ساسانی_سلطنت
تاریخ
جاماسب حالے حالات اُتے قابو نہ پاسکا سی کہ قباد قید تو‏ں نکل کر ہنوںکے پاس پہنچ گیا تے انہاں دی مدد تو‏ں تخت اُتے دوبارہ قابض ہو گیا۔ قباد کادوسرا دور بہت کامیاب ثابت ہويا، اس نے تخت حاصل کرنے دے بعد ہناں تے رومیاں تو‏ں جنگ چھڑ دت‏ی۔ ہنوںسے جنگ دا سلسلہ دس سال تک جاری رہیا، اس نے بے درپے شکست دے کر انہاں نو‏ں اِنّا کمزور کردی کہ اوہ سر نہیںاٹھا سکے۔ رومیاں دے مقابلے وچ قباد نو‏‏ں کامیابی ہوئی، حالے جنگ جاری سی کہ اوہدی وفات ہو گئی تے اس دا بیٹا خسرو حکمران بنا۔ خسرو جس نو‏‏ں عرب کسریٰ کہندے نيں، خاندان ساسان دا سب تو‏ں نامور بادشاہ گزریا اے۔ اس دے عہد وچ نوشیرواں بھائیاں تو‏ں چھوندا سی مگر قباد دا منظور نظر سی اس لٰٰے قبادنے جانشین بنایا سی پھر وی قباد دے دو بیٹےآں کاؤس Kaoses تے جام Zames نے تخت دا دعویٰ کیتا مگر انہاں نو‏‏ں ناکامی دا منہ دیکھنا پیتا۔ نوشیرواں نے انہاں نو‏ں بلکہ خاندان دے اکثر شہزاداں نو‏‏ں قتل کرادتا تاکہ سلطنت دا تے کوئی دعویٰ دار باقی نہ راے۔ اس دے عہد تک مزدوکیت ملک دے اکثر حصےآں تک پھیل گیا سی، اس نے ملک وچ بے چینی پیدا کردی سی۔ نوشیرواں نے مذہبی رہنماآں نو‏‏ں خوش کرنے دے خیال تو‏ں مزدوک تے اس دے اک لکھ پیراں نو‏‏ں قتل کرادتا۔ اس کار خیز دے بدلے اس دے اسيں مذہباں نے اسنو‏ں عادل یا داد گرJists دا خطاب دتا۔ داخلی سیاست تو‏ں نجات پانے دے بعد نوشیرواںنے رومی سلطنت دی طرف توجہ دی تے 533 وچ قیصر روم جسٹینین Justinion اک معاہدہ کر لیا۔ اس معاہدہ دے تحت رومی حکومت نے اک وڈی رقم دینے دا وعدہ کیتا، جس دے بدلے نوشیرواں نے دربند تے کوہ کاف دے دوسرے قلعاں دی حفاظت دی زمہ داری لی۔ مگر چند سال دے بعد ہی نوشیروان نے رومیاں تو‏ں جنگ چھیڑ دت‏ی۔ رومی حکومت ہنوز جنگ کےلئے تیار نئيں سی۔ چنانچہ اس نے تاوان جنگ تے بھاری خراج دی بھاری رقم پیش کردے ہوئے صلح کرلی۔ مگر ایہ صلح وی زیادہ دیر پا نئيں ہوئی تے لازیکا Lazica دے مسئلہ اُتے جنگ چھڑگئی۔ ایہ جنگ 562 وچ ختم ہوئی، آخر وچ چند شرائط اُتے صلح ہو گئی۔ ایہ معاہدہ جو پجاس سال دے لئی ہويا سی، اس وچ ایران نے لازیکا تو‏ں دستبرداری دا اعلان کیتا تے روم نے اس دے عوض تیس ہزار اشرفیاں سالنہ دینے دا وعدہ کیتا سی، ہور ایران نے یقین دلیایا سی کہ اوہ مسیحیاں اُتے طلم نئيں کرے گا۔ مگر ایہ صلح وی دیر تک قائم نئيں رہے سکيتی۔ نوشیروان دے عہد دا دوسرا اہ‏م واقعہ ترکاں دے متعلق اے۔ اس وقت مشرقی ترکاں دا سردار ایل خانIl Khan سی نوشیروان نے ترکاں تو‏ں دوستانہ تعلقات قائم کیتے تے اوہدی مدد تو‏ں ہناں اُتے حملے کیتے۔ اس مقابلے وچ ہناں نو‏‏ں شکست ہوئی تے انہاں دا سردار ماراگیا۔ اس واقع دے بعد ایرانی سرحداں دریائے جیحاں تک وسیع ہوگئياں تے اس دے بعد نوشیروان نے خزر قبائل اُتے فوج کشی دی تے انہاں دی طاقت نو‏‏ں وی پارا پارا کر دتا۔ یمن اُتے حبشہ Abyssinian دی حکومت سی جس نے قبضہ کر لیا۔ حبشی حاکم ابراہہ دے زمنے وچ ایہ تسلط ہور مستحکم ہويا۔ مسیحیت دی تبلیغ دے لئی صنعا دے مختلف مقامات اُتے کلسیے تعمیر ہوئے۔ 570ئ وچ ابرہہ اک فوج لے کر نکلیا کہ خانہ کعبہ مسمار کر دے، مگر بلا آسمنی نے اسنو‏ں تباہ کر دتا۔ اس جارہانہ کاروئیاں تو‏ں عرباں دے اندر شدید بے چینی پھیل گئی۔ اسی زمنے وچ اک حمیر Himyarte دا اک شہزادہ جو یمن دے سابق خاندان تو‏ں تعلق رکھدا سی، ایران وچ پناہ گزاں سی چنانچہ عرباں نے حبشیاں دے خلاف نوشیروان تو‏ں مدد طلب کيتی۔ اس نے فوراََ عرباں دی حمایت دا اعلان کیتا تے اک وڈی فوج بھیج دت‏ی۔ حبشی حکومت مقابلہ نئيں کرسکی تے یمن خالی کرنے اُتے مجبور ہوئی۔ نوشیروان نے حمیری شہزادے نو‏‏ں ایرانی مملکت دا حاکم مقرر کر دتا کیتا۔ اس طرح یمن وچ وی ایران دا تسلط 576 وچ قائم ہويا۔ 567 وچ ترک سردار دیزا بول Dizabul نے نوشیروان دے دربار وچ اپنا اک سفیر بھیجیا تے ایرانی حکومت تو‏ں اتحاد دی خواہش کی، مگر نوشیروان نے ایہ درخواست مسترد کردی تے سفیر نو‏‏ں زہر دے کر ہلاک کر دتا۔ ترکاں نے اپنی کمزوری نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے رومی حکومت تو‏ں اتحاد دی کوشش کيتی تے چارسال دے بعد 572 وچ ترکاں تو‏ں باضابطہ اتحاد کر لیا۔ یہ گل قابل غور اے کہ چار سال وچ دے اندر کیتا سیاسی تبدیلیاں واقع ہوئیاں کہ رومی حکومت نے ترکاں تو‏ں اتحاد کرکے ایران تو‏ں جنگ چھیڑ دت‏ی۔ مورخین اس دے صحیح اسباب نئيں بتاندے نيں، مگر صاف ظاہر اے کہ اس واقع تو‏ں اک سال پہلے یمن دے اندر حبشی حکومت نے ایران تو‏ں شکست کھادی تے یمن اُتے ایرانی تسلط ہو گیا۔ حبشی حکومت رومیاں دے زیر اثر ہونے دے علاوہ اسيں مذہب وی سی۔ علاوہ ازاں یمن نو‏‏ں تجارتی تے سیاسی اہمیت وی حاصل سی۔ اس سیاسی تبدیلی دی وجہ تو‏ں رومی حکومت میدان جنگ وچ اتر آئی۔ مگر جنگ وچ انہاں نو‏ں سخت ہزمیت اٹھانی پئی۔ جسٹینین انہاں ناکامیاں نو‏‏ں برداشت نہ کرسکا تے تخت تو‏ں دست بردار ہو گیا۔ اس دے جانشین طبرس Tiberus نے نوشیروان تو‏ں صلح کرلی۔ اس واقع دے چند ماہ بعد ایران دا ایہ شہرہ آفاق بادشاہ 579 وچ دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔ نوشیروانی عہد ساسانی دور دا انتہائی عروج دا دور سی مگر اس دور دے بعد ایرانی حکومت نہایت تیزی تو‏ں زوال دی طرف گامزن ہوئی تے کل چوہتر سال وچ چودہ بادشاہ تخت نشین ہوئے تے بالاآخر 652 وچ ساسانی بلکہ ایرانی دور حکومت مسلماناں دے ہتھو‏ں ختم ہويا۔ نوشیراں دے بعد اس دا بیٹا ہرمزد بادشاہ ہويا۔ اس دے عہدوچ رومیاں تو‏ں پھر جنگ چھڑ گئی، اس دوران وچ ہی ترکاں نے مشرق دی طرف تو‏ں سخت یورشاں کيتیاں ۔ ہرمزدنے بہرام چوباں نو‏‏ں انہاں دے مقابلے وچ بھیجیا۔ اس نے سخت مقابلے دے بعد ترکاں نو‏‏ں شکست دی تے اک جنگ وچ انہاں دا سردار مارا گیا۔ فاتح دی وجہ تو‏ں بہرام چوبیںکے اثر و رسوخ وچ اضافہ ہويا تے اس وجہ تو‏ں ہرمزد نے خائف ہوکر اسنو‏ں رومی محاذ دی طرف منتقل کر دتا۔ اوتھ‏ے اک جنگ وچ بہرام چوبیںنے شکست کھادی ہرمزد نے اس بہانے اس دے اختیارات کم کرنے دی کوشش کيتی، تو بہرام نے بغاوت کردی تے بادشاہ نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کر دتا۔ کچھ دناں تک حکومت دی باگ دوڑ اسی دے ہتھ وچ رہی۔ کیوںکہ نواں بادشاہ رومی سلطنت دی طرف بھاگ گیا تے قیصر روم تو‏ں مدد لے کر ایران واپس آیا۔ خسرو پرویز ہرمزد دا بیٹا سی اوہ رومیاں دی حمایت تو‏ں تخت نشین ہويا سی، اس طرح روم نو‏‏ں ایران مداخلت دا موقع فراہ‏م کیتا۔ خسرو اپنے محسن قیصر روم مورس Mourice دی زندگی وچ خاموش رہیا۔ 604 وچ مورس دے وقت ل دے بعد فوکس Phocas قیصر روم منتخب ہويا۔ خسرو نے فوراََ جنگ دا اعلان کردے ہوئے رومی علاقے اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ جنگ خسروکی موت تک جاری رہی۔ 627 وچ دست گرد Dast Girdکے مقام اُتے رومی بادشاہ ہرقل Heracliusنے خسرو نو‏‏ں آخری شکست دت‏ی۔ خسرو میدان جنگ چھڈ دے بھاگ گیا۔ ایرانی امرائ نے انہاں ناکامیاں نو‏‏ں خسروکی ذا‏تی کوتاہیاں اُتے مجہول کردے ہوئے اسنو‏ں تخت تو‏ں اتار کر قتل کر دتا۔ اس دا بیٹا شیرویہ Siroes جو خود سازش وچ شریک سی، قباد دوم دے لقب تو‏ں تخت اُتے بیٹھا۔ خسرو پرویز ساسانی خاندن دا آخری حوصلہ مند حکمران سی، مگر عیش پسند تے مغرور وی سی اس نے عظیم انشان محلات تعمیر کرائے تے عیاشیاں دے لئی وافر مقدار وچ سامان مہیا کیتے۔ مشہور اے اوہدی بیویاں دی تعداد تن ہزار سی۔ خسرو عہد دا اہ‏م واقعہ عرباں دے لئی آویزش وی اے، جس دا تعلق اسلام تو‏ں وی اے۔ رسول اللہ نے ہجرت دے چھیويں سال 627 وچ اک نامہ مبارک خسرو نو‏‏ں ارسال فرمایا تے اسنو‏ں اسلام دی دعوت دت‏ی۔ خسرو نے غصہ تو‏ں آپؑ دے نامہ مبارک نو‏‏ں پھاڑ دتا تے یمن دے حاکم نو‏‏ں حکم دتا کہ آپؑ گرفتار کرکے حاضر کیتا جائے۔ خسرو دی جگہ اس کابیٹا شیرویہ قباد دوم دے لقب تو‏ں بیٹھا۔ ہرقل Heraclius دے نال اس شرط اُتے صلح ہوئی کہ مسیحاں دے عقیدے دے مطابق جس صلیب اُتے حضرت عیسیٰ نو‏‏ں چڑھایا گیا سی اوہ واپس کردی جائے۔ ایہ صلیب ایرانیاں بیت المقدس نو‏‏ں مسخر کرکے حاصل کيتی سی۔ شیرویہ نے اس خیال تو‏ں اپنے تمام بھائیاں نو‏‏ں قتل کرادتا سی کہ کوئی مدعی سلطنت باقی نہ راے، مگر خود وی اک سال دے بعد طاؤن دی نظر ہويا۔ اس دے بعد خسرو پرویز دی دوبیٹیاں یکہ بعد ہور فرمانروا بناں۔ 634 وچ یزدگرد ثالث کوبادشاہ بنا دتا، کہخسروجوپرویز دا پوندا سی، ایہ آخری ساسانی بادشاہ سی عرباں تو‏ں جنگ شروع ہوچک‏ی سی، قادسیہ 637 1ور نہاوند 642 دی فیصلہ کن جنگاں نے ساسانیاں دی قسمت اُتے آخری مہر لگیا دت‏ی۔ یزدگرد بلخ دی طرف فرار ہويا کہ شہنشاہ چین تو‏ں امداد لے، اوہ 651 وچ مرو دے قریب مارا گیا۔