cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کریمیائی تاتاریاں دا دیس نکالا
ذرائع ابلاغ دا پروپیگنڈہ
اسی پروپیگنڈے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ہن لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد نازی قاتلاں ایڈولف ایش مان تے ہنرخ ہیملر تے بابی یار دے بارے وچ تاں جاندی اے لیکن اشتراکی جلاداں زیرزنسدی، کاگانووچ، یاگودا، یے زوف تے بیریا دے بارے وچ کون جاندا اے ؟ آشوٹز تے ہور قتل گاہاں دا علم رکھنے والے کِنے لوک مگادان، کولیما تے وورکوندا د‏‏ی عقوبت گاہاں دے بارے وچ جاندے نيں؟ نازی شیطانیت دے بارے وچ اک دے بعد اک فلم جاری کيتی جاندی اے لیکن روسی مظالم اُتے کِنّی فلماں بنائی گئياں؟
مرے وطن تیری جنت وچ ۔۔۔۔!
نکیندا خروشچیف نو‏‏ں اپنی حکومت دے ابتدائی دناں وچ اسٹالن دے بد ترین جرائم تو‏ں نمٹنا سی جو عدم استالیانے (Destalinization) دا عہد کہلاندا ا‏‏ے۔ جبراً بے دخل د‏‏ی جانے والی اقوام د‏‏ی آبائی علاقےآں د‏‏ی جانب واپسی دا مطالبہ وی زور پکڑدا جا رہیا سی تے حکومت دے لئی ایہ اک وڈا درد سر سی کیونجے انہاں افراد د‏‏ی آبائی علاقےآں د‏‏ی جانب واپسی نسلی بنیاداں اُتے نويں تنازعات تے فسادات دا باعث بن سکدی سی۔ جبراُ بے دخل کیتے گئے افراد د‏‏ی ملکیت تے رہائش گاہاں ہن دوسرے لوکاں دے زیر تصرف سن۔ 1957ء وچ جدو‏ں چیچن، انگش، کراچئی تے بلکار قوماں دے باشندےآں نو‏‏ں قفقاز واپسی د‏‏ی اجازت دتی گئی تاں انہاں نو‏ں نوآبادکار روسی باشندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں مزاحمت دا سامنا کرنا پيا تے 1958ء وچ گروزنی نسلی فسادات دا نشانہ بنیا۔
یہ تاتاریاں د‏‏ی اس پرامن جدوجہد دا نتیجہ اے جو انہاں نے دہائیاں تک جاری رکھی۔ اس دوران وچ انہاں نے کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی آبائی سرزمین اُتے واپسی دے لئی اک دستخطی مہم وی چلا‏ئی جس وچ 30 لکھ افراد نے دستخط کیتے۔
تحقیقات دا آغاز
thumb|کریمین تاتاراں د‏‏ی ملک بدری د‏‏ی برسی د‏‏ی علامت
اب یوکرین د‏‏ی حکومت نے سوویت جرائم د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک خصوصی یونٹ تشکیل دتا اے جو قومی سلامتی دے ادارے دے ماتحت ہوئے گا۔ گو کہ تحقیقات دے نتیجے وچ کِس‏ے نو‏‏ں سزا ملنے دا کوئی امکان نئيں کیونجے اس انسانی جرم دے مرتکب افراد وچو‏ں کوئی وی زندہ نئيں لیکن فیر وی مصطفٰی عبد الجمیل دے مطابق اس جرم د‏‏ی مکمل تصویر عوام دے سامنے لیانے دے لئی تحقیقات د‏‏ی اہمیت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ کریمیا دے تاتاری ہر سال 19 مئی نو‏‏ں اِس جبری ہجرت د‏‏ی یاد وچ دن منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے دنیا بھر وچ مقیم کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی پرامن ریلیاں منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کریمیائی تاتاریاں دا اس قتل عام نو‏‏ں مرگ انبوہ قرار دینے دے علاوہ ایہ وی مطالبہ اے کہ روس اس قتل عام و جبری ہجرت اُتے معافی منگے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انسانیت دے خلاف جرائم گٹھ:روس د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ کریمیا گٹھ:جبری ہجرت گٹھ:جلاوطنی گٹھ:سوویت اتحاد وچ اسلام گٹھ:قتل عام گٹھ:مرگ انبوہ گٹھ:نسل کشیاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترک تریخ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے مسلمان علاقے گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں
نکہت سزا سلطان
نکہت سزا سلطان (Nükhetsezâ Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ عبدالحمید اول د‏‏ی بیوی سی۔ اسنو‏ں مصطفیٰ رابع د‏‏ی حقیقی ماں تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1760 دے جم گٹھ:1850 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:کنیزاں گٹھ:والدہ سلطان
رہینولوفس لکٹس
رہینولوفس لکٹس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
رہینولوفس فارموسا
رہینولوفس فارموسا رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
آرنلڈسن
کلاس پونٹس آرنلڈسن  (27 اکتوبر 1844- 20 فروری 1916) اک سویڈش لکھاری، صحافی، سیاستدان تے جنگاں دے خلاف کم کرن آلا سی۔ اوہنوں 1908 اچ امندا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چک 480 ج ب
چک 480 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
رہینولوفس ٹرائیفولیٹس
رہینولوفس ٹرائیفولیٹس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 480 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
رہینولوفس ٹرائیفولیٹس
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چک 480 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
ایہ وی ویکھو
ایس چک وچ کشمیری مہاجر ریہندے نیں
فریڈرک باجر
فریڈرک باجر (21 اپریل 1837- 22 جنوری 1922) اک ڈینش لکھاری، استاد، سیاستدان تے جنگاں دے خلاف کم کرن آلا سی۔ اوہنوں 1908 اچ امندا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
یوحنا دمشقی
مُقَدَّس يُوحْنَا دَمشقِی (وسطی یونانی: ωάννης Δαμασκηνός؛ تلفظ: ایونس اُو دَمسقِینُوس؛ بازنطینی ؛ Ioannes Damascenus) اک سریانی راہب تے قس سن۔ دمشق وچ پیدا ہوئے، اوتھے ای پرورش پائی تے اپنی خانقاہ واقع دیر مار سابا نزد یروشلم وچ وفات پائی۔
یوحنا دمشقی اک جامع العلوم قسم دے شخص سن، انہاں دی دلچسپی دے شعبے ہمہ جہت سن، جن وچ قانون، الٰہیات، فلسفہ تے موسیقی سب شامل سن۔ بعض ذرائع توں معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے اپنے نفاذِ فرمان توں پہلے دمشق دے مسلم خلیفہ دے اک اعلٰی منتظم دے طور اُتے وی کم کیتا۔ انہاں نے مسیحی عقائد نوں بیان کرنے دے لئی متعدد کتاباں تحریر کیتیاں تے کئی مناجات مرتب کیتے جو عبادتی طور تے اج تک مشرقی مسیحیت وچ تے لوتھریت وچ صرف ایسٹر دے موقع اُتے استعمال کیتیاں جاندیاں نیں۔ اوہ مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا دے اک پادری تے شبیہ (آئیکن) دے تحفظ دے لئی معروف نیں۔ کاتھولک کلیسیا وچ انہاں نوں معلم کلیسیا تے عروج مریم اُتے لکھتاں دی وجہ توں اکثر معلمِ عروج (Doctor of the Assumption) کہیا جاندا اے۔ thumb|یوحنا دمشقی۔ ([[شامی|سوری شبیہ)]] یوحنا دمشقی دی زندگی دی معلومات دا سب توں عام ماخذ جان آف یروشلم توں منسوب کتاب وچ ملدا اے، اِسی تحریر وچ یوحنا یروشلم کے بطریق دی صورت وچ نظر آندے نیں۔ ایہ کتاب ابتدائی عربی متن توں منتخب کردہ اک یونانی ترجمہ اے۔ اصل عربی کتاب وچ افتتاحیہ اے، جو اس توں ترجمہ کیتی گئی کئی کتاباں وچ موجود نئی‏‏ں اے، اس دے مصنف اک عرب راہب میکائیل سن۔ میکائیل نے وضاحت دی اے کہ اوہ 1084ء وچ اُنہاں دی سوانح عمری لکھنے دا فیصلہ کر رہیا سی کیونجے اُنہاں دناں وچ کوئی وی میسر نئی‏‏ں سی۔ پر بنیادی عربی متن توں ایسا لگتا اے کہ ابتدائی نواں تے دسواں صدیاں دے درمیان وچ اسنوں ابتدائی مصنف دی جانب توں لکھیا گیا اے۔ مقدسین دی مبالغہ آمیز تے کچھ حد تک افسانوی تفصیلاں اُتے مشتمل سوانح نگاری توں متصف اس کتاب نوں یوحنا دمشقی دی زندگی دا بہترین تاریخی ماخذ نئی‏‏ں قرار دتا جا سکدا، بلکہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے الحاقات وی ہوئے نیں۔ نیز روایندی طور اُتے یوحنا توں منسوب ناول بارلام تے یہوسفط درحقیقت دسویں صدی دا تحریر کردہ اے۔
خاندانی پس منظر
