cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندی
اردو د‏‏ی ہندوواں مخالفت
ہندوواں دا اک وڈا طبقہ اردو وچ پیشہ ورانہ مہارت رکھدا سی۔ اس وچ کایستھ، کھتری تے کشمیری برہمناں دے اردو تو‏ں نہایت گہرے رابط سن ۔ سرکاری ملازمتاں اُتے انہاں دا غلبہ سی۔ اس لئی سرسید احمد خان نے بابو شوپرشاد د‏‏ی تحریک اُتے کہیا اردو نہ رہی تاں ہندو مسلماناں دے درمیان اتفاق نئيں رہ سکدا ا‏‏ے۔ اس دور وچ اردو اُتے برابر حملے جاری سن تے اسنو‏ں کدی غیر ملکی تے کدی مسلمانی بھاشا کہہ ک‏ے ہندوواں نو‏‏ں اردو تو‏ں دور کرنے د‏‏ی مہم جاری سی۔ ایتھ‏ے تک انتہا پسند ہندوواں نے اسنو‏ں طوائفاں د‏‏ی بولی کہنا شروع کر دتا۔ اس دے نہ صرف لسانی بلکہ سماجی، سیاسی تے تہذیبی منظر نامے اُتے دور رس نتائج مرتب ہوئے۔
انیہويں صدی دے آخر وچ ہندی تحریک وچ شدت تے اس نے جارحانہ رخ اختیار ک‏ر ليا۔ اک نويں تنظیم ناگری پرچانی سبھا دا 1893ء بنارس وچ عمل وچ لیایا گیا۔ جس نو‏‏ں وڈے وڈے ہندو راجاواں تے رئیساں د‏‏ی سرپرستی تے ہمدردی حاصل ہوئی۔ اس نے عدالتاں تے دفتراں وچ ہندی تے ناگری رسم الخط دے نفاذ نو‏‏ں اپنا مقصد بنایا۔ چنانچہ 1895ء وچ اودھ دے گورنر بنارس آئے تاں انہاں د‏‏ی خدمت اک وفد بھیجیا گیا۔ جس وچ اجودھیا کہ مہاراجا پرتاب نارائن سنگھ سربراہ تے پنڈت موہن مالویہ، سر سندر لال، راجا ماڑا تے راجا آوا گڑھ وغیرہ شامل سن ۔ اس وفد نے ہندی نو‏‏ں تعلیمی ادارےآں، عدالتاں تے دفتراں وچ رائج کرنے د‏‏ی استدعا کيتی گئی اس دے بعد گورنر جدو‏ں 1898ء الہ آباد آئے تاں اوتھ‏ے وی سبھا دا اک وفد ملیا جس نے ہندی نو‏‏ں سرکاری تے سطح اُتے رائج کرنے دے لئی میکڈانل د‏‏ی خدمت وچ سٹھ ہر دستخطےآں تو‏ں اک یاداشت پیش کيت‏‏ی۔ پنڈت مالویہ نے 1897ء وچ اک کتاب Court Character and Primaru Education in the N w P and Oudh شائع د‏‏ی جس وچ اردو رسم الخط د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے ہندی تے دیو ناگری د‏‏ی پرزور وکالت کيتی۔
انگریزاں د‏‏ی اردو د‏‏ی مخالفت
جے دیکھیا جائے تاں پوری انیہويں صدی اردو مخالف جذبات و رجحانات تے معصبانہ نظریات تو‏ں اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ ٹھیک اک سو سال بعد یوپی دے گونر سر اینٹونی میکڈانل نے شمال مغربی صوبہ جات تے اودھ وچ عدالتاں تے سرکاری دفاتر وچ ناگری رسم الخط نو‏‏ں جاری کیتے جانے دا حکم صادر کيتا۔ اردو مخالفاں وچ ہندوواں دے نال انگریزی حکومت کیت‏‏ی بے مہری تے مخالفانہ روش دا شکار ہوئے گئی۔ اس اُتے مسلماناں نے سخت احتجاج کيتا، مگر انہاں د‏‏ی نئيں سنی گئی تے انہاں نو‏ں نظر انداز کر دتا گیا۔ سرسید نے انگریزاں د‏‏ی ايس‏ے روش دے خلاف سخت احتجاج کيتا سی تے بالآخر ایہ جھگڑا اِنّا ودھیا کہ ہندو اردو نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی بولی کہنے لگے۔
ہندی سرکاری بولی
سر میکڈونل دا رویہ اردو دے نال انتہائی مخالفانہ سی تے اوہ دیوناگری تے ہندی دے حامی سن ۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے بہار وچ ہندی نو‏‏ں رائج کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ جنانچہ 81 اپریل1900ء انہاں نے اک حکم نامہ جاری کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں عدالتاں تے سرکاری دفتراں وچ اردو دے نال دیوناگری رسم الخط تے ہندی جاری کر دتا۔
گورنر دے اس فیصلے تو‏ں اردو داں خاص کر مسلماناں وچ سخت بے چینی پھیلی تے جگہ جگہ اس دے خلاف احتجاجی جلسے منعقد کیتے گئے۔ نواب محسن المک جو علی گڑھ کالج دے جنرل سکیٹری سن اک وڈے جلسے تو‏ں خطاب کردے ہوئے اس فیصلے اُتے احتجاج کيتا تے اس جلنال کیندی کارروائی کيت‏‏ی نقل حکومت نو‏‏ں بھیجی گئی۔ گورنر اس اُتے سخت برہم ہويا تے اسنو‏ں اپنی گورنمٹ د‏‏ی پالیسی اُتے اک حملہ سمجھیا۔
جب مسلم رہنماواں دے وفد نے گورنر نال ملن د‏‏ی کوشش کيتی تاں گورنر نے ملنے تو‏ں انکار کر دتا۔ لکھنؤ وچ اک شاندار احتجاجی جلسہ نواب محسن المک د‏‏ی صدارت وچ ہويا۔ جدو‏ں اس د‏ی اطلاع گورنر نو‏‏ں ملی تاں اوہ علی گڑھ آیا تے کالج دے ٹرسٹیاں نو‏‏ں جمع کرکے انہاں جلساں اُتے اپنی سخت ناراضی دا اظہار کيتا۔ اس نے ایہ وی الزام لگایا کہ کالج تو‏ں طلبہ ایجی ٹیشن دے لئی بھیجے گئے نيں۔ اس نے ڈھمکی دتی جے ایہی طریقہ جاری رہیا تاں کالج نو‏‏ں حکومت‏ی امداد بند کردتی جائے گی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں نواب محسن المک نے اپنے نو‏‏ں کالج د‏‏ی ٹرسٹی تو‏ں علحیدہ ک‏ر ليا۔
فاصلے
وقت دے نال بولی د‏‏ی تلخی اِنّی ودھدتی گئی تے اردو تو‏ں مراد مسلماناں د‏‏ی بولی تے ہندی تو‏ں مراد ہندوواں د‏‏ی بولی لی جانے لگی تے ہندو و مسلم جو وکھ وکھ مذہب دے باوجود اک سبھیاچار رکھدے سن انہاں دے درمیان ڈراراں پڑگئياں۔ جو بالآخر تقسیم دا باعث بنی۔ اج بھارت د‏‏ی سرکاری بولی پاکستان د‏‏ی طرح انگریزی ا‏‏ے۔ مگر اوتھ‏ے د‏‏ی قومی بولی ہندی اے، جدو‏ں کہ پاکستان د‏‏ی قومی بولی اردو ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سوال پیدا ہُندا اے کہ کیہ بھارت وچ عام بولنے والی بولی ہندی اے ؟۔ اس سوال دے جواب دے لئی اک تفصیلی بحث کيتی ضرورت ا‏‏ے۔
ہندی دا استعمال
دوسری اہ‏م گل ایہ اے ساڈے ایتھ‏ے اردو میڈیم اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے والےآں د‏‏ی اکثریت انہاں لوکاں د‏‏ی جنہاں د‏‏ی مادری بولی اردو نئيں ا‏‏ے۔ لیکن بھارت وچ ہندی وچ اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے والےآں وچ دوسرےآں بولی بولنے د‏‏ی تعداد آٹے وچ نمک دے برابر ا‏‏ے۔ ایہ بولی شمالی ہند وچ ہی ادبی، سیاسی تے مذہب وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی اے تے دوسرے علاقہ وچ رہنے والے اپنی اپنی زباناں استعمال کردے نيں۔ ایہ ہندی نہ ہی فلماں، ٹی وی ڈرامےآں تے گیتاں وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ اس بولی دا تعلق ہندی تو‏ں کم تے اردو تو‏ں زیادہ نیڑےی رشتہ ا‏‏ے۔ اس دا اک ثبوت ایہ وی ہندی بولی وچ ف، خ، ق، ز وغیرہ استعمال ہُندے نيں۔ جدو‏ں کہ عام لوک فیر وی فارسی عربی الفاظاں نو‏‏ں بولدے نيں تے ایہ فلماں، ٹی وی ڈرامےآں تے گیتاں انہاں دا استعمال عام ا‏‏ے۔
شاعری
ہندوواں د‏‏ی شاعری تو‏ں دلچسپی کم رہی ا‏‏ے۔ مقامی زباناں وچ کچھ شاعر دے ناں ملدے نيں مثلاً برج بھاکا یا بنگلہ یا پنجابی وچ ۔ ویدک تے دوسرے گرنتھ وی منظوم لکھے گئے مگر اس د‏ی باوجود ہندو شاعری وچ دلچسپی نئيں رکھدے نيں۔ مگر اردو دے ہندو شاعر وچ وڈے نامی گرامی شاعر گزرے نيں۔ شاید اردو دا مزاج ایسا رہیا کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں شاعری وچ دلچسپی لینے اُتے مجبور کردیندی ا‏‏ے۔ اس طرح مقامی زباناں وچ مسلم شاعر د‏‏ی تعداد ہندوؤ تو‏ں کم نئيں ہوئے گی۔ ہندوواں وچ کلاسیکل ہمیشہ موسیقی مقبول رہی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اسنو‏ں مذہبی تقدس رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے مذہب وچ رقص تے گیت نو‏‏ں عبادت دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ اس لئی گھر گھر وچ اس چرچا رہیا ا‏‏ے۔ مگر اس دے باوجود انہاں دے گیت بھجن یا لوک گیتاں تک محدود رہے نيں۔ غزل جو اردو د‏‏ی مقبول ترین اصناف اے اوہ ہندوواں وچ نہایت پسند کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت وچ ہر دور وچ ایداں دے گلوکار ملدے نيں جو اردو بول نئيں سکدے نيں۔ مگر اردو غزل تے گیت نہایت خوبصورت گاندے نيں تے گیتاں د‏‏ی طرح غزلاں نو‏‏ں نہایت پسند کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندو گلوکاراں نے شہرت محض غزل د‏‏ی گائیگی تو‏ں حاصل کيتی۔
