے،جنگ تبوک نو‏‏ں جاندے وقت آپ ؓ نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مدینہ دا عامل یعنی قائم مقام بنا گئے سن ،جنگ اُحد وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے جسم مبارک اُتے سولہ زخم آئےتھے،جنگ خیبر وچ آنحضرتﷺ نے جھنڈا آپ دے ہتھ وچ دتا سی تے پہلے تو‏ں فرمادتا سی کہ خیبر آپؓ دے ہتھ اُتے فتح ہوئے گا،آپؓ نے خیبر دا دروازہ اپنی پشت اُتے اُٹھالیاتھا،ایہ درواز ہ جدو‏ں بعد وچ لوکاں نے اُٹھا نا چاہیا تاں بوہت سارے آدمیاں دا زور لگےبغیر اپنی جگہ تو‏ں نہ ہلا، آپ ؓ نو‏‏ں اپنا ناں ابو تراب بہت پسند سی، جدو‏ں کوئی شخص آپؓ نو‏‏ں اس ناں تو‏ں پکاردا تاں آپؓ بہت خوش ہُندے سن اس ناں د‏‏ی ناں وجہ ایہ اے کہ اک روز آپ ؓ گھر تو‏ں نکل ک‏ے مسجدماں آئے تے اوتھے پڑ کر سورہے،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مسجد وچ تشریف لیائے تے حضرت علیؓ نو‏‏ں اُٹھایا تاں انہاں دے جسم تو‏ں مٹی پونچھدے جاندے سن تے فرماندے جاندے سن کہ ابو تراب اُٹھو۔
آپ دے فضائل
حضرت سعد بن وقاصؓ فرماندے نيں کہ غزوہ تبوک دے موقع اُتے جدو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت علیؓ نو‏‏ں مدینہ وچ رہنے دا حکم دتا تاں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے کہیا کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم مینو‏‏ں عورتاں تے بچےآں اُتے خلیفہ بناکر چھڈے جاندے نيں، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ کیہ تسيں اس گل تو‏ں خوش نئيں ہُندے کہ وچ تسيں نو‏‏ں ايس‏ے طرح چھڈ جاندا ہاں جس طرح حضرت موسیٰ علیہ السلام نے حضرت ہارون نو‏‏ں چھڈیا تھا،ہاں اِنّی گل ضرور اے کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں ہوئے گا،جنگِ خیبر وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ کل وچ ایداں دے شخص نو‏‏ں حکم داں گا جس دے ہتھ اُتے قلعہ فتح ہوئے گا تے جس نے خدا تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں خوش کرلیاہے،اگلے روز صبح نو‏‏ں تمام صحابہ منتظرتھے کہ دیکھو اوہ کونسا خوش قسمت شخص اے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت علیؓ نو‏‏ں بلوایا تے جھنڈا سپرد کيتا تے قلعہ فتح ہويا،جب آیت مباہلہ نازل ہوئی تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت علیؓ ،فاطمہؓ، حسنؓ تے حسینؓ نو‏‏ں طلب فرمایا تے کہیا کہ الہی ایہ میرے کنبہ دے لوک نيں، اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ جس کاماں دوست ہاں ا س دے علیؓ وی دوست نيں، فیر فرمایا کہ الہی جو شخص علیؓ نال محبت رکھے تاں وی اس نال محبت رکھ تے جو علیؓ نال دشمنی رکھے تاں وی اس نال دشمنی رکھ، اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ چار آدمی ایداں دے نيں جنہاں نال محبت رکھنے دا مینو‏‏ں حکم دتا گیا اے ،لوکاں نے عرض کيتا کہ انہاں دا ناں بتادیجئے ،آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: علیؓ،ابوذرؓ،مقدادؓ، سلمان فارسیؓ۔