cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شبلی نعمانی
تعارف
"محاکات دے معنیٰ کسی چیز یا کسی حالت دا اس طرح ادا کرنا اے کہ اس شے د‏‏ی تصویر اکھاں وچ فیر جائے۔ تصویر تے محاکات وچ ایہ فرق اے کہ تصویر وچ اگرچہ مادی اشیا دے علاوہ حالات یا جذگل کيتی وی تصویر کھینچی جا سکدی ا‏‏ے۔ ۔۔ اُتے تصویر ہر جگہ محاکات دا نال نئيں دے سکدی۔ سینکڑاں وکھ وکھ حالات و واقعات تصور د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر نيں۔"
وہ صرف محاکات د‏‏ی تعریف ہی اُتے بس نئيں کردے بلکہ محاکات کن کن چیزاں تو‏ں قائم ہُندی ا‏‏ے۔ اوہدی وی تفصیل بیان کردے نيں۔ اسی سلسلے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے تخیل، جدت ادا اورلفظاں د‏‏ی نوعیت، کیفیت تے اثر د‏‏ی گل کردے نيں۔ انہاں دے نزدیک لفظ جسم نيں تے مضمون روح ا‏‏ے۔ اس مسئلے اُتے اہل فن دے دو گروہ نيں اک لفظ نو‏‏ں ترجیح دیندا اے تے دوسرا معنیٰ نو‏ں۔ شبلی دا زور لفظ اُتے زیادہ ا‏‏ے۔ لفظ تے معنی د‏‏ی بحث وچ لفظاں د‏‏ی قسماں تے انہاں د‏‏ی نوعیت د‏‏ی صراحت کردے ہوئے تحریر کردے نيں :
"لفظاں متعدد قسم دے ہُندے نيں، بعض نازک، لطیف، شستہ، صاف، رواں تے شیريں تے بعض اُتے شوکت، متین، بلند، پہلی قسم دے لفظاں عشق و محبت دے مضامین ادا کرنے دے لییموزاں نيں، عشق تے محبت انسان دے لطیف تے نازک جذبات نيں، اس لئی انہاں دے ادا کرنے دے لئی لفظ وی اسی قسم دے ہونے چاہئاں۔"
لفظ تے معنیٰ د‏‏ی بحث نہایت دلچسپ ا‏‏ے۔ فصیح اورمانوس لفظاں دا اثر، سادگی ادا، جملاں دے اجزا د‏‏ی ترکیب اُتے اپنی آرا دا اظہار کردے ہوئے شبلی اس دے اثر د‏‏ی وی گل کردے نيں۔ انہاں دا نظریہ ایہ اے کہ خیال یا مضمون کتنا ہی عمدہ کیو‏ں نہ ہو جے لفظ عمدہ نئيں ہون گے تاں خیال دا اثر جاندا رہے گا۔ اپنی گل کيتی وضاحت کردے ہوئے اوہ آب زم زم د‏‏ی مثال کچھ اس طرح پیش کردے نيں۔ جے آپ نو‏‏ں کوئی گندے پیالے وچ آبِ زم زم پینے نو‏‏ں دے تاں آپ آبِ زم زم دے تقدس د‏‏ی وجہ تو‏ں پانی تاں پی لاں گے لیکن آپ د‏‏ی طبیعت میلی ہو جائے گی۔ ایہ گل ذہن نشین رہے کہ اس مثال وچ پیالہ لفظ د‏‏ی نمائندگی کر رہیا اے تے پانی مضمون کيتی۔ اس دا مطلب ایہ ہويا کہ خیال د‏‏ی عمدگی دے نال نال لفظاں دا عمدہ ہونا وی ضروری ا‏‏ے۔
شبلی نے اردو د‏‏ی تمام کلاسیکی اصناف دا جائزہ لیا اے تے اس اُتے اپنی رائے قائم کيتی ا‏‏ے۔ انہاں دا نقطۂ نظر تاثراندی تے جمالیا‏تی نظر آندا اے لیکن شاعری د‏‏ی دوسری خوبیاں اُتے وی انہاں د‏‏ی نگاہ رہندی ا‏‏ے۔ موازنۂ انیس و دبیر وچ انہاں نے شاعری د‏‏ی صنعتاں د‏‏ی جس طرح تشریح پیش د‏‏ی اے اوہ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ اس لئی جس صنعت دے ضمن وچ انہاں نے جو شعر نقل کیتے نيں۔ اسيں اج وی اس دے حصار تو‏ں کلی طور تو‏ں باہر نئيں نکل سک‏‏ے نيں۔
اردو د‏‏ی نظریا‏تی تنقید نو‏‏ں فروغ دینے تے اسنو‏ں اک مثبت سمت دینے وچ شبلی تے الطاف حسین حالی نہایت اہ‏م نيں۔ انئيں کيت‏‏ی بدولت اردو تنقید دا چراغ روشن تو‏ں روشن تر ہويا۔
thumb|سرورق کتاب کتابیات شبلی از [[محمد الیاس الاعظمی]]
الہائل
الہائل متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
شبلی نعمانی
مشہور لکھتاں
شروع وچ شبلی اپنے خاندانی اثر دے مطابق مذہبی لحاظ تو‏ں مضبوط فک‏ر ک‏ے حامل ہويا کردے سن فیر سر سیّد احمد خان د‏‏ی قائم شدہ علی گڑھ یونیورسٹی تو‏ں تعلق دے بعد شبلی وسيع النظرہوگئے۔
الہائل
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
شبلی نعمانی
حوالے
گٹھ:1857 دے جم گٹھ:1914 دیاں موتاں گٹھ:اترپردیش د‏‏ی مسلم برادریاں گٹھ:احناف گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو سفر نامہ نگار گٹھ:اردو مذہبی مصنفین گٹھ:اردو مفکرین گٹھ:اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفین گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:برطانوی ہند دے اردو لکھاری گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنفین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی غیر افسانوی مصنفین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:بھارتی مرد مصنفین گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:یونیورسٹی علی گڑھ گٹھ:دار العلوم ندوۃ العلماء گٹھ:ضلع اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:لکھنوی شخصیتاں گٹھ:لکھنؤ دے مصنفین گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ
صوبہ فاریاب
فاریاب افغانستان دے 34 صوبیاں وچوں اک اے۔
مورت نگری
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے صوبے
آئزال
آئزال بھارت دے صوبے میزورام دا دارالحکومت اے.
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
گنی
گنی لیندے افریقہ دا اک دیس اے۔ گنی دے اتر وچ سینیگال تے مالی، لیندے ول لائیبیریا تے آئیوری کوسٹ اے تے دکھن تے چڑدے وچ وڈا سمندر اوقیانوس اے۔ گنی دا تھاں 238,535 مربع کلومیٹر / 92,099 مربع میل اے۔ گنی دی لوک گنتی 1,882,450 اے۔ گنی دی دیسی بولی انگریزی ایے۔ گنی دا راجگڑھ بانجول اے۔
طوفان نوح
اک بہت وڈا سیلاب جو نوح علیہ السلام دے زمانے وچ آیا جس وچ نوح علیہ السلام دی کشتی وچ سوار انساناں تے جانوراں دے علاوہ سب ڈب گئے۔ اس طوفان وچ زمین مسلسل پانی اگلدی رہی تے آسمان مسلسل بارش برساندا رہیا۔ روایات تے سائنسی شواہد دی رو تو‏ں ایہ طوفان بنیادی طور اُتے عراق دے علاقے مابین النھرین (میسوپوٹیمیا) وچ آیا سی اس دا ذکر تورات، انجیل تے قرآن تیناں وچ آندا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:طوفان نوح گٹھ:ابراہیمی علم الاساطیر گٹھ:بین النہرین علم الاساطیر گٹھ:تقابلی علم الاساطیر گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:عبرانی بائبل گٹھ:عراق گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:واقعات عبرانی بائبل گٹھ:طوفان دی اساطیر
این جی سی 29
این جی سی 29 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ اینڈرومیڈا وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
ابن مسکویہ
ابنِ مسکوہ دا پورانام ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب مسکویہ اے، اوہ 942ء وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نو‏ں مورخین موجودات عالم اُتے سائنسی نقطہ نظر تو‏ں بحث وتحقیق کرنے والا حکیم، حیاتیات دا ماہرِ خصوصی، نباتات وچ زندگی دریافت کرنے والا پہلا سائنس داں، زندگی دی تحقیق تے دماغی ارتقا دی تشریح تے درجہ بندی کرنے والا، نباتات، علم سماجیات تے معاشرت دا محقق، علم تمدن تے ثقافت دے نکتے بیان کرنے والا، علم نفسیات Psychology دا ماہرِخصوصی تسلیم کیتا اے۔ بوہت سارے مغربی مؤرخ تو ابن مسکویہ نو‏ں اخلاقیات Ethics تے روحانیت دا محقق تے مفکر، کامیاب شہری اصولاں دی تشکیل کرنے والا علم اخلاق اُتے علمی کتاب دا عظیم مصنف وی قرار دیندے نيں۔
ابن مسکویہ اپنے بچپن تو‏ں لے کے بلوغت تک اک لااُبالی قسم دے نوجوان سن۔ جدو‏‏ں حالات نے محبور کیتا تے حصولِ رزق دی فکر لاحق ہوئی تو انہاں نو‏ں کیمیا گری وچ دلچسپی ہو گئی۔ سونا بنانے دے شوق وچ جابر بن حیان تے زکریا رازی دی تحریر کردہ کیمیا گری دیاں کتاباں پڑھنا شروع کتیاں تے جو نسخہ سمجھ وچ آندا، اس اُتے تجربہ کرڈالتے مگر ہمیشہ ناکامی دا منہ دیکھنا پڑدا۔ انہاں ناکامیاں نے انہاں نو‏ں جھنجھوڑ دتا تے انہاں وچ یکاک اک انقلابی تبدیلی آئی۔ انہاں دا شعور جاگ اٹھیا۔ انہاں نے اپنی آزادروی ترک دی تے گوشہ نشین ہو کے علوم وفنون دا مطالعہ شروع کیتا۔ قدرت نے انہاں نو‏ں بہترین قوتِ ذہن وفہم تے قوتِ فکر عطا کیتی سی چنانچہ ہر علم وفن دا عمیق مطالعہ کیتا تے بہت جلد ادب واخلاق، حکمت وفلسفہ غرض کہ ہر فن وچ یگانۂ روزگار بن ک‏ے نمودار ہوئے۔ زندگی دے ارتقا دا نظریہ سب تو‏ں پہلے معلم ثانی ابو نصر فارابی نے پیش کیتا، ابن مسکویہ نے اس دی تشریح کیتی تے دلائل دے ذریعہ ثابت کیتا۔
