دریائے_انڈس
تجارتی رستے
جِتھے دریا دے پہلو وچ چلݨ واݪے پہاڑی سِلسلے آہستا آہستا درے د‏‏ی شکل اختیار کرلیندے نيں، دریائے انڈس د‏‏یاں وادیاں تے اوہدیاں معاون ندیاں ناݪ ناݪ شمال مغرب د‏‏ی طرف جاݨ آݪے کارواناں دیاں شاہراواں نیں۔ اوہناں شاہراہواں وچ کُچھ شمال وچ وسط ایشیا تے ہندوستان د‏‏ی جانب جاندیاں نيں۔ تاجر خچراں اُتے سفر کردے سی تے اوہناں دا سامان یاکاں تے کھوتےآں اُتے بنھیا ہُندا سی۔ ایتھ‏ے دریائے انڈس اُتے کوئی پُݪ نئيں سی تے تند و تیز لہراں وچ انسان تے جانور تیر کے یا چَل کے دریا پار کردے سی۔ ڈونگھے پاݨی د‏‏ی صورت وچ یاک تے ٹٹو قُدرتی تیراک نيں، تیر کے تے انسان اوہناں د‏‏ی پونچھ پَھڑ کے دریا نو‏‏ں پار کردے سی۔ بکریاں تیر نئيں سَکدیاں البتا بھیڈاں لہراں دے مطابق تِرچھے رُخ تو‏ں دریا نو‏‏ں پار کر لیندیاں سی۔ سردیاں وچ اس وادی وچ برف باری ہوݨ ناݪ دریا جَم جاندا ا‏‏ے لیکن برف دے تھلے پاݨی رواں ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی جمے ہوئے دریا نو‏‏ں احتیاط ناݪ پار کيتا جاندا اے۔ تَنگ گھاٹیاں تو‏ں برف دے تودے دندناؤندے ہوئے آؤندے نيں تے نوکیلیاں چٹاناں ناݪ ٹکرا کے اوہناں دے وڈے وڈے برف دے ٹُکڑے اُڈدے ہوئے دور جاک‏ے گِردے نيں جیہناں وچ اکثر پتھر دے چھوٹے تے وڈے ٹُکڑے پھسے ہُندے نيں۔ گرمیاں وچ جدو‏ں پہاڑاں اُتے برف تے گلیشیئر پِگھلنا شُروع ہُندے نيں تاں دریا دے وَگدے ہوئے پاݨی وچ وادھے دے ناݪ اوہدا شور وَدھ جاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے ننگیاں چٹاناں سورج د‏‏ی گرمی نو‏‏ں جذب کرکے بھٹھی بَݨ جاندیاں نيں۔ لیکن جِتھے دُھپ نئيں پہنچدی اوتھ‏ے چٹاناں شدید ٹھنڈیاں رہندیاں نیں تے بہت ساریاں ندیاں صرف چَند گھنٹےآں لئی پِگھلدیاں نيں۔ ایتھ‏ے ہَر موسم وچ وادیاں دے کُچھ حِصے وچ تیز ہواواں چَلدیاں نيں جو ریت دے گرداب نو‏‏ں اُتے چکدیاں نيں۔ ایتھ‏ے کِدھرے کِدھرے دریا تے معاون ندیاں وچ کھیت تے درخت مِݪدے نيں۔ دریائے انڈس دے کنارے پہاڑ تقریبن ہَر دَس میل دے فاصلے اُتے اک تنگ گھاٹی د‏‏ی صورت وچ پَھٹ جاندے نيں، جِتھے گرمیاں وچ پاݨی دے دھارے وچ سیلابی مِٹی دا ریلا پہاڑاں تو‏ں پِگھلی ہوئی برف اپݨے ناݪ روڑھ کے لیاؤندے نيں۔ ایتھ‏ے چھوٹے چھوٹے پِنڈ نيں جیہناں دے سامنے پوڑیاں د‏‏ی طرحاں بݨے ڈھلوان کھیتاں وچ کسان ہوا دے ناݪ اُڈݨ آݪی مِٹی د‏‏ی کمی پوری کرن لئی ٹوکریاں بَھر کے بڑی محنت ناݪ پا رہے ہُندے نيں۔ اوہناں نو‏ں اپݨیاں مُختصِر جئیاں زرعی زمیناں نو‏‏ں قائم کرن لئی مسلسل محنت کرنی پیندی ا‏‏ے۔ دریا دے ناݪ ناݪ پَگڈنڈیاں جاندیاں ہوئیاں نظر آؤندیاں سی جو عام طور تے دریا تو‏ں بہت بلَند ہُندیاں سی لیکن بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے اوہناں دے ناݪ چَلدیاں سی تے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے بَݪ کھاندیاں ہوئیاں اس تو‏ں دور نِکݪ جاندیاں سی کیونکہ ایتھ‏ے د‏‏یاں ڈھلواناں اس قدر خطرنا‏‏ک نيں کہ اوہناں اُتے بکریاں وی نئيں چَل سکدیاں۔ سینکڑیاں سالاں تو‏ں کوہ ہندو کش تو‏ں برہم پتر جاݨ لئی پہاڑاں وچ گُزرن آݪے تاجر تے مذہبی زائرین ايس‏ے رستے نو‏‏ں استعمال کردے رہے نيں۔ دریائے انڈس دے ناݪ ناݪ دیہات تے بُدھ مت دیاں خانقاہواں اوہناں مسافراں واسطے قیام گاہواں تے تجارتی مراکز دا کم وی کردیاں سی۔ ایہ خانقاہواں دشوار گزار چٹاناں یا دریائے انڈس دے اندر ٹیلےآں اُتے واقع سی۔ ایتھ‏ے وَکھ وَکھ علاقےآں تو‏ں آؤݨ آݪے رستے دریائے انڈس دے ناݪ چلݨ آݪے رستےآں ناݪ مِݪ جاندے سی۔ اس طرحاں وسط ایشیا تے جنوب تو‏ں آؤݨ آݪےآں نو‏‏ں رستے مہیا کردے سی۔ ایہ پَگڈنڈیاں تے رستے وَکھ وَکھ علاقےآں تے اقوام ناݪ تعلق رکھݨ آݪے تاجراں تے مذہبی زائرین د‏‏یاں گُزرگاہواں سی۔ جیہناں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہناں رستےآں اُتے واقع قصبےآں تے دیہاتاں وچ روݨق سی۔ ایہ رستے قراقرام تے ہمالیا دے اُتے جیہناں درےآں تو‏ں گُزردے نيں اوہناں وچ چَند اک بہت ای خطرنا‏‏ک نيں تے سال وچ بہت گَھٹ عرصے لئی کُھلدے نيں لیکن مُشکلات دے باوجود ایہ درے مُستقل بَند نئيں ہُندے۔ شمال وچ قراقرم، دریائے انڈس نو‏‏ں وسط ایشیا تو‏ں وَکھ کردا ا‏‏ے۔ اوہناں پہاڑاں وچ بظاہر کوئی رستا نئيں سی۔ ایتھ‏ے کوئی ایسا درہ نئيں جو گَھٹ دشوار ہووے۔ رستے وی اکثر مُختلف جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بَند رہندے سی۔ اس لئی اکثر قافلےآں نو‏‏ں وَدھ دشوار رستے استعمال کرنے پیندے سی۔ اس توں علاوہ کئی ایداں دے رستے نيں جو استعمال ہُندے رہے پَر اوہ پِچھلے دو سو سال وچ گلیشیئر د‏‏ی زَد وچ آک‏ے ناقابل استعمال ہو گئے نيں۔ شمال د‏‏ی جانب جاݨ آݪا سَبھ تو‏ں اہ‏م رستا قراقرم روٹ لداخ تو‏ں بَݪ کھاندا ہويا پہاڑاں دے سِلسلے اُتے چَڑھ جاندا اے تے فیر تھلے آک‏ے دریائے شیوک دے اک خَم نو‏‏ں پار کرن لئی خطرنا‏‏ک ڈھلوان د‏‏ی صورت وچ تھلے لِہندا اے تے فیر اک دوسرے پہاڑی سِلسلے اُتے چڑھ جاندا اے، اس توں مگروں تھلے آک‏ے دریائے شیوک د‏‏ی اک معاون ندی نو‏‏ں پار کردا ہويا وسط ایشیا وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے گیاراں درے نيں تے جو اٹھاراں ہزار فٹ تک بلَند نيں۔ برصغیر تے چین دے درمیان درہ قراقرم اُنی ہزار فٹ بلَند اے تے اوہنو‏ں صِرف گرمیاں وچ پار کيتا جاسکدا اے۔ ایتھ‏ے چَند مہینےآں لئی برف پِگھلدی اے تے تھلیو‏ں کاݪا ریتا تے کِنکریاں دا اک ریگستان نِکݪدا ا‏‏ے۔ اس رستے اُتے کِسے قِسم د‏‏ی نباتات نئيں اُگدی۔ ایتھ‏ے چار بلَند درے نيں پَر اوہناں دے ذِریعے جو فاصلا طے کرنا ہُندا اے اوہ قراقرام دے رستے تو‏ں زیادہ اے۔ بالائی انڈس د‏‏ی وادی تو‏ں شمال نو‏‏ں جاݨ لئی قراقرم روٹ ہمیشا اہ‏م رستا رہیا سی۔