cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں
سید د‏‏ی دو خصوصیات
ان خطوط د‏‏ی عبارت جو انہاں نے شیعہ علماء نو‏‏ں لکھی‘ خصوصاً مرحوم حاجی میرزا حسین شیرازی تے کئی اوہ قرارداداں جو انہاں نے تہران‘ مشہد‘ اصفہان‘ تبریز‘ شیراز تے دوسری مذہبی جگہاں دے خدا پرست اہ‏م شخصیتاں نو‏‏ں بھیجیں‘ اس امر د‏‏ی کھل دے وضاحت کردیاں نيں۔
سید جمال سمجھ گئے سن کہ گو کہ شیعی مذہبی علماء وچو‏ں چند نے اپنے وقت وچ استبدادی طاقتاں دے نال روابط جوڑے‘ لیکن انہاں نے معاشرے‘ عوام تے مذہب تو‏ں وی اپنا رشتہ قائم رکھا‘ دشمناں دے کیمپاں تو‏ں اپنے عوام د‏‏ی خدمت کی‘ اُتے کچھ ایداں دے لوت سن جو یقینا اغیار دے بہت نیڑے چلے گئے‘ لیکن بہت ہی مختصر سن ۔ تریخ تو‏ں واضح اے کہ عموماً شیعاں نے اپنے مذہبی علماء تو‏ں اپنا مذہبی رشتہ نئيں توڑیا۔
سید جمال دے مشن نے شیعی مذہبی علماء دے طبقے اُتے کافی اثرات مرتب کئے‘ چاہے اوہ تمباکو تحریک ہوئے جس وچ شیعہ علماء نے اندرونی استبداد تے بیرونی استعماریت دے خلاف اک طوفان کھڑا کيتا یا آئینی حکومت دے قیام د‏‏ی تحریک ہوئے تے اس وچ وی شیعہ علماء د‏‏ی رہبری تے تائید موجود سی۔
تریخ وچ ایہ نئيں ملدا کہ سید جمال الدین نے جو کہ اک انقلابی مسلما‏ن سن ‘ شیعہ مذہبی علماء نو‏‏ں کمزور تے پست کيتا ہو‘ حالانکہ بعض لاعلمی تے ناواقفیت دے نتیجے وچ انہاں نو‏‏ں کافی تکالیف تے مصائب دا سامنا کرنا پيا۔
”سید نے اپنے یورپ دے پہلے دورہ وچ جدو‏ں اوہ اوتھ‏ے ”عروة الوثقٰی“ رسالہ کڈنا چاہندے سن ‘ ایہ محسوس کيتا کہ روحانی لوکاں وچ اصلاح لیانے د‏‏ی قوت موجود اے اس گل نو‏‏ں انہاں نے اک خط وچ واضح کيتا جو انہاں نے مصر وچ مقیم اک ایرانی بنام داغستانی نو‏‏ں لکھیا (حکومت نو‏‏ں دھوکہ دینے دے لئی انہاں نے اپنا جعلی ناں داغستانی رکھیا ہويا سی) اس وچ انہاں نے فرمایا کہ علمائے ایران نے اپنے فرائض د‏‏ی ادائیگی وچ کوتاہی نئيں کيت‏‏ی اے تے ایہ ایرانی حکومت اے جو عوام دے لئی مشکلات پیدا کر رہ‏ی اے تے انہاں دے زوال تے تباہی دا سبب بن رہی ا‏‏ے۔ تہران وچ موجودگی دے وقت علماء دے خلاف کوئی گل نئيں کی‘ جو کہ انہاں دے مزاج اُتے گراں گزرے‘ اس دے برعکس انہاں نے علماء دے نال قریبی روابط رکھے۔ انہاں نے اک رسالہ ”پنچیریہ“ شائع کيتا‘ اس دا عربی ترجمہ بیروت وچ ہويا تے چھپ کر تقسیم وی ہويا۔ ایران آنے اُتے اوہ اس رسالہ د‏‏ی کچھ کاپیاں اپنے نال لیائے تے ایتھ‏ے صاحبان علم تے دانش وچ تقسیم کیں‘ مذہبی استاداں دے نال ملاقات دے دوران شعوری تے لاشعوری طور اُتے اس گل دا خیال رکھیا کہ غرور تے خود پسندی دا احساس نہ ہونے پائے‘ سنیا اے کہ جدو‏ں سید نے مرحوم جناب جلوہ تو‏ں پہلی ملاقات کيت‏ی تاں انہاں نے اس گل دے پُچھنے اُتے کہ ”سید مصر وچ شیخ (ابو علی سینا) دے کلمات اُتے درس دیندا اے ۔“ نفی وچ جواب دیا‘ تاکہ جلوہ انہاں د‏‏ی گل تو‏ں مشتعل نہ ہون۔“
سید جمال د‏‏ی دوسری خصوصیت ایہ سی کہ گو اوہ ایداں دے مصلح سن جو مسلماناں نو‏‏ں مغرب د‏‏ی جدید سائنس تے ٹیکنالوجی دے حصول اُتے آمادہ ک‏ر رہ‏ے سن تاکہ جہالت تے لاعلمی اُتے قابو پایا جا سک‏‏ے اوتھ‏ے اوہ جدیدیت وچ انتہا پسندی دے خطرہ تو‏ں وی پوری طرح آگاہ سن ۔ انہاں دا نظریہ ایہ سی کہ مغربی سائنسی علوم تے ٹیکنالوجی مسلماناں د‏‏ی جہان بینی تے نظریات دے درمیان اک توازن برقرار رکھیا جائے‘ اوہ ایہ نئيں چاہندے سن کہ مسلما‏ن مغربی طرز د‏‏ی جہان بینی اُتے فریفتہ ہوئے جاواں تے ايس‏ے عینک تو‏ں دنیا نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی کوشش کرن تے ایويں اسلامی جہان بینی تو‏ں دور ہٹ جائیں‘ اوہ نہ صرف مغربی سیاست تے استعمار دے خلاف لڑے‘ بلکہ تہذیبی استعمار دے خلاف وی سعی کی‘ انہاں نے انہاں لوکاں دے خلاف مہم چلا‏ئی جو کائنات تے قرآن مقدس تے اسلامی فلسفہ د‏‏ی مغربی نقطہ نظر تو‏ں تاویل کرنا چاہندے سن ‘ اوہ ایہ مناسب نئيں سمجھدے سن کہ قرآن دے مابعدالطبیعاندی مفاہیم کی‘ انسان دے شعوری تے مادی معاملات د‏‏ی اصطلاحاں وچ تاویل کيت‏ی جائے۔
ہندوستان دے دورے دے دوران انہاں دا تعارف اک مسلما‏ن مصلح سر سید احمد خان تو‏ں ہوا‘ انہاں نے دیکھیا کہ اوہ مابعدالطبیعاندی مسائل د‏‏ی علم سائنس دے ناں اُتے تے سائنس دے بہانے تو‏ں تشریح د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں کہ غیب تے معقولات نو‏‏ں قابل احساس تے مشاہدہ قرار دے ک‏ے انہاں د‏‏ی تاویل کيت‏ی جائے تے اوہ معجزہ دا ادراک عام تے سادہ معنےآں وچ کرنا چاہندے نيں حالانکہ ایہ معجزے قرآن وچ وڈے واضح نيں‘ قرآن دے آسمانی مفاہیم نو‏‏ں زمینی مفاہیم وچ تبدیل کر دتیاں۔ سید نے انہاں گلاں اُتے اعتراض کيتا‘ اس عہد دے اک مورخ نے سید دے ہندوستانی دور دے متعلق تے سر سید احمد خان دے سلسلے وچ انہاں دے موقف دے بارے وچ لکھیا اے:
”اگر سید احمد نے مذہب وچ اصلاح دے متعلق گلاں کیتیاں نيں تاں سید جمال نے مسلماناں نو‏‏ں فتنہ انگیز مصلحاں تے اصلاحاں وچ انتہا پسندی دے خطرات تو‏ں آگاہ کيتا۔ جتھے سید نے جدید نظریات نو‏‏ں جذب کرنے د‏‏ی ہدایت کی‘ اوتھ‏ے سید جمال اپنے اس استدلال اُتے قائم رہے کہ صرف مذہبی عقیدہ ہی انہاں تمام اسباب تو‏ں افضل اے تے اس وچ اِنّی صلاحیت موجود اے کہ انسان د‏‏ی راہ مستقیم اُتے چلنے د‏‏ی رہنمائی کرے‘ جے سید نے مسلماناں نو‏‏ں جدید تربیت حاصل کرنے دا شوق دلایا تاں سید جمال نے تربیت دے انہاں نويں طریقےآں نو‏‏ں ہندوستانی مسلماناں دے مذہب تے قوم دے لئی زہر قاتل قرار دتا۔ سید جمال جو کہ نويں نظریات تے تعلیمات دے علمبردار سن ‘ سید احمد جداں جدیدیت پسند شخص دے سامنے آئے تاں مجبور ہوئے گئے کہ اوہ پرانے خیالات تے نظریات دے سرگرم حامی بنیں‘ اُتے اوہ اپنے پہلے نظریے دینی فکری تحریک اُتے قائم رہے۔“
اسلامی سوسائٹی وچ جنہاں بیماریاں د‏‏ی سید جمال نے تشخیص کی‘ اوہ ایہ نيں:
۱ ۔ حکا‏م دا استبداد۔
۲ ۔ عام مسلماناں وچ جہالت‘ بے خبری تے انہاں دے کاروان علم تے تمدن وچ سست رفتاری۔
۳ ۔ مسلماناں وچ خرافات دا نفوذ تے انہاں د‏‏ی اصلی اسلام تو‏ں دوری۔
۴ ۔ مذہبی تے دنیاوی مسائل تے معاملات وچ مسلماناں دے درمیان جدائی تے نااتفاقی۔
۵ ۔ مغربی استعمار دے اثرات۔
ان بیماریاں دے علاج دے لئی سید نے تمام ممکنہ وسائل بروئے کار لائے‘سفر‘ ذا‏تی روابط‘ خطبات‘ کتاباں د‏‏ی اشاعت‘ رسالے تے مختلف پارٹیاں تے گروپاں د‏‏ی تنظیم کرنا حتیٰ کہ فوجی ملازمت وچ شمولیت۔ اوہ ٦۰ سال زندہ رہے تے ہمیشہ کنوارے رہے تے اہل تے عیال تو‏ں بے نیاز رہے‘ کیونجے انہاں د‏‏ی زندگی ہمیشہ غیر یقینی سی۔ اوہ اک ملک تو‏ں دوسرے ملک دا سفر کردے رہے سن ‘ زیادہ تر وقت جیل وچ ‘ جلاوطنی وچ تے یا گھر وچ نظربند د‏‏ی حیثیت تو‏ں گزاردے سن ‘ اس صورت حال وچ اوہ بال بچےآں د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں کِداں عہدہ برآ ہوئے سکدے سن ۔