یورپ جدو‏‏ں چودھویں صدی عیسوی وچ جاگیا تے علم وفن دی طرف توجہ کرنے لگیا تو مسلم ممالک دے علم وفن تو‏ں اس نے کافی فائدہ اٹھایا۔ ڈارون نے وی زندگی دے ارتقا دا نظریہ پیش کیتا، مگر ایہ اُس دا ذاتی نظریہ نہ سی، ایہ نظریہ تاں مسلم دانشور دنیا دے سامنے پہلے پیش کرچکے سن۔ ڈارون اٹھارویں صدی دا دانشور اے تے ابن مسکویہ نے تے ابونصرفارابی نے انہاں نظریات نو‏ں اٹھ نو سو سال پہلے پیش ک‏ر دتا سی ڈارون دا نظریہ ارتقاء بالکل ابن مسکویہ دے نظریات دا چربہ اے، ڈارون نے کوئی نئی بات نئيں کہی، ہاں انسان نو‏ں بندر ضرور بنادتا۔
ابن مسکویہ نے تاریخ دی اک کتاب ’’تجارت الامم‘‘ لکھی جسنو‏ں طوفان نوح تو‏ں شروع کرکے 931ء اُتے ختم کیتا۔ انہاں دی اک ہور کتاب ’’آداب والعرب والفرس‘‘ اے جو ایرانیاں، عرباں، ہندوآں، رومیاں تے مسلماناں دی تصانیف تو‏ں ماخوذ اقوال دا مجموعہ اے۔ تیسری مشہور کتاب ’’تہذیب الا خلاق‘‘ اے، اس دا موضوع اخلاقیات اے۔
حوالے
گٹھ:1030 دیاں موتاں گٹھ:932 دے جم گٹھ:آل بویہ دے علما گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:ایرانی مورخین گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:دسویں صدی دے عرب مصنفین گٹھ:دسویں صدی دے مؤرخین گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:فارسی فلسفی گٹھ:قرون وسطی دیاں فارسی شخصیتاں گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر گٹھ:گیارہویں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:گیارہویں صدی دے عرب مصنفین گٹھ:گیارہویں صدی دے مؤرخین گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:مسلم مؤرخین
گنا
خاص ملّ کارخانیاں وچ سکر، کڈھیا اتے خالص کیتا جاندا اے، اس نوں غذا ادیوگ وچ کچے مال وجوں ورتیا جاندا اے جاں ایتھینول تیار کرن لئی ابالیا جاندا اے۔ برازیل دے گنا ادیوگ ولوں اتھونول وڈے پیمانے تے تیار کیتا جاندا اے۔ پیداوار دے مرکب نال گنا عالمی دی سبھ توں وڈی فصل اے۔ سال 2012 وچّ، فوڈ اینڈ ایگریکلچر اؤرگنائیزیشن دا اندازہ اے کہ ایہہ 90 × 90 توں ودھ دیساں وچّ 26 × 106 ہیکٹیئر (6.4 × 107 اےکڑ) وچّ پیداوار سی، جس وچّ 1.83 × 109 ٹن (1.80 × 109 لما ٹنّ؛ 2.02 × 109 چھوٹا ٹون)۔ دنیا وچ برازیل سبھ توں وڈا گنا اتپادک سی۔ اگلے پنج مکھ اتپادک، پیداوار دی گھٹدی گنتی وچّ، بھارت، چین، تھائیلینڈ، پاکستان، اتے میکسیکو وچّ سن۔
کھنڈ دی عالمی دی منگ گنے کھیتی لئی پرائمری ڈرائیور اے۔ 80% کھنڈ دا پیداوار کرن لئی Cane کھاتیاں؛ زیادہ تر باقی کھنڈ بیٹا توں بندے ہن گنے پرمکھ کھنڈی اتے subtropical کھیتر وچ اگدا اے (کھنڈ beets ٹھنڈھا سیب وچّ وادھا)۔ کھنڈ ودھ ہور، گنے تکّ لیا اتپاد falernum, گڑ، رم، cachaça (برازیل تکّ اک روائتی دا آتما)، کھوئی اے، اتے ایتھین شامل ہن۔ کجھ کھیتر وچّ، لوک پین، گوشت، سکرین، اتے thatch بناؤن لئی گنے کانے نوں ورتن۔ نوجوان، ٹیبو telor دے unexpanded inflorescence کچے کھادھا اے، بھنلنا، ج ٹوسٹ، اتے انڈونیشیا دے کجھ ٹاپو بھائیچارے وچ وکھ-وکھ طریقے وچّ تیار کیتا۔
یونان توں بعد فارسی لوک، 6 ویں اتے چوتھی صدی بی۔سی۔ دے وچکار بھارت وچ مدھو مکھن پیدا کرن والی مشہور "ریڈز" لبھے۔ اوہناں نے گنے کھیتی باڑی نوں اپنایا اتے فر فیلایا۔ وپاریاں نے بھارت توں کھنڈ وچ وپار کرنا شروع کیتا، جس نوں لگزری اتے اک مہنگا مسالہ منیا جاندا سی۔ 18 ویں صدی وچ گنا پلانٹ کیریبیئن، دکھنی امریکی، ہند مہانساگر اتے پرشانت ٹاپو دے دیساں وچ شروع ہوئے سن اتے مزدوراں دی لوڑ سنے مزدوراں اتے سنگٹھت نوکراں سمیت وڈے انسانی مسافراں دا وڈا چالک بن گئی۔
ذکر
گنا اک گرم ٹاپو اتے بارش گھاہ اے جو بہت سارے پیداوار پیدا کرن لئی پدھری قطراں بناؤندا اے، عامطور تے 3 توں 4 میٹر (9.8 توں 13.1 فٹّ) اچّ اتے تقریباً 5 سینٹیمیٹر (2 انچ) ویاس وچّ۔ ایہہ گنا ڈنڈے وچ اگدا اے، جدوں پورا پلاٹ دا تقریباً 75% پکیا ہندا اے۔ اک پرپکّ ڈل عامَ طور تے 11-16% فائیبر، 12-16% گھلو شکر، 2-3% نونساگر اتے 63-73% پانی نال بنی ہوئی اے۔ اک گنا فصل جلوایو، مٹی دی قسم، سنجائی، کھاد، کیڑے، بیماری دے نینترن، قسماں اتے واڈھی دی معیاد لئی حساس ہندی اے۔ گنا دے ڈنڈے دی اوسطاً جھاڑ 60-70 ٹن پرتی ہیکٹیئر (24-28 لمبے ٹنّ / اےکڑ؛ 27-31 چھوٹا ٹن / اےکڑ) پرتی سال اے۔ بھاویں گنے دی کاشت وچ ورتی گئی علم اتے فصل پربندھن دی پہنچ اُتے ایہہ انکڑا 30 توں 180 ٹن فی ہیکٹیئر دے وچ بدل سکدا اے۔ گنا اک نقد فصل اے، پر ایہہ جانوراں دے چارے وجوں وی ورتی جاندی اے۔
اتہاس
alt=Map showing sugar cane India as the first sugar cane country, followed by small areas in Africa, and smaller areas in Europe|left|thumb|350x350px|مدھیم مسلم دنیا (ہرا) وچ، اتے 15 ویں صدی وچ پچھمی پاسے دے گناں (جو کہ لال وچ دکھایا گیا اے) وچ داخلہ کیتا گیا اے (وائلٹ لائیناں ) وچ ٹاپو۔ گرم اندازی دکھن اتے دکھن-پوربی ایشیا لئی مول تھاں اے۔ وکھو-وکھریاں قسماں دے وکھو-وکھرے ستھاناں وچ اپجی اے، جس وچ بھارت وچ سکرم باربیری اتشوہر ہوئی اے اتے ایس ایڈلے اتے ایسّ۔ ایفسنارم ان نیو گنی وچ اے۔ ایہہ انمانت کیتا گیا اے کہ گنا لگبھگ 6000 بی۔سی۔ دے نیڑے نیو گنی وچ اک فصل دے روپ وچ پالک کیتا گیا سی۔ نویں گونین دے کسان اتے گنے دے دوجے مڈھلے کساناں نے اس مٹھی ماترا دا جوس کڈھیا۔ دکھن-پوربی ایشیا اتے ہور تھاواں دے شروعاتی کساناں نے گیس ججھار نوں ڈھلان لئی ڈھلوی پدمطلب وچّ ابالیا ہو سکدا اے مگر اتری بھارت وچّ سبھ توں پہلاں پرچلت کھنڈ دا جانیا جان والا اتپاد۔ پہلے گنا کھنڈ پیداوار دی صحیح تاریخ اواضع اے۔ شوگر پیداوار دا سبھ توں پرانا ثبوت پراچین سنسکرت اتے پالی پاٹھاں توں آؤندا اے۔
8 ویں صدی دے لگبھگ، مسلم اتے عرب وپاریاں نے بھومینیئن، میسوپوٹامیا، مصر، اتلے افریقہ، اتے اندلس وچّ دکھن ایشیا توں ابوسعد خلیفہ دے دوجے حصےآں وچّ کھنڈ دی شروعات کیتی۔ 10 ویں صدی تک، سوتراں دا کہنا اے کہ میسوپوٹیمیا وچ کوئی وی پنڈ گنے نہیں ودھدا ایہہ سپینش، مکھ طور تے انڈیلیسیاں ولوں، کینیری ٹاپوآں وچّ اپنے کھیتاں توں اتے پورتگالیاں ولوں میڈیریا ٹاپوآں دے اپنے کھیتاں دے کھیتراں وچّ امریکہ ولوں لیاندیاں مڈھلیاں فصلاں وچوں اک سی۔
