cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بشر حافی
مقام و مرتبہ
شيخ عبد القادر جيلانی، جنيد بغدادی، فضيل بن عیاض تے بشر حافی دی ابن تیمیہ نے بوہت تعریف کیتی تے انہاں دا ناں رکھیا "متصوفۃ على طريقۃ أهل السنۃ" بشر حافی فرماندے نیں کہ میں رسول اللہ ﷺ دی عالم رویا وچ زیارت کیتی ۔ آپ نے فرمایا: اے بشر! کہ تو جاندا اے کہ اللہ تعالیٰ نے تیرے ہمعصراں اُتے تینو‏‏ں کیوں رفعت دتی؟ میں عرض کیتی کہ یارسول اللہ! میں نئی‏‏ں جاندا۔ آپ نے فرمایا: باتباعک لسنتی وخدمتک للصالحین ونصیحتک لا خوانک و محبتک لاصحابی واھل بیتی وھوالذی بلغک منازل الابرار۔ میری سنت دی اتباع دے سبب تے صالحین دی خدمت تے برادرانِ اسلام نوں نصیحت کرنے دے سبب تے میرے اصحاب واہل بیت دی محبت دے سبب اللہ تعالیٰ نے تینو‏‏ں پاک لوکاں دے مرتبہ تے پہنچایا ۔
بعد از وفات
بشر حافیؒ دے انتقال دے بعد اک اللہ والے نے خواب وچ دیکھیا تے پچھیا کہ اللہ تعالیٰ نے تسی‏‏ں دے نال کیہ معاملہ فرمایا؟ فرمایاکہ مینو‏‏ں میرے مالک نے بخش دتا تے فرمایاکہ اے بشر کیہ تینو‏‏ں میرے توں شرم نئی‏‏ں آندی کہ تو میرے توں اس قدر ڈردا اے۔
حوالے
گٹھ:767 دے جم گٹھ:850 دیاں موتاں گٹھ:اٹھویں صدی دیاں ایشیائی شخصیتاں گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:اولیا گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:عراقی شخصیتاں
ہاڈی رانی
ہاڈی رانی اک مہان کردار اے جو ہاڈا راجپوت دی پتری سی، جسدا ویاہ سلمبار، میواڑ دے مکھیا چنداوت نال ہویا سی۔ اسنے اپنے شوہر نوں لڑائی وچ جان لئی راغب کرن لئی اپنے آپ نوں قربان کر دتا سی۔
جدوں میواڑ دے مہاراجہ راج سنگھ ۔ (1653–1680) نے اپنے پتر نوں اورنگزیب دے خلاف لڑائی وچ شامل ہون لئی بلایا، سردار دے کجھ دن پہلاں ہوئے ویاہ کارن لڑائی وچ جان توں جھجک رہا سی۔
ہاڈی رانی سلممبر دے سردار راو رتن سنگھ چالوت د‏‏ی اہلیہ سن۔
شادی صرف اک ہفتہ ہوئی۔ نہ ہی ہتھو‏ں د‏‏ی مہندی باقی سی تے نہ ہی پیدل چلنا۔ صبح ہوچک‏ی سی۔ سردار گہری نیند وچ سی۔ ملکہ بادشاہ نو‏‏ں بیدار کرنے دے لئی واپس آگئی۔ اس د‏ی نگاہ صاف سی۔ ملکہ نے طنز کردے ہوئے انہاں نو‏ں بیدار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ايس‏ے دوران دربان آیا تے اوتھے کھڑا ہوگیا۔ بادشاہ د‏‏ی طرف توجہ نہ دینے اُتے ، ملکہ نے کہیا ، مہارانا دا میسنجر کافی دیر تو‏ں کھڑا ا‏‏ے۔ اوہ فورا. ٹھاکر تو‏ں ملنا چاہندا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں کوئی ضروری خط لیانا اے ، ہن ایہ دینا ضروری ا‏‏ے۔ [1]بے وقت وچ میسنجر د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر۔ ٹھاکر حیران ہويا۔ اوہ ایہ سوچنے لگے کہ کوئی خاص چیز ضرور ہونی چاہیدا۔ رانا جاندا اے کہ اوہ حالے شادی دے بعد واپس آیا ا‏‏ے۔ ایمرجنسی دا وقت ہی ختم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس نے ہری رانی تو‏ں کہیا کہ اپنے کمرے وچ جاو ، میسنجر نو‏‏ں فورا. لاؤ تے بیٹھ جاؤ۔ وچ معمول تو‏ں نمٹنے دے بعد جلد ہی آندا ہاں ، ہاڈا سردار نے دربان نو‏‏ں دسیا۔ سردار جلدی وچ ریٹائر ہويا تے باہر آگیا۔ اچانک ، اجلاس وچ بیٹھے رانا دا میسنجر اس د‏ی طرف دیکھنے لگا۔ رسمی ہونے دے بعد ، ٹھاکر نے میسنجر تو‏ں کہیا ، "ارے شاردال تو"۔ کِنّی صبح کيتا بھحالے نے گھر تو‏ں باہر کڈیا اے ؟ تمام مزہ اک بار فیر قابل تحسین سی۔ تب سردار نے قاصد تو‏ں کہیا ، آپ د‏‏ی نويں بہن ناراض ہوک‏ے آپ دے اندر چلی گئی ہوئے گی۔ ایہ نواں ا‏‏ے۔ لہذا ناقص چیز نے کچھ نئيں کہیا۔ کِنّی تباہی ہوئی سی۔ دو دن تک ، اوہ امن د‏‏ی اجازت دیندا سی۔ میاں اپنی بیوی دے بیچ بیچ کیوبا وچ ہڈی د‏‏ی طرح کیو‏ں آئے سن ۔ چنگا کہو رانا نے مینو‏ں کیو‏ں یاد کیا؟ اوہ سخت ہنس پيا۔ دونے د‏‏ی گہری دوستی سی۔ جے معمول دے دن ہُندے تاں اوہ وی ہنسی خوشی جواب دیندا۔ شاردال خود وی بہت پیچیدہ سی۔ اوہ ہنستے ہوئے طنز کیتے بغیر اک لمحہ وی نئيں جی سکدا سی ، لیکن اوہ بہت سنجیدہ سی۔ دوست ہنسنا بند کرو وڈے بحران دا لمحہ آگیا۔ وچ وی فوری طور اُتے واپس آنا چاہندا ہون۔ اچانک ایہ کہہ ک‏ے اوہ خاموش ہوگیا۔ اپنے دوست دے نال شادی کيتی تقریب وچ گیا سی۔ اس دے چہرے اُتے سنجیدگی د‏‏ی لکیراں دیکھ ک‏ے ہنڈا سردار دا دماغ گھبرا گیا۔ واقعی کوئی ناخوشگوار واقع نئيں ہويا۔ قاصد ہچکچا رہیا سی کہ آیا اس وقت رانا دا خط کسی دوست نو‏‏ں دے گا۔ اوہ ہڈا سردار نو‏‏ں فوری طور اُتے جنگ دے لئی روانہ ہونے د‏‏ی ہدایت لے ک‏ے آیا سی۔ اسنو‏ں دوست دیاں گلاں یاد آگئياں۔ ہاڈا دے پیر دے ناخن وچ مہاور دے سرخ نشان ہن وی ايس‏ے طرح ابھرے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ نو شادی شدہ ہانڈی رانی د‏‏ی مہندی وی خشک نئيں ہوئے گی۔ شوہر تے بیوی اک دوسرے نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں نئيں پہچاندے سن ۔ انہاں د‏‏ی جدائی کتنا تکلیف دہ ہوئے گی؟ ایہ یاد آندے ہی اوہ بیدار ہويا۔ معلوم نئيں جنگ وچ کیہ اے ؟ اوداں ، راجپوت موت نو‏‏ں اک کھلونا سمجھدا ا‏‏ے۔ آخر کار اس نے خود نو‏‏ں سخت کردتا رانا راج سنگھ دا خط انہاں دے ہتھ وچ دتا۔ رانا دے پاس اس دے لئی اک پیغام سی۔
خط وچ کیہ لکھیا ہوياسی
ویروار۔ اورنگزیب د‏‏ی فوج نو‏‏ں اپنی فوج دے نال فوری طور اُتے روکاں۔ مسلم فوج اپنی امداد نو‏‏ں اگے ودھیا رہی ا‏‏ے۔ حالے وچ اورنگ زیب د‏‏ی طرف تو‏ں گھرا ہويا ہون۔ اس د‏ی مدد ایہ اے کہ ودھدی ہوئی فوج نو‏‏ں کچھ عرصے دے لئی اُلجھیا کر رکھیا جائے تاکہ اوہ جلد حرکت وچ نہ آجائے ، تب تک ميں نے سارا کم ختم کردتا۔ آپ ایہ کم بہت موثر انداز وچ کرسکدے نيں۔ اگرچہ ایہ بہت خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں اپنی جان وی دینی پوے گی۔ مینو‏ں تسيں اُتے یقین اے. ایہ حدرہ سردار دے لئی اک امتحان سی۔ اک طرف ، وسیع مغل فوج تے اس د‏ی فوجاں بوہت گھٹ نيں۔ رانا راج سنگھ نے میواڑ دے چھلکے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں مغلاں دے چنگل تو‏ں آزاد کرایا سی۔ اورنگ زیب دے والد شاہجہان نے اپنی اے ڈی چوٹی د‏‏ی طاقت ڈال دتی سی۔ اوہ خاموشی تو‏ں بیٹھیا۔ ہن گورننس د‏‏ی لگام اورنگ زیب دے ہتھ وچ آگئی۔ رانا دے نال چارمتی د‏‏ی شادی نے اس د‏ی دشمنی نو‏‏ں اکسایا۔ ايس‏ے اثنا وچ ، اک ہور واقعہ پیش آیا جس نے راج سنگھ تے اورنگزیب نو‏‏ں آمنے سامنے لایا۔ کھڑا کيتا گیا سی۔ ایہ پوری ہندو ذات د‏‏ی توہین سی۔ اسلام قبول کرن یا اسنو‏ں ہندو رہنے د‏‏ی سزا دتیاں ایہ کہہ ک‏ے اس نے ہندوواں اُتے جزیہ ٹیکس عائد کردتا۔[2] رانا راج سنگھ نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ اس دا دماغ وی اسنو‏ں برداشت نئيں کررہیا سی۔ نتیجہ دے طور اُتے ، بوہت سارے دوسرے ہندو بادشاہاں نے اسنو‏ں نافذ کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس د‏ی ہمت ودھ گئی۔ غلامی د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں توڑنے والی اگ ، جو سست ہوچک‏ی سی ، اک بار فیر بھڑک اٹھی۔ جنوب وچ شیواجی ، بندیل کھنڈ وچ چھترسال ، پنجاب وچ گرو گووند سنگھ ، راٹھود ویر درگداس مروار وچ مغل سلطنت دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ ایتھ‏ے تک کہ آمیر دے مرزا راجہ جئے سنگھ تے مارواڑ دے جسونت سنگھ جو مغل سلطنت دے دو وڈے ستون سن ۔ انہاں وچ وی آزادی پسنداں تو‏ں ہمدردی پیدا کيتی گئی۔ مغل بادشاہ نے میواڑ اُتے اک وڈی فوج دے نال حملہ کيتا۔ رانا راج سنگھ نے فوج دے تن حصے کیتے۔ مغل فوج نے اراوالی نو‏‏ں اپنے بیٹے جےسنگھ وچ داخل نہ ہونے د‏‏ی ذمہ داری سونپی سی۔ دوسرے بیٹے ، بھیم سنگھ ، نے شہنشاہ دے لئی اجمیر د‏‏ی امداد نو‏‏ں روکنا سی۔ اس نے خود اکبر تے درگداس راٹھور دے نال مل ک‏ے اورنگ زیب د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ اسنو‏ں تمام محاذاں اُتے فتح حاصل ہوئی۔ شہنشاہ اورنگ زیب د‏‏ی عظیم محبوب کاکیشین بیگم نو‏‏ں اسیر بنا لیا گیا سی۔ اورنگ زیب وڈی مشکل تو‏ں اپنی جان بچانے دے بعد فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ میوار دے مہارانا د‏‏ی ایسی فتح سی کہ اورنگزیب اپنی زندگی وچ کدی وی انہاں دے خلاف اپنا سر نئيں اٹھا سکدا سی۔ راٹھور دے نال ہی اورنگزیب د‏‏ی فوج وی توڑ دتی گئی۔ اسنو‏ں تمام محاذاں اُتے فتح حاصل ہوئی۔ شہنشاہ اورنگ زیب د‏‏ی عظیم محبوب کاکیشین بیگم نو‏‏ں اسیر بنا لیا گیا سی۔ اورنگ زیب وڈی مشکل تو‏ں اپنی جان بچانے دے بعد فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ میوار دے مہارانا د‏‏ی ایسی فتح سی کہ اورنگزیب اپنی زندگی وچ کدی وی انہاں دے خلاف اپنا سر نئيں اٹھا سکدا سی۔ راٹھور دے نال ہی اورنگزیب د‏‏ی فوج وی توڑ دتی گئی۔ اسنو‏ں تمام محاذاں اُتے فتح حاصل ہوئی۔ شہنشاہ اورنگ زیب د‏‏ی عظیم محبوب کاکیشین بیگم نو‏‏ں اسیر بنا لیا گیا سی۔ اورنگ زیب وڈی مشکل تو‏ں اپنی جان بچانے دے بعد فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ میوار دے مہارانا د‏‏ی ایسی فتح سی کہ اورنگزیب اپنی زندگی وچ کدی وی انہاں دے خلاف اپنا سر نئيں اٹھا سکدا سی۔
لیکن کيتا فتح دا سہرا صرف رانا نو‏‏ں سی یا کسی تے کو؟ ہاڈا رانی تے ہڈا سردار نو‏‏ں کسی طرح دا کوئی غم نئيں سی۔ جدو‏ں مغل بادشاہ چاراں طرف راجپوتاں نے گھیر لیا سی۔ اس د‏ی زندگی نو‏‏ں وی شرمندہ تعبیر کردتا گیا۔ اس دا فرار ہونا مشکل سی ، جدو‏ں اس نے دہلی تو‏ں اس د‏ی مدد دے لئی اک اضافی فوج طلب کيت‏‏ی۔ رانا نو‏‏ں ایہ گل پہلے ہی معلوم ہوچک‏ی سی۔ اس نے مغل فوج نو‏‏ں جانے تو‏ں روکنے دے لئی ہاڈا سردار نو‏‏ں خط لکھیا۔ شاردال سنگھ ايس‏ے پیغام دے نال دوست دے پاس پہنچیا۔ اک لمحہ وی دیر نہ کرنے وچ ، ہارا سردار نے اپنی فوجاں نو‏‏ں مارچ کرنے دا حکم دتا۔ ہن اوہ اپنی اہلیہ تو‏ں حتمی الوداعی لینے اس دے پاس پہنچیا سی۔
حدرہ سردار د‏‏ی بدنامی دے سارے بندھن توڑے گئے۔ اوہ دشمن اُتے ٹُٹ پيا۔ اِنّی بہادری دا مظاہرہ کيتا گیا کہ اس د‏ی مثال ملنا بہت مشکل ا‏‏ے۔ انہاں نے زندگی دے آخری سانساں تک جدوجہد کیتی۔ اوہ اورنگ زیب د‏‏ی معاون فوج تک نئيں ودھیا ایتھ‏ے تک کہ مغل بادشاہ میدان چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگیا۔ اس فتح دا ساکھ کس نے کیا؟ رانا راجاسنگھی نو‏‏ں یا ہڈا سردار نو‏ں۔ ہنڈی رانی یا اس د‏ی ایہ انوکھی علامت؟
یتندر سنگھ ہڈا ، تھیکانہ۔ پدم پورہ ، کوٹہ راجستھان۔ سلومبر دے راؤ چندڈاوت رتن سنگھ دے لئی ہڈا لفظ دا استعمال مناسب نئيں ا‏‏ے۔ ہنڈی رانی نو‏‏ں غالبا Hand ہندی رانی کہیا جاندا سی کیونجے اوہ بنڈی دے ہڈا حکمراناں د‏‏ی بیٹی سن۔
سردار چنداوت سی ، تے ملکہ بنڈی دے ہاڈا حکمران د‏‏ی بیٹی سی ، ايس‏ے وجہ تو‏ں ملکہ نو‏‏ں ہادی رانی کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ سردار نو‏‏ں چونڈاوت کہیا جاندا اے ۔
باہری کڑیاں
گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں
قومی دیہی ملازمت گارنٹی قانون 2005ء
2 فروری 2006ء وچ 200 ضلعاں تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے نرے گا 1 اپریل 2008ء بھارت دے سبھی ضلعاں تک پھیل چکيا سی۔ ایہ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں "دنیا دے سب تو‏ں وڈا تے باعزم سماجی حفاظتی تے عوام کماں دے پروگرام" دے طور اُتے دنیا بھر وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں شہرت دتی گئی ا‏‏ے۔ عالمی ترقیا‏ت‏‏ی رپورٹ 2014ء وچ عالمی بنک نے اسنو‏ں "ستارہ نما پینڈو ترقی د‏‏ی مثال" قرار دتا۔
ایم جی نرے گا دے شروع کرنے دا مقصد "پینڈو علاقےآں دے روزگار وچ اضافہ کرنا جس دے ذریعے کم ازکم کِس‏ے وی مالی سال 100 دناں د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی طمانیت رہے جتھ‏ے بالغ ارکان اگے آک‏ے غیر کاریگر کم کرنے تیار ني‏‏‏‏ں۔ ایم جی نرے گا دا اک ہور مقصد د یرپا قائم اثاثہ جات د‏‏ی تخلیق اے جداں کہ سڑکيت‏یاں، نہراں تے کنويں بنانا۔ روزگار درخواست گزار د‏‏ی رہائش تو‏ں پنج کیلومیٹر دے فاصلے دے اندر ہونا چاہیے۔ جے کم درخواست دے 15 دناں دے اندر فراہ‏م نئيں کیتا گیا تاں درخواست گزار بے روزگاری بھدا دا اہل ہوئے جائے گا۔ لہذا ایم جی نرے گا اک قانونی حق ا‏‏ے۔
معاشی حفاظت کيتی فراہمی تے پینڈو اثاثہ جات د‏‏ی تخلیق دے علاوہ ایم جی نرے گا ماحولیا‏ت‏ی تحفظ، خواتین نو‏‏ں بااختیار بنانے، شہری پینڈو نقل مقام تے سماجی عدل پھیلانے دا کم کردا ا‏‏ے۔
قانون اس دے مؤثر انتظام تے عمل آوری دے لئی کئی اقدامات دا موقع فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ قانون انہاں اصولاں تے ایجنسیاں د‏‏ی وضاحت کردا اے جو عمل آوری کرسکدے نيں، اوہ کم جو دتے جا سکدے نيں، نگرانی تے جائزے تے سب تو‏ں اہ‏م شفافیت تے جوادہی نو‏‏ں یقینی بنانے دا عمل۔
آزادانہ مطالعات‏ی تحقیق
مطالعات‏ی تحقیق ایم جی نرے گا دے کئی پہلوآں اُتے روشنی ڈالدا اے: معاشی حفاظت، خودمرکوز نشانے بازی، (self-targeting)، خواتین نو‏‏ں بااختیار بنانا، اثاثہ جات د‏‏ی تخلیق، رشوت، اس اسکیم دا زرعی اجرت اُتے اثر، وغیرہ۔ شمالی بھارت دے اک ابتدائی جائزے تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایہ منصوبہ "غریباں د‏‏ی زندگی وچ دھیرے دھیرے مگر یقینی طور اُتے تبدیلی لا رہیا ا‏‏ے۔"
نرے گا دے مقاصد وچو‏ں اک ایہ سی کہ مزدوری د‏‏ی اجرت تو‏ں متعلق قوت طے شدگی وچ اضافہ جو اکثر استحصالی بازاری حالات دا شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کئی مطالعات تو‏ں پتہ چلا اے کہ زرعی اجرت وچ قابل لحاظ اضافہ ہويا اے، شروع تو‏ں بطور خاص خواتین دے لئی۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ بحیثیت مجموعی اجرت د‏‏ی سطح بڑھی اے، جس د‏‏ی اصل وجہ اس سکیم دے تحت کھیتاں وچ کم کرنے والےآں نو‏‏ں کمائی دا متبادل ذریعہ ملنا۔
تنازعات
اس اسکیم اُتے سب تو‏ں وڈی تنقید ایہ اے کہ ایہ زراعت نو‏‏ں غیر منفعت بخش بناندی ا‏‏ے۔ زراعت وچ یومیہ 80 روپیے اجرت دتی جاندی اے، مگر اس اسکیم تو‏ں زیادہ پیسے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں کئی نجی کھیت مالکاں نو‏‏ں اجرت زیادہ دینا پڑدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ رشوت دے وی الزامات اس اسکیم د‏‏ی عمل آوری وچ لگے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ پینڈو ترقی گٹھ:بھارت وچ فلاح و بہبود گٹھ:بھارت
میلسی دی تریخ
میلسی وچ اسلام توں پہلے دراوڑ قوم آباد سی جوگندمی رنگت دے سن تے آریائی قوم وسطی ایشیاء تو‏ں ایتھ‏ے آئی تاں انہاں تو‏ں 1100 سال تک دراوڑ قوم لڑدی رھی تے دراوڑاں نو‏‏ں زیر کيتا اورموجودہ ھندو مذھب نو‏‏ں وید مذھب تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ذات پات وچ تقسیم کر دتا. تے مذھب نو‏‏ں بطور ھتھیار استعمال کردے ھوئے اپنی حکومت تے عیاشی د‏‏ی راہ ھموار کی. قیام پاکستان دے وقت میلسی وچ ھندو تے سکھ کافی تعداد وچ آباد سن. میلسی د‏‏ی عوام د‏‏ی فلاح تے بہبود دے لئی ھندو اوقاف تے خالصہ اوقاف دا خاصہ رقبہ ايس‏ے تو‏ں ریخی حقیقت د‏‏ی تصدیق کردا ھے
میلسی دا ناں مورخین دے مطابق ’ملہی یا ملہے‘ قوم دے ناں تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ’ملہی یا ملہے‘ قوم ملتان تو‏ں آ ک‏ے ایتھ‏ے آباد ھوگئے
320 ق م وچ جدو‏ں سکندرِ اعظم نے ملتان اُتے حملہ کيتا تاں ملہی قوم دے بوہت سارے لوک دریائے ستلج دے شمال وچ آ ک‏ے آباد ہوئے گئے جتھ‏ے مَلہی یا ملہے قوم دے رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں میلسی کہلانے لگا۔
محمد بن قاسم نے 712ء وچ ملتان اُتے حملہ کيتا تاں اس وقت میلسی وی موجود سی لیکن ایتھ‏ے پرتھوری راج د‏‏ی حکومت سی۔ شہاب الدین غوری نے 1292ء وچ پرتھوی راج چوہان نو‏‏ں شکست دتی۔
اورنگزیب عالمگیر دے عہد وچ بننے جلہ جیم د‏‏ی بادشاہی مسجد تے مسجد ملک واہن تے مزار خواجہ ابو بکر وراق تاریخی نيں۔
تقسیم تو‏ں پہلے میلسی د‏‏ی آبادی تقریباً 20 ہزار نفوس اُتے مشتمل سی جس وچ 50 فیصد مسلما‏ن، 30 فیصد ہندو تے 20 فیصد سکھ تے مسیحی آباد سن ۔
تحصیل دا درجہ
پہلی دفعہ میلسی نو‏‏ں تحصیل دا درجہ 1848ء وچ ملیا تب ایہ ضلع ملتان دا حصہ سی۔ اس تو‏ں پہلے میلسی دا علاقہ ریاست بہاولپور دا حصہ سی. 1935ء وچ میلسی نو‏‏ں سب ڈویژن دا درجہ دتا گیا لیکن ست سال بعد 1942ء وچ درجہ کم ک‏ر ک‏ے دوبارہ تحصیل بنا دتا گیا۔
قیام پاکستان 1947ء دے بعد بدستور ملتان د‏‏ی ہی اک تحصیل دا درجہ حاصل رہیا۔
1976ء وچ جدو‏ں وہاڑی نو‏‏ں ضلع دا درجہ دتا گیا تاں میلسی نو‏‏ں وہاڑی د‏‏ی تحصیل بنا دتا گیا۔
اورنگذیب دور وچ بننے والی ملک واہن وچ بادشاہی مسجد
حالیہ الیکشن وچ ہونے والی حلقہ بندیاں وچ تحصیل میلسی دے پینڈو علاقہ نو‏‏ں 38 یونین کونسلز تے شہری حلقہ نو‏‏ں میونسپل کمیٹی دے 12 وارڈز وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
محلِ وقوع
میلسی ملتان تو‏ں 90 کلومیٹر مشرق تے وہاڑی تو‏ں 42 کلومیٹر جانب جنوب تے بھاولپور تو‏ں 84 کلومیٹر جانب جنوب مشرق واقع ا‏‏ے۔
آبادی
1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق تحصیل میلسی د‏‏ی کل آبادی ست لکھ تو‏ں ودھ سی۔ انہاں وچ 56 فیصد خواتین تے 44 فیصد مرد نيں۔
میلسی وچ 30 فیصد آبادی شہری علاقےآں وچ تے 70 فیصد آبادی دیہا‏تی علاقےآں وچ مقیم ا‏‏ے۔
برادریاں
میلسی وچ مختلف برادریاں وچ آراواں ، جٹ تے راجپوت ، بھٹی ، جوئیہ ، بھابھہ ، خاکوانی، کھچی، بھٹہ، پٹھان دے لوک آباد نيں۔
سیاسی شخصیتاں
موجودہ ایم این اے اورنگزیب خان کھچی نيں اورموجودہ ایم پی اے جہانزیب خان کھچی تحریک انصاف تو‏ں دا میاب ہوئے نيں تے منسٹر ٹرانسپورٹ نيں جنہاں دے والد احمد نواز خان عرف دلاور خان متعدد باز ایم این اے میلسی رہے. انہاں تو‏ں پہلے سعید احمد خان منیس مسلم لیگ ن تو‏ں ایم این اے تے تحریک انصاف دے جہانزیب خان کھچی ایم پی اے سن.
میاں محفوظ نواز آراواں پاکستان مسلم لیگ ن دے ایم پی اے رھے۔ بعد وچ مختلف ادوار وچ انہاں دے بیٹے میاں زاہد نوازاراواں تے میاں ماجد نواز اراواں وی ایم پی اے رہ‏‏ے۔
ارشاد احمد خان میلسی دے ایم این اے بنے بعد وچ انہاں دے بیٹے محمود حیات عرف ٹوچی خاں ایم این اے رھے.
عطاء حسین خاکوانی رکن مغربی پاکستان اسمبلی، میاں ممتاز خان بھابھہ چار بار ایم این اے تے اک بار ضلع کونسل دے ناظم رہ‏‏ے۔
غلام حیدر احمد خان کچھی میلسی دے پنج بار ایم پی اے رہ‏‏ے۔
نور محمد خان بھابھہ سابق وفاقی پارلیمانی سیکرٹری تے تحریک انصاف جنوبی پنجاب دے کوارڈی نیٹر وی رہ چکے نيں۔
ریلوے اسٹیشن
میلسی وچ ریلوے اسٹیشن 1929ء وچ بنایا گیا تے ریلوے اسٹیشن دے نال نال ڈسپنسری بنائی گئی جسنو‏ں فیر ریلوے ہسپتال دا درجہ دے دتا گیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ضلع وہاڑی
خطیب بغدادی
علامہ خطب بغدادی (پیدائش 7 مئی 1002ء– وفات: 5 ستمبر 1071ء) مؤرخ تریخ اسلام سن۔ اُنہاں دی وجہ شہرت تاریخ بغداد (کتاب) اے۔
نسب
خطیب بغدادی دا اصل ناں احمد بن علی، کُنیت ابوبکر اے۔ ابن خلکان (متوفی 681ھ/1282ء) نے خطیب دا نسب ایوی‏‏ں‏ لکھیا اے: ابوبکر احمد بن علی بن ثابت بن احمد بن مہدی بن ثابت البَغدادِی۔ الصفدی (متوفی 764ھ/ 1363ء) نے نسب ایوی‏‏ں‏ بیان کیتا اے: ابوبکر احمد بن علی بن ثابت بن احمد بن مہدی۔ ایہی نسب علامہ ابن الجوزی (متوفی 597ھ/ 1201ء) نے اپنی تصنیف المنتظم فی تاریخ الملوک والامم وچ بیان کیتا اے۔
القابات
خطیب عموماً الخَطِیْبُ الْبَغْدَادِیْ دے ناں توں جانے جاندے نیں جدونکہ محدثین کرام نے اِنہاں نوں حافظ المشرق تے خطیب دے ناں توں وی پکاریا اے۔ امام ابن الاثیر الجزری (متوفی 630ھ/1233ء) نے خطیب بغدادی نوں اِمامُ الدنیا فی زَمانہ دے لقب توں یاد کیتا اے۔ مورخ اِسلام الامام الذہبی متوفی (748ھ/1373ء) نے خطیب بغدادی نوں اِنہاں القابات توں یاد فرمایا اے : الاِمام الاَوْحَد، العَلاَّمۃ المفتی، الحَافظ الناقد، محدث الوقت۔
ولادت تے ابتدائی احوال
خطیب بغدادی دی وِلادت بروز جمعرات 21 جمادی الثانی 392ھ مطابق 7 مئی 1002ء نوں ہوئی۔ آپ دا مقامِ وِلادت دَرْزِیْجَان اے جو بغداد دے مغرب وچ واقع دریائے دجلہ دے کنارے اک پنڈ اے۔ یاقوت الحموی (متوفی 626ھ/ 1228ء) نے معجم البلدان وچ لکھیا اے کہ دَرْزِیْجَان اصلاً دَرْزِیْندَان اے جو عربی وچ دَرْزِیْجَان مستعمل ہویا اے۔ ایہ قریہ بغداد دے مغربی جانب دریائے دجلہ دے کنارے آباد بغداد دے تحت وڈے دیہاتاں وچوں اک سی تے خطیب بغدادی دے والد علی بن ثابت ایتھے خطیب دے عہدہ اُتے فائز سن۔ خطیب بغدادی دی ولادت خلیفہ عباسی القادِر بِاللہ العباسی دے عہدِ خلافت دے 10 سال 10 مہینے گزرنے اُتے ہوئی۔ صاحبِ نجوم زاہرہ نے سنہ ولادت 391ھ لکھیا اے مگر مورخاں دا اِتفاق اِسی اُتے اے کہ ولادت 392ھ وچ ہوئی۔ خطیب بغدادی نے بغداد وچ ای نشو و نما پائی تے عمر دا اک طویل حصہ بغداد وچ ای بسر کیتا۔
تحصیل علم و حدیث
خطیب بغدادی دے والد ابو الحسن الخطیب علی بن ثابت بن مہدی قریہ دَرْزِیْجَان وچ خطیب سن۔ سمعانی کہندے نیں کہ خطیب دے والد ابوالحسن علی بن ثابت قریہ دَرْزِیْجَان وچ 20 سال توں ودھ دی مدت تک خطیب دے عہدے اُتے فائز رہے۔ خطیب بغدادی نے قرات دا درس ھِلال بن عبد اللہ بن محمد الطیبِیّ، ابو عبد اللہ الطِیْبِی تے مودِّبی توں حاصل کیتا۔ مودِّبِی دی وفات 422ھ/ 1031ء وچ بغداد وچ ہوئی۔ خطیب دے حدیث دے سماع دی اِبتداء محرم الحرام 403ھ/ جولائی اگست 1012ء توں ہوئی اُس وقت خطیب بغدادی دی عمر 10 سال 7 مہینے سی۔ اولاً کتابتِ حدیث و اِملاءِ حدیث دا درس محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن رَزق المعروف ابن رزقویہ توں حاصل کیتا۔ ابن رزقویہ دی وفات 412ھ (1021ء- 1022ء) وچ ہوئی۔ خطیب نے ابن رزقویہ توں حدیث دا سماع 406ھ (1015ء-1016ء) وچ شروع کیتا جو ابن رزقویہ دی وفات یعنی 412 ہجری تک جاری رہیا۔ غالباً قیاس کیتا جاسکدا اے کہ ایہ ابتدائی 6 سال خطیب دی تعلیم وچ ابتدائی زِینے ثابت ہوئے تے ایہ بات وی حیران کن اے کہ ایہ تمام سال ابن رزقویہ دی حیات دے اواخر پیرانہ سالی دے سال نیں یعنی 406ھ تا 412 ہجری ( 81 تا 87 سال دی عمر)۔
حنابلہ تے خطیب بغدادی
خطیب اولاً امام احمد بن حنبل متوفی (241ھ/ 855ء) دے مذہب اُتے گفتگو کیتا کر دے سن، بعد ازاں امام شافعی متوفی (204ھ/ 820ء) دے مذہب ول منتقل ہو گئے، اِسی لئی خطیب دا شمار کبار شافعیہ وچ کیتا جاندا اے۔ علوم حدیث وچ متبحرانہ دسترس رکھنے دی وجہ توں خطیب بغدادی نوں بغداد وچ کافی شہرت حاصل ہوئی۔ خطیب دے تذکرہ نویساں وچوں اک دا ذِکر اے کہ واعظین تے مبلغین حدیث ایہ ضروری سمجھدے سن کہ اپنی جمع کیتیاں ہوئیاں احادیث نوں اپنے واعظاں تے تقریراں وچ روایت کرنے توں پہلے اُنہاں دی صحت دے متعلق اُنہاں دی متخصصانہ رائے معلوم کر لین، لیکن اِس دے برعکس ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ حنابلہ دی مخالفانہ روِش توں جنہاں دا اُس زمانے وچ بغداد وچ بوہت غلبہ و ہجوم سی، خطیب نوں تکالیف دا سامنا کرنا پیا۔
شروع وچ حنبلی المذہب رہنے دے بعد اُنہاں دا شافعی مذہب نوں ترجیح دینا، ہور اُنہاں دے فقیہانہ نظریات جن اُتے اَشعریت دا اثر غالب سی، اِنہاں سب عوامل نے امام احمد بن حنبل دے شاگرداں نوں جو اُمورِ فقہ وچ قیاس دے سخت مخالف سن، خطیب توں متنفر کر دتا۔ حنابلہ دی مخالفت دی تلخی خطیب دے دِل وچ جاگزاں ہو گئی سی جس دا اِظہار اِنہاں باتاں توں ہُندا اے کہ خطیب اپنی تحاریر، تقریراں وچ حنابلہ اُتے اشارہ تنقید کرنے دا کوئی موقع ہتھ توں نہ جان دیندے سن، اِسی وجہ توں بعد دیاں نسلاں نے خطیب بغدادی اُتے فقہی تعصب تے مذہبی جنبہ دارِی دا اِلزام عائد کیتا اے جسنوں حاجی خلیفہ نے بیان کیتا اے۔ خطیب بغدادی عقائد وچ مذہبِ ابوالحسن الاشعری (متوفی 324ھ/ 936ء) دے پیرو سن جو بقول امام تاج الدین السُّبکی (متوفی 756ھ/ 1355ء)، محدثین دا مذہبِ قدیماً و حدیثًا رہیا اے۔
مناقب
خطیب چنگے قاری، فصیح الالفاظ تے ماہر ادب سن، بعض اوقات شعر وی کہیا کر دے سن۔ چلتے چلتے کتاب دا مطالعہ کر دے جاندے۔ دولت و ثروت مند سن۔ اہل علم تے علم دی خدمت وچ وڈی وڈی رقوم خرچ کیتیاں۔ سفر حج وچ قریبِ غروب آفتاب اک قرآن ترتیل دے نال ختم کر لیا کر دے سن، اِس دے بعد لوک جمع ہوکر روایتِ حدیث دی اِلتجاء کیتا کر دے۔ خطیب سوارِی وچ بیٹھ کر روایتِ حدیث کر دے کیونجے عرب وچ سفر شب نوں ای ہُندا اے۔ اک بار کسے نے تہانو‏‏ں دیکھ کر کہیا " تو حافظ ابوبکر خطیب ہو؟ " تو کسر نفی وچ فرمایا " وچ ابوبکر خطیب ہوں"۔ حاضری حرم دے وقت زمزم نوش فرمانے دے بعد تن دعاواں کیتیاں: بغداد وچ اپنی تریخ روایت کراں، جامع المنصور وچ روایتِ حدیث کراں تے حضرت بشر حافی دے پہلو وچ دفن ہواں۔ تے ایہ تنوں دعاواں قبول ہوئیاں۔ محدثین دا اِس اُتے اِتفاق اے کہ امام دارِقُطنی دے بعد عُلوم حدیث دا ماہر اِنہاں توں ودھ کے نئی‏‏ں ہویا، حفاظ دا اِنہاں اُتے خاتمہ ہو گیا۔علامہ ابن کثیر الدمشقی (متوفی 773ھ / 1373ء) نے خطیب دے لئی اپنی تریخ وچ ایہ شعر نقل کیتا اے " تو ہمیشہ ای تریخ وچ مجاہدانہ طور اُتے مشقت اُٹھاندا رہیا اے، حتٰی کہ میں تینو‏‏ں تریخ وچ لکھیا ہویا دیکھیا۔"
لکھتاں
خطیب بغدادی دی کل لکھتاں دی تعداد 56 اے۔ ابن خلکان نے ایہ تعداد 60 کہی اے مگر مورخ اسلام الامام الذہبی نے خود تذکرۃ الحفاظ وچ خطیب دی لکھتاں دی تعداد 56 لکھی اے تے ابوسعد سمعانی نے وی اِس توں اِتفاق کیتا اے۔ صور شہر وچ اقامت (459ھ تا 462ھ/1067ء-1070ء) دے دوران خطیب نے ابوعبداللہ الصوری دی لکھتاں نوں نقل کیتا، خطیب اِنہاں لکھتاں نوں ابوعبداللہ الصوری دی زنانی توں عاریتًا لے لیا کر دے سن۔ علامہ ابو الفرج ابن جوزی(متوفی 597ھ/1201ء) کہندے نیں کہ اِنہاں لکھتاں دا اک وڈا حصہ ابوعبداللہ الصوری دا اے جاں اِنہاں دی ابتدا اُنہاں دی اے تے خطیب نے اِنہاں لکھتاں نوں مکمل کیتا اے جاں اِنہاں نوں  اپنی ای لکھتاں بنا لیا اے۔ علامہ ابو الفرج ابن جوزی دا خیال درست ہو سکدا اے، مگر تریخ بغداد دے متعلق ایہ قول درست معلوم نئی‏‏ں ہُندا کیونجے تریخ بغداد دا اَسلوب تمام تواریخی کتب توں جداگانہ حیثیت رکھدا اے تے اوہ کسے ہور دی طرزِ تحریر معلوم نئی‏‏ں ہُندا، ایہ خود خطیب دا شاہکار اے۔ علامہ ابن کثیر نے تریخ ابن کثیر وچ تے علامہ ابو الفرج ابن جوزی نے المنتظم فی تاریخ الملوک والامم وچ اِنہاں لکھتاں دا ذِکر کیتا اے۔
حوالے
گٹھ:1002 دے جم گٹھ:1071 دیاں موتاں گٹھ:اشاعرہ گٹھ:بغداد دے مصنفین گٹھ:شافعی گٹھ:علماء حدیث گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:گیارہویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:عراقی شخصیتاں
نیٹرو گلسرین
نیٹرو گلسرین اک پعاری، بے رنگا، تیل ورگا، پھٹن آلا پانی سار اے۔ ایہ گلسرول نوں تیز سفیر شورے دے تیزاب دی مجودگی وچ نائٹریٹ کرن نال بنایا جاندا اے۔ اینوں 1847 وچ لبیا گیا سی تہ اینوں بمب بنان لئی ورتیا گیا سی۔ ایدا اک خاص ورتن ڈائنامائٹ بارود اے جس نال کھدائی تے کاناں بنان لئی پعاڑ تے ہور دھرتی دی رکاوٹاں نوں توڑیا جاندا اے۔ 1880 دی دہائی توں اینوں جنگی ورتن وی لب گۓ جیناں وچ راکٹاں دا بالن، ہور بمب بنانا تے نیٹرو سیلولوز بنانا آندے نیں۔
نیٹرو گلسرین نال ہتھ نال لوڈ ہون آلے کارتوس وی بناۓ جاندے نیں۔ پچھلے کوئی 130 وریاں توں اینوں علاج وچ خون دی نالیاں نوں کھولن لئی ورتیا جا ریا اے۔ اس لئی ایہ دل دیاں بیماریاں تے دوریاں دے علاج وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہ اصل چ اندر جا کہ نائٹرک آئکسائڈ بن جاندا اے جیڑی نالیاں نوں پھلا کہ خون گزرن وچ آسانی کر دیندی اے۔
گٹھ:کیمسٹری
شیعہ شاہی ٹبراں دی لسٹ
تھلے اہل تشیع مسلمان شاہی ٹبراں دی لسٹ اے:
حوالے
گٹھ:شیعہ راج ٹبر گٹھ:مسلمان راج ٹبر گٹھ:اسلام متعلق لسٹاں شیعہ گٹھ:لسٹ سابقہ دیس گٹھ:مسلم شخصیتاں دیاں لسٹاں گٹھ:اہل تشیع گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں *شیعہ گٹھ:افریقہ چ اسلام گٹھ:ایشیا چ اسلام گٹھ:یورپ چ اسلام گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ شمالی افریقہ گٹھ:تریخ مغربی ایشیا
شیعہ شاہی خاندانوں کی فہرست
روس دیاں مسیتاں دی لسٹ
تھلویں لسٹ روس دیاں مسیتاں دی جزوی لسٹ اے ۔
حوالے
This article incorporates information from the Russian Wikipedia and French Wikipedia.
پاکستانی جھنڈےآں دی لسٹ
ایہ پاکستانی جھنڈےآں دی لسٹ اے۔
فوجی جھنڈے
گٹھ:جھنڈے گٹھ:جھنڈےآں دیاں لسٹاں گٹھ:پاکستانی ثقافت گٹھ:پاکستان متعلقہ لسٹاں گٹھ:لسٹاں
رودکی
رودکی فارسی دا اک مہان شاعر سی ۔ اسدا پورا ناں ابو عبداللہ جعفر بن محمد سی ۔ ایہہ تاجکستان چ پنجاکینت دے علاقے دے اک پنڈ رودک چ پیدا ہوئیا ، 8 ورہیاں دی عمر چ قرآن مجید حفظ کر لئیا تے قرات دا فن وی سکھیا ۔ شاعری دے نال نال موسیقی ول وی دھیان دتا ، بربط بڑی چنگی وجاندا سی ۔ موسیقی دی وجہ توں اسدی شہرت دور دور تک پھیل گئی ۔ ایہہ آخری عمر چ انھا ہوگئیا سی ۔ اس دا دیوان قصیدےآں ، رباعیاں ، مثنویاں تے قطعےآں تے مشتمل اے ۔ فارسی دا باوا آدم سمجھیا جاندا اے ۔ رودکی نے کلیہ و دمنہ نوں وی نظم چ لکھیا پر ایہہ کتاب ہن ناپید اے تے اسدے کجھ شعر فرہنگ اسدی تے تحفہ الملوک چ ملدے نیں ۔ غزل دا پہلا شاعر وی اس نوں ای سمجھیا جاندا اے ۔ نصر بن احمد شاہ بخارا دا درباری شاعر سی ۔
رودکی کے بارے میں کتابیں
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں
تانگ خاندان دے دور حکومت وچ اسلام
چین وچ اسلام دے داخلے تے مسلم آبادیاں دی رہائش دی ابتدا تانگ خاندان دے عہد وچ ہوئی۔تانگ خاندان نے 618ء توں 907ء تک چین اُتے حکومت کیتی۔ اس دوران اِس خاندان وچ 23 شہنشاہاں نے حکمرانی کیتی۔ چین وچ تانگ خاندان دے تیسرے شہنشاہ گاؤژونگ دے عہدِ حکومت وچ اسلام دے چین وچ داخل ہونے دے شواہد ملدے نیں۔ اِنہاں شواہد وچ متعدد غیر مستند روایات وی شامل نیں کہ جنہاں وچ مشہور غیر مستند روایت اے کہ 650ء جاں 651ء وچ سعد بن ابی وقاص بحیثیت اتاشی جاں سفیر خلیفہ سوم حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دی جانب توں چین آئے سن تے ایہ اُنہاں دا چین دا تیسری بار سفر سی۔ مؤرخین اسلام تے محققین دے مطابق ایہ روایت مستند نئی‏‏ں تے نہ ای ایسی کوئی تاریخی شہادت مل سکی اے کہ عہد نبوت وچ افراد چین آئے ہوں جاں خلافت راشدہ دے زمانے وچ۔
تانگ خاندان وچ اسلام دے ابتدائی نقوش
تانگ خاندان دے دور وچ چین دی خوشحالی دی راہاں برقرار ہوئیاں تے لوکاں دے تجارتی تے ذہنی ترقی دی جانب اذہان مائل ہوئے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جس وچ مغربی ایشیا دے مختلف مذاہب دا اثر چین دی زندگی اُتے پینا شروع ہویا۔ بدھ مت ، عیسائیت تے یہودیت وی اِسی زمانے وچ چین وچ داخل ہوئے۔ اسلام جو ابتداً خلافت راشدہ دے ادوار وچ جزیرہ نما عرب توں نکل کے ایشیا وچ منتقل ہو رہیا سی، اوہ ماوراء النہر وچ پہنچدا ہویا چین داخل ہویا۔ تقریباً تیس سال دے عرصے وچ مسلم آبادیاں ایشیا وچ قائم ہوچکیاں سن تے ماوراء النہر وچ داخل ہُندے ہوئے مسلمان جدو‏‏ں مشرقی ترکستان پہنچے تے اوتھے دے باشندے وی اسلام توں فیض یاب ہوئے تے منجملہ اُنہاں سب قبائل دے جنہاں نے اسلام قبول کیتا، اُنہاں وچ اک قبیلہ ’’ہوئی چِای‘‘ وی سی۔ ایہ لوک قتیبہ بن مسلم دے زمانہ وچ حلقہ ٔ اسلام وچ داخل ہوئے تے اج چینی زبان وچ اِنہاں مسلماناں نوں ’’ہوئی ہوئی‘‘ کہندے نیں۔ اِنہاں دی اصل ’’ہوئی چِہی‘‘ سی تے ایہ ناں غیر مسلماناں نے اِنہاں مسلماناں دے لئی تجویز کیتا سی جو عہد تانگ خاندان وچ اسلام لیائے۔ کیونجے اِنہاں دے اکثر افراد اِس زمانے وچ ’’ہوئی چِہی‘‘ قبیلہ نال تعلق رکھدے سن لیکن یوآن خاندان یعنی ابتدائی مغلاں دے زمانہ وچ اِنہاں مسلماناں نے ’’ہوئی چِہی‘‘ دے ناں توں اِجتناب کیتا تے ’’ہوئی چِہی‘‘ نوں ’’ہوئی ہوئی‘‘ وچ تبدیل کر دتا کیونجے ایہ لفظ اُنہاں دے نزدیک بالکل اسلام دا مفہوم ادا کردا اے تے شرقِ اقصیٰ وچ اج تک اوہ اِسی ناں توں مشہور نیں۔
جامع مسجد شیان
تانگ خاندان دے عہد وچ ای جامع مسجد شیان تعمیر کیتی گئی۔
حوالے
گٹھ:چین وچ اسلام دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:تانگ خاندان
اسد الرحمن قدسی
قلندر زمان حضرت سید ناصر الدین اسد محمد اسد الرحمٰن قدسی رحمۃ اللہ علیہٖ بن سیف الحق حافظ حبیب الرحمٰن رحمۃ اللہ علیہٖ بن شاہ نجف علی رحمۃ اللہ علیہٖ(19جنوری 1894ء تا 24 نومبر 1977ء) دا سلسلہ نسب شاہ ابوالمکارم سبزواری رحمۃ اللہ علیہٖ دے واسطے تو‏ں حضرت امام جعفر صادق رحمۃ اللہ علیہٖ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ شاہ ابو المکارم، شیخ عبد القدوس گنگاوہی دے خاندان وچ متاہل ہوئے سن ۔ آپ تو‏ں جو نسل چلی اوہ سادات سبز واری دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
ولادت
آپ د‏‏ی ولادت 12 رجب 1311ھ بمطابق 19 جنوری 1894ء نو‏‏ں وسطِ ہند د‏‏ی مشہور اسلامی ریاست بھوپال وچ ہوئی۔ آپ د‏‏ی شخصیت جمیل اخلاق حمیدہ دا مرقع سی۔ برصغیر پاک و ہند دے اکابرین آپ د‏‏ی فکر و نظر، علم و دانش، تبحر علمی، قلندرانہ شان، حسن اخلاق تے روحانی مقام و مرتبے دے معترف رہے ني‏‏‏‏ں۔
¤ عهد طفولیت
عهد طفولیت وچ جو عجیب و غریب واقعہ رونما ہويا وه ایہ سی کہ تولد ہونے بعد آپ نوزائیدہ بچےآں د‏‏ی طرح نہ روئے، نہ هنتو‏ں، نہ بولے. سکوت و خاموشی دا ایہ عالم کامل دو سال تک رہیا۔ اس دوران آپ نو‏‏ں هنسانے تے رلانے د‏‏ی هر کوشش کيتی گئی، مگر بے سود! چنانچہ اهل خاندان نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ آپ نطق تو‏ں ،سماعت تو‏ں محروم هاں.
فکروتردد دا ایہ ماحول برقرار سی کہ پیدائش تو‏ں ٹھیک دو سال اک ماہ تے تن دن بعد یعنی 15 شعبان المعظم 1311 هجری د‏‏ی شب والدہ ماجدہ نے آپ نو‏‏ں مصلے دے نیڑے سلا دتا تے خود نوافل پڑھنے وچ مشغول ہوئے گئياں۔ جدو‏ں نصف شب گزر گئی تاں والدہ محترمہ نے دیکھیا کہ آپ آسمان د‏‏ی جانب انگلی اٹھائے کچھ بول رہے هاں .اس وقت بولی مبارک تو‏ں ایہ آوازبلند ہوئی جو نہایت واضح، صاف تے صریح تھی:
الامان و الحفيظ
گویا دو (2) سال د‏‏ی عمر وچ آپ د‏‏ی گویائی دا آغاز اسماء الحسنی تو‏ں ہويا۔ اس خرق عادت نے خاندان وچ هلچل مچادی۔  پندرہويں شب شعبان دے مذکورہ واقعہ د‏‏ی صبح تو‏ں آپ نے هنسنیا بولنا شروع کر دتا۔ ايس‏ے دو سالہ سکوت دے دوران آپ پیر دے دن دُدھ مطلق نئيں پیندے سن ۔ گویا آپ دا روزہ ہُندا سی۔ ایہ نہ صرف آئندہ آپ دے مجاہدات شاقہ د‏‏ی خبر سی بلکہ ایہ غیبی اشارہ سی کہ آپ صائم الدهر دے مرتبے اُتے فائز ہونے والے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں آپ ذرا وڈے ہوئے تاں اپنی والدہ محترمہ دے نال وضو کردے تے جدو‏ں موصوفہ نماز پڑھتاں تاں آپ خود وی انہاں دے اتباع وچ نماز پڑھدے.
حالے آپ د‏‏ی عمر چار  سن کہ والدہ محترمہ نے سنیا کہ آپ سوندے ہوئے وچ کچھ پڑھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں اپنا کان آپ دے ہونٹاں دے نیڑے لگایا تاں سنیا کہ آپ سوره رحمن تلاوت ک‏ر رہ‏ے سن ....
درجات علمی و روحانی
روحانی حوالے تو‏ں آپ قلندرِ مہری، قلندر قہری، قلندر دہری د‏‏ی منازل طے کردے ہوئے قلندر زماں دے مرتبہ عالی گہر اُتے فائز رہے تے ایہ صاحب زماں ہر تن صدی بعد جلوہ نما ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ آخر وچ آپ مجمع البحرین دے رتبہ جلیلہ تو‏ں سرفراز ہوئے تے تمام عالمِ اسلام دے روحانی پیشواواں وچ ممتاز و منفرد ٹہرے۔
آپ صوفی تے عالم با عمل ہونے دے نال نال قادر الکلام شاعر تے بے مثال ادیب وی سن ۔ آپ نے اپنی نثری کتاباں وچ عوام الناس تے خواص دے لئی شریعت اورطریقت دے اسرار و رموز نہایت جامعیت تے بصیرت تو‏ں بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نثری کتاباں آپ دے مذہبی، روحانی، فقہی تے علمی مرتبے د‏‏ی عکاس ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نثری و شاعری مجموعہ جات دا مطالعہ آپ د‏‏ی خوبصورت شاعری تے صوفیانہ واردات دا ایسا شفاف آئینہ اے جس وچ حسنِ کامل دے تمام جلوے تے عشق دے پُر خلوص جذبے د‏‏ی تمام کیفیتاں، فقر و درویشی دے سارے رنگ تے خوبصورت تغزل دے انہاں گنت پہلو اپنی تمام تر آب و تاب دے نال منعکس ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔
لکھتاں
قدسی صاحب نے عوام الناس د‏ی راہنمائی دے لئی کتاباں 70 تو‏ں کچھ اُتے تصنیف فرمائی ني‏‏‏‏ں۔ خزائن معرفت تو‏ں متعلق نثری لکھتاں وچ علم و عرفان، صراطِ مستقیم، علم بیان، اطمینانِ قلب، جتھ‏ے نما، تحفۂ درویش، معارف و طریقت، الطاف سبحانی، معمولاتِ رحمانی، نامہ قدسی، الحبیب، نقوش ماضی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
احادیث صحیحہ د‏‏ی آسان اردو تشریح اُتے مشتمل کتاب شرعۃ المتین ا‏‏ے۔ منہاج المبین وچ عصر حاضر دے وکھ وکھ مسائل اُتے قرآن و حدیث د‏‏ی روشنی وچ قلم کشائی کيتی گئی ا‏‏ے۔ نماز (فیض رحمانی) وچ عوام الناس دے لئی فرقہ پندی دے اختلافات تو‏ں ہٹ کر طریقہ نماز بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ آیات ربانی مسنون اوراد و وظائف دا مجموعہ ا‏‏ے۔ فن تجوید اُتے اک نادر تصنیف تجوید وی تحریر فرمائی ا‏‏ے۔
تین شعری مجموعے نغمات (غزلیات)، کلام قدسی (نظمیات) تے رباعیات قدسی وی طبع ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
وفات و مزار
آپ 24 نومبر 1977ء بمطابق 12 ذی الحجہ 1397ھ نو‏‏ں خالق حقیقی تو‏ں جا ملے۔ آپ دا مزار آستانہ قدسی بھون ضلع چکوال وچ طالبان حق دے لئی اک چشمۂ فیض روحانی تے آپ دے جلال و جمال دا آئینہ دار ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:قلندری صوفیاء گٹھ:صوفی سنت
سونگ خاندان دے دور حکومت وچ اسلام
تانگ خاندان دے زوال دے بعد 907ء وچ سونگ خاندان برسر اِقتدار آیا تے اِس خاندان دے عہدہائے حکمرانی وچ چین وچ مسلمان وڈے عہدیاں اُتے فائز ہوئے تے مسلم آبادیاں چینی مقبوضات تے چینی صوبیاں وچ مستقل آباد ہوئیاں۔
سونگ خاندان وچ مسلمان آبادیاں دے نقوش
907ء وچ تانگ خاندان دی سلطنت ختم ہو گئی تے سونگ خاندان برسر اِقتدار آیا۔ تانگ خاندان دے عہد وچ تبلیغ اسلام اپنے عروج اُتے رہی تے مختلف قبائل نے اسلام قبول کرکے چینی علاقیاں تے صوبیاں وچ آبادیاں قائم کیتیاں۔ سونگ خاندان دے دوسرے حکمران شہنشاہ تائی ژونگ (دور حکومت: 976ء تا 997ء) دے زمانہ ٔ حکومت وچ کاشغر دے حاکم بغرا خان نے چینی ترکستان اُتے لشکرکشی کردتی، کیونجے بغرا خان والی ٔ خراسان دے ماتحت سی تے اِس لشکرکشی دے بعد بغرا خان نے چینی ترکستان نوں اپنے ماتحت کر لیا تے اوتھے دے باشندیاں نوں غلام بنا لیا تے شمال و جنوب وچ ’’یتان و شان‘‘ نوں اُنہاں دی سکونت دے لئی مقرر کر دتا، چونکہ اُنہاں وچوں اکثر مسلمان سن، اِس لئی اُنہاں نوں آزاد کر دتا تے اُنہاں نوں ایہ اختیار دِتا گیا کہ جتھے اُنہاں دا جِی چاہے، اوہ اوتھے مقیم ہوسکدے نیں۔ اج چینی ترکستان تے کانسو وچ اک مسلم قبیلہ ’’جوتون گان دل‘‘ (دونغان) دے ناں توں مشہور ۔ موجودہ لوکاں دا بیان اے کہ ایہ قبیلہ اُنہاں لوکاں دی اولاد اے جنہاں نوں بغرا خان نے 976ء توں 987ء دے زمانہ وچ قید کر دتا سی۔ 1068ء وچ صفر خان حاکم بخارا نے جو غز ترک قبیلہ نال تعلق رکھدا سی، چین دے دار الحکومت آیا تے شہنشاہ چین نال ملاقات کیتی جس دی وجہ توں حکمران چین تے مسلماناں دے تعلقات مضبوط ہوئے۔ سونگ خاندان دے چوتھے حکمران رین ژونگ نے اُس دا شاندار استقبال کیتا تے دربارِ چین وچ اُس نوں خاص مہمان دی حیثیت نال رکھیا تے اُنہاں دی دوستی و تعلقات ایسے بندھے کہ بعد وچ کشیدہ نئی‏‏ں ہوئے۔
صفر خان دے دو بیٹے سن: اک دا ناں میسری تے دوسرا سیف الدین سی۔ شہنشاہ چین رین ژونگ نے میسری نوں ریاست لُو دا حاکم مقرر کر دتا تے اُس نوں لوکواکون یعنی امیر ریاستِ لُو دا خطاب دتا تے سیف الدین نوں چُوجِنگ یعنی صاحب البرکہ والکرامہ دا خطاب تفویض کیتا۔ سیف الدین دا اک بیٹا جو شمس شاہ دے ناں توں مشہو سی، نوں محافظ تاتارون دا خطاب دتا گیا۔ شمس شاہ دی اولاد وچوں اک دا ناں کمال الدین سی، سونگ خاندان دے دسواں حکمران شہنشاہ گاؤژونگ سونگ نے اُس نوں امیرالفوج مقرر کیتا تے کمال الدین دے فرزند محمود نوں ریاست جیون جونگ دا حاکم مقرر کیتا تے محمود نوں اُس ریاست دا حاکم بنانے دی وجہ ایہ سی کہ اُس زمانے وچ جنوب مغربی چین وچ اک قبیلہ ’’کُن‘‘ دا ظہور ہویا سی تے ایہ قبیلہ چین دے مغربی سرحد اُتے برابر حملہ تے یورش کردا رہندا سی تے شہنشاہ چین نوں خوب معلوم سی کہ صرف مسلم حاکم ای اِنہاں سرکشاں نوں درست کرسکتے نیں، چنانچہ محمود نوں ریاست جیون چونگ دا حاکم بنایا تے اُس نوں حکم دِتا کہ اِنہاں سرکشاں دی قوت توڑنے دی تدبیر کرے تے محمود نے ایہ حکم پاندے ای اک ہزار سوار دا لشکر تیار کر لیا تے قبیلہ کُن دی سرکوبی دے لئی روانہ ہویا تے لشکر سمیت مغربی چین دی جانب پہنچیا۔ قبیلہ کُن اُتے حملہ کیتا تے فتح پائی۔ واپس دار الحکومت آیا تے دربارِ چین وچ حاضر ہویا تے خود شہنشاہ توں جنگی واقعات بیان کیتے۔ شہنشاہ نے اُسنوں ہان یان (صوبہ شانسی) دا حاکم مقرر کیتا۔
حوالے
گٹھ:چین وچ اسلام دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:سونگ خاندان
ریاست جموں تے کشمیر دی تریخ
سال 1846 نوں معاہدہ امرتسر دے ذریعے جدید ریاست جموں‏ تے کشمیر د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے حالیہ متنازعہ ریاست د‏‏ی تریخ دا آغاز وی ايس‏ے دن تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
انیہويں صدی دے آغاز تک وسیع تے عریض پنجاب سکھاں د‏‏ی متعدد مسلاں (خاندانی علاقائی گروہ) دے ماتحت چھوٹے راجواڑیاں وچ تقسیم سی جسنو‏ں متحد کردے ہوئے گوجرانوالہ د‏‏ی سکرچکیہ مسل دے رنجیت سنگھ نے پنجاب وچ متحدہ سکھ خالصہ سلطنت قائم کيتی۔ لاہور نو‏‏ں اپنا مرکز(دربار) بنایا تے محض21سال د‏‏ی عمر وچ ہی مہاراجہ کہلیایا۔ دوسری جانب انگریز ایسٹ انڈیا کمپنی وی اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دے رہی سی۔ 1809 وچ سکھ تے انگریزکمپنی راج دے درمیان دوستانہ تعلقات قائم رکھنے کےلئے امن معاہدہ تے دریائے ستلج نو‏‏ں سرحد تسلیم ک‏ر ليا گیاتھا۔ رنجیت سنگھ نے اپنی سلطنت د‏‏ی توسیع پورے مغربی پنجاب تو‏ں افغانیہ (موجودہ اٹک تے پختونخواہ دے خطے) تک قائم کر لئی۔ پنجاب ہی تو‏ں ملحقہ متحدہ جموں‏ دا دیوشاہی راج1780 وچ راجہ رنجیت دیو د‏‏ی وفات دے بعد خاندانی رسہ کشی وچ کمزور پڑ چکيا سی۔ تے اک بار فیر راجواڑیاں وچ تقسیم ہُندا گیا تے اس آپسی کشمکش وچ انہاں علاقےآں اُتے پنجاب د‏‏ی طرف تو‏ں خاصی مداخلت ہُندی رہی۔ 1808 وچ سکھ خالصہ فوج نے حکم سنگھ د‏‏ی قیادت وچ جموں‏ اُتے باقاعدہ حملہ کيتا تونوجوان گلاب سنگھ دے گروہ سمیت مقامی ڈوگراں نے بلاتفریق جمو ں دا دفاع کيتا۔ سکھ فوج نو‏‏ں بظاہر ناکامی ہوئی۔ اُتے امن د‏‏ی بحالی کےلئے طاقتور خالصہ سکھ راج د‏‏ی حاکمیت اعلیٰ نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا سی، جس دے بعد 1809 وچ گلاب سنگھ نے خالصہ فوج وچ ملازمت اختیار کر لئی۔ بعدازاں اپنے والد کشور سنگھ، بھائیاں دھیان سنگھ تے سوچیت سنگھ نو‏‏ں وی خالصہ دربار د‏‏ی ملازمت وچ شامل ک‏ے لیا جتھ‏ے انہاں نے جلد ہی اپنی ذہانت تے عسکری قابلیت دے بل بو‏‏تے اہ‏م مقام حاصل ک‏ر ليا۔ انہاں نے بعد وچ پونچھ، چبھال، رام نگر، جموں‏ تے ہور جاگیراں تے پنجاب وچ اجارے حاصل کيتے۔
1812 وچ رنجیت سنگھ دا بیٹا کھڑک سنگھ بحیثیت جاگیردار جموں‏ دا گورنربنایا گیا۔ 1816تک خالصہ راج نے جموں‏ تے گرد ونواح نو‏‏ں باقاعدہ اپنا حصہ بنا لیا سی تے جموں‏ دے راجہ جیت سنگھ د‏‏ی حیثیت محض علامتی ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ محض بارہ سالہ وقفہ دے بعد 1820 وچ  جموں‏ دا راج اک بار فیر ايس‏ے مقامی حکمران خاندان د‏‏ی ہی شاخ تو‏ں گلاب سنگھ دے باپ میاں کشور سنگھ دے ہتھ وچ واپس آیا جس د‏‏ی وفات دے بعد 1822 وچ  راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے خود اپنے ہتھو‏ں تو‏ں راج تلک لگاندے ہوئے جموں‏ دا راجہ (حکمران) مقرر کيتا۔ راجہ جیت سنگھ نے وی جموں‏ دے علامتی راجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بذریعہ سند موروثی رسم ورواج دے مطابق اپنے زیر حکمرانی تمام جموں‏ دا حق حکمرانی اپنے خاندان دے ہی گلاب سنگھ تے اس دے بھائیاں نو‏‏ں سونپ دتا اورخود جاگیر اخروٹہ وچ سدھار گیا۔ 1819 وچ  خالصہ سلطنت نے کشمیر اُتے وی قبضہ کرکے اپنا صوبہ بنا لیا سی تے دوسری جانب گلاب سنگھ نے اَگڑ پِچھڑ جموں‏ دے اردگرد ویہہ تو‏ں ودھ راجواڑاں نو‏‏ں متحدہ جموں‏ مرکز دا حصہ بنایا۔ 1834 وچ ڈوگرہ فوج نے زورآور سنگھ د‏‏ی قیادت وچ لداخ اُتے چڑھائی د‏‏ی تے 1840تک مختلف مہم جوئیاں وچ بھاری نقصانات دے باوجود بلتستان تے تبت دے کچھ حصےآں تک دا علاقہ جموں‏ راج دے زیرنگین ک‏ر ليا۔
اسی مہم جوئی دے دوران دسمبر1841 وچ زورآور سنگھ جنگ طویو(تبت) دے محاذ اُتے ماریا گیا سی (بعد وچ ڈوگرہ فوج نے لحاسا تبت اُتے قبضہ کيتا تے 1842 وچ چوشل معاہدہ وچ تبت اُتے تاوان جنگ ، جموں‏۔ تبت سرحد دا تعین تے امن تے تجارت دے امور طے کر لئے گئے) ۔1839 وچ  مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی موت دے بعد پنجاب دربار وچ وی اقتدار د‏‏ی رسہ کشی وچ سازشاں تے صف بندیاں دا ہنگامہ خیز دور شروع ہويا۔ جس وچ رنجیت سنگھ دے وارثاں سمیت ڈوگرہ خاندان تو‏ں گلاب سنگھ دے بھائی دھیان سنگھ، سوچیت سنگھ، دھیان سنگھ دا بیٹا ہیرا سنگھ تے گلاب سنگھ دا بیٹا ادھم سنگھ وی مارے گئے۔ اس ساری صورت حال نو‏‏ں ستلج پار ایسٹ انڈیا کمپنی وڈی بے چینی تو‏ں دیکھ رہی سی تے درپردہ پنجاب دربار دے اہ‏م افراد تو‏ں رابطے وچ وی سی۔ سکھ فوج وی گروہاں وچ تقسیم سی تے پنجاب دربار شدید مالی بحران تو‏ں گزر رہیا سی۔
اسی اثناء وچ فروری 1846 وچ سکھ فوج امن معاہدہ (1809)کی خلاف ورزی کردے ہوئے دوسری دفع ستلج پارانگریز کمپنی بہادر دے علاقےآں وچ داخل ہوئی تے اس جنگ وچ شکست کھادی( اس جنگ دے حوالے تو‏ں مختلف سازشاں دا قیاس کيتا جاندا اے جس وچ لال سنگھ، رانی جنداں، خالصہ فوجی افسران تے گلاب سنگھ دا وی ناں لیا جاندا اے )۔ گلاب سنگھ جنگ دے دوران غیر جانبدار رہیا تے لاہور دربار د‏‏ی طرف تو‏ں بلائے جانے دے باوجود پہلی جنگ دے وقت جموں‏ ہی وچ مقیم رہیا سی۔ گلاب سنگھ دے منع کرنے دے باوجود دوسری جنگ چھیڑی گئی تے آخرکار شکست دے بعد لاہوردربار نے گلاب سنگھ نو‏‏ں بحثیت وزیر اعظم اپنا نمائندہ بنا ک‏ے کمپنی بہادر دے نال مذاکرات دے لئی روانہ کيتا تے اس نے دربار تو‏ں دینا ناتھ، دیوان دیوی سہائے، فقیر نورالدین، سردار گلاب سنگھ اٹاری والا نو‏‏ں ہمراہ لےکر انگریزاں تو‏ں مذاکرات کيتے۔ تے طے پایا کہ لاہور دربار تاوان جنگ وچ ملک دوآبہ تے ڈیڑھ کروڑ روپیہ نانک شاہی ادا کرےگا۔ لیکن دربار لاہور وچ وزیرلال سنگھ تے رانی جنداں نے اس معاہدہ نو‏‏ں منسوخ کيتا تے ملک دوآبہ کےنال ڈیڑھ کروڑ د‏‏ی بجائے اک کروڑ تاوان جنگ طے کرنے دے بعد مالی مشکلات دے عذر دے نال رقم دے بدلے ہزارہ کشمیر تے کوہستان تے ملحقہ علاقےآں بشمول کانگڑہ چمبہ دا اختیار انگریز کمپنی بہادر نو‏‏ں سونپ دینے اُتے آمادگی کرلئی- تاکہ جموں‏ دے گرد گھیرا تنگ کردے ہوئے گلاب سنگھ نو‏‏ں وی جموں‏ تو‏ں محروم کر دتا جائے (گلاب سنگھ کےلئے ایہ واقعی پریشانی بنی تے اس نے جموں‏ راج نو‏‏ں قائم رکھنے کےلئے انگریز سرکار تو‏ں استدعا وی د‏‏ی سی) لیکن انگریزاں نے شاید اپنی حکمت عملی وچ انہاں علاقےآں تک وسعت نو‏‏ں مناسب نئيں جانا تے گلاب سنگھ دے نمائندہ دیوان جوالا سہائے تے ہنری لارنس دے درمیان ہوئے مذاکرات وچ طے پایا کہ جنگ وچ جے گلاب سنگھ انگریزاں دا نال دیندے تاں ایہ علاقے انہاں نو‏ں مفت ملدے۔ مگر ہن اک کروڑ روپیہ تاوان جنگ کيت‏ی ادائیگی اُتے جموں‏ راج وچ انہاں خطےآں کوبھی شامل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
انگریز کمپنی بہادر د‏‏ی اس پیشکش اُتے گلاب سنگھ نے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی اُتے رقم ناکافی ہونے پردریائے راوی دا ملحقہ علاقہ بعوض پچیس لکھ چھڈ دتا گیا۔ اس نويں صورت حال اُتے لاہور دربار نے ناراضگی دا اظہار کردے ہوئے نظرثانی دا وی کہیا اُتے انگریز سرکار نے لاہور دربار د‏‏ی ہور شرائط تو‏ں معذرت کرلئی تے ایويں 9مارچ 1846کو انگریز کمپنی بہادراور لاہور دربار وچ ہونے والے معاہدہ لاہور (شق4) وچ مذکورہ علاقےآں اُتے اختیار کمپنی بہادر نو‏‏ں حاصل ہوئے گیا (شق12)۔ جموں‏ سمیت گلاب سنگھ دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے اس د‏ی مقتدر تے مختارحکمرانی نو‏‏ں وی تسلیم ک‏ر ليا گیا تے تاوان جنگ دے بدلے حاصل شدہ خطےآں نو‏‏ں وی اک نويں معاہدہ وچ گلاب سنگھ دے حوالے کرنے دا عندیہ دے دتا گیا۔ اس دے بعد حسب عہد 16 مارچ 1846کو انگریز کمپنی بہادر تے مہاراجہ گلاب سنگھ دے درمیان معاہدہ امرتسر طے پایا جس وچ (شق1,3) دریائے سندھ دے مشرقی تے دریائے راوی دے مغربی علاقے بشمول چمبہ کشمیر ہزارہ تے کوہستانی خطے پچھتر لکھ تاوان جنگ کيت‏ی ادائیگی دے بدلے مہاراجہ گلاب سنگھ تے اس د‏ی اولاد نرینہ دے دائم تے ہمیش مکمل اختیار وچ دے دتے گئے۔ بوقت ضرورت اک دوسرے تو‏ں فوجی تعاون(شق6,9) تے کمپنی بہادر د‏‏ی حاکمیت اعلیٰ نو‏‏ں وی تسلیم کيتا گیا(شق10)۔ ایتھے تو‏ں ڈوگرہ شاہی وچ اک نويں سلطنت جموں‏ تے کشمیر تے اقصائے تبت ہا دے ناں تو‏ں تشکیل پاندے وجود دا قانونی سفر شروع ہُندا ا‏‏ے۔ جس وچ ایہ تمام کثیر المذہبی تے ثقافتی خطے پہلی بار اک مرکزی سیاسی وحدت وچ جڑدے نيں (مئی1847کے معاہدہ وچ ہزارہ تے کہوٹہ دا تبادلہ میرپور تو‏ں ملحقہ کھڑی تے مناور علاقہ تو‏ں کيتا گیا)، جس وچ بعدازاں لداخ بلتستان تو‏ں وی اگے وسعت دیندے ہوئے گلگت، استور، چیلاس، ہنزہ، نگر ، چترال وغیرہ تک وی شامل کيتا جاندا اے ۔ ايس‏ے سلطنت نو‏‏ں جموں‏ کشمیر تے لداخ یا ریاست جموں‏ تے کشمیر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ڈوگرہ شاہی دے تقریباٌ اک صدی اُتے محیط دور وچ ایہ ریاستی وحدت اکتوبر 1947تک قائم رہی ا‏‏ے۔ جس وچ نظام حکومت باقی ہندوستانی ریاستاں د‏‏ی طرح مطلق العنان ہی سی جس وچ بے شمار نقائص موجود رہے نيں۔
پر ویہويں صدی دے آغاز ہی تو‏ں برصغیر وچ ہونے والی سیاسی سرگرمیاں دے اثرات نو‏‏ں باقی ماندہ ریاستاں کےنال جموں‏ تے کشمیر وچ وی دیکھیا جا سکدا اے کہ جس وچ سیاسی حقوق دے لئی شعوری بیداری دا دور سامنے آندا ا‏‏ے۔ پھرمختلف سیاسی تے سماجی تنظی وچ دا قیام ہويا جس نے اس شاہی سیاسی نظام نو‏‏ں چیلنج وی کيتا تے ایہی سیاسی بیداری بعدازاں مطلق العنان حکمراناں نو‏‏ں وی اصلاحات اُتے مجبور کردی اے (سیاسی تحریکاں د‏‏ی اپنی لمبی تریخ اے جس اُتے وکھ تفصیل د‏‏ی ضرورت اے )۔ دو قومی نظریہ د‏‏ی بنیاد پراگست 1947 وچ  تقسیم ہند تے پاک تے بھارت دے قیام دے وقت انڈین نیشنل کانگرس تے مسلم لیگ دے اس ریاستی سیاست (نیشنل کانفرنس، مسلم کانفرنس) وچ گہرے اثر تے رسوخ دے باوجود مہاراجہ ہری سنگھ اس کثیر المذہبی تے ثقافتی ریاست نو‏‏ں اک تیسرے خودمختار ملک دے طور اُتے قائم رکھنے د‏‏ی کوشش کردا اے مگر ناکا‏م رہندا اے ۔ ریاست وچ سیاسی انتشار، مذہبی جانبداری تے انہاں دونے نويں ڈومینینز (پاک تے بھارت) د‏‏ی مداخلت ، قبائلی حملہ تے جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں مہاراجہ ریاست دے تحفظ وچ فوجی امداد دے لئی بھارت تو‏ں معاہدہ الحاق کردا ا‏‏ے۔ جس دے بعد بھارت یکم جنوری 1948 نو‏‏ں ایہ تنازعہ اقوام متحدہ وچ لے جاندا تے اوتھ‏ے تو‏ں ساڈے موجودہ مسئلہ جموں‏ کشمیر یا تنازعہ کشمیرکی ابتدا ہُندی ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی مداخلت نال جنگ بندی کےنال جنگ بندی لکیر وی کھچ دتی جاندی اے جو دراصل اج تک تقسیم ریاست دا قانونی جواز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ تنازعہ جموں‏ کشمیرکے تصفیے دے لئی اقوام متحدہ نے متعدد بار لائحہ عمل تے سفارشات دتی نيں لیکن دونے فریق ملکاں( پاک تے بھارت) اس ریاست اُتے اپنے حق ملکیت د‏‏ی ضد اُتے اڑے ہوئے نيں تے ریاستی عوام گزشتہ ستر سال تو‏ں محرومی اورغیر یقینی صورت حال جدو‏ں کہ انہاں دونے ایٹمی ملکاں دے عوام اک دائمی جنگ دے سائے وچ معاشی ابتری دا شکار نيں۔
