cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
ابن تیمیہ
ابن تیمیہ دے حالات زندگی دوستاں تے دشمناں دونے نے لکھے نيں تے ہر اک نے اپنی نظر دے مطابق اس کاتعارف کرایااے، ايس‏ے طرح بعض مشہور علماء نے اس دے عقائد تے نظریات دے بارے وچ کتاباں وی لکھایاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض ہن وی موجود نيں، اس سلسلہ وچ جوسب تو‏ں قدیم تے پرانی کتاب لکھی گئی اے تے جس وچ ابن تیمیہ  دے حالات زندگی نو‏‏ں تفصیل دے نال لکھاہے تے اس د‏ی بہت زیادہ عظمت واہمیت بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئیاں نيں، اوہ ابن کثیر د‏‏ی کتاب البدایہ والنھایہ اے ،اسی طرح عمربن الوَردی نے اپنی تاریخی کتاب وچ ، صلاح الدین صفدی نے اپنی کتاب الوافی بالوفَیات وچ ، ابن شاکر نے فوات الوفَیات وچ تے ذھبی نے اپنی کتاب تذکرة الحفاظ وچ ابن تیمیہ  د‏‏ی بہت زیادہ تعریف وتمجید د‏‏ی ا‏‏ے۔(۲۰)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۹۹. مصر تو‏ں مراد شھر قاہرہ اے جس دے قدیم تے جدید دو حصے سن ۔
رافضی کون لوک نيں؟
اور جداں کہ معلوم اے کہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی ایہ یادگار بنی امیہ دے ختم ہونے دے بعد وی صدیاں رائج رہی، چنانچہ ناصر خسرو پانچوی صدی دا مشہور ومعروف سیّاح شھر بیت المقدس د‏‏ی اس طرح توصیف کردا اے: بیت المقدس نو‏‏ں اہل شام تے اس دے اطراف والے قدس کہندے نيں تے اس علاقہ دے لوک جے حج دے لئی نئيں جاسکدے تاں اُسی موقع اُتے قدس وچ حاضر ہُندے نيںاور اوتھ‏ے توقف کردے نيں تے عید دے روز قربانی کردے نيں، یھی انہاں دا وطیرہ اے، ہر سال ماہ ذی الحجہ وچ اوتھ‏ے تقریباً ویہہ ہزار لوک جمع ہُندے نيںاپنے بچےآں نو‏‏ں لے جاندے نيں تے انہاں دے ختنے کردے نيں۔(۲۰٦)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۵۲. مرحوم علامہ عاملی دے نظریہ دے مطابق وہابیاں نو‏‏ں اس گل دا ڈر سی کہ عالم اسلام انہاں دے مقابلہ دے لئی اٹھیا کھڑا ہوگااور جے ایہ ڈر نہ ہُندا تاں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مطھر نو‏‏ں وی مسمار کرنے وچ وی کوئی کمی نہ کردے۔ جابری انصاری اپنی کتاب تریخ اصفھان (ص ۳۹۲) وچ ۱۳۴۳ھ دے واقعات دے ضمن وچ وہابیاں دے حجاز  وچ قبور دے ویران کرنے دے بارے وچ کہندے نيں کہ حاج امین السلطنہ نے۱۳۱۲ھ وچ (ائمہ بقیع علیهم السلام د‏‏ی لوھے د‏‏ی ضریح) نو‏‏ں اصفھان وچ بنوایا ایہ ضریح دوسال وچ تیار ہوئی، تے جدو‏ں وہابی لوک پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر نو‏‏ں منہدم کرنے دے لئی اگے ودھے تاں انہاں وچو‏ں کسی نے ایہ آیت پڑھی:<یَا اَیُّها الَّذِیْنَ آمَنُوْا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوْتَ النَّبِی > (اے ایمان لیانے والےآں خبر دار پیغمبر دے گھراں وچ بغیر اجازت داخل نہ ہو)(سورہ احزاب آیت ۵۳) ایہ آیت سن کر انھاں نے اس جسارت تو‏ں صرف نظر کرلئی-
٦۰۰. المختار من تریخ الجبرتی ص۱۰۱۲، ۱۰۱۳۔
٦۵۳. کشف الارتیاب ص ٦۰، ایران دے نمائندے موضوع د‏‏ی تحقیق دے لئی حجاز  گئے، ایہ حضرات مصر  وچ ایران  دے سفیر تے شام وچ ایران  دے سفیر د‏‏ی صدرات وچ حجاز  گئے۔ (کشف الارتیاب ص ٦۵)
۵۲۸. تریخ کربلا وحائر حسین ص ۱٧۴۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۰۵. محمد بن عبد الوہاب دا قول اے (رسالہ الفرقہ الناجیہ ص ۲۸)کہ ہر مسلما‏ن اُتے بلاد شرک تو‏ں بلا د اسلام د‏‏ی طرف ہجرت کرنا قیامت تک واجب اے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۹۳. ایہ اس وقت دا واقعہ سی کہ جدو‏ں ابراہیم پاشا حناکیہ وچ موجود سن ۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اس دے بعد تو‏ں سعودی عرب دے اخبارات وی تمباکو نوشی د‏‏ی حرمت دے بجائے اس دے نقصانات نو‏‏ں بیان کردے سن تے ایہ لکھدے سن کہ لوکاں نو‏‏ں سگریٹ وغیرہ بالکل نئيں پینا چاہیدا یا کم تو‏ں کم پینا چاہیدا۔(۴۲۸)
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٦۸. ظاہر اے کہ تمباکو نوشی تے چائے وغیرہ جس طرح وہابیاں دے زمانہ وچ سی، ابن تیمیہ دے زمانہ وچ رائج نئيں تھی،مقصد ایہ اے کہ جو چیزاں سلف صالح دے زمانہ وچ نئيں سن انہاں نو‏‏ں وہابیاں نے عملی طور اُتے ممنوع قرار دتا، تمباکو نوشی تے چائے وغیرہ د‏‏ی کوئی خاص وجہ نئيں سی۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۳۱. مقریزی در السلوک جلد اول از قسم ۳ ص ۹۰۰۔
بربَہاری دا واقعہ
لیکن خلیفہ وقت دے ناراض ہونے تے اسنو‏ں گرفتار کرنے دے ارادہ د‏‏ی اصل وجہ ایہ سی کہ اوہ عام عقیدےآں د‏‏ی مخالفت کردا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں خلیفہ نے اس دے خلاف اپنا مشہور ومعروف حکم صادر کيتا جس د‏‏ی طرف بعد وچ اشارہ کيتا جائے گا۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۸. زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث ص ۱۰۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۰۹. قول ابوحنیفہ۔
رافضی کون لوک نيں؟
ابن تیمیہ دا کہنا اے :اگر نماز پڑھنے والے دا قصد ایہ ہوئے کہ مصلّے دے اُتے نماز پڑھی جائے تاں ایہ سَلَف مھاجرین، انصاراور تابعین د‏‏ی سنت دے خلاف اے کیونجے اوہ سب لوک زمین اُتے نماز پڑھدے سن تے کِسے دے پاس وی نماز دے لئی مخصوص مصلّیٰ نئيں ہُندا سی، جداں کہ امام مالک نے وی کہیا اے کہ نماز دے لئی مصلّیٰ بچھانیا بدعت ا‏‏ے۔(۲۱۳)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۲۳. رسالة العقیدة الواسطیہ، ابن تیمیہ پراس دے چند ہ‏معصر علماء نے اعتراضات کيتے نيں، خود اس نے رسالہ المناظرہ فی العقیدة الواسطیہ وچ اس دے مفصل جوابات تحریر کيتے نيں۔ (مجموعة الرسالے جلد اول ص ۴۱۵ سے)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح محمد بن عبد الوہاب کوشش کردا سی کہ کسی طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی عظمت نو‏‏ں کم رنگ کرے، اس دے بعض اصحاب نے ایہ گل نقل کيتی اے کہ اوہ کہندا تھاکہ میرا ایہ عصا پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تو‏ں بھتر اے کیونجے پیغمبر اس وقت دنیا وچ نئيں نيں تے کِسے نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں پہونچاسکدے (نعوذ باللہ) جدو‏ں کہ ایہ گل مذاہب اربعہ دے نزدیک کفر ا‏‏ے۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۲۹. دسويں تے گیارہاں صدی ہجری وچ محمل دے احترامات و رسومات دے بارے وچ ہور اطلاع دے لئی کتاب بدایع الزہور ابن ایاس ج۴،۵بھی ملاحظہ کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
وہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے شب جمعہ تے گلدستہ اذان اُتے صلوات بھیجنے نو‏‏ں منع کردا سی تے جے کوئی آنحضرت اُتے صلوات گھلدا سی تاں اسنو‏ں سخت تو‏ں سخت سزا دتی جاندی سی، تے اس د‏ی دلیل ایہ سی کہ ایہ سب کچھ توحید دے منافی تے مخالف ا‏‏ے۔
رافضی کون لوک نيں؟
”خدا وندا!میں تیرے تو‏ں سوال کردا ہاں تیرے پیغمبر حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے واسطہ تو‏ں جو نبی رحمت نيں، تے وچ تیری طرف متوجہ ہُندا ہون، اے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچ اپنی حاجت د‏‏ی قبولی وچ آپ دے وسیلہ تو‏ں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ متوجہ ہُندا ہاں تاکہ میری حاجت روا ہو، اے خدائے مھربان حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں میرا شفیع قرار دے“۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح فقہ وتفسیر تے احادیث د‏‏ی انہاں کتاباں نو‏‏ں وی جلا ڈالیا جو اس دے عقیدہ دے خلاف سن، تے اپنے اصحاب نو‏‏ں اپنی سمجھ دے مطابق قرآن د‏‏ی تفسیر کرنے د‏‏ی اجازت دیدیندا سی۔(۴۵۲) (جدو‏ں کہ تفسیر بالرائے سبھی فرقےآں دے نزدیک ناقابل قبول اے )
