cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چلی وچ اسلام
تریخ
1856 وچ مسلماناں د‏‏ی وڈی تعداد سلطنت عثمانیہ دے زیر قبضہ علاقےآں شام, لبنان تے فلسطین تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے 1885 دے اعدادوشمار دے مطابق چلی وچ 29 مسلما‏ن سن لیکن انہاں دے متعلق معلومات بوہت گھٹ سی اُتے 1895 دے اعدادوشمار دے مطابق 76 ترک باشندےآں وچو‏ں 58 مسلما‏ن سن جو ملک دے شمالی علاقےآں وچ رہندے سن 1907 دے اعدادوشمار وچ ایہ تعداد 1498 تک پہنچ گئی جنہاں وچ 1183 مرد جدو‏ں کہ 315 خواتین سن جو کل آبادی کا0.04 سن اُتے ایہ چلی د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ تناسب سی۔ 1920 ء وچ اک نويں مردم شماری تو‏ں ظاہر ہويا اے کہ مسلماناں د‏‏ی تعداد 402 ہوئے گئی جنہاں وچ 343 مرد تے 59 خواتین سی۔ زیادہ تعداد سینٹیاگو تے اینٹوفاگسٹا وچ سن جدو‏ں کہ باقی ہر صوبے وچ 76 مسلما‏ن سن ۔2002 دے اعدادوشمار وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد 2894 دسی گئی(0.03%)ان وچ 66 فیصد مرد تے باقی خواتین سن۔ اس تو‏ں پہلے 1992 دے اعدادوشمار وچ مذہب دے اعداد وشمار نئيں کیتے گئے سن ۔ چلی وچ مسلماناں د‏‏ی پہلی تنظیم 25 ستمبر 1926 وچ مسلم یونین چلی دے ناں تو‏ں بنائی گئی۔ اس دے بعد 16 اکتوبر 1927 وچ امدادی تے اسلامی چیرٹی سوسائٹی قائم کيتی گئی۔1952 وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد 1956 تک ودھنا شروع ہوئے گئی جنہاں وچ زیادہ تعداد سینٹیاگو تے اینٹوفاگسٹا وچ رہندی سی جدو‏ں کہ باقی تعداد دوسرے مختلف صوبےآں وچ بکھری ہوئی سی۔1960 وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد کم ہوئے ک‏ے 522 ہوئے گئی جنہاں وچ 209 سینٹیاگو وچ رہندے سن ۔ اک دہائی بعد مسلماناں د‏‏ی تعداد 1431 ہوئے گئی لیکن ایہ معلوم نئيں سی کہ انہاں دا تعلق چلی تو‏ں اے یا اوہ تارکین وطن سن تے ایہ ،مسلما‏ن پورے ملک وچ بکھرے ہوئے سن ۔ 1988 وچ ، سینٹیاگو وچ توفیق الرومی نے مسجالسلام د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی توفیق الرومی نے سٹھ سال تک چلی وچ مسلم کمیونٹی د‏‏ی قیادت کيتی۔ مسجد د‏‏ی تعمیر 1989 وچ ختم ہوئی تے اس دا افتتاح ملائیشیا دے اک شہزادے نے 1996 وچ کیہ۔ اس وقت ایہ گل ظاہر ہوئی کہ 1980 د‏‏ی دہائی لوک مذاہب نال تعلق رکھنے والے لوکاں نے اسلام قبول کیتا تے اس مسجد دے بننے دے بعد انہاں د‏‏ی تعداد وچ ہور اضافہ ہويا۔ چلی وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد وچ مسلم تاجراں د‏‏ی سرمایہ کارراں د‏‏ی وجہ تو‏ں اضافہ ہويا۔ انہاں تاجراں وچ زیادہ دا تعلق ملائیشیا تو‏ں ا‏‏ے۔ بیرونی مداخلت تے ایران د‏‏ی مدد تو‏ں چلی وچ شیعہ مسلماناں د‏‏ی کمیونٹی پہنچی اس تو‏ں پہلے 19 واں صدی وچ وی شیعہ مسلماناں د‏‏ی کمیونٹی چلی وچ پہنچی ایہ لوک ایرانی نژاد نيں تے ہن وی ایہ فارسی یا ایران د‏‏ی کوئی دوسری بولی بولدے نيں۔ 1997 وچ پاکستانی تاجراں نے اکوئینو‏ں ميں مسجد بلال تے اک مدرسہ د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی جو 1999 وچ مکمل ہوئی۔ 1998 وچ شیخ توفیق الرومی د‏‏ی وفات دے بعد اسامہ ابو غزالہ اس مسجد دے امام مقرر ہوئے۔
ذیلی ساخت
1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی تک چلی وچ مذہبی رہنما تے اسلامی مراکز موجود نہ سن مسلما‏ن اک شامی مسلم تاجر توفیق الرومع دالو دے پاس نماز دے لئی اکٹھے ہُندے سن 1990 وچ چلی وچ پہلی مسجد مسجد السلام تعمیر ہوئی اس دے بعد 1995 ٹمیکو تے 1998 وچ اکوئینو‏ں ميں مسجد تعمیر کيتی گئی مسلم ذرائع دے مطابق چلی وچ 3000 مسلما‏ن موجود نيں انہاں وچ زیادہ چلین مسیحی سن جنہاں نے اسلام قبول کیتا اے انہاں وچ اکثریت اہل سنت د‏‏ی اے جدو‏ں کہ شیعہ تے صوفی قلیل تعداد وچ موجود نيں
موجودہ حالات
نائن الیون دے واقعات دے بعد جتھ‏ے دوسرے مسلم اقليتی ملکاں وچ مسلماناں دے نال متعصبانہ رویہ اختیار کیتا گیا اوتھ‏ے چلی وچ وی مسلماناں دے نال ایسا ہی کیتا گیا
چلی وچ مسلم کمیونٹی د‏‏ی بنائی گئی کئی تنظیماں موجود نيں جنہاں وچو‏ں چند دے ناں درج ذیل نيں
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام بلحاظ ملک گٹھ:جنوبی امریکا وچ اسلام گٹھ:اسلام
عبدلکری چڑی
عبدلکری چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
کیپ چڑی
کیپ چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
عنایت اللہ دہلوی
عنایت اللہ دہلوی (پیدائش: 10 شعبان، 1286ھ بمطابق 15 نومبر، 1869ء - وفات: 24 اکتوبر، 1943ء) اردو زبان دے معروف مصنف، ناول نگار، ڈراما نویس، مترجم تے افسانہ نگار سن ۔ اوہ کثیر اللکھتاں مصنف، مترجم، انشا پرداز تے مورخ شمس العلماء مولوی ذکاء اللہ دہلوی دے فرزند سن ۔ عنایت اللہ دہلوی نو‏‏ں اردو بولی دا بہترین مترجم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
حالات زندگی
عنایت اللہ دہلوی 10 شعبان 1286ھ بمطابق 15 نومبر، 1869ء وچ دہلی دے محلہ قاضی واڑہ وچ مشہور مترجم، انشا پرداز و مورخ مولوی ذکاء اللہ دہلوی دے گھر پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم دہلی وچ اک اتالیق تو‏ں حاصل کيتی۔ فیر شاہ جی دے چھدے وچ واقع اک گورنمنٹ اسکول تو‏ں تے اس دے بعد عربک اسکول تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ تیسری جماعت وچ سن کہ انہاں دے والد مولوی ذکاء اللہ انہاں نو‏ں اپنے نال الہ آباد لے گئے۔ ایہ جولائ‏ی 1878ء دا زمانہ سی جدو‏ں مولوی ذکاء اللہ میور کالج الہ آباد وچ پروفیسر سن ۔ اس سفر وچ عنایت اللہ نو‏‏ں پہلی بار سر سید احمد خان نال ملاقات دا موقع میسر آیا جو مولوی ذکاء اللہ دے گہرے دوستاں وچو‏ں سن ۔ گویا سر سید د‏‏ی شخصیت دا نقش بچپن ہی تو‏ں عنایت اللہ اُتے چھا گیا سی۔
وہ الہ آباد وچ 1880ء تک تعلیم حاصل کرنے دے بعد ایم اے او کالج علی گڑھ دے اسکول وچ داخل ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں 1885ء وچ انٹرنس دا امتحان پاس کیتا۔ 1887ء وچ ایف اے تے 1891ء وچ بی اے دا امتحان پاس کیتا۔ بی اے دے بعد صحت د‏‏ی خرابی دے باعث ہور تعلیم جاری نہ رکھ سک‏‏ے تے 1892ء وچ واپس دہلی چلے آئے۔ علی گڑھ وچ تعلیم دے دوران وچ سر سید د‏‏ی توجہ دا مرکز رہے تے ایہ تعلق آخری دم تک قائم رہیا۔چنانچہ انہاں دے ناں سر سید دے خطوط اس گل کيتی دلیل نيں۔ 1892ء وچ سرسید د‏‏ی فرمائش اُتے ابو ریحان البیرونی د‏‏ی مختصر سوانح عمری لکھ ک‏ے تصنیفی کم دا آغاز کیتا تے سر سید تو‏ں داد پائی۔ 1893ء وچ دوبارہ علی گڑھ آئے تے سرسید نے کالج د‏‏ی لائبریری دا انتظام انہاں دے سپرد کیتا۔ اوہ کچھ عرصے کالج وچ ریاضی دے اعزازی پروفیسر وی رہ‏ے، اس دے بعد دہلی چلے آئے۔ اپریل 1894ء وچ دوبارہ علی گڑھ آئے تے 60 روپے ماہوار اُتے سر سید دے ماہنامہ رہتل الاخلاق دے سب ایڈیٹر مقرر ہوئے۔ ایہ سلسلہ کچھ کم اک سال تک جاری رہیا۔ 1897ء وچ سر سید د‏‏ی ایما اُتے آرنلڈ د‏‏ی کتاب پریچنگ آف اسلام دا دعوتِ اسلام دے ناں تو‏ں اردو وچ ترجمہ کیتا جس دے کئی باب سر سید نے سنے تے داد دی۔ 1898ء وچ سر سید دے انتقال دے بعد اوہ دل گرفتگی دے عالم وچ اکثر گھر اُتے ہی رہندے سن ۔