دنیاکے بلند ترین پہاڑی سلسلے کوہ ہمالیہ دے دامن وچ آباد اورخشکی پرقائم سب تو‏ں حسین وادی نو‏‏ں تاریخ’’جموں‏ وکشمیر‘‘یا’’کشمیر‘‘کے ناں تو‏ں پکارتی ا‏‏ے۔ کشمیرماں داخل ہونے والاپہلایورپی ’’برنیئر‘‘رقمطرازہے’’سچ تویہ اے کہ وچ تخیل د‏‏ی انتہائی جولانی وچ وی ایہ تصورنئيں کرسکتاتھاکہ ایہ اقلیم اِنّی حسین ہوئے گی۔‘‘ مقبوضہ جموں‏ وکشمیرماں گیارہ ہزارمربع میل پرجنگلات نيں جنہاں وچ دیودار‘چیل ‘نیندر تے پاپولرکے درخت شامل نيں۔شرح خواندگی67فیصدہے۔سرمائی راجگڑھ جموں‏ اورگرمائی سرنیگرہ‏‏ے۔
مقبوضہ وادی دے تن ڈویژن جموں‘لداخ تے سری نگرویلی نيں جدو‏ں کہ ضلعے بائیس نيں۔ انگریزی اوراُردوکوسرکاری زباناں کادرجہ حاصل اے ۔ گردونواح وچ بولی جانے والی زباناں وچ ڈوگرہ‘شینا‘کشمیری ‘رؤف تے ہندی شامل نيں۔ 2011 وچ کيتی گئی مردم شماری دے مطابقمقبوضہ وادی د‏‏ی کل آبادی اک کروڑ پچیس لکھ ‘اڑتالیس ہزارنوسوپچیس ا‏‏ے۔ مغلوں‘ افغاناں دے بعد سکھاں 1819–1846 نے اس مظلوم قوم کوغلام بنایا۔ سکھاں دے متعلق ’’تریخ کشمیر‘‘ماں محمددین فو ق لکھدے نيں’’افغاناں د‏‏ی حکومت جے تلخ گھونٹ سی تاں خالصہ بہادرزہرماں بجھے ہوئے تیرنکلے۔‘‘اس دے بعد گلاب سنگھ نو‏‏ں سکھاں تو‏ں غداری اورانگریز تو‏ں وفاداری دے صلہ وچ بدنامِ زمانہ معاہدہ امرتسرکے ذریعے کشمیریاں نو‏‏ں پچھترلکھ دے عوض ایداں دے ویچیا گیاجداں مال مویشی د‏‏ی سوداگری ہوئے۔ افسوس!یہ جنت نظیروادی صدیاں تو‏ں ظلم سہندی آرہی اے ۔کدی غلہ بچانے د‏‏ی خاطر کوئی رنبیرسنگھ اس دے فرزنداں نو‏‏ں برصغیرکی سب تو‏ں وڈی میٹھی جھیل’’ وُلر‘‘ وچ ڈبودیتاہے توکدی سردارشمس خان کومسلما‏ن ہونے دے جُرم وچ سزاکامزہ چکھانے دے لئی اس قدرآزردہ کيتاجاتاہے کہ اوہ ہتھیاراُٹھاتاہے اورپھرتریخ دے اوراق گواہ نيں کہ کس قدربھیانک اندازماں گلاب سنگھ نے محض سولہ دن وچ کم وبیش چھ ہزارافراد کوپہاڑاں تو‏ں اتارکرپلندری وچ انہاں دے سر کٹے تے سرِعام لٹکا دیئے‘ اج وی اس جگہ نو‏‏ں سولتیراں دے ناں تو‏ں پکاراجاتاا‏‏ے۔
تریخ آزادی کشمیرماں1931کو خاص مقام حاصل ا‏‏ے۔ اودھم پورکے اک ہندو کواس لئی وراثت تو‏ں محروم کيتاجاتاہے کہ اوہ اسلام لاچکاہے ۔جموں‏ وچ معتصب ہندو کانسٹیبل (1931)مسلماناں کوجمعہ کاخطبہ دینے تو‏ں منع کرتاہے ‘ ايس‏ے دوران میرپورکے فضل دادکا پانچسورہ ہندوکانسٹیبل زمین اُتے گرا دیندا اے ‘ سرینگرماں ايس‏ے دوران مقدس کتاب دے اوراق پبلک غسل خانے وچ پائے گئے۔ مسلماناں نے اک جوان د‏‏ی تقریر تو‏ں متاثرہوکراحتجاج کيتاتوگورنرنے اسنو‏ں قید کيتا اورہجوم پرگولی چلادی جس تو‏ں چالیس زخمی ہوئے اوراکیس جام شہادت نوش کرگئے ۔زخمیاں نو‏‏ں سرکاری ہسپتال وچ جگہ نہ دتی گئی جدو‏ں کہ مشنری ہسپتال دے اک خداترس نے انہاں کوداخل کيتا ‘اس بارے جسٹس صراف رقمطراز نيں’’یہ ایسی رات سی جدو‏ں کسی گھرماں نہ کھاناپکااورنہ کسی نے کچھ کھایا۔ساراشہرمغموم سی۔‘‘ جنازے اٹھانے د‏‏ی اجازت وی محض 26افرادکوملی ۔
ہندوستان جس ریاست کشمیرکواپنااٹُٹ انگ کہتاہے اس د‏ی تاریخ‘ ثقافت‘ بولی اورجغرافیہ تک اس تو‏ں مختلف اورجداہے۔ہندوستان اپنی تریخ وچ بوہت گھٹ عرصہ وحدت دے روپ وچ رہیا جدو‏ں کہ کشمیراک علیحدہ ریاست دے طورپرتریخ وچ موجودرہیا۔والٹرلارنس اپنی کتاب ’’ویلی آف کشمیر‘‘ماں رقمطرازہے’’ اس گل کاواضح ثبوت موجودہے کہ کشمیر اس وقت تو‏ں اک باقاعدہ مملکت رہی اے جدو‏ں تو‏ں تریخ لکھنے کارواج ہويا۔‘‘قدیم کشمیرکے معتبرترین مصنف پنڈت کلہن د‏‏ی کتاب ’’راج ترنگنی‘‘کے مطابق4000ق م تو‏ں لے ک‏ے1324تک اکیس ہندوراجگان دے خانداناں نے کشمیرکے تخت پرحکومت کیت‏‏ی اے جنہاں وچو‏ں 18کشمیری سن ۔تیرہ سوچوبیس وچ بدھ مہاراجہ رنچن نے شرف الدین عبدالرحمن المعروف بلبل شاہ دے ہتھ اُتے اسلام قبول کيتااورکشمیرماں اسلام کاآغاز ہويا۔
ہندوستان کادعوی اے کہ مہاراجہ ہری سنگھ نے انہاں دے نال الحاق کاوعدہ کيتا سی جدو‏ں کہ تریخ دسدی اے کہ تاجِ برطانیہ نے ’’برطانوی ہند‘‘کی تقسیم دے نال نال برٹش سٹیٹس آف انڈیا نو‏‏ں ایہ مشورہ دیاتھاکہ پندرہ اگست تک صوبہ جات د‏‏ی تقسیم تو‏ں وجود وچ آنے والی مملکتاں وچو‏ں کسی اک تو‏ں الحاق کرلاں ۔اس رو تو‏ں مہاراجہ دا حقِ الحاق پندرہ اگست دے بعد ختم ہوجاتاہے۔جے اس دے بعد وی انہاں دا حق باقی اے تاں اس دے لئی ماؤنٹ بیٹن دے اس جواب نو‏‏ں دیکھدے نيں جو انھاں نے مہاراجہ دے خط دے جواب وچ 26اکتوبرکو لکھاتھا’’ ساڈی پالیسی دے مطابق جس ریاست دا الحاق متنازعہ ہواسنو‏ں عوام د‏‏ی خواہشات دے مطابق طے ہوناچاہیدا۔میری حکومت ایہ چاہندی اے کہ ریاست جموں‏ تے کشمیر وچ نظم ونسق د‏‏ی بحالی اورریاست نو‏‏ں حملہ آوراں تو‏ں پاک کرنے دے بعدالحاق دا مسئلہ عوام د‏‏ی کانفرنس اُتے چھڈ دیاجائے‘‘ (اقتباس شیرکشمیرشیخ عبداللہ از کلیم اختر) دوسری گل ایہ کہ بغاوت دے بعد شخصی حکومت والی ریاستاں وچ صورتحال سنبھلنے تک کسی دا اختیار باقی نئيں رہتااورمہاراجہ د‏‏ی ریاست وچ تاں ظلم د‏‏ی چک‏ی ميں پستے عوام علمِ جہاد بلند کر چک‏‏ے سن ۔کشمیرکے معتبرہندوصحافی پنڈت پریم ناتھ بزازجو کشمیری نسل تو‏ں سن لکھدے نيں: ’’میراخیال اے کہ ہندوستانی فوجاں نے ریاستی باشندےآں د‏‏ی مرضی دے خلاف قبضہ جما رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ اقدام سراسر وحشیانہ چھیناجھپٹی اے جو کسی صورت برداشت نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ اس دا نتیجہ خطرنا‏‏ک ثابت ہوگا‘اس وقت تاں مسلما‏ن ہی بھارتی حکومت دے مظالم دا تختہ مشق بنے ہوئے نيں جے ایہی صورت حال رہی تاں اگے چل ک‏ے ہندؤاں نو‏‏ں وی اس دا خمیازہ بھگتنا پئے گاجو شاید مسلماناں د‏‏ی نسبت زیادہ تلخ ہو۔لہٰذا وچ پکا ہندو تے سچا کشمیری ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایہ مطالبہ کراں گا کہ ہندوستانی فوجاں میرا پیارا وطن چھڈ داں۔کشمیری خود کسی ملک دے نال الحاق دا فیصلہ کرن گے چاہے اوہ مملکت پاکستان ہوئے یا بھارت۔ اوہ صرف اس طرف جھکاں گے جدھر انہاں دا اپنا فائدہ ہوئے گا۔ ہفت روزہ نصرت۔لاہور۔1960
1931کے بعد تقسیم ہند 1947ماں ہونے والے جہاد وچ کشمیریاں نے اپنے حق دے لئی اک وڈی قربانی دی۔ صراف صاحب لکھدے نيں کہ اک محتاط اندازے دے مطابق جموں‏ دے انہاں فسادات دے دوران کم وبیش 25ہزار لڑکیو‏ں نو‏‏ں اغوا کيتاگیا۔ کشمیرٹائمز دے ایڈیٹرمسٹرجے ۔کے۔ ریڈی رقمطرازہاں کہ ’’گزشتہ دس دناں وچ ریاست کشمیرکے صوبہ جموں‏ وچ ویہہ ہزار تو‏ں ودھ بے گناہ مسلما‏ن موت دے گھاٹ اتاردتے گئے۔جموں‏ دے تمام دیہات تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بے دخل کرنے دے لئی اک باقاعدہ منظم پروگرام بنایاگیا۔‘‘
ہندوستان نو‏‏ں ’’شیخ عبداللہ ‘‘کی صورت وچ اک مہرہ ہتھ آگیا‘جس نے ریاست وچ حکومت بنانے دے بعد الحاق د‏‏ی حمایت کردتی جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے کشمیرکی نمائندہ جماعت مسلم کانفرنس نے تقسیم تو‏ں پہلے الحاق پاکستان د‏‏ی قراردادمنظورکی سی۔ مگر ايس‏ے شیخ عبداللہ نو‏‏ں جدو‏ں خودمختاری کاخواب ستانے لگیا اوراس نے الحاق د‏‏ی مخالفت کيتی توہندوستان نے اسنو‏ں سلاخاں دے پِچھے پہنچادتا۔