cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
شیخ عبدالنبی صدر
جب ایہ خبر اکبر نو‏‏ں پہنچی تاں بہت خفا ہويا ۔ اند ر تو‏ں رانیاں نے تے باہر تو‏ں راجا مصاحباں نے کہنا شرور کيتا کہ انہاں ملاناں نو‏‏ں حضور نے اِنّا سر اُتے چڑھایا اے کہ ہن آپ د‏‏ی خوشی کحالے خیال نئيں کردے ۔ تے اپنی حکومت تے جلال دکھانے دے لئی لوکاں نو‏‏ں بے حکم قتل کر ڈالدے نيں۔ ایسی ایسی گلاں تو‏ں اس قدرکان بھرے کہ بادشاہ کوتاب نہ رہی اورجو مادہ مدت تو‏ں غلیظ ہورہیا سی ۔ یکبارگی پھوٹ بہا ۔ رات نو‏‏ں انوپ تلاؤ دے دربار وچ آک‏ے فیر اس مقدمہ کاحال بیان کيتا۔ فتنہ ۱؎ انگیز اکسانے والےآں تو‏ں تے نو خیز مفتیاں تو‏ں مسئلہ د‏‏ی تحقیق کردے سن ۔ اک کہندا سی ۔ بھلا ردود قدح دے جواب تے سوال کس نے کيتے ہونگے ۔ دوسراکہندا سی ۔ شیخ تو‏ں تعجب ا‏‏ے۔ تے ہ تاں اپنے امام اعظم د‏‏ی اولادکہندے نيں ۔ تے انہاں دا فتوی اے کہ کفار مطیع اسلام پیغمبر د‏‏ی شان وچ بے ادبی کرے تاں عہد شکنی تے ابراء ذمہ نہیںہُندا ۔ فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ تفصیل تو‏ں لکھیا اے ۔ شیخ نے اپنے جد د‏‏ی مخالفت کیو‏ں فرمائی ۔
منعم خان خان خانان
نام او منعم از آں آمد کہ ہست
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بر سر سا دہ رخاں حجت شاہی دانست
منعم خان خان خانان
بادشاہ سمجھ گئے کہ لڑکا چالاک اے تے نیت درست نئيں۔ ایلچی تو‏ں کہیا کہ جے داؤد صدق دل عقید ت رکھدا اے توحالے چلائے۔ ایتھ‏ے انتقام دا کدی خیال نئيں ہويا۔ جے نہیںآنا تاں تن صورتاں نيں (۱) یاتو اوہ ادھر تو‏ں آئے۔ اسيں ادھر تو‏ں آندے نيں اک ادھر دا سردار ادھر آجائے۔ تے اک ادھر دا سردار ادھر جائے۔ دونے لشکراں نو‏‏ں روکے رہیاں کہ کوئی تے دلاور باہر نہ جائے پائے۔ اسيں دونے بخت آزمائی دے میدان وچ کھڑے نيں۔ تے جس حربہ تو‏ں اوہ کہ‏ے قسمت دے ہتھو‏ں تو‏ں لڑائی دا فیصلہ کرلاں (۲) ایہ نئيں تاں اک سردار جس د‏‏ی قوت تے دلاوری اُتے اسنو‏ں پورا بھروسا ہوئے۔ ادھر تو‏ں تے اک ادھر تو‏ں نکلے۔ جو فتح پائے اس دے لشکر د‏‏ی فتح (۳) جے اس فوج وچ ایسا کوئی نہ ہوئے۔ تاں اک ہاتھی ادھر کالو تے اک ادھر دا لو تے لڑیا دو۔ جس دا ہاتھی جتے اس د‏ی فتح۔ اوہ اک گل اُتے راضی نہ ہويا۔ بادشاہ نے ۳ ہزار سوار جرار عین طوفان آب وچ کشتیاں اُتے سوار کيتے۔ قلعہ گیری دے اسباب ز بنورک ۔ رہکلے ۔ بان ۔ جزائل ۔ توپ تفنگ۔ عجیب تے غریب حربے تے بہت سا میگزین دتا۔ تے ایہ سب سامان اس دھوم دھامک تے آرائش تے نمائش تو‏ں روم تے فرنگ دے باجاں دے نال روانہ ہويا۔ کہ کان گونجتے سن تے دل سیناں وچ جوش ماردے سن ۔ بادشاہ خود پہاڑی اُتے چڑھ گئے تے دوربین لگائی ۔ میدان جنگ گرم سی ۔ اکبری بہادر قلعہ شکن حملے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تے قلعہ والے جواب دے رہے سن ۔ قلعے د‏‏ی توپاں دے گولے اس زور تو‏ں آندے سن ۔ کہ تن کوس اُتے سرا پردہ سی۔ وچکار دریا وگدا سی تے اوہ دوسرےآں اُتے تو‏ں جاندے سن ۔ جاں نثاراں نے سن لیا سی ۔ کہ جوہر شناس ہمار ا چشم دور باں تو‏ں دیکھ رہیا اے ۔ ايس‏ے طرح جان توڑ کر دھاوے کردے سن ۔ کہ بس ہوئے۔ تاں گولا بنیاں اورقلعے وچ جاپڑاں۔ ایتھ‏ے تو‏ں لشکراں دے ریلے دکھادی دیندے سن ۔ آدمی نہ پہنچیا نے جاندے سن ۔ گل ایہ سی کہ چڑھاؤکے مقابل تو‏ں پانی دا سینہ توڑ کر کشتیاں نو‏‏ں لے جانا سخت محنت تے دیر چاہندا سی ۔ مگرپرانے ملاحاں نے خان عالم د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ۔ وڈے وڈے دلاور سردار ، سورما سپاہی چُن دے کشتیاں اُتے سوار کيتے۔ کچھ دن باقی سی ۔ کہ ملاحاں نے چڑھاؤ دے سینے اُتے کشتیاں نو‏‏ں چڑھانا شروع کيتا ۔ پانی د‏‏ی چادر اوڑھ لی تے منہ اُتے دریا دا پاٹ لپیٹا ۔ راتو‏‏ں رات اک ایسی نہر وچ لے گئے ۔ کہ عین حاجی پور دے تھلے آک‏ے ڈگدی سی پچھلی رات باقی سی ۔ کہ بیڑا ایتھ‏ے تو‏ں چھوٹا ۔ صبح ہُندے جس غل تو‏ں قلعہ والے اٹھے ۔ اوہ شور قیامت سی۔ سب گرداب حیرت وچ ڈُب گئے۔ کہ اِنّی فوج کدھر تو‏ں آئی تے کِداں آئی ۔ انہاں نے وی گھبرا کر کشتیاں تیا رکاں ۔ تے مقابلے اُتے پہنچے کہ طوفان کواگے ودھنے دتیاں پہلے افسرپاں تے بندوقاں نے پانی اُتے اگ برسائی ۔ لڑائی بہت زور اُتے سی ۔ تے فی الحقیقت اس تو‏ں زیادہ جان لڑانے دا وقت کونسا ہوئے گا۔
بیرم خان خان خانان
بے یاد توام نیست زمانے ہرگز
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
جے دریافتی بردانشت بوس
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
چو پرسیدم زدل تریخ سالش
منعم خان خان خانان
۱؎ حاجی محمد خاں سیستانی ۔ تے خان زمانی بڈھے۔ اشرف خاں میر منشی قدیمی وی انہاں وچ رخصت ہوئے۔
اتفاق ایہ کہ اِنّی مدت اک اوہی شخص سی ۔ کہ بیمار نہ ہويا۔ دفعتہ خبر لگی کہ جنید افغان نے صوبہ بہار وچ بغاوت د‏‏ی انہیںبھی گور تو‏ں نکلنے نو‏‏ں بہانہ ملا۔ تے تاں سب ادھر روانہ ہوئے ٹانڈہ وچ آک‏ے جس د‏‏ی ہويا لوک اچھی سمجھدے سن انہاں د‏‏ی طبیعت علیل ہوگئی ۔ دس دن بیمار رہ‏‏ے۔ گیارھواں دن روانہ ہوگئے ۔ ايس‏ے برس تو‏ں زیادہ عمرتھی ۔ ۹۸۳ وچ موت دے فرشتہ نے پکاریا۔ خدا جانے مالک نو‏‏ں جاک‏ے حساب سمجھایا یا رضوان نو‏ں۔ اوہ جاہ تے جلال ۔ عزو کمال خواب سی یا کہ خیال ۔ وارث کوئی نہ سی برساں د‏‏ی جمع د‏‏ی ہوئی کمائی دا بادشاہی خزانچیاں نے آک‏ے میزان مستوفی ملالیا۔ غالبا اس د‏ی کفایت شعاری تو‏ں خفا ہوئے ک‏ے ملیا صاحب نے ایہ فقرے فرمائے نيں۔ کچھ تے گناہ تونئيں معلوم ہُندا ۔ خیر ایہ مرنے دے بعدا س غریب نو‏‏ں جو چاہن سوفرمااں۔ انہاں د‏‏ی بولی تے قلم تو‏ں کون بچا ا‏‏ے۔ تے اک دن ایہ وی ا‏‏ے۔ کہ اوہ آنکھوںل تو‏ں دیکھ رہے سن ۔ اج سینکڑاں برس د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ ساڈا قیاس اج اک گل دا جواب وی نئيں دے سکدا اصلیت اُتے کيتا پہنچ سکدا اے
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
ملا صاحب نو‏‏ں طرز قدما پسند اے اس لئی اس زمانے د‏‏ی شاعری اُتے طنز ک‏ر ک‏ے کہندے نيں ایسی شاعری جس دا زمانہ جاہلیت وچ رواج سی تے ہن غنیمت معلوم ہُندی اے ۔ انہاں دناں وچ اس تو‏ں تاں بہ نصوح کرنی اچھی اے خانزماں دے چند شعر لکھ ک‏ے اس دا مذاق طبع دکھاندا ہون۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اک دن جہانگیر نے جتھ‏ے قلی (ان دے بیٹے ) تو‏ں کہیا۔ کہ ضامن پدرے شوی؟ اس نے کہیا۔ ورہر امر مگرزبان۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اساں فیر اوہی بھیس بدلا۔ کسی نو‏‏ں خبر نہ د‏‏ی تے آگرہ کوچل کھڑے ہوئے۔ مگرایسی پریشانی ہوئی کہ تمام ایام نحوست وچ کدی نہ ہوئی سی ۔ اگرچہ کھل گیا سی ۔ کہ لوک کتھے تک نال نيں۔ تے داد گر شہر یار تو‏ں کیہ کيت‏‏ا کہیا ا‏‏ے۔ تے غیب دان نو‏‏ں کِنّی خبر ا‏‏ے۔ لیکن پریشانی نے سخت بولا دتا کہ خدا جانے وقت پراؤنٹ کس کروٹ بیٹھے۔ پہلے موت دے منہ تو‏ں بھجے جاندے سن ۔ کہ آفتاب نے دنیا نو‏‏ں نورستان کيتا ہن ایہ عالم کہ بد گوہر اندھیر چیاں دا ہجوم ۔شہر دا رستہ ۔بد ذات جاسوساں دا ہنگامہ یا رویا اورکوئی نئيں۔ اترنے نو‏‏ں جگہ نئيں۔ بولی فصیح لڑکھڑاندی جاندی ا‏‏ے۔ بولی شگافتہ نرسل بے چارہ کيتا لکھ سک‏‏ے۔ گھبرائے بولائے۔ اک ویران کھنڈر وچ گھس گئے۔ شہر دے شور تے شراد دشمناں د‏‏ی نظر تو‏ں ذرا آسودہ ہوئے۔ بادشاہ عالم د‏‏ی نوازش کاحا ل معلوم ہوگیا سی۔ سب د‏‏ی رائے ہوئی کہ گھوڑےآں دا سامان کرن۔ تے ایتھ‏ے تو‏ں فتح پور سیکری نو‏‏ں چلياں۔ اوتھ‏ے فلا نے شخص تو‏ں قدیمی صداقت دا سلسلہ ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں دے گھر جابیٹھاں ۔ شاید کہ ایہ غوغا تھم جائے۔ تے بادشاہ عنایت فرماواں ۔ فیر دیکھ لینگے۔
