cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماریا مچل
ماریا مچل (انگریزی: Maria Mitchell) (1 اگست 1818 - 28 جون 1889) اک امریکی ماہر فلکیات ، لائبریرین ، فطرت پسند تے ماہر تعلیم سی ۔ 1847 وچ اوہناں نے 1847 VI (جدید ڈیزِگنیشن C / 1847 T1) دے نام نال اک پونچھل سیارا دریافت کیتا سی ، جیہنوں بعد وچ ماریا مِچل دے اعزاز وچ "مس مچل دا پونچھل سیارا" دے نام جاݨیا جاݨ لَگ گیا ۔ اوہناں نے اس دریافت اُتے گولڈ میڈل جِتیا ۔ جیہڑا 1848 وچ ڈنمارک دے کِنگ کرسچن (اٹھویں) نے اوہناں نوں پیش کیتا ۔ ماریا مِچل بین الاقوامی سطح اُتے جاݨی جاݨ آلی پہلی عورت سی جو وسار کالج وچ پوزیشن قبول کرن توں بعد پیشا ور ماہر فلکیات تے فلکیات دی پروفیسر ، دوناں دی حیثیئتاں نال کَم کردیاں سی ۔ 1865 وچ اوہ امریکن اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز تے امریکن ایسوسی ایشن برائے سائنس برائے ایڈوانسمنٹ آف سائنس دی پہلی خاتون فیلو منتخب ہویاں سی ۔
مُڈھلا جیون تے تعلیم
ماریا مِچل 1 اگست 1818 نینٹوکیٹ ، میساچیوسٹس ، امریکا وچ ولیئم مِچل تے لیڈیا مِچل دے کَعھر جمیاں ۔ اِتھے ای اوہناں دی پرورش ہوئی تے مُڈھلی تعلیم حاصل کیتی ۔ ماریا مِچل دے والد ، ولیئم مِچل اک بینکر تے ماہر فلکیات سی ۔ ماریا دی والدہ لیڈیا کول مین مِچل اک لائبریرین سی ۔ ماریا مِچل دے والد نے کَعھٹ عمری وچ ای آسمان وچ ای اوہناں دی دلچسپی نوں تسلیم کردے ہوئے فلکیات دے متعلق اوہناں دی دلچسپی دی حوصلہا افزائی کیتی تے اوہناں نوں دوربین دا استعمال کرن دا طریقا سکھایا ۔ اوہ نینٹوکیٹ ایتھنیم لائبریری وچ 1836 توں 1856 تک پہلی لائبریریئن دی حیثیئت نال کَم کَردیاں رہیاں ۔ جَد وی اوہ رات دے وقت آسمان اُپر نگاہ ماردیاں تے سورج گرہن ، ستارےآں ، مشتری تے زحل دا مطالعا کردیاں سی ۔ ماریہ مچل نے ایک چھوٹے جئے نِجی سکول وچ تعلیم حاصل کیتی سی ۔ اس وقت اوہناں ننے اعلا تعلیم حاصل کرن توں انکار کَر دِتا سی کیونکہ خواتین لئی بہت کَعھٹ مواقع موجود سی ۔ اوہناں نے ریاضی تے فلکیات دا مطالعا کیتا ۔ اوہناں نے فلکیاتی حساب کتاب کرنا سِکھیا ۔ اوہ ستارےآں دیاں پوزیشناں نوں دستاویز بند کرن وچ اپݨے والد دی مدد کَردیاں سی ۔
پونچھل سیارے دی دریافت
1 اکتوبر 1847 دی رات 10:50 بجے ، ماریا مِچل نے پونچھل سیارا 1847 VI (جدید ڈیزِگنیشن C / 1847 T1) نوں دریافت کیتا جیہدے وچ ڈولنڈ ریفریریکٹنگ دوربین دا اِستعمال کیتا ۔ جیہدی 3 انچ یپرچر تے 47 انچ فوکل لمبائی سی ۔ اوہناں نے آسمان اُپر کسی ایسے نامعلوم چیز کو اڑدے ہوئے دیکھیا ۔ اس توں پہلاں اوہناں نے کِسے ہور سرگرمی دا مشاہدا نئیں کیتا سی ۔ اوہناں نوں ایہدے پونچھل سیارا ہوݨ دا یقین سی ۔ ایہ پونچھل سیارا بعد میں "مِس مِچل دے پونچھل سیارا" دے نام نال مشہور ہویا ۔ ماریا مِچل نے سلیمان جورنل وچ جنوری 1848 وچ اپݨے والد دے نام نال اوہدی دریافت دا نوٹس شائع کیتا ۔ اگلے مہینے ، اوہناں نے پونچھل سیارے دے مدار دا اپݨا حساب کتاب پیش کیتا تے اس گَل نوں یقینی بݨوندے ہوئے کہ اوہ اصل دریافت کنندہ اے ۔ اس سال دے آخر وچ سینیکا فالز کنوینشن اُتے ماریا مِچل دی دریافت تے حساب کتاب واسطے سیلیبریشن کیتی گئی ۔
وفات
ماریا مِچل 28 جون 1889 نوں ، لین (میساچیوسٹس، امریکا) وچ دماغی عارضے نال فوت ہوگئیاں ۔ اوہناں نوں لوٹ 411 وچ ،نینٹوکیٹ، میساچیوسٹس دے پراسپیکٹ ہل قبرستان وچ دفن کَر دِتا گیا جِتھے اوہناں دے ٹبر دے ہور لوک وی دفن نیں ۔
اعزاز
بطور پہلی خاتون ماہر فلکیات اوہناں دے اعزاز وچ نینٹوکیٹ، میساچیوسٹس، امریکا وچ واقع رصد گاہ نوں ماریا مِچل رصد گاہ دا نام دِتا گیا ۔ اس توں علاوا ماریا مچل ایسوسی ایشن نینٹوکیٹ ، دوسری جنگ عظیم دا جہاز (ایس ایس ماریا مچل) تے چند اُتے اک ٹوئیا (مِچل کریٹر) ، اوہناں دے نام نال منسوب کیتے گئے ۔
گٹھ:امریکی لوک گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنسدان گٹھ:فلکیات گٹھ:ماہر فلکیات
ٹرانس ایشین ریلوے
ٹرانس ایشین ریلوے (TAR) یورپ تے ایشیا وچ اک مربوط فریٹ ریلوے نیٹ ورک بنانے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ TAR اقوام متحدہ دے اقتصادی تے سماجی کمیشن برائے ایشیا تے بحرالکاہل (UNESCAP) دا اک منصوبہ ا‏‏ے۔
جائزہ
ایہ منصوبہ ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی وچ شروع کيتا گیا سی ، جس دا مقصد مسلسل سنگاپور تے استنبول ، ترکی دے درمیان ریل رابطہ ، یورپ تے افریقہ دے نال ہور ممکنہ رابطےآں دے نال۔ اس وقت جہاز رانی تے ہوائی سفر اِنّی ترقی یافتہ نئيں سن ، تے اس منصوبے نے یورپ تے ایشیا دے درمیان ترسیل دے اوقات تے اخراجات نو‏‏ں نمایاں طور اُتے کم کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ ٹی اے آر د‏‏ی ترقی وچ پیش رفت ۱۹۶۰ تے ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران سیاسی تے معاشی رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بنی ہوئی سی۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی تک ، سرد جنگ دے خاتمے تے کچھ ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے تو‏ں ایشیائی براعظم وچ ریل نیٹ ورک بنانے دے امکانات بہتر ہوئے۔
۲۰۰۱ تک ، منصوبے دے حصے دے طور اُتے چار راہداریاں دا مطالعہ کيتا گیا سی:
کھبے|thumb| جنوب مشرقی ایشیا وچ رابطے ، تعمیر (سیاہ) تے متوقع (پیلا)۔
معاہدہ
ٹرانس ایشین ریلوے نیٹ ورک معاہدہ ۱۰ نومبر ۲۰۰۶ نو‏‏ں اک معاہدہ اے جس اُتے ستاراں ایشیائی ملکاں نے اقوام متحدہ دے اقتصادی تے سماجی کمیشن برائے ایشیا تے پیسفک (UNESCAP) دے حصے دے طور اُتے یورپ تے پیسیفک بندرگاہاں دے درمیان ٹرانس کانٹینینٹل ریلوے نیٹ ورک بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ چین وچ. تاریخی شاہراہ ریشم دے تجارتی رستےآں دے حوالے تو‏ں اس منصوبے نو‏‏ں بعض اوقات "آئرن سلک روڈ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ UNESCAP دے ٹرانسپورٹ اینڈ ٹورزم ڈویژن نے ۱۹۹۲ وچ اس پہل اُتے کم شروع کيتا جدو‏ں اس نے ایشین لینڈ ٹرانسپورٹ انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ پروجیکٹ شروع کيتا۔
معاہدہ باضابطہ طور اُتے ۱۱ جون ۲۰۰۹ نو‏‏ں نافذ ہويا۔
معیارات
اس منصوبے نو‏‏ں پیچیدہ بنانا اس ریل گیج وچ فرق اے جو اس وقت پورے براعظم وچ استعمال وچ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ چین ، ایران تے ترکی ٹریک ، روس تے وسطی ایشیا دے پٹریاں د‏‏ی. انڈیا تے پاکستان دے ٹریک گیج میانمار، تھائی لینڈ، لاؤس، ویتنام تے ملائشیا د‏‏ی پٹریاں  گے چین - ویت ناں سرحد تے بنگلہ دیش دے اندر کچھ ڈبل گیج  گیج ایہ نیٹ ورک دے اہ‏م کنیکٹنگ پوائنٹس اُتے گیج دے بریک نو‏‏ں سنبھالنے وچ وقت ضائع کرنے والے تبادلے یا دوبارہ لوڈنگ دا باعث بندا ا‏‏ے۔
دوسرے معیارات جنہاں اُتے غور کرنا اے انہاں وچ انٹرآپریبلٹی د‏‏ی اجازت شام‏ل اے:
شرکت کرنے والی قوماں۔
جنوبی کوریا دے شہر بوسان وچ منعقدہ ماں آوا جائی تے ریلوے دے وزراء نے شرکت کيتی جتھے معاہدہ طے پایا سی۔ مجوزہ ۸۰٬۹۰۰ کلومیٹر ریلوے نیٹ ورک ایشیا دے بحر الکاہل تو‏ں شروع ہوئے گا تے یورپ دی دہلیز اُتے ختم ہوئے گا۔ معاہدے دے دستخط کنندگان وچ شام‏ل نيں: (شراکت دار ملکاں)
۲۸ ملکاں جنہاں نے کانفرنس وچ معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے سن انہاں دے پاس ۳۱ دسمبر ۲۰۰۷ تک معاہدے وچ شمولیت تے توثیق سی۔
۵ مئی ۲۰۰۷ نو‏‏ں ، بنگلہ دیش وچ حکا‏م نے اعلان کيتا کہ قوم نیویارک شہر وچ ہونے والے اک اجلاس وچ معاہدے اُتے دستخط کرے گی۔ نیٹ ورک دے منصوبے وچ بھارت تے میانمار دے درمیان تن لائناں شام‏ل نيں جو بنگلہ دیش نو‏‏ں عبور کردیاں نيں ۔ بھارت نے ۱۷ مئی ۲۰۰۷ نو‏‏ں ایسا ہی اعلان کيتا سی۔ معاہدے دے تحت، بھارت نو‏‏ں تعمیر کرن گے تے ہمسایہ دے نال بحالی ریل رابطےآں میانمار ۲۹٬۴۱ تو‏ں ودھ د‏‏ی لاگت دا اندازہ لگایا جاندا اے کہ منصوبےآں وچ  ارب (امریک‏‏ی ڈالر ۷۳۰۔ ملین). بنگلہ دیش نے بالآخر ۱۰ نومبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں معاہدے اُتے دستخط کیتے۔
بھارت د‏‏ی لُک ایسٹ کنیکٹوٹی پالیسی دے نتیجے وچ چین تے آسیان ملکاں دے نال کئی رابطے دے منصوبے شروع ہوئے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیاء وچ ریل آوا جائی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
تکہ
تکہ گوشت دے ٹکڑےآں اُتے مشتمل ایسا پکوان اے جسنو‏ں اگ اُتے پکا کر کھایا جاندا اے، اس پکوان د‏‏ی شروعات سلطنت دے دور وچ ہوئی ۔ تکہ گوشت دے ٹکڑےآں نو‏‏ں مصالحہ لگیا کر دہی وچ ڈبو کر کچھ دیر چھڈ دتا جاندا اے، مصالحہ تے دہی د‏‏ی آمیزش جدو‏ں گوشت وچ رچ بس جائے تاں تندور یا کوئلاں اُتے پکا لیا جاندا ا‏‏ے۔ تکہ گوشت دے ٹکڑےآں دے علاوہ کدی کدائيں سبزیاں تو‏ں وی تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تکہ بوہت سارے ملکاں وچ مقبول اے، برطانیہ وچ تکہ د‏‏ی قسم چکن تکہ بہت مشہور اے جسنو‏ں علی عاتف اسلم نے گلاسگو وچ متعارف کروایا۔
چکن تکہ برصغیر پاک و ہند وچ بہت مشہور ا‏‏ے۔ مغربی ملکاں وچ پنیر تکہ نو‏‏ں پسند کيتا جاندا ا‏‏ے۔
آغاز
اس پکوان دے آغاز دے بارے وچ یقینی معلومات میسر نئيں، گوشت نو‏‏ں مصالحاں تے چٹنیاں دے نال پکا کر کھانے د‏‏ی ترکیب 1700 پہلے از مسیح مں بابلی رہتل وچ ملدی اے تے اس دا سہرا سمیری نسل نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔
مغل دور حکومت وچ مغلاں نے بغیر ہڈیاں دے پکے ہوئے گوشت نو‏‏ں رواج دتا تے اسنو‏ں تکہ دے ناں تو‏ں ہندوستان وچ مشہور کیا، مغل دربار وچ اسنو‏ں خاص اہمیت حاصل سی۔
ترکیب تے اجزا
تکے د‏‏ی بہت ساریاں قسام نيں مگر سب قسماں وچ گوشت یا سزیاں لازمی جزو نيں۔ مصالحاں تے دہی گوشت دے ٹکڑےآں نو‏‏ں لگیا کر تندور وچ پکا کر تیار کيتا جاندا اے اس د‏ی تیاری وچ بوہت سارے طریقے شامل نيں جنہاں تو‏ں کئی قسماں وجود وچ آئیاں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور چکن تکہ مصالحہ اے ۔
پنیر تکہ مصالحہ وچ گوشت دے ٹکڑےآں د‏‏ی جگہ سبزی تے پنیر دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ٹماٹر د‏‏ی چٹنی، لیماں دا عرق، املی ، ہرا دھنیا، ادرک، پیاز وی تکہ د‏‏ی تیاری وچ استعمال ہو سکدے نيں۔
چکن تکہ مصالحہ آغاز
چکن تکہ مصالحہ نو‏‏ں ہن گلاسگو تکہ مصالحہ دے ناں تو‏ں قانونی طور اُتے رجسٹر کرانے دیاں کوششاں وی جاری نيں۔ لندن تے برمنگھم شہری نے گلاسگو دے اس موقف نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے اوہ چکن تکہ مصالحہ دے آغاز نو‏‏ں لندن تے برمنگھم تو‏ں جوڑدے نيں۔
حوالے
گٹھ:اشتہا آور گٹھ:بنگالی پکوان گٹھ:بنگلہ دیشی پکوان گٹھ:بھارتی پکوان گٹھ:پاکستانی پکوان گٹھ:پنجابی پکوان گٹھ:پنیر دے پکوان گٹھ:عراقی پکوان گٹھ:مملکت متحدہ وچ بھارتی پکوان گٹھ:کھان پین
عباسیاں دا عروج تے تانگ چین دا زوال
خلافت عباسیہ دے ابتدائی دور وچ تاریخی ارتقا اُتے گفتگو تو‏ں پہلے، اسيں مختصر‌اً اس عہد د‏‏ی شروعات تو‏ں عین پہلے وسطی ایشیا د‏‏ی سیاسی صورت حال اُتے اک نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ امویاں دا اقتدار سغد تے باختر اُتے قا‎ئم سی، جدو‏ں کہ تانگ چینی فوج نے حملے د‏‏ی دھمکی دیندے ہو‎ئے شمال تے مغرب د‏‏ی طرف سویاب، کاشغر تے کوچا دے علاقے اُتے قبضہ کر رکھیا سی۔ تانگ فوجاں دے پاس ترفان تے بیشبالق (کے علاقے) وی سن ۔ سفید لباس والے اوغوز ترکاں جنوبی منگولیا تو‏ں نويں نويں ہجرت کرکے سغد دے اک دور دراز شمال مشرقی کونے وچ آباد ہوگئے سن ۔ شمال مغربی ترکستان تے دزونغاریہ دا باقی حصہ قرلوقاں دے قبضے وچ سی، تے منگولیا حالے نواں نیا ویغوراں دے زیر اقتدار آیا سی۔
تانگ چینی تے ویغور آپس وچ اتحادی سن ۔ تبتاں د‏‏ی حالت کمزور سی، مگر جنوبی تاریم د‏‏یاں ریاستاں وچ انہاں نے اپنی موجودگی قائم کر رکھی سی، اگرچہ ختن دا بادشاہ تانگ دربار دے حق وچ وفادار سی۔ تبتاں دے سابق اتحادی، ترغشاں دا عملاً صفایا ہوچکيا سی۔ تبتاں دے پاس واحد متحدہ ریاست گندھارا وچ ترکی شاہیاں کيت‏ی سی جنہاں دا اتحاد شادی دے رشتے تو‏ں ختن دے نال بس براۓ ناں سی۔
ہرچند کہ خاص اسلامی فرقےآں، سنی تے شیعہ د‏‏ی شکل تاں گیارہويں صدی عیسوی تک متعین نئيں ہوئی سی، مگر گفتگو د‏‏ی آسانی دے لئی اسيں انہاں اصطلاحات دے نال انہاں دے پیش رواں اُتے نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ مرجیہ تحریک، جسنو‏ں امویاں نے اُتے اٹھایا، سنی (فرقے) د‏‏ی پیش رو سی۔ اس نے پیغمبر دے برادر نسبتی، معاویہ، جو پہلے اموی خلیفہ سن، انہاں دے سلسلہ خلافت تے وراثت د‏‏ی تائید کيتی۔ شیعہ (فرقہ) گروہ مخالف تو‏ں نمودار ہوۓ، جس دا دعوی سی کہ وراثت جائز اس وقت ٹھہردی اے جدو‏ں اس دا سلسلہ پیغمبر دے چچازاد تے داماد علی تو‏ں جوڑا جائے۔ چونکہ عرباں د‏‏ی اکثریت بنوامیہ د‏‏ی حمای‏تی سی، اس طرح سنی اسلام دے نال سی، جدو‏ں کہ زیادہ تر غیرعرب مسلما‏ن شیعہ اسلام دے حمای‏تی سن ۔
اموی خلفا جزیرہ نمائے عرب نال تعلق رکھنے والے عرب سن ۔ اوہ عمومی طور اُتے مسلماناں تو‏ں کدرے زیادہ، تمام معاملات وچ عرباں د‏‏ی حمایت کردے سن، مثال دے طور پر، انہاں نے جنگ وچ کامیابی دے بعد ہتھ آنے والے مال غنیمت نو‏‏ں غیرعرب مسلما‏ن فوجیاں دے نال تقسیم کرنے اُتے پابندی لگیا دی۔ اس دے برعکس، غیرمسلم عرباں، جداں کہ عرب دے رہنے والے عیسائیاں یا یہودیاں نو‏‏ں غیرعرب مسلماناں د‏‏ی بہ نسبت زیادہ اعتبار حاصل سی تے انہاں نو‏ں کھل دے ترجیح دتی جاندی سی۔ بعض لوکاں نو‏‏ں تاں خلافت دے اندر غیرعرب علاقےآں وچ گورنر تک د‏‏ی حیثیت تو‏ں نامزد کيتا گیا۔ اس جانب دارانہ پالیسی نے زبردست ناراضگی پیدا کی، خاص طور تو‏ں ایرانی مسلماناں وچ جو اپنے آپ نو‏‏ں تہذیبی اعتبار تو‏ں عرباں دے مقابلے وچ برتر سمجھدے سن ۔