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
عبد العزیز اپنے قبیلہ دا سردار سی اس دے مختصر حالات اس طرح نيں کہ اوہ اپنے قبیلہ دا رئیس سی تے اس دا استاد عبد الوہاب (محمد بن عبد الوہاب صحیح اے ) ايس‏ے قبیلہ تو‏ں سی جس نے شیخ محمد بصری(مراد شیخ محمد مجموعی اے جس دے بارے وچ اساں پہلے بیان کيتا اے ) تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے اس دے بعد مزیدتعلیم حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اصفھان گیا اوتھ‏ے رہ ک‏ے اس نے فقہ واصول، نحو وصرف وچ چند سال اپنی عمر گذاری تے اپنے خیال خام وچ ایہ سوچ لیا کہ وچ تمام مذاہب دے عقائد تو‏ں آگاہ ہوگیا ہون۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
اس زمانہ وچ نجد دا علاقہ اک بیک ورڈ علاقہ سی تے بمشکل کوئی اوتھ‏ے جاندا سی یانجدیاں وچو‏ں کوئی باہر سفر دے لئی نکلدا سی، نجد  دے لوک سادہ سن تے تمام دوسری جگہاں تو‏ں بے خبر، دنیا وچ جو کچھ وی ہُندا سی انہاں نو‏‏ں اس د‏ی خبر نئيں ہُندی سی، انہاں نو‏‏ں بہت ہی کم اعتقادی مسائل د‏‏ی تعلیم دتی گئی سی، ظاہر سی گل اے کہ اس طرح دے لوکاں وچ محمد بن عبد الوہاب  دیاں گلاں بہت جلدی موثر ہوگئياں، تے بہت ہی کٹّر پن تو‏ں اس دا دفاع کرنے لگے، ایتھ‏ے تک کہ اس دے اس راستہ وچ اپنی جان د‏‏ی وی پرواہ نئيں کردے سن ۔
۴۸٦. بہت ساریاں اوہ چیزاں جنہاں نو‏ں اخوان تے علمائے نجد نے حرام قرار دتا سی مثلاً تمباکو نوشی یا نويں نويں اختراعات تو‏ں استفادہ کرنا، چنانچہ زمانہ دے نال نال جائز ہوگئياں۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۲۵. ابن قیم جوزی ،(ابن تیمیہ دا مشہور ومعروف شاگرد) کہندا اے :قبور دے پاس نماز میت دے علاوہ دوسری نمازاں پڑھنا ممنوع اے تے جائز نئيں ا‏‏ے۔ (اعلام الموقعین ج۲ص ۳۴٧)
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
”میں کسی اہل قبلہ نو‏‏ں کافر نئيں جانتا“(۳۰۹)
”پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد لوکاں وچ بوہت سارے مسائل وچ اختلاف پیدا ہوگیا تے مختلف فرقے پیدا ہوگئے، اسلام انہاں سب نو‏‏ں اک جگہ جمع کردیندا اے تے سب اُتے مسلما‏ن دا اطلاقہُندا اے “(۳۱۰)
”میں کسی اہل قبلہ دے کفر دا فتویٰ نئيں دیتا“(۳۱۱)
”میں کسی وی عنوان شھادتین کہنے والےآں نو‏‏ں کافر نئيں کہتا“(۳۱۲)
”اگر میرے بدن دا گوشت درندے کہالےں، وچ اسنو‏ں اس چیز تو‏ں بھتر سمجھدا ہاں کہ خدا تو‏ں اس حال وچ ملاقات کراں کہ کسی ایداں دے شخص نال دشمنی رکھاں جو خدائے وحدہ لاشریک تے نبوت حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے اعتقاد رکھدا ہو“(۳۱۳)
رافضی کون لوک نيں؟
قارئین کرام! جدو‏ں عام مومنین د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت جائز ہوئے تاں فیر انبیاء، پیغمبراں تے صالحین د‏‏ی قبور د‏‏ی زیارت دا ثواب تاں تے وی زیادہ ہوئے گا، لیکن اس سلسلہ وچ ساڈے نبی حضرت محمد مصطفیٰ دا دوسرے انبیاء تو‏ں ایہ فرق اے کہ آپ دے اُتے ہر نماز وچ صلوات تے سلام بھیجنا ضروری اے، ايس‏ے طرح اذان تے مسجد وچ داخل ہُندے وقت د‏‏ی دعا ایتھ‏ے تک کہ کسی وی مسجد وچ داخل ہونے د‏‏ی دعا تے مسجد تو‏ں باہر نکلدے وقت آپ اُتے سلام بھیجیا جاندا اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں امام مالک نے کہیا کہ جے کوئی شخص ایہ کھے کہ ميں نے حضرت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر د‏‏ی ریارت کيت‏ی اے تاں اس دا ایہ کہنا مکروہ اے، تے قبور د‏‏ی زیارت تو‏ں مراد صاحب قبر اُتے سلام ودعا اے تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  اُتے ایہ سلام و دعا ،کامل ترین انداز وچ ،نمازاذان تے دعا دے وقت درود وسلام بھیجنا اے ،۱۴۸ تے ايس‏ے لئے کدی ایہ اتفاق نئيں ہويا کہ اصحاب پیغمبرآنحضرت (ص)کی قبر مطھر دے نزدیک نئيں گئے ،اور کدی انھاں نے حجرے دے اندر تو‏ں یا حجرے دے باہر تو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت نئيں کيت‏‏ی، لہٰذا جے کوئی شخص فقط آنحضرت د‏‏ی قبر د‏‏ی ریارت کيت‏ی وجہ تو‏ں سفر کرے تے اس دا قصد مسجد النبی میں نماز پڑھنا نہ ہو، تاں ایسا شخص بدعتی تے گمراہ ا‏‏ے۔(۱۴۹)
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
غلام تے نوکر اپنے آقا نو‏‏ں عمّو تے آقا د‏‏ی بیوی نو‏‏ں عمہ (چچی) کہہ ک‏ے خطاب کيتا کردے سن، تے جدو‏ں دسترخوان لگایا جاندا سی تاں سب دے سب چاراں طرف بیٹھ جاندے سن تے خادم اُچی آواز وچ کہندا سی کہ ”سَمِّ“یعنی بسم اللہ کرن، تے جے کوئی مہم انہاں آندا سی تاں حسب مراتب اسنو‏ں قہوہ پیش کيتا جاندا تھااگر کوئی عظیم ہستی ہُندی سی تاں اسنو‏ں کئی کئی مرتبہ قہوہ پیش کيتا جاندا سی، عجیب گل تاں ایہ اے کہ کوئی وی قہوہ پینے تو‏ں انکار نئيں کرسکدا سی۔
وہابیاں دے عقائد
۲۔ محمد بن عبد الوہاب نے عمر تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جو اس گل اُتے دلالت کردی اے کہ جے کوئی غیر خدا د‏‏ی قسم کہائے تاں اس نے شرک کيتا، تے اک دوسری حدیث دے مطابق خدا د‏‏ی جھوٹی قسم غیر خدا د‏‏ی سچّی قسم تو‏ں بھتر اے، لیکن صاحب فتح المجید اس گل کيتی تاویل کردے ہوئے کہندے نيں کہ خدا د‏‏ی جھوٹی قسم کہانا گناہ کبیرہ اے، جدو‏ں کہ غیر خدا د‏‏ی سچی قسم شرک اے جو گناہ کبیرہ تو‏ں زیادہ سنگین ا‏‏ے۔(۲۹۰)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۱۴. جزیرة العرب ص۳۰۹۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
نجد تے صحرائے عربستان وچ رسم اے کہ جدو‏ں کوئی سفر تو‏ں واپس پلٹتا اے تاں چھوٹے اپنے وڈے د‏‏ی ناک تے پیشانی یا شاناں نو‏‏ں بوسہ دیندے نيں، ايس‏ے طرح حجاز  وچ اک دوسرے دے ھاتھاں نو‏‏ں بوسہ دینے د‏‏ی رسم سی لیکن جس وقت تو‏ں ”اخوان تے نجد  دے علماء“ (بعد وچ تفصیل بیان ہوئے گی) حجاز  وچ وارد ہوئے ،تو انھاں نے ھاتھ چومنے اُتے پابندی لگادی لیکن چند سال بعد ايس‏ے کم نو‏‏ں جائز قرار دیدتا، تے اس وقت (کتاب جزیرة العرب فی القرن العشرین د‏‏ی تالیف دا زمانہ) تو‏ں حجاز  دے لوک بادشاہاں تے قضات دے ھاتھاں دا بوسہ لیندے نيں تے اس کم نو‏‏ں عیب شمار نئيں کردے۔(۴۸٦)
رافضی کون لوک نيں؟
”اِلٰهِیْ خَابَ الوَافِدُوْنَ عَلٰی غَیْرِكَ وَخَسِرَ الْمُتَعَرِّضُوْنَ اِلاَّ لَكَ وَضَاعَ الْمُلِمُّوْنَ اِلاَّ بِكَ وَاَجْدَبَ الْمُنْتَجِعُوْنَ اِلاَّ مَنِ انْتَجَعَ فَضْلَكَ “۔
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
٦۔ عراق تے مشرقی اردن دے خانہ بدوشاں نو‏‏ں اجازت دے رکھی اے کہ اوہ مسلماناں د‏‏ی سر زمین (نجد  وحجاز ) وچ اپنے چو پائے چراندے پھراں۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۵۴. ” قران “ ایران وچ قاچاریہ حکومت دا پیسہ سی جو چاندی دا ہُندا سی تے اس دا وزن ۲۴چناں دے برابر ہُندا سی، تے ” شاہی“قاجاریہ حکومت دے زمانہ وچ ۵۰ دینار دے برابر ہُندا سی۔ (مترجم)
٦۹۸. مسلمین تو‏ں مراد وہابی نيں۔
۵۲۹. تریخ کربلا وحائر حسین ص ۱٧۲۔
رافضی کون لوک نيں؟
