cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر دی تریخ
منو دا دھرم شاستر
ان قوانین دے زمانے وچ جو ذاتاں دا انتظام سی اس وچ ایہ گلاں وڈی عجیب سن۔ اول برہمناں نو‏‏ں بہت ہی وڈا مرتبہ رکھیا سی۔ تے انہاں نو‏‏ں بہت ہی مقدس ٹھیرایا سی۔ ایتھ‏ے تک سمجھدے سن کہ تے سب آدمی تے ہور دُنیا د‏‏ی ساری چیزاں انہاں دے فائدے تے آسائش دے واسطے بنی نيں۔ برہمناں دے بعض حقوق چھتریاں تے ویشاں نو‏‏ں وی حاصل سن ۔ مگر ایہ بہت ہی خفیف سن ۔ دوم شودراں نو‏‏ں نظرِ حقارت تو‏ں دیکھدے سن ۔ بلکہ انہاں نال نفرت وی کردے سن ۔ چنانچہ انہاں بیچاراں دا صرف ایہ کم سی کہ تے ذاتاں دے آدمیاں تے خاص کر برہمناں د‏‏ی خدمت کرن تے جے کوئی خدمت نہ ملے تاں کچھ دستکاری ک‏ر ک‏ے بُری بھلی طرح اپنا پیٹ بھر اں۔ مگر کدی دولتمند نہ ہونے پاواں۔ شودراں نو‏‏ں ایسی ذلیل حالت وچ رکھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ایتھ‏ے دے اُنہاں لوکاں وچو‏ں بچے کھچے سن ۔ جنہاں نو‏ں آریا  ہندوآں  نے مغلوب ک‏ر ليا سی۔ سوم اس امر دا قرار واقعی انتظام نئيں سی کہ جس حالت وچ شودراں نو‏‏ں نوکری مل جائے۔ جداں کہ اُنہاں دے واسطے منو دے دھرم شاستر وچ مقرر سی۔ تاں فیر صنعت تے حرفت دے کم کون لوک کرن۔ شاید اس صورت وچ ایہ کم جداں کہ ہن ہُندا اے ۔اُس وقت وی مخلوط النسل لوک جو چاراں اصلی ذاتاں دے باہ‏م ازدواج تو‏ں پیدا ہوئے سن ۔ کيتا کردے ہون گے۔
یہ گل وی بیان کرنے دے قابل اے کہ بعض آدمیاں دے نزدیک کھشتری تے ویش دونے قوماں دا ہن کدرے پتا نشان وی نئيں رہیا تے ہوئے لوک سب مر کھپ گئے۔ مگر ایہ سب نو‏‏ں معلوم اے کہ راجپوت تے کھتری تے چند قوماں دے لوک ہن تک اپنے تئاں کھشتریاں د‏‏ی اولاد دسدے نيں تے بعض اقوام اہل حرفہ اپنے آپ نو‏‏ں ویش کہندی نيں۔ پس حاصل کلام ایہ اے کہ ہن اکثر ہندو مخلوط ذاتاں دے رہ گئے نيں مگر ذات دا امتیاز جس قدر پہلے سی ۔ ہن اُس تو‏ں وی کدرے زیادہ ا‏‏ے۔
اُس زمانے وچ ہر اک ریاست د‏‏ی حکومت اک راجہ تو‏ں متعلق ہُندی سی۔ جو منو دے انتظام دے موافق خود مختار ہويا کردا سی۔ مگر اِنّی پابندی ضرور سی کہ برہمناں د‏‏ی صلاح اُتے اسنو‏ں چلنا پڑدا سی۔ طرفہ ایہ اے کہ جس قدر برہمنوںکا اختیار بڑھدا گیا۔ اُسی قدر راجہ زیادہ تر مطلق العنان ہُندے گئے۔ راجائاں دے ماتحت ہزار ہزار گائاں دے سردار۔ اُنہاں دے ماتحت سو سو گائاں دے سردار ہويا کردے سن تے ایہ سو سوس گائاں دا حلقہ اُس وقت ایسا ہُندا سی۔ جداں اج کل پرگنہ ہُندا ا‏‏ے۔ فیر اُنہاں سرداراں دے ماتحت گائاں دے مقدم ہويا کردے سن جو منڈل یا پٹیل کہلاندے سن ۔ ایہ سارے کارکن راجہ دے اہلکار ہُندے سن ۔
ایسا معلوم ہُندا اے کہ ہند وچ گائاں دے انتظام دا طریق مدتاں تو‏ں اک سا چلا آندا ا‏‏ے۔ گائاں دا مقدم یا نمبر دار راجہ دے نال معاہدہ ک‏ر ليا کر تو‏ں سی کہ وچ مالگزاری د‏‏ی بابت اس قدر روپیہ سرکار وچ داخل کيتا کراں گا تے فیر اس روپے نو‏‏ں حصہ رسد گائاں دے سب لوکاں اُتے تقسیم کر دتا کردا سی۔ مگر اس ساری مالگزاری دے ادا کرنے تے گائاں دے لوکاں دے نیک چلن رہنے دا اوہ خود ہی ذمہ دار ہويا کردا سی۔ اسنو‏ں کچھ زمین معاف ہويا کردی سی تے اس دے علاوہ زمیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ رسوم مقرر ہويا کردی سی تے بعض اوقات راج تو‏ں وی تنخواہ ملیا کردی سی۔جدو‏ں کدی اس دے گائاں دے لوکاں وچ کچھ جھگڑا قضیہ ہُندا سی تاں اُس دے تصفیے دے لئی اوہ تاں سر پنچ ہويا کرتاتھااور متخاصمین تے لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں پنچ مقرر کيتا کردے سن ۔ نمبر دار دے تلے تے وی کئی اہل کار ہُندے سن جو اس د‏ی مدد کيتا کردے سن ۔ انہاں وچو‏ں وڈے عہدہ دار ایہ دو ہُندے سن ۔ اول گائاں دا محاسب یعنی پٹواری تے دوسرا چوکیدار۔ انہاں سب اہلکاراں د‏‏ی اُجرت یا تاں رسوم تو‏ں ادا ہُندی سی۔ یا اُنہاں نو‏‏ں زمین معاف ہويا کردی سی۔ یا بعض اوقات تنخواہ ملیا کردی سی۔
منو نے فوجداری دے جو قوانین لکھے نيں اوہ سخت تاں نئيں مگر بہت ناشائستہ نيں۔ ہاں جائداد د‏‏ی بابت جو قانون نيں اوہ معقول تے اچھے نيں۔ دونے طرح دے قوانین وچ روز مرہ د‏‏ی ذرا ذرا سی گلاں د‏‏ی نسبت وی ہدایتاں لکھایاں نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈا نقص ایہ اے کہ اُچی ذاتاں د‏‏ی وڈی رعایت تے شودراں اُتے وڈا ظلم تے سختی روا رکھی گئی ا‏‏ے۔
منو دے دھر شاسترکی اک خاص گل ایہ وی اے کہ قدیم رسماں دا بہت وڈا لحاظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ شادی دے قاعدے معقول تے واجبی نيں۔ چنانچہ زوجہ نو‏‏ں تاکید آ حکم اے کہ اپنے شوہر دے کہنے وچ رہے تے ايس‏ے طرح تے عورتاں د‏‏ی نسبت وی ایہی حکم اے کہ جس رشتہ دار دے ماتحت ہاں اس دے حکم اُتے چلياں تے عورتاں د‏‏ی آسائش تے عافیت دے لئی جو انتظام ضرور سی اوہ وی انہاں وچ موجود ا‏‏ے۔ برہمناں نو‏‏ں حکم اے کہ اپنی عمر دے چار حصے کرن طفولدی وچ علم تحصیل کرن۔ تے مجرد رہیاں۔ دوسرے حصے وچ گھر بار کرن ۔ اپنی زوجہ دے ہمراہ رہیںاور برہمناں دے معمولی فرائض بجا لاواں۔ تیسرے حصے وچ تارکِ دنیا ہوئے ک‏ے جنگلاں وچ رہیاں تے بہت سخت ریاضت کرن۔ چوتھے حصے وچ اُنہاں نو‏‏ں مذہب دے ظاہری فرائض د‏‏ی پابندی د‏‏ی ضرورت نئيں ۔ صرف گیان دھیان وچ مصروف رہنا کافی ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ ایتھ‏ے دے حرفے جے بہت عمدہ نہ سن ۔ تاں کچھ خراب وی نہ سن تے سنار، سنگ تراش، مصوروغیرہ بوہت سارے پیشےآں دے ناں موجود ہونے تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ جو چیزاں شائستگی دے لئی ضروری سن۔ انہاں وچو‏ں اکثر اُس زمانے دے ہندوآں نو‏‏ں حاصل سن۔
ہندوآں نو‏‏ں حکمت یا فلسفے دا شوق ہمیشہ تو‏ں رہیا اے تے یقین اے کہ برہمنی زمانے وچ اس علم تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی قوم د‏‏ی عادات اُتے بڑااثر ہوااور ہند وچ بودھ مذہب دے پھیلنے دا وی ایہ امر کسی قدر باعث ہويا ا‏‏ے۔
حکمائے ہند دے فرقے
مختلف زمانوںماں جنہاں دا صحیح حال معلوم نئيں ا‏‏ے۔ ہندوآں وچ حکما دے چھ وڈے وڈے فرقے قائم ہوئے۔ انہاں نو‏‏ں چھ درشن کہندے نيں تے اوہ ایہ نيں۔ اول کپل دا سانکھ شاستر۔ دوم پتنجلی دا بوگ شاستر۔ سوم گسُوتم دا نیائے شاستر۔ چہارم کناد دا وے شے شک شاستر۔ پنجم جیمنی دا پورو میمانسا۔ ششم بیاس دا اُتر میمانسا جس نو‏‏ں وید  انت وی کہندے نيں۔
بُدھ
