cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قم دی تريخ
لقب معصومہ
نساب عالی قدر آیت الله سيد محمود مرعشی نجفی متوفی ١٢٢٨ هء حضرت صدیقہ طاہرہ د‏‏ی قبر دا سراغ لگانے دے سلسلہ وچ بہت ہی کوشاں تهے ،اس مقصد وچ  کاميابی دے لئی انهاں نے چاليس شباں دا اک چلہ کيا ۔ چاليس شب وچ  وظيفہ ختم کرنے تے بے پناہ دعا مانگنے دے بعد جدو‏ں سو گئے تاں امام محمد باقر عليہ السلام تے امام جعفر صادق عليہ السلام نو‏‏ں خواب وچ  دیکھیا امام (س) نے فرمایا: “ عليک بکریمہ اهل بيت ” تسيں کریمہ اہلبيت (س) تو‏ں توسل کرو،انهاں نے ایہ سوچ کر کہ کریمہ اہل بيت تو‏ں حضرت زہرا سلام الله عليہا مرادہيں عرض کيتی : ایہ چلہ وچ  نے انہاں ہی د‏‏ی قبر مبارک معلوم کرنے دے لئی کيا اے تاکہ قبر دا صحيح نشان معلوم ہوئے جائے ،جس تو‏ں وچ  زیارت قبر تو‏ں مشرف ہوئے سکےآں ۔امام (س) نے فرمایا: ميری مراد قم  وچ  حضرت معصومہ د‏‏ی قبر اے ۔ اس دے بعدوادھا فرمایا: کہ خدا وند عالم نے مصلحت د‏‏ی بنا اُتے حضرت زہرا (س) د‏‏ی قبر نو‏‏ں مخفی رکها اے تے اس د‏ی جلوہ گاہ حضرت معصومہ (س) د‏‏ی قبر نو‏‏ں قرار دتا اے ۔
مرعشی مرحوم بيدار ہوئے تاں اوہ حضرت معصومہ د‏‏ی زیارت دے لئی ایران د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے ۔
عالمہ آل عبائ
نجف اشرف وچ شوشتریاں دے ک‏‏تب خانہ وچ  اک قلمی نسخہ وچ  ایہ حدیث دیکھی گئی سی کہ اک مرتبہ کچه شيعيان امير المومنين حضرت امام موسیٰ کاظم عليہ السلام دے زمانہ وچ  مدینہ آئے تے اپنے شرعی مسائل دریافت کرنے دے سلسلہ وچ  امام دے در دولت اُتے پہنچے ۔ جدو‏ں انهيں ایہ معلوم ہوئے ا کہ امام موسیٰ کاظم عليہ السلام مدینہ وچ  تشریف فرما نہيں نیں  تاں انهاں نے چند روز تے مدینہ وچ  قيام کرنے دا ارادہ کر ليا ،ليکن امام اس مدت وچ  تشریف نہيں لیائے ۔ جدو‏ں اوہ رخصت دے لئی امام دے در دولت اُتے گئے تاں حضرت معصومہ نے فرمایا: جے کوئی شرعی مسئلہ دریافت کرنا چاہندے ہوئے تاں پوچه سکدے ہوئے ۔ انهاں نے مسائل لکه کر پيش کيتے تھوڑی دیر بعد معصومہ نے اس دے مسائل دا جواب بهيج دتا۔ قافلہ والے شکریہ ادا کرکے چلے گئے مدینہ تو‏ں نکلدے وقت امام موسیٰ کاظم عليہ السلام تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی ۔ مدینہ آنے د‏‏ی وجہ بيان د‏‏ی جدو‏ں امام نے مسائل دا جواب دیکھیا تاں تائيد فرمائی تے فرمایا:“ فداها ابوها فداها ابوها”(١)
محدثہ آل محمد
طبقات رواة وچ بہت ساریاں عورتيں بهی شامل نیں  جنہاں وچ  سر لسٹ حضرت فاطمہ زہرا(س) تے ازواج نبی نیں  ۔ چنانچہ صاحب اسنی المطالب نے مناقب علی بن ابی طالب (س) دے سلسلے وچ  اک حدیث نقل کيتی اے کہ جس دے سلسلہ سند وچ  حضرت معصومہ قم  نیں  سلسلہ ایہ اے ۔
ابو بکر بن عبدالله بن محب مقدسی نے ام محمد ،زینب دختر احمد بن عبد الرحيم مقدسی تو‏ں انهاں نے ابو مظفر محمد بن فتيان بن مسينی تو‏ں انهاں نے ابو موسیٰ بن ابی بکر حافظ تو‏ں انهاں نے قاضی ابو القاسم عبد الواحد بن محمد بن عبد الواحد مدینی تو‏ں انهاں نے ظفر بن داعی علوی تو‏ں انهاں نے اپنے والد داعی بن مہدی تے ابو احمد بن مطرف مطرفی تو‏ں تے انہاں دونے نے ابو سعيد ادریسی تو‏ں انهاں نے ابو العباس محمد بن محمد بن حسن رشيدی تو‏ں انهاں نے ابو الحسن محمد بن جعفر حلوانی تو‏ں انهاں نے علی بن محمد بن جعفر اہوازی تو‏ں انهاں نے بکر بن احمد قصری تو‏ں انهاں نے دختر علی بن موسیٰ الرضا فاطمہ تو‏ں انهاں نے فاطمہ زینب تے ام کلثوم بنت موسیٰ بن جعفر تو‏ں ۔ انهاں نے فاطمہ بنت جعفر صادق تو‏ں انهاں نے فاطمہ زینب تے ام کلثوم بنت موسیٰ بن جعفر تو‏ں ۔ انهاں نے فاطمہ بنت جعفر صادق تو‏ں انهاں نے فاطمہ بنت محمد باقر تو‏ں انهاں نے فاطمہ بنت علی بن الحسين بن ابی طالب تو‏ں انهاں نے فاطمہ بنت الحسين بن علی ابن ابی طالب تو‏ں انهاں نے ام کلثوم بنت فاطمہ بنت رسول اکرم صلى الله عليه وسلم تو‏ں انهاں نے فاطمہ بنت رسول تو‏ں روایت کيتی اے کہ آپ نے فرمایا:
”ا نسيتم قول رسول اللّٰه صلی اللّٰه عليه تے آله تے سلم یوم غدیر خم ، من کنت مولاه فعلی مولاه وقوله انت منی منزلة هارون من موسیٰ“
کيا تسيں لوک رسول د‏‏ی اس قول نو‏‏ں بهول گئے جو غدیر خم دے روز فرمایا سی کہ : جس دا وچ مولاہاں اس دے علی (س) مولا نیں  تے آپ د‏‏ی حدیث اے علی (س) تسيں ميرے لئے ایداں دے ہی ہوئے جيسے موسیٰ دے لئی ہارون سن ۔
____________________
١۔ ایہ واقعہ انصاری قم ی نے بيان کيا اے ۔ صاحب کریمہ اہل بيت نے بهی ص/ ٦٢ اُتے نقل کيا ا‏‏ے۔
آپ دے ہور القاب
١ (طاہرہ
٢ (حميدہ
٣(رشيدہ
۴ ( تقييہ
٦ ( نقية
٧ (مرضيہ
٨ (سيدہ
٩(اخت الرضا(س)
یہ القاب اس زیارت نامہ وچ مندرج نیں  جس نو‏‏ں شيخ محمد علی نے انوار المشعشعيں وچ  نقل کيا اے ۔ ایہ کتاب ١٣٢٧ هء وچ  طبع ہوئے چک‏ی اے حيدر خوانساری نے اپنی کتاب زبدة التصانيف وچ  اک ہور زیارت نامہ نقل کيا اے تے اس وچ  آپ دے ہور لقب صدیقہ تے سيدة نساء العالمين بهی تحریر کيتے نیں  ۔
ایران د‏‏ی طرف روانگی
ابهی آپ د‏‏ی عمر دس سال ہی سی کہ آپ دے والد ماجد نو‏‏ں ہارون رشيد نے قيد خانہ وچ زہر جفا تو‏ں شہيد کر دتا تے معصومہ دے قلب اُتے غم دے پہاڑ ٹُٹ پئے ۔ صرف امام رضا عليہ السلام ہی تو‏ں آپ نو‏‏ں سہارا سی کےونکہ امام رضا (س) ہی آپ (س)کے حقيقی (یعنی دونے اک ماں تے باپ تو‏ں ) بھائی سن (١) تے پدر بزرگوار د‏‏ی شہادت دے بعد حجت خدا ،امت دے مددگار تے مظلوم دے حامی سن ليکن انہاں اُتے بهی ہارو ن رشيد د‏‏ی نگرانی سی۔ ہارون رشيد د‏‏ی موت دے بعد اس دے بيٹے مامون نے بهی اوہی راستہ اختيار کيا جو کہ اس دے باپ سی ۔ چنانچہ اس نے آٹهواں امام نو‏‏ں اہل بيت تو‏ں جدا کيا ظاہرا احترام دے ساته خراسان بلاليا۔حضرت معصومہ(س) نے تقریبا اک سال تک داغ جدائی برداشت کيا ۔اس دے بعد صبر نہ ہوئے سکیا لہٰذا بھائی نال ملاقات کيت‏ی غرض تو‏ں “مرو ”کی طرف روانہ ہوئيں ۔ظا ہر اے کہ جس با فضيلت آغوش عصمت وچ  اس خاتون نے تربيت پا ئی سی تے جس د‏‏ی تربيت امام موسی کاظم (س)و امام رضا (س)عليہ السلام نےکيتی سی اوہ دین وار ساتهياں دے بغير مدینہ تو‏ں “مرو”کا قصد نہيں کر سکدی تھيں ۔آپ دے بھائی بھتيجے سب ہی ایران  دے سفر دے لئی تيار سن ۔ان د‏‏ی ہمراہی وچ  آپ نے اپنے بھائی نال ملاقات کيت‏ی خاطر اُتے خطر سفر دا ارادہ کر ليا ۔
اس سفر وچ حضرت معصومہ (س)کے پنج بھائی :فضل ،جعفر ،ہادی ،قاسم ،زید تے کچه غلام تے کنيزاں آپ دے ہمراہ تھيں ۔اس زمانہ دے سفر د‏‏ی دشواریاں نو‏‏ں برداشت کردے ہوئے آپ “ساوہ”پہنچيں ۔
