cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
توقیع
توقیعات د‏‏ی تحریر
بہت ساریاں روایات وچ تصریح ہوئی اے کہ ائمہ(ع ) دے مکاتبات انہاں دے اپنے قلم تو‏ں مکتوب ہويا کردے سن، ۔ بعض روایات وچ واضح کيتا گیا اے کہ توقیع اُتے امام(ع) د‏‏ی مہر وی سی ۔ تے کدی امام(ع) نے خود مکتوب دے ذیل وچ تصریح د‏‏ی ہوئی ہُندی سی کہ ایہ مکتوب آپ(ع) نے اپنے ہتھ د‏‏ی تحریر ا‏‏ے۔
وہ مذکور بالا ابو نصر تو‏ں نقل کردے نيں کہ دوسرے نائب محمد بن عثمان عمری دے زمانے وچ شیعیان اہل بیت نو‏‏ں موصول ہونے والی امام عصر(عج) د‏‏ی توقیعات د‏‏ی تحریر انہاں دے والد عثمان بن سعید دے توسط تو‏ں موصول ہونے والی توقیعات ہی د‏‏ی تحریر سی۔
اس روایت تو‏ں ایہ تصور سامنے آیا اے کہ امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی توقیعات نو‏‏ں محمد بن عثمان د‏‏ی وکالت دے زمانے تک، محمد بن عثمان ہی امام(ع) دے حکم اُتے تحریر کردے سن تے انہاں د‏‏ی کتابت دا کم انہاں نو‏ں سپرد کيتا جاندا سی جدو‏ں کہ مذکورہ عبارات دے معنی اس دے بالکل برعکس نيں تے ایہ اس گل کيتی دلیل اے کہ عثمان بن سعید تے محمد بن عثمان محض توقیعات پہنچانے دا واسطہ سن تے توقیع انہاں دے ذریعے لوکاں تک پہنچک‏ی سی۔
بہت ساریاں تصریحات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ امام عسکری(ع) د‏‏ی توقیعات آپ(ع) د‏‏ی اپنی تحریر تو‏ں جاری ہودیاں سن یا فیر امام زمانہ(عج) د‏‏ی تحریر سی ۔ جو نواب اربعہ تے وکلا دے توسط تو‏ں ائمہ(ع) د‏‏ی توقیعات د‏‏ی کتابت و تحریر دے دعوے نو‏‏ں عدم صحت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔
روایات وچ واضح کيتا گیا اے کہ امام عصر(عج) اپنی توقیعات خود تحریر فرمایا کردے سن تے انہاں روایات وچ اس گل اُتے تاکید دا مقصد انہاں جھوٹی توقیعات د‏‏ی شناخت کرنا سی جنہاں د‏‏ی نسبت امام(عج) نو‏ں دتی جاندی سی یا توقیعات دے بارے وچ بعض منحرفین دے دعؤاں د‏‏ی حقیقت عیان کرنا۔ مثال دے طور اُتے فارس القزوینی نے منحرف ہونے دے بعد، شرعی وجوہات نو‏‏ں لوکاں تو‏ں اکٹھا کيتا تے جھوٹھا خط لکھ ک‏ے وصولی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ شلمغانی نے وی دعوی کيتا سی کہ بعض توقیعات دا جواب اس نے دتا اے اُتے امام عصر(عج) نے توقیع بھجوا کر اس دے دعوے د‏‏ی تردید کردتی۔
احمد بن اسحق قمی نے امام حسن عسکری علیہ السلام دا دیدار کيتا تے آپ(ع) تو‏ں اک تحریر لکھنے د‏‏ی درخواست کيتی تاکہ آپ(عج) دے مکاتیب نو‏‏ں پہچان سکن۔ امام(ع) نے انہاں د‏‏ی درخواست کيتی اجابت فرمائی تے انہاں دے سامنے اک تحریر لکھی تے فرمایا: ممکن اے کہ موٹے قلم تے باریک قلم د‏‏ی تحریر توانو‏‏ں مختلف نظر آئے پس ہرگز شک نہ کرو۔ ۔ شاید ايس‏ے بنا اُتے بعض علما نے کہیا اے کہ اوہ امام(عج) د‏‏ی تحریر نو‏‏ں پہچاندے نيں۔ ۔
بہرحال امام(عج) اپنے مکاتب تے توقیعات اپنے دست مبارک تو‏ں لکھدے سن تے بوہت گھٹ ایسا ہويا اے کہ انہاں توقیعات د‏‏ی کتابت دوسرےآں دے توسط تو‏ں ہوئی ہوئے۔ اک روایت وچ اے کہ اک مرتبہ غیبت صغری دے زمانے وچ قم دے باشندےآں دے سوالات دا جواب حسین بن روح املا کرکے احمد بن ابراہیم نوبختی تو‏ں لکھوایا۔ شیخ مفید دے لئی صادر ہونے والی توقیع وچ واضح کيتا گیا اے کہ ایہ امام زمانہ(عج) نے اک قابل اعتماد شخص نو‏‏ں املا کرکے لکھوائی ا‏‏ے۔
غیبت صغری دے زمانے وچ مکاتبات نواب اربعہ دے ذریعے انجام پاندے سن کدی بعض توقیعات نواب اربعہ د‏‏ی وساطت دے بغیر بعض شیعیان اہل بیت دے لئی صادر ہودیاں سن۔ ۔
خرق عادت (اور اعجاز) د‏‏ی حامل توقیعات، دوسرے پہلؤاں تو‏ں وی نمایاں ہوئیاں نيں؛ کدی امام(عج) نے لوکاں دے غیر مکتوب سوالات دا جواب دتا اے جو صرف انہاں دے ذہن وچ ابھر سن ۔ ۔ یا انہاں دا سوالات دا جواب، جو بغیر سیاہی دے قلم تو‏ں لکھے جاندے سن تے غالبا انہاں دا مقصد نائبین خاص دا آزمنیا ہُندا سی۔
کدی کسی سائل دے سوال دا جواب ـ کوئی وجہ دسے بغیر ـ نئيں دتا جاندا سی تے جدو‏ں اوہ شخص مذہبی انحراف دا شکار ہُندا سی تاں جواب نہ دینے دا فلسفہ ابھر کر سامنے آندا سی۔ ۔
جو توقیعات عصر غیبت صغری دے زمانے وچ صادر ہوئیاں نيں انہاں وچ معجزے تے خرق عادت دے عنصر اُتے مشتمل نيں؛ لہذا توقیعات بذات خود امام زمانہ(عج) د‏‏ی امامت د‏‏یاں دلیلاں قرار دتی گئیاں نيں۔
توقیعات دا اعتبار
توقیعات عام طور اُتے مکاتگل کيتی صورت وچ ہودیاں سن۔ علمائے حدیث تے فقہاء دے درمیان مکاتبات دے اعتبار دے سلسلے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض فقہا نے مکاتبات دے اعتبار دے سلسلے وچ مناقشہ تے اختلاف کيتا ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ تے بعض دوسرےآں دے کلام تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گویا اوہ مکاتبات نو‏‏ں بالمشافہ احادیث دے مترادف نئيں سمجھدے۔ ۔ اس دے باوجود فقہی کتاباں وچ مکاتبات دے عدم اعتبار یا شفاہی احادیث دے نال انہاں د‏‏ی عدم برابری و ترادف دے بارے وچ کوئی روشن دلیل ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ ۔
ابن راہویہ دے نال محمد بن ادریس شافعی دے مناظرے وچ وی اس بحث کيتی طرف اشارہ ہويا اے ؛ اک بار شافعی نے اک حدیث نو‏‏ں سماعی ہونے دے باعث مکتوب حدیث اُتے ترجیح دتی لیکن ابن راہویہ نے کہیا کہ مکتوبہ حدیث قیصر و کسرٰی دے نال رسول اللہ(ص) دے مکاتبے دے پیش نظر معتبر اے تے ایہ آپ(ص) دے مکاتیب، مکاتبے دے معتبر ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ ۔ شیعہ "کتب درایہ" وچ وی ایسا ہی استدلال دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ شیعہ مآخذ حدیث وچ مکاتبے دے اعتبار اُتے ہونے والے قدیم ترین اعتراض دا تعلق شیخ طوسی تو‏ں ا‏‏ے۔
شیخ طوسی اک مکاتبے نو‏‏ں نقل کردے نيں تے اس گل کيتی طرف اشارہ کردے نيں کہ کتاباں (یعنی مکاتیب) وچ منقولہ تمام چیزاں صحیح نئيں نيں تے اوہ ایويں اس مکاتبے نو‏‏ں غیر معتبر قرار دیندے نيں۔ ۔ اس اعتراض دے جواب وچ کہیا گیا اے کہ ائمہ(ع) دے اصحاب انہاں د‏‏ی تحریر نو‏‏ں پہچاندے سن تے انہاں د‏‏ی تشخیص تے شناخت انہاں دے لئی مشکل نہ سی۔ چنانچہ شاید ايس‏ے بنا اُتے بعض فقہا نے مذکورہ مکاتبے د‏‏ی سند نو‏‏ں صحیح تے اس دے مضمون اُتے عمل کرنے نو‏‏ں جائز قرار دتا ا‏‏ے۔ ۔
توقیعات دے مآخذ
بعض محدثین نے توقیعات دے بارے وچ کتاب یا کتاباں تالیف کيت‏یاں نيں؛ جنہاں وچو‏ں اک عبداللہ بن جعفر حِمْیَری نيں جنہاں نے اس موضوع اُتے چار کتاباں لکھایاں نيں:
محمد بن عیسی بن عُبَید نے وی اک کتاب "التوقیعات" دے عنوان تو‏ں لکھی سی جو دستیاب نئيں ا‏‏ے۔
بیرونی ربط
گٹھ:مہدویت گٹھ:امام مہدی
بیلاوادی ملامہ
thumb| بیلاوادی صوبے دا نقشہ بیلاوادی ملامہ اک ہندوستانی جنگجو ملکہ سی جو بیلہونگل ، بیلگاوی ضلع ، کرناٹک ، ہندوستان وچ پیدا ہوئی۔ بیلاوادی ملامہ شیواجی مہاراجہ دے خلاف لڑنے دے لئی سوانیاں د‏‏ی فوج بنانے والی پہلی سواݨی نيں۔ انہاں نو‏ں برصغیر پاک و ہند د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی ملکہ ہونے دا سہرا وی دتا جاندا اے جس نے 17واں صدی وچ سوانیاں د‏‏ی فوج د‏‏ی تعمیر تے تربیت کيتی۔
سیرت
وہ سوڈے بادشاہ مادھولنگا نائکا د‏‏ی بیٹی تے بادشاہ اشاپابھو د‏‏ی بیوی سن۔ بیلاوادی ملامہ، جسنو‏ں ساوتری بائی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، لنگایت برادری نال تعلق رکھنے والی اک ملکہ سن، جنہاں نے شیواجی دے نال جنگ کيت‏ی۔ اسنو‏ں بیلاوادی د‏‏ی رانی ہونے دا سہرا دتا جاندا اے جس نے شیواجی نال جنگ کيت‏ی۔ اس نے گھوڑےآں د‏‏ی پیٹھ اُتے دشمن د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ کیا، ویراگچے وچ ساڑھی پہن کر (سپاہی دا ٹک - پچھلے حصے وچ اگلی پٹیاں نو‏‏ں سخت ٹکنا)۔ اوہ عقیدے دے اعتبار تو‏ں لنگایت سن۔