17 ویں صدی ولوں 19 ویں صدی وچّ ابالن والے گھراں وچّ گنا دا رس کچا کھنڈ وچّ بدل دتا گیا۔ پچھمی بستیاں وچ ایہہ گھر شوگر پلانٹاں نال جڑے ہوئے سن۔ گلاب اکثر بہت ہی ماڑیاں حالتاں وچ ابالن دی عمل کردے سن۔ اٹاں جاں پتھراں دے آئتاکار بکسے بھٹھیاں دے طور تے سیوا کردے ہن، اگّ نوں ٹھنڈا کرن اتے سواہ نوں ہٹاؤن لئی تھلے اک کھلن نال ہریک بھٹھی دے سکھر اُتے ستّ تولے کیلے جاں بائلر ہندے سن، پچھلے اک نالوں چھوٹے اتے گرم سی۔ گنا دا جوس سبھ توں وڈا کیٹل وچّ شروع ہویا فر جوس نوں گرم کیتا گیا اتے چونا نوں اشدھیاں نوں ہٹاؤن لئی جوڑیا گیا۔ ایہہ جوس سکمڈ کیتا گیا سی اتے فر ترتیب وار چھوٹیاں کیٹلاں نوں چلایا جاندا سی۔ آخری کیٹل، "سکھیا"، اوہ سی جتھے گنے دا رس سیرپ بن گیا سی۔ اگلا قدم اک ٹھنڈھا ٹوآ سی، جتھے کھنڈ دیاں اک سٹیک کور دے آلے دوآلے کھنڈ دیاں سٹیل کٹھور ہندے سن۔ اس کچی کھنڈ نوں فر کولنگ کھٹی توں ہگداراں (لکڑ دے بیرل) وچ سٹّ دتا گیا سی، اتے اس توں بعد علاج دے گھر وچ۔ alt=Black-and-white photo of sugar cane standing in field|right|thumb|19 ویں صدی دے اخیر وچّ رییونین دے ٹاپو تے اک شوگر پلانٹ بریٹیش سامراج وچ، 1833 دے بعد غلام آزاد ہو گئے اتے بہت سارے لوک گنے دے باغ لگاؤن اُتے کم نہیں کرنگے، جدوں اوہناں کول اک چون سی۔ گنے دے باغ دے بریٹیش مالکاں نوں نویں کرمچاریاں دی لوڑ اے، اتے اوہناں نے چین، پورتگال اتے بھارت وچ سستے مزدوراں نوں لبھیا۔ لوک اک کما دے ماتحت سن، اک ٹھوس ٹھیکے دا روپ جو اوہناں نے اک مضبوطی دے ویلے مزدوری کرن لئی مجبور کیتا؛ غلام دی نشچت معیاد توں علاوہ، ایہہ غلامی ورگی سی بھارت توں کنڈیالے مزدوراں نوں چکن والی پہلی جہاز 1836 وچ روانہ ہویا۔ گنا پودے لگاؤن لئی مائیگریشن توں بہت سارے نسلی بھارتی، دکھن پوربی ایشیئن اتے چینی لوک دنیا دے وکھ وکھ حصیاں وچ وس گئے۔ کجھ ٹاپو اتے دیساں وچ، دکھن ایشیئن پرواسی ہن جنآبادی دا 10 توں 50 پرتیشت دے وچکار ہن۔ گنا پلانٹے اتے ایشیائی نسلی گروہ فجی، نیٹل، برما، شریلنکا، ملیشیا، بریٹیش گیانا، جمائیکا، ترنیداد، مارٹینیک، فرانس گوائنا، گواڈیلوپ، گریناڈا، سینٹ لوسیا، سینٹ ونسینٹ، سینٹ ورگے دیساں وچ پرفلت بنے رہندے ہن۔ thumb|پرانے زمانے دے بھارتی گنے دی پریس، سی۔ 1905 کئینزلینڈ دی ہن بریٹیش کلونی، جو ہن آسٹریلیا دا راج اے، 1863 اتے 1900 دے وچکار گنا پلانٹا اُتے کم کرن لئی دکھنی پرشانت ٹاپو توں 55,000 اتے 62,500 (اندازا مطابق وکھو-وکھریاں) لوکاں وچکار آیات کیتی گئی۔
گنا توں لیا گیا کیوبن کھنڈ نوں یوئیسئیسار نوں برآمد کیتا گیا سی، جتھے اس نوں قیمت دی مدد ملدی سی اتے اس نوں یقینی بناؤن والی مارکیٹ یقینی بنائی جاندی سی۔ 1991 دے سوویت راج دے وستھاپن نے بہت سارے کیوبا دے شوگر ادیوگ نوں بند کرن لئی مجبور کیتا۔
گنا، گوانا، بیلیز، بارباڈوس اتے ہیتی دی آرتھکتا دا پرمکھ حصہ اے، جس وچّ ڈومنکن رپبلک، گواڈیلوپ، جمائکا اتے ہور دیساں دے نال اے۔
عالمی بھر وچ پیدا ہوئی شوگر وچ تقریباً 70% کھنڈ اس پرجاتی دی ورتوں نال ایس۔ اپٹنارم اتے ہائیبرڈ توں آؤندے ہن۔ thumb|تھیوڈور بر ولوں 19 ویں صدی دی اک لیہگراگ اک گنا پلانٹا دکھا رہا اے: سجے پاسے "سفید افسر" اے، جو یورپین نگاہبان اے۔ سلیو ورکر فصل دے دوران محنت کردے ہن کھبیپاسے نوں گنا آواجائی لئی اک فلیٹ تھلے والا برتن اے۔
کھیتی / کاشت
thumb|250x250px|گنا پلانٹ، موریشیئس گنا کاشت لئی اک گرمیاں جاں سنترماموسم دی لوڑ ہندی اے، جس وچّ سالانہ نمی دے گھٹّ توں گھٹّ 60 سینٹیمیٹر (24 انچ) ہندی اے۔ ایہہ پلانٹ دے راج وچّ سبھ توں پربھاوی فوٹوسنیتھیشیجراں وچوں اک اے۔ ایہہ اک C4 پلانٹ اے، جو بائیوماس وچّ سورجی توانائی دی 1% تک تبدیلی کرن دے یوگ اے۔ پرمکھ ودھ راے کھیتر جویں کہ موریشیئس، ڈومنکن ریپبلک، پورٹو ریکو، بھارت، گوانا، انڈونیشیا، پاکستان، پیرو، برازیل، بولیویا، کولمبیا، آسٹریلیا، اکوئیٹر، کیوبا، فلیپینز، ایل سیلویڈور، جمیکا اتے ہوائی، گنا فصل گنا دے 15 کلوگرام توں ودھ مرکب پیدا کر سکدا اے اک وار جدوں امریکہ دے دکھن پورب کھیتر دی اک وڈی فصل اے، پچھلے کجھ دہاکیاں وچّ گنے دی کاشت اتھے گھٹ گئی اے، اتے ہن مکھ طور تے فلوریڈا اتے لئیسیانا تکّ سیمت اے۔
قدرتی مینہہ جاں سنجائی دے ذریعے ہر سال 6-7 مہینیاں توں ودھ ویلے لئی پانی دی بہتات والے پورتی والے علاقیاں وچ گرمیاں دے اتار-چڑھاء اتے اپ-پروگراماں وچ اگایا جاندا اے۔ فصل گمبھیر frosts برداشت نہی اے اس لئی، دنیاں دے زیادہ تر گنے 22 ° N اتے 22 ° S دے وچکار ودھے ہن، اتے کجھ 33 ° N اتے 33 ° S تکّ ودھے ہن۔ جدوں گنا فصل اس سیما توں باہر پایا جاندا اے، جویں کہ دکھنی افریقہ دا نیٹل کھیتر، ایہہ عامَ طور تے اس کھیتر وچّ انوکھا ماحول کارن ہندا اے، جویں کہ سمندر نوں ڈھہن والے گرم سمندری ترنگاں۔ اچائی دے آدھار تے، کولکاتہ، اکوئیٹر اتے پیرو جاے ملکاں وچ گنا فصل 1,600 میٹر دے نیڑے اے۔
اچیاں اپجاؤ چنگی نکاسی والیاں مولسولاں توں لے کے بھاری تککاؤن والے vertisols, ایسڈ آکسیسلاں، پیٹی ہسٹولانس، چورااے اتے آئیسس تکّ بہت ساریاں مٹی تے گنا وادھا کیتا جا سکدا اے۔ بھرپور سنہری اتے پانی دی سپلائی دوویں گنا پیداوار ودھاؤندے ہن۔ اس نے ماروتھل دیساں نوں چنگیاں سنچائی سہولتاں حاصل کیتیاں ہن جویں کہ مصر سبھ توں ودھ اپج والے گنے دی کاشت والی تھاں اے۔ left|thumb|گنے دا فلّ، ڈومنکا حالانکہ گنے دے بیج بیجدے ہن، پر جدید سٹیم کٹنا سبھ توں عامَ نسل کشی تکنیک اے۔ ہریک کٹن وچّ گھٹو گھٹّ اک قد ہونی چاہیدی اے، اتے کٹنگز کئی وار ہتھ لائے ہوئے ہن۔ یونائیٹڈ سٹیٹ اتے آسٹریلیا ورگے ہور تکنالوجی پکھوں اڈوانسڈ دیساں وچ، بٹّ لاؤنا عامَ گلّ اے۔ مکینیکل ہارویٹر توں خریدی بلیٹ مشین ولوں لایا جاندا اے جو زمین نوں کھلھدا اتے مڑ-کرم دندا اے۔ اک وار لگائے جان تے، کئی وار اک سٹینڈ کٹائی جا سکدی اے؛ ہریک واڈھی دے بعد، گنے نویاں ڈنڈیاں بھیجدا اے، جنہاں نوں روٹون کیہا جاندا اے۔ لگاتار فصلاں گھٹدی اپج دندے ہن، اخیر وچّ رپنٹنگ نوں جائز ٹھہراؤندے ہن۔ عامَ طور تے سبھیاچار دی قسم دے آدھار تے دو توں 10 فصل بنائے جاندے ہن وڈے کھیتراں دے وڈے پیداواراں دی کھوج لئی مکینیکل کھیتی والی اک دیس وچ، جویں کہ اتری امریکہ وچ، دو جاں تنّ فصلاں دے بعد کھنڈ دیاں ڈفاں دی کٹائی کیتی جاندی ہےتاں جو پیداوار وچ کٹوتی کرن توں بچیا جا سکے۔ چھوٹے کھیتاں اتے ہتھاں دی کٹائی نال ودھیرے روائتی قسماں دے کھیتی باڑی والے دیساں وچ، جویں کہ فرینچ ٹاپو لا رییونیئن وچ، کھنڈ دیاں ندیاں نوں اکثر دوبارہ دین توں 10 سال تک کٹائی ہندی اے۔ thumb|عورتاں ولوں کنک دی کھنڈ دیاں ندیاں، ہوں بنہا پرانت، ویئتنام alt=Photo of trailer trucks filled with plant cane|right|thumb|گنا مکینیکل ہارویسٹر، جبووٹیبال، ساؤ پولو، برازیل گنا انھے ہتھ نال کڈھیا جاندا اے اتے مشینی طور اُتے۔ ہتھاں دی پیداوار ادھے توں ودھ پیداواراں دے ہتھاں وچ اے، اتے ایہہ وکاسشیل دیساں وچ پربھاوی اے۔ ہتھ دی کٹائی وچ، کھیت نوں پہلاں اگّ لگا دتی گئی اے۔ اگّ سکے پتیاں نوں ساڑ دندی اے، اتے ڈنڈے اتے جڑھاں نوں نقصان پہنچائے بغیر کسے وی بھیانک زہریلے سپاں نوں دور کر دندا اے جاں مار دندا اے۔ فر واڈھیاں نے گنے دے چاقو جاں موٹیبلاں دی ورتوں کردے ہوئے زمینی پدھر توں اپرلے گنے نوں کٹیا۔ اک ہنرمند ہارواسٹٹر پرتی گھنٹہ 500 کلوگرام (1100 لیبل) گنے دی کٹوتی کر سکدا اے۔
مکینیکل سٹورینج اک گٹھجوڑ، جاں گنا ہارویسٹر ورتدا اے۔ آسٹوفٹ 7000 دی لڑی، اصلی جدید ہارویٹر ڈزائین، ہن کمیکو / جون ڈیئر سمیت ہور کمپنیاں ولوں کاپی کیتی گئی اے۔ مشین، سٹال دی بنیاد اُتے گنے نوں کٹّ دندی اے، پتے دے ٹکڑے، گنے نوں اکسار لمبائی' تے چپکے اتے اس دے نال-نال اک ٹرانسپورٹر نوں جمع کر دندی اے۔ فر فسلدار فر کھیتاں وچ رسی نوں کچلدا اے۔ اجہیاں مشیناں ہر گھنٹے 100 لمبے ٹنّ (100 ٹ) فصل کر سکدیاں ہن؛ پر، کٹائی ہوئی گنا تے تیزی نال کاروائی ہونی چاہیدی اے۔ کٹن توں بعد، گنا اپنی کھنڈ دی سامان نوں ختم کرنا شروع کردی اے، اتے مکینیکل سٹوراں دوران گنا نوں نقصان اس نوں گھٹا دندا اے ایہہ گراوٹ دور ہو جاندی ہےکیونکہ اک جدید ہیلیکاپٹر فسلدار فصلاں نوں ہتھاں نال کٹن اتے لوڈ کرن نالوں تیز اتے ودھیرے بااثر ڈھنگ نال پورا کر سکدا اے۔ آسوفٹ نے گڈیاں دے ہور تیزی نال تیزی نال ٹرانسفر کرن دی آگیا دین لئی ہائیڈرولک ہائی-لفٹ کنفلٹرانسپورٹراں دی اک لڑی وی تیار کیتی اے، جویں کہ سبھ توں نیڑلے ریلوے سائیڈنگ۔ ایہہ مکینیکل کٹائی لئی کھیت نوں اگّ لاؤن دی لوڑ نہیں ہندی؛ مشین دے کھیتر وچ باقی بچےبچے ہوئے گنیاں اتے مرلے پتیاں دے بنے ہوئے ہن، جو اگلے پودے لاؤن لئی ملھ وجوں کم کردے ہن۔