1901ء تو‏ں انہاں نے باقاعدہ ملازمت دا آغاز کیتا۔ اس سال اوہ ڈسٹرکٹ و سیشن جج جون پور دے منصرم (یعنی چیف سپرٹینڈنٹ) مقرر ہوئے۔ 1914ء وچ انہاں دا تبادلہ جون پور تو‏ں بریلی ہوئے گیا جتھ‏ے اوہ صرف نو ماہ رہ‏‏ے۔ 1915ء وچ ریاست گوالیر نے حکومت ہند تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات مستعار لے لاں تے اوہ انڈر سیکریٹری فنانس مقرر ہوئے ک‏ے گوالیر چلے گئے جتھ‏ے اوہ بعد وچ سیکریٹری اپیل ڈیپارٹمنٹ وی رہ‏‏ے۔ ملازمت دا ایہ سلسلہ چھ سال تک جاری رہیا۔
دار الترجمہ حیدرآباد دے قیام دے بعد 20 جنوری 1921ء نو‏‏ں اوہ سر راس مسعود تے سر اکبر حیدری د‏‏ی کوششاں تو‏ں گوالیر نو‏‏ں خیرباد کہہ ک‏ے حیدرآباد دکن آ گئے تے ناظم دار الترجمہ دا عہدہ سنبھالیا۔ دار الترجمہ دے لئی وی انہاں د‏‏ی خدمات انگریز حکومت تو‏ں مستعار لی گئياں سن۔ چنانچہ 1925ء وچ جدو‏ں انہاں نے برطانوی حکومت ہند د‏‏ی ملازمت تو‏ں پینشن حاصل کيتی تاں خالص ملازمتِ سرکار حیدرآباد وچ آ گئے تے پنجاہ روپے سالانہ ترقیاں ملنی لگاں، حتیٰ کہ تنخواہ اک ہزار روپے ماہوار ہوئے گئی۔ ناظم دار الترجمہ حیدرآباد دے عہدے اُتے اوہ تقریباً 14 سال تک فائز رہ‏‏ے۔ بالآخر نومبر 1934ء نو‏‏ں تن ماہ د‏‏ی بیماری رخصت لے ک‏ے حیدرآباد تو‏ں چلے گئے لیکن آب و ہو‏‏ا د‏‏ی خوبی د‏‏ی بنا اُتے دہلی د‏‏ی بجائے ڈہرہ دون دا رخ کیتا۔ جتھ‏ے انہاں نے اپنی رہائش دے لئی چھوٹا جہا بنگلہ خرید لیا سی۔ عنایت اللہ دہلوی نے تمام عمر شادی نئيں کيت‏‏ی تے آخری دم تک اردو بولی و ادب د‏‏ی خدمت انجام دیندے رہ‏‏ے۔
ان دیاں لکھتاں و تراجم د‏‏ی تعداد 57 دے نیڑے ا‏‏ے۔ انہاں وچ تذکرہ ابو ریحان البیرونی ،خواب پریشاں، امپیریل رول انہاں انڈیا، دعوت اسلام، انگریزی نظائر قانون دا ترجمہ، جاپان دا تعلیمی نظم و نسق، صلاح الدین اعظم، یونانی شہنشاہیت، عرب قدیم دا تمدن، تریخ ادبیات عرب، چنگیز خان، امیر تیمور، عبرت نامہ اندلس، تریخ مغل، اندلس دا تاریخی جغرافیہ، سلامبو، تائیس، نجم السحر وغیرہ شامل نيں۔
وفات
عنایت اللہ دہلوی نے 24 اکتوبر 1943ء نو‏‏ں برطانوی ہند دے شہر ڈیرہ دون وچ وفات پائی۔
سیونسن چڑی
سیونسن چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دریائے کرم
دریائے کرم (انگریزی: Kurram River)، پاکستان وچ وگݨ آلا اک دریا اے جو افغانستان دے علاقے پکتیا تے پاکستان دے ضلع کرم وچ کوہ سفید دے آبی علاقے توں نِکلدا اے، بنوں شہر توں گُزردا اے تے فیر ضلع میانوالی وچ عیسا خیل دے کول دریائے انڈس وچ شامل ہوجاندا اے۔
دریائے کرم تقریبن 32,000 ہیکٹر (80,000 ایکڑ) اراضی نوں سیراب کردا اے۔ ایہدیاں معاون ندیاں وچ کرمان تے خرمانا شامل نیں۔ قریبی قرن گڑھی پراجیکٹ، جو 1962ء وچ مکمل ہویا، سیلاب اُتے کنٹرول فراہم کردا اے تے اوہنوں آبپاشی تے بجلی لئی استعمال کیتا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے دریا گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
طوطا چنج چڑی
طوطا چنج چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دریائے وولگا
وولگا دریا( Volga انگریزی:) روس دا اک دریا ہے ۔ ایہ کیسپیئن سمندر وچّ ڈگدا ہے ۔
روس دا قومی دریا
دریائے وولگا روس دا قومی دریا سمجھیا جاندا اے ۔ ایہہ یورپ دا سب توں لمبا دریا اے ۔ ایہہ دریا ماسکو دے شمال مغرب تے سینٹ پیٹرز برگ دے جنوب مغرب چ 320 کلومیٹر دور کوہ ولدائی توں نکلدا اے ۔ ایتھوں ایہہ مشرق ول سفر کردا ہوئیا استراخان دے نیڑے سطح سمندر توں 28 میٹر تھلے کیسپیئن سمندر چ جاگردا اے ۔
ڈون وولگا نہر
کیسپیئن سمندر چ ڈگن توں پہلاں وولگوگراد ( سابق سٹالن گراد )دے نیڑے دریائے ڈون ول موڑ کٹدا اے ۔ جتھے ڈون وولگا نہر تعمیر کرکے اسنوں دریائے ڈون نال ملا دتا گئیا اے ۔ کیسپیئن سمندر توں کالا سمندر تے دنیا دے دوجے علاقیاں نوں جان والے جہاز دریائے وولگا تے ڈون وولگا نہر توں گذرن دے بعد دریائے ڈون تے فیر ازوف سمندر تے پانی گلی کرچ توں ہندے ہوئے کالک سمندر چ پہنچدے نیں ۔ اس طرخ ایہہ کیسپیئن سمندر نوں دنیا بھر نال منسلک کرن دا اہم زریعہ اے ۔
اس دریا دا ڈیلٹا 160 کلومیٹر طویل اے ۔ ڈون وولگا نہر دے علاوہ ماسکو نہر تے مارینسک نہر دا نظام ماسکو نوں رومی سمندر ، ، کالا سمندر ، ازوف سمندر تے کیسپیئن سمندر نال ملاندا اے ۔
ساراتووف پل
دریائے وولگا تے بنایا ساراتوو پل ، یورپ دا سبتوں لمبا پل اے ۔
وولگا دریا کنڈے دی مسلم تریخ
اس دریا دے علاقے وچ سبتوں پہلے 8ویں صدی عیسوی وولگا بلغاریہ دی مسلم ریاست قایم ہوئی ، جہڑی 13ویں صدی عیسوی دے شروع وچ منگولاں دے اس علاقے اُتے مل دے بعد اینہاں دے قبضے وچ آ گئی تے بعد وچ اس علاقے قایم ہون آلی مسلم سلطنت طلائی اردو دا حصہ بن گئی ۔ طلائی اردو دی نکیاں نکیاں ریاستاں وچ ونڈ دے بعد اس دریا دے ڈیلٹائی علاقے چ قائم مسلمان حکومتاں نوغائی اردو تے خانان استراخان سن جنہاں دے 16ویں صدی چ روسی سلطنت نے قبضہ کرلئیا سی جہڑا کہ ہن تک قائم اے تے ہن مسلمان اس علاقے چ روسی پالیسیاں دی وجہ توں اقلیت چ نیں ۔ اس دے علاوہ اس دریا دے کنارے موجودہ تاتارستان دی سرزمین تے قائم خانان قازان یا کازان خانیٹ تے وی روس نے قبضہ کرلئیا سی ۔
ٹُریا تے ڈگنا
والگا دریا یورپ اتے یورپی روس دا سبھتوں لما دریا اتے روس دا اہم بحری رستہ ہے ۔ ولدائی پہاڑی اتے 665 فٹّ اچائی اتے واقع سروت توں نکلکے ، ایہہ ندی  1300 میل لمبے گھماؤدار رستےآں توں ہندی ہوئی کیسپیئن سمندر وچّ ڈگدی ہے اتے مہانے اتے ڈیلٹا بناؤندی ہے ۔ ایہہ ڈیلٹا لگبھگّ 70 میل چوڑا ہے اتے اسوچّ  دریا دے لگبھگّ 200  رستہ ہن اتے ڈیلٹا سمندر پدھر توں 86 فٹّ نیواں ہے ۔
معاون دریا
ولڈائی پہاڑی توں اترن دے بعد ندی چھوٹی چھوٹی جھیلاں دے سلسلے نوں ملاندی ہے ۔ اوکا دریا ( Oka ), کاما دریا( Kama ) اتے اونجھا مکھ معاون دریا تے اسدے دے علاوہ اسدے کئی چھوٹے معاون دریا ہن ۔ والگا اتے اسدے معاون دریا دے راہیں  ،   63،000 مربع میل علاقے دا آبی نکاس ہندا ہے اتے   20،000 میل تکّ بحری سفر کیتا جاندا ہے ۔
اہم خصوصیت
وولگا دی ساری لمبائی سال وچّ تنّ مہینے لئی جم جاندی ہے ، تے اینہاں دناں وچ سلیج دے راہیں مال دی ڈھلائی کیتی جاندی ہے ۔ دریائی نہراں دے راہیں بالٹک سمندر ، آرکٹیک سمندراتے ماسکو نال جڑیا ہوئیا ہے ۔
روسی رہتل وچ وولگا دی اہمیت
وولگا لمبائی اتے  پانی مقدار دے حساب نال یورپ دا سبھ توں وڈا دریا ہے۔ ایہہ وشگارلے روس وچوں وہندا ہے اتے اسنوں کھلھے روپ وچّ روس دا قومی دریا کیہا جاندا ہے۔ روس دے 20 (ویہہ) سبھ توں وڈے شہراں وچوں گیاراں (راجگڑھ ماسکو سمیت) اس دے بیٹ علاقے وچّ واقع  ہن۔ دنیا دے کجھ سبھ توں وڈیاں جھیلاں اس دے کنڈھے ملدیاں ہن۔ روسی سبھیاچار وچّ اس دا سنکیتی مطلب ہے اتے کئی وار روسی ساہت اتے لوک-کہانیاںوچّ اسنوں وولگا-ماتوشکا (ماں وولگا) کیہا جاندا ہے۔
وولگا دی وادی
وولگا دریا دی وادی کنک دی پیداوار دا اتے عمارتی لکڑی دے فراہمی دا اہم علاقہ ہے ۔
دریا دے کنڈے اہم شہر
اس دریا دے کنڈے اتے واقع اہم نگر نیں : سٹالنگراد ، نیزنی نووگورد، ساراتوفاتے استراخان ۔
ماہی گیری
وولگا دریا دے ڈیلٹا اتے اسدے نیڑے دا کیسپئین سمندر دا پانی دنیا دے مشہور مچھی علاقے وچوں اک ہے ۔ بسنت رتُ وچّ وولگا وچّ اِنّا وڈا ہڑ آؤندا ہے کہ کیسپئین سمندر دے پانی دا پدھر ودھ جاندا ہے ۔ رتُ اتے تھاں دے مطابق اس دریا دی گہرائی تبدیل ہُندی رہندی ہے ۔
حوالے
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