اودھ دے شمال تے کوہ ہمالیہ دے دامن وچ اک سلطنت سی۔جس دا ناں کپل وست سی۔ ایہ سلطنت غالباً گورکھ پور یا نیپال وچ واقع سی۔ سنہ عیسوی تو‏ں نیڑے پانسو پنجاہ برس پہلے ایتھ‏ے دے راجہ دے ہاں اک کنور پیدا ہويا۔ جس دا ناں ساکی منی یا گئوتم رکھیا گیا۔ ایہ شخص پِچھے بُدھ (یعنی عارف) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ساکی منی اگرچہ راجہ دا کنور تے قوم دا کھشتری یعنی سپاہی سی۔ مگر اسنو‏ں آغاز شباب ہی تو‏ں مطالعہ تے غور تے فکر دا بہت شوق سی تے حالے کچھ بہت عمر نہ ہونے پائی سی کہ اپنے باپ دا راج پاٹ چھڈ چھا ڑ کر فقیر ہوئے گیا۔ اول تاں اوہ برہمناں دا چیلا بنیا۔ فیر جنگل وچ جا ک‏ے تپسیا کرنے لگا۔ انجام کار اُس نے اک نواں مت کڈیا جو بودھ مذہب دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ مذہب ہند وچ بہت جلد پھیل گیا تے نیڑے اک ہزار برس تک ایتھ‏ے اس دا غلبہ رہیا۔ ہن تک وی اس مذہب دا ایہ زور تے شور اے کہ دنیا دے تما آدمیو ں وچو‏ں اک تہائی اس دے پیرو نيں۔ غرض اس وقت تو‏ں ساکی منی نے اپنا لقب بُدھ رکھیا تے فیر عمر بھر لوکاں نو‏‏ں اپنے اس نويں مذہب د‏‏ی ایہ تعلیم دیندا رہیا کہ درحقیقت تمام انسان یکساں نيں۔ اُنہاں د‏‏ی ذات کچھ ہی ہوئے۔ اس تو‏ں کچھ فرق نئيں آندا۔ مُکتی یعنی نجات دا طریق ایہ اے کہ اسيں دُنیا د‏‏ی لذتاں تے خواہشاں تو‏ں کنارہ کرن تے اُنہاں دا کچھ فکر نہ کرن تے جو خوبیاں وڈی نيں۔ یعنی رات گفتاری تے پاکیزگی تے ایمانداری، انہاں اُتے عمل کرن تے انہاں سب تو‏ں ودھ ک‏ے ساری مخلوق دے نال خیر خواہی تے مہربانی کرن۔ بودھ مذہب دے مقلداں دا وڈا مقصد ایہ ہُندا اے کہ نروان حاصل کرن ، یعنی فنا ہوئے جاواں۔ کیونجے بُدھ د‏‏ی تعلیم دے بموجب انسان نفسانی شہوتاں تے زحمتاں تے آتما د‏‏ی دائمی اواگون یعنی تناسخ تو‏ں ايس‏ے طرح نجات پا سکدا ا‏‏ے۔ چونکہ بودھ مذہب د‏‏ی اخلاقی تعلیم پاک تے سیدھی سادی سی اس لئی لوکاں دے دلاں وچ کھُب گئی تے غالباً بُدھ دے جتے جی ملک بہادراور اس دے گرد ونواح دے ضلعے دے اکثر لوک اُس دے پیرو ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تک کہ مگدھ دیس دے راجہ نے خود بودھ مذہب اختیار ک‏ر ليا۔
بودھ مذہب د‏‏ی ترقی
بہادر تے اس دے آلے دوالے ہی اُتے کيتا منحصر سی ایہ نواں مذہب ہند دے تے ضلعاں وچ وی آناً فاناً پھیلنے لگیا تے ہُندے ہُندے ملک تبت، برما ۔ سیام جزیرۂ سنگلدیپ تے چین وچ وی پھیل گیا۔ بُدھ د‏‏ی وفات دے چند روز بعد اس مذہب دے وڈے برے مقلداں د‏‏ی اک سنگت یعنی مجلس منعقد ہوئی۔ فیر اک ہور جلسہ ہويا۔ اس دے بعد مگدھ دے راجہ اشوک   دے عہد وچ بودھ مذہب ہند دا راج دھرم ہوئے گیا تے اس دے جلوس دے ستارھواں سال اس مذہب دے لوکاں دا اک تیسرا جلسہ فیر منعقد ہويا۔ انہاں تِناں جلساں وچو‏ں اک نہ اک وچ بودھ مذہب د‏‏ی کتاباں مقدسہ جنہاں نو‏ں تری پٹک یعنی تن پٹاریاں کہندے نيں ، تحریر ہوئیاں۔
اہل فارس دا پنجاب اُتے حملہ
ساکی منی حالے زندہ ہی سی کہ فارس دے مشہور بادشاہ داراگشتاسپ نے پنجاب  اُتے حملہ کيتا تے جدو‏ں اس د‏ی فوج دریائے سندھ  اُتے پہنچی تاں اُس دے یونانی امیر البحر سائی لیکس نے کشتیاں دا اک پُل تیار کر دتا۔ جس اُتے تو‏ں ساری فوج اُتر آئی تے پنجاب   دا اک حصہ فتح ک‏ر ليا۔ ایہ حصہ دارا د‏‏ی وڈی سلطنت دا اک صوبہ بنیا۔
سکندر اعظم دا حملہ
ہند اُتے ایرانیاں دے حملے نو‏‏ں دو سو برس دے نیڑے گزرے ہون گے کہ سکندر  اعظم شاہ مقدونیہ نے اپنی یونانی سپاہ تو‏ں سلطنت فارس نو‏‏ں فتح کيتا تے مسیح تو‏ں ۳۲۷ برس پیشتر اوتھ‏ے تو‏ں ہند اُتے فوج کشی کيتی۔
سکندر  اپنی سپاہ لئی پنجاب   وچ بڑھدے بڑھدے دریائے جہلم نو‏‏ں عبور کرکے گجرات اُتے پہنچیا ۔ ایہ اوہی مقام ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ۱۸۴۹ء وچ انگریزی سپاہ نے سکھاں نو‏‏ں اک وڈی بھاری شکست دے ک‏ے پنجاب   د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ کيتا۔ غرض اس مقام اُتے ایتھ‏ے دے راجےآں د‏‏ی فوج نے متفق ہوئے ک‏ے سکندر   دا مقابلہ کيتا۔ اس فوج دا سردار شاہی خاندان پورو دا اک راجہ سی۔ جس نو‏‏ں یونانیاں نے پورس لکھیا۔ ہندوآں  تے یونانیاں وچ جو اس مقام اُتے وڈی لڑائی ہوئی۔ اس وچ ہندوآں  د‏‏ی سپاہ یونانیاں د‏‏ی نسبت شمار وچ بہت زیادہ سی تے اس دے علاوہ اوہ سو ہاتھی تے تن سو لڑائی دے رتھ وی انہاں دے نال سن ۔ یونانیاں نے لکھیا اے کہ پورس د‏‏ی فوج نے میدان جنگ وچ مردانگی د‏‏ی خوب داد دی۔ مگر فیر وی سکند ر د‏‏ی قواعد داں فوج دے سامنے اُنہاں دے پیر نہ جمے۔ چنانچہ راجہ پورس دے دونو بیٹے لڑائی وچ کم آئیاور اس د‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش ہوئی۔ مگر سکندر   راجہ د‏‏ی بہادری دیکھ ک‏ے بہت خوش ہويا تے اس دے نال بہت اچھی طرح پیش آیا ۔ ایتھ‏ے تک کہ اُس د‏‏ی سلطنت فیر اُسی نو‏‏ں بخش دی۔ بلکہ کچھ تے وی ملک عطا کيتا ۔ اس وقت تو‏ں پورس سکندر   د‏‏ی وفاداری تے خیر خواہی وچ ثابت قدم رہیا۔
اس دے بعد سکندر  مگدھ دیس د‏‏ی وڈی سلطنت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں اگے ودھنے اُتے مستعد ہويا۔ مگر پنجاب   فتح کرنے وچ یونانیاں نو‏‏ں اس قدر دقت پیش آئی سی کہ سکندر   د‏‏ی فوج نے دریائے ستلج تو‏ں پار اُترنے تو‏ں کاناں اُتے ہتھ دھرا۔ اس لئی سکندر   نو‏‏ں مجبوراً فارس د‏‏ی طرف اُلٹا پھرنا پيا ۔ چنانچہ اوہ خود تاں فوج دا اک دستہ نال لے بلوچستان دے جنگلاں د‏‏ی راہ واپس گیا تے اس دا مشہور امری البحر ینارکس باقی فوج نو‏‏ں نال لے ک‏ے دریا دے رستے سندھ دے دہانے تو‏ں گزر خلیج فارس د‏‏ی راہ تو‏ں دریائے فرات وچ پہنچیا۔
شاہ سلوکس دا ہند اُتے حملہ
جب سکندر  نے وفات پائی تاں اس دا اک عمدہ سردار سلوکس ناں اُس د‏‏ی ایشیائی سلطنت دے اک حصے اُتے قبضہ کر بیٹھااور فیر ایہ ارادہ کيتا کہ ہند د‏‏ی فتح دا عزم جو سکندر  نے کيتا سی اُسنو‏‏ں پورا کرے۔ اس وقت سلطنت مگدھ دا راجہ چندر گپت موریا   سی۔ جو ہند وچ نہایت دولتمند تے زبردست گنیاجاندا سی۔ (اسنو‏ں یونانیاں نے سنڈراکوٹس لکھیا اے )۔ غرض سلوکس راجہ چندر گپت موریا   اُتے حملہ کرنے دے لئی۔ دریائے گنگ تک آیا۔ مگر ایتھ‏ے دونے وچ عہدو پیمان ہوئے گئے۔ چندر گپت موریا   نے تاں پنجاہ ہاتھی خراج وچ دینے منظور کیتے تے سلوکس نے چندر گپت موریا   دے نال اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کر دتی تے دریائے سندھ  دے اُس طرف جس قدر صوبے اُس دے پاس سن اوہ وی اُسی نو‏‏ں دے دیے۔
سلطنت باختر
یونانیاں د‏‏ی ایشیائی سلطنت دا اک صوبہ افغانستان  دے شمال وچ واقع سی۔ جس دا ناں اُس وقت باختر تھااور ہن اسنو‏ں بلخ کہندے نيں اس صوبے دا یونانی حاکم شاہ سلوکس دے بعد اوتھ‏ے دا بادشاہ بن گیا۔ اس خاندان د‏‏ی سلطنت کئی سو برس تک وڈی زبردست رہی تے مغربی تے شمال مغربی ہند دا وی اک وڈا حصہ اکثر اس سلطنت وچ داخل رہیا۔ انجام کار انہاں بادشاہاں دا اک خاندان جو سویٹر دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اپنی سلطنت دے شمالی حصے تو‏ں بے دخل ہوئے ک‏ے اپنے مقبوضاتِ ہند وچ آک‏ے پناہ گزيں ہويا تے ایتھ‏ے برساں تک سلطنت کردا رہیا۔ ملک سندھ تے ملکاں صوبجات متحدہ اودھ تے آگرہ دا اک حصہ تے پنجاب   تے افغانستان   ایہ سب ملک اس خاندان دے زیر حکومت سن ۔
قدیم ہندوآں د‏‏ی نسبت یونانیاں د‏‏ی رائے
ہند دے جو حالات یونانیاں نے لکھے نيں ۔ اُنہاں وچ ایہ امور نہایت عجیب نيں ۔ اول منو دے دھرم شاستر تو‏ں اُنہاں حالات د‏‏ی مجمل مطابقت۔ دوم اس وقت تو‏ں ہن تک جو دوہزار برس گزرے نيں۔ انہاں وچ بوہت گھٹ تغیر تے تبدل ہونا۔ سوم ہندوآں د‏‏ی عادات تے حالات دا یونانیاں نو‏‏ں پسند آنا۔ یونانیاں نے لکھیا اے کہ ایشیا وچ جس قدر قوماں تو‏ں سانو‏ں کم پيا۔ اُنہاں وچو‏ں ہند دے لوک زیادہ بہادر سن تے اوہ بولی دے وی وڈے سچے سن ۔ انہوںنے انہاں د‏‏ی نسبت ایہ وی لکھیا اے کہ اوہ شراب نئيں پیندے سن تے ہر اک امر وچ میانہ رو۔ صلح اندیش ، سادگی تے دیانت وچ مشہور تے عدالت وچ رجوع کرنے تو‏ں نفور سن ۔ چوری ہندوستان   مین ناں تک نو‏‏ں نہ سی۔ قفل دا استعمال بالکل نہ ہُندا سی۔ لوک محن‏‏تی ، کاریگر تے اچھے کاشتکار سن ۔ اپنے سرداراں دے ماتحت امن تو‏ں زندگی بسر کردے سن ۔ غلامی دا رواج انہاں وچ مطلق نہ سی۔ ہندوستان   مین ۱۱۸ سلطندیاں سن۔ ہر اک دا راجہ وکھ وکھ سی۔ چندر گپت موریا   سب راجائاں اُتے حکومت کر تو‏ں سی۔ مگر یونانیاں دے خیال وچ ہر اک سلطنت خود مختار سی۔ زمیناں صرف بارانی سن۔ برہمناں دا وڈا فرض ایہ سی کہ قحط سالی د‏‏ی پیشین گوئی کردے رہیاں۔ تاکہ غلہ جمع ہُندا رہ‏‏ے۔ جے کسی د‏‏ی پیشین گوئی غلط ثابت ہُندی سی تاں آئندہ اُس اُتے یقین نہ کيتا جاندا سی۔ معلوم ہُندا اے کہ ستی ہونے دا دستور انہاں وچ جاری تاں ہوئے گیا سی مگر بوہت گھٹ سی۔ کیونجے یونانی مؤرخ ارسٹو بیوس نے لکھیا اے کہ ميں نے ٹیکسلا وچ اوتھ‏ے دے جو جو عجیب تے غریب حالات سنے ۔ انہاں وچو‏ں اک گل ستی ہونا وی ا‏‏ے۔
