cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیکانیر دی تریخ
ابتدائی تریخ
بیکا دے سو سال بعد بیکانیر نو‏‏ں اصل ترقی سلطنت دے چھیويں راجا رائے سنگھ جی نے دی۔ انہاں د‏‏ی حکومت 1571ء تا 1611ء سی۔ رائے سنگھ نے مغلیہ سلطنت د‏‏ی ما تحتی قبول کرلئی تے جلال الدین اکبر تے اس دے بیٹے نور الدین جہانگیر دے دربار وچ اعلیٰ درجہ حاصل کیتا۔ رائے سنگھ نے اپنی بہادری تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں منظم کیتا تے کيتے علاقے فتح کيتے جس وچ میواڑ دا علاقہ وی شامل سی۔ اس د‏ی جنگی مہارت تے فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل دربار وچ اس د‏ی عزت و اہمیت ودھ گئی۔ اسنو‏ں گجرات تے برہان پور د‏‏ی جاگیر عطا ہوئی۔ انہاں علاقےآں تو‏ں اسنو‏ں کثیر مالی نفع ہويا تے اس نے چندا منی درگ (قلعہ جونا گڑھ) تعمیر کیتا جس د‏‏ی اونچائی ا‏‏ے۔ ہوئے ماہر فن تعمیر سی۔ اسنو‏ں ادب تے فنون لطیفہ تو‏ں وی دلچسپی سی۔ اس نے اپنی صلاحیتاں دا مظاہرہ قلعہ جونا گڑھ وچ کیہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پندرہويں صدی وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:تریخ بیکانیر گٹھ:تریخ راجستھان گٹھ:راجستھان د‏‏ی نوابی ریاستاں گٹھ:راجستھان گٹھ:راجستھان دی تریخ
آق آلتین
‎ آق آلتین اتلے ترکمانستان دا ازبکستان دی سرحد نیڑے شہر اے ۔ ایہہ شہر صوبہ داش اوغوز چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
کوپر کاؤنٹی،مسوری
کوپر امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 119 مراد
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
چک 122 مراد
چک 122 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
چک 706 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
راؤ بیکا
راؤ بیکا (5 اگست 1438ء - 17 جون 1504ء) نوابی ریاست تے موجودہ بیکانیر دا بانی ا‏‏ے۔ اوہ راجپوت نسل د‏‏ی اک شاخ راٹھور د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے ۔ اوہ نوابی ریاست تے موجودہ جودھ پور دے بانی تے حاکم راو جودھا دا بیٹا سی۔
1465ء وچ اپنے والد ناݪ کچھ تنازع ہو گیا تے والد نے کچھ سخت کلمات کہہ دتے جس تو‏ں خفا ہو ک‏ے راؤ بیکا نے میواڑ نو‏‏ں خیرباد کہیا تے اپنا شہر، اپݨی حکومت بݨاؤݨ دا منصوبہ بنایا تاکہ باپ د‏‏ی وراثت دا احسان نہ لیا جاوے۔ راؤ جودھا نے اپݨے پُت دے عزم تے حوصلہ د‏‏ی داد دتی تے تعاون دا یقین دلایا جس دے بدلے وچ راؤ بیکا نے باپ نو‏‏ں یقین دلایا تے وعدہ کیتا کہ اوہ کدی میواڑ لئی خطرہ نئيں بݨو گا۔ باپ نے اسنو‏ں خاندان د‏‏ی کچھ شاہی لوازمات ناݪ نوازیا جیہناں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک نويں ریاست دے قیام دا جواز پیدا ہو جاوے۔ بیکا دے ناݪ اس دے چچا راوت کنڈھال نے وی مارواڑ نو‏‏ں ترک کیتا تاکہ اک نويں حکومت بساؤݨ وچ بیکا د‏‏ی مدد کرے۔ کندھال نے بیکا نو‏‏ں راٹھور جنگجواں د‏‏ی اک ٹکڑی دتی جس وچ 500 فوجی تے 100 سوار سن ۔
میواڑ تو‏ں جنگلا دیش د‏‏ی جانب دوران سفر اوہ دیش نوک اُتے رکیا تے اوتھ‏ے اک کرنی ماتا تو‏ں مَݪیا۔ کرنانی ماتا نے اس نو‏ں آشرواد دتا تے اس دے حق وچ پیشن گوئی د‏‏ی کہ اس نو‏ں ضرور کامیابی مݪو گی۔ کرنی ماتا دے آشیرواد تے تعاون توں بعد بیکا دا حوصلہ ودھ گیا تے اس نے جٹ نسل دے راجا رجواڑون ناݪ لڑائی شروع کیتی تے جنگلا دیش علاقے تو‏ں سبھ نو‏‏ں کڈھ دتا۔ اس نے اوتھ‏ے 1485ء وچ اک چھوٹا قلعہ تعمیر کیتا جس نو‏ں رتی گھاٹی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ رتی گھاٹی موجودہ بیکانیر دے اک باہرلے علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔
1488ء وچ اس نے خود شہر د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔ علاقہ وچ نويں ابھرتی ہوئی طاقت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آس پاس دے بھٹی نواباں وچ کھلبلی شروع ہوگئی۔ اس موقعے اُتے کرنی ماتا نے راؤ بیکا دے ہتھ مضبوط کرنا شروع کيتے تے اک اہ‏م بھٹی راؤ شیکھا جوکہ پوگل دا اک طاقت ور بھٹی سی، اوہدے ناݪ راؤ بیکا د‏‏ی دوستی کرادتی۔ راؤ شیکھا د‏‏ی بیٹی د‏‏ا ویاہ کرنی ماتا دے کہݨ اُتے راؤ بیکا ناݪ کر دتا گیا تے اس طرحاں راؤ بیکا نو‏‏ں راو شیکھ دا تعاون حاصل ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:1438 دے جم گٹھ:1504 دیاں موتاں گٹھ:راجستھان گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:راجستھانی شخصیتاں گٹھ:راجستھانی لوک گٹھ:راجستھان دے لوک گٹھ:سسودیا راحٹبر
گردوارہ صاحب، سان جوز
گردوارہ صاحب سان جوز، کیلیفورنیا : ایہہ گرو-گھر امریکہ دا سبھ توں وڈا گرو-گھر  اے۔ اس دا قیام سانتا کلارا وادی دی سنگت دیاں مذہبی ضرورتاں پوریاں کرن لئی مقامی سکھ سنگت دے تعاون نال 1985 وچ کیتا گیا سی۔ اس وچ موہری کردار  س: جیت سنگھ بیہنیوال، س: تیجا سنگھ اتے س: پیارا سنگھ ابھی نے نبھائیا سی۔ سبھ توں پہلاں اک کرائے دے مکان وچ کتھا کیرتن شروع کیتا گیا۔ پر جلدی ہی پوربی سان جوز دی وائیٹ روڈ اُتے اک چھوٹی جہی عمارت خرید کے گرمریادا شروع کر دتی۔ ہولی-ہولی آس-پاس دی ہور 5 ایکڑ زمین وی خرید لئی گئی۔ 1995 وچ پربندھک کمیٹی نے فیصلہ کیتا کہ اندرونی شہر وچ گرو-گھر  اسارنا بہت مہنگا پینا اے۔ ایہہ عمل بہت لمبا سی تے کئی پرکار دیاں قانونی اڑچناں وی ساہمنے آؤنیاں سن۔ اس لئی اوہناں نے اوہ جائداد ویچ کے شہر توں باہروار قریب 40 ایکڑ جگہ خرید کے عمارت اساری دا کم شروع کر دتا، جو 2004 وچ مکمل ہوئیا۔ اس اُتے قریب 1.25 کروڑ ڈالر (قریب 80 کروڑ رُ:) لاگت آئی۔ 2011 وچ 2 کروڑ ڈالر (130 کروڑ رُ:) خرچ کے اس وچ ہور وادھا کیتا گیا۔ ہن ایہہ امریکہ دا سبھ توں وڈی عمارت والا گرو-گھر اے۔ اس گرو-گھر  دا مکھ ڈزائینر اتے آرکیٹیکٹ ملکیت سنگھ سدھو اے۔ اس دے افتتاح ویلے 25000 توں ودھ سنگتاں نے حصہ لیا سی۔ گرو-گھر دی عمارت وچ شاندار دیوان حالَ، لنگر ہال، پارکنگ، سکھ آسن دے کمرے اتے گرنتھی سنگھاں دے کمرے بنے ہوئے ہن۔
پتہ
گرو-گھررو دا پتہ 3636 مریلو ایوینیو، سین جوز، کیلیفورنیا، پنّ کوڈ 95148 اے۔ گٹھ:گردوارے گٹھ:امریکہ وچ گردوارے
قلعہ دلیپ گڑھ
قلعہ دلیپ گڑھ پاکستان دے صوبے خیبرپختونخواہ دے شہر بنوں  وچ اک پرانا سکھ سلطنت دا قلعہ اے ۔
تریخ
بنوں پاکستان دے شمال مغربی سرحدی صوبہ (نواں ناں خیبر پختونخواہ) دا اک پراچین شہر اے۔ نومبر، 1823 وچ شیرِ پنجاب مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس شہر اُتے چڑھائی کیتی، جس اُتے اتھوں دے بلوچیاں تے وزیریاں نے سانجھے لشکر دے روپ وچ خالصہ فوج دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا، پر اوہ زیادہ دیر تکّ شیرِ پنجاب دی فوج دے اگے ٹکے نہیں رہِ سکے اتے انت اوہناں نے اپنی ہار قبول کرکے سکھ فوج دے ساہمنے گوڈے ٹیک دتے۔ خالصہ دربار دا ملازم محمد حیات خاں 'حیاتِ افغانی' دے صفحہ 632 اُتے لکھدا اے کہ شیرِ پنجابتے س: فتح سنگھ مان نے بنوں دی مہم دے دوران جنہاں درختاں ہیٹھ ڈیرہ رکھیا سی، اوہ پپلاں دے درخت اجے تکّ موجود ہن۔ جنہاں نوں پشتو وچ اتھوں دے لوک 'ہاجیوانے' مطلب حاجی دے درخت کہندے ہن۔
خالصہ دربار دے حملیاں توں پہلاں تکّ آزاد رہن والے بنوں اتے آس-پاس دے لوکاں نے کدے کسے حکومت نوں جرمانہ جاں ٹیکس نہیں دتا سی۔ اس دے باو جود س: فتح سنگھ نے بناں کسے خون-خرابے جاں زور-زبردستی کیتے اس علاقے توں ٹیکس اتے چَٹی دے روپ وچ اک لکھ روپئے دی وصولی کرکے خالصہ دربار وچ جمع کروائے۔ اس دی اس کجالجیل توں مہاراجہ بہت خوش ہوئے اتے اپروکت مہم دے بعد بنوں دی نگرانی لئی اپنی تھوڑھی جہی فوج چھڈّ کے جرنیلاں اتے باقی فوج نال لاہور پرط آئے۔
دلاسہ خان دی بغاوت
اس دے پورے دو ورھے بعد بنوں دے خود بنے حاکم دلاسہ خاں (ایہہ کھٹک خاں دا پتر، عالم خاں دا پوترا اتے غازی خاں دا پڑپوتا سی)، جو کہ بلوچیاں اتے وزیریاں دا آگوُ سی، نے بھاری لشکر اکٹھا کرکے سکھ راج دے خلاف بغاوت کر دتی۔ خبر ملدیاں ہی اس بغاوت نوں کچلن لئی س: فتح سنگھ اتے کنور کھڑک سنگھ نوں 8 ہزار فوج سمیت بنوں دے لئی روانہ کیتا گیا۔
نومبر، 1825 دے پہلے ہفتے سکھ فوج بنوں پہنچ گئی۔ شہر وچ جس خالی میدان وچ سکھ فوج نے اپنا ڈیرہ رکھیا، اتھے اج قلعہ دلیپگڑھ بنام قلعہ ایڈورڈ بنام قلعہ بنوں موجود اے۔ دلاسہ خاں دے لڑاکیاں اتے سکھ فوج وچ بھاری لڑائی ہوئی اتے انت دلاسہ خاں س: فتح سنگھ دے ہتھوں تلوار نال بری طرحاں زخمی ہو گیا۔ اس دے لڑاکے اپنے جرنیل نوں شہید ہویا سمجھ کے لڑائی وچے چھڈّ کے بھجّ گئے۔ دلاسہ خاں وی موقع ملدیاں ہی اتھوں بھجّ نکلیا اتے پہاڑاں وچ لک کے اپنی جان بچائی۔
انت اپروکت لڑائی دے بعد بنوں نوں پکے طور اُتے سکھ راج دا حصہ بنا لیا گیا۔ محمد حیات خاں لکھدا اے کہ سکھ راج دا حصہ بنن دے بعد سنّ 1836 وچ راجا سچیت سنگھ ڈوگرا نوں مہاراجہ ولوں اپروکت علاقے دا حاکم تعینات کیتا گیا۔ اک دن جدوں راجا سچیت سنگھ اسے علاقے دے موضع الھھا ڈھیری دے پنڈ تپا منڈا کھیل 'چوں لنگھ رہا سی تاں اس نے اک نوجوان نوں گاں کٹدیاں ویکھیا تاں اس نے ترنت اپنے سپاہیاں نوں حکم دتا کہ اس نوجوان سمیت پنڈ دے ہر نوجوان دا سر اتے بزرگاں دے ہتھ اتے نکّ کٹّ دتے جان تاں کہ اگانھ کوئی اجیہی بھلّ نہ کر سکے۔
انگریز گورنر
سکھ راج دے انتلے دور وچ مہاراجہ دلیپ سنگھ دی حکمرانی دے دوران لاہور دربار ولوں ایسٹ انڈیا کمپنی دے ادھیکاری میجر جنرل سر ہربٹ بینجامن ایڈورڈ کے۔سی۔بی۔، کے۔سی۔ایس۔آئی۔، ڈی۔سی۔ایل۔ (سنّ 1819–1868) نوں سنّ 1847 وچ بنوں دا گورنر تعینات کیتا گیا۔
اوہ 15 مارچ، 1847 نوں بنوں پہنچیا اتے سبھ توں پہلاں اس نے لاہور دربار اتے بعد وچ انگریزاں دے خلاف جھنڈا بلند کرن والے دلاسہ خاں نال ملاقات کرکے اس دی خواہش اتے لاہور دربار دیاں شرطاں دے مطابق اس نوں ٹیکس جمع کراؤن دے لئی رضامند کیتا۔ اس نے بنوں دے لوکاں نوں بلایا اتے اوہناں دیاں مشکلاں نوں سمجھن توں بعد اس دے حلّ لئی ٹیکس دے روپ وچ اوہناں پاسوں ہی پیسے اکٹھے کرکے بنوں وچ سڑکاں، سکول اتے ہسپتال بنواؤن دے نال-نال سنچائی دے لئی نہراں وی کڈھوائیاں۔ ایڈورڈ نے بنوں وچ اتھوں دے قبیلے والیاں ولوں حکومت دا مقابلہ کرن لئی جگہ-جگہ بنوائے قلعیاں نوں گرا کے جلال آباد ولوں آؤن والے افغانی حملہ آوراں اُتے نظر بنائی رکھن لئی اتے اوہناں دا مقابلہ کرن لئی شہر دے باہروار اک مضبوط قلعے دی تیاری کروا کے اس دا ناں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سبھ توں چھوٹے پتر مہاراجہ دلیپ سنگھ دے ناں اُتے قلعہ دلیپگڑھ رکھیا۔ قلعے دے آس-پاس جو نواں نگر آباد کیتا گیا، اس دا ناں دلیپ نگر رکھیا گیا۔ پر جویں سکھ راج ختم ہویا، تاں قلعے دا ناں دلیپگڑھ توں بدل کے ایڈورڈگڑھ اتے نویں آباد ہوئے شہر دا ناں دلیپ نگر توں بدل کے ایڈورڈآباد رکھ دتا گیا۔
محل وقوع
قلعہ دلیپگڑھ بنام ایڈورڈگڑھ موجودہ ویلے شہر دے باہروار بنوں چھاؤنی وچ سپلے روڈ اُتے ایف۔جی۔ بوائیز پبلک سکول دے پچھے موجود اے اتے بنوں شہر دریا کرم توں ڈیڈھ کلومیٹر اتے کہاٹ توں 127 کلومیٹر تے ڈیرہ اسمٰعیل خاں توں 89 کلومیٹر دی دوری اُتے آباد اے۔ قلعہ دلیپگڑھ دے بارے وچ بابا پریم سنگھ ہوتی مردان لکھدے ہن کہ قلعہ دلیپگڑھ دوہرا بنایا گیا سی۔ قلعے دی باہری دیوار دی موٹائی 6 فٹّ اتے اچائی 10 فٹّ اے۔ اس دیوار دے چاروں پاسے 30 فٹّ ڈونگھی کھائی اے، جس وچ پانی ضرورت دے مطابق دریا کرم توں بھریا جاندا اے۔ اس دیوار ولوں قلعے وچ جان لئی دو وڈا اتے مضبوط دروازے بنے ہوئے ہن، جتھے وڈی گنتی وچ فوج تعینات رہندی اے۔ قلعے دی باہری دیوار دے اگے 250 فٹّ کھلھا میدان اے۔ اس دے بعد اک ہور 30 فٹّ ڈونگھی اتے 30 فٹّ چوڑی پانی دی کھائی اے۔ اس دے اگے قلعے دی دوسری سرکھیا دیوار اے، جو 20 فٹّ اچی اتے 9 فٹّ چوڑی اے۔ قلعے دیاں دوواں دیواراں دے وچکار دیوار دی مضبوطی دے لئی 26-26 مضبوط برج بنے ہوئے ہن۔ قلعے دے اندر انگریزی فوج دا اسلحہ ، فوج دے نواس لئی بیرکاں اتے افسراں دے نواس لئی وڈیاں-وڈیاں کوٹھیاں بنیاں ہوئیاں ہن۔ قلعے دی رکھوالی لئی رکھی فوج دے کھان لئی چھ مہینے دا اناج اتے ہور ضروری سامان سرکھات رکھیا رہندا اے۔
موجودہ ویلے
پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخواہ دے شہر بنوں وچ موجود قلعہ دلیپگڑھ دی عجائب-گھر وچ تبدیل ہو چکی عمارت اج اتہاس وچوں اپنا ماضی گھوکھ رہی پرتیت ہو رہی اے۔ دکھ اس گلّ دا اے کہ پاکستان وچ شائع ہو چکی اتہاس دی کسے وی کتاب وچ اس قلعے دے اتہاس دے متعلق وچ جانکاری تاں دور، قلعے دا ناں تک درج نہیں اے۔ بنوں شہر دے میونسپل کمیٹی دے ریکارڈ وچوں قلعہ دلیپگڑھ دا ناں تکّ غائب کر دتا گیا اے۔ ایہہ قلعہ اج وی موجود اے، پر ہن ایہہ قلعہ بنوں جاں قلعہ ایڈورڈ دے ناں نال ہی جانیا جاندا اے۔
گٹھ:قلعے گٹھ:پاکستان دے قلعے
کرکٹ ورلڈ کپ 2011
کرکٹ عالمی کپ 2011ء بھارت، سری لنکا تے بنگلہ دیش وچ مشترکہ طور اُتے منعقد کيتا گیا جس وچ بھارت نے کامیابی حاصل کيتی۔
کرکٹ ورلڈ کپ  دے سلسلے دا دسواں مقابلہ  چار وریاں بعد 2011 چ بنگلہ دیش, انڈیا تے سری لنکا چ کھیڈیا گیا ۔   بنگلہ دیش نے  پہلی واری کرکٹ ورلڈ کپ  دی میزبانی  کیتی ۔
ورلڈ کپ دے میچ کران لئی ٹیماں نوں دو گٹھاں چ وکھ کیتا جاندا اے تے ہر گٹھ دیاں ٹیماں دے وچکار میچ کرائے جاندے نیں ۔
لسٹ اہل ٹیماں
ذیل د‏‏ی 14 ٹیماں شرکت کيتی اہل سن۔
کھلازی
Each country chose a 30-member preliminary squad, which would then be reduced to 15. All the 14 teams announced their final squads before 19 جنوری 2011.
وارم اپ مقابلے
The following 14 warm-up matches were played before the World Cup started. For statistical purposes, these matches are not considered to be One Day Internationals.
گروپ اے
The top four teams from each group qualified for the quarter-finals (indicated in green)۔
گروپ بی
The top four teams from each group qualified for the Quarter finals (indicated in green)۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 2011ء گٹھ:بنگلادیشی کرکٹ وچ 2011ء گٹھ:بنگلہ دیش وچ کرکٹ دے عالمی مقابلے گٹھ:بھارت وچ کرکٹ دے عالمی مقابلے گٹھ:بھارتی کرکٹ وچ 2011ء گٹھ:سریلنکا ميں کرکٹ دے عالمی مقابلے گٹھ:سری لنکی کرکٹ وچ 2011ء گٹھ:کرکٹ عالمی کپ مقابلے گٹھ:مارچ 2011ء وچ کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:2010–11ء وچ بین الاقوامی کرکٹ مقابلے
آزاد ہند فوج
آزاد ہند فوج پہلی بار راجہ مہندر پرتاپ سنگھ نے 29 اکتوبر 1915 نو‏‏ں افغانستان وچ قائم کيتی سی۔ بنیادی طور پ‏ر اودو‏ں ایہ آزاد ہند حکومت د‏ی فوج سی جس دا مقصد انگریزاں دے خلاف لڑنا تے ہندوستان د‏‏ی آزادی حاصل کرنا سی۔ جدو‏ں نیتا جی سبھاش چندر بوس نے جنوب مشرقی ایشیا وچ جاپان د‏‏ی مدد تو‏ں تقریباً 40,000 ہندوستانی مرداں تے عورتاں د‏‏ی تربیت یافتہ فوج د‏‏ی تشکیل شروع د‏‏ی تے اسنو‏ں آزاد ہند فوج دا ناں دتا تاں انہاں نو‏ں آزاد ہند فوج دا سپریم کمانڈر مقرر کيتا گیا تے اس د‏ی کمانڈ کيتی۔ اس دے ہتھ وچ سی۔
بانی
اپنی چڑھدی جوانی وچ سردار موہن سنگھ سیالکوٹی فوج وچ بھرتی ہو گیا۔ ایہہ نوکری اسنے دسویں جماعت پاس کرن توں بعد حاصل کیتی۔ اس دے فوج وچ بھرتی ہون توں پچھوں چھیتی ہی دوجی جنگ عظیم چھڑ پئی۔ اک پاسے مسولینی دا اٹلی، ہٹلر دا جرمنی اتے جنرل ٹوجو دا جاپان سی، دوجے پاسے برطانوی سلطنت اتے اسدی اگوائی ماتحت فرانس اتے یورپ دے کئی ہور دیش سن۔ برطانوی ہند دی بھارتی فوج نوں وی جنگ وچ جھونک دتا گیا۔ سردار موہن سنگھ سیالکوٹی نوں جاپان دے خلاف کسے فوجی ٹکڑی دا لیڈر بنا کے بھیجیا گیا۔ اس ویلے اس کول بریٹیش آرمی دا کیپٹن رینک سی۔ کیپٹن موہن سنگھ جاپانیاں ساہمنے ٹک نہ سکیا اتے ہار گیا۔ ہارن اپرنت اس نوں جاپانیاں نے سمیت اس دی پلٹن دے قید کر لیا۔ ہور وی بہت سارے فوجی جاپان ولوں قید کیتے گئے۔ ایہہ اوہ سماں سی جدوں ایکسس پاورز نوں لگاتار جتاں حاصل ہو رہیاں سن اتے انگریز اتے اس دے ساتھی بہوتیاں محاذاں توں ہاردے جا رہے سن۔
آزاد ہند فوج دا قیام
سماں پا کے کیپٹن موہن سنگھ دا جاپانیاں ولوں برینواش کر دتا گیا جاں اس نے آپ ہی اس نوں ٹھیک سمجھیا اتے اس وچ ہی اپنا بھلا جانیا، اوہ جاپان نال رل کے انگریزاں دے خلاف لڑن لئی تیار ہو گیا۔ اس نے باقاعدہ جاپانیاں نال سمجھوتہ کیتا اتے اپنیاں ساریاں شرطاں جاپانی سرکار اتے فوج توں منوائیاں۔ ایہناں وچ اک شرط ایہہ وی سی کہ موہن سنگھ دی کمان ہیٹھ گٹھت کیتی گئی بھارتی فوج صرف تے صرف انگریز دے خلاف بھارتی محاذ تے لڑیگی اتے اسدا نشانہ ہندوستان دی آزادی ہووےگا۔ اس نوں جاپانی کسے ہور محاذ تے لڑن لئی نہیں بھیجنگے۔ ایہہ ساریاں شرطاں جاپان نے منّ لئیاں اتے کیپٹن موہن سنگھ نوں رہا کر دتا۔ اس نے سارے بھارتی قیدی فوجی رہا کروائے اتے پھیر اوہناں تے مشتمل Indian National Army(آزاد ہند فوج) قایم کیتی اتے بھارت دی آزادی دا اعلان کردے ہوئے انگریزاں دے خلاف اعلان جنگ کر دتا اتے آخری آمورت بھارت دی آزادی متھیا گیا۔ ایہہ جنگ شروع کرن توں پہلاں ہی کیپٹن موہن سنگھ نے اپنے لئی جنرل دے رینک دا آرڈر جاری کر دتا اتے سنگاپور وچ تعینات فوڈ اینڈ سول سپلائیز محکمے وچ ملازم اک عام کلرک نوں کیپٹن رینک دے دتا اتے اس نوں اپنا اے۔ڈی۔سی (A.D.C) مقرر کر دتا۔ ایہناں دی سنگت وچ اک پوربیا مزدور آ گیا جو ساری عمر لئی ایہناں دا بن گیا۔ اس نے ایہناں دے رسوئیے دا کم سانبھ لیا۔
ٹوکیو وچ
20 جون، 1943 نوں نیتا جی ٹوکیؤ پہنچے۔ ٹوکیؤ وکھے اوہناں نے دل ٹمبواں بھاشن دتا اتے ساری اجلاس وچ آزادی دے جدوجہد وچ تن، من اتے دھن قربان کر دین دا جذبہ بھر دتا۔ اس اپرنت سری راس بہاری بوس نے انڈین انڈیپینڈینس لیگ’ دی پردھانگی سبھاش چندر بوس نوں سونپ دتی۔ بڑی لمی-چوڑی اتے سارتھک بھاونا نال جولائی 1943 عیسوی نوں ‘آزاد ہند فوج’ دی اعلان سروجنک روپ وچ کر دتی گئی اتے اس دے کم کارنی اہلکار سبھاش چندر بوس ہی سن۔ ایہناں ہی دناں وچ آزاد ہند فوج دا نعرہ ‘جےَ ہند’ مقرر کیتا گیا۔ ملایا اتے برما وچ وسن والے ہندوستانیاں نے لیڈر سبھاش چندر بوس دی ہر طرحاں دی مدد کیتی۔
21 اکتوبر، 1943 دا اجیہا دن سی جدوں سبھاش چندر جی پہلی وار دنیا دے ساہمنے ‘لیڈر جی’ دے روپ وچ آئے سن اتے آپ نے ‘آزاد ہند فوج’ دے سرب اچّ اہلکار دی حیثیت وچ ‘آزاد ہند فوج’ دی عارضی سرکار قایم کرن دا اعلان کر دتا سی۔ اس عارضی سرکار نوں تھوڑھے ہی ویلے وچ جاپان، جرمنی، برما، اٹلی، پھلپائین، چین اتے تھائیلینڈ آدی دیساں ولوں مانتا مل گئی۔ جاپانی سرکار نے تاں انڈیمان اتے نکوبار دے بھارتی دیپ انگریزاں توں مکت کروا کے اس فوج نوں دے دتے سن اتے ایہناں دیپاں تے بھارتی جھنڈا جھولن لگ پیا سی۔
لیڈر جی سبھاش چندر بوس نے وقت دی نزاکت نوں سمجھ کے آزاد ہند فوج دا پنر گٹھن وی کیتا اتے اک طاقتور برگیڈ میجر جنرل شاہ نواز خان دی اگوائی وچ جاپانیاں دے تعاون نال ہندوستان دی قائم حکومت خلاف حملہ کرن لئی بھیجیا اتے ججھارو سپاہیاں نوں اوہناں دی منزل دلی دا لال قلعہ دسیا گیا۔ آزاد ہند فوج دے مقررہ کیتے گئے ٹیچیاں ول ودھن لئی اس فوجی برگیڈ دے تن ڈویزن بنائے گئے۔ پہلا ڈویزن کرنل ایم۔آئی۔ کیانی دی اگوائی ہیٹھ آسام وچ جنگ کرن لئی بھیجیا گیا۔ دوجا ڈویزن کرنل عزیز احمد خان دی کمانڈ ہیٹھ رنگون وچ سی اتے تیجا کرنل آر۔جی۔ ناگر دی سرپرستی ہیٹھ سنگھاپور وچ سی۔ 18 مارچ، 1944 نوں لیڈر جی دی فوج نے ‘ٹڈم’ نوں جت کے بھارتی برما سرحد نوں پار کر لیا سی اتے ہندوستان وچ داخل ہو چکی سی۔ پہلے دور وچ آزاد ہند فوج نے خوب ذکر یوگ ملھاں ماریاں پر ایہہ فوج برطانوی فوجاں دے مقابلے بت گھٹ گنتی وچ سی اتے نہ ہی ایہناں کول برطانوی فوج ورگے نوینتم ہتھیار سن۔ اس توں علاوہ دکھ دی گل ایہہ وی سی کہ اس ویلے قدرتی بیماری پھیلن نال آزاد ہند فوج دے سپاہیاں نوں کئیاں ہور مشکلاں دا ساہمنا وی کرنا پے رہا سی۔
1944 عیسوی وچ اٹلی ولوں ہتھیار سٹے جانے اتے جاپان دے دو وڈے گھگّ وسدے شہراں ہیروشیما تے ناگاساکی اپر سٹے گئے ایٹم بمباں نے سبھناں دے حوصلے توڑ دتے سن۔ اس طرحاں جاپان دی ہار صدقہ آزاد ہند فوج دی طاقت کمزور ہو گئی۔ سٹے وجوں آزاد ہند فوج دے کئیاں افسراں اتے سپاہیاں تے فوجی عدالتاں تعینات کرکے مقدمے چلا ئے گئے اتے کئیاں ہورناں نوں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ بھاویں ایہہ حصول دی تھاویں احصول ہی سی پر اپروکت جدوجہداں دے سٹے وجوں ہی کلکتہ، بمبئی، دلی اتے کئی ہور مہاننگراں وچ مقصد دی حصول ہتّ تحریک شروع ہوئے جنہاں صدقہ برطانوی سرکار دے قبضے وچوں ہندوستان دی واگڈور کھسکن لگی اتے بھارتی بچہ-بچہ آزادی دے جدوجہد وچ جٹّ گیا۔
کاروائیان بند
فوجی کاروائی شروع کرن دے نال ہی جنرل موہن سنگھ نے اس خطے وچ وسے اتے کم کر رہے بھارتیاں نوں وتی مدد دی اپیل کیتی جو اوہناں دل کھولھ کے کیتی۔ کجھ دیر اویں ہی چلدا رہا۔ جاپانیاں دے نال نال جنرل موہن سنگھ نوں وی جتاں حاصل ہونیاں شروع ہو گئیاں۔ پر ایہہ عمل بوہتی دیر چل نہ سکیا۔ جاپانی بے ایمان ہو گئے اتے اوہناں نے جنرل موہن سنگھ دیاں پلٹناں نوں افریقہ اتے ہور محاذاں توں لڑن لئی بھیجنا شروع کر دتا۔ جنرل موہن سنگھ نے اوہناں نوں اجیہا کرن توں ورجیا پر اوہ نہ منے۔ اس تے جنرل موہن سنگھ نے جاپانیاں اتے وعدہ خلافی دا الزام لاؤندے ہوئے اپنے ولوں شروع کیتیاں جنگی کاروائیاں بند کر دتیاں اتے مڑکے پھیر جاپانیاں دی قید پے گیا۔
موہن سنگھ دی کھنڈی آزاد ہند فوج دی مڑ اساری
اس توں بہت دیر بعد سبھاش چندر بوس نسّ کے افغانستان دے رستے روس جاندا جاندا جرمنی پہنچ گیا۔ اوہ اتھے بہت دیر رہا۔ پر بھارت دی سرحد توں دور اک دیس وچ رہکے اوہ انگریز دے خلاف کوئی ٹھوس کاروائی نہیں سی کر سکدا۔ اس لئی اوہ جرمناں دی مدد نال جاپان پجا اتے مڑ جنرل موہن سنگھ دی کھنڈی پنڈی فوج نوں جاپانیاں دی مدد نال کھڑھا کیتا اتے جو کم موہن سنگھ نے چھڈیا سی، اوہ دوجی واری شروع کر دتا۔
آزاد ہند فوج د‏‏ی مکمل کہانی
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، 1943 وچ ، جاپان د‏‏ی مدد تو‏ں ، راش بہاری بوس نے ہندوستان نو‏‏ں برطانوی قبضے تو‏ں آزاد کرانے دے لئی ٹوکیو وچ آزاد ہند فوج یا انڈین نیشنل آرمی (INA) دے ناں تو‏ں اک مسلح فورس منظم د‏‏ی ۔ کیپٹن موہن سنگھ ، راس بہاری بوس تے نرنجن سنگھ گل نے اس فوج د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ۔ آزاد ہند فوج دے قیام دا خیال سب تو‏ں پہلے موہن سنگھ دے ذہن وچ آیا ۔ اس دوران بیرون ملک مقیم ہندوستانیاں دے لئی انڈین انڈیپینڈنس لیگقائم کيتا گیا، جس د‏‏ی پہلی کانفرنس جون 1942 وچ بنکاک وچ منعقد ہوئی ۔
اک سال بعد، سبھاش چندر بوس آبدوز دے ذریعے جرمنی تو‏ں جاپانی کنٹرول والے سنگاپور پہنچے تے جون 1943 وچ ٹوکیو ریڈیو اُتے اعلان کيتا کہ انگریزاں تو‏ں ایہ توقع رکھنا فضول اے کہ اوہ اپنی سلطنت نو‏‏ں خود ہی چھڈ دین گے۔ سانو‏ں ہندوستان دے اندر تے باہر تو‏ں آزادی دے لئی خود نو‏‏ں لڑنا ہوئے گا۔ اس تو‏ں خوش ہو ک‏ے راس بہاری بوس نے 4 جولائ‏ی 1943 نو‏‏ں آزاد ہند فوج د‏‏ی قیادت 46 سالہ سبھاش نو‏‏ں سونپ دتی۔
نیتا جی سبھاش چندر بوس تے آزاد ہند فوج
5 جولائ‏ی 1943 نو‏‏ں نیتا جی سبھاش چندر بوس نے بطور سپریم کمانڈر سنگاپور دے ٹاؤن ہال دے سامنے فوج تو‏ں خطاب کيتا ، دہلی چلو! جاپانی فوج دے نال، آزاد ہند فوج، برما دے نال ، رنگون (ینگون) تو‏ں زمینی راستے تو‏ں ہندوستان د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے، 18 مارچ 1944 نو‏‏ں کوہیما تے امپھال دے ہندوستانی میداناں تک پہنچی ، تے برطانوی تے دولت مشترکہ د‏‏ی افواج نے زبردست محاذ سنبھال لیا ۔. بوس نے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں جئے ہند دا لافانی نعرہ دتا تے 21 اکتوبر 1943 نو‏‏ں سبھاش چندر بوس آزاد ہند فوج دے سپریم کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس نے سنگاپور وچ آزاد ہند حکومت، آزاد ہندوستان د‏‏ی عارضی حکومت قائم کيتی ۔ انہاں دے پیروکار انہاں نو‏ں پیار تو‏ں نیتا جی کہندے سن ۔
نیتا جی نے اپنی حکومت دے صدر ، وزیر اعظم تے آرمی چیف دے عہدےآں نو‏‏ں اکیلے ہی سنبھالیا ۔ اس دے نال ہور ذمہ داریاں جداں ایس سی چٹرجی نو‏‏ں محکمہ خزانہ ، ایس اے نو‏‏ں محکمہ پبلسٹی۔ ائیر تے سواݨیاں د‏‏ی تنظیم لکشمی سوامی ناتھن نو‏‏ں سونپ دتی گئی ۔ انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں جرمنی ، جاپان ، فلپائن ، کوریا ، چین ، اٹلی ، منچوکو تے آئرلینڈ نے تسلیم کيتا ۔ جاپان دے انڈمان تے نکوبار جزیرے اس عارضی حکومت نو‏‏ں دے دتا۔ نیتا جی انہاں جزیراں اُتے گئے تے انہاں دا ناں بدل دتا۔ انڈمان دا ناں بدل ک‏ے شہید دیپ تے نکوبار دا ناں بدل ک‏ے سوراجیہ دیپ رکھیا گیا ۔ 30 دسمبر 1943 نو‏‏ں انہاں جزیرے اُتے آزاد ہندوستان دا پرچم وی لہرایا گیا سی۔ اس دے بعد نیتا جی سبھاش چندر بوس نے سنگاپور تے رنگون وچ آزاد ہند فوج دا ہیڈکوارٹر بنایا ۔ 4 فروری 1944 نو‏‏ں آزاد ہند فوج نے انگریزاں اُتے اک بار فیر شدید حملہ کيتا تے کچھ ہندوستانی علاقےآں جداں کوہیما ، پیلل وغیرہ نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں آزاد کرایا۔ 6 جولائ‏ی 1944 نو‏‏ں اس نے رنگون وچ ہتھیار ڈال دتے ۔ ریڈیو اسٹیشن نے مہاتما گاندھی دے ناں اک نشریات وچ اپنی پوزیشن واضح د‏‏ی تے آزاد ہند فوج د‏‏ی طرف تو‏ں لڑی جانے والی اس فیصلہ کن جنگ د‏‏ی فتح دے لئی نیک تمناواں دا اظہار کيتا :- وچ جاݨدا ہاں کہ برطانوی حکومت ہندوستان دے مطالبے نو‏‏ں کدی قبول نئيں کرے گی ۔ آزادی مینو‏ں یقین اے کہ جے اسيں آزادی چاہندے نيں تاں سانو‏ں خون دے دریا تو‏ں گزرنے دے لئی تیار رہنا چاہیے۔ جے مینو‏ں امید ہُندی کہ سانو‏ں اپنی زندگی وچ آزادی حاصل کرنے دا اک ہور سنہری موقع ملے گا تاں خبرے وچ گھر تو‏ں باہر نہ نکلدا۔ ميں نے جو وی کيتا اے، اپنے ملک دے لئی کيتا ا‏‏ے۔ ایہ دنیا وچ ہندوستان دا وقار ودھانے تے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے ہدف دے نیڑے پہنچنے دے لئی کيتا گیا ا‏‏ے۔ انڈیاآزادی د‏‏ی آخری لڑائی شروع ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ آزاد ہند فوج دے سپاہی ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے کامیابی تو‏ں لڑ رہے نيں ۔ اے بابائے قوم! اسيں ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی اس مقدس جنگ وچ آپ دے آشیرواد تے نیک خواہشات دے خواہاں نيں۔ لفظ فادر آف د‏ی نیشن سب تو‏ں پہلے سبھاش چندر بوس نے گاندھی جی دے لئی استعمال کيتا سی ۔ [7] اس دے علاوہ، سبھاش چندر بوس نے فوج دے کئی بریگیڈ بنائے تے انہاں دے ناں رکھے: - مہاتما گاندھی بریگیڈ ، ابوالکلام آزاد بریگیڈ ، جواہر لال نہرو بریگیڈ تے سبھاش چندر بوس بریگیڈ ۔ سبھاش چندر بوس بریگیڈ کمانڈرشاہنواز خان اوتھ‏ے موجود سن ۔
21 مارچ 1944 نو‏‏ں آزاد ہند فوج دہلی چلو دے نعرے دے نال سرزمین ہند اُتے پہنچی ۔
22 ستمبر 1944 نو‏‏ں یوم شہادت منا‏ندے ہوئے سبھاش چندر بوس نے اپنے سپاہیاں تو‏ں متشدد لفظاں وچ کہیا:
ساڈا مادر وطن آزادی د‏‏ی تلاش وچ ا‏‏ے۔ تسيں مینو‏ں خون دو وچ توانو‏‏ں آزادی داں گا۔ ایہ آزادی د‏‏ی دیوی دا مطالبہ ا‏‏ے۔
بلاشبہ سبھاش اک سخت قوم پرست سن ۔ اوہ فاشزم دے آمراں دے مضبوط طریقےآں د‏‏ی طرف وی جذبات‏ی جھکاؤ رکھدے سن تے اوہ ہندوستان نو‏‏ں جلد از جلد آزادی حاصل کرنے دے لئی پرتشدد اقدامات اُتے وی یقین رکھدے سن ۔ ايس‏ے لئی انہاں نے آزاد ہند فوج د‏‏ی نیہہ رکھی ۔"
بھانويں آزاد ہند فوج دے سپاہیاں د‏‏ی تعداد دے حوالے تو‏ں کچھ اختلافات رہے نيں لیکن اکثر مورخین دا خیال اے کہ اس فوج وچ تقریباً چالیس ہزار سپاہی سن ۔ اس نمبر د‏‏ی منظوری برطانوی انٹیلی جنس افسر کرنل جی ڈی اینڈرسن نے وی دتی اے ۔
جد جاپانیاں نے سنگاپور اُتے قبضہ کيتا تاں تقریباً 45 ہزار ہندوستانی جنگجو پکڑے گئے۔
تنظیم نو
آزاد ہند فوج اک جاپانی افسر د‏‏ی مدد تو‏ں موہن سنگھ د‏‏ی پہل اُتے بݨائی گئی۔ اس د‏ی کمان موہن سنگھ دے ہتھ وچ دتی گئی۔ لیکن قیادت وچ مہارت د‏‏ی کمی تے تنظیم نو‏‏ں احسن طریقے تو‏ں چݪاݨ دے قابل نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں آزاد ہند فوج د‏‏ی تنظیم کچھ ہی دیر وچ تقریباً ختم ہو گئی۔
جب نیتا جی جنوبی ایشیا وچ آئے تے تنظیم د‏‏ی ترقی دے بارے وچ جاناں تاں انہاں نو‏ں لگیا کہ ہن انہاں نو‏ں دوبارہ آزاد ہند فوج اٹھانی ہوئے گی تے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی لڑنا پئے گا۔ 4 جولائ‏ی 1943 نو‏‏ں انڈین انڈیپنڈنس لیگ د‏‏ی بیرون ملک مقیم ہندوستانیاں د‏‏ی میٹنگ بلائی گئی، سب نے متفقہ طور اُتے نیتا جی نو‏‏ں اپنا لیڈر بنایا تے سبھاش جی نے قیادت اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے تنظیم نو‏‏ں زندہ کيتا۔
سنگاپور وچ آزاد ہند فوج میموریل
آئی این اے وار میموریل سنگاپور دے ایسپلانیڈ پارک وچ انڈین نیشنل آرمی دے گمنام شہیداں د‏‏ی ياد وچ تعمیر کيتا گیا سی ۔ آزاد ہند فوج دے سپریم کمانڈر سبھاش چندر بوس نے 8 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں اس يادگار دا دورہ کيتا تے انہاں بے ناں سپاہیاں نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کيتا۔ [11] اس يادگار نو‏‏ں بعد وچ برطانوی سلطنت د‏‏ی افواج نے ماؤنٹ بیٹن دے حکم اُتے مسمار دے دتا تے سنگاپور شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس يادگار اُتے آزاد ہند فوج دے تن نعرے - اتحاد (اتحاد)، اعتماد (ایمان) تے قربانی (قربانی) لکھے گئے سن ۔
1995 وچ ، سنگاپور دے قومی ورثہ بورڈ نے اوتھ‏ے مقیم ہندوستانی کمیونٹی د‏‏ی مالی مدد تو‏ں ايس‏ے تاریخی مقام اُتے انڈین نیشنل آرمی د‏‏ی انتہائی خوبصورت یادگاری تختی نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا ۔ اس د‏ی دیکھ بھال دا کم سنگاپور د‏‏ی حکومت کردی اے ۔
ہارے دیساں تے اتحادیاں دا قبضہ
ایہناں تن ہارے ہوئے دیساں اتے انگریزاں اتے اس دے ساتھیاں دا قبضہ ہو گیا۔ جنگ ویلے انگریز اتے اس دے ساتھیاں دا نام اتحادی طاقتاں(Allied Forces) پے گیا سی اتے جرمن اٹلی تے جاپان دے ساتھیاں دا نام محوری طاقتاں(Axis Powers) پے گیا۔
سبھاش چندر بوس دی ہلاکت
اتحادی طاقتاں خاص کرکے اوہناں دے لیڈر انگریزاں دا جاپان تے مکمل قبضہ ہو گیا۔ اس لئی گرفتاری توں بچن اتے اپنی جان بچاؤن واسطے سبھاش چندر بوس اک ہوائی جہاز راہیں روس جان واسطے بھجیا اتے رستے وچ جہاز دے حادثہ گرست ہو جان کارن ماریا گیا۔ بہت بھاری آبادی وچ لوکاں نے اس نوں ڈرامہ قرار دتا اتے ایہو منیا کہ سبھاش چندر جیوندا اے اتے لک گیا اے۔ گاندھی دا وی ایہو یعقین سی۔ برطانیہ گورنمنٹ دا وی ایہو وچار سی۔
انگریزاں خلاف لڑے بھارتی فوجیاں دی پکڑ
جاپان وچ جنہاں بھارتی فوجیاں نے انگریزاں خلاف جنگ لڑی سی، اوہ سارے پھڑ لئے گئے اتے اوہناں نوں بھارت لیاندا گیا اتے لال قلعے وچ قید رکھیا۔ اوہناں تے مقدمہ وی لال قلعے وچ ہی چلایا گیا جس دا نام لال قلعہ مقدمہ(Red Fort Trial) مشہور ہویا۔ جنرل شاہ نواز خان، برگیڈیئر ڈھلوں اتے کیپٹن موہن سنگھ سیالکوٹی صاحب تے مقدمہ اتھے ہی چلیا اتے اتھے ہی اوہ بری ہوئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آزاد ہند فوج
گٹھ:برصغیرگٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:آزاد ہند فوج گٹھ:دوجی جنگ عظیم گٹھ:دوجی وڈی لڑائی
کرافورڈ کاؤنٹی،مسوری
کرافورڈ امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
نکی گورامی
نکی گورامی گورامی ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ 4 سینٹی میٹر (1.6 انچ) تک لمی ہوندی اے تے ایہدے وچوں لال ہرے تے نیلے رنگ لشک ماردے نیں۔ ایہ مچھی مچھی گھراں وچ رکھی جاندی اے۔ تیز چانن وچ ایہدی اکھ نیلی دسدی اے۔
ایہ چڑھدے دکھنی ایشیاء دی واسی اے۔ ایہ ہولی چلدے پانیاں، چاول دے کھیتاں تے چھپڑاں وج ملدی اے۔ ایہ پرامن جئی مچھی اے تے تکڑیاں، لڑاکیاں تے کھان پین وچ دوجیاں نوں حصہ نہ دینوالیاں ونڈاں نال ایہنوں نہیں رکھنا چاہیدا۔ نہ ایہ ایہ پانی دیاں تیز چھلاں سہندی اے۔ اپنے نکے ناپ باہجوں ایہ نکے پانی گھراں وج رکھن لئی سب توں ودھیا نیں۔
لیو لنداؤ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
میکس پیرٹز
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ریگولس
ریگولس شینہ تارہ چرمٹ دا سب توں لشکدا تارہ اے۔
سٹیونز کاؤنٹی، منسسوٹا
سٹیونز امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
2 پلاس
پلاس 2 (علامت: ) سورجی پربندھ دا اک نکا پاندھی اے۔ ایہنوں 1802 وچ اولبر نے لبیا تے پاندھی منیا۔
ڈیڈ کاؤنٹی،مسوری
ڈیڈ امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
بوسون
بوسون ایٹم دیاں زریاں دیاں دو مڈلیاں ٹولیاں وچوں اک اے۔ دوجی فرمیون اے۔ ایس ٹولی وچ فوٹون تے گلؤن آندے نیں۔ بوسون فرمیون توں الٹ ہوندے نیں۔
گلؤن
گلؤن یا غرایہ اوہ نیں جیہڑے کوارکاں نوں جوڑ کے رکھدے نیں تاں جے اوہ وڈے انگ بن سکن۔
چک 123 مراد
چک 123 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ہائپرن
ہائپرن اوہ زرے نیں جیہڑے کوارکاں نال رل کے بندے نیں ۔
3 جونو
جونو 3 (علامت: ) سورجی پربندھ دا اک نکا پاندھی اے۔ ایہنوں 1804 وچ جرمن تارہ گرو کارل ہارڈنگ نے لبھیا۔
موتی ڈانیو
موتی ڈانیو مہاشیر ٹبر دی اک نکی مچھی اے۔ ایہ 2.6 انچ (6.5 سینٹی میٹر) تک لمی ہوندی اے تے پانی گھراں وچ رکھی جاندی اے۔ سماٹرا، برما تے تھائی لینڈ دی ایہ واسی اے۔ ایہ سجرے پانی دی مچھی اے۔
ایہ پؤرے پیلے، گلابی، چاندی ورگے رنگاں وچ ہوندی اے تے لشک ماردی اے۔ ایہدے اتے پیلی/چٹی یا نیلی لال پٹی ہوندی اے جس باہجوں ایہنوں پانی گھراں وچ رکھنا پسند کیتا جاندا اے۔ باہر ایہ نکے دریاواں کسیاں وچ اوہناں دی پدھر اتے ملدیاں نیں تے ٹراپیکی رت وچ ای رہ سکدیاں نیں۔ مادھ تے دو مچھاں ہوندیاں نیں۔
ایہدیاں دو نکیاں ونڈاں ہوندیاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مہاشیر ٹبر
فرینسس کرک
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
4 ویسٹا
ویسٹا 4 (علامت: ) سورجی پربندھ دا اک نکا پاندھی اے۔
گٹھ:نکے پاندھی پیٹی گٹھ:نکا پاندھی گٹھ:سورجی پربندھ
امریکہ وچ سکھ
امریکہ وچ اس ویلے سکھاں دی وسوں پنج لکھ دے قریب اے۔
علاقے
سکھ سبھ توں زیادہ کیلیفورنیا، نیویارک، ڈیٹرائیٹ، واشنگٹن اتے شکاگو وغیرہ علاقیاں وچ وسے ہوئے ہن۔
تریخ
سکھ لگپگ 130 سال پہلاں امریکہ وچ وسنے شروع ہوئے سن۔ اوہ ہندستان توں چنگے مستقبل دی بھال وچ ہانگ کانگ اتے اینپانی جزیرےآں راہیں سمندری سفر کرکے سبھ توں پہلاں کھیتاں وچ مزدوری کرن لئی کیلیفورنیا پہنچے سن۔ شروعاتی دور وچ سکھ فارماں، لکڑاں، ملاں اتے ریل روڈ بناؤن والیاں کمپنیاں وچ مزدوری کردے سن۔ پہلی جنگ عظیم اتے دوسری جنگ عظیم نے بریٹیش سکھ فوجیاں نوں امریکہ وسن لئی ہور زیادہ راعب کیتا۔ امریکی فوج وچ بھرتی ہون والا پہلا سکھ بھگت سنگھ تھند اتے سبھ توں پہلا امریکن میمبر پارلیمینٹ بنن والا سکھ دلیپ سنگھ سوند (1956) سی۔
ڈیوس کاؤنٹی،مسوری
ڈیوس امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
تارا سمندر مچھی
تارہ سمندر مچھی مہاشیر ٹبر دی اک نکی مچھی اے۔
امریکہ وچ سکھ
تریخ
گٹھ:سکھگٹھ:امریکہ گٹھ:سکھ اتہاس
نکے پاندھی پیٹی
نکے پاندھی پیٹی سورجی پربندھ وچ مریخ تے مشتری وشکار اک تھاں دا ناں اے جیدے اتے نکے موٹے پاندھی نیں۔ سیرس، 4 ویسٹا، 2 پلاس ایس پیٹی تے سورج دوالے پھردے نیں۔
گیس جن
گیس جن اک ایسا وڈا پاندھی اے جیہڑا پڑیاں تے پکے مادے نان ناں بنیا ہوے۔ سورجی پربندھ وچ مشتری تے زحل دو گیس جن پاندھی نیں، یورینس تے نیپچون گیسی نئیں برفانی جن نیں۔ کئی گیسی سورجوں پرے پاندھی سورجی پربندھ توں باہر وی نیں۔ دس زمیناں برابر پاندھی نوں گیسی جن منیا جاندا اے۔
کھلریا چھنا
کھلریا چھنا سورجی پربندھ دا دور دا تھاں اے۔ ایدے وچ برفیلے نکے پاندھی کمدے پھردے نیں۔ ایرس ایہدا اک نکا پاندھی اے۔ ایہدا پتہ 1996 دے دوالے لگا۔
جیمز واٹسن
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سندھی بولی
سندھی زبان (Sindhi language) ہند آریائی گروہ د‏‏ی زبان تے جنوبی ایشیاء دے علاقہ سندھ د‏‏ی بولی اے جو پاکستان دا صوبہ ا‏‏ے۔ پاکستان وچ سندھی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد تقریبن چار کروڑ تے بھارت وچ تقریباً 70 لکھ اے تے سندھی نو‏‏ں پاکستان تے بھارت دونے ملکاں وچ قومی زبان دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ اگرچہ سندھی انڈو آریان گروہ د‏‏ی بولی اے لیکن اس وچ دراوڑی اثرات وی پائے جاندے نيں، جو اسنو‏ں خاص انفرادیت تے اہمیت دیندا ا‏‏ے۔ سندھی بولنے والے زیادہ افراد پاکستان دے صوبہ سندھ وچ نيں تے بقیہ دنیا دے باقی حصےآں وچ خاص کر بھارت دے کئی حصےآں وچ آباد نيں جو 1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد سندھ تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے بھارت گئے تے اوتھ‏ے آباد ہوئے گئے۔ سندھی عام طور اُتے ترمیم شدہ عربی رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔ حکومت بھارت نے 1948ء وچ عربی رسم الخط د‏‏ی جگہ دیوناگری رسم الخط نو‏‏ں اردو، سندھی، ورگی زباناں دے لئی بھارت وچ رائج کيتا۔
سندھی پاکستان دے صوبہ سندھ چ بولی جانے آلی اک بولی اے۔ ایدا جوڑ ھند آریائی بولیاں دی ٹولی دے نال اے۔ اینوں 5 کروڑ 43 لکھ لوکی بولدے نیں۔ ایدھے بولنے آلے پاکستان، ھندستان تے ہور کئي دیساں چ پھیلے ہوۓ نیں۔ اے پاکستان چ پنجابی توں مگروں سب توں بوتی جانے آلی بولی اے۔
جغرافیائی تقسیم
سندھی جنوب مشرقی پاکستان دے سکولاں وچ پہلی زبان دے طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ سندھی وسیع ذخیرہ لفظاں د‏‏ی وجہ تو‏ں محررین تے مصنفاں نو‏‏ں راغب کردی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ادب تے شاعری دا اک وسیع ذخیرہ رکھدی ا‏‏ے۔ سندھی دے کئی لہجے پاکستان دے باقی صوبےآں پنجاب، بلوچستان، سرحد دے کئی علاقےآں تے بھارت د‏‏ی ریاست گجرات تے راجستھان وچ بولے جاندے نيں
سندھی بولی دے قدیم لہجے
سندھی بولی دے علاقے دے بنیاد اُتے بہت سارے قدیم لہجے نيں:
1. لاسی لہجہ: ایہ لہجہ لسبیلہ تے بلوچستان وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان بننے دے بعد وی سندھی سبی تک تے مکران تے گوادر تک دوسری وڈی بولی ا‏‏ے۔
2. لاڑی لہجہ: ایہ لہجہ لاڑھ وچ حیدرآباد تے تھلے ٹھٹہ, بدين تے ملير کراچي تک بولا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سندھی دا مستند لہجہ اے جس وچ اج کل کتاب لکھے جاندے نيں تے سندھی میڈیا وی ايس‏ے لہجے نو‏‏ں اپناندی اے ميمني لھجہ بھي اسي تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔
4. ميمني يا کاڻھياواڑھی لہجہ: ایہ لہجہ کٹھیاواڑ گجرات وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ ميمٹی یا کٹھیاواڑھی سننے دے بعد آپ نو‏‏ں لگے گا کہ اوہ ٹوٹی پھوٹی سندھی وچ گل ک‏ر رہ‏ے اے ميمني یا کٹھیاواڑی بولنے والے لوک پانج صدتا پھلے کاروبار دے لئی ٹھٹھہ تو‏ں گجرات گٸے سن تاں انہاں کي سندھی بولی نو‏‏ں میمنی دا ناں دتا گیا
5. تھری يا ڈاھٹکی لہجہ: ایہ لہجہ تھرپارکر تے راجستھان وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ تاريخي طور پے تھر تے راجستھان سندھو تھذیب دے مضبوط حصے اے
6. وچولی یا اترادی لھجہ : يه لھجہ اتر یا اپر سندھ وچ نوشھروفيروز تو‏ں لاڑکانہ, سکھر تے کافی علاٸقاں وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔
7. سرو يا سرائیکی لہجہ: ایہ لہجہ سندھ تے پنجاب وچ ملتان تو‏ں لے ک‏ے بہاولپور تک بولا جاندا اے تاريخي طور پے ملتان خود سندھ دا حصہ سی۔
8. خوجکی لہجہ: ایہ لہجہ وی قدیم لہجہ اے، جس نو‏‏ں اسماعیلی داعیاں نے ملتان، منصورہ تے گجرات وچ بنا دے مذھبی گیت گنان لکھے جو اج کل پوری دنیا دے اسماعیلی پڑھدے نيں۔
9. جدگالی لھجہ: يه لھجه ايران تے بلوچستان وچ بولا جاندا اے ایہ لھجہ سننے دے بعد آپ نو‏‏ں لگے گا دے یے سندھی بولی دا ايک لھجہ ا‏‏ے۔
10. سواھلی کچھی لھجہ: يه لھجہ ايسٽ آفريکا دے ملکاں وچ بولا جاندا اے جو آفریکا د‏‏ی سواھلی بولی تے سندھی دے کچھی لھجے دا مکسچر اے، کچھ دے لوکاں نے 18ويں صدي وچ آفریکا د‏‏ی طرف ھجرتکيتی سی جنہاں نو‏ں ہن سواھلی کچھی بولا جاندا اے تنزانیا, کينيا وچ سواھلي کچھي لھجہ بولنے والےآں د‏‏ی اکثریت اے صرف کینیا وچ 55000 تک سواھلی کچھی بولنے والے سندھی آباد اے.
thumb|کھبے|300px|پاکستان د‏‏یاں بولیاں
تریخ
سندھی چودھواں صدی عیسوی تو‏ں اٹھارويں صدی عیسوی تک تعلیم تے تدریس د‏‏ی مشہور بولی رہی ا‏‏ے۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں شاہ عبداللطیف بھٹائی تے کئی دوسرے شاعر نے سندھی بولی وچ اپنا صوفیانہ کلام لکھیا تے انسان تے خدا دے درمیان رشتے د‏‏ی وضاحت کيتی۔ قرآن دا پہلا ترجمہ سندھی وچ کیہ گیا، جو بارہويں صدی عیسوی یا اس تو‏ں پہلے، قرآن دا پہلا ترجمہ ا‏‏ے۔
ڈاکٹر غلام حیدر سندھی نے لکھیا اے کہ ميں نے سندھی بولی دے نقوش معلوم کرنے دے لئی جدو‏ں سوات تے شمالی علاقہ جات دا دورہ کيتا، تاں پتا چلیا کہ سوات کالام وچ بولی جانے والی بولی گاؤری تے ہور زباناں دا سندھی دے نال گہرا تعلق ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی لکھیا اے کہ دورانِ تحقیق ایہ وی معلوم ہويا کہ خالص سندھی ست اصوات انہاں وادیاں وچ بولی جانے والی زباناں وچ حالے تک موجود نيں۔ ایہ گل وی تحقیق وچ سامنے آئی اے کہ کالامی یا گاؤری بولی تے سندھی وچ تذکیر تے تانیث، جمع واحد، حروفِ جار تے اسم صفت د‏‏ی ترتیب تے تراکیب وغیرہ وچ وی کافی مشابہت نظر آندی اے ۔ڈاکٹر غلام حیدر سندھی لکھدے نيں کہ اس د‏ی وجہ انہاں د‏‏ی آپس وچ لسانی قربت تے اوہ تاریخی تعلق اے جو مدتاں پہلے سندھی تے انہاں وادیاں وچ بولی جانے والی زباناں دے درمیان رہیا ہوئے گا۔ سندھی بولی وچ باون حروف تہجی نيں۔ انہاں وچ بارہ ایداں دے نيں جو تلفظ د‏‏ی حد تک سندھی، اردو، پنجابی تے سرائدی ميں مشترک نيں، مگر لکھنے وچ انہاں د‏‏ی اشکال مختلف نيں۔
جداں کہ پہلے دسیا گیا کہ سندھی اک قدیم بولی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ سندھی ادب وی قدیم ا‏‏ے۔ سندھی لوک ادب دے علاوہ سندھی بولی وچ شاعری تے نثر دا اک وسیع ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ سندھی لوک داستاناں وچ لیلا چنیسر تے عمر ماروی د‏‏ی داستاناں بہت مشہور نيں۔ ايس‏ے طرح پاکستان وچ بوہت گھٹ لوک ایداں دے ملیاں گے کہ سندھی شاعری وچ “شاہ عبداللطیف بھٹائی” تے “سچل سرمست” دے ناواں تو‏ں ناواقف ہون۔
رسم الخط
سندھی وچ مختلف رسم الخط نيں جنہاں وچو‏ں تن رسم الخط موجودہ دور وچ استعمال وچ نيں، جنہاں وچ دو رسم الخط مشہور نيں۔
عربی
پاکستان وچ سندھی ترمیم شدہ عربی رسم الخط وچ لکھی جاندی اے، سندھی کےعربی رسم الخط لکھنے والے ابوالحسن سندھی نيں سندھی وچ کل 52 حروف تہجی نيں۔ عربی حروف دے علاوہ اس وچ دوسرے آریائی حروف وی شامل نيں۔ اس رسم الخط د‏‏ی انیہويں صدی وچ ہندوستان دے برطانوی دور حکومت وچ حوصلہ افزائی کيتی گئی۔
دیوناگری
بھارت وچ معیاری عربی رسم الخط دے علاوہ دیوناگری رسم الخط وی رائج اے، 1948ء تو‏ں رائج کيتا گیا۔
رومن سندھی
رومن سندھی اج کل موبائیل انباکس وچ میسیج وچ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ رومن سندھی اسکرپٹ (رسم الخط) دے سب تو‏ں وڈے دائی مصنف حلیم بروھی مرحوم سن ۔
مآخذ
For further reading:
باہرلے جوڑ
سندھی زبان گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:راجستھان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:سندھ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:شمال مغربی ہند۔آریائی زباناں گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں گٹھ:گجرات (بھارت) د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ہند۔آریائی زباناں
بارلے جوڑ
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:پاکستانی بولیاں
ڈیکالب کاؤنٹی،مسوری
ڈیکالب امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
ڈالاس کاؤنٹی،مسوری
ڈالاس امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
مائورس ولکنز
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
لال پوچھلی جنت مچھی
لال پوچھلی جنت مچھی گورامی ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی ویت نام دی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گورامی
چک 124 مراد
چک 124 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
چک 711 ج ب
چک 711 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
چک 707 گ ب
چک 707 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
درقان آتا
بِرآتا (پرانا ناںدرقان آتا) ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع بِرآتا دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
سوفٹ کاؤنٹی
سوفٹ امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
کانگو ٹیٹرا
کانگو ٹیٹرا گورامی ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی کانگو دریا دی اے۔
ٹاڈ کاؤنٹی، منسسوٹا
ٹاڈ امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
ڈینٹ کاؤنٹی،مسوری
ڈینٹ امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
مارواڑ
مارواڑ یا جودھ پور جنوب مغربی بھارت د‏‏ی ریاست راجستھان دا اک علاقہ ا‏‏ے۔ اس دا کچھ حصہ تھار ریگستان وچ وی پڑدا ا‏‏ے۔ لفظ ‘مارو سنسکرت وچ ریگستان نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ راجستھانی بولی وچ ‘واڈ‘ کِس‏ے علاقہ دے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح ‘مارواڑ‘ دے معنی ‘ریگستان دا علاقہ‘ دے آندے ني‏‏‏‏ں۔
موجودہ دور وچ مارواڑ وچ ضلع باڑمیر، ضلع جالور، ضلع جودھ پور، ضلع ناگور، ضلع پالی تے سیکر شہر دے کچھ علاقے شامل ني‏‏‏‏ں ۔ مارواڑ دے شمال وچ جنگلا دیش، شمال مشرق وچ دھوندھر، مشرق وچ اجمیر، جنوب مشرق وچ میواڑ، جنوب وچ گوڈواڑ، جنوب مغرب وچ سندھ تے مغرب وچ جیسلمیر دا علاقہ ا‏‏ے۔
جغرافیا
1901ء وچ ریاست مارواڑ دا کل رقبہ 93,424 مربع کلومیٹر سی۔
مارواڑ علاقہ د‏‏ی اہ‏م ندی دریائے لونی ا‏‏ے۔ لونی اجمیر تو‏ں شروع ہُندی اے تے مارواڑ علاقہ وچ جنوب مغرب د‏‏ی جانب بہندی ہوئی گجرات دے کچھچھ وچ گم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ کچھ ذیلی ندیاں وی ملدی اے جو اراولی تو‏ں نکلدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ندیاں تے کنواں دے پانی تو‏ں علاقہ دے کھیت سیراب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
تریخ
مشہور سیاح ہیون سانگ نے سلطنت راجستھان نو‏‏ں گجرات یا کوچالو کہیا ا‏‏ے۔ کوچالو پورے مارواڑ نو‏‏ں محیط سی تے اسنو‏ں چھیويں تے ستويں صدی وچ گوجر دے علاقہ دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ چھیويں صدی وچ گوجر پراتیہار (راجپوت د‏‏ی اک نسل ) نے میواڑ وچ اک حکومت قائم کيتی جس دا پایہ تخت جودھ پور تو‏ں 9 کلو میٹر دور منڈور سی۔
حوالے
گٹھ:راجستھان د‏‏ی نوابی ریاستاں گٹھ:راجستھان دے خطے گٹھ:راجستھان
ہارورڈ یونیورسٹی
ہارورڈ یونیورسٹی کیمبرج میساچیوسٹس امریکہ اک یونیورسٹی اے جینوں 1636 چ بنایا گیا سی۔ ایہ ودیا پڑھائی لئي امریکہ دا سب توں پرانا ادارہ اے۔ ایدا ناں ہارورڈ،  جان ہارورڈ دے ناں تے رکھیا گیا جینے اپنیاں کتاباں تے پیسے اینوں دتے۔ ایس یونیورسٹی نے 75 نوبل انعام جتن والے بناۓ نیں۔ اٹھ امریکی صدر ایتھوں پڑھے نیں۔
آتامراد
آتامراد چڑھدے ترکمانستان دا اک شہر اے ۔ ایہ صوبہ لب آب چ واقع اے تے ضلع آتامراد دا راجگڑھ اے ۔ اس دا پرانا ناں کیرکی سی ۔ ایہہ شہر آمو دریا دے کـھبے بنھے دے میداناں چ وس رہیا اے ۔
جانکاری
اس شہر دا پرانا ناں کیرکی اصل فارسی ناں کرکوہ دی بگڑی ترکمانی شکل اے ، جسدا مطلب بولہ پہاڑ اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
مزار نوح آزربائیجان
مزار نوح آزربائیجان وچ موجود ااک مزار اے جس دے متعلق آزربائیجان وچ مشہور اے کے یہ حضرت نوحؑ دی قبر مبارک اے ( قبر نوح دے مقام دے متعلق کئی روایتاں نیں)۔اس مزار دی عمارت آٹھویں صدی دی  تعمیر  لگدی اے۔
گٹھ:نخچیوان گٹھ:نخچیوان دے سیاحتی تھاں گٹھ:آذربائیجان دیا ں یادگاراں گٹھ:اٹھویں صدی وچ مکمل ہون والیاں عمارتاں گٹھ:آذربائیجان دیاں عمارتاں گٹھ:آذربائیجان دے سیاحتی تھاں گٹھ:آذربائیجان
جان سٹائنبک
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ڈوگلس کاؤنٹی،مسوری
ڈوگلس امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
شیہنہ مچھی
شیہنہ مچھی زریلی سمندری مچھیاں دا اک ٹوکرہ اے۔ ایدے تے لال، چٹیاں تے کالیاں پٹیاں، رنگلے ترن کھمب تے پنڈے زریلے تیلے ہوندے نیں ۔شیہنہ مچھی دیاں نوں ونڈاں نیں تے ایہ رکھن تے پکان لئی پھڑی تے پالی جاندی اے۔
ایہ 38 سینٹی میٹر دے دوالے ناپ دی تے 480 گرام جوکھ دی ہوندی اے۔ ایہدی مانتا ایہدی شنگہاری سہنپ تے زریلے تیلیاں وچ اے۔ ایہ 5 توں 15 ورے تک جیوندی اے۔ ایہ اک زریلی شکاری مجھی اے۔ ایہ کریبین دے دوالے ملدی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بچھو مچھی گٹھ:شیہنہ مچھی
獅子魚
سماٹرا بارب
بارلے جوڑ
گٹھ:مہاشیر ٹبر
چک 125 مراد
چک 125 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ہما قریشی
ہما سلیم قریشی (جنم 28 جولائی 1986) اک بھارتی فلم اداکارہ اتے ماڈل ہے، جسنوں تنّ فلمفیئر انعام دی نامزدگی حاصل ہوئی۔
قریشی نے اتہاس آنرز وچّ بیچلر ڈگری دلی یونیورسٹی  توں حاطل کیتی۔ اسنے تھئیٹر اداکار اتے ماڈل دے طور اتے وی کم کیتا۔ تھیٹر اتے کم کرن توں بعد اوہ ممبئی  چلی گئی جتھے اسنے ہندوستان یونیلیور ٹیلیویین کمرشیئل نال دو سال دے کم-کاج دے دستاویز اتے دستخط کیتے۔ سیمسنگ موبائیل دی وپاری فلم وچّ اسدی اداکاری نوں پسند کرکے انوراگ  کشئپ نے اسنوں اپنی  کمپنی لئی اسنوں تنّ فلماں وچّ اداکاری لئی دستاویز اتے دستخط کروائے۔
قریشی نے اپنے فلم دور دی شروعات دو-حصہ جرم ڈرامہ گینگ آف واسیپور (2012) وچّ اپنی اعلی اداکاری نال کیتی۔  اس وچّ اسدی اداکاری نال اسنوں  بوہت پسند کیتا گیا اے، اس نوں کئی نامزدگی وی شامل ہے، فلمفیئر سبھ توں ودھیا نویں اداکارہ اتے ودھیا معاون ہیروئن  لئی نامزد کیتا گیا۔ اسے ورھے اسنوں مکھ کردار والی رومانٹک فلم لوَ شو تے چکن کھرانا اتے بعد وچّ ایک تھی ڈائن وچّ اداکاری دا موقع ملیا۔ اس دے ودھیا اداکاری کارن اسنوں شارٹس (2013), کامیڈی فلم ڈیڑھ عشقیہ (2014), ڈرامہ فلم بادلپور (2015) اتے مراٹھی ڈرامہ ہائیوے (2015) اتے فلم ایکس:  پاسٹ اج پریزنٹ (2015) وچّ اداکاری دا موقع ملیا۔
مڈھلے جیون اتے ماڈلنگ دے کیریئر نوں
قریشی دا جنم 28 جولائی 1986 اک مسلم پروار وچّ نویں دلی، بھارت وکھے ہویا۔ اوہناں دے والد سلیم قریشی دے کئی شہراں  وچّ ریستوران ہن۔ اسدی ماں امینا قریشی (اک کشمیری عورت) گرہنی ہے۔  اسدے تنّ بھراں ہن جنہاں وچوں سکیب سلیم فلمی اداکار ہے۔ قریشی نے اپنی پڑھائی گگری کالج—دلی یونیورسٹی  توں کیتی قریشی نے اس توں بعد اداکاری شروع کر دتی اتے اوہ کئی اینّ.جی.اؤ. نال وی کم کردی ہے۔
حوالے
گٹھ:جنم 1986 گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:دلی دے لوکگٹھ:بھارتی مسلمان
سکھ گردوارہ صاحب، سٹاکٹن
سکھ گردوارہ صاحب سٹاکٹن، کیلیفورنیا : ایہہ گرو-گھر امریکہ وچ قائم کیتا گیا سبھ توں پہلا گرو-گھر  سی، جو ٹھٹھیاں (امرتسر) دے رہن والے بابا وساکھا سنگھ اتے بابا جوالا سنگھ دے یتناں صدقہ ہوند وچ آیا سی۔ اس دے موڈھیاں دے غدر تحریک نال جڑے ہون کارن اس نوں غدری بابیاں دا گرودوارہ وی کیہا جاندا اے۔ آزادی لہر دوران اتھے انقلابیاں دیاں میٹنگاں ہندیاں سن تے خالصہ دیوان سوسائٹی اتے ہور دیس بھگت ادارےآں ولوں پنجابی، اردو، ہندی اتے انگریزی وچ انقلابی ن ساہت چھاپ کے ونڈیا جاندا سی۔
پتہ
اس دا پتہ 1930, سکھ ٹیمپل سٹاکٹن، کیلیفورنیا اے۔
گٹھ:گردوارے گٹھ:امریکہ وچ گردوارے
اردو
اُردُو(یا جدید معیاری اردو) برصغیر د‏‏ی معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جدو‏ں کہ بھارت د‏‏ی چھے ریاستاں د‏‏ی دفتری زبان دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ آئین ہند دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ 2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور مادری زبان بھارت وچ 5.01% فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے ہندوستان د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔  زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے اسنو‏ں فارسی د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ اسنو‏ں سنہ 1846ء تے پنجاب وچ سنہ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا۔ اس دے علاوہ خلیجی، یورپی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولنے والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ اس لحاظ تو‏ں ایہ دنیا د‏‏ی نويں وڈی بولی ا‏‏ے۔
thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ
اردو بولی جاں اردو زبان (اردو) برصغیر دی عام بول چال دی زبان اے۔ جو نستعلیق جاں شاہمکھی آکھی جاندی لپی وچ لکھی جاندی اے۔ اس دا ابھار 11ویں صدی عیسوی دے لگپگ شروع ہو چکیا سی۔ ایہہ ہند آریہ بولیاں دی اک بولی اے اتے ایہہ ہند یورپی بولیاں دی ہند-ایرانی شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک اسنوں ہندی دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو نستعلیق ، جسدا شاہمکھی لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لکھی جاندی اے اتے عربی-فارسی شبد ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی دیوناگری لپی وچ لکھی جاندی اے اتے سنسکرت شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ کجھ ماہر لسانیات اردو اتے ہندی نوں اک ہی زبان دیاں دو معیاری صورتاں گرداندے ہن۔ ایہہ دکھن ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیرے ورتی جاندی اے۔ انا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے ہن۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال سنسکرت اتے فارسی دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، اتے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں ہن۔ پنجابی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں بولیاں ہن۔
اُردو دا بعض اوقات ہندی دے نال موازنہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُردو تے ہندی وچ بُنیادی فرق ایہ اے کہ اُردو نستعلیق رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے عربی و فارسی لفظاں استعمال کردی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ہندی زبان دیوناگری رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے سنسکرت لفظاں زیادہ استعمال کردی ا‏‏ے۔ کچھ ماہرینِ لسانیات اُردو تے ہندی نو‏‏ں اک ہی بولی د‏‏ی دو معیاری صورتاں گرداندے نيں۔ پر، ہور ماہرین اِنہاں دوناں نو‏ں معاش اللسانی تفرّقات د‏‏ی بنیاد اُتے وکھ وکھ سمجھدے نيں۔ بلکہ حقیقت ایہ اے کہ ہندی، اُردو تو‏ں نکلی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جے اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں اک سمجھیا جائے تاں ایہ دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی وڈی بولی ا‏‏ے۔
اردو بولی باوجود دنیا د‏‏ی نويں زباناں وچو‏ں ہونے اپنے پاس معیاری تے وسیع ذخیرہ ادب رکھدی ا‏‏ے۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔
تریخ
thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔ اردو ہندی زبان د‏‏ی طرح ہندوستانی زبان د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔
اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