cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
۱ ۔ ابن عبد البر وفات ۴۳٦ ھ ، نے کتاب ” استیعاب “ وچ ،
۲ ۔ ابن اثیر ، وفات ٦۳۰ ء ھ نے کتاب ” اسد الغابہ “ وچ ۔
۴ ۔ ابن حجر ، وفات ۸۵۲ نے کتاب ” الاصابہ “ وچ سیف دے افسانو ں دے بعض ہیراں نو‏‏ں اصحاب پیغمبر دے صف وچ لا کھڑا کيتا اے تے انہاں د‏‏ی زندگی دے حالات د‏‏ی تفصیلات لکھایاں نيں انہاں کتاباں د‏‏ی تحقیق دے بعد معلوم ہُندا اے کہ انہاں ہیراں وچو‏ں تقریباً اک سو پنجاہ دا کدرے وجود ہی نئيں سی بلکہ ” صرف سیف بن عمر“تمیمی دے ذہن د‏‏ی تخلیق نيں “(۱)
۱۔ مصنف نے اپنی کتاب ” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب “ وچ انہاں د‏‏ی معرفی د‏‏ی اے ۔
٦٦ لیکن ایہ علماء سیف دے افسانےآں وچ انہاں دے ناواں نو‏‏ں دیکھدے نيں لہذاانھاں اصحاب رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی لسٹ وچ قرارد یا اے لہذا انہاں د‏‏ی زندگی دے حالات د‏‏ی وضاحت لکھنے دے لئی وی ہتھ پیر ماراہے تے اس طرح اصحاب رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تعداد نو‏‏ں بڑھادتا اے (۱) اسلامی شہراں د‏‏ی جغرافیہ لکھنے والے جداں یاقوت حموی (وفات ٦۲٦ ھ) نے اپنی کتاب ” معجم البلدان “ وچ تے صفی الدین نے ” مراصد الاطلاع “ وچ سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں استفادہ کرکے بعض ایسی جگہاں د‏‏ی شرحاں لکھایاں نيں جو صرف سیف دے افسانےآں وچ موجود نيں :
اس طرح سیف بن عمر نے صرف عبد اللہ بن سبا دے افسانہ نو‏‏ں ہی ایجاد کرکے اسلام د‏‏ی تریخ وچ اک ہی ہیرو جعل نئيں کيتا اے بلکہ سینکڑاں دوسرے افسانے تے تاریخی بہادر نيں جو اس د‏ی فکر د‏‏ی تخلیق نيں تے انہاں دا کدرے وجود نئيں ملدا۔
ان افسانےآں نو‏‏ں حدیث تفسیر ، تریخ ، جغرافیہ ، ادبیات تے انساب د‏‏ی سینکڑاں کتاباں وچ درج کيتا گیا اے ، سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی قدرو منزلت معلوم کرنے دے لئی سانو‏ں سب تو‏ں پہلے علمائے رجال د‏‏یاں کتاباں دا مطالعہ کرنا چاہیدا تو‏ں کہ ایہ دیکھ لاں کہ انہاں نے سیف د‏‏ی روایتاں دے قوی ، ضعیف ، صحیح ، اورمؤثق ہونے دے بارے وچ کیہ کہیا اے اس دے بعد انشاء اللہ اس د‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین کرن گے ۔
۱۔ مثال دے طور اُتے سیف نے اپنے افسانےآں وچ مذکورہ بہادراں نو‏‏ں سپہ سالاراں دے طور اُتے معرفی کيتا اے تے ایہی دلیل بن گئی اے کہ اوہ بہادر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب سن کیونجے خود سیف دے بقول رسم ایہ سی کہ سپہ سالار تے کمانڈر اصحاب رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں انتخاب ہُندے سن ۔
۱ ۔ یحییٰ بن معین (وفات ۲۳۳ ھ) نے اس دے بارے وچ کہیا اے :
” اس د‏ی حدیث ضعیف تے کمزور اے (۱)
۲ ۔ نسائی ،صاحب صحیح (متوفی ۳۰۳) نے کہیا اے :
” ضعیف اے ، اس د‏ی حدیث نو‏‏ں ترک کيتا گیا اے ، اوہ نہ مورد اعتماد اے تے نہ امین “(۲)
۳ ۔ ابو داؤد (وفات ۲٧۵ ھ) نے کہیا اے :
” بے ارزش اے تے انتہائی دروغگو اے “(۳)
۴ ۔ ابن حماد عقیلی (وفات ۳۲۳ ھ) نے اس دے بارے وچ کہیا اے :
” چونکہ اوہ صحیح احادیث نو‏‏ں خراب کردا سی لہذالوک اس د‏ی احادیث اُتے اعتبار نئيں کردے سن ، اس
۳۔ رہتل الرہتل ج ۴/ ص ۲۹۵ ، رقم ۵۰٦۔
۴۔الجرح و التعدیل ج ٧ ص ۱۳٦ ، رقم ٧٦۲ ، ،رہتل الرہتل ج ۴ ص ۲۹۵ ۔
٦۸ کی حدیث نو‏‏ں ترک کيتا گیا اے “(۱)
٧ ۔ ابن حبان (وفات ۳۵۴ ھ) نے کہیا اے :
۸ ۔ دار قطنی (وفات ۳۸۵ ھ) نے کہیا اے :
” ضعیف اے تے اس د‏ی حدیث نو‏‏ں ترک کيتا گیا اے “(۴)
۹ ۔ حاکم (وفات ۴۰۵ ھ) نے کہیا اے :
” اس د‏ی حدیث نو‏‏ں ترک کيتا گیا اے ، اس اُتے زندیقی ہونے دا الزام اے (۴)
۱۰ ۔ابن عدی (وفات ۳٦۵ ھ)نے اس دے بار ے وچ کہیا اے :
” اس د‏ی بعض احادیث انتہائی مشہور نيں لیکن میری نظر وچ اس د‏ی تمام احادیث ناقابل اعتبار نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں اس د‏ی احادیث اُتے بھروسہ نئيں کيتا جاندا اے ۔
۱۔ المجروحین ج ۱/ ص ۳۴۵ ، رہتل الرہتل ج ۴ ص ۲۹٦
۲۔ رہتل الرہتل ج ۴ ص ۲۹٦،
۴۔ رہتل الرہتل ج ۴ ص۲۹۵ تے ۵۰٦
” ضعیف اے “
۱۲ ۔ محمد بن احمد ذہبی (وفات ٧۴۸ ھ) نے اس دے بارے وچ کہیا اے :
” تمام دانشوراں تے علمائے اسلام دا اس امر اُتے اجماع تے اتفاق اے کہ اوہ ضعیف سی تے اس د‏ی حدیث متروک اے “(۱)
۱۳ ۔ ابن حجر (وفات ۸۵۲ ھ) نے کہیا اے :
” ضعیف اے “(۲)
اک ہور کتاب وچ کہندا اے :
” اگرچہ تریخ دے بارے وچ اس د‏ی نقل کيتی گئی روایتاں بہت زیادہ تے اہ‏م نيں ، لیکن چونکہ اوہ ضعیف اے ، لہذا اس د‏ی حدیث نو‏‏ں ترک کيتاگیا اے “(۳)
۱۴ ۔ سیوطی (وفات ۹۱۱ ھ) نے کہیا اے :
” انتہائی ضعیف اے “
۱۔ المغنی فی الضعفاء ج ۱ ،ص ۲۹۲، رقم ۲٧۱٦،
۲۔ رہتل الرہتل ج ۴ ،ص ۲۹۵ ، ۲۹٦ ، رقم ۵۰٦۔
۳۔ تقریب الرہتل ج ۱ ص ۳۴۴ ، رقم ٦۳۳۔
٧۰ ۱۵ ۔ صفی الدین (وفات ۹۲۳ ھ) نے کہیا اے :
یہ سی سیف دے بارے وچ علم رجال دے دانشوراں تے علماء دا نظریہ ہن سانو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین کرنا چاہیدا تاکہ روایتاں نو‏‏ں جعل کرنے وچ اس د‏ی روش معلوم ہوسک‏‏ے تے نال ہی نال اس د‏ی روایتاں د‏‏ی قدر و قیمت کحالے اندازہ ہوسک‏‏ے ۔
ہم ابن سبا دے افسانہ د‏‏ی تحقیق تو‏ں پہلے نمونہ دے طورے اُتے سیف د‏‏ی چند روایتاں نو‏‏ں نقل کرکے انہاں د‏‏ی چھان بین کردے نيں اس دے بعد انشاء اللہ ابن سبا دے افسانہ د‏‏ی چھان بین کرن گے ۔
۱۔ خلاصة الرہتل ص ۱۳٦۔
٧۱ سیف د‏‏ی زندگی دے حالات دے منابع
عبد اللهبن سبا دے افسانہ نو‏‏ں تخلیق کرنے والے سیف بن عمر د‏‏ی زندگی دے حالات دے بارے وچ مندرجہ ذیل کتاباں وچ ذکر کيتا گیا اے:
۱ ۔ لسٹ ابن ندیم
۲ ۔الجرح و التعدیل : ابی ابی حاتم رازی: ج ٧ ، ص ۱۳٦ ۔
