cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریمنڈ ولیمز
مڈھلی اشاعت
1958 ء وچ شائع ہوئی ریمنڈ ولیئمز دی کتاب ‘سبھیاچار اتے سوسائٹی‘ نے اسنوں ترنت سفلتا دواؤن وچ مدد کیتی۔ اس لمبے انقلاب نے ولیئمز دے لکھے کھبے پکھی وچاراں نوں اک مکمل ریڈرشپ حاصل کیتی۔ اوہ مینچیسٹر گارڈیئن اخبار دے لئی اک ریگولر لکھاری اتے سمیکھئک وجوں جانیا جان لگا۔ اس دے بالغ سکھیا دے کیمبرج یونیورسٹی وچ بتائے سال اس لئی ضروری تجربہ بن گئے سن۔ ولیئمز اپنے آپنوں ہمیشہ کیمبرج یونیورسٹی وچ اوپرا سمجھدا جاں محسوس کردا سی۔ جدوں ولیئمز کولوں ‘اے بکّ کالڈ مائی کیمبرج بارے پچھیا گیا تاں اس نے شروع وچ ہی اتر دتا کی ایہہ میرا کیمبرج کدے نہیں ہو سکدا۔ ایہہ اس دی واضع سوچ نوں بیان کرن والے اتر سن۔
ریمنڈ ولیئمز دی تہذیبی وچاردھارا
ریمنڈ ولیئمز نے ‘مارھل میکلہان دی اک لکھت [تکنالوجی تے سماج] اپر اک تنقیدی لیکھ لکھیا سی۔ اس دے پچھوکڑ وچ ٹیلیوین دا اک باب پیش کیتا گیا سی۔ 1974 ء وچ اوہ تکنالوجی اتے سبھیاچار فارم نوں سمجھن اتے اس دا مطالعہ کرن وچ لگا رہا۔ اس توں بعد ریمنڈ ولیئمز نے تکنالوجی دے خلاف اپنے دارھنک وچار پیش کیتے سن۔ اس دا کہنا سی کہ جس پرکار تکنالوجی سماج اپر پھیل کے اسنوں اپنے کلیور وچ لے رہی اے۔ ریمنڈ ولیئمز دا خاص دھیان لوکاں نوں تکنالوجی پکھوں علم دواؤنا سی۔ ریمنڈ ولیئمز دا کہنا سی کہ تکنالوجی سچ مچّ انسانی ترقی لئی کم کر رہی اے جاں پھر اس دا مکھ مقصد سچ مچّ مکمل سماجی اتے تہذیبی ترقی کرنا اے۔ ریمنڈ ولیئمز نے وچار ظاہر کیتا کہ سانوں تکنالوجی دی تلنا وچ سماج نوں زیادہ سمجھن اتے اس دا ترقی کرن دی اجوکے ویلے وچ لوڑ اے۔
سبھیاچار اتے سماج (سوسائٹی)
سبھیاچار اتے سماج بارے ریمنڈ ولیئمز دی کتاب 1958 ء وچ چھپی سی۔ ریمنڈ ولیئمز اک ویلش پرگتیشیل لکھاری وجوں جانیا جاندا سی۔ اس کتاب وچ ریمنڈ ولیئمز نے وچار دتے کہ کس پرکار اٹھارویں اتے ویہویں صدی دوران مغربی سبھیاچار ترقی یافتہ ہویا جاں کیتا جا سکدا اے۔ خاص کر برطانیہ وچ اس کتاب بارے تہذیبی، رعایتی سماجی تے تریخی سوچ نوں الٹا دین والے وچار پیش کیتے گئے سن۔ اس بحث وچ صنعتی جاں صنعتی انقلاب دے نال نال سماجی تے سیاسی پکھ ولوں تہذیبی ترقی دا ہنگارا ملنا شروع ہویا۔ ریمنڈ ولیئمز دے وچاراں دی لڑی کر کے اسیں اسنوں برتانیاں دا مشہور لکھاری جاں لکھاری کہہ سکدے ہاں۔ ریمنڈ ولیئمز دی کتاب جو ‘سبھیاچار اتے سماج (Culture and Society) دے نام نال Chatto and Windus Publication ولوں سن 1958 ء وچ چھاپی گئی سی۔ اس کتاب دا بہت سارے دیشا دیاں بولیاں وچ ترجمہ وی کیتا گیا اے۔
سبھیاچار اتے سماج دی ووکیبولری
ریمنڈ ولیئمز نے ‘شبد: سبھیاچار اتے سماج دی ووکیبولری نام اپر ویلش مارکسسٹ اکادمی ولوں 1976 ء وچ ‘کروم ہیلن (Choom Heln) پبلیکیشن ولوں چھپوائی سی۔ اس کتاب وچ ولیئمز نے گھٹو گھٹ اک سو دے قریب اجیاے شبداں دی رچنا کیتی جو سائنسی طور تے کلا، نوکرشاہی، سبھیاچار، پربندھ، جنتا، قدرت، انقلاب سماج، لوک بھلائی اتے کتے نال متعلق سن۔ جہناں بارے کافی اختلاف پائے جاندے سن۔ ریمنڈ ولیئمز نے اس کتاب وچ اوہناں شبداں نوں اوہناں دے اتہاس توں پرکھ کے پیش کیتا جو بعد وچ اپروکت کھیتراں وچ ڈھکویں طور تے ورتے وی گئے سن۔
حوالے
گٹھ:مارکسسٹ مفکر گٹھ:ساہت نقاد گٹھ:ناول نگار گٹھ:برطانوی شخصیتاں
چک 133 دس آر
چک 133 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
نظرنامہ
محمود نظامی دا ”نظر نامہ“ ویہويں صدی وچ سفر نامے دے اس موڑ د‏‏ی نشان دہی کر تو‏ں اے جتھے قدیم روايتی انداز تو‏ں صرف ِنظر کرکے فنی طور اُتے سفر نامے نو‏‏ں جدید دور دے تقاضاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کيتا گیا ۔ڈاکٹر انور سدید نے جدید سفر نامے د‏‏ی تعریف ایويں د‏‏ی اے،
”سفر نامے دا شمار ادب دے بیانیہ اصناف وچ ہُندا اے اس صنف وچ مشاہدے دا عمل دخل زیادہ تے تخلیق دا عنصر بے حد کم اے سفر نامہ چونکہ چشم دید واقعات تے حالات دا بیانیہ ہُندا اے اس ليے سفر اس د‏ی اساسی شرط اے ۔“ نظر نامہ دے بارے وچ مولا‏نا صلاح الدین فرماندے نيں،
”کہنے نو‏‏ں تاں ایہ سفر نامہ اے لیکن اصل وچ ایہ انہاں چند نادر تاثرات دا مجموعہ اے جو صاحب مضمون نے اپنی عمر دے مختلف حصےآں وچ اپنے وطن تو‏ں دور دیار ِ فرنگ د‏‏ی جلوتاں تے خلوتاں وچ قبول کیتے ۔“
یہ سفر نامہ فنی اعتبار تو‏ں کیواں دا اے ؟ اس دا ادبی معیار کيتا اے ؟ کن خوبیاں تو‏ں متصف تے کن خامیاں دا مرتکب ہويا اے ؟ مصنف نے انہاں مباحث وچ پڑنے د‏‏ی بجائے اُسنو‏‏ں ”نظر نامہ“ دا ناں دے دتا۔ تے نہایت صاف گوئی تو‏ں ایہ وی کہہ دتا۔
مصنف دے اس اعتراف دے باوجود جدو‏ں اسيں برصغیر دے سفر ناواں دا جائزہ لیندے نيں تاں سانو‏ں ایہ تسلیم کرنا پڑدا اے کہ نظر نامہ اردو ادب دا پہلا باقاعدہ سفر نامہ اے جو جدید دور دے تقاضاں اُتے پور ا اتردا ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے نصف اول وچ جو سفر نامے لکھے گئے نيں انہاں وچ سر عبد القادر دے سفر نامے ”مقام خلافت“ کوقدیم تے جدید سفر ناواں د‏‏ی درمیانی کڑی کہیا جاندا رہیا اے لیکن سفر نامہ نگاری دا تیسرا دور جو 1950ءکے بعد شروع ہويا اس دور دا پہلا باقاعدہ سفر نامہ بلاشبہ محمود نظامی دا ”نظر نامہ ‘ ‘ ا‏‏ے۔
نظر نامہ محمود نظامی دے عالیٰ ذوق تے ادیبانہ اسلوب د‏‏ی عکاسی کردا اے اوہ کوئی باقاعد ہ ادیب نہ سن تے نہ نظر نامہ تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی کوئی ادبی کاوش منظر عام اُتے آئی سی۔ اوہ ریڈیوپاکستان دے ملازم سن تے اپنے فرائض منصبی دے سلسلے وچ اکتوبر 1952ءکو یونیسکو دے زیر اہتمام دوسرے ملکاں د‏‏ی نشرگاہاں دا جائزہ لینے دے ليے ملک تو‏ں باہر جانے دا موقع ملیا چونکہ اوہ ادب دا عمدہ ذوق رکھدے سن اس ليے اس سفر تو‏ں واپسی اُتے انہاں نے اس د‏ی روداد لکھ ک‏ے ہر خاص تے عا م د‏‏ی داد حاصل کيتی۔ نظامی دا اصل ناں مرزا محمود بیگ سی اوہ زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں خواجہ حسن نظامی تو‏ں بہت متاثر سن اک دفعہ اپنے والد دے نال خواجہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تاں خواجہ اپنے نوجوان عقیدت مند د‏‏ی ذہانت تے صلاحیت تو‏ں بہت خوش ہوئے تے ازرائے شفقت انہاں نو‏ں اپنی کتاباں داں تے کہیا
کہ”صاحبزادے اج تو‏ں تسيں نظامی ہو۔“ محمود بیگ نے اس نسبت نو‏‏ں وڈی خوشی تے فخر تو‏ں قبول کيتا تے مرزا محمود بیگ د‏‏ی بجائے محمود نظامی کہلانے لگے۔ آؤ نظر نامہ کاجائزہ لیندے نيں تے دیکھدے نيں اوہ کیہڑی خصوصیات نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سفر نامے نو‏‏ں اردو ادب دا پہلاباقاعدہ سفر نامہ منیا جاندا ا‏‏ے۔
قدیم تے جدید دا امتزاج
سفر نامے دا شمار اردو د‏‏ی بیانیہ اصناف وچ ہُندا اے تے ایہ خارج د‏‏ی اک ایسی تصویر اے جسنو‏ں سفر نامہ نگار اپنے تخیل د‏‏ی آمیزش تو‏ں رنگین بنا دیندا ا‏‏ے۔ جدید سفر نامہ وچ خالق اپنا فلسفہ حیات اس وچ شامل ک‏ے دیندا اے اس طرح سفر نامے د‏‏ی تخلیقی تے ادبی حیثیت ودھ گئی ا‏‏ے۔ محمود نظامی دا ایہ سفر نامہ وی انہاں دے مکمل نظریہ حیات د‏‏ی ترجمانی کردا ہويا نظر آندا ا‏‏ے۔ کتابی شکل وچ شائع ہونے تو‏ں پہلے ایہ سفر نامہ قیوم نظر دے ادبی رسالے ”نويں تحریراں ’ ’ وچ قسط وار چھپدا رہیا اس ليے اس سفر نامے وچ کدرے کدرے ربط تے وحدت ِ تاثر د‏‏ی کمی دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ سفر نامہ اک دفعہ نئيں لکھیا گیا اس لئی ایسا ہونا ہی سی۔ دراصل نظر نامے د‏‏ی اک جداگانہ اہمیت تے حیثیت اس ليے وی اے کہ مصنف نے مروجہ روش تو‏ں ہٹ کر اسنو‏ں تحریر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ سفر نامہ قدیم تے جدید دا حسین امتزاج اے مثلاً قدیم سفر ناواں د‏‏ی طرح نظر نامے وچ تریخ نو‏‏ں زیادہ اہمیت دتی گئی ا‏‏ے۔ تے جدید سفر نامے د‏‏ی طرح اس وچ اک سچی سیاحت مخصوص مشاہدات تے فلسفہ زندگی ملدی ا‏‏ے۔
شخصیت د‏‏ی چھاپ
اس سفر نامے وچ مختلف ملکاں دے شہراں دے آبادی دے اعداد تے شمار تے سیاسی حالات نئيں ملدے بلکہ سفر دے دوران جو نقوش محمود نظامی دے دل تے دماغ اُتے مسلط ہوئے انہاں نو‏‏ں موضو ع بنایاگیا ا‏‏ے۔ شائد ایہی وجہ اے کہ انہاں نو‏ں خود احساس اے کہ اسنو‏ں سفر نامے د‏‏ی حیثیت نئيں مل سک‏‏ے گی کیونجے ایہ تاں انہاں د‏‏ی ذا‏تی آراءیاداں، پسند تے ناپسند اُتے مشتمل اک مجموعہ ا‏‏ے۔ لیکن ایہ حقیقت اے کہ مصنف دے ذوق نظر ذا‏تی تاثرات تے حسن بیان نے مل جل ک‏ے نظر نامے نو‏‏ں اک دلچسپ کہانی د‏‏ی طرح اُتے لطف بنا دتا ا‏‏ے۔ نظر نامہ محض جگ بیندی نئيں بلکہ آپ بي‏تی وی اے تے ہر جگہ مصنف د‏‏ی شخصیت چھائی ہوئی ا‏‏ے۔ اس ليے قاری نو‏‏ں نظر نامے وچ ”ماں “ دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ مصنف دا احساس قابل غور اے اوہ لکھدے نيں،
”ميں نے مختلف ملکاں دے حالات پیش کرنے تو‏ں زیادہ انہاں مختلف آئینہ خاناں وچ خود نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ اک حقیقت اے کہ جتھے وچ سفر وچ بوہت سارے شہر اں تو‏ں گزریا ہاں اوتھ‏ے کئی شہر ایداں دے وی سن جو میر دل تو‏ں گزرے۔“
سچے سیاح دا دل
مصنف نے دل تو‏ں گزرے ہوئے انہاں شہراں د‏‏ی روداد دا ناں ”نظر نامہ “ ا‏‏ے۔ محمود نظامی نے سفر نامے دا رخ خارج تو‏ں داخل د‏‏ی طرف موڑ دتا تے ہر منظر اُتے اک ادیب د‏‏ی نگاہ ڈال کر سوچ دے زاویاں نو‏‏ں ابھارنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ محمود نظامی فرماندے نيں کہ ”سیاحت میرا مستقل مشغلہ اے نہ سفر نامہ لکھنا میرا مقصد حیات“ اُتے انہاں نے جس باریک بینی تو‏ں روم مصر لندن تے میکسیکو دا مشاہدہ کيتا اے اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اک اچھے سیاح د‏‏ی بہت ساریاں خوبیاں انہاں وچ موجود سن۔ 22 اکتوبر 1952ءسے 24 اپریل 1953ءتک اوہ حالت سفر وچ رہ‏‏ے۔ انکا سفر فرائض منصبی دے سلسلے وچ سی اس ليے اوہ سیاح د‏‏ی جملہ آزادیاں تو‏ں بحرور نہ سن ۔ لیکن انہاں نے اسنو‏ں اس طرح پورا کيتا کہ شہراں دے نقوش نو‏‏ں دل وچ اتار دتا تے اس طرح ایہی شہر انہاں دے ذوق تے وجدان دا حصہ بن گئے۔ انہاں دا سفر نامہ اک ”گائیڈ بک “ نظر نئيں آندا بلکہ ہر جگہ انہاں دا دلی رابطہ محسوس ہُندا ا‏‏ے۔
تخلیقی ادیب:۔
دوران سفر مصنف نے محض نوٹس لینے اُتے اکتفا کيتا لیکن واپسی اُتے اشفا ق احمد قیوم نظر تے نصیر انور جداں دوستاں دے بے حداصرار اُتے انہاں نے انہاں یاداشتاں نو‏‏ں سفر نامے د‏‏ی شکل دی۔ یاد آفرینی دے اس عمل وچ انہاں دے متحرک تخیل نے وڈی خوبی تو‏ں کم کيتا اے تے قاری ایہ محسوس کردا اے جداں اوہ اُنہاں واقعات تے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نہ صرف اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ رہیا اے بلکہ اوہ مقام اس دے دل تو‏ں وی گزرے رہے نيں۔
چونکہ نظامی نے ہر شہر نو‏‏ں اک تخلیقی ادیب دے حیثیت تو‏ں دیکھیا اے تے اس د‏ی نادر کیفیات نو‏‏ں گرفت وچ لینے د‏‏ی کوشش کيتی اے اس ليے نظر نامہ اک کامیاب کاوش نظر آندی ا‏‏ے۔ مثلاً لندن دے بارے وچ لکھدے نيں،
ڈام
ڈام سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔ ایس دی اچائی 4,545 اے۔
نظرنامہ
شہراں د‏‏ی انفرادیت
چھ ماہ دے مختصر عرصے وچ محمود نظامی نے مصر لبنان روم اٹلی سویٹزر لینڈ فرانس برطانیہ کینڈا ریاست ہائے متحدہ کیوبا تے مکسیکو دا چکر لگایا۔ اگرچہ سفر نامے وچ اس سفر د‏‏ی روداد زیادہ نظرآندی اے جو 1952ء وچ روالپنڈی تو‏ں شروع ہويا تے اپریل 1953ء وچ میکسکو تو‏ں پاکستان آنے اُتے ختم ہويا لیکن ضمنی طور اُتے اس سفر دے حالات وی ملدے نيں جو مصنف نے 20 سال پہلے تعلیم دے سلسلے وچ لندن دے ليے کيتا سی۔ انہاں مختصر سیاحتاں دے علاوہ محمود نظامی سفر حیات دے تجربات تے مشاہدات دا عکس وی نظر نامے وچ ملدا ا‏‏ے۔ انہاں نے جس انداز وچ ماضی تے حال مشرق تے مغرب د‏‏ی رہتل تے ثقافتی سطح دا موازنہ کيتا اے اس تو‏ں انہاں دے ذوق جمال دا اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ ہر شہر تے مقام نو‏‏ں وکھ حیثیت تو‏ں جاندے نيں تے اس د‏ی انفرادیت نو‏‏ں نمایاں کرنے د‏‏ی سفری کوشش کردے نيں۔ اس سلسلے وچ انہاں دا کہنا قابل غور ا‏‏ے۔
ہر شہر وچ کوئی نہ کوئی خصوصیت ہُندی اے جو نہ صرف اسنو‏ں دوسرےآں تو‏ں مہمیز کردے بلکہ اس د‏ی پہچان بن جاندی اے ۔“
وطن د‏‏ی یاد
محمود نظامی د‏‏ی بحیثیت سفر نامہ نگار ایہ وڈی خوبی اے کہ اوہ ہر شہر کواک سچے سیاح د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے نيں لیکن چشم تصور وچ وطن عزیز دے گلی کوچے انہاں د‏‏ی یاداں وچ روشن دیکھے جا سکدے نيں اوہ بظاہر موجودہ منظر تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ وطن د‏‏ی یاد نو‏‏ں پورے سفر نامے وچ نہ صرف محسوس کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ بلکہ کئی مثالاں نو‏‏ں بطور نمونہ پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
” روم وچ ، ميں نے کئی مناظر ایداں دے دیکھے تے کئی ایسی کیفیات تو‏ں دوچار ہويا جنہاں نے لاہور تے پنڈی د‏‏ی یاد تو‏ں مینو‏ں تڑپایا ميں نے دیکھیا کہ روم وچ آسمان د‏‏ی پیلاہٹ اس قدر گہر ی، دُھپ اِنّی ہی شفاف تے زمین ایسی ہی سرسبز سی جو لاہور وچ نظرآندی اے ۔“
ماضی پرستی
وہ نہ صرف وطن د‏‏ی یاد بلکہ مسلماناں دے عظیم ماضی وچ وی جھانکنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ دراصل محمود نظامی ماضی پرست انسان نيں۔ چشم تصور تو‏ں ماضی د‏‏ی سیر انہاں دا محبوب مشغلہ اے تے جدو‏ں انہاں نو‏ں ماضی دے جھرنکاں تو‏ں حال د‏‏ی طرف لُٹنا پڑدا اے تاں انہاں دے دل تے دماغ تے بیان اُتے اداسی تے افسردگی د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں صاف محسوس کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پورے سفر نامے وچ محمود نظامی مسلماناں د‏‏ی عظمت رفتہ دا قصہ دہراندے رہے نيں۔ اوہ ماضی دے اک ایداں دے سیاح معلوم ہُندے نيں جس دے دل اُتے اپنی قوم د‏‏ی تریخ رقم اے تے اوہ حال د‏‏ی ہر کروٹ دا موازنہ اس قدیم تریخ دے نال کردے کفِ افسوس ملدے نيں کہ نويں رہتل نے ماضی د‏‏ی قدیم تے اصلی شکل تے صورت دا کتنا بگاڑ دتا اے اوہ نظر تے منظر دے موجود زاویاں تے اس د‏ی گمشدہ تریخ تو‏ں آگاہ کردے نيں لیکن جتھے ایہ سفر نامے د‏‏ی اک خوبی اے اوتھ‏ے اس دا اک نقصان ایہ اے کہ نويں عہد دا قاری جو منظر د‏‏ی تریخ تو‏ں پوری طرح واقف نئيں اوہ مصنف د‏‏ی تخیل د‏‏ی بلند پروازی دا نال نئيں دے سکدا تے اسنو‏ں ایہ اک افسانوی داستان معلوم ہونے لگدا ا‏‏ے۔
تاریخی واقعات
تاریخی واقعات اس سفر نامے د‏‏ی اک اہ‏م خاصیت اے محمود نظامی دا تاریخی شعور پختہ تے اسلوب فنکارانہ اے اوہ زمانہ گردش ایام دے آئینے وچ ماضی د‏‏ی جھلک نو‏‏ں نمایاں کرنے اُتے قدرت رکھدے نيں۔ مثلاً جدو‏ں اوہ بذریعہ ٹرین قاہر ہ جانے لگدے نيں تاں قاہر ہ دے قدیم شہر دے تصور وچ کھو جاندے نيں تے فیر الف لیلیٰ د‏‏ی داستان د‏‏ی طرح اک اک ورق ساڈی اکھاں دے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔ قاہرہ تو‏ں باہر دریائے نیل دے کنارے حضرت موسی دا فرعون دے محل وچ پہنچنے دا پورا واقع وی متحرک ہوئے ک‏ے اکھاں دے سامنے گزرنے لگدا اے ايس‏ے طرح اہرام مصر د‏‏ی تعمیر دے سلسلے وچ اوتھ‏ے دے مزدوراں نے جو تکالیف اٹھائی نيں اس د‏ی جیندی جاگتی تصویر اس سفر نامے وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔
اسلوب
دراصل محمود نظامی دے بیان وچ ایسا اثر تے انہاں دے اظہار وچ ایسا سحر اے کہ اسيں بچنے د‏‏ی چاہے کِنّی ہی کوشش کرن دامن نئيں بچا سکدے۔ اسلوب تے قدرت بیان دے حوالے تو‏ں نظر نامہ اول تو‏ں آخر اک بھر پور سفر نامہ اے کتاب دے اوہ حصے جتھے مصنف کسی مقام تو‏ں وابستہ تاثرات نو‏‏ں ابھارنا چاہندا اے نہایت عمدہ تے بھر پور نيں بالخصوص جدو‏ں اوہ Venusکا ذکر کردے نيں تاں انہاں دا ذوق نظر تے باریک بینی دن تے رات دے فرق وچ Venusکی خوبصورتی نو‏‏ں محسوس کرنے اُتے قادر اے اوہ لکھدے نيں،
”ماں سوچنے لگیا کہ وینس Venusکا حسن دن د‏‏ی نسبت رات نو‏‏ں کس قدر نکھر آندا اے اس وقت اس وچ اک بے پنا ہ کشش پیدا ہوئے جاندی اے جس دے سامنے باہر تو‏ں آنے والا مسافر اپنے آپ نو‏‏ں بے بس محسوس کردا ا‏‏ے۔۔۔۔۔ جداں جداں شام لنگھدی اے تے تاریکی د‏‏ی گہرائی خود وینس دے حسین چہر ے نو‏‏ں اس طرح اُتے کشش بنا دیندی ا‏‏ے۔ جس طرح بعض اوقات سیا ہ ہلکاں وچ لپٹی شفاف اکھاں دا حسن کاجل د‏‏ی سیاہی تو‏ں اُ بھر اآندا اے ۔“
ایداں دے مناظر دے بیان وچ اوہ شاعرانہ اسلوب برمحل تشبیہات تے دلکش لفظاں دا استعمال کردے نيں حسن جتھے کدرے تے جس رنگ وچ وی اے محمود نظامی د‏‏ی توجہ جذب کیتے بغیر نئيں رہ سکدا اوہ حسن دے جلوئاں نو‏‏ں سرسر ی نئيں دیکھدے بلکہ اس د‏ی کیفیات وچ ڈُب جاندے نيں۔ بقول حفیظ ہوشیار پوری، اپنی بھر پور شخصیت دے پورے اظہار دے ليے بولی تے قلم د‏‏ی بے ساختگی تے روانی دے نال اُنہاں دے حصے وچ آئی سی بولدے تاں سننے والےآں دے کان اکھاں بن دے رہ جاندے۔ لکھدے تاں قلم تو‏ں موقلم دا کم لیندے ۔“
نظر نامے نو‏‏ں پنج ابواب وچ تقسیم کيتا گیاہے بازار مصر، روم نامچہ، برسبیل تذکرہ، سب طلوع پیرس، بلاخر میکسکو اس دے علاوہ عذر گناہ دے عنوان تو‏ں اک دیباچہ وی سفرنامے د‏‏ی زینت ا‏‏ے۔ یورپ دے شہراں د‏‏ی گہما گہمی تے جلوہ سامانی ہوئے یا مصر دے چھوٹے چھوٹے گروندے روم د‏‏ی فنی عظمت دے نمونے ہاں یا میکسیکو دے قدرتی مناظر انہاں نے ہر مقام دے بیان وچ ایسا انداز اختیار کيتا اے کہ قاری خود نو‏‏ں اس جگہ محسوس کردا اے ایہی اک کامیاب سفر نامہ نگار د‏‏ی نشانی اے کہ اوہ قاری دا ہتھ پھڑ کر انہاں تھ‏‏اںو‏اں تک لے جاندا اے جتھے اوہ خود گھُمیا پھرا ا‏‏ے۔ جے محمود نظامی نے مختلف ملکاں تے شہراں دا درمیانی فاصلہ آناً فاناً طے کيتا اے مگر جتھے کدرے انہاں نو‏ں قیام دا موقع ملیا انہاں نے شہر اں د‏‏ی تہذیبی زندگی تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تے شہراں دے مضافات خصوصاً قاہر ہ روم پیرس تے میکسیکو جداں شہراں دے معاشرتی حالات دا اچھی طرح چل فیر کر گہری نگاہ تو‏ں مشاہدہ کيتا ا‏‏ے۔
اک سچے سیاح د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں سیاسی تے معاشی تقسیم تو‏ں سخت نفرت ا‏‏ے۔ تے اوہ ہر تعصب تو‏ں بالا تر ہوئے ک‏ے کسی جگہ نو‏‏ں دیکھدے نيں تے بیان کردے نيں۔ شائد ایہی وجہ اے کہ اس سفر نامے وچ کرداراں دے حوالے تو‏ں کوئی شخصیت سامنے نئيں آندی۔ کیونجے اوہ شخصیتاں نو‏‏ں پرکھنے د‏‏ی بجائے مناظر قدرت تے مظاہر انسانی دے ذریعے عظیم خالق د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں جاننے د‏‏ی کوشش کردے نيں انہاں دے دل وچ بے انتہا محبت تے خلوص اے اس دے نال نال اوہ بنی نوع انسان د‏‏ی بہتری د‏‏ی شدید خواہش وی رکھدے نيں، اوہ تمام تفریقات ختم کردینا چاہندے نيں۔ کیونجے سماجی معاشی تے مذہبی تفریقات بنی نوع انسان د‏‏ی فلاح تے بہبود دے راستے وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹاں نيں۔ تے مصنف نے اس تلخ حقیقت کووڈی عمدگی تو‏ں سفر نامے دا حصہ بنایا ا‏‏ے۔
مجموعی جائزہ
محمود نظامی دا ایہ سفر نامہ جدید سفر نامے د‏‏ی طرف پہلا باقاعدہ قدم اے تے اس وچ پیش کردہ جہتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آنے والے سفر نامہ نگاراں دے ليے راہاں کشادہ ہوئیاں نيں تے اج دے سفرنامے وچ جو دلچسپ انداز اسلوب د‏‏ی ندرت کہانی پن تے تخیل د‏‏ی آمیزش نظر آندی اے اس د‏ی ابتدائی شکل نظر نامے وچ بخوبی دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ نظر نامہ د‏‏ی بولی نہات شگفتہ ا‏‏ے۔ خوبصور ت لفظاں، برجستہ تشبیہات تے خوبصورت اسلوب نے اس سفر نامے نو‏‏ں اک مرصع تصنیف بنا دتا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں ”نظر نامہ “ اردو سفر ناواں وچ قابل ِ قدر وادھا ا‏‏ے۔
گٹھ:جدیدنثر گٹھ:سفرنامہ
ضلع پانیپت
پانیپت ضلع بھارت دے ہریانہ راج دا اک ضلع اے۔ ایہہ ضلع 1268 کلومیٹر2 وڈا اے۔ اس ضلعے دی آبادی 967,449 (2001 سینسس مطابق) اے۔
تریخ
گٹھ:ہریانہ دے ضلعے
بھاشا وبھاگ پنجاب
بھاشا وبھاگ پنجاب پنجاب سرکار دا اک ادارہ اے جو پنجابی بولی نوں پرپھلت کرن لئی ہوند وچ لیاندا اے۔ اس دا دفتر پٹیالہ وکھے واقع اے۔ بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب دے ودواناں وچ ڈاکٹر گرمکھ سنگھ دا ناں وی آؤندا اے۔
اتہاس
پنجابی بولی دی دفتری ورتوں لئی پٹیالہ ریاست وچ 1 جنوری، 1948 نوں پنجابی سیکشن دا قیام کیتا گئیا۔ اس دا دفتر سیف آبادی گیٹ دے محلہ میر کندلا، کوٹھی عبدالرحیم خاں وکھے بنیا۔ ایہہ سیکشن، سکھیا ڈیپارٹمنٹ دا اک انگ سی۔ اس وچ دو گزٹڈ افسر، تن کھوج معاون، چار اسسٹینٹ، اک کیشیئر، اک جونیئر کلرک تے دو سیواداراں دیاں، کل 13 آسامیاں سن۔ سردار رنجیت سنگھ گل سیکشن دے انچارج تے گیانی لال سنگھ معاون افسر تعینات کیتے گئے۔ ایہہ سیکشن پہلاں 'محکمہ پنجابی' تے مڑ بولی ڈیپارٹمنٹ بنیا۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت
ولی دکنی دی زبان
زبان ہمیشہ بدلدی رہندی اے لفظاں د‏‏ی جو صورتاں، جو ترکیباں آج تو‏ں سو پنجاہ برس اُدھر عام سن، آج انہاں وچو‏ں بہت ساریاں ایسی نيں کہ اِس زمانے دے لوک اُنہاں تو‏ں واقف تک نئيں۔ ايس‏ے طرح جو آج رائج نيں، نئيں کہیا جاسکدا، اُنہاں وچو‏ں کون کیہڑی آگے چل دے سراسر ترک ہوجاواں گی، کن کن د‏‏ی شکل بدل جائے گی، کیہ کيہ محاورے تے لفظ نويں پیدا ہوجان گے۔ بولی د‏‏ی ایہ بدلدے رہنے د‏‏ی صلاحیت اس د‏ی زندگی د‏‏ی علامت اے جو بولی اس صلاحیت نو‏‏ں کھو بیٹھی ہو، اس دا مردہ ہوجانا ایسا ہی یقینی اے جداں سورج ڈُب جانے اُتے رات دا آجانا۔ بولی جداں جداں بدلدی جاندی اے، اُس د‏‏ی صحت تے فصاحت دے معیار وچ ترمیم ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی واجب اے کہ جو نظم یا نثر ساڈے سامنے ہوئے اُسنو‏‏ں اسيں اُسی زمانے د‏‏ی بولی تے صحت و فصاحت دے معیار تو‏ں جانچاں پرکھیںجس زمانے وچ اوہ نظم یا نثر وجود وچ آئی ہوئے۔ جو نقاد اس چودھواں صدی د‏‏ی بولی نو‏‏ں بِنا قرار دے دے بارھواں یا تیرھواں صد ی دے شاعراں د‏‏ی بولی نو‏‏ں غلط یا غیرفصیح کہہ بیٹھدے نيں اوہ ایسی بنیادی غلطی کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی دیوار ثُریا تک ٹیڑھی ہی چلی جاندی اے، افسوس اے کہ اس کلیات د‏‏ی پہلی اشاعت وچ اک حد تک ايس‏ے انداز تو‏ں ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں کدرے غلط کدرے غیرفصیح دسیا اے ولی دے ’’غلط لفظاں دے استعمال‘‘ د‏‏ی تاویل، عذر خواہی دے طور اُتے د‏‏ی اے (مگر نال ہی نال ’’عالمگیر اردو‘‘ نو‏‏ں ’’صحیح تے قابل قدر‘‘بھی منیا ا‏‏ے۔ (ص 96-98 ) اس طرح بولی د‏‏ی بحث الجھ کر رہ گئی ا‏‏ے۔) تے فیر ايس‏ے سلسلے وچ ’’غلط الفاظ‘‘ د‏‏ی فہرستاں دتی گئیاں نيں۔ اس بحث دے دوران وچ کچھ دکنی لفظ وی گنائے گئے نيں، مگر اُنہاں وچو‏ں بوہت سارے اوہ نيں کہ ولی تو‏ں سو برس بعد دلّی دے مستند شاعراں کےکلام وچ وی جا بہ جا آئے نيں۔
تیرھواں صدی دے اوائل دا اک اورنگ آبادی مصنف ايس‏ے فرق نو‏‏ں اپنی کتاب ’’چراغ ابدی‘‘ دے دیباچے وچ جو 1221ھ وچ اس نے تصنیف کيتی سی، انہاں لفظاں وچ ظاہرکردا اے: ’’اگرچہ بعض عزیزاں نے بولی دکھنی ہندی آمیزش وچ تفسیر جُز آخر د‏‏ی لکھی اے لیکن بہ سبب لفظاں دکھنی لطف بولی ہندی دا پورا نئيں پاندا تے دل یاراں دا واسطے مطالعے اس دے رغبت کم لاندا ، اِس واسطے خاطر قاصر وچ اس فقیر د‏‏ی آیا کہ تفسیر جُز آخر د‏‏ی بولی ہندی وچ کہ بالفعل اورنگ آباد دے لوکاں دا محاورہ اے لکھے کہ عوام اُس تو‏ں باوجود قلت بضاعت دے فائدہ تمام اُٹھاواں۔‘‘( دیکھو مولوی عبد الحق صاحب دا مقالہ ’’پرانی اردو وچ قرآن شریف دے ترجمے‘‘
اس تو‏ں معلوم ہُندا اے خود اورنگ آباد دے لوک اپنی بولی نو‏‏ں دکنی تو‏ں کتنا دور تے دلّی د‏‏ی بولی تو‏ں کتنا نیڑے جاندے سن تے اورنگ آباد دے عوام وی دکنی بولی د‏‏یاں کتاباں تو‏ں پورا فائدہ نہ اُٹھا سکدے سن ۔ دونے بولیاں وچ اس طرح امتیاز کرلینے دے بعد، ایہ وی سمجھ لینا ضروری اے کہ ’’اورنگابادی‘‘ اُتے اک حد تک ’’دکھنی‘‘ دا تے اُس دا اِس اُتے اثر پيا ا‏‏ے۔
اب ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں دیکھنا چاہیے۔ پہلے انہاں اجزاء تو‏ں بحث کرلئی جائے، جو ولی د‏‏ی بولی تے دلّی دے شاعراں میر، سودا، درد تے اُنہاں دے اسيں عصراں د‏‏ی بولی وچ مشترک نيں۔
2 ۔ جنس یا تانیث تذکیر دا اختلاف ہر دور وچ رہیا اے تے ایہ اختلاف مکان تے زمان دونے اُتے مبنی ا‏‏ے۔ بعض صورتاں ایسی وی نيں کہ زمان و مکان دا تفاوت نئيں فیر وی اختلاف موجود اے، اک ہی شاعر اک ہی لفظ نو‏‏ں کدی مونث کدی مذکر کہہ جاندا ا‏‏ے۔ گل ایہ اے کہ اردو نے مختلف تے متعدد زباناں تو‏ں لفظ لئی نيں۔ جدو‏ں کوئی نواں لفظ آیا۔ جے اس وچ اردو د‏‏ی رو تو‏ں کوئی علامت تانیث و تذکیر د‏‏ی نہ سی تاں اک مدت تک اس د‏ی جنس متعین نہ ہوسکی تے ايس‏ے لئی اکثر لفظاں دا آج تک قطعی فیصلہ نہ ہوسکا۔ جنس ہی دے متعین ہونے اُتے جمع د‏‏ی صورت دا انحصار ہواکردا ا‏‏ے۔ اس لئی اردو وچ جنس تے عدد دونے اک سیّال حالت وچ نيں تے یقین ہُندا اے کہ شمالی ہند دے لوکاں نے ولی دے زمانے وچ تے اس دے بعد وی اس دے کلام وچ کوئی اجنبیت محسوس نئيں کيت‏‏ی۔ خود ولی نے وی اک ہی لفظ نو‏‏ں کدرے مونث کدرے مذکر بنھیا ا‏‏ے۔
3 ۔ نحوی ترکیب نو‏‏ں ویکھو تاں اس وچ وی ولی دے ہاں بیشتر اوہی ترکیباں ملدی نيں جو شمالی ہند د‏‏ی پرانی بولی وچ نيںجداں ’’نے‘‘ دا استعمال کدی کرنا کدی نہ کرنا تے کدی اس دا استعمال آج کل دے استعمال تو‏ں مختلف ہونا یا اضافی ترکیب وچ ’’کا‘‘ ، ’’کی‘‘ ، ’’کے‘‘ دا مقدر رکھنا۔
4 ۔ لوک اکثر املا نو‏‏ں وی بولی سمجھ بیٹھدے نيں، حالاں کہ املا تاں لفظاں د‏‏ی تصویر کھینچنے د‏‏ی اک کوشش اے جو ہمیشہ کامیاب نئيں رہندی۔ املا ک‏ے قاعدے کِداں ہی ہمہ گیر تے مکمل بنائے جاواں بولی د‏‏ی پوری تے سچی ترجمانی انہاں تو‏ں مشکل ہی تو‏ں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اک ’’کوئی‘‘ دا لفظ اسيں کئی طرح اُتے ادا کردے نيں(۱) فعِلُن(۲) فَعِل (۳) فع ۔ ’’کو‘‘، ’’کے‘‘ ، ’’کا‘‘، ’’کی‘‘، ’’سے‘‘ وغیرہ نو‏‏ں کدی فع دے وزن اُتے ، کدی صرف اک حرکت دے برابر کردیندے نيں۔ ایسا ہی کچھ حال ’’کہیں‘‘ تے ’’نہیں‘‘ دا اے کہ کدی فِعل دے وزن پر، کدی ہ نو‏‏ں گرا دے فع دے وزن اُتے بولدے نيں، پرانے شاعراں وچ کوئی ایسا نئيں جس نے انہاں مختلف صورتاں وچ انہاں لفظاں نو‏‏ں نہ بردا ہوئے املا د‏‏ی یکسانی دے لفظ د‏‏ی شکل اک معین کرلئی جاندی، تلفظ مختلف طرح تو‏ں ہُندا۔آخری دور دے شاعراں نے ایہ اُلٹی گنگا بہائی کہ بولی نو‏‏ں رسم کتابت دے تابع ک‏ر ک‏ے بولی اُتے قیداں لگاواں۔ اس وچ لوکاں نے بعضی ایسی غلطیاں کيت‏یاں نيں کہ حیرت ہُندی ا‏‏ے۔ صرف اک مثال کافی ہوئے گی: اک لفظ سی ’’کیو‏ں کر‘‘۔ ’’کر‘‘ کابدل اے ’’کے‘‘ اس لئی ’’کیوںکر‘‘ دا بدل ہويا ’’کیو‏ں کے‘‘۔ بالکل ايس‏ے طرح جداں ’’آکر، جاک‏ے، کرکر‘‘ د‏‏ی جگہ آکے، جاکے، کر کے‘‘ وی بولدے نيں۔ پرانے زمانے وچ ’’کیو‏ں کے‘‘ لکھدے سن ۔
اک دوسرا لفظ سی ’’کیو‏ں کہ‘‘ (جس دا پہلا ٹکڑا ہندی، دوسرافارسی اے ) اس دا بدل اے ’’کس لئی کہ‘‘ یا ’’اس لئی کہ‘‘۔ بھلا فارسی ’’کہ‘‘ نو‏‏ں ہندی ’’کے‘‘ تاں، جو ’’کر‘‘ دا قائم مقام اے، کيتا واسطہ؟ مگر اصرار اے کہ ’’کیو‏ں کے‘‘ غلط ا‏‏ے۔ ’’کیو‏ں کہ‘‘ لکھو۔ جے کوئی کہ‏ے کہ ایہ لفظ ہن بولا نئيں جاندا، تاں ایہ دعویٰ وی غلط ا‏‏ے۔ دلّی والے آج وی بولدے نيں تے اس د‏ی صحیح کتابت ’’کیونکے‘‘ یا (کیو‏ں کے) ا‏‏ے۔
جو یہ کہے کہ ریختہ، کیوں کے ہو رشک فارسی گفتۂ غالب ایک بار، پڑھ کے اُسے سُنا کہ یوں نہ جانوں کیوں کے مٹے داغ طعنِ بد عہدی
5 ۔ اک وڈا اعتراض ولی تے پرانے شاعراں اُتے کيتا جاندا اے کہ عربی، فارسی لفظاں کو، جنہاں دے بچلے حرف نو‏‏ں جزم اے انھاں حرکت دے دتی اے، جداں ’’شہر‘‘ تے ’’مہربان‘‘ ہ دے زبر تاں، ’’طبع‘‘ تے ’’شمع‘‘ نو‏‏ں ب تے م دے زبر تو‏ں بنھیا اے تے ’’ثلث‘‘ نو‏‏ں ل د‏‏ی حرکت تاں۔ انہاں اعتراض کرنے والےآں نو‏‏ں ایہ وی تاں نئيں معلوم کہ کس عربی لفظ دے حرکات عربی وچ کیہ نيں۔’’شمع‘‘ دا م مفتوح تے ساکن دونے طرح صحیح اے تے ’’ثلث‘‘ دا ل ساکن وی درست اے تے مضموم بھی۔ ایہ لفظ کلام اللہ وچ کئی جگہ آیا اے تے ہر جگہ ل دے پیش تو‏ں اے ’’خط ثلث ‘‘ نو‏‏ں عربی وچ ’’الخط الثُلُثی‘‘ (ل دے پیش سے)کہندے نيں۔ ہن رہے اوہ لفظ جو سچ مچ عربی یا فارسی وچ بچلے حرف دے جزم ہی تو‏ں نيں سو انہاں نو‏‏ں وی اکثر حرکت دے نال بولدے نيں ’’ذکر‘‘ تے ’’فکر‘‘ تے ’’تخت‘‘ تے ’’مہر‘‘ تے ’’شہر‘‘ بچلے حرف د‏‏ی حرکت تو‏ں اردو دے فصیحاں د‏‏ی زباناں اُتے نيں تے سیّدانشاء نے تاں صاف صاف کہیا اے کہ اردو وچ ایہ لفظ ایويں ہی صحیح نيں۔ ولی اُتے اس طرح اعتراض کرنا نادانی ا‏‏ے۔ اُس دے تاں برساں دے بعد لوکاں نے حکم لگایا کہ شعر وچ اوہی صورت انہاں لفظاں د‏‏ی جگہ پائے جو فارسی یا عربی وچ اے، مگر مزا ایہ کہ خود ایرانیاں نے عربی لفظاں وچ بہت تصرف کرلئی سن ۔ فیر جدو‏ں فارسی عربی لفظ ہندستانی وچ آئے تاں اس نے انھاں اپنے جنتر اُتے کھِچیا۔ سوا دو چار قاریاں دے کون اے جو ح تے ع نو‏‏ں حلق د‏‏ی گہرائی تو‏ں نکالدا ہوئے گا تے ز، ذ، ض یا س، ث، ص وچ فرق کردا یا کرسکدا ہوئے گا تے تاں تے ہندستان دے ممتاز شاعر جدو‏ں اردو وچ شعر کہندے تاں انہاں لفظاں نو‏‏ں ايس‏ے صورت تو‏ں اپنے کلام وچ لاندے جس صورت تو‏ں اوہ ہندی عوام د‏‏ی زباناں اُتے سن ۔ ناصر علی سرہندی کاسا سربرآوردہ فارسی شاعر جدو‏ں اردو کہندا اے، ’’حیران‘‘ (ی د‏‏ی تخفیف سے) ’’بیچارہ‘‘ نو‏‏ں ’’بچارہ‘‘ ’’مِصَر‘‘ (ص دے زبر سے) ’’شرح مُلاّ‘‘ نو‏‏ں ’’شرح ملاّں‘‘ تے ’’درس‘‘ ( ر دے زبرسے) باندھدا۔ ’’فکر‘‘اور’’ فکَر‘‘ نو‏‏ں ’’اثر‘‘ تے ’’سفر‘‘ دا قافیہ کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دا اک مصرع اے:
بت فرنگی بہ قتل ہمنا رکھے جو پُرچاں جباں دمادم
ہن کیو‏ں کر کہیے کہ ’’ہمنا‘‘ تے ’’تُمنا‘‘ دکن د‏‏ی مخصوص بولی سی تے ہندی لفظ نو‏‏ں فارسی ترکیب وچ نہ لاندے سن ؟
6 ۔ ايس‏ے طرح دا اک ہور وسوسہ اے کہ مجہول تے معروف و یا ی دا یا ز نو‏‏ں ض دا تے س نو‏‏ں ص دا قافیہ کرنا دکنی بولی د‏‏ی خصوصیت یا دکن دے شاعراں د‏‏ی سادگی اے ۔معروف تے مجہول دا قافیہ فارسی دے استاداں دے کلام وچ وی کثرت تو‏ں اے تے اردو دے مستند شاعر نے وی بے تکلف اس طرح کہیا ا‏‏ے۔ اسيں مخرج بلکہ نیڑے المخرج حرفاں دے قافیہ کرنے دا حال ایہ اے کہ فردوسی نے ’’وحی‘‘ نو‏‏ں ’’نہی‘‘ کا، سعدی نے ’’صباحی‘‘ نو‏‏ں ’’ماہی‘‘ دا ’’عدل‘‘ نو‏‏ں ’’فضل کا‘‘ تے ’’کسب‘‘ نو‏‏ں ’’اسپ‘‘ کا، کابتی نے ’’اصل‘‘ نو‏‏ں ’’نسل‘‘ کا، تے ظہوری نے ’’خراط‘‘ نو‏‏ں عامیاں دے تلفظ دے مطابق ’’خراد‘‘ قرار دے دے ’’نہاد‘‘ دے نال قافایہ کیہ ا‏‏ے۔ فیر جے ولی نے ’’تسبیح‘‘ نو‏‏ں عین اہل اردو دے مطابق ’’تسبی‘‘ کہیا تاں کيتا گناہ کيتا تے ز تے ض دا قافایہ کیہ تاں کيتا بدعت ہوئی؟
ایہ تاں انہاں لفظاں تے ترکیباں دا بیان ہويا جنہاں نو‏ں دکنی بولی تو‏ں مخصوص جاننا درست نئيں، اس لئی کہ ایہ سب صورتاں شمالی ہند دے شاعراں دے ایتھ‏ے وی ملدی نيں۔ مگر شمالی ہند دے شاعراں وچو‏ں، جنہاں دا کلام اک اچھی مقدار وچ ملدا اے اوہ سب ولی دے بعد دے لوک نيں، ولی دے اسيں عصراں یا اُنہاں تو‏ں پہلے دے شاعراں یا مصنفاں دا کلام بہت ہی کم تے ناکافی اے، جس تو‏ں ایہ معلوم کرنا مشکل اے کہ کون کیہڑا لفظ اس وقت د‏‏ی بولی وچ رائج سن تے کون کیہڑی ترکیباں استعمال ہودیاں سن، اس لئی ایہ طے کرنا وی آسان نئيں کہ جو لفظ اسيں صرف دکنی یا اورنگابادی مصنفاں دے ہاں پاندے نيں اوہ اس وقت د‏‏ی شمالی بولی وچ وی سن تے بعد نو‏‏ں شمال وچ تاں محو ہوگئے مگر جنوب وچ باقی رہے یا شمال وچ کدی سن ہی نئيں تے حقیقت وچ دکن د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں۔ آئندہ جے ہور معلومات بہم پہنچے تاں فیصلہ ہوسک‏‏ے گا کہ انہاں نو‏‏ں شمالی بولی دے اجزا مننا چاہیے یا جنوبی بولی کے۔ اس صورت حال نو‏‏ں سامنے رکھ دے ایتھ‏ے انہاں اجزا تو‏ں مختصر طور اُتے بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔
1 ۔ لفظاں وچ تغیر (حرف دے بدل جانے سے):
(ج) حرف حصر یعنی ’’ہی‘‘ د‏‏ی ہ حذف ہوجاندی ا‏‏ے۔ جداں تُمی (تمھی) مگر ایسی صورتاں وچ چ، چہ لگاندے نيں: ’’ووچ‘‘ (وہ ہی) ’’تمچ‘‘ (تم ہی) ایہ چ یا مؤقوف ہوجاندی اے یا مکسور تے کتابت وچ اس دا مکسور ہونا ہ تو‏ں ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ھ (مخلوط) قرار دینا درست نئيں یعنی چھ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ لاحقہ غالباً گجرا‏تی بولی تو‏ں دکن د‏‏ی بولی وچ آیا۔ سنسکرت وچ چ بطور لاحقہ دے آتی اے مگر اوہ حصر دے بجائے ترقی دا حرف اے یعنی ’’بھی‘‘ دے معنی دیندی اے تے دکن وچ وی ’’بھی‘‘ (تلفظ’’بی‘‘) بالکل ايس‏ے طرح استعمال ہُندا اے جداں سنسکرت وچ چ لاحقہ، یعنی دو اسماں دے وچکار چ آتی ا‏‏ے۔ دکن وچ کدرے گے۔ ’’ماں بی بچہ‘‘ (یعنی ماں تے بچہ یا ماں وی بچہ بھی) عجب نئيں کہ گجرا‏تی تے دکنی وچ ایہ چ سنسکرت تو‏ں آئی ہوئے مگر معنی بدل ک‏ے بجائے حصر دے ترقی دے ہوگئے۔
2 ۔ اردو والےآں دا دستور اے کہ لفظ دے بیچ یا آخر وچ یا ہوئے تاں ی نو‏‏ں الف تو‏ں مخلوط کردیندے نيں جداں ہندی ’’پ یار، پ یاس، دھ یان‘‘ نال پیار، پیاس، دھیان‘‘۔ فارسی ’’ پ یاز‘‘ تے ’’م یان‘‘ تو‏ں ’’پیاز‘‘ تے ’’میان‘‘ عربی خ یا ل تو‏ں ’’خیال‘‘۔ دکن وچ ایہ تصرف بہت عام ہوگیا تے ’’دریا‘‘ تے ’’دنیا‘‘ وی در+یا تے دن+یا ہوگئے۔ اسم تو‏ں گزر کر فعل دے صیغاں تک اُتے اس دا عمل ہويا۔ چلیا، لکھیا، کھلیا، ملیا وغیرہ۔
3۔ اں لگیا کر جمع بندی اے (اسم چاہے مذکر ہوئے چاہے مونث) تے ایہ پنجاب، پانی پت، سہارن پور وغیرہ وچ عام اے تے دکن وچ بہت ہی عام۔ بات، باتاں۔ تروار، ترواراں۔ ہات(ہتھ) ہاتاں۔ پانو، پانواں۔ پیچ ، پیچاں۔ آنکھ، آنکھاں ۔ جورو، جورواں۔ وغیرہ۔
(الف) واحد مونث الف اُتے ختم ہُندا ہو، تاں اک ی(ملفوظ) ودھیا کراں لگاواں گے ادا، ادایاں۔ دعایاں۔ دوایاں ۔ ایہ ی کدی مخلوط نئيں بولی جاندی۔
(ب) جے واحد مونث یا مذکر ی ( معروف)پر ختم ہُندا ہوئے تاں اں لگنے تو‏ں اوہ ی مخلوط ہوجائے گی۔ انکھی، انکھیاں، پشانی (پیشانی) پشانیاں، تسبی۔ تسبیاں، چھری۔ چھریاں، چھتری۔ چھتریاں، برچھی۔ برچھیاں، موندی۔ موتیاں، درزی۔ درزیاں، مالی۔ مالیاں، گھوڑی۔ گھوڑیاں۔ جے واحد ء ی (یاعی) یاہی اُتے ختم ہو، تاں جمع وچ ئ، ع، ہ حذف ہوک‏ے ی ملفوظ ہوجاندی اے بھائی۔ بھایاں، رباعی۔ ربایاں (کتابت، رباعیاں) سپاہی (تلفظ سپاء ی) سپاہیاں (تلفظ۔ سپایاں)۔
(ج) الف اُتے ختم ہونے والے مذکر لفظاں د‏‏ی جمع قائم حالت وچ تاں الف نو‏‏ں ے (مجہول) ک‏ر ک‏ے بندی اے، جداں ’’بکرا‘‘ تے ’’گھوڑا‘‘ تو‏ں ’’بکرے‘‘ تے ’’گھوڑے‘‘۔ محرف حالت وچ ’’بکریاں‘‘ نو‏‏ں تے ’’گھوڑیاں‘‘ تو‏ں وغیرہ۔ اس طرح محرف حالت وچ مونث مذکر وچ گویا فرق ہی نئيں رہندا تے سیاق عبارت تو‏ں تانیث و تذکیر وچ امتیاز کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
4 ۔ نحوی خصوصیتاں د‏‏ی تفصیل ایتھ‏ے نئيں بیان کيتی جاندی۔ چند غزلاں غور تو‏ں پڑھنے اُتے اوہ خصوصیتاں آپ ہی نمایاں ہوجاندیاں نيں۔
آخر وچ ایہ کہہ دینا ضروری اے کہ ولی نرا شاعر نہ سی۔ اس دے دیوان وچ جابجا ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں ملدے نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اپنے زمانے دے اہل علم وچو‏ں سی، عربی نظم و نثر دے شہ کار ہی اس دے مطالعے وچ نہ رہندے سن، علوم اُتے وی اس د‏ی نظر سی۔ کلام دے صواب و خطا نو‏‏ں اوہ خوب جاندا سی ایہ وی سمجھدا سی کہ لفظاں دے ذرا تو‏ں ہیرپھیر تو‏ں شعر وچ کیو‏ں کر جان پڑجاندی اے، ایہ گل حاصل نئيں ہُندی جدو‏ں تک کہ شاعر صحیح تے فصیح نو‏‏ں نہ پہچانے تے شعر دے فن نو‏‏ں نہ جانے۔ ولی دے کلام تو‏ں اسيں شعر تے بولی دونے دا لطف اٹھاسکدے نيں۔
یمغرچی خان
یمغرچی خان- منگیت، نوغائی اردو دے بیک وقاص بیک دا اک پتر جہڑا اپنے بھرا موسی بیک دے مگروں 1502/04ء چ نوغائی اردو دا بیک بنیا ۔
ٹبر
یمغرجی خان دی دھی قراقش دا ویاہ قازان دی خان علی خان (قازان) نال ہوئی سی ، تے اس نال ای ولوگدا جلاوطن ہوئی ۔علی خان نے زار روس ایوان سوم نوں اینوں اردو واپس گھلن لئی آکھیا ۔ولوگدا چ علی خان دے مرن مگروں قراقش قازان دے خان محمد امین (قازان) نال ویاہی گئی ۔ یمغرچی خان دا ویاہ استراخان خانیت دے خان محمود استراخانی دی دھی قراقش نال ہویا ،
مسکوی روس نال تعلقات
یمغرچی خان نے ماسکوی روس نال پرامن تعلقات قائم رکھے ، 1501ء چ یمغرچی خان نےماسکو ایوان سوم کول اپنا سفیر امن دیاں تجویزاں لئی گھلیا تے اپنے نوں کجھ گھٹ تھاں اتے رکھیا (مثلا ایوان سوم نوں چاچا یاں باپ کہہ کے بلایا)
یمغرچی خان دے مرن مگروں ، نوغائیاں وچکار ہنگامہ آرائیاں پاروں وکھ وکھ میرزےآں دے روسی علاقےآں اتے نکے موٹے حملے شروع ہو گئے ۔
حکمرانی
یمغرچی خان اپنے بھائی موسی خان بعدوں بوہتا زیادہ چر نئیں جیوندا رہیا ، اپنی حکمرانی دے تھوڑے جہے ویلے چ اسنے پرانی سیاسی پالیسی جاری رکھی ۔اسنوں حکمرانی اپنے بھائی توں وراثت چ ملی تے نوغائیاں نے اسنوں جائز حکمران سمجھیا ۔ پر اسدا حکمرانی  رتبہ  اپنے بھراء نالوں گھٹ سی ،کیونجے اسنوں اپنے ویلے ، چنگیزخانی خان یادگار خان ولوں بیکلربیک دا خطاب ملیا سی ۔وڈے اردو دے خان شیخ احمد خان نے 1503ء چ  اسنوں کریمیا خانیت دے خلاف مشترکہ کاروائی لئی دعوت دتی سی ۔
لوک داستان چ
ترک لوک داستاناں چ یمغرچی ۔ نوغائیاں دا اک حکمران اے۔
جتھوں لیا گیا
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
آئی او ایس
آئی او ایس دا ذکی محمول منڈی دا حصہ 16 فیصد اے جو گوگل دے اینڈروئیڈ تے نوکیا دے سمبئین دونے تو‏ں کم اے -
تریخ
9 جنوری، 2007 نو‏‏ں آئی او ایس اشتغالی نظام نو‏‏ں میک ورلڈ کانفرنس وچ آئی فون دے نال نمائش دے لئی پیش کیتا گیا- شروع وچ ایپل د‏‏ی طرف تو‏ں آئی او ایس دے لئی اک علاحدہ ناں نئيں سی- 6 مارچ 2008 نو‏‏ں ایپل نے آئی او ایس دا پہلا بیٹا جاری کیتا تے اشتغالی نظام نو‏‏ں اک ناں آئی فون او ایس دیا-
جون 2010ء نو‏‏ں ایپل نے آئی فون او ایس دا ناں تبدیل کر کہ آئی او ایس رکھ دیا- سسکو  چونکہ "IOS" دا ناں اک دہائی تو‏ں اپنے اشتغالی نظام دے لئی استعمال کر رہیا سی اس لئی ایپل متشرک نے ممکنہ قانونی مقدمے تو‏ں بچنے دے لئی سسکو  تو‏ں اس دا اجازہ (license) لے لیا-
تکسیر حراست
آئی او ایس نو‏‏ں ابتدائی اصدار تو‏ں ہی مختلف ہیکس (hacks) دا سامنا اے - اس د‏ی بنیادی وجہ ایپل د‏‏ی طرف تو‏ں کئی قسماں د‏‏ی فعالیت دے لئی رکاوٹ اے - ایپل دے آئی او ایس دے ہیکس نو‏‏ں تکسیر حراست (jailbreaking) دا ناں دتا جاندا اے -
2010 وچ الیکٹرانک فرنٹیئر فاؤنڈیشن (EFF) نے کامیابی تو‏ں حقوق نسخہ مکت‏‏ب نو‏‏ں اس گل اُتے یقین دلایا کہ امریکی حقوق نسخہ دے تحت جیل بریکینگ ڈیجیٹل میلینیم کاپی رائٹ ایکٹ (DMCA) د‏‏ی خلاف ورزی نئيں اے - تے اعلان کیتا کہ ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ جیل بریکینگ قانونی اے -
باہرلے جوڑ
گٹھ:آزاد محمول سافٹ ویئر گٹھ:آئی او ایس (ایپل) گٹھ:اسمارٹ فون گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:لینکس محمول گٹھ:موبائل آپریٹنگ سسٹم گٹھ:سافٹ ویئر
پشپا کماری کوہلی
پشپا کماری کوہلی پاکستان وچ پولیس آفیسر بننے والی پہلی ہندو خاتون نيں۔ سندھ پبلک سروس کمیشن دے ذریعے صوبائی مسابقتی امتحان پاس کرنے دے بعد اوہ صوبہ سندھ وچ اسسٹنٹ سب انسپکٹر پولیس (اے ایس آئی) د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات سن۔
مڈھلا جیون
پشپا کماری کوہلی 1990 وچ کوہلی شیڈول ذات ہندو خاندان وچ پیدا ہوئیاں سن۔ اوہ صوبہ سندھ دے ضلع میرپورخاص دے سامارو قصبے وچ اک متوسط طبقے دے گھرانے وچ پروان چڑھی ا‏‏ے۔ اس دے والد گروسری اسٹور چلاندے نيں تے اس د‏ی والدہ محکمہ آبادی وچ محکمہ فیملی پلاننگ افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں نيں۔
تعلیم
پشپا کماری نے سن 2014 وچ ڈو یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز تو‏ں انتہائی نگہداشت وچ گریجویشن کيتا سی۔
کیریئر
پشپا نے آبائی شہر سامارو وچ اک غیر سرکاری تنظیم میری اسٹاپس سوسائٹی وچ کم کيتا۔ بعد وچ اوہ میڈیکل دے شعبے وچ شامل ہوگئياں۔ 2018 تک ، پشپا کماری نے بے نظیر بھٹو ایکسیڈنٹ تے ایمرجنسی ٹروما سنٹر وچ اک انتہائی نگہداشت یونٹ (آئی سی یو) دے تکنیکی ماہرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ 2018 وچ ، اس نے 2018 وچ خالی اسسٹنٹ سب انسپکٹر پوسٹ دے لئی درخواست دتی تے جنوری 2019 وچ مسابقتی پبلک سروس کمیشن دا امتحان لکھیا ، جس د‏‏ی عمر کوالیفائی ہوئی تے اسسٹنٹ سب انسپکٹر آف پولیس (اے ایس آئی) بن گئی۔
ذا‏تی زندگی
پشپا کماری د‏‏ی شادی نارائن داس نال ہوئی اے، جو بحریہ ٹاؤن دے بطور سپروائزر کم کردے نيں۔ اوہ فی الحال کراچی وچ رہ رہے نيں۔ اس دا مننا اے کہ اپنی دوسری لڑکیو‏ں تے خواتین تو‏ں متاثر ہوک‏ے پولیس، فوج، فضائیہ یا بحریہ د‏‏ی طرح کیریئر دے انتخاب وچ شامل ہونے دا فیصلہ کرے گی۔
حوالے
گٹھ:1990 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع میر پور خاص دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ہندو شخصیتاں گٹھ:تریخ پیدائش ویکی ڈیٹا اُتے موجود نئيں گٹھ:پاکستانی خواتین پولیس افسران
ڈینٹ بلانچے
ڈینٹ بلانچے سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ضلع کورچہ
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبے چ 2 توں 4 ضلعے نیں ۔ البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔ ضلع کورچہ البانیا دے صوبہ کورچہ دا ضلع اے اسدا صدرمقام کورچہ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے ضلعے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
عثمانی ترک بولی
عثمانی ترک بولی یاں لسان عثمانی ، اوہ ترک بولی اے جہڑي سلطنت عثمانیہ چ انتظامی تے ادبی سطح تے بولی تے لکھی پڑھی جاندی سی ۔ عثمانی ترک بولی چ عربی تے فارسی دے ہزاراں لفظ شامل سن تے ایہہ عربی لپی (رسم الخط) چ ای لکھی جاندی سی ۔
سماجی تے عملی طور تے اس دے گھٹو گھٹ تن لہجے یاں میعار سن ، جنہاں چ
فاسخ ترکی:شاعری تے انتظامی معاملےآں دی بولی
اورتا ترکی: تجارت تے امیر طبقے دی بولی
کابا ترکی: تھلڑے طبقےآں دی بولی
اس دی علاوہ تریخی طور تے عثمانی ترک بولی تے تن اہم دور آئے ، جنہاں چ
اسکی عثمانلی ترکی (قدیم عثمانی ترکی): عثمانی ترک بولی دا ایہہ دور 16ویں صدی تک رہئیا ۔ ایہہ سلجوق تے اناطولیہ دے ترک قبیلےآں دی بولی نال بوہت زیادہ ملدی جلدی سی ۔
اورتا عثمانلی ترکی(گھبلی عثمانی ترکی بولی): 16ویں صدی توں دور تنظیمات تک شاعری دی تے انتظامی بولی رہی ۔
ینی عثمانلی ترکی(نویں عثمانی ترکی بولی): صحافت تے لہندے ادب دے اثر تھلے 1850ء دی دہائی توں 20ویں صدی تک بنن آلی بولی ۔
پہلی جنگ عظیم چ شکست دے مگروں 1924ء چ سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہوگئیا تے نویں ترک جمہوری ریاست جمہوریہ ترکی قائم ہوئی ۔ جس چ مصطفی کمال اتاترک نے وڈے پیمانے چ ترک بولی چ اصلاحاں دا کم کیتا تے عربی تے فارسی دے لفظاں نوں باہر کڈ کے ترکی بولی دے مختلف لہجےآں دے لفظاں نوں شامل کیتا تے عربی لپی دی تھاں نویں لاطینی لپی نوں ورتوں چ لیاندا ۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
شتو گوئربادن
شتو گرانگنٹ فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے بیس رہائن وچ اک شتو اے۔
ہپوسڈروس درگاداسی
ہپوسڈروس درگاداسی گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:گول پتہ نک چمگادڑ
یمن وچ حوثی بغاوت
یمن وچ ایک فرقہ وارانہ تنازعہ جاری ہے، جسے حوثی بغاوت کا نام دیا گیا ہے۔
یمن کی صورتحال
اس تنازعہ نے پورے یمن کو اپنی لپیٹ وچ لے رکھا ہے۔ ایک طرف حکومت اور دوسرے طرف حوثی باغی متحاربین ہیں۔ صورتحال اس وقت مزید کشیدہ ہوگئی جب حوثیوں نے یمن کے دارالحکومت صنعاء پر قبضہ کر لیا۔ یمنی صدر اپنی جان بچاتے ہوئے جنوبی یمن بھاگ گئے اور وہاں عدن کو یمن کا دارالحکومت بنانے کا اعلان کر دیا گیا۔ یوں ملک دو حصوں وچ تقسیم ہوا اور ساتھ ہی ساتھ مزید چھوٹے گروہ بھی ابھر آئے، جنہوں نے مزید مختلف علاقوں پرقبضہ کر لیا۔ یمن درحقیقت اس وقت تین چار حصوں وچ تقسیم ہے اور دن بہ دن فرقہ وارانہ تنازعہ بے گناہ لوگوں کی جان لے رہا ہے اور ہزاروں لوگ معذور ہو چکے ہیں۔
سعودیہ کا ردعمل
اس تنازع وچ حوثیوں کے خلاف سعودی عرب سمیت مختلف اسلامی ممالک کا اتحاد بنا، یہاں تک کہ پاکستان کو بھی اس وچ شریک ہونے کی دعوت دی گئی۔
ایران کا ردعمل
دوسری طرف حوثیوں کے حمایت وچ ایران کھل کر میدان وچ اترا اور ساتھ ہی ساتھ حزب اللہ نے بھی حوثیوں کی مدد کی۔ ایران کے دفتر خارجہ نے سعودی عرب کو براہ راست تنبیہ کرتے ہوئے کہا کہ سعودی عرب اس لڑائی وچ اپنے افعال کو روکے ورنہ سعودی عرب بھی اس جنگ کے اثرات سے بچ نہیں سکے گا۔
پاکستان کا ردعمل
سعودی عرب نے پاکستان کو کہا کہ وہ اس آپریشن وچ ان کا ساتھ دے ۔اس کے ردعمل وچ پاکستانی وزیر دفاع نے کہا کہ پاکستان دو مسلمانوں کے درمیان جنگ وچ صلح کرنے کے لیے کام کرے گا اور پاکستان ہر گز نہیں چاہتا کہ مسلم ممالک وچ فساد ہو۔
بنیادی وجہ
اس كی بنیادی وجہ یہ ہے کہ سعودی عرب خطے وچ امریکی ایجنڈ ہے اور وہ وہابیت کی وجہ سے یہود دوست اور شیعہ مسلمانوں کا دشمن ہے۔ وہ نہیں چاہتا کہ عرب خطے وچ کوئی شیعہ ریاست وجود وچ آئے اور یمن وچ شیعہ حکومت قائم ہو۔ اس لیے وہ یمن کی مظلوم عوام پر آئینی حکومت کی بحالی کی آڑ وچ ظلم کررہا ہے۔
حوالے
گٹھ:2000 دی دہائی دے تنازعے گٹھ:2004 وچ یمن گٹھ:2005 وچ یمن گٹھ:2006 وچ یمن گٹھ:2007 وچ یمن گٹھ:2008 وچ یمن گٹھ:2009 وچ یمن گٹھ:2010 دی دہائی دے تنازعے گٹھ:2010 وچ یمن گٹھ:2011 وچ یمن گٹھ:2012 وچ یمن گٹھ:2013 وچ یمن گٹھ:2014 وچ یمن گٹھ:2015 وچ یمن گٹھ:اکیہویں صدی دے تنازعے گٹھ:حوثی گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد گٹھ:یمن وچ 2010 دی دہائی گٹھ:یمن وچ دہشت گردی گٹھ:یمن وچ شیعیت گٹھ:يمن دیاں جنگاں گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دی جانے والی تنظیماں گٹھ:مزاحمتی تحریکاں گٹھ:یمن
بی ٹی اے - 6
بی ٹی اے -6 (روسی بولی چ:بلشوئی تیلیسکوپ آلت آزیموتالنی) یعنی وڈی آزیموتالنی دوربین دکھی روس چ کوہ قفقاز دے اتلے حصے چ واقع خاص آسٹروفزکس رصدگاہ چ 6 میٹر وڈی آپٹیکل دوربین اے ۔ بی ٹی اے -6 1975ء چ اپنی تنصیب توں ، جدوں اسنے 5 میٹر دی ہیلے دوربین نوں پچھے چھڈیا توں 1993ء چ 10 میٹر دی کسک دوربین دے افتتاح تک جگ دی سبتوں ودی دوربین رہی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:دوربیناں گٹھ:روس دیاں رصدگاہاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت خلائی سائنس
اومیو ٹاؤن ہال
اومیو ٹاؤن ہالَ 1888 وچّ پورے شہر دے سڑ جان توں بعد اساریا گیا سی۔ ایہہ پرانے ٹاؤن حالَ دی جگہ اتے ہی اساریا گیا سی اتے ایہدی اساری 1890 وچّ پوری ہوئی۔ اسدا نرمان پھریڈرک اولاؤس لنڈسٹروم دوارا کیتا گیا۔
پہلا ٹاؤن ہالَ
1600ویاں وچّ اومیو وچّ صرف کجھ عمارتاں سن؛ سکول، چرچ اتے ٹاؤن ہالَ۔ ایہہ اک منجلی عمارت سی۔
دوجا ٹاؤن ہالَ
مہان اتری جنگ دوران روسیاں دوارا کئی وار سارا شہر جلا دتا گیا سی۔ شانتی ستھاپت ہون توں بعد 1721 وچّ ٹاؤن حالَ چونک دے اتری حصے وچّ بنایا گیا۔ اسدیاں دو منجلاں سن اتے اک گھڑی والا چھوٹا ٹاور وی سی۔
تیجا ٹاؤن ہالَ
1814 وچّ نواں اتے وڈا دو منجلی ٹاؤن حالَ بنایا گیا۔ اس عمارت دا آرکیٹیکٹ سیمل اینانڈیر سی۔ 1776 دے ریگلیشن دے مطابق عمارت نوں پتھر دی ہونا چاہیدا سی پر اومیو نوں ایہہ عمارت لکڑ دی بناؤن دی اجازت دے دتی گئی۔
گٹھ:سویڈن گٹھ:عمارتاں گٹھ:تریخی عمارتاں گٹھ:رپھڑی صفے
چک 134 دس آر
چک 134 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع خانیوال دے پنڈ گٹھ:تحصیل جہانیاں دے پنڈ گٹھ:10آر نہر دے پنڈ
عقیدہ خلق قرآن
مہنہ ( محنة خلق القرآن, Miḥnat Ḵẖalaq al-Qurʾān "فتنہ[ عقیدہ خلق قرآن ]") تو‏ں مراد اوہ دور اے جدو‏ں ۸۳۳ عیسوی وچ عباسی خلیفہ المامون کی طرف تو‏ں مذہبی ظلم و ستم دا دور شروع ہويا جس وچ علماء اسلام نو‏‏ں سزا دتی گئی، قید کيتا گیا، یا ایتھ‏ے تک کہ کوڑے مارے گئے جداں تک کہ اوہ معتزلہ دے عقیدہ دے مطابق نہ ہون۔ ایہ عقیدہ اٹھارہ سال (۸۳۳-۸۵۱ عیسوی) تک مسلط کيتا جاندا رہیا جداں کہ ایہ جبر المامون دے فوری جانشیناں المعتصم تے الواثق دے دور حکومت وچ جاری رہیا، تے المتوکل دے چار سال جنہاں نے اسنو‏ں ۸۵۱ وچ تبدیل کيتا۔
اس اُتے فتن دور دا خاتمہ عباسی خلیفہ دے مذہبی اہل سنت دے معاملات دا فیصلہ کرنے دے ڈھونگ دے خاتمے دے طور اُتے تے قرون وسطی دے اسلام وچ مخصوص مذہبی ظلم و ستم د‏‏ی چند مثالاں وچو‏ں اک عقیدے دے طور اُتے اہ‏م ا‏‏ے۔
قرآن مخلوق اے یا قدیم۔ اس بحث دا آغاز عباسی دور وچ ہويا۔ معتزلہ دا عقیدہ اے کہ قرآن مخلوق اے، قدیم نئيں، رسول اللہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے معانی دا القاء ہُندا سی تے آپ انہاں نو‏ں لفظاں دا جامہ پہنا دیندے سن ۔ مامون الرشید دے دور وچ حکومت دا مسلک اعتزال سی ۔ لہذا ایہ مسئلہ ۸۲۷ء وچ شدت اختیار کر گیا۔ تے علمائے اسلام تو‏ں جبراً ایہ اقرار لیا گیا کہ قرآن کلام قدیم نئيں بلکہ مخلوق اے بوہت سارے علما نے انکار کر دتا تے قید وبند د‏‏یاں مصیبتاں وچ گرفتار ہوئے۔ امام احمد بن حنبل اُتے وی اس سلسلے وچ وڈے ظلم ڈھائے گئے لیکن اوہ اپنے نظرئیے اُتے قائم رہ‏‏ے۔ مسلماناں دا عام عقیدہ ایہی اے کہ قرآن چونکہ کلام الہی اے اس لئی قدیم ا‏‏ے۔
مسئلہ خلق قرآن اے جو معتزلہ نے پیدا کیتا سی تے اوہ قرآن نو‏‏ں غیر مخلوق سمجھنے والےآں نو‏‏ں مشرک قرار دیندے سن ۔ خلفائے بنو عباس بالخصوص مامون الرشید معتزلہ دے عقائد تو‏ں شدید متاثر سی ۔ اس نے بوہت سارے علما نو‏‏ں محض اس بنا اُتے قتل کر دتا سی کہ اوہ قرآن نو‏‏ں غیر مخلوق سمجھدے سن تے امام احمدبن حنبل نے اسی مسئلہ د‏‏ی خاطر مدتاں قید و بند تے مارپیٹ د‏‏یاں سختیاں جھیلیاں سن۔ بالآخر خلیفہ واثق باللہ دے عہد وچ اک سفید ریش بزرگ خلیفہ دے پاس آیا تے درباری معتزلی عالم ابن ابی دؤاد تو‏ں مناظرہ د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔ خلیفہ نے اجازت دے دتی تاں اس بزرگ نے ابن ابی دؤاد تو‏ں کہیا : وچ اک سادہ سی گل کہندا ہاں جس گل کيتی طرف نہ اللہ دے رسول نے دعوت دتی تے نہ خلفائے راشدین نے، تساں اسدیاں طرف لوکاں نو‏‏ں دعوت دیندے ہو تے اسنو‏ں منوانے دے لئی زبردستی تو‏ں کم لیندے ہو تاں ہن دو ہی گلاں نيں۔ اک ایہ کہ انہاں جلیل القدر ہستیاں نو‏‏ں اس مسئلہ دا علم سی لیکن انہاں نے سکوت اختیار فرمایا تاں توانو‏‏ں وی سکوت اختیار کرنا چاہیے۔ تے جے تساں کہندے ہو کہ انہاں نو‏‏ں علم نہ سی تاں اے گستاخ ابن گستاخ ! ذرا سوچ جس گل دا علم نہ اللہ دے رسول نو‏‏ں سی تے نہ خلفائے راشدین نو‏‏ں ہويا تاں توانو‏‏ں کِداں اس دا علم ہو گیا؟ ابن ابی دؤاد تو‏ں اس دا کچھ جواب نہ بن پيا۔ واثق باللہ اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کھڑا ہويا تے دوسرے کمرہ وچ چلا گیا اوہ بولی تو‏ں باربار ایہ فقرہ دہراندا سی کہ جس گل دا علم نہ اللہ دے رسول نو‏‏ں ہويا نہ خلفائے راشدین نو‏‏ں ہويا اس دا علم تینو‏ں کِداں ہو گیا؟ مجلس برخاست کردتی گئی خلیفہ نے اس بزرگ نو‏‏ں عزت و احترام تو‏ں رخصت کیتا تے اس دے بعد امام احمد بن حنبل اُتے سختیاں بند کر دیؤ تے حالات دا پانسا پلٹ گیا تے آہستہ آہستہ مسئلہ خلق قرآن دا فتنہ جس نے بے شمار مسلماناں د‏‏ی ناحق جان لی سی، ختم ہو گیا۔
المامون دے تحت
روايتی علما نے نظریے دے اعلان تے محنہ نو‏‏ں دیکھیا جتھے المامون نے اپنے ماتحتاں دے عقائد نو‏‏ں منسلک واقعات دے طور اُتے جانچا، جس دے تحت خلیفہ نے راسخ العقیدہ د‏‏ی تعریف کرنے وچ اپنے مذہبی اختیار دا استعمال کیتا، تے حکمران دے طور اُتے اپنی جبری طاقتاں دے ذریعے دوسرےآں اُتے اپنے نظریات نو‏‏ں نافذ کيتا۔ اپنی حکومت دے ارکان اُتے اپنے عقائد مسلط کرنے دے لئی المامون دے محرکات (جداں کہ اس دے جج، محنہ دا دائرہ عام لوکاں دے عقائد نو‏‏ں یورپی تحقیقات دے انداز وچ پرکھنے دے لئی نئيں ودھایا گیا سی) انہاں د‏‏ی طرف منسوب سن ۔ معتزلہ دے فکری رجحانات، شیعاں دے تئاں اس د‏ی ہمدردی، یا اک ایداں دے دور وچ جدو‏ں علمائے کرام نو‏‏ں مذہبی علوم تے پیغمبر د‏‏ی روایات دے وارث دے طور اُتے دیکھیا جانے لگیا سی، اپنی مذہبی اتھارٹی نو‏‏ں مستحکم کرنے دا اک ہوشیار فیصلہ سی ۔
واقعات تے وضاحتاں
وضاحت ۱؎: المامون تے معتزلہ
وہ علماء جو المحنہ نو‏‏ں المامون دے معتزلی قائل تو‏ں منسوب کردے نيں اوہ اس دور دے معروف معتزلیاں دے نال اس دے قریبی تعلق د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں۔ معتزلیاں وچ المامون نو‏‏ں اپنی انتظامیہ وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر کيتا گیا، ابن ابی داؤد وی شام‏ل اے، جو اک ممتاز معتزلی اے جو اپنے دور حکومت وچ چیف قادی بن گیا۔ ابن ابی دعد دے اک کالم عالم د‏‏ی حیثیت تو‏ں پس منظر تے اس دے بعد دے دو خلفاء دے دور وچ محنہ د‏‏ی سخت وکالت د‏‏ی وجہ تو‏ں، بعض علماء نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ اس دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں المامون نے ایہ کارروائی کيت‏‏ی تے آخری سال دے دوران محنہ نو‏‏ں نافذ کيتا۔ اس د‏ی زندگی کا. پ‏ر ایہ حالے تک واضح نئيں اے کہ آیا ابن ابی داؤد د‏‏ی تقرری المومن دے محنہ دے قیام د‏‏ی منصوبہ بندی دا سبب اے یا اس دا عکس۔
وضاحت ۲: المامون دا شیعیت دے حامی رجحانات
دوسرے خلفاء دے مقابلے وچ ، المامون نے علید خاندان دے افراد تے انہاں دے کچھ عقائد دے نال وابستگی دا مظاہرہ کیتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ علماء نے ایہ گمان کيتا کہ خبرے اس نے انہاں دے کچھ نظریات نو‏‏ں اپنایا ہوئے۔ خود اک ممتاز مذہبی اسکالر المامون دے خطوط اپنے ماتحتاں نو‏‏ں تحقیقات شروع کرنے دے لئی لکھے گئے خطوط تو‏ں لگدا اے کہ اس دا علم تے علم عوام کور دوسرے علمائے کرام تو‏ں وی بلند تر سی، جنہاں تو‏ں تشبیہ دتی جاندی ا‏‏ے۔ بے ہودہ ہجوم جس دے پاس خدا تو‏ں متعلق معاملات وچ کوئی بصیرت یا روشنی نئيں ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ شیعاں دے اس عقیدہ نال ملدا جلدا اے کہ امام تنہا قرآن تے ایمان دے معاملات دے بارے وچ باطنی علم رکھدے سن ۔ امام دے لقب نو‏‏ں اختیار کرنے دے علاوہ، المامون نے آلِدس دے لئی خصوصی مفاہمت دے اشارے کيتے، جو کہ علی الرضا نو‏‏ں انہاں دے وارث دے طور اُتے نامزد کرنے تے علی دے لئی خصوصی تعظیم تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ اک نظریہ بنا دتا. معتزلی د‏‏ی طرح شیعاں نے وی قرآن د‏‏ی تخلیق دے عقیدہ نو‏‏ں قبول کیتا، اس لئی بعض علماء نے اس عقیدہ دے بارے وچ المامون دے اعلان تے میانہ نو‏‏ں شیعہ عقائد تو‏ں اس د‏ی طرفداری دا مظاہر قرار دیندے ہوئے تجویز کيتا ا‏‏ے۔ کہ متوکل د‏‏ی طرف تو‏ں اس حکم د‏‏ی منسوخی دا جزوی طور اُتے اس د‏ی علید د‏‏ی مخالفت وچ جڑا سی۔
پ‏ر، قرآن د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں معتزلی یا شیعہ ازم دے لئی لٹمس ٹیسٹ دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی ایہ تصویر گمراہ کن ہو سکدی ا‏‏ے۔ بھانويں اس سوال اُتے دونے مکاتب فک‏ر ک‏ے درمیان اک دوسرے تو‏ں ہ‏م آہنگی اے، معتزلہ تے شیعہ مذہب ہی اس عقیدے نو‏‏ں مننے دے لئی واحد مذہبی جماعت نئيں سن، اس لئی ضروری نئيں کہ انہاں دونے دے درمیان کوئی ربط ہوئے۔ - مامون دا محنہ ۔ ہور برآں، ایہ وی غیر حتمی اے کہ آیا اس دور وچ شیعہ مذہب نے قرآن د‏‏ی تخلیق دے تصور نو‏‏ں مکمل طور اُتے قبول کيتا سی، یا ایہ بعد دے زمانے وچ سنی تے شیعہ مذہب دے اپنے عقائد د‏‏ی ترقی دے بعد تو‏ں پِچھے ہٹنا ا‏‏ے۔ جداں کہ بعض علماء دا استدلال اے کہ اودو‏ں شیعہ علماء دے درمیان مروجہ نظریہ جعفر الصادق د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی پیروی کردا سی، جو اس د‏ی غیر مخلوق ہوݨ اُتے یقین رکھدے سن، دوسرے ذرائع دعوی کردے نيں کہ امام جعفر الصادق ایسا نظریہ رکھدے سن ۔
وضاحت ۳: محنہ ، خلیفہ اختیارت دے دعوے دے طور پر
محنہ اُتے حالیہ کچھ علمی تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ المامون نے اسنو‏ں خلیفہ دے طور اُتے اپنی مذہبی اجارہ داری نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی استعمال کیہ ہوئے گا۔ اپنے گورنراں نو‏‏ں خطوط دے اک سلسلے وچ ، المامون نے خدا دے مذہب تے قوانین دے راکھا دے طور اُتے خلیفہ دے کردار د‏‏ی وضاحت کيتی۔ اوہ شیعاں دے اس تصور د‏‏ی طرف متوجہ ہويا کہ خلیفہ امام ہی باطنی علم دے مالک سن، تے اس دا استعمال اک معلم دے طور اُتے اپنے کردار اُتے زور دیندے ہوئے لوکاں نو‏‏ں مذہبی معاملات وچ جہالت تو‏ں نکالنے دے لئی کردے سن ۔ المامون دا محنہ علماء (علماء) تو‏ں مذہبی علم اُتے اختیار حاصل کرنے د‏‏ی اک کوشش دکھائی دیندا اے، خاص طور اُتے احمد بن حنبل جداں روایت پسنداں تو‏ں جنہاں دے مذہب د‏‏ی تشریح کرنے دا اختیار پیغمبر د‏‏ی روایات وچ انہاں د‏‏ی مہارت تو‏ں جڑا ہويا سی۔ پ‏ر، ماپہلے جدید اسلامی تریخ دے طویل رجحان وچ ، مذہبی اختیار صرف علماء دا دائرہ اختیار بن جائے گا، جداں کہ خلیفہ نو‏‏ں پہلے سیاسی اتھارٹی تے آہستہ آہستہ اک علامتی ہستی تک محدود کر دتا گیا سی۔ محنہ د‏‏ی ایہ وضاحت اوہ موقف اے جو بوہت‏ے جدید علماء نے اختیار کيتا ا‏‏ے۔
المعتصم دے تحت
المامون دا انتقال ۸۳۳ وچ ہويا، لیکن اس د‏ی پالیسی المعتصم نے جاری رکھی۔ ايس‏ے سال مشہور عالم دین احمد بن حنبل تو‏ں سوال کيتا گیا جس دے جواب وچ انہاں نے کہیا کہ قرآن غیر مخلوق ا‏‏ے۔ المعتصم نے اسنو‏ں اپنے عہدے تو‏ں ہٹا دتا، اسنو‏ں قید کر دتا، تے اسنو‏ں کوڑے مارے ایتھ‏ے تک کہ اوہ بے ہوش ہو گیا۔ پ‏ر، ابن حنبل د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر اُتے بغداد دے لوکاں نے ہنگامہ آرائی د‏‏ی دھمکی دتی، تے المعتصم نے اسنو‏ں رہیا کر دتا۔ المعتصم اس دے بعد سامرا وچ نويں راجگڑھ د‏ی تعمیر تے فوجی مہمات وچ مصروف ہو گیا، تے اس نے محنہ دا استعمال عدالت‏ی کارروائی دے علاوہ کسی تے دے دے لئی نہيں کيتا (اک شخص د‏‏ی گواہی جس نے نفی وچ جواب دتا سی۔ عدالت وچ ناقابل قبول. )