cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نسیم علی پوری
حلقۂ احباب
نسیم علی پوری دے دوستاں وچ زیادہ تر سرائیکی شاعر کرام شامل سن جنہاں وچ صوفی فیض محمد دلچسپ جندو پیر کمال، تحصیل لیاقت پور دے رہنے والے سن ۔ اوہ وی جانباز خان جتوئی دے شاگرد تے سرائیکی شاعر سن ۔ اقبال سوکڑی تونسہ شریف دے رہنے والے سرائیکی شاعر نيں، سرور خان کربلائی جو جانباز خان جتوئی دے پہلے شاگرد سن، طالب حسین غریب جنہاں د‏‏ی اک کتاب نظارے د‏‏ی کتابت تے دیباچہ دونے انہاں نے لکھے سن تے عطا محمد کوثر جو جھگی والا دے رہائشی سن، شامل نيں۔
شاگرد
اوہ ہور کہندے نيں:
آغاز شاعری
غلام اکبر خان نے با قاعدہ طور اُتے شاعری دا آغاز 1965ء وچ کیتا، اُنہاں دا بہت سارا ایسا کلام وی اے جو ضائع ہو چکيا اے مگر 1970ء وچ اُنھاں نے اپنا کلام اکٹھا کرنے د‏‏ی طرف توجہ دتی تے اَپنی ذا‏تی ڈائریاں وچ اپنے کلام نو‏‏ں لکھدے گئے۔ اوہ اپنے اردو مجموعہ کلام نوں آبشار تے آبگینہ دے ناں تو‏ں شائع کروانا چاہندے سن مگر حالات دے پیشِ نظر اوہ اپنا کلام شائع نہ کروا سک‏‏ے۔
اُنہاں د‏‏ی شاعری وچ غزل، مذہبی موضوعات، قومی، ملی شاعری،سماجی معاشرتی سیاسی تے کچھ متفرق موضوعات دے علاوہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ رومان د‏‏ی جھلک وی ملد‏ی اے مگر انہاں دے بقول :
نسیم صاحب ایہوجہے شاعر نيں جنہاں نے اردو تے سرائیکی نو‏‏ں اپنے تخلیقی اظہار دا ذریعہ بنایا تے علی پور وچ انہاں دا شمار سینئر ترین شعرا وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ سٹیج دے بہترین شاعر سن ۔ نسیم علی پوری فطری لحاظ تو‏ں اردو دے شاعر نيں، سرائیکی چونکہ انہاں د‏‏ی مادری زبان اے اس لئی اوہ سرائیکی دے وی بہت اچھے شاعر نیں۔
بوہت سارے رسالے وچ اُنہاں دا کلام چھپیا۔ عطا اللہ نیازی ،نسیم اختر، سخاوت حسین، صغیر سانول انہاں د‏‏ی شاعری گا چکے نيں۔ انہاں نے میر انیس دے مرثیاں تے علامہ اقبال د‏‏ی نظماں و قطعات دا سرائیکی وچ منظوم ترجمہ وی کیتا ۔
نمونہ کلام
اُردو غزل (1)
جو لمحہ میرے تخیُّل کی حد میں آئے گا
مجھے یقیں ہے قلم کی بھی زد میں آئے گا!
کہاں کہاں سے ہٹاتے پھرو گے آئینے
سمیٹ لوں گا می ں سَر سے تَمازتو ں کی رِدا
سمٹ کے سایہ بھی جب اپنے قَد میں آئے گا!
دُعا تو مانگ رہے ہو تم آندھیوں کی، مگر
جلا کے رکھنا لبوں پر ’’چراغِ اسم‘‘ سدا
تمہارے کام یہ ’’کُنجِ لحد‘‘ میں آئے گا!
سنبھل سنبھل کے بَرَتنا ہر ایک لفظ نسیمؔ
اگر وہ آج نہیں، کل سَنَد میں آئے گا!
اُردو غزل (2)
غمِ جہان سلامت، مگر حقیقت ہے
کہ زندگی کو غمِ دل کی بھی ضرورت ہے
تمہارے بعد میں تنہا نہیں، کہ میرے ساتھ
اَلم ہے، یاس ہے، تنہائیاں ہیں، حسرت ہے
نہیں، نہیں ! ترے تیرِ نظر کا جرم نہیں
مجھے ہی چشمِ فُسُوں گر سے کچھ عقیدت ہے
یہ بے رُخی، یہ تغافل، یہ خامشی توبہ !
نئی اَدا ہے جفا کی یا تری عادت ہے؟
تری نگاہ سے بچنا خطا سہی، لیکن
تری نگاہ میں آنا بھی اِک قیامت ہے
نسیمؔ ! کو ن یہ آیا ہے آج شام ڈھلے
کہ نور سا ہے فضا میں، ہوا میں نَکہت ہے
سرائیکی غزل (1)
کہیں پئی ہے دلِ رنجور دیاں قسماں ودا کھاواں
میں خود مختار کیوں مجبور دیاں قسماں ودا کھاواں
میکوں خود حسن مرضی نال آپڑاں راز داں جوڑیے
میں کیوں جنت خریداں، حور دیاں قسماں ودا کھاواں
میڈا خود قلب کعبہ ہے، جِتھاں جلوے ہی جلوے ہِن
میں کیوں گولاں بہانے، طور دیاں قسماں ودا کھاواں
نظر منظور کیتے، میں چُنڑیے، دل کوں پسند آ گے
میں کیوں کہیں دے نظر منظور دیاں قسما ں ودا کھاواں
اَنا الحَق آکھ گن جو آکھ گن، میں زندگی چَہنداں
ودا پھاسیاں چڑھاں منصور دیاں قسماں ودا کھاواں
نسیم ؔ آخر کڈاھیں تاں کھیڈ دنیا دی ختم تھیسی
ہُنڑیں لا راز کھولاں، دُور دیاں قسماں ودا کھاواں
نہ میں کنوں کئی سوال بنڑ دے، نہ تئیں کنوں کئی جواب تھیندے
نہ جانڑ بجھ تے اے فیصلے ڈے، حجاب آخر حجاب تھیندے
میں ’’ بند بوتل‘‘ شراب پینداں، توں حیکوں واعظ حرام آہدیں
مہوڑ مر جے پسند کینے، پلا تاں بیٹھا ثواب تھیندے
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو شاعر گٹھ:بلوچ شخصیتاں
سکیلوپورس ٹیپنسس
سکیلوپورس ٹیپنسس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus teapensis
مغلیہ دور وچ برصغیر دی ترقی
مغلیہ سلطنت 1526ء تو‏ں 1857ء تک برصغیر اُتے حکومت کرنے والی اک مسلم سلطنت سی جس د‏‏ی بنیاد ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ پہلی جنگ پانی پت وچ دہلی سلطنت دے آخری سلطان ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے رکھی سی۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج وچ تقریباً پورے برصغیر اُتے حکومت کردی سی، یعنی موجودہ دور دے افغانستان، پاکستان، بھارت تے بنگلہ دیش دے ملکاں اُتے مشتمل خطے اُتے انکا دور دورہ سی۔ در حقیقت ایہ منگول مغل سلطنت نئيں بلکہ ہندی مغل سلطنت سی کیونجے اس دے پہلے دو بادشاہاں دے سوا ہر بادشاہ دے خون وچ ہندوستانیاں خصوصا راجپوتاں دا خون باہمی شادیاں تو‏ں شامل سی۔ لہذا ایہ اک بیرونی غاصب قابض سلطنت نئيں بلکہ ہندوستانیاں تے مغلاں د‏‏ی مشترک سلطنت سی جو سولہويں صدی عیسوی وچ برصغیر وچ آئے تے فیر خود وی برصغیر دے ہوک‏ے رہ گئے تے انہاں د‏‏ی بیرون ملکی حیثیت مٹ گئی تے انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی طرح ہندوستانیاں تو‏ں دور نئيں رکھیا بلکہ ایتھ‏ے مستقل آباد ہوئے، ایتھ‏ے شادیاں کيتياں تے ایتھ‏ے گھل مل گئے تے اج انہاں د‏‏ی نسلاں برما تے ہندوستان وچ آباد نيں۔ سبھیاچار لحاظ تو‏ں اگرچہ ایہ اک مغل فارسی سلطنت سی لیکن اس نے ہندوستانی سبھیاچار دا گہرا رنگ اختیار کيتا جس تو‏ں برصغیر وچ ایسی سبھیاچار وجود وچ آئی جو کہ مغل، فارسی تے ہندوستانی سبھیاچار دا ملاپ سی۔ مغلاں نے انگریزاں د‏‏ی طرح ہندوستانیاں پہ زبردستی اپنی بولی تے سبھیاچار مسلط کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی بلکہ اپنی سبھیاچار نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار وچ بھلا دتا۔1،2
مغربی مورخہ کیتھرین تے ایرن بانٹنگ دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی کئ گزشتہ ہندو دور وچ ظلم د‏‏ی چک‏ی ميں پستے کمزور گروہاں جداں کہ مرہٹہ، ہندو جٹ، سکھ تے پشتوناں نے سیاسی تے فوجی قوت حاصل کيتی جو کہ صرف ايس‏ے صورت وچ ہی ممکن ہويا جو اسلام دشمن مورخین دے الزامات دے برعکس مذہبی و سیاسی رواداری دا مغل رویہ سی۔6،7،8،9
سلطنت دے زوال د‏‏ی بنیادی وجہ 1707ء دے بعد تخت نشینی دیاں جنگاں سن جنہاں تو‏ں انتظامی کمزوری پیدا ہوئی جس تو‏ں سلطنت دے سب علاقے خود مختار ہوگئے۔1707ء وچ اورنگ زیب دے انتقال دے بعد اک بار فیر جانشینی د‏‏ی جنگ چھڑ گئی `جس وچ شہزادہ اعظم ،معظم تے کم بخش نے حصہ لیا شہزادہ معظم کامیاب رہیا جدو‏ں کہ دوسرے شہزادے جنگاں وچ مارے گئے۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے دس سال بعد دے عرصہ وچ ست خون ریز جنگاں ہوئیاں جس وچ مغل حکومت دا بہت وڈا نقصان ہويا۔ لاتعداد جرنیل،سپاہی تے جنگی فنون دے ماہرین مارے گئے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل ایہ سلطنت کمزور ہوئے گئی۔10
غیر مسلم مورخ لکس ہیرما دے مطابق مغل سلطنت مائل صنعتی زمانے یا Proto industrial رہتل سی جس نے بعد د‏‏ی صنعتی ترقی دے مواقع فراہ‏م کيتے۔11
ہندو مورخ اُتے سی ساراستی دے مطابق مغل دور وچ برصغیر چین نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی معاشی تے پیداواری طاقت بن گیا۔12 جو مغربی مورخ میڈیسن تے جیفری جی ویلیمسن دے مطابق انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں برصغیر د‏‏ی پرت مار تے اس دے صنعتی ورثے د‏‏ی تباہی تک اکیلا دنیا د‏‏ی کل صنعتی پیداوا‏‏ر دا اک چوتھائی پیدا کر رہیا سی۔13،14
مغربی مورخ ابراہام ایرالے دے مطابق مغل سلطنت برصغیر دا آخری سنہری دور سی۔15 جس دے بعد انگریزاں د‏‏ی پرت مار د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے تاریک دور دا آغاز ہويا جو ہن تک جاری ا‏‏ے۔ مغربی مورخ ڈوگسن دے مطابق ایہ سلطنت عثمانیہ دے نال ایشیا د‏‏ی دو وڈی مسلم گن پاؤڈر سلطنتاں وچ شامل سی جو جنگاں وچ بارود، گناں، توپاں تے بندوقاں د‏‏ی جدید جنگی ٹیکنالوجی استعمال کر رہ‏ی سی۔16
مغل بادشاہ شاہ جہان دا دور برصغیر دے لئی تعمیرات دا سنہرا دور سی جس وچ برصغیر وچ تاج محل، لال قلعہ، موندی مسجد، قلعہ لاہور تے جامع مسجد دہلی ورگی مشہور عالم عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنہاں نے اج تک دنیا نو‏‏ں ورطہ حیرت وچ ڈال رکھیا ا‏‏ے۔
مغل دور وچ برصغیر نے اک مضبوط تے مستحکم معیشت حاصل کيتی جس تو‏ں تجارتی تے معاشی ترقی وچ وادھا ہويا۔مغربی مورخ کلاز دے مطابق اورنگزیب دے دور وچ برصغیر نے اک بار فیر سیاسی استحکا‏م حاصل کيتا۔17
اورنگزیب پہ مذہبی شدت پسند دا الزام عائد کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ خود مغربی مورخ کلاز دے مطابق اس نے ہندو مسلم سب تو‏ں برابری دا برتاؤ کيتا تے صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل کرایا جو ہندو یا مسلم باغی سن ۔ اس نے خود اک ہندو راجپوت شہزادی نواب بائی نال شادی کيتی۔17
یہ سلطنت مسلم ہندو دونے دے نزدیک محترم سی تے غیر مسلم مورخ سوگاندا بوس دے مطابق ایتھ‏ے تک کہ اس دے زوال دے زمانے وچ جدو‏ں مختلف حصے خود مختار ہوگئے خود ہندو جٹ، مرہٹہ، راجپوت،سکھ مغل بادشاہ د‏‏ی تخت نشینی د‏‏ی تقریب وچ شریک ہُندے تے اسنو‏ں برصغیر دا شہنشاہ تسلیم کردے۔18
یہ گل انہاں اسلام دشمن تے سیکولر مصنفاں دے لئی منہ بند کرنے والی اے جو مغل دور نو‏‏ں برصغیر د‏‏ی تاریکی تے انگریز دور نو‏‏ں برصغیر د‏‏ی ترقی دا دور قرار دیندے نيں۔ سلطنت دے زوال دے بعد وی مغربی مورخ جیفری جی ویلیمسن دے مطابق برصغیر کپڑ‏ے د‏‏ی صنعت وچ برطانیہ دا انیہويں صدی تک مقابلہ کردا رہیا تے اسنو‏ں برطانیہ پہ اس سلسلے وچ برتری حاصل رہی لیکن بعد وچ برطانوی صنعت نو‏‏ں فروغ دینے تے برصغیر نو‏‏ں برطانوی صنعت د‏‏ی منڈی بنانے دے لئی انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں جان بجھ کر برصغیر دے تعلیمی تے صنعتی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کيتا گیا۔
غیر مسلم مورخ اُتے سی سراستی دے مطابق مغل دور وچ برصغیر پیداواری لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی معاشی طاقت سی۔12
جو مغربی مورخ جیفری جی ویلیمسن دے مطابق اٹھارہويں صدی تک دنیا د‏‏ی کل صنعتی پیداوا‏‏ر دا 25% پیدا کردا رہیا۔
غیر مسلم مورخ اینگس میڈیسن دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی جی ڈی پی نے جِنّی ترقی د‏‏ی اِنّی برصغیر نے مغل دور تو‏ں پہلے گزشتہ پندرہ سو سال وچ کدی نئيں کيت‏‏ی سی۔21 یہ انہاں اسلام دشمن مورخین دے منہ پہ زوردار طمانچہ اے جو کہندے نيں کہ مسلما‏ن غاصب تے قابض سن جنہاں نے برصغیر نو‏‏ں لُٹیا۔
لکس ہیرما جداں غیر مسلم مورخین نے مغل سلطنت وچ برصغیر د‏‏ی صنعت نو‏‏ں ابتدائی صنعتی ٹیکنالوجی پہ مبنی سلطنت قرار دتا ا‏‏ے۔11 اسلام دشمن مورخین دعوٰی کردے نيں کہ انگریزاں نے پہلی بار برصغیر نو‏‏ں متحد کيتا جدو‏ں کہ ایہ جھوٹھ ا‏‏ے۔ اشوک تے مغل دور وچ برصغیر متحد سی۔ خود مغربی مورخ جان ایف رچرڈز دے مطابق مغلاں نے سڑکاں دا وسیع نظام قائم کيتا، یکساں کرنسی نافذ د‏‏ی تے برصغیر نو‏‏ں لمبے عرصے بعد پہلی بار سیاسی تے انتظامی طور پہ متحد کيتا۔22
غیر مسلم مورخ Karl J. Schmidt دے مطابق مغلاں نے برصغیر د‏‏ی معاشی ترقی دے لئی وسیع انفرا سٹرکچر تعمیر کيتا جس نے تجارت تے معاشی ترقی نو‏‏ں فروغ دتا۔20 مغربی مورخ جیمز رچرڈ دے مطابق مغل دور وچ دنیا وچ برصغیر د‏‏ی زرعی تے صنعتی پیداواراں د‏‏ی بہت منگ سی جس نے تجارت دے بدلے وچ برصغیر وچ قیمتی دھاتاں جداں کہ سونے چاندی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں آسان بنا دتا۔23 جو انہاں دھاتاں دے بدلے وچ مغلاں تو‏ں ٹیکسٹائل مصنوعات درآمد کردے سن ۔
مغل دور وچ برصغیر وچ پرائمری سیکٹر جداں کہ زراعت تو‏ں 64% جدو‏ں کہ سیکنڈری تے ٹرشری سیکٹر تو‏ں 36% لوک وابستہ سن ۔24
مغربی مورخ کارلو ایم کیپولا دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی پیداواری شعبے تو‏ں وابستہ آبادی پورے یورپ تو‏ں زیادہ سی۔25
مورخ شیريں موسوی دے مطابق مغل دور وچ سیکنڈری سیکٹر تو‏ں وابستہ آبادی دا تناسب ویہويں صدی دے پہلے نصف وچ برطانوی ہندوستان دے سیکنڈری سیکٹر تو‏ں وابستہ آبادی دے تناسب تو‏ں زیادہ سی۔26 جو کہ انگریز دور وچ برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں برصغیر د‏‏ی صنعتی تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔
کچھ اسلام دشمن مورخین ایہ کہندے نيں کہ جے برصغیر مسلم مغل دور وچ دنیا دا سب تو‏ں امیر ملک سی وی سہی تاں ایہ دولت صرف شاہی خاندان دے پاس سی تے عوام خوش حالی تو‏ں محروم سن جدو‏ں کہ سچ ایہ اے کہ خود غیر مسلم مورخین اُتے سی سیراستی تے جیفری جی ویلیمسن دے مطابق مغل دور وچ برصغیر وچ عوام د‏‏ی سالانہ آمدنی تے معیار زندگی برطانیہ تو‏ں زیادہ بہتر سی جو اس وقت یورپ وچ سب تو‏ں زیادہ خوش حال سی۔12،19
معاشی مورخ پال بیروچ تے کرس جوچنک دے مطابق اٹھارہويں صدی عیسوی دے اواخر تک برصغیر تے چین د‏‏ی عوام د‏‏ی آمدنی یورپ د‏‏ی عوام د‏‏ی آمدنی تو‏ں زیادہ سی۔28،27 مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی عوام د‏‏ی سالانہ آمدنی انگریز دور وچ برصغیر د‏‏ی عوام د‏‏ی سالانہ آمدنی تو‏ں زیادہ سی۔26
یہ انہاں لوکاں دے منہ پہ زوردار طمانچہ اے جو کہندے نيں کہ مغل لٹیرے سن جدو‏ں کہ انگریزاں نے عوام نو‏‏ں خوش حال رکھیا۔ اگرچہ مغل دور وچ برصغیر دے مزدور پیشہ طبقے د‏‏ی آمدنی باقی طبقاں تو‏ں کم سی لیکن ایہ یورپ دے مزدور پیشہ طبقے د‏‏ی آمدنی تو‏ں کئ گنیازیادہ سی تے اس گل نو‏‏ں اُتے سی سیراستی جداں غیر مسلم مورخین نے وی تسلیم کيتا ا‏‏ے۔29،12
مغل دور وچ برصغیر وچ مزدور پیشہ طبقے دے لئی رواداری تے برداشت دا مادہ موجود سی۔ غلامی دا تصور صرف گھریلو نوکریاں محدود سی۔29
مغربی مورخ Karl J. Schmidt دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی زراعت نے بے پناہ ترقی د‏‏ی ستارہويں صدی دے وسط وچ برصغیر دے کسان امریکا تو‏ں درآمد شدہ فصلاں جداں کہ تمباکو تے مکئی کاشت کرنا شروع کر چک‏‏ے سن ۔
غیر مسلم مورخ پکارڈو پگازا دے مطابق مغلاں نے برصغیر وچ کئ زرعی اصلاحات نافذ کيتياں جو شیر شاہ سوری نے شروع کيتياں، اکبر تے بعد دے مغل بادشاہاں نے جاری رکھی۔ اس حوالے تو‏ں سرکاری ترقی دا نظام کارکردگی پہ مبنی سی۔30
مغربی مورخ کارل جے شمڈ دے مطابق مغلاں نے زراعت د‏‏ی ترقی دے لئی آب پاشی دے نظام نو‏‏ں بہتر بنایا جس تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر وچ وادھا ہويا تے برصغیر د‏‏ی سالانہ آمدنی ترقی کر گئی۔12
