cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاثیر تبریزی
4۔ عشق، عاشق، معشوق تے بزم و طرب دے بارے وچ تے زمانے دے استادانِ موسیقی دے ناں مثنوی 'دعوۃ العاشقین'
5۔ سعادت آباد د‏‏ی عمارتاں تے اصفہان دے ہور شاہی قصراں د‏‏ی توصیف وچ مثنوی 'گلزارِ سعادت'
6۔ مثنوی 'ثمرۃ الحجاب'
7۔ اپنے رسالۂ معما د‏‏ی تعریف وچ تے اُس دے مقدمے دے طور اُتے اک مثنوی
8- یزد وچ اپنے عمرانی کماں تے تفت د‏‏ی آب و ہو‏‏ا دے متعلق مثنوی 'حسنِ اتفاق'
9۔ اخلاق تو‏ں متعلق اک مثنوی 'میمنت نامہ'
10- غزلیات
11- رباعیات
تاثیر تبریزی دا دیوانِ ترکی مفقود ہوئے چکيا اے تے ہن اُنہاں د‏‏ی چند باقی ماندہ ترکی غزلاں تے اشعار ہی موجود نيں جو تبریز تو‏ں نکلنے والے مجلے 'ئینی یول' وچ تصحیح تے شائع کیتے جا چکے نيں۔
حوالے
تاثیر تبریزی - دانش نامۂ بزرگِ اسلامی
محسن تاثیر تبریزی کیست؟
گٹھ:فارسی شاعر
11 ستمبر
11 ستمبر ورے دا 255واں دن اے۔
تے ستمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 9واں مہینا  اے جہڑا اگست دے مگروں تے اکتوبر توں پہلوں آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ستمبر گٹھ:سال دے دن
ضلع سووسات
ضلع سووسات ترکی دے صوبہ ارتوین دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے Artvin
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ارافورا پکھی پوچھل
گٹھ:پکھی پوچھل
پارکر کاؤنٹی
پارکر امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ارکی دا قلعہ
ارکی دا قلعہ،ہماچل پردیش دے ارکی قصبے وکھے ستھتّ ہے۔ ارکی دا قلعہ رانا پرتھوی سنگھ،جو رانا سابھا چند دے اترادھکاری سن، نے 1695-1700 دے سمیں دوران بنایا۔ ایہہ قلعہ 1806 وچّ گورکھیاں نے قبجے وچّ لے لیا سی۔ رانا جگت سنگھ جو باگھل ریاست دے حکمران سن، نوں نالاگڑھ وکھے شرن لینی پئی سی۔ 1806-1815 دے سمیں دوران، گورکھا جرنیل امر سنگھ تھاپا نے ارکی نوں ہماچل پردیش دے کانگڑا کھیتر تکّ پیر پسارن لئی مضبوط گڑھ وجوں ورتیا۔ ارکی پہاڑی ریاست باگھل،دی راجدھانی سی۔ ایہہ ریاست راجا اجے دیوَ سنگھ، پنور راجپوت نے 1643 وچّ ستھاپت کیتی گئی سی اتے ارکی نوں راجا سابھا ولوں 1650 وچّ راجدھانی بنایا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:ہماچل پردیس دے قلعے
گٹھ:بھارت دے قلعے گٹھ:ہماچل پردیش
دلیر مہندی
دلیر سنگھ، سٹیج دا نام، "دلیر مہندی" (جنم 18 اگست 1967) اک بھارتی رکارڈنگ کلاکار، سنگیتکار، گیت لکھاری ، لکھاری، ریکارڈ پروڈیسر، پرفامر اتے ماحول-پریمی ہے۔ اس نوں بھنگڑا،  دنیا بھر وچّ لوکپری بناؤن دا، اتے ادوں والے دلیر-توں پہلے ویلے دے بالیوڈ سنگیت صنعت دے پیرلل غیر-فلم سنگیت صنعت قایم کرن دا سہرا جاندا ہے۔ اوہ اک بھارتی پوپ آئیکان ہے، جو اپنے   ناچ گیتاں، اپنی ولکھن آواز، دستار اتے لمبے لہردے لباساں  لئی جانیا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی گائک گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:جٹ
چک 245 ر ب
چک  245 ر ب   ضلع فیصل آباد دی تحصیل فیصل آباد صدر دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
مہاراجا رنجیت سنگھ
مہاراجا رنجیت سنگھ (۱۳ نومبر ۱٧۸۰ - ۲۷ جون ۱۸۳۹) پنجاب وچ سلطنت پنجاب دے پہلے مہاراجا سی ۔ رنجیت سنگھ نے پنجاب، کشمیر تے سرحد چوں افغانیاں نوں باہر کڈھ دتا ۔ پنجاب نوں انگریزاں توں وی بچائی رکھیا ۔
رنجیت سنگھ سکرچاکیہ مسل دے سردار مہان سنگھ دا پتر سی۔ ۱۳ نومبر ۱٧۸۰ء چ (اجکل دے پاکستان دے) صوبہ پنجاب دے شہر گجرانوالہ دے نیڑے جمیا ۔ اس دا جوڑ جٹاں دی اک برادری نال سی ۔ ہلے اوہ جواک ای سی جے چيچک ہون توں اسدی اک اکھ مک گئی۔ اوس ویلے پنجاب دا جوکھا سارا تھاں سکھ مسلاں کول سی تے اے سکھ مسلاں سربت خالصہ دے تھلے سن۔ ایناں مسلاں نے اپنے اپنے تھاں ونڈے ہوۓ سن۔ ۔ رنجیت سنگھ دا پیؤ مہان سنگھ سکرچاکیہ مسل دا سردار سی تے اتلے پنجاب چ اس دے راجگڑھ گجرانوالہ دے آلے دوالے دے تھاں اس دے کول سن ۔ ۱۷۸۵ چ رنجیت سنگھ دی منگنی کنہیا مسل دے سردار گربخش سنگھ تے سردارنی سدا کور دی دھی مہتاب کور نال کیتی گئی۔ رنجیت ۱۲ وریاں دا سی جدوں اسدا پیؤ مر گئیا تے ایہہ کنہیا مسل دی پردھان سدا کور دی ہتھونڈائی راج چ آیا تے اپنی مسل دا سردار بن گئیا ۔ ۱۸ ورے دا ہوکے اونے اپنی مسل نوں سمبالیا ۔
شیر -پنجاب مہاراجہ رنجیت سنگھ دا جم ۱۳ نومبر ۱٧۸۰ نوں  شکرچکیا مثل دے سردار مہاں سنگھ تے سردارنی راج کور جو جیند سردار گجپت سنگھ دی پتری سی تے مالوا دا ہون کرکے اس  نوں ” مائی ملوین ” وی کیہا جاندا سی ،دے گھر ہویا ۱ اس  دا بچپن دا نام بدھ سنگھ رکھیا گیا ۱ جدوں مہا سنگھ نوں اسدے گھر پتر ہون دی خبر ملی تاں اوہ اک جنگی مہم دوران سید نگر دی مورچابندی کر رہے سی ۱ جدوں فتح پاکے گجراں والہ واپس آیا تاں اسنے جت دی خوشی وچ اپنے بچے دا نام رنجیت سنگھ رکھ دتا ۱ ماں پیو دا اکلا اکلا پتر سی بڑے لاڈ پیار نال پلیا پر بچپن وچ سیتلا نکلن کارن اس  دی اک اکھ جاندی رہی تے منہ تے چیچک دے بھاری داغ پے گئے ۱
مڈھلی تعلیم پنجابی تے گنت اس نے بھائی حصہ سنگھ دی دھرم سالا توں کیتی پر اگے اوہ پڑائی نہ کر سکے ۱ انا دنا وچ پڑائی لکھائی تے تعلیم دا پرسار ہندواں وچ زیادہتر کھتریاں تے براہمنا وچ تے مسلمانا وچ سییداں وچ ہندا سی ۱ کھیتی باڑی ، دستکاری اتے مزدوری کرن والیاں لئی پڑنا بہت دور دی گل سی ۱ دوسری وجا ایہہ وی سی کی گوروگوبند سنگھ جی نے سکھاں نوں اک مارشل کومّ دا روپ دتا جس کرکے زمین نال جڑی کاشتگراں دی جماعت بہادری تے فوجی طاقت وچ کھتریاں راجپوتاں تے پٹھانا نالو وی اگے نکل گئی
مسلاں دے سمے توں ہی پڑائی نالوں زیادہ اہم یدھکلا ،گھوڑ- سواری ،شکار کھیڈنا ، جنگی کرتب ، نشانے-بازی تے تیراکی سن جو رنجیت سنگھ دی پڑائی دے ضروری موضوع سن ۱ مہاراجہ اجے ۹-۱۰ سال دا ہی سی ، کی اسنے اپنے پیؤ نال یدھ-جنگاں وچ حصہ لینا شروع کر دتا ۱ اک واری سودرا دی مہم دے دوران مہاں سنگھ اچانک بیمار ہو گیا ، اسنوں واپس آنا پیا تاں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس مہم دی اگوائی کیتی ، جت وی حاصل کیتی تے دشمن نوں ہرا کے اسدے گولہ برود تے وی قبضہ کر لیا ۱
پروار
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں ۱۷ شادیاں سن۱ آخری شادی مہارانی جنداں نال ہوئی ۱ جیاتر شادیاں دا مقصد سیاسی سی مسلاں نوں اکٹھا کرنا جاں اپنے راج دا پھلار کرن لئی ۱ ایہناں وچو اٹھ پتر ہوئے۱
کھڑک سنگھ (۱٧۹۹–۱۸۳۹ ) ایشر سنگھ (۱۸۰۴–۱۸۰۵ ) شیر سنگھ (۱۸۰٧–۱۸۴۳ ) تارہ سنگھ (۱۸۰٧–۱۸۵۹ )کشمیرا سنگھ (۱۸۱۹–۱۸۴۴)پشورا سنگھ (۱۸۲۳–۱۸۴۵ )ملتانا سنگھ (۱۸۱۹–۱۸۴٦ ) دلیپ سنگھ (۱۸۳۸-
۱۸۹۳)
اس دا پہلا ویاہ ۱٧۸۵ بہادر سردارنی سدا کور جسدا پتی گربخش سنگھ مہاں سنگھ دے خلاف لڑائی وچ ماریا گیا سی ، دی پتری مہتاب کور نال ہویا ۱ اس رشتے نال مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں سیاسی طاقت ملی ۱ دونا مسلاں دا آپسی تناو ختم ہو گیا تے ایہہ دو طاقتاں اکٹھیاں ہو گئیاں ۱
اجے اوہ مساں بارہ کو وریاں دے ہوئے سن کی اپریل ۱٧۹۰ پیؤ دا، جنھا دی عمر صرف ۲٧ سال دی سی چھتر چھایا سدا لئی اٹھ گیا ۱پیؤ دیاں آخری سسکار دیاں رسماں ادا کرکے رنجیت سنگھ شکرچکیا مثل دا سردار دھاپ دتا گیا ۱ رنجیت سنگھ اجے بہت چھوٹا سی سو راج-کاج دا سارا کم راج کور، اہنا دی ماں دے ہتھ وچ آ گیا جس نوں چلان لئی دیوان لکھپت رائے نوں نیت کیتا گیا ۱ ویاہ تو ترنت بعد رانی سدا کور نے اپنی کنئیا مثل نوں شکرچکیا مثل نال جوڑ دتا۱ ہن راج کور، دیوان لکھپت رائے تے سدا کور نے رنجیت سنگھ دے ناں تے انتظام چلانا شروع کر دتا، جس نوں “تن پرتیندھیاں دی کونسل ” کیہا جاندا سی جنھا وچو سبھ تو ودھ بااثر سدا کور سی ۱
رنجیت سنگھ دی دوسری شادی ۱٧۹٧ وچ نکئی مثل دے سردار گیان سنگھ دی بھین راج کور نال ہوئی ، جسدا نہ بدل کے داتار کور رکھ دتا ،کدی کدی مائی نیپھاں وی کیہا جاندا سی۱ اس شادی نال رنجیت سنگھ دی سیاسی طاقت وچ وادھا ہویا ۱ اس دوران دیوان لکھپت رائے جد معاملہ اگراہن گیا تاں مسلمان زمیداراں دے ہتھوں ماریا گیا ۱ راج کور، رنجیت سنگھ دی ماں دا اچانک انتقال ہو گیا ۱ ہن مثل دا سارا کم سدا کور دے ہتھ وچ آ گیا ۱ سدا کور دا ارادہ سی رنجیت سنگھ نوں اپنے ہتھ وچ کرکے سکتا دا سارا راج پربندھ اوہ خود کرے ۱ اسنے سمے سمے سر رنجیت سنگھ دی معاشی تے فوجی مدت وی کیتی ۱ پر پھر وی رنجیت سنگھ نوں اپنے اپر اسدی حکومت منظور نہی سی سدا کور آپنیا چالاں نہ چلدیاں ویکھ کے اپنی بیٹی نوں اپنے نال لیکے اپنی مثل نوں واپس چلی گئی ۱ رنجیت سنگھ غیر-ضروری بندھنا توں آزاد ہو گیا ۱
رنجیت سنگھ دے وڈے-وڈیرے معمولی کرسانی کر کے اپنی روزی-روٹی کماؤن والے لوک سن۔ اوہ گجرانوالہ دے ارد-گرد ڈنگر چاردے سن۔ ایہناں وچوں سبھ توں پہلاں جس بندے نے کجھ مشہوری حاصل کیتی اوہ سی بدھ سنگھ۔ اوہ بدھ سنگھ 'دیساں' دے ناں نال جانیاں جاندا سی۔ اوہ ہر ویلے اپنی گھوڑی 'دیساں' نال ہی تردا-پھردا نظر آؤندا سی، اس لئی اس دا ناں بدھ سنگھ دیساں پے گیا۔ اپنی اس ڈبّ-کھڑبی گھوڑی 'تے سوار بدھ سنگھ نے پنجاب دے سارے میدان گاہ دتے اتے پنجاب دے دریاواں وچّ جدوں ہڑ آئے ہندے سن، اس ویلے اوہ اوہناں نوں اپنی گھوڑی 'تے پار کرن وچّ فخر محسوس کردا سی۔ ایہہ اس ویلے اتہاس دا پنہ بن گیا جدوں اوہ دسویں سکھ گورو گوبند سنگھ جی توں امرت پان کر کے 'خالصہ' بن گیا۔ جدوں ۱٧۱۸ وچّ بدھ سنگھ چلانا کر گیا تاں اس دے سریر 'تے برچھیاں اتے گولیاں دے نشان سن۔ اوہ اپنے پتراں واسطے کجھ پنڈ چھڈّ گیا جنہاں نوں اوہ اپنے کہہ سکدے سن۔ کجھ پنڈ اجیہے وی سن جہڑے اس نوں 'راکھی' (رکھیا کرن لئی ادا کیتی جان والی رقم) ادا کردے سن۔ بدھ سنگھ دے پتر نودھ سنگھ نے سکرچکّ پنڈ دی قلعہ بندی کر لئی اتے کجھ ہتھیاربند بندے وی رکھ لئے۔ سکرچکّ والیاں نے کجھ ہور مسلاں نال وی گنڈھ-سنڈھ کر لئی اتے احمد شاہ ابدالی دیاں دھاڑاں نال کئی مٹھبھیڑاں کیتیاں۔ جیوں ہی پنجاب نوں لٹّ-پٹّ کے افغانی واپس گئے، راوی اتے جہلم دریاواں دے درمیان دے علاقے نوں نودھ سنگھ نے اپنے قبضے وچّ کر لیا۔ ۱٧۵۲ وچّ افغانیاں نال مٹھبھیڑ وچّ نودھ سنگھ ماریا گیا۔ نودھ سنگھ دے چار پتر سن۔ ایہناں وچوں چڑھت سنگھ سبھ توں وڈا سی۔ اس نے سکرچکّ پنڈ نوں چھڈّ کے گجرانوالہ نوں اپنا ہیڈکوارٹر بنا لیا اتے اس دے ارد-گرد مورچابندی کر لئی۔ افغانی گورنر چھوٹی جہی فوجی ٹکڑی نال لاہور توں چل کے چڑھت سنگھ نوں پکڑن لئی گجرانوالہ آیا پر سردار نے اس دی پیش نہ جان دتی، سگوں اس نوں مجبور کیتا کہ اوہ اپنے نال لیاندیاں بندوقاں اتے راشن وی پچھے چھڈّ جاوے۔ اس چھوٹی جہی سفلتا نے چڑھت سنگھ دی بہت حوصلہ-افزائی کیتی تے اس نے اگے ودھ کے وزیرآباد، احمدآباد اتے روہتاس دے قصبے وی قبضے ہیٹھ کر لئے۔ پر جدوں احمد شاہ ابدالی افغانستان توں کوچ کر کے پنجاب پہنچیا تاں چڑھت سنگھ جنگلاں نوں دوڑ گیا۔ ابدالی نے اس دے سارے علاقے نوں لٹّ-پٹّ لیا۔ اس نے گجرانوالہ دی مورچابندی نوں تہس-نہس کر دتا۔ پر چڑھت سنگھ نوں جیوں ہی خبر لگی کہ ابدالی واپس افغانستان ولّ چل پیا ہے تاں اس نے اس دا پچھا کیتا اتے اس دا کافی سامان لٹّ لیا۔ اس نے گجرانوالہ اتے اس دے آسپاس دے علاقیاں دی مڑ توں مورچابندی کر لئی۔
پنجاب دے بہت سارے امیر پریوار ابدالی دے حملے سمیں جموں جا وسے سن۔ چڑھت سنگھ نے جموں 'تے قبضہ کرن دا من بنایا پر بھنگی سرداراں نے اس 'تے اپنا حق جتلایا اتے اس نوں اگے ودھن توں روکیا۔ اک مٹھبھیڑ وچّ چڑھت سنگھ ماریا گیا۔ دراصل، اس دی اپنی ہی بندوق دی نال پھٹ گئی اتے اوہ گمبھیر روپ وچّ زخمی ہو گیا تے زخماں دا تاب نہ سہاردیاں اکال چلانا کر گیا۔ چڑھت سنگھ دا ۱۴-سالا پتر مہاں سنگھ اپنے پتا وانگ بہت امنگپورن اتے بہادر سی۔ اس نے جیند دے سردار گجپت سنگھ دی لڑکی نال ویاہ کر لیا اتے دوہاں مسلاں دے ملاپ نال اس دی طاقت سکھ مسلاں درمیان بہت ودھ گئی۔ اس نے مورچیبندی والے شہر گجرانوالہ دے اندر اک قلعہ-نماہا محل بنایا جس دا ناں اس نے اپنے ناں 'تے 'گڑھی مہاں سنگھ' رکھیا۔ اس نے اپنے گھڑ-سواراں دی گنتی ودھا کے ۶٬۰۰۰ کر لئی اتے اپنے وڈیریاں والی پرساروادی نیتی نوں اگے توریا۔ اس نے رسول نگر دا شہر اک مسلمان قبائلی سردار کولوں کھوہ لیا۔ اس نے چٹھےآں کولوں علی پور، پنڈی بھٹیاں، ساہیوال، عیسی خیل اتے سیالکوٹ جت لئے۔ اس نے اپنے پیؤ دے سپنے نوں پورا کرن لئی جموں ولّ چالے پائے۔ اتھے دا ہندو ڈوگرا شاسک مہاں سنگھ دی شکتی توں ڈردا اس امیراں دی نگری نوں چھڈّ کے دوڑ گیا۔ ہن مہاں سنگھ باقی دے مسلداراں نالوں وڈی طاقت بن گیا سی۔ کنہئیا مسل نے بھنگیاں نوں روند کے نیواں دکھایا سی۔ ہن اوہ چاہندے سن کہ مہاں سنگھ نوں جموں توں باہر کڈھیا جاوے۔ پر اک مٹھبھیڑ درمیان کنہیا مسل دا چشمے-چراغ گربخش سنگھ ماریا گیا۔ کنہئیا مثل دی چڑھت نوں بہت ٹھیس پہنچی۔ کنہئیا مثل دے سردار نوں اپنی پوتی مہتاب کور دی منگنی مہاں سنگھ دے بیٹے رنجیت سنگھ نال کرنی پئی۔ اس توں جلدی ہی بعد کنہئیا سردار دی موت ہو گئی تے مہتاب کور دی ماں رانی سدا کور اس مثل دی سردارنی بنیں۔ مہاں سنگھ دی موت ۱٧۹۲ وچّ ہوئی۔
بدھ سنگھ توں لے کے مہاں سنگھ تکّ رنجیت سنگھ دے پرکھیاں نے جو کجھ اس نوں وراثت وچّ دتا، اس وچّ اتلا لہندے پنجاب وچّ کافی وڈے آکار دی ریاست، چنگی نسل دے ہزاراں بہادر گھوڑے، بندوقاں اتے بندوقچی شامل سن۔
رنجیت سنگھ دی جمن دی تھاں تے تریخ بارے اتہاسکاراں دی رائے
رنجیت سنگھ جیند ریاست وچّ واقع بڈرکھاں ناں دے قصبے وچّ واقع چھوٹی جہی گڑھی وچّ ۱۳ نومبر ۱٧۸۰ نوں جمیا۔اسدی ماں دا ناں راج کور سی جہڑی جیند دے راجا گجپت سنگھ دی بیٹی سی۔ اس نوں اس دے سوہرے گھر وچّ مائی ملوائن دے ناں نال جانیاں جاندا سی۔ جویں پنجاب وچّ ریت ہے، اوہ اپنی پہلی اولاد نوں جمن لئی اپنے پیکے گھر آ گئی۔ بچے دے پیدا ہون 'تے اس دا ناں بدھ سنگھ رکھیا گیا۔ جدوں بچے دے پیدا ہون دی خبر اس دے پیؤ مہاں سنگھ نوں گجرانوالے پہنچائی گئی تاں اوہ اس ویلے اتھے نہیں سی سگوں اپنے گھوڑ-سواراں نال جہلم دریا دے آسپاس قابض چٹھیاں دے خلاف مہم 'تے چڑھیا ہویا سی۔ دوہاں سرداراں وچّ جموں 'تے قابض ہون لئی کئی واری زوردار جھڑپاں ہو چکیاں سن۔ مہاں سنگھ نوں اپنا اجلا بھوکھ نظر آ رہا سی، اس لئی اس نے بدھ سنگھ دے جنم دی خبر ملدیاں ہی ہرکارے نوں جیند ولّ دوڑایا تے کیہا کہ شہزادے دا ناں بدھ سنگھ دی بجائے رنجیت سنگھ رکھیا جاوے۔
اتہاسکاراں وچّ رنجیت سنگھ دے جنم دی طریق اتے ستھان نوں لے کے اختلاف ہن۔ گجرانوالے وچّ اک پرانے گھر دے باہر دو پلیٹاں لگیاں ہوئیاں ہن جنہاں 'تے لکھیا ہویا ہے کہ رنجیت سنگھ اس گھر وچّ پیدا ہویا تے اس دے جنم دی طریق ۲ نومبر، ۱۷۸۰ لکھی ہوئی ہے۔ ایہناں پلیٹاں نوں کئی اتہاسکاراں نے پرمانک منیاں ہے جنہاں وچّ میک گریگر، گرفن اتے پریم سنگھ ہوتیمردان شامل ہن۔ اس وچّ کوئی شکّ نہیں کہ ایہہ پلٹان پنجاب نوں برطانوی راج وچّ شامل کرن دے کئی سال بعد انگریزاں دوارا لائے گئے سن۔ ایہناں 'تے لکھی عبارت انگریزی، اردو اتے پنجابی وچّ ہے۔ ظاہر ہے کہ ایہہ کسے بریٹیش سولیئن افسر ولوں لوائے گئے جس نے اس دی اتہاسک پرمانکتا ولّ کوئی دھیان نہیں دتا۔ لاہور دربار دا واقعہ نویس سوہن لال سوری اتے دیوان امر ناتھ رنجیت دے جم دن دے جشناں دی طریق ۱۳ نومبر، ۱۷۸۰ ہی انکت کردے ہن۔ سوہن لال سوری نے رنجیت سنگھ دا جنم ستھان وی بڈرکھاں ہی لکھیا ہے۔
رنجیت سنگھ 'تے چیچک دے حملے دی گلّ نوں سوہن لال نے انجھ بیان کیتا ہے، گورومئی راج کمار دی طبیعت ناساز ہو گئی۔ دو سو گھڑ-سوار سربلند خان دی کمان ادھین اتے وڈے ڈاکٹر لالا حاکم رائے سمیت مہان شہزادے دی دیکھ-ریکھ لئی روانہ کیتے گئے۔ تکھے بخار اتے چیچک کارن گورومئی راج کمار دی حالت وگڑ گئی۔ سجی اکھ وچّ بہت زیاد درد سی تے ایہہ تکلیف گھٹّ ہندی نظر نہیں سی آ رہی۔ (اتھے سوہن لال نے وی ٹپلا کھادھا ہے، رنجیت سنگھ دی سجی نہیں سگوں کھبی اکھ چیچک نال ماری گئی سی)
رنجیت سنگھ دے بچپن بارے بہت گھٹّ لکھیا ملدا ہے۔ مہاں سنگھ نوں اپنیاں فوجی مہماں توں کدے ویہل نہیں ملیا۔ اوہ بچے رنجیت سنگھ بارے جاں اپنی پتنی راج کور ولّ بہتا سماں نہیں دے سکیا۔ دراصل، سکھ راجے وی مسلمان حاکماں وانگ اپنیاں بیویاں نوں زنانخانے دی چار-دیواری وچّ ہی قید کر چھڈدے سن۔ رنجیت دی ماتا راج کور رنجیت نوں روز گردوارے لے جاندی سی تے اوہ بیٹھ کے گورو گرنتھ صاحب دا پاٹھ سندا سی۔ سکھ دھرم دی مڈھلی جانکاری وی بچے نوں دتی جاندی سی۔ سکھ سرداراں دے گھراں وچّ عامَ طور 'تے ایہہ کم براہمن پجاریاں نوں سونپیا جاندا سی۔ شاید ایہہ اس لئی کہ سردار کسے وی مہم 'تے چڑھن توں پہلاں شبھ گھڑی دا پتہ لواؤندے سن۔ گرہیاں دیاں چالاں، دشاواں آدی دا حساب کتاب جانن کارن ایہہ براہمن سرداراں دے گھراں وچّ بہت ستکارت سمجھے جاندے سن۔ رنجیت سنگھ بھاویں گورو گرنتھ صاحب وچّ یقین رکھدا سی پر اسے اثر ادھین کسے وی خوشی غمی سمیں گٔوآں دان کرن، اتے جوالامکھی مندر وچّ ماتا دے چھتر چڑھاؤن نوں وی نہیں سی بھلدا۔ اوہناں دناں وچّ شکار کھیڈنا، نیزے بازی، تلواربازی دی ٹریننگ لینا اتے گھوڑ-سواری کرنا ہی سبھ توں وڈی ودیا سمجھی جاندی سی۔ اپنے بچپن دے دناں وچّ ہی رنجیت سنگھ نوں گھوڑیاں دا شوق پیدا ہو گیا سی جو کہ اس دی زندگی دے آخری دناں تکّ پاگلپن دی حد تکّ ودھ گیا سی۔
رنجیت سنگھ نوں فوجی مہم دا پہلا تجربہ اس سمیں ہویا جدوں اوہ صرف ۱۰ سالاں دا سی۔ اس دے پتا مہاں سنگھ نے گجرات دے مسلدار صاحب سنگھ بھنگی کولوں نذرانہ منگیا، اس نے دین توں کورا جواب دے دتا۔ مہاں سنگھ نے اس 'تے حملہ بول دتا۔ صاحب سنگھ نے سودھڑاں دے قلعے وچّ شرن لے لئی اتے لاہور وچّ رہندے اپنے رشتے داراں نوں مدد لئی اپیل کیتی۔ مہاں سنگھ نے رنجیت سنگھ نوں لے کے سودھڑاں دے قلعے نوں گھیرا پا لیا۔ ایہہ گھیر لما ہو گیا تے مہاں سنگھ اچانک بہت بیمار ہو گیا۔ ایہہ سوچ کے کہ شاید اوہ ٹھیک نہ ہو سکے، مہاں سنگھ نے رنجیت سنگھ نوں اپنا جانشین تھاپ دتا اتے اس دے متھے 'تے کیسر دا تلک لا کے اس نوں سکرچکیا مسل دا مکھی نیوکت کر دتا تے گجرانوالہ پرت آیا۔ جدوں بھنگی سرداراں نے لاہور وچّ سنیاں کہ مہاں سنگھ بیمار ہو گیا ہے اتے مہم دی کمان اک دس سال دے بچے دے ہتھ وچّ ہے، اوہ صاحب سنگھ بھنگی دی مدد لئی سودھڑاں ولّ کوچ کر گئے۔ رنجیت سنگھ نے لاہور توں آؤن والی بھنگی فوج نوں سودھڑاں دے کافی باہروار گھیرا پا لیا اتے اوہناں نوں کھدیڑ دتا۔ اپنے مرن توں پہلاں مہاں سنگھ نے اپنے بیٹے دی جت دی خبر سن لئی۔ رنجیت سنگھ سودھڑاں نوں فتح کرن اپرنت گجرانوالے اپنے پتا دے سنسکار وچّ شامل ہون لئی پہنچ گیا۔
رنجیت سنگھ دا ویاہ ۱۶ویں ورے چ کنہیا مسل چ ہوئیا تے اینہاں دوناں مسلاں دے ملاپ نال اسدی طاقت ہور وی ودھ گئی ۔ اسدی سس سدا کور اک سیانی جیدار تے پردھان زنانی سی ، جس نے رنجیت نوں اگے ورھان لئی بعوت کج کیتا۔ کئی لڑائیاں مگروں اسنے دوجیاں مسلاں نوں فتح کر کے سکھ سلطنت دی نیونہہ رکھی ۔ ۱۹آں سالاں دی عمر چ ۱٧۹۹ء چ اسنے لہور تے قبضہ کر کے اسنوں اپنا راجگھر بنا لئیا ۔ ۳ سال بعد ۱۸۰۲ء چ امرتسر فتح کیتا اوتھوں بھنگیاں دی مشہور توپ تے ہور کئی توپاں ہتھ آئیاں ۔ کجھ ای ورہیاں چ اسنے سارے وسطی پنجاب تے ستلج تک قبضہ کرلئیا ، فیر ستلج پار کرکے لدھیانے تے وی قبضہ کرلئیا ۔ لارڈ منٹو رنجیت سنگھ دی اس پیش قدمی نوں انگریزی مفاد دے خلاف سمجھدا سی ، چنانچہ ۱۸۰۹ء دے معاہدہ امرتسر دی رو نال دریائے ستلج اسدی سلطنت دی جنوبی حد قرار پائی ۔ ہن اسدا رخ شمال مغرب ول ہوگئیا تے لگاتار لڑائیاں دے بعد اٹک ۔ ملتان (۱۸۱۸)، کشمیر (۱۸۱۹)، ہزارہ ، بنوں ، ڈیرہ غازی خان۱۸۲۰، ڈیرہ اسماعیل خان ۱۸۲۱ تے پشاور ۱۸۳۴ چ مل مار کے اپنی سرکار چ رلاۓ ۔
شاہ زمان دے حملے
احمد شاہ ابدالی دا پوتا شاہزمان سن ۱۷۸۳ عیسوی وچ کابل دے تخت اتے بیٹھا۔ اسنے وی اپنے دادا دی طرح ہندوستان اتے حملہ کرن دی پالیسی دھارن کر لئی۔ اسنے پہلا حملہ سن ۱٧۸٧ عیسوی وچ اتے دوجا سن ۱٧۸۸ عیسوی وچ کیتا پر خالصہ ولوں ہار کھا کے گھریلو حالات دے وگڑ جان دے کارن پنجہ صاحب دے کھیتر ولوں اوہ اگے نہیں ودھ سکیا۔ تیجا حملہ اسنے سن ۱٧۹٦ عیسوی وچ کیتا۔ پنجہ صاحب پہنچ کے اسنے مسلاں دے سرداراں دے مکھی سردار رنجیت سنگھ شکرچکیا نوں پتر لکھیا کہ اوہ ماتحتی قبول کر لین۔ جواب وچ رنجیت سنگھ نے کیہا– اسیں لڑائی لئی ططپر ہاں۔
شاہزمان وڈی فوج لے کے فتح دے ڈھنکے وجاؤندا ہویا لاہور تک پہنچ گیا۔ اسنے لاہور نگر اتے سہج وچ ہی اختیار کر لیا۔ شاہزمان دی وڈا فوج ویکھکے مقامی بھنگی مسل دے سردار اسدا سامنا نہیں سکے، لاہور نگر نوں اسدے رحم و کرم اتے چھڈکے بھجّ گئے۔ لاہور اتے قبضہ کرکے اوہ امرتسر دی طرف ودھیا، جتھے خالصے دیاں فوجاں اکٹھیاں سن۔ اتھے خوب ڈٹ کے خونی لڑائی ہوئی۔ اوہ متحدہ خالصہ فوجاں دا سامنا کرن وچ ناکام رہا تے ہار ہوکے واپس لاہور چلا گیا۔
ہن اسنے کوٹپالیسی دا سہارا لینا بہتر سمجھیا۔ پہلے اسنے کئی مسلداراں نوں پتر لکھے کہ اوہ استوں لاہور دی صوبیداری قبول کر لین پر اجیہا کسے نے وی نے نہ کیتا۔ ادوں اسنوں کابل ولوں خبراں ملیا کہ اسدے بھرا نے قندھار نگر وچ بغاوت کر دتی اے اتے اوہ قابل دی طرف ودھ رہا اے۔ اس اتے شاہزمان نے ترنت واپس پرتنا بہتر سمجھیا۔
جاندے ہوئے اسنے پنجاب دی حکمرانی ہامیز شیر محمد خان نوں سونپ دتی۔ سکھ تاں اس موقعے دی ویکھ وچ سن۔ انھاننے سارے کھیتراں اتے پھر اپنا اختیار قائم کر لیا اتے لاہور دی طرف ودھ چلے۔ جلدی ہی سکھاں نے اسدے ولوں قائم گورنراں نوں مار بھجایا۔ بھنگی مسل دے سرداراں نے لاہور اتے پھر قبضہ کر لیا۔
دو سال دے وقفہ وچ شاہزمان نے بھارت اتے چوتھا حملہ سن ۱٧۹۸ عیسوی وچ کر دتا۔ اس وار سکھاں نے پھر ولوں اسنوں اپنی پرانی پالیسی دے دوران لاہور تک آؤن دتا۔ کتے کوئی آمنا–سامنا نہیں کیتا۔ اسلئی شاہزمان بہت حیران ہویا۔ اسنوں جھوٹھا یعقین دلوایا گیا کہ تہاڈی طاقت نوں دھیان وچ رکھکے سکھ بھیبھیت ہوکے بھجّ گئے ہن۔ ادوں سردار رنجیت سنگھ اتے ہور سرداراں نے متحدہ روپ ولوں لاہور اتے حملہ کر دتا۔ شاہزمان نوں بھاری نقصان چکنا پیا۔
اوہ بھیبھیت ہوکے قلعے وچ پناہ لے کے بیٹھ گیا۔ خالصہ نے چارے پاسے ولوں ناکیبندی کر لئی، رسد پانی دے رستے روک لئے اتے جنی تنگی ہو سکدی سی، اسنوں دتی۔ پر شاہزمان ساہس بٹور کے باہر نکل کے سامنا کرن دا ساہس نہیں کر سکیا۔ کیہا جاندا اے کہ اس حملے وچ افغاناں دے خلاف رنجیت سنگھ نے اوہ ساہس اتے بہادری وکھائی، جنھے شاہزمان دے من اتے گمبھیر اثر پایا، کیونکہ رنجیت سنگھ نے لاہور دے شاہی قلعہ بندی دے ‘سامن’ گمبد اتے چڑھکے کئی افغان پہریدار فوجیاں نوں موت دے گھاٹ اتاریا سی۔
بھلے ہی شاہزمان لاہور نگر اتے اختیار کرن وچ کامیاب ہو گیا پر ہنے اسنوں سکھ فوجیاں ولوں لوہا لینا سی ادوں رنجیت سنگھ نے اسنوں غرض کے ‘سامن گمبد’ ولوں للکاریا اتے کیہا– ‘احمد شاہ دے پوترے، سردار چڑھت سنگھ دا پوتا تینوں ملن آیا اے، آ نکل، جیکر ہمت اے تاں جنگ دے میدان وچ مل لے’ ایہہ للکار اسنے تن وار دتی اتے شاہزمان نے اگے ولوں چوں تک نہیں کیتی۔ بعد وچ جلدی ہی تنگ آکے اوہ اپنے دیس نوں واپس چلا گیا۔
اس ویلے جہلم دریا وچ اکسمات پانی چڑھ آیا اتے شاہزمان دی بہت سی توپاں دریا پار کردے سماں پانی وچ ڈبّ گئیاں۔ اس دور وچ لڑائی لئی توپاں دی اہمیت زیادہ سمجھی جاندی سی، اسلئی شاہزمان نے رنجیت سنگھ نوں لکھیا کہ جیکر اوہ اسدی ساری توپاں جہلم دریا توں کڈھ کے کابل بھیج دیوے تاں اوہ اسنوں اسدے بدلے وچ لاہور دا حکمران قبول کر لویگا اتے اوہ پھر بھارت اتے حملہ نہیں کریگا۔ رنجیت سنگھ نے پندرہا (۱۵) توپاں دریا ولوں کڈھ کے شاہ زمان نوں کابل بھیج دتیاں۔ اس اتے خوش ہوکے شاہزمان نے رنجیت سنگھ نوں پنجاب دا حکمران قبول کر لیا۔
شاہزمان دے واپس جان اتے لاہور اتے بھنگی مسل دے سرداراں نے اختیار کر لیا۔ ایہہ تناں سردار صاحب سنگھ، چیت سنگھ اتے موہر سنگھ آپس وچ لڑدے–جھگڑتے رہندے سن۔ شہر دا پربندھ بہت خراب سی۔ پرجا بہت دکھی سی۔ شہر دی رکھیا دا کوئی خیال نہیں کردا سی۔ اس حالت نوں ویکھکے قصور دے نواب نظام الدین نے لاہور اتے حملہ کر دتا اتے اختیار کرن دی نیت بنا لئی۔ لاہور دی جنتا ایہناں سرداراں دے راج ولوں دکھی تاں ضرور سی پر قصور دے نواب نوں ایہہ لوک ایہناں توں وی بری آفت سمجھدے سن۔
دوجے پاسے لاہور دی جنتا نے سردار رنجیت سنگھ دی شوبھا سنی ہوئی سی کہ رنجیت سنگھ دی پرجا سکھ اتے امن ولوں وسدی اے، اسلئی انھاننوں یعقین سی کہ جیکر لاہور نگر دا حکمران رنجیت سنگھ بنن جاوے تاں شہر دی قسمت کھل جاوے گی۔ اس پرکار شہر وی سکھی وسیگا اتے قصور دے نواب جہے کسے انسان نوں اس اتے حملہ کرن دا ساہس وی نہیں ہووےگا۔ شہر دے ہندو، مسلماناں اتے سکھ مکھیاں–حکیم حاکم رائے، ماہر محکم دین، میا محمد چاکر، میاں محمد قہر، میاں عاشق محمد، بھائی گربخش سنگھ وغیرہ لوکاں نے رنجیت سنگھ دی سیوا وچ اک بنتی پتر لکھ بھیجیا، جس وچ لاہور نگر اتے اختیار کرن لئی انھاننوں راغب کیتا گیا سی۔
سردار رنجیت سنگھ تاں پہلاں ولوں ہی ایہہ سبھ کجھ چاہندا سی۔ پھر وی اوہ جلدبازی وچ کم نہیں کرنا چاہندا سی۔ رنجیت سنگھ جی نے اپنے اک بھروسے یوگ انسان، قاضی عبدل رحمٰن نوں، لاہور نگر دے سارے حالات دی جانچ پڑتال کرن لئی بھیجیا اتے اوہ آپ اپنی سسّ سدا کور دے کول صلاحَ کرن لئی گئے۔ رانی سدا کور نے لاہور اتے قبضہ کر لین دے پکھ وچ وچار دتا۔ اس کم لئی اوہ آپ وی رنجیت سنگھ دا ساتھ دین لئی تیار ہو گئی۔ دوناں نے پنجی ہزار (۲۵۰۰۰) فوج اکٹھی کر لئی اتے لاہور نگر دی طرف چل پئے۔ لاہور نگر دے نزدیک پہنچ کے انھاننے وزیر خان دے باغ وچ جا ڈیرہ لگایا۔
رنجیت سنگھ نے فوج نوں دو بھجیا وچ ونڈیا۔ اک حصے دی کمان رانی سداکور نے سنبھال لئی اتے اسنے دلی دروازے دے ولوں حملہ کر دتا۔ رنجیت سنگھ نے لہارن دروازے دے ولوں ودھنا شروع کر دتا۔ بھنگی سردار سامنا نہیں کر سکے۔ بھنگی سرداراں وچوں دو، صاحبَ سنگھ اتے موہر سنگھ نگر چھڈکے بھاجّ گئے اتے تیجا چیت سنگھ قلعے وچ وڑ بیٹھا۔ ٹھیک اسی ویلے وعدے مطابق ماہر مہکمدین دے اشارہ اتے نگر دے درواجیں کھولھ دتے گئے۔ اخیر وچ سردار چیت سنگھ بھنگی وی قلعہ خالی کر گیا۔
اس پرکار ۷ جولائی سن ۱٧۹۹ (ہاڑھ شکل پکھ، ۵ سنوت ۱۸۵٦) نوں رنجیت سنگھ نے لاہور اتے اختیار کر لیا۔ نگر نواسیاں نے بہت خوشی منائی، کیونکہ انھاننوں یعقین سی کہ نیانکاری راج قائم ہو گیا اے۔ ات: لاہور نگر دی پرجا نے پربھو دا دھنواد کیتا اتے سکھ دی ساہ لئی۔
رنجیت سنگھ دے پنجاب دے علاقے تے اپنی حکمرانی قائم کرن توں روکن لئی افغانستان دے حکمران زمان شاہ نے بھاری توپ خانے نال افغان فوج رنجیت سنگھ نال لرن لئی گھلی پر دریائے جہلم ہڑ دی وجہ توں افغان فوج اپنیاں توپاں نوں دریا توں پار نا لیا سکے ۔ رنجیت سنگھ نے افغان حکمران زمان شاہ دیاں فوجاں دا پجھا کیتا تے گجرانوالہ دے لاگے اینہاں نوں بے خبری چ جا لیا تے جہلم تک اینہاں دا پچھا کیتا ۔ اس دوران ہوبت سارے افغان مارے گئے ، اینہاں دے مال اسباب تے مل مار لیا گئیا تے باقی اپنی جان بچان لئی نس گئے ۔ سکھ فوج نے افغانیاں دیاں چھڈیاں توپاں اپنے قبضہ چ لے لیاں ۔ زمان شاہ دے بھائی نے بغاوت کر کے زمان شاہ نوں تخت توں لاہ کے انھا کر دتا ۔ اوہ بے یارو مددگار رہ گیا تے ۱۲ سالاں بعد رنجیت سنگھ دے دربار چ پناہ لئی آیا ۔
مسلماناں دا شہر تے چنگا بھلا اثر تے رسوخ سی ۔ میاں اسحاق محمد تے میاں مقام دین بوہت طاقتور سن تے لوکاں تے وی اینہاں دا کافی اثر رسوخ سی ۔ تے شہر دے معاملات چ اینہاں دا مشورہ لیا جاندا سی ۔ رنجیت سنگھ دی شہرت دے جرچے ہن لہور وی پہنچ گئے سن ۔ شہر دے ہندو ، مسلمان تے سکھاں نے ،جہڑے بھنگی سرداراں دی حکمرانی توں بوہت تنگ سن ، مل کے رنجیت سنکھ توں اپیل کیتی کہ اوہناں نوں اس غذاب توں نجات دلائے ۔ اس کم لئی اک عرضی لکھی گئی جس تے میاں اسحاق محمد ، میاں مقام دین ، محمد طاہر ، محمد باقر ، حکیم رائے تے بھائی گوربخش سنگھ نے دستخط کیتے ۔ اس دے جواب چ رنجیت سنگھ اپنی ۲۵٬۰۰۰ دی فوج نال ۶ جولائی ۱٧۹۹ء چ لہور ول ٹر پیا ۔
٧ جولائ‏ی ۱٧۹۹ء سویرے تڑکے رنجیت سنگھ دیاں فوجاں نے لہور دے قلعے دا گھیرا کرلیا۔ سدا کور دلی دروازے دے باہر کھڑی رہی تے رنجیت سنگھ انارکلی ول اگے ودھدا رہیا ۔ عرضی تے دستخط کرن آلے مقام دین تے نقارے نال اعلان کروایا کہ اس نے شہر تے مل مار لیا اے تے ہن اوہ شہر دا نواں سربراہ اے۔ اس نے شہر دے سارے بوہے کھلن دا حکم دے دتا ۔ رنجیت سنگھ شہر چ لہوری دروازے تھانیں وڑیا ۔ سدا کور اپنے دستے نال دلی گیٹ توں لہور چ داخل ہوئی ۔ بھنگی سرداراں دے کجھ کرن توں پہ لے ای شہر تے مل مار ليا گئیا ۔ صاحب سنگھ تے موہار سنگھ شہر چھڈ کے نس گئے ۔ چت سنگھ نے شہر نئیں چھڈیا تے خود نوں صرف ۵۰۰ دی نفری نال حضوری باغ چ محصور کر لیا ۔ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں نے حضوری باغ دا محاصرہ کر لیا تے چت سنگھ نے ہتھیار سٹ دتے تے اسنوں اپنے ٹبر نال شہر چھڈن دی اجازت مل گئی ۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ سارے پنجاب نوں اک راج پربندھ دے ماتحت لیاؤن چاہندا سی پر ایہہ کم کافی اوکھا سی۔ پنجاب اس ویلے چھوٹے–چھوٹے راجیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ وچکار پنجاب، مین دوابا اتے مالوے اتے مسلاں دے سرداراں دا اختیار سی۔ ایہہ سردار آپسی پھوٹ دے شکار سن اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نال وی ایرکھا–دویش رکھدے سن۔ اسدے علاوہ قصور کھیتر، ملتان، ڈرو اسماعیل خان، بنو کوہاٹ ٹانک، اٹک، کشمیر اتے بہاول پور مسلماناں دے کبجے وچ سن۔ جموں، کانگڈا، منڈی سکیت، بسولی، کلو آدی پہاڑی کھیتر راجپوتاں دے کول سن۔
سابق وچ انگریزاں دی بہت بھاری طاقت سی جو سارے دیش نوں اپنے راج وچ شامل کرنا چاہندے سن۔ چارے پاسے ورتکنیک طاقتاں سن۔ ایہناں دے ہندے ہوئے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنا وڈا راج قایم کیتا۔ اوہ سارے پنجاب نوں اکٹھے نہیں کر سکے، پھر وی اسدے لئی وڈا کھیتر وچ انھاننے خالصہ راج نوں قائم کیتا۔ اس وچ پنجابیاں دے دلاں وچ پنجابیت دا، پنجابی ہون دے کارن اپنتوّ دی بھاونا مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سبھتوں پہلاں پیدا کر دتی۔
بھسین دی لڑائی
جدوں باقی مسلاں دے سرداراں نوں معلوم ہویا کہ رنجیت سنگھ نے لاہور اتے قبضہ کر لیا اے تاں اک گٹ بناکے رنجیت سنگھ اتے حملہ کرن دی سکیم بناؤن لگے۔ ایہناں سرداراں وچ رامگڑھیا مسل دے جودھ سنگھ اتے بھنگی مسل دے گلاب سنگھ مکھ سن۔ ایہناں دے علاوہ قصور دا نواب نظام الدین وی ایہناں وچ شامل ہو گیا۔ ایہہ سارے فوج لے کے بھسین دے میدان وچ پہنچے۔ چھوٹی چھوٹی کئی جھڑپاں شروع ہوئیاں۔
اس وچ رانی سداکور نے اپنے جنوائی رنجیت سنگھ دا ساہس ودھاؤندے ہوئے کیہا– تینوں چنتا کرن دی کوئی لوڑ نہیں، جس اکال پرکھ نے تینوں لاہور دے تختے اتے بٹھایا اے، اوہی تینوں اخیر وچ جیتو بنائےگا۔ اس اتے رنجیت سنگھ نے کیہا– اوہ تاں ٹھیک اے پر اس ویلے خزانہ بلکل خالی پیا ہویا اے، لڑائی کس زور اتے لڑی جاوے گی۔ ادوں اک ۸۰ سال دا بزرگ مغل پرکھ رنجیت سنگھ دے ساہمنے لیایا گیا، اسنے رنجیت سنگھ ولوں کیہا، میں تہاڈی حکمرانی انتظام ولوں اتی خوش ہویا، اسلئی تہانوں اک بھید دی گل دسنا چاہندا ہاں، پر تسی وعدہ کرو کہ مینوں وی تسیں مطمعن کروگے۔
رنجیت سنگھ تاں بہت ساؤُ پرکھ سن، اسنے منافع ہون دی حالت وچ بزرگ پرکھ نوں اس وچوں حصہ دین دا وعدہ دتا۔ اس اتے اس بزرگ نے کیہا کہ میں راجمستری ہاں، بہت سماں پہلاں نادرشاہ دے حملے دے دناں وچ پیسے نوں لکاکے رکھن لئی اک خاص تہہ خانا بنوایا گیا سی، جس وچ اسیں وڈا خزانہ زمین وچ گاڑ دتا سی، اسدا میں تہانوں پتہ دسّ سکدا ہاں۔ رنجیت سنگھ نے بزرگ دی مدد نال اوہ پیسہ حاصل کر لیا۔ جسدے نال پیسے دی کمی دی مشکل سہج وچ ہی سلجھ گئی۔ اس پرکار رنجیت سنگھ نے اپنی فوج نوں پیسے دے حاصل ہون اتے بہت مضبوط کیتا۔
اسدے برخلاف ویری پکھ دے کیمپ وچ اک حادثہ ہو گئیا۔ متحدہ فوج دا کمانڈر گلاب سنگھ رات نوں زیادہ نشہ کرن دے کارن مریا ہوآ پایا گیا۔ اس اتے ویری پکھ بکھر گیا اتے اوہناں دا متحدہ مورچہ ہمیشہ لئی ٹٹ گیا۔
فتح سنگھ اہلوالیا نال دوستی
کپورتھلے دے فتح سنگھ اہلوالیاں نوں رنجیت سنگھ نے وڈی چترائی ولوں اپنا متر بنا لیا۔ سن ۱۸۰۲ وچ اوہ اسنوں ملن لئی پھتہباد گیا۔ اہلوالیا سردار اس ویلے اتھے نہی سی لیکن اسدی ماں نے رنجیت سنگھ نوں بلاوہ بھیجیا۔ اسدے پرناسوروپ دوناں نے اک دوجے دے نال دوستی رکھن دا وعدہ دتا اتے اک دوجے ولوں پگڑی بدلی یعنی اوہ اننئے متر اتے بھرا بنن گئے۔ اگے چلکے اس دوستی ولوں رنجیت سنگھ نوں بہت منافع ہویا۔ کیہا جاندا اے کہ–
اس پرکار آہلووالیا سردار دی دوستی ولوں رنجیت سنگھ ن صرف اک تہ ولوں مقررہ ہو گیا سگوں اوہنوں اک اجیاے انسان دیاں سنوجواناں وی حاصل ہو گئیاں جو کہ سکھاں وچ اپنی ایمانداری لئی مشہور سی۔ اسدے پرنامسوروپ ہی رنجیت سنگھ سارے پنجاب نوں اپنے ماتحت کرن دا پروگرام زیادہ تیزی ولوں چلا سکیا۔ دوناں نے اپنے زریعہ اکٹھے کیتے اتے اس طرحاں پنجاب وچ شکر چکیاں، کنہئیا اتے آہلووالیا مسلاں دی ایکتا قائم ہو گئی۔
جسونتراو ہولکر دا پنجاب وچ داخلہ
سن ۱۸۰۳–۰۴ وچ مراٹھیاں دی تیجی لڑائی انگریزاں دے نال ہوئی۔ اس لڑائی وچ انگریزاں نے جسونتراو ہولکر اتے امیر خان پنڈاری نوں ہرایا۔ اس اتے جسونتراو ہولکر بھجدا ہویا پنجاب دے ول ودھیا تاکہ اوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں مدد اتے رکھیا حاصل کر سکے۔ اس ویلے جسونتراو دا پچھا انگریزی فوج دا جنرل ‘لیک’ اپنے اگوائی وچ کر رہا سی۔
ہولکر دے کول اس ویلے باراں ہزار گھڑسوار، تن ہزار توپخانے دے سپاہی اتے تیہہ توپاں سن۔ رنجیت سنگھ اس ویلے (مئی ۱۸۰۵ ) ملتان نوں جتن لئی اس طرف گیا ہویا سی، ادوں اسنوں ہولکر دے پنجاب وچ داخلہ ہون دا خبراں ملیا۔ اوہ اسی ویلے ملتان دے نواب مجپھر خان ولوں جلدی وچ شرطاں رکھکے امرتسر دی طرف روانہ ہویا تاکہ سربت خالصے دے اکو جاے اکٹھ وچ شامل ہو سکے، جو کہ صرف اس فیصلے لئی بلایا گیا سی کہ رنجیت سنگھ نوں ہولکر دے متعلق کس پرکار دی پالیسی اپنانی چاہیدی اے۔
دوجے پاسے جنرل لیک نے وی رنجیت سنگھ ولوں عملی روپ وچ مدد منگی ہوئی سی پر رنجیت سنگھ نے کوئی جواب نہیں دیکے چپی سادھ لئی۔ سربت خالصہ سمیلن وچ سارے سردار موجود ہی نہیں ہوئے انھاننے اسنوں ڈھونگ دسیا اتے بائیکاٹ کیتا۔ جو متر اس وچ پدھارے جویں فتح سنگھ آہلووالیا اتے مہاراجہ جیند حصہ سنگھ نے انگریزاں دے خلاف ہولکر نوں کسے پرکار دی مدد نہیں دین دا پرامرش دتا۔ ات: رنجیت سنگھ نے اجیہا ہی کیتا۔
جدوں ہولکر نوں رنجیت سنگھ ولوں نراشا ملی تاں اسنے جنرل لیک ولوں ہی معاہدہ کرن وچ اپنی بھلائی سمجھی۔ کیونکہ کلکتہ وچ پرانا گورنر جنرل بدل چکیا سی، اسلئی جنرل لیک نے سمجھوتا ۲۴ دسمبر ۱۸۰۵ دے دن اپنے اتے جسونتراو ہولکر دے وچ بیاس ندی دے رائیپور گھاٹ اتے کیتا، اسنے ہولکر دے ساہمنے بہت آسان شرطاں رکھیاں۔ اس معاہدے دے مطابق ہولکر نوں اپنے بہت سارے علاقے واپس مل گئے اتے اوہ چپکے ولوں وچکار بھارت دے ول چلا گیا۔
جسونتراو ہولکر دے واپس چلے جان اتے جنرل لیک نے پنجاب وچ رنجیت سنگھ دی ودھدی ہوئی طاقت دے اہمیت نوں چنگی طرحاں سمجھیا اتے دوناں طاقتاں دے وچ اک دوستی دے معاہدے اتے دستخط ہون دا امکان اتے وچار کیتا۔
رنجیت سنگھ دا ستلج پار دے علاقےآں اتے حملہ
اپنی پہلی سفلتا ولوں پروتساہت ہوکے رنجیت سنگھ نے ستلج ندی دے پار دے سکھ راجاواں نوں اپنے ماتحت کرن لئی کاروائی شروع کیتی۔ اس کم لئی اسنے پالیسی دا سہارا لیا۔ اسدی اچھا سارے سکھ پنتھ نوں یعنی سبھ سکھ سرداراں نوں اپنے ماتحت کرکے سمچے پنتھ دا لیڈر بنن دی سی جسدے نال کہ گرو گوبند سنگھ جی دی بھوکھوانی– راج کریگا خالصہ، عاقی راے نہ کوئی، نوں پورا کر سکے۔ اس کم دی سفلتا لئی اسنے مالوے دے علاقے وچ ہستککھیپ کرن دا موقع تلاش کیتا۔ اس ویلے مالوا دا سارا حصہ بالک پھل دے خاندان دے راجاواں دے ماتحت سی جنوں شری گرو ہررائے جی دا وردان حاصل سی۔
ایہناں راجاواں دے مرکز پٹیالہ، نابھہ اتے جیند سن۔ پٹیالہ نے اک پنڈ اتے جو کہ نابھہ دا سی اختیار کر لیا۔ اس اتے نابھہ نریش اتے جیند دے راجے حصہ سنگھ نے جو کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا رشتے دار سی نے رنجیت سنگھ ولوں اس جھگڑے دے سمادھن لئی مدد منگی۔ رنجیت سنگھ اس کم لئی پہلاں ہی ویاکل سی۔ اسنے فتح سنگھ اہلوالیا اتے لاڈوا دے راجے دے نال ۲۰ ہزار فوجی بھیجکے دولادی اتے قبضہ کر لیا اتے پٹیالے دے راجے صاحب سنگھ ولوں اسدے بدلے بہت وڈا نذرانہ حاصل کیتا۔
اسدے علاوہ نابھہ ولوں وی اپنی فوجاں لئی اسنے کافی روپا حاصل کیتا۔ مالوا ولوں پرتدے ہوئے رنجیت سنگھ نے لدھیانا، داکھا، رائکوٹ، جگراواں اتے گنگھران دے ستھاناں اتے قبضہ کرکے اسنوں اپنے ساتھیاں اتے سہائکاں وچ ونڈ دتا۔ ایہہ اسدی اک چال سی تاکہ اوہناں لوکاں نوں، جنہاں نوں ایہہ ستھان حاصل ہوئے ہن، انھاننوں ہمیشہ لئی اپنا حامی بنایا جا سکے۔
متحدہ پنجابی راج
ہن رنجیت سنگھ نے لاہور نگر اتے سارے کھیتر دے پربندھ دی طرف خاص دھیان دتا۔ راج پربندھ دے معاملے وچ صرف اہلیت نوں دھیان وچ رکھکے تعیناتیاں کیتیاں گئیاں۔ اس پرکار ہندواں، مسلماناں اتے سکھاں نوں، سبھ نوں شامل کیتا گیا۔ شہر نوں موہلے وچ ونڈیا گیا اتے ہر اک موہلے لئی چودھری تعینات کیتا گیا۔ مسلماناں دے جھگڑیاں دے بارے وچ اسلامی شرح دا استعمال کرن دا حکم دتا گیا۔ قاضی نوردین نوں لاہور دا قاضی تعینات کیتا گیا اتے سیندلا چشتی اتے محمدشاہ مفتی معاون تعینات کیتے گئے۔
نگر وچ اک سرکاری مفت ہسپتال، دواخانا کھولھیا گیا۔ جو فقیر عزیزالدین دے بھرا حکیم نوردین نوں سپرد کیتا۔ نگر وچ امن بنائے رکھن لئی اتے ناگرکاں دی سرکھیا کرن لئی پولیس ڈیپارٹمنٹ بنایا گیا، اس دفتر وچ کوتوال دے روپ وچ امام بخش نوں تعینات کیتا گیا۔ "سکولاں"، "پاٹھشالاواں"، "مدرساں" وغیرہ ادارےآں نوں کھلے دلوں معاشی مدد دتی گئی۔
اس پرکار رنجیت سنگھ نے اپنے کھیتر وچ پنجابیاں دا سانجھا راج قایم کیتا۔ اوہناں دی تیز خواہش سی کہ سارے پنجاب وچ ہی اجیہا راج قائم کیتا جا سکے۔
اگرچہ سکھ فوج فاتح سی ، پر پشاور دے قبضہ برقرار رکھنا مشکل ہو گیا ۔ اس لئی رنجیت سنگھ نے اٹک دے جہانداد خان نوں پشاور دا گورنر نامزد کیتا ۔ نا شہر دے لوکاں نوں چھیڑیا گیا سی نا ای اینہاں دی جائداداں تے مال لٹیا گیا سی ۔ پر معزز شہریاں توں ۲۵٬۰۰۰ روپیئے دا نزرانہ اکٹھا کیتا گیا سی ۔ مہاراجہ پشاور چ تن دن ٹھہریا ، اپنی فتح دا جشن منایا تے لہور واپس پرت آیا ۔ اوہ اپنے نال ۱۴ وڈیاں توپاں لیائیا ۔ پشاور دے گورنر جہانداد خان دے کول شہر تے حملے دی صورت چ شہر دی حفاظت لئی کوئی فوج نئیں سی ۔ مہاراجہ مر کے (بمشکل) لہور پہنچیا سی ، جدوں یار محمد خان نے پشاور تے حملہ کر کے اسدے مڑ مل مار لیا ۔ جہانداد خان علاقے نوں حملہ آوراں دے رحم و کرم تے چھڈ کے نس گیا ۔
مہاراجہ اس صورتحال تے ناخوش سی ۔ ایسے دواران اک بارکزئی محمد خان نے لہور دریار نوں ۱ لکھ روپیہ سالانہ خراج دی پیشکش کیتی تے بدلے چ پشاور دی گورنری منگی ۔ محمد خان بارکزئی دی پیشکش قبول کر لئی گئی ، پر مہاراجہ نے ۱۲٬۰۰۰ دا اک فوجی دستہ شہزادہ کھڑک سنگھ ، مسار دیوان تے سردار ہری سنگھ نلوا دی قیادت چ بھیجیا تے حکمدتا کہ دریاۓ سندھ پار کر کے معاہدے دے نفاذ نوں یعقینی بناو ۔ بارکزئیاں نے پشاور تے مل مار لیا پر وعدہ کیتی تاوان دی رقم دا صرف ادھ تے اک گھوڑا رنجیت سنکھ نوں بھیجیا ۔ سکھ فوجاں فیر لہور واپس پرت گئیاں ۔ ۱۸۲۳ء تک احمد شاہ ابدالی دی بنائی سلطنت چوں پنجاب دے علاقے نکل گئے ۔ ایسے سال مہاراجہ نے ہری سنگھ نلوا نوں اہم مشورے لئی فوری لہور پہنچن دا حکم بھجیا ، کیونجے ایہہ انٹیلیجنس رپورٹ ملی سی کہ محمد اعظم بارکزئی ، سکھ سلطنت نال لڑن لئی اپنیاں فوجاں جمع کر رہیا اے ۔
مہاراجہ نے اپنیاں فوجاں رہتاس چ جمع کیتیاں تے راولپنڈی ول پیش قدمی شروع کر دتی ۔ راولپنڈی چ دو دن رکن مگروں ، اسنے فقیر عزیزالدین نوں یار محمد خان توں خراج لین پشاور گھلیا ، جہڑا رنجیت سنگھ نال اتحاد چاہندا سی ۔ یار محمد خان نے فقیر عزیزالدین دا شاہانہ استقبال کیتا ۔ شہر نوں سجایا گئیا تے معزز مہمان دے اعزاز چ فوجی دستے نے سلامی پیش کیتی ۔ فقیر عزیزالدین بوہت متاثر ہویا ۔ یار محمد خان نے اپنے ذمہ لگی رقم ادا کیتی تے لہور دربار چ کجھ گھوڑے تحفے چ گھلے ۔ دسیا جاندا اے کہ یار محمد خان نے ۴۰٬۰۰۰ روپیئے خراج بھیجیا تے ۲۰٬۰۰۰ روپیئے سالانہ خراج دا وعدہ کیتا ۔
فقیر عزیزالدین مطمئن واپس آیا تے مہاراجہ نوں سارا احوال دسیا ۔ پر یار محمد خان دے اس رویہ نال قبائلی مشتعل ہو گئے ۔ پٹھان کھلی بغاوت تے آمادہ ہو گئے تے باہرلےآں (سکھاں) دے خلاف جہاد دا نعرہ بلند کر دتا ۔ اس بغاوت دا آگو یار محد خان دا وڈا بھائی اعظم خان سی ۔ اس نے قبائلیاں دے مذہبی جذبات نوں بھڑکایا تے اعلان کیتا کہ اوہ پٹھاناں نوں غیراں دی ئلامی توں نجات دلائے گا ۔ درہ خیبر دے علاقےآں توں وی جہاد دیاں آوازاں اٹھن لگ پئیاں تے پہاڑیاں دیاں چوٹیاں توں اللہ اکبر دے نعرےآں دیاں آوازاں آن لگ پئیاں ۔
محمد اعظم خان نے باقا‏عدہ تے بے قاعدہ فوجی دستاں دی اک مضبوط فوج نال کابل توں پشاور ول پیش قدمی شروع کر دتی ۔ اس فوج نال راہ چ ہور ہزاراں لوک لٹ مار دے لالچ چ رل گئے ۔ جدوں ۲۷ جنووری ۱۸۲۳ء چ محمد اعظم خان پشاور پہنچیا ، یار محمد خان یوسفزئی علاقے چ نس گیا ۔ ایہہ خبر لہور پہنچی تے رنجیت نے فوری حملے دا حکم دے دتا ۔ شہزادہ شیر سنگھ تے ہری سنگھ نلوا ہراول دستےآں دی قیادت کردے ہوئے جہانگیریہ دے قعلے پہنچے ۔ اک نکی جہی لڑائی دے مگروں افغان قلعہ چھڈ کے نس گئے ۔ جدوں اعظم خان نوں پشاور چ جہانگیریہ دے قلعے دی شکست دا پتا لگا ، اسنے ہور قبائلیاں نوں جہاد دے ناں تے اپنی فوج چ بھرتی کیتا ۔ آفریدی ، یوسفزئی تے خٹک قبیلےآں دے قبائلی اس دے ارد گرد جمع ہو گئے ۔ افغاناں دی مذہبی جذبات بھڑک اٹھے تے اینہاں دا جذبہ عروج تے پہنچ گیا تے اوہ مرن یاں مارن لئی تیار ہو گئے ۔ دوجے پاسے مہاراجہ نے زریعے حرکت چ لے آیا تے فوج تے گولہ بارود اکٹھا کر کے پیش قدمی کردا ہویا دریاۓ سندھ دے چڑھدے کنارے پہنچ گیا ۔ اس نوں ایہہ دیکھ کہ بوہت مایوسی ہوئی کہ افغاناں نے دریا دا پل پہلے ای تباہ کر دتا سی ۔ شیر سنگھ ، جس نے پہلے ای جہانگیریہ تے مل ماریا سی ، نوں افغاناں نے محاصرے چ لے لیا سی ۔ اعظم خان نال مدد لئی اسدے بھراء جابر خان تے دوست محمد وی سن ۔ ساریاں پہاڑی چوٹیاں تے افغان فوج دا قبضہ سی ، اس لئی سکھ فوج لئی دریا پار کرنا بوہت مشکل سی ، کیونجے کشتیاں دا پل بنان چ پہاڑیاں تے بیٹھی پٹھان فوج آڑے آندی سی ۔ دوجے پاسے شیر سنگھ تے اسدی فوج بڑی بھیڑی حالت چ پھسے ہوئے سن ، اینہاں دے چارے پاسے دے علاقےآں تے افغان فوج دا قبضہ سی ۔ خاصلےآں دے بچن دا ہن کوئی راہ نظر نئیں آندا سی ۔ مہاراجہ نوں جلد فیصلہ لینا سی ، ہن مشاورت دا ویلا نئیں سی ۔ حملے دا ویلا آ گیا ۔ مہاراجہ نے نازک وقت چ بہادرانہ فیصلہ کیتا تے اپنے دستےآں نوں دریا پار کرن دا حکم دتا ۔ سبتوں پہلے مہاراجہ نے اپنا گھوڑا پانی چ اتاریا ۔ فوجی دستےآں نے اسدی پیروی کیتی ۔ ہر طران دے جانور اونٹھ ، ہاتھی ، گھوڑے تے خچر دریا پار کرن لئی ورتے گئے ۔ کافی سارے دریا دیاں تیز لہراں چ بہہ گئے ۔ کجھ ہتھیار وی دریا برد ہو گئے ۔ پر ذیادہ تر دستے پار اتر گئے تے دریا دے لہندے کنڈے تے مل مار لیا ۔ افغان فوج دے حرکت چ آن توں پہلاں ای خالصہ فوج خود نوں مکمل طور تے تیار کر لیا ۔ افغان فوج دی ہمت ٹٹ گئی ۔ جہانگیریہ دے قلعے دے بوہے کھول دتے گئے تے مہاراجہ قعلے چ داخل ہو گیا ۔
ہن افغان فوج نے اٹک تے پشاور وشکار نوشہرہ چ ڈیرے لا لئے ۔ ایتھے اوہ لنڈی ندی(دریائے لنڈی) دے لہندے کنڈے تے سن ۔ مہاراجہ نے اپنے جرنیلاں نال صلاح مشورہ کیتا تے ایہہ فیصلہ کیتا کہ دریا دے لہندے دے افغاناں نوں نوشہرہ چ مقیم افغان فوج نال ملن توں روکیا جاۓ ۔ جے ندی دے دونہے پاسے دے افغان پٹھان قبائلی مل گئے تے خالصےآں لئی اینہاں نوں قابو کرنا مشکل ہو جائے گا ۔ اس لئی اینہاں تے بغیر کوئی وقت ضائع کیتے حملہ کر دتا جائے ۔
سکھ فوج نے نوشہرہ دا محاصرہ کر لیا تے دریائے لنڈی دے کنارے ڈیرے لا لئے ۔ تے توپ خانے نوں حرکت چ لیاندا تے قبائلی لشکر تے توپاں نال گولہ باری شروع کر دتی ۔ افغان قبائلی لشکر پیر سباد پہاڑی تے مورچہ زن ہو گیا ۔ سکھ فوج دی گنتی ۲۵٬۰۰۰ دے نیڑے سی تے افغان لشکر دی گنتی وی ۴۰ ہزار لشکریاں توں گھٹ نئیں سی ، جنہاں نوں غازی آکھیا جاندا سی ۔ جہڑے جہاد دے ناں تے کافراں نال مقدس جنگ لئی اکٹھے ہوئے سن ۔ جہڑے دین دی خاطر مرن یاں مارن تے تلے ہوئے سن ۔ خٹک قبیلے دے سردار فیروز خان دا پتر کافی گنتی چ مجاہداں دے نال افغان لشکر نال آ رلیا ۔
اس جنگ چ اکالی پھولا سنگھ نے اپنیاں پجھلیاں جنگاں نالوں ودھ جرآت تے بہادری دکھائی ۔ افغان لشکریاں نوں پہاڑی دے مورچےآں توں باہر کڈن دیاں کوششاں کیتیاں گئیاں پر اوہ سب بے سود رہیاں ۔ پھولا سنگھ اپنے جنونی دستے نال پہاڑی دے دامن ول ودھیا ۔ اک بھری جان آلی بندوق دی گولی اسنوں لگی تے ایہہ اپنے کعوڑے توں ڈک پیا پر اپنی جان دی پرواہ نا کردے ہوئے اوہ اک ہاتھی تے چڑھیا تے دشمن دی صف بندی نال جا ٹکرایا ۔ افغان لشکری اکالیاں تے ٹٹ پئے تے دست بدست لڑائی شروع ہو گئی ۔ اکالیاں نوں ۱۵۰۰ افغان گھڑسواراں نے گھیرے چ لے لیا ۔ اس لڑائی چ اک ہور بھری جان آلی بندوق دا گولہ جرنیل پھولا سنگھ تے آ لگا جہڑا پہاڑی تے مل مار رہیا سی ۔ پھولا سنگھ اپنے کنے سارے سپاہیاں سمیت جان توں گیا ۔ پھولا سنگھ تے ملتان تے کشمیر دیاں لڑائیاں چ اپنی تلوار دا لوہا منوایا سی ۔ رنجیت سنگھ وی اپنے جرنیل دی موت تے بوہت رنجیدہ ہویا تے اسنے پھولا سنگھ دے مرن دی تھاں تے اسدی سمادھی بنان دا حکم دتا ۔ سکھ دستےآں نے کھڑک سنگھ دی اگوائی چ پیش قدمی کیتی پر افغاناں نوں اک انچ وی پچھے نا ہٹا سکے ۔ جنگ دے دوران دونہاں پاسےآں دا کافی جانی نقصان ہویا ۔ افغان لشکریاں دا تربیت یافتہ نا ہون پاروں اک تربیت یافتہ فوج دے مقابلے چ بوہتا نقصان ہویا تے اینہاں دی ادھی گنتی ماری گئی ، پر اینہاں دے باقی بج جان آلی نفری نوں پہاڑی توں مورچےآں توں نئیں ہٹایا جا سکیا ۔ ہور سکھ دستےآں نے حملہ کیتا تے جنک سارا دن جاری رہی تے ۲٬۰۰۰ خالصہ سپاہی مارے گئے ۔ بوہتے نقصان پاروں قبائلی لشکریاں دی پوزیشن کمزور ہو گئی سی تے شام دے بعد پہاڑی مورچے توں اتر آئے تے باقی رہن آلے غازی سکھ فوجاں نال لڑدے ہوئے پہاڑاں چ روپوش ہو گئے ۔ تے اینج فتح سکھ فوج دی رہی ۔ جدوں وزیر خان نوں نوشہرہ دے واقعات دا پتا لگا ، اوہ تیزی نال پشاور توں اپنے بھائی ، جہڑا قبائلی لشکر دی کمان کر رہیا سی ، دی مدد لئی آیا ۔ پر ہری سنگھ نلوا دے دستےآں نے اسنوں دریا عبور کرن نئیں دتا ۔ سکھ فوجاں مسلسل اعظم خان دے لشکریاں تے گولہ باری کر رہیاں سن ، جنہاں نال کافی ہلاکتاں وی ہویاں ۔
رنجیت سنگھ بذات خود ساامنے آیا تے اک ٹبے تے چڑھ کے اپنیاں فوجاں نوں اکے ودھ دا حکم دتا ۔ تے سپاہیاں دا جوش ودھان لئی اپنی کرپان کڈ کے لہرائی ۔
مورکروفٹ ، جہڑا میدان جنگ چ موجود چ برطانوی ہند دے گورنر جنرل نوں لکھدا اے ، کہ ، توڑے دار بندوقاں ، کماناں ، برچھیاں ، تلواراں ، چاقو تے ایتھے تک کہ بے تربیت ہجوم سب توپاں نال مقابلہ سی ۔ توڑے دار بندوقاں تے توپاں جہڑیاں ماہر توپچیاں دی نگرانی چ سن ، رنجیت سنگھ دی اپنی کمان چ سن ۔ انفنٹری نے فائر کھولیا تے سکھ فوج دے گھڑسوار دستے اک لین چ دشمن ول ودھدے ، فائر کردے تے واپس پرتدے ۔ تے بار بار ایہو کم کردے ۔ افغاناں نے نتیجہ کڈیا کہ ایہہ طریقہ انہاں لئی نقصان دہ اے ، اوہ پہاری توں تھلے اترے تے اپنی پوری طاقت نال سکھ فوج تے حملہ کر دتا ۔ سکھاں دیاں دو توپاں افغاناں دے ہتھ لگ گئیاں پر کجھ ای دیر مگروں سکھاں مڑ اینہاں نوں اپنے قبضے چ لے لیا ۔ بندوقاں نال گولی باری جاری رہی تے افغان سکھ فوج دی فائرنگ رینچ چ سن ۔
قبائلی غازی لشکریاں نے سکھاں دی برتری توڑن لئی کوششاں کیتیاں پر بے فیدہ رہیاں ۔ سکھ گھڑسوار دستے افغان لشکریاں دیاں صفاں تے چڑھ دوڑے ۔ اعظم خان دور توں قبائلی لشکریاں دا ہندا نقصان دیکھن تے مجبور سی ۔ قبائلی غازیاں دی شکست دیکھ کے اعظم خان توں سخت جھٹکا لگا تے اسدا دل ٹٹ گیا تے کجھ چر مگروں اوہ مر گیا ۔ نوشہرہ دی جنگ چ افغان قبائلیاں دا بوہت ذیادہ جانی نقصان ہویا ۔ تن دن مگروں رنجیت سنگھ پشاور چ داخل ہویا ۔ شہریاں نے مہاراجہ دا استقبال ٹٹے دل نال کیتا تے اسدی خدمت چ کافی تحائف وی پیش کیتے ۔
کجھ دناں مگروں دونہے یار محمد خان تے دوست محمد خان مہاراجہ دے سامنے پیش ہوئے ، اپنیاں خطاواں تے پشیمان ہوئے تے معافی دے طلب گار ہوئے ۔ رنجیت سنگھ نے اینہاں نوں معاف کر دتا ، اینہاں نے اگانہہ توں باقا‏عدگی نال خراج دین دا وعدہ کیتا تے مہاراجہ نوں خوبصورت گھوڑےآں دا تحفہ دتا ۔
شاہی دربار لگایا گیا تے یار محمد خان نوں پشاور دا گورنر نامزد کیتا گیا تے اسنے مہاراجہ نوں اک لکھ تے دس ہزار]] روپیہ رنجیت سنگھ نوں خراج دین دا وعدہ کیتا ۔
اس فتح دے بعد رنجیت سنگھ لہور واپس پرت آیا ۔ اس دا شاندار استقبال کیتا گیا تے مسلماناں دا تہوار شب برآت (شبرات) سب لوکاں نے اکٹھے منایا ۔ فاتح رنجیت سنگھ تے پھل ، گلاب تے پلاں دیاں پتیاں نچھاور کیتیاں گئیاں تے جواب چ مہاراچہ نے گلیاں فتح دا جشن منان آلے لوکاں تے سونے تے چاندی دے سکے سٹے ۔
سکھاں دی نوشہرہ چ فتح نے افغاناں دی پشاور تے دریاۓ سندھ وشکار حاکمیت نوں حقیقی طور تے ختم کر دتا ۔ افغانستان چ بارکزئی بھائیاں چ آپس چ تخت دا جھگڑا شروع ہو گیا ۔ اعظم خان دا پتر امان اللہ خان اس پوڑیشن چ نئیں سی کہ اوہ بادشاہت تے اپنا قابو رکھ سکدا ۔ اعظم خان دے بھائی شیردل خان نے پہلے ای اپنے قندھار دے آزاد حکمران ہون دا ا علان کر دتا سی ۔ امیر دوست محمد خان نے کابل دے تخت تے مل مار لیا ۔ خانان بخارا خان نے بلخ تے مل مار کے اپنی سلطنت ج شامل کر لیا سی ۔ ہرات تے شاہ محد دے تخت توں لائے پتر کامران نے قبضہ کر لیا سی ۔ پشاور لہور دربار خراج گزار سی ۔ سندھ وی افغاناں دے ہتھوں نکل گیا سی ۔ کشمیر ۱۸۱۹ء چ سکھ سلطنت چ شامل کر لیا گئیا سی ۔ تے تخت کابل دے ہیٹھ باقی علاقے ، ملتان ۱۸۱۸ء چ ، ڈیرہ جات ۱۸۲۱ء چ ، اٹک ۱۸۱۳ء چ تے راولپنڈی ۱۸۲۰ء چ ، ہولی ہولی کر کے سکھ سلطنت چ شامل کر لئے گئے سن ۔
۱۸۲۶ء چ افغانستان دے ہور علاقے آپس چ علیحدہ ہو گئے ۔ کابل اک علیحدہ سلطنت بن گیا ۔ قندھار نے تن بھائیاں کہن دل ، رستم دل تے مہر دل دے اقتدار چ سی ۔ ہرات دا شہزادہ ایران دا باجگزار بن گیا ۔
افغانستان حالات نے ایتھے حکمراناں دی نااہلی نال ایہوجہا پلٹا کھادا کہ سکھ افغان صوبےآں نوں سکھ سلطنت یعنی اتلے ہندستان نال رلان چ کامیاب ہو گئے ۔ ہمیشہ تریخ چ ایہہ ہندا آیا سی کہ افغانستان تے کابل دیاں سلطنتاں چ ہندستان تے پنجاب علاقے شامل کیتے جاندے سن ۔
سید احمد جس دا تعلق بریلی نال سی ۔ اوہ پہلے روہیل کھنڈ دے حکمران امیر خان دی ملازمت چ سی ۔ روہیل کھنڈ دے سقوط دے مگروں اوہ مسلماناں دے اصلاح تے اینہاں دا کھویا وقار تے سلطنت لئی میدان چ آئے ۔ اپنے کافی ساتھیاں نال اوہ پٹھان علاقےآں چ آئے جتھے کافی قبائلیاں نے اینہاں دا ساتھ دتا تے اینہاں دے نال شامل ہو گئے ۔ پر کجھ پٹھان سرداراں نے اینہاں دی مخبری کر دتی تے اوہ سکھاں نال لڑدے ہوئے بالاکوٹ چ شہید ہو گئے ۔ دسیا جاندا اے کہ جدوں بالاکوٹ چ سکھ فوج کھڑک سنگھ دی قیادت چ سید احمد نوں مار گے واپس لہور آئی تے رنجیت سنگھ نے کھڑک سنگھ نوں غضے نال آکھیا '' اوئے توں سیداں نوں مار کے آیا ایں ، تے ہن اپنی سلطنت دی خیر نئیں " ۔
امرتسر سکھاں دا روحانی راجگھر اے ۔ مقدس تلاء (تالاب) جہڑا گرو رام داس نے پٹیا سی تے گرو ارجن دیو نے ایتھے ہرمندر صاحب دا گردوارہ اساریا تے اس چ گرو گرنتھ ایتھے رکھی ۔ تے اکال تخت گرو ہرگوبند نے تعمیر کروایا ۔ ایہہ گردوارے دے اقتدار دی تھاں سی ۔ گرو خود اس تھاں تے بیہندا تے انصاف دی کچہری لاندا ۔ بوہت سارے سکھ ایتھے اپنیاں تکلیفاں دے ازالے لئی آندے ۔ گرو ارجن داس نے امرتسر دے مقدس تلاء دے فیدےآں دا اعلان کیتا "سارے گناہ جہڑا انسان کردا اے گرو رام داس دے تلاء چ نہان نال دھو ہو جاندے نیں " ۔ایہہ ہر سکھ لئی ضروری اے کہ اوہ اس تالاب چ ڈبکی لائے تے سکھاں لئی امرتسر اک طراں دا مکہ اے ۔
اس دے علاوہ امرتسر پنجاب دا اک وڈا تجارتی مرکز سی ۔ وسطی ایشیا توں آئیاں شیواں مقامی شیواں نال بدلیاں جاندیاں سن ۔ ریشم ، ململ ، مسالے ، چاہ ، چمڑا تے ہور کافی شیواں لیاندیان جاندیاں تے ایتھے ویچیاں جاندیاں ۔
اس لئی ۱۸۰۲ہ چ رنجیت سنگھ نے امرتسر ول کوچ کیتا ۔ اس دی فوج چ کنہیا ، نکئی تے اہلووالیا دے دستےآں دے نال اسدے اپنے فوجی دستے سن ۔ جدوں فوج امرتسر دے لاگے پہنچی رانی نے شہر دے دروازے بند کروا دتے تے شہر دی فصیل تے ہتھیاراں تے گولہ بادور دی اچھی خاصی مقدار لے کے چڑھ گئی تے حملہ آور فوج نوں اک چنگی بھلی مزاحمت دتی ۔ فتح سنگھ اہلووالیا نے اپنے حملےآں دا آغاز پل دروازے توں کیتا تے مہاراجہ نے لوہگڑھ قلعہ دے دوجے پاسےاوں ۔ خونریز لڑائی ہوئی پر آخر چ دروازۓ بھاری گولہ باری ساہمنے ٹھہر نا سکے تے رنجیت سنگ ھاپنی فوج نال شہر چ داخل ہو گیا ۔ رنجیت سنگھ نے حکم دتا کہ شہر چ لٹ مار نئیں کیتی جائے گی کینونجے شہر گردوارے تے گروآں پاروں مقدس اے ۔ لوہگڑھ قلعے دا محاصرہ بغیر کسے دشواری دے کر لیا گیا ۔ اتفاقی طور تے اس دن بوہت زیادہ بارش ہوئی ، رانی تے اسدے پتر کول بارش توں بچن دی کوئی تھاں نئیں سی ۔ اوہ سردار جودھ سنگھ رامگڑھیا دی حویلی چلے گئے ، جسنے اینہان نوں پناہ دے دتی ۔ رنجیت سنگھ نے اینہاں نوں اپنا جیون بتان لئیاک نکی جاگیر دتی ۔ رنجیت سنگھ نے قلعے تے مل مار لی تے زمزمہ سمیت کافی جنگی سازوسامان اپنے قبضے چ لے لیا ۔ قلعے دے مل مارن نالوں وی اہم اک بہادر جنگجو اکالی پھولا سنگھ دا رنجیت سنگھ دی ملازمت چ آنا سی ۔ اوہ نہنگ جٹاں دے ٹبر جنگجو ٹبر چوں سی جنہاں نے اپنا جیون سکھ گردوارےآں دے تحفظ لئی وقف کیتا ہویا سی ۔ اس نے امرتسر تے مل مارن چ رنجیت دی بوہت مدد کیتی ۔ اس دے نال ۳ ہزار نہینگ سن جہڑے مہاراجہ دی فوج چ شمولیت دے خواہش مند سن ۔ ایہہ اکالی بعد دیاں جنگی مہماں چ رنجیت سنگھ دی فوج دا اہم اثاثہ ثابت ہوئے ۔ اکالی پھولا سنگھ نوشہرہ دی لڑائی چ افغانیاں ہتھوں ماریا گئیا ۔ اوہ ہوبت پکے عزم دا انسان سی ، ایتھے تک کہ اسنے چالاکی نال رنجیت سنگھ نوں کپڑے لہا کے اکال تخت دے ساہمنے کوڑے کھان دی ترغیب دتی (موراں ناں دی مسلمان رقاصہ نال ویاہ پاروں اکالی مہاراجہ توں ناراض سن ، اس لئی) ۔ مہاراجہ نے اس سزا توں اکال تخت ولوں اعزاز سمجھ کے قبول کیتا ۔ اس نال اکال تخت سکان چ واہوا واہ واہ وی ہوئی ۔
اگرچہ پھولا سنگھ اک فوجی سی پر کدی کدی اوہ اپنی من مرضی وی کر جاندا ۔ ۱۸۱۵ء چ اوہ اپنے عقیدت منداں نال امرتسر آیا تے دربار صاحب لئی اکٹھے کیتے گئے ۱۱۰۰ روپیہ چوں ۱۰۰۰ دا مطالبہ کیتا ۔ ایہہ بیساکھی دا دن سی ۔ اس تے اسدا اپنے مخالفاں نال جھگڑا ہو گیا تے تن بندے مارے گئے ۔ جدوں مہاراجہ نوںاس معاملے دا پتا لگا اسنے حکیم امام الدین نوں ایہہ معاملہ نبیڑن دا حکم دتا ۔
فتح دے مگروں رنجیت سنگھ نے ہرمندر صاحب چ حاضری دتی تے مقدس تلاء چ نہایا ۔ امرتسر دی فتح نال رنجیت سنگھ دی مشہوری چ بوہت وادھا ہویا ۔ بوہت سارے ہندستانی جہڑے ایسٹ انڈیا کمپنی دی ملازمت چ سن رنجیت سنگھ دی ملازمت چ آ گئے ۔ بوہت سارے بھنگی سردار رنجیت سنگھ دی فوج چ شامل ہو گئے ۔ اینج لڑن آلی فوج دی اوس ویلے گنتی ۳۱٬۰۰۰ ہو گئی ۔ رنجیت سنگھ نے مسار چھجو مل نوں امرتسر چ کسٹم کلیکٹر مقرر کیتا ۔ مسار چھجو مل مہاراجہ دا بوہت وفادار سی تے اسنے مہاراجہ لئی کافی خدمات سرانجام دتیاں ۔ رنجیت سنگھ نے ہرمندر صاحب دی آرائش تے انتظام چ دلچسپی لئی تے صورت سنگھ نوں ایتھے دا منتظم مقرر کیتا ۔ اس نے ایتھے سنگ مرمر تے سونے دا کم کروایا جس پاروںاسنوں گولڈن ٹیمپل وی آکھیا جاندا اے ۔ گردوارے دے چڑھدے حصے چ ملمع کاری دا کم رانی سدا کور نے ۱٬۷۵٬۳۰۰ روپیہ دے خرچ نال کروایا ۔