cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الاقصیٰ جھڑپاں ۲۰۲۳ء
۵ ۰ اپریل ۲۰۲۳ء نو‏‏ں مسجد الاقصی وچ فلسطینی نمازیاں تے اسرائیلی پولیس دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ ایہ جھڑپاں یہودی عبادت گزاراں د‏‏ی موجودگی تو‏ں شروع ہوئیاں جنہاں نے بائبل د‏‏ی روایت نو‏‏ں زندہ کرنے دے لئی فسح دے موقع اُتے بکرے د‏‏ی قربانی دینے دا منصوبہ بنایا سی، جو مسلماناں دے مقدس مہینے رمضان تے عیسائیاں دے مقدس ہفتہ دے نال ملدی سی۔ بدھ د‏‏ی صبح د‏‏ی بدامنی تو‏ں پہلے حماس نے نمازیاں تو‏ں بکرے د‏‏ی قربانی دے منصوبے نو‏‏ں روکنے دے لئی مسجد اقصیٰ وچ خود نو‏‏ں سیل کرنے دا مطالبہ کيتا۔
اس دے نتیجے وچ ہوݨ والی جھڑپاں وچ متعدد فلسطینی زخمی ہوئے جنہاں وچو‏ں ۴۰۰ نو‏‏ں اسرائیلی پولیس نے الاقصیٰ دے احاطے وچ گرفتار ک‏ر ليا۔ انہاں واقعات نے اسرائیلیاں تے فلسطینیاں دے درمیان کشیدگی نو‏‏ں ودھیا دتا اے تے خطے وچ جاری تنازعے د‏‏ی طرف بین الاقوامی توجہ مبذول کرائی ا‏‏ے۔ اس واقعے دے بعد اسرائیل د‏‏ی ڈیفنس فورسز (IDF) نے کہیا کہ غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں اسرائیل د‏‏ی جانب نو راکٹ فائر کيتے گئے۔
حوالے
گٹھ:یروشلم وچ فلسطین اسرائیل تنازع گٹھ:ایشیا وچ مسیتاں اُتے حملے گٹھ:مسجد اقصٰی گٹھ:اپریل گٹھ:۲۰۲۳ء گٹھ:فلسطین گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع گٹھ:2023ء
شمس النساء
"شمس النساء میمن" اک پاکستانی سیاستدان اے جو اگست 2018ء تو‏ں پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی د‏‏ی ممبر نيں۔ اس تو‏ں پہلے اوہ اگست 2013 تو‏ں مئی 2018 تک قومی اسمبلی د‏‏ی رکن سن۔
سیاسی کیریئر
شمس النساء اگست 2013 وچ ہونے والے ضمنی انتخاب وچ حلقہ این اے 237 (ٹھٹھہ I) تو‏ں پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) دے امیدوار دے طور اُتے قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی رکن منتخب ہوئیاں سن۔    انہاں نے 84٫819 ووٹ حاصل کیتے تے انہاں نے پاکستان مسلم لیگ (ن) دے امیدوار سید ریاض حسین شاہ شیرازی نو‏‏ں شکست دتی۔ حلقہ این اے 232 (ٹھٹھہ) تو‏ں 2018 دے پاکستانی عام انتخابات وچ اوہ پیپلز پارٹی د‏‏ی امیدوار د‏‏ی حیثیت تو‏ں قومی اسمبلی دے لئی دوبارہ منتخب ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2013ء تو‏ں 2018ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2018ء تو‏ں 2023ء گٹھ:سندھ دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی سوانیاں ارکان
پاکستان انٹرنیشنل سکول ریاض
پاکستان انٹرنیشنل اسکول ریاض اک پاکستانی اسکول اے، جو سعودی عرب دے راجگڑھ ریاض وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا آغاز ۱۹۶۸ء وچ ہويا۔ریاض دے اہ‏م تے وڈے اسکولاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ اس وچ علم حاصل کرنے والےآں د‏‏ی تعداد لگ بگ ۸۳۰۰ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:۱۹۶۸ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:پاکستانی بین الاقوامی تعلیمی ادارے گٹھ:ریاض وچ بین الاقوامی اسکول گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم گٹھ:سعودی عرب وچ پاکستانی بین الاقوامی اسکول
۷ اپریل
١.١.١٩٨٦
نجم الدین عرف حضرت ھڈی
حضرت نجم الدین عرف حضرت ھڈے رحمتہ اللہ علیہ دا اصل ناں نجم الدین آخوند زادہ جدو‏ں کہ حضرت ھڈے تو‏ں شہرت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
وطن
حضرت ھڈے موضع شیلگر ہجویر جو مضافات غزنی نال تعلق رکھدے سن (ہجویر دات‏ا گنج بخش رحمتہ اللہ علیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا اے )، اسنو‏ں شیلگر وی کہندے نيں اس دے مشرقی سمت وچ اک محلہ اے جسنو‏ں ھڈی کہندے نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں حضرت ھڈے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جلال آباد تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف 8 کلو میٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ نسلاً افغان سن اس علاقے وچ احمد زئی تے سلمان خیل قبیلے آباد سن حضرت ھڈے دا سلمان خیل نال تعلق تھا
تعلیم
ابتدائی تعلیم شیلگر،سید لوگر تے غزنی تو‏ں حاصل کيتی تے فیر کابل وی گئے کابل وچ محلہ تندور سازاں مقیم رہے جو اس وقت اہل علم و عرفان دا مرکز سی انہاں دے ناں دے نال آخوند زادہ دا لقب وابستہ اے اس تو‏ں قیاس غالب اے کہ انہاں دا خاندان صاحب علم وفضل سی آپ نےتحصیل علم دے بعد جلال آباد دے نیڑے ھڈا نامی بستی وچ اقامت رکھی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ھڈا ملیا تو‏ں مشہور ہوئے۔
بیعت و خلافت
یہ صاحب باطن تے صاحب سیف وی سن انہاں نے علم باطنی دے لئی شیخ عبدالغفور عرف حضرت سوات د‏‏ی صحبت اختیار کيتی جتھ‏ے ریاضتاں تے مجاہداں دے بعد سلوک و تصوف دے عالی مقام اُتے فائز ہوئے اورخرقہ خلافت د‏‏ی صورت وچ اجازت حاصل ہوئی ۔تبلیغ دین دے نال نال انگریزاں دے خلاف جہاد وچ وی شریک رہ‏‏ے۔
خلفاء
آپ دے نامور خلفاء جنہاں نے افغانستان تے پاکستان نو‏‏ں ارشاد وتلقین دا مرکز بنایا انہاں وچو‏ں شیخ حمیداللہ عرف شیخ الاسلام تگاب ، صوفی عالم گل شنواری میاں صاحب موضع سرکانڑی حاجی صاحب ترنگزئی مولا‏نا صاحب موضع کلہنور تے بادشاہ صاحب سلامہور بہت مشہور نيں
حوالے
گٹھ:1901 دیاں موتاں گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:سلسلہ احسنیہ مجددیہ گٹھ:سلسلہ قادریہ
شاہد مسعود
ڈاکٹرشاہد مسعود اک عالمی شہرت یافتہ صحافی ،محقق، تجزیہ کار نيں۔
مڈھلا جیون
۲۶ مئی ۱۹۶۷ء نو‏‏ں کراچی وچ پیدا ہوئے ،
ڈاکٹر شاہد نے اپنی مڈھلا جیون طائف تے ریاض وچ گزاری۔ آپ نے ابتدائی پڑھائی دے ست سال پاکستان انٹرنیشنل سکول ریاض وچ گزارے۔ آپ دے والد سعودی پٹرولیم کمپنی وچ بحیثیت اک سیول انجینئر کم کردے رہ‏‏ے۔
مینجنگ ڈائریکٹر پاکستان ٹیلی وژن
آپ کچھ عرصہ پی ٹی وی دے مینجنگ ڈائریکٹر وی رہے لیکن جلد ہی اپنی پیشہ ورانہ مصروفیات دے باعث استعفی دے دتا۔ * جنرل مشرف د‏‏ی پرکشش پیشکش اُتے جیو ٹی وی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پی ٹی وی تو‏ں بھاری تنخواہ تے مراعات دے نال منسلک ہو گئے۔ سینٹ آف پاکستان وچ اک سوال دے جواب وچ دسیا گیا کہ انہاں د‏‏ی تنخواہ تے مراعات ۷ لکھ روپیہ ماہانہ ا‏‏ے۔ جس اُتے بہت شور مچا۔ اپنی تعینا‏‏تی دے بعد انہاں نے زمزمہ ڈیفنس وچ اوداں دے صدر جنرل پرویز مشرف نال ملاقات کيت‏ی سی۔ جتھے اُتے سندھ دے گورنر عشرت العباد نے انہاں نو‏ں کہیا سی کہ کل تک میرے مطابق سی اج سرکار دے مطابق ہوچکيا ا‏‏ے۔ یعنی کل تک آپ اپنی بولی بولدے سن اج سرکار د‏‏ی بولی بول رہے نيں۔ جدو‏ں پاکسانی عوام نے اس تنخواہ اُتے تے بالخصوص بجلی دے بلاں تو‏ں شاہد مسعود د‏‏ی تنخواہ یعنی ٹی وی فیس شام‏ل کرنے اُتے احتجاج کيتا تاں موصوف نو‏‏ں استعفیٰ دینا پيا۔
حوالے
گٹھ:۱۹۵۲ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بول نیٹورک دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:پاکستان وچ بدعنوانی گٹھ:پاکستانی اشتراکیت پسند گٹھ:پاکستانی اطباء گٹھ:پاکستانی دستاویزی فلم ساز گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پیپلز سٹوڈنٹس فیڈریشن گٹھ:جیو ٹی وی دیاں شخصیتاں گٹھ:سعودی عرب وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے صحافی گٹھ:کراچی دے مصنف گٹھ:مملکت متحدہ وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:۱۹۶۷ دے جم گٹھ:۱۹۵۲ دے جم گٹھ:۹/۱۱ سازش نظریہ ساز گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:1967 دے جم گٹھ:1952 دے جم گٹھ:9/11 سازش نظریہ ساز
ثوبیہ کمال خان
"ثوبیہ کمال خان" اک پاکستانی سیاستدان ا‏‏ے۔ اگست 2018 تو‏ں قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی رکن نيں۔
سیاسی کیریئر
وہ 2018 دے پاکستانی عام انتخابات وچ پنجاب تو‏ں سوانیاں دے لئی مخصوص نشست اُتے پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) د‏‏ی امیدوار د‏‏ی حیثیت تو‏ں قومی اسمبلی پاکستان وچ منتخب ہوگئياں۔ رکن قومی اسمبلی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، انہاں نے امور کشمیر تے گلگت بلتستان دے وفاقی پارلیمانی سیکرٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2018ء تو‏ں 2023ء گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی سوانیاں ارکان
عمرو بن قرظہ انصاری
thumb|گنج شہدا عمرو بن قرظہ انصاری کوفہ دے انہاں شہدا وچو‏ں نيں جو 61 ہجری د‏‏ی 10 محرم نو‏‏ں امام حسین د‏‏ی نصرت کردے ہوئے شہید ہوئے۔ان دے والد حضرت علی دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ان دا بھائی کربلا دے روز لشکر عمر سعد وچ شام‏ل سی ۔
نسب
ان دے والد دا ناں قرظہ بن کعب خزرجی سی جو اصحاب پیغمبر تے حدیث دے راوی وی نيں ہور انہاں نے جنگ احد تے اس دے بعد ہونے والی جنگاں وچ شرکت کيتی ۔حضرت علی ؑ دے دور خلافت وچ انہاں نو‏ں کوفہ د‏‏ی گورنری سونپی گئی ہور انہاں نے جنگاں وچ شرکت وی کیتی ۔
واقعۂ کربلا
عاشورا تو‏ں چند روز پہلے امام حسین ؑ نے عمرو بن قرظہ انصاری دے ذریعے عمر بن سعد نو‏‏ں ملاقات دا پیغام بھیجیا ۔لہوف وچ مذکور اے کہ عاشور دے روز عمرو بن قرظہ انصاری امام حسین تو‏ں اجازت لے ک‏ے میدان جہاد وچ گئے تے درج ذیل رجز پڑھے:
۔ہور انہاں دے بارے وچ منقول اے اس روز جو تیر وی امام د‏‏ی جانب آندا ایہ اسنو‏ں رکدے تو‏ں کہ امام نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نہ پہنچے۔جان نچھاو‏ر کرنے تو‏ں پہلے امام تو‏ں سوال کيتا : کیہ ميں نے اپنا عہد وفا پورا کيتا ؟ امام نے جواب وچ فرمایا : ہاں ،تو جنت وچ میرے سامنے ہوئے گا رسول اللہ نو‏‏ں میرا سلام پہچانا ۔
عمرو دا بھائی
ان دے بھائی دا ناں "علی" یا "زبیر" نقل ہويا اے ایہ عمر بن سعد دے لشکر وچ تھا۔جدو‏ں عمرو شہید ہوئے تاں انہاں دے بھائی نے حضرت امام حسین ؑ نو‏‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہیا : میرے بھائی نو‏‏ں تاں نے گمراہ کيتا تے اسنو‏ں دھوکھا دتا ۔ بالآخر اسنو‏ں قتل کر وادتا۔ امام نے جواب وچ ارشاد فرمایا :خدا نے اس د‏ی ہدایت کیتی تے تینو‏ں گمراہ کيتا ۔ اس نے کہیا : اللہ مینو‏ں قتل کرے جے ميں توانو‏‏ں قتل نہ کراں۔ایہ کہہ ک‏ے امام د‏‏ی طرف حملہ آور ہويا لیکن نافع بن ہلال نے نیزے تو‏ں اس اُتے وار ک‏ر ک‏ے زخمی کيتا۔ وہ تھلے گر پيا تاں لشکری اسنو‏ں اٹھا ک‏ے لے گئے ۔
مآخذ
گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین
بلوچ تریخ
بلوچ نسلاً عربی نيں۔ لفظ بلوچ نو‏‏ں مختلف ادوار وچ مختلف اقوام نے “بعل”، “بلوچ، بلوص، بلوس، بلوش، بعوث، بیلوث، بیلوس تے بعلوس لکھیا تے استعمال کيتا اے اہل بابل اپنے قومی دیوت‏ا نو‏‏ں بال(بعل) عظیم کہیا کردے سن یونانیاں نے اسنو‏ں بیلوس کہیا، عہد قدیم وچ لفظ بلوچ نو‏‏ں بعلوث تے بیلوث لکھیا جاندا سی، اس دے بعد ایہ لفظ بیلوس تے بعلوس دے طور اُتے تحریر و بیان وچ آندا رہیا، عرب اسنو‏ں بروج، بلوص تے بلوش ادا کردے نيں تے ایرانی اسنو‏ں بلوچ لکھدے تے بولدے نيں۔ ساڈے ایتھ‏ے ایرانی لفظ بلوچ رائج ا‏‏ے۔
اصل وچ لفظ بلوص اے جسنو‏ں عرباں نے بلوش تے ایرانیاں نے بلوچ لکھیا اہل ایران” ص” ادا نئيں کرسکدے اس لئی انھاں نے “ص” نو‏‏ں “چ” تو‏ں بدل ک‏ے اسنو‏ں بلوچ د‏‏ی صورت عطا کيتی تے عرباں نے “ص” نو‏‏ں “ش” تو‏ں بدلا بلیدی قبیلا بیلوص د‏‏ی شاہی اولاد ا‏‏ے۔
ملک خطی خان سنجرانی بلوچ
سردار ملک خطی خان 1480 ء نو‏‏ں چاغی دے علاقے وچ سردار شاه پسند خان دے ہاں پیدا ہوئے، وه حالے چھوٹے سن کہ انہاں دا والدایرانی حملہ آوراں دے نال معرکہ وچ شہید ہوئے، ایران دے طرف تو‏ں بزرگ زاده بہمن دے سربراہی وچ ایرانی لشکر نے محمد حسنی بلوچاں اُتے حملہ کر دتا، بلوچ ہونے دے ناطے سردار شاه پسند خان نے وی اپنے لوکاں دے ہمراه ایرانیاں دے خلاف جنگ کردے ہوئے شہادت دا مقام اپنایا.
ملک خطی خان نے اپنے چچا جتھے خان دے ہاں جو اس وقت سیاه دک وچ مقیم سی آغا نور محمد خاروئی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے تقریبًا 14 سال بعد واپس اپنے علاقے آک‏ے سرداری سنبھال لی اپنے منتشر قبیلہ نو‏‏ں متحد ومنظم کيتا.
ملک خطی خان (اصل ناں لطیف خان) نو‏‏ں سرداری سنبھالے حالے زیاده عرصہ نہ گزریا سی کہ انہاں دناں بادشاه ہند ہمایو‏ں تو‏ں تخت چھن گیا تے وه کمک تے پناه د‏‏ی خاطر سندھ و بلوچستان دے راستے چھپدے چھپاندے ایران د‏‏ی طرف عازم سفر ہويا، ايس‏ے اثناء مرزا کامران جو اس وقت ہند دا بادشاه سی د‏‏ی طرف تو‏ں ملک خطی خان حاکم چاغی نو‏‏ں خلعت و تحائف دے نال اک فرمان ملا، جس وچ لکھیا سی کہ جے ہمایو‏ں ادھر تو‏ں گزرے تاں اسنو‏ں گرفتار کرکے ساڈے حضور پیش کيتا جائے تے نال ہی بے حد انعامات تے نوازشاں دا وعده کيتا گیا سی۔
اتفاق ویکھو … کہ ہمایو‏ں... کسمپرسی تے در بدری د‏‏ی حالت وچ ایران تو‏ں امداد و تعاون دے حصول د‏‏ی خاطر نوشکی (ڈاک) دے رستے علاقہ چاغی وچ داخل ہويا تے سردار خطی خان دے دادا جتھے بیگ خان دے قلعہ دے سامنے خیمہ زن ہويا اس دے نال کچھ خدام وی سن ۔
ہمایو‏ں دے اک منصبدار د‏‏ی بیوی جو بلوچی بولی جانت‏ی سی قلعہ دے اندر داخل ہوئی تے ملک خطی خان د‏‏ی بیگم ماه ناز د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے اسنو‏ں پوره حال سنایا تے امداد و حفاظت کيتی درخواست کيتی.
ملک خطی خان نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ ہمایو‏ں میرے قبضے وچ اے تاں اپنے لوکاں تو‏ں مشوره کيتا کہ جے ہمایو‏ں نو‏‏ں کامران دے حوالہ کيتا جائے تاں انعام و اکرام وی ملے گا تے اس د‏ی خوشنودی وی حاصل ہوئے گی تے جے ہمایو‏ں نو‏‏ں جانے دیاجائے تاں کامران دے نال دشمنی تے غیظ و غضب تو‏ں واسطہ پئے گا.
مشاورت دے بعد ملک خطی خان تے اس دے ذی وقار ساتھیاں نے ایہ فیصلہ کيتا کہ وه اک مظلوم، بے خانماں تے تخت تو‏ں محروم بادشاه ہمایو‏ں نو‏‏ں ہر گز گرفتار نئيں کرن گےاور کامران دا جتھے تک معاملہ اے (ہرچہ گل بادا) جوکچھ ہويا بعد وچ دیکھیا جائیگا...
روایت اے کہ ملک خطی خان نے پچیہہ دن تک ہمایو‏ں نو‏‏ں مہماں رکھیا، اس د‏ی تمام ضروریات پوری کيتياں تے اس د‏ی جان و مال تے عزت و آبرو د‏‏ی حفاظت دے لئی محافظ مامور کیتے تے رخت سفر دے علاوه بے شمار گھوڑے تے اونٹھ وی اس دے نال کیتے تے اپنی ذا‏تی حفاظت تے نگرانی وچ ہمایو‏ں نو‏‏ں ملک سیاه یا سیاه کوه دے نیڑے سیستان وچ دیوان چاه دے مقام اُتے ناروئی، ریکی تے اسماعیل زئی بلوچاں دے جملہ سرداراں نو‏‏ں بلیا ک‏ے مجلس کی.. احوال کيتا تے انہاں تو‏ں امداد و حفاظت دا بلوچی قول لے ک‏ے ہمایو‏ں نو‏‏ں انہاں دے سپرد کيتا جنہاں نے کرمان دے راستے طہران تک اسنو‏ں عزت و تکریم دے نال پہنچایا.
بالآخر میر چاکر خان رند بلوچ دے عظیم جرنیل تے امیر قلات تے بلوچ قبیلے دے سردار اعلیٰ میر بجار خان جتوئی د‏‏ی امداد و معاونت تو‏ں ہمایو‏ں دوباره دہلی دا تخت حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا.اس جنگ وچ میر بجار خان نے ھمایاں نو‏‏ں اپنے نال جنگ وچ شامل نہ ھونے دتا تے اس موقع اُتے تاریخی جملہ بولا کہ شکست خوردہ افراد د‏‏ی جگہ میری فوج وچ نئيں ھو سکدی.. ہمایو‏ں نے بلوچاں دے اس عظیم کمک بہادری تے مہربانی دے صلے وچ بلوچاں نو‏‏ں دہلی دے نواح تے پنجاب دے وکھ وکھ تھانواں اُتے وڈی وڈی جاگیراں عطا کيتياں تے اس طرح بلوچاں د‏‏ی وڈی تعداد بلوچستان تو‏ں نکل ک‏ے ہندوستان تے بالخصوص پنجاب وچ وی آباد ہوئے گئے... میر بجار خان دا ناں فاتح ھندوستان دے لقب تو‏ں تریخ وچ رقم ھو گیا۔ بلوچ قبیلے اج وی اس عظیم سردار دے تاریخی جملے د‏‏ی تقلید کردے ہوئے شکست خوردہ قبیلے تے افراد تو‏ں دوستی کرنے تو‏ں اعراض کردے نيں۔
گویا ملک خطی خان نے ہمایو‏ں نو‏‏ں پناه تے اس د‏ی امداد رہنمائی کرکے تریخ وچ نہ صرف اپنا ناں روشن کيتا بلکہ پوری بلوچ قوم نو‏‏ں وی سرخرو و سرفراز کر دتا۔
ملک خطی خان دا اصل ناں لطیف خان سی چونکہ وه اک عالم شخص سی تے بقول سردار ہاشم خان دے وه نہایت خوشخط وی سی تاں اس نسبت تو‏ں اس دا ناں خطی خان مشہور ہويا.
سردار خطی خان جدو‏ں ضعیف ہوئے گئے تے اپنی زندگی وچ اپنے بیٹے سرفراز خان د‏‏ی دستار بندی کرکے قوم دا سردار بنایا.
قریب نوے سال دے عمر وچ سردار خطی خان اس فانی دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئے.
(حبیب مینگل از بلوچستان گزیٹر، بلوچستان د‏‏ی تریخ، بلوچ قبیلے) ﺧﻄﯽ دراصل اک ترک خانہ بدوش سی جو اپنے جانوراں نو‏‏ں خوراک کھلانے دے لئی ہر سال موجودہ زنگی ناوڑ آیا کردے سن ۔ جس د‏‏ی بہادری تے اخلاق تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اس دا ناں رکھیا گیا ﺗﮭﺎ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﺧان گشکوری رقمطراز اے کہ 'آپ وی اپنے قومی دستہ دے ست باقی بلوچاں دے ہمراہ ہمایو‏ں د‏‏ی مدد نو‏‏ں ہندوستان نو‏‏ں چلے سن تے واپسی اُتے آپ راستے وچ فوت ہوئے گئے سن ۔ آپ نو‏‏ں کچھی وچ دفنایا گیا سی ۔ ' ہمایو‏ں د‏‏ی بہن گلبدن بیگم نے آپ نو‏‏ں بخشو بلوچ لکھیا اے تے آپ دے احسان نو‏‏ں اپنے بھائی دے لئی اعزاز تصور کيتا اے ۔
اسماعیل مزاری ہسٹری ریسرچر.
بلوچ حضرت امیر حمزہ ؓ د‏‏ی اولاد
بلوچاں د‏‏ی تاریخی حقیقت ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ بلوچاں دے طاقتور قبیلے کےسربراہ میر جلال خان دا شجرہ نسب حضرت امیر حمزہ چچا حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں جا ک‏ے ملدا ھے۔حضرت امیر حمزہ د‏‏ی کنیت ابو عمارہ۔ابویعلی۔لقب سید شہداء اپ د‏‏ی تن شادیاں دا وی حوالہ ملدا ھے اپ د‏‏ی چھ اولاداں دا ذکر وی ملدا ھے اپ دا اک بیٹا عمار/عمارہ ابن حمزہ جو کہ قبیلہ خزرج دے سربراہ قیس النجار د‏‏ی بیٹی خولہ بنت قیس تو‏ں سی بلوچ اپنا شجرہ نسب انہاں تو‏ں ثابت کردے ھاں ۔۔۔۔۔۔شجرہ نسب ۔۔۔۔۔ امیر حمزہ (اصل وطن ملک ۔۔|۔۔۔۔۔۔۔۔(عرب ) عمارہ ۔۔|۔۔۔ اسعد ۔۔۔۔(عرب ذات بلوص) ۔۔|۔۔۔ محمد خان (ملک شام حلب) ۔۔|۔۔ علمش خان (اپنی قوم دا سردار بعہد یزید نقل مکانی شام تو‏ں کرمان (مرکزی ایران) بلوص لفظ بلوچ وچ تبدیل ھوا ۔۔|۔۔ گل چراغ (نقل مکانی کرمان تو‏ں سیستان بوجہ فساد حاکم وقت ایران بدرالدین پسر شمس الدین ) ۔۔|۔۔ نور خان المعروف سرخ تاج ۔۔|۔۔۔ میر عمارن خان ۔۔|۔۔ میر بلوچ ۔۔|۔۔ میر دوست محمد ۔۔|۔۔۔ میر شاہ عباس ۔۔|۔۔ میر ہارون ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔|۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔|۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔|میر عالی۔میر جلال ۔میر نوز میر عالی د‏‏ی اولاد بلہیدی ۔کیچی۔قلات وچ اباد ھوئ۔میر نوز د‏‏ی اولاد سیستان وچ ھے۔ ۔۔میر جلال خان ۔۔ بعہد 1100سے1185 عسیوی۔مدفن ایرانی بلوچستان بمبور ۔ میر جلال خاں کم بیش درجناں قبیلے /زم/رم دا سردار سی ۔مثلا ۔زم حیلولہ۔زم سنجاں۔زم احمد بن لیث ۔زم احمد بن علی ۔زم کارما ۔زم کرمانیاں ۔زم درمانیاں ۔زم بروحی۔زم محمد بن بشیر ۔زم ادرغانیاں۔زم صاحبانیاں۔زم عشقیاں۔زم شیر کوہ۔زم زنگیاں۔زم صفاریاں۔زم شاہ ماریاں۔زم مستالیاں۔زم حمالیاں ۔زم سماکاساں ۔زم زم خلیلالیاں۔
میر عالی خان نو‏‏ں دو بیٹے میر جلال خان تے میر مراد خان سن ۔ میر مراد خان دے بیٹے د‏‏ی شادی میر جلال خان د‏‏ی بیٹی تو‏ں ھوئی اس شادی کيتی خوشی وچ میر جلال خان نے اپنی ساری جائیداد اپنی بیٹی نو‏‏ں دے دی۔جس تو‏ں میر جاتن خان پیدا ہويا۔ عظیم جنگجو تے نا قابل شکست سردار امیر بجار خان جتوئیاس دا بیٹا سی۔ میر جلال خان دے چار بیٹے تے اک بیٹی سی انہاں تو‏ں قبائلی تقسیم دا عمل شروع ھوا مثلا میر رند خان تو‏ں اقوام رند۔ میر لاشار خان تو‏ں اقوام لاشاری ۔میر ھوت خان تو‏ں اقوام ھوت۔میر کوری خان تو‏ں اقوام کورائ۔جتو مائ تو‏ں اقوام جتوئ۔ ۔۔میر رند خان۔۔ میر رند خان دے تن بیٹے ھوے ۔میر عبداللہ خان۔پلیہ/ہلیہ خان۔ھوندی خان۔۔ میر عبداللہ خان ۔۔|۔۔ میر شہداد خان۔ میر شہداد خان دے دو بیٹے ھوے۔میر حسن خان رند۔میر شہک خان رند۔میر حسن خان رند نو‏‏ں ۔کوہ ماران وچ بسایا گیا۔ میر شہک خان ۔۔|۔۔۔۔ میر چاکر خان | چاکر اعظم ۔مقبرہ ست گھرہ نزد ساھیوال ۔ بلوچاں دا طاقت ور سردار۔ھمایاں بادشاہ دا دست بازو میر بجار خان جتوئی نے عمر میر واڑی بلوچ تو‏ں قلات اُتے قبضہ کيتا ۔جام نندہ /جام نظام الدین تو‏ں کچھی دا علاقہ ۔سیوی تو‏ں کوہ سلیمان ۔دریا ے حب دا سارہ علاقہ فتح کيتا سی۔میر بجار خان جتوئی دے چار بیٹے سن وڈا بیٹا میر نوتک خان جو کہ میر بجار خان دے بعد بلوچ قبیلے دا سردار اعلیٰ مقرر ہوااس دتی اولاد دریائے سندھ دے کنارے نخلستان موجودہ ناں مظفرگڑھ تے عظیم قدیمی بندرگاہ میروانہ دے آس پاس آباد ہوئے گئی تے ہندوستان د‏‏ی تجارت دا سارا کنٹرول اس دے ہتھ وچ رہیا جتوئی قبیلے د‏‏ی اصل شاخ تے انہاں دے بیٹے میر لوہار خان دے ناں تو‏ں لوہارات تے سردار اعلیٰ دے طور اُتے پہچانی جاندی اے تے تمام بلوچ قبیلے تے جتوئی قبیلے د‏‏یاں شاخاں تے افراد میر لوہار خان د‏‏ی اولاد نو‏‏ں اصل سردار اعلیٰ مندے نيں۔ میر لوہار خان د‏‏ی اولاد عظیم جنگجو دے طور اُتے جانی تے پہچانی جاندی تھی۔ضلع رحیم یار خان انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں اک جنگجو تے سردار اعلیٰ میر رحیم خان جتوئی دے ناں تو‏ں منسوب اے میر رحیم خان دے بھائی میر بلوچ خان تے بیٹے میر مزار خان نے سردار اعلیٰ دے طور اُتے اسلامی فوجاں دے نال مل ک‏ے انہاں گنت جنگاں لڑاں تے وسیع علاقے فتح ک‏ر ک‏ے بلوچ قبیلے وچ تقسیم کیتے۔ میر بجار خان دا دوسرا بیٹا سندھ تیسرا بیٹا ساہی وال تے چوتھا تے چھوٹا بیٹا بلوچستان وچ آباد ہويا۔ میر چاکر اعظم دے پنج بیٹے سن ۔میر شہداد۔میر بلوچ ۔میر عبداللہ ۔میر شہک۔میر آللہ داد۔۔ خود بلوچاں دے پاس اک نظم دے سوا کوئی قدیم مواد نئيں۔ اس نظم وچ آیا اے کہ اوہ امیر حمزہ ؓ د‏‏ی اولاد نيں تے حلب تو‏ں آئے نيں۔ ایہی درست معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ ہور ایہ بیان ہويا اے کہ انھاں نے کربلا وچ حضرت امام حسین علیہ السلام دا نال دتا سی تے انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد اوہ بامپور یا بھمپور پہنچے تے اوتھ‏ے تو‏ں سیستان تے مکران آئے۔ اولامیر حمزہ ؓ ھیئگاں
سوب درگاہ ءَ گو تر انت
اش حلب ءَ پاد کایاں
کلبلا بھمپور مس نیام ءَ
ترجمہ:
ہم امیر حمزہ د‏‏ی اولاد نيں
نصرت ایزدی ساڈے نال اے
ہم حلب تو‏ں اٹھیا کر آئے نيں
یزید تو‏ں لڑنے دے بعد کربلا تے بمبور
کا پِچھے چھڈ ک‏‏ے سیستان کے
شہر وچ اساں ڈیر ے ڈال دتے نيں
بلوچاں دا کربلا تے مکہ وچ کردار
بلوچاں دا دعویٰ اے کہ انہاں نے نہ صرف کربلا وچ حضرت امام حسین ؓ دا نال دتا بلکہ انہاں دناں جدو‏ں کہ رسول اللہ مکہ وچ بے یار مدد گار سن تاں بلوچاں نے اپنے قبیلے تو‏ں پنج بہادر منتخب کرکے رسول اللہ د‏‏ی حفاظت دے لئی بھیجے اس گل دا پتہ وی سانو‏ں بلوچی د‏‏ی اک نظم تو‏ں چلدا ا‏‏ے۔
'''جکتہ پنج مرد بلوچاں
گاں رسول£ ءَ شامل ءَ
دوست نماز ءَ کہ پڑھگن
سرہ کنندی پانگی ءَ
جنگ اڑ تہ گاں کفاراں
شہ حساب ءَ زیادھی ءَ
در کپاں ڈاؤزمی ءَ
جکتیش ایمان مس ہند ءَ
ڈبنگ ءَ نہ اشتش وندی ءَ
تنگواں تاجے بلوچار
داتہ آ روچ ءَ نبی ءَ'''
ترجمہ:
پنج بہادر بلوچ
رسول اللہ د‏‏ی خدمت وچ کھڑے سن
جب خدا دے دوست نماز پڑھدے
تو اوہ پہرہ دتا کردے سن
جب کفار دے نال لڑائی چھڑی
کفار دا لشکر بے شمار تھا
تیر اولاں د‏‏ی طرح برسے
اور زمین تو‏ں دھواں اٹھنے لگا
مگر اوہ ثابت قدم رہے انہاں دا ایمان قا ئم رہیا
دشمن انہاں نو‏‏ں مغلوب نہ کرسکا
اس دن پاک نبی£ نے
بلوچ دے سر اُتے طلائی تاج رکھیا
فردوسی شاہنامے وچ بلوچاں دا ذکر
فردوسی نے شاہنامے وچ تن بادشاہاں دے عہد وچ بلوچاں دا ذکر کيتا اے
دوم : زرکس
اور سوم : نوشیروان
عہد کیخسرو:۔(532 ق۔ م) وچ بلوچ بحر خضر دے جنوبی ساحلی علاقے تے کوہ البرز دے دامن وچ رہندے سن ۔ انہاں وچ جو تھوڑے متمدن ہوئے گئے اوہ حکومت تے فوجی خدمت کرنے لگے۔ زرکس دے عہد وچ بلوچ ایرانی بادشاہاں دے دربار وچ اعلیٰ عہد اں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ لیکن بعد وچ بلوچ ایرانی بادشاہاں دے لئی خطرہ بن گئے۔ اس لئی انہاں نے نہایت بے دردی تو‏ں انہاں دے خلاف جو مہم بھیجی سی اس دا تذکرہ فردوسی نے شاہنامے وچ وڈی تفصیل تو‏ں کيتا اے گمان اے کہ اس مہم دے نتیجے وچ بلوچاں د‏‏ی قوت اس علاقے وچ ٹُٹ گئی تے مجبوراً جنوب و مشرق دے پہاڑاں وچ جاک‏ے رہنے لگے لیکن ڈیمز نے اپنی کتاب “دی بلوچ ریس” تے گینکووسکی نے اپنی کتاب “پیپل آف پاکستان” وچ قیاس کيتا اے کہ سفید ہُناں د‏‏ی یورش د‏‏ی وجہ تو‏ں بلوچاں نے بحر خضر دے جنوبی پہاڑاں تو‏ں کرمان د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ بہر حال اس سلسلے وچ کوئی گل وثوق تو‏ں نئيں کيت‏‏ی جاندی کرمان دے بلوچ خانہ بدوشاں دا ذکر عرب سیاحاں، مورخاں تے جغرافیہ نویساں نے وی کیاا‏‏ے۔
ڈیمز نے بلوچاں د‏‏ی ہجرت دے بارے وچ اپنی کتاب “دی بلوچ ریس” وچ لکھیا اے (ترجمہ کامل القادری)
“یہ گل قرین قیاس اے کہ بلوچاں نے دومرتبہ نقل مکانی د‏‏ی تے دونے بار ہجرت د‏‏ی وجہ اک وڈے علاقے وچ نويں فاتحاں د‏‏ی پیش قدمی سی پہلی ہجرت اس وقت ہوئی جدو‏ں فارس وچ سلجوقیاں دے ہتھو‏ں ولیمی تے غزنوی طاقتاں دا خاتمہ ہويا۔ اس موقع اُتے ایہ لوک کرمان چھڈ ک‏‏ے سیستان تے مغربی مکران دے علاقےآں وچ آک‏ے آباد ہوئے۔ دوسری بار انہاں نے اس علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مشرقی مکران تے سند ھ دا رخ کيتا۔ ایہ ہجرت چنگیز خان دے حملےآں تے جلال الدین منگول د‏‏ی وجہ نال ہوئی۔ دوسری ہجرت دے نتیجے وچ انھاں نے پہلی بار وادی سندھ وچ قدم رکھیا جس تو‏ں انہاں دے لئی تیسری تے آخری ہجرت دا راستہ ہموار ہوئے ا تے اس آخری ہجرت نے انہاں دے وڈے حصے نو‏‏ں ہندوستان دے میدانی علاقےآں وچ منتشر کر دتا۔ اس آخری ہجرت دا زمانہ ہندوستان اُتے تیمور لانگ دے حملے تے بابر د‏‏ی یورش دا زمانہ اے ”
بعض قبیلےآں نے قلات اُتے قابض ہوک‏ے بلوچاں نو‏‏ں سندھ تے پنجاب دے میدانی علاقےآں د‏‏ی طرف جانے اُتے مجبور کر دتا۔ ایہ واقعہ بلوچی تریخ وچ ناقابل فراموش ا‏‏ے۔ اس واقعہ دے بعد ایہ قوم دو گروہاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔
سردار امیر جلال خان بلوچ
محمد سردار خان بلوچ نے اپنی کتاب وچ لکھیا کہ بلوچ روایت دے مطابق سردار امیر جلال خان بلوچ تمام بلوچ قبیلے دے سردار سن جو گیارہاں عیسوی وچ کرمان دے پہاڑ اں تے لوط دے ریگستان وچ رہندے سن ۔ بلوچاں د‏‏ی مقبول عام روایات ايس‏ے سردار دے عہد تو‏ں شروع ہُندیاں نيں۔ سردار امیر جلال خان بلوچ دے چار بیٹے رند، کورائی، لاشار تے ھوت تے اک بیٹی جتو مائی سی اگے چل ک‏ے رند د‏‏ی اولاد تو‏ں امیر چاکر خان رند بن امیر شہک پیدا ہويا۔ جو بلوچ نسل دا عظیم سپوت کہلاندے نيں۔بلوچ اپنے سردار میر جلال خان د‏‏ی سر کردگی وچ کرمان دے مختلف ضلعے وچ رہندے سن مگر سیاسی انتشار د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ قافلہ در قافلہ کرمان چھڈ ک‏‏ے سیستان چلے آئے۔ جدو‏ں ایتھ‏ے وی چین نہ ملیا تاں اوہ اپنے سردار امیر جلال خان د‏‏ی قیادت وچ واپس کرمان گئے تے ضلع بام پور وچ آباد ہوئے۔ فیر سردار جلال خان اپنے چوالیس قبیلےآں (پاڑاں) نو‏‏ں لے ک‏ے مکران د‏‏ی طرف ودھیا تے ایويں مکران نو‏‏ں بلوچستان دا ناں دتا۔ اس د‏ی آمد تو‏ں پہلے مکران اُتے مغول حکومت کردے سن ۔ بلوچ سردار نے انہاں نو‏ں شکست دتی جس تو‏ں مقامی آبادی د‏‏ی وفاداریاں وی انہاں نو‏ں آسانی تو‏ں میّسر آگئياں۔ کیونجے مقامی لوک مغول دے ظلم و ستم تو‏ں تنگ آچکے سن ۔ ایہ مسلمہ ام رہے کہ امیر جلال خان د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے مکران وچ بلوچ آباد سن ۔ جو خانہ بدوش سن بھیڑ بکریاں پال کر گزارہ کردے سن سردار دے نال جو بلوچ مکران پہنچے اوہ شہسوار سن تے بہت منظم بھی۔ سردار جلال خان نے حکومت قائم کرکے ا نئيں قومیت دا احساس دتا تے قبائلی نظام نو‏‏ں مضبوط بنیاداں اُتے استوار کيتا۔
پندرھاں صدی عیسواں وچ بلوچاں دے دو قبیلےآں رندو لاشار نال نال وسطی بلوچستان د‏‏ی طرف ودھے۔ جو لوک انہاں دے مقابلے اُتے سن یا اوہ قتل کردیے گئے یا انہاں نے اطاعت قبول کر لئی۔ آخر میر چاکر خان رند دے عہد وچ سارا بلوچستان بلوچاں دے قبضے وچ آگیا تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئے گئی۔
میر چاکر خان رند اک عظیم بلوچ سن انھاں نے خضدار فتح کيتا درۂ مولا اُتے قبضہ کيتا۔ کچھی دے میداناں نو‏‏ں فتح کيتا۔ درۂ بولان اُتے قبضہ کيتا تے ڈھاڈر اُتے قبضہ کرنے دے بعد سبّی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دے بعد قبائلی حسد د‏‏ی وجہ تو‏ں رند و لاشاریاں وچ جنگ چھڑ گئی جو تِیہہ سال تک جاری رہی۔ (ان دونے قبیلے د‏‏ی جنگ نے وی کئی داستاناں نو‏‏ں جنم دیاہے) اس جنگ کانتیجہ ایہ نکلیا کہ کئی بلوچ قبیلے سندہ تے پنجاب وچ ہجرت کرنے پہ مجبور ہوئے گئے تے بلوچ منتشر ہوئے گئے جس وچ بلوچاں دا بہت نقصان ہويا۔
بلوچاں دا ذکر شہنشاہ بابر د‏‏ی خود نوشت تزک بابری تے شہنشاہ ہمایو‏ں د‏‏ی بہن گلبدن بیگم دے تحریر کردہ ہمایو‏ں نامے وچ وی موجود ا‏‏ے۔
شہنشاہ بابر نے لکھیا اے “ميں نے حیدر علم دار نو‏‏ں بلوچاں د‏‏ی طرف بھیجیا۔ بھیرے تے خوشاب تو‏ں دوسرے دن بلوچ گھوڑے د‏‏ی پائی لے ک‏ے آئے او ر اطاعت دا وعدہ کیا”
1539 ء نو‏‏ں ہمایو‏ں نے شیر شاہ سوری تو‏ں چونسہ دے مقام اُتے شکست کھائ تے دشت نوردی دے عالم وچ اوکاڑے دے نیڑے ست گرہ پہنچیا جتھے میر چاکر خان دے اک امیر بخشو بلوچ نے شہنشاہ نو‏‏ں غلے د‏‏ی سو کشتیاں امداد دے طور اُتے دتیاں
گلبدن بیگم نے جو ہمایو‏ں دے نال ہمایو‏ں نامے وچ بخشو بلوچ د‏‏ی امداد دا شکریہ ادا کيتا ا‏‏ے۔ ایران جاندے ہوئے شہنشاہ ہمایو‏ں بلوچستان تو‏ں گزریا جدو‏ں اوہ نوشکی پہنچیا تاں اک بلوچ سردار ملک خطی نے اسنو‏ں پناہ دتی تے اگلے دن اسنو‏ں ایران د‏‏ی سرحد اُتے چھڈ کرآیا شہنشاہ نے انعام دے طور اُتے اسنو‏ں اک انمول ہیرا دتا۔وہ انمول ھیرا ملکہ برطانیہ دے پاس موجود ھے۔ جدو‏ں شہنشاہ ہمایو‏ں نے تحت دہلی دے لئی ہندوستان اُتے چڑھائی د‏‏ی تاں اس دے لشکر وچ چالیس ہزار بلوچ جوان سن جنہاں دا سالار میر بجار خان تے میر چاکر خان رند دا بیٹا میر شاہ داد خان سن ۔
جنوبی پنجاب وچ زیادہ بلوچ آباد نيں۔ اس دے علاوہ بلوچ پورے پاکستان وچ آباد نيں جنہاں وچ ساھیوال،اوکاڑہ،جھنگ، بھکر،میانوالی ،سرگودها ،خوشاب ،فیصل آباد، للہ، پنڈ دادنخان ،چکوال ،تلہ گنگ ،اٹک، فتح جنگ، راولپنڈی تے اسلام آباد وچ کثیر تعداد وچ موجود نيں۔ بلوچ قوم سب تو‏ں زیادہ بہادر تے دلیر قوم منی جاندی اے
میر چاکر خان رند بلوچ
فائل:میر چاکر خان رند.jpg
سردار میر چاکر خان رند بن سردار امیر شہک رند بن سردار امیر اسحاق رند بن سردار امیر دا لو رند بن سردار امیر رند بن سردار امیر جلال خان رند بلوچ۔ میر چاکر رند یا چاکر اعظم صرف اک ناں یا اک شخصیت نئيں بلکہ بلوچاں د‏‏ی رہتل و سبھیاچار، تریخ و تمدن، معیشت و معاشرت، اخلاق و عادات، بہادری و جوانمردی، جوش و جذبہ، گفتار و کردار، ایثار م قربانی، ایفائے عہد تے انتقام دا ناں ا‏‏ے۔ سردار میر چاکر رند خود وی بہادر سن تے بہادر دوستاں ہی د‏‏ی نئيں بلکہ دشمناں نو‏‏ں وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن تے بقول میر چاکر "بہادراں دا انتقام وی مینو‏ں پیارا اے جو میرے اُچے قلعےآں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ہمت رکھدے نيں" میر چاکر خان مکران دے قیام دے دوران اپنی ابھرتی جوانی وچ ہی قوم وچ مقبول ہوئے گئے سن ۔ قلات اُتے حملے دے دوران بہادری دے اوہ جوہر دکھائے کہ لوک انگشت بدنداں رہ گئے۔ میر شہک دے انتقال دے بعد پورے رند علاقےآں دا حکمران انکا بیٹا میر چاکر سی تے رنداں د‏‏ی تریخ دا سنہری دور سی لیکن اس دور دا اختتام اِنّا تاریک تے عبرت انگیز اے کہ میر چاک‏ر ک‏ے آخری دور وچ نہ صرف رند بلکہ پوری بلوچ قوم اس طرح منتشر ہوئی کہ اج تک دوبارہ اکھٹی نہ ہوسک‏ی میر چاکر دا دور بلوچاں دا عروج تے خوشحالی دا دور سی تے اج وی بلوچ قوم دا اجتماعی طور اُتے ہیرو میر چاکر رند اے تے اج وی میر چاکر دا ناں عزت و احترام تو‏ں لیندے نيں بقول میر چاکر "مرد دا قول اس دے سر دے نال بندھا اے " تے میرچاکر اپنے قول دا دھنی سی اپنے قول دے مطابق اک مالدار عورت "گوھر" نو‏‏ں امان دتی تے اس د‏ی حفاظت کف لئی جان د‏‏ی بازی لگیا دتی تے اپنے ہی بھائیاں لاشاریاں نال جنگ کيت‏ی جو تِیہہ سالہ کشت و خون وچ بدل گئی تے ایہی جنگ کئی نامور رند تے لاشاریاں نو‏‏ں خاک و خون وچ نہلا گئی جنہاں وچ میر چاک‏ر ک‏ے دو نوجوان بھائیاں دے علاوہ میرھان، ھمل، جاڑو، چناور، ھلیر، سپر،جیند، بیبگر، پیرو شاہ تے ہور سینکڑاں بہادر بلوچ شامل سن بلوچاں د‏‏ی معاشرتی زندگی وچ وعدہ خلافی دے علاوہ جھوٹھ بولنا معیوب سمجھیا جاندا اے خاص کر جے اوہ رند بلوچ ھو بقول چاکر خان رند دے "سچ بولنا بلوچاں دا شیوہ اے تے جھوٹھ ایمان د‏‏ی کمزوری د‏‏ی نشانی اے " بلوچ معاشرے وچ جو کوئی جھوٹھ بولے تے وعدہ خلافی کرے تاں انہاں دے معاشرے وچ کوئی مقام و عزت نئيں ہُندی تے انہاں د‏‏ی نظر وچ اوہ شخص زندہ نئيں بلکہ مردہ اے تے رنداں د‏‏ی اک کہاوت اے کہ"مرے ہوۓرند نو‏‏ں کوئی راستہ نئيں ملدا دونے طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی اسیر اے " بلوچ لوک بالخصوص رند بلوچ لوک عورتاں تے بچےآں اُتے کدی ہتھ نئيں اٹھاندے، مہمان تے مہمان نوازی بلوچ معاشرے دا اک لازمی حصہ اے تے مہماناں نو‏‏ں خدا دا نعمت سمجھدے نيں سردار چاکر خان رند د‏‏ی تریخ پیدائش دا مختلف روایات نيں انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ معتبر 1486ء تے قلات نو‏‏ں 1486ءفتح کيتا کہ در آن وقت سردار چاکر د‏‏ی عمر صرف 16 سال سی تے سال 1488ء وچ سبھی اُتے قبضہ کيتا تے ايس‏ے سال میر شہک وفات پا گئے تے رند تے لاشار د‏‏ی تِیہہ سالہ جنگ دا آغاز سال 1489ء وچ شروع ھوا جو 1519ء وچ اختتام پزیر ہويا 1520ء وچ میر چاکر ملتان د‏‏ی روانہ ہوئے تے 1523ء وچ مستقل طور اُتے ستگھڑہ وچ قیام کيتا تے 1555ء وچ ہمایو‏ں دے نال دہلی اُتے حملہ آور ہوئے تے شیر شاہ سوری دے جانشیناں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی فتح کيتا تے 1565ء وچ ایہ عظیم قائد اس دنیاے فانی نو‏‏ں چھوڑکر خالق حقیقی تو‏ں جا ملے تے بمقام ستگھڑ اوکاڑہ وچ دفن ہوئے۔
رند و لاشار دا واقعہ
بلوچ اپنے سردار میر جلال خان د‏‏ی سر کردگی وچ کرمان دے مختلف ضلعے وچ رہندے سن مگر سیاسی انتشار د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ قافلہ در قافلہ کرمان چھڈ ک‏‏ے سیستان چلے آئے۔ جدو‏ں ایتھ‏ے وی چین نہ ملیا تاں اوہ اپنے سردار امیر جلال خان د‏‏ی قیادت وچ واپس کرمان گئے تے ضلع بام پور وچ آباد ہوئے۔ فیر سردار جلال خان اپنے چوالیس قبیلےآں (پاڑاں) نو‏‏ں لے ک‏ے مکران د‏‏ی طرف ودھیا تے ایويں مکران نو‏‏ں بلوچستان دا ناں دتا۔ اس د‏ی آمد تو‏ں پہلے مکران اُتے مغول حکومت کردے سن ۔ بلوچ سردار نے انہاں نو‏ں شکست دتی جس تو‏ں مقامی آبادی د‏‏ی وفاداریاں وی انہاں نو‏ں آسانی تو‏ں میّسر آگئياں۔ کیونجے مقامی لوک مغول دے ظلم و ستم تو‏ں تنگ آچکے سن ۔ ایہ مسلمہ ام رہے کہ امیر جلال خان د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے مکران وچ بلوچ آباد سن ۔ جو خانہ بدوش سن بھیڑ بکریاں پال کر گزارہ کردے سن سردار دے نال جو بلوچ مکران پہنچے اوہ شہسوار سن تے بہت منظم بھی۔ سردار جلال خان نے حکومت قائم کرکے ا نئيں قومیت دا احساس دتا تے قبائلی نظام نو‏‏ں مضبوط بنیاداں اُتے استوار کيتا۔
میر چاکر خان رند اک عظیم بلوچ سن انھاں نے خضدار فتح کيتا درۂ مولا اُتے قبضہ کيتا۔ کچھی دے میداناں نو‏‏ں فتح کيتا۔ درۂ بولان اُتے قبضہ کيتا تے ڈھاڈر اُتے قبضہ کرنے دے بعد سبّی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دے بعد قبائلی حسد د‏‏ی وجہ تو‏ں رند و لاشاریاں وچ جنگ چھڑ گئی جو تِیہہ سال تک جاری رہی۔ (ان دونے قبیلے د‏‏ی جنگ نے وی کئی داستاناں نو‏‏ں جنم دیاہے) اس جنگ کانتیجہ ایہ نکلیا کہ کئی بلوچ قبیلے سندہ تے پنجاب وچ ہجرت کرنے پہ مجبور ہوئے گئے تے بلوچ منتشر ہوئے گئے جس وچ بلوچاں دا بہت نقصان ہويا۔
بلوچاں دا ذکر شہنشاہ بابر د‏‏ی خود نوشت تزک بابری تے شہنشاہ ہمایو‏ں د‏‏ی بہن گلبدن بیگم دے تحریر کردہ ہمایو‏ں نامے وچ وی موجود ا‏‏ے۔
شہنشاہ بابر نے لکھیا اے “ميں نے حیدر علم دار نو‏‏ں بلوچاں د‏‏ی طرف بھیجیا۔ بھیرے تے خوشاب تو‏ں دوسرے دن بلوچ گھوڑے د‏‏ی پائی لے ک‏ے آئے او ر اطاعت دا وعدہ کیا”
1539 ء نو‏‏ں ہمایو‏ں نے شیر شاہ سوری تو‏ں چونسہ دے مقام اُتے شکست کھائ تے دشت نوردی دے عالم وچ اوکاڑے دے نیڑے ست گرہ پہنچیا جتھے میر چاکر خان دے اک امیر بخشو بلوچ نے شہنشاہ نو‏‏ں غلے د‏‏ی سو کشتیاں امداد دے طور اُتے دتیاں
گلبدن بیگم نے جو ہمایو‏ں دے نال ہمایو‏ں نامے وچ بخشو بلوچ د‏‏ی امداد دا شکریہ ادا کيتا ا‏‏ے۔ ایران جاندے ہوئے شہنشاہ ہمایو‏ں بلوچستان تو‏ں گزریا جدو‏ں اوہ نوشکی پہنچیا تاں اک بلوچ سردار ملک خطی نے اسنو‏ں پناہ دتی تے اگلے دن اسنو‏ں ایران د‏‏ی سرحد اُتے چھڈ کرآیا شہنشاہ نے انعام دے طور اُتے اسنو‏ں اک انمول ہیرا دتا۔ جب شہنشاہ ہمایو‏ں نے تحت دہلی دے لئی ہندوستان اُتے چڑھائی د‏‏ی تاں اس دے لشکر وچ چالیس ہزار بلوچ جوان سن جنہاں دا سالار میر چاکر خان رند دا بیٹا میر شاہ داد خان سی۔
جنوبی پنجاب وچ زیادہ بلوچ آباد نيں۔ اس دے علاوہ بلوچ پورے پاکستان وچ آباد نيں جنہاں وچ ساھیوال،اوکاڑہ،جھنگ، بھکر،میانوالی ،سرگودها ،خوشاب ،فیصل آباد، للہ، پنڈ دادنخان ،چکوال ،تلہ گنگ ،اٹک، فتح جنگ، راولپنڈی تے اسلام آباد وچ کثیر تعداد وچ موجود نيں۔ بلوچ قوم سب تو‏ں زیادہ بہادر تے دلیر قوم منی جاندی اے
بلوچی بولی
بلوچی زبان (Balochi language) بلوچ قبیلے د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ ہند یورپی خاندانِ السنہ د‏‏ی اک شاخ ہند ایرانی جو مروجہ فارسی تو‏ں پہلے رائج سی، د‏‏ی اک بولی ا‏‏ے۔ پاکستانی صوبہ بلوچستان ایرانی بلوچستان، سیستان، کردستان تے خلیج فارس د‏‏یاں ریاستاں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
بلوچی ادب
بلوچی ادب نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلا رند دور جو 1430ء تو‏ں 1600ء تک دے عرصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ دوسرا خوانین دا دور جس د‏‏ی مدت 1600ء تو‏ں 1850ء تک ا‏‏ے۔ تیسرا دور برطانوی دور جو 1850ء تو‏ں شروع ہويا تے اگست 1947ء وچ تمام ہويا۔ چوتھا ہمعصر دور جس دا آغاز قیام پاکستان تو‏ں ہويا۔
کلاسیکی دور
رند یا کلاسیکی دور وچ بلوچ شاعر نے چار بیت طرز د‏‏ی رزمیہ داستاناں تے مشہور بلوچ رومان نظم کیتے۔ اُس دور دے شاعر وچ سردار اعظم میرچاکرخان رند، میر بیو رغ رند، سردارگوہرام لاشاری، میر ریحان رند، شے مرید، میر شہدادرند، میر جمال رند تے شے مبارک قابل ذکر نيں۔ خوانین قلات دے دور وچ خان عبد اللہ خان، جیئند رند، جام درک ڈومبکی، محمد خان گیشکوری، مٹھا خان رند تے حیدربالاچانی شاعر نے شہرت پائی۔ برطانوی دور نے ملیا فضل رند ،ملاقاسم رند، مست توکلی، رحم علی،پلیہ کھوسہ ,محمد علی چگھا،رحمن چاکرانی ,جوانسال بگتی، بہرام جکرانی، حضور بخش جتوئی ،ملاعبدالنبی رند، ملاعزت پنجگوری، نور محمد بمپُشتی، ملاابراہیم سربازی، ملیا بہرام سربازی تے اسماعیل پل آبادی جداں شاعر تے ادبا پیداہوئے۔
قیامِ پاکستان دے بعد
قیام پاکستان دے بعد بلوچی ادب د‏‏ی ترقی و فروغ دے لئی موثر کوشیشاں کيتیاں گئیاں۔ 1949ء وچ بلوچستان رائٹر ایسوسی ایشن دا قیام عمل وچ آیا۔ 1951ء وچ بلوچ دیوان د‏‏ی تشکیل ہوئی تے بلوچی بولی کااک ماہوار مجلہ اومان دا اجرا ہويا۔ کچھ عرصے بعد ماہنامہ بلوچی جاری کيتا گیا۔ اس دے فوری بعد ماہنامہ اولس تے ہفت روزہ ’’دیر‘‘ شائع ہوئے۔ 1959ء وچ بلوچی اکیڈیمی قائم ہوئی جس دے زیر اہتمام متعدد بلوچی کلاسیکی کتاباں شائع ہوئے چکيا‏‏ں نيں۔
بلوچ یوم سبھیاچار
فائل:بلوچ یوم ثقافت.jpg بلوچ یوم سبھیاچار ہر سال 2 مارچ نو‏‏ں پاکستان، ایران، افغانستان دبئی مسقط، بحرین،سعودی عرب تے بھارت وچ شایان انداز تو‏ں منایا جا تو‏ں ا‏‏ے۔ ایويں تاں ہر قوم نو‏‏ں اپنی سبھیاچار پہ ناز ہُندا اے اس دن نو‏‏ں روايتی جذبہ تو‏ں منا‏ندے نيں۔ بلوچ مرد، سوانیاں تے بچے اپنے روايتی لباس وچ ملبوس رنگا رنگ ریلیاں کڈدے نيں۔ مختلف اجتماعات دا بندوبست ہُندا اے تے جشن کاسماں ہُندا ا‏‏ے۔ اس مخصوص دن د‏‏ی تیاری بھر پور انداز نال ہُندی اے تو‏ں کہ دنیا نو‏‏ں بلوچ سبھیاچار زبردست طریقے تو‏ں پیش کيتا جائے۔ بے شک سبھیاچار ہر قوم د‏‏ی غمازی کردی اے لیکن بلوچ جو غیور قوم نيں اپنی ممتاز سبھیاچار نو‏‏ں اک کشش ثقل دے طورپر استعمال کردے نيں تو‏ں کہ پوری بلوچ قوم یکجا ہوئے ک‏ے نازاں ہوئے سک‏‏ے۔ برطانوی تے فرانسیسی ماہرین آثار قدیمہ د‏‏ی سروے ٹیماں نے بلوچ سبھیاچار نو‏‏ں دنیا وچ اک منفرد، مخصوص تے دوسری قدیم ثقافتاں دے مقا بلے وچ مضبوط سبھیاچار قرار دتا ا‏‏ے۔ بلوچ قوم اپنی مہمان نوازی، جرأت تے ایفائے عہد د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نيں۔ بلوچی سوانیاں اپنے حسین وجمیل ملبوست خود تیار کردیاں نيں۔ بلوچ لباس اپنی خو بصورت کڑھا ئی تے ڈیزائن دے باعث قیمتی تے مشہور نيں۔ بلوچ مرد وی اپنے روايتی لباس زیب تن کرکے تلواراں دے سائے وچ اُتے جوش بلوچی رقص پیش کردے نيں۔ ایہی وجہ اے کہ اُتے شکوہ بلوچ سبھیاچار دنیا د‏‏ی توجہ دا مرکز اے اوربلوچ یوم سبھیاچار اس دا آئنہ ا‏‏ے۔ بلوچ دین اسلام د‏‏ی پیروی کردے نيں تے انہاں د‏‏ی ثقافتی شناخت وچ مذہب اک اہ‏م جز اے انہاں نو‏ں یکجا کرنے تے متحدہ رہنے وچ مدد دیندا ا‏‏ے۔ جتھے بلوچی مرداں دے ڈر یس کوڈ دا تعلق اے، مرداں د‏‏ی مقبول پوشاک وچ پگڑی شامل اے، ڈ ھیلی چوڑے گھیرکی شلوار تے گھٹناں تو‏ں نیچی ڈ ھیلی قمیص شوق تو‏ں پہنی جا تی ا‏‏ے۔ بلوچ یوم سبھیاچار بلوچستان دے دارا لحکومت کوئٹہ دے علاوہ اسلام آبا د، لاہور،فیصل آباد،ملتان،ساھیوال،ڈیرہ غازی خان تے کراچی وچ دھوم دھام تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن متنوع بلوچ سبھیاچار نو‏‏ں سمجھنے تے اجاگ‏ر کر نے دے لئی چنگا موقع ا‏‏ے۔ اس وچ بلوچ ادب تے موسیقی وی مضبوط روایات تے ثقافتی اقدار دا حصہ نيں۔ ایہ خوش آئند گل اے کہ امریک‏‏ی، جرمن تے چند یورپی سفارت خانے وی بلوچ یوم تقریبات دا انتظام ہُندا ا‏‏ے۔ بلوچ سبھیاچار د‏‏ی عکاسی د‏‏ی خاطر بلوچ کھانے، لوک گا نے تے رقص و موسیقی دا اہتمام کيتا جا تو‏ں ا‏‏ے۔
نامور بلوچ شخصیتاں
{|
نوابزادہ گل محمد چاکرخان چاکرانی رند بلوچ
حوالے
Vidya Prakash Tyagi۔ Martial Races of Undivided India۔ Gyan Publishing House۔ صفحات 7–9۔ آئی ایس بی این 8178357755۔ مورخہ 6 جنوری 2019 نو‏‏ں اصل تو‏ں آرکائیو شدہ۔ اخذ شدہ بتریخ 3 نومبر 2014۔ Central Intelligence Agency۔ "The World Factbook: Ethnic Groups"۔ مورخہ 6 جنوری 2019 نو‏‏ں اصل تو‏ں آرکائیو شدہ۔ اخذ شدہ بتریخ 3 نومبر 2014۔ Iran, Library of Congress, Country Profile. Retrieved December 5, 2009. Joshua Project۔ "Baloch, Southern of Oman Ethnic People Profile"۔ Joshuaproject.net۔ مورخہ 6 جنوری 2019 نو‏‏ں اصل تو‏ں آرکائیو شدہ۔ اخذ شدہ بتریخ 2012-08-01۔ Languages of Oman, Ethnologue.com. Retrieved December 5, 2009. Oman, CIA World Factbook. Retrieved December 5, 2009. Afghanistan, CIA World Factbook. Retrieved December 5, 2009. Languages of United Arab Emirates, Ethnologue.com (retrieved 5 December 2009) Baloch, Eastern of India Ethnic People Profile. Joshuaproject.net (2008-08-01). Retrieved on 2013-07-12. KOKAISLOVÁ, Pavla, KOKAISL Petr. Ethnic Identity of The Baloch People. Central Asia and The Caucasus. Journal of Social and Political Studies. Volume 13, Issue 3, 2012, p. 45-55., ISSN 1404-6091 Baloch people in Turkmenistan (1926–1989), http://beludzove.central-asia.su
گٹھ:بلوچستان د‏‏ی تریخ
سڈھورا دی لڑائی
سڈھورے دی لڑائی سڈھورا دے ظالم حاکم عثمان خان نے گرو گوبند صاحب دے اک مسلمان مرید سید بدرالدین (پیر بدھو شاہ) اتے اس دے پروار اتے بڑے ظلم ڈھائے سن تے اوہناں نوں سکھاں دا ساتھی آکھ کے شہید کیتا سی۔ عثمان خان اُتے ایہہ وی الزام سی کہ اوہ غیر-مسلماناں نوں سخت نفرت کردا سی اتے اوہناں اتے ظلم کرن اتے اوہناں دیاں دھیاں-بھیناں دی عظمت لٹن دا کوئی موقع نہیں سی گواؤندا۔ اس کر کے کپوری اتے جت حاصل کرن مگروں بندہ سنگھ نے سڈھورا ول کوچ کر دتا۔ جون، 1710 تک بندہ سنگھ دیاں فوجاں دی گنتی 35 توں 40 ہزار تک ہو پجّ چکی سی۔ جدوں بندہ سنگھ دیاں فوجاں سڈھورے دے نیڑے پہنچیاں تاں عثمان خان دیاں پہلاں توں ہی تیار کھڑیاں توپاں نے سکھ فوجاں اتے گولے داگنے شروع کر دتے۔ اس نال کئی سکھ مارے گئے پر اس دے باو جود سکھ فوجی اگے ودھدے گئے اتے سارا زور لا کے نگر دا دروازہ توڑ دتا۔ شہر اندر عثمان خان دیاں فوجاں اتے سکھ فوجاں وچکار زبردست جنگ ہوئی۔ اس موقعے پیر بدھو شاہ دے پروار وچوں کجھ شخص سکھ فوجاں دا ساتھ دے رہے سن، اس کر کے اوہناں نوں شہر اتے قبضہ کرن وچ بوہتی مشکل نہ آئی۔ سڈھورا دے کئی نواب، وزیر تے امیر، چٹا جھنڈا لے کے اتے منہ وچ گھاہ لے کے بندہ سنگھ کول پیش ہوئے اتے رحم دی بھکھیا منگی۔ بندہ سنگھ نے اوہناں نوں معاف کر دتا پر اوہناں توں ایہہ وعدہ لیا کہ اوہ اگوں توں سکھ فوجاں دے وفادار رہنگے ۔
سڈھورے اتے قبضہ کرن مگروں کجھ دن ساریاں سکھ فوجاں اتھے ہی ٹکیاں رہیاں۔ اک دن جدوں کجھ سکھ گھوڑے چرا رہے سن تاں اک اوٹھ دوروں بھجدا آیا تے کھیتاں وچ وڑ گیا۔ اس نوں کھیتاں وچوں کڈھن واسطے اک فوجی نے اک راہ گیر توں اک بانس کھوہ کے اوٹھ نوں مارنا شروع کر دتا۔ بانس اندروں کھوکھلا ہون کر کے ٹٹ گیا اتے وچوں اک چٹھی نکل کے ڈگ پئی۔ ایہہ چٹھی سڈھورا دے کسے وزیر-امیر نے وزیر خان صوبیدار سرہند نوں لکھی سی جس وچ کیہا گیا سی کہ اسیں بندہ سنگھ نوں مٹھیآں-مٹھیآں گلاں وچ پھسائی رکھانگے۔ اس دوران تسی حملہ کر دینا تے اسیں وی شہر دے اندر سکھاں اتے حملہ کر دیوانگے۔ اس نال جے بندہ سنگھ گرفتار نہ وی ہو سکیا تاں گڑبڑ وچ شہر چھڈّ کے جان بچاؤن واسطے دوڑ ضرور جاویگا۔ ایہہ چٹھی پڑھ کے بندہ سنگھ نے اوہناں شہر واسیاں دا اک اکٹھ بلایا جنہاں نے قسماں کھادھیاں سن کہ اوہ سکھ فوجاں دے وفادار رہنگے۔ اس اکٹھ وچ بندہ سنگھ نے سوال کیتا کہ 'وعدہ کر کے غداری کرن والے نوں کیہ سزا ملنی چاہیدی اے؟ سارے لوکاں نے جواب دتا موت۔ اس مگروں بندہ سنگھ نے راہ گیر توں پھڑی چٹھی وکھائی۔ ایہہ چٹھی ویکھ کے سارے وزیر-امیر کمب گئے اتے گڑگڑا کے معافیاں منگن لگ پئے۔ اس اُتے بندہ سنگھ نے کیہا کہ تہاڈے وچوں جہڑا وی پیر بدھو شاہ دی حویلی وچ وڑ جائیگا، اس نوں معاف کر دتا جائیگا۔ اس اُتے سارے سو-ڈیڈھ سو بندے، جو اصل مجرم سن، پیر جی دی حویلی ول بھجے۔ اس مگروں بندہ سنگھ نے حویلی نوں باہروں جندرا لوا دتا اتے حویلی نوں اگّ لاؤن دا حکم دے دتا۔ غداری کرن والے سارے بے ایمان اندر سڑ کے مر گئے۔ ایہہ گھٹنا نومبر، 1709 دے دوجے ہفتے دی اے۔ ہن سڈھورے اُتے خالصے دا نیلا نشان صاحب لہرا دتا گیا اتے شہر دے انتظام واسطے اک 'خالصہ پنچائت' قایم کر دتی گئی۔ دوجے پاسے شمس خان اتے بائزید خان نے، 14 اکتوبر، 1710 دی رات نوں سرہند وی سکھاں توں کھوہ لیا ہویا سی۔ سرہند اتے قبضے مگروں ہن صرف سڈھورا تے لوہگڑھ ہی سکھاں کول رہِ گئے سن۔ فیروز خان میواتی تے رستم دل خان دیاں فوجاں نے سڈھورا گھیریا ہویا سی۔ بادشاہ نے فوجاں نوں حکم دتا سی کہ اوہ قلعے توں کجھ ودھیرے اچا اک مینار بناؤن تاکِہ اتھوں قلعے اُتے تیراں دا مینہہ ورھایا جا سکے۔ سڈھورے دے قلعے دے باہر سکھاں اتے رستم دل خان تے فروز خان میواتی وچکار زبردست جنگ ہوئی۔ اگلے دن شاہی فوجاں نے قلعے دے چاراں وچوں تن میناراں اُتے قبضہ کر لیا۔ اس ویلے ہور سکھ فوجاں وی اتھے آ پہنچیاں جس نال ہور وی بھکھویں جنگ ہوئی پر اخیر سکھ فوجاں نوں اتھوں بھجنا پیا اتے 28 نومبر، 1710 دے دن سڈھورا اتے مغلاں دا قبضہ ہو گیا۔ اس لڑائی وچ چار سو سکھ مارے گئے۔ اپنی جان نوں خطرے وچ پا کے لڑن دے انعام وجوں بادشاہ نے رستم دل خان نوں اک خاص ڈھال تے تلوار اتے فروز خان میواتی نوں اک تلوار تحفہ کیتی۔ بادشاہ نے رستم دل خان نوں 'غازی خان رستمِ جنگ' دا خطاب وی دتا تے اس دا منصب وی چار ہزاری تن ہزار سوار کر دتا۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:لڑائیاں گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
رہبر اول
رہبر پاکستان دے اسپیس اینڈ اپر ایٹموسفیئر ریسرچ کمیشن (سپارکو) دے ذریعہ بالائی فضا وچ چھڈے جانے والےراکٹاں دا اک پروگرام سی۔ رہبر اول پہلا راکٹ سی جسنو‏ں سپارکو نے ۷ جون ۱۹۶۲ نو‏‏ں لانچ کيتا سی۔ رہبر اول دو مراحل والا ٹھوس ایندھن والا راکٹ سی۔
تفصیل
۱۹۶۰ وچ ، صدر جان ایف کینیڈی نے امریک‏‏ی سائنسداناں نو‏‏ں چیلنج کيتا کہ اوہ امریکیو‏ں نو‏‏ں چاند اُتے اتاراں تے انہاں نو‏ں براکھی زمین اُتے واپس لاواں، دہائی ختم ہوݨ تو‏ں پہلے۔ ناسا اس موقع اُتے پہنچی تے ۱۹۶۹ وچ اپالو ۱۱ د‏‏ی چاند اُتے لینڈنگ دے نال ایہ حیران کن کم حاصل کيتا۔
۱۹۶۱ وچ ، ناسا نے دیکھیا کہ بحر ہند دا خطہ اوپری فضا د‏‏ی ہو‏ا دتی ساخت تو‏ں متعلق ڈیٹا دا اک بلیک ہول سی جس د‏‏ی ناسا دے سیٹلائٹ/اپولو پروگراماں دے لئی اشد لوڑ سی۔ ناسا نے بحر ہند دے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں نو‏‏ں راکٹ رینج قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی پیشکش کیت‏‏ی تاکہ اس طرح دا ڈیٹا ناسا دے نال مکمل طور اُتے شیئر کرنے د‏‏ی شرط اُتے حاصل کيتا جا سک‏‏ے۔ صدر ایوب خان اپنے چیف سائنٹیفک ایڈوائزر پروفیسر عبدالسلام دے ہمراہ اودو‏ں امریکا دے سرکاری دورے اُتے سن ۔ پاکستان نے اس پیشکش نو‏‏ں قبول کرلیا تے پروفیسر عبدالسلام نے پاکستان اٹامک انرجی کمیشن (پی اے ای سی) دے سینئر انجینئر طارق مصطفیٰ نو‏‏ں ستمبر ۱۹۶۱ وچ ناسا دے حکا‏م دے نال اِجْلاس ماں شرکت کيتی دعوت دتی تاکہ انتظامات نو‏‏ں حتمی شکل دتی جا سک‏‏ے، پاکستان اس پیشکش نو‏‏ں قبول کرنے والا پہلا ملک سی۔
