cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وجودیت
وجودیت
اساطیری یگ توں مگروں پرانے فلسفہ دا یگ آؤندا اے۔ ایہہ اوہ یگ سی جدوں انسان میتھالوجی دے سپت جگت دی حالت وچوں باہر نکلیا، جدوں اس دی فکر تکھی ہونی شروع ہوئی۔ اس دور وچ وجودیتی موضوع جو اساطیری کہانیاں وچ پہلاں توں ہی موجود سن، ہور وی زیادہ واضع ہو گئے۔ جیسپرز نے اس دور نوں دھرئی دور دا نام دتا۔ اس دور دے تن سنسکرتک کھیتر نبیاں دے یگ وچ مذہبی وچاردھارا، لاسکی یونانی رہتل اتے پوربی دھرم فلسفہ وچ وجود فلسفہ نال متعلق نقطیاں اپر وچار پیش کیتے ہن۔ گناہ، ذمہ واری، انسانی ہوند دے اصلے دی بھال، ویلے تے اتہاس دے سچ دی پچھان آدی موضوعاں نوں نبیاں دیاں سکھیاواں وچ اہم تھاں حاصل رہا اے اتے ایہہ سارے موضوع وجودیتی چنتکاں دی دلچسپی دا مرکز نقطہ بنے رہے ہن۔
یونانی فلسفہ وچ سقراط توں پہلاں دے دارشنکاں وچ ہائیڈگر نوں ہوند تے پچھان جاں ہوند دے سوچ وچار وچالے تعلقاں بارے انتر نظارہٹی شامل اے۔ سقراط دے وچار مطابق نیچر دی تھاں تے انسان فلسفی سرویکھن دا موضوع بن گیا۔ آتم پڑچول فلسفہ دی ودھی بن گئی اتے آتم علم فلسفہ دی منزل سمجھی جان لگی پوربی دھرم فلسفہ دے کھیتر وچ وجوداد دے کجھ موضوع پوربی فلسفہ، خاص طور 'تے بدھ فلسفہ وچ نظارہٹیگوچر ہندے ہن۔ ایہناں وچوں ہوند، نرہوند، توکھلا آدی موضوعاں دا خاص طور 'تے ذکر کیتا گیا اے۔
بھاویں کہ وجوداد انیویں اتے ویہویں صدی دے وچ اپجی وچاردھارا اے، مگر اس دے مول بیج پرانے دور وچ ہی ملدے ہن اتے اس دا اتہاس انسان دے جم جنا ہی پرانا اے۔ جیسپرز نے اپنے دھرئی دور دے تیجے حصے وچ مول روپ وچ وجوداد دے موضوعاں نوں چھوہیا اے۔
وجودیت، گرچرن سنگھ عرشی، وجودیت دا تریخی نقطہ نظر، پنہ-12-13
وجودیتی دیاں مول دھاراواں اس پرکار ہن
1.     انسان دی سرو اچّ اہمیت۔
2.     سنویگشیل جیون نوں پرمکھ واہک وجوں پروان کرنا۔
3.     روایتی فلسفہ شاستر دی خیال توں برخلاف، جس وچ عقلیت پسند انٹیکجوئل عنصر نوں انسان منیا جاندا اے۔
5.     انسان سوے دی آزادی دی اہمیت۔ وجودیتی انسان گت آزادی نوں پرمکھ مندے ہن۔ ایہہ آزادی سیاسی اتے سوے اچھاواں دی آزادی اے۔ (اس وچ انسان گت آزادی اتے ترک ہمیشہ بحث دا مدعا رہی اے۔)
وجودیت اتے ایبرسرڈٹی اصول تے اتہاس، ڈاکٹر. کلدیپ سنگھ ڈھلوں، پنہ- 16
وجودیتی وچاردھاری پٹھّ زمین
وجود اتے وجود دے سنکٹ دی چرچہ وکولترے روپ وچ انیویں صدی وچ شروع ہو چکی سی۔ ایہہ کرکیگارد اتے نیطشے دیاں لکھتاں دا بنیاد بنی، مگر اس واد نوں عالمی پدھر تے مانتا دواؤن والے فرینچ لکھاری ہی سن۔ دوسرے عالمی لڑائی توں بعد جد دنیا تباہی دی حالت وچ سی تاں ایہناں لکھاریاں نے اپنے پہلے ہو چکے فلسفہ شاستریاں دیاں لکھتاں نوں وچار ماتحت لیاندا اتے اوہناں دے دتے فلسفے نوں نویاں سمتاں دتیاں۔ پہلاں پہل ایہہ واد تخلیقی لکھتاں وچ ویکھن نوں ملیا جس وچ ناٹک، ناول اتے نکی کہانی دے ساہت روپ آؤندے ہن۔ اس مگروں وجودیت نوں اکّ سوے مرتکز فلسفہ وانگ پچھان ملی۔ کرکے گارد دے مطابق وجودادی انسان ہی اپنے پرمانک وجود ولوں اپنے تریخی وکاسکرم دا انتر فلسفہ کردے ہوئے اپنے اگیات رستہ نوں مقرر کر سکدا اے۔ انسان جس پرکار بولدا اے، سوچدا اے، کرم کردا اے اتے اپنی خاص دلچسپی مطابق جگت نال اکّ تعلق قائم کردا اے، ایہہ اس دے وجود دے وکھ وکھ پہلو ہن۔ اپنے سوچ وچار اتے ورن دے لئی انسان مکمل روپ وچ آزاد اے اتے ایہی آزادی اس دی پیڑ دا مول کارن اے۔ ہیگل تک جیون دا فلسفہ اصولی سی۔ اس وچ تجربہ لئی کوئی جگہ نہیں سی۔ کرکیگارد، نیطشے اتے دوستووسکی آدی دی ایہہ خاصیت سی کہ اوہناں نے جیون دے سچ نوں وہارکتا دا موضوع بنایا۔ اوہناں نے باہروں تھوپے گئے کسے اصول دا خالص سروپ نہیں سویکاریا، اوہناں نے انسان نوں آزاد دسیا اتے کیہا کہ انسانی جیون نوں تجربہ علم اتے خود لئی بنائے اصولاں دے بنیاد اتے چیلنج نہیں دتی جا سکدی۔ مکھ طور 'تے وجودیتی چنتکاں وچ سورین کرکیگارد، کارل جیسپرز، سارتر، آلبیئر کامو، مارٹن ہائیڈگر، حرمن لوتزے، غیر گیبریل مارشل آدی مفکر شامل ہن۔
وجودیت اتے ایبرسرڈٹی اصول تے اتہاس، ڈاکٹر. کلدیپ سنگھ ڈھلوں، پنہ- 16-17
وجود ہمیسا رفتار شیل
انسان دی ہوند سیمابدھّ اے ۔ موت نال ساریاں سمبھاوناواں سماپت ہو جاندیاں ہن ۔ انسان نوں جؤندے جی کئیاں سمبھاوناواں وچوں آزادی نال چون کرنی چاہیدی اے ۔ کسے ولوں ٹھوسی چون تے عمل کرن نال وجود اپرمانک ہو جاندا اے ۔ آزاد چون مگروں عمل کرنا پیندا اے ۔ عمل توں بعد کامیابی / ناکامیابی دی ذمہ واری اسنوں قبولنی ہی پیندی اے ۔ پر اس نوں چنے ہوئے مولک پروجیکٹ نوں بدلن دا حق اے ۔ مولک پروجیکٹ وچ تبدیلی توں بعد وی اسفل ہون ' تے اس پاس کوئی بہانہ نہیں رہِ جاندا ۔ انجھ وجود پرمانک / اپرمانک ہون دی حالات وچوں وچردا اے ۔ وجود کدے مکمل نہیں ہندا ۔ اوہ ہمیشاں رفتار وچ رہندا اے ۔
وجودیت دے رضا مندی والے پہلو
1.     اس وچ انسان دے اپنی ہوند نوں پچھانن اتے لبھن دی پربل تانگھ پیش ہندی اے۔
2.     ہوند اتے عنصر وچوں ہوند دی پرمکھتا اے۔
3.     انسان اپنے جیون وچ اپنے فیصلہ لین اتے موجود کئیاں چوناں وچوں آپ چوناں کرن لئی آزاد اے۔
4.     انسان دے فیصلیاں اتے چوناں دا سلسلہ ہی جیون اے۔
5.     اجیہا فیصلے لینا ناممکن ہی اے جہناں دے نتیجے اکّ پاسڑ ہون۔
6.     زندگی عام طور 'تے مطلب ہین اتے بے تکی اے۔
وجود اختلاف دیاں خاصیتاں
1.     انسان کول پہلاں توں دتا گیا کوئی سار نہیں، اوہ تاں وجود دیاں سمبھاوناواں وچ اپنے آپ نوں آروپت کردا اے۔ ایہہ انسانی وجود دی پہلی خاصیت اے۔
2.     انسانی ہوند دا ادتیپن وجود دی دوجی بنیادی خاصیت اے۔ میں، میرا آدی اجیہے شبد ہن جہڑے کدے کدے ایہہ چیتنتا ظاہر کرن لئی ورتے جاندے ہن کہ میرا وجود باقیاں نالوں ولکھن تے ادتی اے۔ انسانی وجود دا ادتی پن محسوس کیتے گئے میریمن وچ نہت اے۔
3.     انسانی وجود دی تیجی خاصیت اس دی سوے سبندھتا اے۔
وجودیت، گرچرن سنگھ عرشی، پنہ-45
وجودیت دے سانجھے لچھن
بھاویں کہ وجودیت دے چنتکاں دیاں رچناواں وچ وکھریویں ملدے ہن، مگر کجھ سانجھے پہلو وی ہن-
ہوند اتے وجود
ہوند اکّ عالمی ویاپی امورت، اکال اتے اسیم کانسپٹ اے، جدونکھ وجود، وئکتک، مورت اتے محدود اے۔
ہوند ہر تھاں اتے سوید اے جدوں کہ وجود صرف اتھے اتے ہن اے۔
ہوند وستوگت اے جدونکھ وجود آتمگت اے۔
وجود دا بودھ: وسنگتی اتے چنتا(Absurdity And Anxiety)
وجودادی فلسفی، وجود دا بودھ وسنگتی، چنتا اتے بھے ولوں کردے ہن۔ شاستر دے ناولاں وچ مکھ پاتر وستاں اتے حالات دے بودھ ویلے وترشنا وسنگتیاں بارے چنتاتر ہن۔ اتھوں تک کہ آلبیئر کامو کہندا اے کہ جیون موت لئی اکّ سکھلائی توں ودھ ہور کجھ نہیں۔