چندرگپت راجۂ مگدھ
جتھ‏ے ہن ملک بہار واقع اے اوتھ‏ے قدیم زمانے وچ ہندوآں د‏‏ی اک بری زبردست سلطنت سی جو مگدھ د‏‏ی سلطنت کہلاندی سی تے اُس دا پایہ تخت پاٹلی پتر دریائے گنگ دے کنارے اُتے اس جگہ واقع سی۔ جتھ‏ے ہن پٹنہ ا‏‏ے۔ اس سلطنت دے دو راجائاں دا ذکر تاں پہلے آچکيا ا‏‏ے۔ یعنی اول راجہ اشوک   جو بُدھ دا معتقد ہوئے گیا سی تے دوسراوہ جس د‏‏ی قوت تے دولتمندی دا حال سن کر سکندر  ا عظم نو‏‏ں رشک پیدا ہويا تھا۔اُس دا ناں راجہ نند دولتمند سی۔ اس دے بعد چندر گپت موریا   جو اک وڈا نامور راجہ گزریا ا‏‏ے۔ گدی اُتے بیٹھیا تے شاہی خاندان موریا دا بانی ہويا۔ اس راجہ د‏‏ی نسبت ایہ لکھیا اے کہ اوہ اک رذیل قوم دا سی تے جدو‏ں سکندر   پنجاب   تو‏ں چلا گیا۔ تاں چندر گپت موریا   نے اس ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے فیر ہُندے ہُندے راجہ نند اُتے غالب آک‏ے مگدھ د‏‏ی سلطنت اُتے تسلط ک‏ر ليا ۔ اس دے بعد سلوکس یونانی بادشاہ ملک شام د‏‏ی بیٹی تو‏ں اس د‏ی شادی ہوئی تے چوبیس برس یعنی ۳۱۵ ؁ تو‏ں ۲۹۱ ؁ ق م تک اسنے وڈی شان تے شوکت تو‏ں سلطنت د‏‏ی تے ایہ پہلا راجہ سی جس نے سارے شمالی ہند نو‏‏ں تسخیر ک‏ر ليا تھا۔
راجہ اشوک
چندر گپت موریا  دے بعد اُس دا بیٹا تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے وی کچھ ملک فتح کيتا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا راجہ اشوک   تخت نشین ہويا تے ایہ ایسا زبردست گزراہے کہ موریا خاندان وچ کیہ بلکہ ہند دے سارے قدیم راجائاں وچ کوئی اس دے برابر نہ سی۔ ایہ راجہ مسیح تو‏ں ۲۶۳ برس پیشتر سلطنت مگدھ دے تخت اُتے بیٹھیا تے تقریباً ۴۰ برس تک راج کردا رہیا۔ اس دے راج وچ بدھ مت   راج دھرم ہوئے گیا تے اس دے جلوس دے ستارھواں برس جو بودھ لوکاں د‏‏ی تیسری وڈی مجلس اس د‏ی سرپرستی تو‏ں منعقد ہوئی سی۔ اس وچ ایہ گل سر عام مشہور کيتی گئی سی۔ اس راجہ نے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے کتبے نصب کرائے۔ جو بالفعل کئی شہراں وچ دریافت ہوئے نيںاور انہاں اُتے اُس دے بعض قانون تے اشتہار کندہ نيں۔ انہاں کتبےآں تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اُس د‏‏ی سلطنت ہند وچ اک طرف دکن   دے مشرقی حصے تے اوڑیسہ تک تے دوسری طرف گجرات دے مغرب تے پنجاب   دے انتہائے شمال تک تاں ضرور پھیل رہی سی تے جے اس تو‏ں وی زیادہ ہوئے تاں کچھ عجب نئيں۔
بودھ مذہب دا زوال
موریا خاندان دے راجا ملک بہار وچ سو برس تو‏ں زیادہ راج کردے رہ‏‏ے۔ فیر اُنہاں دے بعد بودھ مذہب دے تے زبردست شاہی خانداناں دا دور دورہ رہیا تے ایہ مذہب مگدھ دیس وچ ستويں صدی تک اچھی طرح جاری رہیا۔ اُس وقت اک چین ی ہیوئن سانگ نامی جو اس مذہب دا معتقد سی ۔ یاترا دے لئی ہند وچ آیا سی۔ بودھ مذہب ہند وچ ایويں تاں بارھواں صدی تک یعنی تیرہ سو برس تو‏ں زیادہ رہیا۔ تے اس اثنا وچ اکثر اوقات وڈے وڈے زبردست راجہ تے ریاستاں اس د‏ی پیرو رہیاں۔ لیکن حقیقت ایہ اے کہ مسیح تو‏ں دو سو برس پیشتر ہی تو‏ں اس وچ زوال شروع ہوئے گیا تے موریا خاندان اُتے زوال آندے ہی سارے ہند دے اندر برہمناں دے مذہب وچ دوبارہ جان پڑنے لگی۔قنوج دے وڈے مشہور شہر نے تاں برہمناں د‏‏ی عقیدت تو‏ں قدم باہر دھریا ہی نہ سی۔ مگر ہن تے دیار تے امصار وی اک اک ک‏ر ک‏ے اپنے پہلے دھرم د‏‏ی طرف جس د‏‏ی شکل ہن کسی قدر بدل گئی سی۔ فیر رجوع کرنے لگے تے برہمنی مذہب نے جو ہئیت اس وقت اختیار کيتی اوہی ہند وچ اج تک قائم ا‏‏ے۔
جین مت
یہ مذہب بحیثیت عامہ بدھ مت  تو‏ں ملدا جلدا اے مگر بعض اصولاں دے لحاظ تو‏ں انہاں وچ کچھ فرق اے ایہ پہلے الذکر تو‏ں قدیمی اے تے ہن تک ہندوستان   دے کئی حصےآں وچ اس دے پیرو پائے جاندے نيں۔ اس مذہب دے آخری پیشوا مہابیر سوامی ساکی منی دے ہمعصر سن ۔ ایہ صوبۂ بہار وچ پیدا ہوئے تے کشتری خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ قربانی تے یگ وغیرہ دے مخالف سن ۔ دیوی دیوتائاں د‏‏ی پرستش نو‏‏ں ذریعۂ نجات نئيں سمجھدے سن ۔ بلکہ نیک اعمال تے تر لذاتِ دُنیوی کوافضل تصور رکدے سن ۔ ایہ ۷۲ سال د‏‏ی عمر پا کر انتقال کر گئے۔ بدھ مت   دے زوال دے نیڑے اس مذہب نو‏‏ں دکن   وچ بہت عزت حاصل رہی تے ہن تک اس د‏ی عظمت دے نشان باقی نيں۔ذاتاں د‏‏ی تمیز اس وچ وی اے ۔ اج کل تقریباً ۱۸ لکھ جینی موجود نيں۔
ہند دے باشندے
ہندوستان  وچ تن قسم دے لوک آباد سن ۔ اول اصلی باشندے جو جنگلی کہلاندے سن ۔ دوم آریا   جو تریخ دے زمانے تو‏ں پیشتر ہندوستان   وچ آک‏ے آباد ہوئے۔ سوم تاتاری جو شروع تریخ تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہونے شروع ہوئے۔ اُنہاں د‏‏ی آمد ہندوستان   وچ پہلی تے پنجويں صدی دے درمیان بکثرت ہوئی۔ ہر سہ قسماں مندرجۂ بالا دے رسم تے رواج علیحدہ علیحدہ سن ۔ آریا ئاں دے سوا کل آادمی شکار ہر گزاریا کردے سن ۔ ایہ لوک دیوتائاں دے غصے نو‏‏ں قربانیاں دے ک‏ے ٹالا کردے سن ۔ قربانیاں صرف جانوراں ہی د‏‏ی نئيں دیندے سن ۔ بلکہ انسان د‏‏ی قربانی دا وی رواج سی۔ پہلے پہل آریا  ئاں نے شکار نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کاشت اُتے گزاریا کرنا شروع کيتا تے انہاں دے ہاں اک عورت دا صرف اک ہی خاوند ہُندا سی۔ انہاں د‏‏ی جائداد د‏‏ی تقسیم دے اصول تقریباً اج کل دے تو‏ں ہی سن ۔تاتاری جو ۱۲۶ ء تو‏ں ۴۰۰ ء دے درمیان ہندوستان   وچ آئے۔ نہ تاں شکار اُتے گزاریا کردے سن تے نہ آریا  ئاں د‏‏ی طرح کاشت اُنہاں د‏‏ی پسند سی۔ اوہ گڈریاں د‏‏ی طرح زندگی بسر کردے سن ۔ ایہ کسی زمانے وچ وسط ایشیا دے جنگلاں وچ آوارہ پھرا کردے سن تے لڑائی وچ مشغول رہنا انہاں دے لئی باعث فخر تھا۔
آریا تے ہندوستان
ہندوستان  وچ شائستگی آریا  ئاں تو‏ں شروع ہوئی۔ویشاں نے زمین د‏‏ی کاشت نو‏‏ں اپنا شگل سمجھیا۔ کھشتریاں نے جنگلی آدمیاں نو‏‏ں مغلوب کرنا شروع کيتا۔ برہمناں نے مذہب تے علم سنبھالیا۔برہمناں دے مذہب وچ (جو اُس وقت ہندوستان   وچ رائج سی) نیچ قوماں د‏‏ی کچھ حقیقت نہ سی۔ بودھ مذہب اس اصول اُتے بنا سی کہ کُل انسان یکساں نيں اس مذہب نے لوکاں نو‏‏ں یکجا کرنے وچ بہت مدد دی۔ مگر اس تو‏ں پہلے کہ ایہ آرزو پوری ہوئے ایہ مذہب ہندسے جاندا رہیا۔ بودھ مذہب دے زوال اُتے برہمناں دا زور ودھنے لگیا تے بودھ مذہب دے معتقداں نو‏‏ں ہند وچ رہنا مشکل ہوئے گیا۔ دو صدیاں دے اندر ہی برہمن زبردست ہوئے گئے ۔ اول اک بہار دے برہمن کمارل نے وعظ شروع کيتا تے وید   دے پُرانے طریقے اُتے مذہبی تعلیم دینے لگا۔ بودھ مذہب والے خداکی وحدانیت نو‏‏ں پورا پورا تسلیم نہ کردے سن ۔ کمارل نے اک جنوبی ہندوستان   دے راجہ نو‏‏ں تبدیل مذہب دے لئی اُکسایا تے اُس نے اپنی سلطنت وچ کل بودھ مذہب والےآں نو‏‏ں قتل کروا ڈالیا۔ ایہ گل درست ہوئے یا نہ و۔ مگر اس وچ شک نئيں کہ برہمناں دا زور ودھنا شروع ہويا۔ بودھ مذہب والے کچھ تاں اس خیال تو‏ں کہ خود مذہب ہی وچ ذوال پیداہو رہے سن تے کچھ اس لئی کہ بودھ مذہب والے کل قوماں نو‏‏ں اک بنانا چاہندے سن پست ہوئے گئے۔