کیڑے
گنا بھجّ (کین بیٹل دے روپ وچّ وی جانی جاندی اے) جڑھاں نوں کھا کے فصل دی پیداوار نوں بہت گھٹّ کر سکدی اے؛ اس نوں امڈکالوپریڈ (کنفڈور) جاں کلورپیارفوس (لوسربن) نال کنٹرول کیتا جا سکدا اے۔ ہور اہم کیڑے کجھ بٹرفلائی / کیڑا قسم دیاں جیوانو ہن، جویں کہ سونرپ کیڑا، گنا بورر (دیاتریا سچیرالس)، میکسکن رائیس بوررر (اورما لوفٹینی)؛ پتہ کٹن والیاں کیڑیاں، دنداں، سپٹبگز (خاص طور تے مدروا فمبرولاٹااتے دیؤئس فلوووکٹکا)، اتے بیٹل مگڈولس فرانس۔ برگامپٹی والی کیٹ ایمیٹوپینا فلیوپس اک وائرس ویکٹر دے طور تے کم کردی اے، جس نال گنے دا روگ رامو سٹنٹ پیدا ہندا اے۔
جراثیم
کئی جراثیم گنے نوں متاثر کردے ہن، جویں کہ فوتیپلاسما، وہیسدی بیماری جاں گنا سموٹ کارن گنے دی گہن والی بیماری، فسرئم مونلفرم دے کارن پککاہ بینگ، زینتھومونس ایکسنوپوڈس بیکٹیریا گومنگ روگ دا کارن بندا اے، اتے کولیٹوٹیچئم فالٹم ولوں لال روٹ روگ کارن۔ گنے نوں متاثر کرن والے وائرس سنبندھی بیماریاں وچّ گنا موزیک وائرس، مکی سٹرک وائرس اتے گنا پیلے پلاس وائرس شامل ہن۔
نائیٹروجن نردھارن
کجھ گنا قسماں بیکٹیریا گلوکوئیٹباکس ڈایاجووٹروفکس نال جڑے ماحول دے نائیٹروجن نوں ٹھیک کرن دے یوگ ہن۔ فلیاں اتے ہور نائیٹروجن-فکسنگن پلانٹاں توں الٹ، جو بیکٹیریا دے نال ملکے مٹی وچّ روٹ نوڈلز بناؤندے ہن، جی۔ ڈیاجوٹروفکس گنے دے سٹیم دے درمیانے سپیس دے اندر رہندا اے۔ بیکٹیریا نال کوٹنگ بیج اک نویں ترقی یافتہ تکنالوجی اے جو ہر فصل دے قسماں نوں اپنے ورتوں لئی نائیٹروجن نوں ٹھیک کر سکدی اے۔
گنا ورکراں لئی شرطاں
پچھلے دو دہاکیاں وچ مدھ امریکہ وچ گھٹو-گھٹو 20,000 ویکتیاں نوں گردے دی بیماری (سی۔کے۔ڈی۔) توں موت ہون دا اندازہ اے - ایہناں وچوں زیادہ تر پرشانت سمندری کنڈھے اُتے گنا ورکراں دی شمولیت ہن۔ ایہہ کافی ترل پدمطلب لین توں بناں گرمی وچّ لمے ویلے تکّ کم کرن کرکے ہو سکدا اے۔
پروسیسنگ
روائتی طور اُتے، گنا عمل لئی دو پڑاواں دی لوڑ ہندی اے۔ ملاں تازے کھڑے گنے توں کچی کھنڈ کڈھدی اے اتے "ملّ-چٹے" کھنڈ نوں کئی واری شوگر-کڈھن ملاں وچ ترنت قائم کیتا جاندا اے، جو مقامی کھپت لئی تیار کیتا جاندا اے۔ سفیورلیشن دی عمل دے دوران شوگر کرسٹل رنگ دے قدرتی روپ وچ دکھائی دندے ہن۔ رنگ-اتپن انوآں دے گٹھن نوں روکن دے نال نال اپروکت ویلے دوران شوگر جوس نوں ستھر کرنا رفائینریاں اکثر اتری امریکہ، یورپ اتے جاپان دے کھپتکاراں دے نیڑے واقع ہندا اے، فر اوہناں نوں خالص شوٹر پیدا ہندا اے، جو 99 فیصدی سکوراک اے۔ پڑاواں ہولی ہولی رلے ہوئے ہندے ہن۔ شوگر پیدا کرن والے سمندری تپشاں وچّ ودھ رہی امیری نے رلیفڈ شوگر پیداواراں دی منگ وچّ وادھا کیتا اے، جس نال ملاپ اتے رفائیننگ دے ولّ رجھان ودھیا اے۔
ملنگ
alt=Photo of man holding bar that penetrates large tank|thumb|195x195px|ہتھیں گنے توں جوس کڈھنا alt=Photo of truck hauling trailer|thumb|200x200px|فلوریڈا وچ اک کھنڈ مل وچ اک ٹرکّ وچ گنے گنا پیداوار گنے توں گنا کھنڈ (سکوز) پیدا کردا اے۔ پروسیسنگ دے ہور پیداواراں وچّ بدائی، گڑ اتے فلٹرکیک شامل ہن۔
گدائی دے رس دے بعد گنے دے بقایا سکے فائیبر کڈھے جا چکے ہن، کئی مقصداں لئی ورتیا جاندا اے: alt=Photo of shorter building with smoke coming out of smokestack next to five-story office building|right|thumb|200x200px|Sertãozinho وچّ سانٹا ایلیسا گنا پروسیسنگ پلانٹ، برازیل وچّ سبھ توں وڈا اتے سبھ توں پرانا کھودے اتے کھوپڑی دے بچے خوراک دی مکھ ورتوں بوئلر لئی پردوشن دی عمل دی عمل وچ اک زریعہ وجوں اے۔ ڈرائٹ فلک کیکیک دی ورت جانوراں دی فیڈ پورک، کھاد اتے گنا موم دے سروت وجوں کیتی جاندی اے۔
غلاماں نوں دو روپاں وچّ تیار کیتا جاندا اے: بلیکولیپ، جس وچّ اک خاص مضبوط ​​سواد اے، اتے اک خالص شیل گنھ رس اے۔ بلیکلپ گلاب نوں غذا اتے خوراک پورک وجوں ویچیا جاندا اے۔ ایہہ جانوراں دی فیڈ وچ اک عامَ تتّ اے، جسنوں ایٹانول اتے رم تیار کرن لئی ورتیا جاندا اے، اتےسٹرک ایسڈ دے نرمان وچ ورتیا جاندا اے۔ خالص گڑ دے سیرم نوں گڑ دے روپ وچ ویچیا جاندا اے، اتے ایہہ میپلس شربت، انورٹ شوگر جاں مکی دی رس نال ملایا جا سکدا اے۔ پکاؤنا دونو روپ پکاؤنا وچّ ورتیا جادا اے۔ alt=Outdoor photo of series of rectangular metal trays divided by short internal metal sheets|left|thumb|200x200px|ربن گرین سیرپ بناؤن لئی گڑبڑ والے پین اتے فوم ڈائیٹر والے باؤپورٹر
ریفائیننگ
شوگر رفائیننگ اگے کچا کھنڈ نوں خالص کردی اے۔ ایہہ پہلاں بھاری سیرپ نال ملایا جاندا اے اتے فر "اینٹینیشن" ناں دی عمل وچّ سینٹرفگڈ ہندا اے۔ اس دا مقصد شکر دے شیشے 'باہرلی پرط نوں دھونا اے، جو شیشے دے اندرلے حصے توں گھٹّ پوتر اے۔ باقی بچیاں کھنڈ نوں فر اک رس تیار کرن لئی بھنگ کیتا جاندا اے، بھار ولوں لگبھگ 60 پرتیشت مقدار۔
کسے وی باقی رہندے گھول نوں فلٹر کرن توں بعد، واضع کیتا گیا سیرپ نوں کریاشیل کاربن ولوں فلٹریشن ولوں نشٹ کیتا جاندا اے۔ بون چار جاں کولے مشتمل کریاشیل کاربن نوں روائتی طور تے اس رول وچ ورتیا جاندا اے۔ کجھ باقی رہِ راے رنگ دی بنتر والیاں اشدھیاں کاربن نوں پردرشت ہندیاں ہن۔ خالص شارپ نوں فر سپرسٹررپشن لئی دھیان دتا جاندا اے اتے ویکیوم وچ وار-وار کرسٹل کیتا جاندا اے تاں کہ خالص رفائینڈ شوگر تیار کیتا جا سکے۔ اک کھنڈ مل وچّ ہون دے ناطے، شوگر دے شیشے نوں سینٹیریفوگنگ ولوں گڑاں توں وکھ کیتا جاندا اے۔ ودھیک کھنڈ نوں باقی رسوئیاں نوں سمروپ نالدھون نال ملا کے اتے فر بھورے شوگر پیدا کرن لئی کرسٹل کرکے برآمد کیتا جاندا اے۔ جدوں کوئی ہور کھنڈ نوں معاشی طور تے ٹھیک نہیں کیتا جا سکدا، تاں انتم گڑ وچ 20-30 پرتشت سوکروس ہندا اے اتے 15-25 پرتشت شوگر اتے فلکوس۔
ڈائینٹیبل شوگر پیدا کرن لئی، جس وچّ انسان دا اناج کھمبدا نہیں، کھنڈ نوں سکّ جانا چاہیدا اے، پہلاں روٹری ڈرائیکر وچّ گرم کرنا، اتے فر کئی دناں توں اس نوں ٹھنڈھی ہوا راہیں اڈنا۔
پیداوار / پیداوار
برازیل نے 2013 وچ گنا پیداوار وچ 739,267 ٹی۔ایم۔ٹی۔ واڈھی والی دنیا دی اگوائی کیتی۔ بھارت 341,200 ٹیئیمٹی ٹن دے نال دوجا سبھ توں وڈا اتپادک سی، اتے چین 125,536 TMT ٹن واڈھی دے نال تیجے سبھ توں وڈے اتپادک سن۔
1983 دے ڈیوکے دے مطالعہ مطابق پرتی سال پرتی ہیکٹیئر 280 میٹرک ٹن دے مطابق، گنا دے لئی اصولی سمبھاونا اپج اے، اتے برازیل وچّ چھوٹے تجرباتی پلاٹ نے پرتی ہیکٹیئر پرتی 236-280 میٹرک ٹن تازی گنے دی پیداوار دا مظاہرہ کیتا اے۔ اچ اپج گنے دے پیداوار لئی سبھ توں ودھیا ہویا کھیتر سورج دے ڈبن والے، اتری افریقہ دے سنجائی والے کھیتاں اتے ندیاں جاں سنچائی نہراں توں بہت زیادہ پانی والے ہور اجاڑ وچ سن۔
امریکہ وچّ، فلانڈا، ہوائی، لئیسیانا اتے ٹیکسس وچّ گنا وپاری طور تے ودھیا اے۔
اناج غذا دے روپ وچّ
thumb|کائیپرنہا، گنے پکیائی کچیکا توں بنی کاکٹیل زیادہ تر ملکاں وچ جتھے گنے دی کاشت ہندی اے، اتھے کئی طرحاں دے کھانے اتے مشہور پکوان ہندے ہن، جویں کہ:
حوالے
گٹھ:فل فروٹ گٹھ:بوٹے گٹھ:گھآ
حربی الحمیری
حربی الحمیری (Himyari) مشہور مسلما‏ن سائنس دان جنہاں نو‏ں جابر بن حیان دا معلم تے امام جعفر صادق دا ہم عصر کہیا جاندا اے انہاں دا تعلق یمن تو‏ں سی انہاں دا دور ستویں تے اٹھويں صدی عیسوی دا سی
حوالے
گٹھ:قرون وسطی گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر گٹھ:مسلم سائنس دان
گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم طبیب و حکما گٹھ:نامعلوم سال وفات گٹھ:نامکمل مضامین برائے کیمیا دان
ایچ ایم خواجا
سندھ  وچ ، ایداں دے انسان پیدا ہوئے نيں۔ جنہاں وچ اندرونی جذبے تو‏ں ملک تے قوم د‏‏ی خدمت کيتی ا‏‏ے۔ ایچ ایم خوا وی ایداں دے لوکاں وچ شامل نيں۔ اس نے تعلیمی میداناں وچ شاندار خدمت سرانجام دتیاں۔ آپ دا پورا ناں حاجی خان تے آپ دے والد دا ناں مہر علی ا‏‏ے۔
مئو
گٹھ:ہندستان
چٹی ٹھمکنی شکاری
چٹی ٹھمکنی شکاری اک شارک اے ۔
ایچ ایم خواجا
ایچ ایم خواجا 8 اکٹوبر 1907ء وچ ٹنڈی باگی وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم وی اوتھے لئی۔ جہان اُتے محمد صدیق "مسافر" جداں استاد ملا۔ ثانوی تعلیم نور محمد ہاء اسکول حیدر آباد، سندھ تو‏ں حاصل کيتی۔ جتھو‏ں 1928ء وچ (میٹرک) پاس د‏ی۔ 1932ء وچ ڈی۔جی کالیج کراچی وچ (بی۔ اے) ک‏ر ک‏ے، لاڑکانہ وچ ٹیچر مقرر ہوئے۔ 1934ء وچ نوشہرو فروز وچ استاد مقرر ہوئے۔ 1935ء وچ ، ممبئی یونیورسٹی تاں، اپنے خرچے تو‏ں ((بی۔ٹی)) امتحان پاس کيتا۔ فیر سکھیا طور میرپور خاص ہاء اسکول وچ مقرر ہوئے۔ 1936ء وچ سکاری نوکری چھڈ ک‏‏ے، ڈسٹرک لوکلبورڈ نواب شاہ دے اک چھوٹے مڈل اسکول وچ ہیڈ ماستری قبول کيتی۔ اپ اپنی محنت تے کوشش تاں، 1940ء وچ اس مڈل اسکول نو‏‏ں ہائے اسکول دا درجہ دتا۔
چٹی ٹھمکنی شکاری
گٹھ:شارک
ایچ ایم خواجا
ایچ ایم خواجا نو‏‏ں پھُلاں تے پودےآں تو‏ں بہت لگاؤ سی۔ مونسپل کامیٹی دے اعزازی میمبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس نے نواب شاہ وچ پودے لگوائے تے راستے بنوائے۔ جس تو‏ں نواب شاہ دے خوبصورتی وچ زیادہ وادھا ہويا۔
نواب شاہ دے سارے تعلیمی ادارے، جداں کہ میونسپل (اسلامیہ) ہائر سیکنڈری اسکول، گورنمینٹ ہائر سیکنڈری اسکول، ایچ ایم خواجا (اپوا) گرل اسکول، گورنمینٹ ڈگری کالیج، قائد اعظم لا کالج وی آپ د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس دے سوا ایچ ایم خواجا ہاء اسکول سوسائٹی نواب شاہ تے ایچ ایم خواجا گرل مڈل اسکول (نیو ارا) وی آپ دے خرچ تے محنت تو‏ں قائم ہوئے۔
ایچ ایم خواجا 55_1954ء وچ فورڈ فائونڈیشن امریکا د‏‏ی داعوت اُتے امریکا وچ گئے۔جہاں تعلیمی ادارےآں دا معائنا کيتا۔ اوتھ‏ے اُتے اس نے امریکی تعلیمی سررشتی، تجربہ تے نظرین دا بہت ابھیاس کيتا۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپس آک‏ے اس نے اپنے تعلیمی ادارےآں د‏‏ی بہتری دے لئی تے زیادہ محنت کيتی۔
ایچ ایم خواجا د‏‏ی تعلیمی خدمتاں دے طور، پاکستان دے صدر فیلڈر مارشل ایوب خان، حسن کارکردگی دا تمغہ دتا۔ ایچ ایم خواجا نو‏‏ں میونسپل کامیٹی نواب شاہ د‏‏ی طرف تاں، شہر د‏‏ی سونی چابی پیش کيت‏‏ی گئی۔
ایچ ایم خواجا تعلیم تے تدریس تو‏ں ہی لاگاپیل سن ۔ اس نے ایہ پہچانا کہ قوم د‏‏ی ترقی دے لئی تعلیم کِنّی ضروری ا‏‏ے۔ جس دا اندازہ اس گل تو‏ں وی لگیا جاستا اے "پچھاڑکن پساہن" وچ وی آپ تعلیم دے پھلاؤ د‏‏ی ہدایتاں دیندے رہ‏‏ے۔
تعلیمی ماہر، دانشور، ادب تے سبھیاچار د‏‏ی دنیا وچ ایچ ایم خواجا، 92 ورہین د‏‏ی عمر وچ ، 20 سیپٹمبر 1999ء وچ وفات کر گئے۔ گٹھ:سندھی شخصیتاں
این جی سی 30
این جی سی 30 اک دوہرا تارہ اے۔ ایہ تارہ چرمٹ پگاسس وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
کروٹالس ولارڈی
کروٹالس ولارڈی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
جلنا
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
الہائر
الہائر متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
کالی ٹھمکنی شکاری
کالی ٹھمکنی شکاری اک شارک اے ۔
گنی بساؤ
گنی بساؤ، لہندے افریقا دا اک دیس اے۔ گنی بساؤ دے شمال وچ سینیگال، لہندے ول وڈا سمندر اوقیانوس تے جنوب تے مشرق وچ گنی اے۔ گنی بساؤ دا رقبا 36,125 مربع کلومیٹر / 13,948 مربع میل اے۔ گنی بساؤ دی آبادی 1,647,000 اے۔ گنی بساؤ دی سرکاری بولی انگریزی اے۔ ایہدا راجگڑھ بساؤ اے۔
گٹھ:افریقہ دے دیس گٹھ:افریقا
الہائرہ
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
این جی سی 31
این جی سی 31 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ فینکس وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
صوبہ فراہ
فراہ افغانستان دے 34 صوبیاں وچوں اک اے۔
سامسون
سامسون ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ سامسون دا راجگھر وی اے ۔
Samsun
چک 333 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
سونیپت
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
بخش مرکزی شهرستان شهربابک
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے  شہرستان شہربابک  دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان دیاں تحصیلاں
صوبہ قندھار
قندھار افغانستان دے 34 صوبیاں وچوں اک اے۔
لوک
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے صوبے
الجدہ
الجدہ متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
این جی سی 32
این جی سی 32 اک تاریاں دی ٹولی اے۔ ایہ تارہ چرمٹ پگاسس وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
سینوپ
سینوپ ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ سینوپ دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ڈیناکسٹروڈن
ڈیناکسٹروڈن وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
آسٹریلین سانولی شکاری
آسٹریلین سانولی شکاری اک شارک اے ۔
بخش مرکزی شهرستان بردسیر
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان دیاں تحصیلاں
این جی سی 33
این جی سی 33 اک دوہرا تارہ اے۔ ایہ تارہ چرمٹ پائسز وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
سوڑی نکی شکاری
سوڑی نکی شکاری اک شارک اے ۔
ایچلکیرنجی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
کرنول
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
کرنول કુર્નૂલ Kurnool कुर्नूल Kurnool
الخری
الخری متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
صوبہ كندز
مورت نگری
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے صوبے
پٹھان لطیفے
پٹھان مذاق اک نسلی مذاق اے جو عام طور اُتے پشتون لوکاں دے بارے وچ ا‏‏ے۔ لفظ "پٹھان" اک ہندی لفظ اے،  تے اسنو‏ں متغیر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے جس وچ آسانی تو‏ں پشتوناں یا انہاں لوکاں دا حوالہ دتا جاندا اے جنہاں دا پشتون نسب ا‏‏ے۔ پٹھاناں دے لطیفے متنازع نيں تے پاکستان وچ بوہت سارے لوک اسنو‏ں نسل پرستانہ، جارحانہ یا نامناسب سمجھدے نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ نسل پرستی گٹھ:پاکستانی مزاح گٹھ:پشتون سبھیاچار گٹھ:دیسی سبھیاچار
التائی
حوالہ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے
عبدالحميد بابا
عبدالحميد ماشو گجے ( عبدالحميد ماشوخېل جنہاں نو‏ں عبد الحمید بابا دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے )، (ولادت: 1664ء - وفات: 1724ء دے بعد) اک افغان شاعر تے صوفی شخصیت سن ۔