ہوند اتے نرہوند (Being And Nothingness)
ہوند اتے نرہوند، جدید وجودیتی فلسفہ نال متعلق سبھ توں پرمکھ پرشن رہے ہن۔ ہیڈگر لکھدا اے کہ ہوند اتے نرہوند ترک ولوں واضع نہیں ہندے، سگوں ترکہین انوبھوتی ولوں ڈریکٹ ہندے ہن۔ اوہ لکھدا اے کہ اداسی اتے چنتا ایہناں دوواں نوں اجاگر کرن والیاں انبھوتیاں ہن۔  ہیڈگر دا وچار اے کہ ساڈی ہوند نرہوند وچکار لٹکدی رہندی اے۔ سارتر اس حوالہ وچ تھوڑی تغیر رکھدا اے۔ اوہ ہوند وچ نرہوند دے سؤال وچ ودھیرے دلچسپی رکھدا اے۔
مغربی تجزیہ اصول اتے حوالہ، برہمجگدیش سنگھ، پنہ-101-102
وجود دی پرمانکتا
وجود دی پرمانکتا بارے وی اتے وجودیتیاں نے اپنیاں دھارناواں پیش کیتیاں ہن۔ اوہناں مطابق وجود دی پرمانکتا اس حدّ تک اے کہ انسان نے اپنے آپ نوں قبضے وچ لے لیا اے اتے اپنے وجود نوں اپنی مرضی مطابق ڈھالیا اے۔ پرمانک وجود باہری اثراں (اخلاقی اصولاں، سیاست ستادھاریاں آدی) ولوں دبیا ہندا اے۔ پرمنکتا دا وجودادی کانسپٹ مادہ نالوں ودھیرے روپاتمک اے، کیونکہ اتھے پرمانکتا دا ماپدنڈ وجود دا روپ جاں سائز اے۔ ویکھن والی گل ایہہ اے کہ ایہہ روپاکار اکّ جیونت اکائی اے جاں کھنڈیا-پنڈیاں روپ اے۔ لگبھگ سارے ہی وجودیتی چنتکاں نے پرمانک وجودیت بارے چرچہ کردیاں روایتی اخلاقیات دی نندا کیتی اے۔ تاں وی کسے وی مکھ وجودیتی مفکر نے ایہہ سکھیا نہیں دتی کہ سبھ کجھ ہی کرن دی آگیا اے۔ سارتر مطابق انسان اندرلی ذمہ واری دی بھاونا اس نوں کنٹرول وچ رکھدی اے۔ بھاویں انسان وجود بھائیچارک بنتر دا غلام نہیں، پر پرمانک وجود دا کوئی وی بمب سماجی پکھ دی مولوں اپیکھیا نہیں کر سکدا۔
تجزیہ نظارہٹیاں، گرچرن سنگھ عرشی، وجودیت دی پرمانکتا، پنہ-112
وجود احساس دا فلسفہ نہیں
وجودیت احساس دا فلسفہ نہیں پر اس دے منن والے ایہہ ضرور مندے ہن کہ انسانی اس دے سمچے تانے پیٹے وچ احساس دا خاص تھاں اے۔ احساس دے وجودیتی تجزیہ دا تعلق جسے اندرلے آتم پکھ نال اے، اتھے جسمانی پکھ نال وی اے۔ اجیہے احساس جہڑے اکّ پاسے تاں جسمانی واقعے ہن اتے دوجے پاسے وجودشیل انسان دے انتریو تجربہ ہن۔ شاید دنیا نوں پرتکھن دا نقطہ بناؤن لئی اتِ سدھا جھروکھا ہن۔ انسان دے اتِ کومل اہساسا دیاں جڑھاں اس دیاں ہورناں ساہت سنسارک ہوند وچ ہن۔ احساس صرف انسان دے من وچ ہی نہیں ہندے، ایہہ انسانی من توں باہرلے پاسار جگت نال وی پرسپر متعلق ہندے ہن۔ احساس جاگدے ہن اتے مٹ جاندے ہن۔ انسان اپنی مرضی نال نہ احساس جگا سکدا اے تے نہ ہی مٹا سکدا اے۔ اوہ صرف اکّ حدّ تک ہی اپنی چت ورتی نوں اپنے قابو وچ رکھ سکدا اے۔ احساساں ولوں وی انسان حالات وچ شامل ہندا اے تے اوہناں نوں بھوگدا اے۔
وجودیت، گرچرن سنگھ عرشی
وجودیت اثر دی ویاپکتا
ساہت وچ وجود دا اثر
ساہت کھیتر وچ وجودیتی سوچ وچار دا اثر اپنے آپ وچ اکّ وکھری کھوج مضمون دا موضوع اے۔ خاص طور 'تے ناولاں اتے ناٹکاں وچ وجودیتی فلسفہ نوں سبھ توں ودھیرے پرمکھتا ملی۔ ایہہ عنصر وی خاص دھیان رکھن دی منگ کردا اے کہ وجودادی سکول دے موہری مفکر دارشنکاں نالوں تخلیقی لکھاریاں دے طور 'تے زیادہ قائم ہوئے، جویں کہ البیئر کامو، سارتر، مارشل آدی لکھاریاں دی مثال دتی جا سکدی اے۔ ایہناں لکھاریاں نے اپنیاں ساہت کرتاں راہیں وجودیتی سوچ وچار نوں اجیہے ہزاراں ہی لوکاں تک پہنچایا اے جہناں نے کدے وی کوئی فلسفی مضموناں ورگی کرت نہیں پڑھی۔
پنجابی ساہت وچ خاص کرکے شاعری تے وجودیت دا اثر ڈریکٹ نظارہٹیمان اے۔ مارکسزم متعلق موہ بھنگ ہون مگروں پنجابی شاعراں نے اپنے نظریہ توں اپنے مطلب ابھویکت کیتے۔ پنجابی دی مشہور شاعرہ گیانپیٹھ انعام وجیتا امرتا پریتم دی کتاب کاغذ تے کینوس وچ اکّ شاعری چوں وجودیتی تشریح، اصول اتے خاصیت بارے جانکاری حاصل ہندی اے۔
عجائب کمل،سکھپالویر سنگھ حسرت، کلدیپ، سوچ، ستی کمار دیوَ، سکھبیر، مندر اتے منجیت ٹوانا نے پنجابی وچ اپنی شاعری وجوداد دے اثر ہیٹھ لکھی۔ ستی کمار اپنا وجوداد جانن واسطے اپنے آپ نوں لبھن دے آہر وچ پرتیت ہندا اے۔ اس نوں تاں اپنے ساہ وی بیگانے جاپدے ہن-
اندر وار دوڑدا ہاں اندروار اپنے
پیراں چ اپنے لبھدا ہاں پیر
نہ کتے ہن باہاں
نہ کتے ہن پیر
پھیپھڑیاں چ پھسیا اے ایہہ ساہ وی غیر
مندر وی اپنے شعری بمباں راہیں اپنے آپ دی پہچان کرنا چاہندا اے۔ اوہ اپنا چہرہ سڑکاں بازاراں وچ پہچاننا چاہندا اے-
سڑکاں گھراں بازاراں دے وچ
میں اپنا چہرہ لبھدا ہاں
چہرہ گندھلیا پانی
چہرہ چن اکّ ڈبا
ڈاکٹر. منجیت سنگھ، وینہوی صدی پنجابی شاعری: وچار اتے تجزیہ،پنہ- 203
اس توں علاوہ نفسیات تے منوروگ طب دے کھیتر وچ وجودیتی سوچ وچار دا اثر ڈریکٹ روپ وچ نظارہٹیگوچر ہندا اے۔ دور جیسپرز نے اپنا جیون اکّ منوروگ طبی دی طور 'تے شروع کیتا سی تے اس دی پہلی کرت سمانای منوروگیاں طب نال متعلق سی۔ کجھ منوروگ طبی ایہہ منن لگ پئے ہن کہ پرانے پھرائڈیئن ماڈل دی تلنا وچ وجودیت سوے اتے شخصیت دی نیچر نوں ڈنگھائی وچ جا کے سمجھن دی بہتر ودھی اے۔ سکھیا دے کھیتر وچ وی وجوداد دا اثر ویکھن نوں ملدا اے۔ اس حوالہ وچ امریکن ماہر تعلیم ڈیون ہیوبنر دا الیکھ کیتا جا سکدا اے۔ اوہ اپنے اکّ مضمون پاٹھکرم اتے انسان دی سامئکتا دا تعلق وچ طالب علم نوں اکّ اجیہا ہوندشیل پرانی مندا اے، جس وچ پارگامتا دی طاقت اے جس وچ اوہ جو بننا چاہندا اے بن سکدا اے۔ ہیوبنر مطابق انسان دی اس پارگمتا نوں دھیان وچ رکھ کے ہی سلیبس بناؤنا چاہیدا اے۔ ہیوبنر دیاں ایہہ ٹپنیاں اوہناں سمبھاوناواں ول اشارہ کردیاں ہن جہڑیاں سکھیا شاستر اتے وجودیتی تجزیہ لاگوُ کرن وچ نہت ہن۔
وجودیتی فلسفہ نے سائنس تے قلعواں دے کھیتر وچ الیکھیوگ اثر پائے۔ نفسیات، سکھیا شاستر، ساہت، درشنی قلعواں، پالیسی شاستر اتے دھرم شاستر دے کھیتراں وچ ہور ڈونگھے تجزیہ ولوں وجودیت دا اثر ڈریکٹ نظر آؤندا اے۔
وجودیت دیاں کمیاں
وجوداد جو کہ مول روپ وچ انسان تے مشتمل واد اے، دا تعلق انسان دی آزادی نال اے مگر پھر وی اس وچ نقاداں ولوں کجھ کمیاں کڈھیاں گئیاں ہن، جو اس پرکار ہن-
1.     وجودیت اتارکک اے۔ اس الزام وچ کسے حدّ تک سچائی اے۔ کرکیگارد نے اپنیاں لکھتاں وچ اتینت زوردار شبداں وچ ترک نوں ردّ کیتا اے تاں ویتاں وی وجودیت نہ تاں تارکک اے اتے نہ ہی ترک مخالف اے۔
2.     وجودیت تے لوڑ توں زیادہ مانووادی ہون اتے وی اعتراز کیتا گیا اے۔ اعتراز ایہہ اے کہ جے انسان نوں ہی ہر چیز دا جائزہ لین لئی ماپدنڈ بنایا گیا اے اتے سٹے وجوں ہر چیز نوں انسانی روپ ووکیبولری وچ متأثر کرن دی کوشش کیتی گئی اے۔ اداہرن دے طور 'تے وجودیت وچ نیچر جاں قدرتی سائنس بارے کوئی فلسفی نقطہ نہیں۔