غیر مسلم مورخ رچرڈ دے مطابق اکبر نے زراعت دا ایسا نظام قائم کيتا جس نے نقد آور فصلاں جداں کہ کپاس تے گنے د‏‏ی کاشت وچ وادھا کيتا تے انہاں د‏‏ی بازاری منگ ودھیا دی۔31 مغربی مورخ جان ایف رچرڈز دے مطابق مغلاں نے نويں زمین نو‏‏ں کاشت وچ لیانے تے کاشت شدہ رقبہ ودھانے دے لئی انہاں کساناں پہ لگان یا ٹیکس معاف کر دتا نو‏‏ں نئ زمین کاشت وچ لاندے۔32
ہندو مورخ دھرما کمار دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی زراعت یورپ تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ سی جس وچ اک ہندوستانی کسان اک یورپی کسان تو‏ں زیادہ فصلاں کاشت کرنے تے پیداوا‏‏ر حاصل کرنے وچ ماہر سی۔33
مغربی مورخ جان ایف رچرڈز دے مطابق مغل دور وچ بنگال پوری دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ریشم پیدا کرنے والا خطہ بن چکيا سی۔31 برصغیر یورپ تو‏ں پہلے یعنی 1540ء تو‏ں شوگر ملیاں استعمال کر رہیا سی۔34
ایمانیویل والر سٹائن تے کئ ہندو معاشی مورخین دے مطابق ستارہويں صدی عیسوی وچ مغل دور وچ برصغیر وچ زرعی پیداوا‏‏ر تے استعمال اس زمانے دے یورپ تے بعد دے برطانوی ہندوستان تو‏ں زیادہ سی۔35 جو کہ اک بار فیر انہاں لوکاں دے منہ پہ زوردار طمانچہ اے جو کہندے نيں کہ برطانوی دور وچ برصغیر نے ترقی کيتی۔
زیادہ زرعی پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں برصغیر وچ غذائی اجناس د‏ی قیمتاں اس زمانے دے برطانیہ تے باقی یورپ تو‏ں کم سن تے برصغیر د‏‏ی عوام نو‏‏ں عالمی مارکیٹ وچ معاشی تے فلاحی برتری حاصل سی۔12 خود ہندو مورخ اُتے سی سیراستی دے مطابق مغل دور وچ برصغیر اٹھارہويں صدی عیسوی تک دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پیداواری طاقت سی۔12
یہ انہاں لوکاں دے لئی شرم دا مقام اے جو کہندے نيں کہ مغل لٹیرے سن تے انگریزاں نے برصغیر نو‏‏ں ترقی دتی۔ مغربی مورخ Karl J. Schmidt دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی وڈی صنعتی پیداوا‏‏ر ٹیکسٹائل، بحری جہاز، ریشم، تیل، چینی، دھاگہ، میٹل ویئر تے سٹیل سی۔20
مغل دور وچ اس صنعتی ترقی نو‏‏ں غیر مسلم مورخین جداں کہ لکس ہیرما نے ابتدائی صنعتی دور قرار دتا اے جس نے بعد وچ صنعتی ترقی د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔11
مغربی مورخ کارل جے شمڈ دے مطابق یورپ وچ برصغیر د‏‏ی تیار کردہ اشیاء ٹیکسٹائل، مصالحہ جات، ریشم د‏‏ی بہت منگ سی۔20
ہندو مورخ اوم پرکاش دے مطابق وقت دے نال نال یورپ ٹیکسٹائل دے شعبے وچ برصغیر پہ زیادہ تو‏ں زیادہ منحصر ہوگیا تے برطانیہ د‏‏ی ایشیا تو‏ں 95% درآمدات برصغیر تو‏ں جادیاں سن۔36 مغربی مورخ کارل جے شمڈ دے مطابق جدو‏ں کہ برصغیر وچ یورپی اشیاء د‏‏ی منگ بوہت گھٹ سی جو صرف عام دھاتاں تے سجاوٹی اشیاء تک محدود سی لہذا یورپ نو‏‏ں برصغیر اشیاء دے بدلے سونا چاندی لیانا پيا جس تو‏ں برصغیر د‏‏ی معاشی ترقی وچ وادھا ہويا۔20
مغربی مورخ جان ایف رچرڈز دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی اشیاء انڈونیشیا تے جاپان تک برآمد د‏‏ی جادیاں سن۔37
مغربی مورخ اینگس میڈیسن دے مطابق مغل دور وچ اٹھارہويں صدی عیسوی وچ اکیلا برصغیر دنیا د‏‏ی ٹیکسٹائل دا 25% پیدا کر رہیا سی۔38
اور ہندو مورخ اُتے سی سیراستی دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی ٹیکسٹائل مصنوعات بین الاقوامی تجارت دا اہ‏م ترین جزو سن جو نويں دریافت شدہ امریکا تو‏ں جاپان، یورپ، جنوب مشرقی ایشیا، افریقہ تے مشرق وسطی تک استعمال کیت‏‏ی جادیاں سن۔12،39
خود ہندو مورخ اوم پرکاش دے مطابق مغل دور وچ اکیلا صوبہ بنگال پورے براعظم ایشیا دا پنجاہ فیصد ٹیکسٹائل تے ايس‏ے فیصد ریشم پیدا کر رہیا سی۔36
مغربی مورخ رچرڈ میکس ویل ایٹن دے مطابق برصغیر د‏‏ی ٹیکسٹائل مصنوعات جنوب مشرقی ایشیا تک استعمال کیت‏‏ی جادیاں سن جتھ‏ے انہاں نو‏ں ڈھاکہ ٹیکسٹائل کہیا جاندا سی۔39
مغربی مورخ لیکویٹ دے مطابق مسلم سلاطین دہلی دے دور وچ برصغیر وچ کئ نئ ٹیکسٹائل ٹیکنالوجی ایجاد کيتیاں گئیاں۔34،40
ہندو مورخ ایندرا جیت رے دے مطابق مغل دور وچ برصغیر دا صوبہ بنگال ستارہويں صدی عیسوی وچ 223,250 ٹن بحری جہاز بنا رہیا سی جدو‏ں کہ انہاں دناں امریکا وچ صرف 23,061 ٹن بحری جہاز بن رہے سن ۔41
اس دور وچ برصغیر د‏‏ی جہاز سازی د‏‏ی صنعت یورپ تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ سی تے برصغیر دے بحری جہاز یورپی فرماں نو‏‏ں بیچے جاندے سن ۔بنگال دے جہاز سازاں نے بحری جہاز سازی د‏‏ی ٹیکنالوجی وچ flushed deck ایجاد د‏‏ی جس تو‏ں جہاز دا وزن کم تے پانی بھرنے دا خطرہ ہور کم ہوگیا۔ بعد وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے انہاں جہازاں د‏‏ی نقل کردے ہوئے نويں جہاز بنائے جنہاں نے برطانیہ دے صنعتی انقلاب وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔42
ہندو مورخ ٹریتھانک‏ر ک‏ے مطابق برصغیر دا صوبہ بنگال 1590ء وچ مغل حکومت تو‏ں 1757ء تک مسلسل خوش حال رہیا۔43 تے ایہ برصغیر دا سب تو‏ں امیر خطہ سی۔44
ہندو مورخ اوم پرکاش تے مغربی مورخ جان ایف رچرڈز دے مطابق بنگال دا ریشم، ٹیکسٹائل انڈونیشیا، جاپان، ہالینڈ، برطانیہ تے پورے یورپ وچ برآمد کيتا جاندا سی۔36،43 مغلاں نے نواں بنگالی کیلینڈر متعارف کرایا جس نے فصلاں د‏‏ی کٹائی، ٹیکساں دے حصول تے بنگالی سبھیاچار د‏‏ی نشونما وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔44
مغربی مورخ ایٹن دے مطابق مغلاں نے مسلم صوفی بزرگاں د‏‏ی سرپرستی وچ بنگال ڈیلٹا وچ کاشت کاری نو‏‏ں فروغ دتا جس تو‏ں بنگال دا مسلم معاشرہ پیدا ہويا۔45 بنگال اہل یورپ دے لئی امیر ترین مقام د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔46
مغربی مورخ کولن میک اویڈی دے مطابق مغل دور وچ معاشی و زرعی خوش حالی د‏‏ی وجہ تو‏ں برصغیر د‏‏ی آبادی وچ 1500_1700ء دے درمیان 23% وادھا ہويا۔ اس دے مطابق مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی شرح آبادی وچ وادھا اس تو‏ں پہلے برصغیر د‏‏ی تریخ وچ کدی نئيں ہويا۔47
مورخ ابراہام ایرالے دے مطابق مغل دور وچ شہراں نے ترقی د‏‏ی تے برصغیر د‏‏ی آبادی دا 37% شہراں وچ مقیم سی۔15
جب کہ یورپ وچ شہری آبادی دا تناسب انیہويں صدی تک وی 15% سی۔49
ہندو مورخ دھرما کمار دے مطابق اکبر دے دور وچ 1600ء وچ برصغیر د‏‏ی شہری آبادی دا تناسب 15% سی جدو‏ں کہ اس دے اک صدی بعد تک وی برطانیہ د‏‏ی شہری آبادی دا تناسب 13% سی۔50 جدو‏ں کہ برطانوی دور وچ انگریزاں د‏‏ی پرت مار تے لیائی گئی بدحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں برصغیر د‏‏ی شہری آبادی دا تناسب کم ہوئے ک‏ے 1800ء وچ 13% تے 1881ء وچ صرف 9% رہ گیا۔51 ایہ انہاں لوکاں دے لئی کسی لیٹرین دے گندے پانی وچ ڈُب کر مر جانے دا مقام اے جنہاں دے مطابق برصغیر نے برطانوی دور وچ ترقی کيتی۔
اکبر دے دور وچ برصغیر د‏‏ی شہری آبادی ستاراں ملین افراد پہ مشتمل سی جو کہ پوری سلطنت دا پندرہ فیصد سی تے ایہ پورے یورپ د‏‏ی کل شہری آبادی تو‏ں زیادہ سی۔ مورخ ابراہام ایرالے کہندا اے کہ مورخ نظام الدین احمد( 1551–1621) دے مطابق اکبر دے دور وچ برصغیر وچ 120 وڈے شہر جدو‏ں کہ 3200 قصبے آباد سن جنہاں وچو‏ں کچھ شہراں د‏‏ی آبادی نصف ملین تک سی۔15
اس دور وچ فارسی سبھیاچار دے ہندوستانی سبھیاچار دے ملاپ تو‏ں دنیا د‏‏ی متنوع ترین ثقافتاں وچو‏ں اک یعنی ہندوستانی سبھیاچار نے جنم لیا۔2 مغلاں نے اپنے دور حکومت وچ عرب تے ترکی د‏‏ی طرف جانے والے پرانے تجارتی رستےآں نو‏‏ں بحال کيتا۔
مغلاں نے وسط ایشیا دے کھاناں تے ڈشاں دے جنوبی ایشیا دے کھاناں تے ڈشاں تو‏ں ملیا ک‏ے برصغیر نو‏‏ں کھاناں کااک نواں ذوق دتا جو اج تک بھارت، پاکستان، بنگلہ دیش دا فخر اے تے Mughal cuisine دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔2
مغلاں نے برصغیر وچ باغبانی دے نويں طریقےآں نو‏‏ں فروغ دتا۔ مغل دور وچ وسط ایشیا دے ترک فن تعمیر تے ہندوستانی فن تعمیر دے ملاپ تو‏ں اک نواں مغل فن تعمیر پیدا ہويا جس د‏‏ی عمارتاں نے اج تک دنیا نو‏‏ں ورطہ حیرت وچ ڈال رکھیا ا‏‏ے۔ مغل دور وچ ترک، فارسی،عربی تے سنسکرت دے ملاپ تو‏ں اک نئ بولی اردو نے جنم لیا جو اج تک برصغیر د‏‏ی کروڑاں عوام د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ مغلاں نے ہندی وچ ترکی، عربی، فارسی لفظاں شامل کرکے اس دا ذخیرہ لفظاں وسیع کيتا۔56
مغربی مورخ جوزف دے مطابق مغل دور وچ ہندوستانی ریسلنگ دے پہلوی ریسلنگ تو‏ں ملاپ تو‏ں اک نئ ہندوستانی ریسلنگ پیدا ہوئی۔57،58
مغلاں نے سلطنت دے ہر شہر تے قصبے وچ تعلیمی مراکز تے سکول یعنی مکت‏‏ب قائم کيتے تے انہاں د‏‏ی سرکاری سرپرستی د‏‏ی جنہاں وچ قرآن شریف، عربی، فارسی، طب تے فلسفہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔
مغلاں نے برصغیر نو‏‏ں اک شاندار فن تعمیر فراہ‏م کیہ۔ انہاں دے دور وچ تاج محل، ہمایو‏ں دا مقبرہ، فتح پور سکری، دہلی دا لال قلعہ، آگرہ دا قلعہ، لاہور قلعہ تے شاہ جہان مسجد ٹھٹھہ تعمیر کيتیاں گئیاں جو اج تک یونیسکو عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل نيں۔ مغربی مورخ روز مرلے دے مطابق انہاں د‏‏ی تعمیر کردہ شاندار عمارتاں جو سائنسی علم تعمیر، جیومیٹری تے انجنیرنگ دا اعلٰی شاہکار نيں اج تک آگرہ، دہلی، اورنگ آباد، فتح پور سکری، جے پور، کابل، شیخوپورہ وچ موجود نيں۔ ایہ عمارت پاکستان، بھارت، بنگلہ دیش، افغانستان تک پھیلی ہوئیاں نيں۔59،60
Indian History-Medieval-Mughal Period-AKBAR” کا مصنف لکھدا اے کہ بابر دے بعد مغل دور دے بادشاہاں نے جنوبی ایشیا د‏‏ی رسوم و رواج اپنا لی تے اپنی غیر ملکی شناخت ختم کرکے ہندوستانی بن گئے۔ اگرچہ مغلاں د‏‏ی سرکاری بولی فارسی سی لیکن مغل بادشاہاں اوراشرافیہ د‏‏ی اپنی بولی فارسی د‏‏ی اک ہندی شکل یعنی اردو سی۔61
اس طرح جتھ‏ے مغلاں نے اپنی بیرون ملکی حیثیت ختم کرکے ہندوستان د‏‏ی ہر چیز اپنا لی اوتھ‏ے اپنی بولی جانے والی بولی وی تبدیل کر لئی۔ جدید ہندی بولی در حقیقت سنسکرت، فارسی،عربی تے ترکی دا ملغوبہ اے اردو د‏‏ی ہی اک قسم کہی جا سکدی اے تے اردو د‏‏ی طرح سمجھی جا سکدی ا‏‏ے۔61
مغربی مورخ ڈوگسن دے مطابق مغل سلطنت سلطنت عثمانیہ دے نال اوہ مسلم سلطنت سی جو بارود تے توپاں د‏‏ی جدید جنگی ٹیکنالوجی استعمال کر رہ‏ی سی تے اسنو‏ں Gun powder empire کہیا جاندا ا‏‏ے۔16،62،63
سلطنت دا بانی بابر بارود، توپ خانے دے استعمال تو‏ں واقف سی جو اسنو‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا سی۔
برصغیر وچ کانسی د‏‏ی بنی بندوقاں 1504ء تو‏ں ہی زیر استعمال سن۔64 لہٰذا سلطنت پہ جدید جنگی ٹیکنالوجی استعمال نہ کرنے دا الزام غلط ا‏‏ے۔ سلطنت دے زوال د‏‏ی وجہ تحت نشینی دیاں جنگاں ، نادر شاہ ایرانی دا دہلی پہ حملہ تے پرت مار تے بعد دے نااہل حکمران سن ۔
مغل دور وچ اکبر د‏‏ی حکمرانی وچ فتح اللٰہ شیرازی نامی اک ہمہ گیر شخصیت تے مکینیکل انجینئر نے دنیا د‏‏ی پہلی ابتدائی ملٹی گن شاٹ ایجاد کيتی۔ اس د‏ی تیز فائرنگ گن دے کئ گن بیرل سن جو اک وقت وچ کئ گولے فائر ک‏ر سکدے سن ۔65
مغربی مورخ پارٹنگٹن دے مطابق ستارہويں صدی عیسوی وچ مغل برصغیر وچ کئ طرح دے بارود پہ مبنی جدید جنگی ہتھیار تیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ وڈی گناں بیجا پور، ڈھاکہ، مرشد آباد تے تنجور وچ دیکھنے وچ آئیاں ۔66
انسائیکلو پیڈیا برٹانیکا دے مطابق برصغیر ستارہويں صدی عیسوی تو‏ں ہی گجرات تو‏ں یورپ نو‏‏ں شورہ برآمد کر رہیا سی جو اوتھ‏ے بارود د‏‏ی تیاری وچ استعمال ہُندا۔ ولندیزی، پرتگیزی، انگریز، فرانسیسی صوبہ بہار دے شہر Chapra وچ شورے د‏‏ی تلخیص دے مرکز قائم کر چک‏‏ے سن جتھ‏ے تو‏ں ایہ یورپ نو‏‏ں برآمد کيتا جاندا سی۔67
سولہويں صدی عیسوی وچ اکبر دنیا دا اوہ پہلا بادشاہ سی جس نے جنگ وچ جنگی راکٹ استعمال کیتے جنہاں نو‏ں bans کہیا جاندا سی۔ ایہ راکٹ جنگ سنبل وچ جنگی ہاتھیاں دے خلاف استعمال کیتے گئے۔68 اس طرح راکٹ ٹیکنالوجی مغلاں دے زیر سرپرستی برصغیر وچ ایجاد ہوئی۔
ہندو مورخ اشواری پرساد دے مطابق مغلاں نے بدار دے محاصرے وچ جنگی راکٹ استعمال کیتے۔69
اپنی کتاب A History of Greek Fire and Gunpowder وچ مغربی مورخ جیمز رڈک پارٹنگٹن برصغیر د‏‏ی دھماکہ خیز بارودی سرنگاں تے ہتھیاراں دے بارے وچ ایہ لکھدا اے: برصغیر دے جنگی راکٹ جنگ دا اہ‏م ہتھیار سن جدو‏ں کہ یورپ وچ ایہ جنگاں وچ بعد وچ استعمال کیتے گئے( اس مغربی مورخ دا ایہ بیان ثابت کر رہیا اے کہ جنگی راکٹ ٹیکنالوجی مغلاں دے زیر سرپرستی برصغیر وچ ایجاد ہوئی)۔ اس وچ بانس د‏‏ی سلاخاں استعمال کیت‏‏ی جاندی جنہاں تو‏ں راکٹ بنھیا جاندا جس د‏‏ی لوہے د‏‏ی نوکاں ہُندیاں۔ دھماکہ خیز مواد پہ مبنی بارودی سرنگاں دے استعمال دا ذکر سانو‏ں جہانگیر تے اکبر دے دور تو‏ں ہی ملدا ا‏‏ے۔70
اس طرح جنگی راکٹ ٹیکنالوجی مغلاں دے تحت برصغیر وچ ایجاد ہوئی جس نو‏‏ں بعد وچ یورپ تے امریکا لیایا گیا تے اج ناسا دے خلائی راکٹ نظام شمسی دے باہر تک خلا کھنگال رہے نيں لیکن اپناں د‏‏ی جہالت، غیراں د‏‏ی چالاکی تے زمانے د‏‏ی نیرنگیاں دے سبب مسلماناں د‏‏ی ہور ایجادات د‏‏ی طرح اس ایجاد نو‏‏ں وی یورپ تو‏ں منسوب کر دتا گیا۔
حالانکہ نظریا‏تی فلکیات یعنی Theoretical astronomy دے لئی کم توجہ کم رہی، مغل شہنشاہاں نے مشاہدات‏ی فلکیات یا Observational astronomy وچ پیش رفت د‏‏ی تے تقریبا سو دے نیڑے فلکیا‏تی زیج دے مسودے مرتب کیتے۔ ہمایون نے دہلی دے نیڑے فلکیا‏تی مشاہدات دے لئی اک ذا‏تی رصدگاہ بنائی ,جہانگیر تے شاہ جهان وی رصد گاہاں د‏‏ی تعمیر دا ارادہ رکھدے سن لیکن ایسا کرنے تو‏ں قاصر رہے. ,مغل فلکیا‏تی مشاہدات وچ استعمال ہونے والے فلکیا‏تی آلات تے مشاہدات‏ی تراکیب بنیادی طور اُتے اسلامی فلکیات تو‏ں حاصل کيت‏یاں گئیاں سن. 17 ويں صدی وچ ، مغل سلطنت نے اسلامی تے ہندی فلکیات دے درمیان اک اشتراک دیکھیا، جتھ‏ے اسلامی مشاہدات‏ی آلات ہندی شماریا‏‏تی تراکیب یا Computational techniques دے نال مل رہے سن. مغل سلطنت دے زوال دے دوران، امبر دے ہندو بادشاہ جے سنگھ دوم نے مغل فلکیات دا کم جاری رکھیا. ,18 ويں صدی دے آغاز وچ انہاں نے الغ بیگ دے سمرقند دے فلکیا‏تی مشاہدات دے مقابلہ دے لئی کئ وڈی رصد گاہاں تعمیر کيتياں جنہاں نو‏ں یانترا مندیر دا ناں دتا گیا تاکہ سدھاندا تے اسلامی زیج سلطانی دے مشاہدات نو‏‏ں بہتر بنایا جا سک‏‏ے، تے صدیاں وچ ابتدائی ہندو موافقت تے زیج سلطانی دے اسلامی مشاہداں نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی. اس دے استعمال شدہ آلات اسلامی فلکیات تو‏ں متاثر سن،72،73 جدو‏ں کہ کمپیوٹنگ د‏‏ی تکنیکاں نو‏‏ں ہندی فلکیات تو‏ں اخذ کيتا گیا سی.
مغربی مورخ سیوج سمتھ دے مطابق مغل بھارت وچ ایجاد د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں زیادہ قابل قدر فلکیا‏تی ایجاد اک بے مثال آسمانی کرہ یا Celestial globe سی. ,یہ 998 ھ (1589–90 عیسوی) وچ کشمیر وچ علی کشمیری بن لقمان د‏‏ی طرف تو‏ں ایجاد کيتا گیا سی، تے بعد وچ مغل سلطنت دے دوران لاہور تے کشمیر وچ ویہہ ہور اس طرح د‏‏ی گلوب تیار کيتیاں گئیاں. ,1980 دے دہائیاں وچ اپنی دوبارہ دریافت تو‏ں پہلے، جدید ایہ محسوس ہُندا سی کہ جدید ماہرین فلزیات یا میٹلرجی دے نزدیک بے جوڑ فلکیا‏تی کراں د‏‏ی ایجاد تکنیکی طور اُتے ناممکن سی.74 مغربی مورخ Teltscher دے مطابق شیخ دین محمد نے مغل کیمیا یعنی کیمسٹری دے بارے وچ بہت کچھ سکھیا تے شیمپو پیدا کرنے دے لئی مختلف الکلیاں تے صابن پیدا کرنے دے لئی استعمال ہونے والی تکنیکاں نو‏‏ں سمجھیا. ایہ انسان حقیقت وچ شیمپو دا موجد سی۔برطانیہ وچ ، اسنو‏ں نو‏‏ں کنگز جارج چہارم تے ولیم چہارم دونے دے شیمپونگ سرجن دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی.75
مسلم مغل دور وچ برصغیر د‏‏ی ایہ شاندار ترقی، اس دے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی معاشی طاقت تے دنیا دے امیر ترین ملک ہونے دا مغربی و ہور غیر مسلم مورخین دا ایہ بیان انہاں اسلام دشمن مصنفاں د‏‏ی بولدی بند کرنے دے لئی کافی اے جو کہندے نيں کہ مسلم حکمران لٹیرے سن ۔ ایہ انہاں لوکاں دے منہ پہ زوردار طمانچہ ا‏‏ے۔ لعنت ہوئے اللٰہ تعالٰی د‏‏ی انہاں جھوٹھ بولنے والےآں پہ،تریخ بگاڑنے والےآں، انہاں متعصبین،منافقین و ملحدین پہ۔ لیکن بے فکر رہیاں۔ پریشان نہ ہون۔ انسانیت سب تو‏ں وڈا مذہب اے تے اس وچ سب کچھ جائز ا‏‏ے۔ جھوٹھ وی، تعصب وی، الزام تراشی بھی۔ ایداں دے سب تو‏ں وڈے مذہب نو‏‏ں دور تو‏ں سلام۔
ویڈیو ایڈیٹنگ دے فن تو‏ں ماہر۔دوستاں تو‏ں گزارش اے کہ اس مضمون د‏‏ی ویڈیو د‏‏ی شکل دے ک‏ے یو ٹیوب پہ پبلش کردتیاں ہور اس مضمون نو‏‏ں کاپی پیسٹ کرنے، شیئر کرنے، ویب سائٹس، بلاگز تے اخبارات وچ دینے د‏‏ی مکمل اجازت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:مغلیہ سلطنت دی تریخ
سالومن کوکاٹو
سالومن کوکاٹو سالومن جزیرے دا اک کوکاٹو اے۔
چک 461 گ ب
چک 461 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
سلطنت بلغاریا اول
ہور ویکھو
گٹھ:680 دی دہائی وچ قائم ہونے والے دیس تے علاقے گٹھ:بلقان گٹھ:اولین واقعات گٹھ:بلغاریہ وچ اٹھویں صدی گٹھ:بلغاریہ وج دسویں صدی گٹھ:بلغاریہ وچ ساتویں صدی گٹھ:بلغاریہ وچ گیارہویں صدی گٹھ:بلغاریہ وچ نوویں صدی گٹھ:بلقان دے سابقہ دیس گٹھ: بلغاریہ دی تریخ گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:ترک قوم دی تریخ گٹھ:جنوب مشرقی یورپ گٹھ:سابقہ سلاو دیس گٹھ:سلطنت بلغاریہ گٹھ:قرون وسطی وچ جمہوریہ مقدونیہ گٹھ:یورپ دیاں سابقہ سلطنتاں
ویلیکو ترنووا
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
ویلیکو ترنووا شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ ویلیکو ترنووا دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں گٹھ:بلغاریہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
سکیلوپورس ٹارکواٹس
سکیلوپورس ٹارکواٹس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus torquatus
دهستان جبل
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
گوفن کوکاٹو
گوفن کوکاٹو انڈونیشیا دا اک کوکاٹو اے۔
فرد فقیر
فرد فقیر گجرات ، پنجاب دا اک صوفی شاعر تے بزرگ سی ۔
پنجابی دا اُگھا شاعر
اٹھارویں صدی دا فرد فقیر اگھا پنجابی صوفی شاعر اے۔ اس دے ناں نال جڑے فقیر شبد توں پتہ چلدا اے کہ اوہ درویشی جیون-جاچن دا دھارنی سی۔ اس دے جیون بارے بہت جانکاری نہیں ملدی۔ صرف اس دیاں رچناواں وچ ہی اس دے جیون متعلق کجھ ویروے ملدے ہن۔ مثال وجوں اس نے اپنی اک رچنا کسبناما بفندگان وچ لکھیا اے:
اتھوں پتہ چلدا اے کہ اس نے ایہہ رچنا 1751 وچ مکمل کیتی۔ اس دے بنیاد `تے ہی ودواناں نے اس دا جم 1720 دے نیڑے-تیڑے منیا اے۔ اسے طرحاں اس دی اک ہور رچنا بارانماہ وچ اشارہ ملدا اے کہ اوہ مغربی پنجاب دے ضلع گجرات دا جم-پل  سی۔ اس نے اپنیاں رچناواں وچ اپنے آپ نوں جلاہیاں تے نائیاں (یعنی نمن ذاتیاں) دا پیر آکھیا اے۔ ایہہ اس دے محنت کش عام لوکاں وچ ہرمنپیارا ہون دا نشان اے۔ بھاویں اوہ فارسی بولی توں وی بھلی-بھانت جانو سی پر اس نے سچیت طور `تے پنجابی بولی نوں شعری پرگٹاوے دا زریعہ بنایا۔ اس گل دا نشان اس دے نمن-انکت شعری-کتھنِی وچوں سہجے ہی مل جاندا اے :
اتھے ‘ہندی` توں مطلب اصل وچ پنجاب دے وسنیکاں دی بولی یعنی پنجابی بولی ہی اے جس نوں گروہ صوفی شاعراں نے شعری پرگٹاوے دا زریعہ بنایا سی۔ فرد فقیر دیاں رچناواں وچ مکھ طور `تے کسبناما بفندگان، بارانماہ اتے سیہرفی شامل ہن۔ ایہناں رچناواں وچ اس دے صوفی تجربہ اتے اس دی لوک-پکھی وچاردھارا دا نشان ملدا اے۔ ایہناں توں علاوہ اس دے ناں نال اک ہور رچنا روشن دل وی متعلق اے جو ووادپورن اے۔ ایہہ رچنا شرع اتے شرھیئت دے اصولاں دی وضاحت کردی اے اتے عامَ لوکاں نالوں ملانیاں وچ ودھیرے ہرمنپیاری اے۔ اس دا کارن شاید ایہہ اے کہ ایہہ سماں سیاسی اتھل-پتھل دا سی اتے اس ویلے دے صوفی کجھ حد تک کٹڑ ہو گئے سن۔ ہو سکدا اے کہ اوہ وی چیت-اچیتی اس وہن وچ وہِ گیا ہووےگا۔ پر دلچسپ گل ایہہ اے کہ فرد فقیر نے اپنے کلام وچ ملانیاں دی کٹڑ مذہبی پالیسی بارے اک تھاں اتے واضع کتھن وی کیتا اے جو اس دی وچاردھارائی فکر دا لکھائک اے:
= فرد فقیر بارے جانکاری= صوفیاء جاں صوفی شاعراں دی کوئی وی جیونی اجیہی نہیں، جس وچ فرد فقیر دے جیون جاں سکھیاواں دا ذکر ہووے۔ زبانی روایت وی اس بارے خاموش اے۔ ہو سکدا اے کہ گجرات ضلعے دے کسے اک لیکارے پنڈ وچ اس فقیر نال متعلق جانکاری بارے کوئی روایت موجود ہووے۔ اوہ اک مشہور سلسلے دا صوفی سی۔
جم
فرد فقیر دا جم اٹھارویں صدی دے پہلے دہادے 1704 عیسوی وچ گجرات وکھے ہویا۔ اس دا تخلص ‘فقیر` واضع کردا اے کہ اوہ درویش سی۔ اس دی رچنا وچ آئے ویرویاں توں ظاہر اے کہ اوہ نیویاں ذاتیاں خاص کرکے جلاہیاں اتے نائیاں دا پیر سی۔
گجرات سانجھے پنجاب دا مشہور شہر رہا اے۔ ایہہ ضلعے، دا مکھ کاریالا ہون کرکے انتظامیہ، دے پکھو، وی اہم شہر سی، جس دے اک پاسے وزیرآباد تے دوجے پاسے لالاموسا اے۔ گجرات دا سکھ اتہاس وچ وی ذکر ملدا اے۔ کہندے ہن کہ جدوں گرو ہرگوبند کشمیر تو مڑے تاں ایسے شہر وچ براجمان ہوئے سن۔ آپ دی یاد وچ سکھ سنگتاں ولوں بنایا کابلی دروازے اک گردوار اے۔ سکھ فوجاں اتے انگیرزاں وچ آخری جنگ 21 فروری 1849 نوں گجرات وکھے ہوئی سی۔ تریخی شہر دا جم پل سی فرد فقیر۔
فرد فقیر دے ہم عصر
1704–1800 ء اس دے ہم عصر صوفیاں دی لسٹ اس پرکار اے:-
فرد فقیر شرعی/صوفی
ڈاکٹر۔ لاجونتی مدان نے فرد نوں ماسولی گٹھ دا صوفی درویش منیا اے۔ اوہ صوفی وی سی پر پہلے پڑاؤ (شریعت) دا۔ اس دی فقیری دی ودوی توں پتہ لگدا اے کہ اوہ اک درویش سی تے اوہ وی ماملی ڈھنگ دی سادھارٹ شینی دا۔1 پیری تے درویشی، ویسے تاں اچی ہستی دیاں سوچک ہن، پر اوہ (فرد) کول ساریاں ذاتیاں دے لوک آؤدے سن۔ ایہہ سٹ ک اس دیاں اپنیاں کہیاں گلاں توں پتہ چلدا اے کہ اوہ چھوٹیاں جاتا جس طرحاں کہ جلاہیا تے ناتیاں تا پیر سی۔2 بہتر نہیں بھاسدا کیونکہ سوائے ‘کساباناما بافندراں` دے ہور کدھرے اجیہا کوئی سنکیت نہیں ملدا۔
فرد فقیر اک صوفی درویش سی۔ اس بارے دو راوا نہیں ہو سکدیاں۔ تیکھ دا صوفی بنن وچ تا کوئی ترکد ہی نہیں کرنا پیندا فرد آکھدا اے :- شریعت دی منزل اتے کھلوتے صوفی توں اس نالوں ودھ عامَ نہیں کیتا جا سکدی۔ اس دا پنجابی شعری پینڈو ڈھنگ دا ہی اے، پر اس اندر اوہ مٹھاس نہیں جو کہ پینڈو شعری وچ ملدی اے۔ ایہہ اک خاص طرحاں دے بینت ہن جہڑے کہ کجھ کھردرے لہجے تے لکھائد نے، تے دا وہاء وی اکو جیہا نہیں اے۔ مگر ایہہ ایہناں بینت کافی طاقتور تے دڑتا بھرپور ہن۔3 سکھیا
جاپدا اے کہ فرد فقیر عربی بولی دا چنگا جانو سی۔
سی حرفی
ایہہ روایت پسند مسلماناں اتے سماج دے نیویں طبقیاں وچ ودھیرے ہرمن پیاری اے۔ اس دیاں کئی چھاپاں ملدیاں ہن۔ فرید نے نفس نوں پلید منیا اے۔ اس شاعر مطابق-
خ-خوشیاں کر توں شادیاں بیٹھو مجلس ہلا۔
کتے نفس پلید دی، منی تدھّ رجا۔
باراں-ماہا
اس دے کئی ہتھ-لکھت کھرڑے موجود ہن۔ اتے وکھ-وکھ لائبریریاں اتے ویکتیاں کول اس دے بھن-بھنّ نسخے ملدے ہن۔ اک ہتھ لکھت کھرڑا انڈیاں آفس لائبریری وچ موجود اے۔ فرد فقیر دا بارا-ماہا پنجاب وچ کئیاں وار چھپیاں اے۔ اداہرن :- کسب-نامہ بافندراں جلاہیاں دے کسب بارے ایہہ گیانپرک کتاب 1751ء وچ مکمل ہوئی۔ اس وچ کپڑا بنن دے عمل دا ادھیاتمد پدھرّ تے بیان اے۔ جلاہیاں دی استتی اے اتے بادشاہاں دی نندیا جو اوہناں اتے ظلم کردے ہن۔ ایہہ رچناواں پنجاب وچ دو جاں تن وار وتکھّ-وکھّ تھاواں اتے چھپی۔ ساریاں چھاپاں وچو مسلم سٹیم پیرس لاہور ولوں ‘دریا سارفت نام ہیٹھ چھپی کتاب جس وچ اس دیاں دو ہور رچناواں بارا ماہ اتے سی حرفی وی شامل اے، اتم اے۔ اداہرن :-
روشن-دل
ایہہ روایتی مذہبی فرضاں بارے ہدایتاں دا گٹکا اے۔ ایہہ کتابڑی بہت لوک-پرء اے اتے جاری چھپدی رہی اے۔ ساڈا یعقین اے کہ خالات دے دباء کارن جاں تاں فرد فقیر نوں اس دا لکھاری ہونا قبول کرن لئی مجبور کیتا گیا سی، اس نوں اجیہا لکھن لئی مجبور کیتا گیا۔ فرد فقیر ہویا کوئی خاصہ، مرد صفائی والا۔ فکر اندر بھی چست-سخن اے، عشقَ اندر خشچالا۔
کسب-نامہ بافندراں
اس وچ فرد فقیر ایہہ درساؤندا اے کہ اس ویلے دے راجے کسے طرحاں قصبیاں جاں دستکاراں نال دور-وہار کردے سن۔ دستکاری کویں بری طرحاں متاثر ہوونگے :- حاکم ہو کے بہن گلیچے بہت ظلم کماندے محنتیاں نوں کمی آکھن خون اوہناں دا کھاندے۔ پھڑ وگاری لے لے جاون، کھوف خدا ناہیں۔۔ فرد فقیر درد مندا دیاں اک دن پیسن آہی۔
سچ تاں ایہہ اے کہ فرد فقیر نے اپنیاں رچناواں وچ صوفی شعری روایت مطابق دکھاوے دی مذہبیت دا تکھا خلاف کیتا اے۔ اوہ فقیری بانے راہیں لوکاں نوں گمّ-راہم کرن والے نقلی صوفیاں اتے کرارا وینگ کسدیاں آکھدا اے: باہر بانا صوفیاں، اندر دغا کمائے اسے طرحاں اوہ اصلی فقیری نوں
میم میموں ملّ وکیندی اج فقیری ہٹّ۔
اک پیسے دی انّ لائی گل نوں سیلھی وٹّ۔
گیری رنگ لائی کپڑے کھولھ سرے دے وال۔
فردا لیکھا لیسیا ربّ قادر پانی جلال۔
اس توں علاوہ فرد فقیر نے اپنی شاعری وچ صوفی-تجربہ دا پرگٹاوا کرن لئی برہں- کٹھی کامنی دا بمب ورتیا اے جو اس دی کاو-کلا دا بہت بااثر نشان پیش کردا اے :
اساں نت تیرا غم کھاونا۔
میں ساوی پیلی ہو رہی، میری دیہی زرد وسار دی۔
نت تتر مور اڈانودی، میں رو رو اوسیاں پانودی۔
کوئی بھیج سنیہا سکھ دا، کوئی لیاوے تیرے مکھ دا۔
فرد فقیر اصل وچ لوک-فکر دا شاعر اے۔ اس دی شاعری وچ محنت کش لوکاں دی زندگی دا یتھارتھک بمب پیش ہندا اے۔ ایہہ اس دی وچاردھارا دے لوک-پکھی کردار نوں اجاگر کردا اے۔ مثال وجوں کجھ پنگتیاں پیش ہن :
حاکم ہو کے بہن غلیچے، بہتا ظلم کماندے۔
محنتیاں نوں کمی آکھن، خون اوہناں دا کھاندے۔
پھڑ وگاری لے لے جاون، خوف خدا دا ناہیں۔
فرد فقیرا دردمنداں دیاں،
سمچے طور `تے آکھیا جا سکدا اے کہ اٹھارھویں صدی دے اس شاعر نے پنجابی صوفی شاعری دیاں ادار مانووادی اتے لوک-پکھی روایتاں نوں نبھایا اتے اپنے-اپنے انداز وچ تصوف دی بات پائی۔