ہندی د‏‏ی مقبولیت
تاریخی طور اُتے ، برصغیر دے شمالی ہند وچ بولی جانے والی بولی نو‏‏ں ہندی کہیا جاندا سی۔ مغل دور دے دوران ، ہندی بولی فارسی تے عربی لفظاں دے نال گھل مل گئی۔ غیر ملکی اس بولی نو‏‏ں اردو کہندے نيں جس دا مطلب فوج اے کیونجے ہندی بولنے والے لوک مقامی ہندوستانی سن ۔ اردو عربی رسم الخط وچ لکھی جانے والی ہندی بولی دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔
پاکستان وچ فلماں دیکھی جاندیاں نيں مگر اس شوق یا ذوق تو‏ں نئيں جداں کہ بھارت وچ ۔ اوتھ‏ے اُتے فلماں فلاپ وی ہوجاندیاں نيں مگر اپنی لاگت کڈ لیندی نيں۔ اس لئی اوتھ‏ے تجربات وی ہُندے رہے نيں تے ہر بولی وچ فلماں کثیر تعداد وچ بنائی جاندی رہیاں نيں۔
ماخذ
مرزا خلیل احمد۔ اک بھاشاہ جو مسترد کردتی گئی
گیان چند جین۔ اک بھاشا دو لکھاوت
گٹھ:آسام د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اروناچل پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اشتقاقی زباناں گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں گٹھ:بہار (بھارت) د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جبل الطارق د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جموں‏ و کشمیر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جھاڑکھنڈ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:راجستھان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں گٹھ:گجرات (بھارت) د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مدھیہ پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:معیاری زباناں گٹھ:مغربی بنگال د‏‏یاں بولیاں گٹھ:میزورم د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ہماچل پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ہندوستانی زبان ہندی گٹھ:ہند۔آریائی زباناں گٹھ:اردو د‏‏ی بولیاں گٹھ:اردو گٹھ:ہندی د‏‏ی بولیاں
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
برلنگٹن کاؤنٹی
برلنگٹن امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
لاکہیڈ یو-2
لاکہیڈ یو-2 اک امریکی جسوسی جعاز اے۔ اے 1957 توں اج تک ورتیا جاریا اے۔ اے انہائی اچائی (70،000 فٹ) توں دن-رات جسوسی کر سکدا اے۔ اینوں ٹھنڈی لڑائی وچ جگ دیاں کئی تھاواں تے ورتیا گیا سی۔ اینوں امریکی ہوائی فوج، تائیواں ہوائی فوج، سی آئی اے تے ناسا اڈاندی اے۔ ٹھنڈی لڑائی وچ یو-2 سوویت یونین، چین، ویتنام تے کیوبا دی جسوسی کرن واسطے ورتیا جاندا سی۔ یو-2 اوناں امریکی جعازاں چوں اک اے جیڑے 50 وریاں توں زیادہ ویلے تک اپنا کم کر رۓ نیں، اس طرح دے ہور جعاز سی-130، بی-52 بمبار، کی سی-135 ٹینکر تے پی-3 نیں۔
یو-2 جسوسی جعازاں نوں 2 واری ٹھنڈی جنگ وچ مار دتا گیا سی، اک واری 1960 وچ سوویت یونین اتے تے اک واری 1962 وج کیوبا اتے۔ 1957 وچ امریکہ نے پاکستان دے شہر پشاور وچ یو-2 دا اڈا بنا لیا سی جیدے توں اوہ سوویت یونین دی جسوسی کردے سی۔ امریکی صدر روزویلٹ سوویت یونین نال پھڈا نا کرن واسطے یو-2 جسوسی جعازاں نوں برطانیہ دے پائلٹ اڈاندے سی تاکہ سارا ملبہ امریکہ تے نا آۓ تے جنگ نا ہوۓ۔ 2 واری براطنوی پائلٹ یو-2 نال سوویت یونین دی جسوسی کر کے آۓ تے صدر روزویولٹ نیں 2 ہور جسوسی مشناں دی اجازت سی آئی اے نوں دے دتی۔ مگر اس واری پائلٹ امریکی سن۔ اوناں وچوں پہلے جعاز دا سوویت یونین نوں اس ویلے پتہ چلیا جدوں اوہ 250 کلومیٹر اودی ہوا دے اندر سی مگر اوہ بچدیاں ایران اتر گیا۔ دوجی وار 1 مئی 1960 نوں امریکی پائلٹ گیری پاورز پشاور توں یو-2 وچ اڈیا۔ اونے سوویت یونین دے اتوں بلسٹک میزائلاں دیاں فوٹواں کھچ کے ناروے جانا سی۔ پچھلی اڈان تے روسیاں نے لڑاکہ جعازاں نال یو-2 مارن دی نکام کوشش کتی سی، یو-2 اپنی بوت اچائی دی وجہ توں بچ نکلیا سی۔ اس واری ایس اے - 2 میزائلاں نال یو-2 مار گرایا گیا۔
حوالے
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
چک 301 ڈبلیو بی
چک 301 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
مہاویر
مہاویر دا جم بہار دے شاہی پروار وچ ہویا۔ اوہناں دے پیؤ دا نام سدھارتھ اتے ماں دا نام ترشلا سی۔ 30 سال دی عمر وچ آپ نے دیکھسا دی پرپتی لئی گھر دا تیاگ کر دتا۔ ساڈے باراں سال اوہناں نے بھگتی  کیتی تے دیکسا دا حصول کیتا۔ اوہناں نے سارے بھارت دی یاترا کیتی تے جین فلسفہ دا پرچار کیتا۔ 72 سال دی عمر وچ آپ نوں موکھس دا حصول ہوئیا۔  مہاویر نے اپنے پیروکار سادھوآں اتے گرہستھاں لئی عدم تشدد، سچ، برہمچریا دے پنج ورتاں دی پالنا کرنی ضروری دسی اے پر ایہناں سبھ وچ عدم تشدد دی بھاونا شامل اے۔ وردھمان، ویر، ابھویر، مہاویر اتے سنمتی اکھواؤن والے   مہاویر  جین دھرم دے 24ویں تے آخری تیرتھنکر ہوئے ہن۔
بھاوناواں
مہاویر نے دنیا وچ جیو دی ستھتی اتے کرم مطابق اس دے چنگے-ماڑے بارے ڈونگھائی نال سوچ وچار توں بعد جس جیون نظام نوں پیش کیتا اے، اوہ جین دھرم وچ 'بارھاں بھاونا' ناں نال مشہور اے۔ ایہہ بارھاں بھاوناواں ہن-
مہاویر دا جیون فلسفہ سبھ لئی اک اے۔ اس نوں کوئی وی قبول کر سکدا اے، اوہناں دا جیون فلسفہ دیس اتے دور دیاں حداں وچ نہیں بنھیا جا سکدا، اوہ سارے دنیا لئی ہن۔ مہاویر نے انسانی جم دی نایابی دا ذکر کردیاں گوتم نوں کیہا سی کہ 'اے گوتم سارے ذی روحاں لئی چردور وچ منکھا جم نایاب اے، کیونکہ عملاں  دی پرط بہت سنگھنی اے، اس لئی اس جم نوں پا کے اک پل لئی وی غفلت اتے آلس نہیں کرنی چاہیدی۔ بہت ساریاں جوناں وچ بھٹک-بھٹک کے جدوں جیو 'خالص' نوں حاصل کردا اے، تاں کتے جا کے انسانی جون ملدی اے۔
حوالے
گٹھ:جین دھرم گٹھ:شخصیتاں
کیمڈن کاؤنٹی
کیمڈن امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
کیمرون گالاگو
کیمرون گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی کیمرون تے نائیجیریا دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
اسد گل زادہ
کبھے|thumb|267x267px| اسد گلزادہ اسد گلوف ، جسنو‏ں اسد گلزادئی بخاروی یا اسد گلزادہ وی کہیا جاندا اے ( Асад Гулзодаи Бухороӣ ) اک تاجک شاعر ، ماہر لسانیات تے صحافی ني‏‏‏‏ں۔
زندگی
اسد گلزادہ 1935 وچ ازبکستان دے علاقے بخارا ریجن ، پشکو ضلع دے شاگون پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے اپنی ثانوی تعلیم ايس‏ے جگہ حاصل کيتی۔ 1958 وچ انہاں نے تاجک بولی و ادب دے شعبہ ، دوشنبہ یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن کيت‏‏ا۔ اس دا اگلا کم تے سرگرمی بخارا علاقے د‏‏ی ریاستی نشریات‏‏ی کمپنی وچ درس و صحافت تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔
اسد گل زادہ جوانی وچ ہی شاعری وچ گیا سی۔ انہاں دیاں نظماں ازبکستان تے تاجکستان دے اخبارات وچ شائع ہودیاں سن۔
"نسیم بخارا" (بخارا ، 2001) ، "حط پیشونا" (دوشنبہ ، "سروشاں" ، 2003) د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں د‏‏ی زندگی دے روشن ادوار وچ لکھے گئے شعر دے کچھ بہترین اشعار جمع کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
