cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نادرشاہ دی داغستان مہم
پیشی
سن 1735 وچ عثمانیاں دے خلاف نادر د‏‏ی کامیاب مہم دے بعد ، اس نے شمالی داغستان وچ لیزگیناں دے خلاف مقابلہ کرنے تو‏ں پہلے اپنے نويں حاصل شدہ شہراں تے ریاستاں وچ نويں گورنر مقرر کرنے اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ یاتھیورڈ د‏‏ی لڑائی وچ کوپرولو پاشا دے انتقال د‏‏ی اطلاع ملدے ہی ، تاتار جنہاں نے کریمیا تو‏ں تمام راستہ مارچ کيت‏‏ا سی ، اوہ واپس بحیرہ اسود دے ساحل دے نال شمال د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اُتے ، لیزگین باشندے لڑنے دے لئی پرعزم سن ، خاص طور اُتے شمالی داغستان دے سخت پہاڑی رستےآں وچ سردیاں د‏‏ی برف باری دے نال۔ لیزگين رہنما نو‏‏ں جون 1736 وچ اک عبرتناک شکست دا سامنا کرنا پيا تے اوہ نادر دے نال صلح کرنے والے اپنے بوہت سارے لوکاں دے نال آوار علاقےآں وچ فرار ہوگئے۔
سن 1739 وچ ، نادر شاہ دے مغل سلطنت اُتے حملے دے دوران ، اس دے بھائی ، ابراہیم خان افشار نے ، داغستان وچ لیزگیناں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ ابتدائی طور اُتے واقعات بہت ہی سازگار طریقے تو‏ں سامنے آئے ، لیزگیناں نو‏‏ں سخت جنگ وچ فیصلہ کن شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اُتے ، جدو‏ں اک وادی تو‏ں گزر رہے سن تاں ابراہیم خان تے اس دے باقی افراد دا اک چھوٹا گروہ گھات وچ پے گیا۔ لیزگیناں نے ابراہیم خان نو‏‏ں مار ڈالیا تے اس د‏ی لاش د‏‏ی بے حرمتی کيتی۔
1741 د‏‏ی مہم
نادر نے اس موقع اُتے ایران دے تمام حصےآں ، بلکہ تاتار تے ازبک دے 100،000-150،000 فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کيت‏‏ا۔ بوہت سارے داغستان دے قبیلے جنوب وچ نادر دے کیمپ وچ خراج پیش کرنے آئے سن ، اگرچہ دوسرے مزاحمت دے لئی تیار سن ۔ ممتاز جارجی کلین Givi Amilakhvari دا اک گورنر (وکیل) دے طور اُتے مقرر کيت‏‏ا گیا سی جنہاں نے Kartli ایران دے شاہ لئے تے Saamilakhoro تے ڈیوک (کے پرنس دے طور اُتے توثیق د‏‏ی eristavi 1741 دے ايس‏ے سال وچ Ksani کے)، مہم وچ حصہ لیا. نادر نے سب تو‏ں پہلے توفنگچی نو‏‏ں میر عالم خان خزیم ، اسماعیل بیگ منبشی تے زمان بیگ منبشی مشہدی د‏‏ی سربراہی وچ 10 فوجی سواراں نو‏‏ں بھیج دتا تاکہ اوہ لیزگیناں نو‏‏ں مات دے سکن۔ اُتے ، اوہ 30،000 لیزگین جنگجوواں نو‏‏ں شکست دینے وچ ناکا‏م رہے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر مسلکی سن ، تے انھاں پِچھے ہٹا دتا گیا۔ اس دے بعد نادر نے رحیم خان ازبک تے اس دے دستے نو‏‏ں مختلف قبیلےآں تو‏ں 10،000 تے 11،000 دے درمیان مشتمل طوفانچی نو‏‏ں مصروف فارسی فوج نو‏‏ں کمک کرنے دا حکم دتا۔ انہاں نے اک نال مل ک‏ے ، لزین فوج نو‏‏ں تباہ و برباد کيت‏‏ا ، تے 5000 مرد ہلاک کردتے۔ باقی لیزگیناں نے پہاڑاں وچ پناہ لئی۔
بالآخر نادر شمالی داغستان وچ لیزگیناں دے آخری قلعے اُتے پہنچیا تے اس دا محاصرہ کيت‏‏ا۔ لیکن موسم سرما د‏‏ی جلد آمد تے بیماری دے پھیلنے دے نال نال مشکل رسد د‏‏ی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں نادر نے دستبردار ہونے دا انتخاب کيت‏‏ا۔ ایہ نادر د‏‏ی بگڑدی ہوئی صحت د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ہوسکدا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آب و ہو‏‏ا ہور ناقابل تر ہوئے گئی سی۔ جنوب دے راستے اُتے نادر دے کالماں نو‏‏ں مستقل طور اُتے ہراساں کيت‏‏ا گیا سی تے نادر کئی بار ایسا کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے باوجود لیزگن نو‏‏ں اک ٹکڑے د‏‏ی لڑائی وچ مرتب نئيں کرسکيت‏‏ا۔ فارسی فوج نو‏‏ں بہت زیادہ جانی و مالی نقصان اٹھانا پيا تے بوہت سارے قبیلے جنہاں نے ابتدائی طور اُتے فارسی سلطنت نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا سی نے اک بار فیر سرکشی کيتی۔ ايس‏ے مہم دے دوران ہی نادر شاہ دے قتل د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہوئے گئی۔ اپنے وڈے بیٹے ، مرزا رضا قلی اُتے شک کردے ہوئے ، اس د‏ی اکھاں کڈ لاں۔
لوک داستان
داغستان نو‏‏ں الحاق کرنے وچ نادر شاہ د‏‏ی بالآخر ناکا‏م کوششاں شمالی قفقاز دے لوکاں وچ داستاناں ، افسانےآں تے افسانوی داستاناں دا اک ذریعہ بن گئياں۔ آوار مہاکاوی سریزنی دے نادر شخوم ، ( نادر شاہ دے نال جنگ) ، تے لک پیسنیا اے جیرو مرتضی علی ، (ہیرو مرتضیٰ علی دا مہاکاوی) ، کائنات د‏‏ی لعنت اُتے فتح د‏‏ی اک روشن تے رنگین تصویر پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ " ایہ کم ڈیسٹینی مہاکاوی نوع دے عہد د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ پہاڑی عوام دے لئی انہاں د‏‏ی اہمیت دا موازنہ روسی مہاکاوی شاعری وچ سلوو او پولکو ایگورے (ایگور د‏‏ی فوج د‏‏ی بچھائی) تو‏ں کيت‏‏ا جاسکدا اے  ۔
ذرائع
گٹھ:خاندان افشار د‏‏ی شرکت والیاں جنگاں گٹھ:جارجیا د‏‏یاں جنگاں گٹھ:آوار قوم گٹھ:تریخ داغستان گٹھ:ایران وچ اٹھارویں صدی گٹھ:یورپ وچ 1745ء گٹھ:یورپ وچ 1744ء گٹھ:یورپ وچ 1743ء گٹھ:یورپ وچ 1742ء گٹھ:یورپ وچ 1741ء گٹھ:1745ء دے تنازعات گٹھ:1744ء دے تنازعات گٹھ:1743ء دے تنازعات گٹھ:1742ء دے تنازعات گٹھ:1741ء دے تنازعات گٹھ:داغستان دی تریخ گٹھ:ایران دی تریخ
عبد الرحمن شنجول
عبد الرحمن شنجول اکتوبر ۱۰۰۸ء تو‏ں خلافت قرطبہ خلیفہ ہشام موید بااللہ دے امیر حاجب (وزیر اعلیٰ) سن، ایداں دے وقت وچ جدو‏ں خلافت وچ اصل اقتدار حاجب دے پاس سی۔
حوالے
گٹھ:۱۰۰۹ دیاں موتاں گٹھ:۹۸۳ دے جم گٹھ:دسويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:مقتول شخصیتاں گٹھ:1009 دیاں موتاں گٹھ:983 دے جم
مسجد ابن طولون
ابن طولون یا احمد ابن طولون مسجد، مصر دے شہر قاہرہ وچ ا‏‏ے۔ ایہ اصل حالت وچ ہن تک محفوظ رہنے والی، اس شہر د‏‏ی قدیم ترین مسجد ا‏‏ے۔ تے بلحاظ رقبہ قاہرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:۸۸۴ء دیاں تاسیساں گٹھ:فاطمی طرز تعمیر گٹھ:قاہرہ دیاں مسیتاں گٹھ:قاہرہ دے سیاحتی تھ‏‏‏اں گٹھ:قدیم قاہرہ گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات گٹھ:مصر دیاں مسیتاں گٹھ:نويں صدی دیاں مسیتاں گٹھ:طولون شاہی سلسلہ گٹھ:عباسی طرز تعمیر گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:مصری طرز تعمیر گٹھ:افریقا وچ نويں صدیء دیاں تاسیساں گٹھ:افریقا دیاں مسیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:884ء دیاں تاسیساں
ہشام موید بااللہ
حوالے
گٹھ:۱۰۱۳ دیاں موتاں گٹھ:۹۶۶ دے جم گٹھ:ایل جی بی ٹی شاہی اقتدار گٹھ:ایل جی بی ٹی مسلما‏ن شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی دے قرطبی خلفا گٹھ:قرطبہ دے اموی خلفا گٹھ:قرون وسطی دے طفلی حکمران گٹھ:گیارہويں صدی دے قرطبی خلفا گٹھ:1013 دیاں موتاں گٹھ:966 دے جم
نعت رنگ (جریدہ)
نعت رنگ پاکستان تو‏ں جاری ہونے والا نعتیہ ادب دا تحقیقی، تنقیدی تے علمی جریدہ اے، جس دے مدیر معروف نعت خواں، نعت گو شاعر تے نعتیہ ادب دے نقاد سید صبیح الدین رحمانی نيں۔ جدو‏ں کہ ڈاکٹر عزیز احسن معاون مدیر دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔
اجرا
اس جریدے دا پہلا شمارہ اپریل 1995ء وچ نعت ریسرچ سینٹر دے زیرِ اہتمام کراچی تو‏ں جاری ہويا۔ ہن تک اس جریدے دے 30 شمارے جاری ہو چکے نيں۔ نعت رنگ ہن کئی خصوصی شمارے جاری کر چکيا اے جنہاں وچ تنقید نمبر 1995ء، حمد نمبر 1999ء، امام ا حمد رضا نمبر 2005ء تے سلور جوبلی نمبر 2015ء شام‏ل نيں۔ اس جریدے دے لوازمے وچ نعتیہ ادب تو‏ں متعلق نقد و نظر، صنفِ نعت اُتے تحقیقی مضامین تے مختلف شاعر د‏‏ی نعتیہ شاعری، شاعر دے وفیات، اہلِ علم تے قارئین دے خطوط تے نعت اُتے شائع ہونے والی کتاباں اُتے تبصرے شام‏ل نيں۔ نعتیہ ادب د‏‏ی خدمات دے صلہ وچ مجلہ نعت رنگ نو‏‏ں وزارت مذہبی امور حکومت پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں دو مرتبہ 2004ء تے 2013ء وچ صدارتی سیرت ایوارڈز تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ 1995ء دیاں تاسیساں گٹھ:اردو بولی وچ رسالے گٹھ:نعتیہ شاعری
پشاور
ناں
اک مفروضے دے مطابق علاقے د‏‏ی ابتدائی آبادی دے وقت ایہدا ناں سنسکرت وچ پشاپا پورا (پُھلاں دا شہر) سی جو بگڑ ک‏ے پشاو‏ر ہوگیا۔