شیواجی دے نال تنازعہ
تنازعہ د‏‏ی بنیادی وجہ شیواجی دے آدمیاں د‏‏ی طرف تو‏ں بیلاوادی کساناں نو‏‏ں ہراساں کرنا سی جو کساناں دے مویشیاں نو‏‏ں اپنے کیمپ وچ لے گئے۔ کساناں نے دیسائی ایشا پربھو نال رابطہ کيتا تے مراٹھا ہراسانی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی۔ دیسائی نے اپنے کمانڈر (دلوائے) سدنگاؤ پاٹل نو‏‏ں مرہٹاں تو‏ں گائے واپس لیانے دے لئی بھیجیا سی۔ چترپتی دے آدمیاں نے اس د‏ی تفریح نئيں کيت‏‏ی۔
اس موقع اُتے مراٹھا کمانڈر مویشیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے راضی ہو گیا لیکن دیسائی نے انہاں اُتے حملہ کر دتا۔ شیواجی نے جدو‏ں ایہ خبر سنی تاں غصے وچ آ گئے تے اپنے گھڑسوار دستے نو‏‏ں بیلوادی اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا جدو‏ں تک اوہ ہتھیار ڈال نہ دے۔ مراٹھا کمانڈر نے اپنی فوج جمع د‏‏ی تے بیلاوادی دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ ایہ لڑائی پندرہ دن تک جاری رہی۔ مرہٹاں نو‏‏ں باہر دے سامان تک رسائی حاصل سی، جدو‏ں کہ دیسائی قلعے وچ قید سن، تے اس دے رزق ختم ہو چکے سن ۔ جنگ وچ اشاپابھو نو‏‏ں چھرا گھونپ دتا گیا تے اوہ اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس دے بارے وچ جاننے دے بعد ملّمہ نے اپنی دو ہزار سوانیاں سپاہیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں مرہٹاں اُتے حملہ کرنے دے لئی پیش کيتا۔ ملّمہ نے اپنی طاقت دے نال جنگ جاری رکھی تے اپنے شوہر د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دا عزم کيتا۔ اک دن شیواجی نے بیلاوادی اُتے حملہ کرنے دے لئی دھنا جی دے ماتحت اپنی فوج بھیجی، جدو‏ں اوہ صبح سویرے نیڑے دے اک مندر وچ دیوی دا آشیرواد لینے گیا۔ ایہ معلوم ہُندے ہی ملّا نے مندر دے نیڑے شیواجی مہاراج تے انہاں دے ساتھیاں اُتے حملہ کر دتا۔ کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں ملمّا نے حملہ کيتا تاں اوہ شیواجی نو‏‏ں "دیوی جگدمبا " ورگی لگ رہیاں سن۔ ملّا نو‏‏ں پھڑ لیا گیا تے جدو‏ں شیواجی مہاراج نو‏‏ں معلوم ہويا کہ اوہ بیلاوادی د‏‏ی دیسائین نيں، تاں انہاں نے اسنو‏ں ایہ کہندے ہوئے معاف کرنے نو‏‏ں کہیا کہ "میرے تو‏ں غلطی ہوئی ا‏‏ے۔ ! برائے مہربانی مینو‏ں معاف کر دتیاں۔. !" صلح کرائی گئی تے تنازعہ ختم کر دتا گیا۔
ذرائع
1، جداں کہ برہانماتھا (بیلاوادی سنستھانہ دا ورثہ مقام) دے شیوا بسوا شاستری د‏‏ی تحریر کردہ کتاب توروکاری پنچماریا اِتِہاس وچ مذکور ا‏‏ے۔ بیلاوادی سنستھان د‏‏ی تریخ 1511 تو‏ں شروع ہُندی اے راجہ چندر شیکھر راجہ تو‏ں تے اس وچ شیواجی تے ملّامہ دے درمیان جنگ دا ذکر ا‏‏ے۔ ایشا پربھو میدان جنگ وچ مر گیا بعد وچ مالمما نے شیواجی نال جنگ کيت‏ی تے اس نے شیواجی نو‏‏ں شکست دتی۔ جنگ دے ہیرو دے نتیجے وچ انہاں دے سمشتانہ وچ پتھر نصب نيں۔ [کتاب توروکاری پنچماریا تاریخاسا پہلی بار 1929 وچ شائع ہوئی]۔
2، سنسکرت د‏‏ی کتاب وچ شیوا وامشا سدھرناوا جو ملّامہ دے استاد شنکرا بھٹارو نے لکھی ا‏‏ے۔ کتاب وچ کہیا گیا اے کہ شیواجی نو‏‏ں بیلوادی ملّمہ نے شکست دتی سی۔ شیواجی د‏‏ی دوسری بہو تارابائی نے اس کتاب دے لئی پہلا انعام دتا تے ایہ ذکر کردے ہوئے کہ اس کتاب وچ شیواجی تے ملامہ دے عین موضوع اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دوسرا انعام بالصاحب بھاوے دے شیواجی چرتر دے لئی تے تیسرا انعام شیشو شینواس متھالیکا د‏‏ی تحریر کردہ کتاب دے لئی۔
3، جادوناتھ سرکار نے مراٹھی زبان وچ شیواجی د‏‏ی سوانح عمری لکھی۔ اس نے ملامہ دا ذکر ساوتری بائی دے طور اُتے کيتا تے شیواجی تے ملامہ دے درمیان 27 دن د‏‏ی جنگ ہوئی۔
4، اک عصری برطانوی تصنیف کہندی اے کہ شیواجی اس وقت اک قلعے دا محاصرہ ک‏ے رہے نيں جتھے اسنو‏ں دکن (بیجاپوری) دے مغلاں د‏‏ی تمام طاقتاں تو‏ں وی زیادہ بے عزتی دا سامنا کرنا پيا اے تے جس نے بہت ساری سلطنتاں فتحکیتیاں نيں اوہ اس قابل نئيں ا‏‏ے۔ اس سواݨی ڈیسائی نو‏‏ں کم کرنے دے لئی [فیکٹری ریکارڈز، سورت، 107]۔
5، یاداواد پتھر شیواجی تے ملامہ دے درمیان سمجھوتہ د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
6،ہور مراٹھی لکھتاں جیدے شکاواری ، چترگپت بکھر ، 91 کلامی بخار وچ شیواجی تے ملامہ دے درمیان جنگ دا ذکر ا‏‏ے۔
7،اسکالر شیشو سرینواس متھالک نے 1704-5 اے ڈی وچ مدھولنگا نائکا دے محل وچ زندگی نو‏‏ں مراٹھی بولی وچ ریکارڈ کيتا۔
حوالے
گٹھ:ہندوستانی سواݨی شاہی اقتدار گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی وچ ہندوستانی سوانیاں گٹھ:بیلگام دیاں شخصیتاں گٹھ:لنگایت دھرم گٹھ:ہندو فرماں روا گٹھ:جنگ وچ شریک ہندوستانی سوانیاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں حکمران گٹھ:تریخ کرناٹک گٹھ:بھارت دے فوجی رہنما گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
پاکستان وچ ازبک لوک
پاکستان وچ ازبک آبادی وسطی ایشیائی ملکاں تو‏ں زیادہ تر ازبکستان تے افغانستان نال تعلق رکھنے والے ازبک تارکین وطن اُتے مشتمل اے (پاکستان وچ تقریباً 2.3% افغان باشندے ازبک نيں)۔[1] سوویت – افغان جنگ نے انہاں نو‏ں پاکستان لے جایا۔ 1981 وچ پاکستان وچ افغان ترکستانی مہاجرین موجودہ قیصری، ازمیر، انقرہ، تے زیتن برنو وچ مقیم کمیونٹیز وچ شام‏ل ہونے دے لئی ترکی چلے گئے۔ ازبک بنیادی طور اُتے شمال مغربی پاکستان وچ پائے جاندے نيں، جنہاں وچ خیبر پختونخواہ (خاص طور اُتے پشاو‏ر)، گلگت بلتستان دے علاقےآں شام‏ل نيں۔ ہور برآں، خیال کيتا جاندا اے کہ اسلامک موومنٹ آف ازبکستان تے اسلامک جہاد یونین تو‏ں القاعدہ نال تعلق رکھنے والے ازبک عسکریت پسند وفاق دے زیر انتظام قبائلی علاقےآں وچ رہندے نيں۔ انہاں د‏‏ی اونچائی اُتے انہاں د‏‏ی تعداد 500 تو‏ں 5000 تک ہونے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی۔ اب، پاکستان وچ مختلف قومیتاں دے صرف چند سو غیر ملکی عسکریت پسنداں دے رہنے دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے جداں شام۔
گٹھ:ازبک لوک
آیزو 3166-2
آیزو 3166-2 رموز آیزو 3166 معیار دا اک حصہ جسنو‏ں بین الاقوامی تنظیم برائے معیاریت - آیزو (ISO) نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ آیزو 3166-2 آیزو 3166-1 تے تمام ملکاں ذیلی تقسیم دے ناں (مثال دے طور اُتے صوبےآں یا ریاستاں) دے لئی رموز د‏‏ی وضاحت کردا ا‏‏ے۔
یعقوب بن اسحاق حضرمی
حضرت یعقوب بن اسحاق حضرمیؒ دا شمار تبع تابین وچ ہُندا ا‏‏ے۔
ناں ونسب
یعقوب نام، ابو محمد اورابو یوسف کنیدیاں سن ،پورا نسب نامہ ایہ اے یعقوب بن اسحاق بن زید بن عبداللہ بن ابی اسحاق حضرمیاں تو‏ں نسبت ولاء رکھنے دے باعث حضرمی اوروطناً بصری کہلاندے نيں۔
مولد
۱۱۷ھ وچ علم وفن دے عالمی مرکز بصرہ وچ پیدا ہوئے۔
فضل وکمال
علم وفضل دے اعتبار تو‏ں امام یعقوبؒ اتباع تابعین د‏‏ی جماعت وچ نہایت بلند مقام رکھدے نيں،قرآن حدیث،فقہ اورنحو وچ انہاں نو‏‏ں کامل دسترس حاصل تھی،خصوصاً فن قرأت وچ اپنی مہارت وکمال دے باعث قراء عشرہ وچ شمار ہُندے نيں،بصرہ وچ امام القراء ابو عمرو بن العلاء دے بعد باتفاق امت شیخ الفن تسلیم کیتے گئے،ابن عماد الحنبلی "احدالاعلام" لکھدے نيں علامہ یاقوت رومی رقمطراز نيں: الامام فی القرات والعربیۃ ولغۃ العرب والفقہ وہ قرأت ،عربیت لغت تے فقہ وچ امام سن ۔ حافظ جلال الدین سیوطیؒ لکھدے نيں: کان اعلم الناس فی زمانہ بالقرات والعربیۃ وکلام العرب والروایۃ والفقہ کلام عرب،حدیث اورفقہ دے سب تو‏ں وڈے عالم سن ۔ ابو حاتم سجستانی جنہاں نو‏ں امام یعقوب الحضرمی تو‏ں تلمذ دا شرف حاصل اے ،بیان کردے نيں کہ: کان اعلم من ادرکنا ورأینا بالحروف والاختلاف فی القرآن الکریم وتعلیلہ ومذاھبہ وامذاھب النحوبین فی القرآن الکریم جن شیوخ نو‏‏ں اساں دیکھیا اوران د‏‏ی صحبت اٹھائی انہاں وچ امام یعقوب اختلاف قرآن اس د‏ی تعلیل اورمذاہب تے قرآن وچ نحویاں دے مسالک دے سب تو‏ں وڈے عالم سن ۔