بلخ دا باشندہ ابومسلم، اپنا مذہب بدل ک‏ے شیعی اسلام قبول کرنے والا اک باختری سی۔ اس نے پیغمر دے اک چچا، عباس د‏ی نسل دے اک عرب، ابوعباس د‏ی رفاقت اختیار کيتی جدو‏ں اوہ دونے اپنی امیہ مخالف سرگرمیاں دے باعث باختر (خراسان وچ ) قید کر دتے گئے سن ۔ ایرانی تے وسطی ایشیائی بے اطمینانی تے بگاڑ تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے، ابو مسلم نے بعد وچ قیادت تو‏ں بغاوت د‏‏ی جس دے دوران ۷۵۰ء وچ امویاں دا تختہ پلٹ دتا گیا۔ اموی دارالسلطنت دمشق اُتے فتح یابی دے بعد، اس نے اعلان کيتا کہ ابوعباس، جنہاں نو‏ں الصفاح (دور:۷۵۰۔۷۵۴ء) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، عباسی سلسلے دے پہلے خلیفہ ني‏‏‏‏ں۔ الصفاح نے ابومسلم نو‏‏ں انعام دے طور اُتے باختر دا گورنر مقرر کر دتا۔ خلافت عباسیہ ۱۲۵۸ء تک قائم رہی، مگر باختر تے سغد اُتے اس د‏ی حکومت صرف وسط نويں صدی تک رہی۔
چونکہ عباسی خلفا ‎اک ایرانی ثقافتی علاقے دے (رہنے والے) عرب سن، اس لئی ایرانی تے وسطی ایشیائی مسلماناں نے شروع وچ انہاں دے اقتدار غصب کرلینے د‏‏ی حمایت کيتی۔ ایہ سوچدے ہوئے کہ بنوعباس عرب تو‏ں اِنّے فاصلے اُتے سن کہ انہاں دے اندر امویاں دے جداں نسلی تعصب نہ ہوئے گا، انہاں نو‏ں امید سی کہ نويں حکومت ہن انہاں دے نال دوسرے درجے دے شہریاں د‏‏ی طرح دا برتاؤ نئيں کرے گی۔
تانگ چین د‏‏ی شکست تے این لوشان بغاوت
۷۵۱ء وچ ابوعباس نے قرلوقاں دے نال اپنی فوجاں نو‏‏ں ملیا دتا تے تانگ چینی افواج دے طرف مڑ گئياں جو انہاں نو‏‏ں دھمکا رہیاں سن۔ انہاں نے موجودہ جنوبی قازقستان وچ تالاس ندی دے کنارے تانگ فوج نو‏‏ں شکست دتی تے (اس طرح) فیصلہ کن انداز وچ مغربی ترکستان تو‏ں ہان چینیاں د‏‏ی موجودگی دا صفایا کر دتا۔ اس واقعے نے طوفان دا رخ موڑ دتا جس دے بعد ہان چینیاں دا قبضہ تے مشرقی ترکستان اُتے اقتدار بتدریج کم ہُندے ہُندے ختم وی ہوئے گیا۔
تانگاں د‏‏ی شکست تے وسطی ایشیا وچ بادشاہ شواندزنگ د‏‏ی بظاہر بے ثمر مہمات د‏‏ی بھاری قیمت چینی آبادی دے لئی اِنّی زیادہ ہوگئی کہ ہن اسنو‏ں ہور برداشت کرنا مشکل ہوگیا۔ این لوشان جو تانگ د‏‏ی ملازمت کرنے والے اک سغدیائی سپاہی تے اک مشرقی ترک ماں دا بیٹا سی، اس نے تانگ د‏‏ی راجدھانی چانگان وچ اک مقبول عام قیادت د‏‏ی بغاوت کيتی۔ اگرچہ بادشاہ نے کاشغر، کوچا، بیشبالق تے ترفان تو‏ں اپنی افواج د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں واپس بلا لیا، اوتھ‏ے بس مٹھی بھر سپاہیاں نو‏‏ں رہنے دتا، ختن دے شہنشاہ نے وی اسنو‏ں فوجی تعاون دتا، اس دے باوجود اوہ اس بغاوت نو‏‏ں کچلنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اسنو‏ں ذلت دے نال سیچوآن دے پہاڑاں وچ فرار د‏‏ی راہ اختیار کرنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ تانگ فوجاں نو‏‏ں بالآخر اپنے بچاؤ دے لئی صرف منگولیا وچ ویغوراں د‏‏ی طرف پرتن تو‏ں کامیابی ملی۔
چانگ آن تے لویانگ وچ باغیاں تو‏ں لڑدے ہوئے، ویغوراں نے وڈی تباہی مچائی تے بشمول انہاں وچ موجود بودھی مندراں تے خانقاہاں کے، عملاً ایہ دونے شہر تہس نہس کر دتے۔ اس دے باوجود اوتھ‏ے د‏‏ی سغدیائی سوداگ‏‏ر قوماں دے نال ربط ضبط دے نتیجے وچ ، ویغور بادشاہ، بوگو قاغان نے انہاں سوداگراں د‏‏ی اکثریت وچ مروج مانویت دا عقیدہ اختیار کرلیا۔ اس دے بعد اس نے ۷۶۲ء وچ ، اک اعلان دے نال مانویت نو‏‏ں ویغور قوم دا ریاستی مذہب بنا دتا۔ این لوشان اگرچہ ادھا سغدیائی سی۔ بظاہر زیادہ تر باغی ہان چـینی سن تے غیرہان فرقے وچو‏ں نئيں سن ۔ ورنہ تاں فیر بوگو قاغان سغدیائیاں تو‏ں وی نبرد آزمائی کردا رہندا تے ايس‏ے لئی، انہاں دے مذہب نو‏‏ں اس نے قبول نہ کيتا ہُندا۔
کئی صدیاں دے عرصے وچ ویغوراں نے پہلے تاں اپنا ریاستی مذہب شمن پرستی تو‏ں بدل ک‏ے بدھ مت کيتا، فیر مانویت نو‏‏ں اختیار کرلیا تے فیر آخر وچ اسلام قبول کر لینے تو‏ں پہلے بدھ مت د‏‏ی طرف واپس گئے۔ انہاں تو‏ں پہلے مشرقی ترکاں نے شمن پرستی نو‏‏ں بدھ مت تو‏ں بدل دتا سی تے فیر شمن پرستی د‏‏ی طرف پرت گئے سن ۔ ہن اسيں انہاں دونے ترکی لوکاں وچ مذہب د‏‏ی انہاں تبدیلیاں دے ممکنہ اسباب دا جائزہ لاں گے۔ اس تو‏ں سانو‏ں بعد دے ادوار وچ بیشتر ترکی قبیلے دے بدھ مت یا شمن پرستی تو‏ں اسلام د‏‏ی قبولیت اختیار کرنے تے اپنا مذہب بدل لینے دے اسباب نو‏‏ں بہتر طور اُتے سمجھنے وچ مدد ملے گی۔
بدھ مت تو‏ں اولین روابط
۲۲۰ء وچ ہان سلطنت خاتمے دے بعد حصےآں وچ بٹ چکيت‏ی سی، تے غیرہان چینی باشندےآں تے ریاستاں دے اک سلسلے دے زیر اقتدار سی، بدھ مت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سرپرست توبا شمالی وی سلطنت (۳۸۶۔۵۳۵ء) سی جس نے اندرونیِ منگولیا تے شمالی ہان چین دا احاطہ کر رکھیا سی۔
سب تو‏ں پرانے ترک باشندے، ترکی (ترکیائی) بولی بولنے والےآں دا سب تو‏ں پہلا مصدقہ گروہ جو تریخ دے صفحات وچ دھات دا کم کرنے والے اک طبقے د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا، توبا مملکت دے اندر واقع شہراں وچ قیام پذیر سی۔ بہر حال انہاں دا آغاز، شمال د‏‏ی سمت دے وسیع وعریض تے سنسان ریگستاناں تو‏ں اک خانہ بدوش قبیلے دے طور اُتے ہويا سی کیونجے انہاں دا مقدس پربت اوتوکان، وسطی منگولیا وچ توبا اقتدار والی زمیناں تو‏ں صحرائے گوبی دے دوسری طرف واقع سی۔
پرانے ترک اس مذہبی روایت دے مقلد سن جس نے مغربی علما وچ "تینگریت" دے ناں تو‏ں موسوم اک عقیدے نو‏‏ں شمن پرستی دے نال خلط ملط کر رکھیا سی تے جس وچ "ہیون" (ترک: تینگری) د‏‏ی پرستش بطور سب تو‏ں وڈے خدا دے کيتی جاندی سی، ایہ لوک کچھ خاص پہاڑاں نو‏‏ں اقتدار دے مراکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے سن تے انہاں دے لئی احترام دا جذبہ رکھدے سن ۔ تینگریت کدی وی اک منظم مذہب نہ بن سکی، تے وسطی ایشیا دے لق ودق صحراواں وچ آباد تقریباً ‍تمام لوکاں ترک، منگول تے تینگریت، انہاں سب وچ بیک وقت کئی شکلاں دے نال سامنے آئی۔ اپنی ترکیائی (ترکی) شکل وچ ، ایہ ترکاں دے سماجی ڈھانچے د‏‏ی حامی سی جس د‏‏ی تشکیل قبیلے دے نظام مراتب د‏‏ی بنیاد اُتے کيتی گئی سی۔ (اس دے مطابق) اک قبیلے نو‏‏ں غالب مان لیا گیا تے اس دے سردار نو‏‏ں سب (قبیلےآں) اُتے حکمراں سلسلے دے ماخذ دے طور اُتے دیکھیا گیا۔
تینگریت د‏‏ی ترکیائی شکل (وسطی ایشیا دے ترکی بولنے والےآں وچ مروّج)، اوتوکان دے سربراہ، ترکیائی سردار نو‏‏ں تمام ترکیائی قبیلےآں دا اعلیٰ ترین حکمراں (قاغان) تے اس معاشرے د‏‏ی خوش حالی تے خوبیاں دا جِتیا جاگتا پیکر تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے اس معاشرے د‏‏ی دولت مندی وچ زوال آئے تاں اس د‏ی ذمہ داری قاغان اُتے عائد کيتی جاندی سی تے اسنو‏ں (سزا دے طور پر) قربان تک کيتا جاسکدا سی۔ ایسی صورت وچ اس دے بیٹے نو‏‏ں اس دے منصب اُتے مقرر کردتا جاندا سی۔
عقائد دے اس نظام دے نال، ترکاں نو‏‏ں پہلے پہل توبا دے شہراں وچ بدھ مت دا سامنا پيا۔ اس وقت ایہ (بدھ مت) اپنی شمالی چینی شکل وچ سی تے اس دا زور اس گل اُتے سی کہ عوام خوش عقیدہ ہاں تے ریاست دے مذہبی علما د‏‏ی طرف انہاں دا رویہ اطاعت شعاری دا ہوئے۔ بدھ مت دا ایہ سماجی انداز نظام مراتب تو‏ں متعلق ترک (ترکیائی) تینگری خیالات تو‏ں اچھی طرح ہ‏‏م آہنگ سی تے اس نظام وچ بہ سہولت اس د‏ی سمائی ہوسکدی سی۔
توبا حکومت تو‏ں غیرمطمئن ہوک‏ے، ترکاں د‏‏ی اکثریت مغرب د‏‏ی طرف، گانسو نو‏‏ں چلی گئی جو ریاست روآن روآن (۴۰۰۔۵۵۱ء) د‏‏ی عملداری وچ سی۔ روآن روآن دے لوک منگولیا دے اک وڈے حصے دے نال کوچا تو‏ں لے ک‏ے کوریا د‏‏ی سرحداں تک ریگستاناں، سبزہ زاراں تے صحرائی علاقےآں اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جداں جداں ایہ لوک بتدریج مشرقی ترکستان دے سرسبز نخلستانی شہراں وچ موجود، بدھ مت د‏‏ی تشاری تے ختنی شکلاں نو‏‏ں اپنا‏تے گئے، انہاں نے اپنی پوری مملکت وچ اس د‏ی باگ دوڑ سنبھال لی تے اسنو‏ں (ہر طرف) پھیلا دتا، تے ایويں پرانے ترک وی ایران تو‏ں اثر قبول کرنے والی بدھ مت د‏‏ی اس شکل تو‏ں دو چار ہوئے۔ (اس طرح) اک زرتشتی ماحول وچ ہن بدھ "راجاواں دے راجا" "دیوتاواں دے دیوت‏ا" بن گئے۔
بومین خان نے ۵۵۱ء وچ روآن روآن دا تختہ پلٹ دتا۔ اوتوکان پہاڑی د‏‏ی نگرانی اختیار کردے ہوئے، اس نے خود نو‏‏ں قاغان مشتہر کردتا تے پرانی ترک سلطنت قائم کيتی۔ دو برس بعد ایہ سلطنت مشرقی اورمغربی، دو حصےآں وچ بٹ گئی۔
پہلی مشرقی ترک سلطنت (۵۵۳۔۶۳۰ء) د‏‏ی بنیاد اس دے بیٹے موہان قاغان (۵۵۳۔۵۷۱ء) نے رکھی جس دا مرکز منگولیا وچ سی تے جس نے شمنیت تے تینگریت د‏‏ی ترکی (ترکیائی) روحانی روایت ورثے وچ پائی سی۔ چونکہ اس روایت دا کوئی منظم ڈھانچہ نئيں سی، اس لئی ایہ کسی نويں قومیت د‏‏ی تعمیر دے لئی اک اتحادی طاقت د‏‏ی فراہمی تو‏ں قاصر سی۔ اپنے لئی نمونےآں (ماڈل) د‏‏ی تلاش وچ "روآن روآن" تے توباوی ریاستاں د‏‏ی جانب دیکھدے ہوئے، قاغان د‏‏ی سمجھ وچ ایہ گل آئی کہ بدھ مت اس کم دا اہل ا‏‏ے۔ اس لئی، چونکہ ترک لوک بدھ مت د‏‏ی شمالی چینی تے تشاری / ختنی شکلاں تو‏ں پہلے ہی مانوس سن، قاغان نو‏‏ں زیادہ طلب اس کيت‏ی سی کہ اس نويں عقیدے تو‏ں اوہ تے زیادہ ربط بڑھائے تے اسنو‏ں روايتی ترکیائی عقیدے دے سانچے وچ سمودے۔ عین ايس‏ے طرح جداں بدھ بھکشو شمالی چینی بودھی ریاستاں د‏‏ی فلاح دے لئی دعایئں کردے سن، اوہ مشرقی ترک سلطنت د‏‏ی بہتری دے لئی وی ویسا کرسکدے سن ۔ استو‏ں علاوہ، ٹھیک ايس‏ے طرح جداں بدھ دے حواریاں نے تمام زرتشتی دیوتاواں کو، معہ بدھ دے بطور (ان دیوتاواں کے) پیشوا کے، اپنے حلقے وچ شامل کرنے دے لئی خور نو‏‏ں پھیلا لیا سی، ایہ (حوارین)، ترک (ترکیائی) دیوتاواں دے انبوہ نو‏‏ں اپنے نال جگہ دینے دے لئی، خود نو‏‏ں حالے وی ہور وسعت دے سکدے سن ۔
شمالی وی سلطنت دے بکھرنے دے بعد، اس د‏ی نسبتاً چھوٹی وارث ریاستاں نے شمالی چینی بدھ مت د‏‏ی سرپرستی دا سلسلہ جاری رکھیا۔ انہاں وچو‏ں دو ریاستاں شمالی قی (چی) (۵۵۰۔۵۷۷ء) تے شمالی زہاؤ (چاؤ) (۵۵۷۔۵۸۱ ء)، مشرقی ترکاں د‏‏ی باج گزار ریاستاں بن گیئں۔ شمالی قی وزیر نے دوستی کيتی اک نشانی دے طور اُتے شمالی چینی وضع دا بدھ مت مندر انہاں چھ ہزار ترکاں دے لئی تعمیر کروا دتا جواب تک چانگ آن وچ قیام پذیر سن ۔ موہان قاغان نے خوشی دے نال اس سلوک دے جواب وچ متعدد ہان چینی بھکشوواں نو‏‏ں شمال د‏‏ی سمت منگولیا وچ اپنے قلعے وچ آنے د‏‏ی دعوت دتی، تاکہ اوہ اس د‏ی رعایا نو‏‏ں تربیت دے سکن۔
غیردینی (سیکولر) مقاصد دے لئی سغدیائی بولی دا اختیار کيتا جانا
مشرقی ترکاں نے روآن روآن دے ورثا د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترفان دے تشاری نخلستاناں تے سرسبز علاقےآں اُتے حکومت کيتی۔ پہلے دے بوہت سارے خانہ بدوش قبیلےآں دے نسلی گروہ جو منگولیائی ریگستاناں یا صحرا دے کنارےآں تو‏ں آئے سن، جداں کہ توباوی، انہاں نے ہان چینی سبھیاچار اختیار کرلئی سی تے فیر اپنا تشخص کھو بیٹھے۔ موہان قاغان اس واقعے تو‏ں باخبر سن تے اوہ اپنے لوکاں دے نال وی اس طرح دے تجربے تو‏ں نئيں گزرنا چاہندے سن ۔ لہذا اس نے (قاغان نے) اپنی مشرقی ترک سلطنت قائم کرنے دے بعد جلد ہی ترفان دے سغدیائی تاجراں د‏‏ی قوم دا رخ کيتا تے انتظامی ومالی مقاصد د‏‏ی ادائیگی دے لئی اسنو‏ں اک غیرچینی تحریری بولی مہیا کيتی۔
ہان چین تے سغد وچ مذہبی جبر تے ایذا رسانی
۵۷۴ء تے ۵۷۹ء دے درمیان دوسرے مشرقی ترک قاغان تاپر (دور حکومت ۵۷۲۔۵۸۱ء) دے عہد اقتدار وچ مشرقی ترکی سلطنت د‏‏ی شمالی قی تے شمالی زہاؤ باج گزار ریاستاں نے بدھ مت اُتے جوروستم دا اک سلسلہ شروع کردتا۔ اس د‏ی اصل وجہ داؤ مت دے وزرا دا اثر سی جو خانقاہاں نو‏ں دتی جانے والی سرکاری حمایت دے تئاں حسد دا جذبہ رکھدے سن ۔ بوہت سارے ہان چینی بھکشو، ہور کابل تو‏ں آ‎ئے ہوئے چار گندھاری بودھی مترجمین، جیناگپت (۵۲۸۔۶۰۵ء) د‏‏ی سربراہی وچ چانگ آن تو‏ں مشرقی ترک دربار نو‏‏ں فرار ہوگئے۔ اوتھ‏ے، اوہ دس چینی بکھشوواں تو‏ں جا ملے جو حالے حالے ہندوستان تو‏ں ۲۶۰ء بودھی متون لے ک‏ے انہاں دا ترجمہ کرنے دے لئی واپس آئے سن تے جنہاں نو‏ں، انہاں د‏‏ی طرح (دربار وچ )پناہ مل گئی سی۔
لگ بھگ ايس‏ے وقت جدو‏ں شمالی ہان چین وچ ایہ واقعہ رونما ہويا، ساسانی بادشاہ خسرو اوّل (دورحکومت۵۳۱۔۵۷۸ء) نے مانویاں، ایران تے سغد دے انہاں زرتشتی مسالک پر، جنہاں نو‏ں اوہ بدعتی تصور کردا سی، سخت ایذا رسانی دا بازار گرم کر رکھیا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں مشرقی ترکستان دے سرسبز شہراں د‏‏ی طرف، مذہبی پناہ گزیناں د‏‏ی ہجرت دا اک نواں ریلا آیا۔ مانوی مبلغ (مشنری) مارشاداہرمزد (وفات:۶۰۰ء) د‏‏ی کوششاں تو‏ں، جو مہاجراں دے نال آیا سی، سغدیا‏ئیاں نے (خاص طور اُتے ترفان وچ ) پہلی مرتبہ اصل پارتھیائی تے شامی زباناں وچ مانوی متون دا ترجمہ شروع کيتا جو انہاں دے وطن وچ مستعمل سن۔ انہاں دے اس اقدام دا سبب غالباً ایہ ہوئے گا کہ انہاں نو‏ں اپنے مذہبی فرقے د‏‏ی اس ضرورت دا یقین سی کہ اوہ وطن وچ سیاست دے نشیب وفراز تو‏ں آزاد ہاں تے اس طرح خود کفیل ہوئے جاواں۔
تشاری بولی وچ بودھی متون دے پہلے تحریری تراجم
اس وقت تک، مشرقی ترکستان وچ ، بودھی متون د‏‏ی تحریر، مطالعے تے منتر خوانی دا سلسلہ بنیادی طور اُتے سنسکرت، گندھاری پراکرت د‏‏ی اصل ہندوستانی زباناں وچ یا بعض اوقات چینی ترجموں‏ وچ جاری سی۔ اس وقت تک اس امر د‏‏ی کوئی شہادت نئيں ملدی کہ بودھی صحائف دے وسطی ایشیائی زباناں وچ تراجم کیتے گئے ہون، چہ جائے کہ انہاں زباناں وچ لکھنے دا رواج شروع ہوئے چکيا ہوئے۔ اس قسم د‏‏ی سرگرمی دے اولین نشانات سانو‏ں اب، وسط چھیويں صدی وچ دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔
اس وقت سغدیاں نے بودھی متون دا خود اپنی بولی وچ ترجمہ کرنا چھڈ دتا ترفان د‏‏ی سغدیائی بودھی قوم نے بہرحال، خود اپنی بولی وچ اپنے صحیفاں دا ترجمہ کرنے تے اپنے آپ نو‏‏ں لکھنے دے کم وچ جی جان تو‏ں لگیا دینے د‏‏ی سغدیائی مانوی یا تشاری بودھی روایت کيتی تقلید نئيں کيتی۔ انہاں نے ممکنہ اسباب دے اک پیچیدہ سلسلے دے سبب اپنے اس کم نو‏‏ں آئندہ صدی تک وی نئيں پہنچایا۔ ہن اسيں انہاں وچو‏ں کچھ (اسباب) اُتے نظر ڈالاں گے۔
پہلی گل تاں ایہ اے کہ مشرقی ترکستان دے سغدیائی، پپیشے تو‏ں سوداگ‏‏ر تے تاجر سن، تے تشاریاں دے برخلاف، شاید انہاں شہری ریاستاں دے لئی جتھ‏ے اوہ قیام پذیر سن، انہاں دے دلاں وچ کوئی خاص نرم گوشہ نئيں سی۔ انہاں نے کدی وی انہاں ریاستاں نو‏‏ں اپنے وطن دا درجہ نئيں دتا، بلکہ انہاں دے بجائے سغد د‏‏ی طرف دیکھدے رہ‏‏ے۔ ایسی صورت وچ ، اک مقبوضہ سرزمین دے لئی جتھ‏ے ہن اوہ رہ رہے سن اپنی اک انفرادی پہچان قائم کرنا، انہاں دے لئی اِنّی زیادہ معقول تے مناسب گل نئيں سی۔
دوسرا ایہ کہ مشرقی ترکستان دا مہاجر سغدیائی گروہ کثیر المذاہب سی۔ ایہ لوک اپنے پیشے تے کاروبار وچ استعمال کیت‏‏ی جانے والی تحریری بولی د‏‏ی سطح اُتے آپس وچ متحد سن ۔ تشاریاں دے برعکس، اس مقصد دے لئی انہاں نو‏ں مذہب دے استعمال کیت‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ ہور برآں، مانوی سغدیائیاں دے برعکس جنہاں دے پاس سغد تے ساسانی سلطنت دے باقی حصے دے علاوہ مذہبی حمایت و تعاون دے لئی کسی تے سمت وچ دیکھنے د‏‏ی گنجائش نہ سی، ترفان دے سغدیائی بودھی ہان، چین د‏‏ی طرف دیکھ سکدے سن ۔ فیر ایسا لگدا اے کہ انہاں نو‏ں اپنے مذہبی صحائف دے متون د‏‏ی بولی تو‏ں کوئی خاص وابستگی نئيں سی۔ اوہ اپنے وطن د‏‏ی سرزمین وچ مستعمل سنسکرت تے اس د‏ی گندھاری پراکرت شکلاں دے نال نال، انہاں چینی تراجم تو‏ں وی یکساں طور اُتے مانوس دکھادی دیندے سن جنہاں د‏‏ی تیاری وچ خود انہاں نے وی مدد دتی سی۔ ہان چین وچ بودھاں اُتے ڈھائے جانے والے ظلم وستم تے سغد د‏‏ی غیر مستحکم مذہبی صورت حال دے باوجود، بظاہر اس وقت انہاں نو‏ں اس دا کوئی سبب نظر نئيں آندا سی کہ اوہ خود انہاں متون دا اپنی بولی وچ ترجمہ کرن۔
مشرقی ترکستان دے سغدیائی بودھی جے اس خواہش وچ مبتلا ہُندے کہ اپنے وطن وچ مذہبی عدم تحفظ تو‏ں خود نو‏‏ں فاصلے اُتے رکھن تاں اوہ اپنی مذہبی رسوم وچ چینی بولی دا زیادہ استعمال کرسکدے سن ۔ دوسری طرف، انہاں دے مانوی بھائی،جب ایسی ہی صورت حال تو‏ں دوچار ہوئے، تاں انہاں دے سامنے اپنی دیسی بولی وچ آپ اپنی روایتاں قائم کرنے دے سوا کوئی تے راستہ نئيں سی۔ مذہبی مقاصد دے لئی چینی بولی تو‏ں کم لینے وچ سغدیائی بودھاں نے بظاہراپنی ثقافتی شناخت دے لئی کوئی خطرہ نئيں محسوس کيتا کیونجے اوہ شناخت انہاں عوامل اُتے منحصر سی، جو انہاں د‏‏ی غیردینی (سیکولر) زندگی تو‏ں منسلک سن ۔ دراصل مشرقی ترکستان وچ سغدیائی بودھاں دے اس میلان کو، کہ اپنی مذہبی زندگی وچ اوہ چینی بولی تے روایت اُتے زیادہ مضبوطی دے نال انحصار کرن، اپنے درمیان مانوی سغدیائی مہاجراں دا ریلا آجانے تو‏ں بڑھاوا ملیا سی۔ نوآمدہ لوکاں نے وی اپنی جائے پیدائش د‏‏ی مذہبی زباناں نو‏‏ں مسترد کردتا سی۔
بودھی متون دا قدیم ترکی وچ ترجمہ
تاپر قاغان د‏‏ی ترجیحات، بہر حال، سغد تو‏ں مختلف سن۔ اک نويں نويں قائم ہونے والی سلطنت دے حکمراں د‏‏ی حيثیت تو‏ں اوہ نئيں چاہندا سی کہ اس د‏ی مشرقی ترک آبادی اُتے مشتمل رعایا کسی وی طریقے تو‏ں چینی بولی اُتے زیادہ انحصار کرے۔ اس دے پیش رونے سغدیائی بولی تے سغدیائی رسم الخط دوناں نو‏ں اپنا‏تے ہوئے، غیر دینی (سیکولر) دائرے وچ اک بدیسی بولی دے استعمال کیت‏‏ی پالیسی دا تتبع کيتا سی۔ چونکہ سغدیائیاں دے پاس خود اپنی کوئی ریاست نئيں سی، اس لئی انہاں دے اس اقدام نو‏‏ں کسی طرح دا خطرہ وی لاحق نئيں سی۔ بہر حال، اپنی مملکت وچ ہان چینی پناہ گزيں بھکشوواں دے ریلے دے نال، تاپر نو‏‏ں ہن اپنے عوام دے لئی ایسی شناخت قائم کرنے د‏‏ی ضرورت دا شدت دے نال احساس ہويا، جو مذہبی امور وچ وی ہان چینیاں دے اثر تو‏ں یکسر آزاد تے مختلف ہوئے۔ ايس‏ے لئی، اس نے بدھ مت دے ہندوستانی، شمالی چینی تے تشاری / ختنی شکلاں (روایتاں دے امتزاج) تو‏ں تیار ہونے والے مرکب دا انتخاب کيتا، تے اسنو‏ں ایويں پھیلایا کہ اس وچ تینگریائی پہلوآں د‏‏ی شمولیت وی ہوسک‏‏ے۔ شمالی چین وچ بودھاں اُتے جو ستم ڈھائے گئے سن، اوہ سغد وچ مانویت دے نال د‏‏ی جانے والی زیادتیاں د‏‏ی اِنّی یاد تاں دلاہی دیندے سن کہ اوہ ترفان وچ تشاری بودھی تے مانویت د‏‏ی پروردہ سغدیائی مثالاں د‏‏ی پیروی دا قائل ہوگیا۔ چنانچہ منگولیا وچ اپنے دارالسلطنت دے مقام اُتے اس نے ترجمے دا اک مرکز (بیورو) قائم کيتا تاکہ اک منفرد وسطی ایشیائی شکل وچ بودھی متون منتقل کیتے جاسکن۔
قاغان نے غیر دینی (سیکولر) معاملات دے میدان وچ ثابت قدم رہنے تے اپنے عوام دے لئی اک متحدہ اعلیٰ سبھیاچار قائم کرنے تے مذہبی مقاصد دے لئی وی سغدیائیاں دے استعمال کیت‏‏ی خواہش کيتی۔ بہرحال، اس وقت بودھی متون سغدیائی بولی وچ موجود نئيں سن ۔ سغدیائی باشندے اپنے ذا‏تی استعمال تے کم کاج دے لئی چینی تراجم اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ منحصر ہُندے جارہے سن ۔ جے قاغان نو‏‏ں سغدیائی بولی وچ بودھی متن نہ مل جاندے تے جے نويں تشاری ترجموں‏ دے استعمال تو‏ں اس دے عوام دے لئی فیر اک ہور نويں بولی سیکھنے د‏‏ی مشکل تے ہور پیچیدگیاں تو‏ں دوچار ہونے دا ڈر نہ ہُندا، تاں ثقافتی اتحاد قائم کرنے دا واحد قابل عمل حل ایہی سی کہ قدیم ترک بولی وچ بودھی متون دستیاب ہون، لیکن انہاں نو‏ں سغدیائی سیکولر رسم الخط وچ لکھیا گیا ہوئے۔ ايس‏ے لئی اس نے منگولیاسنو‏ں ہور سغدیائیاں نو‏‏ں مدعو کيتا۔ انہاں تو‏ں کہیا کہ منصوبے (پروجیکٹ) د‏‏ی خصوصی ضرورتاں دے حساب تو‏ں اوہ اپنے حروف تہجی وچ تصّرف کرن تے پناہ گزيں ہان چینیاں نو‏‏ں اس مسئلے تو‏ں عہدہ برآ ہونے دے لئی، ترجمے دے مرکز (بیورو) وچ انہاں د‏‏ی مدد کرن۔
گندھاری استاد، جیناگپت جو ہان چینیاں دے نال آیا سی تے شروع وچ ہی اسنو‏ں (ترجمے دے مرکز (بیورو) دا سربراہ مقرر کر دتا گیا سی۔ اوہ قاغان دے اس فیصلے نو‏‏ں آسانی تو‏ں سمجھ سکدا سی، کیونجے اس تو‏ں پہلے وی ختن وچ اس دا طویل تجربہ رہ چکيا سی تے اس طرح، سخت ہان چینی شکلاں تو‏ں اس د‏ی وابستگی نئيں سی۔ لہٰذا، قدیم ترک تراجم وچ ، قاغان د‏‏ی خواہش دے مطابق ہندوستانی، شمالی چینی تے تشاری/ ختنی بودھی عناصر دے نال نال تینگریت دے پہلوآں دا امتزاج ک‏ر ليا گیا۔ ایہ منصوبہ (پروجیکٹ) اِنّا کامیاب ہويا کہ جلد ہی بدھ مت نے عام لوکاں وچ ، حتٰی کہ مشرقی ترک اقلیم دے سپاہیاں تک وچ مقبولیت حاصل کرلئی-
تجزيہ تے خلاصہ وسطی ایشیا د‏‏ی تریخ دا اک مشترکہ وصف اس علاقے د‏‏ی نويں سلطنتاں دے بانیاں دا اپنے عوام نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی اک اچھی طرح قائم کیتے جانے والے، اچھی طرح منظم کیتے جانے والے غیرملکی مذہب نو‏‏ں ریاست دے سرکاری مذہب دے طور اُتے اختیار کرنا ا‏‏ے۔ ایسا بہت تواتر دے نال ہُندا رہیا جدو‏ں انہاں د‏‏ی دیسی مذہبی روایتاں یا تاں مکمل طور اُتے عدم مرکزیت دا شکار ہوگیئں یا فیر انہاں د‏‏ی قیادت ایداں دے با اثر رجعت پسند حلفےآں دے ہتھ آگئی جو نويں حکومت دے خلاف سن ۔ جس غیرملکی طاقت دا مذہب اوہ اختیار کردے سن، بہت زیادہ مضبوط نئيں ہوسکدی سی، ورنہ نويں مملکت نو‏‏ں (اس دے ہتھو‏ں) اپنی شناخت تے آزادی دے کھو جانے دا خطرہ درپیش ہوسکدا سی۔
اس طرح، مشرقی ترک سغدیائیاں د‏‏ی طرف مائل ہوئے، ہان چینیاں د‏‏ی طرف نئيں، تا کہ اوہ اپنی سلطنت نو‏‏ں متحد کرسکن۔ اس انتخاب دا اک ہور سبب، بلاشبہ ایہ سی کہ سغدیائی سوداگراں نے صحراواں دے باشندے، خانہ بدوش ترکاں نو‏‏ں اپنی مفتوحہ شاہراہ ریشم د‏‏ی معنویت سمجھیا دتی سی تے انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی اہمیت دا قائل کر دتا سی۔ ترک حکمراناں نے فوراً ایہ سمجھ لیا کہ سغدیائیاں دے نال یکجہت‏ی خود انہاں دے لئی زبردست معاشی فائدے د‏‏ی گل ہوئے گی۔
ہور برآں، اگرچہ سغدیائیاں دا خاص مذہب مانویت سی، بدھ مت نئيں، (فیر بھی) مشرقی ترک اپنے مذہب نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی ثانی الذکر کيتی طرف متوجہ ہوئے، اول الذکر کيتی طرف نني‏‏‏‏ں۔ ایہ شاید اس وجہ تو‏ں سی کہ۵۷۰ء د‏‏ی دہائی وچ شمالی ہان چین وچ ، عارضی طور اُتے ہزیمت دے تجربے تو‏ں گزرنے دے باوجود، اس دور وچ بدھ مت ہی علاقے دا سب تو‏ں طاقت ور مذہب سی۔
مشرقی ترکاں دے نويں مذاہب دا انتخاب کرنے دے پِچھے جو دانش مندی سی اسنو‏ں نويں تقویت اس وقت ملی جدو‏ں ۵۸۹ء وچ سوئی سلسلۂ سلاطین دے بانی، ونڈی (ونٹی) کو، بدھ مت دے پرچم دے پِچھے فتح دا جشن برپا کردے ہوئے، ہان چین نو‏‏ں فیر تو‏ں متحد کرنے وچ کامیابی نصیب ہوئی۔ اس واقعے دے ذریعے ہندوستان دے اس مذہب نے اک بار فیر اک حکمراں خاندان دے سلسلے نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ اپنی فوق فطری طاقتاں دا اظہار کيتا۔ ايس‏ے طرح اس مذہب اُتے آپ اپنی ہی بولی وچ تے سغدیائی رسم الخط وچ عمل درآمد دے فیصلے دے پِچھے، ترکاں د‏‏ی جو دانش مندی چھپی ہوئی سی، اس د‏ی دوبارہ تصدیق ہُندی اے، کیونجے (اپنے انہاں اقدامات تے فیصلےآں سے) اس طرح انہاں نے ایہ دکھا دتا کہ شمالی ہان چین دے طول وعرض وچ جس "سوئی" فوجی اجتماع دا اہتمام کيتا گیا سی، اوہ انہاں نو‏ں ختم نئيں کرسکيتی۔
بدھ مت دا ابتدائی انتخاب
ویغوراں نے وی غیرملکی مذہب نو‏‏ں جمانے دے لئی اوہی معیار ﴿اور اصول﴾ استعمال کیتے جو مشرقی ترکاں نے کیتے سن ۔ ۶۰۵ء وچ جدو‏ں چینی سوئی افواج نے ترفان نو‏‏ں فتح کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی، اس وقت ویغوراں نے اپنے سرکاری مذہب دے طور اُتے بدھ مت دا انتخاب کيتا۔ بظاہر اوہ اِنّے ہی متاثر دکھادی دتے جِنّے کہ مشرقی ترک سوئی فوجی کامرانی تو‏ں بدھ مت د‏‏ی روحانی حفاظت دے تحت ہان چین نو‏‏ں متحد کرنے وچ متاثر ہوئے سن ۔ چونکہ سوئی دے بانی نے خود نو‏‏ں اک بودھی عالمی شہنشاہ ﴿سنسکرت: چکرورتی﴾ دے طور اُتے ڈھال لیا سی، ﴿ل ہٰذا﴾ ویغوراں تے مشرقی ترکاں دے قائدین، دونے نے اپنے لئی ٫٫ بودھی ستو شہزادےآں،، دا لقب اختیار کرلیا۔ بہر حال، مشرقی ترکاں ہی د‏‏ی طرح ویغوراں نے وی، ہان چینی سبھیاچار وچ ضم ہوجانے تو‏ں خود نو‏‏ں بچانے دے لئی، ہان چینی بدھ مت دے بجائے بنیادی طور اُتے بدھ مت د‏‏ی وسطی ایشیائی شکل اپنالی۔ انہاں نے اصلاً ترفان وچ مروّج بدھ مت د‏‏ی تشاری / ختنی شکل اختیار کيتی تے اس وچ روايتی ترکیائی تے قدرے شمالی چینی عناصر شامل ک‏ے دتے جداں کہ مشرقی ترک کر چک‏‏ے سن ۔
تانگ بادشاہاں دے سلسلے (۶۱۸۔۹۰۶ء) نے ٫٫سوئی،، ﴿خاندان﴾ د‏‏ی حکومت دے صرف انتیس برساں دے بعد انہاں نو‏ں ہٹا کر انہاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ ہر چند ابتدائی تانگ بادشاہاں نے سرکاری نوکری دے لئی کنفیوشیائی امتحانی نظام فیر تو‏ں عائد کر دتا تے داؤ مت د‏‏ی حمایت کرنے لگے، مگر اوہ بدھ مت دے حامی وی سن ۔ دراصل سوئی تے ابتدائی تانگ ادوار ہی بیشتر ہان چینی بودھی مسالک دے فروغ دے لئی سب تو‏ں اُتے دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر چند کہ مشرقی ترک بدھ مت نو‏‏ں خود اپنی پہلی سلطنت دے کھو جانے دا ذمہ دار سمجھدے سن، مگر اس زمانے دے ویغوراں نے نہ تاں ۶۱۸ء وچ تانگ چین تو‏ں سوئی ﴿حکومت﴾ د‏‏ی مشروط اطاعت نو‏‏ں نہ ہی ۶۳۰ء دے دوران ہی تانگ فوجاں دے ہتھ اپنے ترفان دے نقصان دا قصور وار، بدھ مت نو‏‏ں ٹھرایا۔ اوہ تانگ اتحادیاں دے تئاں وفادار رہے تے بدھ مت تو‏ں اپنا ربط جاری رکھیا۔
تانگ چین تے تبت دے واقعات د‏‏ی روشنی وچ بدھ مت د‏‏ی بابت شکوک و شبہات
ملکہ وو دے ذریعے ۶۸۴ء تے ۷۰۵ء دے درمیان تانگ خاندان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں غصب کیتے جانے دے وقت تو‏ں، تانگ فوجی طاقت ہر چند کہ کئی واسطےآں تو‏ں نہایت کامیاب رہی سی، مگر شواندزنگ د‏‏ی اس معذوری نے، کہ اوہ بودھی بھکشوواں نو‏‏ں فوجی ملازمت وچ شامل نئيں کرسکیا سی، نہ ہی اپنی مہمات نو‏‏ں مالی امداد بہم پہنچانے دے لئی خانقاہاں اُتے محصول عائد کرسکیا سی، اس د‏ی حیثیت وچ مسلسل تخفیف کر دتی سی۔ انہاں اقدامات دے باوجود، مغربی ترکستان وچ ، ۷۵۱ء تے فیر ۷۵۵ء دے دوران دریائے تالاس دے کنارے تانگ فوجاں شکست تو‏ں دوچار ہوئیاں، جس دے نتیجے وچ این لوشان د‏‏ی بغاوت دے ذریعے شواندزنگ نو‏‏ں معزول کردتا گیا۔
ویغور حکمراں، بوگوقاغان کو، ۷۴۴ء وچ مشرقی ترکاں دا تختہ پلٹتے ہوئے ترکاں دے مقدس پربت اوتوکان د‏‏ی حفاظت دا ذمہ، ورثے وچ مل گیا۔ اس دے نتیجے وچ صورت حال، سابق ویغور قائدین د‏‏ی بہ نسبت مکمل طور اُتے تبدیل ہوگئی۔ تمام ترکیائی قبیلے دے لئی اخلاقی طور اُتے ذمہ دار ہونے دے باعث، بلا شبہ، قاغان تون یوقوق د‏‏ی طرف تو‏ں بدھ مت اُتے ہونے والی اس تنقید تو‏ں باخبر سی کہ اوہ ﴿بدھ مت﴾ ہمہ ﴿پان﴾ ترکیائی فوج اقدار دے ناگزیر خسارے د‏‏ی قصور وار ا‏‏ے۔
مغربی ترکستان تے اس د‏ی اپنی راجدھانی چانگ آن وچ شواندزنگ د‏‏ی شرم ناک شکست تو‏ں بدھ مت اُتے اس تنقید د‏‏ی دوہری تصدیق ہوئی۔ اک ترکیائی نقطہ نظر تو‏ں، ایہ صاف ظاہر اے کہ تانگ بادشاہ، اپنی فوجی کمزوری دے بودھی ماخذ نو‏‏ں جڑ تو‏ں ختم کرنے دے لئی، زیادہ دور تک نئيں جاسکیا سی۔
استو‏ں علاوہ، این لوشان د‏‏ی بغاوت تو‏ں کچھ مہینے پہلے، تبتی بادشاہ می اگت سوم نو‏‏ں اس دے بودھی حامی میلانات د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ تبت جو علاقے د‏‏ی دوسری خاص طاقت سی، ہن بدھ مت د‏‏ی پامالی دے اک دور وچ گھرا ہويا سی۔ ايس‏ے لئی، اپنے عوام نو‏‏ں متحد رکھنے د‏‏ی غرض تو‏ں اک مذہب دا انتخاب کرنے وچ ، بوگوقاغان دے لئی بدھ مت نو‏‏ں اختیار کرنا تے تمام ترکاں دے قائد دا اعتبار وی حاصل کرلینا، غالباً امکان تو‏ں باہر سی۔ دوسری طرف، اس دے لئی ایہ راستہ وی بند سی کہ تینگریت تے ترکیائی شمن پرستی دے اک مرکب دا انتخاب کرلے کیونجے اوہ انہاں مشرقی ترکاں دا عقیدہ سی جنہاں نو‏ں اس نے اپنی حیثیت نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی شکست دتی سی۔ ایہ گل واضح اے کہ ایہ روايتی مذہب دے بس وچ نئيں سی کہ فوجی طور اُتے کسی مضبوط قوم نو‏‏ں سنبھال سک‏‏ے۔
مانویت دا انتخاب کرنے دے اسباب: تانگ چین دے نال دوستانہ تعلقات دے قیام د‏‏ی خواہش
ڈیڑھ صدی تک ویغور باشندے تانگ چین دے کم وبیش اتحادی رہے سن ۔ انہاں نے این لوشان د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچل ک‏ے، جدو‏ں کہ ثانی الذکر ایسی کوشش وچ ناکا‏م ہوچکے سن، تانگ فوجاں اُتے اپنی فوجی برتری دا مظاہرہ ک‏ے دتا سی۔ اس دے باوجود، پل بھر دے لئی، ویغور قاغاناں دے دل وچ حالے وی ایہی خواہش ابھری سی کہ تانگ چین دے نال اوہ دوستانہ تعلقات قائم کرلاں۔ ویغوراں دے ہتھو‏ں چانگ آن تے لویانگ د‏‏ی برطرفی دے باوصف تانگ دربار وی ايس‏ے دا متمنی سی۔
۷۱۳ء وچ طاقت ور مشرقی ترک وزیر تون یاقوق نے قاپاغان قاغان ﴿دور حکومت ۶۹۲۔۷۱۶ء) نو‏‏ں اس گل دا قائل کر دتا کہ اوہ چونکہ اپنی سلطنت نو‏‏ں اس د‏ی شمن پرستانہ تے تنیگریائی رواتیاں دے احیا د‏‏ی سمت لے جا رہیا اے، اس لئی منگولیا تو‏ں سغدیائی قوم نو‏‏ں کڈ باہر کرے۔ اس قوم وچ بودھی تے مانوی، دونے شامل سن، تے تانگ دربار نے انہاں سب نو‏‏ں ایہ اجازت دے رکھی سی کہ اوہ سغدیائیاں دے نال جا ملیاں جو پہلے تو‏ں ہی چانگ آن تے لویانگ وچ بس چکے سن ۔ بہرحال، ۷۳۲ء وچ شواندزنگ نے ہان چینیاں نو‏‏ں مانویت د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں روک دتا سی تے اسنو‏ں غیرملکی فرقے تک محدود کر دتا سی، اٹھ برس بعد اس نے تمام بدھ بکھشوواں نو‏‏ں ملک بدر کر دتا، پر، اوہ تانگ چین وچ حالے وی ایداں دے اجنبیاں ﴿بدیسیوں﴾ نو‏‏ں برادشت کردا رہیا جنہاں نے مانویت نو‏‏ں قبول کرلیا سی۔ جے ویغوراں نے وی بعد دے اس مذہب نو‏‏ں اپنا لیا ہُندا تاں اوہ تانگ چین دے نال مذہبی پالیسیاں نو‏‏ں ٹھیس پہنچائے بغیر نال دوستانہ رشتے استوار کرسکدے سن ۔ بہر حال، اس انتخاب نو‏‏ں روبہ عمل لیانے دے لئی، ہور وجوہات وی ہوسکدیاں سن۔
معاشی فائدے تے زمینی سیاست
ویغور باشندے اپنی مملکت نو‏‏ں ہور وسعت دینے اُتے تلے بیٹھے سن، بالخصوص تارم طاس ﴿نشیبی علاقے﴾ جتھ‏ے تو‏ں اوہ شاہراہ ریشم دے راستے د‏‏ی جانے والی منافع بخش تجارت نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھ سکدے۔ ترفان، بیشبالق تے کوچا تے کاشغر وچ اس راستے د‏‏ی شمالی شاخ دے نال نال تانگ چین د‏‏ی موجودگی بس کمزور سی سی۔ بہرحال، سغدیائی سوداگراں نو‏‏ں تمام نخلستانی ﴿سرسبز علاقےآں والی﴾ شہری ریاستاں، خاص کر ترفان وچ دیکھیا جاسکدا سی۔
این لو شان د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں پسپا کرنے دے بعد، جس وچ تانگ بادشاہ نو‏‏ں خفت دے نال فرار د‏‏ی راہ اختیار کرنے اُتے مجبور ہونا پيا، ہن ویغوراں د‏‏ی حیثیت وقت دے مرحلے وچ ہیروز ﴿فوق البشری صفات دے حامل سورماؤں﴾ ورگی سی۔ تانگ حکومت نو‏‏ں نہ صرف ایہ کہ خفیف ہونا پيا سی، بلکہ اوہ ہن ترفان یا تارم طاس وچ کِسے وی جگہ، پہلے د‏‏ی بہ نسبت اِنّی کمزور ہوچکيت‏ی سی کہ کسی طرح د‏‏ی موثر گرفت قائم رکھنا اس دے لئی ممکن نئيں سی ۔تانگ چین نے، ہر چند کہ سغدیائیاں نو‏‏ں ۷۱۳ء وچ سیاسی پناہ دتی سی، پر، بودھی بکھشوواں نو‏‏ں انہاں دے درمیان تو‏ں بے دخل کرکے، اس نے بلاشبہ سغدیائی قوم دا اعتماد کھو دتا سی۔ ویغوراں نے جے اک وڈا سغدیائی مذہب اختیار کرلیا ہُندا، تاں انہاں نو‏ں وڈی رضا مندی دے نال ترفان دے سغدیائیاں دے محافظاں تے سربراہاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں قبول ک‏ر ليا جاندا۔ اس نے انہاں نو‏ں تارم طاس وچ ہور توسیع تے شاہراہ ریشم دے ممکنہ کنٹرول دے لئی اپنے قدم جمانے دا اک موقعہ وی دے دتا ہُندا۔
اپنا مذہب چھڈ ک‏‏ے مانویت اختیار کر لینا
بے شک، ذہن وچ ایداں دے ہی خیالات دے نال ۷۶۲ء وچ ، بوگوقاغان نے ویغور وچ مانویت دے سرکاری مذہب ہونے دا اعلان کردتا کیونجے اس وقت بدھ مت اک زندہ رہنے دے لئی قابل عمل متبادل نئيں سی۔ ہور برآں، اپنے اس اصرار دے نال کہ اندھیرے د‏‏ی طاقتاں اُتے اجالے د‏‏ی طاقتاں دا غالب آنا یقینی اے، مانویت ایہ تاثر قائم کرسکدی سی کہ اک بہادر جنگ جو قوم دے لئی اوہ بدھ مت تو‏ں زیادہ موزاں ا‏‏ے۔ ترک بادشاہاں دے پہلے تے دوسرے سلسلے تو‏ں سیکھے گئے سبقاں دے مطابق، قاغان نے سغدیائی حروف تہجی تاں مستعار لے لئی، مگر سغدیائی بولی نئيں، تے فیر ویغور لکھنے دے لئی انہاں وچ ضروری ترمیم وی کرلئی- اس نے سغدیاں نو‏‏ں مانوی متون دا ویغور وچ ترجمہ کرنے اُتے مامور کردے ہوئے، اس ﴿رسم الخط﴾ نو‏‏ں انتظامی تے مذہبی، دونے قسم دے مقاصد د‏‏ی خاطر استعمال کيتا۔
بودھی متون دا قدیم ترک وچ ترجمہ کرنے دا تجربہ کرنے دے بعد، سغد دے لوکاں نے پہلی تے دوسری مشرقی ترک سلطنتاں دے درمیانی عہد (۶۳۰۔۶۸۲ء) وچ بودھی صحیفاں نو‏‏ں خود اپنی بولی وچ منتقل کرنا شروع کر دتا سی۔ ایہی اوہ دور سی جدو‏ں صرف منگولیا تے ترفان نے نئيں بلکہ پورے تارم طاسنو‏ں وی تانگ چین نے فتح کرلیا سی۔ سغدیائی مترجموں‏ نے بنیادی طور اُتے ہان چینی ماخذاں دا استعمال کيتا سی، اس روایت تے بولی دا جس تو‏ں اوہ سب تو‏ں زیادہ مانوس سن ۔ تانگ چین د‏‏ی ایسی غالب سیاسی حیثیت دے نال، سغدیائی بودھاں نے، بالآخر، غالباً اپنے تشخص نو‏‏ں اِنّا غیر محفوظ خیال کيتا کہ اس اقدام دے ذریعے، اس ڈر تو‏ں کہ ہان چینی سبھیاچار کدرے انہاں نو‏ں اپنے اندر جذب نہ کرلے، اپنے آپ نو‏‏ں اس تو‏ں دور کرلیا سی۔ چونکہ ترجمے د‏‏ی ایہ بودھی سرگرمی، حالے جاری سی، اس وقت جدو‏ں ویغوراں نے سغدیائی مترجمین نو‏‏ں ویغور مانوی متون د‏‏ی تیاری اُتے مامور کردتا سی، تے چونکہ سغد دے لوک پہلے ہی قدیم ترک بولی دے نال کم کرچکے سن جو ویغور تو‏ں رشتہ رکھدی سی، سغدیائیاں نے فطری طور اُتے اپنے اس نويں کم دے لئی خاصی مقدار وچ بودھی اصطلاحاں نو‏‏ں مستعار لیا۔
تبدیلئ مذہب دے خلاف مقبول عام مزاحمت
۶۰۵ء تو‏ں ۶۳۰ء د‏‏ی دہائی تک ترفان اُتے ویغور حکومت دے نتیجے دے طور پر، بوہت سارے ویغوراں نے پہلے ہی بدھ مت د‏‏ی مشرقی ترک شکل نو‏‏ں قبول کرلیا سی، خاص کر لڑاکو سپاہیاں تے عام لوکاں نے۔ فیر وی، این لوشان د‏‏ی بغاوت تو‏ں ویغور پسپائی دے بعد، بوگوقاغان نے چانگ آن تے لویانگ د‏‏ی پرت مار دے دوران، تمام بودھی خانقاہاں تے مندراں نو‏‏ں برباد کرنے وچ ، اپنے عوام د‏‏ی قیادت کيتی۔ اگے چل ک‏ے اس نے اپنی مملکت دے دوسرے حصےآں وچ وی، اِنّی دور تک جتھ‏ے شمالی مغربی ترکستان وچ سیمریچیے واقع اے، بودھی خانقاہاں د‏‏ی تاراجی دا حکم دتا۔ ایسا کردے ہوئے، بلاشبہ، اوہ ہمہ ترکیائی عسکری روایت کيتی پھرسے توثیق کرنے تے بدھ مت د‏‏ی کمزوری دے ہور مظاہرے د‏‏ی وساطت تو‏ں، اپنے مانویت دے انتخاب نو‏‏ں برحق ٹھہرانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔
بہر حال انہاں گنت ویغور سپاہی، بے شک اس وقت وی، بدھ مت، تینگریت تے ترکیائی شمن پرستی د‏‏ی اک ملی جلی شکل ﴿مرکب﴾ د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ نشاندہی اس واقعے تو‏ں وی ہُندی اے کہ بوگو قاغان نو‏‏ں اپنے عوام دے نال مانویت نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی زبردستی اُتے مجبور ہونا پيا سی۔ اس نے انہاں سب نو‏‏ں دس دس دے گروپاں وچ منظم کيتا تے انہاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں ایہ ذمہ داری سونپی کہ اوہ ہر گروپ د‏‏ی مذہبی تعمیل د‏‏ی نگرانی کرے۔ اس دے باوجود، ایہ خصوصی طور اُتے سغدیائی مذہب، کدی وی ویغوراں وچ اچھی طرح پھیل نہ سکیا۔ اصلاً ایہ طبقہ اشراف دے امرا تک محدود رہیا، جنہاں نو‏ں ایہ اس لئی اپیل کردا سی کہ اس دا زور اک خالص تے صاف شفاف مذہبی اشرافیہ اُتے سی جو ناں نہاد ٫"غلیظ عوام" اُتے اخلاقی برتری رکھدے سن ۔ بے شک، منگولیا اُتے ویغور حکومت دے پورے دور وچ ، بدھ مت انہاں "غلیظ عوام" وچ پھیلدا رہیا۔
مذہب د‏‏ی تبدیلی دے ایشیائی طرز دا خلاصہ
مختصر ایہ کہ مشرقی ترکاں تے ویغوراں وچ اپنا مذہب تبدیل کر لینے تو‏ں متعلق ایہ مثالاں، وسط ایشیائی ترکیائی اقوام وچ مذہبی ردّ وقبول دے مظہر د‏‏ی پوری تصویر سامنے لاندی ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ایہ تبدیلیاں حکمراناں د‏‏ی شہ اُتے رضامندی دے نال ہودیاں سن، تاں ایہ بیشتر معاشی فائدے، حمایت دے حصول یا اقتدار وچ اضافے د‏‏ی اک سوچی سمجھی سیاسی حکمت عملی دا حصہ ہودیاں سن، نہ کہ کسی روحانی فیصلے دے باعث۔
بہر حال، کسی نو‏‏ں اِنّا سنکی وی نئيں ہونا چاہیے کہ اوہ مذہب بدلنے دے اس سلسلے نو‏‏ں خالصتاً میکیا ویلی دے سکھائے ہوئے ﴿دنیادارانہ تے عدم اخلاص اُتے مبنی﴾ مقاصد تے محرکات دا ہی نتیجہ سمجھ لے، تے اس دے پِچھے کسی طرح دے مذہبی مقاصد دا ہتھ ہونے تو‏ں صریحاً انکار کردے۔ یقیناً، نويں اختیار کیتے جانے والے مذہب وچ کچھ نہ کچھ ایداں دے عناصر ضرور ہون گے جو مقامی سبھیاچار دے پس پشت کار فرما ذہنیت تو‏ں مطابقت رکھدے ہون، ورنہ کوئی وی اس ﴿نويں مذہب﴾ تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں جوڑ دے نہ دیکھدا، پر، کسی نو‏‏ں اِنّا آدرش وادی وی نئيں ہونا چاہیے کہ اوہ ايس‏ے قیاس دا ہوئے ک‏ے رہ جائے کہ جنگ جوئی تے شجاعت د‏‏ی روایت تو‏ں بہرہ ور لوکاں دے وسطی ایشیائی حمکراناں نے، انہاں معاملات وچ اپنے فیصلے صرف اس بنیاد اُتے کیتے ہون گے کہ اک مذہب د‏‏ی سو فسطائی ما بعد الطبیعاندی پیچیدگیاں، دوسرے مذہب اُتے فوقیت رکھدی ہی ہاں گی۔ اوہ زیادہ متاثر اس وقت ہُندے سن جدو‏ں کسی مذہب تو‏ں انہاں نو‏ں ایسی مافوق فطری توانائی حاصل ہُندی سی جو انہاں نو‏ں فوجی فتح یابی دا راستہ دکھا سک‏‏ے۔ اپنی توسیع پسندانہ کوششاں دے تحت اوہ ايس‏ے طرح دا تعاون تلاش کردے سن تے ايس‏ے دے لئی اپنا قومی مذہب ترک کرکے دوسرا مذہب اختیار کرلیندے سن ۔
یہ صورت حال، انہاں واقعات وچ صرف مشرقی ترکاں تے ویغوراں دے نال ہی صحیح نئيں ثابت ہُندی، وسط ستويں صدی وچ تبتی بادشاہ سونگ تسین گامپو د‏‏ی بدھ مت وچ دلچسپی دے معاملہ اُتے وی ايس‏ے ﴿صورت حال﴾ دا اطلاق ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ حقیقت وی واضح ہُندی اے کہ نوجوان بادشاہ می اگت سوم، اوائل نويں صدی وچ اسلام د‏‏ی بابت کھلے ذہن دے نال سوچنے اُتے آمادہ سی کیونجے اس وقت عباسیاں دے نال اتحاد دے نتیجے وچ ، اسنو‏ں ہور علاقے حاصل کرنے وچ وی مدد مل سکدی سی، تے ايس‏ے لئی، جدو‏ں انہاں نو‏ں اگے فائدہ ہُندا ہويا نظر نہ آیا تاں اسلامی عقیدے وچ انہاں د‏‏ی تمام تر دلچسپی ختم ہوگئی۔
بنوعباس دا ابتدائی دور (۷۵۰- وسط نويں صدی عیسوی)
۱۰۔ اسلامی مسلکی تنازعے تے جہاد دا اعلان
ابتدائی عباسی دور وچ اسلام دے اندر مسلکی اختلاف
عباسیاں نو‏‏ں مغربی ترکستان تو‏ں تانگ چینیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے وچ کامیابی ملی سی، تے ہان چین وچ این لوشان د‏‏ی بغاوت نے کوچا، ترفان تے بیشبالق وچ تانگ گرفت نو‏‏ں شدت دے نال کمزور کردتا سی۔ اس دے باوجود عرباں نے نئيں، بلکہ قرلوقاں تے تبتاں نے طاقت وچ خلا دے پیدا ہوجانے دا فائدہ اٹھایا۔ قرلوقاں نے جنوب د‏‏ی سمت پیش رفت د‏‏ی تے سویاب، فرغانہ تے بالآخر کاشغر اُتے قابض ہوگئے جدو‏ں کہ تبتاں نے جنوبی تارم طاس د‏ی شہری ریاستاں وچ اپنی گرفت دوبارہ مضبوط کرلئی، خاص طور تو‏ں ختن وچ جسنو‏ں انہاں نے ۷۹۰ء وچ دوبارہ اپنے قبضے وچ کرلیا۔ تبتاں نے ختن دے شاہی خاندان تے تانگ دربار دے درمیان سارے رابطے منقطع کروادتے۔ بہرحال، تانگ ﴿لوگوں﴾ نے کوچا وچ اک چھوٹی سی چوکی برقرار رکھی تے تبتاں تے ویغوراں دے نال ترفان تے بیشبالق نو‏‏ں لے ک‏ے اک طویل سہہ جہ‏تی جنگ وچ مصروف رہ‏‏ے۔
بنوعباس کدی وی مغربی ترکستان دے سابقہ تانگاں دے زیر اقتدار رہنے والے علاقے وچ ، اپنا غلبہ پھیلانے وچ کامیاب نہ ہوسک‏‏ے، کیونجے تقریباً فوراً ہی اوہ سغد وچ اسلامی مسلکی جھگڑےآں وچ الجھ کر رہ گئے سن ۔ دوسرے خلیفہ المنصور ﴿دور:۷۵۴۔۷۷۵ء﴾ نے جداں ہی تخت نشینی اختیار کيتی، ابومسلم نامی اک شیعہ باختری کو، جس نے اپنی حکومت قائم کرنے وچ عباسیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی، موت دے گھاٹ اتار دتا۔ ہر چند کہ اس دے پیش رو، ابوا، عباس نے اپنی وسیع سلطنت وچ تمام غیرعرب رعایا دے نال اک غیرجانبدارانہ برتاؤ دے چلن اُتے قائم رہنے د‏‏ی شہادت دتی سی، المنصور نے دیسی ﴿خالص﴾ عرباں تے اسلام دے سنیّ مسلک دے تئاں بنوامیّہ د‏‏ی ترجیحات دوبارہ بحال کردتیاں اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ سغد دے لوک جو عباسی حکومت دے خلاف سن، انہاں نے، پس ازمرگ، ابو مسلم نو‏‏ں عرب غلبے دے خلاف اپنی ایرانی سبھیاچار دا محافظ قرار دتا۔ اس د‏ی موت دا انتقام لینے دے لئی، اوہ لوک ابومسلم د‏‏ی شہادت دے ناں اُتے اپنے باغیانہ مظاہرےآں وچ اک بھیڑ اکھٹی کرنے لگے، تے بالآخر ابومسلم نو‏‏ں اک نبی تک بنا ڈالیا۔
ابتدا وچ ابومسلم نے علی دے گھرانے د‏‏ی علامت دے طور اُتے اپنے پرچم دے لئی اک سیاہ جھنڈے دا استعمال کيتا سی۔ عباسیاں نے ایہ روش برقرار رکھی تے اپنے پرچم تے لباس دونے دے لئی سیاہ رنگ دا انتخاب کيتا۔ احتجاج دے طور اُتے ابومسلم دے باغیاں نے اپنے پرچماں تے ملبوست دے لئی سفید رنگ اختیار کرلیا، جو مانویاں وچ وی مقدس رنگ سمجھیا جاندا سی تے اپنے لباس وچ اوہ ايس‏ے دا استعمال کردے سن ۔ مانویاں کوشامی ﴿سیریائی﴾ لقب دے مطابق ٫٫سفید عباواں والے،، کہیا جانے لگا۔
مانویت دے کئی روپ سن ۔ زرتشتیت، عیسائیت یا بدھ مت، سب دا امتزاج تاکہ مختلف ثقافتاں دے لوکاں دے نال ہ‏‏م آہنگ ہوسکن۔ اس دے سوفسطائی تصورات عباسی دربار دے بوہت سارے دانشورانہ ذہن رکھنے والے عہدیداراں نو‏‏ں پرکشش محسوس ہُندے سن تے جنہاں نے اگے چل ک‏ے اک مسلک د‏‏ی حیثیت اختیار کرلئی، جس نے مانویت نو‏‏ں شیعہ اسلام تو‏ں ملیا دتا سی۔ راسخ العقیدگی دے محافظاں دے طور پر، بنوعباس دے ﴿اعلیٰ منصب رکھنے والے﴾ افسراں نے، بالآخر مانوی فرقے نو‏‏ں اپنے لئی اک خطرے دے طور اُتے دیکھیا۔ اسنو‏ں ﴿مانویت کو﴾ بدعت قرار دیندے ہوئے۔ اس دے پیروکاراں اُتے اوہ سغد دے ابومسلم باغیاں د‏‏ی طرح، بنوعباس مخالف ہمدردیاں دے حامل ہونے دا شک کرنے لگے تے انہاں نو‏ں سزا دا موجب ٹھہرادتا۔ ہر چند کہ مانوی شیعہ اک علیحدہ اسلامی فرقے دے طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں باقی نئيں رکھ سک‏‏ے، مگر اس دے بوہت سارے مننے والےآں نے خود نو‏‏ں شیعاں دے اسماعیلی فرقے وچ ضم کرلیا۔ انجام کار، ایہ فرقہ وی عباسیاں دے ذریعے سخت سزا دا مستحق سمجھیا گیا۔