cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
بلفظاں ہور تیسرى دنیا دے لئی ضرورى ہُندا اے کہ اوہ ترقى یافتہ ملکاں دی اقتصادى حالت تو‏ں خود نو‏‏ں مطابقت داں _ا س ترقى دے سفر اُتے ہمیشہ خسارے وچ رہندے ہوئے اپنى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی غیر ملکى قرضےآں دے حصول دی خاطر آئی ، ایم ، ایف دے اقدامات اُتے انحصار کرن _ عالمى بینک تے آئی ، ایم ، ایف دے پسندیدہ قوانین تے تدبیر جنہاں ملکاں وچ جارى ہوتى نيں اوتھ‏ے ایہ انکى آمدنى دے تناسب وچ بہت زیادہ خلل دا باعث بنتى نيں _ بہرحال آئی ، ایم ، ایف دے پروگرامز بین الاقوامى اقتصادى معاملات تے مغربى ملکاں دے مفادات دے لئی سود مند ثابت ہُندے نيں بلفظاں دیگرترقى پذیر ملکاں نو‏‏ں اس وقت مالى تعاون حاصل ہوئے گا کہ جدو‏ں اوہ آئی ، ایم ، ایف دی شرائط تے سیاسى اقتصادى تدابیر نو‏‏ں اپنے ہاں جارى کرن گے _(۱)
عالمگیر یت(۲) تے اسک‏‏ے نتائج
اک اورمسئلہ کہ جس دا اج دنیا تجربہ کر رہى اے اوہ عالمگیریت اے _خلاصةً ایہ بھى کہاجاسکدا اے کہ عالمگیریت دی اک تعریف عمل (پراسس) دی صورت وچ تے اک منصوبے  دی صورت وچ دی جاسکتى اے _ یعنى بعض اہل نظر دے خیال دے مطابق ذرائع ابلاغ وچ ترقى تے وسعت دی بناء اُتے انسانى معاملات
۱) على رضا ثقفى خراسانى ، سیر تحولات استعمار در ایران ، مشہد ص ۲۱۲_ ۲۰٦_
۲) Globalization
۲٦۹ انتہائی سرعت تے آسانى تو‏ں انجام پا رہے نيں ایداں دے لگ رہیا اے کہ روز بروز ملکاں دی حد بندیاں تے سرحداں غیر اہ‏م ہوئے رہى نيں تے انہاں ملکاں دی حکومتاں غیر ملکى ہتھو‏ں وچ کھیلنے اُتے مجبور نيں _
مجموعاً کہاجاسکدا اے کہ دنیا اک چھوٹى سى دا لونى وچ بدل رہى اے _ دنیا دے کسى گوشہ وچ اک معمولى سا مسئلہ فورا سارى دنیا دے مختلف نقاط وچ نشر ہوجا تو‏ں اہے اس دنیا وچ ملکاں ہن مکڑى دے جالے دی طرح باہ‏م متصل تے پیوست نيں کہ انٹر نیٹ دے چینل نے بھى دنیا نو‏‏ں اس شکل وچ لیانے وچ بہت زیادہ تعاون کيتا اے تاکہ پورى دنیا وچ اک ہى رہتل تشکیل پایاجائے _(۱)
انہاں دے مد مقابل ہور اہل نظر لوکاں دے خیال دے مطابق عالمگیریت اک سازش تے منصوبہ اے کہ جسنو‏ں ترقى یافتہ ملکاں نے لاگو کيتا اے تاکہ زیادہ تو‏ں زیادہ ترقى پذیر ملکاں یا پس ماندہ ملکاں نو‏‏ں پرت لاں _انہاں دے نظریہ دے مطابق عالمگیریت فقط تیسرى دنیا دے نقصان وچ اے _ کیونجے جدو‏ں حکومتاں دی حد بندیاں تے حکومتاں دا کسٹم دے قوانین اورقیمتاں اُتے کنٹرول ختم ہوجائے تاں انہاں ملکاں دا اقتصاد بھى تباہ ہوجائے گااور اوہ ترقى یافتہ ملکاں دے احکا‏م وقوانین دے غلام بن دے رہ جاواں گے_
انہى اہل نظر دے اک ہور گروہ دے مطابق عالمگیریت دے منفى اثرات صرف ملکاں دی اقتصادیات تک محدود نئيں ہُندے بلکہ انہاں استعمارى ملکاں دی کوشش بھى اے کہ اپنى رہتل وکلچر نو‏‏ں ہور ملکاں اُتے لاگو کرن مثلاً امریکا ہالى ووڈ دی فلماں دی صورت وچ کوشش کر رہیا اے کہ امریکى کلچر تے طرز زندگى نو‏‏ں عالمى سطح تک پھیلائے اسى لئے بعض عالمگیریت نو‏‏ں امریکى ہونے دے مترادف سمجھدے نيں _ ڈیموکریسى تے لیبرل اقدار دے پرچم تلے اک سیاسى تے ماڈل حکومتى نظام دی ترویج اک ہور مشکل اے کہ جو تیسرى دنیا دے ملکاں دی خودمختارى نو‏‏ں کمزور کرنے وچ اپنا کردار ادا کر رہى اے _ مغربى ملکاں اس قسم دے نظام حکومت دی ترویج تو‏ں اس کوشش وچ نيں کہ پورى دنیا دے ملکاں (بالخصوص مشرق وسطى دے ملکاں) دی حکومتاں نو‏‏ں اپنے پسندیدہ طرز حکومت سے
۱) اس دے بارے وچ زیادہ مطالعہ دے لئی رجوع کرن ، احمد گل محمدى ، جہانى شدن ہویت ، تہران_
۲٧۰ مطابقت داں _ا س مقصد دے پیش نظر اوہ ہر قسم دے اقدام تو‏ں دریغ نئيں ک‏ر رہ‏ے نيں لہذا عالمگیریت کمزور ملکاں دی حکومتاں دے حالات تے سسٹم نو‏‏ں روز بروز تیزى تو‏ں تباہ کر رہى اے او ریہ چیز فقط ترقى یافتہ ملکاں کےلئے سود مند اے _(۱)
مجموعى طور اُتے کہاجاسکدا اے کہ اگرچہ قدیم استعمار دا دور ختم ہوچکيا اے تے تحت تسلط ملکاں خودمختار ہوچکے نيں لیکن جو صورت ہن سامنے آرہى اے اوہ قدیم استعمار تو‏ں کئی درجے زیادہ پیچیدہ تے مستحکم انداز تو‏ں اپنا دا م کر رہى اے _ جدید استعمار مختلف زاویاں تو‏ں اس کوشش وچ اے کہ ہور ملکاں اُتے اپنا نفوذ ودھیا کر انہاں ملکاں تو‏ں فکرى تے مادى ثروت نو‏‏ں نکالنے دے راستے بنائے کہ جو گذشتہ ادوار تو‏ں کدرے زیادہ خطرنا‏‏ک تے تباہ کن اے _
عہد حاضر وچ مطالعہ دے لئی اک اہ‏م سبجیکٹ Subject مشرق شناسى اے _ اس حوالے تو‏ں دا م کرنے والے مغربى دانشوراں دا دعوى اے کہ مشرق دے بارے وچ واقعیت اُتے مبنى تحقیقات دے ساتھانہاں نے اہل مشرق نو‏‏ں بوہت سارے مخفى نکات تے زاویاں تو‏ں آگاہ کيتا اے جنہاں تو‏ں اہل مشرق بذات خود آگاہ ہونے دی استعداد نئيں رکھدے سن _ مارکسس بھى سمجھدا سی کہ اہل مشرق وچ اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنى صلاحیتاں نو‏‏ں کھولنے تے نمایاں کرنے دی استعداد نئيں اے _ لہذا اس بارے وچ انہاں تو‏ں تعاون کيتاجانا چاہیدا _
آیا واقعاً ایہ موضوع اک علمى تے حقیقت اُتے مبنى موضوع اے جداں کہ بوہت سارے مستشرقین دا دعوى بھى اے یا جداں کہ مغرب اُتے تنقید کرنے والے اہل نقد ونظر دا نظریہ اے کہ ایہ مسئلہ محض طاقت تے طاقت نو‏‏ں دوسرےآں اُتے مسلط کرنے دا بہانہ اے _ یعنى استعمار گر اہل مغرب دی قوت تے طاقت اورتسلط دی توجیہ دا اک وسیلہ اے _ مشرق صرف یورپ تو‏ں متصل اک ہمسایہ نئيں اے بلکہ قدرتى دولت تو‏ں مالامال یورپ دے سب تو‏ں وڈے مستعمرات وچو‏ں اے تے یورپ دی رہتل دا سرچشمہ بھى اے ہور رہتل تے تمدن وچ یورپ دا رقیب بھی
۱) سابقہ حوالہ ص ۱۱۲_ ۱۰۵_
۲٧۱ ہے_ مشرق شناسى دا مضمون بھى اسى موضوع دی ثقافتى تے نظریاتى تعریف نو‏‏ں بیان کردا اے _ اس طرح مشرق شناسى گفتگو دا اک غالب مغربى موضوع اے کہ جو خاص ادارےآں ، نصاب ، یا مطالعات تے استعمارى بیورکریسى اُتے مشتمل اے (۱)
مشرق شناسى دی معروف ترین تعریف اسکى علمى تعریف اے _ اس دے مطابق جو بھى اپنى تدریس ، تصنیف تے تحقیق دا موضوع مشرق نو‏‏ں قرار دے خواہاس دا تعلق نفسیات، معاشرت ، تریخ ، بولی کسى بھى مضمون نال تعلق ہوئے اوہ مشرق شناس اے جو کچھبھى انجام دے یہى مشرق شناسى اے لیکن ایہ دا لجاں تے یونیورسٹیاں دا مضمون ، مشرق شناسى دے اک عام معنى تو‏ں بھى وابستہ اے اوہ ایہ کہ مشرق شناسى دراصل فکر ونظر دی اک روش اے کہ جو مشرق تے مغرب دی وجود شناسى تے علم شناسى دے فرق دی بنیاد اُتے استوار اے _(۲)
بطور اختصار مشرق شناسى نو‏‏ں بھى مشرق اُتے قبضہ تے اسنو‏ں اپنا مستعمرہ بنانے دے لئی مغرب دی ایجاد شدہ اک روش دے طور اُتے محور تجزیہ قرار دیاجاسکدا اے چونکہ جدو‏ں تک مشرق شناسى اک غالب سیاسى موضوع دی مانندمورد تجزیہ قرار نہ پائے گى کبھى بھى اسکى منظم تے مرتب خصوصیات درک نئيں دی جاسکتاں کہ جنہاں دے ذریعے مغرب تے مغربى کلچرنے مشرق دی سیاسى ، معاشرتى ، فکرى تے علمى محافل تے میداناں تو‏ں آگاہى حاصل دی بلکہ اسنو‏ں تشکیل دتا تے اسنو‏ں نويں سرے تو‏ں اک ایسا موضوع بنایا جس اُتے تحقیق دی جاسکتى ہو_(۳)
مشرق شناسى اُتے مطالعہ کدو‏‏ں شروع ہواا س موضوع اُتے محققاں باہ‏م اختلاف نظر رکھدے نيں _ بعض دانشور حضرات مشرق شناسى دے مطالعات دی تریخ نو‏‏ں بہت قدیم سمجھدے نيں انہاں دے نظر دے مطابق اسکو شرو ع کرنے والا ہیروڈٹ سی اوہ مشرقى اقوام دے بارے وچ مطالعہ کيتا کردا تھا_(۴)
۱) ایڈورڈ سعید ، الاسشراق ، ترجمہ کمال ابوادیب ، بیروت ۱۹۸۱ ، ص ۳٧_
۲) سابقہ حوالہ ص ۳۸_
۳) سابقہ حوالہ ص ۳۹_
۴) احمد سمایلو ، فتش،فلسفہ الاستشراق داثر ھا فى الادب العربى المعاصر ، قاہرہ ، ص ٧۱ _٧۰_
۲٧۲ جدو‏ں کہ بعض ہور کہ جنہاں وچو‏ں ایڈورڈ سعید قابل ذکر نيں جس نے متعلقہ ادارےآں اُتے تحقیق دے بعد شرق شناسى دا آغاز ۱۳۱۲ ء وچ وین دے کلیسا دی نو‏‏ں نسل دے پروگرام دے تحت پیرس ، آکسفورڈ، اوینین تے سلامانکا دی یونیورسٹیاں وچ عربی، یونانى ، عبرى تے سریانى زباناں دے ذریعے مشرق شناسى دے مطالعہ اُتے دا م دے شروع ہونے نو‏‏ں قرار دتا _(۱)
بعض ہور دانشور کلمہ مشرق شناسى  تے اسک‏‏ے مشتقات دا علمى محافل وچ ظہور دے زمانہ نو‏‏ں اس علم دی تحقیقات دے شروع دا زمانہ سمجھدے نيں ،کیونجے انگلستان وچ لفظ مستشرق سنہ ۱٧٧۹ ء تے فرانس وچ ۱٧۹۹ء وچ رائج ہويا تے ۱۸۳۸ء وچ پہلى بار فرانس دی یونیورسٹى ڈکشنرى وچ مشرق شناسى دا مفہوم ومعنى داخل ہويا_(۲)
لیکن درحقیقت یورپ وچ مشرق شناسى دے بارے وچ مطالعات دے عروج دا دور انیہويں صدى تے ویہويں صدى دے اوائل دا زمانہ اے _ اگرچہ خود مشرق شناسى دی تریخ اس تو‏ں کدرے طولانى اے ، مجموعى طور اُتے مشرق شناسى دے مطالعات دا دومراحل وچ تجزایہ کیہ جاسکدا اے تے انہاں دو مراحل وچو‏ں ہر مرحلہ وچ مشرق شناسى اک خاص صورت وچ سامنے آتى اے:
۱) _ مشرق شناسى دے موضوعات اُتے مطالعات دا نقطہ آغاز یورپى کلیسا دے ساتھتعلق رکھدا اے تے اس موضوع اُتے مطالعات دا مقصد ایہ سی کہ اسلامى نظریہ تے اسکى برترى تو‏ں پیدا ہونے والے خطرات تو‏ں عیسائی عقائد دا دفاع کرنا سی اس لحاظ تو‏ں اس دور وچ مشرق شناسى اک دفاعى صورت وچ تھى تے اپنے اندرونى مسائل اُتے توجہ رکھے ہوئے تھى اس تو‏ں انکا ایہ ہدف سی کہ اوہ اسلام تے نظریہ اسلام دا حقیقى چہرہ بگاڑ کر تے اسنو‏ں غیر مناسب تے ناپسندیدہ صورت وچ پیش کرن تاکہ اوہ یورپى شخص نو‏‏ں اسلامى عقائد تو‏ں دور کرسکن تے اس دور اُتے غالب عیسائی عقائد ونظریات دا دفاع کرسکن _(۳)
۱) ایڈوڈ سعید ،سابقہ حوالہ ،ص۸۰_
۲) نصر محمد عارف ،التنمیة السیاسیة المعاصرة ، ہیرندن فیر جینسا ، امریکا ، ص۱۱۵_
۳) نصر محمد عارف ، سابقہ حوالہ ،ص ۱۱٧_
۲٧۳ بعض محققاں مثلاً فواد زکریا دے بقول مشرق شناسى دے مطالعہ دا یہى ہدف سی بلکہ اس علم دی مکمل تریخ وچ یہى ملدا اے کہ اوہ مشرق شناسى دے ذریعے دراصل اپنے تشخص دا دفاع کرنا چاہندے سن _(۱)
بہرحال گھٹ تو‏ں گھٹ اس حوالے تو‏ں قطعى طور اُتے یہى کہاجاسکدا اے کہ پہلے دور وچ مشرق شناسى دے مقصد نو‏‏ں عیسائیت تو‏ں وابستہ سمجھدا جاندا سی تے اوہ ایہ سی کہ اس دور وچ یورپى ماحول ومعاشرہ اُتے حاکم عیسائی رہتل تے نظریات دا دفاع تے کلیسا دے اقتدار دی نگہبانى دی جائے_ بلفظاں ہور اس قسم دے تجزیے تے تحقیقات یورپى دانشوراں تے وشن خیال حضرات دے لئی دی جاتى سن _ اوہ بھى اک معین دور وچ ، اک معین ہدف تے مقصد تے خاص روش تو‏ں کہ جسکى غرض پس پردہ پنہاں تھى _
ایتھ‏ے مقصد ایہ نئيں سی کہ محض حقیقت تک پہنچیا جائے تے ایہ اک خالص علمى تحقیق ہوئے بلکہ یورپى دانشوراں دی آراء تے دانائی دے ثبوت دے لئی اک مضبوط ڈھال بنائی جائے تے اس وچ انقلاب پیدا کرنے والے آراء تے افکار بالخصوص اسلامى آراء دے مد مقابل دفاع کيتاجائے تے عیسائیت دی مخالفت وچ جانے والا ہر راستہ بند کردتا جائے_(۲)
۲) پہلے مرحلہ وچ مشرق شناسى دے مطالعات دا محور یورپ تے عیسائی دنیا دے اندرونى مسائل سن _ اس مرحلہ دے بعد ایداں دے دور دا آغاز ہويا کہ جس وچ مشرق شناسى استعمار تو‏ں وابستہ ہوگئی ایتھ‏ے بیرونى مسائل تے معاملات محور قرار پاگئے ہن اس وچ عیسائی نظریات تے رجحانات دے ساتھساتھمشرقى اقوام اُتے تسلط دا رنگ ڈھنگ بھى پیدا ہوگیا _ اسى دور دے آغاز تو‏ں ہى محققاں نے اپنے موضوع مطالعہ سرزمیناں دے بارے وچ حقائق اُتے مبنى دقیق تصویر اپنى حکومتاں نو‏‏ں پیش دی _ تاکہ اوہ حکومتاں انہاں تحقیقات تے تجزیات دی بناء اُتے انہاں مشرقى معاشراں تے رہتل تو‏ں ٹکراواں تے انہاں اُتے تسلط پاندے ہوئے انہاں دے زرخیز منابع تے سرچشمے پرت لاں _(۳)
۱) سابقہ حوالہ ص ۱۳۱_ فواد زکریا ، نقد الاستشراق وازمة الثقافة العربیہ المعاصرة ، دراسة فى المنہج ، مجلہ فکر للدراست والابحاث ، ش ۱۰ ، ۱۹۸٦ ، ص ۴٧_ ۳۵_
۲) نصر محمد عارف ،سابقہ حوالہ ،ص ۱۳۱ ، محمود شاکر ، المتنبى رسالة فى الطریق الى ثقافتنا ، قاہرة ، کتاب الھلال ، اکتوبر ، ۱۹٧۸، ص ۹۲_
۳) نصر محمد عارف ،سابقہ حوالہ ص ۱۱۹_
۲٧۴ انیہويں صدى دے فرانسیسى ، جرمن تے انگلستانى نظریات دی تریخ دا تجزیہ کرن تاں مغرب دے اقتصادى تے جغرافیائی توسیع پسندى اُتے مشتمل رجحانات دا آغاز تے معاشرہ شناسى وچ جدید نظریات دے ظہور دے درمیان واضح وابستگى نمایاں محسوس ہوتى اے _ اسطرح سماجیات دی جدید شاخاں محض ایداں دے استعمارى علوم دی صورت وچ سامنے آتى نيں کہ جو محکوم تے ماتحت اقوام دے مفادات تو‏ں قطع نظر محض استعمار ى حکومتاں دی خدمت کرتى نيں _(۱)
ویہويں صدى وچ بھى مشرق شناسى دو صورتاں دے ذریعے مغرب دے دنیا اُتے تسلط وچ اپنا کردا ادا کرتى تھى :
الف _ علم ودانش دے حصول اوراسک‏‏ے پھیلاؤ دے لئی جدید ذرائع تے وسائل تو‏ں فائدہ اٹھانا مثلاً اسکول، یونیورسٹیاں تے ذرائع ابلاغ وغیرہ _ تاکہ اہل مشرق دے افکار اورعقلیت نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں تیار کيتاجائے تے انہاں نو‏ں اس انداز تو‏ں مغربى رہتل وچ مخلوط کيتاجائے تاکہ مشرق والے اپنے آپ نو‏‏ں فکر تے تدبیر وچ اہل مغرب دی مانند سمجھاں تے انکى اقدار نو‏‏ں اپنالاں _
ب)_ بعض مشرق شناس لوکاں دا علمى محدودیت تے تھیورى دی حدود تو‏ں نکلنا تے عملى میدان وچ داخل ہونا تاکہ یورپى حکومتاں دے ہور ملکاں اُتے تسلط دے اہداف نو‏‏ں عملى جامہ پہنایا جائے_(۲)
اسطرح جدید مطالعات سیاسى اہداف دے پیش نظر انجام پائے نيں تے غیر علمى سرگرمیاں تو‏ں بھى فائدہ اٹھایا گیا اے اگرچہ اس مشرق شناسى دے بعض نتائج مفید بھى سن ، انہاں نے اس ذریعے تو‏ں مشرقى سرزمیناں دے بہت زیادہ حد تک اہ‏م حقائق نو‏‏ں دریافت کرلیا سی لیکن انہاں حقائق دا رخ کبھى بھى خالص علمى مقاصد دے حصول دے لئی نہ رہیا _(۳)
۱) سابقہ حوالہ ص ۱۳۲_
۲) احمد ابوزید لااستشراق والمستشرقون در مجلہ عالم الکفر،کویت ص ۸٦ _ ۸۵_
۳) محمد محمد امزیان ، منہج البحث الاجتماعى ، بین الوضیعة والمعیاریة ،حیرندن ، فیر جنیا، امریکا ص ۱۵۰_
۲٧۵ لہذا مشرق شناسى نو‏‏ں مشرق تے مغرب دے عمومى تصادم دے تناظر وچ محورتجزیہ قرار دینا چاہیدا کیونجے کہ ایہ مشرق شناسى ایسى گفتگو اے کہ جو اہل مغرب نے مشرقیاں بالخصوص مسلماناں نو‏‏ں محور قرار دیندے ہوئے شروع دی _(۱)
اسى لئے ایہ اک قدرتى گل اے کہ اس موضوع اُتے بعض مشرقى دانشور حصرات تنقید کرن البتہ انکى سخت تنقید صرف مغربى مشرق شناس لوکاں دے لئی نئيں اے بلکہ اس تنقید دے دائرہ وچ اوہ مشرقى لوک بھى نيں کہ جو مغرب دی طرف رجحان رکھدے نيں تے انہاں دے نظریات اُتے عمل کرنے دے لئی انہاں نو‏ں اپنے مطالعات تو‏ں مطابقت دیندے نيں(۲)
بعض معترضین تے اہل تنقید نے واضح طور اُتے کہاہے کہ ایہ مشرق شناس اسلام دے بارے وچ گل کرنے دی صلاحیت نئيں رکھدے کیونجے انکى نظر دے مطابق ایہ مشرق شناس اک علمى تجزیہ دے لئی ضرورى غیر جانبدارى دا کوئی بھى معیار نئيں رکھدے _ انکى مسلماناں دے خلاف صلیبى جنگاں ، پیغمبر اسلام (ص) اُتے تہمتاں ، معنویت تے وحى دے انکار تو‏ں بھرى ہوئی تریخ ، عربى بولی تو‏ں ناآگاہى تے مسلماناں دے مخالف یہودیاں دی حمایت کرنا ایہ سب انکى غیر جانبدارى نو‏‏ں مشکوک تے مخدوش کررہاہے_(۳)
البتہ انہاں لوکاں دی مشرق شناسى اُتے تنقید ، انہاں دے نقائص تے خاص جہات دی طرف انکى جانبدارى دا اعتراض صرف مشرقى دانشوراں دی حد تک منحصر نئيں رہیا بلکہ خود مغربى دانشوراں تے مشرق شناساں نے بھى یہى راستہ اختیار کيتا تے تنقید دی _
۱) محمد ارکون وآخرون ، الاستشراق بین دعاتہ ومعارضیہ ،ترجمہ ہاشم صالح ، دارالساقى ، بیروت ص ٧_
۲) آرکون وآخرون،سابقہ حوالہ ص ۱۸۹_
۳)سابقہ حوالہ ص ۱۹۰_ بانقل از جریدة النور ، ۱۰/۱۰/۱۹۸۴ ، ص ۱۰_
روڈنسن یورپ وچ مشرق شناساں دے موضوع تے محور اُتے تنقید کردے ہوئے اس نتیجہ اُتے پہنچدے نيں کہ انیہويں صدى تے ویہويں صدى دے اوائل وچ کلاسیک مشرق شناسى اس دور دے افکار ونظریات دی پیروى کررہى تھى کہ جو یورپ دے حالات چھائے ہوئے سن تے انکى اساس مرکزى یورپ اورآئیڈیالزم تھا_(۴)
۱) ایفانزبریتشارد ، الانثروپولو جیا الاجتماعیة ، ترجمہ احمد ابوزید ، قاہرہ ، ص ۱٦۲ با نقل از امزیان ص ۱۴۹_
۲- Maxime Rodinson
۳) ماکسیم روڈنسون ، الدراست العربیة والاسلامیة فى اوروبا ، دراکون ودیگران، ص ۴۸_
۴) سابقہ حوالہ ص ص ۵۰_ ۴۹_
۲٧٧ البتہ روڈنسن انہاں تمام نقائص نو‏‏ں شمار کرنے دے ساتھساتھیہ نظریہ بھى رکھدے نيں کہ اس ذریعے تو‏ں جو بہت سى معلومات ملى نيں انکى اہمیت نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتاجاسکدا تے انہاں بہت سى مفید معلومات دے ذخیرے دا انکار نئيں کيتاجاسکدا _ روڈنسن دے بقول اج اسيں انکى معلومات دے ذریعے ایداں دے مطالب تک پہنچ گئے نيں کہ اس دور دے محققاں انہاں تو‏ں بے خبر سن _(۱)
اسلامى دنیا وچ مشرق شناسى اُتے تنقید دے حوالے تو‏ں دو بنیادى اورکلیدى نکات پائے جاندے نيں ;
اک دا تعلق مصرى مصنف انور عبدالملک دے مقالہ مشرق شناسى بحران وچ  تو‏ں اے ایہ مقالہ ۱۹٦۳ ء وچ فرانس وچ نشر ہويا تے دوسراایڈورڈ سعید دی کتاب مشرق شناسی نال تعلق رکھدا اے کہ جو ۱۹۸٧ء وچ نشر ہوئی _(۲)
انور عبدالملک دی نگاہ وچ یورپى سیاحاں تے عیسائی مبلغین دی اسلام دے بارے وچ آراء جو مشرق شناسى دے اہ‏م ماخذات وچ شمار ہوتى نيں ،وہ اسلامى عقائد ونظریات دے خلاف نيں تے سخت کینہ توز، جھوٹى ، جعلى تے تحریف شدہ نيں _(۳)
انور عبدالملک نے مشرق شناسى دے مطالعات اُتے اپنى تنقید وچ انتہائی دقت دے ساتھاس مسئلہ اُتے گفتگو دی اے کہ مشرق شناساں نے قابل اطمینان حد تک اپنى ہ‏معصر مشرقى اقوام دے بارے وچ دا م نئيں کيتا _ عبدالملک دی نگاہ وچ اسکى وجہ مشرق شناساں دا مشرق دی جدید تریخ وچ تحقیق تو‏ں فرار تھا_ کیونجے اس دور وچ استعماریت دی بناء اُتے اوہ ہمیشہ انہاں اقوام وچ مغرب تے اہل مغرب تو‏ں دشمنى جداں حقائق دا سامنا ک‏ر رہ‏ے سن _(۴)
۱)سابقہ حوالہ ص ۵_
۲)سابقہ حوالہ ص ٧_ انورعبدالملک ،الاستشراق فى ازمة، الفکر العربى ، ۱۹۸۳_ ش ۳۱ ص ۱۰٦ _ ٧۰، ایڈورڈسعید ،الاستشراق ، ترجمہ کمال ابودیہب بیروت ،۱۹۸۱_
۳)انور عبدالملک ،سابقہ حوالہ ص ٧٧_٧٦_
۲٧۸ بہت زیادہ اہمیت دا حامل اک ہور نکتہ ایہ اے کہ اٹھارہويں ، نويں تے ویہويں صدى وچ اکثر مشرق شناس اپنى حکومت دی وزارت خارجہ دے ملازمین دی حیثیت تو‏ں استعمار شدہ ، سرزمیناں اُتے دا م ک‏ر رہ‏ے سن _ اس حوالے تو‏ں فرانس دے معروف مشرق شناس ارنسٹ رینن دی طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے جو فرانسیسى استعمار دے لئی پروگرام بنانے والےآں وچو‏ں شمار ہُندا تھا_(۱)
مشرق شناسى اُتے اعتراض وتنقید دے حوالے تو‏ں انہاں بنیاداں دی طرف اشارہ کيتاجاسکدا اے کہ جنہاں اُتے مشرق شناسى قائم ہوتى اے انہاں ستوناں وچو‏ں چند ایہ نيں _:
۱) یورپى عیسائیت نو‏‏ں ہور ادیان دے لئی اک معیار سمجھنا تے اوہ اسطرح کہ جے ہور ادیان دین عیسائیت دے اساسى مسائل دے ساتھہ‏‏م آہنگ تے مطابقت نہ رکھدے ہاں تاں انہاں نو‏ں رد کردتا جائے گا_ان ادیان دی قبولیت دا معیار صرف ایہ اے کہ ایہ یورپ وچ رائج عیسائیت دے ساتھمطابقت کرن _
۲)_ مشرقى معاشراں دا تجزیہ وتحلیل انہاں متضاد معیاراں تے نکات دی رو تو‏ں کہ جو خود یورپیاں دے تجربات دی بناء اُتے جمع ہوئے نيں _
اس ترتیب تو‏ں مشرق شناس لوک یورپیاں دی خصوصیات وچ انہاں نو‏ں تمدن ساز تے صاحبان ایجادات تو‏ں یاد کردے نيں ،جدو‏ں کہ سامى تے عرب انکى نگاہ تے تحقیق وچ فکر تے آراء دے اعتبار تو‏ں سطحى ذہن رکھنے والے نيں _
۴)_ یورپى تجربہ نو‏‏ں عالم بشریت وچ انقلاب دے لئی قابل عمل معیار سمجھنا تے پورى دنیا دی تریخ نو‏‏ں یورپ دی تریخ دی اساس تے یورپ دے دریچہ تو‏ں دیکھنا_
۱) احمد سمایلو فتش ،سابقہ حوالہ ص ۱۲۴_
۲٧۹ ۵) مشرق دے بارے وچ تجزیہ کردے ہوئے انتہائی سادگى تے متضاد رویے دا مظاہرہ کرنا کہ جو کچھبھى یورپ دے علاوہ سی اسنو‏ں مشرق تو‏ں ربط دینا تے یورپ تو‏ں مشابہ قرار دینا تے انہاں خیالات دے گوناگون مجموعات اُتے مشرق دے ناں دا اطلاق کرنا_(۱)
مجموعى طور اُتے مشرق شناساں تے استعمار وچ وابستگى تے مشرق شناساں دے استعمار گر حکومتاں دی خدمت کرنے نو‏‏ں ایلن رشین  دے نظر دے مطابق مندرجہ ذیل صورت وچ واضح کيتا جاسکدا اے _
عہد حاضر دا مشرق شناس بھى جے کوشش کرے کہ مشرقى ملکاں تے اقوام دے بارے وچ اک حقیقى تصویر کشى کرے فیر بھى اوہ اس قسم دی تصویر نو‏‏ں پیش کرکے استعمار ى ملکاں دی خدمت کر ے گا _
۲۸۰ اج بھى مشرق شناسى ایسا مقام رکھتى اے کہ جے محقق مشرق دے بارے وچ فکر کرنا تے تالیف کرنا چاہے تاں اوہ اس راہ وچ مشکلات دی دیواراں نو‏‏ں عبور نئيں کرسکدا کہ جو مشرق نو‏‏ں سمجھنے وچ رکاوٹ دی صورت وچ رکھدى گئیاں نيں ، بلفظاں ہور مشرق اج بھى مشرق شناسى دی وجہ تو‏ں حقائق دے تشنہ تے غیر جانبدار محققاں دے لئی اک آزاد موضوع نئيں بن سکدا ،اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ فقط مشرق شناسى دی شکل وچ یا مشرق شناس وغیرہ مشرق دے بارے وچ تحقیقات وچ مشغول نيں بلکہاس دا مطلب ایہ اے کہ مشرق شناسى اک عمومى تے مجموعى مفادات اُتے مشتمل اک گینگ دی صورت وچ سامنے آچکيا اے کہ جدو‏ں بھى ایہ غیر معمولى تے عجیب تے غریب شے یعنى مشرق دے بارے وچ تجزایہ کیہ جائے گا ایہ گینگ اوتھ‏ے حاضر وموجود ہوئے گا اورا پنے اثرات ڈالے گا_(۱)
صہیونیزم:
لفظ صہیونیزم  باہ‏م مخالف فریقین وچ مختلف تے متضاد معانى او رمفاہیم دے ساتھاستعمال ہُندا اے _حالانکہ خود صیہونى لوک اسنو‏ں اک مثبت صفت سمجھدے نيں جو کہ انہاں دے تشخص تے مقاصد نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے _ جدو‏ں کہ انہاں دے مخالفین اسنو‏ں مکمل طور اُتے اک منفى صفت سمجھدے نيں کہ جو انہاں دے منفى تشخص تے مقاصد نو‏‏ں بیان کرنے دے ساتھساتھعالم اسلام اُتے انہاں دے ظلم وستم تو‏ں بھرى ہوئی تریخ بالخصوص مظلوم ملت فلسطین اُتے انہاں دے وحشتانک مظالم دی یاد دلاتاہے_(۲)
مقالہ یہودیت وصہیونزم(۳) دا مصنف جوکہ خود بھى متعصب صہیونى اے لفظ صہیونیزم دے بارے وچ لکھدا اے کہ ہرٹزل(۴) نے ۱۸۸٧ ء وچ اپنى کتاب حکومت یہود کى اشاعت تے ہفت
۱) ایڈورڈسعید ،سابقہ حوالہ ص ۳۹_
۲) محمد کریمى ، پشت نقاب صلح ، تہران ص ٧_
۳) Haiko Haumann ، Judasimand Zionism ، The first Zionist Congress in ، ۱۸۹٧ Basel ، ۱۹۹٧ PP ۱۱-۱۲
۴)تھیوڈر ہرٹزل ہنگرى وچ پیدا ہويا بعد وچ وین دی طرف نقل مکانى دی ، کچھعرصہ بھج دوڑ کرکے اپنا ناں صہیونیزم تحریک دے اک حقیقى بانى دی حیثیت تو‏ں تریخ دے اوراق اُتے ثبت کروایا _ اس نے سال ۱۸۹٦ ء وچ کتاب حکومت یہود لکھى کہ جسماں اسک‏‏ے مخاطب مختلف ملکاں دے سربراہ سن ،اس کتاب وچ اس نے صہیونیزم تحریک دی مکمل تھیورى پیش دی _
۲۸۱ روزہ دنیا  نو‏‏ں نشر کرنے دے بعد ) اپنى تمام تر کوشش تے گروہى صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے دا ر لاندے ہوئے اس ہدف نو‏‏ں سامنے رکھیا کہ صہیونى گروہاں دی اک مٹینگ بلائی جائے_ ناثان بربناؤوم(۱) نے اس تحریک دا ناں صہیونیزم رکھیا تے ۱۸۹۰ ء وچ اس نے پہلى بار اپنے اخبار وچ خود رہائی(اپنے آپ نو‏‏ں آزاد کرنا) دے عنوان تو‏ں اس کلمہ نو‏‏ں استعمال کيتا _لیکن ۱۸۹٧ ء وچ سوئیزرلینڈ دے شہر بال وچ صہیونیزم دا پہلا سمینار منعقد ہويا جس وچ صہیونیزم دی ایہ تعریف دی گئی کہ اس تو‏ں مرادوہ دعوت اے کہ جو صہیونیزم فاؤنڈیشن دی طرف تو‏ں دى جارہى اے تے اوہ کوششاں مراد نيں کہ جو اس حوالے تو‏ں فاؤنڈیشن دی طرف تو‏ں ہورہى نيں _ اس تعریف دے مطابق صہیونى اوہ اے کہ جو بال'' دے سمینار اُتے عقیدہ رکھے تے اسنو‏ں قبول کرے_
عبدالوہاب المسیرى نے صہیونیزم دے بارے وچ کتاب وچ صہیونیزم دی وضاحت وچ لکھدے نيں کہ سولہويں صدى دے اواخر تو‏ں لےک‏ے اٹھاریاں صدى دے آغاز تک صہیونیزم عیسائیت اُتے استوار اک غیر یہودى دینى مکت‏‏ب تے اٹھاریاں صدى دے اوائل تو‏ں لےک‏ے انیہويں صدى دے اوائل تک صہیونیزم اک غیر یہودى رہتل تھى جو غیر دینى ،خیالى تے صاحب اجزا اساس اُتے مبنى تھی_(۲)
صہیونیزم دی تشریح دے حوالے تو‏ں مجموعى طور اُتے تن نظریات نيں :
۱_ عالم اسلام دے جغرافیایى تے سیاسى قلب ومرکز یعنى فلسطین وچ صہیونزم تے اسلام دشمنى دا شگاف ڈالنا حالانکہ فلسطین اسلامى تریخ دی ابتداء تو‏ں ہن تک تن براعظماں دے ایشیاء ، افریقا تے یورپ دے باہمى ملاپ دے مقام اُتے ہمیشہ اسلامى سرزمیناں تو‏ں جغرافیائی تے سیاسى طور اُتے وابستہ رہیا اے _
۲_ دنیا تو‏ں عیسائیت تے یہودیت دے ما بین تاریخى بحران (کہ جو بوہت سارے یہودیاں دی قتل وغارت تے نسلى تعصبات ، وغیرہ دے ہمراہ سی ) نو‏‏ں عالم اسلام وچ منتقل کرنا تے اسنو‏ں فلسطین وچ اسلام تے یہودى بحران وچ
۳_ نسلى تعصبات تے انتہا پسندى وچ پئے ہوئے یہودیاں دی دیرینہ آروز یعنى فلسطین وچ اک یہودى حکومت دا قیام دائرہ عمل وچ لیانا _(۱)
مغربى استعمار گر طاقتاں نے اک طرف اپنى جدید ترقى یافتہ ٹیکنالوجى دے بناء اُتے سارے عالم اسلام اُتے اپنا تسلط جمایا تے دوسرى طرف تو‏ں ثقافتى سطح اُتے حملےآں دے ذریعے مسلماناں دی روحانى شخصیت نو‏‏ں تبدیل ، نظریاتى سطح اُتے کمزور تے انہاں دے وجود وچ دینى عقائد دی جڑاں کوکمزور کيتا تے آخر دا ر صہیونزم نو‏‏ں وجود وچ لیا ک‏ے مسلماناں اُتے تباہ کن جنگ مسلط کردى کہ جو ممکن اے سالہا سال دی طولانى مدت تک جارى رہے_ اس جنگ نے آدھى صدى تو‏ں زیادہ عرصہ تک جارى رہنے دی وجہ تو‏ں مسلماناں دے عظیم سرمایاں نو‏‏ں نگل لیا اے _
مجموعى طور اُتے پاپائے اعظم دے قدیم وجدید مخالفین جے مقام عمل وچ اسک‏‏ے اورویٹیکن دے پیروکاراں دے ساتھکسى گل اُتے اتفاق نظر رکھدے نيں تووہ صہیونیاں دے ذریعے فلسطین اُتے قبضہ اے _ البتہ مشرق، مشرق وسطى تے عرب ملکاں دے عیسائی اس کلیہ وقاعدہ تو‏ں جدا نئيں نيں _ اسى بناء اُتے کہیا جاسکدا اے کہ خود دین عیسائیت کہ تجویز ایہ نہ تھى بلکہ اس صلیبى نظریہ دا بنیادى سبب مغربى صلیبى روش اے کہ جورومى رہتل تو‏ں متاثر اے _ تے یہى لوک سن کہ جنہاں نے قیصر روم دی نیابت وچ گیارہويں تو‏ں تیرہويں صدى عیسوى تک دہشتناک جنگاں کيتياں _ تے ایہ نسطورى عیسائی ، فلسطینى تے شامى عیسائی نئيں سن _
اج اہل مغرب جو کچھبھى عیسائیت دے عنوان تو‏ں پیش ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ قدیم روم دی آمرانہ رہتل اے جس پرعیسائیت دی قلعى چڑھى ہوئی اے اوہ رومى لوک جو اک زمانہ وچ حضرت عیسى (ع) نو‏‏ں صلیب اُتے قتل(۲) اور
۱) على اکبر ولایتى ، ایران ومسئلہ فلسطین برا ساس اسناد وزارت امور خارجہ(۱۹۳٧_۱۸۹٧ ء _۱۳۱٧_ ۱۳۱۵ قمرى )تہران ، دفتر نشر فرہنگ اسلامى ، ۱۳٧٦، ص ۴_
۲) جداں کہ قرآن کریم دی تعبیر اے وما قتلوہ وماصلبوہ ولکن شبة لہم (نساء ۱۵٧)
۲۸۳ انہاں نو‏ں صلیب اُتے آویزاں کرنے دے لئی صلیب کندھےآں اُتے اٹھائے ہوئے سن _انہاں نے صلیبى جنگاں وچ اسى عظیم المرتبت شخصیت دے قصاص خون دی خاطر اسى صلیب دے نشان دے ہمراہ مسلماناں دے خلاف تلواراں چلاواں _ تے ایہ دونے اقدام اک ہى سمت وچ سن وہى مجموعى تریخ تے مغرب دے مشرق دے مقابل آنے دی سمت وچ ، وہى مشرق جس پروحى دا سورج طلوع ہُندا رہیا اے تے مغرب اُتے چمکتا رہیا اے _(۱)
مشرق وسطى وچ صہیونیاں دی حکومت درست اس زمانہ وچ تشکیل پائی کہ جدو‏ں مسلما‏ن حکومتاں ضعف وناتوانى دا شکار سن بالخصوص عثمانى بادشاہت کہ جو اٹھارہ واں صدى تو‏ں زوال دی طرف بڑھرہى تھى ، فلسطین اُتے قبضہ دراصل عالم اسلام دے پہلو اُتے خنجر مارنا تھا_ انہاں علاقےآں دے باشندےآں نو‏‏ں نکالنے دے لئی تن جنگاں انہاں اُتے مسلط دی گئياں کہ جنکى بناء کئی میلین فلسطینى تباہ تے برباد ہوئے تے انہاں علاقےآں پرصہیونیاں دا منحوس سایہ مستحکم ہوگیا_ اردن ، شام تے لبنان دے بعض آباد علاقے بن گوریاں دے وارثاں دے قبضہ وچ آگئے تے فلسطین دے ہمسایاں دے بوہت سارے علاقے بیت المقدس اُتے قابض حکومت دے تسلط وچ آگئے _
ا گر مسلما‏ن انہاں اسلامى سرزمیناں نو‏‏ں آزاد کروانے دی کوشش کرن تاں اہل مغرب دے سیاست دان تے پروپیگنڈا کرنے والے ادارے انہاں اُتے دہشت گردى دی حمایت دا الزام لگاندے نيں لیکن دیر یاسین ، کفر قاسم ، حرم حضرت ابراہیم (ع) ، گھانا وغیرہ وچ قتل عام کرنے والےآں دی کبھى مذمت نئيں ہوئی بلکہ اوہ جمہوریت تے انسانى حقوق دے حامى دے عنوان تو‏ں ہمیشہ تعریف دے لائق قرار پائے تے فلسطینیاں دی دلخراش فریاد نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ بھى صہیونزم دی حامى طاقتاں دے ویٹو دا سامنا رہیا _(۲)
مجموعى طور اُتے صہیونزم دے اصول وچ فقط اک مذہب دی ایجاد نئيں اے بلکہ اوہ یہودیاں وچو‏ں اک قوم تے اک مملکت بھى بنانا چاہندے نيں تے کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں کہ دنیا دے تمام یہودیاں نو‏‏ں توسیع پسندانہ جنگاں کے
۱) على اکبر ولایتى ، سابقہ حوالہ ،ص ٧_۵_
۲) امریکى حکومت نے اقوام متحدہ دی تشکیل تو‏ں لےک‏ے ہن تک سلامتى کونسل دی اسرائیل دے خلاف تو‏ں بہت سى قرار دااں نو‏‏ں ویٹو کيتا اے _ رجوع کیجئے على اکبر ولایتى ، سابقہ حوالہ، ص ٧_
موشے دایان نے ۱۹٦٧ وچ کہیا سی: جے تورات ہمارى کتاب اے تے جے اسيں اپنے آپ نو‏‏ں قوم تورات سمجھدے نيں تاں ضرورى اے کہ تورات دی سرزمین ،منصفین تے سفید ریش لوکاں دی سرزمیناں ساڈے پاس ہاں یقینا اس قسم دے اصولاں دے پس پردہ سرحداں ہور ودھنے دے قابل ہوجاواں گی_
ساڈا مسئلہ ایہ نئيں اے کہ موجود صورت حال نو‏‏ں برقرار رکھیا جائے بلکہ ساڈا فرض اے کہ
زیادہ تو‏ں زیادہ توسیع پسندى نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اک فعال حکومت تشکیل داں(۳)
اسى بناء اُتے صہیونیزم دے قائدین دی نظر وچ ایہ ہدف دو عناصر دے فراہ‏م ہونے دی صورت وچ دائرہ وجود وچ آسکدا سی: ۱)_ امپریالسٹ ملکاں بالخصوص آمریکا تو‏ں سیاسی، اقتصادى تے فوجى امداد دے حصول دا تسلسل ۲)_ تمام عرب تے اسلامى ملکاں دے مد مقابل اسرائیل دا اپنے مفادات دے لئی قابل ذکر ٹیکنالوجیکل برترى دا حامل ہونا (عرباں دی عددى برترى دے مقابل وچ اسرائیل دی فنى برتری) تے اوہ اک ایسى فوجى تے اقتصادى طاقت دا حامل ہوئے جو عرباں نو‏‏ں جھکنے اُتے مجبور کرسک‏‏ے _ تے انہاں نو‏ں ایہ باور کرادے کہ اسرائیل
۱) David Triestsch
۲) نقل از : اسکار_ ک، آ_ داینیوویچ ، طرح یہودیان قبرس ، نیویارک ، ہرٹزل پبلشر ۱۹٦۲، ص ۱٧ص_
۳) روہ گارودی، پروندہ اسرائیل تے صہیونیزم، سیاسى ترجمہ نسرین حکمى ، تہران وزارت فرہنگ تے ارشاد ایران ، ۱۳٦۹، ص ۱۳۳_
۲۸۵ کے ساتھہر قسم دی جنگ عرباں دی شکست اُتے ختم ہوگى(۱)
۱۹۹۵ وچ صہیونى حکومت دا دفاعى بجٹ ۳/۸ ارب ڈالرز سی اس وقت امریکا دی فوجى امداد ۸۱ ارب ڈالرز تے اقتصادى امداد۲۱ ارب ڈالرز تھى اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اک حدود اربعہ دے اعتبار تو‏ں چھوٹا جہا ملک کہ جو ۲۵ میلاں آبادى ( ۸۲ فیصد یہودی) اُتے مشتمل اے کسقدر اعلى فوجى استعداد دا حامل اے _ اس حکومت دی ایٹمى پاور دے حوالے تو‏ں بھى اختلاف نظر اے کہ بعض رپورٹس دے مطابق اسرائیل دے پاس ویہہ تو‏ں دو سو تک دے درمیان ایٹم بم موجود نيں ایہ حکومت ۱۹٦٧ تو‏ں این پى ٹى اُتے دستخط کرنے تو‏ں ٹال مٹول کر رہى اے تے اس نے اپنے ایٹمى رى ایکٹرزکو اج تک بین الاقوامى تحقیقاتى ٹیماں دے لئی نئيں کھولیا _(۲)
عرباں وچ فرقہ پرستى اورتعصبات نو‏‏ں ہويا دے ک‏ے انہاں نو‏ں تقسیم کرنے دی سازش تو‏ں صہیونیزم نو‏‏ں اپنے توسیع پسندى اُتے مبنى مقاصد پورے کرنے دا موقع ملدا اے، صہیونزم عالمى استعمار دے آلہ دا ر دی حیثیت تو‏ں کوشش کررہیا اے کہ عالم اسلامى وچ  تفرقہ ڈالو تے حکومت کرو دی سیاست نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اسلامى تے عربى تحریکاں نو‏‏ں تباہ کردے_ یہى چیز صہیونى اہل نظر تے مولفین دی تالیفات وچ واضح نظر آتى اے مثلااورنسٹاین(۳) کہندا اے کہ :میرا نظریہ ایہ اے کہ عرباں دے عرب اتحاد نعراں دے برعکس انہاں وچ تفرقہ تے فیر اس دے کچھعرصہ بعد اسيں قومى تے جغرافیائی گروہاں دے ظہور دا مشاہدہ کرن گے مثلا عیسائی لبنان، عراق دے شمال وچ کرداں دا علاقہ ،دروزیاں دا پہاڑى علاقہ تے مملکت اسرائیل ایہ سب آخر دا ر ہلال خصیب (پر برکت چاند )کے مجموعہ وچ اسرائیل دی قیادت وچ اکھٹے ہوجاواں گے_(۴)
انڈیا ٹوڈے
انڈیا ٹوڈے (انگریزی: India Today) بھارت دا اک ہفتہ وار خبری میگزین اے جو لونگ میڈیا انڈیا لمیٹڈ شائع کردا اے۔ ایہہ میگزین 1975 توں شائع ہو رہا اے۔ انگریزی دے علاوہ ایہہ ہندی وچ وی نکلدا اے۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۱) موسسہ الارض ( صرف فلسطین دے حوالے تو‏ں مطالعہ دے لئی)، استراتزى صہیونیزم در منطقہ ،انتشارات بین الملل اسلامى ، ص۲٧٧_ ۲٧۵_
۲) محمد زہیر دیاب  سازمان نظامى  سیاست تے حکومت ریم صہیونستى ، مرکز مطالعات تے تحقیقات اندیشہ سازان نور ، تہران ، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامى ، ۱۳٧٧، ص ۲۴۱، ۲۴۴_
۳) Areh ornichtain
۴) موسسة الارض (فلسطین دے بارے وچ مطالعہ دے لئی مخصوص ) سابقہ حوالہ، ص ۱۸۲_ ۱۸۱_
فلسطین دی تقسیم دے اس غیر منصفانہ پروگرام دے بعد ۱۹۴۸ وچ رسمى طور اُتے مملکت اسرائیل تشکیل پائی کہ عرباں تے اسرائیل دے درمیان دشمنى ودھنے دی وجہ تو‏ں ۱۹٧۳، ۱۹٦٧، ۱۹۵٦، ۱۹۴۸ وچ انہاں وچ چار جنگاں ہوئیاں کہ ۱۹٦٧ دی جنگ دا اہ‏م نتیجہ فلسطین تے اسرائیل دے مسئلہ دا اسلامى مسئلہ بن جانے دی صورت وچ نکلیا_ کیونجے اس جنگ وچ اسرائیل نے اپنے ہمسایہ ملکاں (اردن، شام تے مصر) دے بعض سر حدى علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا_ اس دورکے بعد تو‏ں تمام اسلامى ملکاں اس مسئلہ وچ اکھٹے ہوئے اس مشترکہ مفاد دے حصول دی خاطر۱۹٧۳ وچ جنگ ہوئی تے ۱۹٧۳ وچ توانا ئی دی بحران دے بناء اُتے دنیا دے سب تو‏ں زیادہ
۱) سابقہ حوالہ ص ۱۹۰، ۱۸۸ ہور ، روکاج ، لبوبا، تروریسم مقدس اسرائیل ، ترجمہ مرتضى اسعدى ، تہران ، کیہان، ۱۳٦۵، ص ٧٦، ٦۸_
۲۸٧ توجہ عرب تے اسرائیل دے مسئلہ نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مبذول ہوگئی اوربہت سى قرار داداں تے مصالحتى دا نفرساں تشکیل پاواں لیکن ایہ سب اقدامات اسرائیل دی ہٹ دھرمى تے سرکشى دی بناء اُتے ملت فلسطین دے لئی سودمند ثابت نہ ہوئے ،مثلا ۱۹٦٧ وچ ایگل آلن دا راہ حل ، ۱۹٧۲ وچ شیمون پیرز دا حل، ۱۹٧۸ وچ کمپ ڈیوڈ دی قرارداد، ۱۹۸۱ وچ فہد دی مصالحتى قرار داد _ ۱۹۸۲ وچ ریگن دی مصالحتى قرار داد ، ۱۹۸۹ وچ اسحاق شامیر دا راہ حل، ۱۹۹۱ وچ میڈرڈکى مصالحتى دا نفرنس تے اسى طرح ہور چند قرار داداں سب نا دا م ہوئیاں _(۱)
اسرائیلى مملکت اپنى خاص ماہیت ( سیاسى صہیونیزم) تے تشخص( جنگاں تے غاصبانہ تسلط دا تسلسل) دی بناء ہمیشہ توسیع پسندى وچ پڑى ہوئی اے ہر تجاوز تے لُٹ مار دے بعد اک ہور زندگى دے قابل قدرتى ذرایع تو‏ں مالا مال سرزمین اُتے طمع دی آنکھگاڑ لیندا اے لہذا ایہ پھیلنے تے ودھنے والى سرحداں تے قرار داداں کبھى بھى باضابطہ طور اُتے قابل اعتماد نئيں نيں _
در حقیقت طاقت دی تکون کہ جو اج اسرائیلى صہیونى سیاست نو‏‏ں چلاتى اے اوہ جنگى مجرماں دی تکون اے _ انہاں وچ سب تو‏ں پہلے بیگن اے کہ جسنو‏ں بن گورین نے حقیقى ہٹلر دا لقب دتا اے ،دوسرا جنرل آریل شیرون جداں اپنے جلادانہ صفات دی وجہ تو‏ں قصاب لبنان دا لقب ملیا اے تے تیسرا اسحاق شامیر اے جس دا ماضى نسل پرستى تو‏ں بھر پور اے _(۲)
۱) سیامک دا کالى ، تو‏ں ثیر طرح نظم نويں جہانى بر صلح اعراب تے اسرائیل ، سلسلہ مقالات خاورمیانہ شناسى ،مرکز پوہشہاى علمى تے مطالعات استراتیک خاورمیانہ ، فروردین ۱۳٧۵، ص ۲۰_ ۱۴_
۲) روہ گارودى ، سابقہ حوالہ، ص ۱٧۰_ ۱۵٧_
۲۸۸ ہوتى نيں ،مثلا ۱۹۹۵ وچ سعودى عرب نے ۱/۸ ارب ڈالر، مصر نے ۹/۱ ارب ڈالر تے کویت نے اک ارب ڈالر اسلحہ دے حصول دے لئی خرچ کردے ہوئے اسلحہ دے خریداراں دی لسٹ وچ سب تو‏ں پہلے آگئے ،گیارہ ستمبر دے حادثے تے مشرق وسطى وچ اغیار دی فوج دی موجودگى کہ جو دہشت گردى تو‏ں مقابلے دے بہانہ دی بناء اُتے آئی اے اورماضى نیڑے وچ صہیونى حکومت دی حرکات دی وجہ تو‏ں مشرق وسطى دا علاقہ دوبارہ بحران زدہ تے فوجى نقل تے حرکت دا مرکز بن گیاہے_(۱)
صہیونى حکومت ذرائع ابلاغ اُتے تسلط دی اپنى وسیع کوشش وچ یہانتک دا میاب ہوگئی اے کہ اس نے دنیا دی معروف خبرایجنسیاں تے مشہور بین الاقوامى ٹیلى وین چینلاں نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا اے تے ایہ چیز اس دور وچ بہت اہ‏م محسوس ہوتى اے کہ جسنو‏ں ( communication )(روابط دے دور )سے تعبیر کيتا گیا اے تے دنیا اک چھوٹے تو‏ں قصبے دی شکل وچ آگئی اے ،ذرائع ابلاغ اُتے تسلط دی بنیادى وجہ لوکاں دے اذہان تے انہاں دے ماحول نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی ہموار کرنا اے تے مجموعى طور اُتے ایہ سب کچھاسلام تے مسلماناں اُتے ثقافتى حملے دے لئی انجام پایا اے (۲) _
ان سب دے باوجود اسلامى بیدارى اسلامى ملکاں دی سیاسى طاقت دی صورت وچ تشکیل پارہى اے _
مسلما‏ن اپنے اسلامى تشخص تے کلچر دے سہارے تو‏ں اپنے ابدى تے تابندہ مشن نو‏‏ں زندہ کرنا چاہندے نيں ، بہت سى اسلامى تحریکاں دا وجود مثلا حزب اللہ دی انقلابى تحریک ، حماس، اسلامى جہاد تے انتفاضا (صہیونى دشمن دے مقابلے وچ مزاحمت دی تحریک )اور عالم اسلام دی ہور تحریکاں اسى حقیقت نو‏‏ں روشن کر رہى نيں ،عالمى کلچر کی
۱) جہانگیر معینى علمداری، ملاحظاتى دربارہ طرح نظم امنیتى جدید در خاورمیانہ  فصلنامہ مطالعات خاورمیانہ ش ، ش۴، زمستان۱۳۸۰، ص ٦۳، ٦۸، ٦٧ ،ہور رجوع کرن ، بین اسدى ، حادثہ ۱۱سیپتامبر تے آثار آن بر موقعیت سیاسى خلیج فارس ، فصلنامہ مطالعات خاورمیانہ ، س ۹، ش ۳ ، پائیز ۱۳۸۱ ص ۵۲ _ ۴٦_
۲) محمد على ابطحى ،  بررسى ابعاد تہاجم فرہنگى صہیونستى بہ جہان اسلام وعرب ، راہبرد ، ش ۵، زمستان ۱۳٧۲ ، ص ٦۰، فواد بن سید عبدالرحمان رخاعی، نفوذ صہیونیسم بر رسانہ ہاى خبرى تے سازمانہاى بین المللى '' ترجمہ حسین سر تے قامت ،تہران ،ص ٧٦_ ٧۵_
دوسرى طرف تو‏ں اسرائیلى حکومت اک سرگردان تے آوارہ معاشرہ دی حیثت اختیار کرچکى اے اس معاشرہ وچ عدم استحکا‏م دا مرکز انہاں دے قومى تشخیص وچ کسى اک نمونہ اُتے متفق نہ ہونا اے ،ایہ معاشرہ بے پناہ تضادات دے ساتھمحض اقتصادى سسٹم تے بیرونى سیاسى حمایت دے دی بناء اُتے اپنے وجود نو‏‏ں بحال رکھے ہوئے اے حالانکہ اندرونى طور اُتے معاشرہ تزلزل دی کیفیت تو‏ں دو چار اے _ یہودى معاشرے وچ نسل پرستى دی پیچیدہ مشکل اپنى جگہ باقى اے کہ جسکى بناء ایہ قوم واضح طور اُتے تفریق تے امتیازى سلوک دے مختلف رویاں تو‏ں دوچار اے یہى چیز اسکى بنیاداں نو‏‏ں کمزور کر رہى اے (۲)
اسلامى ملکاں اُتے اہل مغرب دے استعمار دی بنیادى وجہ اوتھ‏ے دے لوکاں دے دینى تے نظر یاتى اصول فراہ‏م کردے نيں انہاں دے مد مقابل عالم اسلام نو‏‏ں بھى چاہیے کہ اوہ اسلام ، اسلامى رہتل تے اسلامى تشخص دی طرف پرت جائے تے صہیونزم دے ساتھجنگ نو‏‏ں عربى جنگ دی بجائے اسلامى جنگ دے عنوان تو‏ں لے تے فیر صہیونزم تے عالمى استعمار دا مقابلہ کرے_(۳)
۱) محمد على ابطحی، سابقہ حوالہ، ص ٧۲_ ٦۹_
۲) اصغر افتخارى ، ابعاد اجتماعى برنامہ امنیتى اسرائیل، دستور دا رى براى قرن بیست تے یکم ،فصلنامہ مطالعات س ۴_ ش ۴، پائیز ۱۳۸۲، ص ۸_ ٦ ہور جامعہ شناسى سیاسى اسرائیل ، تہران، مرکز پوہشہاى علمى تے مطالعات استراتیک خاورمیانہ، ۱۲۸۰، ص ۱۳۸_ ۱۱٧ _
۳)  بیانات رہبر معظم انقلاب اسلامى دیدار شرکت کنندگان در ھمایش جہان اسلام  گفت گو ، س ۱٧، ض ۱٧٧، بہمن ۱۳۸۲، ص ۱۸_ ۱۴_
اسلامى بیداری
۲۹۱ ۱) عرب دنیا وچ اسلامى بیدارى :
ایرانیاں دی مانند عرب بھى جدو‏ں تو‏ں یورپى حکومتاں تو‏ں آشنا ہوئے سن دی اسى زمانہ تو‏ں اپنى پس ماندگى تے یورپ دی ترقى تو‏ں آگاہ ہوگئے سن _اب تک اس پسماندگى دے خلاء نو‏‏ں اُتے کرنے دے لئی بوہت سارے راہ حل سامنے آئے نيں انہاں وچو‏ں اک اسلام (بحیثیت اک دین تے تمدن دے ) دی طرف لُٹنا اے _(۱) اس پسماندگى دی وجوہات دے بارے وچ جو جوابات دے گئے نيں انہاں نو‏ں اسيں چار قسماں وچ تقسیم کرن گے_ البتہ ایتھ‏ے ایہ نکتہ قابل غور ہونا چاہیے کہ ایہ تقسیم انہاں جوابات دے بارے وچ اے کہ جو اسلامى بیدارى دی بحث وچ عرب دانشوراں دی طرف تو‏ں سامنے آئے نيں _ لہذا انہاں دا نیشنلزم، سوشلزم تے آئیڈلزم تو‏ں کوئی ربط نئيں اے ایہ رحجانات مندرجہ ذیل نيں : ۱_ عرب تمدن پسند ۲_ مسلما‏ن تمدن پسند ۳_ اسلامى روایت پسندى ۴_ اسلامى اصول پسندی_
مندرجہ بالا تقسیم دی بناء اُتے پہلے رحجان دے وڈے مفکرین وچو‏ں طہطاوى تے خیرالدین تیونسی(۲) نيں دوسرے رحجان دے سب تو‏ں وڈے مفکر سید جمال الدین اسد آبادى تے کچھحد تک محمد عبدہ نيں جدو‏ں کہ تیرى رحجان دے اصلى سخن گو رشید رضا نيں تے چوتھے رحجان دے فعال مفکرین وچو‏ں حسن البنا سید قطب تے اخوان المسلمین نيں _
تاریخى لحاظ تو‏ں اسيں جداں جداں موجودہ زمانہ دے نزدیک ہُندے جاندے نيں اسلامى اصول گرائی دا رحجان
۱) محمد عمارة  الاسلام تے القومیہ العربیہ تے العلمانیة  قضایا عربیة السنة ٧ ،۱۹۸۰ العدد ۵ ،ص ٦۹_
۲) بنقل فرہنگ رجایی، اندیشہ سیاسى معاصر در جہان عرب ،تہران ۱۳۸۱، ص ۱٦۸_
۲۹۲ ہور فکرى رحجانات اُتے غلبہ پاجاندا اے تے ہور فکرى رحجانات نو‏‏ں پس منظر وچ لے جاتاہے_اس رحجان وچ اہل مغرب تو‏ں مخالفت دا عنصر بڑھجاندا اے تے جنگجویانہ صفات واضح ہونے لگتى نيں تے ایہ رجحان اسلامى ملکاں دی حکومتاں تو‏ں دورى اختیار کرنے لگتاہے ،اسماں سلفى نظریات مستحکم ہونا شروع ہوجاندے نيں ایہ اک فکرى تحریک تو‏ں بڑھکر اک عوامى تے سیاسى تحریک وچ تبدیل ہوجاندا اے _ اس قسم دے انقلابات وچ اک اہ‏م مسئلہ گذشتہ نظریات دی شکست اے کہ جسکى بناء اُتے اصول پسند رحجان دی تشکیل ہوتى اے _
الف) عرب تمدن پسند رحجان: نويں سرے تو‏ں اسلامى بیدارى دی لہر مصر وچ طہطاوى تے تیونس وچ خیرالدین پاشا تیونسى دے ذریعے شروع ہوئی _ طہطاوى دے افکار دا محور ایہ سی کہ مسلما‏ن یورپى علوم نو‏‏ں حاصل کیتے بغیر ترقى نئيں کرسکدے _(۱)
طہطاوى یورپ دا بہت تعریف تو‏ں ذکر کردے نيں تے انہاں دے سیاسى شعبےآں نو‏‏ں تحسین دی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں ایہ مفکر اصل وچ مغرب دی استعمارى حیثیت کہ جو اسلامى معاشراں دی تنزلى دا باعث قرار پائی اس تو‏ں غافل نيں ،اس سوال دا جواب کہ انہاں دے رحجان کو عرب تمدن پسند _رحجان دا ناں کیو‏ں دتا گیا ؟یہ اے کہ طہطاوى فقط عرباں دی فکرى ترقى اُتے مصر اے _
خیرالدین تیونسی، طہطاوى تو‏ں بھى زیادہ اگے بڑھجاندے نيں اگرچہ انہاں دے افکار دی اساس وہى یعنى طہطاوى دی مانند تھى _ انکى فکر دو بنیاداں اُتے استوار تھى پہلى ایہ کہ اسلامى فقہ اقتصادى تے ثقافتى سطح اُتے زندگى دی ترقى تے بہبود دے لئی جارى ہونے والى اصلاحات نو‏‏ں منع نئيں کردی،دوسرا ایہ کہ یورپى رہتل دی اساس چونکہ زیادہ تر انہاں چیزاں پرقائم اے کہ جو ماضى وچ اسلام نے انہاں نو‏ں عطا کيتياں اس لئی ہن ایہ مسلماناں دی ذمہ دارى اے کہ انہاں نو‏ں لُٹیا ئاں _(۲)
۱) حمید عنایت، سیرى در اندیشہ سیاسى در اسلام، ترجمہ بہاء الدین خرمشاہی، تہران، خوارزمى ص ۳۴_
۲) حشام شرابی، سابقہ حوالہ ،ص ۵۵_
۱: مغربى رہتل تے تمدن دے اصل ہونے تے اسکى بڑائی کوقبول کيتا گیا اے تے مسلما‏ن ایہ توانائی تے استعداد رکھدے نيں کہ اوہ مغربى فنون تے تمدن نو‏‏ں حاصل کرنے وچ دا میاب ہاں کیونجے مغربى علوم وہى اسلامى علوم ہى نيں _
۲: اس رحجان دے ایہ دونے برجستہ مفکر حکومتى عہدہ دار سن مغربى رہتل تے تکنیک دے حصول تے مسلماناں دی ترقى نو‏‏ں حکومت دی ذمہ دارى شمار کردے سن ،اسى لئی انکى تحریک نو‏‏ں لوکاں دی سیاسى تحریک شمار نئيں کيتا جاسکدا تے نہ ہى عوام انہاں دے سب تو‏ں پہلے مخاطب سن _
۳: انکى روش تے انداز مصلحانہ اے اوہ یورپى ادارےآں تے شعبہ جات دے تجرباں دی بنیاد اُتے اپنے معاشرے دے سیاسى تے معاشرتى ادارےآں تے شعبہ جات دی اصلاح کرنا چاہندے سن _
۴: ایہ گروہ اسلام تے یورپى تمدن وچ بنیادى طور اُتے تضاد دے امکان دے بارے وچ غور نئيں کر رہیا سی، کیونجے اوہ اس گل اُتے یقین رکھدے سن کہ بنیادى طور اُتے مغربى رہتل دا سرچشمہ اسلام اے تے ایہ یورپى علوم وہى گذشتہ ادوار وچ اسلامى علوم دا ترجمہ نيں ،لہذا انکا مقصد ایہ سی کہ یورپى رہتل نو‏‏ں اپنے ہاں لیانے دے لئی کوئی معیار بنایا جائے انکى نظر دے مطابق فقط غیر دینى شعبہ ہائے زندگى دی بہترى دی ہى ضرورت اے _
۵: ایہ لوک اسلامى امت دی وحدت دے افکار دے حامل نہ سن انکى نگاہ مکمل طور اُتے اپنے وطن دی حد تک محدود اے _ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں بھى عربى وطن دے بارے وچ گفتگو کردے نيں تاں انکى مراد تمام عرب بولی ملکاں نئيں نيں بلکہ اصل وچ انکامقصود اک ملک اے مثلا طہطاوى دی عربى وطن تو‏ں مراد مصرہے _
ب) مسلما‏ن تمدن پسند رحجان: اس رحجان تے پہلے رحجان وچ کچھمشترکہ امور نيں حقیقت وچ اسلامى بیدارى دی آواز اٹھانے والےآں دی دوسرى نسل نو‏‏ں مسلما‏ن تمدن پسند دا ناں دتا جاسکدا اے کہ اس گروہ دی مشہور و
۱) حسن حنفى ، الاصولیة الاسلامیة ، قاہرہ، مکتبہ مدبولی، ص ۲۰_
۲۹۴ ممتاز شخصیتاں سید جمال الدین افغانى اسد آبادى تے شیخ محمد عبدہ نيں البتہ اس فرق دے ساتھکہ سید جمال پہلى نسل دے زیادہ نیڑے نيں جدو‏ں کہ شیخ عبدہ اپنے بعد والى نسل اسلامى روایت پسنداں دے زیادہ نیڑے نيں ، سید جمال دی اصلاحى تحریک دے مختلف پہلو نيں لیکن انکى اس اصلاحى تحریک دی اصلى روح عالم اسلام وچ جدیدیت  پیدا کرنا اے _ سید جمال دا ہدف ایہ اے کہ عالم اسلام تے مسلما‏ن عصر جدید _ اسکى خصوصیات تے اسکى تشکیل دے بنیادى اسباب تو‏ں آشنا ہاں تے ایداں دے اسباب فراہ‏م کیتے جاواں تاکہ مسلما‏ن بھى اس جدید دنیا تے نويں رہتل وچ کوئی کردار ادا کرن _اور اوہ علم تے عقل جداں بنیادى عناصر تے ہور عناصر مثلا جمہورى سیاسى شعبہ جات دی مدد تو‏ں اپنى طاقت نو‏‏ں بڑھاواں _
شاید اسى لئی کہیا جاسکدا اے کہ سید جمال دی توجہ دا بنیادى محور تشخص دا حصول نہ سی بلکہ ایہ سی کہ کِداں عالم اسلام نو‏‏ں طاقت تے توانائی دى جاسکتى اے ،سید جمال دے نظریہ دے مطابق مغرب دی جدید تے ماڈرن رہتل اسلامى اصولاں دی اساس اُتے سامنے آئی اے، ایتھ‏ے سید جمال عرب تمدن پسند رحجان رکھنے والےآں دے برعکس دو بنیادى چیزاں اُتے تاکید کردے نيں پہلى ایہ کہ اقوام دی زندگى وچ دین دا کردار ناگزیر اے ،دوسرا ایہ کہ جدید زندگى دے تقاضاں دے مطابق جدید شعبہ ہائے زندگى تے نويں فنى مہارتاں دی ضرورت اے _(۱)
سید جمال دے دو اصلى مقاصد یعنى اتحاد بین المسلمین تے مغربى تسلط دے خلاف جنگ انکى فکر نو‏‏ں عرب تمدن پسند رحجان والےآں تو‏ں مختلف شمار کردے سن _ سید جمال دی نظر وچ عالم اسلام اک متحد مجموعہ دی شکل وچ اے _ کہ جس دے اتحاد تے منظم ہونے دی صورت وچ مسلما‏ن یورپى تسلط دے مقابلے وچ دفاع کرسکدے نيں _ لہذا سید جمال دی یورپ تے انہاں دے کردار تے رفتار اُتے نگاہ پہلے گروہ دی نسبت بہت زیادہ گہرائی اُتے مبنى تھی_
۱) سید جمال نے عروة الوثقى دے اکثر مقالات تے بعض فارسى مقالات وچ اس مسئلہ اُتے تاکید دی اے بعنوان مثال رجوع کرن _ سید جمال الدین اسد آبادى ، مجموعہ رسالے تے مقالات، با سعى سید ہادى خسروشاہى ،انتشارات کلبہ شروق ص ۱۳۴_ ۱۳۲_
۲۹۵ اگرچہ سید جمال علم تے صنعت وچ یورپ دی ترقى نو‏‏ں قبول کردے سن مگر یورپ دے عالم اسلام اُتے تسلط اُتے بہت زیادہ حساسیت رکھدے سن لہذا انہاں نے اپنى صلاحیتاں دا بیشتر حصہ اس تسلط دے خلاف جہاد وچ صرف کيتا ،اس جہاد وچ کبھى اوہ اسلامى حکومتاں تو‏ں مخاطب ہُندے سن تے کبھى اسلامى اقوام نو‏‏ں خطاب کردے سن _ یہى چیزباعث بنى کہ انکى سیاسى تحریک لوکاں دی طرف تو‏ں اک عوامى تحریک دی شکل وچ سامنے آئی انکى فعالیت پہلے گروہ دے مصلحانہ افکار تو‏ں کدرے زیادہ بڑھگئی _
یہانتک کہ ایہ تحریک ایران وچ انقلابى رنگ اختیار کرگئی_ تے اس نے ناصر الدین شاہ دے آمرانہ نظام دے مقابلے وچ علماء تے عوام نو‏‏ں انقلاب دے لئی ابھارا اورسلطنت عثمانیہ وچ ایہ سیاسى تحریک عثمانى سلطان دی مخالفت دی شکل وچ سامنے آئی تے شاید باب عالی دے ہتھو‏ں اسکى موت دا باعث بھى قرار پائی _
سید جمال دے جدت پسندانہ افکار دا اک ہور بنیادى نکتہ ایہ سی کہ جس وقت دہ واضح طور ایہ مسلماناں نو‏‏ں اسلامى سرزمیناں اُتے یورپ دے تسلط دے خلاف ابھار رہے سن تاں ساتھساتھمغرب دی علمى تے صنعتى ثمرات تو‏ں سیکھنے تے استعمال وچ لیانے اُتے تاکید کردے ہوئے مغرب دی تقلید نو‏‏ں مسترد بھى ک‏ر رہ‏ے سن ،اسى لئی اوہ اسلامى معاشراں دی موجودہ صورت اُتے بھى تنقید کردے رہے سن _(۱)
مجموعى طور اُتے مسلما‏ن تمدن پسند گروہ دے بنیادى محور ایہ سن :۱_ مسلماناں دی رہتل دی تشکیل تے انہاں دے اقتدار دی وسعت دے لئی عقل ، علم تے اسلامى توانائی تے استعداد دی بنیادى اہمیت اُتے تاکید ۲_ اسلامى امم وچ اتحاد تے یکجہتى تے یورپى تسلط دے خلاف جہاد ; ایہ محور مختلف ادوار وچ تشکیل پائے تے فیر تغیر تے تبدیلى دا شکار بھى ہوئے_
ج ) اسلامى روایت پسند رجحان: جے مسلما‏ن تمدن پسند رجحان والے اسلامى معاشراں وچ علمى احیاء اورجدید افکار نو‏‏ں جذب کرنے تے یورپ دی جدید فنى ایجادات دے استعمال نو‏‏ں اسلامى احیاء تو‏ں تعبیر کردے سن تاں اسلام روایت پسند رجحان والے بالخصوص انہاں دے برجستہ مفکر رشید رضا کہ جو سلفى روش دے عالم سن،
۱) سابقہ حوالہ ص ۱۲۱_
۲۹٦ اسلامى احیاء نو‏‏ں  اسلامى بزرگان دی سیرت تے روش دی طرف پرت جانے تو‏ں تعبیر کردے سن _ کہاجاسکدا اے کہ اسلامى حکومتاں دی عصر جدید دی علمى تے سیاسى ترقى نو‏‏ں جذب کردے ہوئے گذشتہ گروہاں دے افکار نو‏‏ں لباس حقیقت پہنانے وچ ناکامى تے اسک‏‏ے بجائے ناں نہاد  رہتل تے ترقى  دے جال وچ پھنسنے نے اسلامى روایت پسند رحجان والے لوکاں نو‏‏ں مغربى سبھیاچار تے اسلامى تشخص دے پامال ہونے دے خطرات اُتے بہت زیادہ پریشان کردتا سی تے ایہ اسلامى روایت پسند رجحان انہاں پریشانیاں دا جواب تھا_
ہرایر دکمجیان سید جمال، عبدہ تے رشید رضا نو‏‏ں سلفى رحجان دے حوالے تو‏ں مورد مطالعہ قرار دیندا اے (۱) حالانکہ ایہ ترکیب واضح خطاء اے کیونجے اسلامى روایت پسند رحجان یقینا جدت پسند رحجان تو‏ں دور ہوک‏ے حتى قدامت پسندى دی طرف مائل ہوجاتاہے_
جدت پسند لوک عصر جدید دے تقاضاں نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اسلامى مفاہیم دی اصلاح تے انہاں تقاضاں تو‏ں اسيں آہنگى دے درپے سن جدو‏ں کہ روایتى اسلام پسند سختى تو‏ں اسلامى روایات دے پابند سن تے مغربى رہتل دی ثقافتى تے سیاسى پیشقدمى دے خلاف حساسیت رکھدے سن _ مجید خدوّرى بالکل صحیح انداز تو‏ں رشید رضا نو‏‏ں روایت پسند رحجان دی حدود وچ جنہاں نو‏ں جدیدیت دی چمک دمک دى گئی اے ،محور تجزیہ قرار دیندے نيں اگرچہ رشید رضا بظاہر جدت پسند نيں لیکن اندورنى طور اُتے انکا روایت پسند رجحان نال تعلق واضح تھا_
رشید رضا دی سلفى روش نے انہاں نو‏ں احادیث اُتے توجہ وچ افراط دی حد تک بڑھادتا جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ روایت پسند رجحان رکھدے سن جس نے انہاں نو‏ں وسیع النظر نہ ہونے دتا ،اسى لئی اوہ سید جمال دے اتحاد تے وحدت اُتے مبنى نظریا ت تو‏ں بھى دور ہوگئے تے انکى شیعہ مسلک دے بارے وچ معاندانہ روش شیعاں دے بارے وچ سلفى دشمنى دی یاد دلاتى اے _
۱)ہرایر دکمجیان ، جنبش ہاى اسلامى معاصر، ترجمہ حمید احمدی، کیہان ۱۳٧۰ ص ۳۳_
۲۹٧ بہرحال رشید رضا دے روایت پسند سیاسى نظریات وچ قانون دی حکومت ،آزادى اوران شرائط اُتے تاکید نہ تھى کہ جنہاں اُتے طہطاوى تے سید جمال نے اپنے جدت پسندرحجان دی بناپربہت زیادہ زور دتا سی بلکہ اوہ اس اسلامى نظام نو‏‏ں دائرہ عمل وچ لیانے دے درپے سن کہ جو صدر اسلام دے تخیل پسند عناصر اُتے استوار سی جو ہر قسم دے دنیاوى رحجانات، قومى تے مسلکى تعصب تو‏ں پاک سن ( ۱)
حسن حنفى رشید رضا دی فعالیت دا خلاصہ ایويں بیان کردے نيں کہ رشید رضا نے اصلاح پسند ، جدت پسند تے ترقى طلب افکار وچ اک عمر گذارنے دے بعد طہطاوی، سید جمال تے عبدہ جداں رہنماواں دی تاثیر تو‏ں رہائی پاندے ہوئے محمد بن عبدالوہاب دے دامن وچ پناہ لی_ جس نے انہاں نو‏ں ابن قیم جو زیہ تے ابن تیمیہ تے فیر احمد بن حنبل تک پہنچایا_ جسکى بناء اُتے رشیدرضا نے بجائے اسک‏‏ے کہ جدید دور دے ماڈرن اصولاں دی طرف رحجان تے عصر حاضر دی تبدیلیاں دے ساتھمطابقت دی بجائے دے مغرب نال جنگ تے یلغار نو‏‏ں ترجیح دى _(۳)
د) اسلامى اصول پسند رحجان:جاک برک جو اسلامى اصول پسند رحجان دے بارے وچ جو تجزیہ تے تحلیل کردے نيں اس وچ اوہ ویہويں صدى وچ اسلامى ملکاں دی طرف تو‏ں سائنسى ترقى دے حامل موجودہ
۱) مجید خدورى ، سابقہ حوالہ ،ص ۳۰، ۹_ ٧۸،محمد رشید رضا، السنة تے الشیعة ، قاہرة ، ص ۵۹_۵۴ تے ٧۹، حمید عنایت، سابقہ حوالہ ،ص ۹٧_
۲) Albert Hourani ، Arabic Thoagh in the Liberal Ages Oxford University Press ، in ۱۹٦۲ ، p ۲۳۹
۳) حسن الحنفی، سابقہ حوالہ ،ص ۴۲_
۲۹۸ زمانے اورتمدن دے تقاضاں دے مطابق مناسب ماڈلز پیش کرنے وچ ناکامى نو‏‏ں انہاں دے شدت پسند ہونے دی وجہ دسدے نيں ،وہ اسلامى معاشراں دے اندر اس رجحان دی اہ‏م ترین علت دروازہ اجتہاد دا بند ہونا تے بدعت نال جنگ دے بہانے اصلاحات دی تحریکاں نو‏‏ں کچلنا سمجھدے نيں(۱)
حقیقت وچ انہاں شکستاں دے ساتھساتھاصلاحات نو‏‏ں عملى جامہ پہنانے وچ ناکامى نے اک اندوہناک ٹریجڈى دی شکل وچ عرباں دی روح نو‏‏ں آرزدہ کردتا تے انہاں نو‏ں اک ہٹ دھرم تے معاندانہ رویے دے حامل طبقے اورشدت پسند سیاسى گروہاں دے درمیان سرگردان کردتا_
اخوان ا لمسلمین دے بانى حسن البناء اسلامى اصلاح پسند مفکرین دے بارے وچ ایويں اظہار خیال کردے نيں کہ: جمال الدین افغانى اسد آبادى مسلماناں دی موجودہ مشکلات دے لئی اک پکار تے تنبیہ سن ،شیخ محمد عبدہ فقط اک معلم تے فلسفى سن تے رشید رضا اک مورخ تے وقایع نگار سن جدو‏ں کہ اخوان المسلمین جہاد، تلاش تے دا م دا ناں اے نہ کہ محض اک پیغامبر اے _(۱)
اخوان المسلمین اک سیاسى تے مذہبى تحریک اے کہ جو اسلامى معاشراں وچ اساسى تبدیلى دی خواہاں اے _ اخوان المسلمین دا اک اساسى عقیدہ ایہ اے کہ مسلماناں دے معاشرتى تے سیاسى مسائل دے حل وچ اسلام تو‏ں بڑھکر کوئی تے طاقت موجود نئيں اے (۳) ایہ عقیدہ حقیقت وچ اسلامى اصول پسند رحجان دا محور تے روح اے _
اگر حسن النباء اخوان المسلمین دے سیاسى رہبر سن تاں سید قطب تے محمد غزالى جداں افراد اخوان المسلمین دے فکرى پہلوکے برجستہ نمایندے سن _
۱) سارا شریعتی، بنیاد گرائی تے روایتى معقول از چپ اسلامی، روزنامہ ایران شنبہ ۲٦/۵/۸۱، ص ۸_
۲) بہمن آقاى تے خسرو صفوی، اخوان المسلمین، تہران، نشر رسام، ۱۳٦۵ ،ص ۲۱_
۳) حمید عنایت ، سابقہ حوالہ ، ص ۱۰٧_
۲۹۹ کہنا ایہ چاہیے اسلامى بیدارى دی تحریک وچ اوّل تو‏ں ہن تک تغیر تے تبدل دے اس دورانیے وچ طہطاوى ، خیرالدین پاشا تیونسی، سید جمال، محمد عبدہ، رشید رضا تے سید قطب بنیادى تے واضح فرق رکھدے نيں تے اسيں جداں جداں اگے بڑھاں تومبارزہ تے جہاد دی خصلت شدت اختیار کرتى ہوئی محسوس ہوتى اے تے غربى سبھیاچار تو‏ں اقتباس دے رحجان تو‏ں جدا ہوجاتى اے ،سید قطب دے نظریات اسى اصول پسند تے جہادى رحجان نو‏‏ں بیان کردے نيں :