اج تاں شہر ساوہ دے باشندے سب ہی شيعہ تے خاندان عصمت تے طہارت دے شيدا ئی نیں ليکن اس زمانہ وچ  سخت ترین دشمن سن ۔لہٰذا جدو‏ں حضرت معصومہ (س)کا قافلہ “ساوہ ”پہنچیا تاں “اہل ساوہ”نے انہاں اُتے حملہ کردتا تے شدید جنگ ہوئی ۔اور آپ دے بھائی بھتيجے سب ہی شہيد ہوئے گئے ۔حضرت معصومہ (س) نے اپنے ٣٢ بھائی بهتيجاں نو‏‏ں خون وچ  غرق دیکھیا تاں اس غم وچ  عليل ہوئے گئيں ۔(٢)
____________________
١۔ دلائل الاماميہ ،ص/ ٣٠٩
٢۔ریاض الانسان ،ص/ ١٦٠ منقول از کریمہ اہل بيت ،ص/ ١٧۵
قم د‏‏ی طرف روانگی
اہل قم ہميشہ خاندان عصمت تے طہارت دے دوستدار تے محب رہے نیں  ۔انهاں نے ولایت امير المومنين عليہ السلام دے ساته اسلام قبول کيا سی تے فدک غصب کرنے والےآں د‏‏ی کبهی اطاعت نہيںکيتی سی ۔ان لوکاں نے جدو‏ں اس دل خراش فاجعہ د‏‏ی خبر سنی تاں اوہ “ساوہ” گئے تے حضرت معصومہ (س) نو‏‏ں وڈے احترام دے ساته قم  لے آئے ٢٣ /ربيع الاول ٢٠١ هء نو‏‏ں آپ قم  وچ  وارد ہوئيں ۔
موسیٰ بن خزرج قم وچ  خاندان اشعری دے سردار ، خود ناقہ د‏‏ی مہار تھامے ہوئے سن تے بوہت سارے لوک کجاوہ دے ارد گرد چل رہے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ آپ د‏‏ی سواری اس جگہ بيٹه گئی جسنو‏ں ميدان مير کہیا جاندا اے تے موسیٰ بن خزرج نو‏‏ں آپ د‏‏ی ستاراں دن د‏‏ی ميزبانی دا شرف حاصل ہويا۔
قم د‏‏ی عورتيں جوق در جوق آپ د‏‏ی زیارت دے لئی جاندی تے آپ نو‏‏ں آپ دے بهائياں دا اُتے سہ دیندی تھيں ۔ موسیٰ بن خزرج دے گھر نو‏‏ں آپ د‏‏ی ستاراں روزہ مہمانی دے احترام وچ  مدرسہ بنا دتا گيا جو کہ “مدرسہ سيدہ ” دے ناں تو‏ں موسوم ہويا ۔مدرسہ دے داخل ہونے والے دروازہ دے پاس ہی آپ د‏‏ی محراب عبادت اے جس نو‏‏ں اج تک بيت النور کہیا جاندا ا‏‏ے۔
وفات حسرت آیات
اہل قم نے آپ دے مقدس جنازہ کہ تشييع وچ  شرکت کيتی تے شہر تو‏ں باہر اس جگہ کہ جتھے اج حرم اے آپ نو‏‏ں سپرد خاک کرنے دے لئی لے گئے ۔جدو‏ں قبر تيار ہوگئی تاں لوکاں وچ  اس گل اُتے بحث ہونے لگی کہ آپ نو‏‏ں قبر وچ  کون اتارے ضعيف العمر تے پرہيزگار “قادر”نام دے اک شخص اُتے سب متفق ہوگئے ۔کسی نو‏‏ں بهيجا دے انہاں نو‏‏ں بابلان تو‏ں لے آئے ۔ قادر دے پہنچنے تو‏ں پہلے خدا نے دو نقاب پوش سواراں نو‏‏ں بهيج دتا، انہاں وچ  تو‏ں اک قبر وچ  داخل ہوااور دوسرے نے جنازہ اٹهاکر دتا۔وہ دونے دفن دے مراسم بعد کسی کسی تو‏ں گفتگو کيتے بغير اپنے گهوڑں اُتے سوار ہوئے تے آنکهو ں تو‏ں اوجهل ہوگئے(١) سيرت ائمہ دا قاری اچھی طرح جاندا اے کہ اوہ دو نقاب پوس حضرت امام علی رضا عليہ السلام تے آپ دے فرزند امام محمد تقی عليہ السلام سن جو کہ معصومہ (س) دے کفن تے دفن وچ  شرکت دے لئی با عجاز خراسان تو‏ں قم  تشریف لیائے سن ۔
حرم حضرت معصومہ عليہا السلام
دفن دے بعد آپ د‏‏ی قبر اُتے موسیٰ بن خزرج نے چٹائی دا اک سائبان ڈال دتا ۔ اس دے بعد زینب بنت امام محمد تقی عليہ السلام نے پختہ گنبد بنوادتا ۔ ۴ ١٣ هء وچ حرم مطہر اُتے کاشی دا نفيس رنگ کيا گيا ۔ ۵ ٢٩ هء وچ  نيا گنبد بنایا ، ۵ ٩٢ هء وچ  گنبد د‏‏ی تجدید ہوئی ۔ ١٢١٨ هء وچ  گنبد اُتے سونے دا غلاف چڑهایا گيا کہ جس وچ  سونے د‏‏ی ١٢٠٠٠ اینٹيں لگيں ۔ ١٢٧ ۵ ئه وچ  چاندی د‏‏ی ضریح بنائی گئی ۔ ١٢٠٣ هء وچ  نيا صحن بنایا گيا۔
حضرت معصومہ قم عليہا السلام دے معجزات
١۔ رقيہ امان پور اُتے تين ماہ تو‏ں فالج دے مرض مبتلا سی ۔ ڈاکٹراں نے اسنو‏ں جواب دے دتا سی کہ اسيں اس دا علاج نہيں کرسکدے ۔ رقيہ دا تعلق ماکو شہر تو‏ں اے جو کہ آذر بایجان دے مغرب وچ ترکی د‏‏ی سرحد اُتے واقع اے ایہ نيک بخت لڑکی ٢٨ شعبان ١ ۴ ١ ۴ ء ه وچ  دو مہلک امراض وچ  مبتلا ہوئی ۔
١۔ پيراں اُتے فالج گرا تے چلنے تے کهڑے ہونے تو‏ں معذور ہوگئی ۔ ٢۔ کهانسی دا شدید حملہ ہويا جس تو‏ں سانس لينا بهی دشوار ہوئے گيا۔ والدین خوئی شہر دے اسپيشلسٹ ڈاکٹراں دے پاس لے گئے ۔ بوہت سارے ٹسٹ ہوئے وچ مبتلا اے ۔ مگرہم M.I.A ہويا تے ڈاکٹراں نے ایہ تشخيص دتا کہ لڑکی C.T.SCAN تبریز وچ  علاج تو‏ں قاصر نیں  شوط شہر دے اک مولا‏نا حجة الاسلام شيخ احمد اسد نژاد ، جو کہ حوزہ علميہ قم  وچ  مقيم سن ، انہاں دے بھتيجے بهی ایسی ہی بيماری وچ  مبتلا ہوچکے سن جنهيں تہران دے ڈاکٹراں تے اطباء دے پاس لے جایا گيا سی تے ڈاکٹراں نے اک حد تک مرض د‏‏ی تشخيص کر دتی سی ۔
قم د‏‏ی روانگی دے لئی ٢/ ذی الحجہ روز جمعہ مقرر ہويا تو‏ں کہ سنيچر د‏‏ی صبح نو‏‏ں تہران پہنچ جائيں ۔ شب جمعہ وچ  رقيہ نے اک سعادت آفرین خواب دیکھیا کہ : “ سفر دا راستہ بدل دو ۔ ” اس خواب نے ہميشہ دے لئی اسنو‏ں ڈاکٹر تو‏ں بے نياز کردتا ۔خواب دا مختصر قصہ خود رقيہ اس طرح بيان کردی اے ۔
جس جمعہ د‏‏ی صبح نو‏‏ں قم د‏‏ی طرف سفر کرنے دا پروگرام سی ايس‏ے شب وچ  نے خواب وچ  سفيد گهوڑاں اُتے چند سفيد پوش خواتين نو‏‏ں اپنے گھر د‏‏ی طرف تو‏ں گزر تے ہوئے دیکھیا انہاں وچ  تو‏ں اک خاتون ميری جانب متوجہ ہوئيں تے فرمایا: ”بيٹی وچ  معصومہ ہاں ،تمهارے مرض دا علاج ميرے پاس اے ضروری نہيں اے کہ تسيں ڈاکٹر دے پاس جاؤ ۔ کل تسيں قم  آؤ گی ۔ميرے پاس آجانا ۔شفایاب ہوئے جاؤگی ۔ جے ڈاکٹر دے پاس ہی جانا چاہندی ہوئے تاں بعد وچ  چلی جانا۔
جب رقيہ خواب تو‏ں بيدار ہوئی تاں اس د‏ی آنکهاں وچ اميد د‏‏ی کرن صاف عيان سی خوشی تو‏ں سفر دے لئی تيار ہوگئی اس نے اپنے چچا تے چچی تو‏ں خواب بيان کيا تے قم  پہنچنے دے لئی لمحے شمار کرنے لگی ۔ دوسری ذی الحجہ د‏‏ی شب جمعہ رات ساڑهے تين بجے اوہ اپنے چچا تے چچی تے مولا‏نا اسد نژاد دے بھائی دے ہمراہ --“شوط” تو‏ں قم  د‏‏ی طرف روانہ ہوئی تے ساڑهے ست بجے شام نو‏‏ں قم  پہنچ گئی۔ محلہ نيروگاہ وچ  جناب اسد نژاد دے گھر اپنے پہنچنے د‏‏ی اطلاع کرادتی تے اپنی پهوپهی ، ہاشم نژاد دے گھر چلی گئی ۔ نماز ظہر تے عصر پهوپهی دے گھر اُتے پڑهی ۔ مختصر عصرانہ کرنے دے بعد چچا چچی دے ساته ،حرم مطہر ( روضہ حضرت معصومہ) د‏‏ی زیارت دے لئی گھر تو‏ں نکلنے تو‏ں پہلے پهوپهی نے ایہ کہاتھا کہ اس د‏ی بيساکهياں نو‏‏ں حرم وچ  نہ لے جانا لہٰذا بيساکهياں نو‏‏ں کار ہی وچ  چھڈ دتا تے چچا ،چچی دے کندهاں اُتے سہارا دے ک‏ے رقيہ حرم وچ  وارد ہوئی ۔ رقيہ زیارت پڑهنے لگی تے پوری توجہ تو‏ں زیارت پڑهتی رہی چچا تے چچی اس دے ہمراہ رہے ۔ زیارت پڑهنے دے دوران رقيہ نو‏‏ں اک جانی پہچانی آوازسنائی دتی --- ایہ معصومہ قم  د‏‏ی آواز سی جو کہ اس نے خواب وچ  سنی سی  رقيہ کہندی اے : ابهی وچ  نے آدها زیارت نامہ ہی ختم کيا سی کہ ميرے کان وچ  اوہی آواز آئی جو کہ وچ  نے گزشتہ شب سنی سی ۔ مجه تو‏ں کہیا : “ اٹهو ! وچ نے تمهيں شفاء دتی ۔