2004 وچ "موریف فرہنگ" دوشنبہ دے پبلشنگ ہاؤس نے نظماں دا مجموعہ "شکیفاہی بخارا" کے ناں تو‏ں شائع کيت‏‏ا تے 2007 وچ "نموزی روئی بارگ" تے " نفس بہار" دے مجموعے شائع کیتے ۔
اسد گل زادہ دے اشعار وچ بخارا تے اس قدیم شہر د‏‏ی آبادی د‏‏ی منفرد مناظر ، زندگی تے مزدوری نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زیادہ تر نظماں بچےآں دے لئی وقف ني‏‏‏‏ں۔
اسد گلزادہ 2003 تو‏ں تاجکستان د‏‏ی رائٹرز یونین دے ممبر ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1935 دے جم گٹھ:فارسی بولی دے شاعر
فلز باخ
فلز باخ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 509 لوک وسدے نیں۔
دهستان دشت
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
ٹفلوپس کلیمری
ٹفلوپس کلیمری اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبا ریاؤ جزیرے
انڈونیشیا براعظم ایشیاء دا اک مسلمان دیس اے ، جہرا مشرق بعید ج واقع اے ۔ انڈونیشیا دے کل 33 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چوں 31 صوبے تے 2 خاص علاقے نیں ۔ صوبہ ریاؤ جزیرے انڈونیشیا دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا دا انتظامی مرکز تانجونگ پینانگ شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 5 ریجنسیاں تے 59 سب ڈسٹرکٹ نیں ، صوبے چ 331پنڈ نیں ۔
ہوئی ہیلیکاپٹر
ہوئی امریکہ دا سامان تے فوجی لیجان آلا ہیلیکاپٹر اے۔ ایدی کارکردگی دی بدولت 1959 توں حلے 16000 ہوئی بناۓ جا چکے نے۔ اے امریکہ دی ویتنام جنگ دا اک نشان بن گیا اے۔ اج تک 2500 ہیلی ہوئی تباہ ہوچکے نے تے 7000 ہوئیاں نے ویتنام جنگ لڑی۔ امریکہ دے علاوہ اے پاکستان، اسرائیل تے 67 مزید دیساں دے استعمال وچ اے۔
قومی زرعی سائنس میوزیم (ہندوستان)
نويں دہلی دے آئی سی اے آر دے نیشنل زرعی سائنس سینٹر کیمپس وچ واقع نیشنل زرعی سائنس میوزیم (این اے ایس ایم) ملک وچ اپنی نوعیت دا پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ 23،000 مربع فٹ دے فلور ایریا والی دو منزلہ خاص طور اُتے تیار کردہ عمارت وچ پھیلے اس میوزیم وچ ہندوستان وچ زراعت د‏‏ی ترقی نو‏‏ں قدیم تریخ دے زمانے تو‏ں دکھایا گیا اے تے ہندوستان وچ جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی موجودہ صورتحال دے نال مستقب‏‏ل د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی ا‏‏ے۔
یہ ملک دا واحد انوکھا زرعی میوزیم اے ، جس وچ زراعت دے مختلف پہلو نيں ، جس نو‏‏ں دیکھنا بہت دلچسپ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کسان ، بچے تے عام لوک بہت وڈی تعداد وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔ انٹری فیس 10 روپے فی شخص ا‏‏ے۔ اسکول ، کالج دے طلباء تے کساناں دے گروپاں دے لئی مفت داخلہ ا‏‏ے۔
افتتاح
قومی زراعت سائنس میوزیم (این اے ایس ایم) دا افتتاح ہز ایکِس‏ے لینسی ڈاکٹر اے پی جے عبد الکلام ، سابق صدر ہند نے 03 نومبر 2007 نو‏‏ں کیتا۔
اس دن انہاں نے اپنی تقریر وچ کہا-
اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں
یاں تاں ، ایہ پورا میوزیم کششاں تو‏ں بھریا ہويا اے لیکن بہت سارے خاص پرکشش تھ‏‏اںو‏اں نيں جو ہر اک نو‏‏ں راغب کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ خصوصی پرکشش تھ‏‏اںو‏اں ایہ نيں:
زرعی میلہ فلم
میوزیم وچ ہندوستان د‏‏ی زراعت اُتے مبنی صنعتاں اُتے 16 منٹ د‏‏ی دستاویزی فلم وی موجود ا‏‏ے۔ اس وچ ملک دے زراعت تو‏ں متعلقہ تہواراں د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی اے جداں پونگل ، چھت پوجا ، اونم ، پشکر میلہ ، بیساکھی وغیرہ۔
گل کردے مجسمے
جب ایتھ‏ے مجسماں اُتے روشنی پڑدی اے تاں ، اوہ بولدے ہوئے محسوس ہُندے نيں ، ایہ میوزیم د‏‏ی اصل کشش ا‏‏ے۔
دوسرے پرکشش تھ‏‏اںو‏اں
میوزیم وچ 150 نمائشاں نيں جو 10 وڈے حصےآں وچ آویزاں ني‏‏‏‏ں۔ قدیم دور وچ زراعت ، زراعت دے چھ ستون ، وادی سندھ د‏‏ی رہتل ، ویدک تے بعد ویدک دور ، دہلی سلطنت تے مغل دور ، برطانیہ د‏‏ی آمد ، آزاد ہندوستان وچ زرعی سائنس د‏‏ی ترقی ، زراعت تو‏ں متعلق عالمی مسائل ، فوڈ سیف مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف تے بچےآں دا سیکشن۔
حوالے
گٹھ:بھارت
یاقوت خان
قاسم یاقوت خان جو یاقوت شیخ جی تے یعقوب خان دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں، امیر البحر (ایڈمرل) سی تے تے جنجیرہ بندرگاہ دا منتطم وی سی ۔ اوہ پہلے بیجاپور سلطان دے ماتحت تے بعد وچ مغلیہ سلطنت دے ماتحت کم کردا سی ۔
خاندان
یاقوت کولی خاندان وچ پیدا ہويا جو گوہجے دا پاٹل سی ۔ لیکن چھوٹی عمر وچ ہی اسنو‏ں جیل بھیج دتا گیا تے فیر اوہ اک مسلما‏ن خاندان وچ پلا ودھیا۔ بعد وچ اس نے اپنا مذہب تبدیل ک‏ر ليا تے مسلما‏ن کولی ہوئے گیا۔ اسلام قبول کرنے دے بعد اس نے نواں ناں قاسم خان رکھیا لیکن شہنشاہ عالمگیر نے اسنو‏ں یاقوت خان دا خطاب دتا۔ اک مغل انگریز تنازع دے دوران وچ اس نے سن 1689 وچ برطانوی زیرقبضہ بمبئی دا محاصرہ ک‏ے لیا۔
تریخ
اکتوبر 1672 وچ ، خان بمبئی دے ست جزیراں وچ داخل ہويا تے مرہٹاں اُتے حملہ کیتا جنہاں دے نال اوہ جنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اگلے سال 10 اکتوبر 1673 نو‏‏ں پین تے ناگوتھن شہراں نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد خان واپس پرت آیا۔
خان دا انتقال 1733 وچ ہويا۔
ہاسلن
ہاسلن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 999 لوک وسدے نیں۔
کیپ مے کاؤنٹی
کیپ مے امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
ہنی بال
ہنی بال اتلے افریقہ چ کارتھیجیا  (قرطاجینہ) دا اک فوجی کمانڈر سی۔ ایہہ تریخ دے قابل ترین کمانڈراں چوں اک اے ۔ اوہ ہملکار بارکا دے گھر 247ق۔م چ جمیا جہڑا کاتھیجیا دا فوجی کمانڈر سی۔ ہنی بال دی وڈی کامیابی دوجی پونی جنگ، جس چ اوہ اپنی فوج تے جنگی ہاتھی ایبیریا سپین توں کوہ پیریز تے کوہ الپس دے اوتوں دی اتری اٹلی لے کے گیا سی ۔ اٹلی چ داخل ہو کے اوہنے رومیاں نوں جنگاں دے اک سلسلے چ شکست دتی تے کئی رومی اتحادیاں اتے فتح پائی نالی 17 سال تک اپنیاں فوجاں اٹلی وچ رکھیاں ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گیبون گالاگو
گیبون گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی گیبون، کیمرون تے کانگو دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
سپیس دوڑ
‎سپیس دوڑ 20ویں صدی وچ امریکہ تے سوویت یونین دے وشکار سپیس کمن دا اک مقابلہ سی۔ 1957 توں 1975 تک، دوویں دیس سپیس پھرن وچ ہر پہلا کم کرن پچھے لگے سی، اس دی وجہ اے سی کہ دوجے دیس توں اگے رینا اس دیس دا سوچ تے ٹیکنالوجی وچ چنگا ہونا ثابت کردا اے۔ سپیس ریس وچ پہلی وار سپیس وچ سیٹلائٹ پیجنا، زمین دے مدار وچ بندہ پیجنا تے چن تے پیر رکھن دی دوواں دیساں دے وشکار دوڑ سی۔ سپیس دوڑ 4 اکتوبر 1957 نوں ٹر پئی جدوں سوویت یونین نے پہلی سیٹلائٹ، سپٹنک 1، زمین دے مدار وچ پیجی تے اے دوڑ جولائی 1975 وچ مکی جدوں دوویں دیساں نے، امریکہ تے سوویت یونین، اک سپیس مشن اکھٹیاں کیتا: اپولو-سویوز ٹیسٹ منصوبہ۔ اس مشن نے امریکہ تے سوویت یونین دے تعلقات وچ سختی نوں وی کم کیتا۔
سپیس دوڑ شروع چ سوویت یونین تے امریکہ دی میزائل ریس توں نکلی سی۔ دوجی وڈی جنگ دے بعد دوویں دیساں نے جرمن میزائل گروواں نوں پکڑیا تے اونھاں کولوں جرمن میزائل ٹیکنالوجی دی مدد لئی تے اپنے میزائل بناۓ۔
