cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دروپدی مرمو
۲۰۲۲ء صدارتی مہم
مرمو اڈیشا تو‏ں صدر بننے والی پہلا شخص تے پرتیبھا پاٹل دے بعد صدر بننے والی دوسری سواݨی نيں۔ اوہ ہندوستان د‏‏ی مقامی نامزد قبائلی برادریاں تو‏ں صدر منتخب ہونے والی پہلی فرد ہون گیاں۔ اوہ ۱۹۴۷ء وچ بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد پیدا ہونے والی سب تو‏ں کم عمر تے پہلی صدر منتخب سواݨی نيں۔
سیاسی پوزیشن
وہ ہندی دے بھارت د‏‏ی قومی زبان ہونے تے ہندو قوم پرستی (ہندوتوا) د‏‏ی حمایت دے نال ساتھ گائے دے پیشاب دے مبینہ فائدے دے بارے وچ بی جے پی پارٹی لائن د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ اوہ بی جے پی دے بھارت دے زرعی قوانین ایکٹ ۲۰۲۲ء د‏‏ی حمایت کردی اے (جسنو‏ں عام طور اُتے فارم قوانین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے )۔
مرمو نے بھارت دے پہلے وزیر اعظم جواہر لال نہرو د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ انھاں نے آئین ہند بنانے وچ مہاتما گاندھی، نہرو تے بی آر امبیڈکر دے تعاون د‏‏ی ستائش کیتی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۹۵۸ دے جم گٹھ: زندہ شخصیتاں گٹھ:ضلع میوربھنج دیاں شخصیتاں گٹھ:آدی واسی سیاست دان گٹھ:جھاڑکھنڈ دے گورنر گٹھ:اڑیسہ د‏‏یاں سوانیاں سیاست دان گٹھ:اڑیسہ دے سیاست دان گٹھ:بھارت د‏‏ی ریاستی سوانیاں گورنر گٹھ:اڑیسہ تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی سوانیاں سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:1958 دے جم
جلال الدین دوانی
جلال الدین دوانی (پیدائش:1426ء — وفات: 12 اکتوبر 1502ء) عالم دین، فقیہ تے مصنف سن ۔ علما نے اُنئيں محقق دوانی دے ناں تو‏ں وی یاد کیتا اے ۔مسلم فلاسفہ وچ گنت‏ی دے چند افراد ’’محقق‘‘ دے خطاب تو‏ں علمی دنیا وچ معروف نيں، اُنہاں وچ محقق جلال الدین دوانی وی شامل نيں۔
جلال الدین الدوانی دا اصل ناں محمد بن اسعد سی ۔ آپ دا تعلق کازرون دے نیڑے اک پنڈ ودان تو‏ں سی تے بعد وچ شیراز چلے گئے۔ آپ ملک فارس دے وڈے عالم تے امام المعقولات تے فلسفی سن ۔ کئی علوم وچ ماہر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام اطراف تو‏ں وڈی تعداد وچ لوک آپ دے پاس علم د‏‏ی پیاس بجھانے آندے سن ۔ آپ د‏‏ی وڈی قدر و منزلت سی ایتھ‏ے تک کہ قاضی دا عہدہ وی آپ نو‏‏ں سونپیتا گیا۔ آپ بہت کتاباں دے مصنف نيں جنہاں وچ شرح التجرید للطوسی، شرح التھذیب تے حاشیہ علی العضد شامل نيں۔ آپ نے علی الاختلاف 897ھ یا 918ھ وچ وفات پائی۔
سوانح
ناں محمد، لقب جلال الدین تے آبائی علاقہ دوان د‏‏ی نسب تو‏ں دوانی کہلاندے نيں۔ والد دا ناں سعدالدین اسعد، دوان دے منصبِ قضا اُتے فائز سن ۔ اُنہاں دا سلسلہ نسب خلیفہ اول حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ جلال الدین دوانی صوبہ شیراز دے ضلع گازرون وچ دوان نامی پنڈ وچ پیدا ہوئے۔ ایہ پنڈ گازرون دے شمال وچ تقریباً نو فرسخ دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
محقق دوانی نے ابتدائی تعلیم اپنے والد سعد الدین اسعد تو‏ں حاصل کيتی جو اپنے دور دے نامور علما وچ شمار ہُندے سن ۔ اِس دے بعد اعلیٰ تعلیم دے لئی شیراز چلے گئے۔ اُس وقت شیراز وچ سید شریف جرجانی (متوفی 6 جولائ‏ی 1413ء) دے دو ممتاز شاگرداں خواجہ حسن بقال تے مولان محی الدین انصاری کوشنکاری تو‏ں اِکتسابِ فیض کیتا۔ محقق دوانی نے اِنہاں دونے علما د‏‏ی مجالس تو‏ں خوشہ چینی کيتی۔ بعض فارسی کتاباں مولا‏نا ہمام الدین گلباری تو‏ں پڑھیاں، جنہاں نے طوالع الانوار د‏‏ی اک مفید شرح لکھی سی۔ علم حدیث د‏‏ی تحصیل دے لئی شیخ صفی الدین ایجی دے حلقہ درس وچ شامل ہونے تے اپنی خداداد صلاحیتاں د‏‏ی بدولت عنفوانِ شباب ہی وچ علومِ مروجہ د‏‏ی تحصیل کرلئی تے وقت دے چیدہ علما وچ شمار ہونے لگے۔ کہیا جاندا اے کہ جنہاں دِناں وچ اوہ شیراز وچ تعلیم حاصل ک‏ر رہ‏ے سن، نہایت تنگدست سن ۔ عسرت و افلاس دا ایہ عالم سی کہ شب نو‏‏ں مطالعہ د‏‏ی خاطر چراغ دا تیل تک خریدنے د‏‏ی استطاعت نہ رکھدے سن، مگر مالی مشکلات دا مقابلہ کمال صبروضبط تو‏ں کیتا تے شیراز د‏‏ی جامع مسجد دے صدر دروازے وچ روشن چراغ دے پاس کھڑے ہوک‏ے مطالعہ کیتا کردے سن ۔ تعلیم تو‏ں فراغت جے بعد خوشحالی دے دروازے کھل گئے۔ اُنہاں نے دولت و ثروت دے حصول وچ پوری کوشش کيتی تھی۔اِس سلسلے وچ اُنہاں دا نقطہ نگاہ عام علمائے دین تو‏ں مختلف سی کہ اوہ علم د‏‏ی اشاعت تے اِس د‏‏ی قدر و قیمت دے لئی مال و دولت نو‏‏ں بہت ضروری خیال کردے سن ۔
علمی مشاغل
محقق دوانی د‏‏ی علمی شہرت نو‏‏ں سندے ہوئے امیرزادہ یوسف بن مرزا جتھ‏ے شاہ نے علمی مجلس د‏‏ی صدارت اُتے معین کیتا۔ کچھ عرصے دے بعد اِس منصب تو‏ں مستعفی ہوک‏ے شیراز دے مدرسہ بیگم یعنی مدرسہ ’’دارالاتیام‘‘ وچ فرائض تدریس انجام دینے لگے۔ اُس وقت عراق، فارس تے آذربائیجان دے حاکم سلطان یعقوب بائندری نے محقق دوانی دے علمی تبحر تے خداداد ذہانت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اُنہاں نو‏‏ں فارس دا قاضی القضاۃ مقرر کر دتا۔فرائض منصبی دے دوران اوہ تصنیف و تالیف دا کم برابر کردے رہ‏‏ے۔ محقق دوانی د‏‏ی عمر دا معقول حصہ سلاطین بائندری د‏‏ی سرپرستی وچ گزریا۔ 902ھ وچ جدو‏ں سلطان احمد شاہ بائندری عثمانی سلطان بایزید یلدرم د‏‏ی مدد تو‏ں اقتدار اُتے قابض ہوئے گیا تاں اُس نے محقق دوانی د‏‏ی قدرو منزلت وچ کوئی فرق نہ آنے دتا بلکہ سلطان احمد شاہ بائندری د‏‏ی مہربانی و لطف و کرم نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اُس دے مخالف قاسم بیگ نے محقق دوانی نو‏‏ں تنگ کرنا شروع کر دتا۔ دولت و ثروت دا اک حصہ وی کھو لیا۔ محقق دوانی نے قاسم بیگ دا لقمہ تر بننے د‏‏ی بجائے ایہی بہتر سمجھیا کہ اوہ شیراز چھڈ دتیاں چنانچہ اوہ شیراز تو‏ں سکونت ترک کرکے جردن چلے گئے۔
فضل حق خیر آبادی
مجاہد اعظم جنگ آزادی ہند 1857ء بطل حریت علامہ فضل حق شہید (1797ء تا 20 اگست 1861ء) بن مولا‏نا فضل امام خیر آبادی مسلم رہنمائے جنگ علمائے اہل سنت وچو‏ں سن ۔ فضل حق خیر آبادی 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے روح رواں سن ۔ اوہ اک فلسفی، اک شاعر، اک مذہبی عالم سن، لیکن انہاں دے شہرت د‏‏ی بنیادی وجہ ہندوستان د‏‏ی جنگ آزادی وچ انگریز قبضہ آوراں دے خلاف جہاد دا فتوٰی بنیا۔
زندگی
فضل حق خیر آبادی لکھنؤ وچ اک قاضی القضاۃ سن ۔ انگریزاں دے جاسوس گوری شنکر نے 28 اگست 1857ء د‏‏ی رپورٹ وچ لکھیا اے کہ: "مولوی فضلِ حق جدو‏ں تو‏ں دہلی آیا اے ،شہریاں تے فوج نو‏‏ں انگریزاں دے خلاف اُکسانے وچ مصروف ا‏‏ے۔ اوہ کہندا پھردا اے کہ اس نے آگرہ گزٹ وچ برطانوی پارلیمنٹ دا اک اعلان پڑھیا اے جس وچ انگریزی فوج نو‏‏ں دہلی دے تمام باشندےآں نو‏‏ں قتل کردینے تے پورے شہر نو‏‏ں مسمارکردینے دے لئی کہیا گیا ا‏‏ے۔ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں ایہ دسنے دے لئی کہ ایتھ‏ے دہلی دا شہر آباد تھا،شاہی مسجد دا صرف اک مینار باقی چھڈیا جائے گا"۔
چندرگھنٹا
درگا دی تیجی طاقت دا نام چندرگھنٹا اے۔ نراتے اپاسنا وچ تیجے دن دی پوجا دا بہت زیادہ اہمیت اے اتے اس دن ایہناں دے وگرہِ دا پوجن-آرادھ  کیتا جاندا اے۔ اس دن سادھک دا من منپور چکر وچ داخل ہندا اے۔
فضل حق خیر آبادی
ادبی خدمات
علامہ فضل حق خیرآبادی تے انہاں دے والدِ ماجد مولا‏نا فضل امام خیرآبادی علیہم الرحمہ(وفات 1244ھ/1829ء) دونے اپنے عہد دے جید عالم تے مشاہیر وچ شمار کیتے جاندے سن تے مرجع العلماء والادباء سن ۔ دونے د‏‏ی شخصیت حکمت و دانش دے اعتبار تو‏ں یگانۂ روزگار سی انہاں حضرات نو‏‏ں معقولات وچ جو تبحّر حاصل سی، اسنو‏ں دیکھدے ہوئے ایہ کہنا مبالغہ آرائی نہ ہوئے گا کہ اوہ یونانی تے اسلامی دورِ عروج دے مفکرین تے حکما د‏‏ی صف وچ شامل کیتے جانے دے بلاشبہ قابل ہں ۔سر سید احمد خان علامہ فضل حق خیرآبادی تو‏ں سیاسی و دینی لحاظ تو‏ں مختلف الخیال تے جدا جدا عقیدہ رکھدے سن، بلکہ بعض معاملات مں شدید مخالفت وی کی، لیکن ملاحظہ فرمائیے کہ سر سید دے ذہن و قلب اُتے علامہ فضل حق خیرآبادی د‏‏ی حکمت و دانش دے اثرات کِنے گہرے سن، سر سید لکھدے نيں : ’’جمیع علوم و فنون وچ یکتائے روزگا رہیاں تے منطق و حکمت د‏‏ی تاں گویا انئيں کيت‏‏ی فکرِ عالی نے بِنا پائی اے با رہیا دیکھیا گیا اے کہ جو لوک اپنے آپ نو‏‏ں یگانۂ فن سمجھدے سن جدو‏ں انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں اک حرف سنیا، دعوائے کمال نو‏‏ں فراموش ک‏ر ک‏ے نسبتِ شاگردی نو‏‏ں اپنا فخر سمجھیا، بہ ااں کمالات علم و ادب وچ ایسا عَلمِ سرفرازی بلند کیتا اے کہ فصاحت دے واسطے انہاں د‏‏ی شستۂ محضر عروجِ معارج اے تے بلاغت دے واسطے انہاں د‏‏ی طبعِ رسا دست آویز بلندیِ معارج ا‏‏ے۔ سحبان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فصاحت تو‏ں سرمایۂ خوش بیانی تے امرا القیس نو‏‏ں انہاں دے افکارِ بلند تو‏ں دست گاہِ عروج و معانی، لفظاں پاکیزہ انہاں دے رشکِ گوہرِ خوش آب تے معانی رنگین انہاں دے غیرتِ لعلِ ناب، سرو انہاں د‏‏ی سطورِ عبارت دے اگے پا بہ گِل تے گُل انہاں د‏‏ی عبارتِ رنگں ا دے سامنے خجل، نرگس انہاں دے سواد تو‏ں نگاہ ملیا دیندی۔ مصحفِ گل دے پڑھنے تو‏ں عاجز نہ رہندی۔ تے سوسن جے انہاں د‏‏ی عبارتِ فصیح تو‏ں بولی نو‏‏ں آشنا کردی، صفتِ گویائی تو‏ں عاری نہ ہُندی۔‘‘(سر سید: آثارالصنادید، ص 281)
چندرگھنٹا
کہانی
شو مہا پران دے مطابق، چندرگھنٹا، چندرشیکھر دے روپ وچ بھگوان شو دی "طاقت" اے۔ شو دا ہر پہلو طاقت دے نال اے، اس لئی اوہ اردھناریشور ہن۔
فضل حق خیر آبادی
بیرونی حوالے
گٹھ:1797 دے جم گٹھ:1861 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش تو‏ں ہندوستان د‏‏ی آزادی دے سرگرم کارکنان گٹھ:احناف گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی منصفین گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:برطانوی ہندوستان گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء گٹھ:سنی صوفیاء گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:نعتیہ شاعر
چندرگھنٹا
کہانی
چندرگھنٹا دے دس ہتھ ہن جنہاں وچ دو ہتھاں وچ ترشول، گدا، کمان-تیرن، کھڑک، کمل، گھنٹہ اتے کمنڈل ہن، اک ہتھ وچ اسیس آسن جاں ابھیمدر وچ (ڈر دور ہون توں) ہندا اے۔ اوہ اپنے واہن دے طور اُتے باغ جاں شیر اُتے سوار ہندی اے، جو کہ بہادری اتے ہمت نوں درساؤندی اے، اس نے ادھے چن نوں اپنے متھے اُتے اک گھنٹی وجوں درساؤندی اے اتے اس دے متھے دے وچکار تیجی اکھ اے۔ اس دا رنگ سنہری اے۔ شو چندرگھنٹا دے روپ نوں خوبصورتی، سہج اتے کرپا دی اک مہان اداہرن وجوں دیکھدا اے۔
چندرگھنٹا بہادری نوں درساؤندی اک شیر نوں اپنے واہن دے طور اُتے سوار ہندی اے۔ ایہہ اک بھیانک پہلو اے اتے غصے وچ گرجدا دکھائی دندا اے۔ درگا دا ایہہ روپ پہلے روپاں توں بالکل وکھرا نہیں اے۔ ایہہ درساؤندا اے کہ جدوں بھڑکایا جاندا اے تاں اوہ بدسلوکی کر سکدی اے۔ اس دا وگڑیا روپ چنڈی جاں چمنڈا دیوی کیہا جاندا اے۔ اوہ تاں سہجتا دی اک بہت مورت اے۔
اوہ عقیدت مند جو چندرگھنٹا دی پوجا کردے ہن اتے برہم وڈیائی دی آکرتی پیدا کردے ہن۔ اوہناں دے انسان ادکھّ شکتی-لہراں دا نکاس کردے ہن جہڑے اوہناں دے رابطہ وچ آؤن والیاں اُتے بہت اثر پاؤندے ہن۔ اوہ آسانی نال زندگی وچ سفلتا حاصل کردے ہن۔ چندرگھنٹا دشٹ لوکاں دا نعش کرن لئی تیار اے، پر اپنے عقیدت منداں لئی اوہ اک دیالو ماں اے جو شترقی اتے خوش حالی دی ورکھا کردی اے۔ اس دی اتے دشٹ دوتاں وچکار لڑائی دوران، اس دی گھنٹی ولوں پیدا ہوئی بھیانک آواز نے ہزاراں دشٹ دوتاں نوں موت پرمیشر دے گھر بھیجیا۔ اوہ ہمیشاں لڑائی بھری حالت وچ ہندی اے جو اس نوں اپنے بھگتاں دے دشمناں نوں نشٹ کرن دی اتسکتا درساؤندی اے تاں جو اوہ شترقی اتے خوش حالی وچ جی سکن۔ برہم فلسفہ اس دی مہر نال حاصل ہندا اے۔ جے کوئی عقیدت مند برہم خوشبو دا انند لیندا اے اتے بھن-بھنّ آوازاں سندا اے، تاں اسنوں ماں ولوں بخشیا جاندا اے۔ اس دا گھر منیپرا چکر وچ اے۔
منتر
ॐ देवी चंद्रघण्टायै नम:
Oṃ Devī Chandraghantaye Namaḥ
دھیان منتر
पिण्डज प्रवरारूढ़ा चण्डकोपास्त्रकैर्युता। प्रसीदम तनुते महयं चन्द्रघण्टेति विश्रुता।।
Pindaj Pravarārudha Chandakopastrakairyutā Prasādam Tanute Mahyām Chandraghanteti Vishrutā۔
حوالے
گٹھ:نودرگا گٹھ:ہندو دیویاں
فرخشنیط
فرخشنیط اک قلعے دا مقام اے جسنو‏ں سن ۸۸۹ عیسوی وچ اندلس تو‏ں آنے والے مسلماناں نے فرانس دے شہر لاکارڈ دے موجودہ مقام پر، جنوب مشرقی فرانس دے علاقے آ لب كوت دازور وچ قائم کيتا سی۔ مسلما‏ن ۹۷۳ء تک اس قلعے وچ رہنے وچ کامیاب رہ‏ے، جدو‏ں پروونس دے بادشاہ ولیم اول نے معرکہِ تور تور دے بعد انہاں نو‏ں اس علاقے تو‏ں کڈ باہر کيتا۔
عرب ذرائع اسنو‏ں جبل القلال وی کہندے نيں۔
افتتاحی آغاز
۸۹۱ عیسوی وچ ، اندلس دے ۲۰ ملاح، جنہاں دا جہاز اک پرتشدد طوفان تو‏ں تباہ ہو گیا سی، جنوبی فرانس وچ - پروونس دے ساحل اُتے اترے، تاکہ خلیج سینٹ ٹروپیز وچ اس ساحل اُتے ہويا تو‏ں پھینکے جاواں۔ اوہ اندر گھس گئے، نہ جانے اوہ کس سرزمین وچ سن ۔ اوہ گھنے درختاں تو‏ں ڈھکی ہوئی اک مضبوط پہاڑی اُتے چڑھ گئے تے اس وچ اک قدیم قلعے د‏‏ی باقیات سی جنہاں دا ناں فرخشنیط سی۔ انہاں نے اس قلعے وچ کچھ عرصہ قیام کیا، جسنو‏ں انہاں نے کہیا: "فرخشنیط" مران دے پودے دے حوالے تو‏ں جو اس علاقے وچ وسیع پیمانے اُتے پھیلے ہوئے نيں، جس نے اسنو‏ں اک قلعہ بند جنگل بنا دتا۔
جداں ہی انہاں دا معاملہ طے ہويا تے انہاں نے قلعہ د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی تاں انہاں نے اس جگہ نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش وچ پڑوس دے اک پنڈ اُتے چھاپہ ماریا تے نماز ادا کيتی تے اردگرد د‏‏ی سیر د‏‏ی تے علاقے دا اچھی طرح تو‏ں مطالعہ کرنے دے بعد انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں بھیج دتا۔ اندلس" نے خلیفہ عبدالرحمٰن الناصر نو‏‏ں پیغام دتا تے اس دے پاس ایہ معاملہ پیش کيتا تے دسیا کہ انہاں نے اس سرزمین تے اس دے لوکاں د‏‏ی حالت کِداں دیکھی تے انہاں گائاں دے بادشاہاں تے امرا تو‏ں اختلاف دے بعد اس نے رسول دے نال سو آدمی روانہ کيتے۔ انہاں خبراں د‏‏ی تصدیق کرنے دے لئی جو اس دے پاس پروونس د‏‏ی انہاں سرزمیناں تو‏ں آئی سی، تے ایتھ‏ے تو‏ں اندلس د‏‏ی پیدائشاں تو‏ں اک مسلم شہر د‏‏ی شان د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ اک شہر جس نے الپس تے سوئٹزرلینڈ دے کچھ حصےآں اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ایہ "فرخشنیط" د‏‏ی امارت ا‏‏ے۔
ایہ یورپ د‏‏ی مسلم امارات وچو‏ں اک د‏‏ی شروعات سی، اک ایسی امارت جس تو‏ں ہر کوئی ڈردا سی تے روم ڈردا سی۔ اس دے بارے وچ عربی حوالےآں وچ بہت کچھ نئيں اے، لیکن مینو‏ں انہاں علاقےآں دے راہباں د‏‏ی بہت ساریاں تحریراں ملی نيں، ایسی تحریراں جو دور دراز د‏‏ی خانقاہاں وچ محفوظ نيں جو سانو‏ں دسدی نيں کہ "ساراکینوس" کیواں دا سی، ایہ اصطلاح عرباں نو‏‏ں دتی گئی سی کیونجے اوہ اکثر سیاہ رنگ دے ہُندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ "خفیہ نو" تو‏ں تحریف کيتی گئی اے جو رومیاں دے ذریعے مسلماناں تک پہنچی سی، تے سیاح ابن بطوطہ نے اپنے سفر وچ ذکر کيتا اے کہ قسطنطنیہ دے قیصر نے اس دے بارے وچ پُچھیا: کیہ اوہ ساراکنو اے کوئی مسلما‏ن؟
علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرن
انہاں یادگاراں تے مخطوطات تو‏ں واضح ہُندا اے کہ مسلما‏ن صرف اک سیاسی مقصد یا جغرافیائی توسیع ہی نئيں سن تے اہل مغرب نے اپنے ذرائع وچ انہاں نو‏‏ں چور تے ڈاکو قرار دتا سی، جدو‏ں کہ انہاں دے بارے وچ عرب ذرائع بوہت گھٹ سن، تے ابن حوقل نے ذکر کيتا ا‏‏ے۔ تے ریکارڈ اے کہ ایہ خطہ مسلم فارماں تو‏ں بھریا ہويا سی، جنہاں دا کریڈٹ اس خطے وچ زراعت تے شکار وچ بہت ساریاں اختراعات وچ ا‏‏ے۔ اس خطے وچ جہازاں دے ٹوٹنے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ فارکشانیت تجارت دا اک اہ‏م مرکز رہیا ہوئے گا، کیونجے ایہ سمندر وچ سرخیل سی جس دے طاقتور بحری بیڑے نو‏‏ں اندلس د‏‏ی حمایت حاصل سی۔
پروونس دے نیڑے واقع خانقاہ نوولیس د‏‏ی ڈائریاں دے ایڈیٹر نے ذکر کيتا اے کہ مسلماناں دے انہاں دے شہر دے نیڑے دے علاقےآں اُتے چھاپےآں دا آغاز سنہ ۹۰۶ وچ ہويا سی۔ اس نے ذکر کيتا کہ دیہات مسلماناں دے زیر تسلط سن ۔ گروہاں تے انہاں دے لوکاں نو‏‏ں امارت دا نشانہ بنایا گیا، پو تے رون ندیاں دے درمیان تمام دیہاتاں تے شہراں نو‏‏ں مسخر کرنے دے بعد، مسلما‏ن مرکزی سڑکاں تے آس پاس د‏ی بلندیاں اُتے واقع ٹاورز بنانے دے لئی گئے جس تو‏ں اوہ طویل فاصلے تک سڑکاں نو‏‏ں دیکھ سکن گے تے سگنل تے میسنجر ٹاور بنیاں گے۔ کئی بار تے اس طرح مسلماناں نے ایلپس دے داخلی رستےآں تو‏ں روم تو‏ں تے روم تک تجارت تے زیارت دے رستےآں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔
کچھ دستاویزات وچ دسیا گیا اے کہ مسلماناں نے کچھ زائرین د‏‏ی سڑکاں کٹ داں تے سڑک عبور کرنے دے لئی انہاں اُتے فیساں عائد کاں، تے ۹۲۱ وچ صرف اک سڑک سی جو مسلماناں دے تابع نئيں سی، اوہ سینٹ برنارڈ کراسنگ اے، اُچے پہاڑاں دے درمیان اوہ تنگ سڑک۔ ، تے جس چیز دا ریکارڈ وچ وی ذکر اے اوہ اے انگلینڈ تے ڈنمارک دے بادشاہ روڈولف د‏‏ی طرف تو‏ں "كنوت" نامی درخواست، "بروغند" دے بادشاہ، انگریز زائرین دے لئی سینٹ برنارڈ روڈ نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی، مسلماناں دے خوف تو‏ں خطے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی۔ یورپ، خاص طور اُتے اوہ خطہ، صرف سلطنتاں سی، بعض اوقات صرف اک شہر اُتے مشتمل ہُندا سی۔ اوہ اک آدمی دے دل وچ نئيں سن، لیکن انہاں نے چھاپہ مار دے اک دوسرے نو‏‏ں مار ڈالیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دے لئی سینٹ برنارڈ د‏‏ی زرخیز وادی وچ اترنا تے اس اُتے آسانی تو‏ں قابو پانا تے اس اُتے اپنے مضبوط مینار بنائے جنہاں وچ خزانے دے صندوق سن ۔ جنہاں نو‏ں فیر فرخنیت منتقل کر دتا گیا، تے اوتھ‏ے تو‏ں اندلس وچ والینسیا د‏‏ی بندرگاہ اُتے منتقل کر دتا گیا تے فیر قرطبہ لاکرز وچ جمع کر دتا گیا۔
فرخشنیط دا خاتمہ
جد مسلماناں د‏‏ی طاقت مضبوط ہو گئی تے اوہ عیسائیاں دے لئی خطرہ بن گئے تے یورپ وچ ہر کوئی انہاں تو‏ں لرز اٹھا تاں انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں انہاں دا مقابلہ کرنا پيا تاں پروونس دے مالک کاؤنٹ ہیوگو نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے توسیع د‏‏ی درخواست کيتی۔ قسطنطنیہ تو‏ں اس نے شہر دا محاصرہ کيتا تے شدید لڑائیاں ہوئیاں تے اس نے اوہ جنگ تقریباً جِت لی تے مسلماناں دا خاتمہ کر دتا لیکن اسنو‏ں خبر پہنچی کہ کاؤنٹ بیرینگر لومبارڈی وچ داخل ہو ک‏ے بادشاہ نو‏‏ں اپنے پیراں تلے تو‏ں پرتن د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ واپس آیا تے محاصرہ چھڈ دتا تے مسلماناں تو‏ں وعدہ کيتا جو اس واقعے دے بعد اس دے حلیف بنے۔ اس معاہدے وچ ایہ شرط رکھی گئی کہ مسلما‏ن الپس نو‏‏ں محفوظ رکھن گے تے جو کچھ انہاں دے پاس اے اس اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھن گے، بشرطیکہ اوہ پہاڑاں تو‏ں آنے والے اس اُتے کسی وی ممکنہ حملے نو‏‏ں پسپا کرن۔
اس طرح مسلما‏ن اک بار فیر اپنے قلعےآں نو‏‏ں بحال کرنے تے اپنی امارت وچ موجود خلاء نو‏‏ں دور کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ تے اک وڈی مدت تک صورت حال جاں د‏‏ی تاں رہی، تے امارت دا عظیم واقعہ ایہ سی کہ جدو‏ں انہاں نے اپنے زمانے دے عظیم ترین آدمی، سینٹ میولوس دے گھٹناں اُتے چڑھائی کی، تے اوہ حجاج دے اک وڈے قافلے د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔ سینٹ برنارڈ پاس، عرباں نے انہاں اُتے حملہ کیا، انہاں نو‏ں قید ک‏ر ليا تے انہاں دا سارا مال لُٹ لیا۔ کہانیاں وچ مايولوس دے وقار د‏‏ی وضاحت کيتی گئی اے، جس نے اسنو‏ں بعد وچ اک سنت مقرر کرنے دے قابل بنایا۔ انہاں نو‏ں اس وقت تک رہیا نئيں کيتا گیا جدو‏ں تک کہ انہاں نو‏ں بھاری تاوان نہ مل جائے۔
اس واقعے نے یورپیاں دے دلاں اُتے بہت اثر کيتا تے اس نے پروونس دے ہیوگو دے پو‏تے کنگ ولیم اول نو‏‏ں یورپ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں متحرک کرنے تے فرخنیت د‏‏ی سمت اُتے آمادہ کيتا۔ دونے گروہ "طور د‏‏ی جنگ" وچ ملے، جس وچ مسلم فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے فوجاں نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جو ملبے دا ڈھیر بن گیا سی، اس دے صرف آثار باقی رہ گئے سن ۔
اسنو‏ں اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ زیادہ اہمیت نئيں ملی، عرب مورخین نے اس دا تفصیل تو‏ں ذکر نئيں کیا، بلکہ انہاں نے اسنو‏ں نظر انداز کر دتا حالانکہ اسنو‏ں گال (فرانس) وچ اسلامی فتح سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ شاید اس لئی کہ اوہ اندلس وچ مسلماناں دے داخل ہونے تو‏ں لے ک‏ے اس تو‏ں نکلنے تک دے انقلابات نو‏‏ں لکھنے وچ مصروف سن، تے حکمران اَگڑ پِچھڑ آنے والے انقلابات نو‏‏ں دبانے تے اپنی ریاست نو‏‏ں بچانے د‏‏ی جدوجہد وچ مصروف سن، تے شاید اوہ اسنو‏ں اک معمولی مہم سمجھدے سن ۔ ہور اسلامی مہمات تے فتوحات۔ لیکن جس نے اس دے بارے وچ سب تو‏ں زیادہ تفصیل تو‏ں گل د‏‏ی اے اوہ اٹلی دا اک پادری "لیوڈپرانڈ" اے جس نے اس مسانو‏ں ۱۰ واں صدی وچ رونما ہونے دے وقت ریکارڈ کيتا سی، جسنو‏ں بعض یورپی مورخین قزاقاں دا حملہ سمجھدے سن ۔
فرخشنیط د‏‏ی امارت تو‏ں، کچھ شہراں تے سڑکاں دے ناں باسل، سوئٹزرلینڈ تو‏ں لے ک‏ے فرانس دے جنوبی ساحل تک باقی رہ گئے نيں، اس لئی سانو‏ں معلوم ہُندا اے:
باہرلےجوڑ
گٹھ:جنگاں
اشتیاق حسین قریشی
پروفیسر ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی ، (پیدائش: 20 نومبر 1903ء- وفات: 22 جنوری 1981ء) پاکستان دے عالمی شہرت یافتہ ماہرِ تعلیم، معروف مورخ، محقق، ڈراما نویس، کراچی یونیورسٹی دے وائس چانسلر، کولمبیا یونیورسٹی امریکا دے 'وزیٹنگ پروفیسر' تے بانی چیئرمین مقتدرہ قومی زبان سن ۔ انہاں دیاں لکھتاں پاکستان سمیت دنیا دے مشہور یونیورسٹیاں وچ پڑھائی جاندیاں نيں۔
حالات زندگی
ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی 20 نومبر، 1903ء نو‏‏ں پٹیالی، ضلع اٹاوہ، اترپردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔  ۔ 1942ء وچ انہاں نے سینٹ اسٹیفن کالج، دہلی تو‏ں بی اے، تریخ تے فارسی وچ ایم اے کيتا۔ ايس‏ے ادارے دے شعبہ تریخ وچ لیکچرار تو‏ں ملازمت کيت‏‏ی ابتدا د‏‏ی لیکن فوراً بعد کیمبرج یونیورسٹی تو‏ں تریخ وچ پی ایچ ڈی دے لئی برطانیہ چلے گئے تے پروفیسر ڈاکٹر وائیٹ ہیڈ جو سخت نظم و نسق د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سن د‏‏ی نگرانی وچ The Administration of the sultanate of Delhi (سلطنت دہلی دا نظم حکومت) مقالہ لکھ ک‏ے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ہندوستان واپسی اُتے دہلی یونیورسٹی وچ ریڈر مقرر ہوئے تے ترقی د‏‏ی منازل طے کردے ہوئے دہلی یونیورسٹی دے شعبہ تریخ دے پروفیسر تے فیر ڈین مقرر ہوئے۔
پاکستان آمد
قیام پاکستان دے بعد 1948ء وچ اوہ پاکستان منتقل ہوئے گئے۔ اوہ مہاجرین و آبادکاری دے وزیر مملکت تے بعد وچ مرکزی حکومت وچ وزیر تعلیم مقرر ہوئے۔ کچھ عرصے پنجاب یونیورسٹی وچ پروفیسر رہ‏‏ے۔ 1955ء وچ کولمبیا یونیورسٹی، امریکا تو‏ں بطور وزیٹنگ پروفیسر وابستہ ہوئے جتھے اوہ 1960ء تک خدمات انجام دیندے رہے تے ایتھے انہاں برِ صغیر د‏‏ی تایخ اُتے شہرۂ آفاق کتابThe Muslim community of the Indo-Pakistan Sub-Continent (برعظیم پاک و ہند د‏‏ی ملت اسلامیہ) تصنیف کيتی ۔ 23 جون، 1961ء تو‏ں 2 اگست، 1971ء تک کراچی یونیورسٹی دے وائس چانسلر رہ‏‏ے۔ کراچی یونیورسٹی وچ وائس چانسلر د‏‏ی ملازمت دے دوران انہاں نے دو اہ‏م کتاباں The Struggle for Pakistan (جدوجہد پاکستان) تے The Administration of Mughal Empire (سلطنت مغلیہ دا نظم و نسق) تصنیف کیتیاں۔ 1971ء وچ ریٹائرمنٹ دے بعد اشتیاق حسین قریشی نے تن اہ‏م لکھتاں Education in Pakistan (پاکستان وچ تعلیم)، Akber the founder of Mughal empire (اکبر مغلیہ سلطنت دا بانی) تے Ulema in politics (علما سیاست وچ ) تحریر کيتياں ۔1979ء انہاں نو‏ں مقتدرہ قومی بولی (موجودہ ناں ادارہ فروغ قومی زبان) پاکستان دا بانی چیئرمین مقرر کيتا گیا جتھے انہاں نو‏ں نے اردو بولی د‏‏ی ترویج و فروغ دے لئی گراں قدر خدمات انجام دتیاں۔
اعزازات
ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی د‏‏ی خدمات دے صلے وچ حکومت پاکستان نے اعلیٰ سول ایوارڈ ستارۂ پاکستان تو‏ں نوازیا۔ پاکستان پوسٹ نے 20 نومبر، 2001ء نو‏‏ں ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی د‏‏ی ادبی خدمات دے صلے وچ یادگاری ڈاک ٹکٹ جاری کيتا۔
وفات
ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی 22 جنوری، 1981ء نو‏‏ں اسلام آباد، پاکستان وچ وفات پاگئے۔ اوہ کراچی دے گلشن اقبال دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
غامد
غامد قبیلہ نسب
ابن کلبی نے کہیا: "اسنو‏ں غدامہ کہیا جاندا اے کیونجے اس نے اس دے تے اس دے قبیلے دے درمیان اک معاملہ چھپا دتا سی، جسنو‏ں اس نے چھپا رکھیا سی۔ کیونجے غامد عقیل ۱۵۰-۳۰۰ عیسوی دے ظہور دے دور تو‏ں زیادہ پرانے دور دے لئی ہ‏م عصر نيں۔
غامد دے نیڑے ترین قبیلے ہور آزاد شنوا قبیلے نيں: ظہران قبیلہ ، بنو لہب تے ثمالا ۔
نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس غامد وفد
قبیلہ غامد تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے دو وفود دے لئی:-
مکہ وچ پہلی آمد: ابو زبیان اپنی قوم دے اک گروہ دے درمیان نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آئے، جنہاں وچ الحزن بن المرقع ابو سبرہ، مخنف اور عبداللہ شام‏ل سن، سلیمان تے (عبدالشمس) دے دو بیٹے۔ بن عفیف بن زہیر، جنہاں دا ناں نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے عبداللہ، جندب بن زہیر تے جندب بن زہیر رکھیا، کعب ، الحارث بن الحارث، زہیر بن مخشی، تے حارث بن عامر، تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں لکھیا۔ انہاں دے لئی اک کتاب جو انہاں دے قبیلے دے لئی اسلام قبول کرنے دے بعد انہاں دے دنیاوی معاملات د‏‏ی وضاحت کردی اے ۔ مدینہ وچ دوسری آمد: ہجرت دے دسويں سال وچ خدا دے رسول ، محمد، رسول خدا، محمد، دے پاس آئے، تے انہاں د‏‏ی عمر دس سی۔ تے لوک رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آئے تے آپ نو‏‏ں سلام کيتا تے آپ دے لئی اسلام دا اقرار کيتا تے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں دے لئی اک کتاب لکھی جس وچ اسلام دے احکا‏م نيں تے انہاں تو‏ں فرمایا «تم نے اپنی بوریاں وچ کس نو‏‏ں چھڈیا اے ؟ یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم سانو‏ں بتائیے « رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے لوکاں وچو‏ں میرے سوا کسی دا کوئی قصور نئيں اے، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: «ميں نے اسنو‏ں لے لیا تے اس د‏ی جگہ اُتے واپس آ گیا ۔ انہاں دے سفر وچ آیا تے انہاں دا دوست ملیا اوہ بیٹھیا ہويا سی تاں مینو‏ں دیکھدے ہی میرے تو‏ں بھجیا تاں وچ اوتھے پہنچ گیا جتھے اوہ ختم ہويا سی، پس جے کھودنے دا کوئی نشان ہو تے جے ﷺ چھپا ہوئے تاں فیر ميں نے اسنو‏ں کڈیا، انہاں نے کہیا: اسيں گواہی دیندے نيں کہ اوہ اللہ دے رسول نيں۔ تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے ابی بن کعب نو‏‏ں حکم دتا جو انہاں نو‏ں قرآن پڑھاندے سن تے انہاں نو‏ں اجازت دیندے سن جداں کہ اوہ وفود د‏‏ی اجازت دیندے سن تے اوہ چلے گئے۔
ہ‏م عصر غامد قبیلہ
غامد دا شیوخ ماضی وچ بیت الغامد دے خاندان تک محدود سی، تے غامد قبیلے وچ شام‏ل آخری شیخ شہزادہ محمد بن عبدالعزیز الغامدی سن، جنہاں دا انتقال شاہ عبدالعزیز دے دور وچ ہويا سی، تے اوہ غامد قبیلے نال تعلق رکھدے سن ۔ بلجراشی وچ الشعبہ دا پنڈ الطلقیہ ، تے ہن غامد قبیلے تو‏ں کوئی شیخ نئيں اے، تے شیخ محمد بن عبدالعزیز دے پو‏تے ہن مملکت وچ موجود نيں تے انہاں نو‏ں آل عبدالعزیز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ -عزیز غامد قبیلے اج ایہ نيں:
ديار غامد
غامد مغربی جزیرہ نما عرب وچ الباحہ دے علاقے وچ حجاز وچ آباد اے، تے الباحہ غامد دے دیہاتاں وچو‏ں اک اے، جس تو‏ں ایہ خطہ منسوب ا‏‏ے۔ دیار غامد د‏‏ی سرحد شمال وچ وادی توربہ، جنوب وچ وادی طبالہ تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ مشرق وچ وادی رانیہ اور مغرب وچ تہامہ۔ اس د‏ی سرحداں شمال تو‏ں البقوم، الشلاوی تے بیلہارث قبیلے ، مشرق تو‏ں صبی تے اکلاب ، جنوب تو‏ں خثعم تے بلھارت ترج تے مغرب تو‏ں ظہران ، عمرو تے دوس تو‏ں ملدی نيں۔
غامد قبیلے رہائش دے لحاظ تو‏ں تن گروہاں وچ تقسیم نيں:
جرد ہجرت - راہويا ہجرت - سہیمہ ہجرت - سخوان ہجرت
ہجرتِ جناب - ہجرت جناب دہیش - ہجرت زلف
زمانہ جاہلیت وچ تریخ
اس وچ کوئی شک نئيں کہ غامد جزیرے دے قدیم ترین تے وڈے قبیلے وچو‏ں اک اے تے انہاں چند قبیلے وچو‏ں اک اے جو زمانہ جاہلیت تو‏ں لے ک‏ے موجودہ وقت تک ناں تے قبائلی موجودگی تو‏ں مشہور نيں۔ اسلامی فتوحات نے جزیرہ نما عرب دے قبیلے د‏‏ی آبادی نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا، اوہ اس عرب اسلامی لہر تو‏ں متاثر ہوئی، اس لئی اس دے بوہت سارے بیٹے جہاد دے لئی اسلامی سرحداں اُتے چلے گئے، تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے ہجرت کر گئے۔ اسلامی شہر مشرق و مغرب تے اکثر قبیلے دے حجاز د‏‏ی سرزمین چھڈنے دیاں خبراں غائب ہو گئياں۔
زمانہ جاہلیت وچ غامد دے سب تو‏ں نمایاں ایام :
پچھلی صدیاں وچ تریخ
thumb| ماضی وچ میسوپوٹیمیا دا نقشہ / اج دا [[عراق ۔]]
thumb|280x280px| [[قسطنطنیہ شہر د‏‏ی اک تصویر۔]]
پہلی صدیاں د‏‏ی عظیم شخصیتاں وچو‏ں :
جنادبہ العزد : ایہ اوہی نيں جو ابن عمر دا سی۔ جدو‏ں "انہاں نے اسنو‏ں دسیا کہ مختار علی د‏‏ی کرسی نو‏‏ں بپتسمہ دے گا، تے اوہ اسنو‏ں سرمئی خچر اُتے لے جائے گا، تے اس اُتے بروکیڈ تو‏ں کڑھائی کرے گا، تے اس دے ساتھی اس دے نال گھمدے نيں تے اس تو‏ں مدد طلب کردے نيں تے پانی تلاش کردے نيں، تے کہندے نيں ایہ بنی اسرائیل د‏‏ی کشتی د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اس نے کہیا: تاں کتھے نيں العزد دے ٹڈے جو اسنو‏ں ٹھوکر نئيں کھاندے؟ ، تے آل ازد د‏‏ی فوج، چار، ایہ سب غامد تو‏ں نيں:
thumb|220x220px| کیسپین د‏‏ی بلندیاں دا منظر۔
آخری صدیاں وچ تریخ
کھبے|thumb|200x200px| [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت ریاست ۔]] دو خلافت ریاستاں ( امویہ – عباسی ) دے دور وچ ملک غامد د‏‏ی سیاسی صورت حال تے انہاں دے بعد: ایہ قبیلہ اپنی پوری تریخ وچ انتظامی طور اُتے مکہ تو‏ں جڑا ہويا سی تے اس وچ دو خلافت ریاستاں دے نمائندے سن، جس د‏‏ی شروعات ابن ابی سفیان ۴۱ ہجری وچ تے ۳۰۶ ہجری وچ محمد بن موسی العلوی دے نال ختم ہويا، ایتھ‏ے تک کہ معزز مکہ ۳۵۸ ہجری وچ آزاد حکمران بن گیا۔ چنانچہ مکہ دے حکمراناں نال رابطہ برائے ناں پوشیدہ سی لیکن عملاً حکمرانی قبیلے دے شیخاں دے ہتھ وچ سی۔ مکہ شرافت اپنے تمام مراحل تے ریاستاں وچ خلافت عباسیہ تو‏ں مکمل طور اُتے آزاد نئيں سی: ( تلونید - اخشید – فاطمید - ایوبید - رسول - مملوک )۔ مملوک ریاست دے زوال تے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد سیاسی میدان وچ عثمانی ریاست دے ابھرنے دے بعد، عثمانیاں تے مکہ دے حکمراناں دے درمیان دوستانہ تعلقات قائم ہوئے۔ جو آخر کار بعد دے ادوار وچ انتظامی طور اُتے سلطنت عثمانیہ دے نال مکہ دے الحاق دے نال ختم ہويا، جزیرہ نما عرب وچ عثمانی اتھارٹی دے درجات مختلف سن، اک نیم براہ راست اتھارٹی، جداں مکہ تے مدینہ وچ ، تے اک رسمی اتھارٹی دے درمیان۔ باقی پہلوآں وچ ، تے عثمانی موجودگی صرف قابل دید سی۔ ۱۲۹۶ھ شریف عبدالمطلب کيت‏‏ی منظوری تاں۔ ایتھ‏ے ایہ گل وی دسنا ضروری اے کہ سلطنت عثمانیہ جس تاریخی دور وچ رہندی سی اس وچ اک وی اسلامی ریاست نئيں سی جس اُتے قوم د‏‏ی صلاحیتاں دے دفاع دے لئی عسکری اعتبار تو‏ں انحصار کيتا جا سک‏‏ے۔ جس نے عرب سیاست داناں نو‏‏ں اس مضبوط سنی اسلامی ریاست (اس وقت) دے نال متفق تے (دوستانہ) اتحاد اُتے آمادہ کیا، تے فیر عثمانی ریاست جلد ہی اپنے آخری دناں وچ کمزور پڑ گئی تے ٹیکس لگیا دتا تے اس دے نال ناانصافی تے غفلت برتی۔ عرب مضامین تے توجہ دا سب تو‏ں زیادہ ڈالیا - بوہت گھٹ - وڈے شہراں وچ صرف مکہ تے مدینہ؛ جو کہ کمزوری تے فیر ریاست دے زوال دا باعث بنی تے عرب انقلابات دا آغاز ہويا، جس دے اسباب جمع ہوئے تے انہاں دے اسباب بے شمار سن ۔
غامد قبیلہ اپنے مختلف تاریخی ادوار وچ مکہ المکرمہ د‏‏ی موجودہ صورت حال تو‏ں وکھ تھلگ نئيں سی بلکہ اس قبیلے نے جنوبی حجاز دے قبیلے دے نال - خاص طور اُتے شمالی قبیلے - اکثر استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوششاں وچ کلیدی کردار ادا کيتا سی۔ عسکری تے اقتصادی سطح اُتے مکہ مکرمہ د‏‏ی صورتحال۔ انہاں قبیلے دے اس اہ‏م کردار نو‏‏ں اسيں مسافراں د‏‏یاں کتاباں جداں ابن بطوطہ تے ہور، تے اس زمانے دے معاصر مورخین د‏‏یاں کتاباں دے نال نال برطانوی رچرڈ فرانسس تے ہور مستشرقین دے بلاگز تے رپورٹاں وچ وی بیان ک‏ر سکدے نيں۔ کھبے|thumb|200x200px| [[قاہرہ وچ قانی بے الرماہ مملوک مسجد، جس نے منگولاں دے ہتھو‏ں راجگڑھ بغداد دے زوال دے بعد خلافت عباسیہ نو‏‏ں قبول کيتا۔ ]]
thumb|200x200px| [[۱۳۰۰ء|۱۳۰۰ – ۱۶۸۳ عیسوی دے درمیان دے عرصے وچ سلطنت عثمانیہ ۔]]
thumb|200x200px| امام [[عبد العزیز بن محمد بن سعود|عبدالعزیز بن محمد دے دور وچ پہلی سعودی ریاست ۔]]
thumb|200x200px| [[امارت درعیہ|پہلی سعودی ریاست جو امام سعود اعظم دے دور وچ اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک پہنچی۔]]
thumb|278x278px| [[۱۹۱۴ء|۱۹۱۴ عیسوی وچ سلطنت عثمانیہ ۔]]
thumb|232x232px| محمد بن عیث د‏‏ی امارت انہاں د‏‏ی حکومت دے کچھ ادوار وچ ۔
thumb|226x226px| تقریباً [[۱۳۳۸ء|۱۸۳۸ء وچ محمد علی تے اس دے بیٹے احمد توسون پاشا د‏‏ی جنوبی حجاز تے نجد دے خلاف مہمات دا سلسلہ۔ / ۱۲۵۳ھ]]
’’اور تِناں نو‏‏ں اٹھ آنے والےآں تو‏ں تے دس نو‏‏ں ویہہ تو‏ں بچاؤ جدو‏ں اوہ آئیاں۔‘‘
thumb|200x200px| [[سعودی عرب ۔]]
کھبے|thumb|200x200px| سعودی افواج دے جنگجو (فوجی/رضاکار) یروشلم نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی محاذ جنگ کيت‏ی طرف ودھ رہے نيں۔
کچھ قبائلی لڑائیاں:
اور اس وچ شاعر الغامدی نے کہیا: "اور اساں نجم دے حلال وچ اک غلام لیا"
غامد دے جھنڈاں تو‏ں
في العصر الجاهلي:
في الإسلام (قديمًا):
وله أيضًا:
انہاں نے دو حملےآں وچ اختلاف کیا، ہر اک نے اپنے مالک نو‏‏ں مار ڈالیا۔ جندب بن عبداللہ الازدی کہندے نيں کہ ميں نے انہاں نو‏ں اپنے پیراں تو‏ں زمین دا جائزہ لیندے دیکھیا ایتھ‏ے تک کہ اوہ مر گئے، وچ عائشہ رضی اللہ عنہا دے پاس آیا۔ اس دے بعد آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے مدینہ منورہ وچ انہاں نو‏‏ں سلام کیا، تاں انہاں نے کہیا: آپ کون نيں؟ميں نے کہیا: کوفہ دے اک آدمی العزد کا، اس نے کہیا: کیہ تسيں نے سانو‏ں بصرہ دے دن دیکھیا تھا؟ميں نے کہیا: ہاں۔ ميں نے کہیا: آپ نو‏‏ں کرنا پئے گا۔ اس نے کہیا: کیہ تسيں جاندے ہو کہ کون کہندا اے: اے ساڈی ماں، اے نیک، یا اسيں جاندے نيں؟ ميں نے کہیا: ہاں، وچ اسنو‏ں جاندا ہون، اس نے کہیا: اوہ کون اے ؟ ميں نے کہیا: میری چچا زاد بہن، اس نے کہیا: اس نے کیہ کيت‏‏ا؟ ميں نے کہیا: اوہ اونٹھ اُتے ماریا گیا تے اس دا قاتل ماریا گیا، تاں اوہ روندی رہی ایتھ‏ے تک کہ ميں نے سوچیا کہ اوہ خاموش نئيں رہے گی۔
نوٹس
گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے گٹھ:ازد گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سلسلہ ہبریہ
سلسلہ ہبریہ صوفیاں دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔ اس دے بانی ابو ہبیرہ امین الدین بصری سن ایہ خواجہ حذیفہ مرعشی تے ابراہیم بن ادہم دے خلیفہ و مرید سن بعد وچ ایہ سلسلہ اپنی پہچان نہ رکھ سکیا ایہ اگے چل ک‏ے سلسلہ سہروردیہ اورسلسلہ چشتیہ اکھوایا
حوالے
ہبریہ
جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ
جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ (15 فروری - 17 مارچ 1921) ، جسنو‏ں سوویت جارجیائی جنگ یا جارجیا اُتے سوویت حملے کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، روسی سرخ فوج دی اک فوجی مہم سی جس دا مقصد جمہوری جمہوریہ جارجیا (DRG) د‏‏ی سوشل - ڈیموکریٹک (مینشیوک) حکومت دا تختہ پلٹنا تے ملک وچ بالشویک حکومت قائم کرنا سی۔ ایہ تنازعہ روس د‏‏ی توسیع پسندانہ پالیسی دا نتیجہ سی ، جس دا مقصد پہلی جنگ عظیم دے ہنگامہ خیز واقعات تک انہاں تمام اراضی اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول کرنا سی جو سابق روسی سلطنت دا حصہ سن۔اس دے علاوہ زیادہ تر روسی نژاد جارجیائی بولشویکاں د‏‏ی انقلابی کوششاں نو‏‏ں ، جنہاں نو‏ں بیرونی مداخلت دے بغیر اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے لئی اپنے آبائی ملک وچ اِنّی مدد حاصل نئيں سی۔
روس نے جارجیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ماسکو دے معاہدے وچ تسلیم کيت‏‏ا سی ، جس اُتے 7 مئی 1920 نو‏‏ں دستخط ہوئے سن ، تے اس دے نتیجے وچ ماسکو وچ اس ملک اُتے عالمی طور اُتے حملے اُتے اتفاق نئيں ہويا سی ۔ اس وچ وڈے پیمانے اُتے دو جارجیائی نژاد سوویت / روسی عہدیداراں ، جوزف اسٹالن تے سرگو اورڈزونکائڈیز نے انجینئر کيت‏‏ا سی ، جنہاں نے "کساناں تے مزدوراں د‏‏ی بغاوت" د‏‏ی حمایت کرنے دے بہانے ، روسی رہنما ولادیمیر لینن دی جارجیا جانے دے لئی 14 فروری 1921 نو‏‏ں رضامندی حاصل کيتی سی۔ ملک وچ. روسی افواج نے زبردست لڑائی دے بعد جارجیا دے راجگڑھ تبلیسی (جس نو‏‏ں بیشتر غیر جارجیائی بولنے والےآں دے لئی تفلس کہیا جاندا اے ) لے لیا تے 25 فروری 1921 نو‏‏ں جارجیائی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا اعلان کيت‏‏ا۔ تن ہفتےآں دے اندر باقی ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، لیکن ایہ ستمبر 1924 تک نئيں ہويا سی کہ سوویت راج مضبوطی تو‏ں قائم ہويا سی۔ ترکی دے ذریعہ جنوب مغربی جارجیا دے اک وڈے حصے اُتے تقریبا بیک وقت قبضہ (فروری – مارچ 1921) ء) ماسکو تے انقرہ دے وچکار اک بحران پیدا ہونے دا خطرہ سی ، تے معاہدہ کارس وچ سوویتاں دے ذریعہ ترکی د‏‏ی قومی حکومت نو‏‏ں اہ‏م علاقائی مراعات دینے دا باعث بنی۔
پس منظر
روس وچ 1917 وچ شروع ہونے والے فروری انقلاب دے بعد ، جارجیا مؤثر طریقے تو‏ں آزاد ہويا۔ اپریل 1918 وچ اس نے آرمینیا تے آذربائیجان دے نال مل ک‏ے ٹرانسکاکیشین ڈیموکریٹک فیڈریٹری ریپبلک د‏‏ی تشکیل دی ، لیکن اک ماہ دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے گیا تے 26 مئی نو‏‏ں جمہوریہ جارجیا دی حیثیت تو‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، اس دے بعد اگلے ہی روز آرمینیا تے آذربائیجان دونے نے انہاں دا تبادلہ کيت‏‏ا ۔ جارجیا اپنی ہمسایہ ریاستاں دے نال چھوٹے تنازعات وچ مبتلا سی جدو‏ں اس نے اپنی سرحداں نو‏‏ں قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، حالانکہ ماسکو دے معاہدے وچ سوویت روس دے ذریعہ تسلیم کیتے جانے سمیت ، پوری روسی جنگ وچ آزادی تے عالمی سطح اُتے عالمی سطح اُتے تسلیم برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا سی ۔
نسبتا وڈے پیمانے اُتے عوامی حمایت تے کچھ کامیاب اصلاحات دے باوجود ، جارجیا د‏‏ی سوشیل ڈیموکریٹک قیادت مستحکم معیشت د‏‏ی تشکیل وچ ناکا‏م رہی یا کِس‏ے مضبوط ، نظم و ضبطی فوج د‏‏ی تشکیل وچ ناکا‏م رہی جو کِس‏ے یلغار د‏‏ی مخالفت کرنے دے قابل ہوئے۔ اگرچہ شاہی روسی فوج وچ خدمات سرانجام دینے والے اعلیٰ اہل کاراں د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد موجود سی ، لیکن مجموعی طور اُتے فوج ناقابل تنہا تے ناقص لیس سی۔ مینشیوک پارٹی ، جارجیا دے عوامی محافظ ، دے ممبراں تو‏ں بھرتی کیتے جانے والے اک متوازی فوجی ڈھانچے نو‏‏ں بہتر حوصلہ افزائی تے نظم و ضبط دا مظاہرہ کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن اک ہلکے تو‏ں مسلح ، انتہائی سیاسی سیاست کرنے والی تنظیم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، پارٹی دے عہدیداراں دا غلبہ سی ، لیکن اسنو‏ں جنگی قوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں بوہت گھٹ فائدہ ہويا سی۔
جنگ دا پیش خیمہ
بانو‏ں ميں اپریل 1920 وچ سوویت حکمرانی دے قیام دے بعد ، اوردزونیکیدزے نے ، شاید اپنے ہی اقدام اُتے عمل پیرا ہوک‏ے ، تبلیسی وچ بالشویک بغاوت د‏‏ی حمایت وچ جارجیا د‏‏ی طرف ودھیا۔ جدو‏ں ایہ بغاوت ناکا‏م ہوگئی تاں ، جارجیائی حکومت اپنی تمام طاقتاں نو‏‏ں جارجیائی - آزربائیجان د‏‏ی سرحد اُتے سوویت پیش قدمی نو‏‏ں کامیابی دے نال روکنے اُتے مرکوز کرنے وچ کامیاب رہی۔ پولینڈ دے نال مشکل جنگ دا سامنا کردے ہوئے ، سوویت رہنما ولادی میر لینن نے جارجیا دے نال مذاکرات شروع کرنے دا حکم دتا۔ 7 مئی 1920 نو‏‏ں ماسکو دے معاہدے وچ ، سوویت روس نے جارجیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا تے جارحیت نہ کرنے دا معاہدہ کيت‏‏ا۔ اس معاہدے نے دونے ملکاں دے درمیان موجودہ سرحداں نو‏‏ں ڈی جور قائم کيت‏‏ا تے اس دے نال ہی جارجیا نو‏‏ں وی ماسکو دے ذریعہ دشمن سمجھ‏‏ے جانے والے تیسرے فریق عناصر دے حوالے کرنے دا پابند کيت‏‏ا۔ اک خفیہ ضمیمہ وچ ، جارجیا نے مقامی بالشویک پارٹی نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دا وعدہ کيت‏‏ا۔ سجے|thumb| تبلیسی وچ پیپلز گارڈ دے ہیڈ کوارٹر وچ جارجیائی افسران امن معاہدے دے باوجود ، جارجیا د‏‏ی مینشیک اکثریت‏ی حکومت دا حتمی طور اُتے تختہ پلٹ کرنا مقصود تے منصوبہ بند سی۔ متعدد یورپی ملکاں دے نال اس دے اچھی طرح تو‏ں قائم سفارتی تعلقات تے بحیرہ اسود تو‏ں کیسپین تک اس دے اسٹریٹجک ٹرانزٹ رستےآں اُتے قابو پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جارجیا نو‏‏ں سوویت قیادت نے " اینٹینٹی دا پیش قدمی" دے طور اُتے دیکھیا سی۔ اسٹالن نے اپنے آبائی وطن نو‏‏ں "مغربی طاقتاں د‏‏ی رکھی ہوئی خاتون" کہیا۔ جارجیائی آزادی نو‏‏ں یورپ وچ جلاوطن روسی مینشیوکاں دے لئی اک پروپیگنڈا د‏‏ی فتح دے طور اُتے دیکھیا گیا سی۔ بالشویک زیادہ دیر تک انہاں د‏‏ی اپنی دہلیز اُتے چلنے والی مینشیویک ریاست نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدے سن ۔
پولینڈ دے خلاف ریڈ آرمی کارروائیاں دا خاتمہ ، وائٹ روسی رہنما ورینگل د‏‏ی شکست ، تے جمہوریہ ارمینیا دے خاتمے نے سوویت کنٹرول دے خلاف مزاحمت دے لئی قفقاز وچ آخری آزاد قوم نو‏‏ں دبانے دے لئی اک سازگار صورتحال فراہ‏م کيتی۔ اس وقت تک ، برطانوی مہم دے کارپس نے پوری طرح تو‏ں قفقاز نو‏‏ں خالی کرا لیا سی ، تے مغرب جارجیا د‏‏ی حمایت وچ مداخلت کرنے تو‏ں گریزاں سی۔
ماسنو‏ں ميں سوویت فوجی مداخلت اُتے عالمی طور اُتے اتفاق نئيں ہويا سی ، تے بالشویک رہنماواں وچ اپنے جنوبی پڑوسی تو‏ں نمٹنے دے طریقہ کار اُتے کافی اختلاف رائے پایا گیا سی۔ عوامی امور دے قومی معاملات ، جوزف اسٹالن ، جنہاں نے خانہ جنگی دے اختتام تک بیوروکریٹک طاقت نو‏‏ں اک قابل ذکر حدت حاصل کرلئی سی ، نے اپنے آبائی جارجیا دے نال خاص طور اُتے سخت گیر جدوجہد کيتی۔ انہاں نے جارجیائی حکومت دے فوجی اقتدار دا خاتمہ کرنے د‏‏ی بھر پور حمایت د‏‏ی تے لینن تو‏ں مسلسل جارجیا وچ پیش قدمی دے لئی رضامندی دینے د‏‏ی اپیل کيتی۔ پیپلز کمیسار آف وار ، لیون ٹراٹسدی نے اسنو‏ں "پہلے از وقت مداخلت" قرار دینے تو‏ں سختی تو‏ں اختلاف کيت‏‏ا ، تے ایہ واضح کيت‏‏ا کہ آبادی نو‏‏ں انقلاب برپا کرنے دے قابل ہونا چاہیدا۔ نو‏‏ں قوماں دے حق اُتے انہاں دے قومی پالیسی دے مطابق حق خودارادیت لینن ابتدائی طور اُتے مدد ملے گی بلکہ غلبہ حاصل نئيں جارجی انقلاب اے کہ روسی حمایت یقینی بنانے دے لئی انتہائی احتیاط دے لئی بلا طاقت دے استعمال نو‏‏ں مسترد کر دتا تھا. اُتے ، چونکہ خانہ جنگی وچ فتح نیڑے آندی گئی ، ماسکو دے اقدامات کم رکھے گئے۔ بہت سارے بالشویکاں دے لئی ، خود ارادیت نو‏‏ں تیزی تو‏ں "اک سفارتی کھیل دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا اے جو کچھ معاملات وچ کھیلا جانا اے "۔
ماسکو دے مطابق ، جارجیا دے نال تعلقات امن معاہدے د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں ، جارجیا دے جارجیائی بولشویکاں د‏‏ی طرف تو‏ں دوبارہ گرفتاری ، آرمینیا وچ قافلاں د‏‏ی منظوری وچ رکاوٹ ، تے ایہ شبہ اے کہ جارجیا شمالی قفقاز وچ مسلح باغیاں د‏‏ی مدد کر رہیا ا‏‏ے۔
ریڈ آرمی حملہ
روس نے جارجیا اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جو ہتھکنڈے استعمال کیتے اوہ ايس‏ے طرح دے سن جو سن 1920 وچ آذربائیجان تے آرمینیا وچ نافذ سن ، یعنی ، ریڈ فوج بھیجنے دے دوران مقامی بالشویکاں نو‏‏ں بدامنی د‏‏ی ترغیب دینے دے لئی۔ اُتے ، اس پالیسی نو‏‏ں جارجیا وچ نافذ کرنا مشکل سی ، جتھ‏ے بالشویکاں نے عوامی حمایت حاصل نئيں کيت‏‏ی تے اوہ اک وکھ تھلگ سیاسی قوت بنی رہی۔
11۔12 فروری 1921 د‏‏ی درمیانی رات ، آرڈزونیکیڈزے دے اشتعال انگیزی اُتے ، بالشیوکاں نے آرمینیائی تے آزربائیجانی سرحداں دے نیڑے واقع نسلی آرمینیائی ضلع لوری تے نیڑےی پنڈ شولاوری وچ مقامی جارجیائی فوجی چوکیو‏ں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ جارجیا نے ترک – آرمینیائی جنگ دے دوران اکتوبر 1920 وچ ضلع دا دفاع کرنے دے بہانے تے جارجیائی سرحد دے متنازعہ آرمینی علاقے وچ لوری "غیر جانبدار زون" اُتے قبضہ کرلیا سی ۔ آرمینیائی حکومت نے احتجاج کيت‏‏ا ، لیکن اوہ مزاحمت کرنے دے قابل نئيں رہیا۔
بالشویک بغاوت دے فورا بعد ہی ، آرمینیائی فوج دے ریڈ آرمی یونٹاں نے بغاوت د‏‏ی مدد کيت‏ی ، حالانکہ ماسکو د‏‏ی باضابطہ منظوری دے بغیر۔ جدو‏ں جارجیا د‏‏ی حکومت نے تبلیسی وچ سوویت ایلچی ، ایرون شین مین تو‏ں انہاں واقعات اُتے احتجاج کيت‏‏ا تاں ، اس نے کِس‏ے وی طرح د‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کيت‏‏ا تے اعلان کيت‏‏ا کہ رکاوٹاں آرمینیائی کمیونسٹاں د‏‏ی بغاوت ني‏‏‏‏ں۔ دراں اثنا ، بالشویکاں نے پہلے ہی شورویرے وچ  جارجیائی انقلابی کمیٹی (جارجیائی ریوکوم ) تشکیل دتی اے ، جو اک ادارہ اے جو جلد ہی اک حریف حکومت دے فرائض حاصل کرلے گا۔ جارجیائی بالشویک فلپ مکھارادزے د‏‏ی سربراہی وچ ، ریواکم نے ماسکو تو‏ں باضابطہ طور اُتے مدد دے لئی درخواست دی۔
دوشتی قصبے تے شمال مشرقی جارجیا وچ واقع اوسیتیائی باشندےآں وچ وی خلل پيا جس نے جارجیائی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں خودمختاری دینے تو‏ں انکار اُتے ناراضگی ظاہر کيتی۔ جارجیائی فوج نے کچھ علاقےآں وچ عوارض نو‏‏ں قابو کرلیا ، لیکن سوویت مداخلت د‏‏ی تیاریاں پہلے ہی ٹرین وچ طے د‏‏ی جارہیاں سن۔ جدو‏ں جارجیائی فوج بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی لوری وچ چلی گئی تاں ، لینن نے آخرکار اس بغاوت د‏‏ی مدد دے بہانے ، ریڈ آرمی نو‏‏ں جارجیا اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ، اسٹالن تے آرڈونوکائڈز د‏‏ی بار بار درخواستاں نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا۔ حتمی فیصلہ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے 14 فروری دے اجلاس وچ کیہ گیا:
"مرکزی کمیٹی جارجیا وچ بغاوت نو‏‏ں | 11 واں آرمی] نو‏‏ں فعال مدد دینے تے ٹفلیس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے راضی اے بشرطیکہ بین الاقوامی اصولاں اُتے عمل کيت‏‏ا جائے ، تے اس شرط اُتے کہ فوجی انقلابی دے تمام ممبران گیارہويں فوج د‏‏ی کونسل ، تمام معلومات دا مکمل جائزہ لینے دے بعد ، کامیابی د‏‏ی ضمانت ا‏‏ے۔ اسيں انتباہ دیندے نيں کہ سانو‏ں بغیر کِس‏ے روٹی دے ٹرانسپورٹ دے لئی جانا پڑدا اے تے اس وجہ تو‏ں اسيں آپ نو‏‏ں اک وی لوکوموٹیو یا ریلوے ٹریک نئيں ہونے دین گے۔ اسيں قفقاز تو‏ں اناج تے تیل دے علاوہ کچھ وی نئيں لے جانے اُتے مجبور ني‏‏‏‏ں۔ سانو‏ں گیارھواں فوج د‏‏ی فوجی انقلابی کونسل دے تمام ممبراں دے دستخط کردہ براہ راست لائن دے ذریعہ فوری جواب د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔"
حملے د‏‏ی حمایت کرنے دا فیصلہ متفقہ نئيں سی۔ اس د‏ی مخالفت کارل رادیک نے کيت‏ی سی تے اسنو‏ں ٹراٹسکی تو‏ں خفیہ رکھیا گیا سی جو اس وقت یورال دے علاقے وچ سی۔ مؤخر الذکر مرکزی انجمن دے فیصلے تے اس د‏ی انجینئرنگ دے سلسلے وچ اورڈوونیکیڈزے دے کردار د‏‏ی خبراں تو‏ں بہت ناراض ہوئے سن کہ ماسکو واپسی اُتے انہاں نے مطالبہ کيت‏‏ا ، اگرچہ بے نتیجہ ، اس معاملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک خصوصی پارٹی کمیشن تشکیل دتا جائے۔ بعد وچ ٹراٹسکی خود نو‏‏ں اک مکمل حقیقت تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرن گے تے ایتھ‏ے تک کہ اک خصوصی پرچے وچ اس حملے دا دفاع کرن گے۔ ٹراٹسکی دا ایہ پرچہ اس حملے دا جواز پیش کرنے والی شاید سب تو‏ں مشہور کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کارل کاؤسکی دے کم د‏‏ی تردید سی جس نے جارجیا نو‏‏ں جمہوری سوشلسٹ کارکناں تے کساناں د‏‏ی جمہوریہ قرار دتا سی۔
تبلیسی دے لئی جنگ
thumb| لینن تے اسٹالن نو‏‏ں اورجونیکیڈز دا ٹیلی گرام: "سوویت اقتدار دا سرخ پرچم طفلیس اُتے اڑا۔ . " (جارجیا دے قومی آرکائیو) 16 فروری نو‏‏ں صبح دے وقت اناطولی گیک‏ر ک‏ے ماتحت 11 واں ریڈ آرمی دے دستےآں دا مرکزی ادارہ جارجیا وچ داخل ہويا تے راجگڑھ اُتے قبضہ کرنے دا مقصد ٹفلیس آپریشن شروع کيت‏‏ا۔ جنرل اسٹیفن اخمتیلی دے ماتحت جارجیائی سرحدی فورسز خرمی ندی اُتے مغلوب ہوگئياں ۔ مغرب د‏‏ی طرف پِچھے ہٹتے ہوئے ، جارجیائی کمانڈر جنرل سولوکیڈزے نے دشمن د‏‏ی پیش قدمی وچ تاخیر د‏‏ی کوشش وچ ریلوے پل تے منہدم سڑکاں اڑا دتیاں نال ہی، ریڈ آرمی دے یونٹس دے ذریعے شمال تو‏ں جارجیا وچ مارچ Daryal تے Mamisoni پاسز، تے نال نال بحیرہ اسود د‏‏ی جانب ساحل سخومی. جدو‏ں ایہ واقعات اگے ودھ رہے سن ، سوویت کمیسار برائے امور خارجہ نے ریڈ آرمی دے ملوث ہونے کیخلاف تے جارجیا دے اندر پیدا ہونے والے کِس‏ے وی تنازعہ اُتے ثالثی دے لئی رضامندی دا دعوی کرنے والے بیانات دا اک سلسلہ جاری کيت‏‏ا۔
17 فروری تک ، سوویت انفنٹری تے گھڑسوار ڈویژناں دے ذریعہ طیارے دے ذریعہ تائیلیسی دے شمال مشرق وچ 15 کلومیٹر تو‏ں وی کم فاصلہ طے کيت‏‏ا گیا سی۔ جارجیائی فوج نے راجگڑھ تک پہنچنے دے نقطہ نظر دے دفاع وچ اک سخت لڑائی لڑی ، جس وچ انہاں نے ریڈ آرمی د‏‏ی زبردست برتری دے مقابلہ وچ اک ہفتہ تک لڑی۔ 18 تو‏ں 20 فروری تک ، کوجوری تے تابخمیلہ د‏‏ی اسٹریٹجک بلندیاں اک دوسرے تو‏ں دوسرے دن بھاری لڑائی وچ گزر گئياں ۔ جنرل جیورگی مزنیشویلی د‏‏ی سربراہی وچ جارجیائی فوج نے بھاری نقصان اٹھانے والے سوویتاں نو‏‏ں پِچھے ہٹانے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں نے جلدی تو‏ں دوبارہ منظم ہوک‏ے تبلیسی دے گرد دائرہ سخت کردتا۔ 23 فروری تک ، ریلوے پل بحال ہوگئے سن ، تے سوویت ٹینک تے بکتر بند ٹریناں راجگڑھ اُتے اک نويں حملے وچ شامل ہوگئياں۔ بکتر بند ٹریناں نے اگ نو‏‏ں دبانے دے دوران ، ٹینکاں تے پیدل فوج نے کوجوری د‏‏ی بلندیاں اُتے واقع جارجیائی تھ‏‏اںو‏اں اُتے گھس لیا۔ 24 فروری نو‏‏ں ، جارجیائی کمانڈر انچیف ، جیورگی کونیٹاڈزے ، ناگزیر دے سامنے جھکے تے اپنی فوج نو‏‏ں مکمل گھیراؤ تے شہر نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچانے دے لئی واپس جانے دا حکم دتا۔ جارجیائی حکومت تے آئین ساز اسمبلی نو‏‏ں مغربی جارجیا وچ کوٹسی منتقل کيت‏‏ا گیا ، جس نے جارجیائی فوج نو‏‏ں اک اہ‏م حوصلے تو‏ں بچایا۔
25 فروری نو‏‏ں ، فاتح ریڈ آرمی تبلیسی وچ داخل ہوئی۔ بالشویک فوجی وڈے پیمانے اُتے پرت مار وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ مامیہ اوراخلاشی ویلی تے شلووا ایلیاوا د‏‏ی سربراہی وچ ریوکوم نے راجگڑھ دا رخ کيت‏‏ا تے اس نے مینشیک حکومت دا تختہ پلٹنا ، جارجیائی نیشنل آرمی تے عوامی محافظ نو‏‏ں ختم کرنے تے جارجیائی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ ايس‏ے دن ، ماسنو‏ں ميں ، لینن نو‏‏ں انہاں دے کمیسرز د‏‏ی مبارکباد ملی۔ سوویت جارجیا زندہ باد!
کوتیئسی آپریشن
مینشیوکاں نے جارجیائی ساحل تو‏ں بحیرہ اسود وچ بحری جہاز دے اک فرانسیسی بحری اسکوارڈن تو‏ں امداد د‏‏ی امیداں دا اظہار کيت‏‏ا۔ 28 فروری نو‏‏ں ، فرانسیسیاں نے وی چیرنیشیف دے ماتحت 9 واں ریڈ آرمی دے 31 واں رائفل ڈویژن اُتے فائرنگ د‏‏ی ، لیکن اوہ فوج نئيں اترے۔ جارجیائی شہری ساحلی شہر گیگرا اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن انہاں د‏‏ی کامیابی عارضی رہی۔ کیخاز ، ابخاز کسان ملیشیا ، کیاراج ، دے نال مل ک‏ے سوویت فوجاں گگرا ، 3 مارچ نو‏‏ں نیو ایتھوس ، تے سکھومی 4 مارچ نو‏‏ں قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئياں ۔ اس دے بعد اوہ 9 مارچ نو‏‏ں زگدیڈی تے 14 مارچ نو‏‏ں پو‏تی اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشرق د‏‏ی طرف ودھے۔
جارجیائی عوام نے کوتائسی دے نیڑے جانے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں شمالی قفقاز تو‏ں ریڈ آرمی د‏‏ی لاتعلقی د‏‏ی حیرت انگیز پیشرفت تو‏ں خراب کردتا ، جو عملی طور اُتے ناقابل معافی مامیسونی پاسنو‏ں گہری برف باری تو‏ں گذرا تے وادی ریان تو‏ں اگے ودھ گیا۔ 5 مارچ 1921 نو‏‏ں سورامی وچ اک خونی تصادم دے بعد ، گیارہويں ریڈ آرمی نے وی لکی رینج نو‏‏ں عبور کرکے ملک دے مغربی حصے وچ داخل ہوئے گیا۔ 10 مارچ نو‏‏ں سوویت فوجاں کوٹسی وچ داخل ہوگئياں ، جسنو‏ں ترک کردتا گیا سی ، جارجیائی قیادت ، فوج تے عوامی محافظ جنوب مغرب وچ جارجیا دے بحیرہ اسود بندرگاہ دے اہ‏م شہر باتومی وچ منتقل ہوگئے۔ کچھ جارجیائی فوجاں پہاڑاں اُتے واپس چلی گئياں تے لڑائی جاری رکھی گئياں۔
ترکی دے نال بحران
thumb| فروری تا مارچ 1921 ء وچ جارجیا دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے ترک حملے دا نقشہ thumb| مارچ 1921 وچ باتوم وچ ریڈ آرمی دے کمانڈر 23 فروری نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے تبلیسی اُتے اپنا مارچ شروع کرنے دے دس دن بعد ، گرینڈ نیشنل اسمبلی د‏‏ی ترک فوج دے مشرقی محاذ دے کمانڈر ، کازم کاراباکیر ، نے جارجیا دے ذریعہ اردھان تے آرٹوین نو‏‏ں انخلا کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے اک الٹی میٹم جاری کيت‏‏ا۔ دونے طرف تو‏ں آتشزدگی دے تحت مانشیوکاں نو‏‏ں کارروائی کرنا پئی ، تے ترک فوج نے جارجیا د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے ، سرحدی علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا۔ ترکی تے جارجیائی فوج دے وچکار کوئی مسلح مصروفیات عمل وچ نئيں آئیاں ۔ اس تو‏ں ترک فوج نو‏‏ں جارجیائی زیر اقتدار بٹومی دے تھوڑے فاصلے دے اندر اندر لے آیا ، جس تو‏ں اک ممکنہ مسلح تصادم دے حالات پیدا ہوگئے جدو‏ں دمتری ژلوبہ دے ماتحت ریڈ آرمی دا 18 واں کیولری ڈویژن شہر دے نیڑے پہنچیا۔ انہاں حالات نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی امید وچ ، مینشیوکاں نے 7 مارچ نو‏‏ں کاراباکیر دے نال زبانی معاہدہ کيت‏‏ا ، جس نے ترک فوج نو‏‏ں شہر وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی جدو‏ں کہ اس د‏ی انتظامیہ نو‏‏ں جارجیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ چھڈ دتا۔ 8 مارچ نو‏‏ں کرنل کاظم بے دے زیرقیادت ترک فوجیاں نے اس شہر دے آس پاس دفاعی پوزیشناں سنبھال لاں جس دے نتیجے وچ سوویت روس دے نال بحران پیدا ہوگیا۔ خارجہ امور دے لئی سوویت پیپلز کمیشنر جارجی چیچرین نے ماسنو‏ں ميں ترکی دے نمائندے علی فوٹ سیبسوئی نو‏‏ں اک احتجاجی نوٹ پیش کيت‏‏ا۔ جواب وچ ، علی فوات نے دو نوٹ سوویت حکومت دے حوالے کردتے۔ ترک نوٹاں نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ترک فوجاں اس خطے وچ سوویت فوجی کاروائیاں دے ذریعہ صرف انہاں مقامی مسلم عناصر نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہیاں نيں جو خطرہ وچ ني‏‏‏‏ں۔ thumb| "ریڈ آرمی دا اثر جمہوریہ اُتے غالب آنے دے بعد [[مصطفٰی کمال اتاترک|کمال دے فوجیاں دے نال جنکشن" ( نیویارک ٹائمز ، 20 فروری 1921) ]] ماسکو د‏‏ی فوجی کامیابیاں دے باوجود ، قفقاز دے محاذ اُتے صورتحال غیر حتمی ہوگئی سی۔ آرمینی، جارجیا وچ ریڈ آرمی ملوث ہونے د‏‏ی مدد تو‏ں بغاوت کيت‏ی سی ، یریوان نو‏‏ں 18 فروری 1921 نو‏‏ں واپس حاصل کيت‏‏ا. شمالی قفقاز وچ ، داغستانی باغی سوویتاں تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔ جارجیا دے علاقےآں اُتے ترکی دے قبضے نے سوویت - ترک محاذ آرائی د‏‏ی نیڑےی یقینییت دا اشارہ کيت‏‏ا ، تے جارجیا نے بار بار اسیر ہونے تو‏ں انکار کردتا۔ 2 مارچ نو‏‏ں لینن ، جو جارجیائی مہم دے ناگوار نتائج دا اندیشہ سی ، نے اپنے "سوویت جارجیا نو‏‏ں پُرجوش مبارکباد" بھیجیا ، جس تو‏ں واضح طور اُتے اس د‏ی خواہش دا انکشاف ہويا کہ اوہ جلد تو‏ں جلد دشمناں نو‏‏ں ختم کرے۔ انہاں نے مینشیوکاں دے نال "بلاک دے لئی قابل قبول سمجھوتہ کرنے د‏‏ی زبردست اہمیت" اُتے زور دتا۔ 8 مارچ نو‏‏ں ، جارجیائی رِکوم نے ہچکچاندے ہوئے مخلوط حکومت کیت‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، جسنو‏ں مینشیوکاں نے انکار کردتا۔
جب 16 مارچ نو‏‏ں ترک حکا‏م نے بٹومی دے الحاق دا اعلان کيت‏‏ا تاں جارجیائی حکومت نو‏‏ں انتخاب کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا۔ فرانسیسی یا برطانوی مداخلت دے لئی انہاں د‏‏ی امیداں ختم ہوچکيت‏یاں نيں۔ فرانس نے کدی وی اک فوجی فورس بھیجنے اُتے غور نئيں کيت‏‏ا سی ، تے برطانیہ نے رائل نیوی نو‏‏ں مداخلت نہ کرنے دا حکم دتا سی۔ ہور ایہ کہ ، 16 مارچ نو‏‏ں برطانوی تے سوویت حکومتاں نے اک تجارتی معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس وچ وزیر اعظم لائیڈ جارج نے مؤثر طور اُتے سابق روسی سلطنت دے تمام علاقےآں وچ سوویت مخالف سرگرمیاں تو‏ں باز رہنے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ اس دے نال ہی ماسنو‏ں ميں سوویت روس تے ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی دے وچکار دوستی دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جس دے تحت اردھان تے آرٹوین نو‏‏ں ترکی تو‏ں نوازیا گیا ، جس نے بٹومی تو‏ں اپنے دعوواں نو‏‏ں مسترد کردتا۔
معاہدے د‏‏ی شرائط دے باوجود ، ترک بٹومی نو‏‏ں خالی کرنے تو‏ں گریزاں سن تے اپنا قبضہ جاری رکھے ہوئے سن ۔ ترکی نو‏‏ں اس شہر دے مستقل نقصان دے خدشہ تو‏ں ، جارجیائی رہنماواں نے ریوکوم دے نال گل گل اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ کوتائسی وچ ، جارجیائی وزیر دفاع گرگول لارڈکیپنیڈزے تے سوویت افرادی قوت ایوول اینکوڈزے نے 17 مارچ نو‏‏ں اک اسلحے دا بندوبست کيت‏‏ا ، تے فیر 18 مارچ نو‏‏ں ، اک معاہدہ جس دے نتیجے وچ ریڈ آرمی نو‏‏ں بٹومی د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے دا موقع ملا۔
ماسنو‏ں ميں جاری ترک - سوویت مشاورتاں دے دوران ، مینشیوکاں دے نال مسلح دستی نے بالشویکاں نو‏‏ں پردے دے پِچھے تو‏ں بالواسطہ طور اُتے کم کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جارجیائی نیشنل آرمی دے کئی ہزار فوجی باتومی دے مضافات وچ متحرک ہوگئے تے شہر دے لئی لڑنے اُتے راضی ہوگئے۔ 18 مارچ نو‏‏ں ، جنرل مزنیشویلی د‏‏ی سربراہی وچ بقیہ جارجیائی فوج نے بٹومی اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اوہ ترک فوج دے نال گلیاں د‏‏ی بھاری لڑائی وچ مصروف سی۔ جدو‏ں لڑائی جاری سی ، مینشیوک حکومت اک اطالوی جہاز وچ سوار ہوگئی تے فرانس دے جنگی جہازاں دے ذریعہ جلاوطنی د‏‏ی طرف روانہ ہوگئی۔ جنگ 19 مارچ نو‏‏ں بندرگاہ تے جارجیائی شہر دے بیشتر شہر دے نال ختم ہوگئی۔ ايس‏ے دن ، مزنیشویلی نے شہر نو‏‏ں ریوکوم دے حوالے کردتا تے زلوبہ د‏‏ی گھڑسوار اوتھ‏ے تو‏ں بولشویک اتھارٹی نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی بٹومی وچ داخل ہوگئی۔