وچ نے زیارت پڑهنے دا سلسلہ جاری رکها کہ دو بارہ اوہی آواز سنائی دتی رقيہ نے پورا زیارت نامہ ختم کيا ۔تيسری بار فیر اوہی دلنواز آواز ميرے کاناں وچ  آئی ۔اٹهو! وچ نے تمهيں شفا دے دتی اے ۔ رقيہ د‏‏ی چچی نماز وچ  مشغول تھيں ۔لہٰذا اپنی پهوپهی تو‏ں کہیا: وچ  کهڑی ہونا چاہندی ہاں ۔ نہ بيٹی !گر پڑو گی تمهاری چچی نماز تو‏ں فارغ ہوئے جائيں تاکہ اسيں دونے دے سہارے کهڑی ہو۔رقيہ اٹهتی اے تے اپنے پيراں اُتے گهڑے ہوک‏ے تيز ی تو‏ں ضریح مقدس د‏‏ی طرف بڑهتی اے تے اشک مسرت دے ساته خاتون دوسرا دا شکریہ ادا کردی اے ۔ جنہاں زائرین نے رقيہ نو‏‏ں تھوڑی دیر پہلے معذور دیکھیا سی انهاں نے جدو‏ں اس د‏ی ایہ حالت دیکھی تاں اس دے چاراں طرف حلقہ کر ليا اک ازدحام ہوئے گياچنانچہ رقيہ د‏‏ی پهوپهی تے چچا تے چچی نے وڈی جانفشانی تو‏ں اسنو‏ں ازدحام تو‏ں رہائی دلائی تے مسجد بالا سر وچ  لے گئے ۔
یہ اُتے مسرت واقعہ حرم معصومہ وچ رات دے ساٹهے نوبجے رو نما ہويا ۔ چنانچہ زائراں تے باشندےآں نے اپنی آنکهاں تو‏ں دیکھیا کہ ہن اس سعادت مند تے نيک بخت نو‏‏ں بيساکهياں د‏‏ی ضرورت نہيں رہی ہن اوہ اپنے پيراں اُتے کهڑی اے ۔ اس وقت حرم دے نقارہ بجانے والے موجود نہيں سن لہٰذا نقارہ د‏‏ی کيسٹ لاؤڈاسپيکر اُتے لگیا دتا گياپهر دوسرے روز رسمی طور اُتے نقارے بجائے گئے ۔
جب رقيہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پهوپهی دے گھر لے گئے تے عطر تے گلاب اس دے چہرے اُتے ملیا تاں معلوم ہويا کہ اوہ کهانسی بهی ختم ہوئے گئی اے ،۔ رقيہ نو‏‏ں پہلے نسخےآں دے ساته تہران وچ ڈاکٹر دے پاس لے گئے تاں اس نے دسیا کہ ہن رقيہ نو‏‏ں علاج د‏‏ی ضرورت نہيں اے ۔ ٢۔ پروین محمدی ،تشنج اعصاب دے مرض وچ  مبتلا ہوئی ۔بوہت سارے ڈاکٹراں تو‏ں علاج کرایا ليکن فائدہ نہ ہويا ۔اہل خانہ د‏‏ی زندگی بهی دوبهر ہوئے گئی ۔ ڈاکٹراں دے علاج تو‏ں مایوس ہوئے ک‏ے ،کرمانشاہ تو‏ں امام رضا عليہ السلام د‏‏ی زیارت کومشہد مقدس د‏‏ی جانب روانہ ہوئے جدو‏ں رات دو بجے دے بعد قم  پہنچے اک مسافر خانہ وچ  رات بسر د‏‏ی صبح نو‏‏ں ٩بجے حرم معصومہ د‏‏ی زیارت تو‏ں شرف یاب ہوئے ۔ اس د‏ی چادر دے اک گوشے نو‏‏ں ضریح تو‏ں بانده دتا اوردعائے توسل پڑهنے لگے ضریح دے کنارے اس مریضہ نو‏‏ں نيندآگئی ۔ چاں کہ پروین نو‏‏ں اک مدت تو‏ں نيند نہيں آئی سی ، اس لئی اس د‏ی ماں نے بيٹی نو‏‏ں سوندے ہوئے دیکھیا تاں بہت خوش ہوئی تے اشک مسرت تے خلوص دے ساته دعا کرنے لگيں دل د‏‏ی گہرائی تو‏ں کریمہ اہل بيت تو‏ں توسل کيا ۔
اچانک پروین د‏‏ی ماں نے محسوس کيا کہ پورا حرم اک غير معمولی عطر د‏‏ی بو تو‏ں معطر ہوئے گيا اے تے پروین د‏‏ی چادر دا ضریح تو‏ں بندها ہويا گوشہ کهل گيا اے اس عطر آگين فضا وچ پروین نے آنکهيں کهول داں تے اپنی ماں تو‏ں کہیا: اماں ! وچ بهوکی ہاں ۔ اس د‏ی ماں حيرت زدہ ضریح مقدس تو‏ں لپٹ گئی تے کریمہ اہل بيت دا شکریہ ادا کرنے دے بعد حرم مطہر تو‏ں شادمان باہر نکلی ۔
حضرت امام حسين عليہ السلام د‏‏ی ولادت باسعادت دے موقع اُتے یعنی ٣/ شعبان نو‏‏ں سارے شيعہ خوشياں منا رہے سن تے ميرے خاندان والے رنجيدہ تے محزون سن ، وچ بهی اپنے اہل خانہ دے ساته روضہ امام رضا عليہ السلام وچ  داخل ہويا مگر صابر امام نے صبر تو‏ں کم ليا ۔ جدو‏ں حرم تو‏ں باہر نکلیا تاں مولا نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے عرض کيتی مولا آپ تاں غير مسلماں نو‏‏ں بهی محروم نہيں کردے نیں  ۔ مجه رو سياہ اُتے کياں لطف نہيں فرماندے ؟ وچ  تاں آپ دا شيعہ تے آپ دا ہمسایہ ہاں ۔ تہی دست اپنے گھر پلٹ آیا تے حضرت معصومہ سلام الله عليہا د‏‏ی خدمت وچ  شرفيابی دا قصد کيا ۔ چنانچہ ۴/ شعبان المعظم شب ولادت حضرت ابولفضل عليہ السلام وچ  ۔ وچ  نے حضرت معصومہ سلام الله عليہا نو‏‏ں خواب وچ  دیکھیا کہ ساڈے غریب خانہ اُتے تشریف لیائی نیں  ۔ وچ  نے شفا منگی تاں فرمایا “ قم  آجاو وچ  تمهيں شفا دونگی ” بيدار ہونے دے بعد وچ  نے اپنے خاندان والےآں تو‏ں خواب بيان کيا ، ليکن کمزوری تے ناداری د‏‏ی وجہ تو‏ں قم  جانا آسان نہيں سی ايس‏ے طرح کئی دن گزر گئے تاں فیر اک مرتبہ حضرت معصومہ سلام الله عليہا نو‏‏ں خواب وچ  دیکھیا کہ فرماندی نیں  : “ قم  کياں نہيں آندے ” وچ  نے عرض کيتی اس حالت وچ  کياں کر قم  پہنچاں ؟ مجهے یہيں شفا عطا کردیجئے ۔ فرمایا : “ تسيں آو ” بيدار ہونے دے بعد وچ  نے ایہ طے کيا جس طرح بهی ہوئے گا قم  جااں گا اگرچہ تين سال د‏‏ی طویل علالت دے سلسلے وچ  گھر دا سارا اثاثہ بک چکيا سی ہن قابل فروخت کوئی چيز باقی نہ سی۔ کوکاکولا د‏‏ی کچه شيشياں تھيں انهيں فروخت کرکے بيٹے نے اسباب سفر فراہ‏م کيتے اپنے خسر معظم د‏‏ی معيت وچ  ١ ۴ / شعبان ١ ۴ ١ ۵ ء ه ق نو‏‏ں دوشنبہ د‏‏ی صبح وچ  قم  پہنچ ک‏ے حرم معصومہ سلام الله عليہا وچ  شرف یاب ہويا ۔
ضریح مقدس دے کنارے مجهے جگہ دتی گئی تے ضریح تو‏ں بانده دتا گيا تضرع تے زاری ، راز تے نياز ، تے کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں مجهے نيند آگئی تاں سبز نقاب تے سياہ چادر وچ ملبوس حضرت معصومہ سلام الله عليہا نو‏‏ں خواب وچ  دیکھیا کہ آپ (س) نے مجهے اک پيالی چائے عنایت د‏‏ی اے تے فرماندی نیں  اسنو‏ں پيو تے اٹهو تسيں بيمار نہيں ہوئے ۔ بيدار ہونے دے بعد وچ  نے محسوس کيا کہ ہن وچ  بيمار نہيں ہاں ۔ وچ  ضریح مقدس تو‏ں لپٹ گيا تے بہ آواز بلند کہیا : “ معصومہ (س) نے مجهے شفا عطا کيتی اے “
۴ ۔ روس وچ کميونزم د‏‏ی شکست تے ریخت دے بعد روس دے علاقہ آذربائيجان دے باشندےآں دے لئی ایران  دا راستہ کهول دتا گيا ۔ اسلامی علوم دے فروغ تے اس د‏ی نشر تے اشاعت دے پيش نظر حوزہ علميہ قم  دے کچه ذمہ دار آذربائيجان گئے تو‏ں کہ اوتھ‏ے تو‏ں مستعد جواناں نو‏‏ں منتخب ک‏ر ک‏ے حوزہ علميہ قم  لائيں تے انهيں معارف اسلامی د‏‏ی مناسب تعليم دے ک‏ے انہاں دے وطن واپس کرداں تو‏ں کہ اوہ شيعہ تذہيب تے سبھیاچار دے اس خلاء نو‏‏ں اُتے کر سکيں جو کميونسٹ دے تسلط دے زمانہ وچ  واقع ہوگيا سی۔
اس ویدؤ کيسٹ دے دیکھنے دے بعد حمزہ نو‏‏ں اپنے کمتروری کاہور احساس ہويا زندگی تلخ ہوگئی ۔حوزہ علميہ چھڈ نے تے وطن پرتن دا عزم بالجزم کر ليا ، شکستہ دل تے اشکبار آنکهاں تو‏ں معصومہ قم تو‏ں رخصت ہونے تے حرم د‏‏ی آخری زیارت دے لئی گيا ۔ عرض کيتی : “ اے باب الحوائج د‏‏ی بيٹی : وچ  سيکڑاں فرسخ د‏‏ی مسافت طے کرکے اس لئی ایتھ‏ے آیا سی کہ آپ دے زیر سایہ تعليم حاصل کراں تے مذہبی مبلغ بناں ليکن وچ  اس حقارت نو‏‏ں برداشت نہيں کرسکدا لہٰذا ميرا وطن پلٹنا تے آپ دا ہمسائيگی تو‏ں محروم ہونا نا گزیر اے ” ۔ حمزہ نے اپنادرد دل حضرت معصومہ سلام الله عليہا د‏‏ی خدمت وچ  بيان کيا تے ہميشہ دے لئی خدا حافظ کہہ ک‏ے چل دتا ۔ جدو‏ں حرم تو‏ں باہر نکلیا تاں اس د‏ی ملاقات اپنے اک اسيں کلاس نال ہوئی ۔ حمزہ نے اسنو‏ں سلام کيا ۔ اس نے اجنبی د‏‏ی طرح سلام دا جواب دتا ۔ حمزہ نے جدو‏ں اس طالب علم دا ناں لے ک‏ے آواز دتی تاں واپس آیا تے تعجب تو‏ں کہنے لگیا حمزہ آپ نیں  !!!؟
حمزہ کہندا اے : جی ہاں وچ ہاں ! طالب علم کہندا اے : تمهاری آنکه دا کيا ہوئے ا؟! ہن حمزہ متوجہ ہويا کہ معصومہ دے لطف تو‏ں اس د‏ی آنکه صحيح ہوئے گئی اے ۔ جدو‏ں اوہ آذر بائيجان جائے گا تاں اس دے ساته معصومہ دا معجزہ بهی ساته ہوئے گا ۔ فی الحال حمزہ حوزہ علميہ دا طالب علم اے تے فراخ دلی تو‏ں محافل تے مجالس وچ شریک ہُندا اے معيوب آنکه دے ثبوت دے لئی اس دے اسيں کلاس طلبہ دے پاس ویڈیو کيسٹ ہن بهی موجود اے ۔
۵ ۔ چاليس سال پہلے احمد شيراں کلام نے حرم معصومہ وچ شفا پائی سی ۔ احمد شيراں کلام نے اپنے بھائی عباس شيراں کلام نو‏‏ں نظم تے نثر وچ  اپنی بيماری د‏‏ی اطلاع دتی سی جس دا خلاصہ ایہ اے ، عباس کہندا اے :
١ ٣٣٢ ء ه ش وچ ميرے بھائی احمد شيراں کلام بيمار ہوگئے ۔ دوسرے دن وچ  تہران پہنچیا تاں دیکھیا کہ اس د‏ی حا لت بہت نازک اے ۔ عزیز تے اقارب جمع نیں  اک سيد دعا ک‏ر رہ‏ے نیں  ۔ چمچے تو‏ں پانی پلایا جا رہیا اے دوماہ د‏‏ی مدت وچ  اک تو‏ں اک ڈاکٹر تے طبيب دا علاج کرایا ليکن حالت روز بروز بگڑدتی گئی ۔ اعزاو اقارب اس تو‏ں نا اميد ہوگئے تے تجہيز تے تدفين دے اسباب فراہ‏م کرنے لگے ۔ وچ  نے انهيں قم  لے جانے دا ارادہ کرليا کار وچ  لٹا کر کریمہ اہل بيت د‏‏ی بارگاہ د‏‏ی طرف چل دئيے ۔ تقریباً نماز مغرب دے وقت قم  پہنچے او راس شب توسل کيا ۔
چونکہ اوہ خود نو‏‏ں معصومہ دا ر ہين منت سمجهتے سن اس لئی انهاں نے تہران وچ قيام مناسب نہ سمجها تے قم  وچ  اقامت گزاں ہوگئے ۔
٦ ۔ جناب حاج شيخ اسماعيل تو‏ں ابطحی صاحب نے اک داستان نقل کيتی اے تے انہاں د‏‏ی توثيق د‏‏ی اے ۔ داستان ایہ اے:
شيخ اسماعيل کہندے نیں جنگ دے زمانے وچ  وطن وچ  رہنا ميرے لئے مشکل ہوئے گيا ، قم  آیا ، آیت الله العظمیٰ گلپایگانی د‏‏ی خدمت وچ  پہنچیا ۔ انهاں نے پوچها قيام دے قصد تو‏ں آئے ہوئے ؟ یا واپسی دا ارادہ اے ؟ وچ  نے عرض کيتی جناب معصومہ دے جوار وچ  رہنے دے قصد تو‏ں آیا ہاں ليکن سر چهپانے نو‏‏ں گھر تاں مل جائے تو‏ں کہ اہل تے عيال دے لئی مشکل پيش نہ آئے دوسری طرف ميرے پاس پيسہ بهی نہيں اے ۔ البتہ حضرت بقية الله الاعظم عجل الله تعالیٰ تو‏ں توسل کيا اے ۔
آیت الله العظمیٰ گلپایگانی نے فرمایا :“حضرت بقية الله الاعظم ( ارواحنا فداہ ) حجت خدا نیں ۔ سارا عالم انہاں دے زیر فرمان اے ليکن ایتھ‏ے حضرت معصومہ د‏‏ی حکومت اے ۔ تسيں کریمہ اہل بيت د‏‏ی خدمت وچ  آئے ہوئے ، حرم جاو ۔ اوہی سر چهپانے د‏‏ی جگہ مرحمت کرن گی ۔
جناب شيخ اسماعيل کہندے نیں : وچ  حرم مطہر گيا ۔ معصومہ تو‏ں سر چهپانے د‏‏ی جگہ طلب کيت‏‏ی ۔ حرم تو‏ں باہر نکلیا تاں اک شخص نال ملاقات ہوئی جس نے مجهے مناسب گھر دا سراغ دسیا ، اک لاکه چاليس ہزار تومان وچ  گھر د‏‏ی گل ہوگئی ۔
آیت الله العظمیٰ گلپایگانی د‏‏ی خدمت وچ پہنچیا تے واقعہ سنایا تاں انهاں نے تيس ہزار تومان عنایت کيتے تے کہیا کہ کسے ہور نال قرض لے لو ۔ وچ  دوبارہ حضرت معصومہ د‏‏ی خدمت وچ  شرفياب ہويا تے عرض کيتی : بی بی ! کسی ایداں دے شخص د‏‏ی طرف ميری راہنمائی کردیجئے جو مجهے قرض دیدے ! اس درخواست دے بعد وچ حرم تو‏ں باہر آیا تاں وسط صحن وچ  ميری ملاقات اک آشنا نال ہوئی انهاں نے پوچها خيریت تاں اے ۔ نصيب دشمنان وچ  آپ نو‏‏ں محزون دیکھ رہیا ہاں وچ  نے واقعہ سنایا ۔ انهاں نے کہیا کہ وچ  آپ نو‏‏ں قرض دیندا ہاں ايس‏ے دن پيسہ دا انتظام ہوگيا ۔ اس نے مجهے قرض دےدےا ۔ وچ  نے گھر لے ليا ۔ جس دن وچ  نے قرض ادا کرنے دا وعدہ کيا سی اوہ دن بهی آگيا تے ميری جيب وچ  پيسہ نہيں سی ۔ وچ  فیر حضرت معصومہ د‏‏ی خدمت وچ  شرفياب ہويا تے عرض کيتی اے خاتون ! دوسری بار وچ ایتھ‏ے خود نہيں آیا ہاں ، مجهے بهيجا گيا اے ۔ اج قرض د‏‏ی ادائےگی دا دن اے ۔ کسی ایداں دے آدمی نو‏‏ں بهيج دیجئے جو مجهے پيسہ ہبہ کردے ۔
میں حرم تو‏ں باہر آیا تاں صحن وچ اک جانے پہچانے آدمی نال ملاقات ہوئی اس نے بهی ایہی کہیا خيریت تاں اے ۔ وچ  آپ نو‏‏ں رنجيدہ تے محزون دیکھ رہیا ہاں وچ  نے واقعہ د‏‏ی تفصيل دسی تاں انهاں نے پوچها آپ نو‏‏ں کتنا پيسہ چاہیدا وچ  نے کہیا تقریباً ٩٠ ہزار تومان ۔ اس نے نوے ہزار تومان مجهے ہبہ کردتے ۔ وچ  نے وعدہ دے مطابق قرض ادا کيا تے ہميشہ دے لئی آرام ہوگيا ۔
٧۔ کریمہ اہل بيت دے مولف نے اپنے اک معتبر تے معتمد دوست تو‏ں نقل کيا اے کہ انهاں نے کہیا : ميری طالب علمی دا ابتدائی زمانہ سی ۔ ميری چچا زاد بہن “خرم درہ ” وچ ساکن سی خدا نے متعدد بار اسنو‏ں اولاد عطا کيتی ليکن سب مرگئے ۔ کوئی باقی نہ بچا ۔ معصومہ قم  د‏‏ی زیارت دے لئی قم  آئی وچ  اس زمانے وچ  دارالشفاء وچ  رہندا سی ۔ ميری چچا زاد بہن نے اپنی آپ بيتی مجه تو‏ں بيان د‏‏ی تے بہت روئی وچ  نے کہیا : آپ اس وقت قم  وچ  نیں  ۔ ایہ حرم اہل بيت اے تے ایہی کریمہ اہل بيت نیں  ۔ باب الحوائج د‏‏ی لخت جگر نیں  انہاں ہی تو‏ں اولاد زندہ رہنے د‏‏ی دعا کيجئے ۔
انهاں نے پوچها : وچ معصومہ تو‏ں کس طرح توسل کراں ؟ چونکہ ميری طالب علمی دا ابتدائی زمانہ سی ، ميری سمجه وچ  کوئی گل نہيں آئی ۔ وچ  نے کہیا آپ اک دن روزہ رکهيں تے افطار کيتے بغير حرم معصومہ وچ  جا ک‏ے دعا کرن ۔ چنانچہ انهاں نے روزہ رکها تے افطار کيتے بغير حرم وچ  پہنچيں تے دختر باب الحوائج تو‏ں اپنی حاجت طلب کيت‏‏ی تے رات بهر وہيں دعا تے راز تے نياز وچ  مشغول رہيں ۔چاں کہ روزہ رکها سی تے گریہ تے زاری د‏‏ی وجہ تو‏ں تھک گئی تھيں اس لئی نيند آگئی تاں خواب وچ  اک معظمہ نو‏‏ں دیکھیا کہ تشریف لیائی نیں  تے کپڑ‏ے وچ  لپيٹ کر لڑکا مجهے دتا اے ۔ خواب تو‏ں بيدار ہوئی تاں خوشی خوشی گھر آئی تے وطن چلی گئی ۔ اس توسل دے بعد خدا نے انهيں تين بيٹے عطا کيتے ۔ تيناں زندہ نیں  تے وڈے ہوگئے نیں  ۔ خود ميری چچا زاد بہن بهی زندہ نیں  “ خرم درہ ” وچ  زندگی بسر کر رہ‏ی نیں  ۔
٨۔ اک مداح اہل بيت بيان کردا اے : اہل قم وچ  تو‏ں اک دیندار حضرت معصومہ (س)کی زیارت دے لئی آرہے سن انہاں دے اک دوست نے کہیا : حضرت معصومہ (س) د‏‏ی خدمت وچ  ميرا سلام عرض کيجئے گا تے ميری فلاں حاجت روائی دے لئی دعا کيجئے اوہ مومن حرم آیا ، زیارت پڑهی ۔ اپنے دوست د‏‏ی طرف تو‏ں سلام عرض کيتی تے خاتون دوسرا د‏‏ی خدمت وچ  اس د‏ی حاجت بهی پيش د‏‏ی ۔ جدو‏ں ایہ مومن رات نو‏‏ں سوگيا تاں خواب وچ  حضرت معصومہ نو‏‏ں دیکھیا کہ فرما رہی نیں  : اساں تمهارے دوست د‏‏ی حاجت پوری کردتی اے ليکن اوہ چاليس دن تو‏ں ساڈے ایتھ‏ے نہيں آیا اے ۔
