cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں
تحریک دا بحران
یہ ذہن نشین رکھنا چاہیدا کہ اوہ معیار جو اصل تسنن دے روشن فکراں مثلاً عُبدہ تے اقبال نے مختلف مسائل دے بارے وچ بیان کيتے نيں‘ جداں عبادات تے محاصلات دے فرق دے بارے تے اجماع‘ اجتہاد تے شوریٰ وغیرہ د‏‏ی مخصوص تشریحات د‏‏ی نيں‘ انہاں دے تصورات ساڈے لئے کہ اسيں شیعہ عقائد د‏‏ی ترقی پسندانہ اسلامی سبھیاچار دے ماحول وچ پروان چڑھے نيں‘ کدی قابل قبول نئيں۔ شیعہ فقہ‘ شیعہ حدیث‘ شیعہ کلام‘ شیعہ فلسفہ‘ شیعہ تفسیر‘ شیعہ فلسفہ اجتماع ایداں دے سنی علوم دے مقابلے وچ زیادہ ترقی یافتہ تے زیادہ واضح نيں۔
بہرحال غیر معتدل جدت پسندی دا شکار شیعہ‘ سنّی دونے نيں‘ اس طرح د‏‏ی جدت پسندی دا مقصد ایہ اے کہ اسلام وچو‏ں اسلامی عناصر کڈ پھینکے جاواں تے غیر اسلامی عناصر داخل کر دتے جاواں تے ایہ سب اس لئی کيتا جاندا اے کہ اسلام نو‏‏ں نويں زمانے دے سانچے وچ ڈھالیا جائے تے موجودہ زمانے د‏‏ی نفسیات دے مطابق بنایا جائے‘ ایہ تحریک دے لئی نقصان دہ اے تے تحریک دے ارباب حل تے عقد دا فرض اے کہ اوہ اس د‏ی روک تھام کرن۔
پچھلے اک سو سال د‏‏ی اسلامی بیداری د‏‏ی تحریکاں دا مطالعہ کيتا جائے تاں ایہ اک بدقسمتی نظر آئے گی کہ انہاں تحریکاں د‏‏ی مذہبی قیادت وچ اک بنیادی کمزوری رہی اے کہ انہاں نے دشمن اُتے مکمل کامیابی حاصل کرنے تک کوشش کی‘ لیکن آخر وچ آ ک‏ے اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں روک دتا تے اپنی ریاضت دا پھل دوسرےآں دے حوالے ک‏ے دتا تے غالباً دشمناں دے ہتھو‏ں وچ ! اس د‏ی مثال ایسی اے کہ کوئی اپنی غصب شدہ زمین حاصل کر لینے دے بعد گھر وچ آرام تو‏ں بیٹھ جائے تے دوسرے اس د‏ی زمین نو‏‏ں آباد ک‏ر ک‏ے بیج بوئاں تے فصل کھاواں۔ عراقی انقلاب شیعہ علمائے دین د‏‏ی قیادت وچ ابھرا‘ لیکن شیعہ مکت‏‏ب فکر نے اس تو‏ں کوئی فائدہ نئيں اٹھایا تے اس دا نتیجہ ساڈے سامنے ا‏‏ے۔
ایران د‏‏ی آئینی تحریک وی شیعہ علماء دے زیراثر تھی‘ لیکن نامکمل چھڈ دتی گئی تے اس تو‏ں صحیح نتائج وی حاصل نہ کيتے جا سکے‘ جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اک ایسا ڈکٹیٹر پیدا ہويا جس نے آئین د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں صرف ناں د‏‏ی حد تک باقی رکھا‘ صرف ایہ نئيں بلکہ لوکاں نے ایہ سوچنا شروع کر دتا کہ ڈکٹیٹرشپ آئینی حکومت تو‏ں زیادہ فیض رساں اے تے آئینی حکومت اک گناہ ا‏‏ے۔ ایہ وی وڈے افسوس د‏‏ی گل اے کہ تمباکو د‏‏ی تحریک وی اس وقت نامکمل چھڈ دتی گئی جدو‏ں معاہدہ د‏‏ی منسوخی دا اعلان کيتا گیا‘ حالانکہ ایہ تحریک لوکاں نو‏‏ں صحیح اسلامی حکومت بنانے دے لئی متحد تے منظم کر سکدی سی۔
ایران وچ موجودہ اسلامی تحریک اک نظام تو‏ں انکار د‏‏ی منزل اُتے اے ‘ لوک متحد چٹان د‏‏ی طرح استبدادیت تے نوآبادیت دے خلاف اٹھیا کھڑے نيں‘ انکار د‏‏ی منزل دے بعد ہمیشہ اثبات تے تعمیر د‏‏ی منزل آیا کردی اے ‘ ”لا اللہ دے بعد الا اللہ“ د‏‏ی منزل اے ‘ کسی تحریک وچ انکار تے اثگل کيتی منزل دے بعد اثبات تے تعمیر د‏‏ی منزل زیادہ کٹھن تے دشوار ہُندی اے ‘ اج مکت‏‏ب نو‏‏ں تے علماء نو‏‏ں اس گل دا احساس ہونا کہ اوہ اس کم نو‏‏ں ادھورا چھڈن یا مکمل کریں‘ انہاں د‏‏ی ہوشیاری د‏‏ی نشاندہی کرے گی۔
۴) موقع پرستاں د‏‏ی رخنہ اندازیاں
کسی تحریک وچ شامل موقع پرستاں د‏‏ی رخنہ اندازیاں تے اثر تے رسوخ تو‏ں اس تحریک نو‏‏ں وڈا خطرہ لاحق ہُندا اے ‘ ایہ صحیح رہنما دا فرض ہُندا اے کہ اوہ انہاں دے اثرات نو‏‏ں زائل کرن تے انہاں د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م کرن۔ کوئی تحریک جدو‏ں ابتدائی دشوار منازل نو‏‏ں طے کر لیندی اے تاں اس تحریک دے باایثار‘ صاحب ایمان تے مخلص کارکناں اُتے بھاری ذمہ داری عائد ہوئے جاندی اے ‘ کیونجے اس منزل دے پانے دے فوراً بعد موقع پرست انہاں دے گرد اپنا حلقہ بنا لیندے نيں‘ دشواریاں تے مشکلات جِنّی کم ہُندی جاواں گی‘ اِنّے ہی زیادہ موقع پرست تحریک دے نال اپنی وابستگی ظاہر کرن گے۔ اوہ موقع پرست کوشش کردے رہندے نيں کہ سچے تے باایثار انقلابیاں نو‏‏ں بتدریج راستے تو‏ں ہٹاندے جائیں‘ ایہ عمل اِنّا زیادہ ہمہ گیر ہوئے چکيا اے کہ ہن کہیا جاندا اے کہ
”انقلاب خود اپنے بچےآں نو‏‏ں جھاندا جاندا اے ۔“
لیکن ایہ حقیقت اے کہ ایہ انقلاب خود نئيں ہوتا‘ جو اپنے بچےآں نو‏‏ں نگل جاندا اے ‘ بلکہ ایہ موقع پرست د‏‏ی رخنہ اندازی تے ریشہ دوانی تو‏ں غفلت برتنے دا نتیجہ ہُندا ا‏‏ے۔
زیادہ دور نہ جایئے! ایتھ‏ے ایران وچ اوہ کون لوک سن جو آئینی انقلاب لیائے تے اوہ کون سن جنہاں نے انقلاب د‏‏ی کامیابی اُتے اعلیٰ عہدے سنبھالے؟ تے اس دا آخری نتیجہ کيتا نکلیا؟
قوم پرست رہنما‘ قومی سورما تے آزادی دے تمام متوالے راستے تو‏ں ہٹا کر بھلا دتے گئے تے انہاں نے بھکھ تے گمنامی د‏‏ی حالت وچ دم توڑ دیا‘ لیکن اس دے مقابلے وچ اوہ ”سورما“ جو آخری وقت تک انقلابیاں دے خلاف آمریت دے جھنڈے تلے لڑدے رہے‘ وزیراعظم دے عہدے اُتے پہنچے۔ نتیجہ ایہ نکلیا کہ آئینی حکومت دے بھیس وچ مطلق العنانی وجود وچ آئی۔
موقع پرستاں نے اپنے ہتھیار اسلام دے پہلے دور وچ وی استعمال کئے‘ خلیفہ عثمان دے زمانے وچ وزارت تے مشاورت دے اہ‏م عہدےآں اُتے اوہ لوک فائز ہوئے گئے جو اس قابل نئيں سن تے جو اہل سن انہاں نو‏‏ں یا تاں ملک بدر کر دتا گیا یا انہاں دے حلقہ اثر نو‏‏ں محدود کر دتا گیا‘ مثلاً ابوذر غفاریؓ تے عمار یاسرؓ۔
قرآن نے فتح مکہ(سورئہ حدید‘ ۱۰) تو‏ں پہلے دے انفاق‘ جہاد تے فتح دے بعد دے انفاق تے جہاد دا تذکرہ ک‏ے دے درحقیقت جو فتح مکہ تو‏ں پہلے تے فتح مکہ دے بعد دے مومنوں‘ مجاہداں تے اہل انفاق دے فرق نو‏‏ں واضح کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں نے فتح تو‏ں پہلے قربانیاں پیش کیں‘ اوہ انہاں د‏‏ی طرح نئيں نيں جنہاں نے فتح دے بعد ایسا کيتا۔ پہلے والے دوراں د‏‏ی نسبت اعلیٰ وصفاں دے مالک نيں‘ معنی صاف واضح نيں کہ فتح تو‏ں پہلے صرف مصیبت تے مشقت دے کڑوے گھونٹ سن ‘ لڑنے والےآں دا یقین پختہ سی تے انہاں د‏‏ی قرباناں بے لوث تے سچی تھیں‘ اوہ موقع پرستی تے ذا‏تی مفاد تو‏ں کوساں دور سن ‘ لیکن فتح دے بعد قربانیاں تے کوششاں کسی ذا‏تی مقصد دے بغیر نئيں سن۔
پہلے مجاہدین دے بارے وچ قرآن کہندا اے کہ
”آپ دے ۲۰ نفر کافراں دے ۱۰۰ نفر دے برابر نيں‘ لیکن جے انہاں وچ یقین کامل پیدا نہ ہويا ہو‘ اسلامی روح انہاں دے اندر پوری طرح نہ سمائی ہوئی ہوئے تے اوہ اسلامی تحریک اُتے پختہ یقین نہ رکھدے ہاں تاں اسلام اوتھ‏ے صرف موقع پرستی د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہُندا اے تے فیر انہاں دے اک ۱۰۰ آدمی دشمن دے ۲۰ آدمیاں دے برابر ہُندے نيں۔“
مختصراً ایہ کہ موقع پرستاں دے خلاف جہاد کرنا تحریک نو‏‏ں صہیح راستے اُتے چلانے دے لئی اشد ضروری ا‏‏ے۔
۵) مستقب‏‏ل د‏‏ی مبہم تے غیر واضح منصوبہ بندی
فرض کرن کہ اسيں اک ایداں دے بے تکے تے بوسیدہ مکان نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے نيں جس وچ اسيں انتہائی مشکل حالات وچ رہ رہے نيں تے اس د‏ی جگہ ایسا مکان بنانا چاہندے نيں جس وچ سابقہ مکان دے نقائص موجود نہ ہوں‘ ہمرای راحت تے آرام دے ساز تے سامان تو‏ں پوری طرح لیس ہوئے۔ اس صورت وچ دو چیزاں ساڈے دماغ وچ آئیاں گی‘ اک منفی احساس موجودہ بوسیدہ مکان د‏‏ی برائیاں دے بارے وچ تے مثبت احساس نويں مکان دے اوصاف دے بارے وچ ‘ جس نو‏‏ں اسيں جلد تو‏ں جلد بنانا چاہندے نيں۔ منفی احساس دے ضمن وچ اسيں اُتے آشکارا اے کہ سانو‏ں کيتا کرنا اے ‘ ظاہراً اس گل کيتی تشریح کرنے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں کہ اسيں اس فرسودہ مکان نو‏‏ں کیو‏ں گرانا چاہندے نيں‘ لیکن اس مثبت احساس دے حوالے تو‏ں جے نويں مکان دے بارے سانو‏ں مفصلاً بتا دتا جائے کہ اس وچ کیہ کيتا سہولتاں ہاں گی تاں اس وچ کوئی برائی نظر نئيں آندی کہ اسيں اسنو‏ں قبول کر لینے دے اعلان وچ کوئی رکاوٹ محسوس نہ کریں‘ لیکن جدو‏ں کہ اک صورت وچ کہ نويں مکان دا کوئی پلان ساڈے سامنے نہ رکھیا جائے تے صرف ایہ کہیا جائے کہ اس بوسیدہ مکان نو‏‏ں گرانے دے بعد اک عالی شان مکان تعمیر کيتا جائے گا‘ تاں ایہ ساڈے تجسس نو‏‏ں بڑھائے گا تے نال ہی تشویش دا عنصر وی نمایاں ہوئے گا۔
ساڈے مذہبی علماء انجینئراں دے اس گروپ جداں نيں جنہاں نو‏ں لوکاں دا اعتماد تاں حاصل اے لیکن انہاں نے مستقب‏‏ل دے کسی واضح پلان دے بارے وچ عوام نو‏‏ں آگاہ نئيں کيتا تے نہ ہی ایسا پلان پیش کيتا اے جس نو‏‏ں منظور کرایا جا سکے‘ جدو‏ں کہ دوسری جماعتاں دے پاس منصوبے تے نقشے موجود نيں جو واضح نيں تے بخوبی معلوم اے کہ حکومت‘ قانون‘ آزادی‘ سرمایہ‘ ملکیت‘ عدالت تے اخلاقیات دے لحاظ تو‏ں اوہ کس طرح دے معاشرے نو‏‏ں قائم کرنا چاہندے نيں۔
اس تجربے تو‏ں ثابت اے کہ مستقب‏‏ل دا واضح لائحہ عمل دا نہ ہونا انسان دے لئی کافی نقصان دہ اے ‘ کسی تحریک دے لئی وڈا ضروری اے کہ اس دا مستقب‏‏ل دے پلان دے متعلق انہاں دے لیڈراں دے درمیان مکمل رضامندی تے اتفاق ہو‘ تاکہ ممکنہ نقصانات تو‏ں بچا جا سک‏‏ے۔ اسيں اللہ تعالیٰ دا شکر ادا کردے نيں کہ سبھیاچار دے خام مال دے لحاظ تو‏ں اسيں کسی دے محتاج نئيں نيں تے سانو‏ں کسی تے سرچشمے د‏‏ی ضرورت نہیں‘ صرف جس گل کيتی ضرورت اے اوہ ایہ اے کہ اپنے مقصد دے لئی ثقافتی مال نو‏‏ں باہر کڈ ک‏ے صاف کيتا جائے تے اسنو‏ں کارآمد بنایا جائے‘ اس دے لئی ہوشیاری‘ محنت تے وقت دے صحیح استعمال کیت‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
یہ چیز باعث اطمینان اے کہ ہوشیاری تے بیداری دا ساڈے حوزہ ہائے علمیہ وچ آغاز ہوئے چکيا اے تے امید کردا ہاں کہ اس وچ ہور وادھا ہُندا رہے گا تے ساڈی آرزو جلد پوری ہوئے جائے گی۔
اللهم حقق رجائنا تے لا تخیب آمالن
٦) چھٹا اندیشہ
جو الٰہی تحریک دے لئی خطرنا‏‏ک بن سکدا اے اوہ اس دے امور دے متعلق اے
یہ افکار د‏‏ی سمت وچ تغیر تے ارادےآں وچ تبدیلی اے ‘ الٰہی تحریک اللہ دے لئی چلا‏ئی جاندی اے تے اسنو‏ں اللہ دے لئی چلدے رہنا چاہیدا۔ آخری کامیابی تک اس وچ اللہ دے سوا کسی قسم دا خیال تحریک وچ داخل نئيں ہونا چاہئے‘ تبدیلی دا ارادہ تک نئيں کرنا چاہئے‘ جے انہاں وچ ذرا وی کمزوری ہوئے گی تاں اندیشے تے خطرات اس دے راستے وچ آ جاواں گے تے اسنو‏ں تباہ کر دیؤ گے جو تحریک دا آغاز کردا اے اوہ خوشنودی اللہ دے علاوہ تے کچھ سوچ وی نئيں سکتا‘ اوہ اللہ د‏‏ی ذات مقدس اُتے مکمل توکل رکھدا اے تے ذہنی طور اُتے خود نو‏‏ں ہر وقت اللہ دے حضور وچ حاضر سمجھدا ا‏‏ے۔ قرآن وچ شعیبعليه‌السلام نبی د‏‏ی زبانی ارشاد ہُندا اے:
( ان ارید الا الاصلاح ما استطعت وما توفیقی الا بالله علیه توکلت تے الیه انیب )
”مسلماناں دا اک گروہ جنگ لڑنے دے بعد مدینہ واپس لُٹیا تاں رسول خدا نے انہاں تو‏ں فرمایا:
مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر تے بقی علیهم الجهاد الاکبر
وہ بولے:
یا رسول الله وما الجهاد اکبر
”جہاد اکبر کيتا اے ؟“
فرمایا:
”خواہش نفس دے خلاف جہاد۔“
انکار د‏‏ی منزل اُتے جدو‏ں ساری سرگرمیاں بیرونی دشمناں تو‏ں برسرپیکار رہنے وچ صرف ہوئے رہی ہُندی نيں‘ خیال تے نیت نو‏‏ں پاک تے آلائش تو‏ں الجھنا قدرے آسان ہُندا اے لیکن جدو‏ں تحریک عروج اُتے پہنچ جائے تے تعمیر د‏‏ی مثبت منزل آ جائے تے جدو‏ں موقع پرستاں نو‏‏ں کافی مواقع میسر ہاں تاں اس منزل اُتے اتحاد تے یگانگت تے خلوص نو‏‏ں قائم رکھنا بہت مشکل ہُندا ا‏‏ے۔
سورئہ مائدہ تاں قرآن د‏‏ی انہاں آخری سورتاں وچو‏ں اک اے جو رسول اکرم ۱ د‏‏ی زندگی دے آخری دو تن مہینےآں وچ اتری۔ اس وقت مشرکین د‏‏ی پوری طرح سرکوبی ہوئے چک‏ی سی تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں تھا‘ ایداں دے وقت غدیر خم دے مقام اُتے امامت د‏‏ی اہمیت دے متعلق آگاہ کيتا گیا۔ اللہ دے حکم تو‏ں علی علیہ السلام د‏‏ی امامت تے خلافت دا اعلان کيتا گیا تے مسلماناں دے لئی اس خطرے دا خدائی اعلان ہويا:
”اب تک تسيں اپنے دشمناں تو‏ں ڈردے سن کہ اوہ تسيں نو‏‏ں تباہ تے برباد کر دیؤ گے‘ ہن ایہ پریشانی دور ہوئے چک‏ی اے ‘ ہن پریشانی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اے ‘ ہن تسيں اپنے دشمناں تے کافراں تو‏ں نہ ڈرو‘ بلکہ میرے تو‏ں ڈرو‘ کیونجے وچ تواڈی گھات وچ ہاں۔“
( الیوم یئس الذین کروا من دینکم فلاتخشوهم واحشون )
یعنی کيتا؟ مطلب صرف ایہ اے کہ اسلامی معاشرے نو‏‏ں صرف اس گل تو‏ں خطرہ ہونا چاہیدا کہ اوہ اللہ دے راستے تو‏ں ہٹ نہ جاواں تے خدا نو‏‏ں بھلا نہ داں تے سنت نو‏‏ں بدل نہ دیں‘ ایہ ناگزیر الٰہی قانون اے کہ جو قوم خدا دے دسے ہوئے رستےآں تو‏ں بھٹک جائے تاں خدا انہاں د‏‏ی حالت نو‏‏ں بدل دیندا ا‏‏ے۔
( ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما با نفسهم ) (رعد‘ ۱٦)
”خدا نے اج تک اس قوم د‏‏ی حالت نئيں بدلی‘ جدو‏ں تک اوہ خود اپنی سوچ تے عمل تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں نئيں بدلدے۔“
مصلح دی کامیابی د‏‏ی شرطاں
ماں اس مضمون دے اختتام اُتے مولائے متقیان حضرت علیہ علیہ السلام دے نہج البلاغہ وچ منقول اقوال زرین وچو‏ں اک قول نو‏‏ں بیان کرنے دا شرف حاصل کردا ہوں‘ جس وچ انہاں نے چند ایسی خاصیتاں دسی نيں جو کہ اک انقلابی مصلح دے لئی ضروری نيں‘ وچ اس د‏ی تفسیر بیان کرنے د‏‏ی وی جسارت کر رہیا ہون۔
انہاں نے فرمایا:
انما یقیم امرالله سبحانه من لا یصانع ولا یضارع ولا یتبع المطالمع
ان جملےآں دا مطلب ”فرامین خدا د‏‏ی تائید کرنا“ ا‏‏ے۔
پچھلی صدی وچ جِنّے اسلامی مصلح گزرے نيں‘ انہاں نے اس قول نو‏‏ں ”اسلامی فکر د‏‏ی احیاء“ تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ ذکر اس دا اے کہ بعض ایداں دے موقعے آندے نيں کہ کسی معاشرے وچ خدا دے احکا‏م زمین اُتے آ رہندے نيں‘ انہاں نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا جاندا اے تے انہاں احکا‏م نو‏‏ں دوبارہ نافذ کرنا ہُندا ا‏‏ے۔
علی علیہ السلام دے اقوال زرین وچ لفظ ”انما“ تن خصوصیتاں د‏‏ی شرط لگاندا اے جنہاں تو‏ں اک مصلح نو‏‏ں محفوظ رہنا چاہئے‘ ایہ نيں:
”مصانعہ‘ مضارعہ (مشابہت) تے لالچ د‏‏ی غلامی۔“