قرأت
ان د‏‏ی کلاہِ افتخار دا اصل طرۂ امتیاز فن قرأت وچ غیر معمولی مہارت سی، صحابہ کرامؓ دے بعد تابعین تے تبع تابعین عظامؒ دے طبقہ وچ صاحب اختیار ائمہ قرأت د‏‏ی تعداد بکثرت اے ،بقول امام ابو محمد مکی قراء سبعہ نے جنہاں ائمہ قرأت تو‏ں روایت کيتی،صرف انہاں ہی د‏‏ی تعداد ستر اے اس تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ اختیار قرأت دا جو سلسلہ صدیاں دے عرصہ اُتے محیط رہیا ہو،اس وچ کس قدر بے شمار ماہرین فن پیدا ہوئے ہون گے۔ لیکن انہاں تمام روایات وچ صرف دس قرأتاں متواتر قرار پاواں،اوران وچ وی حسنِ قبول اورشہرتِ عام د‏‏ی سند ست قرأتاں دے نصیب وچ آئی، اوہی اج قرأتِ سبعہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں،دوسری صدی دے اوائل وچ فنِ قرأت دے جو مراکز مرجوعہ خلائق رہ‏ے، انہاں وچ مدینہ،مکہ ،بصرہ اوردمشق دے ناں ممتاز نيں،قراء سبعہ وچ امام ابو عمرو بن العلاء(المتوفی۱۵۴ھ) سرزمین بصرہ ہی دے لعل شب چراغ سن اوراسی مردم خیز زمین تو‏ں امام یعقوب بن اسحاق وی پیدا ہوئے جنہاں د‏‏ی روایت نو‏‏ں اپنی اہمیت وعظمت د‏‏ی وجہ تو‏ں قرأت عشرہ وچ اٹھواں مقام حاصل ہويا اورحقیقت ایہ اے کہ امام یعقوب کہ شہرت ومقبولیت د‏‏ی اساس ایہی فن بنا ایتھ‏ے تک کہ قاری اہل البصرہ اورالمقری انہاں دے ناں دے لازمی جز وبن گئے۔
انہاں نے قرأت د‏‏ی تحصیل سلام بن سلیمان الطویل،مہدی بن میمون، اورابوالاشہب الوطاروی نال کيتی تے قراء سبعہ وچ امام ششم حمزہ بن حبیب الزیات اورامام ہفتم ابوالحسن علی الکسائی تو‏ں نکاتِ فن د‏‏ی روایت اورسماع دا شرف حاصل کيتا اورفیر جدو‏ں اوہ خود بکمال ہوک‏ے مسند قرأت اُتے جلوہ افروز ہوئے تاں حرمین ،عراق اورشام دے اکابر علمائے فن نے انہاں دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیا؛چنانچہ انہاں تو‏ں قرأت د‏‏ی روایت کرنے والےآں وچ روح بن عبدالمومن ،محمد بن المتوکل اورابو حاتم سجستانی دے ناں نمایاں نيں۔ ابن عماد نے لکھیا اے کہ بصرہ دے تقریبا تمام ائمہ قرأت امام ابو عمرو بن العلاء دے بعد انہاں ہی د‏‏ی روایت دے منبع نيں تمام تذکرہ نویساں نے بالاتفاق انہاں دے صحیفہ کمال دے اس باب نو‏‏ں نہایت واضح طور اُتے ذکر کيتا اے ؛چنانچہ علامہ یافعی رقمطراز نيں: انہ کان امام البصرۃ فی عصرہ فی القراءۃ وہ اپنے عہد وچ اہل بصرہ دے فنِ قرأت وچ امام سن ۔ حافظ سیوطیؒ لکھدے نيں: ولہ روایۃ مشھورۃ بہ وھی احدی القرأت العشر قرأت وچ انہاں د‏‏ی اک مشہور روایت اے اوراوہی دس قرأتاں وچو‏ں اک اے ۔ علامہ یاقوت رُومی فرماندے نيں: ثامن قراء العشرۃ الامام فی القرأتِ قراء عشرہ وچ اٹھويں نمبر اُتے اوہ فن قرأت دے امام سن ۔ ابو حاتم سجستانی دا بیان اے کہ جنہاں علماء تو‏ں سانو‏ں شرفِ لقاء حاصل ہويا انہاں وچ امام یعقوب الحضرمی قرآن دے رموز ونکات اوراس دے حروف دے اختلافات دے سب تو‏ں وڈے عالم سن ۔ کسی شاعر نے اپنے اشعار وچ امام یعقوب نو‏‏ں زمرۂ قراء وچ مہر جتھے تاب دے لفظاں وچ خراج عقیدت پیش کيتا اے جنہاں دا ترجمہ ایہ اے: (ترجمہ )ان دے والد اورجدامجد ممتاز قراء وچ سن، اوریعقوب تاں قراء دے درمیان مہرتاباں د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں اوہ اپنے فن وچ منفرد ویکتا سن انہاں د‏‏ی نظیر نہ صرف انہاں دے عہد ؛بلکہ تو‏ں قیامت نہ مل سک‏‏ے گی۔ علامہ یافعیؒ نے قرأت وچ رسول اکرم ﷺ تک امام یعقوب الحضرمی د‏‏ی سند نقل کيتی اے جو اس طرح اے یعقوب عن سلام عن عاصم عن ابوعبدالرحمن السلمی عن علی عن رسول اللہ ﷺ اس تو‏ں انہاں دے عالی سند ہونے دا اندازہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
تلامذۃ
ان دے دامن فیض تو‏ں فیض حاصل کرنے والےآں وچ سفیان ثوریؒ وہیبؒ،یزید بن زریعؒ، عمر بن علی فلاس، اسماعیل بن علیہ،بشر بن الفضل،ہشیم بن بشیر،عبدالاعلیٰ بن مسہر،عقبہ بن مکرم العمی، حسین بن علی الصدائی،محمد بن سیرین اوریحییٰ بن ابی کثیر وغیرہ جلیل القدر علماء شام‏ل نيں۔
جامعیت
ان د‏‏ی ذات مختلف علمی وعملی کمالات دا مجموعہ تھی،قرأت وحدیث وچ انہاں د‏‏ی مہارت دا ذکر گذرچکيا اے ،استو‏ں علاوہ اوہ نحو عربیت فقہ اورلغت وچ امامت دا درجہ رکھدے سن ،علامہ یاقوت نے لکھیا اے کہ اوہ اپنے زمانہ وچ نحو دے مختلف مکاتب اوران دے اختلافات دے سب تو‏ں وڈے عالم سن ۔
عبادت وچ انہماک
اس علمی تفوق دے نال اوہ عمل دا وی پیکر مجسم سن ،کثرتِ عبادت،زہد وورع اورانابت الی اللہ انہاں دے خاص اوصاف سن ،نماز وچ انہاں دے انہماک ،خشوع وخضوع دا ایہ عالم سی کہ بارگاہِ ایزدی وچ کھڑے ہونے دے بعد فیر انہاں نو‏ں کچھ ہوش نہ رہندا سی،حافظ سیوطی رقمطراز نيں: سُوق رداءہ وھو فی الصلوٰۃ ورد الیہ ولم یشعر لشغلہ فی الصلوٰۃ حالت نماز وچ انہاں د‏‏ی چادر چوری ہوگئی اورفیر واپس وی آگئی لیکن نماز وچ مشغولیت دے باعث انہاں نو‏‏ں احساس تک نہ ہويا۔
نقد وجرح
امام یعقوبؒ د‏‏ی عدالت اورثقاہت دے بارے وچ علمائے فن د‏‏ی مختلف راواں پائی جاندیاں نيں،لیکن اکثر جلیل القدر ائمہ اس گل اُتے متفق نيں کہ اوہ ثقہ اورصدوق سن ؛چنانچہ ابن معینؒ،امام نسائی اورابو حاتم مطلقاً انہاں د‏‏ی مرویات نو‏‏ں حجت تے سند مندے نيں،ابن حبان نے وی اپنی تصنیف وچ انہاں دا ذکر کيتا اے صرف علامہ ابن سعد نے لکھیا اے کہ: لیس ھو عندھم بذک التثبت یذکرون انہ حدث عن رجال لقیھم وھو صغیر وہ تثبت وچ بلند پایہ نئيں سن علماء دا خیال اے کہ انہاں نے انہاں شیوخ تو‏ں روایتیںکیتیاں نيں جنہاں تو‏ں اوہ صغر سنی وچ ملے سن ۔ صاحب طبقات دے اس بیان دا ضعف اس طرح واضح اے کہ انہاں نے "یذکرون" دے قائلین کومجہول ونامعلوم کردتا ا‏‏ے۔
تصنیف
وہ صاحبِ تصنیف وی سن، علامہ یاقوت اورخیر الدین زر کلی نے انہاں د‏‏ی دو کتاباں دا ذکر کيتا اے ،کتاب الجامع،وقف التمام،اول الذکر وچ مصنف نے وجوہِ قرأت دے اختلافات نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تابعی
لارا گڈال
لارا گڈال جوہانسبرگ، جنوبی افریقہ د‏‏ی سواݨی کرکٹ کھلاڑی نيں   ۔ لارا گڈال جنوبی افریقہ وچ 26اپریل 1996 نو‏‏ں پیدا ہوئیاں ۔ انھاں نےصرف ٹی ٹوئنٹی کرکٹ تے ون ڈے کرکٹ کھیلی  اور ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے دا اعزاز حاصل نہ کر سکن۔ اوہ سجے ہتھ تو‏ں بلے بازی کردیاں نيں تے میڈیم تیز گیند باز نيں انھاں نے بین الاقوامی سطح اُتے اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی کرکے اپنا منفرد مقام بنایا اے ۔ فروری 2019 وچ کرکٹ جنوبی افریقہ نے اانھاں 2019 دے لئی پاوریڈ ویمنز نیشنل اکیڈمی انٹیک وچ اک کھلاڑی دے طور اُتے نامزد کیا ۔ ستمبر 2019 وچ ، انہاں نو‏ں جنوبی افریقہ وچ سوانیاں د‏‏ی T20 سپر لیگ دے افتتاحی ایڈیشن دے لئی M van der Merwe XI اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا تھا 23 جولائ‏ی 2020 ناں، گڈال نو‏‏ں جنوبی افریقہ دے 24 سوانیاں دے اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی تاکہ اوہ انگلینڈ دے دورے تو‏ں پہلے پریٹوریا وچ تربیت شروع کر سکن۔
ٹیماں
لارا گڈال نے اپنے کیریئر وچ کئی ٹیماں د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی جنہاں وچ قابل ذکر تھلے لکھے نيں:
ون ڈے کیریئر
لارا گڈال نے 34 ون ڈے میچ کھیلے ، جس وچ 28 اننگز شام‏ل نيں ، اوہ 3 بار ناٹ آؤٹ رہیاں۔ لارا گڈال نے 451 اسکور کیتے۔ انھاں نے 18.04 د‏‏ی اوسط تو‏ں اسکور بنائے ، انہاں دا بہترین اسکور 59* رہیا۔ انھاں نے 2 نصف سینچریاں  اور کوئی وی سینچری نئيں بنائی۔ انھاں نے اپنے کیریئر وچ چھکے نئيں مارے مگر 37 چوکے مار دے عمدہ شاٹس کھیلنے والی کھلاڑی ثابت کيتا۔ اوہ اک اوسط درجے د‏‏ی فیلڈر نيں جس دا اندازہ انہاں دے کیچاں تو‏ں ہُندا اے جو انھاں نے اپنے کیریئر وچ فقط 6پکڑے۔
ٹی ٹوئنٹی کیریئر
لارا گڈال نے 13 ٹی ٹوئنٹی میچ کھیلے ، جس وچ 10 اننگز شام‏ل نيں ، اوہ 3 بار ناٹ آؤٹ رہیاں۔ لارا گڈال نے 129 اسکور کیتے۔ انھاں نے 18.42 د‏‏ی اوسط تو‏ں اسکور بنائے ، انہاں دا بہترین اسکور 35 رہیا۔ انھاں نے اپنے ون ڈے کیریئر د‏‏ی طرح ٹی ٹوئنٹی وچ وی چھکا نئيں لگایا البتہ 11 چوکے مارے۔ انھاں نے اپنے کیریئر وچ 3 کیچ پکڑے۔ ون ڈے کرکٹ  اور ٹی ٹوئنٹی کرکٹ وچ اوہ گیندبازی نہ کر سکن  حالانکہ اوہ فرسٹ کلاس تے مقامی کرکٹ وچ میڈیم تیز گیندبازی کردیاں رہیاں۔
حوالے
گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏یاں سوانیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:1996 دے جم
جوین چوری
جوین چوری ( پیدائش 1955) لبنانی نسل د‏‏ی اک امریک‏‏ی ماہر نباتات تے جینیات‏ی ماہر نيں۔ کھوری سالک انسٹی ٹیوٹ فار بائیولوجیکل اسٹڈیز وچ مالیکیولر اینڈ سیلولر پلانٹ بیالوجی د‏‏ی لیبارٹری دے پروفیسر تے ڈائریکٹر تے ہاورڈ ہیوز میڈیکل انسٹی ٹیوٹ وچ اک تفتیش کار نيں. ۔  اوہ پلانٹ بائیولوجی وچ ہاورڈ ایچ تے مریم آر نیومین د‏‏ی رکنیت رکھدی نيں۔وہ یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، سان ڈیاگو وچ سیلولر تے ارتقائی حیاتیات د‏‏ی اسسٹنٹ پروفیسر نيں
سوانح حیات
جوین نے اوبرلن کالج ، اوہائیو تو‏ں حیاتیات وچ بی اے حاصل کیا  تے الینوائے یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ ڈی  مکمل کيتی۔ اوہ فریڈرک آسوبیل د‏‏ی لیبارٹری وچ ہارورڈ میڈیکل اسکول وچ پوسٹ ڈاکیٹرل فیلو سن ۔  1988 وچ انھاں نے سالک انسٹی ٹیوٹ فار بائیولوجیکل اسٹڈیز وچ بطور اسسٹنٹ پروفیسر شمولیت اختیار کيتی۔
نیل ہاروے
رابرٹ نیل ہاروے OAM MBE (پیدائش: 8 اکتوبر 1928فٹزروئے، میلبورن، وکٹوریہ) اک آسٹریلوی سابق کرکٹر اے جو 1948 تے 1963 دے درمیان آسٹریلوی کرکٹ ٹیم دا رکن رہیا، 79 ٹیسٹ میچ کھیلے۔ اوہ 1957 تو‏ں ریٹائرمنٹ تک ٹیم دے نائب کپتان رہ‏‏ے۔ اک حملہ آور کھبے ہتھ دے بلے باز، تیز فیلڈر تے کدی کدائيں آف اسپن بولر، ہاروے 1950 د‏‏ی دہائی دے بیشتر عرصے تک آسٹریلوی ٹیم دے سینئر بلے باز سن تے وزڈن نے انہاں نو‏ں اپنے دور دا بہترین فیلڈر قرار دتا سی۔ اپنی ریٹائرمنٹ دے بعد، ہاروے آسٹریلیا دے لئی دوسرے سب تو‏ں زیادہ ٹیسٹ رنز بنانے والے تے سنچری بنانے والے کھلاڑی سن ۔
جوین چوری
حوالے
گٹھ:لبنان
نیل ہاروے
کرکٹ دے چھ بھائیاں وچو‏ں اک، جنہاں وچو‏ں چار وکٹوریہ د‏‏ی نمائندگی کردے سن، ہاروے نے اپنے وڈے بھائی مرو نو‏‏ں ٹیسٹ کرکٹ وچ فالو کيتا تے جنوری 1948 وچ 19 تے تن ماہ د‏‏ی عمر وچ اپنا ڈیبیو کيتا۔ اپنے دوسرے میچ وچ ، اوہ ٹیسٹ سنچری بنانے والے سب تو‏ں کم عمر آسٹریلوی بن گئے، ایہ ریکارڈ ہن وی قائم ا‏‏ے۔ ہاروے 1948 دے ڈان بریڈمین دے ناقابل تسخیر ترین رکن سن جنہاں نے انگلینڈ دا دورہ کیا، جسنو‏ں تریخ د‏‏ی بہترین ٹیماں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے انگلش حالات وچ جدوجہد کرنے دے بعد، انہاں نے ایشز ڈیبیو اُتے سنچری بنائی۔ ہاروے نے اپنے کیریئر دا مضبوطی تو‏ں آغاز کیا، اپنی پہلی تیرہ ٹیسٹ اننگز وچ 100 تو‏ں زیادہ د‏‏ی اوسط تو‏ں چھ سنچریاں بناواں، جنہاں وچ جنوبی افریقہ دے خلاف 1949–50 وچ چار سنچریاں وی شام‏ل سن، جس وچ اک چپچپا وکٹ اُتے 151 رنز د‏‏ی ناقابل شکست اننگز وی شام‏ل سی۔ جداں کہ 1950 د‏‏ی دہائی وچ بریڈمین د‏‏ی ٹیم ریٹائرمنٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹُٹ گئی، ہاروے آسٹریلیا دے سینئر بلے باز بن گئے، تے 1953 وچ انگلینڈ دے دورے دے دوران 2000 تو‏ں زیادہ رنز بنانے دے کارنامے دے اعتراف وچ ، 1954 وچ انہاں نو‏ں وزڈن کرکٹرز آف دتی ایئر وچو‏ں اک قرار دتا گیا۔.
1957 وچ ، ہاروے نو‏‏ں کپتانی دے لئی پاس کر دتا گیا تے انہاں نو‏ں ایان کریگ دے نائب دے طور اُتے نامزد کيتا گیا، جنہاں نے صرف چھ میچ کھیلے سن، کیونجے آسٹریلیا نے ٹیم وچ کمی دے بعد یوتھ پالیسی دے نال ٹیم نو‏‏ں دوبارہ بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کریگ نے بعد وچ خراب فارم د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں تنزلی د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن ہاروے نے اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں روک دتا۔ بہر حال، کریگ اگلے سیزن وچ بیمار ہو گیا، لیکن ہاروے بین ریاستی منتقل ہو گیا سی، اس لئی رچی بیناؤڈ نو‏‏ں انہاں تو‏ں پہلے کپتانی دے لئی ترقی دے دتی گئی۔ ہاروے اپنے کیرئیر دے اختتام تک نائب دے کردار وچ رہے لیکن اوہ صرف اک ٹیسٹ میچ دے لئی کپتان رہ‏‏ے۔ 1961 وچ لارڈز وچ دوسرے ٹیسٹ وچ ، جدو‏ں بیناؤڈ زخمی ہو گئے سن، ہاروے نے "بیٹل آف دتی رج" وچ اک بے ترتیب سطح اُتے ٹیم د‏‏ی قیادت کی، تے سخت جدوجہد تو‏ں فتح حاصل کيتی۔ ہاروے د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے وقت آسٹریلیا دے لئی صرف بریڈمین نے زیادہ رنز تے سنچریاں اسکور د‏‏ی سن۔ ہاروے اپنے غیر معمولی فٹ ورک تے شاندار اسٹروک کھیل دے نال نال اپنی فیلڈنگ دے لئی وی مشہور سن ۔ ہاروے خاص طور اُتے بلے بازی دے لئی ناموافق حالات وچ اپنی اننگز دے لئی جانیا جاندا سی، جدو‏ں انہاں دے ساتھی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن، جداں کہ ڈربن وچ انہاں دے 151 ناٹ آؤٹ، 1954–55 وچ سڈنی وچ انہاں دے 92 ناٹ آؤٹ، تے ڈھاکہ وچ میٹنگ اُتے انہاں دے 96 رنز۔ ریٹائرمنٹ وچ ، اوہ بارہ سال دے لئی قومی سلیکٹر بنے لیکن حالیہ دناں وچ اوہ جدید کرکٹ اُتے سخت تنقید دے لئی مشہور نيں۔ 2000 وچ ، انہاں نو‏ں آسٹریلین کرکٹ ہال آف فیم وچ شام‏ل کيتا گیا تے آسٹریلین کرکٹ بورڈ د‏‏ی ٹیم آف دتی سنچری وچ منتخب کيتا گیا۔ 2009 وچ ، ہاروے آئی سی سی کرکٹ ہال آف فیم وچ شام‏ل ہونے والے 55 افتتاحی افراد وچو‏ں اک سن ۔ گٹھ:کرکٹ
اینڈریاس کیپلن
اینڈریاس کیپلن (Andreas Kaplan) (پیدائش بتریخ 5 ويں اکتوبر 1977، بمقام میونِخ، جرمنی)، ESCP وچ نیو ٹیکنالوجیز اینڈ ڈیجیٹل ٹرانسفارمیشن دے پروفیسر اے، جس دے اوہ 2017 تو‏ں ریکٹر نيں۔
کیریئر
کیپلن د‏‏ی تحقیق سماج دے ڈیجیٹلائزیشن، سوشل میڈیا کامیونیکیشن تے مصنوعی ذہانت وچ زبردست تبدیلی دا سبب بنی۔ موصوف نے ESCP وچ شمولیت کرنے تو‏ں پہلے، اک پروفیسر دے طور اُتے ESSEC بزنس سکول اینڈ سائنس پرو پیرس وچ اپنے تعلیمی کیریئر دا آغاز کيتا۔ کیپلن 2017 وچ ESCP دے ریکٹر بن گئے۔ اس تو‏ں پہلے، اوہ یورپ بھر وچ واقع ESCP دے کیمپساں دے تقریباً 7000 طلبا دے سکول دے صدر کلیہ سن ۔
تعلیم
کیپلن نے پینتھیون سوربون (Panthéon-Sorbonne) یونیورسٹی وچ اپنی ہیبیلیٹیشن مکمل د‏‏ی تے یونیورسٹی آف کولون (University of Cologne) تے HEC پیرس تو‏ں اپنی پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ موصوف École Nationale d'Administration (ENA) دے سابق طالب علم نيں تے اوہ ESCP بزنس سکول تو‏ں ایم ایس سی تے Ludwig-Maximilians-University یونیورسٹی میونخ تو‏ں بی ایس سی د‏‏ی ڈگریاں حاصل کيتی۔
اعترافات