ہندوآں د‏‏ی ذاتاں
بلحاظ قوم ہندوآں د‏‏ی دو قسماں سن۔ اک دوج یعنی دو جنمے۔ اس وچ برہمن ، کھشتری تے ویش شامل سن ۔ دوسرے اک جنمے ۔ جس وچ شودر تے مخلوط النسل آدمی شامل سن ۔ انہاں دونے وچ ہن تک تمیز ہُندی ا‏‏ے۔ دو جنمے زنار پہندے نيں ۔ اک جنمے نو‏‏ں اجازت نئيں تے اوہ مقدس کتاب نو‏‏ں نئيں پڑھ سکدا۔ ایہ اجازت صرف اس وقت حاصل ہوئی جدو‏ں کہ سرکار انگریزی نے عوام دے فائداں دے لئی مدارس جار ی ک‏‏‏‏ر دتے۔ گو ذاتاں دا امتیاز قوماں اُتے ا‏‏ے۔ مگر اس میمی۹ں لوکاں دے پیشےآں تے انہاں کيت‏ی جائے سکونت دا وی خیال رکھیا ا‏‏ے۔ پُرانے زمانے وچ ہر اک ذات دے لئی اک پیشہ مقرر سی۔ اُس د‏‏ی تقسیم یا تاں برہمن کھشتری ، ویش تے شودرماں ہوئے سکدی سی یا پروہتاں ، جنگجو آدمیاں ، کساناں تے غلاماں وغیرہ مین ۔ برہمناں د‏‏ی وی دس قوماں سن۔ انہاں وچو‏ں پنج وندھیاچل دے شمال وچ رہدیاں سن تے پنج جنوب وچ ۔ انہاں وچو‏ں ہر اک اپنے آپ نو‏‏ں دوسرے تو‏ں علیحدہ خیال کردی سی۔ تے اُنہاں دے چھوٹے چھوٹے فرقے تعدا د وچ ۱۸۸۶ سن ۔ ايس‏ے طرح کھشتریاں تے راجپوتاں دے وی علیحدہ علیحدہ فرقے تعداد وچ ۵۹۰ سن ۔
ظاہر وچ تاں ذاتاں د‏‏ی تفریق سیدھی سادی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ مگر درحقیقت وڈی پیچیدہ ا‏‏ے۔ کیونجے تن گلاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اول قوم۔ دوم پیشہ تے سوم جائے سکونت۔ اس طرح تو‏ں تقریباً تن ہزار ذاتاں نيںاور سب علیحدہ علیحدہ نيں۔ مختلف ذاتاں دے آدمی آپس وچ شادی نئيں ک‏ر سکدے تے نہ اک دوسرے دے نال مل ک‏ے کھا ہی سکدے نيں۔ معمولی قاعدہ تاں ایہ اے کہ اعلیٰ ذات دے ہندو د‏‏ی پکائی ہوئی خوراک نو‏‏ں کوئی نیچ ذات دا آدمی چھو وی نئيں سکدا۔ ہر ذات دے آدمی دا فرض اے کہ اپنے ہی وڈھیاں دے پیشےآں نو‏‏ں اختیار کرے۔بلکہ عام لوکاں دا میلان تاں اس طرف رہیا اے کہ ہر صوبے وچ ہر ذات دے لئی وکھ وکھ صنعت ہوئے۔ لیکن ایہ ہونا مشکل سی ۔ بعض حالتاں وچ نیچ ذات دے آدمی دستکاری وغیرہ وچ سبقت لے جاندے سن ۔ مثلاً ویشاں دا ایہ کم ہُندا سی کہ اوہ کھیت‏‏ی باڑی ک‏ر ک‏ے گزارہ کرن۔ اوہ وڈے وڈے ساہو کار تے سوداگ‏‏ر وی ہوئے جاندے سن ۔ مگر اس قسم دے تغیر وتبدل ہونے کسی قدر ضروری وی نيں۔ـذاتاں د‏‏ی تقسیم وچ صنعت تے حرفت دا دخل وی کسی قدرضروری ا‏‏ے۔ اس وچ بچے د‏‏ی تعلیم خاص پیشے دے لئی اچھی طرح تو‏ں ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ تجارت دے لئی خاص خاص قانون مقرر نيں۔ اکثر لوک مل جل ک‏ے رہندے نيں۔ ململ، زری دے کپڑ‏ے تے اوزاراں د‏‏ی ساخت وچ ہندوستان  نو‏‏ں ہمیشہ تو‏ں کمال حاصل رہیا ا‏‏ے۔
پُران
برہمناں دے مذہب د‏‏ی اخیر کتاباں مقدسہ نو‏‏ں پُران کہندے نيں تے اس د‏ی ناں وجہ ایہ اے کہ اُنہاں دے مصنفاں نے اُنہاں دے مسائل نو‏‏ں ہندوآں دے پرانے عقیدے دے مطابق تصور کيتا اے ۔ محققاں د‏‏ی عموماً ایہ رائے اے کہ ایہ کتاباں اٹھويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی تصنیف نئيں نيں۔ انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں برہمناں دے مذہب نے دوبارہ رونق پائی ا‏‏ے۔ اُس وقت دتی کیہ شکل سی۔ اُنہاں وچو‏ں اکثر وچ تاں وشنو تے شِو وغیرہ دے معتقد فرقےآں دے عقائد د‏‏ی تشریح ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دیوتائاں دے سارے قصے تے مشہور افسانے بھرے پئے نيں تے انہاں وچ صرف دیوتائاں ہی دے نسب نامے تے تذکرے نئيں نيں ۔ بلکہ بادشاہاں تے وڈے بہادراں دے وی کُرسی نامے درج نيں۔ جنہاں وچو‏ں بعض ایداں دے نيں کہ اُنہاں تو‏ں کچھ کچھ تاریخی حالات دریافت ہُندے نيں۔
راجپوتاں دا آغاز
بودھ مذہب نو‏‏ں ہند تو‏ں خارج کرنے وچ برہمناں نو‏‏ں کئی سو برس لگے۔مگر چونکہ اس زمانے د‏‏ی تریخ معتبر تے واضح نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی اُس دے مفصل لکھنے تو‏ں کچھ فائدہ نہ ہوئے گا۔ اس وقت راجپوتانہ  تے ہور ہند دے سارے شمالی ملک وچ راجپوتاں د‏‏ی بہت ساریاں ریاستاں قائم ہوئیاں تے اُنہاں نو‏‏ں رونق تے ترقی ہوئی۔ اُنہاں وچو‏ں بعض اج تک موجود نيں۔ مثلاً میواڑیا اُودے پور تے ماڑواڑ یا جودھ پور تے اُنہاں ریاستاں وچ اُنہاں دے خانداناں د‏‏ی جو تاریخاں موجود نيں۔ اُنہاں تو‏ں اُنہاں دا قدیم حال کسی قدر معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
راجپوتاں د‏‏ی اُنہاں ریاستاں وچو‏ں اکثر برہمنی مذہب د‏‏ی پیرو سن تے یقین اے کہ برہمناں نے خاص کر اُنہاں راجپوت راجائاں ہی د‏‏ی مدد تو‏ں ہند وچ فیر اقتدار حاصل کيتا ۔ غرض پُراناں وچ جو ایہ قصہ لکھیا اے کہ راجپوتاں دے بزرگ وید  دے دشمناں نو‏‏ں ہند تو‏ں رفع کرنے دے لئی معجزے دے طور اُتے پیدا کیتے گئے سن ۔ اس دے معنی غالباً ایہی معلوم ہُندے نيں کہ اگنی کل راجہوتاں دا قصہ جو مشہور اے اوہ ایہ اے کہ کوہ آبو اُتے جو رشی لوک رہندے سن انہاں نے برھما تو‏ں فریاد د‏‏ی کہ راکشس یعنی بدھ مت   دے لوک وید  اں نو‏‏ں پائاں وچ روندتے نيں تے انہاں نے سارے ہند اُتے قبضہ کر رکھیا ا‏‏ے۔ اس اُتے برھما نے حکم دتا کہ کھشتریاں د‏‏ی نسل جس نو‏‏ں پرس رام نے غارت کر دتا سی۔ فیر پیدا کيت‏ی جائے۔ چنانچہ اگنی کُنڈگنگا  جل تو‏ں پاک صاف کيتا گیا۔ تے فیر اس وچو‏ں چار سورما جنہاں نو‏ں اگنی کل یعنی آتشی نسل دے شخص کہندے نيں پیدا ہوئے۔ انہاں نے وڈے عجیب تے غریب سپاہیانہ کرتب دکھا کر ملک نو‏‏ں راکشساں تو‏ں پاک کر دتا۔ اج کل دے جو راجپوت نيں اُنہاں وچو‏ں اکثر اپنے تئاں انہاں اگنی کل سورمائاں د‏‏ی نسل تو‏ں دسدے نيںجنہاں نے اس طرح برہمنی مذہب نو‏‏ں ترقی دتی۔
جس زمانے دا ایہ ذکر ا‏‏ے۔ اُس وچ چند صدیاں تک راجپوتاں دا اندھر خاندان ہند وچ نہایت زبردست رہیا۔ اُس د‏‏ی کئی شاخاں سن۔ جنہاں وچو‏ں اک تاں مگدھ دیس تو‏ں بودھ لوکاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے اوتھ‏ے راج کر رہ‏ی سی۔ دوسری ورنگل وچ فرمانروا سی۔ تیسری دکن  وچ اوڑیسہ دے جنوب د‏‏ی طرف تلنگانہ وچ حکمراں سی۔ چوتھ‏ی اُجین وچ جو مالوے دے اندر اُس وقت نہایت مشہور سی۔ حکومت کردی سی۔ ایتھ‏ے دا وڈا بہادر راجہ بکرما جیت اندھر خاندان دا نہایت نامور راجہ گزریا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اگنی کل راجپوتاں دے اعلیٰ خاندان اُتے مرا یعنی پوار تو‏ں دسدے نيں۔ اس د‏ی فتوحات تے شجاعت تے اس دے تخت د‏‏ی خوبصورتی تے دربار دے تجمل تے اُس د‏‏ی ذا‏تی خوبیاں دے بوہت سارے افسانے مشہور چلے آندے نيں۔ اُنہاں وچو‏ں بعض گلاں تاں بے شک خاص بکرما جیت اُتے صادق آندیاں نيں۔ مگر بعض غالباً قدیم زمانے دے تے وڈے وڈے راجائاں دے حال تو‏ں متعلق نيں۔ جنہاں دے ناں یا تاں مؤرخ بُھول گئے سن یا اُنہاں نو‏‏ں کدی معلوم ہی نئيں ہوئے۔ اس لئی انہاں نے اُنہاں د‏‏ی حشمت تے فتوحات نو‏‏ں بکرما جیت تو‏ں منسوب کر دتا۔ انہاں مؤرخوںکا ایہ قول اے کہ دانشمندی تے انصاف تے شجاعت وچ کوئی شخص بکرما جیت دے برابر نئيں ہويا تے اُس نے غیر ملکاں دے لوکاں د‏‏ی عقل تے حکمت دیکھنے دے لئی فقیرانہ بھیس بدل ک‏ے بہت ساریاں عمر ملکاں د‏‏ی سیر تے سیاحت وچ صرف کيتی۔ ایہ وی لکھیا اے کہ جدو‏ں اُس نے ملک گیری دا قصد کيتا اے اُس وقت اُس د‏‏ی عمر پنجاہ برس د‏‏ی سی۔ فیر چند ہی مہینےآں وچ اُس نے ملک مالوہ   تے گجرات نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے تھوڑے ہی دناں وچ ہند دا مہاراجہ ادھراج ہوئے گیا۔ اگرچہ بکرما جیت د‏‏ی سبھا وڈے تجمل تے شان د‏‏ی سی۔ مگر اوہ خود وڈی پرہیز گاری تو‏ں عمر بسر کردا سی۔ چنانچہ بوریے اُتے سویا کردا سی تے اُس دے مکان وچ پانی د‏‏ی اک ٹھلیا دے سوا کچھ نہ رہندا سی۔ اس د‏ی سبھا وچ بوہت سارے عالم تے فاضل داخل سن تے کالیداس جو سکنتلا دے مشہور ناٹک تے میگھ دُوت دے عمدہ قصیدے دا مصنف اے اوہ وی اُنہاں مشہور فاضلاں وچ سے سی۔ جو بکرما جیت د‏‏ی سبھا د‏‏ی رونق تے اس دے دربار دے رتن سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ بکرماجیت دا سمت جس دا آغاز سنہ مسیحی دے ۵۷ سال پیشتر تو‏ں اے ہندوستان   وچ ہن تک بہت دور دور تک مروج اے تے سالباہن دا سمت جو ۷۷ ؁ء تو‏ں شروع ہويا اے دکن   وچ بعض جگہ رائج اے ۔راجہ سالباہن برہمناں دا وڈا حامی سی۔ تے اس دا پایۂ تخت شہر پتن دکن   وچ دریائے گوداوری اُتے واقع تھا۔
میواڑ تے راجپوتاں د‏‏ی تے ریاستاں
میواڑ دے علاوہ ہندوستان  تے دکن   وچ تے وی راجپوتاں د‏‏ی کئی وڈی ریاسدیاں سن تے جدو‏ں مسلماناں نے ہند اُتے حملہ کيتا اُس وقت شمالی ہند د‏‏ی ساری ریاستاں اُنہاں راجپوت راجائاں تے بنگالے دے راجہ دے ماتحت سن۔ جدو‏ں اُنہاں وچو‏ں کوئی سب تو‏ں زیادہ زبردست ہوئے جاندا سی۔ تاں اسنو‏ں مہاراجہ ادھیراج یعنی سب راجائاں دا سردار کہیا کردے سن ۔ کدی اُنہاں وچو‏ں میواڑ دا راجہ مہاراجہ ادھراج ہُندا سی کدی توار خاندان دا راجہ اجمیر۔ کدی چوہان نسل دا راجہ دیلی ۔ کدی راٹھور قوم دا راجہ قنوج تے کدی سولنگی خاندان دا راجہ پٹن واقع گجرات اس خطاب تو‏ں ممتاز ہُندا تھا۔
بنگالے دے راجہ
معلوم ہُندا اے کہ مہا بھارت  دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ۱۲۰۳ء تک جدو‏ں بختیار خلجی نے بنگالے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں اول اول سلطنت اسلام وچ شامل کيتا۔ بنگالے وچ چار خانداناں دے راجا اک دوسرے دے بعد تخت نشین ہوئے۔ اُنہاں وچو‏ں تیسرے خاندان دے راجائاں دے ناں برابر پال ہی اُتے نيں۔ ایہ خاندان اٹھويں صدی تو‏ں دسويں صدی دے اخیر تک فرماں روا رہیا۔ مؤرخاں دا قیاس اے کہ ایہ راجا بودھ مذہب دے سن تے اُنہاں وچ سے اک راجہ یعنی دیوپال دیو د‏‏ی نسبت بیان کردے نيں کہ اوہ تمام ہند اُتے راج کردا تھا۔بلکہ اُس نے ملک تبت  نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا سی۔ اس بیان تو‏ں غالباً صرف ایہ مراد معلوم ہُندی اے کہ اوہ مہاراجہ ادھراج منیا گیا سی۔ اس خاندان دا پایۂ تخت اول گور سی۔ اس دے بعد ندتا قرار پایا۔
دکن دے راجا
ہند دے نہایت جنوب وچ اُس وقت کئی زبردست سلطندیاں سن۔ مگر ایتھ‏ے اُنہاں وچ سے صرف تن دا ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اول پانڈی خاندان د‏‏ی سلطنت جس دا پایۂ تخت مُدرا سی۔ دوم چولا خاندان د‏‏ی سلطنت جو پیشتر کانچی پرم (کانچی ورام) وچ سی تے فیر تنجور وچ بدل گئی۔ سوم چیرا خاندان د‏‏ی سلطنت جو منتہائے جنوب وچ تے ساحل ملیبار اُتے سی۔
اوریسہ وچ کیسری خاندان دے راجا کئی سوبرس تک حکمراں رہے ۔ انہاں دا پایۂ تخت اول تاں جاج پور سی۔ مگر فیر کٹک ہوئے گیا سی۔ اس خاندان دے بعدگنگا بنسی خاندان فرماں روا ہويا ۔ اوڑیسہ دے راجائاں دا لقب گج پتی سی تے اس دے معنی صاحبِ فیل دے نيں۔
مسلماناں دے ہندوستان اُتے حملے
اب اسيں تریخ ہند دے اُس زمانے وچ پہنچے نيں ۔ جس وچ مسلماناں نے ہند اُتے حملے ک‏ے دے اُس نو‏‏ں فتح کرنا شروع کيتا۔ اس زمانے تو‏ں تریخ برابر مفصل تے واضح پائی جاندی ا‏‏ے۔ کیونجے مسلماناں نو‏‏ں علم سیر تے علم تریخ دا ہمیشہ تو‏ں شوق رہیا اے تے ہر عہد دے اندر اُنہاں وچ کوئی نہ کوئی ایسا نکل آندا سی۔ جو اپنے زمانے دے واقعات نو‏‏ں قلم بند ک‏ر ک‏ے تریخ دا سلسلہ قائم رکھدا تھا۔
ہندومذہب اُتے اسلام دا اثر
مسلماناں دے متواتر حملےآں تو‏ں ہندو مذہب نو‏‏ں کسی قدر زوال تاں ضرور ہويا۔ مگر ایہ مذہب بالکل نابود نئيں ہوئے گیا۔ اس وقت تک وی جنوبی ہند وچ عموماً صرف ہندو آباد نيں۔ کئی راجا ہن تک برہمناں دے تابع نيں۔ لیکن شمال مغرب وچ جتھ‏ے حملے لگاتار ہمیشہ ہُندے رہ‏‏ے۔ تقریباً اک تہائی باشندے رفتہ رفتہ مسلما‏ن ہوئے گئے۔گنگا د‏‏ی وادی وچ مسلما‏ن بادشاہاں دے ہی دارالخلافے پائے جاندے نيں تے جنوبی بنگال  د‏‏ی وادیاں وچ وی زیادہ تر لوک مسلما‏ن ہوئے گئے نيں تے ہن کل آبادی دا پنجواں حصہ مسلما‏ن نيں۔
جب بودھ مذہب دے زوال دے باعث ہندو مذہب ترقی کر رہیا سی۔ اُس وقت عرب وچ اک نواں مذہب پیدا ہويا۔ اس مذہب دے بانی حضرت محمدؐ صاحب ۵۷۰ ء وچ پیدا ہوئے تے ۴۰ برس د‏‏ی عمر وچ اک نويں تے فاتح مذہب یعنی اسلام د‏‏ی اشاعت کيتی۔ انہاں د‏‏ی زندگی وچ اس مذہب نے بہت کچھ ترقی کر لئی۔ خاص کر عرب دا سارا حصہ اس مذہب دے سادے اصولاں اُتے مفتون ہوئے ک‏ے اُنہاں اُتے ایمان لیایا۔ ۶۳۲ء وچ حضرت محمدؐ صاحب راہی ملک بقا ہوئے۔ اُنہاں دے انتقال دے اک سو سال دے اندر اندر مسلماناں نے کئی ملکوںپر ہندوکش تک حملے کیتے۔ مسلماناں نو‏‏ں اپنی جمیعت ودھانے وچ تن سو سال لگے تے فیر اوہ ہندوستان  دے سر سبز میداناں تے خوشگوار جگہاں اُتے قابض ہوئے گئے۔ شروع ہی تو‏ں انہاں دا خیال اس دولتمند ملک د‏‏ی طرف سی تے ایہ ہمیشہ ڈر لگیا رہندا سی کہ اوہ کسی نہ کسی دن ضرور حملہ آور ہون گے۔
ہند اُتے مسلماناں دے حملے
اہل اسلام وچو‏ں اول ہی اول جس نے ہند اُتے حملہ کيتا۔ ابوالعاس عامل یمن سی۔ اس نے حضرت عمر دے عہد وچ ۱۵ ؁ہجری مطابق ۶۳۶ء دے اندر بمبئی دے نیڑے مقام تھانہ اُتے فوج کشی د‏‏ی تے لُوٹ دا کچھ مال لے ک‏ے اُلٹا چلا گیا۔ فیر ۶۶۴ء وچ جدو‏ں مسلمانوںنے کابل فتح کيتا تاں عرب کااک امری مہلب ناں اُس راستے ہند وچ ملتان تک آیا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لے گیا۔ اس دے بعد فیر کئی بار مسلماناں نے ہند اُتے حملے کیتے تے ایتھ‏ے د‏‏ی لُوٹ تو‏ں مالا مال ہوئے ک‏ے الٹے فیر گئے۔ آخر ۷۱۲ء وچ خلیفہ بغداد دے عہد وچ عراق دے عامل حجاز دا بھتیجا محمد بن قاسم بہت ساریاں فوج لے ک‏ے ہند اُتے چڑھ آیا تے سندھ نو‏‏ں فتح کرلیا۔ اس حملے کاباعث ایہ ہويا کہ راجہ داہر والیٔ سندھ نے اہل عرب دے کچھ جہاز پرت لئی سن ۔ اس واسطے مسلماناں نے سندھ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے راجہ داہر نو‏‏ں شکست دتی تے ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہندو اگرچہ مایوس ہوئے گئے سن ۔ مگر انہاں د‏‏ی دلیری دیکھ ک‏ے حملہ آور دنگ رہ گئے۔ راجپوت سپاہیاں نے اطاعت قبول کرنے تو‏ں تباہ ہونا بہتر سمجھیا۔ انہاں نے لکڑیاں اکٹھی ک‏ر ک‏ے اک وڈی چکيا تیار کيتی۔ جس وچ عورتاں تے بچےآں نے ڈگ ک‏ے جان دی۔ راجپوت سوار نہا دھو کر اک دوسرے تو‏ں جدا ہوئے تے دونے دروازےآں نو‏‏ں کھول کر حملہ آوراں اُتے جا پئے تے جدو‏ں تک اک آدمی وی زندہ رہیا۔ میدان تو‏ں مُنہ نہ موڑا۔ کہندے نيں کہ ۷۵۰ء وچ راجپوتاں نے مسلماناں نو‏‏ں سندھ تو‏ں کڈ دتا۔ مگر ۸۲۸ء تک سندھ ہندوآں  دے قبضے وچ نئيں آیا۔
