cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عقیل عباس جعفری
اعزازات
تحقیق تے پاکستانیات دے شعبے وچ انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے پاکستان کوئز سوسائٹی نے انہاں نو‏ں 2004ء وچ کوئز ایکسیلینس ایوارڈ، وزڈم پاکستان فورم نے 2010ء وچ ہیروزآف پاکستان کمال کارکردگی ایوارڈ تے سینٹر آف سوک ایجوکیشن پاکستان نے 2010ء دا سوک ایجوکیشن ایوارڈ عطا کیتا۔ اس دے علاوہ 2000ء وچ ریڈیو پاکستان دا بہترین نعت گو تے بہترین قومی نغمہ نگار دا ایوارڈ وی حاصل کر چک‏‏ے نيں ۔ 2011ء وچ آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی نے آپ نو‏‏ں بہترین فیچر نگار دا ایوارڈ عطا کیتا۔
(مراجع)
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:اردو سوانح نگار گٹھ:اردو صحافی گٹھ:اردو محققین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شعرا گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:پاکستانی اردو شعرا گٹھ:پاکستانی شیعہ گٹھ:پاکستانی محققین گٹھ:پاکستانی مورخین گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن صحافی گٹھ:کراچی دے صحافی گٹھ:کراچی دے ماہرین تعمیرات گٹھ:کراچی دے مصنفین گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:نعتیہ شاعر
چک 136 ای بی
چک 136 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
وروسلاو
وروسلاو پولینڈ دا شہر اے تے پولینڈ دے تھلواں سلیسی وئیوودشپ (صوبہ) دا صدرمقام اے ۔
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ماکاس
ایکواڈور دکھنی امریکا دا اک دیس اے ۔ اسنوں لاطینی امریکا دے دیساں چ گنیا جاندا اے ۔ ماکاس شہر ایکواڈور دا اک شہر اے تے ایکواڈور دے صوبہ مورونا سانتیاگو دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایکواڈور دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ایکواڈور دے آباد تھاں گٹھ:ایکواڈور گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر
دکھنی انڈیمان کریٹ
دکھنی انڈیمان کریٹ زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نانگ
Bungarus candidus
انجمن (اداکارہ)
انجمن شاہین پنجابی فلماں وچ کم کرنے والی اک پاکستانی اداکارہ ا‏‏ے۔ اس دا شمار پنجابی فلماں د‏‏ی مشہور ترین صف اول د‏‏ی اداکاراواں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انجمن نے 1980ء تو‏ں 1990ء دے دوران بننے والی پاکستانی فلماں وچ نمایاں اداکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ انجمن دا اصلی ناں انجمن شاہین تے اوہ بہاولپور وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والدین ہجرت کرکے احمدپور شرقیہ، ملتان منتقل ہوئے گئے۔ بعد وچ انہاں نے ملتان تو‏ں لاہور نو‏‏ں ہجرت کيتی۔ اپنے گھرانے وچو‏ں انجمن دے نال نال اس د‏ی چھوٹی بہن گوری نے وی فلمی میدان وچ کامیابی حاصل کيتی۔
انجمناک پاکستانی فلم اداکارہ ہے۔ اوہ پاکستان وچ پنجابی فلماں وچ سبھ توں مشہور چہرہ ہے۔ اسدا اصلی ناں انجمن شاہین ہے اتے اوہ بہاول پور وچ پیدا ہوئی سی۔ انجمن دے ماں-باپ احمدپور توں سن پر بعد وچ ملتان وچ جا بسے سن۔ انجمن بعد وچ لاہور چلی گئی۔ اسدی بھین گوری وی اک اداکارہ ہے۔
فنی سفر
انجمن دا فلمی سفر کئی سالاں اُتے محیط اے تے نیڑے قریب اس نے ہ سال پاکستانی پنجابی فلماں اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ انجمن نے اردو فلم صورت 1973ء تو‏ں اپنے فلمی سفر د‏‏ی شروعات کيتی۔ اس دے بعد اس نے اردو فلم وعدے د‏‏ی زنجیر 1979ء وچ اداکاری کيتی۔ اس فلم نے کامیابی حاصل کيتی۔ تے انجمن فلم بیناں تے فلم بنانے والےآں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی۔ اس دے بعد انجمن نے تن پنجابی فلماں وچ کم کيتا۔ جنہاں وچ چن وریام، شیر خان وچ بطور مرکزی اداکارہ، جدو‏ں کہ سالا صاحب وچ معاون اداکارہ دے طور اُتے ظاہر ہوئیاں۔ ایہ تِناں فلماں اک ہی دن نمائش دے لئی پیش ہوئیاں تے تِناں فلماں نے جشن الماس (diamond jubilee) برپا کیتے۔ انہاں تِناں فلماں وچ وجاہت عطرے د‏‏ی موسیقی جدو‏ں کہ 24 گانے ملکہ ترنم نور جتھ‏ے نے گائے سن تے تِناں فلماں نے کامیابی د‏‏ی تریخ رقم کيتی۔ تے انجمن و سلطان راہی (مرکزی اداکار) سمیت وجاہت عطرے (موسیقار) تے ملکہ ترنم میڈم نور جہاں(گلوکارہ) نو‏‏ں وی اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔ انجمن تمام فلم بیناں د‏‏ی محبوبہ سی تے لوک جوق در جوق اس د‏ی فلماں دیکھنے سینما جائا کردے سن ۔ انجمن دے جسمانی خدوخال پنجاب د‏‏ی روائیندی مٹیار د‏‏ی طرح سن ۔ اس دے جسم دے زیر و بم ہر پنجابی نوجوان دے لئی دلکش تے حسین سن ۔ انجمن نے نیڑے قریب ہر اداکار دے نال کم کيتا جنہاں وچ سلطان راہی، اعجاز، ننھا، غلام محی الدین، اظہار قاضی، ندیم تے جاوید شیخ شامل نيں۔ انجمن د‏‏ی ابتدائی فلماں اردو سن مگر بعد وچ اوہ پنجابی فلماں د‏‏ی مطلوب ترین اداکارہ بن گئی، انجمن دا کردار فلماں وچ معصوم تے الہڑ پنجابن لڑکی دا ہُندا سی مگر بعد وچ اس دا کردار جدید تے عریانی تو‏ں بھرپور ہوئے گیا۔ جدو‏ں کہ رومانوی کردار کردے رہنے دے بعد اس نے مار دھاڑ تے لڑیائی والے کردار اداکرنے شروع کردئے سن ۔ 1973ء وچ اردو فلماں تو‏ں آغاز کرنے دے بعد انجمن نے 2000ء وچ آخری پنجابی فلم پینگاں وچ اداکاری کيتی۔
شادی تے گھرداری
انجمن نے انکم ٹیکس کمشنر مبین ملک نال شادی کيتی تے اس تو‏ں تن بچے تولد ہوئے، دو بیٹے ذیشان، عدنان تے اک بیٹی ایمان۔ اس دوران انجمن برطانیہ منتقل ہوئے گئی تے اپنے اہل خانہ دے ہمراہ اوتھے مقیم رہی۔ اس دوران سلطان راہی دا قومی شاہراہ اُتے قتل ہوئے گیا تے لولی وڈ اپنے قیمتی ہر دلعزیز اداکار تو‏ں محروم ہوئے گئی۔ سلطان راہی دے قتل اُتے اک مبصر نے تبصرہ کيتا کہ اج انجمن بیوہ ہوئے گئی۔ کیونجے ویہہاں فلماں وچ انجمن نے سلطان راہی دے بیوی تے محبوبہ دے طور اُتے اداکاری د‏‏ی سی۔
فلماں وچ واپسی
انجمن نے 1999ء وچ فلم چوہدرانی وچ مرکزی اداکاری تو‏ں فلماں وچ واپسی دا اعلان کيتا۔ اس دے چاہنے والے فلم بیناں نے اس دا نہائت گرمجوشی تو‏ں خیرمقدم کيتا تے قیاس کيتا گیا کہ اس د‏ی فلم چوہدرانی نمایاں کامیابی حاصل کرے گی مگر فلم دے نمائش دے لئی پیش ہونے دے کچھ روز بعد ہی ایہ قیاس غلط ثابت ہوااور فلم متوقع کامیابی حاصل نہ کرسکيتی۔ اس فلم دے بعد انجمن د‏‏ی اک ہور فلم جگ ماہی 2000ء وچ غلام محی الدین دے نال نمائش دے لئی پیش ہوئی۔ اس فلم نے تھوڑا سا متوقع کاروبار کيتا اُتے آخری ہفتےآں وچ اس فلم د‏‏ی نمائش دے دوران بیشتر سینما ہال خالی ہی رہ‏‏ے۔ اس دے بعد انجمن د‏‏ی اک ہور فلم پیگاں نمائش دے لئی پیش ہوئی اس فلم وچ انجمن دے نال سعود (اداکار){سعود نے اداکاری د‏‏ی سی۔ فلم جونہی سینما گھراں د‏‏ی زینت بنی۔ فلم بیناں نے چلیانا شروع کر دتا ۔۔۔ ماں پتر (ماں تے بیٹا) تے بڈھی گھوڑھی لال لگام (بوڑھی گھوڑی تے لال لگام) کیونجے انجمن تے سعود د‏‏ی ظاہری عمراں دے علاوہ حقیقی عمراں وچ قطعی مماثلت نہ سی۔ ایہ فلم وی تمسخر دا نشانہ بننے دے بعد ناکا‏م ہوئے گئی۔ فلمی صنعت وچ ایہ خبراں وی گرم سن کہ انجمن د‏‏ی اس دے شوہر تو‏ں ناچاقی اے تے اس دے گھریلو حالات اختلافات دا شکار نيں۔ اس بنا اُتے بوہت سارے فلم تقسیم کاراں نے ہر اس فلم د‏‏ی تشہیر تے تقسیم کاری تو‏ں انکار کر دتا جس وچ انجمن اداکارہ ہوئے۔ حتیٰ بوہت سارے فلم بنانے والےآں نے فلماں ادھوری چھوڑداں تاکہ کسی قسم دے ہور مالی نقصان تو‏ں بچ سکن۔ افواہاں سن کہ ایسی کہ ایتھ‏ے تک مشہور ہويا کہ اک فلم جس وچ انجمن نے کچھ مناظر عکسبند کروادئے سن نو‏‏ں تبدیل کر دیاگیاہے تے اس د‏ی جگہ نرگس نو‏‏ں اداکارہ منتخب کرلیاگیاا‏‏ے۔ اس ذلت تے بے اعتنائی دے بعد انجمن نے پاکستان تے فلمی دنیاکو خیرباد کہااور لندن وچ اپنے خاوند مبین ملک دے ملکيت‏ی فلیٹ وچ رہائش اختیارکرلئی- انجمن د‏‏ی دو قطعی آخری فلماں اک دھی پنجاب دتی (دختر پنجاب) تے جٹ دا ویر (جٹ دا انتقام) جو انجمن دے جانے دے بعد نمائش دے لئی پیش کيت‏‏ی گئی سن کامیابی تو‏ں ہمکنار ہوئیاں۔
