cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دونگفانگ ژی شینگ دی غرقابی
غرقابی
1 جون 2015ء نو‏‏ں شام تقریباً 9:28 بجے دونگفانگ ژی شینگ نانجنگ تو‏ں چونگ چنگ نو‏‏ں دریائے یانگتسی تو‏ں 1500 کلومیٹر (930 میل) دا سفر کر رہیا سی کہ جنگژوو دے نیڑے ایہ شدید طوفان باد و باراں دا شکار ہويا تے تقریباً 15 میٹر (49 فٹ) گہرے پانی وچ ڈُب گیا۔ کپتان تے چیف انجنیئر دا کہنا سی کہ جہاز اک بگولے تو‏ں ٹکرایا تے چین موسمیا‏‏تی انتظامیہ نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ اک بگولا جیانلی کاؤنٹی دے نیڑے بنا تھا جس وچ ہويا د‏‏ی رفتار د‏‏ی طاقت ای ایف 1 سی یا تقریباً 138-177 کیلومیٹر/گھنٹہ (86-110 میل/گھنٹہ) سی۔ اک وقت وچ ایہ خیال کیتا جاندا سی کہ بگولا دریا دے نزدیک بحری جہاز دے مقام اُتے تھا لیکن بعد د‏‏ی تحقیقات تو‏ں ایہ واضح ہويا کہ بگولے نے جہاز نو‏‏ں متاثر نئيں کیتا بلکہ اوہ اس مقام تو‏ں 8 کلومیٹر دور سی۔ ہور ثبوتاں اُتے مبنی اعداد و شمار تے سرکاری رپورٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ طوفان نے وڈے پیمانے تیز رفتار طوفانی بارش برسائی جس وچ طوفان باد تے آندھی د‏‏ی رفتار 118 کلو میٹر/گھنٹہ (73 میل/گھنٹہ) سی جو اس تباہی دا سبب بنی۔
حوالے
گٹھ:تریخ ہوبئی گٹھ:چین دے تباہ شدہ بحری جہاز گٹھ:چین وچ 2015ء د‏‏ی آفات گٹھ:دریائے یانگتسی گٹھ:دریااں وچ بحری جہازاں د‏‏ی تباہی گٹھ:چین
کولمبیانا کاؤنٹی
کولمبیانا امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
چیکوسلواکیہ
چیکوسلواکیہ یورپ دا اک پرانا دیس ج جہڑا 1990ء دے دہاکے دے شروع چ ٹٹ گیا تے دو نویں دیس چیک لوک راج تے سلواکیا یورپ دے نقشے اتے ابھرے ۔
انڈسٹری
انڈسٹری کسے معیشت دے اندر کسے معاشی فیدے دے جمن نوں کیندے نیں۔ اک کارخانے نوں وی کیندے نیں۔
7 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 7ویں تریخ یا دن
یہود-عربی بولیاں
یہودی-عربی زباناں (Judeo-Arabic languages) (عربية يهودية، ערבית יהודית) یہودی عربی دا لہجہ اے جو بنیادی طور اُتے عرب یہودی بولدے نیں ۔
سلواکیا
سلواکیا وشکارلے یورپ دا اک دیس اے ۔ 1990ء دے دہاکے دے شروع چ پرانے دیس چیکوسلواکیہ دے دے ٹٹن مگروں دو نویں دیس چیک لوک راج تے سلواکیا وجود چ آئے ۔ سلواکیا دا راجگڑھ براتسلاوا شہر اے ۔
یہود-عربی بولیاں
باہرلےجوڑ
گٹھ:سسلی دیاں بولیاں گٹھ:یہودی-عربی بولیاں گٹھ:عربی
سلواکیا
گٹھ:سلواکیا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دیس گٹھ:یورپ
اصل سرزمین چین
اصل سرزمین چین اک جغرافیائی سیاسی تے جغرافیائی علاقہ اے جو براہ راست عوامی جمہوریہ چین دے دائرہ کار دے تحت ا‏‏ے۔ اس وچ ہائنان جزیرہ وی شامل اے، اُتے سیاسی طور اُتے خصوصی انتظامی علاقہ جات ہانگ کانگ تے مکاؤ اس وچ شامل نئيں گو کہ اوہ دونے جزوی طور اُتے تے جغرافیائی طور اُتے برعظیم دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔
چینی وچ "برعظیم" دے لئی دو اصطلاحات نيں:
حوالے
گٹھ:اصطلاحات جغرافیائی سیاسیات گٹھ:جغرافیہ چین گٹھ:جمہوریہ چین دے علاقائی تنازعات گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دے علاقائی تنازعات گٹھ:چین
چک 103 ٹی ڈی اے
103 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
قنون
قنون ریتاں دا اک پربندھ اے جینوں کج اداریاں نال ورتیا جاندا اے۔
اناکوسٹا کمیونٹی میوزیم
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
پیسے
پیسے کسے وی ایسی شے نوں کیندے نیں جیہڑی چیزاں یا کماں بدلے دتی جاۓ یا ادھار بدلے دتی جاوے کسے دیس وچ۔
8 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 8ویں تریخ یا دن
9 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 9ویں تریخ یا دن
کوشوکٹن کاؤنٹی
کوشوکٹن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
صوبہ پاستازا
ایکواڈور کھبلے امریکا دا اک دیس اے ۔ ایکواڈور انتظامی طور اتے 24 صوبےآں ج ونڈیا ہویا اے ۔ صوبہ پاستازا ایکواڈور دا اک صوبہ اے اسدا راجگھرپویو شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایکواڈور دے صوبے گٹھ:ایکواڈور گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:براعظم امریکا دا جغرافیہ
11 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 11ویں تریخ یا دن
چک 85 ای بی
چک 85 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
آرتھر سیکلر گیلری
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
سمتھسونین انسٹیٹیوشن
ایس ادارے دی نیو اک انگریز سینسدان جیمز سمتھسن دے پیسیاں نال رکھی گئی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم
کالامیریا موڈسٹا
کالامیریا موڈسٹا نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کرافورڈ کاؤنٹی، اوہائیو
کرافورڈ امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 86 ای بی
چک 86 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
آرٹس اینڈ انڈسٹریز بلڈنگ
بارلے جوڑ
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
جھگڑدے راجاں دا ویلہ
thumb|266x266px|350 ق م وچّ جھگڑدے راجاں دا نقشہ thumb|230x230px|جھگڑتے راجاں دے ویلے دی اک لوہے دی اتے دو کانسی دیاں تلواراں جھگڑدے راجاں دا ویلہ جاں جھگڑدیاں ریاستاں دا ویلہ ( چینی : 战国时代, ژانگؤ شدائی ؛  انگریزی :  Warring States Period )  پرانے چین دے چڑھدا ژوؤ راجٹبر ویلے دے دوجے حصے نوں کہندے ہن ،  جو لوہا ویلہ وچّ لگبھگّ 475 ق م توں 221 ق م تکّ چلیا ۔ چڑھدا ژوؤ راجٹبر ویلے  وچّ اس توں پہلاں بہار تے خزاں ویلہ آیا سی ۔  جھگڑدے راجاں  دے ویلے دے بعد 221 ق م وچّ چن راجٹبر دا ویلہ آیا جنہاں نے چین نوں پھر توں اک نظام وچّ منظم کیتا ۔  دھیان رکھن لایق گلّ ہے کہ پوروی چڑھدا ژوؤ راجٹبر وچّ اُنج تاں ژوؤ بادشاہ نوں سرووچّ کیہا جاندا سی ،  لیکن ایہہ صرف نام صرف ہی سی  -  ساری طاقتاں اصل وچّ وکھ وکھ راجاں  دے راجےآں - جاگیرداراں  دے کول سن ۔
جھگڑدے راجاں دے ویلے دا نام ہان راجٹبر دے دوران لکھے گئے جھگڑدے راجاں دا ابھلیکھ نامی اتہاس - گرنتھ ولوں لیا گیا ہے ۔  اس گلّ اتے بحث ہے کہ بہار تے خزاں ویلہ کس ویلے ختم ہویا اتے جھگڑدے راجاں دا ویلہ کدوں شروع ہویا ،  لیکن بہت سارے اتیہاسکار جنہاں  ( Jìn )  جن راجٹبر  دے اتھے دی تنّ طاقتور پرواراں   دے وچّ  ونڈ نوں اس ویلے دا شروعاتی واقعہ منندے ہن اتے ایہہ 403 ق م وچّ ہویا سی ۔
ستّ مکھ جھگڑدے راج
اس کال وچّ مکھ روپ توں ستّ راجاں دے وچّ کھینچاتانی چلی ::
بخش سامن
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان ملایر    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
ملیالم یہودی زبان
ملیالم یہودی کوچین دے یہود دی روایتی زبان اے (جنہاں نوں مالاباری یہودی وی کہیا جاندا اے) جنہاں دا تعلق کیرلہ جنوبی بھارت  توں اے ، اج کل ایہ زبان چند درجن  لوک اسرائیل وچ بولدے نیں  تے شاید 25 توں وی کھٹ بھارت وچ۔
یہودی-ملیالم واحد  ڈراوڑی یہودی زبان اے ۔ (یہودی برادری ولوں باقاعدگی نال بولی جانے والی دوسری واحد ڈراوڑی زبان تیلگو  اے جو  مشرق وسطی آندھرا پردیش تھوڑے جہے نویں نویں یہودیت اُتے سختی نال عمل کرنے والے یہود بولدے نیں ۔
چونکہ ایہ زبان  قواعد  یا صرف  دے اعتبار توں ہور ملیالم بولیاں توں زیادہ مختلف نئيں، اس لئی عموماً اسنوں بیشتر ماہرین لسانیات علاحدہ زبان شمار نئيں کر دے، بلکہ اک بولی جاں صرف کسے ہور زبان دی مختلف حالت تصور کیتی جاندی اے۔ مالایالم یہودی زبان دیاں ہور یہودی زباناں یہودی ہسپانوی ، یہودی عربی تے یدش دے نال عام علامات تے خصوصیات یکساں نیں ۔ مثال دے طور اُتے عبرانی توں ملیالم لفظ بہ لفظ ترجمہ، قدیم مالایالم خصوصیات، عبرانی مستعار الفاظ دی بنیاد اُتے ڈراوڑ فعل تے اسم ساخت تے مخصوص محاوریاں دا  استعمال  تے انہاں  توں  جڑے  عبرانی اجزا۔  زبان دی تغیر پہ طویل مدتی علمیت دی کمی دی وجہ، اس زبان دا علاحدہ توں کوئی لقب (اگر اسی طرح توں جانچنا  اے تاں ) نئيں، چہ جائیکہ اس دا اپنا مجموعہ ضوابط ہوۓ  (ہور دیکھو SIL تے آئی ایس او 639)۔
بوہت ساریاں یہودی زباناں دے برعکس، مالایالم یہودی زبان عبرانی حروف تہجی  دا استعمال کر دے ہوئے نئيں لکھی جاندی۔ پر اکثر یہودی زباناں وانگ ایہ زبان وی وڈی تعداد وچ عبرانی توں  ادھار لئے گئے لفظاں اُتے مشتمل اے ، جو باقاعدگی نال ، ملیالم رسم الخط نوں  استعمال کرکے جتھے تک ممکن ہوۓ نقل حرفی (دوسری زبان دے الفاظ وچ لکھنا) کیتی جاندی اے۔ ہور بوہت ساریاں یہودی زباناں دی طرح،  مالایالم یہودی زبان وی لغوی، صوتی  تے رسم الخط دے وڈی تعداد دے متروک الفاظ   اُتے مشتمل اے۔ اس معاملے وچ انہاں دوناں توں پہلے جدوں مالایالم مکمل طور اُتے تامل توں جدا ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:دراوڑی بولیاں گٹھ:یہودی بولیاں گٹھ:بھارت وچ یہود تے یہودیت گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:کیرلا دیاں بولیاں گٹھ:ملیالم لہجے گٹھ:بولیاں
آئین
آئین قنوناں دا اک سیٹ اے جینوں کج لوک رل کے بناندے نیں تے اینوں کسی وی دیس دی سرکار دا نظام چلان لئی ورتیا جاندا اے۔
اے عام طور تے لخی ہوئی شکل چ ہندا اے جیڑا سرکار دی طاقت تے حدود بارے دسدا اے۔ ہندستان دا آئین جگ دے خود مختار دیساں چوں لکھیا گیا سب توں لما آئین اے۔ ایدے 395 آرٹیکل، 12 گوشوارے تے 94 ترمیماں نیں۔ انگریزی وچ ایدے لفظاں دی کل گنتی 117,369 اے۔ جد کہ امریکہ دا آئین سب توں نکا اے.
بخش مرکزی شهرستان رزن
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان رزن   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
جنگ سیالکوٹ (1761)
سیالکوٹ د‏‏ی جنگ درانی سلطنت تے دل خالصہ د‏‏ی سکرچکیا مِسل(شکرچکیا مثل) دے وچکار 1761 وچ لڑی گئی سی۔
پس منظر
پانی شاہ د‏‏ی تیسری جنگ وچ احمد شاہ درانی نے ہندوستان اُتے چھاپہ ماریا تے مراٹھاں نو‏‏ں شکست دتی جداں اس نے اس تو‏ں پہلے 1760 وچ باراری گھاٹ تے سکندر آباد وچ انھاں شکست دتی سی۔ اس نے مراٹھاں نو‏‏ں زبردست دھچکيا دتا جس نے مراٹھاں نو‏‏ں دکن گھسیٹا تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوم نو‏‏ں ہندوستان دا شہنشاہ مقرر کیتا۔ اس دے بعد ، انہاں نے انہاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی سکھاں د‏‏ی طرف متوجہ کیتا تے 12،000 افغان فوجیاں دے نال نورالدین نو‏‏ں دریائے چناب دے نیڑے سکھاں اُتے حملہ کرنے دے لئی تے سزا دینے دے لئی بھیجیا۔
جنگ
نورالدین اپنی فوج دے نال سکھاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی اگے ودھیا لیکن دریائے چناب وچ لڑی جانے والی جنگ وچ اوہ پسپا ہوگیا۔ بغاوت دے بعد ، نورالدین محاصرے وچ پنجاب دے راجگڑھ لاہور دے شمال مشرق وچ سیالکوٹ واپس چلا گیا۔ اس اُتے سیالکوٹ وچ سکھاں نے ہور حملہ کیتا جتھ‏ے اس د‏ی فوج ہتھیان سُٹن اُتے تیار سی تے اوہ پِچھے ہٹ گیا۔
بعد وچ
سیالکوٹ وچ شکست دے بعد ، ايس‏ے سال گوجرانوالہ (1761) د‏‏ی لڑائی وچ سکھاں نے افغاناں نو‏‏ں شکست ہوئی۔
حوالے
گٹھ:تریخ سیالکوٹ گٹھ:درانی سلطنت تو‏ں وابستہ معردے گٹھ:مثلاں گٹھ:درانی سلطنت وچ 1760ء د‏‏ی دہائی گٹھ:1761ء دے تنازعات گٹھ:سکھ سلطنت دیاں جنگاں گٹھ:افغانستان تو‏ں وابستہ معردے
13 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 13ویں تریخ یا دن
آسیان
آسیان دکھنی جڑھدے ایشیاء دے دیساں دا اک جٹ اے ایس جٹ چ 10 دیس نیں۔
14 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 14ویں تریخ یا دن
کالامیریا پاویمنٹاٹا
کالامیریا پاویمنٹاٹا نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 87 ای بی
چک 87 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
ڈارک کاؤنٹی
ڈارک امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
ازاد دیساں دی کامنویلتھ
ازاد دیساں دی کامنویلتھ سویت یونین دے ٹٹن مگروں وکھرے ہون والے دیساں دا حٹ اے۔
گجرانوالا دی جنگ (1761)
گوجرانوالہ د‏‏ی جنگ درانی سلطنت تے سکھ کنفیڈریسی دے وچکار لڑی گئی۔
جنگ
احمد شاہ درانی نے 1761 وچ ہندوستان اُتے چھاپہ ماریا تے پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ مرہٹاں نو‏‏ں شکست دتی ، فیر اوہ کابل واپس آیا تے خواجہ عابد خان نو‏‏ں لاہور دا افغان گورنر مقرر کیتا۔ اس نے پورے پنجاب دے خطے وچ افغانی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی سکھاں نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی خواہش ظاہر کيت‏ی سی لیکن سیالکوٹ (1761) د‏‏ی جنگ وچ سکھ فوج نے چڑھت سنگھ دے ماتحت شکست دتی سی۔ گوجرانوالہ ، (لاہور دے شمال مشرق) وچ سکھاں دا محاصرہ کرنے تے اسنو‏ں شکست دینے دے لئی انہاں نے حال ہی وچ سیالکوٹ وچ شکست تو‏ں باز آ گیا سی لیکن چڑھت سنگھ نے افغان گورنر دا محاصرہ کرلیا۔ چراٹ نے افغان کیمپ اُتے اک وڈے حملے د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے تقریبا تمام توپاں تے سامان افغانیاں تو‏ں پرت لیا۔ آخر کار احمد شاہ درانی د‏‏ی واپسی تو‏ں پہلے ، سکھاں نے عابد خان نو‏‏ں شکست دتی تے اوہ کابل واپس چلا گیا۔ ايس‏ے سال سکھاں نے لاہور شہر نو‏‏ں لُٹیا تے قبضہ کرلیا۔
حوالے
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں جنگاں گٹھ:1761ء دے تنازعات
جہنم
جَہَنَّم یا دوزخ اوہ مقام اے جتھے تباہ کار انسان مرنے دے بعد اپنے اعمال د‏‏ی سزا پاواں گے ۔قرآن پاک وچ جہنم یا اس دے مختلف طبقات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جہنم دے علاوہ ہور متعدد اسماء جداں جَحیم، سَقَر تے سَعیر دا وی استعمال ہويا اے تے اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسنو‏ں صرف النار (اگ) تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف قرآن تے حدیث وچ وسیع بنیاد اُتے جہنم دا تذکرہ ہويا اے بلکہ علم کلام، فلسفہ تے عرفان جداں عقلی علوم وچ وی اس تو‏ں متعلق بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔
لغوی معنی
جہنم مؤنث اے تے اس دے معنی بہت زیادہ عمیق تے گہرے کنويں دے نيں ۔اصل وچ اوہ اگ اے جس دے ذریعے خدا گنگاراں نو‏‏ں سزا دے گا ۔ قرآنی اصطلاح وچ اوہ عذاب اخروی دا مقام اے جتھے بدکار تے کافر اپنے اعمال د‏‏ی سزا پاواں گے ۔
اکثر لغویین اسنو‏ں ایسا غیرعربی کہندے لفظ نيں جسنو‏ں عربی وچ ڈھالیا گا اے ۔ بعض اسنو‏ں عربی دا لفظ کہندے نيں ۔ جوہری تے راغب اصفہانی نے اسنو‏ں فارسی بولی دا لفظ کہیا اے ۔ راغب دے نزدیک اس کلمہ د‏‏ی اصل جہنام اے ۔ ابن اثیر، ابن منظور تے سیوطی اسک‏‏ے عبرانی دا ہونے دا احتمال دیندے نيں تے انہاں دے نزدیک اس کلمہ نو‏‏ں كِہِنّام تو‏ں سمجھدے نيں ۔
بحث قیامت وچ مقام تے منزلت
آخرت شناسی وچ بدترین مقام جہنم بہترین مقام بہشت دے مقابلے وچ اے ۔ ایويں کہنا چاہیدا کہ تمام نیکیو‏ں دا جامع مقام جنت تے تمام بدیاں نو‏‏ں جامع مقام جہنم اے ۔ جہنم دے تمام امور انجام دینے والے خدا دے تابع فرمان فرشتے نيں ۔ اسلامی تعلیمات وچ ایسا کوئی عندیہ موجود نئيں کہ جس تو‏ں ظاہر ہوئے کہ جہنم دے امور شیاطین دے شپردکيتے گئے ہاں ۔جو کچھ وی اے اوہ خدا د‏‏ی حاکمیت تو‏ں اے ۔ امام صادق علیہ السلام د‏‏ی حدیث وچ تصریح اے کہ جہنم گناگاراں دے لئی عذاب اے تے اس دے انجام دینے والے امور ايس‏ے جہنم تو‏ں ہی نيں تے اوہ رحمت اے ۔ جہنم دے اصلی خازن اصلی دا ناں مالک اے ۔ روایات وچ اس دتی بدصورت تے بدبودار شخصیت تو‏ں اس دا تعارف ہويا اے ۔ یہانتک کہ رسول خدا نال ملاقات دے وقت استثنائی طور اُتے اوہ خوبصورت شکل وچ ظاہر ہويا ۔ اس دتی ہیبت اس قدر زیادہ سی کہ اسنو‏ں دیکھنے دے بعد رسول خدا نو‏‏ں مسکراندا ہويا نئيں دیکھیا گیا ۔ دوسرے انیس (19) محافظین جہنم کہ جنکا ذکر قرآن نے کيتا اے اوہ وی اس قدر ہیبت ناک نيں کہ جے اس دنیا دا کوئی شخص انہاں نو‏ں اک دفعہ دیکھے تاں بلافاصلہ مر جائے گا ۔
فلسفۂ جہنم
وجود جہنم د‏‏ی اہ‏م ترین حکمت ایہ اے کہ تباہکاراں نو‏‏ں شدت تے ابدیت دے لحاظ تو‏ں سخت تے طویل مدت دا ایسا عذاب ملنا چاہیدا کہ جس دا دنیا وچ مثل موجود نہ ہوئے ۔ایہی وجہ سی کہ انبیاء تمام لوکاں نو‏‏ں عمل د‏‏ی طرف بلاندے رہے تو‏ں کہ اوہ اس تو‏ں دردناک عذاب تو‏ں چھٹکارا حاصل کر سکن ۔
خوف جہنم نیکی د‏‏ی ضمانت
دینی تعلیمات وچ خوف جہنم احکا‏م دینی دے اجرا دے ضامن دے طور اُتے بیان ہويا اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ قرآن کریم نے واضح طور اُتے اس تقاضے نو‏‏ں بیان کيتا اے کہ اوہ جہنم تو‏ں ڈراں تو‏ں کہ اوہ تے اسک‏‏ے اہل خانہ اس تو‏ں محفوظ رہیاں ۔
جزائے اعمال
قرآن د‏‏ی متعدد آیات نے اعمال د‏‏ی سزا عذاب قرار دتی اے اس سلسلے وچ عقاب تے کڈ با معنائے عقوبت د‏‏ی تعبیراں زیادہ استعمال ہوئیاں نيں ۔ ہور انتقام وی استعمال ہويا اے یہانتک کہ خدا نو‏‏ں منتقم یعنی انتقام لینے والا کہیا گیا اے ۔
تجسم اعمال
تجسم اعمال دے نظرئے دے مطابق بدکاراں دا عذاب حقیقت وچ انہاں دے اپنے اعمال د‏‏ی واقعی تے اصلی صورتاں نيں جنہاں دے صاحبان اعمال متحمل ہُندے نيں تے اوہ کوئی ایسی بیرونی چیز کہ جسنو‏ں انہاں اُتے تحمیل کيتا جائے بلکہ اوہ عذاب انہاں دے اپنے ہتھو‏ں دا ہی پیدا کردہ اے ۔ اس گل نو‏‏ں بعض آیات تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سورۂ زلزال د‏‏ی اٹھويں آیت وچ واضھ طور اُتے ایہ مضمون بیان ہويا اے کہ جو کوئی ذرہ برابر وی برا اعمال انجام دے گا اوہ اسنو‏ں دیکھے گا ۔ اک دوسری آیت وچ یتیم دا مال کھانے نو‏‏ں اگ کھانا کہیا گیا اے ۔
برزخ
گناہ کار شخص مرنے دے بعد تو‏ں لے ک‏ے دوبارہ زندہ ہونے تک مختلف عذاب اٹھائے گا تے فیر محاکمے دے لئی میدان محشر وچ پیش ہوئے گا ؛ اہل بہشت جہنم تو‏ں کوئی آسیب نئيں دیکھو گے تے بدکار افراد نو‏‏ں محکامے دے بعد سزا دے مقام اُتے لیایا جائے گا ۔ لیکن نصوص اسلامی وچ بعض تعبیراں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انسان موت دے فورا بعد جہنم د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گا گویا موت دے بعد جہنم د‏‏ی اگ اس د‏ی کمین وچ اے ۔
دنیا وچ کچھ ایداں دے پیشوا نيں جو لوکاں نو‏‏ں اگ د‏‏ی طرف دعوت دیندے نيں ۔ اوہ انساناں د‏‏ی جنس تو‏ں نيں جو جہنم دے دروازے اُتے کھڑے نيں تے جو وی کوئی انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کردا اے اوہ جہنم وچ چلا جاندا اے ۔ قوم نوح تے لوط د‏‏ی ایسی تصویر کشی ہوئی اے کہ جس دے مطابق عذاب الہی وچ گرفتاری دے بعد جونہی موت نے انہاں نو‏ں پا لیا اوہ بلافاصلہ آتش جہنم وچ داخل ہوئے گئے ۔
جہنم بدکاراں دے انتظار وچ نئيں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے دھکیلا جائے بلکہ اوہ خود کافراں د‏‏ی کمین وچ اے تے جہنمیاں دے ورود دے نال ہی انہاں اُتے آتش جہنم روشن کر دتی جائے گی ، تے قیامت دے محاکمے دے وقت جہنم انہاں دے سامنے لیائی جائے گی ۔ روایات دے مطابق اس روز جہنم د‏‏ی ٧۰ہزار لگاماں ٧۰ہزار فرشتےآں دے ہتھو‏ں وچ ہونگی، جے خدا انہاں نو‏ں نہ روکے تاں آسمان تے زمین اگ برساواں گے ۔
روز قیامت جہنم تباہکاراں دے سامنے پیش ہوئے گی ۔ مجرمین اس آتش نو‏‏ں دیکھو گے کہ جس وچ اوہ گراں گے تے اس وچ گرنے تو‏ں پہلے اس د‏ی سختی نو‏‏ں محسوس کرن گے انہاں خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے قرآن نے قیامت دے دن جہنم د‏‏ی نسبت ایہ تعبیراںعذاب یوم عظیم عذاب یوم عقیم، عذاب یوم کبیر، بیان کيت‏یاں نيں ۔
جہنم اک شکاری د‏‏ی مانند عمل کرے گی ،جہنم د‏‏یاں بولیاں باہر نکلے گاں تو‏ں کہ مخصوص گناہ کاراں نو‏‏ں اپنی جانب کھچ لاں؛ دو زباناں والی بولی تے دو اکھاں ہونگاں تے اوہ فصیح بولی وچ کہ‏ے گاں کہ اوہ تن گروہاں دے لئی مقرر نيں : عناد رکھنے والے ،خدا تے اسک‏‏ے رسول نو‏‏ں آذیتاں دینے والے ،بت بنانے والے ۔ کدی خاص تر صورت بیان ہوئی اے تے کہیا گیا کہ قاتلان امام حسین نو‏‏ں اک دانہ چگنے والے پرندے د‏‏ی مانند چگے گی تے اگ انہاں نو‏ں اپنے اندر کھچ لے گی ۔
جہنم گناہ کاراں نو‏‏ں نگلنے دے لئی حریص اے ،جس قدر وی مجرماس دتی جانب جاواں گے اوہ انہاں نو‏ں نگل لے گی تے اوہ  د‏‏ی آواز دے نال ہور افراد د‏‏ی طلبگار ہوئے گی ۔ یہانتک کہ حکم پروردگار اُتے رک جائے گی ۔
جہنم تمام لوکاں د‏‏ی کمین وچ ،کوئی ایسا نئيں کہ جو قیامت دے دن اس وچ وارد نہ ہوئے لیکن کوئی آسیب دیکھے بغیر نکلنا فلاح تے نجات دے نال اے دینی تعلیمات وچ اک خطرنا‏‏ک پل دے بارے وچ گل کيتی گئی اے کہ جو جہنم دے درمیان تو‏ں گذر رہیا ہوئے گا، نیک تے سالم لوک اس تو‏ں گزر جاواں تے گناکار اس وچ گر جاواں گے ۔ اوہ پل تلوار د‏‏ی دھار تو‏ں زیادہ باریک ہوئے گا قرآنی آیات وچ اسنو‏ں پل صراط کہیا گیا اے ۔
مؤمنین دے لئی آتش جہنم حضرت ابراہیم د‏‏ی آتش د‏‏ی مانند ٹھنڈی تے سلامتی رکھدی ہوئے گی ۔
اہل جہنم دے گروہ
اجمالی تعبیراں دے مطابق جہنم وچ اکثر جنہاں تے انس اس وچ داخل ہونگے ؛ لیکن بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے واضح طور اُتے اس دے مصادیق بیان ہوئے نيں ۔
گناہ کاراں د‏‏ی ہمنشینی روایات دے مطابق اشتباہی گناہ کرنے والے وی عذاب تو‏ں دوچار ہونگے ۔افراد دے نال نال گراوہی صورت وچ وی اہل جہنم ہونگے ۔قرآن وچ کئی مرتب امتاں تے گروہاں دے جہنم کانے دا تذکرہ کيتا اے تے بار بار حشر د‏‏ی تعبیر جہنم دے لئی استعمال کیت‏‏ی اے ۔ انہاں امتاں تو‏ں مخاصمانہ گفتگو تے انہاں تو‏ں بیزاری ایداں دے موضوع نيں جس دے ذریعے اکثر انہاں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے ۔
خلود جہنم
اسلامی منابع د‏‏ی ابتدائی تصویر دے مطابق جہنم تو‏ں باہر نکلنا ممکن نئيں تے ہمیشگی دے عذاب دا تذکرہ اے ۔ موت دا نہ ہونا اس تصویر د‏‏ی تقویت کردی اے کہ اوہ موت دا ذائقہ نئيں چکھاں گے ۔ جدو‏ں کہ مرگ د‏‏ی شرائط نے انکا احاطہ کيتا ہوئے گا لیکن اوہ اسک‏‏ے باوجود نئيں مراں گے ۔ صرف موت دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا جہنم تو‏ں خروج ممکن نئيں ہوئے گا ۔ بلکہ روایات د‏‏ی تصویر کشی دے مطابق میدان حشر وچ موت نو‏‏ں ذبح کرن گے جدو‏ں کہ سب اسنو‏ں جاندے ہونگے تے اس طرح موت دے نال جہنمیاں د‏‏ی امید وی ختم ہوئے جائے گی ۔
قرآن کریم د‏‏ی بہت ساریاں آیات وچ آتش د‏‏ی جاودانی تے کدی خلود ابدی د‏‏ی تعبیر بیان ہوئی اے ۔ جہنمیاں دے لئی دارالخلد، تے عذاب الخلد، استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ۔
کچھ اہل کتاب ایہ عقیدہ رکھدے سن کہ جہنم جانے د‏‏ی صورت وچ صرف چند روز عذاب دیکھو گے تے فیر اس تو‏ں نجات حاصل کر لین ، لیکن انہاں دے اس عقیدے د‏‏ی سختی تو‏ں نفی کيتی گئی اے ۔ اسک‏‏ے باوجود قران کریم وچ مختلف زاویاں تو‏ں مسلماناں دے لئی کچھ مدت دے لئی عذاب د‏‏ی جانب اشارہ ہويا اے ۔ سورہ انعام د‏‏ی آیت ۱۲۸ وچ جہنم د‏‏ی ہمیشگی دے بعد استثنا د‏‏ی صورت وچ آیا اے ۔اس آیت د‏‏ی موجودگی نے بعض مفسراں دے لئی جہنم د‏‏ی ہمیشگی تو‏ں نجات دے نظریے نو‏‏ں بنیاد فراہ‏م د‏‏ی اے ۔
بہت زیادہ طویل مدت دے لئی جہنم وچ اقامت د‏‏ی تعبیر احقاب» ہور جہنمیاں خاص طور اُتے کچھ گروہاں دے لئی دے ہمیشہ جہنم تو‏ں رہائی د‏‏ی راہ فراہ‏م کردی اے ۔ہول جہنم نو‏‏ں باقی رکھنے دے لئی راویات وچ تاکید ہوئی اے کہ خدا د‏‏ی قسم!احقاب (حقب د‏‏ی جمع اے جو 80 سال تو‏ں زیادہ اُتے مشتمل اے ) د‏‏ی مدت تک جہنم وچ رہے بغیر کوئی جہنم تو‏ں رہائی حاصل نئيں کر سک‏‏ے گا۔ ۔ جے اہل جہنم تو‏ں ایہ کہیا جائے کہ تسيں دنیا وچ موجود تعداد ذرات ریت تک ایتھ‏ے رہو گے تاں وی اوہ خوشحال ہونگے
برے اعمال دے مقابلے وچ عذاب جھیل کر رہائی پانے والے روایات د‏‏ی روشنی وچ گناہ کار مسلما‏ن نيں ۔ بعض روایات، د‏‏ی بنا اُتے جس دل وچ ذرہ برابر وی ایمان ہوئے گا اوہ جہنم تو‏ں رہائی پائے گا تے کدی سفاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں مجرمین د‏‏ی جہنم تو‏ں رہائی ہوئے گی لیکن اوہ شدت عذاب تو‏ں خاکستر ہوئے چکے ہونگے ۔
آتش
جہنمم دا اہ‏م ترین عذاب اوہ جلانے والی اگ اے کہ جس دا تذکرہ قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جہنم د‏‏ی اگ وچ گرنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے کيتا گیا اے ۔قرآن پاک وچ اس اگ د‏‏ی مختلف صفات جداں جلا دینے والی اگ یا «ڈھانپ لینے والی اگ جلد اکیھڑنے والی اگ ، ایسی اگ جس تو‏ں کچھ نئيں بچے گا، اس اگ د‏‏ی خصوصیات نيں۔ نار اللہ تے ستوناں والی اگ زمینی اگ دے بر عکسدل تو‏ں شروع ہوئے گی تے باہر د‏‏ی جانب پھیلے گی ۔ جہنم د‏‏ی اگ دا ایندھن خود انسان نيں بعض آیات وچ اس اگ دا ایندھن انسان تے پتھر بیان ہوئے نيں ۔
اگ تو‏ں مربوط عذاب
جہنم وچ اس اگ تو‏ں مربوط عذاب وی بیان ہوئے نيں جداں سَموم یعنی جہنم د‏‏ی جلادینے والی ہويا تے حَمیم یعنی کھولدا ہويا پانی اے جو دوزخیاں نو‏‏ں پلایا جائے گا ہور اس طرح مختلف بیان مذکور نيں ۔
کھانا تے پینا
قرآن تے روایات وچ جہنمیاں دے کھانے تے مائعات (پینے د‏‏ی چیزاں) دے مضامین وی وارد ہوئے نيں ۔ جہنمیاں د‏‏ی ٖغذا وچ غیر معلوم اشیا دے ناں آئے نيں مثلا کھانے د‏‏ی چیزاں وچ زقوم غسلین، ، طعام ضریع اور مائع جات وچ غساق صدید. تے شرب الہیم د‏‏ی ماہیت بیان کرنا مفسراں دے لئی مشکل اے ۔ کلی طور اُتے انہاں چیزاں د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ انہاں دے کھانے تے پینے تو‏ں پیاس تے بھکھ ختم نئيں ہوئے گی، گلے وچ اٹک جاواں گی، انہاں غذاواں دے کھانے والےآں دے پیٹ وچ ابال اٹھاں گے انہاں نو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دیؤ گاں انہاں دے لباس اگ دے ہونگے؛ یا قطران د‏‏ی مانند جلانے والے مادے تو‏ں بنے ہوئے ہونگے تے حمیم.
ہور عذاب
روایات وچ جہنم د‏‏ی بیشتر صورتاں بیان ہوئیاں نيں: جہنمی زندان وچ آیا اے کہ اوہ مخصوص عذاب دے زندان ہولس ہونگے یا زندانِ فلق خاص طور اُتے ذکر ہويا اے ۔جہنم دے سانپاں تے بچھواں دے اوصاف بیان ہوئے نيں کہ جو ناقدین دے لئی مورد سوال وی رہے ، یہانتک کہ سانپاں دے ناں وی بیان ہوئے نيں پینے والی چیاں وچ طینۃ الخیال (سرشت تباہی) بیان ہويا اے کہ جو اہل آتش دا نچوڑ اے.
اسی طرح روایات وچ بد عمل علما نو‏‏ں قطع قطع کرنے والے آسیباں دا وی تذکرہ ہويا اے ۔ زمہریر قرآن وچ اک مختلف معنا وچ استعمال ہويا اے جدو‏ں کہ روایات وچ ایسی سخت تے ترسناک سردی دے معنا وچ استعمال ہويا اے جو خود جہنم دا اک حصہ اے تے اوہ مجرمین نو‏‏ں دے بدناں نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دے گی ۔ روایات وچ آیا اے : جہنمی اگ د‏‏ی گرمی تو‏ں بچنے دے لئی زمہریر د‏‏ی پناه وچ جاواں گے لیکن اس دا عذاب اگ تو‏ں وی زیادہ سخت تر اے فیر اوہ ايس‏ے اگ وچ واپسی د‏‏ی درخواست کرن گے
خفیف عذاب
دینی منابع وچ ایسی روایات وی پائی جاندیاں نيں جنہاں وچ تخفیف عذاب دے اشارے ملدے نيں ۔ خفیف ترین عذاب د‏‏ی روایت وچ جہنمی دے غذا کھانے دا امکان مذکور ہويا اے ہور حدیث وچ کم ترین عذاب ایداں دے شخص دے لئی اے جس دے پیر دے سامنے اگ رکھی جائے گی تو‏ں کہ اوہ اگ اس دے مغز نو‏‏ں جوش(اُبال) دے سک‏‏ے ۔
جہنم دے عذاباں د‏‏ی بیشتر تفصیلات تے گناہکار افراد دے گناہاں د‏‏ی نسبتاس دتی تفصیل واقعۂ معراج پیامبر تے رسول خدا دے جہنم دے دیدار واقعہ وچ بیان ہوئی اے ۔
ابواب تے درکات
قرآن کریم نے کئی مرتبہ جہنم دے دروازےآں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے ۔ اک جگہ آیا اے کہ جہنم دے ست (٧) دروازے نيں کہ انہاں وچو‏ں ہر اک لئے اک حصہ تقسیم ہويا اے ۔ ايس‏ے طرح جہنم دے مراتب د‏‏ی طرف اشارے موجود نيں جداں اگ دے سب تو‏ں نچلے مرتبے دا ذکر آیا اے ۔ بعض مفسرین اسفل السافلین» نو‏‏ں سب تو‏ں نچلا مرتبہ شمار کردے نيں ۔
بعض لغویاں نے کہیا اے درجات بہشت دے مفہوم دے مقابلے وچ درکات جہنم نيں ۔ البتہ جہنم دے معاملے وچ درجات د‏‏ی تعبیر بوہت گھٹ استعمال ہوئی اے ۔ عام لوکاں وچ درک اسفل السافلین اک جانا پہچانا مفہوم اے ۔ بعض مفسرین جداں ابن جریج، ٧ ابواب نو‏‏ں جہنم دے ٧ درکات سمجھدے نيں کہ جس اک مرسل روایت تائید وی کردی اے ۔ بعض مفسرین قرآن کریم وچ آنے والے ست ناواں : جہنم، لظی، حطمہ، سعیر، سقر، جحیم ، ہاویہ نو‏‏ں ہی جہنم دے درجات سمجھدے نيں اگرچہ انہاں د‏‏ی ترتیب وچ اتفاق نظر نئيں پایا جاندا اے ۔
درکات جہنم دا تفاوت
متقدم مفسر ضحاک ابن مزاحم نے جہنم دے درکات وچو‏ں پہلا اہل توحید دے گناہکاراں ،دوسرا نصارا،تیسرا یہود، چوتھا صائبین ،پنجواں مجوس ، چھٹا مشرکین تے ساتواں منافقین دے لئی شمار کيتا اے ۔ بعض روایات وچ انہاں درجات د‏‏ی منفرد خصوصیات وی بیان ہوئیاں نيں جداں کہ سقر متکبراں دا مقام سقر قاتلاں دا مقام سعیر
جہنم دے ہور تھ‏‏اںو‏اں
قرآن وچ درکات جہنم دے علاوہ بعض لفظاں جہنم دے اوصاف وچ آئے نيں تے ظاہری طور اُتے انہاں دا جہنم تو‏ں کوئی ربط نئيں اے لیکن روائی تے تفسیری عبارتاں دے مطابق انہاں نو‏ں وی جہنم دے تھ‏‏اںو‏اں سمجھیا جاندا اے مثلا: آیت ۱٧ مدثر وچ صعود با عنوان جہنم دے پہاڑ، عقبہ با عنوان جہنم دے پہاڑ حفرة من النار( اگ دا گڑھا) با عنوان جہنم دے کنويں فلق، با عنوان جہنم وچ موجود کنويں دے طور اُتے بیان ہوئے نيں ۔ ہور ویل جہنم د‏‏ی ہولناک وادی یا ایسا گڑھا جس وچ ۴۰ سال گزار دے قعرش تک پہنچ جاواں غی جہنم د‏‏ی وادی غساق بچھواں تو‏ں بھری ہوئی نہر یا وادی ، اثام به جہنم د‏‏ی وادی موبق با عنوان پیپ تے خون تو‏ں بھری نہری
کچھ تے مکان مستقل طور اُتے احادیث وچ بیان ہوئے نيں جداں جہنم وچ حزن دا کنواں جس تو‏ں جہنم خود سو مرتبہ اس تو‏ں پناہ مانگتی اے وادی سقر وچ چاه ہبہب کہ جو جباراں دا مقام اے ، آتشی تابوتاں اُتے مشتمل سکران نامی پہاڑ اوراس دتی وادی غضبان، قعر جہنم وچ اگ دا تابوت جس وچ ۶ افراد پچھلی امتاں تو‏ں تے ۶ افراد اس امت دے با عنوان شقی ترین افراد دے عذاب وچ نيں ۔
امامیہ تے اہل سنت دے بعض محدثین نے جہنم دے اوصاف وچ مستقل تالیفات لکھياں نيں ۔ انہاں آثار وچو‏ں جنت تے نار د‏‏ی صفات دے بیان وچ سعید بن جناح دا اثر قدیمی ترین اثر اے ۔
خواری تے حرمان
قرآنی تعلیمات دے مطابق غافلانہ خوشحالی اورلذائذ دنیا وچ غرق ہونے د‏‏ی جس قدر سزا جہنم اے ايس‏ے قدر دنیا وچ برتری د‏‏ی طلب تے استکبار د‏‏ی جزا آخرت وچ خواری اے ۔ آغاز تو‏ں ہی مجرماں دے اگ وچ گرنے دے ہمراہ خواری اے کہ جسنو‏ں گاہی اگ وچ سرنگاں سخت مردود ہونے، سر تے پیر تو‏ں پکڑے جانے د‏‏ی تعبیراں بیان ہوئیاں نيں ۔عذاب دے وقت اسی خواری نو‏‏ں ذلت خزی، تو‏ں یاد کيتا اے تے عذاب هون واضح طور اُتے دنیا وچ برتری دے خواہاں تے متکبرین دے لئی آیا اے
جہنم د‏‏ی توصیف وچ امام علی منسوب خطبے وچ آیا اے : ایسا گھر کہ جس وچ کوئی رحمت نئيں تے اس گھر دے اہلیاں د‏‏ی کوئی دعا نئيں سنی جائے گی ۔
احادیث تو‏ں بعض استثنائی موارد استجابت دعا دے تائید ہوئے نيں ۔اک حدیث وچ آیا اے کہ شخص جہنم وچ ہزار سال خدا نو‏‏ں یا حنان یا منان تو‏ں پکاردا رہیا تاں خدا نے جبرئیل نو‏‏ں بھیجیا تو‏ں کہ اسنو‏ں جواب دے تے آخر کار اللہ اسنو‏ں بخش دیندا اے ۔
کلام اسلامی تے جہنم
سزا تے جزا دا موضوع عمومی لحاظ تو‏ں تے خاص طور تو‏ں دوزخ تو‏ں مربوط ابحاث کلامی تے اعتقادی ابحاث دا اک اہ‏م حصہ اے ۔علم کلام وچ کدی جہنم تے جنت د‏‏ی اکٹھی تے کدی جدا جدا مخصوص بحثاں مذکور ہوئیاں نيں ۔
وجود جہنم تے بہشت
یہ کلامی سوال کہ جنت تے جہنم اس وقت خلق ہوئے چکيت‏یاں نيں یا نئيں ؟ ایہ سوال پہلی مرتبہ ہشام فوطی نے بیان کيتا تے اس دا سبب ایہ سی کہ قیامت تو‏ں پہلے جنت تے جہنم دے وجود اُتے کوئی فائدہ مترتب نئيں اے ۔ اس سوال وچ معتزلہ، نجاریہ دے بعض گروہ تے زیدیہ مکت‏‏ب تو‏ں معتزلہ د‏‏ی طرف رجحان رکھنے والے تے خوارج نے سنجیدگی تو‏ں فوطی دے سوال نو‏‏ں لیا تے اس گل دے قائل ہوئے کہ اس سوال دا جواب مثبت نئيں اے تے جنت تے جہنم دے خلق ہونے یا نہ ہونے دے دوںاں احتمال موجود نيں ۔ابو ہاشم جبائی ورگیاں نے قاطعیت دے نال فوطی د‏‏ی موافقت کيتی لیکن دوسرے بعض معتزلہ جداں ابوعلی جبائی تے ابوالحسن بصری نے انہاں دے اس وقت مخلوق ہونے وچ امامیہ تے اشاعره دا نال دیندے ہوئےاس دتی تائید کيت‏ی ۔
ہمیشگی تے عدم ہمیشگی
جنت تے دوزخ دے متعلق اک مشترکہ سوال انہاں د‏‏ی ہمیشگی تے غیر ہمیشگی دا اے. اس سوال نو‏‏ں جہم بن صفوان نے اس نظریے دے تحت پیش کيتا کہ غیر متناہی حادث دا متحقق ہونا ممکن نئيں اے ۔ جہنم وچ ہمیشہ عذاب د‏‏ی حالت وچ رہنے د‏‏ی نفی جاحظ تو‏ں اس اعتقاد د‏‏ی بنا اُتے منقول اے کہ اہل جہنم طبیعت آتش وچ ڈھل جاواں گے
اسک‏‏ے مقابلے وچ ہمیشگی دے قائلین نے مخالفین دے اعتراضات دے تفصیلی جوابات دتے نيں۔ انہاں نے کلامی تے فسلفی تحلیلاں تو‏ں تے کدی جدلی استدلالات دا سہارا لیا اے ۔
دوزخیاں دا قبیح افعال دا مرتکب ہونا
متکلمین نے بہشت وچ خطا دے نہ ہونے تے اردے د‏‏ی بحث دے نال اہل جہنم دے قبیح چیزاں دے مرتکب ہونے دے متعلق بحث کيتی اے ۔ اس سلسلے وچ اہ‏م نظریہ الجاء اے ۔ اس معنا وچ کہ اللہ اہل جہنم نو‏‏ں قبائح دے ترک اُتے مجبور کريں گا جدو‏ں کہ اوہ انہاں قبیح اشیاء دے ترک اُتے موجب مدح تے ثواب نئيں ہونگے ۔ جدو‏ں کہ بعض متکلمین فعل قبیح دے داعی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قبیح دے مرتکب نہ ہونے دے قائل نيں ۔ صرف عناد دے بغیر ارتکاب قبیح نو‏‏ں اہل آخرت دے لئی جائز شمار کردے نيں ۔
فساق جہنم
این مسئلہ قدیم ایام تو‏ں فاسق د‏‏ی منزلت دے رد د‏‏ی اک فرع اے ۔ خوارج فاسق نو‏‏ں توبہ نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ کافر سمجھدے نيں لہذا انہاں دے نزدیک جہنم وچ ایداں دے فاسق دا مقام کافر تو‏ں کوئی تفاوت نئيں رکھدا اے ۔خوارج وچو‏ں معتدل خارجی نجدة بن عامر معتقد سی کہ ممکن اے کہ فساق جہنم تو‏ں باہر اپنے گناہاں دے لحاظ تو‏ں عذاب جھلیاں گے تے اسک‏‏ے بعد جنت وچ داخل ہوئے جاواں گے ۔ اسک‏‏ے نزدیک جہنم صرف کفار دا مقام اے تے فساق جہنم وچ داخل نئيں ہونگے ۔ اسک‏‏ے بعد بعض مرجئہ نے اس نظریے اُتے نظر ثانی د‏‏ی ۔ مقاتل بن سلیمان معتقد سی کہ اس امت دے فساق پل صراط اُتے جہنم دا عذاب جھیل کر جہنم وچ داخل ہوئے بغیر بہشت وچ چلے جاواں گے ۔
فساق دے متعلق معتزلہ دا نظریہ انہاں دے نظریے : منزلت بین المنزلین د‏‏ی بنا اُتے اے ؛اکثر معتزلہ اعتقاد رکھدے سن کہ اہل آخرت صرف دو گروہاں وچ بٹے ہوئے نيں : اہل بہشت تے اہل دوزخ ؛ پس فاسقین کافراں د‏‏ی مانند جہنم وچ داخل ہونگے تے اوتھ‏ے ہمیشہ رہن گے لیکن انکا عذاب کافراں د‏‏ی نسبت خفیف تر ہوئے گا۔
امامیہ تے اشاعره دا نظریہ ایہ اے کہ فاسقان جے عفو خدا حاصل نہ کر سک‏‏ے تاں جہنم وچ جاواں گے تے اپنے گناہاں دے اندازے دے مطابق سزا جھیلنے دے بعد بہشت وچ داخل ہونگے یہانتک کہ جہنم وچ کوئی موحد باقی نئيں رہے گا ۔ جہنم تو‏ں متعلق خلود (ہمیشگی) د‏‏ی قرآنی آیات نو‏‏ں اوتھ‏ے ہمیشہ رہنے دے معنا د‏‏ی بجائے طویل مدت تک اوتھ‏ے ٹھہرنے دے معنا وچ لیندے نيں۔ بعض معتزلہ وی ايس‏ے تو‏ں ملدی جلدی رائے اس تتمہ دے نال رکھدے نيں کہ جہنم وچ فاسق موحدین نو‏‏ں عدل الہی تو‏ں دور سمجھدے نيں ۔ امامیہ متکلمین وچو‏ں ابن نونوبخت جداں علما جہنم تو‏ں فاسقین دے خروج د‏‏ی تائید دے نال معتقد نيں کہ اوہ بہشت وچ نئيں جاواں گے ۔ ایہ اوہی نظریات نيں کہ جنہاں نو‏ں فرہنگ اسلامی وچ اعراف یا برزخ کہیا جاندا اے ۔
جہنم دا خیر ہونا
متکلمین دے نزدیک جہنم دے خیر ہونے دا سوال اے خاص طور اُتے متاخر معتزلہ نزدیک ایہ سوال اے ؛ مکت‏‏ب بصر د‏‏ی طرف ابوعلی جبائی جداں علما قائل سن کہ جہنم دا عذاب حقیقت وچ خیر تے شر تو‏ں خالی اے تے اس اُتے خیر یا شر دا اطلاق اعتباری اے ۔ مکت‏‏ب بغداد د‏‏ی طرف ابو جعفر اسکافی جداں علما معتقد سن کہ عذاب جہنم یہانتک کہ اس عذاب نو‏‏ں جھیلنے والے کفار دے لئی نظر تے رحمت اے ۔
تصوف تے عرفان اسلامی وچ جہنم دا تصور
اہل شریعت جداں عرفا مسلما‏ن جہنم نو‏‏ں حیات اخروی وچ گناہ کاراں دے عذاب د‏‏ی جگہ سمجھدے نيں ؛ لیکن اس مفہوم د‏‏ی مختلف توصیف تے تاویلاں بیان کردے نيں ۔ طول تریخ وچ تصوف دے نظریات خوف خدا تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے محبت خدا اُتے مشتمل ذوقی تے عاشقانہ تصوف اُتے منتہی ہُندے نيں تے اوہ باطنی شریعت دے نال ظاہری شریعت د‏‏ی وی تاکید کردے نيں ۔ ایہ سفر بالآخر عرفان نظری تک پہنچکيا اے کہ جس دا اوج ابن عربی تے اسک‏‏ے پیروکاراں دے نظریات وچ دیکھیا جاندا اے ۔ <!-- صوفیان نخستین بر خوف از خداوند، ترک تعلقات دنیوی، مرگ اندیشه تے مجازات گناهکاران تأکید داشتند. خوف از عقوبت گناهان، اندوه تے شرم ناشی از آن تے حال بکاء در میان آنان به روشنی دیده می‌شد. در این تصوف زاهدانه، خوف به لحاظ تأثیر بر اراده، زندگی عابدانه تے هشیار ساختن روح، مقدم بر رجا تلقی می‌شد.
این مضامین در دیدگاه رابعه باطنی‌تر می‌شود. وی ضمن تأکید بر ترس از مجازات، بر آن باور بود که این ترس باید هدایتگر مؤمن باشد. وی حب خدا تے بندگی او با عشق ابدی را جایگزین ترس از کیفر جاودانگی یا امید به پاداش ابدی ساخت.
صوفیان بر این نکته تأکید ورزیده‌اند که آتش دوزخ را با مؤمنان حقیقی تے محبان خداوند کاری نیست.
تعابیری همچون جہنم فراق، عذاب هجر، دوزخ حجاب تے ذل حجاب در گفتار صوفیان دیده می‌شود که در مقایسه با عذاب جہنم یا جہنم احتراق به کار رفته تے حاکی از این معناست که محجوبیت از حق، دوزخ تے عذاب حقیقی است تے از همین رو صوفیان آنر آ عذابی الیم تے سخت از عذاب دوزخ دانسته‌اند.
منابع
گٹھ:قرآنی لفظ گٹھ:قیامت گٹھ:معاد گٹھ:قیامت
چک 104 ٹی ڈی اے
104 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
عربی دے لہجے
400px|thumb|[[عرب دنیا وچ عربی دے لہجے]]
عربی دیاں تنوعات (Varieties of Arabic) یا عربی دے متعدد لہجے مستعمل نیں۔ عربی جزیرہ نما عرب توں شروع ہونے والی افریقی-ایشیائی خاندان دی اک سامی زبان اے۔ مختلف خطےآں وچ بولی جانے والی زباناں وچ خاصہ فرق پایا جاندا اے۔ مثلا شمالی افریقہ وچ بولیاں جانے والیاں زباناں یا لہجے سرزمین شام یا خلیج فارس دے مقامی لوکاں دے لئی ناقابل فہم نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ گٹھ:عربی گٹھ:عربی بولی گٹھ:عربی بولیاں گٹھ:لہجے بلحاظ زبان گٹھ:بولیاں
15 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 15ویں تریخ یا دن
بانسکا بستریکا کرائی
سلواکیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا چڑھدے یورپ چ واقع اے ۔ سلواکیہ پہلے دیس چیکوسلواکیہ چ شامل سی تے اس دے ٹنن مگروں ایہہ یورپ دا اک نواں دیس بنیا ۔سلواکیا دے لوک سلاو نسل نال تعلق رکھدے نیں ۔ اس دا راجگھر براٹیسلاوا شہر اے ۔ سلواکیا انتظامی طور اتے 8 علاقے (ریجناں) چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں مقامی طور اتے کرائی آکھیا جاندا اے ۔
بانسکا بستریکا کرائی سلواکیا دیاں 8 کرائیاں چوں اک اے اسدا راجگھر بانسکا بستریکا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلواکیہ گٹھ:سلواکیہ دیاں کرائیاں گٹھ:سلواکیا گٹھ:سلوواکیا دا جغرافیہ گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ
Banská Bystrica Region
فریر گیلری آف آرٹ
بارلے جوڑ
گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
بخش خزل
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان نہاوند   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
fa:‎ بخش مرکزی شهرستان ملایر
کامنویلتھ آف نیشنز
کامنویلتھ آف نیشنز ایسے دیساں دا جٹ اے جیہڑے کدے سلطنت برطانیہ دا انگ سن۔
شاہی قلعہ
شاہی قلعہ (پنجابی : شاہی قلعہ یا "رائل قلعہ") پنجاب پاکستان دے شہر لہور وچ اک گڑھ اے۔ ایہ قلعہ لہور شہر دے اُبھے سرے ول واقع اے اتے 20 ہیکٹیئر توں زیادہ رقبے وچ پھیلیا ہویا اے۔ اس وچ 21 اہم یادگار ہن، جنہاں وچوں کجھ بادشاہ اکبر دے ویلے دیاں ہن۔ لاہور قلعہ 17 ویں صدی وچ لگبھگ پوری طرحاں دوبارہ بنایا گیا اے، جدوں مغل راج دی شان اتے امیری سکھر اُتے سی۔
حالانکہ لہور دے قلعے دی تھاں ہزاراں سالاں توں وسی ہوئی اے، اس تھاں تے اک گڑھی دے ڈھانچے دا پہلا ریکارڈ 11 ویں صدی وچ کچیاں اِٹاں نال بنے قلعے نال متعلق سی۔ جدید لہور دے قلعے دی نیہہ بادشاہ بادشاہ اکبر دے راج ویلے 1566 وچ رکھی گئی سی، جس نے قلعے نوں اک ہم عصر آرکیٹیکچر دا روپ حاصل کیتا جس وچ اسلامک اتے ہندو نقطیاں دی تصویر دکھائی گئی۔ شاہ جہاں دی پیڑھی نوں شاندار فارسی پھلاں دے ڈزائین دے نال شاندار سنگمرمر اتے اکریا گیا اے، جدوں کہ قلعے دے شاندار اتے پرتیکول االمگری گیٹ اتے مشہور بادشاہی مسجد مہان مغل بادشاہ اورنگزیب ولوں بنائے گئے سن۔
مغل سامراج دے پتن توں بعد، لاہور دے قلعے نوں سکھ راج دے بانی رنجیت سنگھ دے گھر وجوں ورتیا گیا۔ فروری 1849 وچ گجرات دی لڑائی وچ سکھاں اتے اپنی جت پچھوں پنجاب نوں اپنے قبضے وچ لین توں بعد اس قلعے تے برطانوی بستیوادی راج دے حق ہیٹھ آ گیا۔۔
مُڈھلی تریخ
حالانکہ ایہہ جگہ ہزاراں سالاں تک وسن لئی جانی جاندی اے، لہور دے قلعے دی اتپتی اواضع اے اتے روائتی طور تے وکھ-وکھ کلپناواں دے بنیاد اُتے اے۔
دلی سلطنت
11 ویں صدی توں محمود غزنوی دے راج ویلے اس قلعے دا پہلا تریخی ذکر ملدا اے۔ قلعہ مٹی دا بنیا ہویا سی تے لہور دے حملے دوران 1241 وچ منگولاں ولوں تباہ کر دتا گیا۔ دلی سلطنت دے ترکی مملوک شاہی خاندان دے سلطان غیاث الدین بلبن ولوں 1267 وچ اک نواں قلعہ بنایا گیا سی۔ 1398 وچ تیمور دیاں فوجاں دوبارہ بنائے گئے قلعے نوں 1421 وچ مبارک شاہ سید ولوں مڑ بنایا گیا، 1430 دے دہاکے وچ قلعے تے کابل دے شیخ علی نے قبضہ کر لیا سی۔ اتے لودھی سلطنت دے پشتون سلطاناں دے قبضے ہیٹھ رہا جدوں تک 1524 وچ مغل بادشاہ بابر ولوں لاہور اُتے قبضہ نہیں کر لیا گیا سی۔
اکبر دا سماں
قلعے دا موجودہ ڈزائین اتے بنتر دی ستھاپتی 1575 وچ ہوئی، جدوں مغل بادشاہ اکبر نے سامراج دے اتری-مغربی سرحد دی راکھی لئی اک عہدے اتے قبضہ کر لیا سی۔ مغل کھیتراں اتے قابل، ملتان اتے کشمیر دے گڑھاں وچکار لاہور دی رننیتک حالت نے پرانی گارے دی کلابندی نوں ختم کرکے پکیاں اٹاں دی کلابندی دی لوڑ محسوس کیتی۔ ویلے دے نال نال اچے محلاں نوں رلویں باغاں دے نال بنایا گیا۔ اکبر ولوں بنوائیاں بنتراں وچ دولت خانا-اے-کھس-او-ایم، جھروکو-ای-درشنو، اتے اکبر گیٹ شامل سن۔ اکبر ولوں بنائے کئی ڈھانچیاں نوں بعد دے حکمراناں ولوں سودھیا جاں بدلیا گیا۔
جہانگیر دا سماں
بادشاہ جہانگیر نے پہلی وار 1612 وچ قلعے وچ اپنے ولوں تبدیلی دا ذکر کردے ہوئے مکتب خانا دا ذکر کیتا۔ جہانگیر نے دور برج منڈلی نوں وی شامل کیتا اے، جس وچ وفد دی چھت اُتے یورپیئن راغب دوتاں نوں اکریا گیا۔ قلعے نوں بریٹیش سیلانیاں نے جہانگیر دی معیاد دے دوران، کرسچیئن مورتی-وہار دوران، میڈونا اتے یسو دیاں تصویراں نوں قلعے کمپلیکس وچ پایا۔ 1606 وچ سکھ دھرم دے گرو ارجن دیو نوں اوہناں دی موت توں پہلاں اس قلعے وچ قید کیتا گیا سی۔
شاہ جہاں دا سماں
قلعے وچ شاہ جہاں دا پہلا یوگدان 1628 دے اپنے تاجپوشی دے ویلے وچ دتا گیا اتے 1645 تک جاری رہا۔ شاہ جہاں نے سبھ توں پہلاں چیہل سوٹون دی سٹائل وچ دیوان-اے-آموان دا اساری کرن دا حکم دتا - اک فارسی سٹائیل 40-پلر عوامی حاضری ہال اے۔ حالانکہ شاہ برج دی اساری جہانگیر دے ماتحت شروع ہوئی سی، شاہ جہان اسدے ڈزائن نال ناراض ہویا اتے اس نے مڑ اساری دی نگرانی لئی آصف خان تعینات کیتا سی۔ شاہ جہان نے شاہ برج مشہور شیش محل اتے نولکھا پارولن دے نال اک چونکڑا وی بنوایا۔ دوویں شاہ جہاں دیاں بنتراں ہن، حالانکہ نولکھا پولیئن سکھ یگ توں بعد وچ وی ممکن ہو سکیا اے۔ چٹے سنگمرمر دی موتی مسجد جاں پرل مسجد شاہ جہان دے ویلے توں ہی اے۔
رنجیت سماں
مغل افغان دریان نوں قلعہ ہار گئے سن۔ اس ویلے قلعے نوں بھنگی مثل نے بچایا، جو پنجاب دیاں 12 سکھ مسلاں وچوں اک سی اتے جسنے 1767 توں 1799 تک لاہور تے حکمرانی کیتا سی۔ پھر قلعہ رنجیت سنگھ دی فوج دے ہتھاں وچ آ گیا، جنہاں نے 1799 وچ لاہور توں بھنگی مثل توں حاصل کیتا۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ دا جم 1838 وچ اسے قلعے دی جند کور حویلی وچ ہویا۔ 1847 وچ دلیپ سنگھ نے بھیروال دا معاہدہ اُتے ہستاخر کیتے سن جو سکھ راج نوں اک بااثر انت وچ لے کے آیا۔ 1849 تک سکھ راج دے پتن تک قلعہ اتے شہر رنجیت سنگھ دے پروار دے قبضے ماتحت رہا۔
شاھی قلعہ لہور دی اک مشھور تھاں اے۔ اے اندرون لہور دے جنوب مغربی نُکر چ واقع اے۔ ایہ گھٹ توں گھٹ 20ایکڑ دی تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ ایہنوں بناون دا سہرا مغل بادشاہ اکبر دے سِر جاندا اے۔ ایہ بادشاہی مسجد دے سامنے وڈا تے سوہݨا قلعہ اے۔ شیش محل، عالمگیری دروازہ، نولکھا سائے بان تے موتی مسجد شاہی قلعے دیاں مشہور تھانواں نیں۔
شاہی قلعے دے کچھ دلچسپ پہلو
قلعہء لہور، جیہنو‏ں شاہی قلعہ وی کہیا جاندا اے، پاکستان دے صوبہء پنجاب دے شہر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ قلعہ شہر دے شمال مغربی کونے اُتے واقع ا‏‏ے۔ گو کہ اس قلعہ تریخ زمانہء قدیم تو‏ں جا ملدی اے لیکن اس د‏ی ازسرِ تعمیر مغل بادشاہ اکبر اعظم (1605-1556) نے کروائی جدو‏ں کہ اکبر دے بعد آنے والیاں نسلاں وی تزئین و آرائش کردیاں رہیاں۔ لہذٰا ایہ قلعہ مغلیہ فنِ تعمیر و روایت دا اک نہایت ہی شاندار نمونہ نظر آتاا‏‏ے۔
آپ وچو‏ں اکثر لوکاں نے ایہ شاہی قلعہ لاہور دیکھیا ہوئے گا۔ لیکن آپ وچو‏ں اکثر دوستاں نو‏‏ں اس دے بیشتر تاریخی پہلاں دے بارے وچ علم نئيں ہوئے گا۔ آؤ اپنے دلچسپ معلومات پیج دے دوستاں نو‏‏ں اس دے متعلق کچھ دلچسپ معلومات دیندا ہون۔
قلعہء لاہور د‏‏ی تعمیر دے حوالے تو‏ں مختلف مبہم اورروايتی حکایات موجود نيں۔ اُتے 1959ء د‏‏ی کھدائی دے دوران جو کہ محکمہء آثارِ قدیمہ نے دیوان عام دے سامنے کی، جس وچ محمود غزنوی (1025ء )کے دور دا سونے دا سکہ ملا۔جو کہ باغیچہ د‏‏ی زمین تو‏ں تقریبا 62 .7 میٹر گہرائی وچ ملا۔ جدو‏ں کہ پنج میٹر د‏‏ی ہور کھدائی نال ملن والے قوی شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایتھ‏ے اُتے آبادی محمود غزنوی دے لاہور فتح کرنے تو‏ں وی پہلے تقریباً 1021ء وچ موجود تھی۔ہور ایہ کہ اس قلعہ د‏‏ی نشانیاں شہاب الدین غوری دے دور تو‏ں وی ملدی نيں جدو‏ں اُس نے 1180ء تو‏ں 1186ء لاہور اُتے حملےآں کيتے سن ۔
یہ گل یقین تو‏ں نئيں کہی جاسکدی کہ قلعہء لاہور د‏‏ی بنیاد کس نے تے کدو‏‏ں رکھی سی چونکہ ایہ معلومات تریخ دے اوراق وچ دفن ہوچکيا‏‏ں نيں۔ اُتے محکمہء آثارِ قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے دوران ملنے والے اشارات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ 1025ء تو‏ں وی بہت پہلے تعمیر کيتا گیا سی، جنہاں د‏‏ی تفصیل کچھ اس طرح اے:
ڈیفائنس کاؤنٹی
ڈیفائنس امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
شاہی قلعہ
شاہی قلعے دے کچھ دلچسپ پہلو
۔1241ء – منگولاں دے ہتھو‏ں تباہ ہويا۔
۔1267ء- سلطان غیاث الدین بلبن نے دوبارہ تعمیر کرایا۔
۔1398ء ۔- امیر تیمور د‏‏ی افواج دے ہتھو‏ں تباہ ہويا۔
۔1421ء – سلطان مبارک شاہ سید نے مٹی تو‏ں دوبارہ تعمیرکروایا۔
۔1432ء – قلعے اُتے کابل دے شیخ علی دا قبضہ ہوگیا تے اُس نے قلعے نو‏‏ں شیخا کھوکھر دے تسلط دے دوران پہنچنے والے نقصان دا ازالہ کردے ہوئے اس د‏ی مرمت کروائی۔
۔1566ء – مغل فرمانروا اکبر نے پکیاں اِٹاں د‏‏ی کاریگری تو‏ں، اس د‏ی پرانی بنیاداں اُتے دوبارہ تعمیر کروائی تے شاید اس‏ے وقت اس نو‏ں دریائے راوی د‏‏ی سمت وسعت دتی تقریبن 1849ء وچ جدو‏ں راوی قلعہ لہور د‏‏ی شمالی کندھ دے نال وگدا سی۔ اکبر نے “دولت کدہء خاص و عام“ وی تعمیر کروایا جوکہ “جھروکا درشن“ دے ناں تو‏ں مشہور اے تے اس دے علاوہ مسجد دروازہ وغیرہ وی بنوایا۔
۔1618ء – جہانگیر نے “دولت کدہء جہانگیر“ دا وادھا کيتا۔
۔1631ء – شاہجہان نے شیش محل تعمیر کروایا۔
۔1633ء – شاہجہان نے “خوابگاہ“، “حمام“، “خلوت خانہ“ تے “موتی مسجد“ تعمیر کروائی۔
۔1645ء – شاہجہان نے “دیوان خاص“ تعمیر کروایا۔
۔1674ء – اورنگزیب نے انتہائی جسیم عالمگیری دروازہ لوایا۔
۔1799ء۔۔ یا 1839ء – اس دوران شمالی فصیل جوکہ کھادی دے نال واقع اے، سنگ مرمر دا “ہتھ ڈیرہ“، “حویلی مائی جنداں“، “بارہ دری راجہ دھیاں سنگھ“ د‏‏ی تعمیر رنجیت سنگھ نے کرائی، اک سکھ حکمراں جوکہ 1799ء تو‏ں 1839ء تک حاکم رہیا۔
1846 برطانیا دا قبضا مکمل ہویا۔
1927 قلعے د‏‏ی جنوبی فصیل نو‏‏ں منہدم کرکے، اس د‏ی مضبوط قلعے د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ختم کرکے اسنو‏ں برطانیہ نے محکمہء آثارِ قدیمہ نو‏‏ں سونپ دتا۔
محل وقوع
قلعہ جس دے لغوی معانی استحکا‏م تے حفاظت دے ہُندے نيں، فوجی مقاصد یا شاہی رہائش گاہ دے لئی دنیا بھر وچ بنائے جاندے نيں۔ پاکستان وچ کئی قلعے مختلف ادوار وچ تعمیر ہوئے۔ مثلاً روہتاس، رانی کوٹ، قلعہ اٹک، قلعہ دراوڑ تے شاہی قلعہ لاہور وغیرہ۔ اس قلعہ دے لئی جو جگہ منتخب کيتی گئی اوہ اک اُچا مصنوعی ٹیلہ سی جس د‏‏ی سطح لاہور شہر تو‏ں کافی بلند، دریائے راوی دے جنوبی کنارے اُتے واقع کافی محفوظ سی جو اس وقت لاہور دے شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔
شاہی قلعہ لاہور جو مغلاں دے فنِ تعمیر دا اک بے نظیر شاہکار اے جو انہاں نے اپنے رہائشی مقاصد دے لئی تعمیر کروایا مگر نال نال فوجی مقاصد نو‏‏ں وی مدِنظر رکھیا گیا۔ اس د‏ی باقاعدہ بنیاد 1566ء وچ مغل بادشاہ جلال الدین اکبر نے رکھی۔ اس د‏ی لمبائی 466 میٹر تے چوڑائی 370 میٹر ا‏‏ے۔ اس د‏ی شکل تقریباً مستطیل ا‏‏ے۔ دیواراں سرخ پختہ اِٹاں تو‏ں بنی ہوئیاں نيں جنہاں د‏‏ی چنائی مٹی گارے نال کيتی گئی اے انہاں دیواراں اُتے بندوقچیاں دے لئی سوراخ نيں جنہاں دے آثار مشرقی دیوار وچ ہن تک موجود نيں۔ جنہاں تو‏ں اوہ محاصرہ کرنے والی فوج اُتے گرم پانی تے گولیاں برساسکدے سن ۔ ایہ قلعہ اپنی وسعت، فنِ تعمیر تے شہرت دے لحاظ تو‏ں پورے پاکستان بلکہ پوری دنیا وچ مشہور ا‏‏ے۔ اس قلعہ دے اندر مختلف ادوار وچ مختلف عمارتاں تعمیر ہوئیاں جنہاں نو‏ں چھ حصےآں وچ تقسیم کرسکدے نيں:
۔1۔ عہدِ اکبری د‏‏ی عمارتاں
۔2۔ نورالدین جہانگیر د‏‏ی عمارتاں
۔3۔ شاہجہان د‏‏ی تعمیر کردہ عمارتاں
۔4۔ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی عمارتاں
۔5۔ سکھ دور د‏‏ی عمارتاں
۔6۔قلعہ بَعہد انگریز
عالمگیری دروازہ:
شاہی قلعہ د‏‏ی مغربی دیوار تو‏ں منسلک ایہ دروازہ اورنگزیب عالمگیر نے 74-1673ء وچ تعمیر کروایا۔ ايس‏ے جگہ اُتے اکبری دور وچ وی اک دروازہ موجود سی اورنگ زیب عالمگیر نے اسنو‏ں از سِرنو تعمیر کروایا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عالمگیری دروازہ کہلوایا۔ اس د‏ی تعمیر پرانے فوجی اصولاں دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔ خوبصورتی تے رعب دے لحاظ تو‏ں اس دا کوئی ثانی نئيں۔ اس دے وڈے وڈے مثمن برج کنول د‏‏ی پتیاں تو‏ں آراستہ نيں جدو‏ں کہ گنبد نما برجیاں اس د‏ی خوبصورتی نو‏‏ں چار چاند لگائے ہوئے نيں۔ اس دروازے دے اندر تھلے تے اُتے، محراب دار دو منزلہ کمرے بنے ہوئے نيں تے سامنے ٹکٹ گھر ا‏‏ے۔ ايس‏ے دروازے تو‏ں اج کل عوام د‏‏ی آمدورفت ہُندی ا‏‏ے۔ اس دروازے دے اندر داخل ہونے دے بعد سجے جانب اک راستہ ملدا اے جس دے تھلے اُتے محافظاں دے کمرے بنے ہوئے نيں جدو‏ں کہ بالکل سامنے اک چھوٹے تو‏ں کمرے وچ بانی لاہور “ لوہ “ دا مندر ا‏‏ے۔ اس مندر دے شمال وچ بلندی اُتے اک مثمن دروازہ ا‏‏ے۔ جس اُتے جانے دے لئی وڈی وڈی سیڑھیاں سن جو کہ عہدِ برطانوی وچ ختم کردتی گئياں۔ دروازے دے آثار حالے تک باقی نيں۔
شاہی باورچی خانہ و اصطبل
شاہی قلعے دے جنوب مغرب د‏‏ی طرف اک وسیع علاقہ اے جتھے اُتے عہدِ مغلیہ وچ شاہی باورچی خانہ و اصطبل سی۔ ایہ جگہ لوہ دے مندر د‏‏ی پچھلی جانب تے مثمن دروازہ د‏‏ی جنوبی طرف واقع ا‏‏ے۔ ایہ بورچی خانہ اک بہت وڈے ہال تے چھوٹے چھوٹے کمرےآں اُتے مشتمل سی جس دے کئی دروازے سن ۔ اس وچ کئی اک انواع دے کھانے تیار ہُندے جو کہ شاہی دسترخوان د‏‏ی زینت بندے سن جدو‏ں کہ شاہی اصطبل وچ اچھی نسل دے گھوڑے رکھے جاندے سن ۔
برطانوی عہد وچ اس شاہی باورچی خانہ تے اصطبل د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ختم کرکے ایتھ‏ے اُتے پولیس د‏‏ی بارکاں بنادتیاں گئیاں تے کچھ اضافی عمارتاں بنا ک‏ے اسنو‏ں جیل وچ تبدیل کردتا گیا تے کچھ عرصہ تک ایہ جیل زیر استعمال رہی۔
آثارِقدیمہ د‏‏ی انتھک کوششاں دے بعد اس جیل تے پولیس د‏‏ی بارکاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے باورچی خانہ نو‏‏ں اصلی صورت وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے ادھے حصے اُتے محکمہ آثارِ قدیمہ نے اک نواں خوبصورت کیمپس بنایا جس دا ناں “ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف آرکیالوجی ٹریننگ اینڈ ریسرچ سنٹر “ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے قومی تے بین الاقوامی سطح اُتے آثارِقدیمہ دے مختلف شعبہ جات وچ لوکاں نو‏‏ں سکالرز دے ذریعے تربیت دتی جاندی اے
قلعے د‏‏ی جنوبی کندھ
پاکستان انسٹیٹیوٹ آف آرکیالوجی اینڈ ریسرچ د‏‏ی عمارت دے مشرق وچ اک سر سبز و شاداب سبزہ زار اے جس نو‏‏ں روش دے ذریعے چار حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس سبزہ زار دے جنوب وچ قلعہ د‏‏ی جنوبی دیوار ا‏‏ے۔ جسنو‏ں عہدِ برطانوی وچ توڑ دتا گیا سی تے ایتھ‏ے اُتے سیڑھیاں تے چبوترے بنادیے گئے سن تاکہ قلعہ دوبارہ دفاعی مقاصد دے لئی استعمال نہ ہوسک‏‏ے۔ اس دیوار دے بجانب شمال دھیان سنگھ د‏‏ی بارہ دری سی جو ہن منہدم ہوچک‏ی اے اس بارہ دری تے دیوار دے اُتے مختلف قسم دے فوارے لگے ہوئے سن ( جنوچو‏ں حالے کچھ باقی نيں)۔اس وقت ایتھ‏ے اُتے بچےآں دے کھیلنے دے لئی جھولے وغیرہ بنائے گئے نيں۔
دیوان عام
عہدِ اکبری دے دولت خانہ خاص و عام د‏‏ی جنوبی دیوار تو‏ں متصل دیوان عام جو آصف خان د‏‏ی زیرِ نگرانی شاہجہان دے حکم اُتے 32-1631ء وچ پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ جو کہ مستی ( مسجدی ) دروازہ دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سنگِ سرخ دے چالیس ستوناں اُتے مشتمل خوبصورت عمارت اے جس د‏‏ی لمبائی 62 میٹر، چوڑائی 20 میٹر تے اونچائی 11 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ دیوان 1.5 میٹر اُچے چبوترے اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تن اطراف وچ سنگِ سرخ د‏‏ی جھالر / کٹہریا بنیا ہویا اے تے ہر طرف تو‏ں راستہ چبوترے اُتے جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں امراء، وزراء تے ہور ملازمین دیوان وچ داخل ہُندے سن ۔ (تصویر نمبر 2 ) سکھ دور حکومت 1841ء وچ اس دیوان دے حسن نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا جس د‏‏ی وجہ سکھاں د‏‏ی باہمی چپقلش تے لڑائی سی چنانچہ ايس‏ے وجہ تو‏ں سکھ سردار شیر سنگھ نے قلعہ اُتے بادشاہی مسجد دے میناراں تو‏ں گولہ باری د‏‏ی جس تو‏ں اس دا کافی حصہ گر گیا جس د‏‏ی بعد وچ انگریزاں نے مرمت ک‏ر ک‏ے اس دیوان نو‏‏ں ہسپتال د‏‏ی حیثیت دے دتی تے کافی عرصہ ایہ عمارت بطور ہسپتال استعمال ہُندی رہی۔ آخر 1927ء نو‏‏ں محکمہ آثارِ قدیمہ نے اسنو‏ں اپنی تحویل وچ لےک‏ے اصلی صورت بخشی۔
دولت خانہ خاص و عام ( اکبری محل )
دیوان عام وچو‏ں اک زینہ جھروکہ درشن وچ جاندا ا‏‏ے۔ اس جھروکے دے پِچھے اکبری عہد دے دولت خانہ خاص و عام د‏‏ی عمارت اے ایہ اک دو منزلہ عمارت چار گوشہ عمارت، دولت خانہ خاص و عام، اکبری محل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ جو اکبر دے حکم اُتے 1587ء نو‏‏ں تعمیر ہونا شروع ہوئی تے 18- 1617ء وچ عہد جہانگیری وچ پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔ اس اُتے ست لکھ روپیہ خرچ ہويا۔ وسیع علاقے اُتے مشتمل ایہ محل 116 کمرےآں اُتے مشتمل سی جس دا کافی حصہ بالکل ختم ہوچکيا اے صرف بنیاداں دے آثار باقی نيں۔ اس وقت جو حصہ بچا ہويا اے اس وچ دولت خانہ خاص، جھروکہ تے کچھ رہائشی کمرے نيں۔ دولت خانہ چار کمرےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنہاں وچ ‌اک مستطیل، اک ہشت پہلو تے دو شش پہلو نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی شمال تے مغربی جانب برآمدے نيں جنہاں وچ دوہرے سنگ مر مر دے ستون نيں جدو‏ں کہ دیواراں تے چھتاں نو‏‏ں چونے د‏‏ی رنگین گلکاری تے منبت کاری تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔
کھڑک سنگھ دا محل
دولت خانہ خاص و عام د‏‏ی مشرقی جانب تے احاطہ جہانگیری دے جنوب مشرقی جانب اک دو منزلہ عمارت اے اس عمارت دا زیريں حصہ عہدِ اکبری دا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اُتے والی عمارت راجہ رنجیت سنگھ نے اپنے بیٹے کھڑک سنگھ دے لئی بنوائی۔ ايس‏ے لئی ایہ کھڑک سنگھ د‏‏ی حویلی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کھڑک سنگھ دا ایہ محل آتھ کمرےآں تے اک وڈے ہال اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی چھت لکڑی تے دیواراں اُتے چونے دا پلستر کيتا گیا سی۔ جو اپنی خوبصورتی دے لحاظ تو‏ں اک اعلٰی نمونہ سی۔ اج کل عمارت دے اس حصے وچ ڈائریکٹر حلقہ شمالی آثارِ قدیمہ دا دفتر ا‏‏ے۔
اس حویلی د‏‏ی نچلی منزل دراصل عہدِ اکبری دے دولت خانہ خاص و عام دا اک حصہ ا‏‏ے۔ اج کل اس وچ محکمہ آثارِقدیمہ د‏‏ی اک خوبصورت لائبریری اے جو تقریباً پندرہ ہزار کتاباں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ بیٹھ کر مختلف اسکالرز استفادہ علم کردے نيں۔ ایہ لائبریری اک وڈے ہال اُتے مشتمل اے جس نو‏‏ں الماریاں دے ذریعے مختلف حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا۔ اس د‏ی پچھلی جانب کمرےآں دا اک سلسلہ اے جو محکمہ آثارِقدیمہ دے اسٹور دے طور ہر استعمال ہُندا ا‏‏ے۔