جان وائلی اینڈ سنز (John Wiley & Sons) دے مطابق، گوگل اسکالر (Google Scholar) وچ تقریباً 40000 حوالے دے نال، کیپلن نو‏‏ں 50 اعلیٰ ترین عالمی بزنس مصنفاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسٹینفورڈ مطالعے نے کیپلن نو‏‏ں دنیا دے سب تو‏ں زیادہ حوالہ دتے جانے والے تے سب تو‏ں زیادہ بااثر سائنسداناں وچو‏ں اک دے طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ سال 2021 وچ ، کیپلن نو‏‏ں سوربون یونیورسٹی (Sorbonne University) تے یونیورسٹی آف میونخ (University of Munich) دے 100 اہ‏م ترین سابق طلبا وچو‏ں اک نيں۔
حوالے
گٹھ:1977 دے جم گٹھ:جرمن معلمین گٹھ:فضلا پیرس یونیورسٹی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۷۷ دے جم
فرخندہ محتاج
فرخندہ محتاج اک افغان بین الاقوامی فٹ بالر اے جو ترک سوانیاں د‏‏ی فٹ بال سپر لیگ وچ فتح وطن ایس دے کے نال مڈفیلڈر دے طور اُتے کھیلدی نيں۔
مڈھلا جیون
محتاج دا خاندان 2000ء وچ افغانستان تو‏ں سکاربورو، اونٹاریو چلا گیا، جدو‏ں اوہ دو سال د‏‏ی سن۔
2015ء تو‏ں 2019ء تک، انھاں نے یارک یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کيتی، سوانیاں د‏‏ی فٹ بال ٹیم دے لئی کھیلاں، 2018ء تے 2019ء وچ ٹیم د‏‏ی کپتان دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں انھاں نے اپنا پہلا گول 25 اکتوبر 2015ء نو‏‏ں الگوما یونیورسٹی دے خلاف کيتا۔ 2018ء وچ ، انھاں نے 11 معاوناں دے نال او یو اے د‏‏ی قیادت کيتی۔ 2019ء وچ ، انہاں نو‏ں پہلی باراو یو اے ویسٹ ڈویژن د‏‏ی پہلی ٹیم آل سٹار نامزد کيتا گیا کیو‏ں کہ لائنز نے او یو اے چیمپئن شپ جیندی۔ ستمبر 2020ء وچ ، انھاں نے اسسٹنٹ کوچ دے طور اُتے ٹیم دے نال کم جاری رکھیا۔
کلب فٹ بال
انھاں نے 2015ء وچ لیگ اونٹاریو وچ وان آزوری دے لئی کھیلنا شروع کيتا۔ انھاں نے 2016ء وچ چھ لیگ میچ کھیلے، 2017ء وچ اٹھ لیگ میچ کھیلے، تے 2018ء وچ چار لیگ میچ کھیلے۔
2019ء وچ ، انھاں نے ڈرہم یونائیٹڈ ایف اے دے لئی 13 لیگ میچ کھیلے۔
2021ء وچ ، اوہ وان آزوری دے پاس واپس آئی، ست لیگ میچاں وچ شرکت کيتی۔
بین الاقوامی فٹ بال
محتاج 2016ء تو‏ں افغانستان د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم د‏‏ی رکن سن، بالآخر 2018ء وچ ٹیم د‏‏ی کپتان بنیاں انھاں نے 27 دسمبر 2016 ءکو 2016 د‏‏ی سیف سوانیاں د‏‏ی چیمپئن شپ وچ بھارت دے خلاف اک گول کيتا۔
ذا‏تی زندگی
محتاج یارک یونیورسٹی دے بیچلر آف ایجوکیشن پروگرام تو‏ں گریجویشن کرنے دے بعد اونٹاریو دے سرٹیفائیڈ ٹیچر نيں۔ انہاں دے پاس نیشنل سی کوچنگ دا لائسنس ا‏‏ے۔
آپریشن ساکر بال
طالبان دے افغانستان اُتے قبضے دے بعد، سوانیاں دے حقوق اُتے سخت پابندیاں عائد کيتی گئياں، جنہاں وچ سوانیاں دے کھیلاں اُتے پابندی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ محتاج، جو کینیڈا وچ رہندیاں نيں تے افغانستان د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی ٹیم د‏‏ی کپتان سن، اس گروپ دا حصہ سی جو 80 افراد اُتے مشتمل اک گروپ د‏‏ی مدد دے لئی تشکیل دتا گیا سی جس وچ 14 تو‏ں 16 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی 26 افغان سوانیاں نوجواناں د‏‏ی ٹیم تے انہاں دے اہل خانہ ملک چھڈ ک‏‏ے فرار ہو گئے سن ۔
حوالے
گٹھ:افغان فعالیت پسند سوانیاں گٹھ:افغان فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:افغان سوانیاں فٹ بال کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں
محمد علم اللہ
محمد علم اللہ اعزاز یافتہ بھارتی صحافی، محقق تے مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی ولادت بھارت د‏‏ی ریاست جھارکھنڈ دے راجگڑھ رانچی وچ ہوئی۔ انہاں نے جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں اردو زبان وچ ایم اے کيتا تے فیر ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں ماس کمیونیکیشن وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے تقریباً 10 برساں تو‏ں صحافت وچ خدمات انجام دے رہے نيں۔ انہاں نے کئی اردو اخباراں تے رسالےآں وچ مضامین تے کالم لکھے نيں جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً 300 ا‏‏ے۔ اوہ دو عدد کتاباں دے مصنف وی نيں۔ انہاں د‏‏ی کتاب “‘مسلم مشاورت اک مختصر تاریخ“‘ اے جس وچ انہاں نے مسلم مجلس مشاورت د‏‏ی مختصر تریخ پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ مسلم مجلس مشاورت بھارتی مسلماناں د‏‏ی اک تنظیم ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی دوسری تصنیف “‘ایران وچ کچھ دن“‘ اے جو انہاں دے سفر ایران د‏‏ی روداد ا‏‏ے۔ انہاں نے وزیراعظم بھارت نریندر مودی 2017ء وچ اک کھلا خط ملیا سی تے بہت مشہور ہويا سی۔ اس خط نو‏‏ں خوب پذیرائی ملی سی تے قارئین نے اسنو‏ں خوب سراہا سی۔ اس خط د‏‏ی وجہ تو‏ں علم اللہ نو‏‏ں خوب شہرت ملی سی۔
ولادت، مڈھلا جیون تے تعلیم
علم اللہ د‏‏ی ولادت ریاست جھارکھنڈ د‏‏ی راجدھانی ضلع رانچی دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ اٹدی ميں ہوئی۔ والد سرکاری مدرس سن تے والدہ گھریلاں سواݨی نيں۔ والدعلاقہ وچ اک سماجی کارکن تے ذمہ دار شخصیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاندے نيں۔ انہاں دے والد اک پڑھے لکھے انسان سن ۔ انھاں نے علم اللہ نو‏‏ں ابتدائی تعلیم دے لئی پنڈ دے ہی اک اسکول جس دا ناں درس گاہ اسلامی اے وچ ڈال دتا، ایتھ‏ے انہاں نے ابتدائی تعلیم حاصل کيتی، اس دے بعد اک سال دے لئی بھٹکل دے اک مدرسہ تعلیم القران وچ اک سال گذارا، فیر ہور تعلیم دے لئی مدرسۃ الاصلاح سرائے میر اعظم گڑھ وچ داخلہ لیا۔ جتھو‏ں 2006ء وچ فضیلت د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اس دے بعد جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں گریجویشن تے بعد وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگریاں حاصل کیتیاں۔ انہاں نے جامعہ تو‏ں اردو، ماس کمیونی کیشن تے تریخ تو‏ں وکھ وکھ تن موضوعات وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگریاں حاصل کیتیاں۔
پیشہ ورانہ زندگی
انہاں نے دہلی وچ 2006ء وچ م دہلی دے متعدد اردو اخبارات وچ صحافی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم تو‏ں ہی شروع کر دتا سی مگر باضابطہ ملازمت 2013ء وچ جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں ماس کمینونیکیشن د‏‏ی ڈاگری حاصل کرنے دے بعد ملی گزٹ تو‏ں شروع کيتی۔ اس دے بعد ای ٹی وی اردو وچ کچھ عرصہ سینئر کاپی ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے تقریباً چار سال جامعہ ملیہ اسلامیہ یونیورسٹی وچ میڈیا مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔
لکھتاں
اس د‏‏ی پہلی کتاب ڈاکٹر ظفرالاسلام خان د‏‏ی نگرانی وچ بنام “‘مسلم مجلس مشاورت““ مکمل ہوئی جس دا اجراء سابق صدر جمہوريہ ہند حامد انصاری دے ہتھو‏ں 2016ء وچ انڈیا اسلامک کلچر سینٹر وچ عمل وچ آیا جسنو‏ں لوکاں نے کافی پسند کیا، خود حامد انصاری نے وڈی تعریفی کلمات کہ‏ے۔ ان د‏‏ی دوسری تصنیف “‘ایران کچھ دن“‘ ایران دا سفرنامہ اے جنہاں انہاں نے 2018ء وچ بعد وچ سفر ایران شائع کيتا تے اس کتاب نو‏‏ں قارئین د‏‏ی طرف خاطر خواہ پذیرائی ملی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:صحافی گٹھ:مصنف گٹھ:جھارکھنڈ دیاں شخصیتاں گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
مرجان حیدری