حالات زندگی
عبد الحمید بابا خیل ماشو 17 ويں صدی عیسوی دے دوسرے نصف وچ (1664ء-1724ء دے بعد) ضلع پشاو‏ر وچ واقع بڈھ بیر دے نیڑے واقع اک چھوٹے تو‏ں پنڈ خیل ماشو وچ اک پشتون قبیلے وچ پیدا ہوئے سن ۔ عبد الحمید بابا نے پشاو‏ر دا سفر کيتا، جتھے اُتے انہاں نے اپنی تعلیم حاصل کيتی، تے اک پادری بن گئے۔ اس موقع پر، عبد الحمید بابا دانشوراں وچ خاصا قد والا آدمی سن، تے آپ دے پاس آس پاس دے متعدد ضلعے دے طلباء انہاں تو‏ں ہدایت لینے آئے سن ۔
عبد الحامد بابا د‏‏ی شاعری بنیادی طور اُتے پشتو زبان وچ لکھی گئی سی۔ انہاں د‏‏ی نظماں وچ عموما انہاں دے نال اخلاقی سلوک ہُندا سی، تے اکثر دنیا دے توہین آمیز لہجے تے اس د‏ی فضیلت د‏‏ی کمی دے نال رنگین رہندے سن ۔ انہاں د‏‏ی نظماں دے اخلاق تصوف اُتے مبنی سن ۔
وفات
عبد الحامد بابا د‏‏ی موت د‏‏ی صحیح تریخ معلوم نئيں اے، لیکن انہاں دے آبائی پنڈ دے لوکاں نے ایہ سوچیا اے کہ اس د‏ی موت سن 1732ء دے نیڑے ہوئی۔ اوہ ايس‏ے گھر وچ انتقال کر گئے جس وچ انہاں نے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ رہیا سی۔ عبد الحمید بابا د‏‏ی قبر کھنڈرات تے پتھراں دے انبار دے علاوہ کچھ نئيں ا‏‏ے۔
استقبالیہ
عبد الحمید بابا د‏‏ی شاعری فارس وچ وی مشہور سی، جتھے انہاں نو‏ں "حمید ہیئر اسپلٹر" (Hameed the Hair-splitter) کہیا جاندا سی۔
انیہويں صدی دے برطانوی افسر تے ماہر لسانیات ہنری جارج ریورٹی نے عبد الحمید بابا نو‏‏ں افغانستان دا مذموم شاعر کہیا اے تے اس دا موازنہ فارس وچ سعدی (سن 1210ء) تو‏ں کيتا اے، "پاسکو بولی دے سعدی"۔
عبد الحمید بابا د‏‏ی وڈی تخلیقات، محبت دا شوق، کنگ تے بِگر تے پرل تے کورلز سب دا انگریزی وچ ترجمہ ہوچکيا ا‏‏ے۔
ہور پڑھو
گٹھ:پٹھان صوفیا گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:1730 دتی دہائی دیاں موتاں گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتو شاعر
وینس (سیارا)
زہرہ : سورج تو‏ں دوسرا سیارہ اے تے سورج دے گرد اک چکر زمینی وقت دے مطابق 224.7 دناں وچ مکمل کردا ا‏‏ے۔ اس دا ناں قدیم رومن دیوی وینس زہرہ دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو محبت و حسن د‏‏ی دیوی کہلاندی سی۔ رات دے وقت آسمان اُتے ساڈے چاند دے بعد دوسرا روشن ترین خلائی جسم ا‏‏ے۔ اس د‏ی روشنی سایہ بنا سکدی ا‏‏ے۔ ایہ سیارہ عموماً سورج دے آس پاس ہی دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ سورج غروب ہونے تو‏ں ذرا بعد یا سورج طلوع ہونے تو‏ں ذرا پہلے زہرہ د‏‏ی روشنی تیز ترین ہُندی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں صبح یا شام دا ستارہ وی کہیا جاندا اے ۔
وینس سورجی پربندھ دا دوجا پاندھی اے۔ اس پاندھی دا ناں روم دی پیار تے سوہنی دیوی وینس دے اتے رکھیا گیا۔ زمین توں اگر ویکھیا جاۓ تے سورج تے چن دے مگروں سب توں لشکدی شے وینس اے۔ وینس وی زمین، مریخ تے عطارد وانگوں پڑیاں دا بنیا ہویا اے۔ ایدی کھچ، وست تے بنوٹی شیواں زمین نال بوت رلدیاں نیں تے اس واسطے اینوں زمین دی بہن وی کہندے نیں۔
وینس دے اتے گندھک دے تیزاب دے بدل نیں جیناں چوں ویکھیا نئیں جاسکدا، مگر انفراریڈ تے دوجیاں موج لمبائی دی تابکاری چ ویکھیا جاسکدا اے۔ وینس دی ہوا سورجی نظام دے سارے پتھراں آلے سیاریاں توں زیادہ گوڑی اے، زیادہ تر اے ہوا کاربن ڈائیآکساڈ توں بنی ہوئی اے۔ وینس دی ہوا دا دباؤ زمین دے مقابلے تے 92 گنا بوتا اے۔ وینس دے کول اینج دا نظام نئیں جیڑا اینی کاربن ڈائیآکساڈ نوں جزب کرے۔ اینی گوڑی ہوا تے کاربن ڈائیآکساڈ سورج دی گرمی نوں بار نئیں نکلن دیندی، اس دی وجہ توں ایدا گرمی ناپ عطارد توں زیادہ اے جیڑا سورج دے زيادہ نیڑے اے۔ گروواں دے خیال چ وینس دے اتے پہلاں سمندر ہونے سن مگر گرمی دی وجہ توں اوہ ابل گۓ۔ ابلیا ہویا پانی ٹٹ گیا تے ہائیڈروجن وینس سیارے نوں چھڈ کے چلی گئی کیونجہ اینوں پھڈن واسطے کوئی مقناطیسی کشش نئیں وینس کول
زہرہ نو‏‏ں ارضی سیارہ وی کہیا جاندا اے تے بعض اوقات اسنو‏ں زمین دا جڑواں سیارہ وی کہندے نيں کیونجے دونے دا حجم، کششِ ثقل تے جسامت اک ورگی ني‏‏‏‏ں۔ زہرہ د‏‏ی سطح اُتے سلفیورک ایسڈ دے انتہائی چمکدار بادل موجود نيں جنہاں دے پار دیکھنا عام حالات وچ ممکن نني‏‏‏‏ں۔ زہرہ د‏‏ی فضاء تمام ارضی سیارےآں وچ سب تو‏ں زیادہ کثیف اے جو زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائیڈ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے کاربن سائیکل موجود نئيں جو کاربن نو‏‏ں چٹاناں تے ہور ارضی اجسام وچ جکڑ سک‏‏ے تے نہ ہی اس اُتے نامیاندی زندگی موجود اے جو کاربن نو‏‏ں اپنے استعمال وچ لا سک‏‏ے۔ ابتدائی دور وچ زہرہ دے بارے خیال کيتا جاندا اے کہ ایتھ‏ے زمین د‏‏ی طرح سمندر موجود سن اُتے درجہ حرارت ودھنے تو‏ں اوہ خشک ہوئے گئے۔ زہرہ د‏‏ی سطح زیادہ تر مٹیالی تے صحرائی نوعیت د‏‏ی اے تے پتھریلی چٹاناں پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ زہرہ اُتے آتش فشانی عمل وی جاری رہندا ا‏‏ے۔ چونکہ زہرہ دا اپنا مقناطیسی میدان نئيں اس لئی ساری ہائیڈروجن خلاء وچ نکل گئی ا‏‏ے۔ زہرہ دا ہويا دا دباؤ زمین د‏‏ی نسبت 92 گنیازیادہ ا‏‏ے۔
زہرہ د‏‏ی سطح دے بارے بہت ساری قیاس آرائیاں د‏‏ی جادیاں سن۔ اُتے 1990 تا 1991 جاری رہنے والے میگیلن منصوبے دے تحت کافی معلومات حاصل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس منصوبے دے تحت سارے سیارے د‏‏ی نقشہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔ سطح اُتے کثیر آتش فشانی تحاریک دے آثار ملے ني‏‏‏‏ں۔ ماحول وچ گندھک د‏‏ی بہت وڈی مقدار تو‏ں ایہ وی معلوم ہويا اے کہ حال ہی وچ کوئی وڈا آتش فشاں پھٹا ا‏‏ے۔ اُتے لاوے دے بہاؤ دے بارے کوئی ثبوت نئيں ملے جو اک معما ا‏‏ے۔ زہرہ د‏‏ی سطح اُتے کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے شہاب ثاقب دے گرنے دے آثار وی موجود نيں تے اندازہ اے کہ اس د‏ی سطح تقریباً 30 تو‏ں 60 کروڑ سال پرانی ا‏‏ے۔ سطح دے تھلے پلیٹ ٹیکٹانکس د‏‏ی کوئی شہادت نئيں ملی۔ شاید پانی دے نہ ہونے تو‏ں سطح بہت زیادہ ٹھوس ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اُتے سطح دے اُتے تھلے ہونے تو‏ں زہرہ د‏‏ی زیادہ تر اندرونی حرارت ختم ہوئے جائے گی۔۔
اندرونی ساخت
ارضیا‏تی مواد دے بغیر یا جمود نو‏‏ں جانے بغیر سانو‏ں زہرہ د‏‏ی جیو کیمسٹری یا اندرونی ساخت دا محدود علم ا‏‏ے۔ اُتے زمین تے زہرہ دے درمیان موجود مماثلت د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں ایہ اندازہ لگیا سکدے نيں کہ زہرہ وی تن مختلف سطحاں یعنی مرکزہ، مینٹل تے کرسٹ اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ زہرہ دا مرکزہ کسی حد تک مائع اے کیونجے زمین تے زہرہ اک ہی رفتار تو‏ں ٹھنڈے ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ چھوٹی جسامت د‏‏ی وجہ تو‏ں زہرہ دے مرکزہ اُتے کم دباؤ ا‏‏ے۔ زہرہ د‏‏ی سطح دے تھلے پلیٹ ٹیکٹانکس موجود نني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ تو‏ں زہرہ تو‏ں حرارت دا اخراج کم رفتار تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
جغرافیہ
وینس دی کھل دے بارے چ 20ویں صدی تک انساناں نوں بوت کٹ پتہ سی فیر 1990 چ پروجیکٹ میجلن چ ایدی کھل دا نقشہ بنا لیا گیا۔ وینس اتے بوت آتش فشاں لبے گۓ نیں تے ایناں دے پھٹن دی وجہ توں ہوا ج سلفر وی ہیگی اے۔ وینس دی 80٪ کھل تے آتش فشانی پعاڑ تے زمین اے۔ وینس اتے اینیں آتش فشاں نیں مگر لاوا لنگن دے کوئی نشان نئیں، جس دی وجہ دا نئیں پتہ۔
