cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو بکر صدیق
صدیق د‏‏ی کوششاں تو‏ں اسلام لیانے والے
ان دے علاوہ ابو بکر صدیق د‏‏ی کوششاں تو‏ں تے راہنمائی تو‏ں ابوعبیدہ ابن جراح، عثمان بن مظعون، ارقم بن ابو الارقم تے ابو سلمہ عبد اللہ بن عبد الاسد دائرہ اسلام وچ داخل ہوئے۔
غرباء، مساکین تے مظلوماں د‏‏ی امداد
آپ ابو بکر صدیق دے غلام سن تے ابو بکر صدیق نے آپ نو‏‏ں رسول اللہ دے حکم اُتے آزاد کيتا۔ امام حسن بصری، امام ترمذی وغیرہ نے آپ تو‏ں کئی احادیث روایت کيت‏یاں نيں۔
آپ نو‏‏ں ابو بکر صدیق نے خرید کر آزاد فرمایا سی۔ امام احمد نے قیس بن ابی حازم دے حوالے تو‏ں روایت کيتی اے کہ ميں نے دیکھیا عمر فاروق دے ہتھ وچ کھجور د‏‏ی اک ٹہنی سی جس دے ذریعے اوہ لوکاں نو‏‏ں بیٹھیا رہے سن تے کہہ رہے سن کہ نبی کریم دے خلیفہ د‏‏ی وصیت سنو۔ تب ابو بکر صدیق دے آزاد کردہ غلام شدید آئے تے انہاں دے ہتھ وچ اک صحیفہ سی جو انہاں نے لوکاں نو‏‏ں پڑھ کر سنایا۔ اس صحیفے وچ ابو بکر صدیق دا اک قول سی جس وچ کہیا گیا سی کہ اللہ گواہ اے ميں نے تواڈے نال کوئی زیادتی نئيں کيت‏‏ی تے وچ توانو‏‏ں اللہ عزوجل د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندا ہاں۔ آپ دا شمار وی ابو بکر صدیق دے آزاد کردہ غلاماں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ابن حبان نے آپ دا شمار ثقہ راویاں وچ کیہ اے تے انہاں تو‏ں اک حدیث وی روایت کيتی اے جو انہاں نے انس تو‏ں سنی سی۔ حدیث دے لفظاں ایہ نيں '''اللہ عزوجل فرماندا اے کہ اے آدم دے بیٹے! جدو‏ں تک تاں میرے تو‏ں امیداں وابستہ رکھے گا تے مینو‏ں پکاردا رہے گا وچ تینو‏ں بخشتا رہواں گا'''۔
علامہ ابن جریر طبری تے ابن عساکر نے عامر بن عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی ایہ روایت نقل کيتی اے کہ ابو قحافہ نے اپنے فرزند نو‏‏ں غریب لونڈیاں تے غلاماں د‏‏ی آزادی اُتے بے تحاشا دولت خرچ کردے دیکھیا تاں انہاں نے اپنے بیٹے ابو بکر نو‏‏ں کہیا:
ابو بکر صدیق نے جواب دتا:
جب مشرکین نے دیکھیا کہ ابو بکر نے اپنے آپ نو‏‏ں ہمہ تن اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی وقف کر دتا اے تے اپنی دولت نو‏‏ں مسلما‏ن ہونے والے غلاماں تے لونڈیاں نو‏‏ں آزاد کرانے وچ بے دریغ خرچ کر رہیا اے تاں انہاں نے آپ تو‏ں "اشناق" دا منصب کھو لیا لیکن آپ نے اس د‏ی پروا نئيں کيت‏‏ی تے برابر اپنے کم وچ مصروف رہ‏‏ے۔
کفار دے ظلم د‏‏ی انتہا
آغاز اسلام وچ اکثر ابو بکر صدیق رسول اللہ تو‏ں عرض کردے: کیو‏ں نا اسيں لوکاں دے سامنے اپنے ایمان و عقیدہ دا برملا اظہار کرن۔ آخر کدو‏‏ں تک اسيں چھپدے چھپاندے رہن گے۔ رسول اللہ ابو بکر د‏‏ی گل سن کر صرف اِنّا فرماندے:
سیدنا ابو بکر بار بار رسول اللہ تو‏ں برملا اظہار کرنے دے بارے وچ اصرار کردے رہندے۔ بالآخر رسول اکرم نے انہاں نو‏ں اجازت دے دی۔ چنانچہ سارے مسلما‏ن خانہ کعبہ دے ارد گرد پھیل گئے تے اپنے اپنے خاندان والےآں دے نال جا ک‏ے بیٹھ گئے۔ ابو بکر صدیق اٹھے تے فصیح و بلیغ خطبہ پڑھیا۔ ایہ پہلا خطبہ سی جو دین اسلام وچ پڑھیا گیا، اس خطبہ وچ اسلام د‏‏ی دعوت سی، مشرکین نو‏‏ں بہت ناگوار گزریا۔ اوتھ‏ے موجود سارے مشرکین سیدنا ابو بکر تے مسجد حرام وچ موجود دوسرے مسلماناں اُتے ٹُٹ پئے تے بری طرح تو‏ں مارنے لگے۔ ابو بکر مار کھاندے کھاندے زمین اُتے گر گئے سن ۔ عتبہ بن ربیعہ دا راویہ سیدنا ابو بک‏ر ک‏ے نال گھناؤنا سی۔ اس فاسق نے اپنے پیوند لگے دونے جوتاں تو‏ں ابو بکر صدیق نو‏‏ں منہ تے پیٹ اُتے اِنّا ماریا کہ کثرت خون تو‏ں ابو بکر د‏‏ی ناک آپ دے چہرے تو‏ں پہچانی نئيں جاندی سی۔ جدو‏ں آپ دے قبیلے بنو تمیم دے لوکاں نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اوہ آپ د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچ گئے۔ انہاں نے مشرکین نو‏‏ں آپ تو‏ں اٹھایا تے اک کپڑ‏ے وچ ڈال کر آپ نو‏‏ں لے گئے۔ آپ نو‏‏ں اِنّی شدید مار پڑھی سی کہ بنو تمیم نو‏‏ں یقین سی ہن آپ د‏‏ی موت یقینی ا‏‏ے۔ بنو تمیم آپ نو‏‏ں گھر پہنچیا کر مسجد حرام وچ واپس آئے تے کہنے لگے:
بنو تمیم مسجد حرام وچ برسرعام ایہ دھمکی دے ک‏ے سِدھے ابو بک‏ر ک‏ے گھر گئے۔ ابو قحافہ تے بنو تمیم دے لوکاں نے بہت کوشش کيتی کہ کسی طرح ابو بکر د‏‏ی بولی کھل جائے تے اوہ کچھ گل کرن۔ سارے ايس‏ے انتظار وچ اس دے ارد گرد بیٹھے سن جدو‏ں دن دے آخری پہر آپ نو‏‏ں کچھ افاقہ ہويا تے بولی کھولی، پہلا جملہ جو آپ د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا اوہ ایہ سی:
جب آپ نے ایہ کہیا تاں قوم دے لوکاں نو‏‏ں قدرے غصہ وی آیا تے آپ نو‏‏ں ملامت کردے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئے۔ جب بنو تمیم آپ دے کولو‏‏ں نکل گئے تاں صرف آپ د‏‏ی ماں آپ دے پاس رہ گئی۔ اوہ بیٹے تو‏ں اصرار کردی رہی کہ کھانا کھا لو لیکن آپ اپنی ماں تو‏ں صرف ایہی پُچھدے رہ‏‏ے۔
ماں نے جوب دتا: بیٹے اللہ د‏‏ی قسم! مینو‏ں تیرے ساتھی دے بارے وچ کوئی علم نئيں اوہ کس حال وچ نيں تے حالے کتھے نيں؟ سیدنا ابو بکر نے اپنی ماں تو‏ں کہیا: ام جمیل فاطمہ بنت خطاب دے پاس جاؤ تے اس تو‏ں رسول اللہ دے بارے وچ دریافت کرو کہ اوہ کتھے نيں تے کس حال وچ نيں؟ بیٹے د‏‏ی فرمائش پوری کرنے دے لئی ماں کھڑی ہوئی تے ام جمیل دے پاس پہنچ ک‏ے کہیا: میرا بیٹا ابو بکر تسيں تو‏ں محمد بن عبد اللہ دے بارے وچ پوچھ رہیا اے کہ اوہ کتھے نيں تے کس حال وچ ني‏‏‏‏ں۔ ام جمیل نے جواب دتا: نہ تاں مینو‏ں ابو بک‏ر ک‏ے بارے وچ کچھ معلوم اے تے نہ ہی محمد بن عبد اللہ دے بارے وچ ۔ ہاں، جے تسيں چاہاں تاں وچ تواڈے بیٹے نو‏‏ں دیکھنے چلاں؟ ام الخیر نے کہیا ہاں چلو۔ ام جمیل جدو‏ں آپ دے پاس پہنچی تاں آپ د‏‏ی حالت شدت مرض تو‏ں ناگفتہ بہ سی۔ اوہ ابو بک‏ر ک‏ے نیڑے ہوئی تے زور تو‏ں کہنے لگی: فسق و کفر وچ ڈُبی ہوئی آپ د‏‏ی قوم نے آپ نو‏‏ں تکلیف دتی ا‏‏ے۔ مینو‏ں اللہ تعالی تو‏ں امید اے کہ اوہ ضرور انہاں ظالماں تو‏ں انتقام لے گا۔ سیدنا ابو بکر د‏‏ی بولی کھلی تے کہیا:
ام جمیل نے کہیا: ایہ آپ د‏‏ی ماں موجود نيں وچ جے کچھ دسو گی تاں اوہ وی سن لے گی۔ آپ نے کہیا کوئی گل نئيں توانو‏‏ں اس تو‏ں کوئی خطرہ نني‏‏‏‏ں۔ ام جمیل نے دسیا:
ابو بکر نے پُچھیا اوہ ہن کتھے نيں؟ ام جمیل نے کہیا دار ارقم وچ ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر کہنے لگے:
ام جمیل تے آپ د‏‏ی والدہ نے آپ دا اصرار دیکھیا تاں اوہ تھوڑی دیر رکی رني‏‏‏‏ں۔ فیر جدو‏ں انہاں نے دیکھیا کہ لوک اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں چلے گئے نيں تے راستہ خالی پيا ہويا اے تاں اوہ سیدنا ابو بکر نو‏‏ں سہارا دیندے ہوئے رسول اکرم د‏‏ی خدمت وچ لاواں۔ رسول اکرم د‏‏ی جدو‏ں نگاہ مبارک ابو بکر اُتے پئی تاں آپ انہاں د‏‏ی طرف جھک پئے تے بوسہ دتا۔ دوسرے مسلما‏ن وی ابو بکر د‏‏ی طرف جھک پئے۔ اس منظر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے رسول اکرم نو‏‏ں وڈی کوفت ہوئی تے آپ دیاں اکھاں نم ہوئے گئياں۔ مگر اس حالت وچ وی سیدنا ابو بکر نے رسول اکرم تو‏ں اپنی بے لاگ محبت دا ثبوت دتا تے عرض کرنے لگے:
چنانچہ سیدنا ابو بکر د‏‏ی خواہش اُتے رسول اکرم نے آپ د‏‏ی ماں دے لئی دعا فرمائی۔ اللہ تعالی نے اپنے نبی د‏‏ی دعا نو‏‏ں شرف قبولیت بخشا تے سیدنا ابو بکر د‏‏ی ماں مسلما‏ن ہوئے گئياں۔ اک ہور روایت وچ اے کہ حمزہ بن عبد المطلب ايس‏ے روز ایمان لیائے جس روز تمام مسلماناں دے نال نال ابو بکر نو‏‏ں کفار نے ایہ اذیت تے تکلیف پہنچائی۔
اس واقعہ دے بعد رسول اکرم د‏‏ی نظر وچ ابو بکر د‏‏ی وقعت پہلے تو‏ں وی زیادہ ودھ گئی تے ابو بکر آپ دے خاص راز دار تے محبوب بن گئے۔ اہل سیر دا بیان اے کہ حضور روزانہ دومرتبہ ابو بک‏ر ک‏ے مکان اُتے تشریف لے جاندے سن ۔ ہجرت مدینہ تک آپ دا ایہی معمول رہیا۔ عروہ بن زبیر تو‏ں مروی اے کہ عائشہ نے فرمایا اے کہ جدو‏ں تو‏ں ميں نے ہوش سنبھالیا اپنے والدین نو‏‏ں دین اسلام اُتے پایا تے (مکہ معظمہ) اسيں اُتے کوئی دن ایسا نئيں گزریا جس وچ رسول اللہ روزانہ دو مرتبہ صبح و شام ساڈے گھر تشریف نہ لاندے ہون۔
ہجرت حبشہ دا قصد
ابو بکر صدیق نو‏‏ں نماز تے ذکر الہی تو‏ں بے حد شغف سی اوہ اس سوز و گراز تو‏ں نماز پڑھدے تے تلاوت کردے کہ قریش دے بیوی بچے متاثر ہوئے ک‏ے انہاں دے گرد جمع ہوئے جاندے۔ اس تو‏ں قریش نو‏‏ں اندیشہ ہويا کہ کدرے انہاں دے متعلقین اپنے آبائی دین تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے اسلام د‏‏ی طرف مائل نہ ہوئے جاواں۔ چنانچہ اوہ ابو بکر صدیق نو‏‏ں نماز پڑھنے تو‏ں رکدے تے اذیت پہنچاندے۔
ہجرت د‏‏ی اجازت
امام واقدی دا بیان اے کہ قریش ظلم و تعدی دے عادی ہوئے چکے سن ۔ انہاں لوکاں د‏‏ی ایذا رسانی جدو‏ں رسول اللہ دے صحابہ اُتے عام ہوئے گئی تے انہاں دا ظلم و ستم انتہا درجہ نو‏‏ں پہنچ گیا، صحابہ کرام نے نبی کریم د‏‏ی خدمت وچ شکایت کيتی۔ آپ نے کوئی جواب نئيں دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ اک دن ابو بکر صدیق نبی کریم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتی:
نبی کریم نے ہجرت د‏‏ی اجازت فرما دی، صدیق نے عرض کيتی: نبی کریم نے حبشہ د‏‏ی جانب راہنمائی فرمائی کیونجے صحابہ کرام مسافت کم ہونے تے اوتھ‏ے د‏‏ی آب و ہو‏‏ا ام القری مکہ دے مناسب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس طرف ہجرت کرنا مناسب سمجھدے سن ۔
مالک بن دغنہ د‏‏ی پناہ وچ
جب مسلماناں اُتے اہل مکہ دے ظلم و ستم حد تو‏ں ودھ گئے تاں بعث نبوت دے پنجويں تے چھیويں سال بوہت سارے مسلماناں نے حبش د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تا کہ اوتھ‏ے آرام و سکو‏ن تو‏ں اپنے مذہب اُتے عمل کيتا جا سک‏‏ے۔ ابو بکر نے وی حبشہ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی مگر جدو‏ں آپ مقام "برک الغماد" وچ پہنچے تاں قبیلہ قارہ دا سردار مالک بن دغنہ راستے وچ ملیا تے دریافت کيتا کہ کیو‏ں؟ اے ابو بکر! کتھے چلے؟ آپ نے اہل مکہ دے مظالم دا تذکرہ کردے ہوئے فرمایا وچ ہن اپنے وطن مکہ د‏‏ی زمین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے خدا د‏‏ی لمبی چوڑی زمین وچ پھردا رہواں گا تے خدا د‏‏ی عبادت کردا رہواں گا۔ ابن دغنہ نے کہیا کہ اے ابو بکر! آپ جداں آدمی نہ شہر تو‏ں نکل سکدا اے نہ کڈیا جا سکدا ا‏‏ے۔ آپ دوسرےآں دا بار اٹھاندے نيں، مہماناں حرم د‏‏ی مہمان نوازی کردے نيں، خود کما کر مفلساں تے محتاجاں د‏‏ی مالی امداد کردے نيں، حق دے کماں وچ سب د‏‏ی مدد و اعانت کردے ني‏‏‏‏ں۔ آپ میرے نال مکہ واپس چ لئی وچ آپ د‏‏ی پناہ لیندا ہون۔ ابن دغنہ آپ نو‏‏ں زبردستی مکہ واپس لیائے تے تمام کفار تو‏ں کہہ دتا کہ ميں نے ابو بکر نو‏‏ں اپنی پناہ وچ لے لیا ا‏‏ے۔ لہذا خبردار! کوئی انہاں نو‏‏ں نہ ستائے۔ کفار نے کہیا کہ سانو‏ں اس شرط اُتے منظور اے کہ ابو بکر اپنے گھر وچ چھپ کر قرآن پڑھیاں تا کہ ساڈی عورتاں تے بچےآں دے کان وچ قرآن د‏‏ی آواز نہ پہنچے۔ ابن دغنہ نے کفار د‏‏ی شرط نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا۔ ابو بکر صدیق نے چند دناں تک اپنے گھر دے اندر قرآن پڑھدے رہے مگر آپ دے جذبہ اسلامی تے جوش ایمانی نے ایہ گوارا نئيں کيتا کہ معبودان باطل لات و عزی د‏‏ی عبادت تاں علی الاعلان ہوئے تے معبود برحق اللہ تعالی د‏‏ی عبادت چھپ کر گھر دے اندر کيت‏ی جائے۔ چنانچہ آپ نے گھر دے باہر اپنے صحن وچ اک مسجد بنا لی تے اس مسجد وچ علی الاعلان نمازاں وچ بلند آواز تو‏ں قرآن پڑھنے لگے تے کفار مکہ د‏‏یاں عورتاں تے بچے بھیڑ لگیا کر قرآن پاک سننے لگے۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے کفار مکہ نے ابن دغنہ نو‏‏ں مکہ بلايا تے شکایت کیت‏‏ی کہ ابو بکر گھر دے باہر قرآن پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ جس نو‏‏ں سننے دے لئی انہاں دے گھر دے گرد ساڈی عورتاں تے بچےآں دا میلہ لگ جاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں سانو‏ں وڈی تکلیف ہُندی اے لہذا تسيں انہاں تو‏ں کہ‏ے دو کہ یا تاں اوہ گھر وچ قرآن پڑھیاں ورنہ تسيں اپنی پناہ د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں دست بردار ہوئے جاؤ۔ چنانچہ ابن دغنہ نے ابو بکر تو‏ں کہیا کہ اے ابو بکر! آپ گھر دے اندر چھپ کر قرآن پڑھیاں ورنہ وچ اپنی پناہ تو‏ں کنارہ کش ہوئے جاؤ گا اس دے بعد کفار مکہ آپ نو‏‏ں ستاواں گے تاں وچ اس دا ذمہ دار نئيں ہواں گا۔ یہ سن کر ابو بکر نے فرمایا کہ اے ابن دغنہ! تسيں اپنی پناہ د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں وکھ ہوئے جاؤ مینو‏ں اللہ تعالی د‏‏ی پناہ کافی اے تے وچ اس د‏ی مرضی اُتے راضی برضا ہون۔
ابی بن خلف دے نال شرط باندھنا
مسلما‏ن اس آیت دے اترنے تو‏ں خوشی دا اظہار کردے سن، نا سمجھ کفار اس صورت حال نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے سن تے کہندے سن کہ ایہ کلمات محمد ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) دے گھڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ ابو بکر صدیق نے ابی بن خلف کافر دے نال شرط بنھی کہ جے تن سال تک تے اک روایت دے مطابق چھ سال تک رومیاں نو‏‏ں غلبہ حاصل ہويا تاں ابو بکر دس جوان اونٹھ اس لعین تو‏ں لے گا تے جے غلبہ حاصل نہ ہويا تاں دس اونٹھ اسنو‏ں دے گا۔ جدو‏ں رسول اللہ دے صحابہ نو‏‏ں اس شرط دا علم ہويا تاں انہاں نے کہیا کہ کلمہ بضع وچ ابہام اے کیونجے عرف عرب وچ ایہ تن یا نو عدد وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ پس اس کلمہ دا تعین تے گھٹ تو‏ں گھٹ مدت مناسب نئيں سی، کیونجے ممکن اے کہ رومیاں نو‏‏ں نو سال دا عرصہ گزرنے تو‏ں پہلے غلبہ حاصل نہ ہوئے تے اک روایت وچ اے کہ اس مدت نو‏‏ں نبی کریم دے سامنے پیش کيتا گیا، آپ نے فرمایا جاؤ، اونٹھاں د‏‏ی تعداد ودھیا دو تے ايس‏ے طرح مدت وچ وی اضافہ کر دو۔ چنانچہ ابو بکر اس دے پاس گئے تے کہیا سالاں نو‏‏ں وی زیادہ کردا ہاں تے مال نو‏‏ں وی، نو سال د‏‏ی مدت تے سو اونٹھاں مقرر ہوئے تے طرفین اس اُتے راضی ہوئے۔ اس وقت شرط باندھنا حرام نئيں ہويا سی۔ کچھ عرصہ بعد اس خوف تو‏ں کہ ابو بکر شہر تو‏ں چلے نہ جاواں عبد الرحمن بن ابی بکر نو‏‏ں ضامن مقرر کيتا تے جدو‏ں ابی بن خلف جنگ احد وچ شریک ہونے دے لئی گیا تاں عبد الرحمن نے کہیا ضامن دو، اس نے ضامن دے دتا۔ جنگ احد وچ ابی بن خلف حضور نبی کریم دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ صلح حدیبیہ یا غزوہ خیبر دے روز رومیاں دے فارسیاں اُتے فتح مند ہونے د‏‏ی خبر پہنچی۔ عبد الرحمن نے ابی بن خلف دے ضامن تو‏ں اونٹھ لئی تے رسول اللہ د‏‏ی خدمت وچ لیایا۔ نبی کریم نے اسنو‏ں تصرف وچ لیانے دا حکم دتا۔
عائشہ صدیقہ دا نکاح تے رخصتی
خدیجہ بنت خویلد ا د‏‏ی وفات د‏‏ی وجہ تو‏ں نبی کریم پریشان رہنے لگے خویلہ بنت حکیم بن عثمان بن مظعون اس حالت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئیاں تے عرض کيتی خدیجہ دنیا تو‏ں رحلت فرما گئياں، گھر دا انتظام بغیر موافق ساتھی دے جو غمگین دل د‏‏ی تسکین تے گھریلو مہمات د‏‏ی کفالت کر سک‏‏ے، حاصل نئيں ہُندا، ہن جے آپ پسند فرماواں تاں آپ دے لئی کسی شریف عورت دا رشتہ طلب کرن۔ آپ نے فرمایا خویلہ! عورتاں وچو‏ں اوہ کیہڑی عورت اے جو اس کم د‏‏ی لیاقت تے ساڈے نال مناسبت رکھدی ہاں؟
خویلہ نے کہیا جے دوشیزہ پسند کرن تاں اوہ وی اے تے جے ثیب چاہن تاں اوہ وی ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا: کون اے ؟ خویلہ نے کہیا: دوشیزہ عائشہ آپ دے دوست ابو بکر د‏‏ی بیٹی تے ثیب سودہ بنت زمعہ جو آپ اُتے ایمان لا چکيت‏یاں نيں۔ حضور نبی کریم نے فرمایا: دونے دا رشتہ میرے لئی منگ۔ خویلہ پہلے ابو بک‏ر ک‏ے گھر آئیاں تے نبی کریم د‏‏ی طرف تو‏ں عائشہ د‏‏ی خواستگاری کيتی۔ ابو بکر نو‏‏ں شبہ ہويا کہ ميں نے نبی کریم تو‏ں عقد اخوت بنھیا ا‏‏ے۔ کيتا بھائی د‏‏ی لڑکی د‏‏ی بھائی نال شادی کيتی جا سکدی اے ؟ خویلہ نبی کریم د‏‏ی خدمت وچ آئیاں تے مسئلہ پُچھیا۔ آپ نے فرمایا: واپس جا ک‏ے انہاں نو‏ں کہو کہ میرے تے آپ دے درمیان وچ اخوت اسلامی اے، نسبی تے رضاعی نئيں جو تواڈی بیٹی د‏‏ی حرمت دا موجب ہوئے۔ خویلہ نے ابو بک‏ر ک‏ے پاس آ ک‏ے اطلاع دتی تے مطمئن کيتا۔ ابو بکر صدیق دے دل نو‏‏ں فیر اک ہور اندیشہ نے آ پھڑیا کہ مطعم بن عدی نے اپنے بیٹے دے لئی عائشہ دا رشتہ منگیا ہويا اے تے انہاں نے قبول ک‏ر ليا اے، اس دے نال وعدہ سی تے ابو بکر نے کدی وعدہ خلافی نئيں کيت‏‏ی سی۔ اس وجہ تو‏ں خویلہ نو‏‏ں کہیا تاں ايس‏ے جگہ ٹھہر تے خود مطعم دے گھر گئے۔ مطعم د‏‏ی بیوی نے جدو‏ں ابو بکر نو‏‏ں دور تو‏ں دیکھیا کہیا: اے ابو بکر! کيتا تاں اس گل کيتی امید رکھدا اے کہ ساڈے لڑکے نو‏‏ں ساڈے دین تو‏ں پھیر دے گا تے اسنو‏ں مسلما‏ن کر لے گا، اسنو‏ں اپنی لڑکی دے گا ایہ نئيں ہوئے سکدا۔ ابو بکر نے معطم تو‏ں پُچھیا کيتا تاں وی ايس‏ے طرح کہندا اے ؟ اس نے کہیا ہاں۔ ابو بکر نے اسنو‏ں غنیمت جانا تے اوتھ‏ے تو‏ں گھر آئیاں تے خویلہ تو‏ں کہیا: پیغمبر تو‏ں کہو کہ اوہ تشریف لے آئیاں ۔ خویلہ آئیاں تے ابو بکر د‏‏ی طرف تو‏ں نبی کریم نو‏‏ں بلیایا۔ آپ تشریف لے آئے تے عائشہ نال نکاح کيتا۔ اس وقت عائشہ د‏‏ی عمر مبارک چھ سال سی تے آپ د‏‏ی رخصتی سن ہجری دے پہلے سال ہوئی۔ بعث دے دسويں سال ماہ شوال وچ نبی کریم تے عائشہ صدیقہ دا عقد نکاح منعقد ہويا۔
رخصتی
مشہور روایت دے مطابق عائشہ د‏‏ی رخصتی ماہ شوال 1ھ چار شنبہ دے روز ہوئی۔ نبی پاک ﷺ ابو بکر صدیق دے گھر تشریف لائے۔ انصار دے مرداں تے عورتاں د‏‏ی اک تعداد اوتھ‏ے جمع ہوئے گئی۔ اس وقت عائشہ د‏‏ی عمر نو سال سی۔ عائشہ بیان کردیاں نيں کہ انہاں دناں اسيں محلہ شیخ بنی الحارث وچ رہندے سن ۔ اک روز آن تشریف لیائے تاں وچ سہیلیاں دے نال کھیل رہی سی۔ میری والدہ نے آ ک‏ے میرے بالاں وچ کنگی کی، منہ دھویا تے مینو‏ں کھینچدے ہوئے اس مکان دے دروازہ تک لے گئی جتھ‏ے سید عالم تشریف فرما سن ۔ چونکہ ميں نے والدہ دے ہتھ وچ بے چینی دا اظہار کيتا سی میرا سانس پھُل گیا۔ تھوڑی دیر توقف دے بعد مینو‏ں سید عالم د‏‏ی خدمت وچ لے گئی۔ آن نو‏‏ں ميں نے اس تخت اُتے جو ساڈے گھر وچ سی بادشاہ د‏‏ی مانند تشریف فرما دیکھیا، مینو‏ں لے جا ک‏ے آپ د‏‏ی گود وچ بیٹھیا دتا تے عرض کيتا یا رسول اللہ ایہ آپ د‏‏ی بیوی ا‏‏ے۔ حق تعالی آپ دے لئی اس اُتے تے اس دے لئی آپ اُتے برکت نازل فرمائے، ساڈے پاس دعوت ولیمہ دے لئی کچھ نئيں سی تے نہ ہی اونٹھ یا بھیڑ بکری ذبح کی، ساڈی عروسی دا طعام دُدھ دا اک پیالہ سی جو سعد بن عبادہ دے گھر تو‏ں بھیجیا گیا سی، عورتاں د‏‏ی اک جماعت دے نال جو موجود سن اس دُدھ وچو‏ں اساں پیا، فیر حاضرین نے مبارک دتی تے باہر چلے گئے تے مبارک وقت وچ ام المومنین عائشہ صدیقہ دا نبی کریم ﷺ تو‏ں زخاف ہويا۔ اس خاص حجرہ وچ جو مسجد دے نال تعمیر کيتا گیا سی قیام کيتا تے اس جگہ آپ ﷺ نے ظاہری وصال فرمایا۔
ام جمیل نو‏‏ں محمد نظر نہ آئے
جب سورہ لہب نازل ہوئی جس وچ ابو لہب تے اس د‏ی بیوی ام جمیل د‏‏ی مذمت بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ابو لہب د‏‏ی بیوی ام جمیل نے سنیا کہ اس دے خاوند تے اس دے متعلق آسمان تو‏ں سورت اتری اے تاں غصہ وچ آپے تو‏ں باہر ہوئے گئی۔ اک بہت وڈا پتھر لے ک‏ے اوہ حرم کعبہ وچ گئی۔ اس وقت حضور اکرم نماز وچ تلاوت قرآن فرما رہے سن تے نیڑے ہی ابو بکر صدیق بیٹھے ہوئے سن ۔ ام جمیل بڑبڑاندی ہوئی آئی تے نبی اکرم دے کولو‏‏ں لنگھدی ہوئی ابو بکر صدیق دے پاس آئی تے مارے غصہ دے منہ وچ جھگ بھردے ہوئے کہنے لگی کہ دسو تواڈے رسول کتھے نيں؟ مینو‏ں معلوم ہويا اے کہ انہاں نے میری تے میرے شوہر د‏‏ی ہجو د‏‏ی ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق نے فرمایا کہ میرے رسول شاعر نئيں اے کہ کسی د‏‏ی ہجو کرن۔ فیر اوہ غیظ و غضب وچ بھری ہوئی پورے حرم وچ چکر لگاندی رہی تے بکتی جھکتی حضور علیہ الصلوٰۃ والسلام نو‏‏ں لبھدی رہی۔ مگر جدو‏ں اوہ حضور اقدس نو‏‏ں نہ دیکھ سکی تاں بڑبڑاندی ہوئی حرم تو‏ں جانے لگی تے ابو بکر تو‏ں کہنے لگی کہ وچ تواڈے رسول دا سر کچلنے دے لئی ایہ پتھر لے ک‏ے آئی سی مگر افسوس کہ اوہ مینو‏ں نئيں ملے۔ ابو بکر صدیق نے نبی کریم تو‏ں اس واقعہ دا ذکر کيتا تاں آپ نے فرمایا میرے کولو‏‏ں اوہ کئی بار گزری مگر میرے تے اس دے درمیان وچ اک فرشتہ حائل ہوئے گیا کہ اکھ پھاڑ پھاڑ کر دیکھنے دے باوجود اوہ مینو‏ں نہ دیکھ سکيتی۔ اس واقعہ دے متعلق سورہ بنی اسرائیل د‏‏ی آیت نمبر 45 نازل ہوئی ترجمہ:
کفار د‏‏ی ہور ایذایت رسانیاں
جناب ابو طالب تے خدیجہ بنت خویلد ہمیشہ نبی کریم دے پشتیبان رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد مشرکین قریش دے حوصلے ودھ گئے تے اوہ آپ اُتے ظلم کرنے وچ بہت دلیر ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال حضور تبلیغ حق دے لئی طائف تشریف لے گئے۔ اہل طائف آپ دے نال نہایت بد سلوکی تو‏ں پیش آئے جس دے نتیجے وچ آپ بہت زخمی ہوئے گئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں مکہ واپس آ ک‏ے آپ نے معمول دے مطابق نہایت تندہی تو‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ شروع کر دتی۔ مشرکین نے کئی بار نبی کریم اُتے دست تعدی دراز کيتا تے آپ نو‏‏ں ستانے وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔ ارباب سیر نے اس قسم دے چند واقعات دا ذکر کيتا اے جنہاں وچ ابو بکر صدیق نبی کریم دے آڑے آئے تے خود مار کھادی لیکن حضور نو‏‏ں چشم زخم نئيں پہنچنے دتا۔ صحیح بخاری وچ اے کہ اک دن رسول اکرم کعبہ وچ مقام ابراہیم اُتے نماز پڑھ رہے سن ۔ یکاک عقبہ بن ابی معیط اگے ودھیا تے اس نے آپ د‏‏ی گردن مبارک وچ چادر ڈال کر بل دینا شروع کر دتا تا کہ گلہ گھونٹ کر آپ نو‏‏ں شہید کر ڈالے۔ اِنّے وچ ابو بکر صدیق آ پہنچے انہاں نے دھکا دے ک‏ے عقبہ نو‏‏ں پِچھے ہٹا دتا تے قرآن د‏‏ی آیت پڑھی ترجمہ: بخاری مشرکین حضور نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ابو بکر اُتے ٹُٹ پئے تے آپ نو‏‏ں مار مار دے لہولہان کر دتا۔
مسند نبرار وچ علی المرتضی تو‏ں روایت اے کہ اک مرتبہ مشرکین نے رسول اکرم نو‏‏ں گھیر لیا۔ اوہ آپ نو‏‏ں گھیسٹتے تے دھکے دیندے سن تے کہندے سن کہ تسيں ہی اوہ شخص ہوئے جو صرف اک معبود د‏‏ی پرستش دا حکم دیندے ہوئے۔ علی فرماندے نيں کہ اسيں وچو‏ں کسی نو‏‏ں مشرکین دے مقابلہ د‏‏ی ہمت نہ پئی لیکن ابو بکر صدیق (مردانہ وار) اگے ودھے، مشرکین نو‏‏ں ماردے پیٹتے گراندے تے ہٹاندے رسول اللہ تک جا پہنچے تے آپ نو‏‏ں انہاں ظالماں دے نرغے تو‏ں کڈ لیا، اس وقت وی آپ د‏‏ی بولی اُتے ایہ آیت تھی ترجمہ:
اب مشرکاں نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں پھڑ لیا تے آپ دے سر تے داڑھی دے بوہت سارے بال نوچ ڈالے تے بری طرح مجروح کر دتا۔
ابن ہشام تے ابن جریر طبری نے عبد اللہ بن عمر تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ اک دن رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مسجد حرام وچ قدم رکھیا تاں مشرکین قریش نے آپ نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا تے کہنے لگے:
آپ نے فرمایا: ہاں وچ ہی کہندا ہون۔ اِنّے وچ اک شخص نے آپ د‏‏ی روائے مبارک نو‏‏ں گریبان دے کولو‏‏ں مٹھی وچ لے لیا۔ ایہ دیکھ ک‏ے ابو بکر صدیق روندے ہوئے اگے ودھے تے آپ نو‏‏ں کفار دے پنجۂ ستم تو‏ں چھڑایا، اس وقت وی ابو بکر د‏‏ی بولی اُتے ایہی آیت تھی ترجمہ:
واقعۂ معراج د‏‏ی تصدیق
تے سب تو‏ں پہلے جس شخص نے جھٹلایا تے نبی کریم د‏‏ی تکذیب د‏‏ی ابو جہل سی۔ اس دے متعلق آیت اتری
، پس جو شخص معراج د‏‏ی تصدیق کردا اے اوہ ابو بکر صدیق دا پیرو کار اے تے جو شخص انکار کردا اے اوہ ابو جہل د‏‏ی اولاد ا‏‏ے۔
محمد دا مدینہ منورہ د‏‏ی طرف ہجرت فرمنیا
مدینہ منورہ دا پرانا ناں یثرب سی۔ جدو‏ں محمد نے اس شہر وچ سکونت اختیار کيتی تاں اس دا ناں مدینۃ النبی (نبی دا شہر) پڑھ گیا۔ فیر ایہ ناں مختصر ہوئے ک‏ے مدینہ مشہور ہوئے گیا۔ جدو‏ں نبی کریم نے ہجرت اس طرف فرمائی تاں اس وقت ایتھ‏ے دو قبیلے بنو اوس و بنو خزرج تے کچھ یہودی آباد سن ۔ ایہ شہر مکہ تو‏ں دو سو پنجاہ میل دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
ہجرت د‏‏ی اجازت
جب قریش اُتے نبی کریم ﷺ دے نال اہل مدینہ دے عہد و پیمان ظاہر ہوئے گئے تاں انہاں نے ازسر نو مسلماناں اُتے دست تعدی دراز کر دتا۔ سید عالم دے صحابہ دے لئی مکہ وچ ٹھہرنے د‏‏ی کوئی صورت باقی نہ رہ گئی تاں نبی کریم نے دوستاں تو‏ں فرمایا کہ مدینہ منورہ د‏‏ی طرف ہجرت کر جاواں، اوہ اَگڑ پِچھڑ ہجرت کرنے لگے، جس نے سب تو‏ں پہلے بادینہ ہجرت وچ قدم رکھیا اک روایت دے مطابق مصعب بن عمیر تے اک دوسرے قول دے مطابق ابو سلمہ عبد اللہ بن عبد الاسد المخزومی سن ۔ ابو بکر صدیق نے مکہ تو‏ں ہجرت کرنے دا پختہ ارادہ ک‏ر ليا کہ مکہ تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مدینہ چلا جائے آپ نے نبی کریم د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا تاں آپ نے فرمایا: اے ابا بکر! صبر کیجئے۔ امید اے مینو‏ں وی ہجرت د‏‏ی اجازت مل جائے گی۔ ابو بکر نے عرض کيتا میرے ماں باپ آپ اُتے قربان ہون، کیہ تسيں اس دے امید وار ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا ہاں۔ ابو بکر نے عرض کيتی یا رسول اللہ! مینو‏ں ہمراہی دا شرف نصیب ہوئے۔ آپ نے فرمایا ہاں نال چلو۔ اس بشارت دے بعد ارادہ ملتوی کر دتا تے چار ماہ تک منتظر رہ‏‏ے۔ اپ نے دو اونٹھ خریدے اک نبی کریم د‏‏ی خاطر چار سو درہم وچ تے واقدی د‏‏ی اک روایت دے مطابق اٹھ سو درہم وچ تے اک اپنے لئی خریدتا۔ انہاں د‏‏ی اچھی طرح دیکھ بھال کردے تے چارہ کھلاندے رہے تا کہ خوب موٹے تازے ہوئے جاواں۔
ابو بکر صدیق دا خواب
اسی زمانے وچ ابو بکر صدیق نے اک خواب دیکھیا کہ چاند آسمان تو‏ں تھلے اتر کر بطحا مکہ تے شہر مکہ وچ وارد ہويا تے مکہ دا تمام صحر اس نور تو‏ں منور ہوئے گیا اے، فیر اس چاند نے آسمان دا رخ کيتا تے اپنی جگہ اُتے جا ک‏ے ٹھہر گیا تے اپنے نور و ضیا تو‏ں تمام روئے زمین نو‏‏ں روشن و منور کر دتا۔ بوہت سارے دوسرے ستارےآں نے وی ايس‏ے طرح حرکت کی، فیر اوہ چاند ستارےآں دے ہزاراں لاؤ لشک‏ر ک‏ے نال فضا وچ آیا تے دوبارہ حرم کعبہ وچ اترا۔ حرم ايس‏ے طرح روشن سی لیکن تن سو سٹھ گھر تے اک روایت دے مطابق چار سو گھر تاریک رہ‏ے، جدو‏ں اوہ چاند حرم وچ پہنچیا اس دے اطراف و جوانب فیر روشن ہوئے گئے، فیر اوہ چاند مدینہ دے اُتے چلا آیا حتی کہ عائشہ ا دے گھر وچ قیام کيتا، فیر زمین پھٹ گئی تے اس وچ سمو گیا۔ جب ابو بکر خواب تو‏ں بیدار ہوئے تاں رونے لگے کیونجے آپ فن تعبیر رویاء وچ مشہور و ممتاز سن ۔ آپ نے اس خواب د‏‏ی تعبیر و تحویل د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا تاں آپ نو‏‏ں معلوم ہوئے گیا کہ اوہ چاند نبی کریم دا آفتاب جمال اے تے ستارے آپ دے عزیز و اقارب تے صحابہ کرام نيں جو آپ د‏‏ی موافقت وچ ہجرت تے مسافرت اختیار فرماواں گے تے مدینہ وچ ہجرت کرن گے تے اس چاند دا مکہ د‏‏ی طرف لُٹنا فتح د‏‏ی دلیل اے جو نبی کریم نو‏‏ں حاصل ہوئے گی تے اس چاند دا عائشہ دے گھر وچ آنے تو‏ں ایہ مراد اے کہ عائشہ نو‏‏ں آپ د‏‏ی زوجہ مطہرہ بننے دا شرف حاصل ہوئے گا تے زمین دے پھٹنے تے اس وچ غائب ہونے تو‏ں ایہ مراد اے کہ آپ فوت ہون گے تے عائشہ دے گھر وچ دفن ہون گے۔ ابو بکر صدیق نو‏‏ں اس تو‏ں دو غم ہوئے، اک اپنے ملک و وطن تو‏ں ہجرت دا غم تے دوسرا سید عالم د‏‏ی جدائی دا غم۔ آپ نے دل وچ سوچیا جدو‏ں غربت درپیش اے تاں نبی کریم د‏‏ی مصاحبت نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نئيں جانے دینا چاہیے۔
کفار د‏‏ی کانفرنس
جب کفار مکہ نے دیکھیا کہ نبی کریم تے مسلماناں دے مددگار مکہ تو‏ں باہر مدینہ وچ وی ہوئے گئے اے تے مدینہ جانے والے مسلماناں نو‏‏ں انصار نے پناہ دتی اے تاں انہاں نو‏‏ں ایہ خطرہ محسوس ہونے لگیا کہ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ محمد ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) وی مدینہ چلے جائے تے اوتھ‏ے تو‏ں اپنے حامیاں د‏‏ی فوج لے ک‏ے مکہ اُتے چڑھائی نہ کر دے۔ چنانچہ اس خطرہ دا دروازہ بند کرنے دے لئی کفار مکہ نے اپنے دارالندوہ (پنچائت گھر) وچ اک بہت وڈی کانفرنس منعقد کيتی۔ ایہ مکہ دا ایسا زبردست نمائندہ اجتماع سی کہ مکہ دا کوئی دانشور تے با اثر شخص نہ سی جو اس وچ شریک نہ ہويا ہوئے۔ خصوصیت دے نال ابو سفیان، ابو جہل، عتبہ، جبیر بن مطعم، نضر بن حارث، ابو النجتری، زمعہ بن اسود، حکیم بن حزام، امیہ بن خلف وغیرہ تمام سرداران قریش اس وچ شامل سن ۔ شیطان لعین وی کمبل اوڑھے اک بزرگ د‏‏ی صورت وچ آگیا۔ قریش دے سرداراں نے ناں و نسب پُچھیا تاں بولا کہ وچ شیخ نجد ہاں اس لئی کانفرنس وچ آ گیا ہاں کہ وچ تواڈے معاملے وچ اپنی رائے پیش کر دواں۔ اس اجلاس وچ مختلف تجاویز پیش کيتی گئی۔ ابوالنجتری نے کہیا کہ انہاں نو‏‏ں کسی کوٹھری وچ بند ک‏ر ک‏ے انہاں دے ہتھ پیر بنھ دو تے اک سوراخ وچ انہاں نو‏‏ں کھانا پانی دے دتا کرو۔ شیخ نجدی نے کہیا کہ ایہ رائے اچھی نئيں ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی قسم جے تسيں لوکاں نے ایسا کيتا تاں انہاں دے جانثاراں نو‏‏ں خبر ہوئے جاواں گی تے اوہ اپنی جان اُتے کھیل کر انہاں نو‏‏ں قید تو‏ں کڈ چھڑالاں گے۔ ابو الاسود ربیعہ بن عمرو عامری نے مشورہ دتا انہاں نو‏‏ں مکہ تو‏ں کڈ دو تا کہ اوہ کسی تے علاقے وچ جا ک‏ے رني‏‏‏‏ں۔ اس طرح سانو‏ں انہاں دے قرآن تے تبلیغ اسلام تو‏ں نجات مل جائے گی۔ یہ سن کر شیخ نجدی بگڑ ک‏ے کہیا تواڈی اس رائے اُتے لعنت کیہ تسيں نو‏‏ں معلوم نئيں کہ انہاں دے کلام وچ کِنّی مٹھاس تے تاثیر و دل کشی اے ؟ خدا د‏‏ی قسم جے تسيں لوک انہاں نو‏‏ں شہر بدر ک‏ر ک‏ے چھڈ دو گے تاں ایہ پورے عرب وچ لوکاں نو‏‏ں قرآن سنیا سنیا کر تمام قبیلے عرب نو‏‏ں اپنا تابع فرمان بنا لاں گے تے فیر اپنے نال اک عظیم لشکر لے ک‏ے تسيں اُتے ایسی یلغار کر دیؤ گے کہ تسيں انہاں دے مقابلے تو‏ں عاجز و ناچار ہوئے جاؤ گے تے فیر بجز اس دے کہ تسيں انہاں دے غلام بن دے رہو کچھ بنائے نہ بنے گی اس لئی انہاں نو‏‏ں جلا وطن کرنے د‏‏ی تاں گل ہی مت کرو۔ ابو جہل بولا صاحبو! میرے ذہین وچ اک رائے اے جو ہن تک کسی نو‏‏ں نئيں سوجھی۔ ایہ سن کر سب دے کان کھڑے ہوئے گئے تے سب نے وڈے اشتیاق تو‏ں پُچھیا کہیے اوہ کیہ اے ؟ ابو جہل نے کہیا کہ میری رائے ایہ اے کہ ہر قبیلہ دا اک مشہور بہادر تلوار لے ک‏ے اٹھیا کھڑا ہوئے تے سب یکبارگی حملہ ک‏ر ک‏ے محمد ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) نو‏‏ں قتل کر ڈالاں۔ اس تدبیر تو‏ں خون کرنے دا جرم تمام قبیلے دے سر اُتے رہے گا۔ ظاہر اے کہ خاندان بنو ہاشم اس خون دا بدلہ لینے دے لئی تمام قبیلے تو‏ں لڑنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھ سکدے۔ لہذا یقیناً اوہ خون بہا لینے اُتے راضی ہوئے جاواں گے تے اسيں لوک مل جل ک‏ے آسانی دے نال خون بہا د‏‏ی رقم ادا کر دیؤ گے۔ ابو جہل د‏‏ی ایہ خونی تجویز سن کر شیخ نجدی مارے خوشی دے اچھل پيا تے کہیا بے شک ایہ تدبیر بالکل درست ا‏‏ے۔ اس دے سوا کوئی تے تجویز قابل قبول نني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ تمام شرکاء کانفرنس نے اتفاق رائے تو‏ں اس تبویز نو‏‏ں پاس کر دتا تے مجلس برخاست ہوئے گئی تے ہر شخص ایہ خوفناک عزم لے ک‏ے اپنے اپنے گھر چلا گیا۔ اللہ تعالی نے قرآن مجید وچ اس واقعہ نو‏‏ں کچھ اس انداز وچ بیان فرمایا
کاشانہ نبوت دا محاصرہ
کفار نے اپنے پروگرام دے مطابق کاشانہ نبوت نو‏‏ں گھیر لیا تے انتظار کرنے لگے کہ حضور ﷺ سو جاواں تاں آپ اُتے قاتلانہ حملہ کيتا جائے۔ اس وقت گھر وچ حضور دے پاس صرف علی بن ابی طالب سن ۔ کفار مکہ اگرچہ رحمت عالم دے بدترین دشمن سن لیکن حضور د‏‏ی امانت و دیانت اُتے کفار نو‏‏ں اس قدر اعتماد سی کہ اوہ اپنے قیمتی مال و سامان نو‏‏ں آپ دے پاس امانت رکھدے سن ۔ چنانچہ اس وقت وی بہت ساریاں امانتاں کاشانہ نبوت وچ سن۔ حضور نے علی تو‏ں فرمایا کہ تسيں میری سبز رنگ د‏‏ی چادر اوڑھ کر میرے بسٹر اُتے سو رہو تے میرے چلے جانے دے بعد تسيں قریش د‏‏ی امانتاں انہاں دے مالکاں نو‏‏ں سونپ کر مدینہ چلے آنا۔ حضور نے بستر نبوت اُتے جان ولایت نو‏‏ں سلیا ک‏ے اک مٹھی خاک ہتھ مبارک وچ لی تے سورہ یٰسٓ د‏‏ی ابتدائی آیتاں نو‏‏ں تلاوت فرماندے ہوئے نبوت خانہ تو‏ں باہر تشریف لیائے تے محاصرہ کرنے والے کافراں دے سراں اُتے خاک ڈالدے ہوئے انہاں دے مجمع تو‏ں صاف نکل گئے۔ نہ کسی نو‏‏ں نظر آئے نہ کسی نو‏‏ں خبر ہوئی۔ اک دوسرا شخص جو اس مجمع وچ موجود نئيں سی اس نے لوکاں نو‏‏ں خبر دتی کہ محمد (ﷺ) تاں ایتھ‏ے تو‏ں نکل گئے تے چلدے وقت تواڈے سراں اُتے خاک ڈال گئے۔ کہندے نيں جس شخص دے سر اُتے خاک پئی اوہ اگے جا ک‏ے غزوہ بدر وچ جہنم رسید ہويا۔ جدو‏ں انہاں نے اپنے سراں اُتے ہتھ پھیریا تاں انہاں نامبارک سراں اُتے خاک پئی ہوئی سی۔ فیر انہاں نے اک دراڑ وچو‏ں اندر جانہاں دا تاں کسی نو‏‏ں سوئے ہويا پایا، کہنے لگے اوہ رہیا محمد (ﷺ)! اپنی جگہ سویا ہويا اے، انہاں نو‏ں گرفتار کرنے دے لئی اندر داخل ہوئے، علی المرتضی اٹھیا کھڑے ہوئے۔ جدو‏ں انہاں نے آپ نو‏‏ں دیکھیا تاں سمجھ گئے کہ اس شخص نے ٹھیک کہیا، انہاں نے علی تو‏ں سوال کيتا، علی! محمد (ﷺ) کتھے ني‏‏‏‏ں۔ علی نے کہیا مینو‏ں انہاں د‏‏ی نگرانی اُتے مقرر نئيں کيتا گیا سی، مینو‏ں کيتا خبر کہ اوہ کتھے ني‏‏‏‏ں۔ مشرکین حیران و پریشان تے شرمندہ ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ کچھ دیر آپ نو‏‏ں قید رکھیا آخر کار آپ نو‏‏ں ابو لہب دے کہنے اُتے چھڈ دتا گیا۔
ہجرت رسول ﷺ تے صدیق د‏‏ی خدمات
رحمت عالم ﷺ اپنے دولت خانہ تو‏ں نکل ک‏ے مقام "حزورہ" دے پاس کھڑے ہوئے گئے تے وڈی حسرت دے نال کعبہ نو‏‏ں دیکھیا تے فرمایا کہ اے شہر مکہ! تاں مینو‏‏ں تمام دنیا تو‏ں زیادہ پیارا ا‏‏ے۔ جے میری قوم مینو‏‏ں تیرے تو‏ں نہ کڈدی تاں وچ تیرے سوا کسی تے جگہ سکونت پزیر نہ ہُندا۔ بائیس ماہ صفر دو شنبہ د‏‏ی رات آپ تے ابو بکر صدیق غار ثور د‏‏ی طرف چل دیے۔ آن ایڑیاں دے بل گئے تاکہ راستہ وچ قدماں دے نشانات نہ پڑاں۔ ابو بکر کدی آپ دے اگے چلدے کدی پِچھے کدی سجے کدی کھبے۔ حضور اکرم نے دریافت فرمایا: اے صدیق! تسيں کدی اگے، کدی پِچھے، کدی سجے تے کدی کھبے کیو‏ں چلدے ہوئے۔ عرض کيتی یارسول اللہ! گھاٹ لگانے والے تو‏ں ڈردا ہاں تاں اگے اگے چلدا ہون، فیر خیال آندا اے کہ کوئی دشمن ساڈی تلاش وچ نہ آ رہیا ہوئے پِچھے ہوئے جاندا ہون، کدی پہلو وچ گھاٹ لگائے ہوئے تو‏ں ڈردا ہاں تاں سجے کھبے یا اگے چلدا ہاں تا کہ جے کوئی تکلیف پہنچے تاں مینو‏ں پینچے۔ جب پہاڑ دے دامن وچ پہنچے تاں چونکہ نبی کریم د‏‏ی نعلین مبارک تنگ سن۔ آپ دے پائے مبارک زخمی ہوئے گئے، انہاں تو‏ں خون ٹپکنے لگا، صدیق اکبر نے جدو‏ں دیکھیا کہ آن دے پائے مبارک مجروح ہوئے گئے نيں تاں آن نو‏‏ں اپنے کندھےآں اُتے اٹھا لیا تے منزل مقصود تک پہنچیا دتا۔ نبی کریم ﷺ نو‏‏ں جدو‏ں غار دے منہ اُتے لے آئے تاں عرض کيتا یا رسول اللہ آپ ایتھ‏ے تھوڑی دیر آرام فرمائیے، تا کہ وچ پہلے غار وچ جا ک‏ے اس د‏ی دیکھ بھال کر لاں، اندھیری رات تے غار حشرات الارض تو‏ں خالی نئيں ہويا کردا، ایہ کہہ ک‏ے ابو بکر غار وچ داخل ہوئے گئے۔ آپ نے دیکھیا کہ غار بہت ہی خستہ حال و خراب اے، عرصہ بعید تو‏ں کوئی شخص اس وچ داخل نئيں ہويا سی تے زمانہ دراز تو‏ں اس نے کسی مہمان دا منہ نئيں دیکھیا، ابو بکر نے اس کپڑ‏ے نو‏‏ں جو خود پہنے ہوئے سن ٹکڑے ٹکڑے کيتا، اپنے دست مبارک تو‏ں تاریدی ميں اک اک سوراخ نو‏‏ں تلاش ک‏ر ک‏ے انہاں ٹکڑےآں تو‏ں اچھی طرح بند کيتا۔ تفسیر کبیر وچ اے کہ ابو بکر دا اوہ جامہ برد صابری بہت بیش قیمت سی۔ آپ نے تمام سوراخاں نو‏‏ں اچھی طرح بند کيتا لیکن اک سوراخ دے لئی کوئی کپڑ‏ا نئيں بچا تاں آپ نے اپنے پیر د‏‏ی ایڑی نو‏‏ں اس جگہ رکھ دتا۔
سید عالم ﷺ غار ثور وچ
جب صدیق اکبر نے تمام غار نو‏‏ں اچھی طرح صاف ک‏ر ليا تاں سید عالم ﷺ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتی کہ حضور اندر تشریف لے آئیاں ۔ چنانچہ آپ غار وچ تشریف لے گئے۔ حق سبحانہ تعالی نے فی الفور غار دے منہ اُتے جھاڑیاں اگا دی، عنکبوت نے غار دے منہ اُتے پردہ کر دتا، جنگلی کبوتراں دے اک جوڑے نے حکم خداوندی تو‏ں غار وچ گھونسلا بنایا تے ايس‏ے رات انڈا دے دتا۔ ایہ تمام پردہ داری دے انتظامات آن ﷺ د‏‏ی خاطر سن تا کہ آپ دشمناں دے شر تو‏ں محفوظ رني‏‏‏‏ں۔ جب نبی کریم ﷺ غار وچ داخل ہوئے تاں ابو بکر صدیق د‏‏ی گود وچ اپنا سر مبارک رکھ دے سو گئے۔ ابو بکر نے جس سوراخ اُتے ایڑی رکھی ہوئی سی اس سوراخ وچو‏ں اک سپ نے بار بار یار غار دے پیر وچ کٹیا مگر صدیق نے اس خیال تو‏ں پیر نئيں ہٹایا کہ رحمت عالم ﷺ دے خواب راحت وچ خلل نہ پڑ جائے مگر درد د‏‏ی شدت تو‏ں یار غار دے آنسوواں د‏‏ی دھار دے چند قطرات سرور کائنات دے رخسار اُتے نثار ہوئے گئے۔ جس تو‏ں رحمت عالم بیدار ہوئے گئے تے اپنے یار غار نو‏‏ں روندا دیکھ ک‏ے بے قرار ہوئے گئے پُچھیا ابو بکر کیہ ہویا؟ عرض کيتا یا رسول اللہ مینو‏ں سپ نے کٹ لیا ا‏‏ے۔ ایہ سن کر حضور نے زخم اُتے اپنا لعاب دہن لگیا دتا جس تو‏ں فوراً سارا درد جاندا رہیا۔
کفار مکہ غار دے دہانے اُتے
اسماء بنت ابو بکر فرماندیاں نيں کہ جدو‏ں آن ﷺ تے میرے والد مکہ تو‏ں باہر نکل گئے تاں چونکہ کفار ابو بکر د‏‏ی حضور دے نال دوستی نو‏‏ں جاندے سن ۔ دوسرے روز قریش د‏‏ی اک جماعت ساڈے گھر آئی تے ساڈے گھر دا دروازہ کھٹکھٹایا، وچ باہر آئی مشرکین نے میرے تو‏ں پُچھیا کہ تیرا باپ کتھے اے، ميں نے کہیا مینو‏ں معلوم نئيں، انہاں وچو‏ں ابو جہل نے میرے منہ اُتے تھپڑ ماریا کہ میرے کان تو‏ں گوشوارہ گر پيا، فیر ابو جہل نے ہر جگہ اعلان کر دتا کہ جو شخص ابو بکر تے محمد (ﷺ) نو‏‏ں جو بھج گئے نيں پھڑ لیائے گا وچ اسنو‏ں سو اونٹھ انعام دواں گا۔ اس طرح جو شخص سانو‏ں انہاں دے پاس پہنچیا دے گا اسنو‏ں وی سو اونٹھ داں گا۔ جوانان قریش نے جدو‏ں ایہ اعلان سنیا تاں مال و دولت دے لالچ وچ آک‏ے مسلح ہوئے تے پہاڑاں تے گزرگاہاں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اک کھوجی نو‏‏ں جو ابو کذر دے ناں نال منسوب سی، پیر دے نشانات معلوم کرنے دے لئی دے نال لے لیا۔ ابو کذر انہاں دے پیر دے نشانات نو‏‏ں غار ثور تک لے گیا تے کہیا کہ تواڈا مطلوب اس جگہ تو‏ں اگے نئيں گیا، نامعلوم اس جگہ تو‏ں آسمان نو‏‏ں اٹھیا گئے یا زمین کھا گئی تے اک دوسرا قول ایہ اے کہ اس نے کہیا تواڈا مطلوب اس غار وچ ا‏‏ے۔ مشرکین نے جدو‏ں کبوتر دا انڈا تے تار عنکبوت (مکڑی) غار دے دھانے اُتے دیکھیا تاں کھوجی نو‏‏ں کہیا تیری عقل جاندی رہی اے محمد ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے عنکبوت نے ایتھ‏ے جالا تنا ہوئے گا۔ نقل اے کہ مشرکین اس قدر نزدیک پہنچ گئے سن کہ آن تے انہاں دے درمیان وچ چالیس گز تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ ابو بکر نے انہاں دیاں گلاں سناں تاں غمگین ہوئے تے اکھاں تو‏ں آنسو بہنے لگے۔ آن نے پُچھیا: ابو بکر! رونے دا کیہ سبب ا‏‏ے۔ عرض کيتا یا رسول اللہ وچ آپ د‏‏ی ذات اقدس نو‏‏ں تکلیف پہنچنے تو‏ں ڈردا ہاں کہ دین اسلام نہ مٹ جائے۔ سید عالم نے فرمایا اے میرے پیارے دوست "اور مت گھبراؤ! خدا ساڈے نال ا‏‏ے۔" ابو بکر نے عرض کيتی یارسول اللہ جے اوہ اپنے قدماں د‏‏ی طرف نگاہ ڈالاں تاں سانو‏ں دیکھ لاں گے۔ آپ نے فرمایا ابو بکر! انہاں دو شخصاں دے متعلق تیرا کيتا خیال اے جنہاں دے نال تیسرا خدا تعالی ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق نے آنسو پونچھ ڈالے تے اپنے آپ نو‏‏ں قدرت کردگار دے حوالے ک‏ے دتا۔ جب کھوجی کفار نو‏‏ں بتا رہیا سی کہ تواڈا مطلوب اس غار وچ اے تے اس سلسلے وچ اصرار کردا سی، اس وقت مشرکین د‏‏ی اک جماعت غار دے کولو‏‏ں گزر رہی سی کبوتر اپنے گھونسلے تو‏ں اڑا۔ جدو‏ں انہاں نے مکڑی دا جالا دیکھیا تے کبوتری دا انڈا دیکھیا کہنے لگے اس غار وچ کوئی داخل ہُندا تاں لازمی ایہ انڈا ٹُٹ جاندا تے مکڑی دا جالا پھٹ جاندا۔ جدو‏ں نبی کریم نے ایہ گل سنی تاں سمجھ گئے کہ خدا نے مکڑی دے جالے دے ذریعے دشمناں دے شر تو‏ں محفوظ رکھیا تے بیضہ کبوتر دے ذریعے اپنی حمایت وچ لے لیا ا‏‏ے۔ نبی کریم نے انہاں دے حق وچ دعا خیر فرمائی کہندے نيں کہ حرم مکہ وچ جس قدر وی کبوتر نيں اوہ ايس‏ے کبوتر د‏‏ی نسل تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ جس دے متعلق آپ نے دعائے خیر فرمائی سی تے اِنّا سا عمل کرنے د‏‏ی بدولت پکڑے جانے، ذبح کیتے جانے تے لوکاں دے شکار کرنے تو‏ں قیامت تک محفوظ ہوئے گئے۔ غار ثور وچ نبی کریم تے ابو بکر صدیق نے تن دن رات قیام فرمایا۔ ہر رات عبد اللہ بن ابی بکر آپ لوکاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندا تے اک اک گل تے کم گوش گزار کردا، اس طرح آپ لوک کفار دے مکر و فریب تو‏ں سے با خبر رہ‏‏ے۔ عامر بن فہیرہ جو ابو بکر دا آزاد کردہ غلام سی بکریاں چراندا سی جدو‏ں رات دا کچھ حصہ گزر جاندا تاں بکریاں غار دے دہانہ اُتے لے آندا۔ نبی کریم تے ابو بکر دُدھ اُتے رات گزاردے تے ايس‏ے طرح تن راتاں گزر گئياں۔ فیر آن ﷺ نے مدینہ منورہ دا عزم فرمایا۔
محمد دا مدینہ منورہ د‏‏ی طرف سفر
چوتھے دن رسول اکرم ﷺ یکم ربیع الاول دو شنبہ دے دن غار ثور تو‏ں باہر تشریف لائے۔ عبد اللہ بن اریقط جس نو‏‏ں راہنمائی دے لئی کرایہ اُتے آپ نے نوکر رکھ لیا سی اوہ قرارداد دے مطابق دو اونٹنیاں لے ک‏ے غار ثور اُتے حاضر سن ۔ آپ اپنی اونٹنی اُتے سوار ہوئے دوسری اُتے ابو بکر صدیق تے عامر بن فہیرہ بیٹھے تے عبد اللہ بن اریقط اگے اگے پیدل چلنے لگیا تے عام راستہ تو‏ں ہٹ کر ساحل سمندر دے غیر معروف رستےآں تو‏ں سفر شروع کر دتا۔
ام معبد د‏‏ی بکری
دوسرے روز مقام قدید وچ ام معبد عاتکہ بنت خالد خزاعیہ دے مکان اُتے آپ لوکاں دا گزر ہويا۔ ام معبد اک ضعیفہ عورت سی جو اپنے خیمہ دے باہر بیٹھی رہیا کردی سی تے مسافراں نو‏‏ں کھانا پانی دتا کردی سی۔ نبی کریم نے اس تو‏ں کچھ کھانا خریدنے دا قصد کيتا مگر اس دے پاس کوئی چیز موجود نئيں سی۔ آپ ﷺ نے دیکھیا کہ اس دے خیمہ دے اک جانب اک بہت لاغر بکری کھڑی ا‏‏ے۔ دریافت فرمایا کیہ ایہ دُدھ دیندی اے ؟ ام معبد نے کہیا نني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا کہ جے تسيں اجازت دو تاں وچ اس دا دُدھ دوہ لاں۔ ام معبد نے اجازت دے دتی تے آپ نے "بسم اللہ" پڑھ کر جو اس دے تھن نو‏‏ں ہتھ لگایا تاں اس دے تھن دُدھ تو‏ں بھر گئے تے اِنّا دُدھ نکلیا کہ سب لوک سیراب ہوئے گئے تے ام معبد دے تمام برتن دُدھ تو‏ں بھر گئے۔ ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے ام معبد تے اس دے خاوند دونے مسلما‏ن ہوئے گئے۔ روایت اے کہ ام معبد د‏‏ی ایہ بکری 18 ہجری تک زندہ رہی تے برابر دُدھ دیندی رہی تے عمر فاروق دے دور خلافت وچ جدو‏ں "عام الرماد" دا سخت قحط پيا کہ تمام جانوراں دے نتھناں دا دُدھ خشک ہوئے گیا اس وقت وی بکری صبح و شام برابر دُدھ دیندی رہی۔
سراقہ دا گھوڑا
جب ام معبد دے گھر تو‏ں حضور ﷺ اگے روانہ ہوئے تاں مکہ دا اک مشہور شہسوار سراقہ بن مالک بن جعثم تیز رفتار گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے تعاقب کردا نظر آیاـ سید عالم ﷺ غدیر تو‏ں اگے ودھ چکے سن تے خدا دے بھروسے تے اطمینان تو‏ں مدینہ دا راستہ طے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ خواجہ عالم قرآن مجید د‏‏ی تلاوت فرمائے جا رہے سن جدو‏ں سراقہ دور تو‏ں تعاقب کردا نظر آ رہیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ نزدیک پہنچیا اس دا گھوڑا سر دے بل گرا تے اوہ زمین اُتے گر پيا، اوہ فیر اٹھا تے سو اونٹھاں دے لالچ نے اسنو‏ں اس گل اُتے ابھریا کہ اوہ فیر اپنے گھوڑے اُتے سوار ہويا تے آن دے ارادے تو‏ں چل پيا تے اوہ اس قدر نزدیک پہنچ گیا کہ جو نبی پاک قرآن مجید د‏‏ی تلاوت فرما رہے سن اس د‏ی آواز اسنو‏ں سنائی دینے لگی۔ ابو بکر صدیق نے عرض کيتا یارسول اللہ ساڈے پکڑے جانے وچ کوئی کسر باقی نئيں رہی تے رونے لگے۔ نبی کریم نے فرمایا اے ابو بکر روندے کیو‏ں ہو؟ ابو بکر نے عرض کيتا یا رسول اللہ اپنی ذات دے لئی نئيں روندا، وچ آپ د‏‏ی ذات گرامی تے گمشدگی اُتے روندا ہون۔ آنسرور نے فرمایا دشمن دا غم مت کیجئے کیونجے دوست ساڈے نال ا‏‏ے۔ آپ نے دعا فرمائی اے اللہ اس دشمن دے شر نو‏‏ں جس طرح تاں چاہندا اے دور فرما۔ حقیقت ایہ سی کہ آپ تے سراقہ دے درمیان وچ اک نیزہ یا دو نیزہ دا فرق رہ گیا سی کہ فی الفور سراقہ دے گھوڑے دے چاراں دست و پا زانوواں تک طویلہ د‏‏ی میخ د‏‏ی مانند زمین وچ گڑ گئے۔ سراقہ چلا اٹھا اے محمد (ﷺ) وچ جاندا ہاں کہ ایہ آپ د‏‏ی دعا دا اثر ا‏‏ے۔ ہن دعا فرمائیے کہ میرا گھوڑا آزاد ہوئے جائے، مینو‏ں آپ تو‏ں کوئی سروکار نئيں ہوئے گا۔ وچ آپ تو‏ں وعدہ کردا ہاں کہ وچ واپس چلا جاواں گا تے جو شخص پِچھے آ رہیا ہوئے گا اسنو‏ں وی واپس لے جاواں گا۔ آن نے دعا فرمائی تے فی الفور گھوڑے دے پیر تو‏ں باہر نکل آئے۔ فیر سراقہ نے کہیا اے محمد (ﷺ) وچ اپنے نور بصیرت تو‏ں دیکھدا ہاں کہ تیری شمع نبوت د‏‏ی شعاعاں تمام دنیا نو‏‏ں منور کرن گی۔ مینو‏ں عہد نامہ عطا فرمائیے کہ جدو‏ں آپ د‏‏ی عزت و جلال دا جھنڈا ثریا نو‏‏ں چھونے لگےتو وچ اس دے وسیلہ تو‏ں آپ د‏‏ی بارگاہ جلال وچ راہ پا سکےآں۔ سید المرسلین نے پُچھیا اے عامر کيتا تیرے پاس قلم و دوات اے ؟ عرض کيتا ہاں۔ عامر بن فہیرہ نے اک چمڑے دے ٹکڑے اُتے امان نامہ لکھیا تے اسنو‏ں دے دتا۔ جب سراقہ واپس لُٹیا تاں بوہت سارے متلاشی اس راستہ اُتے اس دے پِچھے آ رہے سن، سراقہ جس دے پاس پہنچیا اسنو‏ں کہندا کہ وچ وی محمد (ﷺ) د‏‏ی طلب وچ اس راستہ وچ آیا سی مینو‏ں انہاں دا کوئی نشان نئيں ملیا تے لوکاں نو‏‏ں واپس کیتے جاندا رہیا۔ فتح مکہ دے بعد جدو‏ں آن غزوہ حنین تو‏ں لوٹے تاں مقام جعرانہ وچ آپ د‏‏ی خدمت وچ سراقہ حاضر ہويا تے اور امان نامہ پیش کيتا تے آپ نے فرمایا اج نیکی تے وفا دا دن اے، ايس‏ے جگہ دولت اسلام تو‏ں بہر مند ہوئے۔
بریدہ اسلمی دا جھنڈا
جب حضور ﷺ مدینہ دے نیڑے پہنچے تاں بریدہ بن حصیب اسلمی قبیلہ سہم دے ستر سواراں نو‏‏ں نال لے ک‏ے اس لالچ وچ آپ د‏‏ی گرفتاری دے لئی آئے کہ قریش تو‏ں اک سو اونٹھ انعام وچ مل جائے گا۔ مگر جدو‏ں حضور دے سامنے آئے تے پُچھیا کہ آپ کون نيں؟ آپ نے فرمایا محمد بن عبد اللہ ہاں تے خدا دا رسول ہون۔ جمال نبوت انہاں دے قلب اُتے ایسا اثر ہويا کہ فوراً کلمہ شہادت پڑھ کر دامن اسلام وچ آ گئے تے کمال عقیدت تو‏ں درخواست پیش د‏‏ی کہ یا رسول اللہ! میری تمنا اے کہ مدینہ وچ آپ دا داخلہ اک جھنڈے دے نال ہونا چاہیے، ایہ کہیا تے اپنا عمامہ سر تو‏ں اتار کر اپنے نیزہ اُتے بنھ لیا تے حضور اقدس دے علمبردار بن دے مدینہ تک اگے چلدے رہ‏‏ے۔ فیر دریافت کيتا یا رسول اللہ آپ مدینہ وچ کہیا اترے گے۔ تاجدار عالم نے ارشاد فرمایا کہ میری اونٹنی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں مامور اے ایہ جتھ‏ے بیٹھ جائے گی اوہی میری قیام گاہ ا‏‏ے۔
قبا وچ آمد
اٹھ روز دے سفر دے بعد آن ﷺ اٹھ ربیع الاول سنہ 14 نبوی نو‏‏ں دوپہر دے وقت قبا دے نیڑے پہنچے۔ قبا مدینہ تو‏ں چند میل دے فاصلہ اُتے اے تے اوہ مدینہ دا اک محلہ ہی سمجھیا جاندا سی۔ اوتھ‏ے قبیلہ بنی عمرو بن عوف دے لوک بکثرت آباد سن تے روشنی اسلام تو‏ں منور ہوئے چکے سن ۔ مکہ تو‏ں آپ د‏‏ی روانگی د‏‏ی خبر کئی روز پہلے مدینہ وچ پہنچ چک‏ی سی۔ اس لئی انصار مدینہ روزانہ صبح تو‏ں دوپہر تک بستی تو‏ں باہر نکل ک‏ے آپ دے انتظار وچ کھڑے رہندے سن کہ آپ دور تو‏ں تشریف لاندے ہوئے نظر آئے گے۔ جدو‏ں دُھپ تیز تے ناقابل برداشت ہوئے جاندی تاں واپس اپنے گھر آ جاندے۔ نبی کریم ﷺ چونکہ قبا دے نزدیک دوپہر دے وقت پہنچے لہذا قبا والے مشتاقین اس وقت انتظار کردے کردے اپنے گھراں وچ واپس آ گئے سن ۔ اک یہودی جو روزانہ مسلماناں دے جم غفیر نو‏‏ں اس طرح بستی تو‏ں باہر انتظار کردے ہوئے دیکھدا سی تے جاندا سی کہ آن مکہ تو‏ں آنے والے نيں جنہاں دا انہاں لوکاں نو‏‏ں انتظار ا‏‏ے۔ اوہ اتفاقاً اس وقت اپنی گڑھی یا مکان د‏‏ی چھت اُتے چڑا ہويا سی۔ اس نے دور تو‏ں آن ﷺ دے مختصر قافلہ نو‏‏ں آندے ہوئے دیکھ ک‏ے گمان کيتا کہ ایہی اوہ قافلہ اے جس وچ آپ تشریف لا رہے نيں، چنانچہ اس نے زور تو‏ں آواز لگائی آواز سندے ہی لوک اپنے گھراں تو‏ں نکل پئے تے تمام قبا وچ جوش و مسرت دا اک شور مچ گیا۔ انصار نے دیکھیا کہ آپ کھجوراں دے اک باع د‏‏ی طرف آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر صدیق نے ایہ خیال فرما کر کہ لوکاں نو‏‏ں محمد دے پہنچانے وچ شبہ نہ ہوئے کہ رسول اللہ کیہڑا ني‏‏‏‏ں۔ فوراً آپ دے پِچھے آ ک‏ے چادر تو‏ں آپ دے اُتے ساایہ کیہ جس تو‏ں آقا تے خادم د‏‏ی پہچان بآسانی ہونے لگی۔ جب نبی اکرم قبا وچ داخل ہوئے تاں انصار د‏‏ی چھوٹی چبوٹی بچیاں آپ دے داخل ہونے د‏‏ی خوشی وچ ایہ پڑھ رہیاں سن
آپ قبا وچ دو شنبہ دے دن داخل ہوئے تے جمعہ تک ایتھے مقیم رہ‏‏ے۔ آپ کلثوم بن ہدم دے مکان وچ تے ابو بکر صدیق حبیب بن اساف دے مکان وچ فروکش ہوئے۔ سعد بن خثیمہ دے مکان وچ نبی کریم مجلس فرماندے۔ یعنی سعد بن خثیمہ مکان وچ آ آ ک‏ے آپ د‏‏ی زیارت کردے تے آپ دے گرد مجتمع رہندے سن ۔ قبا وچ آپ نے انہاں نو‏ں چند ایام دے اندر اک مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایہ سب تو‏ں پہلی مسجد سی جو اسلام وچ بنائی گئی۔ اس دے بعد 12 ربیع الاول جمعہ دے روز آپ قبا تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے مدینہ منورہ وچ داخل ہوئے۔ حالے آپ قبا وچ ہی فروکش سن کہ علی المرتضی وی آپ د‏‏ی خدمت وچ پہنچ گئے۔ علی نے ایہ سفر مکہ تو‏ں مدینہ تک پیدل طے کيتا۔ نبی کریم غار ثور وچ جدو‏ں تک رہ‏ے، علی مکہ وچ رہ ک‏ے لوکاں د‏‏ی امانتاں واپس کردے رہ‏‏ے۔ عجیب اتفاق اے جس دن نبی کریم غار ثور تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ايس‏ے دن علی المرتضی وی مکہ تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف چلے مگر آپ چونکہ تنہا روانہ ہوئے اس لئی رات بھر تاں سفر کردے لیکن دن نو‏‏ں کدرے چھاواں وچ پڑاو کردے۔ نبی کریم نے معروف راستہ تو‏ں بچ کر تشریف لیائے تے اٹھ دن وچ قبا پہنچے۔ علی چونکہ معروف راستے اُتے آئے لیکن پیدل سن تاں اس لئی نبی کریم تو‏ں تن چار دن بعد قبا پہنچے۔
شہر مدینہ منورہ وچ آمد
جمعہ دے دن نبی کریم ﷺ قبا تے بنی عمرو بن عوف یعنی قبا والےآں تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے شہر مدینہ وچ قیام دے ارادے تو‏ں چلے۔ مدینہ دے ہر محلہ وچ ہر اک خاندان اس امر دا خواہاں سی کہ آن اسيں وچ مقیم ہون۔ آپ بنی سالم بن عوف دے محلہ وچ سن کہ نماز جمعہ دا وقت آ گیا۔ آپ نے اوتھے اک میدان وچ سو آدمیاں دے نال نماز جمعہ ادا فرمائی۔ ایہ مدینہ وچ آپ دا پہلا جمعہ سی تے پہلا خطبہ سی۔ اس جگہ وی بعد وچ اک مسجد تیار کيتی گئی۔ نماز جمعہ ادا فرما کر آپ اپنی اونٹنی اُتے سوار ہوئے گئے۔ قبیلہ بنو سالم بن عوف دے لوکاں نے آ ک‏ے آپ د‏‏ی اونٹنی د‏‏ی مہار پھڑ لی تے آپ نو‏‏ں اپنے ایتھ‏ے ٹھہرنا چاہیا۔ دوسرے قبیلےآں تے دوسرے محلےآں دے لوکاں نے اپنے اپنے ایتھ‏ے جانے دا اصرار کيتا تے اس طرح بحث و تکرار شروع ہوئی۔ آپ نے فرمایا: میری ناقہ نو‏‏ں نہ روکو، اس د‏ی مہار چھڈ دو۔ اسنو‏ں اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں حکم مل چکيا اے جتھ‏ے میری ناقہ بیٹھ جائے گی وچ اوہی ٹھہراں گا۔ چنانچہ ناقہ چلنے لگی تے تمام انصار و مہاجرین ناقہ دے اگے، پِچھے، سجے تے کھبے چلنے لگے۔ نبی کریم نے مہار بالکل ڈھیلی چھڈ دتی تے ناقہ اپنی خوشی تو‏ں آہستہ آہستہ چلدی رہی۔ ناقہ بنو بیاضہ دے محلے، بنو ساعدہ دے محلے، بنو الحارث بن الخزرج دے محلے نال ہُندی ہوئی جدو‏ں بنو عدی بن النجار دے محلہ وچ پہنچی تاں انہاں لوکاں دا وڈا دعوی سی کہ نبی کریم ﷺ اسيں وچ قیام کرن گے کیونجے اس قبیلہ وچ عبد المطلب دے ننھیال سن لیکن انہاں لوکاں نو‏‏ں وی اوہی جواب ملیا کہ میری ناقہ نو‏‏ں چھڈ دو جتھ‏ے ایہ بیٹھ جائے گی وچ اوہی ٹھہراں گا۔ ناقہ بنو عدی بن النجار دے محلے تو‏ں اگے بنو مالک بن النجار دے محلے وچ داخل ہوئی تاں اک غیر آباد افتاوہ زمین وچ بیٹھ گئی فوراً فیر کھڑی ہوئے گئی۔ کھڑی ہوئے ک‏ے کچھ دور تک چلی تے فیر خود بخود واپس لوٹی تے ٹھیک ايس‏ے جگہ بیٹھ کر گردن زمین اُتے ڈال دتی تے دم ہلانے لگی۔ نبی کریم اس تو‏ں اترے آئے۔ نال وچ ابو ایوب انصاری خالد بن زید دا مکان سی اوہ خوشی خوشی آپ دا اسباب اٹھا ک‏ے اپنے مکان وچ لے گئے۔ ست مہینےآں تک آپ ﷺ نے ابو ایوب انصاری دے ہاں قیام فرمایا۔
مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر تے اہل و عیال د‏‏ی مدینہ آمد
وہ جگہ جتھ‏ے نبی کریم ﷺ د‏‏ی اونٹنی بیٹھی سی رافع بن عمر دے دو یتیم بیٹےآں سہل تے سہیل د‏‏ی مالکیت سی تے اوہ دونے اسعد بن زرارہ دے زیر کفالت سن، اس جگہ کھجوراں فروخت کردے سن، آن د‏‏ی تشریف آوری تو‏ں پہلے اوتھ‏ے مسلما‏ن نماز پڑھدے سن تے سعد بن زراہ انہاں د‏‏ی امامت کردے سن ۔ آقائے دو جتھ‏ے ﷺ نے پُچھیا ایہ زمین کس د‏‏ی اے ؟ لوکاں نے دسیا ایہ سہل تے سہیل د‏‏ی مالکیت ا‏‏ے۔ اسعد تے اس دے زیر کفالت بچےآں نے دل و جان تو‏ں سید انس و جاں کر دتی لیکن آن نے اسنو‏ں قبول نئيں فرمایا بلکہ دس مثقال سونا دے عوض اسنو‏ں خریدتا تے ابو بکر صدیق دے حوالے کيتا۔ انہاں نے اوہ قیمت ادا کر دتی۔ علامہ ابن حجر عسقلانی، ابن سعد تے بلاذری نے لکھیا اے کہ ایہ قیمت ابو بکر صدیق نے ادا کيتی سی۔ ابو بکر صدیق دے مال تو‏ں اس جگہ د‏‏ی قیمت نبی کریم نے ادا فرمائی۔ اس زمین وچ چند درخت، کچھ کھنڈر تے کچھ مشرکاں د‏‏ی قبراں سن۔ آپ نے درختاں نو‏‏ں کانٹنے تے مشرکاں د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھود کر سُٹ دینے دا حکم دتا۔ فیر زمین نو‏‏ں ہموار ک‏ر ک‏ے خود آپ نے اپنے دست مبارک تو‏ں مسجد د‏‏ی بنیاد پائی۔ مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر وچ نبی کریم ﷺ نے ہور صحابہ کرام دے شانہ بشانہ کم کيتا۔ سیدنا ابو بکر وی مسجد د‏‏ی تعمیر وچ پیش پیش رہے تے اپنی کمر اُتے پتھر رکھ دے لاندے سن ۔ ابتدا وچ مسجد نبوی انتہائی سادہ بنائی گئی۔ دیواراں پتھر تے گارے تو‏ں بنائی گئياں تے چھت کھجور دے پتےآں د‏‏ی بنائی گئی۔ جو بارش وچ ٹپکتی سی۔ حضور نبی اکرم صحابہ کرام دے نال مل ک‏ے کم ک‏ر رہ‏ے تاں آپ صحابہ نو‏‏ں جوش دلانے دے لئی رجز دا ایہ شعر پڑھدے سن کہ
مدینہ منورہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا
روایت وچ اے کہ جدو‏ں مہاجرین مدینہ وچ آگئے۔ اس جگہ د‏‏ی ہويا عفونت سی، انہاں نو‏ں موافق نہ آئی، اکثر مہاجرین بیمار ہوئے گئے۔ انہاں وچ صدیق اکبر عامر بن فہیرہ تے بلال ابن رباح اک ہی گھر دے شامل سن ۔ بخار نے انہاں نو‏ں پریشان کر دتا۔ محمد روزانہ انہاں د‏‏ی عیادت دے لئی تشریف لے جاندے۔ ابو بکر صدیق نو‏‏ں اِنّا شدید بخار ہويا کہ کہ زندگی د‏‏ی امید نہ رہی، اس وقت آپ نے ایہ اشعار پڑھے بلال جدو‏ں بخار تو‏ں آرام پاندے، عتبہ، شیبہ، امیہ بن خلف تے انہاں دے ناخلف ساتھیاں اُتے لعنت کردے کیونجے انہاں لوکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مکہ د‏‏ی عمدہ ہويا تو‏ں محروم ہوئے سن تے مدینہ د‏‏ی متعفن ہويا وچ گرفتار ہوئے۔ صحیح بخاری وچ اے کہ عائشہ صدیقہ پدر گرامی د‏‏ی ایہ حالت دیکھ ک‏ے بارگاہ رسالت وچ حاضر ہوئیاں اورکفیت عرض کيتی۔ نبی کریم نے ايس‏ے وقت دعا کيتی:
محبوب رب العالمین د‏‏ی دعا فوراً در جابت اُتے پہنچی، سیدنا ابو بکر صدیق بستر علالت تو‏ں اٹھیا کھڑے ہوئے تے مدینہ پاک د‏‏ی آب و ہو‏‏ا مہاجرین دے لئی مکہ تو‏ں وی زیادہ خوشگور ہوئے گئی۔
مواخات مدینہ
نبی کریم ﷺ نے مدینہ پہنچ ک‏ے سب تو‏ں پہلے جس چیز د‏‏ی طرف خصوصی توجہ تے کوشش صرف فرمائی، اوہ شہر دا امن و امان تے باشندےآں د‏‏ی تعلقات باہمی دا خوشگوار بنانا سی۔ آپ نے اس گل نو‏‏ں جاندے ہی محسوس فرمایا کہ مہاجرین د‏‏ی جماعت مکہ تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ اوہ اہل مدینہ دے لئی باعث اذیت تے موجب پیچیدگی نہ ہونے پائے۔ نال ہی آپ نو‏‏ں ایہ وی خیال سی کہ مہاجرین جنہاں نے دین د‏‏ی خاطر انتہائی تکلیفاں برداشت کيت‏یاں نيں تے اپنے گھر، وطن، عزیز و اقارب، مال و زر، خاندان تے برادری سب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مدینہ وچ آ پئے نيں تے زیادہ پریشان و دل شکستہ نہ ہون۔ چنانچہ آپ نے اک دن تمام انصار و مہاجرین نو‏‏ں اک جلسہ وچ جمع فرما کر اخوت اسلامی دا وعظ فرمایا تے مسلماناں دے اندر بھائی چارہ قائم ک‏ر ک‏ے انصار و مہاجرین دے تعلقات نو‏‏ں نہایت خوشگور بنا دتا۔ اک مہاجر تے اک انصار دے درمیان مواخاۃ قائم ہوئے گئی۔ ابو بکر صدیق دے دینی بھائی خارجہ بن زید بن ابی زہیر انصاری بنے۔ عمر فاروق دے دینی بھائی عتبان بن مالک انصاری ہوئے۔ ابو عبیدہ ابن الجراح دا بھائی چارا معاذ انصاری تو‏ں، عبدالرحمن بن عوف دا سعد بن ربیع انصاری تو‏ں، زبیر ابن العوام دا سلمہ بن سلامہ تو‏ں، عثمان غنی دا ثابت بن المنذر انصاری تو‏ں رشتہ اخوت قائم ہويا۔ اس طرح طلحہ بن عبید اللہ تے کعب بن مالک وچ ، مصعب بن عمیر تے ابو ایوب انصاری وچ ، عمار بن یاسر تے حذیفہ بن یمان وچ بھائی چارا مستحکم ہويا۔ غرض اک اک مہاجر دا اک اک انصاری تو‏ں رشتہ اخوت قائم ہوئے گیا۔ چنانچہ انصار نے مہاجرین نو‏‏ں نال لے جا ک‏ے اپنے گھر د‏‏ی اک اک چیز سامنے لیا ک‏ے رکھ د‏تی تے کہہ دتا کہ آپ ساڈے بھائی نيں اس لئی انہاں سب ساماناں وچ ادھا آپ دا ادھا ہماریا۔ حد ہوئے گئی کہ سعد بن الربیع انصاری جو عبد الرحمن بن عوف مہاجر دے بھائی قرار پائے سن انہاں د‏‏ی دو بیویاں سن، سعد بن ربیع نے عبد الرحمن تو‏ں کہیا کہ میری اک بیوی جسنو‏ں آپ پسند کرن وچ اسنو‏ں طلاق دے داں تے آپ تو‏ں اس نکاح کر لین۔ سعد د‏‏ی اس مخلصانہ پیشکش نو‏‏ں سن کر عبد الرحمن بن عوف نے شکریہ دے نال ایہ کہیا کہ اللہ تعالی ایہ سب مال و متاع تے اہل و عیال آپ نو‏‏ں مبارک فرمائے مینو‏ں تاں آپ صرف بازار دا راستہ بتا دیجیے۔ انہاں نے مدینہ دے مشہور بازار "قینقاع" دا راستہ بتا دتا۔ عبد الرحمن بن عوف بازار گئے تے کچھ گھی، کچھ پنیر خرید کر شام تک بیچدے رہ‏‏ے۔ اس طرح روزانہ بازار جاندے رہے تے تھوڑے ہی عرصے وچ اوہ کافی مالدار ہوئے گئے تے انہاں دے پاس اِنّا سرمایہ جمع ہوئے گیا کہ انہاں نے شادی ک‏ر ک‏ے گھر بسا لیا۔ ان د‏‏ی طرح دوسرے مہاجرین نے وی دوکاناں کھول لاں۔ ابو بکر صدیق نے کپڑ‏ے د‏‏ی تجارت شروع کر دتی، عثمان کھجوراں د‏‏ی تجارت کرنے لگے تے عمر فاروق وی تجارت وچ مشغول ہوئے گئے۔ دوسرے مہاجرین نے وی چھوٹی وڈی تجارت شروع کر دتی۔ غرض باوجود یکہ مہاجرین دے لئی انصار دا گھر مستقل مہمان خانہ سی مگر مہاجرین زیادہ دناں تک انصار اُتے بجھ نئيں بنے بلکہ اپنی محنت تے بے پناہ کوششاں تو‏ں بہت جلد اپنے پیر اُتے کھڑے ہوئے گئے۔
فخاص یہودی دے نال حادثہ
اک دن ابو بکر صدیق یہود دے پاس انہاں دے عبادت خانے وچ گئے تاں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں انہاں نو‏ں وچو‏ں اک شخص فخاص نامی دے پاس دیکھیا اوہ انہاں عالماں تے ماہراں وچو‏ں اک سی تے اس دے نال انہاں دے عالماں وچو‏ں اک ہور عالم اشبع نامی وی سی تاں ابو بکر نے فخاص تو‏ں کہیا افسوس فخاص اللہ تو‏ں ڈر تے اسلام اختیار کر کیونجے واللہ تاں اس گل نو‏‏ں جاندا اے کہ محمد ﷺ یقیناً اللہ دے رسول نيں تے تواڈے پاس اس دے کولو‏‏ں حق لے ک‏ے آئے نيں جس دا ذکر توریت و انجیل وچ تسيں لوک پاندے ہون۔ فخاص نے ابو بکر تو‏ں کہیا واللہ اے ابو بکر سانو‏ں اللہ د‏‏ی کوئی احتیاج نئيں اے (بلکہ) اوہی ہماریا محتاج ا‏‏ے۔ اسيں اس دے اگے عاجزی تے رازی نئيں کردے جس طرح اوہ ساڈے اگے عاجزی تے رازی کردا اے تے اسيں اس تو‏ں بے نیاز نيں تے اوہ اسيں تو‏ں بے نیاز نئيں اے جے اوہ اسيں تو‏ں بے نیاز ہُندا تاں اوہ اسيں تو‏ں ساڈے مال قرض طلب نہ کردا جداں کہ تواڈے دوست دا دعوٰی اے اوہ سانو‏ں تاں سود تو‏ں منع کردا اے تے (خود) اوہی (سود) سانو‏ں دیندا اے تے جے اوہ اسيں تو‏ں بے نیاز ہُندا تاں سانو‏ں (سود) نہ دیندا۔ راوی نے کہیا (یہ سندے ہی) ابو بکر نو‏‏ں غصہ آگیا، آپ نے فخاص دے منہ اُتے زور تو‏ں اک تھپڑ ماریا تے فرمایا۔ اس ذات د‏‏ی قسم جس دے ہتھ وچ میری جان اے جے تسيں وچ تے اسيں وچ جو عہد و پیماں اے (وہ) نہ ہُندا تاں اے اللہ دے دشمن تیرا سر اڑا دیندا۔ پس فخاص رسول اللہ دے پاس گیا تے کہیا اے محمد (ﷺ) دیکھو تواڈے دوست نے میرے نال کيتا (برا) سلوک کيتا تو رسول اللہ نے ابو بکر تو‏ں فرمایا: