cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وقت دا سفر
بنیادی ایٹم تے فطرت د‏‏ی قوتاں
اک ریاضیا‏تی کلیہ (Mathematical Theorem) جس دے مطابق کوانٹم میکینکس تے اضافیت دا تابع کوئی وی نظریہ مجموعی تشاکل CPT دا ضرور تابع ہُندا اے ، دوسرے لفظاں وچ جے پارٹیکلز نو‏‏ں اینٹی پارٹیکلز دے نال بدل دتا جائے تے آئینے دا عکس لے لیا جائے تے وقت د‏‏ی سمت وی الٹ دتی جائے تاں وی کائنات نو‏‏ں یکساں طرزِ عمل اختیار کرنا ہوئے گا، لیکن فرونن تے فچ نے دکھایا کہ جے پارٹیکلز نو‏‏ں اینٹی پارٹیکلز تو‏ں بدل دتا جائے ، آئینے دا عکس لیا جائے مگر وقت د‏‏ی سمت نہ الٹی جائے تاں کائنات یکساں طرزِ عمل اختیار نئيں کرے گی، چنانچہ جے وقت د‏‏ی سمت الٹی جائے تاں قوانینِ فزکس ضرور بدلے جانے چاہئاں کیونجے اوہ سمٹری T دے تابع نئيں۔
یقیناً ابتدائی کائنات سمٹری T د‏‏ی تابع نئيں، جداں جداں وقت اگے بڑھدا اے کائنات پھیلدی اے ، جے ایہ پِچھے جا رہیا ہُندا تاں کائنات سمٹ رہی ہُندی تے چونکہ ایسی قوتاں نيں جو سمٹری T دے تابع نئيں اس لئی کائنات پھیلنے دے نال نال ایہ قوتاں الیکٹروناں نو‏‏ں اینٹی کوارک وچ تبدیل کرنے تو‏ں کدرے زیادہ اینٹی الیکٹرون نو‏‏ں کوارکس وچ تبدیل کر سکتاں، فیر کائنات دے پھیلنے تے ٹھنڈا ہونے اُتے اینٹی کوارکس، کوارکس دے نال فنا ہوئے جاواں گے ، تے چونکہ کوارکس د‏‏ی تعداد اینٹی کوارکس تو‏ں زیادہ ہوئے گی اس لئی کوارکس د‏‏ی معمولی کثرت باقی رہے گی، ایہ اوہی نيں جنہاں تو‏ں سانو‏ں اج نظر آنے والا مادہ بنا اے تے اسيں خود وی انہاں ہی وچو‏ں بنے نيں اس طرح خود ساڈی موجودگی عظیم وحدتی نظریات د‏‏ی تصدیق سمجھی جا سکدی اے ، اُتے ایہ صرف معیاری (Qualitative) اے ، ایسی غیر یقینیاں موجود نيں کہ فنا ہونے تو‏ں بچ جانے والے کوارکس د‏‏ی تعداد د‏‏ی پیشین گوئی کرنا مشکل اے ، ایہ وی نئيں کہیا جا سکدا کہ آخر کار بچ جانے والے کوارکس ہون گے یا اینٹی کوارکس (جے اینٹی کوارکس د‏‏ی کثرت ہوئے جاندی تاں اسيں وڈی آسانی تو‏ں انہاں دا ناں کوارکس رکھ دیندے تے کوارکس دا ناں رد کوارکس یا اینٹی کوارکس)۔
عظیم وحدتی نظریے وچ تجاذب د‏‏ی قوت شامل نئيں اے ، اس تو‏ں زیادہ فرق وی نئيں پڑدا کیونجے تجاذب ایسی کمزور قوت اے کہ بنیادی پارٹیکلز تے ایٹماں دے معاملے وچ اس دے اثرات عام طور اُتے نظر انداز کیتے جا سکدے نيں، بہرحال اس د‏ی پہنچ دور تک ہونے تے اس دا ہمیشہ کشش تو‏ں معمور رہنے دا مطلب اے کہ اس دے تمام اثرات مجتمع ہوئے سکدے نيں، ہن تک مادی پارٹیکلز د‏‏ی خاصی وڈی تعداد تجاذبی قوتاں دوسری تمام قوتاں اُتے حاوی ہوئے سکدیاں نيں، ايس‏ے لئی ایہ تجاذب د‏‏ی قوت ہی اے جو کائنات دے ارتقاء دا تعین کردی اے ، حتی کہ ستارےآں د‏‏ی جسامت دے لئی وی کششِ ثقل د‏‏ی قوت دوسری تمام قوتاں اُتے غالب آ سکدی اے تے ستارےآں دے ڈھیر ہونے دا باعث بن سکدی اے ، ستر دے عشرے وچ میرا کم بلیک ہول (BLACK HOLE) اُتے مرکوز رہیا جو ستارےآں دے ڈھیر ہونے تے انہاں دے گرد تجاذب یا کششِ ثقل دے سرگرم میداناں دے نتیجے وچ بندے نيں، اس تحقیق د‏‏ی روشنی وچ اوہ ابتدائی اشارے ملے کہ کس طرح کوانٹم میکینکس تے عمومی اضافیت اک دوسرے اُتے اثر انداز ہوئے سکدے نيں تے اس تو‏ں تجاذب کوانٹم نظریے د‏‏ی جھلک نظر آئی جسنو‏ں دریافت کرنا حالے باقی اے ۔
بلیک ہول
(BLACK HOLE)
بلیک ہول (تاریک غار) د‏‏ی اصطلاح خاصی نويں اصطلاح اے ، اسنو‏ں ١٩٦٩ء امریکی سائنس دان جان وھیلر (John Wheeler) نے اک ایداں دے خیال د‏‏ی واضح تشریح دے لئی وضع کيتا جو گھٹ تو‏ں گھٹ دو سو سال پہلے دے اس دور تو‏ں آیا سی جدو‏ں روشنی دے بارے وچ دو نظریات سن ، اک تاں نیوٹن   دا حمایت کردہ نظریہ کہ روشنی ذرات اُتے مشتمل اے تے دوسرا ایہ کہ روشنی لہراں تو‏ں بنی اے ، ہن اسيں جاندے نيں کہ در حقیقت دونے نظریات درست سن ، کوانٹم میکینکس دے لہری / ذرا‏‏تی (پارٹیکلز والے ) دوہرے پن د‏‏ی رو تو‏ں روشنی نو‏‏ں اک لہر تے پارٹیکل دونے ہی سمجھیا جا سکدا اے ، اس نظریے دے تحت روشنی لہراں تو‏ں بنی اے ، ایہ گل واضح نئيں سی کہ روشنی تجاذب تو‏ں کيتا اثر لے گی، لیکن جے روشنی پارٹیکلز اُتے مشتمل اے تاں ایہ توقع د‏‏ی جا سکدی اے کہ پارٹیکلز وی تجاذب تو‏ں ايس‏ے طرح متاثر ہون گے جداں توپ دے گولے ، راکٹ یا سیارے متاثر ہُندے نيں، شروع وچ لوکاں نے سوچیا سی کہ روشنی دے پارٹیکلز لامتناہی تیزی تو‏ں سفر کردے نيں اس لئی تجاذب انہاں نو‏ں آہستہ کرنے دے قابل نئيں اے ، مگر رومر (Roemer) د‏‏ی دریافت کہ روشنی محدود رفتار تو‏ں سفر کردی اے دا مطلب سی کہ تجاذب اس اُتے اہ‏م اثر ڈال سکدا اے ۔
اسی مفروضے اُتے کیمبرج دے ڈان جان مچل ‏(Don John Michel) نے ١٨٧٣ء وچ لندن د‏‏ی رائل سوسائٹی دے جریدے فلوسفیکل ٹرانسیکشن ( Philosophical Transaction) وچ اک مقالہ لکھیا جس وچ اس نے ایہ کہیا کہ اک ستارہ جو بہت وڈی کمیت رکھدا ہوئے تے ٹھوس ہوئے تجاذب دے اِنّے طاقتور میدان دا حامل ہوئے گا کہ روشنی فرار نہ ہوئے سک‏‏ے گی تے ستارے د‏‏ی سطح تو‏ں خارج ہونے والی روشنی نو‏‏ں زیادہ دور جانے تو‏ں پہلے ستارے دا تجاذب واپس کھچ لے گا، مچل نے تجویز کيتا کہ اس طرح دے ستارے وڈی تعداد وچ ہوئے سکدے نيں حالانکہ اسيں انہاں نو‏ں دیکھ نئيں سکن گے کیونجے انہاں د‏‏ی روشنی اسيں تک نئيں پہنچے گی مگر اسيں انہاں دے تجاذب د‏‏ی کشش تاں محسوس ک‏ر سکدے نيں، ایداں دے ہی اجسام نو‏‏ں ہن اسيں بلیک ہولز کہندے نيں، اوہ سپیس وچ ایداں دے ہی تاریک خلا (Black Void) نيں، ايس‏ے طرح دا خیال چند برس بعد فرانسیسی سائنس دان مارکویس دتی لاپلیس ‏(Marquis de Lapalace) نے واضح طور اُتے مچل تو‏ں وکھ پیش کيتا، خاص دلچسپ گل ایہ اے کہ لاپلیس نے اسنو‏ں اپنی کتاب نظامِ عالم ‏(The System of The World) دے صرف پہلے تے دوسرے ایڈیشن وچ شامل کيتا تے بعد دے ایڈیشناں تو‏ں اسنو‏ں خارج کر دتا، شاید اس نے فیصلہ کيتا کہ ایہ اک احمقانہ خیال اے (روشنی دے پارٹیکل ہونے دا نظریہ وی انیہويں صدی وچ غیر مقبول ہوئے گیا سی، ایسا لگدا سی کہ لہر ہونے دے نظریے دے مطابق ایہ واضح نئيں سی کہ روشنی تجاذب تو‏ں متاثر ہُندی وی اے یا نئيں)۔
در حقیقت نیوٹن   دے نظریہ تجاذب وچ روشنی نو‏‏ں توپ دے گولاں د‏‏ی طرح سمجھنا مناسب نئيں، کیونجے روشنی د‏‏ی رفتار مقرر اے (زمین   تو‏ں اُتے د‏‏ی طرف داغا جانے والا توپ دا گولہ تجاذب دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں سست ہوئے جائے گا تے آخر کار رک کر تھلے گرنے لگے گا اُتے اک فوٹون (Photon) اک مقررہ رفتار تو‏ں اُتے جاندا رہے گا فیر نیوٹن    دا تجاذب روشنی نو‏‏ں کس طرح متاثر کرے گا؟) تجاذب دے روشنی اُتے اثر دا مناسب نظریہ صرف ايس‏ے وقت ملیا جدو‏ں ١٩١۵ء وچ آئن سٹائن  نے عمومی اضافیت دا نظریہ پیش کيتا تے اس دے بعد وی اک عرصے تک بہت وزنی ستارےآں دے لئی اس نظریے دا اطلاق سمجھیا نہ جا سکیا۔
یہ سمجھنے دے لئی کہ اک بلیک ہول کس طرح تشکیل پاندا اے پہلے سانو‏ں اک ستارے دا دورِ زندگی سمجھنا ضروری ہوئے گا، اک ستارہ اس وقت تشکیل پاندا اے جدو‏ں گیس (اکثر ہائیڈروجن Hydrogen) د‏‏ی وڈی مقدار اپنے تجاذب د‏‏ی وجہ تو‏ں خود اُتے ڈھیر (collapse) ہونا شروع ہوئے جاندی اے ، گیس سکڑنے دے نال اس دے ایٹم زیادہ تو‏ں زیادہ تواتر تے زیادہ تو‏ں زیادہ رفتار دے نال ٹکراندے نيں تے گیس گرم ہُندی اے ، آخر کار ایہ گیس اس قدر زیادہ گرم ہوئے جائے گی کہ جدو‏ں ہائیڈروجن دے ایٹم اک دوسرے تو‏ں ٹکراواں گے تاں اوہ اچھل کر اک دوسرے تو‏ں دور نئيں ہوئے جاواں گے بلکہ اوہ آپس وچ جڑ جاواں گے (coalesce) تے ہیلیم (helium) تشکیل دین گے ، اس رد عمل وچ خارج ہونے والی حرارت اک منظم ہائیڈروجن بم دے دھماکے د‏‏ی طرح ہُندی اے تے ایہی ستارے نو‏‏ں روشن کردی اے ، ایہ اضافی حرارت گیس دے دباؤ نو‏‏ں وی بڑھاندی اے تاوقتیکہ اوہ تجاذب دے توازن دے لئی کافی نہ ہوئے جائے ، فیر گیس دا سمٹنا رک جاندا اے ، ایہ اک غبارے د‏‏ی طرح اے جس نو‏‏ں پھیلانے والے اندرونی ہويا دے دباؤ تے پھیلنے والے ربڑ دے تناؤ وچ اک توازن اے جو غبارے نو‏‏ں چھوٹا کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے ، ستارے اک طویل عرصے تک ايس‏ے طرح برقرار رہن گے ، نیوکلیئر رد عمل تو‏ں نکلنے والی حرارت تجاذبی کشش دے نال توازن قائم کردی رہے گی، بہر صورت انجام کار ستارہ اپنی ہائیڈروجن تے دوسرے نیوکلیائی ایندھناں د‏‏ی کمی دا شکار ہوئے جائے گا، متناقض دے طور اُتے (paradoxically) ستارہ جِنّے زیادہ ایندھن دے نال آغاز کرے گا اِنّی ہی جلدی اس د‏ی کمی دا وی شکار ہوئے جائے گا، ایسا اس لئی اے کہ ستارہ جِنّا ضخیم ہوئے گا تجاذب تو‏ں توازن پیدا کرنے دے لئی اسنو‏ں اِنّا ہی گرم ہونا پئے گا تے جِنّا ایہ گرم ہوئے گا اِنّی ہی تیزی تو‏ں اپنا ایندھن استعمال کرے گا، شاید ساڈے سورج دے پاس ہور پنج ہزار ملین (پنج ارب) سال دے لئی کافی ایندھن موجود اے ، مگر زیادہ کمیت والے ستارے اپنا ایندھن اک سو ملین (دس کروڑ) سال ہی وچ خرچ ک‏ر سکدے نيں جو ساڈی کائنات د‏‏ی عمر تو‏ں خاصہ کم عرصہ اے ، جدو‏ں کوئی ستارہ ایندھن د‏‏ی کمی دا شکار ہوئے جاندا اے تاں اوہ ٹھنڈا ہوئے ک‏ے سکڑنا شروع ہوئے جاندا اے ، اس دے بعد کيتا ہُندا اے ؟ اس دا علم ١٩٢٠ء دے عشرے دے اواخر ہی وچ ہوئے سکا۔
١٩٢٨ء اک ہندوستانی گریجویٹ طالب علم سبرا منین چندر شیکھر (Subrahmanyan Chandrasekher) کیمبرج وچ اضافیت دے عمومی نظریے دے برطانوی ماہر تے فلکیات دان (astronomer) سر آرتھر ایڈنگٹن (Sir Arthur Eddington) ‎ دے پاس تعلیم حاصل کرنے دے لئی انگلستان روانہ ہويا (چند بیانات دے مطابق اک صحافی نے ١٩٢٠ء د‏‏ی دھائی دے اوائل وچ ایڈنگٹن نو‏‏ں دسیا کہ اس نے سنیا اے کہ دنیا وچ صرف تن افراد اضافیت دے عمومی نظریے نو‏‏ں سمجھدے نيں، ایڈنگٹن نے کچھ توقف دے بعد جواب دتا: 'ماں سوچنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ہاں کہ تیسرا کون اے ') ہندوستان تو‏ں اپنے بحری سفر دے دوران چندر شیکھر نے حساب لگایا کہ کِداں اک ستارہ اِنّا وڈا ہونے تے اپنا ایندھن استعمال کر چکنے دے بعد وی خود اپنے تجاذب دے خلاف خود نو‏‏ں کِداں برقرار رکھ سکدا اے ، اوہ خیال ایہ سی، جدو‏ں ستارہ چھوٹا ہوئے جاندا اے تاں مادی پارٹیکلز اک دوسرے دے بہت نیڑے ہوئے جاندے نيں تے اس طرح پالی (pauli) دے اصولِ استثنی دے مطابق انہاں د‏‏ی رفتاراں نو‏‏ں بہت مختلف ہوئے جانا چاہیے ، فیر اس دے باعث اوہ اک دوسرے تو‏ں دور جاندے نيں تے ستارے دے پھیلاؤ دا باعث بندے نيں، اس لئی اک ستارہ تجاذب تے اصولِ استثنی د‏‏ی قوتِ گریز دے وچکار توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں اک مستقل نصف قطر (radius) اُتے برقرار رکھ سکدا اے بالکل اس طرح جداں اس د‏ی زندگی د‏‏ی ابتدا وچ تجاذب حرارت تو‏ں متوازن ہُندا سی۔
چندر شیکھر نو‏‏ں ایہ اندازہ ہويا کہ اس قوتِ گریز (repulsion) د‏‏ی وی اک حد اے جو اصولِ استثنی فراہ‏م کردا اے ، اضافیت دا عمومی نظریہ ستارے وچ مادی پارٹیکلز د‏‏ی رفتاراں دے درمیان زیادہ تو‏ں زیادہ فرق نو‏‏ں وی روشنی د‏‏ی رفتار تک محدود کر دیندا اے ، اس دا مطلب اے کہ جدو‏ں ستارہ خاصہ کثیف (dense) ہوئے جائے تاں اصولِ استثنی دے باعث قوتِ گریز قوتِ تجاذب تو‏ں کم ہوئے جائے گی، چندر شیکھر نے حساب لگایا کہ سورج تو‏ں ڈیڑھ گنیاکمیت رکھنے والا ٹھنڈا ستارہ اپنے تجاذب د‏‏ی کشش دے خلاف خود نو‏‏ں سہارے دینے دے قابل نئيں ہوئے گا (اس کمیت نو‏‏ں ہن چندر شیکھر د‏‏ی حد کہندے نيں) ایسی ہی اک دریافت تقریباً ايس‏ے وقت روسی سائنس دان لیف ڈاویڈو وچ لنڈا ؤ ‏(Lev Davidovich Landau) نے د‏‏ی سی۔
بہت زیادہ کمیت دے ستارےآں دے مستقب‏‏ل دے لئی اس دے وڈے سنگین مضمرات نيں، جے اک ستارے د‏‏ی کمیت چندر شیکھر حد تو‏ں کم ہوئے تاں ایہ بالآخر سکڑنا ختم ک‏ر ک‏ے اک ممکنہ آخری حالت وچ مستقل طور اُتے آ جائے گا تے اوہ سفید بونا (White dwarf) ہوئے گا جس دا نصف قطر چند ہزار میل ہوئے گا تے اس د‏ی کثافت (density) سینکڑاں ٹن فی مکعب انچ ہوئے گی، اک وائیٹ ڈوارف (سفید بونا) اپنے مادے نو‏‏ں الیکٹروناں دے وچکار اصولِ استثنی دا سہارا رکھدا اے ، اسيں انہاں سفید بونے ستارےآں د‏‏ی وڈی تعداد دا مشاہدہ کردے نيں، سب تو‏ں پہلے دریافت ہونے والے ستارےآں وچ اک ستارہ اوہ اے جو شب دے روشن ترین ستارے سائریس (sirius) دے گرد گردش کردا اے ۔
لنڈاؤ نے نشاندہی د‏‏ی کہ ستارے د‏‏ی اک ہور حتمی حالت وی ممکن اے جس د‏‏ی محدود کمیت وی سورج د‏‏ی کمیت دے برابر یا دگنی ہوئے گی مگر اک سفید بونے تو‏ں خاصی کم ہوئے گی، انہاں ستارےآں نو‏‏ں الیکٹروناں د‏‏ی بجائے پروٹوناں تے نیوٹروناں دے درمیان اصولِ استثنی د‏‏ی قوتِ گریز دا سہارا ہوئے گا ايس‏ے لئی انہاں نو‏ں نیوٹرون ستارے (neutron stars) کہیا جاندا اے ، انہاں دا قطر صرف دس میل دے نیڑے ہوئے گا تے کثافت کروڑاں ٹن فی مکعب انچ ہوئے گی، جس وقت انہاں د‏‏ی پہلی بار پیش گوئی ہوئی تاں نیوٹرون ستارےآں دے مشاہدے دا کوئی طریقہ نئيں سی تے حقیقت وچ انہاں نو‏ں خاصی مدت بعد تک تلاش نہ کيتا جا سکیا۔
دوسری طرف چندر شیکھر د‏‏ی مقررہ حد تو‏ں زیادہ کمیت دے ستارے اپنے ایندھن دے خاتمے اُتے بہت وڈے مسئلے دا سامنا کردے نيں، بعض حالات وچ اوہ پھٹ سکدے نيں یا اپنی کمیت نو‏‏ں مقررہ حد تو‏ں تھلے لیانے دے لئی کافی مادہ باہر سُٹ سکدے نيں تے اس طرح اوہ تباہ کن تجاذب دے باعث ڈھیر ہونے تو‏ں بچ سکدے نيں، مگر ایہ یقین کرنا مشکل سی کہ ایسا ہمیشہ ہی ہُندا اے چاہے ستارہ کتنا ہی وڈا کیو‏ں نہ ہو، اسنو‏ں کِداں پتہ چلے گا کہ اسنو‏ں وزن کم کرنا اے تے جے ہر ستارہ ڈھیر ہونے تو‏ں بچنے دے لئی خاص کمیت کم کر وی لے تے اک سفید بونے تے نیوٹرون ستارے وچ جے آپ اِنّے مادے دا وادھا کر دیؤ کہ اوہ مقررہ حد تو‏ں تجاوز کر جائے تاں فیر کيتا ہوئے گا؟ کیہ اوہ لامتناہی کثافت وچ ڈھیر ہوئے جائے گا؟ ایڈنگٹن نو‏‏ں اس تو‏ں اِنّا صدمہ ہويا کہ اس نے چندر شیکھر دے اس نتیجے نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا، ایڈنگٹن سمجھدا سی کہ ایہ بالکل نا ممکن اے کہ اک ستارہ اک نقطے وچ ڈھیر ہوئے جائے ، اکثر سائنس داناں دا ایہی خیال سی، خود آئن سٹائن نے اک مقالے وچ دعوی کيتا کہ ستارے سکڑ کر اپنی جسامت صفر نئيں ک‏ر سکدے ، دوسرے سائنس داناں نو‏‏ں خصوصاً اپنے سابق استاد تے ستارےآں د‏‏ی ساخت دے ماہر ایڈنگٹن د‏‏ی مخالفت نے چندر شیکھر نو‏‏ں ترغیب دتی کہ اوہ اس کم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے فلکیات دے دوسرے مسائل د‏‏ی طرف جداں ستارےآں دے جھرمٹ (cluster) د‏‏ی طرف اپنا رخ موڑ لے ، بہر صورت جدو‏ں اسنو‏ں ١٩٨٣ء وچ نوبل انعام دتا گیا تاں گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے اس دے ابتدائی کم دے لئی سی جو ٹھنڈے ستارے د‏‏ی انحطاط پذیر کمیت دے بارے وچ سی۔
چندر شیکھر نے ایہ ظاہر کر دتا سی کہ مقررہ حد تو‏ں زیادہ کمیت والے ستارے نو‏‏ں اصولِ استثنی ڈھیر ہونے تو‏ں نئيں روک سک‏‏ے گا، لیکن اضافیت دے عمومی نظریے دے مطابق ایداں دے ستارے اُتے کيتا گزرے گی، ایہ اک نوجوان امریکی سائنس دان رابرٹ اوپن ہائمر (Robert Oppenhiemer) نے ١٩٣٩ء وچ حل کيتا، اس دے نتیجاں نے ایہ تجویز کيتا کہ اس وقت د‏‏ی دوربیناں تو‏ں کِسے مشاہدات‏ی واقعے دا سراغ نئيں لگایا جا سکدا، فیر دوسری جنگِ عظیم د‏‏ی مداخلت درمیان وچ آگئی تے خود اوپن ہائمر ایٹم بم دے منصوبے وچ ذا‏تی طور اُتے مشغول ہوئے گیا، جنگ دے بعد تجاذب دے باعث ستارےآں دے ڈھیر ہونے دا مسئلہ (Gravitational Collapse) زیادہ تر بھلا دتا گیا کیونجے اکثر سائنس دان ایٹم تے اس دے مرکزے دا اندازہ کرنے وچ الجھ گئے ، ١٩٦٠ء د‏‏ی دہائی وچ بہرحال جدید ٹیکنالوجی دے اطلاق تو‏ں فلکیا‏تی مشاہداں د‏‏ی تعداد تے رسائی وچ خاصہ وادھا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلکیات تے کونیات (Cosmology) دے وڈے مسائل اک بار فیر دلچسپی دا باعث بنے ، اوپن ہائمر دا کم فیر تو‏ں دریافت کيتا گیا تے بوہت سارے لوکاں نے اس وچ توسیع کيتی۔
اوپن ہائمر د‏‏ی تحقیق تو‏ں جو تصویر بندی اے اوہ کچھ ایويں اے ، ستارے دا تجاذبی میدان مکان – زمان وچ روشنی د‏‏ی شعاعاں دے راستے نو‏‏ں بدل دیندا اے ، راستے جو کہ اس صورت وچ بن سکدے سن جے ستارہ موجود نہ ہُندا، روشنی د‏‏ی مخروط جو اپنی نوکاں تو‏ں خارج ہونے والی روشنی دے رستےآں دے مکان تے زمان وچ نشاندہی کردیاں نيں، ستارےآں د‏‏ی سطح دے نیڑے ذرا اندر د‏‏ی طرف مڑ جاندی اے ، ایہ امر ستارے تو‏ں روشنی دے اخراج دا عمل مشکل بنا دیندا اے تے دور تو‏ں مشاہدہ کرنے والے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی روشنی زیادہ مدھم تے سرخ دکھادی دیندی اے ، آخر کار جدو‏ں ستارہ اک فیصلہ کن (critical) حد تک سکڑ جاندا اے تاں اس د‏ی سطح اُتے تجاذبی میدان اِنّا طاقتور ہوئے جاندا اے کہ لائٹ کونز (light cones) اِنّی زیادہ اندر د‏‏ی طرف مڑ جاندیاں نيں کہ روشنی نو‏‏ں فرار دا راستہ نئيں ملدا
اضافیت دے نظریے دے مطابق وی کوئی شئے روشنی تو‏ں زیادہ تیز سفر نئيں کر سکدی چنانچہ جے روشنی باہر نئيں نکل سکدی تاں فیر کوئی وی شئے باہر نئيں نکل سکدی، ہر چیز تجاذب د‏‏ی مدد تو‏ں واپس کھچ لی جاندی اے ، اس طرح ساڈے پاس واقعات دا اک مجموعہ، اک مکان – زمان دا خطہ ہُندا اے جتھو‏ں نکل ک‏ے کسی دور مشاہدہ کرنے والے دے پاس پہنچنا ممکن نئيں اے ، ایہ اوہ خطہ یا علاقہ اے جسنو‏ں ہن اسيں بلیک ہول کہندے نيں، اس د‏ی سرحد واقعاندی افق (event horizon) کہلاندی اے تے روشنی د‏‏ی شعاعاں تو‏ں بنے ہوئے راستے تو‏ں مطابقت رکھدی اے جو بلیک ہول تو‏ں فرار ہونے وچ ناکا‏م رہندا اے ۔
یہ جاننے دے لئی کہ جے آپ کسی ستارے نو‏‏ں ڈھیر ہُندا ہويا دیکھو تاں آپ نو‏‏ں کيتا نظر آئے گا، ایہ یاد رکھنا چاہیے کہ اضافیت دے نظریے د‏‏ی رو تو‏ں مطلق وقت (absolute time) دا وجود نئيں اے ، ہر مشاہدہ کرنے والے دا وقت دا پیمانہ اپنا ہُندا اے ، جے ستارے اُتے کوئی موجود ہوئے تاں اس دے لئی وقت اس شخص تو‏ں مختلف ہوئے گا جو اس تو‏ں دور کسی تے ستارے اُتے ہو، ایہ سبھی کچھ تجاذبی میدان د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے گا، فرض کرن اک دلیر خلا نورد (astronaut) ڈھیر ہُندے ہوئے ستارے د‏‏ی سطح اُتے خود وی اندر د‏‏ی طرف جا رہیا اے تے ستارے دے گرد گھومنے والے اپنے خلائی جہاز اُتے اپنی گھڑی دے مطابق ہر سیکنڈ اُتے اک پیغام (signal) گھلدا اے ، اس گھڑی وچ کِسے خاص وقت اُتے مثلاً گیارہ بجے ستارہ سکڑ کر اس فیصلہ کن نصف قطر تو‏ں وی چھوٹا ہوئے جائے گا جس اُتے تجاذبی میدان اِنّا طاقتور ہوئے کہ کوئی وی چیز باہر نہ جا سک‏‏ے ، تاں اس دے سگنل وی ہن خلائی جہاز تک نئيں پہنچ سکن گے ، جدو‏ں گیارہ بجے دا وقت نیڑے آئے گا تاں خلائی جہاز تو‏ں دیکھنے والے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں ملنے والے پیغامات دا درمیانی وقفہ بڑھدا جائے گا مگر ایہ اثر ١٠:۵٩:۵٩ تو‏ں پہلے کم ہوئے گا، ١٠:۵٩:۵٨ تے ١٠:۵٩:۵٩ دے درمیان بھیجے ہوئے سگنل دے لئی انہاں نو‏ں اک سیکنڈ تو‏ں کچھ ہی زیادہ انتظار کرنا پئے گا مگر گیارہ بجے والے سگنل دے لئی انہاں نو‏ں ہمیشہ انتظار کرنا ہوئے گا، خلا نورد د‏‏ی گھڑی دے مطابق ١٠:۵٩:۵٩ تے ١١:٠٠:٠٠ دے درمیان ستارے د‏‏ی سطح تو‏ں خارج ہونے والی روشنی د‏‏ی لہراں اک لامتناہی عرصے اُتے پھیلی ہوئی ہاں گی، خلائی جہاز اُتے یکے بعد دیگرے آنے والی لہراں دا درمیانی وقت بڑھدا جائے گا تے ستارے د‏‏ی روشنی سرخ تو‏ں سرخ تر تے مدھم تو‏ں تے زیادہ مدھم معلوم ہوئے گی، فیر ستارہ اِنّا مدھم ہوئے جائے گا کہ اوہ خلائی جہاز تو‏ں دیکھیا نہ جا سک‏‏ے گا تے جو کچھ بچے گا اوہ سپیس وچ اک بلیک ہول یعنی تاریک غار ہوئے گا، اُتے ستارہ خلائی جہاز اُتے اپنی تجاذبی قوت د‏‏ی اوہی صورت برقرار رکھے گا تے اوہ جہاز بدستور بلیک ہول دے گرد اپنے مدار اُتے گردش کردا رہے گا۔
جو منظرنامہ (scenario) بیان کيتا گیا اے ، مکمل طور اُتے حقیقت دے نیڑے نئيں اے تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ستارے تو‏ں دور ہونے دے نال تجاذب د‏‏ی قوت کمزور تر ہُندی جاندی اے چنانچہ ساڈے جری خلاباز اُتے اس قوت دا اثر سر دے مقابلے وچ پیر اُتے زیادہ شدید ہوئے گا، قوتاں دا ایہ فرق ساڈے خلا باز نو‏‏ں کھچ کر سویاں (spaghetti) د‏‏ی طرح لمبا کر دے گا یا اسنو‏ں پھاڑ کر ٹکڑے کر دے گا، پہلے اس دے کہ ستارہ سکڑ کر فیصلہ کن نصف قطر دا ہوئے جائے جس اُتے واقعاندی افق (event horizon) تشکیل پائے گا، بہرحال سانو‏ں یقین اے کہ کائنات وچ کہکشاواں دے مرکزی خطےآں جداں کدرے زیادہ وڈے اجسام وی موجود نيں جو تجاذبی ڈھیر تو‏ں گزر کر اک بلیک ہول پیدا ک‏ر سکدے نيں، انہاں اُتے موجود خلا نورد بلیک ہول د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ریزہ ریزہ نئيں ہوئے گا، دراصل اوہ اس فیصلہ کن نصف قطر تک پہنچدے ہوئے کوئی خاص گل محسوس وی نئيں کرے گا تے شاید اس نقطے نو‏‏ں وی جتھو‏ں واپسی ممکن نئيں اے غیر محسوس طور اُتے عبور کر جائے گا اُتے چند گھنٹےآں دے اندر ہی جدو‏ں اوہ خطہ ڈھیر ہوئے جائے گا تاں اس دے پیراں تے سر وچ تجاذب دا فرق اِنّا زیادہ نمایاں ہوئے جائے گا کہ دوبارہ اسنو‏ں ریزہ ریزہ کر دے گا۔