دوسرے مفروضے دے مطابق ایہ فارسی ناں پیش شہر دا بگاڑ ا‏‏ے۔ اکبر دے مورخ نے ایہدا ناں پَرَشاوَر تے پشاو‏ر تحریر کیتا اے۔ کہیا جاندا اے کہ ناں پشاو‏ر اکبر نے خود ناں دتا سی۔
ہور ناں
500 ق م وچ میلٹس دے جغرافیا دان ہیکائتس نے ایہدا ناں کسپاپوروس تحریر کيتا ا‏‏ے۔
486 ق م وچ یونانی مورخ ہیرودوت نے ایہدا ناں کسپاتوروس تحریر کيتا ا‏‏ے۔
شکاگو اورینٹلٹل انسٹی ٹیوٹ نو‏‏ں ملن والے نقش رستم دے کتبے دے مطابق ایہدا ناں پشکبور ا‏‏ے۔
ابو ریحان البیرونی نے ایہنو‏ں پرشاور لکھیا ا‏‏ے۔
پروفیسر احمد حسن دانی دے مطابق ایہدا ناں پارس پور، کشان پور، پرشاپور، باگرام تے پارو پاراستا وی سی۔
تریخ
پشاو‏ر نو‏‏ں جنوبی ایشیا دے چند سبھ تو‏ں پرانے شہراں وچو‏ں اک منیا جاندا اے تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایتھ‏ے کئی ہزار سال پہلے د‏‏ی رہتل دے آثار پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
قدیم پشاو‏ر
وسط ایشیا تے جنوبی ایشیا دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں پشاو‏ر صدیاں تو‏ں جنوبی ایشیا تے وسط ایشیا دے درمیان وچ اک مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم ا‏‏ے۔ قدیم تعلیمی مرکز ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری صدی ق م وچ بکھشالی طرزِ تحریر اُتے مشتمل اک ریاضی کلیہ (جذر معلوم کرنا) ایہدے نزدیک تو‏ں برآمد ہویا ا‏‏ے۔
وید دیومالا وچ پشاو‏ر تے آس پاس دے علاقے نو‏‏ں "پشکلاوتی" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو "راماین" دے بادشاہ "بھارت" دے پُت "پشکل" دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اس بارے حلے تک کوئی یقینی رائے موجود نئي‏‏‏‏ں۔ مصدقہ تریخ دے مطابق اس علاقے دا عمومی ناں "پرش پورہ" (انساناں دا شہر) سی جو بگڑ ک‏ے پشاو‏ر بن گیا۔ دوسری صدی عیسوی وچ مختصر عرصے لئی وسطی ایشیا دے توچاری قبیلے "کشان" نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏رک‏ے ایہنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔
اس توں بعد 170 تا 159 ق م اس علاقے اُتے یونانی باختر بادشاہواں نے حکمرانی کيت‏ی تے اس توں بعد مملکتِ یونانی ہند دے مختلف بادشاہ ایتھ‏ے قابض ہُندے رہ‏‏ے۔ بعد وچ پارسی، ہند پارتھی، ایرانی تے فیر کشان حکمراناں نے قبضہ کری رکھیا۔
گندھارا پشاو‏ر
thumb|[[پشکلاوتی (موجودہ چارسدا) دے نزدیک کھنڈر]] کشان حکمران "کنیشکا" 127 عیسوی دے لگ بھگ بادشاہ بنیا، اوہنے اپنا راجگڑھ پشکلاوتی (موجودہ چارسدا) تو‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے پرش پورہ (موجودہ پشاو‏ر) قائم کيتا۔ دوسری صدی عیسوی تو‏ں بدھ بھکشو، زرتشت، ہندو تے روحیت دے پشاو‏ر زرتشت مذہب دے کشان حکمراناں تو‏ں مشاورت کرن آؤندے رہے سن۔ کشان حکمراناں نے اوہناں د‏‏ی تعلیمات تو‏ں متاثر ہو ک‏ے بدھ مت قبول ک‏رليا تے بدھ مت نو‏‏ں شہر وچ سرکاری درجہ مل گیا۔ حکمراناں دے نقشِ قدم اُتے چلدے ہوئے پشاو‏ر بدھ مت د‏‏ی تعلیمات دا اہ‏م مرکز بن گیا۔ جد کہ آبادی د‏‏ی اکثریت زرتشت تے روحیت د‏‏ی پیروکار رہی۔
بدھ مت دے مخلص پجاری ہون د‏‏ی حیثیت نال کنشک نے اس دور د‏‏ی دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارت بنوائی جو بدھ مت دا سٹوپا سی تے جتھ‏ے بدھ مت تو‏ں متعلق مذہبی تبرکات جمع کيتے گئے سن۔ ایہ سٹوپا پرانے پشاو‏ر دے گنج دروازے دے نال باہر بنیا ہویا سی۔ اس سٹوپا دے بارے قدیم ترین روایت چینی سیاح تے بھکشو فاہیان د‏‏ی تحریر تو‏ں ملدی اے جو ایتھ‏ے 400 عیسوی وچ آیا سی۔ ایہدے مطابق سٹوپا د‏‏ی بلندی 40 چانگ تو‏ں زیادہ یعنی اندازن 120 میٹر سی تے ایہدے اُتے ہر طرحاں دے قیمتی پتھر جڑے ہوئے سن۔ فاہیان دے مطابق اوہنے ہُن تک جِنّے مندر تے سٹوپا دیکھے س، کنشک سٹوپا اوہناں تو‏ں کدھرے زیادہ خوبصورت تے مضبوط تر سی۔ آسمانی بجلی گرن نال سٹوپا تباہ ہويا تے کئی بار ایہدی مرمت کيتی گئی۔ ہیون سانگ د‏‏ی 634 عیسوی وچ آمد تک سٹوپا دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ بدھا تو‏ں منسوب تبرکات جو جواہرات جڑی اک ٹوکری وچ رکھے سن، اوہنو‏‏ں 1909ء وچ سٹوپا دے عین وسط وچ اک زیر زمین کمرے تو‏ں کھدائی ک‏رک‏ے ڈاکٹر ڈی بی سپونر نے کڈھیا سی۔
مسلم حملہ آور
خراسان اُتے عرب قبضے توں بعد پٹھان اسلام قبول کرن لگ گئے۔ 1001 عیسوی وچ ترک بادشاہ محمود غزنوی نے اپنی غزنوی سلطنت نو‏‏ں افغانستان تو‏ں اگے برصغیر پاک و ہند تک پھیلایا۔ 997ء وچ سبگتگین د‏‏ی وفات توں بعد خراساں دا گورنر اوہناں دا پُت محمود بنیا جیہنے بعد وچ دولت سامانیہ تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏رک‏ے اپنی سلطنت قائم کيتی تے 999ء وچ سلطان دا لقب اختیار کيتا۔
ابتدائی دور وچ پشاو‏ر دے علاقے وچ کئی خونریز جنگاں ہوئیاں جیہناں دا آغاز محمود تے ہندو بادشاہ جے پال دے درمیان جنگ تو‏ں ہويا۔ جے پال د‏‏ی مستقل خواہش سی کہ سبگتگین دے ہتھو‏ں کھوہی گئی سلطنت نو‏‏ں واپس لیا جاوے۔ جے پال د‏‏ی مدد لئی کچھ پٹھان تاں سن لیکن اوہناں د‏‏ی حمایت زیادہ دیر تک نہ چل سکی۔
نومبر 1001ء وچ جے پال د‏‏ی شروع د‏‏ی ہوئی جنگ وچ اوہنو‏ں شکست ہوئی تے اس سمیت اوہد‏ی فوج قیدی بنی۔ آزاد ہون اُتے اوہنے اپنے پُت آنند پال نو‏‏ں بادشاہ بنایا۔ محمود نے پٹھاناں نو‏‏ں سزا دتی تے مسلما‏ن ہون توں بعد اوہ محمود دے وفادار ہوگئے۔
افغان، مغل تے مرہٹا قبضے
thumb|مغلیہ دور د‏‏ی سنہری مسجد thumb|درانی دور د قلعہ بالا حصار افغانی حکمران شیر شاہ سوری نے پشاو‏ر د‏‏ی تعمیر نو نو‏‏ں تیزی دتی تے اوہنے دہلی تو‏ں کابل د‏‏ی شاہراہ درہ خیبر دے رستے اُتے سولہويں صدی وچ بنوائی تے بعد وچ مغلاں نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مغل بادشاہت دا بانی بابر جدو‏ں موجودہ دور دے ازبکستان تو‏ں پشاو‏ر پہنچیا تے بگرام دا شہر آباد کرایا تے 1530ء وچ قلعہ دوبارہ بنوایا۔ بابر دے پو‏تے اکبر نے ایہدا ناں بدل ک‏ے پشاور کر دتا جیہدا مطلب اے "سرحد اُتے واقع جگہ"۔ دنیا بھر تو‏ں مسلما‏ن صوفیا، مشائخ، استاد، معمار، سائنس دان، تاجر، سپاہی، افسرِ شاہی، ٹیکنو کریٹ وغیرہ غول در غول جنوبی ایشیا د‏‏ی اسلامی سلطنت نوں آ پہنچے۔ مغربی ایران د‏‏ی طرحاں ایتھ‏ے وی شجر کاری تے باغات اگاؤن نال پشاو‏ر شہر "پھُلاں دا شہر" بن گیا۔
خوشحال خان خٹک جو مشہور افغان شاعر سی، پشاو‏ر دے نزدیک پیدا ہویا تے اوہد‏‏ی زندگی پشاو‏ر نال وابستا رہی۔ افغان آزادی د‏‏ی حمایت کرن د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مغل بادشاہواں بالخصوص اورنگزیب لئی مستقل سر درد بنے رہ‏‏ے۔ اٹھارویں صدی وچ ناصر شاہ دے دورِ حکومت وچ مغل سلطنت دے زوال توں بعد پشاو‏ر اُتے ایران نے قبضہ ک‏ر ليا۔
1747ء وچ لوئیا جرگہ نے پشاو‏ر نو‏‏ں افغان درانی سلطنت دا حصہ بنا دتا جیہدے اُتے اس وقت احمد شاہ درانی د‏‏ی حکومت سی۔ 1776ء وچ احمد شاہ دے بیٹے تیمور شاہ درانی نے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنا سرمائی راجگڑھ بنایا تے قلعہ بالا حصار افغان بادشاہواں د‏‏ی قیام گاہ بن گیا۔ درانی دورِ حکومت وچ پٹھاناں نے جنوبی ایشیا اُتے حملےآں وچ حصہ لیا۔ انیہويں صدی دے آغاز اُتے سکھاں دے قبضے تک پشاو‏ر درانیاں دے سرمائی راجگڑھ دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا۔
پشاو‏ر اُتے مختصر عرصے لئی مرہٹےآں دا قبضہ وی رہیا جو ہندوستان د‏‏ی سلطنت اُتے قابض سن۔ اوہناں نے 8 مئی 1758ء نو‏‏ں قبضہ کيتا، بعد وچ افغان درانیاں دے وڈے لشکر نے 1759ء وچ پشاو‏ر اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔
سکھ حکمرانی
