cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غزوہ بنی قینقاع
قبیلہ بنی قَینُقاع دا تعارف
مدینہ اُتے یہودی قبائل دے تسلط دے بعد، انہاں دی طاقت بنو قیلہ دے عرباں نو‏‏ں منتقل ہوئی چنانچہ یہودیاں نو‏‏ں دوسرے عرب قبائل دے نال معاہدے منعقد کرنا پڑے تے بنی قینقاع دوسرے دو یہودی قبائل دے برعکس ـ جنہاں نے اوس دے نال معاہدے منعقد کيتے سن ـ قبیلۂ خزرج دے حلیف سن ۔ جواد علی انہاں نو‏ں اوس دے حلیف سمجھدا اے جو درست نئيں ا‏‏ے۔ واضح اے کہ بنو قینقاع تے دوسرے یہودی قبائل (بنو قریظہ تے بنو نضیر) دے درمیان رقابت تے مخالفت پائی جاندی سی تے انہاں دے درمیان کئی مرتبہ جنگاں وی ہوئیاں سن۔
سید احمد خان
کالج فاؤنڈرز ڈے د‏‏ی بجائے فاؤنڈیشن ڈے
اک دفعہ کالج دے بعض یورپین پروفیسراں نے ایہ تحریک د‏‏ی کہ ایتھ‏ے وی ولایت دے کالجاں د‏‏ی طرح فاؤنڈرز ڈے (یعنی بانی مدرسہ د‏‏ی سالگرہ دا دن) بطور اک خوشی دے دن دے قرار دتا جائے جس وچ ہر سال کالج دے ہويا خواہ تے دوست تے طالبعلم جمع ہوئے ک‏ے اک جگہ کھانا کھایا کرن تے کچھ تماشے تفریح دے طور اُتے کیتے جایا کرن۔ سر سید نے اسنو‏ں وی منظور نئيں کيتا تے ایہ کہیا کہ: "ساڈے ملک د‏‏ی حالت انگلستان د‏‏ی حالت تو‏ں بالکل جداگانہ ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اک اک شخص لکھاں کروڑاں روپیہ اپنے کولو‏‏ں دے ک‏ے کالج قائم کر دیندا اے تے ایتھ‏ے سِوا اس دے کہ ہزاراں لکھاں آدمیاں تو‏ں کہ چندہ جمع ک‏ر ک‏ے کالج قائم کيتا جائے تے کوئی صُورت ممکن نني‏‏‏‏ں۔ پس کوئی وجہ نئيں کہ جو کالج قوم دے روپیہ تو‏ں قائم ہوئے اُس دے کسی خاص بانی دے ناں اُتے ایسی رسم ادا کيت‏ی جائے، اس لئی میرے نزدیک بجائے فاؤنڈرز ڈے دے فاؤنڈیشن ڈے (کالج د‏‏ی سالگرہ دا دن) مقرر ہونا چاہیے۔“ چنانچہ ايس‏ے تجویز دے موافق کئی سال تک ایہ رسم ادا کيتی گئی۔
مدرسہ دے علاوہ ہور رفاہی کماں وچ کوشش کرنے تو‏ں انکار
سر سید نے مدرسہ د‏‏ی خاطر اس گل نو‏‏ں وی اپنے اُوپر لازم ک‏ر ليا سی کہ کوئی سعی تے کوشش کسی ایداں دے کم وچ صرف نہ کيت‏ی جائے جو مدرسۃ العلوم تو‏ں کچھ علاقہ نہ رکھدا ہوئے۔۔۔ سر سید دے اک معزز اسيں وطن نے اک رفاہِ عام دے کم وچ انہاں نو‏‏ں شریک کرنا تے اپنی کمیٹی دا رکن بنانا چاہیا۔ انہاں نے صاف کہہ دتا کہ: "ميں صلاح و مشورے تو‏ں مدد دینے نو‏‏ں آمادہ ہاں لیکن چندہ نہ خود داں گا تے نہ اوراں تو‏ں دلوانے وچ کوشش کراں گا، جے اس شرط اُتے ممبر بنانا ہوئے تاں مینو‏‏ں ممبری تو‏ں کچھ انکار نئيں۔“
قومی بھلائی دے لئی لاٹری دا جواز
صیغہ تعمیرات دے سوا کالج دے تے اخراجات دے لئی سر سید نے نويں نويں طریقےآں تو‏ں رُوپیہ وصُول کيتا جس نو‏‏ں سن کر لوک تعجب کرن گے۔ اک دفع تیس ہزار د‏‏ی لاٹری پائی۔ ہر چند مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مخالفت ہوئی، مگر سر سید نے کچھ پروا نہ د‏‏ی تے بعد تقسیم انعامات دے ویہہ ہزار دے نیڑے بچ رہیا۔
غزوہ بنی قینقاع
قبیلہ بنی قَینُقاع دا تعارف
بنو قینقاع مدینہ دے جنوب مغربی حصے وچ سکونت پذیر سن تے انہاں قلعہ ہور بازار مشہور سی ۔ تے ایہ گل کہ اوہ مدینہ دے مرکز وچ مجتمع سن ، درست نئيں ا‏‏ے۔ دوسرے یہودی قبائل دے برعکس، مدینہ وچ اوہ باغات، نخلستاناں تے زرعی زمیناں دے مالک نہ سن بلکہ لوہاری، سناری تے کفاشی انہاں دے اہ‏م پیشاں وچ شمار ہُندی سی۔
سید احمد خان
قومی بھلائی دے لئی لاٹری دا جواز
لطیفہ: جنہاں دناں وچ لاٹری د‏‏ی تجویز درپیش سی، دو رئیس سر سید دے پاس آئے تے لاٹری دے ناجائز ہونے د‏‏ی گفتگو شروع کيتی۔ سر سید نے کہیا: "جتھ‏ے اسيں اپنی ذات دے لئی ہزاراں ناجائز کم کردے نيں اوتھ‏ے قوم د‏‏ی بھلائی دے لئی وی اک ناجائز کم سہی۔"
غزوہ بنی قینقاع
جنگ دے اسباب
پیغمبر اسلامؐ نے ہجرت مدینہ دے بعد یہودیاں دے نال اک معاہدہ منعقد کیتا تے انہاں نو‏ں اجازت دی کہ مدینہ وچ رہیاں بشرطیکہ اوہ مسلماناں دے خلاف کسی دی مدد نہ کراں۔ بنو قینقاع پہلا قبیلہ سی جس نے عہدشکنی دی تے مسلماناں دے خلاف جنگ و پیکار دا راستہ اپنایا۔
جنگ دے آغاز دے بارے وچ منقولہ روایات
اس قضیئے دے آغاز دے بارے وچ مؤرخین دی روایات وچ تن نکات دکھادی دیندے نيں: ؛ترجمہ: تے جے آپ کسی جماعت دی خیانت تو‏ں فکرمند ہاں تو انہاں دے عہد و پیمان نو‏‏ں انہاں دی طرف پھینک دیجئے کہ معاملہ برابر ہو جائے، بلاشبہ اللہ بددیاندی کرنے والےآں نو‏‏ں دوست نئيں رکھدا) تو رسول اللہ  بنو قینقاع دی خیانت تو‏ں فکرمندی دا اظہار کردے انہاں دے نال جنگ دے لئے نکلے۔ ابن اسحق متذکرہ تیناں اسباب دا الگ الگ تذکرہ کردا اے لیکن سورہ انفال دی آیت دے بجائے سورہ آل عمران دی آیت 11 تے 12 دی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔
سید احمد خان
علی گڑھ تحریک
سرسید نے اس تحریک دا آغاز جنگ آزادی تو‏ں اک طرح تو‏ں پہلے تو‏ں ہی کر دتا سی۔ غازی پور وچ سائنٹفک سوسائٹی دا قیام ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی سی۔ لیکن جنگ آزادی نے سرسید د‏‏ی شخصیت اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے تے انہاں ہی واقعات نے علی گڑھ تحریک نو‏‏ں بارآور کرنے وچ وڈی مدد دی۔ لیکن ایہ پیش قدمی اضطراری نہ سی بلکہ اس دے پس پشت بوہت سارے عوامل کارفرما سن ۔ مثلا راجا رم موہن رائے د‏‏ی تحریک نے وی انہاں اُتے گہرا اثر چھڈیا۔ لیکن سب تو‏ں وڈا واقعہ سکوت دلی دا ہی ا‏‏ے۔ اس واقعے نے انہاں د‏‏ی فکر تے عملی زندگی وچ اک تلاطم برپا کر دتا۔ اگرچہ اس واقعے دا اولین نتیجہ یا رد عمل تاں مایوسی، پژمردگی تے ناامیدی سی اُتے اس واقعے نے انہاں دے اندر چھپے ہوئے مصلح نو‏‏ں بیدار کر دتا۔ علی گڑھ تحریک دا اوہ بیج جو زیر زمین پرورش پا رہیا سی ہن زمین تو‏ں باہر آنے د‏‏ی کوشش کرنے لگا۔ چنا نچہ اس واقعے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے سرسید احمد خان نے قومی خدمت نو‏‏ں اپنا شعار بنا لیا۔ ابتداءماں سرسیداحمد خان نے صرف ایداں دے منصوبےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی جو مسلماناں دے لئی مذہبی حیثیت نئيں رکھدے سن ۔ اس وقت سر سید احمد خان قومی سطح اُتے سوچدے سن ۔ تے ہندوئاں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی گزند پہنچانے تو‏ں گریز کردے سن ۔ لیکن ورینکلر یونیورسٹی د‏‏ی تجویز اُتے ہندوواں نے جس متعصبانہ رویے دا اظہار کيتا، اس واقعے نے سرسید احمد خان د‏‏ی فکری جہت نو‏‏ں تبدیل کر دتا۔ اس واقعے دے بعد ہن انہاں دے دل وچ مسلماناں د‏‏ی وکھ قومی حیثیت دا خیال جاگزاں ہوئے گیا سیاور اوہ صرف مسلماناں د‏‏ی ترقی تے فلاح و بہبود وچ مصروف ہوئے گئے۔ اس مقصد دے لئی کالج دا قیام عمل وچ لیایا گیا رسالے کڈے گئے تاکہ مسلماناں دے ترقی دے اس دھارے وچ شامل کيتا جائے۔ 1869ء وچ سرسید احمد خان کوانگلستان جانے دا موقع ملیا اس ایتھ‏ے اُتے اوہ اس فیصلے اُتے پہنچے کہ ہندوستان وچ وی کیمرج د‏‏ی طرز دا اک تعلیمی ادارہ قائم کرن گے۔ اوتھ‏ے دے اخبارات سپکٹیٹر ،ثيثلر تے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے۔ سرسید نے تعلیمی درسگاہ دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی تہذیبی زندگی وچ انقلاب لیانے دے لئی ايس‏ے قسم کااخبار ہندوستان تو‏ں نکالنے دا فیصلہ کيتا۔ تے ”رسالہ رہتل الاخلاق“ دا اجراءاس ارادے د‏‏ی تکمیل سی۔ اس رسالے نے سرسید دے نظریات د‏‏ی تبلیغ تے مقاصد د‏‏ی تکمیل وچ اعلیٰ خدمات سر انجام دتیاں۔ علی گڑھ تحریک اک بہت وڈی فکری تے ادبی تحریک سی۔
ا س تحریک دے ہور قائدین وچو‏ں محسن الملک، وقار الملک، مولا‏نا شبلی نعمانی، مولا‏نا الطاف حسین حالی تے مولا‏نا چراغ علی خاص طور اُتے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں لوکاں نے اوہ دا رہائے نمایاں انجام دتے کہ آنے والی مسلم نسلاں انہاں د‏‏ی جتین وی قدر کرن کم ا‏‏ے۔ سرسید تے انہاں دے ساتھیاں نے علی گڑھ تحریک نو‏‏ں اک ہمہ گیر تے جامع تحریک بنا دتا۔ ایويں مسلماناں د‏‏ی نشاۃ الثانیہ دا آغازہويا۔
تحریک علی گڑھ دا آغاز
thumb|300px 1857ءکی جنگ آزادی د‏‏ی تمام تر ذمہ داری انگریزاں نے مسلماناں اُتے ڈال دتی سی تے انہاں نو‏ں سزا دینے دے لئی انہاں دے خلاف نہایت ظالمانہ اقدامات کیتے گئے ہندو جو جنگ آزادی وچ برابر دے شریک سن ۔ انہاں نو‏ں بالکل کچھ نہ کہیا گیا۔ انگریز د‏‏ی اس پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلما‏ن معاشرتی طور اُتے تباہ ہوئے گئے تے انہاں معاشی حالت ابتر ہوئے گئی انگریزاں نے فارسی د‏‏ی بجائے جو مسلماناں د‏‏ی بولی سی۔ انگریزی نو‏‏ں سرکاری بولی دا درجہ دے دتا سی۔ مسلما‏ن کسی صورت وی انگریزی بولی سیکھنے اُتے رضا مند نہ سن، دوسری طرف ہندوواں نے فوری طور اُتے انگریزی بولی نو‏‏ں اپنا لیا سی تے اس طرح تعلیمی میدان وچ مسلماناں تو‏ں اگے نکل گئے۔
سرسید احمد خان مسلماناں د‏‏ی ابتر حالت تے معاشی بدحالی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت کڑھدے سن آپ مسلماناں نو‏‏ں زندگی دے باعزت مقام اُتے دیکھنا چاہندے سن تے انہاں نو‏ں انہاں دا جائز مقام دلانے دے خواہاں سن ۔ آپ نے مسلماناں د‏‏ی راہنمائی دا ارادہ کيتا تے انہاں نو‏ں زندگی وچ اعلیٰ مقام حاصل کرنے دے لئی جدوجہد د‏‏ی تلقین کيتی۔
تحریک علی گڑھ دا تعلیمی پہلو
thumb سرسید احمد خان ایہ سمجھدے سن کہ مسلماناں د‏‏ی موجودہ بدحالی دا سب تو‏ں وڈا سبب مسلماناں دا انگریزی علوم تو‏ں بے بہرہ ہونا ا‏‏ے۔ آپ ایہ سمجھدے سن کہ مسلماناں نو‏‏ں انگریزی بولی تے رہتل نال نفرت دا رویہ ترک ک‏ر ک‏ے مفاہمت دا راستہ اختیار کرنا چاہیے۔ دوسری طرف ہندو جدید تعلیم حاصل ک‏ر ک‏ے تعلیمی میدان وچ مسلماناں تو‏ں اگے نکل گئے سن تے اعلیٰ ملازمتاں حاصل کر لیاں سن۔ آپ نے مسلماناں نو‏‏ں اپنی تعلیمی استعداد ودھانے د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے انہاں نو‏ں ایہ باور کرایا کہ جدو‏ں تک اوہ اپنا انتہا پسند رویہ ترک ک‏ر ک‏ے انگریزی علوم نئيں سیکھاں گے اوہ کسی طرح وی اپنی موجودہ بدحالی اُتے قابو نہ پا سکن گے۔ آپ نے قرآن پاک دے حوالے دے ک‏ے مسلماناں نو‏‏ں ایہ سمجھایا کہ انگریزی علوم سیکھنا اسلام دے خلاف نئيں اے آپ نے انتہا پسند عناصر تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں خبردار کيتا۔ مسلماناں د‏‏ی تعلیمی بہتری دے لئی آپ نے متعدد اقدامات کیتے۔
1859ء وچ مراد آباد دے مقام اُتے اک مدرسہ قائم کيتا گیا جتھ‏ے فارسی د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ اس مدرس‏ے وچ انگریزی وی پڑھائی جاندی سی۔ 1863ء وچ غازی پور وچ سائنٹیفک سوسائٹی قائم کيتی گئی جس دا مقصد انگریزی علوم نو‏‏ں اردو تے فارسی وچ ترجمہ کرنا سی تاکہ ہندوستانی عوام جدید علوم تو‏ں استفادہ کرسکن۔ 1866ء وچ سائنٹیفک سوسائٹی دے زیر اہتمام اک اخبارجاری کيتا گیا جسنو‏ں علی گڑھ انسٹی ٹیوٹ گزٹ کہیا جاندا اے ایہ اخبار اردو تے انگریزی دونے زباناں وچ شائع کيتا جاندا سی۔ اس اخبار دے ذریعے انگریزاں نو‏‏ں مسلماناں دے جذبات تو‏ں آگاہ کيتا جاندا سی۔
1869ء وچ آپ دے بیٹے سید محمود نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اعلیٰ تعلیم دے لئی انگلستان بھیجیا گیا۔ آپ وی 1869ء وچ اپنے بیٹے دے ہمراہ انگلستان چلے گئے۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے آپ نے آکسفورڈ تے کیمبرج یونیورسٹیاں دے نظام تعلیم دا مشاہدہ کيتا۔ آپ انہاں یونیورسٹیاں دے نظام تعلیم تو‏ں بہت متاثر ہوئے تے ایہ ارادہ کيتا کہ ہندوستان جا ک‏ے انہاں یونیورسٹیاں د‏‏ی طرز دا اک کالج قائم کرن گے۔
آپ انگلستان تو‏ں 1870ء وچ واپس آئے تے ہندوستان وچ انجمن ترقی مسلمانان ہند دے ناں تو‏ں اک ادارہ قائم کيتا جس دا مقصد مسلماناں نو‏‏ں جدید تعلیم تو‏ں روشناس کرانا سی۔ 1870ء وچ آپ نے رسالہ رہتل الاخلاق لکھیا جس وچ آپ نے مسلماناں دے انہاں معاشرتی پہلووٕں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی جنہاں د‏‏ی اصلاح کرنا مقصود سی تے مسلماناں نو‏‏ں تلقین د‏‏ی کہ اوہ اپنے انہاں پہلووٕں د‏‏ی فوری اصلاح کرن۔
=== علی گڑھ کالج دا قیام ===
انگلستان تو‏ں واپسی اُتے آپ نے مسلماناں د‏‏ی تعلیمی ترقی دے لئی اک کمیٹی قائم کر دتی جس نے اعلیٰ تعلیم دے لئی اک کالج دے قیام دے لئی کم شروع کيتا۔ اس کمیٹی نو‏‏ں محمڈن کالج کمیٹی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کمیٹی نے اک فنڈ کمیٹی قائم کيتی جس نے ملک دے طول و عرض تو‏ں کالج دے لئی چندہ اکٹھا کيتا۔ حکومت تو‏ں وی امداد د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔
1875ء وچ انجمن ترقی مسلمانان ہند نے علی گڑھ وچ ایم اے او ہائی اسکول قائم کيتا۔ اس ادارے وچ جدید تے مشرقی علوم پڑھانے دا بندوبست کيتا گیا۔ 1877ء وچ اس اسکول نو‏‏ں کالج دا درجہ دے دتا گیا جس دا افتتاح لارڈ لٹن نے کيتا۔ ایہ کالج رہائشی کالج سی تے ایتھ‏ے اُتے تمام علوم پڑھائے جاندے سن ۔ سرسید د‏‏ی ایہ دلی خواہش سی کہ اس کالج نو‏‏ں یونیورسٹی دا درجہ دلا دتیاں ایہ کالج سرسید د‏‏ی وفات دے بعد 1920ء وچ یونیورسٹی بن گیا ایتھ‏ے تو‏ں فارغ التحصیل طلباءنے اگے چل ک‏ے تحریک پاکستان وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔
محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس
سرسید احمد خان نے 27 دسمبر 1886ء نو‏‏ں محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس د‏‏ی بنیاد رکھی اس کانفرنس دا بنیادی مقصد مسلماناں د‏‏ی تعلیمی ترقی دے لئی اقدامات کرنا سی۔ اس دا پہلا اجلاس علی گڑھ وچ ہويا۔ کانفرنس نے تعلیم د‏‏ی اشاعت دے لئی وکھ وکھ سینواں اُتے جلسے کیتے۔ ہر شہر تے قصبے وچ اس د‏ی ذیلی کمیٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ اس کانفرنس د‏‏ی کوششاں تو‏ں مسلماناں دے اندر تعلیمی جذبہ تے شوق پیدا ہويا۔ اس کانفرنس نے ملک دے ہر حصے وچ اجلاس منعقد کیتے تے مسلماناں نو‏‏ں جدید تعلیم د‏‏ی اہمیت تو‏ں روشناس کرایا۔ اس کانفرنس دے سربراہاں وچ نواب محسن الملک، نواب وقار الملک، مولیانا شبلی تے مولا‏نا حالی ورگی ہستیاں شامل سن۔
محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دا سالانہ جلسہ مختلف شہراں وچ ہُندا سی۔ جتھ‏ے مقامی مسلماناں تو‏ں مل ک‏ے تعلیمی ترقی دے اقدامات اُتے غور کيتا جاندا سی تے مسلماناں دے تجارتی، تعلیمی، صنعتی تے زراعتی مسائل اُتے غور کيتا جاندا سی۔