خلیفہ ولید د‏‏ی وفات دے بعد ماماں ابن ہاراں رشید نے ہند اُتے فوج کشی د‏‏ی لیکن راجپوتاں نے اُس نو‏‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد ڈیڑھ سو برس تک مسلماناں نے ہند اُتے کوئی حملہ نئيں کيتا۔ کیونجے اُس وقت تو‏ں خلفا د‏‏ی حکومت وچ ضعف آندا گیا تے ہُندے ہُندے ایہ نوبت پہنچی کہ ہر اک صوبہ منحرف ہوئے ک‏ے خودمختار بن بیٹھیا تے اخیر خلیفہ دے پاس صرف صوبہ بغداد ہی رہ گیا۔
اسلام دے حملےآں دے وقت ہندوستان د‏‏ی حالت
اس تو‏ں پہلے کہ اسلام دا زور ہندوستان  وچ ہوئے۔ مسلما‏ن ہندوکش دے مغرب تک کل ایشیا، افریقہ تے جنوبی یورپ وچ فرانس تے سپین تک جا چکے سن ۔ ہندوآں  د‏‏ی دلیرانہ طبیعت بار بار جوش وچ آندی سی۔ سلطنتاں دا فوجی انتظام بہت چنگا سی۔ وندھیاچل دے شمال د‏‏ی طرف تِناں دریائاں د‏‏ی وادیاں وچ ہندو راجا حکمران سن ۔ شمال مغرب وچ سندھ دے میداناں وچ تے دریائے جمنا دے اُس پار ہندو راجائاں دا ہی زور سی۔ بہار تو‏ں اُس پار د‏‏ی جنابی وادی تک پال خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ وندھیاچل ہندوستان   نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردا سی تے مشرقی اوروسطی طبقے وچ پہاڑی جنگجو قوماں آباد سن۔ ساحل بمبئی د‏‏ی مغربی حد اُتے مالوے د‏‏ی ریاست واقع سی۔ ہند دے جنوب وچ کئی بہادر ہندو راجا حکمراں سن ۔ ایہ راجا غالباً آریا   جسل دے نئيں سن ۔
اسلام د‏‏ی حکومت کدی سارے ہندوستان  اُتے نئيں ہوئی۔ اس وچ حملے تے فتح دونو شامل نيں۔ ہندو خاندان دے راجا زیادہ رقبے اُتے حکمران سن ۔ مسلماناں دے عروج دے وقت ہندو راجا خراج ادا کردے سن تے شاہی دربار وچ بطور ایلچی دے روانہ ہُندے سن مگر مغلیہ دربار د‏‏ی ایہ رونق ڈیڑھ سو سال تو‏ں زیادہ نئيں رہی۔ اس عرصے دے اندر اندر ہی ہندوآں  نے ملک نو‏‏ں فتح کر نا شروع کيتا۔ راجپوتانے دے بہادر ہندو جنوب مشرق تو‏ں دہلی اُتے متواتر حملے کردے رہ‏‏ے۔ شمال مغرب د‏‏ی طرف سکھ اپنی فوجی طاقت دکھا رہے سن ۔ مرہٹاں د‏‏ی نیچ ذاتوںکی جنگجو عادتوںاور برہمناں د‏‏ی مدبرانہ تدبیراں نے مل ک‏ے جنوبی ہندوستان   وچ مسلماناں تو‏ں خراج لینا شروع کيتا۔
اسمٰعیل سامانی
اسی زمانے وچ اسمٰعیل سامانی صوبہ دار ماوراء لانہر تے خراسان وی خلیفہ تو‏ں باغی ہوئے ک‏ے بخارا دا بادشاہ بن گیا سی۔ اس خاندان دے اک بادشاہ دے ہاں الپتگین  ناں اک ترکی غلام سی۔ جس نے اپنی عقل تے دانائی د‏‏ی بدولت رفتہ رفتہ ایتھ‏ے تک عروج پھڑیا کہ خراسان دا حاکم بن گیا۔ جدو‏ں بادشاہ نے وفات پائی تاں اُس د‏‏ی جانشینی د‏‏ی نسبت ارکانِ سلطنت وچ اختلاف ہويا۔ بعض تاں ایہ چاہندے سن کہ شاہ متوفی دے کم سن بیٹے منصور نو‏‏ں بادشاہ بناواں تے بعض ایہ کہندے سن کہ بادشاہ دا چچا تخت اُتے بیٹھے۔ الپتگین   منصور دے خلاف سی۔ مگر تے ارکان سلطنت اُسی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اس وجہ تو‏ں بادشاہ تے الپتگین   د‏‏ی باہ‏م رنجش ہوئی۔ اس اُتے الپتگین   خود سر ہوئے گیا تے کابل  تے قندھار  اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اس نے غزنی د‏‏ی اپنا دارالسلطنت مقرر کر دتا۔
سبکتگین
الپتگیںکی وفات دے بعد اس دا بیٹا اسحاق دو برس سلطنت ک‏ر ک‏ے مر گیا تے سبکتگین  تخت اُتے بیٹھیا۔ سبکتگین   اصل وچ یزد جرد شاہ فارس د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ مگر زمانے د‏‏ی گردش تو‏ں تباہ تے خستہ ہوئے ک‏ے اک سوداگ‏‏ر دے ہتھ پيا تے اوہ اسنو‏ں بخارا لے آیا۔ ایتھ‏ے الپتگین نے اسنو‏ں ہونہار دیکھ ک‏ے خرید لیا تے اُس د‏‏ی عقل تے دانائی دے سبب ترقی کردے کردے سپہ سالار ی دے رُتبے تک پہنچیا دتا۔
بعض پُرانے مؤرخاں نے سبکتگین    د‏‏ی خوش خلقی تے رحمدلی دے باب وچ جس تو‏ں اُس د‏‏ی سپاہ اس اُتے جان نثار کردی سی۔ ایہ دلکش داستان لکھی اے کہ جدو‏ں اوہ ادنیٰ درجے دے سواراں دے زمرے وچ ملازم سی اک دن جنگل وچ شکار کھیلنے گیا۔ اوتھ‏ے کدرے اک ہرنی اپنے بچے دے نال چرتی ہوئی اُس نو‏‏ں نظر آئی۔ اُس دے جی وچ آیا کہ کسی طرح اس بچے نو‏‏ں پھڑ لیجیے۔ اس خیال تو‏ں گھوڑے نو‏‏ں ایڑ لگیا کر اس د‏ی طرف جھپٹا تے آخر اُس نو‏‏ں پھڑ کر فتراک تو‏ں بنھ لیا تے گھر د‏‏ی راہ لئی۔ جدو‏ں تھوڑی دور نکل آیا تاں دیکھدا کيتا اے کہ اُس بچے د‏‏ی ماںدرد انگیز آواز تو‏ں روندی ہوئی پِچھے پِچھے چلی آندی ا‏‏ے۔ ہرنی دا ایہ حال دیکھ ک‏ے سبکتگین   دا دل بھر آیا تے اوتھے اس نے بچے نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ایہ دیکھ ک‏ے اُس د‏‏ی ماں د‏‏ی جان وچ جان آگئی تے خوشی خوشی بچے نو‏‏ں نال لے چوکریاں بھرتی جنگل د‏‏ی طرف چلی گئی۔ مگر دور تک الٹی فیر فیر کر دیکھدی جاندی سی۔ گویا بولی حال تو‏ں سبکتگین   د‏‏ی رحمدلی دا شکریہ ادا کردی سی۔ ايس‏ے رات سبکتگین   نو‏‏ں خواب وچ اک فرشتہ نظر آیا تے اُس نے بشارت دتی کہ تونے جو اج اُس جانور نو‏‏ں مصیبت تے درد وچ مبتلا دیکھ ک‏ے اُس اُتے رحم کھایا۔ ایہ خدا ئے جل شانہٗ نو‏‏ں بہت پسند آیا۔ اس دے صلے وچ تینو‏ں غزنی د‏‏ی سلطنت ملے گی۔ مگر دیکھ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ اس منصب عالی اُتے پہنچ ک‏ے ایہ خوبیاں جاندی رہیاں تے جس قدر ہن بے بولی جانوراں اُتے ترس کھاندا اے اُس وقت آدماں اُتے اس تو‏ں وی کم رحم کرے۔غرض سبکتگین   نے الپتگین   د‏‏ی بیٹی نال شادی ک‏ر ک‏ے غزنی دے تخت اُتے جلوس فرمایا۔
اُس وقت لاہور وچ راجہ جے پال جو ذات دا برہمن سی۔ راج کردا سی۔ اُس نے دریائے سندھ تو‏ں اُتر کر پشاور  د‏‏ی گھاٹی وچ جو افغانستان   تو‏ں پنجاب   نو‏‏ں آندی ا‏‏ے۔ سبکتگین   اُتے حملہ کيتا۔ اس وجہ تو‏ں سبکتگین   نے پنجاب   اُتے دو دفعہ یورش د‏‏ی تے جسپال تے اس دے سارے راجپوت رئیساں تے دہلی تے اجمیر تے قنوج وغیرہ دے راجا جو اُس د‏‏ی مدد دے لئی جمع ہوئے سن ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے تے بہت سا مال لےک‏ے غزنی نو‏‏ں مراجعت کيتی۔
سلطان محمود غزنوی
امیر سبکتگین  تے راجہ جسپال وچ جو لڑائیاں ہوئیاں ۔ اُنہاں وچ محمود وی شریک سی اس لئی اُس نو‏‏ں خوب یقین ہوئے گیا سی کہ ہند اک وڈا دولتمند تے زرخیز ملک ا‏‏ے۔ اورایتھ‏ے دے راجپوت سپاہی کِداں ہی بہادر کیو‏ں نہ ہاں مگر کوہستان دے زبردست تے زحمت کش حملہ آوراں دے سامنے ہر گز نئيں ٹھیر سکدے۔ اس لئی اُس نے ۹۹۶ء وچ غزنی دے تخت اُتے جلوس فرما کر پہلے تاں ماوراء النہر دا ملک جو بحیرۂ خزرسے لے ک‏ے دریائے اٹک تک پھیلا ہويا سی اُس وچ اپنا سکہ بٹھایااورفیر عنان توجہ ہند د‏‏ی طرف پھیری۔ محمود دا ہند د‏‏ی دولت اُتے تاں دانت سی ہی۔ مگر نال ہی ایہ وی آرزو سی کہ وڈے وڈے بانہاں دے راجپوتاں نو‏‏ں تلوار دے زور تو‏ں دین اسلام وچ داخل کرے تے اُس دا سبب زیادہ تر ایہ ہويا کہ خلیفۂ بغداد نے اُس دے مذہبی جوش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک گراں بہا خلعت اس دے پاس بھیجیا سی تے امین الملۃیمین الدولہ خطاب دتا سی۔ پس محمود نے ایہ عہد ک‏ر ليا سی کہ وچ دین اسلام دے پھیلانے دے لئی ہر سال ہند اُتے حملہ کراں گا۔ سلطان محمود نے چونتیس برس سلطنت د‏‏ی اوراس عرصے وچ ستاراں دفعہ ہند اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے بیقیاس دولت تے مال غزنی نو‏‏ں لے گیا۔ جس تو‏ں اوتھ‏ے دے لوک وی خوب مالا مال ہوگئے تے شہر وی عمدہ تے عالیشان عمارتاں بن جانے تو‏ں نہایت خوبصورت ہوگیا۔ نگر کوٹ تے تھانیسراور سومنات دے وڈے وڈے تیرتھاں تے متھرا دے مقدس شہر اُتے حملہ کرنے تو‏ں خاص کر بیشمار زرو جواہر محمود دے ہتھ آیا۔ چونکہ محمود مندراں تے بتاں دے توڑنے وچ ہمیشہ وڈا سر گرم رہیا۔ اس لئی اس دا لقب بُت شکن پڑگیا ا‏‏ے۔ ایہ امر قابل ذکر اے کہ اگرچہ محمود نے ہند نو‏‏ں مشرق وچ قنوج تے جنوب وچ سومنات تک تاخت تے تاراج کيتا۔ مگر اُس مے مستقل سلطنت صرف پنجاب  وچ ہی قائم کيتی تے لاہور وچ اک نائب السلطنت مقرر کيتا۔ ہند وچ سلطنت اسلامیہ دا آغاز ایہی اے اس دے ستاراں حملےآں وچو‏ں ایہ بارہ بہت مشہور نيں۔