٩۔ حرم مطہر دے اک معتبر خادم سيد محمد رضوی مرحوم تو‏ں متواتر سند دے ساته منقول اے کہ : وچ نے اک شب خواب وچ  حضرت معصومہ نو‏‏ں دیکھیا کہ آپ فرمارہی نیں  : اٹهو گلدستےآں تے مناراں دے چراغ روشن کرو ۔ وچ  نے گهڑی دیکھی تاں دیکھیا کہ صبح د‏‏ی اذان وچ  ۴ گهنٹے باقی نیں  ۔ وچ  دوبارہ سوگيا ۔ فیر وچ  نے اوہی خواب دیکھیا کہ آپ فرمارہی نیں  : کيا وچ  نے چراغ روشن کرنے دے لئی نہيں کہیا سی؟ اٹهو ! گلدستےآں دے چراغ روشن کرو ۔ وچ اپنی جگہ تو‏ں اٹها ، دیکھیا کہ شدید برف باری ہوئی اے ۔ ساری فضا سفيد پوش سی ۔ شدید سردی ہوئے رہی سی ۔ جدو‏ں کہ پہلے دن مطلع بالکل صاف سی ۔ وچ  صحن حرم وچ  کهڑا سی ۔ وچ  نے زائراں د‏‏ی اک جماعت دیکھی جو ایہ گفتگو کررہے سن “معصومہ دا اسيں جِنّا بهی شکریہ ادا کرن کم اے ۔ جے تھوڑی دیر تے چراغ روشن نہ ہُندے اسيں سردی تو‏ں ہلاک ہوجاندے ۔ بعد وچ  معلوم ہويا کہ اوہ لوک شدید برف باری د‏‏ی بناء اُتے راستہ تو‏ں بهٹک گئے سن تے بيابان وچ  ایہ نہيں سمجه پا رہے سن کہ کيا کرن جدو‏ں حرم دے چراغ روشن ہوئے تاں شہر د‏‏ی سمت دا علم ہويا تے اوہ لوک شہر پہنچے تے شدید سردی تو‏ں رہائی پائے ۔
١٠ ۔ شيخ حاج حسن علی تہرانی مرحوم دے سلسلے وچ رونما ہونے والا معجزہ شيخ / علی مرحوم آیت الله مروارید دے اُتے نا نا نیں  لہٰذا بہتر اے کہ انہاں ہی د‏‏ی زبانی سنیا جائے ۔ ٢٣ ذیقعدہ ١ ۴ ١ ۴ ء ه نو‏‏ں اسيں امام رضا عليہ السلام د‏‏ی زیارت دے لئی شرف یاب ہوئے کچه لوکاں دے ہمراہ آیت الله مروارید د‏‏ی خدمت وچ  حاضر ہوئے تے داستان نو‏‏ں انہاں تو‏ں سنیا ۔ داستان کچه اس طرح اے :
حاج حسن علی تہرانی بن حاج محمود تاجر تبریزی اپنے زمانہ دے عالم ، ميرزا شيرازی دے شاگرد تے اس عہد دے نمایاں استاد سن ۔ جدو‏ں ميرزا نماز جماعت دے لئی نہيں آندے سن تاں اوہی نماز جماعت بهی کراندے سن تے متقی تے نيکو کار تے پرہيزگار لوک انہاں د‏‏ی اقتداء کردے سن ۔ ميرزا ئے شيرازی دے انتقال دے دوسال بعد اوہ تہران پرت آئے ۔ کچه دناں دے بعد مشہد تشریف لے گئے ۔ مسجد گوہر شاد وچ نماز جماعت پڑهانے لگے ۔ جو شخص کسی د‏‏ی اقتداء وچ  نماز نہيں پڑهتا سی اوہ انہاں د‏‏ی اقتداء وچ  نماز پڑهنے لگیا ۔ بوہت سارے فضلاء آپ دے درس وچ  شریک ہُندے سن ۔ ١ ۴ / رمضان ١٣٢ ۵ ء ه نو‏‏ں مشہد وچ  وفات پائی ۔
آپ دے بھائی ميرزا حاج حسين علی ناصر الدین شاہ دے دربار وچ سن ۔ شاہ دے لباس انہاں ہی د‏‏ی نگرانی وچ  سلدے سن ۔ اک روز حاج حسين مرحوم زیارت امام رضا عليہ السلام پڑهنے وچ  مشغول سن کہ لوکاں نے آپ نو‏‏ں بھائی دے انتقال د‏‏ی خبر دتی ۔ آپ نے بہت گریہ کيا تے امام رضا عليہ السلام تو‏ں دعا کيتی ۔ ميرے بھائی دربار وچ  سن یقينا انہاں د‏‏ی گردن اُتے بوہت سارے حقوق تے مظالم ہون گے آپ انہاں د‏‏ی شفاعت فرما دیجئے ۔
تہران تو‏ں وڈی شان تے شوکت دے ساته انہاں دا جنازہ قم لیایا گيا تے ضریح معصومہ دا طواف کرانے دے بعد -صحن حرم وچ  سپرد خاک کر دتا گيا۔ ايس‏ے شب اک متقی عالم دین نے خواب وچ  دیکھیا کہ لوک تہران تو‏ں قم  د‏‏ی طرف اک جنازہ لا رہے نیں  تے عذاب دے فرشتے راستہ وچ  اس اُتے عذاب ک‏ر رہ‏ے نیں  ۔جدو‏ں جنازہ صحن مطہر وچ  پہنچیا تاں عذاب دے فرشتے دروازہ حرم اُتے ہی ٹهہر گئے تے معصومہ دے احترام وچ  صحن مطہر وچ  داخل نہ ہوئے اس وقت حرم مطہر تو‏ں اک معظمہ نکلی تے عذاب دے فرشتےآں تو‏ں فرمایا: انہاں دے بھائی نے ميرے بھائی تو‏ں انہاں د‏‏ی شفاعت طلب کيت‏‏ی اے تے بھائی نے مجهے تو‏ں انہاں د‏‏ی شفاعت د‏‏ی اے ۔
لہٰذا تسيں پلٹ جاؤ ۔ تے اوہ اطاعتکردے ہوئے پلٹ گئے ۔
واضح رہے معصومہ دے اِنّے ہی معجزات نہيں نیں بلکہ اساں بے شمار معجزات وچ  تو‏ں دس ہی منتخب کيتے نیں  تاکہ کتاب دا حجم زیادہ نہ ہوئے جائے ۔
حضرت فاطمہ معصومہ سلام الله عليہا شاعر د‏‏ی زبانی
تریخ د‏‏ی رہ گزر وچ مکت‏‏ب امامت تے ولایت د‏‏ی ترویج تے فضائل تے مناقب اہلبيت عصمت تے طہارت دے نشر وچ  اسلامی شاعراں دا اک چنگا کردار رہیا اے ۔ جنہاں دے حکمت آموز اشعار نے ہميشہ عاشقان خاندان نبوت تے رسالت دے قلوب نو‏‏ں جلا بخشی اے تے اک زندہ جاوید سند د‏‏ی حيثيت تو‏ں مکت‏‏ب لالہ زار علوی تے بے کراں دریائے فضائل اہلبيت عليہم السلام نو‏‏ں اجاگ‏ر ک‏ر ک‏ے دنيا دے سامنے پيش کيا اے ۔
اسی رہ گزر وچ کریمہ اہل بيت عليہم السلام د‏‏ی عظمت نے انہاں منادتا ن حق شاعر نو‏‏ں بارگاہ ملکوندی حضرت معصومہ عليہا السلام وچ  عرض ادب پيش کرنے اُتے مجبور کردتا تے اس طرح اوہ اُتے معنیٰ اشعار تے قصائد کہنے دے لئی آمادہ ہوگئے ۔
زبان فارسی وچ تاں انہاں اشعار د‏‏ی تعداد بے حد تے حساب اے اے کہ جے بطور مستقل اس اُتے کم کيا جائے تاں اک دیوان ہوجائے گا ۔ ليکن مولف محترم نے چند برگزیدہ اشعار نو‏‏ں کتاب وچ  جمع فرمایا اے تے اسنو‏ں اک فصل قرار دتا اے ۔
واضح اے دے اردو داں افراد دے لئی ایہ شعری مجموعہ سود مند نہ ہوئے گا لہٰذا ایہ طے پایا کہ انہاں اشعار د‏‏ی جگہ اردو بولی دے شاعر دے اشعار پيش کيتے جائيں ۔ ليکن افسوس اے کہ اس سلسلے وچ ہوچ  قدیم شاعر دے اشعار دستياب نہ ہوئے سک‏‏ے بلکہ جتھے تک حقير د‏‏ی معلومات اے ساڈے قدیم مشاعر نے اس موضوع اُتے طبع آزمائی نہيں فرمائی اے ۔
حرم مطہر دا گنبد
موسی بن الخزرج دے اک حصيری سائبان بنانے دے بعد جو سب تو‏ں پہلا گنبد فاطمہ معصومہ سلام الله عليہا د‏‏ی تربت پاک اُتے برافراشتہ ہويا اوہ برجی شکل دا اک قبہ سی کہ جو حضرت زینب بنت امام جواد عليہ السلام دے ہتھو‏ں اِٹ تے پتهر تے چونے دے ذریعہ اواسط قرن سوم وچ بنایا گيا ۔ زمانے دے گذر نے تے حضرت معصومہ عليہا سلام دے جوار وچ  کچه علوی خواتين دے دفن ہونے دے بعد اس گنبد دے پاس دوسرے دو گنبد بنائے گئے ۔ جس وچ  تيسرا گنبد مدفن حضرت زینب بنت امام محمد تقی عليہ السلام قرار پایا ۔ ایہ تين گنبد ۴۴ ٧ هء تک باقی سن ۔ ايس‏ے سال مير ابولفضل عراقی ( وزیر طغرل کبير ) نے شيخ طوسی دے تشویق دلانے اُتے انہاں تين گنبداں دے بجائے اک بلند تے بالا گنبد بنایا جس دا داخلی قطر تقریبا ١١ تے اونچائی ١ ۴ ميٹر سی ۔ اس گنبد نو‏‏ں نگين نقش تے نگار تے کاشی کاری کرکے بنایا سی جس وچ  ایوان تے حجرے نہ سن ایہ گنبد تمام سادات دے قبور اُتے محيط سی ۔
٩٢ ۵ هئوچ شاہ بيگی بيگم دختر شاہ اسماعيل د‏‏ی ہمتاں تو‏ں ايس‏ے گنبد د‏‏ی تجدید بنا ہوئی جس وچ  معرق کاشی استعمال ہويا اس وچ  ایوان تے دو منارے نيز صحن ( عتيق ) بنایا گيا ۔ گنبد د‏‏ی خارجی سطح معرق کاشی تو‏ں آراستہ ہوئی ۔
