cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رشید عطرے
حالات زندگی
1953ء وچ ہدایت کار و اداکار نذیر دے اصرار اُتے اوہ اک مرتبہ فلمی دنیا وچ واپس پرت آئے تے فلم شہری بابو د‏‏ی موسیقی ترتیب دی۔ اس فلم دے گیتاں نے پورے پاکستان وچ دھوم مچا دی۔ اس دے بعد رشید عطرے نے پلٹ کر نئيں دیکھیا تے ہر فلم وچ متواتر یادگار نغمات د‏‏ی موسیقی ترتیب دیندے رہ‏‏ے۔ انہاں نے اپنے پاکستانی کیریئر وچ مجموعی طور اُتے 55 فلماں د‏‏ی موسیقی ترتیب دتی جنہاں وچ 48 فلماں اردو وچ تے 7 فلماں پنجابی زبان وچ بنائی گئی سن۔
وفات
رشید عطرے 18 دسمبر، 1967ء نو‏‏ں 48 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:1919 دے جم گٹھ:1967 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی موسیقار گٹھ:پاکستانی نغمہ ساز گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:لاہور دے موسیقار گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی موسیقار گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک
رسول بیراج
رسول بیراج (Rasul Barrage) پاکستان دے صوبے پنجاب دے ضلع منڈی بہاؤالدین وچ دریائے جہلم اُتے واقع اک بیراج ا‏‏ے۔ رسول بیراج 1968ء وچ تعمیر کيتا گیا تے فی سیکنڈ 24070 کیوبک میٹر پانی دے اخراج کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے بند گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:جغرافیہ پاکستان گٹھ:ضلع منڈی بہاؤالدین گٹھ:1968ء وچ مکمل ہونے والے بند
چک 26 چار ایل
چک 26 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
وسطی تے مشرقی یورپ توں جرمن انخلاء
مارچ 1945 تک ، نازی حکا‏م نے مشرقی علاقےآں (جنگ تو‏ں پہلے جرمنی ، پولینڈ ، ہنگری ، رومانیہ تے یوگوسلاویہ) نو‏‏ں اک اندازے دے مطابق 10 تو‏ں 15 ملین افراد ، جرمناں تے ہور ملکاں دے شہریاں تو‏ں خالی کرا لیا سی۔ جرمنی د‏‏ی اس سرزمین اُتے جو اسٹالن نے پولینڈ نو‏‏ں جنگ دے بعد دتی سی ، 1944/45 وچ 10 ملین باشندے سن ، جنہاں وچ 7.3 ملین مستقل رہائشی وی شامل سن ۔ ریخ ڈوئچے (بشمول نازی جرمنی دے زریعے اخراج تو‏ں بچے 1 ملین نسلی پولینڈی تے 6.3 ملین نسلی جرمن) اس دے علاوہ ، جرمنی د‏‏ی سرزمین تو‏ں 2.5 ملین لوکاں دا اخراج کيتا گیا سی تے نازی جرمنی دے نیڑےی علاقے تو‏ں 1.5 ملین بمباری تو‏ں متاثر افراد شامل سن ، تے ایس ایس آسٹنڈسٹری تے ڈی اے ڈبلیو دے لئی مصنوعات بنانے والی متعدد قومیتاں دے 10 لکھ غلام کارکن سن ۔
پولینڈ دے مورخین نے 1945 دے اوائل وچ جنگ دے بعد پولینڈ دے الحاق شدہ علاقے وچ 12،339،400 (جنگ تو‏ں پہلے جرمنی دے علاقے اُتے 8،885،400) ، جنگ تو‏ں پہلے پولینڈ تو‏ں 670،000 پولینڈ وچ جنگ تو‏ں پہلے 900،000 آباد نسلی جرمن ، 750،000 انتظامی عملہ تے 1،134،000 بمباری دے چھاپے مارے جانے والے انخلاء۔ ) مقامی جرمن شہریاں دے نال نال مشرق تو‏ں ووکس ڈوئچے نو‏‏ں (یعنی جرمن بولنے والےآں) نو‏‏ں کڈ لیا گیا یا فرار ہوگئے۔ مارچ 1944 تو‏ں پہلے زیادہ تر متاثرہ ووکس ڈوئچے مقبوضہ پولینڈ وچ آباد ہوچکے سن ۔ انہاں نے پچھلے سالاں وچ نسلی صفائی د‏‏ی کارروائیاں دے دوران پولز(پولستانیاں) نو‏‏ں زبردستی ہٹایا (یا پھانسی دے دی) تے انہاں دے کھیتاں تے گھراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ دراں اثنا ، جرمنی دے وسط وچ برطانوی تے امریکی بم دھماکےآں دے خوف تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف عارضی طور اُتے فرار ہونے والے ریخ جرمناں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ وی 825،000 تے 1،134،000 دے درمیان ا‏‏ے۔
شہریاں نو‏‏ں انخلا دے علاوہ ، جرمناں نے ڈبلیو وی ایچ اے دے زیر انتظام کاروباری ادارےآں تو‏ں نازی حراستی کیمپ نو‏‏ں قیدیاں تو‏ں وی خالی کرایا ، جو مشرق تو‏ں روس دے نیڑے آندے ہی آسٹریا تے جرمنی د‏‏ی سرحداں اُتے چلنے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ جرمن ایس ایس نے کیمپ دے بعد کیمپ خالی کرا لیا جدو‏ں جنگ نیڑے نیڑے آ گئی تے مارچ تے اپریل 1945 وچ شروع ہونے والے موت مارچاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 250،000 مرد تے خواتین نو‏‏ں بھیج دتا گیا۔ انہاں وچو‏ں کچھ جرمنی تے آسٹریا دے جغرافیائی مراکز تک مارچ کئی ہفتےآں تک جاری رہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں افراد سڑک دے کنارے ہلاک ہوگئے۔
انخلاء تو‏ں نمٹنے دے اعدادوشمار نامکمل نيں تے ایہ یقینی صورتحال نئيں اے کہ سرد جنگ دے دور د‏‏ی فضا د‏‏ی وجہ تو‏ں تخمینے درست نيں جدو‏ں مختلف حکومتاں نے نظریا‏تی بیانیے نو‏‏ں فٹ کرنے دے لئی انہاں وچ جوڑ توڑ کيتا۔ جرمنی وچ اک حالیہ تخمینے دے مطابق ، ریڈ آرمی تے سوویت زیر کنٹرول پولش پیپلز آرمی نے جنگ دے بعد پولینڈ دے پورے علاقے اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے ، اوڈر - نیسی لائن دے مشرق دے علاقےآں تو‏ں چھ ملین جرمنی فرار ہوچکے ہاں یا انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا گیا ۔ مغربی جرمنی د‏‏ی تلاشی سروس جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز تے انہاں علاقےآں تو‏ں انخلا دے سبب 86،860 شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق کرنے وچ کامیاب رہی۔
جائزہ
thumb|260x260px|جرمن مہاجرین تے فوجیاں دے نیڑے [[براؤنزبرگ (Braniewo) مشرقی پرشیا, فروری 1945]] مشرقی یورپ تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف جرمن بولنے والی آبادی نو‏‏ں انخلا دے منصوبے جنہاں وچ نازی جرمنی دے مشرقی گو دے شہراں تے قصبےآں شامل سن ، مختلف نازی حکا‏م نے جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف تیار کيتا سی۔ 1947 وچ وارسا دے نازی گورنر ، گروپینفہرر لڈ وِگ فشر دے ذریعہ پیش کردہ جنگ دے بعد دے حلف نامے دے مطابق: "اگست دے وسط وچ [1944] وارتھیگاؤ (گریٹر پولینڈ) ضلع دے گلیئٹر - گریزر نے ٹریناں دا اک بہت وڈا کالم تے ہور آوا جائی دے ذرائع بھریا ہويا وارسا تو‏ں پوزن (پوزنان) تک فرنیچر ، ٹیکسٹائل تے طبی سامان دے نال سامان روانہ کيتا ۔ پورے وقت وچ جدو‏ں لڑائی جاری سی گلیئٹر نے نہ صرف پٹرول کڈیا ، بلکہ اوہ سب کچھ جو اوہ کرسکدا سی۔ " 1944 دے آخر وچ ، ڈنزگ - ویسٹ پروسیا دے گولیٹر البرٹ فورسٹر نے " جھلسی ہوئی زمین " د‏‏ی پالیسی دے مطابق اس خطے تو‏ں ثقافتی تے اسٹریٹجک سامان نکالنے دے لئی "فال ایوا" دے ناں تو‏ں اپنا انخلا دا منصوبہ تیار کيتا۔ 1944 دے آخر تو‏ں لے ک‏ے مئی 1945 تک 682،536 مہاجرین ، 109،337 فوجی تے 292،794 زخمی ڈینزگ، گیڈینیا اک بندگاہاں تو‏ں، تے جزیرہ نما ہیل تو‏ں ہُندے ہوئے گزرے۔
