cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ضلع گرداسپور
ڈیرہ بابا نانک
گرودوارہ سری دربار صاحب نوں سری گرو نانک دیوَ جی دی یاد وچ بنایا گیا سی | گرو نانک دیوَ جی 1515 ای | دے اپنے پہلے الونڈی (دورے) دے بعد اپنے پروار دے میمبراں نوں ویکھن لئی آئے سن | اوہناں دی بیوی ماں سلکھنی اتے اوہناں دے دو سپتر بابا سری چند اتے بابا لکھمی چند اتھے ڈیرہ بابا نانک دے نیڑے پاکھو-کے-رندھاوا وکھے اپنے نانے گھر وچ اتھے ٹھہرے سن، جتھے گرو نانک دیوَ جی دے لا لال مول راج دے پیؤ جی پٹواری دے طور تے کم کر رہا سی | اس ویلے ایہہ پنڈ راوی دریا دے پار واقع سی |
سری ہرگوبندپور
سری ہرگوبندپور گرداس پور شہر دے دکھن ول 45 کلومیٹر دکھن ول واقع اے | ایہہ بیاس دریا دے اچ درجے تے واقع اے | اس کھیتر نوں پہلاں “روہلا” کیہا جاندا سی سکھاں دے پنجویں گرو “گرو ارجن دیوَ” نے 1595 ای | وچ اپنے پتر ہرگوبند دے جم دی یاد وچ سری ہرگوبندپر دے شہر دا قیام کیتا سی کیونکہ بہت سارے پرارتھناواں پچھوں گرو ارجن دیوَ جی دے جم والا اکلوتا بیٹا بال سی | گرو ارجن دیوَ نے اس نگر نوں سری گوبندپر دے نام دا درجہ دتا مگر چندو شاہ دی سازش کارن ایہہ شہر بھگوان داس کھتری دی جائداد بن گیا جو نفرت توں باہر کرار اکھواؤندا سی |
1621 ای۔ وچ گرو ہرگوبند اتے بھگوان داس کھتری وچکار کجھ بانجھ زمین تے جھگڑا پیدا ہویا۔ گرو ہرگوبند جی اتھے کجھ عمارتاں بناؤنیاں چاہندے سن مگر بھگوان داس نے اساری دا خلاف کیتا۔ رپھیاں دی گنتی دے سر تے، اسنے گرو جی دے کیمپ اتے حملہ کیتا۔ لڑائی وچ بھگوان داس ماریا گیا سی۔ اوہناں دے پتر رتن چند اتے چندو شاہ دے پتر کرم چند نے شکایت دا اک عام کارن بنایا۔ اوہناں نے جالندھر دے پھوجدار، عبدل خان کول پہنچ کیتی۔ عبدل خان نے گرو ہرگوبند جی دے خلاف فوجی دستے بھیج دتے۔ دو دناں لئی بیاس دریا دے کنڈھے تے روحیلا گھاٹ وکھے اک تیراکی لڑائی لڑی گئی سی۔ جالندھر دے پھوجدار دے پتر اتے وڈی گنتی وچ مغل فوج دے سارے پنج جرنیل مارے گئے سن۔ گرو ہرگوبند جی دے بھائی جٹو جی، کلیان جی، نینو جی، پیرگا جی، متھرا جی، پارس رام جی تے بہت سارے سکھاں نال شہید ہوئے سن۔
گرو ہرگوبند جی نے اس نویں قصبے دی اساری شروع کر دتی۔ اس نے اتھے دھرم شالہ اتے اک مسجد بنائی اتے شہر دے باہر اک کندھ اتے دروازیاں دے نال سری ہرگوبندپر دے نویں شہر دی اساری کیتی۔ اتھے اک گیٹ اجے وی موجود اے۔
نویں بنائے تن گردوارے گرودوارہ دمدما صاحب، جو ہن اساری ماتحت ہن، اک کلومیٹر پچھم وچ سری ہرگوبندپر دے پچھم وچ اے۔ ایہہ اوہ تھاں اے جتھے گرو ہرگوبند جی دی اک دیوان سی اتے روحیلا دی لڑائی جت کے آرام کیتا سی۔ اس لئی اس گردوارے نوں ڈیم-دمہ-صاحب، سری ہرگوبندپر کیہا جاندا اے۔ بیاس ندی دے اساری تے اک لما پل بنایا گیا اے جس نال اس نگر نال ہشیارپور ضلعے اتے جالندھر ضلعے نال جڑیا ہویا اے۔
قادیان
قادیاں نے بٹالا شہر توں 18 کلومیٹر مشرق ول واقع اے۔ کاہنونوان-کوت-کادرملوان راہیں گرداس پور توں وی شہر دا رابطہ کیتا جا سکدا اے جو کہ 26 کلومیٹر دور اے۔
ایہہ منیا جاندا اے کہ 1530 ای۔ وچ قادیاں نوں قائم کیتا گیا سی۔ مرزا حمید بائگ اس کھیتر دا پہلا قاضی (شہر دا میجسٹریٹ) سی۔ اس کرکے، قصبہ نوں قاضی دے طور تے جانیا جان لگا۔ مرزا ہدی بیگ اک مذہبی مفکر سی جو اسلام نوں وقف اے۔ اس لئی اسنے اک نواں شہر “ایسامم پورا قاضی” رکھیا۔ سماں بیتن دے نال، ایہہ “کازیماجی” وچ تبدیل ہو گیا، تد “کاہدی” اتے اسدے انت وچ اسدے قدرتی بدلاو نوں کدین وجوں جانیا جاندا اے۔
اس ویلے، کجھ کو کو لوک دی آبادی والے علاقے وچ قادیاں دی کوئی اہمیت نہیں سی اتے بٹالے نال بنھے دے ٹکڑیاں ‘ لوک بالکل انجان سن اتے ان پڑھ سن۔ شہری سہولتاں اتے سہولتاں دی گھاٹ سی۔
1891 وچ پنجاب دے صوبہ وچ اک دور-دراڈے اتے انجان پنڈ “قادیاں” نوں اسلامک سکھیا دا مرکز بنایا گیا، جدوں حضرت غلامی مرزا 1835–1908 نے خود اسلام وچ اہندیا تحریک دا بنیاد اعلان کیتا۔
قادیاں نوں دنیا بھر وچ احمدیاں لئی بہت پیارا اے، پر اوہناں دی ایکتا 1947 وچ فرقو دنگے ویلے پریشان سی۔ کوئی وی انسان قادیاں نوں چھڈنا نہیں چاہندا سی، حالانکہ کھالپھٹل مسسء II نوں 1947 وچ پاکستان آواجائی لئی مجبور کیتا گیا سی اتے اسنے اک نواں ہیڈکواٹر رتھوالا وکھے قائم کیتا سی۔ اہدیا انجمان، اک مذہبی رجسٹرڈ ادارہ پاکستان نوں نہیں گئی۔ تالم-الّ-اسلام کالج دی عمارت، نور ہسپتال دی عمارت اتے زیادہ تر رہائشی عمارتاں احمدیہ انجمان نال جڑیاں ہوئیاں سن۔ اس لئی اس مذہبی ادارہ نے ایہہ عمارتاں حاصل کیتیاں۔ ہن کالج دی عمارت سکھ نیشنل کالج قادیاں وچ کرائے تے دتی جاندی اے اتے نور ہسپتال دی اساری وچ سول ہسپتال اے۔
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے ضلعے گٹھ:بھارتی پنجاب گٹھ:چڑھدا پنجاب گٹھ:پنجاب
نواں گیٹ
نواں گیٹ یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گیٹ اے۔
سیرا کاؤنٹی
سیرا امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں
دهستان ربع شامات
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
چک 145 ڈبلیو بی
چک 145 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
انڈیز رات باندر
انڈیز رات باندر رات باندر دی اک ونڈ اے ایہ نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی پیرو دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
دمشق گیٹ
دمشق گیٹ یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گیٹ اے۔
سسکییو کاؤنٹی
سسکییو امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں
تونگرین
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے صوبے گوئیژو چ واقع اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوئیژو دے شہر
ہیروڈ گیٹ
ہیروڈ گیٹ یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گیٹ اے۔
شنگیئی
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے صوبے گوئیژو چ واقع اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوئیژو دے شہر
ضلع جلفہ
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع جلفہآذربائیجان دی خمومختار جمہوریہ نخچیوان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز جلفہ شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
پانامی نکا بوا
پانامی نکا بوا نکا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
شیرانوالا گیٹ
شیرانوالا گیٹ یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گیٹ اے۔
دهستان دره‌یام
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
رینہوآئی
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے صوبے گوئیژو چ واقع اے ۔
سولانو کاؤنٹی
سولانو امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں
جولیا لوپز ڈے المیڈا
جولیا ویلنٹینا ڈ سلویرا لوپز ڈ المیڈا (24 ستمبر 1862 – 30 مئی 1934) اک لکھاری دے طور تے پرشنسا اتے سماجی پروانگی کھٹن والیاں پہلیاں برازیلی عورتاں وچوں اک سی۔ اسنے پنج دہاکیاں لمے اپنے کیریئر وچ کئی پرکار دیاں ساہتی رچناواں لکھیاں؛ حالانکہ، ایہہ اس دی فکشن رچنا اے، جو پرکرتیوادیاں اےمیلی زولا اتے گائی دی موپاساں دے اثر ہیٹھ لکھی گئی اے، جس نے حالیہ آلوچکاں دا دھیان کھچیا اے۔ اس دیاں اگھے ناولاں وچ شہری کھیتر وچ واپریا پہلا برازیلی ناول، میموریس ڈ مارٹا (مارٹا دیاں یاداں)، ا پھیملیا میڈیروس (میڈیروس پروار) اتے ا پھیلنیسیا (دوالیاپن) شامل ہن۔ بہت بااثر اتے الوسیؤ ایزویڈو، زوآؤ ڈو ریؤ اتے جوآن لسو ورگے سمکالیاں دی تعریف حاصل کرن والی جولیا نوں    جدید جینڈر کرداراں اتے عورتاں دے ودھ حقاں دی شروعاتی ایڈووکیٹ، لارس لسپیکٹر ورگیاں عورت لکھاریاں لئی اگوانوں اتے غلامی دے خاتمے دی حامی دے طور تے یاد کیتا جاندا اے۔ اوہ شاعر پھلنٹو ڈ المیڈا نال ویاہی ہوئی سی۔
زندگی
لوپز ڈ المیڈا دا جم 24 ستمبر 1862 نوںریو دے جنییرو وچ ہویا سی۔ اوہ وسکونڈ ڈے ساؤ ویلنٹیم (انگریزی وچ "وسکونٹ آف سینٹ ویلنٹین") دی دھی سی۔ اس دے کریئر دی شروعات 1881 وچ کینپنس دے اک اخبار د گیجیٹا ڈ کینپنس توں ہوئی۔ اس سال نے برازیل دے ساہتّ وچ کئی شفٹ لیاندے، یعنی میموریس پوسٹماس ڈ براس کیوباس آف ماچھوڈو ڈ اسیس۔ لوپس ڈ المیڈا نے نویں رجھاناں نوں اپنایا؛ پر، اس دی مشہوری وقتی سی۔
امپیریئل برازیل، ساہت نوں سمرپت اک عورت نوں حقارت اتے اک طرحاں دے تئسبنال دیکھیا جاندا سی۔ جوآؤ ڈو ریونوں اک انٹرویو وچ اس نے کیہا کہ:
گزیٹا ڈ کینپنس وچ اس دا پہلا لیکھ تھئیٹر بارے اک لیکھ سی۔ حالانکہ اوہ لکھن دے راہ تریاں سبھ توں پہلیاں برازیلی عورتاں وچوں اک سی، پر اسنوں جارج سینڈ اتے جین اؤسٹن ورگیاں یورپی عورت لکھاریاں جہی سفلتا حاصل نہیں ہوئی۔
اسنے شاعر پھلنٹو ڈ المیڈا نال ویاہ کیتا۔ اس دیاں سبھ توں مشہور کتاباں پھیملیا میڈیئروس ("میڈیروس ٹبر") اتے اے ہیرنسا ("د ہیریٹیج") ہن، دوویں نفسیات رومانس ہن۔ پر اسنے بچیاں لئی ساہت وی لکھیا، خاص کرکے 1900 اتے 1917 دے وچکار۔ بچیاں لئی اس دے مکھ کم Histórias de nossa Terra ("ساڈے دیس دیاں کہانیاں") اتے Era uma vez ("اک ویلے دی گل اے") سن۔
حوالے
گٹھ:موت 1934 گٹھ:برازیل
چک 149 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
صیہون گیٹ
صیہون گیٹ یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گیٹ اے۔
چک 149 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
چینگژن
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے صوبے گوئیژو  چ واقع  اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
سونوما کاؤنٹی
سونوما امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں
دهستان دستوران
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
اموی معاشرہ
علم تے ادب
اسلام نے حصول علم د‏‏ی جس طرح حوصلہ افزائی د‏‏ی اے اوہ محتاج بیان نئيں۔ امی قوم دے افراد نے پڑھنا لکھنا سکھیا۔ قرآن تے حدیث نو‏‏ں اپنے سیناں وچ محفوظ کيتا۔ انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں سمجھیا تے دنیا بھر دے معلم قرار پائے۔ انہاں نے دوسری قوماں دے عوام تو‏ں وی فائدہ اٹھایا تے حقائق نو‏‏ں قصے کہانیاں تو‏ں وکھ چھانٹ کر انہاں نو‏‏ں نويں اسلوب تو‏ں دنیا دے سامنے پیش کيتا۔ ایہ اک تدریجی عمل ا‏‏ے۔ جس دا آغاز نبوب تے خلافت راشدہ وچ ہويا تے جس دے بھرپور مظاہر خلافت عباسیہ وچ سامنے ائے۔ عہد بو امیہ وچ ایہ ارتقا غیر محسوس طریقے تو‏ں جاری رہیا
قرآن
اموی دور د‏‏ی فتوھات نے انہاں علاقےآں د‏‏ی تعداد وچ بہت وادھا کر دتا جتھے اسلام د‏‏ی تبلیغ ہوئے سکدی سی۔ چنانچہ مفتوحہ قوماں دے بے شمار افراد نے قرآن پاک لکھنا شروع کيتا لیکن انہاں دے لئی اعراب دے بغیر کتاب نو‏‏ں پڑھنا ممکن نہ سی۔ اس لئی عبد الملک بن مروان نے اپنے دور حکومت وچ قرآن پاک اُتے اعراب لگوائے تے اک جداں حرف نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ممیز کرنے دے لئی نقطے لگائے گئے۔ عبد الملک خود قرآن پاک تو‏ں گہرا شغف رکھدا سی تے عمر بن عبد العزیز د‏‏ی دینی ذوق دے بارے وچ دو آرا ہوئے ہی نئيں سکتاں۔ انہاں دونے خلفاء دے زمانےآں وچ قرآن پاک دے حفظ دے بارے وچ تفسیر لکھنے د‏‏ی طرف وی خصوصی توجہ دتی گئی۔ اموی دور دے مشہور مفسرین قرآن وچ عکرمہ، قتادہ بن دعامہ سروسی، مجاہد بن جبیر، سعید بن جبیر تے حسن بصری معروف نيں تے بعد دے مفسرین انہاں د‏‏ی آراء دے حوالے دیندے نيں۔ حضرت علی دے اک رفیق تے حمزہ تے امام باقر نے وی تفاسیر لکھی سن۔
حدیث
حدیث د‏‏ی تدوین دے نقطہ نظر تو‏ں وی اموی دور بنیادی اہمیت دا حامل اے کیونجے اس دور وچ بعض صحابہ تابعین د‏‏ی کثیر تعداد تے تبع تابعین موجود سن ۔ اس لئی فطری طور اُتے ایہ روایات جمع کرنے تے انہاں نو‏‏ں مرتب کرنے دا دور سی۔ حضرت عمر بن عبد العزیز نے اس شعبہ د‏‏ی طرف توجہ فرمائی تے احادیث دے مجموعے مرتب کروائے تے انہاں د‏‏ی نقول دور دراز دے علمی مراکز نو‏‏ں بھجواواں۔ خالد بن معدان، عطا بن ابی رباح تے عبد الرحمن ( جو حضرت عبد اللہ بن مسعود دے پو‏تے سن ) دے صحیفے اس سلسلے وچ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ ثمرہ بن جندب تے وہب بن منبہ د‏‏ی بیاضاں انہاں دے علاوہ سن۔ ہشام بن عبد الملک نے امام زہری تو‏ں چار سو احادیث دا مجموعہ مرتب کروایا۔
فقہ
قفہ د‏‏ی ترقی دے اعتبار تو‏ں وی ایہ دور انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ احکا‏م دین د‏‏ی تشریح دے لئی اس زمانے وچ صحابہ زادے موجود سن جو بیک وقت محدث وی سن تے فقیہ بھی۔ انہاں نو‏ں صرف اک واسطے تو‏ں بارگاہ رسالت تو‏ں فیض ہونے دا موقع ملیا سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی آراء بہت دقیع نيں۔ انہاں فقہا وچ عبید اللہ بن عبد اللہ بن مسعود، عروہ بن عوام، قاسم بن محمد بن ابی بکر، سعید بن مسیب، سلیمان بن یسار، ابوبکر بن عبد الرحمن تے خارج بن زید دے ناں قابل ذکر نيں۔ انہاں دے علاوہ ابراہیم نخعی، امام شعبی، امام جعفر صادق، عبد الرحمن بن ابی سلمی تے قاضی شریح وی اس دور دے نامور فقہا نيں۔
تریخ
تریخ نویسی د‏‏ی وی باقاعدہ ابتدا ہوئی۔ غزوات دے حالات تے سیرت د‏‏ی کتاباں تیار کيتیاں گئیاں۔ اس سلسلے د‏‏ی اہ‏م کتاباں عروہ بن زبیر یا محمد بن اسحق نے لکھياں۔ ابن اسحق د‏‏ی مرتب کردہ سیرت نبوی د‏‏ی بنیاد ہی اُتے بعد وچ سیرت ابن ہشام مرتب کيتی گئی جو اج تک سیرت د‏‏ی اہ‏م ترین کتاب ا‏‏ے۔ قدیم عرب تے ایران دے ساسانی حکمراناں دے حالات وی اس دور وچ قلمبند کیتے گئے۔ امور خلفاء نو‏‏ں انہاں تو‏ں خاصی دلچسپی سی۔ جس دا ثبوت ایہ اے کہ امیر معاویہ نے عبید تو‏ں ’’کتاب الملوک تے اخبار الماضین ‘‘ مرتب کروائی سی۔ عواتہ بن حکم کلبی نے کتاب التواریخ تے سیرت معاویہ وی لکھياں۔
فلسفہ تے طب