3.     وجودیت نوں اتینت نراشاوادی اتے روگگرست فلسفہ وی کیہا گیا اے، کیونکہ وجودیتی مفکر جیون دے صرف ہنیرے پکھ نوں اپنی نظارہٹی دا مرکزی نقطہ بناؤندے ہن۔ اوہ ہم عصری دنیا دے بھوکھمئی اقرار ولوں اکھاں میٹ لیندے ہن۔ ایہناں الزاماں وچ کجھ نہ کجھ سچائی ضرور اے۔
4.     وجودیت اتے اکّ آروپت کیتا گیا الزام نرنیتکواد دا اے۔ وجودیت نرنیتکوادی اس لئی اے کیونکہ ایہہ انسان لئی اخلاقی کھل دی منگ کردا اے، پر جے وجودیت مطابق انسان اخلاقی آزادی دا دعوہ کردا اے تاں اس نوں تاں ہی قبول کیتا جا سکدا اے جے اس دے نال ذمہ واری دی اچیری بھاونا نال جڑی ہووے۔
انت
وجودیت نے انسانی وجود دے رہسّ نوں سمجھن لئی کوئی مولک تے گھوکھویاں انتر نظارہٹیاں حاصل کیتیاں اتے اجوکیاں تباہ کن طاقتاں نوں مانوتا دی سرکھیت اتے پھلار وچ خاص یوگدان دتا اے۔ وجودیت دی مدد نال ہم عصری عالمی دیاں اتینت جٹل سمسیاواں دی وضاحت اتے ملانکن کیتا جا سکدا اے۔ مانو فلسفہ دے اتہاس وچ وجودیت دا گورومئی تھاں اے۔ وجودیتی چنتکاں نے کیونکہ وجوداد انسان دے ویکتیتو نال متعلق واد ہون کرکے اس راہیں انسان دیاں بہو پرتاں پھرولن دا پریاس کیتا جاندا اے۔ انسان دے وجود دا بودھ ہندا اے۔ اس بودھ واسطے گناہ، وسنگتی، ڈر، چنتا اتے نراستا نوں بنیاد بنایا جاندا اے۔ وجودیت دا اثر ساہت، کلا اتے فلسفہ دے کھیتر وچ ہی پیا۔ دنیا مشہور ساہتکار کلاکار اتے فلسفی اس واد توں اثر ہوئے۔ شاعری وی اسے اثر ہیٹھ لکھیاں گئیاں۔
گٹھ:ساہت اصول گٹھ:تنقیدی اصول گٹھ:تنقید
ریجینسی
سوسائٹی آف جیسس وچ اک ریجنٹ اک جیسوئٹ بݨݨ دی انفرادی تربیئت اے، جیہنے اپݨا نوویٹیئیٹ (novitiate) تے فلسفے دا مطالعا مکمل کر لیا اے پَر حلے تک الہیات دے علوم وچ ترقی نئیں کیتی۔ Jesuits وچ اک ریجنٹ نوں اکثر سکول یا کسے دوسرے تعلیمی ادارے وچ پڑھاؤݨ لئی تفویض کیتا جاندا اے۔
شمالی امریکا وچ کچھ یونیورسٹی مینیجرز نوں ریجنٹ کہیا جاندا اے تے کالج یا یونیورسٹی دے انتظامی بورڈ نوں "بورڈ آف ریجنٹس" دا عنوان دِتا جا سکدا اے۔ نیویارک ریاست وچ پبلک تے پرائیویٹ تعلیم (P-12 تے پوسٹ سیکنڈری) تے پیشا ورانا لائسنس دے متعلق ساریاں سرگرمیاں یونیورسٹی آف نیویارک دے بورڈ آف ریجنٹس دے زیر انتظام نیں، جیہناں دے مقرر کردہ ارکان نوں ریجنٹس کہیا جاندا اے۔
گٹھ:حکومت گٹھ:سیاسیات گٹھ:انتظامی ونڈ گٹھ:سیاسی اصطلاحات
بکر بن حی تیمی
بكر بن حَىّ تيمى روز عاشورا دے شہیداں وچو‏ں نيں، آپ قبيله بنى تيم تو‏ں سن ؛ آپ لشكر عمر سعد دے ہمراہ كربلا آئے تے جدو‏ں دیکھیا کہ لشکر عمر بن سعدآمادہ جنگ اے تاں آپ لشکر امام حسين عليه السلام وچ آ گئے تے دلیرانہ جنگ کردے ہوئے شہید ہوئے۔
صحابیت
علامہ سماوی نے اپنی کتاب ابصارلعین وچ لکھیا اے کہ بکر بن حی کوفہ تو‏ں عمر بن سعد دے لشکر وچ شام‏ل ہو ک‏ے کربلا پہنچے لیکن جدو‏ں جنگ شروع ہوݨ لگی تاں حضرت امام حسین علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے عمر بن سعد دے خلاف جنگ کردے ہوئے پہلے حملے وچ شہید ہو گئے۔ الاصابہ وچ بکر بن حی دے صحابی رسول ہوݨ د‏‏ی گواہی ملدی ا‏‏ے۔
شهادت
آپ لشكر عمر سعد دے ہمراہ كربلا آئے تے جدو‏ں دیکھیا کہ لشکر عمر بن سعدآمادہ جنگ اے تاں آپ لشکر امام حسين عليه السلام وچ آ گئے تے صبح عاشورا جدو‏ں شمر بن ذی‌الجوشن نے امام (علیه‌السّلام) دے لشکر اُتے حملہ کيتا ، بکر بن حیّ و عبدالله بن عمیر کلبی تے ہور یاران امام (علیه‌السّلام) نے سخت مزاحمت کیت‏‏ی تے دشمن دے بوہت سارے سپاہیاں نو‏‏ں قتل تے زخمی کيتا تے دشمن فوجاں نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا۔ اس جنگ وچ آپ دا پیر کٹ گیا تے آپ نو‏‏ں پھڑ لیا گیا تے شہید کر دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:صحابی شہید گٹھ:صحابہ گٹھ:اصحاب امام حسین
روسی زار شاہی
روسی زار شاہی (Tsardom of Russia) ایوان چہارم د‏‏ی قائم کردہ مرکزی روسی ریاست دا ناں سی جس نے 1547 زار دا لقب اپنایا۔ 1721 وچ پطرس اعظم نے اسنو‏ں سلطنت روس وچ تبدیل کر دتا۔
گاڈ فادر (پنجابی فلم)
گاڈ فادر  پنجابی بولی وچ فلم دا آغاز کيت‏‏ا۔ فلم كى نمائش 20 نومبر، 1992ء ناں ہوئى ایہ پاکستانی، ایکشن تے موسیقی فلم اے فلم دے ہدایتکار پرویز رانا فلمساز میاں مختار احمد ا‏‏ے۔
اہ‏م کردار
سلطان راہی نادرہ اظہار قاضی ریما خان اسماعیل شاہ روحی خان افضال احمد نغمہ عابد علی نیئر سلطانہ رنگیلا مصطفٰی قریشی نمو ببو برال نصرلا بٹ سلیم حسن مستانہ پیا شفقت چیمہ منصور بلوچ شہزادی نجمہ آصف خان طارق شاہ ہمایوں قریشی
ساونڈ ٹریک
گاڈ فادر د‏‏ی آواز گلوکاران میڈم ترنم نور جہاں، غلام عباس، مہناز بیگم د‏‏ی طرف تو‏ں تشکیل دے دتی گئی سی تے سمیر د‏‏ی طرف تو‏ں دھناں بنے ہوئے سن ۔ ایہ 13 اگست 1998 نو‏‏ں سونی موسیقی لیبل د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کيت‏‏ا گیا تھا۔ گلوکاران میڈم ترنم نور جہاں، غلام عباس، مہ ناز
باہرلے جوڑ
گٹھ:1992ء د‏‏ی فلماں گٹھ:ایکشن فلماں گٹھ:پاکستانی ایکشن فلماں گٹھ:پاکستانی سوانحی فلماں
گٹھ:پاکستانی ڈراما فلماں گٹھ:پنجابی بولی د‏‏ی فلماں
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں
سمیرا تزین
سمیرا تزین ( اردو : تزین) اک کینیڈا وچ مقیم پاکستانی فنکار اے جو عصر حاضر وچ چھوٹے فن وچ مہارت رکھدی ا‏‏ے۔ نیشنل کالج آف آرٹس دی طلائی تمغہ جیتنے والی تازین نے ملکہ الزبتھ دوم (1997) ، پاکستانی صدر پرویز مشرف (2006) تے اردن د‏‏ی ملکہ رانیہ سمیت دنیا دے مختلف بااثر شخصیتاں نو‏‏ں اپنا کم پیش کيتا ا‏‏ے۔
تعلیم
حیدرآباد وچ ابتدائی تعلیم دے بعد ، تزین نے چھوٹے پینٹنگ وچ مہارت حاصل کردے ہوئے ، لاہور وچ نیشنل کالج آف آرٹس (این سی اے) تو‏ں فائن آرٹس بیچلر کيتا۔ این سی اے وچ ، اس نے شاندار طالب علم دے لئی طلائی تمغہ تے منیچر پینٹنگ دے لئی حاجی محمد شریف ایوارڈ حاصل کيتا۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی خواتین فنکار گٹھ:کینیڈا نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن گٹھ:پاکستانی معاصر فنکار گٹھ:فضلا قومی کالج برائے فنون گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1973 دے جم
سلفیت تے وہابیت دی بین الاقوامی تشہیر
1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں شروع ہو ک‏ے ، سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت (تے ہور خلیجی بادشاہتاں ) د‏‏ی طرف تو‏ں سنی اسلام د‏‏ی قدامت پسندانہ تعبیرات نو‏‏ں حاصل کيتا گیا اے جسنو‏ں سیاسی سائنسدان گیلز کیپل کہندے نيں "اسلام دے عالمی اظہار وچ طاقت دا اک اہ‏م مقام". " جدو‏ں تک 1990 د‏‏ی دہائی دے سعودی (تے جی سی سی ) دے نال بریک اپ اخوان المسلمون ، تشریحات سعودی عرب دے نہ صرف سلفیہ اسلام، بلکہ شام‏ل اسلامیت / تجدیدی اسلام، تے "ہائبرڈ" دے دو معنی.