دریائے گلگت
دریائے گلگت (انگریزی: Gilgit River)، گلگت بلتستان، پاکستان وچ دریائے انڈس دا اک معاون دریا اے۔ ایہ گلگت بلتستان دے اضلاع ضلع گوپس یاسین، غذر، گلگت توں گُزردا اے۔ دریائے گلگت شندور جھیل توں شروع ہُندا اے تے جگلوٹ تے بنجی دے نزدیکی قصبےآں وچ دریائے انڈس وچ جا مِݪدا اے، جِتھے تِن پہاڑی سِلسلے ہندوکش، ہمالیا تے قراقرم آپس وچ مِݪدے نیں۔
حوالے
گٹھ:گلگت بلتستان دے دریا گٹھ:پاکستان دے دریا
سواحلی چڑی
سواحلی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دکھنی سانول سری چڑی
دکھنی سانول سری چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
روہی چڑی
روہی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
ترکی دے جڑواں شہراں دی لسٹ
thumb|[[برہانیے دے جڑواں شہر]]
ایہ ترکی دے جڑواں شہراں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔
A
اقحصار
الانیا
علی آغا
التینووا
اماسیا
انامور
انقرہ
انطالیہ
B
باغجیلار
باغچہ لیولر
بارتین
برگاما
بیشکتاش
بےاوغلو
بولو
بوزویوک
برہانیے
بورصہ
C
چناق قلعے
چانکایا، انقرہ
چشمے (ترکی)
چنارجیک
D
دیویلی
دیدیم
دیلوواسی
E
ادرمد، بالیکسیر
الازیغ
ارغلی، قونیہ
اسکی شہر
F
فنیقے
G
غازی انتیپ
غازی عثمان پاشا
گیبزے
I
انیگول
استنبول
ازمیر
ازمیت
ازنیق
K
قاضی کوئے
قہرمان مرعش
کاپاکلی
کراجابے
کارادہور ارغلی
قرہ تائے، قونیہ
قرشی یاکا
کارتال
کاش، ترکی
کاستامونو
کیچیورین
کوناک، ازمیر
کوتاہیا
M
مالاطیہ
مانیسا
میرام
مرسین
میزیتلی
مراد پاشا
N
نیلوفر، بورصہ
O
اورخان غازی (شہر)
عثمان غازی
P
پندیک
جزائر پرنس
S
سامسون
سنجاق تپہ
سارییر
سیلچوک
سیلچوکلو
سیلیفدے
سیلیوری
شیشلی
T
تالاس، ترکی
طرسوس، مرسین
تپیباشی،اس دتی شہر
توزلا، استنبول
U
عمرانیہ
اورگوپ
عشاق
اسکودار
Y
یالووا
یالواچ
ینی محلہ، انقرہ
Z
زیتین بورنو
زانگولداک
حوالے
گٹھ:ایشیا دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ترکی دے آباد تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:یورپ دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:لسٹاں
دروز
دروز یا حاکمیہ شامی نسل دے باطنی اسماعیلی شیعاں دا فرقہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تعداد ویہويں صدی دے وسط وچ دو لکھ سی۔ ایہ زیادہ تر شام دے متفرق حصےآں میر رہندے نيں۔ بالخصوص، جبال، لبنان غربی، جبال شرقی تے حواران مین انہاں وچو‏ں زیادہ تر زراعت پیشہ تے زمیندار لوک نيں۔ دروزی مختلف اقوام مثلاً کرد، مارڈی عرب تے کم رہتل یافتہ قبیلےآں اُتے مشتمل نيں َ۔ جنوبی لبنان وچ گیارواں صدی عیسواں وچ مختلف اسلامی تے نسلی گروہ داخل ہوئے۔ مثلاً شیعہ، اسسروری، ایرانی تے عربی وغیرہ۔ انہاں سب دے مل جل جانے تو‏ں دروزی جماعت وجود وچ آئی۔ دروزیاں دے ظہور دے بعد کوہستان لبنان د‏‏ی تریخ مارونیاں تے دروزیاں دے تعلقات اُتے گھوم نے لگی۔
دروز جنوبی لبنان دا اک مذہبی فرقہ اے جس دے پیروکار اک شامی عرب قبیلے نال تعلق رکھدے نیں ۔ اینہاں دا فرقہ شیعیت دی اک انتہائی صورت اے تے قرامطہ نال ملدا اے ۔ ایہہ لوگ عیسائیت دے سخت دشمن نیں ۔
اینہاں دے اک مذہبی سردار نیں ملتان دے اک راجہ نوں تبلیغی خط لکھیا سی ، جہڑا کہ ہن تک اینہاں دی مقدس کتاب دا حصہ اے ۔ ایہہ راجہ سومرا خاندان نال تعلق رکھدا سی ۔ دروز لوگ سارے دے سارے جبل دروز چ رہندے نیں ۔ جدوں فرانسیسیآں نے شام تے قبضہ کیتا تے اینہاں لوکاں نے سخت مزاحمت کیتی پر شکست کھادی تے وطن چھڈن تے مجبور ہوئے ۔ 1956ء چ اینہاں نوں واپس آن دی اجازت مل گئی سی ۔
بانی
اس فرقہ دے بانیاں وچ عجمی داعی حسن بن حیدرہ فرقانی، حمزہ بن زردونی تے محمد بن اسسرور درازی نيں۔ گو ایہ فرقہ درازی د‏‏ی طرف منسوب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دروزی کہلاندا اے، لیکن اس دا حقیقی بانی حمزہ بن زرونی ا‏‏ے۔ ایہی دروزیاں وچ بہت معتبر تے مستند رہنما ا‏‏ے۔ انہاں دے اکثر رسالے وی ايس‏ے طرف منسوب نيں۔ اس نے اک نواں سن جاری کيتا سی جو 804 ہجری وچ شروع ہُندا سی۔ حمزہ دے بعد اس مذہب د‏‏ی اشاعت حمزہ دے اک شاگرد بہائ الدین نے اس د‏ی مسند سنبھال لی۔
عقائد
اکثر باطنی فرقےآں دے عقیدے یونانی فلسفہ تے ایرانی مذہب د‏‏ی تعلیم تو‏ں ماخوذ نيں۔ چونکہ دروزیاں دے اکثر داعی ایرانی سن ۔ اس لئی انہاں دے عقیدے وی ايس‏ے رنگ وچ رنگے نظر آندے نيں۔ مثلاً حلول دے متعلق انہاں دا عقیدہ ایہ کہ خدا کروڑاں سال دے حاکم د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہويا۔ رعیت تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے غائب ہوئے گیا ا‏‏ے۔ قیامت دے روز فیر ظاہر ہوئے گا تے تمام دنیا اُتے حکومت کريں گا۔ اس دے حکم تو‏ں اک اگ اترے گی تے کعبے نو‏‏ں جلادے گی۔ فیر مردے زمین تو‏ں اٹھاں گے۔ عقل و نفس دے تمام مسائل یونانی فلسفہ اُتے مبنی نيں۔ دروزی مذہب دے چار وڈے اصول نيں۔ عقل دا علم جو سب تو‏ں اعلیٰ موجود ا‏‏ے۔ لیکن باوجود اس رتبہ دے اوہ خدا دا بندہ تے غلام ا‏‏ے۔ اس دا ناں عیسیٰ دے زمانے وچ لزراس Lazarus۔ حصرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ سلمان فارسی تے حاکم دے زمانے وچ حمزہ ا‏‏ے۔ دوسرے چار روحانی موجودات دا علم جو نفس کل، سابق یعنی سیدھا بازو تے لاحق یعنی دایاں بازو نيں۔ انہاں چار موجودات نے اسسرور، محمد ( بن اسسرور )، سلیمان تے علی د‏‏ی شکلاں اختیار کيت‏یاں نيں۔ ست اخلاقی احکا‏م دا علم، سچائی، بھائیاں د‏‏ی محبت، بتاں د‏‏ی عبادت ترک کرنا، شیطاناں تے جناں د‏‏ی تردید، خدا د‏‏ی توحید ہر زمانے وچ ، خدا دے فعل اُتے خوش ہونا، ( یا مذہب اُتے تقیہ کرنا جداں کہ بعض روایتاں وچ اے تے ایہی صحیح اے ) خدا د‏‏ی مرضی دے تابع ہونا، انسان نو‏‏ں تناسخ دے دوران وچ کچھ جزا تاں مل جاندی ا‏‏ے۔ لیکن حقیقی جزا اوور سزا قیامت ہی دے روز ملے گی۔
باطن
مذہبی معاملات نو‏‏ں پوشیدہ رکھنے اُتے بہت زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں کہ عام شیعی فرقےآں دا طریقہ ا‏‏ے۔ اجنبیاں نو‏‏ں دروزی کدی کدی اپنی مجلساں وچ شریک ہونے د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔ لیکن جدو‏ں تک اوہ حاضر رہندے نيں اس وقت تک عام اسلامی مسائل اُتے گفتگو کردے نيں تے اپنے خاص مذہب د‏‏ی کوئی گل نئيں کردے نيں۔ اس طرز عمل تو‏ں لوکاں نے انہاں دے متعلق بری بری راواں قائم کر رکھن نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ لوک اپنے خلوت خاناں وچ شرمناک اعمال دے مرتکب ہُندے نيں۔ ایہ وی مشہور اے کہ ایہ لوک گائے دے سر د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ سیاسی لڑیائیاں وچ دروزیاں دے چند خلوت خانے لوٹے گئے۔ جنہاں وچ بوہت سارے رسالے نکلے۔ ایہ رسالے یورپ تے ایشیا دے مختلف کتاباں خاناں وچ نيں۔ جنہاں مطالع تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ دروزی اعمال شریعت دے قائل نئيں نيں۔ حاکم نو‏‏ں خدا مننے دے بعد تمام اعمال بیکار تے فضول نيں۔ انہاں دے اصول دے موافق دنیا وچ لوکاں د‏‏ی تن قسماں ہٰاں۔
کتاباں