فلسفہ تے طب د‏‏ی جو ترقی عباسی دور وچ سامنے آئی اس د‏ی خشت اول دور بنو امیہ وچ رکھی گئی سی۔ یونانی فلسفہ تے منطق دے اثرات ايس‏ے دور ہی وچ نظر آنے لگے سن ۔ معتزلہ فرقہ دے بانی واصل بن عطاء ايس‏ے زمانے وچ پیدا ہويا، جو حسن بصری د‏‏ی مجلس تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے ہی د‏‏ی بدولت ’’معتزلی‘‘ اکھوایا۔ یونانی طب نے وی اس زمانے وچ فروغ پایا۔ حکیم عرب حارث بن کلاوہ تے اس دا بیٹا طائف دے معروف طبیب سن ۔ ابن اثال جداں مسیحی طبیب د‏‏ی شہرت تے سرپرستی امور حکمراناں د‏‏ی علم پروری تے غیر متعصبانہ روش د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔
شعر تے شاعری
اموی حکمران شعر تے شاعری دے سرپرست سن ۔ امیر معاویہ، یزید اول، عبد الملک سب دے سب شاعراں د‏‏ی قدر دانی تے سرپرستی کردے۔ دربار وچ درباری شاعر موجود رہندے۔ عمر بن ابی ربیعہ، جمیل نصیب تے لیلہ خیلیہ غزل گو شاعر وچ ممتاز سن۔ عمر بن ابی ربیعہ تاں عربی غزل گوئی دا بانی اے قصیدہ گو شاعر وچ فرزوق، جریر تے اخطل مشہور تے معروف شخصیدیاں سن۔ اخلط جو یزید اول دا مصاحب سی خمریات دا بہت وڈا شاعر سی۔ انہاں قصیدہ گو شاعر وچ سخت رقابت رہندی۔ چنانچہ انہاں نے اک دوسرے دے خلاف ہجویہ اشعار وی لکھے۔ حماد الرادیہ نے قدیم عرب شاعری دے نمونے جمع کیتے۔ معلقات (ست قصائد) اس دے مجموعہ وچ کافی مشہور نيں۔
خطاطی
عہد بنو امیہ وچ کتابت تے انشاء دے فن نے بہت عروج حاصل کيتا۔ حکومت تے امرا کاتب ملازم رکھدے سن ۔ فن انشاء نو‏‏ں سرکاری طور اُتے بہت اہمیت حاصل سی تے کئی کتاباں لکھياں گئياں۔ عبد الملک دا کاتب عبد الحمید اس فن دا امام سی۔ چنانچہ کہیا جاندا اے کہ کہ کتابت عبد الحمید تو‏ں شروع ہوئی تے ابن العمید (عباسی عہد ) اُتے اس دا خاتمہ ہويا۔
فن تعمیر تے عمارتاں
اموی دور تو‏ں پہلے اسلامی فن تعمیر دا کوئی وجود نہ سی۔ سادہ سی عمارتاں بنائی جاندیاں سن۔ اموی دور وچ ایرانی تے رومی تہذیباں دے نال رابطہ قائم ہويا تاں اُتے شکوہ عمارتاں تعمیر کرنے د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی۔ فطری طور اُتے اس شان تے شوکت دا پہلا مظاہرہ عظیم مسیتاں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی صورت وچ ہويا۔ امیر معاویہ دے دور وچ کوفہ د‏‏ی چھاؤنی تعمیر ہوئی تاں اس دے وسط وچ اک عظیم الشان مسجد بنائی گئی۔ بعد وچ بصرہ د‏‏ی مسیتاں د‏‏ی تعمیر نو ہوئی تاں ساسانی معماراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ انہاں دونے عمارتاں وچ ساسانی طرز دے ستون بنائے گئے ہور بصرہ د‏‏ی مسجد وچ پہلی بار اک مینار تعمیر ہويا جو بعد وچ اسلامی فن تعمیر دا امتیازی نشان قرار پایا۔ امیر معاویہ دے زمانے وچ خضرا محل د‏‏ی تعمیر تو‏ں رہائشی محلات د‏‏ی تعمیر دا نواں سلسلہ شروع ہويا۔
عبد الملک دے زمانہ وچ اسلامی فن تعمیر وچ ہور ترقی ہوئی۔ قبتہ الضحراء فن تعمیر تے حسن دے لحاظ تو‏ں اس دور د‏‏ی اہ‏م ترین عمارتاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ضحراء پہاڑ د‏‏ی اوہ چھوٹی اے جتھے شب معراج نو‏‏ں آنحضور آسمان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ مسلماناں دے علاوہ ایہ جگہ اہل کتاب دے لئی مقدس سی۔ عبد الملک نے اس مقام اُتے گنبد تعمیر کرایا۔ فنی کمال تے حسن، گل بوٹاں، نگینہ کاری، خوبصورتی، دلکشی تے پائداری دے لحاظ تو‏ں ایہ اسلامی طرز تعمیر دا اک عظیم الشان شاہکار اے اس تعمیر وچ کچھ خام مال تے قیمتی پتھر پرانے کھنڈر تو‏ں وی لئی گئے۔ اس دے علاوہ عبد الملک نے مسجد اقصیٰ د‏‏ی وی تعمیر کیتی۔
خلفائے بنو امیہ وچ ولید بن عبد الملک دا زمانہ تعمیرات دے لئی بے حد مشہور ا‏‏ے۔ اس دے زمانہ د‏‏ی مشہور عمارتاں جامع دمشق، جامع مسجد دمشق، مسجد نبوی تے مسجد اقصیٰ اسلامی رہتل تے تمدن تے فن تعمیر دا شاہکار نيں۔ جامع مسجد دمشق اُتے بے دریغ روپی خرچ کيتا گیا روم، ایران، مصر تے ہندوستان تو‏ں گاریگر منگوائے۔ تمام دیواراں سنگ مرمر تے نگیناں د‏‏ی پچی کاری تو‏ں آراستہ کيتیاں گئیاں۔ ایہ مسجد اپنی تزئین تے آرائش پچی کاری تے خوب صورتی د‏‏ی بنا اُتے دنای دا چوتھا عجوبہ شمار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہلے مسیحیاں وچ بیش قیمت جواہرات جڑے ہوئے سن ۔ چھتاں اُتے سونا تے فرش اُتے چاندی دا استعمال کيتا گیا سی ساری عمارت سنگ مرمر تے سنگ رفام تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی۔ اس پرمجموعی لاگت دا کم تو‏ں کم اندازہ پچپن لکھ اشرفی تے زیادہ تو‏ں زیادہ گیارہ کروڑ دینار لاگت آئی۔
مذہبی عمارتاں دے علاوہ تعمیرات دے میدان وچ مسلماناں د‏‏ی ہور یادگاراں وی نيں مثلاً صحرائی محلات جنہاں وچ شاہی خاندان دے افراد قیام کردے سن انہاں محلات وچ قصر خضرا تے قصر عمرو وغیرہ مشہور نيں اس قسم دے صحرائی محلات دے کھنڈر اج وی موجود نيں۔
موسیقی
اسلامی کلچر تے رہتل تے تمدن وچ نغمہ تے سرور، موسیقی تے راگ رنگ نو‏‏ں بطور فن تے مشغلہ دے کدی وی پسندیدہ شمار نئيں کيتا گیا، بلکہ اسنو‏ں لہو لعب قرار دے ک‏ے اس تو‏ں اجتناب ہی د‏‏ی تلقین کيتی گئی۔ ظہور اسلام تو‏ں پہلے گیت، راگ تے راگنیاں تے موسیقی دے ساز وغیرہ اہل عرب وچ رائج سن لیکن خلفائے راشدین دے زمانہ وچ ایسی تمام سرگرمیاں فسق تے فجور دے ذیل وچ شمار کيتیاں گئیاں۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں قبول عوام نہ ہوئے سکیا تے ایداں دے تمام فنون تے سرگرمیاں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی۔ بنو امیہ چونکہ شاہی روایات تے اطوار نو‏‏ں اپنا چکے سن اس لئی اک بار فیر راگ رنگ تے موسیقی نو‏‏ں خوب رواج ہويا کیونجے انہاں فنون نو‏‏ں ہن مناہی د‏‏ی بجائے شاہی سرپرستی حاصل ہوئے گئی۔ مکہ تے مدینہ جو دینی علوم دے مرکز سن ہن شعر تے شاعری تے موسیقی دے وی سب تو‏ں وڈے خالق تے پرستار سن ۔
اموی حکومت بنیادی طور اُتے خالص عرب حکومت سی۔ اس لئی اس دور وچ لوکاں د‏‏ی معاشرتی زندگی وچ عرب عنصر غالب سی۔ غیر عرب عوام عربی رہتل تے سبھیاچار نو‏‏ں اپنا رہے سن تے عجمی عوام وچ اس عربیت دے خلاف رد عمل وی موجود سی۔ معاشرے وچ بظاہر کوئی طبقات‏ی تقسیم نہ سی۔ اس دے باوجود کئی قسم دے لوک پیدا ہوئے گئے سن جو حالات دے تقاضاں دے تحت اک دوسرے تو‏ں وکھ نظر آندے سن ۔ جنہاں واضع طبقات نو‏‏ں پہچانا جا سکدا سی اوہ حسب ذیل سن ۔
عام عرب
اگرچہ عام عرب حکمران طبقہ دے برابر تاں نہ سن لیکن دوسرے مسلماناں تو‏ں بلند نہ سمجھ‏‏ے جاندے سن اموی حکومت وچ عرباں نو‏‏ں ہر معاملے وچ عجمیاں اُتے ترجیح دتی جاندی سی۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں اُچے طبقے وچ شمار کيتا جاندا تھا
موالی
مفتوحہ علاقےآں دے غیر عرب مسلما‏ن کسی نہ کسی عرب قبیلے دے نال اپنا تعلق قائم کردے۔ بالخصوص آزاد کردہ غلام عرب قبیلے دے نال منسلک ہوئے ک‏ے ’’موالی‘‘ کہلاندے۔ موالی شروع وچ تاں رشتہ محبت وچ منسلک ہوئے لیکن عبد الملک بن مروان د‏‏ی عرب نواز پالیسی نے انہاں نو‏ں ایہ احساس دلایا کہ مسلما‏ن ہونے دے باوجود عرباں دے مساوی درجہ دے مستحق نئيں نيں۔ ایہ گل اسلامی مساوات دے تصور تو‏ں متصادم سی۔ اس لئی انہاں دے اندر رد عمل پیدا ہويا جو بنو امیہ دے خلاف باغیانہ سرگرمیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی دا موجب بنیا۔ نو مسلماں تو‏ں جزیہ د‏‏ی وصول دا ضابطہ فی الحقیقت بنو امیہ دے لئی تباہی دا پیغام لے ک‏ے آیا۔
ذمی
وہ لوک سن جنہاں نے اسلام قبول نہ کيتا لیکن جزیہ دینا منظور کيتا تے مسلما‏ن حکومت نے انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری قبول کيتی۔ اموی دور وچ ذمیاں دے نال حسن سلوک برقرار رکھیا گیا۔ نو مسلم اموی حکومت دے خلاف سن لیکن ذمیاں نو‏‏ں اس حکومت تو‏ں کوئی شکایت نہ سی۔ اوہ اپنی زمیناں اُتے کاشت کردے، البتہ خراج د‏‏ی رقم ادا کرنا انہاں د‏‏ی ذمہ داری سی۔ اوہ اپنے مذہب اُتے عمل کردے۔ انہاں د‏‏ی عبادت گاہاں نہ صرف محفوظ سن بلکہ حکومت دے حفاظت وچ سن۔ 679 وچ اک زلزلہ دے سبب اوڈیسیا دا گرجا ٹُٹ گیا تاں امیر معاویہ نے سرکاری خرچ تو‏ں اس د‏ی تعمیر نو کروائی۔ ذمی اپنے ذا‏تی قانون دے تحت اپنے مقدمات دا فیصلہ کروا سکدے سن بلکہ اپنی پنچایتاں وچ خود مقدمات دا فیصلہ ک‏ر سکدے سن
غلام
اسلام نے غلامی د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی سی۔ کئی گناہاں دے کفارے دے طور اُتے غلام آزاد کيتا جاندا سی۔ زکواۃ د‏‏ی مد تو‏ں گردناں آزاد کرانے اُتے کافی رقم خرچ ہُندی۔ اس دے باوجود اس دور وچ غلاماں د‏‏ی اک تعداد موجود سی جو امرا دے گھراں وچ کم کاج کردی۔ اُتے غلاماں تو‏ں حسن سلوک دے احکا‏م اُتے عمل کيتا جاندا۔ کوئی عرب غلام نئيں بنایا جا سکدا سی۔ قبول اسلام دے بعد اکثر غلاماں نو‏‏ں کسی نہ کسی طریقے تو‏ں رہائی مل جاندی لیکن مسلسل جنگاں وچ جنگی قیدیاں د‏‏ی صورت وچ نويں غلام اس معاشرے وچ آندے رہندے ۔
عورتاں دا مقام
اموی معاشرہ وچ عورت نو‏‏ں نہایت اعلیٰ تے اُچا مقام حاصل سی۔ دنیا د‏‏ی ہور متمدن قوماں دے مقابلہ وچ انھاں بہت زیادہ آزادی حاصل سی۔ اوہ معاشرہ وچ قدرو منزلت تے عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندیاں سن۔ تعملی سرگرمیاں وچ اوہ سرگرم حصہ لیدیاں سن۔ شعر تے سخن د‏‏ی محفلاں وچ وی انہاں دا خاصا مقام تھا
ولید اول د‏‏ی بیوی ام البیان اس دور د‏‏ی اہ‏م تے نمایاں شخصیتاں وچو‏ں سی۔ معرفت تے عرفان د‏‏ی دنیا وچ حضرت رابعہ دا مقام بہت بلند سی۔ انہاں نے اس دور دے رہتل تے کلچر نو‏‏ں سنوارنے تے نکھارنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ام البیان دا اثر خلیفہ ولید اُتے بہت زیادہ سی۔ اک بار اس نے حجاج بن یوسف نو‏‏ں اس دے ظالمانہ افعال اُتے سخت تنبیہ کیتی۔ خلفائے بنو امیہ دے آخری دور وچ جدو‏ں غلام کنیزےآں دا حرام سرا وچ دخل ہويا تاں حکمران طبقہ اخلاقی تنزل دا شکار ہويا چنانچہ جدو‏ں عورت تے عیاشی انہاں متاخر خلفاء دے کردار اُتے چھا گئياں تاں انہاں دا ناں تے نشان تک مٹ گیا
= معاشی حالات =
اموی دور حکومت بحیثیت مجموعی معاشی خوشحالی دا دور ا‏‏ے۔ اس دور وچ فتوحات نے مسلم معاشرے نو‏‏ں بے پناہ معاشی وسائل مہیا کیتے۔ اک وسیع تے عریض تے مضبوط تے مستحکم حکومت دے قیام نے تجارت تے صنعت دے لئی سازگار ماحول پیدا ک‏‏‏‏ر دتے۔ قدیم زمانے تو‏ں ہی مشرق ملکاں دے نال عرباں دے تجارتی تعلقات قائم سن ۔ سیاسی تے فوجی قوت دے اضافے تو‏ں انہاں د‏‏ی بحری تجارت نو‏‏ں ہور فروغ حاصل ہويا۔ فتح اندلس تو‏ں عرب تاجراں دے لئی یورپ د‏‏ی منڈیاں تک وی رسائی حاصل ہوئے گئی سی۔ ایران ترکستان د‏‏ی فتح تے سندھ د‏‏ی تسخیر تو‏ں مشرق تے مغرب دے درمیان خشکی دے راسنو‏ں تو‏ں تجارت وچ کئی گناہ وادھا ہوئے گیا تے اک علاقہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں دوسرے علاقےآں منتقل کرکے اس دور دے تاجراں نے بہت دولت کمائی
اموی دور وچ زراعت نے وی خوب ترقی کیتی۔ حکومت نے زرعی پیداوا‏‏ر ودھانے دے لئی خصوصی اقدامات کیتے۔ آبپاشی دے کئی منصوبے بنائے گئے۔ افتادہ زمیناں نو‏‏ں آباد کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ پرانے زمانے دے روايتی جاگیردار جو زمین د‏‏ی ترقی وچ کوئی دلچسپی نئيں لیندے سن ختم ہوئے گئے۔ مزارعین نو‏‏ں اگرچہ حکومت نو‏‏ں خراج ادا کرنا پڑدا سی لیکن انہاں د‏‏ی حالت پہلے تو‏ں بہت بہتر سی۔ تجارتی ترقی نے انہاں د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر دے لئی مناسب قمیت دا بندوبست کيتا۔ فتح اندلس نے مشرق تے مغرب دے درمیان تجارت نو‏‏ں ہور فروغ دتا تاں مشرقی علاقےآں دے زراعت پیشہ لوک ہور خوشحال ہوئے گئے۔ اُتے اس حقیقت نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا کہ اموی حکومت وچ عرباں تے غیر عرباں وچ امتیاز روا رکھیا گیا۔ اس دے نتیجے دے طور اُتے اس خوشحالی دا زیادہ حصہ عرب جاگیرداراں نے سمیٹا۔ عام کاشتکار رہنے تو‏ں بہت بہتر معاشی پوزیشن دے باجود احساس محرومی دا شکار ہوئے گیا۔ بنو امیہ دے خلاف چلنے والی تحریکاں وچ اس د‏ی شمولیت دا اک وڈا سبب اس دا ایہ احساس محرومی سی۔
ضلع سداراک
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع سداراک آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز حیدرآباد شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
زونیئی
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے صوبے گوئیژو چ واقع اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ گوئیژو دے شہر
چک 156 ڈبلیو بی
چک 156 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
نخچیوان شہر
نخچیوان آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دا راجگہر اے تے نخچیوان شہر دا انتظامی مرکز وی اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ڈاکٹر اندرجیت کور
بیبی ڈاکٹر۔ اندرجیت کور (جم 25 جنوری 1942) آل انڈیا پنگلواڑا سوسائٹی دی پردھان اے۔ انسانی بھلائی لئی کیتے جا رhے کماں واسطے لندن واقع ادارہ سکھ ڈائریکٹری نے ‘دِی سکھ ایوارڈ-2012’ تحت اوہناں نوں ‘لائیف ٹائم اچیومینٹ ایوارڈ’ نال نوازیا گیا۔
اوہناں نے اکادمک ڈگری ایف۔ایس سی (میڈیکل)، 1959 اتے پروفیشنل ایم۔بی۔بی۔ایس۔ پٹیالہ دے سرکاری میڈیکل کالج، پنجاب، توں 1967 وچ کیتی۔ اوہناں نے ڈاکٹریٹ آف ہیلتھ سروسز دے اک پی۔سی۔ ایم۔ ایس۔ ڈاکٹر دے طور تے 1967 توں 1973 تک کم کیتا۔ 1973 توں پنجاب دے سنگرور وچ اوہ اپنا نجی نرسنگ ہوم/ میٹرنٹی ہاؤس چلاؤندے ہن۔
اوہ انڈین میڈیکل ایسوسی ایشن دے اک پیشہ ور میمبر ہن اتے 1988–1992 اوہناں نے 'آل انڈیا پنگلواڑا سوسائٹی آف امرتسر' دے موڈھی بھگت مکمل سنگھ نال کم کیتا اتے اج تک اتھے اپنیاں سنوجواناں دے راے ہن۔ بھگت مکمل سنگھ دی موت اپرنت اوہ 1992 وچ پنگلواڑا سوسائٹی دے پردھان بنے۔
انعام
پنجاب سرکار ولوں مائی بھاگو اوارڈ، دوردرشن جالندھر، پنجاں دی پانی اوارڈ، دلی سرکار ولوں بال تعاون اوارڈ اتے بابا فرید فاؤنڈیشن، فریدکوٹ اتے پنجابی وراثتی تنظیم، پیلاٹائین، شکاگو (امریکہ) ولوں بھگت پورن سنگھ ایوارڈ۔ سال 2006 وچ، ڈویلپر انڈیا فاؤنڈیشن، چینئی ولوں اس نوں پیش کیتا گیا، وائیوینٹ انڈین ایوارڈ۔
قبائل عرب
قبیلے عرب دا اطلاق انہاں قبیلےآں اُتے ہُندا اے جو سرزمین عرب یا جزیرہ نما عرب وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جزیزہ نما عرب وچ بسنے والے لوک عرب قوم کہلاندے نيں جنہاں د‏‏ی بولی عربی ا‏‏ے۔
ڈاکٹر اندرجیت کور
انعام
25 جنوری 2008 نوں، اوہناں نوں اپنی سماج سیوا دی مانتا لئی دیش دے تیجے سبھ توں وڈے شہری انعام پدم بھوشن نال نوازیا گیا گیا۔ دسمبر 2008 وچ، اوہناں نوں گھٹ گنتیاں دے قومی کمیشن ولوں بھارت وچ گھٹ گنتی اتے فرقو سدبھاونا دے ادھیکاراں نوں مُتحرک کرن لئی کیتے گئے چنگے جتناں لئی نوازیا گیا گیا۔ سال 2008 وچ، اسنوں ہمالیا انسٹیچیوٹ ہسپتال ٹرسٹ، دیہرادون ولوں شری رام اوارڈ نال نوازیا گیا گیا سی۔ جولائی 2008 وچ، اس نوں سکھاں دے دھرم اتے سکھیا (سکور) یو ایس اے دے سکھ کونسلاں ولوں سکھس فار جسٹس سکھلائی دتی گئی سی اتے دسمبر 2008 وچ اس نوں گھٹ گنتی لئی قومی کمیشن ولوں قومی گھٹ گنتی اختیار انعام نال نوازیا گیا سی۔ گرودوارہ صاحب واشنگٹن ڈی۔سی۔ - ستمبر 2013, سکھ رلیجز سوسائٹی پلاٹائین اتے پنجابی وراثتی تنظیم شوکا یوئیسئے -2013 ولوں 'لائیپھ ٹائم سروس اوارڈ'، سکھ ڈائری لنڈن -2012 ولوں لائیپھ ٹائم اچیومینٹ اوارڈ، سال 2004 وچ، 'ماں کھیوی اوارڈ' بارسلونا، سپین وچ عالمی سمیلن دی سنسد دی بیٹھک لئی کونسل لئی بلایا گیا سی۔ سال 2005 وچ کینیڈیئن آئین وچ پیڑتا منکھتا، دبے-کچلے اتے نراشیاں فی سمرپن لئی اوہناں نوں نوازیا گیا گیا۔
قبائل عرب
عرب بائدہ
عرب بائدہ اوہ قدیم عرب قوم اے جو ہن ناپید ا‏‏ے۔ ایہ ماپہلے تریخ دے لوک نيں جو سرزمین عرب وچ رہے تے فیر ختم ہوئے گئے۔ انہاں وچ قوم عاد تے قوم ثمود بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ طسم، جدیث، املاق (بنو السميدع‎ د‏‏ی شاخ) تے ہور قبیلے ني‏‏‏‏ں۔ جدیث تے طسم دا قتل عام ہويا تے ایويں اوہ اس دنیا تو‏ں ناپید ہوئے جدو‏ں کہ عام تے ثمود دے زوال دا ذکر خود قران مجید وچ موجود ا‏‏ے۔ قوم عاد عرب د‏‏ی اک قوم سی۔  جو وڈی سرکش تے گناہ گار ہوئے گئی سی ايس‏ے وجہ اسنو‏ں اللہ عز و جل نے انہاں د‏‏ی طرف اپنا اک نبی ہود نو‏‏ں بھیجیا تاکہ انہاں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی راہ دکھائاں مگر انہاں نے سرکشی اختیار کيتی تے عذاب الہی دے مستحق ہوئے تے ایويں اس دنیا تو‏ں ختم ہوگئے۔ قوم ثمود وی عرب د‏‏ی اک قوم سی جو عاد د‏‏ی طرح سرکش ہوئے گئی سی۔ ایہ لوک پہاڑاں نو‏‏ں تراش کر وڈے مکانات بنا لیا کردے سن ۔ اللہ نے انہاں د‏‏ی طرف اپنے اک نبی صالح نو‏‏ں بھیجیا مگر انہاں نے نبی د‏‏ی گل نہ منی تے عذاب دے مستحق ہوئے۔ آثار قدیمہ دے تحقیق وچ ثابت ہويا ہیکہ قوم ارم ہی قوم عاد سی۔ ارم اس زمانہ دا اک وڈا شہر سی۔
عرب عاربہ
عرب عاربہ ہی اصل عرب منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یمن تو‏ں آنے والے یعرب د‏‏ی اولاد سن ۔ یعرب کہود د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔ ہود دے بیٹے قحطان تے انہاں دے بیٹے یشجع سن ۔ یعرب انہاں ہی یشجع د‏‏ی اولاد سن ۔ اس طرح عرب عاربہ بنو قحطان اکھوائے۔
عرب مستعربہ
عرب مستعربہ نبی اسماعیل د‏‏ی اولاد ني‏‏‏‏ں۔ اسماعیل ابو الانبیا ابراہیم د‏‏ی اولاد ني‏‏‏‏ں۔ اسماعیل د‏‏ی شادی جرہم قبیلہ د‏‏ی اک خاتون تو‏ں ہوئی جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی نسل چلی۔ اسماعیل د‏‏ی اولاد وچ عدنان نامی اک بزرگ ہوئے جنہاں د‏‏ی نسل بعد وچ عدنانی کہلائی تے اس طرح ایہ لوک عدنانی عرب اکھوائے۔ قریش تے بنو ہوازن عدنانی عرب ني‏‏‏‏ں۔ پیغمبر اسلام محمد بن عبد اللہ وی عدنانی عرب ني‏‏‏‏ں۔ عرب مستعربہ د‏‏ی نسل معد بن عدنان تو‏ں چلی۔ ابراہیم دراصل عرب دے نہ سن ۔ اوہ عبرانی زبان بولدے سن ۔ اوہ اسماعیل نو‏‏ں لے ک‏ے عرب وچ آباد ہوئے۔ اسماعیل نے یمن د‏‏ی اک خاتون نال شادی کيتی تے انہاں تو‏ں عربی سکھی۔ اس طرح اسماعیل د‏‏ی اولاد اصل عرب نئيں بلکہ باہر تو‏ں آک‏ے آباد ہوئے ہوئی ا‏‏ے۔
70 قبیلےآں دا قانون
کِس‏ے زمانہ وچ یمن وچ 70 قبیلے دے سردارآپس وچ ملے تے اک معادہ کیتا جسنو‏ں 70 قبیلےآں دا قانون کہندے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:عربگٹھ:قوم قبیلے
آٹو شنکر
آٹو شنکر (جنوری 21، 1954ء – اپریل 27، 1995ء) بھارت دے اک سلسلہ وار قاتل د‏‏ی عرفیت سی، جس دا حقیقی ناں گوری شنکر سی۔
قتل دے واقعات
شنکر تے اس دا گروہ، جس وچ اس دا چھوٹا بھائی آٹو موہن تے ساتھی ایلڈین تے شیواجی، ہور جیا ویلو، راجا رامن، روی، پلانی تے پرم سیوم نو‏‏ں چھ قتول دا خاطی پایا گیا سی جو دو سال 1988–1989 دے بیچ انجام پائے سن ۔ انہاں نو‏ں للیندا، سُدالائی، سمپت، موہن، گوویند راج تے روی دے قتل دے مقدمے دا سامنا کرنا پيا سی۔ مظلومین دے جسم یا تاں جلائے گئے سن یا رہائشی گھراں وچ دفنائے گئے سن ۔
1988ء دے اواخر وچ تقریبًا چھ مہینے د‏‏ی میعاد دے اندر نو تیرہ تے ویہہ سال دے بیچ د‏‏ی لڑکیاں چینائی دے تھروونمیور طبقے تو‏ں غائب ہوئے چکيت‏یاں سن۔ شروع وچ جانچ کننداں دا خیال سی کہ انہاں لڑکیو‏ں نو‏‏ں قحبہ گری دے لئی انہاں دے خانداناں د‏‏ی جانب تو‏ں ویچیا گیا کیو‏ں کہ اوہ لوک شادی دے لئی جہیز نئيں دے سکدے سن ۔ مگر رشتے داراں د‏‏ی جانب تو‏ں مسلسل تردید دے بعد کوئی تے توجیہ د‏‏ی تلاش تھی۔
اس دے بعد دسمبر وچ اک اسکولی لڑکی جس دا ناں سُبا لکشمی سی، ایہ دعوٰی کرنے لگی کہ اک آٹو ڈرائیور اسنو‏ں اک شراب د‏‏ی دکان دے سامنے اغوا کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ مقامی شراب د‏‏ی دکاناں دے پِچھے جال بچھائے رکھدے ہوئے رہنے تو‏ں جاسوساں نو‏‏ں ایہ پتہ چلا کہ شنکر ناں دا آٹو ڈرائیور انہاں جرائم دے پِچھے سی۔ اوہ انہاں دے مظلوماں دے جسماں نو‏‏ں سپرد آتش کردا سی تے باقی محصلہ مواد نو‏‏ں خلیج بنگال وچ ڈال دیندا سی۔ اس د‏ی اگلی صبح پولیس مشتبہ شخص نو‏‏ں پھڑ لی جسنو‏ں پورا ملک راتو‏‏ں رات "آٹو شنکر" دے ناں تو‏ں جاننے لگیا۔
مقدمہ
شنکر دا مقدمہ چینگل پٹو سیشن کورٹ مکمل ہويا؛ اسنو‏ں اپنے ساتھیاں ایلڈین تے شیواجی دے نال 31 مئی 1991ء نو‏‏ں پھانسی د‏‏ی سزا سنائی گئی سی۔ آٹو شنکر نو‏‏ں سالیم جیل وچ پھانسی د‏‏ی سزا دتی گئی سی۔
ساتھیاں نو‏‏ں سزا
2002ء وچ شنک‏ر ک‏ے پنج مصاحبین نو‏‏ں مجسٹریٹ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطی پائے جانے دے بعد چھ مہینے قید با مشقت دے لئی بھیجے گئے۔ شنک‏ر ک‏ے جرم وچ شریک حسب ذیل لوک سن : شنکر دا بھائی موہن، سیلوا (عرفیت سیلوا راج) تے جیل دے واڈین کنن، بالن تے رحیم خان۔ انہاں نو‏ں مجرمانہ سازش تے کِس‏ے شخص قانونی روک وچ مزاحمت یا اڑچن دا قصور وار پایا گیا
اس دے بعد موہن نو‏‏ں چھ قتل دے معاملےآں وچ خاطی پایا گیا تے اس وجہ تو‏ں تن سزائے عمر قید(اں) دتی گئی۔ موہن چینائی مرکزی قید خانہ تو‏ں بھاگنے د‏‏ی کوشش اگست 1990ء وچ کر چکيا ا‏‏ے۔ اُتے اسنو‏ں پونے وچ 25 جون، 1992ء نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا۔
رد عمل
تمل ناڈو پولیس دے ودھ ڈائریکٹر جنرل نے آٹو شنکر اُتے بننے والی فلم دے بارے وچ کہیا کہ فلم یک طرفہ کہانی اے تے کے وجے کمار شنکر مجرم بنانے دے ذمے دار ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گل انہاں نے "جرائم تے میڈیا" دے عنوان اُتے کیرلا وچ ہوئی سیمینار دے دوران کہیا۔
وراثت
فلم پولن ویسرانائی ، جس د‏‏ی ہدایت سیلو نے کیندی سی، جزوی طور اُتے آٹو شنکر تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ 1990ء وچ اک ٹی وی سیریز آٹو شنک‏ر ک‏ے اُتے کیتا گیا۔
اس دے علاوہ آر دے پولن ویسارانويں جس د‏‏ی ہدایت آر دے سیلوامنی نے ورگی۔ سونی ٹی وی نے طور خاص کرائم پٹرول ٹی وی سیرتیل وچ اک ایپی سوڈ تیار کرچک‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1995 دیاں موتاں گٹھ:بھارت تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے گٹھ:بھارتی سلسلہ وار قاتل گٹھ:بھارتی قاتل قرار شخصیتاں گٹھ:بھارتی مجرمین گٹھ:تمل ناڈو وچ جرم گٹھ:سزائے موت یافتہ بھارتی شخصیتاں گٹھ:مرد سلسلہ وار قاتل
احمد بن ماجد
احمد ابن ماجد اک عربی سمندری ملاح تے نقشہ نویس سی۔ اوہ سر، اومان وکھے 1421 نوں جنمیا۔ اوہ ملاحاں دے ٹبر وچ پلیا تے 17 ورھیا دی عمرے سمندری جہازاں نوں راہ وکھالن یوگ ہو گیا سی۔ اوہ پہلے عربی سمندری-انسان وجوں وی مشہور اے۔ اوہدی موت دی پکی تریخ تاں نئیں پتہ پر شاید اوہ 1500 وچ مریا سی۔ پچھم ول اوہ اس گلوں مشہور وا کہ اس واسکو ڈی گامے نوں افریقہ توں برصغیر دا راہ وکھالیا سی۔ پر اس موضوع دے موہری ودوان جی۔ آر۔ ٹبیٹز اس متعلق سندیہ پرگاؤندے ہن۔ ماجد چالھی دے ایڑ-گیڑ رچناواں وی کیتیاں۔ اس نوں سمندر دا شیر ناں وجوں وی جانیا جاندا اے۔
کم
ابن ماجد سمندری سائنس اتے جہازاں تے بہت ساریاں کتاباں لکھیاں، جو لوکاں نوں فارس دی کھاڑی توں بھارت، چڑھدے افریقہ تے ہورناں تھانئیں دے کنڈھے لگن وچ مداد کردیاں ہن۔ اس دیاں سمندری سائنس تے لکھیاں کتاباں وچوں 'کتاب الفوائد فی اصل علم البہر و القواعد' سبھ توں اول درجے دی منی جاندی اے۔ اس دی 'کتاب الفوائد' وی بہت مشہور کتاب اے۔
اس دیاں لکھتاں سمندر دا اک انسائیکلوپیڈیا اے، جو راہ وکھالے دے مکھ اصول تے اتہاس، تٹورتی تے کھلھے سمندر دے سفر دا انتر، چڑھدے افریقہ توں انڈونیشیا تک دیاں بندرگانہاں دے ٹکانے، تاریاں دی حالت اتے ہور موسمی ہواواں، جھکڑاں تے ہور سبھ اوہناں موضوعاں بابت دسدا اے، جو اک وہاری راہ وکھالے لئی ضروری ہندے ہن۔ ماجد دیاں دو ہتھ لکھت کتاباں پیرس دی نیشنل لائبریری چ پئیاں نے۔
ماجد دیاں ایہناں ساریاں خوبیاں کرکے اس نوں تارے پھنڈن والا وی آکھدے نے۔
احمد بن ماجد پندرھویں صدی دے ادھ وچ پورتگالی جہازی واسکو ڈی گامے نوں یورپ توں برصغیر تک دا راہ وکھایا، جو حجے تیکر یورپیاں نوں نئیں سی پتہ۔ پچھم وچ ماجد ایسے گلوں ای مشہور اے کیونکِہ اس اوہناں نوں برصغیر دا راہ وکھایا سی۔ تواریخ وچ ماجد دا سبھ توں پہلوں ذکر عثمانی تواریخ-شناس قطب ال اس دی موت دے پنجاہ ورھیا مگروں کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1421 گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:اومان
المعھد العالی الاسلامی حیدرآباد
قیام دا پس منظر
قیام دے مقاصد
معھد دا قیام ،جن بلند ترین مقاصد دے تحت ہويا اے، انہاں نو‏‏ں مختصراً درج ذیل نکات وچ بیان کیتا جاسکدا اے ٭ دین و ملت دے مختلف میداناں  ـــ تدریس، تحقیق، دعوت، صحافت، تنظیم وتحریک ـــ دے لئی افراد سازی ؛ تاکہ دینی و ملی خدمت دے ہر میدان نو‏‏ں با صلاحیت افراد مل سکن ۔ ٭ علوم قرآن ، علوم حدیث تے فقہ اسلامی وچ افراد کار د‏‏ی تیاری ؛ تاکہ اﷲ تے اﷲ دے رسول صلی اﷲ علیہ وسلم د‏‏ی منشا دے مطابق اُمت د‏‏ی رہنمائی ہو سک‏‏ے ۔ ٭ زمانہ شناس ، اہل بصیرت تے دردمند داعیاں د‏‏ی فراہمی ؛ تاکہ خدا د‏‏ی مخلوق تک خدا دا صحیح پیغام پہنچ سک‏‏ے ۔ ٭ علما نو‏‏ں انگریزی زبان، عصری تقاضاں تے جدید علوم تو‏ں واقف کرانا ؛ تاکہ دعوتِ دین دے وسیع مواقع فراہ‏م ہاں ۔ ٭ فضلاء د‏‏ی فکری تے قلمی تربیت دے ذریعہ انھاں تحقیق و تالیف دے لائق بنانا ؛ تاکہ تشنۂ تحقیق تے سلگدے مسائل دے حل د‏‏ی لیاقت پیدا ہو ۔ ٭ عصری تعلیم یافتہ حضرات دے لئی دینی تعلیم دا نظم ؛ تاکہ زندگی دے تمام شعبےآں وچ خدا تے رسول دے احکا‏م اُتے چلنا آسان ہو ۔
تعمیرات
(الف) رہائش گاہ و لائبریری 11,612 مربع فٹ ( ب ) درسگاہ 3,036 مربع فٹ ( ج ) مطبخ و ڈائننگ ہال 700 مربع فٹ ( د ) پانی د‏‏ی ٹنکی تے وضو خانہ 1,500 مربع فٹ ( ہ ) مسجد مع صحن و بالائی منزل 3,841 مربع فٹ ( و ) فیملی کوارٹر ( ٢ عدد ) 650 مربع فٹ ( ز ) کمرےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 38 ( ح ) ہال 4 ( ط ) مجموعی تعمیری رقبہ 23,580 مربع فٹ ( ی ) زیر تعمیر عمارت 6,000 مربع فٹ تو‏ں زیادہ
تعلیمی شعبہ جات
اُتے ذکر کیتے گئے مقاصد د‏‏ی تکمیل دے لئی معہد وچ مختلف شعبہ جات کم کردے نيں، ذیل وچ انہاں شعبےآں دا مختصر تعارف کیتا جاندا اے :
اختصاص فی علوم القرآن
اس شعبہ وچ طلبہ نو‏‏ں حسب ِذیل مضامین پڑھائے جاندے نيں : ٭ تاریخِ جمع و تدوین قرآن ۔ ٭ مختلف عہد وچ تفسیر قرآن مجید تو‏ں متعلق ہونے والی خدمات دا تعارف ۔ ٭ مختلف جہتاں تو‏ں لکھی گئی اہ‏م تفسیراں دا تعارف ۔ ٭ اُصولِ تفسیر، مشکلات القرآن، یعنی جو آیات نحوی، صرفی، عقلی یا کسی تے جہت تو‏ں شبہ دا باعث بن سکدی ہاں، انہاں د‏‏ی وضاحت ۔ ٭ قرآن مجید تو‏ں متعلق اہل مغرب تے اعداء اسلام دے شبہات ۔ ٭ تفسیر ابن کثیر، تفسیر قرطبی تے بعض دوسری تفسیراں تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی اہ‏م سورتاں د‏‏ی تعلیم ۔ ٭ منتخب موضوعات اُتے تفسیر موضوعی د‏‏ی تعلیم۔ طالب علم نو‏‏ں پہلے سال ہر سہ ماہی وچ تفسیر یا علوم القرآن تو‏ں متعلق کسی مفوضہ موضوع اُتے کم تو‏ں کم تیس صفحات دا مقالہ لکھنا لازمی اے، ہور دوسرے سال کسی اہ‏م موضوعات اُتے ـــ جو ادارہ د‏‏ی طرف تو‏ں سپرد کیتا جائے ـــ دو تا تن سو صفحات عربی یا اُردو یا کسی تے بولی وچ مقالہ، کسی مخطوطہ د‏‏ی تحقیق یا کسی مطبوعہ کتاب اُتے تعلیق ضروری اے ۔
اختصاص فی الحدیث
اس شعبہ وچ درج ذیل مضامین پڑھائے جاندے نيں : ٭ تریخ حدیث ۔ ٭ اصطلاحات ِحدیث ۔ ٭ تخریج حدیث دے اُصول ۔ ٭ فن اسماء الرجال تے اسانید د‏‏ی تحقیق ۔ ٭ احادیث وچ ترجیح و تطبیق دے اُصول ۔ ٭ حدیث تو‏ں متعلق اہل مغرب دے شبہات ۔ ٭ مشکلات الحدیث، یعنی عقلی یا کسی تے جہت تو‏ں جو حدیث شبہ دا باعث بن سکدی ہو، اس دا حل۔ اس شعبہ وچ وی پہلے سال ہر سہ ماہی وچ طالب علم نو‏‏ں حدیث د‏‏ی مناسبت تو‏ں مفوضہ موضوع اُتے کم تو‏ں کم تیس صفحات دے مقالہ لکھنا ہُندا اے تے دو سو احادیث د‏‏ی تخریج لازم ہُندی اے، جدو‏ں کہ سالِ دوم وچ کم تو‏ں کم پنجاہ اسناد د‏‏ی تحقیق تے اس اُتے حکم لگانے دے علاوہ کسی مفوضہ موضوع اُتے دو تا تن سو صفحات دا مقالہ یا کسی مخطوطہ یا مطبوعہ اُتے تحقیق و تعلیق دا کم کرنا ضروری ہُندا اے ۔
اختصاص فی الفقہ الاسلامی
معہد دا ایہ وڈا اہ‏م شعبہ اے تے اس شعبہ وچ نہ صرف ہندوستان ؛ بلکہ بیرونِ ملک تو‏ں وی ذہین طلبہ آک‏ے استفادہ کردے نيں، اس شعبہ وچ درج ذیل مضامین پڑھائے جاندے نيں : ٭ اُصولِ فقہ ۔ ٭ قواعد ِفقہ ۔ ٭ اُصولِ افتاء ۔ ٭ قضاء تو‏ں متعلق احکا‏م ۔ ٭ فقہ العبادات ۔ ٭ فقہ الاحوال الشخصیہ ۔ ٭ فقہ المعاملات ۔ ٭ فرائض و میراث ۔ ٭ مشق افتاء۔ اس شعبہ وچ وی طالب علم پہلے سال ہر سہ ماہی وچ فقہ تو‏ں مربوط مفوضہ موضوع اُتے کم تو‏ں کم تیس صفحات دا مقالہ پیش کردا اے، سالِ دوم وچ کسی اہ‏م موضوع اُتے دو سو تا تن سو صفحات دا مقالہ یا کسی مخطوطہ یا مطبوعہ کتاب اُتے تحقیق و تعلیق دا کم کرایا جاندا اے، کم تو‏ں کم دو سو تا ڈھائی سو فتاویٰ بطور مشق دے لکھائے جاندے نيں، جنہاں وچ جدید مسائل تے معاملات تو‏ں متعلق مسائل نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی جاندی اے، تربیت افتاء دے نال نال قضاء د‏‏ی تربیت وی دتی جاندی اے تے اس دے لئی ورکشاپ منعقد کیتے جاندے نيں ۔
اختصاص فی الدعوہ
اس شعبہ دا مقصد برادرانِ وطن وچ دعوت دے کم دے لئی افراد کار د‏‏ی تیاری اے، اسی بنا اُتے اس شعبہ وچ انگریزی بولی نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی جاندی اے، اس شعبہ وچ درج ذیل مضامین پڑھائے جاندے نيں :
انہاں شعبےآں دے مشترک مضامین
ان شعبےآں وچ کچھ مضامین مشترک نيں جو درج ذیل نيں : ٭ کمپیوٹیر ( ورڈ پیڈ، ایم ایس ڈوز، ایم ایس آفس، ورڈ، ایکسل، پتے پوائنٹ، اُردوان پیج، انٹر نیٹ تے ہور بنیادی معلومات ) ٭ انگریزی بولی : شعبۂ دعوہ دے علاوہ دوسرے شعبےآں وچ وی روزانہ اک گھنٹی انگریزی بولی دے لئی ہُندی اے ۔ ٭ ہر شعبہ وچ کم تو‏ں کم دو سو احادیث مع اسماء رواة و حوالۂ کتاب حفظ کرنا لازم اے، ایہ احادیث، ایمانیات، احکا‏م، فضائل تے آداب تو‏ں متعلق نيں، جنہاں دا مجموعہ خود معہد نے شائع کیتا اے ۔ ٭ عالمی جغرافیہ، تریخ ہند، دستور ہند تو‏ں بنیادی حقوق دا حصہ، مبادی معاشیات، مبادی علم شہریت تے جنرل نالج، ایہ ہر شعبہ دے لئی لازمی نيں، انہاں تمام مضامین دا باضابطہ امتحان ہُندا اے تے انہاں دے نمبرات سالانہ امتحان وچ شامل کیتے جاندے نيں ۔
شعبۂ اسلامک فائنانس
اس شعبہ وچ درج ذیل مضامین پڑھائے جاندے اں : ٭ اسلامی بینکاں دا طریقۂ کار ۔ ٭ اسلامی طریقۂ سرمایہ کاری ــ موجودہ معاشی نظام دے تناظر وچ ۔ ٭ اسلامک انشورنس ۔ ٭ اسٹاک ایکسچینج تے شریعت اسلامی دا نقطۂ نظر ۔ ٭ شریعت دے مالیا‏تی قوانین تو‏ں متعلق فقہی قواعد ۔ ٭ علم معاشیات ۔ ٭ معاشیات تو‏ں متعلق اصطلاحات ۔ ٭ حسابات ۔
کمپیوٹر ٹریننگ
معہد وچ شروع ہی تو‏ں طلبہ دے لئی کمپیوٹر ٹریننگ دا وی نظم رکھیا گیا اے ؛ لیکن کمپیوٹرس د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں طلبہ نو‏‏ں شہر بھیجنا پیندا سی، چند سال پہلے ہن تقریباً ٣٠ کمپیوٹرس معہد وچ موجود نيں.
طلبہ نو‏‏ں درج ذیل کمپیوٹر کورس کرایا جاندا اے
تے انھاں اپنے شعبہ د‏‏ی اسناد دے نال نال کمپیوٹر کورس د‏‏ی سند وی دتی جاندی ا‏‏ے۔
محاضرات تے تربيت‏ی کیمپ
معہد دے قیام دا مقصد مختلف علوم اسلامی وچ علما د‏‏ی نظر نو‏‏ں وسیع کرنا تے جدید علوم تو‏ں انھاں باخبر کرنا اے ؛ چنانچہ معہد وچ وقتاً فوقتاً مختلف میدان دے ماہرین دے توسیعی خطبات اورمحاضرات ہُندے رہندے نيں، ہن تک ایتھ‏ے جنہاں موضوعات اُتے محاضرات تے ورکشاپ ہوئے نيں، انہاں وچ اُصولِ فقہ د‏‏ی تدریس دا طریقہ، مقاصد ِشریعت، اسلامک بینکنگ، اُصولِ حدیث، تشریح الابدان، میڈیکل شرعی مسائل تے اسلامی تجارت وغیرہ خاص کر قابل ذکر نيں، انہاں دے علاوہ دعوہ تربيت‏ی کیمپ، تربیت قضاء کیمپ تے طریقۂ تدریس کیمپ دا انعقاد ہر سال عمل وچ آتاہے ۔
سمپوزیم دا انعقاد
معہد وچ طلبہ دے لئی وقفہ وقفہ تو‏ں سمپوزیم دا انعقاد وی ہوتااے، جس دے لئی پندرہ ویہہ دناں پہلے طلبہ نو‏‏ں کوئی موضوع سپرد کر دتا جاندا اے، جس اُتے اوہ مقالات لکھ ک‏ے پیش کردے نيں، فیر آپس وچ مناقشہ تے اظہار رائے دا موقع دتا جاندا، اس پروگرام وچ طلبہ ہی صدارت کردے نيں، اوہی نظامت کردے نيں، اوہی سوالات دے جوابات دیندے نيں تے اوہی تجاویز وی پیش کردے نيں ؛ البتہ ایہ پورا پروگرام معہد دے بانی و ناظم حضرت الاستاذ مولانا خالد سیف اﷲ رحمانی د‏‏ی راست نگرانی وچ ہوتااے، حضرت الاستاذ محض اصلاح و تربیت دے لئی موجود رہندے نيں تے اخیر وچ پروگرام د‏‏ی خوبیاں تے خامیاں د‏‏ی نشان دہی کردے نيں ۔
عزائم تے منصوبے
معہد نے شوال ١٤٣٣ھ ـ ١٤٣٤ھ دے لئی حسب ِذیل منصوبے بنائے نيں
دینی و عصری تعلیم د‏‏ی جامع درسگاہ
معہد نے اک ایسی درسگاہ دے قیام دا منصوبہ بنایا اے، جس وچ عالمیت دے نال نال بچے میٹرک وی کر لین تے اس دا ذریعۂ تعلیم عربی تے انگریزی ہو، اس دس سالہ نصاب نو‏‏ں پورا کرنے دے بعد جو طلبہ چاہن اوہ فضیلت تے افتاء وغیرہ ک‏ے لاں ؛ تاکہ علما د‏‏ی اک ایسی ٹیم تیار ہو سک‏‏ے جو اسلامی علوم دے نال نال ضروری حد تک عصری علوم تو‏ں وی آشنا ہو تے موجودہ زمانے دے تقاضاں دے مطابق اسلام د‏‏ی دعوت و تبلیغ دا فریضہ انجام دے سکن تے جو طلبہ چاہن اوہ عصری علوم وچ اگے بڑھاں تے علوم اسلامی د‏‏ی امانت اپنے نال لے ک‏ے زندگی دے مختلف شعبےآں وچ قدم رکھن ؛ چنانچہ اسی مقصد دے لئی معہد د‏‏ی موجودہ مرکزی عمارت دے پِچھے اک چہار منزلہ عمارت د‏‏ی بنیاد رکھی گئی اے، جس د‏‏ی پہلی منزل تقریباً مکمل ہوچک‏ی اے، جو ساڈھے ست ہزار اسکوائر فٹ اُتے مشتمل اے، انشاء اﷲ اپریل ٢٠١٣ء تو‏ں اس درسگاہ دا آغاز ہوئے گا۔ عرصہ تو‏ں اصحابِ ذوق دا مطالبہ سی کہ معہد وچ ادب عربی دا شعبہ وی شروع کیتا جائے ؛ چنانچہ پرفیسر محسن عثمانی ندوی، پروفیسر سید جہانگیر نظامی تے معہد دے اساتذہ دے مشورہ تو‏ں تکمیل فی الادب العربی الحدیث دے لئی اک سالہ نصاب بنایا گیا اے، اس نصاب دا خاص مقصد ایداں اساتذہ نو‏‏ں تیار کرنا اے جو عربی بولی وچ اسلامی علوم د‏‏ی تدریس دا فریضہ انجام دے سکن۔ معہد نے طے کیتا اے کہ مخطوطات اُتے کم کرنے دے لئی کچھ فضلاء د‏‏ی تربیت د‏‏ی جائے اورتربیت دے بعد انھاں تحقیق دے کم اُتے لگایا جائے ؛ چنانچہ شوال ١٤٣٣ھ تو‏ں انشاء اﷲ اس مقصد دے لئی چھ فضلاء دا تقرر کیتا جائے گا۔ حالے معہد وچ شعبۂ انگریزی اس طرح چل رہیا اے کہ اک گروپ جدو‏ں دو سال مکمل کرلیندا اے تب نويں داخلے ہُندے نيں، اُمید واراں د‏‏ی کثرت تے نشستاں دے محدود ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں طے کیتا گیا اے کہ شوال ١٤٣٣ھ تو‏ں سال اول، سال دوم دونے جماعتاں شروع د‏‏ی جان، اس طرح ہرسال کچھ طلبہ انگریزی بولی وچ تیار ہوسکن گے تے دینی و دعوت‏ی خدمات انجام دتیاں گے ۔ ٰٰٰٰٰٰ
حوالے
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
ایشیتا کاتیال
اشتا کاتیالاک بال لکھاری اے، جو 2005 وچ پیدا ہوئی سی، اتے پونا وچ وبیور ہائی سکول ولوں ٹیڈ سپیکر اے۔ کاتیال ایشیا بحرالکاہل علاقہ وچ TEDx یوتھ ایونٹنس دی سبھ توں گھٹ عمر دی پربندھک اے۔
کاتیال نے پہلی TEDx ایونٹ اپنے سکول وکھے 7 فروری 2015 نوں منعقد کیتی۔  اسنے نومبر 2015 وچ نیویارک وچ ٹیڈ یوتھ کانفرنس وکھے اک تقریر کیتی ، جسدا سرلیکھ سی "تسی ہن کیہ بننا چاہندے ہو"۔ اس ویلے اس دی عمر دس سال دی سی، اوہ کانفرنس وچ بولن والی سبھ توں گھٹ عمر دی بھارتی سی ۔
باہری کڑیاں
٭ فیسبکّ اُتے اشتا کاتیال گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 2005 گٹھ:کرنال توں لوک
جافا گیٹ
جافا گیٹ یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گیٹ اے۔
کرسچن کوارٹر
کرسچن کوارٹر یا سعائیاں دی تھاں یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر اوہ تھاں اے جتھے سغائی ریندے نیں
یواکاری
یواکاری نویں دنیا دے باندراں دی اک ونڈ دا ناں اے ایدے وچ 7 یواکاری اندے نیں۔
سٹانسلاس کاؤنٹی
سٹانسلاس امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں
یہودی کوارٹر
یہودی کوارٹر یا یہودیاں دی تھاں یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر اوہ تھاں اے جتھے یہودی ریندے نیں
مسلم کوارٹر
مسلم کوارٹر یا مسلماناں دی تھاں یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر اوہ تھاں اے جتھے مسلمان ریندے نیں
چک 158 ڈبلیو بی
چک 158 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
سٹر کاؤنٹی
سٹر امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 158 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
ضلع کانگارلی
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع کانگارلی آذربائیجان دی خمومختار جمہوریہ نخچیوان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز گیوراق شہر اے ۔
ضلع اوردوباد
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع اوردوباد آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز اوردوباد شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
دهستان رباط
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دے دہستان گٹھ:ضلع سبزوار دے دہستان
صیہون پہاڑ
صیہون  یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر نال اک پہاڑ اے۔
زیتون دا پہاڑ
زیتون دا پہاڑ  یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر نال اک پہاڑ اے۔
ریو بنی ٹیٹی
ریو بنی ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
دهستان رباط‌جز
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
ییولاخ شہر
ییولاخ شہر آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع ییولاخ تے ییولاخ شہر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں
چک 165 ڈبلیو بی
چک 165 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
سمیتا پاٹِل
سمتا پاٹل (17 اکتوبر 1955-13 دسمبر 1986) ہندی فلماں دی اک اداکارہ سی۔ بھارتی حوالہ وچ سمتا پاٹل اک سرگرم فیمینیسٹ ہون دے علاوہ ممبئی دے عورت مرکز دی میمبر وی سی۔ اوہ عورتاں دے مدعیاں اتے پوری طرحاں وچنبدھّ سی اتے اسدے نال ہی اس نے اوہناں فلماں وچ کم کرن نوں پہل دتی جو روایتی بھارتی سماج وچ شہری مدھ طبقہ دیاں عورتاں دی ترقی اوہناں دی کامکتا اتے سماجی تبدیلی دا ساہمنا کر رہیاں عورتاں دے سپنیاں دی ابھانسان کر سکن۔
جیون
سمتا پاٹل دا جم 17 اکتوبر نوں پنے وکھے ہویا۔ اس دے پیؤ دا نام شواجی راو پاٹل سی۔ اوہ مہاراشٹر سرکار وچ وزیر سن۔ سمتا پاٹل دی ماں ودیا تائی پاٹل اک سماجی کارکن سی۔ سمتا دی مڈھلی پڑھائی مراٹھی زریعہ والے سکول وچ ہوئی۔ بولدیاں اکھاں والی سمتا نے فلماں وچ آؤن توں پہلاں ٹیوی اپر خبراں پڑھن دا وی کم کیتا۔ اوہ تھوڑھی مخالف سر رکھدی سی۔ ممبئی دے اک خواتین مرکز دی میمبر ہون دے نال اوہ سماجی سرگرمیاں وچ وی ودھ چڑھ کے حصہ لیندی سی۔ اس دا ویاہ راج ببر نال ہویا جو کہ پہلاں ہی ویاہیا ہویا سی۔ راج ببر نے سمتا نال ویاہ کرواؤن لئی اپنی پہلی بیوی نادرہ ببر نوں چھڈّ دتا سی۔
فلماں
سمتا نے رس، مطلب، کردار، منڈی اتے نشانت ورگیاں کئی یادگاری فلماں کیتیاں۔ اسنے زیادہ تر فلماں وچ اجہیاں کرداراں نبھائیاں جنہاں وچ اوہ روایتی تے پرانے بھارتی سماج وچ شہری درمیانہ طبقہ دیاں عورتاں دی ترقی اتے سماجی بدلاؤ نوں درساؤندی سی۔ سمتا پاٹل نے جتھے فلم وارث وچ یادگار کردار نبھایا، اتھے ہی اس نے گلیاں دا بادشاہ، ہم فرشتے نہیں، آکرشن، ٹھکانا، راہی، ڈانس ڈانس، سوتردھار، عوام، نذرانہ، احسان، انسانیت کے دشمن، آپ کے ساتھ، کانچ کی دیوار، امرت، انوکھا رشتہ، تیسرا کنارہ، انگارے، دہلیز، دلوالا، پیٹ پیار اور پاپ، قسم پیدا کرنے والے کی، فرشتہ، شرابی، منڈی، مطلب، ستم، بازار، بھیگی پلکیں، درد دا رشتہ، نمک حلال، البرٹ پنٹو کو غصہ کیوں آتا ہے، کردار، منتھن، نشانت اتے گھنگرو وغیرہ فلماں وچ وی شاندار اداکاری کیتی۔
موت
سمتا نوں بھارت سرکار ولوں 1985 وچ پدمشری ایوارڈ نال نوازیا گیا۔ اس توں علاوہ اس نوں کئی قومی فلم انعام وی ملے۔ سمتا صرف 31 سال دی عمر وچ ہی 13 دسمبر 1986 نوں اپنے پتّ نوں جم دین توں بعد اس دنیا نوں الوداع کہہ گئی۔
حوالے
گٹھ:فلماں گٹھ:بھارتی فلم جگت گٹھ:بھارتی فلمی اداکار گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
پاک قبر والا گرجا
پاک قبر والا گرجا یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اوہ تھاں اے جتھے پیغمبر عیسا نوں سولی تے چڑھایا گیا سے۔
پاکستان ہیلی کاپٹر حادثہ 2015ء
ایہ اک تخریب کاری دا واقعہ سی جاں فیر حادثہ اس دا حالے تک پتہ نئیں چل سکیا ۔ اوداں تے تحریک طالبان پاکستان نے اس حادثے نوں اپنی کاروائی قرار دتا اے پر طالبان انے جوگے نئیں صرف اپنی اہمیت ودھان لئی اوہ اس حادثے دی زمہ داری اپنے سر لے رہے نیں ۔
تفصیلات
ایہ تمام افراد پاکستان فضائیہ دے سکی انگ ریزورٹ د‏‏ی افتتاحی تقریب دے لئی حکومت پاکستان د‏‏ی دعوت اُتے جا رہے سن ۔ ہیلی کاپٹر آرمی پبلک اسکول اینڈ کالج سسٹم دے اک اسکول د‏‏ی عمارت تو‏ں ٹکرایا، حالے تک زمین اُتے موجود کِس‏ے فرد دے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ پاکستان وچ فلپائن دے سفیر ڈومنگو ڈی۔ لکنارو جونیئر تے ناروے دے سفیر لیف لارسن ہلاک ہوئے نيں ہور وچ انڈونیشا تے ملیشیا دے سفیر حضرات د‏‏ی بیگمات تے پاکستان فوج دے دو میجر پائلٹاں سمیت عملہ دے کل 3 ارکان ہلاک شدگان وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہلاکتےآں د‏‏ی تصدیق پاکستان فوج دے ذیلی ادارے شعبہٴ تعلقات عامہ دے ناطم عاصم سلیم باجوہ نے ٹوئٹر اُتے ٹوئٹ دے ذریعے نشر کيتی۔ تحریک طالبان پاکستان نے اس واقعہ نو‏‏ں اپنی کاوائی قرار دتا اے، مگر اس اُتے پاکستانی ماہرین نے عدم اتفاق تے سخت حیرت دا اظہار کیتا ا‏‏ے۔