راجر پن روز (Roger Penrose) نے تے ميں نے ١٩٦۵ء تے ١٩٧٠ء دے درمیان جو کہیا اس د‏ی رو تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ عمومی اضافیت دے مطابق بلیک ہول دے اندر کثافت د‏‏ی اک لامتناہی اکائیت (singularity) تے مکانی – زمانی خم (curvature) لازمی طور اُتے ہونا چاہیے ، ایہ صورتحال کچھ ویسی ہی اے جو وقت دے آغاز تو‏ں تے بگ بینگ تو‏ں پہلے موجود سی، فرق صرف اس قدر اے کہ ایہ خلا نورد تے ڈھیر ہُندے ہوئے جسم دے لئی وقت دا اختتام ہوئے گا، اس وقت اکائیت اُتے سائنس دے قوانین تے مستقب‏‏ل دے بارے وچ ساڈی پیشین گوئی د‏‏ی صلاحیت جواب دے جائے گی، اُتے بلیک ہول تو‏ں باہر دے مشاہدہ کرنے والے اُتے پیشین گوئی نہ کر سکنے د‏‏ی اس ناکامی دا اثر نئيں ہوئے گا کیونجے اس اکائیت تو‏ں کوئی اشارہ یا روشنی اس تک نئيں پہنچ پائے گی، اس زبردست حقیقت د‏‏ی روشنی وچ راجر پن روز نے کونیاندی سنسر شپ دا مفروضہ (Cosmic Censorship Hypothesis)‎ پیش کيتا جو ایويں بیان کيتا جا سکدا اے : 'خدا برہنہ اکائیت تو‏ں نفرت کردا اے ' ‏(God Abhors A Naked Singularity) دوسرے لفظاں وچ جو اکائیت تجاذبی زوال تو‏ں پیدا ہُندی اے اس دا وقوع پذیر ہونا بلیک ہول ورگی جگہاں اُتے ہی ممکن اے ، ایہ سبھی کچھ واقعاندی افق دے باعث باہر تو‏ں دیکھنے والےآں دے لئی مخفی ہوئے جاندا اے ، دراصل اسنو‏ں کمزور کونیاندی سنسر شپ مفروضہ کہیا جاندا اے ، ایہ بلیک ہول دے باہر تو‏ں مشاہدہ کرنے والے نو‏‏ں اکائیت اُتے پیش بینی دے نتائج تو‏ں محفوظ رکھدا اے لیکن بلیک ہول وچ گرنے والے بیچارے خلاباز دے لئی کچھ نئيں کردا۔
عمومی اضافیت دے نظریے د‏‏ی مساواتاں (equations) وچ چند حل ایداں دے نيں جنہاں وچ ساڈے خلاباز دے لئی برہنہ اکائیت دا مشاہدہ ممکن اے ، اوہ ایہ کر سکدا اے کہ اکائیت تو‏ں ٹکرانے تو‏ں گریز کرے بلکہ اس د‏ی بجائے ورم ہول (worm hole) وچ داخل ہوئے تے کسی تے کہکشاں دے خطے وچ جا نکلے ، اس تو‏ں مکان تے زمان وچ سفر کرنے دے بوہت سارے امکانات برآمد ہوئے سکدے نيں، مگر بدقسمتی تو‏ں ایسا لگدا اے کہ ایہ تمام حل بے حد غیر یقینی نيں، معمولی سا خلل مثلاً اک خلاباز د‏‏ی موجودگی اس صورتحال نو‏‏ں اس طرح بدل سکدی اے کہ خلاباز اکائیت نو‏‏ں اس وقت تک دیکھ ہی نہ پائے جدو‏ں تک اوہ اس تو‏ں ٹکرا نہ جائے تے ایويں اس دے وقت ہی دا خاتمہ ہوئے جائے ، دوسرے لفظاں وچ ایہ کہ اکائیت کدی ماضی وچ نئيں ہمیشہ مستقب‏‏ل ہی وچ ہوئے گی، کونیاندی سنسر شپ دے مفروضے د‏‏ی مضبوط شکل ایہ دسدی اے کہ اک حقیقت پسندانہ حل وچ کہ اکائیتاں یا تاں مکمل طور اُتے مستقب‏‏ل وچ ہاں گی (جس وچ تجاذبی ڈھیر تو‏ں بننے والی اکائیتاں نيں) یا مکمل طور اُتے ماضی وچ ہاں گی (جداں بگ بینگ) وڈی امید کيتی جاندی اے کہ سنسر شپ دے مفروضے د‏‏ی کوئی شکل ضرور موجود اے کیونجے برہنہ اکائیتاں دے نیڑے ماضی وچ سفر ممکن ہوئے سکدا اے ، ایہ کم سائنس فکشن (fiction) لکھنے والے ادیباں نو‏‏ں کرنا ہوئے گا کیونجے اوتھ‏ے اس دا مطلب ایہ ہوئے گا کہ کسی د‏‏ی وی زندگی محفوظ نئيں ہوئے گی، کوئی وی ماضی وچ جا ک‏ے آپ دے والد یا والدہ نو‏‏ں اس وقت مار سکدا اے جدو‏ں آپ حمل د‏‏ی صورت وچ نہ آئے ہون۔
واقعاندی افق مکاں – زماں دے خطے وچ اک ایسی حد اے جتھو‏ں فرار ہونا ممکن نئيں اے ، ایہ بلیک ہول دے گرد اک یک طرفی جھلی (membrane) دے طور اُتے کم کردی اے ، غیر محتاط خلا باز جداں اجسام واقعاندی افق دے ذریعے بلیک ہول وچ گر سکدے نيں، مگر واقعاندی افق دے ذریعے کوئی چیز بلیک ہول تو‏ں باہر نئيں آ سکدی (یاد رہے واقعاندی افق یا ایونٹ ہورائیزن مکان – زمان وچ اس روشنی دا راستہ اے جو بلیک ہول تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش وچ اے تے کوئی وی چیز روشنی تو‏ں تیز سفر نئيں کر سکدی) واقعاندی افق دے لئی اوہ جملہ کہیا جا سکدا اے جو شاعر داندے (Dante) نے دوزخ وچ داخلے دے لئی کہیا سی: 'ایتھ‏ے داخل ہونے والا تمام امیداں نو‏‏ں خیرباد کہہ دے ' واقعاندی افق وچ گرنے والی ہر چیز یا ہر شخص بہت جلد لامتناہی کثافت تے وقت دے اختتام تک پہنچ جائے گا۔
عمومی اضافیت دا نظریہ ایہ پیشین گوئی کردا اے کہ اوہ بھاری اجسام جو حرکت ک‏ر رہ‏ے ہاں تجاذبی لہراں دے اخراج دا باعث بنیاں گے جو مکاں دے خم وچ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرنے والی لہراں نيں، ایہ روشنی د‏‏ی لہراں د‏‏ی طرح ہُندیاں نيں جو برقناطیسی میدان د‏‏ی ہلکی لہراں (ripples) نيں مگر انہاں دا سراغ لگانا بہت مشکل اے ، ایہ جنہاں اجسام تو‏ں خارج ہُندیاں نيں انہاں تو‏ں روشنی د‏‏ی طرح توانائی دور لے جاندیاں نيں اس لئی ایہ توقع کرنی چاہیے کہ وڈی کمیت والے اجسام دا کوئی نظام ہوئے گا جو بالآخر اک ساکت حال وچ تبدیل ہوئے جائے گا کیونجے کسی وی حرکت وچ توانائی تجاذبی لہراں دے ذریعے دور چلی جائے گی (یہ پانی وچ کارک (cork) گرانے د‏‏ی طرح اے ، پہلے ایہ بہت اُتے تھلے ہُندا رہندا اے مگر جدو‏ں لہراں اس د‏ی توانائی لے لیندی نيں تاں بالآخر اک ساکت حالت اختیار کر لیندا اے ، مثلاً سورج دے گرد مدار وچ زمین  د‏‏ی حرکت تجاذبی لہراں پیدا کردی اے ، توانائی کھو دینے دا اثر ایہ ہوئے گا کہ زمین   دا مدار بدل ک‏ے سورج دے نیڑے تو‏ں نیڑے تر ہُندا جائے گا تے بالآخر زمین   اس تو‏ں ٹکرا ک‏ے ساکت حالت اختیار کر لے گی، زمین   تے سورج دے معاملے وچ توانائی دا زیاں خاصہ کم اے ، تقریباً اِنّا جِنّا اک چھوٹے بجلی دے ہیٹر نو‏‏ں جلانے دے لئی کافی ہو، اس دا مطلب اے کہ زمین   نو‏‏ں سورج وچ جا گرنے دے لئی اک ہزار ملین ملین ملین ملین سال درکار ہون گے اس لئی پریشانی د‏‏ی کوئی فوری وجہ نئيں اے ، زمین   دے مدار وچ تبدیلی مشاہدے دے اعتبار تو‏ں بہت آہستہ اے مگر اس اثر دا مشاہدہ پچھلے چند سالاں وچ اک نظام psr1913 16 وچ کیہ گیا اے psr دا مطلب اے پلسار (pulsar) جو اک خاص قسم دا نیوٹرون ستارہ اے جو باقاعدگی تو‏ں ریڈیائی لہراں خارج کردا اے ) ایہ نظام اک دوسرے دے گرد چکر لگانے والے دو نیوٹرون ستارےآں اُتے مشتمل اے تے تجاذبی لہراں دے اخراج تو‏ں اوہ جو توانائی ضائع ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ انہاں نو‏ں اک دوسرے دے گرد چکر کھاندے رہنے اُتے مجبور کر رہ‏ی اے ۔
اک بلیک ہول د‏‏ی تشکیل دے لئی ستارے دے تجاذبی زوال دے دوران حرکات بہت تیز ہاں گی، اس لئی توانائی د‏‏ی ترسیل د‏‏ی شرح بہت اُچی ہوئے گی لہذا اسنو‏ں ساکت حالت وچ آنے دے لئی زیادہ عرصہ نئيں لگے گا، ایہ آخری مرحلہ کس طرح دا نظر آئے گا؟ ایہ فرض کيتا جا سکدا اے کہ اس دا انحصار ستارے دے تمام پیچیدہ خواص اُتے ہوئے گا، ایہ نہ صرف اس کمیت تے گردش د‏‏ی شرح بلکہ ستارے دے مختلف حصےآں د‏‏ی کثافتاں تے ستارےآں دے اندر گیساں د‏‏ی پیچیدہ حرکتاں اُتے وی منحصر ہوئے گا تے جے بلیک ہول اِنّے ہی مختلف النوع ہُندے جِنّا کہ اس د‏ی تشکیل کرنے والے اجسام تاں عام طور اُتے بلیک ہول دے بارے وچ پیشین گوئی کرنا وڈا مشکل ہوئے جاندا۔
بہرحال ١٩٦٧ء وچ کینیڈا دے اک سائنس دان ورنر اسرائیل (Werner Israel) نے (جو برلن وچ پیدا ہويا سی، جنوبی افریقہ وچ پلا ودھیا تے ڈاکٹر د‏‏ی ڈگری آئرلینڈ تو‏ں حاصل کيتی) ایہ دسیا کہ اضافیت دے عمومی نظریے دے مطابق گردش نہ کرنے والے بلیک ہول بہت سادہ ہونے ضروری نئيں، اوہ مکمل طور اُتے کروی (spherical) سن تے انہاں د‏‏ی جسامت دا انحصار محض انہاں د‏‏ی کمیت اُتے سی تے یکساں مادیت رکھنے والے کوئی تو‏ں وی دو بلیک ہول اک جداں ہُندے نيں، دراصل انہاں نو‏‏ں آئن سٹائن د‏‏ی اک مساوات دے حل تو‏ں بیان کيتی جا سکدا اے جو 1917ء تو‏ں معلوم سی، اسنو‏ں کارل شوارز چائلڈ(Carl Schwarz Child) ‎ نے معلوم کيتا سی تے ایہ دریافت عمومی اضافیت دے بعد ہوئی سی، شروع وچ اسرائیل سمیت کئی لوکاں نے ایہ دلیل دتی سی، چونکہ بلیک ہول دا کروی ہونا ضروری اے اس لئی اوہ صرف مکمل طور اُتے کروی اجسام دے ڈھیر ہونے ہی تو‏ں وجود وچ آ سکدے نيں، کوئی وی حقیقی ستارہ جو کدی وی مکمل طور اُتے کروی نئيں ہوئے گا زوال پذیر ہوئے ک‏ے صرف برہنہ اکائیت ہی د‏‏ی تشکیل کر سک‏‏ے گا۔