سپیس دوڑ دا دوویں دیساں نوں اک وڈا فیدہ ہویا: سپیس دوڑ دی وجہ توں دوویں دیساں دے بجٹ وچ پڑھائی لکھائی تے ریسرچ ٹیکنالوجی نوں وڈا حصہ لبیا جیدے توں کئی اور ٹیکنالوجیاں تے سینسی ترقیاں ہوئیاں۔ اسی دوڑ وچ سپیس توں زمین دیاں کئی فوٹواں کچھیاں گئیاں جیدے توں کئی لوکاں وچ احساس پیدا ہویا کہ زمین کائنات دا اک زرہ اے تے اینوں سمبھال کے رکھنا چائیدا اے، اس توں ماحول نوں بچان دے بارے چ کئی تحریکاں ٹر پئیاں۔
سپیس دوڑ دے مشہور مشن تے سپیس پروباں دے ناں اے نیں: سپٹنک 1، ایکسپلورر 1، واسٹک 1، مارینر 2، رینجر 7، لونا 9، الویٹ 1، اپولو 8 تے اپولو 11۔
واہلرن
واہلرن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن برن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 6,197 لوک وسدے نیں۔
بارلے بوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ گٹھ:سویٹزرلینڈ دے پنڈ
باستے
thumb باستے دریائے ایلب دے کنڈے تے جرمنی وچ 194 میٹر اچیاں پہاڑی بنتراں نیں ایہ ریتلے پتھر دیاں بنیاں نیں۔ ایہ دس لکھ وریاں وچ پانی نال چٹاناں دے کٹن ٹٹن نال بنیاں نیں۔ ایہ سیکسن سوئیٹزرلینڈ نیشنل پارک دی ویکھن والی تھاں اے۔ ایہناں تے لوک چڑھدے نیں۔ جرمن شہر ڈریزڈن توں ایہ چوکھیاں دور نہیں۔ پچھلے 200 وریاں توں ایہناں دی مانتا اے۔ ایہناں تک اپڑن لئی 1824 وچ اک لکڑ پل تے فیر پتر دا پل بنایا گیا سی۔
ٹفلوپس کوکوکی
ٹفلوپس کوکوکی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
6 ربیع الثانی
اسلامی کیلینڈر دے چوتھے مہینے ربیع الثانی دی 6ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
نیچرل نمبر
نیچرل نمبر عام گنتی والے نمبران نوں کیندے نیں۔ جیویں: 1،2،3
ونگن
مونٹمیلن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن برن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,300 لوک وسدے نیں۔
زنجبار گالاگو
زنجبار گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم اے۔
کمبرلینڈ کاؤنٹی
کمبرلینڈ امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان مرگور
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
چک 309 ڈبلیو بی
چک 309 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
ہینڈگ
ہینڈگ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن برن دا اک پنڈ اے۔
چک 309 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
شنیبرگ
شنیبرگ جرمنی چ اک پرانے قلعہ دے کھنڈر نیں۔ اے ابرنگن تے فرائیبرگ دے وشکار جرمن صوبے بادن-ورتمبرگ چ اے۔
سیڈان دیعاڑہ
سیڈان دیعاڑہ جرمنی چ منایا جان والا دن سی۔ اے 2 ستمبر والے دن 1870 دی سیڈان دی لڑائی دی یاد چ جیدے چ جرمنان نوں جت ہوئی سی منایا جاندا سی۔
ٹفلوپس کوشنسس
ٹفلوپس کوشنسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اننے سپ
ہیلمٹ فان مولٹک
ہیلمٹ فان مولٹک (1880 - 1891) پرشیا دی فوج دا کمانڈر سی۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
ایٹنتھل
ایٹنتھل سویٹزرلینڈ، دی کینٹن آرگاو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 201 لوک وسدے نیں۔
ہورنبرگ قلعہ
ہورنبرگ قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے قلعہ نکارزمرن دے گراں دے نال وادی دے اتے اے تے اے اس تھاں دا سب توں پرانا قلعہ اے۔
برصغیر وچ زراعت دی تریخ
left|thumb|300px| دریائے کاویری اُتے بنایا گیا "کلاانائی ڈیم" پہلی صدی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ ایہ دنیا دے سب تو‏ں قدیم ڈیماں وچو‏ں اک اے ، جو ہن وی استعمال کیتا جارہیا ا‏‏ے۔ برصغیر وچ ٩٠٠٠ ق م تک پودے اگانے، فصلاں اگانے تے مویشی پالنے تے کھیت‏‏ی باڑی کرنے دا کم شروع ہوئے گیا سی۔ جلد ہی اس جگہ دے لوکاں نے اک منظم زندگی گزارنا شروع د‏‏ی تے زراعت دے لئی اوزار تے تکنیکاں تیار کر لین۔ دہرا مون سون د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ہی سال وچ دو فصلاں لی جانے لگاں۔ اس دے نتیجے وچ ، ہندوستانی زرعی مصنوعات نے اس وقت دے تجارتی نظام دے ذریعے عالمی منڈی تک پہنچنا شروع ہوئے گئياں۔ دوسرے دیشاں تو‏ں وی کچھ فصلاں بھارت وچ آئیاں ۔ پودےآں تے جانوراں د‏‏ی پوجا وی د‏‏ی جانے لگی کیونجے زندگی دے لئی انہاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھیا گیا۔
تعارف
ہندوستان وچ پتھر دے زمانے وچ کِنّی تے کس طرح زراعت د‏‏ی ترقی ہوئی اس دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ لیکن وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے وسیع پیمانے اُتے شواہد موجود نيں کہ ،ایتھ‏ے پنج ہزار سال پہلے زراعت بہت اعلیٰ درجے د‏‏ی حالت وچ سی تے لوک اناج د‏‏ی شکل وچ محصول وصول کررہے سن ۔ ایہ اندازا آثار قدیمہ دے ماہرین موہنجوڈارو وچ پائے جانے والے وڈے کمرےآں د‏‏ی بنیاد اُتے کردے نيں ،کہ اوتھ‏ے تو‏ں کھدائی وچ گندم تے جو دے نمونےآں ملے نيں ،جو اس علاقے وچ انہاں دناں وچ انہاں د‏‏ی بوائی دے ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے تو‏ں پائے جانے والے گندم دے دانے ٹریٹیکم کومپیکٹم(Triticum Compactum) یا ٹریٹیکم سپیروکوکوم(Triticum sphaerococcum) جنس دے ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب وچ ہن وی انہاں دونے قسم د‏‏ی گندم کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں ملیا جو اوہ ہارڈیم ویلگیر (Hordeum Vulgare) جنس دا ا‏‏ے۔ ايس‏ے جنس دا جَو مصر دے اہرام وچ وی پایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دناں وچ کپاس ، جس دے لئی سندھ حالے تک جانیا جاندا اے ، وافر مقدار وچ پیدا ہُندی سی ۔
ہندوستان دے باشندے آریا زرعی کماں تو‏ں پوری طرح واقف سن ، اس د‏ی ویدک ادب وچ واضح طور اُتے عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ رگوید تے اتھر وید وچ زراعت تو‏ں متعلق متعدد اشلوک نيں ، جنہاں وچ زرعی آلات تے زرعی عمل دے تعارف دا ذکر ا‏‏ے۔ رگوید وچ ، اک ریتھا (7.57–4) اے ، جس دا مقصد کھیتراپتی ​​، سیندا تے شناسیر اے ، جو ویدک آریائیاں دے زرعی علم نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔
اک ہور ریچا تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس وقت کاشت ہل چلیا ک‏ے کيتی جاندی تھی۔
اتھر وید تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ جو ، دھان ، دالاں تے تل اس وقت د‏‏ی اہ‏م فصلیاں سن۔
اتھر وید وچ کھاد دے استعمال دا وی اشارہ اے ، جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ لوک کھاد نو‏‏ں زیادہ خوراک پیدا کرنے دے لئی استعمال کردے سن ۔
گرہیہ تے شروت سوتراں وچ زراعت تو‏ں متعلق مذہبی کماں دا تفصیل تو‏ں ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ ، بارش دے برسنے دے اصول اُتے تبادلہ خیال تاں کیتا ہی گیا اے ، ایہ وی دسیا گیا اے کہ کس طرح کھیت وچ موجود اناج نو‏‏ں چوہےآں تے پرندےآں تو‏ں بچایا جائے۔ زراعت تو‏ں متعلق بوہت سارے لفظ پانینی د‏‏ی اشٹھایی وچ زیر بحث آئے نيں ، جو اس وقت دے زرعی نظام دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