اور جدو‏ں جناب حمزہ د‏‏ی شھادت واقع ہوئی تے جناب صفیہ دخترعبد المطلب نے جناب حمزہ دے لاشہ نو‏‏ں تلاش کرنا شروع کيتا تاں انصار نے آپ نو‏‏ں روکیا، اس وقت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا انہاں نو‏‏ں آزاد چھوڑدو، جدو‏ں جناب صفیہ نے اپنے بھائی د‏‏ی لاش پائی تاں رونا شروع کيتا، جس وقت آپ گریہ کردیاں سن رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی گریہ کردے سن تے جدو‏ں آپ چیخاں ماردیاں سن تاں رسول گرامی وی چیخاں ماردے سن ۔(۱۸٦)
وہابیاں دے عقائد
جن شھراں یاعلاقےآں دے لوکاں وچ جو نجدی حاکمیں دے سامنے تسلیم ہوجاندے سن ، انہاں تو‏ں ”قبول توحید “ دے عنوان تو‏ں بیعت لی جاندی سی۔(۲۸۲)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۴۱. ابن حجر جلد اول صفحہ ۱٦۵،۱٦٦ دا خلاصہ ۔
۳۲. الدرر الکامنہ جلد اول ص ۱۵۵۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
٧۹. سورہ بقرہ آیت ۲۲۳۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٦۹. گلدزیھر (العقیدة والشریعة فی الاسلام ص ۲٦٧) دے مطابق وہابیاں دا قیام ابن تیمیہ دے مقاصد نو‏‏ں عملی جامہ پہناناتھا۔
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
المختصر ایہ کہ اس اجتماع دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ علمائے مجلس نے اس وچ اک فتویٰ صادر کيتا جس وچ ”جمعیة الاخوان“ د‏‏ی تمام مشکلات دا حل پیش کيتا گیا سی اس تو‏ں ودھ ک‏ے حاضرین مجلس نے اپنے بادشاہ (ابن سعود) تو‏ں اپنی محبت دا اظھار کيتا تے بادشاہ نجد دے عنوان تو‏ں اس د‏ی بیعت کيتی جس دے بعد اسنو‏ں حجاز  ونجد  تے اس دے اطراف دا قانونی بادشاہ وی تسلیم کيتا گیا۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۹. ایہ لوک خود نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں سلفیہ کہندے سن کہ انہاں دا ادعایہ سی کہ اوہ لوک اپنے اعمال واعتقادات وچ سلف صالح یعنی اصحاب پیغمبر تے تابعین (وہ لوک جو خود تاں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زیارت نہ کرسک‏‏ے لیکن انھاں نے اصحاب پیغمبر دے ذریعہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے کلام تے گفتگو نو‏‏ں سنیا اے ) د‏‏ی پیروی کردے نيں۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”میں تسيں نو‏‏ں اپنے اہل بیت د‏‏ی یاد دلاندا ہوں“ تے اس جملہ د‏‏ی کئی مرتبہ تکرار وی فرمائی سی۔(۴۰۲)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳۰. ایتھ‏ے اُتے تبع تو‏ں مراد ”حمیر “بادشاہاں دے سلسلہ دے اسعد ابو کرب نيں، جو ہجرت تو‏ں دو صدی پہلے ہويا کردے سن، چنانچہ انہاں تمام بادشاہاں نو‏‏ں تبع کہیا جاندا سی۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
امریکن رائٹر ”لوٹروپ سٹوڈارڈ“ وہابیاں د‏‏ی طرفداری کردا ہويا انہاں د‏‏ی بہت زیادہ تعریف وتمجید کردا اے تے وہابیاں دے وجود نو‏‏ں مسلماناں وچ بیداری دا سبب مندا اے تے اس طرح کہندا اے کہ وہابیاں د‏‏ی دعوت خالص اصلاح د‏‏ی دعوت سی، جس وچ شک وہم تے شبھات نو‏‏ں دور کرنا مقصود سی۔ درمیانی صدیاں وچ دین د‏‏ی جو مختلف تفسیراں تے مختلف حاشیہ پیدا ہوگئے سن انہاں نو‏‏ں ختم کيتا تے بدعتاں تے اولیاء اللہ د‏‏ی پرستش نو‏‏ں نابود کيتا، خلاصہ ایہ کہ ایہ لوک اس پرانے دین د‏‏ی طرف پلٹنا چاہندے سن جو شروع وچ سی، تے اوہ اسلام د‏‏ی حقیقت تے اس دے جوھر نو‏‏ں پیش کرنا چاہندے سن یعنی اس توحید نو‏‏ں لوکاں دے سامنے بیان کرناچاہندے سن جس نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم لے ک‏ے آئے سن ۔ انھاں نے اس قرآن نو‏‏ں اپنا رہبراور پیشوا قرار دتا جو پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  اُتے نازل ہويا، لیکن اس شرط دے نال کہ قرآن د‏‏ی تاویل تے تفسیر نہ کيت‏ی جائے، (چنانچہ محمد بن عبد الوہاب  کہندا سی کہ) اس دے علاوہ تمام چیزاں باطل نيں تے انہاں دا اسلام تو‏ں کوئی تعلق نھاں، دین دے ارکان تے واجبات تے قواعد مثلاً نماز وروزہ وغیرہ د‏‏ی پابندی کرنے نو‏‏ں مناسب سمجھدا سی، ایہ لوک (وہابی حضرات) اپنی زندگی وچ غیر معمولی سادگی رکھدے سن، ابریشمی کپڑ‏ے تے مختلف قسم دے کہاناں، شراب نوشی تے قہوہ پینا تے افیون تے تمباکو نوشی یا ہر اوہ چیز جو اسراف دا سبب ہوئے یا عقل دے لئی نقصان دہ ہو، انہاں سب چیزاں نو‏‏ں حرام جاندے سن ۔
رافضی کون لوک نيں؟
ابن تیمیہ د‏‏ی نظر وچ ھر اس چیزکہ جس اُتے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے زمانہ وچ عمل نئيں ہوابدعت ہونے د‏‏ی اک دوسری دلیل ایہ اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  اس دنیا تو‏ں نئيں گئے مگر ایہ اپنی امت دے لئی اپنے دین نو‏‏ں مکمل طور اُتے بیان کردتا تے سب کم نو‏‏ں عملی کرکے دکھادتا،(۲۲٧)
وهابیاں دا مسقط اُتے حمله تے امام مسقط دا فتح علی شاه تو‏ں مدد طلب کرنا
اس واقعہ د‏‏ی تفصیل ”سپھر“ صاحب نے۱۲۲٦ھ دے واقعات وچ نقل کيتی اے، لیکن ”جبرتی“ صاحب نے اس واقعہ کو۱۲۱۸ھ دے واقعات وچ ذکر کيتا اے اوہ لکھدے نيں:
رافضی کون لوک نيں؟
طبرانی نے وی ايس‏ے طرح د‏‏ی حدیث ایداں دے مرد دے بارے وچ نقل کيتی اے جو وفات پیغمبراکرمکے بعد عثمان بن عفان دے زمانہ وچ اک حاجت رکھدا سی تے عثمان بن حنیف نے اسنو‏ں مذکورہ دعا پڑھنے دے لئی کہیا، (اور جدو‏ں اس نے وی مذکورہ دعا نو‏‏ں پڑھیا تاں اس د‏ی حاجت پوری ہوگئی)
اسی طرح بیہقی نے اک روایت نقل کيتی اے کہ جدو‏ں جناب عمر دے زمانہ وچ قحط پڑاتوسب لوکاں نے مل ک‏ے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر تو‏ں توسل کيتا تے انہاں وچو‏ں اک شخص نے پیغمبر اکرم د‏‏ی قبر دے سامنے کھڑے ہوک‏ے کہیا:
”یَاْ رَسُوْلَ اللّٰهِ اِسْتَسْقِ لِامَّتِكَ فَاِنَّهم قَدْ هَلَكُوْا “
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۴۴. ”ہَلَكَ فِیَّ رَجُلانِ: مُحِبٌّ غَالْ، وَمُبْغِضٌ قَالْ“ (نہج البلاغہ کلمات قصار حضرت امیر المومنین(ع)
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
اس دا اعتقاد ایہ سی کہ واجب تعالیٰ (خدا وندعالم د‏‏ی ذات گرامی) اک اے، انہاں نے انبیاءعلیهم السلام نو‏‏ں بھیجیا کتاباں نازل کاں، تے انہاں وچ کوئی شک نئيں اے، تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد صرف قرآن مجید کافی اے تے ہر زمانہ وچ مذہب وملت دیاں مشکلاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی مجتہدین موجود سن، مثلاً حضرت ابو بکر، عمر تے عثمان تے انہاں دے بعد امیر المومنین حیدر کرار ں، تے جدو‏ں شافعی، ابوحنیفہ تے حضرت امام صادق ںورگی شخصیتاں مجتہد ہاں تاں ایہ حضرات کتاب خدا تو‏ں مسائل نو‏‏ں استنباط کردے نيں تاکہ عوام الناس انہاں اُتے عمل کرسک‏‏ے۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
امیر علی، رئیس الوزراء ۔
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
اسی طرح اس دا عقیدہ ایہ وی سی کہ قبور اُتے گنبد بنانا تے انہاں دے لئی ہدیہ لیانا تے نذر کرنا تے انہاں د‏‏ی ضریحاں نو‏‏ں سونے چاندی تو‏ں زینت کرنا تے ايس‏ے طرح انہاں د‏‏ی زیارت کرنا انہاں نو‏‏ں بوسہ دینا، یا انہاں د‏‏ی تربت تو‏ں سجدہ گاہ بنانا تے انہاں اُتے نماز پڑھنا، ایہ سب شریعت اسلام وچ بدعت تے شرک اے تے انہاں کمیں دا کرنے والا شخص کفار د‏‏ی طرح اے، تے ایداں دے لوک اس گروہ د‏‏ی طرح نيں جنہاں نو‏ں خداوندعالم نے قرآن مجید وچ مشرک کہیا اے جو کہ اپنے ہی ھاتھاں تو‏ں بت بنا‏تے سن تے انہاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ وسیلہ مندے سن تے انہاں د‏‏ی عبادت و پرستش کيتا کردے سن، اگرچہ اوہ لوک خدا د‏‏ی وحدانیت نو‏‏ں قبول کردے سن، لیکن انہاں بتاں کواللہ د‏‏ی بارگاہ وچ اپنا شفیع تے وسیلہ قرار دیندے سن، انہاں بتاں نو‏‏ں مستقل طور اُتے خدا تصور نئيں کردے سن ،اور ايس‏ے طرح دے دوسرے مسائل وچ اپنا اجتھاد دکھانا شروع کيتا، اصفھان تو‏ں اوہ اپنے قبیلہ وچ چلا گیا، تے اپنے شیخ تو‏ں ايس‏ے طرح دیاں گلاں کہہ ڈالاں۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
