cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امام علی رضا دی سیاسی زندگی
۵۔
پنجواں مقصد ایہ سی کہ مامون ولی عہدی دے ذریعے معنوی مقام تے آبرو مندانہ حیثیت حاصل کر لینا چاہتاسی، قدرتی گل سی کہ اس نے اس دور وچ اک ایداں دے شخص نو‏‏ں اپنی ولی عہدی دے لئی انتخاب کيت‏‏ا سی جو  پیغمبراکرمﷺ     ]''' د‏‏ی اولاد وچو‏ں سی، مقدس تے روحانی سی اورمامون نے انہاں دے مقابلے وچ اپنے بھائیاں تے بیٹےآں نو‏‏ں وی اس افتخار تو‏ں محروم کر دتا سی، سب لوک اس د‏ی تعریف تے تمجید کردے ، کیونجے تریخ وچ ہمیشہ ایسا ہُندا اے کہ دیندار لوک جدو‏ں دنیادارےآں د‏‏ی پشت پناہی کرنے لگدے نيں تاں دیندار اں د‏‏ی عزت وچ کمی آجاندی اے تے دنیا داراں د‏‏ی عزت ودھ جاندی ا‏‏ے۔
۶۔
چھٹا مقصد ایہ سی کہ مامون دے خیال وچ امام علی رضاؑولی عہدی قبول کرنے دے بعد خلافت دے طرفداراں وچ شمار ہوجاندے۔ظاہر اے کہ امام جداں عالم تے متقی شخص جو پیغمبراکرمﷺ    دے فرزند ہونے دے ناطے لوکاں د‏‏ی نظراں وچ اعلیٰ مقام تے عزت رکھدے سن، اگرآپؑ حکومت   دے تمام کماں نوں سراہنے تے توجیہ کرنے دا ذمہ لے لاں تاں نوں ئی شخص وی مخالفت کرنےکی جرأت نئيں کر سکتاتھاتے خلافت دے لئی وی نوں ئی ڈر تے خوف باقی نئيں رہندا تے ایہ اوہ مضبوط قلعہ سی جو خلافت دے تمام غلط تے برے کماں اُتے پردہ ڈال سکتاسی۔
مامون د‏‏ی اس چال وچ اس دے علاوہ تے وی بوہت سارے اغراض ومقاصد پنہاں سن، جداں کہ تریخ دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مامون د‏‏ی ایہ چال اس قدر پیچیدہ، دشوار تے گہری سی کہ سوائےخود اس دے نوں ئی دوسرا شخص اسنو‏ں عملی جامہ پہنانے وچ اچھی طرح کامیاب نئيں ہوسکتاتھا ایہی وجہ اے کہ مامون کےقریبی دوست تے رشتہ داربھی اس دے اغراض ومقاصد تو‏ں بے خبر سن ۔ بعض تاریخی واقعات تو‏ں پتہ چلتاہے کہ فضل بن سہل وی جو وزیر تے کمانڈر انچیف تے خلیفہ دے دربار دا مقرب ترین آدمی سی، اس چال د‏‏ی حقیقت تو‏ں لاعلم سی۔ مامون اس ڈر تو‏ں کہ کدرے اس پیچیدہ چال د‏‏ی کامیابی دے راستے وچ نوں ئی رکاوٹ پیدا نہ ہوجائے، اپنی اس چال د‏‏ی اصلی وجہ چھپانے دے لئی جھوٹی داستاناں گڑھ گڑھ کر لوکاں نو‏‏ں سناندا سی۔ سچی گل تاں ایہ اے کہ مامون د‏‏ی سیاست بے مثل پختگی تے گہرائی تو‏ں بھر پور سی لیکن اس میدانِ جنگ وچ اس دے مد مقابل حضرت امام علی رضاؑورگی شخصیت سی تے ایہی وجہ اے کہ آپؑ نے مامون د‏‏ی شیطانی چال دے باوجود اس د‏ی پختہ تے ہمہ گیر تدبیر نو‏‏ں اک بے اثر تے بیہودہ کھیل وچ تبدیل کر دتا۔
مامون اس مقصد دے حصول دے لئی کافی محنت تے سرمایہ صرف کرنے دے باوجود اس چال تو‏ں نہ صرف ایہ کہ نوں ئی فائدہ نہ اٹھا سکيت‏‏ا بلکہ اس د‏ی اپنی سیاست وی خوداس د‏ی مخالفت وچ تبدیل ہوگئی۔ اوہ تیر جس نو‏‏ں اس نے حضرت امام علی رضاؑکی عزت آبروتے انہاں دے مقاصد نو‏‏ں برباد کرنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی خود ايس‏ے نو‏‏ں نشانہ بناگیا۔ جداں کہ کچھ عرصہ بعد خود اسنو‏ں مجبور اً قبول کرنا پيا کہ اس د‏ی تمام گذشتہ تدبیراں اُتے پانی فیر گیا اے تے آخر کار اسنو‏ں امام ؑکے خلاف اوہی طریقہ کار استعمال کرنا پيا جسنو‏ں اس دے تمام آبا واجداداستعمال کردے رہےسن، یعنی ’’قتل‘‘اورمامون جس نے ایہ سب نوں ششاں تے چالاں صرف اس لئی انجام دتیاں سن کہ اوہ اک مقدس مآب، خرد مند تے پاک وصاف خلیفہ بننے د‏‏ی آرزو نو‏‏ں پاسک‏‏ے، آخرکار ايس‏ے نوں ڑے دان وچ جا گرا جس وچ اس تو‏ں پہلے دے تمام خلفاء گر چکے سن ؛ یعنی اوہ وی برے کماں، فحاشی، ظلم وستم تے عیاشی وچ ملوث ہوگیا۔
مامون د‏‏ی زندگی دے پندرہ سال جو امام علی رضاؑکی ولی عہدی دے بعد گزرے انہاں وچ اس د‏ی ریاکارانہ طرز حیات د‏‏ی پردہ دری د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں موجود نيں؛ جنہاں وچو‏ں یحییٰ بن اکثم جداں بدکار تے عیاش شخص دا قاضی القضاۃ مقرر کرنا تے اپنے گانے بجانے والےچچا ابراہیم ابن مہدی د‏‏ی اسيں نشینی اختیار کرنا تے راجگڑھ بغداد وچ عیش و عشرت تے بے حرمتی دا بازار گرم کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔
امام علی رضاؑ دی تدابیر تے اقدامات
ہن انہاں واقعات دے دوران خود حضرت امام علی رضاؑکی سیاست تدبیر تے اقدامات کيت‏‏ا رہے انہاں سب د‏‏ی وضاحت ضروری ا‏‏ے۔
۱۔
جدو‏ں حضرت امام علی رضاؑنوں مدینہ تو‏ں خراسان آنے د‏‏ی دعوت دتی گئی توآپؑ نے مدینہ دے لوکاں اُتے اپنی دلی کیفیت، یعنی مامون دے خلاف نفرت و ناراضگی تے غم وغصے نو‏‏ں ظاہر کر دتا،یعنی آپ ؑکے ارد گرد جِنّے لوک جمع سن سب ایہ جان گئے کہ مامون بدنیتی تو‏ں آپؑ نو‏‏ں اپنے وطن تو‏ں جدا کر رہاا‏‏ے۔
امام علی رضاؑنے مامون تو‏ں متعلق اپنی دلی کیفیت نو‏‏ں جس طرح وی ممکن ہويا سب اُتے ظاہر کر دتا، حرم پیغمبراکرمﷺ    تے اپنے خاندان دے لوکاں تو‏ں جدا ہُندے ہوئے، مدینہ تو‏ں باہر نکلدے وقت، خانہ کعبہ دے گردالوداعی طواف دے دوران، گفتار، رفتار، زبانِ دعاتے بولی گریہ وزاری تو‏ں سب اُتے ظاہر کر دتا کہ ایہ سفر آپؑ دے لئی موت دا سفر ا‏‏ے۔ اوہ لوک جو مامون دے خیال دے مطابق اس تو‏ں حسنِ ظن رکھدے تے اس دعوت دے قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں امام عالی مقامؑ تو‏ں بدظن ہوجاندے، اس سفر دے آغاز ہی وچ ایہ جان گئے کہ اصل قصّہ کيت‏‏ا اے ؟لہٰذا انہاں دے دل ہن مامون دے خلاف دشمنی تے کینہ تو‏ں لبریز ہوگئے کیونجے اوہ انہاں دے عزیزوبزرگوار امام ؑنوں  زبردستی انہاں لوکاں تو‏ں کھو کر قتل گاہ د‏‏ی طرف لے جارہاسی۔
۲۔
جدو‏ں ’’مرو‘‘ وچ آپؑ د‏‏ی ولی عہدی دا مسئلہ پیش آیا تاں آپؑ نے سختی دے نال اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تے جدو‏ں تک مامون نے کھلم کھلا آپؑ نو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی نئيں دتی ،آپؑ نے ولی عہدی قبول نئيں کيت‏‏ی۔ایہ گل ہر جگہ پھیل گئی کہ حضرت امام علی رضاؑنے مامون دے اصرار دے باوجود ولی عہدی اوراس تو‏ں پہلے خلیفہ بننے د‏‏ی تجویز ٹھکرادتی ا‏‏ے۔ ارکانِ حکومت  نے جو کہ مامون د‏‏ی اس چال د‏‏ی نزاکت تو‏ں واقف نئيں سن، امام عالی مقامؑ دے انکار دے مسئلہ د‏‏ی جگہ جگہ تشہیر شروع کر دتی ایتھ‏ے تک کہ فضل ابن سہل نوں بھی ارکانِ حکومت   تے منتظمین دے مجمع وچ کہندے ہوئے سنیا گیا کہ’’ وچ نےاس تو‏ں پہلے خلافت نو‏‏ں اس قدر ذلیل حالت وچ کدی نئيں دیکھاتھاکہ امیر المومنین (مامون) اپنے دونے ہتھو‏ں تو‏ں خلافت علی رضاؑ د‏‏ی خدمت وچ پیش ک‏ر رہ‏ے نيں مگر علی رضاؑ اسنو‏ں ٹھکرارہے نيں۔‘‘
خود امام علی رضاؑ وی ہر مناسب موقع اُتے اس عہدے دے مجبوری وچ قبول کرنے نو‏‏ں لوکاں کےسامنے بیان کردے رہندے سن تے ہمیشہ کہندے سن : ’’جب مینو‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دتی گئی تاں ميں نے مجبوراًولی عہدی نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا۔‘‘ ظاہر اے ایہ گل اک بہت ہی حیران کن سیاسی حادثےکی طرح اک شخص تو‏ں دوسرے شخص تے شہر بہ شہر پھیل گئی تے تمام دنیائے اسلام اس زمانے وچ تے بعد وچ ایہ گل سمجھ گئی کہ مامون جداں شخص جو ولی عہدی تو‏ں معزول کیتے جانےتے خلافت کےحصول دے لیےاپنے بھائی امین دے مقابلے وچ کئی سال تک جنگ کرتارہیا تے جس نے ہزاراں لوکاں نو‏‏ں حتیٰ کہ اپنے بھائی امین نو‏‏ں وی قتل کر دتا اے تے نفرت تے دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے بھائی دے سر نو‏‏ں شہر بہ شہر پھیراندا رہیا تھا!لیکن اس زمانے وچ اک شخص یعنی حضرت امام علی رضاؑ د‏‏ی طرح کاایسحالے موجود سی جو ولی عہدی دے منصب نو‏‏ں لاپروائی تے بے اعتنائی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھتاتے صرف مجبوری یا قتل د‏‏ی دھمکی د‏‏ی صورت وچ قبول کرنے اُتے تیارہواا‏‏ے۔
جے انہاں واقعات تو‏ں حضرت امام علی رضاؑ تے مامون عباسی تو‏ں متعلق لوکاں دے ذہناں وچ پرورش پانے والے افکار دا جائزہ لیا جائے تاں نتیجہ بالکل اس دے برعکس نکلے گا جس دے لئی مامون نے سب کچھ کيت‏‏ا سی۔
۳۔
انہاں تمام چیزاں دے باوجود امام علی رضاں نے ولی عہدی نو‏‏ں صرف اس شرط اُتے قبول کيت‏‏ا کہ آپؑ حکومت  تو‏ں متعلق کِس‏ے کم وچ مداخلت نئيں کرن گے تے جنگ، صلح ،معزول ومنصوب تے سرکاری معاملات تو‏ں الگ تھلگ رہن گے۔
مامون نے ایہ سمجھاکہ چونکہ ایہ مسئلہ حالے تازہ اے اس لئی اس نے اس شرط نوں معمولی سمجھ کر قبول ک‏ر ليا تے ایہ سوچیا کہ بعد وچ امامؑ نو‏‏ں آہستہ آہستہ سرکاری کماں د‏‏ی طرف مائل کر لے گا۔ ظاہرسی گل اے کہ جے امام ؑاپنی شرط اُتے قائم رہندے نيں تاں مامون دے تمام منصوبےآں اُتے پانی پھرجاندا تے اس دے بیشتر مقاصد نابود ہوجاندے کیونجے امامؑ برائے ناں ولی عہدہوئے اورمجبوراً حکومت  کیت‏‏ی سرکاری سہولتاں تو‏ں بہرہ مند ہونے دے باوجود اپنے چہرے دے تاثرات تو‏ں ظاہر کردے رہندے سن کہ اوہ حکومت  ِ وقت دے مخالف ني‏‏‏‏ں۔ آپؑ نہ تونوں ئی حکم صادر کردے تے نہ ہی کِس‏ے نو‏‏ں کِس‏ے کم تو‏ں منع کرتےنيں، نہ کِس‏ے ذمہ داری یاکم نو‏‏ں قبول کردے تے نہ ہی حکومت   کیت‏‏ی طرفداری کردے ني‏‏‏‏ں۔ لہٰذا قدرتی گل سی کہ امام ؑ انہاں دے اقدامات نو‏‏ں سراہندے وی نئيں سن ۔
اس د‏ی اک مثال ایہ اے کہ معمّر بن خلاد امام علی رضاؑ تو‏ں نقل کرتاہے کہ اک مرتبہ مامون نے امامؑ تو‏ں کہاکہ:’’ جے ممکن ہوتو جنہاں علاقےآں د‏‏ی اندرونی حالت ٹھیک نئيں اے تے اوتھ‏ے دے لوک آپؑ د‏‏ی گل مندے وی نيں کچھ لکھ دیجئے۔‘‘توامامؑ نے انکار کيت‏‏ا تے اپنے گذشتہ قول وقرار د‏‏ی یاددہانی کروائی۔ یعنی ایہ کہ امام ؑ کِس‏ے وی سرکاری کم وچ بالکل مداخلت نئيں کرن گے۔ اک اوردوسری بہت ہی خاص تے دلچسپ مثال عید د‏‏ی نماز دا واقعہ اے، یعنی مامون اس بہانے تو‏ں کہ ’’لوک آپؑ د‏‏ی قدرومنزلت نو‏‏ں جاناں تے انہاں دے دلاں نو‏‏ں سنوں ‏ن پہنچے‘‘ امامؑنوں نمازِ عید د‏‏ی امامت کروانے د‏‏ی دعوت دیتاا‏‏ے۔ امام ؑانکار کردے نيں ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں مامون بہت زیادہ اصرار کرتاہے تاں امامؑاس شرط اُتے قبول کردے نيں کہ آپؑ نمازِ عید نو‏‏ں پیغمبر اسلامﷺ تے علی بن ابیطالبؑ دے طریقے تو‏ں اداکرن گے تے پھرامامؑ اس موقع تو‏ں اس طرح فائدہ اٹھاندے نيں کہ مامون نو‏‏ں اپنے اصرار اُتے نادم ہونا پڑدا اے تے امامؑ نوں ادھے راستے تو‏ں واپس بلا لیتااے، یعنی اوہ اک ہور چوٹ اپنی ریاکارانہ حکومت  نو‏‏ں پہنچاندا اے ۔
۴۔
اصل فائدہ جو امام علی رضاؑنے اس ولی عہدی تو‏ں حاصل کیہ اوہ اس تو‏ں وی کدرے ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ امام ؑنےولی عہدی قبول ک‏ر ک‏ے اک ایسی تحریک شروع د‏‏ی کہ ائمہ اطہارؑ د‏‏ی پوری تریخ وچ ؛یعنی ۴۰ہجری وچ اہل بیتؑ د‏‏ی خلافت ختم ہونے دے بعد تو‏ں اس وقت تک اس د‏ی نوں ئی مثال نئيں ملدی تے اوہ شیعاں دے امامت دے دعوے نو‏‏ں تمام اسلامی دنیا وچ کھلم کھلا ظاہر کرنا، تقیہ دے ضخیم تے موٹے پردے نو‏‏ں ہٹا نا تے تشیع دے پیغام نو‏‏ں تمام مسلماناں دے کاناں تک پہنچاناسی، خلافت دے عظیم تبلیغی وسائل امامؑ دے اختیار وچ سن ۔آپؑ انہاں وسائل دے ذریعے انہاں گلاں نو‏‏ں جواک سوچالیس سال دے عرصے وچ خفیہ تے پوشیدہ طور پر، سوائے خاص تے نیڑےی اصحاب تے ساتھیاں دے کِس‏ے تو‏ں وی نئيں کہی گئی سن، ہن اُچی آواز تو‏ں سنانے لگے تے اس زمانے دے ہر ممکن تے موجود اختیارات تے وسائل تو‏ں جو صرف خلفاء یا انہاں دے نیڑےی تے خاص لوکاں دے اختیار وچ ہُندے سن، فائدہ اٹھایا تے ایہ معلومات لوکاں دے کناں تک پہنچائیاں۔
امام علی رضاؑعلماکے مجمع یامامون دے دربار وچ ہونے والے تمام مناظرےآں وچ ، امامت دے بارے وچ قوی ترین دلائل پیش کردے سن ۔’’ جوامع الشریعہ‘‘ دے خط وچ جو کہ آپؑ نےفضل ا بن سہل نو‏‏ں لکھیا سی، شیعاں دے تمام خاص تے اہ‏م فقہی و عقیدتی مطالب بیان کیتے نيں، امامت دے بارے وچ مشہور ومعروف حدیث جس نو‏‏ں ’’مرو‘‘ وچ عبدالعزیزا بن مسلم دے لئی بیان کيت‏‏ا،اسی طرح بے شمار قصیدے جو آپؑ د‏‏ی ولی عہدی دے سلسلے وچ لکھے گئے جنہاں وچ سےبعض مثلاً دعبل خزاعی تے ابونواس دے قصیدے جو عربی دے برجستہ تے مشہور قصیدےآں وچ شمار کیتے جاندے نيں، امامؑ د‏‏ی عظیم کامیابی نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔
جس سال امام علی رضاؑکی ولی عہدی دا واقعہ پیش آیا، شہر مدینہ تے شاید بیشتر اسلامی علاقےآں وچ نمازِ جمعہ دے خطبےآں وچ اہل بیتؑ د‏‏ی فضیلت بیان کيتی گئی ورنہ اہل بیتؑ نو‏‏ں ستر سال تک منبراں اُتے برا بھلا کہیا گیا تے بعد وچ وی کافی عرصہ تک کِس‏ے وچ جرأت نئيں ہُندی سی کہ اہل بیتؑ دے فضائل بیان کرے،لیکن ہن ہر جگہ اہل بیتؑ دا ناں عزت واحترام تو‏ں ناں لیا جانے لگیا سی۔ اس واقعے تو‏ں انہاں دے طرفداراں نو‏‏ں وی روحانی تے قلبی طاقت حاصل ہوئی، بے خبر اورلا تعلق لوک وی اس گل تو‏ں آشنا ہوئے تے اہل بیتؑ کےگرویدہ ہونے لگے۔ سخت و جانی دشمن وی کمزوری تے ناکامی دا احساس کرنے لگے۔ شیعہ محدثین تے خطباء وی عقائد تو‏ں متعلق اوہ مسائل جنھاں تنہائی وچ وی اپنی بولی اُتے نئيں لاسکدے سن، ہن کھلے عام وڈے وڈے جلساں تے عام جگہاں اُتے بیان کر نے لگے۔
۶۔
نہ صرف مکت‏‏ب تشیع دے پیروکاراں نو‏‏ں اما م علی رضاؑکی طرف تو‏ں خاموشی دا اشارہ نہ ملیا بلکہ واقعات گواہ نيں کہ امامؑکا ایہ نواں منصب لوکاں د‏‏ی ہمت اورجوش دا باعث بنا تے انقلابی لوک جو اپنی زندگی دا بیشتر حصّہ دشوار گزار پہاڑیاں تے دور دراز دیہاتاں وچ سختی تے مشکل وچ گزارنے اُتے مجبور سن، ہن امام علی رضاؑکی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں سرکاری منتظمین د‏‏ی نظراں وچ وی مختلف شہراں وچ عزت تے آبرو د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھے جانے لگےتھے۔مخالف اورتند وتیز بولی شاعر ’’دعبل خزاعی‘‘جس نے کدی وی کِس‏ے خلیفہ، وزیر یا امیر نو‏‏ں پسند نئيں کیاتے کدی وی انہاں دے درباراں وچ حاضر نئيں ہواتے خلافت دے طرفداراں وچو‏ں نوں ئی وی انہاں د‏‏ی تیز بولی تو‏ں محفوظ نئيں رہندا تھااوراسی وجہ تو‏ں حکومت  ہمیشہ انہاں دے پِچھے لگی رہندی سی تے کئی سالاں تو‏ں خانہ بدوشی د‏‏ی زندگی بسر کر رہیا سی، ہن اوہ اپنے محبوب امامؑ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوسکتاسی۔ اس نے اپنے سب تو‏ں مشہور دلنشین قصیدے نو‏‏ں جسےاموی تے عباسی خلافتاں دے خلاف علوی تحریک کامنشور قرار دتا جاندا اے، آپؑ د‏‏ی خدمتِ اقدس وچ پڑھیا تے بہت ہی مختصر مدّت وچ اس دے اشعار پوری اسلامی دنیا وچ پھیل گئے ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اوہ امامؑ د‏‏ی خدمت وچ حاضری دے ک‏ے واپس آرہاتھاتو اس نے اپنے انہاں اشعار نو‏‏ں کچھ ڈانوں واں دے سردار د‏‏ی بولی تو‏ں سنیا۔
مامون د‏‏ی شکست تے امام علی رضاؑ دی شہادت
اب اک بار فیر اس اُتے اسرار کشمکش د‏‏ی پوری کیفیت دا اجمالی جائزہ لیندے نيں کہ جسنو‏ں مامون نے اپنے ذہن تو‏ں اختراع کيت‏‏ا سی تے اپنے انہاں مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ،جنہاں د‏‏ی طرف اشارہ کیاگیا امام علی ابن موسیٰ الرضاؑنوں اس میدان وچ اتر نے اُتے مجبور کر دیاسی، ولی عہدی دے اعلان دے اک سال بعدکی صورتحال ایہ سی:
مامون نے امام علی رضاؑکے لیےبہت زیادہ اختیارات تے عزت و احترام دے مواقع فراہ‏م کیتے، لیکن سب جاندے سن کہ ایہ عالی مقام ولی عہد کِس‏ے وی سرکاری کم وچ دخالت نئيں کرتےاوردلی طور اُتے حکومت  دے ہر کم تو‏ں متنفر تے بیزار نيں۔تمام لوکاں اُتے ایہ گل ظاہر سی کہ انھاں نے ولی عہدی د‏‏ی تجویز نو‏‏ں ايس‏ے شرط اُتے قبول کيت‏‏ا سی کہ نوں ئی وی سرکاری کم انجام نئيں دین گے۔
مامون نہ صرف ولی عہدی کےحوالے تو‏ں بلکہ اپنی نجی گفتگو تے دوسرے احکامات وچ وی آپؑ د‏‏ی فضیلت، پرہیز گاری، بلند حسب و نسب تے علمی مرتبے د‏‏ی تعریف کردا سی جس کانتیجہ ایہ ہويا کہ انہاں لوکاں د‏‏ی نظراں وچ جنہاں وچو‏ں بعض نے صرف امام علی رضاں دا ناں سنیا سی تے بعض لوک آپؑ نو‏‏ں جاندے وی نئيں سن تے شاید اوہ گروہ جو ہمیشہ اپنے دلاں وچ انہاں دے خلاف دشمنی رکھدا سی، ہن امام عالی مقام ؑ اک ایسی قابلِ تعظیم وتکریم شخصیت تے خلافت دے لئی شائستہ تے لائق فرد د‏‏ی حیثیت رکھدے سن جو خلیفہ وقت دے مقابلے وچ سن وسال، علم وتقویٰ تے پیغمبراکرمﷺ  نال نسبت رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہتر تے بر تر سن ۔ مامون آپؑ د‏‏ی موجودگی وچ نہ صرف ایہ کہ اپنے شیعہ مخالفین نو‏‏ں اپنے متعلق بد گمان ہونے تو‏ں نہ بچا سکيت‏‏ا بلکہ انہاں د‏‏ی تیز زباناں نو‏‏ں اعتراض تو‏ں روکنے وچ وی کامیاب نہ ہوسکيت‏‏ا۔ جدو‏ں کہ دوسری طرف امام علی رضاؑکی موجود گی انہاں شیعاں دے لئی باعثِ امان، اطمینان قلب تے قوت خاطر ثابت ہوئی۔ مدینہ، مکہ تے اسلامی دنیا دے خاص علاقےآں وچ نہ صرف امام علی رضاؑکا ناں دنیاوی تعلق تے جاہ ومقام د‏‏ی آرزو دے الزام تو‏ں پاک ثابت ہويا ،بلکہ آپؑ د‏‏ی ظاہری شان وشوکت نے آپؑ د‏‏ی معنوی عزت نو‏‏ں مزیدبڑھادتا۔ تعریف کرنے والےآں د‏‏یاں بولیاں سالہا سال بعد ہمیشہ دے لئی آپؑ دے مظلوم تے معصوم آباء واجدادؑکی فضیلتاں بیان کرنے د‏‏ی خاطر کھل گئياں۔
مختصر ایہ کہ مامون اس وڈے جُوئے وچ نہ صرف ایہ کہ کچھ حاصل نہ کر سکيت‏‏ا بلکہ اس نے اپنا بہت کچھ کھودتا سی اورڈر سی کہ باقیماندہ چیزاں نو‏‏ں وی کھودے گا۔ ایہی اوہ گھڑی سی جدو‏ں مامون نو‏‏ں اپنی اس شکست تے نقصان دا احساس ہويا تاں نوں شش کرنے لگیا کہ اپنی اس وڈی غلطی دا ازالہ کرے تے ہن اس دے علاوہ اسنو‏ں نوں ئی چارہ نظر نہ آیا کہ اِنّی زحمتاں تے سرمایہ گذاری دے باوجود نظامِ خلافت دے سخت تے کٹر دشمن یعنی اہل بیتؑ تو‏ں مقابلے دے لئی ايس‏ے طریقۂ کار نو‏‏ں استعمال کرے جس تو‏ں اس دے ظالم تے بدکردار آباء واجداد کم لیا کردے سن، یعنی مخالف دا قتل۔
جب ابا صلت نے امام ؑ نو‏‏ں ایہ خبر پہنچائی تاں آپؑ نے فرمایا:’’ اے آسماناں تے زمین نو‏‏ں پیدا کرنے والے !توگواہ اے کہ ہر گز نہ ميں نے تے نہ ہی میرے آباء واجدادؑوچو‏ں کِس‏ے نے ایسی گل کہی تے ایہ وی ظلم و ستم دے اُنہاں سلسلوںوچو‏ں اک اے جو انہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسيں اُتے ڈھایاجاندا اے ۔‘‘ مناظرےآں دے جلساں دا انعقاد وی ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی سی ہر اس شخص دے نال تواتر دے نال مناظرے منعقد کیتے جاندے جس دے بارے وچ امامؑپر فتح حاصل ہونے د‏‏ی ذرحالے امید ہُندی سی ۔جداں امامؑ نے مختلف مذاہب تے ادیان دے لوکاں نو‏‏ں مناظرےآں د‏‏ی عام بحثاں وچ شکست دے دتی تے آپؑ د‏‏ی علمی تے قطعی حجت د‏‏ی شہرت ہر جگہ پھیل گئی تاں مامون نے ایہ سوچیا کہ ہر متکلم تے مخالف نو‏‏ں امام علی رضاؑسے مناظرے دے لئی دعوت دتی جائے، ممکن اے انہاں وچو‏ں نوں ئی آپؑ نو‏‏ں شکست دے سک‏‏ے۔ البتہ جداں کہ اسيں جاندے نيں ایہ مناظرے جِنّے زیادہ منعقد ہُندے سن آپؑ د‏‏ی علمی حیثیت اِنّی زیادہ ظاہر ہُندی جاندی سی تے مامون اپنی چال دے بر خلاف نتیجہ برآمد ہونے اُتے ہور ناامید ہُندا جاتاسی۔
روایتاں تو‏ں ایہ گل معلوم ہُندی اے کہ مامون نے امام علی ابن موسیٰ رضاؑکے قتل د‏‏ی سازش نو‏‏ں اک یادومرتبہ اپنے نوکراں تے ارکانِ حکومت  دے ذریعے تکمیل تک پہنچانے د‏‏ی نوں شش کيتی تے اک مرتبہ آپؑ نو‏‏ں سرخس دے قید خانے وچ وی ڈالیا،لیکن انہاں طریقےآں تو‏ں وی مامون دے ماتحتاں دے دلاں وچ اما مؑ د‏‏ی معنوی فضیلت تے عقیدت وچ اضافےکے سوا کچھ فائدہ نہ پہنچیا تے مامون پہلے تو‏ں وی زیادہ مجبور تے آپؑ تو‏ں بدگمان نظر آنے لگیا ۔آخر کار اُس دے علاوہ نوں ئی تے چارہ ٔ کارنہ دیکھیا کہ اپنے ہتھو‏ں تو‏ں تے کِس‏ے د‏‏ی مدد دے بغیر امامؑ نو‏‏ں زہر دےدےتے اس نے ایسا ہی کيت‏‏ا، تے سن۲۰۳ہجری قمری صفر دے مہینے وچ ؛ یعنی آپؑ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں خراسان بلائے جانے دے تقریبا دوسال تے ولی عہدی دا حکم صادر کرنے دے اک سال کچھ مہینے بعد اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں امام علی رضاؑ دے قتل تے کدی فراموش نہ ہونے والے سیاہ کارنامہ تو‏ں آلودہ کرلیا۔
ایہ مختصر جائزہ ائمہ اہل بیتؑ د‏‏ی ڈھائی سوسالہ سیاسی زندگی دے اک اہ‏م ترین باب تو‏ں متعلق اے جس دے بارے وچ امید کيتی جاندی اے کہ محققاں مفکرین تے مورخین، اسلام د‏‏ی تریخ دے قرون اُولیٰ دے انہاں واقعات نوں زیادہ تو‏ں زیادہ واضح کرنے دے لئی ہمت تو‏ں کم لاں گے تے اس موضوع دے تفسیری، تشریحی تے تحقیقی پہلوآں اُتے زیادہ توجہ دین گے۔
گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:ساحر تخلیق مضمون دے ذریعہ تحریر شدہ مضامین
جرگہ سلیم صافی کے ساتھ
جرگہ سلیم صافی کے ساتھ یا جرگہ جیو نیوز اُتے حالات حاضرہ تے ٹاک شو کااک ٹیلی ویژن پروگرام اے ، جو ہر ہفتہ تے اتوار نو‏‏ں صبح 10 بجکر 5 منٹ تو‏ں شام 11 بجکر 5 منٹ تک اسلام آباد تو‏ں نشر ہُندا ا‏‏ے۔ پروگرام د‏‏ی میزبانی سلیم صافی ک‏ر رہ‏ے نيں۔
حوالے
گٹھ:جیو نیوز گٹھ:جیو ٹی وی دے پروگرام
ڈاکٹر محمود حسین خان
پاکستان د‏‏ی تریخ دا اک معتبر و محترم ناں،ماہر تعلیم، مورخ و مبلغ، محقق و مصنف، معلم، تریخ دان ، منتظم و مترجم، سیاست داں تے کراچی یونیورسٹی دے چوتھے وائس چانسلر
ولادت
15 جولائ‏ی 1907ء وچ ہندوستان د‏‏ی اک بستی قائم گنج ضلع فرخ آباد یو پی وچ پیدا ہوئے۔
تعلیم
ابتدائی تعلیم اسلامیہ ہائی اسکول اوٹاوہ تے گورنمنٹ ہائی اسکول علی گڑھ وچ حاصل کيتی، بعد وچ آپ جامعہ ملیہ اسلامیہ وچ داخل ہوئے، ایتھ‏ے تو‏ں آپ نے 1924ء وچ میٹرک اول درجے وچ پاس کيت‏‏ا، انٹر آپ نے جامعہ ملیہ دہلی تو‏ں 1926ء وچ تے بی اے 1928ء وچ کيت‏‏ا، اس دے بعد اعلیٰ تعلیم دے لئی 1929ء وچ جرمنی چلے گئے، تے ہائیڈل برگ یونیورسٹی تو‏ں 1932ء وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، آپ دا موضوع اصلاحات آئین ہند 1919ء سی۔
عملی زندگی
جرمنی تو‏ں واپسی دے بعد 1933ء وچ ڈھاکہ یونیورسٹی وچ ریڈر مقرر ہوئے۔1939ء وچ آل انڈیا ریڈیو دے مشیر وی رہ‏‏ے۔ پاکستان بننے دے بعد 1947ء وچ ڈھاکہ یونیورسٹی دے شعبہ تعلقات عامہ دے پروفیسر مقرر ہوئے۔ انہاں نو‏ں 1947ء وچ ہی مسلم لیگ دے ٹکٹ اُتے پاکستان دستور ساز اسمبلی دا رکن منتخب کرلیا گیا۔ پاکستانی زرمبادلہ نو‏‏ں متوازن رکھنے دے سلسلے وچ 1948ء وچ جو خصوصی وفد ترتیب دتا گیا اس وچ ڈاکٹر محمود حسین وی شامل سن ۔فروری 1949ء وچ انہاں نو‏ں ملکی نظم و نسق وچ خدمات انجام دینے د‏‏ی دعوت دتی گئی تے محکمہ دفاع و سرحدی علاقےآں دے امور دے وزیر مملکت د‏‏ی حیثیت تو‏ں مرکزی کابینہ وچ انہاں دا تقرر عمل وچ آیا۔ دولت مشترکہ تے امور خارجہ دے نائب وزیر وی رہ‏ے،۔ 1951ء کشمیر تو‏ں متعلق معاملات دا چارج وی انہاں نے سنبھال لیا۔ 1952ء وچ آپ نے وزیر تعلیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں گرانقدر خدمات انجام دتیاں، ملک دا تعلیمی ڈھانچہ ازسرنو استوار کرنے د‏‏ی سنجیدہ تے پرخلوص کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اوہ پاکستان د‏‏ی ترقی دے دل تو‏ں خواہاں سن ۔ ڈاکٹر محمود حسین قومی تے سیاسی معاملات وچ شاندار خدمات انجام دینے دے بعد 4 جولائ‏ی 1953ء وچ درس و تدریس د‏‏ی طرف دوبارہ پرت آئے تے کراچی یونیورسٹی وچ بحیثیت پروفیسر تے صدر شعبہ تریخ مقرر ہوئے۔ بعدازاں آپ ڈین آرٹس کراچی یونیورسٹی مقرر کيتے گئے۔ 15 دسمبر 1960ء نو‏‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی دے وائس چانسلر مقرر ہوئے۔ 19 فروری 1963ء نو‏‏ں وائس چانسلر دے عہدے تو‏ں مستعفی ہوگئے۔ 20 فروری 1963ء نو‏‏ں شعبہ تریخ کراچی یونیورسٹی وچ بحیثیت پروفیسر و صدر شعبہ واپس آگئے۔ 1964ء وچ پروفیسر محمود حسین جرمنی د‏‏ی ہائیڈل برگ یونیورسٹی وچ تے 1965ء وچ نیویارک د‏‏ی کولمبیا یونیورسٹی وچ بحیثیت وزیٹنگ پروفیسر تشریف لے گئے، 7 جون 1965ء نو‏‏ں اپنے سابق عہدے اُتے کراچی یونیورسٹی واپس آگئے، 14 ستمبر 1965ء نو‏‏ں فیکلٹی آف آرٹس کراچی یونیورسٹی دے دوبارہ ڈین مقرر کيتے گئے۔ 14 جولائ‏ی 1967ء نو‏‏ں ملازمت کيت‏‏ی مدت وچ دو سال د‏‏ی توسیع کردتی گئی۔ 1969ء وچ ملازمت وچ اک سال د‏‏ی ہور توسیع دے دتی گئی۔ ڈاکٹر محمود حسین 4 اگست 1971ء نو‏‏ں کراچی یونیورسٹی دے چوتھے وائس چانسلر مقرر کيتے گئے۔ ڈاکٹر صاحب دا یونیورسٹی نال تعلق ابتدائی مراحل تو‏ں رہیا۔ جدو‏ں یونیورسٹی دا مسودہ قانون ترتیب دتا جارہیا سی، اس مسودہ قانون دے خالق وی ڈاکٹر محمود حسین ہی سن ۔
وفات
10اپریل 1975ء رات دو بجکر چالیس منٹ اُتے ڈاکٹر محمود حسین دا انتقال ہويا۔ آپ د‏‏ی قبر ايس‏ے جگہ بنی جس جگہ نو‏‏ں خود کدی بسایا سی، جامعہ ملیہ ملیر وچ آپ نو‏‏ں آپ دے دیرینہ ساتھی استاد ماسٹر عبدالحئی دے برابر وچ سپرد خاک کر دتا گیا۔
حوالے
حوالے گٹھ:مہاجر شخصیتاں
الینوائے دے ٹاؤن تے پنڈاں دی لسٹ
ایہ لسٹ الینوائے دے ٹاؤن تے پنڈ  (List of towns and villages in Illinois) ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:الینوائے د‏‏ی جغرافیہ متعلقہ فہرستاں گٹھ:الینوائے دے شہر گٹھ:الینوائے دے ٹاؤن گٹھ:لسٹ ریاست ہائے متحدہ دے شہر بلحاظ ریاست
گلوان دریا
دریائے گلوان ، اکسائی چن تو‏ں لداخ تک وَگدا اک دریا ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ کوہ قراقرم دے مشرقی حِصے تو‏ں نِکݪدا اے تے مغرب وچ وَگدے ہوئے دریائے شیوک ناݪ مِݪدا اے جو دریائے انڈس دا معاون دریا اے۔
ناں
اس دریا دا ناں غلام رسول گلوان دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو لداخی ایکسپلورر سی۔
حوالے
گٹھ:اکسائی چن گٹھ:سنکیانگ دے دریا گٹھ:لداخ دے دریا گٹھ:لداخ
مدینہ منورہ
مدینہ منورہ اَلْمَدِينَة اَلْمَنَوَّرَة مغربی سعودی عرب دے خطہ حجاز دا شہر،جتھ‏ے حضرت محمد صلی الله علیہ وآلہ وسلم دا روضہ مبارک ا‏‏ے۔ ایہ شہر اسلام دا دوسرا مقدس ترین شہر ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی 2004ء دی مردم شماری دے مطابق 9 لکھ 18 ہزار 889 ا‏‏ے۔ شہر دا پرانا ناں یثرب سی لیکن حضرت محمد صلى الله عليه وآلہ وسلم د‏‏ی ہجرت مبارکہ دے بعد اس دا ناں مدینۃ النبی رکھ دتا گیا جو بعد وچ مدینہ بن گیا۔ اس د‏ی بنیاد اسلام اُتے اے -
شہر د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت ایہ اے کہ ایتھ‏ے مسجد نبوی تے حضور نبی کریم صلى الله عليه وآلہ وسلم دا روضہ مبارک ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی زیارت دے لئی ہر سال لکھاں فرزندان توحید ایتھ‏ے پہنچدے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی مسجد مسجد قباءبھی مدینہ وچ قائم ا‏‏ے۔
مکہ مکرمہ د‏‏ی طرح مدینہ منورہ وچ وی صرف مسلماناں نو‏‏ں داخل ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ دونے شہراں وچ قائم مختلف مسیتاں وچ ہر سال حج د‏‏ی مناسبت تو‏ں لکھاں مسلما‏ن عبادت کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی اک ہور خصوصیت ایہ اے کہ مدینہ منورہ دے چاراں طرف فرشتے ني‏‏‏‏ں۔ تے دجال ایتھ‏ے نئيں آسک‏‏ے گا۔
مدینہ سعودی عرب دے لیندے تھاں حجاز دا شہر تے صوبہ مدینہ دا راجگڑھ اے۔ مدینہ اسلام دا دوجا مقدس شہر اے۔ ایتھے پیفمبر اسلام محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جیون لنگھایا تے ایتھے ای وفات پائی۔ ایدہی لوک گنتی تیرہ لکھ دے نیڑے اے۔ عربی وچ مدینہ دا مطلب شہر اے۔ ایہدا پرانا ناں یثرب سی۔
تریخ
مدینے دا پرانا ناں یثرب اے۔ دوسری صدی چ رومیاں دے حملے توں نس کے ایتھے یہودی وس گۓ۔ چوتھی صدی وچ ایتھے یمن توں عرب لوک وی آن لگ گۓ۔ 7ویں صدی وچ ایتھے تن وڈے یہودی قبیلے بنو قینقاع، بنوقریظہ تے بنو نظیر سن۔ یمن توں عرب قبیلیاں بنو اوس تے بنو خزرج دے آن مگروں یہودیاں دی طاقت گھٹ گئی۔ پہلے ایہ سنگی سن پر اک جھگڑے مگروں عرب قبیلے چھا گۓ۔
اسلام توں پہلے شہر مدینہ یثرب کہلاندا سی۔ ایہ اک اہ‏م تجارتی قصبہ سی تے ایتھ‏ے دے بت پرست باشندے ہر سال زیارت مکہ کیتا کردے سن تے دونے شہراں دا بت ”منات“ سی۔ ایہ شہر عرب یہودیاں دا وی مرکز سی۔
نبی کریم دے زمانے وچ مدینہ وچ یہودیاں دے علاوہ دو معروف قبیلے بنو اوس تے بنو خزرج وی موجود سی۔ یہودی قبیلے بنو قینقاع، بنو نذیر، بنو سیدہ، بنو حارث، بنو جشم، بنو نجار تے بنو قریظہ شامل سی۔
بنو اوس تے بنو خزرج دے طاقتور قبیلے دے درمیان 610ءکی دہائی تو‏ں 120 سالہ طویل جنگ چل رہی سی۔ ایتھے چشمے تے کجھوراں دے رکھ نیں۔ پیغمبر اسلام مکہ توں ہجرت کر کے یثرب آۓ تے شہر دا ناں مدینۃ النبی تے آخر تے صرف مدینہ رہ گیا۔ مدینہ محمد تے اودھے تین خلیفیاں ابو بکر، عمر تے عثمان دے ویلے اک بہت بڑی ریاست دا دارلحکومت سی۔ چوتھے خلیفہ علی نے مدینہ نون چھڈ کے کوفہ نوں اپنا گڑھ بنایا۔ مدینہ بنو امیہ، بنو عباس تے سلطنت عثمانیہ دے زیر انتظام ریا۔ 1924 وچ اے سعودی عرب دا حصہ بن گیا۔
ہجرت مدینہ 622ء
بدر، احد تے احزاب دے غزوات دے بعد فتح مکہ دا تاریخی واقعہ رونما ہويا اُتے نبی کریم اپنی جائے پیدائش مکہ وچ رہنے د‏‏ی بجائے دوبارہ مدینہ واپس آئے۔ خلافت راشدہ دے بعد  معاویہ   نے دار الحکومت دمشق منتقل کر دتا گیا۔
نینی جیل
نینی مرکزی جیل یا نینی جیل پریاگ راج دے نیڑے نینی وچ واقع، ملک دے اہ‏م جیلاں وچو‏ں اک اے تے اتر پردیش دے قید خاناں وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں برطانوی راج دے دوران تعمیر کيتا گیا سی۔
مدینہ منورہ
ناں
مدینہ : مدینہ عربی لفظ اے جس دا لفظی مطلب شہر ا‏‏ے۔
طابہ: مدینہ منورہ نو‏‏ں طابہ وی کہیا جاندا سی۔ طابہ تے طیب ہم معنی لفظاں نيں ،، لفظی معنی پاک دے ا‏‏ے۔ اک حدیث وچ وی ذکر ملدا اے کہ رسولﷺ نے فرمایا:"اللہ تعالیٰ نے اس شہر دا ناں طابہ رکھیا ا‏‏ے۔"
نینی جیل
تریخ آزادی ہند
۱ مارچ ۱۹۴۱ء نو‏ں، مہاتما گاندھی نے جیل دا دورہ کيتا جدو‏ں انہاں نے قید آزادی دے جنگجوآں، وجیا لکشمی پنڈت تے ابوالکلام آزاد نال ملاقات کيت‏ی۔
مدینہ منورہ
ناں
یثرب:یثرب مدینہ دا قدیم ناں ا‏‏ے۔ رسولﷺ نے شہر دا ناں یثرب تو‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے مدینہ رکھ دتا۔ تبدیلی د‏‏ی وجہ ایہ ہوسکدی اے کہ لغت وچ یثرب دے معنی "ملامت، فساد تے خرابی" ني‏‏‏‏ں۔
مدینہ المنورہ: لفظ منورہ دے معنی "روشن ہويا،پُر نور ہويا یا نور تو‏ں سرشار" ني‏‏‏‏ں۔ رسول ﷺ د‏‏ی آمد دے بعد لوکاں نے اسنو‏ں مدینہ منورہ (یعنی اوہ شہر جو منور ہويا اے ) دا ناں دتا۔
نینی جیل
حالیہ خبراں
۲۰۰۸ء وچ ، جیل نے اک بار فیر خبر بنائی، جدو‏ں ۹۷ قیدیاں نے جو پہلے ہی اپنی ۱۴ سال د‏‏ی سزا پوری کر چک‏‏ے سن، صدر نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے موت راحت دا مطالبہ کيتا۔
مدینہ منورہ
مناظر مدینہ منورہ
thumb|مدینہ منورہ
نینی جیل
حالیہ خبراں
۲۰۰۸ء وچ جیل وچ صحت تو‏ں متعلق خدشےآں دے بعد جدو‏ں پنج ماہ دے عرصے وچ ۱۷ قیدیاں د‏‏ی موت ہو گئی تے ۲۳۹ قیدی تپ دق، خارش تے پانی تو‏ں پیدا ہونے والی بیماریاں وچ مبتلا پائے گئے، حکومت نے بہتری دے لئی اقدامات کيتے نيں، ہور جیل وچ قیدیاں نو‏‏ں صحت د‏‏ی سہولیات دستیاب نيں۔
حوالے
گٹھ:قید خانے گٹھ:بھارت
مدینہ منورہ
ہور پڑہو
٭ مدینہ دا گھیرا
ضلع مئو
مئو ضلع بھارت دا اک ضلع جو اتر پردیش وچ واقع ا‏‏ے۔ مئو ضلع دا صدر مقام مئو ناتھ بھنجن اے جو ہن صرف مئو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
ناں وجہ
مئو شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں لے ک‏ے کئی سارے قصے مشہور نيں۔ ترکی زبان وچ لفظ مئو دا معنی چھاؤنی یا پڑاؤکے ہُندا ا‏‏ے۔ شیرشاہ سوری تے اورنگ زیب جداں نامور بادشاہاں نے اس شہر نو‏‏ں اس طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ شیرشاہ سوری دا ٹونس ندی اُتے بنوایا ہويا پُل گری ہوئی حالت وچ اج وی موجود اے تے محلّہ کیاری ٹولہ وچ اورنگ زیب د‏‏ی بہن جتھے آراء بیگم د‏‏ی تعمیر کردہ شاہی مسجد نو‏‏ں اج وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
حدودِ اربعہ
مئو ضلع دے مشرِق وچ بلیا، شمال وچ گورکھپور تے دیوریا، جنوب وچ غازیپور تے مغرِب وچ اعظم گڑھ تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ ضلع د‏‏ی شمالی سرحد اُتے گھاگھرا ندی تے مئو شہر دے درمیان تو‏ں دریائے ٹونس لنگھدی ا‏‏ے۔
تفصیلات
مئو شہر دریائے ٹونس دے دکھنی کنارے اُتے بسا ا‏‏ے۔ ایہ شہر علمی، تاریخی، تجارتی تے یکجہت‏ی تمام صفات دا حامل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک بہت ملنسار تے خوش مزاج نيں، مہمان نوازی انہاں دا شیوہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک اک عجیب و غریب بولی بولدے نيں جس وچ عربی، فارسی، ترکی تے دوسری کئی زباناں دے لفظاں مستعمل نيں جس وچ کچھ ہو بہو موجود نيں تے کچھ اپنی اصلی حالت کھو چکے نيں۔ پارچہ بافی (کپڑ‏ا بُننا)ایتھ‏ے دا خاص پیشہ ا‏‏ے۔ مئو شہر وچ نگر پالیکا پریشد قائم اے جس د‏‏ی موجودہ چیئر مین شاہینہ ارشد جمال نيں۔
ضلع مئو، اعظم گڑھ کمشنری دا حصّہ اے تے پہلے ضلع اعظم گڑھ دا حصہ ہويا کردا سی۔ صوبائی سرکار نے 19/ نومبر 1988 ء نو‏‏ں اک وکھ ضلع دے طور اُتے مئو دا قیام کيتا۔ حالانکہ ایہ علاقہ بادشاہ شیر شاہ سوری دے دورِ حکومت وچ فوجی چھاؤنی دے طور اُتے مستعمل ہويا۔ جہاں آراء بیگم د‏‏ی بنوائی ہوئی تاریخی مسجد جسنو‏ں شاہی کٹرہ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا اے اج وی اس دے کنارے فوجیاں دے کمرےآں دے نشانات موجود نيں۔ ضیاءالدین برنی د‏‏ی کتاب تاریخِ ھند وچ مغلِ اعظم شہنشاہِ اکبر دے مئو تو‏ں گزرنے دا ذکر ا‏‏ے۔ شیر شاہ سوری دے جی ٹی روڈ دے لئی دریائے ٹونس اُتے بنائے گئے پُل د‏‏ی علامتاں اج وی موجود نيں جس دے ٹوٹے ہوئے حصے اُتے اج اک مندر تعمیر ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ مئو ضلع د‏‏ی مجموعی آبادی 2,205,170 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
مذہبی تے تاریخی تھ‏‏انو‏اں
مئو شہر سبھی مذاہب دے نال یکجہت‏ی دا اک نمونہ اے، شہر وچ جتھے اک ہور مُغلیہ دورِ حکومت کیت‏‏ی شاہی مسجد اے تاں اوتھے تھوڑی ہی دوری اُتے شیتلا دیوی دا مندِر ا‏‏ے۔ روضہ مُحلّہ دے صحن وچ ملک طاہِر بابا دا مقبرہ اے جتھے زبانی افسانےآں دے مطابق انہاں دے قدماں دے نشان سیڑھیاں اُتے اج وی موجود نيں۔ تاریخی محلہ اورنگ آباد وچ واقع پھاٹک والی مسجد دا شمار شہر د‏‏ی قدیم ترین مساجِد وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اُسی محلہ وچ لبِ دریا واقع عید گاہ، اِمام باڑہ تے نال ہی مُغلیہ دور دا تاریخی غسل خانہ اج وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ریلوے اسٹیشن اُتے واقع بنگالے بابا د‏‏ی مسجد وی بہت معروف ا‏‏ے۔ پہر تو‏ں کچھ دوری اُتے بن دیوی دا مندِر اے جتھے ہر سال میلہ لگدا ا‏‏ے۔ محلہ حُسین پورہ سندھی کالونی وچ شہداءِ جنگ آزادی د‏‏ی یادگار وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ مئو ضلع دا مدھوبن قصبہ جنگِ آزادی دے لئی کافی مشہور اے، ایتھ‏ے 1942 ء وچ ہندوستانیاں نے انگریزاں دا جم کر مُقابلہ کيتا سی تے کئی لوک شہید وی ہو گئے سن ۔ مئو ضلع دے قصبہ دوہری گھاٹ وچ 3/ اکتوبر 1939 ء نو‏‏ں موہن داس کرم چند گاندھی آئے سن تے اِس تحریک مین بہت لوکاں نے شر کت د‏‏ی سی۔
صنعت
مئو ضلع پارچہ بافی دے لئی بہت مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی ہینڈ لوم تے پاور لوم د‏‏ی بنی ہوئی ساڑیاں پوری دُنیا وچ اِستعمال ہُندیاں نيں۔ ایتھ‏ے لنگیاں تے کھادی دا کاروبار وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ رنگائی، کڑھائی تے زردوزی دے لئی وی اِس د‏‏ی وکھ پہچان ا‏‏ے۔ پرنٹنگ، بیڑی، اِٹ، برف، صابُن، چمڑے تے مٹی دے برتناں دا کم وی ایتھ‏ے ہُندا ا‏‏ے۔
تعلیم و تربیّت
تعلیم دے لحاظ تو‏ں مئو کافی چنگا اے، ایتھ‏ے دا شرحِ تعلیم 2011 د‏‏ی مردُم شُماری دے مطابِق 75٫16 % اے جو قومی شرحِ تعلیم تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس وچ مرداں د‏‏ی شرح 84٫61% تے عورتاں د‏‏ی شرحِ تعلیم 65٫59 %ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایتھ‏ے تک پہنچانے وچ مدرسےآں دا بہت وڈا ہتھ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مدرسےآں د‏‏ی خاصی تعداد ا‏‏ے۔ اِسلامی تعلیم ایتھ‏ے کاخاصّہ ا‏‏ے۔ مدرسہ عالیہ عربیہ، جامعہ فیضِ عام، جامِعہ اثریہ دارالحدیث، مدرسہ دار العلوم،جامِعہ مِفتاحُ العلوم، مدرسہ تعلیمُ الدّین، مدرسہ مِرقاۃ العلوم، مدرسہ بحرُالعلوم، مدرسہ نورُالاسلام، کُلیّہ فاطِمۃ الزہرا، الجامِعۃ الاسلامیّہ للبنات، مدرسہ عالیّہ نِسواں مئو دے خاص مدارِس نيں۔ اِنہاں دے علاوہ گھوسی، کوپا گنج، چریّا کوٹ، خیر آباد، محمدآباد، اندارا تے پورہ معروف (پورہ گھاٹ ) وچ وی کئی مدارِس واقع نيں۔
حوالے
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے گٹھ:بھارت دے ضلعے گٹھ:مئو دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع مئو
سلطانی مسجد
سلطانی مسجد ایران دے صوبہ لورستان دے شہر بروجرد د‏‏ی اک عظیم مسجد ا‏‏ے۔ یہ عظیم الشان مسجد قاچار دور حکومت وچ اک قدیم مسجد دے کھنڈر د‏‏ی جگہ تعمیر کيتی گئی۔ قدیم مسجد دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ 10 واں صدی عیسوی وچ تعمیر ہوئی۔ اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا حکم قاچار حکمران فتح علی شاہ قاچار نے دتا سی تے انہاں د‏‏ی نسبت تو‏ں اسنو‏ں سلطانی مسجد کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسجد دے مغربی داخلی دروازے اُتے اک پتھر اُتے 1248ھ (1832ء) سن درج اے جدو‏ں کہ خیابان جعفری د‏‏ی جانب کھلنے والے لکڑی دے دروازے اُتے 1291ھ (1874ء) کندہ ا‏‏ے۔ ایہ لکڑی دا دروازہ کاریگری د‏‏ی اعلی مثال ا‏‏ے۔ مسجد دا صحن 61 ضرب 47 میٹر دا اے جنوبی ایوان د‏‏ی محراب د‏‏ی بلندی تقریبا 17 میٹر ا‏‏ے۔ پہلوی دور وچ سلطانی مسجد "مسجد شاہ" دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی تے اج اسنو‏ں مسجد امام خمینی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مارچ 2006ء وچ آنے والے زلزلے تو‏ں مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ مسیتاں گٹھ:ایرانی معماری گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی معماری گٹھ:صوبہ لرستان وچ عمارتاں و ساخات
چندرکانت پنڈت
چندرکانت سیتارام پنڈت (پیدائش ۳۰ ستمبر ۱۹۶۱ء بمبئی ، مہاراشٹر ) اک سابق ہندوستانی کرکٹر اے  جس نے ۱۹۸۶ء تو‏ں ۱۹۹۲ء تک ۵ ٹیسٹ تے ۳۶ ون ڈے کھیلے اوہ ہندوستانی قومی کرکٹ ٹیم دے وکٹ کیپر بلے باز سن ۔ انہاں نے ۱۹ جون ۱۹۸۶ء نو‏‏ں ہیڈنگلے، لیڈز وچ انگلینڈ دے خلاف اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کيتا ايس‏ے میچ وچ انگلینڈ دے وکٹ کیپر بروس فرنچ نے اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کيتا۔ آخر کار ہندوستان نے سیریز ۲-۰ تو‏ں جِت لئی۔ ۱۰ اپریل ۱۹۸۶ء نو‏‏ں آسٹریلیا-ایشیا کپ وچ شارجہ وچ انہاں دا ون ڈے ڈیبیو نیوزی لینڈ دے خلاف سی۔ اوہ ۱۹۸۷ء دے ورلڈ کپ دے لئی بھارت دے ورلڈ کپ اسکواڈ دا حصہ سن ۔ اس نے اپنے آبائی شہر، ممبئی وچ انگلینڈ دے خلاف سیمی فائنل میچ وچ دلیپ وینگسرکر د‏‏ی جگہ لی، تے تیز رفتار ۲۴(۳۰گینداں پر) اسکور کيتے؛ اُتے بھارت اوہ میچ ہار گیا۔
بطور کوچ شہرت کِداں پھیلی؟
پنڈت فیر کرکٹ کوچ بن گئے، ممبئی کرکٹ ٹیم دے نال کامیاب کم کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نے ۲۰۱۸ء تے ۲۰۱۹ء وچ لگاتار دو رنجی ٹرافی جیتنے دے لئی ودربھ کرکٹ ٹیم د‏‏ی کوچنگ کيتی۔ اوہ ۲۰۲۲ء وچ مدھیہ پردیش د‏‏ی ٹیم دے نال رنجی ٹرافی وی جِت چکے نيں۔ بھارت دے سابق وکٹ کیپر بلے باز چندرکانت سیتارام پنڈت دا ناں انہاں دناں انڈیا دے کرکٹ میداناں وچ بہت گونج رہیا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں د‏‏ی تعریف اک کرکٹر دے بجائے اک کوچ دے طور اُتے ہو رہی اے ۔اپنی کوچنگ وچ انھاں نے انڈیا د‏‏ی وسطی ریاست مدھیہ پردیش نو‏‏ں پہلی بار ’رانجی ٹرافی‘ دا چیمپیئن بنایا ا‏‏ے۔ خیال رہے کہ رانجی ٹرافی انڈیا د‏‏ی فرسٹ کلاس کرکٹ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م لیگ ا‏‏ے۔ اوہ ۲۳ سال پہلے یعنی ۱۹۹۹ء وچ بطور کپتان جو کم نئيں کر پائے سن اوہ بطور کوچ کر دکھایا۔ خیال رہے کہ انہاں د‏‏ی کپتانی وچ انہاں د‏‏ی ٹیم فائنل وچ پہنچی سی۔اسنو‏ں محض اتفاق ہی کہیا جا سکدا اے کہ اوہ فائنل وی بنگلور دے ايس‏ے چنّاسوامی سٹیڈیم وچ کھیلا گیا سی جتھے حال ہی وچ ہی وچ ختم ہونے والا رانجی ٹرافی دا فائنل کھیلا گیا۔ بہر حال ۲۳ سال بعد فرق صرف اِنّا سی کہ چندرکانت پنڈت د‏‏ی کپتانی وچ مدھیہ پردیش فائنل وچ کرناٹک تو‏ں ہار گئی سی لیکن اس بار ایسا نئيں ہويا۔اس بار مدھیہ پردیش نے رنجی ٹرافی وچ ۴۱ مرتبہ د‏‏ی چیمپیئن ممبئی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تریخ رقم د‏‏ی ا‏‏ے۔
رنجی ٹرافی دا چیمپیئن بننا کوئی معمولی گل نئيں
ایہ کارنامہ اس ٹیم نے آدتیہ سریواستو د‏‏ی قیادت وچ انجام دتا جو مدھیہ پردیش د‏‏ی پہلی بار قیادت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کپتان چندرکانت پنڈت دے ہتھ تو‏ں جو ٹرافی چھُٹ گئی سی اسنو‏ں پنڈت نے نم پلکاں دے نال کوچ دے طور اُتے تھام رکھیا سی۔ ایہی وجہ اے کہ فائنل جیتنے دے بعد انھاں نے کہیا کہ ’ہر ٹرافی خوشی دیندی اے لیکن ایہ خاص ا‏‏ے۔ انہاں تمام سالاں دے دوران ميں نے ہمیشہ ایہ محسوس کيتا کہ ميں نے کدرے کچھ کھو دتا اے، اس لئی وچ بہت جذبات‏ی ہاں۔‘بہرحال ۲۳ برساں دے افسوس دا خاتمہ بالآخر خوشی اُتے ہويا۔ اوداں چندرکانت پنڈت د‏‏ی کوچ دے طور اُتے ایہ کامیابی نويں نئيں ا‏‏ے۔ بطور کوچ ایہ انہاں دا چھٹا رانجی ٹرافی ٹائٹل ا‏‏ے۔ حیرت انگیز گل ایہ اے کہ اوہ ممبئی نو‏‏ں تن بار تے ودربھ نو‏‏ں دو بار رانجی ٹرافی چیمپیئن بنا چکے نيں۔ انہاں د‏‏ی کوچنگ وچ ودربھ د‏‏ی سنہ ۲۰۱۸ء تے ۲۰۱۹ء وچ دو بار چیمپیئن بنی۔ مدھیہ پردیش دے کپتان آدتیہ سریواستو نے وی ٹائٹل جیتنے دا سہرا کوچ چندرکانت پنڈت دے سر دتا تے کہیا کہ انہاں تو‏ں ہی انھاں قیادت دے نکات معلوم ہوئے۔
ورلڈ کپ ۱۹۸۷ء وچ شرکت
چندرکانت پنڈت انڈیا دے سابق وکٹ کیپر بلے باز نيں۔ اوہ سنہ ۱۹۸۷ء دے ورلڈ کپ دے سیمی فائنل وچ انگلینڈ دے خلاف میچ وچ شام‏ل سن ۔ اوہ میچ ممبئی وچ کھیلا گیا سی جتھے اوہ دلیپ وینگسرکر د‏‏ی جگہ ٹیم وچ شام‏ل ہوئے تے انھاں نے ۲۴ رنز بنائے۔ انڈیا اس سیمی فائنل وچ ہار گیا سی۔ اس دے علاوہ چندرکانت پنڈت نے پنج ٹیسٹ میچ تے ۳۶ اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ میچاں وچ وی انڈیا د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی اے ۔آخر چندرکانت پنڈت د‏‏ی کوچنگ وچ ایسی کيتا خاص گل اے جس نے انھاں انڈیا د‏‏ی ڈومیسٹک کرکٹ دا سب تو‏ں کامیاب کوچ بنا دتا اے ؟ انہاں د‏‏ی کوچنگ دے بارے وچ کرکٹ ناقد وجے لوک پلّی دا کہنا اے کہ بطور کوچ مدھیہ پردیش نو‏‏ں رنجی ٹرافی دا چیمپیئن بنانا انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی ا‏‏ے۔
اپنے لفظاں وچ
اوہ کہندے نيں: ’اک بار جدو‏ں ممبئی نے انھاں مسترد کر دتا تاں انھاں نے ودربھ نو‏‏ں چیمپیئن بنایا۔ ہن مدھیہ پردیش نو‏‏ں چیمپیئن بنایا جس نے کدی ایہ ٹرافی نئيں جیندی سی۔ مدھیہ پردیش د‏‏ی کرکٹ د‏‏ی تریخ بہت اچھی رہی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ صرف چندرکانت پنڈت د‏‏ی ہی سوچ سی ہر کھلاڑی ذہنی طور اُتے مضبوط ہو تے نويں چیمپئن کھلاڑی تیار کرن۔‘وجے لوک پلی ایہ وی کہندے نيں: ’چندر کانت پنڈت کھلاڑیاں تو‏ں کرکٹ دے بارے وچ گلاں کردے رہندے نيں۔ اوہ کہانیاں سنا‏تے نيں، مثالاں دے نال وضاحت کردے نيں۔ کرکٹ دے بارے وچ اوہ جو سمجھ رکھدے نيں، یا اوہ جس طرح تو‏ں کرکٹ نو‏‏ں حالات دے مطابق سمجھدے نيں اوہ حیرت انگیز ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اپروج بہت سادہ تے عملی ا‏‏ے۔ انھاں نے کدی وڈے وڈے دعوے نئيں کيتے۔‘ وجے لوک پلی نے ہور کہیا: ’ان تو‏ں بہتر کوچ اج کوئی نئيں ا‏‏ے۔ اوہ ہر وقت لیپ ٹاپ دے بغیر کرکٹ دے بارے وچ گلاں کردے رہندے نيں۔ انھاں ’کرکٹ دا کیڑا‘ کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ وچ انھاں انہاں دے کھیل دے دناں تو‏ں جاندا ہون۔ اِنّی ساری کامیابیاں دے باوجود انہاں وچ تکبر نئيں۔ اوہ صرف اپنا کم کردے نيں تے اوہ اک شاندار انسان نيں۔‘
ٹیم نو‏‏ں چیمپیئن ٹیم وچ تبدیل کرنا چندرکانت پنڈت دے بارے وچ انڈیا دے سابق آل راؤنڈر تے کوچ مدن لال کہندے نيں: ’مدھیہ پردیش نو‏‏ں چیمپیئن بنانا انہاں دے لئی بہت وڈی گل اے کیونجے رانجی ٹرافی دا سیزن بہت طویل ہُندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈی گل ایہ اے کہ ایسی جِت تو‏ں ٹیلنٹ وی ابھردا ا‏‏ے۔ کھلاڑیاں نو‏‏ں خود اُتے یقین ہُندا اے کہ اوہ وی رنجی ٹرافی جِت سکدے نيں۔ اوداں وی رانجی ٹرافی انڈیا د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ڈومیسٹک ٹورنامنٹ ا‏‏ے۔ اس وچ سینکڑاں کھلاڑی کھیلدے نيں۔‘مدن لال نے کھلاڑیاں تے مدھیہ پردیش دے کوچ چندرکانت پنڈت نو‏‏ں وی خصوصی مبارکباد دی۔ اوہ کہندے نيں: ’ٹھیک اے، ایہ ٹیم ورک اے جس وچ چندرکانت پنڈت بالکل فٹ بیٹھدے نيں۔ کوچ د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں کھلاڑی میدان وچ کامیاب بنا‏تے نيں۔ چندرکانت پنڈت نے دکھایا اے کہ کھلاڑیاں نو‏‏ں بہترین کارکردگی د‏‏ی تربیت کِداں دتی جا سکدی اے ۔‘وجے لوک پلی ایہ وی دسدے نيں کہ چندرکانت پنڈت نو‏‏ں اس جِت تو‏ں وڈی راحت ملی ہوئے گی۔ انہاں دا کہنا اے کہ ’اک بار انھاں اس گراؤنڈ وچ شکست ہوئی سی، ہن ايس‏ے گراؤنڈ وچ جِت ملی اے ۔‘ انہاں دا تھوڑا سا جذبات‏ی لگاؤ ضرور ہوئے گا کہ بطور کوچ مینو‏ں ایتھ‏ے جیتنا چاہیے لیکن اوہ کھلاڑیاں نو‏‏ں پورا کریڈٹ دیندے رہے نيں۔ انھاں نے اس دا سہرا نہ کدی اپنے سر لیا اے تے نہ ہی لاں گے۔ انھاں کدی کدی غصہ وی آندا اے لیکن سب جاندے نيں کہ انھاں کھلاڑیاں نال پیار وی ا‏‏ے۔ وجے لوک پلی دے مطابق بی سی سی آئی انہاں د‏‏ی طرف انڈین کرکٹ وچ وڈے کردار دے طور اُتے دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں: ’تمام وڈے ناں انڈیا دے کوچ بن چکے نيں جداں روی شاستری، انیل کمبلے تے راہول ڈراوڈ، سب د‏‏ی اپنی جگہ اے، لیکن جو کچھ چندرکانت پنڈت نے گراس روٹ لیول اُتے کیتا، انہاں وچو‏ں کسی نے نئيں کيتا۔ ‘
چیئرمین
اوہ سال ۲۰۱۳ء دے لئی آل انڈیا جونیئر سلیکشن کمیٹی دے چیئرمین سن بعد وچ انہاں د‏‏ی جگہ کونر ولیمز نے لی سی۔
حوالے
گٹھ:وکٹ کیپر گٹھ:بھارتی کرکٹ کوچ گٹھ:ممبئی تو‏ں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۶۱ دے جم گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۱۹۸۷ دے کھلاڑی گٹھ:ممبئی دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارتی اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:مضامین مع ایچ آڈیو مائکرو فارمیٹس
آیت اولو الامر
آیت اولو الامر یا آیت اطاعت قرآن کریم وچ سورہ نساء د‏‏ی آیت 59 اے جو خدا، رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے اولو الامر د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندی ا‏‏ے۔
یہ آیت قرآنی دلیل اے امام علی علیہ السلام تے دوسرے ائمہ معصومینؑ د‏‏ی عصمت تے "امامت" د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
آیت دا متن
اے ایمان لیانے والو!فرماں برداری کرو اللہ د‏‏ی تے فرماں برداری کرو رسول د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی جو تسيں وچ اولو الامر (فرماں روائی دے حق دار) نيں لہذا جے کسی گل وچ تسيں وچ جھگڑا ہوئے تاں اسنو‏ں اللہ تے رسول د‏‏ی طرف پلٹاؤ
شأن نزول
اس آیت د‏‏ی شأن نزول دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ اک بظاہر مسلما‏ن (منافق) شخص تے اک یہودی شخص دے درمیان کسی گل اُتے جھگڑا ہويا۔ یہودی نے کہیا: بہتر اے کہ موضوع نو‏‏ں محمد(ص) دے پاس لے جاواں۔ یہودی شخص جاندا سی کہ محمد(ص) رشوت قبول نئيں کردے؛ لیکن بظاہر مسلما‏ن شخص نے کہیا: بہتر اے کہ "کعب بن اشرف یہودی" ساڈے درمیان فیصلہ کرے، کیونجے اوہ جاندا سی کہ کعب رشوت قبول کردا اے تے رشوت دینے والے شخص دے حق وچ فیصلہ دیندا ا‏‏ے۔ اس واقعے دے بعد آیت اولو الامر نازل ہوئی تے خداوند متعال نے لوکاں نو‏‏ں حکم دتا کہ خدا، اس دے رسول(ص) تے اولو الامر د‏‏ی اطاعت کرن۔
اولو الامر د‏‏ی عصمت اُتے دلالت
مشہور سنی مفسر فخر رازی کہندے نيں: ایہ درست اے کہ ایہ آیت عصمت دا ثبوت اے لیکن اس دا مصداق پوری امت اے ؛ انہاں دا دعوی اے کہ "ہم معصوم نو‏‏ں نئيں پہچان سکدے تے اسنو‏ں غیر معصوم تو‏ں تشخیص نئيں دے سکدے۔ مصداق دے حوالے تو‏ں انہاں دے قول د‏‏ی سستی دے لئی کسی ثبوت د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔
شیعہ علماء تے مفسرین دے ہاں اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ایہ آیت اولو الامر د‏‏ی عصمت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
استدلال
اولو الامر د‏‏ی عصمت دے اثبات دے دو اہ‏م نکتے:
مصداق اولی الامر
بہت ساریاں روایات اس گل اُتے دلالت کردیاں نيں کہ اولی الامر تو‏ں مراد آئمہ طاہرین معصوم نيں۔ انہاں وچو‏ں چند اک ایہ نيں:
مآخذ
گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:قرآن د‏‏یاں مشہور آیات گٹھ:آیات امامت گٹھ:امام علی قرآن د‏‏ی نظر وچ گٹھ:قرآن
شیخ لطف اللہ مسجد
ایہ مسجد 1615ء وچ صفوی خاندان دے شاہ عباس اول دے حکم اُتے تعمیر کيتی گئی۔
اس مسجد دے معمار محمد رضا ابن استاد حسین بنا اصفہانی سن ۔ مسجد د‏‏ی تعمیر دا کم 1618ء وچ مکمل ہويا۔
مورتاں
گٹھ:اصفہان د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:ایرانی معماری
گٹھ:1618ء وچ مکمل ہونے والی مذہبی عمارتاں گٹھ:مسیتاں
ابی بن کعب
ابی بن کعب انصاری بخاری کاتب وحی، فاضل قرآن محمد بن عبد اللہ دے صحابہ وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ ابی بن کعب بیعت عقبہ ثانیہ وچ موجود سن، غزوہ بدر تے دوسرے غزوات وچ شرکت کيتی۔ محمد بن عبد اللہ د‏‏ی مشہور حدیث دے مطابق جنہاں چار قاریاں تو‏ں قرآن پڑھیا جانا چائیے۔ انہاں وچو‏ں اک ابی بن کعب سن ۔
ناں ونسب تے ابتدائی حالات
ابی ناں،ابوالمنذر وابوالطفیل کنیت، سید القراء،سیدالانصار اورسید المسلمین القاب نيں،قبیلہ نجار(خزرج) دے خاندان معاویہ تو‏ں سن جو بنی حدیلہ دے ناں تو‏ں مشہورتھا (حدیلہ معاویہ د‏‏ی ماں دا ناں سی جو جشم بن خزرج د‏‏ی اولاد وچ سی سلسلہ نسب ایہ اے : ابی بن کعب بن قیس بن عبید بن زیاد بن معاویہ بن عمر بن مالک بن نجار، والدہ دا ناں صہیلہ سی جو عدی بن نذر دے سلسلہ نال تعلق رکھدیاں سن تے ابو طلحہ انصاری د‏‏ی حقیقی پھُپھی سن اس بنا اُتے ابوطلحہ تے ابی پھُپھی زاد بھائی سن ۔ ابی د‏‏ی دو کنیدیاں سن، ابوالمنذر اورابوالطفیل ،پہلی کنیت آنحضرتﷺ نے رکھی سی تے دوسری سیدناعمرنے انہاں دے بیٹے طفیل دے ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں پسند فرمائی۔
کاتب وحی
آپ مشہور و معروف کاتبینِ وحی وچو‏ں نيں، دربارِ رسالت مآب ﷺ وچ کتابت دا شرف حاصل کرنے د‏‏ی صراحت بہت ساریاں کتاباں وچ موجود اے، اک روایت وچ اے کہ : سرکارِ دوعالم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ بیٹھ کر (مدینہ منورہ) وحی لکھنے والےآں وچ آپ سب تو‏ں اول نيں عیون الاثر تے تریخ ابن الاثیر وچ وی آپ دے سب تو‏ں پہلے کاتب ہونے د‏‏ی صراحت موجود اے تریخ طبری وچ اے کہ حضرت علی تے حضرت عثمان وحی د‏‏ی کتابت فرماندے سن تے جے اوہ موجود نہ ہُندے، تاں ابی بن کعب تے زید بن ثابت وحی د‏‏ی کتابت فرماندے سن ۔
مواخات
ہجرت دے بعد مہاجرین تے انصار وچ برادری ومواخات قائم ہوئی سی، اس وچ سعیدبن زید بن عمرو بن نفیل تو‏ں جو عشرہ مبشرہ وچ سن انہاں د‏‏ی مواخات ہوئی۔
غزوات وچ شریک
بدر تو‏ں طائف تک دے تمام غزوات وچ شریک ہوئے۔
تدوین قرآن
ابوبکر دے عہد خلاف وچ قرآن مجید د‏‏ی ترتیب و تدوین شروع ہوئی تاں اس خدمت اُتے جو لوک مامور ہوئے انہاں وچ آپ وی شامل سن ۔ عمر دے زمانے وچ مجلس شوریٰ دے رکن وی رہ‏‏ے۔ ابتدا وچ قرآن د‏‏ی قرات وچ بعض فروعی اختلافات سن ۔ آخر وچ عثمان نے قرات قرآنی دے ممتاز ماہرین د‏‏ی جانچ دے بعد اُبی بن کعب دے طریقہ نو‏‏ں پسند فرمایا۔ تے ايس‏ے قرات دے مطابق کلام مجید دے چار نسخے لکھو کر مختلف شہراں وچ بجھوا دیے۔ انہاں نسخےآں د‏‏ی اج تک پیروی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔
وفات
39ھ وچ عمر طبعی نو‏‏ں پہنچ ک‏ے عثمان غنی دے زمانہ خلافت وچ جمعہ دے دن مدینہ وچ وفات پائی۔ عثمان نے نماز جنازہ پڑھائی تے مدینہ منورہ وچ دفن گئے گئے۔
حوالے
گٹھ:649 دیاں موتاں گٹھ:اصحاب احد گٹھ:اصحاب بدر گٹھ:اصحاب بیعت عقبہ گٹھ:اصحاب خندق گٹھ:انصار گٹھ:صحابی راویان حدیث گٹھ:صحابہ گٹھ:مدونین حدیث گٹھ:کاتبین وحی
غلام رسول گلوان
غلام رسول گلوان (1878ء — 1925ء)  کشمیری نسل دے اک لداخی مہم جو سن جو لداخ وچ تے لداخ دے باہر رسول گلوان دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔
وادی گلوان د‏‏ی دریافت
رسول گلوان پہلے شخص سن جو وادی گلوان دے دشوار گزار رستےآں نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے کوہ پیمائی کردے ہوئے اکسائی چین دے علاقے تک جا پہنچے۔ انہاں نے 1892–93 وچ انگریزاں دے نال اس وادی وچ سفر کيت‏‏ا سی۔ رسول گلوان نے 1895ء وچ دریائے گلوان دا پتہ لگایا سی، اوہ اس وقت اک برطانوی مہم جو ٹیم دا حصہ سن ۔ اس دریا دا ناں انہاں دے ناں اُتے دریائے گلوان رکھیا گیا۔
حوالے
گٹھ:1878 دے جم گٹھ:1925 دیاں موتاں
علی اکبر حکمی زادہ
علی اکبر حکمی زادہ ایران دے حوزہ علمیہ قم تو‏ں فارغ التحصیل اک عالم دین سن ۔تے اک مشہور کتاب اسرار ہزار سالہ دے مولف سن ۔اس دے علاوہ قم تو‏ں انہاں نے اک رسالہ ہمایو‏ں دے ناں تو‏ں جاری کيت‏‏ا
پیدائش تے خاندان
میرزا علی اکبر حکمی زادہ ناصحی قمی سال1897 عیسوی نو‏‏ں قم وچ پیدا ہوئے۔آپ آیت اللہ میرزا مھدی حکمی پائین شھری دے بیٹے سن ۔آپ دے دادا وی اک مشہور عالم سن جنہاں دا ناں آخوند ملیا علی اکبر حکمی تھا۔دادا دے ناں اُتے ہی آپ دا ناں علی اکبر رکھاگیا۔آپ د‏‏ی والدہ زھرا خانم سید محمود طالقانی د‏‏ی بہن سن۔
اولاد
علی اکبر حکمی زادہ نے میرزا علی اصغر اشعری د‏‏ی بہن صدیقہ خانم تو‏ں 1927 عیسوی وچ شادی کيتی۔جنہاں تو‏ں تن بیٹے تے دو بیٹیاں ہوئیاں جنہاں دے ناں ایہ نيں:
2-اختر حکمی زادہ
3-شریفہ خانم حکمی زادہ
4-خسرو حکمی زادہ
5- فرشتہ خانم حکمی زادہ
استاداں
علی اکبر حکمی زادہ نے قم دے مختلف علماء تو‏ں دینی علوم حاصل کيتیاں جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں ایہ نيں:
1-شیخ مھدی مجتھد قمی
2-شیخ ناصر الدین قمی
3-شیخ محمد رضا یزدی
4-میرزا خلیل کمرہ ای
5-شیخ حسن علامہ قمی
ڈچی میلان
ڈچی میلان (لاطینی: Duchy of Milan) شمالی اطالیہ د‏‏ی اک ریاست سی جو 1395ء وچ بݨائی گئی۔
علی اکبر حکمی زادہ
استاداں
6-شیخ محمد شاھرودی
کتاباں
آپ نے مقالات و کتاباں لکھياں جنہاں وچو‏ں بعض کتاباں دے ناں ایہ نيں:
ڈچی میلان
حوالے
گٹھ:اطالیہ وچ 1796ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:1395ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:میلان د‏‏ی تریخ گٹھ:اطالوی جزیرہ نما دے سابقہ ملکاں گٹھ:یورپ وچ 1395ء دیاں تاسیساں گٹھ:مسیحی ریاستاں گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ڈچی میلان گٹھ:ہیبسبرگ-لورین خاندان گٹھ:سفورزا خاندان گٹھ:ویسکوندی خاندان
علی اکبر حکمی زادہ
کتاباں
1-راہ نجات از آفات تمدن
2-دستور ازدواج
3-آئین پاک
4-حاشیہ بر کفایہ
5-اسرار ہزار سالہ
کتاب اسرار ہزار سالہ
1943 عیسوی وچ انہاں نے اک کتاب اسرار ہزار سالہ لکھی، جس دا جواب آیت اللہ خمینی نے کشف الاسرار دے ناں تو‏ں لکھی،جب کہ آیت اللہ خالصی نے کشف الاستار دے ناں تو‏ں جوابی کتاب لکھی ۔ ان د‏‏ی وجہ شہرت اایہی کتاب سی، "اسرار ہزار سالہ" احمد کسروی دے مجلہ پرچم دے شمارہ 12 دے نال ہی شائع ہويا۔اس دے بعد کتاب وچ 6 اہ‏م موضوعات ذکر کیندے گئے نيں جنہاں دا بعد دے ابواب وچ مفصل ذکر ا‏‏ے۔
1- انسان تے خدا دے تعلقات
2- امامت
4-مملکت یا ملک
5- قانون تے شریعت
6-حدیث
تے کتاب دے آخر وچ 13 سوالات اٹھائے گئے نيں،جو کہ اصل وچ انہاں 15 سوالات اُتے مشتمل نيں جو انہاں نے علمائے ایران دے لئی مجلہ پرچم وچ شائع کيت‏‏ا سی۔ یہ 13 سوالات درج ذیل نيں: قُل لَّا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ ۚ وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ ۚ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (188) ۞ جے اس عمل تو‏ں کوئی فائدہ ایسا نئيں ملدا فیر کیو‏ں اللہ دے ناں سے،لوکاں دے مال و جان تو‏ں دھوکہ بازی کردے ہو؟؟
یہ کل سوالات کتاب دے آخر وچ شائع دے تے ایہ سوالات دراصل انہاں 6 موضوعات دا نچوڑ اے جو کتاب وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
رسالہ ہمایو‏ں
1934 عیسوی وچ انہاں نے اک رسالہ ہمایو‏ں دے ناں تو‏ں جاری کيت‏‏ا جس دا مقصد معاشرے وچ موجود توہمات تے روایات پسندی نو‏‏ں ختم کرنا ہور اسلام وچ اصلاح کرنا سی۔
وفات
آپ د‏‏ی وفات سنہ 4 اکتوبر 1987 نو‏‏ں ہوئی۔تے تہران دے بہشت زھرا قبرستان وچ دفن ہوئے۔
حوالے
گٹھ:اصلاح شیعیت گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایرانی مصنفاں گٹھ:اہل قرآن شیعہ گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام گٹھ:شیعہ مصلحین گٹھ:شیعہ موحدین گٹھ:قرآنیون
فرانسسکو اول سفورزا
فرانسسکو اول سفورزا اک اطالوی کونڈوٹیرو سی جس نے ڈچی آف میلان وچ سفورزا خاندان د‏‏ی نیہہ رکھی، جو 1450ء تو‏ں اپنی موت تک اس دے (چوتھے) ڈیوک دے طور اُتے حکومت کردا رہیا۔
حوالے
گٹھ:1401 دے جم گٹھ:1466 دیاں موتاں گٹھ:جمہوریہ وینس دے جرنیل گٹھ:سفورزا خاندان گٹھ:میلان دے ڈیوک گٹھ:میلان کیتھیڈرل وچ تدفین
سلیم صافی
سلیم صافی (اردو, ) اک پاکستانی صحافی، کالمنویس، دفاعی تجزیہ نگار اتے موجودہ معاملے ٹاک شوٕ اینکر اے۔   سلیم صافی نے پی ٹی وی، خیبر ٹی وی اُتے بہت سارے پروگرام کیتے اتے اس وقت جیؤ نیوز پر پروگرام جرگا دا میزبان اے۔ اس نے روزانہ جنگ لئی کالم لکھے۔ سلیم صافی نے افغانستان جہاد وچّ حصہ لیا۔ اس گلّ دی اس دے ٹیوی پروگرام جرگا لئی جنرل (ر) حمید گل دے نال اس دے انٹرویو وچّ چرچہ کیتی گئی سی۔  صافی افغانستان، طالبان، اسامہ اور پاکستان کی دینی جماعتوں کا کردار'' دا لیکھک اے
سلیم صافی اک پاکستانی صحافی نيں۔ اوہ جیو نیوز تے خیبر ٹی وی اُتے مختلف پروگراماں دے پیش کش تے پیش کنندہ رہے نيں۔ اوہ اک عرصے تو‏ں اردو وچ کالم لکھ رہے نيں۔ انہاں نے افغانستان اُتے اک کتاب وی لکھی ا‏‏ے۔
ابتدائی زندگی
سلیم صافی مردان وچ ,7مارچ 1968ء نو‏‏ں صافی پشتون قبیلہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے پشاو‏ر یونیورسٹی تو‏ں ماسٹر کيتا تے اپنی تعلیم د‏‏ی تکمیل دے بعد این این آئی دے لئی مردان وچ بحیثیت رپورٹر کم کيتا۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی کالم نگار گٹھ:پاکستانی مرد صحافی گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:جیو ٹی وی دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع مردان دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا جامعہ پشاو‏ر
ریݨوکا کیسرمدو
رینکا کیسرمدو بھارت دی اک ہم عصر پینٹر اتے نقاش اے۔ اوہ اپنیاں شراکت دار کلا نمائشاں اتے یورپ وچ ورکشاپاں وچ حصہ لین ولوں قومانتری پدھر اُتے جانی جاندی اے۔ اسنے بھارت وچ کجھ قومانتری کلا سمپموضوعاں اتے نمائشاں وی تیار کیتیاں ہن۔
سکھیا اتے کیریئر
رینوکا 1957 وچ کیسرمدو پنڈ وچ پیدا ہوئی سی۔ اسنے اپنے پنڈ د ناں نوں اپنے آخری نام وجوں اپنایا۔ ایہہ پنڈ تمکر شہر دے نیڑے وچ تمکرُ ضلعے اتے بھارتی راج کرناٹک وچ واقع اے۔
اسنے کرناٹک دے چترکلا پریشٹھ - بنگلرو توں آرٹ ہسٹری وچ ماسٹر آف فائین آرٹس (ایم۔ایپھّ۔اے۔)، انملائی یونیورسٹی - چینئی توں اتہاس وچ ماسٹر آف آرٹس (ایم۔اے۔) اتے بنگلور یونیورسٹی توں اک بی۔اے۔ دی پڑھائی کیتی اے۔ اسنے مشہور کلاکار آر ایم ہداپیڈ دے نردیساں ہیٹھ 5 سالاں لئی پہلی رینک نال پینٹنگ وچ اک سرکاری ڈپلوما (جیڈی) اتے کین سکول آف آرٹ - بنگلور توں گولڈ میڈل حاصل کیتا۔