آل انڈیا مسلم لیگ دا قیام وی 1906ء وچ محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دے سالانہ اجلاس دے موقع اُتے ڈھاکہ دے مقام اُتے عمل وچ آیا۔ محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دے سالانہ اجلاس دے موقع اُتے برصغیر دے مختلف صوبےآں تو‏ں آئے ہوئے مسلم عمائدین نے ڈھاکہ دے نواب سلیم اللہ خاں د‏‏ی دعوت اُتے اک خصوصی اجلاس وچ شرکت کيتی۔ اجلاس وچ فیصلہ کيتا گیا کہ مسلماناں د‏‏ی سیاسی راہنمائی دے لئی اک سیاسی جماعت تشکیل دتی جائے۔ یاد رہے کہ سرسید نے مسلماناں نو‏‏ں سیاست تو‏ں دور رہنے دا مشورہ دتا سی۔ لیکن ویہويں صدی دے آغاز تو‏ں کچھ ایداں دے واقعات رونما ہونے شروع ہوئے کہ مسلما‏ن اک سیاسی پلیٹ فارم بنانے د‏‏ی ضرورت محسوس کرنے لگے۔ڈھاکہ اجلاس د‏ی صدارت نواب وقار الملک نے کيتی۔ ننواب محسن الملک، مولانامحمد علی جوہر، مولا‏نا ظفر علی خاں، حکیم اجمل خاں تے نواب سلیم اللہ خاں سمیت بوہت سارے اہ‏م مسلم اکابرین اجلاس وچ موجود سن ۔ مسلم لیگ دا پہلا صدر سر آغا خان نو‏‏ں چنا گیا۔ مرکزی دفتر علی گڑھ وچ قائم ہويا۔ تمام صوبےآں وچ شاخاں بنائی گئياں۔ برطانیہ وچ لندن برانچ دا صدر سید امیر علی نو‏‏ں بنایا گیا۔
اردو ہندی تنازع
1857 ءکی جنگ آزادی دے بعد مسلماناں تے ہندوواں وچ بڑھدے ہوئے اختلافات دے پیش نظر سر سید احمد خاں نے محسوس کرنا شروع کر دتا سی کہ سیاسی بیداری تے عام ہُندے ہوئے شعور دے نتیجہ وچ دونے قوماں دا اکٹھا رہنا مشکل ا‏‏ے۔ مولا‏نا حالی نے حیات جاوید وچ سرسید دے حوالے تو‏ں وی انہاں خدشےآں دا اظہار کيتا اے انہاں دے خیال وچ سرسید احمد نے 1867ء وچ ہی اردو ہندی تنازع دے پیش نظر مسلماناں تے ہندوواں دے علاحدہ ہوجانے د‏‏ی پیش گوئی کر دتی سی۔ انہاں نے اس دا ذکر اک برطانوی افسر تو‏ں کيتا سی کہ دونے قوماں وچ لسانی خلیج وسیع ترہُندی جا رہی ا‏‏ے۔ تے اک متحدہ قومیت دے طور اُتے انہاں دے مل دے رہنے دے امکانات معدوم ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ تے اگے چل ک‏ے مسلماناں ار ہندوواں د‏‏ی راہاں جدا ہوجاواں گی۔
اردو بولی د‏‏ی ترقی و ترویج دا آغاز مغلیہ دور تو‏ں شروع ہويا تے بہ بولی جلد ہی ترقی د‏‏یاں منزلاں طے کردی ہوئی ہندوستان دے مسلماناں د‏‏ی بولی بن گئی۔اردو کئی زباناں دے امتزاج تو‏ں معرض وجود وچ آئی سی۔ اس لئی اسنو‏ں لشکری بولی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ترقی وچ مسلماناں دے نال ہندو ادیباں نے وی بہت کم کيتا اے سرسید احمد خان نے وی اردو د‏‏ی ترویج و ترقی وچ نمایاں کم کيتا لیکن چونکہ ہندو فطری طور اُتے اس چیز نال نفرت کردا سی جس تو‏ں مسلماناں د‏‏ی رہتل و تمدن تے سبھیاچار وابستہ ہوئے لہٰذا ہندووٕں نے اردو بولی د‏‏ی مخالفت شروع کر دتی۔
1867ء وچ بنارس دے چیدہ چیدہ ہندو رہنماوٕں نے مطالبہ کيتا کہ سرکاری عدالتاں تے دفاتر وچ اردو تے فارسی نو‏‏ں یکسر ختم کر دتا جائے تے اس د‏ی جگہ ہندی نو‏‏ں سرکاری بولی دے طور اُتے رائج کيتا جائے۔ ہندووٕں دے اس مطالبے تو‏ں سرسید احمد خان اُتے ہندووٕں دا تعصب عیاں ہوئے گیا تے انہاں نو‏ں ہندو مسلم اتحاد دے بارے وچ اپنے خیالات بدلنے پئے اس موقع اُتے آپ نے فرمایا کہ :
٫٫ مینو‏ں یقین ہوئے گیا اے کہ ہن ہندو تے مسلما‏ن بطور اک قوم دے کدی نئيں اک دوسرے دے نال مل ک‏ے نئيں رہ سکدے۔٬٬
سرسید احمد خان نے ہندوواں د‏‏ی اردو بولی د‏‏ی مخالفت دے پیش نظر اردو دے تحفظ دے لئی اقدامات کرنے دا ارادہ کيتا 1867ء وچ سر سید نے حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ ” دار الترجمہ“ قائم کيتا جائے تاکہ یونیورسٹی دے طلبہ دے لئی کتاباں دا اردو ترجمہ کيتا جا سک‏‏ے ہندوواں نے سرسید احمد خان دے اس مطالبے د‏‏ی شدت تو‏ں مخالفت کيتی لیکن آپ نے تحفظ اردو دے لئی ہندووٕں دا خوب مقابلہ کيتا۔ آپ نے الٰہ آباد وچ اک تنظیم سنٹرل ایسوسی ایشن قائم کيتی اورسائنٹیفک سوسائٹی دے ذریعے اردو د‏‏ی حفاظت دا بخوبی بندوبست کيتا۔
ہندوواں نےاردو د‏‏ی مخالفت وچ اپنی تحریک نو‏‏ں جاری رکھیا۔1817ء وچ بنگال دے لیفٹیننٹ گورنر کیمبل نے اردو نو‏‏ں نصابی کتاباں تو‏ں خارج کرنے دا حکم دتا۔ ہندوواں د‏‏ی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں 1900ء وچ یو پی دے بدنام زمانہ گورنر انٹونی میکڈانلڈ نے احکامات جاری کیتے کہ دفاتر وچ اردو د‏‏ی بجائے ہندی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی استعمال کيتا جائے۔
اس حکم دے جاری ہونے اُتے مسلماناں وچ زبردست ہیجان پیدا ہويا۔ 13مئی 1900ء نو‏‏ں علی گڑھ وچ نواب محسن الملک نے اک جلسے تو‏ں خطاب کردے ہوئے حکومت دے اقدام اُتے سخت نکتہ چینی کيتی۔ نواب محسن الملک نے اردو ڈیفنس ایسوسی ایشن قائم کيتی جس دے تحت ملک وچ وکھ وکھ سینواں اُتے اردو د‏‏ی حمایت وچ جلسے کیتے گئے تے حکومت دے خلاف سخت غصے دا اظہار کيتا گیا۔ اردو د‏‏ی حفاظت دے لئی علی گڑھ دے طلبائ نے پرجوش مظاہرے کیتے جس د‏‏ی بنائ اُتے گونر میکڈانلڈ د‏‏ی جانب تو‏ں نواب محسن الملک نو‏‏ں ایہ دھمکی دتی گئی کہ کالج د‏‏ی سرکاری گرانٹ بند کر دتی جائے گی۔
اردو دے خلاف تحریک وچ کانگریس اپنی پوری قوت دے نال شامل کار رہی تے اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اردو بولی د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ مسلماناں اُتے ہندو ذہنیت پوری طرح آشکار ہوئے گئی۔ اس تحریک دے بعد مسلماناں نو‏‏ں اپنے ثقافتی ورثے دا پوری طرح احساس ہويا تے قوم اپنی رہتل و سبھیاچار دے تحفظ دے لئی متحد ہوئی۔
غزوہ بنی قینقاع
جنگ دے آغاز دے بارے وچ منقولہ روایات
واقدی پہلے تے دوسرے نکتاں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ہمآہنگ کردے ذکر کردا اے تے ابن سعد صرف تیسرے نکتے دا تذکرہ کردا ا‏‏ے۔ طبری پہلے تے تیسرے نکتاں نو‏‏ں ملیا دے لکھدا اے کہ: "یہودیاں نے رسول اللہ  دی دعوت مسترد دی تو ایہ آیت کریمہ (سورہ انفال دی آیت 58) نازل ہوئی۔ بعض ہور مآخذ وچ غزوہ بدر دے بعد یہودیاں دی سرکشی تے عہدشکنی دی لیکن اوہ سرکشی تے بغاوت دے لئے کسی مصداق دی طرف اشارہ نئيں کردے۔ واٹ دا گمان ایہ اے کہ رسول اللہ  دے خلاف کچھ اقدامات ہورہے سن تے احتمال ایہ سی کہ یہودی انہاں اقدامات دے اصل عناصر دی حوصلہ افزائی کردے سن ۔
وقت جنگ
طبری اک روایت وچ ابن اسحق تو‏ں نقل کردے ہوئے لکھدے نيں کہ رسول اللہ  نے غزوہ بدر دے بعد، شوال تے دے ابتدائی ایام دے سوا شوال تے ذوالقعدہ دے باقی ایام مدینہ وچ گذارے۔ اک روایت وچ اے کہ ایہ غزوہ صفر المظفر سنہ 3 ہجری دے دوران انجام پایا۔ ایتھ‏ے تک وی کہیا گیا اے کہ بنو قینقاع تے بنو نضیر دی جلاوطنی بیک وقت انجام نو‏‏ں پہنچی ا‏‏ے۔ بہر حال روایات دی گوناگونی دی وجہ تو‏ں اس جنگ دی صحیح تاریخ دا تعین دشوار ا‏‏ے۔
جنگ تے اس دا انجام
بنو قینقاع دے یہودی اپنے قلعے مین محصور ہوئے تے مسلماناں نے انہاں دا محاصرہ کیتا؛ محاصرہ 15 دن تک جاری رہیا تے بعدازاں یہودی ہتھیار ڈال کر باہر آئے تے جلاوطن کيتے گئے۔ کہیا جاندا اے کہ رسول اللہ  نے ابتداء وچ حکم دتا سی کہ انہاں دے مرداں دی گردن زنی تے عورتاں تے بچےآں دے غلام بنانے دا حکم دتا سی لیکن بعد وچ آپؐ نے چشم پوشی دی تے انہاں نو‏ں جلا وطن کردے شام دی حدود وچ واقع "اِذْرَعات" دے علاقے وچ روانہ کیتا۔
احتمال ایہ اے کہ اس جنگ وچ سعد بن معاذ نو‏‏ں حکم ملیا سی کہ دوسرے یہودیاں نو‏‏ں اس واقعے وچ مداخلت تو‏ں باز رکھن؛ رسول اللہ  دا سفید پرچم اس جنگ وچ حمزۃ بن‌عبد المطّلب دے دوش اُتے سی ۔ ؛ ابو لبابہ بنن منذر  رسول اللہ  دی جانب تو‏ں مدینہ وچ جانشین مقرر کيتے گئے سن ؛ منذر بن قدامہ سلمی باغیاں دے ہتھ باندھنے اُتے تے [[محمد بن مسلمہ|محمّد بن مَسلمہ[[ انہاں دے اموال اکٹھے کرنے اُتے مامور سن ۔
زیادہ تر مآخذ وچ بنو قینقاع دے مرداں دی تعداد 700 بیان ہوئی لیکن انہاں تو‏ں حاصلہ مال غنیمت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تعداد مبالغہ آمیز اے لیکن احتمال ایہ اے کہ اس سلسلہ وچ کتاب التبیہ والاشراف دے مؤلف دا قول حقیقت تو‏ں قریب تر ہوئے گا جس نے ایہ تعداد 400 بتائی ا‏‏ے۔
بنو قینقاع دی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں انہاں نو‏ں بخش دتا گیا لیکن انہاں دے اموال مسلماناں دے ہورہ‏‏ے۔ واقدی دی روایت جو اس نے ربیع بن سبرہ تو‏ں نقل کيتی اے، تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنو قینقاع اپنے بعض اونٹھ وی خواتین تے بچےآں لے جانے دے لئے، نال لے گئے سن ۔ بنو قینقاع نو‏‏ں تن دن دی مہلت دتی گئی کہ مدینہ تو‏ں نکل کر چلے جان تے عبادہ بن صامت انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ باہر کرنے دی ذمہ داری سونپ دتی گئی سی۔
مال غنیمت
پیغمبر خداؐ نے غنائم نو‏‏ں اپنے اصحاب دے درمیان تقسیم کیتا تے پہلی بار مال غنیمت وچو‏ں خمس اٹھایا۔ ہور مال غنیمت وچو‏ں "صَفْوُ الغنائم" دے طور اُتے تن کماناں، دو زرہاں، تن تلواراں تے تن نیزاں نو‏‏ں منتخب کیتا تے محمد بن مسلمہ تے سعد بن معاذ نو‏‏ں دو زرہیاں عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غزوات‎‏ گٹھ:دوسری ہجری دے واقعات گٹھ:عرب دے یہودی قبائل گٹھ:غزوات گٹھ:جنگاں
سید احمد خان
اردو ہندی تنازع
سرسیّد احمد خان نے اپنی زندگی دے آخری لمحے تک وڈے زور و شور تو‏ں اردو بولی د‏‏ی مدافعت جاری رکھی۔
مدرسہ (اسلام)
thumb|[[بوسنیائی مسلم|بوسنیائی مدرسہ، 1906ء]]
رمونا
رمونا 1884 وچّ لکھیا ہویا اک ناول اے، جسنوں ہیلن ہنٹ جکسن نے لکھیاسی، ایہہ اک سکاٹلینڈ-نیٹوینڈ امیرکن یتیم کڑی دی کہانی اے، جنوں نسلی وتکرے اتے اوکڑاں دا ساہمنا کرنا پیندا اے| ایہہ دکھنی کیلپھورنیا وچّ میکسکو اتے امریکہ دی جنگ دے سمیں دی کہانی اے| دکھنی کیلپھورنیا دی سنسکرتی اتے چھوی اتے اس ناول دا پربھاو دیکھن نوں ملدا اے|ایہہ میکسکو دے اپنویشن جیون دا بھاواتمک چترن اے جوکِ اسنوں اس کھیتر وچّ اک انوکھا سانسکرتیک پہچان پردان کردا اے اسدا پرکاشن اس کھیتر وچّ ریلوے دے پجن دے سمیں ہویا اتے انیک سیلانی اتھے اس ناول دی کہانی ستھتی دیکھن لئی آؤندے سن|
کہانی سار
٭میکسکو اتے امریکہ دی جنگ دے بعد دکھن کیلپھورنیا وچّ رمونا نام دی یتیم کڑی دی پرورش سنہورا مورینو کردی اے ،جوکِ اسدی پالن والی ماں دی بھین سی|رمونا نں ناول وچّ کئی جگہ ناجائز دسیا جاندا اے، لیکن ناول دا تیجا بھاگ دسدا ہاے کہ رمونا دے ماں پیو دا ویاہ اک پادری نے کیتا سی |اس سنہورا مورینو رمونا دے پروار وچّ ہی وڈی ہوئی سی|مورینو نے اسنوں ہر طرحاں دا آرام بھریا جیون دتا| سنہورا رمونا نوں صرف اس لئی وڈا کیتا کیونکِ رمونا نوں پالن والی ماں نے مردے وقت رمونا نوں پالن لئی استوں وعدہ منگیا سی| کیونکِ رمونا مشرت نیٹو امیرکن پریوار نال جڑی ہوئی سی،اسلئی سنہورا مورینو رمونا نوں پیار نہیں کردی سی| اسدا پیار صرف اسدے اپنے بچے پھلپے مورینا لئی سی|سنہورا رمونا اسنوں میکسکن مندی سی اتے کیلپھورنیا نوں امریکہ نے جت لیا سی اوہ امریکناں نوں نفرت کردی سی | ٭ناول دی کہانی وچّ سنہورا مورینو دی اس ناپسند بچی رمونا دا ایلیجاندرو ناں دے بھیڈ پالن والے دیسی انڈین نال پیار ہو جاندا اے،سنہورا مورینو نوں بہت کرودھ ہندا اے،بھاویں رمونا وی نسل دی ادھی دیسی انڈئن سی ،لیکن اوہ نہیں چاہندی سی سی رمونا اک دیسی انڈئن نال ویاہ کرے | آخر وچّ رمونا نوں ایہہ احساس ہندا اے کہ سنہورا مورینو اسنوں پیار نہیں کردی تے رمونا ایلیجاندرو یعنی اپنی پریمی نال ویاہ کر لیندی اے |مونا تے ایلجاندرو دے اک دھی ہندی اے | رمونا ولّ اسدا پتی ایلیجاندرو ہن امریکہ دے اتیاچاروں دا سامنا کردا اے یعنی آکرمن کاری امریکہ والوں نے مول انڈئن نوں اوہناں دی زمین اتے اوہناں دے گھراں توں باہر کڈھ دتا تاں رمونا تے اسدے پتی نوں دور جانا پیا| آخر 'چ اہنھاں نے پہاڑاں وچّ 'چ شرن لئی| جگہ جگہ بھٹکن دے کارن رمونا دے پتی دا دماغی سنتلن لگبھگّ گواچ گیا تے اوہناں دی دھی وی علاج توں بنا مر گئی |پھر اوہناں دے اک دھی ہور ہوئی جسدا ناں اوہناں امبر دی اکھ رکھیا | اس سبھ لئی ایلیجاندرو دکھی ہندا سی کہ سکھاں 'چ پلی رمونا نوں اوہدے کارن دھکے کھانے پے راے ہن|اک دن ایلیجاندرو اک امریکن دا گھوڑا لے کے جدوں بھجیا تاں امریکن دی گولی نال اسدی موت ہو گئی | اس ویلے ہن پھلپے مورینا رمونا نوں لین آؤندا اے |پھلپے مورینا رمونا نں بہت پیار کردا اے بھاویں رمونا ایلیجاندرو نں اجے بھلی نہیں سی|ایہناں دا ویاہ ہو جاندا اے تے کئی بچے ایہہ پیدا کردے ہن پر پھر ایہہ دوویں ایلیجاندرو اتے رمونا دی دھی امبر دی اکھ نں سبھ توں زیادہ پیار کردے ہن|
ہور پڑھو
٭ ٭
مدرسہ (اسلام)
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی تعلیم گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:قسماں اسکول گٹھ:تعلیمی اصطلاحات گٹھ:دیوبندی مکت‏‏ب فکر گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:مدارس گٹھ:عرب ایجادات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
رمونا
باہری کڑیاں
٭ ٭Ramona، گوگل بکس تے پڑھ سکدے او| ٭
سید احمد خان
سیاسی خدمات
آپ نے مسلماناں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ سیاست تو‏ں دور رہندے ہوئے اپنی تمام تر توجہ تعلیم دے حصول اورمعاشی و معاشرتی طورپر بحای اُتے دین تاکہ اوہ ہندوواں دے برابر مقام حاصل کر سکن۔ سرسید ہندو مسلم اختلافات نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے تعاون تے اتحاد د‏‏ی راہ رپ گامزن کرنے دے حق وچ وی سن ۔ انہاں نے دونے قوماں نو‏‏ں اک دوسرے دے نیڑے لیانے د‏‏ی مسلسل کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اپنے تعلیمی ادارےآں وچ ہندو استاداں بھرتی کیتے تے ہندو طلبہ نو‏‏ں داخلے دتے ہندواں نے اردو دے مقابل ہندی نو‏‏ں سرکاری دفاتر د‏‏ی بولی دا درجہ دلوانے دے لئی کوششاں شروع کر دتیاں۔ 1857ء وچ اردو ہندی تنازعے نے سرسید نو‏‏ں بد دِل کر دتا تے انہاں نے صرف تے صرف مسلماناں دے حقوق دے تحفظ دے لئی اپنی تحریک دے ذریعے کم شروع کر دتا۔ بولی دا تنازع سرسید د‏‏ی سوچ تے عمل نو‏‏ں بدل گیا۔ انہاں نے دو قومی نظریہ د‏‏ی بنیادپر برصغیر دے سیاسی تے ہور مسائل دے حل تلاش کرنے دا فیصلہ کيتا۔
سرسید د‏‏ی سیاسی حکمت عملی د‏‏ی بنیاد دو قومی نظریہ سی۔ سرسید نے مسلماناں نو‏‏ں اک علاحدہ قوم ثابت کيتا تے حضرت مجدد الف ثانی تے شاہ ولی اللہ دے افکار نو‏‏ں اگے ودھایا۔ دو قومی نظریہ د‏‏ی اصطلاح سرسید نے ہی سب تو‏ں پہلے استعمال کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ مسلما‏ن جداگانہ سبھیاچار رسم و رواج تے مذہب دے حامل نيں تے ہر اعتبار تو‏ں اک مکمل قوم دا درجہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسلماناں د‏‏ی علاحدہ قومی حیثیت دے حوالے تو‏ں سرسید احمد نے انہاں دے لئی لوکل کونسلاں وچ نشستاں د‏‏ی تخصیص چاہی اعلیٰ سرکاری ملازمتاں دے لئی کھلے مقابلے دے امتحان دے خلاف مہم چلائی٬ اکثریت د‏‏ی مرضی دے تحت قائم ہونے والی حکومت والے نظام نو‏‏ں ناپسند کيتا۔ ا نہو ں نے مسلماناں د‏‏ی علاحدہ پہچان کروائی تے دو قومی نظریہ د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں دے لئی تحفظات منگے۔ سر سید مسلماناں کوسیاست تو‏ں دور رکھنا چاہندے سن ۔ ايس‏ے لئی انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں 1885ء وچ اک انگریز اے او ہیوم د‏‏ی کوششاں تو‏ں قائم ہونے والی آل انڈیا کانگریس تو‏ں دوررکھیا۔ بعد وچ ہونے والے واقعات نے سرسید د‏‏ی پالیسی د‏‏ی افادیت نو‏‏ں ثابت کر دتا انہاں نو‏‏ں بجا طور اُتے پاکستان دے بانیاں وچ شمار کيتا جاتاا‏‏ے۔ مولوی عبدالحق نے سرسید د‏‏ی قومی و سیاسی خدمات دے حوالے تو‏ں لکھیا اے:
٫٫قصر پاکستان د‏‏ی بنیاد وچ پہلی اِٹ ايس‏ے مرد پیر نے رکھی تھی٬٬۔
اردو ادب تے سرسید
اردو بولی اُتے سرسید دے احسانات دا ذکر کردے ہوئے مولوی عبدالحق کہندا اے:
”اس نے بولی (اردو) نو‏‏ں پستی تو‏ں کڈیا، اندازِبیان وچ سادگی دے نال قوت پیدا کی، سنجیدہ مضامین دا ڈول ڈالیا، سائنٹیفک سوسائٹی د‏‏ی بنیاد پائی، جدید علوم و فنون دے ترجمے انگریزی تو‏ں کروائے، خود کتاباں لکھياں تے دوسرےآں تو‏ں لکھواواں۔ اخبار جاری کرکے اپنے انداز تحریر، بے لاگ تنقید تے روشن صحافت دا مرتبہ ودھایا ”رہتل الاخلاق “ دے ذریعے اردو ادب وچ انقلاب پیدا کيتا۔“
سرسید دے زمانے تک اردو دا سرمایہ صرف قصے کہانیاں، داستاناں، تذکراں، سوانح عمریاں تے مکاتیب د‏‏ی شکل وچ موجود سی۔ سرسید تک پہنچدے پہنچدے اردو نثر گھٹ تو‏ں گھٹ دو کروٹاں لے چکيت‏ی سی جس تو‏ں پرانی نثر نگاری وچ خاصی تبدیلی آچک‏ی سی۔ خصوصاً غالب دے خطوط نثر اُتے کافی حد تک اثر انداز ہوئے تے اُنہاں د‏‏ی بدولت نثر وچ مسجع و مقفٰی عبارت د‏‏ی جگہ سادگی تے مدعا نگاری نو‏‏ں اختیار کيتا گیا لیکن اس سلسلے نو‏‏ں صرف تے صرف سرسید نے اگے ودھایا تے اردو نثر نو‏‏ں اس دا مقام دلیایا۔ سرسید نے برطانوی ایما اُتے فارسی تے عربی نو‏‏ں اردو دے ذریعہ بے دخل کروا دتا تاکہ مسلمانان ہند اپنے ہزار سالہ علمی مواد تے خطے وچ موجود ہور مسلماناں تو‏ں ربط دا واحد ذریعہ کھو بیٹھاں تے کوئی منظم شورش برطانوی نظام دے خلاف اٹھیا کھڑی نہ ہوئے۔ ایسی تدابیر تو‏ں مسلما‏ن سرکاری نوکریاں تک دین ایمان خراب کروا ک‏ے پہنچ ضرور جاندے سن مگر آزادی د‏‏ی نعمت ہور دور ہُندی جاندی سی۔
جدید اردو نثر دے بانی
بقول مولا‏نا شبلی نعمانی،
”اردو انشاءپردازی دا جو اج انداز اے اُس دے جد امجد تے امام سرسید سن “
سرسید احمد خان، ”اردو نثر “ دے بانی نہ سہی، البتہ ”جدید اُردو نثر“ دا بانی ضرور ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے پائی جانی والی نثر وچ فارسی زبان د‏‏ی حد تو‏ں زیادہ آمیزش ا‏‏ے۔ کسی نے فارسی تراکیب تو‏ں نثر نو‏‏ں مزین کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے کسی نے قافیہ بندی دے زور اُتے نثر نو‏‏ں شاعری تو‏ں نیڑے ترلانے د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں کوششاں دے نتیجے وچ اردو نثر تکلف تے تصنع دا شکار ہوئے ک‏ے رہ گئی ا‏‏ے۔ سرسید احمد خان پہلے ادیب اے جس نے اردو نثر د‏‏ی خوبصورتی اُتے توجہ دینے د‏‏ی بجائے مطلب نویسی اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی نثر نویسی دا مقصد اپنی علمیت دا رعب جتانا نني‏‏‏‏ں۔ بلکہ اپنے خیالات و نظریات نو‏‏ں عوام تک پہچانیا سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے جو کچھ لکھیا۔ نہایت آسان نثر وچ لکھیا، تاکہ اسنو‏ں عوام لوک سمجھ سکن تے ایويں غالب د‏‏ی تتبع وچ اس نے جدید نثر د‏‏ی ابتداءکيتی۔
مضمون نگاری
سرسید احمد خان نو‏‏ں اردو مضمون نگاری دا بانی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک مغربی نثری صنف Essayکی طر ز اُتے اردو وچ مضمون نگاری شروع کيتی۔ اوہ بیکن، ڈرائڈن، ایڈیشن تے سٹیل جداں مغربی مضمون نگاراں تو‏ں کافی حد تک متاثر سن ۔ انہاں نے بعض انگریزی انشائے ہ نگاراں دے مضامین نو‏‏ں اردو وچ منتقل کيتا۔ انہاں نے اپنے رسالہ ”رہتل الاخلاق“ وچ انگریز انشائیہ نگاراں دے اسلوب نو‏‏ں کافی حد تک اپنایا تے دوسرےآں نو‏‏ں وی اس طر ز اُتے لکھنے د‏‏ی ترغیب دی۔
سید صاحب دے سارے مضامین Essayکی حد وچ داخل نئيں ہوئے سکدے، مگر مضامین د‏‏ی کافی تعداد ایسی اے جنہاں نو‏ں اس صنف وچ شامل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مثلاً رہتل الاخلاق دے کچھ مضامین تعصب، تعلیم و تربیت، کاہلی، اخلاق، ریا، مخالفت، خوشامد، بحث و تکرار، اپنی مدد آپ، عورتاں دے حقوق، انہاں سب مضامین وچ انہاں دا اختصار قدر مشترک ا‏‏ے۔ جو اک باقاعدہ مضمون دا بنیادی وصف ا‏‏ے۔
سرسید دا اسلوب
اس تو‏ں پہلے کہ اسيں سرسید دے تصور اسلوب دے بارے وچ لکھياں۔ اپنے اسلوب دے بارے وچ سرسید دے قول نو‏‏ں نقل کردے نيں،
” اساں انشائیہ دا اک ایسا طرز کڈیا اے جس وچ ہر گل نو‏‏ں صاف صاف، ورگی کہ دل وچ موجود ہو، منشیانہ تکلفات تو‏ں بچ کر، راست پیرایہ تے بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے لوکاں نو‏‏ں وی تلقین د‏‏ی ا‏‏ے۔
دراصل سرسید احمد خان ”ادب برائے ادب“ دے قائل نئيں، بلکہ اوہ ادب نو‏‏ں مقصدیت دا ذریعہ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کسی خاص طبقہ دے لئی نئيں لکھدے۔ بلکہ اپنی قو م دے سب افراد دے لئی لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں د‏‏ی اوہ اصلاح دے خواہاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہی وجہ اے کہ عوام تو‏ں نیڑے تر ہونے دے لئی انہاں نے تکلف تے تصنع دا طریقہ اپنانے تو‏ں گریز کيتا تے سہل نگاری نو‏‏ں اپنا شعار بنایاا‏‏ے۔ کیونجے اوہ مضمون نگاری وچ اپنے دل د‏‏ی گل دوسرےآں دے دل تک پہنچانے دے خواہاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تحریر کيتی خصوصیات مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
سادگی
سرسید احمد د‏‏ی نثر سادہ، سہل تے آسان ہُندی اے تے اسنو‏ں پڑھدے ہوئے قاری نو‏‏ں کوئی الجھن محسوس نئيں کردا۔ ذیل وچ انہاں دے اک مضمون ”دنیا بہ امید قائم اے “ تو‏ں اک اقتباس دتا جار ہا ا‏‏ے۔ جو سادگی دا خوبصورت نمونہ ا‏‏ے۔ اس مضمون وچ اوہ خوشامد دے بارے وچ کِنے آسان تے سادہ لفظاں وچ گل ک‏ر رہ‏ے نيں:
”جدو‏ں کہ خوشامد دے چنگا لگنے د‏‏ی بیماری انسان نو‏‏ں لگ جاندی اے تاں اس دے دل وچ اک ایسا مادہ پیدا ہوئے جاندا اے جو ہمیشہ زہریلی گلاں دے زہر نو‏‏ں چوس لینے د‏‏ی خواہش رکھدا ا‏‏ے۔ جس طرح کہ خوش گلو گانے والے د‏‏ی راگ تے خوش آئند با جے د‏‏ی آواز انسان دے دل نو‏‏ں نرم کر دیندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح خوشامد وی انسان نو‏‏ں ایسا پگھلا دیندی اے کہ ہر اک کانٹے دے چبھنے د‏‏ی جگہ اس وچ ہوئے جاندی اے ۔“
بے تکلفی تے بے ساختگی
سرسید احمد خان نہایت بے تکلفی تو‏ں گل کرنے دے عادی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عام مضمون نگاراں د‏‏ی طرح گل نو‏‏ں گھما پھرا کر بیان کرنے دے قائل نني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں پڑھ کر محسوس ہُندا اے کہ انہاں وچ آمد اے آورد نني‏‏‏‏ں۔ ایسا لگدا اے کہ اوہ فی البدیہہ گل گل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گل انہاں د‏‏ی تحاریر وچ بے ساختگی دا ثبوت ا‏‏ے۔ لیکن بعض ناقدین دے خیال وچ اس بے ساختگی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تحریر دا ادبی حسن کم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ لیکن جے ایہ وی تاں سوچیے کہ جدو‏ں آدمی بے ساختہ طور اُتے گلاں کردا اے، تاں اوہ فقرات تے تراکیب نو‏‏ں مدنظر نئيں رکھدا۔ آپس دیاں گلاں ادبی محاسن د‏‏ی حامل ہون، نہ ہاں انہاں وچ بے ساختگی دا عنصر ضرور شامل ہُندا ا‏‏ے۔ اوداں وی سرسید احمد خان دا مقصد خود نو‏‏ں اک ادیب منوانا نئيں سی۔ بلکہ تحریراں دے ذریعے اپنی گل دوسرےآں تک پہچانیا سی۔ سر سید د‏‏ی بے ساختگی دا نمونہ ویکھو، اوہ اپنے مضمون” امید د‏‏ی خوشی “ وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔
”تیرے ہی سبب تو‏ں ساڈے خوابیدہ خیال جاگتے ني‏‏‏‏ں۔ تیری ہی برکت تو‏ں خوشی ،خوشی دے لئی۔ ناں آوری، ناں آوری دے لئی، بہادری ،بہادری دے لئی، فیاضی، فیاضی دے لئی، محبت، محبت دے لئی، نیکی، نیکی دے لئی تیار ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی تمام خوبیاں تے ساری نیکیاں تیری ہی تابع تے تیری ہی فرماں بردار نيں۔“
مدعا نویسی
سرسید دے مضامین وچ مقصد دا عنصر غالب اے تے اوہ ہمیشہ اپنے مقصد ہی د‏‏ی گل کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی کسی وی تحریر دے اک دو پیراگراف پڑھ کر سانو‏ں اندازہ ہوئے جاندا اے کہ اوہ سانو‏ں کس جانب لے جانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں دا اصل مقصد کيتاہے اوہ اپنے مدعا نو‏‏ں چھپاندے نئيں بلکہ صاف صاف بیان کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی مضمون تحریر کردے وقت ایہ بھُل جاندے نيں کہ اوہ اک بلند پایہ ادیب ني‏‏‏‏ں۔ اوہ صرف ایہ یاد رکھدے نيں کہ اوہ اک مصلح قوم ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ اوہ اپنے نظریات نو‏‏ں واضح طور بیان کر دین‏ے دے عادی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ مقصدیت و افادیت دا عنصر اس حد تک غالب اے کہ انہاں نو‏ں بولی دے حسن تے ادب د‏‏ی نزاکت و جمال اُتے توجہ دینے دا موقع ہی نئيں ملدا۔ نزاکت خیال تے خیال آفرینی انہاں دے نزدیک تصنع کاری ا‏‏ے۔ جو عبارت دا مفہوم سمجھنے وچ قاری دے لئی دقت دا موجب بندی ا‏‏ے۔
شگفتگی تے ظرافت
سرسید د‏‏ی تحاریر وچ کافی حد تک شگفتگی پائی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے مضامین وچ شگفتگی پیدا کرنے دے لئی کدی کدی ظرافت تو‏ں وی کم لیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اس وچ پھکڑ پن پیدا نئيں ہونے دیندے۔ اس دے متعلق ڈاکٹر سید عبد اللہ لکھدے نيں،
”سرسید د‏‏یاں تحریراں وچ ظرافت ايس‏ے حد تک اے، جس حد تک انہاں د‏‏ی سنجیدگی، متانت تے مقصد نو‏‏ں گوارا اے ۔“
ذیل وچ اُنہاں د‏‏ی ظرافت د‏‏ی اک مثال مندرجہ ذیل اے،
” اس نے کہیا کيتا عجب اے کہ وچ وی نہ مراں، کیونجے خدا اس اُتے قادر اے اک ایسا شخص پیدا کرے، جس نو‏‏ں موت نہ ہوئے تے مینو‏‏ں امید اے کہ شاید اوہ شخص وچ ہون۔ ایہ قول تاں اک ظرافت(ظریف) دا سی مگر سچ ایہ اے کہ زندگی د‏‏ی امید ہی موت دا رنج مٹاندی اے ۔“
متانت تے سنجیدگی
سرسید دے زیادہ تر مضامین سنجیدہ ہُندے نيں، اوہ چونکہ ادب وچ افادیت دے قائل نيں، اس لئی ہر گل اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کردے تے اسنو‏ں سنجیدہ انداز ہی تو‏ں بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے انہاں دے مصلحانہ انداز فکر نے انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ اس حدتک سنجیدگی پیدا کر دتی ا‏‏ے۔ کہ شگفتگی دا عنصر غائب ہوئے گیا ا‏‏ے۔ بقول سید عبد اللہ،
”سرسید دے مقالا ت د‏‏ی بولی عام فہم ضرور ا‏‏ے۔ انہاں دا انداز بیان وی گفتگو دا انداز بیان اے مگر سنجیدگی او ر متانت شگفتگی پیدانہاں نو‏ں ہونے دی۔ البتہ ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں جنہاں وچ ترغیبی عنصر د‏‏ی کمی اے ۔“
اثر آفرینی
سرسید احمد خاں اپنی تحاریر وچ اثر پیدا کرنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے گل کرنے دا مقصد ہی ایہی ہُندا ا‏‏ے۔ کہ کسی نہ کسی ڈھب تو‏ں قاری دے ذہن اُتے اثر انداز ہويا جائے تے اسنو‏ں اپنے نظریات د‏‏ی لپیٹ وچ لے لیا جائے۔ اس مقصد دے لئی اوہ کئی حربے اختیار کردے ني‏‏‏‏ں۔ مذہب تے اخلاقیات دا حربہ اثر آفرینی دے لئی انہاں دا سب تو‏ں وڈا حربہ ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ اوہ اشارات و کنایات، تشبیہات تے ہور ادبی حرباں تو‏ں وی کم لیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن قدرے کم، بقول ڈاکٹر سید عبد اللہ،
روانی
سرسید دا قلم رواں ا‏‏ے۔ اوہ جس موضوع اُتے لکھدے نيں، بے تکان لکھدے چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی بعض تحریراں پڑھ کر تاں ایويں محسوس ہُندا اے کہ جداں کوئی مشتاق کھلاڑی بلادم لئی بھاگتا ہی چلا جاندا ا‏‏ے۔ بقول ڈاکٹر سیدعبداللہ:
”اوہ ہر مضمون اُتے بے تکان تے بے تکلف لکھنے اُتے قادر سن چنانچہ انہاں نے تریخ، فن تعمیر، سیرت، فلسفہ، مذہب، قانون، سیاسیات، تعلیم، اخلاقیات مسائل ملکی، وعظ و تدکیر، سب مضامین وچ انہاں دا رواں قلم یکساں پھردی تے ہمواری دے نال رواں دواں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ انہاں د‏‏ی قدرت دا کرشمہ اے ۔“
متنوع اسلوب
سرسید دے ہاں موضوعات دا تنوع تے رنگارنگی اے تے سرسید دے اسلوب نگارش د‏‏ی ایہ خوبی تے کمال اے کہ انہاں نے موضوع د‏‏ی مناسبت تو‏ں اسلوب نگارش اختیار کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ اسيں کہہ سکدے نيں نو‏‏ں بیان اُتے اس حد تک قدرت حاصل سی کہ اوہ سیاسی، سماجی، مذہبی، علمی، ادبی، اخلاقی، ہر قسم دے موضوعات اُتے لکھدے وقت موضوع جس قسم دے اسلوب بیان دا متقاضی ہُندا اس قسم دا اسلوب اختیار کردے۔
خلوص و سچائی
سرسید دے فقراں تے پیراگراف وچ تناسب تے موزونیت د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ جملے طویل ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی لفظاں دا استعمال وی طبع نازک اُتے گراں گزردا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں سب گلاں دے باوجود اسيں ایہ نئيں کہہ سکدے کہ سرسید د‏‏یاں تحریراں ادبیت تو‏ں خالی ني‏‏‏‏ں۔ خلوص تے سچائی ادب د‏‏ی جان ا‏‏ے۔ سرسید اکھڑی اکھڑی تحریراں، بے رنگ تے بے کیف، جملےآں، بوجھل، ثقیل تے طویل عبارتاں نو‏‏ں پڑھدے ہوئے محسوس ہُندا اے کہ کہ لکھنے والا، محسوس کرکے لکھ رہیا ا‏‏ے۔ کسی جذبے دے تحت لکھ رہیا ا‏‏ے۔ اس دے پیش نظرنہ کوئی ذا‏تی غرض اے تے نہ اسنو‏ں کسی تو‏ں کوئی بغض و عناد تے ذا‏تی رنجش ا‏‏ے۔ انہاں تحریراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جتھ‏ے اسيں سچائی محسوس کردے نيں جو دل اُتے اثر کردی اے، اوتھ‏ے انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ مقصد د‏‏ی جلالت تے عظمت پائی جاندی ا‏‏ے۔
پھیکا پن
سرسید د‏‏یاں تحریراں یقین و اعتماد تاں پیدا کردیاں نيں مگر قاری نو‏‏ں محظوظ تے مسرور بوہت گھٹ کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اوہ مقصد د‏‏ی رو وچ بہندے چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ خیالات دے اظہار وچ اِنّے بے تکلف تے بے ساختہ ہوئے جاندے نيں کہ لفظاں د‏‏ی خوبصورتی، فقراں د‏‏ی ہ‏م آہنگی د‏‏ی کوئی پروا نئيں کردے۔ اوہ کسی پابندی، رکاوٹ تے احتیاط دا لحاظ نئيں کردے۔ اوہ اسلوب تے شوکت لفظاں اُتے مطلب تے مدعا نو‏‏ں ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح سرسید د‏‏یاں تحریراں وچ حسن د‏‏ی کمی پیدا ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے ایہی کمی اس دے اسلوب دا خاصہ وی بن جاندی ا‏‏ے۔ تے انہاں د‏‏ی تحریر ہمہ رنگ خیالات ادا کرنے دے قابل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا حالی اُنہاں دے بارے وچ لکھدے نيں،
” کسی شخص دے گھر وچ اگ لگی ہوئے تاں اوہ لوکاں نو‏‏ں پکارے کہ آؤ اس اگ نو‏‏ں بجھائو۔ اس وچ لفظاں د‏‏ی ترتیب تے فقراں د‏‏ی ترکیب دا خیال نئيں ہُندا کیونجے انہاں دے پاس اک دعوت سی، اس دعوت نو‏‏ں دینے دے لئی انہاں نو‏ں جو وی لفظاں ملے، بیان کر دتے۔“
مجموعی جائزہ
جب اسيں سرسید د‏‏ی ادبی کاوشاں دا جائزہ لیندے نيں تاں اوہ خود اپنی ذات وچ دبستان نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ سرسید نے اپنی لکھتاں دے ذریعے اپنے زمانے دے مصنفاں تے ادیباں نو‏‏ں بوہت سارے خیالات دیے۔ انہاں دے فکری تے تنقیدی خیالات تو‏ں انہاں دا دور خاصہ متاثر ہويا۔ انہاں تو‏ں انہاں دے رفقاءہی خاص متاثر نئيں ہوئے۔ بلکہ اوہ لوک وی متاثر ہوئے جو انہاں دے دائرے تو‏ں باہر بلکہ مخالف سن ۔ خالص ادب تے عام لکھتاں دونے وچ زمانے نے انہاں تو‏ں بہت کچھ سکھیا۔ تے ادب وچ اک خاص قسم د‏‏ی معقولیت، نواں پن، ہمہ گیری اک مقصد تے سنجیدگی پیدا ہوئے گئی جس دے سبب ادب بیکاراں دا مشغلہ نہ رہیا بلکہ ادب برائے زندگی بن گیا۔ اُنہاں دے اپنے رفقاءنے اُنہاں دے اس مشن نو‏‏ں تے وی اگے ودھایا۔ مولا‏نا الطاف حسین حالی، مولو ی ذکا اللہ، چراغ علی، محسن الملک تے مولوی نذیر احمد جداں لوکاں د‏‏ی نظریات وچ سرسید د‏‏ی جھلک نمایا ں ا‏‏ے۔ بقول ڈاکٹر سید عبداللہ
سرسید احمد خان دے متعلق شاعر د‏‏ی آراء
یاد رکھنا چاہئیے کہ شاعر کسی وی گل نو‏‏ں چاہے اوہ تعریف ہوئے یا تنقیص بہت ودھیا چڑھا کر بیان کردے نيں انہاں دے ایتھ‏ے مبالغہ آرائی بہت زیادہ ملدی ا‏‏ے۔ }}
انگریزاں دے نال کھانے اُتے عام رد عمل
سر سید نے انگریزاں دے نال کھانے پینے دا پ رہی ز چھڈ دتا سی۔ لندن جانے پہلے جدو‏ں انہاں نے اک رسالہ احکامِ طعامِ اہلِ کتاب اُتے لکھ ک‏ے شائع کيتا تاں عموماً انہاں نو‏‏ں کرسٹان دا خطاب دتا گیا تے ساں ساں اس دے چرچے ہونے لگے۔ جدو‏ں ولایت دے سفر وچ چند روز باقی رہ گئے تاں انہاں نے اس خیال تو‏ں کہ انگریزی طریقہ اُتے کھانا کھانے تو‏ں بخوبی واقفیت ہوئے جائے ایہ معمول بنھ لیا سی کہ مسٹر سماتیہ جو بنارس وچ اک سوداگ‏‏ر سن تے سر سید د‏‏ی کوٹھی تو‏ں انہاں د‏‏ی کوٹھی ملی ہوئی سی اک دن ایہ شام دا کھانا انہاں دے گھر اُتے جا ک‏ے کھاندے سن تے اک دن اوہ انہاں دے گھر اُتے آ ک‏ے کھاندے سن سرسید کہندے نيں:
"اتفاق تو‏ں انہاں ہی دناں وچ مولوی سید مہدی علی خان مرزا پور تو‏ں بنارس وچ مجھ نال ملن نو‏‏ں آئے۔ رات دا وقت سی تے میرے ہاں کھانے د‏‏ی باری سی اسيں دونے میز اُتے بیٹھے کھانا کھا رہے سن کہ مہدی علی آ پہنچے۔ ایہ پہلی دفعہ سی کہ مولوی مہدی علی نے اک مسلما‏ن نو‏‏ں اس طرح اک انگریز دے نال کھانا کھاندے دیکھیا سی۔ سخت نفرت ہوئی تے باوجود میرے ہاں مہمان ہونے دے کھانا نہ کھایا تے کہیا:
ماں کھا چکيا ہون۔
جے آپ نو‏‏ں ایہ طریقہ ناپسند ہوئے تاں دوسرا بندوبست کيتا جائے؟
انہاں نے سوچیا کہ شرعاً تاں ممنوع نئيں ا‏‏ے۔ صرف عادت دے خلاف دیکھنے نال نفرت ہوئی ا‏‏ے۔ آخر قبول ک‏ر ليا تے سب تو‏ں پہلی دفعہ دن دا کھانا میرے نال میز اُتے کھایا۔ دن تاں اس طرح گزر گیا مگر رات نو‏‏ں ایہ مشکل پیش آئی کہ رات دا کھانا مسٹر سماتیہ دے ہاں سی۔ ميں نے انہاں تو‏ں پُچھیا:
جے آپ نو‏‏ں اوتھ‏ے کھانے وچ تامل ہوئے تاں ایتھ‏ے انتظام کيتا جائے؟
انہاں نے فیر ايس‏ے خیال تو‏ں کہ شرعاً ممنوع نئيں اقرار ک‏ر ليا:
ماں وی اوتھے کھالاں گا
چنانچہ رات نو‏‏ں اوتھے کھانا کھایا۔ فیر اک آدھ روز بعد مرزا پور واپس چلے گئے۔
الہ آباد وچ انہاں دے اک دوست نو‏‏ں ایہ حال معلوم ہوئے گیا انہاں نے خط لکھ ک‏ے دریافت کيتا:
کیہ ایہ خبر سچ اے ؟
مولوی مہدی علی نے سارا حال مفصل لکھ بھیجیا۔ انہاں نے اوہ خط بجنسہ ساڈے اک نامہربان دوست دے پاس جو اٹاوہ وچ رونق افروز سن، بھیج دتا۔ انہاں نے تمام شہر وچ ڈھنڈورہ پیٹ دتا کہ مہدی علی کرسٹان ہوئے گئے۔ مولوی صاحب دے گھر دے پاس ہی اک پینٹھ لگیا کردی سی۔ ساڈے شفیق نامہربان نے اس گنوار دل وچ جا ک‏ے خط دا مضمون اک اک آدمی نو‏‏ں سنایا تے تمام پینٹھ وچ منادی کر دتی:
بھائیو! افسوس اے مولوی مہدی علی کرسٹان ہوئے گئے۔ جو سندا سی افسوس کردا سی تے کہندا سی خدا سید احمد خاں اُتے لعنت کرے۔ (اِنّے اکرام و احترام تو‏ں لعنت تاں نہ کردا ہوئے گا)
اس خبر دا مشہور ہونا سی کہ مولوی صاحب دے گھر اُتے حلال خور نے کمنیا سقے نے پانی بھرنا تے سب لگے بندھاں نے آنا جانا چھڈ دتا۔ گھر والےآں نے انہاں نو‏‏ں لکھیا:
تواڈی بدولت اسيں اُتے سخت تکلیف گزر رہی اے تسيں جلدی آؤ تے اس تکلیف نو‏‏ں رفع کرو۔
انہاں نے اک طول طویل خط انہاں ہی بزرگ نو‏‏ں جنہاں نے ایہ افواہ اڑائی سی حلت طعامِ اہلِ کتاب دے باب وچ لکھیا تے فیر خود اٹاوہ وچ آئے تے سب نو‏‏ں سمجھایا کہ وچ کرسٹان نئيں ہاں جداں پہلے مسلما‏ن سی ویسا ہی ہن ہاں غرض وڈی مشکل تو‏ں لوکاں دا شبہ رفع کيتا۔"
×: اس خطاب دے پس منظر وچ مذ کورہ رسالہ وچ سر سید د‏‏ی اس قسم د‏‏یاں تحریراں سن:
(معلوم نئيں ایداں دے مسائل اوہ کتھے تو‏ں کڈ لاندا سی کیونجے فرنگیاں کینال کھانا پینا ظاہر اے کہ مجبوراً ہی کسی نو‏‏ں درپیش ہُندا ہوئے گا تے مجبوری وچ تاں کوئی ممانعت اے ہی نئيں ایہ تاں بخوشی ہروقت فرنگی د‏‏ی گود وچ بیٹھنے والے دے لئی مسئلہ ہُندا ہوئے گا)
انگریزاں دے لئی جاں نثاری
لائل محمڈنز آف انڈیا وچ سرسید لکھدا اے:
" ميں نے اپنی گورنمنٹ د‏‏ی خیرخواہی تے سرکار د‏‏ی وفاداری اُتے چست کمر بنھی ہرحال تے ہر امر وچ مسٹر الیگزینڈر شیکسپیئر صاحب بہادر کلکٹر و مجسٹریٹ بجنور دے شریک رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اساں اپنے مکان اُتے رہنا موقوف کر دتا۔ دن رات صاحب د‏‏ی کوٹھی اُتے حاضر رہندا سی تے رات نو‏‏ں کوٹھی اُتے پہرہ دینا تے حکا‏م د‏‏ی تے میم صاحبہ تے بچےآں د‏‏ی حفاظت جان دا خاص اپنے ذمہ اہتمام لیا۔ سانو‏ں یاد نئيں اے کہ دن رات وچ کِسے وقت ساڈے بدن اُتے تو‏ں ہتھیار اُتریا ہوئے۔"
سر بیچنے دا ذکر
مذہبی عقائد تے اقوال دے سوا تے طرح طرح دے اتہامات اس خیرخواہِ خلائق اُتے لگائے جاندے سن ۔ اس گل دا تاں سر سید د‏‏ی وفات تک ہزاراں آدمیاں نو‏‏ں یقین سی کہ انہاں نے اپنا سر دَس ہزار روپے نو‏‏ں انگریزاں دے ہتھ بیچ دتا ا‏‏ے۔ اکثر لوک سمجھدے سن کہ بعد مرنے دے انگریز انہاں دا سر کٹ کر لندن لے جاواں گے تے لندن دے عجائب خانہ وچ رکھن گے۔ اک بار ایہی سر بیچنے دا تذکرہ سر سید دے سامنے ہويا۔ اس وقت راقم وی موجود سی۔ اس مرحوم نے نہایت کشادہ دلی دے نال فرمایا کہ:
"جو چیز خاک وچ مل ک‏ے خاک ہوئے جانے والی اے، اس دے لئی اس زیادہ تے کیہ عزت ہوئے سکدی اے دانشمند لوک اسنو‏ں روپیہ دے ک‏ے خریداں اس دے ڈسکشن× تو‏ں کوئی علمی نتیجہ نکالاں تے اس د‏ی قیمت دا روپیہ قوم د‏‏ی تعلیم دے کم آئے دَس ہزار چھڈ دس روپے وی جے اس د‏ی قیمت وچ ملیاں تاں میرے نزدیک مفت ني‏‏‏‏ں۔"
قتل د‏‏ی منصوبہ بندی
جب سر سید دے کفر و ارتداد تے واجب القتل ہونے دے فتوے اطرافِ ہندوستان وچ شائع ہوئے تاں انہاں د‏‏ی جان لینے د‏‏ی دھمکیو‏ں دے گمنام خطوط انہاں دے پاس آنے لگے۔ اکثر خطےآں دا ایہ مضمون سی کہ اساں اس گل اُتے قرآن اُٹھایا اے کہ تسيں نو‏‏ں مار ڈالاں گے۔ اک خط وچ لکھیا سی کہ شیر علی جس نے لارڈ میو نو‏‏ں ماریا سی اس نے نہایت حماقت د‏‏ی جے اوہ تسيں نو‏‏ں مار ڈالدا تاں یقینی بہشت وچ پہنچ گیا ہُندا۔
1891ء وچ جدو‏ں کہ سر سید کالج د‏‏ی طرف تو‏ں اک ڈپوٹیشن لے ک‏ے حیدرآباد گئے سن تے حضور نظام (خلد اللہ ملکہ) دے ہاں بشیر باغ وچ مہمان سن اک مولوی نے ساڈے سامنے سر سید تو‏ں ذکر کيتا کہ کلکتہ وچ اک مسلما‏ن تاجر نے آپ دے قتل دا مصمم ارادہ ک‏ر ليا سی تے اک شخص نو‏‏ں اس کم اُتے مامور کرنا چاہندا سی۔ اس گل کيتی مینو‏‏ں وی خبر ہوئی چونکہ وچ علی گڑھ د‏‏ی طرف آنے والا سی اس تو‏ں خود جا ک‏ے ملیا تے اس تو‏ں کہیا کہ وچ علی گڑھ جانے والا ہاں تے میرا ارادہ سید احمد خاں نال ملن دا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک وچ انہاں دے عقائد تے مذہبی خیالات دریافت ک‏ر ک‏ے آپ نو‏‏ں اطلاع نہ داں آپ اس ارادہ تو‏ں باز رني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ وچ علی گڑھ وچ آیا تے آپ تو‏ں ملیا تے بعد دریافتِ حالات دے اسنو‏ں لکھ بھیجیا کہ سید احمد خاں وچ کوئی گل ميں نے اسلام دے خلاف نئيں پائی۔ تسيں نو‏‏ں چاہیے کہ اپنے منصوبے تو‏ں توبہ کرو تے اپنے خیال خام تو‏ں نادم ہوئے۔"
افسوس اے کہ آپ نے اس دیندار مسلما‏ن نو‏‏ں اس ارادہ تو‏ں روک دتا تے سانو‏ں ساڈے بزرگاں د‏‏ی میراث تو‏ں جو ہمیشہ اپنے بھائی مسلماناں ہی دے ہتھ تو‏ں قتل ہُندے رہے نيں محروم رکھیا
وفات
thumb|سر سید احمد خان دا مقبرہ سرسید احمد خان 81 سال د‏‏ی عمر وچ 27 مارچ 1898ء وچ فوت ہوئے تے اپنے کالج د‏‏ی مسجد وچ دفن ہوئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1817 دے جم گٹھ:1898 دیاں موتاں گٹھ:انگریز فلسفی گٹھ:انگریز مسلما‏ن گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی تعلیمی نظریہ ساز گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی منصفین گٹھ:اینگلو انڈین شخصیتاں گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان گٹھ:بھارتی مخیرین گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصلحین گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین گٹھ:یونیورسٹی پنجاب دیاں شخصیتاں گٹھ:یونیورسٹی علی گڑھ گٹھ:دہلی دے اسکالر گٹھ:دہلی دے معلمین گٹھ:سرسید احمد خان د‏‏ی تخلیقات گٹھ:عرب نسل د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:علی گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا یونیورسٹی ایڈنبرگ گٹھ:مسلما‏ن مصلحین گٹھ:مغل اشرافیہ گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں گٹھ:وکٹوریہ عہد دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی نائٹ
گٹھ:مسلم شخصیتاںگٹھ:ہندستان دے مسلمانگٹھ:ہندستان دے مسلم آگو گٹھ:سر سید احمد خان
موتوالا سپ
موتوالا سپ زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سیالی بھگت
سیالی بھگت (جم 1 جنوری 1984, ناسک مہاراشٹر وچ) اک بھارتی اداکارہ اتے سابقہ بیوٹی کوئین اے۔ اسنے فیمینا مس انڈیا 2004 وچ مقابلہ کیتا اتے فیمنا مس انڈیا ورلڈ دا خطاب جتیا۔
شروعاتی زندگی
سیالی نشک شہر توں اے اتے اسدا جنم مہاراشٹر دے اک روائتی گجراتی پروار وچ ہویا، اسنے فراوشی اکیڈمی وچ پڑھائی کیتی، ناسک نے، اتے آلکیش دنیش ماڈی دے بیچلر آف مینیجمینٹ سٹڈیز  وچ اپنا گریجوئیشن پورا کیتا ایہہ کالج ممبئی یونیورسٹی دے کیمپس، کالینا، سانتکروز دے اندر واقع اے۔
کریئر
خوبصورتی مقابلے دے جیتوآں وانگ، سیالی وی ماڈلنگ صنعت وچ داخل ہوئی اتے اس توں بعد بالیوڈّ وچ اداکاری کیتی۔ اس دے شروعاتی ماڈلنگ دے کم ڈینٹز، ایس۔این۔ڈی۔ٹی۔ کالج شو اتے سوارووکی رتن فیشن شو لئی سن۔ د ٹرین: سما لائن شڈ نیور وی کراس اوہناں دی پہلی ہندی فلم، اداکار عمران ہاشمی اتے گیتا بسرا دے نال ایہہ فلم 8 جولائی 2007 نوں جاری کیتی گئی سی۔
اوہ سنگاپور دے اک صحافی دے روپ وچ وی دکھائی دے رہی سی، جو بھارتی کرکٹر راہل دراوڑ نوں ایم۔ٹی۔وی۔ تے انٹرویو نوں براڈکاسٹ کردا اے۔ 2009 وچ، اوہ ہندی فلم 'پیرے گیسٹز' ناں دے ہندی فلم وچ نظر آئی سی، جو جاوید جافی دے ساہمنے سی۔ اوہ اے۔ایس کنگ دے مشہور پنجابی گیت "عیش کرو" دے سنگیت ویڈیو وچ دکھائی دتی۔
نجی زندگی
10 دسمبر 2013 نوں بھگت نے دلی دے وپاری نونیت پرتاپ سنگھ یادو نال ویاہ کروا لیا۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1984 گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:فیمنا مس انڈیا جیتو گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی فلمی جگت
صوبہ بنی
بنی بولیویا دا اک صوبہ اے ۔
وین کاؤنٹی، اوہائیو
وین امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
آئیسلینڈی گھوڑا
آئیسلینڈی گھوڑا اتلے یورپ دے اک دیس آئس لینڈ دا اوتھے دے محول وچ بنیا اک نکے ناپ دا گھوڑا اے۔ آئس لینڈ دے قنون باجوں ایتھے باروں گھوڑا نئیں لیایا جاسکدا۔ ایے اک پینڈا تے تکڑا گھوڑا اے جیہڑا ٹھنڈ نوں سہ جاندا اے۔ ایہ کھیت دے کم، دوڑ، تے نمیش لئی پالیا جاندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئس لینڈ
سرتسی
سرتسی آئس لینڈ دا اک اگپعاڑ اے۔
حزب وحدت
حزب وحدت اسلامی افغانستان مختصر وچ حزب وحدت، افغانستان وچ ہزارہ قوم د‏‏ی سیاسی پارٹی اے، جس وچ عبد العلی مزاری نے 1989 وچ قائم کیتا۔
حوالے
گٹھ:1989ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:افغانستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:افغانستان وچ باغی گروہ گٹھ:ہزارہ سیاسی جماعتاں
صوبہ چوکویزاکا
چوکویزاکا بولیویا دا اک صوبہ اے ۔
بخش تشان
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان بہبہان   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان دیاں تحصیلاں
روہی موتوالا سپ
روہی موتوالا سپ زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 265 ٹی ڈی اے
265 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تصیل کروڑ لعل عیسن دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع لیہ دے پنڈ گٹھ:تھل نہر دے پنڈ
صوبہ لودز
لودز پولینڈ دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:پولینڈ گٹھ:پولینڈ دے صوبے
ولیمز کاؤنٹی
ولیمز امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
صوبہ کوچابمبا
کوچابمبا بولیویا دا اک صوبہ اے ۔
چک 122 ای بی
چک 122 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
وڈ کاؤنٹی، اوہائیو
وڈ امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
انسانی حق
کھبے|thumb|200px|روز ویلٹ [[انسانی حقوق دے آفاقی منشور دے ہسپانوی بولی دے نسخے دا مشاہدہ کردے ہوئے]] thumb|The [[اسطوانۂ کورش is argued to be the world's first charter of han rights.]]
انسانی حقوق (Human rights) آزادی تے حقوق دا اوہ نظریہ اے جس دے تمام انسان یکساں طور اُتے حقدار نيں۔ اس نظریہ وچ اوہ تمام اجزاء شامل نيں جس دے تحت کرہ ارض اُتے بسنے والے تمام انسان یکساں طور اُتے بنیادی ضروریات تے سہولیات دے لحاظ تو‏ں حقوق دے حقدار نيں۔