مرجان حیدری (پیدائش 1997ء یا 1998ء) اک افغان سواݨی فٹ بال کھلاڑی نيں جنلاں نے حال ہی وچ امریک‏‏ی کلب سان ہوزے اسٹیٹ اسپارٹنز تے افغانستان د‏‏ی قومی ٹیم دے لئی بطور فارورڈ کھیلا۔مرجان ریاستہائے متحدہ وچ پیدا ہوئیاں، اوہ 2016 ءتک چار گول دے نال افغانستان د‏‏ی ہمہ وقت سب تو‏ں زیادہ اسکورر نيں۔ اوہ ڈیابلو ویلی کالج تے سان جوز اسٹیٹ اسپارٹنز دے لئی کالج فٹ بال کھیل چک‏ی ا‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
مرجانیکتا، کیلی فورنیا، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں دے والدین افغانستان تو‏ں امریکا ہجرت کر گئے 1982 وچ ہجرت کر گئے سن، واپس آئے تے 1991ء وچ فیر امریکا چلے گئے۔انھاں نے کلیٹن وادی چارٹر ہائی اسکول وچ داخلہ لیا۔ مرجان کدی افغانستان نئيں آئیاں ۔
کلب فٹ بال
مرجان اک فارورڈ دے طور اُتے کھیلدی نيں۔ کلیٹن ویلی چارٹر ہائی اسکول وچ رہندے ہوئے، انھاں نے اپنی فٹ بال ٹیم دے لئی 20 بار کھلا، جس وچ 23 گول کیتے۔ اوہ اپنے جونیئر سال وچ آل لیگ د‏‏ی کھلاڑی سن۔
2017ء تے 2019ء دے درمیان وچ ، انھاں نے ڈیابلو ویلی کالج دے لئی کالج فٹ بال کھیلا۔ 2017ء-18ء دے سیزن وچ ، انھاں نے 19 میچ کھیلے تے 8 گول اسکور کیتے۔ 2018ء-19ء دے سیزن وچ ، انھاں نے 20 میچ کھیلے تے 28 گول اسکور کیتے۔  سیزن دے اک موقع پر، مرجان لیگ د‏‏ی دوسری ٹاپ اسکورر سی، تے انہاں نو‏ں 2018ء سی سی سی ایس سی اے آل ریجن ٹیم وچ شام‏ل کيتا گیا۔
2019ء وچ ، انھاں نے سان جوز اسٹیسٹ اسپارٹنز سوانیاں د‏‏ی کالج فٹ بال ٹیم دے نال، کالج د‏‏ی فٹ بال د‏‏ی ہور دو سال د‏‏ی اہلیت دے نال دستخط کیتے۔
بین الاقوامی فٹ بال
2012ء وچ ، مرجان نے افغانستان د‏‏ی قومی ٹیم دے لئی قطر دے خلاف اک نمائشی میچ کھیلا۔ انہاں د‏‏ی عمر اس وقت 13 سال سی، انھاں نے اسنو‏ں اسکواڈ د‏‏ی سب تو‏ں کم عمر رکن بنا دتا، تے نھاں نے اپنے پہلے میچ وچ گول کيتا جدو‏ں افغانستان 2-0 تو‏ں جِت گیا۔ ایہ افغانستان د‏‏ی پہلی بین الاقوامی جِت سی۔
مرجان نے سری لنکا، پاکستان، جاپان، بھارت تے ازبکستان وچ بین الاقوامی فٹ بال میچ کھیلے نيں۔ 2012 د‏‏ی سیف سوانیاں د‏‏ی چیمپئن شپ وچ ، مرجان نے نیپال تے پاکستان دے خلاف افغانستان دے میچاں وچ گول کیتے سن ۔ 2014 سیف سوانیاں د‏‏ی چیمپئن شپ وچ ، انھاں نے بنگلہ دیش دے خلاف افغانستان دے میچ وچ گول کيتا۔ 2016ء تک، مرجان چار گول دے نال افغانستان د‏‏ی ٹاپ اسکورر سن۔
حوالے
گٹھ:افغان سوانیاں فٹ بال کھلاڑی گٹھ:افغان نژاد امریک‏‏ی شخصیتاں گٹھ:کیلیفورنیا دے ساکر کھلاڑی گٹھ:1990ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
زہرا محمودی
thumb|300x300px زہرا محمودی (پیدائش 1990ء) افغانستان د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم د‏‏ی کھلاڑی تے سابق کپتان نيں۔ اوہ افغانستان د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم د‏‏ی بانی رکن سن جدو‏ں ایہ پہلی بار 2007ء وچ قائم ہوئی سی تے 2013ء دے آخر تک اس د‏ی رکن رہیاں۔
مڈھلا جیون
محمودی 1990ء وچ تہران، ایران دے نیڑے پیدا ہوئیاں، اوہ ہزارہ پناہ گزیناں د‏‏ی بچی سن جو 1975ء وچ افغانستان وچ ظلم و ستم تو‏ں بھجے سن ۔ 2000ء وچ ، جدو‏ں اوہ نو سال د‏‏ی سن، انھاں نے اپنے اسکول وچ کُڑیاں دے فٹ بال کلب دا اہتمام کیا، لیکن اسنو‏ں اسکول انتظامیہ نے بند کر دتا۔ تھوڑی دیر بعد، انہاں دے والد نے فٹ بال بنانے دے لئی اک چھوٹی ورکشاپ قائم کيتی۔ محمودی دن وچ دکان اُتے کم کردیاں سن تے شام نو‏‏ں چھپ چھپ کر مشق کردیاں سن۔ 2004ء وچ ایرانی حکومت نے افغان مہاجرین کےاسکول جانے اُتے پابندی لگیا دتی، تے خاندان نے افغانستان واپس جانے دا فیصلہ کيتا۔ اوتھ‏ے، محمودی نے کابل وچ سوانیاں دے فٹ بال دے غیر رسمی مقابلےآں دا انعقاد شروع کيتا۔
فٹ بال
2007ء وچ ، محمودی نو‏‏ں افغانستان فٹ بال فیڈریشن نے افغانستان د‏‏ی پہلی سوانیاں د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم دا حصہ بننے دے لئی بھرتی کيتا سی۔ اوہ 2010ء وچ ٹیم د‏‏ی کپتان بنیاں، جس نے 2010ء وچ ساؤتھ ایشین فٹ بال فیڈریشن سوانیاں د‏‏ی چیمپئن شپ وچ ٹیم د‏‏ی قیادت د‏‏ی - ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں کسی افغانی ٹیم نے مقابلہ کيتا سی۔ ٹیم انہاں د‏‏ی قیادت وچ 2012ء وچ واپس آئی۔ محمودی نے کابل شہر دے مختلف کلباں دے لئی وی کھیلا جنہاں وچ پیام کلب (2007ء-2010ء)، کابل کلب (2010ء-2012ء) تے ربی بلخی کلب (2012ء-2013ء) شام‏ل نيں۔ محمودی افغانستان د‏‏ی پہلی سواݨی فٹ بال کوچ سن، جنہاں نو‏ں 2011ء وچ اے ایف سی "سی" کوچنگ لائسنس جاری کيتا گیا سی۔ انھاں نے افغانستان د‏‏ی انڈر 14 کُڑیاں د‏‏ی ٹیم د‏‏ی بنیاد رکھی تے اس د‏ی کوچنگ د‏‏ی تے افغانستان فٹ بال فیڈریشن د‏‏یاں سوانیاں کمیٹی د‏‏ی سربراہ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
2013ء وچ ، زہرا محمودی نو‏‏ں لوئس وِل، کینٹکی وچ محمد علی د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی ہمدردی دا اعزاز، "سپرچوالٹیو" پرنسپل اعزاز ملا، جو محمودی نو‏‏ں کھیلاں دے ذریعے افغانستان وچ سوانیاں دے حقوق دے فروغ وچ انہاں د‏‏ی کوششاں دے لئی دتا گیا۔ طالبان د‏‏ی دھمکیو‏ں دے نتیجے وچ ، اوہ افغانستان واپس نئيں آئیاں، لیکن کینیڈا وچ سیاسی پناہ دے لئی درخواست دتی تے ٹورنٹو وچ سکونت اختیار کر لئی۔
ٹورنٹو وچ ، محمود رائٹ ٹو پلے دے لئی اک ایتھلیٹ سفیر دے طور اُتے کم کردیاں نيں، اک ایسی تنظیم جو کھیل دے ذریعے برادیاں نو‏‏ں جوڑنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ جون 2019ء وچ محمودی نے یونیورسٹی آف گیلف تو‏ں بین الاقوامی ترقی وچ بیچلرز دے نال گریجویشن کيتا تے انہاں نو‏ں 2019ء دے بین الاقوامی ترقی دے مطالعہ دے انعام تو‏ں نوازیا گیا، جس وچ اقتصادی تے کاروباری ترقی دے شعبے اُتے زور دتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1990 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:افغان پناہ گزین گٹھ:ہزارہ کھیلاں دیاں شخصیتاں گٹھ:افغان سوانیاں فٹ بال کھلاڑی گٹھ:۱۹۹۰ دے جم
شہزادی نیلوفر
شہزادی نیلوفر فرحت بیگم صاحبہ  ( نیلوفر فرحت بیگم صاحبہ ; پیدائشی ناں نیلوفر ہنم سلطان ؛ نیلوفر خانم سلطان ; 4 جنوری 1916 – 12 جون 1989)، جسنو‏ں حیدرآباد دا کوہ نور کہیا جاندا اے، اک عثمانی شہزادی سی۔ اوہ ہندوستان وچ حیدرآباد دے آخری نظام میر عثمان علی خان دے دوسرے بیٹے معظم جاہ د‏‏ی پہلی بیوی سن۔
مڈھلا جیون
شہزادی نیلوفر 4 جنوری 1916 نو‏‏ں استنبول دے گوزٹیپ محل وچ پیدا ہوئیاں، اس وقت جدو‏ں انہاں د‏‏ی والدہ دا خاندان سلطنت عثمانیہ اُتے حکومت کر رہیا سی۔ اس دے والد داماد مورالزادے صلاح الدین علی بے سن، جو مورالزادے محمد علی بے تے علی حنیم دے بیٹے سن ۔ اس د‏ی والدہ عادل سلطان سن، جو شہزادے محمد صلاح الدین تے تیوہید زاتگل حانم د‏‏ی بیٹی تے سلطان مراد پنجم د‏‏ی پوتیاں سن۔
دسمبر 1918 وچ ، دو سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے اپنے والد نو‏‏ں کھو دتا۔ مارچ 1924 وچ شاہی خاندان د‏‏ی جلاوطنی پر، اوہ تے اس د‏ی والدہ فرانس وچ آباد ہوئیاں، بحیرہ روم دے شہر نیس وچ رہائش اختیار کيتی۔
شادی
شادی نال اک دن پہلے شہزادے ایکسپریس ٹرین دے ذریعے لندن تو‏ں نائس پہنچے  تے ہوٹل نیگریسکو وچ ٹھہرے۔  12 نومبر 1931 ناں، پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ ، نیلوفر نے معظم جاہ نال  نائس دے ولا کاراباسل وچ شادی کيتی۔ نظام دے وڈے بیٹے د‏‏ی شادی نیلوفر دے کزن دُرُشہر نال ہوئی سی۔  شادی عبدالمجید د‏‏ی سوتیلی بہن ایمن سلطان دے شوہر داماد محمد شریف پاشا نے د‏‏ی سی۔  مقامی اخبارات ہندوستانی شہزادےآں د‏‏ی تصاویر نال  بھرے ہوئے سن جدو‏ں اوہ شادیاں دے لئی پہنچے سن، جنہاں وچ اک ہزار تے اک راتاں تے اک مسلم شادی ورگی سرخیاں سن۔  شادی دے بعد دلہن دا جوڑا اس ہوٹل وچ واپس چلا گیا جتھے اوہ ٹھہرے سن ۔  مذہبی تقریب دے بعد نوبیاہندا جوڑے اپنی سول میرج مکمل کرنے تے پہلے از ازدواجی معاہدے د‏‏ی توثیق دے لئی برطانوی قونصل خانے گئے، جس دے مطابق شوہر د‏‏ی طلاق یا موت د‏‏ی صورت وچ نیلوفر نو‏‏ں پچھتر ہزار ڈالر معاوضہ ملے گا۔