جدو‏‏ں 630ء دی دہائی وچ مسلماناں نے شام فتح کیتا تو اُس وقت دمشق دی عدالت وچ مسیحی سول ملازم کثیر تعداد وچ موجود سن، یوحنا دے دادا وی انہاں وچوں اک سن۔ یوحنا دے والد سرجون (سرجیس) اموی خلفا دی خدمت کرنے دے لئی جادے سن۔ جان آف یروشلم دے مطابق انہاں دے والد دی وفات دے بعد راہب بننے توں پہلے یوحنا نے خلیفہ دی عدالت وچ اک اہلکار دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں۔ ایہ دعویٰ کہ یوحنا اصل وچ مسلم عدالت وچ خدمت گار سن مشکوک اے، کیونجے مسلم مآخذ وچ انہاں دا تذکرہ نئی‏‏ں ملدا۔ پر مذکورہ مآخذ اُنہاں دے والد سرجون (سرجیس) نوں خلافت دی انتظامیہ وچ سیکریٹری دے طور اُتے پیش کر دے نیں۔ ہور برآں یوحنا نے خود اپنی تحریراں وچ کدی مسلم عدالت دا تذکرہ نئی‏‏ں کیتا۔ خیال اے کہ اوہ دیر مار سابا وچ راہب بنے تے انہاں 735ء وچ قس دے فرائض سونپے گئے۔
تعلیم
thumb|یوحنا دمشقی (یونانی [[تمثال)]] اک تعارفی خاکے وچ انہاں دے والد دی خواہش بیان کیتی گئی اے کہ یوحنا "نہ صرف مسلماناں دی بلکہ یونانیاں دی وی کتاباں سیکھے"۔ اس توں ایہ سمجھیا گیا کہ یوحنا ذولسانی سن یعنی اوہ عربی دے نال نال یونانی وی جاندے سن۔ درحقیقت یوحنا نے کدی قرآن دا علم اپنے تئاں ظاہر نئی‏‏ں کیتا بلکہ اوہ قرآن دے سخت ناقد سن۔
زندگی
thumb|یوحنا دمشقی دی اک [[شبیہ۔]] یوحنا دا گھٹ توں گھٹ اک تے ممکنہ طور اُتے دو پیشے سن: پہلا (مشتبہ) ایہ کہ اوہ دمشق دے خلیفہ دے خانگی ملازم سن تے دوسرا (مصدقہ) ایہ کہ اوہ خانقاہ دیر مار سابا واقع نزد یروشلم وچ اک قس تے راہب سن۔ اک جگہ ملدا اے کہ جدو‏‏ں ولید بن عبد الملک نے خلافت دی انتظامیہ دے تحت نفاذِ اسلام وچ اضافہ کیتا تو یوحنا نے 706ء دے ارد گرد راہب بننے دے لئی دمشق چھڈ دتا۔ پر، مسلم مآخذ صرف ایہ ذکر کر دے نیں کہ یوحنا دے والد سرجون (سرجیس) نے اِس وقت دے دوران وچ انتظامیہ چھڈی سی تے اوہ انتظامیہ چھڈنے دے سلسلے وچ یوحنا دا تذکرہ نئی‏‏ں کر دے۔ اگلی دو دہائیاں دے دوران وچ محاصرہ قسطنطنیہ 717ء تا 718ء دے اختتام دے نتیجے وچ خلافت امویہ نے ہولی ہولی بازنطینی سلطنت دی سرحداں اُتے قبضہ کر لیا۔ یوحنا دی تصنیفات دے اک ایڈیٹر، فادر لے کوین نے ظاہر کیتا اے کہ یوحنا تمثال شکنی دے تنازعے توں پہلے دیر مار سابا وچ اک راہب سن۔ thumb|بازنطینی تمثال شکنی، نواں صدی۔ اک آدمی بازنطینی تمثال شکنی دے تحت مذہبی تمثال نوں ضائع کر رہیا اے۔ ابتدائی اٹھوی‏‏ں صدی عیسوی وچ اک تحریک ”شبیہ شکنی“ نے شبیہوں دی تکریم دی مخالفت دی، جس نوں بازنطینی عدالت وچ قبولیت ملی۔ 726ء وچ بازنطین دے بطریق مقدس جرمانس دے احتجاجاں دے باوجود شہنشاہ لیون سوم (جس نے 1717ء وچ محاصرۂ عظیم توں پہلے شہنشاہ نوں تخت چھڈنے نوں کہیا تے خود قابض ہوکر تخت نشین ہو گیا) نے اک فرمان شاہی جاری کیتا جو تصویراں دی تکریم تے عوامی تھاں اُتے اُنہاں دی نمائش دے خلاف سی۔
اس امر اُتے اتفاق اے کہ یوحنا نے اپنی تن تصنیفات تصویراں دی تکریم اُتے لکھاں تے انہاں وچ ثابت کیتا کہ کلیسیاواں تے گرجا گھراں وچ مقدس تصویراں نوں آویزاں کرنا تے مجسمے نصب کرنا کسے طرح خلاف مذہب تے زندقہ نئی‏‏ں نیں۔ انہاں تصنیفات وچ انہاں دی اولین کتاب ”مقدس تصویراں دے ناقدر شناساں دے خلاف دفاعی مضامین“ ("الدفاع عن الأيقونات المقدسة") اے جس نے یوحنا نوں خوب شہرت بخشی۔ مقدس تصویراں تے مجسماں دے حکم انہدام دے خلاف یوحنا دی کتاباں نوں خوب مقبولیت ملی، اس مقبولیت دی وجہ صرف ایہ نئی‏‏ں سی کہ انہاں وچ اک شاہی فرمان دی مخالفت کیتی گئی اے بلکہ درحقیقت انہاں تحریراں دا سادہ تے عام فہم اسلوب عوام الناس وچ اس نزاع دے فروغ دا باعث بنا۔ نیز یوحنا دی وفات دے برساں بعد انہاں دی انہاں تحریراں نے اس مسئلہ دے حل دے لئی منعقدہ دوسری نیقیہ کونسل (787ء) دے دوران وچ وی انتہائی اہم کردار ادا کیدا سی۔
thumb|”[[تھیوتوکوس نے یوحنا دمشقی نوں بذریعہ رویا شفا دتی“ (سدھے ہتھ دی معجزاتی شفا)]] یوحنا دے سوانح حیات وچ گھٹ توں گھٹ اک واقعہ ایسا اے جو ناممکن جاں افسانوی معلوم ہُندا اے۔ لیون سوم نے خبر دے طور اُتے خلیفہ نوں جعلی دستاویزات بھیجے جو یوحنا دے دمشق اُتے حملہ کرنے دی منصوبہ بندی ول اشارہ کر رہے سن۔ خلیفہ نے حکم دتا کہ یوحنا دا دایاں ہاتھ کٹ کے عوامی مراکز اُتے لٹکا دتا جائے۔ کچھ دناں بعد یوحنا نے اپنے ہاتھ دی بحالی دے لئی تہ دل توں تھیوتوکوس توں دعا تے ارداس دی۔ ایسا کہیا جاندا اے کہ اُس دعا دے بعد یوحنا دا ہاتھ مُعجزانہ طور اُتے واپس آگیا۔ اس معجزاندی شفا دی شکر گزاری دے لئی یوحنا نے تھیوتوکوس دی شبیہ (icon) اُتے اک چاندی دا ہاتھ ملحق کر دتا۔ بعد ازاں تھیوتوکوس دا چاندی دا ہاتھ والی شبیہ ”دست ثلاثہ“ جاں ۭ”ٹروجیروشیکا“ دے ناں توں مشہور ہو گیا۔
آخری ایام
یوحنا نے 749ء وچ وفات پائی، انہاں دی تعظیم و تکریم بطور کلیسیائی باپ تے اک مقدس دے طور اُتے کیتی جاندی اے۔ رومن کاتھولک کلیسیا وچ انہاں نوں بعض اوقات آخری کلیسیائی باپ کہیا جاندا اے۔ 1890ء وچ لیو سیزدہم نے انہاں نوں معلم کلیسیا قرار دتا۔
عزت و احترام
1890ء وچ مقدس یوحنا دمشقی دا ناں جنرل رومن کیلنڈر وچ شامل کر لیا گیا تو تہوار دا دن 27 مارچ نوں مقرر کیتا گیا۔ 1969ء وچ اُنہاں دا یوم تہوار منتقل کر دے اُنہاں دے یوم وفات یعنی 4 دسمبر نوں کر دتا گیا۔ 4 دسمبر دا تہوار منتقل ہونے توں پہلے وی بازنطینی ریت تقویم، لوتھری یادگاران، تے انگلیکان کمیونین تے اسقفی کلیسیا وچ منایا جادا سی۔
تصنیفات دی فہرست
یوحنا دمشقی نے تصنیفات دے علاوہ بوہت سی مناجات مرتب دی سن، ایہ مناجات اج مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیائی خدمت گزاری وچ استعمال دی جاندی نیں۔ یوحنا دمشقی دی تصنیفات مندرجہ ذیل نیں:
ابتدائی تصنیفات
thumb|الدفاع عن الأيقونات المقدسة (مقدس تصاویر کے ناقدر شناسوں کے خلاف دفاعی مضامین)۔
عربی تراجم
thumb|بائیں|یوحنا الدمشقی۔ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ homily on the Annunciation عربی وچ ترجمہ ہونے والی پہلی تصنیف سی۔ اس کتاب دا زیادہ تر متن 885ء وچ ستراسبورگ (فرانس) لائبریری دے مخطُوطہ 4226 وچ پایا گیا۔
دسواں صدی دے بعد وچ خانقاۂ مقدس سمعان (نزد انطاکیہ) دی اک اعلٰی شخصیت انتونی نے یوحنا دمشقی دی مجموعۂ کتب دا ترجمہ کیتا۔ یوحنا دی تصنیف دے تعارف دے آغاز وچ انطاکیہ دے بطریق سلوسٹر (1724ء-1766ء) نے کہیا کہ انتونی سینٹ سبا وچ راہب سی۔ ایہ ممکنہ طور اُتے عنوان مقدس سمعان دی اعلٰی شخصیت دی غلط فہمی ہوسکتی اے کیونجے اٹھارواں صدی وچ مقدس سمعان دی خانقاہ خراب حالت وچ سی۔
کئی قلمی نُسخے، کوسماس دے ناں خط، فلسفیانہ ابواب، الٰہیاندی ابواب تے دوسری پنج صغریٰ تصنیفات اُتے مشتمل نیں۔ مارچ 2013ء توں اس ترجمے دی پہلی اشاعت ویب اُتے دستیاب اے۔
1085ء وچ انطاکیہ دے اک راہب میکائیل نے یوحنا دی عربی زندگی دے متعلق تحریر کیتا۔ اس تصنیف وچ 1912ء وچ پہلی بار باچا نے ترمیم کری تے فیر ایہ کئی زباناں وچ ترجمہ کیتی گئی (جرمنی، روسی تے انگریزی)۔
جدید انگریزی تراجم
روایندی طور اُتے یوحنا توں منسوب ناول بارلام اور یہوسفط درحقیقت دسواں صدی دا تحریر کردہ اے۔ اس دے دو تراجم مندرجہ ذیل نیں:
باہرلےجوڑ
؛ جو انٹرنیٹ آرکائیو اُتے وی دستیاب اے۔
گٹھ:676 دے جم گٹھ:749 دیاں موتاں گٹھ:آبائے کلیسیا گٹھ:اٹھویں صدی دے فلسفی گٹھ:اٹھویں صدی دے ماہرین فلکیات گٹھ:اٹھویں صدی دے مسیحی الٰہیات دان گٹھ:اٹھویں صدی دے مصنفین گٹھ:اٹھویں صدی دے مقدسین گٹھ:اسلام دے نقاد گٹھ:بازنطینی شبیہ شکنی گٹھ:بازنطینی فلسفی گٹھ:بازنطینی ماہرین فلکیات گٹھ:بازنطینی مقدسین گٹھ:بازنطینی نغمہ ساز گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں گٹھ:ستویں صدی دے مسیحی الٰہیات دان گٹھ:شامی بزرگان گٹھ:شامی مقدسین گٹھ:ضد غناسطیت گٹھ:مسیحی عرب گٹھ:معلمین کلیسیا گٹھ:عیسائی گٹھ:عیسائیت
کتاب الغیبۃ (نعمانی)
کتاب الغَیْبَۃ عربی بولی وچ شیعاں دے بارھواں امام حضرت مہدی علیہ السلام دے متعلق لکھی گئی کتاباں وچ کلامی تے حدیثی کتاب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس کتاب دا مؤلف ابو عبداللہ محمد بن ابراہیم نُعمانی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ مذکور روایات د‏‏ی تعداد ۴۷۸ اے جنہاں نو‏ں ۲۶ ابواب وچ ذکر کيت‏‏ا گیا۔ ایہ کتاب امام زمانہ دے متعلق لکھی جانے والی کتاباں دے مصادر وچو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔
کتاب
نعمانی نے کتاب دے ۲۶ ابواب نو‏‏ں تن حصےآں:غیبت، دوران ظہور تے علامات ظہور وچ تقسیم کيت‏‏ا اے ۔اس نے پہلے روائی مجموعےآں تے خاص طور اُتے غیبت تو‏ں پہلے د‏‏ی کتاباں د‏‏ی روایات تو‏ں اپنی کتاب نو‏‏ں تالیف کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ نعمانی نے کتاب الغیبہ نو‏‏ں ۳۴۲ق وچ تالیف کيت‏‏ا۔ اس دوران اوہ شام دے شہر حلب وچ زندگی گزار رہیا سی۔ لسٹ نویساں نے کتاب الغیبہ نعمانی دا ذکر کيت‏‏ا اے مثلا آقا بزرگ تہرانی نے اس کتاب دا ناں ملاء العیبہ فی طول الغیبہ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ بعض معتقد نيں: بزرگ تہرانی دا کِس‏ے مآخذ دے بغیر اس کتاب دے مذکورہ ناں نو‏‏ں ذکر کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں نئيں جانچا جا سکدا ا‏‏ے۔ شیخ مفید حضرت مہدی(ع) د‏‏ی امامت دے متعلق مطلب نقل کرنے دے بعد کہندا اے: اس دے بارے وچ کثیر روایات نيں کہ جنہاں نو‏ں احادیث دے شیعہ علما نے جمع کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں اپنی تالیفات وچ ذکر کيت‏‏ا جداں ابو عبداللَّــہ محمد بن ابراہیم نعمانی نے غیبت تو‏ں متعلق روایات نو‏‏ں اکٹھا کيت‏‏ا تے انہاں دتی شرح بیان کيتی ا‏‏ے۔
سبب تالیف
چوتھ‏ی صدی ہجری دے ابتدائی پنجاہ سالاں تک غیبت دا زمانہ طول کھچ گیا۔نواب اربع وچو‏ں آخری نائب ابوالحسن صیمری (۳۲۹ق/۹۴۰م) د‏‏ی وفات دے نال غیبت صغرا دا زمانہ اپنا اختتام نو‏‏ں پہنچ گیا لیکن اس زمانے وچ شیعاں دے درمیان فکری تے اعتقادی تزلزلی ظاہر ہوئی تے بوہت سارے قلوب شک و تردید دا شکار ہوئے یہانتک کہ بعض نے صرف اعتراض ہی کيتے بلکہ امام دا انکار کرنا شروع کر دتا۔ نعمانی جو اس زمانے وچ زندگی گزار رہیا سی اس نے مذہب تشیع د‏‏ی فکر نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے تے امامت ،غیبت امام تے غرض امامت تو‏ں متعلق سوالات دے جواب دینے دے لئی الغیبۃ نامی کتاب د‏‏ی تالیف کيتی۔ ایہ کتاب پیامبر(ص) و ائمہ(ع) تو‏ں غیبت تو‏ں متعلق مروی احادیث تے اس تو‏ں متعلق ابحاث د‏‏ی جمع آوری کيتی۔ نعمانی کتاب دے مقدمے وچ اس زمانے دے حالات د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔
راویان
اس کتاب دا تنہا راوی اس دا شاگرد ابوالحسین محمد بن علی بجلی یا شجاعی اے اگرچہ اوہ اک جانی پہچانی شخصیت نئيں لیکناس دے باوجود ہور افراد نے اس دے پاس کتاب د‏‏ی قرات د‏‏ی فیر اس دے بیٹے: حسین بن محمد شجاعی نے اس نسخے د‏‏ی مؤلف دے پاس قرات د‏‏ی تے اپنے باپ د‏‏ی تالیفات نو‏‏ں نجاشی دے اختیار وچ دتا۔ اس ذریعے تو‏ں ایہ کتاب اسيں تک پہنچی ا‏‏ے۔
روایات
مجموع روایات کتاب غیبت، ۴۷۸ د‏‏ی تعداد وچ اے جو ۲۶ ابواب وچ بیان ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ مؤلف د‏‏ی روش روایات دے بیان کرنے اے نادر تھ‏‏اںو‏اں اُتے روایات د‏‏ی توضیح بیان ہوئی اے ہور روایات د‏‏ی تکرار نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
اہمیت
اس کتاب دے مطالب چوتھ‏ی صدی دے بعد علما دے درمیان قابل اعتماد رہے ني‏‏‏‏ں۔ شیخ مفید الارشاد، اربلی ںے کشف الغمہ، علامہ حلی نے المستجاد، تے متأخرین جداں مجلسی نے بحار تے حر عاملی نے اثبات الہدی بالنصوس و المعجزات وچ اس کتاب تو‏ں روایات نقل کردے ني‏‏‏‏ں۔
ابواب
کتاب دے ابواب تن حصےآں : مقدماندی ابواب (غیبت تو‏ں مربوط) اصلی ابواب، دوران غیبت، عصر ظہور تو‏ں متعلق اصلی ابواب تے آخر وچ علامات مذکور نيں جو مجموعی طور اُتے ۲۶ ابواب بنیاں گے:
مخطوطات
مؤلف دے زمانے دے نیڑے اس کتاب دے متعدد تے بعض خطی نسخے اس کتاب د‏‏ی اہمیت تے قدر نو‏‏ں بڑھاندے ني‏‏‏‏ں۔ قدیمی‌ ترین نسخہ کتاب آستان قدس رضوی د‏‏ی لائبریری وچ اے اس دے علاوہ ہور نسخے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کلامی کتاباں گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث گٹھ:مہدویت د‏‏یاں کتاباں گٹھ:امام مہدی دے بارے وچ کتاباں گٹھ:کلامی کتاباں (عربی) گٹھ:کتاباں
رہینولوفس مٹراٹس
رہینولوفس مٹراٹس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارسلونا تریخی عجائب گھر
تریخ عجائب-گھر بارسلونا (سپینی بولی: Museo de Historia de Barcelona) کاتالونیا، سپین دے بارسلونا شہر دی شروعات توں موجودہ سمیں تکّ دی تریخی وراثت نوں سامبھن دا کم کردا ہے۔ ایہہ بارسلونا سبھیاچار تنظیم دے کر کے شہر دی کونسل اتے منحصر ہے۔ اس دا افتتاح 14 اپریل 1943 نوں اتہاسکار اؤگتی دوران ای سانپرے نے اس دے پہلے ڈریکٹر ہون وجوں کیتا۔ 1 مارچ 1962 نوں اسنوں بیئین دے انتیریس کلتورال اعلان کیتا گیا۔
رہینولوفس مٹراٹس
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
بارسلونا تریخی عجائب گھر
اتہاس
1888 وچّ بارسلونا دے اتہاس متعلق اک عجائب-گھر دی اساری بارے وچار-گوشٹی ہونی شروع ہو گئی سی۔ 1929 وچّ بارسیلونا میونسپلی نے بارسلونا دے اتہاس بارے اک عارضی نمائش لگائی گئی۔
حوالے
گٹھ:سپین دے عجائب گھر گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
ارجت پٹیل
ارجت پٹیل (پیدائش: 28 اکتوبر 1963ء) ریزرو بینک آف انڈیا دا موجودہ گورنر اے ۔ ستمبر 2016ء وچ رگھورام راجن دی سبکدوشی دے بعد اس نے یہ عہدہ سنبھالیا۔ اس توں پہلے 14 جنوری 2013ء توں اوہ نائب گورنر دے عہدے اتے مامور سی۔
نائب گورنر دے طور اتے اس نے مالیاتی پالیسی توں متعلق ماہر کمیٹی دی صدارت کیتی۔ بھارت دی نمائندگی کردے ہوئے اس نے برکس دیساں دے نال بین حکومتی معاہدےآں تے بین مرکزی بینک قرار (آئی سی بی اے) وچ اہم کردار ادا کیتا۔
اوہ 1998ء توں 2001ء تک وزارت خزانہ (محکمہ اقتصادی امور) وچ مشیر رہے۔ انہاں نے ہور سرکاری تے نجی شعبےآں وچ وی کم کیتا ہے۔
پٹیل لندن اسکول آف اکنامکس توں پڑھیا اے ، آکسفورڈ یونیورسٹی توں ایم فل کیتا تے ییل یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی کیتی۔
7 جنوری 2013ء نوں ارجت پٹیل نے ریزرو بینک آف انڈیا دے نائب گورنر دا عہدہ سنبھالیا۔ اس نے آئی ڈی ایف سی لمیٹڈ وچ بنیادی پالیسی افسر دے طور اتے کام وی کیتا۔ اسنوں خزانہ، توانائی تے بنیادی ڈھانچے دے شعبے وچ 17 سال توں زیادہ دا تجربہ ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:ریزرو بنک آف انڈیا دے گورنر
رہینولوفس ہلی
رہینولوفس ہلی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چک 482 ج ب
چک 482 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
نقش دل سلطان
نقش دل سلطان (Nakşidil Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ عبدالحمید اول د‏‏ی بیوی تے والدہ سلطان بطور محمد ثانی د‏‏ی ماں سی۔
گٹھ:1768 دے جم گٹھ:1817 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:اٹھارویں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:اٹھارویں صدی دیاں عورتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:جارجیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:فرانسیسی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین گٹھ:اٹھارواں صدی د‏‏ی سلطنت عثمانیہ دیاں عورتاں گٹھ:1761 دے جم
رہینولوفس کینسس
رہینولوفس کینسس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چرک سنہتا
چرک سنہتا (دیوناگری:चरक संहिता) آیوروید (بھارتی علم طب) دی اک مشہور کتاب اے ۔۔ ایہہ سنسکرت بولی وچّ ہے۔ اس دے اپدیشک اترپتر پنروسُ، گرنتھکرتا اگنویش اتے پرتیسنسکارک چرک ہن۔
پراچین ساہت نوں گھوکھن توں گیات ہندا ہے کہ اوہناں دناں وچّ گرنتھ جاں تنتر دی رچنا شاکھا دے نام نال ہندی سی۔ جویں کٹھ شاکھا وچّ کٹھوپنشد بنی۔ شاخاواں جاں چرن اوہناں دناں دے ودیاپیٹھ سن، جتھے انیک مضموناں دا ادھئن ہندا سی۔ اس لئی سنبھوَ ہے، چرک سنہتا دا پرتیسنسکار چرک شاکھا وچّ ہویا ہووے۔
بھارتی طبی علم دے تنّ وڈے نام ہن - چرک، سشرت اتے واگبھٹ۔ چرک سنہتا، سشرتسنہتا اتے واگبھٹ دا اشٹانگسنگرہِ اج وی بھارتی علم طب (آیوروید) دے معیاری گرنتھ ہن۔
علم طب جدوں بال اوستھا وچّ ہی سی اس سمیں چرک سنہتا وچّ دسے آیوروید دے نظریئے بہت ہی اتم تے گمبھیر سن۔ اس دے درشن توں اتیئنت متاثر جدید علم طب  دے آچاریہ پروفیسر آسلر نے چرک دے نام تے امریکہ دے نیویارک نگر وچّ 1898 وچّ چرک - قلب قایم کیتا جتھے چرک دی اک مورت وی لگی ہے۔
حوالے
گٹھ:سنسکرت گٹھ:سنسکرت ساہت
چک 485 ج ب
چک 485 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
رہینولوفس میڈورنسس
رہینولوفس میڈورنسس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
Rhinolophus madurensis
پرامادا مینن
مڈھلا جیون اتے کارج
پرامادا نے اپنا جیون اشتہاربازی توں شروع کیتا،۔ 22 سال دی عمر وچّ اسنے دست کار وچّ شامل ہوئی، جو کاریگراں دے سماج اتے کاریگر لوکاں جنہاں دا مقصد کاریگر لوکاں دی معاشی مدد، اہناں دیاں کاریگر روایتاں نوں بچاؤن دا ادم کردی ہے۔ 1987 وچّ اسنے اک مددگار دے طور تے کم کرنا شروع کیتا اتے 10 سال تکّ کم کیتا۔ 1993 وچّ ایہہ دست کار دی کارجکاری دریکٹر دے طور تے چار سال لئی کم کیتا۔ 1995 وچّ اسنے بیجنگ وچّ اک عورتاں دی کانفرنس وچّ حصہ لیا اتے عورتاں دے حقاں اتے جیون لئی شریک ہوئی۔ 1998 وچّ اسنے دست کار چھڈّ دتی۔ دو سال   عورتاں دے حقاں، ساہتک، عورتاں دے جیون نرواہ اتے کامکتا دی صلاح کار دے تور تے کم کیتا۔
میڈرڈ تریخی عجائب گھر
اتہاس
اس عمارت دی اساری 1673 وچّ ریال اوسپسیو دے آوے ماریہ ای سان فیرناندو دے طور اتے ہوئی سی۔
پرامادا مینن
حوالے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
میڈرڈ تریخی عجائب گھر
اتہاس
1919 وچّ اسنوں ریال آکادمی دے بیلاس آرتیس دے سان فیرناندو اتے سوسیئیداد ایسپانیؤلا دے آمیگوس دیل آرتیس دے یتناں وجوں تریخی -آرٹ یادگار اعلانکیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے عجائب گھر
بزم عالم سلطان
بزم عالم سلطان (Bezmiâlem Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ محمود ثانی د‏‏ی دوسری بیوی تے والدہ سلطان بطور عبد المجید اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1807 دے جم گٹھ:1853 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
پرتیونیال سلطان
پرتیونیال سلطان (Pertevniyal Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ محمود ثانی د‏‏ی قفقازی بیوی تے والدہ سلطان بطور عبد العزیز اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1812 دے جم گٹھ:1883 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:چرکیس نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:کنیزاں گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:رومانی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:1810 دے جم گٹھ:1884 دیاں موتاں
وسکونسن
وسکونسن امریکہ دا اک صوبے اے۔
ناں
وسکونسن دا ںاں اہتھوں لنگھن والے وسکونسن دریا توں لیا اے۔
شوق افزا سلطان
شوق افزا سلطان (Şevkefza Sultan) (شوق افزا سلطان) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ملکہ تے سلطان سلطنت عثمانیہ د‏‏ی عبد المجید اول بیوی سی۔ اوہ مراد خامس دے تخت نشین ہونے دے بعد والدہ سلطان دے منصب اُتے تیس سال رہی۔
رہینولوفس سیامینسس
رہینولوفس سیامینسس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چک 486 ج ب
چک 486 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
گودی گھر عجائب گھر
گودی گھر-عجائب گھر (کاتالان: Casa Museu Gaudí) بارسلونا، سپین دے پارک گئیل وچّ واقع ہے۔ ایہہ 1906 توں 1925 دے انت تکّ تقریباً 20 سال آنتونی گودی دی رہائش گاہ سی۔ 28 ستمبر 1963 نوں اس دا اک عجائب-گھر وجوں افتتاح کیتا گیا اتے اج اس وچّ اس ولوں ڈزائن کیتا فرنیچر اتے ہور شیوان موجود ہن۔
اتہاس
19ویں صدی دے انت وچّ جد کاتالان صنعت کار اسیبی گئیل ای باسیگالپو انگلینڈ وچّ کجھ سماں بتاؤن توں بعد بارسلونا آیا تاں اسنے کاتالان برجوازی لئی اک باغ شہر بناؤن بارے سوچیا۔ اس لئی اسنے 1899 وچّ خریدی زمین کان منتانر دے دالت چنی۔ اک وڈے باغ وچّ 60 گھر بناؤن دا پروجیکٹ آنتونی گودی نوں سونپیا گیا۔ 1914 وچّ ایہہ کم رک گیا اتے پروجیکٹ پورا نہیں ہویا۔
صرف دو گھر بنائے گئے سن: ڈاکٹر تریاس اے دومینیچ دا گھر اتے آنتونی گودی دا گھر جو اج اک عجائب گھر۔
عمارت
اس عمارت دیاں 4 منزلاں ہن۔ زمینی منزل اتے پہلی منزل عامَ لوکاں لئی کھلھی ہے اتے اس وچّ عجائب-گھر دی کلیکشن دی نمائش ہے۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے عجائب گھر
رہینولوفس زیاما
رہینولوفس زیاما رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
پیلی چھاتیوالا پھل ٹھونگا
پیلی چھاتیوالا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ جڑھدے دکھنی ایشیاء دا واسی اے۔
آسٹریلیا وچ اسلام
تریخ
آسٹریلیا آنے والے ابتدائی مسلماناں دا تعلق انڈونیشیا تو‏ں سی تے اوہ ماہی گیر سن ۔ آسٹریلیا دے قدیم باشندےآں دے مسلماناں تو‏ں تعلقات سن تے ابوریجنل کہلانے والے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہن تک اسلام تو‏ں دلچسپی ا‏‏ے۔ قدیم آسٹریلوی باشندےآں دے لئی ابوریجینل د‏‏ی اصطلاح دا استعمال یورپیاں نے شروع کیتا۔ اولین مسلما‏ن انڈونیشیا دے مکاسانی باشندے سن جو ماہی گیری د‏‏ی غرض تو‏ں آسٹریلیا پہنچے سن ۔ ایہ لوک پہلی بار آسٹریلیا کدو‏‏ں آئے سن اس دا تعین تاں حالے نئيں کیتا جا سکیا لیکن لگ بھگ پنج سو سال دا اندازہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ماہی گیر مکاسان نامی علاقے دے رہنے والے سن تے ’ٹریپانگ‘ یا سمندری ککڑیاں د‏‏ی تلاش وچ آسٹریلیا تک جا پہنچے۔ سمندری ککڑیاں کھانے دے لئی وی استعمال کیت‏‏ی جاندیاں نيں تے دوائاں بنانے دے کم وی آندی نيں۔ مورخین دا خیال اے کہ غاراں وچ پائی جانے والی تصاویر نو‏‏ں سامنے رکھیا جائے تاں کہیا جا سکدا اے کہ ایہ تصاویر 1500 عیسوی دے لگ بھگ بنائی گئی ہاں گی۔ ملبورن موناش یونیورسٹی دے ماہر بشریات جان بریڈلے دا کہنا اے کہ ایہ آسٹریلوی باشندےآں دے بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی کامیاب ابتدا سی۔ ’ان د‏‏ی نوعیت تجارتی سی، انہاں دے پِچھے نہ تاں کوئی نسلی سوچ سی تے نہ ہی نسلی پالیسی‘۔ سمندری ککڑیاں کھانے دے لئی وی استعمال کیت‏‏ی جاندیاں نيں تے دوائاں بنانے دے کم وی آندی نيں۔ انہاں مکاسان باشندےآں وچو‏ں کچھ ایداں دے وی سن جو آسٹریلیا ہی وچ بس گئے تے ایتھ‏ے د‏‏ی عورتاں تو‏ں شادیاں کر لین۔ انہھی د‏‏ی وجہ تو‏ں ابوریجنل انہاں دے مذہب تے سبھیاچار تو‏ں واقف ہوئے تے انہاں د‏‏ی ’مائیتھولوجی‘ وی اسلامی مذہبی عقائد تو‏ں متاثر ہوئی۔ اس دا اندازہ غاراں د‏‏ی مصوری تو‏ں کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ آسٹریلیا دے انہاں شمالی علاقےآں دا سفر کرن تاں اسلام دے اثرات ابوریجنل گاناں، آرٹ، مذہب، ایتھ‏ے تک تدفینی رسومات تک وچ دیکھے جا سکدے نيں۔ لسانی تجزیے دے حوالے تو‏ں کہیا جاندا اے کہ مختلف عبادتاں دے درمیان وچ جو لفظاں ادا کیتے جاندے نيں جداں والیتہ والیتہ دے لفظاں جو اللہ اللہ د‏‏ی بدلی ہوئی شکل نيں تے عبادت دے دوران وچ رخ مغرب یا اندازے دے مطابق مکّے د‏‏ی طرف کیتا جانا وی اسلامی اثرات دا اظہار ا‏‏ے۔ اُتے آسٹریلین نیشنل یونیورسٹی دے ماہر بشریات ہووارڈ مورفی والیتہ والیتہ نو‏‏ں اللہ اللہ تو‏ں منسلک کرنے نو‏‏ں یا اس تو‏ں اک خدا اُتے عقیدے دے تصور نو‏‏ں منسلک کرنے نو‏‏ں تن آسانی قرار دیندے نيں۔ انہاں دا کہنا اے ’یہ وکھ گل اے کہ یولنگو لوکاں دے علم کائنات وچ اک ایداں دے وجود دا تصور وی پایا جاندا اے جو اللہ دے وجود تو‏ں ملدا جُلدا ا‏‏ے۔ شمالی افریقہ وچ ہن ایداں دے ناں وی پائے جاندے جنہاں تو‏ں مسلماناں تو‏ں تعلقات دا اندازہ ہُندا اے مثلا ایداں دے ناں جنہاں وچ حسن تے خان آندا ا‏‏ے۔ مکاسان باشندےآں د‏‏ی آمد بھاری ٹیکساں تے صرف سفید فاماں تو‏ں تجارت د‏‏ی حکومت‏ی د‏‏ی پالیسی دے بعد ختم ہوئے گئی۔ لیکن شمالی آسٹریلیا وچ کچھ حلقے مکاساناں تے ابوریجنلاں دے درمیان وچ تعلقات تے مشترک تریخ د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تقریبات کردے نيں۔
چک 487 ج ب
چک 487 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
ملاگا عجائب گھر
للت کلا حصہ
للت کلا حصہ 24 جولائی 1913 نوں شاہی فرمان تے بنایا گیا۔ ایہہ عجائب گھر صوبائی پدھر تے للت کلا نوں اتشاہت کرن لئی بنایا گیا۔ کیونکہ اس سمیں اجیہا کوئی ادارہ موجود نہیں سی۔ اس وچّ لئس دے مورال، اینرک سمون، پیڈرو دے مینا، الوزو کانو، انتونیؤ دیل کیستیلو اتے پابلو پکاسو وغیرہ دیاں بنائی تصویراں موجود ہن۔
آثار قدیمہ حصہ
ایہہ عجائب گھر 1947 وچّ بنیا سی۔ ایہہ عجائب گھر پرانے لورنگانو (Museo Loringiano) اتے صوبے دے بیلا آرتیس (Museo Provincial de Bellas Artes) توں اس دے آثار قدیمہ سروت لے کے دوواں دے ملاپ نال ایہہ عجائب گھر بنایا گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے عجائب گھر
حج
thumb|حجاج کرام طواف کردے ہوئے
حج ' (عربی: الحجِّ) اسلام دا پنجواں تھم اے۔ اے مکہ سعودی عرب ول جان تے اوتھے عبادت کرن نوں کیندے نیں۔ اے ہر مسلمان تے جیون چ اک واری کرنا لازم اے۔
مسلما‏ن ہر سال اسلامی مہینے ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تریخ نو‏‏ں سعودی عرب دے شہر مکہ مکرمہ د‏‏ی زیارت دے لئی حاضر ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے جو مخصوص عبادت انجام دیندے نيں، اس مجموعہ عبادات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ حج تے انہاں انجام دتی جانے والی عبادات نو‏‏ں مناسک حج کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دین اسلام وچ حج ہر صاحب استطاعت بالغ مسلما‏ن اُتے زندگی بھر وچ اک مرتبہ فرض اے، جداں کہ قرآن مقدس وچ اے: ۔ حج اسلام دے 5 ارکان وچ سب تو‏ں آخری رکن اے، جداں کہ محمد  د‏‏ی حدیث اے: «اسلام د‏‏ی بنیاد پنج ستوناں اُتے اے، لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ د‏‏ی گواہی دینا، نماز قائم کرنا، زكوة دينا، رمضان دے روزے رکھنا تے حج کرنا۔» مناسک حج د‏‏ی ابتدا ہر سال 8 ذوالحجہ نال ہُندی اے، حاجی متعین میقات حج تو‏ں احرام بنھ کر کعبہ د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے پہونچ کر طواف قدوم کردے نيں، فیر منی روانہ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے یوم الترویہ گزار دے عرفات آندے نيں تے ایتھ‏ے اک دن دا وقوف ہُندا اے، ايس‏ے دن نو‏‏ں یوم عرفہ، یوم سعی، عید قربانی، یوم حلق و قصر وغیرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حجاج رمی جمار (کنکریاں پھینکنے) دے لئی جمرہ عقبہ جاندے نيں، بعد وچ مکہ واپس آک‏ے طواف افاضہ کردے نيں تے فیر واپس منی جاک‏ے ایام تشریق گذاردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد حجاج دوبارہ مکہ واپس آک‏ے طواف وداع کردے نيں تے ایويں حج دے جملہ مناسک مکمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
حج د‏‏ی عبادت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی، مسلماناں دا اعتقاد اے کہ حج گذشتہ امتاں اُتے وی فرض سی، جداں ملت حنیفیہ (حضرت ابراہیم علیہ اسلام دے پیروکاراں) دے متعلق قرآن وچ ذکر اے: ،۔ حضرت ابراہیم تے انہاں دے بعد وی لوک حج کيتا کردے سن، البتہ جدو‏ں جزیرہ نما عرب وچ عمرو بن لحی دے ذریعہ بت پرستی دا آغاز ہويا تاں لوکاں نے مناسک حج وچ حذف و اضافہ ک‏ر ليا سی۔ ہجرت دے نويں سال حج فرض ہويا، محمد نے سنہ 10ھ وچ واحد حج کيتا جسنو‏ں حجۃ الوداع کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حج وچ حج دے تمام مناسک نو‏‏ں درست طور اُتے ک‏ر ک‏ے دکھایا تے اعلان کيتا کہ:  ترجمہ: اپنے مناسک حج میرے تو‏ں لے لو۔ ہور ايس‏ے حج دے دوران وچ اپنا مشہور خطبہ حجۃ الوداع وی دتا تے اس وچ دین اسلام د‏‏ی جملہ اساسیات و قواعد تے اس د‏ی تکمیل دا اعلان کيتا۔
زندگی وچ اک بار صاحب استطاعت اُتے حج فرض اے تے اس دے بعد جِنّے وی حج کیتے جاواں گے انہاں دا شمار نفل حج وچ ہوئے گا؛ ابو ہریرہ نے محمد تو‏ں نقل کيتا اے: « لوگو! تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے، چناں چہ حج ادا کرو»، صحابہ نے سوال کيتا: "یا رسول اللہ! کيتا ہر مسلما‏ن اُتے ہر سال حج فرض اے ؟" تاں محمد خاموش ہوئے گئے، دوبارہ سہ بارہ ایہی سوال کيتا گیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «جے ميں ہاں کہہ دیندا تاں واقعی فرض ہوجاندا تے ایسا تسيں لوک نئيں کرپاتے»، فیر کہیا «جِنّا وچ کہاں اِنّا سنو، اس تو‏ں اگے نہ پُچھو۔»
فرضیت حج د‏‏ی پنج شرائط نيں: پہلی شرط مسلما‏ن ہونا، غیر مسلماں اُتے حج فرض نئيں تے نہ ہی انہاں دے لئی مناسک حج ادا کرنا جائز ا‏‏ے۔ دوسری شرط عقل اے، پاگل مجنون اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ تیسری شرط بلوغ اے، نابالغ بچے اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ چوتھ‏ی شرط آزادی اے، غلام و باندی اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ پنجويں شرط استطاعت اے، استطاعت دا مفہوم ایہ اے کہ حج محض انہاں افراد اُتے فرض اے جو اس د‏ی جسمانی و مالی استطاعت رکھدے ہاں (عورت اے تاں شرعی محرم وی لازم اے )۔
thumb|کھبے|340px|طواف اورسعی دا مقام
مسلماناں دا ایمان اے کہ حج وچ بے شمار روحانی فائدے تے برکدیاں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ مختلف مسلم مکاتب فکر جداں سنی تے شیعہ اک ہی طریقہ اُتے مناسک حج ادا کردے نيں، اُتے اہل تشیع ائمہ معصومین (شیعی عقیدہ دے مطابق)، اہل بیت تے بعض صحابہ کرام د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی مستحب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔
جون 2020ء وچ ، سعودی حکومت نے حج نو‏‏ں کووڈ-19 د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء وچ منسوخ کرنے دا اعلان کيتا تے صرف انہاں حجاج د‏‏ی "بہت محدود تعداد" نو‏‏ں حج کرنے دا اعلان ہويا، جو سعودی عرب وچ اس وقت رہائش پذیر ني‏‏‏‏ں۔
حج اسلامی کیلنڈر دے بارویں مہینے ذوالحج دی ست توں دس تک ہُندا اے۔
عراق دی تریخ
مشرق وسطی دی سرزمین جتھے اج عراق آباد اے قدیم تریخ وچ اس دا حوالہ میسوپوٹومیا دے ناں توں ملدا اے- میسوپوٹومیا اوہی جگہ اے جتھے دریائے فرات تے دجلہ دی حسین تے سرسبز وادیاں اپنی مثال آپ نیں تے جس دا بائبل وچ باغ عدن دے حوالے توں ذکر ملدا اے-
حج
تریخ
حضرات ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام قبیلہ جرہم دے نال ہی گزر بسر کردے رہ‏ے، جدو‏ں اسماعیل سن شعور نو‏‏ں پہونچ گئے تاں اللہ تعالی نے ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں کعبہ د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، کعبہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے جگہ کرنا سی جتھ‏ے آدم علیہ السلام اُتے قبہ نازل ہويا سی، لیکن حضرت ابراہیم نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ کعبہ کس جگہ تعمیر کرنا اے، کیونجے مذکورہ قبہ طوفان نوح دے وقت اللہ نے اٹھا لیا سی۔ لہذا اللہ تعالی نے جبریل نو‏‏ں بھیجیا، اوہ آئے تے حضرت ابراہیم نو‏‏ں مطلوبہ جگہ د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ بنیاداں جنت تو‏ں اتاری گئياں تے انہاں اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کيتا، تعمیر دے لئی حضرت اسماعیل ذی طوی تو‏ں پتھر لاندے سن ۔ اس دے بعد مقام حجر اسود د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی، چناں چہ اوتھ‏ے تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اصل جگہ اُتے رکھیا، اس تعمیر وچ کعبہ دے دو دروازے رکھے گئے، اک مشرق د‏‏ی سمت تے دوسرا مغرب د‏‏ی جانب، اس مغربی دروازہ دا ناں مستجار رکھیا۔ فیر اس اُتے اذخر د‏‏ی پتیاں وغیرہ ڈالاں تے ہاجرہ علیہا السلام نے کعبہ دے دروازہ اُتے اک چادر لٹکا دی۔ کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں فراغت اُتے حضرات ابراہیم و اسماعیل علیہما السلام نے حج کيتا، اٹھ ذوالحجہ یوم الترویہ نو‏‏ں جبریل انہاں دے پاس آئے تے کہیا: "ابراہیم! پانی ایتھ‏ے تو‏ں بھر لو"، چونکہ منٰی تے عرفات وچ پانی نئيں سی اس لئی پانی ایتھے تو‏ں لے جاندے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دن دا ناں یوم الترویہ پے گیا۔ جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں مکمل فارغ ہوئے گئے تاں دعا کيتی: ﴿اے اللہ! اس شہر نو‏‏ں پرامن بنادے تے ایتھ‏ے دے باشندگانہاں وچو‏ں جو اللہ تے یوم آخرت اُتے ایمان لاواں، انھاں پھلاں تو‏ں روزی دے﴾۔
عراق دی تریخ
عراق دا اتہاس میسوپوٹامیا دیاں کئی پرانیاں رہتلاں دا اتہاس اے، جسدی وجہ نال اسنوں لکھتی اتہاس دی سبھ توں پرانے تھاں ہون دا مان حاصل اے۔ اس لئی اس نوں عامَ طور سبھیاچار دا پنگھوڑا وی کہہ دتا جاندا اے۔ پرمپراواں دے مطابق عراق وچ اوہ مشہور جنگل سی جسنوں بائیبل وچ عدن دا باغ دی سنگیا دتی گئی اے اتے جتھے انسان جاتی دے پوروج حضرت آدم اتے  حوا وچرن کردے سن۔ عراق نوں سنراجن دا کھنڈر وی کیہا جاندا اے کیونکہ کئی سامراج اتھے جم لے کے، وڈے بن کے مٹی وچ مل گئے۔
حج
تریخ
چناں چہ ابراہیم و اسماعیل تے ہور انبیا علیہم السلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اہل ایمان ہر سال کعبہ دا حج کردے سن تے حج د‏‏ی ایہ عبادت اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں تک اہل عرب وچ بت پرستی نئيں پھیلی سی۔ فیر سردار مکہ عمرو بن لحی خزاعی دے زمانے وچ جدو‏ں بت پرستی دا رواج ہونے لگا، تاں مناسک حج وچ حذف و اضافہ ہونے لگیا تے عبادت حج حنیفی طرز اُتے نئيں رہی۔ بعد وچ عرب معاشرہ وچ بت پرستی دے اثرات گہرے ہونے لگے تاں اوہ لوک کعبہ دے اردگرد خودتراشیدہ بتاں تے اپنے معبوداں دے مجسمے نصب کرنے لگے تے مکہ دے بعض قبیلے موسم حج وچ تجارت وی کرنے لگے، ہور بلا لحاظ مسلک و مذہب تمام قبیلے نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی پوری اجازت دے دتی گئی۔ اُتے بت پرستی پھیل جانے دے بعد وی بعض افراد دین حنیف تے مسیحیت اُتے قائم سن، ایداں دے افراد وی حج دے لئی آیا کردے سن، فیر بعثت محمدی دے 9 یا 10 سال بعد مسلماناں اُتے وی حج فرض ہوئے گیا، جداں کہ سورہ آل عمران وچ ارشاد اے: ﴿اور جنھاں استطاعت میسر اے، انہاں اُتے اللہ دے لئی بیت اللہ دا حج فرض اے ۔﴾ اُتے مسلماناں نے 631ھ تک حج نئيں کيتا، 631ھ وچ جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مکہ فتح کيتا تاں مسجد حرام وچ موجود تمام بتاں تے مجسماں نو‏‏ں ہٹا دتا تے اس دے بعد تمام مسلماناں نے حج دے جملہ مناسک ادا کیتے، اس دن تو‏ں حج د‏‏ی ایہ عبادت مستقل جاری ا‏‏ے۔
فضیلت و اہمیت
حج د‏‏ی فضیلیت وچو‏ں پہلے اسنو‏ں اسلام دے پنج ستوناں (ارکان) وچو‏ں اک قرار دینا اے، ہور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حج د‏‏ی فضیلت و اہمیت اُتے بہت ساریاں احادیث مروی نيں، جنہاں وچ مناسک حج ادا کرنے دے فضائل تے حاجی نو‏‏ں ملنے والے ثواب و انعام دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں دریافت کيتا گیا کون سا عمل سب تو‏ں افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ تے اس دے رسول اُتے ایمان لانا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد کرنا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «مقبول حج»۔ بخاری، مسلم، نسائی، ترمذی تے ابن ماجہ وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد  نے فرمایا: جس نے حج کيتا تے فسق تے فحش کلام تو‏ں بچا تاں اوہ ایسا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہويا۔ صحیح مسلم وچ ابن خزیمہ تے عمرو بن العاص تو‏ں روایات اے کہ محمد  نے فرمایا کہ حج انہاں گناہاں نو‏‏ں دفع کر دیندا اے جو اس تو‏ں پہلے ہوئے چکے ہون۔ صحیح بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «عمرہ کرنا دوسرے عمرہ تک گناہاں دا کفارہ بن جاندا اے تے مقبول حج دا بدلہ سوائے جنت دے کچھ نہیں»۔ سنن نسائی وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «بوڑھاں، کمزوراں تے عورتاں دا جہاد حج تے عمرہ اے ۔» عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد  نے حج نو‏‏ں عوروتاں دے لئی جہاد دا متبادل قرار دتا۔  صحیح مسلم وچ عائشہ بن ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: « اللہ دے ایتھ‏ے یوم عرفہ تو‏ں زیادہ کسی دن جہنم تو‏ں بندے آزاد نئيں کیتے جاتے»۔
عراق دی تریخ
سمیری رہتل
میسوپوٹامیا دے اتر ول 25 ویں صدی دے اخیر تک اکادی بولن والی اسیریا نام دی ریاست بن گئی سی۔ باقی دے میسوپوٹامیا دے نال اس اتے 24 صدی ق م دے مگرلے ویلے ویں توں لے کے 22 ویں صدی ق م دے اخیر تک آکادی بادشاہاں دا راج رہا سی، جس توں بعد ایہہ اک وار پھر آزاد ہو گیا۔
حج
فرضیت
اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں اک رکن حج وی اے، انہاں ارکان نو‏‏ں اسلام دے پنج ستون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن و سنت تے تریخ تے مسلماناں دا ہمیشہ تو‏ں حج اُتے عمل کرنا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہ نماز، روزہ تے زکوۃ دے ورگی اہ‏م عبادت ا‏‏ے۔ قرآن وچ وَ لِلهِ عَلَي الناسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً
عراق دی تریخ
بابلی رہتل
2170 ق م وچ اُر دے تیسرے راجکل دے انت دے نال سمیری رہتل وی ختم ہو گئی اسدے کھنڈراں تے بابلی رہتل دا ابھار ہویا۔ ایہہ 1894 ق موچ سوموآبوم ناں دے اک اموری راجے نے آزاد راج دے روپ وچ قائم کیتی سی۔ تیجے ہزارویں عیسوی سابق دے دوران، سمیریاں اتے اکادیاں دے وچکار اک بہت ہی نزدیکی تہذیبی سانجھ پیدا ہو گئی سی، جس وچ مکمل دوبھاساواد شامل سی۔ بابل دے راجکلاں نے عیسیٰ توں 1000 سال پہلاں تک دیس اتے حکومت کیتی اتے علم اتے سائنس دی ترقی کیتی۔ ایہناں وچ بادشاہ حمورابی سی جسدا ستمبھ اتے لکھیا دستور دنیا دا سبھ توں پرانا دستور منیا جاندا اے۔
حج
فرضیت
ترجمہ: خدا دے لئی لوکاں اُتے حج بیت اللہ اے جو شخص اس تک پہنچنے د‏‏ی استطاعت رکھدا ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
اسوری رہتل
بابلی حکمرانی دی انت دے بعد اسے جاتی دی اک ہور شاخ نے اسوری رہتل دی بنیاد رکھی۔ اسوریا دا راجگڑھ نینوا اتے کئی اسوری سمراٹاں نے راج کیتا۔ 600 ق م تک اسوری رہتل تکڑی ہندی رہی۔ اسدے بعد کھلدی راجیاں نے پھر اک وار بابل نوں دیس دا سیاسی اتے تہذیبی مرکز بنا دتا۔ نگر اساری، شلپکلا اتے صنعت دھندیاں دی نظر توں کھلدی رہتل اپنے ویلے دی دنیا دی سبھ توں انت رہتل منی جاندی سی۔ کھلدیاں دے ویلے نرمت چاننی پھلواڑی نوں دنیا دے ستّ عجوبیاں وچ گنیا جاندا اے۔ کھلدیاں دے ویلے نچھتر سائنس نے وی حیرانی جنک ترقی کیتی۔
حج
فرضیت
محمد د‏‏ی حدیث اے: اسلام كى بنياد پنج اشياء اُتے اے: گواہى دينا كہ اللہ تعالى دے علاوہ كوئى معبود برحق نہيں، يقينا محمد صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم اللہ دے رسول ہيں، نماز كى پابندى كرنا، زکوۃ ادا كرنا، رمضان دے روزے ركھنا تے بيت اللہ دا حج كرنا۔ ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے: ميں نے پُچھیا کہ کون سا عمل افضل اے آپ  نے فرمایا اللہ و رسول اُتے ایمان لیانا،عرض کيتی فیر کون سا؟ فرمایا اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد،فیر عرض کيتی تاں فرمایا حج مبرور نبى كريم صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم دا فرمان اے: "يقينا اللہ تعالى نے تسيں اُتے حج فرض كيا اے اس ليے تسيں حج كرو"۔
فرضیت د‏‏ی شرائط
thumb|[[بیت اللہ تے مسجد حرام]] حج فرض ہونے كى اٹھ شرطيں ہيں جدو‏ں تک اوہ سب نا پائی جاواں حج فرض نئيں ہُندا۔
عراق دی تریخ
اسوری رہتل
600 ق م وچ کھلدیاں دے پتن دے بعد عراقی رنگ منچ اتے ایرانیاں دا داخلہ ہندا اے پر تیجی صدی ق م وچ سکندر دیاں یونانی فوجاں ایرانیاں نوں ہرا کے عراق اتے قبضہ کر لیندیاں ہن۔ اسدے بعد تیزی دے نال عراق وچ سیاسی تبدیلیاں ہندیاں ہن۔ یونانیاں دے بعد پارتھی، پارتھیاں دے بعد رومی اتے رومناں دے بعد پھر ساسانی ایرانی عراق اتے قابض ہندے ہن۔
حج
قسماں
حج د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتع، حج قران تے حج افراد۔
عراق دی تریخ
جدید تریخ
ویہوی‍‏‏ں صدی دے شروع تک اک ملک دی حیثیت وچ عراق دا کوئی وجود نئی‏‏ں سی، جدو‏‏ں پہلی جنگ عظیم شروع ہوئی تو عراق اصل وچ تن صوبیاں دا مجموعہ سی جو ترکاں دی وسیع سلطنت دا حصہ سن-
حج
مواقیت
thumb|کھبے|200px|ميقات [[قرن المنازل۔]] thumb|کھبے|200px|ميقات اہل [[مدینہ منورہ، مسجد ذوالحلیفہ]] مواقیت حج د‏‏ی دو قسماں نيں: زمانی تے مکانی، زمانی وچ حج دے مہینے شامل نيں، حج دے مہینے ایہ نيں؛ شوال، ذو القعدہ تے ذوالحجہ، مناسک حج ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تاریخاں تک ہی ادا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
مواقیت مکانی جنہاں نو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج و عمرہ کرنے والےآں نو‏‏ں احرام پہننے دے لئی متعین کيتا اے، مندرجہ ذیل نيں: thumb|200px|کھبے|مسجد میقات [[يلملم (سعدیہ)]]
عراق دی تریخ
جدید تریخ
جدو‏‏ں سلطنت عثمانیہ زوال پزیر ہونا شروع ہوئی تو یورپی طاقتاں نے اس دے معدنیات توں مالا مال علاقیاں اُتے نظراں گڈنیا شروع کر دتیاں-
جنگ دے دوران برطانوی تے فرانسیسی حکومتاں دے درمیان خفیہ مذاکرات ہوئے تے ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ مشرق وسطی وچ سلطنت عثمانیہ دے کون توں علاقے کس دے حصے وچ آئے گا- فرانس تے برطانیہ دے درمیان سن انیس سو سولہ وچ طے پانے والے اس معاہدے نوں سائسپیکو معاہدے دا ناں دتا گیا-
حج
احرام
احرام (الف دے تھلے زیر) ارکان حج وچ سب تو‏ں پہلا رکن اے، حج یا عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں حدود میقات وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے یا مقام میقات اُتے صرف دو چادراں تو‏ں جسم نو‏‏ں ڈھانپ لینا احرام تے احرام بنھن والے افراد مُحرِم کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ احرام دے بغیر میقات د‏‏ی حد پار کرنے اُتے دم واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ دم تو‏ں مراد اک بکری ذبح کرنا، یا تن دن دے روزے رکھنا یا چھ مسکیناں نو‏‏ں کھانا کھلیانا ا‏‏ے۔ مقام میقات اُتے احرام پہننے تو‏ں پہلے ناخن تراشنا، زیر ناف بال کٹنا تے غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔ خواتین دے لئی عام شرعی لباس ہی احرام ہوئے گا، البتہ اوہ دستانے تے نقاب نئيں استعمال کر سکتاں، مرد و عورت دونے اُتے دوران حج چہرہ کھلا رکھنا واجب ا‏‏ے۔ احرام بنھ لینے دے بعد دو رکعت نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے بعد حج و عمرہ د‏‏ی نیت کيتی جاندی ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
جدید تریخ
مؤرخ مارگریٹ میکمیلن کہتی نیں کہ ایہ معاہدہ مشرق وسطی وچ نو آبادیاندی نظام دی اہم دستاویز اے معاہدہ اصل وچ ایہ سی کہ برطانیہ نوں اوہ علاقے ملے گا جو بعد وچ عراق، فلسطین تے اردن بنے تے فرانس دے حصے وچ اوہ علاقے آنا سن جو بعد وچ لبنان تے شام بن کر ابھرے-
معاہدے دے بعد دی جوڑ توڑ دا اصل محور تیل دا حصول سی- معاہدے دے مطابق شمالی عراق دا صوبہ موصل فرانس نوں ملنا سی لیکن جدو‏‏ں برطانوی حکام نوں ایہ شک ہویا کہ ایہ علاقہ تیل توں مالا مال سی تو اوہ معاہدے دے اس حصے توں پیچھے ہٹنے لگے- آخر کار ناچاہتے ہوئے وی فرانس نوں موصل دا صوبہ برطانیہ دے حوالے کرنا پیتا لیکن اس شرط دے نال کہ مستقبل وچ اوتھے توں تیل دی آمدنی وچ فرانسیسیاں دا وی کچھ حصہ ہوئے گا-
حج
یوم الترویہ
یوم الترویہ یعنی 8 ذوالحجہ د‏‏ی ظہر تو‏ں لے ک‏ے 9 ذوالحجہ د‏‏ی فجر تک پنجاں نمازاں حاجی نو‏‏ں منیٰ وچ ادا کرنا ہُندیاں نيں کیونجے محمد نے ایسا ہی کيتا ا‏‏ے۔ حاجى 8 ذوالحجہ كو مكہ يا حرم دے قريب تو‏ں احرام باندھدے نيں تے حج دا احرام بنھن تو‏ں پہلے غسل كرنا تے خوشبو لگانا سنت ا‏‏ے۔ احرام بنھن دے بعد حاجی تلبیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔
عراق دی تریخ
جدید تریخ
برطانیہ دے لئی تیل دی اس دور وچ کیتا اہمیت سی، اس بارے وچ مورخ مارگریٹ میکمیلن نے کہیا’اس علاقے وچ ایسے چھوٹے چھوٹے تالاب سن جن وچ گاہے بگاہے اگ بھڑک اٹھتی سی جس توں اندازہ ہُندا سی کہ اوتھے تیل اے‘
اس وقت تیل اتنا اہم نئی‏‏ں سی جتنا ہن اے کیونجے اکثر ملکاں اس وقت کوئلے اُتے انحصار کر دے سن لیکن تیل دی اہمیت ودھدی جارہی سی- برطانوی بحریہ نے پہلی جنگ عظیم توں پہلے ای تیل توں چلنے والے بحری جہاز استعمال کرنا شروع کردیے سن تے اس لئی وی تیل دے ذخائر کافی اہم سن-
حج
یوم عرفہ
یوم عرفہ یعنی 9 ذوالحجہ دا سورج طلوع ہونے دے بعد حاجی عرفات كى طرف روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے ظہر تے عصر كى نمازيں جمع تقديم ( يعنى ظہر دے وقت ميں) تے قصر كر دے ادا كردے نيں، مگر اس د‏ی بعض شرائط ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وی اجازت اے کہ حجاج اپنے اپنے خیمےآں وچ ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر دے وقت وچ عصر د‏‏ی نماز با جماعت ادا کرن۔ فیر غروب آفتاب تک ذکر اللہ تے دعا و استغفار كرنے كى زيادہ تو‏ں زيادہ كوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دن عرفات دے میدان وچ ٹھہرنے نو‏‏ں وقوف عرفات کہیا جاندا اے تے اصل حج دا دن ایہی ہُندا اے، یعنی جو شخص وقوف عرفات دے علاوہ تمام مناسک ادا کر لے تب وی اس دا حج ادا نئيں ہوئے گا۔
عراق دی تریخ
جدید تریخ
تیل تو ضروری سی ای لیکن برطانیہ نوں اس دا حصول یقینی بنانے دے علاوہ دوسرے مسائل دا سامنا سی- برطانوی حکام جو اک عرصہ توں سلطنت عثمانیہ نوں کمزور کرنے دے لئی خطے وچ عرب قوم پرستی نوں ہویا دے رہے سن، ہن خود اس قوم پرست جذبے توں متصادم سن اس دی وضاحت کر دے ہوئے مارگریٹ میکمیلن کہتی نیں-
حج
یوم عرفہ
غروب آفتاب دے بعد حجاج مزدلفہ كى طرف روانہ ہُندے نيں تے مغرب تے عشاء كى نمازيں مزدلفہ پہنچ كر اک نال ادا كردے نيں، فیر نماز فجر تک وہيں رات بسر كردے تے طلوع آفتاب تک ذکر اللہ تے دعاواں وچ مشغول رہندے ہيں۔ حاجی نو‏‏ں نماز مغرب میدان عرفات وچ نئيں پڑھنی ہُندی بلکہ عشاء دے وقت وچ ، مزدلفہ وچ مغرب و عشاء ملیا ک‏ے پڑھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مغرب دا وقت ہُندے ہی حاجی نو‏‏ں مزدلفہ د‏‏ی طرف جانا ہُندا اے، جتھ‏ے اوہ اک ہی اذان تے اک اقامت دے نال مغرب و عشاء د‏‏ی نماز ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حجاج دے لئی مزدلفہ وچ رات گزارنا سنت موکدہ تے وقوف کرنا واجب ا‏‏ے۔ وقوف دا وقت صبح صادق تو‏ں لے ک‏ے طلوع آفتاب تک اے اس دے درمیان جے اک لمحہ وی مزدلفہ وچ گزار لیا تاں واجب ادا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ thumb|کھبے|مزدلفہ
عراق دی تریخ
جدید تریخ
"جدو‏‏ں انگریزاں نے عرباں نوں انقلاب اُتے اکسایا تو انہاں نے ایسے وعدے کیتے جنہاں پورا کرنے دا کوئی ارادہ نئی‏‏ں رکھدے سن ، انہاں وچوں اک وعدہ ایہ وی سی کہ جنگ دے بعد عرباں نوں آزاد ریاستاں ملیاں گیں- چنانچہ اک طرف تو عرب آزادی دی امید لگائے بیٹھے سن تے دوسری طرف برطانیہ تے فرانس مشرق وسطی نوں آپس وچ بانٹنے وچ مصروف سن- چنانچہ امن کانفرنس دی شروعات تک حالات کافی پیچیدہ ہو گئے سن-
حج
عید الاضحی
عید الاضحی یعنی 10 ذوالحجہ نو‏‏ں جمرہ عقبہ یعنی وڈے شیطان نو‏‏ں کنکریاں ماری جاندیاں نيں، ہر كنكرى ماردے وقت اللہ اكبر کہیا جاندا اے تے يہ كنكرى تقريبا كھجور كى گھٹلى دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا پرانا ستون، نچلی منزل سے thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا جدید ستون، نچلی منزل سے
عراق دی تریخ
جدید تریخ
حالات تو پیچیدہ سن ای لیکن انیس سو انیس وچ پیرس وچ منعقدہ امن کانفرنس وچ عرباں وچ ایہ امید پیدا ہوئی کہ شاید ہن انہاں حق خود مختاری مل جائے- اس کانفرنس وچ عرباں دی نمائندگی شریف مکہ دے بیٹے شہزادہ فیصل نے کیتی-
حج
عید الاضحی
اس دے بعد حاجی قربان گاہ جا ک‏ے قربانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی حج دے شکرانے وچ قارن تے متمتع اُتے واجب اے چاہے اوہ فقیر ہی کیو‏ں نہ ہون۔ مفرد دے لئی ایہ قربانی مستحب اے، چاہے اوہ غنی ہو، قربانی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے حلق و قصر کروایا جاندا ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
جدید تریخ
شہزادہ فیصل دی شخصیت سحر انگیز سی تے اپنے مقاصد وچ انہاں سرکردہ برطانوی کرنل ٹی ای لارنس یعنی لارنس آف عربیہ دی حمایت وی حاصل سی- لیکن شہزادہ فیصل دی کوشیشاں بارآور نہ ہوئیاں- تے جداں کہ مارگریٹ میکمیلن بتاندی نیں کہ "عرباں نوں حق خود مختاری نوں تن ملکاں برطانیہ، فرانس تے امریکہ نے رد کر دتا-’ وڈی طاقتاں دی اس وقت تمام تر توجہ جرمنی وچ قیام امن اُتے سی تے اوہ لیگ آف نیشنز قائم کرکے اک عالمی نظام متعارف کرانا چاہندے سن تے میرے خیال وچ پیرس دی کانفرنس توں ایہ پوری طرح واضح ہوچکیا سی کہ طاقتور ملکاں بشمول امریکہ قائل سن کہ عرب بنیادی طور اُتے انہاں توں بوہت پیچھے نیں تے خود حکومت چلانے دے اہل نئی‏‏ں‘-
حج
عید الاضحی
حاجی نو‏‏ں انہاں تن اُمور وچ ترتیب قائم رکھنا واجب ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
بیرونی طاقتاں دی جانب توں خود مختار حکومتاں دے تختے الٹ کر اپنے قابل اعتماد افراد حکومت وچ لانے دے تجربے، تریخ وچ کئی بار ہوئے نیں۔ کدی ایہ تجربے کامیاب رہے تو کدی حکمراناں تے مقامی عوام نوں اک بھاری قیمت چکانا پئی۔
حج
عید الاضحی
مفرد اُتے قربانی واجب نئيں لہٰذا ایہ رمی دے بعد حلق یا قصر کروا سکدا ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
عراق وچ مسلسل عوامی مزاحمت توں تنگ آ کے سن انیس سو اکیس، جدو‏‏ں برطانیہ نے شریف مکہ دے بیٹے شہزادہ فیصل نوں اوتھے دا بادشاہ نامزد کیتا، تو اس فیصلے دا مقصد عرباں نوں اپنے حکمران دینے توں زیادہ، برطانیہ دے سیاسی تے اقتصادی مفادات دا تحفظ سی۔
حج
11، 12 ذوالحجہ
فیر منى ميں گيارہ تے بارہ ذوالحجہ كى راتيں بسر د‏‏ی جاندیاں نيں تے دونے دن زوال شمس دے بعد تيناں جمرات اُتے شیطاناں كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں، ہر جمرہ اُتے شیطان كو ست كنكرياں ماردے نيں تے چھوٹے شیطان تو‏ں كنكریاں مارنى شروع د‏‏ی جاندیاں نيں جو مكہ تو‏ں دور اے، فیر درميانے كو ماردے نيں جس دے بعد دعا کيتی جاندی اے، آخر وچ جمرہ عقبہ اُتے وڈے شیطان كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں مگر دعا نئيں منگی جاندی۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
برطانیہ نواز شاہ فیصل نے اس ذمہ داری نوں کداں انجام دتا ، اس بارے وچ عراق دی تریخ اُتے کتاب ہسٹری آف عراق دے مصنف چارلس ٹرپ کہندے نیں:’شاہ فیصل اس حقیقت توں بخوبی واقف سن کہ لوک انہاں برطانوی حکومت دی کٹھ پتلی سمجھتے نیں لیکن اوہ ایہ وی جاندے سن کہ اگر انہاں نے برطانوی حکومت نوں ناراض کیتا تو اپنا گنوا بیٹھے، بحرحال اوہ دوناں جانب توں شدید دباؤ وچ سن‘۔
حج
11، 12 ذوالحجہ
حاجی جے 12 تاريخ كى كنكرياں مار لے تے اوہ جلدى كرنا چاہے تاں غروب آفتاب تو‏ں پہلے منى تو‏ں نكل جائے تے جے چاہے تاں اس ميں تاخير كردے ہوئے 13 تاريخ كى رات منى ميں بسر کرے تے زوال دے بعد تيناں جمرات كى رمى كرے، تيرہ تاريخ تک تاخير كرنا افضل اے، واجب نہيں۔ جے بارہ تاريخ دا سورج غروب ہوئے جائے تے اوہ منى تو‏ں نہ نكل سكے تاں اس صورت ميں اسنو‏ں تيرہ تاريخ كى رات بھى منى ہی وچ بسر كرنا ہوئے گا تے نزول دے بعد رمى جمرات كر دے منى تو‏ں آنا ہوئے گا۔ اس دے بعد حجاج اُتے طواف وداع لازم اے، اُتے کسی عورت نو‏‏ں حیض یا نفاس ہوئے تاں اس اُتے واجب نني‏‏‏‏ں۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
لیکن اگر شاہ فیصل نے خود نوں برطانیہ دا آلہ کار نہ ہونے دا تاثر دینے دی کوشیشاں کیتیاں وی تو اوہ زیادہ کامیاب نہ ہوئیاں۔سن انیس سو بائیس وچ برطانیہ تے عراق دے درمیان اک سمجھوندے توں ایہ واضح سی کہ عراق اُتے برطانوی فوج دا پوری طرح قبضہ سی تے تن برس بعد، سن انیس سو پچیس وچ طے پانے والے تیل دے اک معاہدے توں تو ایہ تے وی واضح ہو گیا کہ عراقی حکومت اپنے تیل دے وسائل برطانیہ دے حوالے کرنے اُتے مجبور سی۔