cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جزیرہ جیکل دا عفریت
نیویارک دے میئر دا بیان
26 مارچ 1922ء نو‏‏ں نیویارک دے میئر جوہن ہائیلن نے نیویارک ٹائمز وچ لکھیا کہ " ساڈے ملک نو‏‏ں اصل خطرہ اُس نظر نہ آنے والی حکومت تو‏ں اے جس نے اک بہت وڈے آکٹوپس د‏‏ی طرح ساڈے شہر، ساڈی ریاستاں تے ساڈی قوم نو‏‏ں جکڑ رکھیا ا‏‏ے۔ اس دے لمبے تے طاقتور بازو ساڈے بیوروکریٹ، ساڈی اسمبلیاں، ساڈی یونیورسٹیاں، ساڈی عدالتاں، ساڈے اخبار تے ساڈے فلاحی بہبود دے ہر ادارے نو‏‏ں جکڑے ہوئے نيں۔ اس آکٹوپس دا سربراہ روکفیلر تے گنت‏ی دے چند بینکرز نيں۔ انہاں طاقتور انٹرنیشنل بینکرز دا گروہ عملاً امریکی حکومت نو‏‏ں اپنے مذموم مقاصد دے لئی چلاندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے پارٹیاں نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں تے ہر ممکن طریقے تو‏ں اپنے آدمی حکومت وچ داخل کروا دیندے نيں۔ ایہی بینکرز ساڈے ملک دے بیشتر اخبارات تے میگزین کنٹرول کردے نيں۔"
1921ء وچ امریکی صدر وورڈ ورڈ ولسن د‏‏ی جگہ وارن جی ہارڈنگ نے عہدہ سنبھالا۔ اس دے زمانے وچ عوام د‏‏ی حالت کافی بہتر ہوگئی۔ جنگ دے دناں وچ وی تے اس دے بعد وی امریک‏‏ا وچ سونا آندا رہیا۔ اس نمایاں ترقی د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ صدر ہارڈنگ نے ٹیکس کم کے دتے سن تے امپورٹ ڈیوٹی ودھا دتی سی۔ 2 اگست 1922ء نو‏‏ں صدر ہارڈنگ ریل دے سفر دے دوران وچ پُراسرار حالت وچ ماریا گیا۔ دسیا ایہی گیا کہ اسنو‏ں فوڈ پوائزننگ یا فالج دا حملہ ہويا سی مگر پوسٹ مارٹم نئيں کرنے دتا گیا۔
اپریل 1929ء وچ پال واربرگ نے اپنے دوستاں نو‏‏ں اک خفیہ وارننگ دتی کہ سال دے آخر وچ اسٹاک مارکیٹ نو‏‏ں ڈبونے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ وال اسٹریٹ د‏‏ی دیو قامت شخصیتاں جداں جوہن ڈی روکفیلر، جے پی مورگن، جوزف کینیڈی تے برنارڈ باروت وغیرہ حیرت انگیز طور اُتے اسٹاک مارکیٹ ڈوبنے تو‏ں پہلے ہی اپنا سارا سرمائیہ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ چکے سن ۔
میک فیڈن دا بیان
کانگریس وچ ریپبلیکن نمائندے میک فیڈن نے، جو دس گیارہ سال چِئرمین آف دا ہاوس برائے بینکنگ اینڈ کرنسی کمیٹی وی رہ چکيا سی، کہیا کہ پہلی جنگ عظیم دے بعد جرمنی اپنے بین الاقوامی بینکاراں دے ہتھو‏ں وچ بک چکيا سی ۔ انہاں جرمن بینکاراں نے جرمنی د‏‏ی ہر ہر شئے خرید لی سی۔ انہاں بینکاراں نے جرمنی د‏‏ی ساری صنعتاں خرید لیاں سن، ساری زمیناں رہن رکھ لیاں سن، اوہ جرمنی د‏‏ی ساری پیداوار کنٹرول کردے سن، تے اوہ عوام دے استعمال کیت‏‏ی ہر چیز دے مالک سن ۔ انہاں نے جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد کرنا کم کے دتی تے ہٹلر نو‏‏ں پوری طرح مالی امداد فراہ‏م د‏‏ی تا کہ اوہ شاندار طریقے تو‏ں الیکشن جیت سک‏‏ے۔ جدو‏ں بروننگ انہاں بینکاراں دے مطالبات پورے کرنے وچ ناکا‏م ہو گیا تاں اسنو‏ں ہٹا کے ہٹلر نو‏‏ں لیایا گیا۔ فیڈرل ریزرو بورڈ نے جرمنی نو‏‏ں 30 ارب ڈالر دتے تاکہ اوہ دوسری جنگ عظیم دے لئی تیاریاں کے سک‏‏ے۔
وادھوان
‎ وادھوان  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 75,755 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
چشما جہلم لنک نہر
ایہ نہر اِنڈس دریا اپر بݨے چشما بیراج توں نکل کے جہلم دریا اپر بݨے رسول بیراج توں تھلے دریا وچ ڈگھدی اے، جیہدی کپیسٹی 21700 کیوسکس اے ۔ اس نہر دا پاݨی دریائے چناب تے دریائے جہلم دے سنگھم تے بݨے تریموں بیراج توں نکلدیاں رنگ پور، حویلی نہراں تے دریائے راوی توں نکلدیاں سدھنائی نہر تے دریائے ستلج توں نکلدیاں میلسی نہر تے بہاول نہر نوں تریموں سدھنائی لنک نہر تے سدھنائی بہاول میلسی لنک نہر راہیں پاݨی سپلائی کردی اے ۔ جیہدے نال ملتان تے بہاول پور ڈویژناں دے علاقے نوں آبپاشی لئی پاݨی مِلدا اے ۔
گٹھ:پاکستان دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دے ڈیم ،بیراج تے ہیڈورکس گٹھ:پاکستان دے بیراج گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
نارتھمبریا یونیورسٹی
نارتھمبریا یونیورسٹی برطانیہ دے نگر نارتھمبرلینڈ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
ڈاکٹر چرن سنگھ
ڈاکٹر چرن سنگھ (7 مارچ 1853 - 13 نومبر 1908) پنجابی ساہتکار سی۔ اوہ بھائی ویر سنگھ اتے ڈاکٹر بلبیر سنگھ دا پیؤ سی۔
جیت سنگھ سیتل
'''ڈاکٹر. جیت سنگھ سیتل''' (1 ستمبر 1911 - 8 اپریل 1987) پرسدھ(مشہور) پنجابی ساہتکار اتے ودوان استاد سن۔ اوہناں دا مولک لیکھن، ترجمہ اتے سمپادن دا کم وڈے پدھر تے کیتا ملدا ہے۔ پنجابی دے نال نال اردو اتے فارسی اتے وی اوہناں نوں چنگی مہارت حاصل سی۔
سنکھیپ(مختصر) جیونی
جیت سنگھ سیتل دا جم 1 ستمبر 1911 نوں ہویا۔ اوس دے پیؤ دا نام سردار جوندھ سنگھ سی۔
سکھیا
اوہناں نے فارسی اتے پنجابی دی ایم اے، ایم او ایل، آنرز پرشیئن تے پنجابی وچّ پی. ایچ. ڈی تکّ دی اچیری سکھیا حاصل کیتی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لکھاری
منائس آئسٹروپٹیرا
منائس آئسٹروپٹیرا اڈدی سہنپ دے ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
صوبہ سامٹ پراکان
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ سامٹ پراکان تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ سامٹ پراکان شہر اے ۔
تونسا پنجند لنک نہر
تونسا پنجند لِنک نہر اِنڈس دریا اپر بݨے تونسا بیراج چوں نِکلدی اے ۔ ایہدی کپیسٹی 2000 کیوسکس اے ۔ ایہ پنجند دریا (ستلج، بیاس، راوی، چناب اتے جہلم دریا دی سانجھی دھارا) نال ملدی اے ۔ ایہہ پنجند وچ پانی دی مقدار نوں ودھاؤندی اے تاں جو تھلے پیندیاں نہراں نوں پانی مل سکے ۔تونسہ بیراج 1958 وچ بنایا گیا اتے ایہہ اک لکھ کلوواٹ بجلی وی پیدا کردا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:نہراں
بھائی بال مکند
بھائی بال مکند ، پیدائش: 1889ء - وفات: 11 مئی، 1915ء) ہندوستان دے نامور انقلابی سیاست دان تے تحریک آزادی ہند دے مجاہد سن ۔ دہلی نو‏‏ں دار الحکومت بنانے د‏‏ی رسمِ افتتاح دے دوران وائسرائے ہند چارلس ہارڈنگ اُتے بم پھینکنے تے قتل د‏‏ی سازش دے الزام وچ انہاں اُتے دہلی سازش کیس چلایا گیا جس وچ برطانوی حکومت ہند د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں پھانسی د‏‏ی سزا دتی گئی۔ اوہ غدر پارٹی دے بانی رکن بھائی پرمانندکے کزن سن ۔
حالات زندگی