حوالے
گٹھ:صوفی سنت گٹھ:پنجابی شاعر
ساری
گٹھ:ایران
Sari fa:ساری mzn:ساری
چک 462 گ ب
چک 462 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
سکیلوپورس ٹرسٹیکس
سکیلوپورس ٹرسٹیکس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus tristichus
لوئیگی بارتولینی
لوئیگی بارتولینی (اطالوی: Luigi Bartolini]] اک اطالوی مصور، لکھاری اتے شاعر سی۔ ایہہ اپنے ناول بائیسائیکل تھیوز لئی مشہور اے، جس اتے وتوریؤ دے سیکہ نے اپنی حقیقت پسند فلم بنائی۔ اس دیاں اس دے جیون وچ 70 توں ودھ کتاباں شائع - ہوئیاں۔
گٹھ:لکھاری گٹھ:اطالوی لکھاریگٹھ:اطالوی شخصیتاں
نکا کوکاٹو
نکا کوکاٹو آسٹریلیا دا اک کوکاٹو اے۔
دهستان سیستان
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
کیؤستندل
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
کیؤستندل شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ کیؤستندل دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
بشنپریا منیپوری
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
جرنیل سنگھ (فٹبالر)
جرنیل سنگھ ڈھلوں اک سابق بھارتی فٹ بال کھلاڑی سی، جو سٹاپر وجوں کھیل چکیا سی۔ اوہ بھارت دی قومی فٹ بال ٹیم دا 1965 توں 1967 تک کپتان رہا۔ اس نوں 1964 وچ فٹ بال دیاں کامیابیاں صدقہ ارجن اوارڈ نال نوازیا گیا گیا سی۔
موت
جرنیل سنگھ دی 64 سال دی عمر وچ دمے دے سبب 13 اکتوبر 2000 وچ وینکوور، کینیڈا وچ موت ہو گئی۔
کامیابیاں
اسدے علاوہ ایشیا کپ، مڈریکا کپ، ایشیا کھیڈاں وچوں سونا دا تغمہ جتنا، المپک وچ دنیا الیون دا میمبر چنے جانا، 1970 اتے 1974 وچ سنتوش ٹرافی پنجاب دی جھولی پاؤنی، اس دیاں کامیابیاں وچ شامل سی۔
کادمبنی گانگولی
کادمبنی گانگولی یا کادمبنی بوس (কাদম্বিনী গাঙ্গুলি) (18 جولائ‏ی 1861ء – 3 اکتوبر 1923ء) تے چندرمکھی باسو ہندوستان تے پوری برطانوی سلطنت تو‏ں پہلی خواتین گریجویٹ سن۔ ہور کادمبنی پہلی جنوب ایشیائی خاتون معالج وی سن جنہاں نے مغربی طب د‏‏ی تعلیم و تربیت حاصل کيتی۔ آنند گوپال جوشی دوسرے ہندوستانی معالج سن جنہاں نے ايس‏ے سال یعنی 1886ء وچ ریاستہائے متحدہ وچ گریجویشن مکمل کیتا۔
جرنیل سنگھ (فٹبالر)
باہری لنک
گٹھ: بھارتی فٹبالر گٹھ: بھارت انترقومی فٹبالر گٹھ: جم 1936 گٹھ: موت 2000 گٹھ: ہشیارپور دے فٹبالر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
کادمبنی گانگولی
مڈھلا جیون
کادمبنی بوس د‏‏ی پیدائش 18 جولائ‏ی 1861ء نو‏‏ں برطانوی ہند دے صوبہ بہار دے شہر بھج پور وچ ہوئی۔ انہاں دے والد برہمو مصلح برج کشور باسو سن ۔ انہاں دا آبائی وطن باریسال ضلع سی جو ہن بنگلہ دیش وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے والد بھاگلپور اسکول دے صدر مدرس سن ۔ انہاں نے ابھے چرن ملک دے نال مل ک‏ے بھاگلپور وچ ترقی نسواں د‏‏ی تحریک شروع کیندی سی تے ايس‏ے سلسلہ وچ سنہ 1863ء وچ اک زنانی تنظیم بھاگلپور مہیلا سمیندی قائم کيتی جو ہندوستان وچ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی تنظیم سی۔
جرنیل سنگھ (فٹبالر)
باہری لنک
گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
کادمبنی گانگولی
مڈھلا جیون
کادمبنی د‏‏ی ابتدائی تعلیم بنگا مہیلا ودیالیہ وچ ہوئی۔ سنہ 1878ء وچ جدو‏ں اوہ بیتھون اسکول وچ سن، انہاں نے کلکتہ یونیورسٹی دا داخلہ امتحان پاس کيتا، کادمبنی اس امتحان وچ کامیاب ہونے والی پہلی خاتون سن۔ اوہ تے چندرمکھی باسو بیتھون اسکول د‏‏ی پہلی خواتین گریجویٹ بنیاں تے ايس‏ے طرح ملک تے سلطنت برطانیہ د‏‏ی وی اولین خواتین گریجویٹ کہلائاں۔
ذا‏تی زندگی
چونکہ کادمبنی اٹھ بچےآں د‏‏ی ماں سن اس لئی انہاں نو‏ں امور خانہ داری دے لئی خاصا وقت فارغ کرنا پڑدا سی۔ اوہ زردوزی وچ مشاق سن۔
سماجی سرگرمیاں
سنہ 1883ء وچ انہاں نے آزادی نسواں دے علم بردار تے برہمو مصلح دوارکاناتھ گانگولی تو‏ں بیاہ کیتا۔ بعد وچ دونے نے مل ک‏ے ہندوستانی تے خصوصاً مشرقی ہندوستانی خواتین د‏‏ی فلاح و بہبود تے انہاں د‏‏ی ترقی دے لئی خوب کم کیتے۔ کادمبنی سنہ 1889ء وچ انڈین نیشنل کانگریس دے پنجويں اجلاس وچ شریک چھ خواتین وچو‏ں اک سن۔ تقسیم بنگال دے بعد سنہ 1906ء وچ کلکتہ وچ انہون نے خواتین د‏‏ی کانفرنس وی کروائی۔
سنہ 1908ء وچ ستیہ گرہ تو‏ں اظہار یکجہت‏ی دے لئی انہون نے کلکتہ وچ اک اجلاس طلب کیتا تے اس د‏ی صدارت کيتی۔ ستیہ گرہ تحریک نے ٹرانسوال، جنوبی افریقا وچ مزدوراں نو‏‏ں متاثر کر رکھیا سی۔ کادمبنی نے انہاں مزدوراں د‏‏ی مالی مدد دے لئی مخیرین دے نال مل ک‏ے اک اسوسی ایشن وی قائم کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:1861 دے جم گٹھ:1923 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین سائنس دان گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سائنس دان خواتین گٹھ:بھاگلپور دیاں شخصیتاں گٹھ:بہار شماریا‏‏تی سائنس دان گٹھ:بہار دے سائنس دان گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا
ایران
اسلامی جمہوریۂ ایران (عرف عام: ایران، سابق نام: فارس، موجودہ فارسی نام: جمہوری اسلامی ایران) جنوب مغربی ایشیا دا اک ملک اے، جو مشرق وسطی وچ واقع ا‏‏ے۔ ایران د‏‏ی سرحداں شمال وچ آرمینیا، آذربائیجان تے ترکمانستان، مشرق وچ پاکستان تے افغانستان تے مغرب وچ ترکی تے عراق تو‏ں ملدی نيں۔ ہور برآں خلیج فارس تے خلیج عمان واقع نيں۔ اسلام ملک دا سرکاری مذہب تے فارسی قومی بولی اے تے اس دے سک‏‏ے نو‏‏ں ریال کہندے نيں.
اسلامی لوکراج ایران دکھنی لیندے ایشیاء دا  اک  دیس  اے۔ ایدا  ناں ایران  فارسی  دا شبد اے جیدا مطلب اے آریا تھاں تے ایہ ناں ساسانی ویلے توں دیس  دے اندر  چل ریا سی  پر دیس توں باہر 1935 توں چلیا تو اودوں تک بارلی دنیا ایہنوں فارس کیندی سی۔
ایران 1,648,195 مربع کلومیٹر (636,372 مربع میل) تھاں نال دنیا دا 18وڈا دیس اے۔ ایتھے 7 کروڑ 50 لکھ دے نیڑے لوک وسدے نیں۔ ایران دے اتر وچ  آذربائیجان, آرمینیا  تے ترکمانستان نیں ،چڑھدے وچ پاکستان تے افغانستان لیندے وچ   ترکی تے عراق (کردستان علاقہ) نیں۔ بحیرہ کیسپیئن اک اندر دا سمندر اے  تے ایس دے نال پرے روس  تے  قازقستان  وی  ایران  دے  گوانڈی نیں۔
تہران ایران دا سب توں وڈا شہر اے تے دیس دا سیاسی رہتلی تے کم کاج تے بپار دا گڑھ اے۔ ایران کول گیس دا دوجا وڈا تے پٹرول دا چوتھا وڈا ذخیرہ اے۔
اران دنیا دیاں پرانیاں رہتلاں وجوں اک اے۔ 2800 م پ ورے پہلے ایلام دے ٹبر نے ایتھے بادشائی دا مڈ رکھیا۔ 625 م پ وچ ایرانی میڈ نے ایران نوں کٹھا کرکے اک سلطنت بنائی۔ اوہناں مگروں ھخامشی سلطنت بنی۔ یونانی سلیوکس مگروں پارتھی تے ساسانیاں دا ایتھے راج ریا۔ 651 وچ ایتھے عرب آندے نیں تے اموی عباسی سلجوق ایل خانی صفوی ٹبر  راج کردے نیں۔ 1906 وچ ایران اک قنونی بادشائی بندا اے تے پہلی پارلیمنٹ بیٹھدی اے۔ 1979 وچ ایران وچ ایرانی انقلاب آندا اے۔
دیس دا سرکاری مذہب شیعہ اسلام اے  تے  سرکاری بولی فارسی اے ۔ ایران یونائیٹڈ نیشنز تے اوپیک دا سنگی اے۔
ایران دا دار السلطنت تہران اے جو کوہ البرج دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایران جغرافیائ اعتبار تو‏ں بہت اہ‏م اے قدرتی گیس, تیل تے قیمتی معدنیات اس کےدامن وچ پوشیدہ نيں۔ رقبہ دے اعتبار تو‏ں دنیا وچ 17واں نمر اُتے شمار کيتا جاندا اے ایران دنیاکی قدیم ترین تہذیباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی تریخ ہزاراں سالاں اُتے محیط اے جو مدائن سلطنت ٦٧8 ق.م تو‏ں لے کرصفوی تے پہلوی سلطنت تک پھیلی ہوئی اے ۔ایہ ملک اپنے رہتل تمدن دے اعتبار تو‏ں ایشیا وچ تیسرے تے دنیا وچ گیارہويں درجے اُتے قابض اے. یورپ تے ایشیا دے وسط وچ ہونے دے باعث اس د‏ی تاریخی اہمیت ا‏‏ے۔ ایران اقوام متحدہ، غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک (نام)، اسلامی کانفرنس تنظیم (او آئی سی) تے تیل برآمد کرنے والے ملکاں د‏‏ی تنظیم (اوپیک) دا بانی رکن ا‏‏ے۔ تیل دے عظیم ذخائر د‏‏ی بدولت بین الاقوامی سیاست وچ ملک اہ‏م ترین کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ لفظ ایران دا مطلب آریاؤں د‏‏ی سرزمین ا‏‏ے۔
ناں
بول ایران پرانی فارسی دا اک بول اے اے زرتشت دی آویستا چ ہیگا اے۔ اے نقش رستم تے ایرانی بادشاہ ارد شیر بابکاں دی لکھوائی ہوئی لکھت تے وی لکھیا ہویا اے۔ تریخ وچ ایران نوں فارس لکھیا  تے آکھیا گیا اے۔ 1935 وچ فارس نوں بدل کے ایران کردتا گیا۔
تریخ
ایران وچ کاشافرد تے گنج پار وچ انسان دے پتھر ویلے وچ رہن دے نشان لبے نیں۔ نیاندرتھال ویلے دیاں چیزاں زیگروس وچ وارواسی تے یافتے دیاں غاراں وچوں لبیاں نیں۔
کانسی ویلہ وچ ایران وچ کئی رہتلاں مسیاں۔  کرمان صوبے وچ جیرفت رہتل ایران دیاں پرانیاں رہتلاں وچوں اک سی۔ ایہ 3000 م پ تک دے ویلے دی اے۔ ایلام ایس ویلے وچ سب توں اگے ودویں سی ایہ دکھنی ایران ول پرانی عراقی رہتلاں نال پونگری۔ عراق دی سمیری رہتل نال ایتھے وی 2900 م پ وچ لکھن دے ول دا مڈھ بجیا۔ ایلام دی شائی میڈ دے راج آن تکر رئی۔
آریا قبیلیاں دیاں ٹولیاں 3 توں 4 ہزار ورے پہلے ایران دے اچے نیویں تھاواں وچ اتر ولوں آۓ۔728 م پ وچ میڈ نے ایران نوں اک راج تھلے کیتا۔ اوناں دی سلطنت تریخ دی پہلی وڈی سلطنت سی۔ 612 وچ اوہناں دا راج پورے ایران تے چڑھدے اناطولیہ تک سی۔ سائیرس  نے ایران دی میڈ سلطنت  دی  تھاں  تے ھخامشی سلطنت دی نیو رکھی اودا پتر ایس سلطنت نوں مصر تک ودا لے گیا۔ اودے مگروں دارا ایران دا بادشاہ بنیا اونے ایرانی سلطنت نوں اک بعوت وڈی سلطنت چ پلٹ دتا۔ ایس سلطنت دیاں ولگناں چڑھدے پاسے چ دریاۓ سندھ تے آمو دریا توں لیندے چ بحیرہ روم تے مصر تک تے اپر ترکی تک سن۔ ویلے نال ایران دیاں فوجاں یونان تک اپڑ گیا تے اک واری اوناں نیں ایتھنز نوں وی ساڑ دتا۔
ایرانی سلطنت زرتشت دیاں سوچاں تے پوری وانگوں چل رئی سی۔ اے انسانی حقاں، برابری  تے غلامی دے مکان تے چل رئی سی۔ ایس ویلے وچ ایران نے یہودیاں نوں دی قید بابل توں چھڑوایا سی۔ ایران دا اے ویلہ ایدے سلطنت چ خوشحالی لے کے آیا ایسے ویلے چ ای ارسطو تے افلاطون  یونان وچ ہوۓ۔
ساسانی سلطنت عرباں دے ہتھ خلیفہ عمر تے عثمان ویلے آئی۔ عرب فوجاں نے تھوڑے ویلے چ پورے ایران تے مل مار لیا۔ ہولی ہولی ایرانی مسلمان ہون لگ گۓ۔ بنوامیہ ویلے ایران تریخ دی سب توں وڈی اسلامی عرب سلطنت دا اک انگ سی جیہڑی پنجاب توں فرانس تک پھیلی ہوئی سی۔عرب بنو امیہ دے راج نوں مکاں تے بنو عباس نوں اگے لیاں چ ایرانی ابو مسلم خراسانی نے  لڑائی لڑی۔ بنو عباس دے ویلے چ ایرانیاں دا سرکار چ کم ود گیا سی۔ ایران چ ہولی ہولی ایران دے کئی ٹبر ایدے وکھرے پاسیاں تے راج چ آ گۓ تے عرب بنو عباس دا زور بغداد دے دوالے تک رہ گیا۔ ایران نوں اپنی بولی تے اپنی رہتل تے  بڑا مان سی۔ ایرانی شاعر فردوسی نے ایرانی بولی  فارسی  نوں اپنی شاعری چ اینج ورتیا اے جینے ایرانی ناں روپ نوں دوبارہ جگادتا۔
10ویں تے 11ویں صدی دا ایران فلاسفی، شاعری، دوائیاں، موسیقی، مورتاں تے ہور کماں وچ اک سنہری رہتلی ویلے چوں لنگیا۔  نصیرالدین طوسی، ابن سینا، عمر خیام تے البیرونی ایس ویلے سرکڈویں ناں نیں۔
10ویں صدی وچ ترک قبیلیاں نیں اپنے دیس وشکارلے ایشیاء توں وڈی گنتی وچ ایران ول آۓ تے ایتھے غزنوی، سلجوقی تے خوارزم شاہی سلطنتاں  بنایاں۔ ایہ ترک ایرانی رہتل دے رنگ وچ رنگے گۓ تے ایس ترک ایرانی ملاپ نال نویکلیاں  ریتاں جمیاں۔
1219 -1221 چ خوارزم شاہی ایران منگول چنگیز خان ہتھوں برباد ہوگیا۔ ایس ویلے چ ایران دی ادھی توں ودھ لوک گنتی ماری گئی۔ ایس دے مگروں تیمور نے ایران نوں تباہ کیتا۔ اصفہان چ اونے 70000 بندے قتل کردتے۔ ایران نوں برباد کرن والے منگول تے ترک نال ای ایرانی دی ودیا رہتل ہتھوں تھلے لگ گۓ تے ایرانی رہتل نوں اپنا بنا لیا۔
صفوی سلطنت 16ویں صدی تک ایران اک سنی دیس سی۔ 1501 چ ایران تے صفوی ٹبر دا راج ہویا ایدا پہلا بادشاہ اسماعیل صفوی سی۔ اسماعیل صفوی نے بیرحمی، ملوزوری تے وڈا ٹکی نال ایران دی سنی اکثریتی لوک گنتی نوں شیعہ بنایا۔ ایس کم لئی ایہ ول ورتے گۓ:
پہلے ویلے ایران دا راجگڑھ تبریز سی۔ ایران دیاں لڑائیاں سلطنت عثمانیہ ازبک مغل سلطنت تے پرتگیزاں نال ریاں۔ تبریز دے مگروں ایدا راجگڑھ اصفہان سی۔ شاہ عباس صفوی سلطنت دا اک وڈا بادشاہ سی۔ صفوی سلطنت اوس ویلے مکی جدوں اینے افغانیاں دا وی مزہب پلٹن دی کوشش کیتی۔ ہزارہ نے پلٹ لیا پر قندھار اپنے مزہب تے اڑ گیا۔
1722 چ افغانیاں نے تنگ آکے ایران تے ہلہ بول دتا تے صفوی سلطنت مک گئی ایران نوں اپنی مذہبی انتہا پسندی دا اے پھل لبیا جے افغانستان اوس توں وکھرا ہوگیا۔ ایران چ نادر شاہ افشار نے افشار ٹبر دی نیو رکھی۔ 1738 چ ہندستان آیا تے ایتھے لٹ مار کردا ہویا کوہ نور ہیرا تخت طاؤس تے ان گنت مال لے گیا۔ 1794 چ ایران چ قاچار ٹبر دا راج ٹریا۔ ایران نے روس تے برطانیہ ہتھوں ایران دے کئی پاسے کھواۓ۔ 1871-1870 چ ایران چ قحط آیا جیدے آ 20 لکھ دے نیڑے ایرانی مارے گۓ۔ 1906 چ ایران چ آئینی بادشاہی ٹری۔
1921 - ہن تک
1925 چ رضاشاہ نے راج تے مل مار لیا تے بادشاہ بن گیا۔ اونے ایران نوں نواں بنایا۔ ریل سڑک بنائی کارخانے لاۓ۔ پر اودے جوڑ جرمنی نال ودن نال روس تے برطانیہ نوں کن ہوگۓ۔ دوجی وڈی لڑائی ج شاہ نوں روس تے برطانیہ نے لا دتا تے اودے پتر نوں ایران دا شاہ بنا دتا۔
جغرافیہ
ایران لیندے ایشیا چ وسدا اے تے اسدے اتر وچ ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا تے بحیرہ کیسپین ،چڑھدے چ پاکستان تے افغانستان ، دکھن چ خلیج فارس تے خلیج اومان تے لیندے چ ترکی تے عراق  نیں ۔ دیس دے چڑھدے تے وشکارلے پاسے دشت کاویر تے دشت لوط دیاں روہیاں نیں۔