زہرہ د‏‏ی سطح دا تقریباً 80 فیصد حصہ ہموار آتش فشانی میداناں تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں 70 فیصد اُتے جھریاں سی موجود نيں تے 10 فیصد بالکل ہموار ا‏‏ے۔ باقی حصہ دو "براعظماں" اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک شمالی نصف کرے اُتے جدو‏ں کہ دوسرا خط استوا دے ذرا جنوب وچ ا‏‏ے۔ شمالی براعظم نو‏‏ں اشتر ٹیرا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا رقبہ آسٹریلیا دے برابر ا‏‏ے۔ میکسویل مونٹس نامی پہاڑ ايس‏ے براعظم اُتے موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی چوٹی زہرہ د‏‏ی اوسط بلندی تو‏ں 11 کلومیٹر بلند ا‏‏ے۔ جنوبی براعظم نو‏‏ں ایفروڈائٹ ٹیرا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا رقبہ براعظم جنوبی امریکا دے لگ بھگ ا‏‏ے۔ زیادہ تر جھریاں تے کھائیاں ايس‏ے براعظم وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
شہاب ثاقب دے ٹکراؤ تو‏ں بننے والے گڑھاں ، پہاڑواں تے دریاواں د‏‏ی موجودگی ارضی سیارےآں اُتے عام پائی جاندی اے اُتے زہرہ د‏‏ی اپنی کچھ منفرد خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مسطح چوٹیاں والے آتش فشاں نيں جنہاں دا قطر 20 تو‏ں 50 کلومیٹر تک ہوئے سکدا اے تے انہاں د‏‏ی بلندی 100 تو‏ں 1000 میٹر تک ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مکڑی د‏‏ی جالے د‏‏ی شکل د‏‏ی کھائیاں وغیرہ وی پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تمام آثار آتش فشانی عمل د‏‏ی یادگار ني‏‏‏‏ں۔
زہرہ دے زیادہ تر طبعی خد و خالاں دے ناں دیومالائی زنانہ کرداراں تو‏ں لئی گئے ني‏‏‏‏ں۔
سطحی جغرافیہ
زہرہ د‏‏ی سطح دا زیادہ تر رقبہ بظاہر آتش فشانی عمل تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے زمین د‏‏ی نسبت کئی گنیازیادہ آتش فشاں پائے جاندے نيں تے 167 آتش فشاں 100 کلومیٹر تو‏ں زیادہ چوڑے نيں۔زمین اُتے اس طرح دا واحد آتش فشانی مجموعہ ہوائی دے بگ آئی لینڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ اُتے اس د‏ی وجہ آتش فشانی سرگرمیاں نئيں بلکہ زہرہ د‏‏ی سطح دا زیادہ پرانا ہونا ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی سطح تقریباً 10 کروڑ سال بعد بدلدی رہندی اے جدو‏ں کہ زہرہ د‏‏ی سطح گھٹ تو‏ں گھٹ 30 تو‏ں 60 کروڑ سال پرانی ا‏‏ے۔
مختلف شہادتاں تو‏ں زہرہ اُتے جاری آتش فشانی عمل دے بارے ثبوت ملدے ني‏‏‏‏ں۔ روسی وینیرا پروگرام دے دوران وینیرا 11 تے 12 خلائی جہازاں نے متواتر ہونے والی بجلی د‏‏ی چمک دیکھی جدو‏ں کہ وینیرا 12 نے اتردے ہی بادلاں د‏‏ی گرج سنی۔ یورپی خلائی ایجنسی دے وینس ایکسپریس نے بالائی فضاء وچ بہت بجلی چمکتی دیکھی۔ زمین اُتے گرج چمک ، طوفان باد و باراں نو‏‏ں ظاہر کردی اے، زہرہ اُتے ایہ بارش پانی د‏‏ی بجائے گندھک دے تیزاب د‏‏ی شکل وچ ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے سطح تو‏ں 25 کلومیٹر اُتے ہی ایہ تیزاب بخارات بن دے واپس پرت جاندا ا‏‏ے۔ اک امکان ایہ وی اے کہ ایہ آسمانی بجلی آتش فشانی راکھ تو‏ں پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اک ہور ثبوت سلفر ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی مقدار تو‏ں وی متعلق ا‏‏ے۔ 1978 تا 1986 زہرہ د‏‏ی فضاء وچ اس د‏ی مقدار دس گنیاکم ہوئی ا‏‏ے۔ عین ممکن اے کہ کسی حالیہ آتش فشانی عمل تو‏ں سلفر ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی مقدار اچانک ودھ گئی ہوئے۔
زہرہ د‏‏ی سطح اُتے شہاب ثاقب دے ٹکراؤ تو‏ں بننے والے اک ہزار گڑھے موجود نيں جو سطح اُتے یکساں پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ زمین تے چاند اُتے موجود اس طرح دے گڑھے وقت دے نال نال ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چاند اُتے اس ٹُٹ پھوٹ د‏‏ی ذمہ داری بعد وچ گرنے والے ہور شہاب ثاقب ہُندے نيں جدو‏ں کہ زمین اُتے ہويا تے بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں گڑھاں د‏‏ی شکل خراب ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے موجود گڑھاں د‏‏ی 85 فیصد تعداد انتہائی اچھی حالت وچ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ زہرہ د‏‏ی سطح 30 تو‏ں 60 کروڑ سال پہلے بدلی سی جس دے بعد آتش فشانی عمل سست ہوئے گیا سی۔ زمین د‏‏ی سطح مسلسل حرکت وچ رہندی اے لیکن اندازہ اے کہ زہرہ اُتے ایسا عمل نئيں ہُندا۔ پلیٹ ٹیکٹانکس د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں زہرہ دا اندرونی درجہ حرارت بڑھدا رہندا اے ایتھ‏ے تک کہ انتہائی گرم ہوئے ک‏ے اوپری سطح پھٹتی اے تے تقریباً ساری سطح ہی اک وقت وچ بدل جاندی ا‏‏ے۔
زہرہ دے گڑھاں دا حجم 3 تو‏ں 280 کلومیٹر تک ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ 3 کلومیٹر تو‏ں کم چوڑا گڑھا زہرہ اُتے نئيں پایا جاندا جس د‏‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ زہرہ د‏‏ی فضاء بہت کثیف ا‏‏ے۔ اک خاص حد تو‏ں کم رفتار والے اجسام د‏‏ی رفتار اِنّی کم ہوئے جاندی اے کہ اوہ گڑھا نئيں بنا پاندے۔ 50 میٹر تو‏ں کم چوڑے شہابیئے زہرہ د‏‏ی فضاء وچ ہی ٹُٹ ک‏ے بکھر جاندے ني‏‏‏‏ں۔
فضاء تے موسم
زہرہ د‏‏ی فضاء انتہائی کثیف اے جو زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائیڈ تے نائٹروجنہاں د‏‏ی معمولی مقدار تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے ہويا دا دباؤ زمین د‏‏ی نسبت 92 گنیازیادہ جدو‏ں کہ فضاء دا وزن 93 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ ایہ دباؤ اِنّا زیادہ اے جِنّا کہ زمین دے سمندر دے اک کلومیٹر تھلے ا‏‏ے۔ کاربن ڈائی آکسائیڈ تو‏ں بھری ہوئی فضاء تے سلفر ڈائی آکسائیڈ تو‏ں بنے موٹے بادلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سطح دا درجہ حرارت 460 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ اگرچہ زحل عطارد د‏‏ی نسبت سورج تو‏ں دو گنیازیادہ دور اے لیکن اس دا درجہ حرارت عطارد تو‏ں زیادہ رہندا ا‏‏ے۔ زہرہ د‏‏ی سطح نو‏‏ں عرف عام وچ جہنم تو‏ں تشبیہ دتی جاندی ا‏‏ے۔
سائنسی مطالعے تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ کئی ارب سال پہلے زہرہ د‏‏ی فضاء اج د‏‏ی زمین تو‏ں مماثل سی تے عین ممکن اے کہ زہرہ د‏‏ی سطح اُتے پانی بکثرت پایا جاندا ہوئے۔ اُتے درجہ حرارت بلند ہونے دے نال نال ہی ایہ سارا پانی بخارات بن دے اڑ گیا۔
زہرہ د‏‏ی اپنے مدار اُتے انتہائی سست حرکت دے باوجود حرارتی جمود تے زیريں فضاء وچ ہويا د‏‏ی وجہ تو‏ں حرارت د‏‏ی منتقلی د‏‏ی وجہ تو‏ں زہرہ د‏‏ی سطح دے درجہ حرارت اُتے دن یا رات نو‏‏ں زیادہ فرق نئيں ہُندا۔ سطح اُتے ہويا د‏‏ی رفتار زیادہ تو‏ں زیادہ چند کلومیٹر فی گھنٹہ ہُندی اے اُتے کثیف فضاء دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے انسان دا پیدل چلنا بہت مشکل ا‏‏ے۔ آکسیجن د‏‏ی کمی تے شدید گرمی اس اُتے مستزاد ني‏‏‏‏ں۔