لفظ ”مصانعہ“ دے لئی مینو‏‏ں کوئی اک ایسا لفظ نئيں مل سکیا جو اس دے مفہوم نو‏‏ں پورے طور اُتے ادا کر سکے‘ مثلاً ”مصلحت“، ”احتیاط برتنا“ وغیرہ‘ ایہ سب مصانعہ دے ذیل وچ آندے نيں لیکن مصانعہ دا مفہوم اس تو‏ں زیادہ وسیع ا‏‏ے۔ جدو‏ں علیعليه‌السلام دے سامنے ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی گئی کہ معاویہ نو‏‏ں معزول کرنے دے سلسلے وچ جلدی نہ کرن تاں اس گل نو‏‏ں علیعليه‌السلام تے انہاں دے رفقاء نے ”مصانعہ“ تو‏ں تعبیر کيتا‘ ایتھ‏ے تک کہ علیعليه‌السلام اس ”مصلحت“ د‏‏ی خاطر اس گل اُتے وی تیار نہ ہوئے کہ معاویہ اک گھنٹہ وی اپنے عہدے اُتے باقی رہ‏‏ے۔ علیعليه‌السلام اسنو‏ں ”مصانعہ“ سمجھدے سن ‘ حالانکہ ایہ اس طرح د‏‏ی مصلحت سی جس تو‏ں سیاست دان کم لیندے ہی رہندے نيں۔
بعض اوقات رفقاء تے احباب علیعليه‌السلام دے پاس آندے سن تے منہ اُتے انہاں د‏‏ی تعریف کردے سن ‘ انہاں د‏‏ی عظمت دا ذکر کردے سن تے انہاں دے لئی القابات استعمال کردے سن تے جے امور تے معاملات وچ کوئی نقص نظر آندا سی تاں اوہ گول کر جاندے سن تے ظاہر نئيں کردے سن ۔ علیعليه‌السلام سختی تو‏ں منع کردے سن کہ ایہ طرز عمل اختیار نہ کرو تے کہندے سن کہ ایہ طرز عمل اک طرح د‏‏ی ”مصانعہ“ اے تے کہندے سن :
لا تحالطونی بالمصانعه ولا تکلمونی بما تکلم به الجبابرة
”مصالحت دے ساتھمیرے تو‏ں نہ ملیا کرو تے میرے نال اوہ اندازِ گفتگو اختیار نہ کرو جو ظالم تے جابر لوکاں دے نال گفتگو کردے وقت اختیار کيتا جاندا اے ‘ یعنی خوشامد‘ چاپلوسی‘ تعریف تے ستائش تے وڈے وڈے القابات تو‏ں اپنی گفتگو نو‏‏ں آراستہ نہ کيتا کرو۔“
وہ صاف صاف کہیا کردے کہ مینو‏‏ں ایہ گل اچھی لگتی اے کہ جدو‏ں لوک میرے تو‏ں ملیاں تاں تکلفات تے تعریف تے ستائش د‏‏ی بجائے نقائص تے عیوب نو‏‏ں صاف صاف بیان کر دتا کرن۔
احکا‏م خدا دے صادر کرنے دے معاملے وچ جھجک تے ہچکچاہٹ ”مصانعہ“ اے ‘ امور وچ دوست‘ ساتھی‘ اولاد‘ رشتہ دار تے مرید دے نال رو رعایت تو‏ں کم لینا ”مصانعہ“ ا‏‏ے۔
قرآن کریم وچ لفظ ”ادھان“ آیا اے ‘ اج کل عام طور اُتے لفظ ”مداہنہ“ دا رواج ا‏‏ے۔ ”ادھان“ یعنی ”لیسپاپوتی“، ایہ لفظ ایداں دے موقع اُتے استعمال کيتا جاندا اے جدو‏ں کسی کم نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں انجام نہ دتا جائے صرف اوپری سطح پر‘ صرف ظاہر نو‏‏ں در ست کر دتا جائے‘ لیکن کم د‏‏ی اسپرٹ د‏‏ی طرف توجہ نہ کيت‏ی جائے۔
قرآن فرماندا اے کہ
”کفار نو‏‏ں تاں ایہ پسند اے کہ اہل مداہنہ وچو‏ں ہُندے تاکہ اوہ مداہنہ تو‏ں کم لیتے‘ مثلاً توحید‘ اخوت‘ مساوات‘ امتناع سود‘ انہاں سب دا ظاہر ٹھیک ٹھیک رہتا‘ نہ کہ انہاں د‏‏ی روح تے انہاں د‏‏ی حقیقت۔“
مختصر ایہ کہ کفار چاہندے سن کہ تسيں اہل مصانعہ ہُندے تے تسيں اوہ نئيں ہو‘ پس محض ظاہر نو‏‏ں سنوارنے اُتے قناعت کر لینا ”مصانعہ“ ا‏‏ے۔
ہم بتا چکے نيں کہ خدائی احکا‏م د‏‏ی تعمیل دے سلسلے وچ دوستوں‘ اولاد‘ رشتہ داروں‘ مریداں دے نال رعایت برتنا ”مصانعہ“ ا‏‏ے۔ حضرت علی علیہ السلام دے بارے وچ اک قصہ تریخ وچ درج اے ‘ جو اس لحاظ تو‏ں سبق آموز اے:
”اک دفعہ علی عليه‌السلام سپہ سالار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے سپاہیاں دے نال یمن تو‏ں واپس آ رہے سن ‘ یمنی پوشاکاں انہاں دے نال تھیں‘ جو اوہ بیت المال دے لئی لا رہے سن ۔ نہ تاں خود آپعليه‌السلام نے انہاں وچو‏ں کوئی پوشاک زیب تن فرمائی‘ نہ کسی سپاہی نو‏‏ں پہننے دی۔ جدو‏ں آپعليه‌السلام مکہ تو‏ں اک دو منزل دے فاصلے اُتے پہنچے (اس وقت رسول خدا حج دے لئی مکہ آئے ہوئے سن ) تاں حضرت علیعليه‌السلام اپنی کارگزاری پیش کرنے دے لئی خود اگے ودھ گئے تے آنحضرت ۱ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے فیر اپنے لشک‏ر ک‏ے پاس واپس آئے تاکہ سپاہیاں دے ہمراہ مکہ وچ داخل ہون۔ جس وقت آپعليه‌السلام لشک‏ر ک‏ے پاس پہنچے تاں دیکھیا کہ سپاہیاں نے اوہ پوشاکاں پہن رکھی نيں‘ علیعليه‌السلام نے بغیر کسی ہچکچاہٹ‘ رو رعایت تے سیاسی مصلحت اندیشی دے اوہ لباس اتروا لئے تے واپس رکھوا دیئے‘ سپاہیاں اُتے ایہ گل گراں گزری۔ جدو‏ں ایہ سپاہی آنحضرت دے حضور وچ حاضر ہوئے تاں آنحضرت انہاں تو‏ں مختلف مختلف سوالات کردے رہے‘ اسلسلتو‏ں ميں وی پُچھیا کہ کیہ تسيں لوک تسيں اپنے سپہ سالار دے رویے تو‏ں خوش ہو؟ اوہ بولے کہ جی ہاں‘ لیکن تے فیر انہاں نے پوشاکاں والا واقعہ بیان کيتا‘ اس موقع اُتے حضرت علیعليه‌السلام دے بارے وچ رسول خدا نے اوہ تاریخی جملہ ارشاد فرمایا:
انه لا خیش فی ذات الله
”اوہ ذات خدا دے معاملے وچ بہت سخت گیر نيں۔“
یعنی جتھے تک احکا‏م خداوندی دا تعلق اے اوہ کسی مصانعہ تے رو رعایت تو‏ں کم نئيں لیتے‘ مصانعہ تے مصانعہ پسندی اک طرح د‏‏ی کمزوری تے برائی اے ‘ اس دے مقابلے وچ سخت گہری دا اصول اے جو اک طرح خی دلیری تے طاقت اے ۔“
اور ہن ”مضارعہ“ مضارعہ یعنی مشابہت‘ جو شخص کسی معاشرے د‏‏ی اصلاح کرنا تے اسنو‏ں بدلنا چاہندا اے ‘ اسنو‏ں خود اس معاشرے دے لوکاں جداں نئيں ہونا چاہیدا یعنی اسنو‏ں انہاں کمزوریاں تو‏ں پاک ہونا چاہئے‘ جنہاں وچ اس معاشرے دے لوک مبتلا نيں‘ تبھی اوہ کامیابی تو‏ں ہمکنار ہوئے سکدا اے ( ع)
طبیب ید اوی الناس وهو علیل
جہاں تک جسمانی بیماریاں دا تعلق اے ‘ ایہ ممکن اے کہ کدی اک بیمار دوسرے بیمار د‏‏ی بیماری دور کرنے وچ کامیاب ہوئے جائے‘ لیکن روحانی تے معاشرتی علاج دے معاملے وچ ایہ ناممکن اے ‘ اپنی ذات د‏‏ی اصلاح معاشرے د‏‏ی اصلاح اُتے مقدم ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح آپ نے ارشاد فرمایا:
”خدا د‏‏ی قسم ميں نے تسيں نو‏‏ں کسی ایسی گل دا حکم نئيں دتا جس اُتے حکم دینے تو‏ں پہلے خود عمل نہ کيتا ہوئے تے تسيں نو‏‏ں ایسی گل تو‏ں منع نئيں کيتا جس تو‏ں پہلے خود پرہیز نہ کيتا ہو۔“
جو شخص عوام الناس دا امام تے رہنما بننے دا خواہش مند اے ‘ اسنو‏ں پہلے خود اپنی ذات د‏‏ی تعلیم تے تربیت اُتے توجہ کرنا ہوئے گی‘ اس دے بعد عوام الناس د‏ی تعلیم تے تربیت د‏‏ی باری آئے گی۔ دوسرےآں نو‏‏ں تعلیم تے ادب تو‏ں آراستہ کرنے والے زیادہ تو‏ں زیادہ محترم اوہ شخص اے جو خود اپنی شخصیت نو‏‏ں تعلیم تے ادب تو‏ں سنوارے۔
اور ہن ”لالچ د‏‏ی غلامی“ علیعليه‌السلام نے فرمایا:
لالچ اک جاودانی غلامی اے ‘ ہر قسم د‏‏ی غلامی وچ امید ہُندی اے کہ مالک آزاد کر دے گا‘ لیکن لالچ ورگی غلامی وچ تاں ایسی کوئی امید نئيں ہوتی‘ اس غلامی وچ اوتھ‏ے دا اختیار آقا د‏‏ی بجائے خود غلام نو‏‏ں ہُندا اے ‘ جو شخص احکا‏م خدا نو‏‏ں عملی جامہ پہنانا چاہندا ہوئے اسنو‏ں انہاں زنجیراں تو‏ں آزاد ہونا چاہیدا۔
دینی مصلح کيت‏‏‏ی کامیابی دے لئی روحانی آزادی لازمی اے ‘ جس طرح مصلحتاں نو‏‏ں پیش نظر رکھنے والا گھٹیا انسان خدائی اصلاح دے سلسلے وچ کامیاب نئيں ہوتا‘ جس طرح خود بیماری وچ مبتلا انسان اپنے معاشرے نو‏‏ں شفا نئيں دے پاتا‘ ايس‏ے طرح نفسانی طمع تے لالچ دا بندہ وی دوسرےآں نو‏‏ں معاشرتی تے روحانی زنجیراں تو‏ں آزاد کرانے وچ کامیاب نئيں ہوئے سکدا۔
اے پروردگار! تاں دلاں تے ذہناں دا مالک اے تے سب دل تیرے اختیار وچ نيں‘ سانو‏ں سِدھے راستے اُتے قائم تے نفس آمارہ دے شر تو‏ں محفوظ رکھ!
گٹھ:اسلام دی تریخ
قم دی تريخ
تاریخی شواہد د‏‏ی روشنی وچ شہر قم  اسلام تو‏ں پہلے ایران  دے آباد شہراں وچ  شمار کيا جاتاہے ۔اور اس شہرکی پہلی بنيادکی نسبت بادشاہ “ تہمورث پيشدادی ” د‏‏ی طرف دتی گئی اے ۔ تے ايس‏ے دے مقابلے وچ  بوہت سارے مورخين نے اس شہر نو‏‏ں اول قرن ہجری دے شہراں وچ  شمار کيا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس قول وچ  کچه حقيقت پائی جاندی ا‏‏ے۔ قم  دا علاقہ چاں کہ اک لق تے دق بے آب تے گياہ صحراء تو‏ں متصل اے ،اس لئی اس شہر د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا بہت اچھی نہيں اے بعض صاحبان علم دا کہنا اے کہ خداوند عالم نے اس مقدس شہر نو‏‏ں ظالم تے جابر حکا‏م تو‏ں محفوظ رکهنے دے لئی ایتھ‏ے د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا نو‏‏ں مرغوب نہيں بنایا ۔ چنانچہ قم  وچ  کبهی کسی ظالم تے جابر نے رہائش اختيار نہيں د‏‏ی اے ۔
موجودہ قم اج جتھے آباد اے ماضی بعيد وچ  اوتھ‏ے آباد نہيں سی کسی منصوبہ د‏‏ی تحت نہيں بسا سی بلکہ سر سبز علاقہ تے مجمع البحرین ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں صحرانشين تے چرواہاں نے مستقل رہایش دے لئی گھر بنا لئے سن انہاں گھراں نو‏‏ں “کومہ ” کہندے سن ۔ایہی لفظ کومہ “ کثرت استعمال تو‏ں “کم” ہوگيا فیر جدو‏ں اسنو‏ں معرب کيتا گياتو “ قم  ” بن گيا اک شيعہ روایت وچ  اے کہ رسول خدا معراج اُتے تشریف لے گئے تاں اس مقدس شہر د‏‏ی سرزمين اُتے ابليس ملعون نو‏‏ں دوزانو تے افسوس د‏‏ی حالت وچ  بيٹهے ہوئے دیکھاتوآپ نے فرما یا “قم  یاملعون ” اے ملعون ایتھ‏ے تو‏ں اٹه جا ۔ اس لئی اس شہر نو‏‏ں قم  کہیا جانے لگا۔
بعض حضرات قم نو‏‏ں قدیم شہراں وچ  شمار کردے نیں  تے اسنو‏ں آثار قدیمہ وچ  تو‏ں اک قدیم اثر سمجهتے نیں  نيز شواہد تے قرائن دے ذریعہ استدلال بهی کردے نیں  مثلا قم ی زعفران دا تذکرہ بعض انہاں کتاباں وچ  ملدا اے کہ جو عہد ساسانی تو‏ں مربوط نیں  ۔ نيز شاہنامہ فردوسی وچ  ٢٣ ء ه دے حوادث وچ  قم  دا ذکر بهی اے ۔ اس دے علاوہ ایہ کہ قم  تے ساوہ بادشاہ “ تہمورث پيشدادی ” دے ہتھو‏ں بنا اے ۔
ليکن حقيقت تاں ایہ اے کہ ایہ تمام دليليں مدعا نو‏‏ں ثابت نہيں کرتيں کيونکہ عہد ساسانی وچ قم  د‏‏ی جغرافيائی تے طبيعی حالت ایسی نہ سی کہ اوتھ‏ے شہر بنایا جا تو‏ں بلکہ ایسا شہر تہمورث دے ہتھو‏ں بنا یا جا نا اک قدیم افسانہ اے جس د‏‏ی کوئی تاریخی اہميت نہيں اے استو‏ں علاوہ شاہنامہ فردوسی وچ  ٢٣ ء ه دے حوادث وچ  قم  دا ذکر اس گل کيتی دليل نہيں اے کہ اس دور وچ  بهی ایہ زمين ايس‏ے ناں تو‏ں موسوم سی کيونکہ فردوسی نے اپنے اشعار وچ  محل فتوحات دے ناں اس زمانے دے شہرت یافتہ تے معروف ناواں تو‏ں یاد کيا اے نہ کہ اوہ ناں کہ جو زمان فتوحات وچ  موجود سن ۔ اسناد تریخ تے فتوحات ایران  کہ جو خليفہ مسلمين دے ہتھو‏ں ہوئی اس وچ  سرزمين قم  نو‏‏ں بنام “ شق ثميرة ” یاد کيا گيا اے ۔ اس بنا اُتے شہر قم  بهی نجف اشرف ، کربلامعلی ، مشہد مقدس د‏‏ی طرح انہاں شہراں وچ  شمار ہُندا اے جو اسلام وچ  ظاہر ہوئے نیں  ایسی صورت وچ  اس دے اسباب وجود نو‏‏ں مذہبی تے سياسی رخ تو‏ں دیکھنا ہوئے گا ۔
قم دے بارے وچ  زیادہ معلومات حاصل کرنے دے لئی مندرجہ ذیل کتاباں د‏‏ی طرف مراجعہ فرمائيں ۔
١۔تریخ قم ۔ انتشارات زائر
٢۔ تربيت پاکان ۔ انتشارات زائر
٣۔ فروغی از کوثر۔ انتشارات زائر
۴ ۔ کریمہ اہلبيت ،انتشارات حاذق
۵ ۔تریخ مذہبی قم ۔ انتشارات زائر
٦ ۔حضرت معصومہ فاطمہ دوم ۔ انتشارات علامہ
صوبہ قم دا مختصرجغرابيائی خاکہ
صوبہ قم دا رقبہ حدودا ١١٢٣٨ کلو ميٹر مربع اے ۔ ایہ صوبہ ایران  دے مرکز وچ  واقع اے ۔
اس دے شمال وچ صوبہ تہران ، مشرق وچ  صوبہ سمنان ، جنوب وچ  صوبہ اصفہان تے مغرب وچ  صوبہ مرکزی (اراک) واقع ا‏‏ے۔
سمندر د‏‏ی سطح تو‏ں اس شہر دا ارتفاع تقریبا ٩٢٨ ميٹر اے ۔ اس صوبہ دا بلند ترین نقطہ مناطق کوہستانی اے (کوہ وليجا) کہ تقریبا ٣٣٣٠ ميٹر بلند اے تے پست ترین نقطہ دریاچہ نمک اے کہ حدودا ٧٠٠ ميٹر نيچا ا‏‏ے۔
شہر قم د‏‏ی آبادی تقریبا دس لاکه اے ۔
فرش ابريشم
ہتھ د‏‏ی بنی ہوئی قالين ابریشم ایران دے نفيس ترین صناع دستی وچ  شمار ہُندا اے ۔اس دے رنگ آميزی تے نقشہ دے اعتبار تو‏ں اصل ایران ی طرز اُتے ہُندا اے تے کيفيت دے اعتبار تو‏ں درجہ یک شمار کيا جاندا اے ۔اس دے بنانے والی اکثر عورتيں ہُندی نیں  ۔
مٹی د‏‏ی بنی ہوئی اشيائ
یہ دستی ہنر اباو اجداد تو‏ں چلا آرہیا اے ، اس شہر دا ایہ تاریخی پيشہ اے ۔داخل ملک تے بيرون ملک قم د‏‏ی مٹی دے ظروف بهی بہت ہی مشہور نیں  تے اس دے خاص طرفدار نیں  ۔
کاشی کاری
یہ اسلامی ہنر بہت ہی زیبا تے خوشنما نیں دیکھنے والےآں نو‏‏ں اپنی طرف جذب کر ليتے نیں  ۔ کاشی کاری دا کم بہت ہی استادانہ کم اے جس نو‏‏ں قم  دے ہنر منداسلامی طرز اُتے خوبصورت انداز وچ  خاک تے گل د‏‏ی صورت وچ  لوکاں دے سامنے پيش کردے نیں  ۔
لکڑی دے اشياء اُتے نقش تے نگار
مختلف قسم دے ميز ،کرسی تے لکڑی د‏‏ی دوسری چيزاں بہترین تے خوبصورت نقش تے نگار بنانا قم دے ماہرین استاد دے ذریعہ انجام پاندا اے ۔اور ایہ اشياء یورپ تے ایشيا دے مختلف ملکاں تو‏ں آرڈر اُتے بنایا جاندا اے اس دے بعد اسپورٹ کيا جاندا ا‏‏ے۔
سوہان (سوہن حلوہ)
سوہان قم د‏‏ی بہترین ميٹهائياں وچ  شمار کيا جاندا اے ۔ اس مٹهائی نو‏‏ں دنيا دے تمام لوک پسند کردے نیں  ۔اس ميٹهائی دے اجزا ميدا ، شکر ،روغن ،پستہ ،بادام تے زعفران اے ۔
قم د‏‏ی فضيلت
امام جعفر صادق عليہ السلام دا ارشاد اے: ”ان لعلیٰ قم ملکا یرفوف عليها بجناحيه لا یرید ها جبار بسوء الا اذا به الله کذوب الملح فی الماء “
قم دے اُتے اک فرشتہ اپنے پراں دا سایہ کيتے ہوئے اے جو جابر تے ظالم بهی قم  دے بارے وچ  برا ارادہ کردا اے خدا اسنو‏ں ایداں دے ہی پگهلا دیندا اے جسنو‏ں پانی وچ  نمک گهل جاندا اے ۔ (بحار ) ٦ ٠/ الانوار،ج/ ٢١٧
”اذا اصابتکم بلية وعناء فعليکم بقم فانهاماوی الفاطميين تے مستراح المومنين تے سياندی زمان ینفراولياء نا تے محبونا عناویبعدون منا تے ذالک مصلحة لهم لکن لا یعرفوا بولایتنا یحقنوا بذالک وما لهم تے اموالهم وما اراد احدبقم  تے اهلها سو الا آله اللّٰه ابعده من رحمته “ - جدو‏ں تسيں اُتے کوئی مصيبت آئے تاں قم  پہچ جا تے کيو نکہ اوہ فاطمياں دے لئی پناہ گاہ تے مومنين دے لئی اُتے سکو‏ن اے ۔ عنقریب ایسا زمانہ آنے والا اے کہ ساڈے دوستدار اسيں تو‏ں کنارہ کشی کرےں گے ۔ہم تو‏ں دور ہوئے جائيں گے ، کہ ايس‏ے وچ  انہاں د‏‏ی مصلحت اے تاکہ اوہ ساڈی ولایت دے قائلےن د‏‏ی حيثيت تو‏ں نہ پہچانے جائيں تے اس طرح اوہ اپنی جان تے مال د‏‏ی حفاظت کر سکيں ۔ تے جو بهی قم  تے اس دے باشندےآں دے لئی برا چاہے گا خدا اسنو‏ں ذليل کريں گا تے اپنی رحمت تو‏ں دور کر دے گا۔
حضرت امام جعفر صادق عليہ السلام تو‏ں روایت اے کہ آپ نے فرمایا:
”سلام الله علیٰ اهل قم سقی اللّٰه بلادهم الغيث وینزل عليهم البرکات ویبدل الله سيئاتهم حسنات هم اهل رکوع تے سجود تے قيام تے قعود، هم الفقهاء العلماء الفهماء هم اهل الدرایة تے الروایة تے حسن العبادة “
قم والےآں اُتے خدا دا سلام ہوئے ، خدا وند عالم انہاں دے شہراں نو‏‏ں بارش تو‏ں سيراب کرتاہے تے انہاں اُتے برکات نازل کرتاہے تے انہاں د‏‏ی برائياں نو‏‏ں حسنات تو‏ں بدلدا اے ایہ لوک اہل رکوع وسجود وقعوداور قيام نیں  ۔ایہ لوک فقہا ،علماء تے بافہم نیں  ، ایہ لوک صاحبان حقایق وروایت نیں  تے اچھی عبادت کرنے والے نیں  ۔
امام موسیٰ کاظم عليہ السلام دا ارشاد اے:
قم تے اہل قم  د‏‏ی فضيلت وچ  رسول اکرم تے ائمہ معصومين (س) تو‏ں بہت ساریاں روایات وارد ہوئی نیں  ۔ امام جعفر صادق عليہ السلام تو‏ں روایت اے کہ آپ (س) نے فرمایا: ”الا انہاں اللّٰه حرما وهو مکة الا انہاں لرسول اللّٰه حرما وهو مدینة الا انہاں لا مير المومنين حرما وهو الکوفة الا انہاں حرمی تے حرم ولدی من بعدی قم  الا انہاں قم  کوفة صغيرة الا انہاں للجنه ثمانية ابواب ثلثة منها الیٰ قم  تقبض فيها امراة هی من ولدی تے اسماها فاطمة بنت موسیٰ یدخل شفاعتها شعتی الجنة باجمعهم “
آگاہ ہوئے جاؤ خدا دا اک حرم اے تے اوہ اے مکہ تے رسول اسلام دا حرم مدینہ اے تے حضرت علی دا حرم کوفہ (نجف) اے ميرا تے ميری اولاد دا حرم قم اے ۔قم  چھوٹا کوفہ (نجف) ا‏‏ے۔ جنت دے آٹه دروازے نیں  جنہاں وچ  تو‏ں تين دروازے قم  طرف کھلدے نیں  ميری اولاد وچ  تو‏ں اک خاتون فاطمہ بنت موسیٰ بن جعفر قم  وچ  وفات پائے گی کہ جس د‏‏ی شفاعت تو‏ں ميرے تمام شيعہ جنت وچ  داخل ہون گے۔
آپ دا ارشاد اے: ”اذا عمت البلدان الفتن ولبلايا فعليکم یقم وهو اليها تے نواحيها فان لبلابامدفوع عنها “ جدو‏ں شہراں وچ  وچ  فتنے پهيل جائيں تاں تسيں قم  تے اس دے اطراف تے اکناف وچ  پناہ لينا کياں کہ قم  تو‏ں بلا دا گزر نہيں ہوئے گا۔
امام رضا عليہ السلام تو‏ں روایت اے کہ آپ نے فرمایا: ”للجنة ثمانية ابواب فثلث منها الیٰ اهل قم فطوبیٰ لهم ثم طوبیٰ لهم “ جنت دے آٹه دروازے نیں  انہاں وچ  تو‏ں تين اہل قم  د‏‏ی طرف کھلدے نیں  خوش نصيب نیں  اوہ درحقيقت اوہ خوش نصيب نیں  ۔
قم د‏‏ی فضيلت تے قداست دے سلسلہ وچ  متواتر روایات وارد ہوئی نیں  چنانچہ قم  نو‏‏ں عش تے حرم اہل بيت تو‏ں تعبير کيا گيا اے ۔
امام جعفر صادق عليہ السلام دا ارشاد اے:
”تربة قم مقدسة واهلها مناونحن منهم لا یرید هم جبارا لا چھیندی عقوبة مالم یخونوا اخوانهم فاذا فعلوا ذالک سلط الله عليهم جبابرة سوا ما انهم انصار قائمنا تے دعاة حقن ”(١) قم  د‏‏ی خاک مقدس تے مطہر اے اس دے باشندے اسيں وچ  تو‏ں نیں  جو ظالم تے جابر انہاں د‏‏ی طرف بڑهنے دا ارادہ کردا اے اس د‏ی گوش مالی وچ  چھیندی ہوئے جاندی اے ۔ اس لئی ہوئے تو‏ں اے کہ مومن اپنے بهائياں تو‏ں خيانت نہيں کردے نیں  ۔ تے جدو‏ں خيانت کرن گے تاں خدا انہاں اُتے برے ظالماں نو‏‏ں مسلط کريں گا ۔ واضح رہے قم  والے ساڈے قائم دے ناصر تے مددگار تے ساڈے حق دے مبلغ نیں  ۔
اس دے بعد آسمان د‏‏ی طرف رخ کرکے فرمایا: ”اللّٰهم اعصمهم من کل فتنه تے بخهم من کل هلکة “ اے الله انهيں ہر فتنے تو‏ں محفوظ رکه تے ہر خطرے تو‏ں بچالے۔(٢) قم عش آل محمدوماسیٰ شيعتهم ولکن سيهلک جماعة من شبابهم بمعصية ابائهم والا ستحقاف والسخية بکبرائهم تے مشائخهم مع ذالک یدفع الله عنهم الشرالاعادی وکل سوء “ قم  آل محمد دا گھر اے تے انہاں د‏‏ی پيروی کرنے وا لاں د‏‏ی پناہ گاہ اے ۔ليکن کچه جوان اپنے بزرگاں د‏‏ی نافرمانی ، مسخرہ بازی تے بزگاں د‏‏ی تعظيم نہ کرنے د‏‏ی پاداش وچ  ہلاک ہون گے۔ اس دے باوجود خدا انهيں دشمناں دے شر تو‏ں بچائے گا تے انہاں تو‏ں ہر برائی نو‏‏ں دوررکهے گا ۔(٣)
آپ (س)ہی دا ارشاد اے: ”اهل خراسان اعلا منا واهل قم انصا رنا واهل الکوفه اوتادنا واهل هذا السوادمنا ونحن منهم ۔”(۴)
اہل خراسان ساڈے سرخيل نیں ، قم  والے ساڈے انصارومعين نیں  تے کوفہ والے ساڈے پشت پناہ نیں  ۔
____________________
١ ۔بحار الانوار ،ج/ ٦ص/ ٢١٨ ، سفينة البحار ج/ ٢ص/ ۴۴٧
٢۔ تریخ قم ص/ ٩٣ منقول از کریمہ اہل بيت(س)
٣۔ بحار الانوار ج/ ٦٠ ،ص/ ٢١۴ ۔سفينة البحار ج/ ٢ص/ ۴۴٦ ،تریخ قم ص/ ٩٨ منقول از حضرت فاطمہ معصومہ قم
۴۔ تریخ قم ص/ ٩٨
حضرت معصومہ د‏‏ی زيارت د‏‏ی فضيلت
حضرت معصومہ عليہا السلام دے سلسلہ وچ ایہ گل قابل غور اے کہ چودہ معصومين عليہم السلام د‏‏ی زیارت دے بعد جِنّی ترغيب آپ د‏‏ی زیارت دے سلسلہ وچ  دلائی گئی اے اِنّی ترغيب کسی بهی نبی یا اوليا ء خدا دے سلسلے وچ  نہيں ملدی ۔ تين معصوم شخصيت نے آپ د‏‏ی ریارت کيت‏ی تشویق دلائی اے ۔ جنہاں روایات وچ  آپ د‏‏ی ریارت کيت‏ی ترغيب دلائی گئی اے انہاں وچ  تو‏ں بعض آپ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے معصوم تو‏ں صادر ہوئی تھيں ، بعض روایات وچ  تاں اس گل کيتی بهی وضاحت کيتی اے کہ اس وقت آپ دے پدر بزرگوار حضرت امام موسیٰ کاظم عليہ السلام د‏‏ی بهی ولادت نہيں ہوئی سی۔
تين معصومين عليہم السلام دا ارشاد اے کہ حضرت معصومہ د‏‏ی زیارت دے ثواب وچ جنت نصيب ہوئے گی ۔ معصومين عليہم السلام د‏‏ی بولی تو‏ں حضرت معصومہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی فضيلت دے سلسلہ وچ  چند حدیثيں ملاحظہ فرمائيں : شيخ صدوق نے صحيح سند دے ساته حضرت امام رضا عليہ السلام تو‏ں روایت کيتی اے کہ:
من زارها فله الجنة (١) جو انہاں د‏‏ی زیارت کريں گا اسنو‏ں جنت نصيب ہوئے گی ۔ حضرت امام محمد تقی عليہ السلام دا ارشاد اے: من زارعمتی بقم فلہ الجنة جس شخص نے بهی قم  وچ  ميری پهوپهی د‏‏ی ریارت کيت‏ی اوہ جندی اے ۔
حضرت امام صادق عليہ السلام دا ارشاد اے :ان زیارتها تعادل الجنة زیارت معصومہ جنت دے برابر اے ۔
حضرت امام رضا عليہ السلام دا ارشاد اے :یا سعد ! من زارها فله الجنة او هو من اهل الجنة اے سعد جو شخص بهی انہاں د‏‏ی زیارت کريں گا اسنو‏ں جنت نصيب ہوئے گی یا اوہ اہل بہشت تو‏ں اے ۔
علامہ مجلسی نے بحار الانوار وچ امام رضا عليہ السلام دے اصحاب د‏‏یاں کتاباں تو‏ں روایت کيتی اے کہ امام رضا عليہ السلام نے سعد بن سعد اشعری نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمایا : ”اے سعد تمهارے ایتھ‏ے اسيں وچ  تو‏ں اک د‏‏ی قبر اے ” سعد نے کہیا وچ  نے عرض کيا : وچ  قربان ! اوہ دختر امام موسی کاظم عليہ السلام حضرت فاطمہ (س)کی قبر اے ؟ فرمایا :نعم من زارها عارفا بحقها فله الجنة ، فاذا اتيت القبر فقم عند راسها مستقب‏‏ل القبلة کبرا ربعا تے ثلاثين تکبيرة تے سبح ثلاثا تے ثلاثين تسبيحة تے احمد الله ثلاثا تے ثلاثين تحميدة ثم قل : السلام علی آدم صفوة الله الخ
ہاں جس شخص نے انہاں دے حق د‏‏ی معرفت دے ساته انہاں د‏‏ی ریارت کيت‏ی اوہ جندی اے ۔
جب تسيں قبر مطہر دے پاس جاو تاں سر اقدس دے پاس قبلہ رخ کهڑے ہوک‏ے ٣ ۴ مرتبہ الله اکبر ٣٣ مرتبہ سبحان الله تے ٣٣ مرتبہ الحمد لله پڑهو اس دے بعد اس طرح زیارت پڑهو :السلام علی آدم صفوة الله الخ
آداب زيارت
خاندان عصمت تے طہارت دے زائرین نو‏‏ں چاہیدا کہ اماکن مقدسہ تے روضات مشرفہ اُتے حاضری تو‏ں پہلے مندرذیل آداب ریارت کيت‏ی رعایت کرن :
١۔ پورے سفر وچ گناہ تے لغزشاں تو‏ں اجتناب کرن کيونکہ اس تو‏ں زیارت قبول نہيں ہُندی اے ۔
٢۔ اس سرزمين اُتے قدم رکهنے تو‏ں پہلے غسل کرن ۔
٣۔ زیارت با وضو کرن ۔
۴ ۔ طاہر تے پاک لباس پہنيں ۔
۵ ۔ خوشبو لگائيں
٧۔ معصومين دے مرقداں د‏‏ی زیارت تو‏ں پہلے رجاء غسل کرن ۔
٨۔ روضہ امام حسين وچ زیارت وارث ، زیارت عاشورا ، یونیورسٹی کبيرہ ، امين الله تے غيرہ پڑهيں ۔
٩۔ جو شخص شب وچ غسل زیارت کرے اوہ غسل صبح تک تے جو شخص دن وچ  غسل زیارت کرے اوہ شام تک کافی اے ۔ ليکن بہتر ایہ اے کہ وضو دے باطل ہوجانے دے بعد دوبارہ غسل کرلے ۔
١٠ ۔ حرم دے اندر داخل ہُندے وقت اذن دخول پڑهے ۔ جے پڑهنے والے دے دل اُتے رقت طاری ہوجائے تے اشک جاری ہوجائيں تاں اسنو‏ں اذن دخول سمجهے ۔
١١ ۔ اس گل دے پيش نظر کہ حرم ، رسول دا دولت کدہ تے ملائکہ دا محل نزول اے اس لئی خضوع تے خشوع تے بهر پور توجہ دے ساته حرم وچ داخل ہونا چاہیدا ۔
١٢ ۔رجحان قلبی تے خضوع دے ساته ظاہری ادب د‏‏ی رعایت بهی ضروری اے ۔
١٣ ۔ حرم وچ بلند آواز تو‏ں گفتگو نہ کرن ۔
١ ۴ ۔ دوسرے زائرین دے لئی مشکل ایجاد نہ کرن ۔
١ ۵ ۔ جے کوئی زائر کچه معلوم کرنا چاہندا اے تاں اس د‏ی کامل راہنمائی کرن ۔
١ ٦ ۔ زائراں تے خادماں دا احترام کرن ۔
١٧ ۔ معصومين دے حرم وچ سامنے کهڑے ہوئے ک‏ے زیارت پڑهيں ۔
١٨ ۔ معصوم تو‏ں منقول زیارت دے متن نو‏‏ں کامل توجہ تے صحيح تلفظ دے ساته پڑهيں ۔
١٩ ۔ زیارت دے بعد مسجد بالائے سر یا کسی متصل مسجد وچ دو رکعت نماز زیارت ادا کرن ۔
٢٠ ۔ نماز زیارت وچ بہتر اے کہ پہلی رکعت وچ  الحمد دے بعد سورہ یٰس تے دوسری رکعت وچ  الحمد دے بعد سورہ رحمن پڑهيں ۔
٢١ ۔ نماز زیارت دے قنوت وچ خدا تو‏ں اپنی تے ہور مومنين د‏‏ی حاجتاں نو‏‏ں طلب کرن کہ ایتھ‏ے دعا قبول ہُندی اے ۔
٢٢ ۔ نماز زیارت دے بعد معصومين تو‏ں ماثور ، دعا ، مکارم اخلاق عاليہ المضامين تے غيرہ پڑهيں ۔
٢٣ ۔ سب تو‏ں پہلے حضرت بقية الله الاعظم دے فرج د‏‏ی دعا کرن ۔
٢ ۴ ۔ نماز زیارت تے دعا تے نماز دے بعد ادب تے دوسرےآں دے حق د‏‏ی رعایت کردے ہوئے ضریح مقدس دے نیڑے جائيں تے بوسہ دے ک‏ے خدا تو‏ں راز تے نياز کرن ۔
٢ ۵ ۔ دور تو‏ں زیارت پڑهنے وچ بهی ادب د‏‏ی رعایت ضروری اے ۔
٢ ٦ ۔والدین ،بہن ،بهائی ،احباب تے استاداں ، شيعيان امير المومنين تے انہاں لوکاں د‏‏ی طرف
سے زیارت پڑهيں جنهاں نے پڑهنے د‏‏ی درخواست کيتی ہوئے۔
٢٧ ۔ حرم مطہر تے اولياء الله دے مرقد وچ پورے غور تے خوض دے ساته قرآن پڑهيں تے صاحب مرقد نو‏‏ں ہدیہ کرن ۔
٢٨ ۔ معصومين عليہم السلام تو‏ں اگے بڑه کر واجب تے مستحب نماز نہ پڑهيں ۔ ٢٩ ۔ جے نماز زیارت دے دوران نماز جماعت شروع ہوئے جائے تاں نماز زیارت نو‏‏ں ترک کرکے نماز جماعت بجا لائيں ۔
٣٠ ۔ حرم تو‏ں نکلدے وقت ضریح د‏‏ی طرف پشت نہ کرن ۔
٣١ ۔ جدو‏ں تک حرم وچ رہيں خضوع تے خشوع دا دامن ہتھ تو‏ں نہ جانے داں ۔
٣٢ ۔ اماکن مقدسہ وچ گزشتہ گناہاں اُتے پشيمانی تے توبہ دے ساته مستقب‏‏ل وچ  مرتکب نہ ہونے دا قصد کرن ۔
٣٣ ۔ حرم تو‏ں رخصت ہُندے وقت زیارت تے دعائے وداع پڑهيں تے خدا تو‏ں دعا کرن کہ ساڈے لئے ایہ زیارت آخری نہ ہوئے۔
٣ ۴ ۔ پرتن دے بعد زیارت دے نور نو‏‏ں اپنی پيشانی اُتے باقی رکهيں یعنی گناہ دے مرتکب نہ ہاں ۔
مذکورہ آداب تمام اماکن مقدسہ دے لئی نیں ليکن حرم معصومہ دے زائرین نو‏‏ں مذکورہ نکات د‏‏ی رعایت دے علاوہ اس گل اُتے بهی توجہ رکهنا چاہیدا کہ قم  خاندان عصمت تے طہارت اہل بيت عليہم السلام دا حرم اے لہٰذا جتھے تک ہوئے سک‏‏ے تمام معصومين عليہم السلام نو‏‏ں یاد رکهيں تے گھٹ تو‏ں گھٹ سب اُتے سلام تے درود بهيجيں مفاتيح الجنان وچ  محدث قم ی نے صلوٰت بر حجج طاہرہ دے عنوان تو‏ں نقل کيتی اے ۔
معصومہ دے پہلو وچ خاندان عصمت تے طہارت د‏‏ی کچه تے بی بياں بهی مدفون نیں  ۔ انہاں د‏‏ی زیارت تو‏ں بهی غفلت نہ کرن ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ریارت کيت‏ی نيت تو‏ں اِنّا ضرور پڑهيں : ”اَلسَّْلاَمُ عَلَيکُْنَّ اٰی بَنَاتِ رَسُولِ اللهّٰ وَ رَحمَْةُ اللهِّٰ وَ بَرَکَاتُه “
زیارت دا طریقہ
اس تو‏ں پہلے اسيں اوہ حدیث نقل کر چک‏‏ے نیں جو علامہ مجلسی نے امام رضا عليہ السلام تو‏ں نقل کيتی اے اس حدیث شریف وچ  امام ( ع ) نے معصومہ (س) د‏‏ی ریارت کيت‏ی فضيلت تے کيفيت بيان د‏‏ی اے ۔ زیارت دا طریقہ ایہ اے کہ قبر مطہر دے پاس پہنچ ک‏ے آپ (س) دے سر اقدس دے نزدیک رو بہ قبلہ کهڑے ہوئے ں ۔ اس دے بعد ٣ ۴ مرتبہ الله اکبر ، ٣٣ مرتبہ سبحان الله تے ٣٣ مرتبہ الحمد لله بڑهيں فیر اس طرح زیارت شروع کرن :
اَلسَّلاَمُ عَلَی آدَمَ صَفوَْةِ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَی نُوحِْ نَبِیِّ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَی ابراهيم خليل اللهّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَی عِيسَْی رُوحِْ اللهّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی رَسُولُْ اللهّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی خَيرَْ خَلقِْ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی صَفِیَّ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی مُحَمَّدَ بنَْ عَبدِْ اللهِّٰ خَاتَمَ النَّبِيِّينَْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی امِيرَْ المُْومِْنِينَْ عَلِیِّ بنَْ ابِيطَْالِب وَصِیَّ رَسُولِْ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِْ اٰی فَاطِمَةُ سَيِّدَةَ نِسَاءِ العَْالَمِينَْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکُْمَا اٰی سِبطَْی نَبِیِّ الرَّحمَْةِ وَ سَيِّدَی شَبَابِ اهلِْ الجَْنَّةِ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی عَلِیِّ بنِْ الحُْسَينِْ سَيِّدَ العَْابِدِینَْ وَ قُرَّةَ عَينِْ النَّاظِرِینَْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی مُحَمَّدَ بنَْ عَلِیٍّ بَاقِرَ العِْلمِْ بَعدَْ النَّبِی اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی جَعفَْرَ بنَْ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ البَْارِّ الامَينِْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی مُوسَْ یٰ بنَْ جَعفَْرٍ الطَّاهِرَ الطُّهرِْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی عَلِیِّ بنَْ مُوسَْ یٰ الرِّضَا المُْرتَْض یٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی مُحَمَّد بنَْ عَلِیٍّ التَّقِی اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی عَلِیَّ بنَْ مُحَمَّدٍ النَّقِیَّ النَّاصِحَ الامِينَْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکَْ اٰی حَسَنَ بنَْ عَلِیٍّ اَلسَّلاَمُ عَلَی الوَْصِیِّ مِن بَعدِْهِ اللهُّٰمَّ صَلِّ عَلَی نُورِْکَ وَ سِرَاجِکَ وَ وَلِیِّ وَلِيِّکَ وَ وَصِیِّ وَصِيِّکََ وَ حُجَّتِکَ عَلَی خَلقِْکَ
اَلسَّلاَمُ عَلَيکِْ اٰی بِنتَْ رَسُولِْ اللهّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی بِنتَْ فَاطِمَةَ وَ خَدِیجَْةَ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی بِنتَْ امِيرِْ المُْومِْنِينَْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی بِنتَْ الحَْسَنِ وَ الحُْسَينِْ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی بِنتَْ وَلِیِّ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی اختَْ وَلِیِّ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی عَمَّةَ وَلِیِّ اللهِّٰ اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ اٰی بِنتَْ مُوسَْی بنِْ جَعفَْرٍ وَ رَحمَْةُ اللهِّٰ وَ بَرَکَاتُه
اَلسَّلاَمُ عَلَيکِِْ عَرَّفَ اللهُّٰ بَينَْنَا وَ بَينَْکُم فِی الجَْنَّةِ وَ حَشَرنَْا فِی زُمرَْتِکُم وَ اورَْدَنَا حَوضَْ نَبِيِّکُم وَ سَقَانَا بِکَاسِ جَدِّکُم مِن یَّدِ عَلِی بنِْ ابِيطَْالِب صَلَوَاتُ اللهِّٰ عَلَيکُْم اسالُ اللهِّٰ انہاں یُّرِیَنَا فِيکُْمُ وَ انہاں لا یَسلُْبَنَا السُّرُورَْ وَ الفَْرَجَ وَ انہاں یَّجمَْعَنَا وَ اِیَّاکُم فِی زُمرَْةِ جَدِّکُم مُحَمَّدَ صَلَّی اللهُّٰ عَلَيهِْ وَ آلِه وَلِیٌّ قَدِیرٌْ اتَقَرَّبُ اِلَی اللهِّٰ بِحُبِّکُم وَ البَْرَائَةِ مِن اعدَْائِکُم وَ التَّسلِْيمِْ اِلَی اللهِّٰ رَاضِياً مَعرِْفَتِکُم اِنَّه رَاضٍ نَّطلُْبُ بِذَالِکَ وَجهِْکَ یَا مُحَمَّدٌ وَ بِه غَيرَْ مُنکِْرٍ وَ لاٰ مُستَْکبِْرٍ وَ عَلَی یَقِينِْ مَا اتَی بِه بِه سَيِّدِی اللهُّٰمَّ وَ رِضَاکَ وَ الدَّارَ الآْخِرَةَ اٰی فَاطِمَةُ اشفَْعِی لِی فِی الجَْنَّةِ فَاِنَّ لَکِ عِندَْ اللهِّٰ شَانْاً مِّنَ الشَّانِْ اللهُّٰمَّ اِنِّی اسئَْلُکَ انہاں تَختِْمَ لِی بِالسَّعَادَةِ فَ لاٰ تَسلُْب مِنِّی مَا انَا فِيهِْ وَ لاٰ حَولَْ وَ لاٰ قُوَّةَ اِلا بِاللهِّٰ العَْلِیِّ العَْظِيمِْ اللهُّٰمَّ استَْجِب لَنَا وَ تَقَبَّلهُْ بِکَرَمِکَ وَ عِزَّتِکَ وَ بِرَحمَْتِکَ وَ عَافِيَتِکَ وَ صَلَّی اللهُّٰ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ اجمَْعِينَْ وَ سَلَّمَ تَسلِْيمْاً اٰی ارحَْمَ الرَّاحِمِينَْ
حضرت معصومہ (س)کے مختصر حالات
حضرت معصومہ (س) د‏‏ی جم تریخ دے سلسلہ وچ کئی اقوال نیں  بعض نے لکهاہے کہ حضرت فاطمہ بنت امام موسیٰ ابن جعفر (س) ابتدائے ذیقعدہ الحرام ١٨٣ هء وچ  مدینہ منورہ وچ  ولادت پائی۔
صاحب مستدرک سفينہ لکهتے نیں کہ حضرت فاطمہ بنت موسیٰ بن جعفر (س)نے یکم ذیقعدہ الحرام نو‏‏ں ولادت پائی(١) ۔ ولادت دے سلسلہ وچ  تاں بعض صاحبان قلم نے قطعی طور اُتے لکها اے کہ یکم ذیقعدہ نو‏‏ں ولادت پائی ،ليکن ولادت دے سال وچ  علماء تریخ متردد نیں  ۔ بعض نے ١٧٣ هء تے بعض نے ١٨٣ هء نو‏‏ں سنہ ولادت تحریر کيا اے ليکن آخری قول دا بطلان بپینڈو اے کياں کہ اس سال حضرت موسیٰ بن جعفر (س) نے شہادت پائی تے شہادت تو‏ں پہلے آپ نے چار سال قيد خانہ وچ  گزارے ۔(٢) اس د‏ی تصریح موجود اے کہ آپ نو‏‏ں ١٧٩ ئه وچ  گرفتار کيا گيا اے ۔(٣)
دوسرے ایہ بهی مسلم اے کہ حضرت موسیٰ بن جعفر (س) د‏‏ی چار بيٹياں تھيں تے سب دے ناں فاطمہ تو‏ں مرکب سن چنانچہ بعض مورخين نے تحریر کيا اے کہ:
١۔ فاطمہ کبریٰ ،ملقب بہ معصومہ قم ۔ قم  وچ  مدفون نیں  ۔
____________________
١۔مستدرک سفينہ منقول از کریمہ اہل بيت
٢۔ اصول کافی / ١ص/ ٣١٢
٣۔ اصول کافی / ١ص/ ٣٩٧
٣۔ فاطمہ وسطیٰ ، ملقب بہ ستی فاطمہ ۔ اصفہان وچ مدفون نیں  ۔(١)
۴ ۔ فاطمہ اخریٰ ، معروف بہ خواہر امام (س) ۔ایران دے شہر رشت وچ  مدفون نیں  ۔ اس لحاظ تو‏ں معصومہ قم  (س) اپنی چار بہناں وچ  سب تو‏ں وڈی نیں  چنانچہ یقينا آپ (س) نے ١٧٩ هء تو‏ں چند سال پہلے ولادت پائی ہوئے گی لہٰذا ١٨٣ هء آپ دا سنہء ولادت نہيں ہوئے سکدا۔
اسماء تے القاب
شریعت اسلاميہ وچ ناں گزاری نو‏‏ں بہت اہميت دتی گئی اے ۔بہت ساریاں روایت وچ  وارد ہويا اے کہ والدین اُتے اولاد دا اک حق ایہ بهی اے کہ اوہ انہاں کےلئے ناں دا انتخاب کرن ۔(٢)
نيک ناں دے انتخاب دے لئی اِنّا ہی کافی اے کہ رسول اسلام صلى الله عليه وسلم نے انہاں لوکاں نو‏‏ں ناں تبدیل کرنے د‏‏ی تاکيدکيتی سی جنہاں کانام شائستہ نہيں سی ۔(٣) ايس‏ے طرح یعقوب سراج تو‏ں امام حضرت موسیٰ بن جعفر (س) نے فرمایا سی کہ جاؤ اپنی لڑکی دے اس ناں نو‏‏ں بدل دو جو تسيں نے کل رکها سی کياں کہ اس ناں نو‏‏ں خدا پسند نہيں کردا اے ۔( ۴)
یعقوب سراج کہندے نیں کہ وچ  نے اپنی نوزاد لڑکی دا ناں “ حميراء” رکها سی لہٰذا اپنے مولا دے حکم تو‏ں اپنی بيٹی دا ناں بدل دتا ۔( ۵)
اس گل کيتی بهی تاکيد کيتی گئی اے کہ اپنے بيٹاں دے لئی انبياء تے ائمہ دا ناں انتخاب کرو خصوصا محمد وعلی ناں رکهو تے بيٹياں دے لئی بہترین ناں فاطمہ اے ۔( ٦) تے چاں کہ ائمہ حضرت صدیقہ طاہرہ سلام الله عليہا د‏‏ی عظمت تے منزلت نو‏‏ں جاندے تے سمجهتے سن لہٰذا ناں فاطمہ (س) دا بے حد احترام کردے سن ۔ چنانچہ حضرت امام جعفر صادق (س) نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی کہ آپ دے صحابی “ سکونی” نے اپنی بيٹی دا ناں فاطمہ رکها اے ،تو فرمایا: آہ آہ اس دے بعد فرمایا: تسيں نے اپنی بيٹی دا فاطمہ ناں رکها اے لہٰذا اسنو‏ں گالی نہ دینا ،اسنو‏ں طمانچہ نہ مارنا تے برا بهلا نہ کہنا ۔(٧) چنانچہ ائمہ معصومين (س) نے اپنی اک یا سب بيٹياں دا ناں فاطمہ ضرور رکها اے ۔ حضرت علی (س) نے جنہاں د‏‏ی ماں تے زوجہ دا ناں فاطمہ سی ،اپنی اک بيٹی دا ناں فاطمہ رکها سی۔(٨)
____________________
١۔ بحار الانوار ج/ ۴٨ ص/ ٢٨٦
٢۔فروع کافی ،ج ٦ ص/ ١٨
٣۔ناسخ التواریخ ،ج/ ٢ص/ ٦٨
۴۔ ٢۔فروع کافی ،ج ٦ ص/ ١٨ ۔رہتل ،ج/ ٧ص/ ۴٣٧
٧۔ فروع کافی ،ص/ ۴٣٨
٨۔ارشاد مفيد ،ج/ ١ص/ ٣۵۵
اہل سنت دے مشہور عالم سبط بن جوزی نے اپنی کتاب تذکرة الخواص وچ امام موسیٰ بن جعفر (س) د‏‏ی اولاد دے ناں تحریر کيتے نیں  تے آپ د‏‏ی چار بيٹياں دے ناں اس طرح تحریر کيتے نیں  ۔
١ (فاطمہ کبریٰ
٢ (فاطمہ صغریٰ
لقب معصومہ
صاحب ناسخ التواریخ تحریرفرماندے نیں کہ معصومہ دا لقب آپ نو‏‏ں حضرت امام رضا عليہ السلام نے دتا سی۔ اس سلسلہ وچ  آپ دا ارشاد اے:
”من زار المعصومة بقم کمن زارنی ”(٢)
جس نے قم وچ  معصومہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی گویا اس نے ميری ریارت کيت‏ی۔ ميرزا نوری نے اپنی کتاب “ دارالسلام ” وچ  رویائے صادقہ نقل کيا اے کہ جس نو‏‏ں صحيح تسليم کيا اے جس نو‏‏ں اسيں آئندہ بيان کرن گے۔
____________________
١۔ تذکرة الخواص ،ص/ ٣١۵
٢۔ناسخ التواریخ ،ص/ ٦٨
کيا لقب معصومہ آپ د‏‏ی عصمت اُتے دلالت کردا اے ؟ اس سوال دا جواب لکهنے تو‏ں پہلے مقدمہ دے طور اُتے اسيں چند چيزاں سپر د قلم کردے نیں ۔
١۔ اس گل اُتے شيعاں دا اجماع اے کہ انبياء وملائکہ سب معصوم نیں ۔ انہاں تو‏ں ہرگز کوئی گناہ کبيرہ تے صغيرہ سرزد نہيں ہُندا اے ۔ نہ پہلے از بعثت نہ بعد وچ بعثت نہ امامت تو‏ں پہلے نہ امامت دے منصب اُتے فائز ہونے دے بعد نہ عمدا نہ سہواً(١)
٢۔ حضرت رسول خدا صلى الله عليه وسلم ،حضرت فاطمہ زہرا (س) تے ائمہ عليہم السلام عصمت دے آخری تے اعلیٰ درجہ اُتے فائز نیں ۔ مذکورہ حضرات تو‏ں نہ صرف پوری زندگی وچ  کوئی گناہ کبيرہ تے صغيرہ سرزد نہيں ہويا بلکہ ترک اولیٰ بهی نہيں ہويا اے جدو‏ں کہ ترک اولیٰ عصمت دے منافی نہيں اے ۔ ايس‏ے لئے انهيں چودہ معصوم دے ناں تو‏ں یاد کيا جاندا اے ۔
بنا بر ااں عصمت انہاں ہی چودہ لوک وچ منحصر نہيں اے بلکہ انہاں دے علاوہ بهی معصوم نیں  ، جيسا کہ اساں مقدمہ د‏‏ی پہلی شق وچ  بيان کيا اے کہ انبياء ، ائمہ تے تمام فرشتےآں د‏‏ی عصمت اُتے علماء اماميہ دا اجماع اے ۔
٣۔ ايس‏ے لحاظ تو‏ں عصمت دے مدارج تے مراتب تے اس دے اعلیٰ ترین مرتبہ اُتے چودہ معصوم فائز نیں تے اس دے بعد والے درجہ اُتے انبياء تے فرشتے فائز نیں  ۔
۴ ۔ علماء اسلام وچ تو‏ں کسی نے اس گل دا دعویٰ نہيں کيا اے کہ معصوم صرف چودہ لوک ہی نیں  ۔
۵ ۔ تے کسی دانشور نے حضرت ابوالفضل العباس (س)و حضرت علی (س)اکبر ،حضرت زینب (س) اورحضرت معصومہ دے بارے وچ ایہ دعویٰ نہيں کيا اے کہ اوہ معصوم نہيں سن بلکہ بعض نمایاں شخصيتاں نے انہاں د‏‏ی عصمت نو‏‏ں ثابت کيا اے ۔(٢)
١۔ اعتقادات ،شيخ صدوق ،ص/ ١٠۵ ،نہج الحق ، علامہ حلی ،ص/ ١۴٢ تے ١٦۴
٦ ۔ عبد الرزاق مرحوم نے اپنی کتاب “ العباس” وچ حضرت ابو الفضل العباس عليہ السلا د‏‏ی عصمت د‏‏ی دليليں تے “ علی الاکبر ” وچ  حضرت علی اکبر عليہ السلام د‏‏ی عصمت دے دلائل پيش کيتے ہيں(٢) تے اس سلسلہ وچ  ایت الله شيخ محمد حسين اصفحانی اورعلامہ ميرزا محمد علی اردو بادی دے نظریات تو‏ں استفادہ کيا اے ۔(٣)
٧۔ نقدی مرحوم نے اپنی کتاب “زینب الکبریٰ ” وچ ايس‏ے موضوع نو‏‏ں ثابت کيا اگرچہ حضرت زینب(س) د‏‏ی عصمت دا دعوی نہيں کيا اے ۔( ۴)
٨۔ اس بناپر جے کوئی معصومہ د‏‏ی عصمت دا دعوی کر تاہے تاں اوہ نو‏‏ں ئی بے جابات نہيں کہتاہے ۔ واضح اے کہ حضرت معصومہ دا ناں فاطمہ اے ،اوردوران حيات آپ نو‏‏ں معصومہ دا لقب نہيں ملیا سی ، بلکہ معصومہ آپ دے اوصاف دے لحاظ تو‏ں کہیا گيا اے بنا براین حدیث دے ایہ معنی ہون گے :
جوشخص بهی قم وچ  معصومہ د‏‏ی زیارت کرے گویا اس نے ميری ریارت کيت‏ی کيونکہ اوہ معصومہ نیں  ۔ا س حدیث د‏‏ی بنا اُتے معصومہ د‏‏ی عصمت وچ  کوئی شک باقی نہيں رہتاہے ۔ آپ د‏‏ی عصمت اُتے اک دليل ایہ بهی اے ک آپ د‏‏ی تجہيز وتشييع وچ  امام رضا وامام جواد عليہما السلام شریک سن ۔اور شيعہ اعتقاد د‏‏ی روسے معصوم نو‏‏ں معصوم ہی غسل وکفن دے سکتاہے تے دفن کرسکدا اے ۔( ۵)
٢۔ العباس / ١٢٩ تے ١٣٣ ۔ علی الاکبر / ۴٣
٣۔ سردار کربلا / ٢۴٨ تے ٢۵٣
۴۔ زینب کبریٰ / ٣٣ تے ٣٦
۵-بحار الانوار ،ج/ ۴٨ ص/ ٢٩٠ وج/ ٦٠ ص/ ٢١٩
کریمہ اہل بيت (س)
حضرت معصومہ (س) دے عقيدت مند شيعہ عہد قدیم تو‏ں اج تک نظم تے نثر وچ کریمہ اہل بيت (س) کہندے چلے آرہے نیں  ،ليکن اک بزرگ دے رویائے صادقہ د‏‏ی رو تو‏ں ایہ لقب معصومين عليہم السلام تو‏ں آپ نو‏‏ں ملیا ا‏‏ے۔