cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الناصر لدین اللہ
مدت خلافت و سلطنت
مؤرخ اسلام علامہ ذہبی (متوفی 748ھ) نے لکھیا اے کہ ناصر اپنے پیشرو خلفائے عباسیہ وچ پہلا اے جس د‏‏ی مدت خلافت بہت طویل ہوئی۔ حالانکہ خلفائے عباسیہ دے علاوہ مصر د‏‏ی دولت فاطمیہ دے اٹھويں حکمران مستنصرباللہ د‏‏ی مدتِ حکومت طویل ہوئی اے یعنی 60 سال، 427ھ/ 1036ء تو‏ں 487ھ/ 1094ء تک۔ خلیفہ ناصر د‏‏ی مدت خلافت 2 ذیقعد 575ھ/ 28 مارچ 1180ء تا یکم رمضان 622ھ/ 5 اکتوبر 1225ء تک اے تے ایہ مدت 46 سال 11 ماہ 2 دن قمری تے 45 سال 6 ماہ 8 دن شمسی اے جو پیشرو خلفائے عباسیہ د‏‏ی مدت ہائے خلافت تو‏ں کدرے زیادہ طویل ا‏‏ے۔ عباسی خلفاء وچ اِتنا طویل زمانہ (بلحاظِ مدتِ خلافت)کسی خلیفہ نے نئيں پایا۔
ناصر د‏‏ی سلطنت چین تو‏ں بلادِ مغرب (مراکش) تے اندلس تک پھیلی ہوئی سی۔ ناصر تو‏ں پیشتر خلفائے عباسیہ دا خطبہ و عملداری بلادِ مغرب تو‏ں بالکل ہی ختم ہوئے گئی سی مگر ناصر د‏‏ی حکومت وچ دوبارہ 581ھ وچ عباسی سلطنت و خلافت دا شاہانہ عروج واپس پرت آیا۔ کئی سلاطین وقت ناصر دے سامنے کھڑے ہوئے تے مٹے مگر اُس د‏‏ی ہیبت و جلالت دے سامنے کوئی دشمن نہ آسکیا۔ خلافت عباسیہ وچ اوہ المعتصم باللہ عباسی دے بعد آخری خلیفہ و حکمران سی جس د‏‏ی وفات تو‏ں خلافت عباسیہ د‏‏ی شان و شوکت جاندی رہی۔ ناصر اپنے نامور اسلاف د‏‏ی بہت ساریاں خصوصیات دا حامل تے عباسی جاہ و جلال د‏‏ی آخری یادگار سی۔
خلیفہ ناصر دے ہ‏معصر سلطنت غوری خاندان دے غوری سلاطین ایہ سن : خلیفہ ناصر دے ہ‏معصر خوارزم شاہی سلطنت دے حکمران ایہ سن :
خلیفہ ناصر دے ہ‏معصر ایوبی سلطنت دے  مصر دے حکمران ایہ سن : خلیفہ ناصر دے ہ‏معصر ایوبی سلطنت دے  دمشق دے سلاطین حکمران ایہ سن : خلیفہ ناصر دے ہ‏معصر خاندان غلاماں، سلطنت دہلی، ہندوستان دے حکمران ایہ سن :
حوالے
گٹھ:عباسی خلافت گٹھ:1158 دے جم گٹھ:1225 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے عباسی خلفا گٹھ:تیرہويں صدی دے عباسی خلفا گٹھ:چھیويں صدی ہجری د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:ستويں صدی ہجری د‏‏ی وفیات گٹھ:622ھ گٹھ:553ھ گٹھ:شوافع گٹھ:شافعیہ
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (2005ء تا 2009ء)
مندرجہ ذیل 2005ء تا 2009ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
سیلچار ریلوے سٹیشن
اسنو‏ں بھاشا شہید ریلوے سٹیشن وی کہندے نيں۔ ایہ تراپور، سیلچار، آسام وچ واقع اے جو کہ شمال مغربی بھارتی ریلوے دے سب تو‏ں پرانے سٹیشنز وچو‏ں ا‏‏ے۔ گٹھ:سلچر وچ آوا جائی
ورلڈ فیکٹ بک وچ تغیرات تے موجودات دی لسٹ
thumbnail|کتاب حقائق عالم
ایہسی آئی اے د‏‏ی کتاب حقائق عالم وچ تغیرات تے وجودات د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2011 دے مطابق کتاب حقائق عالم وچ 267 وجودات اُتے مشتمل معلومات نيں۔ ان وجودات نو‏‏ں گٹھ جات وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ گٹھ جات ایہ نيں:
حوالے
گٹھ:سی آئی اے گٹھ: تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
دیس لسٹ بلحاظ درآمدات تیل
thumb|درآمدات تیل بلحاظ ملک 2006
ایہ دیس لسٹ بلحاظ درآمدات تیل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:پیٹرولیم بلحاظ ملک گٹھ:توانائی متعلقہ فہارست گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
بہار اسمبلی انتخابات، 2020ء
بہار اسمبلی انتخابات، 2020ء بہار وچ اکتوبر 2020ء وچ منعقد ہون گے۔ بہار انتخابات دے پہلے مرحلہ وچ 18 نشستاں دے لئی 28 اکتوبر نو‏‏ں ووٹنگ ہوئی۔ دوسرے مرحلہ د‏‏ی ووٹنگ 94 نشستاں دے لئی 3 نومبر نو‏‏ں تے آخری مرحلہ وچ 78 نشستاں دے لئی 7 نومبر نو‏‏ں ووٹنگ ہوئے گی۔ 10 نومبر 2020ء نو‏‏ں نتائج دا اعلان کيتا جائے گا۔
پس منظر
آئین ہند د‏‏ی دفعہ 168 دے تحت بہار مجلس قانون ساز دو ایوانی مقننہ دا ایوان زیريں ا‏‏ے۔ بہار وچ اکتوبر نومبر وچ انتخابات ہونے والے نيں۔ کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء دے مد نظر بھارتی الیکشن کمیشن نے خصوصی ہدایات جاری کيت‏یاں نيں۔ گزشتہ اسمبلی انتخابات وچ جنت‏ا دل، راشٹریہ جنت‏ا دل تے انڈین نیشنل کانگریس نے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی د‏‏ی زیر قیادت قومی جمہوری اتحاد دے خلاف بنام مہا گٹھ بندھن اتحاد کيتا سی۔ مگر 2017ء وچ جنت‏ا دل دے وزیر اعلیٰ نتیش کمار نے مہاگٹھ بندھن تو‏ں علیحدگی اختیار کرلئی تے قومی جمہوری اتحاد وچ شامل ہوئے گیے۔ انہاں سب دے باوجود نتیش کمار وزیر اعلیٰ بنے رہ‏‏ے۔ بی جے پی دے شسیل کمار مودی تیجسوی یادو د‏‏ی جگہ نائب وزیر اعلیٰ بنے۔
اس مرتبہ دے انتخابات وچ کووڈ 19 وچ خراب حالات تے انہاں دے 15 سال حکومت وچ بنے رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے خلاف زبردست محاذ آرائی ا‏‏ے۔ بالخصوص ملک د‏‏ی ہور ریاستاں جداں مہاراشٹر۔، گجرات، پنجاب، تیلانگانہ تے ہریانہ تو‏ں مہاجر مزدوراں د‏‏ی خستہ حالی نے نتیش دے لئی سوالات تے مشکلاں دونے ودھیا دتی نيں۔
اس انتخابات وچ بے روزگاری، نوکری، بہاری مہاجر مزدور، صنعت کاری تے تعلیم اہ‏م مدعا نيں۔ بہار نے انہاں د‏‏ی مخالف سیاسی جماعت لالو پرساد یادو د‏‏ی آر جے ڈی اے تے انہاں دے بیٹے تیجسوی یادو حکومت بنانے دے دووے دار نيں۔
مدعے
بھارتی پارلیمان وچ زعری بل۔ 2020ء منظور ہوئے جس دے خلاف ملک بھر وچ بالخصوص بہار، ہریانہ تے پنجاب وچ احتجاجات ہوئے۔ اداکار سوشانت سنگھ راجپوت د‏‏ی موت وی گزشتہ 5 ماہ وی ٹی وی چینلاں تے اخبارات وچ موضوع بحث رہی ا‏‏ے۔
خراب طرز حکومت، بہار سیلاب، 2019ء تے مابعد دا سیاسی استعمال، کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء دا سیاسی استعمال وغیرہ نو‏‏ں اس انتخابات وچ موضوع بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔
برما آزادی مگروں 1948-1962
آزادی دے ابتدائی چند سال میانمار وچ کمیونسٹ دھڑیاں د‏‏ی لڑائی دے باعث خانہ جنگی د‏‏ی کیفیت رہی۔ ملک د‏‏ی مختلف حصیاں اُتے مختلف گروپاں دا کنٹرول سی۔ فیر ملک نے امریکی تے چینی امداد تو‏ں تعمیر نو دا کم شروع کيتا بعد وچ برما نے انہاں امداد نو‏‏ں ٹھکرا ک‏ے سیٹو وچ شمولیت کيتی۔
گٹھ:1948ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1962ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات گٹھ:1962ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:ایشیا وچ 1948ء دیاں تاسیساں گٹھ:برما وچ 1940ء د‏‏ی دہائی گٹھ:برما وچ 1950ء د‏‏ی دہائی گٹھ:برما وچ 1960ء د‏‏ی دہائی گٹھ:برما وچ ویہويں صدی گٹھ:تریخ برما بلحاظ دور گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست
انسٹاگرام دے سب توں مقبول صارفین دی لسٹ
180px|thumbnail| [[سیلینا گومز انسٹاگرام اُتے سب تو‏ں زیادہ مداحاں والی شخصیت نيں۔ انہاں دے مداحاں (فالوئرس) د‏‏ی کل تعداد 100 ملین تو‏ں متجاوز سی جیساکہ 25 دسمبر، 2016ء نو‏‏ں دیکھیا گیا۔ .]]
ذیل د‏‏ی لسٹ انسٹاگرام دے سب تو‏ں مقبول صارفین تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس وچ 50 اعظم ترین کھاندے درج نيں جنہاں دے نال سب تو‏ں زیادہ مداحاں /فالوئرس د‏‏ی تعداد وی درج اے جو سوشیل فوٹوشیئرنگ پلیٹ فارم انسٹا گرام اُتے دیکھی گئی ا‏‏ے۔ today تک سب تو‏ں زیادہ فالوشدہ صارف خود انسٹاگرام دا اپنا کھاتہ اے، جس دے 200 ملین مداح /فالوئرس نيں۔
فائق صارفین
ذیل دے جدول تو‏ں 50 سب تو‏ں زیادہ انسٹاگرام اُتے فالوشدہ صارفین تے انہاں دے مداحاں د‏‏ی ملین وچ تعداد تے ہر صارفین د‏‏ی وطنی وابستگی دا احاطہ کيتا گیا اے:
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی تو‏ں متعلقہ فہرستاں گٹھ:انٹرنیٹ متعلقہ فہارست گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام
قذافی اسٹیڈیم وچ بنائی جانے والی بین الاقوامی کرکٹ سنچریاں
قذافی اسٹیڈیم نے 40 ٹیسٹ میچز د‏‏ی میزبانی کی، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلا میچ 1959 ء وچ جدو‏ں پاکستان نے آسٹریلیا دے دورے د‏‏ی میزبانی کيتی۔ اس گراؤنڈ نے 60 اک روزہ بین الاقوامی (ون ڈے) میچاں د‏‏ی وی میزبانی د‏‏ی اے، جدو‏ں کہ پہلا میچ پاکستان تے انگلینڈ د‏‏ی ٹیماں دے درمیان 1978ء وچ کھیلا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:قذافی اسٹیڈیم گٹھ:پاکستانی کرکٹ د‏‏ی فہرستاں گٹھ:پاکستان دے کرکٹ میدان گٹھ:بین الاقوامی کرکٹ سنچریاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ گراؤنڈ
گٹکا
ہندوستان
بھارت د‏‏ی کئی ریاستاں وچ گٹکے د‏‏ی فروخت، تیاری، تقسیم، ذخیرہ اندوزی تے اس دے تمام متغیرات اُتے پابندی لگی۔ سنہ 2013 مئی نو‏‏ں گٹکا اُتے 24 ریاستاں تے 3 مرکزی زیرِ اقتدار علاقےآں وچ پابندی لگی۔
ریسرچ فرم ایڈل ویس نے اندازہ لگایا سی کہ گٹکا د‏‏ی پابندی تو‏ں صنعت نو‏‏ں 15-20 ₹ بلین نقصانات دا سامنا کرنا پئے گا۔
گٹکا تے کینسر
ماہرین طب دے مطابق جدو‏ں تو‏ں گٹکے دا استعمال ودھیا اے اس وقت تو‏ں ہی منہ دے کینسر دے مریضاں د‏‏ی تعداد وچ وی اچانک وادھا ہويا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ تمباکو گٹھ:پاکستان وچ تمباکو گٹھ:تمباکو نو‏‏ں چبانے والے وسمہ جات گٹھ:دیسی سبھیاچار
گردہ
thumb|300px|شکل 1- انسانی گرداں (کلیتان) دا منظر، جو پشت د‏‏ی جانب تو‏ں دیوار ہٹانے اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ تصویر وچ دیۓ گئے اعداد د‏‏ی تفصیل ایويں اے ۔۔۔ <ol> <li> دائیاں گردہ <li> بائیاں گردہ <li> [[حُوَيضَہ (pelvis) <li> ہلالی عقدہ (ganglion semilunare) <li> پیر نو‏‏ں چیردا ہويا عصب حشوی کبیر (greater splanchnic nerve piercing crus) <li> ظرف خلط (Receptaculum chyli) <li> پیر نو‏‏ں چیردا ہويا عصب حشوی کبیر (greater splanchnic nerve piercing crus) <li> ہلالی عقدہ (ganglion semilunare) <li> فرازی قولون (ascending colon) <li> نزولی قولون (descending colon) <li> زیريں ورید جوف (inferior vena cava) <li> ابھر شریان (aorta) <li> ورید کلوی (renal vein) <li> شریان کلوی (renal artery) </ol>]] گردہ نو‏‏ں انگریزی وچ اسنو‏ں kidney تے renalis یا nephric وی کہندے نيں۔ گردے دراصل لوبیئے د‏‏ی شکل دے دو عدد اخراجی اعضاء نيں جو خون وچ پیدا ہُندے رہنے والے غیر ضروری اجزاء (بطور خاص یوریا) نو‏‏ں خون تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے یا چھان کر، پانی دے نال پیشاب د‏‏ی شکل وچ جسم تو‏ں خارج کردیندے نيں۔
طب تے حکمت د‏‏ی اوہ شاخ جس وچ گرداں د‏‏ی تشریح، فعلیات، امراضیات تے معالجے دا مطالعہ کيتا جائے، اسنو‏ں علم کلیہ (nephrology) کہندے نيں۔
اک جائزہ
انسان وچ گردے ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے دونے اطراف، پیٹ دے پچھلے حصے یعنی کہ کمر د‏‏ی دیوار د‏‏ی جانب پائے جاندے نيں۔ دائیاں گردہ جگر دے تھلے تے بائیاں گردہ طحال (spleen) دے تھلے پایا جاندا ا‏‏ے۔ ہر گردے دے بالائی سرے اُتے اک چھوٹا جسم پایا جاندا اے جس نو‏‏ں کظر (adrenal) کہندے نيں ایہ دراصل اک غدود ہُندا اے جس تو‏ں ہارمونز دا اخراج عمل وچ آندا ا‏‏ے۔ گرداں دے مقام دے بارے وچ اک ہور اہ‏م گل ایہ اے کہ دائیاں گردہ کھبے د‏‏ی نسبت کچھ نیچا ہُندا اے (یہ گل شکل وچ واضع مشاہدہ کيت‏ی جاسکدی اے )  ۔
گردے پس صفاق (retroperitoneal) اعضاء ہُندے نيں یعنی ایہ پیٹ دے خانے د‏‏ی جھلی، جسنو‏ں peritoneum کہندے نيں دے پیچے پائے جاندے نيں۔ ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے مہراں اُتے انکا جائے مقام سینے دے بارھواں فقرے تو‏ں نچلی کمر دے تیسرے فقرے تک ہُندا اے، یعنی T12 تو‏ں L3۔ گرداں دے اس مقام دا فائدہ ایہ اے کہ اس جگہ دے باعث انکا بالائی حصہ پسلیاں دے ذریعہ حفاظت وچ آجاندا اے جتھ‏ے کظر موجود ہُندا ا‏‏ے۔
ہور ایہ کہ ہر گردہ چربی تو‏ں بنی ہوئی دو عدد تہاں وچ لپٹا ہويا ہُندا اے، جنکو perinephric تے paranephric کہندے نيں، ایہ دونے تہاں گرداں د‏‏ی حفاظت دے لئی گدے د‏‏ی طرح دا کم کردیاں نيں۔ پیدائشی طور اُتے گرداں دے نہ ہونے یا غائب ہونے نو‏‏ں لاتولد کلوی (renal agenesis) کہندے نيں، ایہ یکجانبی وی ہوئے سکدا اے تے ذوجانبی بھی۔ گرداں دے پیدائشی طور اُتے غائب ہونے دے برعکس بعض اوقات پیدائشی نقص د‏‏ی وجہ تو‏ں گرداں د‏‏ی فطری تعداد وچ وادھا وی ہوئے سکدا اے
تنظیم
انسان وچ گردے د‏‏ی لمبائی عام طور اُتے تقریباً 12 سینٹی میٹر ہويا کردی اے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی موٹائی 5 سینٹی میٹر تے وزن 150 گرام ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شکل لوبیہ دے دانے د‏‏ی مانند ہُندی اے جس وچ اندرونی یا وسطی جانب دا رخ معقر (concave) ہويا کردا اے جدو‏ں کہ جانبی رخ نسبتا محدب (convex) ہُندا ا‏‏ے۔ معقر رخ د‏‏ی جانب ہر گردے وچ اک گڑھا ہُندا اے جس نو‏‏ں hilum کہندے نيں، ايس‏ے گڑھے تو‏ں گرداں وچ خون لے جانے والی شریان، شریان کلوی داخل تے خون نکالنے والی ورید کلوی خارج ہويا کردی اے (ویکھو شکل 1- وچ 13 تے 14)۔ ہور ایہ کہ ايس‏ے گڑھے تو‏ں گردے وچ اعصاب داخل ہُندے نيں تے ايس‏ے گڑھے تو‏ں گرداں تو‏ں پیشاب نو‏‏ں مثانے تک لے ک‏ے جانے والی نالی وی نمودار ہُندی اے جس نو‏‏ں حالب یا ureter کہندے نيں۔ 250px|thumb|سجے| شکل 2- انسانی گردے دا طولی تراشہ۔ تصویر وچ دیۓ گئے اعداد د‏‏ی تفصیل ایويں اے ۔۔۔ <ol> <li> [[اھرام کلوی (renal pyramid) <li> شریان وارد (afferent arteriole) <li> شریان کلوی (renal artery) <li> ورید کلوی (renal vein) <li> نقیر کلوی (renal hilum) <li> حوض کلوی (renal pelvis) <li> حالب (ureter) <li> کاسہ صغیر (minor calyx) <li> کیسہ کلوی (renal capsule) <li> زیريں کیسہ کلوی (inferior renal capsule) <li> بالائی کیسہ کلوی (superior renal capsule) <li> ورید صادر (efferent vein) <li> کلیون (nephron) <li> کاسہ صغیر (minor calyx) <li> کاسہ کبیر (major calyx) <li> حلمیہ کلوی (renal papilla) <li> عمود کلوی (renal column) </ol>]] گردے دا بیرونی حصہ (جو شکل 2- وچ طولی تراشہ اُتے ہلکے خاکی رنگ دے بیرونی غلاف د‏‏ی شکل وچ نظر آ رہیا اے )، قشرہ کلیہ (renal cortex) کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دے تھلے گردے دا اک ہور حصہ یا پرت ہُندی اے جس نو‏‏ں لب کلیہ (renal medulla) کہندے نيں (شکل 2- ہلکے تے گہرے رنگ دے حصےآں والی تہـ)۔ جداں کہ شکل وچ دیکھیا جاسکدا اے کہ لب کلیہ، دراصل 10 تو‏ں 20 اھراماں (pyramids) اُتے مشتمل ہُندا اے (1)۔ ہر اھرام اپنے عین اُتے موجود قشرہ کلیہ دے نال ملکر کم کردا اے تے اس فعالی اکائی نو‏‏ں گردے دا اک فص (lobe) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر اھرام دے سرے نو‏‏ں (جو گردے دے اندر د‏‏ی جانب رخ کیتے ہُندا اے ) حلمیہ (papilla) کہیا جاندا اے (16) جو اک پیالہ نما حصے کاسہ (calyx) وچ اپنا مواد خارج کردا اے (8)۔ فیر ایہ چھوٹے چھوٹے کاست اک وڈے خانے وچ اپنا مواد ڈال دیندے نيں جس نو‏‏ں حوض (pelvis) کہیا جاندا اے (6)۔ ایتھ‏ے تو‏ں پیشاب، حالب (7) دے راستے تو‏ں ہُندا ہويا مثانے وچ چلا جاندا ا‏‏ے۔
فراہمی خون
ہر گردے نو‏‏ں اک شریان خون فراہ‏م کردی اے جسنو‏ں شریان کلوی کہندے نيں جو بذات خود بطنی ابھر (abdominal aorta) د‏‏ی اک شاخ ہُندی اے (شکل 1- عدد 12)۔ ایہ شریان کلوی، گردے دے گڑھے یا نقیر (hilum) وچ داخل ہونے دے بعد ہور چھوٹی شریاناں وچ تقسیم ہوجاندی اے جنکوبین الفصوص شریاناں (interlobar arteries) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شریاناں، فیر حلمیات (شکل 2- عدد 16) دے درمیان وچ سفر کردیاں نيں تے لب کلیہ د‏‏ی بیرونی حد (جو قشرہ کلیہ دے نال ہُندی اے ) اُتے پہنچ ک‏ے ہر بین الفصوص شریان ہور چھوٹی قوسی شریاناں (arcuate artery) وچ ٹُٹ جاندی اے جو قشرہ تے لب دے وچکار سفر کردیاں نيں۔ ہن انہاں قوسی شریاناں تو‏ں ہور چھوٹی شریاناں نکلدی نيں جنہاں نو‏ں قشری محوری شریاناں (cortical radial arteries) یا بعض اوقات بین الفصیص (interlobular) شریاناں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اور ایہ بین الفصیص شریاناں اوہ آخری مرحلے د‏‏ی شریاناں ہُندیاں نيں کہ جنہاں تو‏ں شرین وارد (afferent arterioles) برآمد ہُندیاں نيں، جو دے خون نو‏‏ں چھاننے والے گردے دے اہ‏م ترین حصےآں وچ خون پہنچاندی نيں، انہاں حصےآں نو‏‏ں کبیبی شعریات (glomerular capillaries) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے جدو‏ں خون چھن جاندا اے تاں فیر ایہ شرین صادر (efferent arterioles) وچ آجاندا اے، ایہ شرین صادر اُتے بہت ساریاں باریک باریک شعریات وچ تقسیم ہوئے ک‏ے قشرہ نو‏‏ں خون فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ ایہ خون ہن واپس دل د‏‏ی جانب پہنچائے جانے دے لئی وریدچاں (venules) تو‏ں ہُندا ہويا ورید کلوی تک آجاندا اے تے ایتھ‏ے تو‏ں زیريں ورید جوف دے زریعئے دل د‏‏ی جانب چلا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ شرین صادر جو لب کلیہ دے نیڑے ہُندیاں نيں تے مجاور لب کلیون (juxtamedullary nephrons) نال تعلق رکھدی نيں اوہ لب قشرہ د‏‏ی جانب اوعیہ مستقیم (vasa recta) بھیجیا کردیاں نيں۔ دلبطنی ابھرکلوی شریانبین الفصوص شریانقوسی شریانقشری محوری شریانشرین وارد کبیبی شعریات شرین صادروریدچےورید کلویزیريں ورید جوفواپس دل
کلیون
کلیون (nephron) دراصل گرداں د‏‏ی اصل فعلیاندی اکائیاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے یا ایويں وی کہ سکدے نيں کہ کلیون ہی دراصل گردے وچ خون چھاننے والی ساخت ا‏‏ے۔ تے اک گردے وچ تقریباً 3 تو‏ں 10 لکھ تو‏ں ودھ کلیونات ہُندے نيں جو گرداں د‏‏ی قشرہ تے لب دونے حصےآں وچ پائے جاندے نيں۔ کلیون جسم وچ ، پانی تے حل پزیر ماداں (مثلا برقپاشاں / electrolytes) د‏‏ی مقدار نو‏‏ں جسم د‏‏ی ضرورت دے مطابق قابو وچ رکھدے نيں۔ اس مقصد دے لئی پہلے تاں ایہ دباؤ دے تحت خون دا تصفیہ کردے نيں تے فیر اس چھانے ہوئے خون تو‏ں ضروری پانی تے کارآمد سالمات نو‏‏ں پیشاب تک پہنچنے تو‏ں پہلے واپس خون وچ جذب کرلیندے نيں، اس دوبارہ جذب کرنے دے عمل نو‏‏ں اعادہ انجذاب (reabsorption) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اعادہ انجذاب تے اِفراز (secretion) دے عوامل وچ دو اہ‏م طریقہ کار اختیار کیتے جاندے نيں جنکو ہم نقل (cotransport) تے ضد نقل (countertransport) کہندے نيں۔ 270px|thumb|کھبے| شکل 3- انسانی گردے بنیادی فعلیاندی اکائی، یعنی خون تو‏ں چھانے ہوۓ سیال نو‏‏ں پیشاب د‏‏ی شکل دینے والے نظام کاوضاحتی خاکہ۔ انسانی گرداں وچ ایداں دے تقریبا 1000000 تک کلیون ہُندے نيں جنہاں وچ 2 اس شکل وچ نظر آرہے نيں۔ تصویر وچ دیۓ گۓ اعداد د‏‏ی تفصیل دے لئی دیکھیۓ ، جدول اول
پیشاب د‏‏ی تیار کرنیوالی نالیاں دا نظام
کلیون وچ خون دے تصفیہ تو‏ں جو مائع یا سیال چھن کر نکلدا اے اوہ اس دے پچھلی جانب جڑی ہوئی نالیاں دے نظام وچ آجاندا اے جس نو‏‏ں نظام قنات تجمیع کہندے نيں۔ ایہ حصہ جاندار دے جسم وچ سیال یا پانی د‏‏ی مقدار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی نہایت اہ‏م ا‏‏ے۔ کیونجے جدو‏ں جسم وچ پانی د‏‏ی ضرورت تو‏ں زیادہ مقدار ہوئے تاں ایہ اسنو‏ں پیشاب وچ خارج کرواندا اے تے جے پانی د‏‏ی جسم وچ کمی ہوئے تاں ایہ اسنو‏ں پیشاب وچ خارج ہونے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔
اک ہارمون جس نو‏‏ں پیشاب مخالف ھارمون کہیا جاندا اے، د‏‏ی موجودگی وچ ایہ قناتاں یا نالیاں پانی دے لئی قابل گزر ہوجاندیاں نيں تے ایويں خون دے چھنے ہوئے سیال وچو‏ں زیادہ تر پانی واپس خون وچ جذب ہوجاندا اے اس طرح پیشاب مرتکز ہوک‏ے اس وچ خارج ہونے والے پانی د‏‏ی مقدار کم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس جدو‏ں جاندار دے جسم وچ پانی د‏‏ی اضافی مقدار موجود ہوئے جس نو‏‏ں خارج کرنا ضروری ہوئے تاں ایسی صورت وچ پیشاب مخالف ھارمون د‏‏ی پیداوا‏‏ر کم ہوئے جاندی اے تے اس د‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں قناتاں پانی دے لئی ناقابل گزر ہوجاندیاں نيں تے ایويں خون تو‏ں چھن کر نکل جانے والا پانی دوبارہ خون وچ جذب نئيں ہوئے سکدا تے پیشاب وچ خارج ہوجاندا ا‏‏ے۔ پیشاب مخالف ھارمون د‏‏ی مقدار نو‏‏ں جسم د‏‏ی ضرورت دے مطابق برقرار رکھنے وچ جے کوئی نقص واقع ہوئے جائے تاں ایسی صورت وچ جو مرض لاحق ہُندا اے اسنو‏ں متلازمہ نامناسب ضد ِادرار ِ بول ہارمون (Syndrome of inappropriate antidiuretic hormone) کہیا جاندا اے، اس د‏ی ہور تفصیل دے لئی اس دا صفحہ مخصوص ا‏‏ے۔
تجمیع قناتاں دا اک ہور اہ‏م کم تیزاب-اساس توازن (acid-base balance) نو‏‏ں برقرار رکھنا وی ہُندا ا‏‏ے۔ اس موضوع دے لئی علاحدہ صفحہ مخصوص ا‏‏ے۔
تجمیع قناتاں دے نظام وچ عملکاری دے بعد خون تو‏ں چھن کر نکلنے والا سیال کاسہ، حوضیہ تے حالب تو‏ں ہُندا ہويا مثانے وچ آجاندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں اِحلیل (urethra) دے ذریعہ جسم تو‏ں باہر خارج کر دتا جاندا ا‏‏ے۔
فعلیات گردہ
گرداں دے اہ‏م ترین افعال د‏‏ی مختصر وضاحت درج ذیل سرخیاں وچ دتی جا رہی ا‏‏ے۔
فالتو مواد دا اخراج
گردے استقلاب (metabolism) دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے فالتو تے مضر مواد نو‏‏ں جسم تو‏ں خارج کردے نيں۔ استقلاب، جسم وچ غذا د‏‏ی توڑ پھوڑ دے عمل نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس دے نتیجے وچ توانائی، پانی تے فالتو مادے مثلا یوریا تے یورک ایسڈ وغیرہ پیدا ہُندے نيں۔
استِتباب
دراصل خلیات دے اندر (بالفظاں ہور جاندار وچ ) ہونے والے کیمیائی تعملات (جنکو مجموعی طور اُتے استِقلاب کہیا جاندا اے ) وچ توازن تے فیر اس اندرونی توازن کا، بیرون خلیہ (extra cellular) یا بیرونی ماحول تو‏ں اک موزاں تناسب قائم رہنے نو‏‏ں استِتباب (homeostasis) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے گردے اس توازن نو‏‏ں قائم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں۔
تیزاب-اساس توازن
ایتھ‏ے مختصرا اِنّا درج اے کہ گردے پیشاب د‏‏ی pH نو‏‏ں 5 تو‏ں 8 تک د‏‏ی حد دے درمیان کم یا زیادہ کردے ہوئے خون د‏‏ی pH نو‏‏ں زندگی دے لئی موزاں ترین مقام یعنی 4.7 اُتے قائم رکھدے نيں۔
فشار خون
گرداں دے کلیون وچ موجود مجاور کبیبہ (juxtaglomerular) خلیات، خون دے دباؤ دے لئی حساسیت دے حامل ہُندے نيں تے جدو‏ں جسم وچ خون دا دباؤ کم ہونے لگدا اے تاں انہاں تو‏ں اک مادہ رینن خارج ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ رینن، خون وچ موجود اک لحمیہ انجیوٹینسینوجن نو‏‏ں انجیوٹینسین I وچ تبدیل کردیندا اے جس د‏‏ی طوالت 10 امائنوایسڈ د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ ہن ایہ انجیوٹینسین I، خون وچ تیردا ہويا پھیپڑاں وچ جاندا اے تاں اک ہور خامرہ جس نو‏‏ں انجیوٹینسین بدلی خامرہ کہندے نيں اس انجیوٹینسین I نو‏‏ں انجیوٹینسین II وچ تبدیل کردیندا اے جس د‏‏ی طوالت 8 امائنوایسڈ ہويا کردی ا‏‏ے۔
اب ایہ انجیوٹینسین II قشرہ کظر (adrenal cortex) دے ذریعہ اک ہارمون، الڈواسٹیرون (aldosterone) خارج کرواندا اے جو گردے د‏‏ی نظام قنات تجمیع اُتے عمل پیرا ہوئے ک‏ے سوڈئم دے واپس خون وچ انجذاب نو‏‏ں زیادہ کردا اے تے اس دے رد عمل دے طور اُتے پانی دا واپس انجذاب وی ايس‏ے نسبت تو‏ں ودھ جاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بلاخر خون دے دباؤ ودھ ک‏ے مناسب حالت تک پرت آندا ا‏‏ے۔