یہ گنبد ١٢١٨ ه ء وچ زر نگار اِٹاں تو‏ں مزین کيا گيا ۔ جس وچ  ١٢ / ہزار سنہری اینٹيں استعمال کیت‏‏ی گئيں ۔ اس گنبد د‏‏ی بلندی سطح زمين تو‏ں ٣٢ تے چهت د‏‏ی سطح تو‏ں ٢٨ ۔ تے اس دا قطر ١٢ ميٹر / ٣ ۵ ، تے اندر تو‏ں ٦٦ / ١ ٦ ميٹر سی ۔ اس دا محيط باہر تو‏ں ٦ تے اس د‏ی لمبائی ( لمبی گردن د‏‏ی طرح ) ٦ ميٹر سی ۔
چهت د‏‏ی سطح تو‏ں نچلا حصہ نوے ٩٠ سينٹی ميٹر تک تراشے ہوئے اِٹاں تو‏ں تے اس دے اُتے اک ميٹر خشتی فيروزہ والی کاشی اس دے اُتے ( تمام دیوار ) سنہری اِٹاں تو‏ں مزین اے گنبد دے نچلے حصے اُتے اک کتبہ جو فتح علی خان صبا دے اشعار نیں جو خط نستعليق وچ  لکهے نیں  ۔(١)
بارگاہ ملکوندی کریمہ اہل بيت عليہا سلام دے گنبد دا ایہ اک تاریخی خاکہ سی جو شروع تو‏ں لے ک‏ے اج تک اسلامی ہنر تے معماری دا شاہکار اے نيز عتبات عاليات د‏‏ی عمارتاں وچ کم نظير اے
٢ ( حضرت دا مرقد : )
حضرت معصومہ سلام الله عليہا دا مرقد ( بقعہ مبارکہ دے در ميان ) بلندی دے اعتبار ١ ميٹر اے ۔ جو بہترین نفيس تے خوبصورت زرفام ( / ٢ در ٢٠ / ١١ تے طول تے عرض ٩ ۵ / تو‏ں ٢٠ آغاز قرن ہفتم ) کاشياں تو‏ں مزین اے ۔
٦ ٠ ۵ ئه وچ امير مظفر احمد بن اسماعيل خاندان مظفر دے مورث اعلیٰ اس زمانے دے بزرگ ترین استاد کاشی نے محمد بن ابو طاہر کاشی قم ی نو‏‏ں مرقد مطہر اُتے رنگا رنگ کاشياں دے لگانے اُتے بر انگيختہ کيا ۔ اوہ آٹه سال تک اس کم وچ  مشغول رہے ۔ آخر کار ٦ ١٣ ئه وچ  کاشی کاری تمام ہوئی ٩ ٦۵ ئه وچ  شاہ طہماسب صفوی نے سابق مرقد دے ارد گرد اِٹاں د‏‏ی اک ضریح بنوائی جو ہفت رنگ کاشياں تو‏ں آراستہ سی جس وچ  نقش تے نگار دے ساته ساته معرق کتبے بهی سن نيز اس دے اطراف وچ  دریچے بهی کهولے گئے سن تو‏ں کہ مرقد د‏‏ی زیارت بهی ہوئے سک‏‏ے تے زائرین اپنی نذراں بهی مرقد دے اندر ڈال سکيں ۔(٣) اس دے بعد مذکورہ شاہ دے حکم تو‏ں سفيد تے شفاف فولاد تو‏ں ايس‏ے اِٹاں والی ضریح دے اگے اک ١٠ سی ۔ جس وچ  / ۴ ،اور بلندی ٢ / ٢ ۵ ،اور چوڑائی ٧٣ / ضریح بنائی گئی جس د‏‏ی لمبائی ١٠ ۵ ٢٠ مضلع کهڑکياں تھيں ١٢٣٠ ہجری وچ  فتح علی شاہ نے اس ضریح نو‏‏ں نقرہ پوش کر دتا سی جو طول زمان تو‏ں فرسودہ ہوئے گئی سی لہٰذا ١٢٨٠ ہجری وچ  اس زمانے دے متولی دے حکم تو‏ں ضریح د‏‏ی شکل بدل دتی گئی تے موجودہ ضریح نو‏‏ں ( مخصوص ہنری ظرائف تے شاہکار دے ساته ) اس د‏ی جگہ اُتے نصب کيا گيا جو اج تک حضرت فاطمہ معصومہ عليہا السلام د‏‏ی نورانی تربت اُتے جلوہ فگن اے ۔( ۴)
١۔تربت پاکان ج/ ١ص/ ۵٦ وص/ ۵٠ مولف مدرس طباطبائی
٢۔گنجينہ آثار قم ج/ ١ص/ ۴١٦
۴ ۔ مدرک سابق ص/ ۴٧۵
٣ (حرم مطہر دے ایوان )
اس کتبے دے بعد ایوان کادو ميٹر دے بلندی تک معرق کاشياں تو‏ں آراستہ اے جو عہد صفوی دے آغاز دا شاہکار اے ۔ اس دے بعد ہر طرف کتبہ دکهائی دیندا اے تے اس دے اُتے ایوان د‏‏ی چهت زرفام اِٹاں تو‏ں مزین اے ۔(٢)
دوسرے دو ايوان
ایوان طلا دے دونے طرف ایوان نیں ۔ جنہاں د‏‏ی بلندی دس تے چوڑائی دو تے دو ناں طرف دا فاصلہ پنج ميٹر اے ۔ ایہ صفوی دور د‏‏ی عمارتيں نیں  اس دا سارا جسم ایوان طلا د‏‏ی طرح معرق کاشياں تو‏ں آراستہ اے ۔
ايوان آئينہ
رواق مطہر دے شرقی جانب بهی ایوان طلا د‏‏ی طرح اک بلند تے بالا ایوان اے جس د‏‏ی ٨٧ ميٹر اے آئينہ کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایوان آئينہ دے ناں تو‏ں مشہور اے ۔ /٧ ، لمبائی چوڑائی ٩ دیوار دے نيچے اک ميٹر د‏‏ی بلندی تک سنگ مرمر اے جس دا ہر حصہ پتهر دے اک ٹکڑے تو‏ں آراستہ اے تے اس دے اُتے سارے حصے وچ چهت تک آئينہ کاری اے ۔
ایوان دے بيچ وچ اک سنگ مرمر دا کتبہ اے جس د‏‏ی چوڑائی تقریباً ٣٠ سينٹی ميٹر اے جس اُتے آیہ شریفہ “ الله نور السموات تے الارض ۔۔۔ ” منقوش اے ۔ شرقی رواق دے در ميان اک چھوٹا جہا ایوان اے جو اصلی ایوان د‏‏ی طرح مزین اے جس دے صدر دروازے اُتے حدیث شریف “ من زار قبر عمتی بقم  فلہ الجنة ” کالے حروف تو‏ں خط نستعليق وچ  دیکھی جاسکدی اے ۔
یہ شگفت انگيز ہنری مجموعہ قاجاری دور دے ارزشمند ہنر دا شاہکار اے ۔ ( جو استاد حسن معمار قم ی دے ہتھو‏ں تشکيل پایا سی ) جو صحن نو دے ساته ميرزا علی اصغر خان صدر اعظم دے دستور اُتے بنا سی ۔(٣)
____________________
٢۔ تربت پاکان ج / ١ ، ص / ٦٢
٣ ۔ تربت پاکان ج / ١ ، ص / ٢٩
۴ ( صحن عتيق دے منارے )
) ١٧ / صحن عتيق وچ بر فراز ایوان طلا دو رفيع تے بلند منارے نیں  جنہاں د‏‏ی بلندی ۴ ٠ ١ اے ۔ منارے د‏‏ی کاشی پيچ تے خم دے ساته مزین اے / چهت د‏‏ی سطح تو‏ں ) تے قطر ۵ ٠ جس دے در ميان اسماء مبارک “ الله ” “ محمد ” “ علی ” بخوبی پهڑے جاسکدے نیں  منارے دے بالائی حصے نو‏‏ں تين ردیف وچ  رکها گيا اے جس دے نيچے بخط سفيد کتبہ اے جس اُتے آیہ شریفہ “ انہاں اللّٰہ تے ملائکتہ یصلون علی النبی ” ( غربی منارے وچ  ) “ یا ایها الذین آمنو صلوا عليہ تے سلمو تسليما ” ( شرقی منارے وچ  ) مرقوم اے ۔
یہ منارہ محمد حسين خان شاہسون شہاب ملک حاکم قم دے حکم تو‏ں ١٢٨ ۵ ء ه وچ  بنایا گيا اے جس دا قبہ ١٣٠١ ء ہجری وچ  طلا کاری کيا گيا اے ۔
ايوان آئينہ دے منارے
١ ۔ آیة الله العظمیٰ فاضل لنکرانی
مسجد بالاسر
مسجد بالا سر حرم مطہر دے وسيعترین علاقےآں وچ شمار ہُندی اے ۔ جتھے عمومی مجلسيں ، نماز جماعت بر قرار ہُندی اے صفوی دور وچ  ایہ علاقہ چوڑائی وچ  ٦ ، تے لمبائی وچ  ٣ ۵ ، ميٹر آستانہ دے مہمانسرا وچ  شمار ہُندا سی ۔ قاجاری دور وچ  تقی خان حسام الملک فرزند فتح شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس عمارت د‏‏ی نو سازی ہوئی تے بصورت مسجد اس وچ  دو گنبد بنائے گئے جس دا شمار آستانے دے بزرگترین علاقےآں وچ  ہويا ۔
١٣٣٨ ء ه وچ جو مسجد دے غربی حصے وچ  زمين سی اسنو‏ں ملانے تو‏ں اس د‏ی مساحت ١ ۴ در ۴ ٨ ميٹر ہوگئی جو تين محکم اِٹاں دے ٣ در ٢ ميٹر ستون اُتے استوار اے ۔
یہ بنائے مقدس اپنی جگہ ايس‏ے طرح برقرار سی ليکن جدو‏ں مسجد اعظم اک خاص وسعت تے زیبائی دے ساته بنائی گئی تاں چونکہ مسجد بالا سر د‏‏ی قدیمی عمارت مسجد اعظم تے حرم مطہر دے درميان خوشنما نہيں سی لہٰذا متولی وقت آقائے سيد ابو الفضل توليت نے اس دے نو سازی دا اقدام کيا ۔ قدیم عمارت نو‏‏ں زمين د‏‏ی سطح تو‏ں ہٹا دتا گيا تے اس د‏ی جگہ اُتے اک بلند تے بالا عمارت ١ ۴ در ۴ ٨ ميٹر ( بدون ستون ) معماری د‏‏ی بے شمار خصوصيات دے ساته بنائی گئی جو اج حرم مطہر د‏‏ی خوبصورت تے عمدہ عمارت وچ شمار ہُندی اے ۔
مسجد طباطبائی
مسجد طباطبائی د‏‏ی گنبد پنجاہ ستونی اے جو قدیم زمانے وچ صحن د‏‏ی جگہ روضہ مطہر دے جنوبی حصے وچ  بنائی گئی اے ایہ گنبد بيچ وچ  چوڑائی دے اعتبار تو‏ں ١٧ ، تے بلندی دے لحاظ تو‏ں ١٧ ميٹر اے ۔ جس د‏‏ی مساحت وچ  وادھا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ٢ ۴ ميٹر اے ۔ اس مسجد وچ  بشکل مثلث رواق نیں  جس دے نچلے / ٢ ۴ در ٢٠ / اطراف ٨٠ ٣ د‏‏ی / حصے ١ ۵ / ميٹر اے ں ۔ اس دے گنبد نو‏‏ں اِٹاں د‏‏ی بنياد اُتے ٢ در ٢ ، ميٹر دے قطر ٣٠ بلندی وچ  بنایا گيا اے ۔ فیر تمام بنياداں نو‏‏ں نيچے تو‏ں تراشا گيا تے ستوناں دے چاراں گوشے تو‏ں اک ستون ( بہت اچھے مسالے د‏‏ی مدد تو‏ں جس وچ  سيمنٹ ، چهڑ ، لوہا تے غيرہ مخلوط سی ) اُتے لیایا گيا فیر اندر تو‏ں انہاں چاراں ستوناں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا گيا ۔ تے اس طرح ایہ عظيم گنبد ٣٢ تو‏ں ۴ ٠ ۔ ستوناں اُتے بر قرار ہويا انہاں ستوناں دے اُتے جنہاں اُتے سيمنٹ سی مشيناں تو‏ں تراشے ہوئے سنگ مر مر چوڑائی وچ  دس تے بلندی وچ  پنجاہ سينٹی ميٹر تک مزین کيتے گئے ۔ اس طرح سب دے سب ستون سنگ مر مر دے لباس تو‏ں مزین ہوئے گئے تے اس گنبد دے ستوناں دے نيچے مدرجی شکل وچ  بُرُنز ( اک فلز جو سونے د‏‏ی طرح ہُندا اے ) تو‏ں صيقل کرکے اس د‏ی زیبائی وچ  ایسا وادھا کيا گيا کہ اس وچ  چار چاند لگ گئے ۔ اس بلند گنبد دے ستوناں د‏‏ی تعداد رواق تے اطراف دے ستوناں نو‏‏ں ملیا ک‏ے پنجاہ ستوناں تک پہنچک‏ی اے ۔ اس بلند تے بالا تے با عظمت مسجد دے بانی حجة الاسلام جناب محمد طباطبائی فرزند آیة الله حسين قم ی نیں  ۔ اس عمارت وچ  تقریباً ١٠ سال صرف ہوئے ۔ (
١٣ ٦ ٠ ء ه تو‏ں لے ک‏ے ١٣٧٠ ء ه تک ( اس مکان مقدس دے شمال غربی علاقے وچ بزرگ علماء تے شہدا د‏‏ی قبراں نیں  مثلا آیة الله ربانی شيرازی ، شہيد ربانی املشی ، شہيد محمد منتظری ، شہيد آیة الله قدوسی ، شہيد محلات‏‏ی جس نے اس مکان مقدس د‏‏ی معنویات وچ  تے وادھا کردتا ۔
مسجد اعظم
”لمسجد اسس علی التقوی من اول یوم احق انہاں تقوم فيه “ با عظمت دینی آثار وچ تو‏ں اک عظيم اثر مسجد اعظم اے جو عالم تشيع علی الاطلاق مرجع تقليد آیة الله العظمیٰ بروجردی قدس سرہ د‏‏ی بلند ہمتی دا ثمرہ اے ۔ ایہ مسجد حضرت فاطمہ معصومہ سلام الله عليہا دے حرم دے نزدیک زائراں د‏‏ی آسانی دے لئی بنائی گئی اے ۔ ایہ بلند تے بالا عمارت آستانہ رفيع فاطمی دے کنارے اک فرد فرید مسجد اے ۔
____________________
١ ۔ آیة الله العظمیٰ فاضل لنکرانی
١١ / ذیقعدہ ١٣٧٣ ء ہجری روز ولادت با سعادت حضرت علی بن موسیٰ الرضا عليہما السلام نو‏‏ں اک خاص جاہ تے حشم دے ساته اس مسجد د‏‏ی بنياد رکهی گئی ۔
مسجد دا معماری خاکہ
مسجد د‏‏ی مجموعی مساحت تقریبا ١٢٠٠ مربع ميٹر اے ۔ پوری عمارت محکم مسالےآں ( جس وچ سيمنٹ چھوٹے چھوٹے پتهر ، لوہے دے چهڑ تے غيرہ استعمال کيتے گئے نیں  ) تو‏ں بنائی گئی لہٰذایہ مسجد از نظر استحکا‏م اسلامی عمارتاں وچ  کم نظير شمار ہُندی اے ۔ مسجد وچ  چار شبستان ( حال ) نیں  جس وچ  گنبد دے نيچے والے شبستان د‏‏ی مساحت ۴ ٠ مربع ميٹر تے اس دے دونے طرف ہر شبستان د‏‏ی مساحت ٩٠ مربع ميٹر اے ۔ نيز مسجد دے شمالی حصے وچ  گهڑی دے نيچے اک شبستان اے جس د‏‏ی مساحت ٣٠٠ مربع ميٹر اے ۔ تمام شبستاناں د‏‏ی چهتاں د‏‏ی بلندی اس د‏ی سطح تو‏ں تقریبا ١٠ ميٹر اے ۔ مسجد دے غربی حصے وچ  بيت الخلاء تے مسجد دا وضو خانہ اے نيز خادماں دے لئی اک حال بنام “ آسائشگاہ ” اے ۔ ايس‏ے طرح مسجد دے غربی حصے وچ  اک لائبریری بنائی گئی اے ۔ جس وچ  دو حال نیں  ۔ اک مطالعہ دے لئی تے دوسرا حال کتاباں دا مخزن اے ۔ لائبریری وچ  داخل ہونے دا راستہ مسجد اعظم وچ  داخل ہونے والی راہرو تو‏ں اے ۔
اس مسجد وچ اک وڈا سا صحن اے جس وچ  وارد ہوئے نے دے متعدد دروازے نیں  ۔ صحن وچ  اک خوبصورت حوض اے جس نے اس مکان مقدس نو‏‏ں خوش منظر بنا دتا اے ۔ مسجد اسلامی معماری د‏‏ی روش اُتے بنی اے ۔
اب ایہ مقدس مکان محققين د‏‏ی تحصيل دے لئی اک مناسب ترین مکان ہوگيا اے کيونکہ ایام تحصيلی وچ اکثر تے بيشتر مراجع تقليد ايس‏ے مقدس مکان وچ  درس دیندے نیں  تے طالب علماں تے فضلاء د‏‏ی کثير تعداد انہاں دے علمی فيوض تو‏ں بہرہ مند ہُندی نیں  ۔ ايس‏ے طرح مختلف مذہبی پروگرام جو مسجد د‏‏ی شان اے وڈی شان تے شوکت دے ساته برپا ہُندے نیں  ۔
٧ ( حرم مطہر دے صحن نو ( اتابکی ))
صحن نو اک وسيع تے خوش منظر تے قابل دید بنا اے جس نے اپنی خاص معنویت دے ذریعہ بارگاہ فاطمی د‏‏ی جلالت تے عظمت وچ وادھا کردتا اے ایہ خوبصورت صحن چار ایواناں شمالی جنوبی شرقی غربی اُتے مشتمل اے ۔ اس دا شمالی ایوان آستانے دے ميدان د‏‏ی طرف تو‏ں وارد ہونے دا راستہ اے ۔ تے جنوبی ایوان خيابان موزہ ( ميوزیم روڈ ) تو‏ں وارد ہونے دا راستہ اے ۔ تے شرقی ایوان خيابان ارم ( ارم روڈ ) تو‏ں وارد ہونے دا راستہ اے ۔ انہاں تمام ایواناں وچ  ہنری تے معماری دے ظریف آثار ہر فنکار وہنر شناس د‏ی نگاہاں نو‏‏ں اپنی طرف کهينچ ليتے نیں  ۔
وہيں غربی ایوان طلا اے جو صحن نو تو‏ں روضہ مقدسہ وچ داخل ہونے دا راستہ اے ۔ انہاں با جلالت ایواناں ( خصوصا ایوان آئينہ ) دے وجود تے صحن مطہر دے وسط وچ  بيضوی شکل دے حوض ( جس د‏‏ی اپنی خاص خصوصيت اے ) نے اس مقدس مکان د‏‏ی زیبائی وچ  چار چاند لگیا دتا ۔
یہ صحن مرزا علی اصغر خان صدر اعظم دے آثار وچ اے ۔ جس دا تعميری کم ٨/ سال دے طویل عرصے تک چلا۔ ( ١٢٩ ۵ ه تو‏ں ١٣٠٣ ه ) اس صحن وچ  بہت سارے علماء د‏‏ی قبراں نیں  ۔ مثلا مشروطيت دے زمانے وچ  شہيد ہونے والے بزرگوار آیة الله شيخ فضل الله نور شہيد آیة الله مفتح ، بزرگ عالم شيعہ قطب الدین راوندی ۔ حضرت فاطمہ معصومہ سلام الله عليہا دے زائراں دے لئی سزاوار اے کہ انہاں راہ امامت تے ولایت دے فداکاراں د‏‏ی زیارت تو‏ں مشرف ہاں اوران د‏‏ی زیارت تو‏ں کبهی غافل نہ ہاں ۔
صحن عتيق ( صحن قديم)
صحن عتيق جو روضہ مبارکہ دے شمال وچ واقع اے اوہ اک سب تو‏ں پہلی عمارت اے جو قبہ مبارکہ اُتے بنائی گئی ا‏‏ے۔
اس صحن نو‏‏ں تين خوبصورت ایوان اپنے گهيرے وچ لئے ہوئے نیں  اک اوہ با عظمت ایوان جو جنوب وچ  واقع اے جو اوہی ایوان طلا اے جو روضہ مطہر تو‏ں صحن وچ  وارد ہونے دا راستہ اے ۔ ایوان غربی جو صحن تو‏ں مسجد اعظم وچ  وارد ہونے دا راستہ اے ۔ مشرقی دالان صحن عتيق تو‏ں صحن نو وچ  وارد ہونے دا راستہ اے ، ایہ صحن چھوٹا ہونے دے باوجود باجلالت ایواناں تے متعدد حجراں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک خاص خوبصورتی دا حامل اے ۔ اس صحن تے اس دے اطراف دے ایواناں نو‏‏ں شاہ بيگی بيگم دختر شاہ اسماعيل صفوی نے ٩٢ ۵ هء وچ  بنوایا سی۔
یہ آستانہ مقدسہ حضرت معصومہ عليہا السلام دے ہنری تے معماری آثار دا اک مختصر خاکہ سی ۔ اسلامی ہنری منداں دے لئی مناسب اے کہ اس بلند تے بالا عمارت نو‏‏ں جس وچ ہنرکے خزانے پوشيدہ نیں  نزدیک تو‏ں دیکھيں تے اس دے موجد اں نو‏‏ں داد وتحسين تو‏ں نوازاں ۔
حرم دے ستارے
بعض مشہور شخصيتيں جو حرم مطہر وچ دفن نیں  :
مسجد اعظم
آیت الله العظمیٰ سيد حسين طبا طبائی بروجردی
مسجد بالا سر
آیت الله العظمیٰ شيخ عبد الکریم حائری یزدی حجة الاسلام حکيم
آیت الله العظمیٰ سيد محمد تقی خوانساری علامہ طباطبائی
آیت الله العظمیٰ سيد صدر الدین صدر آیت الله ميرزا ہاشم آملی
آیت الله العظمیٰ سيد محمد رضا گلپائگانی آیت الله محمد تقی بافقی
آیت الله العظمیٰ شيخ محمد علی اراکی آیت الله شہيد مطہری
آیت الله العظمیٰ سيد محمد علی بہاء الدینی آیت الله عبد النبی عراقی
آیت الله العظمیٰ سيد احمد خوانساری آیت الله پسندیدہ
آیت الله سيد مصطفیٰ خوانساری آیت الله سيد محمد انگجی
آیت الله حاج آقا روح الله کمالوند آیت الله سيد عباس مہری
حجة الاسلام تے المسلمين اشراقی
مسجد طباطبائی
حجة الاسلام مولائی ( سابق متولی حرم ) شہيد آیت الله ربانی شيرازی
شہيد آیت الله ربانی املشی شہيد حجة الاسلام محمد منتظری
شہيد حجة الاسلام فضل الله محلات‏‏ی آیت الله وجدانی
شہيد حجة الاسلام موسوی دامغانی شہيد آیت الله قدسی
شہيد حجة الاسلام عباس شيرازی
صحن بزرگ ( اتابکی)
) آیت الله شيخ فضل الله نوری ( حجرہ ، ۴ ١ ) آیت الله محقق داماد ( حجرہ ، ۴ ١
) شہيد سر لشکر قرنی ( حجرہ ، ٣٧ ) آیت الله سيد رضا صدر ( حجرہ ، ٣١
) آیت الله سيد احمد زنجانی )حجرہ ، ٣١ ) شہيد آیت الله مفتح ( حجرہ ، ٢ ۴
شہيد محمد جواد یالمہ ( حجرہ ، ٢ ۴ ) قطب راوندی( صحن اتابکی(
) حجة الاسلام شيخ حسن نوری( حجرہ ، ٣) شاعر پروین اعتصامی( حجرہ ، ١
) حجة الاسلام سيد عزیز طباطبائی ( حجرہ ، ١ ۴
صحن عتيق
) عارف فرزانہ حاج اسماعيل دولابی( حجرہ ، ٢
حرم مطہر دے دفتری امور
حضرت فاطمہ معصومہ “سلام الله عليہا”کی ملکوندی بارگاہ آپ دے دفن ہونے دے دن (دس ربيع الثانی ٢٠١ هء)سے اج تک ائمہ اطہار تے بزرگان دین تے تمام مواليان اہلبيت (س) دے لئی مرکز احترام ٹهہری اے ،اس بارگاہ د‏‏ی ہر طرح د‏‏ی خدمت خدام دے لئی اک فخر د‏‏ی گل اے ۔ حرم مطہر دے دفتری امور ہر زمانے وچ ايس‏ے وقت دے متولی د‏‏ی مصلحت اندیشی دے مطابق مختلف رہے نیں  ۔
ليکن انہاں امور وچ جس قدر ترقی حضرت آیة الله حاج شيخ علی اکبر مسعودی خمينی دے متولی ہوئے نے دے بعد جنهيں رہبر معظم نے اس عہدہ دے لئی انتخاب کيا دیکھنے وچ  آئيں اوہ واقعاًقابل داد تے تحسين نیں  ۔
مال تے متاع تو‏ں متعلق دفتر:۔
اس ادارے د‏‏ی ذمہ داریاں دا فی اہ‏م نیں ہر طرح دے مالی امور دے فرائض ايس‏ے دفتر وچ  انجام دتے جاندے نیں  ۔
حساب تے کتاب دا دفتر:۔
اس ادارے دا کم چار حصےآں اُتے مشتمل اے ۔
١) دستاویز دا جاری کرنا
٢)دستا ویز دے تحقيقی امور دا انجام دینا
٣) انهيں رکارڈ وچ رکهنا
۴) انهيں اک خاص روش اُتے منظم کرنا تے انهيں نويں حساب وکتاب دے آلات تو‏ں منظم کرنا،
جمع تے خرچ دا دفتر:۔
یہ ادارہ چار شعبےآں اُتے مشتمل اے جنہاں دے اسماء اس طرح نیں ۔
١(ہدایا ونذورات
٢) دایرہ وصول
۴) واحد در آمد۔
سرمايہ د‏‏ی حفاظت دا دفتر:۔
اس ادارہ اُتے تمام اموال د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری اے جيسے حرم تو‏ں متعلق تمام عمارتاں تے اسٹور وچ رکهی تمام اشياء اُتے دقيق نظارت ۔ حرم دے تمام متاع نو‏‏ں آئين نامہ دے مطابق تدوین کرنا تے انہاں اشيا ء تو‏ں مربوط دفاتر وچ  رجسٹر ڈ کرانا ۔اشياء اُتے انہاں دا کوڈ لکه کر حرم مطہر دے دفتر اموال دے سپرد کرنا۔
خادماں تو‏ں متعلق دفتر:۔
یہ ادارہ حر م مطہرکی اک خاص خدمت کردا اے جيسے حرم د‏‏ی مخصوص ضرورتاں نو‏‏ں مہيا کرنا خدّام د‏‏ی تنخواہ مقرر کرنا انہيں انعامات تو‏ں نوازنا۔ انہاں تو‏ں متعلق امور د‏‏ی چهان بين کرنا خدام دیاں مشکلاں نو‏‏ں حل کرنا ،تمام چيزاں نو‏‏ں حرم دے مخصوص قانون تے ملک دے عمومی قانون دے مطابق کرنا ۔
تعميری امور تو‏ں متعلق ادارہ :۔
یہ ادارہ حرم دے اندر تمام چھوٹے وڈے تعميری کم نو‏‏ں انجام دیندا اے ۔
بعض اوہ امور جنهيں ادارے نے گزشتہ نیڑے وچ انجام دتا اے مندرجہ ذیل نیں  : صحن بزرگ دے تعميری کم ،تمام ایواناں د‏‏ی مرمت خاص کر ایوان آئينہ ،صحن عتيق،حجراں دے اندرونی حصےآں تے چهتاں د‏‏ی مرمت ،مقبراں د‏‏ی مرمت ۔
اسی طرح ضریح بنوانا روشن داناں د‏‏ی مرمت ،گنبد دے سونے د‏‏ی تبدیلی اس ادارے د‏‏ی نا قابل فراموش کار کردگياں نیں ۔
مشينری دفتر :۔
یہ ادارہ مختلف شعبےآں اُتے مشتمل اے حرم دے تمام برقی امور د‏‏ی ذمہ داریاں ايس‏ے ادارے دے سپرد نیں حرم دے تمام سردی تے گرمی دے سيسٹم ايس‏ے ادارے دے سپرد نیں  صاف پانی دا تہيہ کرنا تے اس طرح دے تمام امور اس ادارے دے ذمّہ نیں  ،برق چلے جانے دے بعد جنليٹر دے ذریعے بجلی د‏‏ی سپلائی ايس‏ے ادارے د‏‏ی ذمہ داری اے ۔
سکريٹری:۔
یہ ادارہ حرم دے تمام دفتری مکتوباب تے دستاویز نو‏‏ں ضبط تے ثبت کردا اے تے انهيں نويں آلات وچ ریکارڈ کردا ا‏‏ے۔
حرم دے وسائل تو‏ں متعلق ادارہ:۔
اس ادارہ د‏‏ی ذمہ داریاں ہر انہاں چيزاں نو‏‏ں مہيہ کرنا جنہاں د‏‏ی ضرورت حرم دے مہمان سرا تے دوسرے شعبےآں نو‏‏ں اے ، حرم مطہر وچ خدمت کرنے والے افراد دیاں مشکلاں دا حل بهی ایہی ادارہ کردا اے مخصوص افراد نو‏‏ں تحائف تو‏ں نوازنا قرض الحسنہ دینا تے ايس‏ے طرح د‏‏ی دوسری امداد تے کهانے دے ٹوکن د‏‏ی تقيم کرنا۔
تمام املاک د‏‏ی نظارت دا دفتر:۔
یہ ادارہ مختلف شعبےآں اُتے تقسيم ہُندا اے موقافات دے سلسلے دے ضروری امور د‏‏ی انجام دہی شہری ملکيت ،زراعتی ملکيت وچ ضروری اقدامات اٹهانا۔
ہيلته سينٹر:۔
اس ادارے دے تحت نظر مختلف ہسپتال نیں جنہاں وچ  اک ہسپتال شہر جعفریہ وچ  واقع اے تے اک کلينک حضرت معصومہ دے ناں تو‏ں منصوب اے جو حرم ہی تو‏ں متصل اے ۔صحت تے سلامتی دے ضروری دستورات بهی ايس‏ے ادارے د‏‏ی ذمہ داریاں نیں  ۔
نشر تے اشاعت دا دفترة۔
تمام تبليغی تے تحقيقی امور ايس‏ے ادارے د‏‏ی ذمہ داری اے کتاباں خاناں د‏‏ی تاسيس تے کتاباں د‏‏ی نشر تے اشاعت بهی ايس‏ے ادارے د‏‏ی ذمہ داری اے ۔حرم دے زائرین دے لئی ہرطرح د‏‏ی شہولت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
١٣٨ ۴ ئه ش تو‏ں شورای فرہنگی نامی ادارہ قائم ہويا اے اس دے بعد ١٣٨ ۵ ئه ش وچ معاونت فرہنگی نامی ادارہ د‏‏ی تاسيس ہوئی ۔
آرٹ تو‏ں متعلق دفتر:۔
ان تمام امور د‏‏ی نگہداری تے انهيں انہاں د‏‏ی تے انهيں اپنی حالت اُتے باقی رکهنا اس ادارے د‏‏ی ذمہ داریاں نیں ۔
ميوزیم:۔
اس ميوزیم وچ تمام آثار قدیمہ د‏‏ی حفاظت کيتی جاندی اے جو چند شعبےآں اُتے مشتمل اے ۔