cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
باب پنجم ایوب خان دے دور دے آخری ایام
٣) وڈی عجیب صورت حال پیدا ہو گئی سی۔ ایسا سیاسی جوش و خروش پیدا ہو گیا جو بعد وچ ایوب خان دے حکومت چھڈنے اُتے ختم ہویا۔ سیاست دے اک طالب علم دے لئی بعد وچ جو بے چینی پیداہوئی اس دا اندازہ لانا مشکل نہاں سی۔ ایہ بات وی درست اے کہ ایوب خان دی بیماری نے اک سیاسی تحریک نوں  جنم دتا جو بہرحال شروع ہونی سی۔ اس تحریک دے شروع ہونے وچ دوسرے عوامل وی کارفرما سن دیکھنے وچ تو ملک وچ اک آئینی حکومت بر سر اقتدار سی تے معمول دا کاربارِ حکومت چلا رہی سی۔ اگر صدر بیماری دی وجہ توں اپنے فرائض انجام دینے دے لائق نہ رہے تو آئین وچ دتا گیا اے کہ اسپیکر عارضی طور اُتے صدر دا عہدہ سنبھال لے گا لیکن اگر صدر ذہنی جاں جسمانی کمزوری دی وجہ توں معذور ہو گیا اے تو اسے اسمبلی وچ اک قرارداد منظور کرکے ہٹایا جاسکتاہے۔ ( لیکن ایہ اک طویل طریقہ کار سی جس وچ میڈیکل معائنہ وی شامل سی) اس قرارداد دے منظور ہونے دے بعد اسپیکر عارضی طور اُتے کچھ آئینی اقدامات اٹھائے گا تے بعد وچ اس عہدے پرمستقلاَ َ فائز ہو جائے گا۔ لیکن 1962ء دے آئین دی دفعات تے اسی دی دوسری دفعات وچ ذہنی جسمانی معذوری دا ایہ مطلب نہاں ہو سکتا کہ جدوں وی صدر بیمار ہو جائے تے اوہ اتنا بیمار ہو جائے کہ صاحبِ فراش ہو جائے تو اپنا عہدہ چھڈنا ہوگا نہ ای اس دا ایہ مطلب اے کہ تھوڑے عرصے دے لئی وی جداں اک دو دن دے لئی صدر بے ہوش ہو جائے (جیسا کہ دسیا گیا سی کہ ایوب خان ہو گئے سن) وی اس طرح دے اقدامات دی ضرورت اے۔ لیکن اس دا مطلب ایہ اے کہ اگر صدر کسے ایسی بیماری وچ مبتلا ہو جو سنگین اے تے اس دے فرائض دی ادائیگی وچ رکاوٹ ڈالتی اے کافی عرصے تک اسے نااہل رکھتی اے جاں اتنے عرصے تک اسے معذور رکھتی اے جس دا اندازہ نہاں کیتا جاسکتا تد آئین دے مطابق ضروری اقدامات کیتے جائے گا ۔
٤) کسے صورت وچ وی چاہے صدر تھوڑے عرصے دے لئی بیمار ہویا ہو جتھے آئین ول رجوع ہونے دی ضرورت ہو جاں طویل عرصے دے لئی اپنے فرائض انجام دینے توں معذور ہو گیا ہو جس وچ آئین دے مطابق عمل کرنا ضروری اے۔ یحیٰی خان دا اعوان صدر دا کنٹرول سنبھالنا تے ملک دی حکومت چلانا آئین دی خلاف ورزی اے۔ اگر جنرل یحیٰی خان نے ایسا کیتا اے جس دا انہاں اُتے الزام لایا جاندا اے تو اوہ سنگین خلاف ورزی دے مجرم نیں ۔ ایسے حالات وچ ملک سنبھالنے وچ انہاں دی نیک نیتی اُتے شک کیتا جاسکتا اے۔ اس الزم دے بارے وچ ثبوت دا معائنہ ضروری اے۔ اس سلسلے وچ جس گواہ نے سب توں زیادہ مستحکم شہادت دی اوہ الطاف گوہر نیں   جو اس وقت اطلاعات دے سیکرٹری سن۔ الطاف گوہر وڈے تجربہ کار سول سرونٹ نیں   تے ہمارے خیال وچ اوہ وڈے لائق وی نیں   شاید انہاں خوبیاں دی وجہ توں فیلڈ مارشل انہاں اُتے بوہت بھروسا کردے سن ہمارے کول کئی لوگاں دی شہاددیاں نیں جن توں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اک مخصوص حیثیت رکھدے سن تے انہاں اُتے صدر نوں   اعتماد سی۔ جنرل یحیٰی نے اپنی گواہی وچ کہیا فیلڈ مارشل ایوب خان دی نظر وچ الطاف گوہر کوئی غلطی نہاں کرسکتے لہٰذا الطاف گوہر جیسی حیثیت دے شخص ول توں اس الزام اُتے غور کیتے جانے دی ضرورت اے۔ ٥) الطاف گوہر دے مطابق اوہ ڈھاکہ وچ سن تے صدر توں انہاں دی گزشتہ ملاقات 28 جنوری 1968ء نوں  ہوئی سی اس وقت اوہ تندرست سن۔ الطاف گوہر نوں   ڈھاکہ وچ دسیا گیا کہ صدر دا پہلی تریخ نوں   ہونے والا خطاب گلے دی تکلیف دی دی وجہ توں ملتوی کر دتا گیا اے۔ ایہ خطاب ہر مہینے پہلی تریخ نوں   ہُندا سی لہٰذا اوہ اپنے پروگرام دے مطابق کم کرتے رہے تے 3 جاں 4 فروری نوں   ڈھاکہ توں واپس آ گئے۔ روالپنڈی پہنچ کر صدر دے پبلک ریلشنز آفیسر نے جو وزارت اطلاعات دے ملازم سن دسیا کہ صدر بوہت بیمار نیں   لہٰذا انہاں دا پہلا رد عمل ایہ سی کہ اوہ دوڑ کر ایوان صدر جائاں مگر اوہ ایسا نہاں کرسکے کیونجے انہاں دی بیٹی زخمی ہو گئی سی اوراسے ڈاکٹر دے کول لے جانے دی ضرورت سی۔ دوسرے دن جدوں اوہ ایوان صدر پہنچے تو صدر دروازہ بند سی تے گارڈ نے انہاں توں کہیا کہ کسے شخص نوں   وی اندر جانے دی اجازت نہاں اے۔ الطاف گوہر نے اپنے وزیر خواجہ شہاب الدین توں بات دی تے اس دے ذریعے صدر دے مشیر فدا حسین توں بات دی۔
٦) ایہ سمجھنے دے لئی فدا حسین توں بات کرنے دی کیتا اہمیت سی ایہ ضروری اے کہ فدا حسین دے مربے دی تفصیل بنائی جائے اوہ جون1966 توں صدر دے پرنسل سیکرٹری سن لیکن جس زمانے دا ایہ ذکر ہو رہیا اے اس پہلے صدر انہاں اُتے اس قدر بھروسا کردے سن کہ اوہ انہاں کابینہ دا درجہ دینا چاہدے سن۔ فدا حسین کہتے نیں  کہ کسے موقع اُتے وی اوہ سیاسی مشیر نہاں رہے بلکہ اوہ اک طرح دے پرسنل اسسٹنٹ سن جس وچ پرسنل اُتے زیادہ زور سی لیکن کابینہ سطح اُتے انہاں دی ترقی کامطلب سی کہ فدا حسین نوں   سیاست دے دائرے وچ لایا جائے لیکن اس بات دی خواہش نہ تو صدر نوں   سی تے نہ ای ایسا فداحسین چاہدے سن اس وجہ توں انہاں اک مشیر دا مرتبہ دتا گیا سی۔ اس لئی الطاف گوہر دا فدا حسین نوں   ٹیلیفون کرنا جاں اپنے وزیر توں رابطہ کرنا کسے ایسی شخص توں رابطہ کرنے دی کوشش سی جو صدر دے قریب ہو تے ایہ معلوم ہو سکے کہ ایوانِ صدر ممنوعہ علاقہ کیاں ہو گیا اے۔
مسٹر فدا حسین نے دسیا کہ صدر اک بوہت مختصر وقت دے لئی بات کرنے دے قابل نہاں سن تے خود انہاں ( فدا حسین نوں ) صدر دی علالت دے تیسرے روز یعنی غالباَ َ 2 فروری نوں   صدر توں ملنے دی اجازت دتی گئی سی گھٹ توں گھٹ اس وقت توں صدر دل دے شدید دورے توں کمزوری دے باوجود اتنا حواس رکھدے سن کہ انہاں توں کیتا کہیا جا رہیا اے تے کیتا جواب دے رہے نیں   پر ایہ بات مسجھ وچ آندی اے کہ اس دے باوجود صدر دے سامنے ایسی چیزاں پیش کرنا ضروری نہاں سمجھیا گیا جنہاں دی اہمیت تے ضرورت دے مطابق صدر دی مداخلت ضروری نہاں سی۔ اس طرح سرکاری طور اُتے طے شدہ نظام دی بجائے بظاہر اک ایسا نظام خود بخود بن گیا جس وچ صدر توں متعلق تمام کمیونی کیشن چاہے اوہ سیکرٹری ول توں ہوں جاں وزیر ول توں جاں کابینہ دی سفارشات دی صورت وچ ہوں ایڈوائزر نوں   بھیجی جاندی سی جو بعد وچ صدر توں احکامات حاصل کردے سن اپنی نوعیت دے اعتبار توں ایہ کوئی نواں بات نہاں سی ایہ صدر توں رابطے دا مسلمہ طریق کار اے ساناں  اس وچ کوئی آئینی بے قاعدگی نظر نہاں آندی بیماری توں پہلے وزیراں دی براہ راست صدر تک رسائی سی جو خود کابینہ دے اجلاس دی صدارت کردے سن ہن ایہ معمول بن گیا کہ ایڈوائزر صدر دے احکامات حاصل کرو تے اک نوٹ لکھاں کہ اس معاملے وچ صدر دا کیتا فیصلہ اے۔ بعض معاملات وچ قانونی ضرورت دے تحت صدر نوں   فائل دے اُتے دستخط جاں Initial کرنے پردے سن۔ مثال دے طور اُتے کسے آرڈیننس دے نفاذ دے لئی صدر دے دستخط ضروری سن۔ مسٹر فدا حسین نے خود صدر دی علالت دے بعد انہاں 2 فروری نوں   جاں اس دے قریب دیکھنے دا دعویٰ کیتا اے تے انہاں نے جو خاکہ کھچیا اے اوہ بلاشبہ اک بیمار کمزور تے صاحب فراش شخص دا اے پر اوہ شخص پوری طرح چوکس سی