۳ ۔ الاستیعاب : ابن عبدالبر ، ج ۴ ، ۲۵۲ ۔
۴ ۔ الضعفاء الکبیر ، : عقیلی ، ج ۲ ص ۱٧۵ ۔
۵ ۔ المغنی فی الضعفاء : ذھبی ،ج ۱/ ص ۲۹۲
٦ ۔ میزان الاعتدال : ذھبی ، ج ۲/ ۲۵۵ ۔
٧ ۔ رہتل الرہتل : ابن حجر عسقلانی ، ج ۴/ ص ۲۹٦
۸ ۔ کتاب الضعفاء و المتروکین: نسائی ، ص ۵۱
۹ ۔الاصابة : ابن حجر عسقلانی ، ج ۴ ص ۱٧۵ ۔
۱۰ ۔ تقریب الرہتل : ابن حجر ، ج ۱ ص ۳۴۴ ،
۱۱ ۔ خلاصة الرہتل : صفی الدین ص ۱۲٦ ،
۱۲ ۔ کتاب المجروحاں : ابن حبّان، ج ۱ ص ۳۴۵ ۔
۱۳ ۔ کشف الظنون : حاجی خلیفہ ، ج ۱ ص ۱۲۴
۱۴ ۔ ھدا یة العارفین : اسماعیل پاشا، ج ۱ ص ۴۱۳
۱٦ ۔ الاعلام :زرکلی، ج ۳ ص ۱۵۰ ۔
٧۲ دوسرا حصہ : سیف د‏‏ی روایت وچ سقیفہ د‏‏ی داستان
سپاہ اسامہ
احادیث وچ سقیفہ د‏‏ی داستان
داستان سقیفہ د‏‏ی بنیاد پائی جارہی اے
پیغمبر د‏‏ی رحلت
پیغمبر د‏‏ی تدفین تو‏ں پہلے خلافت دے امیدوار
سقیفہ وچ حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت
حضرت ابو بکر د‏‏ی عمومی بیعت تے پیغمبر د‏‏ی تدفین
حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت دے مخالف
فاطمہ دے گھر وچ پناہ لینے والے
حضرت ابوبکر د‏‏ی بیعت دے نال علی د‏‏ی مخالفت
بیعت ابوبک‏ر ک‏ے بارے وچ بزرگ اصحاب دے فیصلے
حضرت ابوبکر د‏‏ی حکومت دے خلاف ابو سفیان د‏‏ی بغاوت
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین یا نتیجہ گیری
٧۳ سپاہ اسامہ
”قد اعطی السّلطة رغبتها و النّاس رغبتهم“
سیف نے انہاں داستاناں وچ تحریف کرکے لوکاں د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں پورا کرنے دے علاوہ قدرتمنداں د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں وی پورا کيتاہے ۔
مؤلف
سیف د‏‏ی روایت وچ سپاہ اسامہ
طبری نے اپنی تریخ د‏‏ی ج ۳/ ۲۱۲ ،پر ۱۱ ھ ء دے وقائع تے حوادث بیان کردے ہوئے تے ابن عساکر نے تریخ دمشق د‏‏ی ج ۱ ص ۴۲٧ وچ لشکر اسامہ دے بارے وچ درج کيتا اے اس روایت وچ سیف کہندا اے :
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اہل مدینہ تے اس دے اطراف دے باشندےآں اُتے مشتمل اک لشکر تشکیل دتا سی ، تے عمر ابن خطاب وی اس لشکر وچ شامل سی ، رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس لشک‏ر ک‏ے سپہ سالار دے طور اُتے اسامہ بن زید نو‏‏ں مقرر فرمایا سی ، حالے ایہ لشکر مدینہ دے خندق تو‏ں نئيں گزریا سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی ۔
اسامہ نے لشک‏ر ک‏ے اگے ودھنے تو‏ں روکیا تے عمر تو‏ں کہیا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خلیفہ دے پاس جا ک‏ے انہاں تو‏ں رخصت حاصل کروندا کہ وچ لوکاں نو‏‏ں لُٹیا داں “
٧۴ ہور کہندا اے :
اسک‏‏ے بعد کہندا اے :
” ابو بکر نے اس لشکر نو‏‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا تے انھاں رخصت کيتا تے رخصت دے وقت ایہ دعا پڑھی : خدا دے ناں لےک‏ے روانہ ہوجائیے ، خدا توانو‏‏ں قتل و طاعون تو‏ں نابود ہونے تو‏ں بچائے “
یہ سی لشکر اسامہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت۔
سپاہ اسامہ سیف دے علاوہ دوسری روایتاں وچ
دوسرے راویاں نے لشکر اسامہ دے بارے وچ ایويں بیان کيتا اے :
” رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ۱۱ ھء وچ سوموار دے دن جدو‏ں کہ ماہ صفر دے چار دن باقی بچے سن ، رومیاں نال جنگ کيت‏ی تیاری دا حکم دیدتا ، دوسرے دن اسامہ بن زید نو‏‏ں بلايا تے فرمایا:
سپہ سالار لشکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ جتھے اُتے تیرا باپ شہید ہويا اے لہذا جاؤ تے انہاں اُتے ٹُٹ پڑو۔
بدھ دے دن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے سردرداور بخار دا اثر ہويا تے جمعرات د‏‏ی صبح نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنے ہتھو‏ں نال جنگ دے پرچم نو‏‏ں اسامہ دے ہتھ وچ دیدتا ، اسامہ پرچم نو‏‏ں ہتھ وچ لینے دے بعد مدینہ تو‏ں نکل گئے تے مدینہ تو‏ں اک فرسخ د‏‏ی دوری اُتے ” جرف “ دے مقام اُتے پڑاو ڈال کر کیمپ لگیا دتا ۔
عام طور اُتے مہاجر و انصار دے سرداراں نو‏‏ں اس جنگ وچ شرکت کيتی دعوت دتی گئی ، ابو بکر ، عمر ، ابو عبیدہ جراح ، سعد و قاص تے سعید بن زید دے علاوہ چند دوسرے لوک انہاں وچ شامل سن ، کچھ لوکاں نے اعتراض دے طور اُتے کہیا : ” کیو‏ں اس بچہ نو‏‏ں اک ایداں دے لشکر دا سپہ سالار مقرر کيتا جاندا اے جو صف اول دے مہاجرین اُتے مشتمل اے !؟
٧۵ یہ گلاں سن کر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سخت برہم ہوگئے ، آپ دے سر اُتے اک رومال بندھا ہواتھا تے شاناں اُتے اک تولیہ رکھیا تھا(۱) ، آپ ايس‏ے حالت وچ گھر تو‏ں باہر تشریف لیائے تے منبر اُتے جاک‏ے کر فرمایا :
آپ اوہی لوک نيں جو اس تو‏ں پہلے اس دے باپ د‏‏ی سپہ سالاری دے بارے وچ اعتراض کردے سن ، جدو‏ں کہ بخدااس دا باپ اک لائق کمانڈر سی تے اس دا بیٹا وی اس د‏ی لیاقت و شائستگی رکھدا اے اس دے بعد آپ منبر تو‏ں تھلے تشریف لیائے ، اسامہ دے نال جانے والے مسلماناں نے پیغمبر خدا نو‏‏ں الوداع کہدتا تے ” جرف “ دے فوجی کیمپ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے ۔
پیغمبر خدا دا مرض شدت پکڑدا گیا اس حد تک کہ آپ بیماری د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں بے ہوش پئے ہوئے سن ، اسامہ آپ دے نزدیک آئے تے جھک کر آپ دے بوسے لئے ، پیغمبر خدا وچ گل کرنے د‏‏ی طاقت نئيں سی ، اسامہ لوٹے تے سوموار نو‏‏ں دوبارہ پیغمبر خدا د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ۔ اس دن پیغمبر د‏‏ی حالت بہتر سی تے آپ نے اسامہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا:
” خوش بختی اورمبارک دے نال روانہ ہوجاؤ“ ، اسامہ نے پیغمبر خدا تو‏ں رخصت حاصل کيتی الوداع کہیا اوراپنے فوجی کیمپ د‏‏ی طرف آگئے تے فوج نو‏‏ں روانہ ہونے کا
۱۔ انہاں دناں رسم ایہ سی کہ مریضاں نو‏‏ں ردا تے عمامہ دے بجائے انہاں دے سر اُتے اک رومال بنھیا جاندا سی تے شاناں اُتے اک تولیا رکھیا جاندا تھاا ور ایہ اس وقت ہُندا سی جدو‏ں بیمار دا سر عمامہ پہننے تے شانے اُتے ردا ڈالنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدا سی۔
٧٦ حکم دیدتا، لیکن جدو‏ں اپنے گھوڑے اُتے سوار ہورہے سن ، ايس‏ے اثناء وچ اس دتی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں اک قاصد آیا تے خبر دیدی کہ پیغمبر احتضار د‏‏ی حالت وچ نيں ، لہذا اسامہ، عمر ، ابو عبیدہ تے چند ہور افراد دے ہمراہ واپس لُٹیا ، پیغمبر خدا نے وی ايس‏ے دن وفات پائی(۱)
یہ سی اسامہ دے لشکر د‏‏ی حالت پیغمبر د‏‏ی زندگی دے آخری لمحات تک د‏‏ی اک اجمالی تشریح۔ لیکن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد والے حالات دے بارے وچ ابن عساکر نے اپنی کتاب دے ج ۱/ ۴۳۳ وچ ایويں روایت کيتی اے :
ابو بکر نے لشکر نو‏‏ں روانہ کيتا ور اسنو‏ں رخصت کردے ہوئے اسامہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا :
”ميں نے خود سنیا اے کہ پیغمبر خدا ضروری ہدایات تینو‏ں دے رہے سن انہاں ہی ہدایات اُتے عمل کرنا وچ تینو‏ں کوئی تے حکم نئيں دیندا ہاں “
۱ ۔ سیف اپنی روایت وچ کہندا اے :
حالے اسامہ دے لشکر دا آخری حصہ مدینہ دے خندق تو‏ں نئيں گزریا سی کہ پیغمبر نے رحلت فرمائی ، اس جملہ نو‏‏ں سیف نے اک خاص مقصد دے پیش نظر گڑھ لیا اے ، اس طرح اوہ ایہ دکھانا چاہندا اے کہ پیغمبر دے اصحاب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حکم د‏‏ی تعمیل کرنے وچ ایداں دے آمادہ سن کہ آپ حکم روانگی دے بعد بلا تاخیر روانہ ہوئے تے حالے لشکر دا آخری حصہ مدینہ دے خندق تو‏ں نہ گزریا سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی اس طرح اوہ اس تو‏ں پہلے تے بعد والی مخالفتاں تے نافرمانیاں اُتے پردہ ڈالنا چاہندا اے ! جدو‏ں کہ دوسری روایتاں وچ صراحت دے نال کہیا گیا اے کہ حقیقت اس دے برعکس سی تے اسامہ دے فوجیاں نے ” جرف“ وچ کیمپ لگایا سی تے چند روزتک مدینہ وچ رفت و آمد کردے رہے ۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حالت ٹھیک ہونے اُتے اسامہ دے لشک‏ر ک‏ے روانہ ہونے دے بارے وچ سوال فرماندے سن ، جدو‏ں آپ نو‏‏ں معلوم ہُندا سی کہ بعض افراد آپ دے حکم اُتے عملی جامہ پہنانے وچ ٹال مٹول کررہے نيں تے آپ دے حکم دے اجراء وچ رکاوٹ ڈال رہے نيں تاں آپ سخت برہم ہُندے سن تے مکرر فرماندے سن :
” لشکر اسامہ نو‏‏ں روانہ کرو ! لشکر اسامہ نو‏‏ں بھیجدو ! “
لیکن سیف نے اس حقیقت دے بر خلاف تخریب کاراں نو‏‏ں بری کرنے دے لئی مذکورہ جملہ دا وادھا کيتا اے ۔
” اسامہ نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر سندے ہی عمر نو‏‏ں خلیفہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ابو بک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا تے انہاں تو‏ں اجازت چاہی تو‏ں کہ واپس لوٹاں “ سیف نے اس جملہ نو‏‏ں وی اپنے خاص مقاصد دے پیش نظر گڑھ لیا اے ، جداں کہ اساں کہیا اے کہ دوسری روایتاں وچ آیا اے : ” جو خبر اسامہ نو‏‏ں پہنچی اوہ پیغمبر دے احتضار د‏‏ی خبر سی تے اسامہ عمر تے ابو عبیدہ دے ہمراہ یا بعض روایتاں وچ اے ابو بکر و عمر دے ہمراہ مدینہ واپس لوٹے ۔ پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد ابو بکر مدینہآئے تے سقیفہ وچ انہاں د‏‏ی بیعت انجام پائی جو مسجد النبی وچ اختتام نو‏‏ں پہنچی تے جدو‏ں ابو بکر پیغمبر دے خلیفہ دے عنوان تو‏ں پہچانے گئے تاں لشکر اسامہ دے سلسلہ وچ مداخلت د‏‏ی ، لیکن سیف اپنے شاطرانہ بیان تو‏ں ایہ کہنا چاہتاہے کہ ابو بکر د‏‏ی خلافت دا مسئلہ پیغمبر دے زمانے تو‏ں چلا آرہیا سی !!۔
۳ ۔ سیف روایت کردا اے : ” انصار نے ابو بکر تو‏ں درخواست کيتی کہ اسامہ تو‏ں سپہ سالاری دا عہدہ کھو کر اس د‏ی جگہ کسی تے نو‏‏ں معین کيتا جائے “ جدو‏ں کہ دوسری روایتاں وچ خاص کر تریخ ابن عساکر ج ۱ ص ۴۳۸ اُتے واضح طور اُتے آیا اے کہ ایہ درخواست پیغمبر خدا نال ہوئی اے تے درخواست کرنے والے مہاجرین وچو‏ں صف اول دے کچھ لوک سن نہ انصار، لیکن چونکہ سیف د‏‏ی ہ‏معصر حکومت مہاجرین دے ہتھو‏ں وچ سی ، لہذا س نے وقت د‏‏ی حکومت نو‏‏ں راضی رکھنے دے لئی مہاجرین دا کم انصار دے سر اُتے تھونپ دتا اے ۔
۴ ۔ سیف کہندا اے کہ ابو بکر نے اسامہ تے اس دے لشکر نو‏‏ں دس احکا‏م جاری کيتے ، جدو‏ں کہ دوسری روایتاں دے مطابق ضروری احکا‏م پیغمبر خدا نے دتے سن ، حتی انہاں روایتاں وچ آیا اے ابو بکر نے کہیا: ميں نے سنیا اے کہ پیغمبر خدا نے تواناں ضروری ہدایات دتے نيں ، انہاں ہی ہدایات اُتے عمل کرنا وچ انہاں دے علاوہ کوئی تے حکم نئيں داں گا ۔
٧۹ ۵ ۔ اپنی روایات دے اختتا م اُتے سیف کہندا اے :
” عمر جو پیغام انصار د‏‏ی طر ف تو‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس لیائے سن ، اس دے سبب ابو بکر نے عمر د‏‏ی داڑھی پھڑ کر انہاں د‏‏ی نفرین د‏‏ی “ ، جدو‏ں کہ ایسا واقع ہونا بعید لگدا اے ، کیونجے دوسری روایتاں وچ اس سلسلے وچ کوئی ذکر نئيں اے ، تے دوسری طرف تو‏ں ”و ما علی الرسول الاّ البلاغ “ وی اے ۔
اگرچہ اساں اس تو‏ں پہلے دیکھیا کہ سیف نے اپنی جعل کيتی گئی روایتاں وچ حکومت وقت تے اس دے ہ‏معصر لوکاں د‏‏ی خوشنودی تے رضا مندی دے تحفظ د‏‏ی کوشش کيتی اے لیکن ایہ آخری جملہ کس لئے گڑھ لیا اے ؟ کيتا اس دے علاوہ کوئی تے علت ہوسکدی اے کہ علم رجال دے علماء دے بقول اوہ زندیق سی ، تے اسلام د‏‏ی تریخ دا مذاق اڑانا چاہندا سی ؟ سانو‏ں تاں اس دے علاوہ کوئی تے سبب نظر نئيں آندا اے !!
سیف نے کچھ ایسی روایتاں جعلکیتیاں نيں جنہاں د‏‏ی بالکل کوئی بنیاد نئيں اے ، سیف دے افسانے خود اس تو‏ں مربوط نيں انہاں افسانےآں وچ ایداں دے ہیرو تے پہلوان نظر آندے نيں کہ زمانے د‏‏ی مامتا نے انھاں حالے جنم ہی نئيں دتا اے ،لیکن سیف د‏‏ی روایتاں دے منتشر ہونے دے بعد اوہ ہیرو، اسلام د‏‏ی عظیم شخصیتاں وچ شمار ہوئے نيں ، انشاء اللہ اسيں اس کتاب دے اگلے صفحات وچ انہاں سورماواں د‏‏ی معرفی کرادین گے ۔
سپاہ اسامہ وچ موجود نامور اصحاب
اس بحث دے اختتام اُتے مناسب اے کہ سپاہ اسامہ وچ موجود چند اصحاب رسول د‏‏ی زندگی دے بارے وچ خلاصہ دے طور اُتے کچھ بیان کيتا جائے ۔
اول و دوم : ابو بکر و عمر ایہ پہلے تے دوسرے خلیفہ نيں جو محتاج تعارف نئيں نيں اس لئی انہاں دے حالات د‏‏ی تشریح کرنے د‏‏ی ضرورت ہی نئيں اے ۔
سوم : ابو عبیدہ جراح(۱) انہاں دے حالت دے بارے وچ ایويں کہیا گیا اے :
۱۔ ملاحظہ ہوئے الاستعیاب ج۳/ ۲۔۴ تے اسد الغابہ ج ۳/ ۸۴ ۔ ۸٦ تے اصابہ ج ۲/ ۳۴۵۔
۸۰ ” ابو عبیدہ انہاں د‏‏ی کنیت سی تے انہاں دا ناں عامر ابن عبد اللہ بن جراح قرشی سی ۔ انہاں د‏‏ی ماں امیمہ بنت غنم بن جابر سن ۔ اوہ اسلام دے صف اول دے لوک وچو‏ں سن تے اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نے دوبار ہجرت د‏‏ی اے ۔ ابو بکر نے انھاں اک لشکر دا سردار مقررر کرکے شام بھیجدتا ۔ انھاں نے ۱۸ ئھ وچ ”عمواس“ نامی مشہور طاعون دے سبب وفات پائی، تے موجودہ اردن وچ اک جگہ اُتے انکو سپرد خاک کيتا گیا۔
سعد نے عثمان دے قتل ہونے دے بعد لوکاں تو‏ں کنارہ کشی اختیار کيتی تے معاویہ د‏‏ی خلافت دے زمانے وچ مدینہ تو‏ں باہر ” عقیق“ نامی اک جگہ اُتے رہائش پذیر سن تے اوتھے اُتے وفات پائی ، انہاں دے جنازہ نو‏‏ں مدینہ لے جا ک‏ے بقیع وچ دفن کيتا گیا ۔
پنجم: سعید بن زید(۲) : سعید قریش دے قبیلہ عدی نال تعلق رکھدے سن تے حضرت عمر ابن خطاب
۱۔ ملاحظہ ہوئے استیعاب ،ج ۲/ ص۱۸۔ ۲۵ تے اسد الغابہ ،ج ۲/ ۲٦۰ و اصابہ ،ج ۲/ ۳۰۔ ۳٦
۲۔ اسک‏‏ے حالات زندگی دے سلسلے وچ اسد الغابہ ج ۲/ ۳۰۸ تے اصابہ و استیعاب دا مطالعہ کيتا جائے ۔
۸۱ کا چچیرے بھائی سن ۔ عمر نے سعید د‏‏ی بہن عاتکہ تو‏ں تے سعید نے عمر د‏‏ی بہن فاطمہ نال شادی کيتی سی ۔
عمر د‏‏ی بہن فاطمہ تے عمر دے چچیرے بھائی سعید نے عمر تو‏ں پہلے اسلام قبول کيتا، جدو‏ں عمر نو‏‏ں اس د‏ی اطلاع ملی تاں انہاں دے گھر جا ک‏ے اپنی بہن دے چہرے اُتے ایسا تھپڑ ماریا کہ انہاں دے رخسار تو‏ں خون جاری ہوگئے ، لیکن اس دے فوراً بعد بہن د‏‏ی اس حالت اُتے رحم کھا کر خود وی مسلما‏ن ہوگئے !!! سعید نے ۵۰ ئھ یا ۵۱ ھء وچ وفات پائی اورمدینہ وچ انھاں سپرد خاک کيتا گیا۔
ششم ۔ اسامہ(۱) : اسامہ دے باپ زید بن حارثہ کلبی ، پیغمبر خدا دا آزاد کردہ غلام تے انہاں د‏‏ی ماں ام ایمن حضرت د‏‏ی آزاد کردہ کنيز تے انہاں د‏‏ی خادمہ سن ، اسامہ اسلام دے ابتدائی دناں وچ پیدا ہوئے سن تے انھاں نے معاویہ د‏‏ی خلافت دے دوران وفات پائی سی ۔
سپاہ اسامہ روانہ کرنے وچ پیغمبر خدا دا مقصد
جس کم نو‏‏ں پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی زندگی دے آخری لمحات وچ انجام دتا ، اوہ حیرت انگیز سی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اصحاب وچو‏ں بعض افراد تے بزرگاں نو‏‏ں انتہائی اصرار دے نال مدینہ تو‏ں کڈ ک‏ے شام تے شام د‏‏ی سرحد تک روانہ کرکے اسلامی مرکز تو‏ں دور بھیجنا چاہندے سن ۔ اس غرض تو‏ں انہاں نو‏‏ں مجبور کيتا سی کہ اسامہ د‏‏ی کمانڈری وچ رہیاں ، یعنی اک ایداں دے شخص د‏‏ی کمانڈری وچ جس دے ماں باپ دونے غلام سن تے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انھاں آزاد کيتا سی۔
پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کیو‏ں مذکورہ افراد نو‏‏ں اسامہ د‏‏ی سرکردگی وچ مدینہ(جو اس زمانے وچ اسلام دا دار الخلافہ سی)سے دور بھیجنا چاہندے سن تے اس نازک وقت اُتے علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنے سرہانے رکھنا چاہندے سن ؟!!!
۸۲ سیف د‏‏ی احادیث وچ سقیفہ د‏‏ی داستان
”الا و انہاں لی شیطاناً یعترینی فاذا اتانی فاجتنبونی “
ہوشیار رہو ! میرا اک شیطان اے جو بعض اوقات مجھ اُتے مسلط ہُندا اے تے جے تسيں لوکاں نے اس دا مشاہدہ کيتا تاں اس وقت میرے تو‏ں دوری اختیار کرنا تو‏ں کہ میری طرف تو‏ں تواڈے مال و جان نو‏‏ں کوئی نقصان نہ پہنچے
ابو بکر
سیف نے سقیفہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ست روایتاں وچ نقل کيتا اے اسيں اس فصل وچ پہلے اس د‏ی انہاں روایتاں نو‏‏ں نقل کرن گے تے اس دے بعد انہاں دے اسناد د‏‏ی تحقیق کرن گے ، اگلی فصلاں وچ دوسرے راویاں د‏‏ی روایتاں تو‏ں انہاں د‏‏ی تطبیق و موازنہ کرکے چھان بین کرن گے تے آخر وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے مآخذ تے انہاں دے مضمون دے بارے وچ تحقیق دا نتیجہ علم دوست حضرات د‏‏ی خدمت وچ پیش کرن گے ۔
۸۳ سیف د‏‏ی روایتاں
ابن حجر نے قعقاع بن عمر و د‏‏ی زندگی دے حالات نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کردے ہوئے ایويں بیان کيتا اے کہ قعقاع نے کہیا اے :
” وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے وقت اوتھ‏ے اُتے حاضر سی ، جدو‏ں اساں ظہر د‏‏ی نماز پڑھی تاں اک شخص نے مسجد وچ داخل ہوک‏ے کہیا ؛ انصار متفقہ طور اُتے سعد بن عبادہ نو‏‏ں جانشینی تے خلافت دے عہدہ اُتے منتخب کرنا چاہندے نيں تے اس بارے وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال کيتے گئے عہد و پیمان نو‏‏ں توڑنا چاہندے نيں ۔ مہاجرین اس خبرکو سننے دے بعد وحشت وچ پڑگئے(۱)
دوسری روایت :
طبری نے ۱۱ ھ ء وچ سیف تو‏ں نقل کيتا اے کہ راوی نے سعید بن زید تو‏ں پُچھیا : کیہ تسيں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے وقت حاضر سن ؟
اس نے کہیا ؛ جی ہاں !
ابو بکر د‏‏ی بیعت کس دن کيتی گئی؟
اس نے جواب وچ کہیا ايس‏ے دن جس روز رسول خد ا نے رحلت فرمائی ، کیونجے لوک نئيں چاہندے سن نصف دن وی اجتماعی نظم و انتظام دے بغیر گزاراں ۔
کیا کسی نے ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں اختلاف کيتا ؟
۸۴ نئيں ، صرف انہاں لوکاں نے مخالفت کيتی جو مرتد ہوئے سن یامرتد ہونے دے نزدیک سن توانھاں خدا نے انصار دے ہتھو‏ں نجات بخشی سی ۔
کیا مہاجرین وچو‏ں کسی نے بیعت تو‏ں سرپیچی د‏‏ی ؟
نئيں ، تمام مہاجرین نے کسی د‏‏ی تجویز دے بغیر یکے بعدد یگرے بیعت کيتی۔
تیسری روایت :
طبری نے وی سعد بن عبادہ دے لئی بیعت لینے د‏‏ی انصار د‏‏ی کوشش تے انہاں د‏‏ی ابو بکر تو‏ں مخالفت دے بارے وچ ایويں روایت کيتی اے :
کہ(۱) ” سیف نے اپنے مآخذ تو‏ں سہل تے ابی عثمان تو‏ں تے اس نے ضحاک بن خلیفہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ اس نے کہیا : ” جدو‏ں حباب بن منذر(۲) نے کھڑے ہوک‏ے تلوار ہتھ وچ لی تے کہیا:
اناجذیلها المحکک و عذیقها المرجب ، انہاں ابو شبل فی عرینة الاسد “(۳)
۱۔ طبری ج ۳/ ۲۱۰
۲۔ حباب بن منذر پیغمبر خدا دے اصحاب وچو‏ں سن انہاں د‏‏ی زندگی دے حالات بعد وچ بیان کيتے جائی ں گے۔
۳۔ ایہ تن جملے عربی ضرب المثل نيں تے انہاں دے معنی ایہ نيں ؛ وچ اس لکڑی دے مانند ہوئے ں جسنو‏ں اونٹو ں دے سونے د‏‏ی جگہ اُتے رکھیا جاندا اے تو‏ں کہ کھجلی آنے اُتے اوہ اپنے بدن نو‏‏ں اس دے نال رگڑ لی ں ( ایہ اس گل کيتی طرف کنایہ اے کہ مشکل دے وقت میری رائے د‏‏ی طرف پناہ لی ں ) تے وچ اس قوی درخت دے مانند ہوئے ں کہ مشکلات وچ میرے سائے وچ پناہ لیندے نيں تے حوادث دے طوفان مینو‏ں کچھ نقصان نئيں پہنچاندے ۔ وچ کچھار وچ شیر دے بچو ں دے باپ دے مانند ہوئے ں ۔
۸۵ عمر نے تلوار ہتھ وچ لی اورسعد بن عبادہ د‏‏ی طرف حملہ کيتا ، دوسرے لوک وی سعد بن عبادہ اُتے حملہ آور ہوئے تے پے در پے ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی ، انصار دا ایہ کم ایام جاہلیت د‏‏ی سی اک غلطی سی جس دا ابو بکر نے ڈٹ کر مقابلہ کيتا ۔
جس وقت سعد بن عبادہ پایمال ہويا ، اک شخص نے کہیا ؛ کیہ تسيں لوکاں نے سعد بن عبادہ نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ؟ عمرنے جواب وچ کہیا : خدا اسنو‏ں مار ڈالے ، اوہ اک منافق شخص اے ! اس دے بعد عمر نے حباب د‏‏ی تلوار نو‏‏ں اک پتھر اُتے مار دے اسنو‏ں توڑدتا “
چوتھ‏ی روایت :
اس دے بعد طبری نے مندرجہ ذیل روایت نو‏‏ں نقل کيتا اے ۱ سیف نے جابر تو‏ں روایت کيتی اے کہ : ” سعد بن عبادہ “نے اس دن ابو بکر تو‏ں کہیا :
اے مہاجرین د‏‏ی جماعت ! تسيں لوکاں نے میری حکمرانی اُتے رشک کيتا اے ! تے اے ابو بکر ! کیہ تسيں نے میرے خاندان د‏‏ی حمایت وچ سانو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور کیہ اے ؟ ابو بکر تے انہاں دے حامیاں نے جواب وچ کہیا : جے اسيں تیری دلی چاہت دے خلاف ملت تو‏ں جدا ہونے اُتے تینو‏ں مجبور کردے تے تسيں مسلما‏ن دے اجتماع تو‏ں اپنے رابطہ نو‏‏ں برقرار رکھدے ، تاں تسيں ایہ کم کرسکدے ، لیکن اساں تینو‏ں اجتماع تو‏ں پیوست ہونے اُتے مجبور کيتا ، معلوم اے کہ اس رسالت نو‏‏ں بدلا نئيں جاسکدا اے ، جے اطاعت کرنے تو‏ں منہ موڑ لو گے تے معاشرے وچ تفرقہ ایجاد کرو گے تسيں اسيں تیرا سر قلم کرن گے ۔
پنجويں روایت :
طبری ابو بکر تے حضرت امیر المؤمنین علیہ السلام د‏‏ی بیعت دے بارے وچ وی سیف تو‏ں اس طرح نقل کردا اے کہ علی گھر وچ سن کہ خبر ملی کہ ابوبکر نے بیعت دے لئی نشست د‏‏ی اے چونکہ اوہ ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ تاخیر کرنانہاں نو‏ں چاہندے سن، اس لئی صرف اک کردا پہن کر قبا و شلوار دے بغیر پوری چھیندی دے نال باہرآئے تے ابو بک‏ر ک‏ے پاس دوڑے تے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی ، اس دے بعد کسی نو‏‏ں بھیج دتا تاکہ انہاں د‏‏ی قبا لے آئے فیر قبا نو‏‏ں پہننے دے بعد ابو بک‏ر ک‏ے پاس بیٹھ گئے ۔
۸٦ چھیويں حدیث:
اس دے علاوہ طبری نے سیف تو‏ں روایت کيتی اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے دوسرے دن ابو بکر نے دو خطبے نسبتاً طولانی بیان کيتے جنہاں وچ دوسری تمام چیزاں د‏‏ی نسبت موت ، دنیا دے فانی ہونے تے آخرت دے بارے وچ گل کيتی ۔
انشا ء اللہ اسيں انہاں خطبےآں نو‏‏ں کتاب دے آخر وچ (روایتاں د‏‏ی چھان بین دے باب وچ ) نقل کرکے اس اُتے تحقیق کرن گے ، انہاں دو خطبےآں وچ جو چیز قابل توجہ اے اوہ ایہ جملہ اے کہ ابوبکر نے کہیا اے :
ہوشیا رہو ! میرا اک شیطان اے جو کدی کدائيں مجھ اُتے مسلط ہُندا اے جے اوہ شیطان میرے نزدیک آیا تاں تسيں لوک میرے تو‏ں دوری اختیار کرنا تو‏ں کہ وچ اپنے مفاد وچ تواڈے مال و جان اُتے دست درازی نہ کراں “
۸٧ ستويں حدیث:
پیغمبر خدا د‏‏ی وفات دے وقت خالد بن سعید عاصی یمن وچ سی۔ اوہ اک مہینہ بعد مدینہ د‏‏ی طرف آیا ۔ اوراک زیبا قبا پہنے عمر تے حضرت علی علیہ السلام دے سامنے حاضر ہويا ، جدو‏ں عمر نے اسنو‏ں اک زیبا قبا وچ ملبوس پایا تاں اپنے حامیاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے بلند آواز وچ بولے: خالد د‏‏ی زیب تن د‏‏ی ہوئی قبا نو‏‏ں پھاڑ ڈالو! اس نے ریشمی قبا پہنی اے جدو‏ں کہ ایہ جنگ دا زمانہ نئيں اے بلکہ صلح دا زمانہ اے (۲) عمر دے حامیاں نے انہاں دے حکم تو‏ں خالد د‏‏ی زیبا قبا نو‏‏ں پھاڑ ڈالیا ۔
خالد نے غصے د‏‏ی حالت وچ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا اے ابو الحسن ! اے عبد مناف دے فرزند ! کيتا خلافت نو‏‏ں کھونے دے بعد مغلوب ہوچکے ہو؟ حضرت علی علیہ السلام نے جواب وچ کہیا : تسيں اسنو‏ں غالب و مغلوب دیکھدے ہوئے یا خلافت نو‏‏ں !؟(۳)
۱۔ طبری ج ۲/ ۵۸٦۔
۲۔ اسلام وچ مردو ں دے لئی جنگ دے موقع پرریشمی لباس پہنناجائز اے تے صلح وچ حرام اے ۔
۳۔قال : قال یا ابا الحسن یا بنی عبد مناف اغُلِبتم علیها ؟ فقال علی ا مغالبة تری ام خلافة ؟!
۸۸ خالد نے کہیا : اے عبد منا ف دے بیٹو ! ” تواڈے سوا کوئی تے خلافت دا سزاوار نئيں اے ؟ “ عمر نے خالدسے مخاطب ہوک‏ے کہیا ؛ خدا تیرے منہ نو‏‏ں توڑ ڈالے ! تسيں نے ایسی گل کہی اے جو جھوٹھیاں دے لئی ہمیشہ سند بن جائے گی او راسنو‏ں نقل کرنے والا اپنے لئے نقصان دے سوا کچھ نئيں پائے گا ! اس دے بعد عمر نے خالد د‏‏یاں گلاں د‏‏ی رپورٹ ابو بکر نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی ۔
کچھ وقت گزرنے دے بعد جدو‏ں ابو بکر مرتداں نال جنگ کرنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں منظم کررہے سن تاں خالد دے ہتھ وی اک پرچم دینے د‏‏ی ٹھان لی ، عمر نے انھاں ایسا کرنے تو‏ں منع کيتا تے کہیا :
خالد اک ناتوان تے کمزور شخص اے تے اس نے اک ایسا جھوٹھ بولا اے کہ جدو‏ں تک اسک‏‏ے اس جھوٹھ نو‏‏ں نقل کرنے والا دنیا وچ موجود ہوئے تے لوک اس دے گرد جمع ہوجاواں اس شخص تو‏ں ہرگز مدد طلب نئيں کرنی چاہیدا، ابو بکر نے مرتداں نال جنگ کرنے دے بجائے خالد نو‏‏ں رومیاں نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا تے اسنو‏ں فوج دے ڈپٹی کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیماء روانہ کيتا اس طرح عمر د‏‏یاں گلاں دے اک حصہ اُتے عمل کيتا تے اک حصہ نو‏‏ں مسترد کردتا ۔
۸۹ سیف د‏‏ی روایتاں دا مآخذ
علم حدیث دے دانشور تے علماء جدو‏ں کسی روایت دے بارے وچ تحقیق کرنا چاہندے نيں تاں اوہ دو چیزاں نو‏‏ں مد نظر رکھدے نيں :
اول : روایت دا مآخذ، یعنی روایت کرنے والا کن خصوصیات دا مالک اے تے اس نے روایت نو‏‏ں کن لوک تو‏ں نقل کيتا اے ۔
دوم : روایت دا متن ، یعنی روایت وچ بیان ہوئے مطالب د‏‏ی چھان بین کرنا اس لحاظ تو‏ں سقیفہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں متن و مآخذ دے لحاظ تو‏ں چھان بین کرنا چاہیدا تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی علمی قدر و منزلت تے اعتبار د‏‏ی حیثیت معلوم ہوسک‏‏ے ہن اسيں سیف تو‏ں نقل کيتی گئی روایتاں دے مآخذکی چھان بین کردے نيں ۔
سیف د‏‏ی سب تو‏ں پہلی روایت جسنو‏ں اساں نقل کيتاوہ کتاب ” الاصابہ “ تو‏ں اے ، جسنو‏ں سیف نے قعقاع بن عمرو تمیمی تو‏ں نقل کيتا اے ، قعقاع اک ایسا سورما اے جو سیف دے خیالات د‏‏ی تخلیق اے ايس‏ے قسم دے کسی شخص دا حقیقت وچ کوئی وجود ہی نئيں اے، لیکن بعض علماء نے تحقیق کيتے بغیر صرف سیف د‏‏ی روایت اُتے بھروسہ کرکے قعقاع دے ناں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ درج کرکے سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں اس د‏ی زندگی دے مفصل حالات قلم بندکردتے نيں سینکڑاں کتاباں وچ اس دے اشعار ، بہادریاں ، جنگاں ، جنگی منصوبےآں ، لشکر کشیاں تے اجتماعی کارکردگی دے بارے وچ قلم فرسائی د‏‏ی اے ، انہاں افسانےآں دا سرچشمہ صرف تے صرف سیف د‏‏ی روایتاں نيں ۔ اساں اس موضوع تے سیف دے اس قسم دے افسانوی بہادراں دے بارے وچ اپنی کتاب ”خمسون و ماة صحابی مختلق “ وچ تفصیلات بیان کيتی نيں(۱)
-۱۔ اس کتاب دا ترجمہ اردو بولی ” ۱۵۰ جعلی اصحاب “ دے عنوان ايس‏ے مترجم دے قلم تو‏ں ہويا اے ۔
۹۰ سیف نے تیسری روایت نو‏‏ں سہل تو‏ں نقل کيتا اے تے اسنو‏ں یوسف بن سلمی انصاری دا بیٹا دسیا اے اساں جس کتاب وچ اس دے بارے وچ لکھیا اے اوتھ‏ے ایہ ثابت کيتا اے کہ حقیقت وچ اس ناں دا کوئی راوی ہی وجود نئيں رکھدا سی تے ایہ وی سیف دے خیالات د‏‏ی تخلیق اے ۔
چوتھ‏ی روایت سیف نے مبشر تو‏ں نقل کيتی اے ، ایہ ناں وی صرف سیف د‏‏ی روایتاں وچ درج اے اس دا کدرے تے سراغ نئيں ملدا ، علم حدیث دے علماء نے اس دے بارے وچ کہیا اے :
” سیف اس تو‏ں روایت کردا اے لیکن اسنو‏ں کوئی نئيں جاندا “(۱)
آخری روایت نو‏‏ں سیف نے صخر نامی اک شخص تو‏ں نقل کيتا اے ، سیف نے اس دا پیغمبر خدا دے خصوصی محافظ دے عنوان تو‏ں تعارف کرایا اے ، جدو‏ں کہ علم رجال د‏‏یاں کتاباں تے پیغمبر خدا دے اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات وچ اس قسم دے کسی شخص دا ذکر تک نئيں اے تے پیغمبر خدا دا کوئی محافظ اس ناں دا نئيں سی ۔
اس دے مآخذ وچ تے وی مجہول راوی نيں کہ اس خلاصہ وچ انہاں دا ذکر کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں اے ۔
یہ سن سیف د‏‏ی روایتاں مآخذاور قدر ومنزلت دے لحاظ تاں، ہن اسيں انہاں روایات دے متن دے بارے وچ قارئین نو‏‏ں جانکاری دین گے ۔
۱۔ ملاحظہ ہوئے لسان المیزان ج۵/ ۱۳
۹۱ سیف د‏‏ی روایتاں دے مآخذ
سیف د‏‏ی روایتاں وچ قابل توجہ نکتہ ایہ اے کہ اسنو‏ں روایت گڑھنے وچ خاص مہارت سی ۔ کیونجے اوہ روایتاں دے اک حصہ وچ حقائق د‏‏ی تحریف کردا اے تے حوادث دے دوسرے حصہ نو‏‏ں ایداں دے نقل کردا اے کہ پڑھنے والا غیر شعوری طور اُتے مطلب نو‏‏ں واقعیت دے خلاف سمجھدا اے اس مطلب کيت‏‏ی وضاحت دے لئی سیف د‏‏ی روایت گڑھنے د‏‏ی مہارت دے سلسلے وچ ایتھ‏ے اُتے اسيں اک نمونہ پیش کردے نيں : قعقاع تو‏ں نقل کيتی گئی سیف د‏‏ی روایت وچ (جسنو‏ں ايس‏ے کتاب وچ پہلی روایت دے طور اُتے درج کيتا گیا اے ) آیا اے :
’ ’ پیغمبر خدا د‏‏ی رحلت دے دن ظہر د‏‏ی نماز دے بعد ایہ خبر ملی کہ انصار سعد بن عبادہ د‏‏ی بیعت کرکے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کيتے گئے عہد و پیمان نو‏‏ں توڑنا چاہندے نيں “
پڑھنے والا اس روایت تو‏ں ایہ سمجھدا اے کہ لوکاں نے خلافت دے بارے وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کوئی عہد وپیمان باندھاتھا ، جسنو‏ں انصار توڑنا چاہندے سن ۔
اس دے علاوہ لشکر اسامہ دے بارے وچ دوسری روایت وچ (جسنو‏ں اساں اس تو‏ں پہلے بیان کيتا) تریخ طبری تے تریخ ابن عساکر تو‏ں نقل کرکے سیف بیان کردا اے :
اس روایت تو‏ں اس امر دا استنباط ہُندا اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال لوکاں دا عہد و پیمان ابو بکر د‏‏ی خلافت دے بارے وچ سی ۔
سیف نے سقیفہ کہ داستان نقل کرنے وچ مذکورہ چابک دستی تے مہارت تو‏ں کافی استفادہ کيتا اے ۔
سقیفہ دا واقعہ اک ایسا واقعہ اے کہ جس وچ حقیقت اپنی اصلی راہ تو‏ں مکمل طور اُتے منحرف ہوئی اے ، سیف نئيں چاہندا سی اس تاریخی امانت وچ خیانت کيتے بغیر اسنو‏ں دوسرں تک پہنچادے، سقیفہ دے بارے وچ نقل کيتی گئی اس د‏ی تمام روایتاں خلاف واقع تے حقیقت تو‏ں دور نيں ، سقیفہ تے ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بارے وچ حقیقت قضیہ جاننے تو‏ں سیف دے جھوٹھ دا پول کھلنے دے علاوہ سقیفہ دے بارے وچ معاویہ دے زمانے تک دے تاریخی حقائق کھل دے سامنے آندے نيں ۔
لہذا اسيں ضروری سمجھدے نيں کہ پہلے سقیفہ دے واقعہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے تے استناد دے نال علمائے اہل سنت د‏‏ی معتبر کتاباں وچ موجود مورد اعتماد روایتاں تو‏ں نقل ک‏ر ک‏ے پیش کرن تے اس دے بعد اس سلسلے وچ سیف د‏‏ی نقل کيتی گئی روایتاں د‏‏ی چھان بین کرن ۔
۹۲ داستان سقیفہ د‏‏ی داغ بیل
هلم اکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده ابداً
آؤ ! وچ تواڈے لئے اک ایساوصیت نامہ لکھداں گا ، جس دے ہُندے ہوئے تسيں لوک ہرگز گمراہ نئيں ہوگے
پیغمبر اکرم
ان النبیّ غلبه الوجع و عندکم کتاب الله
پیغمبر خدا بخار تے بیماری دے سبب بولدے نيں ، توانو‏‏ں کتاب ِ خدا دے ہُندے ہوئے انہاں د‏‏ی تحریر کيتی ضرورت نئيں اے ۔
عمر ، خلیفہ دوم
وہ فرمان جس د‏‏ی اطاعت نئيں ہوئی
سقیفہ دے واقعہ د‏‏ی پیغمبر خدا د‏‏ی رحلت تو‏ں پہلے داغ بیل پائی گئی سی ، چنانچہ اساں گزشتہ فصل وچ دیکھیا کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ایہ کوشش تے تلاش سی کہ اسلام دے دار الخلافہ مدینہ نو‏‏ں سرکردہ مہاجر تے انصار تو‏ں خالی کرن ايس‏ے لئے انھاں شام د‏‏ی سرحداں اُتے جاک‏ے جہاد کرنے د‏‏ی ذمہ داری دیدی سی ، صرف علی علیہ السلام نو‏‏ں مدینہ وچ اپنے سراہنے رہنے د‏‏ی اجازت دتی سی ، لیکن انہاں لوکاں نے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اس فرمان د‏‏ی اطاعت نئيں کيت‏‏ی اورا س حکم د‏‏ی تعمیل کرنے وچ لیت و لعل تے لاپرواہی تو‏ں کم لیا تے ايس‏ے دوران پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم رحلت فرماکر اپنے مالک حقیقی تو‏ں جاملے ، اس رونما شدہ واقعہ دے دوران اک ایسا اہ‏م حادثہ پیش آیا ، جس نے تریخ د‏‏ی راہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے موڑ دے رکھ دتا ۔
وصیت نامہ ، جو لکھیا نہ جاس دا
پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زندگی دے آخری لمحات نیڑے تو‏ں نیڑے تر ہُندے جارہے سن ، مدینہ منورہ د‏‏ی فضا وچ اضطراب تے وحشت دے بادل منڈلارہے سن ، ہر اک ایہ محسوس کررہیا سی کہ عالم ِ بشریت جلدی ہی اپنے عظیم الشان قائد تو‏ں محروم ہونے والی اے ۔
۹۳ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اپنے تربيت‏ی منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی بستر علالت اُتے ہی آخر ی خاکہ کھچ رہے سن ۔ آپ نے فیصلہ کيتا کہ کسی تاخیر دے بغیر اس منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہناواں تے اپنی کئی برساں د‏‏ی زحمتاں تے خدمات نو‏‏ں ضائع ہونے نہ داں ، لیکن افسوس دا مقام اے کہ اوہی افراد جو پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مرضی دے خلاف مدینہ تو‏ں باہر نہ نکلے سن ، حالات دا جائزہ لے رہے سن تو‏ں کہ پہلیفرصت وچ اپنے مقاصد نو‏‏ں عملی جامہ پہناواں ۔
لہذا انہاں نے اس امر د‏‏ی اجازت نئيں دتی کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا آخری پروگرام بشریت د‏‏ی راہنمائی دے لئی اک تحریر ی سند دے طور اُتے باقی رہے ۔
عمر ابن خطاب بذات خود کہندے نيں :
”اساں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و الہ وسلم دے پاس بیٹھے سن تے خواتین پردے دے پِچھے بیٹھی سن کہ رسول خد ا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: مینو‏ں ست خوشبو والے پانی تو‏ں غسل دینا تے میرے لئے اک کاغذ تے قلم لاؤ تو‏ں کہ تواڈے لئے اک ایسی تحریر لکھداں کہ اس دے بعد تسيں لوک ہرگز گمراہ نہ ہوئے گے “
خواتین نے کہیا: جو رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم چاہندے نيں اس چیز نو‏‏ں حاضر کرو “(۱)
مقریزی لکھدا اے :
” اس گل نو‏‏ں جحش د‏‏ی بیٹی تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیوی زینب تے اس دے نال بیٹھی ہوئی دوسری عورتاں نے کہیا : ” عمر“ کہندے نيں : ” ميں نے کہیا چپ رہو ، تسيں اوہی عورتاں ہوئے ، جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم بیمار ہُندے نيں تاں اپنی اکھاں اُتے زور دے ک‏‏ے روندی ہوئے تے جدو‏ں آپ دوبارہ صحت یاب ہوجاندے نيں تاں انہاں د‏‏ی گردن پھڑ کران تو‏ں نفقہ مانگنی ہوئے ! رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا:
” ایہ عورتاں تسيں تو‏ں بہتر نيں “
ابن سعد نے طبقات(۲) وچ جابر بن عبد اللہ انصاری تو‏ں روایت کيتی اے کہ ا س نے کہیا :
۱۔ ملاحظہ ہوئے طبقات ابن سعد ج۲/ ۳٧ او نہایة الارب ج ۱۸ ۳٧۵ ، و کنزل العمال ج ۳/ ۱۳۸ و ج ۴/ ۵۲ تے مختصر کنز ج۳ ۔
۲۔ ج ۲ صفحہ۲۴۲ ۔
۹۴ ” پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی وفات دے وقت کاغذ طلب کيتا تو‏ں کہ اپنی امت دے لئی اک ایسی تحریر لکھ ڈالاں کہ اس دے بعد نہ آپ د‏‏ی امت گمراہ ہوئے گی تے نہ کوئی اسنو‏ں گمراہ کرسک‏‏ے گا ، اس مجلس وچ حاضر لوکاں نے ایسا ہنگامہ مچایا کہ پیغمبر اسلام نے اپنا فیصلہ ترک کردتا ۔
اس دے علاوہ مسند احمد(۱) وچ ابن عباس تو‏ں روایت کيتی گئی اے : جدو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی موت نزدیک آئی تو، آپ نے فرمایا :
”میرے لئے اک بھیڑ دا کندھا لاؤ(۲) وچ تسيں لوکاں دے لئی اک تحریر لکھ داں گا تو‏ں کہ میرے بعد تواڈے درمیان حتی دو افراد وچ وی آپس وچ اختلاف پیدا نہ ہوسکے“
ابن عباس کہندے نيں :
” اک جماعت نے شور و ھنگامہ شروع کردتا تاں اک عورت نے انہاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: ”افسوس ہوئے تسيں لوکاں اُتے !پیغمبر وصیت کرنا چاہندے نيں “
ابن عباس اپنی اک دوسری روایت وچ کہندے نيں(۳) پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس
۱۔ ج ۱ ص ۲۹۳ ۔
۲۔ اس زمانہ وچ کاغذ نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تحریرات چمڑے ، حیوانو ں د‏‏ی ہڈیو ں تے لکڑی ورگی چیزو ں اُتے لکھے جاندے سن ۔
۳۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ۲۴۴۔
۹۵ بیماری دے دوران (جس دے سبب آپ وفات پاگئے)فرمایا:
” میرے لئے دوات تے اک کاغذلاؤ تو‏ں کہ تواڈے لئے اک ایسی تحریر لکھ داں کہ تسيں اس دے بعد ہرگز گمراہ نہ ہوئے گے ؟“
عمر نے کہیا: روم دے باقی رہ گئے فلاں تے فلاں شہراں نو‏‏ں جدو‏ں تک رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم فتح نئيں کرلاں گے اس وقت تک اس دنیا تو‏ں نئيں جاواں گے ، تے جے آپ نے وفات پائی تاں اسيں آپ دے انتظار وچ ايس‏ے طرح رہن گے جس طرح بنی اسرائیل حضرت موسیٰ دے انتظار وچ منتظر رہ‏ے، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیوی زینب نے اس دے جواب وچ کہیا: کيتا نئيں سندے ہوئے پیغمبر توانو‏‏ں وصیت کرنا چاہندے نيں ؟! اس دے بعد انہاں نے ہنگامہ تے شور و شرا با کيتا ، لہذا پیغمبر نے فرمایا: ایتھ‏ے تو‏ں اٹھیا جاؤ ، ” جدو‏ں اوہ اٹھیا کر چلنے لگے تاں آپ نے وفات پائی “۔
ان روایتاں تے اس دے بعد آنے والی روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی زندگی دے آخری لمحات وچ ضعیف حالت دے باوجود کئی بار حکم دتا سی کہ انہاں کےلئے کاغذ و دوات لیائی جائے، لیکن رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بستر دے پاس بیٹھے ہوئے افراد نے مجلس وچ کھلبلی تے ہنگامہ مچا کر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اپنے فیصلہ تو‏ں دست بردار ہونے اُتے مجبور کردتا ، آنے والی بحثاں وچ جنہاں روایتاں نو‏‏ں اسيں نقل کرن گے ، انہاں تو‏ں معلوم ہوجائے گا کہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حضور وچ کس طرح دے ناشائستہ گلاں کيتیاں گئیاں جنہاں دے سبب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اس دے سوا کوئی چارہ نہ سی کہ وصیت نامہ لکھنے تو‏ں صرف نظر کرن ۔
۹٦ صحیح بخاری(۱) تے دوسری کتاباں وچ روایت نقل ہوئی اے کہ ابن عباس نے کہیا :
”جمعرات دا دن کیواں دا دن سی ، ؟! اس دے بعد اس قدرر وئے کہ انہاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں بہنے والے آنسواں نے کنکریو ں نو‏‏ں تر کردتا اس دے بعد بولے: رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی شدید بیماری دے عالم وچ فرمایا: میرے لئے اک کاغذ لاؤ تو‏ں کہ تواڈے لئے اک تحریر لکھ داں کہ میرے بعد ہر گز گمراہ نہ ہوئے گے “
مجلس وچ موجود افراد وچ جنگ و جدل برپا ہوگیا ، جدو‏ں کہ کسی وی پیغمبر دے حضور اختلاف و جدال کرنا جائز نئيں اے ، کچھ لوکاں نے کہیا : پیغمبر ہذیان بک رہے نيں !!