1524 عیسوی وچ دمشق دے پاشا نے لبنان دے دروزی علاقہ اُتے حملہ کرکے انہاں دے تئیس 23 پنڈ چلادیے۔ انہاں د‏‏ی خلوت گاہاں نو‏‏ں لُٹیا۔ مقدس مخطوطات دے نسخے لے آئے تے کٹے ہوئے سراں دے چار بار وی نال سن ۔ دوسرا حملہ غارت گرانہ حملہ اس دے تن سو سال دے بعد مصر دے ابراہیم پاشا نے کيتا تے اوہ شمعہ ( حاصبیہ دے جنوب مشرق وچ ) د‏‏ی مقدس خلوت گاہ تو‏ں جو قدیم ترین خلوت گاہ وچو‏ں اک سی، بوہت سارے قلمی نسخے اٹھا لیایا تے ایہ مصر تے یورپ دے کتاباں خاناں وچ پہنچے۔ اس طرح اخفا دا پردہ چاک ہويا، جو دروزیاں دے عقائد اُتے ابتدا تو‏ں پيا ہويا سی تے جنہاں د‏‏ی حفاظت اس اہتمام نال کیندی جاندی سی کہ کسی دوسرے مذہب د‏‏ی تریخ وچ ملنا مشکل ا‏‏ے۔
داعی حمزہ تے اس دے چار مددگاراں نے جو کتاباں لکھایاں نيں اوہ کلام اللہ د‏‏ی مانند نہایت مقدس منیاں جاندیاں نيں تے خلوتاں وچ پڑھی جاندیاں نيں۔ ایہ تعداد وچ چھ تے اک سو گیارہ رسالےآں اُتے مشتمل نيں۔ انہاں نو‏‏ں سوائے عقال دے کوئی چھو نئيں سکدا ا‏‏ے۔
پابندیاں
ایسی شرطاں دے لحاظ تو‏ں ریوند ہیاسکٹ اسمتھReverend HasKat Smith نے انہاں نو‏‏ں فری مسنری وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ فری مسنری دے قائداں وچ امیدواراں دے لئی ضروری اے کہ اوہ پوری عمر دا ہو، آزاد ہوئے تے نیک ناں ہوئے۔ تے وی بہت ساریاں مشابہتاں ریونڈ نے دسی نيں۔
مذہبی تے سیاسی نظام
ان لوکاں د‏‏ی مسجداں نئيں ہُندیاں نيں۔ کیو‏ں کہ ایہ نماز نئيں پڑھدے نيں۔ مسجد د‏‏ی بجائے ایہ اک مکان وچ ہر شب پنجشنیہ نو‏‏ں مجلس منقد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایہ ’ خلوت خانہ ‘ کہندے نيں۔ اس مجلس وچ چند مخصوص دعاواں پڑھی جای نيں۔ اس دے بعد مذہب تے سیاست اُتے بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سیاسیات تو‏ں انہاں نو‏ں خاص دلچسپی ا‏‏ے۔ انہاں دا دعویٰ اے کہ خلیفہ حاک فیر ظاہر ہوک‏ے دنیا اُتے حکوت کريں گا۔ ایہی وجہ اے مذہبی لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ہمیشہ مسلح رہنا چاہیے۔ ہر پنڈ وچ ایسی اک مجلس منقد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں تمام مجلساں د‏‏ی رپوٹاں نو‏‏ں صدر جلس نو‏‏ں بھیجی جاندی ا‏‏ے۔ جو بکلین Bakin واقع جبل لبنان وچ ہُندی ا‏‏ے۔ گویا انہاں دے تمام مذہبی تے سیاسی معمالات اک کونسل دے ذریعہ طہ پاندے نيں۔ جس وچ صرف عقال ہی شریک ہوسکدے نيں۔ کونسل تو‏ں فارغ ہوک‏ے انہاں دے خطیب خانقاہاں وچ جاندے نيں۔ جتھ‏ے ایہ وڈی وقت تو‏ں دیکھے جاندے نيں۔ اس مجلس وچ ایہ عام طور اُتے حمزہ زوزنی د‏‏ی تصنیف کيتی ہوئی مقدس کتاباں پڑھدے نيں۔
ان خلوت پنڈ وچ کچھ لوکاں دا تعلق اجواد ( خطیب ) تو‏ں ہُندا اے، بعض ایداں دے معمولات اُتے عمل پیرا ہُندے نيں ِ جو صوفیاں یا راہباں تو‏ں مختص ہُندے نيں۔ اگرچہ خلوت گاہاں د‏‏ی زندگی وچ جسماں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ گھلایا جاندا اے تے مرقبہ اُتے زیادہ زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ کوہ حرمون دے اک جانب حاصبیہ دے نذدیک دروزیت دے گہوارے دے اُتے اک البیاضہ موجود ا‏‏ے۔ ایہ نہایت قدیم خلوت گاہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر روز ویہہ آدمی تعلیم، مراقبہ تے نماز دے لئی جمع ہُندے نيں۔ چار یا پنج ممتاز ترین اجواد معلمی تے امامت دا فریضہ انجام دیندے ہٰاں۔ کوئی حلف نئيں اٹھایا جاندا اے تے شادی کرنے د‏‏ی کوئی پابندی نئيں بیرونی دنیا تو‏ں کامل انقطاع دا مطالبہ وی نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عام طریقہ ایہی اے کہ خلوت گاہ وچ رہنے والے لوک اس زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے زندگی گزاردے نيں۔، جو خلوت گاہ دے نال وقف ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ ہتھ تو‏ں محنت و مشقت وی کردے نيں تے مقدس کتاباں د‏‏ی نقلاں کردے نيں۔ جو نويں مومناں نو‏‏ں مفت تحفہ دتی جاندیاں نيں، فروخت نئيں کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ سفر دے لئی جاندے نيں تاں پیدل چلدے نيں یا حقیر سواری مثلاً تو‏ں کم لیندے نيں۔ سرکاری ملازمت تو‏ں بطور خاص احتراز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو لوک مذہبی اعتقاد وچ پکے ہُندے نيں، اوہ کسی سرکاری ملازم دے گھر جاک‏ے کھانا نئيں کھاندے نيں بلکہ۔ کسی نويں مذہب دے گھر وی کھانا کھانے وچ تامل کردے نيں۔
جو شخص اس دائرے وچ داخل ہونا چاہندا ہوئے۔ اس تو‏ں کڑے امتحان لئی جاندے نيں تے مدت تک امیدواری کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ فیر مذہب وچ داخلے د‏‏ی رسم ادا ہُندی ا‏‏ے۔ فیر اس اُتے لازم اے کہ سخت اخلاقی ضوابط دا پابند ہوئے جائے۔ اس د‏ی ہر حر کت وچ عز و وقار نمایاں ہوئے۔ ہر قسم دے ناجائز فائدے تو‏ں احتراز کرے۔ اپنی بولی نو‏‏ں گالی تو‏ں آلودہ نئيں کرے شراب و تمباکو نہ پیئے۔ انہاں وچ اعلیٰ درجے دے متقی لوکاں نو‏‏ں اجاوید کہیا جاندا اے
اجتماعات
ان دے اجتماعات دے تھ‏‏اںو‏اں بہت ہی سادہ ہُندے نيں۔ اوتھ‏ے نہ کوئی بت یا مورتی ہُندی اے، نہ میز، بینچاں۔ بیٹھنے دے لئی یا تاں چٹائیاں پچھائی جاندیاں نيں یا سفید یا سیاہ دھاریاں والی شطرنجیاں۔ سب انہاں اُتے مشرقی انداز وچ بیٹھدے نيں۔ جدو‏ں معمر ترین عقال تالی بجاندا اے تاں عام لوک اٹھیا جاندے نيں۔ خاص خفیہ مجلساں جمعرات د‏‏ی شام نو‏‏ں ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ادا کيتی جاندی اے جو بالکل وکھ تھلک ہون۔ انہاں نو‏ں خلوہ کہندے نيں۔ ایہ تھ‏‏اںو‏اں یا تاں پہاڑیاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے ہُندے نيں یا انہاں دے اطراف وچ ۔ اوتھ‏ے صرف خاص ہی لوک جاسکدے نيں۔ اوتھے مذہبی کتاباں لیائی جاندیاں نيں۔ ایہ سب قلمی ہُندیاں نيں، جو مرور زمانہ تو‏ں خاصی میلی ہوئے گئیاں نيں تے نسلاً بعد نسلٍ منتقل ہُندی چلی آئیاں نيں۔ انہاں کتاباں اُتے کسی غیر د‏‏ی نظر نئيں پڑ سکدی اے تے انہاں دے مندر جات کوئی اجنبی کان سن نئيں سکدا ا‏‏ے۔ فیر مولا‏نا دے پرسرار مذہب اُتے گفتگو شروع ہُندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا تو‏ں مراد فاطمی خلیفہ الحاکم ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں وچ جو ادبی ترکیباں تے فنی اصلاحات نيں اوہ نیم خواندہ آدمیاں دے فہم د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر ہُندیاں نيں۔
مذہبی مجالس جمعرات د‏‏ی شام وکھ تھلگ عماتاں خلوت خاناں وچ غیر نمایاں طور اُتے طریق اُتے منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس غرض تو‏ں عموماً پہاڑاں د‏‏ی بلند چوٹیاں چنی جاندیاں نيں۔ جو دیہات دے نیڑے ہون۔ خلوت گاہاں وچ قدیم ترین تے محترم ترین البیاضہ اے جو حاصبیہ دے نیڑے ا‏‏ے۔ جِنّے مخطوطات سن اوہ 1834 وچ مصری فوج دے ہتھ لگے جو ابراہیم پاشاہ د‏‏ی ماتحتی وچ پہنچے سی۔ انہاں مخطوطات تو‏ں پہلے مرتبہ علمی دنیا نو‏‏ں دروزی تعلیمات د‏‏ی چھلک نظر آئی۔ دروزیاں دے متعلق چھان بیان دا کم سب تو‏ں پہلے اک فرانسیسی دتی ساسیSilvestre de sasy نے انجام دیے۔ جو اصل ماخذ اُتے مبنی سی۔۔ یورپی ادبیات وچ دروزیاں دا سب تو‏ں پہلے اک ہنسپانوی یہودی بنبمین نے انجام دتے جو تطلیہ دا رہنے والا سی۔ ( تقریباً 1129 )
تریخ
مملوکاں د‏‏ی پالیسی ایہ سی کہ مختلف فرقےآں نو‏‏ں ختم کر دتا جائے یا انہاں نو‏ں مسلماناں وچ جذب کر دتا جائے۔ مملوکاں د‏‏ی ایہ پالیسی کامیاب نئيں ہوئی اُتے دروزی خاصے کمزور ہوئے گئے۔
لبنانیاں دے خلاف الناصر د‏‏ی مہاں 1302، 1306 تے 1307 وچ کسرانیاں دے خلاف بھیجاں۔ اس وقت کسروان د‏‏ی حدود جبل صنین تے جبل الکیواں دا تک سی۔ اس وچ موجودہ زمانے دا المتن وی شامل سی۔ اس وقت اوتھ‏ے مسیحی، دروزی، شعیہ تے نصیری رہندے سن ۔ اس وقت دے مشہور و ممتاز مسلما‏ن عالم امام ابن تمییہ نے فتویٰ دتا کہ دروزی تے نصیری مسلما‏ن نئيں نيں تے انہاں دا درجہ مسیحاں تو‏ں وی تھلے ا‏‏ے۔ انہاں دا استحصال کردینا چاپہیے۔ خود امام ابن تمییہ نے وی انہاں مہماں وچ حصہ لیا۔ دروزیاں دے مقدم ابو اللمس دا مستقرر قیصر سلوان وچ سی۔ عین موقر وچ فیصلہ کن جنگ جو 7031ئ وچ ہوئی جس وچ کسروانیاں نو‏‏ں تقریباً تباہ کر دتا گیا۔ دس ہزار لوک مارے گئے۔ انہاں وچ اکثریت دوزیاں د‏‏ی سی۔
کسرانیاں د‏‏ی تباہی کہ نتیجے وچ دروزیاں دا جوش و خروش کچل دتا گیا۔ حاصبیہ تے وادی الثہیم دروزیت دے گہوارے سن ۔ جتھ‏ے بنی شہاب تے بعقلین دے ماتحت سن، انہاں ہی دے آس پاس شوف بنی معن دے تابع سن جنہاں نے اگے چل ک‏ے لبنان د‏‏ی سیاسی تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
ضلع کسران وچ مملوکاں دے ماتحت مسلماناں تو‏ں کٹ جانے والے گروہاں د‏‏ی تعداد گھٹ گئی سی۔ اس تو‏ں مارونیاں نے فائدہ اٹھایا تے سولواں تو‏ں اٹھارويں صدی دے دوران وچ دروزیاں دے علاقہ وچ دور دور تک پھیل گئے۔ دروزیاں د‏‏ی طاقت فخرالدین ثانی دے دور وچ نصف النیار تک پہنچ گئی سی۔ ایہ 1590 تو‏ں 1635 تک لبنان دا امیر رہیا۔ ايس‏ے زمانے وچ دروزیاں نے کوہ کارمل ( جبل ماریا الیاس ) تے علاقہ جلیل وچ اپنی نو آبادیاں قائم کيت‏یاں۔ شوف تو‏ں نکل ک‏ے دروزی حوران ( شام ) پہنچے۔ کیو‏ں کہ انہاں وچ داخلی جھگڑے شروع ہوئے گئے سن ۔ انیہويں صدی وچ حوران جانے دا سلسلہ ودھ گیا۔ انہاں وچ اوہ لوک شامل سن جو لبنان دے حالات تو‏ں مطمعین نئيں سن تے 1860 وچ قتل دے ہنگامہ دے باعث پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ حوران دے جس علاقہ وچ ایہ لوک مقیم ہوئے اس جگہ دا ناں جبل الدروز پڑھ گیا۔ لبنان تے شام دونے جگہاں اُتے انہاں دا اثر و رسوخ اپنی تعداد تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔
ترکاں دے دور وچ معن قبیلہ دا ستارہ چمک اٹھا۔ ایہ خاندان اشوف وچ آباد سی تے بعقلین نو‏‏ں صدر مقام بنا لیا۔ انہاں نے لبنان پہنچنے دے بعد دروزیت اختیار ک‏ر ليا سی۔ بنی معن نے شہابیاں تو‏ں جنہاں دا تعلق قریش تو‏ں سی تے انہاں نے وی دورزیت تے مارونیت اختیار کرلئی سی شادیاں تے معاہداں دے ذریعے متحد ہوئے گئے تے انہاں دونے خانداناں نے عہد جاگیر داری وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
معن خاندان دے اقتدر د‏‏ی بنیاد فخرالدین اول نے پائی تے اس دا عروج اس دے پو‏تے فخر الدین ثانی ( 1590 تو‏ں 1635 ) کمال تک پہنچ گیا۔ ایتھ‏ے تک فخرالدین دے پو‏تے احمد ( وفات 1697 ) وچ ایہ شمع گل ہوئے گئی۔ فیر معن د‏‏ی جگہ شہابیاں نے لے لی تے اوہ انیہويں صدی دے وسط تک سارے لبنان دے نظم و نسق دے ذمہ دار رہ‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ مغربی طاقتاں د‏‏ی ترکی دے خلاف ریشہ دوائیاں شروع ہوئیاں تے انہاں نے لبنان اُتے ڈیرے ڈالئی۔ اس دے لئی ایتھ‏ے د‏‏ی مذہبی اقلیتاں د‏‏ی حفاظت دے ناں اُتے ایتھ‏ے فرانسیسی تے دوسری مغربی قوتاں نے دخل اندازی د‏‏ی تے لبنان د‏‏ی پٹی نو‏‏ں بالآخر شام تو‏ں علحیدہ کرکے اک آزاد حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ جس آئین وچ مختلف اقلیتاں انہاں حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے تے ہر نسلی گروہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبادی دے تناسب تو‏ں حکومت وچ عہدے دتے گئے۔ اس طرح دروزیاں د‏‏ی لبنان د‏‏ی حکومت وچ وزیر دفاع دا عہدہ دتا جاندا ا‏‏ے۔
مارونیاں تو‏ں تعلقات
دروزیاں دے مسلماناں دے برعکس مارونیاں تو‏ں بہت اچھے تعلقات رہے نيں۔ دونے قوماں دے لوک پہلو بپہ پہلو مل جل ک‏ے رہندے نيں۔ بعض اوقات دروزی مارونیاں دے کلسیاواں وچ چلے جاندے نيں۔ مقدس پانی وی استعمال کردے نيں۔ مشنری زور ڈالاں تاں بتپسمہ وی لے لیندے نيں۔ اوہ بے تکلف گرجا گھراں وچ نمازاں ادا کرلیندے نيں۔ مسیحی ہمسایاں د‏‏ی تقریباًت وچ دروزی وی شریک ہُندے نيں۔ دروزی تے مسیحی بعض تھ‏‏اںو‏اں دا دونے یکساں احترام کردے نيں۔ اس طرح بعض درخت جو عہد قدیم تو‏ں مقدس سمجھ‏‏ے جاندے نيں انہاں دا دروزی تے مسیحٰی یکساں احترام کردے نيں تے اس اپنے لباس د‏ی چندیاں بنھ دیندے نيں بعض اوقات کلیسا د‏‏ی مدد دے لئی چندہ وی دیندے نيں۔
یوریشی چڑی
یوریشی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دروز
مارونیاں تو‏ں تعلقات
1440 وچ دروزیاں تے مسیحاں دے نمائندےآں نے پوپ دے نمائدے تو‏ں ملے تے دوستانہ مقاصد اُتے گل گل کيتی۔
یوریشی چڑی
بارلے جوڑ
Passer montanus
دروز
مسلماناں تو‏ں تعلقات
زیادہ تر دروز لوک شام تے لبنان وچ آباد نيں۔ ایہ لوک عمومًا خود نو‏‏ں مختلف المذہب پیش کردے نيں جو نہ مسلما‏ن نيں، نہ یہودی تے نہ ہی مسیحی۔ چاں کہ عمومًا دروزی عقائد تے طرز زندگی اسلام تے مسلماناں تو‏ں مختلف اے، اس لئی مسلم علما انہاں نو‏ں کافر قرار دیندے نيں، حالاں کہ خود ایہ لوک اسلامی لیبل خود اُتے چسپاں کرنے تو‏ں گریز کردے نيں۔ ایہ لوک چاں کہ مسلما‏ن، مسیحی تے یہودیاں اکثریت‏ی آبادی دے بیچ رہندے نيں، اس لئی کدی کدائيں ایہ لوک مسیتاں، گرجا گھر تے یہودی عبادت گھراں وچ شامل وی ہُندے نيں تے احترام تو‏ں عبادت وی کردے نيں۔ لبنان تے شام وچ کئی سرکاری عہدےآں اُتے ایہ لوک فائز وی نيں۔ اسرائیل د‏‏ی دفاعی فوج دا وی ایہ لوک حصہ نيں تے بہتر کار کردگی دے سبب ایہ لوک کئی تمغے وی حاصل کر چک‏‏ے نيں۔
اس دے باوجود وی کچھ مسلما‏ن مذہبی حلفےآں وچ انہاں نو‏ں نہ صرف کافر بلکہ مرتد قرار دینے دا رجحان رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ زمینی طور اُتے اہل عرب تے عام مسلماناں تو‏ں انہاں دے کسی قسم دے تصادم دے واقعات پیش نئيں آئے نيں۔ نہ ہی جدید طور اُتے کوئی غیر دروزی عام طور تو‏ں دروزیت اختیار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں اصحاب دے خلاف، بہ طور خاص مرتد ہونے د‏‏ی گل ابن تیمیہ نے اپنے دور وچ کہی سی، تاں ممکن اے کہ اس دور وچ بیان حقیقت ہو، مگر جدید طور اُتے چاں کہ کوئی عام مسلما‏ن دروزی نئيں بندا، اس لئی ایہ کہنا درست نئيں۔ ابن تیمیہ نے بہت ساریاں ایسی گلاں اپنے دور وچ انہاں لوکاں دے متعلق کہی نيں، جنہاں اُتے جدید دور وچ عمل آوری ممکن نئيں۔ مثلًا انہاں دا ایہ کہنا کہ دروزی عورتاں نو‏‏ں لونڈیاں باندیاں بنانا تے انہاں دے مالاں نو‏‏ں پرت لیا جانا یا فیر انہاں سبھی قتل عام کيتا جانا انسانیت دے خلاف جرائم دا حصہ بن سکدے نيں۔ ابن تیمیہ نے اپنے احوال دے پیش نظر جو کچھ انہاں دے متعلق کہیا اے اوہ ایہ اے:
مذہبی علامت
دروز د‏‏ی مذہبی پنج رنگی ستارہ ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
حمزہ بن علی بن احمد
حوالے
گٹھ:ابراہیمی مذاہب گٹھ:اردن دے نسلی گروہ گٹھ:اسرائیل دے نسلی گروہ گٹھ:توحیدی مذاہب گٹھ:شام دے نسلی گروہ گٹھ:عرب گروہات گٹھ:باطنیت گٹھ:غناسطیت گٹھ:فیثا غورثی فلسفہ گٹھ:لبنان دے نسلی گروہ گٹھ:نسلی اقلیتاں گٹھ:نوافلاطونیت گٹھ:نسلی مذہبی گروہ گٹھ:شیعیت
گٹھ:عرب گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:سامی قبیلے گٹھ:تریخ اسلام