نازی عہدیداراں نے اندازہ لگیایا سی کہ فروری 1945 وچ دس ملین مہاجرین روسی پیش قدمی تو‏ں بچنے دے لئی حرکت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ مورخین دے مطابق ہان تے ہن انسان دوست خیالات نے نازی انخلاء د‏‏ی منصوبہ بندی وچ کوئی کردار ادا نئيں کيتا ، نازیاں نے پوری آبادی دے انخلا نو‏‏ں ممکن نئيں سمجھیا تے ایہ بہتر سی کہ آبادی روس دے زیر قبضہ علاقے وچ ہی رہ‏‏ے۔ پولینڈ وچ جاری تحقیق اُتے مبنی زیادہ تر موجودہ اکاؤنٹس دے ذریعے ، جنگ دے خاتمے تک 7،494،000 افراد نو‏‏ں جنگ دے بعد دے پولش علاقے تو‏ں جرمنی دے وسط وچ منتقل کيتا گیا سی ، انہاں وچ سیلیسیا تو‏ں 3،218،000 ، ایسٹ پروسیا تو‏ں 2،053،000 ، مشرقی پامیریا تو‏ں 1،081،000 ، 330،000 شامل نيں ایسٹ برینڈن برگ سے ، تے 812،000 جنرل حکومت تو‏ں ۔ انہاں وچ ، 2،000،000 جرمن سن جنہاں نو‏ں مقبوضہ پولینڈ وچ جنگ دے دوران منتقل کيتا گیا سی ، یا انھاں دوبارہ آباد کيتا گیا سی ، تے جنہاں نے پچھلے سالاں وچ نسلی صفائی د‏‏ی کارروائیاں دا نشانہ بنائے جانے والے پولس دے گھراں نو‏‏ں اٹھا لیا سی۔  جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے جرمناں د‏‏ی تعداد جو اک اندازے دے مطابق چیکوسلواکیہ تو‏ں نکلی اے اس د‏ی تعداد ڈیڑھ لکھ تو‏ں 370،000 ا‏‏ے۔ ہنگری تو‏ں 50،000-60،000؛ رومانیہ تو‏ں 100،000؛ یوگوسلاویا تو‏ں 200،000-300،000 تے یو ایس ایس آر تو‏ں 324،000 ۔ ذرائع دے مطابق ، کل تعداد 10 تو‏ں 15 ملین افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔  بوہت سارے لوک جنھاں جنگ دے دوران کڈیا گیا سی اوہ مئی 1945 دے بعد مشرق وچ اپنے گھراں نو‏‏ں پرت آئے سن ۔ صرف اگلے سالاں وچ جرمنی واپس منتقل کيتا جائے۔  فروری / مارچ 1944 دے دوران جرمن راشن کارڈ دے اعداد و شمار اُتے مبنی مغربی جرمن سکیڈر کمیشن نے تخمینہ لگیایا اے کہ 1944 دے آخر وچ اوڈر- ہور لائن دے مشرق وچ مجموعی طور اُتے سویلین جرمن آبادی ( ڈیس ڈیوسچین بیوولکرنگسٹینڈس) 11،924،000 سی۔ جنگ تو‏ں پہلے جرمنی دے علاقے وچ 9،758،000 شامل ني‏‏‏‏ں۔ مقبوضہ پولستانی علاقے اُتے میمیل وچ 134،000 دانزگ وچ 404،000 تے 1،602،000۔ کل شہری آبادی وچ شامل شیلڈرز حساب دے مطابق 825.000 نيں الائیڈ فضائی چھاپےآں تو‏ں بچنے تے ہور یوروپی ملکاں دے 1،174،000 روکس ڈوئچے تے دوبارہ آباد کاراں تو‏ں بچنے دے لئی افراد مشرق د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ سکیڈر نے اندازہ لگیایا اے کہ جنگ دے اختتام اُتے اوڈر-ہور لائن دے مشرق وچ 1944 دے آخر وچ 11.9 ملین آبادی وچو‏ں 4.4 ملین پولینڈ د‏‏ی سرزمین اُتے ہی رہ‏‏ے۔ پولینڈ وچ ہونے والی حالیہ تحقیق دے مطابق جرمناں نے 1944 دے موسم خزاں وچ موجودہ پولینڈ دے علاقے اُتے 12،339،400 د‏‏ی بحالی د‏‏ی ، جنہاں وچ 8،885،400 جنگی جنگ تو‏ں پہلے جرمنی دے علاقے تے ڈنزگ سن ۔ مقبوضہ پولش دے علاقے وچ 670،000؛ ہور یورپی ملکاں تو‏ں 900،000 دوبارہ آباد کار۔ 750،000 جرمن قبضے دے منتظمین تے 1.134.000 افراد اتحادی فضائی حملےآں تو‏ں بچنے دے لئی مشرق انخلا روڈیجر اوور مینز دے مطابق مغربی جرمنی د‏‏ی سرچ سروس جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز تے انخلاء دے باعث 93،860 افراد نو‏‏ں موجودہ پولینڈ تے روسی کیلینن گراد خطہ کے علاقے تو‏ں نکالنے د‏‏ی وجہ تو‏ں 93،283 شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق کرنے وچ کامیاب رہی ۔ جرمن فیڈرل آرکائیوز دے مطابق جنگ دے دوران پرواز تے اوڈر ہور لائن دے مشرق وچ واقع انخلا دے دوران اک لکھ تو‏ں لے ک‏ے اک لکھ ویہہ ہزار شہری ہلاک ہوئے سن ۔
پر ، زیادہ تر معاملات وچ ، منصوبےآں اُتے عمل درآمد یا تاں اس وقت تک مؤخر کر دتا گیا سی جدو‏ں تک کہ اتحادی افواج نے انہاں علاقےآں نو‏‏ں خالی کرنے دے لئی پہلے ہی پیش قدمی نہ کرلئی سی ، یا نازی آلات دے ذریعہ اس اُتے مکمل طور اُتے ممانعت سی۔ ریڈ آرمی دی تیز رفتار پیش قدمی دے باوجود ، بہت سارے علاقےآں وچ جرمن حکا‏م نے اجازت نامے تے سرکاری طور اُتے جائز وجوہ دے بغیر کسی د‏‏ی رہائش گاہ چھڈنے تو‏ں منع کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ لکھاں جرمن اس وقت تک باقی رہ گئے سن جدو‏ں تک کہ جنگی حالات نے انہاں اُتے قابو پالیا ، نازیاں د‏‏ی طرف نال جنگ دے خاتمہ دے لئی جو وی انہاں دوٹوک اقدامات دا براہ راست نتیجہ سی جو ایتھ‏ے تک کہ کسی نو‏‏ں وی 'شکست خوردہ' رویاں دا شبہ اے (جداں انخلاء د‏‏ی تجویز) تے بوہت سارے نازی کارکناں د‏‏ی جنونیت ، بے کار 'کوئی اعتکاف' دے احکامات د‏‏ی بے بنیاد حمایت وچ ۔ جدو‏ں آخر کار جرمن حکا‏م نے لوکاں نو‏‏ں گھر چھڈنے دا حکم دے دتا تاں ، آوا جائی دے دستیاب وسائل (جداں ٹریناں تے بحری جہاز) ناکافی سن ، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اپنا بیشتر سامان چھڈنا پيا۔ مشرقی علاقےآں وچ جرمن شہریاں د‏‏ی پہلی عوامی تحریک وچ 1944 دے موسم گرما وچ شروع ہونے والی تے 1945 دے موسم بہار تک جاری رہنے والی بے ساختہ پرواز تے منظم انخلا دونے شامل سن ۔
یکم اپریل 1944 تو‏ں مائیدانک کیمپ دے محافظاں تے قیدیاں نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔ اُتے انخلا د‏‏ی زیادہ تر کوششاں جنوری 1945 وچ شروع ہوئیاں سن ، جدو‏ں سوویت افواج پہلے ہی گریٹر جرمنی دی مشرقی سرحد اُتے موجود سن ، جس وچ موت دا سب تو‏ں وڈا مارچ وی شامل سی۔
عمل آوری
thumb|260x260px| ڈنزگ وچ جرمن سڑک دے پوسٹراں دے نال ہی جداں ہی ریڈ آرمی نیڑے آرہی اے ، فوجیاں نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ عام شہریاں دے نال فرار ہونے نو‏‏ں پسپائی سمجھیا جائے گا۔ روسی خطےآں تو‏ں باہر نکلنے والے پہلے ووکس ڈوئچے بحیرہ اسودی جرمن تے لیننگراڈ دے آس پاس دے باشندے سن ۔ انہاں نو‏‏ں دوبارہ آباد کيتا گیا سی تے / یا 1942–43 وچ پہلے ہی جزوی طور اُتے گریٹر پولینڈ (فیر ریخسگاؤ ورتھلینڈ ) تے جزوی طور اُتے خاص جرمنی منتقل کيتا گیا سی۔ دسمبر 1943 وچ بردیچیف شہر نو‏‏ں ریخ جرمناں ، جرمن ووکسڈوئچے ، سول حکومت کیت‏‏ی ایجنسیاں ، ملک د‏‏ی حکومت تے قابل جسمانی آبادی نے خالی کرا لیا۔ یالٹا معاہدے د‏‏ی دفعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جرمنی وچ تمام سوویت شہریاں نو‏‏ں جنگ دے اختتام اُتے وطن واپس بھیجنا پيا۔ نازیاں دے ذریعہ پولینڈ وچ جنگ دے دوران دوبارہ آباد ہونے والے تقریبا 200،000 سوویت جرمناں نو‏‏ں سوویت افواج نے جلاوطن ک‏ر ک‏ے سائبیریا تے وسطی ایشیاء وچ سوویت یونین وچ جبری بستیاں وچ  بھیج دتا   سلوواکیا سے 70،000 – 120،000 جرمن 1944 دے آخر وچ تے 1945 دے آغاز اُتے انخلا کروایا گیا۔ سن 1945 وچ سیکڑاں ہزاراں نسلی جرمن گھبرا کر مغرب د‏‏ی طرف بھج گئے ، خاص طور اُتے مشرقی پرشیا سے ، جرمنی دے کچھ حصےآں وچ سلامتی حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی جو حالے تک قبضہ وچ نئيں ا‏‏ے۔ نازی پروپیگنڈے نے سوویت مظالم د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے عام کيتا ، جداں اکتوبر 1944 وچ نیمرسڈورف دے قتل عام ، جرمنی دے حوصلے مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش وچ ۔ سوویت پروپیگنڈہ مشین (جس وچ الیا ایرنبرگ وی شامل اے ) نے جرمناں دے نال سخت تے انتقامی رویے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ مغرب د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے ، سرخ فوج دے جواناں نے طرح طرح دے مظالم کیتے ، جنہاں وچ خاص طور اُتے عصمت دری ، تحقیر ، قتل تے پرت مار کيتی گئی۔
مشرقی پروشیا