بھائی بال مکند 1889ء وچ موضع کھریالہ، ضلع جہلم، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) (حالیہ پاکستان) وچ اک ہندو خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے آرٹس دے مضمون وچ گریجویشن د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ برطانوی حکومت دے خلاف وطن پرستانہ سرگرمیاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ اوہ انقلابی پارٹی دے با قاعدہ رکن سن ۔ انہاں نے برطانوی حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی ترغیب دینے والی لکھتاں مرتب تے تقسیم ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے علاوہ انہاں نے آتشنین اسلحہ دے استعمال تے بم پھینکنے د‏‏ی تربیت وی حاصل کيتی۔ 23 دسمبر 1912ء وچ لارڈ چارلس ہارڈنگ وائسرائے و گورنر جنرل ہند اُتے جدو‏ں کہ اوہ دہلی نو‏‏ں دار الحکومت بنانے د‏‏ی رسمِ افتتاح دے موقع اُتے سرکاری جلوس وچ چاندنی چوک بازار دہلی تو‏ں گزر رہے سن، بم پھینکا گیا۔ بم پھینکنے تے قتل د‏‏ی اس سازش دے الزام وچ بال مکند نو‏‏ں فروری 1914ء وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ انہاں اُتے 17 مئی 1913ء نو‏‏ں لاہور دے لارنس گارڈن وچ بم پھینکنے د‏‏ی سازش دا وی الزام لگایا گیا۔ دہلی سازش کیس دے ناں تو‏ں انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا تے 5 اکتوبر 1914ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں ہور ساتھیاں ماسٹر امیر چند، اودھ بہاری تے بسنت کمار بسواس دے ہمراہ سزائے موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 11 مئی 1915ء نو‏‏ں انبالہ سینٹرل جیل وچ پھانسی دے تختے اُتے شہید ہوئے گئے۔
حوالے
گٹھ:1889 دے جم گٹھ:1915 دیاں موتاں گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:جہلم دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندوستان دے مجاہدین آزادی
پیئجینے تواستیا
فنلینڈ اتلے یورپ دا دیس اے ، جہڑا سکینڈینیویا چ واقع اے ، اسدا راجگھر ہیلسنکی شہر اے ۔
انتظامی طور اتے فنلینڈ 19 ریجناں یاں علاقےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں فن بولی چ مآکنتا تے سونسکا (سویڈن دی بولی) چ لانڈسکاپ آکھیا جاندا اے ۔
پیئجینے تواستیا فنلینڈ دے 19 علاقےآں چوں اک علاقہ اے ، اسدا راجگڑھ لاہتی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فن لینڈ گٹھ:فن لینڈ دےصوبے
نوٹنگم ٹرنٹ یونیورسٹی
نوٹنگم ٹرنٹ یونیورسٹی برطانیہ دے نگر نوٹنگم چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
تریموں سدھنائی لنک نہر
دریا چناب اتے جہلم دریا دی سانجھی دھارا توں جھنگ توں لے کے تریموں بیراج توں پانی لے کے حویلی نہر دے بروبرابر چلدی ہوئی ایہہ لنک نہر دریا راوی نوں پانی دندی اے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
بندوسار
بندسار ( راج 298 - 272 قبل مسیح ) موریا سلطنت د راجا سی جہڑا چندرگپت موریہ دا پتّ سی ۔ بندوسار نوں امترگھات ، سہسینن اتے مدرسار وی کیہا جاندا اے ۔ بندسار مہان موریا بادشاہ اشوک اعظم دا پیؤ سی ۔
چندرگپت موریا اتے دردھرا دے پتّ بندسار نے کافی وڈے راج دی حکومت حاصل کیتا ۔ اسنے دکھن بھارت دی طرف وی راج دا وستھار (ودھا) کیتا ۔ چانکیہ اسدے ویلے وچّ وی وزیر اعظم رہیا ۔
بندوسار دے دور حکومت وچّ ٹیکشلا دے لوکاں نے دو وار بغاوت کیتا ۔ پہلی وار بغاوت بندوسار دے وڈے پتّ سشیما دے غلط حکمت عملی دے کارن ہویا ۔ دوجے بغاوت دا کارن اگیات اے اتے اسنوں بندوسار دے پتّ اشوک نے دبا دتا ۔
بندوسار دی موت 272 قبل مسیح ( کجھ سچائی 268 قبل مسیحَ دی طرف اشارہ کردے ہن ) ۔ ؛بندوسار نوں پیو دا پتّ اتے پتّ دا پیو نام ولوں جانیا جاندا اے کیونکہ اوہ مشہور بادشاہ چندرگپت موریہ دا پتّ اتے مہان راجا اشوک دے پیو سی ۔
گٹھ:موریا شاہی ٹبر گٹھ:بادشاہ گٹھ:ہندو شخصیتاں
ہیبرڈز
ہیبرڈز سکاٹلینڈ برطانیہ دے لیندے پاسے جزیریاں دا جٹ اے۔ ایہ دو انگاں وچ ونڈے ہوۓ نے: اندرلے ہیبرڈز، بارلے ہیبرڈز۔
گٹھ:سکاٹلینڈ گٹھ:برطانیہ دے جزیرے
الیجو کارپیٹیر
الیجو کارپیٹیر (26 دسمبر 1904ء تا 24 اپریل 1980ء) کیوبا دے ناول نگار، مضمون نجے تے موسیقار سن جنہاں نے اپنے عہد عروج وچ لاطینی امریکی ادب نو‏‏ں بہت زیادہ متاثر کیتا ا‏‏ے۔ اوہ لوازن، سویٹذرلینڈ وچ پیدا ہوئے مگر ہوانا، کیوبا وچ پلے ودھے۔ اک یورپ نذاد ہونے دے باوجود انہاں نے اپنی زندگی تے تحریر وچ کیوبا د‏‏ی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دتا اے تے خود نو‏‏ں بطور کیوبائی متعارف کرایا ا‏‏ے۔ انہاں نے فرانس، جنوبی امریک‏‏ا تے میکسیکو دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں دا بہت زیادہ سفر کیتا تے لاطینی امریک‏‏ا دے اہ‏م افراد اوتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار تے فن دے علم برداراں دے ملاقات کيتی۔ اپنے فن، آرٹ تے کم دے ذرہعے لاطینی امریک‏‏ا د‏‏ی سبھیاچار نماندگی کرنے دے علاوہ انہاں نے کیوبا د‏‏ی سیاست وچ وی ودھ چڑھ کر دلچسپی لی تے کئی تحریکاں وچ حصہ لیا جداں 20واں صدی وچ کیوبا وچ کمیونسٹ د‏‏ی تحریک فیدل کاسترو۔ اوہ اپنے تحریکاں، مظاہرےآں، سیاسی تبصرےآں تے اپنے نظریات د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی مرتبہ جیل گئے ملک بدر ہوئے۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
کارپیٹنیر د‏‏ی ولادت 26 دسمبر 1904ء نو‏‏ں لوازن، سویٹزر لینڈ وچ ہوئی۔ انہاں دے والد جارج جولین کارپیٹیئر اک فرانسیسی معمار سن تے والدہ لنا والمونٹ روسی بولی د‏‏ی معملہ سن۔ انہاں د‏‏ی حیات وچ سب نو‏‏ں ایہی معلوم سی کہ انہاں د‏‏ی ولادت ہوانا وچ ہی ہوئی پے کیونجے انہاں د‏‏ی ولادت دے معا بعد انہاں دا خاندان لوازن تو‏ں ہوانا آ گیا سی مگر انہاں د‏‏ی وفات دے بعد سویٹزرلینڈ تو‏ں پیدائش دا سرٹیفیکٹ برآمد ہويا۔ 1912ء وچ الیجو تے انہاں دا خاندان کیوبا تو‏ں پیرس آگیا۔ انہاں نے عہد طفلی وچ فرانسیسی بولی سکھی۔ انہاں نے بالزیک، فلابرٹ تے زولا دا مطالعہ کیتا۔ 1921ء وچ انہاں نے یونیورسٹی آف ہوانا دے اسکول برائے آرکیٹیکچر وچ داخلہ لیا۔ انہاں د‏‏ی عمر محض 18 سال کيت‏ی سی جدو‏ں انہاں دے والدین اک دوسرے تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے تے والد نے انہاں دا نال چھڈ دتا۔ اگلے سال انہاں نے اپنی والدہ د‏‏ی مدد کرنے دے لئی اپنی تعلیم چھڈ دی۔ اوہ صحافی بن گئے۔ انہاں نے بعد موسیقی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:1904 دے جم گٹھ:1980 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے مضمون نگار گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:کیوبا جلاوطن گٹھ:کیوبا کمیونسٹ گٹھ:کیوبا دے مرد مصنفاں گٹھ:کیوبا مضمون نگار گٹھ:کیوبا ناول نگار گٹھ:ماہرین موسیقیات گٹھ:مرد مضمون نگار گٹھ:مرد ناول نگار
چن وریام
چن وریام  پنجابی زبان وچ فلم دا آغاز کیتا۔ اس فلم نوں 2 اگست، 1981ء وچ پاکستان تے ریلیز ہوى۔ پاکستانی اس فلم دا کریکٹر ایکشن تے میوزکل فلماں دے نال رلدا اے۔ اے فلم باکس آفس وچ آنیدے ہی سپرہٹ ہو گی اس فلم نوں لاہور دے گلستان سنیما وچ ڈائمنڈ جوبلی دی کامیابی ملی۔ اس فلم دے ہدایتکار سی جہانگیر قیصر۔ بنان آلے سی سرور بھٹی۔ لکھاری سی ناصر ادیب اناں نے لکھی سی تاں میوزک وجاہت عطرے نے بنایا ایں۔ اس وچ سلطان راہی، انجمن، مصطفٰی قریشی، افضال احمد تے الیاس کشمیری نے بہت ساری فنکاری ویکھی اے۔ پاکستان وچ چلن توں بعد لاکھوں بندیاں دی فرمائش تے
البم
فلم دی موسیقی وجاہت عطرے نے کیتی اے، فلم دے نغمات حزیں قادری نے گانے لکھے۔ فلم دی لسٹ ریکارڈنگ وچ شامل ناں ایم ظفر تے ایم امین اناں نے گاناں دی بہترین ریکارڈنگ کیتی نورجہاں تے مہناز نے گانے گائے۔ کلام حضرت میاں محمد بخش دے بولہ دی آواز شوکت علی کڈی۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی فلماں گٹھ:پنجابی فلماں گٹھ:فلماں
منائس انکلر
منائس انکلر اڈدی سہنپ دے ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ
میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ اک امریکی آرٹ میوزیم اے جیڑا کے سارے جگ چ تیجا سب توں چوکھا ویکھیا جان آلا میوزیم اے۔ ایدے چ 20 لکھ یا 2 ملین آرٹ دے کم ویکھن واسطے پۓ نیں۔
میوزیم وچ داخل ہونے دے لئی ٹکٹ د‏‏ی ضرورت اے ، ، لیکن میوزیم دا تقاضا اے کہ ہر فرد 25 ڈالر ادا کرے۔
تریخ
1866 وچ ، پیرس ، فرانس وچ امریکیو‏ں دے اک گروپ نے "نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف آرٹ اینڈ گیلری" قائم کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ انہاں دا مقصد امریکی عوام نو‏‏ں آرٹ تے فنون تو‏ں آگاہ کرنا سی۔
میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ 1870 وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے بانیاں وچ تاجر ، فنانسر ، ہور اس وقت دے مشہور فنکار تے مفکرین وی سن جنہاں دا مشن امریکی عوام نو‏‏ں آرٹ تے فنکاری تو‏ں آگاہ کرنا سی۔ ایہ 20 فروری 1872 نو‏‏ں کھولیا گیا۔
آرٹ
میوزیم وچ قدیم تے قدیم مصر نال تعلق رکھنے والے فن ، یورپی فنکاراں د‏‏ی پینٹنگز تے مجسمے تے امریکی تے جدید آرٹ دا اک بہت وڈا مجموعہ ا‏‏ے۔ افریقی ، ایشین ، آسٹریلیائی ، بازنطینی تے اسلامی فنون لطیفہ د‏‏ی اک وڈی تعداد وی موجود ا‏‏ے۔ میوزیم وچ دنیا بھر تو‏ں موسیقی دے آلات ، ملبوست تے قدیم ہتھیاراں دا مجموعہ ا‏‏ے۔
بیرونی ربط
گٹھ:1880ء وچ پایہ تکمیل ثقافتی ہیکل اساسی گٹھ:1872ء وچ قائم شدہ فنی عجائب گھر گٹھ:1870ء وچ قائم شدہ فنی عجائب گھر
آکسفورڈ بروکس یونیورسٹی
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
مسجد وزیر خان
مسجد وزیر خان شہر لاہور وچ دہلی دروازہ، چوک رنگ محل تے موچی دروازہ تو‏ں تقریباً اک فرلانگ د‏‏ی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد نقش ونگار وچ کاریگری دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔ علم الدین انصاری جو عام طور اُتے نواب وزیر خان دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں سلطنت مغلیہ دے عہد شاہجہانی وچ لاہور شہر دے گورنر سن تے ایہ مسجد انہاں دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی بیرونی جانب اک وسیع سرائے اے جسنو‏ں چوک وزیر خان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چوک دے تن محرابی دروازے نيں۔ اول مشرقی جانب چٹا دروازہ، دوم شمالی جانب راجا دینا ناتھ د‏‏ی حویلی تو‏ں منسلک دروازہ، سوم شمالی زینے دا نزدیکی دروازہ-مسجد دے مینار 107 فٹ اُچے نيں۔ اس مسجد د‏‏ی تعمیر دسمبر 1641ء وچ ست سال د‏‏ی طویل مدت دے بعد پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔ مسجد وزیر خان سلطنت مغلیہ دے عہد وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی ہن تک د‏‏ی نفیس کاشی کار و کانسی کار خوبصورت مسجد اے جو بادشاہی مسجد د‏‏ی تعمیر تو‏ں 32 سال پہلے (یعنی 1641ء وچ ) تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔
مسجد دا محل وقوع
مسجد وزیر خان دا موجودہ محل وقوع ایويں اے کہ:
دہلی دروازہ تو‏ں براستہ شاہی گزرگاہ سِدھے چلدے جاواں تاں تقریباً 300 میٹر (984.25 فٹ) دے فاصلہ اُتے مسجد وزیر خان نظر آنے لگتی ا‏‏ے۔ مسجد تو‏ں پہلے وزیر خان چوک واقع اے جتھ‏ے تو‏ں اک سڑک شمال وچ چوہٹہ قاضی محلہ د‏‏ی جانب، دوسری سڑک (جو دہلی دروازہ د‏‏ی سمت تو‏ں چلی آ رہی اے ) اوہ مسجد وزیر خان تو‏ں متصل شاہی گزرگاہ کہلاندی اے تے دہلی دروازہ تو‏ں شروع ہُندی اے تے مسجد وزیر خان دے جنوب نال ہُندی ہوئی قلعہ لاہور تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ مغرب وچ (جدھر مسجد وزیر خان د‏‏ی سمت قبلہ واقع اے ) لکڑمنڈی بازار واقع اے جدو‏ں کہ جنوب د‏‏ی جانب گنجان آبادی تے بازارِ خطاطی واقع نيں۔ چوک وزیر خان تو‏ں مسجد دے جنوبی داخلی دروازہ (جو رائج الوقت داخلی دروازہ دے طور اُتے استعمال ہوئے رہیا اے ) دا فاصلہ 43.75 میٹر (143.54 فٹ) ا‏‏ے۔ مسجد تو‏ں مغربی راستہ جو لکڑمنڈی بازار د‏‏ی جانب جاندا اے، اِسی راستہ اُتے مسجد وزیر خان دے عقب وچ چینیاں والی مسجد واقع ا‏‏ے۔ مسجد دا شمال مشرقی حصہ کوچہ حسین شاہ کہلاندا اے جو گنجان آبادی وچ واقع ا‏‏ے۔ شاہی گزرگاہ والے راستہ اُتے مسجد وزیر خان دے متصل چلدے جاواں تاں کوتوالی چوک آندا ا‏‏ے۔ مسجد دے جنوبی داخلی دروازہ تو‏ں کوتوالی چوک تک دا فاصلہ 79.55 میٹر (260.99 فٹ) ا‏‏ے۔ مسجد وزیر خان دے جنوب مغربی چوک یعنی کوتوالی چوک تو‏ں دو راستے قلعہ لاہور تک پہنچک‏ی نيں، اک راستہ بشکل سڑک دے عین مغرب وچ کشمیری بازار تو‏ں براستہ رنگ محل، ہٹہ بازار، پانی والا تالاب تو‏ں ہُندا ہويا بازار بارود خانہ تک پہنچکيا اے جتھ‏ے تو‏ں قلعہ روڈ یعنی قلعہ لاہور تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ دوسرا راستہ مسجد وزیر خان دے عین جنوب مغربی سمت وچ واقع کوتوالی چوک تو‏ں کوتوالی والا بازار تو‏ں ہُندا ہويا چونا منڈی بازار تو‏ں ہُندا ہويا قلعہ لاہور دے اکبری دروازہ تک جا پہنچکيا ا‏‏ے۔ اِسی راستہ اُتے مریم زمانی بیگم مسجد واقع اے جو قلعہ لاہور دے عین اکبری دروازہ دے سامنے چند قدم دے فاصلے اُتے موجود ا‏‏ے۔
مسجد د‏‏ی بنیاد و تریخ
thumb|407x407px|مسجد وزیر خان، نماز والے دالان تو‏ں صدر دروازہ دا اک منظر
مسجد وزیر خان د‏‏ی بنیاد شیخ علم الدین انصاری نے رکھی جو وزیر خان دے خطاب تو‏ں مشہور سن ۔ وزیر خان مغل شہنشاہ شاہجہان دے طبیبِ خاص وی سن، اِس تو‏ں پہلے اوہ مغل شہنشاہ جہانگیر تے ملکہ نورجہا‏‏ں دے طبیب خاص وی رہ چکے سن ۔ شیخ علم الدین انصاری چنیوٹ شہر وچ پیشۂ طبابت تو‏ں منسلک سن ۔ ماہِ صفر 1030ھ/ جنوری 1621ء وچ تلاش معاش د‏‏ی خاطر مغل راجگڑھ آگرہ پہنچے تے مغل دربار تک مشکل تو‏ں رسائی ممکن ہوپائی۔ اُنہاں دناں ملکہ نورجہا‏‏ں علیل سن، شیخ نے اُنہاں دا علاج کيتا تے ملکہ رو بہ صحت یاب ہوئیاں۔ اِسی صلہ وچ شیخ علم الدین انصاری منصبِ ہفت ہزاری اُتے فائز کیتے گئے تے اُنہاں دا خطاب وزیر خان طے پایا۔ شاہی انعامات د‏‏ی بھرمار نو‏‏ں مسجد دے مصرف وچ لیائے تے اِسی خطہ نو‏‏ں تجویز کيتا۔ عہد شاہجہانی وچ وزیر خان امرا الامراء دے خطاب تو‏ں نوازے گئے تے جدو‏ں شہنشاہ شاہجہان لاہور آیا تاں اِنئيں ناظم لاہور مقرر کرگیا سی۔ وزیر خان 1632ء تو‏ں 1639ء تک حاکم لاہور دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔
مغل شہنشاہ شاہجہان دے عہد وچ وزیر خان نے 1045ھ/ 1635ء وچ اِس مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی تے بازار دہلی دروازہ نو‏‏ں آباد کيتا تے مزار سید محمد اسحاق گاذرونی المشہور بہ میراں بادشاہ دا پختہ حجرہ جو زیارت گاہِ عام سی، نو‏‏ں داخل مسجد ک‏ر ليا۔ تقریباً ست سال د‏‏ی طویل مدت دے بعد ایہ مسجد اختتام ماہِ شعبان 1051ھ/ 3 دسمبر 1641ء نو‏‏ں پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔ تکمیل و تعمیر دے بعد وزیر خان نے اک وصیت نامہ تحریر کروایا جو اُنہاں دے بعد اُنہاں د‏‏ی اولاد وچ بدستور چلدا رہیا جس د‏‏ی تریخ یکم ماہِ رمضان 1045ھ/ 3 دسمبر 1641ء اے تے ایہی تریخ مسجد د‏‏ی تعمیر مکمل ہونے د‏‏ی وی ا‏‏ے۔ وصیت نامہ نو‏‏ں نور احمد چشتی نے تحقیقات چشتی وچ تفصیل تو‏ں تحریر کر دتا ا‏‏ے۔ 1864ء وچ جدو‏ں نور احمد چشتی صاحب تحقیقات چشتی نے مسجد دے متولیان د‏‏ی تحقیق د‏‏ی تاں اُس وقت مرزا اِیزد بخش اِس مسجد دے متولی و سربراہ سن ۔
سکھ شاہی دور وچ
مہاراجا رنجیت سنگھ نے اپنے عہدِ حکومت 1801ء تاں 1839ء وچ لاہور د‏‏ی تقریباً سبھی تاریخی عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا، متعدد تاریخی عمارتاں تو‏ں سنگ سرخ تے سنگ مرمر اُتروا لیا تے بعض تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں منہدم کروا دتا۔ مسجد وزیر خان وی رنجیت سنگھ دے نقصان تو‏ں اِس لئی بچ گئی کہ وزیر خان دے گورو ارجنہاں تو‏ں تعلقات نہایت ارادت مندانہ سن ۔ مہاراجا رنجیت سنگھ باوجود بیگانگت مذہبی و خام طبعی معہودہ خود اِس مسجد د‏‏ی جانب چنداں وی متوجہ نہ ہويا بلکہ سرائے مشمولہ وچ چندے توپ خانہ سرکاری ڈیرہ فگن ہوئے تاں کرایہ ماہواری اِس سرائے تے دوکاناں دا وزیر خان د‏‏ی اولاد نو‏‏ں دیندا رہیا۔
کنہیا لال نے اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ مسجد دے سکھاں دے عتاب تو‏ں بچنے د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی اے کہ اک مرتبہ مہاراجا رنجیت سنگھ موراں طوائف دے ہمراہ اس مسجد دے مینار اُتے آیا تے دن بھر اُتے رہ ک‏ے عیش و نشاط وچ سرگرم رہیا تے ايس‏ے شب اوہ بیمار پے گیا۔ لوکاں نے کہیا کہ ایہ آثار بزرگ اسحاق گازرونی دے غضب دے نيں جو اس مسجد دے احاطے وچ دفن نيں۔ دوسرے روز مہاراجا مزار اُتے آیا تے پنج سو روپے نذر کیَ تے آئندہ ایسی حرکت کرنے تو‏ں توبہ کر لئی۔
سلطنت مغلیہ دے عہد وچ اِس مسجد د‏‏ی دیکھ بھال حاکمانِ لاہور د‏‏ی تحویل وچ رہی۔ لاہور وچ سلطنت مغلیہ دے زوال دے بعد عہد سکھ شاہی دا آغاز ہويا تاں اِس مسجد د‏‏ی توجہ یا بحالی و مرمت نہ ہوئی، محض اس قدر کہ اک مہتمم نور ایمان والا نے مسجد دے چاراں میناراں د‏‏ی اُتے د‏‏ی بلند برجیاں دے دو دو دَر بند کروادیے سن تے صرف دو دو دَر کھلے رکھے، صرف اِس خیال تو‏ں کہ درمیانی ستون نازک نيں مبادا زلزلہ دے صدمہ تو‏ں گر ہی نہ جاواں۔ بعد وچ اس مسجد نو‏‏ں کسی مرمت یا بحالی د‏‏ی ضرورت محسوس نہ ہوئی۔
مسجد د‏‏ی عمارت تے دروازے
thumb|367x367px|مسجد دے تن جانب موجودہ حجرے
مسجد د‏‏ی عمارت پختہ اِٹاں (خشتی) تو‏ں تعمیر کيتی گئی اے تے سنگ سرخ دا استعمال ساں ساں کيتا گیا ا‏‏ے۔ مسجد وچ داخلہ دے دو دروازے موجود نيں، اک صدر دروازہ جو مشرق وچ واقع اے، دوسرا شمال مشرق د‏‏ی سمت وچ واقع اے جسنو‏ں صدر دروازے د‏‏ی تزئین و آرائش دے وقت داخلہ دے لئی کھولیا جاندا ا‏‏ے۔ مسجد دا صحن وسیع اے جس وچ سرخ چھوٹی اِٹ دا فرش لگایا گیا اے، صحن دے مرکز وچ وضو کرنے دے لئی حوض بنیا ہویا ا‏‏ے۔ مسجد دے مشرقی، جنوبی تے شمالی سمت حجرہ نما کمرے بنے ہوئے نيں جنہاں د‏‏ی تعداد 32 ا‏‏ے۔
مسجد وزیر خان لاہور د‏‏ی قدیم عالیشان تے لاثانی عمارت اے جس د‏‏ی شہرت تے تذکرہ یورپ تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ فی الحقیقت ایہ خشتی کانسی کار عمدہ عمارت اپنی مثال وچ ایسی نادر اے کہ اس د‏ی مثال کدرے تے نئيں ملدی۔ مؤرخین لاہور نے اِسنو‏ں لاہور دا فخر و اقتدار کہیا ا‏‏ے۔ عمارتِ مسجد وچ ہر کم خوش اسلوبی تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ عمارتِ مسجد ایسی پختہ چونا کار مستحکم تعمیر ہوئی اے کہ باوجود پونے چار سو سال گزرنے دے وی بغیر کسی نقص دے دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی دیواراں اُتے کانسی کار نقاشی ایسی ہوئی اے کہ وڈے وڈے نقاش نقاشی دا سبق لینے اِس مسجد آندے نيں تے اِنہاں طاقچاں د‏‏ی نقول اُتار کر لے جاندے نيں۔ کتبےآں اُتے عربی و فارسی دے حروف د‏‏ی خوشخطی ایسی نادر اے کہ وڈے وڈے خوشنویس حضرات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیران ہوجاندے نيں۔ مقطع ایسا اے کہ اِس قطع د‏‏ی دوسری مسجد دیکھنے وچ نئيں آندی۔ ایہ مسجد دیواراں د‏‏ی کاشی کاری تے منبت کاری دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ انگریزاں دے ابتدائی عہد تو‏ں لے ک‏ے مدت مدید تک میو اسکول آف آرٹس لاہور دے طلبہ نو‏‏ں ایتھ‏ے تزئین دا کم سکھانے دے لئی ایتھ‏ے لیایا جاندا سی۔ 1890ء وچ اِس درسگاہ دے پرنسپل مسٹر جان لاکووڈ کپلنگ نے سرکاری رپورٹ وچ لکھیا سی کہ: ایہ خوبصورت عمارت بذات خود تزئین د‏‏ی اک درسگاہ اے، لیکن سال بہ سال اِس د‏‏ی نگہداشت د‏‏ی طرف توجہ کم تو‏ں کم تر ہُندی جا رہی اے تے اِس دے نقش و نگار عدم توجہی د‏‏ی وجہ تو‏ں خراب ہوئے رہے نيں۔ اِنہاں حالات وچ ایہ نہایت ضروری معلوم ہُندا اے کہ اِنہاں دے چربے یا نقول نہایت احتیاط تو‏ں اُتار کر عجائب گھر تے اسکول وچ محفوظ کردیے جاواں، ساڈے نوجوان مصوراں دے لئی اِس تو‏ں بہتر تے کدرے تربیت نئيں ہوسکدی۔
صدر دروازہ/ مشرقی دروازہ کلاں
thumb|258x258px|مسجد وزیر خان دا منقش صدر دروازہ thumb|262x262px|مسجد دے صدر درازہ د‏‏ی محراب کلاں دے عین بالائی سطح اُتے حدیث مبارکہ کندہ ا‏‏ے۔
اِس دے تھلے ایہ شعر اے:
اِنہاں اشعار دے تھلے کاشی کاری تو‏ں مزین نفیس کھڑکی موجود ا‏‏ے۔ کھڑکی دے تھلے والے وڈے کتبے وچ ایہ اشعار کندہ نيں:
ھو الجامع
اِس دے تھلے اک کتبہ وچ ایہ شعر اے:
اِس شعر دے تھلے سنہ ہجری 1044ھ تحریر ا‏‏ے۔ اِس شعری کتبہ دے تھلے کھبے جانب د‏‏ی کاشی کاری تو‏ں مزین نفیس کھڑکی واقع اے جدو‏ں کہ کھڑکی تو‏ں تھلے دے کتبہ وچ ایہ اشعار نيں: thumb|270x270px|مسجد دے صدر دروازہ دے سجے جانب کھڑکی دے تھلے دا کتبہ جس وچ فارسی اشعار کندہ نيں۔
ھو
صدر دروازہ د‏‏ی درمیانی محراب (جو درمیان وچ واقع اے )کے عین اُتے حدیث مبارکہ کندہ اے:
متن حدیث دے زیريں سال 1045ھ تحریر کيتا گیا ا‏‏ے۔
اِس درمیانی محراب کلاں وچ تن چھوٹے دروازے محرابی نيں جدو‏ں کہ اِسی محراب کلاں وچ تھلے د‏‏ی جانب داخلی دروازہ چھوٹا واقع ا‏‏ے۔ محراب کلاں کاشی کاری تو‏ں مزین اے جو دور تو‏ں دیکھنے اُتے خوشنما نظر آندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس تو‏ں ملحقہ دو چھوٹی کھڑکیاں جو سجے تے کھبے جانب نيں، چھوٹی سرخ اِٹ تو‏ں تعمیر کيتیاں گئیاں تے اِنہاں اُتے کاشی کاری و گلکاری کم موجود اے جو نہایت دیدہ زیب ا‏‏ے۔
ڈیوڑھی نما داخلی دروازہ
thumb|267x267px|مسجد وزیر خان وچ ڈیوڑھی نما حصہ وچ واقع دکانیں- مسجد دے شمال مشرقی دروازہ دا رخ اِنہاں دکاناں د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔ thumb|268x268px|مسجد دا اندرونی دروازہ جو مغرب د‏‏ی جانب کھلدا اے، اُتے فارسی شعر کندہ ا‏‏ے۔
مسجد دے صدر دروازے تو‏ں داخل ہاں تاں اک طویل ڈیوڑھی نما راستہ (جو شمالاً جنوباً واقع اے ) وچ اک قدِ آدم بلند دروازہ اے جس تو‏ں مسجد دے صحن وچ داخلہ ممکن ہُندا ا‏‏ے۔ اِس ڈیوڑھی نما حصہ وچ چہار جانب بلند محرابی دروازے واقع نيں تے درمیان وچ اک بلند گنبد موجود اے جس وچ زنجیر تو‏ں اک خوبصورت فانوس لٹکا ہويا ا‏‏ے۔ سطح زمین تو‏ں صدر دروازہ د‏‏ی پنج سیڑھیاں بلند نيں۔ صدر دروازے تو‏ں ڈیوڑھی نما حصہ وچ آنے تو‏ں مسجد دے صحن وچ داخلے دے لئی ہور تن سیڑھیاں چڑھنا پڑدی نيں، گویا مسجد دا صحن موجودہ سطح زمین تو‏ں 8 سیڑھیاں بلند ا‏‏ے۔ ایہ ڈیوڑھی نما عمارت ہشت پہلو ا‏‏ے۔ اِس ڈیوڑھی نما عمارت جو ہشت پہلو محراباں والے حصہ تو‏ں متصل اے، وچ 22 دکاناں موجود نيں جو حالے تک مسجد دا حصہ تو‏ں ملحقہ نيں۔ اِس چھوٹے دروازے تو‏ں جو مغرب د‏‏ی جانب اے تے مسجد دے صحن وچ کھلدا اے، اندر نو‏‏ں داخل ہاں تاں اِس ڈیوڑھی نما حصہ دے اُتے د‏‏ی جانب اک سیاہ گنبد نظر آندا اے جس دے نال کاشی کاری تو‏ں مزین دو چھوٹی برجیاں موجود نيں تے اِنہاں دے بالکل تھلے د‏‏ی جانب تے صحنِ مسجد وچ کھلنے والے دروازہ دے بالکل اُتے د‏‏ی جانب فارسی دا اک شعر لکھیا ہويا اے:
مسجد دا صحنِ خاص
مسجد دے صحنِ عام تو‏ں مغرب د‏‏ی جانب دا فرش کچھ بلند اے جو صحنِ خاص کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ صحن خاص نمازیاں دے لئی ا‏‏ے۔ اِس صحن وچ پنج محراباں نيں جنہاں وچ درمیانی محراب کلاں یعنی وڈی اے تے سجے کھبے جانب د‏‏ی محراباں چھوٹی نيں۔ محراباں کاشی کار نيں جنہاں وچ حالے تک نفیس کاشی کار کانسی دا کم دیکھیا جاسکدا اے جدو‏ں کہ صحنِ خاص دے بیرونی جانب د‏‏ی طرف کتگل کيتی شکل وچ طاقچے بنے ہوئے نيں جنہاں وچ خطاطی وچ آیت الکرسی سمیت متعدد آیات کندہ ا‏‏ے۔ بیرونی جانب دے زیريں طاقچاں وچ حدیث مبارکہ، اسماء النبی صلی اللہ علیہ وسلم مع اسمائے خلفاء کندہ کیتے گئے نيں جو مغل طرزِ تعمیر دا خاصہ نيں۔ درمیانی محراب کلاں د‏‏ی طاق وچ دونے اطراف حدیث مبارکہ کندہ کيتی گئی ا‏‏ے۔ محراب کلاں دے بیرونی جانب بلند کتبہ اُتے آیت الکرسی کندہ ا‏‏ے۔
مسجد دا صحن عام
thumb|383x383px|مسجد دا صحنِ خاص- مسجد دے صحن عام وچ واقع حوض تے سامنے مسجد دے نماز والا دالان جس وچ منبر و محراب موجود نيں۔مسجد دا صحن خشتی اے، چھوٹی سرخ اِٹ دا فرش خوش اسلوبی تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔ فرش مرمت د‏‏ی توجہ دے قابل رہیا ا‏‏ے۔ سکھ شاہی عہد وچ فرش تے صحن د‏‏ی مرمت نئيں ہوئی۔ موجودہ فرش چھوٹی اِٹ سرخ دا بنیا ہویا اے مگر کھردرا نئيں ا‏‏ے۔ صحن عام دا فرش صحنِ خاص دے فرش تو‏ں پست ا‏‏ے۔ صحنِ خاص وچ محراب و منبر والا دالان موجود ا‏‏ے۔ صحنِ مسجد وچ مرکز وچ حوض بنیا ہویا اے جو خاص وضو دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ صحن خاص کچھ ارتفاع اُتے مغرب د‏‏ی جانب والا دالان کہلاندا اے جتھ‏ے امام مسجد ادائیگی نماز دے لئی کھڑا ہُندا ا‏‏ے۔ صحن مسجد دا رقبہ 148.5 فٹ 3 انچ طول تے 117 فٹ عرض دا اے جس وچ نماز والے دالان دا حصہ (جس دا طول 131 فٹ 3 انچ طول تے 42 فٹ عرض اے ) شامل نئيں ا‏‏ے۔ مسجد دے تِناں اطراف دے حجراں دے دروازے صحن وچ کھلدے نيں۔ thumb|374x374px|صحنِ خاص وچ جنوب مغرب سمت د‏‏ی چھوٹی محراب۔
مسجد دے مینار
مسجد دے چار مینار نيں جنہاں د‏‏ی بلندی 107 فٹ (32.6136 میٹر) ا‏‏ے۔ چاراں مینار پشت پہلو نيں تے چھوٹی سرخ اِٹ تو‏ں تعمیر کیتے گئے نيں۔ دو وڈے مینار صدر دروازہ (جو مشرق وچ واقع اے ) تو‏ں نظر آندے نيں تے ایہ شمال مشرقی گوشہ، جنوب مغربی گوشہ اُتے تعمیر کیتے گئے نيں۔ دو مینار مسجد دے پنج گنبداں والے حصہ وچ تعمیر کیتے گئے نيں، ایہ دونے مینار شمال مغربی گوشہ تے جنوب مغربی گوشہ اُتے واقع نيں۔ میناراں اُتے اشعار یا خطاطی نئيں بلکہ گلکاری و نقاشی دا نفیس تے دیدہ زیب کم کيتا گیا اے جو حالے تک مدتِ مدید دے بعد وی صاف دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ میناراں دے ہشت پہلو اطراف وچ گلکاری و نقاشی دے کتبے موجود نيں۔ امتدادِ زمانہ دے باعث گلکاری و نقاشی مدھم پڑ گئی سی جس د‏‏ی دوبارہ تو‏ں آرائش و زیبائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ میناراں دے چھجے کھلے نيں جس وچ اٹھ تاں دس آدمی باآسانی کھڑے ہوسکدے نيں۔ میناراں دے بالائی حصےآں اُتے چھوٹی دائروی گبندیاں موجود نيں جنہاں اُتے کلس لگائے گئے نيں جو دُھپ پڑنے تو‏ں چمکتے نيں۔ thumb|329x329px|محراب کلاں وچ موجود چوبی منبر۔
(پنجابی/اردو: ) مسجد وزیر خان پاکستان لہور چ اپنے سوہنے پتھر دیاں اٹاں دے کم دی وجہ توں مشہور اے۔ اے مسیت مغل بادشاہ شاہجہان دے دور چ (1634-1635ء) دے نیڑے بننا شروع ہوئی تے ست وریاں چ پوری ہوئی۔ اے مسیت چنیوٹ دے رہن آلے شیخ علم الدین انصاری نے بنائی جیہڑے پہلاں دربار چ طبیب تے فیر لہور دے گورنر بنے۔ اے عام طور تے وزیر خان دے ناں توں مشہور سن۔ وزیر خان مسیت اندرون لہور چ ھیگی اے تے دلی دروازہ توں ایتھے آن دا راہ سوکھا ای اے۔
مسجد دے گنبد
مسجد دے کل گنبد 6 نيں۔ مسجد دے اندرونی ڈیوڑھی نما عمارت اُتے واقع اک گنبد اے تے جدو‏ں کہ صحنِ خاص والی عمارت اُتے دو میناراں دے ہمراہ 5 گنبد نيں۔ تمام گنبداں د‏‏ی بلندی بیرونی جانب تو‏ں 6.4008 میٹر (21 فٹ)، اندرونی جانب تو‏ں 9.7536 میٹر (32 فٹ) ا‏‏ے۔ گنبداں دا قطر بیرونی جانب تو‏ں 5.7912 میٹر (19 فٹ) تے اندرونی جانب تو‏ں قطر 7.0104 میٹر (23 فٹ) ا‏‏ے۔ قیاس کيتا جاسکدا اے کہ جدو‏ں مسجد تعمیر ہوئی ہوئے گی تب ایہ گنبد کانسی د‏‏ی کاشی کاری تو‏ں مزین ہون گے مگر امتدادِ زمانہ دے سبب تو‏ں ایہ گنبد ہن محض کانسی کار یا نقاشی دے کم تو‏ں خالی نظر آندے نيں تے چونا جو زمانہ گزرنے اُتے سیاہ رنگت اختیار کرگیا اے، اِس د‏‏ی بنا اُتے گنبد سیاہ رنگ نظر آندے نيں لیکن قطر وچ کِسے عام گنبد تو‏ں وڈے نيں۔
مزار حضرت میراں بادشاہ
thumb|265x265px|مسجد وزیر خان دے صحن وچ واقع حضرت سید محمد اسحاق گاذرونی المعروف بہ میراں بادشاہ دا مزار thumb|348x348px|مسجد دے اندرونی داخلی دروازہ اُتے تعمیر شدہ گنبدیاں جنہاں اُتے کانسی د‏‏ی نقاشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ مسجد وزیر خان دے صحن وچ حضرت سید محمد اسحاق گاذرونی المشہور بہ میراں بادشاہ دا مزار ا‏‏ے۔ اِنہاں دا تعلق گاذرون تو‏ں سی۔ آپ 786ھ/ 1384ء وچ فیروز شاہ تغلق دے عہدِ حکومت وچ فوت ہوئے تے اِنہاں د‏‏ی تدفین اِسی مقام اُتے کيتی گئی سی۔ حضرت د‏‏ی قبر زمین دوز تہ خانہ نما اک مربع کمرے وچ اے جس دے لئی مسجد دے صحن تو‏ں اٹھ سیڑھیاں تھلے د‏‏ی جانب نو‏‏ں اُترنا پڑدا ا‏‏ے۔ قبر دے تعویز د‏‏ی سمت وچ عین بالائی سطح صحنِ مسجد وچ خیالی تعویز ا‏‏ے۔ زمین دوز تہ خانے د‏‏ی جانب اُترنے والی سیڑھیاں اُتے اک چھوٹی بارہ دری بنائی گئی جس د‏‏ی چھت منقش ا‏‏ے۔ بارہ دری والے دالان دا طول پنج گز تے عرض اڑھائی گز ا‏‏ے۔ شمالاً جنوباً پنج پنج محرابی دروازے بنے نيں تے مشرقی و مغربی سمت اک اک دو دو دروازے نيں۔ زمین دوز تہ خانہ نما کمرے دا طول ست گز تے عرض پنج گز اے جس دے درمیان وچ قبر موجود ا‏‏ے۔ کمرے د‏‏ی چاردیواری پختہ اے تے قبر اُتے چادر چڑھی رہندی ا‏‏ے۔ وزیر خان نے مزار د‏‏ی بالائی سطح اُتے ہی مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی تے اِس مزار نو‏‏ں مع عمارت دے مسجد وچ شامل ک‏ے لیا سی۔
مرمت و بحالی
مسجد د‏‏ی مرمت و بحالی دا کم 2004ء وچ شروع ہويا جدو‏ں کہ 2012ء وچ حکومت پنجاب تے آغا خان ٹرسٹ دے تعاون تو‏ں اک منصوبہ بحالی بنام Pilot Urban Conservation and Infrastructure Improvement Project—the Shahi Guzargah شروع کيتا گیا۔ ایہ منصوبہ 2015ء وچ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ اِس منصوبہ دے تحت دہلی دروازہ تو‏ں مسجد وزیر خان تک یعنی شاہی گزرگاہ وچ واقع تمام تاریخی عمارتاں د‏‏ی مرمت و بحالی دا کم کيتا جانا طے پایا سی۔ اِس منصوبہ وچ ریاستہائے متحدہ امریکا تے ناروے د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی سرپرستی وی رہی۔
اوقافِ مسجد
مسجد دا انتظام بانی مسجد ہذا نواب وزیر خان د‏‏ی وصیت دے مطابق متولیاں دے ہتھ وچ سی، جو نواب وزیر خان د‏‏ی اولاد تو‏ں سن ۔ وصیت نامہ جسنو‏ں نور احمد چشتی نے تحقیقاتِ چشتی وچ تے سید محمد لطیف نے لہور د‏‏ی تریخ وچ تحریر کيتا اے، تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ نواب وزیر خان اُنہاں تمام مکاناں تے دکاناں دے مالک سن جو دہلی دروازہ تو‏ں لے ک‏ے بازار دے دونے اطراف وچ موجود سن۔ اِس تمام جائدادکی آمدنی مسجد دے لئی وقف سی لیکن رفتہ رفتہ مسجد دے تھلے د‏‏ی دکاناں دے سواء باقی تمام جائداد اُتے ناجائز تصرف دے ذریعہ تو‏ں لوکاں نے قبضہ ک‏ر ليا۔ مسجد د‏‏ی تولیت دے نزاع تو‏ں متعلق اک مقدمہ انگریزی عہد حکومت وچ چلدا رہیا، لیکن بالآخر 2 مئی 1951ء نو‏‏ں لاہور ہائیکورٹ نے ایہ تولیت مرزا افتخار علی دے سپرد کردتی لیکن ہن انتظام محکمہ اقاف دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ 1953ء دے کرفیو دے زمانہ وچ اِس مسجد د‏‏ی جائداد اُتے بنی ہوئی بھدی تے بدنما عمارت نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا لیکن آہستہ آہستہ فیر لوکاں نے اُس زمین اُتے قبضہ کرکے مسجد دے صدر دروازے نو‏‏ں بدنما کر دتا سی۔ مسجد حالے تک محکمہ اوقاف پنجاب، پاکستان دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
مسجد وزیر خان د‏‏ی یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ وچ شمولیت
پاکستان نیشنل کمیشن فار یونیسکو، منسٹری آف ایجوکیشن د‏‏ی جانب تو‏ں 1993ء وچ مسجد وزیر خان نو‏‏ں یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ وچ شامل کرنے دے لئی درخواست دتی گئی سی۔ ایہ درخواست 14 دسمبر 1993ء نو‏‏ں ادارہ یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ نے منظور کرلئی جس دے تحت مسجد وزیر خان یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ دا حصہ بن گئی۔ مسجد وزیر خان یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ وچ حوالہ نمبر 1278 دے تحت شامل ا‏‏ے۔
مسجد دا کل رقبہ
مسجد دا کل رقبہ عرض وچ 279.5 فٹ (85.1916 میٹر) تے طول 159 فٹ (48.4632 میٹر)ا‏‏ے۔
صحن مسجد
صحن مسجد دا رقبہ 148.5 فٹ 3 انچ طول تے 117 فٹ عرض ا‏‏ے۔
نماز والے دالان یعنی صحنِ خاص دا رقبہ
نماز والے دالان یعنی صحنِ خاص دا رقبہ دا طول 131 فٹ 3 انچ (40.005 میٹر) تے عرض 42 فٹ (12.8016 میٹر) ا‏‏ے۔
مسجد دا حوض
مسجد دے صحن دے مرکز وچ واقع حوض دا طول 35 فٹ 3 انچ اے تے عرض 35 فٹ 9 انچ اے جدو‏ں کہ صحن دا کل رقبہ 1260.1875 مربع فٹ (181467 مربع انچ) ا‏‏ے۔
مینار
مسجد دے چار مینار نيں جنہاں د‏‏ی بلندی 107 فٹ (32.6136 میٹر) ا‏‏ے۔
گنبد
مسجد دے کل گنبد 6 نيں۔ مسجد دے اندرونی ڈیوڑھی نما عمارت اُتے واقع اک گنبد اے تے جدو‏ں کہ صحنِ خاص والی عمارت اُتے دو میناراں دے ہمراہ 5 گنبد نيں۔ تمام گنبداں د‏‏ی بلندی بیرونی جانب تو‏ں 6.4008 میٹر (21 فٹ)، اندرونی جانب تو‏ں 9.7536 میٹر (32 فٹ) ا‏‏ے۔ گنبداں دا قطر بیرونی جانب تو‏ں 5.7912 میٹر (19 فٹ) تے اندرونی جانب تو‏ں قطر 7.0104 میٹر (23 فٹ) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1642ء وچ مکمل ہونے والی مذہبی عمارتاں گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:اندرون لاہور گٹھ:ایشیا وچ 1642ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان د‏‏ی مسیتاں گٹھ:پاکستان دے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:پاکستان وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:پنجاب د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی مسیتاں گٹھ:لاہور د‏‏ی تاریخی عمارتاں گٹھ:لاہور د‏‏ی مسیتاں گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:پاکستان دیاں مسیتاں گٹھ:اندرون شہر لہور
پلیماؤتھ یونیورسٹی
پلیماؤتھ یونیورسٹی برطانیہ دے نگر پلیماؤتھ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
صوبہ سامٹ سکھون
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
صوبہ سامٹ سکھون تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ سامٹ سکھون شہر اے ۔
منائس مکلاکلانی
منائس مکلاکلانی اڈدی سہنپ دے ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
بیر سنگھ
بیر سنگھ دا جنم ترن تارن نیڑے دے پنڈ گگوبوآ وچ ہویا سی۔ اوہناں نے سکھ فوج وچ بھرتی ہو کے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی کشمیر اتے پشاور نوں فتح کرن دیاں فوجی مہماں وچ حصہ لیا سی۔ کئی سال فوجی نوکری کرن مگروں اوہناں نے ضلع راولپنڈی وچ کری دے اک سکھ توں سنت بابا بھاگ سنگھ توں متاثر ہو کے فوجی سیوا چھڈی دتی اتے سکھ دھرم دے پرچارک بن گئے اتے اپنا ڈیرہ نورنگ آباد وچ قائم کر لیا۔ اوہناں دی تبلیغ توں متاثر ہوکے ماجھے دے علاقے وچ اوہناں دی مانتا ودھ گئی اتے انگنت لوک اوہناں دے شاگرد بن گئے، اتھوں تک کہ 4500 شاگرداں لئی ڈیرے وچ روزانہ لنگر تیار کرن دا پربندھ کیتا جان لگا۔ بابا بیر سنگھ دا اثر ہولی-ہولی اینا ودھ گیا کہ پرانے ویلے دی بندوق رکھن والے 1200 سپاہی اتے 3000 گھوڑ سوار اوہناں دی سیوا وچ حاضر رہن لگے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے 1839 وچ اکال چلانا کر جان بعد جو اتار-چڑائی لہور دے سکھ دربار وچ ہون لگے، اوہناں توں بابا بیر سنگھ بہت دکھی سن اتے سکھ راج دی چڑھدی کلا لئی فکرمند سن۔ اس سنکٹمئی سمیں وچ سکھ فوجی اتے کسان ورگ اگوائی لین لئی اوہناں کول پہنچن لگے۔ اتھوں تک کہ اس سمیں دے کئی سرکڈھّ سردار اتے درباری وی اوہناں دے ڈیرے وچ جاندے سن، جنہاں وچوں پرمکھ عطر سنگھ سندھاوالیا، کنور کشمیرا سنگھ، کنور پشورا سنگھ، مشہور سکھ جرنیل ہری سنگھ نلوا دا پتر جواہر سنگھ نلوا اتے دیوان بساکھا سنگھ سن۔ اس اکٹھ نال بابا بیر سنگھ دا نورنگ آباد وکھے ڈیرہ اک پرکار نال لہور دے سکھ دربار اتے ڈوگریاں دے غلبے خلاف بغاوت دا مرکز بن گیا۔ ہری سنگھ ڈوگرا، جو اس سمیں سکھ راج دا پردھان منتری سی، نورنگ آباد وکھے ہو رہیاں سرگرمیاں نوں جر نہ سکیا کیوں جو ایہہ سارا کجھ اس دی اپنی ہوند لئی خطرے دا سوچک سی۔ اس خطرے نوں مولوں مکاؤن لئی اس نے میاں لابھ سنگھ دی اگوائی ہیٹھ 20،000 فوجی اتے 50 توپاں بابا بیر سنگھ دے ڈیرے اتے حملہ کرن لئی بھیج دتیاں جنہاں نے 7 مئی، 1844 نوں نورنگ آباد دے ڈیرے نوں گھیر لیا۔ بابا جی نے اپنے بھرا سکھ فوجیاں نال لڑن توں اپنے ساتھیاں نوں منع کر دتا۔ بابا بیر سنگھ، کنور کشمیرا سنگھ، عطر سنگھ سندھاوالیا اتے بابا بیر سنگھ دے سینکڑے شاگرد گولیباری وچ مارے گئے۔ جس سمیں توپ دا گولہ بابا جی نوں لگا اوہ اس سمیں گورو گرنتھ صاحب دی تابیا بیٹھ کے سمادھی ستھت سن۔
حوالے
http://www.advancedcentrepunjabi.org/eos/BIR٪20SINGH٪20BABA٪20٪281768-1844٪29.html
سدھنائی بہاول میلسی لنک نہر
سدھنائی بیراج راوی توں شروع ہو کے، ایہہ نہر پاکپتن نہر اتے میلسی نہر نوں پانی دندی اے، جس نال پاکپتن اتے بہاول پور دے علاقے نوں پانی ملدا اے ۔ پاکپتن تے میلسی نہراں ستلج دریا تے برٹش حکومت ویلے ستلج ویلی پراجیکٹ تحت بنیاں سن ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
ٹیٹ
ٹیٹ ماڈرن اک برطانوی آرٹ میزیم اے۔ اس میوزیم چ سارے جگ تے برطانیہ دے ماڈرن آرٹ دے نمونیاں نوں نمائش واسطے رکھیا ہویا اے۔ اے جگ دا سب توں بوتا ویکھیا جان آلا ماڈرن آرٹ میوزیم اے۔
وانکانیر
‎ تھراد  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 43,881 اے ۔
تریخ
برطانوی راج چ ریاست وانکانیر 11 توپاں دی سلامی آلی ریاست سی ،اس ریاست دا حکمران ٹبر جھالا ٹبر سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
موریا شاہی ٹبر
ایہہ سلطنت چڑھدےَ وچّ مگدھ سلطنت وچّ گنگا ندی دے میداناں ( اج دا بہار اتے بنگال ) ولوں شروع ہویا ۔ اسدا راجگڑھ پاٹلپتر ( اج دے پٹنے شہر دے کول ) سی ۔ چندرگپت موریا نے 322 قبل مسیح وچّ ایہہ سلطنت قائم کیتی اتے تیزی ولوں لہندے دی طرف اپنی سلطنت دا ودھاء کیتا ۔ اسنے کئی چھوٹے چھوٹے مقامی راجاں دے آپسی لڑائیاں دا فائدہ چکیا جو سکندر دے حملے دے بعد پیدا ہو گئے سن ۔ 316 ق م تکّ موریا خاندان نے پورے الے لہندے بھارت اتے اختیار حاصل کر لیا سی ۔ اشوک دے راج وچّ موریا خاندان دی حکومت بمہت زیادہ علاقےآں چ پھیل گئی سی ۔
موریا ٹبر دے راجے
گٹھ:ہندستان گٹھ:برصغیر گٹھ:ایشیا گٹھ:شاہی ٹبر گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:ہندو سلطنتاں
Mauryan dynasty
پنجابی تہذیب
پنجابی تہذیب توں مراد پنجابی لوک گروہ ولوں سرجی خاص جیون-جاچن۔ جس وچّ انھاں لوکاں دا رہن-سہن، کم کِتے، رسم-رواج، رشتے-ناتے، پہناوا، ہار-سنگھار، عقیدے، منورنجن، بولی اتے لوک ادب وغیرا شامل ہندے نیں۔ اوپری نظرے ویکھیاں جتھے تہذیب دی پکرتی عام جاپدی اے، اتھے ایہدا مطالعا کردے ہوئے اسیں محسوس کر سکدے آں کہ ایہ اپݨے آپ وچّ اک جٹل ورتارا وی اے۔
اصل وچّ کوئی وی قوم جاں کوئی وی لوک گروہ، جیہڑا سماج دے ناں ناݪ جاݨیا جاندا اے، تہذیب توں سکھنا نہی ہندا، بھاویں اوہ ترقی دے کسے وی پڑائ اتے کیؤ نہ ہووے۔
پنجاب دا نامکرن
پنجاب لفظ دو لفظاں دے سمیل توں مل کے بنیا اے۔ 'پنج'- مطلب گنتی دے پنج تے 'آب'- مطلب کہ پاݨی یعݨی پنجاب دے پنج دریا۔ اس طرحاں پنجاب شبد دا مطلب اے 'پنج دریاواں دی دھرتی۔'
پرانے زمانے وچ اک لفظ 'پنچند' وی سی، جہڑا پنجاب دا ہی پریاواچی سی تے اس خطے لئی ورتیا جاندا سی، جیہڑا اِنڈس تے سرسوتی نوں ملا کے کچھ وڈے خطے دا سوچک سی۔ پنچند لفظ رگوید وچّ ورتیا گیا اے۔ یونانیاں نے پنجاب نوں 'میساپوٹامیا' کیہا اے اتے اس مطلب دا مطلب وی پنج دریاواں دی دھرتی ہی اے۔
پراݨا دور
پنجابی تہذیب دے روپ دھارن شروع کرن دا سماں لگپگ اوہی اے، جو پنجابی بولی نے روپ دھارنا شروع کیتا۔ ایہہ نوویں توں بارہویں عیسوی دا سماں دسیا جاندا اے۔ سپت سندھو دے ناں نال جانی جاندی اتی ترقی یافتہ شہری رہتل وی اس دھرتی اتے سرجی گئی۔ سپت سندھو دے پرانے نمونے موہنجودڑو، ہڑپا، سنگھر تے ڈھولباہا وغیرا تھاواں توں کیتی کھدائی توں حاصل ہوئے نیں۔ اس نوں ہڑپا تہذیب وی کیہا جاندا اے۔ آریہ لوکاں نے لگبھگ 1500-3000 ق مدے ویلے وچّ اس خطے وچّ داخلہ کیتا۔ اوہ وکھ وکھ سمیاں وچ وکھ وکھ ٹولیاں دے روپ وچ آئے۔ اس دور وچّ پنجاب دے اس خطے وچّ آریہ تہذیب دا آرنبھ ہندا اے، جس نے دنیا نوں تہذیبی پکھ توں مہان یوگدان دتا اے۔
قرون وسطی
مدھ یگ وچّ پنجابی تہذیب دے اتہاس وچّ اک نواں دور گرو نانک جی ولوں سکھ دھرم دا قیام نال شروع ہندا اے۔ پنجاب دی اس دھرتی اتے پنجابی لوکاں دے دکھاں دا علاج اتے آدرشاں دی سرجنا گورو نانک دیوَ جی گورو صاحبان نے لوک پکھی نظر توں کیتی۔ اس جیون دی مرکزی مہتا قائم کردیاں کرت کرن، نام جپن اتے ونڈ چھکن دے سرب کالیانکاری سماجی انسانی تجزیہ پیش کیتے۔ اس وچّ جات-پات، اوچ-نیچ آدی دے بھید-بھاواں نوں چھڈّ کے انسانی سانجھ اتے سربت دے بھلے دی گلّ کیتی گئی۔ سری گرو ارجن دیو جی ولوں آدی گرنتھ دی سنپادنا نے دنیا ساہت نوں لاثانی خزانہ دتا جس وچّ مانوتا دی مکتی دا سندیس اے۔ گرو گوبند سنگھ جی نے خالصے دی سرجنا کرکے پنجاب دی اس دھرتی نوں نویں پٹھّ دتی۔ پنجابی تہذیب لئی ایہہ دور، اس دی ستنتر اتے مولک پچھان دا سنہری دور کیہا جا سکدا اے۔
جدید دور
پنجابی تہذیب دے ترقی وچّ اگلیرا پڑاؤ انگریزاں دی باقی بھارت سمیت پنجاب اتے سیاسی سرداری نال شروع ہندا اے۔ اس نال پنجابی جن-سدھارن دا وکس رہی پونجیوادی سیاسی، معاشی، تہذیبی انتظام نال اجیہا واہ پیا جس دے دور-اندیس پرنام نکلے۔ جے اسیں ہن ایہناں اثراں اتے پرناواں نوں گھوکھیئے تاں دلچسپ تتھّ ابھردے ہن۔ پنجاب دے لوک انگریزی بولی راہیں دنیا ساہت، دنیا فلسفہ اتے دنیا تہذیب نال رابطے وچّ آئے۔ انگریزی تہذیب نال اوہ اک غلام تہذیب وجوں سمپرک وچّ آئے سن، جس دے بہت وکولترے اتے الٹے-پلٹے اثر پیندے رہے۔ ہاں-پکھی اثراں نے پنجابیاں دی زندگی وچّ بہت چنگیرے پرورتن وی لیاندے۔ سائنسی لیہاں تے اسر راے پچھمی تہذیب نے ایہناں دی پرمپراگت رہتل نوں جھنجوڑ سٹیا اتے کھلھیپن دا احساس کروایا۔ انگریزی بولی تے ساہت دے سمپرک نے نویں گیان-وعلم تکّ ساڈی رسائی کروائی۔ اس ٹاکرویں تہذیب نال مقابلے اتے سانجھ دے نویں پہلو ابھرے۔ ریل، ڈاک-تار اتے ہور نوین وسیلیاں نے ساڈی جیون گتی وچّ تیزی لیاندی۔ اس طرحاں انگریزی تہذیب نے پنجابی تہذیب وچّ مول نویں پرورتن لیاندے۔ اس توں بعد پنجاب نوں 1947 وچّ ہندستان دی ونڈ ویلے دو ہسیا پنجاب، بھارت اتے پنجاب، پاکستان وچّ ونڈ دتا گیا۔
پنجابی چرتر دے پچھان-چنہ
پنجابی تہذیب دی خاص بھوگولک ستھتی، نویکلے جلوایو اتے اتہاسک اتراواں-چڑھاواں نے پنجابی جیون-جاچن دے کئی اجیاے دلچسپ اتے طاقت شالی پکھ اسارے ہن، جو پنجابیت دے پچھان-چنہ بن گئے ہن۔ ایہہ پنجابیاں دی وکھری تاثیر، چرتر، منورتھاں اتے آدرشاں وچّ اجاگر ہندے ہن۔
سویدھینتا
اپجاؤ امتحان کارن بھکھے مرناں پنجابیاں دے حصے نہیں آیا پر نال ہی کرڑی محنت کرکے اس تے حق جتاؤن دی پرچنڈ پرورتی پنجابیاں دا خاصہ اے۔ کرت کرن نوں مان سمجھنا اتے کرت کمائی اتے حق جتاؤنا اے
شکھشیئت
پنجاب دا سرحدی علاقہ ہونا پنجابیاں دی شکھشیئت دے کئی ولکھن لچھناں دا کارن بنیا۔ نت مہماں رہن رن-جوجھن لئی ہمیشہ تیار-بر-تیار رہنا پیندا سی۔ سٹے وجوں،زندگی نوں مانن لئی جوش اتے اماہ وی اونا ہی تیبر ہندا سی، جنا رن-جوجھن ویلے لڑن مرن لئی ہندا سی | کلّ دا بھروسہ نہی سی ہندا،اس لئی کھادا پیتا ہی لااے ہندا سی۔ 'کھا گئے،رنگ لا گئے،جوڑ گئے سو روہڑ گئے دا اکھان ایہو جہیاں ہالتا دی ہی اپج اے۔
زندگی نوں جنونّ وانگ جیونا
پنجابی زندگی نوں جنونّ وانگ جیوندا اے۔ اس کرکے اسدا سبھاء بھڑکیلا اے۔ اوہ فوری اتے اک دم تتا ہو اٹھدا اے اتے اونی ہی تیزی نال اوہ سبھ کجھ بھلن لئی تیار ہو جاندا اے۔ زندگی نے اسنوں بڑے خوفناک سبق سکھائے ہن۔
اچی بولنا اتے لوڑوں ودھ تینگھڑنا
لگاتار باہری حملیاں دا شکار رہا پنجابی، سبھاء وجوں ہی، ٹکاؤ والا جیون بتیت کرنو انکاری بن گیاں اے۔ پنجابی سبھاء وچ اچی بولن اتے لوڑوں ودھیرے تینگھڑن دی پرورتی پیدا ہو گئی۔ اس دی گلّ-بات اچی، سنگیت تکھا، اچا تے تیز اتے وکھاوے دی رچی اتھاہ اے۔ جاری دباواں اتے ٹکراواں وچّ اسرے پنجابی سموہک اوچیتن دا ایہہ نیارا نتیجہ اے۔
تواستیا خاص
فنلینڈ اتلے یورپ دا دیس اے ، جہڑا سکینڈینیویا چ واقع اے ، اسدا راجگھر ہیلسنکی شہر اے ۔
پنجابی تہذیب
پنجابی ہیرو دا مہاندرا
پنجابی تہذیب وچ پنجابی ہیرو دا مہاندرا وی اجیاے ویکتیاں دا ہی اے جو پوری سرگرمی، سرے دی شدت اتے جنونّ نال اپنے پینڈے پیندے ہن۔ پنجابیاں دے ہیرو ہن جوگی، یودھا تے عاشق۔ راجا پنجابی تہذیب دا لوک-ہیرو نہیں، سگوں راجا ترسکار دا پاتر اے۔ پنجابیاں نے راجے دی طاقت اتے شانو-شوکت دی بجائے فقیر دی اچتا-سچتا نوں مان دتا اے۔ ایہہ دھرتی اے جتھے دے فقیر راجے نوں پرھاں ہو کھڑون اتے دھپّ چھڈن دا بول بیخوف ہو بولدے ہن، پنجابیاں نے بادشاہ درویشاں نوں لوک-ہیرو منیا اے۔
تواستیا خاص
انتظامی طور اتے فنلینڈ 19 ریجناں یاں علاقےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں فن بولی چ مآکنتا تے سونسکا (سویڈن دی بولی) چ لانڈسکاپ آکھیا جاندا اے ۔
پنجابی تہذیب
تیاگوادی جیون فلسفہ
پنجابی تہذیب دی اک ہور خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ تیاگوادی جیون-فلسفے نوں پروان نہیں کردا۔ ایہہ جیون نوں سچا-سچا مندے ہوئے اس وچّ انسانی وڈتن سرجن دا متّ پیش کردا اے۔ اس جیون، انسان تے دنیا نوں سچا منن کارن پنجابیاں دے سارے کار-وہار، آمورت اتے منورتھ انسان کیندرت بندے گئے۔ اسے کرکے پنجابی تہذیب وچّ جیون نوں جیون دی اچھا اتے طاقت نوں مرکزی تھاں حاصل اے۔ بھرپور جیون لئی سنگھرش پنجابیاں دا خاصہ اے۔ 'کھادھا پیتا لااے دا' دی دھارنا اسے ہی جیون تجربہ دا نچوڑ اے۔ پنجابیاں دا پہراوا، ریتاں، ہار-شنگار اتے لوک-گیت پنجابی تہذیب دی رنگیلی تصویر الیکدے ہن۔ زندگی دے ہر موقعے لئی روچک ریتاں دی لڑی ہریک پنجابی دھرتی نوں اپنی اتے بھائیچارے نال پروئی رکھدی اے۔
تواستیا خاص
تواستیا خاص فنلینڈ دے 19 علاقےآں چوں اک علاقہ اے ، اسدا راجگڑھ ہیمینلنا شہر اے ۔
ریڈنگ یونیورسٹی
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
تواستیا خاص
باہرلے جوڑ
گٹھ:فن لینڈ دے علاقے گٹھ:فن لینڈ گٹھ:فن لینڈ دےصوبے گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
پنجابی تہذیب
پنجابی تہذیب دا نسلی پچھوکڑ
پنجابی تہذیب دی پچھان دا اک اہم پاسار اسدے نسلی پچھوکڑ، بنتر اتے سروپ دا اے۔ پنجابی تہذیب دے ہوندمولک پنجابی شخصیت دے خاصے مول مانسک سرنچنا تے پنجابی نقش اس نسلی سنگم دے اہم ورتارے ہن۔
دراوڑانں دی سندھ گھاٹی رہتل اپنے ویلے دی اس ترقی یافتہ نگر رہتل سی۔ سندھ گھاٹی دی رہتل دی اچت پچھان اتے پرمانک روپ تانں صرف خدائی اپرنت حاصل پرانیاں لبھتاں توں حاصل ہوئی اے۔ جستوں اسدے اتی ترقی یافتہ نگری چنگیریاں سہولتاں والے، سنیمت ویونت اتے وڈیرے کھیتراں وچ پسرے ہون دے نشان اپلبدھ ہن۔
پنجابی تہذیب دے حوالہ وچ اہم تتھّ ایہہ اے کہ براہمنی تہذیب بنتر وچ نمن شرینیاں نال ایہناں دے ملن دا عمل نوں ردّ نہیں کیتا جا سکدا، کیونکہ ایہہ داس بنا کے رکھے اپورگاں نوں ہی سہجے سہجے اتی نیواں رتبہ، ظالمانہ وحشت بھریا وہار کٹھور بندھنمئی جیون وچ نرڑیا گیا اے۔
پنجابی تہذیب دا مرکزی پریرنا سروت رگویدک آریائی پرمپرا اے۔ پنجابی تہذیب پرتی صحیح اتہاسک نظر دا نشان نہیں۔ پنجابی تہذیب دا ادے اتر-ہڑپا یگ وچ پنجاب دے آریائیکرن توں شروع ہندا، ایہہ دھارنا پنجابی تہذیب دے اتہاسک ترقی، مول خاصے، بنتر اتے قیمت-پربندھ دی نظر توں ترکسنگت اتے اچت نہیں۔
بھارتی تہذیب بنتر وچوں ہی جنمیاں وکسیا اے، پر ایہہ پرانی تہذیبی بنتر نال بنیادی ٹاکرا، کٹھور سنگھرش تے ردن دے عمل وچوں ہی نواں مہاندرا گھڑدا اے۔
پنجابی تہذیب اتے سمپردائکتا
انسان نسل دیاں ہر طرحاں دیاں گھاڑتاں،پراپتیاں، اپراپتیاں سمسیاواں اتے اوہناں دے سمادھان ہر حالت وچّ اس تہذیب دی ہی پیداوار ہندے ہن۔ انسان اپنی سماجی ہوند صدقے ہی سرشٹی دے چراسی لکھ قسم دے جیو جنتوآں،پشو پنچھیاں اتے ہور جاندار ذاتیاں نالوں وکھرا سروپ دھارن کر سکیا اے۔ انسانی نسل نوں ایہہ 'ولکھنتا'اتے'شریسٹتا' حاصل کرن والا گن نرسندیہ، اسدا تہذیب ہی اے۔ بھارتی تہذیب دی 'وچترتا'، 'ولکھنتا' اتے'سریشٹتا'انج تاں انیکاں گن لچھناں صدقہ منی جادی اے،مگر بھارتی تہذیب نے قومانتری پدھر اتے جس خاصیت کارن،ودھیرے مان وڈیائی حاصل کیتی اے ۔اوہ گن اے، اسدا 'انیکتا'وچّ'ایکتا'دا سروپ۔پراچین دور توں ہی بھارت کئی 'جنپداں'،گناں، بھو-کھنڈاں، بولیاں، دھرماں جاتاں، اپجاتاں، مونہیاں، گوتاں، فرقیاں،قبیلیاں، ندیاں، دریاواں، سماجی سموہاں، اپ-گروہ اتے سیاسی سنگٹھناں دا اک اجیہا سمچا رہا اے، جہڑا عالمی دے سوجھ وان لوکاں لئی سدا ہی حیرانی دا کارن بنیا اے۔بھارتی تہذیب انا بلوان رہا اے کہ ایہہ کسے وی ورتکنیک تہذیب نوں گلوکڑی وچّ لے کے ختم کر دین دی سمرتھا رہا اے۔پنجاب، اسے وشال تہذیب دا اپ-تہذیب خطہ ہون دا مان رکھدا اے۔آریہ جاتی توں بعد لمبے ویلے تکّ کوئی وی اجیہی حملہ آور جاتی اتھے داخلہ نہیں کر سکی ،پراچین بھارتی تہذیب اندر کتے وی فرقو جاں سمپردائک رنگت نظر نہیں آؤندی۔اسلامی کٹڑتا دا پرتکرم ایہہ ہویا کہ ہندوستان دے لوکاں نے وی مسلماناں نوں 'ملیچھ'جاں 'یون'کہہ کے اپمان کرنا شروع کر دتا۔بھارتی تہذیب اندر ہندوآ نے وی مسلماناں نوں اوہی درجہ دتا،جہڑا اوہ اچھوتاں نوں دے راے سن۔ جس بھانڈے وچّ مسلمان کھانا کھا لیندا سی اوہ توڑ دتا جاندا سی۔ مسلمان جاتی دی آمد نے تہذیب دا سبھ توں وڈا نقصان ایہہ کیتا کہ ایہناں نے ہندستانیا دے مناں اندر سمپردائکتا دی کڑتن پیدا کر دتی۔ نشچے ہی دھارمک دویش اتے فرقو سوچ تہذیب دی خاصیت کدے وی نہیں بنی سگوں ایہہ مسلم سمپردائکتا دی دین رہی اے۔ کبیر جی نے کیہا سی:-
ہندو کہت اے رام ہمارا، مسلمان رہمانا۔ آپس میں دوؤ لڑے مرت ہیں، بھید نہ کوئی جانا۔ مسلمان جنتا نے بھارت نوں پوری طرحاں اپنا دیس منّ لیا اتے اس دھرتی نوں اپنی جنمامتحان منّ کے اسدی رکھیا لئی ہر طرحاں دی قربانی دین لئی تیار ہو گئے۔ پنجاب وچّ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد جدوں انگریز سامراج نے حملہ کیتا تاں اک مسلمان شاعر کرلا اٹھیا سی۔ اوہ ہندو-مسلماناں نوں 'سانجھے ورثے'دی پیداوار مندا تے انگریزاں نوں 'تیسری جات'آکھ کے لکھدا اے:- شاہ محمدا،وچ پنجاب دے جی، کدے نہی سی تیسری جات آئی۔ 'تیجا رلیا کم گلیا'دی لوک اکتی مطابق انگریزا دی آدم نال فرقو کڑتن پھر توں ودھیرے خطرناک روپ وچّ پنپن لگّ پئی۔برطانوی شاسکاں دی 'پاڑو تے راج کرو 'دی کٹل پالیسی دے انترگت تہذیب اندر فرقو سوچ پھر توں زور -شور نال ابھرنی شروع ہو گئی۔اس ویلے دی فرقو سوچ 'نفرت 'جاں 'ساڑے'تکّ سیمت نہ رہِ کے بھیانک، جان لیوا دشمنی تکّ خطرناک روپ اختیار کر گئی سی۔تہذیب نوں کھورا لاؤن دا ہر سنبھوَ، اسمبھو یتن کیتا۔انگریزی پڑھے-لکھے ہندو -سکھ نوجوان ساریاں سمتاں توں مڑ کے پچھم ولّ آکرشت ہون لگّ پئے سن۔بھارت دا نواں پڑھیا -لکھیا طبعہ پانڈے، پروہتاں دے اندھ -وشواس بھرے کرمکانڈ توں اکتا چکیا سی۔گھور نراش دی اس حالت وچّ برہمو سماج دے روپ وچّ جاگرتی دی اک نویں کرن ابھردی شروع ہوئی۔
بھارت اندر برہمو سماج،عاریاں سماج،مسلم لیگ،اتے سنگھ لہر ورگے تنظیم اصل وچّ عیسائی مشنریاں دے خلاف لئی ہی ہوند وچّ آئے سن اس خلاف دا اثر تہذیب اپر وی ہویا جویں بھائی ویر سنگھ نے اپنے ناولاں(سندری،وجی سنگھ،آدی)وچّ سکھ بھائیچارے نوں باقی لوکاں دے مقابلے ودھیرے اچے-سچے کرداراں دے دھارنی بنا کے پیش کیتا اے۔اس توں علاوہ نہ ملورتن اندولن تو مگروں بھارت اندر فرقو فساداں دی گنتی لگاتار ودھدی گئی اس طرحاں ویلے ویلے اپر بنیاں وکھ وکھ سمپرداواں نے تہذیب اپر اپنا اثر چھڈیا