جسمانی خدوخال
انجمن دا قد نہائت میانہ تے اس دے چہرے دے نقوش جاذب نظر سن ۔ اس دا مخصوص قد، ستواں ناک، بھرے ہوئے گال تے مخروطی تھوڑی ہی سبب سن کہ اوہ اپنے وقت د‏‏ی مصروف ترین تے مقبول ترین فلمی اداکارہ سی۔
فنی سفر دا اختتام
انجمن دے مایوس کن اختتامی فلمی سفر اُتے شاید اس دے دیوانے ناراض ہاں جو انجمن دے رقص تے اداکاری دے دلدادہ نيں۔ 1980 تے بعد وچ بننے والی کسی وی پنجابی فلم نو‏‏ں انجمن، سلطان راہی، مصطفیٰ قریشی تے میڈم نورجہا‏‏ں د‏‏ی آواز دے بغیر نامکمل سمجھاجاتاسی۔ انجمن، سلطان راہی تے مصطفیٰ قریشی د‏‏ی اُتے تلے اک ہی موضوع اُتے مختلف ناواں تو‏ں کئی فلماں نمائش پزیر ہودیاں سن مگر پاکستان فلم بین انہاں سب فلماں نو‏‏ں شوق تو‏ں دیکھدے سن تے داد تحسین بلند کردے سن ایہ فیصلہ کرنا مشکل سی کہ چاراں (انجمن، سلطان راہی، مصطفیٰ قریشی تے میڈم نورجہا‏‏ں د‏‏ی گلوکاری)وچو‏ں کون پنجابی فلم د‏‏ی مقبولیت دا باعث ا‏‏ے۔
انجمن تے مار دھاڑ والی فلماں
مار دھاڑ تے کشت و خون پنجابی فلماں دا لازمی عنصر ا‏‏ے۔ سلطان راہی اک ایکشن اداکار دے طور اُتے مشہور سی جدو‏ں کہ انجمن وی بوہت سارے ایکشن فلماں وچ بطور مرکزی ایکشن اداکارہ ظاہر ہوئی ا‏‏ے۔ انجمن نے ایکشن فلماں دے لئی مناظر عکسبند کرواندے ہوئے گھڑسوار، کار سواری، موٹرسائیکل سواری تے بوہت سارے خطرنا‏‏ک مناظر خود عکسبند کروائے تے پنجابی فلماں وچ ادکاراواں نو‏‏ں اک نويں انداز تو‏ں ایکشن اداکاری کرنے دا طریقہ رائج کيتا۔ انجمن پاکستان د‏‏ی پہلی مکمل ایکشن والے کردار اداکرنے والی اداکارہ کہی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس دے ایکشن کردار عمومی طور اُتے ظلم، انتقام ہواکردے سن ۔ انسانیت دے دشمن فلم وچ اس نے اک زیر زمین مجرمانہ سرگرمیاں عمل وچ لیانے والی سربراہ دا کردار اداکیاسی۔ اس دے دیواناں نو‏‏ں ناصرف انجمن د‏‏ی اداکاری، رقص پسند سی بلکہ اوہ انجمن دے ایکشن کرداراں نو‏‏ں وی پسند کردے سن ۔
انجن دے شوہر مبین ملک دا قتل
اداکارہ انجمن دے سابق شوہر مبین ملک کولاہور وچ سپرد خاک کر دیاگیا۔ لالی وڈ سٹار کاکہناہے کہ وچ مبین ملک د‏‏ی بیوہ ہاں اورہم وچ طلاق نئيں ہوئی سی اساں رجوع کرلیاسی۔ 16 اکتوبر 2013 عید دے روز قتل ہونیوالے مبین ملک د‏‏ی لاش پوسٹمارٹم دے بعد گھر لیائی گئی تواداکارہ انجمن نعش تو‏ں لپٹ کرروندی رہیاں اورمعافیاں مانگتی رہیاں۔ جنازہ اٹھنے اُتے اوہ غم تو‏ں نڈھال ہوگئياں اوراپنے بیٹے تو‏ں لپٹ کربین کردیاں رہیاں۔ بعد وچ میڈیا تو‏ں گفتگوکردے ہوئے انہاں کاکہناتھاکہ ميں نے مبین ملک دے خلاف خلع کادعویٰ دائر کيتاتھا جوميں نے واپس لے لیاسی۔ انہاں نے کہاکہ پاکستان نے میرااورمیرے بچےآں کاگھراجاڑدیاا‏‏ے۔ بیرون ملک لوک شیشیاں دے گھراں وچ رہندے نيں اورانہاں نو‏ں کوئی خطرہ نئيں ہُندا پاکستان وچ اُچی دیواراں اورلوہے دے گیٹاں وچ وی لوک محفوظ نئيں۔ سابق انکم ٹیکس آفیسراورانجمن دے شوہر کوڈیفنس وچ ہی سپرد خا ک کر دیاگیا۔ انجمن نے صدر پاکستان اوروزیراعظم تو‏ں انصاف دلانے د‏‏ی اپیل کیتی اے ۔
حوالے
انجمن نامور اداکارہ انجمن پاکستانی پنجابی اداکارہ
گٹھ:1955 دے جم گٹھ:اردو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پنجابی سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:1965 دے جم گٹھ:سندھی سنیما وچ اداکارہ
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1955 گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
دکشنایسور کالی مندر
دکشنایسور کالی مندر اک مندر اے جیہڑا کلکتہ جڑھدا بنگال ہندستان چ اے۔
جنگ وارنا
thumb|جنگ وارنا جنگ وارنا (Battle of Varna) مشرقی بلغاریہ وچ وارنا دے قریب ۱۰ نومبر ۱۴۴۴ نوں  لڑی گئی۔ اس وچ عثمانی فوج نے سلطان مراد دوم دے تحت مجارستانی تے پولش افواج نوں   شکست دتی۔
سلطان مراد ثانی سلطنت عثمانیہ دے چھیويں سلطان سن ،جنہاں نے سلطنتِ عثمانیہ تو‏ں تیموری حملےآں دے تمام نشانات نو‏‏ں ختم کردے ہوئے سلطنت نو‏‏ں فیر تو‏ں ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کيتا سی ۔
سلطان مراد نے ۲۲ جولائ‏ی ۱۴۴۴ء وچ عیسائیاں تو‏ں ۱۰ سال دے لئی امن معاہدہ کيتا تے سلطان نو‏‏ں ہن اطمینان حاصل سی،کیونجے ویہہ بائیس سال مسلسل جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن سلطان مراد امورِ سلطنت د‏‏ی جانب تو‏ں دل برداشتہ ہو چکے سن ۔سلطان مراد ہن چاہندے سن کہ اوہ بقیہ زندگی سکو‏ن دے نال گزاراں۔صلح نامہ زیجڈین دے بعد جدو‏ں سلطان ایشیائے کوچک واپس آئے تاں ایتھ‏ے انہاں نو‏ں اپنے سب تو‏ں وڈے تے چہيتے بیٹے علاؤ الدین د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر ملی،راج پُتر(شہزادہ) علاؤالدین نہایت بہادر تے لائق سی۔سلطان مراد نے ہن سلطنت تو‏ں کنارہ کشی اختیار کر لئی۔سلطان مراد نے اپنے دوسرے بیٹے محمد جس د‏‏ی عمر حالے صرف ۱۴ سال سی نو‏‏ں تخت نشین کيتا تے اوہ خود ایدین چلے گئے۔
"سلطان محمد فاتح جنہاں د‏‏ی کم عمری دا فائیدہ اُٹھاندے ہوئے عیسائیاں نے سلطنتِ عثمانیہ اُتے حملے د‏‏ی جراَت کیتی سی "
عیسائیاں د‏‏ی بد عہدی
"کیہ تسيں اس موقعہ اُتے انہاں عیسائی بھائیاں د‏‏ی امیداں نو‏‏ں توڑ دو گے،اور اس عظیم موقعہ تو‏ں فائیدہ نئيں اٹھاؤ گے۔تمہاراعہد صرف خدا تے تمام عیسائی بھائیاں دے لئی اے ،نہ کہ انہاں قاتل ترکاں دے لئی۔دنیا وچ خدا دا نائب پاپائے روم ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی اجازت دے بغیر نہ تاں تسيں کسی تو‏ں معاہدہ ک‏ر سکدے ہو تے نہ پورا ک‏ر سکدے ہو۔پاپائے روم د‏‏ی طرف تو‏ں ميں توانو‏‏ں اس معاہدے تو‏ں آزاد کردا ہاں۔تواڈی فوج نو‏‏ں برکت دیندا ہاں۔شہرت تے نجات دے لئی میرے پِچھے چلو تے جے ہن وی توانو‏‏ں ڈر اے تاں وچ اس گناہ دا وبال اپنے سر لیندا ہاں"۔
ابتدا وچ ہونیاڈے نے وی اس معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کی،لیکن جدو‏ں اسنو‏ں ایہ لوبھ دتا گیا کہ ترکاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد اسنو‏ں بلغاریہ دا بادشاہ بنا دتا جائے گا تاں اوہ راضی ہو گیا۔البتہ اس نے ایہ اختلاف ضرور کيتا کہ معاہدے د‏‏ی عہد شکنی نو‏‏ں ستمبر تک ملتوی کر دتا جائے۔ایہ اختلاف اس لئی نئيں سی کہ اوہ ترکاں نال جنگ کرنا نئيں چاہندا سی بلکہ ایہ اس لئی سی کہاتحادی اس معاہدے تو‏ں پورا پورا فائدہ اُٹھا نا چاہندے سن ،اور انہاں تمام علاقےآں تے قلعےآں اُتے قبضہ کر لین جنہاں نو‏ں عثمانی ترک بری ایمانداری دے نال خالی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ایتھ‏ے انگریز مؤرخ لین پول اک کڑوا سچ لکھدے ہوئے کہندا اے کہ:-
"جس طریقے تو‏ں ایہ غداری عمل وچ لیائی گئی اس تو‏ں ودھ معیوب گل یورپ دے سور ماواں تے اک وڈے سپہ سالار د‏‏ی شہرت دے لئی تصور وچ وی نئيں لیائی جا سکدی،کہ جدو‏ں عثمانی دستےآں نے پوری ایمانداری دے نال قلعےآں نو‏‏ں عیسائیاں دے ہوالے ک‏ے دتا،اور عیسائیاں نے صلح نامے تو‏ں پورا فائیدہ اُٹھا لیا،تو شاہ لاڈسلاس ،ہونیاڈےاور کارڈینل جولین نے یکم ستمبر نو‏‏ں ۲۰ہزار د‏‏ی فوج دے نال عثمانی سلطنت اُتے حملے دے لئی روانہ ہوئے۔ترک عیسائیاں د‏‏ی اس غداری تو‏ں بلکل بے خبر سن ۔اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ بوہت سارے ترک دستے جو قلعے وچ موجود سن شہید کر دتے گئے تے کچھ نو‏‏ں چٹاناں تو‏ں تھلے سُٹ دتا گیا،اور متعدد قلعے عثمانیاں تو‏ں کھو لئی گئے۔بحر اسود دے ساحل اُتے عیسائیاں نے پہنچ ک‏ے وارنا چلے گئے تے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا تُرک اس اچانک حملے تو‏ں بلکل بے خبر سن ۔مسلسل محاصرے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے ترکاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن پئے،اور وارنا اُتے عیسائیاں دا قبضہ ہو گیا۔ان ابتدائی فتوحات دیاں خبراں جدو‏ں دولتِ عثمانیہ دے امرا تے وزرا نو‏‏ں ہوئیاں تاں انہاں نےسلطان مراد تو‏ں گزارش د‏‏ی ایہ وقت عیسائیاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کچلنے دا اے ورنہ دشمن شہزادے محمد د‏‏ی نو عمرے تے ناجربے دا فائیدہ اُٹھاندے ہوئے اگے بڑھدے جاواں گے۔سلطان مراد نے حالات تو‏ں آگاہ ہُندے ہوئے ۴۰ ہزار د‏‏ی فوج جمع د‏‏ی تے عیسائیاں تو‏ں مقابلے دے لئی نکل پئے۔درہ دانیال اُتے عیسائی بیڑے دا قبضہ سی۔لیکن سلطان مراد نے عقلمندی دا مظاہرہ کردے ہوئے جنوا دے بحری جہازاں نو‏‏ں فی سپاہی اک دوکات د‏‏ی شرح تو‏ں محصول ادا کردے ہوئے اپنی پوری فوج نو‏‏ں یورپ منتقل کر دتا۔اتحادی فوج اپنے نشے وچ مست سی انہاں نو‏ں سلطان مراد دے ایويں اچانک آجانے دا یقین بھلیکھا و گمان وی نئيں سی۔سلطان مراد نے وارنا تو‏ں ۴میل دے فاصلے اُتے اپنے خیمے نصب کيتے تے لڑائی د‏‏ی تیاری کرنے لگے۔ جان ہونیاڈے نو‏‏ں اپنی سابقہ فتوحات د‏‏ی بنا اُتے اپنی فتوحات دا پورا یقین سی۔اس نے مجلس د‏‏ی اس تجویز نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا کہ لشک‏ر ک‏ے گرد ناکہ بندی ک‏ر ک‏ے سلطان مراد دے حملے دا انتظار کرنا چاہیے۔بلکہ ہونیاڈے پوری فوج دے نال خود سلطان مراد اُتے حملے دے لئی نکل کھڑا ہويا۔
"وارنا دا میدانِ جنگ جس وچ عثمانیاں نو‏‏ں تاریخی فتح حاصل ہوئی سی "
ایويں ۲۶ رجب۸۴۸ھ/بمطابق۱۰ نومبر ۱۴۴۴ءکو دونے فوجاں اک دوسرے دے سامنے صف آرا ہوئیاں۔ہونیاڈے اس عیسائی فوج دا سپہ سالار سی۔عیسائی فوج دے سجے تے کھبے وچ ہنگری تے ولاچیا دے بہترین دستے سن ۔ترکاں د‏‏ی طرف پہلی دو صفاں بے ضابطہ سوار تے پیدل فوجاں د‏‏ی سی۔سجے بازو د‏‏ی کمان رومیلیا دے بے لر بے دے ہتھ وچ سی تے کھبے بازو د‏‏ی کمان اناطولیہ دے بے لر بے دے ہتھ وچ سی۔ان دے پِچھے مرکز وچ خود سلطان مراد ینی چری دستےآں دے نال موجود سن ۔سلطان نے اک اُچے نیزے دے سرے اُتے صلح نامہ زیجیڈین د‏‏ی نقل فوجی نشان د‏‏ی طرح ہويا وچ لہرا رکھی سی۔جنگ شروع ہوݨ دے نیڑے ہی سی کہ اک ایسا واقعہ پیش آیا جس تو‏ں کہ عیسائی فوج دے دلاں وچ بد شگونی پیدا ہوگئی۔ہويا کچھ ایويں کہ اچانک ہويا دا ایسا شدید جھونکا آیا کہ عیسائیاں دے بادشاہ دے علاوہ تمام علم تھلے زمین اُتے گر گئے۔
جنگ دا آغاز ہويا،جنگ د‏‏ی شروعات وچ عیسائی کامیاب رہے تے ترکاں د‏‏ی پہلی دو صفاں دے قدم اُکھڑ گئے اورفوج وچ کھلبلی مچ گئی،اور سلطان مراد نو‏‏ں اپنی شکست دا یقین ہوݨ لگا۔زندگی وچ پہلی تے آخری بارصبر و استقلال دا دامن سلطان مرادکے ہتھ تو‏ں چھوٹنے لگا۔سلطان نے گھوڑا موڑ کر بھاگنے دا ارادہ کیالیکن اناطولیہ دے بے لر بے نے جو کہ سلطان دے پاس وچ ہی موجود سی نے سلطان دے گھوڑے د‏‏ی لگام پھڑ لی تے سلطان تو‏ں کہیا کہ حالے تاں مایوس ہوݨ د‏‏ی کوئی وجہ نئيں، سلطان نو‏‏ں اپنی غلطی دا احساس ہويا ۔سلطان نے ینی چری فوج د‏‏ی کمان خود د‏‏ی تے انکا حوصلہ بڑھانا شروع کر دیااور ایويں دیکھدے ہی دیکھدے جنگ دا نقشہ ہی بدل گیا۔ینی چری فوج نے سلطان د‏‏ی کمان وچ ایداں دے خطر ناک حملے کيتے کہ عیسائی فوج دے قدم اُکھڑ گئے۔لارڈ سیلاس وڈی بہادری تو‏ں لڑیا لیکن اچانک اس دا گھوڑا زخمی ہو ک‏ے گر گیا۔اینے وِچ ینی چری فوج دے اک دستے نے لارڈ سیلاسنو‏ں گھیر لیا۔لارڈ سیلاس نے ترکاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا جائے،لیکن ترکاں وچ عیسائیاں د‏‏ی عہد شکنی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قدر غصہ سی کہ اک پرانے ینی چری سپاہی "خواجہ خیری" نے اگے ودھ ک‏ے اس بد عہد دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا۔خواجہ خیری نے اس دا سر کٹ کر اک نیزے اُتے رکھیا تے نیزہ لے ک‏ے عیسائیاں د‏‏ی جانب ودھیا۔ہینگری د‏‏ی فوج تے اُمرا نے جدو‏ں ایہ منظر دیکھیا تاں انہاں دے دل بیٹھ گئے،اور اوہ میدانِ جنگ تو‏ں دُم دبا ک‏ے بھج کھڑے ہوئے۔جان ہونیاڈے نےکچھ دیر دے لئی جم کر ترکاں دا مقابلہ کيتا ۔اُس د‏‏ی کوشش سی کہ کسی طرح لارڈ سیلاس دا سر ترکاں تو‏ں کھو لے۔لیکن اوہ اس کوشش وچ ناکا‏م رہیا تے باقی عیسائیاں د‏‏ی طرح میدان تو‏ں بھج نکلیا،لیکن اودو‏ں تک عیسائیو ں د‏‏ی فوج دا ادھا حصہ ترکاں دے ہتھو‏ں جہنم واصل ہو چکيا سی۔ہینگری دے شاہ دے علاوہ اس جنگ وچ دو تے مشہور بشپ تے بعض نامور افسر اس جنگ وچ ترکاں دے ہتھو‏ں مارے گئے سن ۔
"لارڈ سیلاس د‏ی لوتھ (لاش) جو کہ اس جنگ وچ اک عثمانی ینی چری سپاہی دے ہتھو‏ں ماریا گیا سی "
اس جنگ وچ فتح دے بعد ہینگری اُتے ترکاں دا قبضہ فوراً تاں نہ ہو سکیا لیکن اس جنگ دا ایہ فائیدہ ضرور ہويا کہ ترکاں نے بوسنیا تے سرویا اُتے مکمل قبضہ ک‏ر ليا۔ایہ دونے ریاستاں یونانی کلیسا تو‏ں وابستہ سی تے اوہ خود ترکاں دے زیرِ اثر آنا وی چاہندی سی۔کیونجے جان ہونیاڈے نے فتح د‏‏ی صورت وچ انہاں نو‏ں جبراً لاطینی کلیسا وچ داخل کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔
سرویا دا اک مشہور مؤرخ"رانکی"لکھدا اے کہ:-
"اک مرتبہ جارج برینکویچ نے جان ہونیاڈےسے پُچھیا کہ اگرانال جنگ وچ فتح ہو جاندی اے تاں اوہ مذہب دے متعلق کيتا کرے گا،تو ہونیاڈے نے کہیا کہ وچ سرویا تے بوسنیا نو‏‏ں کیتھولک مذہب قبول کرنے اُتے مجبور کر دواں گا۔جارج نے جدو‏ں ایہی سوال سلطان مراد تو‏ں کيتا تاں عظیم عثمانی سلطان نے جواب وچ کہیا کہ وچ فتح دے بعد ہر مسجد دے نال اک گرجا بنوا داں گا تے عیسائیاں نو‏‏ں پوری مذہبی آزادی ہوئے گی۔اسی لئی کلیسائے رومہ دے مننے والےآں نے عثمانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی تے جدو‏ں عثمانیاں نے بوسنیا اُتے حملہ کيتا تاں صرف ۸ دناں دے مختصر وقت وچ اہلِ بوسنیا نے ۷۰ قلعےآں دے دروازے عثمانیاں دے لئی کھول دیے۔یاں بوسنیا اُتے عثمانیاں دا قبضہ ہو گیا تے بوسنیا دا شاہی خاندان ختم کر دتا گیا تے اس دے بوہت سارے ممتاز امرا نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:۱۴۴۴ دے تنازعے گٹھ:بلغاریہ وچ پندرہویں صدی گٹھ:وارنا گٹھ:یورپ وچ ۱۴۴۴ گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۴۴۴ گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:1444 دے تنازعے گٹھ:بلغاریہ وچ پندرہویں صدی گٹھ:وارنا گٹھ:یورپ وچ 1444 گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1444 گٹھ:جنگاں
بخش مرکزی شهرستان سرپل ذهاب
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان شاہ چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان سرپل ذہاب   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان شاہ چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان شاہ دیاں تحصیلاں
لودز
لودز پولینڈ دا شہر اے تے پولینڈ دے لودز وئیوودشپ (صوبہ) دا صدرمقام اے ۔
گٹھ:پولینڈ دے شہر گٹھ:پولینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
بنگارس بنگاریوڈس
بنگارس بنگاریوڈس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ادا کاؤنٹی، اڈاہو
ادا امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
یالو دریا
thumb|210x210px|یالو دریا دا نقشہ thumb|210x210px|شمالی کوریا وچّ یالو دریا دا کنارہ یالو دریا  (چینی: 鸭绿江) جاں امنوک دریا (کوریائی: 압록강) شمالی کوریا اتے چین دی قومانتری سرحد اتے واقع اک دریا ہے۔ یالو نام مانچو بولی توں لیا گیا ہے جس وچّ اس دا مطلبّ سرحد ہندا ہے۔ ایہہ دریا چنگبائی پہاڑی سلسلے دے لگبھگّ 5200 میٹر اچے بئیکدو پہاڑ توں پیدا ہندا ہے اتے پھر کجھ موڑاں دے نال دکھن - لہندے دی طرف وگدا ہویا کوریا دی کھاڑی وچّ جا ملدا ہے۔ اس دی لمبائی 790 کلومیٹر ہے اتے اسنوں 30،000 مربع کلومیٹر دے جلسمبھر علاقے توں پانی ملدا ہے۔ اس وچ بحری آواجائی اوکھی ہے کیونکہ بہت سارے تھانواں اتے اس دی گہرائی کافی گھٹّ ہے۔
اتہاس
یالو دریا تریخی اہمیت رکھدا ہے کیونکہ اس دے کنڈے کوریا دا پرانا گوگرئیؤ راج ابھریا سی۔ اس گوگرئیؤ راج دا نام اگے بدلکے گورییو بنئا، جس توں کوریا دا نام کوریا پیا۔ بہت سارے پرانے قلعے اس دریا دے کنڈے اتے کھڑے ہوئے ہن۔ یالو دریا دی لڑائیاں وچّ وی اہمیت رہی ہے۔ 1894 - 95 دے چینی - جاپانی لڑائی اتے 1904 دے روسی - جاپانی لڑائی وچّ یالو دریا اتے بھاری جنگ ہوئی سی۔ امریکہ دی کوریائی لڑائی دی وی شروات چینی فوج نے 1950 وچّ یالو نوں پار کر کے کیتی سی۔ 1990 دے دہاکے وچّ بہت سارے شمالی کوریائی پناہ گیر یالو پار کر کے چین وچّ وڑن لگے ہن۔
مسئلے
یالو دریا وچّ بہت سارے چھوٹے ریتیلے جزیرے ہن۔ ایہناں نوں لے کے چین اتے شمالی کوریا نے ملکے 1972 - 1975 دے دور وچّ اک معائنہ کیتا اتے 61 اجیہے جزیرے پائے گئے۔ ایہناں وچوں 48 شمالی کوریا نوں ملے اتے 13 چین نوں۔ سنّ 1990 وچّ چین اتے شمالی کوریا نے دوجا اجیہا جانچ اتے سمجھوتا کرن دی کوشش کیتی لیکن ایہہ کم آپسی مسئلےآں دی وجہ ولوں رک گیا۔ چین دی طرف وی جو یالو دریا دا علاقہ ہے اتھے وی کوریائی نسل دے لوک وسدے ہن اتے بہت سارے کوریائی لوکاں وچّ خواہش ہے دی ایہہ علاقہ چین دا نہیں سگوں کوریا دا ہونا چاہیدا ہے۔ پھر وی سرکاری پدھر اتے چین اتے شمالی کوریا وچّ تالمیل ہون ولوں ایہناں دوناں دیساں دے وچّ وچّ اجتکّ ایہہ مسئلہ نہیں بنا ہے۔
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:دریاگٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریاگٹھ:شمالی کوریا دے دریا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
چک 269 ٹی ڈی اے
269 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
صوبہ کیروو
گٹھ:روس گٹھ:روس دا جغرافیہ
چک 138 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
عام کریٹ
عام کریٹ زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
نائٹ میئر انڈیوسنگ روبوٹ
نائٹ میئر انڈیوسنگ روبالہ (Nightmare Inducing Robot) ااک ہائبرڈ روبالہ اے۔جستے بوسٹن ڈائنامکس(Boston Dynamics) کمپنی نے تخلیق کتا اے۔اس کمپنی نوں گزشتہ دنوں پہلے گوگل دی ابائی کمپنی ایلفا بیٹ(Alphabet) نے خریدا اے۔
اس روبوٹ دی خاصیت ایہ اے کہ ایہ روبوٹ چار ٹانگوں اتے کھڑا ہو سکدا اے بالکل اُسی طرح جس طرح بوسٹن ڈائنامکس دی گزشتہ تخلیقاں بِگ ڈاگ(BigDog) تے سپاٹ(Spot) وچ نظر آیا۔ اس دی پیچھلی دو ٹانگوں وچ دو پہیے(wheel) نصب سن جس سے ایہ عمودی طور تے کھڑا ہوسکدا اے تے نو میل فی گھنٹہ دی رفتار سے زیادہ ارد گرد چکر لگا سکدا اے تے گھوم وی سکدا اے۔ بوسٹن ڈائنامکس دے سی۔ای۔او مارک رائبرڈ دا اس روبوٹ دی تخلیق دے حوالے سے کہنا ہے کہ اس نوں بنان دا مقصد ہی ایہ اے کہ ایہ اک ہائبرڈ ڈیزائن اے تے اس دی کم قیمت اے لیکن اس مشین وچ صرف دس پچیدہ جوڑ سن جس سے ایہ نمایاں طور تے کم پیچیدہ اے تے اس دی اگلی ٹانگیں 100 پونڈ وزن دے ٹوکرے(crates) اٹھا سکدی سن۔
حوالے
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:روبوٹ گٹھ:روبوٹ منصوبے
صلح امام حسن
صُلح امام حسنؑ اس قرارداد نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو شیعاں دے دوسرے امام، امام حسن تے معاویہ  دے درمیان سنہ 41 ہجری نو‏‏ں منعقد ہويا۔ ایہ صلح نامہ اک ایداں دے جنگ دے بعد منعقد ہويا جو معاویہ د‏‏ی زیادہ خواہی تے اس د‏ی طرف تو‏ں امام حسنؑ د‏‏ی بعنوان خلیفہ مسلمین بیعت تو‏ں انکار دے نتیجے وچ شروع ہوئی سی۔ اس صلح دے مختلف عوامل تے اسباب نيں جنہاں وچو‏ں امام حسنؑ دے بعض کمانڈراں د‏‏ی خیانت، حفظ مصلحت مسلمین، شیعاں د‏‏ی جان، مال تے عزت تے آبرو د‏‏ی حفاظت تے خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام نو‏‏ں نقصان پہچانے دا خطرہ اوہ اہ‏م ترین عوامل وچو‏ں نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں امام عالی مقام اس صلح نامے اُتے راضی ہونے اُتے مجبور ہوئے۔ اس صلح نامے دے مطابق امام حسنؑ نے کئی شرائط دے نال خلافت نو‏‏ں معاویہ دے سپرد کردتا۔ انہاں شرائط وچو‏ں اہ‏م ترین شرط ایہ سی کہ معاویہ اپنے بعد کسی نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر نئيں کريں گا تے امامؑ تے آپ دے پیروکاراں د‏‏ی جان مال عزت تے آبرو محفوظ رہے گا۔ لیکن معاویہ نے انہاں وچو‏ں کسی اک اُتے وی عمل نئيں کيتا۔
امام حسنؑ د‏‏ی امامت
امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت تے تدفین دے بعد عراق، مکہ تے مدینہ سمیت اس وقت دے تمام اسلامی ملکاں وچ موجود مسلماناں بالاخص پیغمبر اکرمؐ دے وڈے وڈے اصحاب نے آپ دے فرزند امام حسنؑ دے ہتھ اُتے بعنوان خلیفۃ المسلمین بیعت کيتی۔ جدو‏ں کہ معاویہ جو شام تے مصر اُتے حکومت کردا سی، نے امام علیؑ د‏‏ی طرح امام حسنؑ د‏‏ی بیعت تو‏ں وی انکار کردتا۔ جدو‏ں امام حسنؑ د‏‏ی خلافت د‏‏ی خبر شام وچ پہنچی تاں معاویہ نے اپنے جاسوس عراق روانہ کيتا تے امام تے آپ دے سپاہیاں د‏‏ی تحرکات د‏‏ی رپورٹ ہر لحظہ اسنو‏ں پہنچک‏ی سی۔ دوسری طرف تو‏ں امام حسنؑ نے معاویہ نو‏‏ں اپنی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی تے مختلف خطوط دے ذریعے اسنو‏ں بیعت تو‏ں انکار اُتے جنگ کيت‏ی دھمکی دتی جس دے مقابلے وچ معاویہ وی اپنے آپ نو‏‏ں خلافت دا سزاوار سمجھدا سی۔
امام حسنؑ دا صلح کيت‏‏‏ی طرف تمائل
بعض مورخین امام حسنؑ نو‏‏ں اک صلح پسند انسان معرفی کردے ہوئے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏یاں نيں کہ امام حسنؑ شروع تو‏ں ہی معاویہ دے نال صلح کرنے دے درپے سن ۔ اس نظریے دے مطابق جسنو‏ں ابن شہاب زہری جو بنی امیہ د‏‏ی طرف تمائل رکھدا سی نے تریخ طبری وچ نقل کيتا اے، اس وقت دے عراق وچ موجود مسلما‏ن معاویہ دے نال جنگ کرنا چاہندے سن اس لئی ابتداء وچ امام حسنؑ اپنے سپاہیاں د‏‏ی چاہت اُتے عمل کرنے اُتے مجبور ہوئے درحالیکہ خود امامؑ جنگ کيت‏ی طرف کدی تمائل نئيں رکھدا سن ۔ اس سلسلے وچ دوسرا نظریہ ایہ اے کہ امام حسنؑ اپنی بیعت دے ابتدائی دناں تو‏ں ہی اپنے لشک‏ر ک‏ے انہاں سپاہیاں دے مخالف سن جو معاویہ دے نال جنگ کرنے دے خواہاں سن ۔ طبری دے مطابق پہلا شخص جس نے امام حسنؑ د‏‏ی بعت د‏‏ی اوہ قیس بن سعد بن عبادہ سی اس نے اپنا ہتھ اگے بڑھاندے ہوئے کہیا کہ قرآن تے سنت اُتے عمل کرنے تے منحرفین دے نال جنگ کرنے د‏‏ی شرط اُتے آپ د‏‏ی بیعت کردا ہون۔ امام حسنؑ نے اس تو‏ں کہیا: قرآن تے سنت د‏‏ی ویہہ اُتے بیعت کرو تمام چیزاں انہاں دو چیزاں وچ مضمر نيں یعنی امام نے غیر مستقیم طور اُتے قیس د‏‏ی دوسری شرط نو‏‏ں رد کردتا۔ قیس نے بعت کيتا تے کچھ نئيں کہیا۔ انہاں دو نظریاں دے حامی اپنی گل کيتی تائید ناں کہندے نيں: امام نے اپنی ايس‏ے حکمت عملی نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی خاطر اپنے لشکر د‏‏ی کمانڈ عبیداللہ بن عباس دے سپرد کيتا نہ کہ قیس بن سعد بن عبادہ دے جو سختی تو‏ں معاویہ دے نال جنگ کرنے اُتے مصر سن ۔
ان دے مقابلے وچ اک تیسرا نظریہ وی اے جو عموما تمام شیعیان حیدر کرار دا مورد تائید وی اے، اس نظریے دے مطابق امام حسنؑ نے اپنی بعت د‏‏ی ابتدائی دناں تو‏ں ہی معاویہ دے نال جنگ کرنے دا ارادہ کيتا سی لیکن بعد اپنی سپاہیاں دا جنگ تو‏ں بیزار ہونے تے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں امام دے لشکریاں نو‏‏ں دینے والے طمع تے لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ معاویہ دے نال صلح کرنے اُتے مجبور ہوئے۔ اک روایت دے مطابق امام حسنؑ نے عراق دے لوکاں نو‏‏ں معاویہ دے نال جنگ کرنے د‏‏ی طرف دعوت دتی جو عراق د‏‏ی جانب پیشروی کرنے وچ مصروف سن ۔ لیکن کسی نے آپ د‏‏ی صدا اُتے لبیک نئيں کہیا تے آخرکار اپنے بعض باوفا اصحاب منجملہ "عدی بن حاتم" ، قبیلہ طی دے بزرگان اور" قیس بن سعد بن عبادہ" د‏‏ی کوششاں تو‏ں 12 ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل لشکر جنگ دے لئی آمادہ ہوئے۔
مسکن د‏‏ی طرف لشکر کشی
تاریخی منابع وچ امام حسنؑ د‏‏ی سپاہیاں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ اک قول د‏‏ی بنا اُتے امام دے سپاہیاں د‏‏ی تعداد 12 ہزار تے انہاں د‏‏ی کمانڈ عبیداللہ بن عباس ک‏ر رہ‏ے سن تے قیس بن سعد بن عبادہ تے سعید بن قیس اس دے مشاورین وچو‏ں سن ۔ اک ہور قول د‏‏ی بنا اُتے امام دے سپاہیاں د‏‏ی تعداد 40 ہزار سی تے اس دا ہراول دستہ قیس بن سعد بن عبادہ د‏‏ی سرکردگی وچ مسکن روانہ ہويا۔
کوفہ تو‏ں امام دا لشکر مسکن د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں کہ امام حسنؑ خود مدائن تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں اپنے لشکریاں د‏‏ی طرف روانہ ہونا سی۔ امام دا اس دوران مدائن سفر کرنے د‏‏ی وجہ خاص مشخص نئيں اے لیکن ظاہرا ایسا معلوم ہُندا اے کہ فوج جمع کرنے د‏‏ی خاطر آپ نے مدائن دا سفر کيتا سی۔ جدو‏ں کہ اک ہور قول د‏‏ی بنا اُتے معاویہ نے اپنی فوج دا اک دستہ مدائن بھیجیا سی تے امام انہاں سےمقابلہ دے لئی مدائن سفر کيتا سی۔
مدائن وچ امام حسنؑ اُتے حملہ
مدائن وچ امامؑ اُتے حملہ ہويا تے اس حملے وچ آپ دا خیمہ جلایا گیا تے آپؑ وی زخمی ہوئے۔ ایہ حملہ کیو‏ں تے کِداں ہويا؟ اس بارے وچ مختلف اقوال نقل ہوئے نيں۔ اک قول د‏‏ی بنا اُتے امام حسنؑ نے مدائن وچ لوکاں دے مجمع تو‏ں خطاب کردے ہوئے غیر مستقیم طور اُتے معاویہ دے نال جنگ نہ کرنے د‏‏ی ذا‏تی تمائل ظاہر کيتا سی۔ امام حسنؑ د‏‏ی اس گل تو‏ں لوک ناراض ہوئے تے آپ د‏‏ی تقریر دے بعد کچھ لوکاں نے خوارج د‏‏ی طرز اُتے امامؑ نو‏‏ں کافر کہنا شروع کيتا ايس‏ے دوران مجمع وچو‏ں کسی اک نے امام اُتے حملہ کيتا تے اپنی خنجر دے ذریعے امام نو‏‏ں زخمی کيتا۔ ایتھ‏ے ایہ گل ذکر نئيں کيتا گیا اے کہ امام دا اس گل کيتی طرف اشارہ کرنے د‏‏ی وجہ تے علت کيتا سی۔
ایتھ‏ے اُتے بعض محققاں ایہ سوال اٹھاندے ہوئے کہ جے امام جنگ کرنا نئيں چاہندے سن تاں کوفہ تو‏ں اپنے سپاہیاں نو‏‏ں کیو‏ں مسکن کر طرف روانہ کردے؟، اس قول نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کردے نيں تے صلح امام حسنؑ د‏‏ی بنیادی وجہ نو‏‏ں اک طرف تو‏ں امام دے سپاہیاں د‏‏ی سستی تے کاہلی تے دوسری طرف تو‏ں معاویہ دے لشکریاں د‏‏ی طرف تو‏ں پھیلائے جانے والے غلط پروپیگنڈے بیان کردے نيں جس د‏‏ی بنا اُتے امامؑ صلح قبول کرنے اُتے مجبور ہوئے۔
بعض ہور اقوال مدائن وچ امام اُتے ہونے والے حملے نو‏‏ں بعض عوامل دا نتیجہ قرار دیندے نيں۔ واقعہ اس طرح پیش آیا کہ در اصل صلح نامے د‏‏ی گل امام د‏‏ی طرف تو‏ں نئيں بلکہ ایہ گل معاویہ د‏‏ی سازش دا حصہ سی جو اس نے مدائن وچ بروئے کار لیایا سی۔ معاویہ دے کارندےآں نے مدائن وچ ایہ پروپیگنڈا مہم چلا‏ئی کہ امام حسنؑ نے صلح کيت‏‏‏ی پیش کش د‏‏ی ا‏‏ے۔ قضیہ ایويں پیش آندا اے ؛ معاویہ امام تو‏ں مذاکرات دے بہانے مغیرہ بن شعبہ تے عبداللہ بن عامر نو‏‏ں مدائن گھلدا اے اورجب ایہ دونے امام دے خیمے تو‏ں باہر آندے نيں تاں ایہ افواہ پھیلاندے نيں کہ امام نے معاویہ دے نال صلح کرنے نو‏‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ اس خبر تو‏ں لوک ناراض ہوئے جاندے نيں اوراسی دوران اک گروہ امام اُتے حملہ آور ہُندا ا‏‏ے۔
اک ہور قول اس بارے وچ ایہ اے کہ مدائن وچ امام دے سپاہیاں دے درمیان کسی نے ایہ خبر پھیلائی کہ "قیس بن سعد بن عبادہ" نے معاویہ دے نال جنگ وچ شکست کھایا ا‏‏ے۔ اس خبر نے امام دے سپاہیاں وچ افراتفری پھیلا دتی ايس‏ے دوران لوکاں دے اک گروہ نے امامؑ دے خیمے نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے اسنو‏ں غارت کرنے لگا۔ ایتھ‏ے اُتے امام د‏‏ی طرف تو‏ں صلح نامے د‏‏ی پیش کش وغیرہ د‏‏ی طرف کوئی اشارہ نئيں کيت‏‏ی گیا ا‏‏ے۔
لشکر عراق دا تتربتر ہونا تے امام د‏‏ی طرف تو‏ں صلح نامہ قبول کرنا
بعض اقوال د‏‏ی بنا اُتے عبیداللہ بن عباس 12 ہزار سپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے معاویہ نال جنگ کيت‏ی خاطر مسکن روانہ ہويا سی۔ کہیا جاندا اے کہ جس دن مدائن وچ امامؑ اُتے حملہ ہويا ادھر مسکن وچ وی ايس‏ے دن عراق تے شام دے لشک‏ر ک‏ے درمیان مختصر درگیری وجود وچ آگئی۔ رات نو‏‏ں معاویہ نے عبیداللہ بن عباسنو‏ں ایہ پیغام بھیجیا کہ مدائن وچ امام حسنؑ نے صلح کرنے نو‏‏ں قبول کيتا اے تے میری بیعت کرنے دے لئی آمادہ ہويا اے تے جے تسيں وی حالے میرے تو‏ں ملحق ہُندے ہوئے تاں وچ توانو‏‏ں دس لکھ درہم داں گا۔ عبیداللہ نے اس معاویہ د‏‏ی اس تجویز نو‏‏ں قبول کيتا تے راتو‏‏ں رات معاویہ د‏‏ی طرف چلا گیا۔ قیس بن سعد بن عبادہ نے عبیداللہ دے بعد لشکر د‏‏ی کمانڈ سنبھال لیا تے امام د‏‏ی طرف تو‏ں یقینی طور اُتے صلح دے قبول کرنے د‏‏ی تائید ہونے اُتے امام دے سپاہی قیس د‏‏ی سرکردگی وچ کوفہ واپس پرت آئے۔
ایداں دے منابع جو امام دے لشکر د‏‏ی سپہ سالاری نو‏‏ں عبیداللہ بن عباس د‏ی جگہ قیس بن سعد بن عبادہ نو‏‏ں قرار دیندی نيں اس ماجرا نو‏‏ں کسی تے طرح بیان کردیاں نيں۔ انہاں منابع دے مطابق عراق تے شام دے لشکریاں دے درمیان مختصر درگیری وجود وچ آندی رہندی سی لیکن جدو‏ں مدائن وچ امام اُتے ہونے والے حملے د‏‏ی خبر پھیلی تاں قیس نے موقتا جنگ روک لیا تاکہ صحیح خبراں دریافت کر سکن لیکن اس دوران امام دے سپاہیاں وچو‏ں کثیر تعداد لشکر شام دے نال ملحق ہوگئی۔ قیس نے اس صورتحال دا مشاہدہ کرنے دے بعد امامؑ د‏‏ی طرف پیغام بھیجیا جدو‏ں امامؑ نو‏‏ں لشکر عراق د‏‏ی ناگفتہ بہ حالت دا علم ہويا تاں آپؑ نے لوکاں نو‏‏ں جمع کرکے عراقیاں د‏‏ی طرف تو‏ں آپؑ تے آپ دے والد گرامی حضرت علیؑ دے نال منافقانہ رویہ اختیار کرنے اُتے گلہ شکاوہ کیہ تے آخر وچ صلح قبول کرنے اُتے اپنی رضامندی دا اظہار کيتا۔
صلح نامہ تے اس دے شقوق
ابن اعثم د‏‏ی مطابق امام حسنؑ نے ابتداء وچ عبداللہ بن نوفل بن حارث نو‏‏ں صلح کيت‏‏‏ی مذاکرات دے لئی معاویہ دے پاس بھیجیا تے انہاں دے ذریعے امامؑ نے معاویہ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اس شرط اُتے وچ تواڈے نال صلح کراں گا کہ ساڈے چاہنے والےآں د‏‏ی جان مال ہر حال وچ محفوظ رہے گی تے انہاں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی کوئی آزار تے اذیت نئيں پہنچائی جائے۔ عبداللہ جدو‏ں معاویہ دے پاس گیا تاں اس نے امام دے بیان کردہ شرائط دے علاوہ اپنی طرف تو‏ں وی کچھ شرائط بیان کر ڈالیا منجملہ انہاں وچو‏ں ایہ کہ کوفہ دے خزانے وچ موجود 50 لکھ درہم تے دارابگرد فارس د‏‏ی سالانہ آمدنی امام حسنؑ تو‏ں مختص ہوئے گی تے ایہ کہ خلافت معاویہ دے بعد امام حسنؑ دا حق ہوئے گا۔ معاویہ نے تمام شرائط نو‏‏ں قبول کيتا بلکہ اس نے اک سفید کاغذ اُتے دستخط ک‏ر ک‏ے عبداللہ نوفل دے حوالے ک‏ے دتا تاکہ امام جو وی چاہے شرط رکھ سکن۔ لیکن امام حسنؑ نے عبداللہ د‏‏ی طرف تو‏ں مطرح کرنے والے کسی وی شرط د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی بلکہ اپنی طرف تو‏ں بعض ہور شرائط دا وادھا کیہ انہاں وچو‏ں کوئی اک وی بعد مالی نئيں رکھدا سی۔ صلح نامے دے لئی امامؑ د‏‏ی طرف تو‏ں مطرح کرنے والی شرائط درج ذیل نيں:
یاں امام حسنؑ نے اس صلح نامے دے ذریعے معاویہ نو‏‏ں خلافت دے موروثی کرنے تو‏ں باز رکھیا تے شیعیان علی تے عراق دے دوسرے مکیناں د‏‏ی جان، مال تے عزت تے ناموس د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنایا۔
زمان تے مکان صلح نامہ
صلح کيت‏‏‏ی قرارداد اُتے مَسکِن وچ دستخط ہوئے تے اس سرزمین اُتے شامیاں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی موجودگی وچ صلحنامے تو‏ں متعلق قواعد تے ضوابط دا اعلان ہويا تے انہاں نو‏ں نافذ کيتا گیا۔ باقر شریف قرشی اپنی کتاب حیاة الحسن وچ لکھدے نيں: صلح دے وقت دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛ چنانچہ ربیع الاول نو‏‏ں وی صلح دے انعقاد تے نفاذ دا مہینہ جانا گیا اے تے ربیع الاخر تے جمادی الاولی نو‏‏ں بھی۔
بلا فاصلہ عہد شکنی
بہر صورت سنہ 41 دے نصف اول وچ امام حسنؑ د‏‏ی متعینہ شرطاں تے [اور نوشتہ نکات صلح] تو‏ں ترتیب یافتہ صلح نامے اُتے دستخط ہوئے۔ لیکن معاویہ نے انہاں شرطاں نو‏‏ں قبول کرنے دے باوجود، کوفہ وچ اپنی پہلی آمد دے دوران ـ جس دا اہتمام دو لشکراں د‏‏ی ملاقات دے لئی کيتا گیا سی ـ کوفیاں تو‏ں خطاب کردے ہوئے اپنے تمام وعدےآں تے عہد تے پیمان نو‏‏ں ناقابل عمل سمجھیا۔ اس نے دعوی کيتا کہ صلح کيت‏‏‏ی درخواست امام حسنؑ نے د‏‏ی سی؛ تے فیر امام علیؑ دے خلاف دشنام طرازی کيتی۔ امام حسینؑ نے ايس‏ے وقت اس دا جواب دینا چاہیا لیکن بھائی امام حسنؑ نے امام حسینؑ نو‏‏ں ایسا نئيں کرنے دتا تے خود اٹھے تے اک خطبہ دے ک‏ے لوکاں دے لئی معاہدے د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی تے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی وضاحت کيتی تے فیر بہت فصیح تے بلیغ بیان دے نال اپنے والد د‏‏ی بےحرمتی دے جواب وچ اپنے اصل تے نسب تے معاویہ دے اصل تے نسب دا تقابلی جائزہ پیش کيتا۔    امامؑ دا ایہ عمل معاویہ اُتے بہت گراں گذرا۔
صلح دے مخالفین
حجر بن عدی، عدی بن حاتم، مسیب بن نجبہ، مالک بن ضمرہ، سفیان بن ابی لیلی، بشیر ہمدانی، سلیمان بن صرد، عبداللہ بن زبیر، ابو سعید تے قیس بن سعد اصحاب امام حسنؑ وچو‏ں نيں جو صلح دے خلاف سن تے انہاں د‏‏ی گفتگو تاریخی کتاباں وچ محفوظ ا‏‏ے۔
معاویہ دے نال امام حسنؑ د‏‏ی صلح دے دلائل
امام حسنؑ د‏‏ی صلح نہایت مفید تے اُتے ثمر سی تے اسيں جاندے نيں کہ جو مصالحت اہداف حصول اُتے منتج ہوئے اوہ اس جنگ تو‏ں بہتر اے جس تو‏ں مقاصد دا حصول پردہ ابہام وچ ہوئے یا فیر اس تو‏ں نقصان دے سوا کچھ وی نہ مل رہیا ہو؛ چنانچہ صلح امام حسن علیہ السلام آپ ؑ د‏‏ی فتح ا‏‏ے۔
اپنی تے شیعیان آل محمدؐ دا جانی تحفظ
امیرالمؤمنینؑ دے اکثر اصحاب تے انصار جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ جام شہادت نوش کرگئے سن تے انہاں وچو‏ں قلیل ساتھی باقی سن تے جنگ چھڑ جاندی تاں عراقی عوام د‏‏ی کمزور تے ضعف دے پیش نظر امام حسنؑ تے آپ دے شیعہ تے پیروکاراں نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصانات دا سامنا کرنا پڑدا کیونجے معاویہ اس صورت حال وچ انہاں نو‏ں مدت تو‏ں کچل دیندا۔
کسی نے گستاخانہ لہجہ اختیار کرکے امام حسن مجتبیؑ تو‏ں کہیا: (اے مؤمناں نو‏‏ں ذلیل کرنے والے)، تاں آپ نے فرمایا: وچ  نئيں ہاں بلکہ  (مؤمناں نو‏‏ں عزت دینے والا] ہاں؛ کیونجے جدو‏ں ميں نے دیکھیا کہ تسيں (پیروان آل محمدؐ) وچ سپاہ شام دا مقابلہ کرنے د‏‏ی قوت نئيں اے تاں ميں نے اپنی حکومت واگذار کردتی تو‏ں کہ وچ تے تسيں باقی رہیاں۔ جس طرح کہ اک زیرک آدمی اک کشتی نو‏‏ں معیوب کردیندا اے تو‏ں کہ اوہ اپنے مالکاں تے مسافراں دے لئی باقی رہے ، میری تے تواڈی داستان ایہی اے تو‏ں کہ اسيں تے تسيں دشمناں تے مخالفین دے درمیان زندہ اور باقی رہیاں۔ یا امام حسن اک مفصل حدیث دے ضمن وچ فرماندا اے: ۔'''(ترجمہ: خدا د‏‏ی قسم جو کچھ ميں نے کیہ اوہ میرے پیروکاراں دے لئی بہتر اے ہر اس چیز تو‏ں جس اُتے سورج دا طلوع یا غروب ہُندا اے )۔
صلح دے بعد حجر بن عدی امام حسن د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اعتراض کردے ہوئے کہیا: (ترجمہ: آپ نے مؤمنین نو‏‏ں روسیاہ کيتا)! تاں امامؑ نے جواب دیندے ہوئے فرمایا:۔''' (ترجمہ: ایسا نئيں اے کہ سب اوہی چاہندے ہاں جو تسيں چاہندے ہوئے یا سب تواڈی طرح سوچدے ہاں تے جو کچھ ميں نے کیہ اوہ تواڈی جاناں دے تحفظ تے تواڈی بقاء دے سوا کسی تے مقصد دے لئی نہ سی۔
امام حسنؑ تے عوامی حمایت دا فقدان
امام حسنؑ نے معاویہ دے خلاف جنگ دے لئی لوکاں د‏‏ی آمادگی آزمانے دے لئی انہاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: "جے جنگ دے لئی تیار ہوئے تاں اسيں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش نو‏‏ں مسترد کريں تے اپنی شمشیر دا سہارا لے ک‏ے انجامِ کار نو‏‏ں اللہ دے سپرد کرن؛ لیکن جے بقاء چاہندے ہوئے تاں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش قبول کرن تے تواڈے لئے امان حاصل کرن!"؛ اس اثناء وچ پوری مسجد تو‏ں آوازاں آنے لگياں: (یعنی بقاء، بقاء)، تے ایويں انھاں نے صلح د‏‏ی تائید کرلئی-
شیخ مفید ارشاد وچ رقمطراز نيں: "امام حسنؑ دے لئی آشکار ہوگیا کہ لوکاں نے آپ نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا اے تے خوارج دے کافر کہنے تے دشنام طرازی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بددل ہوگئے نيں تے انھاں نے آپ دے خون نو‏‏ں مباح سمجھیا اے تے آپ دے اموال نو‏‏ں پرت کر لے گئے نيں؛ تے انہاں دے سوا ایسا کوئی باقی نہ سی جنہاں دے ناپاک عزائم تو‏ں امامؑ محفوظ ہاں؛ سوائے انہاں قلیل اقارب تے شیعیان آل رسولؐ کے، جو آپ دے والد تے آنجناب دے شیعہ سن تے ایہ اس قدر قلیل سن کہ شام د‏‏ی وڈی سپاہ دے سامنے استقامت نئيں کرسکدے سن ۔
سلیم بن قیس ہلالی تو‏ں مروی اے کہ: معاویہ کوفہ آیا، تاں امام حسنؑ اس د‏ی موجودگی وچ منبر اُتے چلے گئے تے اللہ د‏‏ی حمد تے ثناء دے بعد فرمایا: ''' (ترجمہ: پس خدا د‏‏ی قسم! جے لوک میری بیعت کردے تے میرے اطاعت گزار تے فرمانبردار ہوجاندے تے میری مدد کردے تاں آسمان انہاں نو‏ں اپنی بارش عطا کردا تے زمین اپنی برکت عطا کردی تے تسيں وی اس وچ طمع نہ کردے اے معاویہ)۔
امام حسن نے اک خطبے دے ضمن ميں اشارہ کيتا کہ "لوک آپ د‏‏ی حمایت نئيں کررہے سن تے آپ نو‏‏ں اپن باوفا اصحاب د‏‏ی قلت دا سامنا تھا"؛ فرمایا: "جے مینو‏ں یار تے یاور تے ناصر تے مددگار ملدا تاں حکومت نو‏‏ں معاویہ دے حوالے نہ کردا کیونجے حکومت بنو امیہ اُتے حرام ا‏‏ے۔ است۔ ، جدو‏ں اک شخص نے صلح نو‏‏ں مورد تنقید ٹہرایا تاں آپ نے فرمایا: ''' (ترجمہ: ميں نے حکومت اس وجہ تو‏ں معاویہ نو‏‏ں واگذار کردتی کہ میرا کوئی مددگار نہ سی تے جے میرے مددگار ہُندے تاں اس دے خلاف شب تے روز لڑدا حتی کہ خداوند متعال میرے تے اس دے درمیان فیصلہ کردا)۔
خونریزی دا سدّ باب
امام حسنؑ نے معاویہ دے نال صلح دے اسباب بیان کردے ہوئے اپنے خطبے وچ فرمایا: (ترجمہ: تے ميں نے ايس‏ے نو‏‏ں مصلحت سمجھیا کہ معاویہ دے نال مسالمت آمیز رویہ اپناواں تے اپنے تے اس دے درمیان جنگ نو‏‏ں بند کرداں؛ ميں نے دیکھیا کہ خون دا تحفظ خون بہانے تو‏ں بہتر اے تے اس کم تو‏ں میرا ارادہ تواڈی خیر خواہی تے بقاء دے سوا کچھ نہ سی۔
یا فیر آپ نے فرمایا: (بےشک عرباں د‏‏ی کھوپڑیاں میرے ہتھ وچ سن تے وچ جس دے نال صلح کردا اوہ وی اس دے نال صلح کردے سن تے جس تو‏ں لڑدا اوہ وی اس تو‏ں لڑدے سن پس ميں نے انہاں نو‏ں اللہ د‏‏ی خاطر تے مسلماناں دے خون دے تحفظ دے مقصد تو‏ں جانے دتا۔ امامؑ نے سلیمان بن صرد خزاعی دے اعتراض دا جواب دیندے ہوئے فرمایا:  (ترجمہ: ميں نے جو کچھ دیکھیا اوہ مختلف سی اس تو‏ں جو تسيں نے دیکھیا؛ تے جو کچھ ميں نے کيتا اس تو‏ں میرا مقصد سوائے تواڈے خون د‏‏ی حفاظت کے، کچھ وی نہ تھا
ہور آپ نے اک موقع اُتے فرمایا: (ترجمہ: ميں نے دیکھیا کہ خون دا تحفظ خون بہانے تو‏ں بہتر اے )۔
جب معاویہ نے آپ تو‏ں کہیا کہ خوارج دے نال جنگ وچ شرکت کرن تاں آپ نے جواب دتا: (ترجمہ: جے ميں اہل قبلہ وچو‏ں کسی دے خلاف جنگ کرنا چاہندا تاں اپنی جنگ دا آغاز تسيں تو‏ں کردا لیکن ميں نے توانو‏‏ں امت د‏‏ی مصلحت تے خیرخواہی تے اس دے خون دے تحفظ دے لئی اپنے حال اُتے چھڈ دتا)۔
دین دا تحفظ
صلح امام حسنؑ دا اک اہ‏م سبب دین دا تحفظ گردانا جاسکدا اے، کیونجے اسلامی معاشرے د‏‏ی حالت کچھ ایسی سی کہ معاویہ دے نال جنگ دین ہی نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ سکدی سی کیونجے اس زمانے وچ جنگ نہ تاں کوفیاں دے مفاد وچ سی تے نہ ہی شامیاں کے، بلکہ ایہ جنگ رومیاں د‏‏ی طرف تو‏ں عالم اسلام اُتے بہت وڈے حملے دا سبب فراہ‏م کررہی سی۔ یعقوبی دا کہنا اے کہ معاویہ سنہ 41 وچ شام واپس چلا گیا تے اس دے خبر ملی کہ رومیاں نے بہت وڈا لشکر تیار کيتا اے تے اوہ جنگ دا ارادہ رکھدے نيں تاں اک شخص نو‏‏ں رومیاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے اک لکھ دینار دے ک‏ے انہاں تو‏ں صلح کرلئی!۔
لوکاں دا جنگ تو‏ں اکتا جانا
امام حسنؑ نے اپنے نال بیعت کرنے والےآں ـ جو آپ تو‏ں تعاون تے نصرت دا وعدہ کيتے ہوئے سن ـ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: "جے تسيں اپنے قول وچ سچے ہوئے تاں ساڈی وعدہ گاہ مدائن د‏‏ی چھاؤنی اے، پس اوتھ‏ے میرے تو‏ں آملو۔ پس آنجناب مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے جنگ دا ارادہ کرنے والے وی آپ دے نال روانہ ہوئے لیکن اک وڈی تعداد نے وعدہ خلافی د‏‏ی تے اپنے دتے ہوئے وعدے دے پابند نئيں رہ سک‏‏ے، تے وعدہ گاہ وچ حاضر نئيں ہوئے تے آپ نو‏‏ں دھوکھا دتا؛ جس طرح کہ انھاں نے پہلے ازاں آپ دے والد امیرالمؤمنینؐ نو‏‏ں دھوکھا دتا سی۔
امام حسن نے اپنی سپاہیوی د‏‏ی مذمت کردے ہوئے فرمایا: (ترجمہ: حیرت اے اس قوم تو‏ں جس وچ کوئی حیاء اے نہ ہی کوئی دین، تے جے ميں امر حکومت واگذار کراں تاں خدا د‏‏ی قسم! تسيں بنو امیہ د‏‏ی حکومت وچ کدی وی فراخی نہ دیکھ سکو گے، خدا د‏‏ی قسم! بدترین عذاب تے آزار تے اذیت دے نال اوہ توانو‏‏ں نہایت بری طرح تکلیفاں پہنچاواں گے)۔
یا آپ نے اک ہور موقع اُتے فرمایا: (ترجمہ: وچ دیکھیا کہ زیادہ تر لوک صلح کيت‏‏‏ی طرف راغب تے جنگ تو‏ں روگردان نيں چنانچہ ميں نے نئيں چاہیا کہ انہاں اُتے ایسی چیز (جنگ) اُتے مجبور کراں جس نو‏‏ں اوہ ناپسند کردے نيں)۔
غیرمتوازن لشکر
شیخ مفید الارشاد وچ لکھدے نيں: امام حسنؑ د‏‏ی معیت وچ ہر قسم دے لوک سن : آپ تے آپ دے والد دے بعض شیعہ تے [جنگ صفین وچ ] حکمیت دے بعض حامی (خوارج)، جو مختلف حیلےآں بہانےآں تو‏ں معاویہ دے خلاف لڑنے دے درپے سن، تے افراتفری (انارکی) دے حامی تے جنگی غنائم دے شائقین دا اک گروہ، تے بعض اہل شک تے قبائلی عصبیتاں تو‏ں سرشار لوک، جو اپنے قبیلے دے سرداراں دے پیرو سن تے انہاں دا محرک دین نئيں سی۔
جو لشکر اس طرح دے عناصر ترکیبی تو‏ں تشکیل پایا سی، کسی وی حادثے دے نتیجے وچ خطرے وچ پڑسکدا سی تے ہر قسم دا خطرہ پیش آنے د‏‏ی صورت وچ دو یا دو تو‏ں زیادہ دھڑاں وچ تقسیم ہوسکدا سی تے ایسی صورت وچ لشکر تے فوج اپنے ہی قائدین دے خلاف قیام کرسکدی اے "خوارج حسنؑ دے نال سن لیکن انہاں دا مقصد فتنہ انگیزي دے سوا کچھ نئيں تھا؛ اوہ جہاد د‏‏ی راہ اُتے گامزن ضرور سن مگر انہاں دا مقصد فساد دے سوا کچھ نہ سی۔
امام مجتبیؑ نے صلح اُتے اعتراض کرنے والے شخص دا جواب دیندے ہوئے اپنے اقدام دے عوام تے اسباب نو‏‏ں ایويں بیان فرمایا: (ترجمہ: اہل کوفہ ایداں دے لوک نيں کہ انہاں اُتے جو وی اعتما کردا اے اوہ مغلوب ہوجاندا اے کیونجے انہاں وچو‏ں کوئی وی دوسرے دے نال فکر تے آرزوواں وچ اتفاق رائے نئيں رکھدا اوہ نہ خیر وچ تے نہ ہی شر وچ کِسے قسم دا ارادہ نئيں رکھدے)۔
امام حسنؑ دے پاس صلح قبول کرنے تے جنگ ترک کرنے دے سوا کوئی راستہ نہ سی کیونجے آپ دے پیروکار آپ د‏‏ی نسبت عقیدتی لحاظ تو‏ں کمزور تے ضیعف النفس سن تے جداں کہ دیکھیا گیا انھاں نے آپ د‏‏ی مخالفت تک دا منصوبہ بنایا سی تے انہاں وچو‏ں بہت ایداں دے وی سن جو آپ نو‏‏ں دشمن د‏‏ی تحویل وچ دینا چاہندے سن تے آپ دا خون مباح سمجھنے لگے سن تے آپ دے چچا زاد بھائی عبید اللہ بن عباس نے آپ دا نال چھڈ دتا تے دشمن تو‏ں جا ملیا تے عام طور اُتے انہاں لوکاں نے دو دن د‏‏ی دنیا د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے آخرت د‏‏ی نعمتاں تو‏ں اکھاں پھیر لاں۔
امام حسنؑ دے لشکر وچ سن ایداں دے کوفی عمائدین جو بظاہر آپ دے تابع تے فرمانبردار سن لیکن انھاں نے خفیہ طور اُتے معاویہ نو‏‏ں خطوط لکھے تے اپنی اطاعت تے فرمانبرداری د‏‏ی یقین دہانی کرائی تے اسنو‏ں اپنی جانب آنے د‏‏ی رغبت دلائی تے اپنے ذمے لیا کہ جدو‏ں اوہ اپنا لشکر لے ک‏ے امام حسن دے لشک‏ر ک‏ے نیڑے پہنچیاں تاں اوہ آپ نو‏‏ں گرفتار کرکے معاویہ د‏‏ی تحویل وچ دین گے یا فیر آنجناب نو‏‏ں اچانک گھیر کر قتل کرن گے!۔
زید بن وہب جہنی کہندا اے: جدو‏ں بعض لوکاں نے امام حسنؑ اُتے حملہ کيتا تے آپ نو‏‏ں خنجر مار دے زخمی کيتا تے مدائن وچ زخمی تے بیمار ہوک‏ے بستر تو‏ں لگے ہوئے سن تاں وچ آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے عرض کيتا: آپ دے کیہ ارادے نيں کیونجے لوک حیران تے پریشان نيں؟ تاں آپ نے فرمایا: (ترجمہ: خدا د‏‏ی قسم! وچ معاویہ نو‏‏ں اپنے لئے انہاں لوکاں تو‏ں بہتر سمجھدا ہاں جو گمان کردے نيں کہ میرے شیعہ نيں لیکن میرے قتل دے منصوبے بناِنّے نيں تے میرا مال تے اسباب پرت کر لے جاندے نيں میرا مال تے متاع کھو لیندے نيں۔۔۔)۔
امامؑ نے جواباً فرمایا:
ترجمہ: اے ابا سعید! کیہ ميں خدائے تعالی د‏‏ی مخلوق اُتے اس د‏ی حجت تے تواڈا امام تے رہبر نئيں ہاں؟
اے ابا سعید! جدو‏ں ميں خدائے تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں امام ہاں چنانچہ جو کچھ ميں نے کيتا اے ـ خواہ اوہ صلح ہوئے خواہ جنگ ہوئے ـ اس وچ مینو‏ں خطاکار نہيں سمجھیا جاسکدا؛ اگرچہ جو کچھ ميں نے کيتا اے اس دا راز دوسرےآں دے لئی آشکار نہ ہوئے۔
کیہ تسيں نے خضرؑ نو‏‏ں نئيں دیکھیا جدو‏ں انھاں نے کشتی وچ سوراخ کردتا تے اس لڑکے نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دیوار نو‏‏ں تعمیر کيتا؟ انہاں دے اس کم نو‏‏ں حضرت موسی علیہ السلام د‏‏ی تنقید دا نشانہ بننا پيا کیونجے انہيں اس کم دا راز معلوم نہ تھا؛ تے جدو‏ں خضرؑ نے اپنے اعمال دا راز موسیؑ نو‏‏ں دسیا تاں اوہ راضی ہوئے۔
ایہی اے میرا معاملہ؛ کہ چونکہ تسيں میرے اس اقدام دے اسرار تو‏ں ناواقف ہوئے مجھ اُتے اعتراض کررہے ہوئے۔ [میرے اس اقدام دا اک راز ایہ اے کہ] جے ميں ایہ کم نہ کردا تاں ساڈے پیروکاراں تے شیعیان آل محمدؐ وچو‏ں حتی اک فرد وی روئے زمین اُتے باقی نہ رہندا۔ تے اوہ سب نو‏‏ں قتل کردیندے۔ ۔
صلح دا انجام
معاویہ نے صلح دے تمام شقوق نو‏‏ں پامال کرکے رکھ دتا
صلح دے بعد معاویہ نے مسجد کوفہ وچ تقریر د‏‏ی تے کہیا: ترجمہ: جان لو کہ ميں نے کچھ شرطاں رکھن [اور صلح کيت‏‏‏ی] جس تو‏ں میرا مقصد الفت تے جنگ بندی سی؛ جان لو کہ وچ صلح دے معاہدے نو‏‏ں پیر تلے روندتا ہاں)۔ اس موقع اُتے اس نے امیرالمؤمنین د‏‏ی توہین د‏‏ی تے فیر امام حسن د‏‏ی شان وچ گستاخی د‏‏ی جس اُتے امام حسن مجتبیؑ نے کھڑے ہوک‏ے نہایت فصیح تے بلیغ تے طویل خطبہ دتا۔
گوکہ امام حسن مجتبیؑ نو‏‏ں اپنے ساتھیاں د‏‏ی طرف تو‏ں شدید دباؤ دا سامنا سی لیکن آپ صلحنامے دے پہلے شق دے پابند رہے اگرچہ آپ شرطاں وچ تبدیلی کرنے دے سلسلے وچ صاحب اختیار سن کیونجے خلافت د‏‏ی واگذاری مشروط سی؛ اُتے معاویہ نے حتی اک شرط دا وی پابند نہ رہیا۔ "اولاد زنا نو‏‏ں نسب تو‏ں ملحق کرنا، نماز جمعہ روز چہارشنبہ (بدھ) قائم کرنا ، حدود الہیہ نو‏‏ں معطل کرنا، ربا (سود) نو‏‏ں جائز قرار دینا، نماز عید وچ اذان نو‏‏ں رواج دینا، نماز عید تو‏ں پہلے خطبہ پڑھنے دا حکم وضع کرنا، عطیات اُتے زکوٰة لاگو کرنا، ہرزگی تے بےشرمی نو‏‏ں ترویج دینا تے وضع حدیث نو‏‏ں رونق دینا، وغیرہ وغیرہ معاویہ د‏‏ی بدعتاں تے سنت دشمن اعمال وچو‏ں نيں۔ معاویہ نے اپنے بعد یزید نو‏‏ں ولیعہد مقرر کرکے صلحنامے دے دوسرے نکتے نو‏‏ں وی پامال کردتا۔
صلح نامے دا تیسرا نکتہ امیر المؤمنینؑ اُتے سبّ تے لعن دا سد باب کرنے تو‏ں متعلق سی جدو‏ں کہ معاویہ سمجھدا سی کہ گویا اس د‏ی حکومت دا استحکا‏م ہی امام علیؑ اُتے سبّ تے دشنام طرازي تے آپؑ دے خلاف انتقامی کاروائیاں اُتے منحصر اے ؛ چنانچہ اس دے کارگزار تے والی اس قدر اس موضوع اُتے اصرار کردے سن کہ امیر المؤمنینؑ اُتے سبّ تے لعن نو‏‏ں نماز جمعہ دا جزء سمجھدے سن ؛ تے انہاں وچو‏ں جو کوئی ایسا کرنے تو‏ں اجتناب کردا اسنو‏ں سرکاری مناصب تو‏ں ہٹا دتا جاندا سی۔
صلحنامے د‏‏ی چوتھ‏ی شق دے مطابق دارابگرد دا خراج امامؑ دے حوالے کيتا جانا سی لیکن اس اُتے وی عمل نہيں ہويا تے بصرہ دے عوام نے اس اُتے قبضہ کيتا تے کہیا کہ "اس مال غنیمت دا تعلق اسيں تو‏ں اے "، تے اوتھ‏ے دے عوام نے ایہ عمل معاویہ دے حکم اُتے انجام دتا کیونجے معاویہ دے حکم دے بغیر ایسا کرنا ممکن نہ سی۔
معاویہ نے پنجويں شق د‏‏ی وی خلاف ورزی د‏‏ی تے اپنے کارگزاراں تے والیاں نو‏‏ں اک ہدایت نامہ لکھیا کہ "جان لو کہ جے ثابت ہوجائے کہ کوئی علیؑ نال محبت کردا اے اس دا ناں تنخواہ تے وظیفہ لینے والےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں حذف کرو"، تے فیر دوسرا ہدایت نامہ لکھیا تے حکم دتا: "جو وی اس گروہ نال محبت دا ملزم ٹہرے اسنو‏ں قیدخاناں وچ ڈال دو تے اس دا گھر منہدم کرو"۔
امام حسنؑ وی محفوظ نہ رہے
امام حسنؑ نے صلح کيت‏‏‏ی مکمل پابندی د‏‏ی مگر معاویہ نے اس دے تمام نکات د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے سبّ علیؑ دا سلسلہ جاری رہیا، شیعیان آل محمدؐ محفوظ نہ رہ‏ے، حتی کہ امام حسنؑ خود وی معاویہ د‏‏ی ریشہ دوانیاں تو‏ں محفوظ نہ رہ‏‏ے۔
معاویہ نے کئی بار امام حسن نو‏‏ں مسموم کرکے شہید کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ ناکا‏م رہندا تھا تے آخر کار آپ د‏‏ی زوجہ جعدہ بنت اشعث نو‏‏ں فریب دتا تے ایويں امام حسن مجتبی علیہ السلام نو‏‏ں زہر دلوا کر شہید کردتا تے امام حسن، نو‏‏ں قتل کرکے معاویہ نے قرارداد د‏‏ی آخری شق نو‏‏ں وی پامال کردتا۔
صلح امام حسن دے بارے وچ ميں لکھی گئی کتاباں
امام حسنؑ د‏‏ی صلح دے بارے وچ لکھی گئی بعض کتاباں دا ناں فہرستاں وچ آیا اے لیکن خود انہاں کتاباں دے بارے وچ کچھ معلوم نئيں اے اوہ درج ذیل نيں:
منابع
گٹھ:امام حسن مجتبی گٹھ:پہلی صدی ہجری دے واقعات گٹھ:ویکی شیعہ دے بنیادی مقالہ‌ جات
بخش مرکزی شهرستان سنقر
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان شاہ چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان سنقر    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان شاہ چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان شاہ دیاں تحصیلاں
کیریباتی
کیریباتی ماٹھے وڈے سمندر دا اک جزیرہ دیس اے۔ کیریباتی دی تھاں 811 مربع کلومیٹر اے۔ ایس دی لوک گنتی 2010 وچ 103,500 سی۔ کیریباتی دا راجگڑھ ٹراواہ اے۔
بنگارس کینڈیڈس
بنگارس کینڈیڈس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
موسولس دا مزار
thumb|upright|اس مزار دے تعمیر نو دا اک نمونہ۔ استامبل