مسلم دنیا دے ذریعے تشریحات دے پھیلاؤ د‏‏ی تحریک "دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پروپیگنڈا مہم " سی (سیاسی سائنسدان الیکس الیکسیو دے مطابق) ، "سرد جنگ دے عروج اُتے سوویتاں د‏‏ی پروپیگنڈا کوششاں نو‏‏ں بونا" ( بطور صحافی ڈیوڈ اے کپلان ) ، پٹرولیم برآمدات دے ذریعے فنڈ کيتا گیا جو اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ دے بعد غبار ہويا۔ اک اندازہ ایہ اے کہ شاہ فہد (1982 تو‏ں 2005) دے دور وچ 75 ارب ڈالر تو‏ں ودھ وہابی اسلام نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوششاں وچ خرچ کیتے گئے۔ ایہ رقم 200 اسلامی کالجاں ، 210 اسلامی مراکز ، 1500 مسیتاں تے 2 ہزار اسکولاں نو‏‏ں مسلم تے غیر مسلم اکثریت‏ی ملکاں وچ مسلم بچےآں دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی۔ سکولاں دا نقطہ نظر "بنیاد پرست" سی تے انہاں نے " سوڈان تو‏ں شمالی پاکستان " تک اک نیٹ ورک بنایا۔ مرحوم بادشاہ نے مدینہ وچ اک پبلشنگ سنٹر وی شروع کيتا سی جو 2000 تک دنیا بھر وچ قرآن دی 138 ملین کاپیاں ( اسلام دا مرکزی مذہبی متن) تقسیم کر چکيا سی۔ لکھاں قرآن دے نال مفت تقسیم کیتے گئے سلفی تشریحات دے بعد نظریا‏تی متن آئے۔
1980 د‏‏ی دہائی وچ ، سعودی عرب دے دنیا بھر وچ لگ بھگ 70 سفارت خانے مذہبی اتاشی تو‏ں لیس سن جنہاں دا کم انہاں دے ملکاں وچ نويں مسیتاں بنانا تے موجودہ مسیتاں نو‏‏ں دعوت سلفیہ کے پرچار دے لئی آمادہ کرنا سی۔ سعودی حکومت بنیاد پرست اسلام پھیلانے دے لئی متعدد بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں فنڈز دیندی اے ، جنہاں وچ مسلم ورلڈ لیگ ، مسلم نوجواناں د‏‏ی عالمی اسمبلی ، بین الاقوامی اسلامی ریلیف آرگنائزیشن تے مختلف شاہی خیراندی ادارے شام‏ل نيں۔ [Note 1] دعوت دی حمایت کرنا (لفظی طور اُتے "اسلام د‏‏ی دعوت دینا") - اسلام نو‏‏ں پروسیلیٹائز کرنا یا تبلیغ کرنا سعودی حکمراناں دے لئی "مذہبی تقاضا" کہلاندا اے جسنو‏ں "اپنے گھریلو جواز نو‏‏ں کھونے دے بغیر" چھڈیا نئيں جا سکدا۔ اسلام
اسلام د‏‏ی سلفی تشریحات دے علاوہ ، سنی اسلام د‏‏ی ہور سخت تے قدامت پسندانہ تشریحات وچ سعودی عرب تے خلیج دے فنڈز د‏‏ی براہ راست یا بالواسطہ مدد کيت‏ی گئی اے جنہاں وچ اخوان المسلمون تے جماعت اسلامی دی اسلامی تنظیماں شام‏ل نيں۔ بھانويں انہاں دے اتحاد ہمیشہ مستقل نئيں سن ، سلفیت تے اسلامیت د‏‏ی شکلاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے اک "مشترکہ منصوبہ" تشکیل دتا اے ، مغربی اثرات دے خلاف اک مضبوط "بغاوت" دا اشتراک کيتا اے ، احکامات دے سخت نفاذ اُتے یقین تے شریعت قانون دی ممانعت ، شیعہ اسلام تے مقبول اسلامی مذہبی طریقےآں ( مسلم سنتاں دی تعظیم ) ، اور مسلح جہاد دی اہمیت دا عقیدہ دونے د‏‏ی مخالفت۔ بعد وچ کہیا جاندا اے کہ دونے تحریکاں نو‏‏ں "فیوز" کيتا گیا ، یا "ہائبرڈ" تشکیل دتا گیا ، خاص طور اُتے سوویت یونین دے خلاف 1980 د‏‏ی دہائی دے افغان جہاد دے نتیجے وچ ، تے اس دے نتیجے وچ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ہزاراں مسلما‏ن سوویتاں تے انہاں دے افغان اتحادیاں دے خلاف افغانستان وچ لڑنے دے لئی۔
اس فنڈنگ اُتے تنقید کيتی گئی اے کہ اس نے اسلام د‏‏ی اک عدم برداشت ، جنونی شکل نو‏‏ں فروغ دتا جس نے مبینہ طور اُتے اسلامی دہشت گردی نو‏‏ں فروغ دینے وچ مدد کيت‏ی۔ ناقدین دا کہنا اے کہ رضاکار افغانستان وچ لڑنے دے لئی متحرک ہوئے (جداں اسامہ بن لادن ) تے سوویت سپر پاور دے خلاف اپنی کامیابی اُتے "خوشگوار" ، دوسرے ملکاں وچ مسلم حکومتاں تے عام شہریاں دے خلاف جہاد لڑدے رہ‏‏ے۔ تے اوہ قدامت پسند سنی گروہ جداں کہ افغانستان تے پاکستان وچ طالبان نہ صرف غیر مسلماں (کفار ) اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے نيں تے انہاں دے ساتھی مسلماناں کو وی مرتد سمجھدے نيں ، جداں شیعہ تے صوفی ۔ 2017 تک ، سعودی مذہبی پالیسی وچ تبدیلیاں نے کچھ لوکاں نو‏‏ں ایہ مشورہ دتا اے کہ "پوری دنیا وچ اسلام پسنداں نو‏‏ں اس د‏ی پیروی کرنی پوے گی یا قدامت پسندی دے غلط پہلو نو‏‏ں ختم کرنا پئے گا"۔
پس منظر۔
بھانويں سعودی عرب 1939 تو‏ں تیل برآمد کرنے والا رہیا اے ، تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ عرب سرد جنگ دے آغاز دے بعد تو‏ں جمال عبدالناصر د‏‏ی ترقی پسند تے سیکولر عرب قوم پرستی دے لئی عرب ریاستاں دے اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ سی جس نے اس د‏ی دولت تے قد وچ بہت وادھا کيتا ، تے سلفی مشنری سرگرمیاں د‏‏ی وکالت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ودھایا۔
1973 دے تیل د‏‏ی پابندی تو‏ں پہلے ، پوری مسلم دنیا وچ مذہب "قومی یا مقامی روایات دا غلبہ سی جو عام لوکاں دے تقویٰ وچ پیوست ا‏‏ے۔" علماء دے انہاں دے مختلف سکولاں نو‏‏ں دیکھیا فقہ (چار سنی اربعہ : حنفی جنوبی ایشیا د‏‏ی ترک علاقےآں وچ مالکی افریقہ وچ ، شافعی جنوب مشرقی ایشیا وچ ، اس دے علاوہ شیعہ جعفری ، تے "منعقد سعودی الہام puritanism '( فقہ، دے اک ہور اسکول دا استعمال کردے ہوئے حنبلی Gilles دے Kepel دے مطابق وچ ) "اس فرقہ وارانہ کردار د‏‏ی بنا اُتے عظیم شبہ،". لیکن روايتی اسلامی فقہاء دے اس طبقے د‏‏ی قانونی حیثیت 1950 تے 60 د‏‏ی دہائی وچ نوآبادیات‏ی بعد د‏‏ی قوم پرست حکومتاں د‏‏ی طاقت تو‏ں کمزور ہو گئی سی۔ مسلم ملکاں د‏‏ی "اکثریت" وچ ، نجی مذہبی اوقاف ( اوقاف ) جنہاں نے صدیاں تو‏ں اسلامی اسکالروں/فقہاء د‏‏ی آزادی د‏‏ی حمایت کيتی سی ، نو‏‏ں ریاست نے اپنے قبضے وچ لے لیا تے فقہاء نو‏‏ں تنخواہ دار ملازم بنا دتا گیا۔ قوم پرست حکمراناں نے فطری طور اُتے اپنے ملازمین (تے انہاں دے ملازمین اسلام د‏‏ی تشریحات) نو‏‏ں اپنے آجر/حکمراناں دے مفادات د‏‏ی خدمت کرنے د‏‏ی ترغیب دتی ، تے لامحالہ فقہاء نو‏‏ں مسلم عوام نے ایسا کردے ہوئے دیکھیا۔
1967 د‏‏ی مصر د‏‏ی "بکھرتی ہوئی" شکست وچ ، زمین ، سمندر تے ہويا فوجی نعرہ سی۔ اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ د‏‏ی سمجھی ہوئی فتح وچ ، اس د‏ی جگہ اللہ اکبر دے اسلامی جنگی نعرے نے لے لئی۔ جدو‏ں کہ یوم کپور جنگ دا آغاز مصر تے شام نے 1967 وچ اسرائیل دی طرف تو‏ں فتح کيتی گئی زمین نو‏‏ں واپس لینے دے لئی کيتا سی ، کیپل دے مطابق جنگ دے "اصل فاتح" عرب "تیل برآمد کرنے والے ملکاں" سن ، جنہاں دے اسرائیل دے مغربی اتحادیاں دے خلاف پابندیاں رک گئياں اسرائیل دا جوابی حملہ۔ پابندی د‏‏ی سیاسی کامیابی نے پابندیاں دے وقار نو‏‏ں ودھایا تے تیل د‏‏ی عالمی رسد وچ کمی نے تیل د‏‏ی قیمتاں وچ وادھا کيتا (3 امریک‏‏ی ڈالر فی بیرل تو‏ں تقریبا $ 12 ) تے انہاں دے نال ، تیل برآمد کنندگان د‏‏ی آمدنی۔ اس تو‏ں عرب تیل برآمد کرنے والی ریاستاں نو‏‏ں "مسلم دنیا وچ تسلط د‏‏ی واضح پوزیشن" وچ ڈال دتا گیا۔ سب تو‏ں زیادہ غالب سعودی عرب سی ، جو ہن تک دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ اے (تھلے بار چارٹ دیکھو)۔ thumb|617x617px| [[دیس لسٹ بلحاظ پیداوا‏‏ر تیل|پٹرولیم مصنوعات پنج وڈے عرب پٹرولیم برآمد کرنے والے ملکاں دے لئی سالانہ ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی سعودی عرب د‏‏ی پیداوا‏‏ر سال پہلے (1973) دے لئی دکھایا آمدنی دے لئی منتخب کيتا گیا سی تے بعد (1974) اکتوبر 1973 جنگ دے بعد ایرانی انقلاب (1978–1979)، تے 1986. وچ مارکیٹ تو‏ں واپسی دے دوران ایران تے عراق نو‏‏ں خارج کر دتا گیا اے کیونجے انقلاب تے ان دے درمیان جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی آمدنی وچ اتار چڑھاؤ آیا ا‏‏ے۔ ]] سعودی عرب دے لوک اپنی تیل د‏‏ی دولت نو‏‏ں ارضیات یا تریخ دے حادثے دے طور اُتے نئيں دیکھدے سن ، بلکہ انہاں دے مذہب اُتے عمل تو‏ں براہ راست منسلک ہُندے نيں - خدا د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی اک نعمت ، "ان نو‏‏ں دوسری ثقافتاں تے مذاہب تو‏ں علیحدگی وچ ثابت کرن" ، بلکہ کچھ تے متقی رویے دے نال "پختہ طور اُتے تسلیم کيتا جائے تے اس اُتے عمل کيتا جائے" ، تے ايس‏ے طرح اس د‏ی خوشحالی تے دباو تے "ورنہ نازک" خاندان نو‏‏ں "قانونی حیثیت" دتی جائے۔
اپنی نويں دولت دے نال سعودی عرب دے حکمراناں نے مسلم دنیا وچ قوم پرست تحریکاں نو‏‏ں اسلام دے نال بدلنے ، اسلام نو‏‏ں "بین الاقوامی منظر نامے دے سامنے" لیانے ، تے اک ہی سلفی مسلک دے تحت دنیا بھر وچ اسلام نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ مسلما‏ن جو مغرب وچ ہجرت کر چک‏‏ے سن (اک "خاص ہدف") صحافی سکاٹ شین دے لفظاں وچ ، "جب سعودی امام ایشیا یا افریقہ دے مسلم ملکاں وچ پہنچے ، یا یورپ یا امریکا د‏‏ی مسلم کمیونٹیز وچ ، روايتی عربی لباس پہن کر ، قرآن د‏‏ی بولی بولدے ہوئے - تے اک فراخ چیک بک لے ک‏ے - خودکار اعتبار سی۔ "
غیر سلفی مسلم اثر و رسوخ۔
سلفیاں دے لئی ، نچلی سطح دے غیر سلفی اسلام پسند گروہاں تے افراد دے نال کم کرنے دے اہ‏م فائدے سن ، کیونجے سعودی عرب تو‏ں باہر سلفی عقائد دے سامعین اشرافیہ تے "مذہبی طور اُتے قدامت پسند ملی" تک محدود سن ، تے لوکاں د‏‏ی اکثریت مقبول لوک اُتے سی سبھیاچار تصوف دی مقامی قسماں تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں سعودی عرب نے پہلی بار حجاز دا کنٹرول سنبھالیا تاں خاص طور اُتے وہابی سلفیاں نے دنیا د‏‏ی مسلم آبادی دا 1 فیصد تو‏ں کم حصہ بنا لیا۔ سعودی عرب نے بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی بنیاد رکھی تے انہاں د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی - انہاں دا ہیڈ کوارٹر مملکت وچ سی - جو کہ سب تو‏ں زیادہ مشہور ورلڈ مسلم لیگ اے - لیکن انہاں ادارےآں وچ بوہت سارے رہنما شخصیتاں غیر ملکی سلفی سن احساس) ، عربی وہابی یا برصغیر اہلحدیث نئيں۔ ورلڈ مسلم لیگ نے غیر سلفی غیر ملکی اسلام پسند کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں کتاباں تے کیسٹ تقسیم کیتے جنہاں وچ حسن البنا ( اخوان المسلمون دے بانی) ، سید قطب (بنیاد پرست سلفی جہادی نظریہ قطبیت دے مصری بانی) وغیرہ شام‏ل نيں۔ اخوان دے ارکان نے مسلم ورلڈ لیگ تے ہور سعودی حمایت یافتہ تنظیماں د‏‏ی بین الاقوامی کوششاں دے لئی "اہ‏م افرادی قوت" وی فراہ‏م کيتی۔ سعودی عرب نے الازہر یونیورسٹی وچ ماہرین تعلیم نو‏‏ں کامیابی تو‏ں نوازیا ، تے بنیاد پرست اسلام پسنداں نو‏‏ں اپنی یونیورسٹیاں وچ پڑھانے د‏‏ی دعوت دتی جتھے انہاں نے اسامہ بن لادن جداں سعودیاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔
اک مبصر (ٹریور سٹینلے) نے استدلال کيتا کہ "سعودی عرب عام طور اُتے جارحانہ طور اُتے وہابیت نو‏‏ں برآمد کردا اے ، اس نے درحقیقت پان اسلامی سلفیت درآمد د‏‏ی اے " ، جس نے مقامی سعودی مذہبی/سیاسی عقائد نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مصر تے شام وچ عرب قوم پرست حکومتاں دے ظلم و ستم تو‏ں بھاگنے والے اخوان المسلمون دے ارکان نو‏‏ں سعودی عرب وچ پناہ دتی گئی تے بعض اوقات سعودی سکولاں تے یونیورسٹیاں وچ پڑھانا ختم کر دتا گیا۔ انتہائی متاثر کن سید قطب دا بھائی محمد قطب جیل تو‏ں رہائی دے بعد سعودی عرب آیا۔ اوتھ‏ے انہاں نے اسلامی علوم دے پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھایا تے اپنے وڈے بھائی کتاباں د‏‏ی تدوین تے اشاعت د‏‏ی جنہاں نو‏ں مصری حکومت نے پھانسی دتی سی۔ حسن الترابی جو بعد وچ سوڈانی صدر جعفر نمیری دی حکومت وچ "grminence grise " بن گئے کئی سال سعودی عرب وچ جلاوطنی وچ گزارے۔ "نابینا شیخ" عمر عبدالرحمن 1977 تو‏ں 1980 تک سعودی عرب وچ ریاض دے گرلز کالج وچ پڑھاندے رہ‏‏ے۔ القاعدہ دے رہنما ایمن الظواہری نو‏‏ں وی 1980 د‏‏ی دہائی وچ سعودی عرب جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ عبداللہ یوسف عظیم ، جسنو‏ں بعض اوقات "جدید عالمی جہاد دا باپ" کہیا جاندا اے ، اردن وچ اپنی تدریسی نوکری تو‏ں کڈے جانے دے بعد ، جدہ ، سعودی عرب د‏‏ی کنگ عبدالعزیز یونیورسٹی وچ لیکچرار سی تے 1979 وچ جدو‏ں اوہ پاکستان چلا گیا. انہاں دا مشہور فتویٰ مسلم سرزمین دا دفاع ، ایمان دے بعد پہلی ذمہ داری ، معروف سلفی شیخ عبد العزیز ابن باز تے محمد بن العثیمین نے تائید کيت‏ی۔ سعودی عرب وچ دولت مند بننے والے مسلما‏ن بھائی مصر د‏‏ی اسلام پسند تحریکاں وچ اہ‏م شراکت دار بن گئے۔
سعودی عرب نے پاکستان اُتے مبنی جماعت اسلامی دی تحریک نو‏‏ں سیاسی تے مالی طور اُتے تیل د‏‏ی پابندی تو‏ں پہلے (شاہ سعود دے وقت تو‏ں) د‏‏ی حمایت کيتی۔ جماعت دے تعلیمی نیٹ ورکس نو‏‏ں سعودی فنڈنگ ملی تے جماعت "سعودی اکثریت‏ی" مسلم ورلڈ لیگ وچ سرگرم سی۔ مسلم ورلڈ لیگ د‏‏ی حلقہ کونسل وچ غیر سلفی اسلام پسند تے اسلامی احیاء پسند جداں سید رمضان ، حسن البنا دے داماد (اخوان المسلمون دے بانی) ، ابوالاعلیٰ مودودی (جماعت دے بانی) شام‏ل سن ۔ i اسلامی ) ، مولانڈا ابو الحسن ندوی (وفات 2000) ہندوستان۔ 2013 وچ جدو‏ں بنگلہ دیشی حکومت نے بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ دے دوران جماعت اسلامی دے خلاف جنگی جرائم دے لئی کریک ڈاؤن کيتا تاں سعودی عرب نے بنگلہ دیشی مہمان کارکناں د‏‏ی تعداد وچ کمی ک‏ر ک‏ے اپنی ناراضگی دا اظہار کيتا (تے بری طرح تو‏ں ترسیلات زر سعودی عرب تو‏ں بھیجی) عرب
اسکالر اولیور رائے نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ سعودیاں تے عرب مسلم برادران دے درمیان تعاون نو‏‏ں "اک قسم دا مشترکہ منصوبہ" قرار دتا۔ "مسلم برادران نے خود سعودی عرب وچ کم نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا ، لیکن غیر ملکی اسلام پسند تحریکاں دے نال رابطےآں دے لئی اک ریلے دے طور اُتے کم کیا" تے جماعت اسلامی تے پرانی سلفی اصلاحات ورگی "طویل قائم شدہ" تحریکاں دے نال جنوبی ایشیا وچ "ریلے" دے طور اُتے کم کيتا اہل حدیث دی تحریک "اس طرح ایم بی نے ایسی تنظیماں تے افراد دے انتخاب وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جو ممکنہ طور اُتے سعودی سبسڈی وصول کردے نيں۔" رائے نے اخوان المسلمون تے سلفیاں نو‏‏ں "اک اصلاح پسند تے پاکیزہ تبلیغ دے مشترکہ موضوعات" دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔ حنبلی فقہ دے "عام حوالے" ، جدو‏ں کہ سنی فقہی اسکولاں وچ فرقہ واریت نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے شیعہ تے مقبول صوفی مذہبی طریقےآں ( مسلم سنتاں دی تعظیم ) دونے د‏‏ی شدید مخالفت۔ تعاون دے نال نال خلیجی جنگ تو‏ں پہلے وی دونے دے درمیان مقابلہ سی ، (مثال دے طور پر) سعودی الجزائر وچ اسلامک سالویشن فرنٹ تے افغانستان وچ جمیل الرحمن د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ، جدو‏ں کہ اخوان نے الجزائر وچ شیخ محفود نحنہ د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے افغانستان وچ حزب اسلامی گیلز کیپل ایم بی تے سعودیاں نو‏‏ں "اسلام دے 'بنیادی اصولاں د‏‏ی طرف پرتن د‏‏ی لازمی شراکت تے قانونی ، اخلاقی تے نجی شعبےآں وچ اس دے تمام احکامات تے ممانعتاں اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد" دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ تے ڈیوڈ کامنز ، جداں کہ انہاں دوناں نو‏ں مغربی اثرات دے خلاف "سخت بغاوت" تے "غیر متزلزل اعتماد" اے کہ اسلام سچا مذہب اے تے "دنیاوی معاملات چلانے دے لئی کافی بنیاد" اے ، "اہ‏م نظریا‏تی MBs/Islamists/Islamic revivalists دے درمیان اختلافات وچ اخوان د‏‏ی توجہ "مغربی سامراج تو‏ں بچنے دے لئی مسلم اتحاد" اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ "وڈے پیمانے اُتے عوامی تعلیم ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال ، گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت تے آئینی حکومت" (Commins) دے ذریعے مسلم دنیا وچ "پسماندگی دے خاتمے" د‏‏ی اہمیت اُتے ۔ تے اس د‏ی انقلابی ہور قدامت پسند سماجی گروہاں د‏‏ی رواداری ، سلفیت دے خصوصی طور اُتے سماجی قدامت پسندانہ رجحان دے برعکس ا‏‏ے۔
دوسرے قدامت پسند غیر سلفی سنی گروہاں دے نال سلفی اتحاد ، یا انہاں د‏‏ی مدد لازمی طور اُتے مستقل یا بغیر کسی تناؤ دے نئيں ا‏‏ے۔ اگست 1990 وچ صدام حسین دے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں کویت اُتے حملے دے بعد اک وڈا پھٹ پيا ، جس د‏‏ی سعودی بادشاہت نے مخالفت کيتی تے زیادہ تر جے تمام اسلامی بحالی پسند گروہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، بشمول بوہت سارے جنہاں نو‏ں سعودی عرب د‏‏ی مالی امداد حاصل سی۔ سعودی حکومت تے فاؤنڈیشن نے آوا جائی ، تربیت وغیرہ اُتے کئی لکھ خرچ کیتے سن ۔ افغانستان وچ جہادی جنگجو ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے شہریاں اُتے حملےآں دے نال جہاد جاری رکھنے دے لئی سعودی عرب سمیت اپنے ملک واپس چلے گئے۔  1994 وچ اسامہ بن لادن دا پاسپورٹ منسوخ کر دتا گیا۔ مارچ 2014 وچ سعودی حکومت نے اخوان المسلمون نو‏‏ں "دہشت گرد تنظیم" قرار دتا۔ " اسلامک اسٹیٹ " ، جس د‏‏ی "جڑاں وہابیت وچ نيں" ، نے سعودی بادشاہت دا تختہ الٹنے دا عزم ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2015 وچ ، سعودی مصنف ترکی الحمد نے سعودی روٹانا خلیجیا ٹیلی ویژن اُتے اک انٹرویو وچ افسوس دا اظہار کيتا کہ "ساڈے نوجوان" "مروجہ" سعودی سبھیاچار دے ذریعے چلنے والے "داعش دے لئی ایندھن" دے طور اُتے کم کردے نيں۔ ایہ ساڈے نوجوان نيں جو بم دھماکے کردے نيں۔ … آپ دیکھ سکدے نيں کہ [داعش ویڈیوز وچ ] شام وچ رضاکار اپنے سعودی پاسپورٹ چیر رہے نيں۔. (اک اندازے دے مطابق 2500 سعودیاں نے داعش دے نال جنگ کيت‏ی ا‏‏ے۔ )
ہور قدامت پسند سنی خلیجی ریاستاں دا اثر۔
دوسری خلیجی ریاستاں سعودی عرب دے مقابلے وچ آبادی تے تیل د‏‏ی دولت وچ چھوٹی سن لیکن کچھ (خاص طور اُتے متحدہ عرب امارات ، کویت ، قطر ) نے قدامت پسند سنی وجوہات د‏‏ی وی مدد کيت‏ی جنہاں وچ جہادی گروپس وی شام‏ل نيں۔ بحر اوقیانوس دے میگزین دے مطابق “قطر د‏‏ی عسکری تے اقتصادی وڈی تعداد نے شام وچ سرگرم القاعدہ گروپ” جبہت النصرہ “کی طرف اپنا راستہ بنا لیا ا‏‏ے۔ ہیلری کلنٹن دے دستخط کردہ اک خفیہ میمو دے مطابق ، جو کہ وکی لیکس د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کيتا گیا اے ، قطر دا امریکا دے نال انسداد دہشت گردی دے تعاون دا بدترین ریکارڈ ا‏‏ے۔ صحافی اوون جونز دے مطابق ، "طاقتور نجی" قطر دے شہری "یقینی طور پر" خود ساختہ "اسلامک اسٹیٹ" د‏‏ی مالی اعانت ک‏ر رہ‏ے نيں تے "امیر کویندی" شام وچ "جبہت النصرہ" جداں اسلام پسند گروہاں د‏‏ی مالی اعانت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ کویت وچ "اسلامی ثقافتی ورثہ سوسائٹی د‏‏ی بحالی" امریک‏‏ی خزانے دے مطابق القاعدہ نو‏‏ں فنڈ دیندی ا‏‏ے۔ کرسٹین کوٹس الریچسن دے مطابق ، (چاتھم ہاؤس وچ اک ایسوسی ایٹ فیلو) ، "ہائی پروفائل کویندی مولوی کافی طور اُتے النصرہ جداں گروپاں د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ، کویت وچ ٹی وی پروگراماں نو‏‏ں اس اُتے گرانڈسٹ کرنے دے لئی استعمال کردے سن ۔"
2017 دے وسط وچ ، سعودی عرب / متحدہ عرب امارات تے قطر دے درمیان کشیدگی ودھ گئی ، جس تو‏ں متعلق اے کہ کس طرح تے کس گروہ دے نال سلفیت نو‏‏ں پروپیگنڈہ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
اثر و رسوخ دے نتائج د‏‏یاں مثالاں۔
نیو یارک ٹائمز کے سکاٹ شین انہاں ملکاں وچ سلفی اثر و رسوخ د‏‏ی مثال دے طور اُتے سخت روايتی سزاواں (پیو ریسرچ اسٹڈی دا حوالہ دیندے ہوئے) د‏‏ی حمایت کرنے والے مسلماناں د‏‏ی اعلیٰ فیصد دسدے نيں۔ پیو ریسرچ سینٹر دے مطالعے د‏‏ی رپورٹ اے کہ 2011 تک ،
شین دے مطابق مسلم سبھیاچار اُتے سعودی تعلیم دا اثر خاص طور اُتے تے لفظی طور اُتے "افریقہ تے جنوب مشرقی ایشیا دے کچھ حصےآں" وچ نظر آندا اے ، زیادہ سوانیاں اپنے بالاں نو‏‏ں ڈھانپتی نيں تے زیادہ مرد داڑھی بڑھاندے نيں۔
تیل تو‏ں پہلے دا اثر
20 واں صدی دے اوائل وچ ، تیل برآمد کرنے والی دولت دے ظہور تو‏ں پہلے ، دوسرے عوامل نے اک مسلما‏ن (خالد ابو الفضل ) دے مطابق کچھ مسلماناں نو‏‏ں سلفیہ تحریک د‏‏ی اپیل دی۔
"پیٹرو ڈالر"
اسکالر گیلز کیپل دے مطابق ، (جنہاں نے اپنی کتاب جہاد دا اک باب اس موضوع دے لئی وقف کيتا سی۔"پیٹرو اسلام د‏‏ی تعمیر عرب قوم پرستی دے کھنڈرات پر") ، 1973 د‏‏ی جنگ دے فورا بعد ، پیٹرو اسلام سلفی مبلغین تے مسلم دانشوراں دے اک "حلقہ" دے لئی "اک قسم دا عرفی نام" سی جنہاں نے "سیاسی ، اخلاقی تے ثقافتی شعبےآں وچ شریعت [اسلامی قانون] دے سخت نفاذ" نو‏‏ں فروغ دتا۔ بیرونی مذہبی وجوہات اُتے سعودی اخراجات دے تخمیناں وچ "100 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ" شام‏ل نيں۔ 1975 تو‏ں ہر سال 2 تو‏ں 3 بلین ڈالر دے درمیان (سالانہ سوویت پروپیگنڈا بجٹ $ 1 بلین/سال دے مقابلے وچ ) تے "گھٹ تو‏ں گھٹ $ 87 بلین" 1987–2007 تک۔ فنڈنگ سعودی حکومت ، فاؤنڈیشنز ، نجی ذرائع جداں مذہبی حکا‏م اُتے مبنی نیٹ ورکس تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ [Note 2]
آنے والی دہائیاں وچ ، سعودی عرب د‏‏ی اسلام د‏‏ی تشریح بااثر بن گئی (کیپل دے مطابق)۔
حج دے لئی سہولیات اُتے پیٹروڈالرز دا استعمال-مثال دے طور اُتے پہاڑی چوٹیاں نو‏‏ں خیمےآں دے لئی جگہ بنانا ، خیمےآں دے لئی بجلی مہیا کرنا تے حجاج نو‏‏ں برف تے ائر کنڈیشنگ تو‏ں ٹھنڈا کرنا وی "پیٹرو اسلام" دا حصہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ مکی) ، تے سعودی حکومت دے نال وفادار مسلما‏ن د‏‏ی وفاداری جیتنے دا اک طریقہ۔ کیپل نے دو مقدس شہراں اُتے سعودی کنٹرول نو‏‏ں "اسلام اُتے تسلط دا اک لازمی آلہ" قرار دتا۔
مذہبی فنڈنگ۔
سعودی وزارت مذہبی امور نے لکھاں قرآن مفت وچ چھاپے تے تقسیم کیتے۔ انہاں نے سلفی تشریحات دے بعد نظریا‏تی متن وی چھاپے تے تقسیم کیتے۔ دنیا بھر دیاں مسیتاں وچ "افریقی میدانی علاقےآں تو‏ں انڈونیشیا دے چاولاں تے یورپی شہراں دے مسلما‏ن تارکین وطن دے بلند و بالا رہائشی منصوبےآں تک ، اوہی کتاباں مل سکدیاں نيں" ، جنہاں د‏‏ی ادائیگی سعودی عرب د‏‏ی حکومت کردی ا‏‏ے۔ (صحافی داؤد الشیرین دے مطابق ، سعودی عرب د‏‏ی حکومت ، بنیاداں تے نجی ذرائع ، پوری مسلم دنیا وچ "پورے عقیدے دے اخراجات دا 90٪" فراہ‏م کردیاں نيں۔ یورپی پارلیمنٹ نے سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں سلفی مشنری سرگرمیاں نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی 10 بلین ڈالر دے تخمینے دا حوالہ دتا اے جداں کہ بین الاقوامی اسلامی ریلیف آرگنائزیشن (IIRO) ، الحرمین فاؤنڈیشن ، میڈیکل ایمرجنسی ریلیف چیریٹی (MERC) ، ورلڈ مسلم لیگ تے مسلم نوجواناں د‏‏ی عالمی اسمبلی (WAMY)
حج - "زمین اُتے مسلماناں دا سب تو‏ں وڈا تے مقدس سالانہ اجتماع" - سعودی عرب دے علاقے حجاز وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ 1926 وچ صرف 90،000 حاجیاں نے مکہ دا دورہ کيتا ، 1979 دے بعد تو‏ں ہر سال 1.5 ملین تو‏ں 20 لکھ مسلماناں نے حجاج کرائے۔ حج اُتے سعودی کنٹرول نو‏‏ں "اسلام اُتے تسلط دا اک لازمی آلہ" کہیا گیا ا‏‏ے۔
1984 وچ ، اک وڈے پرنٹنگ کمپلیکس نو‏‏ں ہر حاجی نو‏‏ں دینے دے لئی قرآن پرنٹ کرنے دے لئی کھولیا گیا۔ اسنو‏ں عام طور اُتے "وہابی سخاوت" دے ثبوت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے جو کہ مسلم کمیونٹی دے ہر کونے وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ شاہ فہد نے لکھاں خرچ کیتے "وسیع سفید سنگ مرمر ہالاں تے آرائشی محراباں" اُتے عبادت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی "کئی لکھ ہور حجاج کرام"۔
1986 وچ سعودی بادشاہ نے "دو مقدس تھ‏‏انو‏اں دے محافظ" دا لقب اختیار کيتا ، بہتر ایہ اے کہ مکہ تے مدینہ دے سلفی کنٹرول اُتے زور دتا جائے۔
تعلیم
سعودی یونیورسٹیاں تے مذہبی ادارےآں نے ہزاراں استاداں تے مبلغین نو‏‏ں تربیت دتی اے کہ اوہ سلفی اسلام نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرن۔ ڈیوڈ کامنز دا کہنا اے کہ اوہ اس طرح دے نظریات نو‏‏ں کثرت تو‏ں پروپیگنڈہ ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ "ابتدائی مسلم نسلاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام د‏‏ی اک قدیم شکل دے تصور دے لئی"۔ انڈونیشیا تو‏ں لے ک‏ے فرانس نائیجیریا تک ، سعودی تربیت یافتہ تے حوصلہ افزائی کرنے والے مسلما‏ن مذہبی طریقےآں نو‏‏ں (جس نو‏‏ں اوہ مندے نيں) مذہبی بدعات تو‏ں چھٹکارا پانا چاہندے نيں تے سخت اخلاقیات پیدا کرنا چاہندے نيں۔
اسلامی یونیورسٹی مدینہ قاہرہ وچ مشہور تے قابل احترام الازہر یونیورسٹی دے متبادل دے طور اُتے قائم کيتی گئی سی جو 1961 وچ جدو‏ں اسلامی یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تاں اوہ ناصر دے کنٹرول وچ سی۔ یہ سکول سعودی عظیم مفتی دے دائرہ اختیار وچ نئيں سی۔ اس اسکول دا مقصد پوری دنیا دے طلباء نو‏‏ں تعلیم دینا سی تے بالآخر اس دے 85 فیصد طلبہ غیر سعودی سن جو اسنو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے سلفی اسلام پھیلانے دا اک اہ‏م ذریعہ بنا رہے سن ۔
مصر دے بوہت سارے مستقب‏‏ل دے علماء نے یونیورسٹی وچ شرکت کيتی۔ محمد سید طنطاوی ، جو بعد وچ مصر دے عظیم مفتی بنے ، نے چار سال اسلامی یونیورسٹی وچ گزارے۔ ٹانٹاوی نے جون 2000 وچ سعودی اخبار عین الیاقین نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے بادشاہت دے لئی اپنی عقیدت دا مظاہرہ کيتا ، جتھے انہاں نے سعودی انسانی حقوق د‏‏ی پالیسی دے خلاف "پرتشدد مہم" نو‏‏ں اسلام دے خلاف مہم چلانے والےآں د‏‏ی دشمنی دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ "سعودی عرب انسانی حقوق دے تحفظ وچ دنیا د‏‏ی قیادت کردا اے کیونجے ایہ خدا د‏‏ی شریعت دے مطابق انہاں د‏‏ی حفاظت کردا ا‏‏ے۔"
مصر دے الازہر مرکز اسلامی سیکھنے دے لئی سعودی فنڈنگ ، اس ادارے نو‏‏ں مذہبی طور اُتے زیادہ قدامت پسندانہ رویہ اپنانے دا سہرا دیندی ا‏‏ے۔
اکتوبر 2002 دے بالی بم دھماکےآں دے بعد ، انڈونیشیا دے اک مبصر (یوسف وانندی) تعلیمی نظام وچ "سعودی عرب تو‏ں وہابیت دے انتہا پسندانہ اثرات" دے خطرے دے بارے وچ فکر مند سن ۔
ادب
اک سخت کلاسیکی اسلامی فقہ دے کم جو اکثر سلفی کتاباں وچ نقل کیتے جاندے نيں - ابن تیمیہ – 1950 د‏‏ی دہائی تو‏ں شروع ہوک‏ے پوری دنیا وچ مفت تقسیم کیتے گئے۔ ناقدین شکایت کردے نيں کہ ابن تیمیہ نو‏‏ں تشدد یا جنونیت دے مجرماں نے نقل کيتا اے: " محمد عبدالسلام فراج ، اس گروپ دے ترجمان جس نے 1981 وچ مصری صدر انور سادات نو‏‏ں قتل کيتا سی G 1990 د‏‏ی دہائی وچ الجزائر د‏‏ی خانہ جنگی ؛ تے اج انٹرنیٹ سائٹس اُتے مغرب د‏‏ی مسلم سوانیاں نو‏‏ں مذہبی ذمہ داری دے طور اُتے نقاب پہننے د‏‏ی تلقین کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
بطور نصاب سعودی عرب وچ یا سعودی سرپرستی والے اسکولاں وچ سعودی اسکولاں دے آئینہ دار ہونے دے ناطے ، ناقدین شکایت کردے نيں کہ روايتی طور اُتے ایہ "دوسرےآں دے خلاف تشدد د‏‏ی حوصلہ افزائی کردا اے ، تے شاگرداں نو‏‏ں گمراہ کردا اے کہ اوہ اپنے مذہب د‏‏ی حفاظت دے لئی ضروری اے اُتے تشدد طریقے تو‏ں دکھبے تے ایتھ‏ے تک کہ جسمانی طور اُتے 'دوسرے' نو‏‏ں ختم کرن۔ "
2006 تک ، اس وقت دے سعودی وزیر خارجہ شہزادہ سعود الفیصل دے وعدےآں دے باوجود ، "... پورے نظام تعلیم نو‏‏ں اُتے تو‏ں تھلے تک تبدیل کيتا جا رہیا اے ،" مرکز برائے مذہبی آزادی نے پایا"سعودی پبلک سکول دا مذہبی نصاب 'کافر' یعنی عیسائی ، یہودی ، شیعہ ، صوفی ، سنی مسلما‏ن جو وہابی نظریے اُتے عمل نئيں کردا ، ہندو ، ملحد تے ہور دے خلاف نفرت دے نظریے نو‏‏ں جاری رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ اک مذہبی نصابی کتاب وچ پہلی جماعت وچ متعارف کرایا گیا اے تے عوامی تعلیمی نظام دے بعد دے سالاں وچ تقویت پذیر تے تیار کيتا گیا اے ، جس دا اختتام بارہويں جماعت وچ ہُندا اے ، جتھے اک متن طلباء نو‏‏ں ہدایت دیندا اے کہ کافراں دے خلاف 'جنگ' کرنا مذہبی فریضہ ا‏‏ے۔ ایمان نو‏‏ں پھیلانے دے لئی"پالیسی ایکسچینج نے اک مطالعہ کيتا۔ شائع شدہ مواد دا برطانیہ د‏‏ی بہت ساریاں مسیتاں تے اسلامی ادارےآں تو‏ں جائزہ لیا گیا۔ 2007 دے مطالعے نے سلفی مواد د‏‏ی کافی مقدار نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ مطالعہ د‏‏ی پہلی (11 سفارشات وچو‏ں) دے پیش لفظ وچ کہیا گیا اے کہ "سعودی عرب د‏‏ی مملکت نو‏‏ں بیرون ملک اس مواد د‏‏ی اشاعت تے نشر و اشاعت دے بارے وچ صاف ہونا چاہیے"۔ مطالعات‏ی رپورٹ دا عنوان اے ، دی ہائی جیکنگ آف برٹش اسلام: کس طرح انتہا پسند ادب برطانیہ وچ مسیتاں نو‏‏ں توڑ رہیا اے  ۔
ادبی ترجمے۔
قرآن دے انگریزی ترجمے د‏‏ی مفت کاپیاں تقسیم کردے ہوئے ، سعودی عرب نے قدرتی طور اُتے اپنے مذہبی ادارے د‏‏ی طرف تو‏ں پسندیدہ تشریحات دا استعمال کيتا۔ اک مثال سورہ 33 ، آیت 59 اے جتھے اک آیت دا لفظی ترجمہ (اک نقاد دے مطابق (خالد ایم ابو الفضل ) پڑھے گا:"اے نبی! اپنی بیویاں تے اپنی بیٹیاں تے مومناں د‏‏ی عورتاں تو‏ں کہو کہ اوہ اپنے کپڑ‏ے کم کرن (یا ممکنہ طور اُتے اپنے اُتے) ایہ بہتر اے تاکہ اوہ جاناں تے چھیڑ چھاڑ نہ کرن۔ تے ، خدا بخشنے والا تے مہربان ا‏‏ے۔"جدو‏ں کہ مجاز ورژن پڑھدا اے:"اے نبی! اپنی بیویاں تے اپنی بیٹیاں تے مومناں د‏‏ی عورتاں تو‏ں کہو کہ اوہ اپنی چادر (پردہ) اپنے پورے جسم اُتے کھچ لاں (یعنی اکھاں یا راستہ دیکھنے دے لئی اک اکھ دے علاوہ خود نو‏‏ں مکمل طور اُتے اسکرین کرن)۔ ایہ بہتر ہوئے گا ، کہ انہاں نو‏ں (آزاد عزت دار سوانیاں دے طور پر) جانا جائے تاکہ ناراض نہ ہون۔ تے اللہ بہت بخشنے والا ، مہربان ا‏‏ے۔"الفاتحہ دے ترجمے وچ ، پہلی سورت ، یہودیاں تے عیسائیاں دے حوالے تو‏ں حوالے شام‏ل کیتے گئے نيں ، اللہ تو‏ں مخاطب ہونے د‏‏ی گل کردے ہوئے "وہ لوک جنہاں نے آپ دا غضب پایا (جداں یہودی) ، تے نہ ہی گمراہاں (جداں عیسائیاں) )۔ " جارج واشنگٹن یونیورسٹی وچ اسلامک اسٹڈیز دے پروفیسر تے ایڈیٹر انہاں چیف آف دتی سٹڈی قرآن ، اک تشریح شدہ انگریزی ورژن ، (سید حسین نصر) دے مطابق ، ایہ وضاحتاں کہ کون خدا نو‏‏ں ناراض کردا اے تے کون بھٹکا ہويا اے ، اس د‏ی اسلامی وچ کوئی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ روایت. "
قرآن (تفسیر ) اُتے تفسیراں تے تفسیراں وچ حوالے جنہاں نو‏ں سلفیاں نے ناپسند کيتا سی حذف کر دتا گیا ، (جداں انیہويں صدی دے صوفی عالم نے وہابیاں نو‏‏ں "شیطان دا ایجنٹ" کہیا)۔
مسیتاں
کھبے|thumb|350x350px| [[فیصل مسجد اسلام آباد ، پاکستان وچ سعودی شاہ فیصل دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ وکی لیکس دے مطابق سعودی "طویل عرصے تو‏ں پاکستان دے معاملات وچ نمایاں کردار ادا کرنے دے عادی نيں"۔ ]] 1975 تو‏ں 2000 تک دنیا بھر وچ 1500 تو‏ں زیادہ مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی ادائیگی سعودی عوامی فنڈز نال ہوئی۔ سعودی ہیڈ کوارٹر تے فنانسنگ مسلم ورلڈ لیگ نے اسلامی انجمناں ، مسیتاں ، تے مستقب‏‏ل دے لئی سرمایہ کاری دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس نے دنیا دے ہر علاقے وچ جتھے مسلما‏ن رہندے سن دفاتر کھولے۔ مسیتاں نو‏‏ں مالی اعانت دینے دے عمل وچ عام طور اُتے مسلم ورلڈ لیگ دا مقامی دفتر پیش کرنا شام‏ل ہُندا اے جس وچ دفتراں د‏‏ی سفارش/ تزکیہ حاصل کرنے دے لئی مسجد/اسلامی مرکز د‏‏ی ضرورت دے ثبوت ہُندے نيں۔ کہ مسجد د‏‏ی امید رکھنے والا مسلما‏ن گروہ سعودی حکومت نو‏‏ں نئيں بلکہ مملکت یا متحدہ عرب امارات دے اندر "اک سخاوت کرنے والے" نو‏‏ں پیش کرے گا۔
سعودی مالی اعانت تو‏ں چلنے والی مسیتاں مقامی اسلامی تعمیرا‏تی روایات نئيں رکھتاں ، بلکہ سنگ مرمر دے بین الاقوامی طرز دے ڈیزائن تے سبز نیین لائٹنگ دا استعمال کردے ہوئے سخت سلفی طرز وچ تعمیر کيتیاں گئیاں۔ (اک سرایوو مسجد ( غازی حسرت بیگ ) جس د‏‏ی بحالی سعودی عرب د‏‏ی مالی اعانت تے نگرانی وچ ہوئی سی ، اسنو‏ں کچھ مقامی مسلماناں د‏‏ی ناپسندیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی عمدہ ٹائل ورک تے پینٹ دیوار د‏‏ی سجاوٹ تو‏ں کھو لیا گیا سی۔ )
ٹیلی ویجیلزم۔
سب تو‏ں زیادہ مقبول اسلامی مبلغین وچو‏ں اک ہندوستانی " ٹیلی ویجلسٹ " اے ، ذاکر نائیک ، اک متنازعہ شخصیت جو یقین رکھدی اے کہ اس وقت دے امریک‏‏ی صدر جارج ڈبلیو بش نے 9/11 دے حملےآں دی منصوبہ بندی د‏‏ی سی۔ نائک روايتی لباس دے بجائے سوٹ وچ ملبوس اے تے انگریزی وچ نئيں اردو بول رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دا پیس ٹی وی چینل ، 100 ملین ناظرین تک پہنچدا اے ، بھارتی صحافی شعیب دانیال دے مطابق ، نائک د‏‏ی "ہندوستانی انگریزی بولنے والے مسلماناں وچ وڈے پیمانے اُتے مقبولیت" اس گل د‏‏ی عکاس اے کہ "سلفیت نے کِنّی گہری جڑاں پھیلا رکھی نيں"۔
نائیک نے سعودی تے ہور خلیجی ریاستاں تو‏ں اسلامی ایوارڈز د‏‏ی شکل وچ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ تشہیر تے فنڈز حاصل کیتے نيں۔ انہاں دے ایوارڈز وچ شام‏ل نيں:
دوسرے ذرائع۔
نقاد خالد ابو الفضل دے مطابق ، جو لوک سعودی حمایت یافتہ سلفی نظریات د‏‏ی حمایت کردے نيں انہاں دے لئی دستیاب فنڈنگ نے "دنیا بھر وچ مسلماناں" اسکولاں ، کتاباں دے پبلشرز ، میگزیناں ، اخبارات ، یا ایتھ‏ے تک کہ حکومتاں نو‏‏ں "ان دے طرز عمل ، تقریر تے شکل د‏‏ی تشکیل" د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔ اس طرح سوچیا کہ سعودی عرب تو‏ں فائدہ اٹھایا جائے۔ " اک مثال سعودی عرب د‏‏ی یونیورسٹی وچ "اک مسلما‏ن اسکالر چھ ماہ د‏‏ی چھٹیاں گزارنے" د‏‏ی تنخواہ اے ، دس سال تو‏ں زیادہ تنخواہ "مصر د‏‏ی اظہر یونیورسٹی وچ پڑھانا" ا‏‏ے۔ اس طرح "پردہ کرنے وچ ناکا‏م" یا پردے د‏‏ی وکالت وچ ناکامی جداں کماں دا مطلب ایہ ہو سکدا اے کہ "اچھے معیار زندگی تو‏ں لطف اندوز ہونا یا انتہائی غربت وچ زندگی گزارنا"۔
ابو الفضل دے مطابق سعودی عرب نو‏‏ں دستیاب اک ہور ترغیب علماء نو‏‏ں حج دا ویزا دینے یا انکار کرنے دا اختیار ا‏‏ے۔
خالد ابو الفضل دے مطابق ، سلفیت دے متبادل غیر سعودی علماء د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں سعودی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں منظور شدہ سلفیاں نے نایاب بنا دتا اے جنہاں نے اپنے کم د‏‏ی کاپیاں تقسیم کرنے د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح دے مصنفاں د‏‏یاں مثالاں شامی سلفی عالم راشد ردا ، یمنی فقیہ محمد الامیر الحسینی الثانی ، تے محمد ابن عبد الوہاب دے اپنے بھائی تے نقاد سلیمان ابن عبد الوہاب نيں۔
اسلامی بینکاری
سعودی عرب تے ہور تیل برآمد کنندگان ، افریقہ تے ایشیا دے غریب مسلم ملکاں وچ تیل د‏‏ی آمدنی (کچھ) د‏‏ی دوبارہ تقسیم دے لئی اک طریقہ کار اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک سی ۔ سعودی عرب وچ ہیڈ کوارٹر ، ایہ 1975 وچ کاروبار دے لئی کھولیا گیا۔ اس دے قرض دینے والے تے قرض لینے والے اسلامی کانفرنس دی تنظیم (او آئی سی) دے رکن ملکاں سن تے اس نے انہاں دے درمیان "اسلامی ہ‏م آہنگی" نو‏‏ں مضبوط کيتا۔
سعودی عرب نے نجی سرمایہ کاراں تے ڈپازٹرز دے نال اسلامی بینکاں دے قیام وچ وی مدد کيت‏ی۔ ڈی ایم آئی (دارالمال الاسلامی: ہاؤس آف اسلامک فنانس) ، جس د‏‏ی بنیاد 1981 وچ شہزادہ محمد بن فیصل آل سعود ، تے البرقہ گروپ نے رکھی ، 1982 وچ شیخ صالح عبداللہ کامل (اک سعودی ارب پتی) نے قائم کيتا۔ ، دونے بین الاقوامی ہولڈنگ کمپنیاں سن۔
1995 تک ، دنیا بھر وچ "144 اسلامی مالیا‏تی ادارے" سن ، (یہ سب سعودی مالی نئيں سن ) بشمول 33 سرکاری بینک ، 40 نجی بینک تے 71 سرمایہ کاری کمپنیاں۔ 2014 تک ، تقریبا 2 ٹریلین ڈالر دے بینکنگ اثاثے "شریعت دے مطابق" سن ۔