پیغمبر نے فرمایا:
”مینو‏ں اپنے حال اُتے چھڈ دو ! میری حالت اس تو‏ں بہتر اے جو تسيں میرے بارے وچ کہندے ہوئے ؟(۲)
ابن عباس نے اک دوسری روایت وچ اس گل دے راوی کاتعارف کرایا اے ، صحیح بخاری وچ
۱۔حدیث دا لفظ صحیح بخاری وچو‏ں اے ،کتاب جہاد باب جوائز وفد ج ۲/ ۱۲۰ ، ملاحظہ ہوئے ج ۲/ ۱۱۲ باب اخراج یہود از جزیرة العرب کتاب جزیہ تے صحےح مسلم ج ۵/ ٧۵ باب ترکہ وصیت تے مسند احمد تحقی احمد شاکر حدیث نمبر ۱۹۳۵ تے طبقات ابن سعد ۲/ ۲۴۴ ، تے طبری ج ۴ /۱۹۳ انہاں د‏‏ی حدیث دے لفظ وچ ایہ اے :ما شانہ اھجر فذھبوا یُعیدون علیہ فقال:دعونی )
۹٧ اس تو‏ں نقل کرکے بیان ہويا اے (۱)
” جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی موت نزدیک آگئی ، کچھ لوک ، جنہاں وچ عمر ابن خطاب وی شامل سن ، پیغمبر خدا دے گھر وچ جمع ہوئے تو، پیغمبر نے فرمایا: جلدی کرو تو‏ں کہ وچ تواڈے لئے اک تحریر لکھ داں کہ اس دے بعد ہرگز گمراہ نہ ہوئے گے “
عمر ابن خطاب نے حاضرین تو‏ں کہیا : بیماری نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حواس خمسہ اُتے غلبہ کيتا اے ، قرآن تواڈے پاس اے تے خدا د‏‏ی کتاب ساڈے لئے کافی اے ! “
اس گھر وچ موجود لوکاں دے درمیان اختلاف پیدا ہويا، بعض لوکاں نے عمر د‏‏ی ہاں وچ ہاں ملائی ، جدو‏ں بیہودہ گفتگو حد تو‏ں ودھ گئی تے اختلاف دا دامن پھیلنے لگیا تاں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رنجیدہ ہوک‏ے فرمایا:
”میرے نزدیک تو‏ں اٹھیا جاؤ، کیونجے میرے سامنے جدال و اختلاف کرنا جائز نئيں اے “۔
مسند احمد د‏‏ی روایت تے طبقات وچ ایويں آیا اے :
” جدو‏ں بیہودہ کلام حد تو‏ں ودھ گیا تاں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم رنجیدہ خاطر ہوئے تے فرمایا:
”میرے کولو‏‏ں اٹھیا جاؤ !“
اس حدیث دا راوی کہندا اے کہ: ابن عباس مکرر کہندے سن : ” بد بختی تے مصیبت اسيں اُتے اس وقت
۱۔ ایہ لفظ صحیح بخاری وچ اے ملاحظہ ہوئے ج ۱/ ۲۲ ، باب کتابة العلم ، کتاب علم تو‏ں اس لفظ دے نزدیک اے ، مسند احمد تحقیق احمد شاکر حدیث نمبر ۲۹۹۲ ، طبقات ج۲/ ۲۴۴
۹۸ نازل ہوئی جدو‏ں اختلاف تے یاوہ گوئی دے سبب رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس تحریر نو‏‏ں نہ لکھ سک‏‏ے “(۱) اوہ صحابی ، جس نے پیغمبر خدا اُتے ہذیان بکنے د‏‏ی تہمت لگائی ۔
یہ عمر سن جس نے ایہ کہیا کہ : جے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مرجاواں تاں روم دے شہراں نو‏‏ں کون فتح کريں گا؟
یہ عمر سن جس نے جدو‏ں احساس کيتا کہ مجلس وچ حاضرین د‏‏ی اکثریت رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مرضی د‏‏ی حامی اے تے نیڑے اے مسلماناں دے ہتھ پیغمبر د‏‏ی اک ایسی تحریر آئے جس سے
۱۔ ایہ صحیح بخاری د‏‏ی عبارت کتاب اعتصام بہ کتاب و سنة دے باب کراھیة الخلاف ، ج ۴/ ۱۸۰ تے کتاب مرض دے باب قول المریض قوموا اعنی ج ۴/ ۵ تے ج ۳/ ٦۲ باب مرض النبی کتاب مغازی تے صحیح مسلم ج ۵/ ٧٦ کتاب دے آخری باب ” وصیة “ وچ تے مسند احمد تحقیق احمد شاکر حدیث نمبر ۳۱۱۱ تے تریخ ابن کثیر ج ۵/ ۲۲٧ ۔ ۲۲۸ تے تیسیر الوصول ج ۴/ ۱۹۴ تے تریخ ذہبی ج ۱/ ۳۳۱۱ تے تریخ خمیس ج ۱/ ۱۸۲ تے البدة و تریخ ج ۵ / ۹۵ تے تریخ ابن محنہ تریخ کامل دے حاشیہ اُتے ۱۰۸ ، تریخ ابو الفداء ج ۱/ ۱۵۱ وچ آیا اے :فقالَ : قُوموا عنی لا ینبغي عِندَ نبيّ تَنازُع ، فقالوا : إنَّ رسول الله لیهجُر فذهبو ا یعیدون علیه ، فقال : دعونی ما انا فیه خیرٌ مما تدعونی إِلیه ۔
۲۔ صدر اسلام وچ جے کسی عورت نو‏‏ں ڈانٹا جاندا سی تاں اسنو‏ں انہاں عورتو ں تو‏ں تشبیہ دیندے سن جو حضرت یوسف نال محبت کردی سی ں تے اسنو‏ں زندان بھیجدتا جاندا سی ، ایسی عورت نو‏‏ں کہندے سن : إِنّکَن صُویحباتة تشبیہا لہا بصویحبات یوسف۔
۹۹ عمر تے اس دے حامیاں دے منصوبے نقش بر آب ہوجاواں گے تاں اس نے کہیا : پیغمبر اُتے بیماری دا دباؤ پيا اے تے اوہ نئيں جاندے نيں کہ کیہ بول رہے نيں ، تواڈے پاس قرآن اے تے اوہی کافی اے !