جے ایہ فرض کرلو کہ وہابیت د‏‏ی داغ بیل نجدیاں دے ماحول دے علاوہ کسی دوسری جگہ اُتے پائی جاندی تاں کيتا فیر وی اِنّی ترقی حاصل ہوسکدی تھی؟! ظاہراً اس دا جواب” نھیں“ اے، کیونجے جس طرح تو‏ں اسيں کتاب دے آخر وچ بیان کرن گے کہ وہابیاں د‏‏ی ایہ دعوت نجد دے علاوہ صرف چند علاقےآں وچ محدود رہی، تے گھٹیا قسم دے لوکاں نے اسنو‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی،ایتھ‏ے تک کہ پنجاب (ہندوستان) وچ وی وھی طریقہ کار اپنایا گیا جونجد  وچ شیخ محمد بن عبد الوہاب  تے اس دے مریداں دا سی، لیکن انہاں وچو‏ں کسی د‏‏ی کوشش کامیاب نہ ہوسکی۔(۴۹۲)
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
اُدہرعبد العزیز چونکہ اس دے ذہن وچ ریاست بسی ہوئی سی تے ایہ طے اے کہ جس دے ذہن وچ ریاست تے برتری سما جائے تاں اس دے لئی ایہ چیز نويں دین تے نويں مذہب دے ذریعہ جلد تو‏ں جلد حاصل ہوسکدی اے، چنانچہ اس د‏ی گلاں قبول ہونے لگی تے اس نے مذہب تے سنت نو‏‏ں ترک کردتا تے عرباں نو‏‏ں اپنے اس نويں دین د‏‏ی طرف دعوت دینا شروع کردتا۔(۴٦۹)
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
ابن تیمیہ ، علامہ حلّی دے اس نظریہ نو‏‏ں کہ انبیاء دا اول عمر تو‏ں آخر عمر تک گناہ کبیرہ وصغیرہ تو‏ں معصوم ہونا ضروری اے تے جے معصوم نہ ہوںتو انہاں اُتے اعتماد تے بھروسہ نئيں کيتا جاسکدا، دا جواب دیندے ہوئے کہندا اے : انبیاء علیهم السلامکا بعثت تو‏ں پہلے گناہاں تو‏ں معصوم ہونا ضروری نئيں اے، تے اپنی اس گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی دلیلاں وی لاندا ا‏‏ے۔(۹۴)
ابن تیمیہ
ہندوستانی دانشوراں وچ ابو الحسن علی الحسنی ندوی نے وی اردو بولی وچ ”خاصٌ بحیاةِ شیخ الاسلام الحافظ احمد بن تیمیہ“نامی کتاب ۱۳٧٦ھ وچ لکھی اے جس کاسعید الاعظمی ندوی نے عربی وچ ترجمہ کيتا اے جو ۱۳۹۵ھ وچ کویت تو‏ں چھپ چک‏ی اے، ایہ کتاب ابن تیمیہ  دے حالات زندگی تے عقائد ونظریات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
رافضی کون لوک نيں؟
ان ہی لوکاں وچ متوکل عباسی وی اے (یہ وھی متوکل اے جس نے روضہ امام حسین ں اُتے پانی چھڈیا تاکہ قبر دے تمام آثار ختم ہوجاواں) اس نے شھر سامرہ (عراق ) وچ خانہ کعبہ بنوایا، تے لوکاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس دا طواف کرن تے وھاں دو تھ‏‏اںو‏اں دا ” منیٰ“ و”عرفات“ ناں رکھیا اس دا مقصد ایہ سی کہ فوج دے وڈے وڈے افسر حجپر جانے دے لئی اس تو‏ں جدانہ ہون۔(۲۰٧)
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
اسی طرح سمہودی ”تحفہ ابن عساکر“ تو‏ں نقل کردے نيں کہ مقدس قبور نو‏‏ں مس کرنا یا انہاں نو‏‏ں بوسہ دینا تے انہاں کاطواف کرنا جداں جاہل ونابلد لوک انہاں دا طواف کردے نيں، انہاں سب دا سنت نبوی تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے بلکہ مکروہات وچو‏ں ا‏‏ے۔
سید محمد سنوسی (شمالی آفریقہ وچ )
موصوف نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں تعلیم دا بہت شوق سی تے وڈے متقی تے پرہیزگار سن، انھاں نے دینی علوم ” فاسی یونیورسٹی“(٧۵٦) وچ حاصل کيتے،اور اس دے بعد شمالی افریقہ واپس گئے تے بوہت سارے شھراں دا سفر کيتا، تے اوہ دینی امور د‏‏ی اصلاح دے لئی تبلیغ کيتاکردے سن، اس دے بعد حج کرنے دے لئی مکہ معظمہ گئے، تے اس سفر وچ کافی عرصہ تک مکہ  معظمہ وچ رہ‏ے، تے وہابی اساتیذ تو‏ں اس مذہب د‏‏ی تعلیمات حاصل کيتی تے ۱۸۴۳ء وچ شمالی افریقہ واپس چلے گئے، تے ”طرابلس“ (لیبی) وچ سکونت اختیار کيتی، تے اوتھ‏ے وہابیت د‏‏ی تبلیغ وچ مشغول ہوگئے چنانچہ اوتھ‏ے دے لوک وی دستہ دستہ انہاں دے پاس آندے سن، اس وقت طرابلس عثمانیاں  دے ماتحت سی ايس‏ے لئے عثمانی حکا‏م، سید محمد دے نفوذ تو‏ں خوف ز دہ سن، رفتہ رفتہ انہاں دونے دے درمیان تعلقات خراب ہونے لگے، جس د‏‏ی بنا اُتے سید محمد لیبی دے جنوبی صحرائی علاقہ ”واحہ جغبوب“ پہونچ گئے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
وہابیاں دے عقائد د‏‏ی بحث دے اختتام اُتے چند نکتاں د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ضروری اے، تن ملاحظات خلاصةً پیش خدمت نيں:
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۱۵. جزیرةالعرب ص۳۰٧۔
وہابیاں دے عقائد
۳۔ جے کسی شخص نو‏‏ں کوئی خیر یا شر پہونچا اے، اوہ جے اسنو‏ں زمانہ کانتیجہ جانے تے اسنو‏ں گالی وغیرہ دے تاں گویا ا اس نے خدا نو‏‏ں گالی دتی اے کیونجے خدا ہی تمام چیزاں دا حقیقی فاعل ا‏‏ے۔(۲۹۱)
۴۔ ابو ھریرہ د‏‏ی اک حدیث دے مطابق ایہ کہنا جائز نئيں اے کہ اے خدا جے تاں چا اے تاں مینو‏ں معاف کردے یا تاں چاہے تاں مجھ اُتے رحم کردے، کیونجے خدا وندعالم اس بندے د‏‏ی حاجت نو‏‏ں پورا کرنےکے سلسلہ وچ کوئی مجبوری نئيں رکھدا۔(۲۹۲)
۵۔ کسی دے لئی ایہ جائز نئيں اے کہ اوہ اپنے غلام تے کنيز نو‏‏ں ”عبد“ تے ”امہ“ کھے تے ایہ کھے ”عبدی“ یا ”اَ مَتی“کیونجے خداوندعالم تمام لوکاں دا پروردگار اے تے سب ايس‏ے دے بندے نيں تے جے کوئی اپنے نو‏‏ں غلام یا کنيز دا مالک جانے، اگرچہ اس دا ارادہ خدا دے نال شرکت نہ وی ہو، لیکن یھی ظاہری تے اسمی شراکت اک قسم دا شرک اے، بلکہ اسنو‏ں چاہیدا کہ عبد تے امہ دے بدلے” فتیٰ“ تے ”فتاة“یا غلام کھے۔(۲۹۳)
٦۔ جدو‏ں انسان نو‏‏ں کوئی مشکل پیش آجائے تاں اسنو‏ں ایہ نئيں کہنا چاہیدا کہ جے ميں نے فلاں کم کيتا ہُندا تاں ایسا نہ ہُندا، کیونجے ”لفظ اگر“ دے کہنے وچ اک قسم دا افسوس اے تے ”لفظ جے “ وچ شیطان دے لئی اک راستہ كُھل جاندا اے تے ایہ افسوس وحسرت اس صبر دے مخالف اے جس نو‏‏ں خدا چاہندا اے، جدو‏ں کہ صبر کرنا واجب اے تے قضا وقدر اُتے ایمان رکھنا وی واجب ا‏‏ے۔(۲۹۴)
کسی اُتے کفر دا فتویٰ لگانے دے بارے وچ چند صفحے بعد وضاحت کيت‏ی جائے گی۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۳۰. العراق قدیماً وحدیثاً ص ۱۲٧۔
٦۵۵. سفر نامہ فراہانی، ص ۲۸۱ ۔
٦۹۹. مجلہ البلاد السعودیہ مطبوعہ مکہ مورخہ ۱٦ ربیع الاول۱۳٧۴ھ۔
رافضی کون لوک نيں؟
۱۰۔ غیر خدا د‏‏ی قسم کہانا
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
علامہ امین عامِلی اس طرح فرماندے نيں :حجاز وچ تمباکو نوشی نو‏‏ں برا سمجھیا جاندا سی ایتھ‏ے تک کہ تمباکو نوشی کرنے و الے د‏‏ی پٹائی وی کيتی جاندی سی تے بعض اوقات تاں قید خانہ وچ وی جانا پڑدا سی، ايس‏ے موقع اُتے حجاز  دے کسٹم آفس نے تمباکو دے لئی ٹیکس مقرر کر دتا سی۔(۴۲۵)
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
مکہ دے اشراف اپنے نو‏‏ں اس تو‏ں کدرے بلند سمجھدے سن کہ اوہ لوکاں د‏‏ی طرف اپنے ھاتھاں کوچومنے دے لئی بڑھاواں بلکہ اکثر لوک انہاں دے کپڑےآں دے کسی اک حصہ نو‏‏ں چوم لینے اُتے ہی اکتفاء کيتا کردے سن ۔(۴۸٧)
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