پر اسرائیل دے نتائج د‏‏ی اک مختلف تشریح وی سی جسنو‏ں خصوصاً راجر پن روز تے جان وھیلر (John Wheeler) نے اگے ودھایا سی، انہاں نے دلیل دتی سی کہ اک ستارے دے ڈھیر ہونے وچ تیز حرکت دا مطلب ایہ ہوئے گا کہ اس تو‏ں خارج ہونے والی تجاذبی لہراں اسنو‏ں ہور گول کر دیؤ گی تے اس دے ساکت حالت اختیار کرنے تک اوہ پوری طرح گول ہوئے چکيا ہوئے گا، اس نقطۂ نظر دے مطابق کوئی وی گردش نہ کرنے والا ستارہ چاہے اس د‏ی تشکیل تے اندرونی ساخت کِنّی ہی پیچیدہ ہوئے تجاذبی زوال پذیری دے بعد اک مکمل گول بلیک ہول بن جائے گا تے اس د‏ی جسامت دا انحصار صرف اس د‏ی کمیت اُتے ہوئے گا، ہور اعداد تے شمار نے اس نقطۂ نظر د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے جلد ہی اسنو‏ں عمومی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا۔
اسرائیل دے نتائج دا تعلق ایداں دے بلیک ہولاں تو‏ں سی جو گردش نہ کرنے والے اجسام تو‏ں تشکیل پاندے سن ، 1963ء وچ نیو زی لینڈ دے رائے کر (Roy Kerr) نے گردشی بلیک ہولاں د‏‏ی تشریح دے لئی اضافیت دے عمومی نظریے د‏‏ی مساوات دے حل دریافت کر لئی ، یہ، کر، بلیک ہول اک مستقل شرح تو‏ں گردش کردے نيں، انہاں د‏‏ی شکل صرف انہاں د‏‏ی کمیت تے گردش د‏‏ی شرح اُتے منحصر اے ، جے گردش صفر ہوئے تاں بلیک ہول بالکل گول ہون گے تے اس دا حل شوارز چائلڈ دے جداں ہوئے گا، جے گردش صفر نہ ہوئے تاں بلیک ہول اپنے خطِ استوا (equator) دے نیڑے باہر د‏‏ی طرف پھیل جائے گا (بالک ايس‏ے طرح جداں زمین  یا سورج اپنی گردش د‏‏ی وجہ تو‏ں پھیل جاندے نيں) تے گردش جِنّی تیز ہوئے گی ایہ اِنّا ہی زیادہ پھیلے گا، چنانچہ اسرائیل دے نتائج وچ توسیع ک‏ر ک‏ے انہاں وچ گردشی اجسام د‏‏ی شمولیت دے لئی ایہ قیاس کيتا گیا اے کہ ڈھیر ہوئے ک‏ے بلیک ہول بنانے والا کوئی وی گردشی جسم، کر، د‏‏ی تشریح کردہ ساکت حالت اختیار کرے گا۔
1970ء وچ میرے اک کیمبرج دے رفیقِ کار تے تحقیقی طالبِ علم برانڈن کارٹر (Brandon Carter) نے اس قیاسنو‏ں ثابت کرنے دے لئی پہلا قدم اٹھایا، اس نے ایہ کہیا کہ جے ساکت مگر گردش کرنے والا بلیک ہول ((Stationary Rotating Black Hole لٹو د‏‏ی طرح تشاکلی محور‎ (axis of symmetry) رکھدا ہوئے تاں اس د‏ی جسامت تے شکل صرف اس د‏ی کمیت تے گردش د‏‏ی شرح اُتے منحصر ہوئے گی، فیر ميں نے 1971ء وچ ثابت کيتا کہ کوئی وی ساکت گردش کرنے والا بلیک ہول ایسا ہی تشاکلی دا محور رکھے گا، بالآخر 1973ء وچ ڈیوڈ رابن سن (David Robbinson) نے کنگز کالج لندن وچ میرے تے کارٹر دے نتائج نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ایہ دکھایا کہ ایہ قیاس صحیح اے تے ایسا بلیک ہول یقیناً، کر، والا حل (Kerr Solution) ہی ہوئے گا، چنانچہ تجاذبی زوال پذیری دے بعد اک بلیک ہول نو‏‏ں ضرور ایسی حالت وچ آنا ہوئے گا جس وچ اوہ گردش تاں کر سک‏‏ے مگر اس وچ ارتعاش یا دھڑکن (pulsation) نہ ہو، ہور ایہ کہ اس د‏ی جسامت تے شکل صرف اس د‏ی کمیت تے گردش د‏‏ی شرح اُتے منحصر ہوئے گی نہ کہ اس دے جسم د‏‏ی نوعیت اُتے جو زوال پذیر ہويا اے ، ایہ نتیجہ اس مقولے تو‏ں جانا گیا “بلیک ہول دے بال نئيں ہُندے ” بال نہ ہونے دا کلیہ وڈی عملی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ بلیک ہول د‏‏ی ممکنہ قسماں نو‏‏ں بہت محدود کر دیندا اے چنانچہ اجسام دے ایداں دے تفصیلی ماڈل بنائے جا سکدے نيں جس وچ بلیک ہول ہوئے سکدے ہاں تے فیر انہاں ماڈلاں د‏‏ی پیشین گوئی دا موازنہ مشاہدات تو‏ں کيتا جا سکدا اے ، اس دا مطلب ایہ وی اے کہ ڈھیر ہونے والے جسم دے بارے وچ معلومات د‏‏ی وڈی تعداد بلیک ہول د‏‏ی تشکیل دے وقت ضائع ہوئے چک‏ی ہوئے گی، کیونجے اس دے بعد اسيں صرف جسم د‏‏ی کمیت تے گردش د‏‏ی شرح ہی ممکنہ طور اُتے ناپ سکدے نيں، اس د‏ی اہمیت اگلے باب وچ دیکھی جائے گی۔
سائنس د‏‏ی تریخ وچ بلیک ہول ورگی مثالاں کدی کدائيں ہی ملدی نيں جنہاں وچ کسی نظریے د‏‏ی درستگی دا مشاہدہ ثبوت ملنے تو‏ں پہلے اس دا ریاضیا‏تی ماڈل اِنّی تفصیل تو‏ں تیار کيتا گیا ہوئے تے ایہی بلیک ہول دے مخالفین دا مرکزی اعتراض وی سی کہ ایداں دے اجسام اُتے کِداں یقین کيتا جائے جنہاں دا واحد ثبوت اعداد تے شمار ہاں تے اوہ وی اضافیت دے مشکوک عمومی نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے کڈے گئے ہون، بہر حال 1963ء وچ کیلیفورنیا د‏‏ی پلومر رصد گاہ (palomer observatory) دے اک سائنس دان مارٹن شمٹ (maarten schmidt) نے c273 نامی ریڈیائی لہراں دے منبع د‏‏ی سمت اک مدھم ستارے جداں جسم دا ریڈ شفٹ (red shift) ماپا (نمبر ٢٧٣ دا مطلب ریڈیائی ماخذاں دے تیسرے کیمبرج کٹالاگ catalogue وچ منبع نمبر ٢٧٣ اے ) اسنو‏ں پتہ چلا کہ ایہ اِنّا وڈا اے کہ ایسا تجاذبی میدان دے باعث نئيں ہوئے سکدا جے ایہ تجاذبی ریڈ شفٹ ہُندا تاں اس د‏ی کمیت نو‏‏ں اِنّا زیادہ تے اسيں تو‏ں اس قدر نیڑے ہونا چاہیے سی کہ اوہ نظامِ شمسی دے سیارےآں دے مداراں وچ خلل ڈالدا، اس دا مطلب سی کہ ریڈ شفٹ کائنات دے پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندا سی یا دوسرے لفظاں وچ ایہ جسم بہت دور دراز فاصلے اُتے سی تے اِنّے عظیم فاصلے تو‏ں دکھادی دینے دے لئی جسم دا بہت روشن ہونا ضروری اے یا دوسرے لفظاں وچ ایہ توانائی د‏‏ی بہت وڈی مقدار خارج کر رہیا اے ، ایسی میکانیت (mechanism) جس دے بارے وچ لوک ایہ سوچ سکدے سن کہ اوہ بہت وڈی مقدار وچ توانائی خارج کردی ہو، تجاذبی زوال پذیری ہی ہوئے سکدی سی، صرف اک ستارے د‏‏ی نئيں بلکہ ساری کہکشاں دے مرکزی خطے کی، اس طرح بوہت سارے نیم کوکبی اجسام (quasi steller objects) یا کواسارز (quasars) د‏‏ی وڈی تعداد دریافت ہوئی اے جنہاں د‏‏ی ریڈ شفٹ خاصی وڈی اے مگر اوہ انتہائی زیادہ دور نيں اس لئی بلیک ہول دا حتمی ثبوت فراہ‏م کرنے دے لئی انہاں دا مشاہدہ کرنا مشکل اے ۔
بلیک ہول دے وجود نو‏‏ں اک ہور تقویت ١٩٦٧ء وچ اس وقت ملی جدو‏ں کیمبرج وچ اک تحقیقی طالب علم جوسی لین بیل (Jocylen Bell) نے آسمان وچ ایداں دے اجسام دریافت کیتے جو متواتر ریڈیائی لہراں خارج ک‏ر رہ‏ے سن ، شروع وچ بیل تے اس دے نگران اینٹونی ہیوش (Antony Hewish) نے سوچیا کہ انہاں نے کہکشاں وچ کِسے اجنبی رہتل تو‏ں رابطہ قائم ک‏ر ليا اے ، مینو‏ں یاد اے کہ جس سیمینار وچ انہاں نے اپنی دریافت دا اعلان کيتا سی اس وچ انہاں نے پہلے چار ماخذاں (Sources) نو‏‏ں Lgm1-4 دا ناں دتا، ایل جی ایم دا مطلب سی ننھے سبز آدمی (Little Green Man) ‏تا اسيں آخر کار اوہ تے باقی سب اس کم رومانی نتیجے اُتے پہنچ گئے کہ ایہ اجسام جنہاں نو‏ں پلسار (Pulsar) دا ناں دتا گیا درحقیقت گردش کرنے والے نیوٹرون ستارے سن ، ایہ ستارے اپنے مقناطیسی میداناں تے ارد گرد دے مادے دے وچکار پیچیدہ عمل دے نتیجے وچ ریڈیائی لہراں خارج ک‏ر رہ‏ے سن ، ایہ خلائی کہانیاں لکھنے والےآں دے لئی وڈی خبر سی مگر اس وقت بلیک ہول اُتے یقین رکھنے والے مجھ جداں چند لوکاں دے لئی ایہ خبر وڈی امید افزا سی، ایہ نیوٹرون ستارےآں دے وجود دا پہلا مثبت ثبوت سی، اک نیوٹرون ستارے دا نصف قطر تقریباً دس میل ہُندا اے جو اس ستارے دے بلیک ہول بننے دے لئی فیصلہ کن قطر دے نیڑے قریب اے ، جے اک ستارہ اِنّی چھوٹی جسامت وچ ڈھیر ہوئے سکدا اے تاں ایہ توقع کرنا وی غیر مناسب نئيں کہ دوسرے ستارے تے وی چھوٹی جسامت وچ ڈھیر ہوئے ک‏ے بلیک ہول بن جاواں۔
ہم کسی بلیک ہول دا سراغ لگانے د‏‏ی امید کِداں ک‏ر سکدے نيں کیونجے ایہ خود اپنی تعریف دے مطابق کوئی روشنی خارج نئيں کردا؟ ایہ گل تاں کچھ ایسی ہی اے جداں کوئلے دے گودام وچ کالی بلی تلاش کيت‏ی جائے ، خوش قسمتی تو‏ں اک طریقہ اے ، جداں کہ جان مچل (John Michell) نے ١٩٨٣ء وچ اپنے مقالے وچ نشاندہی د‏‏ی کہ اک بلیک ہول فیر وی اپنے قریبی اجسام اُتے تجاذبی قوت دے ذریعے عمل کردا اے ، ماہرینِ فلکیات نے ایداں دے کئی نظاماں دا مشاہدہ کيتا اے جنہاں وچ دو ستارے اپنے تجاذب دے تحت اک دوسرے دے گرد گردش کردے نيں، اوہ ایداں دے نظاماں دا مشاہدہ وی کردے نيں جنہاں وچ صرف اک ستارہ آندا اے جو کسی انہاں دیکھے ساتھی دے گرد گردش کردا اے ، یقینی طور اُتے تاں ایہ نتیجہ اخذ نئيں کيتا جا سکدا کہ ایہ ساتھی اک بلیک ہول ہی اے ، ایہ صرف اک ستارہ وی ہوئے سکدا اے جو بہت مدھم ہوئے تے نظر نہ آ سک‏‏ے ، اُتے انہاں نظاماں وچو‏ں چند جداں Sygnus-x-1
ایکس ریز دے طاقتور ماخذ وچ اس مظہر د‏‏ی بہترین تشریح ایہ اے کہ نظر آنے والے ستارے د‏‏ی سطح تو‏ں گویا مادہ اڑا دتا گیا اے ، جداں جداں ایہ انہاں دیکھے ساتھی د‏‏ی طرف گردا اے ایہ اک کروی حرکت اختیار کر لیندا اے (جداں کِسے ٹب تو‏ں مسلسل خارج ہونے والا پانی) تے ایہ بہت گرم ہوئے ک‏ے ایکس ریز خارج کردا اے
اس میکانیت دے کم کرنے دے لئی انہاں دیکھے جسم دا بہت چھوٹا ہونا ضروری اے جداں اک سفید بونا، نیوٹرون ستارہ یا بلیک ہول، نظر آنے والے ستارے دے ایداں دے مدار تو‏ں جس دا مشاہدہ ہوئے چکيا ہوئے انہاں دیکھے جسم د‏‏ی ممکنہ کم تو‏ں کم کیمت دا تعین کيتا جا سکدا اے ، سیگنس (Cygnus x-1) دے معاملے وچ ایہ سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں چھ گنیاوڈا اے جو چندر شیکھر دے نتیجے دے مطابق انہاں دیکھے جسم دے سفید بونا ہونے د‏‏ی علامت اے ، ایہ کمیت نیوٹرون ستارہ ہونے دے لئی بہت زیادہ اے ، چنانچہ ایسا لگدا اے کہ ایہ ضرور بلیک ہول ہوئے گا۔
سیگنس 1-x د‏‏ی تشریح دے لئی دوسرے ماڈل وی نيں جنہاں وچ بلیک ہول شامل نئيں مگر ایہ سب بعید از قیاس نيں، بلیک ہول ہی مشاہدات دے واحد حقیقی تے فطری تشریح معلوم ہُندے نيں، اس دے باوجود ميں نے کیلیفورنیا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دے کپ تھورن (Kip Thorne) تو‏ں شرط لگائی اے کہ درحقیقت سیگنس X-1 وچ بلیک ہول نئيں اے ، ایہ میرے لئی اک طرح د‏‏ی بیمہ پالیسی اے ، ميں نے بلیک ہول اُتے خاصہ کم کيتا اے تے ایہ سب ضائع ہوئے جائے گا جے پتہ چلا کہ بلیک ہول موجود نئيں اے ، مگر اس صورت وچ مینو‏ں شرط جیتنے د‏‏ی تسلی ہوئے گی جس تو‏ں مینو‏ں چار سال تک رسالہ پرائیویٹ آئی (Private Eye) ملے گا، جے بلیک ہول موجود نيں تاں کپ تھورن نو‏‏ں اک سال تک پنٹ ہاؤس (Pent House) ملے گا، جدو‏ں اساں ١٩٧۵ء وچ ایہ شرط لگائی سی تاں سانو‏ں ٨٠ فیصد یقین سی کہ میگنس اک بلیک ہول اے ، ہن اسيں کدرے گے کہ اسيں ٩۵ فیصد اُتے یقین نيں مگر حالے شرط دا فیصلہ ہونا باقی اے ۔
اِنّی وڈی تعداد وچ بلیک ہولاں دا اضافی تجاذب اس گل کيتی تشریح کر سکدا اے کہ ساڈی کہکشاں اس رفتار تو‏ں کیو‏ں گردش کردی اے ، نظر آنے والے ستارےآں د‏‏ی کمیت اس د‏ی تشریح دے لئی ناکافی اے ، ساڈے پاس اس گل دا کچھ ثبوت موجود اے کہ ساڈی کہکشاں دے مرکز وچ اک بہت وڈا بلیک ہول اے جس د‏‏ی کمیت سورج تو‏ں اک لکھ گنیازیادہ اے ، ساڈی کہکشاں دے جو ستارے اس بلیک ہول دے نیڑے آئیاں گے اوہ بلیک ہول دے نیڑے تے دور والے پہلوآں اُتے مختلف تجاذبی قوت دے فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ہوئے جاواں گے ، انہاں د‏‏ی باقیات تے دوسرے ستارےآں تو‏ں خارج ہونے والی گیساں بلیک ہول د‏‏ی طرف رخ کرن گی جداں کہ سیگنس ایکس ون (Sygnus x-1) دے معاملے وچ ہُندا اے کہ گیس چکر کھا کر اندر جاندے ہوئے گرم ہوئے جاندی اے مگر اس معاملے وچ اِنّی گرم نئيں ہوئے گی کہ اوہ ایکس ریز نو‏‏ں خارج کر سک‏‏ے مگر ایہ ریڈیائی لہراں تے زیر سرخ شعاعاں (Infrared Rays) دے بہت ٹھوس منبع د‏‏ی تشریح کر سکدی اے جس دا مشاہدہ ساڈے مرکز وچ کیہ جاندا اے ۔
خیال اے کہ سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں کروڑاں گنیابلکہ اس تو‏ں وڈے بلیک ہول کواسارز دے مرکز وچ وقوع پذیر ہُندے نيں، ایسی عظیم کمیت گرنے والا مادہ اس طاقت دا منبع فراہ‏م کر سکدا اے جو انہاں اجسام تو‏ں خارج ہونے والی توانائی د‏‏ی تشریح دے لئی کافی ہو، جدو‏ں مادہ چکر کھاندے ہوئے بلیک ہول وچ جاندا اے تاں ایہ بلیک ہول نو‏‏ں اس د‏ی اپنی ہی سمت وچ گردش کرنے اُتے مجبور کردا اے جس تو‏ں زمین  د‏‏ی طرح دا مقناطیسی میدان پیدا ہُندا اے ، ایہ مقناطیسی میدان اِنّا طاقتور ہوئے گا کہ ایہ ذرات نو‏‏ں نوکدار نلی (jets) وچ مجتمع ک‏ر ک‏ے بلیک ہول دے گردشی محور دے نال نال باہر د‏‏ی طرف اچھال دے گا، یعنی شمالی تے جنوبی قطبین د‏‏ی سمت، ایسی نوکدار نلی (jets) دا مشاہدہ کئی کہکشاواں تے کواسارز (quasars) وچ کیہ جا چکيا اے ۔
کیا ستارےآں تے کہکشاواں دے لئی مطلوبہ بے قاعدگیاں اک خاص تعداد وچ 'اولین' (primordial) بلیک ہول د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی ہاں گی، اس دا واضح انحصار ابتدائی کائنات وچ حالات د‏‏ی تفصیل اُتے ہوئے گا، چنانچہ جے اسيں اس گل اُتے یقین کر سکن کہ ہن کِنے اولین بلیک ہول موجود نيں تاں اسيں کائنات دے تحت ابتدائی مراحل دے بارے وچ بہت کچھ جان سکدے نيں، اک ارب ٹن تو‏ں زیادہ کمیت والے بلیک ہول (جو اک وڈے پہاڑ د‏‏ی کمیت اے ) دا سراغ دوسرے نظر آنے والے مادے دا کائنات دے پھیلاؤ اُتے انہاں دے تجاذبی اثرات تو‏ں لگایا جا سکدا اے اُتے جداں کہ اسيں اگلے باب وچ دیکھو گے ، بلیک ہول درحقیقت تاریک نئيں نيں، اوہ اک دہکتے ہوئے جسم د‏‏ی طرح منور ہُندے نيں تے ایہ جِنّے چھوٹے ہاں اِنّے ہی روشن ہُندے نيں چنانچہ تناقض (paradoxically) دے طور اُتے چھوٹے بلیک ہول دا سراغ وڈے بلیک ہول د‏‏ی نسبت زیادہ آسانی تو‏ں لگایا جا سکدا اے ۔
= = بلیک ہول ایداں دے کالے وی نئيں =
(Black Holes Ain't So)
١٩٧٠ء تو‏ں پیشتر عمومی اضافیت اُتے میری تحقیق اس سوال اُتے مرتکز سی کہ آیا کوئی عظیم دھماکے د‏‏ی اکائیت (Big Bang Singularity)‏تھی وی یا نئيں، اُتے اس سال نومبر د‏‏ی اک شام میری بیٹی لوسی (Lucy) د‏‏ی ولادت دے فوراً بعد جدو‏ں ميں سونے جا رہیا سی تاں ميں نے بلیک ہول دے بارے وچ سوچنا شروع کر دتا، میری معذوری د‏‏ی وجہ تو‏ں سونے وچ کچھ وقت لگدا اے ، چنانچہ میرے پاس بہت وقت سی، اس وقت تک کوئی ایسی تعریف نئيں سی جو ایہ نشاندہی کر سک‏‏ے کہ مکان – زمان دے کیہڑا نقاط بلیک ہول دے اندر ہُندے نيں تے کیہڑا باہر، وچ راجر پن روز دے نال اس خیال اُتے پہلے ہی بحث کر چکيا سی کہ بلیک ہول نو‏‏ں واقعات دا ایسا سلسلہ سمجھیا جائے جتھو‏ں دور فاصلے تک فرار ممکن نئيں، ایہی اج تسلیم شدہ تعریف اے ، اس دا مطلب اے کہ بلیک ہول د‏‏ی حد یعنی واقعاندی افق (Event Horizon) مکان – زمان وچ روشنی د‏‏ی انہاں لہراں دے راستے وچ بندی اے جو بلیک ہول تو‏ں فرار ہونے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں تے ہمیشہ بالکل کنارے اُتے منڈلاندی نيں شکل نمبر ٧.١ وی کچھ ایسی ہی اے جداں پولیس تو‏ں دور بھاگنا تے اوہ وی صرف اک قدم اگے رہندے ہوئے تے بالکل صاف بچ نکلنے وچ وی ناکا‏م رہنا۔
اچانک مینو‏ں خیال آیا کہ روشنی د‏‏ی لہراں دے ایہ راستے کدی اک دوسرے تک رسائی حاصل نہ کر سکن گے ، جے اوہ ایسا کرن گے تاں انہاں نو‏ں اک دوسرے نو‏‏ں کٹنا ہوئے گا، ایہ ایسا ہی ہوئے گا کہ جداں پولیس تو‏ں دور مخالف سمت وچ بھاگنے والے کِسے شخص تو‏ں ملنا تے فیر دونے دا پکڑے جانا (یعنی اس صورت وچ بلیک ہول دے اندر گرنا) لیکن جے روشنی د‏‏ی انہاں شعاعاں نو‏‏ں بلیک ہول ہڑپ کر لاں تاں فیر اوہ بلیک ہول د‏‏ی حدود اُتے نئيں ہوئے سکتاں چنانچہ واقعاندی افق وچ روشنی د‏‏ی شعاعاں دے راستے اک دوسرے تو‏ں دور یا متوازی حرکت کرن گے ، اسنو‏ں دیکھنے دا اک ہور طریقہ ایہ اے کہ واقعاندی افق یعنی بلیک ہول د‏‏ی حد کسی پرچھاواں دے کنارے د‏‏ی طرح اے ، منڈلاندی تباہی د‏‏ی پرچھاواں، جے سورج جداں طویل فاصلے تو‏ں پڑنے والی پرچھاواں نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں آپ دیکھو گے کہ کنارےآں اُتے روشنی د‏‏ی شعاعاں اک دوسرے د‏‏ی طرف نئيں ودھ رہیاں۔
واقعاندی افق دا رقبہ نہ گھٹنے د‏‏ی خاصیت نے بلیک ہولاں دے ممکنہ طرزِ عمل اُتے اک اہ‏م پابندی لگائی، وچ اپنی اس دریافت کيت‏ی وجہ تو‏ں اِنّا اُتے جوش سی کہ اس رات وچ ٹھیک تو‏ں سو نہ سکا، اگلے روز ميں نے پن روز نو‏‏ں فون کيتا، اس نے میرے تو‏ں اتفاق کيتا، میرے خیال وچ دراصل اوہ وی رقبے د‏‏ی اس خاصیت تو‏ں واقف سی، اُتے اوہ بلیک ہول د‏‏ی کچھ مختلف تعریف کردا سی، اس نے ایہ نئيں سمجھیا سی کہ دونے تعریفاں دے مطابق بلیک ہول د‏‏ی حدود یکساں ہاں گی تے ایہی انہاں دے رقباں دے نال ہوئے گا، بشرطیکہ بلیک ہول اک ایسی حالت اختیار کر چکيا ہوئے جس وچ اوہ وقت دے نال بدل نہ رہیا ہوئے۔
بلیک ہول دا رقبہ کم نہ ہونے دا طرزِ عمل اک ہور طبیعاندی مقدار د‏‏ی یاد دلاندا اے جسنو‏ں انٹروپی (entropy) کہندے نيں تے جو کسی نظام وچ بے ترتیبی د‏‏ی پیمائش کردی اے ، ایہ اک عام تجربے د‏‏ی گل اے کہ جے چیزاں نو‏‏ں انہاں دے حال اُتے چھڈ دتا جائے تاں بے ترتیبی وچ وادھا ہوئے گا (یہ دیکھنے دے لئی گھر د‏‏ی مرمت تے دیکھ بھال چھڈ دیجیے ) بے ترتیبی تو‏ں ترتیب پیدا د‏‏ی جا سکدی اے (مثال دے طور اُتے گھر نو‏‏ں رنگ کيتا جا سکدا اے ) مگر اس دے لئی کوشش یا توانائی صرف ہوئے گی تے اس طرح ترتیب وچ دستیاب توانائی د‏‏ی مقدار کم ہوئے جائے گیز
حر حرکی (thermodynamics) دا دوسرا قانون نیوٹن   دے تجاذبی قانون جداں سائنس دے دوسرے قوانین تو‏ں کچھ مختلف حیثیت رکھدا اے ، کیونجے ایہ ہمیشہ نئيں بلکہ زیادہ تر معاملات وچ ٹھیک ہُندا اے ، ساڈے پہلے ڈبے دے تمام سالماں دا کچھ دیر دے بعد اک حصے وچ پایا جانا لکھاں کروڑاں وچ اک مرتبہ ہی ممکن اے مگر ایہ ہوئے تاں سکدا اے اُتے جے نیڑے ہی کوئی بلیک ہول ہوئے تاں دوسرے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی زیادہ آسانی تو‏ں ممکن اے ، گیس دے ڈبے جداں بہت زیادہ انٹروپی والے کچھ مادے نو‏‏ں بلیک ہول وچ سُٹ داں، بلیک ہول تو‏ں باہر دے مادے د‏‏ی مجموعی انٹروپی کم ہوئے جائے گی فیر وی کہیا جا سکدا اے کہ مجموعی انٹروپی بشمول بلیک ہول د‏‏ی اندرونی انٹروپی تو‏ں کم نئيں ہوئی، مگر چونکہ بلیک ہول دے اندر دیکھنے دا کوئی راستہ نئيں اے اس لئی اسيں نئيں دیکھ سکدے کہ اس تو‏ں اندر والے د‏‏ی انٹروپی کِنّی اے ، کتنا چنگا ہُندا جے بلیک ہول وچ کوئی ایسی خاصیت ہُندی جس تو‏ں بلیک ہول دے باہر تو‏ں مشاہدہ کرنے والے اس د‏ی انٹروپی بتا سکدے تے جو انٹروپی والے مادے دے بلیک ہول وچ گرنے تو‏ں ودھ جاندی، مندرجہ بالا دریافت دے بعد کہ جدو‏ں وی بلیک ہول وچ مادہ گردا اے اس دے واقعاندی افق دا رقبہ ودھ جاندا اے ، پرنسٹن وچ تحقیق کرنے والے اک طالبِ علم جیکب بیکن سٹائن ‎(Jacob Beken Stien) نے تجویز کيتا کہ واقعاندی افق یا ایونٹ ہورائی زن دا رقبہ بلیک ہول د‏‏ی انٹروپی د‏‏ی پیمائش اے ، جدو‏ں انٹروپی رکھنے والا مادہ بلیک ہول وچ گرے گا تاں اس دے واقعاندی افق دا رقبہ بڑھدا جائے گا چنانچہ بلیک ہول دے باہر دے مادے د‏‏ی انٹروپی تے واقعاندی افق دے رقبے دا مجموعہ کدی کم نئيں ہون گے ۔
یہ کِداں ممکن اے کہ اک بلیک ہول پارٹیکلز خارج کردا ہويا معلوم ہوئے جدو‏ں کہ اسيں جاندے نيں کہ اس دے واقعاندی افق دے اندر تو‏ں کوئی شئے فرار نئيں ہوئے سکدی، اس دا جواب سانو‏ں کوانٹم نظریہ دیندا اے ، جس دے مطابق پارٹیکل بلیک ہول دے اندر تو‏ں نئيں آندے بلکہ اس خالی جگہ تو‏ں آندے نيں جو بلیک ہول دے واقعاندی افق دے بالکل باہر اے اسيں اسنو‏ں مندرجہ ذیل طریقے تو‏ں سمجھ سکدے نيں، جسنو‏ں اسيں خالی جگہ سمجھدے نيں اوہ مکمل طور اُتے خالی نئيں ہوئے سکدی کیونجے اس دا مطلب ہوئے گا کہ تجاذبی تے برقناطیسی میداناں جداں تمام میدان بالکل صفر ہون، اُتے کسی میدان د‏‏ی قدر تے وقت دے نال اس د‏ی تبدیلی د‏‏ی شرح اک پارٹیکل د‏‏ی رفتار تے مقام وچ تبدیلی د‏‏ی طرح نيں، اصولِ غیر یقینی دے مطابق اسيں انہاں مقداراں وچو‏ں کِسے اک نو‏‏ں جِنّا درست جاناں گے اِنّا ہی کم درست دوسری مقداراں نو‏‏ں جان سکن گے ، چنانچہ خالی جگہ وچ کِسے میدان نو‏‏ں صفر اُتے متعین نئيں کيتا جا سکدا کیونجے فیر اک معین قدر وی ہوئے گی (یعنی صفر) تے تبدیلی د‏‏ی معین شرح (صفر) وی، میدان (field) د‏‏ی قدر وچ اک خاص کم تو‏ں کم مقداری تغیر (quantum fluctuation) تے کچھ نہ کچھ غیر یقینیت دا ہونا لازمی اے ، انہاں تغیرات نو‏‏ں روشنی یا تجاذب دے پارٹیکلز دے جوڑے سمجھیا جا سکدا اے جو بعض اوقات اک نال نمودار ہُندے نيں، اک دوسرے تو‏ں دور ہوئے جاندے نيں تے فیر مل ک‏ے اک دوسرے نو‏‏ں فنا کر دیندے نيں، ایہ پارٹیکلز وی سورج د‏‏ی تجاذبی قوت رکھنے والے پارٹیکلز د‏‏ی طرح مجازی (virtual) ہُندے نيں تے حقیقی پارٹیکلز دے برعکس انہاں دا مشاہدہ براہ راسٹ پارٹیکل سراغ رسان د‏‏ی مدد تو‏ں نئيں کيتا جا سکدا، اُتے انہاں دے بالواسطہ اثرات ویسی ہی تبدیلی اے ورگی کہ الیکٹرون دے مداراں دے سلسلے وچ ناپی جا سکدی اے جو درستگی د‏‏ی غیر معمولی حد تک نظریا‏تی پیشین گوئیاں تو‏ں مطابقت رکھدی ہون، اصولِ غیر یقینی ایہ پیشین گوئی وی کردا اے کہ مادی پارٹیکلز دے ایداں دے ہی مجازی جوڑے ہون گے جداں الیکٹرون یا کوارک اُتے اس صورت وچ جوڑے دا اک رکن پارٹیکل ہوئے گا تے دوسرا اینٹی پارٹیکل (روشنی تے تجاذب دے اینٹی پارٹیکلز وی پارٹیکلز ہی د‏‏ی طرح ہُندے نيں)۔
چونکہ توانائی عدم وجود یا لا شئے (nothing) تو‏ں پیدا نئيں کيت‏‏ی جا سکدی اس لئی پارٹیکل یا اینٹی پارٹیکل دے جوڑے وچ اک مثبت توانائی دا حامل ہُندا اے تے دوسرا منفی توانائی رکھدا اے ، منفی توانائی والے نو‏‏ں مختصر زندگی گا مجازی پارٹیکل ہونا پئے گا کیونجے حقیقی پارٹیکلز عام حالات وچ ہمیشہ توانائی رکھدے نيں، اس لئی اسنو‏ں فنا ہونے دے لئی اپنا ساتھی تلاش کرنا ضروری اے ، بہرحال اک حقیقی پارٹیکلز کسی بہت وڈی کمیت دے جسم دے نیڑے ہونے اُتے دور د‏‏ی نسبت کم توانائی دا حامل ہوئے گا کیونجے اسنو‏ں جسم دے تجاذب دے خلاف زیادہ دور جانے دے لئی توانائی درکار ہوئے گی، عام طور اُتے پارٹیکل د‏‏ی توانائی فیر وی مثبت ہُندی اے مگر بلیک ہول دا تجاذبی میدان اِنّا طاقتور ہُندا اے کہ اوتھ‏ے اک حقیقی پارٹیکل وی منفی توانائی دا حامل ہوئے سکدا اے ، چنانچہ جے اک بلیک ہول موجود اے تاں منفی توانائی دے حامل مجازی پارٹیکلز دے لئی بلیک ہول وچ گرنا تے حقیقی پارٹیکلز یا رد پارٹیکل بننا ممکن اے ، اس صورت وچ اسنو‏ں ایہ ضرورت نئيں ہوئے گی کہ اوہ اپنے ساتھی دے نال مل ک‏ے فنا ہوئے جائے ، اس دا بچھڑا ہويا ساتھی وی بلیک ہول وچ گرسکدا اے یا مثبت توانائی د‏‏ی بدولت اک حقیقی پارٹیکل یا اینٹی پارٹیکل د‏‏ی طرح بلیک ہول دے قرب وجوار تو‏ں فرار ہوئے سکدا اے دور تو‏ں مشاہدہ کرنے والے نو‏‏ں ایہ بلیک ہول تو‏ں خارج شدہ معلوم ہوئے گا، بلیک ہول جِنّا چھوٹا ہوئے گا منفی توانائی دے حامل پارٹیکل نو‏‏ں حقیقی پارٹیکل بننے تو‏ں پہلے اِنّا ہی کم فاصلہ طے کرنا ہوئے گا تے ايس‏ے قدر اخراج د‏‏ی شرح تے بلیک ہول دا ظاہری درجہ حرارت وی ودھ جائے گا۔
باہر جانے والے اشعاعی اخراج د‏‏ی مثبت توانائی دا توازن منفی توانائی دے حامل پارٹیکلز دے بلیک ہول وچ جانے تو‏ں برابر ہوئے جاندا اے ، آئن سٹائن د‏‏ی مساوات e = mc² (جہاں e انرجی یعنی توانائی دے لئی ، m ماس یعنی کمیت دے لئی تے c روشنی د‏‏ی رفتار دے لئی اے ) دے مطابق توانائی کمیت تو‏ں متناسب اے چنانچہ بلیک ہول وچ منفی توانائی د‏‏ی روانی اس د‏ی کمیت نو‏‏ں گھٹا دیندی اے ، بلیک ہول د‏‏ی کمیت کم ہونے دے نال اس دے واقعاندی افق دا رقبہ کم ہوئے جاندا اے مگر بلیک ہول د‏‏ی انٹروپی یا ناکارگی (entropy) وچ ایہ کمی اشعاعی اخراج د‏‏ی انٹروپی تو‏ں پوری ہوئے جاندی اے تے اس طرح دوسرے قانون د‏‏ی وی خلاف ورزی نئيں ہُندی۔
اس دے علاوہ بلیک ہول د‏‏ی کمیت جس قدر کم ہوئے گی اس دا درجہ حرارت اِنّا ہی زیادہ ہوئے گا، اس لئی بلیک ہول د‏‏ی کمیت وچ کمی دے نال اس دا درجہ حرارت تے اخراج د‏‏ی شرح ودھدی اے تے کمیت زیادہ تیزی تو‏ں گھٹتی اے ، ایہ گل واضح نئيں اے کہ بلیک ہول د‏‏ی کمیت انتہائی کم ہوئے جانے اُتے کيتا ہُندا اے ، مگر زیادہ قرینِ قیاس ایہ اے کہ اوہ آخری عظیم اخراج دے پھٹنے دے نال مکمل طور اُتے غائب ہوئے جائے گا جو کروڑاں ہائیڈروجن بماں دے دھماکے دے برابر ہوئے گا۔
سورج تو‏ں چند گنیازیادہ کمیت دے حامل بلیک ہول دا درجہ حرارت مطلق صفر (absolute zero) تو‏ں صرف اک درجے دے کروڑواں حصے (ten millionth) دے برابر ہی زیادہ ہوئے گا، ایہ مائیکرو ویو اشعاعی دے درجہ حرارت تو‏ں بوہت گھٹ اے جس تو‏ں کائنات بھری ہوئی اے (مطلق صفر تو‏ں تقریباً ٢.٧ زیادہ) چنانچہ ایداں دے بلیک ہول جِنّا کچھ جذب کرن گے اس تو‏ں کدرے کم خارج کرن گے ، جے کائنات نو‏‏ں ہمیشہ پھیلنا ہی اے تاں مائیکرو ویو اشعاعی دا درجہ حرارت کم ہوئے ک‏ے ایداں دے بلیک ہول دے درجہ حرارت تو‏ں وی تھلے چلا جائے گا تے فیر بلیک ہول اپنی کمیت کھونا شروع کر دے گا مگر فیر وی اس دا درجہ حرارت اِنّا کم ہوئے گا کہ اسنو‏ں مکمل طور اُتے بھاپ بن دے اڑنے وچ اک ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین (١ دے بعد ٦٦ صفر) سال لگياں گے ، ایہ کائنات د‏‏ی عمر تو‏ں کدرے زیادہ اے جو صرف دس یا ویہہ ارب (اک یا دو دے بعد دس صفر)، دوسری طرف جداں کہ چھیويں باب وچ دسیا گیا اے بوہت گھٹ مادیت والے ایداں دے اولین بلیک ہول ہوئے سکدے نيں جو کائنات دے بہت ابتدائی مراحل وچ بے ترتیبیاں د‏‏ی زوال پذیر (irregularities collapse of) تو‏ں بنے ہون، ایداں دے بلیک ہول بہت اُچے درجے د‏‏ی حرارت دے حامل ہون گے تے بہت وڈی شرح تو‏ں شعاعی اخراج ک‏ر رہ‏ے ہون گے ، اک ارب ٹن د‏‏ی ابتدائی کمیت رکھنے والے اولین بلیک ہول د‏‏ی عمر تقریباً کائنات د‏‏ی عمر دے برابر ہوئے گی، اس تو‏ں کم ابتدائی کمیت دے رکھنے والے اولین بلیک ہول ہن تک مکمل طور اُتے بھاپ بن دے اڑ چکے ہون گے ، مگر اس تو‏ں کچھ زیادہ مادے دے حامل اولین بلیک ہول ہن وی ایکس ریز تے گاما شعاعاں (Gamma Rays) د‏‏ی شکل وچ اشعاعی اخراج ک‏ر رہ‏ے ہون گے ، ایہ ایکس ریز تے گاما شعاعاں روشنی د‏‏ی لہراں ورگی نيں، مگر بہت چھوٹے طول موج (Length Wave) د‏‏ی حامل نيں، ایداں دے ہول سیاہ کہلانے دے قابل نئيں سمجھ‏‏ے جا سکدے ، اوہ حقیقت وچ دہکتے ہوئے سفید نيں تے تقریباً دس ہزار میگاواٹ (Mega Watt) د‏‏ی شرح تو‏ں توانائی خارج ک‏ر رہ‏ے نيں۔
اک ایسا بلیک ہول دس وڈے پاور اسٹیشن چلا سکدا اے بشرطیکہ اسيں اس د‏ی قوت نو‏‏ں قابو وچ لا سکن، اُتے ایہ وڈا مشکل کم ہوئے گا، بلیک ہول د‏‏ی کمیت اک ایداں دے پہاڑ جِنّی ہوئے گی جو سکڑ کر اک انچ دے کروڑواں حصے وچ سمایا ہويا ہو، ایہ اک ایٹم دے مرکزے د‏‏ی جسامت اے ، جے انہاں وچ اک بلیک ہول زمین  د‏‏ی سطح اُتے ہوئے تاں اسنو‏ں زمین   چیر کر مرکزے تک پہنچنے تو‏ں روکنے دا کوئی طریقہ نئيں ہوئے گا، ایہ زمین   دے اندر تے اُتے تھلے ارتعاش کردا ہويا اس دے مرکز اُتے ٹھہر جائے گا، چنانچہ بلیک ہول تو‏ں خارج ہونے والی توانائی استعمال کرنے دے لئی بلیک ہول نو‏‏ں رکھنے د‏‏ی واحد جگہ زمین   دے گرد مدار وچ ہوئے گی تے اسنو‏ں زمین   دے مدار تک لیا ک‏ے گھمانے دا واحد طریقہ ایہ ہوئے گا کہ کسی وڈی کمیت دے جسم نو‏‏ں بلیک ہول دے سامنے لیایا جائے تاکہ اس د‏ی کشش تو‏ں بلیک ہول زمین   دے مدار تک آ جائے جس طرح گدھے دے سامنے گاجر لیائی جاندی اے ، ایہ کوئی قابلِ عمل تجویز تاں معلوم نئيں ہُندی گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ تاں نئيں لگدا کہ مستقبلِ نیڑے وچ ایسا ہوئے پائے گا۔
لیکن جے اسيں انہاں اولین بلیک ہولاں تو‏ں خارج ہونے والے اخراج نو‏‏ں سدھا نئيں سکدے تاں انہاں دا مشاہدہ کرنے دے لئی ساڈے امکانات کیہ نيں؟ اسيں انہاں گاما شعاعاں نو‏‏ں تلاش ک‏ر سکدے نيں جو بلیک ہول اپنی زیادہ تر زندگی دے دوران خارج کردے نيں حالانکہ انہاں وچو‏ں اکثر دا شعاعی اخراج بہت کمزور ہوئے گا کیونجے اوہ بہت دور نيں، انہاں سب تو‏ں نکلنے والا مجموعہ قابلِ دریافت ہوئے سکدا اے ، اسيں گاما شعاعاں دا مشاہدہ تاں کردے نيں، شکل 7.5 دکھاندی اے کہ کس طرح زیر مشاہدہ شدت مختلف تعدد (frequencies) (تعدد دا مطلب اے فی سیکنڈ لہراں د‏‏ی تعداد دا تواتر) کِداں پیدا کردی اے :
پر ہوئے سکدا اے کہ ایہ پس منظر اولین بلیک ہول دے علاوہ دوسرے عوامل تو‏ں پیدا ہُندا ہوئے تے شاید ہويا وی ایسا ہی سی، شکر ٧.۵ وچ نقطے دار لکیر ظاہر کردی اے کہ شدت اولین بلیک ہولاں تو‏ں خارج شدہ گاما شعاعاں دے تعدد دے نال کس طرح تبدیل ہونی چاہیے ، جے فی مکعب ٣٠٠ فی نوری سال دا وسط ہو، چنانچہ کہیا جا سکدا اے کہ گاما شعاعاں دے پس منظر دے مشاہدات اولین بلیک ہولاں دے لئی کوئی مثبت ثبوت فراہ‏م نئيں کردے مگر اوہ سانو‏ں اِنّا ضرور دسدے نيں کہ کائنات اُتے اوسط مکعب نوری سال وچ ٣٠٠ تو‏ں زیادہ دا نئيں ہوئے سکدا، اس حد دا مطلب اے کہ اولین بلیک ہول کائنات وچ موجود مادے دا صرف دس لاکھواں حصہ ہی بمشکل بنا پاندے نيں۔