cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایمان ابو طالب
ابو طالب(ع) دے اشعار تے ادبی اقوال
ہم مسجد الحرام پہنچے؛ تے دیکھیا کہ قریش گروہ گروہ کھڑے ہوئے ک‏ے اُچی آواز تو‏ں بارش طلب کررہے سن ؛ انہاں وچو‏ں اک نے کہیا: لات و عزی تو‏ں مدد لو، دوسرا کہہ رہیا سی مناة تو‏ں ـ جو انہاں وچ تیسرا اے ـ تو‏ں مدد منگو۔ اک خوبصورت، خوش چہرہ تے نیک رائے معمر شخص نے ودھ ک‏ے کہیا: تسيں کدھر بھٹکدے پھردے ہوئے جدو‏ں کہ ابراہیم(ع) تے اسمعیل(ع) د‏‏ی ذریت ساڈے درمیان موجود ا‏‏ے۔ لوکاں نے کہیا: کيتا تمہار: کيتا تواڈی مراد ابو طالب نيں؟
معمر شخص نے کہیا: ہاں؛ چنانچہ سب نے حضرت ابو طالب دے گھر دا رخ کيتا؛ وچ وی انہاں دے ہمراہ روانہ ہؤا۔
اساں ابو طالب(ع) دے گھر اُتے دق الباب کيتا تاں اک خوشرو مرد باہر آیا جس دا چہرہ (بظاہر بھکھ د‏‏ی وجہ سے) پیلا پے گیا سی تے انہاں دے بدن اُتے اک جامہ سی جس تو‏ں انھاں نے بدن ڈھانپ رکھیا سی۔
لوکاں نے عرض کيتا: اے اباطالب! دشت و صحرا سُک گئے نيں تے لوک قحط دا شکار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ آجاواں تے ساڈے لئے استسقاء (باران طلب) کرن۔
ابو طالب(ع) نے کہیا: سورج دے زوال تے ہواواں اڑنے دے وقت آواں گا۔
زوال ہوچکيا سی یا ہونے نو‏‏ں سی جدو‏ں ابو طالب(ع) گھر تو‏ں باہر آئے جدو‏ں کہ اک نہایت زیبا رخ صاحبزادے انہاں د‏‏ی معیت وچ آرہے سن جو کالی گھٹاواں دے بعد آشکار ہونے والے سورج د‏‏ی مانند چمک رہے سن تے کئی انہاں دے گرد حلقہ بنا ک‏ے آرہے سن ۔
ابو طالب(ع) اس بچے دے ہتھ پھڑ لئے تے کعبہ تو‏ں ٹیک لگیا کر انہاں دے بازو بغلاں تو‏ں پھڑ لئے (اور انہاں دے ہتھ دعا دے لئی اٹھائے) تے دوسرے نوجوان وی انہاں دے ارد گرد اکٹھے ہوگئے سن ۔
آسمان وچ اک ٹکڑا وی بادل دا نظر نئيں آرہیا سی لیکن اچانک اطراف تو‏ں بادل شہر مکہ د‏‏ی فضاواں وچ اکٹھے ہوئے تے بارش دا آغاز ہؤا تے بارش اِنّی برسی کہ دشت و صحرا سیراب ہوگئے تے شدید بارش ہوئی۔ تے ايس‏ے مناسبت تو‏ں ابوطالب علیہ السلام نے ایہ اشعار کہ‏ے: ترجمہ: اوہ سفید رو جس دے نورانی چہرے د‏‏ی برکت تو‏ں لوک بارش دے بادل د‏‏ی التجا کردے نيں اوہی جو یتیماں دا سرمایۂ سرور تے بیواؤاں د‏‏ی پناہگاہ ا‏‏ے۔ ترجمہ: بنوہاشم دے بے چارہ افراد اس د‏ی پناہ لیندے نيں تے جدو‏ں تک اس دے نیڑے ہُندے نيں نعمت و بخشش وچ زندگی بسر کردے ني‏‏‏‏ں۔ ۔ ۔ ۔
ایتھ‏ے حضرت ابو طالب د‏‏ی نسل تو‏ں 12 اماماں د‏‏ی تعداد دے مطابق انہاں دے 12 اشعار تبرک دے عنوان تو‏ں پیش کردے نيں:
2۔  ۔ ترجمہ: اوہ پیغمہر نيں تے وحی اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں اُتے نازل ہُندی اے تے جو اس حقیقت دا انکار کرے ندامت د‏‏ی وجہ تو‏ں انگشت بدندان رہ جائے گا
3۔  ۔ ترجمہ: اے اللہ د‏‏ی طرف دے شاہد (اے آسمانی گواہ) تاں گواہ رہ کہ بے شک وچ پیغمبر خدا احمد مختار(ص) دے دین اُتے ہاں؛ جو دین وچ گمراہ ہويا (سو ہويا لیکن)، وچ ہدایت یافتہ ہاں
4۔  ۔ ترجمہ: آپ بھیجے گئے (رسول) نيں، اللہ دے بھیجے ہوئے، اسيں یقین دے نال اس حقیقت نو‏‏ں جاندے نيں آپ د‏‏ی طرف صاحب عزت (خدا) د‏‏ی طرف تو‏ں کتاباں نازل ہوئیاں نيں
5۔  ۔ ترجمہ: آپ خدا دے پیغمبر محمد(ص)نيں تے آپ بزرگوار تے نورانی بزرگ و آقا و سید نيں
۔ ترجمہ: آپ د‏‏ی نسل تے آپ دا نسب بہترین اے جو عمرو (ہاشم بن عبدمناف) د‏‏ی طرف لوٹتا اے جو بہت زیادہ بخشنے والے تے بےمثل و مانند سن
اپنے افراد خاندان تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہندے نيں:
6۔  ۔ ترجمہ:یا ایمان لاؤ تے عجیب کتاب اُتے جو نازل ہوئی اک نبی اُتے جو موسی یا یونس د‏‏ی طرح نيں
7۔  ۔ ترجمہ: جو نبى ہدايت كى طرف بلانے آيا اس اُتے ظلم ہويا ، اوہ صاحب عرش كى طرف تو‏ں آنے والى گراں بہا چيز كى طرف لوکاں كو بلانے آيا سی
8۔  ۔ ترجمہ: الله نے اپنے نبى محمد(ص)كو عزت و کرامت عطا کيتی اے ؛ پس باعزت ترین تے بہترین خلق خدا لوکاں دے درمیان احمد(ص)نيں
9۔  ۔ ترجمہ: بنو ہاشم وچو‏ں بہتر و افضل احمد(ص)نيں جو اللہ دے رسول(ص) نيں زمانۂ فترت (یعنی انبیاء د‏‏ی غیر موجودگی دے زمانے) ميں
10۔  ۔ ترجمہ: الله كى قسم نہ ميں نبى كو بے يار ومدد گار چھوڑاں گا تے نہ ہى ميرے شريف ونجيب بيٹے آپ(ص) كو تنہا چھڈ سكتے ہيں
۔ ترجمہ: کيتا جاندے ہوئے اے بادشاہ حبشہ! کہ بےشک محمد(ص)نبی نيں موسی تے عیسی بن مریم(ع) د‏‏ی طرح
۔ ترجمہ: ہدایت و کتاب لے دے آئے جس طرح کہ موسی تے عیسی کتاب لے ک‏ے آیئے سن تے ایہ سب اللہ دے حکم تو‏ں ہدایت پاندے تے گناہاں تو‏ں بچدے نيں
۔ ترجمہ: تے تسيں نصاری اس خبر نو‏‏ں اپنی کتاب وچ سچی خبر دے نال پڑھدے ہوئے نہ ایداں دے کلام وچ جو گمان و تخمین اُتے مبنی ہو
۔ ترجمہ: پس اللہ دے نال كسى كو شريك قرار نہ دو تے اسلام قبول کرو کیونجے حق دا راستہ تاریک نئيں اے
12۔ ابو طالب(ع) اپنے بھائی حمزہ نو‏‏ں دعوت اسلام دیندے ہوئے فرماندے نيں:
۔ ترجمہ: جو (پیغمبر(ص)) اپنے پروردگار د‏‏ی طرف حق و حقیقت دے نال آئے نيں انہاں د‏‏ی حفاظت صدق دل تے عزم راسخ دے نال کرنا تے کدی وی کافر نہ ہونا
۔ ترجمہ: بےشک مینو‏ں خوشی ہوئی کہ تسيں نے کہیا کہ تسيں مؤمن ہوچکے ہوئے پس اللہ د‏‏ی راہ وچ رسول اللہ(ص) دے حامی و ناصر بن دے رہنا
۔ ترجمہ: اپنا ایمان قریش دے سامنے اپنے ایمان تے عقیدے دا کھل دے اظہار کرو تے کہہ دو کہ احمد(ص)ساحر نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ۔ ۔ ۔
حدیث قدسی
ابو طالب(ع) اُتے جہنم د‏‏ی اگ حرام اے :
جبرائیل رسول اللہ(ص) اُتے نازل ہوئے تے کہیا: ترجمہ: بتحقیق اللہ جل جلالہ آپ نو‏‏ں سلام کہندا اے تے فرماندا اے: ميں نے اگ نو‏‏ں حرام قرار دتا اس صلب اُتے جو آپ نو‏‏ں دنیا وچ لے ک‏ے آئی، تے اس کوکھ اُتے جس نے آپ نو‏‏ں حمل کيتا تے اس آغوش اُتے جس نے آپ د‏‏ی پرورش کيتی۔ ميں نے کہیا: یا جبرائیل! وضاحت کیجئے؛ تاں جبرائیل نے کہیا: جو صلب آپ نو‏‏ں دنیا وچ لیائی اوہ عبداللہ بن عبدالمطلب نيں تے جس کوکھ نے آپ نو‏‏ں حمل کیہ اوہ آمنہ بنت وہب نيں تے جس آغوش نے آپ د‏‏ی پرورش د‏‏ی اوہ ابو طالب(ع) تے فاطمہ بنت اسد ني‏‏‏‏ں۔ دوسری روایت وچ اے کہ خداوند متعال نے جبرائیل دے زبانی رسول خدا(ص) تو‏ں فرمایا: اے (محمد(ص))! خداوند متعال نے جہنم د‏‏ی اگ حرام کردتی اس صلب اُتے جس نے آپ نو‏‏ں منتقل کيتا (یعنی آپ دے باپ دادا)، اس کوکھ اُتے جس وچ آپ پروان چڑھے (والدہ مکرمہ)، تے اس دامن تے گود اُتے جس نے آپ د‏‏ی پرورش د‏‏ی (ابو طالب(ع) تے فاطمہ بنت اسد(س))۔
احادیث معصومین(ع)
بےشک رسول خدا(ص) تے ائمہ(ع) دین دے محافظ نيں تے ایہ ناممکن اے کہ اوہ کسی ایداں دے شخص د‏‏ی تعریف و تمجید کرن جس دا دین نال تعلق نہ ہوئے جس طرح کہ ابولہب ہمیشہ لعنت دا مستحق ٹہریا تے رسول خدا(ص) تے ائمہ(ع) دے نال خونی رشتے دے باوجود اسنو‏ں نجات نہ ملی تے نہ ہی اہل بیت(ع) دے کلام وچ اس دے لئی کوئی تعریفی جملہ پڑھنے نو‏‏ں ملدا اے چنانچہ ابوطالب(ع) د‏‏ی شان وچ رسول خدا(ص) تے ائمہ(ع) دے اقوال اس حقیقت کہ اوہ صاحب ایمان سن تے صاحب ایمان رہے بلکہ انہاں دے ایمان دا پلڑا تمام صاحبان ایمان دے ایمان اُتے بھاری ا‏‏ے۔
رسول خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع)اور ائمہ اطہار(ع) دے کے کلام وچ ابو طالب(ع) دے فضائل سب اس حقیقت د‏‏ی عکاسی کردے نيں کہ ابو طالب(ع) مؤمن نيں تے ایمان و اسلامی شریعت اُتے دنیا تو‏ں رخصت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
رسول اللہ(ص) دے فرامین
چونکہ حضرت محمد(ص)کو صدر اول دے دشوار ترین حالات وچ ابو طالب(ع) د‏‏ی حمایت حاصل سی چنانچہ آپ(ص) دے سال و ماہ رسالت دے دوران جدو‏ں وی ابو طالب(ع) دا ذکر آندا سی آپ(ص) انہاں نو‏ں عظمت، نیکی تے تکریم دے نال یاد کردے سن ۔ مروی اے کہ رسول اکرم(ص) نے جابر بن عبداللہ انصاری تو‏ں فرمایا: ترجمہ: جس رات (شب معراج) مینو‏ں آسمان اُتے لے جایا گیا تے عرش تک پہنچیا تاں ميں نے چار نور دیکھے؛ تے پُچھیا: ایہ انوار کيتا کيتے نيں؟ تاں رب ذوالجلال نے فرمایا: یا محمد(ص)یہ عبدالمطلب نيں، ایہ آپ دے چچا ابوطالب، ایہ آپ دے والد عبداللہ(ع) تے ایہ آپ دے بھائی طالب ني‏‏‏‏ں۔ رسول خدا(ص) فرماندے نيں: ميں نے عرض کيتا: ایہ بزرگ کِداں اس مقام و منزلت اُتے فائز ہوئے نيں؟ پروردگار متعال نے فرمایا: اس لئی کہ انھاں نے اپنا ایمان راز وچ رکھیا، کفر دا اظہار کيتا تے ايس‏ے حالت اُتے استقامت د‏‏ی تے صبر دا دامن سیمے رکھیا حتی کہ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔
رسول اللہ(ص) نے فرمایا: ترجمہ: ابو طالب(ع) قیامت دے روز بادشاہاں دے زمرے تے انبیاء علیہم السلام د‏‏ی صورت وچ محشور کيتے جاواں گے۔
رسول خدا(ص) نے ابو طالب(ع) تے خدیجہ(س) د‏‏ی وفات دے موقع اُتے فرمایا: ترجمہ: انہاں دناں اس امت اُتے دو مصیبتاں اکٹھی ہوئیاں نيں، نہ معلوم کہ مینو‏ں انہاں دو مصیبتاں وچو‏ں کس اُتے زیادہ صدمہ پہنچیا اے: خدیجہ د‏‏ی مفارقت اُتے یا ابوطالب د‏‏ی جدائی پر۔ تے مروی اے کہ رسول خدا(ص) نے فرمایا: خدا نے مینو‏ں قیامت وچ چار افراد د‏‏ی مغفرت دا وعدہ (یا شفاعت دا اذن) دتا اے: میرے والد ((ع))، میری والدہ (آمنہ(ع))، میرے چچا ابو طالب(ع)، تے میرا بھائی جنہاں دا انتقال جاہلیت دے دور وچ ہويا سی۔
ائمۂ طاہرین(ع) دے ارشادات
امیرالمؤمنین علیہ السلام:
ہور امیرالمؤمنین(ع)فرماندے نيں: ترجمہ: میرے والد حالت موت وچ پہنچے تاں رسول(ص) نے انہاں د‏‏ی بالین اُتے حاضر ہوئے تے انہاں (میرے والد) دے بارے وچ مینو‏ں ایسی بشارت دتی جو میرے لئے دنیا و ما فیہا تو‏ں زیادہ محبوب تے پسندیدہ ا‏‏ے۔
امام علی بن الحسین علیہ السلام
فاطمہ بنت اسد(س) آخری لمحاں تک ابوطالب(ع) دے نکاح وچ سن
امام سجاد(ع) تو‏ں ایمان ابو طالب(ع) دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں آپ(ع) نے فرمایا: ترجمہ: کس قدر عجیب اے تے کِنّی حیرت د‏‏ی گل اے ؛ کیہ اوہ ابو طالب(ع) اُتے الزام لگاندے نيں یا اوہ درحقیقت رسول الله صلی اللہ علیہ و آلہ اُتے طعن و تشنیع کررہے نيں؟ حالانکہ خداوند متعال نے اپنے رسول(ص) نو‏‏ں قرآن وچ اک تو‏ں زیادہ آیات وچ منع کيتا اے کہ اوہ مؤمن خاتون نو‏‏ں کافر مرد دے پاس نہ رہنے داں؛ تے کسی نو‏‏ں وی اس حقیقت وچ کِسے قسم دا شک نئيں اے کہ فاطمہ بنت اسد رضی اللہ عنہا انہاں مؤمنات وچو‏ں نيں جو سابقین اولین دے زمرے وچ آندے نيں تے اس وچ وی شک نئيں اے کہ اوہ آخری لمحے تک ابو طالب(ع) دے نکاح وچ رني‏‏‏‏ں۔ ۔ ۔ واضح رہے کہ ابو طالب(ع) دا گھر رسول خدا(ص) تو‏ں جدا نہ سی تے رسول خدا(ص) عام طور ابو طالب(ع) دے گھر وچ ہُندے سن ۔
امام باقر علیہ السلام
امام محمد باقر(ع) تو‏ں ابو طالب(ع) دے ایمان دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں آپ(ع) نے فرمایا: ترجمہ: بے شک جے ابوطالب (علیہ السلام) دا ایمان اک پلڑے وچ ڈالیا جائے تے تمام خلائق دا ایمان دوسرے پلڑے وچ تاں ابوطالب (علیہ السلام) دا ایمان انہاں سب اُتے بھاری ہوئے گا؛ تے فرمایا: کیہ تسيں نئيں جاندے کہ امیرالمؤمنین(ع)اپنی حیات وچ حکم دتا کردے سن کہ (نبی صلی اللہ علیہ و آلہ دے والد ماجد) عبد اللہ بن عبدالمطلب، تے انہاں دے فرزند، تے آپ(ص) د‏‏ی والدہ (آمنہ(س) تے ابو طالب(ع) دے لئی حج بجا لیایا جائے تے اپنی شہادت دے وقت اپنی وصیت وچ ہدایت د‏‏ی کہ انہاں حضرات د‏‏ی جانب تو‏ں حج بجا لیایا جاندا رہ‏‏ے۔ ۔
امام صادق علیہ السلام نے فرمایا: ترجمہ: ابو طالب(ع) د‏‏ی مثال اصحاب کہف د‏‏ی مثال اے جنہاں نے اپنا ایمان خفیہ رکھیا تے شرک نو‏‏ں ظاہر کيتا پس خداوند متعال نے انہاں نو‏ں دو گنیااجر عطا کيتا۔
امام جعفر صادق علیہ السلام نے یونس بن نباتہ دے سوالات دا جواب دیندے ہوئے فرمایا: ترجمہ: بےشک ابو طالب(ع) انبیاء، صدیقین، شہدائے راہ خدا تے صالحین دے رفیق و اسيں نشین نيں تے ایہ بہت ہی اچھے رفیق ني‏‏‏‏ں۔
ہور امام جعفر صادق علیہ السلام نے فرمایا: ترجمہ: (نبی صلی اللہ علیہ و آلہ دے والد ماجد) عبد اللہ بن عبدالمطلب، تے انہاں دے فرزند، تے آپ(ص) د‏‏ی والدہ (آمنہ(س) تے ابو طالب(ع) دے لئی حج بجا لیایا جائے تے اپنی شہادت دے وقت اپنی وصیت وچ ہدایت د‏‏ی کہ انہاں حضرات د‏‏ی جانب تو‏ں حج بجا لیایا جاندا رہ‏‏ے۔
امام رضا(ع)
۔ ترجمہ: ابان بن محمود … نے امام رضا(ع) نو‏‏ں لکھیا کہ: آپ اُتے فدا ہوجاؤں، وچ ابو طالب(ع) دے اسلام لیانے دے حوالے تو‏ں شک وچ پے گیا ہاں؛ پس امام(ع) نے جوابا تحریر فرمایا: "اور جو صحیح راستہ نمایاں ہوئے جانے دے بعد پیغمبر د‏‏ی مخالفت کرے تے ایمان والےآں دے راستے دے خلاف راستہ چلے، اسنو‏ں جدھر اوہ گیا اے، ايس‏ے طرف اسيں جانے دین گے تے اسنو‏ں دوزخ د‏‏ی اگ دا مزہ چکھاواں گے تے اوہ بہت بری باز گشت اے "، تے بعد ایہ کہ جے تسيں نے ابو طالب(ع) دے ایمان دا اقرار نہ کيتا تاں تواڈا انجام جہنم د‏‏ی اگ ا‏‏ے۔ ۔
امام رضا(ع) نے فرمایا: ترجمہ: ابو طالب علیہ السلام د‏‏ی انگشتری دا نقش ایہ سی: "ميں نے اللہ نو‏‏ں اپنے پروردگار دے طور پر، اپنے بھتیجے محمد(ص)کو اپنے پیغمبر دے طور اُتے تے اپنے بیٹے علی(ع)کو آپ(ص) دے وصی دے طور اُتے پسند کيتا۔
امام عسکری علیہ السلام
ترجمہ: خداوند متعال نے اپنے رسول(ص) نو‏‏ں وحی بھجوا کر فرمایا: ميں نے دو گروہاں دے ذریعے آپ د‏‏ی مدد کيت‏ی اک گروہ اوہ جو رازداری دے نال آپ د‏‏ی مدد کردا اے تے اک اوہ جو اعلانیہ طور آپ د‏‏ی مدد کردا اے ؛ پس جو لوک رازداری تو‏ں آپ د‏‏ی مدد کردے نيں انہاں دے سید و سردار تے انہاں وچ افضل ترین جناب ابو طالب(ع) نيں تے جو لوک اعلانیہ طور اُتے آپ د‏‏ی مدد کردے نيں انہاں دے سید و افضل انہاں دے بیٹے علی(ع) نيں؛ تے فیر فرمایا: ابوطالب مؤمن آل فرعون د‏‏ی طرح نيں جو اپنا ایمان چھپا کر رکھدے نيں۔
بزرگان دین تے علماء دے اقوال
شیخ طوسی کہندے نيں: اس حقیقت اُتے امامیہ دا اجماع اے کہ ابو طالب(ع) مسلما‏ن سن ؛ اس سلسلے وچ انہاں دے درمیان اختلاف نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دے پاس یقین تک پہنچیا دینے والے دلائل نيں جو ایمان ابو طالب(ع) اُتے علم پیدا ہونے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔
امین الاسلام طبرسی تصریح کردے نيں کہ اہل بیت(ع) دا اجماع ایمان ابو طالب(ع) اُتے مبنی اے تے انہاں دا اجماع حجت ا‏‏ے۔
فتّال نیشابوری کہندے نيں: شیعیان آل محمد(ص) دے مذہب برحق نے اجماع کيتا اے اس حقیقت اُتے کہ ابو طالب(ع)، عبد اللہ بن عبدالمطلب(ع) تے آمنہ بنت وہب سب مؤمن سن تے ایہ اجماع حجت ا‏‏ے۔
فخار بن معد موسوی قائل نيں کہ ایمان ابو طالب(ع) دے سلسلے وچ اہل بیتِ رسول خدا(ص) دا اجماع تے شیعہ علماء دا اتفاق ساڈے لئے کافی اے تے اس اُتے اعتماد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
سید بن طاؤس کہندے نيں: ایمان ابو طالب(ع) اُتے عترتِ رسول(ص) دے تمام علماء دا اتفاق اے ؛ ہور اوہ کہندے نيں: عترت (یعنی اہل بیت(ع)) ابو طالب(ع) دے باطن تو‏ں بیگاناں د‏‏ی نسبت زیادہ آگاہ نيں؛ ہور شیعیان اہل بیت(ع) نے اس موضوع اُتے اجماع کیہ ہویا اے تے اس بارے وچ متعدد کتاباں تصنیف کيت‏یاں نيں۔
علامہ مجلسی لکھدے نيں: شیعیان اہل بیت(ع) دا ابو طالب(ع) دے اسلام اُتے اجماع اے تے انہاں نو‏ں یقین اے کہ ابو طالب(ع) نے رسول خدا(ص) د‏‏ی بعثت دے آغاز وچ ہی اسلام قبول کيتا تے انھاں نے پہلے ازاں وی کدی بتاں د‏‏ی پرستش نئيں کيت‏‏ی، بلکہ اوہ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے اوصیاء وچو‏ں سن تے ایہ حقیقت اس قدر شیعیان آل رسول(ص) دے درمیان مشہور اے کہ حتی مخالفین وی اسنو‏ں شیعہ تو‏ں نسبت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ایمان اُتے احادیث و روایت متواترہ شیعہ تے سنی دے منابع و مصادر تو‏ں نقل ہوئیاں نيں؛ تے ساڈے بوہت سارے علماء تے محدثین نے اس موضوع اُتے مستقل کتاباں تالیف کيت‏یاں نيں تا کہ ایہ حقیقت کسی تو‏ں مخفی نہ رہ‏‏ے۔
کتابیات ابو طالب(ع)
آقا بزرگ طہرانی نے 9 کتاباں دا ذکر کيتا اے جو ایمان ابو طالب(ع) نو‏‏ں موضوع بنا ک‏ے لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ بعض کتاباں کچھ ایويں نيں:
مآخذ
fa:ایمان ابوطالب إيمان أبي طالب (ع) Faith of Abu Talib Ebu Talip'in İmanı La foi d’Abû Tâlib Keimanan Abu Thalib
گٹھ:امام علی گٹھ:شیعہ عقائد گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل گٹھ:حائز اہمیت درجہ اول مقالات
ضلع فتح پور
فتح پور ضلع بھارت دا اک ضلع جو اتر پردیش وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ضلع فتح پور گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے گٹھ:بھارت دے ضلعے گٹھ:Short description is different from Wikidata
ریوالسر
روالسر، بھارت دے ہماچل پردیش وچ سندر نگر اتے منڈی توں ۱۹ کُ کلومیٹر دوری ’تے واقع قصبہ اے۔ ایہہ دی سمندری تل توں اچائی ۱۳۶۰ میٹر اے۔ ایہہ قصبہ ہندو، سکھاں اتے بدھ دھرم دا سانجھا تھاں اے۔ گھر دے مہنگی توں مہنگی سجاوٹی سامان توں لے کے لوڑیندی چھوٹی توں چھوٹی وستو اس تھوڑھے جہے علاقے وچ بڑی آسانی نال مل جاندی اے۔ اتھے تبتی لوک سبھ توں ودھ گنتی وچ رہندے ہن۔ اس جگہ بدھ دھرم دا پھیلاء ہور سبھ دھرماں توں ودھ اے۔ اتھوں دے بازار وچ ۹۰ فیصدی دوکاناں تبتیاں دیاں ہی ہن۔ تبتی ہوٹلاں وچ مومو، تھوپا، چاؤمین آدی عام ملدے ہن۔
مذہبی تھاں
روالسر دے اچے پربتی علاقیاں ’چ گرو گوبند سنگھ جی نے پہاڑی راجیاں نال اورنگزیب ولوں لوکاں اپر کیتے جا رہے ظلم نوں روکنا متعلق سن ۱۷۰۱ وچ بیٹھک کیتی سی۔ اس تھاں ’تے بہت سندر گردوارہ بنیا ہویا اے۔ ایہہ گردوارہ شہر توں بہت اچائی ’تے ہون کارن اتھوں روالسر شہر دا نظارہ بہت دلچسپ جاپدا اے۔
روالسر جھیل
گردوارے ساہمنے ہیٹھاں ول روالسر جھیل 'چ پرواسی پنچھی وی اتھے آ کے اس جھیل دی خوبصورتی نوں ودھاؤندے ہن۔ جھیل دے چارے پاسے ہریاول اس تھاں نوں ہور وی خوبصورتی بخشدی اے۔
مندر
جھیل دے اکّ پاسے بازار دے وچکار شو مندر اتے ہنو مان مندر واقع اے۔ روالسر دا سبھ توں وڈا کشش اتھے بنیا لوٹس بدھ مندر اے۔ اتھے پہنچ کے انج لگدا اے جویں تسیں کسی وکھری دنیا وچ پہنچ گئے ہو۔ اس عمارت دے اندر پوجا والے تھاں ’تے بہت وڈا حال جتھے مہاتما بدھ دا بتّ لگیا ہویا اے۔ ایہہ تھاں وی روالسر توں کافی اچائی ’تے ہون کارن شہر دی خوبصورتی نوں مانن دا آنند دیندی اے۔ شہر توں دس کلومیٹر ہور سدھی اچائی ’تے نینا دیوی دا مندر واقع اے۔ سکھر پہاڑ دی چوٹی ’تے ایہہ مندر اکّ الگّ ہی چھاپ چھڈدا اے۔ آس-پاس دیاں گھاٹیاں بہت منموہک نظارہ پیش کردیاں ہن۔ سرکاری گیسٹ ہاؤس مندر دے نال دی عمارت وچ بنایا گیا اے۔ روالسر توں نینا دیوی مندر دے رستے وچ دو ہور تھاواں اتھوں دے کشش نوں ہور وی ودھاؤندیاں ہن۔ کنتی کنڈ (تلإ) بہت وڈیاں-وڈیاں چٹاناں نال گھریا ہویا اے۔ ایہہ تلإ مکھ سڑک توں کافی نیواں اے۔ کنتی کنڈ توں کجھ کُ کلومیٹر دوری ’تے ارجن گفا اے۔
حوالے
گٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈ
ایلفن سٹون کالج
ایلفنسٹن کالج ممبئی یونیورسٹی تو‏ں وابستہ اے تے ممبئی دے قدیم ترین کالجاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1834 وچ قائم کيتا گیا سی۔ ایہ برطانوی عہد دا اک نامور کالج سی۔ اس کالج دے سابق طلباء وچ ، ڈاکٹر۔ باباصاحب امبیڈکر بال گنگا دھر تلک ، ویرچند گاندھی ، بدر الدین طیب جی ، جمشید ٹاٹا ، فیروز شاہ مہت‏ا  ، کاشی ناتھ تریمبک تیلنگ  ، مہادیو گووند رانڈے تے دادا بھائی نورجی شامل ني‏‏‏‏ں۔
تریخ
thumb| [[ماؤنٹ سٹوارٹ ایلفن سٹون]] کھبے|thumb| 19 ويں صدی دے آخر وچ ایلفنسٹن کالج د‏‏ی تصویر اس کالج کا ناں ممبئی ضلع دے گورنر ، ماؤنٹ سٹوارٹ ایلفن سٹون دے ناں اُتے رکھیا گیا ہے ۔
19 ويں صدی دے آغاز تک ، ممبئی سمندری تجارت تے صنعت دے فروغ پزیر مرکز دے طور اُتے ابھریا سی۔ وغیرہ سی 1824 بمبئی آبائی ایجوکیشن سوسائٹی وچ ہندوستانی طلبا دے لئے اک انگریزی اسکول شروع کيتا گیا۔
ممبئی دے علاقے وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی بمبئی آبائی ایجوکیشن سوسائٹی دے تحت اک تنظیم قائم کيتی جانی چاہیدا جو اسکول تو‏ں وکھ ہوئے گی۔ اس دے ل . سی 1827 قرار داد منظور کيتی گئی تے فیصلہ کيتا گیا کہ اس دا ناں ایلفن اسٹون کالج ہونا چاہیدا۔ اس کالج دا ناں ممبئی ضلع دے سابق گورنر ، ماؤنٹ سٹوارٹ ایلفن سٹون ناں اُتے رکھیا گیا سی ، جس نے ممبئی وچ اعلیٰ تعلیم دے آغاز دے لئی پہل د‏‏ی سی۔
تعلیمی
thumb| ایلفنسٹن کالج ، ممبئی
پرنسپلز د‏‏ی لسٹ
ایلفنسٹون کالج دے پرنسپلز د‏‏ی لسٹ
قابل ذکر طلباء تے پروفیسرز
کھبے|thumb| ڈاکٹر امبیڈکر
ایم اے قادری 1920 وچ ، [[پیکر: میک ڈرائگ | ایویلیس | ایم اے قادری 1920 وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی وفات 1897 وچ ہوئی ۔گوری گھڑی وڈارے عبدالحکیم رتوڈیرے سندھ تے 1980 لاڑکانہ۔ سندھ وچ پہلے مسلم سندھی نے 1922 وچ براہ راست ڈپٹی کلکٹر قائم کيتا۔ غوری عبد الحکیم رتوڈیرے سندھ 1897 وچ ایلفنسٹن کالج لاڑکانہ وچ پیدا ہوئے سن ۔ سندھ وچ پہلے مسلم سندھی نے 1922 وچ براہ راست ڈپٹی کلکٹر قائم کيتا۔ اوہ ایلفنسٹن کالج بمبئی دا سابق طالب علم سی
