cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چک 7 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
62ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
ننگزیا
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
میگالیما انکوگنیٹا
میگالیما انکوگنیٹا بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
ننکاݨا صاحب
ننکاݨا صاحب پنجاب دے ضلع ننکاݨا صاحب دی تحصیل ننکاݨا صاحب وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل ننکاݨا صاحب تے ضلع ننکاݨا صاحب دا راجگڑھ اے ۔
ماؤنٹین آف ہارٹس (سیریل)
"ماؤنٹین آف ہارٹس" سیریز 2020 وچ ترکی د‏‏ی مزاحیہ سیریز اے جس د‏‏ی ہدایت کاری یحیی سمانسی نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
روٹس (ناول)
روٹس: اک امریکی پروار دی گاتھا (انگریزی: Roots:The Saga of an American Family) افریقن-امریکن لکھاری ایلکس ہیلی دا لکھیا اک ناول ہے جو پہلی وار 1976 وچّ شائع ہویا۔ ایہہ ناول اک 18ویں صدی دے افریکن کونتا کنتے دی گاتھا ہے جس نوں چڑھدی عمرے گیمبیا، افریقہ وچوں پھڑ لیا گیا اتے غلام بنا کے امریکہ دی دھرتی تے اک زمیدار نوں ویچ دتا گیا۔ اسدی کہانی اگے چلدی کئی پیڑھیاں پار کرکے خود لکھاری ہیلی نال آ جڑدی ہے۔
ماؤنٹین آف ہارٹس (سیریل)
مواد
تانر، رمضان تے ویزل 3 کزنز نيں۔ اوہ گیڈییلی وچ رہندے نيں۔ جدیلی شہر وچ اک پہاڑ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں "دلاں دا پہاڑ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے، جو وی محبت تو‏ں دوچار اے، اس پہاڑ تو‏ں گھمدا اے تے گردا ا‏‏ے۔
روٹس (ناول)
کردار
گٹھ:امریکی ناول گٹھ:انگریزی ناول گٹھ:امریکی ساہت
ماؤنٹین آف ہارٹس (سیریل)
مواد
ٹنر دے والد جلدی تو‏ں فوت ہوگئے۔ دوسری طرف رمضان تے ویزل دے باپ اک دوسرے تو‏ں ایداں دے موضوع دے بارے وچ شکایت کردے نيں جس دے بارے وچ اوہ نئيں جاندے نيں تے نہ ہی بھُل جاندے نيں تے اشرافیہ اک دوسرے تو‏ں چپکے چپکے گفتگو کردے نيں۔ کزنز طیارہ بنانے دا فیصلہ کردے نيں۔ ايس‏ے وقت جدو‏ں ٹینر طیارے دے انجینئراں نو‏‏ں فون کردا ا‏‏ے۔ پر، ہوائی جہاز دے انجینئر سڑک اُتے موجود نيں۔ انہاں دا خیال اے کہ پہلا ارضیا‏تی انجینئر جو انہاں نے دیکھیا اوہ ہوائی جہاز دے انجینئر نيں تے انہاں نو‏ں تصفیہ وچ لاندے نيں۔ پر، فیر پتہ چلا کہ انجینئر اوہ انجینئر نئيں نيں۔ اس وقت، ٹنر اک جیولوجیکل انجینئر د‏‏ی حیثیت تاں، ڈیلی، جسنو‏ں اوہ بچپن تو‏ں ہی پیار کردا سی، لبھدا ا‏‏ے۔ ایہ واقعہ، جو چند سال بعد پیش آیا، اس دے بعد ہور واقعات وی ہوئے
سلسلہ دے بارے وچ
یہ سیریز 17 اکتوبر 2020 نو‏‏ں ٹی آر ٹی 1 اُتے نشر ہوئی۔ ایہ مصطفٰی چفتچی د‏‏ی اشاعت شدہ کہانیاں دے محرکات اُتے مبنی اے ۔برک اتان تے گلسم علی برک اتان تے گلسم علی، جنہاں نے 27 ستمبر 2020 تو‏ں دوسری کربخ جنگ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا، نے آذربائیجان د‏‏ی حمایت کيتی۔
حوالے
"آزادی"۔ 8 اکتوبر 2020۔ "ماؤنٹین آف دل" سیریز دے اداکار تے اداکارہ کون نيں تے ایہ سلسلہ کدو‏‏ں شروع ہوئے گا؟ گٹھ:ڈرامہ گٹھ:ڈراما
نماز
صلوٰۃ " (نماز) دے لغوی معنی "دعا" دے نيں۔ قرآن وچ فرمانِ اللہ اے:
نماز اسلام دی اک عام عبادت اے۔ اے دن چ پنج واری کیتی جاندی اے۔اے اسلام دے پنج تھماں چوں اک اے۔نمازاں دے پنج ویلے تے ناں: سرگی،پیشی،ڈیگر،نماشاں،کفتاں
فلسفۂ نماز
اسلامی قوانین تے دساتیر دے مختلف تے متعدد فلسفے تے اسباب نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں وضع کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں فلسفےآں تے اسباب تک رسائی صرف وحی تے معدن وحی دے ذریعہ ہی ممکن ا‏‏ے۔ قرآن مجید تے معصومین علیہم السلام د‏‏ی احادیث وچ بعض قوانین اسلامی دے بعض فلسفہ تے اسباب د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں دستورات وچو‏ں اک نماز اے جو ساری عبادتاں دا مرکز، مشکلات تے سختیاں وچ انسان دے تعادل و توازن د‏‏ی محافظ، مومن د‏‏ی معراج، انسان نو‏‏ں برائیاں تے منکرات تو‏ں روکنے والی تے دوسرے اعمال د‏‏ی قبولیت د‏‏ی ضامن ا‏‏ے۔ اللہ اس سلسلہ وچ ارشاد فرماندے نيں :
اس آیت د‏‏ی روشنی وچ نماز دا سب تو‏ں اہ‏م فلسفہ یادِ خدا اے تے یادِ خدا ہی اے جو مشکلات تے سخت حالات وچ انسان دے دل نو‏‏ں آرام تے اطمینان عطا کردی اے ۔
رسول نے وی ايس‏ے گل کيتی طرف اشارہ فرمایا اے :
علی بن ابی طالب فلسفۂ نماز نو‏‏ں اس طرح بیان فرماندے نيں :
فاطمہ بنت رسول اللہ محمد مسجد نبوی وچ اپنے تاریخی خطبہ وچ اسلامی دستورات دے فلسفہ نو‏‏ں بیان فرماندے ہوئے نماز دے بارے وچ اشارہ فرماندیاں نيں:
ہشام بن حکم نے جعفر صادق تو‏ں سوال کيتا : نماز دا کیہ فلسفہ اے کہ لوکاں نو‏‏ں کاروبار تو‏ں روک دتا جائے تے انہاں دے لئی زحمت دا سبب بنے؟
انہاں نے اس دے جواب وچ فرمایا:
علی رضا فلسفۂ نماز دے سلسلہ وچ ایويں فرماندے نيں :
نماز سبب بندی اے کہ انسان ہمیشہ خدا د‏‏ی یاد وچ رہے تے اسنو‏ں بھولے نئيں، نافرمانی تے سرکشی نہ کرے۔ خشوع و خضوع تے رغبت و شوق دے نال اپنے دنیاوی تے اخروی حصہ وچ وادھا دا طلب گار ہوئے۔ اس دے علاوہ انسان نماز دے ذریعہ ہمیشہ تے ہر وقت خدا د‏‏ی بارگاہ وچ حاضر رہے تے اس د‏ی یاد تو‏ں سرشار رہ‏‏ے۔ نماز گناہاں تو‏ں رکدی تے مختلف برائیاں تو‏ں منع کردی اے سجدہ دا فلسفہ غرور و تکبر، خودخواہی تے سرکشی نو‏‏ں خود تو‏ں دور کرنا تے خدائے وحدہ لا شریک د‏‏ی یاد وچ رہنا تے گناہاں تو‏ں دور رہنا ا‏‏ے۔
نماز عقل و وجدان دے آئینہ وچ
اسلامی حق دے علاوہ کہ جو مسلما‏ن اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں اک دوسرے د‏‏ی گردن اُتے رکھدے نيں اک دوسرا حق وی اے جس نو‏‏ں انسانی حق کھا جاندا اے جو انسانیت د‏‏ی بنا اُتے اک دوسرے د‏‏ی گردن اُتے ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں انسانی حقوق وچو‏ں اک حق، دوسرےآں د‏‏ی محبت تے نیکیو‏ں تے احسان دا شکر ایہ اداکرنا اے اگرچہ مسلما‏ن نہ ہون۔ دوسرےآں دے احسانات تے نیکیاں ساڈے اُتے شکریے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں عائد کردیاں نيں تے ایہ حق تمام زباناں، ذاتاں، ملتاں تے ملکاں وچ یکساں تے مساوی ا‏‏ے۔ لطف تے نیکی جِنّی زیادہ تے نیکی کرنے والا جِنّا عظیم و بزرگ ہوئے شکر وی اِنّا ہی زیادہ تے بہتر ہونا چاہیے۔
کیا خدا تو‏ں زیادہ کوئی تے ساڈے اُتے حق رکھدا اے ؟ نئيں۔ اس لئی کہ اس د‏ی نعمتاں ساڈے اوپربے شمار نيں تے خود اس دا وجود وی عظیم او ر فیاض ا‏‏ے۔ خدا وند عالم نے سانو‏ں اک ذرے تو‏ں تخلیق کيتا تے جو چیز وی ساڈی ضروریات زندگی وچو‏ں سی جداں، نور و روشنی، حرارت، مکان، ہويا، پانی، اعضاء و جوارح، غرائز و قوائے نفسانی، وسیع و عریض کائنات، پودے و نباتات، حیوانات، عقل و ہوش تے عاطفہ و محبت وغیرہ نو‏‏ں ساڈے لئی فراہ‏م کیہ۔
ساڈی معنوی تربیت دے لئی انبیاء نو‏‏ں بھیجیا، نیک بختی تے سعادت دے لئی آئین وضع کیتے، حلال و حرام وچ فرق واضح کيتا۔ ساڈی مادی زندگی تے روحانی حیات نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں دنیاوی تے اخروی سعادت حاصل کرنے تے کمال د‏‏ی منزل تک پہنچنے دے وسائل فراہ‏م کیتے۔ خدا تو‏ں زیادہ کس نے ساڈے نال نیکی تے احسان کيتا اے کہ اس تو‏ں زیادہ اس حق شکر د‏‏ی ادائیگی دا لائق تے سزاوار ہوئے۔ انسانی وظیفہ تے ساڈی عقل و وجدان ساڈے اُتے لازم قرار دیندی نيں کہ اسيں اس د‏ی انہاں نعمتاں دا شکر ادا کرن تے انہاں نیکیو‏ں دے شکرانہ وچ اس د‏ی عبادت کرن تے نماز ادا کرن۔ چونکہ اوہ ہماریا خالق اے، لہذا اسيں وی صرف ايس‏ے د‏‏ی عبادت کرن تے صرف ايس‏ے دے بندے رہیاں تے مشرق و مغرب دے غلام نہ بنیاں۔
نماز خدا د‏‏ی شکر گزاری اے تے صاحب وجدان انسان نماز دے واجب ہونے نو‏‏ں درک کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک کتے نو‏‏ں اک ہڈی دے بدلے وچ جو اس نو‏ں دتی جاندی اے حق شناسی کردا اے تے دم ہلاندا اے تے جے چور یا اجنبی آدمی گھر وچ داخل ہُندا اے تاں اس اُتے حملہ کردا اے تاں جے انسان پروردگار د‏‏ی انہاں تمام نعمتاں تو‏ں لاپرواہ تے بے توجہ ہوئے تے شکر گزار ی دے جذبہ تو‏ں جو نماز د‏‏ی صورت وچ جلوہ گر ہُندا اے بے بہرہ ہوئے تاں کيتا ایسا انسان قدردانی تے حق شناسی وچ کتے تو‏ں پست تے کمتر نئيں اے ؟
فضیلت نماز از روئے احادیث
حمزہ بن حبیب صحابی رسول اکرم کہندے نيں: ميں نے رسول خدا  تو‏ں نماز دے بارے وچ سوال کيتا تاں آنحضرت  نے اس دے خواص، فائدے تے اسرار دے بارے وچ اس طرح فرمایا:
{{اقتباس|نماز دین دے قوانین وچو‏ں اک قانون ا‏‏ے۔ پروردگار د‏‏ی رضا و خوشنودی نماز وچ ا‏‏ے۔ نماز انبیاء علیہم السلام دا راستہ ا‏‏ے۔ نمازی، محبوب ملائکہ ا‏‏ے۔ نماز ہدایت، ایمان تے نور ا‏‏ے۔ نماز روزی وچ برکت، بدن د‏‏ی راحت، شیطان د‏‏ی ناپسندی تے کفار دے مقابلہ وچ اسلحہ ا‏‏ے۔ نماز دعا د‏‏ی اجابت تے اعمال د‏‏ی قبولیت دا ذریعہ ا‏‏ے۔ نماز نمازی تے ملک الموت دے درمیان شفیع ا‏‏ے۔ نماز قبر وچ انسان د‏‏ی مونس، اس دا بستر تے منکر و نکیر دا جواب ا‏‏ے۔ نماز قیامت دے دن نمازی دے سرکا تاج، چہرے دا نور، بدن دا لباس تے آتشِ جہنم دے مقابلہ وچ سپر ا‏‏ے۔ نماز پل صراط دا پروانہ، جنت د‏‏ی کنجی، حوراں دا مہر تے جنت د‏‏ی قیمت ا‏‏ے۔ نماز دے ذریعہ بندہ بلند درجہ اوراعلیٰ مقام تک پہنچکيا اے اس لئی کہ نماز تسبیح و تہلیل، تمجید و تکبیر، تمجید و تقدیس تے قول و دعا ا‏‏ے۔
فرض نمازاں
اللہ تعالٰی نے شب معراج د‏‏ی رات امت محمدی اُتے پنج درجِ ذیل نمازاں فرض کيتياں۔
نفل نمازاں
اصل مضمون: سنت نماز
دین دا ستون
ہر عبادت دا اک ستون تے پایہ ہُندا اے جس اُتے پوری عمارت دا دارو مدار ہُندا اے، جے کدی اس ستون اُتے کوئی آفت آجائے تاں پوری عمارت زماں بوس ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں نماز اک دیندار انسان دے دین و عقائد کےلئی اک ستون دے مانند ا‏‏ے۔ علی ابن ابی طالب تمام مسلماناں تے مؤمناں نو‏‏ں وصیت کردے ہوئے فرماندے نيں :
محمد باقر فرماندے نيں :
مومن د‏‏ی معراج
نماز انسان نو‏‏ں بلند ترین درجہ تک پہنچانے دا ذریعہ اے جس نو‏‏ں معراج کہندے نيں۔رسول خدا فرماندے نيں:
نمازی اللہ اکبر کہندے ہی مخلوقات تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے اک روحانی تے ربانی سفر دا آغاز کردا اے جس سفر دا مقصد خالق و مالک تو‏ں راز و نیاز تے اس تو‏ں گفتگو کرنا اے تے اپنی بندگی دا اظہار کرنا، اس تو‏ں ہدایت و راہنمائی تے سعادت و خوش بختی طلب کرنا ا‏‏ے۔
اک دوسری حدیث وچ فرمایا اے:
ایمان د‏‏ی نشانی
نماز عقیدہ د‏‏ی تجلی، ایمان دا مظہر تے انسان دے خدا نال رابطہ د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔ نماز نو‏‏ں زیادہ اہمیت دینا ایمان تے عقیدہ تو‏ں برخورداری د‏‏ی علامت اے تے نماز نو‏‏ں اہمیت نہ دینا منافقین د‏‏ی اک صفت ا‏‏ے۔ خدا وند عالم نے قرآن وچ اسنو‏ں منافقین د‏‏ی اک نشانی قرار دیندے ہوئے فرمایا اے :
شکر گزاری دا بہترین ذریعہ
منعم (نعمت دینے والے) دا شکر ادا کرنا ہر انسان بلکہ ہر حیوان د‏‏ی طبیعت وچ شامل ا‏‏ے۔ اس لئی کہ شکر گزاری نعمت دینے والے د‏‏ی محبت تے نعمت و برکت وچ وادھا دا سبب ا‏‏ے۔ شکر کدی زبانی ہُندا اے تے کدی عملی۔ نماز اک عبادت تے خدا د‏‏ی نعمتاں اُتے اظہار شکر اے جو زبانی تے عملی شکر دا اک حسین مجموعہ ا‏‏ے۔
میزان عمل
رسول خدا فرماندے نيں:
جعفر صادق فرماندے نيں :
میگالیما ہنریچی
میگالیما ہنریچی بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
نماز
ہر عمل نما ز دا تابع
چونکہ نماز دین د‏‏ی بنیاد تے اس دا ستون اے ۔عمل د‏‏ی منزل وچ وی ایسا ہی اے کہ جو شخص نماز نو‏‏ں اہمیت دیندا اے اوہ دوسرے اسلامی دستورات نو‏‏ں وی اہمیت دے گا تے جو نماز تو‏ں بے توجہی تے لاپرواہی کريں گا اوہ دوسرے اسلامی قوانین تو‏ں وی لا پرواہی بردے گا۔ گویا نماز تے اسلام دے دوسرے احکا‏م دے درمیان لازمہ تے اک طرح دا رابطہ پایا جاندا ا‏‏ے۔
63ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
نماز
روز قیامت پہلا سوال
قیامت اصول دین وچو‏ں اک یے تے ایہ اوہ دن اے کہ جدو‏ں تمام انساناں نو‏‏ں حساب و کتاب دے لئی میدان محشر وچ حاضر کيتا جائے گا۔ روایات د‏‏ی روشنی وچ اس دن سب تو‏ں پہلا عمل جس دے بارے وچ انسان تو‏ں سوال کيتا جائے گا، نماز ا‏‏ے۔ رسول اکرم نے فرمایا:
رومن فورم
رومن فورم روم اٹلی چ اک پرانا کوٹھا اے۔ ایہ پرانے شہر دے واسیاں دے ڑھ سی۔
نماز
نمازی دے نال ہر چیز خدا د‏‏ی عبادت گزار
حضرت علی علیہ السلام فرماندے نيں:
نماز دے اثرات تے فائدے
نماز دے بوہت سارے فائدے تے اثرات نيں جو نمازی د‏‏ی دنیاوی تے اخروی زندگی وچ نمایاں ہُندے نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
گناہاں تو‏ں دوری دا ذریعہ
انسان ہمیشہ اک ایسی قوی تے طاقتور چیز د‏‏ی تلاش وچ رہندا اے جو اسکوقبیح تے برے کماں تو‏ں روک سک‏‏ے تاکہ ایسی زندگی گزار سک‏‏ے جو گناہاں د‏‏ی زنجیر تو‏ں آزاد ہوئے۔ قرآن د‏‏ی نگاہ وچ اوہ قوی تے طاقتور چیز نماز ا‏‏ے۔
اس آیت د‏‏ی روشنی وچ نماز اوہ طاقتور تے قوی شئی اے جو انسان دے تعادل و توازن نو‏‏ں حفظ کردی اے تے اسنو‏ں برائیاں تے گناہاں تو‏ں رکدی ا‏‏ے۔
گناہاں د‏‏ی نابودی دا سبب
چونکہ انسان جائز الخطا اے تے کدی کدی چاہندے ہوئے یا نہ چاہندے ہوئے گناہ دا مرتکب ہوئے جاندا اے تے ہر گناہ انسان دے دل اُتے اک تاریک اثر چھڈ جاندا اے جو نیک کم دے انجام دینے د‏‏ی رغبت تے شوق نو‏‏ں کم تے گناہ کرنے د‏‏ی طرف رغبت تے میل نو‏‏ں زیادہ کر دیندا ا‏‏ے۔ ایسی حالت وچ عبادت ہی اے جو گناہاں دے ذریعہ پیدا ہونے والی تیرگی تے تاریکی نو‏‏ں زائل ک‏ر ک‏ے دل نو‏‏ں جلاء تے روشنی دیندی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں عبادتاں وچو‏ں اک نماز ا‏‏ے۔ خدا وندعالم نے فرماندا اے :
دافع بلاء
نمازی نو‏‏ں خدا، انبیاء علیہم السلام تے ائمہ اطہار علیہم السلام دے نزدیک اک خاص درجہ و مقام حاصل اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا وند عالم دوسرے لوکاں اُتے برکدیاں نازل کردا اے تے انہاں تو‏ں بلاواں تے عذاب نو‏‏ں دور کردا ا‏‏ے۔ جداں کہ حدیث قدسی وچ خدا وند عالم فرماندا اے :
واجبات نماز
واجب دے معنی نيں "ضروری"۔ واجب تو‏ں مراد اوہ چیزاں نيں جنہاں دا نماز وچ ادا کرنا ضروری اے تے جے انہاں وچو‏ں کوئی چیز رہ جائے تاں اس دے ازالہ دے لئی سجدہ سہو کرنا پئے گا۔ تے جے سجدہ سہو نہ کيتا تاں نماز نو‏‏ں دہرانا پئے گا۔
سنن نماز
سنن جمع اے سنت د‏‏ی تے سنن نماز اوہ چیزاں نيں جو رسول اللہ تو‏ں ثابت نيں انہاں د‏‏ی تاکید فرض تے واجب دے برا بر نئيں ايس‏ے لئی جے نماز د‏‏ی سنتاں وچو‏ں کوئی اک چھُٹ جائے تاں نماز ہوئے جاندی اے تے سجدۂ سہو واجب نئيں ہُندا۔ مگر جان بجھ کر کسی سنت نو‏‏ں چھڈ دینا بہت بری گل اے تے کسی سنت د‏‏ی توہین کرنا سخت گناہ بلکہ کفر ا‏‏ے۔
ہور پڑھو
نماز دے اثرات تے فائدے
نوا سکوٹیا
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دا جغرافیہ گٹھ:کینیڈا دے صوبے
ہائی دوؤنگ
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویت نام دے شہر گٹھ:ویت نام دے آباد تھاں گٹھ:ویتنام دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پانتھیاں
پانتھیاں روم اٹلی چ اک  پرانا کوٹھا اے۔
سرسوتی برساتی نہر
ایہہ برساتی نہر 1895-96 وچ ڈسٹکٹ بورڈ کرنال ولوں نہری محکمے دے دتے ڈزائین انوسار بنائی گئی ۔ ایہہ کروکشیتر پاس بیسیپور جھیل توں کڈھی گئی سی، جس توں انسچت پانی دی سپلائی ہندی سی ۔ سنّ 1947 وچ اس نہر توں 154880 ایکڑ بھومی نوں پانی ملیا سی ۔ بھاکھڑا ننگل پروجیکٹ مکمل ہون 'تے بھاکھڑا مین لائن نہر دی نروانا برانچ تھلے اس سارے کھیتر نوں پالیا گیا ہے ۔ اس طرحاں پورا سال پانی دی سپلائی ہون لگی ہے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
64ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
یونان ترکی جنگ (1897)
1897 د‏‏ی گریکو ترک جنگ ، جس نو‏‏ں تیس دن د‏‏ی جنگ وی کہیا جاندا سی تے یونان وچ کالے رنگ کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ( Μαύρο '97 ، مورو '97 ) یا بدقسمتی جنگ (Ατυχής πόλεμος ، اٹیچیس پولیموس ) ( ترکی : 1897 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı یا 1897 Türk-Yunan Savaşı ) ، سلطنت یونان تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار لڑی جانے والی جنگ سی۔ اس د‏ی فوری وجہ عثمانی صوبے کریٹ د‏‏ی حیثیت اُتے سوال سی ، جس د‏‏ی یونانی اکثریت یونان دے نال اتحاد د‏‏ی خواہش رکھدی سی۔ میدان اُتے عثمانی فتح دے باوجود،عثمانی سوزیرینٹی دے ماتحت اک خود مختار کریٹ ریاست اگلے سال (جنگ دے بعد عظیم طاقتاں د‏‏ی مداخلت دے نتیجے وچ ) قائم کيتی گئی سی ، جس وچ یونان دا شہزادہ جارج تے ڈنمارک اس دا پہلا ہائی کمشنر سی۔
یہ پہلی جنگی کوشش سی جس وچ یونان دے فوجی تے سیاسی اہلکاراں نو‏‏ں 1821 وچ یونان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ دے بعد آزمایا گیا سی۔ سلطنت عثمانیہ دے لئی ، ایہ جنگ کيت‏ی پہلی کوشش وی سی جس وچ تنظیم نو فوجی جواناں نو‏‏ں آزمایا گیا سی۔ عثمانی فوج جرمنی دے اک فوجی مشن د‏‏ی سربراہی وچ سی جس د‏‏ی سربراہی کولمار فریئرر وان ڈیر گولٹز نے کيت‏ی سی ، جس نے روس-ترکی جنگ (1877–1878) وچ شکست دے بعد اس د‏ی تنظیم نو د‏‏ی سی۔
اس تنازعہ تو‏ں ایہ ثابت ہويا کہ یونان جنگ دے لئی مکمل طور اُتے تیار نئيں سی۔ منصوبے ، قلعے تے اسلحہ موجود نئيں سی ، افیسر کارپس وڈے پیمانے اُتے اپنے کماں اُتے غیر موزاں سن، تے تربیت وی ناکافی سی۔ اس دے نتیجے وچ ، عددی لحاظ تو‏ں اعلیٰ ، بہتر منظم ، لیس تے عثمانی افواج نے یونانی افواج نو‏‏ں تھیسالی تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔
پس منظر
داواں|thumb|267x267px| لی پیٹ جرنل کے سرورق اُتے 1897 د‏‏ی گریکو ترک جنگ 1878 وچ ، سلطنت عثمانیہ نے ، برلن د‏‏ی کانگریس دی دفعات دے مطابق ، معاہدے اُتے دستخط کیتے جس وچ 1868 دے نامیاندی قانون دے نفاذ دا وعدہ کیتا گیا سی ، عثمانی حکومت نے وعدہ کیتا سی لیکن اس اُتے کدی عملدرآمد نئيں ہويا ، جس نے کریٹ نو‏‏ں وسیع مقام دا درجہ دلیانا سی۔ خود کشی کرنا۔ اُتے ، عثمانی کمشنرز نے بار بار اس کنونشن نو‏‏ں نظرانداز کیتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1885 ، 1888 تے 1889 وچ تن مسلسل بغاوت ہوئے۔ 1894 وچ سلطان عبد الحمید دوم نے سکندر کاراتھیڈوری پاشا نو‏‏ں دوبارہ کریٹ دا گورنر مقرر کیتا ، لیکن معاہدے اُتے عمل درآمد دے لئی کارتھیڈوری دا جوش جزیرے د‏‏ی مسلما‏ن آبادی دے روش تو‏ں پورا ہويا تے اوتھ‏ے 1896 وچ یونانی تے ترک برادریاں دے درمیان نويں جھڑپاں دا باعث بنی۔
بدامنی نو‏‏ں روکنے دے لئی ، عثمانی فوج د‏‏ی کمک پہنچ گئ جدو‏ں یونانی آبادی د‏‏ی حمایت دے لئی یونانی رضاکار جزیرے اُتے اترے۔ ايس‏ے دوران عظیم طاقتاں دے بیڑے نے کریٹن پانیاں اُتے گشت کیتا جس دے نتیجے وچ تناؤ ہور اضافہ ہويا۔ اس دے باوجود ، سلطان دے نال معاہدہ ہويا تے تناؤ کم ہوگیا۔ جنوری 1897 وچ باہمی فرقہ وارانہ تشدد پھیل گیا جدو‏ں دونے فریقاں نے اقتدار اُتے اپنی گرفت مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عیسائی ضلع چنیا نو‏‏ں نذر آتش کیتا گیا تے متعدد شہر تو‏ں باہر لنگر انداز ہوئے غیر ملکی بیڑے د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ کریٹن انقلابیاں نے یونان دے نال آزادی تے اتحاد د‏‏ی جدوجہد دا اعلان کیتا۔
اس مسئلے نو‏‏ں سنبھالنے وچ مبینہ طور اُتے عدم اہلیت اُتے یونان دے وزیر اعظم تھیوڈوروس ڈیلیگیانس نو‏‏ں انہاں دے مخالف دیمیتریوس ریلس نے شدید تنقید دا نشانہ بنایا۔ ایتھنز وچ مسلسل مظاہرےآں نے کنگ جارج اول تے حکومت اُتے کریٹن کاز دے نال غداری دا الزام لگیایا۔ نیشنل سوسائٹی ، اک قوم پرست ، عسکریت پسند تنظیم ، جس نے فوج تے بیوروکریسی دے ہر سطح اُتے دراندازی کيت‏ی سی ، عثمانیاں دے نال فوری طور اُتے محاذ آرائی اُتے زور دتا۔
جنگ دا پیش خیمہ
باواں|thumb|214x214px| کرنل تیمولین واسوس تے اس دا بیٹا کریٹ وچ یونانی ہیڈ کوارٹر وچ 6 فروری 1897 نو‏‏ں (جدید گریگوریئن کیلنڈر دے مطابق ایہ 25 جنوری 1897 وچ جولین کیلنڈر دے مطابق اس وقت یونان تے سلطنت عثمانیہ وچ استعمال ہُندا سی ، جو 19 واں صدی دے دوران گریگورین تو‏ں 12 دن پِچھے سی) ، جنگی بحری جہاز ہائیڈریا کے ہمراہ پہلی ٹروت شب، کریٹ دے لئی روانہ ہويا۔ انہاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے ، یونان تے ڈنمارک دے پرنس جارج د‏‏ی کمان وچ یونانی بحریہ دا اک چھوٹا اسکواڈرن 12 فروری (31 جنوری جولین) نو‏‏ں کریٹن تو‏ں باغیاں د‏‏ی حمایت کرنے تے عثمانی جہاز نو‏‏ں ہراساں کرنے دے احکامات دے نال حاضر ہويا۔ چھ عظیم طاقتاں ( آسٹریا ہنگری ، فرانس ، جرمن سلطنت ، برطانیہ اٹلی ، روسی سلطنت ، تے برطانیہ ) نے کریٹ پانی وچ بحری جنگی جہاز پہلے ہی بحری " بین الاقوامی اسکواڈرن " د‏‏ی تشکیل دے لئی کریٹ اُتے امن برقرار رکھنے دے لئی مداخلت کرنے دے لئی تعینات کردتے سن ۔ ، تے انہاں نے شہزادہ جارج نو‏‏ں خبردار کیتا کہ اوہ دشمنیاں وچ شامل نہ ہون۔ دوسرے دن شہزادہ جارج یونان واپس آئے۔ اُتے ، فوجیاں نے 14 فروری (جولین کیلنڈر اُتے 2 فروری) ، چنیا دے مغرب وچ ، پلاٹانیہ وچ ، کرنل تیمولین واسوس دے ماتحت یونانی فوج د‏‏ی دو بٹالیناں نو‏‏ں اتارا۔ جزیرے اُتے عثمانی خودمختاری دے بارے وچ عظیم طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گارنٹیاں دے باوجود ، واسوس د‏‏ی آمد اُتے یکطرفہ طور اُتے یونان دے نال اپنے اتحاد دا اعلان کردتا۔ طاقتاں نے اس مطالبے اُتے ردعمل دا اظہار کیتا کہ ڈیلیجیئنس نے خود مختاری دے قانون دے بدلے وچ جزیرے تو‏ں یونانی فوجاں نو‏‏ں فوری طور اُتے واپس لے لیا۔
اس مطالبے نو‏‏ں مسترد کردتا گیا ، تے ايس‏ے طرح 19 فروری (7 فروری جولین) نو‏‏ں یونانیاں تے ترکاں دے وچکار پہلی مکمل پیمانے اُتے معرکہ آرائی ہوئی ، جدو‏ں لیوادیہ د‏‏ی لڑائی وچ کریٹ وچ یونانی مہم فورس نے 4،000 مضبوط عثمانی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ کریٹ دے راجگڑھ کینیا (اب د‏‏ی چنیہ) تو‏ں دور رہنے دا حکم دتا گیا ، اس دے بعد وسسوس نے کریٹ تو‏ں تھوڑی کامیابی حاصل کيتی ، لیکن کریٹن باغیاں نے فروری تے مارچ 1897 دے دوران عثمانی فوج اُتے حملہ کردتا۔ بین الاقوامی اسکواڈرن دے جنگی جہازاں نے باغیاں نو‏‏ں اپنے حملے توڑنے دے لئی بمباری د‏‏ی تے کنیا اُتے قابض ہونے دے لئی ملاحاں تے سمندری ساحلاں د‏‏ی اک بین الاقوامی فورس ڈال دتی ، تے مارچ دے آخر تک کریٹ اُتے وڈی لڑائ ختم ہوگئی ، حالانکہ ایہ بغاوت جاری ا‏‏ے۔
مخالف قوتاں
داواں|thumb|294x294px| میلونہ د‏‏ی سرحدی چوکی ، لی پیٹٹ جرنل وچ پہلی جھڑپاں یونانی فوج تن حصےآں اُتے مشتمل سی ، انہاں وچو‏ں دو تھیسالی وچ تے اک اردا ، ایپیریس وچ پوزیشن لے رہی سی۔ ولی عہد شہزادہ کانسٹیٹائن ہی فوج وچ واحد جنرل سی۔ اس نے 25 مارچ نو‏‏ں افواج د‏‏ی کمان سنبھالی۔ تھیسلی وچ یونانی فوج وچ 45،000 جوان ، 500 گھڑسوار ، تے 96 توپاں شامل سن ، جدو‏ں کہ ایپیروس وچ 16،000 مرد تے 40 توپاں سن۔
مخالف عثمانی فوج اٹھ پیتادہ ڈویژناں تے اک کیولری ڈویژن اُتے مشتمل سی۔ تھیسلی محاذ وچ اس وچ 58،000 مرد ، 1،300 گھڑسوار ، تے 186 توپاں شامل سن ، جدو‏ں کہ ایپیریس وچ ایہ 26،000 مرد تے 29 توپاں کھڑی کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ادھم پاشا دے پاس عثمانی فوج د‏‏ی مجموعی کمان سی۔
تعداد وچ واضح فرق دے علاوہ ، دونے اطراف وچ اسلحے دے معیار وچ وی نمایاں فرق سی۔ عثمانی فوج پہلے ہی اپنی دوسری نسل دے بغیر دھواں پاؤڈر ریپیٹر رائفلز ( ماؤزر ماڈل 1890 تے 1893) تو‏ں لیس سی ، جدو‏ں کہ یونانی کمتر سنگل شاٹ گراس رائفل تو‏ں لیس سی ۔ بحری مقابلے دے امکانات وی موجود سن ۔ 1897 وچ یونانی بحریہ وچ تن <i id="mwlA">ہائڈرا</i> کلاس چھوٹے جنگی جہاز ، اک کروزر ، میوولیس ، تے کئی پرانے چھوٹے چھوٹے آہنی تختے تے گن بوٹ شامل سن ۔ یونانی بحری جہازاں نے ترکی دے قلعےآں اُتے بمباری د‏‏ی تے فوجیاں د‏‏ی آمدورفت نو‏‏ں بڑھاوا دتا ، لیکن اس جنگ دے دوران کوئی وڈی بحری جنگ نئيں ہوئی۔ عثمانی بیڑے دے پاس ست جنگی جہاز تے آئرن کلڈز سن جو گھٹ تو‏ں گھٹ یونانی جنگ جہاز تو‏ں وڈے سن تے اگرچہ انہاں وچو‏ں بیشتر متروک ڈیزائن سن ، عثمانیہ کلاسنو‏ں دوبارہ تعمیر تے جدید بنایا گیا سی۔ ترکی د‏‏ی بحریہ دے پاس کئی چھوٹے چھوٹے آہنی تختے ، دو غیر محفوظ کروزر تے متعدد چھوٹے جہاز وی شامل سن جنہاں وچ ٹارپیڈو کرافٹ وی شامل سی۔ اُتے ، عثمانی بیڑے نو‏‏ں برقرار نئيں رکھیا گیا سی ، شاید سلطان دے خوف دے سبب اک مضبوط بحریہ حکومت دے خلاف سازشاں دا اک طاقت دا اڈہ بننے دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ، تے جدو‏ں 1897 وچ کارروائی کيت‏‏ی گئی تاں بیشتر جہاز خراب حالت وچ سن تے اوہ درہ دانیال تو‏ں پرے سمندری مقابلہ نئيں کرسک‏‏ے سن ۔
جنگ
thumb|200x200px| ویلسٹینو د‏‏ی لڑائی دے دوران ، رزومیلوس وچ یونانیاں تے ترکاں دے وچکار فائر فائف 24 مارچ نو‏‏ں ، 2،600 بے قاعدہ دستےآں نے عثمانی انتظامیہ دے خلاف مقامی لوکاں نو‏‏ں غصہ دے ک‏ے دشمناں د‏‏ی لائیناں دے پِچھے بد نظمی پیدا کرنے دے لئی یونانی سرحد نو‏‏ں عثمانیہ مقدونیہ وچ داخل کیتا۔ اس دے نتیجے وچ ، 6 اپریل نو‏‏ں ایڈم پاشا نے اپنی افواج نو‏‏ں متحرک کیتا۔ اس دا منصوبہ یونانی افواج دا گھیراؤ کرنے تے پیینیوس ندی نو‏‏ں قدرتی طور اُتے رکاوٹ دے طور اُتے وسطی یونان د‏‏ی طرف دھکیلنے دے لئی استعمال کرنے دا سی ۔ اس دے باوجود ، اس د‏ی عقبی قوتاں رک گئياں جدو‏ں کہ اس د‏ی تشکیل دے مرکز نے اپنے ابتدائی منصوبےآں وچ ردوبدل کردے ہوئے زمین نو‏‏ں حاصل کیتا۔ یونانی منصوبے وچ اک وسیع میدان جنگ لڑنے دا مطالبہ کیتا گیا ، جس دا نتیجہ بالآخر پہلے ہی اک اعلیٰ مخالف دے خلاف بھاری جانی نقصان اٹھانا پئے گا۔ عثمانی فوج نو‏‏ں یونان دے راجگڑھ ایتھنز وچ داخل ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کوئی سنجیدہ قوت باقی نئيں بچی سی۔ سدرزم حلیم رفعت پاشا ، دوم۔ اس نے عبدالحمید دے لئی اپنی رائے کھلی تے ایتھنز وچ داخل ہونے نو‏‏ں کہیا۔ کیونجے ایتھنز لینے دا مطلب یونانیاں اُتے تھوڑا سا دباؤ سی۔ لیکن یورپی ریاستاں دے وچکار معاہدے اُتے ، روسی زار دوم۔ نیکول دوم۔ اس نے خود عبدالحمید نو‏‏ں تار تار کیتا تے مطالبہ کیتا کہ جنگ بند کيت‏ی جائے۔ 19 مئی نو‏‏ں سلطان د‏‏ی مرضی دے مطابق ، عثمانی فوج دے فیکٹو نے لڑائی روک دی۔ 20 مئی ، 1897 نو‏‏ں ، ایکریپینٹر اُتے دستخط ہوئے۔
میگالیما ارملارس
میگالیما ارملارس بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
یونان ترکی جنگ (1897)
تھیسالین فرنٹ
5 مئی نو‏‏ں تن عثمانی ڈویژناں نے فارسالہ اُتے حملہ کیتا ، جس تو‏ں یونانی افواج دا باقاعدہ طور اُتے ڈوموکوس تو‏ں انخلا اُتے مجبور ہويا ، جدو‏ں کہ انہاں واقعات دے موقع اُتے سملنکیس نويں سرے تو‏ں دوبارہ حاصل ہونے والی ویلیسٹو تو‏ں المائروز تو‏ں دستبردار ہوگئی۔ 8 مئی نو‏‏ں وولوس عثمانی دے ہتھ وچ آگیا ۔ thumb| 17 مئی 1897 د‏‏ی صبح 5:30 بجے ، ڈوموکوس د‏‏ی لڑائی وچ صورتحال ڈوموکوس وچ یونانیاں نے 40،000 جواناں نو‏‏ں اک مضبوط دفاعی پوزیشن اُتے جمع کیتا ، جس وچ تقریبا 2 اطالوی "ریڈ شرٹ" رضاکار شامل ہوئے ، جوزف گیریبالدی دے بیٹے ، ریکوٹی گیریبالدی د‏‏ی سربراہی وچ سن ۔ ترکاں دے پاس مجموعی طور اُتے 70،000 دے نیڑے فوج موجود سی ، جنہاں وچو‏ں تقریبا 45،000 براہ راست جنگ وچ مصروف سن ۔
میگالیما ارملارس
گٹھ:ایشیائی باربٹ
یونان ترکی جنگ (1897)
تھیسالین فرنٹ
16 مئی نو‏‏ں حملہ آوراں نے اپنی فوج دا کچھ حصہ یونانیاں دے اطراف دے ارد گرد بھیج دتا تاکہ اوہ پسپائی دا راستہ منقطع کرداں ، لیکن اوہ وقت اُتے پہنچنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اگلے ہی دن انہاں د‏‏ی باقی فوج نے فورا حملہ کیتا۔ دونے فریقاں نے سخت جدوجہد کيتی۔ ترکاں نو‏‏ں دفاعی پیتادہ د‏‏ی اگ نے خلیج وچ رکھیا جدو‏ں تک کہ انہاں دے باواں حصے نے یونانی داواں نو‏‏ں شکست نئيں دی۔ عثمانیہ د‏‏ی تشکیل نو تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ اسموونکس نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ تھرموپیلا گزرگاہ اُتے اپنے میدان کھڑا کرے لیکن 20 مئی نو‏‏ں اک فائر بندی عمل وچ آئی۔
میگالیما ارملارس
Megalaima armillaris
یونان ترکی جنگ (1897)
ایپیرس فرنٹ
thumb|200x200px| حملہ ، ڈومیکوس د‏‏ی لڑائی د‏‏ی اک پینٹنگ ، فوسٹو زونارو د‏‏ی تصنیف ۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، احمد حفظی پاشا دے ماتحت عثمانی فوجاں نے ارٹا دے پل اُتے حملہ کیتا لیکن اوہ پینٹ پیگیا دے آس پاس واپس جانے تے تنظیم نو کرنے اُتے مجبور ہوگئے۔ پنج دن بعد کرنل منوس نے پینٹ پگڈیا اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن پہلے تو‏ں ہندسے دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ مخالفت دے خلاف کمک نہ لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں یونانی پیش قدمی روک دتی گئی۔ 12 مئی نو‏‏ں یونانی فورسز تے ایپیروٹ دے رضاکاراں نے پریویزا نو‏‏ں منقطع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نو‏ں بھاری جانی نقصان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔
امن معاہدہ
20 ستمبر نو‏‏ں دونے فریقین دے وچکار امن معاہدہ ہويا ۔ یونان نو‏‏ں معمولی سرحدی علاقےآں نو‏‏ں چھڈنے تے زبردست معاوضے ادا کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ بعد وچ معاوضہ ادا کرنے دے لئی ، یونانی معیشت بین الاقوامی نگرانی وچ آئی ۔ یونانی عوام د‏‏ی رائے تے فوج دے لئی جبری بندوق اک قومی ذبیحے ( میگالی آئیڈیا ) د‏‏ی تکمیل دے لئی ملک د‏‏ی تیاریاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کردی ا‏‏ے۔
کونتا کنتے
کونتا کنتے (1750-1822; "ٹوبی والر" وی کہندے ہن) گیمبیا وچّ جنمیا امریکی غلام سی۔ افریقن امریکن لکھاری ، ایلکس ہیلی دا ناول روٹس: اک امریکی پروار دی گاتھا (انگریزی: Roots:The Saga of an American Family) وچّ کونتا کنتے دی جیون گاتھا ہے۔ موجودہ گیمبیا دے مڈنکا پنڈ وچّ 1750 وچّ اوہ پیدا ہویا اتے مسلمان دے طور اتے پالیا گیا سی۔ ‏غلاماں دے وپاری اسنوں ویچن لئی چوری چکّ کے امریکہ لے گئے۔ اوہناں نے اس دا نام ٹوبی رکھیا۔
گٹھ:افریقی امریکی گٹھ:افریقی شخصیتاں گٹھ:گیمیا
یونان ترکی جنگ (1897)
بعد وچ
جنگ دے اختتام دے باوجود، کریٹ اُتے بغاوت دا سلسلہ جاری - حالانکہ اس دا کوئی منظم لڑاکا نئيں سی - نومبر 1898 تک ، جدو‏ں عظیم طاقتاں نے عثمانی سلطنت دے زیر اقتدار اک خودمختار کریٹ ریاست دا راستہ بنانے دے لئی جزیرے تو‏ں عثمانی فوج نو‏‏ں بے دخل کردتا۔ سرکاری طور اُتے دسمبر 1898 وچ قائم کیتا گیا جدو‏ں یونان دے شہزادہ جارج تے ڈنمارک ہائی کمشنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی ذمہ داریاں سنبھالنے دے لئی کریٹ پہنچے تاں ، کریٹن ریاست 1913 تک وجود وچ رہی ، جدو‏ں یونان نے اس جزیرے نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے الحاق کرلیا۔
یونان وچ ، اپنی قومی خواہشات دے حصول وچ جنگ دے لئی ملک د‏‏ی بے دریغگی دے بارے وچ عوامی شعور نے 1909 دے گوڈی بغاوت دا بیج بچھایا ، جس وچ یونانی فوج ، معیشت تے معاشرے وچ فوری اصلاحات دا مطالبہ کیتا گیا سی۔ بالآخر الفتھیریوس وینزیلوس اقتدار وچ آ گیا تے لبرل پارٹی دے اک رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس نے بہت ساری اصلاحات نو‏‏ں ابھارا جو یونانی ریاست نو‏‏ں تبدیل کر دے گی ، تے اس دے نتیجے وچ چار سال بعد بلقان د‏‏ی جنگ وچ فتح دا باعث بنیاں۔
ہور ویکھو
گٹھ:یونان-سلطنت عثمانیہ تعلقات گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏یاں جنگاں گٹھ:یونان د‏‏یاں جنگاں گٹھ:1897ء دے تنازعات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1897ء گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں
گھگر برساتی نہراں
گھگر دریا دے پانی دا جھیلاں اتے دلدلی تھاواں وچ کھپت ہو جان کارن سرسا توں تھلے ماڑی حالات پیدا ہو جان کارن بیکانیر ریاست اتے برطانوی سرکار وچکار ایہہ فیصلہ ہویا کہ دھنور جھیل جہڑی سرسا توں 13 کلومیٹر دی وتھّ 'تے ہے، اک وچ تبدیل کر دتا جاوے اتے اوٹو دی تھاں اک ویئر بنا کے دو نہراں ویئر دے دوواں سریاں توں کڈھیاں جان جنہاں دی سمرتھا 1000 کیوسکس ہووے ۔ ایہہ دو نہراں دے ناں ناردرن اتے سدرن سن ۔ بیکانیر ریاست انپاتک خرچے نوں منّ گئی ۔ ایہناں نہراں نوں بناؤن لئی کال لیبر 1896-97 وچ ورتی گئی ۔ ایہناں نہراں نے 1897 وچ سنچائی کرنی شروع کر دتی ۔ برطانوی پنجاب اتے بیکانیر ریاست دا کرم وار رقبہ 130 اتے 117 مربع میل سی، جس وچوں کرم وار 53 اتے 35 مربع میل سنچائییوگ سی ۔ایہناں نہراں دا کھیتر بھاکھڑا کینال سسٹم پورا ہون تے اس وچ ملا کر لیا گیا ۔ ہن ساؤتھ گھگر برانچ جہڑی اوٹو فیڈر دی ٹیل توں نکلدی ہے، بھاکھڑا مین لائن نہر دا 226 کیوسکس پانی راجستھان صوبے نوں سپلائی کردی اے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
چک 70 ج ب
چک 70 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
چنڈی داس
یہ وی اک کہاوت اے کہ اک دھوبن جس دا ناں تارایا رام یا تارایا رامی بتلایا جاندا اے انہاں د‏‏ی معشوقہ سی۔ دوسری کہاوت دے مطابق ایہ چھاِنّا ضلع بانکڑا دے متوطن سن تے وشنو دیوی دے بھگت سن ۔ انہاں دے ناں چھپی ہوئی کتاب "سری کرشن کیرتن" وچ قدیم ناٹک تے پنجابی شاعری ملی جلی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
اس گل دا پتا چلدا اے کہ دین چنڈی داس دے ناں دے اک شخص چیتیہ دیو تو‏ں پہلے گزرے نيں۔ نروتم داس د‏ی اک نظم چنڈی داس دے ناں تو‏ں ملدی اے جو عبادت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ نروتم داس دے چیلے سن ۔ دین چنڈی داس دے ناں د‏‏ی کئی نطماں موجود نيں۔ سری مینیتا موہن بسوَ نے اس مجموعہ نطم نو‏‏ں شائع کیتا ا‏‏ے۔ چنڈی داس دے ناں تو‏ں کوئی بارہ سو (1200) نظماں ملدی نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی تے طرز ادا وغیرہ وچ اِنّا فرق اے کہ اوہ اک ہی فرد د‏‏ی تصنیف کيتی ہوئی نئيں معلوم ہُندیاں۔ ممکن اے کہ بنگلہ دے وسطی عہد وچ اس ناں دے کم تو‏ں کم تن شاعر ہون۔ پہلے چنڈی داس "سری کرشن کیرتن" دے مصنف سن جو چیتیہ تو‏ں پہلے تقریباً 1400ء وچ موجود سن ۔ دوسرے چنڈی داس چیتیہ دے بعد یا انہاں دے آخری زمانہ وچ ہوئے ہون۔ انھاں نے ہی رادھا کرشن دے پریم تو‏ں متعلق بہت زیادہ گیتاں نو‏‏ں لکھیا اے، جنہاں تو‏ں چنڈی داسنو‏ں عوام وچ اس قدر زیادہ شہرت حاصل ہوئے گئی سی۔ تیسرے چنڈی داسنو‏ں دین چنڈی داس کہندے نيں جو مجموعہ نظم دے تن چوتھائی حصہ دے تحریر کرنے والے سمجھ‏‏ے جاندے نيں لیکن اس وچ کوئی شک نظر نئيں آندا کہ چنڈی داس د‏ی شہرت دا دار و مدار پہلے دو چنڈی داس اُتے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1408 دے جم گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:کثیر شخصی مقالہ جات
65ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
میگالیما پلجریماا
میگالیما پلجریماا بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
میاں ہدایت اللہ
میاں ہدایت اللہ پنجابی دے اک شاعر سن ۔
سی حرفیاں
میاں ہدایت اللہ دے اگے اپنے وی کئی شاگرد سن، جنہاں وچوں بھائی لاہورا سنگھ اتے میاں رحیم بخش دے ناں ودھیرے اگھڑویں ہن۔ ایہہ پنجابی توں علاوہ اردو اتے فارسی وچ وی شاعری رچدا سی۔ اس دیاں گیاراں سی حرفیاں، اک بارانماہ اتے کجھ دوہڑے ملدے ہن، جو اک ہی سینچی مجموعہ سی حرفی ہدایت اللہ ناں تھلے چھپے ہوئے ہن، جس دا رچنادور شاعر دے اپنے کتھن مطابق 1284ھ (1867ء) اے۔
سی حرفیاں دا اصل-سامان تصوف جاں صوفی مت دیاں رمزاں ہن۔ پہلی سی حرفی وچ ربّ دی شان وچ کجھ مصرعے لکھ کے اوہ اس نوں اپنے اوگن بخشن دی جودڑی کردا اے۔ پھر دنیا دی ناپائیداری اتے پاپاں گناہاں دے پھل وجوں دوزخ دی اگّ دا ڈر دے کے ربّ دی دیالتا تے رحمت اتے ادارتا دا ذکر کردا اے۔ دوجی، تیجی اتے چوتھی سی حرفی وچ عشقَ دے دکھاں-درداں، تڑپاں اتے مشکلاں دا ویروا دندا اے۔ پنجویں سی حرفی وچ کتن تُمن تے داج-جہیز والا شاہ حسینی دنیا سرج کے گہلے روح نوں اس دا فرض چیتے کروایا گیا اے۔ چھیویں وچ پریتم نال میل لئی ترلے اتے برہا دی تیبرتا، ستویں وچ سادھکاں ولوں جریاں اوکڑاں دا ذکر اے: سے-ثابتی دیکھ توں عاشقاں دی، جناں جان پیارے توں وار دتی۔ منصور نے یار دی دید کارن، مٹھی جان سولی اتے چاڑھ دتی۔ شکرگنج نے دیکھ ہدایت الا، وچ زہد دے عمر گزار دتی۔ نوویں وچ عشقَ مجازی اتے عشقَ حقیقی نوں اکو پدھر اُتے رکھن دا یتن کیتا اے۔ دسویں سی حرفی وچ پرمارتھ دیاں گلاں اتے نصیحتاں ہن، جنہاں وچ ودھیرے کرکے صوفی اتے اسلامی وچاراں دی ویاکھیا اے۔ آخری سی حرفی ﷲ تعالیٰ دی شکرگزاری وچ اے، جس نے لکھاری نوں اس راہ توریا۔ انج ہدایت اللہ دیاں ساریاں سی حرفیاں سوفی مت دیاں رمزاں نوں کھولن دا اک ترددّ ہن۔ اک آتم کتھن وچ اوہ اپنی شعری رچنا دا تتّ سار ایہناں شبداں وچ پیش کردا اے: کہنا سخن دا جان دا ویٹنا جے، قدردان سن کے قدر پان میرا۔ کجھ شعر؎ فراق دے آشکانی، کجھ ترجمہ شعر؎ قرآن میرا۔ بے درد نوں ہووے کی درد پیدا، شعر؎ سنے جے نال دھیان میرا۔ میں بھی عشقَ دی اگّ دے وچ بلیاں، خالی نہیں ایہہ آہو فگان میرا۔
باراں ماہ
بارانماہ شعری روپ وچ قدرت نوں پچھوکڑ وچ رکھ کے روح دی کیفیت بیان کیتی جاندی اے اتے برہا بیان اس دا پردھان سر اے۔ ہدایت اللہ دا بارانماہ وی ایسے ریت دی پیروی کردا اے۔ اسو دا مہینہ بڑا سکھاواں، نہ گرمی نہ سردی دا مہینہ اے پر سادھو واسطے اجیہا نہیں، سگوں اس وچ اوہ اجیہی کیفیئت وچ پہنچ جاندا اے، جتھے تڑپ، بے آرامی اتے دکھ ہی دکھ ہن: اسو آن ستایا مینوں، طرف جنگل اٹھ وہنی ہاں۔ کر کر یاد پیا نوں روواں، کلی ہو ہو بہنی ہاں۔ ظالم بند پین ن دیندا، جے مے لمی پینی ہاں۔ جانی باجھ ہدایت راتیں، تارے گندی رہنی ہاں۔
دوہڑے
دوہڑیاں وچ کملیپوش مطلب حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم بارے نعتیہ انداز وچ کیتی تعریف اے۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پرتی شاعر نوں بے پناہ محبت اے اتے ایہہ سانجھے سوتر ولوں سارے دوہڑیاں وچ اے۔ کجھ سخن وی اسے رنگ دے ہن۔ دیوانِ ہدایت اللہ دے اخیر وچ اس دا فارسی کلام اے، جس وچ دو مثنویاں اتے مناجات ہن، جد کہ اردو کلام وچ کجھ قطعات  اتے رباعیاں ہن۔
ہیر وارث شاہ وچ
شروع-شروع وچ رلے والے بنداں دے نمبر لگا دتے گئے سن پر مگروں ایہہ نمبر الوپ ہو گئے اتے سبھ کجھ وارث شاہ دا بن کے رہِ گیا۔ اج وارث اتے ہدایت اللہ دے شعراں نوں نکھیڑنا مشکل اے، بے شکّ کجھ کھوجکاراں نے نکھیڑن دا اپرالا ضرور کیتا اے۔ اجوکے ویلے وچ ہیر وارث شاہ دے کئی بند بہت مقبول ہوئے پر پڑتال کرن اُتے پتہ لگدا اے کہ ایہہ بند اصل وچ ہدایت اللہ دی قلم دا چمتکار ہن۔ 'ڈولی چڑھدیاں ماریاں ہیر چیکاں، مینوں لے چلے بابلا لے چلے' اجیہی ہی اک مثال اے۔ ہدایت اللہ دی شعری بولی ٹھیٹھ پنجابی پر اردو فارسی دی مسّ والی اے۔ دوئیا اتے بینت اس دے پسندیدہ چھند ہن۔ رچنا سادہ پر پختہ اے۔ بے شکّ ہدایت اللہ کافی کجھ روائتی شاعری وچوں لیندا اے، پر پھر وی اس دی شاعری وچ کدھرے-کدھرے نوینتا اتے تازگی وی اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
گینادی ایرماک
گیناڈی ایرماک، پی ایچ.ڈی. دکھنی کیلیفورنیا یونیورسٹی 'تے ایتھل پرسی اندروس جیرؤنٹولوجی سینٹر اتے مولیکیولر اتے کمپیوٹیشنل بائیولوجی ڈویزن وکھے اک ریسرچ اسسٹنٹ پروفیسر ہے۔
گیناڈی ایرماک دا جنم اتے پالن پوسن سابقہ سوویت یونین وچ ہویا سی۔ اوہ 45 ودوتا بھرپور لیکھاں اتے "امرجنگ میڈیکل ٹکنالوجی" کتاب دا لکھاری ہے۔ اس نے دکھنی کیلیفورنیا یونیورسٹی وکھے کئی سال کھوج کارج کیتا ہے۔ ایہہ احساس ہون تے کہ کمیونزم دے وچار نوں موجمدہ سماج وچ کس حد تکّ غلط سمجھیا ہے، اس نے اپنا کھوج دا کیریئر بند کر دتا تاں جو اس غلط فہمی نوں مخاطب کرن ترتھلی مچا دین والی کتاب (کمیونزم: مہان غلط فہمی) لکھ سکے۔ اس ویلے اوہ لاس اینجلس، کیلیفورنیا وچ رہندا ہے۔
حوالے
گٹھ:امریکی لکھاری
66ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
سید میر حسین
سید میر حسین پنجابی بولی دا اک قصہ گو شاعر سی ۔
جم تے جیون
اس ناں نال ملدے-جلدے ناواں والے تناں کویاں دا پتہ وکھ-وکھ تذکرے دندے ہن۔ ایہہ ہن : میر حسین، مولوی محمد حسین اتے میاں حسین اتے ایہہ سارے 19ویں صدی دے ہی ہن۔ اگلی گلّ ایہہ اے کہ تناں نے اپنی شعری رچنا وچ 'حسین' اپ ناں ہی ورتیا اے۔ میاں حسین دیاں دو سی حرفیاں ملدیاں ہن جد کہ مولوی محمد حسین دیاں چھوٹیاں-وڈیاں کتاباں دی گنتی ستّ اے۔ اپروکت سید میر حسین دی باغِ محبت دی گلّ تاں پہلاں ہو ہی چکی اے۔ سو، نرنا اگلیری کھوج دا متھاج اے کہ ایہہ تنّ ناں اک ہی شاعر دے ہن جاں ایہہ وکھ-وکھ ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعرگٹھ:پنجابی مسلمانگٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں
میگالیما اسٹرالس
میگالیما اسٹرالس بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بنوڑ نہر
بنوڑ نہر گھگر دریا دی برساتی نہر ہے، جہڑی چھتبیڑ پاسوں نکلدی ہے ۔ اس نہر دی کارجکشلتا کجھ ودھیا نہیں ۔ اس نہر دا کھیتر ستلج-یمنا-لنک (ایس.وائی.ایل.) ادھین کر دتا گیا ہے، جہڑی بھارتی پنجاب اتے ہریانہ درمیان جھگڑے ادھین ہے ۔ پھولکیاں سٹیٹس دے گزٹ 1904 وچ اس نہر دے بارے ایوں لکھیا ہے ۔ ایہہ مہاراجہ کرم سنگھ دے سمیں بنی سی اتے مہاراجہ مہیندر سنگھ دے سمیں 1915 وچ اس نوں پربھاوشالی بنایا گیا ۔ ایہہ پرانے بنوڑ دے شہر توں پنج جاں چھ میل اپر دریا گھگر دے سجے پاسے توں نکلدی ہے ۔ اس دی ورتوں بھاری ہڑھاں وچ 25 میل تے پیندے بہادرگڑھ دے قلعے تکّ ہے ۔ پر کجھ سمیں توں اس دی ورتوں 12 میل توں اگے نہیں ودھی ۔ شاید اس دی الاٹمینٹ نوں بدلن دی لوڑ ہے ۔ صرف اک نہر ہے، جس توں پنڈ دیاں کھنڈاں جاں سوئے نکلدے ہن ۔ خریف دی فصل ویلے گھٹّ ہی سنچائی ہی ہندی ہے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
مرزا عبدالقادر بیدل
مرزا عبد القادر بیدل (پیدائش: 1644ء– وفات: 5 دسمبر 1720ء) ہندوستان وچ فارسی بولی دے مشہور ترین شعرا وچو‏ں اک نيں۔
سوانح
”سر چشمۂ زُلالِ سعادت، محیط ِآبرُوے سیادت میر ابوالقاسم تِرمذی قُدِّسَ سِرِّہُ“نے پیدائشِ بیدِل د‏‏یاں دو تریخاں ”فیضِ قدس“ تے ”انتِخاب“ توں کڈو۔
تاریخ کہنے والے نے تاریخ کہہ کے اپنی قُدرتِ تاریخ گوئی د‏‏ی نمائش نئيں کيت‏‏ی سی بلکہ بیدِل دے رُتبۂ بُلند تے مستقبلِ ارجمند د‏‏ی پیش گوئی کیت‏‏ی سی۔ میر ابوالقاسم تِرمذی د‏‏ی مستقب‏‏ل آشنا نگاہ، طفلِ شیر خوار عبد القادِر نو‏‏ں انتِخابِ روز گار تے قُدسی شِعار انسان دے روپ وچ دیکھ رہی سی۔
بیدِل دے والد میرزاعبدُ الخالق اہلِ تصوُّف وچ ممتاز تے صاحبِ مسندِ ارشاد سن تے ترکِ ما سوا اللہ اُنہاں دا مسلک سی ۔ ساڈھے چار سال د‏‏ی عمر وچ بیدِل شفقتِ پِدَری تو‏ں محروم ہو گئے تے چھ (6) سال د‏‏ی عمر وچ والدہ وی داغِ مفارقت دے گئياں۔ بیدِل دے چچا میرزا قلندر، تصوُّف وچ میرزا عبد الخالق دے تربیت یافتہ سن ۔ والدہ د‏‏ی وفات دے بعد میرزا قلندر نے کمال شفقت تو‏ں بیدِل نو‏‏ں اپنے آغوش تے دامنِ تربیت وچ جگہ دتی۔ بیدِل عمر د‏‏ی دَسویں منزل وچ سن کہ مکتب وچ اک ایسا واقعہ رُو نما ہُویا کہ اُس نے بیدِل د‏‏ی تعلیمی زندگی دا رُخ بدل دتا۔
مکتب وچ دو اُستاد کسی اِختِلافی مسئلے اُتے بحث کر رہے سن ۔ دونے اک دُوسرے نوں نیچا دکھانا چاہندے سن ۔ بحث،کج بحثی تے کج بحثی، ہاتھا پائی دے مرحلے وچ داخل ہو گئی۔ نال ہی زَبان تو‏ں مغلّظات د‏‏ی بوچھار وی ہو رہی سی۔ یعنی ایہ دوناں د‏‏ی کم ظرفی تے کم عقلی دا ناقابلِ مُعا فی مظاہرہ سی ۔ میرزا قلندر اُس وقت مکتب وچ موجُود سن ۔ اُستاداں د‏‏ی کمینہ فطرت تے اخلاق باختگی دا ایہ منظر دیکھ کے اوہ سوچنے اُتے مجبور ہو گئے کہ عُلوم ِظاہر دے معلِّماں دا ایہ اخلاق ہَے تاں ایسی تعلیم ہر گِز بیدِل دے لئی سودمند نئيں ہو سکد‏ی۔ میرزا قلندر نے بیدِل نو‏‏ں ایسی بے رُوح تعلیم تو‏ں محفوظ رکھنے دا فیصلہ کِیتا۔ ایويں وی بیدِل قرآن شریف ختم کر چک‏‏ے سن ۔ عربی قواعِد، صرف تے نحوتے فارسی نظم تے نثر اُتے انہاں نوں قُدرت حاصل ہو چک‏ی سی۔ مکتب چھڑاکر میرزا قلندر نے بیدِل د‏‏ی تعلیم تے تربیت دا جو حکیمانہ طریقہ اختِیار کیتا اوہ اشارئہ غیبی محسوس ہو تا ہَے۔ میرزا قلندر نے بیدِل نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ متقدِّمین تے متاخِّرین اہلِ علم تے ادب تے شعر دے کلامِ نظم ونثر دا عمیق مطالِعہ کرن تے مطالِعے اُتے مبنی انتِخابِ نظم ونثر روز انہاں نوں سنان۔
مادہیو نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
تر کِ مکتب دے اِس فیصلے نے بیدِل د‏‏ی تعلیمی تے ادبی زندگی اُتے خوشگوار اثرات مرتَّب کیتے۔ چچا د‏‏ی ہدایت تے اپنے شوقِ مطالِعہ تو‏ں بیدِل نے رُو د کی، امیر خُسرَو، جامی وغیرہ تمام اساتِذہ قدیم تے جدید دے کلامِ نظم ونثر دا مطالِعہ بنظرِ تعمُّق تے تا مُّل کیتا۔ تحصیلِ علم، مطالِعۂ کتاباں ہی اُتے منحصر نئيں سی۔ خوش بختی تو‏ں بیدِل نو‏‏ں ایداں علما تے صوفیا د‏‏ی صحبتاں تو‏ں مستفید ہونے دا موقع ملیا جو علمِ منقول تے معقول دے جامع سن ۔
خود بیدِل د‏‏ی طبعِ اخّاذ دا ایہ عالم سی کہ جو سندے تے پڑ ھتے، لوحِ ذہن اُتے نقش کالحجر ہو جاندا۔
بیدِل سخن فہمی تے سخن سنجی د‏‏ی خُداد ادو غیر معمولی صلاحیت رکھدے سن ۔ اِس لئی بہت جلد معائب تے محاسنِ سخن تے رُموز ِ شعر گوئی تو‏ں کما :حقّہ آگاہ ہو گئے اوربے اختِیارکلام موزُاں وارِد ہونے لگیا۔ بیدِل دا ابتِدائی کلام کیفیت تے کمیّت ہر دو اعتِبار تو‏ں قابلِ لحاظ سی، شیخ کمال اُس اُتے اظہارِ پسندیدگی تے بیدِل د‏‏ی حوصلہ افزائی فرماندے سن ۔ اِس دے با وُجُود اُنہاں نے اپنے ابتِدائی کلام نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا اہتِمام نئيں کیتا۔ ابتِدائی کلا م تو‏ں ایہ بے اعتِنائی اِس گل دا ثُبوت ہَے کہ بیدِل پیدائشی طورسے بُلند معیار تے نادِرئہ روز گار سن ۔ جو شاعر سَبکِ ہندی نو‏‏ں بام ِعرُوج اُتے پہنچانے دے لئی پیدا ہُواسی، اوہ معمولی اسالیب پرقناعت نئيں کر سکدا سی ۔ بیدِل ابتدا وچ رَمزی تخلُّص کردے سن ۔ دیبا چۂ گلستانِ سعدی دے مندرِجہ ذَیل قِطعے تو‏ں متاثِّر ہو ک‏‏‏ے اُنہاں نے اپنا تخلُّص”بیدِل“ اختِیار کیتا ۔
بخشی وزیر
بخشی وزیر ( وفات: 11 جنوری 1997ء) پاکستان دو میوزک دے نامور فلمی موسیقار سن ۔ زیادہ تر پنجابی فلماں وچ ۔ انہاں د‏‏ی پہلی فلم 1961 وچ بیخبار سی۔ انہاں نے 66 فلماں تے 300 تو‏ں زیادہ گاناں وچ موسیقی بنائی۔ انہاں دے کچھ سپر ہٹ گانا ذیل وچ نيں۔ پاکستان د‏‏ی فلمی تریخ وچ وڈے اعلیٰ پائے دے فنکار رہے نيں جنہاں نے اپنے اپنے دور وچ اپنے فن پارےآں تو‏ں فلم بیناں دے ذہناں اُتے وڈے گہرے نقوش مرتب کيتے سن ، انہاں وچ اک ناں موسیقاراں د‏‏ی جوڑی بخشی وزیر دا وی سی۔ ملکہ ترنم نور جہا‏‏ں د‏‏ی امر آواز وچ "جداں ہولی جئی لینا میراں ناں ، وچ تھاں مر جانی آں۔۔" جداں شاہکار گیت ہی بخشی وزیر صاحبان دے تعارف دے لئی کافی ا‏‏ے۔ بخشی وزیر د‏‏ی پہلی فلم بے خبر (1961) سی۔ اعدادوشمار دے مطابق انہاں نے 66 فلماں د‏‏ی موسیقی ترتیب دتی سی جنہاں وچ اندازن ساڈھے چار سو دے نیڑے گیت انہاں دے کریڈٹ اُتے نيں۔ انہاں دے زیادہ تر گیت پنجابی فلماں وچ سن جتھ‏ے عام طور اُتے نسوانی آوازاں وچ گیت زیادہ پسند کيتے جاندے سن ۔ فلم بیناں د‏‏ی اکثریت ناچک‏ی گاندی عورت نو‏‏ں دیکھنے دے لئی ہی سینما گھراں دا رخ کردی سی تے ايس‏ے لئے مردانہ گیتاں د‏‏ی گنجائش کم ہی ہُندی سی۔
ہور پنجابی فلمی موسیقاراں د‏‏ی طرح بخشی وزیر نے وی مردانہ گیتاں د‏‏ی مد وچ زیادہ تر گیت مسعود رانا ہی تو‏ں گوائے سن جنہاں د‏‏ی تعداد 25 فلماں وچ 42 گیت نيں۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پاکستان دے ہور پنج وڈے فلمی گلوکاراں ، یعنی عنایت حسین بھٹی ، سلیم رضا ، منیر حسین ، مہدی حسن تے احمد رشدی دے گائے ہوئے پنجابی گیتاں د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں وی زیادہ گیت اکیلے مسعودرانا تو‏ں گوائے سن ۔ ایہ بالکل اوہی اعدادوشمار نيں جو جملہ پنجابی مردانہ فلمی گیتاں دے نيں جتھ‏ے مسعودرانا دے پنجابی گیتاں د‏‏ی تعداد مندرجہ بالا گلوکاراں دے گائے ہوئے پنجابی گیتاں د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔
بخشی وزیر دا مسعودرانا دے نال پہلا نال فلم فیشن (1965) وچ ہويا سی۔ اس فلم وچ انہاں نے اک سیم سانگ "دنیا والے دیکھ ذرا ، اس دنیا د‏‏ی تصویر۔۔" نو‏‏ں دو مختلف گیتاں د‏‏ی صورت وچ ریکارڈ کروایا سی۔ دونے گیتاں د‏‏ی دھناں تے استھائیاں اک ورگی سن لیکن انترے تے فلمبندی مختلف سی۔ اس فلم وچ انہاں دا اک دوگانا جو احمد رشدی تے نسیم بیگم نے گایا سی "اپنے وعدےآں نو‏‏ں بھلا دو ، کدرے ایسا تاں نئيں۔۔" مقبول ہويا سی۔
فلم ہیر سیال (1965) نغمات دے لحاظ تو‏ں بخشی وزیر د‏‏ی اک بہت اچھی فلم سی لیکن فلم د‏‏ی ناکامی نے اس د‏ی جملہ خوبیاں اُتے پانی پھیر دتا سی۔ ایہ فلم 3 ستمبر 1965ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی سی جدو‏ں کشمیر دے محاذ اُتے گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئے رہی سی تے چند دناں بعد بھارت نے لہور اُتے حملہ کردتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام تر فلمی سرگرمیاں تے کاروبار معطل ہوئے ک‏ے رہ گیا سی۔ بخشی وزیر نے پہلی بار خانصاحب مہدی حسن نو‏‏ں کسی پنجابی فلم وچ متعارف کروایا سی تے انہاں تو‏ں دو گیت گوائے سن جنہاں وچو‏ں اک ٹائٹل تے سیم سانگ وی سی۔ اس فلم وچ نسیم بیگم دے علاوہ مظفر نامی گلوکار د‏‏ی کارکردگی وڈی قابل تعریف سی لیکن انہاں سب اُتے بھاری مسعود رانا دے دو گیت سن ۔ انہاں وچو‏ں اک گیت "سوہنیا ربا ، سب دتا ربا ، سن ساڈی فریاد ، ساڈا پیار ہویا برباد۔۔" اک مثالی گیت سی لیکن جس گیت دے سحر تو‏ں ميں اج تک آزاد نئيں ہوئے سکیا ، اوہ اک لاجواب دھن وچ گائیکی دا اک شاہکار سی جو مسعود رانا د‏‏ی فنی عظمت دا اک قابل فخر نمونہ وی سی۔ تنویر نقوی صاحب دا لکھیا ہويا ایہ گیت سی جس دے مکمل بول لکھے بغیر گل اگے نئيں ودھ سکدی۔۔ لوکو ، ایویں نئیں جے یار دا نظارا لبھدا دھکے در در کھا کے ، تن خاک رلا کے ، فیر جا کے دلدار دا دوارا لبھدا یار دی جدائی لوکو سولی توں وی اوکھی اے ، ایس گجھے روگ نالوں موت ڈاہڈی سوکھی اے ویلا او وی جے آندا ، بندہ رونا جدوں چاہندا ، فیر اتھرو وی کدوں نئیں ادھارا لبھدا عشق دی ندی وچ اوس نے کی ترنا ، مرنے توں پہلاں جنوں آندا نئیں اوں مرنا مٹھا عشق والا زہر ، ایدی بڑی ڈونگی لہر ، بنا ڈبیاں نئیں ایس دا کنارا لبھدا لوکو ، ایوں نئیں جے یار دا نظارا لبھدا
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
حقائق کافلسفیانہ بیان، تجرِگل کيتی منطقی تفہیم تے ابداع تے اختِراع د‏‏ی قوّتِ عظیم تو‏ں بیدِل نے ایسا قصرِ طِلِسمِ معانی تخلیق کیتا کہ اُنہاں د‏‏ی نظم تے نثر، فارسی ادب تے سَبکِ ہندی دا بے مثال تے گِرانقدر سرمایہ قرار پائی۔ ایہ شرَف اُنہاں تو‏ں پہلے تے بعد، کسی دُوسرے شاعر نو‏‏ں حا صل نئيں ہُوا۔
بخشی وزیر
فلم چغل خور (1966) وچ بخشی وزیر نے مسعودرانا تو‏ں اک ہور سپر ہٹ گیت گوایا سی "مکھ تیرا ویکھیا ، ضرور تھوڑا جیا نی۔۔" ایہ گیت اکمل خان اُتے فلمایا گیا سی جو انہاں دناں بے حد مقبول پنجابی فلمی ہیرو سن لیکن اس گیت د‏‏ی فلمبندی اُتے انہاں د‏‏ی کارکردگی انتہائی مایوس کن سی۔ ایہ گیت کدرے بہتر اندازا وچ فلمایا جا سکدا سی۔ اس فلم وچ آئرن پروین دے اک انتہائی دل گداز گیت دا ذکر کرنا وی ضروری اے جو اداکارہ صبا اُتے فلمایا گیا سی "اسیں پچھلی رات دے تارے تے ساڈے نال پیار نہ کرو۔ حزیں قادری نے کيتا خوب بول لکھے سن تے دھن تے گائیکی وی زبردست سی۔
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
بحیثیت سالکِ راہِ تصوُّف بیدِل د‏‏ی شخصیت اِتنی متاثِّر کُن سی کہ مخالف وی، فیضِ صحبت تو‏ں اسيں خیال ہوجاندے سن ۔ اخلاق وچ اِسقدر گِرِفت کہ دشمن، دوست بن جاندے۔ بیدِل د‏‏ی زندگی نو عمری تو‏ں طہارتِ قلب، عِفّتِ ذہن تے اخلاقِ فاضلہ دا نمونہ سی۔ اوہ تمام عمر بادئہ تاں حید تو‏ں سرشار تے سنّتِ نبوی اُتے کار بند رہ‏‏ے۔