ابن عمرؓ تو‏ں روایت اے کہ جدو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے صحابیاں وچ بھائی چارہ کرایا تاں حضرت علیؓ روندے ہوئے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس آئے تے کہیا کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے ہر اک وچ مواخاۃ قائم کرادتی،لیکن وچ رہ گیا،آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ تسيں دنیا وآخرت وچ میرے بھائی ہو،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک مرتبہ فرمایا کہ وچ علم دا شہر ہاں تاں علیؓ اس دا دروازہ نيں،حضرت عمر رضی اللہ تعالیٰ عنہ دا قول اے کہ اسيں سب وچ حضرت علیؓ زیادہ معاملہ فہم نيں،حضرت عائشہ صدیقہؓ تو‏ں حضرت علیؓ دا ذکر آیا تاں انہاں نے فرمایا کہ علیؓ تو‏ں زیادہ سنت دا ہن کوئی واقف نئيں رہیا،حضرت عمار بن یاسرؓ تو‏ں روایت اے کہ اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں فرمایا کہ دو شخص شقی ترین نيں، اک احمر جس نے حضرت صالح د‏‏ی اونٹنی د‏‏ی کونچاں کٹاں تے دوسرا اوہ شخص جو تیرے سر اُتے تلوار مار دے تیری داڑھی نو‏‏ں جسم تو‏ں جدا کرے گا۔
آپ ؓ دے قضایا وکلمات
حضرت علیؓ نے فرمایا:خدا دا شکر اے ،دین دے معاملہ وچ میرا دشمن وی میرے تو‏ں استفتاء کردا اے ،معاویہؓ نے میرے تو‏ں پوچھ بھیجیا اے کہ خنثی مشکل د‏‏ی میراث وچ کیہ کيتا جائے، ميں نے اسنو‏ں لکھ بھیجیا اے کہ اس د‏ی پیشاب گاہ د‏‏ی صورت تو‏ں میراث دا حکم جاری ہونا چاہیے، یعنی جے پیشاب گاہ مرداں د‏‏ی مانند ہوئے تاں اس دا حکم مرد دا ہوئے گا تے اگرعورت د‏‏ی طرح ہوئے تاں عورت کا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ جدو‏ں بصرہ وچ تشریف لے گئے تاں قیس بن عبادہ نے آپ ؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ بعض لوک کہندے نيں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ ؓ تو‏ں وعدہ فرمایا سی کہ میرے بعد تسيں خلیفہ بنائے جاؤ گے، اس معاملہ وچ آپ تو‏ں ودھ ک‏ے تے کون ثقہ ہوسکدا اے، اسيں آپ تو‏ں ہی دریافت کردے نيں کہ ایہ کیہ گل اے ،ایہ سن کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا: ایہ بالکل غلط اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے میرے تو‏ں کوئی وعدہ فرمایا سی۔
جے فی الحقیقت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے میرے تو‏ں کوئی وعدہ فرمایا سی تاں وچ حضرت ابوبکرؓ تے حضرت عمرؓ نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے منبر اُتے کیو‏ں کھڑا ہونے دیندا تے ان نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں قتل نہ کردیندا ،چاہے میرا نال دینے والا اک وی نہ ہُندا،بات ایہ اے کہ جدو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیماری نے طول کھِچیا تاں اک روز مؤذن نے حاضر ہوک‏ے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں نماز دے واسطے بلايا تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ ابو بکرؓ نو‏‏ں لے جاؤ اوہ میری جگہ نماز پڑھاواں گے،لیکن اُم المومنین عائشہ صدیقہؓ نے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں اس ارادے تو‏ں باز رکھناچاہیا تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں غصہ آیا تے فرمایا کہ تسيں حضرت یوسفؑ دے زمانے د‏‏ی سی عورتاں ہو،ابوبکرؓ ہی نو‏‏ں لے جاؤ، جس دن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وفات پائی تاں اساں اپنی جگہ غور کيتاتو اس شخص نو‏‏ں اپنی دنیا دے لئی وی قبول کرلیا،جس نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ساڈے دین دے واسطے انتخاب فرمایا تھا؛ کیونجے نماز اصل دین اے تے آپ صلی اللہ علیہ وسلم دین دے امیر تے دنیا دے قائم رکھنے والے سن ،پس اساں ابو بکر صدیقؓ نو‏‏ں مستحق سمجھ کر انہاں تو‏ں بیعت کرلئی تے اسی لئے کسی نے وی اختلاف نئيں کيتا تے کسی نے کسی نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا ارادہ نئيں کيتا،نہ کوئی متنفس ابوبکرؓ تو‏ں بیزار ہويا،لہذا ميں نے وی حضرت ابوبکرؓ دا حق ادا کيتا، انہاں د‏‏ی اطاعت کی، انہاں دے لشکر وچ شامل ہوک‏ے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑیا، اوہ جو کچھ مینو‏ں دیندے سن لے لیندا تھا،جتھ‏ے کدرے مینو‏ں لڑنے دا حکم دیندے سن لڑدا تھاا ور انہاں دے حکم تو‏ں حد شرع لگاندا سی جدو‏ں انہاں دا انتقال ہويا تاں اوہ حضرت عمرؓ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بناگئے ميں نے حضرت عمرؓ دے نال وی اوہی برتاؤ کيتا تے ان دے نال ايس‏ے طرح پیش آیا جس طرح حضرت ابو بکرؓ دے نال پیش آیا سی، جدو‏ں حضرت عمرؓ دا انتقال ہويا تاں ميں نے اپنے دل وچ سوچیا کہ میری پیش قدمی اسلام تے قرابت تے دوسری خصوصیات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے حضرت عمرؓ میری خلافت دا حکم دے جاواں گے ؛لیکن اوہ ڈر ے کہ کدرے ایداں دے شخص نو‏‏ں انتخاب نہ کر جاواں جس دا انجام چنگا نہ ہوئے ؛چنانچہ انہاں نے اپنے نفس دے نال اپنی اولاد نو‏‏ں وی خلافت تو‏ں محروم کردتا،جے حضرت عمرؓ بخشش وعطا دے اصول اُتے چلدے تاں اپنے بیٹے تو‏ں ودھ ک‏ے کس نو‏‏ں مستحق سمجھدے، غرض انتخاب ہن قریش دے ہتھ وچ آیا جنہاں وچو‏ں اک وچ وی سی، جدو‏ں لوک انتخاب دے لئی جمع ہوئے تاں ميں نے خیال کيتا کہ اوہ میرے تو‏ں تجاوز نہ کرن گے ، عبدالرحمن بن عوفؓ نے اسيں تو‏ں وعدے لئے کہ جو کوئی خلیفہ مقرر کيتا جائے گا اسيں اس د‏ی اطاعت کرن گے فیر انہاں نے عثمان ؓ دا ہتھ پھڑ لیا،اب جو ميں نے غور کيتا تاں معلوم ہويا کہ میرے تو‏ں جو وعدہ لیا گیا سی اوہ غیر د‏‏ی اطاعت دے لئی لیا گیا تھا،لہذا ميں نے عثمانؓ تو‏ں بیعت کرلئی تے ان دے نال ميں نے اوہی سلوک کيتا تے ان تو‏ں ايس‏ے طرح پیش آیا جس طرح حضرت ابوبکرؓ وحضرت عمرؓ دے نال پیش آیا سی جدو‏ں انہاں دا وی انتقال ہوگیا تاں ميں نے خیال کيتا کہ اوہ لوک تاں گذر گئے جنہاں نو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ساڈا امام بنایا سی تے وہ وی گذر گئے جنہاں دے لئی میرے تو‏ں وعدہ لیا گیا سی تاں وچ بیعت لینے اُتے آمادہ ہوگیا، چنانچہ اہل حرمین (مکہ ومدینہ) نے تے کوفہ تے بصرہ دے رہنے والےآں نے میرے تو‏ں بیعت کرلئی، ہن اس معاملہ خلافت وچ اک ایسا شخص میرا مد مقابل اے جس د‏‏ی نہ قرابت میری مانند اے نہ علم نہ سبقتِ اسلام، حالانکہ وچ مستحق خلافت ہون۔
اک شخص نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں دریافت کيتا کہ آپ ؓ نے اک خطبہ وچ کہیا سی کہ الہی سانو‏ں ویسی ہی صلاحیت عطا فرما ورگی تونے خلفائے راشدین نو‏‏ں فرمائی سی تاں آپ ؓ دے نزدیک اوہ خلفائے راشدین کون سن ایہ سن کر حضرت علیؓ اکھاں وچ آنسو بھر لیائے تے فرمانے لگے اوہ میرے دوست ابوبکرؓ تے عمرؓ نيں،دونے امام الہدیٰ تے شیخ الاسلام سن، قریش نے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے انہاں دونے د‏‏ی پیروی د‏‏ی تے جن لوکاں نے انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی انہاں نے نجات پائی تے جو لوک انہاں دے راستے اُتے پڑگئے اوہی گروہِ خدا نيں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں جھوٹھ تو‏ں سخت نفرت سی،اک مرتبہ آپ ؓ کچھ فرما رہے سن کہ اک شخص نے آپ ؓ نو‏‏ں جھٹلایا،آپ ؓ نے بددعا کيتی اوہ حالے مجلس تو‏ں اُٹھنے وی نہ پایا سی کہ اس د‏ی اکھاں جاندی رہیاں۔