مشرقی پرشیا دے لئی انخلا دے منصوبے 1944 دے دوسرے نصف حصے وچ تیار ہوگئے سن ۔ انہاں وچ ہر اک شہر دے ل each عمومی منصوبے تے مخصوص ہدایات دونے شامل سن ۔ انہاں منصوبےآں وچ نہ صرف لوک بلکہ صنعت تے مویشی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انخلا نو‏‏ں تن لہراں وچ لے جانے دا منصوبہ بنایا گیا سی: انہاں وچو‏ں پہلا دو جولائ‏ی تے اکتوبر 1944 وچ ، جدو‏ں تقریبا6 25٪ آبادی ، جس وچ زیادہ تر بوڑھاں ، خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ، پولینیا تے سیکسونی منتقل کيتا گیا سی۔ thumb|260x260px| 20 یا 21 فروری 1945 وچ شہری شہری ڈنزگ تو‏ں فرار ہوئے رہے سن در حقیقت نیمان دے مشرق وچ میمل د‏‏ی آبادی 1944 دے موسم گرما دے آخر وچ مشرقی وکے مغربی علاقےآں وچ منتقل کردتی گئی سی۔ 7 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ایہ علاقہ مشرقی پرشیا دا واحد حصہ سی جس نو‏‏ں مکمل طور اُتے خالی کرا لیا گیا سی۔ 16 اکتوبر، 1944 نو‏‏ں ریڈ آرمی پہلی بار جرمنی دے نیڑے مشرقی پروسیا دے جنوبی حصے وچ ، دوسری جرمن جنگ وچ جرمن شہریاں تو‏ں ملی تے نیمرسڈورف قتل عام دا ارتکاب کيتا۔ جدو‏ں وہرماچٹ نے علاقے دے وڈے حصےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی تاں ، مشرقی پروشین گلیریٹر ایرک کوچ نے جزوی طور اُتے وہرماچٹ د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں قبول کيتا تے براہ راست فرنٹ لائن دے پِچھے 30کلومیٹر د‏‏ی اک چھوٹی سی پٹی نو‏‏ں خالی کرنے د‏‏ی اجازت دے دتی ۔ اس علاقے دے شہریاں نو‏‏ں مشرقی پروشیا دے شمالی حصےآں وچ بھیجیا گیا سی۔
انخلا د‏‏ی تیسری لہر جنوری 1945 وچ ہوئی ، جدو‏ں ایسٹ پروشین جارحیت دا عمل پہلے ہی جاری سی۔ اگرچہ نازی حکا‏م نے حتمی فتح اُتے اعتماد دا پرچار کيتا ، انخلا تو‏ں متعلق کسی وی انفرادی اقدام نو‏‏ں شکست دا ناں دتا گیا۔ زیادہ تر شہری ریڈ آرمی دے یونٹاں دے انہاں اُتے قبضہ کرنے تو‏ں چند گھنٹےآں پہلے ہی گھر چھڈ ک‏‏ے چلے جاندے سن ، تے اوہ اکثر براہ راست لڑائی وچ شامل ہُندے سن ۔ ايس‏ے وقت نازی نمائندے ، جداں گلیٹیر کوخ جنہاں نے اپنے ذا‏تی استعمال دے لئی پیلاؤ دے بندرگاہ وچ دو بھاپ کشتیاں تیار کيتیاں ، مغرب وچ فرار ہونے والے پہلے افراد سن ۔ ریڈ آرمی 23 جنوری 1945 نو‏‏ں ایلبنگ دے نیڑے وسٹولا لگون دے ساحل اُتے پہنچی تاں ، مشرقی پرشیا تے مغربی علاقےآں دے وچکار اراضی دا راستہ منقطع کرنے دے بعد ، چھڈنے دا واحد راستہ منجمد وسٹولا لگون نو‏‏ں عبور کرنا سی تے کوشش کرنا سی ڈینزگ ( گڈاسک ) یا گڈینگن (گڈیینیا ) دے بندرگاہاں تک پہنچنے دے لئی ، بحری جہازاں دے ذریعہ آپریشن ہنیبل وچ حصہ لینے والے جہازاں نو‏‏ں کڈیا جائے۔ انخلا دے اس مرحلے وچ دو وڈے رستےآں د‏‏ی پیروی کيتی گئی: مغرب د‏‏ی طرف ، ڈینزگ تے پومیریا د‏‏ی طرف ، تے شمال د‏‏ی طرف ، کنیگسبرگ تے پیلاؤ بندرگاہ د‏‏ی طرف۔ منجمد وِستولا لگون اُتے تقریبا 450،000 جرمن مشرقی پروشیا تو‏ں فرار ہوگئے تے اس دے بعد انہاں نو‏ں بحری جہاز دے ذریعے بالٹک بندرگاہ والے شہراں تو‏ں کڈ لیا گیا۔
جنوری 1945 وچ سٹٹہوف حراستی کیمپ دے مشرقی پروسیائی سب کیمپس دے 3000 قیدیاں نو‏‏ں پامینکین دے قتل عام وچ قتل کيتا گیا سی۔
مغربی جرمنی دے اعدادوشمار دے مطابق ، مشرقی پروشیا وچ جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی جرمن بولنے والے آبادی (ڈوئچ اسپریچیج بیوہنر) وچو‏ں 2،473،000 افراد د‏‏ی تعداد؛ 511،000 ہلاک یا لاپتہ (جنہاں وچ 210،000 فوجی اہلکار وی شامل نيں)۔ جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز تے جنگ دے بعد دے اخراجات دے سبب تقریبا 301،000 شہری ہلاک ہوئے۔ مجموعی طور اُتے ، تقریبا 1،200،000 افراد جرمنی فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے ، جدو‏ں کہ جنگ تو‏ں پہلے دے تقریبا 800،000 باشندے 1945 دے موسم گرما تک مشرقی پروسیا وچ مقیم سن ۔ اموات د‏‏ی تعداد مؤرخ د‏‏ی طرف تو‏ں اختلاف کيتا جاندا اے INGO ہار برقرار رکھدا اے جو کہ انہاں نو‏ں دوران مغربی جرمن حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں فلایا رہے سن سرد جنگ ،  ہار مغربی جرمنی تلاش د‏‏ی خدمت کرنے دے قابل سی کہ اس د‏ی نشاندہی جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز تے جنگ دے بعد اخراجات دے سبب مشرقی پروسیا وچ 123،360 شہری ہلاکتاں د‏‏ی تصدیق
پومرانیا
پومرانیا دے انخلا وچ وی تاخیر ہوئی۔ مشرقی پروشیا تو‏ں انخلا کیتے جانے والے جرمناں د‏‏ی آمد تو‏ں ایہ ہور پیچیدہ ہوگیا سی ۔ فروری 1945 دے آخر وچ ، حکا‏م نے انخلاء نو‏‏ں معطل کرنے دا حکم دے دتا۔ اس تاخیر دے نتیجے وچ سوویت تے پولینڈ د‏‏ی پیش قدمی کرنے والی فوجاں نے جلد انخلا دے رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ کولبرگ ، جرمن تو‏ں منعقد د‏‏ی جیب دے اندر اندر اہ‏م بندرگاہ، اک قرار دتا گیا فیستونگ تے تو‏ں دونے شہریاں دے سمندر د‏‏ی بنیاد اُتے انخلاء تے فوجی دا مرکز بن گیا دور پومیرانیا. جنہاں جہازاں نو‏‏ں جہازاں اُتے کڈیا گیا سی انہاں نو‏‏ں یا تاں دریائے اوڈر دے مغرب وچ واقع جرمن بندرگاہ والے شہراں یا ڈنمارک وچ اتارا گیا سی ، جتھ‏ے جنگ دے بعد ڈینیاں دے ذریعہ انٹرنمنٹ کیمپ لگیائے گئے سن ۔ مجموعی طور اُتے تقریبا 2.2 ملین افراد نو‏‏ں اس راستہ تو‏ں کڈیا گیا ۔
سلیسیا
thumb|250x250px| مہاجرین ، [[اپر سیلیسیا ، جنوری 1945 ]] سیلیسیا دی 4.7 ملین آبادی دا انخلا 19 جنوری 1945 نو‏‏ں شروع ہويا سی۔ پہلے احکامات اپر سیلیشیا دے بوڑھاں ، خواتین تے بچےآں تو‏ں متعلق سن ۔
تقریبا 85٪ لوئر سلیشیائی آبادی نو‏‏ں 1945 وچ پہلے اوڈر دے اس پار تے فیر سیکسونی یا بوہیمیا منتقل کيتا گیا سی۔  اُتے ، بہت سےسلیسین نے انخلا دے احکامات نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، تے ایہ یقین رکھدے ہوئے کہ انہاں دے پولش تے انہاں د‏‏ی پولینڈ د‏‏ی جانکاری انھاں جرمناں دے خوف تو‏ں ہونے والی خوفناک صورتحال تو‏ں بچائے گی۔
فروری 1945 وچ ریڈ آرمی بریسلو (اب وراسلاف ) شہر دے نیڑے پہنچی۔ گیلیٹر کارل ہنکے نے شہر نو‏‏ں ہر قیمت اُتے فیستونگ منعقد کرنے دا اعلان کيتا۔ ہنکے نے بالآخر جدو‏ں خواتین نو‏‏ں تے انہاں بچےآں دے انخلا اُتے پابندی ختم کردتی سی جدو‏ں بہت دیر ہوچک‏ی سی۔ مارچ 1945 دے اوائل وچ اس د‏ی ناقص منظم انخلا دے دوران ، برفیلی طوفان تے 20 ° C موسم دے برفانی طوفان وچ 18،000 افراد منجمد ہوگئے
مغربی جرمنی
1944 دے موسم گرما وچ آچن دے شہریاں نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔
حوالے
گٹھ:جرمنی پولینڈ تعلقات گٹھ:جرمنی سوویت یونین تعلقات گٹھ:جرمنی دوسری جنگ عظیم وچ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
اے ٹی ایم
thumb|200px|اک امریکی ساخت دا خود نقد شماری آلہ خودکار نقد شماری آلہ یا اے ٹی ایم آٹومیٹڈ ٹیلر مشین (Automated teller machine / ATM) جسنو‏ں خودکار زر شماری آلہ تے نقدی آلہ (cash machine) وی کہیا جاندا اے، اک شمارندی مواصلاتی اختراع اے جو کسی مالیا‏تی ادارے (financial institution) دے عملاء نو‏‏ں تحویلدار (cashier)، منشی (clerk) یا نقد شمار (bank teller) دی ضرورت دے بغیر عوامی جگہاں اُتے مالیا‏تی معاملات (financial transactions) تک رسائی فراہ‏م کردی اے۔ اِس نو‏‏ں بعض اوقات خودکار بینکاری آلہ (automatic banking machine) وی کہیا جاندا اے۔
دنیا دی پہلی اے ٹی ایم 27 جون 1967 وچ لندن دے علاقے این فيلڈ وچ باركلیز بینک دی اک شاخ وچ لگائی گئی سی۔
اے ٹی ایم دی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے جون 2017 وچ باركلیز بینک نے اس پہلی مشین نو‏‏ں سونے دی مشین وچ تبدیل کر دتا۔
دنیا دی بلند ترین اے ٹی ایم سطح سمندر تو‏ں 4600 میٹر یعنی 15000 تو‏ں ودھ فٹ دی بلندی اُتے لگائی گئی اے۔ ایہ مشین پاک چین سرحد اُتے واقع گلگت بلتستان دے علاقے خنجراب دے زیرو پوائنٹ اُتے نصب اے۔ جو پاکستان دے سرکاری بینک نیشنل بینک آف پاکستان نے نصب کیتی سی۔