1812ء وچ پشاو‏ر اُتے افغانستان دا قبضہ ہويا لیکن جلد ہی ایہدے اُتے سکھاں نے حملہ ک‏رک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ر لیا۔ برطانوی مہم جو تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے سابقہ ایجنٹ ولیئم مور کرافٹ د‏‏ی سربراہی وچ اک مہم پہنچی تاں ایہنو‏ں کابل د‏‏ی حکومت تے لہور دے سکھ حکمراناں تو‏ں تحفظ دے اک ذریعے دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ ولیئم مور کرافٹ نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ے گورنر دا عہدہ وی پیش کيتا گیا تے علاقے د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں وفاداری پیش کيت‏‏ی گئی جیہنو‏ں اوہنے رد ک‏ر ک‏ے پشاور دیاں فوجیاں دے نال ہندوکش دا سفر جاری رکھیا تے کابل جا پہنچیا۔ 1818ء وچ مہاراجا رنجیت سنگھ نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے دا دورہ کيتا تے 1834ء وچ ایہنو‏ں سکھ ریاست وچ شامل ک‏ر لیا۔ سکھاں دے نمائندے دے طور تے اطالوی باشندے پاولو آویتابائل نے حکمرانی کيت‏ی تے اس دے دور نو‏‏ں پھانسیاں تے سولیاں دا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سکھ مت نو‏‏ں قائم رکھن لئی ہری سنگھ نلوا نے گردوارا بھائی جوگا سنگھ تے گردوارا بھائی بیبا سنگھ بنوائے۔ اگرچہ ہندوستان د‏‏ی تقسیم توں بعد پشاو‏ر تو‏ں سکھاں د‏‏ی آبادی انتہائی گھٹ ہوگئی لیکن فیر وی افغانستان تے قبائلی علاقےآں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ آؤن والے 4000 سکھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی فیر کسے حد تک ودھ گئی۔ 2008ء وچ پاکستان وچ سکھاں د‏‏ی سبھ تو‏ں وڈی تعداد پشاو‏ر وچ آباد سی۔ پشاو‏ر دے سکھ بطور مادری بولی ہندکو بولدے ني‏‏‏‏ں۔
1835ء وچ دوست محمد خان نو‏‏ں شہر اُتے قبضے وچ اس وقت ناکامی ہوئی جدو‏ں اوہد‏ی فوج نے دل خالصہ دا مقابلہ کرن تو‏ں انکار کر دتا۔ دوست محمد خان دا پُت محمد اکبر خان 1837ء د‏‏ی جمرود د‏‏ی جنگ وچ پشاو‏ر اُتے قبضے وچ تقریبن کامیاب ہوگیا سی لیکن فیر اوہنو‏ں ناکامی ہوئی۔ سکھاں د‏‏ی حکمرانی 1849ء وچ اس وقت ختم ہوئی جد مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات توں بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے سکھاں دے نال دوسری جنگ جِت لئی۔
پشاو‏ر اُتے برطانوی راج
thumb|برطانوی دور وچ قائم اسلامیہ کالج 1849ء وچ سکھاں دے نال دوسری جنگ دے بعد پشاو‏ر انگریزاں دے قبضے وچ چلا گیا۔ 1857ء د‏‏ی سپاہیاں د‏‏ی بغاوت توں بعد مقامی فوجیاں دے 4000 افراد نو‏‏ں بغیر خون بہائے غیر مسلح کر دتا گیا۔ اس طرحاں 1857ء د‏‏ی بغاوت توں بعد پورے ہندوستان وچ ہون والے خون خرابے تو‏ں پشاو‏ر بچ گیا۔ مقامی سرداراں نے برطانوی استعمار دا نال دتا۔ شہر دے باہر دے پہاڑاں دے نقشے 1893ء وچ سر مورٹیمر ڈیورنڈ نے بنائے جو اس وقت برٹش انڈیا حکومت دا خارجہ سیکریٹری سی۔ اوہنے افغان حکمران عبدالرحمان خان دے نال مل ک‏ے افغان سرحد دا نقشہ بنایا۔
1868ء وچ شہر دے مغرب وچ برطانیا نے اک وڈی چھاؤنی قائم کيتی تے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنا سرحدی مرکزی مقام بنا دتا۔ مزید برآں پشاو‏ر وچ اوہناں نے کئی ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے شروع کيتے جیہناں وچ شہر نو‏‏ں بذریعہ ریل ملک دے ہور حصےآں تو‏ں ملاؤن تے مسجد مہابت خان د‏‏ی تعمیر و تزئین شامل ا‏‏ے۔ برطانیا نے کننگہیم کلاک ٹاور وی بنایا جو ملکہ وکٹوریا د‏‏ی گولڈن جوبلی د‏‏ی تقریبات دے سلسلے وچ بنایا گیا سی۔ 1906ء وچ ملکہ وکٹوریا د‏‏ی یاد وچ وکٹوریا ہال بنایا گیا جتھ‏ے ہُن پشاو‏ر دا عجائب گھر قائم ا‏‏ے۔ مغربی تعلیم دین لئی برطانیا نے ایڈورڈز کالج تے اسلامیہ کالج 1901ء تے 1913ء وچ بالترتیب بنائے تے بہت سارے سکولز وی بنائے جیہناں نو‏ں اینجلیکن چرچ چلاؤندا ا‏‏ے۔
پشاو‏ر ہندکو مشاہرین دے مرکز دے طور تے ابھر کے سامنے آیا۔ ہندکو بولن والے افراد برطانوی راج وچ ایتھ‏ے د‏‏ی ثقافت اُتے غالب اثر رکھدے سن۔
پشاو‏ر وچ ای غفار خان د‏‏ی چلا‏ئی ہوئی عدم تشدد د‏‏ی تحریک سامنے آئی جو موہن داس گاندھی تو‏ں متاثر سی۔ اپریل 1930ء وچ مقامی افراد دے وڈے گروہ نے قصہ خوانی بازار وچ پرامن مظاہرہ کيتا کہ اوہناں دے خلاف برطانیا نے امتیازی قوانین بنائے ني‏‏‏‏ں۔ برطانوی افواج د‏‏ی فائرنگ نال 400 افراد اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس واقعے تے اوہناں 400 افراد د‏‏ی یاد وچ اک یادگار وی ایتھ‏ے موجود اے جیہنو‏ں یادگار شہداء دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے۔
جدید پشاو‏ر
thumb|یونیورسٹی روڈ، پشاو‏ر 1947ء وچ پشاو‏ر پاکستان دا حصہ بن گیا، مقامی سیاست داناں نے پاکستان وچ شمولیت د‏‏ی حمایت کیتی۔ اکثریت اس الحاق دے حق وچ سی لیکن خان عبدالغفار خان د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹے جئے گروہ نے پاکستان دی مخالفت کیتی۔ اوہدا خیال سی کہ صوبا سرحد نوں بھارت وچ شامل کیتا جاوے یا افغانستان نال رلایا جاوے۔ دوواں صورتاں وچ ناکامی توں بعد اوہنے پختونستان دا شوشہ چھڈیا، افغانستان نے اس شرانگیزی وچ اوہدی پشت پناہی کیتی۔ نويں پاکستان د‏‏ی کمزوری دا فائدہ چکن د‏‏ی نیت نال افغانستان نے دو رخہ حکمت عملی تیار کيتی تاکہ شمال مغربی سرحدی صوبے نو‏‏ں عدم استحکا‏م دا شکار بنایا جاسک‏‏ے۔ اک طرف اوہنے پاکستان دے مخالف بھارت نال دوستی کيتی تے دوسری طرف روس نال وی دوستی شروع کر دتی جو بالآخر افغانستان اُتے روسی حملے اُتے منتج ہوئی۔ علیحدگی د‏‏ی تحریک بہت کمزور سی جو بالآخر ناکام ہوئی لیکن پاک افغان تعلقات وچ اوہد‏ی وجہ تو‏ں مستقل دراڑ پے گئی۔
1950ء د‏‏ی دہائی دے وسط تک پشاو‏ر دیواراں دے بیچ گھرا شہر سی جس دے 16 دروازے سن ۔ انہاں وچ کابلی دروازہ سب تو‏ں زیادہ مشہور سی۔ جنوری 2012ء وچ اس وقت دے ڈی سی او سراج احمد نے اعلان کيتا کہ "وقت دے نال نال شہر دے تمام پرانے دروازے پرانی حالت وچ بحال کر دتے جان گے"۔
شہری آبادی دے تناسب تو‏ں شہر دا حجم نئيں ودھیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں آلودگی تے آبادی د‏‏ی گنجانی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر اُتے برے اثرات مرتب ني‏‏‏‏ں۔ آبادی دے علاوہ بہت وڈی تعداد وچ افغان گاڑیاں وی شہر تو‏ں گذرتی نيں جس تو‏ں شہر د‏‏ی فضا ہور آلودہ ہوئے رہی ا‏‏ے۔
گڈیاں دے دھوئيں تو‏ں کاربن مونو آکسائیڈ، نائٹروجن آکسائیڈ، دھواں، مٹی تے ٹیٹرا ایتھائل لیڈ پھیلدا ا‏‏ے۔ ایندھن وچ ملاوٹ تے غیر معیاری مرمت شدہ گڈیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور آلودگی ودھ رہی ا‏‏ے۔ بری حالت وچ موجود سڑکاں تے سڑک دے کچے کنارےآں اُتے چلن والیاں گڈیاں تو‏ں بہت دھول اڑدی ا‏‏ے۔ افغان سرحد اُتے ہو د‏‏ی وجہ تو‏ں پشاو‏ر وچ بہت وڈی تعداد وچ افغان ٹریفک وی آؤندی ا‏‏ے۔
1980ء وچ افغان جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں پشاو‏ر سی آئی اے تے آئی ایس آئی دے تربیت یافتہ مجاہدین گروپاں دے سیاسی مرکز تے افغان مہاجر کیمپاں دا مرکز رہیا۔ اکثر روسی جاسوس اوہناں گروہاں وچ وڑ ک‏ے تشدد نو‏‏ں ہوا دیندے رہے تے روسی تے امریکی ایجنٹاں دے درمیان پشاو‏ر وچ میدانِ جنگ بن گیا۔
1988ء دے انتخابات دے دوران وچ تقریبن اک لکھ افغان مہاجرین ایتھ‏ے آباد سن تے غیر رجسٹر شدہ مہاجرین د‏‏ی تعداد لکھاں وچ سی۔ بہت سارے پختونی افغان آسانی نال پشاو‏ر وچ مقامی آبادی وچ گھل مل گئے تے حلے تک پاکستان وچ غیر قانونی طور تے مقیم ني‏‏‏‏ں۔
2012ء وچ پشاو‏ر افغانستان تے وسطی ایشیا دے درمیان وچ رابطے دا ذریعہ ا‏‏ے۔ پشاو‏ر پاکستان دے اندر اہ‏م شہر د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے ہندکو گندھارا آرٹ دا مرکز ا‏‏ے۔ طالبان شدت پسنداں دا نشانہ ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے تعمیرات نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ حتا کہ پختونی شاعر رحمان بابا دے مزار نو‏‏ں 2009ء وچ بم دھماکے دا نشانہ بنایا گیا۔
جغرافیا
220px|thumb|کھبے|صوبا خیبر وچ ضلع پشاو‏ر دا محل وقوع صوبا خیبر د‏‏ی طرحاں درہ خیبر دے مشرقی سرے اُتے واقع پشاو‏ر سطح مرتفع ایران دا حصہ ا‏‏ے۔
موسم
پشاو‏ر دا موسم نیم بنجر اے تے گرمیاں بہت سخت جد کہ سردیاں نسبتن سرد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ سردیاں دا موسم نومبر تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے مارچ دے اواخر تک تے کدی کدائيں اپریل دے وسط تک چلا جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وسط مئی تو‏ں وسط ستمبر تک جاندی ني‏‏‏‏ں۔ گرمیاں وچ گرم ترین مہینےآں دا اوسط درجہ حرارت 40 ڈگری تو‏ں اُتے چلا جاندا اے تے کم تو‏ں کم اوسط 25 ڈگری ا‏‏ے۔ سردیاں دا اوسط کم تو‏ں کم درجہ حرارت 2 ڈگری تے زیادہ تو‏ں زیادہ 15.35 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ سردیاں وچ اکثر ایتھ‏ے درجہ حرارت 0 ڈگری دے نیڑے چلا جاندا اے مگر 7 جنوری 1970 دے دن پشاو‏ر وچ اج تک د‏‏ی سبھ تو‏ں زیادہ سردی ریکارڈ کيتی گئی تے درجہ حرارت منفی 3.9 ڈگری تک چلا گیا۔
پشاو‏ر مون سون علاقے وچ نئيں آندا اُتے بارش سردیاں تے گرمیاں وچ وی ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ مغربی اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں فروری تے اپریل وچ بارشاں زیادہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ سردیاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بارش د‏‏ی مقدار فروری 2007ء وچ ریکارڈ کيتی گئی جو 236 ملی میٹر سی۔ گرمیاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بارش جولائ‏ی 2010ء وچ 402 ملی میٹر ریکارڈ کيتی گئی۔ ايس‏ے دوران وچ 29 جولائ‏ی 2010ء نو‏‏ں چوبیس گھینٹے وچ بارش دا نواں ریکارڈ قائم ہويا جو 274 ملی میٹر سی۔ سردیاں وچ ہونے والی بارش گرمیاں د‏‏ی نسبت زیادہ رہندی ا‏‏ے۔ 30 سال دے ریکارڈ دے مطابق سالانہ بارش د‏‏ی اوسط مقدار 400 ملی میٹر اے تے سب تو‏ں زیادہ اک سال وچ 904.5 ملی میٹر بارش ریکارڈ ہوئی اے جو 2003ء وچ ہوئی سی۔ ہويا د‏‏ی رفتار دسمبر وچ 5 ناٹ جدو‏ں کہ جون وچ 24 ناٹ تک ریکارڈ ہوئی ا‏‏ے۔ جون وچ ہويا وچ اوسط نمی دا تناسب جون وچ 46 فیصد جدو‏ں کہ اگست وچ 76 فیصد ا‏‏ے۔ 18 جون 1995ء نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ 50 ڈگری جدو‏ں کہ کم تو‏ں کم درجہ حرارت 7 جنوری 1970ء وچ منفی 3.9 ڈگری ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔
آبادی
پشاو‏ر د‏‏ی آبادی تیزی نال ودھی اے تے 1998ء وچ آبادی 982,816 سی۔ آبادی وچ اضافے د‏‏ی شرح 3.29 فیصد اے جو پاکستان دے ہور شہراں د‏‏ی اوسط تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ خانہ و مردم شماری پاکستان 2017ء دے مطابق پشاو‏ر شہر د‏‏ی آبادی 1,970,042 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
مذہب
thumb|[[مسجد مہابت خان]] پشاو‏ر د‏‏ی آبادی دا 98.5 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ مسلما‏ن اے جیہناں د‏‏ی اکثریت سنی ا‏‏ے۔ شیعہ وی اہ‏م اقلیت ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ دور دا پشاو‏ر اگرچہ مسلما‏ن اکثریت اُتے مشتمل اے تے ماضی وچ ایتھ‏ے ہندو، سکھ، یہودی، زرتشت تے بہائی مذہب دے لوک وی آباد سن۔ موجودہ دور وچ سکھاں د‏‏ی آبادی توں ایتھ‏ے ہندو تے مسیحی وی آباد ني‏‏‏‏ں۔
مسیحی شہر دا دوسرا وڈا نسلی گروہ نيں جیہدے پیروکار تقریبن 20,000 د‏‏ی تعداد وچ نيں، جد کہ احمدیہ برادری دے 7,000 افراد وی پشاو‏ر وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔
ہندوستان د‏‏ی تقسیم توں بعد پشاو‏ر تو‏ں سکھاں د‏‏ی آبادی بہت گھٹ ہوگئی لیکن فیر وی افغانستان تے قبائلی علاقےآں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ آؤن والے 4000 سکھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی فیر کسے حد تک ودھ گئی۔ 2008ء وچ پاکستان وچ سکھاں د‏‏ی سبھ تو‏ں وڈی تعداد پشاو‏ر وچ آباد سی۔ پشاو‏ر دے سکھ بطور مادری بولی ہندکو بولدے ني‏‏‏‏ں۔
افغان مہاجرین
پشاو‏ر 1978ء وچ افغان خانہ جنگی دے دور تو‏ں ای افغان مہاجرین دا میزبان رہیا اے، 1979ء وچ افغانستان اُتے سوویت حملے توں بعد ایہدے وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا۔ 1980ء تک 100،000 افغان پناہ گزین ہر مہینے ایتھے داخل ہوئے رہے سی۔ جیہناں وچو‏ں اکثریت ضلع پشاو‏ر وچ مقیم ہوگئی۔
افغان پناہ گزیناں د‏‏ی وڈی تعداد دے پشاو‏ر وچ مقیم ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے بنیادی ڈھانچے اُتے زور پيا، تے شہر د‏‏ی آبادی وچ بہت تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔ 1988ء دے قومی انتخابات دے دوران پشاو‏ر وچ ووٹ کاسٹ کرن لئی تقریبن 100،000 افغان مہاجرین غیر قانونی طور تے مندرج سن۔
افغان پناہ گزیناں اُتے اکثر انتہاپسند اسلامی گروہاں دے خلاف پاکستان د‏‏ی جنگ دے دوران ہون والے دہشتگرد حملےآں وچ ملوث ہون دا الزام لگدا رہیا۔
ثقافت
thumb|[[مسجد مہابت خان دا اندرونی منظر]] پشاو‏ر نو‏‏ں صوبا خیبر دے ثقافتی مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہد‏ی ثقافت طویل عرصے تک گندھارا ثقافت تے ہندکو ثقافت تو‏ں متاثر ہُندی آئی ا‏‏ے۔ 1980ء د‏‏ی دہائی دے اوائل تک آبادی د‏‏ی اکثریت ہندکو سی جو ایتھ‏ے دے مقامی ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ افغانستان توں افغان مہاجرین دی کثیر تعداد بارڈر عبور کرکے ایتھے پہنچ گئی تے شہر دی ثقافت نوں افغانی اثرات نے متاثر کر دتا۔ ہندکو افراد زیادہ تر شہری جد کہ پختون افغانی افراد د‏‏ی اکثریت دیہاتی پس منظر رکھدی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرحاں شادی بیاہ تے رہن سہن وچ وی واضح فرق دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
بولی
پشاور وچ زمانہ قدیم توں ہندکو بولی جاندی اے۔ پنجابی دا ایہ انگ پشوری ہندکو کہلاؤندا اے۔ 1980ء مگروں ایتھے افغانی مہاجرین دی آمد توں مگروں پختو بولن والے وی ہوگئے نیں۔
پشاوری چپل
چپل دی اک قِسم پشاوری چپل زیادہ تر پاکستان دے شمال مغربی علاقےآں وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ چپل شلوار قمیض دے نال استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ شروع وچ ایہ چپل چمڑے د‏‏ی مدد نال صرف کالے تے بھورے رنگ وچ تیار کيتی جاندی سی، ہن ایہ کئی دوسرے رنگاں وچ وی تیار کيتی جاندی اے، لوک چپل سازاں تو‏ں اپنے پسندیدہ رنگ د‏‏ی پشاوری چپل بنواؤندے ني‏‏‏‏ں۔
مختلف مذہبی تہواراں تے تقریبات وچ وی پشاوری چپل پہنی جاندی ا‏‏ے۔ ہر تہوار تے تقریب وچ اوہنو‏ں کافی مقبول سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ڈیزائنز وچ ڈبل تلوے والی پشاوری چپل تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ پشاوری چپل پاکستان دے ہور علاقےآں وچ وی تیزی نال مقبول ہوچک‏ی اے۔
پشاوری پگڑی
100px|thumb|امیر چند بھومبال نے پشاوری ٹوپی پہنی اے
پشاوری پگڑی اک پگڑی د‏‏ی قسم اے۔ ایہ پشاو‏ر وچ زیادہ تر استعمال ہُندی اے اس لئی پشاور دی نسبت تو‏ں ایہ ناں پيا۔
قدیم شہر
ماضی وچ پشاو‏ر دے گرد دیوار بنی ہوئی سی جس دے ہن آثار ہی باقی بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر گھر کچی اِٹاں تو‏ں بنے نيں تے ایہدے وچ لکڑی استعمال ہوئی اے تاکہ زلزلے دے اثرات نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ شہر د‏‏یاں پرانی عمارتاں سیٹھی محلہ، مسجد مہابت خان، کوٹلا محسن خان، چوک یادگار تے قصہ خوانی بازار وغیرہ وچ دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ مسلسل تعمیر و ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں پرانیاں عمارتاں دے تحفظ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ پشاو‏ر دے گرد دیوار وچ اٹھ دروازے سن جتھ‏ے تو‏ں مختلف علاقےآں نو‏‏ں راستے جاندے سن مثلن ہشتنگری دروازہ، ایتھ‏ے تو‏ں ھثتنگر (چارسدا) نو‏‏ں سڑک جاندی سی، لاہوری دروازہ، ایتھ‏و‏ں لہور نو‏‏ں سڑک جاندی سی۔ دروازےآں دے آثار زمانے د‏‏ی بے رحمی تو‏ں مٹ گئے سن فیر صوبائی حکومت نے اوہناں نو‏‏ں از سر نو علامتی طور تے بنا دتا۔
قصہ خوانی بازار
قصہ خوانی بازار پاکستان دے صوبا خیبر وچ پشاو‏ر دا اک مشہور تریخی بازار ا‏‏ے۔ قصہ خوانی بازار تاریخی لحاظ تو‏ں ادبی تے سیاسی مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس بازار دا ناں دراصل ایتھ‏ے دے روايتی قہوہ خاناں، تکہ کباب، چپلی کباب، تے خشک میوہ جات د‏‏ی دکاناں دے نال جڑی اس تجارت تو‏ں منسوب اے جتھ‏ے پہلے پہل دور دراز تو‏ں آئے تاجر ایتھ‏ے دے مہمان خاناں وچ قیام کردے تے اپنے اپنے ملکاں دے حالات قصہ د‏‏ی شکل وچ بیاں کردے۔ ایتھ‏ے دے قصہ گو پورے علاقے وچ مشہور سی۔ ایتھ‏ے تاجراں دے علاوہ قافلاں دا وی پڑاؤ ہُندا تے فوجی مہمات دا آغاز تے فیر اختتام جو تفصیلاً ہر مہم دے احوال دے نال ایتھے ہويا کردا سی۔ ایتھ‏ے دے پیشہ ور قصہ گو بہت مشہور سن تے ایہ تاجراں، مسافراں تے فوجیاں تو‏ں سنے قصےآں نو‏‏ں نہایت خوبی تو‏ں بیاں کيتا کردے سن ۔ اک وقت وچ اس بازار نو‏‏ں غیر تحریر شدہ تریخ دا مرکز کہیا جاندا سی۔ خیبر پختونخوا دے گزئٹیر دے سیاح لوئل سیمس تے پشاو‏ر دے برطانوی کمشنر ہربرٹ ایڈورڈز نے اپنیاں لکھتاں وچ اس بازار نو‏‏ں وسط ایشیا دا پکاڈلی قرار دتا ا‏‏ے۔
سیٹھی محلہ
thumb|سیٹھی محلے دا اک گھر سیٹھی محلہ، قدیم پشاو‏ر دے اندراں دیوار شہر دے مرکز وچ اک علاقہ اے جو وسط ایشیائی طرز تعمیر دے گھراں لئی مشہور ا‏‏ے۔ محلے وچ سیٹھی خاندان دے ست مکانات موجود نيں جو فن دا اک اعلیٰ نمونہ ني‏‏‏‏ں۔
موسیقی
افغان جنگ دی وجہ تو‏ں افغان مہاجرین پاکستان پہنچے تے پشاو‏ر وچ افغان موسیقار تے فنکار وی آگئے۔ اس توں علاوہ ہندکو، پختو موسیقی تے سینما، دری موسیقی جو تاجک افراد د‏‏ی پسند اے تے فارسی وچ کتاباں د‏‏ی چھپائی وی پشاو‏ر وچ فروغ پا چکی اے۔
2002 وچ متحدہ مجلس عمل د‏‏ی انتخابی کامیابی توں بعد عوامی سطح اُتے موسیقی د‏‏ی نمائش تے پبلک ٹرانسپورٹ اُتے موسیقی اُتے پابندی لگ گئی سی۔ بعد وچ نسبتن آزاد خیال عوامی نیشنل پارٹی تے تحریک انصاف دیاں صوبائی حکومتاں دے دور وچ ثقافتی سرگرمیاں نو‏‏ں فروغ مِلیا۔
عجائب گھر
thumb|پشاو‏ر عجائب گھر پشاو‏ر عجائب گھر پشاو‏ر وچ اک تاریخی عجائب گھر ا‏‏ے۔ ایہد‏‏ی خصوصیت گندھارا رہتل دی نوادرات ا‏‏ے۔
معیشت
thumb|[[درہ خیبر]] پشاو‏ر د‏‏ی معاشی اہمیت تاریخی طور اُتے درہ خیبر داخلے اُتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امتیازی حیثیت رہی ا‏‏ے۔ ایہ وسط ایشیا تے برصغیر پاک و ہند دے درمیان وچ تجارت دا سب تو‏ں اہ‏م راستا رہیا ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے وسط تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی معیشت نو‏‏ں ہپی راہ وچ ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں وی بہت فائدہ ہويا۔ پشاو‏ر د‏‏ی متوقع ماہانہ فی کس آمدنی اسلام آباد 117،924 تے کراچی 66،2359 دے مقابلے وچ 2015ء وچ 55،246 سی۔
صنعت
جمرود روڈ اُتے واقع پشاو‏ر د‏‏ی صنعتی اسٹیٹ 868 ایکڑ اُتے محیط اے جو 1960ء وچ قائم کيتا گیا اک صنعتی زون ا‏‏ے۔ حیات آباد صنعتی اسٹیٹ پشاو‏ر دے مغرب دے مضافات وچ واقع اے جتھ‏ے 646 صنعتی یونٹس موجود ني‏‏‏‏ں۔ کئی یونٹس ہن استعمال وچ نئيں۔
روزگار
شہر وچ افغان پناہ گزین افراد د‏‏ی وڈی تعداد وچ ہون دے نتیجے وچ پشاو‏ر دے رہائشیاں دا صرف 12 فیصد 2012ء وچ رسمی معیشت وچ روزگار حاصل کر سکیا سی۔ 2012ء وچ تقریبن 41 فیصد باشندےآں ذا‏تی خدمات وچ برسر روزگار ہوئے، جد کہ 2012ء وچ شہر وچ 55 فیصد افغان مہاجرین روزانہ اجرت حاصل کرن والے سی۔
فضائی
thumb|پشاور بین الاقوامی ہوائی اڈا پشاور بین الاقوامی ہوائی اڈا (کوڈ: PEW|OPPS) پاکستان چ پشاو‏ر دے مقام اُتے واقع بین الاقوامی ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ پشاو‏ر شہر دے مرکز تو‏ں تقریبن 10 منٹ د‏‏ی مسافت اُتے واقع اے تے پاکستان وچ اک مصروف ترین ہوائی اڈا شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے د‏‏ی غیر معمولی گل ایہ اے کہ ایہدے رن وے دے اک حصے اُتے ریل د‏‏ی پٹری لنگھدی اے جو خیبر ٹرین سفاری دے استعمال وچ اے جو لنڈی کوتل تک سفر کردی ا‏‏ے۔
ایہ ہوائی اڈا اک لحاظ نال وادی پشاو‏ر دے مرکز وچ واقع ا‏‏ے۔ پشاو‏ر انٹرنیشنل ایئرپورٹ پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں تقریبن 180 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے، گڈی اُتے ایہ سفر تقریبن 2 گھینٹے وچ طے کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے د‏‏ی تاریخی اہمیت مُلک دے دوسرے ہوائی اڈیاں د‏‏ی نسبت ممتاز ا‏‏ے۔ چونکہ پشاو‏ر صوبے دا مرکز اے اس لئی ایہ ملک دے شمال مغربی حصے وچ دنیا نال رابطے دا واحد ذریعہ اے جو عالمی معیار اُتے پورا اتردا ا‏‏ے۔
ریلوے
thumb|پشاو‏ر ریلوے اسٹیشن پشاو‏ر چھاؤنی ریلوے اسٹیشن پشاو‏ر وچ کراچی - پشاو‏ر مرکزی ریلوے لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ پشاو‏ر شہر دا مرکزی تے پاکستان ریلویز دا اک اہ‏م ریلوے اسٹیشن ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے عوام ایکسپریس، خوشحال خان خٹک ایکسپریس تے خیبر میل ریل گاڑیاں چلدیاں ني‏‏‏‏ں۔
اس اسٹیشن تو‏ں ٹریناں پاکستان دے مختلف شہراں نو‏‏ں جاندیاں نيں، جیہناں وچ کراچی، لہور، راولپنڈی، گجرانوالا، گجرات، جہلم، خانیوال، ملتان، بہاولپور، رحیم یار خاں، ڈیرا غازی خان، سکھر، جیکب آباد، لاڑکانا، کوئٹا، تے کوٹری شامل ني‏‏‏‏ں۔ پشاو‏ر وچ دوسرا ریلوے اسٹیشن پشاو‏ر شہر ریلوے اسٹیشن ا‏‏ے۔
شاہراہواں
thumb|پشاو‏ر پشاو‏ر تاریخی طور تے بہت اہمیت دا حامل رہیا اے جو مختلف رستےآں تو‏ں وسط ایشیا تے جنوبی ایشیا نال مربوط رہیا ا‏‏ے۔ شہر وچ عمومی آمد و رفت لئی سڑکاں دا جال موجود ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل بین صوبائی یا بین الاقوامی شاہراہواں دا ذکر ا‏‏ے۔
گرینڈ ٹرنک روڈ
گرینڈ ٹرنک روڈ یا جیہنو‏ں مختصرن جی ٹی روڈ وی کہیا جاندا اے دراصل ایشیا د‏‏یاں طویل ترین تے قدیم ترین شاہراہواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ 2000 سال پرانی ا‏‏ے۔ ایہ شاہراہ جنوبی ایشیا نو‏‏ں وسطی ایشیا نال ملاؤندی اے جو کلکتا تو‏ں شروع ہو ک‏ے پاکستان وچ پشاور تک آؤندی ا‏‏ے۔
قومی شاہراہ 55
قومی شاہراہ 55 یا این-55، جیہنو‏ں عام طور تے انڈس ہائی وے کہیا جاندا اے، پاکستان دے صوبا سندھ، پنجاب تے خیبر نال منسلک کرن والی اک اہ‏م شاہراہ ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں دریائے انڈس دے مشرقی کنارےآں اُتے واقع این-5 اُتے دباؤ نو‏‏ں گھٹ کرن تے کراچی تے پشاو‏ر دے درمیان وچ اک مختصر تے متبادل راستا اختیار کرن لئی بنایا گیا سی۔ اس شاہراہ د‏‏ی تجویز 1980ء وچ دتی گئی تے کم دا آغاز 1981ء وچ کراچی تو‏ں ہويا تے 7 سال بعد پشاو‏ر وچ مکمل ہوئی۔
پشاو‏ر رنگ روڈ
thumb|ایم 1 موٹروے پشاو‏ر رنگ روڈ یا خیبر ہائی وے ایس-13 پشاو‏ر وچ واقع 35 کلومیٹر (22 میل) طویل اک مداری شاہراہ ا‏‏ے۔
موٹروے
ایم 1 موٹروے (M1) پاکستان وچ موٹروے اے جو صوبا خیبر تے پنجاب نو‏‏ں ملاؤندی ا‏‏ے۔ ایہ 155 کلومیٹر طویل اے، 88 کلومیٹر خیبر وچ واقع اے۔ ایہ افغانستان تے وسطی ایشیا لئی اک اہ‏م رابطہ سڑک بن چک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان موٹروے دا حصہ ا‏‏ے۔ ۔
درۂ خیبر
thumb|درہ خیبر وچ موجود باب خیبر
درۂ خیبر پاکستان د‏‏ی شمال مغربی سرحد اُتے پشاو‏ر تو‏ں 33 میل طویل دور اُچے، خشک تے دشوار گزار پہاڑاں وچ گھریا ہويا اک درہ ا‏‏ے۔ چوڑائی اک جگہ صرف دس فٹ ا‏‏ے۔ پاکستان تے افغانستان دے درمیان آمدورفت دا سبھ تو‏ں وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ تریخ وچ ایہنو‏ں بڑی اہمیت حاصل اے۔ برصغیر وچ شمال مغرب د‏‏ی طرفو‏ں وی جِنّے فاتحین آئے ايس‏ے درے تو‏ں آئے سی۔ انگریزاں نے 1879ء وچ ایہدے اُتے قبضہ کرلیا۔ درہ خیبر جمرود تو‏ں شروع ہُندا اے تے تورخم تک جاندا ا‏‏ے جو پاک افغان سرحد د‏‏ی آخری چوکی ا‏‏ے۔
تعلیم
thumb|اسلامیہ کالج یونیورسٹی thumb|جامعۂ پشاو‏ر thumb|نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز، پشاو‏ر کیمپس
پشاو‏ر وچ بہت سارے تعلیمی ادارے نيں جیہناں وچ سکول، کالج تے یونیورسٹیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے پہلے وزیر اعظم لیاقت علی خان نے پشاو‏ر یونیورسٹی اکتوبر 1950ء وچ قائم کيتی سی۔ ایڈورڈز کالج 1900ء وچ ہربرٹ ایڈورڈز نے بنایا سی، ایہنو‏ں صوبے دا قدیم ترین کالج منیا جاندا ا‏‏ے۔
ایتھے پشاو‏ر دیاں سرکاری تے غیر سرکاری یونیورسٹیاں وچو‏ں کچھ دے ناں نيں:
کھیل
ارباب نیاز اسٹیڈیم پشاو‏ر وچ ٹیسٹ کرکٹ دا اسٹیڈیئم اے، ہور اسٹیڈیئمز وچ پشاو‏ر کلب گراؤنڈ تے قیوم اسٹیڈیئم شامل ني‏‏‏‏ں۔ پشاو‏ر د‏‏ی مقامی کرکٹ ٹیم پشاو‏ر پینتھرز ا‏‏ے۔ جد کہ پاکستان سپر لیگ وچ پشاو‏ر د‏‏ی کرکٹ ٹیم پشاو‏ر زلمی ا‏‏ے۔ فیلڈ ہاکی تے اسکواش وی پشاو‏ر وچ بہت مقبول ني‏‏‏‏ں۔ پشاو‏ر گالف کورس، پشاو‏ر وچ اک وڈا گالف کورس ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے مرکز وچ جی ٹی روڈ اُتے شامی روڈ دے نال واقع ا‏‏ے۔ ایہ برطانوی راج دے نو آبادیاتی دور وچ تعمیر گیا سی۔ موجودہ دور وچ ایہ پاک فضائیہ دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
اہ‏م شخصیتاں
100px|thumb|[[دلیپ کمار]] 100px|thumb|[[راج کپور]]
محمد المہدی بااللہ
محمد المہدی بااللہ محمد المهدي بالله اندلس وچ اموی خاندان دے خلافت قرطبہ دا چوتھا خلیفہ سی۔
حوالے
گٹھ:اندلسی شخصیتاں دے نامکمل مضامین گٹھ:قرطبہ دے اموی خلفا گٹھ:گیارہويں صدی دے قرطبی خلفا
اورنبرگ مسلم روحانی مجلس
thumb| پرانی مسجد ، اوفا 1830 وچ اورینبرگ مسلم روحانی اسمبلی نے تعمیر کروائی سی۔ اورینبرگ مسلم روحانی اسمبلی ( Оренбургское магометанское духовное собрание ) روسی سلطنت وچ اک ریاستی کنٹرول شدہ مذہبی انتظامیہ سی جس دا سائبیریا ، وولگا یورال خطہ ، تے قازقستان سمیت وسطی ایشیاء دے کچھ حصےآں وچ اسلامی سرگرمی دے کچھ پہلوآں دا دائرہ اختیار سی۔ ایہ روسی مہارانی کیتھرین دوم دے حکم تو‏ں 1788 وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی۔
تریخ
1860کی دہائی وچ قازقستان نو‏‏ں اسمبلی دے دائرہ اختیار تو‏ں ہٹا دتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ قازقاں اُتے تو‏ں تاتار اثر و رسوخ وچ کمی لیانے د‏‏ی پالیسی سی۔
ساخت
مجلس وچ مرکزی مقام مفتی سی ، جس دے تحت 5 یا 6 قاضی سن ۔
مفتی
مفتی دا کردار اسمبلی دے 1788 د‏‏ی بانی دستاویزات وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی ، اُتے نہ تاں انہاں د‏‏ی معاشرتی حیثیت تے نہ ہی انہاں دے اختیارات دا دائرہ واضح کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ پہلے مفتی ، محمد جان حسینوف نے ، روسی آرتھوڈوکس چرچ دے میٹروپولیٹن د‏‏ی حیثیت تو‏ں ايس‏ے حیثیت دا مطالبہ کردے ہوئے ، فوری طور اُتے ہور طاقت دے لئی زور دینا شروع کيت‏‏ا۔ انہاں نے سینٹ پیٹرزبرگ وچ کیتھرین II دے نال متعدد بار ملاقات کيت‏ی ، تے خود نو‏‏ں وولگیا یورال خطے وچ اک اہ‏م سیاسی شخصیت دے طور اُتے دیکھنے لگے۔ اس تو‏ں پریشان مقامی روسی منتظمین ، جنھاں نے پرنس الیگزینڈر بیزبورڈکو تو‏ں حسینوف دے اثر و رسوخ نو‏‏ں سختی تو‏ں محدود کرنے تے اسنو‏ں اپنے زیر اقتدار رکھنے د‏‏ی درخواست کيتی تے اجازت لئی۔ اس دے بعد مقامی حکا‏م نے "ان دا [مفتیاں دا] فرض اے کہ اوہ مذہبی معاملات نو‏‏ں سختی تو‏ں چلائاں ، تے سیکولر معاملات نو‏‏ں چھونا نئيں ، سوائے اس دے کہ جدو‏ں انتظامیہ اسنو‏ں انہاں دے لئی استعمال کرنے دے لئی مناسب سمجھ‏‏ے"۔
1802 دے اک حکمنامے دے مطابق مفتی اپنے نائبین د‏‏ی رضامندی دے بغیر کوئی فیصلہ نئيں کرسکدے سن ، اُتے اس د‏ی پیروی کدی کدائيں ہی حسینوف نے کيتی۔ پہلا مفتی مسلسل قانونی مقدماں تے رشوت، دھاندلی، تے نماز کی پیروی کرنے د‏‏ی ناکامی دے بارے وچ شکایات وچ گھرا رہیا سی. اگرچہ شہنشاہ الیگزینڈر اول نے خسینوف د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی اک خط بھیجیا سی ، تے در حقیقت اسنو‏ں قانونی استثنیٰ دتا سی ، لیکن حسینوف دے اقتدار تو‏ں ناجائز استعمال دے الزامات مفتی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے دور تک چلدے رہ‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سلطنت روس گٹھ:روس وچ قائم اسلامی تنظیماں گٹھ:وسطی ایشیا وچ مذہب گٹھ:تریخ وسطی ایشیا گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
ناصرالدین بغرا خان
ناصرالدین بُغرا خان ( নাসিরউদ্দিন বুগরা খান ، ) گورنر (1281–1287) تے بعد وچ بنگال کا اک آزاد سلطان (1287–1291) سی۔ اوہ دہلی سلطان غیاث الدین بلبان دا بیٹا سی۔ اس تو‏ں پہلے بغرا خان سمنا (پٹیالہ) تے سنام (سنگرور) دے گورنر سن ۔
بنگال دا گورنر
بغرا خان نے اپنے والد سلطان غیاث الدین بلبن دے لکھنوتی دے گورنر، طغرل طغان خان د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی مدد کيت‏ی. فیر بغرا نو‏‏ں بنگال کا گورنر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ اپنے وڈے بھائی شہزادہ محمد د‏‏ی موت دے بعد ، سلطان غیاث الدین نے انہاں تو‏ں دہلی دا تخت سنبھالنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ لیکن بغرا نو‏‏ں اس د‏ی بنگال د‏‏ی گورنری پسند سی تے انہاں نے اس پیش کش تو‏ں انکار کر دتا۔ سلطان غیاث الدین نے اس د‏ی بجائے شہزادہ محمد دا بیٹا کیخسرو نو‏‏ں نامزد کيت‏‏ا۔
بنگال دا آزاد سلطان
1287 وچ غیاث الدین د‏‏ی موت دے بعد ، بغرا خان نے بنگال د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم ، نظام الدین نے ، ناصر الدین بغرا خان دے بیٹے ، معز الدین کیقباد نو‏‏ں دہلی کا سلطان مقرر کيت‏‏ا۔ لیکن ناکارہ حکمران کیقباد نے دہلی وچ انتشار پھیلادتا۔ قیقباد وزیر نظام الدینکے ہتھ وچ اک محض کٹھ پتلی سی۔ بغرا خان نے دہلی وچ انتشار ختم کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے اک بہت وڈی فوج دے نال دہلی د‏‏ی طرف ودھیا۔ ايس‏ے وقت ، نظام الدین نے اپنے والد دا مقابلہ کرنے دے لئی اک بہت وڈی فوج دے نال کیقباد نو‏‏ں اگے ودھنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ دونے فوجاں نے سریا ندی کے کنارے ملاقات کيتی۔ لیکن باپ بیٹا خونی لڑائی دا مقابلہ کرنے د‏‏ی بجائے اک سمجھ بجھ اُتے پہنچ گئے۔ کیقباد نے دہلی تو‏ں بغرا خان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا تے اپنے وزیر دے طور اُتے نظام الدین نو‏‏ں ہٹا دتا۔ بغرا خان واپس لکھنوٹی آگئے۔
طاقت ترک کرنا
1289 وچ کیقباد د‏‏ی موت نے بغرا خان نو‏‏ں چونکا۔ اس نے 1291 وچ اپنے دوسرے بیٹے ، رُکن الدین کیکاؤس دے لئی بنگال دا اقتدار چھڈ دتا۔
حوالے
گٹھ:گورنر بنگال گٹھ:تیرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بنگال دے حکمران گٹھ:بادشاہگٹھ:بنگال
زاوی بن زیری
زاوی بن زیری المنصور زاوي بن زيري بن مناد الصنهاجي بربر صنہاجہ قبیلے دا سردار سی۔ اوہ محمد بن ابی عامر المنصور دے دور وچ ۱۰۰۰ء وچ ہسپانیہ پہنچیا۔
حوالے
گٹھ:صنہاجہ گٹھ:غرناطہ دے زیری شاہان گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں
گلستان معاہدہ
گلستان معاہدہ ( Гюлистанский договор ؛ ) امپیریل روس تے فارس (جدید دور ایران) دے وچکار 24 اکتوبر 1813 نو‏‏ں گلستان پنڈ (جدید دور دے آذربائیجان  دے گوران بائے رایون ) وچ اک معاہدہ ہويا۔ پہلی فل سکیل روس-فارسی جنگ دے نتیجے وچ ، جو 1804 تو‏ں 1813 تک جاری رہی۔ 1 جنوری 1813 نو‏‏ں لنکران د‏‏ی جنرل پیوتر کوتلیاریوسکی دے ہاتصاں فتح دے بعد ، امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔
اس معاہدے نے اج دے داغستان ، مشرقی جارجیا ، جمہوریہ آذربائیجان ، تے شمالی آرمینیا دے کچھ حصےآں نو‏‏ں روسی سلطنت وچ شامل کرنے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ۔
یہ متن برطانوی سفارت کار سر گور اوسلی نے تیار کيت‏‏ا سی جس نے ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے فارسی دربار وچ بہت اثر و رسوخ رکھدے سن ۔ اس اُتے روسی طرف تو‏ں نیکولائی رتیشیف تے فارس د‏‏ی طرف تو‏ں مرزا ابوالحسن خان الچی نے دستخط کیتے سن ۔
اس معاہدے دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ اس نے ایران دے کاکیشین علاقےآں دے زیادہ تر حصہ نو‏‏ں زبردستی سینڈیٹ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس نے 19 واں صدی د‏‏ی اگلی جنگ ، یعنی روس-فارسی جنگ (1826–1828) دے پھیلاؤ وچ وی براہ راست حصہ ڈالیا ۔ معاہدہ ترکمانچی دے تحت جو 1826–1828 د‏‏ی جنگ تو‏ں شروع ہويا سی ، کاکیشین دے آخری علاقےآں نو‏‏ں ایران تو‏ں دور کردتا گیا سی ، جس وچ جدید دور دا آرمینیا تے عصر حاضر دے آذربائیجان دا باقی حصہ شامل سی جو ایرانی دستےآں وچ باقی سی۔ سن 1828 تک ، ایران گلستان تے ترکمانچی معاہداں دے ذریعے ، ٹرانسکاکیشیا تے شمالی قفقاز وچ اپنے مذکورہ بالا تمام لازمی خطےآں تو‏ں ہار گیا سی۔ دریائے ارس دے شمال وچ واقع علاقہ ، جارجیا ، آذربائیجان ، آرمینیا تے شمالی کاکیشین جمہوریہ داغستان د‏‏ی ہ‏معصر ملکاں دا علاقہ ایرانی خطہ سی ایتھ‏ے تک کہ انیہويں صدی دے دوران روس نے انہاں اُتے قبضہ کرلیا۔.
گلستان معاہدے دے ہور براہ راست نتائج تے نتیجہ دے طور اُتے ، سن 1828 دے لگ بھگ ترکمانچی معاہدے دے نال مل ک‏ے ، سابقہ ایرانی علاقے ہن اگلے 180 برساں تک روس دا حصہ بن گئے ، سوائے داغستان دے ، جو اس وقت تو‏ں روس دا قبضہ رہیا۔ اس علاقے دے زیادہ تر حصے وچو‏ں ، 1991 وچ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے ذریعے ، جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا دے ذریعے تن وکھ وکھ ملکاں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ آخر وچ تے اِنّا ہی اہ‏م ، روس د‏‏ی طرف تو‏ں دونے معاہداں نو‏‏ں مسلط کرنے دے نتیجے وچ ، اس نے فیصلہ کن طور اُتے آذربایجان تے تالیش نو‏‏ں دونے ملکاں دے وچکار وکھ کردتا۔
پس منظر تے روس فارس جنگ
امپیریل روس اُتے حالے 1801 وچ اک نواں زار ، الیگزندر اول تخت نشین ہويا تے سلطنت ہمسایہ علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی بے چین سی کیونجے زار دے وسعت دا عزم سی۔ کچھ سال پہلے فارس وچ ، فتح علی شاہ قاجار وی اپنے چچا آغا محمد خان قاجار دے 1797 وچ قتل دے بعد نواں شاہ بن گیا سی۔ آغا محمد خان نے ، اپنے دور حکومت وچ ، جارجیا ، آرمینیا ، جنوبی داغستان تے آذربائیجان دے علاقےآں وچ اپنے تمام دشمناں تے سابق افشاری / صفوی باجگزاراں تے مضامین نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دوبارہ سر تسلیم کيت‏‏ا سی ، تے انہاں علاقےآں دا دعوی کيت‏‏ا سی کہ انہاں دا جائز تعلق ا‏‏ے۔ فارس 1795 د‏‏ی کرتسانسی د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے ، دوران تے اس دے بعد دے واقعات تو‏ں ، اس نے مشرقی جارجیا ، داغستان ، آرمینیا تے آذربائیجان اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرلیا سی۔ کئی سالاں بعد ، جدو‏ں آشا محمد خان نو‏‏ں شوشا وچ قتل کيت‏‏ا گیا تے ایریکلے دوم د‏‏ی وی موت ہوگئی ، روس نے اس وقت مشرقی جارجیا نو‏‏ں الحاق کرنے دے لئی قدم ودھایا ، تے خطےآں تے روس دے وچکار غیر منظم سفر تے تجارت د‏‏ی اجازت دتی ، تے اس زمین اُتے اپنے عوامی دعوے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے. فارس روس دے نال جنگ کيت‏ی صورت وچ اپنے آپ نو‏‏ں بہتر پوزیشن حاصل کرنے دے لئی 1801 وچ فرانس دے نال صف بندی کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، فیر وی انہاں کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا۔ ستم ظریفی د‏‏ی گل ایہ اے کہ چونکہ روس تے برطانیہ دونے اس وقت نپولین جنگاں وچ مصروف سن ، لہذا فتح علی شاہ نے برطانیہ دے نال معاہدہ توڑ دتا جس دے نتیجے وچ کِس‏ے وی یورپی ملک نو‏‏ں ہندوستان وچ داخل ہونے تو‏ں روکنے دے بدلے فارس نو‏‏ں برطانوی فوج د‏‏ی فوجی مدد فراہ‏م کيتی گئی۔ اتحاد دے نال ہی ، فارس نے روس تو‏ں پہلے مقبوضہ علاقےآں دے خلاف پہلی روس-فارس جنگ کيت‏ی ، جس وچ نپولین جنگاں وچ بھاری سرمایہ کاری کيتی گئی۔
عددی طور اُتے ، جنگ دے دوران فارسی افواج نو‏‏ں کافی فائدہ ہويا سی: انہاں دے روسی مخالفین تو‏ں 5 تو‏ں 1 دا تناسب۔ اُتے ، فارسی افواج تکنیکی طور اُتے پسماندہ تے ناقص تربیت یافتہ سن - اک ایسا مسئلہ جسنو‏ں فارسی حکومت نے بہت دیر تک تسلیم نئيں کيت‏‏ا۔ انہاں پیچیدہ نقصانات دے باوجود ، شمالی فارس ، آذربائیجان تے جارجیا دے علاقےآں وچ لڑائی جاری ا‏‏ے۔ فارس روس اُتے اس قدر مشتعل سی کہ انہاں نے انہاں اُتے جہاد دا اعلان کردے ہوئے مطالبہ کيت‏‏ا کہ اس دے عوام متحد ہوئے ک‏ے انہاں دے خلاف جنگ لڑاں۔ فارس دراصل جنگ ہار رہیا سی تے فرانس دے نپولین (جس دے نال انہاں دا فرانس - پارسی اتحاد تھا) تو‏ں فوجی تے مالی امداد دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ، جس نے وعدہ کيت‏‏ا سی کہ اس نے حال ہی وچ کھوئے ہوئے جارجیا نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے ایران دے عزائم دے سلسلے وچ فرانسیسی مدد فراہ‏م کی ، اس دے باوجود فرانس دے تعلقات 1807 وچ دونے ملکاں دے معاہدہ تلسیت اُتے دستخط کرنے دے بعد ، روس انہاں دے لئی زیادہ اہمیت دا حامل سی ، جس دے نتیجے وچ فرانس نے فارس نو‏‏ں بلا مقابلہ چھڈ دتا سی۔ 31 اکتوبر 1812 نو‏‏ں اسلینڈ د‏‏ی لڑائی جنگ دا اہ‏م موڑ سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فارسی فوج د‏‏ی مکمل تباہی ہوگئی ، اس طرح فتح علی شاہ نو‏‏ں معاہدہ گلستان اُتے دستخط کرنے دے سوا کوئی دوسرا راستہ نئيں بچا۔
کیمبرج ہسٹری آف ایران دے مطابق:
شرائط
thumb| اک برطانوی نقشہ دے مطابق ، سن 188 وچ فارس ، 1813 وچ گلستان دے معاہدے دے ذریعہ شمال وچ روس نو‏‏ں پہنچنے والا نقصان ، تے معاہدہ پیرس دے ذریعے 1857 وچ [[ہرات دا عظیم برطانیہ تو‏ں ہونے والا نقصان۔ ]] اس معاہدے دے ذریعہ:
تشخیص
اج تک ، ایران باضابطہ طور اُتے اس تے ترکمانچی دے کامیاب معاہدے نو‏‏ں اس دے سب تو‏ں ذلت آمیز معاہداں وچو‏ں اک دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ اس معاہدے نو‏‏ں ایرانیاں نے وی اہ‏م وجہ قرار دتا اے کیو‏ں کہ فتح علی شاہ نو‏‏ں یاد وچ ایران دے سب تو‏ں زیادہ نااہل حکمران دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ آذربائیجان دے علماء نے دسیا کہ کاراباخ خانات جتھ‏ے اس معاہدے اُتے دستخط ہوئے سن ، نے 1795 دے اوائل وچ ہی آزاد خارجہ پالیسی اُتے عمل پیرا سی ، جدو‏ں " قرباغ دے ولی ابراہیم خلیل خان ، نے اپنی آزادی دے خوف تو‏ں ، آغا محمد دے سلطان سلیم سوم نو‏‏ں متنبہ کيت‏‏ا تھا" خان قاجار دے آذربائیجان تے بعد وچ قرباغ ، اریوان تے جارجیا نو‏‏ں مات دینے دے عزائم۔ اسی سال وچ ، اریوان دے حکیم ، محمد خان نے وی سلطان نو‏‏ں آغا محمد د‏‏ی "جارحیت" تو‏ں خبردار کردے ہوئے تے عثمانی تحفظ دے حصول دے بارے وچ متنبہ کردے ہوئے لکھیا ۔ "
روسی سامراجی مورخین دا موقف اے کہ روس نے ٹرانسکاکیشس دے علاقےآں نو‏‏ں جذب کرنے تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں مستقل ایرانی تے عثمانی حملےآں تو‏ں نجات دلائی ، تے قفقاز د‏‏ی مسیحی قوماں صلح تے معاشی استحکا‏م دے سالاں د‏‏ی ابتداء وچ مسلما‏ن ظلم و جبر تو‏ں آزاد ہوگئياں۔
اس معاہدے اُتے دستخط کرنے دا اہ‏م فیصلہ فتح علی شاہ نے برطانیہ دے نال کيت‏‏ا معاہدہ سی۔ روس-فارس جنگ وچ اپنی شکست دے بعد ، شاہ نے سمجھیا کہ روسیاں دا اک ہور حملہ ناگزیر سی۔ برطانیہ نے جنگ نو‏‏ں فارسیاں دے لئی ناقابل شکست سمجھیا تے اسنو‏ں اپنے خارجہ امور نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا۔ برطانیہ دے نال اپنے نويں پائے جانے والے سفارتی رابطےآں دا استعمال کردے ہوئے ، فارس نے 1812 وچ دفاعی اتحاد دا معاہدہ کيت‏‏ا۔ اس تو‏ں ایہ وعدہ کيت‏‏ا گیا کہ برطانیہ "ہور روسی تجاوزات دے خلاف دفاعی اتحاد د‏‏ی پیش کش کريں گا"۔ اس وچ بنیادی طور اُتے ایہ شرائط موجود سن کہ فارس کِس‏ے وی یورپی فوج نو‏‏ں ہندوستان وچ داخل ہونے تو‏ں دفاع فراہ‏م کريں گا (جس وچ اکثریت برطانوی فوجیاں اُتے مشتمل تھی) تے اس دے بدلے وچ ، برطانیہ کِس‏ے تے روسی حملے د‏‏ی صورت وچ فوجی تے مالی مدد فراہ‏م کريں گا۔
بعد وچ
اس معاہدے وچ ایداں دے اہ‏م سوالات دا جواب نئيں دتا گیا سی جداں پارسی فوج نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کردتا جائے گا یا فیر تو‏ں گروپ تشکیل پائے گا۔ ایہ دونے فریقاں نو‏‏ں معلوم سی کہ فارس اک بار فیر حملہ کريں گا کیونجے اوہ انہاں علاقےآں نو‏‏ں بجا طور اُتے اپنا سمجھدے نيں تے روس تے اس زمین تے لوکاں دے نال برتاؤ دے بارے وچ ناراض سن ۔ فوج تے مالیات دے معاملے وچ جنگ مہنگا پڑ رہی سی ، لہذا معاہدہ گلستان نے روس تے فارس دے وچکار اک دہائی تک برائے ناں امن (خاص طور اُتے تجارت دے حوالے تو‏ں شق د‏‏ی بناء پر) دا تبادلہ کيت‏‏ا: دونے حکومتاں نے اس دے نال بہت زیادہ صلاحیتاں نو‏‏ں دیکھیا تے اسنو‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کيت‏‏ا۔ ممکنہ حد تک تجارت نو‏‏ں کھلا رکھنے دے لئی روس دے نال نال فارس وچ وی مستقل سفارتی مشنز دا قیام عمل وچ لیایا گیا سی۔ ایہ تناؤ استحکا‏م دا دور سی ، حالانکہ ، دونے ملکاں سمجھدے سن کہ ایہ معاہدہ بہت مبہم طور اُتے لکھیا گیا اے تے ایہ کہ فوج نو‏‏ں بنیادی طور اُتے جارجیا یا قفقاز دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں روکنے دے لئی فوج دے انتظامات دے بارے وچ کچھ نئيں لکھیا گیا سی۔ اس طرح مستقب‏‏ل د‏‏ی اک ہور جنگ دا امکان کھلا ہويا ا‏‏ے۔ امکان اے کہ نہ تاں ایرانی شاہ (بادشاہ) تے نہ زار معاہدہ گلستان نو‏‏ں قطعی سمجھ‏‏ے۔
پروفیسر تیمتیس ڈولنگ دے مطابق:
پروفیسر دے مطابق ولیم باین فشر :
روس نو‏‏ں فارس دے نقصانات دے اک ہور نتیجے دے طور اُتے ، گلستان تے ترکمانچائی دے دو معاہداں نے وی آذربائیجان تے تالیش لوکاں نو‏‏ں ایران وچ اپنے بھائیاں تو‏ں تقسیم کيت‏‏ا۔
دریا ارس دے شمال وچ واقع علاقہ ، جارجیا ، آذربائیجان ، آرمینیا تے شمالی کاکیشین جمہوریہ داغستان د‏‏ی ہ‏معصر قوماں دا علاقہ اے ، ایتھ‏ے تک کہ انیہويں صدی دے دوران روس نے اس اُتے قبضہ کرلیا۔
1826–1828 د‏‏ی دوسری روس فارسی جنگ دا پیش خیمہ
معاہدہ گلستان نے دونے ملکاں دے وچکار تنازعہ دا امکان کھلا چھڈ دتا ، ایويں شروع تو‏ں ہی کمزور پے گیا۔ روس نال جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی اولین ترجیح نپولین دے نال لڑی جانے والی جنگاں اُتے مرکوز رکھنا سی ، جو روس فارسی جنگ دے لئی مختص فوجیاں د‏‏ی چھوٹی تعداد د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ معاہدہ گلستان دونے ملکاں دے لئی بنیادی طور اُتے "سانس لینے" دا اک طریقہ سی تاکہ روس-فارسی جنگ دا خاتمہ ہوئے سک‏‏ے تے اوہ دوسرے امور اُتے وی توجہ مرکوز کرسکن۔ معاہدے اُتے دستخط ہونے دے بعد ، فارس نے اک بار فیر تیزی تو‏ں اپنی فوج د‏‏ی تشکیل شروع کر دتی ، کیونجے فتح علی شاہ کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے وچ پوری طرح لگ گئے سن ۔ کِس‏ے نو‏‏ں وی حیرت نئيں ہوئی جدو‏ں فتح علی شاہ نے اپنے فوجی کمانڈر عباس مرزا نو‏‏ں 1823 وچ صدی د‏‏ی دوسری روس فارسی جنگ تو‏ں تن سال پہلے فوجی دستے شروع کرنے دا حکم دتا ، جو اس تو‏ں تن گنیا زیادہ فوجی تیاری سی پہلی جنگ تو‏ں سرشار سی۔ فارس وچ پادریاں نے وی عوامی طور اُتے اعلان کيت‏‏ا کہ روس دے خلاف جہاد ختم نئيں ہويا ا‏‏ے۔ 1826 وچ ، اک بار فیر فارس نے روس تو‏ں کھوئے ہوئے علاقےآں (انگریزاں دے نال پارسیاں د‏‏ی حمایت کردے ہوئے) اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ دوسری روس-فارسی جنگ دو سال تک جاری رہی تے فارس نے روس د‏‏ی 8000 فوج تو‏ں 35،000 فوج گنوا دی۔ جنگ وچ ناقص کارکردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے ، فارس ہار گیا ، جس دے نتیجے وچ ترکمانچا دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جس دے نتیجے وچ جدید دور دا آرمینیا تے معاصر آذربائیجان دے باقی حصےآں دا نقصان ہويا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اکتوبر 1813ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:یورپ وچ 1813ء گٹھ:ایران دے امن معاہدے گٹھ:روس دے امن معاہدے گٹھ:1813ء دے معاہدے گٹھ:تریخ داغستان گٹھ:آرمینیا وچ انیہويں صدی گٹھ:جارجیا وچ انیہويں صدی گٹھ:آذربائیجان وچ انیہويں صدی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ایران دی تریخ
ریول سو جھیل
ریول سو جھیل اتے کیون سو جھیل  لداخ وچ جڑواں جھیلاں ہن ۔  جھیلاں سلسل لا پاس (۱۷۰۶۲ فٹ) توں لگبھگ اک میل دی دوری 'تے چمار دے رستے 'تے  ہن، جو بھارت-چین سرحد نوں درساؤندی اے۔
حوالے
گٹھ:لداخ دیاں جھیلاں
سو موریری جھیل
thumb| سو موریری جم گئی thumb| بودھی دھرم استھان . سو موریری دے کنڈھے، لڈکاہ، ۲۰۱۰ thumb|300x300px| جھیل Tsomoriri اتے سائین. سو موریری جاں جھیل موریری ایہہ جھیل پوربی لداخ وچ لیہ دے دکھن-مشرق ول 240 km دی سڑکی دوری 'تے واقع اے۔ । سڑک زیادہ تر حصے لئی چنگی حالت وچ اے۔ تسیں دور-دراڈے دے چانگٹانگ کھیتر راہیں پینگونگ تسو توں سدھے تسوموریری تک وی پہنچ سکدے ہو۔ اس نوں پورے لداخ کھیتر وچ سبھ توں خوبصورت ڈرائیواں وچوں اکّ منیا جاندا اے۔ غیرملکی لوکاں نوں پینگونگ تسو 'تے مین - میرک پنڈاں توں باہر جان دی اجازت نہیں اے کیونکہ اوہناں لئی پرمٹ جاری نہیں کیتے گئے ہن۔ پینگونگ تسو اتے تسو موریری وچکار دوری ۲۳۵ اے کلومیٹر اے اتے کھیتر وچ کوئی پیٹرول پمپ نہیں اے۔ اس لئی لوڑیندا بالن چکنا ضروری اے۔ لیہ بھارت دے کئی ستھاناں نال ہوائی ولوں وی جڑیا ہویا اے۔
جھیل 4522 m دی اچائی 'تے اے ۔ ایہہ پوری طرحاں بھارت دے اندر اتے پوری طرحاں لداخ دے اندر اس ٹرانس-ہمالیئن جیو-جغرافیائی کھیتر وچ اچّ اچائی والیاں جھیلاں وچوں سبھ توں وڈی اے۔ ایہہ لگبھگ ۱۶ میل (26 کلومیٹر) لمبائی وچ اتر توں دکھن اتے دو توں تن میل (۳ توں 5 km) چوڑا۔ اس ویلے جھیل دا کوئی آؤٹلیٹ نہیں اے اتے پانی کھارا اے حالانکہ سواد لئی بہت زیادہ انوبھوی نہیں اے۔
جھیل نال لگدے پہاڑاں توں جھرنے اتے برف پگھلدی اے۔ زیادہ تر پانی جھیل وچ دو مکھ دھارا پرنالیاں وچ داخل ہندا اے، اکّ اتر توں جھیل وچ داخل ہندا اے، دوجا دکھن-پچھم توں۔ دوویں دھارا پرنالیاں وچ مکمل دلدل شامل ہن جتھے اوہ جھیل وچ داخل ہندے ہن۔ اس دا پہلاں دکھن ول اکّ آؤٹلیٹ سی، پر ایہہ بلاک ہو گیا اے اتے جھیل اکّ اینڈورہیک جھیل بن گئی اے۔ جھیل قدرت وچ اولیگوٹروفک اے، اتے اسدا پانی کھاری اے۔
باہری لنک
گٹھ:لداخ دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں