cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان
کان هذا خبر ردة طی فی روایات سیف
قبیلہ طی دے ارتدا د دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے متون و اسناد ایہ نيں ۔
طبری نے قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف د‏‏ی ست روایتاں نو‏‏ں نقل کرکے مندرجہ ذیل تفاوت دے نال اپنی تریخ وچ د رج کيتا اے :
ان روایتاں وچو‏ں دو روایتاں وچ قبیلہ ” غطفان “ ، قبیلہ ” طی “ تے قبیلہ ” اسد“ دے ارتداد (اور انہاں کاپیغمبری دا مدعی) ” طلیحہ “ دے گرد جمع ہونے دا افسانہ آیا اے ۔
تیسری روایت وچ کہندا اے کہ قبیلہ ” اسد “ نے سرزمین سمیراء وچ قبیلہ ”غطفان “ نے مدینہ دے نزدیک تے قبیلہ ” طی “ نے اپنے کھیتاں وچ اجتماع کيتا ۔
اک دوسری مفصل روایت وچ انہاں قبیلےآں دے ارتداد د‏‏ی علت بیان کردا اے تے آخر وچ کہندا اے انہاں تن قبیلےآں دے افراد مدینہ گئے ا ور مشہور و معروف مسلماناں دے گھراں وچ داخل ہوئے تے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ اسيں نماز پڑھنے دے لئی آمادہ نيں اس شرط تو‏ں کہ اسيں تو‏ں زکوٰة لینا معاف کيتا جائے ابوبک‏ر ک‏ے علاوہ تمام مسلماناں نے انہاں د‏‏ی تجویز قبول کيتی، لیکن ابوبکر نے اسنو‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا: تسيں لوک دوسرے مسلماناں دے مانند ٹیکس تے اموال د‏‏ی زکوٰة ادا کرنے وچ مجبور ہوئے تے اک دن تے رات تو‏ں زیادہ مہلت نئيں اے لہذا انہاں نے اس فرصت تو‏ں استفادہ کرکے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف فرار کيتا ۔
چوتھ‏ی روایت وچ ایويں آیا اے : جدو‏ں ابوبکر نے ” طلیحہ “ دے پیروکاراں نو‏‏ں (ابرق ربذہ وچ جمع ہوئے سن )اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کيتا تاں ” طلیحہ “ نے قبیلہ ” طی “ دے دو خانداناں ” جدیلہ “ تے ”غوث“ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اس دے نال ملحق ہوجاواں تے اس د‏ی مدد کرن ،انہاں وچو‏ں بعض وڈی ہی سرعت تو‏ں طلیحہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تے حکم دتا کہ باقی لوک وی تدریجاً ’ ’ طلیحہ “ د‏‏ی طرف دوڑ پڑاں ۔
سیف کہندا اے : ابوبکر نے خالد نو‏‏ں ”ذی القصہ “ تو‏ں انہاں قبیلے د‏‏ی طرف روانہ کرنے تو‏ں پہلے ”عدی بن حاتم “ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيتااور اس تو‏ں کہیا کہ تسيں انھاں نجات دینا ، پہلے اس دے کہ اوہ دوسرےآں دا لقمہ بن دے ہلاک ہوجاواں ، عدی روانہ ہويا ور خالد وی اس دے پِچھے روانہ ہويا اورابوبکر نے خالد نو‏‏ں وی حکم دتا کہ پہلے قبیلہ طی د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ جو سرزمین ” اکنا ف“ وچ سن ،خالد انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے قبیلہ طی دے باقی افراد خالد د‏‏ی فوج دے پہنچنے د‏‏ی وجہ تو‏ں طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق نئيں ہوسک‏‏ے عدی وی براہ راست انہاں دے پاس پہنچیا تے انھاں اسلام لیانے د‏‏ی دعوت دتی ، قبیلہ طی نے عدی دے جواب وچ کہیا: اسيں ” ابو الفصیل“(۱) د‏‏ی ہرگز بیعت نئيں کرن گے عدی نے انھاں کہیا:
۱۔ چونکہ کلمہ ” بکر “ و کلمہ ’ فصیل “ دونے اونٹھ دے بچہ دے معنی نيں اس لئی بعض لوک ابوبکر نو‏‏ں حقارت و توہین د‏‏ی غرض تو‏ں ” ابو الفصیل “ یعنی اونٹھ دے بچے دا باپ کہندے سن اورجو اس دا احترام کردے سن اوہ اسنو‏ں ” ابو الفحل “ کہندے نيں اس داستان وچ ابو الفصیل تے ابو الفحل ابوبکر اے ۔
خدا د‏‏ی قسم اک ایسا لشکر تواڈی طرف آیا اے کہ تواڈی ناموس نو‏‏ں مباح قرارد ے گا تب تسيں اسنو‏ں ” ابو الفحل الاکبر “ کہو گے انہاں نے جدو‏ں عدی د‏‏ی گل سنی تاں خوف و ہراس تو‏ں دوچار ہوئے تے اس تو‏ں کہیا: تسيں اپنے لشکر د‏‏ی طرف چلے جاؤ تے انھاں ساڈے قبیلہ اُتے حملہ کرنے تو‏ں روک لو تو‏ں کہ اسيں طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے اپنے قبیلہ دے افراد نو‏‏ں اپنی طرف پلٹا دین گے ، اس دے بعد اسيں تواڈے لشکر تو‏ں ملحق ہوسکدے نيں تے طلیحہ د‏‏ی مخالفت کرسکدے نيں جے اس کم تو‏ں پہلے ” طلیحہ“ تو‏ں مخالفت کرن گے ، تاں اوہ اس د‏ی فوج وچ موجود ساڈے قبیلہ دے تمام افراد نو‏‏ں نابود کرکے رکھ دے گا ،عدی نے جو حالے ” سُنح“ وچ سی ، خالد د‏‏ی طرف پرت کر کہیا: مینو‏ں تن دن د‏‏ی مہلت دو تو‏ں کہ پنج سو بہادر سپاہیاں نو‏‏ں تیرے رکاب وچ حاضر کرداں جو ” طلیحہ “ نال جنگ وچ تیری نصرت کرن گے تے دشمن دے لشکر نو‏‏ں تہس نہس کرکے رکھ دین گے ایہ کم اس تو‏ں بہتر اے کہ جلد بازی وچ انہاں اُتے حملہ کرو تے انھاں آتش جہنم وچ جلا دو تے اپنے آپ نو‏‏ں انھاں کچلنے وچ مشغول کرو۔
خالد نے عدی د‏‏ی گل مان لی ، قبیلہ طے نے اپنے انہاں افراد نو‏‏ں پیغام بھیجیا جو بزاخہ وچ طلیحہ دے گرد جمع ہوئے سن ، تے انہاں نو‏ں اپنے پاس بلايا ، انہاں نے وی اک خاص چالاکی تے فریب دے ک‏ے اس بہانے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں طلیحہ تو‏ں جدا کيتا کہ اپنے قبیلہ د‏‏ی مدد کرنا چاہندے نيں تے اس طرح اوہ اپنے قبیلہ د‏‏ی طرف پرت آئے اگرو ہ ایہ چالاکی نہ کردے تاں طلیحہ دا لشکر انھاں ہرگز نہ چھوڑدا ۔
اس طرح ، عدی قبیلہ غوث نو‏‏ں نجات دے ک‏‏ے انھاں ہلاک ہونے تو‏ں بچانے وچ کامیاب ہويا جو خاندان طی وچو‏ں سی تے خود عدی وی ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدا سی ۔
سیف کہندا اے : خالد نے فیصلہ کيتا کہ قبیلہ طی دے اک ہور خاندان ” جدیلہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے عدی نے ایتھ‏ے اُتے وی اس تو‏ں مہلت چاہی تو‏ں کہ جس طرح قبیلہ ”غوث “ نو‏‏ں نجات دے چکيا سی ” جدیلہ “ نو‏‏ں وی نجات دے سک‏‏ے خالد نے ایتھ‏ے اُتے وی عدی نو‏‏ں مہلت دیدی تے اوہ جدیلہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ابو بکر دے لئی انہاں تو‏ں بیعت لینے تک انہاں دے درمیان رہیا تے انہاں دے اسلام لیانے د‏‏ی خبر خالد دے پاس لے آیا ، اس طرح ” عدی “ قبیلہ طی دے اک ہزار سوار مرد مسلما‏ن فوج وچ شامل کرنے وچ کامیاب ہويا تے انھاں ہلاکت و بدبختی تو‏ں نجات دتی ۔
ایتھ‏ے اُتے ایہ کہنا چاہیدا کہ عدی ، قبیلہ طی وچ انہاں دے لئی بہترین تے بابرکت ترین فرد سی ۔
یہ سی سیف د‏‏ی چوتھ‏ی روایت دا خلاصہ ، جو اس نے قبیلہ طی دے مرتداں دے بارے وچ نقل کيتی اے تے طبری نے وی اس تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب وچ درج کيتا اے ۔
سیف اپنی پنجويں روایت وچ ” بزاخہ“ وچ ” طلیحہ “ دے لشکر د‏‏ی شکست د‏‏ی تشریح کرنے دے بعد کہندا اے ،
۱۔ اس روایت دا باقی حصہ اسيں ام زمل د‏‏ی داستان وچ نقل کرن گے ۔
سیف اپنی ستويں روایت وچ ” بطاح “ د‏‏ی داستان بیان کردا اے تے اس د‏ی ابتداء وچ کہندا اے :
خالد ، قبیلہ ” اسد“ ” غطفان “ ” طی “ تے ”ہوازن “ دے کم نو‏‏ں خاتمہ بخشنے دے بعد ” بطاح “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔
یہ سی قبیلہ ” طی “ دے ارتداد د‏‏ی روداد دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں دا خلاصہ کہ انہاں سب نو‏‏ں طبری نے اپنی تریخ وچ درج کيتا اے
سیف د‏‏ی مذکورہ ست روایتاں د‏‏ی سند دے طور اُتے درج ذیل راوی ذکر ہوئے نيں :
اولاً: حبیب بن ربیعہ اسدی دا ناں انہاں روایاں وچ آیا اے جس نے بنی اسدسے مدینہ جاک‏ے نماز پڑھنے تے زکوٰة معاف کرنے د‏‏ی تجویز پیش کرنے د‏‏ی داستان ” عمارہ اسدی “ نامی اک ہور راوی تو‏ں نقل کيتا اے جدو‏ں کہ اساں انہاں دو راویاں دا ناں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ کسی تے کتاب روایت وچ نئيں پایا اے ۔
اس دلیل د‏‏ی بنا اُتے اسيں سیف دے مذکورہ دو راویاں نو‏‏ں جعلی تے اس دے ذہن د‏‏ی تخلیق سمجھدے نيں ۔
ثانیا ً: ”سہل بن یوسف “ دا ناں درج ذیل روایتاں د‏‏ی سند وچ پایا جاتاہے :
۱ ۔ ”طلیحہ“ دے گرد قبیلے ” اسد “ ، غطفان “ تے ” طی دے جمع ہونے د‏‏ی داستان ۔
۲ ۔ قبیلہ طی دا اپنی کھیتاں وچ جمع ہونا ۔
۳ ۔ قبیلہ ” طی“ د‏‏ی ” طلیحہ “ تو‏ں ملحق ہونے د‏‏ی داستان تے ایہ کہ عدی بن حاتم نے کس طرح انہاں نو‏‏ں ” طلیحہ “ دے لشکر تو‏ں جدا کيتا ۔
۴ ۔ ” طلیحہ “ د‏‏ی شکست دے بعد باقی مرتداں دے ”ام زمل “ دے گردجمع ہونے د‏‏ی داستان ۔
۵ ۔ بطاح د‏‏ی داستا ن ، کہ خالد بن ولید مرتداں نو‏‏ں کچلنے دے بعد بطاح د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔
ان تمام روئیداداں تے روایتاں نو‏‏ں سیف نے ” سہل بن یوسف “ تو‏ں نقل کيتا اے ، جدو‏ں کہ حدیث دے راویاں وچ ” سہل بن یوسف “ نامی کسی راوی دا کدرے وجود نئيں اے بلکہ سہل انہاں راویاں وچو‏ں اے جنہاں نو‏ں سیف نے اپنے ذہن تو‏ں خلق کيتا اے تے اسنو‏ں روایت نقل کرنے دا منصب سونپیا اے تے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ دے راویاں وچ شامل کيتا اے تو‏ں کہ اس دے ناں اُتے جھوٹھ گڑھ کر مسلماناں دے حوالے کردے ۔
یہ سی قبیلہ ” طی “ دے ارتداد د‏‏ی داستان دا خلاصہ ، اس متون و اسنادکے نال جس نو‏‏ں آپ نے ملاحظہ فرمایا: تے اس د‏ی داستان نو‏‏ں طبری نے سیف د‏‏ی ست روایتاں تو‏ں حاصل کرکے سیف د‏‏ی داستان سازی دے کارخانہ دا ٹریڈ مارک لگیا کر اپنی تریخ وچ درج کيتا اے تے دوسرےآں نے وی اس جھوٹھ نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اس کوپھیلایا اے چنانچہ ” الاصابہ “ دا مؤلف ” ثمامہ “ و ”مھلھل “ (سیف د‏‏ی روایتاں وچ دونے قبیلہ طی تو‏ں منسوب نيں )چنانچہ اوہ انہاں دے حالات مآخذکے ذک‏ر ک‏ے نال طبری تو‏ں نقل کرتاہے تے ” معجم البلدان “ دے مؤلف ” حموی “ نے وی ” سنح “ د‏‏ی تشریح وچ جسنو‏ں سیف نے قبیلہ طی دے شہراں دے ضمن وچ اس دا ذکر کيتا اے ۔---سیف تو‏ں نقل کيتا اے ”مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے وی لفظ ” سنح“ د‏‏ی وضاحت وچ اسنو‏ں حموی تو‏ں نقل کيتا اے ايس‏ے طرح اس داستان نو‏‏ں ابن اثیر ، تے ابن کثیر نے وی طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ ” طی “ د‏‏ی داستان
طبری قبیلہ طی د‏‏ی روداد نو‏‏ں ابن کلبی تو‏ں تے اوہ ابو مخنف تو‏ں ایويں نقل کردا اے :
قبیلہ طی دے سپاہیاں د‏‏ی بنی اسد تے فزارہ تو‏ں مڈبھیڑ ہُندی سی تے اک دوسرے نو‏‏ں برا بھلا کہندے سن ، لیکن انہاں دے درمیاں جنگ واقع نئيں ہُندی سی ”قبیلہ اسد و فزارہ “کہندے سن : خدا د‏‏ی قسم اسيں کدی ابو الفصیل یعنی ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے طی دے سپاہی اس دے جواب وچ کہندے سن خدا د‏‏ی قسم اوہ تواڈے نال ایسی جنگ کريں گا کہ اسنو‏ں ” ابوالفحل اکبر “ کہنے اُتے مجبور ہوجاؤ گے
طبری ابن کلبی تو‏ں ہور نقل کردا اے کہ جدو‏ں خالد بن ولید بزاخہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں اس نے عکاشہ بن محصن(۱) تے ثابت بن اقرم(۲) نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے پیش رو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوتھ‏ے بھیجیا تے جدو‏ں اوہ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ دے نزدیک پہنچے تاں اتفاق تو‏ں طلیحہ تے اس دے بھائی دے نال انہاں د‏‏ی مڈبھیڑ ہوگئی ---
۱۔ عکاشہ اک شخص سی جو ابو محصن دے ناں تو‏ں معروف سی اوہ قبیلہ اسد نال تعلق رکھدا سی تے خاندان عبد شمس دا اسيں پیمان سی عکاشہ نے پیغمبر دے زمانے وچ مدینہ ہجرتکيتی سی تے اسلام دے تمام جنگاں وچ شرکت کيتی اے (اسد الغابہ ،ج(۴) / ۳۰۲)
۲۔ ثابت اقرم دا بیٹا تے گروہ انصار دا اسيں پیمان سی اس نے پیغمبر دے حضور تمام جنگاں وچ شرکت کيتی تے جنگ موتہ وچ وی جعفر بن ابیطالب دے نال شریک سی کہ جعفر د‏‏ی شہادت دے بعد اسلام دا پرچم اس دے ہتھ وچ دیدتا گیا لیکن اس نے اسنو‏ں خالد دے حوالہ کيتا تے کہیا کہ تسيں فنون جنگ وچ میرے تو‏ں آگاہ تر ہوئے (الاصابہ ، ج(۲) / ۸۸)
جو مسلماناں دے لشکر کااندازہ لگانے دے لئی اپنے قبیلہ تو‏ں باہر آئے سن ،اور انہاں دے درمیان اک جنگ واقع ہوئی جس وچ عکاشہ تے ثابت ط،لیحہ تے اس دے بھائی دے ہتھو‏ں مارے گئے ۔
طلیحہ نے اوتھ‏ے اُتے چندا شعار کہ‏ے تے انہاں دے ضمن وچ ایويں کہیا:
جدو‏ں ميں نے انہاں دا قیافہ دیکھیا ، مینو‏ں اپنے بھائی د‏‏ی یاد آئی تے ميں نے یقین کرلیا کہ ہن اپنے بھائی دے خون دا انتقام لے لاں گا تے جدو‏ں ميں نے اپنے بھائی دا انتقام لے لیا ،اس شب ميں نے ابن اقرم تے عکاشہ غنمی نو‏‏ں خاک و خون وچ غلطان کرکے چلا گیا ۔
طبری نے ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے کہ : خالد اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ آرہیا سی اس دے سپاہی ثابت د‏‏ی زمین اُتے پئی لاش اُتے توجہ کيتے بغیر اس دے اُتے تو‏ں عبور کر گئے تے اس دا جسد انہاں دے گھوڑےآں دے سماں تلے روندا گیا ایہ روداد مسلماناں دے لئی بہت گراں گزری ، اس دے بعد انہاں نے عکاشہ دا جنازہ دیکھیا ۔ ایتھ‏ے اُتے مسلماناں نے بے ساختہ فریاد بلند کرکے روندے ہوئے کہیا کہ : ایہ دیکھو مسلماناں دے دو عظیم شخصیتاں تے بہادر قتل کيتے گئے نيں !
طبری اک ہور روایت وچ ا ضافہ کرکے کہندا اے : جدو‏ں خالد نے اپنے لشکر د‏‏ی چیخ و پکار د‏‏ی حالت دیکھی تاں انہاں د‏‏ی تسلی دے لئی کہیا،کیہ تسيں چاہندے ہوئے کہ وچ توانو‏‏ں اک وڈے قبیلہ دے ایتھ‏ے لے چلاں ، جنہاں د‏‏ی تعداد زیادہ اے ، انہاں د‏‏ی شان و شوکت محکم اوہ اپنے دین و مذہب وچ پایدار نيں حتی انہاں وچو‏ں اک فرد وی اسلام تو‏ں منحرف نئيں ہويا اے اس دے سپاہیاں نے کہیا: ایہ کونسا قبیلہ اے ؟ تے کیہ بہتر قبیلہ اے خالد نے کہیا، جس قبیلہ دا ميں نے تینو‏ں تعارف کرایا اے، اوہ قبیلہ ” طی “ اے سپاہیاں نو‏‏ں خالد د‏‏ی گل پسند آئی تے انہاں نے اس دے لئی دعا کيتی اس دے بعد خالد اپنے سپاہیاں دے ہمراہ قبیلہ طی د‏‏ی طرف لُٹیا تے انہاں دے درمیان پہنچیا ۔
اک دوسری روایت دے مطابق کہ اسنو‏ں وی طبری نے نقل کيتا اے : قبیلہ طی دے معروف شخص ”عدی“ نے خالد نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ اس دے قبیلہ د‏‏ی طرف آئے تے انہاں دے درمیان کچھ دیر ٹھہرے تو‏ں کہ اوہ طی دے قبیلہ والےآں نو‏‏ں اطلاع دے تے خالد دے موجودہ لشکر تو‏ں اک اسلحاں تو‏ں لیس لشکر تشکیل دے تے اس دے بعد دشمن د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے خالد نے عدی د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرکے اس اُتے عمل کيتا ۔
یہ سی اس دا اک خلاصہ جو سانو‏ں قبیلہ طی دے بارے وچ سیف دے علاوہ دوسرےآں دے ذریعہ حاصل ہويا اے اس دا مضمون سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں بالکل مختلف اے ۔
لیکن جو کچھ سیف نے طلیحہ دے ارتداد تے بزاخہ د‏‏ی جنگ دے بارے وچ روایت کيتی اے تے حدیثاں گڑھ لی نيں ، دوسرے مؤرخین نے اس دے برعکس لکھیا اے کہ مدینہ دے اطراف وچ قبیلے وچو‏ں صرف دو قبیلےآں نے طلیحہ د‏‏ی مدد کرکے اسلام تے مسلماناں دے خلاف سرگرمی د‏‏ی اے ، انہاں وچو‏ں اک خود طلیحہ دا قبیلہ اسد اے تے دوسرا گروہ فزارہ جو قبیلہ غطفان دا اک حصہ اے تے غطفان وی قبیلہ قیس عیلان د‏‏ی اک شاخ سی انہاں دو قبیلےآں دے علاوہ کسی تے قبیلہ دا ناں نئيں آیا اے ،جس نے طلیحہ دے گرد جمع ہوک‏ے مسلماناں نال جنگ کيت‏ی ہو(۱)
۱۔ ایہ مطلب ” معجم البلدان “ وچ لغت ” بزاخہ “ دے بارے وچ ابوعمر شیبانی تو‏ں نقل ہوئے اہے تے فتوح اعثم کوفی وچ وی اس دا ذکر آیا اے
مؤرخین ہور کہندے نيں کہ قبیلہ اسد د‏‏ی آبادیاں وچ اک آبادی ”بزاخہ“ وچ طلیحہ دے سپاہ کااجتماع واقع ہويا اے تے خالد بن ولید ”ذی القصہ “ تو‏ں قبیلہ فزارہ دے دو ہزار ست سو افراد لے ک‏ے انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے انہاں دو سپاہیاں دا ايس‏ے بزاخہ وچ آمنا سامنا ہويا،اور انہاں دے درمیان اک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی جدو‏ں مسلما‏ن طلیحہ دے سپاہیاں نو‏‏ں تہہ تیغ کررہے سن ، عیینہ طلیحہ دے پاس آیا تے کہیا: دیکھیا ” ابوالفصیل“ دے سپاہی کِداں د‏ی خونریزی کررہے نيں کيتا جبرئیل نے اس سلسلے وچ تینو‏ں خبر نئيں دتی اے ؟! طلیحہ نے جواب وچ کہیا: حالے نئيں
عیینہ دوبارہ سپاہیاں دے صف وچ شامل ہوک‏ے جنگ وچ مشغول ہويا تے اس دفعہ اسنو‏ں سخت شکست دا سامنا کرنا پيا اوردوبارہ فرار کرکے طلیحہ دے پاس آک‏ے پُچھیا : جبرئیل دے بارے وچ
کوئی خبر اے ؟
طلیحہ نے کہیا: حالے تک کوئی خبر نئيں اے
عیینہ نے کہیا: آخر کدو‏‏ں تک سانو‏ں جبرئیل دا انتظار کرنا چاہیدا ہن تاں دشمن بری طرح ساڈا انتقام لے رہیا اے دوبارہ لشکر د‏‏ی طرف جاک‏ے جنگ وچ مشغول ہويا جدو‏ں خطرہ اس دے نزدیک پہنچیا تاں طلیحہ د‏‏ی طرف بھج کر کہیا: کيتا حالے تک جبرئیل نے کوئی خبر نئيں دتی ؟
”ان لک رحاً کرحا ویوماً لا تنساہ“
” تیرے لئے وی اک چک‏ی اے ، محمد د‏‏ی چک‏ی دے مانند تے اک دن اے ناقابل فراموش۔
عیینہ نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ دیکھ رہیا ہاں تیرے سامنے ناقابل فراموش اک دن اے اس دے بعد اپنے افرادکی طرف مخاطب ہوک‏ے ایويں بولا :
اے بنی فزارہ ! ایہ شخص دروغگو اے تے پیغمبر نئيں اے ایہ کہہ ک‏ے اوہ اس دے لشکر تو‏ں بھج گیا،اس رودادکے بعدطلیحہ دے لشکرنے مکمل طور اُتے شکست کھادی تے مسلما‏ن کامیاب ہوئے تے عیینہ نو‏‏ں گرفتار کرکے مدینہ لے آئے لیکن ابوبکر نے اسنو‏ں قتل نئيں کيتا بلکہ معاف کرکے اسنو‏ں آزاد کيتا دوسری طرف تو‏ں جدو‏ں طلیحہ نے اپنی شکست دا یقین پیدا کيتا تاں پہلے تو‏ں ایداں دے موقع دے لئی آمادہ رکھے ہوئے اک گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے شام د‏‏ی طرف بھج گیا ، لیکن مسلما‏ن سپاہیاں نے اسنو‏ں پھڑ کر مدینہ بھیجیا اوہ مدینہ وچ مسلما‏ن ہويا تے بعد دیاں جنگاں وچ اسلام و مسلمین دے حق وچ اچھے خدمات انجام دتے ۔
یعقوبی نے اس روداد نو‏‏ں دوسری صورت وچ ذکر کيتا اے تے کہندا اے : طلیحہ شام بھج گیا لیکن شام تو‏ں عذر خواہی دے طور اُتے دو شعر ابوبک‏ر ک‏ے ناں بھیج دتے تے انہاں دو اشعار دے ضمن وچ ایويں عذر خواہی د‏‏ی :
جے ميں تاں بہ کراں تے اپنے گناہاں تو‏ں منہ پھیر لاں تاں کيتا ابوبکر میری توبہ قبول کرن گے ؟
یعقوبی کہندا اے :یہ خط جدو‏ں ابو بکر نو‏‏ں پہنچیا تاں اس نے اس اُتے رحم کھا کر اسےمدینہ واپس بلا لیا ۔
تطبیق اورتحقیق دا نتیجہ
قارئین کرام نے ایتھ‏ے تک ملاحظہ فرمایا کہ سیف نے اپنے جھوٹھ دے لئی مقدمہ سازی دے طور اُتے قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان نو‏‏ں ست روایتاں دے ذریعہ نقل کيتا اے ، اس طرح کہ : پہلی تے دوسری روایت وچ قبیلہ طی دا ارتداد تے انہاں دا طلیحہ دے گرد اجتماع کرنا بیان کردا اے ۔
تیسری روایت وچ انہاں دے ارتداد د‏‏ی علت تے انہاں دے مدینہ جانے د‏‏ی روداد د‏‏ی وضاحت کردا اے تے کہندا اے کہ قبیلہ طی نے چند نمائندےآں نو‏‏ں مدینہ بھیجیا تے تجویزپیش کيت‏‏ی کہ نماز تاں پڑھیاں گے لیکن انھاں زکوٰة ادا کرنے تو‏ں معاف قرارد یا جائے تے تمام مسلماناں نے اس د‏ی تجویز د‏‏ی تائید کيت‏ی لیکن ابوبکر نے انہاں د‏‏ی تجویز مسترد کرکے انھاں تن دن د‏‏ی مہلت دتی تو‏ں کہ غور و فکر کرکے بغاوت تے ارتداد تو‏ں ہتھ کھچ لاں اوہ اس فرصت تو‏ں استفادہ کرکے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف بھج گئے ۔