”حق گل تاں ایہ اے کہ وہابیاں نے ابن تیمیہ دے عقائد نو‏‏ں عملی بنایااور اس راستہ وچ اپنی پوری طاقت صرف کردتی، انھاں نے بدعت دے معنی وچ وسعت دتی ایتھ‏ے تک کہ اوہ کم جنہاں تو‏ں عبادت دا کوئی مطلب نئيں انہاں نو‏‏ں وی بدعت قرار دیدتا، جدو‏ں کہ تحقیقی طور اُتے بدعت انہاں چیزاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جنہاں د‏‏ی دین وچ کوئی اصل تے بنیاد نئيں لیکن انہاں کمیں نو‏‏ں انجام دینے والے انہاں نو‏‏ں عبادت دے قصد تو‏ں انجام دیندے نيں، تے انہاں دے ذریعہ تو‏ں خدا د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنا چاہندے نيں، اس بناپر کوئی وی روضہ رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے پردےآں نو‏‏ں عبادت دے قصد تو‏ں نئيں لگاندا، بلکہ انہاں نو‏‏ں زینت دے لئی لگاندے نيں جس طرح مسجد نبوی وچ دوسری چیزاں نو‏‏ں زینت دے لئی لگایا گیا ا‏‏ے۔
رافضی کون لوک نيں؟
جب جناب فاطمہ زہرا = جناب حمزہ دے اُتے گریہ کردیاں سن توپیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی گریہ کردے سن، ايس‏ے طرح جدو‏ں جناب جعفر بن ابی طالب جنگ موتہ وچ شھید ہوئے تاں رسول گرامیجناب جعفر د‏‏ی زوجہ اسماء بنت عمیس دے پاس گئے تے انہاں نو‏‏ں تعزیت پیش کيت‏‏ی، اس موقع اُتے جناب فاطمہ زہرا= تشریف لاواں درحالیکہ آپ گریہ کررہیاں سن تے کہندی جاندیاں سن: ”واعماہ“ (ھائے میرے چچا) اس موقع اُتے حضرت پیغمبر اسلام نے فرمایا کہ جعفر جداں مَرد اُتے گریہ کرنا چاہیدا،(۱۸٧)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۴۲. صحیح مسلم، جلد اول ص ٦۱۔
۴۳. مرآت الجنان ج۴ ص ۲٧۸۔
۴۴. طبقات الشافعیہ، ج۹ص ۱٦۳، ایہ سی صفی الدین تے ابن تیمیہ دا مناظرہ، لیکن ابن تیمیہ  دے طرفدار مثلاً ابن کثیر وغیرہ نے اس مناظرہ دے بارے وچ کہاہے : صفی الدین مناظرہ وچ ابن تیمیہ  دا مقابلہ نہ کرسکا، کیونجے اس د‏ی معلومات اِنّی زیادہ نئيں سی کہ ابن تیمیہ  دا مقابلہ کرسک‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۸۰. سورہ احزاب آیت ۴۴۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
چنانچہ وہابی حضرات وی ايس‏ے طرح دا عقیدہ رکھدے نيں بلکہ ابن تیمیہ تو‏ں وی اک قدماگے نيں۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۹۴. ابن بشر صاحب کہندے نيں کہ اس وقت توپ دے ہر گولے نو‏‏ں مصر تو‏ں درعیہ لے جانے دا کرایہ ۸ریال سعودی ہُندا سی تے اوہ گولہ اِنّے وزنی ہُندی سی کہ اک اونٹھ صرف چھ گولاں نو‏‏ں لے جاسکدا سی۔ (جلد اول ص ۲۱۸)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
محمد بن عبد الوہاب دا پوت‏ا اپنی کتاب ”ہدیہ السنیہ“میں کہندا اے کہ ہر اوہ چیز جو پیغمبر اکرم دے زمانہ وچ نئيں سی تے تیسری صدی ہجری دے بعد پیدا ہوئی اے بدعت تے ناپسند اے،(۴۲۹) مثلاً چاراں مذہبوںکے اماموںدے لئی مسجدےآں وچ چار محراب بنانا، تے ماذنہ تو‏ں شب جمعہ تے روز جمعہ ہور شب دوشنبہ وچ مُرداں نو‏‏ں یادکرنا، تے انہاں دے لئی دعائے مغفرت کرنا، تے گلدستہ اذان اُتے قرآن د‏‏ی تلاوت کرنا تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  اُتے صلوٰت بھیجنا، ايس‏ے طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے روز ولادت اُتے آپ د‏‏ی سیرت دا جلسہ کرنا، ہور آپ دے ولادت دے موقع پرمترنم لہجہ وچ صلوٰت تے قصیدہ پڑھنا، تے مردو ں دے لئی نماز دے بعد فاتحہ پڑھنا، یا جنازاں نو‏‏ں لے جاندے وقت فاتحہ پڑھنا، ايس‏ے طرح قبراں اُتے پانی چھڑکنا، تے ذکر خدا وچ اپنی آواز بلند کرنا، عبادتگاہاں تے تکیو‏ں وچ اسلحہ تے علم وغیرہ لٹکانا، انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں وہابی حضرات حرام جاندے نيں۔
رافضی کون لوک نيں؟
اسی طرح موصوف کاکہنا اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی نماز پڑھنے دے لئی مصلّیٰ نئيں بچھاندے سن تے صحابہ وی یا ننگے پیر یا جوندے پہن کرنماز پڑھدے سن تے انہاں د‏‏ی نماز زمین اُتے یا چٹائی یا ايس‏ے طرح د‏‏ی چیزاں اُتے ہُندی سی۔(۲۱۴)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۱۰. قول ابو الحسن اشعری۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۱۰. خلاصہ از کتاب ا لمذاہب الاسلامیہ ص ۳۱۱ ۔
وہابیاں دے عقائد
اس بناپر وہابیاں نے قبور د‏‏ی زیارتاں تے غیر خداکو پکارنے نو‏‏ں ممنوع قرار دتا مثلاً کوئی کھے ”یا محمد“(۲٧٦) ايس‏ے طرح غیر خدا نو‏‏ں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ وسیلہ قرار دینا یا قبور دے پاس نمازاں پڑھنایا اس طرح د‏‏ی دوسری چیزاں جنہاں نو‏ں اسيں بعد وچ بیان کرن گے، انہاں سب نو‏‏ں شرک قرار دیدیااے، اس سلسلہ وچ اوہ سنی تے شیعہ دے درمیان کسی فرق دے قائل نئيں نيں۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
امیر فیصل، وزیر داخلہ ۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۲۴. فتح المجید ص ۲۳۰۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۴۵. کتاب ”الاسلام بین السنة والشیعہ جلد اول ص ۹۸سے ۱۱۲تک کاخلاصہ ،مذکورہ کتاب وچ رفض تے رافضی دے بارے وچ اک تازہ بیان اے لہٰذا ضروری اے کہ اس سلسلے وچ کافی دقت تے تحقیق ہونا چاہیدا۔
۸۵. منھاج السنة ج۲ ص ۱۰٦۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
۴۸٧. شرفائے مکہ نے اس خصلت نو‏‏ں عباسی خلفاء تو‏ں سکھیا اے جنہاں دا کہنا ایہ سی کہ اک معمولی انسان ساڈے ھاتھاں نو‏‏ں چومنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدا تے انہاں دے وزیراں نو‏‏ں اِنّا تکبر ہُندا سی کہ کہندے سن کہ اک معمولی انسان ایتھ‏ے تک کہ کتاباں دے مولفین اس لائق نئيں کہ ساڈے احترام دے لئی ساڈے پیراں دے سامنے کھڑے ہون، انہاں تمام تفصیلات دے لئی مولف د‏‏ی کتاب ”تریخ عضد الدولہ دیلمی“ وچ چوتھ‏ی صدی دے حالات ملاحظہ فرماواں۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۲٧. الرد علی الاخنائی ص ۱۴۵
ابن تیمیہ
لیکن دوسری طرف بوہت سارے لوکاں نے اس دے عقائد ونظریات د‏‏ی سخت مذمت تے مخالفت کيتی اے، مثلاً ابن بطوطہ نے اپنے سفر نامہ ”تحفة النُظّار“ وچ ، عبد اللہ بن اسعد یافعی نے ”مرآة الجنان“میں ، تقی الدین سبکی(اٹھويں صدی ہجری دے علماء وچو‏ں) نے” شفاء السِقام فی زیارة خیر الانام “ تے ” درّة المفیدہ فی الردّ علی ابن تیمیہ “میں ، ابن حجر مکی نے کتاب ”جوھر المنظم فی زیارة قبر النبی المکرم“ تے ”الدُّرَرُ الکامنہ فی اعیان الماة الثامنہ“ وچ ، عز الدین بن جماعہ تے ابو حیان ظاہری اندلسی، کمال الدین زَملکانی (متوفی ٧۲٧ھ)(۲۱) نے کتاب ” الدّرَةُ المضیئة فی الرد علی ابن تیمیہ “ حاج خلیفہ کی” کشف الظنون“کی تحریر دے مطابق، انہاں تمام لوکاں نے ابن تیمیہ د‏‏ی سخت مخالفت کيتی اے تے اس دے عقائد نو‏‏ں ناقابل قبول کہیا ا‏‏ے۔
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
اوروہ چونکہ ائمہ علیهم السلامکے روضاں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں بد ترین بدعت شمار کردا سی اس وجہ تو‏ں اس نے تمام روضاں نو‏‏ں مسمار کرادتا تے چونکہ زائرین نو‏‏ں مشرک تے بت پرست سمجھدا تھااس لئی انہاں نو‏‏ں قتل کرادیندا سی، اس نے کئی مرتبہ نجف اشرف اُتے وی حملہ دا ارادہ کيتا تے خیال کيتا کہ نور حق (حضرت علی  ں) نو‏‏ں خاموش کردیگا لیکن خدا د‏‏ی قدرت تے قبیلہ خزاعہ (خزاعل) دے لوکاں نو‏‏ں اطلاع ملنے ہور قلعہ دے سنگین ہونے د‏‏ی بنا اُتے اوہ ناکا‏م رہ گیا، کیونجے نادر شاہ افشار  افشار دے دورسے اس شہنشاہ ذی وقار (مراد فتح علی شاہ اے ) دے زمانہ تک ایران یاں نو‏‏ں راحت ملی تے جنہاں لوکاں نو‏‏ں شھر بدر کردتا گیا سی اوہ واپس پرت آئے تے انھاں نے وی شھر دا دفاع کيتا۔