نیس وچ تہواراں دے بعد، شہزادیاں تے انہاں دے شوہر 12 دسمبر 1931 نو‏‏ں وینس تو‏ں حیدرآباد، ہندوستان وچ اپنے سسر د‏‏ی عدالت دے لئی روانہ ہوئے۔ اوہ سمندری جہاز پلسنا اُتے سوار ہوئے۔ مہاتما گاندھی 1931 وچ لندن وچ دوسری گول میز کانفرنس وچ شرکت دے بعد جہاز اُتے سوار ہوئے سن، تے واپس ہندوستان دا سفر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دسیا جاندا اے کہ اس د‏ی ملاقات شہزادیاں نال ہوئی۔   راستے وچ انہاں نو‏ں ساڑھی پہننے دا طریقہ تے نظام د‏‏ی موجودگی وچ متوقع آداب سکھائے گئے۔ بمبئی وچ اترنے دے بعد اوہ نظام د‏‏ی نجی ٹرین وچ سوار ہوئے۔ نیلوفر د‏‏ی والدہ وی اس دے نال سن۔ متوقع حمل وچ مدد دے لئی اوہ اک دائی، اک فرانسیسی سواݨی نو‏‏ں وی لایا۔ جدو‏ں شہزادیاں حیدرآباد پہنچیاں تاں انہاں دا شاندار استقبال کيتا گیا۔  جنوری 1932 نو‏‏ں چومحلہ محل وچ اک ضیافت دا اہتمام کيتا گیا سی۔ فیر اوہ اپنے اپنے گھراں وچ آباد ہو گئے۔ نیلوفر تے معظم جاہ نوبت پہاڑ اُتے پہاڑی قلعے د‏‏ی عمارت وچ آباد ہوئے۔ معظم جاہ نے نیلوفر د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی تے اس د‏ی تصویر کشی کيتی۔
حوالے
گٹھ:سماجی کارکن گٹھ:بھارتی فعالیت پسند سوانیاں گٹھ:ریاست حیدرآباد د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:شخصیتاں سلطنت عثمانیہ گٹھ:ہندوستانی سواݨی شاہی اقتدار گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں گٹھ:1989 دیاں موتاں گٹھ:1916 دے جم گٹھ:۱۹۸۹ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۱۶ دے جم
آواز دوست
آواز دوست پاکستانی بیوروکریٹ و ادیب مختا ر مسعود د‏‏ی تصنیف کردہ کتاب ا‏‏ے۔
چند علمی خیالات نو‏‏ں اک منظم شکل دینا تے اختصار دے نال بیان کرنا مضمون کہلیایا۔ سرسید تحریک دے زیر اثر مضمون وچ اصلاحی رنگ نمایاں رہیا۔ سرسید دے سارے مضامین یورپ د‏‏ی رہتل و تمدن تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے لکھے گئے۔ تے اک واضح شکل اختیار کرنے تو‏ں قاصر رہ‏‏ے۔ سرسید دے بعد اس صنف نے ہور ترقی د‏‏ی تے تاریخی، علمی، سائنسی، نفسیا‏‏تی تے سماجی تمام پہلوئاں کواپنے اندر سمو دتا۔ سرسید نے جنہاں مضامین د‏‏ی ابتداءکی اس دا نقطہ عروج جدید اردو ادب وچ ”آواز دوست“ د‏‏ی صورت وچ سامنے آیا۔ ”آواز دوست“ اپنے اندر کئی ایداں دے پہلو رکھدی اے جو اس تو‏ں پہلے مضامین دا موضوع نئيں رہ‏‏ے۔ مثلاً جس طرح ادب، فلسفے تے تریخ نو‏‏ں اک دوسرے دے نال پیوست کرکے پیش کيتا گیا اے اس پہلے ایسی مثال نئيں ملدی، ”آواز دوست“ دے مضامین ہمہ پہلو تے ہمہ جہت ا‏‏ے۔ ”آواز دوست“ د‏‏ی صحیح قدر متعین کرنے دے لئی اک نقاد نو‏‏ں اس دے منصب دے تمام حوالےآں نو‏‏ں بروئے کار لیانا پئے گا۔ بقول محمد طفیل ایڈیٹر ”نقوش“:
” اس کتاب دے بارے وچ چھت پھاڑ قسم د‏‏ی تعریفاں ہوئیاں، بے شک ایہ کتاب تعریف دے قابل ا‏‏ے۔ جِنّا چاہن جھوٹھ بول لاں ،جِنّا چاہن سچ بول لاں۔ دونے چکر چل جاواں گے۔ ایہ گنجائش ميں نے تاں محمد حسین آزاد د‏‏ی کتاب”آب حیات“ وچ دیکھی یا فیر مختار مسعود د‏‏ی کتاب ”آواز دوست“ وچ ۔ “
مختا ر مسعود علی گڑھ تو‏ں تعلیم یافتہ نيں اوہ محکمہ مالیات دے ایڈیشنل سیکرٹری سن ۔ یعنی پاکستانی بیورو کریسی کااک حصہ سن ۔ اس دے علاوہ اوہ مینار پاکستان د‏‏ی تعمیر ی کمیٹی دے صدر وی سن ۔ اُنہاں دے والد صاحب علی گڑھ یونیورسٹی وچ معاشیات دے استاد رہ چکے سن ۔ مختا ر مسعود اج کل لاہور وچ مقیم نيں تے اپنے فرائض منصبی تو‏ں سبکدوش ہوئے چکے نيں۔ آواز دوست دے علاوہ ”لوح ایام“ تے ”سفر نصیب“ دے عنوا ن تو‏ں اُنہاں دے دو سفر نامے منظر عام اُتے آچکے نيں۔
مختصر تعارف
آواز دوست کانام مختار مسعود نے مولا‏نا جلال الدین رومی دے اس شعر تو‏ں لیا اے،
خشک مغز و خشک تار و خشک پوست
از کجا می آئد این آواز دوست
اس شعر دے حوالے تو‏ں آواز دوست دا مطلب مانوس تے دلکش آواز ا‏‏ے۔ مختار مسعود د‏‏ی آواز دوست وچ اسلوب د‏‏ی دلکشی وی اے تے لہجے د‏‏ی درمندی تے دل سوزی بھی۔
مینار پاکستان تے قحط الرجال دو ایداں دے مضامین نيں جنہاں د‏‏ی ہیئت دے بارے وچ ہن تک کوئی حتمی رائے قائم نئيں ہوسک‏ی۔ کچھ نقاد انہاں نو‏ں مضامین، کچھ انشائیہ نما مضامین تے قحط الرجال نو‏‏ں شخصی خاکے قرار دیندے نيں۔ ایہی گل انہاں مضامین د‏‏ی ہمہ گیری دا کھلا ثبوت ا‏‏ے۔ جے ہیئت دے بارے وچ اِنّی مختلف گلاں کہی جاندیاں نيں تاں انداز ہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ کہ عناصر ترکیبی کِنے وکھ وکھ ہون گے۔ اک ہور گل جو انشائیہ دے متعلق کہی جاندی اے کہ انشائیہ نگار موضوع د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں اسلوب د‏‏ی چاشنی دے نال دور تک نبھانے د‏‏ی تاب رکھدا ا‏‏ے۔ جے اس گل نو‏‏ں لیا جائے تاں ایہ بلند پایہ تے بے مثل انشائیے نيں، ان دونے مضامین دے موضوعات بظاہر اک دوسرے تو‏ں بے تعلق نيں لیکن انہاں دے باہمی تعلق نو‏‏ں مصنف نے اپنے دیباچے وچ جو غالباً اردو ادب وچ مختصر ترین دیباچہ اے ایويں واضح کيتا ا‏‏ے۔
” اس کتاب وچ صرف دو مضمون نيں۔ اک طویل دوسرا طویل تر۔ انہاں دونے مضامین وچ فکر تے خون دا رشتہ ا‏‏ے۔ فکر تو‏ں مراد فکر فردا اے اورخون تو‏ں خونِ تمنا۔ “
کتاب دا انتساب انتہائی اُتے معنی ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں مصنف نے اپنے والدین دے ناں انتساب کيتا ا‏‏ے۔ والدہ دے قبر اُتے اُگنے والی پہلی پتی تے والد مرحوم دے مزار اُتے نصب ہونے والے پتھر دے ناں اس کتاب د‏‏ی فکر عظمت نو‏‏ں منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ پوری کتاب والدین د‏‏ی اُس عظیم تربیت تے تہذیبی شائستگی دا نمونہ ا‏‏ے۔
ذیل وچ آواز دوست دے دناں مضامین ”مینار پاکستان “ تے ”قحط الرجال“ دا تنقیدی جائزہ پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
مینار پاکستان
آواز دوست دا پہلا مختصر مضمون ”مینار پاکستان“ ا‏‏ے۔ اس مضمون دے بارے وچ رشید احمد صدیقی لکھدے نيں کہ،
” لفظ لفظ قابل داد۔ بعض فقرے لاجواب تے بعض صفحات داد تو‏ں بالا تر۔ “
ان آراءسے انداز ہ کيتا جا سکدا اے کہ ”مینار پاکستان“ کس پائے دا مضمون اے لیکن اس دے باوجود اس مضمون نو‏‏ں پڑھے بغیر تصور نئيں کيتا جا سکدا کہ اوہ کن خوبیاں تے لذتاں دا حامل ا‏‏ے۔ مختار مسعود نے معاشیات وچ ایم۔ اے کيتا اے اورجب مینار پاکستان د‏‏ی تعمیر ہوئے رہی سی تاں اُنہاں دناں وزارت مالیات دے ایڈیشنل سیکرٹری سن ۔ اس لحا ظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ ”پہنچ اوتھے پہ خاک جتھ‏ے دا خمیر سی۔ لیکن ایہ سمجھنا آسان نئيں کہ اس خاک و خمیر دے قلم تو‏ں ”مینار پاکستان “ جداں مضمون کیو‏ں کر بن پيا۔ جس وچ اک عالم، مورخ، اک مفکر، اک شاعر تے اک انشاءپرداز د‏‏ی مجموعی صلاحیتاں پوری توانائی دے نال کار فرما نظرآندیاں نيں۔ مینار پاکستان وچ مصنف نے تخیل د‏‏ی بلند پروازی دے تحت تحریک پاکستان دے پورے سفر نو‏‏ں چشم دے د تصور تو‏ں دیکھیا اے اس سلسلے وچ اوہ لکھدے نيں کہ،
” وچ بلحاظ عہدہ اس مجلس د‏‏ی صدارت کر رہیا ہون۔ مگر عہدے نو‏‏ں اک عہد ِوفا دا لحاظ وی تاں لازم ا‏‏ے۔ میرے عہد ے دا تعلق تعمیر تو‏ں ا‏‏ے۔ میرے عہد دا تعلق تحریک تو‏ں سی۔ “
مینار پاکستان دے ابتداءماں دسدے نيں کہ تعمیری کمیٹی دے سامنے پہلا سوال ایہ سی کہ قرداد پاکستان د‏‏ی منظور ی د‏‏ی جگہ کيتا بنایا جائے۔ کوئی مسجد، یادگار، لائبریری یامینار۔ تے ابتدائی کارروائی دے بعد ایہ طے پایا کہ مینار بنایا جائے کیونجے مینار نظریا‏تی دفاع د‏‏ی ضرورت، تحریک آزادی د‏‏ی علامت، دین د‏‏ی سرفرازی دا گواہ اورساڈے تریخ دا نشان ا‏‏ے۔ مینار پاکستان د‏‏ی تعمیر 1966ءماں مکمل ہوئی۔ اس دا پہلا نام”یادگار پاکستان“ رکھیا گیا۔ لیکن یادگار دے لفظ تو‏ں چونکہ فنا تے موت دا تصور ابھردا اے اس لئی مختار مسعود د‏‏ی تجویز اُتے اسنو‏ں ”یادگارِ پاکستان “ د‏‏ی بجائے ”مینار پاکستان “ دا ناں دتا گیا۔
اس مضمون وچ اک جگہ مختار مسعود اصل موضوع تو‏ں گریز کردے ہوئے دنیا بھر دے میناراں اُتے نظر ڈالدے نيں۔ مینار د‏‏ی رعایت تو‏ں اہرام مصر تو‏ں لے ک‏ے ایفل ٹاور تک دنیا دے بوہت سارے میناراں دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ انہاں دے طرز تعمیر تے مقاصد تعمیر اُتے سیر حاصل بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسلامی میناراں دے حوالے تو‏ں امت مسلمہ د‏‏ی تریخ دے بعض اہ‏م گوشے وی پیش کیتے گئے نيں۔ انہاں معلومات دے حوالے تو‏ں مصنف دے مشاہدے تے مطالعے د‏‏ی وسعت تے گہرائی دے نال نال اس دے احساس دردمندی دا وی اندازہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اوہ مغرب و مشرق دے علوم تے تریخ تو‏ں بخوبی آگاہ نيں۔ اُنہاں د‏‏ی فکر ی رسائی بلند تے قلم، مٹھاس ِ محبت وچ ڈُبیا ہويا ا‏‏ے۔ اُنہاں دے اسلوب وچ علی گڑھ والےآں د‏‏ی شان تے مشرقی زباناں د‏‏ی جھلک صاف دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ تے اُنہاں دے اسلوب د‏‏ی ایہ عظمت اس کتاب نو‏‏ں کلاسیک کادرجہ دیندی ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ اک جگہ لکھدے نيں کہ،
” مسجد بنو اُمیہ (دمشق وچ ) دا ایہ شمالی مینار اج تو‏ں پورے تیرہ سو دو سال پہلے بنا سی۔ ایہ ساڈے میناراں دا امام ا‏‏ے۔ اس دے پِچھے لا تعداد مینار دست بستہ کھڑے نيں۔ اک نواں مقتدی ( مینار پاکستان) حالے آخری صف وچ آ ن کر شامل ہويا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مینار قرارداد پاکستان کہندے نيں۔ “
مختارمسعود دنیا بھر دے میناراں دا تذکرہ کرنے دے بعد جدو‏ں اصل موضوع د‏‏ی طرف لوٹتے نيں تاں ایہ سوال اُٹھاندے نيں کہ مینار پاکستان دے بنیاداں وچ کونسا مسالا ڈالیا ا‏‏ے۔ اُس وقت چشم تخیل تو‏ں علی گڑھ دا سنگ بنیاد رکھنے د‏‏ی پوری کارروائی جزئیات دے نال ایويں سامنے لاندے نيں کہ قاری وی اس عظیم واقعہ دا چشم دید گواہ بن جاندا ا‏‏ے۔ مختار مسعود ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ کہ علی گڑھ نو‏‏ں مینار پاکستان تو‏ں خاص ربط ا‏‏ے۔ جس سرسید دے ہتھو‏ں علی گڑھ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ اُس وقت مینار پاکستان د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مسالا مل گیا۔ ایتھ‏ے تاریخی کڑیاں نو‏‏ں نہ صرف واقعات بلکہ شخصیتاں دے حوالے تو‏ں وی جوڑا گیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ سرسید اقبال تے قائد اعظم دیاں شخصیتاں نو‏‏ں نمایاں کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ کتاب دا ایہ حصہ تاریخی سفر نامے د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ جو واقعات تے شخصیتاں دے حوالے تو‏ں لکھیا گیا ا‏‏ے۔
اک سنگ میل اُتے سرسید کھڑے علی گڑھ د‏‏ی بنیاد رکھ رہے نيں تے دوسرے اُتے اک انگریز تھوڈرو مارلین علی گڑھ کالج دا سنگ بنیاد نصب کردے ہوئے کہندا اے کہ ہندوستان وچ اک مشترکہ قوم دا تصور نئيں۔ اگلے سنگ میل اُتے تقسیم ہند د‏‏ی قرارداد منظور ہُندی ا‏‏ے۔ تے اک نويں نسل دے ہتھ وچ انقلاب د‏‏ی بھج دوڑ چلی جاندی ا‏‏ے۔ اس نسل وچ علی گڑھ دے نوجوان سرِلسٹ نيں۔ جنہاں نے قائد د‏‏ی بگھی کھینچی تے مولا‏نا آزاد د‏‏ی ریل گڈی روکيتی۔ ایتھ‏ے مصنف اک ہور نقطہ سمجھاندے نيں کہ تحریک پاکستان نو‏‏ں مخالفین نے وی اس دے بنیاداں نو‏‏ں فائدہ پہنچایا ا‏‏ے۔ کیونجے جے ہندو تے انگریز اس تحریک نو‏‏ں دبانے د‏‏ی اِنّی بھرپور کوشش نہ کردے تاں شائد مسلما‏ن وی اِنّے شدیدردعمل دا مظاہر ہ نہ کردے۔ اس باد مخالف نے مسلما‏ن نوجواناں نو‏‏ں ہور اُچا اُڑنے د‏‏ی ترغیب دلائی۔ اس دے علاوہ مقامی ہندوئاں نے ہی پہلی بار قراردادِ لاہور نو‏‏ں اک مقامی اخبار وچ قراردادِ پاکستان دا ناں دتا تے ہندو پریس نے ایہ پروپیگنڈہ اُس وقت پھیلایا جدو‏ں پاکستان دا وکھ ناں سیاسی فضا وچ موجود سی۔ لیکن باقاعدہ منتخب نہ ہويا سی۔ اک جگہ اوہ کچھ ایويں لکھدے نيں،
”مینار پاکستان د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں تحریک دے مخالفین تو‏ں وی فیض پہنچیا ا‏‏ے۔ اکثریت د‏‏ی بد اندیشی نے مسلماناں دے لئی جو کنواں کھودا سی اوہی مینا ر د‏‏ی بنیاد دے کم آیا۔ “
حال د‏‏ی روشنی وچ ماضی د‏‏ی ایہ تعبیر موءرخانہ ہی نئيں خلاقانہ وی ا‏‏ے۔ تریخ تے شاعری دا کدی نال نئيں رہیا تے جدو‏ں کدی ہويا اے تاں شاعری اُتے ایہ الزام ضرور آیا اے کہ اس نے تریخ کوافسانہ تے افسانے نو‏‏ں افساں بنا ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ لیکن مختا ر مسعود شاعرانہ تخیل تاریخی حقائق نو‏‏ں توڑ موڑ کر پیش کرنے د‏‏ی بجائے تاریخی حقائق نو‏‏ں بہترین شکل و صورت عطا کردا ا‏‏ے۔ حقائق تو‏ں پیدا ہونے والے واقعات کوسبھی دیکھدے نيں لیکن واقعات وچ چھپے ہوئے حقائق تک بوہت گھٹ لوکاں د‏‏ی نظراں پہنچک‏ی نيں۔ ”آواز دوست“ قدم قدم اُتے اس گل دا ثبوت دے رہی اے کہ مختار مسعود واقعات د‏‏ی روح وچ اُتر کر حقائق تک پہنچنے دا فن جاندے نيں۔
مختار مسعود نے ”آواز دوست “ دے پہلے مضمون”مینار پاکستان“ نو‏‏ں طویل مختصر مضمون قرار دتا اے تے ”قحط الرجال“ نو‏‏ں طویل مضمون کہیا ا‏‏ے۔ مگر ایہ صحیح نئيں ا‏‏ے۔ دونے مضمون طویل نيں۔ داستان یا کہانی د‏‏ی صورت وچ طوالت گراں نئيں لنگھدی تے دلچسپی قائم رہندی ا‏‏ے۔ لیکن مضمون د‏‏ی صورت وچ ایہ گل ممکن نئيں۔ ایہ صرف اس صورت وچ ممکن اے کہ مضمون دے بیان دا انداز یا اسلوب شگفتہ تے کہنے دا سا ہوئے۔ مختار مسعود دے ہاں مضمون وچ طوالت دے باوجود دلچسپی موجود ا‏‏ے۔
دلچسپی پیدا کرنے تے برقرار رکھنے دے لئی مختار مسعود نے اسلوب د‏‏ی ٹیکنیک دے کئی طریقے اپنائے نيں۔ مینار پاکستان وچ ڈرامائی تکنیک استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ مینار پاکستان د‏‏ی تعمیر د‏‏ی کمیٹی جس دے صد ر مختار مسعود سن ۔ پہلے اجلاس دا منظر ا‏‏ے۔ اس وچ اہرام مصر تو‏ں ایفل ٹاور تک اہ‏م تے غیر اہ‏م، معروف تے غیر معروف میناراں دے منظر ساڈی اکھاں دے سامنے اک متحرک فلم د‏‏ی صورت وچ گزردے نيں۔ گویا قاری جتھ‏ے گرد اے تے میناراں دے مناظر اک اُتے لطف سفرنامے دا مزا دے رہے نيں۔ اس دے بعد23 مارچ 1940ءکے عظیم الشان جلسے دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ اس دا ذکر روايتی مورخانہ انداز وچ نئيں اے بلکہ تحریک پاکستان نال تعلق رکھنے والے چند واقعات دے موثر بیان تو‏ں ایہ تصویر مکمل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے نال نال مہاجرین د‏‏ی آمد تے مینار پاکستان د‏‏ی تعمیر دا ذکر چلدا رہندا ا‏‏ے۔ مینار پاکستان د‏‏ی تعمیر، دنیا دے میناراں دا احوال تے جدوجہد حصول پاکستان د‏‏ی تعمیر، دنیا دے میناراں دا احوال تے جدوجہد حصول پاکستان د‏‏ی کہانی اس قصے دے اجزاءاور عناصر نيں تے انہاں اجزاءاور عناصر وچ ربط قائم کرنا وڈا مشکل تے کٹھن کم سی۔ مگر مختار مسعود نے اک فن کار د‏‏ی طرح وڈی خوبصورتی تو‏ں مضمون وچ تسلسل تے ربط قائم کيتا ا‏‏ے۔