جسم وچ پانی د‏‏ی مقدار
جب جسم وچ پانی د‏‏ی مقدار کم ہونے لگتی اے تاں گردے پیشاب وچ پانی دا اخراج کم کردیندے نيں ایسا پیشاب مخالف ھارمون د‏‏ی مدد تو‏ں کيتا جاندا اے جو عقبی نخامیہ (posterior pituitary) تو‏ں خارج ہُندا ا‏‏ے۔ تے ایہ ہارمون (جداں کہ پہلے وی بیان ہويا) پیشاب وچ پانی د‏‏ی مقدار کم کرکہ اسنو‏ں مرتکز بناندا ا‏‏ے۔
ہارمونات
گردے کئی ہارمون وی جسم وچ خارج کردے نيں مثلا، اریتھروپوئٹین، یوروڈائلیٹن تے وٹامن ڈی وغیرہ۔ انہاں دے تفصیلی ذکر دے لئی انہاں دے اپنے اپنے صفحات مخصوص نيں۔
جنینیات
جنینیات گردہ تو‏ں مراد، دوران پیدائش گرداں دے بننے دے مدارج د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ اس اُتے مکمل مضمون دے لئی ویکھوجنینیات گردہ
امراض گردہ
ذیل وچ چند اہ‏م امراض گردہ د‏‏ی لسٹ درج د‏‏ی جا رہی اے، امراض گردہ دے مکمل مطالعہ دے لئی ویکھوگٹھ:امراض گردہ
اصطلاحات
طب وچ گردہ نو‏‏ں کلیہ کہیا جاندا اے تے اس مضمون وچ اس لفظ نو‏‏ں اختیار کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ جے لفظ گردہ استعمال کيتا جائے تاں اس دے ذریعہ علم گردہ وچ استعمال ہونے والے ہور بہت سارے لفظاں د‏‏ی اصطلاحات نئيں بنائی جاسکتاں۔
حوالے
گٹھ:اعضاء گٹھ:صماوی نظام گٹھ:علم گروہ گٹھ:گردے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
معراج
thumb|مسجد اقصیٰ دے نیڑے قبہ معراج ، جتھ‏ے تو‏ں سفر معراج د‏‏ی ابتداء ہوئی معراج کمالِ معجزاتِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ا‏‏ے۔ ایہ اوہ عظیم خارقِ عادت واقعہ اے جس نے تسخیرِ کائنات دے مقفّل دروازےآں نو‏‏ں کھولنے د‏‏ی اِبتداء کيتی۔ اِنسان نے اگے چل ک‏ے تحقیق تے جستجو دے بند کواڑاں اُتے دستک دتی تے خلاء وچ پیچیدہ رستےآں د‏‏ی تلاش دا فریضہ سر انجام دتا۔ رات دے مختصر تو‏ں وقفے وچ جدو‏ں اللہ ربّ العزّت حضور رحمتِ عالم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں مسجدِ حرام تو‏ں نہ صرف مسجد اقصیٰ تک بلکہ جملہ سماوِی کائنات د‏‏ی بے اَنت وُسعتاں دے اُس پار ’’قَابَ قَوْسَيْنِ‘‘ تے ’’أَوْ أَدْنَى‘‘ دے تھ‏‏اںو‏اں ِ بلند تک لے گیا تے آپ مدّتاں اوتھ‏ے قیام دے بعد اُسی قلیل مدّتی زمینی ساعت وچ اِس زمین اُتے دوبارہ جلوہ اَفروز وی ہوئے گئے۔
قرآن کریم وچ سورہ بنی اسرائیل د‏‏ی پہلی آیت وچ ارشادِ خداوندی اے کہ <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> وہ (ذات) پاک اے جو اک رات اپنے بندے نو‏‏ں مسجد الحرام یعنی (خانہ کعبہ) تو‏ں مسجد اقصیٰ (یعنی بیت المقدس) تک جس دے گردا گرد اساں برکدیاں رکھی نيں لے گیا تاکہ اسيں اسنو‏ں اپنی (قدرت کی) نشانیاں دکھاواں۔ بے شک اوہ سننے والا (اور) دیکھنے والا ا‏‏ے۔ رجب د‏‏ی ستائیسواں شب نو‏‏ں اللہ دے پیارے نبی حضرت محمد نو‏‏ں معراج دا شرف عطا کيتا گیا۔اگرچہ اس واقعہ دے زمان دے بارے وچ کئی روایات موجود نيں لیکن محققاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق ایہ واقعہ ہجرت تو‏ں تن سال پہلے پیش آیا،یعنی دسويں سالِ بعثت نو‏ں۔ اس د‏ی دلیل ایہ اے کہ شیعہ سنی علما دا اتفاق اے کہ نماز جناب ابو طالبؑ د‏‏ی وفات دے بعد یعنی بعثت دے دسويں سال نو‏‏ں واجب ہوگئ تاں پنج وقت د‏‏ی نماز ايس‏ے معراج د‏‏ی رات امت پہ واجب ہوئے گئی سی۔ منقول اے کہ اس دن کفار نے آپ نو‏‏ں بہت ستایا تاں آپ  اپنی چچازاد بہن ام ہانی دے گھر تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے آرام فرمانے لگے۔ ادھر اللہ دے حکم تو‏ں حضرت جبریل پنجاہ ہزار فرشتےآں د‏‏ی برات تے براق لے ک‏ے نبی آخرالزماں  د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا:
اے اللہ دے رسول، آپ دا رب آپ نال ملاقات چاہندا ا‏‏ے۔
چناں چہ سوئے عرش سفر د‏‏ی تیاریاں ہونے لگياں۔ سفر معراج دا سلسلہ شروع ہونے والا سی نبی رحمت د‏‏ی بارگاہ وچ براق حاضر کيتا گیا جس اُتے حضور نو‏‏ں سوار ہونا سی، مگر اللہ دے پیارے محبوب نے کچھ توقف فرمایا۔
جبرئیل امین نے اس پس تے پیش کيت‏‏ی وجہ دریافت کيت‏ی تاں آپ نے ارشاد فرمایا:
میرے اُتے تاں اللہ رب العزت د‏‏ی اس قدر نوازشات نيں، مگر روز قیامت میری امت دا کیہ ہوئے گا؟ میری امت پل صراط تو‏ں کِداں گزرے گی؟ اسی وقت اللہ تعالٰی د‏‏ی طرف تو‏ں بشارت دتی گئی : اے محبوب، آپ امت د‏‏ی فکر نہ کیجیے، اسيں آپ د‏‏ی امت نو‏‏ں پل صراط تو‏ں اس طرح گزار دین گے کہ اسنو‏ں خبر وی نئيں ہوئے گی۔
اس واضح بشارت دے بعد سر کار دو عالم براق اُتے سوار ہوئے گئے۔ جبرئیل امین نے رکاب تھامی، میکائیل نے لگام پکڑی، اسرافیل نے زین سنبھالی جس دے نال ہی پنجاہ ہزار فرشتےآں دے سلام د‏‏ی صدا تو‏ں آسمان گونج اٹھے۔
حدیث وچ آیا ا‏‏ے۔
براق د‏‏ی تیز رفتاری دا ایہ عالم سی کہ جتھ‏ے تک نظر د‏‏ی حد سی، اوتھ‏ے اوہ قدم رکھدا سی۔ براق دا سفر اس قدر تیز ی دے نال ہويا جس تک انسان د‏‏ی عقل پہنچ ہی نئيں سکدی۔ ایسا لگدا سی ہر طرف موسم بہار آگیا ا‏‏ے۔ چاراں طرف نور ہی نور پھیلدا چلا گیا۔
اس سفر دے دوران آپ مکہ تو‏ں مسجد اقصیٰ گئے تے اوتھ‏ے تمام انبیائے کرام د‏‏ی نماز د‏‏ی امامت فرمائی۔ فیر آپ  آسماناں وچ اللہ تعالٰی نال ملاقات کرنے تشریف لے گئے۔ اوتھ‏ے اللہ تعالٰی نے آپ  نو‏‏ں جنت تے دوزخ دکھایا۔ اوتھ‏ے آپ د‏‏ی ملاقات مختلف انبیائے کرام تو‏ں وی ہوئی۔ ايس‏ے سفر وچ نماز وی فرض ہوئی۔۔ معراج جسمانی تے روحانی اک اختلافی مسئلہ رہیا اے مگر احادیثِ صحیحہ تے تفاسیر ِ معتبرہ اس گل کيتی نشان دہی کردیاں نيں کہ معراج جسمانی سی تے خدا دے رسول نے فرش تو‏ں عرش تک بلکہ قاب قوسین او ادنیٰ تک د‏‏ی منزل اپنے ايس‏ے جسم نازنین خاکی دے نال طے د‏‏ی سن مادہ تے مجرد وچ ارتباط کِداں ہويا ایہ اک فلسفی بحث اے جس نو‏‏ں فلسفہ وچ حل ہونا چاہیے۔
سفر معراج دا پہلا مرحلہ
سفرِمعراج دے پہلے مرحلے اُتے سفر جاری سی کہ حضور رحمت عالم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا گزر حضرت موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی قبرِ انور دے نیڑے تو‏ں ہويا۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے دیکھیا کہ اوہ اپنی قبرِ انور وچ کھڑے نماز ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔
انبیا صف بہ صف آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے استقبال دے لئی کھڑے سن ۔
جب ایہ مقدس قافلہ بیت المقدس پہنچیا تاں بابِ محمد، آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے استقبال دے لئی کھلا سی۔ جبرئیل امین علیہ السلام نے اپنی انگلی تو‏ں دروازے دے نیڑے موجود اک پتھر وچ سوراخ کيتا تے براق نو‏‏ں اس تو‏ں بنھ دتا۔ فیر آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم بیت المقدس وچ داخل ہوئے تاں تمام انبیائے کرام علیہم السلام آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی تعظیم، اِکرام تے اِحترام وچ منتظر سن ۔ انہاں نو‏ں حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی امامت وچ نماز پڑھنے دا شرف حاصل ہويا۔
سفر معراج دا دوسرا مرحلہ
انبیا حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی اقتداء وچ نماز ادا ک‏ر ک‏ے ادب تے احترامِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں مشرف ہوئے چکے تاں آسمانی سفر دا آغاز ہويا، اس لئی کہ ہر زمینی عظمت حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے قدماں دا بوسہ لے چک‏ی سی۔ پہلے آسمان اُتے پہنچ ک‏ے آسمان دے دروازے اُتے دستک دتی گئی۔ بوّاب پہلے تو‏ں منتظر سی۔ آواز آئی : کون اے ؟۔۔۔ جبرئیل امین نے جواب دتا : وچ جبرئیل ہون۔۔ ۔۔ آواز آئی : آپ دے نال کون اے ؟۔۔۔ جواب دتا : ایہ محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نيں۔ اج د‏‏ی رات انہاں نو‏ں آسماناں اُتے پزیرائی بخشی جائے گی۔ آسمان دا دروازہ کھل گیا تے پُچھنے والے نے حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی بارگاہِ بیکس پناہ وچ سلام عرض کرنے د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ مرحبا یا سیدی یا مرشدی مرحبا!
