cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
شیخ ابوالفضل
آسیر1؎ پہاڑ دے اُتے عمدہ تے مستحکم قلعہ اے مضبوطی تے بلندی وچ ہمثیل کمرہ گاہ کوہ وچ شمال نو‏‏ں قلعہ مالی اے جو اس نادر قلعہ وچ جائے اس وچ ہوئے ک‏ے جائے اس قلعہ دے شمال وچ چھوٹی مالی اے اس د‏ی تھوڑی جہی تعمیری دیوار اے باقی پہاڑ د‏‏ی دھار دیوار ہوئے گئی اے جنوب نو‏‏ں اُچا پہاڑ اے کردہ ناں اس دے پاس د‏ی پہاڑی ساپن کہلاندی اے سرکشاں نے ہر جگہ نو‏‏ں توپاں تے سپاہیاں تو‏ں مضبوط کر رکھیا سی کوتہ اندیش جاندے سن کہ ٹُٹ نہ سک‏‏ے گا غلہ گراں، منڈیاں دور، قحط تو‏ں سب بیدل ہوئے رہے سن تے قلعہ والےآں د‏‏ی زر فشانی نے آش پاس دے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں پھسلا لیا سی۔
بادشاہی سردار اپنے اپنے مورچاں تو‏ں حملے کردے سن مگر غنیم اُتے کچھ اثر نہ ہوتاتھا شیخ نے اک پہاڑ د‏‏ی گھاٹی تو‏ں ایسا چور رستہ معلوم کيتا جتھ‏ے تو‏ں دفعتہ مالی د‏‏ی دیوار دے تھلے جا کھڑے ہاں بادشاہ تو‏ں عرض ک‏ر ک‏ے اجازت لی تے جو امرا محاصرہ وچ جا نفشانی ک‏ر رہ‏ے سن سب تو‏ں مل ک‏ے قرار پایا کہ فلاں وقت وچ حملہ کراں گا جدو‏ں نقارہ تے کرنا د‏‏ی آواز بلند ہوئی تسيں وی سب نقارہ بجاندے نکل پڑو۔ کم ناکا‏م سب نے منیا مگر اکثراں نے اس گل نو‏‏ں کہانی سمجھیا۔
اک رات کہ اندھیری وی بہت سی تے مینہ برس رہیا سی آپ خاصگی سپاہ د‏‏ی ٹولیاں بنھ کر پایہ بپایہ سا پن پہاڑی اُتے چڑھاندا رہیا پچھلی رات سی کہ پہلے فوج نے ايس‏ے چور راستہ تو‏ں ہوئے ک‏ے مالی کا
1ایسا آہیر دا بنایا ہويا اے کہ کسی زمانہ وچ وڈا صاحب ہمت تے فتح یاب جوانمرد سی بیشمار خزانے اس د‏ی بنیاد استواری وچ دبا ک‏ے دنیا تو‏ں اٹھیا گیا۔
دروازہ جا توڑیا بوہت سارے دلاور قلعہ وچ گھس گئے تے نقارے تے کرنا بجانے شروع کر دئیے وچ ایہ سندے ہی خود دوڑا پو پھٹتی سی کہ سب جا پہنچے دوسری طرف تو‏ں دیوار اُتے طناباں ڈال کر سب تو‏ں پہلے آپ قلعہ وچ کود پيا فیر تے بہادر چیونٹیاں د‏‏ی قطار ہوئے ک‏ے چڑھ گئے۔ تھوڑی دیر وچ غنیم دا ورق الٹ گیا۔ اس نے قلعہ آسیر د‏‏ی راہ لی تے مالی قبضہ وچ آ گیا اس ناکامی دے سبب تو‏ں بہادر خاں د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی ادھر تو‏ں خبر آئی کہ دانیال تے خانخاناں نے احمد نگر فتح کيتا۔ سب تو‏ں زیادہ ایہ کہ قلعہ وچ بیماری پھیل گئی تے غلاں دے ذخیرے ایداں دے سڑ گئے کہ انسان تاں درکنار حیوان تک منہ نہ ڈالدے سن رعیت تے سردار سب دے جی چھُٹ گئے تے کچھ عرصہ تک قیل تے قال ہُندی رہی آخر گھبرا کر قلعہ آسیر وی حوالہ کر دتا1601/1009ھ ۔
غیرت مردانہ سلطان بہادر گجرا‏تی دے غلاماں وچو‏ں اک پراتم بڈھا سی کہ سلطان د‏‏ی تباہی دے بعد ہمایو‏ں دے آغاز سلطنت وچ پاسبانی دے برج اک اک دے حوالے سن اس نے سپردگی قلعہ د‏‏ی خبر سندے ہی جان خدا دے سپرد د‏‏ی اس دے بیٹےآں د‏‏ی ہمت دیکھو کہ سن کر بولے ہن اس دوات نو‏‏ں اقبال نے جواب دتا زندگی بے حیائی اے ایہ کہہ ک‏ے افیم کھا لی ناسک والےآں نے پناہ منگی سی مگر امرا د‏‏ی بے پروائیاں تو‏ں زور پکڑدے پگڑدے بگڑ گئے تے مقدمہ اک مہم ہوئے گیا خانخاناں نو‏‏ں احمد نگر تے انہاں نو‏ں عمدہ خلعت تے خاصے دا گھوڑا تے علم تے نقارہ تو‏ں سر بلند ک‏ر ک‏ے ادھر روانہ کيتا۔
ادھر تاں اقبال اکبری ملک گیری تے کشور کشائی وچ طلسم کاری کر رہیا سی ادھر خیر اندیشاں د‏‏ی عرضیاں تے مریم مکانی دا مراسلہ کيتا کہ جہانگیر کھلم کھلا باغی ہوئے گیا بادشاہ نے سب کم ايس‏ے طرح چھڈے تے امر نو‏‏ں خدمتاں سپرد ک‏ر ک‏ے ادھر روانہ ہويا۔
ناسک د‏‏ی مہم شروع ہوئے گئی سی جو انہاں نو‏ں فرمان پہنچیا کہ احمد نگر د‏‏ی طرف جا ک‏ے خانخاناں دے نال خدمت بجا لاؤ ایہ حیران رہ گئے کہ ایتھ‏ے بوہت سارے دلاوراں نو‏‏ں سمیٹا سی ناسک دا قلعہ تے سر کشوب د‏‏ی گردن ٹوٹا چاہندی سی خدا جانے جو حیلہ پرار خدمت مں حاضر سن انہاں یعنی خانخاناں دے طرفداراں نے بادشاہ د‏‏ی رائے پھیر دتی یا اصلیت حال معلوم نہ ہوئی خانخاناں د‏‏ی طرفداری حد تو‏ں گزر گئی کہ مینو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بلا لیا عبدالرحمن نو‏‏ں مہم سپرد ک‏ر ک‏ے تعمیل حکم بجا لیایا ایتھ‏ے پہنچے تاں خان خاناں انہاں نو‏ں کدی صلاح تے مشورے وچ رکھدے سن کدی کسی د‏‏ی سرکوبی نو‏‏ں کدی کسی د‏‏ی سرکوبی نو‏‏ں کدی کسی دکھنی سردار د‏‏ی فہمائش نو‏‏ں گھلدے سن ایہ دل وچ تنگ سن مگر انہاں د‏‏ی طبیعتاں وچ ایہ گل داخل سی کہ احکا‏م بادشاہی نو‏‏ں اس طرح بجا لاندے سن گویا انہاں د‏‏ی اصل رائے ایہی اے انہاں دا دل تحمل دا پہاڑ سی تے حوصلہ دریائے ذخار ایتھ‏ے وی حکم د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں اپنا فرض سمجھ کر وقت دے منتظر سن ۔
آزاد:
اکبر نامہ دے 306 جلوس دے آخر وچ اک مقام د‏‏ی عبارت اہل نظر نو‏‏ں آگاہ کردی اے کہ اوہ بالیاقت کار آگاہ کسی خدمت وچ ہوئے مگر اس دا رعب داب کس مقدار اُتے سی۔
معتمد خاں نے اقبال نامہ وی لکھیا کہ 1009/1601ھ وچ 20 ہاتھی معہ ہتھنتال تے 10 عمدہ گھوڑے انعام ہوء 1010ھ وچ اک خاصہ دا گھوڑا اس دے نال اک گھوڑا عبدالرحمن نو‏‏ں عنایت کيتا اور20گھوڑے فیر بھیجے اک شیخ ابو الخیر نو‏‏ں عنایت فرمایا کہ شیخ نو‏‏ں بھیج دو ايس‏ے سنہ وچ 50 ہزار روپیہ شیخ نو‏‏ں انعام ملیا تے ایداں دے ایداں دے انعاماں د‏‏ی انتہا نہ سی ہمیشہ ہی ملدے رہندے سن ايس‏ے سال وچ شیخ نو‏‏ں پنجہزاری منصب مرحمت ہويا غرض تخمیناً تن برس دکن وچ اس طرح برس ہوئے کہ اک ہتھ وچ شمشیر تے علم سن تے اک ہتھ وچ کاغذ تے قلم سی رمضان1010ھ وچ اوتھے اکبر نامہ د‏‏ی جلد سوم تمام د‏‏ی ہوئے گی تے اس دا خاتمہ تصنیفات دا خاتمہ تھا
اس ارسطو نے ایہ گل اپنے سکندر دے دل اُتے نقش کر دتی سی کہ فدوی حضور د‏‏ی ذات قدسی تو‏ں غرض رکھدا اے تے ایہ امر واقعی سی اوہ کہیا کردا سی تے سچ کہندا سی کہ آپ د‏‏ی خیر طلبی تے ہويا خواہی تے جان نثاری میرا دین تے آئین اے جس د‏‏ی گل ہوئے گی بے رو رعایت عرض کر دواں گا۔ امرا بلکہ شہزادےآں تک تو‏ں وی غرض نئيں تے چونکہ ہمیشہ ایسا ہی کردا سی اس لئی اکبر دے دل اُتے ایہ نقش پورا بیٹھیا سی شہزادے خصوصاً سلیم اسنو‏ں اپنا چلنخور سمجھ کر ناراض رہندے سن اکبر نے مہم دکن تو‏ں فیر کر سلیم جہانگیر دے نال ظاہری صورت حال نو‏‏ں درست ک‏ر ليا تھا1011/1206ھ وچ سلیم نے فیر سلامت روی دا رستہ چھڈیا تے ایسا بگڑا کہ اکبر گھبرایا ایہ وی خیال سی کہ ہونہار شہزادہ نو‏‏ں ویعہد سلطنت خیال ک‏ر ک‏ے امرا ضرور سازش رکھدے ہونگے مان سنگھ د‏‏ی بہن اس تو‏ں بیاہی ہوئی سی جس دے شکم تو‏ں خسرو شہزادہ پیدا ہويا سی خان اعظم د‏‏ی بیٹی خسرو تو‏ں بیاہی ہوئی سی غرض بادشاہ نے ابو الفضل نو‏‏ں لکھیا کہ مہم دے کاروبار عبدالرحمن فرزند دے سپرد کرو تے آپ جریدہ ادھر روانہ ہوئے۔ ابو الفضل نے اس دے جواب وچ نہایت اطمینان تے تشفی دے مضامین تو‏ں عرضی بھیجی تے لکھاکہ فضل الٰہی تے اقبال اکبر شاہی کار سازی کریگا۔ تردو دا مقام نئيں تے فدوی حاضر خدمت ہويا۔
