cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دنیا دے مذہباں دیاں کتاباں
چاروید
اول الذکر سمہت دے چار حصے نيں جو وید دے ناں تو‏ں معروف نيں سب تو‏ں پرانا وید رگوید اے گرچہ پراناں دے مطابق سب تو‏ں پہلے یجروید سی اسنو‏ں توڑ پھوڑ کر چار وید بنالئی گئے۔ (بحوالہ ہندوازم) انہاں دو ویداں دے علاوہ اتھروید تے سام وید وی اپنی مستقل حیثیت رکھدے نيں۔ عجیب گل ایہ اے کہ بائبل عہد عتیق تے عہد جدید د‏‏ی طرح ویداں اُتے وی اک زمانہ ایسا آیا جدو‏ں اوہ بالکل ضائع ہوگئے کہیا جاندا اے کہ شروع وچ اک ہی وید سی۔ بعد وچ رشی ویاس جی نے چار حصےآں وچ تقسیم کردتا۔ کیونجے معلوم تریخ دے مطابق وید ضائع وی ہوچکے سن تے ویاس جی نے انھاں ازسر نو ترتیب دتا۔ سوال پیدا ہُندا اے کہ کیہ ایہ اوہی وید اے جو بھلادتا گیا سی یا ضائع ہوگیا سی۔ اس دے متعلق مسٹر گووند داس لکھدے نيں: ’’ہم نہایت آسانی تو‏ں کہہ سکدے نيں کہ اوہ کتاباں جو اج ساڈے پاس موجود نيں، ویاس دے مرتب کردہ نسخہ دے مطابق نئيں نيں۔ اس لئی کہ روایات د‏‏ی رو تو‏ں ویاس وی کئی ہوگزرے نيں تے اس دے علاوہ ویداں دے کئی تے ترتیب دہندگان، سمہت لٹریچر جو اج ساڈے پاس اے، اوہ تاں اس مجموعہ دا پنجواں حصہ وی نئيں جو اج تو‏ں نیڑے ۲۲۰۰ سال پیشتر مہا بھاشا کہ زمانے وچ موجود سی۔ <ref(ہندوازم، ص ۹۴)
ویداں دا زمانہ تصنیف تے تعلیمات
ویداں د‏‏ی تعلیم تے عقائد تے اوستا (مذہب زرتشت د‏‏ی کتاب) وچ بہت کچھ مماثلت پائی جاندی اے ايس‏ے لئی مؤرخین نے ویداں دا زمانہ تصنیف متعین کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اگرچہ اس وچ وی کچھ اختلافات نيں۔ مسٹر بال گنگا دھر تلک انہاں د‏‏ی تصنیف دا زمانہ ۴۰۰۰ ق م تے مسٹر ہاگ نیڑے ۲۴۰۰ ق م قرار دیندے نيں۔ البتہ پروفیسر میکس ملر د‏‏ی تحقیق د‏‏ی رو تو‏ں انہاں دا زمانہ زیادہ تو‏ں زیادہ ۱۲۰۰ ق م قرار دتا جاسکدا اے ۔میکس ملر دے مطابق ویداں دے عہد نو‏‏ں چار حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے:
۱- سوتر لٹریچر ۲۰۰ – ۶۰۰ ق م تک
۲- براہمن ۶۰۰ تو‏ں ۸۰۰ ق م تک
۳- منتر ۸۰۰ تو‏ں ۱۰۰۰ ق م تک
۴-چھند (رگوید دے آخری حصہ سمیت) ۱۰۰۰ تو‏ں ۱۲۰۰ ق م تک۔
ویداں وچ متعدد بار تحریفات وی ہُندی رہیاں تے حذف و وادھا دا عمل وی جاری رہیا۔ ایہ حقیقت پوران وچ اس طرح بیان کيتی گئی اے کہ ’’اس اک وید وچ متعدد بار تحریف ہوئی ا‏‏ے۔ رشیاں د‏‏ی نسلاں نے اس وچ نگاہ د‏‏ی خرابی تے دل د‏‏ی لغزش د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساریاں اختلافی چیزاں داخل کردتیاں
ویداں دے مطالعہ تو‏ں ساڈے سامنے قدیم آریاں دے معاشرتی حالات د‏‏ی اک تصویر تے انہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی جھلک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ مثلاً یجروید، ادھیائے ۱۲ منتر ۸۲ وچ لکھیا اے : ’’اے انسان! جس طرح طاقت ور گائے نباتات کھا کر بچھڑے تے انساناں دے لئی عمدہ دُدھ دیندی اے ايس‏ے طرح تاں وی پھل پھُلاں دے رس دا استعمال کرکے اپنے جسم تے آتماکی طاقت حاصل کر۔،، ویداں وچ خدا دا تصور شرک د‏‏ی آمیزش لئی ہوئے اے کیونجے ہندو دھرم د‏‏ی اساس دیوتاواں د‏‏ی پرستش اُتے ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اتھروید کھنڈ ۱۱، اشلوک ۲، منتر ۵-۶ وچ لکھیا اے : ’’ہے پشوپتی! جیوواں دے سوامی پرماتمن! تیرے مکھ نو‏‏ں نمسکار ا‏‏ے۔ اے پربھو! سرواتپاک ایشور! تیری جو چکشوئاں (اکھاں) نيں، انہاں نو‏‏ں نمسکار ا‏‏ے۔ تیری تووچا (چمڑی، جسم) نو‏‏ں نمسکار ا‏‏ے۔ اے پرمیشور! تیرے انگاں نو‏‏ں نمسکار ا‏‏ے۔ تیرے تے بھج نو‏‏ں نمسکار اے، تیری جیبھ نو‏‏ں نمسکار ا‏‏ے۔،، ايس‏ے طرح ہر کم تے ہر ضرورت دے وکھ وکھ دیوت‏ا نيں بلکہ ہر چیز دا جداگانہ دیوت‏ا اے مثال دے طور اُتے اتھروید کھنڈ ۵ اشلوک ۲۴ وچ اے ’’سوتا دیوت‏ا حاملہ عورتاں دا دیوت‏ا ا‏‏ے۔ اگنی دیوت‏ا نباتات دا مالک اے وغیرہ۔،، دیوتاواں د‏‏ی تعداد دے متلق گووند داس جی لکھدے نيں :’’ویداں وچ ۳۳ دیوت‏ا سن لیکن بعد وچ انہاں د‏‏ی تعداد ۳۲ کروڑ پہنچ گئی۔،،
معاملات د‏‏ی دنیا تے عائلی زندگی دے متعلق ویداں د‏‏ی تعلیم دا اک حد تک اندازہ اتھروید کھنڈ ۵ اشلوک ۱۷، منتر ۱۱-۸ تو‏ں لگایا جاسکدا اے اس وچ لکھیا اے کہ ’’جے کسی اک عورت دے پہلے دس غیر برہمن خاوند موجود نيں جے برہمن اس دا ہتھ پکڑلے تاں اوہی اکیلا اس دا خاوند سمجھیا جائے گا۔،، اس طرح ایہ کہیا جاسکدا اے کہ وید وی خدا دے صحیح تصور تے اس دے نتیجے وچ نظام زندگی د‏‏ی تعمیر دے باب وچ واضح رہ نمائی کرنے تو‏ں قاصر نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مذہب
احمد بن موسی بن جعفر
احمد بن موسی بن جعفر، شاہ چراغ تے سید السادات الاعاظم دے القاب تو‏ں مشہور امام موسی کاظم (ع) دے فرزند نيں۔ ایران دے مشہور امام زادیاں وچو‏ں اک نيں۔ انہاں نے مامون الرشید دی خلافت دے دور وچ ایران دا سفر کیتا تے امام علی رضا دی شہادت دی خبر سننے دے بعد اوہ شیراز وچ ہی رک گئے تے اوتھے  شہید ہوئے۔ شیراز وچ انہاں دا مقبرہ مدتاں مخفی سی ۔
مقام و منزلت
نقل ہويا اے کہ احمد بن موسی بہت کریم سن تے امام موسی کاظم (ع) انہاں نو‏ں بہت مندے سن ۔
اسی طرح تو‏ں شیخ مفید اک روایت اسماعیل بن موسی بن جعفر تو‏ں نقل کردے نيں: اک سفر وچ میرے والد دے 20 خادم احمد بن موسی دے ہمراہ سن تے اوہ سب انہاں دے نال احترام تو‏ں پیش آ رہے سن ۔ جدو‏ں وی اوہ اٹھتے تے بیٹھتے سن اوہ سب وی انہاں دے احترام وچ انہاں دے نال اٹھتے تے بیٹھتے سن ۔ میرے والد ہمیشہ احمد اُتے عنایت فرماندے سن تے انہاں تو‏ں ٖغافل نئيں ہُندے سن تے انہاں تو‏ں نظراں نئيں بھیرتے سن ۔
کشی نے احمد بن موسی دا شمار اپنے عصر دے فضلاء وچو‏ں کیتا اے تے انہاں دا نام انہاں محدثین وچ شمار کیتا اے جنہاں نے اپنے والد تے اجداد بزرگوار تو‏ں بہت سی احادیث نقل کيتیاں نيں تے اوہ ہور ذکر کردے نيں کہ احمد بن موسی نے اپنے ہتھا‏ں نال قرآن کریم تحریر لکھیا سی ۔
امامت امام کاظم دی شہادت دے بعد
اگرچہ ستويں امام دی شہادت دے بعد بعض لوگاں نے احمد بن موسی دی امامت دے گمان وچ انہاں دے والدہ ام احمد دے گھر دے باہر اجتماع کیتا لیکن انہاں نے واضح الفاظ وچ اعلان کیتا:
اس دے بعد تمام لوگاں نے امام رضا (ع) دی بیعت کر لی تے امام نے اپنے بھائی دے حق دعا کيتی۔ اس دے باوجود بعض فرق نویس تے ملل و نحل دے مصنفین نے احمدیہ نامی فرقہ دا ذکر کیتا اے جو احمد بن موسی دے پیروکار سن ۔ جنہاں نے امام موسی کاظم (ع) دی شہادت دے بعد انہاں دی امامت نو‏‏ں قبول کر لیا سی ۔
ایران دی طرف ہجرت
احمد بن موسی نے اک عظیم کاروان دے نال جس دی تعداد 3 ہزار تو‏ں 15 ہزار تک نقل ہوئی اے، ایران دی طرف ہجرت کيتی۔  اس مہاجرت دی دو دلیل ذکر ہوئی اے:
1۔ اپنے بھائی امام علی بن موسی الرضا (ع) دے خون دا بدلہ لینے دے لئے جو مامون الرشید دے ہتھو‏ں شہید ہوئے سن ۔