اک تے گواہ جو صدر دے قریب سن تے جن توں اساں  نے جرح دی اوہ اس وقت دے وزیر قنون ایس ایم ظفر سن۔ انہاں نے وی دوسراں وانگصدر دی علالت دے بارے وچ سُنواں   انہاں 3 جنوری 1968 نوں   صدر توں ملاقات دے لئی بلایا گیا اس روز مسٹر ایس ایم ظفر نے صدر دی حالت وچ کوئی غیر معمولی بات نہاں دیکھی اس حقیقت نوں   بہرحال پیش نظر رکھنا ہوگا کہ صدر نوں   دل دا شدید دورہ پڑ چکا سی مسٹر ظفر نے صدر دی ناک اُتے نشانات دیکھے جن توں ظاہر ہُندا کہ انہاں آکسیجن دتی گئی سی پر صدر ہشاش نظر آ رہے سن تے گلاس توں نارنگی دے جوس دی چسکیاں لے رہے سن۔
١٧) ایہ ضروری اے کہ شیخ مجیب دے پس منظر اُتے اک نظر ڈالی جائے تقسیم توں پہلے مجیب الرحمٰن طالب علم رہنما سن۔ تے اس نے پاکستان دے لئی مسلم لیگ دی تحریک وچ حصہ لیا۔ بعد وچ اوہ عوامی لیگ وچ ایچ ایس سہروردی دے لیفٹنینیٹ رہے۔ اس جماعت نے کئی ناں بدلے شروع وچ ایہ عوامی لیگ سی۔ ایہ بات وی اہم اے کہ 1966ء وچ لاہور وچ اک کنونشن ہویا سی جس وچ فیلڈ مارشل ایوب خان دے خلاف آواز اٹھائی گئی سی اس کنونش دے کنوینر نوابزادہ نصراللہ خان سن کنونشن وچ مجیب الرحمٰن وی شریک سن تے پہلی بار ایتھے ای مشہور چھ نکات پیش کیتے گئے مختلف ذرائع توں ایہ دسیا گیا اے چھ نکات دے خالق مجیب الرحمٰن نہاں سن بلکہ ایہ مغربی پاکستان دے کسے سول سرونٹ نے بنائے سن۔ الطاف گوہر دا ناں وی لیا جاندا اے اس معاملے دی تفصیل وچ جانا ضروری نہاں اے اتنا کافی اے کہ مشرقی پاکستان دے کچھ سول ملازمین نے اس خیال توں متفق ہُندے ہوئے مشرقی پاکستان نوں  اگر آزادی نہ ملے تو زیادہ توں زیادہ خود اختیاری حاصل ہو اس نظرئیے وچ حصہ لیا ہوگا۔ اس ڈرافٹ دے الفاظ ہمارے خیال وچ عوامی لیگ دے رہنما جاں شیخ مجیب الرحٰمن توں تعلق رکھنے والے دوسرے لوگ جو زبان دے معاملے وچ کورے سن بغیر کسے مغربی پاکستان دی مدد دے نہاں تحریر کر سکدے سن۔ اہم بات ایہ اے کہ ایہ تصور 1966ء دے کنونشن توں پہلے شروع ہویا سی۔ کنونشن توں پہلے چھ نکات دی اک کاپی نورالامین نوں   بھیجی گئی سی جو پاکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے رہنما سن۔( رپورٹ لکھتے وقت پاکستان دے نائب صدر سن) انہاں نے پارٹی دے اک تے رکن محمود علی نوں   ایہ ڈرافت دکھایا تے دونے نے س بات اُتے اتفاق کیتا کہ اس وچ علیحدگی دے بیج بوئے گئے نیں   جس دی حمایت نہاں کرسکتے۔ محمود علی تے نورالامین ایہ سمجھ رہے سن کہ ایہ کاپی انہاں ای ملی اے لیکن اس وقت انہاں تعجب ہویا جدوں کنونشن وچ شیخ مجیب الرحمٰن نے چھ نکات دی کاپی کڈ کر دکھائی۔ سب نوں   حیرت ہوئی مگر زبان اوہی سی جو نورالامین دی کاپی دی سی جو انہاں ڈھاکہ بھیجی گئی سی۔
١٨) ایتھے اُتے ایہ بات مفید ہوگی کہ اس وقت تحریر کیتے گئے چھ نکات نوں  ایتھے دہرایا جائے
پوائنٹ نمبر ١ قرارداد لاہور دے مطابق آئین نوں  حیقی معناں وچ اک فیڈریشن دی ضمانت دیتے ہوئے بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے مقننہ دی بالادستی تے پارلیمانی طرز حکومت اُتے مبنی ہونا چاہیے۔
پوائنٹ نمبر ٢
وفاقی حکومت صرف دو محکمے یعنی دفاع تے امور خارجہ اپنے کول رکھے گی، جدوں کہ ہور محکمے وفاق دی تشکیل کرنے والی وحدتاں وچ تقسیم کردیے جائے گا۔
پوائنٹ نمبر ٣
الف) ملک دے دونے بازوؤں وچ دو علاحدہ مگر باہمی طور اُتے تبدیلی ہو جانے والی کرنسی متعارف کرائی جائے جاں
پوائنٹ ٤ محاصل تے ٹیکساں دی وصولی دے اختیار نوں  وفاق دی وحدتاں دے کول رکھیا جائے۔ مرکز دے کول ایسا کوئی اختیار نہاں ہونا چاہیے پر فیڈریشن وفاقی وحدتاں دے ٹیکساں وچ حصے دار ہوگی تاکہ اوہ اپنی ضروریات پوری کرسکے۔ ایسے وفاقی فنڈز پورے ملک توں جمع ہونے والے ٹیکساں دے طے شدہ فیصدی تناسب اُتے مشتمل ہوں گے۔
پوائنٹ نمبر ٥
(الف) دونے بازوؤں وچ زرمبادلہ دی آمدنی دے لئی دو علاحدہ اکاؤنٹس ہونے چاہاں تے
ب) مشرقی پاکستان دی آمدنی نوں  مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان دی آمدنی نوں   مغربی پاکستان دے کنٹرول وچ ہونا چاہیے۔
ج) مرکز دی زرمبادلہ دی ضروریات، دونے بازوؤں نوں  مساوی طور اُتے جاں کسے طے شدہ تناسب دے مطابق پوری کرنا ہوں گی
د) ملکی مصنوعات دی دونے بازوؤں دے درمیان وچ آزادانہ نقل و حمل اُتے کوئی ڈیوندی عائد نہاں دی جائے گی۔
ہ) آئین دی رو توں وفاقی وحدتاں نوں  ایہ اختیارات حاصل ہوں گے کہ غیر ملکاں وچ تجارتی مشن دے قیام دے نال تجارتی معاہدے نیز تجارتی تعلقات قائم کر سکاں۔
مشرقی پاکستان دے لئی ملیشیا جاں ملٹری فورس دا قیام، اس سوال اُتے کنونشن تقسیم ہو گیا۔
١٩) جو تحریک ایوب دورحکومت تے انہاں دے بنائے ہوئے دستور دے خلاف اعلان تاشقند دے بعد شروع ہوئی سی اس نے صدر دی علالت دے وقت مقبولیت حاصل نہاں دی سی۔
طلبہ، سیاست دان، کسان تے مزدور سب ای اس تحریک وچ شامل ہو گئے تے ہڑتالاں تے جلوس روزمرہ دا معمول بن گئے۔ اس تحریک وچ کوئی اشتراک متفقہ مقصد نہاں سی بس ایوب حکومت نوں  ختم کرنے دا تے اس آئین نوں   ختم کرنے دا مطالبہ سی جو 1962ء وچ نافذ کیتا گیا سی۔ اس بات اُتے کوئی اتفاق نہاں سی کہ انہاں ختم کرنے دے بعد انہاں دی جگہ کون لے گا۔ اگرچہ اس بات اُتے اتفاق پایا جا رہیا سی کہ نواں نظام وفاقی پارلیمانی ہونا چاہیے۔ کیونجے گزشتہ عشرے دے صدارتی نظام دا خاکہ لوگاں دے ذہن وچ اک آمرانہ نظام دا سی لہٰذا ایہ تحریک اس نظام دی نفی وچ سی۔ اک دو جماعتاں نوں   ای عوام دا اعتماد حاصل نہاں سی تے نہ ای کوئی اس طرح دا مخصوص پروگرام سی جداں آل انڈیا نیشنل کانگریس تے آل انڈیا مسلم لیگ دا تقسیم توں پہلے سی۔ ایہ دونے اپنے متضاد پروگرام رکھتی تھاں مگر اک نکتے اُتے متفق تھاں اوہ ایہ کہ برصغیر نوں   مکمل آزادی حاصل ہونی چاہیے۔ اساں   اس بات اُتے اس لئی زور دے رہے نیں   کہ جدوں صدر ایوب خان نے آخر کار سیاسی پارٹیاں توں مذاکرات دا فیصلہ کیتا کوئی ایسا رہنما جاں کئی رہنما، اک جماعت جاں کئی جماعتاں اس دی اہل نہ تھاں کہ اوہ مطالبات اُتے مذکرات کر سکتاں تے شرطاں منظور کراتاں۔ ہمارے خیال وچ اسی وجہ توں بعد وچ بلائی گئی راؤنڈ ٹیبل کانفرنس ناکام ہو گئی اس وقت تک 12 نومبر1968ء نوں   ڈیفنس آف پاکستان رولز دے تحت بھٹو نوں   گرفتار کر لیا گیا سی۔ اس تحریک دے دوران وچ اوہ سب توں اہم شخصیت بن چکے سن تے ایسا معلوم ہُندا سی کہ اس تحریک دی اوہ قیادت کر رہے نیں   تے واقعی اوہی قیادت کر رہے سن۔
انہاں دی گرفتاری دے بعد وی تحریک دا جاری رہنا اس بات دی اک علامت اے کہ جاں تو عوام دے جذبات انتہائی شدت اختیار کر چکے سن جاں اوہ اک طویل مدت توں دبے ہوئے سن جنہاں مسٹر بھٹو نے اپنی ولولہ انگریز قیادت دے نتیجے وچ بیدار کر دتا سی حالانکہ چند ایسے لوگ وی جو اس وقت تک سیاسی میدان وچ اتنے معروف نہاں سن کوشش کر رہے سن کہ مسٹر بھٹو دی تحریک جاری رکھی جائے۔ مشرقی صوبے وچ شیخ مجیب الرحمٰن وی اس وقت تک غیر معمولی سیاسی اہمیت حاصل کر چکے سن پر حالے انہاں اوہ بلند رتبہ تے اعلیٰ مقام حاصل نہاں ہو سکا سی جو اگے چل کر انہاں دا مقدر بننے والا سی۔ انہاں تمام حقائق دے باوجود نہ تو مسٹر بھٹؤ تے نہ ای شیخ مجیب الرحمٰن اس وقت ایسی پوزیشن وچ سن کہ صدر ایوب توں کوئی تصفیہ کر سکتے۔ باہمی طور اُتے کسے سمجھوندے اُتے پہنچتے جاں سڑکاں اُتے جاری ایجی ٹیشن نوں  روکنے دی کوئی تدبیر ای اختیار کرتے جس توں اس خیال نوں   تقویت حاصل ہوتی اے کہ راونڈ ٹیبل کانفرنس طلب کرنے دی بجائے گھٹ توں گھٹ صدر نوں   یک طرفہ طور اُتے اوہ رعایتاں دے دینی چاہیے تھاں جن اُتے اوہ خود رضامند ہوسکدے سن تے بقیہ کم معمول دی سیاسی مشینری دے سپرد کردیندے جس وچ مختلف پروگراماں اُتے انتخابات دا انعقاد وی شامل ہُندا۔ پر خرابیء بسیار دے بعد دانائی دا مظاہری ہمیشہ بے سود ہُندا اے تے اسی لئی شاید فیلڈ مارشل نوں   کلی طور اُتے اس بات دے لئی ذمہ دار قرار دینا قرین انصاف نہ ہوگا کہ عوام توں براہ راست مخاطب ہونے دی بجائے انہاں نے دوسرا راستہ منتخب کیتا۔ اگر تریخ اس توں مختلف ہوتی تد وی شاید انہاں اُتے ایہی الزام عائد کیتا جاندا کہ انہاں نے وڈی تاخیر توں اک یک طرفہ تے آمرانہ فیصلہ کیتا اے۔
٢١) اک متبادل طریقہ اس سلسلے وچ ایہ وی سی کہ اوہ وڈے صاف دل تے سچائی دے نال اس حقیقت نوں  تسلیم کرتے ہوئے ایہ کہہ دیتے کہ چوں کہ عوام انہاں دی کارکردگی توں مطمئن نہاں نیں   لہٰذا اوہ 1958 دی اوہ سابقہ پوزیشن بحال کر رہے نیں   جو انہاں دے اقتدار وچ آنے توں بیشتر موجود سی لیکن اس دے لئی وی آئینی ذرائع توں تبدیلی لانا ضروری ہُندا یعنی( اس وقت) دی قومی اسمبلی دے ذریعے آئینی ترمیم دی شکل وچ اک نویں آئین دی تشکیل جس دے لئی 1962ء دے آئین دے تحت دوتہائی اکثریت دی ضرورت سی تے صدر دی پارٹی یعنی کنونشن مسلم لیگ نوں   یقیناَ َ ایہ اکثریت حاصل سی۔ پر ایہ اک ھلا ہویا سوال اے کہ کیتا اوہ پارٹی جو سیاسی جماعتاں دے مطلوبہ نظم و ضبط توں محروم سی تے جس محور صرف صدر دی ذات تے شخصیت سی اس آئینی ترمیم دی منظوری دے سکتی سی محض اس لئی کہ اس دی تمام تر وفاداریاں ایوب خان توں وابستہ تھاں جدوں کہ اوہ خود( یعنی صدر ایوب) اپنے تہاناں   اس تمام منظر توں خود ای محو کرنے دے لئی کوشاں سن۔ ایہ وی ممکن سی کہ ایسی صورت وچ پارٹی نوں   باہم متحد رکھنے والا عنصر ای پارٹی نوں   معدوم کرتے ہوئے 1956ء دے آئین ول مراجعت دے پروگرام نوں   یکسر مسترد کر دیتا تے کسے مثبت رویے دا اظہار نہ کرتا۔ پر انہاں آئینی الجھناں تے پیچیدگیاں نوں   حل کرنے دے انہاں مختلف طریقاں دی جو وی اہمیت ہو، ایہ حقیقت اپنی جگہ موجود اے کہ گفت وشنید تے مذکرات دا راستہ انہاں دشواریاں تے رکاوٹاں توں ہرگز مبرا نہاں سی جو اک سیاسی ورثے دی صورت وچ موجود تھاں۔
٢٢) چنانچہ فیلڈ مارشل نے سیاسی لیڈراں دی راؤنڈ ٹیبل کانفرنس طلب کرنے دا فیصلہ کیتا۔ اس کانفرنس وچ شرکت کرنے والے سیاسی لیڈراں دے ناماں دے انتخاب دا فیصلہ انہاں نے نواب زادہ نصراللہ خان اُتے چھڈ دتا جو پاکستان ڈیوکریٹک موومنٹ دے کنوینر سن۔ نواب زادہ نے انہاں متعدد سیاسی جماعتاں دے رہنماؤں نوں  دعوت نامے جاری کر دتے جو پی ڈی ایم وچ ضم ہو چکی تھاں اس دے علاوہ انہاں نے انہاں لوگاں نوں   وی اس کانفرنس وچ شرکت دی دعوت دی جو خود نوں   پی ڈی ایم توں متفق قرار دیتے ہوئے ( ڈائریکٹ ایکشن کیمٹی) وچ شامل سن۔ پر نواب زادہ نے انہاں لوگاں نوں   کانفرنس وچ شمولیت دی دعوت نہاں دی جو پی ڈی ایم تے مشترکہ سیاسی تنظیماں دے اراکین نہاں سن جن وچ قابل ذکر ناں نیشنل عوامی پارٹی ( بھاشانی گروپ) دے سربراہ مولانا عبد الحمید خان بھاشانی تے پاکستان پیپلز پارٹی دے چیئرمین ذو الفقار علی بھٹو دے نیں  ۔ 17فروری 1969ء نوں   ایمر جنسی اٹھا لی گئی جس دے نتیجے وچ ڈیفنس آف پاکستان رولز نافذ العمل نہاں رہے تے انہاں دے تحت تمام گرفتار شدگان نوں   رہیا کر دتا گیا جن وچ ذو الفقار علی بھٹو وی شامل سن۔ چنانچہ صدر ایوب نے مولانا بھاشانی تے مسٹر بھٹو نوں   وی راونڈ ٹیبل کانفرنس وچ شمولیت دی دعوت دے دی، پر ایہ دونے کانفرنس وچ شریک نہاں ہوئے۔ بہر کیف مسٹر بھٹو نے ایہ سوال ضرور اٹھایا کہ انہاں کس حیثیت وچ مدعو کیتا جا رہیا اے جس اُتے انہاں مطلع کیتا گیا کہ انہاں انہاں دی ذاتی حیثیت وچ نہاں بلکہ پاکستان پیپلز پارٹی دے چیئرمین دی حیثیت توں دعوت دتی گئی اے۔
٢٣) 17فروری 1969ء نوں  متعدد اہم شخصیتاں جنہاں نوابزدہ نصراللہ خان نے مدعو کیدا سی راولپنڈی پہنچ تو گئاں لیکن اوہ کانفرنس وچ شریک نہاں ہوئاں۔ ہمارے خیال وچ ایہ کہنا محض جزوی طور اُتے صحیح ہوگا کہ اس دا سبب ڈیمو کریٹک ایکشن کمیٹی دا اپنے پیش کردہ مطالبات دے سلسلے وچ پایا جانے والا باہمی عدم اتفاق سی۔ اس دا اصل سبب درحقیقت شیخ مجیب الرحمن دی ذات سی۔
٢٥) پر اس مرحلے اُتے دو واقعات رونما ہوئے جن وچوں اک تو ایسا اے جس اُتے مکمل طور اُتے یقین کرنا مشکل نظر آندا اے۔ واقعہ ایہ اے کہ مرکزی حکومت دے دو وزرا یعنی خواجہ شہاب الدین تے ایڈمرل اے آر خان ڈھاکہ پہنچے تے شیخ مجیب توں ملاقات دی۔ ہمارے ذہن وچ ظاہر اے فوراَ َ ایہی خیال آئے گا کہ اس ملاقات دا مقصد شیخ مجیب نوں  کانفرنس وچ شمولیت اُتے آمادہ کرنا ہوگا لیکن ساناں  ایہ دسیا گیا کہ اس ملاقات دا مقصد درحقیقت انہاں اس کانفرنس وچ شرکت توں جاں سرے توں ای باز رکھنا جاں گھٹ توں گھٹ مکمل طور اُتے مقدمے تے قید توں بری ہوئے بغیر شرکت نہ کرنے اُتے آمادہ کرنا سی۔ دسیا جاندا اے کہ ایڈمرل اے آر خان جنرل یحیٰی دے انتہائی قریبی تے گہرے دوست سن جس دا واضح مطلب ایہ ہویا کہ یحیٰٰی خان چاہدے سن کہ اس مرحلے اُتے مجیب الرحمٰن اپنے مطالبات وچ شدت تے وسعت پیدا کر لیں جس دا فوری تے دوررس مقصد اس امر نوں   یقینی بنانا سی کہ راولپنڈی وچ منعقد ہونے والی راؤنڈ ٹیبل کانفرنس بالآخر ناکامی توں دوچار ہو جائے۔ بہر کیف! فی الوقت اساں   اس واقعے توں صرف نظر کرتے نیں  ۔
٢٦) اک تے واقعہ جس نے شیخ مجیب الرحمٰن دے طرز عمل نوں  متاثر کیتا اوہ اگر تلا سازش کیس دے اک ملزم سارجنٹ ظہورالحق دا 17 فروری 1969ء نوں   قتل کیتا جانا سی اس دی ایہ توضیح پیش کیتی گئی کہ سارجنٹ ظہور الحق نے لیویٹری توں واپس آندے ہوئے فرار ہونے دی کوشش دی سی تے فرار ہونے توں روکنے دی کوشش وچ اوہ مارا گیا۔ بوہت توں ایسے عوامل نیں   جنہاں دی روشنی وچ اس وضاحت نوں   تسلیم نہاں کیتا جاسکتا۔ سب توں پہلے اک ایسا موقع آچکا سی جدوں ٹریبونل نوں   ایہ یقین ہو گیا سی کہ کچھ ملزمان دے خلاف ایسے ثبوت موجود نہاں نیں   کہ انہاں سزا دی جاسکے اوراس واقعے توں پہلے پراسیکیوٹر اس بات اُتے رضا مند ہو گئے سن کہ اوہ انہاں لوگاں دے ناماں دا اعلان کر دیں گے جنہاں دے خلاف حکومت دا مقدمہ چلانے دا ارادہ نہاں اے۔ سارجنٹ ظہور الحق وی انہاں لوگاں وچوں اک سن تے دفاع دے وکیل نوں   وی ایہ معلوم ہو گیا سی کہ فہرست وچ اس دے ناں دے آنے دا وی امکان اے۔ اس لئی گھٹ توں گھٹ سارجنٹ ظہور الحق دے لئی فرار ہونے دا کوئی مقصد نہاں سی۔ آرمی گارڈ اک غیر مسلح شخص دی دیکھ بھال کر رہے سن تے انہاں دے لئی ایہ بالکل آسان سی کہ اوہ ظہور الحق نوں   اس طرح زخمی کرتے کہ اوہ بھج نہاں سکتا تے اوہ مرتا نہاں۔ مثال دے طور اُتے اس دی لت اُتے گولی ماری جاسکتی سی۔ جدوں اوہ مارا گیا تو اس دی لاش اس دے رشتے داراں نوں   دے دتی گئی تے اس طرح اس بات دی اجازت دتی گئی کہ اسے عوام وچ اک جلوس دی شکل وچ لے جایا جائے۔ اگرتلا سازش کیس فوجداری دا کوئی معمولی مقدمہ نہاں سی۔ ایہ اک سنسنی خیز مقدمہ سی جس دی خبراں روزانہ اخبارات وچ آ رہی تھاں۔ اس مقدمے دی سماعت وی ملک دی سپریم کورٹ دے اک ریٹائرڈ جج کر رہے سن جنہاں دے نال ہائیکورٹ دے دو حاضر سروس جج موجود سن۔ عوام دے جذبات بوہت بھڑکے ہوئے سن تے انہاں حالات وچ کسے سیاسی دانش مندی جاں انتظامی تجربے دی ضرورت سی کہ ایہ احساس کر لیا جائے کہ لاش نوں   لے کر سڑکاں اُتے پریڈ کرنے توں ہنگامے شروع ہوجائے گا اس واقعے اُتے شدید ہنگامے شروع ہو گئے بوہت توں گھر جلا دتے گئے۔ جن وچ ٹریبونل دے چیئر مین دا گھر وی شامل سی جنہاں پاجامہ پہنے ننگے پیر بھجنا پیتا۔
٢٧) اس دوران وچ تجویز پیش کیتی گئی کہ شیخ مجیب نوں  پیرول اُتے رہیا کرنے دی بجائے ضمانت اُتے رہیا کر دتا جائے۔ حکومت اس بات اُتے تیار ہو گئی تے ڈپٹی اٹارنی جنرل نوں   ہداہت کیتی گئی کہ اوہ اس درخواست دی مخالفت نہ کرو جو شیخ مجیب الرحمٰن ول توں دی جائے گی تے جس اُتے انہاں دے دستخط ہوں گے۔
٢٨) اک طرف تو اس واقعہ دی وجہ توں گرما گرمی پیدا ہو گئی سی دوسری طرف اس واقعہ نے شیخ مجیب الرحمٰن نوں  ایہ موقع فراہم کر دتا کہ اوہ ضمانت اُتے رہیا ہونے توں انکار کر دیں۔ ظہورالحق دی موت دے بعد جس دن ضمانت دی درخواست پیش ہوئی سی اس توں اک روز پہلے شام نوں   مجیب الرحمن نے ضمانت دی درخواست اُتے دستخط کرنے توں صاف انکار کر دتا۔ ساناں  ایہ وی معلوم ہویا اے کہ راولپنڈی توں ڈھاکہ وچ بیگم مجیب الرحمٰن نوں   ٹیلیفون کیتے جاندے رہے۔ ایہ کالز ایوب خان دی کابینہ وچ مشرقی پاکستان دے وزیر اے صبور دے ٹیلیفون توں دی جا رہی سی لیکن اس بارے وچ ثبوت مبہم نیں   تے کوئی واضح نتیجہ اخذنہاں کیتا جاسکتا۔
٢٩) اس مسئلے دا دوسرا حل ایہ سی کہ گول میز کانفرنس بغیر شیخ مجیب الرحمن دے ای منعقد کر لی جائے جاں انہاں دے خلاف چلنے والا مقدمہ واپس لے لیا جائے۔ فیصلہ ایہ کیتا گیا کہ مقدمہ واپس لے لیا جائے اگرچہ وزیر قنون نے مشورہ دتا سی کہ بجائے مقدمہ واپس لینے دے اس آرڈیننس نوں  ای منسوخ کر دتا جائے جس دے تحت ٹریبونل قائم ہویا سی۔ فرق واضح سی شیخ مجیب الرحمٰن دے خلاف مقدمہ واپس لینے دا مطلب ایہ سی کہ انہاں بری کر دتا گیا اے تے دے نتیجے وچ انہاں اُتے دوسرا مقدمہ نہاں چلایا جاسکدا سی مگر آرڈیننس واپس لینے دا مطلب ایہ ہُندا کہ ٹریبونل شیخ مجیب الرحمٰن اُتے مقدمہ چلانے دا اہل نہاں رہیا لیکن شیخ مجیب الرحمٰن اُتے کسے وقت وی مقدمہ چلایا جاسکدا سی۔ لیکن اس وقت عملی طور اُتے کچھ زیادہ فرق نہاں سی۔ ہر صورت وچ شیخ مجیب الرحمٰن نوں   مقدمے دا سامنا نہاں کرنا سی تے مکمل طور اُتے آزاد سن۔
٣٠) گول میز کانفرنس آخر کار 10 مارچ 1969ء نوں  منعقد ہوئی جو سیاسی جماعتاں اس وچ شریک تھاں اوہ جمہوری ایکشن کمیٹی دے تحت جمع ہوئی تھاں، مولانا عبد الحمید بھاشانی تے ذو الفقار علی بھٹؤ ایسی شخصیتاں تھاں جنہاں نے بوجوہ اس کانفرنس وچ شریک ہونے توں انکار کر دتا سی
٣١) گول میز کانفرنس دے دو اجلاس ہوئے اس دوران وچ اہم بات ایہ ہوئی کہ جنرل یحیٰی خان تے شیخ مجیب الرحمٰن دی ملاقات انہاں دی سابق رہائش گاہ اُتے ہوئی تے جدوں ایہ بات منظر عام اُتے آئی تو اساں  سب حیران رہ گئے اساں   اس بات اُتے یقین کرنے دے لئی تیار نہ سن کہ آرمی کمانڈر انچیف جنرل یحیٰی خان جو سیاسی امور وچ قطعاَ َ دلچسپی نہاں رکھدے سن انہاں نے کیونکر شیخ مجیب توں ملاقات دی۔ شیخ مجیب الرحمٰن واحد سیاست دار سن جس توں یحیٰی خان نے پہلی تے آخری ملاقات دی ساناں  یقین نہاں آ رہیا سی کہ یحیٰی نے ایسا کیاں کیتا، جدونکہ شیخ مجیب توں انہاں دی کسے قسم دی ذاتی اساں   آہنگی وی نہاں سی۔ اصل بات ایہ سی کہ الطاف گوہر نے یحیٰی خان نوں   اس امر اُتے تیار کیدا سی تے اوہ میٹنگ وچ شریک وی سن۔ الطاف گوہر دے ذمہ جاں کم لایا گیا سی کہ اوہ شیخ مجیب توں ایہ یقین دہانی حاصل کر لیں کہ اگر گول میز کانفرنس نافذ ہوجاندی اے تو اوہ یحیٰی خان اُتے مارشل لا اٹھانے دے لئی دباؤ نہاں ڈالے گا۔ ایہ سب کچھ اس لئی کیتا گیا کہ اوہ سمجھدے سن بلکہ انہاں نوں   ایہ خوف جاگزاں سی کہ اگر انہاں دی تجویزاں نہ منی گئاں تو نتیجتاَ َ مارشل لا نافذ رہے گا۔ مغربی پاکستان توں چھ نکات کیخلاف شدید مزاحمت کرنے دے دے لئی اپوزیشن دے نمائندے گول میز کانفرنس وچ شریک سن دوسری طرف شیخ مجیب الرحمٰن وی اپنے چھ نکات دی بنیاد اُتے سیاسی تصفیے دے خواہش مند سن۔ دونے جانب توں شدید رد عمل دی صورت وچ گول میز کانفرنس دا کوئی نتیجہ نہاں نکلا۔ چھ نکات دا مطالبہ علیحدگی پسندی اُتے مبنی سی جاں نہاں، اس توں قطع نظر اساں   نے انہاں اُتے بوہت تفصیل توں غور کیتا تے آخر کار اس نتیجے اُتے پہنچے کہ حقیقت ایہ اے کہ مغربی پاکستان دے رہنما اگر اس معاملے اُتے منصفانہ طرز عمل اختیار نہاں کرے گا تو دوسرا نتیجہ علیحدگی دی صورت وچ برآمد ہوگا۔
٣٣) جنرل یحیٰی خان نے شیخ مجیب توں ملاقات دے ضمن وچ وضاحت پیش کرتے ہوئے کہیا کہ خود شیخ مجیب الرحمٰن نے انہاں توں عاجزانہ درخواست دی سی۔ جنرل یحیٰی خان دا ایہ وی کہنا سی کہ فیلڈ مارشل محمد ایوب خان دا ایہ خیال سی کہ آرمی تے شیخ مجیب الرحمٰن دے درمیان وچ خاص اساں  آہنگی پائی جاندی اے لٰہذا ملاقات سود مند ہوگی، ممکن اے ایہ اساں   آہنگی اگر تلہ کیس دے دوران وچ پیدا ہوئی ہو کیونجے جدوں شیخ مجیب الرحمن فوج دی تحویل وچ سن فوج دا رویہ انہاں دے نال چنگا سی۔ گویا یحیٰی خان دے الفاظ نوں   مدنظر رکھیا جائے تو دوسرے الفاظ وچ ایہ کہیا جاسکتا اے کہ مجیب الرحمٰن جدوں گول میز کانفرنس وچ شریک ہوئے انہاں دے ذہن وچ پہلے توں نرم تے لچک دار سوچ موجود سی اساں   اس وضاحت توں مطمئن نہاں کیونجے بعد ازاں گول میز کانفرنس وچ شیخ مجیب الرحٰمن دے رویے نے ثابت کر دتا سی کہ یحیٰی خان توں ملاقات دے بعد انہاں دے لہجے وچ سختی آگئی سی۔ اگرتلہ کیس دے حوالے توں فوج دی تحویل وچ رہنے دے دوران وچ انہاں دے فوج توں چنگے تعلقات دا آغاز ہوچکیا سی لٰہذا اساں   وی ایہ ماننے دے لئی تیار نہاں کہ یحیٰی خان توں ملاقات دے بعد اس رویے وچ کس قدر بہتری دے آثار پیداہوئے ہوں گے بلکہ دوران وچ حراست کچھ فوجی افسران دے نرم رویاں تے انہاں دی جانت توں فراہم دی جانے والی سہولتاں دی وجہ توں ایسا ہویا ہوگا۔ یقیناَ َ محبت الرحمٰن انہاں توں متاثر وی ہوں گے ہو سکتا اے کہ انہاں افسران نوں   ڈھاکا بلایا وی گیا ہو۔
٣٤) اساں  ایہ بات کہنے وچ کوئی باک نہاں سمجھتے کہ گول میز کانفرنس دے دوران وچ تے بعد وچ شیخ مجیب الرحمٰن دا رویہ جنرل یحیٰی خان توں ملاقات دے بعد ای تبدیل ہویا۔ جس وقت کانفرنس دا اجلاس ہو رہیا رہیا سی مجیب الرحمٰن نوں   ایہ باور کرا دتا گیا سی کہ ایہ بوہت مشکل نظر آندا اے کہ کانفرنس وچ شریک تمام پارٹیاں ہر معاملے اُتے متفق ہوجائاں تے ایہ ضروری نہاں کہ کانفرنس توں اوہ مقاصد کلی طور اُتے حاصل ہوجائاں جنہاں دے دے لئی کانفرنس منعقد دی جا رہی اے۔ شیخ مجیب الرحمٰن نوں   ایہ باور وی کرادیا گیا سی کہ فیلڈ مارشل انہاں دے چھ نکات وچوں اکثر اُتے متفق نیں   تے جن امور دے بارے وچ طے ہو جائے گا انہاں نوں   آئنی تحفظ دتا جائے گا لٰہذا عقل مندی دا تقاضا ایہ اے کہ بقیہ امور اُتے وی بعد ازاں سوچ بچار دے بعد تے سیاسی تحمل و بردباری دا مظاہرہ کرتے ہوئے ایوب خان تے 1962ء دے اصل آئین نوں   بیچ وچ لائے بغیر ای معاملات طے کیتے جاسکتے نیں  ۔ اس وقت ایہ وی باور کرایا گیا کہ ایہ سنہری موقع اے جسنوں   کسے وی قمیت اُتے کھونا جاں گنوانا نہاں چاہیے کیونجے اسی طرح مارشل لا نوں   ختم کرنے دا جواز پیدا ہو سکتا اے۔ اس موقع اُتے مجیب الرحمٰن نے جواب دتا سی کہ (انہاں مارشل لا توں کوئی خوف جاں خطرہ نہاں اے) ظاہر اے انہاں دے اس رد عمل توں دو ای نتیجے اخذ کیتے جاسکدے سن۔ اس تمام منظر دے پیش نظر ہماری نظراں توں اوجھل سی اساں   ایہ سمجھ رہے سن کہ شیخ مجیب الرحمٰن جس راستے اُتے چل رہے نیں   اوہ درست نہاں اے ساناں  ایسا محسوس ہو رہیا سی کہ مجیب الرحمٰن نوں   مارشل لا توں کوئی خوف نہاں اے تے نہ ای اوہ بعد وچ مارشل لا ہٹانے دے لئی پرزور نیں   حقیقت وچ ایسا لگ رہیا سی کہ انہاں یقین ہو کہ بعد ازاں مارشل لا کسے وی قیمت اُتے نہاں ہٹایا جائے گا۔
٣٥) مجیب الرحمٰن دے اس رویے تے مسلسل ضد دی وجہ توں گول میز کانفرنس بغیر کسے نتیجے اُتے پہنچے ای ختم ہو گئی جس وچ مغربی پاکستان دے متعدد سرکردہ سیاست دان وی شریک سن اس دے بعد فیلڈ مارشل ایوب خان نے قوم دے ناں اپنے اک نشری خطاب وچ کہیا ( کچھ لوگاں نے مجھ توں کہیا کہ اگر (شیخ مجیب دے ) دے سارے مطالبات مان لئی جائاں تو ملک وچ امن تباہ برباد ہو جائے گا۔ وچ انہاں توں ایہ پوچھنا چاہدا آں کہ کون توں ملک دی بات کر رہے نیں ؟ مطالبات مان لئی جائاں تو اساں   پاکستان دے مسئلے دے کسے تصفیے اُتے ضرور پہنچ سکے گا۔)
٣٦) ایہ سمجھ لیا گیا سی کہ ایوب خان نے مطالبات نوں  مان لیا اے تے چند ترامیم دے نال انہاں دی منظوری دا ڈرافٹ تیار کیتا جا رہیا اے لٰہذا صوتحال بہتر ہو رہی اے تے حالات قابو وچ آ رہے نیں   تے حالات زبانی معاملات طے ہوجانے توں اک حتمی نتیجے ول ودھ رہے نیں   اساں   سب اس صورت حال توں مطمئن سن تے اس بات اُتے وی ساناں  زیادہ ترود نہاں سی کہ ایوب نے جدوں معاملات بالا ای بالا طے کر لئی تو ساناں  کیاں بلایا گیا کیونجے اساں   سمجھ رہے سن کہ جن مقاصد دے لئی اساں   ایتھے آئے نیں   اوہ پورے ہو رہے نیں  ۔ ہمارے نزدیک تو ہن معاملہ ایہ سی کہ فیلڈ مارشل ایوب خان نے جتنے وی اقدامات طے کیتے نیں   انہاں دے بعد جنرل یحیٰی خان انہاں توں کس طرح عہدہ برآ ہُندے نیں   انہاں اُتے کس طرح توجہ دیتے نیں  ۔
٣٧) گول میز کانفرنس 13 مارچ1969 نوں  ختم ہو گئی۔ فیلڈ مارشل محمد ایوب خان اس وقت تک ایہ عندیہ دے چکے سن کہ اوہ ترامیم جو انہاں نے طے دی نیں   انہاں اُتے عملدر آمد کرانے دے بعد اوہ مزید عہدہء صدارت اُتے برقرار نہاں رہنا چاہتے۔ سیاسی پارٹیاں توں کہہ دتا گیا سی کہ آئین وچ ترامیم توں متعلق اپنی اپنی تجویزاں وی روانہ کر دیں انہاں ایہ وی باور کرا دتا گیا سی کہ ضروری نہاں کہ ایہ تجویزاں تسلیم ای کر لی جائاں اوہ گورنراں نوں   تبدیل کر دتا گیا۔ مشرقی پاکستان دے گورنر جو صوبے وچ ایوب دے نمانئدے تصور کیتے جادے سن اوتھے دے عوام دے لئی ناپسندیدہ شخصیت سن جدونکہ مغربی پاکستان دے گورنر اک بے عمل گورنر قرار دتے جا چکے سن لٰہذا 17مارچ 1969ء نوں   یوسف ہارون نوں   مغربی پاکستان دا گورنر تے 22 مارچ نوں   ڈاکٹر این ایم ہدیٰ نوں   مشرقی پاکستان دا گورنر مقرر کیتا گیا۔ اس اقدام دے بعد کسے حد تک کشیدگی وچ کمی آئی تے مسئلے ول توں ذرا دھیان ہٹا۔ کچھ لوگاں دا اس وقت ایہ یقین سی کہ گورنراں دی تبدیلی چونکہ مختصر مدت دے لئی ہوگی لٰہذا اس اقدام دا اصل مقصد لوگاں دی توجہ بانٹنا اے۔ کچھ ایہ کہدے سن کہ اس دا کوئی فائدہ نہاں مگر ایہ کوئی نہاں کہہ سکتا کہ ایہ مدت 25مارچ تک محدود ہو کر رہ جائے گی۔
٣٨) گول میز کانفرنس ختم ہوئی تو صرف دو نکات اُتے اک معاہداندی نوٹ ای تحریر کیتا گیا جس دے تحت ایہ طے پایا گیا کہ حکومت دا نظام وفاقی پارلیمانی ہوگا تے آئندہ انتخابات بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے ای منعقد کرائے جائے گا۔ صدر پہلے ای ایہ کہہ چکے سن کہ جو امور متفقہ طور اُتے طے پا جائے گا جاں جن پرتفصیہ ہو جائے گا اوہ انہاں تسلیم کر لیں گے۔ لٰہذا ایہ بات آسانی توں تسلیم نہاں دی جا سکتی کہ جمہوری ایکشن کمیٹی توں مذکرات دے نتیجے وچ کسے وی قسم دا فیصلہ جاں معاہدہ طے ہو جانے جاں نہ ہونے دے پس پشت مولانا بھاشانی جاں ذو الفقار علی بھٹؤ پارٹی سن جدونکہ ایہ بات واضح اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن اپنے چھ نکات دے سلسلے وچ آئینی ترامیم دے لئی زور دے رہے سن تے شیخ مجیب الرحمن دی جانب توں آئینی ترامیم دی ایہ تجویزاں جدوں صدر نوں  بھیجی گئی تھاں تو انہاں نے اس دے آئینی حل دی ضرورت اُتے زور وی دتا سی۔
٣٩) 20 مارچ 1969ء نوں  اس وقت دے وزیر قنون نے انہاں آئینی ترامیم دا اعلان کیتا جو حکومت کرنے دا ارادہ رکھتی سی۔ ساناں  دسیا گیا کہ اس پریس کانفرنس وچ اپریل دی کسے تریخ دا وی علان کیتا جانا سی جس تریخ نوں   قومی اسمبلی انہاں ترامیم اُتے غور کرتی۔ پر بعض پراسرار وجوہ دی بنا اُتے جنہاں اساں   معلوم نہاں کر سکے، ایسا نہاں ہو سکا۔ جدوں مذکرورہ وزیر پریس کانفرنس توں خطاب کر رہے سن تو انہاں ٹیلیفون اُتے ہدایت دتی گئی کہ اوہ انہاں اس علان نوں   موخر کر دیں۔
٤٠) ایہ کہیا گیا کہ آر ٹی سی اک ناکامی سی۔ بلاشبہ ایہ کوئی کم کامیابی نہاں سی لیکن ساناں حیرانی اے کہ کیتا سرد مہری دے نال اس دی تعریف اُتے (ناکامی) دی اصطلاح نوں   حقیقی معناں وچ کانفرنس توں نتھی کیتا جاسکتا اے۔ ساناں  دسی گئاں وجوہ دی بنا اُتے ایہ توقی رجائیت پسندانہ ہوئی کہ آر ٹی سی اُتے مکمل اتفاق رائے ہو جائے گا۔ بہرحا ل دو اہم رہنما مذکرات وچ شامل نہاں سن۔ انہاں حالات وچ جن دو وڈی تبدیلیاں اُتے اتفاق کیتا گیا انہاں بمشکل غیر اہم تصور کیتا جاسکدا سی۔ بلاشبہ اسے چنگا کہیا جاسکتا کیاں کہ اوہ اک ایسا نتہائی معاہدہ سی جس اُتے پہنچنے دی توقع دی جاسکتی سی۔ اقواام اتفاق کلی اُتے نہاں چلتاں تے اختلاف رائے جمہوریت دا لازمی حصہ اے۔ جومعاہدہ طے پایا اوہ نویں باب دا آغاز کرنے دے لئی کافی سی۔
٤٠) پر جدوں امن و امان دی صورت حال بری طرح خراب ہو گئی سی تو سول انتظامیہ دی مدد کرنے دے لئی فوج طلب کرنے دی درخواست اُتے غور کرنے دے ضمن وچ کوئی شخص اس وقت دے صدر دی دانش اُتے اعتراض نہاں کر سکتا اورانہاں نے قاعدے دے مطابق جنرل یحٰیی توں پچھیا سی کہ آیا اوہ ایسا کرنے دے تیار ہوں گے۔ مزید اگے بڑھنے توں پہلے ہمارے لئی واضح طور اُتے ایہ سمجھنا ضروری اے کہ ( مارشل لا) دا مطلب کیتا اے۔ مارشل لا دا بذات خود حقیقی مطلب ایہ اے کہ کوئی قنون نہاں۔ پر روایندی طور اُتے ایہ کہیا جاندا اے کہ اس وچ فوجی کمانڈر دا حکم جاں ارادہ سب توں وڈا ہُندا اے۔ ملکی قنون اُتے اس دا کوئی اطلاق نہاں ہُندا تے جدوں کوئی بیرونی طاقت کسے ملک اُتے عسکری قبضہ کر لیتی اے اس وقت اس دا اطلاق ہُندا اے۔ فوج دا کدی وی ایہ قانونی فرض نہاں رہیا تے نہ اے کہ اوہ حکومت دا متبادل بنے تے عوام اُتے اپنی مرضی چلائے۔ اس دا فرض ایہ اے کہ جدوں حکومت طلب کرے تو اوہ اس دی درخواست اُتے انہاں مخصوص علاقاں وچ اس مخصوص مدت دے لئی اس دی مدد نوں  پہنچے جس دی ہدایت کیتی گئی ہو۔ غیر منقسم ہندوستان وچ جاں پاکستان وچ 1958ء وچ پہلے نافذ کیتے گئے ناں نہاد مارشل لا دی مثالاں وچ سول حکومت نوں   ہٹایا نہاں گیا سی تے بلاشبہ سول حکومت نے مارشل لا نافذ کرنے دے احکامات دتے سن۔ مؤخر الزکر مثال وچ جدوں کسے مخصوص علاقے وچ معمول دا کم کرنے والی مشینری ناکام ہو گئی سی تو فوج سول حکومت دی مدد کرکے اپنے فرائض ادا کر رہی سی تے انہاں معاملات نوں   جاں تو پیش بندی کرکے جاں ماضی دے تجربے نوں   سامنے رکھ کر ضروری قنون سازی دے ذریعے باقاعدہ بنا دیاگیا سی۔ لیکن 1958ء وچ فوج نے سول حکومت نوں   ہٹا کر اپنی حکمرانی قائم دی سی۔ ایہ فوج دی حکمرانی توں کم جاں زیادہ کوئی بات نہاں سی۔ بلاشبہ ایوب خان جنہاں نے مارشل لا دی انتظامیہ دی سربراہی دی سی، اساں   توں اس بات اُتے اتفاق کیتا کہ 1958ء تے 1965ء وچ جو کچھ کیتا گیا اوہ فوج دی حکمرانی سی۔
٤٢) عام طور اُتے ایہ غلط فہمی اے، بالخصوص فوج وچ تے ہمارے خیال وچ ایہ 1958ء دے بعد پروان چڑھی، کہ کسے علاقے وچ فوج دی کمان کرنے والا فوجی افسر ای ہمیشہ اپنے علاقے وچ مارشل لا نافذ کر سکتا اے۔ بہ الفاط ہور جدوں وی کوئی فوجی کمانڈر، خواہ کم درجے دا ای کیاں نہ ہو، ایہ محسوس کرے دی اس دے زیر کمان علاقے وچ معمول دی مشنری اپنا کم نہاں کر سکتی تو اوہ بعض ایسے قوانین دے ذریعے جوماورائے آئین اختیار رکھتا اے، ایہ حق تے جواز رکھتا اے کہ اوہ مارشل لا نافذ کر دے۔ جنرل یحیٰی نے اپنی شہادت وچ پرزور انداز وچ اس دی حمایت دی۔ اک دے بعد اک مارشل لا دے نفاذ نے غیر فوجیاں دے ذہن وچ وی وی مارشل لا دی تعریف نوں  دھندلا دتا اے۔ عاصمہ جیلانی دے مقدمے وچ سپریم کورٹ دے حالیہ فیصلے وچ ،جسنوں   سراہا گیا اے، مکمل اختیار تے بوہت تفصیل دے نال اس سوال دا تجریہ کیتا گیا اے۔ اساں   ایتھے اس دے بعض حصےآں دا حوالہ دے رہے نیں  ۔
(موجودہ زمانے وچ انگلستان وچ مارشل لا دے مختلف مقاصد بیان کیتے گئے نیں ۔ اصل معنی دے اعتبار توں ہن بہر کیف ایہ اندرون تے بیرون ملک موجود افواج وچ نظم و ضبط پیدا کرنے توں متعلق قنون دے طور اُتے شناخت کیتا جاندا اے۔ اس معنی وچ مارشل لا دی اس شاخ نوں   (فوج دا قنون) کہیا جاندا اے تے زمانہ امن وچ اس دا مختلف صورتاں وچ نفاذ ہُندا اے مثلا آرمی ایکٹ، نیوی ایکٹ تے ائیر فورس ایکٹ۔ قوانین بنانے والے سول ادارے انہاں صورتاں دی منظوری دیتے نیں   تے ایہ اس توں اختیار اخذ کرتا اے۔ بین الاقوامی قانین دے مطابق مارشل لا دا مطلب زمانہ امن وچ دشمن دے علاقے وچ JUSBELLI دے حصے دے طور اُتے اک عسکری کمانڈر دے اختیارات ہُندا اے۔ اس معنی وچ اس دی تعریف اوہی اے جو ڈیوک آف ویلنگٹن نے اک مرتبہ ایوان امرا وچ اک مرتبہ دی سی۔
برطانوی عدالت نے وی فیصلہ دتا کہ مارشل لا دے تحت جاری کیتا جانے والا اعلامیہ نہاں سی جس وچ طاقت دے استعمال نوں  جائز قرار دتا گیا ہو مگر بعد وچ پیش آنے والے واقعات نے ایسی صورت حال پید کر دی جس وچ اس قسم دی طاقت دا استعمال وی جائز ہو گیاتھا۔ بلیک اسٹون نے اپنے تبصراں وچ (والیوم1، صفحہ 381) اس نوعیت دے مارشل لا نوں   عارضی نوعیت دے اقدامات قرار دتا جو ریاست دے عدم استحکام دی وجہ توں ناگزیر ہوجاندے نیں۔ مندرجہ بالا حقائق توں ایہ بات واضح ہو جاندی اے کہ ساناں  ایسے مارشل لا دے جو اک فعال ادارے دے طور اُتے امن و امان دی داخلی صورت حال نوں   بہتر بنانے دے لئی لایا گیا ہو جاں فیر اس مارشل لا دے درمیان وچ جو اک فوجی حکومت دے نظام دے طور اُتے دشمن دے علاقے اُتے قبضے جاں حملے دے لئی لایا گیا جو تفریق کرنی ہوگی پہلی قسم دے مارشل لا دا حکم عموماَ َ اک سول حکومت دے تحت قائم اتھارٹی دے ذریعے جاری کیتا جاندا اے۔ اس حکم دے ذریعے اسی صورت حال وچ سول حکومت نوں   ہٹایا جاسکتا اے جدوں سول عدالتاں تے ہور سول محکماں دے لئی کم جاری رکھنا ناممکن ہو جائے۔ مارشل لا از خوس اس بات نوں   مقدم نہاں رکھتا کہ اسے سول عدالتاں بند کرنے جاں سول حکومت دے اختیارات نوں   سلب کرنے دی کیتا ضرورت اے۔ مارشل لا دے تحت فوج خاموشی توں انہاں بلدیاندی حدود وچ کارروائی کرتی اے جتھے عدالتاں دے لئی کم کرنا ناممکن ہو گیا ہو۔ دوسری جانب ایہ اک طے شدہ اصول اے کہ جن علاقاں وچ سول عدالتاں کم کر رہی نیں   تے جتھے سول حکام اپنے فرائض انجام دے رہے نیں   اوتھے مارشل لا دے نفاذ دا کوئی جواز نہاں اے۔ اس صورت حال وچ مارشل لا دے نفذ دا جواز عدلیہ دے سامنے ہمیشہ اک سوالیہ نشان دی صورت وچ موجود رہتا اے۔ عدالتاں وچ ہمیشہ دعوے کیتے جاندے نیں   تے ایہ عدالتاں اپنے اس اظہار دا حق ہمیشہ استعمال کرتی نیں   کہ کیتا عام قنون دے محدود دائرہ کار وچ مارشل لا دا نفاذ درست سی جاں نہاں؟ اختیارات دے اس جائزے دے بعد اس نتیجے اُتے پہنچا ہوں کہ مارشل لا دا نفاذ از خود سول لا جاں سول اتھارٹی دے خاتمے دا سبب نہاں اے تے مارشل لا مسلح افواج دے کمانڈر نوں   یقینی طور اُتے اس بات دا اختیار نہاں دیتا کہ اوہ ملک دے بنیادی قنون نوں   ختم کر سکاں۔ ایہ بات بظاہر بعید از عقل نظر آندی اے کہ کوئی حکومت بیرونی حملے جاں داخلی انتشار توں بچاؤ دی خاطر مارشل لا دے نفاذ نوں   دعوت دے۔ اگر اس بات نوں   درست تسلیم کر لیا جائے کہ مارشل لا دے حکم دے ذریعے قانونی نظام مکمل طور اُتے تباہ ہوجاندا اے تو اس صورت وچ مسلح افواج بے امنی توں نمٹنے وچ ریاست دی کوئی مدد نہاں کرسکتاں بلکہ پورے قانونی نظام نوں   درہم برہم کرنے توں بے امنی وچ مزید اضافہ ہوجاندا اے۔ اس لئی وچ لائق اٹارنی جنرل دے اس خیال توں متفق نہاں ہوں کہ مارشل لا دے حکم دے ذریعے ضرورت دے تحت مسلح افواج دے کمانڈر نوں   اس آئین دے خاتمے دا اختیار مل جاندا اے جس دے تحفظ دا خود انہاں نے حلف اٹھایا اے۔
٤٣) ہن واقعات دی جانب واپس لُٹدے نیں ۔ صدر ایوب خان دے خلاف تحقیقات اُتے جنرل یحیٰی خان نے جس رد عمل دا اظہار کیدا سی اس اُتے اساں   سب نوں   شدید حیرت ہوئی سی۔ انہاں دے اپنے خیال دے مطابق اک جزوی مارشل لا دا اس وقت تک کوئی فائدہ حاصل نہاں ہو سکتا جدوں تک مسائل پیدا کرنے والے افراد نوں   مارشل لا دے تحت فوری طور اُتے انہاں علاقاں توں باہر کڈ دتا جاندا۔ مارشل لا دے دائرہ اختیار وچ رفتہ رفتہ اس وقت تک اضافہ ہونا چاہیے جدوں تک پورا ملک مارشل لا دے تحت نہاں آجاندا۔ دوسرے الفاظ وچ مارشل لا دا نفاذ پورے ملک تک محیط ہونا چاہیے۔ اساں   نے اس بات دا ایہ مطلب نکالا ایہ سول حکومت دی امداد توں صریحاَ َ انکار سی۔ اک تے گواہ نے انکشاف کیتا کہ فوج نے اس وقت تک کوئی ذمہ داری قبول کرنے توں گریز کیتا جدوں تک صورت حال حکومت دے قابو توں باہر نہ ہو جائے ۔گواہاں نے یحیٰی خان دے حوالے توں کہیا کہ جدوں تک انہاں مکمل طور اُتے نظم و نسق سنبھالنے نوں   نہاں کہیا جائے گا اوہ اپنا سامان باندھ کر پشاور چلے جائے گا تے ایہ بات حکومت اُتے چھڈ دیں گے اوہ جس طرح بہتر سمجھے نظم و نسق چلائے۔ اساں   اس بات اُتے شدید حیرت تے افسوس دا اظہار ای کر سکتے نیں   کہ مسلح افواج دے کمانڈر انچیف جنہاں دے افسراں تے جواناں نے پاکستان توں وفاداری دا حلف اٹھایا ہویا اے ایسا رویہ وی اختیار کرسکتے نیں  ۔ ایہ فوج دا اولین فرض سی کہ اوہ قانونی طور اُتے قائم حکومت دی مدد دے لئی آندی۔ اس دی بجائے اس نے حکومت دی کمزوریاں اُتے ایسے وقت وچ اس دے استحصال دی کوشش دی جدوں اوہ خود انہاں عوام دی خواہشات دے مدنظر جو خود ای پاکستان دی سیاسی قوت نیں   آئینی طریقاں توں سیاسی منظر توں ہٹنے دی کوشش کر رہی سی۔
٤٥) اساں  نے ایہ وی دیکھیا کہ گول میز کانفرنس دے اس وقت دے حالات تے توقعات دے مطابق مثبت نتیجے برآمد ہوئے۔ اس کانفرنس دے نتیجے وچ آئینی ترمیم دے کم دا آغاز ہویا بلکہ اس بات دا اعلان عام وی کیتا گیا کہ تمام اقدامات قانونی تے آئینی دائرہ کار دے تحت کیتے جائے گا۔ ملک نوں   داخلی انتشار توں باہر نکالنے دے لئی صدر نے اپنے تہاناں   آئینی سربراہ دے عہدے اُتے وی فائز کر لیا جس وچ پارلیمنٹ دے طرز اُتے حکومت تشکیل دی جاندی اے۔1962ء دے آئین دے تحت اگر اوہ فوری طور اُتے حکومت چھڈدیندے تے انہاں ایسا کرنا ای چاہیے سی کہ انہاں اقتدار اسپیکر دے سپرد کرنا چاہیے سی جو نویں صدر دے انتخاب دے لئی ضروری اقدامات کر سکدے سن۔ اس صورت حال وچ اس بات دی کوئی وجہ نظر نہاں آندی کہ صدر نے آئین وچ ترمیم دا راستہ کیاں اختیار نہاں کیتا۔ اس سلسلے وچ خود آئین وچ وی واضح صراحت موجود سی۔ ایہ بات وی سمجھ توں بالاتر اے کہ ایوب خان نے 25 تریخ نوں   اچانک عنان حکومت جنرل یحیٰی خان دے سپرد کیاں کر دی سی؟ ساناں  جنرل یحیٰی خان دے رویے توں اپنے اس سوال دا بنیادی جواب ملدا اے۔ جنرل یحیٰی خان نے ایہ واضح کر دتا سی کہ اوہ سول حکومت دی مدد توں اقتدار قبول نہاں کرے گا۔ فیلڈ مارشل نے کدی اس بات نوں   تسلیم نہاں کیدا سی کہ سیاست دان حکومت نوں   جمہوری انداز وچ کامیابی توں چلانے دی اہلیت رکھتے نیں  ۔ جنرل یحیٰی دی رائے وی اس سلسلے وچ انہاں توں مختلف نہاں سی تے اقتدار وچ آنے دے بعدا نہاں نے ہمارے سامنے اپنی گواہی وچ اس بات دا اظہار وی کیتا۔ اوہ اقتدار دی اپنی خواہش دی تکمیل دے لئی کسے صورت وچ اپنے مؤقف توں ہٹنے نوں   تیار نہاں سن۔ اس موقع اُتے وی جو بات سرگوشیاں تک محدود سی اوہ کھل کر سامنے آگئی۔ اوہ بات جو انہاں دا ناں لے کر کہی گئی ایہ سی کہ فیلڈ مارشل دے دور حکومت وچ انہاں نے تے انہاں دے خاندان دے افراد نے اپنی سرکاری پوزیشن دا سہارا لیتے ہوئے کافی مالی مفادات حاصل کیتے۔ فیلڈ مارشل دی جانب توں جنرل نوں   اقتدار دی منتقلی دے فیصلے دے پس منظر وچ جزوی طور اُتے انہاں دے اس تاثر دا وی وڈا عمل دخل سی کہ انہاں اقتدار خود سیاست داناں دے حوالے توں کرنا پئے گا۔ انہاں دے اس خیال دی تصدیق جنرل یحیٰی دی جانب توں اقتدار سنبھالنے دے لے بعد اک اخبار نویس دے سوال دے جواب وچ دتے جانے والے اک بیان توں وی ہوتی اے۔ جنرل یحیٰی نے اپنے بیان وچ کہیا سی ( وچ فیلڈ مارشل ایوب خان دے خلاف کوئی اقدام نہاں کراں گا)
چھیواں باب دوسرا مارشل لا۔۔۔۔ یحیٰی حکومت
25 مارچ1969ء دی شام جنرل آغا محمد یحیٰی خان کمانڈر انچیف پاکستان آرمی نے ملک وچ مارشل لا نافذ کر دتا تے پورے ملک دا اقتدار حاصل کر لیا۔ انہاں نے اپنے تہاناں  چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر مقرر کر لیا۔ انہاں نے ابتدا وچ صدر ہونے دا دعویٰ نہاں کیدا سی کہ اوہ خود ہمیشہ اقتدار وچ رہے گا۔ انہاں دے عہد حکومت وچ کوئی نواں نظام قائم ہوگا۔ ایہ بات 7 اکتوبر 1958ء نوں   اقتدار سنبھالنے والے فیلڈ مارشل( جو اس وقت دے جنرل سن) دے عزائم تے مقاصد توں باکل مختلف بات سی۔ اس وقت دے صدر نے اپنے نشری خطاب وچ مارشل لا دا ایہ جواز پیش کیدا سی کہ سیاست دان ناکام ہو گئے سن۔ انہاں نے اس اقدام نوں   جمہوریت دی بحالی نہاں قرار دتا سی بلکہ ایہ کہیا سی کہ ایہ اک ایسے نویں نظام دا آغاز اے جو ملک نوں   بچانے دا واحد ذریعہ اے۔
٣) جنرل یحیٰی خان نے 26 مارچ1969ء نوں  اپنے خطاب وچ کہیا کہ مارشل لا دے نفاذ دا میرا واحد مقصد عوام دی زندگی آزادی تے مال دا تحفظ تے ملک وچ انتظامیہ نوں   دوبارہ رواں دواں کرنا اے۔ چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر دی حیثیت توں میرا اولین تے اہم ترین کم امن دی بحالی تے اس بات دی یقین دہانی اے کہ انتظامیہ اپنے روزمرہ دے معمولات عوام دی تسلی دے مطابق شروع کر دے۔ اساں   نے انتظامی خرابی تے بے امنی دا کافی تجربہ کر لیا اے۔ وچ اس بات نوں   یقینی بناواں گا کہ خرابی تے بے امنی دی ایہ صورت حال کدی دوبارہ پیدا نہ ہو۔ انتظامیہ دے ہر فرد نوں   میری اس تنبیہ دا سنجیدگی توں جائزہ لینا چاہیے۔ میرے اساں   وطنو! وچ تساں   اُتے واضح کر دینا چاہدا آں کہ میرا اس دے علاوہ کوئی مقصد نہاں کہ اک آئینی حکومت دا قیام عمل لایا جائے۔ میرا پختہ یقین اے کہ اک معقول تے تعمیری سیاسی زندگی تے حق رائے دہی دی بنا اُتے غیر جانبداری تے منتخبہ نمائنداں دے درمیان وچ اختیارات دی سہل منتقلی دے لئی صاف و شفاف تے ایماندار انتظامیہ بوہت ضروری اے۔ انہاں منتخب نمائنداں دا ہدف اک قابل عمل آئین دی صورت ہوگا تے انہاں تمام سیاسی، معاشی تے سماجی مسائل دا حل وی جو عوام دے لئی ذینی پریشانی دا باعث نیں  ۔ اس لئی جنرل یحیٰی دی حیثیت محض قائم مقام دی سی جو ملک وچ لا اینڈ آرڈر بحال کر سکے تے چھیندی از چھیندی اقتدار منتخب شدہ نمائنداں نوں   سونپ دے۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ انہاں دے کول دو ای راستے سن جاں تو اوہ خود اک نویں آئین دا اعلان کرتے جاں آئین دی تشکیل دے لئی کوئی انتظامی مشنری قائم کرتے۔
٤) درحقیقت لا اینڈ آرڈر حیرت انگیز تیری توں بحال ہویا۔ سچ تو ایہ اے کہ مارشل لا نظام دی سخت سزاؤں دی بدولت ایہ ممکن ای نہاں سی کہ اک وڈے ہجوم نوں  اک وقت وچ اکھٹا کر لیا جائے تے نہ ای سیاسی لیڈراں جاں مظاہراں دے ذریعے لوگاں نوں   جلوس تے ہڑتال دے لئی جمع کیتا جاسکے۔ اس وقت لوگاں دے جذبات دا رخ صرف اس سمت وچ سی کہ انہاں دی تحریک تے جدوجہد کامیابی توں ہمکنار ہوئی تے ایوب خان دا اقتدار تے آئین اس دے نتیجے وچ بکھر چکے نیں  ۔ خیال ایہ اے کہ لوگ یقین رکھدے سن کہ اگرچہ مارشل لا بذات خود کوئی پسندیدہ چیز نہاں لیکن ملکی سلامتی تے آئندہ آئینی استحکام دے لئی ایہ قدم ناگزیر سی۔ 1958ء نوں   تجربے دے نتیجے نے لوگاں وچ اک ایسے اندھے اعتماد نوں   جنم دتا جو اک وڈے بحران دی کوکھ وچ پیدا ہویا۔ مارشل لا نوں   تمام خرابیاں دے خاتمے دا حتمی علاج سمجھ لیا گیا۔ جن لوگاں نے زیادہ سنجیدگی توں اس بحران دی سنگینی نوں   محسوس کیتا انہاں نے اسے فوج اُتے اندھادھند بھروسے دا نتیجہ قرار دتا جس نے اگے جاکر ڈکٹیٹر شب دی راہ اختیار کر لی۔ امن و امان دی صورت حال اِنی تیزی توں خراب ہوئی کہ جنرل یحیٰی دا آئندہ اقدام متوقع تے ناگزیر قرار دتا جس نے اگے جا کر ڈکٹیٹر شب دی راہ اختیار کر لی۔ امن و امان دی صورت حال اِنی تیزی توں خراب ہوئی کہ جنرل یحیٰی دا آئندہ اقدام متوقع تے ناگزیر سمجھ لیا گیا۔ ملک دے بدتر حالات نے جنرل یحیٰی دے حق وچ راہ ہموار کر دی تے اک ایسا منظر نامہ تیار ہو گیا جس دے لے لوگ ذہنی طور اُتے تیار سن۔ ایتھے تک کہ نومبر 1969ء آ گیا تے جنرل یحیٰی نے اگلے لائحہ عمل دا اعلان کر دتا۔
٥) اسی دوران وچ انہاں نے تمام اہم سیاسی شخصیتاں توں ملاقات دی تاکہ الیکشن توں پہلے آئین وچ تمام ضروری ترامیم دی جاسکاں۔ اس اقدام دی توجیہ انہاں دے نزدیک ایہ سی کہ اصل وچ ایہی اوہ معاملہ اے جس اُتے مکمل اتفاق رائے تے اساں  آہنگی پائی جاندی اے۔ انہاں دا خیال سی کہ باقی کم عوام اُتے چھڈ دینا چاہیے کہ اوہ الیکشن دے بعد کیتا فیصلہ کرتے نیں  ۔ انہاں نے اعلان کیتا کہ 5 اکتوبر1970ء نوں   انتخابات منعقد ہوں گے تے یکم جنوری 1970ء سیاسی سرگرمیاں شروع کرنے دی اجازت ہوگی۔ 31مارچ 1970ء تک تمام قانونی لائحہ عمل تیار کر لیا گیا تے انتخابی عمل دے لئی مغربی پاکستان دے ون یونٹ نوں   علاحدہ کر دتا گیا۔ ہور بنیادی معاملات جنہاں دے بارے وچ کہیا گیا کہ اتفاق رائے توں انجام دتے جائے گا، انہاں وچ نویں آئین دے باب وچ وضاحت کیتی گئی کہ ایہ وفاقی پارلیمانی طرز دا ہوگا تے انتخابات بالغ حق رائے دہی دی بنیاد اُتے ہوں گے۔ بنیادی انسانی حقوق دے نفاذ نوں   عدالتاں دی مدد توں یقین بنایا جائے گا۔ عدلیہ دی آزادی تے اس دے بحیثیت( آئین دے نگران) کردار دی حفاظت دی جائے گی۔ آئین دی اساس اسلامی نظام ہوگا جو نظریہ پاسکتان دی بنیاد اے۔
٦) اگر آئینی نظام دی چھیندی بحالی تے عوامی نمائنداں نوں  اقتدار سونپنا ای اصل مقصد سی تو ایہ ناقابل فہم اے جنرل یحیٰی دے اقتدار وچ آنے دے اٹھارہ مہینے بعد یعنی 5اکتوبر 1970ء نوں   الیکشن دا اعلان کیتا گیا۔ حالانکہ امن و امان دی صورت حال بوہت چھیندی بحال ہو گئی سی۔ ایہ درست اے کہ آئینی اتفاق رائے پیدا کرنے دے لئی انہاں نے سیاسی رہنماؤں توں ملاقاتاں کیتیاں لیکن ایہ وی سچ اے کہ جنرل یحیٰی نے ایوب دور دے رہنما اصولاں توں ای استفادہ کیتا تے انہی خطوط اُتے کم کیتا جو بعد وچ نااتفاقی دا سبب بنے۔ اس عرسے وچ سیاسی سرگرمیاں دی اجازت نہاں سی تے نہ ای سیاسی جماعتاں نوں   منظم کرنے دی، سیاسی مہم دی اجازت دا تو سوال ای نہاں پیدا ہُندا سی۔ انہاں حالات وچ ایہ سمجھنا دشوار سی کہ انہاں مذکرات توں کون سی کامیابی متوقع سی، واحد نکتہ جس اُتے گول میز کانفرنس وچ اتفاق کیتا گیا،ون یونٹ دی علیحدگی سی۔
١٣) قانونی ڈھانچے دے دو اہم اجزاء سن۔ انہاں وچوں اک تو کسے مخصوص اکثریت دی ضرورت دے لئی آئین وچ کسے مسودے دی بطور قنون منظوری دا استثنی موجود نہاں سی۔ مثال دے طور اُتے اس بات اُتے اصرار کرنا کہ آئین دی منظوری توں اک معینہ شرح یعنی ہر علاقے دا پچیس فیصد ووٹ جاں وفاقی اکائی ضروری قرار دی جائے تاکہ اک غالب اکثریت بنائی جاسکے۔ جدوں جنرل یحیٰی خان ہمارے روبرو حاضر ہوئے تو اساں  نے انہاں توں اس ذیل وچ ہونے والی فروگزاشتاں اُتے روشنی ڈالنے نوں   کہیا۔ جنرل یحٰیی خان نے دسیا کہ اوہ آئین دی حددو وچ رہتے ہوئے اوہ سارے اقدامات کر رہے سن جس پرسب دا اتفاق سی مگر ووٹنگ دا طریقہء کار انہاں وچ شامل نہاں سی۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ ( میرے خیال وچ ایہ ضروری سی کہ اس معاملے نوں   منتخب ایوان اُتے چھڈ دتا جاندا) اساں   قطعی طور اُتے اس وجہ نوں   سمجھنے توں قاصر نیں  ۔ اگر ہر قیمت اُتے اتفاق رائے درکار سی، تو آئین دی اک شق دی رو توں ایسا کرنا چاہیے سی تے اسے عام روایندی طریقاں توں نہاں دیکھنا سی، جیسا کہ اس ضمن وچ کیتا گیا۔ پر اس توں کہاں زیادہ اہم بات ایسی اکثریت نوں   زبانی بیان اُتے چھڈ دتا جاندا تے اس دے نتیجے نوں   دیکھنا سی۔ اگر ظاہر نہاں ہُندا تو مجلس عاملہ خود ایہ کہہ سکتی سی کہ فیصلہ سادہ اکثریت دے ذریعے ہوناچاہیے۔ ایہ بات اس حقیقت توں واضح اے کہ جدوں ایوان دے سامنے ایہ سوال اٹھتا کہ کتنے دووٹاں لہ اکثریت ہونی چاہیے تو اس سوال کاجواب اپنے تساں   ای اک سادہ اکثریت دے ذریعے طے ہونا چاہیے سی۔ لٰہذا ایہ بات واضح اے کہ اوہ لوگ جو ایوان وچ اکثریت رکھتے تے ایسے کسے فیصلے دی حمایت اپنے تساں   ای اک سادہ اکثریت دے ذریعے طے ہو جانا چاہیندے سی۔ لٰہذا ایہ بات واضح اے کہ اوہ لوگ جو ایوان وچ اکثریت رکھدے سن ایسے کسے فیصلے دی حمایت کرتے تے اسے عملی جامہ پہنانے دے قابل ہُندے جتھے تک اس صورت ھال دا ہماری سیاست توں تعلق اے تو حقیقی صورت حال بوہت مایوس کن سی۔ اس فیصلے دی دی وجہ توں ہر قیمت اُتے اک فرد اک ووٹ ہونا چاہیے، واضح سی کہ مشرقی پاکستان دی عددی اکثریت آبادی دے لحاظ توں زیادہ سی۔ جیسا کہ اساں   پہلے وی کہہ چکے نیں   کہ ایوان دے فیصلے کرنے دی اک ای بات اہم سی تے اوہ صوبائی خود مختاری دا معاملہ سی۔ شیخ مجیب الرحمٰن پہلے ای چھ نکات دے نال سن تے اگر انہاں مشرقی پاکستان توں اٹھانوے فیصد نشستاں جیتنے دی توقع نہ ہوتی تو گول میز کانفرنس دے جاری رہنے دا ماحول بن سکتا تے اس طرح مجیب ایہ ثابت کر سکتے کہ اوہ بوہت وڈی طاقت نیں  ۔ لہٰذا اگر چھ نکات مغربی تے مشرقی پاکستان دے درمیان وچ اک نزاعی معاملہ ثابت ہوئے تے جس دے بننے دا ہر امکان موجود سی تو ایہ فیصلہ کرنا کہ اس سوال نوں   چھڈنے دے لئی ایوان وچ کتنی اکثریت دی ضرورت سی، درحقیقت مشرقی پاکستان نوں   ای طے کرنا سی۔ بالفاظ ہور ایہ کہیا جاسکتا اے کہ مشرقی پاکستان نوں   اس بات دا فیصلہ کرنا سی کہ اسے نال رہنا چاہیے جاں نہاں۔