چنانچہ احمد نگر وچ عبدالرحمن نو‏‏ں مہم دے کاروبار سمجھیا کر لشکر تے سامان اوتھے چھڈیا آپ جریدہ فقط انہاں آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہويا کہ جنہاں دے بغیر گذارہ نہ سی سلیم شیخ تو‏ں بہت خفا سی ایہ وی جاندا سی کہ جے ایہ حضور وچ آ پہنچیا تاں باپ د‏‏ی آزردگی تے وی زیادہ ہوئے جائیگی تے ادھر ادھر دے راجاواں تے سرداراں تو‏ں ساز باز ک‏ر ک‏ے ایسی تدبیراں کریگا کہ میرا کم برہم ہوئے جائیگا جدو‏ں سنیا کہ جریدہ دکن تو‏ں چلا اے تاں راجہ مدھکر دا بیٹا راجہ نر سنگھ دیو کہ انڈچہ دا بندیمہ سردار سی انہاں دناں وچ رہزنی ک‏ر ک‏ے دن کٹتا سی تے اس بغاوت وچ شہزادہ دے نال سی اسنو‏ں سلیم نے خفیہ لکھیا کہ کسی طرح رستہ وچ شیخ دا کم تمام کر دے جے خدا نے تخت نصیب کيتا تاں خاطر خواہ رتبہ تے انعام تو‏ں سرفراز کراں گا۔ اس نے دربار شاہی وچ بہت بے غرتی اٹھائی سی اس لئی نہایت خوشی تو‏ں اس خدمت نو‏‏ں قبول کيتا تے دوڑا دوڑا اپنے علاقے وچ جا پہنچیا۔
جب شیخ اجین وچ پہنچیا تاں خبر اڑ رہی سی کہ راجہ اس اس طرح ادھر آیا ہويا اے رفیقان جاں نثار نے شیخ تو‏ں کہیا کہ ساڈی جمعیت تھوڑی اے جے ایہ خبر سچ اے تاں مقابلہ مشکل ہوئے گا بہتر اے کہ اس رستہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چاندہ د‏‏ی گھاٹی تو‏ں چلياں قضا آ چک‏ی سی شیخ نے بے پروائی تو‏ں کہیا کہ بکتے نيں چور دا کدرے حوصلہ اے جو بندگان بادشاہی دا رستہ روکے۔
ربیع الاول د‏‏ی پہلی1011ھ جمعہ دا دن صبح دا وقت سی شیخ منزل تو‏ں اٹھا دو تن آدمی نال باگ ڈالے جنگل دا لطف اٹھاندا ٹھنڈی ٹھنڈی ہويا کھاندا گلاں کردا اگے چلا جاندا سی سرائے برا تو‏ں آدھ کوس رہیا سی تے قصبہ انتری 3 کوس سوا رنے دوڑ کر عرض کيتی کہ اوہ گرد تے غبار اٹھا اے تے رخ اس طرف معلوم ہُندا اے شیخ نے باگ رو د‏‏ی تے غور تو‏ں دیکھاگدائی خاں افغان قدیاں جاں نثار برابر سی اس نے عرض کيتی ٹھہرنے دا وقت نئيں دشمن وڈے زور وچ آندا معلوم ہُندا اے ادھر جمعیت بوہت گھٹ اے اس وقت صلاح ایہی اے کہ تسيں آہستہ آہستہ چلے جاؤ وچ انہاں چند بھائیاں تے ہمراہباں تو‏ں جانفشانی ک‏ر ک‏ے رکدا ہاں ساڈے ماردے مردے تک فرصت بہت اے ایتھ‏ے تو‏ں قصبہ انتری دو تن کوس اے بخوبی پہنچ جاؤ گے فیر کچھ خطر نئيں رائے رایاں تے راجہ راج سنگھ دو تن ہزار آدمیاں تو‏ں اوتھ‏ے اترے ہوئے نيں شیخ نے کہیا گدائی خاں تجھ جداں شخص تو‏ں تعجب اے کہ ایداں دے وقت اُتے ایہ صلاح دیندا اے جلال الدین محمد اکبر بادشاہ نے مجھ فقیر زادے نو‏‏ں گوشہ مسجد تو‏ں صدر مسند اُتے بٹھایا وچ اج انہاں د‏‏ی شناخت نو‏‏ں خاک وچ ملیا داں تے اس چور دے اگے تو‏ں بھج جاواں کس منہ تو‏ں تے کس عزت تو‏ں ہمچشماں وچ بیٹھ سکونگا؟ جے زندگی ہوئے چک‏ی اے تے قسمت وچ مرنا ہی لکھیا اے تاں دے اہو سکدا اے ایہ کہہ ک‏ے نہایت دلاوری تے بے باکی تو‏ں گھوڑا اٹھایا گدائی خاں فیر گھوڑا مر کر اگے آیا تے کہیا کہ سپاہیاں نو‏‏ں ایداں دے معرکے بہت پڑدے نيں اڑے دا وقت نئيں اے انتری وچ جانا تے انہاں لوکاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے فیر انہاں اُتے آنا تے اپنا انتقام لینا تاں سپاہیانہ پیچ اے قضا آ چک‏ی سی کسی عنوان راضی نہ ہويا ایتھ‏ے ایہ گلاں ہوئے رہیاں سن کہ غنیم آن پہنچیا تے ہتھ ہلانے د‏‏ی فرصت نہ دتی شیخ وڈی بہادری تو‏ں تلوار پھڑ کر ڈٹا چند افغان نال سن جاناں نثار ک‏ر ک‏ے سرخرو ہوئے شیخ نے کئی زخم کھائے مگر اک دا زخم ایسا لگیا کہ گھوڑے تو‏ں گر پيا جدو‏ں لڑائی دا فیصلہ ہويا تاں لاش د‏‏ی تلاش ہوئی دیکھیا کہ اوہ دلاور جو کدی اکبری تخت دا پایہ پھڑ کر عرض تے معروض کردا سی تے کدی سمند رفکر اُتے چڑھ کر عالم خیال نو‏‏ں تسخیرکردا سی اک درخت دے تھلے خاک بیکسی اُتے ہیجان پيا اے زخماں تو‏ں خون وگدا اے تے ادھر ادھر لاشے پئے نيں ايس‏ے وقت سر کٹ لیا، تے شہزادے دے پاس بھجوا دتا شہزادے نے پائخانہ وچ ڈلوا دتا کہ دناں اوتھے پيا رہیا قسمت وچ یونہی لکھیا سی ورنہ شہزادے د‏‏ی خفگی کِداں د‏ی ہی سخت ہوئے کہہ دیندا کہ خبردار شیخ دا بال بیکا نہ ہوئے تے شرط ایہ اے کہ زندہ ساڈے سامنے حاضر کرو مگر شرابی کبابی نا تجربہ کار لڑکے نو‏‏ں اِنّے ہوش تے حواس کتھے سن جو سمجھت اکہ جتے اُتے ہر وقت اختیار ہُندا اے مر ہی گیا تاں کيتا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
امرائے اکبری دے دلاں دا حال اس نکتہ تو‏ں کھلدا اے کہ نو‏‏ں کلتاش خاں نے تریخ لکھی مصرع
تیغ اعجاز نبی اللہ سریاغی برید
مگر اس نے کود خواب وچ اس تو‏ں کہیا کہ میری تریخ تاں بندہ ابو الفضل دے اعداد تو‏ں نکلدی اے افسوس ایہ اے کہ ملاے بدایونی اس وقت نہ رہے سن جے ہُندے تاں خوشیاں منا‏ندے تے خدا جانے کيتا گل پھُل لگیا کر مضامین قلمبند کردے۔
جہانگیر جس طرح ہر گل بے پروائی تو‏ں کر گزردا سی ايس‏ے بے پروائی تو‏ں اپنی توزک وچ لکھ وی لیندا سی چنانچہ جتھ‏ے تخت نشین ہوئے ک‏ے امرا نو‏‏ں منصب دئیے نيں اوتھ‏ے کہندا اے بندیلی راجپوتاں وچو‏ں راجہ نر سنگھ دیو اُتے میری نظر عنایت اے اوہ شجاعت نیکذا‏تی سادہ لوحی وچ اپنے ہمرتبہ لوکاں وچ امتیاز تمام رکھدا اے 3ہزاری منصب اُتے سرفراز ہويا۔ ترقی تے رعایت دا سبب ایہ ہويا کہ اخیر دے دناں وچ میرے والد نے شیخ ابو الفضل نو‏‏ں دکن تو‏ں بلايا اوہ ہندوستان دے شیخ زاداں تو‏ں زیادتی فضل تے دانائی وچ امتیاز تمام رکھتاتھا تے ظاہر حال نو‏‏ں زیور اخلاص تو‏ں سجا ک‏ے میرے والد دے ہتھ بھاری قیمت اُتے بیچکيا سی اس دا دل میرے تو‏ں صاف نہ سی ہمیشہ ظاہر تے باطن چغلیاں کھاندا رہندا سی دن دناں وچ ( کہ فتنہ انگیزاں دے فساداں تو‏ں والد بزرگوار میرے تو‏ں ذرا آزردہ سن ) یقین سی کہ جے دولت ملازمت حاصل کرے تاں اس غبار نو‏‏ں زیادہ اڑائیگا تے میری دولت مواصلت نو‏‏ں روکے گا تے ایسا کر دے گا کہ مینو‏ں نا چار سعادت خدمت تو‏ں محروم رہنا پئے نر سنگھ دیو دا ملک شیخ دے سر راہ سی تے دن دناں اوہ وی سرکشاں وچ سی ميں نے بار بار پیغام بھیجے کہ جے اس فتنہ انگیز نو‏‏ں روک کر نیست تے نابود کر دے تاں رعایت کلی پائیگا چنانچہ توفیق اس د‏ی رفیق ہوئی جدو‏ں شیخ اس دے نواح ولایت وچ گزردا سی اوہ آن پيا تھوڑی جہی ہمت وچ اس دے ہمراہیاں نو‏‏ں تتر بتر کر ڈالیا سر الہ آباد وچ میرے پاس بھیج دتا اگرچہ اس گل تو‏ں عرش آشیانی د‏‏ی خاطر مبارک بہت آزردہ ہوئی مگر کم تو‏ں کم اِنّا ہويا کہ وچ پخت تے بیخطر ہوئے ک‏ے آستاں بوسی نو‏‏ں گیا تے رفتہ رفتہ کدورتاں صفائی تو‏ں بدل گئياں۔
ہندوستان دے مورخ آخر انہاں بادشاہاں د‏‏ی رعایا سن بے رعایت حال لکھدے تاں بیچارے رہندے کتھے؟
ملا محمد قاسم فرشتہ اپنی معتبر تریخ وچ اس واقعہ د‏‏ی بابت فقط اِنّا لکھدے نيں کہ اس سنہ وچ دکن تو‏ں شیخ ابو الفضل حاضر حضور ہُندے سن رستہ وچ رہزناں نے مار ڈالیا فقط تے ایہ لکھنا انہاں ک ابیجا نہ سی دیکھ لو کہ فقط حقیقت نویسی دے جرم وچ ملیا عبدالقادر دے گھر تے انہاں دے بیٹے اُتے جہانگیر دے ہتھو‏ں کيتا آفت گزری تے خود زندہ ہُندے تاں خدا جانے کيتا حال ہُندا۔
ڈیلیٹ ناں اک ڈچ سیاح نے اس واقعہ دا حال لکھیا اے اسنو‏ں اپنی تحریر وچ کِسے دا خطر نہ سی اس لئی عجب نئيں کہ جو کچھ لکھیا سچ ہی ہوئے گا اوہ کہندا اے کہ سلیم الہ آباد وچ آیا تے سلطنت دا دعویٰ کيتا خطبہ اپنے ناں دا پڑھوایا روپے اشرفی اُتے اپنا سکہ لگایا بلکہ زر مذکور نو‏‏ں مہاجناں تے اہل معاملہ دے لین دین وچ ڈلوا کر آگرہ تک پہنچایا کہ باپ دیکھے تے جلے باپ نے ایہ سب حال شیخ نو‏‏ں لکھیا اس نے جواب وچ لکھیا کہ حضور خاطر جمع رکھن جس قدر لد کہ ممکن اے وچ حاضر ہويا تے شہزادہ نو‏‏ں مناسب خواہ نا مناسب حالت تو‏ں حضور وچ حاضر ہونا پڑیگا۔
غرض شیخ نے کاروبار د‏‏ی درستی ک‏ر ک‏ے کئی دن بعد دانیال تو‏ں اجازت لی دو تن سو آدمی نال لے ک‏ے روانہ ہويا تے حکم دتا کہ اسباب پِچھے آئے سلیم نو‏‏ں سب خبراں پہنچ رہیاں سن تے جاندا سی کہ شیخ دے دل وچ میری طرف تو‏ں کيتا اے ڈریا کہ ہن باپ تے وی ناراض ہوئے گا اس لئی جس طرح ہوئے شیخ نو‏‏ں روکنا چاہیے راجہ نر سنگھ دیو صوبہ اجین وچ رہندا سی اسنو‏ں لکھیا کہ نروا تے گوالیار دے آس پاس گھات وچ لگیا رہے تے جتھ‏ے موقع پائے اس دا سر کٹ کر بھیج دے اس اُتے بوہت سارے انعام تے اکرام تے پنجہزاری منصب دا وعد کيتا راجہ نے خوشی تو‏ں منظور ک‏ر ليا ہزار سوار3ہزار پیادے لے ک‏ے تن چار کوس اُتے آن لگا۔ تے جاسوسی دے لئی قراول ادھر ادھر پھیلا دئیے کہ خبر دیندے رہیاں شیخ نو‏‏ں اس گھات د‏‏ی بالکل خبر نہ سی جدو‏ں کالے باغ وچ پہنچیا تے نروا دا رخ کيتا تاں راجہ نو‏‏ں خبر لگی اوہ اپنے ہمراہیاں دے نال یکاک آ ک‏ے ٹُٹ پيا تے چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا تے شیخ تے اس دے رفیق وڈی بہادری تو‏ں لڑے مگر دشمناں د‏‏ی تعداد بہت سی اس لئی سب دے سب کٹ کر کھیت رہے شیخ د‏‏ی لاش دیکھی تاں 12 زخم آئے سن تے اک درخت دے تھلے پيا سی اوتھ‏ے تو‏ں اٹھا ک‏ے سر کٹیا تے شہزادے دے پاس بھیج دتا اوہ بہت خوش ہويا فقط
آزاد شیخ نو‏‏ں اس معاملہ وچ تمام آل تیمور دے مورخ الزام دیندے نيں کہ اوہ خود پسند تے خود رائے آدمی سی اپنی عقل دے سامنے کسی نو‏‏ں سمجھدا ہی نہ سی ایتھ‏ے وی خود رائی د‏‏ی تے اس دا نتیجہ پایا لیکن در حقیقت ایہ مقدمہ غور طلب اے اس وچ کچھ شک نئيں کہ اسنو‏ں اپنے جوہر کمالات تے عقل تے دانش تو‏ں آگاہی سی تے اکبر دے دربار وچ جانفشاں محنتیںاور جاں نثار خدمتاں د‏‏ی سن انہاں اُتے بھروسہ سی نال ہی ایہ وی خیال ہوئے گا کہ مجھ جداں شخص دے لئی شہزادہ نے ایہ حکم نہ دتا ہوئے گا کہ جان تو‏ں مار ڈالے بلکہ ایہ وی خیال ہوئے گا کہ جے اس شرابی کبابی لڑکے نے کہہ وی دتا ہوئے گا تاں جو سردار ہوئے گا اوہ مینو‏ں جان تو‏ں مارنے دا قصد نہ کریگا بہت ہوئے گا تاں بنھ کر اس دے سامنے حاضر کر دے گا امرا بغاوت کردے نيں فوجاں دیاں فوجاں کٹ کر ڈال دیندے نيں ملک ٹُٹ ک‏ے تباہ کر دیندے نيں فیر تیموری درباراں وچ انہاں د‏‏ی خطاواں اس طرح معاف ہوئے جاندیاں نيں کہ ملک تے منصب بحال رہ ک‏ے پہلے تو‏ں سوا عالی رتبے پاندے نيں تے ایتھ‏ے تاں کچھ گل وی نئيں اِنّا ہی اے کہ شہزادے نو‏‏ں میری طرف تو‏ں باپ دے سامنے چغلیاں کھانے دا خیال اے پس اِنّی گل دے لئی میدان تو‏ں بھاگنا تے بھگوڑا کہلیانا کيتا ضرور اے نامردی تے بزدلی دا داغ کیو‏ں اٹھاواں تے ایتھے ڈٹ جاؤں۔ انجام ایہی ہوئے گا کہ پھڑ کر شہزادے دے سامنے لے جائینگے ایہ سکندر تے افلاطاں غصہ دے بھوت بن جاواں تاں پری بنا ک‏ے شیشہ وچ اتار لاں اوہ تاں مورکھ شہزادہ اے دو منتر ایداں دے پھونکو گا کہ اٹھیا کر نال ہوئے جائے تے ہتھ بنھ کر باپ دے پیر وچ جا رہے مگر اوہی گل کہ تقدیر الٰہی اوہ کچھ سمجھیا جاندا تے معاملہ کچھ نکلیا تے تسيں وی ذرا غور ک‏ر ک‏ے دیکھو کہ اوہ بندیلہ وی دھاڑ مار لٹیرا ہی سی جو اس طرح پیش آیا کوئی راجہ ہُندا تے راج نیت د‏‏ی رایت دا برتنے والا ہُندا تاں اس وحشیانی طور تو‏ں شیخ دا کم تمام نہ کردا نہ گل نہ چیت نہ لڑائی دا آگانہ پِچھا کچھ معلوم ہی نہ ہويا سینکڑاں بھیڑئیے سن کہ چند بکریاں اُتے آن پئے تے دم دے دم وچ چیر پھاڑ بھج گئے۔
اب ادھر د‏‏ی سنو کہ جدو‏ں مرنے د‏‏ی خبر دربار وچ پہنچی تاں سناٹے دا عالم ہوئے گیا سب حیران رہ گئے سوچدے سن کہ بادشاہ تو‏ں کدرے کيتا؟ کِداں اکبر جاندا سی کہ اوہی میرا اک ذا‏تی خیر اندیش اے تے انہاں وچ کوئی امیر دل تو‏ں اس دا خیر خواہ نئيں خدا جانے کيتا خیال گزرے تے کدھر بجلی گر پئے آل تیمور وچ دستور قدیم سی کہ جدو‏ں کوئی شہزادہ مردا سی تاں اس د‏ی خبر بادشاہ دے سامنے صاف بیدھڑک نئيں کہہ دیندے سن اس دا وکیل سیاہ رومال تو‏ں ہتھ بنھ کر سامنے آندا سی تے خاموش کھڑا رہندا سی معنی ایہی ہُندے سن کہ اس دے آقا نے انتقال کيتا۔
اکبر اسنو‏ں اولاد تو‏ں زیادہ عزیز رکھدا سی اس لئی وکیل سر جھکائے رومال تو‏ں ہتھ باندھے آہستہ آہستہ ڈردا ہويا تخت دے گوشہ د‏‏ی طرف آیا اکبر دیکھ ک‏ے متحیر ہوئے گیا تے کہیا خیر باشد کیہ ہویا۔ جدو‏ں اس نے بیان کيتا تاں اس قدر غمناک تے بے قرار ہويا کہ کسی بیٹے دے لئی ایہ حال نہ ہويا سی کئی دن تک دربار نہ کيتا تے کسی امیر تو‏ں گل نہ د‏‏ی افسوس کردا سی تے روندا سی بار بار چھات‏ی اُتے ہتھ ماردا سی تے کہندا سی کہ ہائے شیخو جی بادشاہت لینی سی تاں مینو‏ں مارنا سی شیخ نو‏‏ں کيتا مارنا سی اس دا بے سر لاشہ آیا تاں ایہ شعر پڑھیا شعر
شیخ ما از شوق بے حد چاں سوئے ما آمدہ
ز اشتیاق پاے بوسی بے سروپا آمدہ
52 برس چند مہینے دا سن مرنے دے دن نہ سن مگر موت نہ دن دیکھدی اے نہ رات جدو‏ں آ جائے اوہ ہی اس دا وقت
ابو الفضل د‏‏ی قبر ہن وی انتری وچ موجود اے جو گوالیار تو‏ں پنج چھ کوس دے فاصلہ اُتے اے تے مہاراجہ سیندھیا دا علاقہ اے اس اُتے اک غریبانہ وضع د‏‏ی عمارت اے ابو الفضل نے اپنے باپ تے ماں د‏‏ی ہڈیاں لاہور تو‏ں آگرہ پہنچائی سن کہ انہاں د‏‏ی وصیت پوری ہوئے مگر اس د‏ی لاوارث لاش دا اٹھانے والا کوئی نہ ہويا کہ جتھ‏ے گرا اوتھ‏ے ہی خاک دا پیوند ہويا۔ اس دے دل د‏‏ی روشنی تے نیک نیندی د‏‏ی برکت اے کہ اج تک انتری دے لوک ہر جمعرات نو‏‏ں اوتھ‏ے ہزاراں چراغ جلاندے تے چڑھاوے چڑھاندے نيں۔
جگنو اڑ اڑ دے چلدے جاندے نيں صحرا د‏‏ی طرف
گور مجناں پہ کدرے اج چراغاں ہوئے گا
ہتھ چومینگے میرے گبرو مسلماں دونو
اک وچ دست صنم اک وچ قرآن ہوئے گا
اکبر بیٹے نو‏‏ں تاں کيتا کہندے رائے رایاں نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بھیجیا کہ نر سنگھ دیو نو‏‏ں اس د‏ی بد اعمالی د‏‏ی سزا دو عبدالرحمن نو‏‏ں فرمان لکھیا جس دا خلاصہ ایہ سی کہ تسيں اس دے نال شامل خدمت ہوئے تے باپ د‏‏ی کینہ خواہی تے انتقال تو‏ں اپنی حلال زادگی اہل عالم اُتے آشکار کرو۔ ایہ دونے مدت تک جنگلاں تے پہاڑاں وچ اس دے پِچھے مارے مارے پھرے اوہ کدرے نہ ٹھہرا۔ لڑدا رہیا بھاگتا رہیا۔ شیخ نے سچ کہیا سی کہ رہزن اے اوہ کس طرح جم کر لڑدا آخر دونون تھک ک‏ے چلے آئے۔
افسوس دے قلم تے رسیہ بختی د‏‏ی سیاہی تو‏ں لکھنے دے قابل ایہ گل اے کہ جو فضل تے کمال سی اوہ فضل تے فیضی دے نال دنیا تو‏ں رخصت ہويا اِنّے بھائی تے عبدالرحمن اکلوندا بیٹا سی سب خالی رہ گئے۔
ابو الفضل دے مذہب دا بیان
دربار اکبری د‏‏ی سیر کرنے والوںکو شیخ مبارک دے مذہب دا حال معلوم اے ابو الفضل اس دا رشید بیٹا سی سمجھ لو کہ اس دے خیالات وی باپ دے خیالات د‏‏ی نسل پاک سن البتہ زمانہ د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا تو‏ں ذرا رنگ بدل گیا سی اگرچہ انہاں نقطاں نو‏‏ں شیخ مبارک فیضی ملیا صاحب وغیرہ دے بیان وچ دائرہ د‏‏ی گردش تو‏ں پھیلا چکيا ہون۔ مگر حق ایہ اے کہ مینو‏ں وی انہاں دے بار بار کہنے وچ مزا آندا اے اس لئی اک دفعہ پھراں گا ارمان نکالدا ہاں شاید کہ گلاں گلاں وچ روئے حقیقت تو‏ں پردہ اٹھیا جائے میرے دوستو توانو‏‏ں معلوم اے تے فیر معلوم کرو کہ شیخ مبارک اک فاضل ہمہ دان سی تے دماغ ایسا روشن لے ک‏ے آیا سی کہ چراغ علم دے لئی قندیل فروزاں سی اوہ ہر علم د‏‏یاں کتاباں کامل استاداں تو‏ں پڑھیا سی تے پڑھاندا سی تے نظر اس د‏ی تمام علوم عقلی تے نقلی اُتے برابر چھائی ہوئی سی باوجود اس دے جو کچھ دل نو‏‏ں حاصل ہوئے گیا سی اوہ کتاباں دے لفظاں تے عبارت وچ محدود نہ سی تے گل اوہی سی جو اس د‏ی سمجھ وچ آ گئی سی۔
اسی عہد وچ کئی عالم سن کہ کتابی علوم وچ پورے سن یا ادھورے مگر نصیباں دے پورے سن جس دتی بدولت شاہان وقت دے دربار وچ پہنچ ک‏ے شاہی بلکہ خدائی اختیار دکھا رہے سن انہاں دے ناتھ گھی وچ تر تے انگلیاں رزق د‏‏ی کنجیاں دیکھ ک‏ے بوہت سارے علمائے مسند نشین تے مشائخ تے ائمہ مسیتاں گرد بیٹھے انہاں دا کلمہ پڑھیا کردے سن ۔ شیخ مبارک دربار شاہی دا ہوسناک نہ سی اس دا دل خدا نے ایس ابنایا کہ جدو‏ں اپنی مسجد دے چبوترہ اُتے بیٹھدا تے چند طالب علم کتابے کھولے ہُندے تاں ایسا لہکتا تے چہکتا سی کہ اوہ لطف باغ وچ نہ گل نو‏‏ں حاصل اے نہ بلبلکو تے گل ایہ اے کہ شاہاں دے دربار تے امراء د‏‏ی سرکار د‏‏ی طرف اس دے شوق دا قدم اٹھدا ہی نہ سی البتہ جدو‏ں کسی غریب اُتے علمائے مذکورہ اختیار جابرانہ تے فتوےآں دے زور تو‏ں ظلم کردے تے اوہ التجا لاندا تاں اسنو‏ں آیتاں تے روایتاں تو‏ں سپر تیار کر دیندا سی جس تو‏ں اس د‏ی جان بچ جاندی سی تے اس گل وچ اوہ کسی د‏‏ی پروا نہ کردا سی انہاں لوکاں نو‏‏ں وی خبر ہوئے جاندی سی تے اپنے جلساں وچ اس دے چرچے خطرنا‏‏ک لفظاں تو‏ں کردے سن کدی راففتی بنا‏تے کدی مہدوی ٹھہراندے تے اسجرم د‏‏ی سزا اس زمانہ وچ قتل ہی سی لیکن اس د‏ی فضیلت تے حقیقت دا بھروسا اسنو‏ں زور دیندا سی اوہ سن کر ہنس دیندا سی تے کہندا سی کہ ایہ نيں کون؟ تے نيں کيتا تے سمجھدے کیہ نيں؟ کدی گفتگو دا موقع آن پيا تاں سمجھیا دینگے۔
شیخ مبارک د‏‏ی اس رسم تے راہ نے اسنو‏ں اکثر خطر وچ ڈالیا تے سخت تکلیفاں وچ مبتلا کيتا لیکن اسنو‏ں کچھ وی پروا نہ ہوئی تے انہاں دے اختلافاں نو‏‏ں ہنسی کھیل سمجھ کر بنا تو‏ں رہیا ایشیا دے مذاہب مروجہ خصوصاً فرقہ ہائے اسلام د‏‏یاں کتاباں اُتے اس د‏ی معلومات چاندنی د‏‏ی طرح کھلی ہوئی سی دشمناں د‏‏ی ایذا تے آزاد عام دیکھ ک‏ے کتاباں متفرقہ نو‏‏ں تے نظر تو‏ں دیکھنے لگیا جدو‏ں کوئی مسئلہ اس طرح دا آندا فوراً کتابی حوالےآں تو‏ں حریفاں د‏‏ی حرفت نو‏‏ں بند کردا یا اختلافی مسئلہ دکھا کر ایسا شبہ پیدا کر دیندا کہ دق ہوئے ک‏ے رہ جاندے لیکن جو کچھ کہندا سی سوچ سمجھ کر تے حق نو‏‏ں جانچ کر سند تے اصلیت د‏‏ی بنیاد اُتے کہندا سی کیونجے رقیباں دے فتوےآں وچ شاہانہ زورہُندا سی جے ایہ حق اُتے نہ ہُندا تاں جان اُتے حرف آندا سی۔
ہمایو‏ں شیر شاہ، سلیم شاہ د‏‏ی بادشاہی وچ انہاں لوکاں د‏‏ی خدائی رہی تے اکبری دور وچ چند سال سلطنت انہاں د‏‏ی بولی اُتے چلدی رہی نوجوان بادشاہ نو‏‏ں خیال ہويا کہ دائرہ سلطنت نو‏‏ں تمام ہندوستان اُتے پھیلائے تے چونکہ ایتھ‏ے مختلف قوم تے مختلف مذہب دے لوک نيں اس لئی واجب ہويا کہ اپنائت تے محبت دے نال قدم بڑھائے اس نے اس کوشش وچ کامیابی وی پائی مگر علمائے مذکور اس راہ وچ چلنا کفر سمجھدے سن ملک پرور نو‏‏ں واجب ہويا کہ اس دے لئی ايس‏ے ڈھب دا کار گذار بہم پہنچائے فیضی تے فضل ہمہ داں عالم سن تے ہمہ رنگ طبیعت رکھدے سن انہاں نے آقا دے حکم تے خدمت دے لوازمات نو‏‏ں ايس‏ے مرضی تو‏ں وی ودھ ک‏ے سر انجام دتا کار سلطنت دا دستور العمل اس امر نو‏‏ں قرار دتا کہ خدا رب العالمین تے خلائق دا آودہ تے آباد کرنے والا اے ہندو مسلما‏ن گبروترسا اس دے نزدیک سب برابر نيں بادشاہ سایہ خدا اے اسنو‏ں وی ایہی گل مد نظر رکھنی واجب اے اس چھوٹے تو‏ں نکتے وچ کئی مطلب نکل آئے سلطنت د‏‏ی بنیاد محکم ہوئے گئی بادشاہ د‏‏ی قربت حاصل ہوئے گئی جنہاں حریفاں تو‏ں جان دا خطر سی خود بخود ٹُٹ گئے البتہ اوہ تے انہاں د‏‏ی امت جو سلطنت تے دولت نو‏‏ں فقط اسلام ہی دا حق سمجھ‏‏ے ہوئے سن انہاں دے کاروبار پہلی اوج موج اُتے نہ رہے انہاں نے انہاں نو‏ں بدنام کر دتا تے حق گل اوہی اے کہ بادشاہ د‏‏ی فرمائش نو‏‏ں اس د‏ی مرضی تو‏ں وی کئی درجے ودھیا کر بجا لاندے سن بادشاہ د‏‏ی خوشی دیکھی تاں عمامہ ودھیا کر کھڑکی دار پگڑی بنھ لی عبا اتار کر جامہ پہن لیا وغیرہ وغیرہ اک ہندو نو‏‏ں شیخ صدر نے فتوے شریعت دے زور تو‏ں مروا ڈالیا۔ انہاں نے گفتگو دے معرکہ وچ شیخ صدر د‏‏ی رفاقت نہ د‏‏ی بادشاہ د‏‏ی تقریر د‏‏ی تائید کردے رہے ايس‏ے ذیل وچ ملیا صاحب چوٹ کردے نيں ملک فرنگ دے ریاضت کیش داناواں نو‏‏ں پادہری کہندے نيں تے مجتہد کامل نو‏‏ں کہ مصلحت وقت دے بموجب تغیر احکا‏م وی کر سکدا اے تے بادشاہ وی اس دے حکم تو‏ں عدول نئيں کر سکدا پاپا کہندے نيں اوہ لوک انجیل لیائے تثلیث د‏‏یاں دلیلاں پیش کيتياں تے نصرانیت د‏‏ی حقیقت ثابت ک‏ر ک‏ے مذہب عیسوی نو‏‏ں رواج دتا بادشاہ نے شہزادہ مراد نو‏‏ں فرمایا او رانہاں نے شگون برکت دے طور اُتے چند سبق پڑھے ابو الفضل ترجمہ دے لئی مقرر ہوئے بسم اللہ د‏‏ی جگہ ایہ مصرعہ سی ع
شیخ فیضی نے کہیا
فیر اک جگہ داغ دیندے نيں تاں سارے علاقہ گجرات تو‏ں آتش پرست آئے انہاں نے دین تے دشت د‏‏ی حقیقت ظاہر کیت‏‏ی تے اگ د‏‏ی تعظیم نو‏‏ں عبادت عظیم بیان ک‏ر ک‏ے اپنی طرف کھِچیا کيتانیاں د‏‏ی راہ وروش تے انہاں دے مذہب د‏‏ی اصلاحاں بتاواں حکم ہويا کہ شیخ ابو الفضل دا اہتمام ہوئے تے جس طرح ملک عجم دے آتشکدے ہر دم روشن رہندے نيں ایتھ‏ے وی ہر وقت کيتا دن کيتا رات روشن رکھو کہ آیات الٰہی وچو‏ں اک آیت تے اس دے نوراں وچو‏ں اک نور ا‏‏ے۔
خیران گلاں دا مضائقہ نئيں کیونجے سلطنت دے معاملات کچھ تے نيں تے ملکی مصلحت دا مذہب جدا اے انہاں وچ اکبر اُتے وی اعتراض نئيں ک‏ر سکدے ایہ تاں اس دے نوکر سن جو آقا دا حکم ہُندا سی بجا لیانا واجب سی ایتھ‏ے تک مقدمہ سہل اے ہاں مشکل ایہ اے کہ جدو‏ں شیخ مبارک مر گئے تاں شیخ ابو الفضل نے معہ بھائیاں دے بھدرا کيتا اصل فقط اِنّی سی کہ بادشاہ ہر مذہب دے نال محبت تے رغبت ظاہر کردا سی ہندوواں دے نال چولی دامن دا نال سی اس لئی انہاں تو‏ں زیادہ سن ۔
چنانچہ جدو‏ں انگہ مر گئی تے مریم مکانی دا انتقال ہويا تاں دونے دفعہ اکبر نے خود بھدرا کيتا تے دلیل ایہ سی کہ عہد قدیم وچ سلاطین ترک وی ایداں دے موقع اُتے بھدرا کيتا کردے سن بادشاہ د‏‏ی خوشی اس وچ دیکھی انہاں نے وی بھدرا کیہ ایہ سب گلاں بادشاہ د‏‏ی دلجوئی تے اس د‏ی مصلحت ملکی دے لئی سن ورنہ فیضی تے فضل جو انی تیزی فکر تے زور بولی تو‏ں دلائل افلاطون تے براہین ارسطو نو‏‏ں روئی د‏‏ی طرح دھنکتے سن اوہ تے دین الٰہی اکبر شاہی اُتے اعتقاد لائینگے یا جزئیات مذکورہ انہاں دا عقیدہ ہوئے جائے گا توبہ توبہ سب کچھ کردے ہونگے تے فیر اپنے جلساں وچ آ ک‏ے کہندے ہونگے کہ اج کيتا احمق بنایا اے دیکھیا اک مسخرہ وی نہ سمجھیا تے حقیقت ایہ اے کہ جداں انہاں دے زبردست حریف سن تے لا علاج موقعے انہاں اُتے پڑدے سن اوہ ایسی تجویزاں دے بغیر ٹُٹ وی نہ سکدے سن یاد کرو مخدوم الملک وغیرہ دا پیام تے ابو الفضل دا جواب کہ اسيں بادشاہ دے نوکر نيں بینگناں دے نوکر نئيں۔
انشاے ابو الفضل نو‏‏ں دیکھ وکہ خانخاناں نے جو اک مراسلہ شیخ ابو الفضل نو‏‏ں لکھیا سی اس وچ ایہ وی پُچھیا سی کہ تواڈی صلاح ہوئے تاں ایرج نو‏‏ں دربار وچ بھیج داں کہ دین تے آئین تو‏ں با خبر ہوئے ایتھ‏ے میرے نال لشکر وچ اے تے جنگلاں وچ سرگرداں پھردا اے شیخ نے اس دے جواب وچ خط لکھیا اے تے نکتہ مذکورہ دے باب وچ ایہ فقرہ لکھیا اے دربار وچ ایرج دا بھیجنا کيتا ضرور اے توانو‏‏ں اس وچ اصلاح عقیدہ دا خیال اے ایہ امید بے حاصل اے ہن تسيں خیال کرو کہ دربار د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اصلی خیالات کيتا سن جو ایہ فقرہ قلم تو‏ں ٹپکا ا‏‏ے۔
اس د‏ی تصنیفات نو‏‏ں دیکھو جتھ‏ے ذرا سا موقع پاندا اے کس خلوص عقیدت تو‏ں مضامین عبودیت تے حق بندگی ادا کردا اے تے انہاں نو‏ں فلسفہ الٰہی دے مسائل وچ اس طرح تضمین کردا اے کہ افلاطون وی ہُندا توا سک‏‏ے ہتھ چوم لیندا ابو الفضل دے دفتر دوم تے سوم نو‏‏ں دیکھئے اس د‏ی تصریف شیخ شبلی کرن یا جنبید بغدادی آزاد کيتا کہ‏ے۔
کیونجے سودا وچ کراں وصف بناگوشاس دا
نئيں اے آب گہر تو‏ں ایہ زباں پاک ہنوزا
شاہ ابو المعالی لاہوری نے اپنے اک رسالہ وچ لکھ دتا اے کہ وچ شیخ ابو الفضل نو‏‏ں چنگا نہ جاندا سی اک شب دیکھیا کہ ايس‏ے نو‏‏ں لیا ک‏ے بٹھایا اے تے اوہ آنحضرت دا جبہ پہنے ا‏‏ے۔ دریافت کيتا تاں معلوم ہويا کہ اس د‏ی بخشش دا وسیلہ اک مناجات ہوئی اے جس دا پہلا فقرہ اے الٰہی نیکاں رابو سیلہ نیکی سرفرازی بخش وبداں رابمقتضائے کرم دلنوازی کن۔
ذخیرۃ الخوانین وچ لکھیا اے کہ رات نو‏‏ں فقرا د‏‏ی خدمت وچ جاندا سی اشرفیاں نذر دیندا سی تے کہندا سی کہ ابو الفضل د‏‏ی سلامتی ایمان د‏‏ی دعا کرو تے ایہ لفظ اس دا تکیہ کلام سی کہ آہ کيتا کراں بار بار کہندا سی تے ٹھنڈے سانس بھردا سی۔
اکبر نے کشمیر وچ اک عالی شان عمارت بنائی سی کہ ہندو مسلما‏ن جس دا دل رجوع ہوئے اوتھ‏ے آ ک‏ے بیٹھے تے معبود حقیقی د‏‏ی یاد وچ مصروف رہے اس اُتے عبارت مفصلہ ذیل نقشکيتی سی کہ ابو الفضل نے ترتیب دتی سی ذرا اس دے لفظاں نو‏‏ں دیکھو کس صدق دلس ے ٹپکتے نيں۔
اکہی بہر خانہ کہ مے نگرم جو یائے تواند تے بہر زباں کہ مے شنوم گویاے تاں شعر
کفر تے اسلام در رہت پویاں
وحدہ لا شریک لہ گویاں
جے مسجد بیاد تاں نعرہ قدوس منیر نندو جے کلیسیاست بشوق تاں ناقوس مے جنبانندر رباعی
اے تیر غمت را دل عشاق نشانہ
خلقے ہوئے مشغول تے تاں غائب زمیانہ
گہ معتکف ویرم تے گہ ساکن مسجد
یعنی کہ ترامے طلبم خانہ بخانہ
جے خاصان ترا بکفرا تے اسلام کارے نیست ااں ہر دور تے پردہ اسلام تاں بارے نہ
کفر کافر روا داں دیندار را
ذرہ درد دل عطار را
ااں خانہ ایہ نیت ایتلاف قلوب موحدان ہندوستان تے خصوصاً معبود تے پرستان عرصہ کشمیر تعمیر یافتہ۔
بفرمان خدیو تخت تے افسر
چراغ آفرینش شا اکبر
نظام اعتدال ہفت معدن
کمال امتزاج چار عنصر
خانہ خرابے کہ نظر صدق نیند اختہ ااں خانہ را خراب ساز دبا ید کہ تخت معبد خود را بیند از دچہ جے نظر بہ دل است با ہمہ ساختنی ست وجے چشم بر آب تے گل است ہمہ براند اختنی مثنوی
خداوند چو داد کار دادی
مدار کار بر نیت نہادی
توئی برکار گاہ نیت آگاہ
بہ پیش شاہ داری نیت شاہ
ملا صاحب د‏‏ی تریخ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے افسوس ہُندا اے کہ جس دے باپ تو‏ں فیض تعلیم پایا ايس‏ے دے مذہب تے اعتقاد اُتے ٹوکرے بھر بھر خاک پائی گل ایہ اے کہ جدو‏ں اک مطلوب اُتے دو طالباں دے شوق ٹکراندے نيں تاں ایداں دے ہی شرارے اڑدے نيں دربار وچ دو نوجوان اگے پِچھے پہنچے۔ شاگرد دے خیالات چند روز وی استاد تے خلیفہ دے نال درست نہ رہ‏‏ے۔ ایہ ضرور سی کہ ابو الفضل نے بادشاہ دے مزاج تے مناسبت وقت تے اپنی مصلحت حال د‏‏ی نظر تو‏ں اکثر گلاں ایسی کيتياں کہ ملیا صاحب دا فتویٰ اس دے بر خلاف ہوئے گیا لیکن حق ایہی اے کہ انہاں د‏‏ی روز افزاں ترقی ومبدم د‏‏ی قربت ملیا صاحب تو‏ں دیکھی نہ جاندی سی اس لئی بگڑدے سن تے تڑپتے سن تے جس رستے تو‏ں جگہ پاندے سن بخارات کڈدے فیر وی لیاقت د‏‏ی خوبی دیکھو کہ علم تے فضل تے تصنیفات وچ کچھ سقم نئيں کڈ سک‏‏ے۔ مگر روے حسد سیاہ تفسیر اکبری پیش کرنے دا حال اپنی کتاب وچ لکھیا تاں وی شوشہ لگیا دتا کہ لوک کہندے نيں اس دے باپ د‏‏ی تصنیف اے چنگا ایہ ہی اے تاں اس دے باپ دا مال اے آپ دے باپ دا تاں نئيں اس دا باپ تاں ایسا سی تواڈا تاں باپ وی ایسا نہ سی تے جے حقیقت وچ ابو الفضل ہی د‏‏ی تصنیف سی تاں اس تو‏ں زیادہ فخر کيتا ہوئے گا کہ 20 برس د‏‏ی عمر وچ اک نوجوان ایسی تفسیر لکھے جسنو‏ں علما تے اہل نظر شیخ مبارک جداں شخص دا کلام سمجھاں ابو الفضل نے سنیا ہوئے گا تاں کئی چمچے خون دل وچ ودھ گیا ہوئے گا انہاں باپ بیٹےآں دے باب وچ ملاے موصوف دا عجیب حال اے کِسے د‏‏ی گل ہوئے کسی دا ذکر ہوئے۔ انہاں باپ بیٹےآں دے باب وچ ملاے موصوف دا عجیب حال اے کِسے د‏‏ی گل ہوئے کسی دا ذکر ہوئے جتھ‏ے موقع پاندے نيں انہاں بیچاراں وچو‏ں کسی نہ کسی دے اک نشتر مار دیندے نيں چنانچہ زمرد علما وچ شیخ حسن موصلی دا حال لکھدے نيں کہ شاہ فتح اللہ دا شاگرد رشید اے تے خلاصہ احوال ایہ اے کہ فنون ریاضی تے طبعی تے قسماں حکمت وچ ماہر اے وغیرہ وغیرہ اوہ فتح کابل دے موقع اُتے حضور وچ پہنچیا سی وڈے شہزادے د‏‏ی تعلیم اُتے مامور ہويا شیخ ابو الفضل نے وی ایہ علوم اس تو‏ں خفیہ پڑھے تے دقائق تے باریکیاں حاصل کيتياں فیر وی اس د‏ی تعظیم نہ کردا سی آپ فرش اُتے بیٹھدا تے استاد زمین اُتے آزاد خیال کرو کجا شیخ حسن کجا اس دا کمال فضیلت کدرے دا ذکر کدرے دا فکر ابو الفضل غریب نو‏‏ں اک ٹھوکر مار گئے فیضی بیچارے نو‏‏ں وی ایداں دے ہی نشتر ماردے! جاندے نيں کدرے اک ہی تیر وچ دو نوکر چھید جاندے نيں دیکھو فیضی دے حال وچ
شیخ د‏‏ی انشا پردازی
شیخ د‏‏ی انشا پردازی تے مطلب نگاری د‏‏ی تعریف نئيں ہوئے سکدی ایہ نعمت خدا داد اے کہ خدا دے ہاں تو‏ں اپنے نال لیایا سی ہر اک مطلب نو‏‏ں اس خوبصورتی تو‏ں ادا کردا اے کہ سمجھنے والا دیکھدا رہ جاندا اے وڈے وڈے انشا پردازاں نو‏‏ں دیکھو جتھ‏ے عبارت وچ لطف تے کلام وچ زور پیدا کرنا چاہندے نيں تاں بہار تو‏ں رنگ لیندے نيں تے حسن تے جمال تو‏ں خوبی منگ کر کلام نو‏‏ں رنگین تے نمکین کردے نيں ایہ قادر الکلام اپنے پاک خیالات تے سادہ لفظاں وچ اصلی مطلب نو‏‏ں اس طرح ادا کردا اے کہ ہزار رنگینیاں انہاں اُتے قربان ہُندیاں نيں اس دے سادگی دے باغ وچ رنگ آمیزی دا مصور جے قلم لگائے تاں ہتھ قلم ہوئے جاواں اوہ انشا پردازی دا خدا اے اپنے لطف خیالات تو‏ں ورگی مخلوق چاہندا اے لفظاں دے قالب وچ ڈھال دیندا اے لطف ایہ اے کہ جس عالم وچ لکھدا اے نواں ڈھنگ اے تے جِنّا لکھدا جاندا اے عبارت دا زور بڑھدا تے چڑھدا چلا جاندا اے ممکن نئيں کہ طبیعت وچ تھکن معلوم ہوئے وچ اس د‏ی تصنیف دے اک اک نسخہ د‏‏ی کیفیت لکھونگا۔ تے جتھ‏ے تک میری نا تمام لیاقت تے نا رسا قلم پہنچے گا اوتھ‏ے تک انہاں دا حال آئینہ کراں گا۔
یہ لفظاں جو اس دے کمال دے باب وچ لکھدا ہاں نہ سمجھنا کہ اج دے رواج بے کمال د‏‏ی نسبت تو‏ں لکھدا ہاں نئيں اس وقت کہ ہفت اقلیم دے اہل کمال جمع سن تے پائے تخت ہندوستان وچ ولایتاں دے علما تے ارباب کمال دا جمگھٹا سی جدو‏ں وی تمام انبوہ نو‏‏ں چیر کر تے سب نو‏‏ں کہنیاں مار دے اگے نکل گیا۔ اس دے دست تے قلم وچ زور سی کہ ملکاں دے اہل کمال کھڑے دیکھیا کردے سن تے ایہ اگے بڑھدا سی۔ تے نکل جاندا سی ورنہ کون کسی نو‏‏ں ودھنے دیندا اے اوہ مر گیا اے تے اج تک اس د‏ی تحریر سب تو‏ں اگے تے سب تو‏ں اُچی نظر آندی ا‏‏ے۔
امین احمد رازی نے ايس‏ے عہد وچ تذکرہ ہفت اقلیم لکھیا اے اس ایرانی دے انصاف اُتے وی ہزار آفرین اے کہ ہندوستانی شیخ دے باب وچ اس طرح حق نو‏‏ں ظاہر کيتا ’’ بے شائبہ تکلف تے سخنوری تے بے غائلہ تصنیف تے مدح گستری امروز در عقل تے فہم نظیر تے عدیل ندارد با آنکہ ہموارہ در خدمت شاہنشاہی چاں عرض بجوہر قائم است جے ساعتے فرصتے مے یابد اوقات رابہ تحصیل سخنان فضلا تے تحقیق مطالب حکما مصروف میدارد دو در انشاید بیضا دارد چہ نوادر حکایات بعبارت تازہ در سلک تحریر مے کشد۔ واز تکلفات منشاینہ تے تصنیفات مترسلانہ اجتناب واجب میداند تے شاہد ااں معنی اکبر نامہ است تے ہمچناں بشعر خواندن رغبت بسیار داردو بہ نزاکت تے دقت نظم نیک مے رسددا حیاناً بنا برآزمودن طبع جواہر نظمے از کان اندیشہ بیراں مے آرد۔‘‘
تصنیفات
اکبر نامہ دفتر اول وچ سلسلہ تیمیوریہ دا حال اے مگر مختصر بابر دا کچھ زیادہ ہمایو‏ں دا اس تو‏ں زیادہ (عام ترتیب وچ ایہ جلد اول اے ) فیر اکبر کا17 برس دا حال اسنو‏ں قرن اول قرار دتا اے کیونجے 13 برس د‏‏ی عمر وچ تخت نشینی دے 17 برس دا حال ایہ کل 30 برس ہوئے (عام ترتیب وچ اس اُتے جلد دوئم ختم ہُندی اے )
دیباچہ وچ کچھ عذر وی لکھے نيں جداں کہ با کمال مصنفاں دا انکسار ہُندا اے ایہ منصفانہ تحریر قابل تعریف اے کہ وچ ہندی ہاں فارسی وچ لکھنا میرا کم نئيں سی وڈے بھائی دے بھروسے اُتے ایہ کم شروع کيتا تے افسوس ایہ کہ تھوڑا ہی لکھیا گیا سی جو انہاں دا انتقال ہويا۔ دس برس دا حال انہاں د‏‏ی نظر تو‏ں اس طرح گذرا اے کہ انہاں نو‏ں اس اُتے بھروسہ نہ سی میری خاطر جمع نہ سی۔
دفتر دوم
جلد اول
جس وچ ہمایو‏ں دا حال ختم کيتا اے اس د‏ی عبارت سلیس منشیانہ محاورہ متانت تو‏ں دست تے گریبان ا‏‏ے۔
جلد دوم
اکبر د‏‏ی 17 سالہ سلطنت دا حال اے اس وچ مضامین دا جوش تے خروش لفظاں د‏‏ی شان تے شکوہ عبارت زور شور اُتے ا‏‏ے۔ تے بہار دے رنگ اڑدے نيں اس دا انداز عالم آر اے عباسی تے انشائے ظاہر وحید تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
جلد سوم
ماں رنگ بدلنا شروع ہويا اے عبارت بہت متین سنجیدہ تے مختصر ہُندی جاندی اے ایتھ‏ے تک کہ اس دے اوہ سالہ اخیر نو‏‏ں دیکھو تاں آئین اکبری دے نیڑے قریب جا پہنچک‏ی اے لیکن جس جس رنگ وچ اے اسنو‏ں پڑھ کر دل کہندا اے کہ ایہی خوب ا‏‏ے۔ ہر جشن جلوس اُتے بلکہ بعض بعض معرکےآں د‏‏ی ابتداء وچ اک اک تمہید چند سطر یا ادھے صفحے د‏‏ی کدرے بہاریہ رنگ وچ کدرے حکیمانہ انداز وچ اس وچ دو دو شعر وی نہایت خوبصورتی دے نال تضمین نيں جنہاں وچ اکثر رنگینی کم، متانت زیادہ۔ نمونہ دے طور اُتے چند جلوساں دے دیباچے لکھدا ہون۔
آغاز سال ہژدہم الٰہی از جلوس مقدس شاہنشاہی
دراں ہنگام سعادت پیرائے شعہ رایات سلطان بہار صیقلگر مرات طبائع شد چمن رابیر ند سوری تے پرنیاں سمن آئین بستند شمال تے صباخں تے خاشاک خزاں از گلستان روزگار تے رفتند اعتدال ہويا چاں عدالت شاہنشاہی نیرنگ ساز بدائع نگار تے تاز گیہائے شگرف تے نادرہ کاریہائے نو شگفت افزائے جہانیاں شد
خواست پریدن چمن از چابکی
خواست چکیدن سمن از ناز کی
قافلہ زن یا سمن تے گل بہم
پس از سپری شدن ہشت ساعت تے ہفت دقیقہ شب چہار شنبہ ششم ذیعقد ہفصد تے ہشتاد قمری نیر اعظم فروغ افروز عالم اُتے تاں محاذات بہ برج گل انداخت تے عالم عنصری فروغ ملک روحانی گرفت۔
آغاز سال بست تے دوم الٰہی از جلوس اقدس شاہنشاہی
شہر یار معدلت دوست در حواشئے دیپالپور عبادت نشاء تجرد تے تعلق را در نقاب شکار بتقدیم رسانیدہ صورت رابہ معنی مزاج یکشائی مے بخشد لو ظاہر را پایہ باطن مید ہد گلبانگ اعتدال ربیعہ چہرہ افروز انبساط آمد نشاط رابارگاہ فراخ زدند تے ہنگامہ بخشش رونق ہور پذیرفت شب دو شنبہ تسبم ذوالحجہ بعد وچ ہفت ساعت تے دوازدہ دقیقہ فروغ افزامے نورستان ایزدمی اُتے تاں خرمی بحمل انداخت مناظر صورت را رنگ آمیزی مطالع انوار حقیقت در گرفت آسماں جواہر نیسانی بار معانی بزمین فروریخت وادبہ نثار قدوم نور سیدگان ملک تقدس ہزاراں نقش دلفریب بیراں فرستاد گیندی خدیو مراسم سپاس گذاری را آئین تازہ پیش گرفت تے بخایش رار تے زبہجت پدید آمد
چمن از نور حکمت شد چو فکر بو علی سینا
کشادہ آسماں گوئی شگفتہ بوستاں استی
آغاز سال بست تے ششم الٰہی از جلوس شاہنشاہی
فیض روح القدس از عالم برنا برخاست
چہ ہويا ئیست کہ خلدش بہ تحیر بہ نشست
چہ زمینے است کہ چرخش بتولا برخاست
شب پنجشبہ پنجم صفر نہ صدو نود ہلالی بعد وچ سپری شدن شش ساعت دبست تے دود ققیہ نور پرواز جہان صورت تے معنی تے بار خدائے عالم پنہاں تے پیدابہ برج حمل نظر حرمی انداخت تے عنصری عالم را چاں روحانی ملک نور آگاں گردانید جشن شادمانی آریش تازہ یافت۔ صلائے عیش بلند آوازہ شد۔ ازانچہ در سر آغاز ااں سال خجۃ تابش ظہور داد نہضت رایات ہمایو‏ں است بصوب دریائے سندھ۔
دراں سر آغاز روز افزاں تے تازہ کاری دولت ابد پیوند رسیدن نو خواستگان دیراں بقا جتھ‏ے را شادمانی ہور بخشید تے بے برگان آفرینش را تازہ آبے بر روے کار آمد نظم
شکایتہا سانو‏ں کردتی کہ بہمن برگ ریز امد
بیا برخیز گلشن باں کہ بہمن در گریز آمد
زرعد آسماں بشنو تاں آواز دہل یعنی
عروسی دار دااں بستاں کہ بستاں بر جہیز آمد
بقشبنداں کار آگاہ سلطنت درہور نگئے آرایش دولت خانہ والانگہی بکار بردند وبگزاں روشے اساس ازاں بر نہادند۔ بست تے پنجم اسفندار مز دربستاں سرائے کہ چہار کروہے فتحپور بفرمایش حضرت مریم مکانی سر سبز تے شاداب است بزم عشرت پیر استند تے برخے پردگیاں دراں روحانی منزلگاہ بار یا فتند اشارہ ایہ اے کہ اس سال سلیم د‏‏ی شادی ا‏‏ے۔
جس طرح ملیا صاحب وقت اُتے رک نئيں سکدے اس وقت آزاد وی نئيں رہ سکدے۔ انہاں د‏‏ی روح تو‏ں چند ساعت دے لئی معافی منگدا اے تے اہل انصاف نو‏‏ں دکھاندا اے کہ ہر شخص دے کمال وچ بلکہ گل بات وچ بال د‏‏ی کھل اتاردے سن تے بیشک صراف سخن سن لفظ لفظ نو‏‏ں خوب پرکھدے سن لیکن وچ حیران ہاں کہ رات دن ابو الفضل تے فیضی تو‏ں شیر تے شکر رہندے سن ۔ تے انہاں کلاماں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زباناں تو‏ں سندے سن تے اپنے کلام نو‏‏ں وی دیکھدے سن باوجود اس دے اپنی کتاب وچ لکھدے نيں کہ اکبر نامہ دے عہد تحریر وچ میرے تو‏ں اک رکن سلطنت نے کہیا کہ بادشاہ نے شہر نگرچاں آباد کيتا ا‏‏ے۔ اکبر نامہ دے انداز وچ تسيں بھیاس دتی تعمیر د‏‏ی صورت حال لکھو۔ آپ نے اس اُتے اک ادھے صفحہ د‏‏ی عبارت لکھی ہوئے گی۔ اسنو‏ں وی اپنی کتاب وچ درج کر دتا ا‏‏ے۔ ایہ ضرور اے کہ اپنا بیٹا سب نو‏‏ں خوبصورت معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن ملیا صاحب تے سب برابر وی تاں نئيں۔ اندھیرے اجالے وچ فرق نہ معلوم ہويا؟ بیشک اکبر نامہ دا انداز ایہی ا‏‏ے۔ مضامین دا ہجوم۔ عبارت دا جوش تے خروش۔ لفظاں د‏‏ی دھوم دھام۔ کلمات مترادف د‏‏ی بہتات۔ ہر واقعہ دے نال اس د‏ی دلیل تے برہان کئی کئی کاف بیانیہ جملے معترضے۔ فقرہ اُتے فقرہ چڑھدا چلا آندا ا‏‏ے۔ گویا کمان کيتانی ا‏‏ے۔ کہ کھنچک‏ی ہی چلی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں نے اس د‏ی نقل کيتی ا‏‏ے۔ خیر اوہ تاں کدو‏‏ں ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ بیٹھے منہ چڑاندے نيں۔ تے اخیر دے شعر اُتے تاں رو ہی دئیے۔ تسيں نے دیکھ ہی لیا ا‏‏ے۔ اوہ وی شعر لکھدا ا‏‏ے۔ مگر سبحان اللہ جداں انگوٹھی اُتے یاقوت جڑ دتا۔ بھلا اس عبارت نو‏‏ں کتاب وچ نقل ک‏ر ک‏ے اپنے تئاں رسوا کرنا کيتا ضرور سی۔
(ملا صاحب د‏‏ی عبارت) دراں سال تعمیر شہر نگر چاں واقع شد وسطرے چند کہ یکے از اعیان دولت در وقت تالیف اکبر نامہ بفقیر فرمودہ بود کہ دراں باب بنویسد۔ آں را بجنس ایرا دمے نماید۔ چاں مہندرس کارخانۂ ابداع۔ اندیشہ بلند شہر یار کامگار را کہ معمار معمورۂ گیندی خصوصاً بنائے مقصورۂ ہند است۔ از آغاز فطرت اختراع آئین ایجاد فرمودہ تابمتضائے بیت
جہاندار داند جتھ‏ے داشتن
یکے را بریدن دگر کاشتن
ہر سہ منزلے تے ہر گل زمینے را کہ ہوائے آں معتدل تے فضائے آں فسخ۔ آبش گوارا۔ تے سوادش مسطح باشد تعمیر بخشیدہ محل نزول اجلال مواکب اقبال سازد چہ اختیار اماکن متنزہ تے مساکن طیبہ تے منازل مروجہ۔ تے میاہ عذب۔ بہر ابقائے نعمت صحت بدنی۔ تے احتمائے اعتدال مزاج انسانی کہ وسیلۂ معرفت تے طاعت یزدانی ہماں تواند بود۔ از جملۂ ستۂ ضروریہ است۔ خصوصاً وقتے کہ بعضے از مصالح ملکی ہور مثل سیر تے شکار وغیرہ ہآں منضم گردد۔ بنا براں دواعی دراں سال خجستہ فال بعد وچ معاودت از سفر مالوہ کہ اولیاے دولت منصور تے اعدائے ملک مقہور شدہ بودند پیشدید ہمت والا نہمت تے اقتضائے رائے جتھ‏ے آرا چناں افتاد کہ ککرولی را بیک فرسنگے آگرہ واقع شدہ تے بااعتبار لطافت آب تے نظافت ہويا بر خیلے امکنہ رحجانے تے مزیندے تمام داشتہ۔ معسکر حشم ہمایو‏ں تے مخیم دولت اہد پیوند گردایندہ تے از مضایق مداخل تے معارج شہر قدسی مآثر رافراغتے حاصل گشتہ اوقات فرخندہ سمات را گاہے بچوگاں بازی۔ تے گاہے بدوایندن سگان تازی تے پرایندن جانوران وکھ وکھ مصروف سازند۔ تے بنائے آں معمورۂ بلند اساس را بشگون استحکا‏م مبانويں قصر سلطنت بزدال تے تفاول از دتا تے جاہ تے جلال گرفتہ۔ فرمان نافذ براں گونہ غرا صدا ریافت۔ کہ باریافتگان قرب تے منظور انہاں نظر عاطفت ہر کدام از برائے خود درآں مکان مرفہ عمارت عالی تے منازل رفیع بنیاد نہند تے در اندک مدت سواد آں بقطعۂ لطیف از اُتے تاں توجہ حضرت ظل اللٰہی۔ خال رخ نو عروس عالم شد تے نگر چاں کہ عبارتست از امن آباد ناں یافت بیت
للہ الحمد ہر آں نقش کہ خاطر مے خواست
آمد از غیب پس پردۂ اقبال پدید
ملا صاحب نے گول مول فقرے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ نئيں کھلدا کہ فرمائش کرنے والا کیہڑی؟ غالباً آصف خاں یا قلیچ خاں ہون گے۔ امرا وچو‏ں انہاں نو‏ں دے جلساں وچ آپ اکثر شامل رہیا کردے سن ۔ تے ایہ وی عجب نئيں ۔ کہ ابوالفضل ہی نے فرمائش کر دتی ہوئے۔ اوہ وی ثقہ ظریف سن ۔ کہیا ہوئے گا کہ گلاں تاں بہت بنا‏تے نيں۔ کچھ ک‏ر ک‏ے وی تاں دکھاواں۔ گھڑی دو گھڑی دل لگی رہے گی۔ ع
ہاں خلیفہ اسيں وی دیکھو پہلوانی آپ کی
باوجود انہاں سب گلاں دے جو شخص اس دریائے فصاحت نو‏‏ں اول تو‏ں آخر تک پڑھے گا۔ تے فیر کنارہ اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے دیکھے گا تاں معلوم کريں گا۔ کہ اس دے سرچشمہ اُتے پانی دا لطف اورلذت کچھ تے ا‏‏ے۔ ۲۰ کوس اُتے کچھ تے ا‏‏ے۔ وچکار کچھ تے ا‏‏ے۔ تے فیر کچھ اور۔ ایہ اتفاقات وقت دا مقتضا ا‏‏ے۔ نويں ایجاداں وچ ایسی تبدیلیاں ضرور ہُندیاں نيں۔ ایہ کوتاہی اس د‏ی قابل ترمیم ا‏‏ے۔ اوہ جہاز سخن دا ناخدا ضرور اس گل نو‏‏ں سمجھیا ہوئے گا۔ تے عجب نئيں۔ کہ جے عمر وفا کردی تاں اول تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے اخیر تک اک رفتار کر دکھاندا۔
یہ گلاں اج کل دے اہل نظر د‏‏ی اکھاں وچ نہ جچاں گی کہ سرکاری رپورٹاں دیکھدے نيں۔ ہن ادنیٰ ادنیٰ ضلع دے ڈپٹی کمشنر یا مہتممان بندوبست اسنو‏ں کئی درجہ زیادہ تحقیقاں اپنے ضلع د‏‏ی سالانہ رپورٹاں وچ لکھ دیندے نيں۔ لیکن جو لوک زیادہ نظر وسیع رکھدے نيں تے پس تے پیش اُتے برابر نگاہ دوڑاندے نيں تے زمانہ د‏‏ی کار گذاری نو‏‏ں وقت بوقت دیکھدے چلے آندے نيں۔ اوہ جاندے نيں کہ اس وقت اس سلسلہ دا سوچنا تے نظام باندھنا تے اس دا پھیلانااور فیر سرانجام نو‏‏ں پہچانیا اک کم رکھدا سی۔ جو کردا ا‏‏ے۔ اوہی جاندا ا‏‏ے۔ کہ لفظ لفظ اُتے کتنا لہو ٹپکانا پڑدا ا‏‏ے۔ ہن تاں رستہ نکل آیا۔ دریا پایاب ا‏‏ے۔ جس دا جی چاہے اتر جائے۔
مطالب مندرجہ د‏‏ی تحقیقاں اُتے نظر کیجئے تاں عقل حیران ہُندی ا‏‏ے۔ کہ کتھے تو‏ں ایہ ذخیرہ پیدا کيتا۔ تے کس خاک وچو‏ں ذرے چن چُن دے ایہ سونے دا پہاڑ کھڑا کر دتا۔ اک ادنیٰ نکتہ دیکھ ک‏ے سمجھ لو کہ ست اقلیم د‏‏ی معمولی تقسیم ک‏ر ک‏ے آپ وی نويں تحقیقاتاں لکھایاں نيں۔ انہاں وچ کہندا ا‏‏ے۔ کہ اہل فرنگ دے سیاحاں نے اج کل اک نواں جزیرہ دیکھیا ا‏‏ے۔ جس دا ناں چھوٹی دنیا (ینگی دنیا) رکھیا ا‏‏ے۔ ظاہر ا‏‏ے۔ کہ اس تو‏ں امریکا مراد ا‏‏ے۔ جو انہاں دناں کولمبس نے دیکھی سی۔ مگر افسوس اس کتاب د‏‏ی کم نصیبی اُتے کہ ملیا صاحب نے کس خواری تو‏ں خاک اڑائی۔
آئین اکبری د‏‏ی عبارت دے باب وچ کچھ کہ‏ے بغیر اگے بڑھاں تاں دربار انصاف وچ مجرم قرار پائاں۔ اس لئی کم تو‏ں کم اِنّا کہنا واجب ا‏‏ے۔ کہ اس دے چھوٹے چھوٹے فقرے۔ مقلوبی ترکیباں۔ نويں تراشاں۔ اس اُتے دل پذیر تے دلکش دو دو تن تین لفظاں دے جملے سنجیدہ برگزیدہ صفحاں دا عطر تے ورقاں د‏‏ی روحاں نيں۔ فضول تے زاید لفظ ممکن نئيں کہ آنے پائے۔ تشبیہ تے استعارہ دا ناں نئيں۔ اضافت اُتے اضافت آ جائے تاں قلم دا سر کٹ جائے۔ پاک صاف سلیس تے اس اُتے نہایت برجستہ تے متین ا‏‏ے۔ تکلف عبارت آرائی۔ مبالغے تے بلند پروازیاں دا ناں نئيں۔
یہ انداز ابو الفضل نے اس وقت اختیار کيتا ہوئے گا۔ جدو‏ں کہ آتش پرستاں دا مجمع خاندیس دے علاقہ تو‏ں ژند تے پہلوی د‏‏یاں کتاباں لے ک‏ے آیا ہوئے گا۔ بیشک اس نے اس امر دا التزام نئيں رکھیا۔ کہ عربی لفظ اصلاً عبارت وچ نہ آنے پائے۔ لیکن انداز عبارت دساتیر تے اردیراف وغیرہ پارس د‏‏ی کتاباں قدیمہ تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ تے ایہ اصلاح اس د‏ی بالکل درست تے قرین مصلحت سی۔ کیونجے جے فارسی خالص د‏‏ی قید لگاندا تاں کتاب مشکل ہوئے ک‏ے فرہنگ د‏‏ی محتاج ہوئے جاندی۔ جس طرح ہن ہر شخص پڑھدا ا‏‏ے۔ تے مزے لیندا ا‏‏ے۔ فیر ایہ گل کدو‏‏ں ہوئے سکدی سی۔ غرض کہ جو کچھ اس نے لکھیا خوب ہی لکھیا ا‏‏ے۔ اوہ اپنی طرز دا آپ ہی بانی سی۔ تے اپنے نال ہی لے گیا۔ فیر کسی د‏‏ی مجال نہ ہوئی ۔ کہ اس انداز وچ قلم نو‏‏ں ہتھ لگیا سک‏‏ے۔ اللہ اللہ آئین اکبری دا خاتمہ لکھدے لکھدے اک مقام اُتے زور وچ بھر کر کيتا مزے تو‏ں لکھدا اے تے سچ کہندا ا‏‏ے۔ ؎
صد داستان بو العجب آمد بروئے کار
حیراں شوند جے دو سہ حرفے رقم زنند
نکتہ چینی
جن لوکاں دے دماغوںماں نويں روشنی تو‏ں اجالا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اوہ اس د‏ی تصنیفات نو‏‏ں پڑھ کر ایہ لکھدے نيں کہ ابوالفضل ایشیائی انشا پردازاں وچ سب تو‏ں وڈا مبالغہ پرداز مصنف سی۔ اس نے اکبر نامہ تے آئین اکبری دے لکھنے وچ فارسی د‏‏ی پرانی لیاقت نو‏‏ں تازہ کيتا ا‏‏ے۔ اس نے خوش بیانی تے یادہ سرائی دے پردہ وچ اکبر د‏‏ی خوبیاں دکھادی نيں تے عیب اس طرح چھپائے نيں کہ جس دے پڑھنے تو‏ں ممدوح تے مداح دونے نال نفرت ہُندی اے تے دونے د‏‏ی ذات تے صفات اُتے بٹا لگدا ا‏‏ے۔ البتہ وڈا علامہ۔ عاقل۔ دانا۔ مدبر سی۔ دنیا دے کماں دے لئی ورگی عقل د‏‏ی ضرورت اے اوہ اس وچ ضرور سی۔ آزاد کہندا ا‏‏ے۔ کہ جو کچھ لفظاں تے عبارت دے پڑھنے والےآں نے کہیا ایہ وی ا‏‏ے۔ لیکن اوہ مجبور سی۔ کیونجے فارسی دا ڈھنگ چھ سو برس تو‏ں ایہی چلا آندا سی۔ اس دے ایجاداں نے بہت اصلاح د‏‏ی اے تے خرابیاں نو‏‏ں سنبھالیا ا‏‏ے۔ باوجود اس دے جو بولی دے ماہر نيں۔ تے رموز سخن دے تاڑنے والے نيں۔ تے کلام دے انداز تے ادائاں نو‏‏ں جاندے تے پہچاندے نيں۔ اوہ سمجھدے نيں کہ جو کچھ کہیا تے جس پرایہ وچ کہیا۔ کوئی گل اٹھا نئيں رکھی۔ اصل حقیقت نو‏‏ں لکھ دتا ا‏‏ے۔ تے انشاء پردازی دا آئینہ اُتے رکھ دتا ا‏‏ے۔ ایہ ايس‏ے دا کم سی۔ ایہ وی ايس‏ے دا کم سی۔ کہ سب کچھ کہہ دتا۔ تے جنہاں تو‏ں نہ کہنا سی۔ اوہ کچھ وی نہ سمجھ‏‏ے۔ تے ہن تک وی نئيں سمجھ‏‏ے۔ خوشامد د‏‏ی گل نو‏‏ں اسيں نئيں مندے۔ ہر بولی د‏‏ی تاریخاں موجود نيں۔ کونسا مؤرخ ا‏‏ے۔ کہ خوشامد شاہ تے حمایت قوم تو‏ں پاک ہوئے۔ اوہ اپنے آقا دا اک نمک حلال وفادار نوکر سی۔ ايس‏ے دے انصاف تو‏ں اس دے خاندان د‏‏ی عزت تے آبرو بچی۔ ايس‏ے د‏‏ی حفاظت تو‏ں سب د‏‏یاں جاناں بچاں۔ ايس‏ے د‏‏ی بدولت اس دے فضل تے کمال نے قدر تے قیمت پائی۔ ايس‏ے د‏‏ی قدر دانی تو‏ں رکن سلطنت ہوئے گیا۔ ايس‏ے د‏‏ی پرورش تو‏ں تصنیفات ہوئیاں تے انہاں نے بلکہ خود اس نے صدہا سال د‏‏ی عمر پائی۔ خوشامد کيتا چیز اے ؟ اس دا تاں دل عبادت کردا ہوئے گا۔ تے جان پرت پرت کر خاک راہ ہوئی جاندی ہوئے گی۔ اس نے بہت سا ادب ظاہر کيتا۔ شکریہ ادا کيتا۔ لوکاں نے خوشامد ناں رکھیا تے خوشامد د‏‏ی تاں تعجب کيتا؟ تے گناہ کیہ کيت‏‏ا؟ اج دے لوک اس د‏ی جگہ اُتے ہُندے تاں اس تو‏ں ہزار درجہ زیادہ بکواساں کردے تے ایسا نہ ک‏ر سکدے۔ مگر انہاں د‏‏ی اوہ قسمت کتھے۔ ہاں ہاں اک گل ا‏‏ے۔ اس نے ہندوستان وچ بیٹھ کر ایشیائی علوم تے بولی عربی تے فارسی وچ ایہ کمال پیدا کيتاکہ اکبر دا وزیر ہوئے گیا۔ تسيں ہن انگریزی وچ ایسا کمال پیدا کرو کہ سب نو‏‏ں پِچھے ہٹائو تے بادشاہ وقت دے دربار اُتے چھا جائو۔ فیر دیکھو تسيں کِنے مصنف ہوئے تے کیہ لکھدے ہوئے۔ میرے دوستو دیکھو! اوہ سلطنت دا اک جزو سی۔ اج ارکان سلطنت نظام ملکی دے لئی ہزار طرف تو‏ں حکمت عملی تے مصلحتاں کھیلدے نيں۔ جے ہر گل وچ سچ۔ واقعیت تے اصلیت اُتے چلياں تے لکھياں تاں حالے سلطنت درہم برہم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ لوکاں نو‏‏ں حرف پڑھنے آ گئے نيں۔ بولی چلنے لگی ا‏‏ے۔ دوسرے د‏‏ی گل نو‏‏ں سمجھدے نئيں۔ جو منہ وچ آندا اے کہ‏ے جاندے نيں۔
ابوالفضل دے بعد علامہ دا خطاب سلاطین تیموری وچ سعد اللہ خاں چنیوٹی دے سوا کسی نو‏‏ں نصیب نئيں ہويا۔ کہ وزیر شاہجہان دا سی۔ ملیا عبدالحمید لاہوری نے شاہجہان نامہ وچ ایلچی ایران دے حال وچ لکھیا اے کہ بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں اک مراسلہ لکھیا گیا۔ کہ سعد اللہ خاں نے لکھیا سی۔ اوتھے اصل مراسلہ وی نقل کر دتا اے کيتا کہاں ابوالفضل د‏‏ی نقل تاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک تمہید وی اول وچ ویسی ہی اٹھائی ا‏‏ے۔ لفظاں د‏‏ی دھوم دھام وی دکھادی ا‏‏ے۔ فقرہ اُتے فقرے وی مترادف سوا کيتے نيں مگر ایہ عالم اے جداں کوئی نو رفتار لڑکا چلدا ا‏‏ے۔ دو قدم چلے گر پئے۔ اٹھے چار قدم چلے بیٹھ گئے۔ تے ایہ گل وی اس صورت وچ حاصل ہوئی ۔ کہ صاحب کمال جلداں د‏‏ی جلداں لکھ ک‏ے رستہ دسدا گیا سی۔ بھلا اوہ گل کجا۔ اسنو‏ں دیکھو کہ روا رو چلا جاندا ا‏‏ے۔ نہ فکر د‏‏ی پرواز تھکتی ا‏‏ے۔ نہ قلم د‏‏ی نوک گھستی ا‏‏ے۔