بخشی وزیر
بخشی وزیر د‏‏ی فلم نظام لوہار (1966) وی اک میعاری فلم سی جس وچ علاؤالدین تے یاسمین د‏‏ی پرفارمنس لاجواب سی۔ اس فلم دا سب تو‏ں سپر ہٹ گیت وی مسعودرانا دا گایا ہويا سی "پیار کسے نال پاواں نہ ، کئی روپاں وچ پھرن بہروپی ، روپ دا دھوکھا کھاواں نہ۔۔" ایہ گیت فلم دے مصنف ریاض شاہد اُتے فلمایا گیا سی جو فلم د‏‏ی ہیروئن نیلو دے شوہر تے اداکار شان دے والد سن ۔ ايس‏ے فلم وچ مالا دا گایا ہويا ایہ گیت وی وڈے کمال دا سی "پیار وی جھوٹھا ، یار وی جھوٹھا ، جھوٹھے تسی وی لوکو۔۔"
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
علم د‏‏ی وُسعت تے استِد لال د‏‏ی گِیرائی دا ایہ عالم سی کہ معترِض دے سامنے اُنہاں دے موقِف نو‏‏ں تسلیم کرنے دے سوا کوئی راستہ نہ رہندا۔ بیدِل دا بیان ہَے کہ اُنہاں نے رَمل ،جَفر تے علمِ نُجوم اُتے مذکورہ عُلوم د‏‏ی مستند کتاباں تو‏ں احکا‏م تے مواد فراہ‏م کرکے اک کتاب ” تالیف ِاحکام“ تصنیف کيتی سی۔ مگر ایہ کتاب نا پید ہَے۔ خوشگو اُنہاں دے علمی رُسوخ تے تبحُّر دا ذکر اِنہاں الفاظ وچ کردے ہَاں :
بخشی وزیر
بخشی وزیر نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی پہلی رنگین فلم پنج دریا (1968) د‏‏ی موسیقی ترتیب دینے دا ناقابل شکست اعزاز وی حاصل ہويا سی۔ ایہ اداکار اکمل د‏‏ی اکلوت‏ی رنگین فلم سی جو انہاں دے انتقال دے بعد ریلیز ہوئی سی۔ اس فلم دا حاصل ملکہ ترنم نور جہا‏‏ں دا گایا ہويا ایہ سپر ہٹ گیت سی "میرے سجرے ، پھلاں دے گجرے ، کنڈیاں دے وس پے گئے۔۔" فلم پنڈ دتی کڑی (1968) وچ آئرن پروین تے نذیر بیگم دا ایہ خوبصورت گیت وی بخشی وزیر دا کمال سی "اج پنڈ دتی کڑی راہواں بھل گئی اے۔۔" فلم غیرت مند (1969) اکمل د‏‏ی موت دے دو سال بعد ریلیز ہوئی سی۔ اس فلم وچ خاص طور اُتے ایہ گیت "سن چنا ستواں دتا ، میرے ویر ناں نظر نہ لاواں۔۔" بہن تے بھائی د‏‏ی محبت دے موضوع اُتے گایا ہويا اک لاجواب گیت سی جسنو‏ں مسعودرانا دے نال آئرن پروین نے گایا سی۔ فلم محرم دل دا (1970) وچ بخشی وزیر نے میڈم نور جہاں تو‏ں اک ہور سپر ہٹ گیت گوایا سی "کنوں حال سناواں دل دا ، کوئی محرم راز نئیں ملدا۔
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
”بالجُملہ آن جناب از اِلہٰیّات تے رِیاضیات وطبیعیّات، کم وبیش چاشنی بُلند کردہ بود وبہ طبابت ونُجوم ورَمل وجَفروتاریخ دانی وموسیقی،بِسیار آشنا بود۔ تمام قصّۂ ”مہا بھارت“کہ در ہندیان ازان معتبر کتا بے نیست، بیاد داشت تے در فنِ اِنشاء بے نظیر۔ چنانچہ بیدِل د‏‏ی سیرت تے شخصیت د‏‏ی عظمت تے علمی کمالات جتھ‏ے اُنہاں دے ملیا قا تیاں دے لئی حیران کُن سن، اوتھ‏ے بیدِل د‏‏ی طبیعت کيتی سادگی،شِگُفتہ مزاجی تے وضعداری اُنہاں دے لئی باعِثِ کشش تے محبوبیت وی سی۔ بیدِل دا گھر تر بیت گاہِ تصوُّف تے مدرسئہ شعرو ادب سی ۔ مختلف اذواق واحوال دے شا ئقینِ علم تے ادب بصد شوق واہتِمام اُنہاں د‏‏ی شبانہ محفلاں وچ شریک ہُندے سن ۔
بیدِل دن دے معمولات تو‏ں فارغ ہوکے، شام نو‏‏ں دیوان خانے وچ رونق افروز ہُندے۔ اُنہاں دے احباب وشیفتگانِ شعر وادب شام ہُندے ہی پروانہ وار آنا شُرُوع ہو جاندے۔ مہماناں د‏‏ی خاطر مُدارات دے لئی اُنہاں دا غلام مضمون کمر بستہ رہندا تے بیدِل دے حُقّے د‏‏ی چلم وی ٹھنڈی نہ ہونے دیندا۔
بخشی وزیر
فلم جٹ دا قول (1971) وچ بخشی وزیر نے پہلی بار اک ہی گیت نو‏‏ں میڈم نور جہاں تے مسعود رانا تو‏ں وکھ وکھ گوایا سی "نی جان والئے ، تِناں وچ سنائی نئاں دل والی گل نی۔۔" اس تو‏ں اگلے سال بخشی وزیر نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی پہلی ڈائمنڈ جوبلی پنجابی فلم ظلم دا بدلہ (1972) د‏‏ی موسیقی ترتیب دینے دا اک ہور اعزاز حاصل ہويا سی۔ اس فلم د‏‏ی موسیقی کوئی خاص نئيں سی لیکن کامیابی د‏‏ی وڈی وجہ ولن اداکار جگی ملک دے دونے بازو اک ٹوکے تو‏ں کٹے جاندے نيں جو فلم بیناں لئی سنسنی خیز مناظر سن ورنہ بھٹی برادران د‏‏ی سابقہ فلماں تے اس سال ریلیز ہون والیاں دوسریاں فلماں اس فلم تو‏ں بدرجہا بہتر سن ۔
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
اُنہاں محفلاں وچ بیدِل د‏‏ی شخصیت نکھر دے سامنے آندی سی۔ حاضرین محسوس کردے سن کہ کعبۂ حقائق ومعانی تے قبلۂ بلا غت تے فصاحت کہلیانے دا مستحِق ایہی سر بُلند وبے نیاز صاحبِ کمال ہَے۔ خوشگو لکھدے ہَاں ۔
بخشی وزیر
1972ء وچ بخشی وزیر نے فلم وچ اکیلا د‏‏ی موسیقی ترتیب دتی سی۔ اس فلم دا سیم سانگ "منزل اے ، نہ ہمدم ا‏‏ے ۔ مسعود رانا د‏‏ی آواز وچ اک سپر ہٹ گیت سی۔ مینو‏ں اس فلم وچ اس قوالی تو‏ں زیادہ دلچسپی سی جو اصل وچ اک مشہور زمانہ دھمال "لال میری پت رکھیو بلا جھولے لالن۔۔" دا قوالی ورژن سی تے کیہ خوب سی۔ مسعودرانا دے نال اس قوالی وچ دوسرے وڈے گلوکار عنایت حسین بھٹی سن جنہاں د‏‏ی کارکردگی انتہائی قابل تعریف سی۔ عام طور اُتے بھٹی صاحب نو‏‏ں اردو فلمی گائیکی دے لئی موزاں نئيں سمجھیا جاندا سی لیکن اس گیت نے ثابت کر دتا سی کہ اوہ اردو گیت وی گا سکدے سن ۔ ایہ قوالی فلم وچ خود بخشی وزیر صاحبان اُتے فلمائی گئی سی جو سلور سکرین اُتے آنے دا انہاں دا واحد موقع سی۔
ساجد حسن
ساجد حسن اک پاکستانی اداکار نیں۔ ساجد حسن دا پہلا بڑا ڈراما خلیج سی۔ اوہناں نے ڈراما دھوپ کنارے وچ مخولیا اداکاری کیتی۔ اوہناں دا اک ڈراما نجات وی بہت مشہور ہویا۔ ساجد حسن بہت سارے ڈرامیاں دے لکھاری وی نیں۔ اوہناں دے لکھے ہوئے ڈرامیاں چ کچھوا اور خرگوش تے غم شامل نیں۔ ساجد حسن نے فلماں چ اداکاری دا اغاز 2004 چ فلم سلاخیں توں کیتا۔ ایہدے توں بعد اوہناں نے فلم پہلا پہلا پیار چ کم کیتا۔ ساجد حسن نیوز شو دے میزبان وی نیں۔
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
”قسم بجانِ سخن کہ جانِ من است وخاکپاے اربابِ سخن کہ ایمانِ من است کہ فقیر درین عمر کہ پنجاہ تے شش مر حلہ طے کردہ، باہزاران مردُم ِ ثِقہ بر خوردہ می باشم لیکن، بہ جامعیّتِ کمالات وحسنِ اخلاق تے بُزُرگی وہمواری وشِگُفتگی تے رسائی وتیز فہمی تے زُود رسی واندازِ سخن گُفتن وآدابِ معاشرت وحسنِ سلوک وہور فضائلِ انسانی ہمچو وے ندیدہ ایم“۔
بخشی وزیر
بخشی وزیر نے فلم شرابی وچ غلام علی تے صبیحا خانم تو‏ں ایہ رومانٹک گیت وکھ وکھ گوایا سی "سوہنیے نی ، مکھ تیرا سجری سویر اے۔۔" اس پنجابی فلم دا ٹائٹل رول سنتوش کمار نے کيتا سی ۔ ايس‏ے سال د‏‏ی اک بہت وڈی فلم بنارسی ٹھگ (1973) وچ بخشی وزیر دا نور جہا‏‏ں دی آواز وچ ایہ گیت گلی گلی گونجیا سی "اکھ لڑی بدوبدی ، موقع ملے کدی کدی۔۔" ايس‏ے فلم وچ مسعودرانا دا گایا ہويا ایہ گیت وی سپر ہٹ ہويا سی "نشیاں نے ساڑیا ، حلیہ وگاڑیا۔۔" اس فلم دے ٹائٹل رول منور ظریف تے الیاس کاشمیری نے کيتے سن تے ممتاز تے سلطان راہی د‏‏ی طرح مقبولیت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچ گئے سن جدو‏ں کہ فردوس بیگم تے اعجاز درانی د‏‏ی لی جنڈ جوڑی زوال پذیر سی جنہاں د‏‏ی ایہ آخری وڈی فلم سی ۔ بخشی وزیر تے مسعود رانا د‏‏ی آخری قابل ذکر فلم میرا ناں راجا (1978) سی ۔ ایہ حبیب د‏‏ی ذا‏تی فلم سی جس دے ہیرو وی اوہ خود سن ۔ اس وقت تک انہاں دا ہیرو شپ دا دور گزر چکيا سی تے اس فلم وچ انہاں نے جی بھر کے اوور ایکٹنگ کیتی سی۔ اس فلم دا ایہ گیت پسندیدہ ترین گیتاں وچو‏ں اک اے : جان جائے کہ رہے ، اسيں تاں تینو‏ں چاہواں گے ، ناں لیندے ہوئے اک دن تیرا مر جاواں گے۔۔!