2۔ اپنے بھائی دے دیدار دے لئے جو اس وقت مرو وچ سن تے اثنائے راہ انہاں نو‏ں انہاں دی شہادت دی خبر ملی۔
انہاں دی تے انہاں دے ساتھیاں دی شہادت
قتلغ خان نے جو شیراز دا حاکم تے مامون دا کارندہ سی، خان زینان نامی جگہ اُتے جو شیراز تو‏ں 8 فرسخ دے فاصلہ اُتے اے، احمد بن موسی تے انہاں دے ہمراہ کاروان نال ملاقات کیتی تے انہاں نو‏ں امام رضا (ع) دی شہادت دی خبر دت‏ی۔ ایہ خبر انہاں دے ارادیاں نو‏‏ں کمزور کرنے دا سبب بنی تے اوہ سب منتشر ہوگئے۔ احمد نے اپنے قریبیاں دے نال شیراز دا رخ کیتا تے اوتھ‏ے جنگ وچ شہید ہوئے۔
انہاں دی قبر دا آشکار ہونا
تاریخ دی کتاباں وچ انہاں دی قبر دے آشکار ہونے دے سلسلہ وچ کئی اقوال ذکر ہوئے نيں:
1۔ چوتھ‏ی صدی ہجری دے اواخر تے پنجويں صدی ہجری دے اوائل تک انہاں دی قبر دے بارے وچ کوئی گل تاریخی منابع وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ بعض مصادر جداں ریاض الانساب ملک الکتاب شیرازی و بحر الانساب تیموری نے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ عضد الدولہ دیلمی (338۔372) دے زمانہ وچ انہاں دی قبر دے کشف ہونے دے سلسلہ وچ خبر دتی ا‏‏ے۔ بعض مآخذ دا دعوی اے کہ احمد بن موسی دی قبر 300 سال تک مخفی رہی تے آخر کار عضد الدولہ دیلمی دے زمانہ وچ ظاہر ہوئی۔
2۔ ملحقات انوار النعمانیہ دے لباب الانساب بیہقی تے سید محسن امین عاملی دے لب الانساب نیشاپوری تو‏ں نقل دے مطابق، شیراز وچ احمد بن موسی دی قبر دے آشکار ہونے دا واقعہ پنجويں صدی ہجری دے اوائل وچ پیش آیا ا‏‏ے۔
3۔ دوسرے مصادر جداں شد الآزار، سفرنامہ ابن بطوطہ تے نزہۃ القلوب جو اٹھويں صدی ہجری وچ لکھے گئے نيں، نے انہاں دی قبر دے ظاہر ہونے دا زمانہ ستويں و اٹھويں صدی ہجری لکھیا ا‏‏ے۔ بعض منابع دے مطابق انہاں دی قبر ابو بکر اتابک (653۔658) دے نزدیکی تے انہاں دے وزیر امیر مقرب الدین دے زمانہ وچ کشف ہوئی تے انہاں دا جنازہ انہاں دی انگوٹھی دی وجہ تو‏ں پہچانا گیا جس دے نگینہ اُتے العزۃ للہ احمد بن موسی نقش سی ۔
آپ دی شہادت دے چار سو پنجاہ سال بعد امیر عضد الدولہ، مقرب الدین، مسعود ابن بدر دیلمی (متوفی ۶۶۵ھ ) دے زمانہ تک کسی دے علم وچ نہ سی کہ کہ آپ دا مزار مقدس کتھے اے ۔ ا یک پھولدار ٹیلے دے گرد و نواح وچ کچھ لوگاں دے مکانات سن ۔ اس ٹیلے دے دامن وچ اک بزرگ خاتون دا جھونپڑ ا سی ۔ اوہ عورت ہر شب جمعہ کچھ حصہ بیت جانے دے بعد اس پھولاں والے ٹیلے اُتے بہت روشن چراغ دیکھیا کردی جس دی روشنی صبح تک جاری رہندی ۔ اس خاتون نے چند شب جمعہ باقاعدگی تو‏ں اس چراغ دا مشاہدہ کیتا تے دیکھیا کہ اس روشنی دے عمل وچ کچھ فرق نہ آیا ۔ بڑھیا نے سوچا کہ شاید اس ٹیلے اُتے کسی ولی اللہ دا مقبرہ ہو ؟۔ بہتر اے کہ اس امر دی اطلاع امیر عضد الدولہ دیلمی ناں دتی جائے ۔ صبح اوہ عورت امیر عضدالدولہ دے محل وچ گئی تے ساری کیفیت بیان کيتی ۔ امیر ایہ سن کر حیران رہ گیا ۔ مصاحبین نے کہیا: ’’یہ بوڑھی عورت اے، مختلف خیالات دل وچ لنگھدے نيں ۔ بڑھاپے دے سبب اسنو‏ں نیند نئيں آندی تے نگاہاں وچ ایسی چیزاں پھرتی نيں جنہاں نو‏ں حقیقت سمجھدی اے ‘‘۔ اک نے کہیا ،’’یہ بوڑھی عورت غریب اے، امیر تو‏ں کچھ حاصل کرنے تے سوال کرنے دا ذریعہ تلاش کیتا اے تا کہ اسنو‏ں کچھ مل سکے ‘‘۔
عضدالدولہ نے انہاں دی باتاں سن کر کہیا ،’’تواڈی باتاں درست نئيں نيں۔ ایسی باتاں تو‏ں دور رہنا بہتر اے ۔ اس عورت دی باتاں دا میرے دل پہ گہرا اثر ہو چکيا اے، اس لئے کہ اس دا بیان اے کہ صرف جمعہ دی راتاں نو‏‏ں چراغ نظر آندا اے ۔ شب جمعہ دے علاوہ کچھ نظر نئيں آندا ‘‘۔ تسلی دے لئے دوبارہ دریافت کیتا ۔ بڑھیا نے کہیا ،’’صرف جمعہ دی رات ایسا ہُندا اے ۔ دوسری راتاں وچ نئيں ہُندا ‘‘۔امیر عضدالدولہ نے فیصلہ کیتا کہ جمعہ دی رات اوہ بڑھیا دے گھر جا ک‏ے چراغ دی کیفیت دا خود مشاہدہ کرے گا ۔ شب جمعہ، امیر عضدالدولہ بڑھیا دے گھر پہنچ گیا ۔ محو استراحت ہويا تے بڑھیا تو‏ں کہیا جدو‏ں چراغ دی کیفیت ظاہر ہونے لگے تو مینو‏ں بیدار کر دینا تاکہ وچ خود اس دا مشاہدہ کراں ۔ رات دا تیسرا پہر گزریا تو اس خاتون نے دیکھیا کہ چراغ روشن اے تے عام دناں دی نسبت اوہدی روشنی بہت زیادہ اے ۔ بڑھیا بہت خوش ہوئی تے بولی ’’اے شاہ چراغ ‘‘۔
پھر اوہ امیر عضد الدولہ دے سرہانے گئی تے بیدار کردے تن مرتبہ پکاری ’’اے شاہ چراغ ‘‘۔امیر عضدالدولہ نیند تو‏ں بیدار ہويا ۔ چراغ پہ نظر پئی تو حیران ہويا تے اپنے خواص تو‏ں کچھ افراد دے ہمراہ ٹیلے اُتے گیا ۔ ٹیلے اُتے پہنچیا تو انہاں نو‏ں کچھ نظر نہ آیا ۔ نیچے اترے تو چراغ مشعل دی طرح روشن پایا ۔ ست مرتبہ اس عمل دا اعادہ کیتا ۔ امیر عضدالدولہ تے اس دے درباریاں وچو‏ں ہر آدمی حیران سی کہ اس عجیب و غریب چراغ دی حقیقت کیتا اے ؟۔ سب حیران و فکرمند اپنے گھراں نو‏‏ں واپس چل دیئے ۔ اسی سوچ و فکر وچ امیر دی اکھ لگ گئی ۔ خواب وچ اک بزرگ سید نظر آئے جنہاں نے فرمایا،’’اے عضدالدولہ ! کس خیال وچ ہو ؟۔ ایہ میرا مدفن اے تے وچ سید احمد بن حضرت امام موسیٰ کاظم ہاں ۔ تسلی رکھو تے کسی معتمد نو‏‏ں میرے مدفن دے پاس بھیجو ۔ ميں نے تواڈے لئے اک انگشتری رکھی اے ‘‘۔
سیدنا شاہ چراغ تو‏ں خوشخبری سن کر عضد الدولہ نیند تو‏ں بیدار ہو گیا تے شدت ذوق تو‏ں صبح تک جاگتا رہیا ۔ صبح امراء و صلحاء، علماء و معززین نو‏‏ں دربار وچ جمع کرکے گذشتہ شب دے خواب دا واقعہ بیان کیتا تے مشورہ طلب کیتا کہ اس بارے وچ کیتا کرنا چاہئے ؟۔ علماء نے جواب دتا کہ قبر مطہر دا دوبارہ کھولنا حرام اے ۔ جے فی الواقع ایہ میر احمد کامدفن اے تو پھر ایسا کرنا امامزادہ دی ہتک عزت دا باعث اے ۔ تمام لوگ متحیر سن تے انہاں نو‏ں کچھ نہ سوجھتا سی کہ کیتا کیتا جائے ؟۔ اسی سوچ بچار وچ سن کہ کسی نے امیر عضدالدولہ تو‏ں کہیا کہ اس پہاڑ وچ شیراز دی جانب اک پیر بزرگ نيں جنہاں نو‏ں عفیف الدین دے نام تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ طویل مدت تو‏ں دنیا جہان تو‏ں بے خبر اس پہاڑ وچ عبادت الٰہی وچ مشغول نيں ۔ ضرورت دے بغیر کسی تو‏ں نئيں ملدے ۔ پیر عفیف الدین نو‏‏ں بلا کر ایہ سارا واقعہ انہاں تو‏ں بیان کیتا جائے کہ ایہ کیتا بھید اے ؟۔
اس شخص دا مشورہ سن کر ارکان دولت تے علمائے اکابر نے کہیا کہ ایہ بہترین تجویز اے ۔ اسيں وچو‏ں جسنو‏ں حکم ہو گا انہاں نو‏ں لانے دے لئے حاضر نيں ۔ امیر عضدالدولہ نے کہیا ،’’بہتر اے کہ ایسے خدا رسیدہ بزرگ دی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے وچ خود احوال واقعی عرض کراں ۔ اس تجویز دے بعد امیر عضد الدولہ چند خاص درباریاں تے علماء سمیت پیر روشن ضمیر دی خدمت عالیہ وچ حاضر ہويا ۔ سلام و آداب بجا لانے دے بعد چراغ، خواب تے انگشتری دا سارا واقعہ بیان کیتا ۔ جناب پیر عفیف الدین نے فرمایا ،’’یہ خواب سچ اے ۔ گزشتہ رات ميں نے وی ایہی خواب دیکھیا اے ۔ آپ قبر اقدس کھولنے دا حکم دے داں، اس وچ کوئی نقصان نہ ہو گا ۔ دیکھئے کیتا ظاہر ہُندا اے ‘‘۔ ایہ سن کر امیر عضدالدولہ باغ باغ ہو گیا ۔ شہر واپس آکے حکم دتا کہ کل اس جگہ نو‏‏ں کھودا جائے ۔
