cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وحید بہبہانی
وفات
وحید بھبھانی نے ۸۳ برس عمر پائی تے اواخر عمر وچ انہاں نے درس و مباحثہ نو‏‏ں ترک کر دتا سی تے اوہ فقط کربلا وچ شرح لمعہ دا درس دتا کردے سن ۔ انہاں نے حکم دتا کہ انہاں دے شاگرداں وچ سب تو‏ں وڈے علامہ سید بحر العلوم نجف پرت جان تے مستقل طور اُتے سلسلہ درس و تدریس قائم تے شیعاں دے امور د‏‏ی رسیدگی کرن۔
آخرکار ۲۹ شوال ۱۳۰۵ ھ وچ جمعہ دے روز وفات پائی تے کربلا وچ حرم امام حسین (ع) وچ شہدائے کربلا دے پائندی حصہ وچ دفن کيتے گئے۔
مآخذ
گٹھ:بارہويں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد گٹھ:کربلا وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:آل آقا گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
چک 219 ج ب
چک 219 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
سید قائم رسول الیاس
سید قاسم رسول الیاس  بھارت دی بھلائی پارٹی نام دی سیاسی پارٹی دا پردھان ہے۔ اوہ جماعت اسلامی ہند دی فیصلے کرن والی اتے لیڈرشپ ترجمان اتے مرکزی مجلس  شوریٰ   دا میمبر ہے۔ اوہ نویں دلی توں شائع ہندا اردو ماہنامہ  افکار ملیر،  دا اڈیٹر ہے.
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:زندہ لوک
چک 230 ج ب
چک 230 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
اسلام شاہ سوری
حوالے
گٹھ:دلی گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:بادشاہ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
ماگھی
ماگھی اک پنجابی تہوار اے۔ ہندی وچّ اسنوں مکر سنکرانتی کیہا جاندا اے۔ ایہہ تہوار سارے بھارت وچّ ٹھنڈ وچّ پکی فصل دا جشن مناؤن لئی منایا جاندا اے۔ ماگھی، پنجابی کلینڈر مطابق ماگھ مہینے دے پہلے دن نوں پنجاب، ہریانہ اتے ہماچل پردیش وچّ منائی جاندی اے۔ ماگھی مکر سنکراتی تہوار دا پنجابی ناں اے، جوکِہ ٹھنڈ دی سنگراند دا تہوار اے تے اسنوں سردی واڈی دے تہوار دے روپ وچّ پورے بھارت وچّ منایا جاندا اے ۔
موسمی تہوار
ماگھی دن دے ویلے دی روشنی وچّ وادھا ہون دا نشان اے اتے ایہہ سردی دی واڈی دا جشن اے (جوکِہ اصل وچّ دسمبر وچّ آؤندی اے) جس دن توں سورج اپنی یاترا دی شروعات شمال سمت ولّ کردا اے، جس دا ذکر “بڑا دن” (وڈا دن) دے طور تے کیتا جاندا اے ۔ پنجابی کلنڈر مطابق ، اس دن توں شیشر موسم دے شروعات ہون دی وی منی جاندی اے ۔ شیشر موسم سردی دے موسم دا دوسرا ادھ وی منیا جاندا اے جس وچّ نمر موسم ہندا اے، اتے اس طرحاں ماگھی نوں موسمی تہوار منیا جاندا اے ۔ جس طرحاں ماگھی تہوار نوں سورجی مہینے ماگھ وچّ منایا جاندا اے اس مطابق بسنت تہوار نوں چندر مہینے دے ماگھ وچّ منایا جاندا اے ۔ ایہہ دوویں مہینے موسمی ہن جہناں وچّ ماگھی بسنت توں پہلاں منائی جاندی اے ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی تہوار گٹھ:تہوار گٹھ:پنجابی رہتل
عمر خالد
عمر خالد ہسٹوریکل سٹڈیز جواہر لال نہرو یونیورسٹی وچّ پی.ایچ.ڈی دا اک طالب علم ہے۔ اس نوں کتھت طور 'تے یونیورسٹی اندر دیس مخالف نعرے بازی لاؤن لئی دلی پولیس ولوں راجدھروہ دی دفعہ تحت چارج کیتا گیا اتے اس نے اپنے آپ نوں 24 فروری 2016 نوں گرفتار کرن لئی سرنڈر  کیتا سی۔
اس 'تے افضل گورو دی پھانسی دا دن مناؤن لئی جے.این.یو اندر اک سبھا دا پربندھ کرن دا دوش لایا گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:جواہرلال نہرو یونیورسٹی گٹھ:1987ء دے جم گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:زندہ لوک
بنو عدنان
حضرت اسماعیل علیہ السلام دے اک بیٹے قیدار دی اولاد وچ اک شخص عدنان ہوئے نيں۔ انہاں دی اولاد بنو عدنان کہلیائی۔ عدنان دے بیٹے دا نام معد تے پو‏تے دا نام نزار سی ۔ اس لئی آل عدنان نو‏‏ں معدی تے نزاری وی کہندے نيں۔ نزار دے اک بیٹے مضر دی اولاد وچ فہر بن مالک سن ۔ جنہاں نو‏ں قریش وی کہندے سن ۔ ایہ خاندان قریش دے جد اعلیٰ نيں۔ انہاں دی اولاد وچ بنی سہم، بنی مخزوم، بنی عدی، بنی عبد الدار، بنی زہرہ تے بنی عبد مناف زیادہ مشہور قبیلے نيں۔
یہ حجاز تے نجد وغیرہ دے باشندے نيں تے حضرت اسماعیل علیہ السلام دی اولاد وچ نيں۔ انہاں وچ بوہت سارے قبیلے نيں جنہاں وچ، ربیعہ تے مُضَر مشہور نيں۔ مُضَر ہی دی اک شاخ قریش وی اے جس وچ نبی عربی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا تعلق ا‏‏ے۔ بنوعدنان نو‏‏ں عربِ مستعربہ وی کہندے نيں۔
حوالے
گٹھ:تاریخ یمن گٹھ:سامی اقوام گٹھ:سعودی عرب دے قبائل گٹھ:عرب قبائل گٹھ:بنو عدنان گٹھ:قوم قبیلے
چک 231 ج ب
چک 231 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
منوج مانچو
مانچو منوج کمار (మంచు మనోజ్ కుమార్) اک بھارتی اداکار نيں، جو تیلگو زبان د‏‏ی فلماں وچ کم دے لئی جانے جاندے نيں۔ آپ تیلگو اداکار موہن بابو دے بیٹے نيں جدو‏ں کہ اداکارہ لکشمی مانچو تے اداکار وشنو مانچو دے بھائی نيں۔ منوج نے 10 سال د‏‏ی عمر وچ بطور چائلڈ آرٹسٹ فلم میجر چندر کانت (1993ء) وچ کم کیتا۔ منوج نے اپنے فنی سفر دا آغاز 2004ء د‏‏ی تیلگو فلم ڈونگا ڈونگڈی تو‏ں کیتا۔ آپ نو‏‏ں 2010ء د‏‏ی فلم بنداس وچ کم دے لئی نندی خصوصی جوری اعزاز دتا گیا۔
ذا‏تی زندگی
مئی 2015ء وچ منوج نے اپنی سہیلی پرنتھی ریڈی نال شادی کر لئی۔ پرنتھی نے سی پی اے دا کورس امریک‏‏ا وچ کیہ۔ پرنسی، منوج د‏‏ی بھحالے ورانیکا د‏‏ی اسيں جماعت سی۔ منوج حالے چینائی وچ رہندے نيں۔
چائلڈ آرٹسٹ
منوج نے اپنے بچپن وچ بہت ساریاں تیلگو فلماں کردار ادا کیتے۔ فلم پونیابھومی نا دیسم وچ انہاں دے کردار نو‏‏ں بہت سہرایا گیا۔ اس فلم وچ انہاں دے والد موہن بابو مرکزی کردار وچ سن ۔
2004ء تا حال
انہاں نے اپنے فنی سفر دا آغاز فلم ڈونگا ڈونگڈی (2004ء) تو‏ں کیتا۔ 2005ء وچ ، اوہ فلم شری وچ نظر آئے۔ بعد وچ فلم راجو بھائی (2007ء) وچ نظر آئے۔ انہاں دتی اگلی فلم نینو میکو تیلوسہ۔۔۔؟ سی۔ اس فلم نے اوسط درجہ د‏‏ی کمائی کيتی۔ 2009ء وچ ، چندر شیکھر ییلٹی د‏‏ی ہدایت کردہ فلم پریانم وچ نظر آئے۔ 2010ء وچ انہاں دتی فلم بنداس جاری ہوئی، ایہ فلم کافی کامیاب ہوئی۔ 2010ء ہی وچ انہاں دتی اگلی فلم ویدم جاری ہوئی، ایہ اک سب ستارےآں د‏‏ی فلم سی۔ جس وچ منوج دے نال اللو ارجن، انوشکا شرما، منوج باجپائی، دکشا سیٹھ، لیکھا واشنگٹن مرکزی کردار وچ سن ۔ اس فلم نے باکس آفس اُتے اچھی کمائی د‏‏ی تے شائقین د‏‏ی طرف تو‏ں وی خاصی پزیرائی ملی۔ انہاں نو‏ں ویدم وچ اپنے کردار دے لئی کئی اعزاز ملے۔ 2012ء وچ انہاں دتی فلماں مسٹر نوکیا تے اون کودھاتھرا؟ الکا پدھاتھرا؟ جاری ہوئی۔
مارچ 2013ء وچ انہاں نے پنج فلماں دا اعلان کیتا۔ 2013ء وچ انہاں دتی فلم پوٹگڈو جاری ہوئی۔ 2014ء وچ انہاں نے پنڈاولو پنڈاولو تھمیڈا تے کرنٹ تھیگا وچ کم کیتا۔ 2016ء وچ ، فلم شوریا تے اٹیک وچ کم کیتا۔ 2017ء وچ انہاں دتی فلماں گنٹروڈو تے اوکاڈو مگیلاڈو جاری ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:منصوبہ ایشیائی فلمی شخصیتاں، 2018ء دے موقع اُتے تحریر شدہ مضامین گٹھ:نندی اعزاز یافتہ شخصیتاں
جے جے تھامسن
جے جے تھامسن ( 18 دسمبر 1856- 30 اگست 1940) اکبرطانوی فزکس گرو سی۔ اوہنے الیکٹران تے آئیسوٹوپ دی کھوج کیتی۔ اوہنوں 1906 وچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
مہر ریاض سیال
مہر ریاض سیال پنجابی بولی دا اک شاعر اے تے  پنجابی ساہت دی قسم دوہڑا وچ شاعری کردا اے ۔
دوہڑے وچ مقام
دوہڑے دے اجوکے شاعر مہر ریاض نوں اپنا اُستاد منیندے ہن۔اوہناں دی شاعری مرتب کرن دا کارن ایہہ وی ہائی جوں اوہناں دی ویکھا ویکھی دوجے شاعر وی اپنا کلام چھاپن دا آہر کریسِن۔تے مہر ریاض دے دوہڑے نوں مُکھ رکھ کے دوہڑہ لکھسِن۔ دوجے شاعراں وانگ مہر ریاض دے ڈھیر کلام تے ویلے دا مٹی گھٹا چڑھ گیا ہویا ہا۔ اوہناں دے دوہڑے اکٹھے کرنا ایڈا سوکھا کم ناہی۔ کجھ کلام اوہناں نوں وی یاد ہائی تے کجھ اوہناں دے سجناں کولوں سُن کے اکٹھا کیتا۔جے مقامی گلوکاراں اوہناں دا کلام گا کے نامنا نہ کھٹی ہوندی تے اوہناں دی شاعری اکٹھی کرنا ہور وی اوکھا ہوندا۔پر ایتھے اک اوکھت وی بھوگنی پئی جوں گلوکاراں اپنی گائیکی دے حساب نال دوہڑیاں وچ وادھے گھاٹے کیتے ہوئے ہان ،تے اجیہا کلام چھاپیا ناہی جا سکدا۔ایس سارے کلام نوں اکٹھا کر کے مہرریاض تے ممتاز بلوچ ہوراں کول بہہ کے اکساہرا کیتا تاں جوں دوہڑے دا سواد وی نہ وگڑے تے کسے اک وزن تے وی پورا آ جاوے۔ایس پورے کلام نوں چھانن مگروں اسیں ایس سٹے تے اپڑے جوں دوہڑے دا پرچلت وزن ،’فعلن فعلن فعلن فعلن،فعلن فعلن فعلن فع ‘ہونا چاہیدا ہے تے مہر ریاض دے ڈھیر دوہڑے وی ایسے سچّے تے ای پورے لہندے ہِن۔
شعری اچائی
مہر ریاض دے دوہڑے ایس وسیب وچ اینے پرچلت ہن جوں اوہناں دی شاعری دے کجھ مصرعے آکھان یاں محاوریاں دا روپ وٹا گئے ہن۔ کسے سُچے فنکار کان ایہو ای وڈا گہنا ہوندا ہے۔جیویں؛
جم پل
مہر ریاض جٹکے وسیب دا واسی ہے ۔ اوس دا جم پل جہلم تے چنھاں  دے وہن دا ہے ، جیہڑا بال کسے دریا دی کدھی تے شعور دی اکھ کھولے اوتھے دیاں واہیاں ، میدان، وگدا پانی، سَر، لئی تے ڈبھ دے گھمبر مریندے بوٹے ، دریا دی من تے ڈاراں دے جُھنڈ، سرہیوں دے پُھل تے اوہناں پھُلاں نال ہسدا،کھیڈدا بندے دا جیون،تے اجیہے جیون وچ اُچّے لمّے گبھرو، اوہناں دے تِلّے دے گچ کیتے کُھسّے تے گوڈیاں نال اڑ اڑ کے گھمبر مریندیاں ڈبکاں، چھوہریں چھتریں تے وڈیاں زنانیاں دے ڈُھڈّھر، ساری ساری رات ڈھول دی تھاپ تے گھمبر اتے ٹپے ماہیے گائوندیاں الھڑ مٹیاراں۔ جیس بندے اجیہے ماحول وچ اکھ کھولی ہووے تے اوہ اجوکے رواج وچ جیندا پیا ہووے، اوس نوں جدوں وی اپنا بال پُنا یاد آئوندا ہے اوس دا ٹھڈھا ساہ ای نکلدا ہے۔جدوں ایس سمے ایہہ سارا کجھ اکھیوں اوہلے ہو جاندا ہے تاں شاعر اُداس ہو جاندا تے من وچ اوہا رُت بھالدا ہے۔
مَن جہلم دی ڈاراں دے جُھنڈ ہائی کیڈی رُت البیلی کُھسیاں تے ڈَبکاں دی جُھومر ڈُھڈھراں دی مست اٹھکھیلی کسے اِنج دا ریاضؔ نظر چٹیا تقدیر چا بیڑی ٹھیلی اوہا جنت بُسّی انج لگدی جویں بالاں باہجھ حویلی
.......***......
اوہ کِن گئی رُت من جہلم دی پَریاں دی ٹور چکوری پُرے ٹھنڈک ریاضؔ چرا کے تے زلفاں نوں دیونا لوری ہک بئے دے موڈھے تے لانجاں چڑھ منظر کرنا چوری ہے اج وی نِسری سَریوں دی جُھومر میری کمزوری
شاعری وچ رہتل
نِت اپنی بال کے سیکی کر توں آس کسے دی رکھ نہیں جداں سیت ریاضؔ اُگھلا جاوے کوئی پرت کے ویدھا اکھ نہیں جتھے عزت دا یار سوال ہووے رکھ مُول بچا کے لکھ نہیں ککھ یار شریکاں چ رہ جاون بھاویں رہے کُلّی دا ککھ نہیں .......***...... نہ سیک توں کئیں دے چُلّھے تے بھاویں بھین اے نال دی جَوڑی توڑے گوڈیاں پَرنے رِڑھنا پئی نہ مانگویں وَرِت کٹھوڑی بِھیڑ سوڑ ہر وسیب وچ پوندی رہندی ہے ۔ ساڈے جاگیرداری وسیب وچ ماڑا بندہ ہور وی ماڑا تے تکڑا بندہ اگے نالوں وی تکڑا ہوندا جاندا ہے ۔ایس وسیب وچ ماڑے جی وڈیریاں دا لِتر پولا جھل کے جیون دے ڈنگ پورے کرنے ہوندے ہِن۔ اوہ جیون نہیں گزاردا سگوں جیون اوہنوں گزاردہ ہے۔اجیہے وسیب وچ اُچّے نیویں ڈنگ آونے ایڈی وڈی گل نہیں ہوندی پر کجھ اجیہے بندے وی ہوندے ہِن جیہڑے چھیتی ایہناں ڈنگاں توں گھابر جاندے ہِن تے اپنا چوکھا ضان کر بہندے ہِن۔اجیہیاں جیاں نوں مہر ریاض مایوس نہیں ہون دیندا سگوں اوہناں نوں جیوین وچ حوصلہ دیندا ہے۔مہر ریاض اوہناں نوں یقین دواندا ہے جوں ہر رات مگروں سویرا تھیندا ہے تے اوہ ڈنگ دور نہیں جدوں اوہناں دے جیون وچ دینہہ چمکاری مار کے اُبھرسی۔ دُکھ آندے جاندے رَہندے ہن جھٹ حوصلے نال کٹیندا توڑے جیڈی رات طویل ہووے ہر حال سویرا تِھیندا گھبرا نہیں مُول شریکاں توں دِل گردہ یار رکھیندا جیہنوں کھوہ وچ ریاضؔ شریک سَٹن اوہنوں مصر دا تخت ڈھہیندا پنجاب دے وسیب دا صدیاں توں رواج رہیا ہے جوں لگدیں بندیاں کان قربانی دیونی۔ اوہناں دے چنگے ،ماڑے ویلے دا بانہہ بیلی بننا، پگ وٹاونی تے اوس پگ وٹ بھرا دا حقی بھرا بن کے وکھاونا۔ اجے وی کدے کدے جانگلی قبیلیاں وچ ایہہ روایت ہے جے کسے لگدے جی تے تروکڑ نہ ہووے تاں اوس دی تس بُجھاون کان کائی لیاری تروکڑ سوآ چوون کان گھل چھڈنی۔ جے کسے تے بھیڑا ویلا آ جاوے تاں ہور کائی شے نہ جُڑے تاں کوئی ڈھور ڈنگر اوس نوں جھٹ ٹپاون کان دے چھڈنا۔کیوں جے ڈھور ڈنگر توں اڈ ہور وڈا رزق جانگلی قبیلیاں کول اجے وی کوئی نہیں۔ایہو ای جانگلی وسیب دے سوہنپ ہن۔ ایسے توں آکھدن: ’بندہ لگدیاں نال ای سوہنا لگدا ہے‘۔ ایہو جیہے لگدے بچاون کان جے کسے نوں اپنی جند وی دینی پوے تے اوہ سِر نہیں سرفیندے۔ایہو جیہیاں مثالاں نال ساڈا لوک ادب بھریا پیا ہے۔ ایس وسیب وچ جیس بندے تے لگدے جی ڈھیر ہوون اوس دا ٹوہر ٹپا تے رُعب اونا ای چوکھا ہوندا ہے۔ ایسے وجہوں مہر ریاض آکھدا ہے۔ دھرتی تے وَدھ کے لگدیاں توں کائی ہور نہیں جاگیر اے ایہہ خون دے رشتیاں توں پہلے ہِن آن پوجھیندے نِیر اے جداں سیت ریاضؔ ڈُلا جاوے ایہہ آن کے دیندے دِھیر اے جیہندے لگدے چار حلالی ہِن کائناتوں ڈھیر امیر اے .......***...... ہووے اصل اَصیل جے لِیروں وچ اُہدی سنگت دی مڑ وی ٹھاٹھ اے .......***...... جتھے شاعر اجیہے وسیب نوں وڈیاوندا ہے اوتھے اوہ اپنی سوہنیاں تے مُثبت قدراں دے کھڑیون تے دُکھی وی ہو جاندا ہے۔کیوں جے اجوکے سمے کسے دی تھاںتےسِر دینا تاں کُجا کسے لگدے جی کان کَس جھلنی وی اوکھی ہو گئی ہے۔ جگ وچ اینی بھاجڑ پئے گئی ہے جوں ’اپنی اپنی پئے گئی‘ والی گل ہو گئی ہے۔ وسیب دا ایہو جیہا ویہار ویکھ کے شاعر وین وی کردا ہے۔ اج ریاض پرائیاں گھاٹیاں دا ہے کردا کون احساس اے
پینڈو سبھاء
مہر ریاض پینڈدا جی ہے تے پنڈواں وچ جتھے سدھے سادھے سبھا ہوندِن اوتھے انا تے ہٹھ وی حدوں ودھ ہوندی ہے۔ ایسے انا تے ہٹھ پاروںنکی نکی گل پچھے مرن مارن تے تُل بہندے ہن۔اوہناں نکیاں نکیاں لڑائیاں وچ ٹبراں دے ٹبر کُس گئے ہِن مُڑ وی انا نہیں موئی تے ایہو ای ساڈا جانگلیاں دا وڈا کوہڑ ہے۔مہر ریاض وچ وی انا اپنے نال دے پینڈواں وانگ ای دِسدی ہے ۔ پر عشق دی پوڑی اجیہی ہے جتھے ایہہ سبھ کجھ قربان کرناپوندا ہے ، اوتھے ’مرن تھیں اگے مرنا‘ پوندا ہے تاں جا کے کدے بیڑی کدھی لگدی ہے۔پر مہر ریاض عشق وچ وی انا رکھنا چاہندا ہے ، اوہ شریکے توں وی ڈردا ہے تے عشق وچ وی کسے مرتبے تے اپڑنا چاہندا ہے۔کدی کدی اوہ دل دی طاقی بھنوا کے عقل نال سوچدا ہے تے ایسے سبھا نال محبوب اگے جانا چاہندا ہے پر جدوں اوہدے ساہویں جاندا ہے تاں دل دی طاقت ودھ جاندی ہے تے عقل دی طاقڑی بھئیں جاندی ہے۔اودوں جذبیاں دا ہڑھ لُڑھ پوندا ہے تے ایس ہڑھ نوں ڈکنا اوس دے وسوں باہر ہو جاندا ہے۔ اوہدے شہر تاں ویناں پر گھر نہیں، گھروں ٹُریم قسماں کھا اے چلو ایس کوچے چوں لنگھ پُوناں پر وَیساں مُوڈ بنا اے پِچھوں ویکھ ریاضؔ نوں سد مارے، مُڑ ہرج ونجن وچ کیا اے چلو اُس نہیں سدیا توں بَھیں پَو گیا پدھ خوددار دا آ اے .......***...... خودداری اپنے گھر دی گل اوہدا رسنا بہت ضروری .......***...... ریاض رُسیمے مُڑ تے رکھ اج منت چا کر اوہ جھانے
عشق دا مکر فریب
ایسے پاروں کدی کدی اوہ ایس عشق دے پینڈے توں تنگ وی آ جاندا ہے۔ اوہنوں پتا ہے جوں عشق رسوائی دا دوجا ناں ہے۔ ایہدے وچ بندہ لکھ توں ککھ بن جاندا ہے، پر ایہہ اجیہا چسکا ہے جتھے اُجڑ کے وی سواد آئوندا ہے، تے اوہ اپنی جِت ای لگدی ہے۔ایسے پاروں پچھانہہ پرت کے تکن دی جراٴت عاشق وچ نہیں ہوندی۔ مہر ریاض دے نیڑے جیہنوں ایہہ لت اک واری پئے جاوے ، اوہ وت ایس کیفیت وچوں نہیں نکل سکدا بھاویں اوہدی جند سولی تے ای کیوں نہ ٹنگی ہووے۔ اوہ عشق نوں مکر تے فریب نال تشبیہ دیندا ہے تے لوکائی نوں ایس توں بچن دا حیلہ کردا ہے۔
بچ عشق دے مکرفریب کولوں ایہہ انب دے روپ اچ اَک اے، مینوںپک اے گھر ککھ اے لکھ اے فق ہوسیں ساہ ساہ تے ہوسیں شک اے، مینوں پک اے بے لجیاں توں کرویندا ہے ایہہ روز ریاضؔ ہَتک اے،مینوںپک اے ہتھ پھاس گیاتاں نہ چُھٹسیں ہتھ مَلسیں شینہ دا چک اے، مینوں پک اے ایتھے شاعر اجیہے عاشقاں نوں متاں وی دیندا ہے تے اپنے حیاتی دے نچوڑ پاروں اوہناں نوں ایس پِڑوچ سپھلتا دا راز وی دسدا ہے۔
ایتھے اوہ منتارہ جِت ویندا جوں کچیاں تے ہے ٹھلھدا .......***...... لاں من تے جا کے ترٹ ویندی گھروں کفن ریاض سوا کے ٹُر عشق اجیہا پڑا ہے جتھے عاشق اپنے محبوب دے حکم دا انتظار کردا ہے تے اوس خاطر رانجھے توں مہینوال بن جاندا ہے۔ اوس دی اپنی کوئی مرضی نہیں ہوندی ، اوہدے محبوب دی خوشی وچ ای اوس دی خوشی ہے، اوہ ہسنا تے کُجا اپنی مرضی نال رو وی نہیں سکدا تے کدی بھُل کے اوس دی اکھ وچوں ہنج آ وی جاوے تاں وی اوہ مونہہ وٹ جاندا ہے تے عاشق نوں کئی چالان بھُگتنے پئے جاندے ہِن۔ایہو جیہا واقعہ مہر ریاض دی زبانی سنو تے چس مانو۔
ہنج آگئی اے مجبوری توں رُنا جان کے چن بے کس نہیں اکھ اپنے دیس دی ملکہ اے میرا ایس تے چلدا وَس نہیں میرے روون تے وی رنج رہنائیں اُدوں آپ تے آہنائیں ہَس نہیں ایہے نِیر تاں سوہنا بَچ گئے ہن ایہہ ٹیک ریاضؔ توں کَھس نہیں عاشق دا جہان صرف ایہو ہوندا ہے جوں اوس دا محبوب اوس نال راضی رہوے ۔ اوہدے جیون دا کارن ہور کوئی نہیں ہو سکدا۔ جے اوس دا سجن ای لڑ پوے وت اوس دے جیون دا کیہڑا فائدہ ہو سکدا ہے۔ وت اپنے سجن نوں مناون کان اِنج ہتھ پیر مرینداہے، جیویں انھا بندہ اپنا سوٹا ڈھوڈھن کان۔اوہ ہر کہیں نوں ہتھ بنھ کے ایہہ عرضوئی کریندا ہے۔
جداں بخت دا سورج ِسر تے ہا رہے سجن بہیندے ِسر تے جداں سِر تُوں جُھل گئی ِسر لَے گئے اساں رہے گزریندے ِسر تے اوہے سجن ریاضؔ دے سِر ہوگئے اُچا سِر ہا جَیندے ِسر تے جداں ِسر دے سائیں نئیں ِسر تے رہے کراں ناز میں کیندے ِسر تے .......***...... انجیں کئیں دے ہتھ تے بہہ کے چن ہتھ نہ رنگوا، تیں ہتھ ملنِن ہتھ اج تنگ اے نت نہیں رہنا میتھوں ہتھ نہ چا، تیں ہتھ ملنِن ہر ہتھ نہ ریاضؔ دا ہتھ سمجھیں ہتھ سوچ کے پا، تیں ہتھ ملنِن نہ ہتھ رنگوا کے ہتھ کپوا ہتھوں باز اُڈا، تیں ہتھ ملنِن مہر ریاض حیاتی دے 70ورھے گزاری بیٹھا ہے۔ اوہ جدوں اپنی بال پُنے تے اجوکے سمے دا ٹکراواں تول کردا ہے تاں اوس نوں دُکھ ہوندا ہے۔ اوس ویلے کیویں سارے انگ ساک اکٹھے ہوندے ہان تے بال لوڈ وی اوہناں ساکاں نال ای کریندے ہان۔ بال چاچے دے موڈھے تے بہہ کے جھوٹے لینے تے کدیں مامے دی کچھ وچ وڑنا، کدی ماسی رالوں چٹنیاں تے کدیں پھُپھی لاڈ لڈانے،کدیں نانی ہاں تے گھت کے لوڈ کرنے تے کدیں دادے ،دادی تھتھلی زبان وچ گلاں کے ہساونا۔ اجوکے سمے دی زر پچھے بھاجڑ نے ایہہ لوڈ تے سارے ساک ،جیہناں تے وسیب نوں مان ہوندا ہائی،اوہ سارے کھوہ لئے ہِن۔ جیس بندے اوس سمے شعور دی اکھ کھولی ہووے تے ایہناں لاڈاں دی چس مانی ہووے ، اوہنوںاجوکا دور سکھنا جاپدا ہے۔ مہر ریاض اجیہا ویلا لنگھن تے ایس تبدیلی تے پچھتاوا وی رکھدا ہے ، اوہناں دی نظم ’’لوڈا ویلا‘‘ وچوں کجھ شعر ویکھو۔
کِن گیا ہتھاں اُتے بابے دا کھڈاونا پیراں اُتے پیر رکھ بابے دا جھُٹاونا پھُپھیاں دے رس بھرے بوسے کدے گئے ہن ماسیاں دے لباں آلے چوسے کدے گئے ہن توتلا سوال کرے توتلے تے جھولی اچ آپ ای جواب دیوے ڈیپھیاں دی بولی اچ ایتھے شاعراجوکے دور دیاں مشینی کھیڈا تے اوس ویلے دیاں کھیڈاں دا وی موازنہ کردا ہے تے نال ایہہ وی دسدا ہے ،جوں ڈھیر سواد کیہڑی کھیڈ وچ ہے۔ایہو کھیڈاں یاد کر کے رب اگے اوہ سمے نوں لوٹاون دی فریاد کریندا ہے۔
گُلی ڈنڈا ، گیٹی، شیدی، انھی انھا یاد اے نو گوٹی، بارہ مار، مون چتا یاد اے اُچی ہوئی جاگھے جداں ہتھ آ کے لاونا بُگھ بُگھ چھوتیاں نوں کر کے بُگھاونا آوے اوہ سرور کتھوں گیند بلے ہاکی وچ جیہڑا کدیں آندا سی کلولنا چھپاکی وچ ربا اوہا رُت ہک وار ولائیں ہا اِنجیں رل آساں آلا جھُگا اُسرائیں ہا
دھرتی نال موہ
مہر ریاض اپنی دھرتی نال موہ رکھن آلا جی ہے ، اوس نوں اپنی ماں دھرتی نال اینا ای پیار ہے جنا کسے بال نوں ماں دے دودھ نال۔جیویں کوئی وی محبتی اپنے دیس اُتے ہوئے ظلم تے کرب نوں محسوسدا ہے، اِنج ای مہر ریاض وی اپنے دھرتی تے دھرتی واسیاں نال دھروہ بارے کُڑھدا ہے۔اوس جدوں اکھ کھولی تاں پاکستان تے قائداعظم محمدعلی جناح دا ناں سُنیا۔ مہر ریاض لہو دی بھری چناب  اکھیں تاں نہیں ڈٹھی پر اپنے وڈکیاں کولوں اوس دا کرب ضرور محسوسیا۔پاکستان کا مطلب کیا، 'لا الہ الااللہ' دا نعرہ اوس دیاں کناں نے وی سُنیا، اوہ وی ایہو سوچدا ہے جوںساڈا ملک کیہ واقعی اوسے نعرے تے قائم ہے یاں راہ تُھڑک گیا ہے؟ جیہناں اپنی دھرتی کان اپنیاں عزتاں لُٹائیاںیاں کھڑائیاں اوہناں نال ایس دھرتی تے کیہ سلوک ہویا؟ دھرم دی آڑ وچ دنیا دی سبھ توں وڈی ہجرت کیوں ہوئی؟ ایس دے پچھے کارن کیہ ہان۔سدھے سادھے جیاں نوں اپنا دیس چھڈن کان مجبور کیوں کیتا گیا؟ ایہہ اوس سوال ہِن جیہڑے ہر سوچن والے جی دے اندر موجود ہن۔ لوکائی پاکستان ایس پاروں آئی جوں مسلماناںدا وکھرا دیس ہوسیں۔جتھے انسان نوں انسان دا حق ملسیں، جتھے ہر کسے نوں نیاں لبھسیں ، جتھے ریاست اپنی ذمہ داری پوری کریسیں ۔ پر افسوس ایہہ سارے خواب اجے تیکر خواب ای ہِن۔ ایتھے وڈیرہ شاہی، جاگیرداری تے وڈیاں وڈیاں گدیاں ،جیہناں فرنگیاں نال وفاداری نبھا ئی تے ایس سیوا وچ انگریز اوہناں نوں نہ صرف جاگیراں دتیاں بلکہ پاکستاں بنا کے اوس طبقے دے اقتدار دی راہ سوکھالی کر گئے۔ شاعر نے ایہہ سارا حال پاکستان بنن توں ہُن تیکر اپنیاں اکھاں نال ویکھیا ہے ، ایسے پاروںاپنی نظم ’خاب‘ وچ اوہ آکھدا ہے۔
جیہڑے ایہہ کھڑے شیخ ، رانے نواب اے قریشی تے سید تے باقی صحاب اے حکومت وِکاؤ عدالت وِکاؤ صدارت وِکاؤ وزارت وِکاؤ اِنہاں دیس دا پوسٹ ماٹم چا کیتا سوئس بینکاں نے خون اس دا چا پیتا میں آزاد ہو کے ریہا ہاں غلام ایں امن ہویا میرا وطن تے حرام ایں اِنج ای شاعر اپنی نظم’’ حق سچ دا ویلا‘‘ وچ ساڈے رسم و رواج، کھان پین، علاج معالجہ، اُٹھیون بہن تے ایتھوں دے وسنیکاں دے اک دوجے نال ورتارے بارے دسدا ہے۔تے اجوکے سمے نال ٹکراواں تول کردیاں ہوئیاں اج دیاں بناوٹی شیواں دی نندیا وی کردا ہے۔
پچھلا پہرا جیٹھ دا روزہ اُدوں کنکی دا گاہ لسّی نال افطار کرنا حوصلے دی انتہا روٹی ٹھیکری تے مکئی دی روڑ کے کرنی چا لال بَہہ کے کھانی ساگ تے اَن تولویں مکھن دے نال مِسّی روٹی وچ ہَری مرچاں اَلُونک پیاز ڈال کیڈا سُرکن دا سواد ہا کَیلی دی لَسّی دے نال ڈاکٹر ٹیسٹنگ مشیناں ایکسرے کَتھ ہَن جناب ہر مرض دے کان ہَن تِریاق ، تریوڑ تے جُلاب اِٹ چا نزلے دی پَٹیندا گھاٹی لسّی دا گلاس چاسکُو دی چُونڈی اکھ دی پیڑ دا کردی سی ناس تیل رَتا لا کے اُتے چّٹے دُھولے دی پھوہار پَھٹ پَھلُوہا تے بَروڑی ہکے پَٹی دی سی مار جیس معاشرے وچ مہر ریاض رہندا ہے اوس وسیب دے رسم ورواج وچ کجھ بھیڑ گلاں وی ہِن۔ جیہناں تے شاعر ہتھ دھردا ہے ، جیویں وٹے سٹے دی شادی ۔ اجوکے سمے وٹے سٹے دیاں شادیاں ڈھیر ناکام ہوندیاں ہِن، ایس وجہوں شاعر ایس رسم نوں بھیڑا آکھدا ہے۔
وٹے دے رشتے دے نالوں یار کوارا چنگا ہیں سُکی نال اے سِنی سڑدی وسدی وی وَس سکدی نہیں ایتھے نظم ’’کھریاں گلاں‘‘ وچ مہر ریاض اجیہاں دھیاں ، بھیناں جیہڑیاں پرنی کے سوہرے گھر جاندیاں ہین اوہناں نوں مت وی دیندا ہے۔
سوہرے گھر دے راز جیہڑی نونہہ پیکے گھر اپڑیندی اے یاں تے عقلوں وانجی ہوئی اے یاں پھر وسنا چاہندی نہیں اِنج ای اپنی نظم’ گُڈا‘ وچ اوہ دنیا دی بے ثباتی دا درس دیندے ہن۔ گُڈے نوں علامت بنا کے لوکائی نوں سمجھاون دا سوہنا تے سُلکھنا ڈھنگ مہر ریاض ای جان سکدا ہے۔
کچیّ تیری ڈور وے گُڈیا نہ لا ایڈا زور وے گُڈیا توں اَسمانوں ڈھاسیں گڈیا ہتھ بالاں دے آسیں گڈیا کرسن تیریاں لِیراں لِیراں کوئی نہ آ کے دیسیں دھیراں مہر ریاض اپنی شاعری وچ تشبیہ، استعارے اپنی جھنگوچی وسوں وچوں ا ی ورتدا ہے۔ اوہناں دے دوہڑے تے نظماں اجیہاں مثالاں نال بھریاں پئیاں ہِن۔ اوہناں دی زبان خالص ہے تے اپنے لہجے، نرول تے ٹھیٹھ لفظالی پاروں شاعری وچ نویکلتا رکھدا ہے۔
اوہناں دی ساریاں نظماں ’’ماں،لوڈا ویلا، حق سچ دا ویلا، کرسی دی ہڈورتی، خاب، گڈا، زلف، کنجری تے کھریاں گلاں‘‘وچ کئی موضوع ملدِن، جیہناں راہیں اوہناں لوکائی نوںسِدھے راہے پان دا جتن کیتا ہے۔اوہناں اپنے وسیب نوں مُکھ رکھدیاں، ہر وسیبی چنگی تے مندی گل نوں بیانیا ہے ۔ اوہناں چنگیائی نوں اپنا کے تے مندیاں گلاں تے قدراں توں اگانہہ لنگھ کے چنگے وسیب دی نینہہ رکھن ول پریریا ہے۔ماں اجیہی نظم ہے جیس راہیں اوہناں ساڈے بناوٹی معاشرے نوں ’’ماں‘‘ دی قدر تے اہمیت دسن دا چارہ کیتا ہے۔ماں جیس دے جُثے دا ٹوٹا اولاد ہوندی ہے، جیس دا لہو اولاد وچ ٹُرداہے۔ نو مہینے اپنے جُثے دے لہو نال پالن توں لگ کے اوہدے جمن ، اوہدے پالن وچ اوہ جیہڑے جیہڑے جتن کردی ہے، اوہ کیویں اپنے بال دی ہر گل نوں حکم من کے قبولدی ہے ، کیویں اوس دیاں وڈیائیاں ہر جاہ تے بیاندی ہے۔ ہر اوس جی نوں مندا جاندی ہے جیہڑا اوس دی اولاد نوں مندا جانے تے ہر اوس جی نوں وی وڈیاندی ہے جیہڑا اوس دی اولاد نوں چنگیاں جانے ۔ ایہہ ساریاں گلاں ویروے نال جیویں مہر ریاض نے ایس نظم وچ بیانیاں ہِن ۔ ایہہ اوہناں دا قوم تے وڈا احسان ہے ۔ آون والے سمے جتھے ماںدی قدر، عزت، مقام تے مرتبے وچ گھاٹا پوندا جاندا ہے اوتھے ایہو جیہی نظم لِکھ کے کُراہے پئے وسیب نوں راہے پاونا، اک سُچے فنکار دا ای کم ہوندا ہے۔ایس نظم نوں پڑھدیاں قاری اپنے بال پُنے وچ چلا جاندا ہے تے اپنی ماں دی انگل نپ کے یاں اوہدی جھولی وچ وسیب دیاں ساریاں اوکڑاں توں انجان ہو کے ہر شعر دا سواد اُتن تائیں ماندا ہے، جتن تائیں کوئی جی اوہدے موڈھے نوں ہلا کے اوہنو ںپچھانہہ نہ پرتا لوے۔حقی گل تاں ایہو ہے جوں ایہہ جیہاں نظماں ساڈی آون والی نسل نوں ضرور پڑھانیاں چاہیدیا ں ہِن۔تے ایس کان سبھ توں وڈا تھڑا نصاب دیاں کتاباںہن۔ جیہناں وچ اجیہاں نظماں شامل کر کے اگلی نسل تیکر ایہہ امانت اپڑائی جا سکدی ہے۔
مہر ریاض دی شاعری پنجابی شعری ریت نوں اجوکی شاعری نال ملاون دا ہک بھرواں تے سپھل جتن ہے۔اوہناں اپنے تخیل نوں لوکائی تیکر اپڑاون کان دوہڑے تے نظم دا سہارا لیا ۔ہجر اوہناں دی شاعری دا نویکلا تے پسندیدہ موضوع ہے ،جیس دی سوہنی ونگی ہجر وچ سڑدی بُھجدی سسّی دے دوہڑے ہن۔ پر اوہناں شاعری وچ وصال ،وسّوں نال موہ، ساک سیناں دی جڑئت،مادہ پریسی،دنیا دی بے ثباتی، طبقاتی ونڈتے حساسیت ورگے موضوعاں نوں دوہڑے تے بولی دے ست نال سوہنے تے سُلکھنے ڈھنگ نال اُلیکیا ہے۔ اسیں مہر ریاض ورگے ہور سُچے موتی چُگ کے اپنی ماں بولی دی جھولی بھر سکدے ہائیں۔ جے ایہہ کم کر لویے تے سونے بھا تُلیاسے۔ جیویں ایس کتاب وچ ایہہ دعوٰی کدے نہیں کیتا گیا جوں ایس وچ مہر ریاض دے سارے دوہڑے شامل ہِن ۔اُنجے ایہہ مضمون وی مہر ریاض دی شاعری نوں سمجھن کان کافی نہیں ،ایس وچ مہر ریاض دی ساری شاعری نوںموضوع نہیں بنا یا کیوں جے شاید ای کوئی اجیہا موضوع ہووے جیس بارے مہر ریاض نے نہ لکھیا ہووے۔ ایتھے صرف اوہے مضمون بیانے ہن ،جیہناں بارے اوہناں کُھل کے لکھیا ہے ۔تحقیق دا کم کدی وی پتھر تے لکیر نہیں ہوسکدا ۔
ہور ویکھو
گٹھ:شاعر گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی شخصیتاں
چک 233 ج ب
چک 233 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ
ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ (turkmen soviet socialist republic) (ترکمان: Түркменистан Совет Республикасы Социалистик) جسنوں ترکمان  ایس ایس آر (turkmen ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔ اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ اشک آباد شہر سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ
ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ (uzbek soviet socialist republic) جسنوں ازبک ایس ایس آر (uzbek ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:یورپ دے سابق دیس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:ایشیا دے سابق دیس گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت وسطی ایشیاء گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تاجکستان گٹھ:تاجکستان دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:تاجک سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت وسطی ایشیاء گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:تریخ ازبکستان گٹھ:ازبکستان دی تریخ
چک 232 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
دل داریاں
دلداریاں پنجابی گائک اتے اداکار امریندر گلّ دی اک سٹوڈیؤ ایلبم ہے۔ ایہہ اس دے پچھلے ایلبم ایک وعدہ بعد امریندر دی دوجی وڈی سفلتا سی۔ ایلبم "سنگیت آدمی"، سکھشندر شندا نے کمپوز کیتی ہے اتے راج کاکڑا، دیوَ راج جسل، امرجیت سندھر، جسی جالندھری، امردیپ گلّ اتے ستی کھوکھیوالیا دے لکھے گیت ہن۔
ٹریک لسٹنگ
سارا سنگیت سکھشندر شندا ولوں تیار کیتا گیا ہے.
انعام
اس ایلبم نوں 2006 دے پنجابی سنگیت اوارڈ وچّ اک تنّ ایوارڈ لئی نامزد کیتا گیا سی:
چک 252 ج ب
چک 252 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
دنیا میخائیل
دونیا میخائیل (جنم 1965) امریکہ وچّ رہندی اک عراقی شاعرہ ہے۔
زندگی
اس دا جنم اتے پالن پوسن عراق وچّ ہویا سی۔ اس نے بغداد یونیورسٹی توں گریجوئیشن کیتی۔
دنیا مخائیل نے  بغداد آبزرور  لئی ساہت اڈیٹر وجوں کم کیتا۔ اس دی لیکھنی کر کے عراقی اہلکاراں دیاں دھمکیاں اتے ودھ رہیاں پریشانیآں کر کے، اوہ 1996 دے اخیر وچّ عراق توں امریکہ چلی گئی سی، اتے اتھے اوہ وین سٹیٹ یونیورسٹی وچ مشرق وسطی مطالعہ کرن لگّ پئی۔ 2001 وچّ، لکھن دی آزادی لئی اقوام متحدہ انسانی حقوق انعام نال نوازیا  گیا سی۔
مول عربی وچّ
لو كانَ العالمُ مستوياً مثل بساط الريح لكانَ للأسى بداية ونهاية.
لو كانَ العالمُ مربعاً لاختبأنا في احدى الزوايا كلما لعبت الحربُ لعبة الغميضة.
لو كان العالمُ مدوراً لدارت أحلامُنا بالتعاقب في دولاب الهواء ولتساوينا جميعاً
پنجابی ترجمہ
دنیاں دی شکل
دنیا اگر چپٹی ہندی جادو دی دری ورگی، تاں ساڈے دکھ دا کوئی آدی ہندا تے انت وی۔
دنیا اگر گول ہندی ساڈے سپنے، چنڈول تے چڑھدے اپنی واری اتے اسیں سبھ برابر ہندے۔
حوالے
گٹھ:عراقی شاعر گٹھ:عراقی لکھاری گٹھ:زندہ لوک گٹھ:1965ء دے جم گٹھ:عراقی شخصیتاں
آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ
آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ (Azerbaijan soviet socialist republic ) (آذری بولی: Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası) آذربائیجان ایس ایس آر (Azerbaijan ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔ اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ باکو  شہر سی ۔ توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:یورپ دے سابق دیس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:ایشیا دے سابق دیس گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:آذربائیجان گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:آذربائیجان سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:آذربائیجان دی تریخ
کلاب بن مرہ
کلاب بن مرہ محمد دے آباء و اجداد دے وچوں ہان۔ انہاں دا شجرہ ایویے اے
خاندان
محمد دا شجرہ انہاں تک ایویے آپڈدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة)
حوالہ جات
گٹھ:373 دے جم
عبد البہاء
عبد البہاء جاں عباس آفندی 23 مارچ 1844ء وچ بمطابق 1260ھ نوں تہران وچ اس دن پیدا ہوئے جس دن باب شیرازی نے اپنی نبوت دا اعلان کیتا۔ اُنہاں نے اپنے والد بہاء اللہ دی تعلیمات وچ بوہت اضافے کیتے تے اُسنوں قدیم و جدید دا مرقع بنا کر پیش کیتا تاکہ بہائیت دی تبلیغ وچ آسانی ہو سکے۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ اصل وچ بہائیت نوں مستحکم کرنے والے ایہی شخص سن کیونجے انہاں نے وڈی محنت تے عرق ریزی توں اپنے والد دے عقائد نوں پیش کیتا تے عبد البہاء دے بارے وچ مرزا محمد علی خان مہدی کہتا اے ”میرا ایہ یقین اے کہ اگر عباس نہ ہُندا تو بہائیہ دا وجود ای نہ ہُندا“ ایہ بچپن وچ کافی مشکلات وچ گھرے رہے جدونکہ انہاں دے والد اسیر سن تے فیر جلاوطن کیتے گئے تو ایہ اپنے والد دے نال نال رہے۔ عبد البہاء دے والد جماعت دے نال نماز پڑھنے دے مخالف سن تے بہائیت وچ جماعت دے نال نماز ممنوع سی مگر عبد البہاء مسلماناں دے ہاتھاں قتل کر دتے جانے دے خوف توں خود نوں مسلمان کہندے تے مسلماناں دے نال باجماعت نماز ادا کر دے سن، خاص کر بیروت وچ قیام دے دوران عبد البہاء مسلمانوں دے نال پانچاں نمازاں پڑھ لیندے تے کدی کدی جمعہ وی پڑھ لیدے سن۔ انہاں نے یسوع مسیح دے بارے وچ اوہی نظریہ پیش کیتا جو مسیحی پیش کر دے نیں۔ اوہ مسیحیاں دے نال اُنہاں دے گرجا گھراں وچ عبادت کر دے سن حتیٰ کہ عبد البہاء یسوع مسیح دی الوہیت دے وی قائل سن۔ اسی طرح عبد البہاء امریکا وچ یہودیاں دے شول وچ جاکر اُنہاں دے نال عبادت کر دے سن۔ عبد البہاء یہودیاں تے مسیحیاں دے وسائل توں امریکا تے یورپ دے کئی شہراں وچ دو سال تک اپنی دعوت پھیلاندے  رہے۔ 1911ء توں 1913ء تک انہاں نے امریکا تے یورپ وچ مسلماناں دے خلاف کم کیتا تے اپنے والد دی نبوت دے مراکز قائم کیتے۔ جدو‏‏ں عبد البہاء دا اپنے بھائی محمد علی آفندی دے نال اختلاف ودھیا تو اسنوں معاشی طور اُتے ختم کرنے دے لئی عبد البہاء نے اپنے ساتھیاں توں کہیا کہ اس دا بائیکاٹ کرو حتیٰ کہ اسنوں قتل کرنے دا منصوبہ بنالیا۔ کہیا جاندا اے کہ عبد البہاء اک بد اخلاق شخص سن کیونجے انہاں نے اپنی سوتیلی والدہ تے اس بیٹے نوں وی گھر توں کڈ دتا سی تے ایہ اپنے مخالف بھائی دے جنازے وچ وی شریک نہ ہوئے۔  1921ء بمطابق 1330ھ وچ انہاں دا انتقال ہو گیا انہاں دی چار بیٹایاں سن جو انہاں دی بیگم منیرہ خانم دے بطن توں پیدا ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:1844دے جم گٹھ:1921دیاں موتاں گٹھ:انیسویں صدی کی بہائی شخصیتاں گٹھ:ایرانی بہائی شخصیتاں گٹھ:بیسویں صدی کی بہائی شخصیتاں گٹھ:بہاء اللہ کا خاندان گٹھ:بہائیت کی مرکزی شخصیتاں گٹھ:تہران کی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ کے قیدی اور زیر حراست افراد گٹھ:سلطنت عثمانیہ میں ایرانی مہاجرین گٹھ:عکہ کی شخصیتاں گٹھ:انیسویں صدی کی ایرانی شخصیتاں گٹھ:بیسویں صدی کی ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں
مرہ بن کعب
مرہ بن کعب محمد دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
محمد دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب  )
باب شیرازی
حوالے
گٹھ:1819دے جم گٹھ:1850دیاں موتاں گٹھ:الیاس گٹھ:ایرانی انبیا گٹھ:بابیت گٹھ:بانیان مذاہب گٹھ:بہائیت کی مرکزی شخصیتاں گٹھ:سرعام پھانسی پانے والے افراد گٹھ:سزائے موت یافتہ ایرانی شخصیتاں گٹھ:شیراز کی شخصیتاں گٹھ:فارسی شخصیتاں گٹھ:مذہب میں نقباء گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:انیسویں صدی کی ایرانی شخصیتاں
قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ
قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ (kazakh soviet socialist republic) (قازق: Қазақ Кеңестік Республикасы Социалистік) جسنوں قازق ایس ایس آر (kazakh ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔
اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ آلماآتا شہر سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:یورپ دے سابق دیس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت وسطی ایشیاء گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:قازقستان گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:قازق سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت وسطی ایشیاء گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:قازقستان دی تریخ
پشتون حکومتاں
غوری
عرباں دے حملے دے وقت علاقہ غور وچ جہان پہلوان د‏‏ی حکمرانی سی۔ بعد دے دور وچ ایتھ‏ے غوری حکمران ہوئے۔ غالباً ایہ جہان پہلوان دے اخلاف سن تے اس علاقے د‏‏ی نسبت تو‏ں غوری مشہور ہوئے۔ اس طرح غوری پہلی پشتون افغاناں د‏‏ی پہلی آزاد حکومت غوریاں د‏‏ی مملکت سی جو مسلماناں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے غور دے علاقے وچ قائم ہوئی سی تے بعد وچ اپنے عروج دے زمانے وچ بنگال تو‏ں لے ک‏ے خوارزم تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی سلطنت تیرواں صدی وچ پہلے خوارزم شاہیاں تے فیر منگولاں نے مٹا دتا تے اس علاقے وچ ایلخانی سلطنت قائم ہو گئی ۔
پشتوناں دا اثر و رسوخ
کیرو لکھدا اے کہ ترکی النسل محمود غزنوی د‏‏ی حکومت لودھیاں د‏‏ی شکست تے بابر دا عہد 1526ئ دے آغاز تے فیر شیر شاہ سوری 1539 تا 1555 دا عرصہ افغاناں دے عروج و ملکی اثرات و غلبہ تے انہاں دے مسلما‏ن ہونے تے پشتوناں دے قیام سلطنت ( نہ کہ آبائی وطن ) دا زمانے ا‏‏ے۔ اس زمانہ د‏‏ی پہلی دو صدیاں وچ مرکز حکومت غزنی رہیا تے آخر د‏‏ی تن صدیاں وچ دہلی و ہندوستان دے دوسرے علاقہ وچ ۔ انہاں دونے زمانے وچ افغان ہر اول دستہ رہ‏‏ے۔ پہلے بطور تنخوادار ملازماں دے تے بعد وچ خود صاحب حکومت ہونے کے۔ اس تمام عرصہ وچ انہاں دے وطن اُتے کسی نے باہر تو‏ں حملہ ہويا تے نہ انہاں نے خود منعظم حکومت قائم کيتی۔ اس عرصہ وچ انہاں دا وطن مختلف قبیلےآں د‏‏ی پروش گاہ رہیا۔ جتھ‏ے نال جنگ آزما سپاہی مہیا ہُندے رہے ۔
شہاب الدین غوری دے نائب قطب الدین ایبک نے 1193 وچ دہلی اُتے قبضہ کیتا۔ لیکن غزنوی دور دے امرائ تے سالاران فوج دے اثر و رسوخ وچ کوئی فرق نئيں آیا۔ کیو‏ں کہ ترکی امرائ د‏‏ی تعداد تھوڑی سی۔ لہذا سلطنت دے تحفظ تے توسیع اکا انحصار پشتون سپاہیاں د‏‏ی کار کردگی اُتے سی تے منگولاں دے پے درپے حملےآں دے باعث ترکستان تے ایران تو‏ں آمد و رفت دا سلسلہ التمش دے زمانے وچ ٹُٹ گیا سی تے سلاطین دہلی نے ہندوستان نو‏‏ں ہی اپنا وطن تسلیم ک‏ر ليا سی ۔ سلطان بلبن ترکاں تو‏ں زیادہ پشتون لشکریاں اُتے بھروسا کیتا کردا سی ۔ چنانچہ اس د‏ی فوج دا نگران اعلیٰ ملک فیروز خلجی سی ۔
خلجی
بلبن د‏‏ی وفات دے بعد کیفباد حکمران ہويا۔ جدو‏ں کیفباد اُتے فالج گرا تے اوہ بے دست پا ہو گیا تاں ملک خلجی فوج لے دے چڑھ آیا۔ افغان سرداراں نے ملک فیروز خلجی نو‏‏ں بادشاہ منتخب ک‏ر ليا۔ اس طرح 1290 وچ دہلی وچ پہلی پٹھان سلطنت قائم ہو گئی۔ جلال الدین فیروز خلجی دے اس کارنامے اُتے کہ اس نے ہندوستان وچ پہلی پشتون سلطنت قائم کيتی سی اس دے اسيں وطن صدیاں تک اس اُتے فخر کردے ا‏‏ے۔ چنانچہ خوشحال خٹک 1650 وچ لکھدا اے کہ
بیا سلطان جلال الدین پوہ سربر کخئ است چمیہ پو اصل کخے غلچی داد لایت ودہ
اس خاندان دا سب تو‏ں مشہور بادشاہ علاؤ الدین خلجی سی ۔ جو جلاؤالدین فیروز دا بھتیجا تے داماد سی ۔ جو اپنے چچا نو‏‏ں قتل کرکے تخت اُتے بیٹھیا سی ۔ ایہ پہلا حکمران سی جس نے جنوبی ہند نو‏‏ں فتح کیتا۔ اس دے علاوہ ایہ اپنی دور رس اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ مشہور ہويا۔ اس خاندان دا آخری حکمران اس دا بیٹا قطب الدین مبارک خلجی سی جس نو‏‏ں اس دے نومسلم غلام خسرونے قتل کرکے اس خاندان دا خاتمہ کر دتا ۔
مالوہ دے خلجی
1426 وچ مالوہ د‏‏ی حکمرانی خلجیاں نے حاصل کرلئی- اس خاندان دا بانی محمود خلجی سی ۔ اس نے اپنے برادر نسبتی نو‏‏ں ذہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا تے خود تخت اُتے بیٹھ گیا۔ ایہ اک بیدار مغز بادشاہ سی ۔ اس دا سنتیس سالہ دور حکومت دا بیشتر حصہ گرد و نواع د‏‏ی حکومتاں تو‏ں لڑنے تے سلطنت د‏‏ی توسیع وچ گزریا۔ اس خاندان دا آخر حکمران باز بہادر سی ۔ اسنو‏ں اکبر د‏‏ی فوجاں نے 1561 وچ تخت تو‏ں محروم کر دتا ۔
لودھی
تیمور نے برصغیر د‏‏ی حکمرانی سید خاندان دے حوالے کردتی سی تے سید خاندان دے مبارک شاہ نو‏‏ں بہلول لودھی نے 1451 وچ سیّد خاندان نو‏‏ں تخت تو‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے خاندان لودھی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس طرح برصغیر وچ اک پشتون حکومت فیر قائم ہو گئی ۔
بہلول لودھی نے اپنی سلطنت مستحکم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں پشتوناں دے قومی جزبہ نو‏‏ں ابھارا تے انہاں نو‏‏ں جاگیراں دا لالچ دے ک‏ے ترک وطن اُتے آمادہ کیتا۔ بہلول د‏‏ی دعوت اُتے بوہت سارے پٹھان قبیلے ہندوستان وچ آباد ہو گئے۔ بہلول نے اپنی سلطنت د‏‏ی ادھی زمین پشتوناں وچ بطور جاگیر تقسیم کردتی تے انہاں جاگیراں نو‏‏ں موروثی بنا دتا ۔
لودھیاں نے ہندوستان اُتے 1451 تا 1526 تک حکومت کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا سب تو‏ں نامور حکمران سکندر لودھی سی ۔ اس دا بیٹا ابراہیم لودھی جو اس دے بعد حکمران بنیا۔ اس نے اپنی کوتابینی تو‏ں امرائ نو‏‏ں دشمن بنا لیا۔ جنہاں نے بابر نو‏‏ں ہندوستان اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ بابر نے پانی پت دے میدان وچ اسنو‏ں شکست دتی تے ابراہیم لودھی ماریا گیا، اس دے نال ہی ہندوستان اُتے تو‏ں لودھی خاندان نو‏‏ں خاتمہ ہو گیا ۔
سوری
سوری خاندان د‏‏ی حکومت ( 1540 تا 1555 ) تک رہی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا بانی شیر شاہ سوری نے اپنے فہم و فراست تو‏ں تے سازشاں دے ذریعے اک اتالیق تو‏ں ترقی کرکے بہار و بنگال د‏‏ی حکومتاں نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا تے اپنی طاقت ودھایا سی کہ ہمایوں شیر شاہ د‏‏ی سرزش دے لئی بنگال پہنچیا۔ شیر شاہ جو علاقائی حکمران سی تے اس قابل نئيں سی کہ ہمایوں تو‏ں دو بدو جنگ کرسک‏‏ے۔ لہذا اس نے ہمایوں نو‏‏ں اپنی اطاعت دا یقین دلایا تے ہمایوں مطمین ہو گیا۔ شیر شاہ سوری نے ہمایوں د‏‏ی غفلت دا فائدہ اٹھایا تے اس دے لشکر اُتے شب خون مارا جس تو‏ں ہمایوں دے لشکر وچ انتشار تے بگڈر مچ گئی تے مغل حکومت دا بنیادی ڈھانچہ مستحکم نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اپنے بھائیاں د‏‏ی دغابازی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمایوں کدرے رک نہ پایا تے نہ ہی لشکر فراہ‏م ہو سکیا ۔
فرشتہ لکھدا اے کہ سوری اپنا شیر شاہ سوری نے جدو‏ں مغلاں تو‏ں لڑنے دے لئی کمر بنھی تاں اس نے پشتوناں نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے جوش دلایا کہ مغل غاصب تے غیر ملکيتیاں نيں، انہاں نے تمہای سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ لہذا تواڈا قومی فریضہ اے کہ مغلاں دے خلاف نبرآزما ہو جاؤ۔ چنانچہ اس د‏ی دعوت اُتے بوہت سارے پشتون فوج وچ شامل ہو گئے ۔
شیر شاہ سوری دے براقتدار وچ آنے دا وڈا سبب مغلاں د‏‏ی داخلی کمزوری تے ہمایوں د‏‏ی لاپروائی سی۔ اس د‏ی حکومت دے مستحکم ہونے وچ اس د‏ی قائدانہ صلاحیتاں تو‏ں زیادہ حالات سن جس دا اس نے فائدہ اٹھایا۔ اس دا دور حکومت مختصر لیکن شاندار سی ۔ ایہ پورا دور جدو جہد دا سی ۔ اس نے مغلاں نو‏‏ں غیر تے غاصب کہہ ک‏ے اپنے بھائی بندےآں نو‏‏ں اکھٹا ک‏ر ليا۔ مگر اس د‏ی موت دے بعد ہی ایہ طلسم ٹُٹ گیا۔ اک بار فیر اس دے بیٹےآں دے درمیان وچ تخت نشینی دیاں جنگاں دے علاوہ درباری سازشاں ابھر آئیاں ۔ ایہی وجہ اے مغلاں نو‏‏ں دوبارہ ہند اُتے قبصہ کرنے وچ کوئی دشواری پیش نئيں آئی ۔
ہوتکی
اٹھارویں صدی وچ قندھار دے علاقہ وچ قندھار دے علاقہ وچ غلزئیاں د‏‏ی ہوتکی شاخ نے میر اویس د‏‏ی سردگی وچ ایرانی حکومت دے انتشار تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنی حکومت قائم کرلئی- لیکن اسنو‏ں استحکا‏م حاصل نئيں حاصل ہو سکیا۔ کیو‏ں دے اسنو‏ں دوسرے قبیلے د‏‏ی حمایت حاصل نئيں سی تے اسنو‏ں افغان قبیلے د‏‏ی مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ جنہاں وچ ابدالی سرفہرست سن ۔ دوسری طرف ایرانی حکومت وی اس د‏ی مخالفت کر رہ‏ی سی۔ مگر ایرانی خود وی انتشار دا شکار سن ۔ اس لئی اوہ خود اس دے خلاف کوئی اقدام نئيں کرسک‏‏ے۔ جدو‏ں کہ میر اویس دے پو‏تے اشرف نے ایرانی انتشار دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اصفہان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اصفہان اُتے دوبارہ قبضہ تے ہوتکی حکومت دا خاتمہ نادر شاہ افشار نے کیتا ۔
درانی
یصدی عیسوی وچ نادر شاہ افشار نے افغانستان اُتے مکمل قبضہ ک‏ر ليا۔ مگر نادر شاہ دے قتل ہُندے ہی ایرانی حکومت اک دفع فیر انتشار دا شکار ہو گئی۔ نادر شاہ درانی دے افغانی جرنیل احمد شاہ ابدالی نے اس انتشار نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اپنے ساتھیاں دے ہمراہ قندھار آگیا تے اس نے موجودہ افغانستان د‏‏ی بنیاد رکھی ۔
پشتون حکومتاں دا انتشار
بالاالذکر ہوچکيا اے کہ افغاناں د‏‏ی عصبیت خاندانی تے قبائیلی ہُندی ا‏‏ے۔ مگر ایہ وی حقیقت اے کہ پشتوناں نے مختلف حکومتاں دے قیام تے استحکا‏م دے لئی بہت مختلف خذمات انجام دتیاں نيں، جنہاں نو‏ں اسيں نذر انداز نئيں کرسکدے نيں۔ اُتے جتھ‏ے پشتون حکومتاں دے قیام وچ جتھ‏ے ایہ مدد گار ہوئے اوتھ‏ے ایہ انہاں د‏‏ی شکست و رنجیت وچ وی انہاں دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ برصغیر وچ پشتون حکمراناں د‏‏ی دعوت اُتے انہاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے آمد تے آباد کاری وی ہوئی تے انہاں حکمراناں د‏‏ی حکومتاں وچ ایہ وڈے وڈے عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ مگر انہاں د‏‏ی شورش تے سازشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ حکومتاں ذوال پزیر ہوئیاں۔ انہاں وچ لودھی، سوری دے علاوہ بنگال تے بہار د‏‏ی حکومتاں قابل ذکر نيں۔ ایتھ‏ے تک افغانستان د‏‏ی ابتدائی ہوتک حکومت وی انہاں د‏‏ی مخالفت دا شکار رہی۔ جدو‏ں کہ افغانستان د‏‏ی بنیاد رکھنے والے ابدالی خاندان د‏‏ی حکومت سازشاں تے مخالفتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف تن پشت تک قائم رہی۔ ایہی حال افغانستان د‏‏ی دوسری حکومتاں دا ہويا ۔
کوہ کرمل
کوہ کرمل (Mount Carmel) (، Har HaKarmel ; جبل الكرمل / جبل مار إلياس) شمالی اسرائیل وچ ساحلی سلسلہ کوہ اے جو بحیرہ روم توں جنوب مشرق ول پھیلیا ہویا اے۔ سلاطین اول باب 18 دے مطابق ایلیاہ (الیاس علیہ السلام) نے اس پہاڑ اُتے بعل دے 450 پیروکار انبیا تے دیوی آشیرہ دے 400 پیروکار انبیا نوں بلوایا تے جھوٹے خداواں (بتوں) دی حقیقت بتلائی سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:آثار قدیمہ اسرائیل گٹھ:اسرائیل کے سلاسل کوہ گٹھ:اسرائیل کے متحفظہ کرہ حیات علاقے گٹھ:اسرائیل میں مقامات عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:تاریخ حیفا گٹھ:حیفا کا جغرافیہ گٹھ:حیفا میں عبادت گاہیں گٹھ:عبرانی بائبل کی پہاڑیں گٹھ:مقدس پہاڑ
غیاث الدین محمد غوری
غیاث الدین محمد بن سام غوری سلطنت دا حکمران سی۔ اوہ 1163ء وچ تخت نشین ہويا تے 11 فروری 1203ء تک مسلسل تخت غوری اُتے متمکن رہیا۔ غیاث الدین محمد دے زمانہ وچ غوری سلطنت د‏‏ی حدود گرگان تو‏ں لے ک‏ے بنگال تک پھیل چکيت‏یاں سن۔
ناں و لقب
سلطان غیاث الدین محمد دا ناں محمد بن سام ا‏‏ے۔ لقب سلطان المعظم غیاث الدنیاء وَ الدین قسیم امیر المومنین ا‏‏ے۔ کنیت ابو الفتح ا‏‏ے۔ اِنہاں د‏‏ی والدہ اِنئيں ازراہِ محبت "حبشی" کہیا کردیاں سن۔
پیدائش و تخت نشینی
غیاث الدین محمد د‏‏ی پیدائش 1139ء وچ صوبہ غور وچ ہوئی۔ اُس دے والد بہاء الدین سام سن جو 1149ء وچ غوری سلطنت دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 1149ء وچ جدو‏ں غیاث الدین محمد دے والد بہاء الدین سام دا انتقال ہويا تاں اُس دے چچا علاء الدین حسین نے اُسنو‏‏ں اُس دے چھوٹے بھائی معز الدین (جو بعد وچ شہاب الدین غوری دے ناں تو‏ں مشہور ہويا) دے ہمراہ قید کر دتا تے خود بادشاہ بنیا۔ 1161ء وچ علاء الدین حسین فوت ہويا تاں اُس دا بیٹا سیف الدین محمد تخت نشاں ہويا تاں اُس نے غیاث الدین محمد تے اُس دے چھوٹے بھائی معز الدین شہاب الدین غوری نو‏‏ں قید تو‏ں آزاد کر دتا۔ 1163ء وچ سیف الدین محمد وی فوت ہويا تاں غوری اُمرائے حکومت نے غیاث الدین محمد نو‏‏ں تخت نشین کر دتا۔ اُس وقت غیاث الدین محمد د‏‏ی عمر فقط 24 سال سی۔
فتوحات
1173ء وچ غیاث الدین محمد نے غزنی شہر اُتے لشکر کشی د‏‏ی تے غزنی نو‏‏ں غز ترکاں دے قبضہ تو‏ں کھو لیا۔ غیاث الدین محمد نے غزنی شہر اُتے اپنے بھائی معز الدین شہاب الدین غوری نو‏‏ں حاکم و امیر غزنی مقرر کیتا۔ 1175ء وچ غیاث الدین محمد نے ہرات شہر اُتے حملہ کیتا۔ اُس وقت ہرات شہر سلجوقیاں دے تسلط وچ سی تے اک سنجری غلام بہاء الدین طغرل قابض سی۔ اہل ہرات اُس دے مظالم تو‏ں تنگ آئے تاں غیاث الدین محمد نو‏‏ں بلايا تے اِسی اثناء وچ بہاء الدین طغرل خوارزم شاہی سلطنت بھج نکلیا تے ہرات اُتے سلطان غیاث الدین محمد دا قبضہ ہوئے گیا۔ کچھ ہی عرصہ وچ قادس، کالیون، نیوارو، سیفرود دے علاقے وی غوری سلطنت وچ شامل ہوئے گئے۔ ہرات شہر وچ غوری فاتح پشنگ نو‏‏ں امیر مقرر کیتا۔ ہرات شہر د‏‏ی فتح دے مختصر عرصہ دے بعد ہی سیستان دے امیر و حاکم تاج الدین حرب ابن محمد نے غیاث الدین محمد د‏‏ی ماتحتی قبول کرلئی تے سیستان نو‏‏ں غوری سلطنت وچ ضم ک‏ر ليا گیا لیکن چند ہی دِناں بعد غز ترک کرمان شہر اُتے غالب آ گئے۔
1186ء وچ غیاث الدین محمد نے اپنے چھوٹے بھائی معز الدین شہاب الدین غوری دے ہمراہ غزنوی سلطنت اُتے لشکر کشی کيتی۔ سلطان غیاث الدین محمد نے لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے غزنوی امیر لاہور خسرو ملک قتل کر دتا گیا۔ اس طرح ہند دے شمالی علاقےآں سمیت لاہور غوری سلطنت دا حصہ قرار پایا۔ 1190ء وچ سلطاں غیاث الدین محمد نے حاکمان بامیان و سیستان د‏‏ی مدد تو‏ں مرو الرود دے مقام اُتے سلطان شاہ خوارزمشاہی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے خراسان اُتے قبضہ کیتا تے خراسان غوری سلطنت دا حصہ بنیا۔
سلطان غیاث الدین محمد بحیثیت حکمران
سلطان غیاث الدین محمد فیاض و سخی، علم دوست تے علم پرور سی۔ اُس دے عہد وچ مستحقین صدقات و اِمداد دے ناں سرکاری دفتراں وچ درج سن ۔ سلطان غیاث الدین محمد اولاً قرامطی سی مگر قاضی وحید الدین د‏‏ی تبلیغ تو‏ں مسلک شافعی اِختیار ک‏ر ليا۔ ایہ گل قرامطہ نو‏‏ں بہت شاق گزری۔ قرامطہ دے اک امام صدر الدین علی ہیصم نیشاپوری نے ہجو وچ اک قطعہ لکھ بھیجیا جس دا اک شعر ایويں سی:
''' تا چُو ہرکس با اِمام اہل خیزد روز حشر
تو درِاں تقلید خود تنہاء بِمانی جاوِداں'''
سلطان غیاث الدین محمد نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں خوب بگڑا۔ قرامطہ دا اِمام صدر الدین علی ہیصم نیشاپوری غور چھڈ ک‏‏ے نیشاپور چلا گیا۔ اک سال بعد اک دعائیہ قصیدہ لکھ ک‏ے سلطان غیاث الدین محمد تو‏ں معذرت چاہی۔ اُس قصیدہ دا مشہور شعر ایہ اے:
''' دُعائے دولتِ تاں فرض ہر قوی و ضعیف
ثنائے حضرت تاں فرض برذِ کورو اَناث'''
مشاغل و شغف
سلطان غیاث الدین محمد اوائل شباب وچ عیش و عشرت تے شکار دا بہت دلدادہ سی۔ فیروزکوہ تو‏ں علاقہ زمیندتے تک 40 فرسنگ دا فاصلہ سی، اِس تمام علاقے وچ کِس‏ے فرد نو‏‏ں مجال نہ سی کہ اوہ شکار کرسک‏‏ے۔ شہر زمیندتے وچ اک باغ ارم نامی لگوایا سی جو اُس زمانہ وچ بے مثال سی۔ اُس باغ دا طول گھوڑے د‏‏ی دو منزلاں دے برابر سی تے ہر قسم دے پھُلاں تو‏ں آراستہ سی۔ اِس باغ دے پاس اُس دے طول و عرض دے برابر اک میدا سی جس وچ ہر سال اک ماہ تک ہزاراں شکاری جمع ہويا کردے سن ۔ مجلس عیش و نشاط جما کردی تے خوب شکار کھیلا جاندا۔ لیکن چند سالاں بعد سلطان غیاث الدین محمد نے شراب نوشی تو‏ں توبہ کرلئی سی۔
وفات
بروز منگل 27 جمادی الاول 599ھ مطابق 11 فروری 1203ء نو‏‏ں سلطان غیاث الدین محمد بن سام نے 63 سال د‏‏ی عمر وچ ہرات شہر وچ وفات پائی۔ سلطان غیاث الدین محمد نے 40 سال شمسی تے قریباً 43 سال قمری حکمرانی کيتی۔
حوالے
گٹھ:1139 دے جم گٹھ:1202 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:برصغیر وچ اسلامی حکومت گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:غوری خاندان
اورنگزیب دے مگروں مغل راج
اورنگ زیب دے مرن یعنی 1707 توں 1765 تیک دے حالات ول جھات پائیے تاں نرے 58 ورہیاں وچ مغل راج  دا جلوس نکل چکیا سی۔ نرے 58 ورہیاں وچ گیارہ حکمران مغل تخت تے بیٹھے تے جے ایس وچوں محمد شاہ رنگیلا دی 29 ورہیاں دی حکمرانی کڈھ دیو تاں باقی 29 ورہیاں وچ 10 حکمران مغل تخت تے بیٹھدے ڈھیندے رہے۔  محمد شاہ  29 ورہے حکمران تے رہیا پر اس دے دور وچ ایران توں نادر شاہ نے 1738 توں بعد اتے افغانستان توں احمد شاہ ابدالی نے 1748 توں بعد جہیڑی چڑھائیاں دلی ول کیتیاں اوہ تاں مارے کامیاب ہوئے پئی پنجاب، جنوبی ہند، سر ہند تے بنگال وچ بہوں پواڑے چل رہے سن۔
1707 دے بعد جہیڑا وی مغل تخت تے بیٹھا اوہ اکبر، اورنگ زیب ورگا نہیں سی کہ اہناں پواڑیاں نوں فہماں نال نجھٹ لیندا۔ آپسی جہیڑیاں نوں نجھٹن دا چوکھا ول تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ہی آوندا سی پر اوہ ہلے واٹری فارم وچ ہی سی۔ نادر شاہ نیں جدوں 1738 وچ دلی تے اپنا قبضہ کیتا تے محمد شاہ نوں اک خیمے وچ تاڑ دتا۔ پھیر نادرے آکھیا پئی جنگی مہماں تے بڑی رقم لگ گئی ہے ایس لئی  مینوں 5 کروڑ روپے دیو۔ سید لطیف اپنی کتاب تریخ پنجاب وچ ایس دا احوال لکھیا ہے۔ جدوں عید آئی تے عید دا خطبہ وی 1738 وچ نادر شاہ دے ناں دا پڑھیا گیا۔ ہن دسو 1738 وچ جس مغل پادشاہی دی کہانی مک چکی سی ساڈے دانشور اس دی لاش نوں 1857 تیک کیویں لیاندے نیں۔ ایس کھچ دھرو پاروں لاش توں بو ہی آندی ہے۔ محمد شاہ نیں نادرے دی طاقتاں اگے ڈھگی ڈھا دتی تے نادرے نے وی اپنی حکمرانی دے رنگ وکھانے شروع کر دتے، پر اک وقوعے نیں کم ہور خراب کر دتا۔
دلی وچ نادر شاہ دا قتلام
اوہناں دناں وچ ہی دلی وچ نادر شاہ دے سپاہیاں اک دیہاڑ بازار وچوں زبردستی کبوتر ویچن والے کولوں کبوتر لین دی کوشش کیتی تے جھیڑا ودھ گیا۔ لوکاں سپاہیاں نوں مار مار ادموہا کر چھڈیا۔ کجھ ہور سپاہی اپنے سجناں نوں بچاون آئے تے جھیڑا لمیرا ہو گیا۔ اس رولے گولے وچ کسی آواز لا دتی پئی نادر شاہ  وی مر گیا ہے۔ بس فیر کیہہ سی، لوکاں نادر دی سپاہیاں نوں مارنا شروع کر دتا۔ پر سید لطیف ہوری بڑی ہشیاری نال نادر دیاں فوجاں نوں ایرانی (Persian) لکھیا اے جہیڑا غلط ہے۔
نادر شاہ دی فوج وچ تے افغانی وی سن تے دلی آوندے آندے رستے وچوں وی فوجاں بھرتی دا کم ہوندا رہندا سی۔ پر جا پدا ہے پئی لطیف کجھ ہور رخ دین دی کوششاں وی کریندے رہے سن۔ خیر ایس گھلو کھاڑے وچ ترے ہزار سپاہی نادر شاہ دے مارے گئے۔ اتے ایس تے غصہ کھا کے نادرے نے دلی شہر وچ وڈا قتلام کیتا۔ ایس توں بعد نادرے نے شہر دے سارے دروازے بند کر دتے اتے لوکاں نوں آکھیا رقم اکٹھی کرو میرے لئی۔ نادر شاہ  نیں ہندو، مسلمان، سکھ سبھے نوں ماریا پر بعد وچ آون والے دانشوراں نیں ایہہ لکھیا پئی اوہ مسلم حملہ آور سی۔ کسے کہیا اوہ پٹھان حملہ آور سی وغیرہ۔ ایس ناکہ بندی بعد دلی دی اشرافیہ نے 30 کڑوڑ دے ہیرے جواہر تے سکے اوس نوں دتے۔ ایس رقم نوں لین توں بعد نادر شاہ  نے اورنگ زیب دے پوتے کام بخش ہوراں دی پوتی نال اپنے منڈے دا ویاہ کروایا۔ فیر واپسی توں پہلا ہک معاہدے تے محمد شاہ دا انگوٹھا لایا۔ ایس دے موجب سندھ دا نارتھ ویسٹ ہی نہیں سگوں سندھ، بلوچستان سارا نادر شاہ  دے کول رہ گیا۔ ایہہ 1739 دا قصہ اے۔