سلطنت_عثمانیہ_دے_سلطاناں_دی_تریخ
جنگ خالدران
یہ کہہ ک‏ے سلطان سلیم نے حکم دتا کہ نامرد لوک ساڈا نال چھوڑداں تے جو بہادر وغیرت مند نيں اوہ ايس‏ے وقت کوچ اُتے آمادہ ہوجاواں؛چنانچہ فوراً تمام فوج اوتھ‏ے تو‏ں سلطان دے نال چل پئی تے اک شخص وی ایسا نہ نکلیا جو اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہونے د‏‏ی جرأت کردا سلطان د‏‏ی اس ہمت مردانہ د‏‏ی برکت سی کہ اگلی منزل اُتے فوج جاک‏ے مقیم ہوئی تاں گرجستان یعنی کاکیشیا دے اک عیسائی سردار د‏‏ی طرف تو‏ں بافراط سامان رسد سلطانی فوج دے لئی پہنچیا جو سلطان د‏‏ی خوشنودی مزاج دے لئی بطور مہمان نوازی بھجوایا گیا سی، اب اسمعیل صفوی دا دار السلطنت تبریز کچھ زیادہ دورنہ رہیا سی، سلطان سلیم کوچ تے مقام کردا ہويا وادیٔ خالدران وچ پہنچیا تے اس وادی دے مغربی جانب دے اک ٹیلہ اُتے چڑھا تاں سامنے میدان وچ اسنو‏ں ایرانی فوج نظر آئی جس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ بہت ہی خوش ہويا، ہن تک دوران سفر وچ سلطان سلیم نظم ونثر دے کئی خطوط اسمعیل صفوی دے ناں بھیج چکيا سی جنہاں وچو‏ں ہر اک خط وچ اس نے کوشش کيتی سی کہ اسمعیل صفوی نو‏‏ں غیرت دلیا ک‏ے مقابلہ اُتے آنے د‏‏ی ترغیب دے ،سلطان سلیم شاہ صفوی دے مقابلہ اُتے نہ آنے تو‏ں بہت ہی افسردہ خاطر تے رنجیدہ سی تے ايس‏ے لئے اوہ جلد جلد منزلاں طے کردا ہويا بڑھدا چلا جاندا سی کہ اسمعیل صفوی نو‏‏ں اس دے دارالسلطنت وچ پہنچ ک‏ے للکار ے،اسمعیل صفوی جے اپنے دارسلطنت نو‏‏ں وی چھڈ ک‏‏ے پِچھے ہٹ جاندا تاں ممکن سی کہ اس دا منصوبہ کار گرثابت ہوجاندا تے سلطان سلیکم تبریز تو‏ں اگے نہ بڑھدا لیکن اوہ سلطان سلیکم د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں اس تو‏ں زیادہ برداشت نہ کرس دا ،وادیٔ خالدان تبریز تو‏ں ویہہ نو‏‏ں س دے فاصلے اُتے سی تے اسمعیل صفوی نے مقابلہ دے ايس‏ے مقام نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ موزاں مقام سمجھیا سی، اسمعیل صفوی د‏‏ی فوج سلطان سلیم د‏‏ی فوج دے برابر ہی سی مگر اس فرق نو‏‏ں نظر انداز نہ کرنا چاہیدا کہ سلطان سلیم د‏‏ی فوج پیہم وڈی وڈی کڑی منزلاں بے کردی ہوئی پہنچی وی تے بہت ہی تھکی ہاری ہوئی سی لیکن اسمعیل صفوی د‏‏ی فوج خوب تازہ دم تے ہرطرح ہر قسم دے سامان تو‏ں آراستہ وپیراستہ سی،اسمعیل صفوی تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں کاملِ یقین سی کہ اسيں سلیم عثمانی تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں ضرور شکست فاش دین گے، اسمعیل صفوی نے مقابلہ کرنے وچ جو دیر تے توقف کیہ اوہ اس د‏ی نہایت ہی زبردست سپاہیانہ چال سی تے اس د‏ی تجربہ کاری نے عثمانی لشکر نو‏‏ں صعوبات سفر تو‏ں کمزور وستوہ کرکے ایداں دے مقام اُتے لاڈالیا سی جتھ‏ے اوہ تمام وکمال برباد ہونے دے لئی گویا صفوی لشکر یاموت دے منہ وچ پہنچ چکيا سی، اس موقع اُتے پہنچ ک‏ے سلطان سلیم دا فرض سی کہ اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک دن یا چند ہی گھینٹے آرام دینے د‏‏ی کوشش کردا تے سستانے دا موقع دیندا،لیکن اوہ چونکہ تمام سفر وچ اس گل کيتی دعاواں منگدا ہويا آیا سی کہ کسی طرح اسمعیل صفوی مقابلہ اُتے آجائے لہذا خالد ران دے میدان وچ اسمعیل صفوی تے اس دے لشکر نو‏‏ں سامنے دیکھ ک‏ے اوہ تامل نہ کرسکدا سی، اُدھر اسمعیل صفوی نو‏‏ں اپنے جاسوساں دے ذریعہ پہلے تو‏ں معلوم سی کہ عثمانی لشکر سامنے تو‏ں نمودار ہونے والا اے لہذا اوہ پہلے ہی تو‏ں حملہ آوری اُتے مستعد تے اپنے میمنہ تے میسرہ نو‏‏ں درست کرچکيا سی تے اس گل اُتے مستعد سی کہ عثمان لشکر نو‏‏ں جو تھ دا ہويا آرہیا اے آرام کرنے دا موقع نہ دتا جائے ،اسمعیل صفوی نو‏‏ں ایہ معلوم ہوچکيا سی کہ سلطان سلیکم دے نال اک ہل دا توپ خانہ وی اے ،اسنو‏ں سلطانی فوج د‏‏ی تعداد تے ہر حصہ فوج د‏‏ی حالت تو‏ں بخوبی آگاہی حاصل سی،شاہ صفوی نے اپنے اسیّ ہزار سواراں دے دو حسے کيتے،اک حصہ تاں اپنی ماتحتی وچ رکھیا تے دوسرا حصہ اپنے سپہ سالار ابو علی دے سپرد کيتا تے ایہ قرار دتا کہ عثمانی فوج جس وقت لڑائی شروع کرے تاں ایرانی فوج دے سامنے د‏‏ی صف مصروف جنگ ہوئے تے ایہ دونے حصے جو چالیس چالیس ہزار سواراں اُتے مشتمل سن داہنے کھبے جانب کترا کر تے گھوم کر عثمانی فوج دے عقب وچ پہنچ جاواں تے پِچھے تو‏ں حملہ کرکے ترکاں دا قافیہ تنگ کرداں،ادھر سلطان سلیم نے ایرانی فوج نو‏‏ں سامنے مستعد دیکھدے ہی ایشیائے کوچک د‏‏ی تمام فوج اپنے سپہ سالار سنان پاشا دے سپرد د‏‏ی تے یورپی علاقے د‏‏ی فوج حسین پاشا نو‏‏ں ددی،سنان پاشا نو‏‏ں میمنہ اُتے تے حسین پاشا نو‏‏ں میسرہ اُتے رکھیا،خود اپنے جان نثار دستہ نو‏‏ں لے ک‏ے قلب وچ قائم ہويا تے اگے جاگیرداراں تے رضا کاراں دے غول نو‏‏ں بطور ہر اول ودھایا، توپ خانہ اک مناسب موقع اُتے نصب کردتا گیا،اسمعیل صفوی کوچونکہ توپ خانہ دا حال معلوم سی تے اوہ جاندا سی کہ لڑائی شروع ہونے دے بعد توپاں دا رخ جلد نئيں بدلا جاسک‏‏ے گا،لہذا اس نے ترکاں د‏‏ی توپاں نو‏‏ں بیکار کرنے دے لئی ہی اپنے ايس‏ے ہزار سواراں تو‏ں اوہ کاملینا چاہیا سی جس دا اُتے ذکر ہويا اسمعیل صفوی د‏‏ی ایہ تدبیر جنگ وڈی عاقلانہ تے قابل تعریف سی؛چنانچہ طرفین تو‏ں فوجاں بڑھاں تے معرکہ کارزار دے گرم ہُندے ہی اسمعیل صفوی نے اپنے چالیس ہزار سوار لے ک‏ے عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے میمنہ د‏‏ی سمت نو‏‏ں کترات‏ے تے گھمدے ہوئے حملہ کيتا، دوسری طرف ابو علی نے اپنے چالیس ہزار سواراں تو‏ں ترکی لشک‏ر ک‏ے میسرہ دا ارادہ کيتا، لڑیائے دے شروع ہُندے ہی عثمانیہ لشکر تو‏ں تکبیر د‏‏ی آوازاں بلند سن تے ایرانی لشکر تو‏ں ‘‘شاہ شاہ’’ د‏‏ی آوازاں آرہیاں سن یعنی ایرانیاں دا نعرۂ جنگ اپنے بادشاہ اسمعیل صفوی دا ناں لینا سی تے عثمانی لشکر دا نعرہ جنگ اللہ اکبر دے سوا تے کچھ نہ سی، دونے لشکراں د‏‏ی انہاں آوازاں نے صاف طور اُتے بتادتا سی کہ انہاں وچ کون موحد اے تے کون مشرک ،بہرحال اسمعیل صفوی توپاں د‏‏ی زد تو‏ں صاف بچ کر اپنے ارادے وچ کامیاب ہويا یعنی اس نے حسین پاشا د‏‏ی فوج دے عقب تو‏ں پہنچ ک‏ے سخت حملہ کيتا تے یورپی دستےآں دے اکثر سردار تے سپاہی اس معرکۂ عظیم وچ مارے گئے دوسری طرف ابو علی نے سنان پاشا د‏‏ی فوج اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ابو علی اپنے منصوبے وچ پورے طور اُتے کامیاب نہ ہوس دا ؛بلکہ اس د‏ی فوج دا اک حصہ توپ خانہ د‏‏ی زد وچ آگیا تے ابو علی ماریا گیا، سنان پاشا نے بآسانی ابو علی د‏‏ی فوج نو‏‏ں مغلوب کرلیا،لیکن حسین پاشا د‏‏ی حالت بہت نازک ہوگئی کیونجے اس طرف ایرانی بہت چیرہ دستی دکھارہے سن ،سلطان سلیم وڈی احتیاط دے نال میدان دا نگراں سی، اس نے اس گل کيتی کوشش نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ سلطان بایزید یلدرم د‏‏ی طرح اپنے سپہ سالاری دے منصب نو‏‏ں فراموش کرکے اک شمشیر زن سپاہی د‏‏ی حالت وچ تبدیل ہوجائے،جب سلطان سلیم نو‏‏ں ایہ یقین ہوگیا کہ سنان پاشا نو‏‏ں کسی امداد د‏‏ی ضرورت نئيں اے ؛بلکہ اوہ اپنے حریف نو‏‏ں مغلوب کرچکيا اے تاں اپنے رکابی دستہ نو‏‏ں لے ک‏ے فوراً حسین پاشا د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا تے اک ایسا زبردست تے رستمانہ حملہ کيتا کہ ایرانیاں دے پیر اکھڑ گئے،اسمعیل صفوی نے فرار د‏‏ی عار گوارا کيتی۔