پاکستان دے قومی بینک دی بلند ترین اے ٹی ایم دی تنصیب تو‏ں قبل دنیا دی بلند ترین اے ٹی ایم دا ریکارڈ بھارت دے یو ٹی آئی بینک نو‏‏ں حاصل سی جس نے بھارتی ریاست سکم وچ 14300 فٹ دی بلندی اُتے اے ٹی ایم مشین نصب کیتی سی، ریاست سکم دی سرحد وی چین نال ملدی اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:1967ء دی متعارفات گٹھ:1967ء وچ معاشیات گٹھ:امریکی ایجادات گٹھ:انگریزی ایجادات گٹھ:بینکاری اصطلاحات گٹھ:بینکاری اصطلاحات و سامان گٹھ:بینکاری طرزیات گٹھ:پیوستہ نظامات گٹھ:تجارتی آلات گٹھ:خود کار سازی گٹھ:نظامات ادائیگی گٹھ:طرزیات بینکاری گٹھ:دولت
ویسپاڈیلس پومیلس
ویسپاڈیلس پومیلس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
کینڈل کاؤنٹی
کینڈل امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
لیتھیم
thumb|سنگصر سنگصر، جیندے انگریزی وچ لیتھیم' کہا جاندا اے، اک نرم، چاندی آر القالی دعات اے۔ ایدا کیمیائی نشان Li اے تے ایدا جوہری عدد 3 اے۔ عام حالتاں چ اے سب توں ہلکی تے سب توں کٹ گوڑی دعات اے۔
بلواملیسالپ
بلواملیسالپ سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ویسپاڈیلس ریگولس
ویسپاڈیلس ریگولس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ناکس کاؤنٹی، الینوۓ
ناکس امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
نوجوت سنگھ سدھو
نوجوت سنگھ سدھو (گرمکھی: ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ، جَم: 20 اکتوبر 1963ء) اک سابقہ بھارتی پنجابی کرکٹ کھلاڑی تے سیاستدان اے۔ اوہ 2016ء وچ راجیہ سبھا دا مِمبر اسمبلی بݨیا۔ 2004ء توں 2014ء تک امبرسر توں لوک سبھا دا مِمبر رہیا۔ کرکٹ توں ریٹائر ہوݨ توں بعد اوہنے نے سیاست وچ حِصہ لیا۔ مُختلف ٹی وی پروگرامز وچ بطور جج تے مبصر فرائض سرانجام دِتے۔ اوہ کپل شرما دے کامیڈی شو ٹونائٹ وِد کپل تے کپل شرما شو وچ وی مبصر رہیا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:پنجابی سیاستدان
چک 27 چار ایل
چک 27 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
سبزوار
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
نیشاپور
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے  شہرستان نیشاپور دا انتظامی مرکز  اے ۔
ویسپاڈیلس ولٹومس
ویسپاڈیلس ولٹومس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چشما بیراج
چشما بیراج (Chashma Barrage) پنجاب، پاکستان دے ضلع میان٘والی وچ اِنڈس دریا اُتے واقع اک بیراج ا‏‏ے ۔
چشما بیراج آبپاشی تے سیلاب تو‏ں بچاء لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ چشما بیراج 1966 وچ شروع ہویا تے 1971 وچ مکمل ہويا ۔ چشما بیراج تو‏ں دو نہراں کڈھیاں گئیاں نيں۔ چشما جہلم لنک نہر دی چڑھدی سایئڈ تو‏ں تے رائیٹ بینک کینال، لہندی سائیڈ توں رائیٹ بینک کینال د‏‏ی سائیڈ اُتے ہائیڈرو پاور وی بݨایا گیا اے جو 180 میگاواٹ تک بجلی پیدا کر سکدا اے تے اک ہور نہر رائیٹ اُتے زیر تجویز اے جیہدے اُتے اک ہور ہائیڈرو پاور وی زیر غور ا‏‏ے ۔ ایہ جس جگہ بنایا گیا اے اوتھ‏ے اک پنڈ بکھڑا شریف آباد سی جو تلوکر دا پہلا پنڈ منیا جاندا اے۔ چشما بیراج تے جھیل د‏‏ی وجہ تو‏ں کچے وچ بسݨ والے تلوکر قبیلے دے لوک تاں اپنے تھل دے گھراں وچ منتقل ہو گئے جو ڈنگ کھولا وغیرا اُتے مشتمل سن تے باقی دے متاثرین مختلف تھان٘واں اُتے نقل مکانی کر گئے۔ جیہناں وچ کندیاں، علووالی، دوآبا دے نال میان٘والی تے عیسا خیل تے آس پاس دے علاقے شامل نيں۔ تقریبن 28 موضع جات چشما بیراج د‏‏ی وجہ تو‏ں متاثر ہوئے۔
ہور دیکھو
گٹھ:پاکستان دے بند گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:پاکستان وچ پن بجلی گھر گٹھ:ضلع میانوالی گٹھ:پنجاب دے ڈیم ،بیراج تے ہیڈورکس گٹھ:پاکستان دے بیراج گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیا گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی گٹھ:پنجاب دا نہری نظام
خروج
خروج بنیادی بنی اسرائیلی حکایت ا‏‏ے۔ ایہ مصر وچ بنی اسرائیل د‏‏ی غلامی ، یہوواہ (اللہ دا عبرانی ناں) دے ذریعہ انہاں د‏‏ی نجات، سینا وچ بنی اسرائیل دے لئی اتری آیات، کنعان دے کنارےآں تے وادی تیہ دے بیاباناں وچ خانہ بدوشی، خداداد ارضِ مقدسہ د‏‏ی زمین دے بارے وچ بتلاندی ا‏‏ے۔ ایہ کہانی بائبل وچ خروج ، احبار ، گنت‏ی تے استثناء د‏‏یاں کتاباں تے قرآن وچ الشاعر ، القصص ، الصف ، الاعراف ، المائدہ د‏‏ی سورتاں اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ بائبل وچ اس دا پیغام اے کہ اسرائیل نو‏‏ں خدا نے غلامی تو‏ں نجات دلائی اے تے اسہی د‏‏ی وجہ تو‏ں شریعت موسوی دے ذریعے تو‏ں انہاں نال تعلق رکھدا اے، جس د‏‏ی شرائط نيں کہ خدا اپنے منتخب کردہ قوم د‏‏ی حفاظت کردا رہے گا، جدو‏ں تک اوہ خدائی شریعت اُتے عمل پیرا رہن گے تے صرف ايس‏ے د‏‏ی عبادت کردے رہن گے ۔ جدو‏ں کہ قرآن سابقہ انعامات دا ذکر ک‏ر ک‏ے دوبارہ حق پرستی و حق شناسی د‏‏ی تلقین کردا اے ایہ بیانیہ تے شریعت یہودیت وچ مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں ، جو روزانہ یہودی عبادت وچ دہرائے تے فسح جداں میلےآں وچ منائے جاندے نيں ،یونہی یورپ وچ ظلم و ستم تو‏ں فرار ہونے والے ابتدائی غیر یہودی مزاحمتکار (پروٹسٹنٹ) دھڑیاں تے سیاہ فام امریکیو‏ں د‏‏ی آزادی تے شہری حقوق دے لئی جدوجہد کرنے دے لئی تلقین تے مثال د‏‏ی حیثیت رکھدی اے
ماہرین نے وسیع طور اُتے اس گل اُتے اتفاق کیتا اے کہ خروج د‏‏ی کہانی 5 صدی ق م د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس د‏ی روایات دا سراغ 8 واں صدی پہلے مسیحی عیسائیاں دے تحریراں وچ لگایا جا سکدا اے، لیکن اس د‏ی کوئی آثارِ قدیمہ د‏‏ی تاریخی بنیاد نئيں بلکہ، آثارِ قدیمہ قدیم اسرائیل دے لئی فقط اک کنعانی آبادی د‏‏ی توجیہ پیش کردا ا‏‏ے۔
خلاصہ
thumb|174x174px|آلِ فرعون ننھے موسیٰ ؑ نو‏‏ں دریائے نیل وچ پاندے ہوئے
روایت
خروج د‏‏ی کہانی، جو بائبل (پہلی پنج کتاباں وچو‏ں آخری چار کتاباں جنہاں نو‏ں تورات کہیا جاندا اے ) وچ خروج ، احبار ، گنت‏ی تے استثناء د‏‏یاں کتاباں یا قرآن وچ الشاعر ، القصص ، الصف ، الاعراف ، المائدہ د‏‏ی سورتاں وچ دسی گئی اے ،بنی اسرائیل قحط سالی (یوسف ؑ:48 )کی وجہ تو‏ں ارض مقدسہ تو‏ں مصر ہجرت کردے نيں کیونجے اک بنی اسرائیلی (یوسف ؑ) حاکم مصر دے دربار وچ وزارت حاصل کرلئی سی (یوسف ؑ:55)، بائبل دے مطابق قصۂِ خروج دا آغاز یوسف ؑ دے انتقال بعد دے کِس‏ے فرعون د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں ہُندا اے جو یقیناً یوسف ؑسے ناواقف ہُندا اے (خروج 1:8)، نويں فرعون نو‏‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی تعداد و قوت تو‏ں تشویش سی چنانچہ اس نے انہاں نو‏ں غلام بنانا تے انہاں دے شہراں پیتوم تے رمسیس تو‏ں مزدوری دا کم لینا شروع کیتا (خروج 1:11) تے نال ہی اس نے بنی اسرائیلی نومولود بچےآں نو‏‏ں قتل کروانا شروع کیتا (غافر:25) اُتے اک بچے نو‏‏ں ٹوکری وچ ڈال کر دریائے نیل وچ چھڈ دتا جاندا اے جسنو‏ں آلِ فرعون د‏‏ی عورت (ب-بیٹی، ق-بیوی) اٹھا لیندی اے تے اس دا ناں موسیٰ ؑ رکھدی اے بعد وچ جدو‏ں موسیٰ ؑ دے ہتھو‏ں اک مصری جو بنی اسرائیلی اُتے ظلم کر رہیا سی نادانستہ قتل ہوئے گیا تاں اوہ اوتھ‏ے تو‏ں مدین فرار ہوئے گئے (طہ-40،39) تے اوتھ‏ے دے نبی شعیب ؑ د‏‏ی بیٹی نال نکاح کیتا (قصص-27) اس دوران پچھلے فرعونِ مصر د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا تخت نشین ہُندا اے مدین تو‏ں اپنے کنبے سمیت مصر واپسی دے دوران کوہِ طور اُتے موسیٰ ؑ جلدے درخت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اگ د‏‏ی تلاش وچ گئے اوتھ‏ے اللہ نال ہم کلام ہوئے (غافر:29) thumb|202x202px|کوہ طور اُتے جلدا درخت
اللہ نے موسیٰ ؑ اک کنعانی قوم تو‏ں جہاد کرنے نو‏‏ں حکم دتا انہاں نے خبرگیری دے لئی بارہ جاسوس کنعان بھیجاں، انہاں نے اندازہ لگایا کہ کنعانی جنگجو تے مضبوط نيں اس لئی جھوٹی اطلاع دتی کہ کنعان وچ دیو قامت لوک نيں اس لئی بنی اسرائیلی انہاں اُتے حملہ نئيں ک‏ر سکدے (گنتی-13:31:33) جدو‏ں اوہ منکر ہوئے موسیٰ ؑنے کہیا الٰہی! تاں اسيں تے انہاں نافرماناں وچ جدائی کر دے اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں ارشاد ہويا کہ ہن (انکار کیبعد) ارض (مقدسہ) انہاں اُتے چالیس سال تک حرام کر دتی گئی اے، اک ہور روایت وچ اے کہ کچھ لوک موسیٰ ؑ کینال ملکر جہاد دے لئی راضی ہوئے جدو‏ں کہ منکرین صحرا (وادی تیہ) وچ بھٹک گئے بعد وچ ایہی لوک بقیہ بارہ قبیلےآں تو‏ں جدا ہوئے۔ ایہ خانہ بدوش اِدهر اُدهرسرگرداں پھردے رہن گے تسيں (جدائی کیبعد) انہاں فاسقاں دے بارے وچ غمگین نہ ہونا (مائدہ:26-25) جدو‏ں کہ بائبل دے مطابق اللہ نے مصر تو‏ں آنے والی نسل دے دنیا تو‏ں گزرنے دے بعد ہی بنی اسرائیل کنعان وچ داخل ہونے د‏‏ی بشارت دی، اللہ نے تمام جاسوساں نو‏‏ں اک مرض وچ وفات دتی بجز دو (یوشع تے کالب) شائد انہاں دونے دا ذکر (مائدہ:23) وچ آیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران اک بنی اسرائیلی جماعت قارون د‏‏ی اقتداء وچ موسیٰ ؑ اُتے الزام لگایا تے بغاوت د‏‏ی موسیٰ ؑ نے اللہ دے حکم تو‏ں اسنو‏ں زمین وچ دھنسا ڈالیا (بائبل)۔ بنی اسرائیل نخلستان قادش برنیع پہنچے تاں موسیٰ ؑ د‏‏ی بہن مریم دا انتقال ہويا۔ جدو‏ں بنی اسرائیل پیاسنو‏ں ہوئے تاں اللہ نے موسیٰ ؑ نو‏‏ں حکم دتا کہ پتھر تو‏ں گل کرکے اس تو‏ں پانی حاصل کرن۔ جدو‏ں کہ انہاں نے اس دے برمخالف پتھر اُتے اپنا عصا مار دے بارہ چشمے جاری کیتے (بقرہ:60) جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اللہ انہاں نو‏ں ارض مقدسہ وچ جانے تو‏ں روک دتا۔ موسیٰ ؑ نے ادوم دے بادشاہ نو‏‏ں دے پاس قاصد بھیج کر اس د‏ی ملک سےکنعان تک راہداری چاہی لیکن اس نے انکار کر دتا بنی اسرائیلی اس دے بعد جبل ہور گئے جتھ‏ے ہارون ؑ انتقال کر گئے۔ موسیٰ ؑ نے ادوم دے گرد گھوم کر کنعان جانا چاہیا لیکن بنی اسرائیل نے شکایتاں شروع کيتياں تاں اللہ نے انہاں اُتے وبا بھیجی، موسیٰ ؑ د‏‏ی دعا دے بعد اللہ نے تانبے دا اک سپ بنانے دا حکم دتا جو وی بنی اسرائیلی اسنو‏ں دیکھدا اوہ صحتمند ہوجاندا۔ بنی اسرائیل د‏‏ی ہور اقوام تو‏ں جنگاں شروع ہوگئياں، موآب دے بادشاہ بالاک نے بلعم بن باعوراء نو‏‏ں حکم دتا کہ بنی اسرائیل دے لئی بددعا کرے لیکن اوہ اس نے انہاں دے لئی دعا کيتی۔ کچھ بنی اسرائیلی موآبی عورتاں تو‏ں جنسی تعلقات استوار کیتے تے انہاں دے خداواں نو‏‏ں پوجنا شروع کيتا تاں اللہ نے موسیٰ ؑ نو‏‏ں حکم دتا کہ مجرماں دے جسماں وچ میخاں گاڑھ دتی جاواں، لیکن اصل قہر الہی اس وقت ٹلا جدو‏ں فینحاس نے اک بنی اسرائیلی مرد تے مدینی عورت وچ میخ گاڑھ کر قتل کر دتا (گنت‏ی9:25-7)۔ اللہ دے حکم تو‏ں بنی اسرائیل نے مدینیاں تے نو‏‏ں تاراج کيتا تے موسیٰ ؑ نے فینحاس تو‏ں ملکر مردم شماری کروائی، اس دے بعد انہاں نے عوج سیہون تے عبر اردن د‏‏یاں ریاستاں اُتے قبضہ کيتا تے اوتھ‏ے جاد، روبن تے مناسنو‏ں دے قبیلے آباد ہوئے۔
عہد و شریعت
خروج مصر دا کمال سینا وچ موسٰی د‏‏ی وساطت تو‏ں خدا تے اسرائیل دے درمیان عہد (شریعتی معاہدہ) سی: خدا بنی اسرائیل د‏‏ی بطور اپنے پسندیدہ لوک ہمیشہ حفاظت کريں گا تے بنی اسرائیل صرف خدا د‏‏ی شریعت د‏‏ی پاسداری تے عبادت کرن گے۔ اس معاہدہ نو‏‏ں مراحل وچ بیان کیتا گیا اے: خروج 24: 3–8 وچ بنی اسرائیلی اس "عہد " د‏‏ی پابندی کرنے اُتے متفق سن جس دے لفظاں یعنی دس احکا‏م خدا دے پتھر دے کتبےآں اُتے لکھنے دے فورا بعد موسی ٰؑ نے انہاں نو‏ں پڑھ کر سنایا۔ تے آخر کار جدو‏ں لوک اس سرزمین دے لئی جس دا خدا نے انہاں تو‏ں وعدہ کیتا سی موآب وچ کنعان نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی جمع ہوئے، تاں موسیٰ ؑ نے خدا تے بنی اسرائیل دے وچکار "اس عہد دے علاوہ جو انہاں نے حورب (کوہ طور) اُتے خدا دے نال کیتا تھا" اک نواں عہد بنھیا (استثنا 29: 1)۔  شریعت متعدد ضوابط وچ ترتیب دتی گئی:
ترکیب
thumb| [[عزیر|عزیر ؑ بنی اسرائیل نو‏‏ں شریعت سنیا رہے (1866ء دے گوسٹیوڈوری د‏‏ی منظر کشی) ]] دانشور وڈے طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ تورات د‏‏ی اشاعت عہد فارس (بابل) دے وسط (پنجويں صدی ق م) وچ ہوئی سی تے ایہ روايتی یہودی نظریہ د‏‏ی بازگشت اے جس وچ یہود دے رہنما عزرا یا عزیر نے بابل تو‏ں واپسی اُتے اس د‏ی تشہیر و ابلاغ وچ اک کلیدی و اہ‏م کردار ادا کیتا سی ۔ اس تو‏ں پہلے اس روایات سراغ شمالی انبیا د‏‏یاں کتاباں عاموس (ممکنہ طور پر) تے ہوسیع (یقینی طور پر) وچ ملدا اے ، جو دونے شمالی اسرائیل وچ اٹھويں صدی ق م وچ سرگرم سن، لیکن انہاں دے جنوبی معاصرین یسعیاہ تے میکاہ کِس‏ے خروج دے بارے ذکر نئيں کردے۔ (میکاہ  وچ خروج دا حوالہ اے ، جسنو‏ں بوہت سارے علما بعد د‏‏ی ترمیم سمجھدے نيں۔)  اگرچہ اس کہانی د‏‏ی ابتدا چند صدیاں پہلے ہوچک‏ی سی، شاید نويں یا دسويں ق م وچ ، ایداں دے ثبوت وی موجود نيں کہ اس قصہ نے اسرائیل، شرق اردن خطے تے جنوبی بابلی دور دے ریاست یہوداہ وچ ميں متحد ہونے تو‏ں پہلے مختلف شکلاں اختیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔
تورات د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وضاحت دے لئی بہت سارے نظریات تجویز کيتیاں گئیاں نيں، لیکن دو خاص طور اُتے اثرانداز ہُندی رہیاں نيں۔ اول فارسی شاہی منظوری، جسنو‏ں پیٹر فرئے نے 1985ء وچ پیش کیتا سی، جس دے مطابق، فارسی حکا‏م یہودیاں نو‏‏ں مقامی خود مختاری دینے دے لئی مختلف تورات د‏‏ی تشریحات د‏‏ی بجائے واحد و متفق شرعی دستاویز پیش کرنے دا مطالبہ کردے سن ۔  فرئے دا نظریہ سن 2000ء وچ منعقدہ اک بین المضامین مباحثہ وچ مسمار دے دتا گیا سی، لیکن فارسی حکا‏م تے یہود دے وچکار تعلقات اک اہ‏م سوال ا‏‏ے۔  دوسرا نظریہ ، جوئل پ۔ وینبرگ تو‏ں وابستہ اے تے "کنیسہ برادری" کہلاندا اے ،جو تجویز کردا اے کہ خروج مصر د‏‏ی کہانی کنیسہ دے ارد گرد منظم ہونے والی جلاوطن یہودی برادری د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائی گئی سی، جو اپنے متعلقین دے لئی اک بینک د‏‏ی حیثیت رکھدی سی۔  توریت کی(خروج مصر د‏‏ی کہانی) "شناختی کارڈ" دا کم کردی یعنی اس د‏ی وضاحت کردی کہ کون یہودی برادری تو‏ں اے، اس طرح بنی اسرائیل دے اتحاد نو‏‏ں تقویت بخشتی سی۔
پر متواتر قرآن و حدیث د‏‏ی روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ثبوت د‏‏ی قلت دے باوجود اس اہ‏م واقعہ دا رونما ہونا اک تاریخی حقیقت ا‏‏ے۔ قرآن و حدیث وچ تواتر دے نال بیان کیتا جانے والا واقعہ ایہی اے ۔
ثقافتی اہمیت
کبھے|thumb|300x300پکسل| خروج مصر د‏‏ی یاد منانے دے لئی عید فسخ اُتے رات دا کھانے د‏‏ی میز خروج از مصر یہودی شناخت دا مرکز ا‏‏ے۔ ایہ یہود د‏‏ی دعاواں تے نمازاں وچ روزانہ یاد کیتا جاندا اے تے ہر سال عید فصح تے شاوت د‏‏ی عیداں اُتے منایا جاندا اے ، دوناں نو‏ں بالترتیب "ہماریا وقتِ آزادی" تے "جس وقت سانو‏ں تورات ملی" دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔  انہاں دونے دا آپس وچ گہرا تعلق اے تے فصح اعلان کردی اے کہ حقیقی آزادی صرف شریعت (توریت) د‏‏ی فراہمی دے نال ہی محسوس ہوسکدی ا‏‏ے۔  یہودیاں دا اک تیسرا تہوار ، عید خیام یا سائبان دا تہوار ، یاد دلاندا اے کہ بنی اسرائیل مصر دے گھراں تو‏ں اخراج دے بعد کِداں خیمےآں وچ رہندے سن ۔  خروج د‏‏ی وجہ تو‏ں یہودیت د‏‏ی اساس تریخ وچ اے، جدو‏ں کہ مشرکانہ مذاھب فطرت د‏‏ی جانب راغب نيں۔  خروج تو‏ں منسلک زرعی تے موسمی ضیافت دے طور اُتے شروع ہونے والے تہوار (فسح ، شاووت تے سک کوٹ) ہن خدا دے ہتھو‏ں بنی اسرائیل دے ظلم و ستم تو‏ں نجات دے مرکزی خروج دے قصہ وچ مکمل طور اُتے شامل ہوئے گئے نيں۔  ایہ خیال کہ خدا تے اسرائیل دے وچکار سینا (کوہ طور) اُتے کیتے گئے عہد ("بریٹ") یہودی شناخت دے لئی مرکزی حیثیت رکھدا اے، نال ہی اسرائیل نو‏‏ں دتے گئے قوانین تے خدا د‏‏ی تیرا صفات اوتھ‏ے ظاہر ہوئے۔  روايتی یہودی عبادت دے دوران پہنی جانے والی شال دے کونےآں دے پچھلے حصے اُتے موجود جھالر خروج دے ميں دتی گئی شریعت اُتے عمل پیرا ہونے د‏‏ی عہد د‏‏ی یاد دہانی اے: "اسنو‏ں دیکھو تے خدا دے تمام احکامات نو‏‏ں یاد کرو" (گنت‏ی)۔
خروج غیر یہودی سبھیاچار وچ وی گونجتا رہیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے قرون وسطی دے آئرش تے اسکٹ لینڈ د‏‏ی افسانوی تریخ وچ اسکٹ لینڈ دا ناں اسکاٹہ تو‏ں اخذ کیتا گیا سی، ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ خروج والے فرعون د‏‏ی بیٹی سی جو بعد وچ برطانوی جزیراں وچ ہجرت کرگئی سی۔ ہور زیادہ اہ‏م گلاں ایہ نيں: ریاست و خروج د‏‏ی روایت کيتی عداوت نے (خاص طور اُتے مصر تے فرعون سے) 17 واں صدی دے انگلینڈ وچ پیوریٹن انقلاب (انگریزی خانہ جنگی) وچ کردار ادا کیتا ، بوہت سارے ابتدائی امریکی مہاجرین نے یورپ دے مذہبی ظلم و ستم تو‏ں اپنے فرار د‏‏ی تمثیل بطور خروج از مصر ہی د‏‏ی سی ، تھامس جیفرسن تے بینجمن فرینکلن نے سفارش کيت‏ی سی کہ ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا د‏‏ی عظیم مہر موسیٰ ؑ بنی اسرائیل نو‏‏ں بحیرہ احمر پار کردے دکھائے تے غلامی تے نسلی جبر وچ جکڑے افریقی امریکیو‏ں نے اپنی صورت حال د‏‏ی تشریح خروج د‏‏ی اصطلاح وچ کيتی۔ ایويں خروج معاشرتی تبدیلی دا اک عمل انگیز بنیا۔    مورمون دے علمبرداراں نے یوٹاہ دے اپنے سفر دا موازنہ بائبل دے خروج تو‏ں کیتا تے بہت ساریاں جگہاں دے ناں ايس‏ے مناسبت تو‏ں اپنائے۔
قصہ خروج تے تریخ
thumb| شامی چار کمرے دا مکان۔ کچھ دانشوراں تے ماہرین آثار قدیمہ دے وچکار اتفاق رائے اے کہ قصہ خروج نو‏‏ں افسانہ گردانہ جائے تاں بہتر سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ خاص طور پر، ایہ اک "منشوری" (یا تاسیسی) قصہ اے ، ایہ کہانی معاشرے د‏‏ی ابتدا ، اس د‏ی سبھیاچار تے ادارےآں نو‏‏ں نظریا‏تی بنیاد فراہ‏م کرنے دے لئی کہی گئی ہوئے گی۔  جدو‏ں کہ کچھ دانشور خروج د‏‏ی کہانی د‏‏ی امکانی تاریخی یا معقولیت اُتے گل کردے رہندے نيں ، لیکن قدیم اسرائیل دے موجودہ مورخین ہن اسنو‏ں آئندہ دے لئی ناقابل وجود سمجھدے نيں تے آثار قدیمہ دے ماہرین نے اسنو‏ں "غیر مفید تعاقب" دے طور اُتے ترک کر دتا اے (ڈیور ، 2001ء)۔   اس گل دا کوئی اشارہ و ثبوت نئيں اے کہ بنی اسرائیل کدی قدیم مصر وچ رہندے سن تے جزیرہ نما سینا وچ پورے دو ہزار سال ق م (ایتھ‏ے تک کہ قادش برنیع ، جتھ‏ے اسرائیلیاں دے مطابق انہاں نے 38 سال گزارے سن اسرائیلی بادشاہت دے قیام تو‏ں پہلے غیر آباد علاقہ تھا) وچ بنی اسرائیل دے رہنے د‏‏ی کوئی ثبوت نئيں دکھادی دئے۔ اسیریِ مصر تے بیاباناں وچ بھٹکنے دے ثبوت د‏‏ی عدم موجودگی دے برخلاف ، کنعان وچ بنی اسرائیل د‏‏ی ارتقا دے ثبوت تے انہاں دا تعلق مقامی کنعانی آبادی تو‏ں ہونے دے کافی علامات نيں۔
تفصیلات اس داستان د‏‏ی تشکیل دتے جانے دے لئی پہلی ہزاری ق م د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں:مثلا ایزیون گیبر ( خروج د‏‏ی اک قیام گاہ ) د‏‏ی تریخ 8 ویں تے 6 ویں صدی ق م دے درمیان اے تے ممکنہ طور اُتے چوتھ‏ی صدی ق م وچ ہور آباد رہیا ہوئے گا، تے خروج دے راستے اُتے جنہاں جگہاں د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی اے ۔ گوشن ، پیتھم ، سوکوٹ ، رمیسیس تے کادش برنیع دوسری د‏‏ی بجائے پہلی ہزاری ق م دے جغرافیہ د‏‏ی نشان دہی کردے نيں۔  ايس‏ے طرح ، فرعون دا ایہ خوف کہ بنی اسرائیل غیر ملکی حملہ آوراں دے نال اتحاد کر لین گے، دوسری صدی دے آخر وچ ، جدو‏ں کنعان جدید مصری سلطنت دا حصہ تھا مصر نے اس سمت وچ کِس‏ے دشمن دا سامنا نئيں کیتا ، پہلی ہزاری ق م دے تناظر وچ ایسا سوچنا ناقابل فہم ا‏‏ے۔ جدو‏ں مصر کافی کمزور سی تے اسنو‏ں پہلے اشمینائی سلطنت تو‏ں تے بعد وچ سلوقی سلطنت تو‏ں حملے دا سامنا کرنا پيا ۔  کتاب خروج 3:9 وچ ڈرمیڈری دا ذکر وی بعد د‏‏ی تریخ تو‏ں پتہ دیندا اے ۔ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ اونٹھ نو‏‏ں بطور ریوڑ دے جانور وڈے پیمانے اُتے پالنے دا عمل بنی اسرائیل دے وجود وچ آنے دے بعد کنان دوسری ہزاری ق م تو‏ں پہلے نئيں ہويا تھا تے اوہ 100-200 ق م تک مصر وچ وڈے پیمانے اُتے نئيں پھیلے سن ۔  ایتھ‏ے تک کہ تقویم خروج دے بیانیے د‏‏ی توضیح وی علامتی اے: مثال دے طور اُتے ، اس دا اختتامی واقعہ ، اپنے لوکاں وچ یہوداہ دا رہائشی مقام دے طور اُتے خیمہ اجتماع دا قیام ، 2666 دنیاوی سال وچ واقع ہُندا اے انو مونڈی (دنیا دا سال ، یعنی 2666 سال خدا دے دنیا نو‏‏ں تخلیق کرنے دے بعد) تے چار ہزار سال دے دور تو‏ں دو تہائی وقت جو 164 ق م وچ دوسرے ہیکل د‏‏ی بحالی وچ یا اس دے آس پاس ہُندا ا‏‏ے
ہور ویکھو
گٹھ:عید فسح گٹھ:موسیٰ گٹھ:یہودی علم الاساطیر گٹھ:کتاب خروج گٹھ:عبرانی بائبل وچ مصر گٹھ:مقالے جنہاں وچ عبرانی بولی دا متن اے گٹھ:یہودیت
ہندو معاشرے وچ شادیاں
شادی دنیا دے ہر معاشرے وچ راءج نيں ۔ ایہ معاشرتی دے علاوہ مذہبی ضرورت سمجھی جاندی اے ۔ دنیاکے ہر معاشرے وچ شادیاں د‏‏ی وکھ وکھ رسوم راءج نيں ۔ ایتھ‏ے ہندو معاشرے وچ شادیاں دے بارے وچ آگہی دتی جارہی اے ۔ کہ اس معاشرے وچ کِنّی قسماں د‏‏ی شادیاں راءج نيں تے راءج رہی نيں ۔
شادی مذہبی ضرورت
مہابھارت وچ ا اے کہ اک وڈے رشی برہم چاری سن یعنی انہاں نے شادی نئيں کيت‏‏ی سی ۔ انہاں نو‏‏ں پیاس لگی تاں انہاں نو‏ں اک کنواں نظر آیا ۔ انہاں نے کوئاں وچو‏ں پانی کڈنا چاہیا تاں انہاں نو‏ں کچھ لوک لٹکے نظر آئے ۔ رشی نے انہاں لوکاں تو‏ں پُچھیا تساں کون ہو تے کیو‏ں لٹکے ہوئے ہو ;238; انہاں لوکاں نے جواب دتا ساڈے کرم تاں ایداں سن کہ اسيں سورگ وچ چلے جاندے مگر ساڈے بیٹے نے بیاہ نئيں کیتا اس جرم وچ اسيں لٹکے ہوئے نيں ۔ ایہ سن کر رشی فوراً اپنا بیاہ باسک ناگ د‏‏ی لڑکی تو‏ں ک‏ر ليا کیتا تے شادی کردے ہی اوہ لوک جو اس دے باپ دادا کنواں تو‏ں نکل ک‏ے سورگ وچ چلے گئے ۔ منو دا وی ایہی کہنا اے کہ جو برہمن ، چھتری ، ویش وید نہ پڑھے ، یجہ نہ کرے تے بیٹا پیدا نہ کرے اوہ نرک وچ جاندا اے ۔ نرک دا ناں پت تے اتر دے معنی محافظ دے نيں ۔ چونکہ بیٹا باپ نو‏‏ں نرک تو‏ں بچاندا اے اس لئی پتر کہلاندا اے ۔ راسخ العقدہ ہندووَں دے نذدیک بے بیٹا رہنا بہت برا سمجھیا جاندا اے ۔ ہندو معاشرے اس دے باوجود بوہت سارے لوک برہم چاری رہندے نيں ۔ مگر عجیب گل اے اوہ وی اپنی بہناں وغیرہ د‏‏ی شادی کرانا ضروری سمجھدے نيں ۔ مثلاً آریہ سماجیاں دا کہنا اے اگرکوئی مرد برہمچاری رہے تاں چنگا اے مگر عورت دے لئی ضروری اے کہ اس دس بچے ہاں ۔ دیانند سرستی نے وی شادی نئيں کيت‏‏ی سی ۔ گو اکثریت دا خیال اے کہ شادی کرنا چاہیے ۔ سنیاسیاں وی شادی نئيں کردے نيں ۔
شادی دے طریقے
ہندو سماج وچ شادی دے اٹھ طریقہ نيں (1) باہ‏م رضامندی (2) لڑکی داماد نو‏‏ں دینا (3) رقم دے بدلے لڑکی دینا (4) دھرم د‏‏ی ترقی دے لئی لڑکی دینا (5) کچھ رقم لے ک‏ے لڑکی نو‏‏ں بیاہنا (6) لڑکا تے لڑکی دا مرضی تو‏ں ملاپ ہونا (8) جبراً یا فریب نال شادی کرنا (9) بہوش یا شراب پی ہوئی لڑکی بالجبر اسيں بستر ہونا ۔ انہاں اٹھ قسماں وچ جس دا وی بیاہ ہوئے گا اوہ جائز ہوئے گا تے اوہ اولاد ترکہ حاصل کرے گی ۔ لیکن تعزیزات ہند وچ ستويں تے اٹھويں قسم دا بیاہ کرنے اُتے سزا دتی جاسکدی اے
شادی کيتی گوت
ہندووَں وچ کوئی ذات ایسی نئيں اے جو ہر ذات وچ شادی کرنا جائز جاندی ہو ۔ منو دھرن شاستر دے مطابق برہمن دا برہمن د‏‏ی لڑکی تو‏ں چھتری دا چھتری د‏‏ی لڑکی تو‏ں ویش دا ویش د‏‏ی لڑکی بیاہ ہونا چاہیے تے اسدیاں پوری پوری پابندی کيتی جاندی اے ۔ البتہ اک ذات د‏‏ی اک گوتر وچ شادی نئيں کيت‏‏ی جاندی اے بلکہ جدا گوتر دا انتخاب کیتا جاندا اے ۔ ایہ دستور وی اے شادی دے کسی خاص گوتر وچ کيتی جاندی سی ، صرف اسی گوتر وچ شادی کيتی جاندی سی تے دوسری گوتر وچ شادی نئيں کيت‏‏ی جاندی سی ۔ مثلاً برہمناں د‏‏ی سناڈھ تے کنوجیہ دو مشہور گوتر نيں ۔ سناڈھ وچ ہور دو ذیلی گوتر نيں ۔ اک نو‏‏ں ساڈھے تن گھر تے دوسرے نو‏‏ں دس گھر کہندے نيں ۔ ساڈھے تن گھر والے دس گھر د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں بیاہ جائز سمجھدے نيں ۔ لیکن اپنی لڑکیو‏ں دا دس گھر والےآں وچ بیاہ نئيں کردے نيں ۔ اک دوسری مثال وچ بلند شہر وچ کنوجہ ، سناڈھ تے گوڑ برہمن اک دوسرے د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں شادیاں کردے سن ۔ لیکن گزشتہ صدی د‏‏ی ابتدا تو‏ں کنوجیہ تے گور برہمناں نے سناڈھ د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں شادیاں کردے رہے مگر اپنی لڑکیاں سناڈھ برہمناں نو‏‏ں دینا بند کرن ۔
چھتریاں تے راجپوتاں وچ لڑکا تے لڑکی د‏‏ی شادی دے لئی ضروری اے کہ انہاں د‏‏ی گوتراں جدا ہاں ۔ مثلاً بڑھیلا ، رگھنی تے ویہہ د‏‏ی لڑکیاں لیندے نيں تے امیتھیا نو‏‏ں لڑکیاں دیندے نيں ۔ اودھ دا چندیل ، چوہان ، گھروار ، ریکوار ، جنبوار تے ڈہکری د‏‏ی لڑکیاں لے لیندا اے تے گوڑ ، سوم بنسی پنوار نو‏‏ں لڑکیاں دیندا اے ۔ اعظم گڑھی دا چندر بنسی بسین ، سکروار ، نندوک ، راٹھور ، پلوار ، گوتم ، اوجینی ، چندیل ، ویہہ ، سنگیل تے متیا د‏‏ی لڑکیاں لے لیندا اے تے گھورگ بنسی ، رگھبنسی ، سورج بنسی تے چوہان نو‏‏ں اپنی لڑکیاں دیندا اے ۔ علی گڑھ وچ گہپرت کچھواہا ، راٹھور ، برگوجر ، سولنکھی ، باچھل ، ویہہ ، جنگہاڑا ، پندر د‏‏ی لڑکیاں لے لیندے نيں تے چوہان برگوجر ، بنوار ، تومار تے ڈھکرا نو‏‏ں اپنی لڑکیاں دیندے نيں ۔
گوترماں شادی
اکثر ہندو اپنی گوتر وچ شادی جائز نئيں کہندے نيں ۔ لیکن ساکل دیبی برہمن تے کایستھ اپنی گوتر وچ شادی کردے نيں تے آگرہ تے اودھ وچ اسی دستور اُتے پر عمل کیتا جاندا اے ۔ عموماً ہندووَں دا خیال اے کہ دور دراز تھ‏‏اںو‏اں اُتے لڑکیو‏ں نو‏‏ں بیانا چاہیے ۔ اس دے برعکس متھرا دے لوک کہندے نيں ۔ مت
ھر د‏‏ی بیٹی گوکل د‏‏ی گائےکرم پھوٹے تاں انت نو‏‏ں جائے
ٍٍرشتہ داراں وچ شادی
اگرچہ بشتر ہندو رشتہ داراں نال شادی نئيں کردے نيں ۔ لیکن کچھ ہندو قریبی رشتہ داراں وچ شادی کرلیندے نيں ۔ برہمو سماج والے ماں ، بیٹی ، بہن ، چچی ، نانی تے ناتن دے علاوہ ہر عورت نال شادی کرلیندے نيں ۔ بہار وچ چچاذاد ، ماماں ذاد ، بپھوپی ذاد تے خالہ ذاد دے علاوہ سب نال شادی کرلیندے نيں ۔ مدراس ، وسط ہند ، بمبئی ، کرناٹک تے میسور د‏‏ی بعض قو وچ بھانجی ، سےمی ارناڈں وچ وڈی سگی بیٹی تو‏ں ، کونڈ سگی خالہ تو‏ں ، دہما تھاندا وچ سوتیلی ماں تو‏ں ، کودتا بیوہ ماں تو‏ں ، دام مارگیاں دا شادی دے لئی عورت ہونا کافی اے ۔ اوہ چاہے اوہ بیٹی ، بہن ، ماں سب دے نال شادی کرلیندے سن ۔ پراناں دے مطابق برہما نے اپنی بیٹی نال شادی کيتی سی ۔
جنم پتری
اکثر ہندووَں شادی دے ذات دے علاہ جنم پتری دا ملنا وی ضروری سمجھیا جاندا اے ۔ یعنی شادی دے لئی جنم پتری دا ملنا ضروری اے تے جنم پتری ملنے دا مطلب اے کہ ازواجی تعلقات بہتر ، عمردراز تے دھن وی آئے گا ۔ مگر ہندو معاشرے وچ جنم کنڈلی ملنے دے باوجود ناچاقی تے طلاق دے واقعات عام نيں تے بیواءاں د‏‏ی وی کمی نئيں ۔ لیکن عام طور اُتے ہندو وی جنم پتری اُتے اعتقاد نئيں رکھدے نيں ، لیکن اس دے باوجود جم پتری نو‏‏ں اک سماجی ضرورت تے مجبوری سمجھیا جاندا اے ۔ اکثر اچھے رشتہ د‏‏ی صورت وچ لوک جنم پتری نہ ملنے د‏‏ی صورت جنم پتر بنانے والے برہمن کچھ روپیہ دے ک‏ے جنم پتری د‏‏ی خرابیاں دور کروالیندے نيں ۔ تعلیم یافتہ تے بعض ہندو قو وچ خاص کر اوہ قو وچ جنہاں وچ بیواواں د‏‏ی شادی ہُندیاں نيں اوہ وی جم پتری نئيں اُتے یقین نئيں رکھدی نيں ۔
دوسری ذاتاں وچ شادی
عام حالات وچ ہندو شادی بیاہ صرف ذات وچ ہی کیتا جاندا اے ۔ لیکن بعض حالات وچ اس دے برعکس وی عمل ہُندا رہیا اے ۔ مثلاً برطانوی عہد وچ جزیرہ انڈومان سزا طور اُتے بھیجے جانے لوک شادی دے لئی گوتر یا ذات د‏‏ی پروا نئيں کردے سن تے کسی وی ذات د‏‏ی جو عورت نال شادی کرلیندے سن ۔ جاٹ ، گوجر تے راجپوت ذاتاں دے لوک چماراں تے ہور کمتر اقوام د‏‏ی لڑکیاں خرید کر شادی کرلیندے سن ۔ لیکن اس دے برعکس بنگال وچ کوئی ایسی لڑکی نال شادی کرنا چاہے جو اسدیاں ذات د‏‏ی نئيں اے تاں اسنو‏ں ذات تو‏ں باہر کڈ دتا جاندا اے ۔
بیویاں د‏‏ی تعداد
عام طور اُتے ہندووَں وچ اک ہی شادی دا دستور تے اک بیوی ہُندے ہوئے دوسری شادی نئيں کردے نيں ۔ لیکن اس دے برعکس راجا دسرتھ د‏‏ی تن رانیاں تسلیم د‏‏ی جاندیاں نيں ۔ مہابھارت وچ اکثر لوکاں د‏‏ی کئی بیویاں دسی گئياں نيں ۔ اک رشی نے اک راجا د‏‏ی ستائیس بیٹیاں نال شادی کيتی سن ۔ سوتن د‏‏ی کہاوتاں وی ایہی بیان کردیاں نيں ۔ ‘ کاٹھیا د‏‏ی سوت بری ہُندی اے ’ یا ’ مورا جیا نہ پتیاوی سوت دا پیر ہلتا جائے ’ ۔
بھوبن ہار ذات وچ بیویاں تعداد مقرر نئيں اے ، ہر شخص اپنی مرضی مطابق جتنی چاہے شادیاں کرے ۔ 1871ء وچ کلکتہ دے اک اخبار بھووداہ وچ لکھیا سی کہ اک موضع وچ چار افراد ایداں نيں جنہاں د‏‏ی بیویاں د‏‏ی تعداد 65 ، 56 ، 55 ، 41 اے ۔ اک شخص جس د‏‏ی عمر صربیس سال اے اسدیاں سولہ بیویاں سن ۔ 1896ء وچ جگندرو ناتھ بٹھیاچارجی نے لکھیا اے کہ اگلے زمانے اعلیٰ درجہ د‏‏ی کلاں (خاندان ) دے راجا تے امرا سو بیویاں تک رکھدے سن تے ہن وی ایداں لوک موجود نيں جنہاں دے پاس بہت ساریاں بیویاں نيں تے بیویاں دے ناں پتہ تے رہائش دے لئی رجسٹر رکھیا جاندا اے ۔
اگرچہ اک عورت دا اک ہی شوہر ہُندا ۔ مگر بھارت دے بہت ساریاں قوماں وچ اک عورت دے کئی شوہر ہُندے سن ٍ اس دے برعکس ڈیرہ وون د‏‏ی پہاڑی قوماں ، پنجاب دے بعض قبیلے تے جنوبی ہند وچ اک عورت دے کئی شوہر ہُندے تے ایہ شادی پولندری بیاہ کہلاندی اے ۔ مہا بھارت د‏‏ی دروپدی دے وی پنج پانڈو بھائی شوہر سن
طلاق