رگویدک دور تو‏ں ہی ہندوستان وچ زراعت اک خاندانی صنعت رہیا اے تے بہت کچھ اج بھیاس دا روپ ا‏‏ے۔ لوکاں نو‏‏ں زراعت دے متعلق جو تجربات ہُندے رہیاں نيں انہاں نو‏ں وے اپنے بچےآں نو‏‏ں دسدے رہے نيں تے انہاں دے تجربات لوکاں وچ عام ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تجربات نے آخر کار کہاوتاں تے محاوراں د‏‏ی شکل اختیار کرلئی جو کچھ لسانی ماہرین دے بیچ کِس‏ے نہ کِس‏ے زرعی پنڈت دے ناں تو‏ں مشہور نيں تے کساناں د‏‏ی بولی اُتے عام ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہندی بولنے والےآں وچ گھاگھ تے بھڈری دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس دے ایہ تجربات جدید سائنسی تحقیق دے نقطہ نظر وچ کھرے اترے ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ: ہندوستانی زراعت گٹھ: ہندوستان د‏‏ی معاشی تریخ گٹھ: تریخ گٹھ: زراعت گٹھ: زراعت دی تریخ گٹھ: ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:برصغیر
صوبا لما چڑھدا سولاویسی
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
چوتھ
چوتھ 17 واں تے 18 واں صدی وچ اک چوتھائی محصول د‏‏ی رسیداں نو‏‏ں کہیا جاندا سی۔ ایہ ہندوستان دے کِس‏ے ضلع وچ محصول وصول کرنے یا اصل جمع کرنے دا اک چوتھائی حصہ سی۔ ایہ ٹیکس (فیس) اک ایداں دے ضلع اُتے عائد کیتا جاندا سی جتھ‏ے مراٹھا دائرہ اختیار یا ملکیت چاہندے سن ۔ ایہ ناں سنسکرت دے لفظ تو‏ں ماخوذ اے ، جس دے معنی 'اک چوتھائی' دے ني‏‏‏‏ں۔
عملی طور اُتے ، ہندو یا مسلم حکمراناں نے مراٹھاں نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی اکثر چوتھ د‏‏ی فیس ادا کیuی سی ، تاکہ مراٹھا اس د‏ی ریاست نو‏‏ں پریشان نہ کرن یا انہاں دے علاقے وچ دراندازی نا کرن ۔ مراٹھlاں نے دعوی کیتا کہ اس ادائیگی دے بدلے وچ ، انہاں نو‏ں دوسرےآں دے حملےآں تو‏ں بچائاں گے۔ لیکن بوہت گھٹ ہندو یا مسلما‏ن راجہ اس نقطہ نظر تو‏ں چوتھ د‏‏ی ادائیگی نو‏‏ں دیکھدے سن ۔ چونکہ حکمران پوری آمدنی د‏‏ی وصولی دے لئی کوشش کردے سن لہذا باقاعدہ محصول دے مطالبہ دے نال چوتھ دے اس اضافی بجھ دا شامل ہونا ظلم سمجھیا جاندا سی۔ اس دے نتیجے وچ ،ہندوستان وچ مراٹھاں نے ہندو تے مسلما‏ن دونے وچ ہی مقبولیت کھو دی۔
حوالے
گٹھ: معاشیات  گٹھ: خزانہ گٹھ: تریخ گٹھ: ملکی تریخ گٹھ: ہندوستان د‏‏ی تریخ
میرعلی تبریزی
thumb|میرعلی تبریزی د‏‏ی خطاطی دا نمونہ thumb|میرعلی تبریزی د‏‏ی خطاطی دا نمونہ
میرعلی تبریزی ( وفات: 856ھ/ 1452ء) خط نستعلیق دے بانی نيں جو فارسی، پشتو، کھوار تے اردو لکھنے دے لئی عام طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ میر علی تبریزی نے دو رسمہائے خط نسخ تے تعلیق د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں ملا کے اک نواں خط بنایا جسنو‏ں نستعلیق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زندگی دا زیادہ عرصہ تبریز وچ گزریا اوہ ماہر خطاط ہونے دے علاوہ اک شاعر وی سن ۔
میرعلی تبریزی دے بارے وچ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اک رات انہاں نے خواب وچ ہنساں نو‏‏ں اڑدے ہوئے دیکھیا تے دورانِ پرواز انہاں دے لچکدار جسم تے انہاں دے پراں د‏‏ی خوبصورت حرکت تو‏ں متاثر ہوکے بیدار ہونے اُتے عبارت دے الفاظ نو‏‏ں تعلیق د‏‏ی خمداری تے نسخ د‏‏ی ہندساندی خصوصیات آپس وچ امتزاج ک‏‏‏‏ے کہ نستعلیق خط نو‏‏ں ایجاد کیتا۔ جس طرح ہنس دے پراں د‏‏ی طوالت تے خوبصورتی دیکھنے والے تے ہنس د‏‏ی محو پرواز حرکات اُتے مختلف ہويا کردیاں نیں اسی طرح نستعلیق وچ وی اک ہی حرف نو‏‏ں متعدد سیاق و سباق دے لحاظ تو‏ں مختلف انداز دتا جاندا ا‏‏ے۔
ابتدائی زندگی
میرعلی تبریزی ہرات (موجودہ افغانستان) وچ چودہويں صدی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نو‏ں کئی مرتبہ میر علی ہروی جو سولہويں صدی دے نستعلیق کاتب شاہی سن، وی سمجھیا جاندا اے لیکن دراصل ایہ دو وکھ شخصیتاں نيں۔ انہاں دے بارے وچ زیادہ معلومات تاریخی طور اُتے دستیاب نئيں۔ انہاں د‏‏ی وفات 856ھ بمطابق 1452ء ماں ہوئی۔ انہاں د‏‏ی ولادت دے بارے وچ ابہام پایا جاندا اے جو 1320ء یا 1340ء ہو سکدی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں قدوة الکتاب دے لقب تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
میر علی تبریز (فارسی: میرعلی تبریزی) 14 واں صدی دا اک نامور ایرانی خطاط سی ، جس د‏‏ی طرف نستعلیق خطاطی اسلوب د‏‏ی ایجاد منسوب ا‏‏ے۔ [1] [2]
وہ 14 واں صدی وچ رہندا سی۔ [2] مورخین حالے تک میر علی د‏‏ی زندگی د‏‏ی تفصیلات تو‏ں پردہ نئيں اٹھا سک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشہور اے کہ اوہ تبریز وچ رہندا سی تے اک شاعر ہونے دے نال نال اک ماہر خطاط سی ۔
مالاوی گالاگو
مالاوی گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی مالاوی تے موزمبیق دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
میرعلی تبریزی
نستعلیق خطاطی
دوسری قسم د‏‏ی اسلامی خطاطی د‏‏ی طرح نستعلیق اک ہلکا پھلکا تے خوبصورت لعنت والا اسکرپٹ ا‏‏ے۔ ہور اسلامی اسکرپٹ دے برخلاف ، نصر-طالق دے ایداں دے کردار نيں جو ہر لفظ دے اوپری سجے تو‏ں تھلے کبھے طرف گھمدے دکھادی دیندے نيں گویا کِس‏ے خیالی لکیر دے ذریعہ معطل ا‏‏ے۔ اس وچ لمبی لمبی افقی اسٹروک تے مبالغہ آمیز گول شکلاں شامل نيں جنہاں وچ سیرف نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جدلیاندی نشانات اتفاق تو‏ں رکھے گئے سن ، تے لکیراں سِدھے ہونے د‏‏ی بجائے بہہ رہیاں نيں۔ اک مشہور افسانہ اے کہ اک ہور مشہور فارسی خطاط میر علی مرزا جعفر تبریز میر علی دا شاگرد سی۔ بعدازاں ، میرزا جعفر دے طلباء نے ہرات وچ میر علی دے انداز د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، جتھ‏ے اس دے اسکرپٹ نو‏‏ں کثرت تو‏ں نقل کيت‏‏ا جاندا سی تے انہاں د‏‏ی خوب تعریف کيت‏ی جاندی سی۔
حوالے
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:خطاط گٹھ:مسلم مصور گٹھ:ایرانی شخصیتاں
پلیوجاؤز
پلیوجاؤز سویٹزرلینڈ، دی کینٹن جورا دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 92 لوک وسدے نیں۔
روتلن قلعہ
روتلن قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے قلعہ جرمنی دے دکھن وچ بادن-ورتمبرگ دے صوبے وچ اک پعاڑی دے اتے اے۔
آلٹ سینٹ یوہان
آلٹ سینٹ یوہان سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سینٹ گالن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1466 لوک وسدے نیں۔
چک 313 ڈبلیو بی
چک 313 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
انٹیجر
خصوصیات
<ul> <li>کسی وی دو صحیح اعداد دا مجموعہ ہمیشہ اک صحیح عدد ہوئے گا۔ </li> <li>کسی وی دو صحیح اعداد د‏‏ی درست تفریق دا نتیجہ ہمیشہ اک صحیح عدد ہوئے گا۔ </li> <li>کسی وی دو صحیح اعداد د‏‏ی تقسیم ہمیشہ صحیح عدد نئيں ہُندی۔</li> </ul>
تقسیم الخوارزم
فرض کرن کہ صحیح اعداد a تے b نيں، \ a>0۔ فیر ایداں دے منفرد صحیح اعداد q تے r موجود نيں، 0 \le r <a ،جدو‏ں کہ \ b=aq+r
مثال: جے b=511، a=5، فیر q=102، r=1، کیونجے
ہور ویکھو
گٹھ:ابتدائی ریاضیات صحیح اعداد گٹھ:نظریہ حلقہ گٹھ:نظریۂ عدد
ایسکس کاؤنٹی، نیو جرسی
ایسکس امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
الوگرو گالاگو
الوگرو گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی تنزانیہ دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
یدش
یدش اک جرمن بولی اے جیہڑی جرمن نال عبرانی دے ملن نال بنی اے 1,762,320 ایدے بولن والیاں دی گنتی اے تے اے عبرانی لپی ج لخی جاندی اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
دهستان برادوست
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ارباخ قلعہ
ارباخ قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ ارباخ جرمنی دے صوبے ہیسے دے دکھن وچ برگسٹراسے دے نال اک قلعہ اے۔
گلوکسٹر کاؤنٹی
گلوکسٹر امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
اسکندر ختلانی
اسکندر ختلانی ( Искандар Хатлонӣ ؛ اکتوبر 1954 ء - 21 ستمبر 2000) تاجکستان دا اک صحافی سی جس نے ریڈیو فری یورپ دے لئی کم کيت‏‏ا سی تے ماسکو ، روس وچ دوسری چیچن جنگ د‏‏ی کوریج دے دوران اسنو‏ں قتل کردتا گیا سی۔
زندگی
سوویت یونین وچ 1980 د‏‏ی دہائی وچ گلاسنوست دے آغاز اُتے اس نے اک بی بی سی دے نامہ نگارکے طور اُتے کم شروع کر دتا. 1996 وچ اوہ پراگ وچ واقع ریڈیو فری یورپ د‏‏ی تاجک بولی دی نشریات دے نمائندے بن گئے۔ اپنی صحافتی کم دے علاوہ ، ختلانی اک ممتاز شاعر سن تے انہاں نے اشعار د‏‏ی چار جلداں شائع کيت‏یاں سن۔
اپنی موت تو‏ں پہلے ختلانی نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں تفتیش کيت‏‏ا گیا سی تاکہ اوہ چیچنیا وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے بارے وچ رپورٹ کرن۔
قتل
22 ستمبر 2000 د‏‏ی شام نو‏‏ں ختلانی اُتے انہاں دے ماسکو اپارٹمنٹ دے اندر اک نامعلوم ، کلہاڑی چلانے والے حملہ آور نے حملہ کيت‏‏ا۔ ختلانی دے سر وچ دو بار ضرب لگائی تے فیر اوہ سڑک اُتے ٹھوکر کھا کر گر پڑای۔ بعدازاں اسنو‏ں اک راہگیر نے پایا تے ماسکو دے بوٹکن اسپتال لے جایا گیا ، جتھ‏ے اس رات سر دے شدید زخم د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی موت ہوگئی۔
ختلانی دے قتل تو‏ں متعلق قیاس آرائیاں نے چیچنیا وچ اپنی جنگ کيت‏ی کوریج اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے ، ایہ اک سیاسی طور اُتے حساس موضوع اے ، جس نے روسی مقیم صحافیاں نو‏‏ں اس موضوع اُتے محیط خطرہ قرار دتا ا‏‏ے۔ پچھلے موسم بہار وچ ، نویا گیزتا دے ایگور ڈومنیکوف نو‏‏ں چیچنیا وچ روسی مسلح افواج دے ذریعہ بدسلوکیو‏ں دا احاطہ کردے ہوئے قتل کيت‏‏ا گیا سی۔ چیچن تنازعہ اُتے ریڈیو فری یورپ د‏‏ی کوریج د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی میڈیا د‏‏ی وزارت نے سال دے اوائل وچ ایہ اعلان کر دتا سی کہ آزاد ریڈیو اسٹیشن "ساڈی ریاست دا مخالف ا‏‏ے۔" ماسکو پولیس نے ختلانی دے قتل د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کيت‏‏ا ، لیکن اس معاملے وچ ہن تک کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔
ریح
ریح سویٹزرلینڈ، دی کینٹن واود دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 290 لوک وسدے نیں۔
اسکندر ختلانی
باہرلے جوڑ
گٹھ:1954 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:20ویں صدی دے صحافی گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:تاجکستان دے شاعر گٹھ:تاجکستانی بیرون ملک مقتول افراد گٹھ:تاجکستانی مصنف گٹھ:روس وچ مارے جانے والے صحافی گٹھ:سوویتی صحافی گٹھ:سیاسی مقتول تاجکستانی صحافی گٹھ:ماسکو ميں مقتول شخصیتاں
ازبک بولی
ازبک اک بولی اے جیہڑی ازبکستان چ بولی جاندی اے اے 2 کروڑ 35 لکھ ایدے بولن والے نیں۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ازبکستان دیاں بولیاں
ککلی کلیر دی
تتکرا دو شبد مڈھلے شبد لوریاں ککلی دے گیت تھال لوہڑی دے گیت سانجھی دے گیت سکولی پاڑھیاں دے گیت بجھن والیاں باتاں لوک کہانیاں بال-کھیڈاں منکھ دی چرتر اساری وچ بال ساہت دے بہت وڈا ہتھ ہے۔ اسے کرکے منووگیانی اتے چنتک بچے دے مانسک اتے بودھک وکاس لئی بال ساہت نوں وشیش مہتو دندے ہن۔ ساہت تاں گیان دا اتھاہ ساگر ہندا ہے جس ساگر وچ ٹبھیاں لاؤن والیاں نو اگمی خوشی اتے رس ملدا ہے۔ پنجابی بال ساہت دا ورگی کرن کرکے اسیں اسنوں دو بھاگاں وچ ونڈ سکدے ہاں۔ پہلے ورگ وچ اوہ سارا بال ساہت آؤندا ہے جہڑا سارا موکھک روپ وچ پرچلتّ ہے۔ اس ساہت نوں بالاں نے کھیڈدیاں ہی سموہک روپ وچ سرجیا، مانجیا اتے لشکایا ہے۔ ایہہ پیڑھیؤں پیڑھی ساڈے تیکر پجیا ہے۔ ایہہ لوریاں، ککلی، تھال، لوہڑی اتے سانجھی دے گیتاں، ٹپیاں لوککھیڈاں، بجھارتاں اتے لوک کہانیاں دے روپ وچ اپلبھدھ ہے۔ دوجے ورگ وچ اسیں اوہ سارا بال ساہت رکھدے ہاں جس نوں پروڑھ لیکھکاں نے بالاں لئی سرجیا ہے۔
لوریاں
ماواں اپنے بچیاں نوں پرچاؤن لئی مدھر سر اتے لے وچ جہڑے گیت گاؤندیاں ہن اوہناں نوں لوریاں آکھدے ہن۔ لوریاں پنجابی لوک گیتاں دا انکھڑواں انگ ہن۔ ایہہ سارے سنسار دیاں بولیاں وچ اپلبھدھ ہن۔ ہر دیش دیاں ماواں اپنے چھوٹے بچیاں نوں لوریاں دے کے دلاردیاں پچکاردیاں ہن۔ کیول ماں ہی اپنے لال نوں لوریاں نہیں دندی بلکہ بچے دی وڈی بھین، دادی، تائی، چاچی، بھوآ، نانی، ماسی تے مامی وی لال نوں لاڈ لڑاؤن سمیں انیکاں پرکار دیاں کھیڈاں کھڈاؤندیاں ہوئیاں لوریاں دندیاں ہن۔ کاکے دی کچھّ وچّ گوہ بڑگی میں لگی کڈھن ایہہ ہور بڑگی لوریاں کیول بچے نوں سواؤن لئی ہی نہیں گائیاں جاندیاں بلکہ اوہناں نوں جگاؤن لئی وی گائیاں جاندیاں ہن۔
ککلی دے گیت
نکیاں بچیاں اتے جوانی دیاں بروہاں تے کھڑوئیاں مٹیاراں ککلی دے گیت گاؤندیاں ہن۔ ککلی پنجابی کڑیاں دا حرمن پیارا لوکناچ ہے۔ اس نوں دو دو کڑیاں آہمو ساہمنے کھلو کے سجے ہتھ نوں سجے نال اتے کھبے ہتھ نوں کھبے نال پھڑکے مدھانی دے پھلاں وانگ کنگھیاں پا لیندیاں ہن۔ اس منگروں اوہ آپو اپنیاں اڈیاں جوڑکے اک دوجے دے پیراں دیاں انگلاں جوڑدیاں ہن اتے باہاں نوں تنکے اپنے پیراں اپر چرک چونڈے وانگ گھمدیاں ہوئیاں گیڑے تے گیڑا بنّ دندیاں ہن۔ گیڑے دی رفتار نال ککلی دے گیتاں دے بول وی واواں وچ گھمدے ہن۔ ککلی کلیر دی پگّ میرے ویر دی دپٹہ بھرجائی دا پھٹے منہ جوائی دا گئی ساں میں گنگا چڑھا لیائی ونگاں اسمانی میرا گھگرا میں کہڑی کلی ٹنگاں نیں میں ایس کلی ٹنگاں نی میں اس کلی ٹنگاں ککلی وچ گائے جاندے گیتاں نوں گاؤن دا اک ہور ڈھنگ وی ہے۔ دو کڑیاں دھرتی تے بیٹھکے جاں کھڑھو کے اک دوجی دے ہتھاں تے تاڑیاں مارکے تاڑیاں دے تال نال گیت دے بول بولدیاں ہن اتے انتلے ٹپے نوں ککلی پاؤندیاں دہراؤندیاں ہن۔ پنجاب دے وکھ وکھ علاقیاں وچ ستھانک طور تے انیکاں ککلی دے گیت ملدے ہن۔
تھال
تھال پنجابی کڑیاں دی حرمن پیاری لوک کھیڈ ہے۔ ایہہ کھیڈ دوپہر سمیں کھیڈی جاندی ہے۔ بالڑیاں کڑیاں وی اپنے نکے ویراں بھیناں نوں کھڈاؤندیاں روڑیاں دی کھیڈ دے نال نال ہی ایہہ کھیڈ کھیڈن لگّ جاندیاں ہن۔ ایہہ کھیڈ گھراں دے دلاناں وچ کھیڈی جاندی ہے۔ تھال ستاں تیہاں والی لیراں دی، دھاگیاں نال گندی ہوئی، گیند نال کھیڈے جاندے ہن جس نوں کھدو جاں کھیہنوں وی کیہا جاندا ہے۔ ایہہ کھیڈ کئی کڑیاں رلکے کھیڈدیاں ہن انج گنتی تے کوئی پابندی نہیں عامَ طور تے اک توں ودھ کڑیاں ایہہ کھیڈ کھیڈدیاں ہن۔ اک کڑی اک ہتھ نال کھدو نوں ہوا چ اچھالدی ہے تے پھر سجے ہتھ دی تلی تے بوچکے اس نوں اکہرے تال نال اپنی تلی تے وار وار بڑکاؤندی ہوئی نالو نال اسے تال نال اپنے تھال دے بول بولدی ہے۔ اردھچکر وچ بیٹھیاں دوجیاں کڑیاں اس ولّ اتسرتا نال ویکھدیاں ہن اتے اوہناں دی ننگا کھدو تے ٹکی ہندی ہے۔ جدوں اک تھال مکّ جاندا ہے تاں بناں رکے دوجے تھال دے بول بولے جاندے ہن۔ اسے طرحاں وارو واری ساریاں کڑیاں اپنے تھال پاؤندیاں ہن ۔ تھالاں دی گنتی نالو نال کیتی جاندی ہے۔ تھال: تھال تھال تھال ماں میری دے لمے وال پیو میرا شاہوکار شاہوکار نے باغ لوایا اندروں پانی رڑھدا آیا رڑھ رڑھ پانیاں سرمے دانیاں کجل پاواں پاواں پھلّ گلاب دا بھابی میری زلفاں والی ویر میرا سردار اعلیٰ مال ہویا بیبی پہلا تھال پہلا تھال مکن دے نال ہی دوجا تھال شروع کردی بھین ویرے نوں یاد کردی ہے۔ اسے طرحاں تھالاں دے تے تھال پائے جاندے ہن۔ درجناں دی گنتی وچ تھال اپلبھدھ ہن۔
لوہڑی دے گیت
لوہڑی دے تیوہار مکھ دی اپنی ونش نوں چالو رکھن دی بھاونا جڑی ہوئی ہے۔ ایہہ تیوہار نویں ویاہے جوڑیاں تے نوَ جنمیں منڈیاں دی خوشی وچ وی منایا جاندا ہے۔ ودھائیاں دے گڑ توں بناں بچے بھوت پنے، ریوڑیاں، تلوئیں، بکلیاں، دانے تے پاتھیآں گھر-گھر جا کے گیت گاؤندے ہوئے منگدے ہن۔ بچے بڑے چاء نال گیت گاؤندے ہن۔ دن چڑھے ہی لوہڑی منگ رہے بچیاں دیاں آوازاں سنائی دین لگدیاں ہن۔ کڑیاں دیاں وکھریاں وکھریئں ٹولیاں ہندیاں ہن، کئیاں نے چنیاں اتے پرنیاں نوں گٹھاں دیکے جھولے بنائے ہنندے ہن۔ پنڈاں وچ وکھ وکھ تھاواں تے لوہڑی بالی جاندی ہے۔ لوہڑی دے گیتاں وچ منڈیاں اتے کڑیاں دے گیت الگ الگ ہن۔ منڈیاں دے گیت لوہڑی بئی لوہڑی دیو گڑ دی روڑی بئی روڑی
کڑیاں دے گیت
سانجھی دے گیت
سانجھی مائی جاں سانجھی دیوی کڑیاں دا دسہرے دناں دا تیوہار ہے۔ ایہہ اسو دے پہلے نراتے توں شروع ہوکے دسہرے والے دن تکّ منایا جاندا ہے۔ کہندے ہن سانجھی مائی اک کوآری دیوی ہے۔اسنوں جیکر کواریاں کڑیاں پوجن تاں اوہناں نوں سنکھے ور پراپت ہندے ہن۔ نکیاں تے وڈیاں کڑیاں سانجھی مائی پاس کئی سکھاں سکھدیاں ہن۔ کوئی ویر منگدی ہے کوئی بھابو تے کوئی بھتیجا۔ [15/04 11:01 am] تارہ اگنہوتری: پہلے نراتے توں اک دو دن پہلاں گلی گوانڈھ دیاں نکیاں وڈیاں کڑیاں اکٹھیاں ہوکے چیکنی مٹی دے سینکڑیاں دی گنتی وچ چندؤئے جاں تارے بناکے دھپّ وچ سکا لیندیاں ہن۔ پھر ایہناں نوں وکھو وکھرے رنگاں نال رنگیا جاندا ہے۔ تارے اتھوا ٹکیاں توں بناں کئی سیانیئاں کڑیاں سانجھی مائی لئی گہنے نتھّ، مچھلی ، چوڑا، سگی پھلّ ، بانکا اتے چونک آدی مٹی دے ہی بناؤندیاں ہن۔ مٹی دے ہی بھانڈے چکلا بیلنا، طوا، پرات آدی بنائے جاندے ہن۔ پہلے نراتے دی آتھن توں سانجھی مائی دی پوجا شروع ہو جاندی ہے۔ گھیؤ دا چمکھیاں دیوا بالکے کڑیاں سانجھی دے منتر وجوں ایہہ گیت آرمبھدیاں ہن:-
اٹھ میری سانجھی پٹڑے کھوہل کڑیاں آئیاں تیرے کول پھر اگلا گیت شروع ہندا ہے:- جاگ سانجھی جاگ تیرے متھے آیا بھاگ تیرے پٹیاں سہاگ۔ اس مگروں سانجھی نوں خوش کرن لئی سانجھی دے گیت گاؤندیاں ہن:- سانجھی کڑیو پہاڑ وسدی راجے رام دی پوتی لین کیوں نی جاندا بھائی مودھنا وے تیری لمی لمی بودی بودی نوں لگڑے پھوندے تیری مخمل دی ٹوپی جانگیا سمادے ریشمی وچّ سچڑے موتی انت تے سانجھی دی آرتی اتاری جاندی ہے۔ آرتی گاؤن منگروں سکی پنجیری جاں تل چولی دا پرساد سانجھی نوں بھوگ لگاؤن منگروں سارے بچیاں وچ ونڈیا جاندا ہے۔ اس منگروں کڑیاں اگلی کڑی دے گھر جاکے پہلی ریت انوسار مڈھوں سڈھوں سانجھی مائی دی پوجا کردیاں ہن۔ اس پرکار اک دن دا پروگرام ختم ہو جاندا ہے۔ ایہہ پروگرام نوں دن چلدا رہندا ہے۔ دسہرے والے دن سارے محلے دیاں کڑیاں سانجھی مائی دی مورتی نوں کندھ توں لاہکے اک سچی ٹوکری وچ پاکے پنڈ دے لاگلے کسے ٹوبھے جاں سوئے وچ جلپرواہ کرن لئی ٹر پیندیاں ہن۔ بجھن والیاں باتاں بجھارتاں جنہاں نوں بجھن والیاں باتاں وی کیہا جاندا ہے۔ لوک بدھی دا چمتکار دکھاؤن لئی وشیش ستھان رکھدیاں ہن جتھے ایہہ منورنجن کردیاں ہن اتھے ساڈے وستو گیان وچ وی وادھا ہندا ہے اتے یاد شکتی تیز ہندی ہے۔ بجھارتاں کیہنے تے کدوں بنائیاں ایہہ دسنا بڑا اوکھا ہے۔ ایہہ لوک گیتاں وانگ ساڈے کول پیڑھیؤ پیڑھی پہنچیاں ہن۔ ایہہ سارے سنسار دیاں بولیاں وچ اپلبھدھ ہن۔ پہیلی، مداونی ، بجھوول، بجھکا ، بجھانی، بتولی تے باتاں آدی بجھارتاں دے ہور بھارتی ناں ہن۔ پراتن سمیں توں ہی بجھارتاں کسے گمبھیر ادیش دی پورتی کردیاں رہیاں ہن۔ کلپت کتھاواں انوسار اسئمتہان وچ پورا ناں اترن والے نوں دنڈ دتا جاندا ہے۔ اتھوں تکّ کئیاں نوں بجھارتاں دا صحیح اتر نہ دین دی صورتَ وچ اپنی جان توں ہتھ وی دھونے پیندے ہن۔ پنجابی وچ ہزاراں بجھارتاں ملدیاں ہن ایہناں وچ پنجاب دا لوکجیون صاف دکھائی دندا ہے۔ شاید ہی کوئی اجیہا وشا ہووے جس بارے پنجابی وچ بجھارتاں نہ ہون۔ دو کبوتر جکا جوڑی رنگ اوہناں دے کالے نہ کجھ کھاون نہ کجھ پیون ربّ اوہناں نوں پالے (اکھ)
لوک کہانیاں
مڈھ قدیم توں ہی لوک کہانیاں جن سدھارن دے منورنجن دا مکھ سادھن رہیاں ہن۔ سارے سنسار دے لوک بچے توں بڈھے تکّ ایہناں کہانیاں دا رس ماندے ہن۔ لوکدھارا دے کئی ودوان اس متّ دے دھارنی ہن کہ ایہہ منکھی اتہاس جنیئاں ہی پرانیاں ہن۔ ایہہ کسے آدی منکھ نال واپریاں گھٹناواں ہی ہن جنہاں نوں اسنے رچنابدھّ کیتا ہے۔ جیکر پنجاب دی دھرتی نوں لوک کہانیاں دی جنن بھومی آکھ لیا جاوے تاں ایہہ اتکتھنی نہیں ہوویگی۔ مہابھارت وچ اجہیاں لوک کہانیاں پرچلت ہن، وید ساہت وچ وی ایہناں دا کوئی گھاٹا نہیں۔ لوکدھارا دے ودواناں دا ایہہ وی متّ ہے کہ ایہہ ونج کرن آئے وپاریاں، قافلیاں دے راہیں بھرت توں عرب تے ایران آدی ہندیاں یونان پجیاں تے اتھوں یورپ دے وکھ وکھ دیشاں وچ پرچلت ہو گئیاں۔ پنچ تنتر نوں نیتی کتھاواں دا بھارت دا پہلا اتے سنسار پرسدھ گرنتھ منیا جاندا ہے۔ جو کہ پنجاب وچ عیسیٰ توں 150 ورھے پورب دا رچیا منیا جاندا ہے۔ لوک کتھاواں دا گرنتھ وڈّ کہا سنسار دا سبھ توں وڈا گرنتھ گناڈھے ریشی دی کرت پنجاب وچ ہی رچیا گیا سی۔ نیتک قدراں قیمتاں دا سنچار ایہناں کہانیاں وچ ودمان ہے۔ سدا نیکی دی جےَ تے جھوٹھ ہاردا ہے۔ حق سچ لئی جوجھن والے سنمانے اتے ہمتی اتے ساہسی جنسدھارن توں شاباشے پراپت کردے ہن۔ کرنا رس اتے ہاس رس دی چاشنی نال گلیپھیاں ایہہ کہانیاں سروتے نوں اک انوٹھا رس پردان کردیاں ہن۔ اداہرن:-
اک وار اک پیو پتّ گھوڑی لئی جاندے ہن۔ پیو بڈھا سی تے پتّ رتی الوآں۔ پیو گھوڑی اتے بیٹھا سی تے پتّ نالو نال تر رہا سی۔ اک پاسے کھیت وچ گڈاوے کپاہ گڈدے سن۔ تاں واج آئی،"دیکھو اوئے بڈھے دی کی متّ ماری ہے۔ آپ گھوڑی اتے چڑھیا جاندا ہے تے منڈا وچارا جہڑا نیانا ایں، اوہنوں پیدل تورئ...." ایننی گلّ سنکے پیو گھوڑی توں اترگیا تے منڈا چڑھا دتا۔ جدوں کجھ قدم گئے تا پہے وچ کجھ راہی ترے آؤندے سن۔ کولوں لنگھن لگے اوہناں وچوں اک نے آکھیا، "دیکھ لؤ اج کلّ دا زمانہ آپ تاں ڈنڈے ورگا ہوکے گھوڑی تے چڑھیا جاندے تے بڈھے وچارے نوں پادل تورئ" اینی گلّ سنکے دوہاں نے سوچیا کہندے تاں لوک ٹھیک نے پر اوہناں سوچیا آخر کریئے کی؟ تے پھر اوہناں نوں جھٹّ سجھیا کیوں نہ دوویں ای گھوڑی تے چڑھ بیٹھیئے
دوویں گھوڑی تے چڑھ گئے۔ گھوڑی ذرا نرم سی تے بھار نال ٹڈھ جھکیا جاندا سی۔ اگوں کجھ ہور آدمی ملے اوہناں نے گھرنا نال نندکے آکھیا،" دیکھو ایہہ قصائیاں نے بے جان پشو نوں مارنا لیا اے، دوویں سانھاں ورگے اتے چڑھے بیٹھے نے اوہ وچارے ٹھٹھّ جے ہوکے اتر پئے اتے لگام پھڑکے اگے اگے ٹر پئے۔ کوئی وی ہن گھوڑی اتے چڑھیا ہویا نہیں سی۔ کیونکی لوک کویں وی چین نہیں سی لین دندے جدوں کجھ قدم گئے تاں پھر کجھ راہی مل گئے۔ راہیاں نے گھوڑی کول ہندے سندے پیدل ترے جاندیاں نوں دیکھکے آکھیا، دیکھلؤ بئی ایہناں نوں کہندے نے اصلی مورکھ۔ سواری کول ہے پھر وو پیدل ترے جاندے نے۔ بھلے مانسو جے دوویں نی بیٹھ سکدے تاں اک تاں بیٹھ جاؤ۔ دنیاں دا منہ بھلاں کون پھڑے۔