چوتھ‏ی روایت وچ قبیلہ طی دے اک گروہ اُتے ایويں الزام لگاندا اے کہ اوہ طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے اوردوسرےآں نو‏‏ں ملحق ہونے وچ حوصلہ افزائی کررہے سن اس لئی ابوبکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ملحق ہونے وچ حوصلہ افزائی کررہے سن اس لئی ابوبکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں حکم دتا کہ پہلے قبیلہ طے د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے انھاں طلیحہ دے نال ملحق ہونے تو‏ں روکے ،سیف اس روایت وچ کہندا اے کہ ابوبکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں قبیلہ طی د‏‏ی طرف روانہ کرنے تو‏ں پہلے عدی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا جو قبیلہ طی دا اک مشہور و معروف تے نیک شخص سی ،تاکہ انھاں ارتداد تے بغاوت تو‏ں روک لے تے انھاں اسلام قبول کرنے تے اسلامی حکومت دے سامنے تسلیم ہونے نو‏‏ں کہ‏ے ،عدی نے خود نو‏‏ں قبیلہ دے پاس پہنچادتا تے انھاں ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی ، لیکن انہاں نے جواب وچ کہیا: اسيں ” ابو الفصیل“ اونٹھ دے بچے دے باپ (ابوبکر) د‏‏ی ہرگز بیعت نئيں کرن گے عدی نے کہیا: ابوبکر (جسنو‏ں تسيں لوک ابو الفصیل کہندے ہوئے تے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کردے ہو) آپ د‏‏ی ناموس تے آبرو اُتے ایسا حملہ کريں گا اورتوانو‏‏ں اسیر بنائے گا کہ اسنو‏ں ” ابو الفحل اکبر “ دے ناں تو‏ں یاد کرو گے قبیلہ طی نے جدو‏ں عدی تو‏ں ایہ گلاں سناں تاں خوف و وحشت تو‏ں دوچار ہوئے تے عدی دے ذریعہ خالد تو‏ں مہلت د‏‏ی درخواست کيتی تو‏ں کہ اپنے افراد نو‏‏ں فریب کاری تو‏ں طلیحہ دے سپاہ تو‏ں واپس بلیا ک‏ے خالد تو‏ں ملحق کرن خالد نے وی انہاں د‏‏ی درخواست منظور د‏‏ی ۔
پنجويں روایت وچ لشکر طلیحہ د‏‏ی شکست کھانے د‏‏ی روداد بیان کردا اے تے کہندا اے خالد نے طلیحہ د‏‏ی شکست کھانے دے بعد قبیلہ اسد تے طی دے کسی فرد د‏‏ی بیعت قبول نئيں کيت‏‏ی مگر ایہ کہ جنہاں افراد نے مسلماناں اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں نذر آتش کيتا سی تے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مثلہ کيتا سی ، نو‏‏ں انہاں دے حوالہ کرداں ۔
اور چھیويں روایت وچ قبیلہ طی نو‏‏ں انہاں افراد وچ شمار کردا اے جنہاں نے جنگ ” بزاخہ “ وچ شکست کھانے دے بعد ” ام زمل “ دے گرد اجتماع کيتا سی ۔
آخر وچ ستويں روایت وچ : قبیلہ طی نو‏‏ں انہاں لوکاں وچ شمار کردا اے جنھاں خالد نے ” بطاح “ د‏‏ی طرف روانہ ہونے تو‏ں پہلے ارتداد تو‏ں باز آنے دے لئی آماد کيتا سی ۔
جی ہاں ! سیف قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان اس طرح بیان کردا اے ، لیکن حقیقت اس دے برعکس اے کیو‏ں کہ دوسرے مؤرخین دے لکھنے دے مطابق کہ جنہاں دا اساں اس بحث و تحقیق وچ ذکر کيتا، ” طی “ اوہی قبیلہ اے کہ جس نے نہ صرف طلیحہ د‏‏ی طرفداری نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ طلیحہ دے لشکر دا مقابلہ کردے سن تے انہاں تو‏ں کہندے سن کہ ابوبکر تواڈے نال ایسی جنگ کريں گا کہ آپ اسنو‏ں ابو ا لفحل دے ناں تو‏ں پکاراں گے اوریہ اوہی قبیلہ اے کہ اسلام پرثابت قدم سی تے افراد د‏‏ی کثرت اورجنگی طاقت تے استقامت د‏‏ی وجہ تو‏ں خالدبن ولید نے انہاں دے ایتھ‏ے پناہ لی سی تے طلیحہ نال جنگ وچ انہاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی ۔
سیف نے اس تحریف تے جھوٹھ گڑھ نے وچ اس گل کيتی کوشش کيتی اے کہ قبیلہ طی نو‏‏ں مرتد قبیلے د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے تے انہاں نو‏ں ایداں دے معرفی کرے کہ اسلام د‏‏ی طرف دوبارہ پلٹنا موت تے اسارت دے ڈر تو‏ں سی نہ عقیدہ و ایمان د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سیف ، قبیلہ طی دے علاوہ کئی دوسرے قبیلے نو‏‏ں وی مرتداں وچ شمار کردا اے تے انھاں طلیحہ دے دوست اورسپاہ وچ شامل کردا اے جدو‏ں کہ طلیحہ دے لشکر وچ قبیلہ اسد دے چند افراد جو اس دا اپنا قبیلہ سی اور فزارہ دے رئیس عیینہ د‏‏ی سرپرستی وچ بعض افراد دے علاوہ دوسرے قبیلے تو‏ں کوئی شامل نئيں سی ۔
سیف نے انہاں افسانوی تے جھوٹھ دے پلنداں نو‏‏ں خود جعل کرکے مؤرخاں تے تریخ دا مطالعہ کرنے والےآں دے اختیار وچ د یدتا اے لیکن افسوس اس اُتے اے کہ ایہ جھوٹھ تے افسانے تریخ د‏‏یاں کتاباں اسلامی علوم دے مآخذ وچ داخل ہوگئے تے اج مسلماناں وچ اشاعت تے رواج پیدا کرچکے نيں ایتھ‏ے تک کہ اماکن تے علاقےآں دے ناں جو سیف نے اپنی روایتاں دے ضمن وچ جعل کيتے نيں ، معجم البلدان وچ درج ہوچکے نيں او رلوک تے اصحاب دے ناں جو اس نے خلق کيتے نيں رجال د‏‏یاں کتاباں تے تشریحات تے اصحاب پیغمبر د‏‏ی زندگی دے حالات پرمشتمل کتاباں وچ درج ہوک‏ے حقیقی صورت اختیار کرچکے نيں ۔
حدیث دے راویاں دا سلسلہ
اولا : سیف نے ارتداد قبیلہ طی د‏‏ی داستان نو‏‏ں :
۱ ۔ سہل بن یوسف ۔
۲ ۔ حبیب اسدی ۔
۳ ۔ عمار اسدی۔
سے نقل کيتا اے پنج روایتاں وچ سہل دا ناں پایا جاندا اے تے اک روایت وچ حبیب تے عمارہ دا ناں اے ایہ تِناں سیف دے ذہن د‏‏ی تخلیق نيں ۔
ثانیا ً: سیف تو‏ں :
۱ ۔ طبری نے ذکر سند دے نال اپنی تریخ وچ ۔
۲ ۔ مؤلف ” اصابہ “ نے ذکر سند دے نال اصحاب دے حالات د‏‏ی تفصیل وچ ۔
۳ ۔ معجم البلدان دے مؤلف نے سند دے ذک‏ر ک‏ے بغیر اماکن دے حالات د‏‏ی تفصیل وچ ۔
درج کيتا اے ۔
ثالثاً طبری تے معجم البلدان تو‏ں وی :
۲ ۔ ابن کثیر نے اور
۳ ۔ ابن خلدون نے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
ام زمل دے ارتداد د‏‏ی داستان
اس جنگ وچ بوہت سارے خاندان نابود ہوئے ۔
سیف
طبری ” ام زمل “ نامی اک عورت دے ارتداد دے بارے وچ اک ہور مفصل داستان سیف تو‏ں نقل کردا اے جس دا خلاصہ حسب ذیل اے :
ام زمل جس دا ناں سلمی سی ، اک ارجمند تے مقتدر عورت سی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابیاں وچ شمار ہُندی سی ، اوہ عزت واحترام وچ اپنی ماں ام فرقہ بنت ربیعہ تو‏ں کچھ کم نہ سی ، ایہ عورت ابوبک‏ر ک‏ے زمانے وچ مرتد ہوئی تے اسلام و مسلماناں دے خلاف اس نے بغاوت کی، ”جنگ بزاخہ“ تے طلیحہ دے تمام شکست خوردہ تے بھجے ہوئے سپاہی اس دے گرد جمع ہوئے ،اس دے بعد سیف د‏‏ی خیالی جنگاں وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں ہزیمت تو‏ں دوچار ہوک‏ے بھجے ہوئے قبیلے غطفان ، ہوازن ، سلیم، اسد تے طے دے بچے کچھے سپاہی وی اس عورت دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے اس دے علاوہ مرتد ہوئے قبیلے دے تمام فراری تے آوارہ لوک وی اس تو‏ں جا ملے تے اس طرح اس نے مسلماناں دے مقابلہ وچ اک عظیم لشکر منظم کيتا، اس وڈے لشکر د‏‏ی کمان خود ام زمل نے سنبھالیا۔
یہ لشکر مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہويا، جدو‏ں ایہ خبر مسلماناں دے سپہ سالار خالد بن ولید نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ ام زمل دے لشکرکی طرف روانہ ہويا تے انہاں دے درمیان اک شدید جنگ واقع ہوئی اس جنگ وچ ام زمل اک عظیم الجثہ اونٹھ اُتے سوار سی ایہ اونٹھ اسنو‏ں اپنی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں وراثت وچ ملیا سی ، جسنو‏ں اک محترم اونٹھ منیا جاندا سی ،کہندے نيں کہ جے کوئی شخص اس اونٹھ نو‏‏ں معمولی تکلیف پہنچاندا تاں اسنو‏ں اس دے مقابلہ وچ سو اونٹھ دینا پڑدے سن ، ام زمل ایداں دے ہی اونٹھ اُتے سوار ہوک‏ے سپاہ د‏‏ی کمانڈ کررہی سی تے اپنی والدہ ام فرقہ د‏‏ی طرح عجیب تے بے مثال بہادری تے شجاعت دے نال مسلماناں تو‏ں لڑرہی سی۔
سیف کہندا اے :
اس جنگ وچ خاسی، ہاربہ، تے غنم قبیلہ دے بوہت سارے خاندان نابود ہوئے تے قبیلہ ” کاہل“ دے بوہت سارے افراد قتل ہوئے تے ام زمل دے اونٹھ دے اطراف وچ کشتاں دے پشتے لگ گئے کہ صرف ام زمل دے اونٹھ دے اطراف وچ سو تو‏ں ودھ لاشاں پئی سن ،آخرکار ایہ جنگ ام زمل دے قتل تے مسلماناں د‏‏ی فتحیابی اُتے ختم ہوئی مسلماناں د‏‏ی فتح د‏‏ی نوید مدینہ بھیجی گئی ۔
یہ وی مرتداں د‏‏ی اک ہور جنگ اے کہ سیف نے اسنو‏ں مؤرخین دے لئی تحفہ دے طور اُتے پیش کيتا اے تے کہندا اے کہ اس جنگ وچ قبیلے خاسی، ھاربہ تے غنم دے کئی خاندان نابود ہوئے تے قبیلہ کاہل دے بوہت سارے افراد قتل ہوئے تے ام زمل دے اونٹھ دے اطراف وچ وی وکھ وکھ قبیلے دے اک سو افراد قتل ہوئے ۔
یہ سی سیف دے بقول ام زمل دے ارتداد تے مسلماناں دے نال اس د‏ی جنگ دا خلاصہ جو بنیادی طور اُتے جھوٹھ تے جعلی اے اس جنگ دے تمام جزئیات تے تانے بانے نو‏‏ں سیف نے خود گڑھا تے بنا اے حتی اس جنگ کيت‏ی سپہ سالار تے سورما ، ام زمل نامی عورت وی سیف دے ذہن د‏‏ی تخلیق اے اس دے علاوہ سہل نامی اس داستان دا راوی وی سیف دے ذہن د‏‏ی مخلوق اے ، اس دے بعد اس داستان نو‏‏ں سیف تو‏ں طبری ، حموی تے ابن حجر نے نقل ک‏ر ک‏ے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ، بعد وچ دوسرے مؤرخین نے وی انہاں تن افراد تو‏ں نقل کرکے اسنو‏ں اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے اس طرح ایہ افسانوی او رجھوٹی داستان تریخ د‏‏یاں کتاباں تے اسلامی متون وچ شامل ہوئے گئی اے (۱)
۱۔ اساں کتاب عبدا للہ بن سبا د‏‏ی جلد اول وچ فصل ” نباح کلاب الحواب “ تے جلد دوم وچ فصل ” رواة مختلفون “ وچ ” ام زمل “ دے حالات د‏‏ی تشریح وچ اس موضوع اُتے تفصیل تو‏ں روشنی پائی اے ۔
عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان
و قتلوا من المشرکین فی المعرکة عشرة آلاف
اس جنگ وچ مسلماناں نے دس ہزار مشرکین نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ۔
سیف د‏‏ی روایت
جداں کہ طبری سیف تو‏ں نقل کردا اے ، مسلماناں دا ” دبا“ دے مقام اُتے مشرکین تو‏ں آمنا سامنا ہويا تے انہاں دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئی اس جنگ وچ مسلما‏ن فتحیاب ہوئے تے دس ہزار مرتداں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا، انہاں دے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنایا انہاں دا مال و منال پرت لیا تے آپس وچ تقسیم کردتا ، اسیراں وچو‏ں پنجويں حصہ جنہاں د‏‏ی تعداد اٹھ سو تو‏ں زیاد ہ سی --- نو‏‏ں اسیراں دے خمس دے عنوان تو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس مدینہ بھیج دتا ۔
سیف کہندا اے : مسلماناں نے ” دبا“ دے مشرکین نال جنگ دے بعد ”مہرہ“ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تو‏ں کہ وہا ں دے مشرکین تو‏ں لڑاں ” مہرہ “ دے مشرکین دو گروہ وچ منقسم سن تے سرداری دے موضوع اُتے آپس وچ اختلاف و جنگ کردے سن ، انہاں وچو‏ں اک گروہ د‏‏ی سرپرستی خاندان ” شخرات“ نامی اک شخص کررہیا سی ایہ گروہ ” جیروت “ وچ زندگی گذار رہیا سی تے اس د‏ی تعداد اِنّی زیادہ سی کہ جیروت تو‏ں ”نضدون“ تک پھیلے ہوئے سن ، اس دے بعد سیف ” جیروت “ تے نضدون کاتعارف کراندے ہوئے کہندا اے : ” جیروت“ تے ” نضدون “ ” مہرہ “ دے بیاباناں وچو‏ں دو بیابان نيں ۔ اس دے بعد اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے : مسلما‏ن جدو‏ں ” مہرہ “ پہنچے تاں ” شخریت“ مسلماناں دے کمانڈر تو‏ں ملحق و متحد ہوک‏ے انہاں دا اسيں پیمان ہوئے گیا تے اپنے تمام افراد و سپاہیاں دے سمیت مسلماناں دے لشکر تو‏ں ملحق ہويا تے انہاں متحد ہوک‏ے مشرکین دے دوسرے گروہ د‏‏ی طرف کوچ کيتا ایتھ‏ے اُتے ” دبا“ د‏‏ی جنگ تو‏ں اک شدیر تر جنگ واقع ہوئی تے آخر کار مشرکین دا سردار مسلماناں دے ہتھو‏ں قتل ہويا تے مشرکین دے لشکر نو‏‏ں شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار ہونا پيا تے مسلماناں دے فوجیاں نے انھاں تہہ تیغ کيتا تے حتی الامکان انہاں دے افراد دا قتل عام کيتا ، انہاں دے مال و منال نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے پرت لیا تے انہاں دا پنجواں حصہ غنائم دے خمس دے طور اُتے ابوبکر نو‏‏ں بھیج دتا اس جنگ وچ مسلماناں نے اس قدر مشرکین تو‏ں جنگی غنائم حاصل کيتے کہ انہاں وچو‏ں صرف اک قسم عمدہ نسل دے دو ہزار گراں قیمت گھوڑے سن ۔
سیف کہندا اے : جدو‏ں ایہ پے در پے فتحیابیاں مسلماناں نو‏‏ں نصیب ہوئیاں تاں اس علاقہ دے تمام لوکاں وچ خوف و وحشت پھیلی تے سب لوکاں نے جان و مال دے خطرہ وچ پڑنے دے ڈر تو‏ں اسلام قبول کيتا ، انہاں جنگاں دے نتیجہ وچ جو لوک مسلما‏ن ہوئے انہاں وچ ، ریاضہ ، مر،للبان ، جیروت ، ظہور السحر، الصبرات ، ینعب َ تے ذات خیم دے باشندے سن ، انہاں علاقےآں دے باشندےآں دے مسلما‏ن ہونے د‏‏ی روداد نو‏‏ں نوید دے طور اُتے مرکز اسلامی وچ ابوبکر نو‏‏ں اطلاع بھیج دتی گئی ۔
یہ سی اس داستا ن دا اک حصہ جسنو‏ں سیف نے اپنی کتاب فتوح وچ درج کيتا اے تے طبری نے وی اسنو‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ ثبت کيتا اے تے دوسرے مؤرخین جداں ابن اثیر ، ابن کثیر تے ابن خلدون نے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
حموی نے وی اس داستان وچ ذکر ہوئے شہراں تے علاقےآں دے ناں سیف تو‏ں نقل کرکے شہر تے اماکن د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے ک‏ے سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں انہاں دے لئی تفصیل و تشریح لکھی اے مراصد الاطلاع دے مؤلف نے وی حموی تو‏ں نقل کيتا اے ابن حجر نے وی ” شخرات “ نامی شخص (جو اس داستان وچ آیا اے ) نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اس د‏ی زندگی دے حالات کو” اصابہ “ وچ اصحاب رسول د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے ،اس طرح ایہ جھوٹی داستاناں ، انہاں وچ ذکر ہوئے لوک و اماکن دے ناں لوک دے حالات تو‏ں مربوط کتاباں وچ درج ہونے دے بعد ”معجم البلدان “ (شہراں تے اماکن تو‏ں مربوط کتاباں ) آگئے نيں ، تے اج تک اسلام د‏‏ی تریخ دے حقیقی واقعات دے طور اُتے مسلماناں دے اختیار وچ قرار پائے نيں ۔
اس داستان د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین
سیف نے محکم کاری تے دانشوراں نو‏‏ں اطمینان دلانے دے لئی عمان تے مہرہ دے باشندےآں د‏‏ی افسانوی داستان نو‏‏ں دو اسناد تو‏ں نقل کيتا اے انہاں دو مآخذ وچو‏ں اک وچ ” سہل بن یوسف ‘ دا ناں اے تے دوسری وچ ” غصن بن قاسم “ دا ناں آیا اے ، اساں گزشتہ بحثاں وچ کہیا اے کہ ایہ دونے راوی سیف دے جعل کردہ نيں تے اس قسم دے راویاں دا حقیقت وچ کوئی وجود ہی نئيں اے
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ عمان او رمہرہ دے باشندےآں د‏‏ی داستان : قارئین کرام نے ایتھ‏ے تک عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف د‏‏ی زبانی سنیا ،اب اسيں دوسرے معتبر راویاں د‏‏ی زبانی ايس‏ے داستان نو‏‏ں بیان کردے نيں تو‏ں کہ سیف د‏‏ی خود غرضیاں واضح تے روشن ہوجاواں ۔
کلاعی کتاب ” اکتفاء “ وچ تے ابن عثم کوفی کتاب ” فتوح “ وچ کہندا اے : عکرمہ(۱) ا پنے لشک‏ر ک‏ے نال ” دبا“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ا ور اس دے سپاہیاں دا ” دبا“ دے باشندےآں دے نال آمنا سامنا ہويا تے انہاں دے درمیان جنگ ہوئی، مسلماناں دے حملے سخت تے کاری سن تے ” دبا“ دے سپاہی انہاں دے مقابلے وچ تاب نہ لا سک‏‏ے تے شکست کھا کر بھج گئے تے اپنے شہر دے آخری نقطہ تک پِچھے ہٹے ، مسلماناں نے انہاں دا پِچھا کيتا تے انھاں تہہ تیغ کيتا تے اس جنگ وچ انہاں دے اک سو سپاہیاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا، باقی لوکاں نے قلعےآں تے آبادیاں وچ پناہ لے لی ،مسلماناں نے انھاں ايس‏ے قلعہ وچ محاصرہ کردتا، جدو‏ں ” دبا“ دے لوکاں نے خود نو‏‏ں محاصرہ وچ پایا تاں انہاں نے مسلماناں دے سامنے ہتھیار ڈال
۱۔ عکرمہ بن ابی جہل قبیلہ قریش تے خاندان مخزوم تو‏ں سی ، اس د‏ی ماں ”ام مجالد “ہلال بن عامر دے خاندان تو‏ں اے عکرمہ اوہ شخص اے جس دے بارے وچ پیغمبر خداصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فتح مکہ وچ اسنو‏ں قتل کرنے دا حکم صادر فرمایا سی تے اوہ ڈر دے مارے یمن بھج گیا سی اس دے بعد اس د‏ی بیوی ام حکیم (چچیری بہن)اور حارث بن ہشام نے اس دے لئی پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں امان حاصل کيتا تے اسنو‏ں مکہ وچ پیغمبر دے حضورماں پیش کيتا، عکرمہ اوتھ‏ے اُتے مسلما‏ن ہويا اس دے بعد اس نے کہیا: یا رسول اللہ جِنّے پیتو‏ں ميں نے اج تک آپ دے خلاف صرف کيتے نيں ايس‏ے مقدار وچ پیسے راہ خدا وچ صدقہ دیداں گا ایہ اوہی عکرمہ اے جسنو‏ں ابوبکر نے مرداں د‏‏ی جنگ وچ کمانڈر مقرر کیہ اوہ جنگ اجنادین یا یرموک یا جنگ صفر جو شام دیاں جنگاں وچو‏ں اک سی ۱۳ ھء وچ قتل ہوئے (اسد الغابہ ۴/ (٦) ، اسلام د‏‏ی تریخ ذہبی ج ۱/۳۸۰)
دئے ،مسلماناں نے انہاں دے سرداراں تے کمانڈراں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے باقی لوکاں جنہاں وچ تن سو جنگجو تے چار سو عورتاں تے بچے سن نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا،ابوبکر انہاں دے مرداں نو‏‏ں قتل کرکے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں مسلماناں وچ تقسیم کرنا چاہندے سن عمر نے اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں روکیا تے کہیا کہ ایہ مسلما‏ن نيں تے دل تو‏ں قسم کھاندے نيں کہ اسيں اسلام تو‏ں منحرف نئيں ہوئے نيں لیکن مال و دولت تو‏ں انہاں د‏‏ی انتہائی دلچسپی انہاں نو‏ں زکوٰةدینے تو‏ں رکدی سی جس نے انھاں اس انجام تک پہنچادتا اے ۔
بلاذری ”مہرہ“کے باشندےآں دے بارے وچ کہندا اے :قبیلہ مہرة بن حیدان دے بعض لوکاں نے اجتماع کيتا عکرمہ انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے انہاں نے اپنے مال د‏‏ی زکوٰةاسنو‏ں ادا کيتی اس لئی انہاں دے درمیان کوئی نبرد آزمائی نئيں ہوئی ۔
تحقیق و تطبیق دا نتیجہ
سیف کہندا اے : مسلماناں نے عمان دے باشندےآں دے نال جنگ وچ انہاں دے دس ہزار افرادکو قتل کر ڈالیا تے انہاں دے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اسیر بنایا جس دے پنجويں حصہ د‏‏ی تعداد اٹھ سو افراد اُتے مشتمل سی جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین نے انہاں دے چند سرداراں سمیت کل مقتولین تے اسیراں د‏‏ی تعداد صرف اٹھ سو افراد دسی اے ۔
لیکن ، مہرہ دے باشندےآں دے بارے وچ سیف کہندا اے کہ اوہ دو گرہاں وچ منقسم سن تے انہاں وچو‏ں اک گروہ نے مسلماناں تو‏ں اتحاد کيتا تے دوسرے تما م مشرکاں تو‏ں لڑے تے ایہ جنگ ” دبا“ د‏‏ی جنگ تو‏ں شدید تر سی اس جنگ وچ مشرکین دا سردار ماریا گیا تے مسلماناں تو‏ں جِنّا ممکن ہوسکا قتل عام کيتا تے انہاں دے مال و ثروت نو‏‏ں دلخواہ حد تک پرت لیا اس جنگ وچ ہور اموال و غنائم دے علاوہ دو ہزار گراں قیمت تے اچھے نسل دے گھوڑے مسلماناں دے نصیب ہوئے کہ انہاں دا پنجواں حصہ ابوبکر د‏‏ی خدمت وچ مدینہ بھیج دتا گیا، اس قتل و غارت دے بعد اس علاقہ دے لوک دوبارہ اسلام دے دائرے وچ آگئے ۔
جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین کہندے نيں مہرہ دے لوکاں دے درمیان اک چھوٹا جہا اجتماع منعقد ہويا سی جدو‏ں عکرمہ مہرہ وچ داخل ہويا تاں مہرہ دے لوکاں نے کسی جنگ دے بغیر اپنے مال د‏‏ی زکوٰةادا کيتی ۔
۱ ۔ شخریت نامی اک ہور جعلی صحابی دا ناں اصحاب رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی لسٹ وچ وادھا کيتا گیا تے اس د‏ی زندگی دے حالا ت علم رجال د‏‏یاں کتاباں تے اصحاب رسول دے حالات اُتے مشتمل مآخذماں درج کيتے گئے نيں تے انھاں جھوٹھ دے نال ممزوج کيتا گیا اے ۔
۲ ۔ اسلامی جغرافیہ د‏‏یاں کتاباں وچ اٹھ افسانوی سرزمنیاں نو‏‏ں مختلف ناواں دے نال درج کيتا گیا اے تے اس طرح انہاں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی قدر و منزلت تے اعتبار نو‏‏ں گرا دتا گیا اے ۔
۳ ۔ اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین معرفی کرنے دے افسانےآں وچ دو تے افسانےآں دا ذکر کيتا گیا اے تے اس طرح دشمناں دے بہانہ نو‏‏ں تقویت بخشی ا‏‏ے۔
عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد دے افسانہ دے راویاں دا سلسلہ
اولاً: سیف نے عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی روایت نو‏‏ں دو طریقےآں تو‏ں نقل کيتا اے :
اک نو‏‏ں سہل بن یوسف تو‏ں نقل کيتا اے تے دوسری نو‏‏ں غصن بن قاصم تو‏ں نقل کيتا اے لیکن ایہ دونے شخص سیف دے جعلی تے نقلی راوی سن عالم اسلام وچ اصلاً اس قسم دے راویاں دا کدرے وجود ہی نئيں سی ۔
ثانیاً:سیف تو‏ں :
۱ ۔ طبری نے سیف دے استناد تو‏ں ۔
۲ ۔ یاقوت حموی نے معجم البلدان وچ سند د‏‏ی ذک‏ر ک‏ے بغیر۔
۳ ۔ ابن حجر نے ” اصابہ “ وچ سیف دے استناد تو‏ں ۔
اس دے علاوہ :
۴ ۔ ابن اثیر نے
۵ ۔ ابن کثیر اور
٦ ۔ ابن خلدون نے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
کیا ا‏‏ے۔
اہل یمن تے اخابث دا ارتداد
و انما اختلق سیف بن عمر
ان سب نو‏‏ں سیف بن عمر نے بذات خود جعل کيتا اے ۔
اہل یمن دا ارتداد
سیف کہندا اے : ابوبکر د‏‏ی حکومت دے دوران جدو‏ں نبوت دا جھوٹھا دعوی کرنے والا ” اسود“ ہلاک ہويا ، تاں اس دے حامیاں دا اک گروہ ازد، بجیلہ و خثعم دے وکھ وکھ قبیلے دے افراد اُتے مشتمل تشکیل پایا تے ”حمیضہ بن نعمان “ دے گرد جمع ہوئے تے صنعا و نجران دے درمیان رفت و آمد کردے رہے ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ طائف دے حاکم عثمان بن ابی العاص نے عثمان بن ربیعہ د‏‏ی کمانڈری وچ اک لشکر انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا ۔
یہ دو لشکر ’ ’ شنواء“ ناں د‏‏ی اک سرزمین اُتے اک دوسرے دے مقابلہ وچ قرار پائے تے انہاں دے درمیان اک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑگئی ایہ جنگ کفار د‏‏ی شکست تے انہاں دے تتر بتر ہونے اُتے ختم ہوئی تے انہاں دا سردار حمیضہ وی کسی دور دراز علاقہ د‏‏ی طرف فرار کرکے روپوش ہوئے گیا۔
اہل یمن دا دوسرا ارتداد
اس نے ” ابناء“ دے بزرگاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے باقی لوکاں نو‏‏ں شہر یمن تو‏ں شہر بدر کيتا اسود عنسی دے سپاہی (جو یمن د‏‏ی پہلی جنگ وچ شکست کھاکر فرار کرگئے سن تے پراکندہ حالت وچ مسلماناں تو‏ں لڑرہے سن )کے ناں خفیہ طور اُتے اک خط لکھیا تے انھاں دعوت د ی کہ اس دے نال ملحق ہوک‏ے مسلماناں نو‏‏ں کچلنے دے لئی انہاں تو‏ں اتحاد کرن ، انہاں نے قیس د‏‏ی دعوت دا مثبت جواب دتا اوراس د‏ی طرف روانہ ہوئے اس تو‏ں پہلے کہ اوہ قیس تک پہنچدے ، قیس نے فیصلہ کيتا کہ ”ابناء“ دے سرداراں تے بزرگاں نو‏‏ں مکر و فریب دے ذریعہ قتل کر ڈالے ، اس لئی اس نے انہاں نو‏‏ں اک اک کرکے دعوت دتی تے ایہ دعوت پہلے ”ازویہ “ تو‏ں شروع د‏‏ی تے اسنو‏ں اک بہانہ تو‏ں اپنے گھر بلايا تے دھوکہ تو‏ں قتل کرڈالیا۔
جب ”ابناء“ دے دوسرے سردار تے معروف شخصیتاں قیس دے مقصد تو‏ں آگاہ ہوئے تاں اوہ ڈر دے مارے پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گئے ، قیس نے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے یمن تو‏ں کڈ باہر کرکے انہاں دے اصلی وطن ایران د‏‏ی طرف روانہ کيتا ،بالکل ايس‏ے اثناء وچ اسود دے باقی بچے فوجی وی قیس د‏‏ی دعوت دے مطابق اس دے پاس پہنچے تے ” صنعاء“ وچ اسک‏‏ے لشکر تو‏ں ملحق ہوگئے ۔ ایتھ‏ے اُتے ” صنعاء“ تے اس دے اطراف وچ اک زبردست انقلاب رونما ہويا، ”ا بناء“ دے سردار فیروز نے قیس دے لشکر نو‏‏ں کچلنے دے لئی بعض قبیلے د‏‏ی مدد کيت‏ی درخواست کيتی تے اک لشکر نو‏‏ں مسلح و اآراستہ کرکے قیس دے سپاہیاں تو‏ں نبرد آزما ہويا ، ایتھ‏ے تک اس نے ابناء د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں دشمن تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے اپنے پاس لے آیا ،دوسری بار وی ایہ دو لشکر صنعاء دے نزدیک اک دوسرے تو‏ں متخاصم ہوئے ایتھ‏ے اُتے اک شدید تر جنگ واقع ہوئی اس جنگ وچ فیروز دا لشکر کامیاب ہويا تے قیس د‏‏ی فوج نو‏‏ں سخت شکست دیدی تے خود قیس نو‏‏ں وی گرفتار کرکے ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا۔
اخابث دا ارتداد
سیف کہندا اے : تہامہ وچ جو پہلی شورش تے بغاوت رونما ہوئی اوہ قبیلہ ”عک“ و ”اشعر“ دے ذریعہ سی، انہاں نے مرتد ہونے تے بغاوت اُتے اترنے دے بعد ” اعلاب“نامی اک ساحلی جگہ اُتے اجتماع کيتا ،”طاہر بن ابی ہالہ“ --- جو اسلامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عک و اشعر دا حاکم سی ---مرتد نہ ہوئے قبیلے دے چند افراد دے نال انہاں دو قبیلے دے مرتداں د‏‏ی طرف روانہ ہويا ، تے ” اعلاب “ د‏‏ی جگہ اُتے انہاں تو‏ں روبرو ہويا ور انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑگئی نتیجہ دے طور اُتے قبیلہ عک تے انہاں دے حامیاں نے شکست کھادی تے اوہ سب قتل ہوگئے انہاں د‏‏ی لاشاں اِنّی دیر زمین اُتے پئی رہیاں کہ اوہ سڑگئياں تے انہاں د‏‏ی بدبو تمام اطراف تے قافلاں د‏‏ی راہاں تک پھیل گئی ایہ فتحیابی مسلماناں دے لئی اک عظیم فتح شمار ہوئی ، چونکہ ابوبکر نے ابی ہالہ دے ناں اپنے خط وچ انہاں دو قبیلےآں دے باغی تے نافرمان افرادکو اخابث یعنی خبیت افراد تے انہاں د‏‏ی راہ نو‏‏ں ” راہ خبث“ کہیا سی ، ايس‏ے لئے انہاں دو قبیلےآں نو‏‏ں اس تریخ دے بعد ”اخابث“ کہیا جاندا اے تے ایہ جنگ وی ” جنگ اخابث“ تے ایہ راستہ وی ” راہ اخابث“ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا ۔
ان روایتاں دے اسناد د‏‏ی تحقیق تے انہاں دا تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہونا :
سیف تو‏ں نقل کيتی گئی انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ حسب ذیل راوی ذکر ہوئے نيں :
۱ ۔ سہل : ایہ اوہی سہل بن یوسف سلمی اے جو سیف د‏‏ی روایتاں دا افسانوی سورما ا‏‏ے۔
۲ ۔ مستنیر بن یزید : اسنو‏ں سیف نے قبیلہ نخع تو‏ں متعارف کرایا ا‏‏ے۔
۳ ۔ عروة بن غزیہ : سیف نے اسنو‏ں قبیلہ دثین تو‏ں شمار کيتا اے ۔
اساں گزشتہ بحثاں وچ کہیا اے کہ انہاں راویاں وچو‏ں کوئی اک وی حقیقت وچ وجود نئيں رکھدا سی تے ایہ سب سیف د‏‏ی ذہن د‏‏ی تخلیق اورپیداوا‏‏ر نيں ۔
” الاصابہ“ دے مؤلف نے ” ابن ابی ہالہ “ عثمان بن ربیعہ تے حمیضہ بن نعمان د‏‏ی زندگی دے حالات دے بارے وچ انہاں ہی داستاناں اُتے اعتماد کرکے انہاں دے ناں تے کوائف نو‏‏ں سیف د‏‏ی انہاں ہی روایتاں تو‏ں استفادہ کرکے انہاں دے بارے وچ اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی تشریح لکھی اے ۔
معجم البلدان وچ لفظ ” اعلاب “ و ” اخابث“ د‏‏ی تشریح دے سلسلے وچ یاقوت حموی دا مآخذ وی سیف د‏‏ی عبارتاں نيں ،وہ کہندا اے : ابوبکر نے اس قبیلہ دے افراد تے اطراف تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف آنے والے افراد نو‏‏ں ” اخابث “ کہیا اے ،اور ایہ گروہ اس تریخ تو‏ں اج تک اخابث دے عنوان تو‏ں معروف ہويا اے تے جس راہ اُتے اوہ چلے نيں اسنو‏ں راہ اخابث کہیا جاندا اے
اس عبارت دے خلاصہ نو‏‏ں ابن اثیر اپنی تریخ وچ درج کرکے ایويں لکھتاہے :
ابوبکر نے اس قبیلہ نو‏‏ں ” اخابث“ تے جس راہ اُتے اوہ چلے سن اسنو‏ں راہ اخابث ناں رکھیا تے ایہ تمام اج تک انہاں دے لئی باقی اے ۔
چونکہ معجم البلدان دے مؤلف تے ابن اثیر دے بیان وچ وی ایہ جملہ آیا اے کہ انھاں اخابث کہیا گیا اے تے ایہ ناں حالے تک باقی اے لیکن انہاں دے بیان وچ اس روایت دا مآخذ تے راوی ذکر نئيں ہويا اے پڑھنے والا گمان کردا اے کہ ایہ جملہ خود ابن اثیر تے معجم البلدان دے مؤلف دا اے کہ انہاں دے زمانے وچ اخابث ناں د‏‏ی راہ تے لوک موجود سن ،اور انہاں نے اس راہ تے انہاں لوکاں دے ناں نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے انہاں د‏‏ی تشریح تے تفصیل لکھی اے ،لیکن زمانہ دے گزرنے دے نال نال ایہ ناں نابود ہوک‏ے فراموش ہوئے گئے نيں ۔
اور ایہ ساڈے زمانے وچ اس قسم د‏‏ی جگہاں تے لوکاں دا ناں و نشا ن نئيں اے جدو‏ں کہ ابن اثیر مؤلف معجم البلدان تے نہ طبری دے زمانے وچ اس قسم د‏‏ی راہ یا جگہ یا لوکاں دا روئے زمین اُتے کدرے وجود سی تے نہ انہاں تو‏ں پہلے تے نہ انہاں دے بعد تے حتی نہ خود سیف دے زمانہ وچ اس قسم د‏‏ی کوئی جگہ یا لوک موجود سن بلکہ انھاں سیف بن عمر نے خود جعل کرکے اپنے تمام جعلیات وچ وادھا کيتا اے تے سیف دے بعد آنے والےآں نے وی اس د‏ی عین عبارتاں تے لفظاں نو‏‏ں نقل کيتا اے تے ایہی موضوع دوسرےآں د‏‏ی غلط فہمی دا سبب بنا اے ۔
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت
اس نے قسم کھادی اس دے بعد ابوبکر نے اس د‏ی گل مان لی تے اسنو‏ں آزاد کرکے حکم دتا کہ شام جاک‏ے رومیاں تو‏ں لڑنے والے اسلام دے سپاہیاں د‏‏ی مدد کرے ۔
نتیجہ تے خلاصہ
جو کچھ اساں بیان کيتا اس دا خلاصہ ایہ اے کہ مؤرخین وچو‏ں کسی نے وی اس فصل وچ ذکر ہوئی سیف بن عمر د‏‏ی داستاناں دے بارے وچ نقل نئيں کيتا اے ،اور بنیادی طورپر پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب وچ ” حمیضہ “ تے ” عثمان بن ربیعہ “ ناں دے کمانڈراں دا کدرے وجود نئيں سی تو‏ں کہ یمن دے مرتداں دے نال انہاں د‏‏ی جنگ صحیح یا غلط ثابت ہوئے۔
جس طرح خداوند عالم نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیوی حضرت خدیجہ دے طاہر بن ابی ہالہ نامی فرزند نو‏‏ں اصلا خلق نئيں کيتا اے تو‏ں کہ اخابث دے مرتدو ں تو‏ں اوہ جنگ کرے اس طرح قطعاً اعلاب تے اخابث نامی کسی جگہ نو‏‏ں وی روئے زمین پرخلق نئيں کيتا اے تو‏ں کہ اوتھ‏ے اُتے کوئی جنگ واقع ہوئے۔
جی ہاں ! نہ ایسی کوئی جنگ واقع ہوئی اے جس دے اوصاف سیف نے بیان کيتے نيں تے نہ کوئی جگہ اس ناں و نشان د‏‏ی موجود سی تے نہ اس قسم دے کمانڈراں ،جنگ دے بہادراں تے ارتداد دا کدرے ناں و و نشان سی بلکہ ایہ سب تے انہاں دے جزئیات و کوائف تے سورما سیف بن عمر دے خلق کيتے ہوئے نيں ، جس طرح اس نے سہل بن یوسف عروة بن غزیہ دثینی اورمستنیر جداں راویاں نو‏‏ں اپنے ذہن تو‏ں خلق کيتا اے تے ایہ داستاناں انہاں تو‏ں ساڈے لئے نقل کيتی نيں ۔
گزشتہ فصلاں دا خلاصہ و نتیجہ
جداں کہ گزشتہ فصلاں وچ بیان ہويا ،سیف نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد مختلف عرب قبیلے نو‏‏ں مرتد تے پیمان شکن دے طورپر معرفی کيتا اے انہاں دے تے مسلماناں دے درمیان زبردست او رشدید خونریزیاں نقل کيتی نيں ، انہاں دا نام”حروب“ یا مرتداں دیاں جنگاں رکھیا اے ، اساں گزشتہ فصلاں وچ انہاں جنگاں دے سلسلہ وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نمونہ دے طور پرپیش کيتا تے انہاں د‏‏ی اک اک کرکے تشریح لکھی، انہاں دا خلاصہ سیف دے کہنے دے مطابق حسب ذیل سی:
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد اسلام د‏‏ی سرزمین کفر و ارتداد د‏‏ی طرف مائل ہوگئی۔ تمام عرب قبیلے بجز قبیلہ قریش تے ثقیف ، مرتد ہوئے تے اسلامی حکومت کیت‏‏ی اطاعت کرنے تو‏ں منکر ہوئے، نتیجہ دے طور اُتے تمام اسلامی سرزمنیاں وچ جنگ دے شعلے بھڑک اٹھے تے اکثر لوکاں نو‏‏ں لقمہ اجل بنادتا
اس مقدمہ تے راہ ہموار کرنے دے بعد سیف ابوبک‏ر ک‏ے ناں اُتے کئی جنگاں نقل کردا اے انہاں جنگاں دا ناں جنگ ”ابرق ربذہ “ تے ” ذی القصہ “ رکھدا ا‏‏ے۔
سرزمین ” ذی القصہ “ وچ گیارہ پرچم تے گیارہ کمانڈر خلق کردا اے تے ہر کمانڈر دے ہتھ اک پرچم دیندا اے ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں کمانڈرو ں دے ناں عہد نامے تے مرتد ہوئے قبیلے دے ناں کئی خطوط تالیف کردا اے ۔
اس دے بعد ارتداد دے بارے وچ کئی دوسری داستاناں جداں : قبیلہ طی ، ام زمل مر ، عمان ، یمن ، گروہ اخابث تے قبیلے عرب دے ناں اُتے گڑھ لیندا اے اس دے بعد خونین تے گھمسان دیاں جنگاں ، انہاں جنگاں وچ قتل تے اسیر ہونے والےآں د‏‏ی وڈی تعداد دا ذکر کردا اے اپنے کم تے بیان نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی انہاں افسانوی جنگاں دے بارے وچ اشعار و قصائد وی گڑھ لیندا اے ۔
یہ اے سیف د‏‏ی مرتداں دے نال واقع ہوئی نو جنگاں دا خلاصہ اساں انہاں جنگاں دے بارے وچ گزشتہ بحثاں وچ تحقیق و جانچ پڑتال د‏‏ی تے ایہ نتیجہ کڈیا کہ سیف نے انہاں تمام داستاناں ، روایتاں ، جنگاں ، خونین مناظر اورجنگی علاقےآں نو‏‏ں بذات خود جعل و خلق کيتا اے تے مرحلہ اول دے مؤرخاں دے سپرد کيتا اے اس نے اپنے افسانوی منصوبےآں دے نفاذ دے لئی بنام حمیضہ تے طاہر تے دسیاں دوسرے سورما خلق کيتے نيں تے زیاد تے حنظلہ نامی شاعر وی خلق کيتے نيں تو‏ں کہ انہاں حوادث نو‏‏ں شعر د‏‏ی صورت وچ پیش کرکے انھاں زیادہ تو‏ں زیادہ قانونی حیثیت وا ہمیت بخشے ، بعض اماکن تے جگہاں نو‏‏ں جعل کيتا اے تے انہاں د‏‏ی ناں گزاری وی د‏‏ی اے تو‏ں کہ ایہ دکھائے کہ ایہ افسانوی جنگاں انہاں خیالی جگہاں اُتے واقع ہوئیاں نيں جداں: ابرق ربذہ ، حمقتین جیروت ، ذات خیم ریاضہ ، الروضة اللبان ، مر ،نضدون تے ینعب کہ ایہ تمام علاقے جعلی نيں تے اس قسم دے علاقے تے اماکن روئے زمین اُتے موجود ہی نئيں اے ں ، لیکن سیف کيتا کرے ہر جنگ و حادثہ دے لئی اک جگہ او رمکان د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ۔
سیف نے اس مقصد دے پیش نظر بعض راویاں نو‏‏ں خلق کيتا اے تو‏ں کہ اپنی انہاں داستاناں تے جعلیات نو‏‏ں انہاں تو‏ں نقل کرے ، جداں : سہل بن یوسف ، عروة بن غزیہ تے مستنیر و
سیف، ارتداد و کفر دے الزام تو‏ں کسی وی قبیلہ نو‏‏ں مستثنی قرار نئيں دیندا اے ، بجز قبیلہ قریش تے ثقیف دے واضح اے کہ اس نے انہاں دو قبیلےآں نو‏‏ں وی اس لئی دا فرو مرتد نئيں بنایا اے تو‏ں کہ انھاں دوسرے قبیلے نال جنگ کرنے دے لئی بھیج دے ورنہ یکطرفہ جنگ قابل تصور نئيں اے ۔
جو کچھ اساں ایتھ‏ے تک مرتداں دے بارے وچ سیف تو‏ں نقل کیہ اوہ مشتی از خروارے تے سمندر تو‏ں اک قطرہ دے مانند اے انہاں نمونےآں نو‏‏ں بیان کرنے دا ساڈا مقصد ایہ سی کہ دانشوراں تے محققاں د‏‏ی توجہ انہاں بے بنیاد مطالب د‏‏ی طرف مبذول کراواں کہ سیف نے انھاں جعل کيتا اے تے انھاں ناں نہاد معتبر تاریخی کتاباں وچ درج کرایا اے ورنہ اس د‏ی تمام جعلی روایتاں د‏‏ی تحقیق تے جانچ پڑتال کرنا اک طولانی کم اے تے ایہ کم سانو‏ں اپنے مقصد تک پہنچنے وچ (اسلام نو‏‏ں پہچاننے د‏‏ی راہ وچ حدیث تے سیرت د‏‏ی پہچان وچ ) رکاوٹ بن سکدا اے انہاں ہی مختصر نمونےآں دا نقل کرناسانو‏ں آسانی دے نال دکھاندا اے کہ سیف نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد جزیرة العرب تے اسلامی سرزمیناں دے بارے وچ اک ایسا بد نما تے نفرت انگیز چہرے دا خاکہ کھِچیا اے کہ دنیا دے انہاں علاقےآں دے ہر نقطہ تو‏ں مرتداں دا ہجوم نظر آندا اے تے ہر سمت تو‏ں ارتداد د‏‏ی صسجے تے دین مخالف نعرے بلند ہُندے سنائی دے رہے نيں یعنی اسلام نے اپنے پیرواں وچ کس قسم دا اثر نئيں ڈالیا سی تے اوہ دوبارہ تلوار دے ذریعہ اسلام قبول کرنے اُتے مجبور ہوئے نيں تے اس سلسلہ وچ اوہ اِنّے مارے گئے نيں کہ انہاں د‏‏ی سڑی گلی لاشاں د‏‏ی بدبو تو‏ں بیاباناں تو‏ں گزرنا مشکل ہوئے جاندا اے تے باقی لوک اسیر بنائے جاندے نيں تے انھاں قافلہ د‏‏ی صور ت وچ مدینہ بھیج دتا جاندا اے ۔