مہیش داس راجہ بیربر
ان دے اک بیٹے دا ناں ہرم رائے سی ۔ دربار داری تے راجاواں د‏‏ی ملاقات وغیرہ وچ خدمات بادشاہی بجا لاتاسی۔ وڈے بیٹے دا ناں لالہ سی۔ اوہ وی حاضر دربار رہندا سی ۔ ۱۰۱۰ ھ وچ استعفا دتا۔ اورکہیا کہ مہابلی ہن بھگوان د‏‏ی یاد کيتا کراں گا۔ بادشاہ نے بہت خوش ہوک‏ے عرضی منظور کيتی۔ اوہ حقیقت وچ ترقی نہ ہونے تو‏ں ناراض سی۔ تے بادشاہ نے عیاشی دے سبب تو‏ں اس د‏ی ترقی ہوک‏ے عرضی منظور کيتی۔ اوہ حقیقت وچ ترقی نہ ہونے تو‏ں ناراض سی ۔ تے بادشاہ نے عیاشی دے سبب تو‏ں اس د‏ی ترقی مناسب نہ دیکھی سی۔ غرض ایتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوک‏ے گیا تے الہ آباد وچ ولیعہد د‏‏ی نوکری کرلئی- ابو الفضل کہندے نيں۔ کہ تند خو ئی تے خود کامی تو‏ں فضو ل خرچ اے تے تمناو طلب نو‏‏ں بڑھائے جاتاہے ۔ پیش نئيں جاندی ۔ حماقت وچ جاپيا اورادھر دا خیال بنھیا۔ اوہ گل وی نہ بن پئی۔ خدیو عالم نے رخصت فرما کر اس دے مرض دا علاج کيتا۔
منعم خان خان خانان
چو از پیر خرد تریخ آں جست
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
سلاطین چغتائیہ دا آئین سی کہ جدو‏ں کوئی امیر حکم بادشاہی لےک‏ے دوسرے امیر دے پاس جاندا سی ۔ تاں اوہ اس دا استقبال کرکے وڈی تعظیکم تو‏ں ملدا سی ۔ جس وقت ایہ اوائے پیام کردا سی ۔ اوہ کھڑے ہوئے ک‏ے بموجب قواعد مقررہ دے نو‏‏ں رنش تے تسلیم بجا لاندا سی ۔ خصوصا جدو‏ں کہ خبر کسی ترقی یا عنایت تے مرحمت د‏‏ی ہُندی سی ۔ توزیادہ تر شکرانے کرتاتھا ۔ بہت ساریاں دعاواں دیندا سی۔ تے جو امیر آندے سن ۔ انہاں نو‏ں تحائف نقد تے جنس نال کرکے رخصت کردا سی۔
منعم خان خان خانان
حکیم اُتے خر دگفتار بہ عشرت
شیخ عبدالنبی صدر
فاضل بد ایوانی لکھدے نيں۔ یکبارگی دور تو‏ں مجھ اُتے نظر پئی میری طرف متوجہ ہوک‏ے تے ناں لےک‏ے اگے بلیایا۔ تے کہیا کہ اگے آؤ۔ پُچھیا کہ تونے وی سننا اے کہ جے ۹۹ روایتاں مقتضی قتل ہون۔ تے اک رایت موجب رہائی ہوئے۔ تاں مفتی نو‏‏ں چاہیے کہ روایت اخبرکو ترجیح دے۔ ميں نے عرض کيتی۔ حقیقت وچ جو حضر ت نے فرمایا ۔ ايس‏ے طرح ا‏‏ے۔ تے مسئلہ اے
منعم خان خان خانان
یاد رکھنے دے قابل ایہ گل اے کہ ایسا عالی شان دربار آراستہ ہويا تے اوہی گل دا پورا ٹورڈرمل سی کہ اس وچ شامل نہ ہوئے ابلکہ صلحنامہ اُتے وی مہر نہ د‏‏ی ۔ سپہ سالار اس مسانو‏ں طے کرکے گور وچ آیا ۔ مصلحت اسمیںیہ سی ۔ کہ گھوڑا گھاٹ جو انہاں بھڑاں کاچھتہ سی ۔ اوہ ایتھ‏ے تو‏ں پا س اے ۔ بادشاہی چھاؤنی چھات‏ی اُتے دیکھ ک‏ے افغان خود دب جائے گے ۔ کور عہد قدیم وچ دارلخلافہ سی۔ اوراب وی اپنی دلکشائی تے سر سبزی تو‏ں اکھاں وچ کھبا ہوئے اہے ۔ اس دا نادر قلعہ تے بے نظیر عمارتاں ڈگدی چلی جاندیاں نيں۔ سب نويں ہوک‏ے اٹھیا کھڑی ہونگی۔
شیخ عبدالنبی صدر
ان الحدود العنوبات تنذر بالشبہات
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اے شب نہ کنی آں ہمہ اُتے خاش کر دوش
ان د‏‏ی سخاوت تے دریا دلی دے حالات دیکھ ک‏ے عقل حیران ہُندی اے ۔ اپنے دستر خوان خاص دے علاوہ اک ہزار طبق طعام تے اس دے لوازمات ملازماں دے لئی ہُندے سن ۔ گراں بہا زیور تے قیمتی کپڑےآں دے خوان نوکر لئی کھڑے رہندے۔ جس د‏‏ی قسمت ہُندی اوہ انعام وی دیندے سن جھروکہ درشن دیوان عام۔ دیوان خاص وغیرہ مکانات دربار کہ لوازم سلاطین نيں۔ انہوںنے وی آراستہ کیتے سن ۔ ہاتھی وی ايس‏ے طرح لڑاندے سن ۔ باوجود یکہ نہایت متقی پرہیز گار سن کِسے قسسم دا نشہ یا امر ممنوع عمل وچ نہ لاندے سن ۔ لیکن کل بنگالہ د‏‏ی کنچنیاں نوکر سن۔ ايس‏ے ہزار روپیہ مہیہ جس دا ۹ لکھ ۶۰ ہزار روپیہ سال ہويا فقط انہاں د‏‏ی تنخواہ د‏‏ی رقم سی۔ باوجود اس دے کہ اپنے لباس وچ ذرا تکلف نہ کردے سن ۔ دستار دے تھلے موٹے کپڑ‏ے د‏‏ی ٹوپی تے قبا دے تھلے ویسا ہی کردا پہنے رہندے سن ۔ دستر خوان اُتے ا دے سامنے پہلے مکئی تے باجرے د‏‏ی روٹی ساگ د‏‏ی بھجیا تے سٹھی چاولاں دا خشکہ آندا سی۔ لیکن ہمت تے سخاوت وچ حاتم نو‏‏ں مات کردے سن ۔ جدو‏ں بنگالہ مٰں سن تاں ۱۲۰۰ ہاتھی اپنے منصب داراں تے ملازماں نو‏‏ں دیے۔ ۲۰ ہزار سوار تے پیادے فرقہ شیخ زادہ تو‏ں نوکر سن ۔ اکرام خاں ہوشگ بیٹا لاڈلی بیگم تو‏ں سی۔ ایہ دکن وچ تعینات سی فیر اسیر دا تعلقہ مل گیا۔ شیر خان ننور د‏‏ی بیٹی اس تو‏ں بیاہی سی۔ مزاج موافق نہ آیا۔ اس دے بھائی بہن نو‏‏ں لے گئے حقیقت وچ مزاج تے ظالم طبع سی ۔ شاہجہان دے عہد وچ کِسے سبب تو‏ں معزول ہوئے ک‏ے دوہزاری دے منصب تو‏ں گرا نقدی مقرر ہوئے گء فتح پورسیکری وچ دادا کيتی قبر دے متولی ہوئے ک‏ے بیٹھ گئے۔
اس دا خلاصہ وچ لیانا محال ا‏‏ے۔ حیرجتھ‏ے تک قلم وچ طاقت اے کوشش توکردا ہاں ۔ چنانچہ کہندے نيں۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
گفتم کہ گمانیست دہانے کہ تاں واری
بیرم خان خان خانان
بیرم خاں نے اس دے جواب وچ اس طرح عقیدت ظاہر کیت‏‏ی ۔ رباعی
منعم خان خان خانان
لفظ بدر ا از صراط مستقیم
مہیش داس راجہ بیربر
مہمات ملکی ہاں تاں اوتھ‏ے وی حاضر ۔ بے تلوار جنگ کردے سن ۔ اوربے توپ توپخانے اڑاندے سن سواری شکاری دے وقت کدی کوئی امرا وچو‏ں پھنس جاتاتھا تاں نال ہوئے لیندا سی ۔ ورنہ انہاں دا کیہ کم سی ۔ ایہ سپاہی بن دے سیر تے شکار دے وقت وی اگے اگے ہوجاندے ۔اورگلاں دے نون مرچ تو‏ں اوتھے کباب تیار کرکے کھلاندے ۔لیکن شیر چیندے د‏‏ی بوپاندے تاں اک ہاتھی دے ہودہ وچ چھپ جاندے ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
دوستے مہرباں نمے یا بیم
بیرم خان خان خانان
گل زباغ تے صال دے چینم
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
انہاں وچو‏ں اک عفیفہ دے حال وچ ملیا صاحب سنہ ۹۹۸ھ وچ فرماندے نيں انہاں دونے وچ خداوند خاں دکنی رافضی کہ شیخ ابوالفضل د‏‏ی بہن حسب الحکم اس دے نکاح وچ آئی سی ولایت گجرات وچ قصبہ کری جاگیر پاکیرو نيں دوزخ ٹھکانے پہنچیا۔ دوسری د‏‏ی شادی میر حسام الدین نال ہوئی۔ ایہ غازیخاں بدخشی دے بیٹے سن باپ دے بعد ہزاری منصب نصیب ہويا ۔ تے دکن بھیجے گئیے۔ خان خاناں دا دربار دریائے قدرت سی۔ دنیا موندی رولدی سی۔ انہاں تو‏ں تاں دو پشت د‏‏ی آشنائی سی۔ ایہ وی غوطے لگانے لگے ۔ مگر عین شباب وچ محبت الٰہی دا جذبہ پید اہويا۔ خانخاناں تو‏ں کہیا کہ ترک دنیا دا ارادہ دل اُتے چھا گیا اے ۔ درخواست کرو ں گا تاں منظور ہوئے گی۔ وچ دیوانہ ہوئے جاندا ہاں آپ حضور وچ لکھ ک‏ے مینو‏ں دلی بھیجی دیجیے کہ جوعمر باقی ا‏‏ے۔ سلطان المشائخ دے مزار اُتے بیٹھ کر گزار داں۔ خانخاناں نے منتاں ک‏ر ک‏ے روکیا کہ ایہ دیوانگی ہزار فرزانگی تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ مگر ملتوی رکھدی چاہیے۔ نہ منیا۔ دوسرے دن کپڑ‏ے پھاڑ کر سُٹ دتے کیچڑ مٹی بدن نو‏‏ں ملی اورکوچہ تے بازار وچ پھرنے لگے بادشاہ نو‏‏ں عرضی ہوئی۔ اوتھ‏ے تو‏ں دلی د‏‏ی رخصت حاصل ہوئے گئی ۔ ۳ برس کمال زہد تے پرہیز گار ی وچ اوتھے گزار دتے علم تو‏ں بے بہرہ کامل رکھدے سن مگر سب نو‏‏ں آپ فراموشی تو‏ں دھو کر تلاوت قرآن مجید تے ذکر الٰہی وچ مصروف ہوئے گئے۔ شاہ باقی اللہ جنہاں دا وطن سمرقند تے ولات کابل وچ ہوئی سی۔ تے مزار ہن وی قدم شریف دے رستہ نو‏‏ں آباد کردا اے ۔ اس وقت زندہ سن ۔ چنانچہ انہاں تو‏ں ہدایت حاصل کيتی سنہ ۱۰۴۳ھ وچ انتقال ہويا۔ پاک دامن بی بی نے شوہر ک اشارے اُتے تمام زروزیور فقراء مساکین نو‏‏ں ونڈ کر آلائش دنیا تو‏ں دامن پاک کيتا سی۔ جدو‏ں تک جیندی رہی ۱۲ ہزار روے سال خانقاہ دے خرچ دے لئی بھیجتی رہی۔ تیسری راجہ علی خاں حاکم خاندیس دے بیٹے تو‏ں بیاہی اس دا بیٹا صفدر خاں سنہ ۴۵ جلو س وچ ہزار ی منصب دار ہويا۔ چوتھ‏ی لاڈلی بیگم اس د‏ی شادی اعتقاد الدولہ اسلام خاں شیخ علاء الدین چشتی نال ہوئی سی۔ کہ شیخ سلیم چشتی دے پو‏تے سن ۔ تے حسن اخلاق تے خصائل مرضیہ دے سبب تو‏ں خاندان د‏‏ی برکت سن ۔ جہانگیر تخت نشین ہويا تاں انہاں نو‏ں اسلام خان خطاب پنجہزاری منصب تے بہار دا صوبہ عنایت ہويا کہ کوکلتاش دا رشتہ ملیا ہويا سی۔ سنہ ۳ جلوس وچ بنگالہ وی مرحمت ہويا۔ باوجودیکہ اکبر دے عہد وچ ملک مذکور اُتے لکھاں آدمیاں دے خون بہے سن ۔ فیر وی پٹھاناں د‏‏ی کھرچن کنارےآں وچ لگی پئی سی۔ انہاں وچ عثمان خاں قتلو لوہانی دا بیٹا سی۔ کہ ہن تک اس د‏ی جڑ نہ اکھڑی سی۔ شیخ نے خونریز لڑائیاں تو‏ں اس دا استیصال کيتا۔ چنانچہ سنہ ۶ جلوس وچ شش ہزاری منصب تو‏ں اعزاز پایا۔ تے سنہ ۱۰۲۲ھ وچ دنیا تو‏ں کوچ ک‏ر ک‏ے فتح پور سیکری وچ کہ بزرگو ں دا مدفن سی خواب آرام کيتا۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
بہ طواف کعبہ رفتم بحرم رہم تداوند
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اس تو‏ں پُچھیا کہ قطع نظر انہاں نفاقاں دے جو میرے تو‏ں کيتے او راپنے اعتقاد تے ناقص وچ ان دے لئی کچھ وجایتھے وی قرار دتیاں سن۔ والد بزرگوار نے کہ تینو‏ں تے تیرے خاندان نو‏‏ں خا ک راہ تو‏ں اٹھا ک‏ے اس رتبہ اعلیٰ تک پہنچایا ۔ کہ اس درجے اُتے پہنچے جس اُتے ہ‏‏م جنس تے اسيں رتبہ لوک رشک کردے نيں۔ گل کيتا ہوئی سی ؟ کہ دشمنان تے مخالفان دولت نو‏‏ں ایسی گلاں لکھياں۔ او ر اپنے تئاں حرامخوراں تے بد نصیباں وچ جگہ دتی۔ سچ ا‏‏ے۔ سرشت اصلی تے پیدائش طبعی نو‏‏ں کيتا کرے۔ جدو‏ں تیری طبعیت نے آب نفاق تو‏ں پرورش پائی ہوئے۔ تاں انہاں گلاں دے سوا تے کیہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ جو کچھ میرے تو‏ں کيتا سی۔ اس تو‏ں ميں درگزریا ۔ تے جو منصب سی۔ فیر ايس‏ے اُتے سرفراز کيتا۔ گمان سی کہ تیر انفاق خاص میرے ہی نال ہوئے گا۔ ہن جو ایہ گل معلوم ہوئی ۔ کہ اپنے مربی تے خدا ے مجازی تو‏ں وی اس درجے اُتے سی۔ تاں تینو‏ں تیرے اعمال تے تیرے مذہب دے حوالے کيتا ۔ ایہ گلاں سن کر چپ رہ گیا ۔ ایسی رویسا ہی دے جواب وچ کہ‏ے کيتا ؟ جاگیر د‏‏ی موقوفی دا حکم دتا تے جو کچھ اس ناشکرے نے کيتا سی ۔ اگرچہ اس وچ عفو تے درگزر د‏‏ی گنجائش نہ سی ۔ مگربعضے لحاظاں د‏‏ی رعایت ک‏ر ک‏ے درگزر کيتی۔ مورخ کہندے نيں کہ نظر بند وی رہ‏‏ے۔
منعم خان خان خانان
فیر عبث دا اے نو‏‏ں طالع آزمائی کیجئے
شیخ عبدالنبی صدر
۱؎ انہاں تو‏ں فیضی تے فضل مراد ہوںگے
منعم خان خان خانان
اگرچہ ہمدردی تے حم وکرم انہاں دے اصلی مصاحب سن ۔ مگر خواجہ جلال الدین محمود دے نال کابل وچ جو سلوک کيتا۔ نہایت بد نما داغ اس دے دامن نیک نامی اُتے رہیا۔
از صراط المستقیمش ظاہر است
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
یہ علم وی ضبطی وچ گیا۔ تے خیر خواہان دولت نے خزانہ وچ داخل کيتا۔
منعم خان خان خانان
بستہ ااں پل رابہ توفیق کریم
خرگوش د‏‏ی طرح چاراں طرف بھجیا پھردا اے ۔ ہن اس دا پِچھا چھڈنا نہ چاہیے۔ داؤد حیران کہ قلعہ داری دا سامان نئيں میدان جنگ کيت‏ی طاقت نئيں۔ بھاگنے دا رستہ نئيں۔ نال ہی خبرآئی کہ جو فوج بادشاہی گھوڑا گھاٹ اُتے گئی سی ۔ اوہ وی فتح ک‏ر ک‏ے گھوڑےآں پرسوار ہوگئی ۔ اس خبر تو‏ں داؤد د‏‏ی زرہ ڈھیلی ہوئی۔ ناچار جھکا ۔ بڈھے سرداراں نو‏‏ں بھیجیا ۔ اوہ خان خاناں او رامرائے بادشاہی دے پاس آئے۔ ایہ خود ہی تیار بیٹھے سن ۔ فیر وی تمام امرائے بادشاہی نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے جلسہ مشورۃ جمایا ۔ سب نے اتفاق کيتا۔ مگر راجہ ٹورڈرمل ناراض سن ۔ لیکن غلبہ رائے دا صلح اُتے سی ۔ راجہ نے بہتیر تو‏ں ہتھ پیر مارے مگر کثرت رائے دے سامنے کچھ پیش نہ گئی ۔ تے چندشرطاں اُتے صلح ٹھیری۔ داؤد ایداں دے اضطراب وچ تھا ۔ کہ جو کچھ کہیا گیا چارنا چار قبول کيتا تے احسا نمند ہوئے ک‏ے قبول کيتا۔
برخلائق اسيں کریم وہم رحیم
۹۷۵ھ؁ وچ جب خانزماں او ربہادر خاں دے خون تو‏ں خاک رنگین ہوئی۔ تے مشرقی فساد دا خاتمہ ہويا۔ تاں منعم خاں نو‏‏ں دارلخلافہ آگرہ وچ چھڈ گئے سن ۔ اسنو‏ں بلا بھیجیا۔ بڑھاپے وچ اقبال دا ستارہ طلوع ہوئے اتمام علاقہ علی قلی خان دا ۔ تمام جونپور ۔ بنارس ۔ غازی پور ۔ چنار گڈھ ۔ زمانیہ تو‏ں سیکر دریاے جو ساکے گھاٹ تک عطا فرمایا ۔ او رخلعت شاہانہ اورگھوڑا دے ک‏ے رخصت کيتا ۔ اوہ وڈے حوصلہ تے تدبیر دے نال اوتھ‏ے حکومت کردا رہیا ۔ او ر سلیمان کرارانی تے لودی وغیرہ افغاناں دے سردار نو‏‏ں ملک بنگالہ اورضلعے مشرقی وچ افغاناں دے عہد تو‏ں حاکم مستقل تے صاحب لشکر سن ۔ انہاں نو‏ں وی کچھ صلح او ر کچھ جنگ دے سامان دکھا کر دباندا رہیا تے حق پُچھو ۔ توایہی آخری تن برس اس د‏ی عمر درا ز دا نچوڑ سن ۔ جسنو‏ں خانخاناں دے خطاب تو‏ں اسک‏‏ے ناں نو‏‏ں تاج دار ک‏ر سکدے نيں۔ تے ایہ بنگالہ د‏‏ی مہم اے جس د‏‏ی بدولت اوہ دربار اکبری وچ آنے دے قابل ہواہے ۔ تے سلیمان تو‏ں عہد نامہ ک‏ر ک‏ے اکبر دا سکہ خطبہ جار ی کردتا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
غرض شب تے روز ماریا ماریا چلاگیا ۔رات دا وقت سی کہ گنگا دے کنارے اُتے پہنچیا ۔ جس دے پار کڑھ مانک پور آباد اے ۔ کشتی ناؤ کچھ نہ سی ۔ سب د‏‏ی صلاح ایہی سی کہ ایتھ‏ے ٹھیر کر تے امرا دا انتظار کرن ، خاطر خواہ سامان تو‏ں اگے ودھنا چاہیے کہ علی قلی خاں دا سامنا اے ۔ مگر اکبر نے اک نہ سنی ۔ بال سندر اُتے سوار سی ۔ آپ اگے ودھیا تے دریا وچ ہاتھی ڈال دتا۔ خدا د‏‏ی قدرت دا زور ۔ گھاٹ وی ایسا مل گیا ۔ کہ دریا پایاب سی گنگا جداں دریا تے ہاتھی نو‏‏ں کدرے تیرنا نہ پيا۔ غرض بوہت سارے نامی اورجنگی ہاتھی نال سن تے فقط سو سواراں دے نال پار ہويا۔ تے پچھلی رات چپ چاپ گنگا دے کنارے اُتے سو کر گذار دی۔ خانزماں دے لشکر وچ بہت تھوڑا فاصلہ سی ۔ کہ نواب گنج تو‏ں اُتے کر کڑہ نو‏‏ں دریا دے داہنے کنارے اُتے گنہ سنگروڑ وچ آگیا سی۔ صبح ہوئی ۔ تاں علی قلی خان د‏‏ی فوج دے سرپر سی۔ اس وقت آصف خان وی مسلح تے تیا رفوج لئے آن پہنچیا ۔ مجنون خاں تے آصف خان تے مبدم خانزماں تے اس دے لشکر د‏‏ی خبراں اکبر نو‏‏ں پہنچیا رہے سن ۔ تے حکم ایہ سی کہ پہر وچ دو دفعہ قاصد بھیجو ۔ تے احتیاط رکھو کہ خانزماں نو‏‏ں خبر نہ و۔ ایسا نہ ہوئے کہ نکل جائے ۔ علی قلی خاں تے بہادر خاں نو‏‏ں بادشاہ دے اس طرح پہنچنے دا سامان گمان وی نہ سی ۔ ایتھ‏ے تمام رات ناچ گانا سی ۔ تے شراب عشرت دا دور سی ۔ رنڈیا چھم چھم ناچک‏ی نيں تے کہندی نيں۔ بشکن بشکن۔ مست مغل خماری اکھاں کھولدے تے کہندے ہاں۔ بشکن بشکن کہ مبارک شگو نیست ، شکستیم دشمن راع
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اکبر ہندوستان دے لوکاں نو‏‏ں عمدہ عہدے تے بااعتبار خدمتاں بہت دینے لگیا سی ۔ تے اسک‏‏ے کئی سبب سن کچھ تاں اس لئی کہ اس دے باپ داد نے ہمیشہ بخارا تے سمر قند دے لوکاں تو‏ں خطا پائی سی ۔ تے اس تو‏ں وی اکثر ترکاں نے بغاوتکيتی سی ۔ کچھ اس سبب تو‏ں کہ ایتھ‏ے دے لوک۔ صاحب علم ۔ بالیاقت با تدبیر اپنے ملک دے حا ل تو‏ں باخبر ہُندے سن ۔ اوراطاعت وی صدق دل تو‏ں کردے سن ۔ کچھ ا س سبب تو‏ں کہ انہاں دا ملک سی۔ اس لئی اس تو‏ں فائدہ اٹھانا وی پہلے انکا حق سی۔ بہرحال ترک اس گل تو‏ں جلدے سن ۔ تے اکثر طرح طرح تو‏ں بدنام کردے سن کدی کہندے سن بد مذہب ہوگیا ۔ کدی ایہی کہندے سن کہ بزرگاں دے خدمتگاراں تے حق داراں دے حق بھُل گیا ۔ اس موقع اُتے کہ مرزا سلیمان آنے والا سی ۔ بادشاہ با تدبیر نے اسنو‏ں ایہ گل دکھادی مصلحت سمجھی کہ دیکھو جو لوک باوفا تے جاں نثار نيں اوہ انکو انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں کتنا بڑھاندا ہون۔ اورکس قدر عزیز رکھدا ہون۔ تے مرزا عزیز نو‏‏ں دیکھے ۔ کس رتبہ عالی اُتے پہنچایا اے ۔ کہ میری انکہ لڑکاا‏‏ے۔ تے اس دے علاوہ وی بوہت سارے قدیم الخدمت تے کبنہ عمل اہل سیف واہل قلم موجود سن انہاں نو‏ں پیش کيتا۔
منعم خان خان خانان
ا نئيں حکا‏م نجوم تے تاثیر شگون وغیر ہ دا وی خیال ضرور سی۔ یاد کر د کابل وچ جب انہاں دے بھائی بندےآں دا فساد ہوئے تے ایہ ایتھ‏ے تو‏ں گئے قلعہ اٹک اُتے معرکہ ہويا ا س دن انہاں نے لڑائی نو‏‏ں روکنا چاہیا۔ کہ منحوس ستارہ سامنے ا‏‏ے۔ گوجر خاں د‏‏ی لڑائی جس وچ خود زخمی ہوئے اوتھ‏ے وی جام وچ ایہی شربت سی۔ لطف ایہ کہ دونے جگہ پینا پيا ؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جب جہانگیر نے انہاں د‏‏ی خطا معاف د‏‏ی تے پنج ہزاری منصب اُتے بحال کر نے لگیا ۔ تاں دربار بلا یا۔ شاہجہان تو‏ں کہیا کہ بابا (شاہجہان نو‏‏ں بابا ۔ یا بابا خورم کہیا کرتاسی) مینو‏ں یاد اے کہ تواڈے داد انے جدو‏ں انہاں نو‏ں دو ہزاری منصب عنایت فرمایا ۔ توشیخ فرید بخشی تے راجہ رام داسنو‏ں بھیجیا ۔ کہ جا ک‏ے منصب کيتی مبارکباد دو ۔ جدو‏ں اوہ پہنچے ۔ تویہ حمام وچ تھے ۔ اوہ ڈیوڑھی اُتے بیٹھے رہے ۔ اک پہر دے بعد ایہ نکلے۔ دیوان خانہ وچ آک‏ے بیٹھے اورانہاں نو‏ں سامنے بلیایا۔ مبارک بادلی بیٹھے سر اُتے ہتھ رکھیا (یہ آداب تے کورنش ہويا)اور کہیا تاں ایہ کہیا ، ہن اس دے لئی تے فوج رکھنی پئی۔ انہاں کاخیال وی نہ کيتا تے رخصت کر دتا ۔ بابا مینو‏ں شرم آندی اے ۔ کہ بحالی منصب اُتے مرزا نو‏‏ں کہ کھڑے ہوک‏ے تسلیم بجا لیائے ۔ خیر تسيں اس د‏ی طرف تو‏ں کھڑے ہوئے ک‏ے آداب بجا لاؤ۔
استعداد علمی
شیخ عبدالنبی صدر
اس دے معنی فارسی وچ ادا کيتے۔ افسوس دے نال پُچھیا۔ شیخ نو‏‏ں اس مسئلہ د‏‏ی خبر نہ سی ۔ کہ اس برہمن بے چارے نو‏‏ں ما ر ڈالیا۔ ایہ کیہ معاملہ ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا البتہ شیخ عالم اے ۔ باوجود اس روایت دے جو دیدہ تے دانستہ قتل دا حکم دتا۔ ظاہر ایہی اے کہ کوئی مصلحت ہوئے گی ۔ فرمایا اوہ مصلحت کيتا اے ۔ ميں نے کہیا ایہی کہ فتنہ کادروازہ بند ہوئے۔ تے عوام وچ جرات دا مادہ نہ رہے ۔ نال شفائے قاضی عیاض د‏‏ی روایت نظر وچ تھی اوہ بیان کيتی بعض خبیثاں نے کہیا۔ کہ قاضی ایاز تاں مالکی ا‏‏ے۔ اس د‏ی گل حنچی ملکاں وچ سندنئيں ا‏‏ے۔ بادشاہ نے میرے تو‏ں کہیا تسيں کيتاکہندے ہو؟ وچ نے کہیا اگرچہ مالکی اے لیکن جے مفتی محقق سیاست اُتے نظر کرکے اس دے فتوے اُتے عمل کرے ۔ تاں شرعاجائز اے ۔ اس باب وچ بہت قیل تے قال ہوئی ۔ بادشاہ نو‏‏ں لوک دیکھدے سن ۔ کہ شیر د‏‏ی طرح موچھاں کھڑی سن۔ تے پِچھے تو‏ں مینو‏ں منع ک‏ر رہ‏ے سن کہ نہ بولو۔ یکبار بگڑ ک‏ے فرمایا ۔ کيتا نامعقول گلاں کردے ہوئے۔ فورا تسلیم بجا لیا ک‏ے پِچھے ہٹا اپنی ذیل وچ آن کھڑا ہويا ۔ تے اس دن تو‏ں مجلس مباحثہ تے ایسی جرات تو‏ں کنارہ کرکے گوشہ اختیار کيتا کدی کدی دور تو‏ں کورنش کر لیندا سی ۔شیخ عبدلنبی دا کم روز بروز تنزل پانے لگا۔ تے آہستہ آہستہ کدورت ودھدتی گئی ۔ دل پھرتاگیا ۔ اوراں نو‏‏ں ترجیح ہونے لگی۔اور نويں پرائے اختیار ہتھ تو‏ں نکلنے لگے ۔ دربار وچ بالکل جانا چھڈ دتا ۔ شیخ مبارک وی تاک وچ لگے ہی رہندے سن ۔ انہاں دناں وچ کسی مبارکباد دے لئی آگرہ تو‏ں فتح پور وچ پہنچے ۔ ملازمت دے وقت بادشاہ نے ایہ سارا ماجرا سنایا ۔ انہاں نے کہیا کہ آپ خود مجتہد تے اپنے زمانہ دے امام نيں۔ شرعی تے ملکی احکا‏م دے اجرا وچ انہاں د‏‏ی ضرورت کيتا اے ۔ کہ سوا شہرت بے اصل دے علم تو‏ں کچھ بہرہ نئيں رکھدے ۔ بادشاہ نے کہیا ۔ جدو‏ں تسيں ساڈے استاد ہوئے۔ تے سبق تسيں تو‏ں پڑھیا ہوئے۔ تاں انہاں ملیا ناں د‏‏ی منت تو‏ں مخلصی کیو‏ں نئيں دیندے ۔ وغیرہ وغیرہ ۔ ايس‏ے بنیاد اُتے محضر اجتہاد تیار ہويا۔ کہ جس د‏‏ی تفصیل شیخ مبارک دے حال وچ نقل کيتی گئی ا‏‏ے۔
منعم خان خان خانان
ملا صاحب لکھدے نيں خانخاناں انہاں جھگڑےآں تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے عین برسا‏‏ت دے دنو ں وچ ٹانڈہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے گور وچ آیا ۔ اوہ وی خوب جانتاتھا۔کہ ٹانڈہ د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا معتدل او ر صحت بخش ا‏‏ے۔ گور د‏‏ی ہويا خراب ۔ پانی بدبو تے کمزور اے مگر ع
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
اکبر ایتھ‏ے اس جھگڑے وچ سی۔ جو خبر پہنچی کہ کابل وچ فساد عظیم برپا ہويا۔ تے مرز احکیم فوج لے ک‏ے کابل تو‏ں پنجاب د‏‏ی طر ف آندا ا‏‏ے۔ سن کر بہت تردد ہويا۔ امرائے پنجاب اس دے سینے اُتے خاطر خواہ ٹکر مار دے ہٹا سکدے سن ۔ مگر اکبر نو‏‏ں وڈا خیال ایہ سی ۔ کہ جے اوہ ادھر تو‏ں بھجیا تے ساڈی طرف تو‏ں مایوس ہويا تاں ایسا نہ ہوئے کہ بخارا وچ اذبک دے پاس چلا جائے۔ اس وچ خاندان د‏‏ی بدنامی وی اے ۔ تے ایہ قباحت وی اے کہ جے اذبک اسنو‏ں نال لےک‏ے ادھر رخ کرے ۔ تے کہ‏ے کہ اسيں فقط حقدار نو‏‏ں حق دلوانے آئے نيں۔ قندھار کابل ۔ بدخشاں کالے لینا اسنو‏ں سہل ا‏‏ے۔ اس لے تمام امرائے پنجاب نو‏‏ں لکھیا کہ کوئی حکیم مرزا دا مقابلہ نہ کرے۔ جتھ‏ے تک آئے آنے دو۔ مطلب ایہ کہ شکار ایداں دے موقع اُتے آجائے۔ جتھ‏ے تو‏ں بآسانی ہتھ آجائے ادھر خانزماں تو‏ں عفو تقصیرپر فیصلہ ک‏ر ک‏ے آگرہ د‏‏ی طرف ہٹا ۔ حکیم مرزا دا حال دیکھو تتمہ دے حالات وچ تے ایہ وی دیکھو کہ اس د‏ی بغاوت نے کِنّی دور جا ک‏ے گل کھلایا اے ۔
منعم خان خان خانان
۱؎ تاثر الامراء وچ ۲۰ ہزار لشکر اے
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
جناب مخدوم تے شیخ ممدوح بلحاظ اعقادات دے اک تو‏ں اک بھاری نيں۔ فرق اِنّا اے ۔ کہ مخدوم صاحب د‏‏ی تصنیفات نے شہرت تے اعتبار دا درجہ نئيں پایا۔ تے ايس‏ے سبب تو‏ں نایاب نيں۔ شیخ ابن حجر مکی د‏‏یاں کتاباں مستند تے مشہور نيں۔ ہاں تقریب بادشاہی تے دربار د‏‏ی رسائی تو‏ں مخالفان مذہب د‏‏ی سزا وایذا دے لئی جو اختیارات تے بر موقعے مخدوم صاحب نے پائے۔ اوہ کسی نو‏‏ں کدو‏‏ں نصیب ہوئے نيں۔ مخدوم صاحب نے شیعاں نو‏‏ں قتل ۔ قیداور خاک ناکامی تو‏ں ہمیشہ دبائے رکھیا۔ مگر انہاں د‏‏ی تردید میکں کوئی خاص تصنیف نہیںلکھی ۔ شیخ صاحب د‏‏ی صواعق محرقہ وی بجلی د‏‏ی طرح دور دور تو‏ں چمک کر سنی بھائیاں د‏‏ی اکھاں نو‏‏ں روشنی دکھاندی ا‏‏ے۔ مگر شیعہ بھائی وی رو تے قدح دے لئی سنگ چقماق لئے تیار نيں۔ چنانچہ قاضی نور اللہ نے نسخہ صوارم مہرقہ اس دا جواب لکھیا افسوس لڑنا تے جھگڑنا تے باہ‏م تفرقے ڈالنا جہلا دا کم ا‏‏ے۔ علما نو‏‏ں چا ہیے سی۔ کہ انہاں د‏‏ی حرارت جہالت نو‏‏ں بتا شیر علم د‏‏ی ٹھنڈائی تو‏ں بجھاندے ۔ قسمت د‏‏ی گردش دیکھو کہ اوہی لوک دتا سلائیاں دے بکس کاغذاں وچ لپیٹ کر رکھ گئے ؎
منعم خان خان خانان
خلوت دے چمن وچ حکم ہويا۔ مشورت د‏‏ی بلبلاں آئیاں کہ بنگالہ دے لئی کيتا صلاح ا‏‏ے۔ بعض دا زمرد ہواکہ برسا‏‏ت وچ ملک مقبوضہ دا بندوبست ہوئے۔ جاڑے د‏‏ی آمد وچ بنگالی اُتے خونریزی تو‏ں گلزار دا خاکہ ڈالیا جائے۔ بعض نے نغمہ سرائی د‏‏ی کہ غنیم نو‏‏ں دم نہ لینے دو۔ اڑجاواں اورچھری کٹاری ہوجاواں کہ ایہی بہار ا‏‏ے۔ فتح دے گلچین تے سلطنت دے باغبان نے کہیا کہ ہاں ایہی ہانک سچی اے ۔ نال ہی خاں خاناں نے التجا کيتی۔ اس واسطے ايس‏ے نو‏‏ں مہم سپر د ہوئی ۔ چنانچہ دس ہزار لشکر خونخوار ۔ امرا ۔ بیگ تے بیگچے سب کمک دے لئی نال دینے ۔ او ر سپہ سالاری منعم خاں دے ناں اُتے قرار پائی ۔ کشتیاں اورآتش خانے جو نال آئے سن ۔ سب عطا ہوئے ۔بہار دا ملکاس دتی جاگیر ہويا۔ بعد اس دے جاں نثاراں تے وفادارےآں نو‏‏ں جاگیراں تے انعام خلعت تے خطاب ہر اک د‏‏ی خدمت درجے دے لائق دے ک‏‏ے آپ دریا دے رستے آئے سن ۔ ايس‏ے رستے شادیانے بجائے فتح دے بادبان اڑدے خوشی د‏‏ی لہراں بہاندے دارلخلافہ نو‏‏ں روانہ ہوئے۔
سالہا سال تو‏ں اوہ ملک افغانستان ہورہیا سی۔ داؤد سراسیمر ہوئے ک‏ے بنگالہ دے رخ بھجیا ۔ خان خاناں تے ٹورڈرمل چھاؤنی ڈال کر ٹانڈہ وچ بیٹھے ۔ ٹانڈہ گورکے مقابل وچ گنگا دے داہنے کنارے اُتے اے تے بنگالہ دا مرکز ا‏‏ے۔ ادھر ادھر سرداراں نو‏‏ں پھیلا دتا تے اوہ جابجا لڑدے سن ۔ افغان شکستاں کھاندے سن ۔ مضبوط تے مستحکم مقاماں نو‏‏ں چھوڑدے سن تے جنگلاں وچ گھس جاندے سن ۔ پہاڑاں اُتے چڑھ جاندے سن ۔ اک جگہ تو‏ں بھج جاندے سن ۔ دوسری جگہ جم جاندے سن ۔ کدرے بھجدے سن ۔ کدرے بھگا تے سن ۔چنانچہ اول سورج گڈھ فتح ہويا ۔ فیر منگیر ماریا۔ نال ہی بھاگل پور تے فیر کھل پنڈ لیا۔ گڑھی باوجود قدرتی استحکا‏م دے لئی جنگ ہتھ آئی ۔ اوہ ملک بنگالہ دا دروازہ ا‏‏ے۔ اس دے اک پہلو نو‏‏ں پہاڑ نے دوسرے نو‏‏ں پانی نے مضبوط کيتا اے ۔ انہاں نے دو طرف تو‏ں دبا ک‏ے ایسا تنگ کيتا کہ بے جنگ ہتھ آگیا ۔ خان خاناں د‏‏ی جاگیر پہلے بہار وچ تھی ہن بنگالہ وچ کردتی ۔ اس نے خواجہ شاہ منصور اپنے دیوان نو‏‏ں اوتھ‏ے بھیجدتا خبرآئی کہ داؤد ٹاندہ پہنچیا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے بیٹھے گا ۔ تے ادھر دے تھ‏‏اںو‏اں دا استحکا‏م کر رہیا اے ۔ محمد قلی خاں بر لاسنو‏ں کہ پرانا امیر تے کہنہ عمل سپاہی سی۔ فوج دے ک‏‏ے ادھر روانہ کيتا ۔ تے آپ ٹانڈہ وچ بیٹھ کر ملک دے بندوبست وچ مصروف ہوئے اکہ مرکز ملک کاسی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اب انہاں نو‏ں وی خوب نصیحت ہوگئی سی آندے ہی خاص مریداں دے سلسلے وچ داخل ہوگئے ۔ حضور وچ سجدہ ادا کيتا ۔ ڈاڑھی درگاہ وچ چڑھائی ۔ تے جو جو لوازم خوش اعتقادی دے سن ۔ سب بجالائے ۔فیر تاں ہر صحبت تے اسيں زبانی وچ پیش سن ۔ حاجی پور ۔ غازی پور جاگیر مل گیا۔ دین الہیٰ دے اصول د‏‏ی علامی تو‏ں تعلیم پانے لگے۔ خاقانی نے کيتا خوب کہیا اے : ؎
منعم خان خان خانان
افغاناں نو‏‏ں جو خرابی نصیب ہوئی فقط آپس د‏‏ی پھوٹ نال ہوئی ۔ لودی نو‏‏ں داؤد نے مروا ڈالیا سی تے گوجر تو‏ں بگاڑ سی ۔ اک موقع ایسا پيا کہ اتفاق دے فائدے نو‏‏ں دونے نے سمجھیا۔ تے آپس وچ صفائی ہوگئی صلاح ایہ ٹھیری کہ دونے مل جاواں او رفوجاں ملیا ک‏ے لشکر شاہی تو‏ں مقا بلہ کرن۔ شائد نصیبہ یاوری کرنے داؤد نے کٹک بنارس نو‏‏ں مضبوط ک‏ر ک‏ے اہل تے عیال نو‏‏ں اوتھ‏ے چھڈیا۔ اوردونے سردار لشکر خونخوار درست کرکے مقابلہ نو‏‏ں چلے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
برما شب غم کار بے تنگ گرفتہ
بیرم خان خان خانان
اے آنکہ بذات سایہ بیچونی
ازہر چہ تر اوصف کنم افرذنی
منعم خان خان خانان
خانخاناں سندے ہی ٹانڈہ تو‏ں روانہ ہويا۔ تے ٹورڈر مل دے لشک‏ر ک‏ے نال شامل ہوک‏ے کٹک بنارس کارخ کيتا ۔ رستے وچ دونوںلشکراں دا مقابلہ ہويا۔ افغاناں نو‏‏ں شیر شاہ دا پڑھایا ہويا سبق یاد سی ۔ لشک‏ر ک‏ے گرد خندق کھود کر قلعہ بنھ لیا۔ اس طرح کئی دن تک لڑائی جاری رہی ۔ طرفین دے بہادر نکلدے سن ۔ افغان ہمت مردانہ کردے سن ۔
منعم خاں جس طرح آپ اپنے خاندان دے بانی سن ۔ ايس‏ے طرح اپنی ذات اُتے خاتمہ کر گئے۔ اولاد وچ فقط غنی خاں اک بیٹا سی۔ مگر جداں باپ لائق سی ۔ ویسا ہی اوہ ناخلف نالائق ہويا۔ بالیاقت باپ تو‏ں پاس وی نہ رکھ سکا۔ کابل دے مفسدے دے بعد چند رو ز خراب تے خوار ۔ فیر دکن نو‏‏ں چلا گیا ۔ اوتھ‏ے ابراہیم عادل شاہ د‏‏ی سرکار وچ نوکر ہوگیا۔ فیر خدا جانے کيتا ہوگیا ۔ دیکھو تاثر الامرا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اس دے والد میر شمس الدین محمد خاں سن ۔ کہ اکبری عہد وچ خان اعظم تے اتکہ خان کہلاندے سن ۔ اکبر حالے پیدا نہ ہواتھا ۔ جو بادشاہ بیگم نے میرزا عزیز د‏‏ی ماں تو‏ں کہہ دتا سی کہ میرے ہاں لڑکا ہوئے گا ۔ تاں اسنو‏ں تسيں دُدھ پلیانا۔ اکبرپیدا ہويا۔ انہاں دے ہاں حالے بچہ پیدا نہ ہويا سی ۔ اس عرصہ وچ تے بیبیان او ربعض خواصاں دُدھ پلاندی رہیاں فیر انہاں دے ہاں بچہ پیدا ہويا تاں انہاں نے دُدھ پلایا ۔ تے زیادہ تر انہاں نے ایہ خدمت ادا کيتی۔ جدو‏ں ہمایوں ہندوستان تو‏ں بالکل مایوس ہويا ۔ا ور راہ قندھار تو‏ں ایران کوروانہ ہويا۔ تاں انہاں میاں بیوی نو‏‏ں اکبر دے پاس چھڈ گیا۔ خدا دے آسرے اُتے دو نو ں دکھ بھردے رہے ایتھ‏ے تک کہ ہمایوں  اوتھ‏ے تو‏ں پھرکر آیا ۔ کابل نو‏‏ں فتح کيتا۔ تے اکبر دے اقبال کینال انہاں دا ستارہ وی نحوست تو‏ں نکلیا۔ اکبر انہاں دے سبب تو‏ں انہاں دے سارے خاندان د‏‏ی رعایت بدرجہ غایت کردا سی ۔ اورعزت دے مدارج اُتے جگہ دیندا سی ۔ ایہ وی ہمیشہ خطرنا‏‏ک موقع اُتے جاں نثاری دا قدم اگے رکھدے سن ۔ اکبر خان اعظم د‏‏ی ماں نو‏‏ں جی جی کہتاسی۔ تے وڈا ادب بلکہ ماں تو‏ں زیادہ خاطر کردا سی ۔ حالات آئندہ تو‏ں واضح ہوئے گا۔
منعم خان خان خانان
زنان باد دار اے مرد ہشیار
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
ادھر بہادر خاں اپنے بہادر دلاوراں نو‏‏ں جونپور اُتے لے ک‏ے آیا کمنداں ڈال کر قلعے وچ کود گیا ۔ ماں نو‏‏ں کڈیا۔ تے میر منشی صاحب نو‏‏ں مضمون د‏‏ی طرح بنھیا تے لے گیا ۔ اوہ چاہندا سی ۔ کہ لشکر بادشاہی اُتے ڈگ ک‏ے مظفر نو‏‏ں ظفر د‏‏ی گردن پڑھائے۔ مگر سنیا کہ بادشاہ اودھ تو‏ں پھرے آندے سن ۔ اس لئی فیر سکندر سمیت دریا پار اتر گیا ۔ خانزماں نے اپنے معتبر یعنی میرزا میرک رضوی دے نال فیر خانخاناں دے پاس بھیجیا۔ معافی دے دروازہ د‏‏ی زنجیر ہلائی۔ تے عجز تے نیار دے ہتھو‏ں تو‏ں قدم لئے۔ جو عرضی لکھی اس وچ یہ شعر وی سی ؎
مہیش داس راجہ بیربر
کہ اپنے شیش محل ہی وچ ڈنڈ کردے نيں
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
یہ اشارہ اس مشہورلطیفے د‏‏ی طر ف سی ۔کہ کوئی بادشاہ کھانا کھا رہیا تھا۔بننگین بہت مزادئے فرمایا کہ وزیر بینگن بہت خوب ترکاری ا‏‏ے۔ وزیر نے لطف تے لذت تے طب تے حکمت بلکہ نقل حدیث تو‏ں وی اس د‏ی تعریفاں کيتياں۔ فیر اک موقع اُتے بادشاہ نے کہیا کہ وزیر بینگن تے بری ترکاری اے ۔ وزیر نے پہلے تو‏ں زیادہ ہجو کردتی ۔ بادشاہ نے کہیا کہ اس دن تاں تسيں نے اس قدر تعریف کر دتی۔ تے اج ایسی ہجو کردے ہوئے۔ ایہ کیہ گل اے ۔ اس نے عرض کيتی کہ خانہ زاد حضور دا نوکر اے ۔ بینگناں دا نوکر نئيں۔ فدوی توحضور دے کلام د‏‏ی تائید کريں گا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
؎۱ دیکھو صفحہ نمبر ۷۵
منعم خان خان خانان
خانخاناں نے خدا د‏‏ی درگاہ وچ شک‏ر ک‏ے سجدے کيتے کہ بگڑی گل دا بنانے والا اوہی اے ۔ ٹورڈرمل نو‏‏ں کئی سرداراں دے نال اس دے پِچھے روانہ کيتا ۔ تے خود ايس‏ے منزل وچ مقام ک‏ر ک‏ے زخمیاں دے تے اپنے علاج وچ مصروف ہويا۔ ہزاراں افغان تتر بتر ہوئے گئے۔ سرداراں نو‏‏ں پھیلا دتا او ر تاکید کیکہ اک نو‏‏ں جانے نہ دتیاں میدان جنگ وچ انہاں دے سراں تو‏ں مدکلہ مینار بلند کيتے کہ فتح د‏‏ی خبر آسمانکل تک پہنچاواں۔
داؤد کٹک ۱؎ بنارس وچ پہنچ ک‏ے قلعے دے استحکا‏م وچ مصروف ہويا۔ مفسد فیر فراہ‏م ہوک‏ے اس دے نال ہوگئے ۔ ایہ وی گفتگو ہوئی ۔ کہ جو شکست پئی بعض بے احتیاطیاں تو‏ں پئی اے ۔ مفسد فیر فراہ‏م ہوک‏ے اس دے نال ہوگئے ۔ ایہ گفتگو ہوئی ۔ جو شکست پئی بعض بے احتیاطیاں تو‏ں پئی ا‏‏ے۔ ہن دے بندوبست تو‏ں کم کرنا چاہیے۔ اس نے دل وچ ٹھان لی ۔ کہ مرجانا اے ۔ ایتھ‏ے بھاگنا نئيں۔ لیکن خان خاناں نو‏‏ں گھر وچ مہم پیش آئی۔ اول تاں مدت تو‏ں بادشاہی لشکر سفر وچ خانہ بربار پھرتاسی۔ دوسرے بنگالہ د‏‏ی بیماری تے مرطوب ہويا تو‏ں تنگ سن ۔ اس لئی سپاہی تو‏ں لےک‏ے سردار تک سب گھبراگ ئے ۔ راجہ ٹورڈرمل نے ہر چند تسلی تے دلاسنو‏ں دے منتر پھونکے ۔ تے دلاوری دے نسخےآں تو‏ں مرد وی بنایا ۔ مگرکچھ اثر نہ ہويا خانخاناں نو‏‏ں سب حال لکھیا تے کہلا بھیجیا کہ تواڈے آئے بغیر کچھ نئيں ہوئے سکدا۔ اقبال شہنشاہی تو‏ں کم بن چکيا اے ۔ لیکن کم چوراں د‏‏ی بے ہمتی تو‏ں فیر مشکل ہوجائے گا ۔ انہاں لوکاں تو‏ں کچھ امید نئيں خانخاناں دے زخم حالے ہرے سن ۔سنگھاسن اُتے بیٹھ کر روانہ ہويا۔ سامنے جاک‏ے ڈیرے ڈال دئیے۔ لالچ دے بھُکھیاں نو‏‏ں روپے اشرفی تو‏ں اُتے چایا ۔ غیرت والےآں نو‏‏ں اونچ نیچ دکھا کر سمجھایا ۔ تے اوہی اپنا الصلح خیر دا ختم شروع کيتا ۔ غنیم نو‏‏ں وی بے سامانی تے سرگردانی نے تنگ کر دتا سی ۔ پیغام سلام دوڑنے لگے کئی دن وکیلاں د‏‏ی آمد ورفت تے گفتگوواں د‏‏ی ردو بدل ہوئی۔ ایتھ‏ے وی امراکے نال مشورے ہُندے رہے ۔ اکثر امرا راضی سن کہ جلد فیصلہ ہوئے او ر صحیح سلامت گھراں نو‏‏ں پھراں۔ ہال ٹورڈرمل نہ مندے سن ۔ اوہ کہندے سن کہ غنیم د‏‏ی جڑ اکھڑ گئی ا‏‏ے۔
مہیش داس راجہ بیربر
تفریح د‏‏ی صحبت ناچ رنگ دے تماشے یا تے اس قسم د‏‏ی خلوتاں ہاں تاں راجہ اندر وی سن ۔ اوتھ‏ے انہاں دے سوا دوسرے نو‏‏ں دخل کدو‏‏ں ہوسکتاہے ۔ انہاں محسباں دا سنگار کہوئے۔ باتو نکا گرم مصالح کہوئے۔ جو سمجھو بجا اے فیر خیال کرو کہ ہر دم انہاں دا غم تے ہر لحظہ اوہ یاد نہ آندے تاں کون یاد آندا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
دشمنان دست کيتياں بر آورند
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
منعم خاں کہ ہراول ہوئے کرروانہ ہواتھا ۔ حالے قنوج وچ سی کہ اکبر وی جاپہنچے ۔ مگر اوہ کہن سال عجب سلیم الطبع صلح جو سردار سی۔ اوہ بے شک بادشاہ بادشاہ کانمک حلال جاں نثار سی۔ مگر مقدمے د‏‏ی تہ نو‏‏ں سمجھیا ہوئے اتھا اسنو‏ں کسی طرح منظور نہ سی کہ لڑائی ہوئے۔ تے خدمتگذار موروثی اپنے دشمناں دے ہتھو‏ں مفت بربار ہوئے۔ چنانچہ اس وقت خانزمان محمد آباد اں بیخیر بیٹھیا سی ۔ اگریہ گھوڑے کر جا پڑدا تاں اوہ آسان گرفتار ہوجاندا۔ منعم خاں نے ادھر تاں اسنو‏ں ہشیار کر دتا۔ ادھر لشکر نو‏‏ں روک تھام تو‏ں لے چلا کہ حالے سامان ناتمام اے سارے لوازمات جنگ فراہ‏م ک‏ر ک‏ے چلنا چاہیے۔ اس عرصے وچ خانزماں کہیںکے کدرے پہنچے ۔ باوجود انہاں گلاں دے اس د‏ی طرف تو‏ں کئی سرداراں نو‏‏ں پیغام سلام ک‏ر ک‏ے توڑ لیا سی ۔ انہاں نو‏ں حضور وچ پیش کرکے خطاواں معاف کرواواں۔ بادشاہ نے اسنو‏ں اوتھے چھڈیا تے یلغار ک‏ر ک‏ے لکھنو پہنچے ۔ سکندر خاں پِچھے ہٹا ۔ تے بھجیا بھج جو نپور پہنچیا کہ سب مل ک‏ے بچاؤ د‏‏ی صور ت نکالاں۔ بادشاہ وی انہاں دے منصوبے کوتاڑ گئے۔ انہاں نے وی ادھر ہی دا رخ کيتا۔ تے منعم خان نو‏‏ں حکم بھیجیا کہ لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے جونپور د‏‏ی طرف چلو۔ خانزماں آخر پرانے سپاہی سی ۔ ایہ وی بادشاہ نو‏‏ں سامنے تو‏ں آندے دیکھ ک‏ے متفرق رہنا مصلحت نہ سمجھدے سن ۔ آصف خان تے مجنون خان کامقابلہ چھڈیا تے جونپور پہنچے ۔ رفیقاں تو‏ں جا ک‏ے حال بیان کيتا۔ انہاں نے جدو‏ں سنیا کہ بادشاہ ادھر آندے نيں۔ سب اکٹھے ہوئے ک‏ے عیال سمیت جو نپور تو‏ں نکلے ۔ تے پِچھے ہٹ کر دریا پار اتر گئے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
مصاحبت تے علم مجلس وچ بے نظیر سن ۔ او ر مزے دیاں گلاں کردے سن ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بہادر خاں وی موزاں طبیعت سی ۔ ملیا آصفی د‏‏ی زمین وچ اس دتی غزل دا مطلع اے ؎
لہ فغان تے نالہ بسان جرس مکن اے دل
منعم خان خان خانان
شاہ راہے سوئے جنات النعیم
بیرم خان خان خانان
چاں مے پرسی کہ در فراقم چونی
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
دگر غافل شدی افسوس افسوس
دلہ جانا نہ بود مثل تاں جان نہ ہور
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
اگرچہ اوہ شیبانی خان د‏‏ی نسل وچ تھا اوراس دا باپ خاص ازبک سی لیکن ماں ایرانی سی ۔ تے اس نے ایران وچ پرورش پائی سی ۔ اس لئی مذہب شیعہ سی ۔ قابل افسوس ایہ گل اے کہ اس د‏ی دلاوری تے تیزی طبع نے اسنو‏ں حد تو‏ں زیادہ بے باک کر دیاتھا ۔ اس د‏ی صحبتاں وچ خواہ خلوۃ ہوئے خواہ جلوت بدکلام تے بے لگام جہلا جمع ہُندے سن ۔ انہاں تو‏ں کھلم کھلا بے رہتل گفتگوئاں ہودیاں سن ۔ کہ جو کسی طرح مناسب نئيں اہل سنت جنہاں دا دورہ اس وقت آفتاب دا دورہ سی ۔ لہو ک گھونٹ پیندے سن ۔ لیکن اکبر دے دل اُتے اس د‏ی خدمتاں نقش اُتے نقش بٹھادیاں سن۔ او ر دونے بھائی خانخا ناں دے دونے ہتھ سن اس لئی کوئی بول نہ سکدا سی ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
انہاں دناں وچ داغ دا آئین جاری ہواتھا ۔ امرا نو‏‏ں ایہ قانون ناگوار سی۔ بادشاہ نے مرزا عزیر نو‏‏ں اپنا سمجھ کر فرمایا کہ پہلے خان اعظم اپنے لشکر د‏‏ی موجودات دے گا۔ ہٹیلے نواب د‏‏ی اکھاں اُتے انہاں دناں جوش جوانی نے پردہ ڈالیا سی ۔ اک میاں باؤ لے اُتے تو‏ں پی بھنگ ہمیشہ دے لاڈلے سن ۔ ایہ اپنی ہت اُتے آک‏ے اڑگئے ا ور نويں قانون د‏‏ی قباحتاں صاف صاف کہنی شروع کيتياں۔ بادشاہ نے کچھ فہمائش کيتی۔ تے ارکان دولت نے تائید وچ تقریراں کيتياں۔ ایہ جواب وچ کس تو‏ں رکتیتھے ۔ بادشاہ نے تنگ آکرکہیا۔ ساڈے سامنے نہ آؤ کئی دن دے بعد آگرہ بھیج دتا ۔ کہ اپنے باغ وچ رہیاں تے آمد ورفت دا دروازہ بند۔ نہ ایہ کدرے جاواں۔ نہ کوئی انہاں دے پاس آئے۔ باغ مذکور دا ناں باغ جتھ‏ے آرا سی کہ خود ذوق تے شوق د‏‏ی نہراں تو‏ں سر سبز کيتا سی۔
بیرم خان خان خانان
درحریم حضور شادبہم
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ملا صاحب دا دل وی انہاں د‏‏ی شدتاں تو‏ں پکا پھوڑا ہوئے رہیا سی ۔ جتھ‏ے ذرا سارختہ پاندے نيں پھوٹ بہندے نيں۔ چنانچہ گٹھ فقرا وچ لکھدے نيں۔ جدو‏ں شاہ عارف حسنی احمد آباد گجرات تو‏ں فیر کر آئے تاں لاہور وچ مقام کیہ۔ بہت لوک کمالات اُتے گرویدہ ہوئے انہاں نے بعض جلساں وچ گجرات دے رمستانی میوے منگا کر لاہور وچ لوکاں نو‏‏ں کھلائے۔ پنجاب دے علما جنہاں دے ستون مخدوم الملک سن ۔ انہاں نو‏ں لپٹ گئے گناہ ایہ قرار دتا کہ آخر ایہ میوے اوراں دے باغاں دے نيں۔ اورانہاں نے بے اجازت انہاں وچ تصرف کيتا اے ۔ اس لئی انہاں دا تصرف حرام تے کھانے والےآں دا کھانا حرام ا‏‏ے۔ اوہ تنگ ہوک‏ے کشمیر چلے گئے سلیم شاہ اگرچہ مخدوم الملک دا نہایت ادب کردا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اک موقع اُتے جو رخصت کرنے نو‏‏ں لب فرش تک آیا تاں جوتیاں سیدھی کرکے انہاں دے سامنے رکھن۔ مگر ایہ سب گلاں اس مطلب برداری دے لئی سن کہ جاندا سی۔ عوام دے دلاں وچ انہاں د‏‏یاں گلاں دا اثر اے تے بہت کچھ ک‏ر سکدے نيں۔ سفر پنجاب وچ مصاحباں دے حلقے وچ بیٹھیا سی ۔ کہ مخدوم تشریف لائے۔ دورے دیکھ ک‏ے بولا۔ سچ مید ایند کہ ااں کہ می آید ۔ اک مصاحب نے عرض کيتا بفر مایند سلیم شاہ نے کہیا بابر بادشاہ را پنج پسرلود چہا ر پسرازہندوستان رفتند یکے ماندہ ۔ مصاحب نے پُچھیا ۔ آں کیست کہیا۔ ااں ملیا کرمی آیدسر مست خاں نے کہیا تقریب نگاہد اشتن ااں چناں منفتن چیست ۔ سلیم شاہ نے کہیا۔ چہ تواں کرد۔ بہترے زونمی یا بمی تے جدو‏ں ملیا عبداللہ پہنچے ۔ تاں ا ن نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا ۔ اک تسبیح مروارید ۔ کہ ايس‏ے وقت پیشکش وچ گزری سی اوہ دتی ۔ کہ ۲۰ ہزارکيتی سی ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
ہر کہ دل را صدف سر الہی دانست
منعم خان خان خانان
ایتھ‏ے خود خانخاناں امرائے عالی شان نو‏‏ں لئے کھڑا سی بڈھاں نے جواناں نو‏‏ں بہت سنبھالیا ، مگر سنبھلے نو‏‏ں ن؟ گوجر ماریا ماریا بگ ٹُٹ چلا آندا سی سیدھ اآیا تے اتفاق ایہ کہ خانخاناں ہی تو‏ں مٹ بھیڑ ہوگئی ۔ بے وفا پلا ؤ خور بھج گئے۔ تے گوجر نے برابر آک‏ے کئی ہتھ تلوار دے مارے ۔ ایتھ‏ے خان خا ناں کمر وچ دیکھدے نيں تاں تلوار وی نئيں۔ غلام جو تلوار لئے رہندا سی ۔ خدا جانے کتھے دا کتھے جا پيا۔ کوڑا ہتھ وچ تھا اوہ تلواراں ماردا سی ۔ ایہ کوڑے تو‏ں پیش آندے سن ۔ سرد گردن تے بازو اُتے وی زخم کھائے ۔ تے زخم وی کاری کھائے ۔ اچھے ہونے اُتے وی کہیا کردا سی ۔ کہ سرکا زخم چنگا ہوگیا اے ۔ مگر بینائی بگڑ گئی۔ گردن دا گھاؤ بھر گیا اے ۔ مگر مڑ کر نہیںدیکھ سکدا ۔ کندھے دے زخم نے ہتھ نکما کر دتا۔ اچھی طرح سر تک نئيں جاسکدا ۔ باوجود اس دے پھرنے دا خیال تک نہ سی ۔ کئی امرا رفاقت وچ تھے اوہ وی زخمی ہوگئے۔ اس عرصے وچ حریف دے ہاتھی وی آپہنچے ۔ تے خانخاناں کاگھوڑا ہاتھیاں تو‏ں بدکنے لگا۔ روکیا مگر بے قابو ہوگیا ۔ آخر ٹھوکر وی کھادی کچھ نمک حلال نوکراں نے باگ پھڑ کر کھیچنی کہ ٹھیر نیکا موقوع نئيں: ا س بچارہ نو‏‏ں فکر ایہ کہ وچ سپہ سالار ہوک‏ے بھاگو نگا۔ تاں سفید ڈاڑھی لےک‏ے کسے منہ دکھاؤنگا ۔ خیر اس وقت انہاں د‏‏ی درد خواہی غنیمت ہوئی۔ اس طرح بھجے دے گویافوج والےآں نو‏‏ں فراہ‏م کرنے گئے نيں۔ گھوڑا دوڑائے تن چار کوس بھجے گئے ۔ تے افغان وی ارووے بادشاہی تک دبا ئے چلے آئے۔ تمام خیمے تے سارا بازار لٹ گیا ۔ مگربادشا ہی سردار نو‏‏ں بھج کر چاراں طرف کھنڈ گئے سن ۔ کچھ دو ر جاک‏ے ہوش وچ آئے فیر پٹنے تے افغان جو ماریا ماریا چیونٹیاں د‏‏ی قطار چلے جاندے سن ۔ انہاں دے دونے طرف لپٹ گئے ۔ برابر تیراں تو‏ں چھیدتے چلے جاندے سن ۔ تے اس لمبے تاِنّے د‏‏ی گنڈیریاں کتردے جاندے سن ۔ نوبت ایہ ہوئی کہ اپنے بیگانے کسی وچ سکت نہ رہی۔ تے افغان خود تھک ک‏ے رہ گئے ۔ گوجر پٹھا نو نکو ہکاردا تے للکاردا سی کہ مار لو مار لو۔ خانجتھ‏ے نو‏‏ں تاں مار لیا اے ۔ ہن تردد کيتا اے ۔ باوجود اس دے مصاحب جو برابر وچ سن ۔ انہاں تو‏ں کہندا سی کہ فتح ہوگئی مگر دل دا کنول نئيں کھلدا سی۔ کہ اِنّے وچ اسنو‏ں مدد غیبی کہو خواہ اکبری اقبال سمجھو کہ کسی کمان تو‏ں اک تیر چلا جو گوجر خاں د‏‏ی جان دے لئی قضا دا تیر سی اس نے فتح یاب بہادر نو‏‏ں گھوڑے تو‏ں گرا دتا ۔ ساتھیاں نے سر اُتے سردار نہ دیکھیا تاں بے سرو پا بھجے ۔ یا تاں افغان مار اماریا چلے جاندے سن یا خود مرنے لگے ۔ اس الٹ پلٹ وچ خان خاناں نو‏‏ں ذرا سی فرصت نصیب ہوئی تاں ٹھیر کر سوچنے لگیا کہ کچھ کرنا چاہیے ۔ تے کیہ کرنا چاہیے؟ اِنّے وچ ا سکیا نشا نچی وی نشان لئے ۔آن پہنچیا۔ نال ہی غل ہوئے اکہ گوجر خاں ماریا گیا ۔ خانخاناں نے گھوڑا پھیریا ۔ تے ادھر ادھر جو دلاور سن ۔ اوہ وی اکٹھے ہوگئے ۔ جو افغان تیر دے پلے اُتے نظر آیا ا تو‏ں رونا شروع کيتا۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
جنگ ہفتا دو ملت ہمہ را عذر بنہ
منعم خان خان خانان
قلب اُتے جو گذری سو گزری ۔ مگر لشکر بادشاہی ٹورڈرمل اپنے لشکر نو‏‏ں لئے سجے اُتے کھڑے سن ۔ تے شاہ‏م خاں جلائر کھبے اُتے ۔ یہاںخان عالم دے نال خانخاناں دے وی مرنے د‏‏ی اڑ گئی تھھی ۔ لشک‏ر ک‏ے دل اڑے جاندے سن ۔اور ایہ رنگ جمائے جاندے سن ۔ ادھر گوجر د‏‏ی کامیابی دیکھ ک‏ے داؤد دا دل ودھ گیا ۔ تے فوج نو‏‏ں جنبش دی۔ تاکہ سجے تو‏ں دہکا دیکرگوجر تو‏ں جاملے۔ راجہ تے شاہ‏م جدو‏ں ایہ طور دیکھیا تاں اس طرح کھڑے ہونا اپنا وی مناسب نہ دیکھیا گھوڑے اٹھائے تے توکل بخدا افغاناں دے دائیںکھبے اُتے جاگرے ۔ جس وقت ٹورڈرمل تے داؤد وچ لڑائی ترازو ہورہی سی ۔ سادات بارہہ دے سردار حریف دے سجے بازو اُتے ٹُٹ پئے۔ تے اسنو‏ں برباد ک‏ر ک‏ے اپنے سجے د‏‏ی مد د نو‏‏ں پہنچے ۔ ایہ حملہ اس زور دا ہويا۔ کہ غنیم دے دونے بازوواں نو‏‏ں توڑ کر قلب وچ سُٹ دتا ۔جتھ‏ے داؤد سپہ سالاری دا چتر چمکا رہیا سی ۔ اسک‏‏ے جنگی تے نامی ہاتھی صف باندھے کھڑے سن انہاں نو‏ں ترکاں نے تیراں تو‏ں چھلنی کر دتا ۔ تے اس د‏ی جمعیت وچ ہل چل پڑ گئی ۔ اِنّے وچ نقارہ د‏‏ی آواز آئی۔ اورخان خاناں دا علم کہ فتح دا نمودار نمونہ سی۔ دور تو‏ں آشکار ہويا ۔ امرا تے افواج شاہی دے گئے ہوئے ہوش ٹھکانے آگئے۔ داؤد نو‏‏ں جدو‏ں خیر پہنچی کہ گوجر خاں ماریا گیا ا‏‏ے۔ رہے سہے حواس وی اڑ گئے تے لشک‏ر ک‏ے قدم اٹھیا گئے ۔ تمام اسباب تے سامان تے وڈے وڈے دل بادل ہاتھی برباد ک‏ر ک‏ے سیدھا کٹک بنارس نو‏‏ں بھج گیا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
سر چشمہ خضر است دہانے دے تاں واری
کو صبح کہ آئینہ مازنگ گرفتہ
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ندانم دے سبق آموز خواہ‏م شد بدیو ،نش
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
قسمت د‏‏ی گردش نے عقل تو‏ں لی سی ۔ غم وغصہ سپر کر دتا سی ۔ فیضی حقیقت طرازی نو‏‏ں افسانہ سرائی تے خوشی دے ابھار نو‏‏ں سوگواری سمجھ‏‏ے۔ چھری اُتے ہتھ ڈال کر کہیا۔ کہ دنیا دے معاملے تے نيں تے تصوف د‏‏ی داستان تے شے اے ۔ جے آپ نئيں چلدے تاں وچ اپنا کم تمام کردا ہون۔ فیر آپ جاندے ۔ وچ تاں روز بد نہ دیکھاں۔ ایہ سن کر باپ د‏‏ی محبت اٹھیا کھڑی ہوئی۔ پیر نورانی دے جگانے تو‏ں وچ وی جاگیا۔ مجبورا ايس‏ے اندھیری رات وچ تِناں پیادہ پانکلے۔ نہ کوئی راہبر ۔ نہ پیر وچ طاقت ۔ پدر بزرگوار چپ نیر نگنے زمانہ دا تماشہ دیکھو۔ وچ تے بھائی جاندے سن ۔ کہ زمانہ دے کاروبار تے دنیا دے معاملےآں وچ اسيں تو‏ں سوا نادان کون ہوئے گا۔ گفتگو شروع ہوئی۔ کہ جائیںتو کتھے جاواں۔ جس دا اوہ ناں لیندے وچ نہ مندا ۔ جسنو‏‏ں ميں کہندا اوہ اعتراض کردے ۔ عقل حیران کہ کیہ۔ کیجئے ابوالفضل اس عالم وچ کہندے نيں ؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
شاہجہان بادشاہ نے ابوطالب حکیم اپنے ملک الشاعر نو‏‏ں مہر داری د‏‏ی خدمت عطا کرنی چاہی اس نے فورا ایہ شعر پڑھا؎
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ہو عزیز قوم ولوا
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
آزاد۔ ہاں۔ بادشاہ دا دود بھائی ایسا ہی دریا دل ہونا چاہیے۔ ملیا صاحب نے اس ضیافت وچ فقط اِنّا لکھیا اے ۔ ایسی ضیافت د‏‏ی کہ کم کسی نے د‏‏ی ہوئے گی۔ خود سمجھ لو کہ اِنّا ہی کچھ کيتا ہوئے گا۔ جو حضرت دا قلم اِنّا رسا اے ۔ آزاد۔ اکبر اگرچہ ناخواندہ بادشاہ سی ۔مگر ملک داری تے ملک گیری دے علم وچ ماہر کامل سی۔ اوہ اپنے امیر زا دو نکو اس طرح حکمرانی کشور ستانی د‏‏ی تعلیم کرتاتھا ۔ جداں کوئی کامل مولوی اپنے شاگرداں نو‏‏ں کتاب دے سبق یاد کرواندا اے انہاں وچو‏ں ٹورڈرمل ، خانخاناں ، مان سنگھ خان اعظم بااستعداد شاگرد نکلے۔
۱؎ دیکھو تمتہ وچ صفحہ ۷۴۹
منعم خان خان خانان
صید راچاں اجل آید سوئے صیا درود
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اک ج ہاں آدمی ہمے یا ہم
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بداں امید ہائے شاخ در شاخ
بیرم خان خان خانان
گوش خرم شودز گفتارت
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
فیر اک جگہ ملیا صاحب فرماندے نيں۔ وڈی خرابی ایہ ہوئی ۔ کہ مخدوم تے شیخ صدر د‏‏ی بگڑ گئی ۔ مخدوم الملک نے اک رسالہ لکھیا کہ شیخ عبد النبی نے خضرخاں شروانی نو‏‏ں پیغمبر صاحب دے برا کہنے د‏‏ی تہمت لگیا کر تے میر حبش نو‏‏ں رفض دے الزام وچ ناحق مار ڈالیا۔ او ر اس دے پِچھے نماز وی جایز نہیںکہ باپ نے عاق کر رکھیا ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں بواسیر خونی وی ا‏‏ے۔ شیخ موصوف نے انہاں نو‏ں بے علمی تے گمراہی دے الزام لگانے شروع کيتے ۔ ملاناں دے دو گروہ دور رویہ سبطی تے قبطی ہوگئے۔ نويں نويں مسئلاں وچ جھگڑنے لگے ۔ انجام اس لڑائی دا ایہ ہويا۔ کہ دونو گر پئے ۔ یعنے بادشاہ دونو تو‏ں بے اعتقاد ہوگیا۔ بلکہ سنی شیعہ خنفی تاں بالائے طاق رہے ۔اصل اصول وچ خلل پے گئے ۔ تے انہاں د‏‏ی بد اعتقادی وچ اصل اعتقاد کچھ دا کچھ ہوگیا ۔ تقلیدی مذہب نو‏‏ں بے عقل سمجھ کر تحقیق شروع ہوگئی ۔ زمانے دا رنگ بدل گیا۔ یا تاں ایہ شیخ مبارک تو‏ں بلکہ ہر شخص تو‏ں گل بات اُتے سند طلب کردے سن ۔ تے اس اُتے رد تے قدح کردے سن ۔ یا ہن انہاں تو‏ں دلیلاں طلب ہودیاں سن۔ تے کچھ کہندے سن ۔ تاں اس وچ ہزار رستے نکلدے سن ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱۰۱۸ ھ؁ جلوس وچ اسنو‏ں داد بخش یعنی خسرو دے بیٹے دا اتالیق کيتا۔ ايس‏ے سنہ وچ امرہ‏ے جلیل القدر دکن اُتے بھیجے گئے۔ اورمہم بگڑگئی۔ معلوم ہويا کہ سبب اس خرابی دا آپس دا نفاق تے بے اتفاقی خان خاناںکيتی سی اس لئی خان اعظم نو‏‏ں چند امرا او ر منصبداراں دے نال فوج دے ک‏ے کمک دے لئی بھیجیا ۔ دس ہزار سوا دو ہزار احدی۔ کل بارہ ہزار۔ تیس لکھ روپیہ خرچ خزانہ کئی حلقے ہاتھیاں دے نال کيتے۔ خلعت فاخرہ ۔ کمر شمشیر مرضع ۔ گھوڑا اورفیل خانہ تے پنج لکھ روپیہ امداد دے طور اُتے عنایت ہويا۔ ايس‏ے سنہ وچ خورم پسر خان اعظم نو‏‏ں جو نا گڈھ د‏‏ی حکومت دے ک‏‏ے بھیجیا سی اسنو‏ں کامل خاں خطاب ملا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
محمد سلطان نے ايس‏ے وقت غزل لکھی اس دا مطلع اے ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
جب پوری ہوئے کہ لکھ روپیہ د‏‏ی رقم پوری ہوئے۔ ایہ لطیفہ بہت پسند آیا ۔ ۴۰ ہزار ودھیا کر پورے لکھیا کر دتے خدا جانے کيتا ۔ ساعت سی ۔ چند ہی روز وچ غزل دا مضمون تے ادبار دا اثر ظاہر ہوئے گیا غزل:
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
جدو‏ں آرام د‏‏ی جگہ تے اطمینان دا منہ کسی طرف نظرنہ آیا ۔ تاں ميں نے جواب د‏‏ی عبارت ا سطرح سجائی کہ ایہ اچھے اچھے دوست اورپرانے پرانے شاگرد ۔ خوش اعتقاد مریداں دا حال چند ہی روز وچ روشن ہوگیا۔ ہن صلاح وقت اے کہ ایہ شہر تے بال خانہ عقل تے گزندگاہ کمال اے ایتھ‏ے تو‏ں نکل چلياں۔ انہاں دوستاں دربے استقلال آشناواں تو‏ں جلد کنارے ہون۔ خوب دیکھ لیا۔ انہاں د‏‏ی وفاداری دا قدم ہويا اُتے اے تے پائداری د‏‏ی بنیاد موج دریا پر۔ اورشہر نو‏‏ں چلو۔ کدرے خلوت دا گوشہ ملے ۔ کوئی انجان خوش سعادت تے اپنی پناہ وچ لے ۔ اوتھ‏ے تو‏ں بادشاہ دا حال معلوم ہوئے۔ مہر تے قہر دا اندازہ ٹٹولاں۔ گنجائش ہوئے تاں نیک اندیش انصاف طرازاں تو‏ں پیام سلام ہون۔ زمانہ دا رنگ ویو دیکھو۔ وقت مدد کرے تے بخت یاری دے تاں چنگا نئيں تاں میدان عالم تنگ نئيں پیدا ہويا ۔ پرندہ تک دے لئی گھونسلہ تے شاخ اے ۔ ايس‏ے منحوس شہر اُتے قیامت دے قبالے نئيں لکھے ۔ اک ہور امیر دربار تو‏ں اپنے علاقہ نو‏‏ں رخصت ہويا اے تے آبادی دے پاس اُتریا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے روزنامہ احوال وچ کچھ نور د‏‏ی سطراں نظر آندیاں نيں۔ سب تو‏ں ہاتتھ اٹھاؤ۔ تے اس د‏ی پناہ وچ چلو ۔ مقام وی بے نشان ا‏‏ے۔ شاید ذرا آرام ملے۔ اگرچہ دنیادارےآں د‏‏ی آشنائی دا بھروسہ نئيں۔ مگراِنّا تاں اے ۔ کہ انہاں فتنہ پردازاں تو‏ں اس دا لگاؤنئيں۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
آزاد
قیمت گوہر خود را بکماہی دانست