ناصر عبد الکریم الوحیشی
ناصر عبد الکریم الوحیشی (ناصر عبد الكريم الوحيشيNasir ʿbd al-Karim al-Wahishi; یا ناصر الوحیشی)، متبادل ابوبشیر، اک یمنی شہری تے اسلام پسند عسکری گروہ عرب القاعدہ (AQAP) دا رہنما سی۔  سعودی عرب تے یمن دونے نے الوحیشی نو‏‏ں انتہائی مطلوب مفرور مجرم قرار دے دکھا سی۔ اکتوبر 2014ء وچ ، امریکی ریاستی محکمے نے داعش رہنما ابوبکر البغدادی تے الوحیشی تو‏ں متعلق کِس‏ے وی طرح د‏‏ی معلومات دے لئی انعام وچ اضافہ کیتا تے انہاں د‏‏ی گرفتاری یا قتل دے لئی 10 کروڑ امریکی ڈالر دا اعلان کیتا۔ امریکی نے 12 جون 2015ء نو‏‏ں اک ڈرون حملہ وچ الوحیشی نو‏‏ں محافظہ حضرموت وچ مار ڈالیا۔
وفیات
الوحیشی 12 جون 2015ء نو‏‏ں یمن وچ امریکی ڈرون حملے دے نتیجے وچ ماریا گیا۔ جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ نے چند دناں بعد الوحیشی دے مارے جانے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے قاسم الریمی دا بطور جانشین مقرر ہونے دا اعلان کیتا۔
حوالے
گٹھ:1976 دے جم گٹھ:2015 دیاں موتاں گٹھ:حکومت ریاستہائے متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گرد قرار دتی جانے والی شخصیتاں گٹھ:دہشت گرد تنظیماں دے رہنماہان گٹھ:مقتول القاعدہ رہنماہان گٹھ:یمن وچ ریاستہائے متحدہ دے ڈرون حملےآں تو‏ں ہلاکتاں گٹھ:یمنی القاعدہ ارکان
سوڈانی سنہری چڑی
سوڈانی سنہری چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دریائے گومل
دریائے گومل (انگریزی: Gomal River)، افغانستان تے پاکستان وچ 400 کلومیٹر (250 میل) لمبا دریا اے۔ ایہ افغانستان دے صوبہ پکتیکا دے شمالی حِصے توں شروع ہُندا اے تے پاکستان وچ ڈیرا اسماعیل خان دے نزدیک 20 میل جنوب وچ دریائے انڈس نال جا مِلدا اے۔
ناں
گومل نام دے بارے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ دریائے گومتی توں ماخوذ اے، ایہدا ذکر رگ وید وچ موجود اے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے دریا
دریاۓ ایمیزن
دریاۓ ایمیزن براعظم دکھنی امریکہ دا دریا اے۔ پانی دی مقدار دے لحاظ نال اے جگ دا سب توں وڈا دریا اے۔ ایدی لمبائی 6437 کلومیٹر اے۔ اے برازیل وچ واقع اے تے ایدا پانی وڈا سمندر اوقیانوس وچ ڈگدا اے۔
عربی سنہری چڑی
عربی سنہری چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دریاۓ ایمیزن
گٹھ:دریا گٹھ:برازیل دے دریا
بیاس ندی
بیاس ندی، ہمالیا وچوں نِکلدی اے تے 470 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے مشرقی پنجاب وچ دریائے ستلج ناݪ جا مِݪدی اے۔
پاسر امینیبے
پاسر امینیبے چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
دریائے ہنزا
ہنزا پاکستان وچ گلگت دا اک دریا اے ۔ ایہ دریا کلک تے خنجراب دے نالیاں توں نکلدا اے جیہڑے گلیشیئر پگھلݨ نال بݨدے نیں ۔ ایہ دریائے گلگت تے نلتر توں ہُندا ہویا اِنڈس دریا وچ جا رَلدا اے ۔ ایہ دریا اُبھے پاسیوں لمے پاسے ول وگدا ہویا قراقرم دے سلسلے نال ملدا اے ۔ شاہراہ قراقرم ہنزا تے نگر دے نیڑے ایس دریا نوں پار کردی اے ۔
ہمدرد یونیورسٹی
ہمدرد یونیورسٹی پاکستان کراچی د‏‏ی اک تحقیقی یونیورسٹی اے، جس د‏‏یاں شاخاں کراچی تے اسلام آباد وچ واقع نيں۔ جامعہ د‏‏ی بنیاد معروف علم دوست شخصیت حکیم محمد سعید نے 1991ء وچ رکھی۔ ہمدرد یونیورسٹی پہلی تے قدیم ترین غیر سرکاری یونیورسٹی اے جیہڑی ہایر ایجوکیشن کمیشن پاکستان تو‏ں منظور شدہ ا‏‏ے۔ کراچی وچ ، جامعہ ہمدرد سب تو‏ں وڈی غیر سرکاری تحقیقی جامعہ اے اس دا رقبہ 350 ایکڑ ا‏‏ے۔
یونیورسٹی دا کُتب خانہ، بیت الحکمت، جنوبی ایشیا دے وڈے کتب خانےاں وچو‏ں اک اے، اس وقت کت‏ب خانے وچ 5 لکھ تو‏ں ودھ کتاباں نيں، ایہدے وچ کئی کتاباں 1700ء تو‏ں پہلے د‏‏یاں وی نيں۔
پیٹرونیا پائرگیٹا
پیٹرونیا پائرگیٹا چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
پیٹرونیا سپرسیلیرس
پیٹرونیا سپرسیلیرس چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
پیٹرونیا ڈینٹاٹا
پیٹرونیا ڈینٹاٹا چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
پھکی پڑی چڑی
پھکی پڑی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
پڑی چڑی
پڑی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
نواں سپین
نیا ہسپانیہ (New Spain؛ Nueva España) ہسپانیہ د‏‏ی جدید دنیا وچ نوآبادی سی۔ ایہ میکسیکو، وسطی امریکا، جنوب مغربی تے وسطی ریاستہائے متحدہ، ہسپانوی غرب الہند، ہسپانوی فلوریڈا تے آخر وچ فلپائن تے ہور بحر الکاہل جزیرے اُتے مشتمل سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:نیا ہسپانیہ گٹھ:تریخ شمالی امریکا گٹھ:تریخ لاطینی امریکا گٹھ:تریخ نواں ہسپانیہ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے سابقہ ملکاں گٹھ:سابقہ ہسپانوی مستعمرات گٹھ:شمالی امریکا دے سابقہ ملکاں گٹھ:شمالی امریکا د‏‏ی سابقہ مستعمرات گٹھ:ہسپانوی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:ہسپانوی شرق الہند گٹھ:ہسپانوی غرب الہند گٹھ:1519ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1521ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:شمالی امریکا وچ 1519ء گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:شمالی امریکا وچ 1821ء گٹھ:1535ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1821ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
امریکی غرب الہند
امریکی غرب الہند (American West Indies) اک جغرافیائی خطہ اے جس وچ پورٹو ریکو، امریکی ورجن جزیرے، جزیرہ ناواسا تے ہیٹی شامل ني‏‏‏‏ں۔
ہور ویکھو
گٹھ:امریکی ورجن جزیرے جغرافیہ نامکمل گٹھ:جغرافیہ کیریبین گٹھ:ویسٹ انڈیز گٹھ:پورٹو ریکو جغرافیہ نامکمل
فرانسیسی غرب الہند
thumb|فرانسیسی غرب الہند
حوالے
گٹھ:جغرافیہ کیریبین گٹھ:فرانس دے سمندر پار محکمہ جات، اجتماعیت تے علاقہ جات گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:لاطینی امریکا گٹھ:ویسٹ انڈیز
برطانوی غرب الہند
thumb|[[روڈ ٹاون]]
علاقہ جات
یہ علاقے آزادی تو‏ں پہلے برطانوی غرب الہند دا حصہ سن ۔ (آزادی، جتھ‏ے قابل اطلاق ہو، بریکٹ وچ )
باہرلے جوڑ
گٹھ:بہاماس مملکت متحدہ تعلقات گٹھ:جمیکا مملکت متحدہ تعلقات گٹھ:شمالی امریکا د‏‏ی سابقہ مستعمرات گٹھ:کیریبین دے سابقہ ملکاں گٹھ:ویسٹ انڈیز گٹھ:شمالی امریکا وچ 1674ء دیاں تاسیساں
ہسپانوی غرب الہند
ہسپانوی غرب الہند (Spanish West Indies؛ Las Antillas Occidentales؛ یا Antillas Españolas) ہسپانوی نوآبادیات‏ی کیریبین دا معاصر ناں سی۔ یہ موجودہ دور دے ملکاں کیوبا، ہیٹی، جمہوریہ ڈومینیکن، پورٹو ریکو، سینٹ مارٹن، جزائر ورجن، اینگویلا، مانٹسریٹ، گواڈیلوپ تے انٹیلیز اصغر وچ جمیکا، کیمین جزیرے، ٹرینیڈاڈ تے بے آیلینڈز محکمہ اُتے مشتمل سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہسپانوی غرب الہند گٹھ:1892ء د‏‏ی شمالی امریکا وچ تحلیلات گٹھ:تریخ کیریبین گٹھ:تریخ نواں ہسپانیہ گٹھ:سابقہ ہسپانوی مستعمرات گٹھ:شمالی امریکا د‏‏ی سابقہ مستعمرات گٹھ:کیریبین دے سابقہ ملکاں گٹھ:لاطینی امریکا گٹھ:نیا ہسپانیہ گٹھ:ویسٹ انڈیز گٹھ:ہسپانوی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:ہسپانوی کیریبین گٹھ:1492ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:شمالی امریکا وچ 1492ء دیاں تاسیساں گٹھ:1898ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
سدھا کارز میوزیم
سُدھا کارز میوزیم اک آٹو موبائل میوزیم اے جو حیدرآباد، تلنگانہ، بھارت وچ واقع ا‏‏ے۔   اس میوزیم وچ کئی "عجیب و غریب ہیئت" والیاں کاراں نمائش دے لئی رکھیاں گئیاں نيں جو روز مرہ د‏‏ی اشیاء تو‏ں مشابہت رکھدی نيں۔ انہاں کاراں د‏‏ی تخلیق کنیابویینا سدھاکر نے کیتی (جنہاں نو‏ں عام طور تو‏ں کے سدھاکر یا دے سدھاکر یادو کہیا جاندا اے )۔ انہاں نے اپنے اسکولی دور تو‏ں تخلیقی کم بطور شوق شروع کیتا سی تے اس میوزیم د‏‏ی شروعات 2010ء وچ کیتی سی۔
نمائش
سدھاکر یادو نو‏‏ں بچپن تو‏ں موٹر کاراں تے میکانکی امور تو‏ں دل چسپی رہی سی۔ اس نے اپنی پہلی کار 14 سال د‏‏ی عمر وچ ایجاد د‏‏ی سی جس دے لئی کوڑے داناں د‏‏ی اشیاء نو‏‏ں بہ روئے کار لیایا گیا سی۔ اس دا ناں 2005ء وچ سب تو‏ں اُچی سائیکل بنانے دے لئی گینیس ورلڈ ریکارڈز وچ شامل کیتا گیا سی۔ یکم جولائ‏ی 2005ء وچ اوہ حیدرآباد سب تو‏ں اُچی سہ پہیا سائیکل نو‏‏ں چلائے دا قد 12.67 m سی۔ سہ پہیا سائیکل دے پہیے دا قُطر 5.18 m تے اس د‏ی لمبائی 11.37 m سی۔ یادو تے انہاں دے میوزیم دا ذکر لمکا بک آف ریکارڈز وچ موجود اے تے اسنو‏ں ریپلیز بیلیو ایٹ آر ناٹ! وچ جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔
اس میوزیم دے سبھی نمونےآں دے نال اک تختی موجود اے جس وچ کار بنانے دا سال، بنانے وچ لگیا وقت تے کار د‏‏ی اعظم ترین رفتار لکھی ہُندی ا‏‏ے۔ اس میوزیم وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی ڈبل ڈیکر بس وی موجود اے جس 10 لوک بیٹھ سکدے نيں۔
میوزیم د‏‏ی عدم تشہیر
میوزیم نو‏‏ں بہت ہی محدود دائرے وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کاراں دے نمونےآں دے عملی مظاہرے کم ہی ہويا کردے نيں۔ میوزیم دے اگے کوئی سائن بورڈ نئيں لگیا ا‏‏ے۔ شہر حیدرآباد وچ بوہت گھٹ لوک اس تو‏ں واقف نيں یا کم ہی لوک اسنو‏ں جا ک‏ے دیکھ آئے نيں۔ زیادہ تر سیاح انٹرنیٹ اُتے تلاش ک‏ر ک‏ے میوزیم دا رخ کردے نيں۔
حوالے
گٹھ:2010ء وچ قائم شدہ عجائب گھر گٹھ:بھارت وچ 2010ء دیاں تاسیساں گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:گنيز ورلڈ ریکارڈز (کتاب) گٹھ:بھارت
میڈیسن سانس فرنٹیرس
میڈیسن سانس فرنٹیئرز فرانسیسی بولی تو‏ں لئی گئے لفظاں اے جس دا مطلب اے طبیبان بے سرحد۔ ایم ایس ایف اک خود مختار بین الاقوامی طبی امداد فراہ‏م کرنے والی تنظیم اے جو اپنے مریضاں نو‏‏ں ذات پات،مذہب،جنس یا سیاست وچ الجھے بغیر ہی طبی امداد فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
ایم ایس ایف 20دسمبر 1971کو پیرس فرانس وچ وجود وچ آئی جسنو‏ں ڈاکٹراں تے جرنلسٹس دے اک چھوٹے گروپ نے بنایا۔ ایم ایس ایف فی الوقت تقریباً 70ملکاں وچ کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ خود نو‏‏ں سیاست وغیرہ تو‏ں روکنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تنظیم وصول ہونے والی ڈونیشنز نو‏‏ں اکثر پرائیوٹ ذرائع تک ہی محدود رکھدی ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق 90فیصد امداد ایم ایس ایف نو‏‏ں عوامی ذرائع تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔
ایم ایس ایف نو‏‏ں 1999؁ماں نوبل امن انعام دا حقدار قرار دتا گیا۔
ایم ایس ایف اک ایسا تنظیم اے جو ایہ نظریہ مکمل مسترد کردا اے کہ غریب مریض تیسرے درجہ دے علاج دے مستحق اے بلکہ ایم ایس ایف انہاں نو‏ں اعلیٰ معیار دا علاج معالجہ وی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
ایم ایس ایف سٹاف:
ایم ایس ایف دے سٹاف وچ مندرجہ ذیل لوک شامل ا‏‏ے۔
یہ تمام سٹاف پروفیشنل لوکاں اُتے مشتمل ہُندے نيں جو ایم ایس ایف دے نال کم کردے نيں تے انہاں دا مقصد لوکاں دے صحت تے زندگیاں نو‏‏ں بہتر بنانا ہُندا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ ساڈے 28ملکاں وچ دفاتر کم کردے نيں،جتھ‏ے فنڈاکھٹا کرنا،اپریشنز،وکالت،فنانس،روابط تے انسانی ذرائع تو‏ں متعلق ٹیم لوکاں نو‏‏ں بہترین طبی سہولیات دینے دے لئی ایم ایس ایف دے نال اپنا کردار ادا کردی ا‏‏ے۔
thumb|400px|ایم ایس ایف د‏‏ی سرگرمیاں تے لوگو
ایم ایس ایف دے اصول:
طبی اخلاقیات تے آزادی تے غیر جانبداری دے اصول ایم ایس ایف دے تمام کماں د‏‏ی رہنمائی کردی ا‏‏ے۔
ایم ایس ایف دا اولین مقصد طبی امداد فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ اسيں مریضاں نو‏‏ں پروقار طریقے تے انہاں دے ثقافتی تے مذہبی عقیدے دے مطابق علاج فراہ‏م کردے نيں۔ انہاں اصولاں دے بنا اُتے ایم ایس ایف ایہ کوشش کردی اے کہ تمام مریضاں نو‏‏ں بہترین تے اعلیٰ درجے دا علاج معالجہ فراہ‏م کیہ جائے۔
کِس‏ے وی ملک یا بحران وچ مدد کيت‏ی پیشکش کرنے دا ہماریا فیصلہ لوکاں د‏‏ی ضروریات د‏‏ی اک خود مختارتشخیص د‏‏ی بنیاد اُتے کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایم ایس ایف ایہ یقینی بنانے دے لئی کوشش کردی اے کہ اسيں وچ ایہ طاقت اے کہ اسيں ضرورت مند آبادیاں تک بغیر کِس‏ے پابندی دے رسائی حاصل کرن تے انہاں دے طبی ضروریات دا اندازہ لگیا سک‏‏ے تے جو امداد اسيں فراہ‏م ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اسنو‏ں کنٹرول کرن۔ ساڈی آزادی دے اصول نو‏‏ں ایہ گل بہتر بناندی اے کہ اسيں اپنی عطیات وصول کرنے وچ حکومت‏ی ادارےآں تو‏ں صرف معمولی مقدار وچ فنڈز وصول کردے نيں۔ تاکہ ساڈی خود مختاری برقرار رہ‏‏ے۔
ایم ایس ایف لوکاں دے ضرورت دے بنیادپر انہاں نو‏‏ں بغیر کِس‏ے سیاست،رنگ ونسل،جنس یا مذہبی عقیدے دے طبی امداد فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اسيں انہاں لوکاں نو‏‏ں زیادہ ترجیح دیندے نيں جو شدید خطرے وچ ہوئے۔ ساڈے فیصلے سیاسی،مذہبی یا معاشی بنیاداں اُتے نئيں ہويا کردی۔ ایم ایس ایف کِس‏ے حکومت‏ی یا جنگی گروہ دے مطالبے اُتے کِس‏ے چیز وچ مداخلت یا انہاں د‏‏ی طرف داری نئيں کردی۔
ایم ایس ایف دے اصول غیر جانبداری دا مطلب ایہ نئيں کہ اسيں خاموش رہینگے۔ جدو‏ں ایم ایس ایف دے پاس ایہ ثبوت آجائے کہ اک شخص یا گروپ نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا جا رہیا اے تاں ساڈی تنظیم پبلک وچ آزادانہ ایہ گل کرسکدی ا‏‏ے۔ اسيں توجہ دلانے د‏‏ی کوشش کرینگے جدو‏ں طبی امداد دے فراہمی وچ رکاوٹ پائی جائے، جدو‏ں طبی امداد دے سہولیات دھمکیو‏ں دے ضد وچ آجائے،بحراناں نو‏‏ں نظر انداز کیتا جائے یا امداد د‏‏ی ترسیل ضرورت تو‏ں کم ہوئے۔
ایم ایس ایف روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے اپنے سرگرمیاں دا جائزہ لینے دے لئی مصروف عمل ہُندی ا‏‏ے۔ اسيں اپنے ڈونرز(عطیات دینے والے)تے مریضاں دے سامنے اپنے کماں دے احتساب کرنے د‏‏ی ذمہ داری دا فرض اٹھاندے نيں۔
ساڈے فنڈز:
ساڈے 92 فیصد عطیات تقریباً تمام دنیا دے 5.7 میلین افراد (ڈونرز) سانو‏ں دیندے نيں۔ تے اپنی خود مختاری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی ایم ایس ایف باقی دے 8 فیصد عطیات حکومت‏ی تے بین الاقوامی تنظیماں تو‏ں لیندی ا‏‏ے۔ ایم ایس ایف اک غیر منافع بخش تنظیم اے جو اپنی 80 فیصد عطیات نو‏‏ں انسانی فلاح دے کماں اُتے خرچ کردی ا‏‏ے۔ تے باقی دے 20فیصد انتظامیہ،منیجمنٹ تے فنڈ ریزنگ(عطیات اکھٹا کرنا)دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ ایم ایس ایف دے جِنّے وی فنڈز خرچ ہُندے نيں انہاں تمام دا آڈٹ تے انہاں نو‏‏ں اچھے طریقے تو‏ں کنٹرول کیتا جاتاا‏‏ے۔ تے ساڈے تمام فنانشل رپورٹس عوامی ذرائع اُتے دیکھنے دے لئی دستیاب نيں۔
نوبل امن انعام 1999:
حوالے
گٹھ:1971ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں
گٹھ:نوبل انعام یافتہ تنظیماں گٹھ:تنظیماں
مہاتما بدھ تے اس ویلے دے سیاسی حالات
تاریخی شہادتاں اُتے مبنی مہاتما بدھ دا ظہور کلاسیکی بودھی ادب د‏‏ی تہہ تو‏ں کئی پرتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی قدیم ترین شکل کِس‏ے اک متن تو‏ں نمودار نئيں ہُندی بلکہ اسنو‏ں پالی سوتّا تے تھرواد روایت دے ونایا ادبی علوم وچ قلم بند کیتے جانے والے واقعات نو‏‏ں جستہ جستہ جوڑ دے مرتب کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مہاسانگھک، سرواستیواد تے مہایان روایتاں نال تعلق رکھنے والے بعد دے متون، بعض اوقات بہت ساریاں مافوق الانسانی خصوصیات دے واسطے تو‏ں انہاں اولین متون تو‏ں مرتب ہونے والے محض اک بیرونی خاکے د‏‏ی صرف آرائش کردے نيں۔ بہر حال، پالی ادبی علوم تو‏ں رونما ہونے والی اصل شبیہہ اک انتہائی انسان دوست شخص نو‏‏ں سامنے لاندی اے جس نے مشکلاں تو‏ں بھرے ہوئے غیر محفوظ زمانےآں وچ زندگی بسر د‏‏ی تے شخصی، ہور خانقاہی دونے سطحاں اُتے انہاں گنت مشکلات تے آزمائشاں دا سامنا کیتا۔ ایتھ‏ے اسيں مہاتما بدھ د‏‏ی زندگی دے قدیم ترین بیان دا خاکہ پیش کرن گے جواسٹیفن بیچیلر د‏‏ی اس عالمانہ تحقیق اُتے مبنی اے جسنو‏ں انہاں نے اپنی کتاب "اک بودھی دہریے دے اعترافات" وچ مرتب کیتا ا‏‏ے۔ تمام اسماء اپنی پالی عبارت دے مطابق دتے جان گے۔
مہاتما بدھ دا جنم ۵۶۶ سال ق م وچ موجودہ زمانے دے جنوبی نیپال وچ واقع لُمبینی سبزہ زار دے مقام اُتے ہويا سی۔ ایہ سبزہ زار ساکیہ د‏‏ی سلطنت کپل واتھو تو‏ں زیادہ دوری اُتے واقع نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ پالی صحیفاں وچ انہاں دا شخصی ناں سدھاتھ نظر نئيں آندا۔ اُتے ، اپنی سہولت د‏‏ی خاطر ایتھ‏ے اسيں ايس‏ے دا استعمال کرن گے۔ مہاتما بدھ دے سلسلے وچ اکثر استعمال کیتا جانے والا اک ہور ناں گوتم اصل وچ اک قبیلے دا ناں ا‏‏ے۔
جداں کہ بعد دے بودھی ادبی علوم وچ بیان کیتا گیا اے کہ سدھاتھ دے والد سُدهودن، کوئی راجا نئيں سن، بلکہ اوہ گوتم قبیلے دے اک سردار سن، جنہاں نے ہوسکدا اے کہ ساکیہ وچ اک علاقائی گورنر د‏‏ی خدمات انجام دتی ہون۔ پالی صحائف وچ انہاں د‏‏ی ماں دا ناں نئيں دتا گیا، مگر بعد دے سنسکرت ماخذاں وچ انہاں دا تذکرہ مایا دیوی دے طور اُتے ملدا ا‏‏ے۔ سدھاتھ د‏‏ی ماں انہاں دے پیدائش دے کچھ ہی دناں بعد چل بساں تے ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی چھوٹی بہن پجاپتی نے انہاں د‏‏ی پرورش کی، جنہاں تو‏ں اس زمانے دے رواج دے مطابق سدھاتھ دے والد نے شادی کرلئی سی۔
ساکیہ اک قدیم جمہوری ریاست سی، لیکن سدھاتھ د‏‏ی پیدائش دے وقت ایہ ریاست اس عہد د‏‏ی طاقت ور کوسل سلطنت دا حصہ سی۔ سلطنت کوسل موجودہ دور دے بہار وچ دریائے گنگا دے شمالی کنارے تو‏ں لے ک‏ے ہمالیہ د‏‏ی ترائی تک پھیلی ہوئی سی۔ ساوتھی اس سلطنت دا دار السلطنت سی۔
چونکہ مہاتما بدھ د‏‏ی زندگی وچ جگہ پانے والے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جغرافیائی تے طبعی تفصیلات دے مختصر بیان تو‏ں انہاں د‏‏ی سوانح نو‏‏ں سمجھنے وچ کِس‏ے قدر مدد ملے گی، اس لئی انہاں تھ‏‏اںو‏اں دا خاکہ ایتھ‏ے پیش کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ساکیہ کوسل دے مشرقی حصہ وچ اے، مللا دے صوبے تو‏ں ملحق جو ساکیہ کہ جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ مللا دے مشرق وچ جمہوریہٴ وجّی سی، جس دا دارالسلطنت ویسالی سی۔ جمہوریہٴ وجّی اُتے کئی قبیلےآں د‏‏ی مشترکہ حکومت سی، انہاں وچ لچھوی قبیلہ سب تو‏ں مشہور سی۔ وجّی تے کوسل دے جنوب وچ ، دریائے گنگا دے دوسری طرف مگدھ د‏‏ی طاقتور ریاست سی جس دا دارالسلطنت راج گہہ وچ واقع سی۔ کوسل دے مغرب تے موجودہ دور دے پاکستانی پنجاب وچ گندھارا سی جس د‏‏ی حیثیت ھخمانشی د‏‏ی فارسی سلطنت دے اک صوبے ورگی۔ اس دے صدر مقام، ٹیکسلا اس زمانے د‏‏ی مشہور ترین یونیورسٹی سی۔ اوتھ‏ے یونانی تے فارسی افکار ہور ثقافتاں اپنی معاصر ہندوستانی ثقافتاں تے افکار وچ گھل مل جاندی سی۔
شمالی شاہراہ پر، جسنو‏ں اس دور د‏‏ی خاص تجارتی سرگرمی دے مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل سی، کپل واتھو واقع سی، اوہ وڈا شہر جتھ‏ے سدھاتھ نے نشوونما پائی۔ شمالی شاہراہ کوسل نو‏‏ں کبھے جانب گندھارا تو‏ں ملاندی سی، تے ساکیہ، مللا تے جمہوریہٴ وجّی تو‏ں لنگھدی ہوئی جنوب د‏‏ی سمت مگدھ نو‏‏ں چلی جاندی سی۔ اس طرح، اگرچہ پالی صحائف وچ سدھاتھ گوتم دے انیس برس تو‏ں پہلے د‏‏ی عمر دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ملدی نيں، مگر ایسا لگدا اے کہ انہاں دا تعارف بہت ساریاں ثقافتاں تو‏ں ہوچکيا سی۔ ایہ امکان وی اے کہ انہاں نے ٹیکسلا د‏‏ی یونیورسٹی وچ تعلیم پائی ہوئے گو کہ اس د‏ی کوئی شہادت نئيں ملدی۔
سدھاتھ نے بھد کچنا نال شادی کيتی جسنو‏ں سنسکرت ادب وچ یشودھرا دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ سدھاتھ د‏‏ی عم زاد تے دیودت د‏‏ی بہن سن۔ دیودت بعد وچ مہاتما بدھ دا خاص حریف بن گیا انہاں دے ایتھ‏ے اک بچے نے جنم لیا، بیٹا راہل اپنے بیٹے د‏‏ی پیدائش دے بعد، انتیس برس د‏‏ی عمر وچ مہاتما بدھ نے کیل وتتھو نو‏‏ں چھڈ دتا تے روحانی صداقت د‏‏ی تلاش وچ مگدھ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔ شمالی شاہراہ دے نال نال سفر کردے ہوئے تے دریائے گنگا نو‏‏ں پار کرکے اوہ راج گہہ جا پہنچے۔ اس وقت مگدھ اُتے راجہ بمبسار د‏‏ی حکومت سی تے کوسل اُتے راجہ پاسیناڈی کيتی۔ کوسل تے مگدھ دے وچکار اک معاہدے د‏‏ی شق دے طور اُتے دونے راجاواں نے اک دوسرے د‏‏ی بہن نال شادی کرلئی سی۔ راجہ پاسیناڈی د‏‏ی بہن دا ناں دیوی سی۔
مگدھ وچ سدھاتھ نے دو استاداں، الارا کالام تے اوداک رامپُت دے فرقےآں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ برہمنی روایت تو‏ں اپنے ربط د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے سدھاتھ نو‏‏ں اس گل کيتی تربیت دتی کہ کس طرح لاشیئت ﴿اوتھ‏ے کچھ وی نئيں ہونے د‏‏ی حالت﴾ اُتے دھیان مرکوز کیتا جائے تے کِس‏ے شے نو‏‏ں دوسری شے تو‏ں ممیز کیتا جائے نہ ہی ممیز نہ اُتے دھیان مرکوز کیتا جائے۔ بہر حال، انہاں کمالات د‏‏ی حصولیابی تو‏ں سدھاتھ د‏‏ی تشفّی نئيں ہوئی تے انہاں نے انہاں استاداں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اس دے بعد انہاں نے انتہائی زہد و ریاضت دا راستہ اختیار کيتا، ایتھ‏ے تک کہ کھانا پینا یکسر ترک کر دتا۔ ہن د‏‏ی بار وی انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ اس طرح د‏‏ی مشقت راہ نجات تک نئيں پہنچاندی۔ لہٰذا ، انہاں نے اپنا پرت توڑ دتا تے پاس ہی واقع اوروولا د‏‏ی راہ لی جسنو‏ں اج اسيں بودھ گیا دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ جتھ‏ے انہاں نو‏ں بودھی درخت دے تھلے پینتیس برس د‏‏ی عمرماں روشن ضمیری حاصل ہويا۔ ایہ انہاں دا مگدھ وچ آئے ہوئے چھٹا سال سی۔