cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
فتح قبرص تےروڈس
وفات فاروقی دے وقت حضرت امیر معاویہؓ دمشق واردن دے گور نر سن تے حمص وقنسرین دے حاکم حضرت عمیر بن سعید انصاریؓ سن ،وفاتِ فاروقی دے بعد حضرت عمیرؓ بن سعید نے استعفاداخل کيتا توحضرت عثمان غنیؓ نے حمص تے قنسرین دا علاقہ وی حضرت امیر معاویہؓ دے دائرۂ حکومت وچ داخل کردتا،اُس دے بعد جدو‏ں عبدالرحمن بن علقمہ حاکم فلسطین فوت ہوئے تاں حضرت عثمان غنیؓ نے فلسطین دا ملک وی حضرت امیر معاویہ د‏‏ی حکومت وچ دے دتا، اس طرح رفتہ رفتہ ۲۷ ھ وچ حضرت امیر معاویہؓ تمام ضلعے شام دے مستقل حاکم ہوگئے سن ،حضرت امیر معاویہؓ نے خلافت فاروقی دے آخری ایام وچ ساحل شام تو‏ں روانہ ہوک‏ے جزیرہ قبرص اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت فاروق اعظمؓ تو‏ں چاہی سی،فاروق اعظمؓ نو‏‏ں بحری حملہ د‏‏ی اجازت دینے وچ تامل سی تے بحری حملہ د‏‏ی اجازت حاصل نہ ہونے پائی سی کہ فاروق اعظمؓ شہید ہوگئے، ہن حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں امیر معاویہ ؓ نے بحری حملہ د‏‏ی اجازت چاہی تے دربار عثمانی تو‏ں چند شرائط دے نال اجازت حاصل ہوچک‏ی سی ،منجملہ تے شرائط دے اک شرط ایہ سی کہ اس لڑائی تے بحری حملہ وچ جس شخص دا جی چاہے اوہ شریک ہوئے کسی نو‏‏ں ہرگز شرکت دے لئی مجبور نہ کيتا جائے۔
ایران وچ تغیرات انتظامی
۲۷ھ دے ابتدائی ایام وچ بصرہ والےآں نے اپنے گورنر حضرت ابو موسی اشعری د‏‏ی شکایت مدینہ منورہ وچ آک‏ے خلیفہ وقت نال کيتی،حضرت عثمان غنیؓ نے حضرت ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے اپنے ماماں زاد بھائی عبداللہ بن عامر کرزبن ربیعہ بن حبیب بن عبد شمس نو‏‏ں مقرر فرمادتا تھا،اُس وقت عبداللہ بن عامر د‏‏ی عمر قریبا پچیس سالکيتی سی ، انہاں نو‏‏ں حضرت عثمانؓ نے نہ صرف ابو موسیٰ اشعری دے لشکر د‏‏ی ؛بلکہ عثمان بن العاصی ثقفی والی عمان وبحرین دے لشکر د‏‏ی وی سرداری سپرد کی،عبید اللہ بن معمر خراسان دے گورنر سن، انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں خلیفہ وقت نے تبدیل کرکے فارس دے صوبہ د‏‏ی گورنری تفویض د‏‏ی تے خراسان د‏‏ی حکومت اُتے عمیر بن عثمان بن سعدؓ نو‏‏ں مقرر فرمایا ،عمیر بن عثمان نے خراسان پہنچدے ہی نہایت مستعدی تے قوت دے نال ملک دا انتظام کيتا تے فرخانہ تک دے علاقہ اُتے قبضہ کرلیا ،۲۷ ھ دے آخر تے ۲۸ ھ دے شروع وچ عمیر بن عثمان خراسان د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول ہوئے ، انہاں د‏‏ی جگہ ابن احمر مامور ہوئے تے عبدالرحمن بن عبس کرمان د‏‏ی حکومت اُتے مقرر کيتے گئے چند روز دے بعد کرمان د‏‏ی گور نری تو‏ں عبدالرحمن معزول ہوئے تے ان د‏‏ی جگہ عاصم بن عمرو مقرر ہوئے تے سجستان د‏‏ی گورنری عمران بن النفیل کودتی گئی۔
اہل ایران د‏‏ی بغاوت تے اسلامی فتوحات
مندرجہ بالا تبدیلیاں چونکہ جلد جلد وقوع پذیر ہوئیاں،لہذا ایرانیاں نے انتظامی تغیرات نو‏‏ں اپنے لئے اک غیبی تائید سمجھ کر آپس وچ سازشاں شروع کرداں تے بغاوت اُتے آمادہ ہوک‏ے اسلامی لشک‏ر ک‏ے مقابلہ د‏‏ی تیاریاں کرلاں، انہاں تیاریاں تے بغاوتاں دے مراکز اصطخر تے جور دو مقام سن ،عبید اللہ بن معمر فارس دے گورنر نے انہاں باغیانہ سازشاں تے تیاریاں دا حال سُن کر ۲۷ھ وچ اصطخر والےآں اُتے چڑھائی کی، اصطخر دے دروازہ اُتے لڑائی ہوئی تے عبیداللہ بن معمر شہید ہوئے،حضرت عبید اللہ بن معمر دے شہید ہونے اُتے انہاں د‏‏ی فوج اوتھ‏ے تو‏ں فرار ومنتشر ہوگئی، ایہ خبر سُن کر عبداللہ بن عامر حاکم بصرہ اپنا لشکر لے ک‏ے فارس د‏‏ی طرف ودھے انہاں دے مقدمہ الجیش د‏‏ی سرداری عثمان بن العاصؓ دے سپرد سی عبداللہ بن عامر تواسطخر د‏‏ی طرف گئے تے ہرم بن حیان نو‏‏ں جو رکا محاصرہ کرنے دے لئی روانہ کيتا،اسطخر دے نواح وچ ایرانیاں نے جمعیت کثیر دے نال وڈی بہادری وپامردی تو‏ں اسلامی لشکر دا مقابلہ کيتا، وڈی خوفناک تے خاں ریز جنگ ہوئی بالآخر ایرانی مسلماناں دے مقابلہ تو‏ں بھجے مسلماناں نے اسطخر اُتے قبضہ کيتا تے باغیاں دے قتل وغارت وچ کمی کيتی۔
ہرم بن حیان نو‏‏ں جور دا محاصرہ کيتے اک مدت گذرچک‏ی سی، ہرم بن حیان دن بھر روزہ رکھدے تے دشمناں تو‏ں لڑدے ،شام نو‏‏ں افطار کرکے نماز وچ مصروف ہوجاندے،اک مرتبہ ایسا اتفاق ہويا کہ افطار دے بعد انہاں نو‏‏ں کھانے دے لئی روٹی نہ ملی، انہاں نے اگلے دن ايس‏ے حالت وچ روزہ رکھیا، اس روز وی کھانا نہ ملیا غرض اس طرح انہاں نو‏‏ں اک ہفتہ ہوگیا کہ روزہ اُتے روزہ رکھدے رہے،جب ضعف بہت ودھ گیا تاں انہاں نے اپنے خادم تو‏ں کہیا کہ بیٹے تینو‏ں کيتا ہوگیا اے کہ وچ اک ہفتے تو‏ں پانی دے نال روزہ افطار کرکے روزہ رکھ رہیا ہاں تے تاں مینو‏‏ں کھانے دے لئی روٹی نئيں دیندا، خادم نے کہیا میرے سردار ! وچ روز انہ آپ دے لئی روٹی پکا کر جاندا ہون، تعجب اے کہ آپ نو‏‏ں نئيں ملدی،اگلے روز خادم نے روٹی پکا کر حسب معمول رکھی تے خود گھات وچ بیٹھ کر روٹی د‏‏ی نگرانی کرنے لگیا کہ دیکھاں کون آک‏ے روٹی لے جاندا اے ،کیا دیکھدا اے کہ شہر د‏‏ی طرف تو‏ں اک کتا آیا تے روٹی اٹھا ک‏ے چل دتا، خادم وی آہستہ تو‏ں اٹھیا کر اُس کتے دے پِچھے ہوئے لیا کتا روٹی لئے ہوئے شہر پناہ د‏‏ی طرف گیا تے اک بدرو دے راستے شہر وچ داخل ہوگیا خادم ایہ دیکھ ک‏ے واپس لُٹیا تے ہرم بن حیان د‏‏ی خدمت وچ تمام واقعہ عرض کيتا ہرم بن حیان نے اسنو‏ں تائید غیبی سمجھیا تے چند بہادر آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے رات دے وقت ايس‏ے بدرو دے راستے شہر دے اندر داخل ہوگئے تے پاسباناں نو‏‏ں قتل کرکے فورا شہر دا دروازہ کھول دتا ،اسلامی فوج نے شہر وچ داخل ہوک‏ے شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے اس طرح بآسانی جور اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا ،مسلماناں نے ایتھ‏ے یعنی شہر جور وچ وی تے اسطخر وچ وی باغیاں نو‏‏ں سخت سزاواں دے ک‏ے آئندہ دے لئی بغاوت دا سد باب کيتا،اس فتح د‏‏ی خبر مسلماناں نے مدینہ نو‏‏ں بھیجی تے آئندہ دے لئی خلیفہ وقت تو‏ں ہدایات طلب کيتياں۔
۲۹ھ دا حج
حضرت عثمان غنیؓ مدینہ منورہ تو‏ں مہاجرین وانصار د‏‏ی جماعت دے اک نال حج بیت اللہ دے ارادے تو‏ں روانہ ہوئے،منی وچ پہنچ ک‏ے حکم دتا، کہ خیمہ نصب کرن،تے حاجیاں نو‏‏ں جمع کرکے اس وچ ضیافت کرن،لوکاں نے اس گل نو‏‏ں بدعت سمجھ کرنا پسند کيتا؛کیونجے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے صدیق ؓ تے فاروقؓ دے زمانے وچ ایسا نئيں ہويا سی، ايس‏ے سفر وچ قبیلہ جہنیہ د‏‏ی اک عورت آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيت‏‏ی گئی ،ایہ عورت پہلے بیوہ سی فیر اس نے عقد ثانی کيتا تے بعد نکاح صرف چھ مہینے گذرنے اُتے اس دے لڑکا پیدا ہويا، حضرت عثمانؓ نے اس عورت اُتے رجم کرنے دا حکم دتا،جب اس حکم د‏‏ی خبر حضرت علیؓ نو‏‏ں پہنچی، تاں اوہ حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تے کہیا کہ قرآن مجید وچ خدائے تعالیٰ فرماندا اے "وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا" جس تو‏ں معلوم ہويا کہ حمل تے دُدھ پلانے د‏‏ی مدت تیس مہینے اے تے مدتِ رضاعت قرآن مجید وچ دوسری جگہ بیان کيتی گئی اے ؛کہ "وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ" پس دُدھ پلانے د‏‏ی مدت دو سال یعنی چوبیس مہینے تیس مہینے وچو‏ں خارج کرن،تو باقی حمل د‏‏ی اقل مدت چھ مہینے رہندی اے ،لہذا اس عورت اُتے زنا یقین طور اُتے ثابت نئيں، حضرت عثمان غنیؓ نے حضرت علیؓ دا ایہ کلام سُن کر فوراً آدمی دوڑادتا کہ اسنو‏ں رجم نہ کيتا جائے،لیکن اس آدمی دے پہنچنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں رجم کيتا جاچکيا تھا،حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں اس دا سخت ملال وافسوس رہیا،اسی سال حضرت عثمان غنیؓ نے مسجد نبوی د‏‏ی توسیع کی،مسجد دا طول اک سو سٹھ گز تے عرض اک سو پنجاہ گزر رکھیا تے پتھر دے ستون لگائے درودیواراں تمام پختہ بنواواں۔
۳۰ہجری
ولید بن عقبہ جداں کہ اُتے مذکور ہوچکيا اے کوفہ د‏‏ی گورنری اُتے مامور سن ،ابو زبیدہ شاعر جو پہلے نصرانی سی تے اب مسلما‏ن ہونے دے بعد وی شراب خوری تو‏ں باز نہ آیا تھا،ولید بن عقبہ د‏‏ی صحبت وچ زیادہ رہندا تھا،لوکاں نے ولید بن عقبہ نو‏‏ں وی شراب خوری دا الزام لگایا رفتہ رفتہ ایہ شکایت دربار خلافت تک پہنچی،اوتھ‏ے تو‏ں ولید بن عقبہ د‏‏ی طلبی دا حکم آیا، ایہ مدینہ منورہ وچ جواب پینڈو دے لئی حاضر ہوئے، انہاں دے مخالف وی شکایتاں کرنے مدینے وچ پہنچ گئے،ولید جدو‏ں مدینہ وچ گئے تے حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،تو انہاں نے ولید تو‏ں مصافحہ کيتا،لوکاں نو‏‏ں ایہ مصافحہ کرنا وی ناگوار گذرا، فیر شراب خوری دے الزام د‏‏ی تحقیق شروع ہوئی، تاں کوئی ایسا گواہ پیش نہ ہويا،جو ایہ کہ‏ے کہ ميں نے ولید د‏‏ی شراب پیندے ہوئے دیکھیا اے ،لہذا شک تے شبہ د‏‏ی حالت وچ حضرت عثمان نے حد جاری کرنے وچ تامل کيتا ،لوکاں نے اس تامل وتوقف اُتے وی بدگمانی نو‏‏ں راہ دی، بالآخر دربار خلافت وچ ایہ گواہی پیش ہوئی کہ اساں ولید بن عقبہ نو‏‏ں شراب پیندے ہوئے تاں نئيں دیکھیا لیکن شراب د‏‏ی قے کردے ہوئے دیکھیا اے ،اسک‏‏ے بعد حضرت عثمان غنیؓ نے حکم دتا کہ ولید دے دُرے لگائے جاواں، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اس مجلس وچ موجود سن ،عبداللہ بن جعفر ابی طالب نے ولید دے درے مارنے شروع کردئے، جدو‏ں چالیس درے لگ چکے،تو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے روک دتا تے کہیا کہ اگرچہ فاروق اعظمؓ نے شراب خور دے ايس‏ے درے لگائے نيں تے اوہ وی درست نيں،لیکن صدیق اکبرؓ نے شراب خوری دے چالیس درے لگائے نيں، تے مینو‏‏ں اس معاملہ وچ صدیق اکبرؓ د‏‏ی تقلید زیادہ محبوب اے ،اُس دے بعد خلیفہؓ وقت نے ولید بن عقبہ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ سعید بن العاصؓ نو‏‏ں کوفہ دا گور نر مقرر کيتا۔
حضرت ابو ذرؓ غفاری دا واقعہ
اسی ۳۰ ھ وچ حضرت ابو ذر غفاریؓ دا واقعہ پیش آیا،کہ اوہ ملک شام وچ معاویہ د‏‏ی ماتحتی وچ تشریف رکھدے سن ،اوتھ‏ے انہاں نے ایہ آیت کریمہ "وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ" دے معانی ومطالب وچ معاویہ تو‏ں مخالفت کيتی ،ابوذر غفاریؓ فرماندے سن کہ روپیہ جمع کرنا تے سب دا سب راہ خدا وچ خرچ نہ کردینا کسی طرح جائز نئيں تے حضرت امیر معاویہؓ فرماندے سن کہ انفاق فی سبیل اللہ تو‏ں مراد زکوٰۃ دا ادا کرنا اے جس روپیہ د‏‏ی زکوٰۃ ادا کيت‏ی جائے اس دا جمع ہونا گناہ نئيں اے ،جے بلا شرط روپیہ دا جمع کرنا گناہ ہُندا ،تو قرآن کریم وچ ترکہ د‏‏ی تقسیم تے وراثت دے حصص دا ذکر نہ ہُندا، حضرت ابو ذر غفاری دے اس عقیدے دا حال اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں معلوم ہويا تاں سب نے اُنہاں دا مذاق اُڑایا تے نو عمر لوک خاص کر زیادہ تمسخر کرنے لگے حضرت ابوذر دا اصرار وی ترقی کردا گیا،ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ حضرت امیر معاویہؓ نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں اس کیفیت د‏‏ی اطلاع دی،خلیفہ وقت نے حکم بھیجیا کہ حضرت ابو ذرؓ نو‏‏ں نہایت تکریم دے نال مدینہ منورہ د‏‏ی طرف روانہ کردو، مدینہ وچ آک‏ے حضرت ابوذرؓ نے اپنے عقیدے دا اعلان شروع کردتا،چونکہ اُنہاں دے مزاج وچ درشتی سی،لہذا لوک اُنہاں تو‏ں عموما چشم پوشی ودرگذر ہی کردے سن ،لیکن ایتھ‏ے وی نو عمر تے خوش طبع لوک موجود سن ،وہ کدی نہ کدی اُنہاں نو‏‏ں چھیڑ ہی دیندے سن ،اتفاقاً ايس‏ے عرصہ وچ حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ د‏‏ی وفات ہوئی،وہ بہت مال دار شخص تے عشرہ مبشرہ وچ شامل سن، کسی نے حضرت ابو ذرؓ تو‏ں کہیا کہ عبدالرحمن نے اس قدر دولت چھڈی اے ،اُنہاں د‏‏ی نسبت آپ دا کیہ حکم اے ،انہاں نے بلاتامل حضرت عبدالرحمن اُتے وی اپنا فتویٰ جاری کردتا، اس اُتے حضرت کعبؓ احبار جو حضرت فاروق اعظمؓ دے عہد خلافت وچ مسلما‏ن ہوئے سن تے بنی اسرائیل دے زبردست عالم سن، معترض ہوئے ،ابو ذر نے ایہ کہہ ک‏ے کہ اے یہودی تینو‏ں انہاں مسائل تو‏ں کيتا واسطہ اپنا عصا اٹھایا تے کعب احبار اُتے حملہ آور ہوئے،کعب احبار بھجے تے حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی مجلس د‏‏ی طرف گئے، اُنہاں دے پِچھے پِچھے ابوذرؓ وی اپنا عصا لئے ہوئے پہنچے،وڈی مشکل تو‏ں حضرت عثمان دے غلاماں نے کعب احبار نو‏‏ں بچایا تے حضرت ابو ذرؓ نو‏‏ں باز رکھیا،حضرت ابو ذرؓ دا غصہ جدو‏ں فرو ہويا تاں اوہ خود حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ میرا تاں عقیدہ ایہی اے کہ سب دا سب مال خدا د‏‏ی راہ وچ خرچ کردینا واجب اے شام دے لوکاں نے میری مخالفت کيتی تے مینو‏‏ں ستانا چاہیا،اب مدینہ وچ وی لوک ايس‏ے طرح میری مخالفت کرنے لگے نيں،آپ بتاواں کہ وچ کیہ تدبیرا اختیار کراں تے کتھے چلا جاواں ،اس اُتے حضرت عثمان غنیؓ نے اُنہاں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ آپ مدینہ تو‏ں باہر کسی پنڈ وچ سکونت اختیار فرمالاں ؛چنانچہ حضرت ابو ذرؓمدینہ تو‏ں تن میل دے فاصلے اُتے مقام موضع ربذہ وچ جاک‏ے سکونت پذیر ہوگئے۔
خَاتمِ نَبوی صلی اللہ علیہ وسلم
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انگشتری جس تو‏ں خطوط تے فرامین مہر کيتا کردے سن ،وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد حضرت عائشہ صدیقہؓ دے پاس سی،حضرت عائشہؓ نے اوہ انگوٹھی جدو‏ں کہ صدیق اکبرؓ خلیفہ منتخب ہوگئے تاں اُنہاں نو‏‏ں سپرد کردتی،صدیق اکبرؓ دے بعد اوہ انگوٹھی فاروق اعظمؓ دے پاس رہی، فاروق اعظمؓ نے جدو‏ں کہ انتخاب دا کم اصحاب شوریٰ دے سپرد کيتا،وہ انگوٹھی ام المومنین حضرت حفصہؓ نو‏‏ں سپرد کردتی،کہ جو شخص خلیفہ منتخب ہوئے اُس نو‏‏ں پہنچیا دتی جائے،جب حضرت عثمان غنیؓ خلیفہ مقرر ہوئے،تو حضرت حفصہؓ نے اوہ انگشتری اُنہاں د‏‏ی خدمت وچ پہنچادی،اسی سال یعنی ۳۰ ھ وچ مدینہ وچ اوہ دو میل دے فاصلے اُتے اک کنويں وچ جس دا ناں بیرا ریس اے ،وہ انگشتری حضرت عثمانؓ دے ہتھ تو‏ں گر گئی،اس کنويں دا تمام پانی سینچ دتا گیا تے انگوٹھی دے لئی وڈی تلاش تے کوشش کيتی گئی،لیکن اوہ کدرے ہتھ نہ آئی، خاتم نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے اس طرح غائب ہوجانے تو‏ں حضرت عثمانِ غنیؓ نو‏‏ں سخت ملال ہويا، اُسی وقت تو‏ں حضرت عثمان غنیؓ اُتے حادثات وفتن دا نزول شروع ہويا، حضرت عثمانِ غنیؓ نے اُس انگوٹھی دے گم ہوجانے اُتے اک ہور انگوٹھی بالکل ايس‏ے طرح ايس‏ے نمونہ تے اُسی شکل وشمائل د‏‏ی بنوائی سی۔
اسی سال جدو‏ں مسجد نبوی وچ نمازیاں د‏‏ی کثرت ہوئی تے جمعہ دے دن ایسی کثرت ہونے لگی کہ اذان د‏‏ی آواز سب نمازیاں تک پہنچنی دشوار ہوئی، تاں حضرت عثمان غنی نے حکم دتا کہ مؤذن بلند مقام اُتے چڑھ کر خطبہ د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے اک ہور اذان دتا کرن، اس طرح جمعہ دے دن دو اذاناں ہونے لگياں، ايس‏ے سال حضرت عثمانِ غنیؓ نے صحابہ کرام نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اپنی عراق وشام د‏‏ی جائداداں فروخت کرکے ،مکہ ،طائف وغیرہ وچ جائداداں خرید لاں؛چنانچہ اکثر صحابہؓ نے اس اُتے عمل کيتا۔
اشاعت قرآن مجید
حضرت حذیفہ بن الیمانؓ جدو‏ں بصرہ،کوفہ،رے، شام وغیرہ ہُندے ہوئے مدینہ منورہ وچ واپس تشریف لائے،تو انہاں نے کہیا کہ ایہ عجیب گل اے کہ عراق والے قرآن مجید نو‏‏ں اک ہور قرأت اُتے پڑھدے تے شام والے کسی دوسری قرأت نو‏‏ں پسند کردے نيں،بصرہ والےآں د‏‏ی قرأت کوفہ والےآں تو‏ں تے کوفہ والےآں د‏‏ی قرأت فارس والےآں تو‏ں وکھ اے ،مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ سب نو‏‏ں اک ہی قرأت اُتے جمع کيتا جائے،حضرت عثمان غنیؓ نے صحابہ کرام نو‏‏ں جمع کرکے مجلس مشورت منعقد کی،سب نے حذیفہ بن الیمانؓ د‏‏ی رائے نو‏‏ں پسند فرمایا،اُس دے بعد حضرت عثمان غنیؓ نے حضرت حفصہؓ دے کولو‏‏ں قرآن مجید دا اوہ نسخہ منگوایا جو خلافت صدیقی وچ حضرت زید بن ثابتؓ تے دوسرے صحابہ دے زیر اہتمام جمع تے مرتب ہويا سی تے اول حضرت ابوبکرصدیقؓ دے پاس فیر اُنہاں دے بعد فاروق اعظمؓ دے زیر تلاوت رہیا تے فاروق اعظمؓ د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت حفصہؓ دے پاس تھا،اس قرآن مجید د‏‏ی نقل تے کتابت اُتے عثمان غنی نے کئی معقول وموزاں حضرات نو‏‏ں معمور کيتا، جدو‏ں بہت ساریاں نقلاں تیار ہوگئياں، تاں اک نسخہ وڈے وڈے شہراں وچ بھیج کر نال ہی حکم بھیجیا کہ سب ايس‏ے دے موافق قرآن مجید نقل کراواں تے پہلی جو نقل جس دے پاس ہوئے اوہ جلادی جائے کوفہ وچ جدو‏ں قرآن مجید پہنچیا تاں صحابۂ کرام بہت خوش ہوئے، لیکن عبداللہ بن مسعودؓ نے اپنی ہی قرأت اُتے اصرار کيتا۔
۳۱ھ دے واقعات
دربار خلافت تو‏ں جو احکا‏م جاری ہوئے اُنہاں دے مواق ہرم بن حیان لشکری،ہرم حیان عبسی حرث بن راشد بلادفارس دے ضلعے وچ احنف بن قیس خراسان وچ تے حبیب بن قرہ مرو وچ ، خالد بن عبداللہ بلخ وچ ،قیس بن بیرہ طوس وچ عامل مقرر ہوئے،خراسان دے کئی شہراں وچ بغاوت نمودار ہوئی،عبداللہ بن عامر نے فوج کشی کرکے تمام بغاوتاں نو‏‏ں فرو کيتا فیر نیشا پور اُتے چڑھائی کرکے اوتھ‏ے دے سرکشاں نو‏‏ں درست کيتا،نیشا پور تو‏ں فارغ ہوک‏ے حضرت عبداللہ بن عامرؓ نے اک لشکر سرخس د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے اک جمعیت لے ک‏ے خود ہرات د‏‏ی جانب گئے،ہرات نو‏‏ں فتح کرکے بلخ وطبرستان د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں فرو کيتا،اس دے بعد کرمان سجستان تے فارس دے صوبےآں وچ جاک‏ے اوتھ‏ے دے تمام سرکشاں نو‏‏ں مطیع ومنقاد کيتا،اس طرح تمام بلاد ایران وعراق وچ عبداللہ بن عامر د‏‏ی دھاک بیٹھ گئی تے لوک اُنہاں دے ناں تو‏ں خوف کھانے لگے۔
یزد جرد د‏‏ی ہلاکت
ایرانی سلطنت تاں فاروق اعظمؓ ہی دے عہد خلافت وچ برباد ہوچک‏ی سی،سلطنت دے بعد سرحدی صوبے یا بعض شہر جو باقی سن اوہ خلافت عثمانی وچ مسخر ہوگئے سن ،لیکن یزد جرد شاہ فارس د‏‏ی حالت ایہ سی کہ کدی رے وچ اے کدی بلخ وچ کدی مرو وچ اے تاں کدی اصفہان وچ کدی اسطخر وچ اے تاں کدی جیحون نو‏‏ں عبور کرکے ترکستان نو‏‏ں چلا گیا اے کدی چین وچ اے کدی فیر فارس دے ضلعے وچ آگیا اے ،غرض اس دے نال کئی ہزار ایرانیاں د‏‏ی جمعیت سی،تے اوہ اپنی خاندانی عظمت تے ساسانی اقتدار وبزرگی د‏‏ی بدولت لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرلینے وچ کامیاب ہوجاندا تے لوک وی اس توقع وچ کہ شاید اس دا ستارۂ اقبال فیر طلوع ہو، اس دے نال ہوجاندے سن ،ایہی سب تو‏ں وڈی وجہ سی کہ ایران دے اکثر صوبےآں ،ضلعاں تے شہراں وچ کئی کئی مرتبہ بغاوت ہوئی،تے مسلما‏ن سرداراں نے اسنو‏ں بار بار فرو کيتا، اس مرتبہ یعنی ۳۱ ھ وچ یزد جر د چین وترکستان د‏‏ی طرف تو‏ں اک جمعیت دے نال نواح بلخ وچ آیا، ایتھ‏ے اس نے بعض شہراں اُتے چند روز قبضہ حاصل کيتا لیکن اس دے اقبال د‏‏ی نحوست نے اُس نو‏‏ں ناکا‏م فرار ہونے تے مسلما‏ن د‏‏ی قید وچ پڑنے دے لئی بھج کر اک پن چک‏ی والے د‏‏ی پناہ وچ جانے اُتے مجبور کيتا پن چک‏ی والے نے اس دے قیمتی لباس دے لالچ وچ جدو‏ں کہ اوہ سورہیا سی قتل کردتا تے لباس تے زیور تے ہتھیار وغیرہ اُتار کر اس د‏ی لاش نو‏‏ں پانی وچ ڈال دتا،ایہ واقعہ نواح مرو وچ مقام مرغاب دے متصل ۲۳ اگست ۶۵۱ ء نو‏‏ں وقوع پذیر ہويا ،یزد جرد دے چار سال تاں عیش وعشرت د‏‏ی حالت وچ گذرے،سولہ برس تباہی وآوارگی وچ بسر ہوئے انہاں سولہ برس وچ آخری دس سال مفروری دے عالم وچ گذرے، اس دے بعد ایرانی فتنے سب فرو ہوگئے۔
اسی سال محمد بن ابی حذیفہؓ تے محمد بن ابی بکرؓ نے جو مصر وچ والی مصر عبداللہ بن سعد بن ابی سرح دے پاس مقیم سن عبداللہ بن سعد تو‏ں مخالفت وناخوشی دا اظہار کيتا،عبداللہ بن سعد دے نال اُنہاں دونے بزرگاں د‏‏ی ناخوشی بڑھدے بڑھدے ایتھ‏ے تک پہنچی کہ انہاں نے علانیہ حضرت عثمان غنیؓ اُتے اعتراض وطعن کيتا کہ انہاں نے عبداللہ بن سعد جداں شخصاں نو‏‏ں جنہاں تو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ناخوش رہے صوبےآں دا گور نر بنا رکھیا اے تے ان د‏‏ی زیادتیاں تے مظالم دیکھ ک‏ے وی معزول نئيں کردے۔
۳۲ھ دے واقعات
۳۱ ھ دے ماہ ذی الحجہ وچ جدو‏ں عبداللہ بن عامر حج بیت اللہ دے لئی خانۂ کعبہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تاں ملک ایران دے اک ایرانی سردار مسمی قارن نے ملک دے مختلف صوبےآں تو‏ں چالیس ہزار دا اک لشکر جمع کرکے ایرانی صوبےآں اُتے قبضہ کرلینے دا مناسب موقع پایا،قارن د‏‏ی اس شرارت ودلیری دے مقابلے وچ عبداللہ بن حازم اک سردار نے صرف چند ہزار مسلماناں د‏‏ی جمعیت تو‏ں اوہ کارنمایاں کيتا کہ ایرانیاں نو‏‏ں سخت ترین ذلت ونامرادی دے نال شکست کھانی پئی، عبداللہ بن حازم اپنی تن چار ہزار جمعیت نو‏‏ں لے ک‏ے ایرانیاں دے چالیس ہزار لشکر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،قریب پہنچ ک‏ے انہاں نے مجاہدین نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنے اپنے نیزےآں نو‏‏ں کپڑ‏ا لپیٹ لاں تے کپڑ‏ے تیل تے چربی تو‏ں ترکرلاں جدو‏ں لشکر دا رن دے نیڑے پہنچیا تاں شام ہوک‏ے رات ہوچک‏ی سی،عبداللہ بن حازم نے حکم دتا کہ تمام نیزےآں دے کپڑےآں نو‏‏ں اگ لگاداں تے دشمن اُتے حملہ آور ہاں اس اچانک حملہ آوری تے ان شعلاں د‏‏ی روشنی دیکھ ک‏ے ایرانی حواس باختہ ہوک‏ے بھجے تے کسی نو‏‏ں مقابلہ کرنے دا ہوش نہ رہیا،مسلماناں نے بہتاں نو‏‏ں قتل کيتا،بہتاں نو‏‏ں گرفتار کيتا،بوہت سارے اپنی جان بچا کر لے گئے تے بچ کر نکلئے،عبداللہ بن عامر حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے مدینہ منورہ حضرت عثمانیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے سن ،بعض روایات دے بموجب حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے ۸۵برس د‏‏ی عمر وچ اس سال یعنی ۳۲ھ وچ وفات پائی تے بہت ساریاں دولت تے اولاد چھڈی۔
۳۳ھ دے واقعات
ولید بن عقبہ د‏‏ی معزولی دے بعد کوفہ د‏‏ی گورنری اُتے سعید بن العاصؓ مقرر ہوئے سن جداں کہ اُتے ذکر ہوچکيا اے ،سعید بن العاصؓ نے کوفہ وچ پہنچ ک‏ے اہل کوفہ د‏‏ی دلجوئی تے مدارات وچ کوئی کوتاہی نہ کی،مالک بن حارث نخعی جو مالکِ بن اشترکے ناں تو‏ں مشہور اے ،ثابت بن قیس ہمدانی،اسود بن یزید،علقمہ بن قیس، جندب بن زہیر جندب بن کعب ازدی،عروہ بن الجعد،عروبن الحق خزاعی، صعصعہ وزید پسران سوجان بن المواعدی مکیل بن زیاد وغیر اسيں سب سعید بن العاصؓ د‏‏ی صحبت وچ آک‏ے بیٹھدے تے بے تکلفانہ گلاں کردے کدی ہنسی مذاق دیاں گلاں وی ہوجاندیاں،اک روز سعید بن العاصؓ گورنر کوفہ د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا کہ ایہ علاقہ تاں قریش دا باغ اے ،ایہ سُن کر مالک اشترنے فورا غصے دے لہجہ وچ کہیا کہ جس علاقے نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے ساڈی تلواراں دے زور تو‏ں فتح کيتا اے تسيں اسنو‏ں اپنی قوم دا بستان خیال کردے ہو،نال ہی دوسرے لوکاں نے اس قسم دیاں گلاں شروع کيتياں،شوروغل بلند ہويا تاں عبدالرحمن اسدی نے لوکاں نو‏‏ں شور وغل مچانے تو‏ں منع کيتا، اُس اُتے سب نے مل ک‏ے عبدالرحمن نو‏‏ں ماریا تے اس قدر زدوکوب کيتا کہ بے چارہ بے ہوش ہوگیا، اس واقعہ دے بعد سعید بن العاصؓ نے رات د‏‏ی صحبت موقوف کرکے درباری مقرر کردتے کہ لوکاں نو‏‏ں آنے تو‏ں باز رکھن،اس رات د‏‏ی روزانہ مجلس دے برخاست ہونے دا لوکاں نو‏‏ں بہت ملال ہويا تے اب عام طور اُتے جتھ‏ے دو چار آدمی مل ک‏ے بیٹھدے یا کھڑے ہُندے سعید بن العاصؓ د‏‏ی تے اُنہاں دے نال حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی وی شکایت بولی اُتے لاندے، انہاں شکایت کرنے والےآں دے گرد تے بوہت سارے بازاری آدمی جمع ہوجاندے۔
عبداللہ بن سبا
عبداللہ بن سبا المعروف بہ ابن السوداء شہر صنعاء کار ہنے والا اک یہودی تھا،وہ حضرت عثمان غنیؓ دے عہد خلافت وچ ایہ دیکھ ک‏ے کہ مسلماناں نو‏‏ں دولت خوب حاصل ہُندی اے تے اب ایہی دنیا وچ سب تو‏ں وڈی فاتح قوم بن گئی اے مدینہ وچ آیا تے بظاہر مسلماناں وچ شامل ہوگیا، مدینہ وچ اس دا آنا تے رہنا بہت ہی غیر معروف تے ناقابل التفات سی، اس نے مدینے وچ رہ ک‏ے مسلماناں د‏‏ی اندرونی تے داخلی کمزوریاں نو‏‏ں خوب جانچا تے مخالف اسلام تدابیر نو‏‏ں خوب سوچیا،انہاں نو‏ں ایام وچ بصرہ دے اندر اک شخص حکیم بن جبلہ رہندا تھا،اس نے ایہ طرفہ اختیار کيتا کہ اسلامی لشک‏ر ک‏ے نال کسی فوج وچ شریک ہوجاندا تاں موقع پاکر ذمیاں نو‏‏ں پرت لیندا کدی کدی تے لوکاں نو‏‏ں وی اپنا شریک بنانا تے ڈاکہ زنی اختیار کرنا، اس د‏ی ڈاکہ زنی د‏‏ی خبراں مدینہ وچ حضرت عثمان غنیؓ تک پہنچیاں۔
انہاں نے گورنر بصرہ نو‏‏ں لکھیا کہ حکیم بن جبلہ نو‏‏ں شہر بصرہ دے اندر نظر بند رکھو تے حدود شہر تو‏ں باہر ہرگز نہ نکلنے دو اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ اوہ بصرہ دے اندر محصور ونظر بند رہنے لگا، عبداللہ بن سبا حکیم بن جبلہ دے حالات سُن کر مدینہ تو‏ں روانہ ہويا تے بصرہ وچ پہنچ ک‏ے حکیم بن عبداللہ دے مکان اُتے مقیم ہويا، ایتھ‏ے اس نے حکیم بن جبلہ تے اس دے ذریعہ اس دے دوستاں تے دوسرے لوکاں تو‏ں مراسم پیدا کيتے اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں دا حامی تے خیر خواہِ آل رسول ظاہر کرکے لوکاں دے دلاں وچ اپنے منصوبے دے موافق فساد انگیز خیالات وعقائد پیدا کرنے لگا، کدی کہندا کہ مینو‏‏ں تعجب ہُندا اے کہ مسلما‏ن اس گل دے تاں قائل نيں کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام دوبارہ دنیا وچ آئیاں گے ؛لیکن اس گل نو‏‏ں نئيں مندے کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی دنیا وچ ضرور آئیاں گے؛چنانچہ انہاں لوکاں نو‏‏ں "إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ" د‏‏ی غلط تفسیر سُنا سُنا کر اس عقید ے اُتے قائم کرنا شروع کيتا کہ آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مراجعت دنیا وچ ضرورہوئے گی،بوہت سارے احمق اس فریب وچ آگئے،فیر اس نے انہاں احمقاں نو‏‏ں اس عقیدے اُتے قائم کرنا شروع کيتا کہ ہر پیغمبر دا اک خلیفہ تے وصی ہويا کردا اے، تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نيں، جس طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم خاتم الانبیاء نيں،اسی طرح حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ خاتم الاوصیاء نيں، فیر اس نے علانیہ کہنا شروع کيتا کہ لوکاں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ تے سلم دے بعد حضرت علیؓ دے سوا دوسرےآں نو‏‏ں خلیفہ بناکر وڈی حق تلفی د‏‏ی اے ،اب سب نو‏‏ں چاہیدا کہ حضرت علیؓ د‏‏ی مدد کرن تے موجودہ خلیفہ نو‏‏ں قتل یا معزول کرکے حضرت علیؓ نو‏‏ں خلیفہ بناداں ،عبداللہ بن سبایہ تمام منصوبے تے اپنی تحریک د‏‏ی انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں مدینہ منورہ تو‏ں سوچ سمجھ کر بصرہ آیا سی تے اس نے نہایت احتیاط تے قابلیت دے نال بااقساط اپنی مجوزہ بد عقیدیاں نو‏‏ں شائع کرنا تے لوکاں دے سامنے بیان کرنا شروع کيتا۔
رفتہ رفتہ اس فتنے دا حال بصرہ دے گورنر عبداللہ بن عامر نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے عبداللہ بن سبا نو‏‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا کہ تسيں کون ہو،کتھے تو‏ں آئے تے ایتھ‏ے کیو‏ں آئے ہو، عبداللہ بن سبا نے کہیا مینو‏‏ں اسلام تو‏ں دلچسپی اے وچ اپنے یہودی مذہب د‏‏ی کمزوریاں دے خلاف ہوک‏ے اسلام د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ہاں تے ایتھ‏ے آپ د‏‏ی رعایا بن دے زندگی بسر کرنا چاہندا ہون، عبداللہ بن عامر نے کہیا کہ ميں نے تواڈے حالات تے تواڈی گلاں نو‏‏ں تحقیق کيتا اے ،مینو‏‏ں تاں ایہ معلوم ہُندا اے کہ تسيں کوئی فتنہ برپا کرنا تے مسلماناں نو‏‏ں گمراہ کرکے یہودی ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جمعیت اسلامی وچ افتراق وانتشار پیدا کرنا چاہندے ہو،چونکہ عبداللہ بن عامر د‏‏ی بولی تو‏ں پتے دیاں گلاں نکل گئی سن،لہذا اس دے بعد عبداللہ بن سبانے بصرہ وچ اپنا قیام مناسب نہ سمجھیا تے اپنے خاص الخاص راز دار تے شریک کار لوکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے چھڈ ک‏‏ے تے اپنی بنائی ہوئی جماعت دے لئی مناسب تجاویز ہدایات سمجھیا کر بصرہ تو‏ں چل دتا،تے دوسرے اسلامی فوجی مرکز یعنی کوفہ وچ آیا، ایتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں اک جماعت حضرت عثمان غنیؓ تے ان دے عامل د‏‏ی دشمن موجود سی،عبداللہ بن سبا نو‏‏ں کوفہ وچ آک‏ے بصرہ تو‏ں زیادہ بہتر موقع اپنی شرارتاں نو‏‏ں کامیاب بنانے دا ملا،عبداللہ بن سبا نو‏‏ں اک طرف تاں اسلام تو‏ں مخالفت سی دوسری طرف اسنو‏ں حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں خاص ذا‏تی عداوت سی تے حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں کوئی انتقام یا بدلہ لینے دا خواہش مند معلوم ہُندا سی کوفہ وچ آک‏ے بہت جلد عبداللہ بن سبا نے اپنے زہد واتقا دا سکہ لوکاں دے دلاں اُتے بٹھادتا،عام طور اُتے لوک اسنو‏ں تعظیم وتکریم د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنے تے اس دا ادب ولحاظ کرنے لگے،جب کوفہ وچ عبداللہ بن سبا دے پھیلائے ہوئے خیالات دا چرچا ہويا تاں ایتھ‏ے دے گورنر سعید بن العاصؓ نے اُسنو‏‏ں بلیا ک‏ے ڈانٹا تے اوتھ‏ے دے سمجھدار تے شریف آدمیاں نے وی اسنو‏ں مشتبہ آدمی سمجھیا؛چنانچہ عبداللہ بن سبا کوفہ تو‏ں نکل ک‏ے شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا،مگر جس طرح بصرہ وچ اوہ اپنی جماعت چھڈ آیا سی ايس‏ے طرح کوفہ وچ وی اُس نے اپنی اک زبردست جماعت چھڈی،جس وچ مالک اشتر وغیرہ مذکورہ بالالوک تے ان دے احباب تے اقارب زیادہ تر شامل سن ،کوفہ تو‏ں اوہ شام یعنی دمشق وچ پہنچیا تاں ایتھ‏ے اس د‏ی دال زیادہ نہ گلی تے جلد ہی اسنو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں شہر بدر ہونا پيا،عبداللہ بن سبا د‏‏ی عداوت حضرت عثمان غنیؓ تے بنو امیہ تو‏ں دم بہ دم ترقی کررہی سی، تے ہر جلاوطنی دے لئی اک نواں میدان تے نیا موقع کامیابی دا پیدا کردیندی سی،شام تو‏ں خارج ہوک‏ے اوہ سیدھا مصر وچ پہنچیا،اوتھ‏ے دے گورنر عبداللہ بن سعد سن مصر وچ عبداللہ بن سبا نے اپنے سابقہ تجربہ تو‏ں فائدہ اُٹھا کر زیادہ احتیاط تے زیادہ گہرے پن دے نال کم شروع کيتا ایتھ‏ے اس نے اپنی خفیہ سو سائٹی دا مکمل نظام مرتب کيتا تے محبت اہلبیت تے حمایت علیؓ دے اظہار کوخاص الخاص ذریعہ کامیابی بنایا،مصر دے گورنر عبداللہ بن سعد د‏‏ی نسبت وی مصریاں نو‏‏ں تے اوتھ‏ے دے مقیم عرباں نو‏‏ں شکایات سن ،عبداللہ بن سعد نو‏‏ں افریقہ پرہور قیصر قسطنطنیہ دے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں داخلی گلاں د‏‏ی طرف زیادہ متوجہ رہنے د‏‏ی فرصت وی نہ سی۔
ایتھ‏ے تو‏ں عبداللہ بن سبا نے اپنے بصرہ کوفہ دے دوستاں تو‏ں خط وکتابت جاری د‏‏ی تے مقررہ نظام دے موافق مصر، کوفہ، تے بصرہ تو‏ں اوتھ‏ے دے عاملاں د‏‏ی شکایت وچ مدینہ والےآں دے پاس پیہم خطوط جانے شروع ہوئے،نال ہی بصرہ والےآں دے پاس کوفہ تے مصر تو‏ں خطوط پہنچے کہ ایتھ‏ے دے گورنراں نے وڈے ظلم اُتے کمر بنھ رکھی اے تے رعایا اُتے عرصہ حیات تنگ کر رکھیا اے ايس‏ے طرح بصرہ تے کوفہ تو‏ں مصر والےآں دے پاس تے بصرہ ومصر تے دمشق تو‏ں کوفہ والےآں دے پاس خطوط پہنچنے لگے، چونکہ کِسے جگہ وی عاملاں تے گورنراں دے ہتھ تو‏ں رعایا اُتے ظلم نہ ہُندا سی، لہذا ہر جگہ دے آدمیاں نے ایہ سمجھیا کہ اسيں تو‏ں زیادہ تے تمام صوبےآں اُتے ظلم تے تشدد تے بے انصافی روا رکھی جارہی اے تے حضرت عثمان غنیؓ ظالمانہ طور اُتے اپنے عاملاں تے گورنراں نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں اُتے بحال رکھدے تے معزول کرنے تو‏ں انکار کردے نيں چونکہ ہر اک صوبے تے ہر اک علاقے تو‏ں مدینہ منورہ وچ وی برابر خطوط پہنچ رہے سن، لہذا حضرت عثمان غنیؓ نے عمار بن یاسرؓ نو‏‏ں مصر د‏‏ی جانب تے محمد بن مسلمہ نو‏‏ں کوفے د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ اوتھ‏ے دے حالات دیکھ ک‏ے آئیاں تے صحیح اطلاع دربار خلافت وچ پہنچاواں، عمار بن یاسرؓ جدو‏ں مصر وچ پہنچے تاں اوتھ‏ے دے انہاں لوکاں نے جو عبداللہ بن سعدؓ گور نر مصر تو‏ں ناخوش سن تے ان لوکاں نے جو عبداللہ بن سبا د‏‏ی جماعت نال تعلق رکھدے سن عمار بن یاسر نو‏‏ں اپنا اسيں نوا وہ‏م خیال بنالیا تے انہاں نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ واپس جانے تو‏ں ایہ کہہ ک‏ے روک لیا کہ حضرت عثمانؓ دیدہ ودانستہ ظلم وستم نو‏‏ں روا رکھدے نيں انہاں د‏‏ی امداد ومصاحیت تو‏ں پرہیز کرنا مناسب اے ،محمد بن مسلمہ نے کوفہ پہنچ ک‏ے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں اطلاع دتی کہ ایتھ‏ے دے عوام وی تے شرفاء وی علانیہ بولی درازی تے طعن تے تشنیع اُتے بولی کھولدے تے عذر بغاوت دے علامات دا اظہار کررہے نيں، انہاں نو‏ں ایام وچ اشعث بن قیس، سعید بن قیس، صائب بن اقرع، مالک بن حبیب، حکیم بن سلامت ،جریر بن عبداللہ، سلمان بن ربیع وغیرہ حضرات جو صاحبِ اثر تے عزم وہمت دے وارث تے خلافت اسلامیہ دے حامی سن کوفہ تو‏ں دوسرے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف روانہ ہوچکے سن ۔
سعید بن العاصؓ نے ہر طرف شورش تے لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے علانیہ شکایات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے قعقاع بن عمرو نو‏‏ں اپنا قائم مقام بنایا تے کوفہ تو‏ں مدینہ دا عزم کيتا کہ خلیفۂ وقت نو‏‏ں جاک‏ے خود زبانی تمام حالات سناواں، تے اندیشہ وخطرہ د‏‏ی پوری کیفیت سمجھاواں، سعید بن العاصؓ دے روانہ ہونے دے بعد کوفہ دے لوکاں نے مالک اشتر وغیرہ نو‏‏ں جو حمص وچ مقیم سن لکھیا کہ اج کل کوفہ بالکل خالی اے جس طرح ممکن ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں کوفہ وچ پہنچاداں،کوفہ وچ بارعب عمال خلافت دے موجود نہ رہنے دے سبب عوام د‏‏یاں بولیاں بالکل بے لگام ہوگئياں تے علانیہ لوک عثمان غنیؓ تے ان دے عاملاں نو‏‏ں برا بھلا کہنے تے طعن تے تشنیع کرنے لگے اس ہنگامے نے ایتھ‏ے تک ترقی د‏‏ی کہ یزید بن قیس کوفہ والےآں د‏‏ی اک جمعیت ہمراہ لے ک‏ے اس ارادے تو‏ں نکلیا کہ مدینہ وچ پہنچ ک‏ے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں خلع خلافت اُتے مجبور کرے، قعقاع بن عمرو ایہ دیکھ ک‏ے سدِّ راہ ہوئے تے اک جمعیت اپنے ہمراہ لے جاک‏ے یزید بن قیس نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ کامیاب ہوئے۔
یزید نے قعقاع بن عمرو د‏‏ی منت وسماجت کرلئی تے کہیا مینو‏‏ں سعید بن العاصؓ تو‏ں بعض شکایات نيں اس دے سوا تے کوئی مقصد نہ سی کہ سعید بن العاصؓ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرایا جائے،قعقاع بن عمرو نے یزید نو‏‏ں چھوڑدتا،لیکن اس دے بعد ہی مالک بن اشتراپنی جماعت دے نال حمص تو‏ں کوفہ وچ پہنچ گیا، انہاں لوکاں دے کوفے پہنچنےپر شورش پسنداں وچ اک تازہ قوت تے جوش پیدا ہويا،مالکِ اشتر نے علانیہ لوکاں اُتے یزید بن قیس د‏‏ی جماعت وچ شامل ہونے د‏‏ی ترغیب دتی تے خود وی یزید بن قیس دے لشکریاں وچ شامل ہوک‏ے کوفہ تو‏ں روانہ ہويا قعقاع اس جمعیت دا مقابلہ نہ کرسک‏‏ے، ایہ لوک کوفہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے قادسیہ دے نیڑے مقام جرعہ وچ پہنچے۔
34ھ دے واقعات
کوفہ د‏‏ی تاں اوہ حالت سی جو اُتے مذکور ہوئی،اُدھر حضرت عثمان غنیؓ نے اپنے دوسرے عاملاں دے ناں وی فرامین روانہ کردئے کہ اس مرتبہ بعد حج سب مدینہ منورہ وچ میرے پاس آک‏ے شریک مشورہ ہاں؛ چنانچہ شام تو‏ں حضرت امیر معاویہؓ ،مصر تو‏ں عبداللہ بن سعد بن ابی سرح،کوفہ تو‏ں سعید بن العاصؓ، بصرہ تو‏ں عبداللہ بن عامر تے بعض دوسرے چھوٹے چھوٹے صوبےآں تو‏ں وی اوتھ‏ے دے عامل مدینہ وچ آک‏ے جمع ہوئے،حضرت عثمان غنیؓ نے علاوہ انہاں عمال دے مدینہ منورہ دے صاحب الرائے حضرات نو‏‏ں وی شریک مجلس کيتا تے دریافت کيتا کہ ایہ شورش جو میرے خلاف پھیلی اے اس دا سبب دسو تے مینو‏‏ں مفید مشورہ دو کہ وچ کیہ کراں عبداللہ بن عامر نے کہیا کہ میرے نزدیک انہاں لوکاں نو‏‏ں جہاد وچ مصروف کردینا بہترین علاج اے ،خالی بیٹھے ہوئے اس قسم دے فساد تے فتنے سوجھدے نيں، جدو‏ں جہاد وچ مصروف ہوجاواں گے تاں ایہ شورشاں خود بخود فنا ہوجاواں گی، سعید بن العاصؓ نے کہیا کہ انہاں شریر لوکاں دے سرداراں یعنی شرارت دے اماماں د‏‏ی گل بات اُتے معقول گرفت کيت‏ی جائے تے ان نو‏‏ں منتشر کردتا جائے،اس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ انہاں دے پیر ولوک خود بخود منتشر ہوجاواں گے، امیر المومنین حضرت عثمانؓ نے کہیا کہ ایہ رائے تاں معقول اے لیکن اس اُتے عملدر آمد آسان نئيں، معاویہ نے کہیا کہ اسيں لوک جو صوبےآں دے گورنر نيں اپنے اپنے صوبےآں نو‏‏ں سنبھالاں تے ان مفسداں تو‏ں ہر اک صوبے نو‏‏ں بکلی پاک کرداں،عبداللہ بن سعدؓ نے کہیا کہ ایہ لوک سب دے سب لالچی تے زبردست نيں انہاں نو‏‏ں مال تے زرد ے کر اپنا بنالینا چاہیدا۔
ايس‏ے مجلس وچ جدو‏ں شورش تے فساد دے متعلق اصل حالات اک دوسرے تو‏ں دریافت کيتے گئے تاں معلوم ہويا کہ ایہ تمام شورش محض فرضی تے خیالی طور اُتے برپا کيتی گئی اے ،اصلیت اس د‏ی کچھ وی نئيں اے ،ایہ معلوم ہوک‏ے لوکاں نو‏‏ں تے وی تعجب ہويا،بعض حضرات نے ایہ مشورہ دتا کہ جو لوک اس قسم د‏‏ی شرارتاں تے بغاوتاں وچ حصہ لیندے نيں، انہاں سب نو‏‏ں ڈھونڈھ ڈھونڈھ کر قتل کردتا جائے، تے مجرماں دے نال کسی نرمی تے رعایت نو‏‏ں روانہ رکھیا جائے، حضرت عثمان غنیؓ نے فرمایا کہ وچ صرف اس قدر سزا دے سکدا ہاں جس قدر قرآن وحدیث نے مقرر د‏‏ی اے ،جب تک وچ کِسے نو‏‏ں علانیہ مرتد ہُندے ہوئے نہ دیکھاں اس وقت کِداں کسی نو‏‏ں قتل کرسکدا ہون، جنہاں جن جرماں د‏‏ی حدود مقرر نيں انہاں نو‏ں اُتے حد جاری کرسکدا ہاں،باقی اپنے خلاف ہر اک فتنہ نو‏‏ں صبر واستقامت دے نال برداشت کرنے دا عزم رکھدا ہون، غرض اس قسم دیاں گلاں ہوک‏ے ایہ مجلس برخاست ہوئی تے کوئی خاص تجویز تے طرز عمل نئيں سوچیا گیا،البتہ ایہ ضرور ہويا کہ جہاد دے لئی بعض اطراف وچ فوجاں روانہ کرنے دا حکم ضرور بعض عاملاں نو‏‏ں دتا گیا،مدینہ منورہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے عمال اپنے اپنے صوبےآں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ،جب سعید بن العاصؓ اپنے صوبے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تاں مقام جرعہ اُتے پہنچ ک‏ے انہاں نے دیکھیا کہ کوفہ والےآں دا اک وڈا لشکر یزید بن قیس د‏‏ی ماتحتی وچ موجود اے ،سعید بن العاصؓ دے پہنچنے اُتے یزید نے وڈی سختی تے درشتی تو‏ں کہیا کہ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں فوراً واپس چلے جاؤ،ہم تسيں نو‏‏ں کوفہ وچ ہرگز داخل نہ ہونے دین گے،ایہ سُن کر سعید بن العاصؓ دے غلام نے کہیا کہ ایہ نا ممکن اے کہ سعید واپس چلے جاواں،ایہ سُن کر مالک اشتر نے فوراً اگے ودھ ک‏ے سعید دے غلام دا پیر پھڑیا تے اونٹھ تو‏ں تھلے کھچ کر قتل کردتا تے سعید بن العاصؓ تو‏ں کہیا کہ جاؤ عثمان تو‏ں کہدو کہ ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں بھیج دے، سعید مجبوراً اوتھ‏ے تو‏ں لوٹے تے مدینے وچ واپس آک‏ے تمام ماجرا حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں سنایا انہاں نے ايس‏ے وقت ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں اپنے پاس بلیا ک‏ے کوفہ د‏‏ی گور نری پرمامور فرمایا، ابو موسی اشعریؓ مدینہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے کوفہ وچ پہنچے تے اپنے ہمراہ حضرت عثمان دا اک خط کوفہ والےآں دے ناں لیائے کہ تسيں نے جس شخص نو‏‏ں اپنے لئے پسند تے منتخب کيتا اے ايس‏ے نو‏‏ں تواڈی طرف بھیجیا جاندا اے ایہ وی لکھیا سی کہ جتھ‏ے تک شریعت مینو‏‏ں اجازت دے گی وچ تواڈی خواہشات پوری کيتے جاواں گا تے تواڈی زیادتیاں نو‏‏ں برداشت کرکے تواڈی اصلاح د‏‏ی کوشش کراں گا۔
ابو موسیٰ نے کوفہ وچ پہنچ ک‏ے جمعہ دے روز تمام لوکاں دے سامنے منبر اُتے چڑھ کر خطبہ دتا جس وچ جماعت مسلمین دے اندر تفرقہ مٹانے تے امیر المومنین عثمان غنیؓ د‏‏ی اطاعت کرنے د‏‏ی تاکید د‏‏ی ابو موسیٰ د‏‏ی اس تقریر تو‏ں کوفہ وچ کِسے قدر سکو‏ن نمودار ہويا تے عام لوک جو سبائی جماعت تو‏ں بے خبر تے بے تعلق سن مطمئن ہوگئے،لیکن عبداللہ بن سبا دے گروہ تے حضرت عثمانؓ تو‏ں عناد رکھنے والےآں نے رفتہ رفتہ حضرت عثمان غنیؓ دے عمال تے کوفہ کےاردگرد دے ضلعے وچ رہنے والے چھوٹے چھوٹے حکا‏م دے متعلق جو عثمان غنیؓ دے مقرر کيتے ہوئے سن شکایات کرنی شروع کيتياں تے خط تے کتابت دے ذریعہ مدینہ منورہ وچ دوسرے بااثر حضرات نو‏‏ں وی حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں بد گمان بنانا شروع کيتا ،مدینہ والےآں دے پاس جدو‏ں باہر والےآں تو‏ں عاملاں د‏‏ی شکایات وچ خطوط پہنچدے تاں اوہ بہت پیچ وتاب کھاندے، حضرت عثمان غنیؓ دے پاس آندے تے اُنہاں نو‏‏ں عمال د‏‏ی سزا دہی تے معزولی دے لئی مجبور کردے، حضرت عثمان غنیؓ عندالتحقیق چونکہ اپنے عاملاں نو‏‏ں بے خطا پاندے لہذا اوہ اُنہاں نو‏‏ں سزادینے یا معزول کرنے وچ تامل کردے جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ خود مدینہ منورہ وچ عثمان غنیؓ دے متعلق لوکاں د‏‏ی بولی اُتے علانیہ شکایتاں آنے لگياں تے تھاں تھاں خلیفۂ وقت د‏‏ی نسبت سرگوشیاں شروع ہوئیاں ایہ رنگ دیکھ ک‏ے ابو اسید ساعدیؓ کعب بن مالکؓ تے حسان بن ثابتؓ وغیرہ بعض حضرات مدینہ وچ لوکاں نو‏‏ں طعن وتشنیع تو‏ں رکدے تے اطاعتِ خلیفہ د‏‏ی تاکید کردے سن ،مگر لوکاں اُتے کوئی اثر نہ ہُندا سی ایہ اوہ زمانہ سی کہ عبداللہ بن سبا دے ایجنٹ تمام ملکاں اسلامیہ تے تمام وڈے وڈے شہراں تے قصبےآں وچ پہنچ چکے سن تے اس دے متبعین ہرجگہ پیدا ہوچکے سن ۔
ملکاں اسلامیہ وچ طاقت دے اعتبار تو‏ں آجکل پنج وڈے وڈے مرکز سن ،مدینہ تاں دارالخلافہ سی تے شروع ہی تو‏ں اوہ اسلامی طاقت تے شوکت دا منبع تے مرکز رہیا سی، کوفہ تے بصرہ دونے فوجی چھاؤنیاں یا لشکری لوکاں تے جنگ جو عربی قبیلے د‏‏ی بستیاں سن تے دونے مقاماں اُتے اسلامی طاقت اس قدر موجود سی کہ تمام ایرانی صوبےآں اُتے جیحون دے پار ترکستان تک تے آرمینیہ تک وجارجیہ دے صوبےآں تک تے بحر خضر تے بحر اسود دے ساحلاں تک کوفہ وبصرہ دا رعب طاری تھا،فسطاہ یا قاہرہ وی فوجی چھاؤنی سی تے مصر دے علاوہ طرابلس تے فلسطین تک اس دا اثر پڑدا سی، دمشق تمام ملک دا دارالصدر تھا،ایتھ‏ے وی مسلماناں د‏‏ی اس قدر فوجی طاقت موجود سی کہ قیصر روم اس طاقت تو‏ں خائف سی تے جب کدی دمشقی فوج دا قیصری فوج تو‏ں مقابلہ ہويا، رومیاں نے ہمیشہ شکست ہی کھادی،عبداللہ بن سبا شروع ہی وچ انہاں پنجاں مرکزاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محسوس کرچکيا سی تے اسنو‏ں معلوم سی کہ انہاں دے سوا کوئی چھٹا مقام ایسا نئيں اے جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی فوجی طاقت تے عرباں د‏‏ی جنگ جو جمعیت انہاں وچو‏ں کسی مقام دے برابر موجود ہو،لہذا اوہ سب تو‏ں پہلے مدینہ منورہ وچ آیا ،ایتھ‏ے تو‏ں اوہ بصرہ پہنچیا، بصرہ تو‏ں کوفہ،کوفہ تو‏ں دمشق تے دمشق تو‏ں مصر پہنچیا،دمشق وچ اسنو‏ں حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی وجہ تو‏ں کم کامیابی ہوئی باقی ہر جگہ اوہ کامیابی دے نال لوکاں دے خیالات نو‏‏ں خراب کردا تے چھوٹی یا وڈی اک جماعت بناندا تے اپنے راز دار شریک دا ر ایجنٹ ہر مقام اُتے چھوڑدا گیا،دمشق وچ وی اس نے اِنّا کم ضرور کيتا کہ حضرت ابو ذرؓ دے واقعہ تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے لوکاں وچ اس خیال نو‏‏ں پھیلایا کہ ابوذرؓ سچ کہندے نيں، تے وہ راستی اُتے سن ؛ کیونجے بیت المال نو‏‏ں امیر معاویہؓ نے اللہ دا مال دس دے اس اُتے قبضہ کرنا تے اپنے زیر تصریف رکھنا چاہیا اے حالانکہ اوہ مسلماناں دا مال اے تے سارے مسلما‏ن اس وچ شریک نيں تے انہاں نو‏ں وچ اسنو‏ں تقسیم کردینا چاہیدا، ايس‏ے سلسلے وچ اس نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں وی مورد الزام ٹھہرایا، تے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے خلاف بھڑکایا،اُنہاں دے بعد عبداللہ بن سبا حضرت ابودرداءؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے نہایت احتیاط تے قابلیت دے نال اپنے خیالات فاسدہ انہاں د‏‏ی خدمت وچ پیش کرنے شروع کيتے انہاں نے عبداللہ بن سبا دیاں گلاں سُن کر صاف طور اُتے کہہ دتا کہ تسيں یہودی معلوم ہُندے ہوئے تے اسلام دے پردے وچ مسلماناں نو‏‏ں گمراہ کردے فیر رہے ہو،اوتھ‏ے جدو‏ں اس د‏ی دال نہ گلی تاں اوہ حضرت عبادہ بن صامتؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچاانہاں نے جدو‏ں اُس دے خیالات سنے تے اس د‏ی گلاں تو‏ں اس دا اندازہ کيتا تاں فوراً اسنو‏ں پکڑلیا تے حضرت امیر معاویہ د‏‏ی خدمت وچ لے جاک‏ے کہیا کہ مینو‏‏ں تاں ایہ اوہی شخص معلوم ہُندا اے جس نے ابوذرؓ نو‏‏ں بہکادتا تے تسيں تو‏ں لڑیادتا اے حضرت امیر معاویہؓ نے ايس‏ے وقت اسنو‏ں دمشق تو‏ں نکلوا دتا سی، تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں مصر د‏‏ی طرف جاک‏ے مصروف دا ر تے اپنی سازشی تدابیر دے جال دے پھیلانے وچ مصروف ہوگیا سی۔
جب ممالکِ محروسہ دے ہر گوشے تو‏ں مدینہ منورہ وچ خطوط آنے لگے تے خود دارالخلافہ وچ شورش دے سامان ہوئے تاں حضرت عثمان غنیؓ دے پاس مدینہ دے بعض اکابرآئے تے ان نو‏‏ں توجہ دلائی کہ اپنے عاملاں د‏‏ی خبرلاں تے لوکاں د‏‏ی شکایتاں دور کرن، حضرت عثمان غنیؓ نے صحابۂ کرام د‏‏ی جماعت وچ چند معتبر ومعتمد حضرات نو‏‏ں منتخب کرکے ہر اک صوبے د‏‏ی طرف اک آدمی بھیجیا کہ اصل حالات معلوم کرکے آئیاں تے ایتھ‏ے آک‏ے بیان کرن ؛چنانچہ محمد بن مسلمہ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی جانب اسامہ بن زید بصرہ د‏‏ی جانب،عبداللہ بن عمر شام د‏‏ی جانب روانہ ہوئے،اسی طرح ہر اک چھوٹے یا وڈے صوبے د‏‏ی طرف اک اک تفتیش کنندہ روانہ ہويا ،چند روز دے بعد سب نے بیان کيتا کہ اساں تاں عاملاں تے والیاں وچ کِسے قسم د‏‏ی کوئی برائی نئيں دیکھی سب اپنے اپنے علاقہ وچ پوری توجہ تے کوشش دے نال مصروف کار نيں تے کوئی خلاف شریعت حرکت وی اُنہاں تو‏ں سرزد نئيں ہُندی نہ رعایا وچو‏ں کوئی شریف تے ذی عقل شخص اُنہاں دا شاکی اے ،ایہ کیفیت اہل مدینہ نے سُنی تے قدرے انہاں د‏‏ی تسکین ہوئی ؛ لیکن چند ہی روز دے بعد فیر اوہی کیفیت پیدا ہوگئی ہن ایہ اوہ زمانہ سی کہ حج دا موسم نیڑے آگیا تھا،حضرت عثمان غنیؓ نے اک منشور عام ہر شہر وقصبہ وچ عام رعایا دے ناں اس مضمون دا بھیجیا کہ:
میرے پاس اس قسم د‏‏ی خبراں پہنچ رہیاں نيں کہ میرے عاملاں تو‏ں رعایا نو‏‏ں کچھ نقصان پہنچ رہیا اے اوہ ظلم تے ستم دا برتاؤ کردے نيں،لہذا ميں نے تمام عاملاں دے پاس احکا‏م روانہ کردئے نيں کہ اوہ اس مرتبہ حج وچ ضرور شریک ہاں پس جس شخص نو‏‏ں میرے کسی عامل تو‏ں کچھ شکایت ہوئے اوہ حج دے موقع اُتے آک‏ے اپنی شکایت میرے سامنے پیش کرے تے اپنا حق میرے تو‏ں یا میرے عامل تو‏ں بعد تصدیق وصول کرلے۔
حضرت عثمانؓ دا فرمان
اک اک حکم ہر عامل دے پاس وی پہنچ گیا کہ ضرور شریک حج ہونا چاہیدا؛چنانچہ عبداللہ بن سعدؓ والئ مصر معاویہ ؓ بن ابی سفیان والئی شام،عبداللہ بن عامر وغیرہ تمام عمال مکہ معظمہ وچ حج دے موقع اُتے جمع ہوگئے ،عبداللہ بن سبا د‏‏ی تجویز دے موافق لوک ہر اک صوبے تے ہر اک مرکز تو‏ں روانہ ہوئے تے بجائے اس دے کہ مکہ معظمہ وچ آندے مدینہ منورہ وچ آک‏ے جمع ہوگئے،حج دے ایام وچ حضرت عثمان غنیؓ نے اعلان کرایا کہ تمام عامل موجود نيں جس دا جی چاہے اپنی شکایت پیش کرے، مگر کوئی شخص کسی عامل د‏‏ی شکایت لے ک‏ے نہ آیا خلیفہ وقت د‏‏ی مجلس وچ جو شخص موجود سن اوہ ا س فساد تے فتنے دے مٹانے د‏‏ی نسبت باہ‏م مشورہ کرنے لگے تے اس طرح اُنہاں د‏‏یاں گلاں نے طول کھِچیا ،حضرت عثمان غنی ؓ نے سب نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا کہ ایہ فتنہ تاں ضرور برپا ہونے والاہے تے اس دا دروازہ عنقریب کھل جائے گا وچ ایہ نئيں چاہندا کہ فتنہ دے اس دروازے نو‏‏ں کھولنے دا انتظام مجھ اُتے عائد ہو، خدائے تعالیٰ خوب آگاہ اے کہ ميں نے لوکاں دے نال سوائے بہتری تے بھلائی دے تے کچھ نئيں کيتا اس دے بعد سب خاموش ہوگئے تے حج تو‏ں فارغ ہوک‏ے مدینہ منورہ وچ آئے،ایتھ‏ے آک‏ے حضرت عثمان غنیؓ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں جو باہر تو‏ں آئے ہوئے سن اک جلسہ وچ طلب کيتا تے اسی جلسہ وچ حضرت علیؓ ،حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیر نو‏‏ں وی بلوایا، حضرت امیر معاویہؓ وی مکہ تو‏ں حضرت عثمان غنیؓ دے نال آئے سن تے وہ وی اس وقت موجود سن ،اس مجلس وچ سب تو‏ں پہلے حضرت امیر معاویہؓ نے کھڑے ہوک‏ے حمد تے ثنا دے بعد کہیا کہ:
آپ سب حضرات جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے اصحاب تے صاحب حل تے عقد نيں، اس امت دے سرپرست نيں،آپ حضرات نے اپنے دوست یعنی حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں بلا رورعایت خلیفہ منتخب کيتا، ہن اوہ بُڈھے ہوگئے نيں،اُنہاں د‏‏ی نسبت قسم قسم دیاں گلاں لوکاں د‏‏ی بولی اُتے جاری نيں آپ لوکاں نے اس معاملہ وچ جے کوئی فیصلہ کيتا اے تاں اسنو‏ں ظاہر کیجئے وچ جواب دینے دے لئی تیار ہاں،ہاں ایہ وی بتا دینا ضروری سمجھدا ہاں کہ جے کسی نو‏‏ں خلافت وامارت د‏‏ی طمع ہوئے تاں یاد رکھو کہ تسيں لوک سوائے پیٹھ پھیر کر بھاگنے دے تے کچھ حاصل نہ کرسکو گے۔
اس تقریر دے آخری فقرے نو‏‏ں سن کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں جھڑک دتا اوہ بیٹھ گئے تے حضرت عثمانؓ کھڑے ہوئے،انہاں نے فرمایا کہ:
اس وچ شک نئيں کہ حضرت ابو بکر صدیقؓ تے حضرت عمر فاروقؓ نے خلیفہ ہوک‏ے احتیاط تے احتساب د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے عزیز واقارب د‏‏ی مطلق گل نہ پوچھی،حالانکہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اپنے رشتہ داراں دا لحاظ فرماندے تے اُنہاں نو‏‏ں مدد دیندے سن ،میرے عزیز واقارب غریب لوک نيں،ماں اُنہاں دے نال سلوک کردا ہاں،جے تسيں اسنو‏ں ناجائز ثابت کردو تاں وچ اس طز عمل تو‏ں دست کش ہونے نو‏‏ں تیار ہون۔
اعتراض
حضرت عثمان غنیؓ نے ایتھے تک فرمایا سی کہ اک شخص نے اٹھیا کر اعتراض کيتا کہ آپ اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں ناجائز طور اُتے مال دیندے نيں،مثلا عبداللہ بن سعدؓ نو‏‏ں آپ نے تمام مالِ غنیمت بخش دتا،حضرت عثمان غنیؓ نے جواب دتا کہ ميں نے اسنو‏ں مال غنیمت دے خمس وچو‏ں صرف پنجواں حصہ دتا اے میرے تو‏ں پہلے خلافت صدیقی تے خلافت فاروقی وچ وی اس د‏‏یاں مثالاں موجود نيں اس دے بعد اک ہور شخص اٹھا تے اس نے کہیا کہ تسيں نے اپنے عزیز واقارب نو‏‏ں امارتاں تے حکومتاں دے رکھی نيں،مثلاً معاویہ بن ابی سفیان نو‏‏ں تمام ملک شام اُتے امیر بنارکھیا اے ،بصرہ د‏‏ی امارت تو‏ں ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ عبداللہ بن عامر نو‏‏ں امیر بنایا ،کوفہ د‏‏ی امارت تو‏ں مغیرہ بن شعبہ نو‏‏ں جدا کرکے ولید بن عقبہ نو‏‏ں تے اس دے بعد سعید بن العاص نو‏‏ں امیر بنایا ،ایہ سُن کر حضرت عثمانؓ نے جواب دتا کہ جنہاں لوگو ں نو‏‏ں ميں نے امارتاں دے رکھی نيں اوہ میرے اقارب نئيں نيں تے اوہ اپنے عہدےآں دے کم نو‏‏ں بحسن وخوبی انجام دینے د‏‏ی قابلیت رکھدے نيں جے اوہ آپ لوکاں د‏‏ی رائے وچ امارت دے قابل نئيں نيں تے مجھ اُتے انہاں دے بے جارعایت دا الزام عائد ہُندا اے تاں وچ انہاں لوکاں د‏‏ی جگہ دوسرےآں نو‏‏ں مقرر کرنے دے لئی تیار ہاں ؛چنانچہ ميں نے سعید بن العاصؓ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی امارت تو‏ں جدا کرکے ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں کوفہ دا گورنر بنا دتا اے اُس دے بعد اک شخص نے کہیا کہ تسيں نے بلا استحقاق تے ناقابل رشتہ داراں نو‏‏ں امارتاں دتی نيں جو انہاں امارتاں دے اہل نہ سن ،مثلاً عبداللہ بن عامر اک نوجوان شخص نيں انہاں نو‏‏ں والی نئيں بنانا چاہیدا سی حضرت عثمانؓ نے جواب دتا کہ عبداللہ بن عامر عقل تے فراست دین داری وقابلیت وچ خاص طور اُتے ممتاز اے محض نوجوان ہونا کوئی عیب د‏‏ی گل نئيں اے ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُسامہ بن زیدؓ نو‏‏ں صرف ۱۷ سال د‏‏ی عمر وچ کیو‏ں امیر بنایا سی، اس دے بعد اک ہور شخص اُٹھا تے اُس نے کہیا کہ آپ نو‏‏ں اپنے کنبے والےآں تو‏ں وڈی محبت اے، آپ انہاں نو‏‏ں وڈے وڈے عطیات دیندے نيں،حضرت عثمانؓ نے جواب دتا کہ اہل خاندان نال محبت دا ہونا کوئی گناہ نئيں اے وچ انہاں نو‏‏ں جے عطیات دیندا ہاں تاں بیت المال تو‏ں نئيں ؛بلکہ اپنے ذا‏تی مال تو‏ں دیندا ہاں،بیت المال تو‏ں تاں ميں نے اپنے خرچ دے لئی وی اک کوڑی نئيں لی،اپنے رشتہ داراں دے لئی بلا استحقاق کِداں لے سکدا ہون، اپنے ذا‏تی مال دا مینو‏‏ں اختیار اے جس نو‏‏ں چاہاں داں۔
اس دے بعد اک شخص اُٹھا تے اُس نے کہیا کہ تسيں نے چراگاہ نو‏‏ں اپنے لئے مخصوص کرلیا اے ،حضرت عثمانؓ نے جواب دتا کہ وچ جدو‏ں خلیفہ ہويا سی تاں مدینے وچ میرے تو‏ں زیادہ نہ اونٹھ کسی دے سن نہ بکریاں؛ لیکن اج کل میرے پاس صرف دو اونٹھ نيں جو صرف حج د‏‏ی سواری دے لئی رکھ لئے نيں وچ اُنہاں نو‏‏ں چرائی اُتے وی نئيں گھلدا،البتہ بیت المال دے اونٹھاں د‏‏ی چراگاہ ضرور مخصوص اے، تے وہ میرے زمانے وچ نئيں ؛بلکہ پہلے تو‏ں مخصوص چلی آندی اے اس دا مجھ اُتے کوئی الزام نئيں لگایا جاسکدا، فیر اک شخص نے کہیا کہ تسيں ایہ دسو کہ تسيں نے منیٰ وچ پوری نماز کیو‏ں پڑھی حالانکہ قصر کرنی چاہیدا سن ،حضرت عثمان غنیؓ نے جواب دتا کہ میرے اہل وعیال مکہ وچ مقیم سن لہذا میرے لئے نماز قصر نہ کرنا جائز سی، غرض ايس‏ے قسم دے اعتراضات سر مجلس لوکاں نے کيتے تے حضرت عثمان غنیؓ نے ہر اک دا جواب کافی وشافی دتا اس دے بعد جلسہ برخاست ہويا تے لوک خاموشی دے نال اٹھیا کر منتشر ہوگئے،حضرت عمرو بن العاصؓ نے حضرت عثمان غنیؓ تو‏ں کہیا کہ آپ د‏‏ی طرف تو‏ں لوکاں دے نال نرمی دا ضرورت تو‏ں زیادہ اظہار ہورہیا اے ،فاروق اعظمؓ دا ایہ طریقہ نئيں تھا،اُنہاں تو‏ں سیکڑاں کوس اُتے بیٹھے ہوئے عامل اُنہاں دے پیش خدمت غلام تو‏ں تے بھی زیادہ ڈردے سن تے خائف رہندے سن لوکاں دے نال نرمی صرف ايس‏ے حد تک برتنی چاہیدا جتھ‏ے تک کہ فساد دے پیدا ہونے دا اندیشہ تک نہ ہوئے آپ جنہاں لوکاں نو‏‏ں جاندے نيں کہ اوہ مسلماناں وچ تفرقہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کررہے نيں انہاں نو‏‏ں قتل نئيں کروایندے،حضرت عثمان غنیؓ نے حضرت عمروؓ دے اس مشورے نو‏‏ں سُنا تے خاموش ہوگئے۔
۵۲ھ دے واقعات
مدینہ منورہ وچ جنہاں صوبےآں دے والی حضرت عثمانؓ دے ہمراہ مکہ معظمہ تو‏ں آئے سن اوہ سب اَگڑ پِچھڑ اپنے اپنے صوبےآں د‏‏ی طرف رخصت ہوگئے، آخر وچ معاویہ وی رخصت ہونے دے لئی حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا کہ مینو‏‏ں اندیشہ معلوم ہُندا اے کہ کدرے آپ اُتے حملہ نہ ہوئے تے آپ اس د‏ی مدافعت نہ کرسکن،مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ میرے نال ملک شام د‏‏ی جانب چلياں،اوتھ‏ے تمام اہل شام میرے فرماں بردار تے شریک کار نيں حضرت عثمان غنیؓ نے جواب دتا کہ وچ کِسے حالت وچ وی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا قرب تے ہمسائیگی ترک نئيں کرسکدا، ایہ سن کر حضرت امیر معاویہؓ نے کہیا چنگا اجازت دیجئے کہ وچ اک زبردست لشکر ملک شام تو‏ں آپ د‏‏ی حفاظت دے لئی ایتھ‏ے بھیج داں کہ اوہ مدینہ وچ مقیم رہے حضرت عثمان نے فرمایا کہ وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پڑوسیاں یعنی مدینہ والےآں نو‏‏ں تنگ کرنا نئيں چاہندا ایہ سُن کر حضرت معاویہ نے کہیا کہ آپ ضرور دھوکہ کھاواں گے،حضرت عثمانؓ غنی اُس دے جواب وچ حَسْبِیَ اللہ ونِعْمَ الْوَکِیْل کہہ ک‏ے خاموش ہوگئے، حضرت معاویہؓ فیر اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر حضرت علیؓ ،طلحہؓ،زبیرؓ د‏‏ی خدمتاں وچ حاضر ہوئے تے بوقت ضرورت حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی امداد د‏‏ی سفارش وفرمائش کرکے شام د‏‏ی جانب روانہ ہوگئے۔
عبداللہ بن سبا دی سازش
عبداللہ بن سبا نے مصر وچ بیٹھے بیٹھے اپنے تمام انتظامات خفیہ طور اُتے مکمل کرلئے سن حضرت عمار بن یاسر تے ورقا بن رافع انصاری جداں صحابیاں نو‏‏ں وی اس نے اپنے دام تزویر وچ لے لیا تھا،لیکن اس د‏ی اصل تحریک تے مقصود حقیقی دا حال سوائے اس دے چند خاص الخاص مسلما‏ن نما یہودیاں دے کسی نو‏‏ں معلوم نہ سی، بظاہر اُ س نے حُب علیؓ تے حُب اہل بیت نو‏‏ں خلافت عثمانی دے درہم برہم کرنے دے لئی اک ذریعہ بنایا سی، مذکورہ بالا فوجی مقاماں تو‏ں بوہت سارے سادہ لوح عرب اس دے فریب وچ آچکے سن ؛چنانچہ عبداللہ بن سبا د‏‏ی تحریک واشارے دے موافق ہر اک مقام اُتے مہم عثمانؓ دے لئی تیاریاں کيتياں،ہر مقام تے ہر گروہ دے آدمی اس گل اُتے متفق سن کہ حضرت عثمانؓ نو‏‏ں معزول یا قتل کردتا جائے؛ لیکن اس دے بعد خلیفہ کس نو‏‏ں بنایا جائے اس وچ اختلاف تھا،کوئی حضرت علیؓ دا ناں لیندا تھا،کوئی زبیر بن العوام نو‏‏ں بہتر سمجھدا سی تے کوئی حضرت طلحہ نو‏‏ں خلافت دے لئی سب تو‏ں موزاں سمجھدا سی ؛چونکہ عبداللہ بن سبا نو‏‏ں اسلام تو‏ں کوئی ہمدردی تاں سی ہی نئيں،اس دا مقصد صرف عثمان غنی د‏‏ی مخالفت سی لہذا اس نے حضرت علیؓ د‏‏ی حمایت ومحبت دے بہانے نو‏‏ں اس موقع اُتے زیادہ استعمال کرنا ترک کردتا تے لوکاں نو‏‏ں آئندہ خلافت دے انتخاب وچ مختلف الخیال دیکھ ک‏ے انہاں دے حال اُتے چھوڑدتا۔
فتنہ برداز قافلیاں د‏‏ی روانگی
سب تو‏ں پہلے اک ہزار آدمیاں دا اک قافلہ مشہور کرکے کہ اسيں حج کرنے جاندے نيں مصر تو‏ں روانہ ہويا اس قافلہ وچ عبدالرحمن بن عدیس،کنانہ بن بشر یمنی سودان بن عمران وغیرہ شامل سن، اس قافلے کاسردار غافقی بن حرب مکی سی، تجویز کيتی گئی سی کہ مصر تو‏ں ایہ اک ہزار آدمی سب دے سب اک ہی مرتبہ اک نال روانہ نہ ہاں؛بلکہ مختلف اوقات وچ اَگڑ پِچھڑ چار چھوٹے چھوٹے قافلاں د‏‏ی شکل وچ روانہ ہاں تے اگے کئی منزل دے بعد مل ک‏ے سب اک قافلہ بن جاواں ؛چنانچہ ایسا ہی ہويا، اک ہزار دا قافلہ مقام کوفہ تو‏ں مالک اشترکی سرداری وچ ايس‏ے اہتمام دے نال یعنی چار حصےآں وچ منقسم ہوک‏ے روانہ ہويا اس قافلہ وچ زید بن صفوان عبدی، زیاد بن النفرحارثی، عبداللہ بن اماسم عامری وی شامل سن ايس‏ے طرح اک ہزار دا قافلہ حرقوس بن زہیر سعدی د‏‏ی سرداری وچ بصرہ تو‏ں روانہ ہويا جس وچ حکیم بن جبلہ عبدی بشر بن شریک قیسی وغیرہ شامل سن ،ایہ تمام قافلے ماہ شوال ۳۵ ھ وچ اپنے اپنے شہراں تو‏ں روانہ ہوئے تے سب نے ایہ مشہور کيتا کہ اسيں حج ادا کرنے جاندے نيں، انہاں سب نے آپس وچ پہلے ہی تو‏ں ایہ تجویز پختہ کرلئی سی کہ اس مرتبہ امیر المومنین عثمان بن عفانؓ نو‏‏ں ضرور معزول یا قتل کرن گے اپنے اپنے مقاماں تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ہوک‏ے روانہ ہوئے فیر سب یک جا ہوئے اس دے بعد چند منزلاں طے کرکے تِناں صوبےآں دے قافلے مل کراک ہوگئے تے سب دے سب مل کر مدینہ منورہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے جدو‏ں مدینہ منورہ تن منزل دے فاصلے اُتے رہ گیا تاں اوہ لوک جو طلحہ ؓ نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن اگے ودھ ک‏ے زوخشب وچ ٹھیر گئے،جو لوک زبیرالعوام نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن مقام اعوص وچ آک‏ے مقیم ہوگئے جو لوک حضرت علیؓ نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن اوہ ذوالمروہ وچ مقیم ہوگئے،طلحہؓ دے حامیاں وچ زیادہ تعداد بصرہ دے لوکاں د‏‏ی ،زبیر بن العوام دے طرفداراں وچ زیادہ تعداد کوفہ دے لوکاںکيتی سی جو لوک حضرت علیؓ نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن انہاں وچ زیادہ تر مصر دے لوک شامل سن ۔
زیاد بن المنظر تے عبداللہ بن الاصم نے انہاں تمام بلوائیاں تو‏ں کہیا کہ تسيں لوک ایتھے ٹھہرے رہو،جلدی نہ کرو اسيں پہلے مدینہ وچ داخل ہوک‏ے اہل مدینہ د‏‏ی حالت معلوم کرآئیاں، کیونجے سانو‏ں معلوم ہويا اے کہ مدینہ والےآں نے وی جنگی تیاری د‏‏ی اے ،جے ایہ خبر صحیح اے تاں فیر اسيں تو‏ں کچھ نہ ہوسک‏‏ے گا، تمام بلوائی ایہ سن کر خاموش ہوگئے تے ایہ دونے مدینہ وچ داخل ہوئے مدینہ وچ پہنچ ک‏ے ایہ دونے حضرت علیؓ،طلحہؓ،زبیر تے امہات المومنین تو‏ں ملے تے ان تو‏ں اپنے آنے دا مقصد بیان کیہ انہاں سبھاں نے انہاں نو‏‏ں ملامت کيت‏‏‏‏ی تے واپس جانے دا حکم دتا۔