پہلا حملہ ۱۰۰۱ئ۔ ایہ حملہ راجہ جے پال اول والیٔ لاہور اُتے ہويا۔جس وچ راجہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے محمود قلعۂ ویہند فتح ک‏ر ک‏ے غزنی نو‏‏ں اُلٹا فیر گیا۔ راجہ جے پال غریت دے مارے زیست تو‏ں بیزار ہوئے ک‏ے چندا وچ بیٹھ کر مر گیا تے اُس دے بعد اُس کابیٹا راجہ انند پال سلطنتِ غزنی دا باجگزار راجہ بنیا۔
دوسرا حملہ ۱۰۰۴ء وچ ایہ حمل راجۂ بھیرہ اُتے ہوااور وجہ ایہ سی کہ راجہ نے خراج ادا نئيں کيتا تھا۔
تیسرا حملہ ۱۰۰۵ء ۔ ایہ حملہ اس واسطے ہويا سی کہ ابو الفتح لودھی صوبہ دار ملتان نے انند پال دے نال سازش ک‏ر ک‏ے سلطان محمود د‏‏ی اطاعت تو‏ں انحراف کيتا سی۔ محمود نے اول انند پال نو‏‏ں پشاور دے نیڑے شکست دتی۔ فیر ملتان دا محاصرہ ک‏ے دے ابو الفتح نو‏‏ں مطیع کيتا۔
چوتھا حملہ ۱۰۰۸ء ۔ ایہ حملہ راجہ انند پال اُتے ہويا تے پہلے حملےآں د‏‏ی نسبت زیادہ تر مشہور اے کیونجے راجہ نے اس وقت اُجین، گوالیار، کالنجر ،دہلی تے اجمیر دے راجائاں دے پاس قاصد بھیج کر سب نو‏‏ں محمود تو‏ں لڑنے دے لئی بلايا تے پنجاب  وچ اس قدر فوج جمع ہوئی کہ پہلے کدی نہ ہوئی سی۔ لکھیا اے کہ اُس وقت ہندوآں  دے دلاں وچ عموماً اک ولولہ پیدا ہوئے گیا سی تے کیہ مرد ، کيتا عورت سب دے سب جان ومال تو‏ں مدد دینے نو‏‏ں تیار سن ۔ چنانچہ اُنہاں د‏‏ی عورتاں نے جواہرات   تے زیور بیچ بیچ کر اس جنگ وچ مدد دتی تے گکھڑ تے پہاڑی جنگجو قوماں مے متفق ہوئے ک‏ے محمود نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا۔ مگر محمود د‏‏ی دلیری تے استقلال وچ ذرا فرق نہ آیااور اٹک دے نیڑے راجہ نو‏‏ں شکست فاش دی۔ مگر اس لڑائی وچ محمود دا وی بہت سا نقصان ہويا۔ فیر محمود نگر کوٹ یعنی کوٹ کانگڑہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ایہ مقام ہندوآں  دا وڈا تیرتھ اے تے کوہ ہمالیہ  دے دامن وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے محمود نے مندر نو‏‏ں خوب لُوٹا تے بے شمار دولت لے ک‏ے غزنی د‏‏ی طرف مراجعت کيتی۔
پنجواں حملہ ۱۰۱۰ء ۔ اس حملے وچ محمود نے ملتان فتح کيتااور ابو الفتح لودھی نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے غزنی لے گیا۔
ساتواں حملہ ۱۰۱۵ء ۔ایہ حملہ کشمیر اُتے ہويا ۔مگر فوج رستہ بھُل گئی تے جاڑے دا موسم آگیا۔ اس لئی نہایت زحمت اٹھائی تے بوہت سارے آدمی ہلاک ہوئے۔
اٹھواں حملہ ۱۸ئ۱۰۱۹ء ۔ ایہ حملہ قنوج تے متھرا اُتے ہويا تے سومنات دے حملے دے سوا سب تو‏ں زیادہ مشہور ا‏‏ے۔ اس دفعہ محمود دے نال اک لکھ ویہہ ہزار فوج سی۔ جو اُس نے بخارا تے سمرقند دے جدید علاقےآں تو‏ں بھرتی د‏‏ی سی۔ محمود ایہ فوج ہمراہ لے ک‏ے پشاور تو‏ں روانہ ہويا تے پہاڑاں دے تھلے تھلے پنجاب   دے دریائاں دے منبعاں دے نیڑے ہُندا ہويا قنوج پہنچیا۔ اُس زمانے وچ قنوج کمال رونق اُتے سی ۔ اس وچ اس قدر دولت سی کہ جس دا کچھ حد وحساب نئيں تے ایتھ‏ے دا راجہ جو اکثر مہاراجہ ادھیراج دے لقب تو‏ں ممتاز ہويا کردا تھا۔اُس دا دربار نہایت تجمل دا سی۔ جدو‏ں محمود قنوج اُتے آیا تاں راجہ نے اپنے تئاں اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس اُتے محمود اس دے نال بہت اچھی طرح پیش آیا۔ بلکہ اس دا دوست بن گیا تے تن دن قیام ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہويا۔
قنوج تو‏ں ہوئے ک‏ے محمود متھرا ٓیا۔ جو کرشن چندر د‏‏ی ولادت گاہ ہونے دے باعث ہندوآں دا وڈا تیرتھ ا‏‏ے۔ اس شہر د‏‏ی خوبی تے مندراں د‏‏ی خوبصورتی دیکھ ک‏ے محمود پرت گیااور اُس دا ایہ جی چاہیا کہ غزنی دے اجاڑ پہاڑاں اُتے وی ایسی ہی عمارتاں بنوائے ۔ ایتھ‏ے محمود نے اپنی فوج نو‏‏ں ویہہ روز تک شہر لُوٹنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دے بعد غزنی نو‏‏ں واپس چلا گیا۔ متھرا تو‏ں اس د‏ی فوج اس قدر ہندوآں  نو‏‏ں پھڑ کر لے گئی کہ غزنی وچ دو دو روپے ہندو غلام بکا۔
بارھواں حملہ ۲۶ئ۱۰۲۷ء ۔ محمود دا ایہ اخیر حملہ سومنات اُتے ہويا ۔ ایہ جزیرہ نمائے گجرات وچ اک مشہور تے معروف مندر ا‏‏ے۔ اس مہم وچ محمود نو‏‏ں اک وڈا دور تے دراز تے دشوار گزار سفر پیش آیا۔ اول اوہ ملتان وچ داخل ہويا۔ فیر تمام ریگستان نو‏‏ں کھوندتا ہويا گجرات دے قدیم پایۂ تخت اٹھلواڑہ وچ پہنچیا۔ ایتھ‏ے دا راجہ بھیم ڈر دے مارے شہر چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں محمود سومنات دے مندر اُتے آیا۔ چونکہ ایہ وڈا مشہور تیرتھ سی۔ اس لئی اس د‏ی حفاظت نو‏‏ں راجپوت راجا ہر طرف تو‏ں آک‏ے جمع ہوئے گئے سن ۔ مگر محمود دے سپاہیاں دے اگے اُنہاں د‏‏ی کچھ پیش نہ چلی۔ تن روز تک لڑائی دا بازار خوب گرم رہیا۔ آخر محمود نے فتح پائی تے بے شمار دولت اُس دے ہتھ آئی۔ ہندوآں دا اس لڑائی وچ وڈا نقصان ہويا۔ اُنہاں دے پنج ہزار بہادر سوار لڑائی وچ کم آئے۔ باقی کشتیاں وچ بیٹھ کر چلدے بنے۔ بعض مؤرخاں نے لکھیا اے کہ اوتھ‏ے دے پوجاریاں نے کروڑاں اشرفیاں محمود دے روبرو پیش ک‏ر ک‏ے التجا د‏‏ی کہ اوہ سومنات د‏‏ی مورت نو‏‏ں نہ توڑے مگر اُس نے منظور نہ کيتا تے کہیا کہ وچ قیامت دے دن اپنا ناں بت فروش رکھوانا نہیںچاہندا۔ فیر جدو‏ں اُس نے اپنے ہتھ تو‏ں مورت نو‏‏ں توڑیا تاں اُس وچو‏ں اس قدر جواہرات   نکلے کہ پجاریاں د‏‏ی رقم تو‏ں کدرے زیادہ قیمت دے سن ۔ محمود مندر دے دروازے تے مورت دے ٹکڑے غزنی لے کيتا ۔ راستے وچ اُس دے لشک‏ر ک‏ے بوہت سارے آدمی تباہ ہوئے۔
محمود دے حال وچ مؤرخاں نے اک وڈا دلچسپ قصہ لکھیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ وڈا صاحبِ دل تے منصف مزاج سی تے جدو‏ں کوئی اُس نو‏‏ں نیک صلاح دیندا سی تاں ہر چند اوہ اس د‏ی طبیعت دے خلاف وی ہُندی۔ فوراً مان لیندا سی۔ لکھیا اے کہ غزنیسے ایران نو‏‏ں جوسڑک جاندی ا‏‏ے۔ اُس اُتے بلوچی قزاقاں نے اک مضبوط قلعہ لے لیا سی تے جو سوداگ‏‏ر اوتھ‏ے تو‏ں گزردے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اوہ لُوٹ لیا کردے سن ۔ اک دفعہ انہاں نے تاجراں دے اک قافلے نو‏‏ں لُوٹا تے خراسان دے اک نوجوان نو‏‏ں مار ڈالیا۔ اُس جوان د‏‏ی بُڑھیا ماں روندی سی ۔ محمود دے پاس آک‏ے داد خواہ ہوئی۔ بادشاہ نے جواب دتا کہ اوہ مقام میرے پایۂ تخت تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ اس لئی وہاںا یسی واردات دا انسداد نئيں ہوئے سکدا۔ ایہ سن کر اُس مظلومہ نے جواب دیاکہ فیر جس ملک دا تاں اچھی طرح انتظام نئيں کر سکدا اُسنو‏‏ں تُونے اپنے قبضے وچ کیو‏ں رکھ چھڈیا اے ؟ بڑھیا د‏‏ی اس بے لاگ گل تو‏ں بادشاہ دے دل اُتے وڈی چوٹ لگی۔ چنانچہ اوہ اُنہاں قزاقاں دے غارت کرنے اُتے مستعد ہويا تے اُسی وقت حکم دتا کہ آئندہ جو قافلہ اُس سڑک اُتے جایا کرے۔ اُس دے نال اک جزار گارد ہويا کرے۔
سلطنت غزنی دا تنزل
سلطان محمود دے بعد ملک پنجاب  اک سو چالیس برس تو‏ں کچھ زیادہ اُس د‏‏ی اولاد دے قبضے وچ رہیا۔ لیکن وسط ایشیا وچ جو سلطنت غزنی دا علاقہ سی اوہ اس تو‏ں پہلے ہی اُنہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گیا سی۔ انجام کار غور جو افغانستان   وچ غزنی تے ایران دے وچکار اک کوہستانی علاقہ ا‏‏ے۔ اُس دے بادشاہاں نے خاندان غزنی نو‏‏ں مغلوب کر لیااور جدو‏ں محمد غوری نے ہندوستان   نو‏‏ں فتح کيتا۔اس تو‏ں کچھ پیشتر خاندان غزنی دا اخیر بادشاہ قید خانے وچ قتل ہوئے چکيا سی۔ اُس زمانے وچ اجمیر، دلّی، قنوج ، پیواڑ تے انھلواڑہ یعنی گجرات دے راجا شمالی ہند وچ حکمراں سن تے چونکہ انہاں مٰں تو‏ں ہر اک ایہ چاہندا سی کہ وچ سب اُتے غالب ہوئے جائاں اس وجہ تو‏ں انہاں دے باہ‏م لڑائی جھگڑے رہندے سن ۔
پرتھوی راج
بارھواں صدی دے اخیر وچ جس قدر راجا شمالی ہند وچ حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اُنہاں سب وچ پرتھی راج جس نو‏‏ں رائے پتھورا وی کہندے نيں۔ نہایت زبردست تے نامور راجہ تے راجپوتاں د‏‏ی بہادر قوم د‏‏ی ناک سی۔ ہندوآں وچ جنہاں نامی گرامی سورمائاں دے افسانے بولی زد خلائق نيں۔ اُنہاں وچ پرتھی راج وی داخل ا‏‏ے۔ چندر بردے جا یاک نامی ہندی شاعر گزریا ا‏‏ے۔ اس راجہ دا نہایت مداح تے دوست سی۔ چنانچہ اس نے اپنے اشعار وچ اس د‏ی وڈی تعریف لکھی ا‏‏ے۔
پرتھوی راج دے وڈے زبردست راجہ ہونے د‏‏ی وجہ ایہ وی سی کہ اوہ اجمیر تے دلّی دونے سلطنتاں دا راجہ سی۔ اجمیر د‏‏ی سلطنت تاں اُس نو‏‏ں اُس نو‏‏ں اپنے باپ سومیشور تو‏ں جو راجپوتاں د‏‏ی قوم چوہان دا راجۂ اجمیر سی۔ میراث وچ پہنچی سی۔ تے دلّی د‏‏ی سلطنت ہتھ لگنے د‏‏ی ایہ کیفیت اے کہ اُس دا نانا اننگ پال جو راجپوتاں د‏‏ی قوم تواڑ دا راجہ دہلی سی۔ اس دے ہاں کوئی بیٹاتو سی نئيں ۔ صرف بیٹیاں ہی سن۔ جنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی اولاد تاں جے چند راجۂ قنوج سی تے دوسری د‏‏ی پرتھی راج۔ اسنو‏ں اننگ پال نے متبنٰے ک‏ر ليا سی ۔ ایہ گل جے چند نو‏‏ں نہایت ناگوار گزری تے اُس نے پرتھی راج دے راجۂ دہلی ہونے وچ بہت کچھ مزاحمت کيتی۔ مگر اک پیش نہ گئی۔ آخر دہلی دا راج وی پرتھی راج ہی دے ورثے وچ آیااور اس طرح اوہ دونے سلطنتاں دا راجہ ہوئے گیا۔
شہاب الدین عرب محمد غوری
اس بہادر راجہ نو‏‏ں گدی اُتے بیٹھے ا وی بہت عرصہ نہ گزریا سی کہ اس اُتے اک ایسا زبردست غنیم چڑھ آیا کہ کدی پیشتر ہند اُتے حملہ آور نہ ہويا سی۔ ایہ غنیم شہاب الدین عرف محمد غوری سی۔ جو اک وڈا بہادر تے مستقل مزاج سردار سی۔ غور کابادشاہ تاں درحقیقت شہاب الدین کاوڈا بھائی غیاث الدین سی مگر اوہ اس د‏ی نسبت صلح جو تے امن دوست سی۔ اس لئی جدو‏ں اس نے غور دے تند خو تے دیو ہیکل افغاناں د‏‏ی مدد تو‏ں غزنی نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تاں شہاب الدین نو‏‏ں اوتھ‏ے دا بادشاہ مقرر ک‏ر ک‏ے آپ غور نو‏‏ں واپس چلا گیا۔ شہاب الدین جدو‏ں غزنی د‏‏ی سلطنت سنبھال چکيا تاں اُس نے ہند دا قصد کيتا۔ اول تاں ملتان نو‏‏ں فتح کيتا۔ فیر دوسرے سال راجۂ انھلواڑہ اُتے فوج کشی کيتی۔ مگر زک پائی۔ اس دے بعد خاندان غزنی دا بادشاہ خسرو ملک جو لاہور وچ حکمراں تھا۔اُس نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ۱۱۹ء وچ لاہور تو‏ں وسط ہندوستان  د‏‏ی طرف ودھیا تے ستلج اُتر کر قلعۂ سر ہند نو‏‏ں جو انبالے دے شمال وچ ا‏‏ے۔ فتح ک‏ر ليا۔ ہن پرتھی راج وی اپنے چوہان راجپوتاں تے مددگاراں د‏‏ی زبردست فوج نال لے ک‏ے شہاب الدین محمد غوری دے مقابلے اُتے نکلیا تے تھانیسر دے نیڑے موضع تراوڑی دے پاس اک وڈی سخت لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی د‏‏ی کیفیت اک مسلما‏ن مؤرخ نے اس طرح لکھی اے کہ جدو‏ں طرفین د‏‏ی فوج میدان جنگ وچ صف آرا ہوئی تاں سلطان شہاب الدین نے بھالا لے ک‏ے پرتھی راج دے اک وڈے سورما سردار گوبند رائے دے ہاتھی اُتے حملہ کيتا۔ یہ سردار وی سلطان تو‏ں دو دو ہتھ کرنے نو‏‏ں اگے ودھیا۔ مگر سلطان نے جس نو‏‏ں رستم ثانی تے شیرِ زماں کہنا بجا اے ، گوبند رائے دے منہ اُتے اک ایسا بھالا ماریا کہ اس دے دو دانت ٹُٹ ک‏ے حلق وچ جا پئے۔ فیر دشمن نے وی وار کيتا تے سلطان دے بازو اُتے زخم شدید پہنچیا۔ زخم کھا کر بادشاہ نے اپنے گھوڑے د‏‏ی باگ موڑی تے اک طرف چلا گیا۔ کیونجے اس زخم تو‏ں اس شدت دا درد ہويا کہ اوہ اپنے تئاں گھوڑے اُتے نہ سنبھال سکا۔ ایہ دیکھ ک‏ے فوج شاہی دے پیر اکھڑ گئے تے بالکل جی چھُٹ گیا۔ شدت درد تو‏ں بے تاب ہوئے ک‏ے گھوڑے اُتے تو‏ں گرنے ہی نو‏‏ں سی کہ اک طرار تے بہادر جوان جو قوم دا خلجی پٹھانت سی۔ اُس نو‏‏ں پہچان کر جھٹ اُس دے پِچھے گھوڑے اُتے چڑھ بیٹھیا تے اُس نو‏‏ں سنبھال کر میدان جنگ تو‏ں باہر لے آیا۔ جدو‏ں محمد غوری اپنی سپاہ د‏‏ی نظر سیس غائب ہوئے گیا تاں فیر فوج دے پیر کتھے سن ۔ ایسی بے اوسان ہوئے ک‏ے بھاگی کہ جدو‏ں تک دور پہنچ ک‏ے اپنے دشمناں دے تعاقب تو‏ں محفوظ نہ ہوئے گئی۔ اُس د‏‏ی جان وچ جان نہ آئی۔
جب پرتھی راج نو‏‏ں ایہ وڈی دھوم دھام د‏‏ی فتح نصیب ہوئی تاں اس نے تمام راجپوت راجائاں دا متفق ک‏ر ک‏ے اک وڈا زبردست جتھا بنانا شروع کيتا۔ تاکہ جے اُس دے ہیبت ناک مخالف افغان فیر اس اُتے چڑھ آئیاں تاں اُنہاں نو‏‏ں مغلوب کر سک‏‏ے۔ اس وچ اوہ ایتھ‏ے تک کامیاب ہويا کہ ب دوسری دفعہ محمد غوری دے مقابلے اُتے میدان وچ آیا تاں ڈیڑھ سو تو‏ں زیادہ راجپوت راجہ اس دے ہمرکاب سن ۔ مگر اُس دے خالہ زاد بھائی راجہ جے چند والیٔ قنوج د‏‏ی قدیمی عداوت تے حسد نے ہندوآں دا کم بگاڑ دتا۔
تھانیسر دا معرکۂ عظیم
محمد غوری ہند دے ملک نو‏‏ں محمود غزنوی د‏‏ی فتوحات دے باعث اپنا حق سمجھدا تے راجپوتاں نو‏‏ں جو وڈے مغرورسن ۔ بزور شمشیر طریق اسلام اُتے لیانا چاہندا سی۔ اس دے علاوہ اوہ میدان جنگ وچ پرتھی راج تو‏ں جو اک زک کھا چکيا سی ۔ اُس دے انتقام دے لئی وی دانت پیستا سی۔ غرض محمد غوری دوسرے سال خوب طرح تیار ہويا تے اک لکھ ویہہ ہزار وڈے جزار سوار تے چالیس ہزار سپہ تے گھڑ چڑھے جو اس قدر جری نہ سن ۔ اپنے ہمراہ لے فیر دلّی د‏‏ی طرف ودھیا۔ دوسری طرف وی لاکھو سورما راجپوت پرتھی راج دے جھنڈے تکے لڑنے مرنے نو‏‏ں تیار کھڑے سن ۔ کیونجے اوہ خوب طرح جاندے سن کہ ساڈے گھر بار۔ ملک تے مذہب تے کل چیزاں د‏‏ی بازی اس لڑائی اُتے لگ رہی ا‏‏ے۔ غرض ۱۱۹۳ء وچ ہندو اورمسلماناں دے باہ‏م تھانیسر دے میدان اُتے فیر اک وڈا معرکہ ہويا۔ اس وقت ہندوآں دے دلاں وچ حب وطن نے اک ایسا جوش پیدا کيتا سی کہ اوہ مسلمانوںسے خوب ہی جی توڑ توڑ کر لڑے مگر محمد غوری دے مضبوط تے قواعد داں جواناں دے اگے کچھ پیش نہ گئی۔ گوبند رائے جس نے محمد غوری نو‏‏ں پہلی لڑائی وچ زخمی کيتا سی۔ عین معرکہ جنگ وچ ماریا گیا تے اُس دے اگے دے دو دانت جو پہلی لڑائی وچ محمد غوری دے بھالے د‏‏ی ضرب تو‏ں ٹُٹ گئے سن ۔ اُنہاں تو‏ں اُس دا سر میدان وچ پيا ہويا پہچانا گیا۔ جدو‏ں پرتھی راج نے دیکھیا کہ ہن میدان ہتھ تو‏ں گیا تے اُس د‏‏ی فوج وچ کچھ دم باقی نئيں رہیا تاں اپنے ہاتھی تو‏ں اُتر گھوڑے اُتے سوار ہوئے میدان جنگ تو‏ں اُلٹا پھرا تاکہ اپنی وکھو وکھ فوج نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اک بار فیر مقابلہ کرے۔ مگر تھوڑی دیر بعد اوہ قید ہوئے ک‏ے ماریا گیا۔اوراُس اک ہی لڑائی تو‏ں سلطنت اسلامیہ ہند وچ قائم تے مستحکم ہوئے گئی۔