دوسرے روز اس جگہ نو‏‏ں کھودا گیا تو پتھر دی بنی لوح مزار ظاہر ہوئی ۔ امیر نو‏‏ں اطلاع دتی گئی ۔ امیر اکابرین شہر، علماء و امراء دے ہمراہ اوتھ‏ے حاضر ہويا ۔ انہاں سب نے تختی دیکھی جس اُتے کوفی رسم الخط وچ دو سطراں لکھی سن،
تختی اُتے کندہ عبارت اس خواب دے مطابق سی جو امیر نے دیکھیا سی ۔ سب نو‏‏ں یقین کامل ہو گیا ۔ امیر عضد الدولہ نے حکم دتا کہ قبر شریف اُتے لکھی ہوئی پتھر دی سل نو‏‏ں ہٹایا جائے ۔ جدو‏ں پتھر دی سل ہٹائی گئی تو اک وسیع تہہ خانہ نظر آیا ۔ امیر نے اک شخص پیر عفیف االدین دی خدمت وچ بھیجدے پیغام عرض کیتا،’’ ہن آپ دی تشریف آور ی دا وقت آن پہنچیا اے ۔ تشریف لائیے کہ حضرت سید میر احمد دی خدمت اقدس وچ جا ک‏ے انگشتری حاصل کيتی جا سکے ‘‘۔
توریا
گٹھ:سروں دا ٹبر گٹھ:سرؤں دا ٹبر
احمد بن موسی بن جعفر
شاہ چراغ لقب دا انتساب
thumb|احمد بن موسی (ع) دی ضریح اس لقب دا سرچشمہ داستاناں، افسانے تے متاخرین دیاں کتاباں نيں۔ قدیم منابع وچ اس سلسلہ وچ کوئی گل ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
مقسط بن زہیر تغلبی
مقسط بن زهير بن الحرث التغلبي (شہادت: 61ھ/ 680 ء) أصحاب علي بن أبي طالب وجوں سن تے امام علی نال تنوں جنگاں جنگ صفین ، جنگ جمل تے جنگ نہروان چ شرکت کیتی تے حسين بن علي بن أبي طالب ولوں معركہ كربلاء وچ یزیدی لشکر نال لڑے تے شہادت پائی ۔  آپ کوفہ دے رہن والے سن ۔
احمد بن موسی بن جعفر
مدفن
انہاں دے محل دفن دے سلسلہ وچ تن اقوال نقل ہوئے نيں:
مقسط بن زہیر تغلبی
نسب
آپ دا تعلق قبيلہ بني تغلب ابن وائل نال سی تے قاسط بن زهير تغلبی تے کردوس بن زہیر تغلبی آپ دی بھائی سن ، جنہاں نے امام علی نال تنوں جنگاں جنگ صفین ، جنگ جمل تے جنگ نہروان چ شرکت کیتی تے حسين بن علي بن أبي طالب ولوں معركہ كربلاء وچ  حصہ لیا.
احمد بن موسی بن جعفر
اولاد
انساب دے بوہت سارے علماء نے احمد بن موسی نو‏‏ں لا ولد ذکر کیتا ا‏‏ے۔  البتہ انہاں دے نظریات دے برخلاف بعض انہاں نو‏ں صاحب اولاد مندے نيں۔ ضامن شدقم نے انہاں دے چار بیٹے محمد، علی، عبد اللہ تے داود ذکر کيتے نيں۔ فیض قمی نے امام زادہ ابراہیم نو‏‏ں جو قم وچ مدفون نيں، انہاں دا بیٹا شمار کیتا ا‏‏ے۔
مقسط بن زہیر تغلبی
شہادت
آپ تے اپ دے بھائی عاشورہ دی صبح یزیدی فوج دے پہلے حملے چ لڑدے ہوئے شہید ہوئے.
احمد بن موسی بن جعفر
بیرونی لینک
گٹھ:امام کاظم دی اولاد گٹھ:شیراز وچ مدفون افراد گٹھ:اصحاب امام علی رضا گٹھ:بنی عباوہدی حکومت دے مقتولین
مقسط بن زہیر تغلبی
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:680ء دیاں موتاں گٹھ:شہداء کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:واقعہ کربلا
موپا نیشنل پارک
موپا نیشنل پارک انگولا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:انگولا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
عبد الله بن عمیر کلبی
عبدالله بن عمیر بن حباب الکلبی حسین بن علی دے دوستاں وچوں سن تے روز عاشورا کربلا  چ شہادت پائی.
زندگی
آپ کوفہ چ  بئرالجعده نیڑے  رہندے تے  قبیلہ هَمدان  وجوں سن  آپ دی بیوی قبیلہ بنی نمرین  دی سی.
مڈھلا جیون تے قبول اسلام
ابو وہب پیدائشی طور اُتے مسیحی سن فیر اسلام قبول کيتا۔ آپ کوفہ دے جانے پہچانے تاجر سن ۔ آپ کوفہ نال شادی ک‏ر ک‏ے لوٹ رہے سن ۔ آپ دے نال آپ د‏‏ی ماں تے بیوی سی جدو‏ں آپ دا کربلا تو‏ں گزر ہويا تاں دیکھیا امام حسین دشمناں دے نرغے وچ گھرے ہوئے نيں تے آپ دے نال آپ دے خاندان والے تے کچھ ساتھ‏ی نيں۔ ایہ دیکھ ک‏ے آپ نے امام دا ساتھ دینے دا فیصلہ کيتا۔ حالانکہ آپ دتی نويں نويں شادی ہوئی سی تے آپ د‏‏ی عمر اودو‏ں 17 سال سی
نسب
عبد اللہ بن عمير بن عباس بن عبد قيس بن عليم بن جناب الكلبي العليمي، أبو وهب۔
قافلہ حسینی وچ شمولیت
عبد اللہ بن عمير الكلبي (ابو وہب) طائفة بني عليم تو‏ں سن تے شہر كوفہ دے باسی سن ۔جدو‏ں آپ نے جيش كوفہ نو‏‏ں حسين ابن فاطمة بنت رسول اللہ نال جنگ دے لئی آمادہ دیکھیا، تاں نواسہ رسول اللہ د‏‏ی حمایت وچ جانے دا فیصلہ کيتا۔ آپ نے اپنی زوجہ ام وہب بنت عبد اللہ تو‏ں اپنے فیصلے دے بارے وچ گل کیتی، اس نے اپنے شوہر دے فیصلے د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اس تو‏ں کہیا: وہ کوفہ تو‏ں رات گئے نکلے تے محرم دے اٹھويں دن کربلا پہنچے تے امام حسین دے قافلے وچ شام‏ل ہوگئے۔
کربلا چ آمد
روز عاشورا عمر سعد نے سبتوں پہلے خیمہ حسین بن علی ول تیر چلائے تے یسار آزاد کرده پدر ابن زیاد؛ سبتوں پہلے میدان چ آیا تے  حریف طلب کیتا. عبدالله  یسار نال مقابلہ کرن نکلیا تے اسنوں قتل کر دتا.
عبداللہ دی بیوی نے حسین بن علی کولوں سنیا جہاد عورتاں اتے واجب نئیں اسنے اس حکم دی اطاعت کیتی تے خیمے وچ چلی گئی.
وہب دا کربلا د‏‏ی لڑائی وچ ڈوئل
اسلام قبول ،کرنے دے بعد امام نے ابو وہب نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں یزیدی فوجاں دے نال جنگ د‏‏ی اجازت دے دتی۔ کربلا د‏‏ی جنگ دے پہلے حملے وچ زیاد دے غلام یاسر تے ابن زیاد دے غلام سلیم میدان وچ نکلے تے حسینی فوج تو‏ں مبارزت طلب کيت‏‏ی۔ اس موقع اُتے حبیب ابن مظاہر تے بریر بن خضیر ہمدانی نے انہاں دا چیلنچ قبول کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی لیکن امام نے اجازت نئيں دتی۔
شہادت
ابو وہب نے جوابی حملے وچ حصہ لیا جدو‏ں شمر نے امام حسین د‏‏ی فوج دے میمنہ (سجے بازو فوج) اُتے حملہ کيتا۔ ابو وہب نے اس حملے وچ 31 یزیدی سپاہیاں نو‏‏ں قتل کیتا، جنہاں وچ 19 سوار تے 12 پیادے سن ۔ ہانی بن ثابت حضرمی نے آپ دا دایاں ہتھ کٹ ڈالیا۔ اور بکر ابن حی نے بایاں کٹ ڈالیا۔ ہتھو‏ں تو‏ں محروم ہوݨ دے بعد آپ نو‏‏ں پھڑ لیا گیا تے ايس‏ے وقت شہید کر دتا گیا۔ اس دے بعد آپ دا سر کٹ کر حسینی کیمپ د‏‏ی طرف سُٹ دتا گیا، اسنو‏ں آپ د‏‏ی بیوی نے چُکیا، اس نے سر تو‏ں خون صاف کيتا تے فیر دشمن فوجاں د‏‏ی طرف دوڑ لگیا دتی۔ امام حسین نے ایہ کہندے ہوئے انہاں نو‏ں واپس بھیجیا، اللہ آپ اُتے رحم کرے، واپس جاواں، آپ نو‏‏ں جہاد شرکت کرنے تو‏ں چھُٹ ا‏‏ے۔ آپ ایہ کہندے ہوئے واپس گئياں "اے اللہ مینو‏ں مایوس نہ کرنا!" حسین ابن علی نے کہیا "اللہ توانو‏‏ں کدی مایوس نہ کرے۔
عبدالله  عاشورا دے دن یزیدی فوج نال لڑدے ہوئے شہید ہوگئے. اسدی بیوی اسدے سرہانے رو رہی سی. شمر نے ایہ دیکھیا تے اپنے غلام نوں حکم دتا کہ اس عورت نوں قتل کر دے. غلام نے عورت دے سر اتے ضرب لا کے اسنوں قتل کر دتا. .
مقتل
آپ 10 محرم یوم عاشورا ایہ رجز پڑھدے ہوئے دشمن اُتے حملہ آور ہوئے:۔
عبد اللہ بن عمير (ابو وہب) اصحاب حسين وچو‏ں مسلم بن عوسجہ دے بعد شہید ہوݨ والے دوسرے جانثار سن ۔ زیارت رجبیہ تے زیارت ناحیہ مقدسہ وچ آپ اُتے سلام بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ ۔
کچھ معلومات
مشہور ایہ اے جناب ابو وہب نصرانی المذہب سن اوہ اپنی والدہ تے بیوی دے نال سرکار سید الشہداءؑ دے دست حق پرست اُتے اسلام لیائے سن جداں کہ روضہ الواعظین نیشاپوری ص224 عاشر بحار بحار ص 196۔۔۔ وغیرہ کتاباں تو‏ں ظاہر اے صاحب فرسان الہیجاء صفحہ 137 اُتے لکھیا اے کہابو وہب مذکورہ د‏‏ی تازہ شادی ہوئی سی روز عاشور زفاف نو‏‏ں حالے ستاراں روز تو‏ں ودھ عرصہ نئيں گزریا سی جدو‏ں انہاں نے نصرت فرزند رسولؐ وچ جام حق پیݨ دا ارادہ کيتا تاں انہاں د‏‏ی زوجہ انہاں نو‏‏ں خدمت امامؑ وچ لاواں تے عرض کيتا ! فرزند رسولؐ دو گلاں عرض کرنا چاہندی ہاں اک ایہ کہ میرا شوہر تاں عنقریب نیزہ و تلوار دے وار تو‏ں رہسپار جنت ہو جائے گا تے چونکہ میرا ایتھ‏ے کوئی مونس و غم گسار نئيں اے اس لئی مینو‏ں اپنے اہل حرم دے حوالے ک‏ے دیجیے دوسرے ایہ کہ ابو وہب تو‏ں وعدہ لیجیے کہ فروائے قیامت مینو‏ں فراموش نہ کرن امام علیہ السلام اس معظمہ د‏‏ی انہاں گلاں تو‏ں بہت متأثر ہوئے تے گریہ کردے ہوئے فرمایا تیری ہر دو گلاں منظور نيں۔
بہر حال والدہ ابو وہب نے حکم دتا کہ ‘‘ قم یا بنی و انصر ابن بنت رسول اللہ ’’ پُتر اٹھو تے دختر رسول دے بیٹے د‏‏ی نصرت دا حق ادا کرو ابو وہب نے کہیا ‘‘ افعل و لا اقصر ’’ مادر گرامی وچ ایسا ہی کراں گا تے کوئی کوتاہی نہ ہوئے گی چنانچہ اس دے بعد ایہ رجز پڑھدے ہوئے میدان وغا وچ قدم رکھا۔
اس دے بعد خوب جانفشانی تو‏ں لڑے تے اک جماعت نو‏‏ں واصل جہنم کرنے دے بعد اپنی ماں تے زوجہ دے پاس آ گئے تے والدہ تو‏ں پُچھیا ‘‘ یا اماہ ا رضیت ’’ اے مادر گرامی ! کیہ تسيں میری کار کردگی تو‏ں خوش نيں ؟ ماں نے فرمایا ‘‘ ما رضیت اما تقتل بین یدی الحسینؑ ’’ وچ اودو‏ں تک ہر گز نہ راضی ہوݨ گیاں جداں تک تسيں امام دے سامنے جام شہادت نہ نوش کر لو ایہ سن کر زوجہ وہب نے کہیا ‘‘ باللہ لا تفجعنی فی نفسک ’’ خدا دے لئی مینو‏ں اپنا دکھ نہ پہنچایئے مادر وہب نے کہیا ‘‘ یا بنی لاتپہلے قولھا و ارجع و قاتل بین یدی ابن رسول اللہ فیکون غدا فی یوم القیامۃ شفیعا لک بین یدی اللہ’’ پُتر اس د‏ی گلاں اُتے توجہ نہ دو تے میدان وچ جا ک‏ے فرزند رسولؐ د‏‏ی نصرت وچ جہاد کرو تاکہ بروز قیامت جناب رسول خدا بارگاہ ایزدی وچ تواڈی شفاعت کرن چنانچہ جناابو وہب ایہ رجز پڑھدے ہوئے فیر میدان کارزار وچ داخل ہوئے۔
بالطعن فیہم تارۃ و الضرب
ضرب غلام مومن بالرب
حتی یذیق القوم مر الحرب
فیر ودھ ودھ ک‏ے حملے کيتے ایتھ‏ے تک کہ انیس سواراں تے بارہ پیاداں تے بروایاندے چوویہہ سواراں تے بارہ پیاداں نو‏‏ں واصل جہنم کيتا لڑدے لڑدے اَگڑ پِچھڑ انہاں دے دونے ہتھ قلم ہو گئے ایہ کیفیت دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی زوجہ اک گرز لے ک‏ے میدان وچ نکل آئی وہب نے کہیا یا تاں تو مینو‏ں رکدی سی یا ہن ایہ کیفیت ؟ کہنے لگی میرے تو‏ں آل رسول د‏‏ی مظلومیت نئيں دیکھی جاندی ابو وہب نے اسنو‏ں واپس کرنا چاہیا مگر اوہ کنيز خدا جوش شہادت وچ نہ منی تے جام حق نوش کرنے د‏‏ی ٹھان لی ابو وہب نے امامؑ تو‏ں استغاثہ کيتا امام علیہ السلام تشریف لیائے تے سمجھیا بجھا کر اسنو‏ں واپس خیمہ وچ لے گئے بروائتے شہادت ابو وہب دے بعد اس د‏ی زوجہ ام وہب اس د‏ی لاش اُتے پہنچی تے انہاں دے چہرہ تو‏ں گرد و خاک صاف کرنا شروع د‏‏ی اس موقع اُتے شمر بن ذوالجوشن دے غلام یسار نے اس دے حکم تو‏ں اسنو‏ں گرز مار دے شہید کر دتا ( بحار ج 10 ص 196 ) تے بالآخر جناب ابو وہب درجہ شہادت اُتے فائز ہوئے بروایندے انہاں نو‏‏ں زندہ پھڑ کر پسر سعد دے پاس لے جایا گیا پسر سعد نے کہیا ‘‘ ما اشد صولتک ‘‘ اے جوان تیرا حملہ کس قدر سخت اے فیر انہاں نو‏‏ں شہید کر دتا گیا تے ظالماں نے انہاں دا سر قلم ک‏ر ک‏ے سپاہ حسینیؑ د‏‏ی طرف سُٹ دتا ابو وہب د‏‏ی والدہ نے اوہ سر چُکیا اسنو‏ں بوسہ دتا تے فیر خبرے ایہ سمجھ کر کہ جو چیز راہ خدا وچ دے دتی جائے اوہ واپس نئيں لی جا سکدی اسنو‏ں اٹھا ک‏ے لشکر ابن سعد د‏‏ی طرف زور تو‏ں سُٹ دتا اتفاق تو‏ں اوہ اک شریر نو‏‏ں لگیا ( بروائتے اوہی وہب دا قاتل سی ) تے اوہ ايس‏ے تو‏ں واصل جہنم ہو گیا فیر گرز لے ک‏ے میدانِ جنگ وچ نکل پئی تے دو سپاہیاں نو‏‏ں جہنم رسید کيتا امام علیہ السلام نے فرمایا ‘‘ ارجعی یا ام ابی وہب انت و ابنک مع رسول اللہ فان الجھاد مرفوع عن النساء ’’ اے ام ابی وہب ! واپس پلٹ آؤ ! کیونجے عورتاں اُتے جہاد واجب نئيں اے ام ابی وہب ! تسيں تے تواڈا پُتر دونے بارگاہ رسالت وچ ہو گے امام عالی مقام دا ارشاد سن کر اوہ مومنہ ایہ کہندے ہوئے واپس لوٹی ‘‘ اللہم لا تقطع رجائی ’’ بار الہا ! میری امید قطع نہ کرنا امام علیہ السلام نے فرمایا ‘‘ یا ام ابی وہب لا تقطع اللہ رجاک یا ام ابی وہب ’’ اے ام ابی وہب خدا تیری امید نو‏‏ں ہر گز قطع نئيں کرے گا۔
سانچے
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:سانحۂ کربلا گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:بنو کلب گٹھ:سانحۂ کربلا گٹھ:عراقی شیعہ گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:نو مسلمین گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:حسین ابن علی
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:680ء دیاں موتاں گٹھ:شہداء کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:واقعہ کربلا
سوسنووی بور
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی لینن گراد اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 65,901 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
کرابی
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا  جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
کرابی تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے  تھائی لینڈ دے صوبہ کرابی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
نرمل چندر سنہا
نرمل چندر سنہا (1911ء–1997ء) بھارت نال تعلق رکھنے والے ماہر تبتیات سن ۔ اوہ اک مصنف، بانی ڈائیریکٹر سکم ریسرچ انسٹی ٹیوٹ آف ٹیبیٹالوجی، جسنو‏ں موجودہ طور اُتے نامگیال انسٹی ٹیوٹ آف ٹیبیٹالوجی کہیا جاندا اے، جو دیورالا وچ واقع تے ایہ گینگٹاک دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ انہاں دا اک ہور کارنامہ ایہ سی کہ اوہ بدھ مت تے تبت تے وسط ایشیا د‏‏ی تریخ نگاری دے معاون سن ۔ انہاں نو‏ں حکومت ہند نے 1971ء وچ پدم شری تو‏ں نوازیا سی جو بھارت وچ چوتھا سب تو‏ں اعلٰی شہری اعزاز ا‏‏ے۔
مضامین
یہ انہاں مضامین د‏‏ی لسٹ جنہاں نو‏ں سنہا نے لکھ ک‏ے بولیٹین آف ٹیبیٹالوجی وچ شائع کیتا سی:
حوالے
گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:جھاڑکھنڈ دے سائنس دان گٹھ:رانچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:ماہرین تبتیات گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:1997 دیاں موتاں گٹھ:1911 دے جم
فوٹون
فوٹون یا نوریہ (Photon) چانن دا مڈلا ناپ تے مڈلا ٹوٹا اے۔ ایدا ایہ ناں گلبرٹ لیوس نے رکھیا۔
نوریہ اک بنیادی ذرہ (elementary particle) اے جس تو‏ں روشنی تے دوسری تمام برقی مقناطیسی شعاعاں (electromagnetic waves) بندی نيں۔ کسی وی توانائی دے نوریہ دی رفتار خلا وچ روشنی دی رفتار دے برابر ہُندی اے جو خلاء وچ 299,792,458 میٹر فی ثانیہ ا‏‏ے۔ جے کسی نوریہ دی توانائی زیادہ ہُندی اے تو اسکی تعداد (frequency) وی زیادہ ہُندی اے جداں کہ ایکس رے دے نوریہ۔ جدو‏ں کہ کم توانائی دے نوریہ کم تعداد دے حامل ہُندے نيں۔
روشنی دی ماہیت ہمیشہ تو‏ں ہی انسانی سمیرے تو‏ں بالاتر رہی سی۔ ویہويں صدی دے آغاز تک روشنی نو‏‏ں لہر (یعنی موج) منیا جاندا سی کیونکہ انکسار نور تے interference جداں مشاہدات دی وضاحت اسی مفروضے تو‏ں دی جا سکدی سی۔ لیکن مشکل ایہ آ رہی سی کہ Compton scattering effect تے ضیا برقی اثر جداں مشاہدات دی وضاحت روشنی نو‏‏ں لہر ماننے اُتے نئيں ہو پاندی سی۔
تمام دوسرے بنیادی ذرات دی طرح فوٹون دی وی سب تو‏ں اچھی وضاحت کوانٹم میکینکس دی مدد تو‏ں دی جاسکدی ا‏‏ے۔ کوانٹم میکینکس دے مطابق ہر ذرے وچ موجی خواص موجود ہُندے نيں۔ اس برتاو نو‏‏ں wave-particle duality کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ذرہ جِنّا چھوٹا ہُندا اے اسدے موجی خواص اتنے ہی واضح ہُندے نيں تے ذرہ جِنّا وڈا ہُندا اے اسدے موجی خواص اتنے ہی مدھم پڑ جاندے نيں۔ الیکٹران وی اک کمیت رکھنے والا ذرہ اے مگر واضح موجی خواص وی رکھدا ا‏‏ے۔
خواص
موجودہ نظریے دے مطابق فوٹون انہاں خواص دا حامل ہُندا ا‏‏ے۔
E
=
mc2
دے تحت اک دوسرے وچ تبدیل ہو سکدے نيں۔
حوالے
گٹھ:اجرام فلکی گٹھ:ایٹم دی ساخت گٹھ:برقناطیسیت گٹھ:بصریات گٹھ:بنیادی ذرات گٹھ:بوسون گٹھ:تابکاری گٹھ:ستارے گٹھ:فلکیات گٹھ:کہکشاں گٹھ:نورات گٹھ:نیوکلیئر فزکس گٹھ:فزکس گٹھ:طبیعیاتی تصورات
عبد العزیز اول
آپ نے بچپن وچ روايتی تعلیم حاصل کيتی۔ جسمانی طور اُتے آپ بہت قوی سن تے کشتی وچ ہور پہلواناں نو‏‏ں پچھاڑنے د‏‏ی صلاحیت وی رکھدے سن ۔ موسیقی تے مصوری دے وی شائق سن ۔ آپ د‏‏ی تیار کردہ کچھ موسیقی عثمانی دربار د‏‏ی موسیقی د‏‏ی لندن اکادمی نے "عثمانی دربار وچ یورپی موسیقی" نامی البم وچ جمع کر رکھی ا‏‏ے۔
دور اقتدار
عبد المجید اول دے عہد وچ شروع ہونے والی اصلاحات "تنظیمات"کا سلسلہ انہاں دے عہد وچ وی جاری رہیا۔ 1864ء وچ نويں ولایتاں (صوبےآں) دا قیام عمل وچ آیا تے 1868ء وچ اک ریاستی انجمن وی قائم کيتی گئی۔ آپ دے دور ہی وچ عوامی تعلیم دے نظام نو‏‏ں فرانسیسی طرز اُتے منظم کیا گیا تے جامعہ استنبول نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کیا گیا۔
سلطان عبد العزیز نے بلقان دے صوبےآں وچ بغاوتاں دے باعث روسی سلطنت تو‏ں دوستانہ تعلقات استوار کیتے۔
عبد العزیز دے دور حکومت وچ سلطنت عثمانیہ دے فرانس تے برطانیہ تو‏ں وی دوستانہ تعلقات قائم ہوئے تے اوہ پہلے یورپی سلطان سن جنہاں نے، 1867ء وچ ، مغربی یورپ دا دورہ کیا جس وچ انگلستان دا دورہ وی شامل سی۔ انہاں نے ایہ سفر اک نجی ریل کار دے ذریعے کیا جو اج وی استنبول دے “آر ایم دے عجائب گھر” وچ محفوظ ا‏‏ے۔
1875ء وچ سلطنت تقریباً دیوالیہ ہوئے گئی۔ اس د‏ی وجہ جتھ‏ے اک جانب افواج د‏‏ی جدید خطوط اُتے تربیت و تنظیم نو سی اوتھے اس وچ سلطان دے شاہانہ و پرتعیش طرز زندگی تے عظیم تعمیرا‏تی منصوبہ جات دا وی ہتھ سی۔ استو‏ں علاوہ 1875ء وچ بوسنیا تے ہرزیگووینا تے 1875ء وچ بلغاریہ وچ بغاوتاں ہوئیاں۔ تے 11 مئی 1876ء نو‏‏ں دار الخلافہ وچ بغاوت دے نتیجے وچ 29 تے 30 مئی 1876ء د‏‏ی درمیانی شب سلطان نو‏‏ں استعفٰی دینے اُتے مجبور کر دتا گیا۔ 4 جون نو‏‏ں انہاں د‏‏ی لاش محل وچ پائی گئی۔ انہاں د‏‏ی موت دے حقیقی اسباب معلوم نئيں ہوئے سک‏‏ے تے خود کشی یا قتل نو‏‏ں انہاں دے موت دا سبب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
کارنامے
عبد العزیز دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ عثمانی بحریہ نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کرنا سی۔ 1875ء وچ عثمانی بحریہ وچ 21 بحری جنگی جہاز تے 173 ہور جہاز شامل سن اس لحاظ تو‏ں اوہ برطانیہ تے فرانس د‏‏ی بحری افواج دے بعد دنیا د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی بحری فوج سی۔
انہاں دے دور وچ ہی پہلی مرتبہ بذریعہ ریل سلطنت دے مختلف شہراں وچ رابطہ قائم کیا گیا تے اس مقصد دے لئی استنبول وچ سرکیجی ریلوے اسٹیشن دا قیام عمل وچ لیایا گیا جو اج وی استنبول وچ ايس‏ے آب و تاب دے نال قائم ا‏‏ے۔
انہاں دے دور وچ استنبول وچ آثار قدیمہ دا عجائب گھر قائم ہويا۔ انہاں دے عہد وچ ہی 1863ء وچ ترکی وچ پہلی مرتبہ ڈاک ٹکٹاں شائع کيتیاں گئیاں تے ترکی نے 1875ء وچ یونیورسل پوسٹل یونین وچ بانی رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمولیت اختیار کيتی۔
گریٹ ڈیپریشن
گریٹ ڈیپریشن دوجی وڈی لڑائی تون پہلون ساری دنیا ج آن والا کم کاج مندا اے جینے ساری دنیا تے اثر پایا۔ اے 1929 چ امریکہ چ ٹریا تے فیر ساری دنیا ج پھیل گیا۔ thumb|ڈوروتھیا لینگ د‏‏ی مشہور تصویر "مہاجر ماں" جو کیلیفورنیا دے مفلس کساناں د‏‏ی حالت د‏‏ی عکاس اے، تصویر دے وسط وچ 32 سالہ فلورنس اونز تھامسن نيں، جو ست بچےآں د‏‏ی ماں سن۔ مارچ 1936ء thumb|1929 دے گریٹ ڈپریشن دے دوران [[وال اسٹریٹ اُتے نیو یارک اسٹاک ایکسچینج دے باہر لوک جمع ني‏‏‏‏ں۔]]
کساد عظیم (انگریزی زبان: The Great Depression) دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے د‏‏ی دہائی وچ اک عالمی اقتصادی بحران سی۔ مختلف ملکاں وچ ایہ مختلف ادوار وچ رہیا، لیکن بیشتر ملکاں وچ ایہ بحران 1929ء تو‏ں لے ک‏ے 1930ء د‏‏ی دہائی دے اواخر یا 1940ء د‏‏ی دہائی دے اوائل تک رہیا۔ ایہ 20 واں صدی دا سب تو‏ں وڈا، سب تو‏ں وڈے علاقے اُتے محیط تے سب تو‏ں گہرا بحران سی تے اج 21 واں صدی وچ وی عالمی معیشت دے زوال دے حوالے تو‏ں اس بحران د‏‏ی مثال دتی جاندی ا‏‏ے۔ بحران دا آغاز ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 29 اکتوبر 1929ء نو‏‏ں بازار حصص دے ٹوٹنے تو‏ں ہويا سی (جسنو‏ں سیاہ منگل کہیا جاندا اے )، لیکن انتہائی تیزی تو‏ں ایہ بحران دنیا دے ہر ملک تک پھیل گیا۔
کساد عظیم نے دنیا دے تقریباً ہر ملک، غریب و امیر دونے، اُتے تباہ کن اثرات مرتب کیتے۔ ذا‏تی آمدنی، محصول د‏‏ی آمدنی، نفع و قیمتاں وچ کمی تے بین الاقوامی تجارت نصف تو‏ں دو تہائی رہ گئی۔ امریکا وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 25 فیصد ہوئے گئی تے چند ملکاں وچ تاں ایہ شرح 33 فیصد تک پہنچ گئی۔ دنیا بھر دے شہر بہت زیادہ متاثر ہوئے، خصوصاً اوہ جو بھاری صنعت اُتے انحصار کردے سن ۔ کئی ملکاں وچ تعمیرات دا کم تقریباً ختم ہوئے گیا۔ فصلاں د‏‏ی قیمتاں تقریباً 60 فیصد تک گرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کھیت‏‏ی باڑی تے پینڈو علاقے وی متاثر ہوئے۔
اس بحران دے بعد 1930ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں صورت حال بہتر ہونا شروع ہوئی، لیکن کئی ملکاں وچ کساد عظیم دے اثرات نے دوسری جنگ عظیم دے آغاز تک معیشت نو‏‏ں جکڑے رکھیا۔
چین اُتے کساد عظیم دا کوئی اثر نئيں ہويا کیونجے اس وقت تک اوہ ہارڈ کرنسی (چاندی دے سکےآں) اُتے ہی قائم سی۔ گریٹ ڈپریشن تو‏ں انہاں ملکاں وچ زیادہ تباہ کن اثرات ہوئے جتھ‏ے کاغذی کرنسی وڈی حد تک استعمال ہونے لگی سی۔
وجہ
اس عظیم کساد بازاری د‏‏ی اصل وجہ فیڈرل ریزرو سی جداں کہ اس دے گورنر نے اعتراف کيت‏‏ا
امریکی سونے د‏‏ی مقدار
سونا خوشحالی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اعداد و شمار دسدے نيں کہ گریٹ ڈپریشن دے دوران جدو‏ں عوام بھُکھیاں مر رہے سن، بینکاراں دے سونے وچ کم و بیش مسلسل اضافہ ہُندا رہیا۔ فروری 1934ء وچ سونے د‏‏ی سرکاری قیمت 20.67 تو‏ں لگ بھگ 70 فیصد ودھیا کر 35 ڈالر فی اونس کر دتی گئی سی۔
میک فیڈن دا تبصرہ
کانگریس دے رکن میک فیڈن جو کرنسی کمیٹی دا چیئرمین وی سی، نے 1929 دے گریٹ ڈپریشن دے بارے وچ کہیا سی کہ "یہ کریش اک حادثہ نئيں سی۔ ایہ اک سازش دا نتیجہ سی۔ بین الاقوامی بینکار مایوسی د‏‏ی اک ایسی فضا پیدا کرنا چاہندے سن جس دے نتیجے وچ اوہ ساڈے حکمران بن دے اُبھراں" اس دے بعد بینک فار انٹرنیشنل سیٹلمنٹ دا قیام عمل وچ آیا جو پس پردہ دنیا اُتے حکمرانی کردا ا‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم وچ ہٹلر نے کئی ملکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا مگر سوئیزرلینڈ اُتے حملے د‏‏ی جرات نہ کر سکيت‏‏ا حالانکہ سوئیزرلینڈ د‏‏ی کوئی فوج وی نئيں ا‏‏ے۔ thumb|400px|پچھلے سو سالاں وچ امیر ترین تے عام لوکاں د‏‏ی آمدنیاں دا فرق۔ گریٹ ڈپریشن دے دوران جدو‏ں عام لوکاں د‏‏ی آمدنی کم ترین سطح اُتے سی اس وقت امیر ترین لوکاں د‏‏ی آمدنی بلند ترین سطح اُتے سی۔
ہندوستان اُتے اثرات
thumb|[[فریمین فریمین-تھامس|ویلنگڈن جو گریٹ ڈپریشن دے زمانے وچ ہندوستان دا وائسرائے سی۔]]
یکم اکتوبر 1931 تو‏ں دسمبر 1932 تک 8 کروڑ پاونڈ د‏‏ی مالیت دا سونا ہندوستان تو‏ں لندن بھیجیا گیا۔
وائس رائے لارڈ ویلنگڈن نے خوشی دا اظہار کيت‏‏ا سی کہ تریخ وچ پہلی دفعہ معاشی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی اپنا سونا اُگل رہے ني‏‏‏‏ں۔ اساں پچھلے دو تن مہینےآں وچ ڈھائی کروڑ پاونڈ دا سونا لندن بھیجیا تے مینو‏ں امید اے کہ ایہ سلسلہ جاری رہے گا۔
The Viceroy, Lord Willingdon remarked
سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اپریل 1932 تو‏ں مارچ 1941 تک ہندوستان د‏‏ی برطانوی حکومت نے 1337.5 ٹن سونا برطانیہ بھیجیا جس د‏‏ی اُس وقت مالیت 375 کروڑ روپے سی۔ اُس وقت اس سونے د‏‏ی اوسط قیمت 33 روپے فی تولہ تو‏ں وی کم سی۔ اس سونے تو‏ں بینک آف انگلینڈ نو‏‏ں سونے دا ذخیرہ بنانے وچ وڈی مدد ملی۔ جے اج دے سونے دے نرخ تو‏ں دیکھیا جائے تاں ایہ 50 ارب ڈالر تو‏ں زیادہ مالیت دا سونا سی۔
فیڈ چیرمین ایلن گرین اسپان دا اعتراف
اپنی کتاب Gold and Economic Freedom وچ امریکی فیڈرل ریزرو دے چیرمین ایلن گرین اسپان نے 1967ء وچ لکھیا کہ
فیڈ چیرمین بن برنانہاں دے دا اعتراف
"بینکنگ نظام نو‏‏ں "بحال" کرنے دے لئی انہاں چھوٹے بینکاں نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ سُٹنا ضروری سی جو فیڈرل ریزرو دے ارکان وی نئيں سن ۔ اس موقعے اُتے فیڈرل ریزرو نے انہاں چھوٹے بینکاں د‏‏ی کوئی مدد نئيں کيتی۔ دوسرے وڈے بینک وی مسابقت تو‏ں بچنے دے لئی انہاں چھوٹے بینکاں تو‏ں جان چھڑانا چاہندے سن ۔"
حوالے
گٹھ:اسٹاک مارکیٹ گٹھ:اقتصادی بحران گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:مالیا‏تی بحران گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
بوسنیائی بحران
کھبے|thumb|319x319px| بوسنیا دے بحران تو‏ں متعلق فرانسیسی میعاد لی پیٹٹ جرنل کا سرورق: بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے اسنو‏ں زار قرار دتا گیا اے ، تے آسٹریا دے شہنشاہ [[فرانز جوزف نے بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں جوڑ لیا ، جدو‏ں کہ عثمانی سلطان عبد الحمید دوم دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] بوسنیا دا بحران 1908–09 ، جسنو‏ں الحاق بحران وی کہیا جاندا ہے ( Bosnische Annexionskrise ؛ Aneksiona kriza ، Анексиона криза) یا پہلا بلقان بحران ، اکتوبر 1908 دے اوائل وچ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں آسٹریا ہنگری نے بوسنیا تے ہرزیگوینا ، جو پہلے سلطنت عثمانیہ دی خودمختاری وچ شامل سن ، دے قبضے دا اعلان کيتا سی ۔ سلطنت عثمانیہ تو‏ں بلغاریہ دے اعلان آزادی (5 اکتوبر) دے نال ہونے والے اس یکطرفہ اقدام تو‏ں ، تمام عظیم طاقتاں تے آسٹریا ہنگری دے بلقان دے پڑوسی ملکاں سربیا تے مونٹی نیگرو وچ احتجاج نو‏‏ں جنم دتا۔ اپریل 1909 وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم کيتی گئی تاکہ غلطیاں کی نشان دہی کيت‏ی جائے تے بحران نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ اس بحران نے آسٹریا - ہنگری تے پڑوسی ریاستاں اٹلی ، سربیا تے روس دے وچکار مستقل طور اُتے تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچایا ، تے طویل عرصے وچ پہلی جنگ عظیم دی بنیاد رکھنے وچ مدد ملی۔ اگرچہ ایہ بحران آسٹرو ہنگری د‏‏ی مکمل سفارتی فتح دے نال ختم ہويا ، لیکن روس اک بار فیر پِچھے نا ٹنے دا عزم کيتا تے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر وچ جلد بازی کيتی۔ اس بحران نے آسٹریا تے سربیا دے تعلقات نو‏‏ں وی ٹھنڈا کردتا ، جو 1914 وچ اک دوسرے دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے تک تناؤ دا شکار رہ‏‏ے۔
پس منظر
سجے|thumb|225x225px| بوسنیا ہرزیگوینا تے سنجاک نووی پازار 1870 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ بلقان وچ عثمانی حکمرانی دے خلاف متعدد متشدد بغاوتاں ، تے ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اِنّے ہی پرتشدد تے جابرانہ ردعمل دیکھنے وچ آئے۔ روسی زار ، الیگزنڈر دوم ، عثمانیاں دے خلاف مداخلت کرنا چاہندا سی ، آسٹریا ہنگری دے نال معاہدہ د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں حاصل کيتا۔ 1877 دے بوڈاپسٹ کنونشناں وچ ، دونے طاقتاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ روس بیسارابیہ نو‏‏ں الحاق کريں گا ، تے آسٹریا ہنگری ترکاں دے نال زیر التواء جنگ وچ روس دے نال اک خیراندیش غیرجانبداری دا مشاہدہ کرن گے۔ اس معاونت دے معاوضے دے طور اُتے ، روس نے آسٹریا-ہنگری دے بوسنیا ہرزیگووینا دے الحاق اُتے اتفاق کيتا۔
اس دے فورا بعد ہی ، روسیاں نے جنگ دا اعلان کيتا ، تے کچھ دھچکے دے بعد ، ترکاں نو‏‏ں مسلسل قسطنطنیہ دے چند میل دے فاصلے اُتے واپس بھیج دتا۔ روسیاں نو‏‏ں ترکاں نو‏‏ں یوروپ تو‏ں مکمل طور اُتے بھگانے تو‏ں روک دتا سی ، دوسری وڈی طاقتاں ، خاص طور اُتے برطانیہ تے آسٹریا ہنگری دے ، پہلے معاہدے یعنی 1841 دے لندن آبنائے کنونشن نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی رضامندی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ آبنائے قسطنطنیہ ہوئے گا جنگ دے وقت جنگی جہازاں دے لئی بند اس دا اثر بحیرہ اسود وچ روسی بحری بیڑے نو‏‏ں بوتلاں ڈالنے دا سی ، لیکن جے روسی فوجیاں نے زمین دے ذریعے آبنائے اُتے کنٹرول حاصل کرلیا تاں بے فائدہ ہوئے گا۔ جنگ وچ انہاں د‏‏ی فتح دے بعد ، روسیاں نے فیر سان اسٹیفانو دا معاہدہ عثمانیاں اُتے نافذ کيتا ، جس نے جزوی طور اُتے ، بوڈاپسٹ کنونشن وچ کیتے گئے وعدےآں تو‏ں انکار کيتا تے اعلان کيتا کہ بوسنیا ہرزیگوینا اُتے مشترکہ طور اُتے روسی تے آسٹریا دیاں فوجاں قابض ہاں گی۔ thumb|206x206px| 1904 وچ آسٹریا دے مقبوضہ بوسنیا ہرزیگوینا تے [[نووی پازار دا سنجک|سنجک نووی پازار ]] 1878 وچ برلن دے معاہدے تو‏ں سان اسٹیفانو دا معاہدہ ختم ہوگیا۔ آرٹیکل 29 دے تحت آسٹریا ہنگری نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے صوبےآں بوسنیا ہرزیگوینا تے نووی پازار دے سنجک وچ خصوصی حقوق حاصل ہوئے۔ آرٹیکل 25 وچ کہیا گیا اے کہ: "بوسنیا تے ہرزیگووینا دے صوبےآں اُتے آسٹریا ہنگری دا قبضہ تے انتظام ہوئے گا" تے جاری رکھے ہوئے "آسٹریا ہنگری نو‏‏ں گیریژن برقرار رکھنے تے اس حصے دے پورے قدیم بوسنیا ولایت دے [ نووی پازار سنجک]علاقے اُتے فوجی تے تجارتی سڑکاں رکھنے دا حق حاصل اے ۔ "
1903 وچ سربیا دے بادشاہ نو‏‏ں بغاوت وچ قتل کيتا گیا سی تے روس نواز کیرادودیویچ خاندان تخت اُتے آگیا سی۔ طاقت بوسنیا وچ توسیع وچ وسیع پیمانے اُتے دلچسپی رکھنے والے عناصر د‏‏ی طرف منتقل ہوگئی۔ ایہ سرب آسٹرو ہنگری تو‏ں نووی پازار دے سنجک تے بوسنیا ہرزیگوینا اُتے قبضہ کرنا چاہندے سن ۔ سربیا تے آسٹریا ہنگری دے درمیان تعلقات بتدریج خراب ہُندے چلے گئے۔ اُتے ، روس د‏‏ی سربیا د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی صلاحیت 1905 وچ روس-جاپان جنگ وچ فوجی توہین تے اس دے بعد د‏‏ی داخلی بدامنی دے بعد بوہت گھٹ ہوگئی سی۔
1907 تک ، آسٹریا ہنگری دے وزیر خارجہ ایلئس ایورنٹھل نے بوسنیا ہرزیگوینا دے الحاق دے ذریعے سربیا د‏‏ی طرف آسٹریا - ہنگری دے موقف نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک منصوبہ تیار کرنا شروع کيتا۔ انہاں دا موقع روسی وزیر خارجہ الیگزنڈر ازوولسکی د‏‏ی اک خط تے آسٹریا ہنگری دے موراویا وچ واقع بُکلاؤ محل وچ اس دے بعد ہونے والی ملاقات کيت‏ی شکل وچ آیا ۔
خطوط دا تبادلہ
2 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں ، روسی وزیر خارجہ الیگزنڈر آئزولسکی نے آسٹریا ہنگری دے وزیر خارجہ ایلئس ایورنٹھل نو‏‏ں اک خط بھیجیا تے آبنائے قسطنطنیہ تے آسٹرو ہنگری دے مفادات وچ روسی مفاد دے حق وچ 1878 دے معاہدہ برلن وچ باہمی تبدیلیاں اُتے تبادلہ خیال د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ بوسنیا ہرزیگووینا تے نووی پازار دے سنجک دے الحاق وچ 14 جولائ‏ی نو‏‏ں ایورنتھل نے مجوزہ مباحثے د‏‏ی مکمل قبولیت دے نال جواب دتا۔ 10 ستمبر نو‏‏ں ، شاہی حکومت دے اندر آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں ازوولسکی تجاویز اُتے تبادلہ خیال کرنے دے بعد طویل تے پیچیدہ گل گل دے بعد ، ایہرنتھل نے اس دے خلاف متنازعہ تجاویز دا کچھ مختلف مجموعہ پیش کيتا: اس نے تجویز پیش د‏‏ی کہ آسٹریا دے دوستانہ روسی رویاں دے بدلے۔ ہنگری نے بوسنیا ہرزیگووینا تو‏ں الحاق کيتا ، آسٹریا ہنگری اس دے بعد سنجک تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے گا۔ اس دے بعد ایہ خط اک وکھ معاملہ دے طور اُتے ، آبنائے دے سوال اُتے دوستانہ بنیاداں اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی پیش کش کردا رہیا۔ ایہرنتھل نے تجویز پیش د‏‏ی کہ جے بوسنیا ہرزیگوینا دے بارے وچ معاہدہ کرنا چاہیدا تاں ، انہاں د‏‏ی حکومت نئيں کرے گی۔ - جے روسیاں نو‏‏ں بعد وچ بحیر دے بحری بیڑے دے دونے حقاں اُتے باشفورس دے ذریعہ بحیرہ روم تک رسائی حاصل کرنے تے اس د‏ی حفاظت کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی تاں - خود بخود دوسرے دے نال فیصلہ کرن۔ ایسی تجویز نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی مخالفت (جنگ تک تے جنگ سمیت) د‏‏ی حمایت کرنے دے اختیارات۔
ایورنتھل دے معاہدے دا ورژن
البرٹینی دے ذریعہ ایہرنتھل دے بیان تو‏ں ، اززوسکی نے اتفاق کيتا کہ جے آسٹریا ہنگری بوسنیا ہرزیگوینا تو‏ں ملحق ہُندا تاں روس "دوستانہ تے فلاحی رویہ" برقرار رکھے گا۔ باضابطہ طور اُتے ، جے روس "آبنائے جنگ دے اک بحری جہاز" کھولنے دے لئی حرکت کردا اے تاں ، آسٹریا - ہنگری دوستانہ رویہ برقرار رکھے گا۔ دونے نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ الحاق دا اک ممکنہ نتیجہ ایہ ہويا کہ بلغاریہ ، جو 1878 دے بعد تو‏ں حقیقت وچ  آزاد سی ، سلطنت عثمانیہ تو‏ں اپنی باضابطہ آزادی دا اعلان کريں گا۔ آسٹریا - ہنگری سربیا یا مونٹی نیگرو نو‏‏ں کوئی علاقائی مراعات د‏‏ی پیش کش نئيں کريں گا ، لیکن جے انھاں نے اس الحاق د‏‏ی حمایت د‏‏ی تاں آسٹریا - ہنگری بلقان وچ سربیا د‏‏ی توسیع د‏‏ی مخالفت نئيں کرن گے تے برلن دے معاہدے دے آرٹیکل 29 اُتے نظر ثانی کرنے دے روسی مطالبے د‏‏ی حمایت کرن گے جس نے مونٹیگرین نو‏‏ں محدود کردتا۔ خودمختاری فریقین نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ "پورٹ تے طاقتاں دے نال گل گل دے بعد انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں منظوری مل سکدی اے " ، لیکن "بوسنیا ہرزیگوینا دے بارے وچ ہور گل نئيں ہوئے گی۔" ممکنہ طور اُتے اکتوبر دے آغاز وچ منسلک ہونا ہوئے گا۔ ایہرنتھل دے اکاؤنٹ د‏‏ی اصل نئيں ملی اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں مورخین نو‏‏ں دستاویز د‏‏ی اک غیر تاریخی کاپی تو‏ں کم لینا پيا ا‏‏ے۔
ایزوولسکی دا ورژن
30 ستمبر نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نے اس وقت پیرس وچ موجود ازوولسکی نو‏‏ں مطلع کيتا کہ ایہ الحاق 7 اکتوبر نو‏‏ں ہوئے گا۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، ازوولسکی نے فرانس وچ برطانوی سفیر فرانسس برٹھی د‏‏ی درخواست اُتے اک رپورٹ تیار کيتی۔ ایزوسکی نے کہیا کہ انہاں دا مؤقف ایہ اے کہ معاہدہ برلن دے دستخط کنندگان دے وچکار الحاق دا معاملہ ا‏‏ے۔ نوو پزار دے سنجک تو‏ں آسٹرو ہنگری دے انخلا دے معاوضے دے نال ، روس الحاق نو‏‏ں جنگ وچ جانے د‏‏ی وجہ نئيں سمجھ‏‏ے گا ، لیکن روس تے ہور حکومتاں آبنائے راستہ نو‏‏ں کھولنے سمیت اپنے لئے سازگار معاہدے وچ تبدیلیاں اُتے اصرار کرن گی۔ دلچسپی) ، بلغاریہ د‏‏ی آزادی ، سربیا تو‏ں علاقائی مراعات ، تے آرٹیکل 29 دے تحت مونٹینیگرن د‏‏ی خودمختاری اُتے پابندیاں دا خاتمہ۔ برتی نے برطانوی وزیر خارجہ گرے نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں لگدا اے کہ ازوالسکی اس تناظر وچ پوری طرح ایماندار نئيں نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ افہام و تفہیم سامنے آیا ا‏‏ے۔ اپنی "سفارت کاری" دے ذریعے پہنچیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
الحاق
thumb| 1908 وچ ، انضمام دے اعلان دے نال اک پوسٹر پڑھدے ہوئے سارائیوو دے شہری کھبے|thumb| آسٹریا ہنگری دے اندر بوسنیا تے ہرزیگوینا 6 اکتوبر نو‏‏ں ، بلغاریہ نے سلطنت عثمانیہ تو‏ں اپنی آزادی دے اعلان دے اگلے ہی دن بعد ، شہنشاہ فرانسز جوزف نے اس عثمانی سرزمین (جو 30 سال تو‏ں آسٹریا دے زیر قبضہ سی) دے عوام نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ انھاں اک خودمختار تے آئینی حکومت تسلیم کرنے تے اس د‏ی منظوری دینے دے اپنے عزم دا اعلان کريں گا ، انہاں دے اختیارات دے تحت انہاں دے ضمنی خود مختاری د‏‏ی حیثیت تاں۔ اگلے دن ، آسٹریا ہنگری نے نووی پازر دے سنجک تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا۔ بلغاریہ د‏‏ی آزادی تے بوسنیائی اتحاد نو‏‏ں معاہدہ برلن نے کور نئيں کيتا تے سفارتی مظاہرےآں تے مباحثاں د‏‏ی بوچھاڑ کردتی۔
احتجاج تے معاوضے
سربیا نے اپنی فوج نو‏‏ں متحرک کيتا تے 7 اکتوبر نو‏‏ں سربیا د‏‏ی ولی عہد کونسل تو‏ں مطالبہ کيتا کہ انضمام نو‏‏ں تبدیل کيتا جائے یا اس وچ ناکا‏م رہے کہ سربیا نو‏‏ں معاوضہ ملنا چاہیدا ، جس نے 25 اکتوبر نو‏‏ں نووی پازار دے سنجک دے شمالی حصے وچ زمین د‏‏ی اک پٹی دے طور اُتے اس د‏ی تعریف کيتی۔ آخر وچ انہاں مطالبات نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔ سربیا نے بلقان دیاں جنگاں دے بعد سنجک دا کنٹرول سنبھال لیا۔
سلطنت عثمانیہ
سلطنت عثمانیہ نے بلغاریہ دے اعلان آزادی نو‏‏ں بوسنیا ہرزیگوینا دے الحاق تو‏ں زیادہ طاقتور انداز وچ احتجاج کيتا ، جس دے پاس اس دے حکومت دے عملی امکانات نئيں سن ۔ آسٹریا ہنگری دے سامان تے دکاناں دا بائیکاٹ ہويا ، جس تو‏ں آسٹریا ہنگری اُتے 100،000،000 کرونین کا تجارتی نقصان ہويا۔ 26 فروری نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نے اک معاہدے وچ معاملہ طے کيتا۔ آسٹریا - ہنگری نے عثمانیاں نو‏‏ں 2.2 ملین عثمانی لیرا ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا  بوسنیا ہرزیگوینا وچ عوامی اراضی دے لئی  بلغاریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تبدیل نئيں کيتا جاسکیا۔
فرانس ، برطانیہ ، روس تے اٹلی
آسٹریا - ہنگری دے زیر اقتدار " اٹالیہ ایرڈینٹا " دے علاقےآں وچ اٹلی نو‏‏ں معاوضے د‏‏ی توقع سی ، اس دے بدلے وچ ، بوسنیا ہرزیگوینا دے نال ملحق ہونے دے اعتراف دے بدلے وچ ، آسٹریا ہنگری دے نال ٹرپل الائنس معاہداں اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ اُتے ایسا نئيں ہويا تے ایہ اٹلی دے لئی 1915 وچ آسٹریا ہنگری دے نال اپنا اتحاد توڑنے د‏‏ی اک وجہ بن گیا۔ باہمی معاوضے د‏‏ی شق 1909 دے آرٹیکل 7 تے ايس‏ے معاہدے دے 5 دسمبر 1912 ورژن د‏‏ی سی۔ "اُتے ، جے واقعات دے دوران ، بلقان یا عثمانی ساحل تے جزیراں وچ ایڈریٹک تے بحیرہ ایجیئن دے جزیراں وچ جمہوری جمہوریت برقرار رکھنا ناممکن ہوجانا چاہیدا ، تے جے ، اس عمل دے نتیجے وچ وی کسی تیسری طاقت یا دوسری صورت وچ ، آسٹریا ہنگری یا اٹلی نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں عارضی یا مستقل قبضے دے ذریعہ اس وچ ترمیم کرنے د‏‏ی ضرورت دے تحت خود نو‏‏ں تلاش کرنا چاہیدا ، ایہ قبضہ اس اصول د‏‏ی بنا اُتے دونے طاقتاں دے وچکار پچھلے معاہدے دے بعد ہی ہوئے گا۔ علاقائی یا کسی تے فائدہ ، جو انہاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں موجودہ حیثیت تو‏ں بالاتر ہوسکدی اے ، تے مفادات نو‏‏ں اطمینان بخش تے دونے جماعتاں دے قائم کردہ دعوےآں دے بدلے معاوضے کا۔"
روس تے سربیا پِچھے ہٹے
آبنائے دے حوالے تو‏ں معاہدہ برلن وچ ترمیم کرنے د‏‏ی برطانوی حزب اختلاف نے روس نو‏‏ں خالی ہتھ چھڈ دتا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ازوولسکی تے زار نے انحصار تے ایہرنتھل دے چالاں نو‏‏ں بری نیت وچ سمجھیا۔ ایورنتھل دے افواہ انگیز یہودی ورثے دے جاننے والے ، ازوولسکی پھٹ پئے تے کہیا کہ "گندےا یہودی نے مینو‏ں دھوکہ دتا ا‏‏ے۔ اس نے میرے تو‏ں جھوٹھ بولا ، اس نے مینو‏ں خوفناک یہودی دا ناں دے دتا۔ " ازوولسکی نو‏‏ں ہیل اُتے لیانے دے لئی ، آسٹریا - ہنگری نے دھمکی دتی کہ اوہ رہیا ہوجائے گا تے اس دے بعد بالآخر 30 سالاں دے دوران ، روس نو‏‏ں دستاویزات دا اخراج کرنا پيا۔ اس اُتے اتفاق ہويا کہ آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں بوسنیا ہرزیگوینا تے نوزا پازر دے سنجک دے نال پسند کرنے دے لئی آزادانہ اختیار حاصل ا‏‏ے۔ ایہ دستاویزات روس نو‏‏ں خاص طور اُتے سربیا دے نال تعلقات دے حوالے تو‏ں اک شرمندگی سی۔ زار نکولس دوم نے شہنشاہ فرانسز جوزف نو‏‏ں خط لکھیا تے آسٹریا ہنگری اُتے اعتماد دے نال دھوکہ دہی دا الزام لگیایا تے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے نقصان پہنچیا۔ جرمنی دے مشورے دے تحت آسٹریا - ہنگری نے 2 جولائ‏ی تے 23 ستمبر نو‏‏ں ازوولسکی تو‏ں ایہرنتھل دے خط و کتابت نو‏‏ں اعتماد وچ رکھیا تے جے روس نے معاہدہ برلن دے معاہدے دے آرٹیکل 25 د‏‏ی ترمیم نو‏‏ں عوامی طور اُتے قبول نئيں کيتا تے عوامی طور اُتے قبول نئيں کيتا تاں ایہ ازموسکی دے مؤقف دے لئی مستقل خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ ملحق 22 مارچ نو‏‏ں ، جرمنی نے روس نو‏‏ں موقع اُتے رکھ دتا ، تے روس تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس واضح ترمیم نو‏‏ں "ہاں" یا "نئيں" دے کہ اس ترمیم نو‏‏ں قبول کرنے دا عہد کيتا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ مثبت جواب دینے وچ ناکامی جرمنی دے سفارتی مباحثے تو‏ں دستبردار ہوجائے گی تے معاملات نو‏‏ں اپنا راستہ اختیار کرنے دے گی۔  اس طرح دے دباؤ دے تحت ، آئزوولسکی نے کابینہ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ آرٹیکل 25 د‏‏ی ترمیم نو‏‏ں اس خوف تو‏ں قبول کرن کہ بصورت ہور آسٹریا سربیا دے خلاف کارروائی کرنے وچ آزاد ہوئے جائے۔ کابینہ نے اس اُتے اتفاق کيتا۔ 23 مارچ نو‏‏ں زار نے اس فیصلے نو‏‏ں قبول کيتا تے اس فیصلے نو‏‏ں روس وچ جرمنی دے سفیر پورٹالیس نو‏‏ں دسیا۔  اُتے برطانیہ اس تو‏ں واقف ہونے دے لئی بالکل تیار نئيں سی تے کہیا اے کہ "ایسا ہی اک بار ہوئے گا جب" سربیا دے مسئلے دا اُتے امن انداز وچ حل ہوئے گیا۔ " فرانس برطانیہ دے پِچھے پے گیا۔
26 مارچ نو‏‏ں ، آسٹریا ہنگری نے سربیا دے مارچ دے اعلان دے مذاکراندی متن دے نال ، سربیا تو‏ں وابستگی نو‏‏ں قبول کرنے دا عہد کرنے دا معاہدہ کيتا۔ :
"سربیا نے تسلیم کيتا اے کہ اوہ بوسنیا ہرزیگوینا وچ پیدا ہونے والے فیٹ کمیلی  دے ذریعہ اس دے حق وچ زخمی نئيں ہوئیاں نيں تے اس دے نتیجے وچ اوہ اس فیصلے اُتے عمل پیرا ہاں گی کیونجے اختیارات برلن دے معاہدے دے آرٹیکل 25 دے حوالے تو‏ں لاں گے۔ عظیم طاقتاں دے مشورے نو‏‏ں پیش کردے ہوئے ، سربیا نے حالے احتجاج تے مخالفت دے اس رویے نو‏‏ں ترک کرنے دا بیڑہ اٹھایا اے جو اوہ گذشتہ خزاں تو‏ں وابستگی دے سلسلے وچ برقرار رکھدی اے تے آسٹریا ہنگری دے بارے وچ اپنی موجودہ پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ہور اقدامات کردی ا‏‏ے۔ ہن تک مؤخر الذک‏ر ک‏ے نال اچھی ہ‏م آہنگی د‏‏ی بنیاد پر۔ انہاں اعلانات دے مطابق تے آسٹریا ہنگری دے ارادےآں دے پختہ پراعتماد دے مطابق ، سربیا اپنی تنظیم نو‏‏ں اس د‏ی تنظیم ، اس د‏ی تقسیم تے اس دے تاثیرات دے حوالے تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں بہار 1908 د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے گی۔ اوہ اپنے رضاکاراں تے بینڈاں نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تے اسنو‏ں ختم کرنے تے اس دے علاقےآں وچ بے ضابطگیاں دے نويں یونٹاں د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م ہوئے گی۔"
اگلے دن آسٹریا ہنگری نے برطانیہ د‏‏ی پختہ یقین دہانی دے لئی کہیا کہ سربیا دے نال مذاکرات مکمل ہونے دے بعد ، برطانیہ آرٹیکل 25 وچ ترمیم نو‏‏ں قبول کريں گا۔ اِنّی یقین دہانی دے بغیر آسٹریا ہنگری نے کہیا اے کہ اوہ سربیا دے نال مذاکرات نو‏‏ں توڑ دے گا۔ اس دن دے بعد آسٹریا ہنگری نے اپنی مسلح افواج نو‏‏ں جزوی طور اُتے متحرک کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 28 مارچ نو‏‏ں برطانیہ نے بطور درخواست کيتی۔ 31 مارچ نو‏‏ں سربیا نے آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں قبول کرنے دا باقاعدہ اعلان کيتا جس وچ سربیا د‏‏ی مکمل چڑھنے د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی سی۔ بحران ختم ہوگیا۔  عظیم طاقتاں نے 7 اپریل تو‏ں 19 اپریل تک مختلف دارالحکومتاں وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم اُتے دستخط کیتے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اکتوبر 1908ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1908ء گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1908ء گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات