سندھ_دی_تریخ
قدیم وادی سندھ دا طرز معاشرت
موجودہ زمانے نوں ماضی دے مقابلے جدید ترین قرار دتا جاندا اے اس دا تقابل قدیم وادی سندھ دی تہذیب توں کیتا جائے تو حیران کن نتیجے سامنے نظر آندے نیں ۔ 7000 ق م توں تقابل کیتا جائے تو جدید دور دی زندگی وچ سائنس دا عروج ‘ جدید شہراں تے بستیاں دی تشکیل ‘ صنعت و حرفت دی غیر معمولی نظر آندی اے لیکن اس دے بر عکس 7000 ق م  وچ وادی سندھ دے باشنداں نے عالی شہر بسائے سن ۔ انہاں دے مکانات پختہ تے مضبوط تے اوہ مکان دو دو تن تن منزلہ بلند سن ۔ انہاں نے اپنے شہراں وچ سڑکاں تعمیر کیتیاں تے بازار قائم کیتے ۔ انہاں دی زندگی تے طرز رہن سہن تے عادتاں اک تہذیب یافتہ تے شائستگی دے سانچے وچ ڈھلی ہوئی نیں ۔ ایہ شواہد وادی سندھ دی عظیم الشان تہذیب دی ترقی دا پتہ دیندے نیں ۔ جدو‏‏ں تک 1922 وچ موہنجودڑو دے آثار دریافت نئی‏‏ں ہوئے سن ایہ عظیم الشان تہذیب ساڈی نظراں توں اوجھل سی تے بلا شبہ انہاں آثار دی دریافت نوں ویہوی‍‏‏ں صدی دا سب توں وڈا واقعہ قرار دتا جاسکدا اے ۔ ماضی قریب وچ ماہرین دی رائے سی کہ ایہ تہذیب مغربی ایشیا توں اس سر زمین اُتے لیائی گئی سی تے مغربی ایشیا دے عروج و زوال نے اس خطے اُتے اثرات مرتب کیتے لیکن ایہ رائے بعد ازاں غلط ثابت ہو گئی ۔ 1950 وچ ڈاکٹر ایف اے خان نے کوٹ ڈیجی دی کھدائی دی ۔ کوٹ ڈیجی توں ہڑپہ دے پختہ دور توں بوہت سارے پہلے دی مدفون آبادی دریافت ہوئی ۔ تعین کرنے اُتے معلوم ہویا کہ ایہ آبادی ہڑپہ توں وی 800 سال قدیم ثقافت توں تعلق رکھتی اے ۔پہ درپے کھدائیاں توں ایہ بات عیاں ہوچکی اے کہ اس تہذیب دے سرچشمے اسی سر زمین توں پھوٹے سن ۔ اس تہذیب دا پختہ زمانہ تو 2500قبل مسیح توں لے کے 1700 ق م  تک اے لیکن در حقیت اس دا تسلسل 3800قبل مسیح تک نظر آندا اے ۔ ایہ شمال وچ شمالی افغانستان دے علاقہ بدخشاں توں لے کے جنوب وچ ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی اے جتھے ایہ بلوچستان دے ساحل توں لے کے کاٹھیاواڑ تک وسیع اے ۔ پہلے پہل ایتھے وادی سندھ توں وابستہ شہر تے قصباں دی تعداد بیالیس دریافت ہوئی سی لیکن ہن اس دی تعداد وچ سینکڑاں دا اضافہ ہوچکیا اے ۔ صرف چولستان وچ ڈاکٹر رفیق مغل نے تن سو تریسٹھ مدفون بستیاں ڈھونڈ رکھی نیں جنہاں دا تعلق اسی تہذیب توں اے۔ علاوہ ازاں سرائے کھولا‘جھنگ‘بٹھیال‘وادی سوات وچ غالاگئی‘وادی گومل وچ متعدد تھاں تے بلوچستان دے علاقہ کچھی دے علاقے وچ مہر گڑھ وچ اس تہذیب دے اثرات دریافت ہوئے نیں ۔ بھارت وچ دریائے گھگھر (ہاکڑہ) تے اس دے معاون دریاواں دے طاس دا علاقہ وی انہاں آثار توں متاثرہ اے جس وچ راجپوتانہ‘مشرقی پنجاب تے ہریانہ دے صوبے وی شامل نیں ۔ ایتھے جن تھاں توں اس تہذیب دے آثار دریافت ہوئے انہاں وچ کالی بنگن‘ سیسوال ‘ بانے والی منڈا تے دوسرے بوہت سارے تھاں شامل نیں ۔ ایتھے ساحل دے قریب لوتھل تے رنگ پور وڈے شہر جدونکہ اس دے علاوہ چھوٹی بستیاں بوہت زیادہ نیں۔اس تہذیب دا سب توں پہلے دریافت شہر ہڑپہ سی جسنوں ہڑپہ سویلائزیشن وی کہندے نیں جدونکہ اس دا دوسرا وڈا شہر موہنجوداڑو سی ۔تہذیب میںگنویری والا شہر وی دریافت ہویا جو جو ہڑپہ توں وڈا شہر سی لیکن ماہرین نے زیادہ اہمیت ہڑپہ تے موہنجوداڑو نوں دی اے۔وڈے شہراں دی موجودگی ثبوت کردتی اے کہ آبادی وسیع سی تے شہراں دے علاوہ دیہات وچ وی کثیر سی ۔ اپنی ضروریات پوری کرنے دے لئی وافر مقدار وچ اجناس دی پیداوار ہُندی سی جدونکہ ودھ اجناس ہور شہراں نوں وی بھیجی جاندی سن ۔ ملک دے طول و عرض وچ پختہ اینٹاں دا بہ کثرت استعمال اس دا ثبوت اے کہ جنگلات وسیع رقبے اُتے سن ۔ برتن تے مہراں اُتے جانوراں دی شکلاں تے دفیناں اُتے انہاں دی ہڈیاں جانوراں دی بہ کثرت موجودگی تے جنگلاں دی کثرت دا ثبوت نیں ۔ انہاں جانوراں وچ گینڈے‘شیر‘دریائی بھینس تے ہاتھیاں دی باقیات ملی نیں ۔یہاںمگر مچھ دا ثبوت وی ملیا اے۔ ریچھ دی بعض نسلاں‘باندر گلہری تے طوطا وی ایتھے موجود سن ۔ بارہ سنگھا تے ہرن وی پائے جاندے سن ۔ اس تہذہب دے نمایاں شہر موہنجوداڑو‘ہڑپہ دے علاوہ چنھودڑو‘ستکگن دڑو‘بالاکوٹ‘سوتکا کوہ ‘ ٹوچی‘مزینہ دمب‘سیاہ دمب‘جھائی‘علی مراد‘گنویری والا تے وڈی تعداد وچ شہر شامل نیں۔