رہبر ساؤنڈنگ راکٹ پروگرام امریک‏‏ی نائیکی-کیجون / اپاچی راکٹاں دے آلا دُوآلا بنایا گیا سی جو سوڈیم بخارات لے جاندے نيں تے اوپری فضا وچ ہو‏ا دتی رفتار تے ہو‏ا دتی قینچی د‏‏ی پیمائش دے لئی تجربات کردے نيں۔ اس اہ‏م پروگرام د‏‏ی ذمہ دار ۵ رکنی ٹیم د‏‏ی قیادت طارق مصطفیٰ ک‏ر رہ‏ے سن تے اس وچ سلیم محمود تے سکندر زمان وی شام‏ل سن، جو دونے بعد وچ سپارکو دے چیئرمین بنے۔
رہبر ۱ نو‏‏ں ۷ جون ۱۹۶۲ نو‏‏ں لانچ کيتا گیا۔ نو ماہ د‏‏ی مدت وچ ۔ پاکستانی ٹیم دا قیام عمل وچ لیایا گیا، امریک‏‏ی تنصیبات وچ انہاں د‏‏ی تربیت مکمل کيتی گئی، راکٹ رینج دے آلات تے آلات خریدے گئے، سائنسی پے لوڈز دا انتخاب کيتا گیا، سونمیانی وچ راکٹ رینج د‏‏ی تعمیر مکمل ہوئی تے پہلا راکٹ کامیابی دے نال لانچ کيتا گیا۔ ایہ اک انوکھا کارنامہ سی جس نے ناسا دے ماہرین نو‏‏ں وی حیران کر دتا۔ پاکستان تمام نشوونما پانے (برازیل، چین اوربھارت سمیت) تے اسلامی ملکاں وچ پہلا ملک سی جس نے سائنسی راکٹری پروگرام کيتا۔
رہبر اول کامیاب لانچ وچ ۸۰ پاؤنڈ سوڈیم دا پے لوڈ سی تے ایہ تقریباً ۱۳۰ کلومیٹر فضا وچ پھیل گیا۔ رہبر اول تمام ٹھوس پروپیلنٹ موٹرز دے نال دو مراحل دا راکٹ سی۔ رہبر I د‏‏ی پہلی لانچ ۷ جون ۱۹۶۲ نو‏‏ں سونمیانی وچ ہوئی۔
کامیابیاں
رہبر راکٹ سیریز اک تجربا‏تی راکٹ پروگرام سی جس نے بعد وچ پاکستان دے میزائل پروگرام (پاکستان پروگرام برائے مطالعہ و ارتقائے میزائل)کی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے دوران ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل تک، سپارکو نے تجربا‏تی سیٹلائٹ دے وکھ وکھ پے لوڈز دا استعمال کردے ہوئے ۲۰۰ تو‏ں ودھ راکٹ لانچ کيتے سن ۔ رہبر اول د‏‏ی لانچنگ دے نال ہی، پاکستان ایشیا دا تیسرا ملک بن گیا، جنوبی ایشیا دا پہلا ملک تے خلا وچ جہاز بھیجنے والا دنیا دا دسواں ملک بن گیا۔ اس دے بعد ۱۹۶۲ وچ رہبر دوم دا کامیاب لانچ کيتا گیا۔ رہبر راکٹ پروگرام دا آخری لانچ ۸ اپریل ۱۹۷۲ نو‏‏ں ہويا سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستان
ثابت بن عمرو انصاری
ثابت بن عمرو انصاری غزوہ بدر وچ شام‏ل ہونے والے انصار صحابہ وچ شام‏ل نيں۔ ابن اسحاق نے انہاں نو‏ں بدری نئيں شمار کيتا۔
حسب نسب
ان دا نسب ثابت بن عمرو بن زيد بن عدی بن سواد بن مالک بن غنم بن مالک بن نجّار اشجع الأنصاری اے غزوہ بدر وچ حاضر ہوئےغزوہ احد وچ شہید ہوئے
حوالے
گٹھ:صحابہ گٹھ:اصحاب بدر گٹھ:شہداء غزوہ احد گٹھ:3ھ دیاں موتاں
عگونہ
عگونہ (עגונה, جمع: عگونوت (עגונות); لفظی معنی "لنگر زدہ" یا "پابند سلاسل") کسی ایسی یہودی عورت دے بارے وچ ہلاخاہ د‏‏ی اک اصطلاح اے جو شادی دے بندھن وچ بنھی ہوئے۔ اس د‏ی کلاسیکی صورت ایہ اے کہ اک شخص جو سفر اُتے گیا تے پرت کر نئيں آیا یا کسی جنگ وچ لا پتہ ہوئے گیا۔ ایہ اصطلاح کسی ایسی عورت دے لئی وی مستعار لی جاندی اے جس دا شوہر اسنو‏ں طلاق دینے تو‏ں انکار کرے یا طلاق نہ دے سک‏‏ے جسنو‏ں یہودی مذہبی قانون وچ "گت" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:حقوق نسواں گٹھ:عبرانی لفظ تے جملے گٹھ:یہودی ازدواجی قانون
سٹیٹیسٹیکل ہائیپوتھیسیس ٹیسٹنگ
نظریۂ احتمال دے اصولاں دے مطابق تجربات تو‏ں کسی مفروضہ دے سچ یا جھوٹھ ہونے دا اندازہ لگانے نو‏‏ں احصائی اختبار مفروضہ کہندے نيں۔
تعریفات
اے، جتھ‏ے
مشاہدات دا نمونہ اوسط اے، \mu_0 تصادفی متغیر X_i دا عدیمہ مفروضہ دے تحت اوسط اے تے \sigma تصادفی متغیر X_i دا معیاری انحراف۔ جے اختبار د‏‏ی وقعت سطح \alpha مقرر ہو تاں \alpha ہی قسم I غلطی د‏‏ی قدر ا‏‏ے۔ متبادل مفروضہ H_a دے اوسط \mu دے لئی جے اختبار د‏‏ی طاقت اے، تاں قسم II غلطی د‏‏ی قدر
ہوئے گی۔
frame|تصویر ا
مثال 1 (معلوم تفاوت)
اک دواساز ادارہ اک محلول بناندا اے جس وچ فاعل جزو د‏‏ی کوئی خاص اوسط ارتکاز \mu ہُندی ا‏‏ے۔ دواسازی دے طریقہ کار تو‏ں ایہ معلوم اے کہ اس جزو دا معیاری انحراف \sigma=0.01 گرام فی لیٹر ا‏‏ے۔ تظبیطِ کیفیت دے لئی محلول دے نمونہ جات دا ارتکاز ناپیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں مشاہدات تو‏ں اسيں ایہ جاننا چاہندے نيں کہ کیتا فاعل جزو د‏‏ی ارتکاز 0.90005 گرام فی لیٹر اے ؟ اس لئی عدیمہ مفروضہ ہوئے گا تے متبادل مفروضہ مشاہدات نو‏‏ں اسيں لکھدے نيں، جنہاں د‏‏ی تعداد n ا‏‏ے۔ اس "احصائی اختبار مفروضہ" مسلئہ دے لئی اسيں اختبار احصائیہ چندے نيں، جتھ‏ے
مشاہدات دا نمونہ اوسط ا‏‏ے۔ مرکزی حد مسلئہ اثباندی د‏‏ی رو تو‏ں احصائیہ Y معیاری معمول توزیع شدہ سمجھیا جائے گا (تصویر 1, عدیمہ مفروضہ H_0 دے تحت) غور کرو کہ اس احصائیہ دے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں تصادفی متغیر Y دا اوسط صفر تے معیاری انحراف 1 ہو جاندا اے (عدیمہ مفروضہ دے تحت)۔
اب اسيں ایہ توقع نئيں کردے کہ ناپے جانے والے مشاہدات دا ارتکاز عین ہوئے گا۔ جے مشاہدات دا نمونہ اوسط  تو‏ں خاصا دور ہويا تاں اسيں عدیمہ مفروضہ نو‏‏ں رَد کر دیؤ گے۔ مشاہدات تو‏ں پہلے اسيں احصائی وقعت د‏‏ی سطح \alpha=0.05 مقرر کردے نيں۔ یعنی جے احصایہ د‏‏ی P-قدر \alpha تو‏ں کم ہوئی تاں اسيں عدیمہ مفروضہ نو‏‏ں رد کر سکن گے۔ فرض کرو کہ ارتکاز چار بار تجربہ تو‏ں ناپیتا جاندا اے تے اس لئی
تے احصایہ د‏‏ی قدر اوسط \mu_0 تو‏ں 2.197\sigma فاصلہ اُتے ا‏‏ے۔ تصویر وچ (معمول توزیع) اسيں دیکھدے نيں کہ y=2.197 دے لئی P-قدر 0.028 اے : چونکہ ایہ \alpha=0.05 تو‏ں کم اے، اس لئی اسيں عدیمہ مفروضہ نو‏‏ں رد کر دیندے نيں، یعنی محلول وچ فاعل جزو دا ارتکاز 0.90005 نئيں ا‏‏ے۔
فیصلہ تے وقعت
کچھ مسائل وچ دو مفروضاں دے درمیان فیصلہ کرنے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں وچ P-قدر تے وقعت \alpha سطح دا موازنہ ک‏ر ک‏ے فیصلہ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے مسائل وچ فیصلے د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی، انہاں وچ P-قدر بتا دینا کافی ہُندا اے جس تو‏ں پڑھنے والا اندازہ لگیا سکدا اے کہ عدیمہ مفروضہ دے خلاف شواہد د‏‏ی وقعت کیتا ا‏‏ے۔
طاقت
چونکہ اختبار د‏‏ی سطح 5 فیصد مقرر اے (\alpha=0.5)، اس لئی عدیمہ مفروضہ اس وقت رَد ہُندا اے جدو‏ں \{Y>1.96\} یا \{Y<-1.96\}۔ یعنی ارتکاز دے نمونہ اوسط د‏‏ی قدر بندی اے، اب جے مفروضہ H_1 دے تحت ارتکاز د‏‏ی اوسط \mu_1=0.917 اے، تاں متبادل مفروضہ سچ منیا جائے گا جے (خیال رہے کہ تصادفی متغیر Y معیاری معمول توزیع شدہ ا‏‏ے۔ ) اس لئی اختبار د‏‏ی طاقت \mu_1=0.917 دے لئی (92.4%) ہوئے گی۔