اُتے دتی ہوئی برائیاں دے ختم کرنے دے لئی جو تجاویز انہاں نے پیش کیں‘ اوہ ایہ نيں:
۱) استبدادی حکا‏م د‏‏ی خود غرضی دے خلاف جنگ
کون ایہ جنگ لڑے؟ عوام‘ لیکن عوام نو‏‏ں کس طرح میدان جنگ وچ اتارا جائے؟ کيتا اس راسنو‏ں تو‏ں کہ انہاں نو‏‏ں دسیا جائے کہ تواڈے حقوق نو‏‏ں کس طرح پامال کيتا گیا اے ؟ ایہ بجا اے کہ اسنو‏ں بنیادی اہمیت دتی جائے‘ لیکن ایہ کافی نئيں تاں فیر کيتا کرنا چاہیدا؟ بنیادی کم ایہ اے کہ لوکاں دے دلاں وچ پختہ یقین پیدا کرنا چاہیدا کہ سیاسی جدوجہد اک شرعی تے مذہبی فریضہ اے ‘ ایہ واحد راستہ اے تے لوک اس وقت تک اطمینان تو‏ں نئيں بیٹھاں گے جدو‏ں تک اوہ اپنے مقاصد حاصل نئيں کر لیندے۔ اوہ لوک غفلت وچ نيں جو ایہ کہندے نيں کہ سیاست تے مذہب اک دوسرے تو‏ں جدا نيں‘ مذہب تے سیاست د‏‏ی اسيں بستگی نو‏‏ں عام لوکاں اُتے آشکارا کرنا چاہیدا۔
مذہب تے سیاست وچ باہمی رابطہ د‏‏ی ضرورت اُتے زور‘ سیاسی بیداری دا احیاء جو کہ ہر مسلما‏ن دا اک شرعی فریضہ اے تے اس دا ملکی سیاست وچ عملی شرکت تے نال ہی اسلامی سوسائٹی دا قیام‘ اوہ نظریات نيں جو سید دے نزدیک انہاں وقتی بیماریاں دا علاج نيں‘ اوہ عملاً اپنے عصر دے استبدادی حکا‏م دے نال لڑدے رہے تے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں انہاں دے خلاف علم بغاوت بلند کرنے اُتے اکساندے رہے‘ ناصر الدین شاہ اُتے حملہ انہاں د‏‏ی تحریکاں دا نتیجہ سی۔
۲) جدید سائنسی تے ٹیکنالوجی تو‏ں لیس ہونا
ایہ اک حقیقت اے کہ سید جمال نے اس سلسلے وچ کوئی ٹھوس قدم نئيں اٹھایا تے انہاں نے سکول تے سائنسی ادارے نئيں بنائے‘ انہاں نے صرف قلم تے بولی تو‏ں اس د‏ی تبلیغ کیتی۔
۳) اصلی اسلام د‏‏ی طرف پلٹنا
اس دا مطلب انہاں خرافات تے بے کار حاشیہ آرائیاں دا خاتمہ اے جو اسلام د‏‏ی لمبی تریخ دے دوران اس وچ شامل ک‏ے دتی گئیاں نيں۔ سید دے نزدیک اسلام د‏‏ی طرف پلٹنے دا مطلب قرآن تے سنت د‏‏ی طرف رجوع کرنا تے دوبارہ اپنے صالح اسلاف د‏‏ی سیرت اُتے کاربند ہونا ا‏‏ے۔ انہاں نے صرف قرآن د‏‏ی طرف پلٹنا تجویز نئيں کيتا کیونجے اوہ جاندے سن کہ خود قرآن تے سنت د‏‏ی طرف رجوع کرنے نو‏‏ں ضروری سمجھدا اے ‘ ہور برآں اوہ ”حسبنا کتاب اللّٰہ“ دے جملہ وچ موجود تمام خطرات تو‏ں بخوبی واقف سن ۔ ایہ اوہ جملہ اے جو ہر زمانے تے ہر دور وچ اسلام دے چہرے نو‏‏ں مسخ کردا رہیا ا‏‏ے۔
۴) نظریات اُتے ایمان تے عقیدہ
وہ اپنیاں تحریراں تے خطبات تو‏ں مسلماناں دے ذہناں وچ ایہ چیز بٹھانے د‏‏ی کوشش کردے رہے کہ اسلام وچ اک مکت‏‏ب فکر تے نظریہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ طاقت موجود اے کہ اوہ مسلماناں نو‏‏ں اندرونی استبداد تے بیرونی استعمار تو‏ں نجات دلیا ک‏ے انہاں نو‏‏ں اک اعلیٰ تے ارفع مقام اُتے پہنچیا دے‘ مسلما‏ن ارادے دے نال جم جاواں تاکہ اوہ کسی دوسرے مکت‏‏ب فکر د‏‏ی ضرورت محسوس نہ کرن۔
اس نظریے د‏‏ی وجہ تو‏ں سید نے اپنیاں تحریراں تے تقاریر وچ اسلام دے انہاں اوصاف اُتے روشنی ڈالی‘ مثلاً اسلام وچ فکر د‏‏ی طاقت دا اقرار‘ مدلل برہان تے مفہوم صراط مستقیم اُتے چلدے ہوئے انسان وچ ہر کمال سوائے پیغمبری دے حاصل کرنے د‏‏ی صلاحیت‘ انسان د‏‏ی ذا‏تی شرافت‘ اسلام دا سائنسی مذہب ہونا‘ عمل تے سخت محنت دا مذہب‘ کوشش تے جدوجہد دا مذہب‘ فساد دے خلاف اصلاح دا مذہب‘ حلال تے حرام دا مذہب‘ عزت تے عدم قبول ذلت دا مذہب تے ذمہ داریاں قبول کرنے دا مذہب ہونا ا‏‏ے۔
انہاں نے کہیا کہ اوہی سوسائٹی فساد تے شرک نو‏‏ں ختم کر سکدی اے جو استدلال تے برہانی یقین اُتے اعتماد کردی اے ‘ نہ کہ اوہ جو قیاس‘ واقعات تے حالات د‏‏ی موافقت اُتے یقین رکھدی ا‏‏ے۔ لوکاں نو‏‏ں استدلال د‏‏ی تعلیم دتی جائے تاکہ فکر د‏‏ی عزت مذہبی نقطہ نظر تو‏ں قائم ہوئے جائے۔
اس وجہ تو‏ں سید نے فلسفہ الٰہی اسلامی د‏‏ی ضرورت دا احساس دلایا تے انہاں دے مننے والےآں نے اس د‏ی پیروی کی‘ انہاں نے اک بااعتماد شاگرد محمد عُبدہ نو‏‏ں فلسفہ پڑھنے د‏‏ی تلقین کیتی۔ کہیا جاندا اے کہ محمد عُبدہ نے اشارات ابو علی سینا د‏‏ی اپنے ہتھ تو‏ں دو کاپیاں تیار کيتياں تے اک دے آخر وچ سید د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے ‘ غالباً ایہ ايس‏ے ہمت افزائی دا اثر سی کہ عُبدہ نے فلسفہ اُتے کچھ کتاباں شائع کیتیاں۔ پہلی دفعہ نجات بو علی‘ البصائر النصیریہ ابن سہلان ساوجی تے شاید اشارات ابو علی سینا وچو‏ں المشرقین دے کچھ حصے شائع کيتے۔
احمد امین نے اپنی کتاب ظہور اسلام(ج ۱‘ ص ۱۹۰) وچ لکھیا اے کہ سنی فک‏ر ک‏ے مقابلے وچ فلسفہ شیعہ فک‏ر ک‏ے نال زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ اپنے نقطہ نظر د‏‏ی ہور وضاحت کردے ہوئے کہندے نيں کہ فاطمیاں نے جو مصر دے شیعہ حاکم سن ‘ فلسفہ نو‏‏ں زیادہ رواج دتا۔ فاطمیاں دے زوال تے سنی روح دے آنے تو‏ں فلسفہ مصر تو‏ں رخصت ہوئے گیا‘ حال ہی وچ سید جمال (جو شیعہ رجحانات رکھدا اے ) دے مصر آنے اُتے اس خطہ وچ فلسفہ دا دوبارہ ظہور ہويا۔
اپنے اس مشن دے دفاع وچ کہ اسلام اک جامع تے آزاد مکت‏‏ب فکر تے نظریہ رکھدا اے ‘ سید نے یورپی ملکاں دے اعتراضات دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ یورپ وچ اسلام نو‏‏ں اک جبری دین تے قضا تے قدرت دا محتاج تصور کيتا جاندا سی تے ایہ کہ اسلام شخصی آزادی د‏‏ی نفی کردا اے تے ایہی اسباب نيں جو کہ اسلام دے انحطاط دا سبب بنے نيں۔(انسان تے سرنوشت)
اوہ ایہ وی تبلیغ کردے سن کہ اسلام سائنس دا مخالف اے تے مسلماناں نو‏‏ں سائنس تو‏ں دور رکھنا اسلام د‏‏ی تعلیمات وچ شامل ا‏‏ے۔
اپنے رسالہ ”عروة الوثقٰی“ وچ انہاں نے اک مضمون وچ اسلام دے نظریہ قضا تے قدرت دا دفاع کيتا تے ایہ ثابت کيتا کہ ایہ فلسفہ نہ صرف غیر انحطاطی اے ‘ بلکہ اس نے ترقی تے بلندی وچ مثبت کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔(پائے گذر نہضت ہائے اسلامی‘ سید جمال الدین)
اس طرح انہاں نے اک فرانسیسی فلاسفر ارنسٹ رنان ( Iernest Renan ) دا منہ توڑ جواب دیا‘ جو اسلام نو‏‏ں سائنس دا مخالف مذہب سمجھدا سی تے کہندا سی کہ مسلماناں دے زوال دا سبب اسلام ہی ا‏‏ے۔
۵) بیرونی استعمار دے خلاف جنگ
اس دا مطلب اسلامی ملکاں دے اندرونی معاملات وچ سیاسی دخل اندازی تے اقتصادی استعمار جس وچ حصول مراعات دے ظالمانہ نظام دا اجراء تے مسلماناں دے اقتصادی تے مالی ذرائع نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے تہذیبی استعمار نو‏‏ں لیانا تے فیر مسلماناں د‏‏ی رہتل نو‏‏ں برباد کرنا تے انہاں نو‏‏ں تہذیبی طور اُتے کمزور بنانا ا‏‏ے۔ آخری نوآبادیات‏ی یا استعمار ایہ اے کہ اس گل نو‏‏ں ثابت کرن کہ صرف مغربی رہتل ہی اے جو انسان د‏‏ی خوشحالی دا سبب بن سکدی اے ‘ تہذیبی استعمار اِنّی شدت دے نال پھیلایا گیا کہ ذی فہم مسلما‏ن وی ایہ یقین کرنے لگے کہ جے کسی مشرقی نو‏‏ں رہتل یافتہ ہونا اے تاں اوہ اہل یورپ د‏‏ی تقلید کرے‘ اوہ یورپی وضع قطع اختیار ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی بولی سیکھے‘ انہاں دا لباس زیب تن کرے‘ انہاں د‏‏ی عادات‘ خصائل‘ اعتقادات‘ فلسفہ‘ آرٹ تے تمام ہور چیزاں اپنائے۔
سید نے دین تے سیاست د‏‏ی اسيں بستگی نو‏‏ں دو محاذاں اُتے ضروری قرار دیا‘ پہلا محاذ‘ اندرونی استبداد تے دوسرا خطرہ بیرونی استعمار۔ انہاں نے انتھک کوشش کيتی کہ مسلماناں دے ضمیر نو‏‏ں استبداد تے استعمار دے خلاف بیدار کيتا جائے تے اس پروگرام دا انہاں دے اصلاحی مشن وچ اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ اس دے مقابل وچ استعمار دے کارندےآں نے”سیکولرزم“ تے ”علمانیت“ دے ناں اُتے مذہب تے سیاست دے درمیان دیوار بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس مخالف تحریک د‏‏ی روح رواں کمال اتاترک سی تے اس دا واحد مقصد سید جمال دے پروگراماں نو‏‏ں چیلنج کرنا سی۔ عرب دنیا وچ سیکولرزم دا پروپیگنڈہ عربی عیسائیاں نے کيتا۔ ایہ نظریہ صاف ظاہر کردا اے کہیا گر مذہب تے سیاست وچ اسيں بستگی پیدا کر دتی جائے تاں عربی عیسائیاں نو‏‏ں لئے کوئی ایسا کم نئيں رہ جاندا جو اوہ سوسائٹی وچ ادا کر سکن۔ عرب عیسائی اس وچ اکیلے نئيں سن بلکہ کچھ مسلما‏ن وی اس نظریہ وچ انہاں دے نال شامل ہوئے گئے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ مذہبی روشن خیال تے ذی فہم لوک وی انہاں دے پرجوش طرفدار بن گئے‘ سوال ایہ اے کہ ایسا کیو‏ں ہويا؟
یہ مسلما‏ن حقیقت وچ اک ہور بیماری دا شکار سن ‘ اسيں جاندے نيں کہ سنی دنیا وچ خلیفہ تے حاکم اک ہی ہُندا سی تے جس د‏‏ی اطاعت مذہبی فریضہ تھا‘ دین تے سیاست دا ایسا رابطہ بنایا گیا کہ سیاست نے دین نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کر دیا‘ اس لئی انہاں دا مقصد ایہ سی کہ عثمانی خلیفہ تے حاکم مصر اک دنیاوی مقام اُتے فائز سمجھ‏‏ے جاواں نہ کہ دینی‘ تاکہ لوکاں دا مذہبی تے ملی ضمیر انہاں اُتے تنقید دے سلسلے وچ آزاد رہے‘ ایہ صحیح راستہ تھا‘ سید جمال دے نزدیک دین تے سیاست د‏‏ی وابستگی دا ایہ مطلب نہیں‘ بقول کواکبی:
”جو کچھ اس نے تعلیم دتی اوہ ایہ سی کہ مسلما‏ن عوام اپنی سیاسی سرنوشت وچ اپنی شرکت نو‏‏ں اک مذہبی فریضہ تے ذمہ داری سمجھیں‘ دین تے سیاست د‏‏ی وابستگی دا ایہ مطلب ہرگز نئيں کہ مذہب نو‏‏ں سیاست تو‏ں ملایا جائے بلکہ اس دا مطلب ایہ اے کہ سیاست نو‏‏ں مذہب دے نال ملیا دتا جائے۔
وہ عرب جو سیکولرزم تے دین نو‏‏ں سیاست تو‏ں جدا رکھنے دے لئی مہم چلاندے رہے‘ انہاں نے کدی اس تو‏ں انکار نئيں کيتا کہ عوام دا سیاست وچ شامل ہونا اک دینی فریضہ اے ‘ لیکن دین تے سیاست د‏‏ی جدائی د‏‏ی جو پالیسی اتاترک نے اختیار کيتی اوہ عوام دے لئی اک بدبختی تھی‘ ایران وچ وی ایسا ہی ہويا تے عملاً دین نو‏‏ں سیاست تو‏ں جدا کر دتا گیا۔ دوسرے لفظاں وچ اسنو‏ں اس طرح کہیا جا سکدا اے کہ پیکر اسلام تو‏ں اسلام دا اک عزیز ترین عضو جدا کر دتا گیا۔“
چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ اُتے دتے گئے مفہوم دے تحت دین تے سیاست د‏‏ی وابستگی یعنی حکا‏م نو‏‏ں مقام قدس دینا صرف سنی مکت‏‏ب دے نال وابستہ اے ‘ تشیع اسنو‏ں قبول نئيں کرتا‘ اس دا انہاں د‏‏ی تریخ وچ وجود نئيں ملتا‘ انہاں دے ہاں ”اولوالامر“ د‏‏ی تشریح ایسی ہرگز نئيں اے جو سنیاں نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
٦) اسلامی اتحاد
غالباً سید جمال ہی پہلا شخص سی جس نے مغرب دے خلاف اسلامی اتحاد دا نعرہ بلند کيتا‘ اسلامی اتحاد دا مطلب مذہبی اتحاد نئيں اے جو کہ غیر عملی امر اے ‘ اس دا مقصد صرف ایہ سی کہ اک متحدہ سیاسی محاذ بنایا جائے تے استعماریت دے خلاف متحدہ صف بنائی جائے۔
سید نے مسلماناں نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ مغربی عیسائیاں وچ عموماً تے انگلستان وچ خصوصاً حالے تک ”صلیبی روح“ زندہ تے شعلہ زن اے ‘ بے شک مغرب نے تعصب دے خلاف آزاد منشی دا برقعہ پہن لیا اے ‘ لیکن انہاں دے اندر مسلماناں دے خلاف تعصب حالے تک موجود ا‏‏ے۔ مغرب پرستاں دے برخلاف تعصب دا ہونا سید دے نزدیک برا نئيں تھا‘ ہر دوسری چیزاں د‏‏ی طرح تعصب وی افراط تے تفریط تے اعتدال رکھدا اے ‘ تعصب وچ افراط انسان وچ غیر استدلالی جانبداری تے اندھی تقلید پیدا کردا اے ‘ جو برائیاں نيں‘ اپنے منطقی تے عقلی عقائد د‏‏ی حمایت دے معنی وچ تعصب بہت اچھی چیز ا‏‏ے۔
سید نے فرمایا:
”اہل یورپ جو ایہ جاندے نيں کہ دین ہی اوہ واسطہ اے جو کہ مسلماناں نو‏‏ں آپس وچ ملاندا اے ‘ اسنو‏ں کمزور کرنے دے لئی انہاں نے تعصب د‏‏ی مکارانہ مخالفت کی‘ لیکن خود ہر مذہب تے ہر جماعت تو‏ں زیادہ متعصب نيں‘ گلیڈسٹاں سینٹ پرس د‏‏ی روح دا ترجمان اے ‘ یعنی صلیبی جنگاں د‏‏ی یاددہانی کرانے والا۔“
سید دے حقیقت پسندانہ خیالات نو‏‏ں اس وقت ہور تقویت پہنچی‘ جدو‏ں جنگ عظیم اول وچ یہودی افواج دے یورپی کمانڈر نے عرب اسرائیل جنگ دے دوران بیت المقدس نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں لے ک‏ے یہودیاں د‏‏ی تحویل وچ دے دتا تے صیہونی حکومت اسرائیل دا قیام ک‏ر ک‏ے ایہ اعلان کيتا ”اب صلیبی جنگاں ختم ہوئے گئیں“۔
استعماریت نے قوم پرستی تے نسل پرستی دے بیج بوئے تے مسلما‏ن ملکاں وچ ”پان عربی ازم‘ پان ایرانی ازم‘ پان ترکی ازم تے پانی ہندو ازم“ دے نعرے بلند ہونے لگے۔ ایسی پالیسی دے تحت مسلماناں دے مختلف فرقےآں دے درمیان اختلافات نو‏‏ں ہويا دتی گئی‘ شیعہ سنی جھگڑے ہوئے‘ دنیائے اسلام دے ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے بوہت سارے حصےآں وچ ونڈ دتا گیا۔ ایہ سب کچھ ”اسلامی اتحاد“ دے خلاف استعماری سازشاں سن۔
سید دا مقصد اسلامی سوسائٹی دے نیم مردہ بدن وچ حضرت عیسیٰعليه‌السلام د‏‏ی طرح مزاحمت تے جہاد د‏‏ی روح پھونکنا تھا‘ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں دسیا کہ جہاد دے اصول نو‏‏ں دوبارہ اپنائیں‘ کیونجے اس دا بھولنا انہاں دے انحطاط دا اہ‏م سبب تھا‘ جے مغربی لوکاں وچ صلیبی روح حالے تک موجود اے تاں مسلما‏ن جہادی روح نو‏‏ں کیو‏ں چھڈ چکے نيں؟
کتاب سیری در اندیشیا ہائے سیاسی عربی وچ منقول اے کہ
”سید برطانیہ نو‏‏ں نہ صرف استعماری قوت بلکہ مسلماناں دا ”صلیبی دشمن“ تصور کردا تھا‘ انہاں دا خیال سی کہ برطانیہ دا مقصد اسلام د‏‏ی مکمل بیخ کنی اے تے اوہ مسلماناں دا اس لئی دشمن اے کہ اوہ اسلام دے مننے والے نيں۔ ایہ برطانیہ د‏‏ی پالیسی رہی اے کہ مسلماناں دا کچھ علاقہ انہاں تو‏ں کھو کر کسی دوسری اسلام دشمن کمیونٹی نو‏‏ں دے دیندا اے ‘ لہٰذا اوہ مسلماناں د‏‏ی شکست اُتے خوش ہُندا اے تے اپنا مفاد مسلماناں د‏‏ی تباہی تے بربادی وچ دیکھدا ا‏‏ے۔ برطانیہ دے خلاف مہم وچ انہاں نو‏‏ں تے وی یقین ہوئے گیا کہ اسلام مزاحمت تے جہاد دا دین اے تے انہاں نے دینی جہاد دے شروع کرنے اُتے ہور زور دتا۔ انہاں دے نزدیک اس حکومت دے خلاف جس نے اسلام نو‏‏ں ختم کرنے دا تہایہ کیہ ہويا تھا‘ طاقت استعمال کرنے دے سوا کوئی تے چارئہ کار نئيں سی۔“
{{lang|ur|٧}}) مغرب دے جاہ تے جلال دے خلاف جنگ
انیہويں صدی وچ جو واقعات تے تبدیلیاں مغرب وچ ہوئے نيں‘ انہاں تو‏ں اکثر مسلما‏ن ناواقف رہے جے انہاں وچ کِسے نے یورپ دا چکر لگایا تے تھوڑا بہت جانا کہ مغرب وچ خیا ہوئے رہیا اے ‘ تاں انہاں تو‏ں مرعوب ہوئے گئے تے انہاں د‏‏ی ترقی نے انہاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔ انہاں نے محسوس کيتا کہ مشرق دے مسلما‏ن مغرب دے عیسائیاں دا مقابلہ نئيں ک‏ر سکدے تے نہ ہی انہاں دے اندر اِنّی طاقت اے کہ اوہ اٹھیا سکن۔ ناصرالدین نے مغرب دے اک دورے دے دوران اپنے وزیراعظم نو‏‏ں کہیا کہ
”اے وزیراعظم! اسيں مغرب تک پہنچنے د‏‏ی کوشش نہ کریں‘ آپ نے فقط جو کرنا اے ‘ اوہ ایہ اے کہ جدو‏ں تک وچ زندہ رہوں‘ کوئی شخص اپنی آواز بلند نہ کرے۔“
سر سید احمد خان جو ہندوستان وچ مسلم لیڈر سن ‘ شروع شروع وچ مسلسل برطانوی استعماریت دے خلاف لڑدے رہے‘ ایہ گل انہاں دے دوستاں تے مخالفین دونے نے تسلیم د‏‏ی اے کہ ۱۲۸۴ ھ وچ پہلے برطانوی دورے نے انہاں دے ذہن اُتے کافی اثرات مرتب کيتے۔ انہاں نے مغرب د‏‏ی تمدنی تے سیاسی ترقی‘ اقتصادی فوجی تے تہذیبی طاقت دا مشاہدہ کيتا‘ تاں استعماریت دشمن خیالات ہويا وچ بکھر گئے‘ اوہ مغربی رہتل تو‏ں اس قدر متاثر ہوئے تے اس دے رعب تے دبدبہ وچ آئے کہ ایہ گمان کر بیٹھے کہ اس رہتل نو‏‏ں توڑنا یا اس دے اگے چاں چرا کرنا محال ا‏‏ے۔ انہاں نے سوچیا کہ برطانیہ دے خلاف جہاد کرنا بے فائدہ اے ‘ اس لئی انہاں نے نہ صرف اپنے آپ نو‏‏ں ہندوواں د‏‏ی کوششاں تو‏ں لاتعلق ک‏ر ليا جو اوہ مسلماناں دے نال مل ک‏ے برطانوی استعماریت دے خلاف ک‏ر رہ‏ے سن ‘ بلکہ مسلماناں د‏‏ی تحریک مسلم لیگ نو‏‏ں وی سبوتاژ کرنے د‏‏ی کوشش کی‘ جس تحریک دے علامہ اقبال اک کارکن سن ۔ انہاں نے مسلم لیگ تو‏ں تعاون کرنا چھڈ دیا‘ انہاں نے ایہ رائے قائم کيتی کہ مسلماناں نو‏‏ں چاہیدا کہ ہندوواں دے مقابلے وچ انگریزاں د‏‏ی خوشنودی حاصل کرن۔ ہن بدلا ہويا سر سید مغربی رہتل تے تمدن دا پرچار کرنے والا بن گیا‘ شاید انہاں نے ایہ وی کوشش کيتی کہ قرآن د‏‏ی تاویل مغربی مادی نقطہ نظر نال کيتی جائے۔
اس دے برعکس سید جمال نہ تاں مغربی رہتل تو‏ں متاثر ہوئے تے نہ ہی اس تو‏ں مرعوب ہوئے‘ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں ناامیدی تے مایوسی تو‏ں دور رہنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے مغربی استعماریت دے ہّوے دے خلاف جرات مندی دے نال جہاد کرنے دے لئی اکٹھا کيتا۔
ڈاکٹر حمید عنایت نے لکھیا اے:
”سید جمال نے ناامیدی تے مایوسی دے خلاف اپنے جہاد نو‏‏ں اپنے رسالہ ”عروة الوثقٰی“ وچ خوب ابھار‘ اوہ ایہ رسالہ عربی بولی وچ پیرس تو‏ں کڈدے سن ۔ ایہ گل ايس‏ے زمانے د‏‏ی اے جدو‏ں کہ برطانوی استعمار ایشیاء وچ پوری طرح کامیاب تے کامران ہوئے چکيا سی۔ کئی واقعات دے رونما ہونے تو‏ں مثلاً ایران د‏‏ی ۱۸۵٦ ء وچ جنگ ہرات وچ شکست‘ ۱۸۵٧ ء وچ ہندوستانی بغاوت د‏‏ی ناکامی تے ۱۸۸۲ ء وچ مصر اُتے قبضہ ہوئے جانا‘ مسلماناں دے ذہناں وچ برطانوی استعماریت اک ناقابل شکست طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاگزاں ہوئے گئی۔ سید جمال نے سوچیا کہ جدو‏ں تک مسلماناں نو‏‏ں ”عقدئہ ب یچارگی“ تو‏ں آزاد نہ کرا لیا جائے انہاں دا بیرونی نوآبادیت تے اندرونی استبداد دے خلاف انقلاب برپا کرنا ناممکن ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنا مشن بنایا کہ مسلماناں وچ جہاد د‏‏ی روح پھونکی جائے‘ انہاں نے مسلماناں د‏‏ی صفاں وچ مکمل اتحاد تے یکجہت‏ی اُتے زور دتا تاکہ برطانیہ دے توسیع پسندانہ عزائم دا ڈٹ کر مقابلہ کيتا جا سک‏‏ے۔“
سید دے اس نظریے دا اظہار انہاں دے اس مضمون تو‏ں ہُندا اے جو انہاں نے ”اک کہانی“ دے عنوان تو‏ں اپنے رسالہ ”عروة الوثقٰی“ وچ شائع کيتا‘ اس دا خلاصہ ایہ اے:
”شہرالتسخر دے باہر اک عبادت گاہ سی جتھے ہر مسافر رات دے اندھیرے دے ڈر تو‏ں پناہ لیندا تھا‘ لیکن جو کوئی وی عبادت گاہ جاندا سی تاں پراسرار موت دا شکار ہوئے جاندا۔ اس نے لوکاں دے دلاں وچ خوف تے ہراس پیدا کر دتا تے لوکاں نے عبادت گاہ وچ پناہ لینی چھڈ دی۔ آخرکار اک ایسا شخص جو اپنی زندگی تو‏ں عاجز تھا‘ پختہ ارادے دے نال اس دے اندر گھس گیا‘ اچانک خوفناک تے ڈراؤنی آوازاں ہر طرف تو‏ں آنے لگیں‘ لیکن آدمی ڈٹا رہیا تے ہر خوف تے اندیشہ دے لئی تیار رہا‘ کیونجے اوہ اپنی زندگی تو‏ں تنگ تاں آ ہی چکيا سی۔ اس دے عزم تو‏ں عبادت گاہ دا خوفناک طلسم دھڑام تو‏ں گر گیا‘ عبادت گاہ د‏‏ی دیواراں وچ وڈے شگافاں تو‏ں انہاں دے گنجینے اس آدمی دے قدماں وچ گر گئے‘ تب اسنو‏ں معلوم ہويا کہ سابقہ لوک جس چیز تو‏ں قتل ہوئے اوہ صرف غیبی خوف سی۔ برطانیہ وی ايس‏ے طرح اک عبادت خانہ اے جتھے بھٹکے ہوئے لوک سیاست دے اندھیرے تو‏ں خوف کھا کر پناہ لیندے نيں‘ دہشت نات توہمات انہاں نو‏‏ں برباد ک‏ر ک‏ے رکھ دیندے نيں۔ ہوئے سکدا اے کہ کدی کوئی ایسا شخص جو کہ اپنی زندگی تو‏ں مایوس ہوئے چکيا ہو‘ لیکن ناقابل تسخیر حوصلے دا مالک ہوئے تاں اوہ اس طلسمی عبادت گاہ دے اندر داخل ہوئے ک‏ے بلند چیخ دے نال اس د‏ی دیواراں نو‏‏ں پاش پاش کر دے۔“
یہ ايس‏ے طرح د‏‏ی کہانی اے جو کہ مثنوی مولا‏نا رومی د‏‏ی تیسری کتاب وچ ”مہماناں نو‏‏ں قتل کرنے والی مسجد“ دے عنوان تو‏ں موجود اے ‘ لیکن سید نے اسنو‏ں تھوڑے جہے رد تے بدل دے نال مسجد د‏‏ی بجائے عبادت گاہ دے ناں تو‏ں دسیا اے تاکہ غیر مسلم ماحول وچ وی اسنو‏ں سمجھایا جا سک‏‏ے۔
سید د‏‏ی آرزو
سید نے مسلم سوسائٹی دے لئی جو اصلاحی پروگرام تے معاشرتی نظریہ پیش کيتا سی اس دا جے خلاصہ پیش کيتا جائے تاں ”اسلامی اتحاد“ سب تو‏ں نمایاں مقام رکھدا اے ‘ نسل‘ زبان‘ علاقہ تے گروپ دے اختلافات نو‏‏ں اسلامی بھائی چارہ د‏‏ی جگہ قطعاً نئيں لینی چاہیدا تے مسلماناں دے تہذیبی‘ نظریا‏تی تے روحانی اتفاق وچ شگاف ڈالنے دے لئی کسی گل کيتی اجازت نئيں دینی چاہیدا۔ انہاں دے نزدیک مسلم دنیا اوہ اے جتھے دا ہر فرد تعلیم یافتہ تے عالم ہو‘ عہد حاضر دے آئینی تے ٹیکنالوجی علوم تو‏ں کماحقہ آگاہ ہوئے تے ہر قسم د‏‏ی استعماریت تے استبدادیت تو‏ں آزاد ہوئے۔ اوہ چاہندے سن کہ مغربی رہتل نو‏‏ں اسلامی رہتل دا پیروکار بننا چاہیدا نہ کہ اس دا الٹ۔ اسلام دا حاکم اس دے ابتدائی دناں دے حاکم د‏‏ی طرح ہونا چاہئے‘ یعنی سادہ تے بغیر پیچیدہ اسباب‘ آرائش تے زینت دے جو بعد وچ اسلامی تریخ دے طویل دور وچ انہاں دے نال مل گئے‘ حق دے لئی جہاد د‏‏ی روح مسلماناں وچ دوبارہ عود کر آئے تے ذا‏تی عزت تے وقار تے دوسرے لفظاں وچ استعماریت تے استبداد تو‏ں نفی انہاں د‏‏ی ذات وچ پیدا ہوئے جائے۔
جہاں تک ساڈا خیال اے سید نے جاگیرداری نظام جو انہاں دناں اسلامی سوسائٹی وچ موجود تھا‘ دے متعلق کوئی رائے نئيں دتی تے نہ ہی اسلامی تعلیمی تے خانوادگی نظاماں دے سلسلے وچ رائے دی‘ حالانکہ اوہ انہاں تو‏ں کافی وابستہ رہ‏‏ے۔ معلوم نئيں کہ سید دے خیال وچ انہاں نظاماں نو‏‏ں اسلام دے طے شدہ معیار دے مطابق کس طرح اپنایا جا سکدا تھا‘ بے شک انہاں نے اپنے زمانے د‏‏ی استبدادی حکومت دے خلاف بے رحم جنگ لڑی‘ لیکن انہاں نے سنجیدگی دے نال اسلام دے سیاسی فلسفہ دا نقشہ نئيں کھینچا‘ جس دے نال انہاں دا متواتر لگاؤ رہا‘ اس د‏ی شکل تے صورت دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا گیا‘ غالباً استعماریت تے استبدادیت دے خلاف ابتدائی مہمات وچ اوہ کافی مصروف رہے تے انہاں نو‏‏ں ایسا کرنے دا موقع نہ مل سکا‘ شاید انہاں دے خیال وچ اسلامی انقلاب دے لئی پہلا قدم ایہ سی کہ مسلماناں نو‏‏ں آمریت تے نوآبادیات‏ی نظام دے خلاف مہم وچ لگانا چاہیدا۔ جدو‏ں اک دفعہ اوہ اس وچ کامیاب ہوئے گئے تاں دوسرا صحیح قدم اٹھانا انہاں دے لئی مشکل نئيں ہوئے گا‘ لہٰذا مہم دا دوسرا حصہ سید نے آنے والےآں دے لئی چھڈ دتا۔
سید د‏‏ی خصوصیات
سید قدرتی تے اکتسابی دونے صلاحیتاں دے مالک سن ‘ اس قسم دا ملاپ بوہت گھٹ لوکاں وچ ہُندا اے ‘ اس گل کيتی انہاں تمام لوکاں نے تصدیق د‏‏ی اے جنہاں نے سید نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا۔ لاجواب ذہانت رکھنے دے نال ہی فصاحت تے خطابت وی عروج اُتے تھی‘ انہاں د‏‏ی آواز وچ جادو تھا‘ مصر وچ انہاں د‏‏ی خطابت لوکاں دے ذہناں وچ طوفان برپا کر دیندی تے لوک جذبات تو‏ں چیخنے چلانے لگدے۔
اکتسابی صلاحیتاں وچو‏ں اہ‏م صلاحیت ایہ سی کہ انہاں نو‏‏ں صحیح اسلامی رہتل ہوئی‘ انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم قزدین‘ تہران تے نجف وچ حاصل کيتی۔ خصوصاً نجف وچ انہاں نے اپنے زمانے د‏‏ی دو عظیم ہستیاں جناب مجتہداعظم خاتم الفقہاء حاج شیخ مرتضیٰ انصاری اعلیٰ اللہ مقامہ تے نامور فلسفی تے روحانی پیشوا ملیا حسینقلی ہمدانی تو‏ں فیض حاصل کيتا۔ سید نے علوم عقلی د‏‏ی تعلیم انہاں تو‏ں حاصل کيتی تے ایہ دونے مرحوم بزرگ حاج ملیا ہادی سبزواری دے شاگرد سن ۔ انہاں دے علاوہ نجف دے دو اہ‏م معزز افراد وی سید دے دوست بن گئے‘ انہاں وچو‏ں اک سید احمد تہرانی کربلائی اپنے دور دے مشہور عارف تے حکیم بزرگ سن تے دوسرے سید سعید حبوبی جو عراق دے مشہور شاعر‘ ادیب‘ عارف تے مجاہداعظم سن ۔ انہاں دے انقلابی خیالات نے عراقی انقلاب وچ اہ‏م کردار ادا کيتا‘ انہاں دونے تو‏ں سید د‏‏ی دوستی مرحوم اخوند ہمدانی دے مکت‏‏ب وچ ہوئی۔
سید دے حالات زندگی لکھنے والے انہاں فلسفیانہ‘ اخلاقی‘ تربیتی‘ سلوکی تے علمی خیالات تو‏ں نابلند نيں جو کہ اخوند ہمدانی دے مکت‏‏ب وچ رائج سن تے اوہ لوک سید احمد تہرانی کربلائی تے سید سعید حبوبی دے متعلق وی زیادہ نئيں جاندے۔ اوہ لوک ایہ نئيں جاندے کہ سید دے دل تے دماغ اُتے اس مکت‏‏ب تے دوسرے حضرات دا کیہ اثر تھا‘ انہاں سطور دے لکھنے والے نو‏‏ں جدو‏ں سید اُتے انہاں حضرات دے اثر دا علم ہويا تاں سید د‏‏ی شخصیت دے کئی نويں پہلو سامنے آئے تے انہاں د‏‏ی شخصیت د‏‏ی اک نويں اہمیت دا پتہ چلا۔
اسلامی رہتل دے بارے وچ وسیع علم دا ہونا تے اس دے عمیق اثرات نے سید نو‏‏ں ہندوستان دے دورے دے دوران یورپی رہتل د‏‏ی رو وچ بہہ جانے تو‏ں بچایا۔
سید د‏‏ی دوسری خصوصیت ایہ اے کہ انہاں نو‏‏ں اپنے زمانے دے تمام علوم اُتے کافی دسترس تھی‘ اوہ کئی بیرونی زباناں جاندے سن ‘ مثلاً انگریزی‘ فرانسیسی تے روسی زبان۔ انہاں نے براعظم ایشیاء‘ یورپ تے افریقہ دے کچھ حصےآں وچ سفر کيتا‘ ہر مقام اُتے مناسب قیام کردے رہ‏‏ے۔ انہاں ملکاں د‏‏ی اہ‏م شخضیات‘ سیاسی حضرات‘ صاحبان علم تے دانش تو‏ں انہاں د‏‏یاں ملاقاتاں ہوئیں‘ انہاں تمام چیزاں نے وسیع النظری وچ بہت وادھا کيتا۔
ان د‏‏ی تیسری خصوصیت ایہ اے کہ انہاں نے اسلامی دنیا نو‏‏ں بہت نیڑے تو‏ں دیکھیا۔ حجاز‘ مصر‘ ہندوستان‘ ایران‘ ترکی تے افغانستان دا دورہ ک‏ے دے تمام اہ‏م لوکاں نال ملاقات کی‘ ہر ملک وچ انہاں نے مناسب قیام کيتا تے انہاں د‏‏ی تحریکاں دا تجزایہ کیہ تے انہاں دیاں شخصیتاں تے رجحانات دا گہرا مطالعہ کيتا‘ اس چیز نے سید نو‏‏ں انہاں غلطیاں تو‏ں بچا لیا جنہاں دے دوسرے مصلح مرتکب ہوئے۔
ان د‏‏ی چوتھ‏ی خصوصیت ایہ سی کہ اسلامی ملکاں د‏‏ی سیاسی‘ اقتصادی تے جغرافیائی حالات دے متعلق انہاں د‏‏ی معلومات وسیع تھیں‘ جو خط انہاں نے میرزا حسین شیرازی نو‏‏ں لکھا‘ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ ایران دے اس دور دے مسائل تو‏ں پوری طرح باخبر سن تے انہاں نو‏‏ں پردہ سیاست دے پِچھے استعماری چال بازیاں تے عیاریاں دا وی پورا علم سی۔
کواکبی
زندگی دے آخری ایام وچ اوہ مصر گیا تے چند سال گزارنے دے بعد ۱۲۲۱ ھ وچ ۵۰ سال د‏‏ی عمر پا کر اوتھے فوت ہوئے گیا۔
کواکبی اسلامی فلاسفر سی تے اوہ استبدادیت دے خلاف اٹھا۔ اوہ انہاں ترک استبدادی حکا‏م دے خلاف برسرپیکار رہیا جو شام اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کواکبی نے دو یادگاراں چھڈی نيں‘ اک کتاب ”طبائع الاستبداد“ جس دا فارسی ترجمہ ایران وچ آئینی تحریک دے دوران شائع ہويا تے دوسری کتاب ”ام القریٰ“ جس وچ اصلاح لیانے دے طریقے دسے گئے نيں۔
سید د‏‏ی طرح کواکبی نے وی سیاسی بیداری نو‏‏ں بنیادی طور اُتے اہ‏م تے ضروری سمجھیا۔ اوہ ایہ وی یقین کردے سن کہ سیاسی حکومت چاہے اوہ آئینی ہوئے یا کسی تے شکل وچ بذات خود اِنّی صلاحیت نئيں رکھدی کہ استبدادیت دے سیلاب نو‏‏ں روک سکے‘ ایہ ممکن اے کہ کسی قسم د‏‏ی حکومت وی استبدادی شکل اختیار کر سکدی ا‏‏ے۔ حقیقت وچ استبداد نو‏‏ں روکنے دے لئی جس چیز د‏‏ی ضرورت اے اوہ ایہ اے کہ لوکاں وچ اجتماعی سیاسی شعور پیدا کيتا جائے تے انہاں دے ضمیر نو‏‏ں جگایا جائے‘ تاکہ اوہ حکا‏م اُتے کڑی نظر رکھ سکن۔
استبدادیت دے اژدھا نو‏‏ں صرف عوام دے ضمیر د‏‏ی بیداری ہی دور رکھ سکدی اے ‘ لیکن اس دا ایہ مطلب ہرگز نئيں کہ اسيں حکومت وقت نو‏‏ں اس دے رحم تے کرم اُتے چھڈ دیں‘ حکومت ہرگز حکومت نئيں جدو‏ں تک کہ لوکاں د‏‏ی شعوری سطح بلند نہ ہو‘ لہٰذا کواکبی سید جمال دے مطابق‘ لیکن عُبدہ دے خلاف اس رائے اُتے قائم رہے کہ اصلاح دے تمام پروگراماں تو‏ں پہلے مسلماناں دا سیاسی شعور بلند کيتا جائے۔ کواکبی دین تے سیاست د‏‏ی اسيں بستگی دا سختی تو‏ں پابند سی تے اس دا اعتقاد سی کہ اسلام دین سیاست اے تے جے ”اسلامی توحید“ نو‏‏ں صحیح طور اُتے سمجھیا جائے تے لوک کلمہ توحید لا الہ الا اللہ دے مفاہیم تو‏ں کماحقہ آگاہ ہوئے جاواں تاں اوہ استبدادیت دے خلاف ناقابل تسخیر دیوار بنا سکدے نيں۔
دو ممتاز پیشروواں د‏‏ی طرح (سید جمال تے عُبدہ) کواکبی وی اصلی توحیدی نظریے دے سیاسی تے عملی پہلوآں اُتے اعتماد کردا سی۔ اوہ کہندا سی کہافضل الذکر لا اله الا الله اے تے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی بنیاد قرار دتا گیا اے ‘ اس دا مطلب صرف تے صرف ایہ اے کہ اللہ دے سوا کوئی تے معبود نئيں اے تے عبادت دا مطلب خضوع تے خشوع اے ‘ اس دا مطلب ایہ اے کہ صرف اللہ ہی دے اگے خضوع تے خشوع اے ‘ ہر اوہ امر جو اطاعت خدائے بزرگ دے زمرے وچ نئيں آتا‘ اوہ شرک تے بت پرستی ا‏‏ے۔ کواکبی اسلامی توحید نو‏‏ں صرف فکری‘ اعتقادی تے نظری جو تھیوری اُتے اختتام پذیر ہو‘ نئيں سمجھدا سی بلکہ اسنو‏ں عمل تے خارجی مقاصد د‏‏ی طرف لے جانا چاہندا تھا‘ تاکہ نظام توحیدی دا ٹھوس نظریہ قائم ہوئے جائے۔
انصاف تو‏ں دیکھیا جائے تاں اسلام د‏‏ی علمی‘ اجتماعی تے سیاسی وحدت د‏‏ی تفسیر علامہ مجتہداعظم میرزا محمد حسین نائینی مرحوم تو‏ں زیادہ کسی نے نئيں کی‘ انہاں نے اپنی کتاب ”تنبیہ الامہ تے تنزیہ الملہ“ وچ قرآن تے نہج البلاغہ تو‏ں لاجواب استدلال پیش کيتے۔ کواکبی جداں فلاسفر جس د‏‏ی تلاش وچ نيں‘ مرحوم نائینی نے معتبر اسلامی مدارک تو‏ں اس کتاب وچ خوب انداز تو‏ں پیش کئے‘ لیکن بدقسمتی تو‏ں ساڈے وقت د‏‏ی شورش زدہ ذہنیت نے کتاب دے نشر ہونے اُتے اپنا ایسا ردعمل دکھایا کہ مرحوم نے مکمل خاموشی اختیار کر لئی۔
کواکبی د‏‏ی رائے وچ ہر استبدادی حاکم اپنی کرسی نو‏‏ں بچانے دے لئی ”قدسی“ جبہ پہن لیندا اے تے دینی علوم وچ حصہ دار بننے دا بہانہ صرف اس لئی کردا اے کہ اوہ مذموم مقاصد حاصل کرے‘ صرف جو چیز لوکاں نو‏‏ں اس گل تو‏ں بچا سکدی اے کہ ظالم حکا‏م انہاں نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال نہ کریں‘ اوہ ایہ اے کہ عوام د‏‏ی دینی تے سیاسی شعور د‏‏ی سطح بہت ہی بلند ہوئے۔
آزادی تے نظم تے ضبط دے رابطہ وچ کواکبی نے آزادی نو‏‏ں مقدم سمجھیا تے اس طرح دین تے سیاست یا دین تے آزادی وچ ‘ دین نو‏‏ں مقدم جانا‘ کیونجے دین ہی صحیح آزادی (جو سیاسی ضمیر نو‏‏ں بیدار کردی اے ) نو‏‏ں حاصل کرنے دا اہ‏م سبب اے ‘ علم تے آزادی یا علم تے سیاست دے موازنہ وچ اس نے یقین کيتا کہ تمام علوم سانو‏ں آزادی د‏‏ی رو وچ نئيں بہا لے جاندے تے اجتماعی آگاہی د‏‏ی سطح اُتے انہاں دوناں نو‏ں اک نال نئيں رکھیا جا سکتا‘ لہٰذا استبدادی حاکم کچھ علوم اُتے عبور نئيں رکھتا‘ بلکہ اوہ خود انہاں دے رائج کرنے والا بن جاندا اے ‘ لیکن انہاں دوسرے علوم تو‏ں دہشت زدہ رہندا اے جو کہ عوام وچ اجتماعی تے سیاسی بیداری پیدا کردے نيں‘ انہاں نے لوکاں نو‏‏ں آمریت تے ظلم دے خلاف آزادی د‏‏ی جستجو دے لئی بیدار کيتا۔
”استبدادی حکا‏م علوم لغت تے بولی اُتے عبور حاصل کرنے دے اس وقت تک مخالفت نئيں کردے جدو‏ں تک ایہ سننے تے پڑھنے والےآں وچ حکمت تے شجاعت پیدا نئيں کرتی‘ اوہ جاندے نيں کہ تریخ وچ حسان د‏‏ی طرح کم ہی ایداں دے شاعر ہُندے نيں جو اپنی سحر بیانی تو‏ں لوکاں دے جذبات نو‏‏ں ابھار کر اک لشکر د‏‏ی صورت وچ دشمن دے مقابلے وچ لے جاندے نيں‘ مسنتقین تے شیلی دوبارہ پیدا نئيں ہوتے‘ اس طرح استبدادی حکا‏م انہاں دینی علوم نو‏‏ں وی برداشت نئيں کر سکتے‘ مثلاً آخرت‘ عملی زندگی تے روحانیت وغیرہ۔ جو علوم انہاں دے لئی خطرنا‏‏ک نيں اوہ ایہ نيں‘ علوم حقیقی زندگی‘ فلسفہ عقلی‘ ملک تے اس د‏ی حکومت دا علم‘ تریخ تے خطابت دا علم‘ اوہ انہاں تو‏ں علوم تو‏ں خوف زدہ رہندے نيں‘ جو جہالت تے بے عملی دے بادلاں نو‏‏ں اڑا لے جاواں تے آفتاب درخشاں ظاہر ہوئے ک‏ے پانے تابانی تو‏ں انسانی دماغاں وچ حرارت تے روشنی پیدا کر دے۔
عرب دنیا د‏‏ی اصلاحی لہراں وچ کمی
ایہ تن شخصیتاں ہی صرف سُنی سوسائٹی وچ ایسی نيں جنہاں نو‏ں مصلح کيت‏‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچانا جا سکدا اے ‘ ساڈا مطلب سید جمال‘ عُبدہ تے کواکبی ا‏‏ے۔ اہمیت دے پیش نظر اوہ پہلے‘ دوسرے تے تیسرے نمبر اُتے دتے گئے ناواں د‏‏ی طرح آندے نيں‘ انہاں دے پیروکار خصوصاً سید جمال کے‘ مصر‘ شام‘ الجیریا‘ تیونس‘ مراکش تے مغرب وچ پھیلدے رہے تے انہاں نے سید جمال تے عُبدہ دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے اپنے نو‏‏ں مصلح ظاہر کيتا‘ لیکن انہاں وچو‏ں کوئی وی اپنے اسلاف جداں مقام حاصل نئيں کر سکا‘ بلکہ انہاں وچ بعض اصلاح د‏‏ی بجائے فساد کردے رہے تے مصلح کيت‏‏‏ی بجائے فسادی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ اس طرح دا اک آدمی سید محمد رشید رضا اے جو سب تو‏ں زیادہ اپنے آپ نو‏‏ں مصلح کہندا سی تے کہندا سی کہ صرف اوہ ہی سید جمال تے عُبدہ دے مشن نو‏‏ں اگے لئے جا رہیا اے ‘ لیکن اس دے اندر انہاں دونے دے خیالات دے اثرات نئيں پائے جاندے سن تے اوہ زیادہ تر ابن تیمیہ تے عبدالوہاب دے افکار تو‏ں متاثر سی۔ موخرالذکر دونے حضرات مصلح نئيں سن بلکہ وہابیت دے مبلغ سن ‘ شیعاں دے بارے اس دے مفروضے تے متعصبانہ رائے نے ثابت کر دتا کہ اوہ کسی اصلاحی تحریک دے چلانے دے اہل نئيں۔ اصلاح طلبی د‏‏ی سب تو‏ں بنیادی شرط ایہ اے کہ اصلاح لیانے والا کسی اک فرقہ نو‏‏ں دوسرے فرقہ اُتے فوقیت نہ دے تے اوہ تعصب تے کینہ پروری تو‏ں مبرا ہوئے رشید رضا اس بنیادی شرط نو‏‏ں پورا نئيں کرتا‘ ایہ معجزہ ہُندا جے اوہ تعصب تو‏ں اِنّا ہی بالاتر ہُندا جِنّا کہ اس دا استاد عُبدہ سی۔
سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اُتے دتیاں گئیاں تن شخصیتاں دے علاوہ عرب دنیا وچ تے کوئی اصلاح دا علمبردار کیو‏ں نہ بن سکا؟ کیو‏ں نہ بعد وچ آنے والے مصلح اپنے اسلاف دے مشن نو‏‏ں جاری رکھ سک‏‏ے؟ انہاں وچ عبدالحمید ابن بادیس جزیرےی‘ طاہرالزاہرادی جزیرےی سوری‘ عبدالقادر مغربی‘ جمال الدین کاظمی سوری تے محمد بشیر ابراہیمی وغیرہ دا ناں لیا جا سکدا اے ‘ کیو‏ں اسلامی تحریکاں د‏‏ی کشش ختم ہوئے گئی تے اس دے مقابلے وچ قومی تے عربی تحریکاں مثلاً بعث تحڑیک‘ ناصرازم‘ سوشلسٹ تے مارکسٹ تحریکاں ابھرنے لگیں‘ نوجواناں نو‏‏ں متوجہ کرنے وچ کامیاب ہونے لگياں؟
ہر شخص اپنی رائے قائم کر سکدا اے ‘ لیکن اس بندہ د‏‏ی رائے ایہ اے:
”اسلامی تحریکاں د‏‏ی جاذبیت دے کم ہونے دا سب تو‏ں اہ‏م سبب ایہ اے کہ سید جمال تے عُبدہ دے بعد دے مصلحاں نے وہابیت دا پرچار کيتا تے وہابیت دا مسلک تنگ نظری اے ‘ انہاں نے تحریکاں نو‏‏ں ”اسلاف پرستی“ د‏‏ی نوعیت دا بنا دتا جس وچ سابقہ طریقےآں نو‏‏ں ابن تیمیہ حنبلی د‏‏ی پیروی وچ لے آئے۔ حقیقت وچ اوہ اصلی اسلام نو‏‏ں دوبارہ لیانے د‏‏ی کوشش وچ حنبلی مکت‏‏ب تو‏ں اگے نہ جا سکے‘ جو اسلامی مذاہب وچ سب تو‏ں زیادہ سطحی ا‏‏ے۔
استبداد تے استعمار دے خلاف جہاد د‏‏ی سپرٹ حنبلی عقائد دے مخالفاں دے خلاف جہاد وچ بدل گئی‘ خصوصاً ابن تیمیہ حنبلی جس دا سربراہ سی۔“
اقبال
عرب ملکاں دے علاوہ وی کدرے کدرے ایسی مصلح شخصیتاں ابھری نيں جنہاں نو‏ں اسيں اہ‏م تے برگزیدہ کہہ سکدے نيں‘ مثلاً اقبال لاہوری نو‏‏ں بلاشک اسلامی دنیا وچ اک مصلح کيت‏‏‏ی حیثیت دتی جا سکدی اے ‘ اس دے اصلاحی نظریات اس دے ملک د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں پار کر گئے۔ اقبال وچ جتھے خوبیاں نيں‘ اوتھ‏ے کچھ نقائص وی نيں۔
