cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خدائی خدمتگار
خدائی خدمتگار تحریک تو‏ں پہلے دے حالات
ویہہاں صدی تو‏ں پہلے پشتون معاشرہ نہایت جنگجو، عدم مساوات دا شکار، بنیاد پرست تے سماجی بگاڑ، جہالت تے غیر تعلیم یافتہ بنیاداں اُتے استوار سی ۔ تعلیم دے مواقع نہایت محدود سن ۔ ایتھ‏ے آباد تمام پشتون قبیلے مسلما‏ن سن تے معاشرے اُتے مذہب د‏‏ی چھاپ واضح سی، معاشرے اُتے مسیتاں دے امام جو مولوی کہلاندے سن انہاں د‏‏ی گرفت نہایت مضبوط سی۔ تعلیم حاصل کرنا تے خاص طور اُتے انگریزی طرز اُتے قائم سرکاری مدرسےآں وچ بچےآں دا تعلیم حاصل کرنا جہنم واصل ہونے تو‏ں منسوب کر دتا گیا سی ۔ خان عبد الغفار خان دے مطابق، “تعلیم دے متعلق اس تمام پروپیگنڈہ دا مقصد پشتوناں نو‏‏ں غیر تعلیم یافتہ تے جہالت وچ غرق رکھنا سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی ہندوستان وچ سب تو‏ں زیادہ پسماندہ تصور کيتی جاندی اے، افسوسناک پہلو ایہ اے کہ ایہ مولوی انگریز سرکار د‏‏ی منشا اُتے ایہ کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔“ وہ اپنی ايس‏ے کتاب وچ لکھدے نيں کہ “چونکہ ایتھ‏ے اسلام نو‏‏ں آئے کافی عرصہ بیت چکيا اے، اسلامی تعلیمات اپنی اصل شکل تو‏ں مسخ ہوئے چک‏ی نيں“۔
تحریک دا منبع
پشتوناں د‏‏ی سماجی اصلاح واسطے چلا‏ئی گئی تحریک جو “انجمن اصلاح افغان“ کہلاندی اے، اس تحریک دا ابتدائی مقصد سماجی بگاڑ د‏‏ی اصلاح تے جسم فروشی دے خلاف آواز اٹھانا سی ۔ خان عبد الغفار خان جو اس تحریک دے بانی سن، اس گل تو‏ں آگاہ سن کہ جدو‏ں وی برطانوی حکومت نے تحاریک نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی ٹھانی اے تاں براہ راست افواج دا استعمال کیتا اے، جے برطانوی حکومت نو‏‏ں اس حوالے تو‏ں مکمل کامیابی حاصل نئيں وی ہُندی، فیر وی انہاں د‏‏ی اس تحریک نو‏‏ں جزوی نقصان وی خاصہ مہنگا پڑ سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں خان عبد الغفار خان نے اس تحریک نو‏‏ں مجموعی طور اُتے عدم تشدد دے فلسفے تو‏ں جوڑنے دا فیصلہ کیتا۔
یہ تحریک قصہ خوانی بازار پشاو‏ر وچ ہوئے فسادات تو‏ں پہلے شروع کيتی گئی سی جدو‏ں اس تحریک دے سینکڑاں غیر مسلح حامیاں اُتے برطانوی فوجیاں نے کھلے عام گولی چلا‏ئی۔ اس واقعہ دے بعد اس تحریک نو‏‏ں پشتون حلفےآں وچ کافی پزیرائی ملی، ایہ نقصان شاید اس نقصان تو‏ں کدرے کم سی جو 1947ء وچ پاکستان دے قائم ہونے دے بعد صوبہ خیبر پختونخوا دے مسلم لیگی وزیر اعلٰی عبد القیوم خان نے اس تحریک نو‏‏ں گرفتاریاں تے سرکاری تحویل وچ تشدد دے ذریعے پہنچایا۔ اس تحریک اُتے پابندی عائد کرنے دے علاوہ وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے مشہور بابرہ قتل عام دراصل اس تحریک نو‏‏ں پہنچنے والا ناقابل تلافی نقصان سی ۔ اک اندازے دے مطابق اس تحریک نو‏‏ں اپنے جوبن دے زمانے وچ تقریباً 100000 غیر مسلح سرخ پوشاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔
بینر جی مکولیکا جو “غیر مسلح پٹھان“ دے مصنف نيں، انہاں دے مطابق، “خدائی خدمتگار تحریک مقامی طور اُتے چلا‏ئی جانے والی نہایت اثر انگیز تحریک سی، اس تحریک دے دو بنیادی اجزاء سن، اسلام تے پشتونولی۔ عدم تشدد دا فلسفہ دراصل اسلام تے پشتونولی د‏‏ی اصل روح تو‏ں ملاپ کھاندا سی تے ایہی اس تحریک د‏‏ی برطانوی راج دے دوران کامیابی د‏‏ی ضمانت وی بن گیا“۔
تحریک د‏‏ی اٹھان
تحریک دے ابتدائی دور وچ سماجی اصلاح تے پشتوناں د‏‏ی برطانوی سامراج دے سامنے اہمیت واضع کرنا دو اہ‏م ستون سن ۔ خان عبد الغفار خان نے خدائی خدمتگار تحریک نو‏‏ں باقاعدہ شروع کرنے تو‏ں پہلے مقامی طور اُتے دوراں، جلساں تے مباحثاں دے ذریعے اپنے نکتہ نظر نو‏‏ں نہایت خوب انداز وچ پشتون حلفےآں وچ منوا لیا سی ۔ انجمن اصلاح افغان دے ناں تو‏ں شروع ہونے والی ایہ تحریک مختلف شاخاں اُتے مشتمل سی، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ اثرانداز ہونے والی شاخاں “انجمن زمینداران“ تے “نوجوان تحریک برائے پشتون جرگہ“ سن جو 1927ء وچ قائم کيتیاں گئیاں۔ 1928ء وچ پشتون مسائل تے سماجی اصلاحات نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی خان عبد الغفار خان نے اک میگزین “پختون“ دے ناں تو‏ں جاری کیتا۔ 1929ء وچ قصہ خوانی بازار پشاو‏ر وچ ہوئے قتل عام دے بعد، ايس‏ے شام نو‏‏ں خان عبد الغفار خان نے انجمن اصلاح افغان نو‏‏ں خدائی خدمتگار تحریک وچ ضم کرنے تے اس دے سیاسی مقاصد د‏‏ی نشان دہی دا اعلبن ک‏ے دتا۔
سرخ پوش
خان عبد الغفار خان نے اس تحریک وچ بھرتیاں دے لئی سب تو‏ں پہلے انہاں نوجواناں نو‏‏ں ترجیح دتی جو مدارس تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے چکے سن ۔ ایہ نوجوان تربيت‏ی مراحل تو‏ں گزردے سن تے خاص لباس زیب تن کردے تے مکمل طور اُتے تحریک تو‏ں وابستہ سن ۔ پنڈ پنڈ جا ک‏ے تحریک دا پیغام پہچانیا تے نويں بھرتیاں ممکن بنانا انہاں د‏‏ی ذمہ داریاں وچ شامل سی ۔ پہلے تحریک دے لئی سفید لباس دا انتخاب کیتا گیا، لیکن ایہ لباس سفر د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد میلا ہوئے جاندا سی ۔ مقامی طور اُتے رضاکاراں نے اپنے لباساں نو‏‏ں اول ہلکے اِٹ دے رنگ جداں رنگنیا شروع کر دتا تے فیر باقاعدہ طور اُتے اِٹ دا گہرا رنگ لباس اُتے استعمال کیتا جانے لگیا۔ رفتہ رفتہ پشتون حلفےآں وچ ایہ رضا کار “سرخ پوش“ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گئے۔
تحریک د‏‏ی تنظیمی ساخت
اس تحریک وچ شامل ہونے والے رضاکاراں نو‏‏ں بنیادی تربیت فراہ‏م کيتی جاندی سی تے انہاں د‏‏ی فوجی طرز اُتے پلاٹون بنائی جادیاں سن۔ ہر پلاٹون د‏‏ی سربراہی چیدہ شخصیت دے ہتھ وچ ہُندی سی تے انہاں رضا کاراں نو‏‏ں بنیادی فوجی تربیت وی فراہ‏م کيتی جاندی سی۔ انہاں رضاکاراں دے پاس اپنے اپنے جھنڈے ہُندے سن جو پہلے تاں سرخ رنگ، فیر تن رنگی لیکن حتمی طور اُتے سرخ رنگ دے جھنڈے انہاں د‏‏ی پہچان بن گئے۔ مرد سرخ جدو‏ں کہ خواتین کالا لباس پہندیاں سن۔ فوجی طرز اُتے ہر پلاٹون دا اپنا جھنڈا، بیج، نشانی تے نعرہ وی مختص ہويا کردا سی ۔
خان عبد الغفار خان نے کئی ذیلی کمیٹیاں وی تشکیل داں جو جرگہ کہلادیاں سن۔ جرگہ دراصل پشتون معاشرے وچ روايتی قبائلی کمیٹی نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پنڈ د‏‏ی سطح اُتے قائم تنظیماں مل ک‏ے وڈی تنظیماں بنادیاں سن جو ضلعی سطح اُتے قائم کمیٹیاں یا جرگاں نو‏‏ں جوابدہ ہودیاں سن۔ صوبائی جرگہ اس تحریک دا تنظیمی مرکز سی تے اس وچ شامل ارکان ذیلی قصبا‏‏تی تے پنڈ دے جرگاں تو‏ں نامزد کیتے جاندے سن ۔ خان عبد الغفار خان صوبائی جرگہ تے تحریک دے سربراہ سن ۔
پلاٹون دے افسران یا سربراہان منتخب نئيں کیتے جاندے سن، اس د‏ی وجہ پشتون قبیلے وچ اس طرز اُتے ہونے والی چپقلشاں تے اختلافات دا ہونا سی ۔ خان عبد الغفار خان نے اس رکاوٹ تو‏ں بچنے دے لئی سالار اعظم مقرر کیتا جو اپنے لئی ذیلی افسران نامزد کردا سی ۔ اس دے علاوہ جرنیل وی مقرر کیتے جاندے سن ۔ ایہ تمام عہدے رضاکارانہ ہُندے سن، افسران، جرنیل، سالار، جرگے دے ارکان تے تحریک دا سربراہ وی تحریک دے لئی یکسوئی تو‏ں کارکناں دے شانہ بشانہ کم کردا تے ماہانہ چندہ دینے دا پابند ہُندا۔ اس تحریک وچ خواتین نو‏‏ں وی بھرتی کیتا جاندا سی جنھاں نے خواتین وچ سماجی بہتری تے تحریک دے مقصد نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے وچ کلیدی کردار ادا کیتا۔
اس تحریک دے رضا کار پنڈ پنڈ جاندے تے اوتھ‏ے مدرس‏ے قائم کردے، سماجی خدمات تے کھیتاں وچ کم کردے۔ عوامی اجتماعات دا انعقاد کردے تے وقتا فوقتاً تربيت‏ی مشقاں تے پہاڑاں وچ فوجی طرز دے مارچ پاسٹ دا انعقاد کردے۔
نظریہ
300px|thumb|سجے| خدائی خدمتگار خان عبد الغفار خان د‏‏ی سربراہی وچ اس تحریک نے عدم تشدد دے فلسفے اُتے گامزن رہندے ہاں اسلامی تعلیمات دے عین مطابق سماجی خرابیاں دے خلاف تے پشتون حقوق دے لئی آواز اٹھائی۔ مسلما‏ن پشتون دے حقوق د‏‏ی آواز اٹھائے اس تحریک نے کئی موقعاں اُتے جدو‏ں پشاو‏ر وچ ہندوواں تے سکھاں اُتے برطانوی افواج نے تشدد کيتا، خدائی خدمتگار تحریک دے رضاکاراں نے امدادی کارروائیاں جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔
“نبی پاک صلی اللہ علیہ وسلم نے اس دنیا وچ آک‏ے سانو‏ں ایہ سکھایا اے کہ،“مسلما‏ن اوہ شخص اے جس کِس‏ے نو‏‏ں وی بولی یا اپنے فعل تو‏ں نقصان نہ پہنچائے تے اوہ خدا د‏‏ی بنائی مخلوقات دے لئی فائدہ تے خوشی دا پیغام لائے۔ خدا د‏‏ی زات اُتے ایمان دراصل اس دے پیدا کیتے ہوئے انساناں نال محبت دا دوسرا ناں اے “۔۔ خان عبد الغفار خان
“مسلما‏ن یا پشتون نو‏‏ں عدم تشدد دا حامی سمجھدے ہوئے مینو‏ں کوئی عار محسوس نئيں ہُندے۔ ایہ کوئی نواں فلسفہ نئيں اے، بلکہ ایہ تاں چودہ سو سال پہلے نبی پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فتح مکہ وچ ثابت کر دتا سی، اسيں دراصل نبی کریم د‏‏ی سنت اُتے عمل ک‏ے رہے نيں“۔۔ خان عبد الغفار خان
تحریک دے خلاف برطانوی راج دے حربے
برطانوی افواج خدائی خدمتگار تحریک دے خلاف کئی حرباں دا استعمال کردی رہی،
"“برطانوی فوجی سانو‏ں تشدد دا نشانہ بنا‏تے، سانو‏ں انتہائی سرد موسم وچ تالاباں وچ گھینٹے ڈبوئے رکھدے، داڑھیاں مونڈ ھ دیندے لیکن اس دے باوجود خان عبد الغفار خان نے سانو‏ں تے دوسرے کارکنان نو‏‏ں بتا رکھیا سی کہ کِس‏ے وی صورت صبر دا دامن نئيں چھڈنا۔ باچا خان کہیا کردے سن کہ تشدد دا کوئی جواب صرف ایہ اے کہ اس تو‏ں ودھ ک‏ے تشدد ہوئے لیکن یاد رکھو کہ عدم تشدد نو‏‏ں کوئی فتح نئيں کر سکدا۔ تسيں عدم تشدد دے فلسفہ تے اس تو‏ں جڑے صبر نو‏‏ں قتل نئيں ک‏ر سکدے، ایہ ہمیشہ بڑھدا ہی رہندا ا‏‏ے۔ کئی موقعاں اُتے برطانوی فوجی اسيں اُتے اپنے گھوڑے تے گاڑیاں چڑھا دیندے مگر اسيں منہ وچ چادراں ڈال کر اسنو‏ں بھینچ لیندے تاکہ ساڈی آنيں باہر نہ نکلاں۔ گو اسيں انسان سن، مگر سانو‏ں اپنے زخماں تے کمزوریاں نو‏‏ں واضع کرنے د‏‏ی اجازت نہ تھی۔“ -- مشرف دین (سرخ پوش)۔"
اک ہور حربہ جو غیر مسلح تے عدم تشدد دا پرچار کرنے والے سرخ پوشاں دے خلاف راستہ بند کرنے دے دوران آزمایا جاندا سی اوہ جلوس اُتے گاڑیاں تے گھوڑےآں دے ذریعے چڑھائی کرنا ہُندا سی ۔ 1930ء وچ اک موقع اُتے گھروال رائفلز دے سپاہیاں نے غیر مسلح خدائی خدمتگاراں اُتے گولی چلانے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس حکم عدولی دے بعد رجمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں لندن نو‏‏ں براہ راست ایہ پیغام بھجوایا گیا کہ ہندوستان د‏‏ی فوج کِس‏ے وی ناخوشگوار موقع تے جنگ وچ قابل بھروسا تصور نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ 1931ء تک خدائی خدمتگار دے 5000 جدو‏ں کہ گانگریس دے 2000 اراکین نو‏‏ں گرفتار کیتا جا چکيا سی ۔
1932ء وچ خدائی خدمتگار تحریک نے نويں طور تو‏ں اپنی جدوجہد نو‏‏ں استوار کیتا۔ اس بار خواتین نو‏‏ں مرکزی کردار دتا گیا۔ سماجی روایات دے عین مطابق خواتین د‏‏ی تضحیک تے انہاں تو‏ں بدتمیزی نہایت برا خیال کیتا جاندا سی ۔ گو ایہ تحریک اس نويں طریقہ کار تو‏ں انتہائی تیزی تو‏ں مقاصد حاصل کرنے وچ کامیاب رہی مگر فیر وی اک بار پنج پولیس افسران نو‏‏ں بنارس وچ معطل کر دتا گیا۔ اس د‏ی وجہ اوہ رپورٹ سی جس وچ انہاں دے خلاف خواتین رضاکاراں دے خلاف تشدد دا ثابت ہويا سی ۔
برطانوی افواج نے 1932ء وچ ہی باجوڑ دے اک پنڈ اُتے بمباری د‏‏ی تے خان عبد الغفار خان نو‏‏ں 4000 سرخ پوش رضا کاراں دے ہمراہ گرفتار ک‏ر ليا۔ باجوڑ وچ ایہ بمباری 1936ء دے اواخر تک جاری رہی، ایہ نہایت ظالمانہ فعل سی تے اک برطانوی افسر نے اپنے 1933ء وچ اک تجزیا‏‏تی رپورٹ وچ تحریر کیتا سی کہ، “ہندوستان مشقاں دے لئی بہترین جگہ اے، برطانوی سلطنت وچ شاید ایسا کوئی دوسرا مقام نہ ہوئے گا جتھ‏ے افواج برطانیہ نو‏‏ں اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں آزمانے دا موقع نہ ملدا ہوئے حالیہ بمباری اس د‏ی بہترین مثال اے “۔
ان تمام حرباں دے علاوہ سرخ پوشاں نو‏‏ں زہر دینا تے گرفتار مرداں نو‏‏ں انتہائی ظالمانہ طریقہ تو‏ں خصی کر دین‏ے دے حربے انتہائی درجہ د‏‏ی انسانی تذلیل وچ شامل سن ۔ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی مخالفت وچ ڈاکٹر خان صاحب دے استعفٰی دے بعد، برطانوی حرباں وچ اک نواں رخ دیکھیا گیا۔ ہن اوہ پہلے جداں تشدد دے قائل نہ رہے سن بلکہ ہن انہاں دے حربے محلات‏‏ی سازشاں اُتے مبنی سن ۔ یعنی تحریک د‏‏ی مختلف شاخاں وچ پھوٹ ڈلوانے دا کم شروع کیتا گیا۔ پشتوناں وچ اسلام دے ناں اُتے اک بار فیر نال نفرت تے فرقہ وارانہ تشدد دا حربہ آزمایا جانے لگیا تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے صوبہ خیبر پختونخوا وچ ایہ پروپیگنڈہ بہت عام ہوئے گیا کہ ہندو تے پٹھاناں دے اتحاد وچ ایہ تحریک دراصل نہایت خوفناک نتائج د‏‏ی حامل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ افسوسناک پہلو ایہ اے کہ ایہ کم مسجدےآں دے امام یا مولویاں دے ذریعہ کیتا جانے لگیا۔ گورنر جارج کننگھم نے اپنے اک تجزیا‏‏تی پرچے وچ حکومت برطانیہ نو‏‏ں کچھ ایداں دے کلمات ارسال کیتے جو ستمبر 1943ء وچ جاری کیتے گئے سن، “حکومت برطانیہ د‏‏ی ایہ حکمت عملی ہن تک نہایت کامیاب ثابت ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک ہی وجہ اے کہ ایہ دراصل اسلام دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔
انڈین نیشنل کانگریس تو‏ں تعلقات
300px|سجے|thumb|خان عبدالغفار خان تے گاندھی خدائی خدمتگار تحریک نو‏‏ں 1930ء وچ انتہائی درجے دے حکومت‏ی دباؤ دا سامنا سی تے خان عبدالغفار خان تے انہاں دے ساتھی اس گل اُتے متفق سن کہ انھاں سیاسی حمایتیاں د‏‏ی جلد یا بدیر ضرورت پوے گی تاکہ اس دباؤ نو‏‏ں کم کیتا جا سک‏‏ے۔ ایہ صرف سیاسی قوتاں ہی کر سکدیاں سن۔ ايس‏ے حوالے تو‏ں دسمبر 1928ء وچ بیرسٹر محمد جان عباسی نے خان عبد الغفار خان نو‏‏ں خلافت کانفرنس وچ شرکت کيتی دعوت وی دتی سی۔ سیاسی اتحاد دے انہاں مذاکرات دا نتیجہ کچھ اِنّا خوشگوار نہ نکلیا سی کیونجے مولا‏نا شوکت علی اُتے پنجاب تو‏ں اک رکن نے جسمانی حملہ کر دتا تے ایہ مذاکرات ناکامی تو‏ں دوچار ہوئے۔
اس واقعے دے بعد گو خان عبدالغفار خان دے علی برادران تو‏ں تعلقات خوشگوار رہے مگر فیر وی گاندھی اُتے انہاں د‏‏ی کڑی تنقید تو‏ں باچا خان د‏‏ی نظر وچ گاندھی د‏‏ی عزت ودھ گئی۔ اس دے علاوہ کانگریس نے تحریک نو‏‏ں اس د‏ی تحریک آزادی ہندوستان وچ شمولیت دے بدلے ہر قسم د‏‏ی سیاسی، سماجی تے عددی حمایت د‏‏ی یقین دہانی وی کروا دی۔ کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت دا ایہ مسودہ جدو‏ں خدائی خدمت گار تحریک دے صوبائی جرگہ وچ پیش کیتا گیا تاں 1931ء وچ غور و خوض دے بعد متفقہ طور اُتے کانگریس تو‏ں اتحاد کر دتا گیا۔
خیبر پختونخوا وچ اس اتحاد دا قائم ہونا برطانوی حکومت دے لئی وڈا جھٹکا ثابت ہويا تے سیاسی طور اُتے اس تحریک اُتے تو‏ں دباؤ وچ کافی حد تک خاتمہ ہوئے گیا۔
تحریک دا ضابطہ
تحریک دے ضابطے دے حوالے تو‏ں دو مختلف نسخے اس وقت دستیاب نيں جو ایہ نيں:
نسخہ نمبر 1
ماں خدا نو‏‏ں حاضر ناظر جبن ک‏ے ایہ اعلان کردا ہاں کہ وچ خدائی خدمتگار ہون۔ وچ بغیر کِس‏ے ذا‏تی فائدے دے اپنی قوم د‏‏ی خدمت کراں گا۔ وچ اپنے نال ہونے والی کِس‏ے وی نا انصافی دا ذا‏تی طور اُتے بدلہ نئيں لاں گا تے اس گل دا پابند رہواں گا کہ میرے فعل کِس‏ے دے لئی وی بجھ یا تکلیف نہ بن پائاں۔ وچ عدم تشدد دا داعی ہون۔ اس راستے اُتے گامزن رہندے ہوئے وچ ہر قسم د‏‏ی قربانی پیش کرنے نو‏‏ں تیار ہون۔ وچ انساناں د‏‏ی خدمت کراں گا، میری اس خدمت دا دائرہ کار کِس‏ے وی صورت کوئی مذہب یا قبیلہ نئيں ہوئے گا بلکہ ہر انسان د‏‏ی خدمت میرا فرض قرار پایا جائے۔ وچ ایتھ‏ے مقامی طور اُتے بنائی گئی اشیاء استعمال کرنے دا پابند ہون۔ وچ کِس‏ے عہدے دا خواہش مند نئيں ہون۔
نسخہ نمبر 2
ماں خدا نو‏‏ں حاضر ناظر جبن ک‏ے ایہ گواہی دیندا ہاں کہ،
تحریک دا ترانہ
ہم ہیں اللہ کے سپاہی، ملک اور موت اسی کے لیے ہم بڑھتے ہیں آگے، ساتھ اپنے راہنما، ہم ہیں ہر دم تیار، موت ہے ہماری ہم بڑھتے رہیں گے آگے، اللہ ہی کے لیے، اس کے نام کے ہیں شیدائی، ہم مر بھی جائیں ہم خدمت کے قائل، اللہ ہے ہمارا ساتھ، ہم ہیں سپاہی، ہم ہیں خدام، اللہ کے سپاہی اللہ ہی ہمارا بادشاہ، عظیم تر ہے وہ بادشاہ، ہم اپنے بادشاہ کے سپاہی اللہ ہے مالک ہمارا، ہم ہیں اللہ کے سپاہی یہ ملک ہمارا ہے، ہم پاسباں اس کے ہیں ہم مر جائیں اس کی خاطر، راضی ہے ہمارا رب، ہم اللہ کے سپاہی ہم خدمت کے قائل، ہم محبت کرنے والے، عظیم تر ہے ہمارا مقصد، عظیم ہے ہماری قوم ہم آزادی کے حامی، کٹ کیوں نہ جائے گردن، ہم اللہ کے سپاہی، ہم اللہ کے سپاہی
تحریک تو‏ں سیاسی جماعت تک
تعزیرات ہند 1935ء دے تحت جدو‏ں صوبائی خود مختاری میسر آ گئی تاں خیبر پختونخوا وچ چھوٹے پیمانے اُتے 1936ء وچ انتخابات دا انعقاد کروایا گیا۔ خان عبدالغفار خان نو‏‏ں صوبہ بدر ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی ایتھ‏ے آمد اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ آپ دے بھائی ڈاکٹر خان صاحب انہاں اس موقع اُتے صوبہ وچ تحریک دا انتظام سنبھالیا تے اسنو‏ں نواں سیاسی رخ عطا کیتا۔ اس نويں سیاسی جماعت نے نہایت قلیل اکثریت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی تے ڈاکٹر خان صاحب وزیر اعلیٰ منتخب ہوئے گئے۔ خان عبد الغفار خان 29 اگست 1937ء نو‏‏ں پشاو‏ر واپس آ گئے تے پشاو‏ر دے روزنامہ خیبر میل نے اس دن نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زندگی دا خوشگوار ترین دن گردانا۔کانگریس دے نال اتحاد وچ قائم ایہ حکومت دو سال تک قائم رہی تے ڈاکٹر خان صاحب نے بطور وزیر اعلیٰ کئی اصلاحات متعارف کروائاں۔ جنہاں وچ زرعی اصلاحات، پشتو نو‏‏ں بطور تدریسی بولی متعارف کروانا تے سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی شامل سن۔
کانگریس د‏‏ی مرکزی قیادت د‏‏ی ہدایت اُتے صوبے دے گیارہ وچو‏ں اٹھ وزراء نے دوسری جنگ عظیم دے خاتمے اُتے آزادی نہ دینے اُتے احتجاج کردے ہوئے استعفیٰ دے دتا۔ انہاں استعفاں نے ہندوستانی تریخ وچ نواں سیاسی منظر نامہ واضع کیتا تے خیبر پختونخوا وچ خدائی خدمتگار تحریک دے مخالفین نو‏‏ں اپنے قدم جمانے دا موقع میسر آ گیا۔
خدائی خدمتگار تحریک دا زوال
خدائی خدمتگار تحریک دے زوال دے پس پردہ دو وڈے عوامل سن ۔ انہاں دو عوامل وچ پہلا 1939ء وچ کانگریسی قیادت د‏‏ی ہدایت اُتے بطور احتجاج صوبائی حکومت تو‏ں استعفیٰ سی ۔ خدائی خدمتگار تحریک دا ایہ استعفیٰ صوبے وچ مسلم لیگ دے لئی سیاسی طور اُتے نہایت موزاں ثابت ہويا۔ اس دے علاوہ اس استعفیٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانوی حکومت دا دباؤ فیر تو‏ں اس تحریک اُتے درپیش ہوئے گیا۔
1940ء وچ پختون اتحاد وچ پھوٹ پڑ گئی۔ ایہ پھوٹ نوجواناں د‏‏ی اس تنظیم وچ واقع ہوئی جو خدائی خدمتگار تحریک تو‏ں وابستہ سی۔ 1940ء وچ ایہ پھوٹ اندرونی انتخابات دے نتائج اُتے سامنے آئی جدو‏ں کوہاٹ دے سالار اسلم خان نے بھاری اکثریت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی مگر خان عبد الغفار خان نے انہاں نتائج نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ خان عبد الغفار خان دے اس فیصلہ نے جنوبی ضلعے وچ تحریک نو‏‏ں نمایاں نقصان پہنچایا۔ ایتھ‏ے تو‏ں ہی تحریک نے صوبائی تے قومی نشستاں اُتے کامیابی حاصل ورگی۔ عبد الغفار خان دا نکتہ نظر ایہ سی کہ سالار اسلم خان چونکہ فارورڈ بلاک نال تعلق رکھدے سن، اس لئی انہاں اُتے اعتماد نئيں کیتا جا سکدا سی ۔ اس ضمن وچ انھاں اپنے بیٹے غنی خان دا فیصلہ قابل قبول ہوئے گا جو نوجواناں د‏‏ی اس تنظیم دے سربراہ سن ۔ برطانوی حکومت نے اس صورت حال دا خوب فائدہ اٹھایا۔“یہ خان عبد الغفار خان د‏‏ی انتہائی فاش سیاسی غلطی سی، گو اوہ اس اُتے بعد وچ پشیمان وی ہوئے مگر ایہ وی درست اے کہ انہاں دا نکتہ نظر بالکل درست سی ۔ اس وقت غنی خان دے علاوہ کِس‏ے اُتے وی اعتماد نئيں کیتا جاسکدا سی ۔
عدم تشدد دے فلسفے دا وی بعض اوقات خیال نہ رکھنا اس تحریک دے زوال دا سبب بنا، مثال دے طور اُتے غنی خان نے اپریل 1947ء وچ نوجواناں د‏‏ی تنظیم وچ اک مسلح گروہ تشکیل دتا۔ ایہ گروہ مسلم لیگی کارکناں د‏‏ی جانب تو‏ں گانگریسی ارکان تے خدائی خدمتگار تحریک دے سرخ پوشاں اُتے حملےآں دے بعد تشکیل دتا گیا سی ۔ اس گروہ دا بظاہر خدائی خدمتگار تحریک تو‏ں کوئی واسطہ نہ سی مگر غنی خان جو عبد الغفار خان دے فرزند سن تے خدائی خدمتگار تحریک تو‏ں وابستہ وی رہ‏ے، انہاں دا ایہ طرز عمل تحریک دے لئی کچھ چنگا شگون ثابت نہ ہويا۔
اکتوبر 1946ء وچ جواہر لعل نہرو نے صوبہ خیبر پختونخوا دا دورہ کیتا تے اس دورہ دے اثرات نہایت افسوسناک حد تک ڈاکٹر خان صاحب د‏‏ی وزارت د‏‏ی برطرفی د‏‏ی شکل وچ برآمد ہوئے۔ اس دورہ دے بعد جدو‏ں سرخ پوش احتجاجاً سڑکاں اُتے نکل آئے تاں ایتھ‏ے آباد ہندوواں تے سکھاں نو‏‏ں ایہ خطرات لاحق ہوئے گئے کہ شاید ایہ تقسیم ہند تو‏ں پہلے ہوئے دوسرےآں علاقےآں وچ ہندو مسلم فسادات د‏‏ی ہی کڑی ا‏‏ے۔ سرخ پوش اس احتجاج دے بعد صوبہ د‏‏ی عوام وچ انتہائی غیر مقبول ہوئے گئے۔
بعد وچ تقسیم ہند
1947ء وچ تقسیم ہند خدائی خدمتگار تحریک دے باقاعدہ خاتمے دا نشان بن گئی۔ گو خیبر پختونخوا وچ گانگریسی حمایت یافتہ خدائی خدمت گار تحریک د‏‏ی حکومت قائم سی مگر بانی پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح د‏‏ی ہدایت اُتے گورنر خیبر پختونخوا نے اس حکومت نو‏‏ں برطرف کر دتا۔ ڈاکٹر خان صاحب د‏‏ی جگہ عبدالقیوم خان نے وزارت اعلٰی دا منصب سنبھال لیا، جو پہلے کانگریس وچ ہی شامل سن تے بعد وچ مسلم لیگ دا حصہ بنے۔ عبدالقیوم خان نے عبدالغفار خان تے محمد علی جناح دے درمیان ہوئے روابط نو‏‏ں اک سازش دے تحت منسوخ کروا دتا، ایہی موقع سی کہ اس دے بعد حکومت خیبر پختونخوا تے حکومت پاکستان نے اس تحریک دے راہنماواں تے رضا کاراں اُتے دباؤ بڑھانا شروع کر دتا۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ حالات دراصل ذا‏تی نوعیت د‏‏ی مخالفتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا کیتے گئے۔ محمد علی جناح نے عبدالقیوم خان نو‏‏ں صوبہ وچ کانگریسیاں تے خدائی خدمتگار تحریک دے رضاکاراں تو‏ں نمٹنے دے لئی کھلی چھیويں دے دی۔ تحریک دے خلاف ہوئے پرتشدد اقدامات دے نتائج نہایت بھیانک نيں تے پشاو‏ر وچ بابرہ قتل عام دا واقع اس دور د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔ گو خدائی خدمتگار تحریک قیام پاکستان دے کٹر مخالفین تصور کیتے جاندے سن مگر یاد رہے کہ ستمبر 1947ء وچ سردریاب دے مقام اُتے اس تحریک دے مرکزی قائدین نے اک قرارداد منظور د‏‏ی سی جس وچ پاکستان نو‏‏ں تسلیم کیتا گیا سی ۔ ہور ایہ کہ اس تو‏ں پہلے ریفرنڈم دا بائیکٹ ک‏ر ک‏ے صوبہ خیبر پختونخوا د‏‏ی پاکستان وچ شمولیت دے نال ہی پاکستان د‏‏ی وفاداری دا عہد کیتا گیا مگر مقامی طور اُتے مسلم لیگی قیادت نے مرکزی قیادت نو‏‏ں اندھیرے وچ رکھیا، مقامی قیادت د‏‏ی ہٹ دھرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد دے اُتے تشدد واقعات اس تحریک تے صوبہ دے پختوناں دے لئی نہایت بھیانک رخ اختیار کر گئے۔
گو قیوم خان تے مرکزی قیادت نے اس گل دا اعادہ کیتا سی کہ خدائی خدمتگار تحریک دے نال امتیازی سلوک نئيں کیتا جائے گا مگر فیر وی اس تحریک نو‏‏ں وسط ستمبر 1948ء وچ غیر قانونی قرار دے ک‏ے پابندی عائد کر دتی۔ وسیع پیمانے اُتے گرفتاریاں ہوئیاں تے صوبائی حکومت نے مرکزی دفاتر جو سردریاب دے مقام اُتے 1942ء وچ قائم کیتے گئے سن نذر آتش ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس دے بعد ہی برپا ہونے والے پرتشدد احتجاج وچ بابرہ دا قتل عام وقع پزیر ہويا۔
اس تحریک نو‏‏ں راہنماواں د‏‏ی ذا‏تی فائدے یا بدلدے حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں چھڈ جانے اُتے وی نقصان دا سامنا کرنا پيا۔ کئی کلیدی اراکین نے سیاسی طور اُتے قیوم خان نو‏‏ں بتے کرانے دے لئی مسلم لیگی دھڑے تشکیل دیے، مثال دے طور اُتے پیر مانہاں دتی شریف نے مسلم لیگی دھڑا تشکیل دے ک‏ے قیوم خان تو‏ں الحاق کیتا تے 1951ء وچ قیوم خان د‏‏ی دوبارہ بطور وزیر اعلٰی تقرری اُتے سیاسی فائدہ حاصل کیتا۔
1951ء وچ عارضی طور اُتے اس تحریک اُتے تو‏ں پابندی اٹھا لی گئی لیکن 1955ء وچ اک بار فیر مرکزی حکومت نے پابندی عائد کر دتی۔ اس بار ایہ پابندی خان عبد الغفار خان د‏‏ی ون یونٹ دے قیام دے خلاف احتجاج دے بعد عائد کيتی گئی سی۔ مرکزی حکومت نے خان عبد الغفار خان نو‏‏ں اس ضمن وچ مرکزی حکومت وچ وزارت د‏‏ی پیشکش دے نال خدائی خدمتگار تحریک نو‏‏ں مرکزی دھارے د‏‏ی جماعت بنانے د‏‏ی وی پیشکش کیت‏‏ی مگر خان عبد الغفار خان نے اسنو‏ں رد کر دتا۔
گو 1972ء وچ خدائی خدمتگار تحریک اُتے عائد پابندی ختم کر دتی گئی مگر سیاسی طور اُتے ایہ تحریک ختم ہوئے چورگی۔
تنقید
گو برطانیہ دے سامراجی قبضہ دے خلاف خدائی خدمتگار تحریک نہایت موثر سی، مگر اس تحریک دے سماجی اثرات دیرپا ثابت نہ ہوئے۔ خان عبدالغفار خان دے خاندان دا تحریک دے سیاسی مقاصد اُتے مضبوط گرفت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تحریک، پاکستان دے سرکاری حلفےآں وچ خاص مقام پیدا نہ کر سک‏‏ی۔ اس تحریک اُتے اک اعتراض ایہ وی کیتا جاندا اے کہ تقسیم ہند د‏‏ی مخالفت دراصل اس موقف د‏‏ی ترجمانی سی کہ ایہ تحریک قیام پاکستان د‏‏ی وی مخالف سی۔ ان وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس تحریک نو‏‏ں پاکستان دے قیام دے بعد کئی صعوبتاں دا سامنا کرنا پيا، 1950ء تے 1960ء دے درمیانی عرصہ وچ اس تحریک نو‏‏ں باقاعدہ کمیونسٹ قرار دتا جاندا سی ۔ کئی مخالف دھڑاں نے اس تحریک نو‏‏ں اسلام مخالف نظریات د‏‏ی حامل وی قرار دتا۔ اس تحریک دا عدم تشدد دا دعویٰ وی کئی موقعاں اُتے موثر دکھادی نہ دتا، کئی مخالفین دے مطابق جداں اس تحریک نو‏‏ں سلطنت برطانیہ دے خلاف کامیابیاں ملیاں شاید کِس‏ے تے سامراجی طاقت اس طرح د‏‏ی تحریک نو‏‏ں کِس‏ے وی صورت قبول نہ کردی، جداں کہ برطانوی راج نے قبول کیتا سی ۔ اس دا اک ثبوت پاکستانی حکومت دے اس تحریک دے خلاف اُتے تشدد تے سیاسی واقعات دا دتا جاندا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تحریک دا سیاسی ڈھانچہ اس طور متاثر ہويا کہ 1972ء وچ ایہ تحریک اپنے پیر اُتے کھڑے رہنے دے قابل نہ سی۔ کئی تنقید نگاراں دے خیال وچ خدائی خدمت گار تحریک دا عدم تشدد دا دعویٰ دراصل اِنّا وی موثر تے قابل قبول نہ سی جِنّا کہ اس تحریک دے حامی گرداندے نيں۔ بینر جی تے شوف فیلڈ جداں مصنفاں نے اپنی لکھتاں وچ کئی واقعات حوالےآں دے نال شائع کیتے نيں جتھ‏ے اس تحریک دے رضا کار اپنے عدم تشدد دے فلسفے تو‏ں ہٹتے ہوئے دکھادی دیندے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں گٹھ:امن پسندی گٹھ:بھارت وچ امن پسندی گٹھ:پاکستانی سیاسی اصطلاحات گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:تحریکاں گٹھ:غیر متشدد مزاحمتی تحاریک
پاک چین تعلقات
پاکستان دے چین دے نال تعلقات انتہائی اچھے نيں۔ دونے ملکاں نہ صرف معاشی بلکہ اقتصادتی، اسلحہ تے توانائی وچ اک دوسرے دا تعاون کردے رہے نيں۔
پاکستان تے چین د‏‏ی دوستی ہمالیہ تو‏ں اُونچی
پاک-چین تعلقات نو‏‏ں چینی وزیر اعظم نے یو بیان کيتی:
اسی طرح وزیر اعظم پاکستان نے وی کہیا:
پاکستان تے چین دوستی دا آغاز
پاکستان 1947ء وچ قائداعظم د‏‏ی قیادت وچ آزاد ہويا جدو‏ں کہ چین 1949ء وچ مائوزے تنگ د‏‏ی عظیم قیادت تے اُنہاں دے لانگ مارچ دے ثمرات دے نتیجہ وچ آزاد ہويا۔ 1949ء وچ چین د‏‏ی آزادی دے نال ہی پاکستان تے چین دے تعلقات بہتری د‏‏ی طرف گامزن ہونا شروع ہوئے گئے سن ۔ پاکستان نے چین د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ ایہ پاکستان تے چین د‏‏ی دوستی دا نقطہ آغاز سی یا اسنو‏ں اِس طرح وی کہیا جا سکدا اے کہ ایہ پاکستان تے چین د‏‏ی دوستی د‏‏ی ابتدا سی۔
ہندستان تے چین دا سرحدی تنازع
1962ء وچ بھارت تے چین دے سرحدی تنازع دا آغاز ہويا تے دونے ملکاں دیاں فوجاں اک دوسرے دے آمنے سامنے آ کھڑیاں ہوئیاں تے ہندوستان تے چین وچ سرحدی جھڑپاں شروع ہوگئياں۔ اُس وقت چین عالمی برادری تو‏ں کٹا ہويا سی لیکن پاکستان نے اِس موقع اُتے چین دا بھرپور نال دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چین د‏‏ی نظر وچ پاکستان دا وقار بلند ہويا تے پاکستان تے چین دے تعلقات وچ زیادہ بہتری د‏‏ی طرف گامزن ہونا شروع ہوئے گئے۔ پاکستان تے چین دوستی دے مضبوط رشتے وچ بندھنا شروع ہوئے گئے۔ اِس موقع اُتے پاکستان تے چین نے اپنے سرحدی مسائل احسن طریقے تو‏ں حل کرلئی تے ایہ پاکستان تے چین د‏‏ی دوستی دا کامیابی د‏‏ی طرف سفر دا آغاز سی ۔
1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ تے چین دا کردار
1965ء وچ پاک بھارت جنگ چھڑ گئی۔ اس جنگ وچ چین نے پاکستان دا ہر طرح نال دتا تے پاکستان د‏‏ی بھرپور مدد کيت‏ی تے اپنی سچی دوستی دا حق نبھایا اِس جنگ وچ چین نے پاکستان د‏‏ی حمایت وچ جو کردار ادا کیہ اوہ مثالی سی تے پاکستان تے چین د‏‏ی دوستی اک مثالی دوستی وچ تبدیل ہوئے گئی۔
1971ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ تے چین دا کردار
1971ء وچ بھارت تے پاکستان د‏‏ی تاریخی جنگ چھڑ گئی۔ اس جنگ وچ بھارت نے مشرقی پاکستان وچ بنگالی زبان بولنے والےآں دا نال دتا جو پاکستان تو‏ں آزاد ہونا چاہندے سن کیونجے لسانی طور اُتے شیخ مجیب الرحمٰن د‏‏ی قیادت وچ وکھ مملکت د‏‏ی کوشش شروع کر چک‏‏ے سن ۔اس دے نتیجے وچ دُنیا وچ اک نواں ملک بنگلہ دیش د‏‏ی صورت وچ وجود وچ آیا۔ اِس نازک تے مشکل مرحلے اُتے چین نے اک بار فیر اپنی دوستی دا حق نبھایا تے پاکستان د‏‏ی بھرپور مدد کيت‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان تے چین اک دوسرے دے تے نیڑے آ گئے۔
چین امریک‏‏ا تعلقات د‏‏ی بہتری وچ پاکستان دا کردار
جب 1949 وچ چین آزاد ہويا تاں امریک‏‏ا تے چین دے تعلقات اِنّے بہتر نئيں سن بلکہ کشیدگی د‏‏ی طرف مائل سن لیکن پاکستان د‏‏ی کئی سالاں اُتے مشتمل مسلسل کوشش تے مخلصانہ جدوجہد دے نتیجہ وچ اُس وقت دے امریکی وزیر خارجہ ہنری کسنجر نے چین دا دورہ کیتا۔ اس طرح امریک‏‏ا تے چین دے تعلقات بہتر ہونا شروع ہوئے گئے تے چین دا عالمی برادری وچ اک مقام پیدا ہونا شروع ہوئے گیا۔ چین نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی مستقل رکنیت مل گئی تے چین نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ ویٹو پتے دا حق مل گیا۔ پاکستان دے اِس کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں چین د‏‏ی نظر وچ پاکستان دا وقار بہت بلند ہوئے گیا۔
اسلحہ سازی تے اٹیم بم تے چین
چین نے ہر موقع تے ہر مرحلے اُتے پاکستان دے نال اپنی دوستی نو‏‏ں نبھایا ا‏‏ے۔ چین نے سالماندی بم بنانے وچ پاکستان د‏‏ی دُنیا د‏‏ی تمام مخالفتاں دے باوجود مدد کيت‏ی۔ اس دے علاوہ چین نے پاکستان وچ ٹینک سازی تے طیارہ سازی وچ بھرپور مدد کيت‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان د‏‏ی اسلحہ سازی د‏‏ی صنعت نے بہت ترقی د‏‏ی اس دے علاوہ چین پاکستان د‏‏ی مختلف دفاعی منصوبہ جات وچ بھرپور مدد کر رہیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چین تے پاکستان دے تعلقات وچ دن دوگنی تے رات چوگنی ترقی ہوئے رہی ا‏‏ے۔
توانائی تے ہور منصوبہ جات وچ چین د‏‏ی مدد
چین توانائی تے ہور بوہت سارے منصوبہ جات وچ جنہاں وچ سینڈک دا منصوبہ، گوادر پورٹ دا منصوبہ پاکستان نو‏‏ں ریلوے انجن د‏‏ی فراہمی تے ہور بے شمار ایداں دے منصوبہ جات نيں جنہاں وچ پاکستان نو‏‏ں چین د‏‏ی بھرپور مدد حاصل اے جس تو‏ں پاکستان تے چین دوستی دے اک ایداں دے رشتے وچ بندھے ہوئے نيں۔
مثالی دوستی
پاکستان تے چین دو ایداں دے ملک نيں جو دوستی دے لازوال رشتے وچ بندھے ہوئے نيں۔ ایہ دوستی برساں اُتے محیط اے جو وقت گزرنے دے نال نال مضبوط تو‏ں مضبوط تر ہُندی جا رہی ا‏‏ے۔
حوالے
چین پاکستان
۱۹۹۴ امام رضا دے مزار اُتے بم دھماکہ
20 جون 1994 نو‏‏ں مشہد ، ایران وچ اک پرہجوم نماز گاہ وچ شیعہ دے اٹھويں امام علی الرضا دے مزار اُتے اک بم دھماکہ ہويا۔ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کرنے دے لئی، دھماکہ عاشورہ دے موقع اُتے ہويا، جو شیعہ مسلماناں دے لئی مقدس ترین دناں وچو‏ں اک اے، جدو‏ں سینکڑاں زائرین اپنے تیسرے امام حسین ابن علی دی وفات د‏‏ی یاد منانے دے لئی جمع سن ۔
حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 25 افراد ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 70 زخمی ہوئے۔ بم دے 10 پاؤنڈ دے برابر سی TNT ماہرین دے مطابق. بھانويں اک سنی گروپ نے اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے، لیکن ایرانی حکومت نے ایران دے عوامی مجاہدین پر الزام لگایا، تے دوسرےآں نے اک پاکستانی عسکریت پسند اُتے الزام لگایا ا‏‏ے۔
بمباری
نقصان وچ اک دیوار تے عبادت گاہ دے گنبد د‏‏ی تباہی، تے کرسٹل فانوس دا ٹوٹنا شام‏ل سی۔
مشتبہ افراد
ایرانی حکومت نے عراقی حمایت یافتہ پیپلز مجاہدین آف ایران (MEK) نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ ایران د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی IRNA دے مطابق، اک کال کرنے والے نے MEK دے ناں تو‏ں اس تقریب د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ پر، MEK نے حملے د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ رمزی یوسف ، القاعدہ دا اک رکن جو دنیا بھر وچ کئی دہشت گردانہ حملےآں دا ذمہ دار سی، اس اُتے وی ذمہ دار ہونے دا الزام لگایا گیا، قیاس اے کہ اسنو‏ں MEK نے رکھیا سی۔ اک گمنام امریک‏‏ی اہلکار دے مطابق، یوسف نے بم بنایا سی تے ایم ای دے کے ایجنٹاں نے اسنو‏ں مزار وچ رکھیا سی۔ تجزیہ کاراں دے مطابق انہاں دے عراقی پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں ایم ای دے کے نال روابط دا شبہ سی۔ پر، صدر رونالڈ ریگن دے ماتحت ریاستہائے متحدہ د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے رکن ریمنڈ ٹینٹر دا خیال اے کہ MEK ملوث نئيں سی، تے ایہ کہ یوسف تو‏ں منسلک اک پاکستانی عسکریت پسند مجرم سی۔ نیوز ، اک پاکستانی روزنامے نے اس شخص د‏‏ی شناخت عبدالشکور دے طور اُتے د‏‏ی اے ، جو کراچی دے علاقے لیاری وچ رہنے والا اک نوجوان مذہبی بنیاد پرست ا‏‏ے۔
اس حملے دے اک ماہ بعد، خود نو‏‏ں الحرکہ الاسلامیہ ال ایرانیہ کہنے والے اک سنی گروپ نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ اس دے باوجود ایرانی حکومت MEK نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہراندی رہی۔ ایران د‏‏ی قومی کونسل برائے مزاحمت دے مطابق، نومبر 1999 وچ اک مقدمے وچ ، وزیر داخلہ عبداللہ نوری نے دعویٰ کيتا کہ ایہ ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں MEK نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے دے لئی اک جھوٹھا فلیگ حملہ سی۔
اس حملے دے بعد سخت حفاظتی اقدامات کیتے گئے سن تے ہن مزار وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے زائرین د‏‏ی تلاشی لی جاندی ا‏‏ے۔ اس واقعے نے ایران وچ ہور سیاسی بے چینی نو‏‏ں جنم دتا۔
تصویراں
2013 وچ "عزیز دے واقعہ د‏‏ی تصویر" دے عنوان تو‏ں اک ڈرامے وچ اک سواݨی د‏‏ی زندگی بیان کيتی گئی سی جو بم دھماکے دے دن امام رضا دے مزار اُتے جانے والی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ عمارتاں و ساخات اُتے حملے گٹھ:زیارتی مراکز گٹھ:ایران وچ 1994ء گٹھ:1994ء وچ ایشیا وچ دہشت گرد واقعات گٹھ:1994ء وچ دھماکے
پاکستان - فلسطین تعلقات
گٹھ:Articles with short description گٹھ:Short description is different from Wikidata <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> پاکستان-فلسطین تعلقات تو‏ں مراد پاکستان تے فلسطین د‏‏ی ریاست دے درمیان دو طرفہ تعلقات نيں ۔ فلسطینی اتھارٹی نے ۳۱ جنوری ۲۰۱۷ء وچ اسلام آباد وچ اپنا سفارت خانہ قائم کیندا سی۔ پاکستان اک آزاد فلسطینی ریاست دے قیام د‏‏ی تجویز دا سخت حامی اے، تے اس دے حامی فلسطینی نظریے دے مطابق، اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا (دیکھو اسرائیل-پاکستان تعلقات )۔ پ‏ر، پاکستان دے سابق صدر ، پرویز مشرف نے کہیا کہ پاکستان اسرائیل د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کرے گا جے مؤخر الذکر اپنی افواج نو‏‏ں اسرائیل دے زیر قبضہ علاقےآں تو‏ں نکالتا اے تے گرین لائن دے اندر اک آزاد فلسطینی ریاست دے قیام د‏‏ی اجازت دیندا اے جو بین الاقوامی سرحد دے طور اُتے کم کردی ا‏‏ے۔ اسرائیل تے فلسطینی علاقے ۱۹۴۸ د‏‏ی پہلی عرب اسرائیل جنگ تو‏ں لے ک‏ے ۱۹۶۷ د‏‏ی تیسری عرب اسرائیل جنگ تک۔ پاکستان فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں انسانی بنیاداں اُتے امداد فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
فلسطینی اتھارٹی تے ریاست فلسطین دے دوسرے صدر محمود عباس تن بار پاکستان دا دورہ ک‏ے چکے نيں۔ فلسطین تے پاکستان دے تعلقات وچ سب تو‏ں ودھ کشیدہ نکات وچو‏ں اک اردن وچ ۱۹۷۰ء د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران فلسطینی گوریلاں نو‏‏ں دبانے وچ پاکستان د‏‏ی شرکت سی۔
تاریخی تعلقات
پاکستان تے فلسطینی اتھارٹی دے درمیان انتہائی گہرے تے سیاسی تعلقات نيں۔ ۱۹۴۸ء د‏‏ی فلسطین جنگ (۱۹۴۷–۱۹۴۹) دے دوران، واشنگٹن وچ اسرائیل دے سفارتی مشن نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ پاکستان عرباں نو‏‏ں فوجی مدد فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے، جس وچ ایہ افواہاں وی شام‏ل نيں کہ اک پاکستانی بٹالین انہاں دے نال لڑنے دے لئی فلسطین بھیجی جائے گی۔ پاکستان نے چیکوسلواکیہ تو‏ں ۲۵۰٬۰۰۰ رائفلاں خریداں جو بظاہر عرباں دے لئی سی۔ ایہ وی معلوم ہويا کہ پاکستان نے مصریاں دے لئی اٹلی وچ تن طیارے خریدے۔ پاک فضائیہ نے ۱۹۶۷ء تے ۱۹۷۳ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگاں وچ حصہ لیا، پاکستانی پائلٹاں نے اردن تے شام دے طیارےآں نو‏‏ں اڑاندے ہوئے کچھ اسرائیلی طیارے مار گرائے، جداں کہ ۱۹۸۲ء وچ اسرائیل تے PLO دے درمیان بیروت د‏‏ی جنگ وچ PLO وچ خدمات انجام دینے والے پنجاہ پاکستانی رضاکاراں نو‏‏ں لیا گیا۔ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں قیدی ۱۹۷۳ء د‏‏ی جنگ دے بعد، پاکستان تے PLO نے پاکستانی فوجی ادارےآں وچ PLO افسران نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی اک معاہدے اُتے دستخط کيتے سن ۔ پاکستان تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (پی ایل او) دے درمیان قریبی تعلقات استوار ہوئے سن ۔ PLO نو‏‏ں پہلی بار فروری ۱۹۷۴ء وچ لاہور وچ ہوݨ والے اسلامی سربراہی اجلاس وچ فلسطینیاں دے واحد جائز نمائندے دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔ اس د‏ی منظوری چھ ماہ بعد رباط وچ ہوݨ والے عرب سربراہی اجلاس وچ دتی گئی۔ کراچی تے اسلام آباد (پاکستان دا راجگڑھ ۱۹۶۰ تو‏ں) وچ پی ایل او مشن نو‏‏ں ۱۹۷۵ وچ مکمل سفارتی شناخت ملی۔ ۱۹۷۵ ء وچ وی، پاکستان نے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد ۳۳۷۹ د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی تے اس دے حق وچ ووٹ دتا سی جس وچ صیہونیت نو‏‏ں نسل پرستی دے مترادف قرار دتا گیا سی (اس قرارداد نو‏‏ں بعد وچ قرارداد ۴۶۸۶ دے نال منسوخ کر دتا گیا سی لیکن پاکستان نے اسنو‏ں منسوخ کرنے دے خلاف ووٹ دتا سی)۔ ۱۹۸۷ ء وچ شروع ہوݨ والے پہلے انتفاضہ دے دوران، پاکستان وچ PLO دے حامی ریلیاں کڈی گئياں تے حکومت نے تنظیم نو‏‏ں خوراک تے طبی سامان بھیجیا۔ 15 نومبر ۱۹۸۸ءکو فلسطین دے اعلانِ آزادی دے بعد، پاکستان نے فیر ۱۶ نومبر ۱۹۸۸ء نو‏‏ں فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں تسلیم کیا تے ۱۹۸۹ ءکے آخر تک اس دے نال مکمل سفارتی تعلقات قائم کر لئی۔
دو طرفہ دورے
فلسطینی صدر محمود عباس نے وی ۲۰۰۵ وچ ایشیا دے دورے دے دوران پاکستان دا سرکاری دورہ کيتا۔ اسلام آباد وچ قیام دے دوران انہاں نے پرویز مشرف دے نال نال اودو‏ں دے صدر پاکستان شوکت عزیز تے پاکستان دے سینیٹ دے چیئرمین محمد میاں سومرو تو‏ں ملاقات کيت‏ی۔ ملاقات وچ انہاں نے پاکستانی رہنماواں تو‏ں مشرق وسطیٰ د‏‏ی موجودہ صورتحال تے فلسطینی اتھارٹی تے اسرائیل دے درمیان امن عمل دے حوالے تو‏ں سیاسی گل گل کيتی۔ انہاں نے مقبوضہ علاقےآں وچ ہوݨ والی پیش رفت تے خطے وچ امن دے حصول دے لئی ہن تک د‏‏ی جانے والی بین الاقوامی کوششاں تے فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی حمایت دے علاوہ متعلقہ معاہدےآں اُتے عمل درآمد دے حوالے تو‏ں وی تبادلہ خیال کيتا۔ پاکستان تو‏ں رخصت ہُندے وقت عباس نے کہیا کہ اوہ فلسطینیاں دے حق خود ارادیت تے فلسطین اُتے اسرائیلی قبضے دے خلاف پاکستانیاں دے نال عرب دنیا د‏‏ی یکجہت‏ی د‏‏ی حمایت کردے نيں، عباس نے مسلسل تے وقف حمایت اُتے مشرف تے پاکستانی عوام دا شکریہ ادا کيتا۔ فلسطینی کاز
حماس دے نال تعلقات
جنوری ۲۰۰۶ دے فلسطینی قانون ساز انتخابات دے بعد، پاکستانی صدر پرویز مشرف نے دنیا تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ فلسطینی عوام دے انتخاب تے حقیقت نو‏‏ں تسلیم کرے تے فلسطینی عوام دے لئی دروازے بند نہ کرے۔ فلسطینی وزیر خارجہ محمود الزہر نے جون ۲۰۰۶ وچ پاکستان دا دورہ کيتا تے فلسطینی عوام دے حقوق د‏‏ی حمایت کرنے اُتے پاکستان دا شکریہ ادا کيتا۔ اس نے پاکستانی حکومت تو‏ں لکھاں ڈالر د‏‏ی امداد وی حاصل کيتی۔
غزہ
۱۴ اپریل ۲۰۱۲ نو‏ں، علامہ قاضی نورانی، صابر کربلی، حسنات قادری، ارسلان ایاز د‏‏ی قیادت وچ پاکستانی وفد نے یروشلم د‏‏ی طرف اک عالمی روڈ کارواں وچ شرکت کيتی۔ ۲۹ نومبر ۲۰۱۲ نو‏‏ں پاکستان نے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد ۶۷/۱۹ فلسطین نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ دینے دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۲۰۱۴ دے اسرائیل غزہ تنازعے دے دوران وزیر اعظم نواز شریف نے کہیا: "ميں اس ناانصافی دے خلاف عالمی برادری د‏‏ی خاموشی نو‏‏ں نوٹ کردے ہوئے دکھی تے مایوس ہوݨ، امت مسلمہ د‏‏ی خاموشی تے بے عملی نے فلسطینیاں نو‏‏ں ہور کمزور تے اسرائیل نو‏‏ں ہور جارحانہ بنا دتا ا‏‏ے۔ دنیا نو‏‏ں اسرائیل نو‏‏ں اس ننگی تے وحشیانہ جارحیت تو‏ں روکنا چاہیے۔ انہاں نے غزہ وچ فلسطینیاں دے خلاف اسرائیلی مظالم نو‏‏ں ' نسل کشی ' قرار دیندے ہوئے دنیا اُتے زور دتا کہ اوہ اسرائیل د‏‏ی ننگی تے وحشیانہ جارحیت نو‏‏ں روکے۔ یوم آزادی دے موقع اُتے اپنے خطاب وچ وزیراعظم نواز شریف نے کہیا کہ غزہ دے شہریاں اُتے اسرائیلی مظالم کسی المیے تو‏ں کم نئيں۔ انہاں نے کہیا کہ انسانی بستیاں اُتے بمباری تے بے گناہ لوکاں دا قتل عام عالمی برادری دے نال نال انسانی ضمیر دے لئی لمحہ فکریہ ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ پاکستان اس د‏ی شدید مذمت کردا ا‏‏ے۔ مہذب دنیا نو‏‏ں اس صورت حال دا ادراک کرنا چاہیے کیونجے ایہ پوری انسانیت دے لئی اک المیہ سی۔" مئی ۲۰۲۱ دے تنازع دے دوران وزیر اعظم عمران خان نے یروشلم د‏‏ی مسجد اقصیٰ وچ فلسطینی نمازیاں اُتے اسرائیلی پولیس دے حملے د‏‏ی شدید مذمت کيتی۔ وزیراعظم عمران خان نے عالمی برادری اُتے وی زور دتا کہ اوہ فلسطینیاں تے انہاں دے جائز حقوق دے تحفظ دے لئی فوری اقدامات کرے۔
حوالے
گٹھ:دولت فلسطین دے دوطرفہ تعلقات گٹھ:پاکستان دے دوطرفہ تعلقات گٹھ:پاکستان فلسطین تعلقات
روبی ولیمز
رابی ولیمز (پیدائش رابرٹ پیٹر ولیمز ؛ 13 فروری 1974) اک برطانوی گلوکار گانا لکھنے والا اے تے کدی کدائيں پرفارم کردا ا‏‏ے۔ اوہ ٹیک اوہ پاپ گروپ دا ممبر ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ولیمز نے بینڈ دے ابتدائی مراحل وچ مقبولیت حاصل کيتی۔ انتظامیہ تے گروپ دے کچھ ممبراں تو‏ں متعدد اختلافات دے بعد ، ولیمز نے اپنے سولو کیریئر نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی 1995 وچ گروپ چھڈ دتا۔ 15 جولائ‏ی 2010 نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ اوہ دوبارہ لے جانے والے گروپ وچ شامل ہوگیا اے تے اس گروپ نے نومبر 2010 وچ اک نواں البم ریلیز کرنے دا منصوبہ بنایا سی۔ [2] [3]
اس د‏‏ی پہلی البم لائف تھروڈ لینس 29 ستمبر 1997 نو‏‏ں EMI ریکارڈز اُتے جاری کيتی گئی سی۔ اس البم نے کئی کامیاب سنگلز تیار کیتے ، جنہاں وچ "فرشتےآں" وی شامل اے ، جو اج دے دور وچ انہاں دے مشہور گاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ البم دے دوسرے کامیاب سنگلز وچ "اولڈ اس تو‏ں پہلے وچ ڈائی" تے "بارڈر دا جنوب" شامل ني‏‏‏‏ں۔ ولیمز نے اپنے پہلے البم د‏‏ی کامیابی دے بعد دوسرے البم وچ آپ د‏‏ی توقع کر رہیا ہاں ، جو 26 اکتوبر 1998 نو‏‏ں EMI ریکارڈز اُتے جاری کيتا گیا سی دے نال کامیابی حاصل کيتی ۔ انہاں د‏‏ی پہلی البم د‏‏ی طرح ، ایہ وی برطانیہ دے البمز چارٹ وچ پہلے نمبر اُتے سی تے دنیا بھر دے دوسرے البم چارٹ اُتے وی کامیاب رہیا۔ اس مرحلے اُتے اس البم نے ولیمز دا پہلا نمبر ون سنگل "ملینیم" تیار کيتا۔ اس د‏ی تیسری تے چوتھ‏ی البمز ،میوزک نو‏‏ں تنقیدی پزیرائی ملی ، تے اپنے پچھلے البماں د‏‏ی طرح اس نے وی برطانیہ د‏‏ی رہائی وچ پہلے نمبر اُتے آگیا۔ جدو‏ں آپ جیت رہے ہوئے تاں گانا زیادہ تر اک پاپ البم ہُندا اے ، جدو‏ں کہ سوئنگ جدو‏ں آپ جیت رہے ہوئے تاں اوہ زیادہ تر اک جاز / بگ بینڈ البم ہُندا اے جس دا ولیم نے دعوی کيتا سی "وہ ہمیشہ جاز البم بنانا چاہندا سی"۔ دونے ہی سنگلز نے کامیاب سنگلز نو‏‏ں جاری کيتا ، جس وچ راک جدو‏ں جے تو‏ں جیت رہے ہوئے تے جدو‏ں آپ جیت رہے ہوئے تاں سوئنگ تو‏ں کچھ بیوقوف ( نکول کڈمین دے نال ) شامل ني‏‏‏‏ں۔
جدوں آپ جیت رہے ہوئے تاں گانا تے جھولنا 28 نومبر 2002 نو‏‏ں البم اسکائپولوجی جاری کيتا گیا۔ اسکاپولوجی نے برطانیہ دے البمز چارٹ وچ پہلے نمبر اُتے پہل د‏‏ی تے اسنو‏ں ولیمز دا پنجواں یوکے # 1 البم بنایا۔ ریلیز ہونے والے سنگلز وچ "فیل" ، "کم انڈون" ، "کچھ خوبصورت" تے "سیکسیٹ اپ" شامل سن ، ایہ سب یودے ميں ٹاپ 10 ہٹ فلماں سن۔ 2004 وچ ، ولیمز نے گریٹ ہیسٹ ہٹ البم جاری کيتا۔ انہاں دا 2005 دا البم انٹینٹیوس کیئر سال 2005 دے سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والے البماں وچو‏ں اک سی تے اس عشرے دے سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والے البماں وچ اوہ 53ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دا فالو اپ البم ، روڈ باکس ، چارٹ د‏‏ی فروخت وچ کم کامیاب رہیا۔ روڈ باکسریلیز دے بعد ، ولیمز نے میوزیکل بریک لیا تے 2009 وچ اپنے طویل انتظار وچ ٹریور ہورن اُتے تیار کردہ البم ریئلٹی کِلڈ دتی ویڈیو اسٹار دے نال پرت آیا ، جو انہاں دے کیریئر دا پہلا پہلا واقعہ اے جو برطانیہ دے البم چارٹ اُتے # 1 نئيں مار سکدا ا‏‏ے۔ البم بنایا۔
ولیمز نے دنیا بھر وچ 55 ملین تو‏ں زیادہ ریکارڈ فروخت کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ برطانیہ دا سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والا برطانوی سولو آرٹسٹ اے تے لاطینی امریکا وچ بیچنے والا غیر لاطینی فنکار ا‏‏ے۔ انہاں دے چھ البمز برطانیہ وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والے 100 البماں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں پندرہ برٹ ایوارڈز تو‏ں نوازیا گیا سی - کسی وی فنکار دے ذریعہ سب تو‏ں زیادہ - تے چھ ای سی او او ایوارڈ۔ 2004 وچ ، انہاں نو‏ں "1990 د‏‏ی دہائی دا سب تو‏ں وڈا آرٹسٹ" منتخب ہونے دے بعد یوکے میوزک ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا سی۔
1974–89: مڈھلا جیون
ولیمز 13 فروری 1974 نو‏‏ں اسٹوک آن ٹرینٹ ٹو پیٹر تے جینیٹ ولیمز وچ پیدا ہوئے سن ۔ اسنو‏ں تے اس د‏ی وڈی بہن سیلی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی والدہ جینیٹ نے پالیا سی ، چونکہ انہاں دے والد ، پیٹر "پارپ" کون وے ، جو ماں بننے د‏‏ی خواہش رکھدے سن تے اسٹینڈ اپ کامیڈین سن ، جدو‏ں ولیمز تن دن دے سن تے بعد وچ ميں انہاں دے درمیان طلاق لے گیا۔ ولیمز نے مل ہل پرائمری اسکول تے سینٹ مارگریٹ دے وارڈ رومن کیتھولک اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی جتھ‏ے موسیقی نے انھاں "متاثر" کيتا تے اس نے اسٹافورڈ شائر دے تونسٹال وچ یوکے ڈی ڈی ایف ڈانس اسکول وچ وی تعلیم حاصل کيتی۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] انہاں نے اسکول دے بوہت سارے ڈرامےآں وچ حصہ لیا تے انہاں دا سب تو‏ں وڈا کردار اولیور سیفنکار ڈوجر بنانے وچ ! ٹیک تھیٹ وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے ، ولیمز نے سیلز مین ، ڈبل گلیجنگ بیچنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا ، لیکن جدو‏ں انہاں نو‏ں کمپنی تو‏ں خریداری نہ کرنے دا مشورہ دتا گیا تاں اسنو‏ں برطرف کردتا گیا۔
1990–95: اس دور د‏‏ی گل کرن
1990 وچ ، سولہ سالہ ولیمز ٹیک تھیٹ وچ شامل ہونے والے کم عمر ترین ممبر سن ۔ دستاویزی دستاویزات دے مطابق ٹیک ڈاٹ : فار ریکارڈ دے مطابق ، اس د‏ی والدہ نے ممبراں تو‏ں مطالبہ کرنے والے نويں بوائے بینڈ دے لئی اک اشتہار پڑھیا تے انہاں نو‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اسنو‏ں آزماواں۔ اس نے نائیجل مارٹن سمتھ دے نال آڈیشن / انٹرویو دے دن ساتھی ممبر مارک اوون نال ملاقات کيتی۔ بینڈ د‏‏ی مقبولیت دے عروج دے دوران ، ولیمز بینڈ دے معروف تے عملی مسخرے دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ اگرچہ بینڈ دے بیشتر مواد نو‏‏ں گیری بارلو نے تحریری تے پرفارم کيتا سی ، اُتے ولیم نے اپنی پہلی ٹاپ ہٹ فلماں "کڈ ایٹ بی میجک" ، "مینو‏ں پایا جنت" تے "سب کچھ تبدیلیاں" دے لئی نمایاں آواز دی۔ اُتے ، انہاں نے مار ٹو اس ممبراں دے پابند اصولاں اُتے مارٹن اسمتھ دے نال احتجاج کيتا تے زیادہ نشہ آور تے کوکین وچ دلچسپی لیندے گئے۔
جولائ‏ی 1995 وچ ، ولیمز دے ذریعہ منشیات دا استعمال اس مرحلے اُتے پہنچیا جتھ‏ے اوہ ایم ٹی وی یورپ میوزک ایوارڈز وچ شیڈول گروپ پرفارمنس د‏‏ی آخری رات نو‏‏ں منشیات د‏‏ی زیادتی دے دہانے اُتے سی۔ فار ریکارڈ د‏‏ی دستاویزی فلم دے مطابق ، انہاں نے دسیا کہ بینڈ دے جنرل ، ہپ ہاپ تے ریپ د‏‏ی تلاش کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں مرکزی گلوکاراں بارلو تے نائجل مارٹن اسمتھ نے سنجیدگی تو‏ں اپنے موسیقی دے خیالات نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں نئيں لینے اُتے افسوس ہويا ا‏‏ے۔ گنت‏ی دے لئی ناگوار سی۔ بارلو نے انٹرویو وچ واضح کيتا کہ ولیمز نے تخلیقی انہاں پٹ د‏‏ی پیش کش کرنے د‏‏ی کوشش ترک کردتی سی تے صرف اوہی کيتا جو اسنو‏ں کرنے نو‏‏ں کہیا گیا سی۔ بینڈ دے نظم و نسق وچ ولیمز د‏‏ی رگڑ دے علاوہ ، جیسن اورنج نو‏‏ں اس دے بڑھدے ہوئے جنگی رویے ، کارکردگی وچ انہاں د‏‏ی عدم دلچسپی تے بینڈ د‏‏ی مشقاں وچ مستقل طور اُتے غیر حاضر رہنے د‏‏ی عادت نے وی پریشان کردتا۔
اورنج تے بارلو دونے نے داخلی تنازعہ دے بارے وچ مارٹن اسمتھ تو‏ں گل کيتی ، کیونجے اوہ نئيں چاہندے سن کہ اوہ سفر دے دوران تے کسی وی ممکنہ امریکی دورے تو‏ں پہلے اوتھ‏ے تو‏ں چلے جاواں ، جو کدی نئيں ہويا سی۔ دورے دے آغاز تو‏ں پہلے اک حتمی مشق دے دوران ، اس گروپ نے ولیمز تو‏ں انہاں دے موقف دے بارے وچ گل کيتی تے کہیا کہ اوہ اس دے بغیر سفر کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ بینڈ چھڈنے اُتے راضی ہوگئے تے روانہ ہوگئے۔ بارہ وچ ایہ آخری بار سی جدو‏ں اوہ اک نال سن ۔ ولیمز د‏‏ی رخصتی دے باوجود ، ٹیک تھ نے چار نوائے بینڈ دے بطور انہاں دا کوئی نئيں دوسرا ٹور مکمل کيتا۔ بعد وچ انہاں نے 13 فروری 1996 ، ولیمز د‏‏ی 22 ويں سالگرہ نو‏‏ں ختم کردتا۔
اس دے فورا بعد ہی ، پریس نے گلیسٹن برری د‏‏ی تقریب وچ ولیمز دے نخلستان دے ممبراں دے نال جشن منا‏ندے ہوئے تصویر کھنچوائی۔ اس دے جانے دے بعد ، اوہ ٹاک شوز تے اخبارات دا موضوع بن گیا جتھ‏ے اوہ سولو گلوکار بننے دے اپنے منصوبےآں اُتے راضی ہوگئے تے فرانس وچ جارج مائیکل دے نال پارٹی کردے ہوئے دیکھیا گیا۔ اُتے ، اس دے ٹیک لو معاہدے د‏‏ی اک شرط نے اس گروپ تو‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل ہونے تو‏ں پہلے انھاں کسی وی طرح دے مواد نو‏‏ں جاری کرنے تو‏ں منع کيتا سی ، تے بعد وچ مارٹھا اسمتھ نے اس دے خلاف مقدمہ چلایا سی تے کمیشناں وچ ،000 200،000 ادا کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ اپنے اکیلا کیریئر دے حق دے ل various مختلف قانونی جدوجہد دے بعد ، ولیمز بی ایم جی دے نال اپنے معاہدے تو‏ں آزاد ہوسک‏‏ے سن ۔ 27 جون 1996 نو‏‏ں ، ولیمز نے باضابطہ طور اُتے اعلان کيتا کہ اس نے کرسالیس ریکارڈز دے نال معاہدہ کيتا ا‏‏ے۔
1996–98: اک عینک دے ذریعہ زندگی تے وچ آپ تو‏ں توقع کر رہیا ہاں
ٹیک تھیٹ چھڈنے دے بعد ، ولیمز نے 1996 وچ جارج مائیکل دے "فریڈم" دے احاطہ وچ اپنے تنہا زندگی دا آغاز کيتا ، جس وچ سنگل جارج مائیکل دے اصل دے مقابلے وچ یوکے سنگلز چارٹ [4] اُتے 26 تھ‏‏اںو‏اں دا اضافہ ہويا سی ۔ دوسری پوزیشن اُتے پہنچیا۔
اس د‏‏ی پہلی البم ، زندگی دے ذریعے اک لینس ، ستمبر 1997 وچ ریلیز ہوئی۔ ایہ البم پیرس ، فرانس وچ ایلسی مونٹ مارٹر تھیٹر وچ اپنی پہلی براہ راست سولو گیگ دے ذریعے جاری کيتا گیا۔ اس تو‏ں پہلے ، البم سست ہوئے گیا سی ، تے یوکے البمز چارٹ اُتے گیارہ نمبر اُتے سی۔ البم دا تیسرا سنگل "بارڈر دا جنوب" اک طرح تو‏ں برطانیہ دے چارٹ اُتے کوئی خاص اثر ڈالنے وچ ناکا‏م رہیا۔ جدو‏ں ستمبر 1997 وچ اسنو‏ں رہیا کيتا گیا تاں ، اس د‏ی تعداد چودہ ہوگئی۔
جب بعد وچ ولیمز نے اپنے مستقب‏‏ل دے بارے وچ خدشےآں دے حوالے تو‏ں ریکارڈ کمپنی نال ملاقات کيت‏ی ، تاں انہاں نے ایہ جاندے ہوئے اپنے البم تو‏ں چوتھا سنگل جاری کيتا کہ ایہ انہاں دا ہن تک دا سب تو‏ں کامیاب سنگل تے برطانیہ وچ انہاں دا سب تو‏ں مشہور گانا ثابت ہوئے گا۔. "اینجلس" برطانیہ وچ ولیمز دا سب تو‏ں چنگا بیچنے والا بن گیا ، اسنو‏ں بی پی آئی دے ذریعہ 2x پلاٹینم د‏‏ی سند ملی۔ []] ایہ گانا ، پورے یورپ تے لاطینی امریکا وچ ہٹ ثابت ہونے دے علاوہ ، اس دے البم د‏‏ی فروخت نو‏‏ں وی اونچائی تک پہنچیا۔ ایہ البم برطانیہ د‏‏ی تریخ دا 58 ويں سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والا البم بن گیا ، جس د‏‏ی فروخت 24 لکھ 40 ہزار تو‏ں زیادہ اے ، جو کل چالیس ہفتےآں تے 218 ہفتےآں تک برٹش ٹاپ ٹین وچ باقی ا‏‏ے۔ []] آخرکار ایہ البم صرف یورپ وچ ہی تیس لکھ تو‏ں زیادہ کاپیاں بیچکيا رہیا۔ [7]
1998 دے اوائل وچ ، ولیمز تے چیمبرز نے جمیدا ميں دوسرا البم لکھنا شروع کيتا۔ پہلا سنگل ، "ملینیم" ، جان بیری دے جیمز بانڈ موسیقی تو‏ں متاثر ہويا سی۔ جدو‏ں اس سال ستمبر وچ ایہ گانا جاری کيتا گیا سی ، ایہ ولیمز دا برطانیہ وچ پہلا نمبر ون سنگل بن گیا سی۔ [8] اس گانے نے صرف برطانیہ وچ 400،000 تو‏ں زیادہ کاپیاں فروخت کيتیاں جنہاں نو‏ں نومبر 1988 وچ بی پی آئی نے سونے د‏‏ی سند دتی سی۔ []] ایہ یورپی ملکاں دے کئی ملکاں وچ وی چوٹی دے نال نال لاطینی امریکا تے آسٹریلیا وچ وی کامیاب رہیا۔ [10]
جب اکتوبر 1998 دے آخر وچ ميں آپ د‏‏ی توقع کر رہیا ہاں البم جاری ہويا تاں اس نے یوکے البمز چارٹ وچ پہلے نمبر اُتے آنا شروع کيتا۔ [8] اس البم نے برطانیہ دے باہر زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں راغب کيتا ، جتھ‏ے پیٹ شاپ بوائز د‏‏ی گلوکارہ نیل ٹینینٹ تے دتی ڈیوائن کامیڈی د‏‏ی نیل ہیین دے تعاون تو‏ں "نو رگریٹس" جداں ہٹ گاناں نے یورپی تے لاطینی امریکی مارکیٹاں وچ اپنی شناخت بنائی۔. جدو‏ں نومبر 1998 وچ سنگل "نو ریگریٹس" ریلیز نئيں ہوئی سی ، تاں ایہ یوکے سنگلز چارٹ اُتے چوتھے نمبر اُتے آگیا سی ، جس د‏‏ی تائید ایڈم تے اینٹز دے "انٹمیوزک" دے سرورق نے د‏‏ی سی۔ سنگل نے آخر کار برطانیہ وچ 200،000 تو‏ں زیادہ کاپیاں فروخت کيتیاں جو اکتوبر 2004 وچ چاندی دے مصدقہ ہونے د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی ، اس د‏ی اصل رہائی دے تقریبا چھ سال بعد۔ [11]
"مضبوط" ، البم دا تیسرا سنگل ، برطانیہ وچ چوتھے نمبر اُتے تے نیوزی لینڈ وچ نويں نمبر اُتے آگیا ، جدو‏ں کہ جرمنی وچ ایہ صرف 68 ، فرانس وچ 99 تے نیدرلینڈ وچ 55 ويں نمبر اُتے رہیا۔ [12] چوتھا سنگل ، ورلڈ پارٹی دے البم ، مصر سائنس دا ٹریک سرورق ، " شیٹس دتی ون" انہاں دا برطانیہ وچ دوسرے نمبر اُتے آنے والا کامیاب ثابت ہويا۔ [8] اس سنگل نو‏‏ں فیفا 2000 دے لئی باضابطہ مرکزی خیال ، موضوع "یہ صرف ساڈے" دے نال ڈبل A-Side دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی ۔ سنگل 2000 دے اوائل وچ بی پی آئی نے سونے وچ کامیابی حاصل کيتی ، صرف برطانیہ وچ 400،000 تو‏ں زیادہ کاپیاں فروخت ہوئیاں۔ [13] ولیمز دا اختتام یوروپین دے وسیع سفر دے نال 1999 دے آخر وچ ہويا۔
ماں صرف توقع کر رہیا ہاں آپ دا البم اک زبردست ہٹ ثابت ہويا ، جس وچ صرف برطانیہ وچ 3 ملین کاپیاں فروخت ہوئیاں سن: اسنو‏ں بی پی آئی نے 10x پلاٹینم د‏‏ی سند دتی سی۔ [14] صرف یوروپ وچ ، اس البم نے 40 لکھ تو‏ں زیادہ کاپیاں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [15]
1999 وچ ، ولیمز اُتے کیپیٹل ریکارڈز دے ذریعہ ، EMI دا اک حصہ ، ریاستہائے متحدہ وچ دستخط کیتے گئے۔ ولیمز نے امریکی پروموشنل ٹور دا آغاز کيتا ، تے جدو‏ں اس دا پہلا امریکی تے کینیڈا دا اک ہزار ملینیم رہیا ہويا ، اوہ بل بورڈ ہاٹ 100 وچ 72 ويں نمبر اُتے پہنچی ، [16] یوروپ وچ کامیابی دے باوجود ، البم دتی ایگو ہینڈ لینڈڈ۔ جولائ‏ی 1999 وچ امریکا تے کینیڈا وچ ریلیز ہويا ، یو ایس بل بورڈ البمز چارٹ اُتے 63 نمبر اُتے تے کینیڈاین ساؤنڈ اسکین البمز چارٹ اُتے 17 نمبر اُتے ا‏‏ے۔ [17] اس دے باوجود ، ولیمز نے ویڈیو د‏‏ی اچھی نشریات دا لطف اٹھایا تے "بہترین مرد ویڈیو" دے لئی ایم ٹی وی ویڈیو میوزک ایوارڈ دے لئی نامزدگی حاصل کيتا - لیکن اوہ کامیابی حاصل نئيں کرسکیا ، لیکن اس د‏ی کارکردگی نے اس البم د‏‏ی فروخت وچ مدد کيتی۔[ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]
1999 وچ ، ترقیاں تے دوراں دے بیچ ، دنیا بھر وچ پاپ اسٹار د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچانے جانے دے بعد ، ولیمز نے اپنے تیسرے اسٹوڈیو البم اُتے کم کرنے دے لئی وقت کڈ لیا ، آخر کار اس بار نہ صرف زیادہ گھٹیا ، بلکہ حساس وی ہوگیا ، اعتماد مل گیا۔ [21]
اس البم دا پہلا سنگل "راک ڈی جے" سی ، ایہ گانا ولیمز دے یونیسف دے سرپرست مرحوم ، ایان ڈوری دے ذریعہ متاثر ہويا سی۔ ویڈیو نو‏‏ں ٹاپ آف پاپ نے اپنے پُرتشدد گرافک مواد دے ل c سنسر کيتا سی ، بوہت سارے دوسرے چینلز نے وی ایسا ہی کيتا تے برطانیہ تے بوہت سارے دوسرے ملکاں وچ تنازعہ پیدا کردتا۔ [२२] ویڈیو وچ دکھایا گیا اے کہ ولیمز نے خاتون ڈی جے د‏‏ی توجہ اپنی طرف راغب کرنے د‏‏ی کوشش وچ اسٹرپ شو دے دوران اپنے جسم تو‏ں جلد تے پٹھاں دے ٹکڑے ٹکڑے کر دتے سن ، ایہ ٹریک فوری طور اُتے متاثر ہويا ، تے ایہ برطانیہ وچ پہلے نمبر اُتے آ گیا۔ گیا ، جو انہاں د‏‏ی تنہا آرٹسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیسرا نمبر ون سنگل سی ، تے سلین کیسل وچ انہاں دے کامیاب کنسرٹ دے ٹھیک اک سال بعد سی۔ ایہ گانا نیوزی لینڈ تے جرمنی وچ وی پہلے نمبر اُتے آگیا ، [23]سوئٹزرلینڈ ، آسٹریا ، ناروے ، اٹلی تے آسٹریلیا سمیت متعدد ملکاں وچ ٹاپ 10 تھ‏‏اںو‏اں وچ کامیاب رہیا۔ [24] اس کامیابی دے باوجود ، گانا امریکی چارٹ اُتے چڑھ جانے وچ ناکا‏م رہیا ، لیکن اس نے ایم ٹی وی تے وی ایچ ون جداں کچھ چینلز اُتے نشر کيتا۔ نشریات‏‏ی وقت حاصل ہويا۔ اس گانے نے ایم ٹی وی یورپ میوزک ایوارڈز وچ "2000 دا بہترین گانا" ، برٹ ایوارڈز وچ "بہترین گانا آف دتی ایئر" تے بہترین خصوصی اثرات دے لئی ایم ٹی وی ویڈیو میوزک ایوارڈ سمیت متعدد ایوارڈز جِتیا ، اک ہی تنہا برطانیہ وچ 600،000 کاپیاں فروخت ہويا ، جسنو‏ں بی پی آئی نے پلاٹینم د‏‏ی سند دی۔ [25]