cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اردو دی تریخ
معاملہ بندی
تلخ بادام کا منہ میں میرے آتا ہے مزہ
چشم کا بوسہ جو وہ ہو کے خفا دیتا ہے
رعایت لفظی
دبستان لکھنو د‏‏ی اک ہور خصوصیت رعایت لفظی دسی جاندی اے اس پہلو دا ذکر کردے ہوئے ڈاکٹر خواجہ محمد ذکریا لکھدے نيں۔
” لکھنو دا معاشرہ خوش مزاج، مجلس آراءاور فارغ البال لوکاں دا معاشرہ سی۔ مجلس زندگی د‏‏ی جان لفظی رعایتاں ہُندیاں نيں۔ مجلاں وچ مقبول اوہی لوک ہُندے نيں جنہاں نو‏ں بولی اُتے پوری قدرت ہوئے تے لفظ دا لفظ نال تعلق ، تے لفظ دا معنی تو‏ں رشتہ پوری طرح سمجھدے ہاں ۔ لفظی رعایتاں محفل وچ تفریح دا ذریعہ ہُندیاں نيں، تے طنز نو‏‏ں گوارا بناندی نيں۔
لکھنو وچ لفظی رعایتاں دا از حد شوق سی۔ خواص تے عوام دونے اس دے بہت شائق سن ۔ روساءاور امراءتک بندیاں کرنے والےآں نو‏‏ں باقاعدہ ملازم رکھیا کردے سن ۔ انہاں ہی اسباب د‏‏ی بناءپر لکھنوی شاعری وچ رعایت لفظی د‏‏ی بہتات اے تے لفظی رعایتاں اکثر مفہو م اُتے غالب آجاندیاں نيں۔ بلکہ بعض اوقات محض لفظی رعایت نو‏‏ں منظوم کرنے دے لئی شعر کہیا جاندا سی۔ مثال دے طور اُتے
ہندو پسر کے عشق کا کشتہ ہوں باغباں
لالہ کا پھول رکھنا امانت کی گور پر
غسل کرلے یہیں دریا میں نہانے کو نہ جا
مچھلیاں لپٹیں گی اے یار تیر ے بازوسے
وصل کی شب پلنگ کے اوپر
مثل چیتے کے وہ مچلتے ہیں
قبر کے اوپر لگایا نیم کا اس نے درخت
بعد مرنے کے میری توقیر آدھی رہ گئی
طویل غزلاں
لکھنوی شاعری د‏‏ی اک ہور نمایاں گل طویل غزلیاں نيں۔ اگرچہ اس وچ شبہ نئيں کہ ابتداءجرات مصحفی نے د‏‏ی جو دلی دبستا ن نال تعلق رکھدے سن ۔ جو دلی د‏‏ی تباہی دے بعد لکھنو جا بسے سن ۔ لیکن لکھنوی شعراءنے اسنو‏ں زیادہ پھیلایا تے ودھایا تے اکثر لکھنوی شعراءکے ہاں طویل غزلاں بلکہ دو غزلہ ، تے سہ غزلہ دے نمونے ملدے نيں۔اس دا سبب ایہ دسیا جاندا ا‏‏ے۔ کہ لکھنو دے اس دور وچ پرگوئی تے بدیہہ گوئی نو‏‏ں فن قرار دے دتا گیا سی۔ ہور لوک قافیہ پیمائی نو‏‏ں عیب نئيں سمجھدے سن ۔ اس لئی طویل غزلیںبھی لکھی جانے لگياں چنانچہ ٥٢۔٠٣١ اشعار اُتے مشتمل غزلاں تاں اکثر ملدی نيں۔ بلکہ بقول ڈاکٹر خواجہ زکریا بعض اوقات اس تو‏ں وی زیادہ طویل غزلاں وی لکھی جاندیاں سن۔
قافیہ پیمائی
طویل غزل تو‏ں غزل نو‏‏ں فائدے دے بجائے ایہ نقصان ہويا کہ بھرتی دے اشعار غزل وچ کثرت تو‏ں شامل ہونے لگے۔ شعراءنے زور کلام دکھانے دے لئی لمبی ردیفاں اختیار کرنی شروع کر دیؤ جس تو‏ں اُردو غزل وچ غیر مستعمل قافیاں تے بے میل ردیفاں دا رواج شروع ہويا۔ معمولی قافیاں تے ردیفاں نو‏‏ں حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا جا نے لگیا ۔ اس نے قافیہ پیمائی دا رواج شروع ہويا۔ ذیل وچ بے میل ردیفاں تو‏ں قافیاں د‏‏ی چند مثالاں درج نيں۔
ہنس کر کہنے لگے بستر کو جھاڑا چاہیے
فوج لڑکوں کی جڑے کےوں نہ تڑا تڑ پتھر
ایسے خبطی کو جو کھائے ہے کڑا کڑ پتھر
لگی غلیل سے ابرو کی ، دل کے داغ کو چوٹ
پر ایسے ہی کہ لگے تڑ سے جیسے زا غ کو چوٹ
بات طویل غزلاں تے ، بے میل ردیفاں تے قافیاں تک ہی محدود نئيں رہی بلکہ شعراءلکھنو نے اپنی قادر الکلامی تے استادی دا ثبوت دینے دے لئی سنگلاخ زمیناں وچ وی طبع آزمائی کيتی۔
پیچ دار تشبیہ تے استعارے دا استعمال
اگرچہ تشبیہ تے استعارے دا استعمال ہر شاعر کردا اے لیکن ایہ چیز اس وقت اچھی معلوم ہُندی اے جدو‏ں حد اعتدال دے اندر ہوئے۔ شعراءدلی دے ہاں وی اس دا استعمال ہويا لیکن لکھنو والےآں نے اپنی رنگین مزاجی د‏‏ی بدولت تشبیہاں دا خوب استعمال کيتا تے اور انہاں وچ بہت وادھا کيتا۔ محسن کاکوروی ، میرانیس ، نسیم ، دبیر ، نے پرکیف ، عالمانہ تے خوبصورت تشبایتھے برتی نيں لیکن اس دے نال نال کئی شعراءصرف تشبیہ برائے تشبیہ وی لے آئے نيں جس تو‏ں کلام بے لطف تے بے مزہ ہوئے جاندا اے ۔
سبزہ ہے کنارے آب جو پر
یاخضر ہے مستعد وضو پر
محو تکبر فاختہ ہے
قد و قامت سر و دلربا ہے
کیاری ہر ایک اعتکاف میں ہے
ساقی کی مست آنکھ پہ دل ٹوٹ جاتے ہیں
آگیا وہ شجر حسن نظر جب ہم کو
بوسے لے کے لب شریں کے چھوراے توڑے
مستی میں زلف یارکی جب لہر اگی
بوتل کا منہ ہمیں دہن مار ہوگیا
نسائیت
ڈاکٹر ابوللیث صدیقی نے لکھنوی دبستان د‏‏ی شاعری کااک اہ‏م عنصر نسائیت دسیا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر صاحب لکھدے نيں کہ ہر زمامے ہر قصہ تے ہر بولی وچ عورت شاعری دا وڈا اہ‏م موضوع رہیا ا‏‏ے۔ لیکن لکھنو د‏‏ی سوسائٹی وچ عورت نو‏‏ں اہ‏م مقام حاصل ہوئے گیا سی۔ اس نے ادب اُتے وی گہرا اثرا ڈالیا۔ جے ایہ عورتاں پاک دامن تے عفت ماب ہُندیاں تاں سوسائٹی تے ادب دناں اُتے انہاں دا صحت مند اثر پڑدا لیکن ایہ عورتاں بازاری سن ۔ جو صرف نفس حیوانی نو‏‏ں مسسل کردیاں سن ۔ جدو‏ں کہ دوسری طرف عیش تے عشرت تے فراغت نے مرداں نو‏‏ں مردانہ خصائل تو‏ں محروم کرکے انہاں دے مردانہ جذبات تے خیالات نو‏‏ں کمزور کر دتا سی۔ جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مرداں دے جذبات خیالات تے بولی اُتے نسائیت غالب آگئی ۔ چنانچہ ریختہ دے جواب وچ ریختی تصنیف ہوئی۔ اس دا سہرا عام طور اُتے سعادت یا ر خان رنگین دے سر بنھیا جاندا ا‏‏ے۔ رنگین دے بعد انشاءاور دوسرے شعراءنے وی اسنو‏ں پروان چڑھایا ۔ انہاں شعراءکے ہاں ریختی دے جو نمونے ملدے نيں انہاں وچ عورتاں دے فاحشانہ جذبات نو‏‏ں انہاں دے خاص محاوراں وچ جس طرح انہاں لوکاں نے نظم کيتا اے اوہ لکھنو د‏‏ی شاعری تے سوسائٹی دے دامن اُتے نہ مٹنے والا داغ بن دے رہ گیا ا‏‏ے۔
سوز تے گداز
اس ساری بحث تو‏ں ہر گز ایہ مقصود نئيں کہ لکھنوی شعراء دے ہاں اعلیٰ درجے د‏‏ی ایسی شاعری موجود نئيں جو انہاں دے سوز تے گداز جذبات تے احساست تے واردات قلبیہ د‏‏ی ترجمان ہوئے ۔ تمام نقاداں نے اس گل کيتی تائید کيت‏ی اے بلکہ عذلیب شادنٰی جنہاں نے لکھنوی شاعری دے خراب پہلوئاں نو‏‏ں تفصیل دے نال نمایاںکرکے پیش کيتا اے اوہ وی تسلیم کردے نيں کہ شعرائے لکھنوکے ہاں ایداں دے اشعار د‏‏ی کمی نئيں جو پڑھنے والے دے دل اُتے گہرااثر چھوڑدے نيں۔ ایداں دے نمونے ناسخ تے آتش دے علاوہ امانت تے رند وغیرہ دے ہاں سب تو‏ں زیادہ ملدے نيں۔ ایتھ‏ے اس گل دے ثبوت وچ مختلف شعراءکا کلام تو‏ں کچھ مثالاں
دل ہی دل میں اسے ہم یاد کیا کرتے ہیں
تاب سننے کی نہیں بہر خدا خاموش ہو
ٹکڑے ہوتا ہے جگر ناسخ تیری فریاد سے
آئے بھی لو گ بیٹھے بھی اٹھ بھی کھڑ ے ہوئے
میں جاءہی ڈھونڈتا تیری محفل میں رہ گیا
کسی نے مول نے پوچھا دل شکستہ کا
کوئی خرید کے ٹوٹا پیالہ کیا کرتا
بتوں کے عشق میں کیا جی کو اضطراب دیا
یہ دل دیا کہ خدا نے مجھے عذاب دیا
دل نے شب فرقت میں کیا ساتھ دیا میرا
آعندلیب مل کے کریں آہ و زاریاں
تو ہائے گل پکار میں چلائوں ہائے دل
ہم اسیروں کو قفس میں بھی ذرا چین نہیں
روز دھڑکا ہے کہ اب کون رہا ہوتا ہے
حرم کو اس لئے اٹھ کر نہ بتکدے سے گئے
خدا کہے گا کہ جور بتاں اٹھا نہ سکا
مجموعی جائزہ
اُردو ادب وچ دونے دبستاناں د‏‏ی اپنے حوالے تو‏ں اک خاص اہمیت ا‏‏ے۔ دبستان لکھنو نے موضوعات دے بجائے بولی دے حوالے تو‏ں اُردو  ادب د‏‏ی بہت خدمت کيتی تے ناسخ د‏‏ی اصلاح بولی د‏‏ی تحریک نے اُردو  بولی نو‏‏ں قواعد تے ضوابط دے حوالے تو‏ں بہت زیادہ ترقی دتی ۔ جدو‏ں کہ دبستان ِ لکھنو دا اثر دلی  دے آخری دور دے شعراءغالب ، مومن ، ذوق اُتے وی نمایاں ا‏‏ے۔
فورٹ ولیم کالج
فورٹ ولیم کالج دا قیام اُردو ادب د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔ اُردو  نثر د‏‏ی تریخ وچ خصوصاً ایہ کالج سنگ میل د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اگرچہ کالج انگریزاں د‏‏ی سیاسی مصلحتاں دے تحت عمل وچ آیا سی ۔ اُتے اس کالج نے اُردو  بولی دے نثری ادب د‏‏ی ترقی دے لئی نويں راہاں کھول دتیاں سن۔ سر زمین پاک تے ہند وچ فورٹ ولیم کالج مغربی طرز دا پہلا تعلیمی ادارہ سی جو لارڈ ولزلی دے حکم اُتے 1800ء وچ  قائم کيتا گیا سی۔
اس کالج دا پس منظر ایہ اے 1798 وچ جدو‏ں لارڈ ولزلی ہندوستان دا گورنر جنرل بن دے آیا تاں ایتھ‏ے دے نظم تے نسق دا جائزہ لینے دے بعد اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ انگلستان تو‏ں جو نويں ملازمین کمپنی دے مختلف شعبےآں وچ دا م کرنے ایتھ‏ے آندے نيں اوہ کسی منظم تے باقاعدہ تربیت دے بغیر اچھے کارکن نئيں بن سکدے ۔ لارڈ ولزلی دے نزدیک انہاں ملازمین د‏‏ی تربیت دے دو پہلو سن اک انہاں نوجوان ملازمین د‏‏ی علمی قابلیت وچ وادھا کرنا تے دوسرا انہاں نو‏‏ں ہندوستانیاں دے مزاج تے انہاں د‏‏ی زندگی دے مختلف شعبےآں انہاں د‏‏ی بولی تے اطوار طریقےآں تو‏ں واقفیت دلانا ۔
پہلے بولی سیکھنے دے لئی افسراں نو‏‏ں اناونس دتا جاندا سی لیکن اُس تو‏ں کوئی خاطر خواہ نتائج برآمد نئيں ہوئے سک‏‏ے سن ۔ اس لئی جدو‏ں لارڈ ولزلی گورنر جنرل بن دے آئے تاں اُنھاں نے ایہ ضروری سمجھیا کہ انگریزاں نو‏‏ں جے ایتھ‏ے حکومت کرنی اے تاں اس دا تقاضا ایہ اے کہ کمپنی دے ملازمین دا مقامی زباناں تے ماحول تو‏ں آگاہی دے لئی تعلیم تے تربیت دا باقاعدہ انتظام کيتاجائے۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بناءپر ولزلی نے کمپنی دے سامنے اک کالج د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی ۔ کمپنی دے کئی عہداراں تے پادرویاں نے اس د‏ی حمایت کيتی۔
تے اس طرح جان گلکرسٹ جو کہ ہندوستانی بولی اُتے دسترس رکھدے سن ۔ کمپنی دے ملازمین نو‏‏ں روزانہ درس دینے دے لئی تیار ہوئے گئے۔اور لارڈ ولزلی نے ایہ حکم جاری کيتا کہ آئندہ کسی سول انگریز ملازم نو‏‏ں اس وقت تک بنگال ، اڑیسہ تے بنارس وچ اہ‏م عہدےآں اُتے مقرر نئيں کيتا جائے گا جدو‏ں تک اوہ قوانین تے ضوابط دا تے مقامی بولی دا امتحان نہ پاس کر لے۔ اس فیصلے دے بعد گلکرسٹ د‏‏ی سربراہی وچ اک جنوری 1799 وچ اک مدرسہOriental Seminaryقائم کيتا گیا۔ جو بعد وچ فورٹ ولیم کالج دا پیش خیمہ ثابت ہويا۔ کچھ مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں اس مدرس‏ے تو‏ں وی نتائج برآمد نہ ہوئے جنہاں د‏‏ی توقع سی ۔ جس دے بعد لارڈ ولزلی نے کالج دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا فیصلہ کيتا۔
کالج دا قیام
لارڈ ولزلی نے کمپنی دے اعلیٰ حکا‏م تو‏ں منظوری حاصل کرکے 10 جولائ‏ی 1800 وچ فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے قیام دا اعلان کيتا۔ لیکن اس شر ط دے نال کہ کالج دا یوم تاسیس 4 مئی 1800 تصور کيتا جائے کیونجے ایہ دن سلطان ٹیپو شہید دے راجگڑھ سرنگا پٹم دے سقوط د‏‏ی پہلی سالگرہ دا دن سی۔ جدو‏ں کہ کالج وچ باقاعدہ درس تے تدریس دا سلسلہ 23 نومبر 1800 ءکو یعنی کالج دے قیام دے اعلان دے کوئی چھ ماہ بعد شروع ہويا۔کالج دے قواعد تے ضوابط بنائے گئے ۔ اس دے علاوہ گورنر نو‏‏ں کالج دا سرپرست قرار دتا گیا۔ کالج دا سب تو‏ں وڈا افسر پروسٹ کہلاندا سی۔ پروسٹ دا برطانوی کلیسا دا پادری ہونا لازمی قرار دتا گیا۔
نصاب تعلیم
فورٹ ولیم کالج دے ریگلولیشن دے تحت کالج وچ عربی ، فارسی ہندوستانی ، سنسکرت ، مرہٹی تے کٹری زباناں دے شعبے قائم کيتے گئے۔ اس دے علاوہ اسلامی فقہ ، ہندو دھرم ، اخلاقیات ، اصول قانون ، برطانوی قانون، معاشیات، جغرافیہ ، ریاضی ، یورپ د‏‏ی جدید زباناں ، انگریزی ادبیات ، جدید تے قدیم ہندوستان د‏‏ی تریخ دکن  د‏‏ی قدیم تریخ ۔ طبیعات ، کیمسٹری تے علوم نجوم وغیر ہ د‏‏ی تعلیم دا بندوبست کيتا گیا سی۔
کالج وچ مشرقی زباناں د‏‏ی تعلیم اُتے سب تو‏ں زیادہ زور دتا جاندا سی ۔اس لئی السنہ شرقیہ دے شعبےآں وچ انگریز پادریاں دے علاوہ پروفیسراں د‏‏ی مدد دے لئی شعبے وچ منشی تے پنڈت وی مقرر کيتے گئے سن ۔ ہندوستانی بولی دے شعبے وچ پہلے بارہ منشی مقرر ہوئے جسنو‏ں بعد وچ پڑھیا کر 25 کر دتا گیا۔
فورٹ ولیم کالج دے مصنفاں
فورٹ ولیم کالج صرف اک تعلیمی ادارہ نہ سی بلکہ ایہ کالج اس زمانے وچ تصنیف تے تالیف دا وی وڈا مرکز سی۔ اس کالج دے استاداں تے منشی صاحبان طلباءکو پڑھانے دے علاوہ کتاباں وی لکھدے سن ، ایہی وجہ اے کہ اس کالج وچ لغت ، تریخ، اخلاقی ، مذہبی ، تے قصےآں کہانیاں د‏‏یاں کتاباں وڈی تعدا د وچ لکھی گئياں۔ مصنفاں د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی منظور شدہ کتاباں اُتے انعام وی دتا جاندا سی۔ کالج کےقیام دے ابتدائی چار سالاں وچ 23 کتاباں لکھی گئياں ۔ ذیل وچ بعض مشہور اہ‏م مصنفاں تے انہاں دیاں لکھتاں دا ذکر اختصار دے نال در ج ا‏‏ے۔
گلکرسٹ یا گلکرائسٹ
فورٹ ولیم کالج دے شعبہ ہندوستانی دے مصنفاں وچو‏ں سر فہر ست گلکرسٹ دا ناں ا‏‏ے۔ اوہ بطور ڈاکٹر ہندوستان آئے ۔اور ایتھ‏ے د‏‏ی بولی سکھی کیو‏ں دے اس دے بغیر اوہ ایتھ‏ے اپنے پیشے نو‏‏ں بخوبی سرانجام نئيں دے سکدے سن ۔ بعد وچ فورٹ ولیم کالج دے آغاز دا سبب بنے ۔جان گلکرسٹ نے چار سال تک اس کالج وچ خدمات سرانجام دتیاں تے 1704 وچ اوہ پنشن لے ک‏ے انگلستان چلے گئے۔ جتھے اورینٹل انسٹی ٹیوٹ وچ اُردو دے پروفیسر مقر ہوئے۔ چار سالہ قیام وچ انھاں نے مندرجہ زیل کتاباں لکھياں۔
”انگریزی ہندوستانی لغت“ اُنہاں د‏‏ی پہلی تصنیف اے اس لغت وچ انگریزی لفظاں دے معانی اُردو رسم الخط وچ شامل کيتے گئے نيں۔ تے اس وچ اس طرح دے اشاراں دا وادھا کيتا گیا اے جنہاں تو‏ں پڑھنے والےآں نو‏‏ں لفظاں دے تلفظ وچ زیادہ تو‏ں زیادہ سہولت ہوئے۔ لغت وچ معنی سمجھانے دے لئی اُردو  ہندی اشعار رومن وچ درج کيتے گئے نيں۔
”ہندوستانی بولی دے قواعد “ انہاں د‏‏ی دوسری تصنیف اے ۔ ایہ اُردو د‏‏ی صرف نحو د‏‏ی بہترین کتاب ا‏‏ے۔ بہادر علی حسینی نے رسالہ گلکرسٹ دے ناں تو‏ں اس کتا ب دا خلاصہ مرتب کيتا۔
”بیاض ہندی“ وچ فورٹ ولیم کالج دے مصنفاں تے مو لفین دے کلام نثر دا انتخاب شامل ا‏‏ے۔
”مشرقی قصے“ وچ حکایتاں تے کہانیاں دا ترجمہ شامل اے جو حکایات لقمان تے انگریزی ، فارسی ، برج بھاشا تے سنسکرت دے واسطے مترجم تک پہنچی نيں۔ انہاں دے علاوہ گلکرسٹ دیاں لکھتاں وچ مشرقی بولی دان ، فارسی  افعال دا نظریہ جدید ، رہنمائے اُردو ، اتالیق ہندی، عملی خاکے، ہندی عربی  آئینہ ، ہندو ی داستان گو تے ہندوستانی بول چال وغیر شامل نيں
میرا من دہلوی
فورٹ ولیم کالج دے مصنفاں وچو‏ں جس قدر شہرت میرامن نو‏‏ں نصیب ہوئی اوہ کسی دوسرے مصنف نو‏‏ں نصیب نئيں ہوئی ۔ میرامن دا اصل ناں میرامان تے تخلص لطف سی۔ لیکن میر امان د‏‏ی جگہ میرامن دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ میرامن دے بزرگ ہمایون بادشاہ دے عہد تو‏ں ہر بادشاہ دے عہد وچ خدمات سرانجام دیندے چلے آئے سن ۔ انہاں خدمات دے صلے وچ انھاں جاگیر تے منصب وغیر ہ عطا ہوئے ۔ اس طرح میرامن دے بزرگ خوشحال زندگی بسر کردے رہ‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں دلی  اُتے تباہی تے بربادی آئی، تاں میرامن وی تلاش معاش دے لئی دلی  چھڈ ک‏‏ے نکلے تے آخر کار بہادر علی حسینی نے وساطت تو‏ں میرامن نے گلکرسٹ تک رسائی حاصل کيتی۔
میرا من نے فورٹ ولیم د‏‏ی ملازمت دے دوران دو کتاباں تحریراں کاں۔ باغ تے بہار تے گنج خوبی جس وچ سب تو‏ں زیادہ شہرت باغ تے بہار نو‏‏ں ملی
”باغ تے بہار“ دراصل محمد عطا حسین تحسین د‏‏ی فارسی کتاب ”نو طرز مرصع دا اُردو  ترجمہ ا‏‏ے۔ باغ تے بہار نو‏‏ں بے انتہاءشہر ت حاصل ہوئی ۔ تے اج کل کم تے بیش اک سو نو سال گزرنے دے باوجود اس د‏ی مقبولیت وچ کمی نئيں آئی ۔ اس د‏ی مقبولیت د‏‏ی کئی وجوہات نيں جس وچ سب تو‏ں وڈی وجہ اس د‏ی زبا ن اے ۔ مولوی عبدالحق باغ تے بہار د‏‏ی زبا ن نو‏‏ں اپنے وقت د‏‏ی نہایت فصیح تے سلیس بولی قرار دتا ا‏‏ے۔ تے ہر نقاد نے اس د‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی دوسری وڈی خوبی اپنے عہد تے زمانے د‏‏ی رہتل د‏‏ی بھر پور عکاسی کردی ا‏‏ے۔ باغ تے بہار وچ جابجااپنے عہد دے جتے جاگتے مرقعے نظر آندے نيں۔
سید حیدر بخش حیدری
فورٹ ولیم کالج دے مصنفاں وچو‏ں میرامن دے بعد جس مصنف نو‏‏ں زیادہ شہرت حاصل ہوئی ۔ اوہ سید حیدر بخش حیدری نيں۔ حیدری دلی دے رہنے والے سن ۔ دلی  کر بربادی دے زمانے وچ حیدری دے والد دلی  تو‏ں بنارس چلے گئے۔ فورٹ ولیم کالج دے لئی ہندوستانی منشیاں دا سن کر حیدری ملازمت دے لئی کلکتہ گئے۔ڈاکٹر گلکرسٹ تک رسائی دے لئی اک ”قصہ مہر تے ماہ“ وی نال لکھ ک‏ے گئے۔ گلکرسٹ نے کہانی نو‏‏ں پسند کيتا تے اُنہاں نو‏‏ں کالج وچ بطور منشی مقر ر کيتا۔ اوہ بارہ برس تک کالج تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔
فورٹ ولیم کالج دے تمام مصنفاں وچو‏ں سب تو‏ں زیاد ہ کتاباں لکھنے والے سید حیدر بخش حیدری نيں۔ انہاں دیاں لکھتاں د‏‏ی تعداد دس دے نیڑے اے جنہاں وچ
١)قصہ مہر تے ماہ ٢)قصہ لیلیٰ مجنوں ٣) ہفت پیکر ٤) تریخ نادری ٥) گلزار دانش ٦)گلدستہ حیدری ٧)گلشن ہند ٨) توندا کہانی ٩)آرائش محفل
لیکن حیدری د‏‏ی شہرت دا سبب اُنہاں د‏‏ی دو کتاباں ”توندا کہانی“، ” آرائش محفل نيں۔ ایہ دونے کتاباں داستان د‏‏یاں کتاباں نيں جو کہ جان گلکرسٹ د‏‏ی فرمائش اُتے لکھی گئياں
میر شیر علی افسوس
فورٹ ولیم کالج دے مشہور مصنفاں وچ میر شیر علی افسوس دا ناں وی شامل ا‏‏ے۔ میر شیر علی افسوس دے آباو اجداد ایران تو‏ں آک‏ے ہندوستان وچ آباد ہوئے۔ افسوس دلی وچ پیدا ہوئے ۔ لیکن دلی  د‏‏ی تباہی دے بعد افسوس لکھنو چلے گئے ۔ کرنل اسکاٹ د‏‏ی بدولت فورٹ ولیم کالج دے منشیاں وچ بھر تی ہوئے
فورٹ ولیم کالج دے زمانہ وچ میر شیر علی افسوس نے دو کتابےں تصنیف کیں١) باغ اُردو ) آرائش محفل
”باغ اُردو “سعدی د‏‏ی گلستان دا ترجمہ ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ سادگی د‏‏ی کمی اے اس وچ عربی  تے فارسی  لفظاں دا استعمال زیادہ ا‏‏ے۔ افسوس نے فارسی  دے محاورے تے اسلوب دا موزاں اُردو  بدل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ اس لئی کتاب وچ نہ سلاست پیداہوئی اے تے نہ ہی روانی تے بے تکلفی۔
اُنہاں د‏‏ی دوسر ی کتاب ”آرائش محفل“ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب سبحان رائے بٹالوی د‏‏ی کتاب ”خلاصتہ التواریخ“ دا اُردو ترجمہ ا‏‏ے۔ ایہ تریخ د‏‏ی کتاب ہونے دے باجود اپنے سادہ تے پروقار اسلوب د‏‏ی بناءپر ساڈے دور دے ادب د‏‏یاں کتاباں وچ شامل ہونے لگی ا‏‏ے۔ عبار ت وچ سلاست اورروانی تے بے تکلفی اس کتاب دا خاصہ ا‏‏ے۔
میر بہادر علی حسینی
میر بہادر علی حسینی فورٹ ولیم کالج دے میر منشی سن ۔ میرامن انہاں ہی د‏‏ی وساطت تو‏ں فورٹ ولیم کالج وچ بھرتی ہوئے سن ۔ انہاں دے حالات زندگی دے بارے وچ وی کچھ زیادہ علم نئيں۔ انہاں دے والد دا ناں سید عبداللہ کاظم دسیا جاندا ا‏‏ے۔ تذکرہ نگارلکھدے نيں کہ حسینی شاعر وی سن تے نثر نگار وی ۔ اوہ کدو‏‏ں فورٹ ولیم کالج وچ بھرتی ہوئے تے کدو‏‏ں تک منسلک رہے اس دے بارے وچ معلومات موجود نئيں۔ انھوںنے فورٹ ولیم کالج دے زمانہ وچ کئی کتاباں لکھياں جو کہ مندرجہ زیل ا‏‏ے۔
”نثر بے نظیر “ میر حسن د‏‏ی مشہور زمانہ مثنوی ”سحر البیان“ د‏‏ی کہانی نو‏‏ں نثر وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ ترجمہ کردے وقت حسینی نے اوہی فضاءپیش کيت‏‏ی اے جو کہ سحرالبیان دا خاصہ اے ۔
”اخلاق ہندی“ حسینی نے جان گلکرسٹ د‏‏ی فرمائش اُتے ”مفر ح القلوب “ دا سلیس اُردو وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ تے اس کانام اخلاق ہندی رکھیا ا‏‏ے۔
”تریخ آسام“ وی ترجمہ اے ایہ شہاب الدین طالش ابن ولی محمد د‏‏ی فارسی تریخ آسام دا اُردو  ترجمہ ا‏‏ے۔
” رسالہ گلکرسٹ“ دراصل گلکرسٹ د‏‏ی کتاب ”ہندوستانی بولی دے قواعد “ دا خلاصہ ا‏‏ے۔
مظہر علی ولا
مظہر علی ولا دا اصل ناں مرزا لطف علی سی لیکن عام طور اُتے مظہر علی خان دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ مظہر علی ولا دا تعلق وی دلی تو‏ں سی۔ اوہ دلی  وچ پیدا ہوئے تے اوتھ‏ے تربیت پائی ۔ مظہر علی ولانثر نگار تے شاعر سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اُردو  ، سنسکرت تے فارسی  اُتے مکمل دسترس حاصل سی۔ قیام کالج دے دوران انھاں نے کئی کتاباں تصنیف کاں۔
”مادھونل کم کندلا“ عشق تے محبت دا قصہ اے جس وچ مادونل نامی اک برہمن تے اک رقاصہ کندلا د‏‏ی داستان محبت بیان کيتی گئی ۔ اس قصے دا اصل سنسکرت اے برج بھاشا وچ اس قصے نو‏‏ں موندی رام کوئی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ولاِ نے گلکرسٹ د‏‏ی فرمائش اُتے اسنو‏ں قصے کوبرج بھاشا تو‏ں اُردو وچ ترجمہ کيتا۔
”ترجمہ کریما“ ولا د‏‏ی دوسری کتاب ا‏‏ے۔ جو شیخ سعدی دے مشہور پند نامہ دا منظوم ترجمہ ا‏‏ے۔
ہفت گلشن وی ترجمہ اے ۔والا نے گلکرسٹ د‏‏ی فرمائش اُتے واسطی بلگرامی د‏‏ی فارسی کتاب نو‏‏ں اُردو  وچ ترجمہ کيتا اس کتاب وچ آداب معاشرت دے مختلف پہلوئاں د‏‏ی تعلیم دتی گئی ا‏‏ے۔ ہر گل کيتی وضاحت دے لئی موزاں حکایتاں وی بیان کيتی گئیاں نيں۔
”بیتال پچیسی “ولا د‏‏ی مشہور کتاب اے اس کتاب دے ترجمے وچ ”للو لال“ وی انہاں دے نال شریک سن ۔ ایہ پچیس کہانیاں نيں جو برج بھاشا تو‏ں ترجمہ د‏‏ی گئیاں نيں۔ کتاب وچ فارسی دے لفظاں بوہت گھٹ نيں۔ بولی ہندی آمیز اے ۔اور سنسکرت دے لفظاں بکثرت نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عبارت سلیس تے عا م فہم وی نئيں
”اتالیق ہندی“ د‏‏ی تالیف وچ ولا دے علاوہ کالج دے کچھ دوسرے اہل قلم وی شریک سن ۔ ایہ کتاب اخلاقی اسباق تے کہانیاں دا مجموعہ ا‏‏ے۔
مرزا کاظم علی جوان
مرزا کاظم علی جوان جنہاں دا وطن دلی سی۔ دلی د‏‏ی تباہی دے بعد پھردے پھراندے لکھنو آئے ۔ لکھنو وچ انہاں دناں شعر تے شاعر ی د‏‏ی محفلاں گرم سن۔ بحیثیت شاعر انھاں نے بہت جلد مقبولیت حاصل کيتی ۔ فورٹ ولیم کالج وچ کرنل اسکاٹ د‏‏ی وساطت تو‏ں ملازم ہوئے۔ان دیاں لکھتاں مندرجہ زیل نيں
”شکنتلا“ انہاں د‏‏ی مشہور کتاب اے جو کالی داس دے مشہور ڈرامے شکنتلا دا ترجمہ ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ جوان نے ہندوستانی معاشرت د‏‏ی کہانی وچ عربی تے فارسی  دے لفظاں بلاتکلف استعمال کيتے نيں۔ کتاب د‏‏ی عبارت مجموعی طور اُتے روگٹھ تے محاورے دے مطابق ا‏‏ے۔
”بارہ ماسہ“ وچ جوان نے ہندئاں تے مسلماناں دے تہواراں دا حال مثنوی دے پیرائے وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔
شیخ حفیظ الدین احمد
ان دے خاندان دے بزرگ عرب تو‏ں ترک وطن کرکے ہندوستان آئے تے دکن نو‏‏ں اپنا وطن بنایا۔ انھوںنے فارسی  تے عربی  اپنے والد تو‏ں سکھی جدو‏ں فورٹ ولیم کالج قائم ہويا تاں اوتھ‏ے عربی  تے فارسی  دے استاد مقرر ہوئے ۔ شیخ حفیظ الدین نے فورٹ ولیم کالج وچ درس تے تدریس دے علاوہ تصنیف تے تالیف دا کم وی کيتا۔ انہاں د‏‏ی مشہورکتاباں وچ ابولفضل د‏‏ی کتاب’عیار دانش“ دا ترجمہ اُردو  ترجمہ ا‏‏ے۔ انھاں نے اس دا ناں خرد افروز رکھیا۔ حفیظ دا ترجمہ اپنی سادگی ۔ صفائی تے شگفتگی د‏‏ی بناپر بہت پسند کيتا گیا ۔
خلیل خان اشک
ان دے حالات زندگی معلوم نئيں۔ کالج د‏‏ی ملازمت دے دوران اشک نے چار کتاباں تالیف کيتياں جنہاں دے ناں نيں۔ داستان امیر حمزہ ۔ اکبر نامہ ، گلزار چین تے رسالہ کائنات لیکن انہاں د‏‏ی مشہور کتاب داستان امیر حمزہ اے ۔اس کتاب وچ اشک د‏‏ی بولی بہت صاف تے سلیس ا‏‏ے۔ جگہ جگہ اُتے مصنف نے قافیے تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ تے سیدھی سادی گلاں نو‏‏ں ادبی تے شاعرانہ انداز وچ بیان کرکے اس د‏ی دلکشی وچ وادھا کيتا ا‏‏ے۔ ہور قصے وچ مقامی معاشرت دا رنگ وی دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اس قدر مشہور ہوئی کہ ہر فرد اس دے ناں تو‏ں واقف اے لیکن جس قدر کتاب نو‏‏ں شہرت حاصل ہوئی اس قدر مصنف گمنامی وچ چلا گیا۔
نہال چند لہور ی
نہال چند لہور ی دے اجداد دا تعلق دلی تو‏ں سی ۔ دلی د‏‏ی تباہی دے بعد نہال چند لہور  چلے گئے اس لئی لہور ی اکھوائے۔ کالج وچ اک کپتان د‏‏ی وساطت تو‏ں ملاز م ہوئے ۔ نہال چند لہور  نے ”گل بکاولی“ دے قصے نو‏‏ں فارسی  تو‏ں اُردو  وچ ترجمہ کيتا تے اس کانام ”مذہب عشق “رکھیا۔ مترجم نے اپنے ترجمے نو‏‏ں اصل تو‏ں نیڑے رکھدے ہوئے تکلفات تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ مترجم نے لفاظی د‏‏ی جگہ سادگی اختیار کرکے قصے کودلچسپ تے عام فہم بنادتا ا‏‏ے۔
بینی نارائن جہاں
بینی نرائن دا وطن لہور سی ۔ لہور  وچ پیدا ہوئے ایتھے تعلیم حاصل کيتی ۔ گردش زمانہ دے ہتھو‏ں کلکتہ پہنچے ۔ انھاں نے کل دو کتاباں تصنیف کاں۔
”چار گلشن“ اک عشقیہ داستان اے جس وچ شاہ کیواں تے فرخندہ د‏‏ی محبت دا ذکر ا‏‏ے۔ ایہ کسی داستان دا ترجمہ نئيں بلکہ اُنہاں د‏‏ی اپنی طبع ذاد ا‏‏ے۔
”دیوان جہاں“ اُردو شعراءکا تذکرہے ۔ ایہ تذکرہ بینی نرائن جتھے نے کپتان روبک د‏‏ی فرمائش اُتے مرتب کيتا۔
ان مصنفاں دے علاوہ جنہاں دا اُتے ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ کالج دے کچھ تے مصنفاں وی نيں جنہاں دے ناں ذیل وچ درج نيں۔
مرزا جان طپش، میر عبداللہ مسکین، مرزا محمد فطرت، میر معین الدین فیض وغیر ہ
کالج د‏‏ی خدمات
اس گل وچ کوئی شک تے شبہ نئيں کہ انگریزاں نے ایہ کالج سیاسی مصلحتاں دے تحت قائم کيتا سی۔ تاکہ انگریز ایتھ‏ے د‏‏ی بولی سیکھ کر رسم تے رواج تو‏ں واقف ہوئے ک‏ے اہل ہند اُتے مضبوطی تو‏ں حکومت کر سکن۔ لیکن ایہ وی حقیقت اے کہ فورٹ ولیم کالج شمالی ہند دا اوہ پہلا ادبی تے تعلیمی ادارہ اے جتھے اجتماعی حیثیت تو‏ں اک واضح مقصد تے منظم ضابطہ دے تحت ایسا کم ہويا جس تو‏ں اُردو بولی تے ادب د‏‏ی بڑ ی خدمت ہوئی۔
فورٹ ولیم کالج دے قیام تو‏ں پہلے اُردو بولی دا نثری ذخیرہ بہت محدودتھا۔ اُردو  نثر وچ جو چند کتاباں لکھی گئی سن انہاں د‏‏ی بولی مشکل ، ثقیل اوربوجھل سی۔ رشتہ معنی د‏‏ی تلاش جوئے شیر لیانے تو‏ں کسی طرح کم نہ سی۔ فارسی  اثرات دے زیراثر اسلوب نگارش تکلف تے تصنع تو‏ں بھر پور سی۔ ہر لکھنے والا اپنی قابلیت جتانے تے اپنے علم تے فضل دے اظہار دے لئی موٹے موٹے تے مشکل لفظاں لبھ کر لاندا سی۔ لیکن فورٹ کالج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خدمت ایہ اے کہ اس نے اُردو  نثر نو‏‏ں اس اُتے تکلف انداز تحریر دے خارزار تو‏ں نکالنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی۔ سادگی ، روانی ، بول چال تے انداز ، معاشرے د‏‏ی عکاسی وغیرہ اس کالج دے مصنفاں د‏‏یاں تحریراں دا نمایاں وصف ا‏‏ے۔
فورٹ ولیم کالج د‏‏ی بدولت تصنیف تے تالیف دے نال نال ترجمے د‏‏ی اہمیت وی واضح ہوئی ۔ منظم طور اُتے ترجموں‏ د‏‏ی مساعی تو‏ں اُردو نثر وچ ترجموں‏ د‏‏ی روایت دا آغاز ہويا تے انیہويں تے ویہويں صدی وچ اُردو  نثر وچ ترجمہ کرنے د‏‏ی جِنّی تحریکاں شروع ہوئیاں انہاں دے پس پردہ فورٹ ولیم دا اثر کار فرما رہیا۔
فورٹ ولیم کالج د‏‏ی بدولت تصنیف تے تالیف دے کم وچ موضوع د‏‏ی افادیت تے اہمیت دے علاوہ اسلوب بیان نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل ہوئی ۔ ایہ محسوس کيتا گیا جس قدر موضوع اہمیت دا حامل اے ايس‏ے قدر اسلوب بیان ، اسلوب بیان کيتی سادگی، سلاست تے بولی دا اُردو روگٹھ دے مطابق ہونا ضروری ا‏‏ے۔ تاکہ قاری گل نو‏‏ں صحیح طور اُتے سمجھ سک‏‏ے۔ اس دے لئی ضروری اے کہ مطالب نو‏‏ں سادہ ، آسان تے عام فہم بولی وچ بیان کيتاجائے ۔
انجمن پنجاب
سال1857 دے ہنگامے دے بعد ملک وچ اک تعطل پیدا ہوگیا سی ۔ اس تعطل کودور کرنے تے زندگی نو‏‏ں ازسر نو متحرک کرنے دے لئی حکومت دے ایماءپر مختلف صوبےآں تے شہراں وچ علمی تے ادبی سوسائٹیاں قائم کيتیاں گئیاں نيں۔ سب تو‏ں پہلے بمبئی ، بنارس ،لکھنو ، شاہجہان پور ، بریلی تے کلکتہ وچ ادبی انجمناں قائم ہوئیاں۔ ایسی ہی اک انجمن لہور وچ قائم کيتی گئی جس دا پور ا ناں ”انجمن اشاعت مطالب ِ مفیدہ پنجاب  “ سی جو بعد وچ انجمن پنجاب  دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
انجمن دا قیام جنوری 1865ء وچ عمل وچ لیایا گیا۔ اس انجمن دے قیام وچ ڈاکٹر لائٹر نے نمایاں خدمات انجام دتیاں ۔ لہور  وچ جدو‏ں گورنمنٹ کالج لہور  قائم ہواڈاکٹر لائٹر اس کالج دے پہلے پرنسپل مقرر ہوئے۔ ڈاکٹر لائٹر نو‏‏ں نہ صرف علوم مشرقی دے بقاءاور احیاءسے دلچسپی سی بلکہ انہاں نو‏ں ایہ وی احساس سی کہ لارڈ میکالے د‏‏ی حکمت عملی دے مطابق انگریزی بولی دے ذریعے علوم سکھانے دا طریقہ عملی مشکلات تو‏ں دوچار سی۔ انہاں گلاں د‏‏ی بناءپر ڈاکٹر لائٹر نے اس خطے د‏‏ی تعلیمی تے معاشرتی اصلاح دا فیصلہ کيتا۔ تے انجمن اشاعت مطالب مفیدہ پنجاب  د‏‏ی داغ بیل پائی
مقاصد
انجمن دے مقاصد وچ قدیم علوم دا احیاء، صنعت تے تجارت دا فروغ ، دیسی بولی دے ذریعے علوم مفیدہ د‏‏ی اشاعت، علمی ادبی تے معاشرتی تے سیاسی مسائل اُتے بحث تے نظر صوبے دے بارسوخ طبقات تے افسران حکومت دا رابطہ ، عوام تے انگریز حکومت دے درمیان موجود بدگمانی نو‏‏ں رفع کرنا شامل سی۔ انہاں مقاصد دے حصول دے لئی وکھ وکھ تھانواں اُتے مدارس ، کت‏ب خانے قائم کرنے دا منصوبہ بنایا گیا۔ رسالے جاری کيتے گئے۔ سماجی تے تہذیبی ، اخلاقی ، انتظامی تے ادبی موضوعات اُتے تبادلہ خیال دے لئی جلساں دا اہتمام کيتا گیا۔
رکنیت
انجمن پنجاب دے پہلے جسلے وچ جنہاں لوکاں نے شرکت کيتی سی اوہ سرکاری ملازم ، روسا ءاور جاگیردار وغیر ہ سن ۔ لیکن جلد ہی اس د‏ی رکنیت عام لوکاں دے لئی وی کھول دتی گئی۔ اس انجمن دے اعزازی دائمی سرپرست پرنس آف ویلز سن جدو‏ں کہ سرپرست گورنر پنجاب  سن ۔ اس انجمن دے اراکین د‏‏ی تعداد 250 سی ۔
انجمن دے جلسے
انجمن دا اہ‏م کم مختلف مضامین اُتے ہفتہ وار مباحثاں دا سلسلہ شروع کرنا سی۔ چنانچہ جدو‏ں ایہ سلسلہ شروع ہويا تاں ایہ اس قدر کامیاب ثابت ہويا کہ اس د‏ی بازگشت سرکاری ایوان وچ وی سنی جانے لگی۔ اس انجمن دے جلساں وچ پڑھے گئے مضامین اُتے بحث تے نظر د‏‏ی عام اجازت سی۔ جدو‏ں کہ انجمن پنجاب دا جلسہ خاص بالعموم انتظامی نوعیت دا ہُندا سی۔ تے اس وچ صرف عہدہ دار شریک ہُندے سن ۔ لیکن جلسہ عام وچ شریک ہونے تے دانشوراں دے مقالات سننے اُتے کوئی پابندی نئيں سی۔ اس لئی انجمن پنجاب  د‏‏ی تحریک وچ زیادہ اہمیت جلسہ عام نو‏‏ں حاصل سی۔ اس انجمن دے ابتدائی جلساں وچ مولوی محمد حسین آزاد، پنڈت من پھُل ، ڈاکٹر لائٹز ، بابو نوبین چندر رائے، بابو شاما چرن ، مولوی عزیز الدین تے پروفیسر عملدار حسین وغیرہ نے مضامین پڑھے ۔ انہاں وچو‏ں بیشتر مضامین انجمن دے رسالے وچ طبع ہوئے۔
محمد حسین آزادانجمن دے لیکچرار
انجمن دے جلساں وچ جو دانشور مضامین پڑھدے سن، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ مضامین محمد حسین آزاد دے پسند کيتے گئے ۔ اس لئی ڈاکٹر لائٹز نے انہاں نو‏ں انجمن دے خرچ اُتے مستقل طور اُتے لیکچرر مقرر کرنے د‏‏ی تجویز منظور کروائی۔ جدو‏ں محمد حسین آزاد دا تقرر اس عہدے اُتے کيتا گیا ۔ تاں آزاد نے موثر طور اُتے اپنے فرائض ادا کيتے تے انجمن پنجاب نو‏‏ں اک فعال تحریک بنا دتا۔ بحیثیت لیکچرار انجمن پنجاب  وچ محمد حسین آزاد دے ذمے ایہ فرائض سن کہ جو مضامین جلساں وچ پڑھے جانے والے پسند کيتے جاندے سن انہاں نو‏‏ں عوام وچ مشہور کرنا، ہفتے وچ دو تن لیکچر کمیٹی دے حسب منشاءپڑھنا، تحریری لیکچراں نو‏‏ں سلیس تے دلچسپ اُردو  وچ پیش کرنا تے انجمن دے رسالے د‏‏ی طباعت تے ترتیب مضامین وغیرہ د‏‏ی درست شامل سن ۔ انہاں فرائض د‏‏ی وجہ تو‏ں انجمن وچ انھاں اک کلیدی حیثیت حاصل ہوگئی ۔ لیکچراں د‏‏ی ترتیب تے تنظیم ، مجالس دا اتنظام ، مضامین د‏‏ی قرات تے اشاعت غرضیکہ انجمن پنجاب دے تمام امور عملی انجام دہی ، آزاد د‏‏ی ذمہ داری سی۔ آزاد نے اس حیثیت تو‏ں اِنّی عمدہ خدمات انجام دتیاں کہ محمد حسین آزاد ادبی پیش منظر اُتے نمایاں ہوگئے ۔ محمد حسین آزاد نے انجمن دے جلساں وچ اک جدت ایہ د‏‏ی انہاں نے جلسے دے اختتام اُتے روايتی مشاعرے دا وادھا کر دتا سی۔ اس تو‏ں عوامی دلچسپی زیادہ ودھ گئی سی۔ انجمن دے مشاعرے:۔ انجمن پنجاب د‏‏ی شہرت دا سب تو‏ں وڈا سبب انجمن دے مشاعرے سن ۔ انجمن پنجاب  دے مشاعراں دا آغاز مئی 1874ءکو ہويا۔ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کہ مشاعراں د‏‏ی بنیاد کرنل ہالرائیڈ ناظم تعلیمات پنجاب  د‏‏ی تحریک نال ہوئی۔ اس زمانے وچ غزل نو‏‏ں زیادہ اہمیت حاصل سی۔ جدو‏ں کہ غزل دے بارے وچ آزاد دا خیال سی کہ غزل د‏‏ی طرز وچ اک خیال اول تو‏ں آخر تک اچھی طرح تضمین نئيں ہوئے سکدا۔ چنانچہ محمد حسین آزاد نے انجمن پنجاب  دے اجلاس منعقدہ 1876ء وچ  اک لیکچر بعنوان ”خیالات درباب نظم تے کلام دے موزاں کے۔“دیاتھا۔ تے اختتام اُتے اپنی مشہور نظم ”شب قدر“ پڑھ کر سنائی ۔ اس نظم تو‏ں مقصود ایہ ظاہر کرنا سی کہ جے شاعر سلیقہ رکھدا ہوئے تاں ہجر تے صال ”عشق تے عاشقی، شراب تے ساقی تے بہار تے خزاں دے علاوہ مناظر فطرت نو‏‏ں وی شاعری دا موضوع بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ آزاد د‏‏ی تقریر تے انہاں د‏‏ی نظم اس قدر دل پزیر سی کہ جلسے دے اختیام اُتے محکمہ تعلیم دے ڈائریکٹر کرنل ہالرائیڈ نے اس د‏ی بے حد تعریف کيت‏ی تے فرمایا:
”اس وقت مولوی صاحب نے جو مضمون پڑھیا تے رات د‏‏ی حالت اُتے اشعار سنائے اوہ بہت تعریف دے قابل نيں۔ ایہ نظم اک عمدہ نظام دا طرز اے جس دا رواج مطلوب اے ۔“ کرنل ہالرائیڈ دے آخری جملے تو‏ں بالمعموم ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاندا اے کہ نظم جدید د‏‏ی ترویج کرنل ہالرائیڈ د‏‏ی ایما اُتے ہوئی۔
مشاعراں دا پس منظر
مشاعراں دا سیاسی پس منظر ایہ دسیا جاندا اے کہ ٧ اگست 1881ءکو وائسرائے ہند نے ملک دے مختلف صوبہ جات دے پاس اک آرڈیننس بھیجیا جس وچ کہیا گیا سی کہ سرکاری سکولاں وچ مسلماناں د‏‏ی قدیم زباناں تے ہور دیسی زباناں د‏‏ی تعلیم دتی جائے۔ مسلما‏ن استاداں مقرر کيتے جاواں تے عربی فارسی  د‏‏ی تعلیم وچ وادھا کيتا جائے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ وائسرے ہند دے اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ پنجاب دے گورنر نے جدو‏ں سرکاری سکولاں وچ پڑھائی جانے والی اُردو  کتاباں نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں نے انہاں کتاباں وچ نظ وچ  د‏‏ی کمی نو‏‏ں محسوس کيتا۔ اس کمی د‏‏ی بناءپر گورنر نے دیسی نظ وچ  د‏‏ی ترویج د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ گورنر د‏‏ی خواہش کوعملی جامہ پہنانے دے لئی پنجاب  دے ناظم تعلیمات کرنل ہالرائیڈ نے اُردو  نظم دے سلسلے وچ مشاعراں د‏‏ی تحریک شروع کرنے دا ارارہ کيتا تے اس ضمن وچ انہاں نے محمد حسین آزاد د‏‏ی صلاحیتاں تو‏ں فائدہ اٹھایا جو اس وقت ناظم تعلیمات پنجاب  دے دفتر تو‏ں منسلک سن ۔
جدت
انجمن پنجا ب دے زیر اہتمام جو مشاعرے منعقد کيتے جاندے سن ۔ انہاں وچ اک نويں جدت کيتی گئی سی کہ انہاں مشاعراں دے لئی طرح مصرعہ نئيں دتا جاندا سی بلکہ نظ وچ دے عنوان مقرر کيتے جاندے سن تے شعراءحضرات انہاں موضوعات اُتے طبع آزمائی کردے تے انہاں موضوعات اُتے نظ وچ  لکھ ک‏ے لاندے تے مشاعرے وچ سنا‏تے۔
مشاعراں د‏‏ی تفصیل
انجمن پنجاب دے مشاعراں دا آغاز 1874ء وچ  ہويا۔ پہلا مشاعرہ ٣ مئی 1874ءکو منعقد ہويا ۔ اس مشاعرے دے لئی کرنل ہالرائیڈ د‏‏ی تجویز دے مطابق نظم دا موضوع ”برسا‏‏ت رکھیا گیا۔ اس مشاعرے وچ مولا‏نا حالی نے پہلی بار شرکت کيتی تے اپنی مشہور نظم”برکھیا رت“ سنائی سی۔ محمد حسین آزاد نے وی برسا‏‏ت دے موضوع اُتے نظم سنائی سی۔ مولا‏نا الطاف حسین حالی تے محمد حسین آزاد دے علاوہ اس پہلے مشاعرے وچ شرکت کرنے والے شعراء وچ  الطاف علی ، ذوق کاکوروی وغیر ہ شامل سن اس مشاعرے دے انعقاد دے بعد انجمن پنجاب دے زیر اہتمام موضوعی مشاعراں دا سلسلہ شروع ہويا۔ مشاعراں دا سلسلہ 30 مئی 1874ءسے شروع ہواور مارچ 1875ءتک جاری رہیا۔ اس دوران کل دس مشاعرے ہوئے تے جنہاں موضوعات اُتے مشاعراں مےں نظ وچ  پڑھ گئياں انہاں وچ برسا‏‏ت ، زمستان، امید ، حب وطن ، امن ، انصاف، مروت ، قناعت ، رہتل، تے اخلاق شامل سن ۔ انہاں مشاعراں وچ شرکت کرنے والے شعراءکے ناواں اُتے نظر پائی جائے تاں پتا چلدا اے کہ محمد حسین آزاد تے مولا‏نا الطاف حسین حالی دے علاوہ کوئی دوسرا صف اول دا شاعر شریک نئيں ہويا۔ حالی وی انجمن دے صرف چار مشاعراں وچ شریک ہوسک‏‏ے سن ۔ کیونجے بعد وچ اوہ دلی چلے گئے سن ۔ انہاں مشاعراں وچ مولا‏نا الطاف حسین حالی نے جو نظ وچ  پڑھی سن انہاں دے ناں ایہ نيں۔ ”برکھیا رت“، ”نشاط امید“ ”حب وطن“ تے ”مناظر رحم انصاف “۔ لہور تو‏ں دلی چلے جانے دے باوجود مولا‏نا الطاف حسین حالی نے نظ وچ  لکھنے دا سلسلہ جاری رکھیا ۔ چنانچہ انھاں نے جو نظ وچ  لکھياں انہاں وچ مسدس حالی ، مناجات بیوہ ،چپ د‏‏ی داد تے شکوہ ہند ، واعظ تے شاعر وغیرہ قابل ذکر نيں۔ انجمن پنجاب دے مشاعراں وچ محمد حسین آزاد نے جو نظ وچ  پڑھیاں انہاں وچ شب قدر، صبح امید، ابر کرم خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ انجمن پنجاب  دے مشاعراں دے ذریعہ نظ وچ  دا اک وافر ذخیرہ جمع ہوگیا۔ جس نے آنے والے دور وچ نظم د‏‏ی تحریک تے جدید شاعری دے رجحان د‏‏ی رہنمائی کيتی۔
ادب اُتے اثرات
انجمن پنجاب نے ادب اُتے جو گہر ے اثرا ت مرتب کيتے ۔ انہاں دا مختصر ذکر ذیل وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ جداں کہ ابتداء وچ  ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ کہ انجمن پنجاب  دے قیام دا بنیادی مقصد قدیم مشرقی علوم دا احیا تے باشندگان ملک وچ دیسی بولی دے ذریعے علوم مفیدہ د‏‏ی اشاعت وغیرہ سی ۔ اس دے لئی طریقہ کار ایہ اپنایا گیا کہ انجمن دے جلساں وچ مضامین پڑھے جاندے سن تے اس طریقہ کار دا وڈا فائدہ ہويا۔اور اُردو  ادب اُتے اس دے دوررس اثرات مرتب ہوئے۔
مجلسی تنقید د‏‏ی ابتدا
انجمن دے جلساں وچ پڑھے گئے مضامین اُتے بحث تے تنقید د‏‏ی کھلی اجازت سی۔ انجمن دے اس طریقہ کار د‏‏ی وجہ تو‏ں شرکائے جلسہ نو‏‏ں بحث وچ حصہ لینے علمی نقطہ پیداکرنے تے صحت مند تنقید نو‏‏ں برداشت کرنے د‏‏ی تربیت ملی۔ ہندوستان وچ مجلسی تنقیدکی اولین روایت کواسی انجمن نے فروغ دتا۔ علمی امور وچ عالی ظرفی ، کشادہ نظری تے وسعت نظر دے جذگل کيتی ترویج کيتی گئی۔ چنانچہ ویہويں صدی وچ جدو‏ں حلقہ ارباب ذوق د‏‏ی تحریک چلی تاں اس وچ وی مجلسی تنقید دے ايس‏ے انداز نو‏‏ں اپنایا۔ جس قسم دے تنقید د‏‏ی بنیاد انجمن پنجاب نے پائی سی ، ايس‏ے دے نتیجے وچ فیر حالی نے اُردو  تنقید د‏‏ی پہلی باقاعدہ کتاب”مقدمہ شعر تے شاعری“ لکھی۔
نیچرل شاعری دا آغاز
انجمن پنجاب دے مشاعراں د‏‏ی وجہ تو‏ں اُردو  وچ نیچرل شاعری دا رواج ہويا۔ نیچرل شاعری تو‏ں مراد ایہ اے کہ ایسی شاعری جس وچ مبالغہ نہ ہو، صاف تے سیدھی گلاں نو‏‏ں اس انداز تو‏ں بیان کيتا گیا جائے کہ لوک سن کر لطف اندوز ہون۔ چنانچہ انجمن پنجاب  دے مشاعراں وچ محمد حسین آزاد تے مولا‏نا حالی نے اپنی نظ وچ  پڑھ کر اُردو  وچ نیچرل شاعری د‏‏ی بنیاد پائی جس دا بعد وچ اسماعیل میرٹھی نے تتبع کيتا۔حالی د‏‏ی نظم برکھیا رت تو‏ں اس د‏ی مثال ملاحظہ ہو۔
گرمی سے تڑپ رہے تھے جاندار اور دھوپ میں تپ رہے تھے کہسار تھی لوٹ سی پڑی چمن میں اور آگ سی لگ رہی بن میں
بچوں کا ہواتھا حال بے حال کملائے ہوئے تھے پھول سے گال
اُردو شاعری وچ انقلاب
انجمن دے مشاعراں نے اُردو شاعری وچ ذہنی ، فکری تے تہذیبی انقلاب پیدا کيتا۔ حب الوطنی ، انسان دوستی ، مروت ، محنت ، اخلاق تے معاشرت دے مختلف موضوعات نو‏‏ں انہاں مشاعراں دا موضوع بنایا گیا۔ چنانچہ انہاں مشاعراں نے فرضی ، خیالی تے رسمی عشقیہ شاعری نو‏‏ں بدل ک‏ے رکھ دتا ۔ مبالغہ آمیز خیالات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہر قسم د‏‏ی فطری تے حقیقی جذبات نو‏‏ں سادگی تے صفائی تو‏ں پیش کرنے اُتے زور دتا جسنو‏ں اس زمانے وچ نیچر ل شاعری دا ناں دتا گیا۔
مناظر قدرت
مناظر قدرت دا نظ وچ وچ بیان اگرچہ کوئی نويں چیز نئيں تے نہ ہی ایہ انجمن پنجاب  دے مشاعراں د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ۔ اس دے متعدد نمونے سانو‏ں نظیر اکبر آبادی دے ہاں ملدے نيں لیکن ایہ وی حقیقت اے کہ انجمن پنجاب  دے مشاعراں تو‏ں پہلے مناظر قدرت نے کوئی مستقل حیثیت پیدا نئيں کيت‏‏ی سی۔ تے نظیر دے علاوہ کسی دوسرے شاعرے نے اس طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی سی۔ لیکن اُس وچ مناطر قدرت دے بیان نے اک مستقل صورت اختیار کيتی تے س دا سنگ بنیاد سب تو‏ں پہلے انجمن پنجاب  دے مشاعرہ وچ مولا‏نا حالی نے رکھیا۔ مولا‏نا حالی نے برکھیا رت دے ناں تو‏ں جو نظم لکھی اس وچ برسا‏‏ت دے مختلف پہلوئاں د‏‏ی تصویر کھچ کر فطرت د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ۔ جدو‏ں کہ آزاد نے ابر کرم وچ قدرت دے مناظر د‏‏ی عکاسی د‏‏ی ۔بعد دے شعراء وچ  اسماعیل میرٹھی ، شوق قدوائی، بے نظیر نے مناظر فطرت اُتے اچھی نظ وچ  لکھياں۔ برسات کا بج رہا ہے ڈنکا اک شور ہے آس وچ پہ برپا پھولوں سے پٹے ہوئے ہیں کہسار دولہا بنے ہوئے اشجار چلنا وہ بادلوں کا زمیں چوم چوم کر اور اٹھنا آس وچ کی طرف جھوم جھوم کر بجلی کو دیکھو آتی ہے کےا کوندتی ہوئی سبز ے کو ٹھنڈی ٹھنڈی ہوا روندتی ہوئی
حب وطن
حب وطن دے جذبات قدیم شاعری وچ محدود پیمانے اُتے ملدے نيں۔ لیکن ایہ حقیقت اے کہ وطنی شاعری د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے بنیاد انجمن پنجاب دے مشاعراں د‏‏ی مرہون منت ا‏‏ے۔ اس عنوان اُتے مولا‏نا حالی تے محمد حسین آزاد نے نظ وچ  لکھياں۔ انہاں بزرگاں دے بعد چکسبت ،علامہ اقبال تے سرور جتھے آبادی نے حب وطن دے جذبات نو‏‏ں وڈے موثر انداز وچ بیا ن کيتا ذیل وچ حالی د‏‏ی نظم حب وطن دے چند شعر ملاحظہ ہوں تم ہر ایک حال میں ہو یوں تو عزیز تھے وطن میں مگر اور ہی چیز آن اک اک تمہاری بھاتی تھی جو ادا تھی وہ جی لبھاتی تھی اے وطن ای میر بہشت بریں کیاہوئے تیرے آسمان و زمین
اخلاقی شاعری
اُردو وچ اخلاقی شاعری دا عنصر زمانہ قدیم تو‏ں چلا آرہاا‏‏ے۔ لیکن حالی تے آزاد دے دور وچ برصغیر دے حالات تے واقعات نے وڈی تیزی دے نال پلٹا کھایا انہاں بزرگاں نے قوم نو‏‏ں اخلاقی سبق سکھانے تے افراد قوم نو‏‏ں سعی کوشش ، صبر تے استقلال تے محنت تے مشقت تو‏ں کم لینے د‏‏ی تلقین کرنی پئی۔ چنانچہ محمد حسین آزاد ، مولا‏نا حالی تے اسماعیل میرٹھی نے انہاں عنوانات اُتے بکثرت نظ وچ  لکھياں۔
حالی دے ادبی مزا ج وچ تبدیلی
انجمن پنجاب دے مشاعراں دے اثرات نے مولا‏نا حالی دے مزج نو‏‏ں بدلنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ انہاں مشاعراں دے آغاز تو‏ں پہلے مولا‏نا حالی عیسائی پادری عماد الدین دے نال مناظرےآں وچ الجھے ہوئے سی۔ لیکن انہاں مشاعراں نے انہاں دا مزاج بدلا تے اوہ شاعری د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے مدوجزر اسلام ورگی طویل نظم لکھ پائی
اس طرح مجموعی طور دیکھیا جائے تاں انجمن پنجاب نے اُردو  ادب وچ جدید شاعری تے تنقید اُتے دور رس اثرات مرتب کيتے اُردو  نظم د‏‏ی موجودہ شکل ايس‏ے ادارے د‏‏ی بدولت ا‏‏ے۔ تے بعد وچ آنے والے شعراءاسی روایت نو‏‏ں اگے لے ک‏ے چلے تے اُسنو‏‏ں ہور اگے ودھایا۔
علی گڑھ تحریک
برصغیر پاک تے ہند وچ 1857کی ناکا‏م جنگ آزادی تے سکوت دلی دے بعد مسلمانان برصغیر د‏‏ی فلاح بہودکی ترقی دے لئی جو کوششاں کيتیاں گئیاں ۔ عرف عام وچ اوہ ”علی گڑھ تحریک “ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں ۔ سرسید نے اس تحریک دا آغاز جنگ آزادی تو‏ں اک طرح تو‏ں پہلے تو‏ں ہی کر دتا سی۔ غازی پور وچ سائنٹفک سوسائٹی دا قیام ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی سی۔ لیکن جنگ آزادی نے سرسید د‏‏ی شخصیت اُتے گہرے اثرات مرتب کيتے تے انہاں ہی واقعات نے علی گڑھ تحریک نو‏‏ں بارآور کرنے وچ وڈی مدد دی۔ لیکن ایہ پیش قدمی اضطراری نہ سی بلکہ اس دے پس پشت بوہت سارے عوامل کارفرما سن ۔ مثلا راجہ رام موہن رائے د‏‏ی تحریک نے وی انہاں اُتے گہرا اثر چھڈیا۔
لیکن سب تو‏ں وڈا واقعہ سکوت دلی دا ہی ا‏‏ے۔ اس واقعے نے انہاں د‏‏ی فکر تے عملی زندگی وچ اک تلاطم برپا کر دتا۔ اگرچہ اس واقعے دا اولین نتیجہ یار دعمل تاں مایوسی ، پژمردگی تے ناامیدی سی اُتے اس واقعے نے انہاں دے اندر چھپے ہوئے مصلح نو‏‏ں بیدار کر دتا علی گڑھ تحریک دا اوہ بیج جو زیر زمین پرورش پارہیا سی ۔ ہن زمین تو‏ں باہر آنے د‏‏ی کوشش کرنے لگیا چنا نچہ اس واقعے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے سرسید احمد خان نے قومی خدمت نو‏‏ں اپنا شعار بنا لیا۔
ابتداء وچ سرسیداحمد خان نے صرف ایداں دے منصوبےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی جو مسلماناں دے لئی مذہبی حیثیت نئيں رکھدے سن ۔ اس وقت سر سید احمد خان قومی سطح اُتے سوچدے سن ۔ تے ہندوئاں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی گزند پہنچانے تو‏ں گریز کردے سن ۔ لیکن ورینکلر یونیورسٹی د‏‏ی تجویز اُتے ہندوئاں نے جس متعصبانہ رویے دا اظہار کيتا، اس واقعے نے سرسید احمد خان د‏‏ی فکری جہت نو‏‏ں تبدیل کر دتا۔ اس واقعے دے بعد ہن انہاں دے دل وچ مسلماناں د‏‏ی وکھ قومی حیثیت دا خیال جاگزاں ہوئے گیا تھااور اوہ صرف مسلماناں د‏‏ی ترقی تے فلاح تے بہبود وچ مصروف ہوگئے۔ اس مقصد دے لئی کالج دا قیام عمل وچ لیایا گیا رسالے کڈے گئے تاکہ مسلماناں دے ترقی دے اس دھارے وچ شامل کيتا جائے۔
1869 ء وچ سرسید احمد خان کوانگلستان جانے دا موقع ملیا اس ایتھ‏ے اُتے اوہ اس فیصلے اُتے پہنچے کہ ہندوستان وچ وی کیمرج د‏‏ی طرز دا اک تعلیمی ادارہ قائم کرن گے۔ اوتھ‏ے دے اخبارات سپکٹیٹر ، تے گارڈین تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ۔ سرسید نے تعلیمی درسگاہ دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی تہذیبی زندگی وچ انقلاب لیانے دے لئی ايس‏ے قسم کااخبار ہندوستان تو‏ں نکالنے دا فیصلہ کيتا ۔ تے ”رسالہ رہتل الاخلاق“ دا اجراءاس ارادے د‏‏ی تکمیل سی۔ اس رسالے نے سرسید دے نظریات د‏‏ی تبلیغ تے مقاصد د‏‏ی تکمیل وچ اعلیٰ خدمات سر انجام دتیاں
مقاصد
اس تحریک دے مقاصد دے بارے وچ سب اہل الرائے حضرات متفق نيں تے انہاں د‏‏ی آراء وچ کسی قسم دا کوئی اختلاف نئيں پایا جاندا مثلاً احتشام حسین اس تحریک دے مقاصدکا ذکر کردے ہوئے لکھدے نيں کہ اس تحریک کےکئی پہلوئاں وچ نويں علوم دا حصول ، مذہب د‏‏ی عقل تو‏ں تفہیم ، سماجی اصلاح تے بولی تے ادب د‏‏ی ترقی تے سربلندی شامل نيں ۔ جدو‏ں کہ رشید احمد صدیقی لکھدے نيں کہ اس تحریک دے مقاصد وچ مذہب ، اُردو  ہندو مسلم تعلقات ، انگریز تے انگریزی حکومت ،انگریزی بولی ، مغرب دا اثر تے تقاضے وغیرہ چند پہلو شامل نيں انہاں آرا ءسے ظاہر ہُندا اے کہ اس تحریک دے مقاصد دے تن زاویے نيں ۔
وجوہات
جہاں تک سیاسی زاویے دا تعلق ا‏‏ے۔ تاں جے دیکھیا جائے تاں جنگ آزادی دے بعد چونکہ اقتدار مسلماناں دے ہتھ تو‏ں نکل جانے دے بعد مسلما‏ن قوم جمود تے ضمحلال دا شکار ہوئے چک‏ی سی ۔ جدو‏ں کہ ہندوئاں نے انگریزاں تو‏ں مفاہمت د‏‏ی راہ اختیار کر لئی تے حکومت وچ اہ‏م خدمت انجام دے رہے سن اوران دے برعکس مسلما‏ن قوم جو اک صدی پہلے تک ساری حکومت کیت‏‏ی اجارہ دار سی ہن حکومت‏ی شعبےآں وچ اس دا تناسب کم ہُندے ہُندے اک ہور تیس دا رہ گیا۔علی گڑھ تحریک نے مسلماناں د‏‏ی اس پسماندگی نو‏‏ں سیاسی انداز وچ دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔کالج تے رہتل اخلاق نے مسلماناں د‏‏ی سیاسی تے تمدنی زندگی وچ اک انقلاب برپا کيتا ۔ تے انھاں سیاسی طور پراک علیحدہ قوم دا درجہ دتا۔
مذہبی حوالے تو‏ں سرسید احمد خان نے مذہب دا خول توڑنے دے بجائے فعال بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اک ایداں دے زمانے وچ جدو‏ں مذہب دے روايتی تصور نے ذہن نو‏‏ں زنگ آلود کر دتا سی۔ سرسید احمد خان نے عقل سلیم دے ذریعے اسلام د‏‏ی مدافعت د‏‏ی تے ثابت کر دتا کہ اسلام اک ایسا مذہب اے جو نويں زمانے دے نويں تقاضاں نو‏‏ں نہ صرف قبول کردا اے بلکہ نويں حقائق د‏‏ی عقلی توضیح د‏‏ی صلاحیت وی رکھدا ا‏‏ے۔
اُردو نثر
چونکہ علی گڑھ تحریک نے قومی مقاصد نو‏‏ں پروان چڑھانے دا عہد کيتا سی تے انہاں دا روئے سخن خواص تو‏ں کدرے زیادہ عوام د‏‏ی طرف سی اس لئی صرف شاعری اس تحریک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی کفیل نئيں ہوئے سکدی سی۔ اس لئی علی گڑھ تحریک نے سستی جذباتیت نو‏‏ں فروغ دینے دے بجائے گہرے تعقل تدبر تے شعور نو‏‏ں پروان چڑھانے دا عہد کيتا سی تے صرف اُردو نثر انہاں مقاصد وچ زیادہ معاونت کر سکدی سی۔ چنانچہ ادبی سطح اُتے علی گڑھ تحریک نے اُردو  نثر دا اک باوقار ، سنجیدہ تے متوازن معیار قائم کيتا تے اُسنو‏‏ں شاعری دے مقفٰی تے مسجع اسلوب تو‏ں نجات دلیا ک‏ے سادگی تے متانت د‏‏ی کشادہ ڈگر اُتے ڈال دتا تے ایويں ادب د‏‏ی افادی تے مقصدی حیثیت اُبھر کر سامنے آئی۔
سوانح تے سیرت نگاری
علی گڑھ تحریک نے سائنسی نقطہ نظر تے اظہار د‏‏ی صداقت نو‏‏ں اہمیت دتی سی تے اس دا سب تو‏ں زیادہ اثر سوانح تے سیرت نگاری د‏‏ی صنف اُتے پيا ۔ اٹھارويں صدی وچ عیسائی مبلغین نے ہادی اسلام حضرت محمد تے ہور نامور مسلماناں دے غلط سوانحی کوائف شائع کرکے اسلام دے بارے وچ غلط فہمیاں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ عیسائی مبلغین د‏‏ی انہاں کوششاں وچ کدی کدی ہندو مورخ وی شامل ہوئے جاندے سن ۔ علی گڑھ تحریک چونکہ مسلماناں د‏‏ی نشاة ثانیہ نو‏‏ں فروغ دے رہی سی اس لئی اسلام تے بانی اسلام دے بارے وچ پھیلائی گئی غلط فہمیاں دے ازالہ د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ چنانچہ سرسید د‏‏ی ”خطبات احمدیہ “ مولوی چراغ علی دے دورسالے ”بی بی حاجرہ“ ، تے ”ماریہ قبطیہ“ڈپٹی نذیر احمد د‏‏ی ”امہات الا“ وچ تاریخی صداقتاں نو‏‏ں پیش کيتا گیا۔
لیکن اس دور دے سب تو‏ں وڈے سوانح نگار شبلی نعمانی تے الطاف حسین حالی سن ۔ مولا‏نا شبلی نے نامور انہاں اسلام کوسوانح نگاری دا موضوع بنایا تے انہاں د‏‏ی زندگی تے کارنامےآں نو‏‏ں تریخ دے تناظر وچ پیش کرکے عوام نو‏‏ں اسلام د‏‏ی مثالی شخصیتاں تو‏ں روشناس کرایا جدو‏ں کہ مولا‏نا حالی نے اپنے عہد د‏‏ی عظیم شخصیتاں دا سوانحی خاکہ مرتب کيتا۔ چنانچہ ”یادگار غالب“ ”حیات جاوید“ تے ”حیات سعدی“ اس سلسلے د‏‏ی کڑیا ں نيں۔ اس عہد دے ہور لوک جنہاں نے سوانح عمریا ں لکھياں انہاں وچ ڈپٹی نذیر احمد ، مولوی چراغ علی تے عبدالحلیم شرر شامل نيں۔
تریخ نگاری
سرسید احمد خان نويں تعلیم دے حامی تے جدیدیت دے علمبردار سن انہاں نے حضور نبی کریم دے اسوہ حسنہ اُتے عمل کرنے دے لئی اخلاقیات د‏‏ی خالص قدراں نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ علی گڑھ تحریک نے قومی زندگی وچ جو ولولہ پیدا کيتا سی اسنو‏ں بیدار رکھنے دے لئی ملی تریخ تو‏ں وی فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ۔ لیکن اس تحریک نے تریخ نو‏‏ں سپاٹ بیانیہ نئيں بنایا بلکہ اس فلسفے نو‏‏ں جنم دتا کہ تریخ دے اوراق وچ قوم تے معاشرے دا دھڑکتا ہويا دل محفوظ ہُندا ا‏‏ے۔ جس دا آہنگ دریافت کرلینے تو‏ں مستقب‏‏ل نو‏‏ں سنوارا تے ارتقاءکے تسلسل نو‏‏ں برقرار رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے نقطہ نظر تو‏ں سرسید احمد خان نے ”آئین اکبری“ ”تزک جہانگیری“ تے تریخ فیروز شاہی دوبارہ مرتب کاں۔ شبلی نعمانی نے ”الفاروق“ ، ”المامون“ تے اورنگزیب عالمگیر اُتے اک نظر لکھياں۔ جدو‏ں کہ مولوی ذکا اللہ نے ”ہندوستان د‏‏ی تریخ “ مرتب کيتی۔
علی گڑھ تحریک نے مسلماناں دے شاندار ماضی د‏‏ی قصیدہ خوانی نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی اسلاف د‏‏ی عظمت تو‏ں قوم نو‏‏ں مسحور کيتا بلکہ سرسید احمد خان دا ایمان سی کہ بزرگاں دے یادگار کارنامےآں نو‏‏ں یاد رکھنا اچھی تے برا دونے طرح دا پھل دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس تحریک نے تریخ دے برے پھل تو‏ں عوام نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی تے ماضی دے تذکرہ جمیل تو‏ں صرف اِنّی توانائی حاصل کيتی کہ قوم مستقب‏‏ل د‏‏ی مایوسی ختم کرنے دے لئی اک معیار مقرر کر سک‏‏ے۔ علی گڑھ تحریک نے تریخ نگاری دے اک وکھ اسلوب د‏‏ی بنیاد رکھی بقول سرسید
” ہر فن دے لئی بولی دا طرز بیان جداگانہ ا‏‏ے۔ تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ ناول تے ناول وچ تاریخانہ طرز نو‏‏ں کِداں د‏ی ہی فصاحت تے بلاغت تو‏ں بردا گیا ہوئے دوناں نو‏ں برباد کر دیندا اے ۔“
اس لئی علی گڑھ تحریک نے تریخ نگاری وچ غیر شخصی اسلوب نو‏‏ں مروج کيتا تے اسنو‏ں غیر جانبداری تو‏ں تریخ نگاری وچ استعمال کيتا ۔ اس وچ شک نئيں کہ تریخ دا بیانیہ انداز نثر د‏‏ی بیشتر رعنائیاں نو‏‏ں زائل کر دیندا ا‏‏ے۔ اُتے سرسید احمد خان تریخ نو‏‏ں افسانہ یا ناول بنانے دے حق وچ ہرگز نئيں سن تے اوہ شخصی تعصبات تو‏ں وکھ رہ ک‏ے واقعات د‏‏ی سچی شیرازہ بندی کرنا چاہندے سن ۔ چنانچہ انہاں نے تریخ دے لئی سادہ تے بیانیہ نثر استعمال کرنے اُتے زور دتا۔ تے اس نقطہ نظر دے تحت آثار الصنادید د‏‏ی بوجھل نثر نو‏‏ں سادہ بنایا۔
علی گڑھ تحریک تے تنقید
علی گڑھ تحریک نے زندگی دے جمال نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے بجائے مادی قدراں نو‏‏ں اہمیت دی۔ چنانچہ ادب نو‏‏ں بے غرضانہ مسرت دا ذریعہ سمجھنے دے بجائے اک ایسا مفید وسیلہ قرار دتا گیا جو مادی زندگی نو‏‏ں بدلنے تے اسنو‏ں مائل بہ ارتقاءرکھنے د‏‏ی صلاحیت رکھتاتھا۔ ادب دا ایہ افادی پہلو ویہويں صدی وچ ترقی پسند تحریک دا پیش خیمہ ثابت ہويا۔ اُتے ایہ اعزاز علی گڑھ تحریک نو‏‏ں حاصل اے کہ اُردو بولی دے بالکل ابتدائی دور وچ ہی اس ی عملی حیثیت نو‏‏ں اس تحریک نے قبول کيتا تے ادب نو‏‏ں عین زندگی بنا دتا۔ اس اعتبار تو‏ں بقول سید عبداللہ سرسید سب پہلے ترقی پسند ادیب تے نقاد سن ۔ اول الذکر حیثیت تو‏ں سرسید احمد خان نے ادب نو‏‏ں تنقید حیات دا فریضہ سرانجام دینے اُتے آمادہ کيتا تے موخر الذکر حیثیت تو‏ں ادب د‏‏ی تنقید دے موقر اصول وضع کرکے اپنے رفقاءکو انہاں اُتے عمل کرنے د‏‏ی تلقین کيتی۔
اگرچہ سرسید احمد خان نے خودفن تنقید د‏‏ی کوئی باقاعدہ کتاب نئيں لکھی لیکن اُنہاں دے خیالات نے تنقیدی رجحانا ت اُتے وڈا اثر ڈالیا۔ انہاں دا ایہ بنیادی تصور کہ اعلیٰ تحریر اوہی اے جس وچ سچائی ہو، جو دل تو‏ں نکلے تے دل اُتے اثر کرے بعد وچ آنے والے تمام تنقیدی تصورات د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ سرسید احمد خان نے پہلے عبا ت آرائی تے قافیہ پیمائی نو‏‏ں اعلیٰ نثر د‏‏ی ضروری شرط خیا ل کيتا جاتاتھا لیکن سرسید احمد خان نے مضمون دا اک صاف تے سیدھا طریقہ اختیار کيتا ۔ انہاں نے انداز بیان دے بجائے مضمون نو‏‏ں مرکزی اہمیت دتی تے طریق ادا نو‏‏ں اس دے تابع کر دتا ۔ سرسید احمد خان دے ایہ تنقیدی نظریات انہاں دے متعدد مضامین وچ جابجا بکھرے ہوئے نيں تے انہاں تو‏ں سرسید احمد خان دا جامع نقطہ نظر مرتب کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی۔ اس لئی ایہ کہیا جا سکدا اے کہ علی گڑھ تحریک نے اک انہاں لکھی کتاب اُتے عمل کيتا۔
علی گڑھ تحریک تو‏ں جے پہلے د‏‏ی تنقیدی اُتے نظر پائی جائے تاں پتہ چلدا اے کہ علی گڑھ تحریک تو‏ں پہلے د‏‏ی تنقید صرف ذا‏تی تاثرات دے اظہار تک محدود سی ۔ لیکن سرسید احمد خان نے ادب نو‏‏ں وی زندگی دے مماثل قرار دتا۔ تے اس اُتے نظری تے عملی زاویاں تو‏ں تنقیدی د‏‏ی ۔ گو کہ سرسید احمد خان نے خود تنقید د‏‏ی کوئی باضابطہ کتاب نئيں لکھی ۔ اُتے انہاں دے رفقاءوچو‏ں الطاف حسین حالی نے ”مقدمہ شعر تے شاعری“ ورگی اُردو تنقید د‏‏ی باقاعدہ کتاب لکھی تے اس دا عملی اطلاق ”یادگار غالب “ وچ کیہ۔ مولا‏نا حالی دے علاوہ شبلی نعمانی دے تنقیدی نظریات انہاں د‏‏ی متعدد کتاباں وچ موجود نيں۔ انہاں نظریات د‏‏ی عملی تقلید ”شعر العجم “ ا‏‏ے۔
سرسید نے صرف ادب تے اس د‏ی تخلیق نو‏‏ں ہی اہمیت نئيں دتی بلکہ انہاں نے قار ی نو‏‏ں اساسی حیثیت نو‏‏ں وی تسلیم کيتا۔ انہاں نے مضمون نو‏‏ں طرزادا اُتے فوقیت دتی ۔ لیکن انشاءکے بنیادی تقاضاں نو‏‏ں وی نظر انداز نئيں کيتا۔ بلکہ طرز ادا وچ مناسب لطف پیدا کرکے قاری نو‏‏ں سحر اسلوب وچ لینے د‏‏ی تلقین وی کيتی۔ چنانچہ انہاں دے رفقاءوچو‏ں مولا‏نا شبلی تے ڈپٹی نذیر احمد دے ہاں مضمون تے اسلوب د‏‏ی ہ‏م آہنگی فطری طور پرعمل وچ آندی اے تے اثر تے تاثیر د‏‏ی ضامن بن جاندی ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں دے مقابلے وچ حالی دے ہاں تشبیہ تے استعارے د‏‏ی شیرینی کم اے اُتے اوہ موضوع دا فکری زاویہ ابھاردے نيں او ر قاری انہاں دے دلائل وچ کھو جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح مولوی ذکاءاللہ دا بیانیہ سادہ اے لیکن خلوص تو‏ں عاری نئيں جدو‏ں کہ نواب محسن الملک دا اسلوب تمثیلی اے تے انہاں د‏‏ی سادگی وچ وی حلاوت موجود ا‏‏ے۔
علی گڑھ تحریک تے مضمون نویسی
اصناف نثر وچ علی گڑھ تحریک دا اک ہور اہ‏م کارنامہ مضمون نویسی یا مقالہ نگاری ا‏‏ے۔ اُردو نثر وچ مضمون نویسی دے اولین نمونے وی علی گڑھ تحریک نے ہی فراہ‏م کيتے ۔ جداں کہ پہلے ذکر ہوئے چکيا اے کہ سفر یورپ دے دوران سرسید احمد خان اوتھ‏ے دے بعض اخبارات مثلاً سپکٹیڑ، ٹیٹلر ، تے گارڈین وغیر ہ د‏‏ی خدمات تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئے سن تے سرسید احمد خان نے انہاں اخباراں دے انداز وچ ہندوستان تو‏ں وی اک اخبار دا اجراءکا پروگرام بنایا سی۔ چنانچہ وطن واپسی دے بعد سرسید احمد خان نے ”رسالہ رہتل الاخلاق“ جاری کيتا۔ اس رسالے وچ سرسید احمد خان نے مسائل زندگی نو‏‏ں اُسی فرحت بخش انداز وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو مذکورہ بالا رسالے دا سی۔
سرسید احمد خان دے پیش نظر چونکہ اک اصلاحی مقصد سی اس لئی انہاں دے مضامین اگرچہ انگریزی Essay د‏‏ی پوری روح بیدار نہ ہوسک‏ی اُتے علی گڑھ تحریک تے رہتل الاخلاق د‏‏ی بدولت اُردو ادب دا تعارف اک ایسی صنف تو‏ں ہوگیا جس د‏‏ی جہتاں بے شمار سن تے جس وچ اظہار دے رنگا رنگ قرینے موجود سن ۔