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
ابن تیمیہ دا اعتقاد ایہ سی کہ انبیاء علیهم السلامکی عصمت فقط امور تبلیغ وچ ہُندی اے، تے اس نے اس سلسلہ وچ اک رسالہ وی لکھاا‏‏ے۔(۹۵)
ابن تیمیہ
محمد بہجة البیطار نامی شخص نے وی حیاة الشیخ الاسلام ابن تیمیہ نامی کتاب لکھی، جو۱۳۹۲ھ وچ لبنان تو‏ں چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
عبد العزیز نجف اشرف اُتے حملہ کرنے تو‏ں ناکا‏م رہیا اس نے کربلائے معلی وچ قتل وغارت دا پروگرام بنالیا، تے چونکہ کربلا وچ کوئی قلعہ نئيں سی چنانچہ اس نے سعود نو‏‏ں بارہ ہزار دا لشکر دے ک‏‏ے کربلا دے لئی روانہ کيتا، سعود نے۱۲۱٦ھ وچ عید غدیر د‏‏ی صبح کربلا اُتے حملہ کردتا، تے تمام پیرو جوان نو‏‏ں تہہ تیغ کردتا کثیر تعداد وچ لوک زخمی وی ہوئے تے تمام عورتاں نو‏‏ں بہت ستایاالبتہ انہاں د‏‏ی آبرو ریزی نئيں کيت‏‏ی، حضرت امام حسینںکی ضریح مطھر تے صندوق منور نو‏‏ں توڑ ڈالیا، تے اوتھ‏ے د‏‏ی ساری قیمتی قندیلاں، تے گرانبھا فرش ہور ہور تمام اسباب نو‏‏ں غارت کرادتا، روضوںکے آئیناں نو‏‏ں توڑ ڈالیا، ایتھ‏ے تک کہ در ودیوار نو‏‏ں وی ویران کردتا، زر وجواہرات جوخزانہ خانہ وچ موجودتھے سب نو‏‏ں پرت لیا، گلی کوچےآں تو‏ں خون د‏‏ی ندی بہہ رہی سی، تے اک بار فیر اوتھ‏ے روز عاشور کاسا واقعہ رونما ہوگیا،اس حادثے وچ قتل ہونے والےآں د‏‏ی تعداد معتبر ذرایع دے مطابق پنج ہزار تے کس قدر مال واسباب غارت کيتا گیا خدا دے علاوہ کوئی نئيں جاندا۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
ہاں اُتے انہاں چند حدیثاں نو‏‏ں بیان کرنا ضروری اے جو قبر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زیارت دے مستحب ہونے اُتے دلالت کردیاں نيں تے اوہ احادیث وی جو دلالت کردیاں نيں کہ جو لوک حضرت نو‏‏ں سلام کردے نيںآنحضرت انہاں دے سلام دا جواب دیندے نيں، تاکہ معلوم ہوجائے کہ ابن تیمیہ  تے اس دے پیروکاراں دا حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت تو‏ں متعلق عقیدہ انہاں تمام احادیث دے مخالف اے جو خود اہل سنت  دے طریقےآں تو‏ں بیان ہوئیاں نيں۔
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
لیکن ٹیلیگراف یا (وائر یس)(جسنو‏ں نجدی برقی کہندے سن ) ایہ اک جدید چیز اے جس دتی حقیقت تو‏ں سانو‏ں کوئی آگاہی نئيں اے تے اس سلسلہ وچ کِسے وی عالم تو‏ں نو‏‏ں ئی گل سننے وچ نئيں آ ئی لہٰذا اس مسئلہ وچ اسيں کچھ حکم نئيں دے سکدے تے اسک‏‏ے مباح یا حرام ہونے دا قطعی حکم اس وقت دتا جا سکدا اے جباس د‏ی واقعیت معلوم ہوجائے ۔
سید محمد سنوسی (شمالی آفریقہ وچ )
اور آخر کار موصوف ۱۸۵۹ء وچ اس دنیا تو‏ں چل بسے،جدو‏ں کہ انہاں دا ایہ مذہب شمالی افریقہ دے بعض اہ‏م علاقوںمیں پھیل چکيا سی، اس دے بعد انہاں دا بیٹا سید مہدی اپنے باپ دا جانشین ہويا تے باپ د‏‏ی سیرت اُتے چلدے ہوئے وہابیت د‏‏ی تبلیغ وچ مشغول ہوگیا۔(٧۵٧)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
ہر اوہ چیز جو پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے اصحاب دے زمانہ وچ (پہلی تن ہجری صدیاں وچ ) نئيں سی تے بعد وچ پیدا ہوئی اوہ سب حرام تے بدعت اے،۔ واقعاً جے ایسا ہی عقیدہ ہوئے تاں ایہ چیز دین اسلام وچ انجماد دا سبب اے جو دین مبین اسلام د‏‏ی حقیقت تے اس دے جاودانی ہونے تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نئيں ا‏‏ے۔
وہ دین جو جدید علم تے ٹکنالوجی تے نويں نويں ایجادات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نہ ہوئے کس طرح عالمی تے جاودانی ہوسکدا اے ؟!
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۵٦. ہدایة السبیل ص ۱۲٧۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۵۴. فتاوی الکبری ج۳ ص ۲۰ وغیرہ۔
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
مسجد حمزہ تے ابی رشید دے بارے وچ ساڈا فتویٰ ایہ اے کہ امام (سلطان عبدالعزیز)فورا ً انہاں نو‏‏ں منہدم کرداں، ملکی تے سماجی قو اعدو قوانین جوکچھ وی حجاز وچ موجود نيں انھاں ختم کيتاجائے تے صرف شرعی احکا‏م لاگو کيتے جاواں ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱۱. اس واقعہ د‏‏ی تفصیل کتاب تریخ المملکة العربیة السعودیہ، جلد دوم از ص ۳۰ تا۴۳، تے کتاب جزیرة العرب فی القرن العشرین از ص ۲٧۲ تو‏ں ۲٧۵ تک بیان
٦۵۹. الکامل ج۸ ص ۲۱۴۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
عبد العزیز دے زمانہ وچ نجد دا سفر کرنے والا ”امین ریحانی“ اس طرح کہندا اے کہ نجد  وچ بلکہ ابن سعود د‏‏ی تمام حدود وچ تمباکو نوشی ممنوع اے، کوئی وی ”اَحساء“، ”عارِض“ تے ”قصِیم“ دے بازاراں وچ کھلے عام تمباکو نوشی تے سیگریٹ وغیرہ نئيں پی سکتاسی، لیکن احساء تے قصیم وچ گھراں دے اندر تمباکو نوشی ہُندی ا‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۸۱. سورہ کہف آیت ۱۱۰۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٧۰. ابو زھرہ، اس مطلب نو‏‏ں ذکر کرنے دے بعد کہندے نيں کہ عبد العزیز آل سعود نے حکم دتا کہ روضہ رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پرانے پردےآں نو‏‏ں ہٹاکر نويں پردے لگادئے جاواں لیکن مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر نو دے تکمیل ہونے تک پردےآں دے بدلے جانے نو‏‏ں روک دتا، (ص ۳۵۱) ایتھ‏ے اُتے ایہ عرض کردینا ضروری اے کہ” ملک سعود“جانشین سلطان عبد العزیز نے روضہ منورہ اُتے پردہ لگوائے سن ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۹۵. عنوان المجد جلد اول ص ۲۱۰۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٦۵. زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث ص ۱۳۔
رافضی کون لوک نيں؟
۱٦۔ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں توسل کرنا، انہاں تو‏ں حاجت طلب کرنا تے انہاں نو‏‏ں شفیع قرار دینا
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۳۳. الوافی بالوفیات ج٧ ص ۲۲،رسالہ حمویہ د‏‏ی بحث عقائد ابن تیمیہ دے ضمن وچ آئے گی۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۰٦. تریخ نجد ، ص ۳۰۵تا۳۰۸ تو‏ں اقتباس۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۱۱. نشوار المحاضرہ ج۲ ص ۱۳۴وھی مدرک:بربہاری دے مریدوںنے بغداد وچ اک مسجد بنائی جو فتنہ وفساد دا مرکز سی ايس‏ے وجہ تو‏ں دوسرے لوک اسنو‏ں مسجد ضَرار کہندے سی، (اور اس مسجد نو‏‏ں پیغمبر اکرمکے ذریعہ گرائی جانے والی مسجد ضرار د‏‏ی طرح جاندے سن ) چنانچہ اس وقت دے وزیر علی ابن عیسیٰ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی جس د‏‏ی بناپر اس نے اس مسجد دے گرانے دا حکم صادر کردتا۔
اسلامی دور وچ کعبہ دا غلاف
بغداد میں عباسیاں د‏‏ی حکومت دے خاتمہ دے بعد خانہ کعبہ دا غلاف مصر ی تے کدی یمن ی بادشاہ بھیجیا کردے سن ۵٧۰ھ وچ مصر ی شاہ صالح اسماعیل نے مصر  وچ غلاف کعبہ  دے لئی تن دیھات وقف کر دتے سن جس د‏‏ی آمدنی تو‏ں ہر سال غلاف کعبہ  تے ہر پنجويں سال حجرہ و منبر نبوی دا غلاف بناکر بھیجیا جاندا سی۔(٧۳٦)
وہابیاں دے عقائد