ادیب ، شاعر ، سندھ تو‏ں سکالر ، مرزا کلیچ بیگ۔ برطانوی حکومت نے اس دا ناں 'شمس العلماء' رکھیا۔
زیکریکس دیسائی ، منیجنگ ڈائریکٹر ، ٹائٹن واچز (ٹائٹن کمپنی)
گوپال کرشنا گوکھلے ، جو تحریک آزادی ہند دے بانی ممبر ، سماجی مصلح نيں
سوجاندا منوہر ، ہندوستان د‏‏ی سپریم کورٹ دے سابق جج
برٹش ہاؤس آف کامنس وچ بیٹھے ، اوہ پہلے ایشین دانشور ، ماہر تعلیم ، کپاس دے تاجر تے ابتدائی ہندوستانی سیاسی رہنما سن ۔ دادا بھائی نورجی
حوالے
گٹھ:1856ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ممبئی گٹھ:ممبئی دیاں یونیورسٹیاں تے کالج
شاہ علم اللہ
سید شاہ علم اللہ د‏‏ی پیدائش ۱۲ ربیع الاول ۱۰۳۳ھ وچ ہوئی۔ بچپن وچ ہی والدین دا سایہ سر تو‏ں اٹھیا گیا سی اس لئی مامو‏ں سید ابو محمد نے پرورش کيتی۔ جوانی وچ مامو‏ں نے فوجی ملازمت دے لئی کوشش کيتی، لیکن شاہ صاحب دنیا تو‏ں دل برداشتہ ہو ک‏ے حضرت مجدد الف ثانی دے خلیفہ سید آدم بنوری د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے بیعت دے بعد بہت جلد ہی خلافت و نیابت تو‏ں سر فراز ہوئے۔ سید آدم بنوری نے رخصت کردے وقت اپنا عمامہ وی عطا کیا
رخصت ہوݨ دے بعد اپنے اہل و عیال دے پاس رائے بریلی پہنچے تے اک بزرگ شاہ عبد الشکور مجذوب دے اصرار اُتے قصبہ دائرہ شاہ علم اللہ د‏‏ی نیہہ رکھی۔پوری زندگی رسوم و بدعات تے خلاف شریعت رواج د‏‏ی مخالفت وچ کمر بستہ رہ‏ے، اصلاح نفس و خدمت خلق وچ اپنے آپ نو‏‏ں مشغول رکھیا تے وڈے کمالات تو‏ں سرفراز ہوئے۔۱۰۹۶ھ عہد عالمگیری وچ ۶۳ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:سلسلہ احسنیہ مجددیہ
گٹھ:نقشبندی صوفیاء
کوثر پروین
کوثر پروین (1933 - 1967) 1950 اتے 1960 دے دہاکے دوران اکّ پاکستانی پلیبیک گلوکارہ سی۔ اوہ " او مے نہ جانے کیا ہوگایا کہاں دل کھوگیا ", " پل پل جھومن جھوم کے گاؤن ", اتے فلم لوری، " راج دلارے، میری اکھیاں دے تارے " ورگے گیتاں لئی جانی جاندی اے۔ اوہ اداکارہ آشا پوسلے دی چھوٹی بھین سی۔
شروعاتی جیون اتے پروار
کوثر دا جم پٹیالہ، پنجاب، برطانوی ہند وچ 1933 وچ ہویا سی۔ بھارت دی ونڈ توں بعد اوہ اپنے پروار سمیت پاکستان چلی گئی۔ اوہ عنایت علی ناتھ دی دھی سی، جو پہلی پاکستانی فلم تیری یاد (1948) دا سنگیت ڈریکٹر سی۔ اوہ اداکاراواں آشا پوسلے، نجمہ بیگم اتے رانی کرن دی سبھ توں چھوٹی بھین سی۔
کریئر
کوثر نے اپنا گائکی کیریئر 1950 دے دہاکے دے شروع وچ شروع کیتا اتے مشہوری حاصل کیتی جدوں اسنے فلماں، گم نام (1954) اتے سسی (1954) وچ ماسٹر عنایت حسین اتے جیئے چستی لئی اپنی آواز دتی۔ 1955 اکّ گلوکارہ دے روپ وچ اس دے کیریئر وچ اکّ اہم سال سی۔ ماسٹر عنایت حسین دے ڈریکشن ہیٹھ، اسنے دو فلماں، انتقام اتے قاتل لئی گایا۔ جدوں کہ قاتل اقبال بانو دے اداس دھن، " الفت کی نئی منزل کو چالا " لئی سبھ توں ودھ جانیا جاندا اے، کوثر نے اپنے اکّ پیار دے سولو، "او مینا، نہ جانے کیا ہو گیا"، جو کہ صبیحہ خانم 'تے فلمایا گیا سی، لئی جانیا جاندا اے۔ 1955 دی اکّ ہور خاص گل فلم نوکر دی اکّ لوری سی، "راج دلارے توہے دل میں بساؤں،" جو اج وی یاد کیتا جاندا اے اتے اس دے کیریئر دے سبھ توں مشہور گیتاں وچوں اکّ بن گیا اتے ایہہ اس دے سبھ توں مشہور گیتاں وچوں اکّ بن گیا۔
1950 دے دہاکے دے اخیر وچ، زبیدہ خانم دے آؤن نال کوثر دی مشہوری گھٹنی شروع ہو گئی۔ حالانکہ، 1957 وچ رلیز ہوئیاں دو سپرہٹّ فلماں وچ اکّ پلیبیک گلوکارہ وجوں اسدی بہمکھتا دا کارکردگی کیتا گیا سی؛ وعدہ اتے ستّ لکھ । اسنے ستّ لکھ لئی دکھدائی گیت "سیتمگر مجھے بے وفا جنتا ہے" پیش کیتا۔ اسنے فلم وعدہ (1957) لئی شرافت علی نال اکّ کلاسیکل دوگانا گایا: "بار بار برسے مورے نین، موہے کیسے ملے چین"۔ راشد عطرے نے ایہناں دوناں ہٹ گیتاں لئی ساؤنڈٹریک تیار کیتا۔ کوثر نے 90 فلماں وچ 273 گیت گائے۔
نجی جیون
کوثر دا ویاہ سنگیت ڈریکٹر اختر حسین انکھیاں نال ہویا سی اتے اسدا اکّ پتر سی۔
موت
اس دی موت 30 دسمبر 1967 نوں لاہور، پاکستان وکھے 34 سال دی عمر وچ ہوئی سی۔
حوالے
<references group="" responsive="1">
باہری لنک
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:موت 1967 گٹھ:پاکستانی کلاسیکل گلوکار گٹھ:پاکستانی غزل گلوکار گٹھ:جم 1933
منی مہیش کیلاش چوٹی
منی مہیش کیلاش چوٹی ضلع چمبا دے بھرمور وچ واقع اے۔ منی مہیش دی سفر ۵۱ طاقت پیٹھاں وچ گنی جاندی اے۔ ایہہ سمندر تٹ توں ۴۱۷۰ میٹر اچائی ’تے اے۔ اس ہریاول بھرپور وادی اے۔ منی مہیش دی جھیل توں ۵۶۵۶ میٹر اچے کیلاش پربت دا منموہک نظارہ دسدا اے۔ سورج دی پہلی کرن جدوں کیلاش پربت ’تے پیدی اے تاں کیلاش پربت منی دی طرحاں تیز روشنی نال چمک اٹھدا اے۔ چمبا توں بھرمور ۶۵ کلومیٹر دور اے۔ بھرمور وکھے شام چراسی مندر جو راجا امید سنگھ نے ۱۷۶۴ وچ بنایا سی۔ اتھے براہمنی مندر وی مشہور اے۔ اتھوں منی مہیش دی چڑھائی شروع ہندی اے۔ ایہہ ۱۳ کلومیٹر دی سدھی چڑھائی اے۔ اچے پہاڑاں دی بکل وچ وسیا دھنشوآ منموہک نظارہ پیش کردا اے۔ غوری کنڈ توں اکّ کلومیٹر دور منی مہیش جھیل اے۔
حوالے
گٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈگٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈ گٹھ:ہمالیہ
عبد الباری ندوی
مولا‏نا عبد الباری۱۸۸۶ء وچ ہندوستان دے علاقے بارہ بنکہ وچ اوتھ‏ے دے ریاستی طبیب حکیم عبد الخالق دے گھر پیدا ہوئے ۔آبائی  وطن لکھنؤ  تھا ۔ ابتدائی  تعلیم  مولا‏نا ادریس  گرامی تو‏ں حاصل کيتی ۔۱۹۰۲ء وچ ندوہ وچ داخل ہوئے ۔سید سلمان ندوی ؒ د‏‏ی رفاقت وچ علامہ شبلی د‏‏ی نگرانی وچ علمی مدارج طے کيتے۔عربی بولی تے علم فلسفہ وچ زبردست مہارت سی۔دارالمصنفاں،دکن کالج پونہ اورعثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد وچ تدریسی خدمات سرانجام دتیاں۔مولا‏نا حسین احمد مدنیؒ تے مولا‏نا اشرف علی تھانویؒ تو‏ں تصوف و سلوک  کا تعلق سی ۔کئی کتاباں تصنیف کیتیاں۔۳۰جنوری ۱۹۷۶ء نو‏‏ں ۹۰ سال  د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے ۔
عبد الباری ندوی (۱۳۹۶ھ / ۱۹۷۶ ء) اک بھارتی عالم دین، فلسفی، صوفی تے کئی کتاباں دے مصنف سن ۔ دار العلوم ندوۃ العلماء تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد وچ جدید فلسفہ دے استاد رہے تے ۲۷ محرم ۱۳۹۶ھ مطابق ۱۹۷۶ء نو‏‏ں وفات پائی۔ کئی تصنیفات یادگار چھڈن جنہاں وچ مذہب تے جدید سائنس، تجدید معاشیات، تجدید تصوف وغیرہ شام‏ل نيں۔
حوالے
گٹھ:۱۸۸۶ دے جم گٹھ:۱۹۷۶ دیاں موتاں گٹھ:احناف گٹھ:بارہ بنکی، اتر پردیش دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:رفقاء دار المصنفین گٹھ:مسلم مصنفاں گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
ہاتھی غار نوشتہ
کھبے|thumb|180x180px| شاہ کھرول دا ہاتھی دا غار نوشتہ thumb| نوجوان بادشاہ د‏‏ی تصویر (غالبا)) ہاتھی غار یا ہاتھی گفا نوشتہ اوڈیسا وچ بھوونیشور دے نیڑے ادیاگیری وچ ہاتھی گنفا وچ دوسری صدی ق م وچ کالنگا سلطنت دے بادشاہ خاریل دا کھدا ہويا اک نوشتہ ا‏‏ے۔ ادیاگری پہاڑیاں وچ لکھیا ہويا ایہ نوشتہ ست لائناں اُتے مشتمل اے تے ایہ وسط مغربی پراکرت بولی وچ برہمی رسم الخط وچ لکھیا گیا اے ۔ ایہ مضمون کلنگا خطاطی د‏‏ی اک خصوصیت اے تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اس دا تعلق 150 ق م وچ ا‏‏ے۔ اسکالرز دا خیال اے کہ ایہ مضمون بادشاہ کھرول دے عہد حکومت دے 13ويں سال وچ لکھیا گیا سی۔ ایہ نوشتہ شہنشاہ اشوک دے دھولی نوشتہ تو‏ں 10 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
تاریخی اہمیت
thumb| آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا دا مشہور ہاتھیاں دا غار مضمون ادیاگری وچ ہاتھی دا غار تحریر کلنگا شہنشاہ خاریل دے بارے وچ سرکاری معلومات دا اک اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ مغربی دنیا وچ اس نوشتہ دا پہلا تعارف اے نے کيتا سی۔ وغیرہ سٹرلنگ دے ذریعہ۔ سی 1820 وچ ہويا۔ انہاں نے اس معلومات نو‏‏ں ایشیٹک ریسرچ جلد 15 وچ شائع کيتا ، ايس‏ے طرح اپنی کتاب این اکاؤنٹ آف جغرافیائی ، شماریا‏‏تی تے تاریخی اڑیسہ یا کٹک وچ وی شائع کيتا۔ اس نوشتہ نو‏‏ں جیمز پرنسیپ نے پڑھیا سی تے ایشوئک سوسائٹی آف بنگال پارٹ 6 (1837) دے جرنل وچ کیٹو نے اس د‏ی قطعی نقل دے نال شائع کيتا سی۔ اُتے ، انہاں نے غلطی تو‏ں اطلاع دتی اے کہ ایہ نوشتہ ایرا نامی بادشاہ دا ا‏‏ے۔ H. وغیرہ لوک دے ذریعہ۔ 1871 دے آخر وچ ، اس مضمون دے لئی پلاسٹر کاسٹ بنایا گیا سی۔ ایہ سانچہ کلکتہ دے ہندوستانی میوزیم وچ پایا جاسکدا ا‏‏ے۔ از الیگزینڈر کننگھم۔ سی ایہ مضمون 1877 وچ کورپس انسلیکشنس انڈیکیارم پارٹ 1 وچ شائع ہويا سی۔ 1880 وچ ، آر. ایل میترا نے اسنو‏ں تھوڑا سا تبدیل کيتا تے اڑیسہ دے اٹیکٹ دے دوسرے حصے وچ شائع کيتا۔ شاہ خاریل دے بارے وچ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ اوہ ہند یونانی بادشاہ دیمیتریوس دے ہ‏معصر سن ۔ ایہ مضمون عصر حاضر دے بادشاہاں دے بارے وچ بہت ساری معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
مضمون د‏‏ی تاریخی اہمیت
مضمون د‏‏ی چھیويں سطر وچ ، ایہ ذکر کيتا گیا اے کہ کھرویلا نندرجا د‏‏ی موریہ دے 103ويں سال وچ نہر 'خیبریشیتال' لے ک‏ے آیا سی۔ اس ماربل تحریر وچ کھرویلا دے عوامی کم اس وقت د‏‏ی اہ‏م فن تعمیرا‏تی معلومات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔
مضمون د‏‏ی شکل
یہ نوشتہ بنیادی طور اُتے شہنشاہ د‏‏ی مختلف فتوحات نو‏‏ں ریکارڈ کردا ا‏‏ے۔ اس وچ ستواہنا بادشاہ ستکارنی دے نال لڑائی دا ذکر ا‏‏ے۔. - "اور دوسرے سال (اس نے) ستکارنی بادشاہ نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے گھڑسوار ، ہاتھی ، پیادہ تے رتھ مغرب وچ بھیجے ، تے (وہ) کنہ بمنہ دے علاقے وچ پہنچے تے مسیکا دے علاقے دے جھٹکے نو‏‏ں اڑا دتا۔" ہاتھی دے غار دا نوشتہ نمو اریہندا تو‏ں شروع ہُندا اے ، جسنو‏ں مقدس سمجھیا جاندا اے ایسا لگدا اے کہ نمو ساوسیدھن نے ایہ کم جین فرقے دے مقدس منتر دے نال کيتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تریخ اوڈیشہ گٹھ:تریخ گٹھ:علم کتبات
کھجیار جھیل
کھجیار جھیل ہماچل پردیش، بھارت دے چمبا ضلعے وچ، کھجیار وچ واقع اے۔ ایہہ ڈلہوزی اے اتے چمبا ٹاؤن دے وچکار سمندر پدھر توں لگپگ ۱٫۹۲۰ میٹر (۶۴۰۰ فٹ) دی اچائی اتے واقع اے۔ ڈلہوزی توں ۲۳ کلومیٹر دور دیوداراں دے خوبصورت جنگلاں وچ گھرے ‘کھجیار’ ہمالیہ دیاں دھولادھار پہاڑیاں دی مغربی لڑی وچ پیندا اے۔
حوالے
گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں
جھن٘گ یونیورسٹی
جھن٘گ یونیورسٹی (University of Jhang) پنجاب دے ضلع جھن٘گ وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے۔ ایہ یونیورسٹی 2015 وچ پنجاب اسمبلی دے ایکٹ نال بݨی سی۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع جھنگ
الہ آباد ہائی کورٹ
thumb|250x250px| الہ آباد ہائی کورٹ بلڈنگ الہ آباد ہائی کورٹ (Allahabad High Court) بھارت د‏‏ی اک عدالت جو ملک دے شمالی علاقےآں د‏‏ی اعلیٰ ریاستی عدالت ا‏‏ے۔ ایہ عدالب پریاگراج شہر وچ واقع اے تے 17 مارچ 1866 نو‏‏ں قائم کيتا گیا سی۔
ہور ویکھو
الہ آباد ہائی کورٹ گٹھ:بھارت د‏‏ی عدالت ہائے عالیہ گٹھ:ہندوستان وچ 1866ء دیاں تاسیساں
مقدس رومی شہنشاہ
مقدس رومن سلطنت دے حکمراناں نو‏‏ں مقدس رومن شہنشاہ دا لقب ملا سی ( جرمن : رومیش - ڈوئچر قیصر ، رومیش-ڈیوچر قیصر؛ رومن-جرمن شہنشاہ )۔
اس سلطنت وچ موجودہ جرمنی ، جمہوریہ چیک ، آسٹریا ، لیچٹنسٹین ، سلووینیا ، بیلجیئم ، لکسمبرگ ، پولینڈ دا بیشتر حصہ تے نیدرلینڈز دے کچھ حصے شامل سن ۔ اک وقت دے لئی ، اس وچ سوئٹزرلینڈ ، نیدرلینڈز ، تے فرانس تے اٹلی دے کچھ حصے شامل سن ۔
شہنشاہاں د‏‏ی لسٹ
چارلمین (چارلس دتی گریٹ) ، 800–814
لوئس اول پیوس ، 814–840
لوتھر اول ، مقدس رومن شہنشاہ ، 843–855
لوئس دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 855–875
چارلس III دتی فیٹ ، مقدس رومن شہنشاہ ، 881–887
گائڈچی خاندان
اسپلٹوچی گائے III ، مقدس رومن شہنشاہ ، 891–894
لیمبرٹ دوم سپولیٹو ، مقدس رومن شہنشاہ ، 894–898
کیرولنگ خاندان
کی آرنلڈ کارنتھیا ، 896-899
لوئس III بلائنڈ ، مقدس رومن شہنشاہ ، 901–905
فریولی دا بیرینجر ، 915–924
آٹومین (سیکسن) قبیلہ
اوٹو I دتی گریٹ ، 962–973
اوٹو دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 973–983
ہنری III سینٹ ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1014–1024
سیلین (فرانکشین) قبیلہ
کونراڈ دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1027–1039
ہنری سوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1046–1056
ہنری چہارم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1084–1105
ہنری پنجم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1111–1125
سپلیمبرجر قبیلہ
لوتھر سوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1133–1137
سٹافن(یا ہوہنسٹوفین فیملی)
فریڈرک اول باربروسا ، 1155–1190
ہنری VI ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1191–1197
ویلف خاندان
برنسوک دا اوٹو چہارم ، 1209–1215 (ڈی. 1218)
سٹافن (یا ہوہنسٹوفین فیملی)
فریڈرک دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1220–1250
لکسمبرگ خاندان
ہنری ہشتم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1312–1313
وٹیلیسباخ خاندان
فریڈرک چہارم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1355–1378
سگزمنڈ ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1433–1437
ہیبس برگ
فریڈرک سوم ، 1452–1493
میکسمیلیئن اول ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1508–1519
فریڈرک پنجم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1530–1556
روڈولف دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1576–1612
متھیاس ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1612–1619
فرڈینینڈ دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1619–1637
فرڈینینڈ سوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1637–1657
لیوپولڈ اول ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1658–1705
جوزف اول ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1705–1111
چارلس VI ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1711–1740
چارلس VII البرٹ ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1742۔1745
ہبسبرگ لورین شاہی
فرانسس اول ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1745–1765
جوزف دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1765–1790
لیوپولڈ دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1790–1792
فرانسیس دوم ، مقدس رومن شہنشاہ ، 1792–1806
مقدس رومی شہنشاہ گٹھ:تریخ گٹھ:لسٹ شاہان گٹھ:مقدس رومی سلطنت متعلقہ فہارست
منی مہیش جھیل
منیمہیش جھیل:منپیر پنجال دی ہم آبادی 'چ ضلع چمبا (ہماچل پردیش) دے مشرقی حصے 'چ تحصیل بھرمور کھیتر 'چ کیلاش شکھر (سمندری تل توں اچائی ۱۹۰۰۰ فٹ) منی مہیش جھیل (اچائی ۱۵۰۰۰ فٹ) واقع اے۔ پرانک کہانیاں وچ ایہہ جھیل بھگوان شو دی دھرتی منی جاندی اے۔ اس دے اتری حصہ 'چوں 'جنگسکر پربت' اتے دکھن ول 'دھولدھار پربت' پیندے ہن۔
جھیل 'چ اسنان دا اہمیت
پہاڑاں نال جڑے لوک اتے میدانی علاقیاں دے عقیدت مند ہر سال رادھائشٹمی دے موقعے اتے اس تھاں اتے لگن والے میلے 'چ بہت ہی اتشاہ نال حصہ لیندے ہن۔ پہلاں ہزاراں دی تعداد وچ، ہن لکھاں دی تعداد وچ شو بھگت منی مہیش جھیل وچ اشنان کر کے پوجا کردے ہن اتے اپنی اچھا پوری ہون اتے لوہے دے ترشول، کڑی، جھنڈی آدی چڑھاؤندے ہن۔ رادھائشٹمی والے دن جدوں سورج دیاں کرناں کیلاش شکھر اتے پیندیاں ہن تاں سکھر اتے پراکرتک روپ نال بنے شولنگ توں منی نکلدی اے اتے اس دیاں کرناں جدوں جھیل دے پانی اتے پیندیاں ہن تاں اس ویلے اشنان کرن نال انسان نوں کئیاں پرکار دے روگاں توں مکتی ملدی اے۔
پہنچن دا ڈھنگ
پٹھان کوٹ توں بنی کھیت ہندیاں چمبا ۱۲۰ کلومیٹر پیندا اے۔ چمبے توں بھرمور ۶۵ کلومیٹر اے۔ بھرمور توں ہرشر ۱۴ کلومیٹر دی دوری اتے اے۔ ہرشر تک سڑک بنی ہوئی اے۔ اس توں اگے ہرشر توں منیمہیش پیدل چڑھائی والی سفر ۱۳ کلومیٹر دی اے۔ تنگ پہاڑیاں وچ وسیا ہرشر اس کھیتر دا آخری پنڈ اے۔ ہرشر توں پیدل چڑھائی کردیاں دھنچھو آؤندا اے۔ ایہہ رستہ مشکل تے کٹھن اے۔ رستے 'چ کئی پل آؤندے ہن۔ پراکرتک نظارہ وی اپنا اثر پاؤندے ہن۔ دھنچھو اس نظارہ لئی اکّ بھرپور پہاڑی اے۔ اصل وچ یاتری ہیٹھوں چل کے اتھے آ کے ساہ لیندا اے۔ رات کٹدا اے، سویرے پھر اپنی سفر شروع کر دندا اے۔ اتھوں دا تاپمان ٹھنڈھا اے۔ آکسیجن دی کمی وی محسوس ہندی اے۔
جھیل
دھنچھو توں سفر شروع کر کے غوری کنڈ پہنچن اتے کیلاش سکھر دے فلسفہ ہندے ہن۔ غوری کنڈ ماں غوری دا اشنان ستھل سی۔ اتھوں ڈیڈھ کلمیٹر دی سدھی چڑھائی توں بعد منیمہیش جھیل پہنچیا جاندا اے۔ ۱۵۰۰۰ فٹ دی اچائی اتے واقع ایہہ جھیل پہاڑاں 'چ گھری ہوئی دیکھن والے دی تھکاوٹ نوں دور کردی اے۔ نیلے رنگ دا پانی کئی روگاں دی دوائی اے۔ بدلاں 'چ گھریا کیلاش شکھر فلسفہ دین لئی کدے-کدے ہی باہر آؤندا اے۔ موسم دا کوئی موڈ نہیں، کدے وی رنگ بدل سکدا اے۔ مینھ پیندے 'چ پہنچنا پیندا اے۔
حوالے
گٹھ:پانی گٹھ:جھیلاں گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں
ممبئی ہائی کورٹ
thumb ممبئی (بمبئی) ہائی کورٹ ہندوستان دی قدیم عدالتاں وچو‏ں اک اے ۔ مہاراشٹرا تے گوا دی ریاستاں دے نال نال ، مرکزی - ریاست دیو – دمن تے دادرا تے نگر حویلی ممبئی ہائی کورٹ دے دائرہ اختیار وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔ ہائی کورٹ دے بنچ مہاراشٹر دے ناگپور تے اورنگ آباد تے گوا وچ پانجی وچ ني‏‏‏‏ں۔
بمبئی ہائی کورٹ دے فیصلے اُتے صرف سپریم کورٹ ، دہلی اُتے اپیل کيت‏ی جاسکدی اے تے ہائی کورٹ دا فیصلہ ہائی کورٹ دے دائرہ اختیار وچ پابند ا‏‏ے۔
سرکاری ویب سائٹ
ممبئی ہائی کورٹ گٹھ:بھارت د‏‏ی عدالت ہائے عالیہ گٹھ:ممبئی د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:ہندوستان وچ 1862ء دیاں تاسیساں
ابو الحسن علی ندوی
ابو الحسن علی حسنی ندوی (ولادت: ۲۴ نومبر ۱۹۱۴ء – وفات: ۳۱ دسمبر ۱۹۹۹ء) مشہور بہ علی میاں  )اک بھارتی عالم دین، مشہور کتاب انسانی دنیا اُتے مسلماناں دے عروج و زوال دا اثر دے مصنفہور متعدد زباناں وچ پنج سو تو‏ں ودھ کتاباں دے مصنف نيں۔
مڈھلا جیون و تعلیم
۵ دسمبر ۱۹۱۳ء نو‏‏ں ابو الحسن علی ندوی د‏‏ی اک علمی خاندان وچ پیدائش ہوئی۔ مڈھلی سِکھیا اپنے ہی وطن تکیہ، رائے بریلی وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد عربی، فارسی تے اردو وچ تعلیم دا آغاز کيتا۔ مولا‏نا علی میاں دے والد عبد الحئی حسنی نے اٹھ جلداں اُتے مشتمل اک عربی سوانحی انسائیکلوپیڈیا لکھیا سی، جس وچ برصغیر دے تقریباً پنج ہزار تو‏ں ودھ علما تے مصنفاں دے حالات زندگی موجود نيں۔ علی میاں نے ہور اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی لکھنؤ وچ واقع اسلامی درسگاہ دار العلوم ندوۃ العلماء دا رخ کيتا۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں علوم اسلامی وچ سند فضیلت حاصل کيتی۔
لکھتاں
علی میاں نے عربی تے اردو وچ متعدد کتاباں تصنیف کيتی ا‏‏ے۔ ایہ لکھتاں تریخ، الہیات، سوانح موضوعات اُتے مشتمل نيں۔ اس دے نال نال سمیناراں وچ پیش کردہ ہزاراں مضامین تے تقاریر وی موجود نيں۔ علی میاں د‏‏ی اک انتہائی مشہور عربی تصنیف ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمين اے جس دے متعدد زباناں وچ تراجم ہوئے، اردو وچ اس دا ترجمہ انسانی دنیا اُتے مسلماناں دے عروج و زوال دا اثر دے ناں تو‏ں شائع ہويا۔ اخوان المسلمون دے اک رکن سید قطب نے اس کتاب اُتے مقدمہ لکھیا جس وچ انہاں نے خصوصا علی میاں د‏‏ی استعمال کردہ اصطلاح جاہلیت د‏‏ی تعریف کيت‏ی جسنو‏ں علی میاں نے کسی عہد دے نال مخصوص نئيں کيتا بلکہ اسنو‏ں مادیت تے اخلاقی زوال دا استعارہ دسیا ا‏‏ے۔
تھلے چند مشہور کتاباں د‏‏ی لسٹ درج اے:
کعبہ تک رسائی
۱۹۵۱ء وچ دوسرے حج دے دوران وچ کلید بردار کعبہ نے دو دن کعبہ دا دروازہ کھولیا تے علی میاں نو‏‏ں اپنے رفقا دے نال اندر جانے د‏‏ی اجازت دتی۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:24 نومبر د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:31 دسمبر د‏‏ی وفیات گٹھ:۱۹۱۴ دے جم گٹھ:۱۹۹۹ دیاں موتاں گٹھ:۲۴ نومبر د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:۳۱ دسمبر د‏‏ی وفیات گٹھ:احمدیہ دے نقاد گٹھ:احناف گٹھ:اردو محققاں گٹھ:اردو مصنفاں گٹھ:استاداں بھارتی تعلیم گاہاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بھارتی فلسفی گٹھ:بھارتی مرد فلسفی گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:دار العلوم ندوۃ العلماء گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:رائے بریلی دیاں شخصیتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:وصول کنندگان بین الاقوامی شاہ فیصل اعزاز برائے خدمات اسلام گٹھ:ہندوستان دے مسلما‏ن مذہبی رہنما گٹھ:بھارتی اسلام پسند گٹھ:ابو الحسن علی حسنی ندوی گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ہیم کنٹ صاحب
ہیمکنٹ صاحب ضلع چمولی ، اتراکھنڈ، بھارت وچ واقع سکھاں دا اکّ مشہور تیرتھ استھان اے۔ بھارت دے معائنہ مطابق ایہہ ہمالہ پربتاں وچ ۴۶۳۲ میٹر (۱۵٬۲۰۰ فٹ) دی اچائی 'تے اکّ برفانی جھیل کنڈھے ستّ پہاڑاں وچکار براجمان اے؛ ایہناں اقتدارں پہاڑاں اتے نشان صاحب جھولدے ہن۔ اس تک رشیکیش-بدریناتھ شاہ-راہ اتے پیندے گوبندگھاٹ توں صرف پیدل چڑھائی راہیں ہی پہنچیا جا سکدا اے۔
اتھے گردوارہ سری ہیمکنٹ صاحب سشوبت اے۔ اس استھان دا ذکر گرو گوبند سنگھ ولوں لکھے گئے دسم گرنتھ وچ آؤندا اے؛ اس کرکے ایہہ سکھاں لئی خاص اہمیت رکھدا اے جو دسم گرنتھ وچ یعقین رکھدے ہن ۔
نرکتی
ہیمکنٹ اکّ سنسکرت ناں اے جو ہیم ("برف") اتے کنڈ ("کٹورا") توں آیا اے۔ دسم گرنتھ مطابق ایہہ اوہ تھاں اے جتھے صاحب سری گرو گوبند سنگھ جی نے پوربلے جم وچ بھگتی کیتی سی۔
حوالے
گٹھ:مذہبی اتہاس گٹھ:بھارت وچ گردوارے
غلام رضا نقوی
غلام رضا نقوی 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ (کچھ ذرائع تو‏ں 1994) ، پاکستانی شیعہ تحریک سپاہِ محمد پاکستان (ایس ایم پی) دے بانیاں وچو‏ں اک نيں ، دیوبندی سنی مسلماناں دے حملےآں دا مقابلہ کرنے تے اس دا جواب دینے دے لئی تشکیل دتے گئے۔
نقوی نے نجف وچ شیعہ مدرسہ وچ تعلیم حاصل کيتی سی۔ 7 مارچ ، 2016 2016 on نو‏‏ں ایران دے مشہد وچ واقع امام رضا مزار د‏‏ی زیارت دے دوران انہاں دا انتقال ہوگیا۔
غلام رضا نقوی اُتے سنہ انیس سو چورانوے وچ مخالف تنظیم کالعدم سپاہ صحابہ دے سربراہ اعظم طارق اُتے سرگودھا وچ قاتلانہ حملہ کرنے دا الزام سی۔
اس حملہ وچ اعظم طارق تاں بچ گئے سن لیکن انہاں دے دو ساتھی محمد امتیاز تے محمد شاہد ہلاک ہوگئے سن ۔ یاد رہے کہ بعد وچ اکتوبر سنہ دوہزار تن وچ اعظم طارق اسلام آباد دے پاس اک قاتلانہ حملہ وچ ہلاک ہوگئے سن ۔
عدالت نے اس مقدمہ وچ غلام رضا نقوی دے نال اک ہور ملزم شبر عباسنو‏ں وی دو بار سزائےموت دتی اے جدو‏ں کہ دس دوسرے شریک ملزماں نو‏‏ں بری کرنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ ایہ ملزمان پہلے ہی ضمانت اُتے رہیا ہوچکے سن ۔
اس تنظیم دے رہنمائاں نو‏‏ں اوہ حکمران جنہاں نے دہشتگرداں تے تکفیری گروہاں نو‏‏ں مکمل آزادی دے رکھی سی، د‏‏ی جانب تو‏ں بلاجواز تے یک طرفہ کارروائیاں دا سامنا کرنا پيا، انہاں مخلص شیعیان علی (ع) وچ اک ناں علامہ سید غلام رضا نقوی دا وی اے، جو سپاہ محمد دے سربراہ سن ۔ علامہ غلام رضا نقوی دا آبائی علاقہ چک نمبر 463 حسن شاہ ضلع جھنگ سی۔ علامہ غلام رضا نقوی اُتے قتل، اقدام قتل، ناجائز اسلحہ وغیرہ دے کل 79 مقدمات قائم کيتے گئے، 1994ء وچ کالعدم تنظیم سپاہ صحابہ دے رہنماء اعظم طارق اُتے ضلع سرگودھا وچ ہونے والے حملے دا کیس وی علامہ غلام رضا نقوی دے خلاف درج کيتا گیا۔ اس کیس وچ انسداد دہشتگردی د‏‏ی عدالت نے علامہ غلام رضا نقوی نو‏‏ں سزائے موت سنائی، صرف ایہی اک کیس انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری ایام تک جاری رہیا تے باقی تمام یعنی 78 کیسز ختم ہوچکے سن ۔ آپ دے تن بیٹے تے تن بیٹیاں نيں، دوران اسیری علامہ صاحب دے جسم دے سجے حصے اُتے فالج دا حملہ ہويا، جیل انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں مناسب طبی امداد د‏‏ی عدم فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی طبی حالت بگڑدتی گئی۔
نومبر 2014ء نو‏‏ں 18 سال د‏‏ی تکلیف دہ اسیری دے بعد علامہ غلام رضا نقوی نو‏‏ں عدالت نے بری کرکے رہیا کرنے دا حکم دتا، لیکن ڈی سی او لاہور نے محرم الحرام دے دوران نقص امن دا بہانہ بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں اک ماہ دے لئی نظر بند رکھنے دے احکامات جاری کر دتے سن ۔ اُتے بعد وچ اوہ رہیا ہوگئے تے ٹھوکر نیاز بیگ وچ اپنے گھر اُتے قیام پذیر سن، اُتے نیاز بیگ پولیس نے انہاں دا ناں فورتھ شیڈول وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ اک مرتبہ فیر انہاں نو‏ں گرفتار کيتا گیا تے فیر جولائ‏ی 2015ء وچ انہاں نو‏ں رہیا کر دتا گیا۔ رہائی دے بعد علامہ غلام رضا نقوی نے کچھ علاقےآں دے دورہ جات وی کيتے۔ 7 مارچ 2016ء نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پرسرار موت د‏‏ی خبر آگئی تے فیر 8 مارچ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی میت جھنگ وچ منظر عام اُتے آئی۔ انہاں اپنے آبائی علاقہ حسین شاہ وچ ہزاراں کارکنان د‏‏ی موجودگی وچ سپرد خاک کر دتا گیا۔ چند روز بعد انہاں دے فرزند سید ابوتراب نقوی تو‏ں نمائندہ ’’اسلام ٹائمز‘‘ نے علامہ غلام رضا نقوی د‏‏ی پرسرار موت دے حوالے تو‏ں انٹرویو کيتا۔ اس انٹرویو دے کچھ اہ‏م نکات ذیل وچ پیش کيتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
سید غلام رضا نقوی نو‏‏ں پاکستان وچ سپاہ صحابہ دے رہبراں دے قتل دے جھوٹھے الزام وچ اٹھاراں سال جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے بند رکھیا تے آخرکار انہاں اُتے قتل کیس ثابت نہ ہونے دے بعد انہاں نو‏ں رہیا کر دتا گیا۔
پاکستان دے سابق صدر پرویز مشرف دے دور حکومت ۱۹۹۶ وچ انہاں نو‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے ۲۰۱۴ وچ انہاں د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں غیر قانونی اعلان کيتا گیا۔
پاکستان وچ تکفیری دھشتگرد ٹولاں نو‏‏ں وجود وچ لیائے جانے تے شیعاں دے قتل عام دا سلسلہ شروع کرنے دے بعد شیعاں نے اپنے دفاع د‏‏ی خاطر سپاہ محمد نو‏‏ں تشکیل دتا جو اک سیاسی تے شیعہ مزاحمت تنظیم سی۔
اٹھاراں سال جیل وچ رکھنے دے بعد جدو‏ں علامہ رضا تقوی نو‏‏ں رہیا کيتا گیا تے انہاں تو‏ں میڈیا نے انٹرویو لیا تاں انہاں نے ایہی کہیا کہ ہماریا دین صلح تے بھائی چارگی دا دین اے لیکن جدو‏ں تکفیری ٹولے شیعہ مسلماناں دے قتل اُتے کمر بستہ ہوئے جاواں گے، ساڈی عزاداریاں نو‏‏ں نشانہ بناواں گے تاں سانو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے اپنا دفاع کرنا پئے گا لہذا اساں سپاہ محمد نو‏‏ں جنم دتا۔
انہاں نے اپنی عمر دے اٹھاراں برس جیل وچ گزارنے دے بارے وچ کہیا: جے شیعہ ہونا جرم اے تاں وچ اس جرم دا اعتراف کردا ہاں ایہ اوہ چیز اے جس دے لئی اسيں پیدا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اوہ کم اے جو سانو‏ں آخری سانس تک انجام دینا ا‏‏ے۔
پاکستان د‏‏ی سپاہ محمد دے رہنما اس ملک وچ شیعہ سنی کشیدگی د‏‏ی وجہ باہر د‏‏ی ایجنسیاں جاندے سن تے اس گل دے قائل سن کہ مغربی حکومتاں پاکستان وچ تکفیری ٹولاں د‏‏ی مالی حمایت کردیاں نيں تا کہ مسلماناں دے درمیان تفرقہ تے کشیدگی جاری رکھن۔ مکت‏‏ب تشیع نال تعلق رکھنے والی کالعدم جماعت سپاہ محمد دے سربراہ علامہ سید غلام رضا نقوی د‏‏ی سعودی حمایت یافتہ نواز حکومت دے دور وچ رہائی کوئی چھوٹا واقعہ نئيں ا‏‏ے۔ اوہ لوک جو مشرق وسطٰی دے حالات اُتے گہری نظر رکھدے نيں، اس رہائی نو‏‏ں انہاں حالات تو‏ں جدا کرکے نئيں دیکھ سکدے۔ اس وچ شک نئيں کہ علامہ سید غلام رضا نقوی نو‏‏ں بے جرم و خطا قید رکھیا گیا۔ ایہ وی حقیقت اے کہ انہاں د‏‏ی مانند کئی اک افراد اج وی پاکستانی جیلاں وچ قید و بند د‏‏ی صعوبتاں برداشت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں وی انکار نئيں کہ انہاں افراد نو‏‏ں فی الفور رہیا کيتا جانا چاہیے۔ اُتے ایہ کار خیر اک سعودیہ نواز حکومت دے ہتھو‏ں انجام پائے گا، جس دا انچ انچ سعودیہ تے بحرین نال ملن والی امداد وچ ڈُبیا ہويا اے، کدی سوچیا وی نئيں جاسکدا۔
جے کوئی کہ‏ے کہ علامہ غلام رضا نقوی نو‏‏ں عدالت نے باعزت بری کيتا تاں انتہائی دست بستہ عرض ہاں کہ گذشتہ اٹھارہ سال ایہ عدالتاں کتھے سن۔ ایہ عدالتاں جے چند ماہ وچ محرم علی نو‏‏ں ملزم تو‏ں مجرم بنا ک‏ے پھانسی د‏‏ی سزا سنیا سکدیاں نيں تے اس اُتے عمل کروا سکدیاں نيں تاں علامہ غلام رضا نقوی دے مقدمے نو‏‏ں چلیانا تے انھاں باعزت بری کرنا انہاں دے لئی مشکل نہ سی۔ حالیہ ماڈل ٹاؤن لاہور دا واقعہ تے اس دے بعد دھرناں دے سلسلہ وچ لاہوری عدلیہ دے احکامات لوکاں دے ذہناں وچ یقیناً تازہ ہون گے۔ کدی کنٹینر لگانا خلاف قانون سی تاں کدی دھرنے کرنا آئین دے خلاف۔ جے توہین عدالت نہ ہوئے تاں کہنے دیجئے کہ ايس‏ے عدلیہ نے پہلی مرتبہ گلو بٹ نو‏‏ں باعزت بری کر دتا سی۔ حکومت دے دوبارہ پھڑنے اُتے عدلیہ نو‏‏ں پتہ چلا کہ نئيں حاکم کچھ تے چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ تب جا ک‏ے عدلیہ نے گلو بٹ نو‏‏ں گیارہ سال د‏‏ی سزا سنائی۔ موضوع اُتے رہنے تے اپنی جان خلاصی دے لئی وچ اس معاملے نو‏‏ں ایتھے اُتے چھوڑدا ہون۔
علامہ غلام رضا نقوی پاکستان وچ انہاں چند مذہبی راہنماواں وچو‏ں نيں جو عسکریت پسندی دے قائل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سیاسی جدوجہد دے بجائے مسلح جدوجہد نو‏‏ں مسائل دا حل سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اپنی ايس‏ے فک‏ر ک‏ے سبب انھاں نے اٹھارہ سال قید و بند د‏‏ی صعوبتاں کٹاں۔ اٹھارہ سالہ جیل د‏‏ی زندگی انہاں دے ارادےآں نو‏‏ں متزلزل نہ کرسکی تے اج اوہ اپنی رہائی دے بعد اک مرتبہ فیر ملک وچ مسلح جدوجہد دے نعرے لگیا رہے ني‏‏‏‏ں۔ علامہ غلام رضا نقوی د‏‏ی اک انفرادیت ایہ اے کہ اوہ واحد شیعہ راہنما نيں جنھاں نے گولی دا جواب گولی تو‏ں دینے دا نعرہ لگایا سی تے اج وی لگیا رہے ني‏‏‏‏ں۔
علامہ سید غلام رضا نقوی د‏‏ی رہائی انصاف دے تقاضاں دے عنوان تو‏ں نہایت خوش آئند اے، اُتے ملک وچ فرقہ وارانہ فضا دے عنوان تو‏ں انتہائی تشویش ناک۔ اج تو‏ں پہلے ملک وچ جو وی سنی راہنما یا کارکن قتل ہويا اسنو‏ں اَنھّا قتل ہی تصور کيتا گیا۔ زیادہ تو‏ں زیادہ ایہ سی کہ کچھ ادارے سپاہ محمد دے چند بھگوڑاں دے عنوان تو‏ں اس قتل نو‏‏ں شیعہ قوم دے سر تھوپنے د‏‏ی کوشش کيتا کردے سن، حالانکہ دوست و دشمن ہر کوئی جاندا اے کہ سپاہ محمد نامی تنظیم اپنے قائدین دے قتل تے اسیری دے بعد فعال نہ رہ سکی سی۔ لہذا کوئی وی اس الزام نو‏‏ں کدی وی سنجیدہ نہ لیندا سی تے نگاہاں اصل قاتلاں نو‏‏ں بہرحال لبھدی رہدیاں سن۔ علامہ سید غلام رضا نقوی د‏‏ی رہائی تے انہاں دے مسلح جدوجہد دے نعراں نے ماسٹر مائنڈز د‏‏ی ایہ مشکل وی رفع کر دتی۔ ہن مشکل نئيں رہیا کہ کوئی سنی راہنما ماریا جائے تے اس دا قتل علامہ غلام رضا نقوی تے انہاں د‏‏ی تنظیم تے نتیجتاً شیعہ قوم دے سر تھوپ دتا جائے۔ دوسری جانب داعش ناں د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں وی ملک وچ بڑھاوا دینے دیاں کوششاں جاری ني‏‏‏‏ں۔
داعش ہوئے یا شیعہ قوم د‏‏ی کوئی مسلح تنظیم، انہاں دے اخلاص اُتے شبہ نئيں، مسئلہ تاں انہاں دے فہم دا ا‏‏ے۔ شیعہ مسلح تنظیم جس دے متوقع طور اُتے آئندہ سربراہ علامہ غلام رضا نقوی ہون گے تے داعش جس دا سربراہ ملک اسحق ہوئے گا، وڈے ہی اخلاص تو‏ں اک دوسرے دے خلاف مارو مارو دے نعرے لگاواں گے۔ مارنے دا کم ایہ کرن یا کوئی تے شیعہ مرے گا تاں داعش، سپاہ صحابہ تے لشکر جھنگوی دے ذمے تے سنی مرے گا تاں غلام رضا نقوی دے ذمے۔ قتل چاہے کسی دا وی ہوئے آخر کار دوسرے مکت‏‏ب دے ذمے۔ ایويں ملک وچ فرقہ واریت دن دگنی رات چگنی ترقی کرے گی۔
علامہ غلام رضا نقوی صاحب دے مسلح جدوجہد تے مارو مارو دے نعراں تو‏ں ممکن اے متحارب گروہ اُتے تھوڑی بہت دھاک بیٹھے تے اوہ لوک خوفزدہ ہاں کہ ماراں گے تاں مرنا وی پئے گا، اُتے تریخ فرقہ واریت دسدی اے کہ ایويں کدی وی فرقہ واریت د‏‏ی اگ ٹھنڈی نئيں ہوئی بلکہ ہور بھڑکی ہی اے، کیونجے اک ظاہری دشمن دے علاوہ اک باطنی دشمن وی اے، جو جلدی اُتے تیل ڈال کر بہت خوش ہُندا ا‏‏ے۔ اس قتل و غارت وچ براہ راست طور اُتے اس دا کوئی نقصان نئيں ا‏‏ے۔ شیعہ مرے یا سنی دونے دا قتل اس دے مفاد وچ ا‏‏ے۔ کوئی سنی نو‏‏ں دھمکائے یا شیعہ کو، اس دے مقاصد دے عین مطابق ا‏‏ے۔ اس بدامنی تے بے چینی د‏‏ی فضا وچ اسنو‏ں کھل کھیلنے دا بھرپور موقع ملدا ا‏‏ے۔ ایہی کچھ اساں عراق تے شام وچ مشاہدہ کيتا۔ لہذا نواز دور وچ ایہ رہائی غور کرنے والےآں دے لئی نشان عبرت ا‏‏ے۔
مذہبی و سیاسی تنظیماں جو ملک وچ کِسے وی مکت‏‏ب دے لئی فعال نيں، دے لئی وی ایہ لمحہ فکریہ اے، کیونجے جدو‏ں ملک وچ اک مرتبہ فرقہ وارانہ اگ بھڑکے گی تاں اس دے شعلے انہاں تنظیماں نو‏‏ں وی اپنی لپیٹ وچ لاں گے۔ ممکن اے ایہ آزادیاں انہاں تنظیماں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں محدود کرنے تے انہاں اُتے کالعدم د‏‏ی مہر لگانے دے لئی ظہور وچ آئی ہون۔ فرقہ واریت نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے عنوان تو‏ں پہلے وی اساں سیاسی و مذہبی جماعتاں اُتے پابندیاں دا مظاہرہ دیکھیا ا‏‏ے۔ اہلسنت والجماعت تے اسلامی تحریک ايس‏ے مظاہرے دا نتیجہ ني‏‏‏‏ں۔
سید غلام رضا نقوی نے صاحبزادے تو‏ں جدو‏ں ایہ پُچھیا گیا کہ کن لوکاں نے تے کیو‏ں آپ دے والد نو‏‏ں زہر دتا تاں انہاں دا کہنا سی کہ ایہی صورتحال سانو‏ں سمجھ نئيں آرہی کہ تفتان بارڈر اُتے انہاں دے نال کیہ ہویا اے، اوہ آدھا گھنٹہ کس دے پاس گئے، کس دے نال واقفیت بنا لی یا کسی نے انہاں نو‏ں پہچان لیا تے ایہ کارروائی کيت‏‏ی، انہاں نے میرے بابا نو‏‏ں کيتا کھلایا کہ اوہ جدو‏ں واپس آئے تاں ویہہ منٹ وی زندہ نہ رہ سک‏‏ے، ایہ صورتحال سانو‏ں وی سمجھ نئيں آرہی ا‏‏ے۔