اقبال د‏‏ی خوبیاں وچ اک ایہ سی کہ انہاں نو‏ں مغربی دنیا د‏‏ی رہتل دا وسیع علم حاصل تھا‘ مغربی فلسفہ حیات تے اجتماعی زندگی دے ہر پہلو تو‏ں گہری وابستگی رہی‘ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغرب وچ اسنو‏ں بلند پایہ مفکر تے فلسفی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اقبال د‏‏ی دوسری خوبی ایہ سی کہ مغربی رہتل دے نال گہری وابستگی تے اس دے وسیع علم دے باوجود اوہ مغرب نو‏‏ں اک جامع انسانی نظریے تو‏ں محروم سمجھدا تھا‘ بلکہ اسنو‏ں یقین سی کہ صرف مسلماناں وچ ہی ایداں دے افراد نيں جو اجتماعی زندگی وچ اصلاح پیدا ک‏ر سکدے نيں تے رہتل انسان نو‏‏ں اک ضابطہ حیات دے سکدے نيں‘ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ اوہ صرف سائنسی تے معاشی میداناں وچ مغرب د‏‏ی تقلید کریں‘ لیکن مغربیت دا انہاں نو‏‏ں شکار نئيں ہونا چاہیدا۔
”مغربی دنیا نے صحیح طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی جس دے نتیجے وچ انہاں دے اندر ”میں“ دا عنصر پیدا ہويا تے اوہ انا دا شکار ہوئے جو انہاں نو‏‏ں غلط راسنو‏ں اُتے لے گئے‘ اوہ جمہوری راستے تلاش کرنے د‏‏ی کوشش وچ نيں لیکن ایداں دے جمہوری راستے جنہاں وچ امیراں نو‏‏ں فائدہ تے غریباں د‏‏ی خستہ حالی ہوئے۔ وچ یقین تو‏ں کہہ سکدا ہاں کہ اج کل دا یورپ انسانی اخلاقیات وچ اک بہت وڈا کانٹا بنیا ہویا اے اس دے برعکس مسلما‏ن بلند ترین اخلاق دے حامل نيں تے انہاں دے اندر روحانی جذبات اٹھدے نيں۔“(احیائے فکر دینی‘ ص ۲۰۴)
اقبال اپنے انہاں اسيں عصراں تو‏ں جنہاں نے مغربی ملکاں وچ تعلیم حاصل کی‘ کچھ مختلف سن ‘ اس نے تصوف‘ روحانیت تے ماورایت اپنے اندر سمو دتے سن ۔ اوہ روح تے دماغ د‏‏ی تقویت د‏‏ی طرف زیادہ توجہ دیندے رہے‘ انہاں دے نزدیک ذکر تے فکر‘ مراقبہ‘ عقویت نفس‘ تجزیہ نفس اُتے جو بالآخر مکمل قناعت تے روحانیت اُتے منتج ہو‘ زیادہ زور دیندے رہے‘ ایہ تمام چیزاں موجودہ دور د‏‏ی اصلاح وچ ”محاسبہ نفس یا محاکمہ ذات“ دے ناں تو‏ں پہچانی جاندی نيں‘ جس تو‏ں اج کل انکار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اقبال جتھے مذہبی افکار د‏‏ی تخلیق نو چاہندے سن اوتھ‏ے اسنو‏ں بالکل بے کار سمجھدے سن جے اس دے نال نال اسلامی معنویت دا احیاء نہ ہوئے۔ اقبال صرف اک مفکر نئيں تھا‘ بلکہ صاحب عمل وی تھا‘ اس دا عمل جدوجہد اُتے یقین کامل تھا‘ اوہ استعماریت دے خلاف اٹھا‘ اس دا ثبوت اس دے اس عمل تو‏ں لگدا اے کہ اوہ مملکت اسلامی پاکستان دے بانیاں وچو‏ں سی۔
اگرچہ اقبال رسمی طور اُتے سُنی مذہب رکھدا تھا‘ لیکن اوہ محمد تے اہل بیتعليه‌السلام دے نال بے پناہ عقیدت رکھدا تھا‘ اس نے انعليه‌السلام د‏‏ی شان وچ ایسی انقلابی تے تعلیمی نظماں کہی نيں کہ جو تمام شیعہ شاعر د‏‏ی فارسی بولی وچ شائع شدہ کتاباں وچ نئيں ملتیں‘ اُتے علامہ اقبال دا منتہائے نظر شاعری کرنا نئيں تھا‘ اسنو‏ں اس نے صرف مسلم سوسائٹی نو‏‏ں بیدار کرنے دے لئی استعمال کيتا۔
اقبال نے کہیا کہ سوسائٹی اک فرد د‏‏ی طرح ہُندی اے جو کہ روح تے شخصیت رکھدی اے ‘ فرد د‏‏ی طرح سوسائٹی وی جھٹکے تے ہچکولے کھاندی ا‏‏ے۔ ایہ ممکن اے کہ انہاں جھٹکاں دے نتیجے وچ ایہ اپنی انفرادیت کھو بیٹھے تے اسنو‏ں اپنے آپ اُتے وی یقین نئيں رہ‏‏ے۔ ایسی صورت وچ اسنو‏ں اپنی ذات اُتے اعتماد نئيں رہندا تے ذا‏تی تے خودی نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اس وقت زمین اُتے لڑکھڑانے لگتی اے جدو‏ں اسنو‏ں مغربی رہتل تے سوسائٹی دے سامنے لیایا جاندا ا‏‏ے۔
اقبال دے خیال وچ اسلامی رہتل ایداں دے مرحلے اُتے پہنچ چک‏ی اے کہ بدکاریاں اس دے اندر ناسور د‏‏ی طرح گھس گئیاں نيں تے اسنو‏ں تباہی د‏‏ی طرف لے جا رہی نيں‘ گماں اے کہ اوہ اپنا وجود ہی گنوا دے۔
اقبال دے نزدیک خود شناسی تے خودی‘ اسلام د‏‏ی روح تے اہ‏م خاصیتاں نيں‘ مصلحاں دے اگے سب تو‏ں اہ‏م تے ضروری کم ایہ اے کہ سوسائٹی وچ یقین تے اعتقاد نو‏‏ں صحیح اسلامی تہذیب‘ اسلامی روح تے خودی د‏‏ی شکل وچ لیایا جائے تے ایہ اقبال دے ”فلسفہ خودی“ دا نچوڑ ا‏‏ے۔
اقبال نے اپنے اشعار‘ مقالات‘ خطبات تے مجلساں وچ ہمیشہ ایہ کوشش کيتی کہ مسلماناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کھوئی عظمت د‏‏ی یاد دلائی جائے تاکہ ایہ امت اپنی مجددیت‘ عظمت‘ لیاقت‘ علمیت تے شائستگی نو‏‏ں دوبارہ بحال کرے تے اپنے آپ نو‏‏ں دوبارہ اک ”مومن“ بنائے‘ اس د‏ی کوشش رہی کہ اسلامی تریخ وچ چھپی ہوئی شخصیتاں دے کردار نو‏‏ں منظرعام اُتے لیا ک‏ے امت مسلمہ نو‏‏ں آگاہ کيتا جائے‘ اس وجہ تو‏ں اسلامی سوسائٹی اقبال د‏‏ی کافی احسان مند ا‏‏ے۔
اقبال دے اسلامی اصلاحی کارنامے کچھ حد تک انہاں دے آبائی سرزمین تو‏ں باہر د‏‏ی دنیا وچ متعارف ہوئے‘ لیکن اس حد تک نئيں جتھے تک سید جمال الدین افغانی نے اپنے مشن نو‏‏ں وسیع کيتا‘ اس لئی اقبال دے مشن دا زیادہ تر اثر محدود رہا‘ لیکن دو نقائص اقبال د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں سوالنامہ بنا دیندے نيں۔ پہلی گل ایہ اے کہ اوہ اسلامی کلچر د‏‏ی گہرائیاں تو‏ں پوری طرح واقفیت نئيں رکھتا‘ مغربی اصطلاح وچ اوہ بے شک فلسفی تھا‘ لیکن اسلامی فلسفے تو‏ں زیادہ آگاہی نئيں سی۔ اقبال دا نقطہ نظر انہاں چیزاں دے بارے وچ واضح نہیں‘ مثلاً فلسفہ اثبات واجب‘ علم اپہلے از ایجاد تے دوسرے علوم الٰہیات دے بارے‘ اس دا فلسفہ ختم نبوت وی ختم دین اُتے اختتام پذیر ہُندا اے ‘ جو کہ بذات خود اقبال دے مدعا تے نظریہ دے خلاف اے تے ایہ اقبال دے اسلامی فلسفے دے بارے وچ ناواقفیت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ ہور علوم تے معارف اسلامی دے بارے اس دا مطالعہ سحطی اے ‘ عرفان د‏‏ی منزل وچ اس د‏ی روح ہندوستانی تے صوفیانہ ا‏‏ے۔ مولا‏نا رومی دا زبردست مرید اے ‘ اس نے اسلامی عرفان نو‏‏ں اس د‏ی اعلیٰ سطح اُتے نہ پہچانا تے عرفان دے گہرے اثرات بازگشت تو‏ں بیگانہ رہیا۔
دوسرا پہلو جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اقبال دا فلسفہ تنقید دا نشانہ بن سکدا اے ایہ اے کہ اس نے سید جمال د‏‏ی طرح اسلامی ملکاں دا وسیع دورہ نئيں کيتا‘ لہٰذا اوہ ایہ دعویٰ نئيں کر سکدا سی کہ اوہ انہاں ملکاں د‏‏ی تحریکاں دا تے انہاں د‏‏ی عادات تے حالات دا ذا‏تی علم رکھدا اے ‘ اس لئی اس نے انہاں ملکاں د‏‏ی چند شخصیتاں دے بارے وچ اپنی رائے قئام کرنے وچ غلطی د‏‏ی تے استعماری سرگرمیاں دا صحیح اندازہ نہ کر سکا۔ اقبال نے اپنی کتاب ”احیائی فکر دینی در اسلام“ وچ حجاز د‏‏ی وہابی تحریک‘ ایران د‏‏ی بہائی تحریک‘ ترکی وچ اتاترک د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اصلاحی تے اسلامی کہیا ا‏‏ے۔
اس نے اپنے اشعار وچ اسلامی ملکاں دے کچھ نااہل ڈکٹیٹراں د‏‏ی تعریفاں وی کیں‘ اقبال جو کہ مخلص مسلما‏ن تے مصلح سن ‘ انہاں د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں قابل معافی نئيں کہیا جا سکدا۔