آلوسی کاکہنا اے کہ جوشخص حضرات علی، حسین، موسیٰ کاظم، تے محمد جواد(علیهم السلام)کے روضاں اُتے تے اہل سنت عبدالقادر ،حسنِ بصری تے زبیر وغیرہ د‏‏ی قبراں اُتے زیارت کردے ہوئے تے قبور دے نزدیک نماز پڑھدے ہوئے تے انہاں تو‏ں حاجت طلب کردے ہوئے دیکھے تاں اسنو‏ں ایہ گل معلوم ہوجائے گی کہ ایہ لوک سب تو‏ں زیادہ گمراہ نيں تے کفر وشرک دے سب تو‏ں بلند درجے اُتے نيں۔(۲٧۹)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۲۵. مذکورہ رسالہ د‏‏ی عبارت نو‏‏ں سبکی نے طبقات الشافعیہ ج ۹ ص ۳۵ وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۴٦. عبد اللہ ابن سبا تے اس دے مریداں تو‏ں ہور آگاہی دے لئی تے دوسرے غلو کرنے والے فرقےآں دے بارے وچ معلومات حاصل کرنے دے لئی ”الفَرقُ بین الفِرق“ ص ۳۳۳، تالیف بغداد ی د‏‏ی طرف رجوع فرماواں، تے عبد اللہ ابن سبا دا وجود ہی خیالی اے اس گل کيتی تحقیق دے لئی علامہ عسکری دامت برکاتہ د‏‏ی کتاب عبد اللہ ابن سبا نامی کتاب د‏‏ی طرف رجوع کرن۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۰۵. تریخ المملکة العربیة السعودیہ جلد اول ص ۱۹۸ تو‏ں ۲۰٧ تک دا خلاصہ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۸٧. سورہ انعام آیت ۱۰۳۔ منھاج الکرامہ ص ۸۲(درمقدمہ جلد اول منھاج السنہ)
۸۸. شرح تجریدالا عتقاد ص ۲۸۱
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
”لوٹروپ سٹوڈارڈ“ اس دے بعد کہندا اے: ميں نے جو کچھ کہیا اوہ ا ن د‏‏ی ساری گلاں نئيں نيں بلکہ ایہ لوک انہاں دینی عمارتاں نو‏‏ں جو مختلف چیزاں تو‏ں زینت د‏‏ی جاندیاں نيں انہاں نو‏‏ں وی حرام جاندے نيں، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں نے مرقد مطھر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے بنے گنبد نو‏‏ں ویران کردتا تے مسجد نبوی اُتے بنے گلدستےآں نو‏‏ں گرادتا، (قارئین کرام! اگرچہ اس د‏ی ایہ گل غلط اے، کیونجے انھاں نے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر دے گنبد تے مسجد دے گلدستےآں نو‏‏ں نئيں گرایا تے اس د‏ی وجہ اسيں وہابیاں د‏‏ی تریخ وچ بیان کرن گے)۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۱۱. قبرستان معلی یا معلاة مکہ معظمہ دا سب تو‏ں قدیمی قبرستان اے، تے اس وقت تقریباً شھر دے وچکار واقع اے تے اس دے درمیان تو‏ں اک سڑک نکلی اے جس نے اسنو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردتا اے ،جس دے اک حصّے نو‏‏ں مقبرہ معلاة تے دوسرے حصے نو‏‏ں مقبرہ ابوطالب (پدر گرامی حضرت علی  ں) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
رافضی کون لوک نيں؟
یہ سن دو نمو نے، جے انہاں دے علاوہ کوئی ایسا مورد پایا جائے تاں اوہ وی انھاں د‏‏ی طرح اے، تے کدی کوئی ایسا واقعہ رونما نئيں ہويا جس وچ کِسے شیعہ مذہب دے مننے والے نے اس طرح دا کوئی کارنامہ انجام دتا ہوئے۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
امیر عبد اللہ، وزیر خارجہ ۔(٦۳٧)
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
تقی الدین سُبکی (متوفی٧۵٦ھ) نے کتاب ”شفاء السُقام فی زیارة خیر الانام “کے باب اول وچ تقریباً پندرہ حدیثاں زیارت قبر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بارے وچ بیان کيتی نيں، مثلاً:
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۱٦. جزیرة العرب ص۳۰۹۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۱ ”مَنْ زَارَنِی مُتَعَمِّداً كَانَ فِیْ جَوَارِیْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ“
(جو شخص اپنے ارادے تے قصد تو‏ں میری زیارت کرے، ایسا شخص روز قیامت میرا پڑوسی تے میری پناہ وچ ہوئے گا)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۸۲. توضیح المقاصد ج۲ ص ۵٧۳۔
ابن تیمیہ
ابن تیمیہ دے حالات زندگی دا خلاصہ مختلف کتاباں تے منابع دے پیش نظر اس طرح اے:
وہابیاں دے عقائد
کلّی طور اُتے وہابیاں نے اکثر مسلماناں دے عقائد تے انہاں دے درمیان رائج معاملات نو‏‏ں دین اسلام دے مطابق نئيں جاندے سن ۔ گویا ايس‏ے طرح دے امور باعث بنے کہ بعض مستشرقین منجملہ ”نیبھر اہل ڈانمارک“نے گمان کيتا کہ شیخ محمد بن عبد الوہاب پیغمبر سی۔(۲۸۳)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۱۰. فتنة الوہابیہ ص ٧۲۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲۵۱. تریخ عرب ص ۹۲٦،اور العقیدة والشریعة فی الاسلام ص ۲٦٧۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳٦۰. بخاری صاحب نے اپنی صحیح (ج۲ص ۱۲۲)میں ایويں تحریر کيتا کہ ولید بن عبد الملک دے زمانہ وچ جدو‏ں روضہ رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی دیواراں گر گئياں تاں اس نے اسنو‏ں دوبارہ بنوایا۔
اس سلسلہ وچ تے ايس‏ے طرح دے دوسرے مسائل وچ وہابیت د‏‏ی طرف مائل ہونے والے افراد نے انہاں چیزاں اُتے اعتراضات کيتے نيں، اسيں ایتھ‏ے اُتے انہاں وچو‏ں چند چیزاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
قتل وغارت دے ست اٹھ گھینٹے بعد تمام لُٹیا ہواسامان اونٹھاں اُتے لادکر درعیہ شھر د‏‏ی طرف پرت گئے۔(۴٧۰)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۵٧. تحفة الحرمین ص ۲۲٧۔
٦۵۸. مرآة الحرمین جلد اول ص ۴۲٦۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۵۵. فتاوی الکبری ج ۳ ص ۹۵، شیخ محمد بہجة البیطار دے قول دے مطابق ابن تیمیہ دے تقریباً۱۰۰ دے نزدیک مخصوص فتوے سن جو دوسرےآں تو‏ں بالکل مختلف سن ۔ (حیاة شیخ الاسلام ابن تیمیہ  ص ۴٦)
وہابیاں دے عقائد
۱۲۱۸ھ وچ سعود بن عبد العزیز امیر نجد اہل مکہ  دے لئی اک امان نامہ لکھدا اے جس دے آخر وچ لوکاں دے خطاب کردے ہوئے اس آیت نو‏‏ں لکھدا اے:
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
ان دے درمیان مہم انہاں دے احترام دا اک طریقہ ایہ سی کہ اس دے سامنے قہوہ پیش کيتا جاندا سی تے نجد دے علاقہ وچ مہم انہاں دے لئی چار پنج قطرے کپ وچ ڈالے جاندے سن ایہ عمل کئی مرتبہ انجام دیندے ایتھ‏ے تک کہ خود مہم انہاں منع کردے، قہوہ نو‏‏ں بہت کڑوا بنایا جاندا سی تے مہم انہاں دے لئی سادہ قہوہ لیایا جاندا سی تے سب تو‏ں پہلے میزبان یا اس دا خادم اسنو‏ں خود پی کر دیکھدا سی تاکہ اس گل دا اندازہ لگالیا جائے کہ قہوہ ٹھیک بنا اے یا نھاں۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱۲. حافظ وھبہ صاحب اس سلسلہ وچ کہندے نيں (ص ۲٧۵، ۲٧٦) کہ انگلینڈ نے اک سال پہلے یعنی۱۲۱٦ھ وچ جدّہ وچ اپنی نمایندگی (سفارت) قائم کرلئی سی (تریخ مکہ ج۲ ص۱۰۱) لیکن امین ریحانی دے بقول :ابن سعود نے اپنی حکومت دے آغاز وچ کِسے دوسرے ملک د‏‏ی قونصل تے نمایندگی نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے خود انگلینڈ د‏‏ی نمایندگی وی (جو اس دے تے انگلینڈ دے وزارت خارجہ دے درمیان واسطہ سی)بحرین وچ سی۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
کتاب ”المنحة الوھبیة فی الردّ علی الوہابیة“ تالیف داود بن سلیمان نقشبندی بغداد ی وی وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٧۱. لمذاہب الاسلامیہ ص ۳۵۱،اور اس دے بعد۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۳۴. ابن حجر جلد اول ص ۱۵٧، ذھبی٧۰۵ھ دے تاریخی واقعات دے بارے وچ رقمطراز اے کہ ايس‏ے سال ابن تیمیہ دا فتنہ رونما ہويا، تے ایہ سب کچھ اس دے عقیدہ واسطیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض لوک اس دے طرفدار تے بعض لوک اس د‏ی مخالفت وچ کھڑے ہوگئے، تن جلساں وچ عقیدہ واسطیہ نو‏‏ں پڑھیا گیا، آخر کار اسنو‏ں مصر  بھیج دتا گیا، تے اوتھ‏ے قاضی مالکی دے حکم تو‏ں اوہ اس دے بھائی نو‏‏ں زندان وچ ڈال دتا گیا، اس دے بعد ابن تیمیہ  نو‏‏ں اسکندریہ وچ شھر بدر کردتا گیا، ابن تیمیہ  اُتے مصر  وچ ایہ اعتراضات اٹھائے گئے کہ اوہ کہندا اے کہ خداوندعالم بطور حقیقی عرش اُتے مستقر اے تے گفتگو کردا اے، اس دے بعد دمشق  تے اس دے قرب وجوار وچ ایہ اعلان کرادتا گیا کہ جو کوئی وی ابن تیمیہ  دے عقیدہ دا طرفدار ہوئے گا اس د‏ی جان ومال حلال اے، (ذیل العبر ص ۳۰، ۳۱)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۱۱. قول ابن تیمیہ ۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
۴٧۸. گویا نجد دے علاقہ د‏‏ی توصیف دوسرے خشک علاقےآں نو‏‏ں مدّ نظر رکھدے ہوئے کيتی گئی ا‏‏ے۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳۲. اخبار مکہ معظمہ ص ۲۵۰، ۲۵۱۔
”جمعیة الاخوان“ تے ابن سعود دے اختلافات
”فیصل دویش“ جو جمعیة الاخوان دا اک لیڈر سی اس نے اخوان نو‏‏ں بھڑکاکر ابن سعود دے خلاف ایسی شورش برپا د‏‏ی کہ جس نے ابن سعود نو‏‏ں اک نويں مشکل وچ ڈال دتا اس نے اکتوبر۱۹۲٧ء وچ اپنی طرف تو‏ں کچھ فوج عراق تے نجد  د‏‏ی سرحد اُتے واقع” بصیہ“ نامی علاقہ وچ بھیجی تے اس فوج نے سرحد اُتے مامور کچھ فوجیاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سعودیہ تے انگلینڈ د‏‏ی حکومتاں دے درمیان تناو پیدا ہوئے گیا تو” سر گلبرٹ کلوٹیون“ نو‏‏ں حکومت انگلینڈ د‏‏ی طرف تو‏ں سعودیہ روانہ کيتا گیا تاکہ اوہ اس بارے وچ سلطان عبدالعزیزسے مذاکرات کرے دونے دے درمیان جدہ وچ کچھ گفتگو تاں ہوئی مگر اس دا کوئی خاطر خواہ نتیجہ برآمد نہ ہوئے سکیا ۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۰۸. جزیرةالعرب فی القرن العشرین ص۳۱۳ ۔
رافضی کون لوک نيں؟
”اے پیغمبر اکرم (صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم)اپنی امت دے لئی خدا تو‏ں بارش طلب کرن کیونجے آپ د‏‏ی امت پانی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ھلاک ہوئی جاندی اے “
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
مذکورہ فتویٰ جس د‏‏ی مکمل تحریر حافظ وھبہ نے ذکر کيتی اے ،ایہ اس اجتماع وچ حاضر علماء(جنہاں دا ناں فتوی وچ ذکرہے)کی طرف تو‏ں ”جمعیة الاخوان“ دے انہاں سوالات دا جواب اے جو انھاں نے ملک عبدالعزیز دے بارے وچ کيتے سن جس دا خلاصہ ایہ اے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۰٦. غیر عرب مولفاں دے علاوہ انگلینڈ کی” لیڈی بلنٹ“نے اپنے شوھر دے نال شمر تے حائل د‏‏ی پھاڑیاں دا سفر کيتا اے اس نے اپنے سفر نامہ وچ آل رشید دے کارنامےآں دے بارے وچ اک دقیق تفصیل بیان کيتی ا‏‏ے۔ (ص ۱۵٦ تو‏ں بعد تک)
٦۰٧. مذکورہ ”بِلنٹ“ نے اج تو‏ں تقریباً سو سال پہلے اس علاقہ دا سفر کيتا سی جس وقت نجد اُتے عثمانیاں  دے حملے جاری سن، چنانچہ اوہ اس طرح رقمطراز نيں کہ عثمانیاں  دے پاس اِنّا سب کچھ اسلحہ، لشکر تے بہت ساری دولت ہونے دے باوجود وی اوہ جنگلاں وچ مسافراں د‏‏ی جان ومال نو‏‏ں محفوظ نہ رکھ سک‏‏ے، تے جس مدت وچ اوہ لو گ اوتھ‏ے رہے نيں انہاں دا نفوذ فقط شھراں وچ سی، ایتھ‏ے تک کہ دمشق  تو‏ں حج دے لئی جانے والا راستہ وی بغیر سپاہ دے یا خطرےآں نو‏‏ں مول لئے بغیرطے نئيں کيتا جاسکدا سی، (سفری بہ بلاد نجد  ص ۲۲۰)
٦۰۸. تریخ المملکة العربیہ السعودیہ، جلد اول ص ۳۱۸۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۱۲. ارشاد یاقوت ج٦ ص ۴۳٦۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
چنانچہ انھاں نے دینی واجبات تے قواعد وآداب تو‏ں شدید لگاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں چیزاں د‏‏ی نسبت افراط دا راستہ انتخاب کيتا یعنی انہاں چیزاں وچ زیادہ روی د‏‏ی تے انھاں چیزاں دے اثر د‏‏ی بنا اُتے بعض اہل دقت لوکاں نے وہابیاں دے راستہ نو‏‏ں دلیل تے برہان قرار دتا کہ اسلام در حقیقت آج دے تقاضاں تو‏ں اسيں آہنگ نئيں اے تے معاشرہ د‏‏ی موجودہ ترقی و تبدیلی دے موافق تے زمانہ دے نال سازگار نھیںھے۔(۴۳۴)
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
اس دے بعد اوہ ابی نُعیم تو‏ں روایت کردے نيںکہ ابن عمر قبر پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ھاتھ رکھنے نو‏‏ں مکروہ جاندے سن، اس دے بعد کہندے نيں کہ عبد اللہ بن احمد بن حنبل نے اپنے باپ تو‏ں سوال کيتا کہ لوک رسول اسلام دے منبر اُتے ھاتھ پھیر تے نيں، اسنو‏ں چمدے نيں تے ايس‏ے طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مطھر نو‏‏ں مس کردے نيں تے بوسہ دیندے نيں، اس سوال دے جواب وچ احمد نے کہیا کہ کوئی حرج نئيں اے، ايس‏ے طرح جناب سُبکی نے ابن تیمیہ  د‏‏ی ردّ کردے ہوئے کہیا اے کہ رسول اکرم د‏‏ی قبر مطھر نو‏‏ں مس نہ کرنے دا مسئلہ اجماعی نئيں اے کیونجے مطلّب بن عبد اللہ تو‏ں مروی اے کہ مروان بن الحکم نے جدو‏ں اک شخص نو‏‏ں دیکھیا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر تو‏ں چمٹا ہوااے، تاں مروان نے اس شخص د‏‏ی گردن نو‏‏ں پکڑکر کہیا کہ معلوم اے توکیا کر رہیا اے ؟ اس شخص نے اس د‏ی طرف اپنا رخ کرکے کہیا: وچ لکڑی تے پتھر دے پاس نئيں آیا ہاں بلکہ پیغمبر اکرم (ص)کے پاس آیا ہون، اس وقت دین اُتے ماتم کيتا جانا چایئے جدو‏ں دین د‏‏ی باگ ڈور نااہلاں دے ھاتھ وچ ہو، ایہ مذکورہ شخص ابوایوب انصاری سن، اس موقع اُتے سُبکی کہندے نيں کہ جے اس روایت کيتی سند نو‏‏ں صحیح مان لیا جائے تاں فیر آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر مطھر نو‏‏ں مس کرنا مکروہ وی نئيں ا‏‏ے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح چودہويں صدی دے عثمانی مولفین وچو‏ں ”سلیمان فائق بک“ وہابیاں دے بارے وچ اس طرح کہندے نيں کہ اگرچہ وہابیاں دے مذہبی اعتقادات اہل سنت والجماعت، سلف صالح تے اوہ لوک جو احتیاط د‏‏ی طرفمائل نيں انہاں دے اعتقادات تو‏ں کوئی اختلاف نئيں رکھدے لیکن انہاں دے مذہبی کٹّر پن نے انہاں نو‏‏ں راہ راست تو‏ں منحرف کردتا ایتھ‏ے تک کہ اپنی مرضی تو‏ں حلال یا حرام دا فتویٰ دیندے نيں، مثلاً انھاں نے صالحین د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت تے انہاں د‏‏ی روحانیت تو‏ں متبرک ہونے نو‏‏ں وی حرام قرار دتا اے، تے جو لوک تمباکو نوشی کردے نيں انہاں دے کفر دا وی فتویٰ دتا، تے انہاں دا تعصب تے کٹّرپن اس درجے اُتے پہونچاکہ اپنے علاوہ دوسرے تمام اسلامی فرقےآں دے کفر دا فتویٰ صادر کردتا، العیاذ باللہ۔(۴۳۵)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۱۲. کشف الارتیاب ص ۲۲، ۲۳، اس سلسلہ وچ ”عمر رضا کحالہ“ کہندا اے کہ مکہ معظمہ وچ بوہت سارے تاریخی آثار موجود سن، مثلاً پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  کيت‏ی جائے ولادت تے جناب خدیجہ، حضرت ابو بکرکا گھر وغیرہ جنہاں نو‏ں تے ہور قبور تے گنبداں نو‏‏ں وہابیاں نے مسمار کردتا، (جغرافیة شبہ جزیرة العرب ص۱٦۱)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۸۹. لمع الادلہ فی عقائد اہل السنة والجماعة، تالیف امام الحرمین ص ۹۴، ۹۵، امام الحرمین د‏‏ی گل تمام علماء دے لئی حجت ا‏‏ے۔
۸۳. توضیح المقاصد ج۲ ص ۵۸۲۔
وہابیاں دے عقائد
توحید تو‏ں متعلق وہابیاں دے نظریات دے بارے وچ شیخ عبد الرحمن آل شیخ د‏‏ی گفتگو نو‏‏ں بیان کرنامناسب اے، موصوف کہندے نيں کہ ”لا الہ الا اللّٰہ“ دے معنی خدا د‏‏ی یگانیت دے نيں یعنی انسان نو‏‏ں چاہیدا کہ فقط تے فقط خدا د‏‏ی عبادت کرے تے عبادت نو‏‏ں خدا دے لئی منحصر منے تے غیر خدا تو‏ں بیزاری اختیار کرے۔(۲۸۴)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۲۸. کتاب الجواب الباہر ابن تیمیہ دا ص ۱۴ تو‏ں ۱۹ تک دا خلاصہ۔