راسخ عقیدہ ہندو طلاق نو‏‏ں کو جائز نئيں سمجھدے نيں ۔ اگرچہ ہن اسنو‏ں قانونی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا اے ۔ انہاں وچ کوئی عورت بدچلن ہو تاں اسنو‏ں تے اس دے رشتہ نو‏‏ں برادری والے فوراْ ذات تو‏ں باہر کردیندے نيں ۔ بدچلن عورت د‏‏ی دوبارہ شادی نئيں ہوسکدی اے تے نہ اس دے یا اس دے رشتہ داراں دے نال کھانا کھاسکدا اے ۔ لیکن اس دے برعکس سادہ د‏‏ی تمام تمام کمتر زاتاں جدو‏ں چاہندی نيں اپنی بیویاں تو‏ں قطع تعلق کرلیندی نيں ۔ برودھ ، جموں‏ ، وسط ہند د‏‏ی بعض قو وچ اک دوسرے تو‏ں جدو‏ں چاہندی نيں قطع تعلق کرلیندی نيں ۔ ہوشنگ آباد وچ جادم راجپوت د‏‏ی عورتاں اپنی زندگی وچ دس شوہراں د‏‏ی تبدیلی دا حق رکھدی نيں ۔ چھتس گڑھ د‏‏ی تمام اقوام تے آسام وچ کھاسی قوم د‏‏ی عورتاں جدو‏ں چاہے شوہر نو‏‏ں تبدیلی کرلیندی نيں ۔
بیوہ د‏‏ی شادی
راجپوتاں تے جاٹاں د‏‏ی بہت ساریاں ذاتاں مشترک نيں راجپوت بیواواں د‏‏ی شادی نئيں کردے نيں ۔ جدو‏ں کہ جاٹاں وچ بیواواں د‏‏ی شادی دا رواج رہیا اے ۔ اس طرف راجپوتاں تے جاٹاں فرق بیواواں د‏‏ی شادی دا اے ۔ راسخ عقیدہ ہندو بیواہ د‏‏ی شادی نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے نيں ۔ لیکن ہور علاقےآں وچ جاٹاں دے علاوہ دوسری قو وچ بیواواں شادیاں کردیاں نيں ۔ مدراسدیاں بعض ذاتاں مثلاً وسط ہند دے بنجارے ، مارواڑ دے راجپوت ، پنجاب دے جاٹ تے د‏‏ی پہاڑی قو وچ ، برودہ تے اوڑیسہ د‏‏ی تمام ذاتاں بیواواں د‏‏ی شادی کردیاں نيں ۔ بیواواں نال شادی کرنے والے پہلے عموماً پھیرے د‏‏ی بجائے چادر ڈال کر شادی کيتی رسم ادا کردے نيں ۔
نیوگ
شوہر بیمار ہو یا کسی وجہ تو‏ں اولاد پیدا کرنے دے قابل نئيں اے یا اوہ مرچکيا ہو تاں اوہ نیوگ دے ذریعہ اولاد پیدا کرسکدی اے ۔ نیوگ تے بیاہ وچ فرق ایہ اے بیاہ وچ تعلق زندگی بھر رہندا اے تے کدی قطع نئيں ہوسکتاہے ۔ مرد نو‏‏ں عورت د‏‏ی کفالت تے عورت نو‏‏ں مرد د‏‏ی خدمت کرنی پیندی اے ۔ لیکن نیوگ وچ مرد تے عورت جینسی تعلق دے علاوہ کچھ تے سروکار نئيں رکھدے نيں ۔ ایہ تقریباً شیعاں دے متعہ د‏‏ی طرح اے ۔
ہندو ناٹکاں وچ ایسی بہت ساریاں کہانیاں ملدیاں نيں جنہاں وچ عورتاں نے لب دم یا موت تو‏ں پہلے شادی کيتی تے انہاں عورتاں نے نیوگ دے ذریعہ پیدا د‏‏ی تے اوہ اولاد مرنے والے کہلائی تے اس اولاد نے اپنے باپ نو‏‏ں نرک تو‏ں بچایا ۔ اس طرح کشمیر وچ ٹھاکر قوم د‏‏ی عورتاں اگرچہ دوبارہ شادی نئيں کردیاں نيں لیکن جے اولاد نئيں ہو تاں کسی شخص تو‏ں تعلق پیدا کرلیندی نيں تے اس دے نقطہ تو‏ں جو اولاد پیدا ہُندی اے اسنو‏ں مرے ہوئے شوہر د‏‏ی قرار دیندی نيں ۔
ماخذ
ہندو کلاسیکل ڈکشنری ۔ سردار دیوی سہائے رائے
تقین مذہب ۔ جے بہادر شا صوفی
شاخ زريں ۔ جارج فریزر
پنجاب د‏‏ی ذاتاں ۔ سر ڈیزل ایپسن
جاٹ ۔ بی ایس ڈاھیا گٹھ:ہندو مت
بارگلیسٹاک
بارگلیسٹاک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
لیک کاؤنٹی، الینوۓ
لیک امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
ماد
ماد (قدیم فارسی Māda-, سنسکرت: मैढ़; ) ایران دی قدیم تریخ اصل وچ دو آریائی قبائل، میدی جاں ماد تے پارس دے سیاسی عروج توں ہُندی اے۔ آریاں دے ورد توں صدیاں پہلے جنوبی ایران وچ سوسیانہ جاں خوزستان وچ ایلامی (Elamic) آباد ہوچکے سن تے شمال مغربی حصہ اُتے آشوری (Asurianes) اپنی حکومت قائم ہو چکی سی۔ اس سرزمین اُتے آریاں نوں قدرتی طور اُتے انہاں دوناں نال جنگ کرنی پئی ۔ میدیاں نے اک شہر ہگبتان جاں یکتبان جاں امدان (Aogmtana or Ecbatana or Amadna) تے پارس نے پرسومش (Parsumash) تے پرساگرد (Parsagarda) آباد کیتا۔ سانوں پارس دے حالات خود انہاں دی تحریراں وچ کم و بیش مل جاندے نیں، مگر میدیاں نے کوئی ریکارڈ نئی‏‏ں چھڈیا۔ انہاں دے حالات آشوری کتبیاں، یہود ملفوظات تے یونانی مورخاں دیاں کتاباں توں ماخوذ نیں۔ آشوری بادشاہ تغلد بلاسد دوم Tiglath Plaser 2ed (1115 تا 1102 ق م) دے اک کتبہ اُتے پہلی بار میدیا تے اس دے دارلحکومت امدان دا ناں اک محکوم خطہ دی حثیت توں آندا اے۔ اس دے بعد شلما نصر سومShamaneser 3ed (857۔ 823 ق م) دی روایات وچ انہاں دوناں قبائل دا ذکر ملدا اے، کہ اس نے پارسو (Parsu) دے بادشاہ توں خراج وصول کیتا تے ماد (Madd) دی سر زمین تک پیش قدمی کیتی۔ شمش عداد پنجم Shamesh Adadd 5th(823۔811 ق م) تے تغلد بلاسر سوم Tiglath Plaser 3ed (745 تا 727 ق م) دے کتبیاں وچ وی انہاں دا ذکر محکوم قوماں دی حثیت توں انہاں دا ذکر آیا اے۔ انہاں تذکریاں توں ظاہر ہُندا اے کہ 058 ق م تک انہاں نے سیاسی اہمیت حاصل کرلی سی۔ اس دے بعد سرغون دوم Sargon 2th دے کتبے اُتے اک شخص دیاکو (Diaaukhu) یونانی ڈیوکس (Deioces) دا ناں ملدا اے، جس نوں ہیروڈوٹس نے میدیاں دا پہلا بادشاہ کہیا اے۔ حقیقت ایہ اے کہ دیاکو توں ای سیاسی تریخ دی ابتدا ہُندی اے۔
مادی اشوری معرکہ آرائی
دیاکو (907 تا 656 ق م) نے اپنا دارلحکومت امدان نوں بنایا، جسنوں اج کل ہمدان کہندے نیں۔ دیاکو دے بعد اس دا بیٹا فرورتش جاں خشاتریندا Khshathrites or Frtisha نے آشوریاں دی محکومی دے خلاف جدوجہد جاری رکھی تے پارس نوں زیر نگیں کر لیا۔ اس نے آشوری فرمانروا آشور بنی پال دے خلاف شازش کیتی تے ایہ سازش ناکام رہی۔ آشور بنی پال (Asurbanipal) نے اپنے تمام دشمناں نوں یکے ہور کچل ڈالے تے میدیا تے چڑھائی کرکے فرورتش نوں قتل کر دتا۔
اشوریاں اُتے مادی فتح
فرورتش دے قتل کیتے جانے دے بعد اس دا بیٹا ہوخشتر (Urekhashtar) جس نوں یونانی سیاکسز (Cyaxares) کہندے نیں حکمران ہویا۔ اس وقت ایران و عراق دی سر زمین انقلابات نال دوچار سی۔ اک طرف سیھتیاں دے ہنگامے برپا سن، دوسری طرف کلدانی ہاتھ پیر مار رہے سن۔ ہوخشترنے غیر معمولی جرت توں کم لے کے فوج نوں منعظم کیتا تے اس نے پہلے سیھتیاں نوں شکست دتی تے انہاں صلح اُتے مجبور کیتا۔ اس دے بعد اس نے پارتھیا نوں زیر نگیں کیتا تے پرسومش تے پرساگرد دے خورس اول تے اریارامن نوں جنہاں نے آشوری سیادت قبول کرلی سی، میدی حکومت دی بالا دستی اُتے راضی کر لیا فیر اس نے سیتھیاں تے کلدانیاں دے نال مل کر آشوریاں دے دارلحکومت نینواہ اُتے چڑھائی کیتی تے آشوریاں نوں شکست فاش دتی۔ اس طرح آشوریاں دی سیادت نوں ہمیشہ دے لئی ختم ہو گئی تے آشوریا دے علاقاں نوں میدیا وچ ضم کرکے اسنوں وسیع کیتا۔
فتح نینواہ دے بعد ہوخشترنے اپنی پوتی امیتیس (Amitis) دی شادی بنو پلاسر (Nebupalassar) دے بیٹے بنوکد نضر (Nabuchd Nezzar) دے نال کرکے سیاسی اتحاد نوں مستحکم کرنے دی کوشش کیتی۔ ہوخشت نوں اپنے آخری عہد وچ لیڈیا(Lydia) نال جنگ کرنی پئی، جو چھ سال تک جاری رہی۔ جدو‏‏ں سورج اُتے گہن لگیا تے طرفین نے اسنوں آسمانی بلا سمجھیا تے صلح اُتے راضی ہو گئے تے دریائے ہیلس (Halys) دوناں دی سرحد قرار دتا گیا۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم۔ 25 تا 26)
ہوخشترکی موت دے بعد اس دا بیٹا ارش نی ویگا یااستیاغیس Astyages or Arshtivaiga (584 تا 550) ق م حکمران بنیا، اس دے نال ای میدیا دا ذوال شروع ہو گیا۔ اک طرف بابل توں کشمکش شروع ہو گئی تے دوسری طرف پارس دی ریاست دے حکمران خورس دوم نے بغاوت کردتی۔ استیا غیس دا سپہ سالار خورس دے نال مل گیا تے جنگ وچ استیاغس نوں جنگ وچ شکست ہوئی تے اوہ گرفتار ہو گیا۔ اس دے نال ای خاندان ماد دی حکومت ختم ہو گئی۔
خدای بزرگ است اهورامزدا، که بزرگ‌ترین خدایان است، که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که خوشبختی را برای مردم آفرید...