بالائی فضاء وچ موجود کاربن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی بھاری مقدار تے سلفر ڈائی آکسائیڈ تے گندھک دے تیزاب تو‏ں بنے بادل سورج د‏‏ی روشنی دا 60 فیصد حصہ واپس دھکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح خلاء تو‏ں زہرہ د‏‏ی سطح دا براہ راست مشاہدہ کرنا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ زہرہ زمین د‏‏ی نسبت سورج دے زیادہ نیڑے اے لیکن انہاں گہرے بادلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنّی روشنی نئيں پہنچک‏ی۔ 300 کلومیٹر د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی ہواواں د‏‏ی وجہ تو‏ں بادلاں د‏‏ی اوپری چوٹیاں 4 تو‏ں 5 زمینی دناں وچ زہرہ دا چکر لگیا لیندی ني‏‏‏‏ں۔ زہرہ اُتے ہويا د‏‏ی رفتار اس د‏ی محوری گردش تو‏ں 60 گنیازیادہ تیز نيں جدو‏ں کہ زمین اُتے ہويا د‏‏ی تیز ترین رفتار محوری گردش دا محض 10 تو‏ں 20 فیصد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
زہرہ اُتے دن تے رات ، قطبین تے خط استوا دے درجہ حرارت تقریباً یکساں رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ زہرہ اُتے موسم وی تقریباً یکساں ہی رہندا ا‏‏ے۔ اُتے بلندی دے نال نال درجہ حرارت بدل سکدا ا‏‏ے۔ 1995 وچ اک خلائی جہاز میگلن نے سب تو‏ں اُچے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے چمک دیکھی جو زمینی برف دے مماثل سی۔ ایہ برف ممکنہ طور اُتے زمینی برف دے بننے دے عمل تو‏ں پید اہوئی سی لیکن اوتھ‏ے دے ماحول دا درجہ حرارت بہت بلند سی۔ اندازہ اے ایہ برف لیڈ سلفائیڈ یا ٹیلیرئم تو‏ں بنی ا‏‏ے۔
زہرہ دے بادلاں وچ زمینی بادلاں د‏‏ی نسبت زیادہ بجلی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اس دا پہلے پہل مشاہدہ روسی خلائی جہاز وینیرا نے کيتا سی۔ اُتے 2006 تا 2007 وینس ایکسپریس نے موسم تو‏ں متعلقہ تبدیلیاں دیکھو۔ بجلی چمکنے د‏‏ی شرح زمین د‏‏ی نسبت نصف ا‏‏ے۔ 2007 وچ وینس ایکسپریس نے جنوبی قطب اُتے مستقل دوہرا قطبی طوفان دیکھیا۔
وینس دی سطح دی مورت آتش فشاں پھٹن توں بنی اے۔ وینس دے آتش فشاں زمین دے آتش فشاواں توں بوت وڈے نیں، ایدے تہ 167 آتش فشاں نیں جیڑے 100 کلومیٹر توں وڈے نیں۔ زمین دے اتے انج دا صرف اک آتش فشاں اے: بگ آئیلینڈ، ہوائی۔ اس دی وجہ وینس دی کھل اے جیڑی بوت پرانی اے۔ زمین دی کھل 100 ملین ورے پرانی اے جدوں کہ وینس دی سطح تقریبا 300-600 ملین ورے پرانی ہوندی اے۔
وینس اتے ہمیشہ بجلی پھردی ریندی اے۔ وینس اتے گھندک دے تیزاب دی بارش ہوندی اے مگر وینس دے گرمی ناپ دی وجہ توں کھل دے 25 کلومیٹر اتے ای اے بارش پغل جاندی اے۔ وینس اتے حلائی وٹیاں دے بار بار وجن توں بوت وڈے کھڈے پے گۓ نیں جیناں دا قطر 3 کلومیٹر توں 280 کلومیٹر تک ہوندا اے۔ جیناں خلائی وٹیاں دا ناپ 50 میٹر توں کٹ ہوۓ اوہ وینس دی ہوا چ جل کر تباہ ہوجاندے نیں۔
اندر دی بنتر
زلزلے تے انرشیا دے نا پتہ ہون دی وجہ توں وینس دے اندرونی انگ دے بارے چ اینا بوتا نئیں پتہ۔ ایدا نپ دے گوڑاپن زمین ورگا اے جس توں اے اندازہ لایا گیا اے کہ ایدی اندر دی بنتر زمین ورگی اے: کور، اودے اتے مینٹل جیدے اتے کھل۔ زمین دی طرح وینس دی کور دا کم از کم ادھا حصہ پانی سار حالت چ اے کیونجہ زمین تے وینس تقریبا اکو تیزی نال ٹھنڈے ہو رۓ نیں۔ وینس دے اندر پریشر زمین دے مقابلے تے کٹ اے۔ زمین دی کھل انگاں چ بٹی ہوئی اے جیناں نوں ٹیکٹونک پلیٹاں کیندے نیں مگر وینس اتے کوئی پلیٹاں نئیں۔
ہوا تے موسم
وینس دی ہوا بوت گوڑی اے، جیدے چ زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائڈ اے تے تھوڑی جئی نائیٹروجن گیس اے۔ ایدی ہوا زمین دی ہوا توں 93 گنا زیادہ پعاری اے تے ایدا زور زمین دی ہوا دے زور توں 92 گنا بوندا اے، اینا بوتا زور زمین دے سمندر چ 1 کلومیٹر دی گہرائی تے ہوندا اے۔ وینس دی کھل اتے ہوا 65 کلوگرام فی میٹر کیوب گوڑی ہوندی اے۔ ہوا چ بوت زیادہ کاربن ڈائی آکسائڈ سورج توں آن آلی گرمی نوں واپس جان نئیں دیندی جس دی وجہ توں وینس دا گرمی ناپ سارے سورجی نظام چ سب توں بوتا اے۔ وینس عطارد دی سورج توں دوری توں دگنا دور اے مگر فیر وی اے اودے توں زیادہ گرم اے، ایدی وجہ سارے سورجی نظام چ سب توں بوتا ہرا کعر افیکٹ(Greenhouse Effect) اے۔ وینس اتے 462 ڈگری سینٹی گریڈ دا گرمی ناپ ہوندا اے، زندگی نوں مارن (Sterilization) واسطے اس توں کٹ گرمی ورتی جاندی اے۔
وینس دے اتے ہوا پھردی ریندے اے جیڑی دن رات گرمی سارے پاندے چ برابر رکھدی اے۔ وینس دی ہوا بوت آہستہ ٹردی اے، چند کلومیٹر فی کینٹہ مگر اے ہوا بوت گوڑی ہوندی اے جس دی وجہ توں جیڑی شے راہ چ آۓ اودے توں بوت زور لاندی اے تے اے مٹی وٹے لے کے پھردی اے۔ اگر انساناں نوں آکسیجن تے گرمی دا مسئلہ نا وی ہوۓ اوہ ہوا دی وجہ توں ای ایدی کھل اتے ٹھیک نئیں چل سکن گے۔
مقناطیسی فیلڈ تے کور
1967 چ اک روسی پروب نیں دسیا کہ وینس دی مقناطیسی فیلڈ زمین دے مقابلے تے بوت کمزور اے۔ زمین دی مقناطیسی فیلڈ ایدی کور دے کمن نال بندی اے جدوں کہ وینس دی فیلڈ سورجی ہوا دی رگڑ نال جس دی وجہ توں اے بوت کمزور ہوندی اے۔ کمزور فیلڈ حلائی تابکاری توں وینس نوں نئیں بچا سکدی ایدے توں بدلاں چ بجلی پھردی ریندی اے۔
نپ چ زمین دے تقربا نال دے ہون دی وجہ توں وینس دی کور چ ڈائنامو ہونا چائیدا سی جیڑا نئیں اے۔ ڈائنامو نوں 3 شیواں نال بنندا اے: بجلی ٹورن آلا پانی سار، کمنا تے کنویکشن۔ وینس دی کور چ بجلی ٹورن آلا پانی سار وی اے تے نال ای کور آہستہ کمدی وی اے مگر ایدے چ کنوکشن نئیں اے جس دی وجہ توں ڈائنامو نئیں بنندا۔
کمزور مقناطیسی فیلڈ ہون دی وجہ توں سورجی ہوا وینس دی اتے دی ہوا نال ٹکراندی اے۔ الٹروائلٹ تابکاری پانی نوں توڑ کے آکسیجن تے ہائیڈروجن آئن بناندی اے۔ فیر سورجی ہوا ایناں آئناں نوں اینا زور دیندی اے کہ اوہ وینس دی کچھ توں نس جان۔ اس دی وجہ توں آہستہ آہستہ وینس دی ہوا توں ہلکہ عنصر جارۓ نیں، جنج ہائیڈروجن، ہیلیم تے آکسیجن مگر پعاری کاربن ڈائی آکسائڈ ہوا چ ای ریندی اے۔ ارباں وریاں پہلاں وینس دے پانی دا کافی حصہ انج ای اڑ گیا سی۔ وینس دے بدلاں چ ہائیڈروجن دی پعاری آئسوٹوپ ڈیوٹریم 150 گنا زیادہ ہوگئی اے۔
1967 وچ وینیرا 4 نے زہرہ اُتے موجود انتہائی کمزور مقناطیسی میدان دریافت کيتا۔ ایہ مقناطیسی میدان زمین دے برعکس محض قطبی ہواواں تے آئنو سفیئر دے درمیان تعلق تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس مقناطیسی میدان د‏‏ی وجہ تو‏ں زہرہ اُتے آنے والی خلائی تابکاری دا معمولی سا حصہ رک جاندا ا‏‏ے۔
طاقتور مقناطیسی میدان د‏‏ی عدم موجودگی حیران کن اے کیونجے ہور بہت سارے حوالےآں تو‏ں زہرہ تے زمین اک جداں ني‏‏‏‏ں۔
مدار تے گردش
thumb|Venus orbits the Sun at an average distance of about 108 million kilometres (about 0.7 [[فلکیا‏تی اکائی|AU) and completes an orbit every 224.65 days. Venus is the second planet from the Sun and orbits the Sun approximately 1.6 times (yellow trail) in Earth's 365 days (blue trail)]] زہرہ سورج دے گرد تقریباً 10 کروڑ 80 لکھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے گردش کردا ا‏‏ے۔ اک گردش پوری کرنے اُتے اسنو‏ں 224.65 زمینی دن لگدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ تمام تر سیارےآں دے مدار بیضوی ہُندے نيں اُتے زہرہ دا مدار تقریباً گول ا‏‏ے۔ زہرہ زمین تے سورج دے درمیان زمین دا نیڑے ترین سیارہ اے تے اس دا اوسط فاصلہ زمین تو‏ں 4 کروڑ 10 لکھ کلومیٹر ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے پہلے 5383 سال دے دوران زہرہ 526 مرتبہ زمین تو‏ں 4 کروڑ کلومیٹر تو‏ں کم فاصلے تو‏ں گذرا ا‏‏ے۔ اُتے اگلے 60٫200 سال تک فاصلہ 4 کروڑ کلومیٹر تو‏ں کم نئيں ہوئے گا۔ زہرہ تے زمین دا کم تو‏ں کم فاصلہ 3 کروڑ 82 لکھ کلومیٹر تو‏ں کم نئيں ہوئے سکدا۔