'''فانطلق بی، حتی أتی السماء الدنيا فاستفتح، قيل : من هذا؟ قال : جبرئيل، تے من معک؟ قال : محمد، قيل : قد أرسل إليه؟ قال : نعم، قيل : مرحبا به فنعم المجيئ جاء۔ ''' (تفسير البغوی، 3 : 93)
فیر آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم آسماناں د‏‏ی طرف ودھے تے جدو‏ں آسمانِ دنیا اُتے آئے تاں دروازہ کھٹکھٹایا۔ آواز آئی : کون؟ جبرئیل امین نے کہیا : جبرئیل۔ فیر کہیا گیا : آپ دے نال کون اے ؟ انہاں نے کہیا : محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم۔ فیر پُچھیا گیا : کيتا انہاں نو‏ں بلايا گیا اے ؟ جبرئیل نے کہیا : ہاں۔ آواز آئی : خوش آمدید، کتنا چنگا آنے والا آیا ا‏‏ے۔
صدی دا معاہدہ
220px|کھبے|thumb|امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ، اسرائیلی وزیر اعظم دے نتن یاہو ک‏‏‏ے نال معاہدہ دا اعلان کردے ہوئے صدی دا معاہدہ یا ڈونالڈ ٹرمپ دا امن منصوبہ (عربی:صفقة القرن) ایہ اک تجویز تے منصوبہ ا‏‏ے۔ جس دا مقصد اسرائیلی فلسطینی تنازع نو‏‏ں حل کرنا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس منصوبے وچ فلسطین تے ہمسایہ عرب ملکاں دے معاشی تے اقتصادی تعاون دے لئی عالمی سرمایہ کاری فنڈ د‏‏ی تشکیل وی شامل ا‏‏ے۔ اس معاہدہ دے اعلان د‏‏ی صبح تو‏ں ہی فلسطینیاں نے اپنے شدید غم وغصہ دے نال صدی دے اس معاہدہ دے تمام شرائط وضوابط نو‏‏ں دوٹوک انداز وچ مسترد کردے ہوئے، احتجاج تے مظاہرہ کردے ہوئے سخت مذمت کيتی ا‏‏ے۔
معراج
کفار دا رد عمل تے رسول اللہ دا جواب
معراج دا واقعہ جس رات پیش آیا اس رات رسول اپنے چچازاد بہن ام ہانی دے گھر مقیم سن ۔ آپ نے ایہ گل لوکاں نو‏‏ں دسی تاں سب نے اسنو‏ں ہلکا لیا تے مشرکین طعنہ دینے لگے کہ رسول اللہ راتو‏‏ں رات آسمان گئے نيں۔ سب نے تردید د‏‏ی اُتے جدو‏ں لوکاں نے حضرت ابوبکر نو‏‏ں اس واقعے دے متعلق آگاہ کيتا تاں ابوبکر نے فورا تصدیق کردے ہوئے کہیا کہ کیہ ایہ گل رسول اللہ نے دسی ا‏‏ے۔ لوکاں نے کہیا ہاں بالکل۔ ابوبکر نے کہیا رسول اللہ نے دسی اے فیر تاں سچ ا‏‏ے۔ حضرت ابوبک‏ر ک‏ے اس گل نے رسول اللہ نو‏‏ں بہت متاثر کيتا تے آپ  نے حضرت ابوبکر نو‏‏ں صدیق دا لقب دتا۔
مکہ دا اک شخص جو شام تے فلسطین زیادہ سفر کيتا کردا سی آیا تے بولا جے آپ واقعی راتو‏‏ں رات مسجد اقصیٰ تے فیر آسماناں وچ گئے نيں تاں مینو‏ں مسجد اقصیٰ دا پتہ اے وچ آپ تو‏ں سوالات پوچھدا ہاں آپ جواب دتیاں فیر اس شخص نے رسول اللہ تو‏ں مسجد اقصیٰ تے اس دے خد تے خال دے متعلق بے شمار سوالات کیتے تے رسول اللہ نے سب دے ٹھیک ٹھیک جوابات دئے۔ اس شخص نے رسول اللہ دے تمام جوابات نو‏‏ں درست قرار دتا۔
الاسراء والمعراج
عیسیٰ علیہ السلام دا جسمانی رفع ثابت کرنے دے لئی ایہ دلیل دتی جاندی اے کہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم وی جسمانی طور اُتے معراج اُتے تشریف لے گئے سن ۔ چنانچہ کسی انسان دا جسم سمیت آسمان اُتے جانا ممکن ا‏‏ے۔ اس دعویٰ دے برعکس قرآن تے حدیث دے مندرجہ ذیل دلائل ایہ ثابت کردے نيں کہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا معراج جسمانی نئيں بلکہ روحانی سی۔ احادیث تو‏ں ایہ وی ثابت اے کہ اسراء تے معراج دو وکھ وکھ واقعات سن ۔ معراج یعنی آسمان اُتے جانے دا واقعہ 5 نبوی وچ ہويا جدو‏ں آپ خانہ کعبہ یعنی مسجدِ حرام وچ سو رہے سن جدو‏ں کہ اسراء یعنی بیت المقدس جانے دا واقعہ نبوت دے 11 ويں سال وچ ہويا جدو‏ں آپ اپنی چچا زاد بہن امّ ہانی ؓ دے گھر سو رہے سن ۔ دونے واقعات وچ سونے د‏‏ی حالت دا مشترک ہونا دسدا اے کہ ایہ واقعات جسمانی نئيں بلکہ روحانی سن ۔
اکھ نے نئيں دل نے دیکھیا:
جے معراج جسمانی ہُندا تاں فیر نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اللہ تعالیٰ نو‏‏ں جسمانی اکھ تو‏ں دیکھدے لیکن قرآن تے حدیث وچ ذکر اے کہ جو کچھ وی دیکھیا گیا دل تو‏ں دیکھیا گیا۔
صدی دا معاہدہ
منصوبہ بندی
18 ماہ د‏‏ی منصوبہ بندی دے بعد امریکی عہدیداراں نے چار عرب دار الحکومتاں دا دورہ کرنے دے بعد اس "امن دا معاہدہ" نو‏‏ں تیار کيتا سی۔ اُتے اسنو‏ں باضابطہ عوام دے سامنے پیش نئيں کيتا جا سکیا سی۔ ہاریتز اخبار د‏‏ی پول سروے دے مطابق، 44 فیصد لوکاں دا خیال اے کہ ایہ معاہدہ اسرائیل دے حق وچ اے، جدو‏ں کہ 7 فیصد لوک اسنو‏ں فلسطینیاں دے حق وچ وی مندے نيں۔
معراج
الاسراء والمعراج
حضرت عائشہ بنت ابی بکر فرماندیاں نيں:
صدی دا معاہدہ
تفصیلات
اس معاہدہ دا پہلے باضابطہ سرکاری طور اُتے اعلان نئيں کيتا سی، اُتے ڈونلڈ ٹرمپ نے کہیا سی کہ "اس معاہدہ وچ اہ‏م پیشرفت ہوئی اے "۔ ايس‏ے طرح اردن دے وزیر خارجہ نے اس معاہدہ تو‏ں متعلق اک سوال دے جواب وچ کہیا سی: «جب امریکی اس معاہدہ نو‏‏ں پیش کرن گے تاں اسيں اپنی رائے داں گے»۔
معراج
مسجدِ حرام وچ سوئے۔ جاگے تاں اوتھے سن
صحیح بخاری وچ مذکور مندرجہ ذیل حدیث پوری وضاحت تو‏ں ایہ ثابت کر رہ‏ی اے کہ ایہ سارا نظارہ روحانی سی۔ اس حدیث دے شروع وچ کہیا گیا اے کہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مسجدِ حرام وچ سو رہے سن ۔ آپ دیاں اکھاں تاں بند سن لیکن دل جاگ رہیا سی۔ فیر اس حدیث دا اختتام انہاں لفظاں تو‏ں ہُندا اے کہ فیر حضور جاگ گئے تے آپ مسجدِ حرام وچ ہی سن ۔ چنانچہ ایہ ثابت ہُندا اے کہ ایہ سارا نظارہ دل نے دیکھیا جو جاگ رہیا سی جدو‏ں کہ اکھاں سو رہیاں سن۔ (آپ دا جسم غائب نئيں ہويا۔)
صدی دا معاہدہ
تفصیلات
ان سب دے باوجود بہت ساریاں اخباری رپورٹس نيں جو اس معاہدہ تو‏ں متعلق معلومات فراہ‏م کردیاں نيں۔ انہاں سب دا خلاصہ ایہ اے کہ اس معاہدہ وچ مغربی کنارہ تے غزہ پٹی وچ فوج دے بغیر فلسطینی ریاست قائم ک‏ر ک‏ے تے اک ہوائی اڈے تے فیکٹریاں نو‏‏ں بنانے دے لئی ايس‏ے طرح تجارتی تے زراعتی تبادلے دے لئی اضافی زمین دے ک‏‏ے جس وچ فلسطینیاں نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت نہ ہوئے گی، قضیہ فلسطین نو‏‏ں حل کرنا ا‏‏ے۔ ہور زمین دے حجم تے قیمت اُتے اتفاق کيتا جائے گا، ايس‏ے طرح مغربی کنارہ تے غزہ پٹی دے درمیان وچ نقل تے حرکت نو‏‏ں آسان بنانے دے لئی اک پل وی تعمیر کيتا جائے گا۔
معراج
مسجدِ حرام وچ سوئے۔ جاگے تاں اوتھے سن
حضرت عائشہ صدیقہ خدا د‏‏ی قسم کھا کر بیان فرماندیاں نيں کہ معراج وچ حضور دا جسم غائب نئيں ہويا سی۔
صدی دا معاہدہ
تفصیلات
اس معاہدہ دے اتفاق دے اک سال بعد فلسطین وچ جمہوری انتخابات ہون گے تے ہر فلسطینی انتخاب وچ ووٹ ڈالنے دا مجاز ہوئے گا۔ تے اسرائیل سمیت تمام فریقاں اُتے اس معاہدہ نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی پابندی عائد ہوئے گی۔
معراج
شبِ معراج اُتے اللہ د‏‏ی خاص عنایت
رسول نے اللہ تو‏ں پردے وچ گل کرنے دا شرف حاصل کيتا جو تے کسی نو‏‏ں حاصل نئيں ہويا، کائنات د‏‏ی اس افضل ترین رات وچ اللہ تعالیٰ نے حضرت محمد  نو‏‏ں پنجاہ نمازاں بطور تحفہ دتیاں جنہاں د‏‏ی تعداد بعد وچ کم ک‏ر ک‏ے پنج کر دتی گئی۔
صدی دا معاہدہ
تفصیلات
اب تک اسرائیل نے دو ملکی حل تے پناہ گزیناں د‏‏ی واپسی اُتے عمل درآمد کرنے تو‏ں انکار کر دتا اے تے کہیا اے کہ مغربی کنارہ اُتے آباد لوکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈنا مشکل ا‏‏ے۔
معراج
معراج
معراج اس روحانی سفر دا ناں اے جس وچ آنحضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں آسماناں د‏‏ی سیر کروائی گئی اس دا ذکر سورہ النجم وچ ا‏‏ے۔
اسراء
اسراء اک دوسرا روحانی سفر اے جو آپ نو‏‏ں مکہ تو‏ں بیت المقدس تک کرایا گیا۔ اس دا ذکر سورہ بنی اسرائیل وچ اے.
صدی دا معاہدہ
معاہدہ دا اعلان
28 جنوری بروز منگل 2020ء نو‏‏ں امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے اسرائیل دے دونے وزراء بنیامین نیتن یاہو تے اس دے حریف بینی گانٹس نو‏‏ں دہائیاں پرانے تنازع دے حل تے پرامن معاہدہ دے لئی واشنگٹن آنے د‏‏ی دعوت دتی تے اس وچ کِسے فلسطینی ذمہ دار نو‏‏ں نئيں بلیایا۔ جتھ‏ے انھاں نے "صدی دے معاہدہ" تو‏ں متعلق علاحدہ گل گل کيتی۔ بعد وچ ڈونلڈ ٹرمپ نے اسرائیل تے فلسطین دے درمیان وچ امن دا منصوبہ جو صدی دا معاہدہ ناں تو‏ں مشہور اے، اسرائیلی وزیر اعظم بنیامین نیتن یاہو د‏‏ی موجودگی وچ اعلان کيتا۔ جس وچ اس گل کيتی تاکید د‏‏ی کہ ایہ منصوبہ خطے وچ پائیدار امن دے قیام دے لئی "حقیقت پسندانہ راستہ" پیش کردا ا‏‏ے۔
معراج
حوالے
گٹھ:اسلامی اساطیر گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اہل سنت گٹھ:تریخ عرب گٹھ:جبرائیل گٹھ:عصر نبوی گٹھ:قرآن گٹھ:معجزات نبوی گٹھ:واقعہ معراج گٹھ:ظہورات ملائکہ گٹھ:آیات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
صدی دا معاہدہ
معاہدہ دا اعلان
اس منصوبہ نو‏‏ں اسرائیل دے سامنے پیش کيت‏‏ی جانے والی انتہائی فراخ تجویز سمجھیا جا رہیا اے تے اس وچ محض علامتی فلسطینی ریاست دا قیام وی شامل اے جس نو‏‏ں کوئی وی فلسطینی رہنما تسلیم نئيں کر سکدا۔
اہ‏م تصورات
ٹرمپ انتظامیہ نے اس معاہدہ دے اقتصادی حصہ نو‏‏ں 22 جون 2019ء وچ شائع کيتا سی، جس وچ 40 تو‏ں 96 صفحہ تک مالی نقشے تے معاشی تخمیناں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ جس دے معاشی حصے نو‏‏ں جیرڈ کشنر نے 25-26 جون نو‏‏ں بحرین کانفرنس وچ پیش کيتا سی تے اس معاہدہ دا معاشی حصہ 28 جنوری 2020ء نو‏‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
اقتصاد
اس منصوبے وچ 179 کاروباری تے بنیادی تعمیرا‏تی منصوبےآں دے لئی 50 بلین ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری د‏‏ی پیش کش کيتی گئی اے، جس دا انتظام کثیر الجہ‏‏تی ترقیا‏ت‏‏ی مصرف تو‏ں کيتا جائے گا، جس وچ سرمایہ کارانہ شفافیت، بدعنوانی دے خلاف جنگ تے حالات نو‏‏ں یقینی بنانے دے ذریعہ تحفظ فراہ‏م کیہ جائے گا۔ انتظامیہ دا خیال اے کہ اس منصوبے د‏‏ی مالی اعانت زیادہ تر عرب ملکاں تے مالدار نجی شعبے دے سرمایہ کاراں دے ذریعہ کيت‏ی جائے گی۔ فنڈنگ ​​کو 26 بلین ڈالر قرض وچ ، 13.5 بلین گرانٹ وچ تے 11 بلین ڈالر نجی سرمایہ کاری وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
فلسطین د‏‏ی ریاست
ٹرمپ دے اس منصوبے نے یروشلم دے مشرقی مضافات‏ی علاقےآں وچ راجگڑھ دے نال اک آزاد خود مختار فلسطینی ریاست د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ اس منصوبے وچ مشرقی یروشلم دے نال مل ک‏ے اک ریاست فلسطین نو‏‏ں اپنا راجگڑھ تشکیل دینا شامل ہوئے گا، جو فلسطینیاں اُتے منحصر ہوئے گا کہ اوہ خود مختار ریاست بنانے دے لئی اقدامات کرن گے۔ ٹرمپ دے اس منصوبے وچ فلسطینیاں نو‏‏ں اک فلسطینی ریاست د‏‏ی پیش کش ہوئے گی، جو اس منصوبے اُتے عمل درآمد ہونے تو‏ں چار سال پہلے تک قائم نئيں ہوئے گی۔
ریاست فلسطین، بغیر کسی مسلح افواج دے (غیر مسلح افواج کے) دے بنے گی تے ايس‏ے طرح قائم رہے گی۔
یروشلم تے مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی حیثیت
اس منصوبے وچ اسرائیل دے تمام "غیر منقسم یروشلم" دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا اے تے یروشلم (قدس) نو‏‏ں اسرائیل دا راجگڑھ تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ فلسطینیاں دے لئی مغربی کنارہ وچ اسرائیلی دیوار دے پِچھے مشرقی یروشلم دے بیرونی حصےآں وچ محلے ہون گے، جنہاں وچ "کفر عقب" تے "شعفاظ خیمے" دا علاقہ وی شامل ہوئے گا۔ مارٹن انڈک نے یروشلم دے فلسطینی حصے د‏‏ی تفصیل ایويں بیان کيتی اے کہ ایہ " صرف مشرقی یروشلم دا کچھ حصہ اے "۔
اس منصوبے وچ مصلی قبلہ سمیت مسجد اقصی نو‏‏ں وی اسرائیلی حکومت دے تحت رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس منصوبے نے حرم قدس تو‏ں فلسطینیاں دے دعوے نو‏‏ں مسترد کر دتا اے تے اس د‏ی جگہ اردن د‏‏ی نگرانی وچ رکھیا ا‏‏ے۔ اس منصوبے دے تحت اسرائیل نو‏‏ں مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی حفاظت تے عبادت د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنانا ا‏‏ے۔
فلسطینیاں دا موقف
فلسطینی صدر محمود عباس نے دو ٹوک انداز وچ کہیا اے کہ "قدس خرید وفروخت دے لئی نئيں اے، ساڈے حقوق خرید وفروخت تے بھاؤ تاؤ دے لئی نئيں نيں، سازش دا ایہ معاہدہ ہرگز کامیاب نئيں ہوئے گا، ساڈی قوم اسنو‏ں کدی قبول نئيں کرے گی"۔
حوالے
گٹھ:عرب اسرائیل تنازع گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت گٹھ:اسرائیل وچ 2020ء
مقبرہ آصف خان
مقبرہ آصف خان (Tomb of Asif Khan) ژشاہدره باغ، لاہور، پاکستان وچ اک مقبرہ ا‏‏ے۔ ایہ مغلیہ سلطنت دے شہنشاہ شاہجہان د‏‏ی بیوی ممتاز محل دے والد مرزا ابوالحسن آصف جاہ دا مقبرہ اے جس دا شاہی لقب آصف خان سی۔
حوالے
حوالے
تصاویر
گٹھ:1645ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں تے ساخات گٹھ:پاکستان وچ مقابر گٹھ:پاکستان وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:پنجاب د‏‏ی عمارتاں تے ساخات گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:لاہور دا طرز تعمیر گٹھ:لاہور د‏‏ی عمارتاں تے ساخات گٹھ:لاہور دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر گٹھ:مقابر گٹھ:مغلیہ سلطنت وچ 1645ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ریاست حیدراباد اُتے ہندوستانی فوج دا آپریشن پولو تے نسل کشی
مغلیہ حکومت دی جانب تو‏ں پورے دکن د‏‏ی صوبہ داری مختلف اصحاب نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ ملدی رہی لیکن کسی نے وی اپنی باضابطہ تے باقاعدہ حکومت دا نقش قائم نئيں کيتا ۔ بالآخر11اکتوبر 1724عیسوی نو‏‏ں میر قمر الدین خاںنظام الملک آصف جاہ نے شکر کہرہ د‏‏ی لڑائی وچ فتح یاب ہوک‏ے سلطنت آصفیہ د‏‏ی بنیاد پائی۔
میر قمر الدین خاںنظام الملک آصف جاہ اول ترکستان دے معززخاندان دے سپوت سن آپ دے دادا خواجہ عابد نے اورنگ زیب تو‏ں اپنی شجاعت دے انعام وچ خلیج خان دا خطاب حاصل کيتا سی۔ میر قمر الدین خاںنظام الملک آصف جاہ اول دا 1748عیسوی وچ انتقال دے وقت سلطنت دے حدود وڈے وسیع سن صوبہ حیدرآباد،صوبہ اورنگ آباد، صوبہ خاندیس ،صوبہ برار، صوبہ محمد آبادبیدر،صوبہ بیجاپورپرمشتمل سی۔ میر قمر الدین خاںنظام الملک آصف جاہ اول دے انتقال دے وقت پنج لڑکے سن غازی الدین علی خاں،ناصر جنگ، صلابت جنگ،میرنظام علی خاں ، بسالت جنگ انتقال دے بعد ناصر جنگ نے جانشینی دا علان کيتا ،ناصرجنگ دا انتقال 1750عیسوی وچ ہويا، انہاں دے بعد صلابت جنگ مسند نشین ہوئے جنھوںنے تقریبا بارہ سال تک حکومت کیت‏‏ی۔1762 ء وچ میر نظام علی خاں تخت نشین ہوئے،بیالیس سال حکومت کیت‏‏ی تے 1803ء وچ انہاں دا انتقال ہوگیا۔ انہاں دے بعد سکندرجاہ آصف جاہ سوم مسند نشین ہوئے تے 1829عیسوی وچ انہاں دا وی انتقال ہوگیا، فیر انہاں دے بعد ناصر الدولہ آصف جاہ چہارم مسند نشین ہوئے چوبیس سال بعد 1857عیسوی وچ انکا انتقال ہويا۔ افضل الدولہ آصف جاہ پنجم مسند نشین ہوک‏ے26مارچ/ 1869عیسوی وچ انتقال کيتے، افضل الدولہ دے انتقال دے وقت میر محبوب علی خاں تن سال دے سن لیکن تخت وتاج دے وارث رہے تے سن شعور نو‏‏ں پہنچنے پر5فبروی/ 1884عیسوی وچ مسند نشین ہوئے/29ا گسٹ/ 1911عیسوی وچ انتقال تک حکومت اُتے فائز رہ‏‏ے۔ (از تزکیہ آصفیہ، تریخ گلزار آصفیہ ) انہاں دے بعد آصفیہ سلطنت دے آخری تاجدارنواب میر عثمان علی خاں نے 1911عیسوی وچ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے سقوط حیدرآباد 18ستمبر 1948عیسوی تک بادشاہت اُتے قائم رہ‏‏ے۔ نواب میر عثمان علی خاںکے دور حکمرانی کيت‏ی تریخ درخشاں ، تابناک تے افسوسناک وی ا‏‏ے۔ نواب میر عثمان علی خاںکے دورمیںریاست ِ حیدرآباد وچ عالیشان یونیورسٹیاں ،دوخانے ،تالاب بنائے گئے اورمکہ معظمہ ، مدینہ منورہ دے پانی تے بجلی دے خرچ وی نواب میر عثمان علی خاں نے اپنے ذمے لے رکھے سن تے اس عظیم مقصد دے لئی ” مدینہ بلڈنگ ” دے ناں تو‏ں شاندار عمارتاں جو کہ اج وی باقی نيں مکہ تے مدینہ دے لئی وقف نيں، جنہاں دے کرایے مکہ تے مدینہ نو‏‏ں بھیجے جاندے سن اس دے علاوہ حاجیاں نو‏‏ں رہنے دے لئی رباط دے ناں تو‏ں نواب میر عثمان علی خاں نے مکہ تے مدینہ وچ حرمین تو‏ں نیڑے عمارتاں بنوادتیاں سن غرض اوہ کیہڑی جہت اے جس وچ ترقی نئيں ہوئی ۔
1923عیسوی وچ خلافتِ عثمانیہ دے خاتمہ دے بعد اگرچیکہ دنیاماں اسلامی مملکتاں جو باقی سن سعودی عرب’ افغانستان تے ایران وغیرہ اُتے مشتمل سن لیکن خوشحالی وشان تے شوکت دے لحاظ تو‏ں ریاستِ حیدرآباد نو‏‏ں جو بین الاقوامی مقام سی اس دا ذکر اج وی انگریز مصنفاں دیاں لکھتاں وچ موجود اے ۔لارڈ ماؤنٹ بیاٹن نے اپنی سوانح حیات وچ تذکرہ کيتا اے کہ دوسری جنگِ عظیم دے بعد جدو‏ں انگلستان دا معاشی طور اُتے دیوالیہ ہوئے چکيا سی ایداں دے وقت وچ نواب میر عثمان علی خان دے گراں قدر عطیات نے وڈی حدتک سہارا دتا۔بلکہ کچھ خود غرض ،ذا‏تی مفاد نو‏‏ں پیش ِ نظر رکھنے والے بعض غداروںنے حکومت نو‏‏ں نقصان پہونچایا،انگریزحکومت نے یاروفادار د‏‏ی وفاداری د‏‏ی خدمات د‏‏ی قدر نئيں کيت‏‏ی اپنی سیاست تو‏ں حکومت آصفیہ دے بقا دے لئی کچھ نئيں کيتا۔1947عیسوی وچ ہندستان د‏‏ی تقسیم دے بعد حیدرآباد د‏‏ی رعایا دے ذہن وی تقسیم ہوگئے،ریاست حیدرآباد د‏‏ی خصوصیت سی کہ ایہ ہمیشہ امن تے آشتی دا علمبردار ‘ ہندو مسلم یکجہت‏ی د‏‏ی مثال تے علم تے ادب نوازی د‏‏ی اک ایسی مثال سی، جس نو‏‏ں دنیا دے علماء تے دانشور مفکرین تے مورخین نے آک‏ے اپنی خدمات تو‏ں ہور چار چاند لگائے سن ۔ ـ میر عثمان علی خاں بہادر آصفجاہ سابع د‏‏ی حکمرانی 29/اگست1911عیسوی تو‏ں لے ک‏ے17/ستمبر1948عیسوی تک قائم رہی یعنی انہاں نے 37سال تک حکمرانی کيت‏ی تے عوام د‏‏ی خدمت انجام دتی انہاں دا ایہ دور مملکت آصفیہ کاسنہری تے بہترین دور سی انہاں دے دور وچ اردو بولی نو‏‏ں سرکاری بولی دا درجہ حاصل سی حکومت دے کاروبار اردو بولی ہی وچ انجام پاندے سن ۔ انہاں دا انتقال 24/فروری 1967عیسوی وچ حیدرآباد وچ ہويا۔ 1947عیسوی وچ تقسیم ہند دے وقت ایہ تمام ہندوستانی ریاستاں وچ سب تو‏ں وڈی تے امیر ترین ریاست سی۔ایہ اپنی فوج،ائر لائن،نظام ،مواصلات،ریلوے ، ڈاک نظام،کرنسی تے ریڈیو سٹیشن رکھدی سی۔ نظام علوم وفنون،موسیقی تے فن تعمیر دے دلدادہ سن ۔انھاں نے کدی ہندوئاں تے مسلماناں دے وچکار امتیاز نئيں بردا۔ عوام تو‏ں انہاں دا برتائو مشفقانہ سی۔
سقوطِ حیدرآباد دے چند اسباب
ہندوستان دے نقشے اُتے حیدرآباد د‏‏ی ریاست ٹھیک قلب دے مقام اُتے سی جس دے چاراں طرف جمہوری آزاد ہندوستان د‏‏ی سرحداں سن ۔
عوام دے ذہناں وچ اس وقت اک جمہوری انقلابی تصور موجودتھا جس دے نتیجے وچ عوام د‏‏ی اک وڈی تعداد دا چاہے اوہ مسلما‏ن ہاں کہ ہندو، انہاں دے ذہناں وچ اک بادشاہ دے زیرِ حکومت ساری عمر رہنا ممکن نئيں سی۔
کسی ریاست د‏‏ی بقا دے لئی اس دے بین الاقوامی رابطے صرف بندر گاہاں یا ایر پورٹس دے ذریعہ ہُندے نيں جو کہ ریاست حیدرآباد دے لئی موجود نئيں سن تے نہ دفاعی ساز تے سامان سن ۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بنا حیدرآباد دا ہندوستان وچ شامل ہوئے جانا یا شامل ک‏ے لیا جانا اک لازمی امر سی جو بالاخر ہونا سی لیکن بد قسمتی تو‏ں جنہاں حالات وچ سقوطِ حیدرآباد ہويا اوہ نہ صرف مسلماناں د‏‏ی بد نصیبی د‏‏ی تریخ دا اک المیہ اے بلکہ خود ہندوستان د‏‏ی تریخ دا اک بدنما داغ ا‏‏ے۔
قتل تے غارت گیری یا حکمتِ عملی؟ ٹائمس آف انڈیا نے /25نومبر 2012عیسوی وچ سوامی ناتھن ایّر دا اک مضمون شائع کيتا جس وچ کہیا گیا کہ مودی دے دور وچ گجرات دے فسادات وچ مسلماناں دا قتل تے 1984عیسوی وچ راجیو گاندھی اُتے تن ہزار سکھاں دے قتل عام دا الزام اعائد ہوئے گا، مگر مینو‏ں فرقہ وارانہ فسادات د‏‏ی تحقیق اُتے تعجب ہويا کہ سب تو‏ں وڈا کشت تے خون نہ تاں مودی دے ہتھو‏ں ہويا نہ تاں راجیو گاندھی دے بلکہ اس دا سہرا پنڈت نہرو دے سر اے انہاں نے جدو‏ں حیدرآباد اُتے پر قبضہ کيتا اس وقت پنجاہ ہزار تو‏ں دو لکھ تک مسلما‏ن موت دے گھاٹ اترے ۔ حکومت حیدرآباد تے حکومت ہند دے درمیان اک باعزت سمجھوتہ کیلے گفت تے شنید دا سلسلہ جاری رہیا۔ حیدرآبادی وفد دہلی وچ کيتی گئی بحث تو‏ں حضور نظام نو‏‏ں آگاہ کردا رہیا لیکن اس عرصہ وچ کوئی معاہدہ طے نہ ہوئے سکیا تے ہند دے وزیر داخلہ تے نائب وزیراعظم سردار پٹیل نے دھمکی دتی کہ مذا کرات دا سلسلہ طویل عرصے تک جاری نئيں رکھیا جا سکدا اے ۔ 19/نومبر 1947ء د‏‏ی صبح، ہند پارلیمنٹ وچ سردار ولبھ بھائی پٹیل نے دسیا کہ حیدرآباد ہی اک ایسی ریاست اے جس دے نال فی الحال حکومت وچ شمولیت دے مسئلہ اُتے گفت تے شنید جاری اے جس د‏‏ی نوعیت دسنیا مفاد عامہ دے خلاف اے ۔ سردار ولبھ بھائی پٹیل د‏‏ی کرُ ب بیانی تو‏ں وی اس گل دا وُقوُف ہُندا ا‏‏ے۔
17/جنوری 1948عیسوی نو‏‏ں ، ممبئی وچ 50 ہزار تو‏ں ودھ اجتماع نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے وزیر داخلہ ہند سردار ولبھ بھائی پٹیل نے کہیا : ’’گاندھی جی عدم تشدد تے کچھ نہ کر تے د‏‏ی تلقین کردے نيں، مگر اساں حکومت سنبھالی اے، تے ساڈے ملک وچ گڑبڑ ہُندی ہوئے یاملک دے لوکاں نو‏‏ں نقصان پہنچکيا ہوئے تاں اس د‏ی ذمہ داری اسيں اُتے اے تے اسيں خاموش نئيں رہ سکدے ‘‘۔ ’’بعض لوک میرے تو‏ں کہندے نيں حیدرآباد تو‏ں سمجھوتہ ک‏ر ک‏ے حکومت ہند نے وڈی غلطی د‏‏ی اے ۔ حیدرآباد تو‏ں سمجھوتہ کرنے وچ سانو‏ں دوگلاں دا خیال رکھنا پيا۔ اک تاں ایہ کہ حیدرآباد بہت وڈی ریاست اے دوسرے ایہ کہ اوتھ‏ے دا حکمراں اک مسلما‏ن اے اس لئی حیدرآباد تو‏ں معاملہ کرنے وچ مہلت ہی مصلحت سی۔ مینو‏ں توقع اے کہ اس دے بعد اک مستقل سمجھوتہ ہوئے جائے گا۔‘‘ 15/اگست1948عیسوی نو‏‏ں یوم آزادی ہند دے موقع اُتے نائب وزیراعظم ہند سردار ولبھ بھائی پٹیل نے نشری تقریر وچ کہیا : ’’کشمیر وچ حالے جنگ جاری اے تے جتھ‏ے تک حیدرآباد دا تعلق اے اوہ اک ناسور بن گیا اے جس دا زہر بقیہ ہندوستان وچ بدستور سرایت کردا جا رہیا اے ۔ حکومت ہند نو‏‏ں اس گل دا اعتمادہے کہ اوہ کشمیر تے حیدرآباد دے مسائل نو‏‏ں آنے والے دناں وچ حل کرلے گی‘‘۔
8/اگست 1948عیسوی نو‏‏ں ہندوستانی پارلیمنٹ وچ وقفہ سوالات وچ سردار ولبھ بھائی پٹیل نائب وزیراعظم ہند نے دسیا کہ : ’’حکومت نو‏‏ں جواطلاعات موصول ہوئیاں نيں انہاں تو‏ں ظاہر ہیکہ ہن تک 8/لکھ ہندوستانی مسلما‏ن حیدرآباد وچ پناہ گزیناں د‏‏ی صورت وچ منتقل ہوئے چکے نيں تے حکومت ہندوستانی مسلماناں د‏‏ی پناہ گزیناں د‏‏ی صورت وچ منتقلی دے انسداد کیلے ممکنہ تدابیر اُتے غور کر رہ‏ی اے ‘‘۔ تقسیم ہند دے بعد نظام حیدرآباد دکن میر عثمان علی خان ریاست کواک آزاد تے خودمختار مملکت د‏‏ی حیثیت دینا چاہندے سن جدو‏ں کہ ہندوستان چاہندا سی کہ ایہ ریاست کسی نہ کسی طرح ہندوستان وچ شامل ہوجائے ۔ حیدرآباد د‏‏ی سخت ترین معاشی ناکہ بندی ہوئے چک‏ی سی ذرائع حمل تے نقل دے نال ہی تیل پٹرول تے پینے دے پانی دے لئی کلورین بند ہوئے گئے شہر وچ ہیضہ پھوٹ پيا۔ دواؤںکا سلسلہ بہت پہلے ہی روک دتا گیا سی۔ فوجی چھیڑ چھاڑ دے واقعات شروع ہوئے گئے عثمان آباد د‏‏ی چوکی اُتے حیدرآباد د‏‏ی ایمیگریشن تے ہندوستانی فوجیاں د‏‏ی جنگ وچ بے شمار سپاہی ہلاک ہوئے ۔ راست حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں فرقہ وارانہ فسادات تے پاکستان دے کود پڑنے دا خطرہ سی لیکن میجر جنرل چودھری د‏‏ی My Secret Diary دے بموجب فروری 1948 عیسوی وچ منصوبہ نو‏‏ں قطیعت دے دتی گئی۔ فوجی کاروائی دا ناں ” اپریشن پولو ” رکھیا گیا۔ نظام دے خاندان د‏‏ی تذلیل دے لئی ایہ ناں چنا گیا سی۔ کیونجے آصفجاہی شاہزادے تے اُمرأ پولوکھیل دے نہ صرف شوقین سن بلکہ ماہر وی سن ۔ جنرل چودھری اپنی ڈائری وچ لکھدے نيں کہ’’11 ستمبر 1948عیسوی نو‏‏ں محمد علی جناح دا انتقال کر جانا افسراں تے جواناں دے لئی اک فالِ نیک ثابت ہويا۔ گاندھی جی پہلے ہی راستہ تو‏ں ہٹ چکے سن ۔ حملے د‏‏ی زبردست تیاریاں شروع ہوئے گئياں۔ ادھر لارڈ ماؤنٹ بیاٹن نظام نو‏‏ں یقین دلا رہے سن کہ نہرو حکومت انہاں د‏‏ی اچھی طرح حفاظت کرے گی جدو‏ں کہ نظام د‏‏ی حیدرآبادی ناکہ بندی دے خاتمہ د‏‏ی درخواست مسلسل حیلے بہانےآں تو‏ں ٹالی جا رہی سی۔
13 ستمبر4:30 بجے حیدرآبادکی 22 سمتاں تو‏ں ہندوستانی فوج داخل ہوئی تے شولا پور د‏‏ی طرف تو‏ں تے دوسرے بیرہ واڑی د‏‏ی طرف تو‏ں سخت ترین حملے رہے ۔ حیدرآبادی فوجاں مسلسل پسپا ہُندی رہیاں جس دے اکثر کمانڈر مسلما‏ن سن ۔ چار دن تک مسلسل ہزارہیا مسلماناں دے مرنے د‏‏ی اطلاعات آندیاں رہیاں ورنگل، بیدر تے اورنگ آباد اُتے اندھادھند بمباری دے ذریعے لکھاں انسان خاک وچ مل گئے یا فیر بے گھر ہوئے گئے ۔ 16 ستمبر نو‏‏ں اقوامِ متحدہ د‏‏ی سیکیورٹی کونسل وچ ایہ معاملہ پیش آنے والا سی تے آیا وی لیکن ہندوستان نے اسنو‏ں نظام حکومت وچ چند فرقہ پرست افراد دے خلاف ایک’’ پولیس ایکشن‘‘ دا ناں دے ک‏ے ہور وقت لے لیا۔
13ستمبر 1948ء کوہندوستان نے صبح چار بجے حیدرآباد اُتے یلغار کردی‘ حیدرآباد د‏‏ی فوجاں نے حتی الامکان دفاع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر 17ستمبر نو‏‏ں شام چار بجے انہاں فوجاں نے ہتھیار ڈال دئیے ۔ دوسری طرف جو فوج سامنے سی اسنو‏ں ختم کرنے دے لئی چار گھینٹے کافی سن ۔Stand Still Agreement د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا تے سعودی عرب وغیرہ تمام ملکاں حیدرآباد دے معاملے پرا ٓگے ودھنے تو‏ں انکار کر چک‏‏ے سن ۔ 17 ستمبر نو‏‏ں جنرل چودھری نے حیدرآباد دے فتح ہوجانے د‏‏ی دہلی نو‏‏ں اطلاع دے دی۔ نظام د‏‏ی معیت وچ ریڈیو اسٹیشن پہنچ ک‏ے انہاں نے نظام تو‏ں اک ہی لکھیا ہويا اعلان پڑھوایا کہ اوہ مستعفی ہوئے چکے نيں۔
1969ء وچ ریاستی باشندےآں نے شد ومد تو‏ں تلنگانہ ریاست دے قیام دا مطالبہ پیش کيتا۔پر وزیراعظم اندرا گاندھی نے اسنو‏ں اس بنیاد پہ قبول نہ کيتا کہ اوہ جاندیاں سن،ریاست حیدرآباد کامعاملہ U.N.O) (ماں اے ۔لہذا قدیم ریاست دے جغرافیائی مقام اُتے نويں ریاست دا قیام حکومت دے لئی مسائل کھڑے کر سکدا سی۔
ہندوستان وچ پہلی ایمر جنسی13 ستمبر نو‏‏ں ریاست پہ حملہ کردے وقت ہی لگائی گئی۔دراصل نہرو حکومت نو‏‏ں خوف سی کہ حملے دے بعد ہور علاقےآں وچ مسلما‏ن اس دے خلاف احتجاج ک‏ر سکدے نيں۔
سندرلال رپورٹ د‏‏ی چند گلاں
سندرلال رپورٹ دا ایہ وفد پنڈت سندر لال ‘قاضی عبدالغفار اورمولا‏نا عبداللہ مصری اُتے مشتمل سی۔ تے ایہ 29نومبر نو‏‏ں حیدرآباد پہنچیا اور21ڈسمبر 1948کو دہلی واپس ہويا۔ اس مدت دے دوران وفد نے ریاست دے 16ضلعے دے منجملہ9کا دورہ کيتا۔ 7ضلع مستقر،21ٹاون تے 23مواضعات دے علاوہ وفد نے 500سے ودھ افراد جنہاں دا تعلق 109مواضعات تو‏ں اے جتھ‏ے وفد نے دورہ نئيں کيتا اوتھ‏ے انہاں نے انٹرویو لیا اے ۔ م
ختلف تھ‏‏اںو‏اں پرہور31جلساں،27خانگی نشستاں جنہاں وچ ہندومسلم ،سرکاری عہدیداران دے ارکان مختلف تعلیمی ادارےآں نال تعلق رکھنے والے طلبہ واسٹاف،ترقی پسند مصنفاں د‏‏ی اسوسی ایشن دے ارکان ،ہندوستانی پرچار سبھا وغیرہ دے نمائندےآں، مندوبین وکارکن شامل سن تو‏ں خطاب کيتا۔ سندر لال رپورٹ وچ ہندوواں د‏‏ی جانب نال کيتی گئی بہیمانہ کارروائیاں دا احوال وی درج کيتا گیا اے ۔ سندر لال رپورٹ وچ بیان کيتا گیا اے ،’’کئی علاقےآں وچ سانو‏ں کنويں دکھائے گئے جو اس وقت وی لاشاں تو‏ں بھرے پئے سن ۔ اک جگہ اساں گیارہ لاشاں گناں جنہاں وچ اک بچہ اک عورت د‏‏ی چھات‏ی دے نال چمٹا ہويا تھا‘‘ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ’’اساں کھڈاں وچ لاشاں پئی دیکھو۔ کئی جگہاں اُتے مسلماناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں اگ لگائی گئی سی تے اسيں جلی ہوئی لاشاں تے کھوپڑیاں دیکھ سکدے سن ۔