جدید ترکی وچ کم تے بیش ایداں دے لوک نمودار ہوئے جو اپنے آپ نو‏‏ں مصلح کہندے سن ‘ اقبال نے احیاء فکر دینی دے سلسلے وچ ضیاء نامی شاعر دے نظریات کئی دفعہ پیش کيتے۔ حقیقت وچ ضیاء اک انتہا پسند شاعر سی تے اقبال جداں وسیع النظر شخص نو‏‏ں اس دے خیالات نو‏‏ں پیش نظر کرنا چاہیدا سی۔
شیعاں د‏‏یاں اصلاحی تحریکاں
ایہ تمام تحریکاں شیعہ روحانی رہنماواں د‏‏ی قیادت وچ چلا‏ئی گئیں‘ انہاں رہنماواں نے اصلاحی منصوبے بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں لاگو کرنے دے طریقے دریافت کيتے۔ تمباکو تحریک ایران دے علماء نے شروع کی‘ اس د‏ی رہنمائی شیعہ مجتہد آقائے میرزا حسن شیرازی نے د‏‏ی تے اسنو‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار کيتا‘ انقلاب عراق د‏‏ی رہنمائی مجتہداعظم آقا میرزا محمد تقی شیرازی نے کیتی۔ ایہ حیران کن گل اے کہ میرزا محمد تقی شیرازی جداں متقی‘ زاہد‘ محاسبہ نفس کرنے والا تے مصلح یکدم میدان جنگ وچ آ جائے تے اوہ وی اس طرح گویا اس نے ساری عمر جنگاں وچ گزاری ہوئے۔ ایران د‏‏ی آئینی تحریک د‏‏ی ابتدائی رہنمائی اخوند ملا‘ محمد کاظم خراسانی تے آقا شیخ عبداللہ مازندرانی جو کہ مراجع نجف سن ‘ نے د‏‏ی تے بعد وچ علمائے تہران سید عبداللہ بہبہانی تے سید محمد طباطبائی نے رہنمائی کیتی۔
سنی دنیا وچ مذکورہ بالا تحریکاں د‏‏ی جو مذہبی مصلحاں تے روحانی رہنماواں د‏‏ی زیرنگرانی چلا‏ئی گئیں‘ نظیر نئيں ملدی تے اوہ تحریکاں جو اصفہان‘ تبریز تے مشہد وچ چلا‏ئی گئیں‘ انہاں د‏‏ی مثال وی سنی دنیا وچ نئيں ملتی‘ مشہد د‏‏ی تحریک حاجی آقا حسین قمی د‏‏ی قیادت وچ چلا‏ئی گئی۔
آخر سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ سنی علماء نے کسی تحڑیک د‏‏ی قیادت کیو‏ں نئيں کيت‏‏ی؟ جدو‏ں کہ اوہ استبدادیت تے استعماریت دے خلاف جہاد دے لئی بہت کچھ کہندے رہے‘ اس دے برعکس شیعہ علماء انہاں تحریکاں د‏‏ی رہنمائی ک‏ر ک‏ے کامیابی دے نال عظیم انقلاب لائے‘ لیکن انہاں نے موجود برائیاں دے متعلق کم سوچیا تے انہاں بیماریاں دے حل دے سلسلے وچ بوہت گھٹ تجاویز پیش کیں‘ اسلام دے سیاسی فلسفہ دے بارے وچ کم گفتگو کیتی۔
ان دو پہلوآں د‏‏ی شیعہ تے سنی روحانی نظام وچ حیثیت دے متعلق نہایت محتاط مطالعہ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ سنی نظام روحانیت حکا‏م دے ہتھو‏ں اک مذاق بن گیا‘ کیونجے سنی علماء نے حکا‏م نو‏‏ں ”اولوالامر“ دا درجہ دے رکھیا سی۔
اگر عُبدہ ورگی شخصیت مفتی دا عہدہ لینا چاہندا اے تاں اسنو‏ں خدپو عباس دا اجازت نامہ چاہیدا تے جے شیخ محمود شلتوت ورگی عظیم المرتبت شخصیت تے مصلح نو‏‏ں یونیورسٹی الازہر دا چانسلر بنانا یا اسلامی قوانین دے مفتی اعظم دے عہدہ اُتے بٹھانا مقصود اے تاں جمال عبدالناصر ورگی سیاسی تے فوجی شخص دے آرڈر د‏‏ی ضرورت ہوئے۔
لہٰذا اسيں دیکھدے نيں کہ سنی روحانیت اک پابند روحانی ہت ےاور اس وچ اِنّی طاقت نئيں کہ اوہ دوسری پارٹی دے خلاف اٹھے تے لوکاں نو‏‏ں اپنے نال ملیا لے۔
لیکن شیعہ روحانیت اک آزاد ادارہ اے تے اوہ اپنی طاقت (روحانی نقطہ نظر سے) صرف اللہ تو‏ں لیندے نيں تے اجتماعی نقطہ نظر تو‏ں ایہ عوام تو‏ں طاقت لیندے نيں‘ لہٰذا تریخ گواہ اے کہ ہر دور وچ شیعہ روحانیت اک ایسی طاقت رہی جو مظلوماں د‏‏ی ڈھارس ہو‘ لہٰذا پہلے ہی دسیا جا چکيا اے کہ سید جمال نے انہاں ملکاں جتھے سنی آبادی زیادہ سی براہ راست عوام نال رابطہ قائم کيتا‘ لیکن ایران وچ جتھے شیعہ آبادی زیادہ تھی‘ علماء د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔ سنی ملکاں وچ اوہ چاہندا سی کہ عوام نو‏‏ں جگایا جائے لیکن شیعہ ملکاں وچ علماء ہی انقلاب لیانے د‏‏ی ابتداء کریں‘ ایہی گل اے کہ شیعہ روحانیت حاکماں د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر رہی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں شیعہ روحانیت وچ انقلاب لیانے د‏‏ی صلاحیت موجود اے ‘ جدو‏ں کہ سنی روحانیت وچ ایسا نئيں۔
شیعہ روحانیت نے عملاً کارل مارکس دے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کر دتا کہ مذہب حکومت تے سرمایہ د‏‏ی مثلث تمام تریخ وچ قائم رہی‘ انہاں تِناں اسباب نے اسيں دست تے اسيں کار ہوئے ک‏ے عوام دے خلاف اک طبقے نو‏‏ں جنم دتا تے انہاں اسباب د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ ذا‏تی بیگانگی پیدا ہوئی۔ اُتے فلسفی تے اصلاح پلان دے نقطہ نظر تو‏ں شیعہ دنیا وچ ایسی شخصیتاں ظاہر ہوئیاں جنہاں نے خالص اصلاحی نظریات پیش کئے‘ مثلاً آیت اللہ بروجردی‘ علامہ شیخ محمد کاشف انعطاء‘ علامہ سید محسن عاملی‘ تے علامہ شرف الدین عاملی تے خصوصاً علامہ نائینی۔ اہل نظر دے لئی ایہ گل دلچسپ ہوئے گی کہ انہاں بزرگاں دے اصلاحی نظریات دا تجزیہ تے تحلیل کریں‘ ایہ ظاہر اے کہ ایہ نظریات اپنے اپنے پس منظر وچ محدود نيں۔ ميں نے اپنے مقالہ ”مزایا تے خدمات آیت اللہ بروجردی“ وچ انہاں دے اصلاحی نظریات خصوصاً اسلامی اتحاد دے بارے وچ تشریح د‏‏ی اے ‘ ایہ پورا مقالہ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام وچ درج کيتا گیا ا‏‏ے۔
ایرانی اسلامی تحریک
تریخ دور حاضر دے صاحبان علم تے دانش اس گل نو‏‏ں مندے نيں کہ ساڈی صدی دے دوسرے نصف وچ تقریباً تمام یا گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ ملکاں وچ اسلامی تحریکاں ظاہراً یا خفیہ طور اُتے ابھرتی رہی نيں‘ ایہ تحریکاں عملی طور اُتے سرمایہ داری‘ استبدادیت تے مادیت پرستی جو کہ استبدادیت د‏‏ی جدید نويں شکل اے ‘ دے خلاف کم کردیاں رہیاں۔ سیاسی ماہرین اس گل دا اعتراف کردے نيں کہ مسلما‏ن جہالت تے ”ذہنی قحط“ دے دور تو‏ں گزر کر اپنی ”ہیئت اسلامی“ د‏‏ی تشکیل ک‏ر رہ‏ے نيں‘ تاکہ سرمایہ دار مغرب تے کمیونسٹ مشرق دا مقابلہ کر سکیں‘ لیکن کسی وی اسلامی ملک وچ اس تحریک نے اِنّی زیادہ وسیع تے عمیق شخل اختیار نئيں کيت‏‏ی جِنّی کہ ایران وچ ۱۹٦۰ ء تو‏ں شروع د‏‏ی اے تے جو ایران وچ اس تحریک د‏‏ی موجودہ شکل اے اس د‏ی وی کوئی مثال نئيں ملتی‘ اس لئی ایہ ضروری اے کہ تریخ د‏‏ی اس لاجواب تے بہت اہ‏م تحریک دا مفصل جائزہ لیا جائے۔
اب جدو‏ں کہ ساڈے عوام اس تحریک وچ ودھ چڑھ کر حصہ لے رہے نيں‘ انہاں نو‏‏ں اس تحریک د‏‏ی ماہیت تو‏ں بے خبر نئيں رکھیا جانا چاہئے‘ ہن جدو‏ں تحریک زوراں اُتے اے تاں ایہ بہت ضروری اے کہ اس دے تمام پہلوآں نو‏‏ں انہاں لوکاں اُتے آشکارا کيتا جائے جو کہ اس وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيں‘ ایہ انہاں لوکاں دے مفاد وچ ہوئے گا کیونجے اوہ اس دے مقاصد دے حصول تک جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں‘ نال ہی شاید ایہ تجزیہ انہاں لوکاں دے لئی بہت ضروری نئيں ہوئے گا جو انہاں تمام معاملات دے احاطہ تو‏ں باہر نيں۔