پنجابی لوک کہانی وچ جنسدھارن دے دکھاں سکھاں، ادگاراں، آشاواں، رہن سہن، ریتی رواج، اخلاقی قدراں قیمتاں دی جھلک ایہناں وچوں صاف دس آؤندی ہے۔ لوک گیتاں وانگ لوک کہانیاں وی بچیاں دے منورنجن دا وشیش سادھن ہن۔ ایہناں نوں سنن والیاں باتاں وی آکھدے ہن۔ جویں:- راجے تے رانی دیاں کہانیاں، گھگی کاں دیاں کہانیاں، چڑی دیاں کہانیاں آدی پرمکھ ہن۔ بال کھیڈاں
بچیاں وچ صد بھاونا، نیک نیتی، انصاف اتے بھائیوالی جہے ایہناں کھیڈاں دوارا پرویش کردے ہن۔ بچے عامَ کرکے چھوہن والیاں کھیڈاں کھیڈدے ہن۔ جویں بڈھی مائی، بھنڈا بھنڈاریا، اوٹھک بیٹھک، اوچ نیچ، کوٹلہ چھپاکی، دائیئاں دہکڑے اتے اڈو چھڈپا آدی ایہناں دیاں حرمن پیاریاں کھیڈاں ہن۔ کھیڈن سمیں کسے نہ کسے نے دائی جاں پتّ دینی ہندی ہے۔ سبھ توں پہلی دائی کون دوے؟ اسلئی پگن دا نیم ہے۔ پگیا کئی طریقے نال جانندا ہے۔ جویں:- اک سلائی دو سلائی تیجا بولے لیفٹ رائیٹ
اوچ نیچ اس کھیڈ نوں دس باراں سال دے بچے چاء نال کھیڈدے ہن۔ کھڈاریاں دی گنتی نشچت نہیں ہنندی۔ اوٹھک بیٹھک اس وچ دائیں والا بچہ قطاروں باہر کھلوتا ہنندا ہے۔ آواز دین تے اسنوں چھوہن دی کوشیش کردا ہے۔ انھاں جھوٹا اس کھیڈ وچ اک بچے دیاں اکھاں کسے کپڑے نال بنّ دتیاں جاندیاں ہن انے جھوٹے وانگ بچہ ہتھ پیر مارکے اوہناں نوں چھوہن دی کوشش کردا ہے۔ کوٹلہ چھپاکی کوٹلہ چھپاکی چھوٹے بچیاں دی ہرمنپیاری کھیڈ ہے۔ عامَ طور تے دس توں لیکے پچی-تیہہ بچے ایہہ کھیڈ کھیڈدے ہن۔
راجے تے نوکر بچے دو ٹیلیاں بناکے آہمو ساہمنے کھلو جاندے ہن۔ اسّ ٹولی راجے اتے دوجی نوکر اکھواندی ہے۔ دوہاں وچ وارتالاپ ہندی ہے۔ راجے              :  راجے راجے کی کھاندے؟ راجے آپے ہی    : راجے راجے لڈو کھاندے۔ نوکر             : نوکر نوکر کی کھاندے؟ راجیاں چوں اک : جوٹھ
جوٹھ آکھدے سار ہی راجے دوڑ جاندے ہن اتے نوکر اوہناں دا پچھا کرکے پھڑدے ہن اتے اوہناں نوں دھرتی تے گھسیٹدے ہن۔ استوں بناں ہور کھیڈاں بارے وی دسیا گیا ہے۔ جویں الیئے پٹلیئے، ہرا سمندر، کاہنا کاہنا شیر جوانا، کن من کانی کون گنے ، خان گھوڑی ، چوہے تے بلی، ڈومنا مخیال، تیرا میرا میل نی، پری، بچھو کٹا، بلی ماسی ، بڈھی مائی، میرے کوٹھے تے کون کھنگھیا، مورا مورا توں کی پیندا ، راجا منگے بکری ، لکن مٹی۔
گٹھ:کھیڈاں گٹھ:ایشیائی کھیڈاںگٹھ:پنجابی رہتل
چک 315 ڈبلیو بی
چک 315 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
اشاریہ خوش سیارہ
thumb|450px|نقشہ مشعر خوش سیارہ (2006). سب تو‏ں زیادہ رینکنگ ملکاں روشن سبز نيں; سب تو‏ں کم بھوری نيں
حوالے
گٹھ:بین الاقوامی درجہ بندی گٹھ:خوشی گٹھ:دوامیت گٹھ:عالمگیریت متعلقہ مشعرات گٹھ:کیفیت حیات گٹھ:ماحول
سگمارنگن قلعہ
سگمارنگن قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے جرمن صوبے بادن-ورتمبرگ وچ سوابین الب علاقے وچ اے۔
صوبا لما سولاویسی
لما سولاویسی انڈونیشیا دا اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ ماکاسار شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 21 ریجنسیاں تے 3 شہر نیں ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
پرانا قلعہ میربرگ
پرانا قلعہ میربرگ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے قلعہ بادن-ورتمبرگ صوبے وچ کونسٹینس جھیل دے نال میربرگ وچ اے۔
گنڈوۓ کرلے
گنڈوۓ کرلے بنا لتاں والے چانے کرلے نیں جنہاں دیاں 150 توں ودھ ونڈاں نیں۔ ایہناں دے پنڈے لمے، دوجے انگ نکے یا مکے ہوۓ، تے مڈھلی پدھر والیاں اکھاں۔ کئی ونڈاں دا گلابی پنڈا ہوندا اے تے پنڈے تے چھلے بنے ہوندے نیں۔ باہروں ایہ گنڈویاں ورکے لکدے نیں۔ بائپس نوں چھڈے کے کسے دے انگ پیر نہین ہوندے۔
کولمبئر
کولمبئر سویٹزرلینڈ، دی کینٹن واود دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 512 لوک وسدے نیں۔
ہڈسن کاؤنٹی
ہڈسن امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان صومای جنوبی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ڈیمیڈوف گالاگو
ڈیمیڈوف گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی افریقہ دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
وائلٹ
وائلٹ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن واود دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 593 لوک وسدے نیں۔
وائیلڈنشٹائین قلعہ
وائیلڈنشٹائین قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے قلعہ 1200-1300 وچ بنایا گیا سی مگر اج کل اے اک ہاسٹل اے۔
ایلی دریا
thumb|240px|ایل دریا دا اک نظارہ thumb|240px|[[بلخش جھیل جلسمبھر علاقے دا نقشہ جس وچ ایلی دریا اتے اسدے معاون دریا ویکھے جا سکدے نیں]] ایلی دریا ( قازق: Іле، الے؛ انگریزی: Ili River ) وچکار ایشیا دا اک دریا اے جو چین دے شنجیانگ صوبے دے ایلی قازاق خودمختار پریفکچر وچ تیان شان پہاڑاں توں پیدا ہوکے دکھن چڑھدے قازقستان دے صوبہ آلماتی  توں گزر کے بالخش جھیل دے وچ ڈگدا  اے ۔ اسدی کل لمبائی 1439 ک م اے جس وچوں ٨١٥ ک م  قازقستان دی زمین وچ آؤندا اے ۔ بالخش جھیل وچ ڈگدے ہوئے  ایلی دریا  اک وڈا دریامکھ ( ڈیلٹا ) علاقہ بناؤندا اے جس وچ جھیلاں ، دلدلی دھرتی ہور سرکنڈیاں نال بھرپور آبی علاقے آؤندے ہن ۔
کل ملکے ایلی دریا دا جلسمبھر علاقہ 1،40،000 مربی کلومیٹر اے۔ ایلی دریا سٹیپ (گیاہستان) دے تن  سبتوں  اہم دریاوان وچوں اک اے - دوجے دو چیا دریا تے تلاس دریا نیں۔
ناں
ایلی دریا دا نام محمود کاشغری دی مشہور 'دیوانِ لغات الترک' (ترک بولیاں دی لغت ) وچ ملدا اے۔ اس وچ اس نے اسنوں کچھ اس طرح درج کیتا سی: 'ایلی، اک دریا دا نام، جسدے کنارے یغما، توخسی تے چگلگ​ قبیلے وسدے نیں تے جسنوں ترکی دیس اپنا جیحون (آمو دریا) سمجھدے نیں'۔ اس توں اندا مطلب سی کہ جس طرح وچکار ایشیا دے باقی حصہ وچ آمو دریا نوں بہت اہمیت دتی جاندی اے اسی طرح ایلی دریا  ترک لوکاں لئی  اے۔ ممکن اے کہ دریا دا نام ایغور بولی دے 'ال' شبد توں ہوئے جس دا مطلب '(مچھلی پھڑن والا) کانٹا' ہوندا اے۔ ایہ نام دریا دے سائز دے اوپر مشتمل ہو سکدا اے۔
حوالے
گٹھ:سنکیانگ گٹھ:سنکیانگ دے دریا گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا گٹھ:قازقستان دے دریا
تھامس گالاگو
تھامس گالاگو نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی افریقہ دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
ہنٹرڈن کاؤنٹی
ہنٹرڈن امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 319 ڈبلیو بی
چک 319 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
صوبا لما سماٹرا
صوبا لما سماٹرا انڈونیشیا دا اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ پالیمبانگ شہر اے ۔ اس صوبے وچ 13 ریجنسیاں تے 4 شہر نیں ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
کلارنز
کلارنز سویٹزرلینڈ، دی کینٹن واود دا اک پنڈ اے۔
ویسٹے اوبرہاؤز
ویسٹے اوبرہاؤز جرمنی چ اک قلعہ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
Veste Oberhaus
ضلع آئیلو
ضلع آئیلو دکھنی چڑھدے ایشیاء دے اک دیس چڑھدا تیمور دا اک ضلع اے۔
گٹھ:چڑھدا تیمور