cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غدر
معاشی تے سماجی تضادات
1780ء د‏‏ی دہائی تک کمپنی د‏‏ی ہندوستان دے نال تجارت د‏‏ی نوعیت وی بدلنے لگی سی۔ اس تو‏ں پہلے کمپنی ہندوستان تو‏ں خام مال دے نال نال وڈے پیمانے اُتے تیار شدہ اشیاء(مثلاً عمدہ سوندی تے ریشمی کپڑ‏ا)بھی برآمد کردی سی۔ لیکن برطانیہ وچ ہونے والی تیز ترین صنعتی ترقی دے نتیجے وچ تجارت دا توازن بدل رہیا سی۔ 1780ء تو‏ں لے ک‏ے انیہويں صدی دے اوائل تک ہندوستان برطانیہ د‏‏ی صنعتاں دے لئی صرف خام مال برآمد کرنے والا ملک بن چکيا سی۔ ہندوستان دے ہنرمند تے دستکار برطانیہ د‏‏ی سستی صنعتی پیداوا‏‏ر دا مقابلہ نئيں ک‏ر سکدے سن تے 1815ء تک ہندوستان د‏‏ی منڈیاں وچ سستی برطانوی صنعتی مصنوعات د‏‏ی بھرمار نے مقامی مصنوعات نو‏‏ں مقابلے تو‏ں باہر کر دتا۔ اس دے نتیجے وچ لکھاں مقامی ہنر مند تے دستکار تباہ تے برباد ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ اس حقیقت دا اعتراف خود ہندوستان دے گورنر جنرل لارڈ ولیم بینٹنک نے 1833ء وچ انہاں لفظاں وچ کیہ:
’’تجارتی تریخ وچ ایسی بربادی د‏‏ی کوئی مثال نئيں ملدی۔ مقامی جولاہاں دے پنجر ہندوستان دے میداناں وچ بکھرے پئے نيں۔ ‘‘
اسی طرح 8 اگست1853ء نو‏‏ں نیو یارک ڈیلی ٹریبیون وچ شامل ہونے والے اک مضمون وچ مارکس لکھدا اے:
’’بورژوا رہتل د‏‏ی گہری منافقت تے جبلی بربریت ساڈی اکھاں دے سامنے بے پردہ ہوئے جاندی اے، جدو‏ں اوہ اپنے گھر تو‏ں دور، جتھ‏ے اوہ مہذب شکل اختیار کيتے ہوئے اے، نو آبادیات تک پہنچک‏ی اے، جتھ‏ے اوہ برہنہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ‘‘
1850ء تک مقامی دستکاری تے اس تو‏ں وابستہ ہنر منداں د‏‏ی بربادی مکمل ہوئے چک‏ی سی، جس دا اندازہ اس امر تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اس وقت تک برطانیہ ہر سال ہندوستان نو‏‏ں اٹھ ملین پاؤنڈ د‏‏ی صنعتی مصنوعات برآمد کر رہیا تھاجنہاں وچ سب تو‏ں وڈا حصہ ٹیکسٹائل مصنوعات (5.2ملین پاؤنڈ) دا سی۔
ایتھ‏ے اُتے ایہ دسنیا دلچسپی تو‏ں خالی نئيں ہوئے گا کہ انہاں تباہ حال ہنر منداں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے روزگار د‏‏ی تلاش وچ کمپنی د‏‏ی فوج وچ بطور سپاہی شمولیت اختیار کر لئی۔
سیاسی تضادات
بحیثیت مجموعی ہندوستان د‏‏ی اشرافیہ تے مقامی حکمران طبقے دا کردار نہایت رجعتی تے گلا سڑا سی۔ اوہ اک ایداں دے نظام دے نمائندے سن جو کدو‏‏ں دا تریخ دے ہتھو‏ں متروک ہوئے چکيا سی۔ ایہی وجہ اے کہ کہن زدہ مغل سلطنت تو‏ں لے ک‏ے علاقائی ریاستاں تے راجواڑاں د‏‏ی اکثریت کمپنی دے سامنے ریت د‏‏ی دیوار ثابت ہوئی۔ لیکن اس دا ایہ مطلب ہر گز نئيں کہ کمپنی نے ہندوستان اُتے بلا مزاحمت قبضہ ک‏ر ليا سی۔ کئی مقامی حکمراناں تے قدیم اشرافیہ دے حصےآں نے کمپنی د‏‏ی توسیع پسندی دے خلاف مزاحمت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اپنے رجعتی کردار، عوامی حمایت د‏‏ی کمی تے سماج نو‏‏ں اگے لے جانے د‏‏ی اہلیت نہ رکھنے د‏‏ی بدولت کمپنی دے ہتھو‏ں شکست کھادی 1757ء تو‏ں لے ک‏ے 1857ء تک لڑی جانے والی بے شمار جنگاں ايس‏ے حقیقت د‏‏ی غمازی کردیاں نيں۔
کمپنی د‏‏ی سامراجی توسیع پسندی دے نتیجے وچ عوام تاں بدحال تے نا خوش سی ہی لیکن سابق حکمران اشرافیہ دے کئی حصے وی اپنا اقتدار تے ریاستاں چھن جانے دے سبب کمپنی دے خلاف پوشیدہ مخاصمت رکھدے سن ۔ انہاں نو‏‏ں عوام د‏‏ی بدحالی تو‏ں کوئی سروکار نہ سی تے نہ ہی اوہ ’’قومی غیرت‘‘ دا کوئی جذبہ رکھدے سن لیکن بادشاہون، نواباں تے راجاواں تو‏ں کمپنی دے وظیفہ خوار بن جانے دا عمل یقیناًان دے لئی بہت تکلیف دہ سی۔ ایہ تکلیف اس وقت ہور شدت اختیار کر گئی جدو‏ں کمپنی نے پرانے معاہدے توڑدے ہوئے انہاں سابق حکمران خانداناں وچو‏ں کئی اک دے وظیفے بتدریج گھٹانے شروع کر دئیے، حتی کہ انہاں نو‏‏ں آبائی محلات تو‏ں وی بے دخل کرنا شروع کر دتا۔ انہاں سب عوامل دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی مخاصمت نے اپنا اظہار 1857ء وچ انہاں سابق حکمران خانداناں وچو‏ں چند اک دے افراد د‏‏ی بغاوت وچ شمولیت د‏‏ی صورت وچ کیہ۔ نانا صاحب، جھانسی د‏‏ی رانی، لکھنؤ د‏‏ی بیگم حضرت محل، تانتیا ٹوپی تے بہادر شاہ ظفر دا بیٹا مرزا مغل کچھ ایداں دے ہی کردار سن ۔
ہندوستان وچ کمپنی دا دوہرا کردار
بورژوا تے قوم پرست مورخاں دے برعکس مارکس وادی کسی وی تاریخی مظہر دے تمام پہلوآں تے انہاں تو‏ں جنم لینے والے تمام تضادات دا جائزہ لیندے ہوئے اس مظہر نو‏‏ں اک کل دے طور اُتے دیکھنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ اس حوالے تو‏ں ہندوستان وچ کمپنی دے سامراجی کردار دے دوسرے رخ نو‏‏ں وی دیکھنا تے سمجھنا لازمی ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ کمپنی د‏‏ی تمام پالیسیاں اس دے سرمایہ دارانہ سامراجی مفادات دے تابع سن تے انہاں مفادات د‏‏ی خاطر جتھ‏ے اک طرف کمپنی نے لُٹ مار تے ظلم تے استحصال د‏‏ی انتہا کر دتی اوتھے دوسری طرف ہندوستان دے قدیم تے تاریخی متروکیت دا شکار پیداواری ڈھانچے نو‏‏ں بزور طاقت توڑدے ہوئے جدید بورژوا معیشت د‏‏ی بنیاد وی پائی۔
25جون 1853ء نو‏‏ں نیو یارک ڈیلی ٹریبیون وچ شائع ہونے والے اپنے اک مضمون وچ مارکس لکھدا اے:
’’یہ درست اے کہ انگلستان نے غیر دانشمندانہ انداز تو‏ں جبر کردے ہوئے صرف اپنے حریصانہ مفادات د‏‏ی خاطر ہندوستان وچ سماجی انقلاب برپا کيتا۔ لیکن سوال ایہ نئيں ا‏‏ے۔ سوال ایہ اے کہ کیہ ایشیا دے سماجی حالات وچ اک بنیادی تبدیلی دے بغیر نسل انسان اپنی منزل تک پہنچ سکدی اے ؟ تے جے نئيں، تاں فیر انگلستان دے جرائم جو وی ہاں اوہ ایہ تبدیلی برپا کرنے وچ تریخ دا لا شعوری آلہ کار بنا ا‏‏ے۔ ‘‘
ہندوستان وچ اپنے سرمایہ دارانہ سامراجی استحصال نو‏‏ں زیادہ منافع بخش بنانے د‏‏ی خاطر کمپنی نے فزیکل تے سماجی انفراسٹرکچر دے بہت سارے منصوبےآں دا آغاز کيتا۔ 1837ء وچ پہلی جدید ملک گیر ڈاک سروس دا اجرا کيتا گیا تے 1851ء وچ تار برقی دے نظام د‏‏ی تعمیر دا آغاز ہويا۔ 1857ء تک ہندوستان دے زیادہ تر وڈے شہر تار برقی دے ذریعے اک دوسرے تو‏ں جڑ چکے سن ۔ ايس‏ے طرح 1849ء وچ ہندوستان د‏‏ی پہلی ریلوے لائن د‏‏ی تعمیر شروع ہوئی تے 1871ء تک ہندوستان دے زیادہ تر علاقے ریلوے نیٹ ورک تو‏ں جڑ چکے سن ۔ انیہويں صدی د‏‏ی ابتدائی تن دہائیاں وچ کمپنی نے سلاطین دلی تے مغلیہ عہد وچ تعمیر ہونے والے آبپاشی دے بے شمار منصوبےآں د‏‏ی مرمت تے توسیع دا کم کيتا۔ 1842ء وچ کمپنی نے 350میل لمبی گنگا کنال د‏‏ی تعمیر دا آغاز کيتا جو اپنے وقت د‏‏ی سب تو‏ں لمبی مصنوعی کنال سی۔ ايس‏ے طرح کمپنی نے ریاضی، شماریات، جغرافیہ، انجینئرنگ، میڈیسن تے ہور جدید سائنسی علوم د‏‏ی خاطر بے شمار جدید تعلیمی ادارے قائم کيتے جنہاں وچ فورٹ ولیم کالج، کلکتہ یونیورسٹی، بمبئی یونیورسٹی، مدراس یونیورسٹی تے گرانٹ میڈیکل کالج اہ‏م نيں۔ تار برقی، ڈاک، ریلوے تے انہاں جداں ہور منصوبےآں نے ہی 1857ء د‏‏ی بغاوت وچ اظہار پانے والے ہندوستانی قومیت دے نوزائیدہ شعور د‏‏ی تخلیق دے لئی مادی بنیاداں فراہ‏م د‏‏ی سن۔
اگرچہ کمپنی د‏‏ی سامراجی پالیسیاں دا ایہ پہلو تاریخی طور اُتے ترقی پسندانہ کردار رکھدا سی لیکن چونکہ انہاں تمام منصوبےآں دا شعوری مقصد ہندوستان د‏‏ی پرت کھسوٹ نو‏‏ں زیادہ موثر تے سہل بنانا سی لہذا ایہ منصوبے کمپنی د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں ودھانے دے بجائے عوام وچ کمپنی دے خلاف ہور نفرت پیدا کرنے دا سبب بنے۔ عوام د‏‏ی ایہ نفرت بلا جواز ہر گز نہ سی۔ اوہ بخوبی سمجھ رہے سن کہ تار برقی تے ڈاک نظام دا مقصد ہندوستان اُتے کمپنی د‏‏ی فوجی تے انتظامی گرفت نو‏‏ں مضبوط کرنا سی۔ ايس‏ے طرح ریلوے دا مقصد عوام نو‏‏ں سہولت دینا نئيں بلکہ خام مال، صنعتی اشیا تے فوج د‏‏ی آمد تے رفت نو‏‏ں سہل بنانا سی۔ آبپاشی دے منصوبےآں دا مقصد کساناں د‏‏ی خوشحالی نئيں بلکہ زرعی پیداوا‏‏ر بڑھاندے ہوئے زرعی ٹیکساں د‏‏ی آمدن وچ وادھا تے برطانوی صنعتاں دے لئی سستے خام مال دا حصول سی۔ جدید تعلیمی ادارےآں دے فروغ دا مقصد پڑھے لکھے وفادار ہندوستانیاں د‏‏ی اک پرت تیار کرنا سی جو کمپنی د‏‏ی انتظامی تے کاروباری مشینری دا حصہ بن سکن۔ لیکن اس سب دے باوجود ایہ اک حقیقت اے کہ کمپنی دا ہندوستان اُتے تسلط تمام تر ظلم تے استحصال دے باوجود تاریخی اعتبار تو‏ں اک اگے دا قدم سی۔ لیکن برطانوی سامراج ہندوستان وچ جس جدید سماج دیاں بنیاداں ڈال رہیا سی، اس دا فائدہ عام لوکاں نو‏‏ں کس صورت وچ ہوئے سکدا سی؟ اس دا جواب دیندے ہوئے مارکس 1853ء وچ لکھدا اے:
’’انگلستان د‏‏ی بورژوازی جو کچھ وی کرنے اُتے مجبور ہوئے گی، اس تو‏ں عوام د‏‏ی اکثریت دے سماجی حالات وچ کوئی مادی بہتری نئيں آئے گی کیونجے اس امر دا انحصار صرف پیداواری قوتاں د‏‏ی ترقی اُتے ہی نئيں بلکہ عوام دے انہاں اُتے تصرف اُتے وی ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن وہ(بورژوازی) انہاں دونے دے لئی درکار مادی بنیاداں رکھنے وچ ناکا‏م نئيں ہون گے۔ کيتا بورژوازی نے کدی وی اس تو‏ں زیادہ کچھ کيتا اے ؟ کيتا اس نے کدی وی عام لوکاں نو‏‏ں دکھ تے تذلیل، خاک تے خون وچ گھسیٹے بغیر ترقی دتی اے ؟۔ ۔ ۔ ہندوستان دے لوک برطانوی بورژوازی د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے بیچ پھیلائے جانے والے سماج دے نويں عناصر دے فائدے اس وقت تک حاصل نہ کر سکن گے جدو‏ں تک بذات خود برطانیہ وچ صنعتی پرولتاریہ موجودہ حکمران طبقات د‏‏ی جگہ نئيں لے لیندا، یا فیر جدو‏ں تک ہندوستانی خود اِنّے مضبوط نئيں ہوئے جاندے کہ انگریزی غلامی دے طوق نو‏‏ں اتار سُٹیاں۔ ‘‘
مارکس دے انہاں لفظاں دے نال ہی اسيں واپس 1857ء دے طلاطم خیز سال وچ واپس چلدے نيں تے دیکھدے نيں کہ حاکم تے محکوم د‏‏ی لڑائی کيتا رخ اختیار کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
1857ء۔ ۔ بغاوت دا عروج تے زوال
اس مضمون دا بنیادی مقصد 1857ء د‏‏ی بغاوت د‏‏ی واقعہ نگاری کرنا نئيں بلکہ اس دے پس منظر تے اسباب نو‏‏ں سمجھدے ہوئے اس دے تاریخی کردار تے شکست د‏‏ی وجوہات دا تعین کرنا ا‏‏ے۔ لیکن اس ضمن وچ بحث نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں پہلے بغاوت دے عروج تے زوال دا مختصر ذکر کرنا ضروری ا‏‏ے۔
جداں کہ اساں پہلے ذکر کيتا سی کہ 16مئی 1857ء تک دلی شہر مکمل طور اُتے باغی سپاہیاں دے کنٹرول وچ آ چکيا تھااور آنے والے ہفتےآں تے مہینےآں وچ بغاوت شمالی تے وسطی ہندوستان دے زیادہ تر وڈے شہراں وچ پھیل چک‏ی سی۔ مئی تو‏ں لے ک‏ے ستمبر 1857ء تک دے عرصے وچ بغاوت اپنے عروج اُتے سی تے باغی سپاہیاں دے نال ہونے والی زیادہ تر لڑائیاں وچ کمپنی نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ ستمبر دے وسط وچ کمپنی نے اپنی فوج دے وفادار حصےآں، برطانیہ تو‏ں آنے والی کمک تے وفادار مقامی حکمراناں د‏‏ی جانب تو‏ں مہیا کيتے گئے سپاہیاں سمیت اپنی تمام تر طاقت نو‏‏ں مجتمع کردے ہوئے دلی  دا محاصرہ ک‏ے لیااور 20ستمبر تک دلی  نو‏‏ں باغی سپاہیاں دے قبضے تو‏ں چھڑا لیا۔ دلی  وچ شکست دے بعد بغاوت دا زور ٹوٹنا شرو ع ہوئے گیا تے کمپنی بتدریج اپنی کھوئی ہوئی بالادستی قائم کرنے لگی۔ اکتوبر وچ باغی سپاہیاں نو‏‏ں آگرہ وچ شکست ہوئی جدو‏ں کہ دسمبر وچ کمپنی نے کانپور تے اندور اُتے واپس قبضہ ک‏ر ليا۔ مارچ 1858ء وچ باغی سپاہیاں نو‏‏ں لکھنؤ وچ فیصلہ کن شکست ہوئی تے اودھ اُتے کمپنی دا قبضہ ہوئے گیا جدو‏ں کہ اپریل دے اوائل وچ کمپنی نے جھانسی اُتے وی اپنی بالادستی قائم کر لئی۔ لکھنؤ تے جھانسی وچ شکست نے بغاوت د‏‏ی کمر توڑ کر رکھ د‏تی۔ جون 1858ء وچ گوالیار اُتے کمپنی دے قبضے دے نال ہی بغاوت د‏‏ی بچی کچھی چنگاریاں وی بجھ گئياں تے ہندوستان اُتے فیر تو‏ں کمپنی دا تسلط قائم ہوئے گیا۔
برطانوی حکومت کافی عرصے تو‏ں کمپنی د‏‏ی ہندوستانی نو آبادی نو‏‏ں للچائی ہوئی نظراں تو‏ں دیکھ رہی سی۔ ہندوستان ورگی سونے د‏‏ی چڑیا نو‏‏ں صرف اک تجارتی کمپنی دے زیر تسلط رہنے نئيں دتا جا سکدا سی۔ تمام برطانوی بورژوازی اس د‏ی پرت کھسوٹ وچ حصہ دار بننا چاہندی سی۔ 1857ء د‏‏ی بغاوت نے حکومت نو‏‏ں اپنی ایہ دیرینہ خواہش پوری کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ تے کمپنی د‏‏ی ’’نااہلی‘‘ نو‏‏ں اس بغاوت د‏‏ی وجہ گرداندے ہوئے حکومت نے 2 اگست 1858ء نو‏‏ں گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1858ء دے ذریعے ہندوستان نو‏‏ں براہ راست تاج برطانیہ دے تابع کر دتا۔
بغاوت دا تاریخی کردار
بغاوت ہند 1857ء دتی کیہ تعریف کيت‏ی جائے؟ کیہ اوہ محض کمپنی دے ناراض ہندوستانی سپاہیاں د‏‏ی بغاوت سی یا فیر اک عوامی بغاوت؟ کیہ اوہ کسی گزرے ہوئے عہد د‏‏ی معدوم سلطنت نو‏‏ں واپس بحال کرنے د‏‏ی کوشش سی یا فیر کچھ نواں تے جدید تعمیر کرنے د‏‏ی جدوجہد؟ کیہ اوہ دلی ، آگرہ، لکھنؤ، کانپور تے اندور د‏‏ی لڑائی سی یا فیر ہندوستان د‏‏ی پہلی جنگ آزادی؟ باغیاں دے دل تے دماغ وچ کیہ چل رہیا سی؟ مذہب، نسل، بولی تے علاقہ یا فیر ہندوستانی ہونے دا نوزائیدہ احساس؟ بغاوت د‏‏ی حقیقی قیادت کس دے پاس سی؟ بغاوت وچ شمولیت اختیار کرنے والی ناراض اشرافیہ یا فیر باغی سپاہیاں دے پاس؟ جے ایہ اک قومی بغاوت سی تاں فیر کيتا اس وچ کوئی طبقات‏ی تضادات نئيں سن ؟ تے آخر وچ سب تو‏ں اہ‏م سوال۔ ۔ ۔ 1857ء د‏‏ی بغاوت دا کردار تاریخی اعتبار تو‏ں ترقی پسندانہ سی یا فیر قدامت پسندانہ؟ یا فیر ایہ دونے عناصر ہی اس دے اجزائے ترکیبی وچ شامل سن ؟ انہاں سب سوالےآں دا جواب دینے دے لئی ضروری اے کہ اسيں حس توازن نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے جدلیاندی طریقہ کار تو‏ں تاریخی حقائق دا ٹھوس تجزیہ کرن۔
1857ء کمپنی راج دے خلاف ہونے والی پہلی بغاوت نئيں سی۔ اس تو‏ں پہلے وی 1806ء(ولور)، 1824ء (بارک پور)، 1849ء تے 1852ء وچ محدود نوعیت د‏‏ی سپاہی بغاوتاں ہوئے چکیاں سن۔ اس دے علاوہ بے شمار چھوٹی چھوٹی عوامی بغاوتاں وی ہوئیاں جنہاں وچ 1770ء د‏‏ی دہائی وچ بنگال وچ ہونے والی سنیاسی بغاوتاں، 1799ء وچ بنگال ہی وچ ہونے والی چور بغاوت، انیہويں صدی د‏‏ی ابتدائی تن دہائیاں وچ اوڑیسہ، وجے نگر، مالابار، تراون کور، میسور، گجرات، مہاراشڑاکے مختلف علاقےآں، مغربی اتر پردیش، ہریانہ، علی گڑھ، جبل پور وچ ہونے والی بغاوتاں، 1840ء د‏‏ی دہائی وچ ہونے والی موپلا بغاوت تے 56-1855ء وچ ہونے والی سنتھال بغاوت اہ‏م نيں۔ لیکن انہاں تمام بغاوتاں دا کردار انتہائی محدود، اک دوسرے تو‏ں وکھ تھلگ تے علاقائی نوعیت دا سی جدو‏ں کہ 1857ء د‏‏ی بغاوت دا نہ صرف جغرافیائی پھیلاؤ بہت زیادہ سی بلکہ مختلف شہراں تے چھاؤنیاں وچ باغی سپاہیاں د‏‏ی قیادت خاصی حد تک اک دوسرے دے نال رابطے وچ وی سی۔ ماضی د‏‏ی تمام بغاوتاں دے برعکس 1857ء د‏‏ی بغاوت اس خطے د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی بغاوت سی جس دے نعراں، تقریراں تے اعلانات وچ سانو‏ں ہندوستانی ہونے دا شعور جھلکتا نظر آندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ شعور حالے ناپختہ سی لیکن اس امر وچ کوئی شک نئيں کہ اس بغاوت دا غالب جذبہ ہندوستانی قومیت دا ایہی نوزائیدہ احساس سی۔
زیادہ تر مؤرخین اس بغاوت نو‏‏ں صرف ناراض مقامی سپاہیاں د‏‏ی بغاوت دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ ایہ نقطہ نظر بالکل غلط ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے تاں اس حقیقت دا ادراک کرنا لازمی اے کہ کمپنی دے سپاہی کوئی آسمان تو‏ں نئيں ٹپکے سن بلکہ اوہ ہندوستانی سماج دا ہی حصہ سن ۔ انہاں د‏‏ی بھاری اکثریت کمپنی د‏‏ی پالیسیاں دے نتیجے وچ تباہ تے برباد ہوئے جانے والے کسان تے دستکار خانداناں نال تعلق رکھدی سی بلکہ ایہ کہنا زیادہ درست ہوئے گا کہ انہاں نے کمپنی دے ہتھو‏ں اپنے ذریعہ معاش د‏‏ی بربادی دے بعد روزگار د‏‏ی تلاش وچ ہی فوج وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ ايس‏ے امر د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے مارکس نے لکھیا سی کہ:
’’سپاہیاں دا برتاؤ چاہے کتنا ہی بدنام کیو‏ں نہ ہو، اوہ ہندوستان وچ انگلستان دے اپنے برتاؤ د‏‏ی مجتمع شدہ شکل دا ہی عکس ا‏‏ے۔ ‘‘
لیکن تاریخی ریکارڈ دا بغور مطالعہ واضح طور اُتے اس امر د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ اگرچہ بغاوت وچ ہراول پرت دا کردار سپاہیاں نے ہی ادا کيتا سی لیکن بغاوت نو‏‏ں زیادہ تر وڈے شہراں، بنگال تے وسطی ہندوستان دے پینڈو علاقےآں دے عوام د‏‏ی حمایت وی حاصل سی۔ زیادہ تر علاقےآں وچ ایہ حمایت تے ہمدردی خاموش تے بالواسطہ نوعیتکيتی سی لیکن کئی جگہاں (خصوصاً وڈے شہراں وچ ) اُتے عام لوکاں نے وڈی تعداد وچ سپاہیاں دے شانہ بشانہ فوجی کاروائیاں وچ وی حصہ لیا۔
گو کہ 1857ء د‏‏ی بغاوت دا مجموعی کردار اک قومی جنگ آزادی دا سی لیکن اس دا ایہ مطلب نئيں کہ سماج دے تمام طبقات د‏‏ی اس وچ شمولیت اک ورگی سی۔ زمیندار اشرافیہ د‏‏ی بھاری ترین اکثریت نے کمپنی دے نال اپنی وفاداری نبھائی۔ ايس‏ے طرح چند اک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مقامی حکمراناں د‏‏ی اکثریت نے وی بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی تے ’’دوستی دے معاہدوں‘‘ دے تحت کمپنی دا نال دتا۔ اس وچ 23علاقائی ریاستاں دے نواب تے راجے شامل سن ۔ ایداں دے ہی مقامی تاجر طبقے نے وی ہر طرح تو‏ں کمپنی د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیکن ایہ تاں سماج دے اوہ حصے نيں جنہاں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مخالفت تے کمپنی د‏‏ی حمایت کسی تو‏ں ڈھکی چھپی نئيں سی۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کیہ بغاوت وچ شمولیت اختیار کرنے والے اشرافیہ دے حصےآں، مقامی حکمران خانداناں، سپاہیاں تے عوام دے لئی ’’قومی آزادی‘‘ دا مفہوم اک ہی سی؟ ایسا سمجھنا نہایت غلط ہوئے گا۔ بغاوت وچ شامل مختلف طبقے تے سماجی پرتاں ’’قومی آزادی‘‘ نو‏‏ں اپنے مخصوص طبقات‏ی مفادات دے نقطہ نظر تو‏ں دیکھدیاں سن تے ایہ طبقات‏ی مفادات یکساں نئيں سن ۔ جتھ‏ے اک طرف سپاہیاں تے عوام دے لئی آزادی تے ہندوستان تو‏ں کمپنی د‏‏ی بے دخلی دا مطلب سامراجی لُٹ مار تو‏ں نجات، بھاری ٹیکساں دا خاتمہ تے اک خوشحال زندگی سی، اوتھے دوسری طرف اشرافیہ دے بعض نا خوش عناصر تے چند مقامی حکمران خانداناں دے لئی اس بغاوت وچ شمولیت دا بنیادی مقصداپنے کھوئے ہوئے اقتدار، مراعات تے اختیارات نو‏‏ں واپس حاصل کرنا سی۔ جھانسی د‏‏ی رانی لکشمی بائی، لکھنؤ د‏‏ی بیگم حضرت محل، مرہٹہ پیشوا نانا صاحب، مغل شہزادے مرزا مغل، بہار دے کنور سنگھ تے مہاراشٹرا دے تانتیا ٹوپی سمیت انہاں جداں تمام کرداراں د‏‏ی اصل کہانی ایہی سی۔
1857ء د‏‏ی بغاوت وچ بیک وقت موجود ترقی پسندانہ تے قدامت پسندانہ رجحانات نو‏‏ں اسيں اس قومی جنگ آزادی وچ پنہاں طبقات‏ی تضادات دے تناظر وچ ہی سمجھ سکدے نيں۔ جتھ‏ے اک طرف سپاہیاں تے عوام وچ موجود اک خوشحال زندگی گزارنے د‏‏ی تمنا تے ہندوستانی قومیت دا نوزائیدہ ادراک بغاوت د‏‏ی ترقی پسندانہ جہت د‏‏ی عکاسی کردا اے اوتھے عہد رفتہ د‏‏ی طرف واپس پلٹنے د‏‏ی تمنا لئے مقامی حکمران اشرافیہ دے بعض دھڑاں د‏‏ی بغاوت وچ شمولیت، قدامت پسندانہ تے رجعتی رجحانات د‏‏ی موجودگی د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں۔ انہاں دونے رجحانات وچو‏ں کونسا غالب سی؟ اس سوال دا کوئی سیدھا سادا جواب نئيں ا‏‏ے۔ جے بالفرض بغاوت کامیاب ہوئے جاندی تاں جلد یا بدیر مخالف طبقات د‏‏ی نمائندگی کرنے والے انہاں متضاد رجحانات دے وچکار براہ راست ٹکراؤ نا گزیر سی۔ لیکن بذات خود 1857ء دے حوالے تو‏ں اس سوال دا جواب تلاش کرنے دے لئی سانو‏ں ایہ دیکھنا پئے گا کہ درحقیقت بغاوت د‏‏ی عملی قیادت کس رجحان دے ہتھ وچ سی۔
زیادہ تر بورژوا مورخ اپنے طبقات‏ی نقطہ نظر دے تحت بغاوت وچ مقامی حکمران اشرافیہ دے کردار نو‏‏ں بہت ودھیا چڑھا کر پیش کردے نيں حالانکہ تاریخی شواہد دا ٹھوس مطالعہ کسی تے سمت وچ اشارہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ گل درست اے کہ بعض جگہاں (مثلاً بہار وچ کنور سنگھ)پر بغاوت د‏‏ی عملی قیادت واقعی اشرافیہ دے ہتھ وچ سی لیکن زیادہ تر علاقےآں وچ حقیقی قیادت باغی سپاہی کمانڈراں تے سپاہیاں د‏‏ی کمیٹیاں دے پاس سی جدو‏ں کہ مقامی حکمران اشرافیہ دا قائدانہ کردار عملی د‏‏ی بجائے محض علامتی نوعیت دا سی۔ اس علامتی قیادت دے لئی وی حکمران اشرافیہ دے ایہ افراد فوری طور اُتے رضامند نئيں ہوئے سن بلکہ تھلے تو‏ں پڑنے والے دباؤ نے انہاں نو‏ں ایسا کرنے اُتے مجبور کيتا سی۔ اس سلسلے وچ دو نہایت شاندار مثالاں جھانسی د‏‏ی رانی لکشمی بائی تے مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر کيت‏یاں نيں۔ لکشمی بائی نے جون 1857ء تک بغاوت وچ شمولیت اختیار نئيں کيت‏‏ی سی۔ 5جون نو‏‏ں جھانسی وچ تعینات مقامی رجمنٹ نے بغاوت کردے ہوئے قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لکشمی بائی نے مقامی سپاہیاں تو‏ں خوفزدہ ہوئے ک‏ے سو گھر ڈویژن دے انگریز کمشنر میجر ارسکن نو‏‏ں باغیاں دے خلاف لڑائی وچ مدد کرنے د‏‏ی درخواست کيتی لیکن اوہ ایسا کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں سی۔ دوسری طرف باغی سپاہاں نے رانی نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے اس نے انہاں دا نال نہ دتا تاں اوہ شاہی محل نو‏‏ں بارود تو‏ں اڑا دین گے۔ اس صورتحال وچ لکشمی بائی دے پاس باغیاں دا نال دینے تے جھانسی وچ انہاں دا علامتی سربراہ بننے دے سوا تے کوئی چارہ نہ سی۔ کچھ ایسا ہی ماجرا مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر دا وی تھاجسنو‏ں باغی سپاہیاں نے سنگین د‏‏ی نوک اُتے بغاوت د‏‏ی ’’قیادت‘‘ سنبھالنے اُتے مجبور کيتا۔
’’میں بے یار تے مدد گار سی تے ہر طرف تو‏ں خوف وچ گھرا ہويا سی۔ ميں نے اوہ سب کيتا جو اوہ (سپاہی) چاہندے سن ۔ جے ایسا نہ کردا تاں اوہ فوراً مینو‏ں مار ڈالدے۔ ایہ گل سب نو‏‏ں معلوم ا‏‏ے۔ ميں نے اپنے آپ نو‏‏ں ایداں دے حالات وچ پایا کہ وچ اپنی زندگی تو‏ں اکتا گیا۔ ‘‘
اس گواہی دے علاوہ ہور تمام تاریخی شواہد وی واضح طور اُتے ایہ ثابت کردے نيں کہ بہادر شاہ ظفر تے مرزا مغل د‏‏ی قیادت محض علامتی حیثیت رکھدی سی جدو‏ں کہ تمام تر عملی فیصلے باغی سپاہیاں تے دلی وچ انہاں دے کمانڈر صوبیدار بخت خان دے ہتھو‏ں وچ سی۔ بغاوت دے دوران دلی  شہر وچ لگنے والا مشہور نعرہ ’’خلق خدا کی، ملک بادشاہ کا، حکم صوبیدار سپاہی بہادر کا‘‘ وی ايس‏ے حقیقت د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔
لیکن ایتھ‏ے اُتے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جدو‏ں بغاوت د‏‏ی عملی کمان سپاہیاں دے پاس سی تاں فیر انہاں نو‏ں ناکارہ رجعتی اشرافیہ دے انہاں بیکار نمائندےآں د‏‏ی علامتی سربراہی د‏‏ی ضرورت کیو‏ں پیش آ رہی سی؟ اس سوال دا جواب حتمی تجزئیے وچ بغاوت د‏‏ی شکست د‏‏ی بنیادی وجہ دے نال جڑا ہويا ا‏‏ے۔
بغاوت کیو‏ں ناکا‏م ہوئی؟
مؤرخین عمومی طور اُتے مختلف فوجی، تکنیکی تے حادّا‏تی وجوہات نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی ناکامی دا سبب گرداندے نيں۔ انہاں سب وجوہات دا بغاوت د‏‏ی ناکامی وچ اک جزوی کردار تاں ہوئے سکدا اے لیکن بحیثیت مجموعی انہاں د‏‏ی حیثیت نہایت فروعی تے ثانوی نوعیت د‏‏ی ا‏‏ے۔ حقیقت تاں ایہ اے کہ باغی سپاہیاں تے عوام دے پاس سماج نو‏‏ں اگے لے جانے تے ہندوستان دے طول تے عرض وچ بکھری ہوئی اس بغاوت نو‏‏ں اک لڑی وچ پرونے دے لئی درکار ٹھوس سیاسی تے معاشی پروگرام نہ سی۔ سپاہی، دستکار تے کسان بندوقاں تے تلواراں تاں چلا سکدے سن لیکن تریخ دے اُس عہد وچ ہندوستان جداں سماج نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی درکار اک قومی بنیاداں اُتے مرتب کيتا گیا ریڈیکل بورژوا پروگرام دینا انہاں دے بس تو‏ں باہر سی۔ تاریخی اعتبار تو‏ں ایہ پروگرام دینا قومی بوژوازی دا فریضہ تھالیکن ہندوستان د‏‏ی قومی بورژوازی اک تاں اس وقت اپنی تخلیق دے ابتدائی مراحل وچ سی، دوسرا اس دا جنم ہی سامراجی سرمایہ دارانہ پالیسیاں دے نتیجے وچ ہويا سی تے اپنی پیدائش تو‏ں ہی اس دے مفادات سامراجی آقاواں دے مفادات دے نال منسلک سن ۔ دوسرے لفظاں وچ ایہ ’’قومی‘‘ بورژوازی اپنے جنم تو‏ں ہی اک دلال (comprador) کردار رکھدی سی تے اپنے تاریخی فرائض ادا کرنے تو‏ں قاصر سی۔ بغاوت دے دوران مقامی تاجر طبقے د‏‏ی کمپنی دے لئی مکمل حمایت ايس‏ے حقیقت د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔ ایسی صورتحال وچ صرف پرولتاریہ ہی اوہ واحد طبقہ سی جو نااہل بورژوازی دے تاریخی فرائض ادا کردے ہوئے اک جدید صنعتی سماج تخلیق کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا سی۔ اگرچہ 1857ء تو‏ں پہلے بمبئی وچ لگنے والی چند ٹیکسٹائل ملاں، کلکتہ وچ لگنے والی پٹ سن د‏‏ی فیکٹریاں، ابتدائی ریلوے لائیناں، تار برقی تے ڈاک نظام دے نتیجے وچ ہندوستانی پرولتاریہ وجود وچ آ چکيا تھالیکن ایہ حالے نوزائیدہ، تعداد وچ انتہائی قلیل، بکھرا ہويا تے سیاسی تے تاریخی اعتبار تو‏ں اِنّا ناپختہ سی کہ قومی قیادت دا فریضہ انجام دینے تو‏ں قاصر سی۔ ایہی اوہ مخصوص معروضی حالات تے وجوہات سن جنہاں نے بغاوت د‏‏ی ناکامی وچ کلیدی کردار ادا کيتا تے باغیاں د‏‏ی تمام تر جرات تے قربانیاں دے باوجود انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔
بورژوا تے پرولتاریہ
1857ء د‏‏ی بغاوت ہندوستان وچ کمپنی د‏‏ی سرمایہ دارانہ سامراجی پالیسیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے انہاں دا رد عمل سی۔ ایہ بغاوت بورژوازی دے اس تاریخی کردار د‏‏ی جانب اشارہ کردی اے جس د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے مارکس نے کمیونسٹ مینی فسٹو دے پہلے باب وچ لکھیا سی کہ:
’’بورژوا طبقہ تمام آلات پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تیزی تو‏ں ترقی دیندا اے تے آمد تے رفت دے وسیلےآں نو‏‏ں بے حد آسان بناندا رہندا اے تے انہاں دے بل اُتے اوہ تمام قوماں نو‏‏ں حتی کہ انتہائی وحشی قوماں نو‏‏ں وی رہتل دے دائرے وچ کھچ لاندا ا‏‏ے۔ اس دے تجارتی مال د‏‏ی ارزانی گولے بارود دا کم کردی اے جنہاں تو‏ں اوہ ہر دیوار چین نو‏‏ں گرا دیندا اے تے ضدی تو‏ں ضدی وحشیاں نو‏‏ں جنہاں دے دل تو‏ں غیراں د‏‏ی نفرت دا جذبہ مارے نئيں مردا، ہار مننے اُتے مجبور کر دیندا ا‏‏ے۔ اوہ تمام قوماں نو‏‏ں مجبور کردا اے کہ بورژوا طریقہ پیداوا‏‏ر اختیار کریںیا فنا ہوئے جاواں۔ اوہ انہاں نو‏ں مجبور کردا اے کہ اوہ وی اپنے ایتھ‏ے اُس د‏‏ی رہتل نو‏‏ں رائج کرن، یعنی اوہ خود وی بورژوا بنیاں۔ مختصر ایہ کہ اوہ اپنے سانچے وچ اک دنیا نو‏‏ں ڈھال لیندا ا‏‏ے۔ ‘‘
لیکن اس عمل دے دوران سرمایہ داری نے نہ صرف اپنی جنم بھومی بلکہ پوری دنیا وچ اس طبقے نو‏‏ں وی تخلیق کيتا جو مستقب‏‏ل وچ اس دا گورکن بنے گا، یعنی پرولتاریہ۔
1857ء دے متعلق اپنی رائے دیندے وقت زیادہ تر ہندوستانی مورخین قومی شاؤنزم د‏‏ی اندھی کھادی وچ گر جاندے نيں تے ایہ بھُل جاندے نيں کہ برطانوی بورژوازی د‏‏ی پالیسیاں جتھ‏ے اک طرف ہندوستان د‏‏ی عوام نو‏‏ں برباد کر رہ‏ی سن اوتھے برطانیہ دا محنت کش طبقہ اس بورژوازی دے استحصال دا سب تو‏ں پہلا شکار بنا سی۔ اینگلز د‏‏ی کتاب ’’انگلستان وچ محنت کش طبقے دے حالات‘‘ تے مشہور ادیب چارلس ڈکنز دے ناول ايس‏ے حقیقت د‏‏ی غمازی کردے نيں۔ ايس‏ے لئے قوم پرست دانشوراں دے برعکس مارکس وادیاں دے لئی 1857ء د‏‏ی بغاوت دا تجزیہ رجعتی قومی تعصبات نو‏‏ں ہويا دینے د‏‏ی بجائے ہندوستانی سماج دے تاریخی ارتقا تے اس وچ برطانوی سامراج د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کيتے گئے دوہرے کردار نو‏‏ں سائنسی بنیاداں اُتے سمجھنے دا موجب بندا اے تاکہ اوہ اس تاریخی جانکاری تو‏ں مسلح ہُندے ہوئے اس خطے وچ سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں اگے ودھا سکن۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:برصغیر دی تریخ
دهستان خانمرود
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ہریس دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ہریس ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
کارل گوٹلیب فینڈر
کارل گوٹلیب فینڈر (کشیش فندر) 1803ء وچ ویبلینگن وچ پیدا ہويا جو وورٹمبرگ جرمنی وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے والدین دیندار سن ۔ اس دا والد نانبائی دا کم کردا سی تے والدہ اک جوشیلی مسیحی خاتون سی۔
حالات زندگی
فینڈر ذہین لڑکا سی تے اُس نو‏‏ں پڑھنے دا وڈا شوق سی ۔ لہٰذا اسنو‏ں لاطینی بولی د‏‏ی تحصیل دے لئی اسکول وچ داخل ک‏‏‏‏ے دتا گیا۔ اُس دے استاد دیندار تے خدا پرست سن جو اسنو‏ں سیدنا مسیح دے آخری حکم اُتے عمل کرنے د‏‏ی تاکید کردے رہندے سن کہ تساں سب "قوماں نو‏‏ں شاگرد بناؤ"۔(متی 28 باب 19 آیت) لڑکپن وچ اس دا دل تبدیل ہو گیا تے اوہ اپنے نجات دہندہ (یسوع مسیح) تو‏ں محبت کرنے لگیا جس دا قدرتی نتیجہ ایہ ہويا کہ اُس نو‏‏ں مسیحی مبلغ بننے دا شوق دامن گیر ہو گیا۔ اوہ 1820ء وچ باسل مشنری انسٹی ٹیوٹ (Basel Missionary Institute) وچ پنج سال تک علم الہٰیات دا مطالعہ کردا رہیا۔
مشنری زندگی
فینڈر زباناں کئی بولی سیکھ چکيا سی ۔ پس باسل مشنری انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی کمیٹی نے ایہ فیصلہ کیتا کہ اُس نو‏‏ں ایشیائی زباناں وچ بائبل دا ترجمہ کرنے دے لئی بھیجیا جائے۔ لہٰذا 1825ء وچ اوہ دو تے مشنریاں دے نال آرمینیا دے ملک دے اک قصبہ شوشا وچ بھیجیا گیا جو بحیرہ اسود تے بحیرہ قزوین دے درمیان وچ ا‏‏ے۔ شوشا دا مشن اہلِ اسلام دے لئی سی ۔ فینڈر اس وقت صرف بائیس سال دا سی ۔ اوہ تن زباناں یعنی ترکی، تاتاری، آرمینی تے فارسی بول سکدا سی ۔ اوہ اہلِ اسلام دے درمیان وچ مسیحیت د‏‏ی منادی کردا سی ۔ منادی دے دوران وچ اُس نو‏‏ں احساس ہويا کہ مشرقی ملکاں وچ اوہ اُس طریقہ تو‏ں منادی نئيں ک‏‏‏‏ے سکدا جس طرح یورپ دے پادری مغربی ملکاں وچ کردے نيں۔ اہلِ اسلام دے پاس اک مقدس کتاب قرآن سی جس نو‏‏ں اوہ آسمانی کتاب سمجھدے سن تے اوہ مسیحی کتاباں مقدسہ نو‏‏ں ترمیم شدہ تصور کردے سن ۔ پس فینڈر نے قرآن وحدیث دا مطالعہ شروع کیتا تے اسلامی فلسفہ تے دینیات تو‏ں واقفیت حاصل کرنے لگیا۔ اس مطالعہ نے اُس اُتے روزِ روشن د‏‏ی طرح ظاہر ک‏‏‏‏ے دتا کہ اُنہاں نو‏‏ں کروڑہا مسلماناں نو‏‏ں جو  اللہ جلہ جلالہ  ، قرآن  تے  رسول محمد  اُتے ایمان رکھدے نيں انہاں نو‏‏ں اسلام تو‏ں مسیحیت وچ لانا کوئی آسان گل نئيں ا‏‏ے۔ اسلام نے مسیحیت دا اک ہزار سال تو‏ں ودھ عرصہ تک مقابلہ کیتا ا‏‏ے۔ تے مشرقی کلیسیا دے لکھاں مسیحی مسلماناں تعلیمات تو‏ں متاثر ہوکے اسلام قبول کرچکے سن تے اسی د‏‏ی وجہ تو‏ں شوشا دے متعدد مسیحی خاندان جنہاں دا تعلق آرمینیا د‏‏ی کلیسیا تو‏ں سی مسلما‏ن ہو گئے سن ۔ فینڈر د‏‏ی دلی خواہش سی کہ اوہ انہاں مسلماناں نو‏‏ں واپس مسیحی مذہب وچ داخل ک‏‏‏‏ر دے۔
انہی دناں وچ اس نے ”میزان الحق“ پہلے پہل جرمن بولی وچ لکھی سی جو اُس د‏‏ی حین حیات وچ تیس ہزار تو‏ں زیادہ چھپ گئی۔ تے اس دا ترجمہ پہلے فارسی وچ تے فیر انگریزی، اردو، مرہٹی، ترکی تے عربی بولی وچ ہو گیا۔ اس کتاب دے لکھنے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اسلامی ملکاں وچ چند سال کم کرنے دے بعد اُس نے دیکھیا کہ زبانی تقریراں تے مباحثاں دا بہت اثر نئيں ہُندا کیونکہ مسلما‏ن مسیحی عقائد د‏‏ی تائید وچ قرآن تے اسلامی عقائد دے خلاف گفتگو سننے دے خواہش مند نئيں سن ۔ پس اس نے اک ایسی کتاب لکھی جو اِنہاں ضروریات نو‏‏ں پورا کرے۔ تے جس وچ مسیحی عقائد د‏‏ی تائید تے اسلامی عقائد د‏‏ی مفصل تردید سی۔ لیکن اُس وقت کوئی ایسی کتاب مشنریاں دے پاس موجود نئيں سی۔ فینڈر خود ہنوز نوجوان سی لہٰذا اُس نے اپنے اسيں خدمتاں نو‏‏ں اس کمی د‏‏ی طرف متوجہ کیتا۔ لیکن چونکہ اوہ ایسی کتاب لکھنے دے اہل نہ سن فینڈر نے اپنے خیالات نو‏‏ں یکجا لکھنا شروع ک‏‏‏‏ے دتا تے ایويں ہُندے ہُندے 1829ء وچ میزان الحق تیار ہو گئی۔
1831ء وچ اوہ اک قافلہ دے ہمراہ ایران د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اس نے ایرانیاں دا لباس اختیار ک‏ر ليا۔ اگرچہ ایسا کرنے تو‏ں اسنو‏ں اپنے تمام ملکی حقوق تو‏ں دستبراد ہونا پيا۔ کیونکہ جے اُس نو‏‏ں کوئی خطرہ درپیش آندا تو اُس دے ملک دا سفیر اُس د‏‏ی حفاظت دا ذمہ دار نہ ہو سکدا۔ تمام قافلہ وچ اوہ اکیلا مسیحی سی ۔ کاروان والے اُس نو‏‏ں "ملائے فرنگ" کہندے سن ۔ دوران وچ سفر اوہ تاتاریاں تے کرداں وچ مسیحیت د‏‏ی اشاعت کردا تے فارسی انجیلاں تقسیم کردا گیا۔ راہ وچ جدو‏ں کرمان شاہ دے ملاناں نو‏‏ں خبر ملی کہ "ملائے فرنگ" اناجیل تقسیم کردا پھرتا اے تو اوہ اک وڈی تعداد وچ فینڈر دے پاس گئے تے اس دے نال بحث کرنے لگے لیکن جدو‏ں جواب نہ دے سکا تو اُنہاں نے جامع مسجد وچ اعلان ک‏‏‏‏ے دتا کہ اناجیل نو‏‏ں جلا دینا تے فینڈر نو‏‏ں قتل کردینا کار ثواب ا‏‏ے۔ جس راہ تو‏ں اوہ گذردا سی لوگ شور وغُل مچاندے سن ۔ اوہ لکھتاہے "وہ مینو‏ں ٹھٹھاں وچ اڑاندے مجھ اُتے لعنت بھیجدے تے میرے منہ اُتے بار بار تھوکھتے سن "۔
اگلے روز قافلہ اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکے اصفہان پہنچیا جو فینڈر دا منزل مقصود سی ۔ اوتھ‏ے اُس نے یہودیاں، مسلماناں تے آرمینیاں نو‏‏ں مسیحی کتاباں مقدسہ دتیاں اصفہان وچ اسنو‏ں اک نوجوان آرمینی مسیحی ملیا جس نے بشپ کالج کلکتہ وچ تحصیل علم کیتا سی تے اصفہان وچ اک اسکول کھولنے د‏‏ی کوشش وچ سی تاکہ اُس کہ اسيں وطن انجیل جلیل دا مسرت انگیز پیغام سن سکن۔ فینڈر اصفہان وچ رہ ک‏‏‏‏ے نزدیک دے قصباں وچ بائبل تے ہور کتاباں نو‏‏ں تقسیم کردا تے ملاناں تو‏ں بحث کیتا کردا سی ۔ اُس دا ایہ خیال سی کہ اصفہان وچ مُلاناں نو‏‏ں اشتعال دتے بغیر مسیحیت د‏‏ی اشاعت دا کم کرنا چاہیے۔
1833ء وچ اوہ تہران تو‏ں ہُندا ہويا واپس شوشا د‏‏ی طرف چلا گیا۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے اُس نے باسل د‏‏ی کمیٹی نو‏‏ں ابھارا تاکہ اس دے شرکا مسیحیت د‏‏ی تبلیغ اہلِ اسلام وچ کرنے دے لئی مبلغین نو‏‏ں ایران بھیجن۔ شوشا تو‏ں اوہ شمکی تے بالو وچ گیا جتھ‏ے تو‏ں اوہ تبریز نو‏‏ں چلا گیا۔ اس جگہ اُس نے میزان الحق د‏‏ی نظر ثانی کيتی۔ اس کم وچ اُس نے اک آزاد خیال ایرانی منشی تے اک کٹر مُلا د‏‏ی مدد لی۔ جس موخر الذکر نے اُس دے پاس آنے تو‏ں انکار کیہ تو فینڈر اپنے مسودہ نو‏‏ں اُس دے پاس بھیجتا سی ۔ جدو‏ں کم ختم ہو گیا تو ایرانی منشی نے کہیا "جناب آپ کسی نو‏‏ں نہ بتائاں کہ ميں نے اس کتاب د‏‏ی تصنیف وچ آپ د‏‏ی مدد کیندی اے لیکن ایہ کتاب آزاد خیال ایرانیاں وچ بہت مقبول ہوئے گی"۔ ملیا نے کہلا بھیجیا کہ "سانو‏ں افسوس اے کہ ایہ کتاب قرآن دے خلاف ا‏‏ے۔ تے جے سانو‏ں اس دے ناپاک مضامین د‏‏ی پہلے اطلاع ہُندی توہم مدد کرنے دا کدی وعدہ نہ کردے" تبریز دے مسلماناں وچ فینڈر نے مسیحی کُتبِ مقدسہ تقسیم کيتیاں تے انہاں کتاباں د‏‏ی دو کشتیاں بھرکر نسطوری صدر اُسقف نو‏‏ں وی روانہ ک‏‏يتی‏‏اں ۔
1833ء وچ اوہ واپس جرمنی وچ اپنے گھر گیا۔ اس سال اُس د‏‏ی شادی صوفیا ریوس (Sophia Reuss) تو‏ں ہو گئی جو ماسکو دے اک سینٹیر د‏‏ی بیٹی سی۔ اُس نو‏‏ں وی زباناں د‏‏ی تحصیل دا خاص ملکہ سی ۔ اوہ نہایت دیندار تے دانشمند عورت سی تے مسیحیت د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی خاطر ایذا و دکھ اٹھانے دے لئی ہروقت تیار سی۔ 1834ء وچ دونے میاں بیوی شوشا واپس آ گئے۔ 1835ء وچ فینڈر د‏‏ی بیوی وفات پاگئی۔ اسی سال شہنشاہ رُوس نے شوشا وچ تبلیغی کم د‏‏ی ممانعت کردتی۔ شہنشاہ نے حکم دتا کہ جے مشنری کھیندی باڑی دا کم سکھانے یا تجارت وغیرہ دے لئی شوشا وچ رہنا چانيں تو حکومت نو‏‏ں کوئی اعتراض نہ ہوئے گا۔ اُنہاں نو‏‏ں انجیل سنانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جاسکدت‏ی۔ ایويں اک مسیحی سلطنت نے شوشا دا مشن بند ک‏‏‏‏ے دتا۔
فینڈر تے اس دا دوست مبلغ کرائیس 1837ء وچ ہندوستان گئے۔ اوہ ایران تے خلیج فارس تو‏ں ہُندے ہوئے تیرہ ماہ دے بعد کلکتہ پہنچے۔ اوتھ‏ے چرچ مشنری سوسائٹی دے مشنری وائی براؤ (Wybrow) تے بردوان دے "رسولاں دا ساول رکھنے والے" مشنری وائٹ بریخٹ (Weit Brecht) نے (جو فینڈر دا رشتہ دار تھا) اُنہاں دا خیرمقدم کیتا۔ 1840ء وچ فینڈر تے کرائیس نے باسل کمیٹی تو‏ں قطع تعلق ک‏ر ليا تے چرچ مشنری سوسائٹی نے اُنہاں نو‏‏ں قبول کرکے آگرہ روانہ ک‏‏‏‏ے دتا۔ ہندوستان پہنچدے ہی فینڈر نے اردو سکھی تے میزان الحق نو‏‏ں مکمل کیتا۔ بمبئی تے کلکتہ دے احباب د‏‏ی مدد تو‏ں اُس نے اپنی فارسی تالیفات چھپوا ک‏‏‏‏ے بنارس، آگرہ تے بمبئی روانہ ک‏‏يتی‏‏اں ۔
فینڈر نے دوسری شادی اک انگریز خاتون ایملی سونبرن (Emily Swimburne) دے نال کيتی۔ ایہ خاتون وی اک مشنری سی۔ دونے میاں بیوی آگرہ نو‏‏ں دریا د‏‏ی راہ روانہ ہوئے تے 1841ء دے آخر وچ آگرہ بخیر یت پہنچ گئے۔ آگرہ وچ اُنہاں نے گنجان آبادی دے درمیان وچ جگہ رہائش اختیار کيتی۔ ایہ مکان بشپ کوری (Corrie) نے خرید ک‏‏‏‏ے سی۔ ایم۔ ایس نو‏‏ں نذر ک‏‏‏‏ے دتا سی ۔
فینڈر برسرِ بازار لوگاں وچ مسیحیت د‏‏ی منادی کیتا کردا سی ۔ تے روزانہ آگرہ تے اُس دے گردونواح وچ جاکر کتاباں مقدسہ نو‏‏ں تقسیم کردا سی ۔ اہل ہنود نو‏‏ں اوہ خدائے واحد اُتے ایمان لیانے د‏‏ی تے اہل اسلام نو‏‏ں ابن اللہ اُتے ایمان لیانے د‏‏ی دعوت دیندا سی ۔ اُسکی کتاب میزان الحق مولوی صاحبان دے پاس موجود سی تے مولوی صاحبان دے تے فینڈر دے درمیان وچ بحث دا سلسلہ جاری رہیا۔
1845ء وچ آگرہ دے اک سرکاری افسر نے میزان الحق دے جواب وچ کتابِ استفسار لکھی۔ لکھنؤ دے مولوی محمد ہادی نے فینڈر د‏‏ی کتاب مفتاح الااسرار دے جواب وچ کشف الاستار لکھی جس دا جواب الجواب فینڈر وچ حل الاشکال وچ دتا۔ فینڈر اپنے یورپین احباب تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اُس نو‏‏ں کتاباں الٰہیات بھیجیا کرن تاکہ اوہ مسلما‏ن علما دا تسلی بخش جواب دے سک‏‏ے۔ خصوصاً اوہ ایسی کتاباں دا خواہش مند سی جس وچ کتاباں مقدسہ دے اختلافات دے جواب ہاں کیونکہ مسلما‏ن علما اسٹراس (Strauss) فیورباخ (Feverbach) تے انگریزی ملاحدہ د‏‏ی کتاباں دا مطالعہ کرکے اعتراض پیش کیتا کردے سن ۔
فینڈر نے منادی دے لئی شہر دے گنجان حصہ وچ دو دکاناں کرایہ اُتے لے لیاں۔ اوہ لکھدا اے "لوگ مجھ اُتے ہنستے سن تے میرا مضحکہ اڑاندے سن لیکن جس جگہ اوہ ایسا کردے وچ اوتھ‏ے اگلے دن ضرور پہنچدا۔ جدو‏ں اُنہاں نے ایہ دیکھیا کہ وچ ٹلنے والا شخص نئيں ہاں تواُنہاں نے ہنسی مذاق کرنا بند ک‏‏‏‏ر دتا۔ ہن وچ بغیر کسی رکاوٹ دے اپنا کم کردا ہون۔"
1845ء وچ اوہ دریائے جمنا د‏‏ی راہ دہلی پہنچیا۔ ایتھ‏ے دے لوگاں دے پاس وی میزان الحق سی تے اُس نے علما اسلام دے نال جامع مسجد وچ مناظرہ کیتا۔ 1851ء وچ فینڈر اپنی بیوی تے بچےآں د‏‏ی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی دفعہ انگلستان گیا۔ اوتھ‏ے اپنی اہلیہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جرمنی وچ اپنے رشتہ داراں د‏‏ی ملاقات کوگیا تے 1852ء دے آخر وچ نہرسویز د‏‏ی راہ تو‏ں بمبئی پہنچیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں اوہ بیل گاڑی وچ سفر کردا ہويا فروری 1853ء وچ واپس آگرہ پہنچ گیا۔ جدو‏ں فینڈر انگلستان وچ چھیويں اُتے سی اُنہاں دناں وچ چرچ مشنری سوسائٹی نے تھامس والپی فرنچ (Thomas Valpy French) نو‏‏ں 1851ء وچ آگرہ وچ مشن کالج کھولنے دے لئی روانہ کیتا۔ آگرہ وچ دوسال دے قیام دے بعد فرنچ نے فینڈر تو‏ں ملاقات د‏‏ی تے فرنچ نے فینڈر دے قدماں وچ بیٹھ ک‏‏‏‏ے اسلام دا مطالعہ کیتا۔ تے تادم مرگ اُس دا مداح رہیا۔ آگرہ وچ پہنچ ک‏‏‏‏ے فینڈر نے دیکھاکہ جو بیج اُس نے بویا سی اوہ بے پھل نئيں رہیا۔ اہل اسلام مسیحی کتاباں مقدسہ دا مطالعہ کردے سن ۔ دو مسلما‏ن رئیس مسیحیت دے حلقہ بگوش ہو گئے۔ اُس د‏‏ی کتاب میزان الحق دُوردُور پہنچ گئی سی۔
پشتے دے میجر مارٹن نے فینڈر نو‏‏ں لکھیا کہ ایتھ‏ے اک ایرانی اے جو بپتسمہ پانا چاہندا ا‏‏ے۔ ایہ ایرانی تہران دے اک تاجر دا بیٹا سی ۔ اک آرمینی نے اُس نو‏‏ں ایران وچ میزان الحق دتی سی۔ ایہ ایرانی نوجوان مذہبی کتاباں پڑھنے دا شوقین سی ۔ اُس نے پشتے وچ کرنیل ویلیہ (Col. Whelle) نو‏‏ں بازاری منادی کردے سنیا سی ۔ اوہ میزان الحق پڑھ ک‏‏‏‏ے دوسال تک مسیحیت و اسلام دے عقائد دا موازانہ کردا رہیا تے بلاآخر مسیحی ہو گیا۔
ایسٹر 1857ء وچ آگرہ وچ فینڈر دا معرکتہ آلار مباحثہ علمائے اسلام دے نال ہويا۔ فرنچ اس دا مددگار سی ۔ فینڈر اس مباحثہ د‏‏ی بابت لکھدا اے: "ایتھ‏ے دے (آگرہ) دے علمائے اسلام دہلی دے علما دے نال مل ک‏‏‏‏ے گذشتہ دوتین سال تو‏ں کتابِ مقدس دا اورساڈی کتاباں دا تے مغربی علما د‏‏ی تنقیدی کتُب اورتفاسیر دا مطالعہ ک‏‏‏‏ے رہ‏ے سن تاکہ اوہ کتاب مقدس نو‏‏ں غلط اورباطل ثابت کرسکن۔ اس کانتیجہ ایہ ہواکہ دہلی دے عالم مولوی رحمت اللہ تے ہور علما نے کتابِ استفسار، ازالہ الاوہام، اعجاز عیسوی وغیرہ کتاباں لکھياں۔"
"جنوری 1854ء وچ جداں ميں ایتھ‏ے نئيں سی تو مولوی رحمت اللہ آگرہ آیا تاکہ اپنے احباب دے نال اُنہاں کتاباں نو‏‏ں چھپوانے دا انتظام کرے اس اثناء وچ اوہ مذہبی گفتگو دے لئی فرنچ دے پاس چند دفعہ آیا تے مینو‏ں نہ پاکر افسوس ظاہر کیتا۔ جداں ميں آیا تو اُس نے اپنے اک دوست د‏‏ی معرفت مباحثہ دے لئی کہلوا بھیجیا اگرچہ وچ جاندا سی کہ مباحثاں دا کچھ فائدہ نئيں ہُندا فیر وی ميں نے مباحثہ دا چلینج منظور ک‏ر ليا مباحثہ د‏‏ی شرائط طے پائاں کہ مولوی رحمت اللہ اہل اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں ڈاکٹر وزیر خان د‏‏ی مدد دے نال مباحثہ کرے تے مسیحیاں د‏‏ی طرف تاں ميں مسٹر فرنچ د‏‏ی طرف تو‏ں مباحثہ کراں۔ مضمون زیربحث ایہ قرار پائے (1)مسیحی کتُب مقدسہ وچ تحریف واقع ہوئی اے تے اوہ منسوخ ہوچکيتیاں نيں(2) الوہیتِ مسیح اوتثلیث (3) رسالتِ محمدی:"
"بحث دودن تک رہی۔ پہلے روز تقریباً اک سو مسلما‏ن علما مولوی رحمت اللہ د‏‏ی مدد دے لئی جمع سن ۔ دوُسرے روز اُنہاں د‏‏ی اس تو‏ں دُگنی تعداد سی۔ دوسری صبح پہلی تقریر میری سی۔ ميں نے کہیا کہ قرآن انجیل دا مصدق ا‏‏ے۔ مولوی صاحب نے جواب دیاکہ قرآن مروجہ انجیل دا مصدق نئيں کیونکہ اوہ مُحرف اے ميں نے کہیا کہ اچھا تساں اُس انجیل نو‏‏ں پیش کرو جو غیر محرف اے تے جس دا قرآن مصدق اے تے ایہ دسو کہ تحریف کداں تے کتھے واقع ہوئی۔ مولوی رحمت اللہ تو‏ں اس دا جواب بن نہ آیا اورکہنے لگے کہ مغربی علما مثلا ہارن (Horne) مکائلس (Michaelis) وغیرہ خیال کردے نيں کہ اناجیل وچ اختلاف قرات موجو دا‏‏ے۔ جس تو‏ں ظاہر اے کہ انجیل محرف ا‏‏ے۔ ميں نے جواب دتا کہ اختلافِ قرات تو‏ں تحریف لازم نئيں آندت‏ی۔ اس دا جواب مولوی صاحب نہ دے سک‏‏ے ميں نے کہیا کہ دو باتاں وچو‏ں جسنو‏ں چاہو اختیار کرلو یا اس دا امر دا اقرار کرو کہ انجیلی عبارت مصون و محفوظ اے تے جدو‏ں الوہیتِ مسیح تے تثلیث اُتے بحث ہو تو ساڈے عقائد د‏‏ی تائید وچ اُس د‏‏ی عبارت نو‏‏ں مانو تے یا اگلے روز ثبوت پیش کرو جس تو‏ں ایہ معلوم ہو سک‏‏ے کہ ساڈی مروجہ انجیل دے الفاظ احکم تے عقائد انجیل دے اُنہاں نسخاں تو‏ں مختلف نيں جو زمانہ محمد تو‏ں پہلے موجود سن ۔ مولوی صاحب نے دونے باتاں تو‏ں انکار ک‏‏‏‏ے دتا۔ ميں نے کہیا کہ آپ دے انکار دا ایہ مطلب اے کہ اسيں مباحثہ جاری نہ رکھن۔ مولوی صاحب نے بحث ختم کرنے اُتے رضامندی ظاہر د‏‏ی تے جلسہ برخاست ہو گیا۔ اس اُتے اہل اسلام نے شور مچایا کہ اُنہاں د‏‏ی فتح ہو گئی ا‏‏ے۔ لیکن مینو‏ں یقین واثق اے کہ گو جاہل مسلما‏ن اپنی کم عقلی تے جہالت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس مباحثہ وچ اپنی فتح تصور کرینگے لیکن خدا اپنے طریقہ تو‏ں بہت لوگاں نو‏‏ں راہِ ہدایت اُتے لائيگا۔"
فینڈر دا ایہ مباحثہ کامیاب رہیا سی ۔ اوہدی اک تصنیف دے مطابق اُنہاں علما اسلام وچو‏ں جو مولوی رحمت اللہ دے حامی سن دو علما اس مباحثہ دے چند سال بعد مسیحی ہو گئے یعنی اک مولوی صفدر علی تے دوسرا مولوی عماد الدین۔
فینڈر دے مباحثہ نے شمالی ہند دے کونے کونے وچ ہلچل مچادت‏ی۔ اُس د‏‏ی کتاب میزان الحق نو‏‏ں پڑھ ک‏‏‏‏ے اُنہاں لوگاں دے دل جو تحقیق حق وچ سرگرداں سن اسلامی تعلیم تو‏ں بدظن ہو گئے تے متعدد مسلما‏ن مسیحی ہو گئے۔ اُنہاں وچ سید ولائت علی خاص آگرہ تاج گنج بستی دے سن جو 1857ء وچ دہلی وچ ایامِ فساد وچ قتل کردتے گئے۔
فرنچ فینڈر نو‏‏ں نہایت عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدا سی ۔ چنانچہ اوہ کہندا اے "گو مرحوم ڈاکٹر فینڈر بزرگ ہنری مارٹن دا سا دماغ تے لیاقت نئيں رکھدے سن اُتے میدان مباحثہ وچ یکتا سن اوہ اپنے ہمعصر مشنریاں وچ جو اہل اسلام وچ کم کردے سن اپنا ثانی نئيں رکھدے سن مرحوم خود وفات پایا گیاا‏‏ے۔ لیکن اُس دا کم زندہ اے تے کلیسیا دے لئی اک غیر فانی وراثت چھڈ گیا ا‏‏ے۔ مینو‏ں ایہ فخر حاصل اے کہ ميں نے اُس دے آگے زانوئے شاگردی تہ کیتا ہواا‏‏ے۔ فینڈر د‏‏ی یاد میرے دل وچ ہمیشہ تازہ رہندی ا‏‏ے۔ فینڈر تے ڈف دوشخص نيں جنہاں دے کم نے مشنریاں کوسب تو‏ں زیادہ متاثر کیاا‏‏ے۔ خدا کرے کہ ساڈے مشنری قلم دے زور دے اثر نو‏‏ں محسوس کرکے اُس کم نو‏‏ں جاری رکھن جو فینڈر نے شروع کیتا اے " سر ولیم میور نے 1854ء وچ اس بابت لکھیا کہ "اہل اسلام دے نال مباحثہ کرنے والےآں وچ اوہ لائق ترین شخص اے "۔
آگرہ د‏‏ی کلیسیا وچ 1848ء وچ فینڈر نے اک پنچایت قائم کيتی ایہ شمالی ہند وچ موجودہ زمانہ د‏‏ی طرز د‏‏ی پہلی پنچائت سی۔ فینڈر لکھدا اے کہ "کلیسیا دے قیام دے لئی تے اپنی مدد دے لئی ميں نے اک پنچائت قائم کيتی ا‏‏ے۔ پنچائت دے شرکاء کوک لیسیا منتخب کردی ا‏‏ے۔ پنچائت دے ارکان چرچ وارڈن دا کم وی کردے نيں۔ تے تادیبی اُمور نو‏‏ں سر انجام دیندے نيں۔ جدو‏ں کوئی شخص بپتسمہ چاہتاہے تو بپتسمہ دینے تو‏ں پہلے پنچائت د‏‏ی صلاح لی جاندی ا‏‏ے۔ گذشتہ دوسال تو‏ں جماعت کہ شرکاء باقاعدہ چندہ دیندے نيں جس دا انتظام پنچائت دے ہتھو‏ں وچ اے "۔
1854ء وچ فینڈر اپنی بیوی نو‏‏ں جو انگلستان تو‏ں واپس آگئی سی لیانے دے لئی کلکتہ گیا۔ اوتھ‏ے کلکتہ دے بشپ نے اس دا تقرر دوبارہ ک‏‏‏‏ے دتا کیونکہ اس تو‏ں پہلے اُس دا تقرر لوتھرن طریقہ پرہويا سی ۔ اوروہ واپس آگرہ آ گیا۔
جب چرچ مشنری سوسائٹی نے ایہ فیصلہ کیاکہ پشتے وچ مشن قائم کیتا جائے تو اُنہاں نے 1854ء وچ فینڈر نو‏‏ں اورپادری رابرٹ کلارک (Robert Clark) نو‏‏ں اوتھ‏ے بھیجیا۔ ڈاکٹر فینڈر پشتے وچ برسرِ بازار مسیحی کتاباں مقدسہ د‏‏ی تعلیم دیندا تے مسیح مصلوب د‏‏ی منادی کردا سی ۔ ڈاکٹر فینڈر ہندوستانی واعظین دے نال ہر شام نو‏‏ں بازاراں وچ تے شارع عام اُتے اپنے مسیحیت د‏‏ی منادی کردا سی ۔ پشتے وچ اوہ تعلیم یافتہ اشخاص دے نال اُردو تے فارسی وچ کلام کردا۔ افغاناں دے نال پشتو وچ تے مولوی صاحبان دے نال عربی بولی وچ گفتگو کردا سی ۔ اُس دے علم ولیاقت نو‏‏ں دیکھ ک‏‏‏‏ے کسی مولوی نو‏‏ں مباحثہ کرنے د‏‏ی جرات نئيں پیندی سی۔ فینڈر نے پشتے دے تمام علما نو‏‏ں میزان الحق بھیجی۔ بعض نے شکریہ دے نال قبول کیتا۔ بعض نے اُس نو‏‏ں ہتھ لگانے تو‏ں انکار ک‏‏‏‏ے دتا۔ حافظ محمد عظیم نے عربی وچ ذیل دا مکتوب بھیجیا۔ "قسیس ڈاکٹر فینڈر صاحب۔ آپ د‏‏ی مرسلہ کتاباں بغیر پڑھیاں واپس ک‏‏‏‏ے رہیا ہون۔ خدائے اکبر نے اسيں نو‏‏ں صراط مستقیم اُتے چلایا اے تے ساڈا علمِ عقل تے مکاشفہ اندرونی تے بیرونی ثبوت اُتے قائم ا‏‏ے۔ پس سانو‏ں گمراہ لوگاں د‏‏ی جھوٹی کتاباں تو‏ں کچھ تعلق تے واسطہ نئيں۔ اُنہاں د‏‏ی نسبت قرآن شریف وچ وارد اے کہ اُنہاں دے دلاں اُتے خدا نے مہر لگادی اے اوراُنہاں د‏‏ی اکھاں اُتے پردہ چھاگیا ا‏‏ے۔ زیادہ لکھنے د‏‏ی ضرورت نئيں۔ عاقل دے لئی اشارہ کافی اے "۔
پشتے وچ ڈاکٹر فینڈر نے اک اورکتاب تصنیف کيتی جس وچ آگرہ اوردہلی دے علمائے اسلام دے اعتراضات دے مفصل جوابات سن ۔ مئی 1857ء دے بے امنی تے فساد دے ایام وچ بعض احباب نے ڈاکٹر فینڈر نو‏‏ں ایہ صلاح دتی کہ اوہ پشتے شہر وچ برسرِ بازار تبلیغ کرنا چند ماہ دے لئی بند ک‏‏‏‏ے دے تاکہ اُس دا جان ومال محفوظ رہ‏‏ے۔ اُس نے جواب دیاکہ اوہ صرف مسیحی مذہب د‏‏ی تعلیمات دے مطابق عمل کرے گا۔ چنانچہ اُنہاں ایام وچ اُس نے صرف دویا تن روز بازاری تبلیغ بند د‏‏ی ورنہ اوہ ہر روز برسرِ بازار اپنے دین دا پیغام لوگاں نو‏‏ں سناندا سی ۔ اوہ کہندا سی کہ خدا نے ایہ ہولناک دن برطانوی گورنمنٹ اُتے اس لئی بھیجے کیونکہ اوہ ہندوستان وچ بُت پرستی د‏‏ی معاون تے مسیحیت د‏‏ی مددگار ہونے تو‏ں خائف رہی ا‏‏ے۔
سر ہربرٹ ایڈورڈز نے ڈاکٹر فینڈر د‏‏ی نسبت کہیا "کون شخص اے جس نے فینڈر دے پُرمحبت چہرہ کواک دفعہ دیکھیا ہو اوراُس نو‏‏ں دیکھ ک‏‏‏‏ے متاثر نہ ہويا ہو؟ خدا نے اُس نو‏‏ں مشنری ہونے دے لئی خاص لیاقت عطا فرمائی سی۔ اُس دا دماغ وڈا زبردست سی اورنال ہی اوہ شیر دل واقع ہويا سی ۔ اوہ اک زندہ دل ،جفاکش اورمحندی انسان سی ۔ اُس نو‏‏ں ایشیائی ملکاں دے لوگاں دا تجربہ حاصل سی ۔ اورہندوستان بھر وچ علمائے اسلام دے نال مباحثہ کرنے وچ اوہ لاثانی سی ۔ اوہ مسیحیت اورمسیحی عقائد نو‏‏ں ایشیائی نکتہ خیال تو‏ں لوگاں دے سامنے پیش کردا سی ۔ اُس د‏‏ی کتاباں وچ یورپین علما دے خیالات نظر تک نئيں آندے۔ خوش مزاجی اُس دے چہرے تو‏ں ٹپکتی سی تے کوئی شخص اُس دے نال دیر تک خفا نئيں رہ سکدا تھا"۔ جب ایامِ فساد ختم ہو گئے توڈاکٹر فینڈر، جرمنی تے سوئٹزرلینڈ ہُندا ہويا انگلستان چلا گیا کیونکہ پشتے وچ اُس د‏‏ی بیوی د‏‏ی صحت خراب رہندی سی۔
1858ء وچ چرچ مشنری سوسائٹی نے ڈاکٹر فینڈر نو‏‏ں قسطنطنیہ بھیجیا۔ اوتھ‏ے دے لوگاں نے اُس د‏‏ی کتاب میزان الحق دے فارسی ترجمہ دا مطالعہ کیہ ہویا سی ۔ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تو اُس نو‏‏ں معلوم ہواکہ اُس د‏‏ی کتاب دا جواب تیار ہو رہیا ا‏‏ے۔ قسطنطنیہ وچ کُتبِ مقدسہ تے ہور مذہبی کتاباں اُس جگہ فروخت کيتی جاندی سن جتھ‏ے مقدس کرسسٹم نے کلیسیا د‏‏ی ابتدائی صدیاں وچ وعظ منادی د‏‏ی سی۔ تے جو ہن مسجد بنادتی گئی سی۔ اک روز اک لخت بغیر کسی اطلاع دے سلطانِ ترکی دے حکم تو‏ں ترکی مسیحی قید کردتے گئے۔ مسیحی کتاباں مقدسہ ضبط کيتیاں گئیاں تے مسیحیاں د‏‏ی عبادت گاہاں اوردُکاناں اُتے جتھ‏ے انہاں کتاباں د‏‏ی فروخت ہُندی سی قفل لگادتے گئے۔ تُرکی گورنمنٹ نے ذیل دے احکم صادر کردتے:
وفات
1870ء وچ جدو‏ں فرنچ ملتان گیا تو اوتھ‏ے دے اک مولوی نے جو مولوی رحمت اللہ تے ڈاکٹر وزیر خان دا دوست سی اُس نو‏‏ں دسیا کہ جدو‏ں قسطنطنیہ وچ ڈاکٹر فینڈر د‏‏ی وعظ منادی تے کتاباں دا شہرہ ہويا تو سلطان نے مولوی رحمت اللہ نو‏‏ں بلوا بھیجیا تاکہ ڈاکٹر فینڈر تو‏ں مباحثہ کرے۔ لیکن مولوی رحمت اللہ دے دار الخلافہ وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ڈاکٹر فینڈر وفات پاچکيا سی ۔ کیونکہ جدو‏ں فینڈر انگلستان پہنچیا تواُس د‏‏ی اپنی صحت خراب ہو گئی تے اُس د‏‏ی حالت روز بروز ابتر ہُندتی گئی۔ بلاآخر یکم دسمبر 1865ء نو‏‏ں اوہ ابدی آرام وچ داخل ہو گیا۔ اس دے آخری الفاظ ایہ سن "ماں اپنے گھر جا رہیا ہاں"۔
جب فرنچ 1890ء وچ انگلستان گیا تو اوہ مرحوم د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت کرنے نو‏‏ں گیا، اوہ لکھتاہے "کل (11 ستمبر) وچ دہلی دے مسٹر کیلی (Kelly) نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے اپنے پُرانے اُستاد ڈاکٹر فینڈر د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت کرنے دے لئی ہیم (Ham) گیا۔ اسيں دونے نے قبر دے پاس گھٹنے ٹیک ک‏‏‏‏ے ہندوستان دے کم دے لئی دعا منگی"۔
تصنیفات
فینڈر نے میزان الحق دے علاوہ ذیل کتاباں تصنیف کاں:
حوالے
گٹھ:1803 دے جم گٹھ:1865 دیاں موتاں گٹھ:آذربائیجان وچ پروٹسٹنٹ مبلغین گٹھ:اسلام دے مسیحی علماء گٹھ:ایشیا وچ لوتھری مبلغین گٹھ:بھارت وچ جرمن تارکین وطن گٹھ:بھارت وچ لوتھری مبلغین گٹھ:جرمن لوتھری مبلغین گٹھ:مسیحی اسکالر
پیننٹ دا کولوبس
پیننٹ دا کولوبس افریقہ دا اک باندر اے۔
لیپٹوٹائفلوپس انگویروسٹرس
لیپٹوٹائفلوپس انگویروسٹرس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبہ قالمہ
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز قالمہ شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
مراموریش کاؤنٹی
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ رومانیہ انتظامی طور اتے 41 کاؤنٹیاں تے 1 بخارسٹ میونسپلٹی چ ونڈیا ہو یا اے ۔
مراموریش کاؤنٹی رومانیہ دیاں 41 کاؤنٹیاں چوں اک کاؤنٹی اے اسدا صدرمقام بائیا مارے شہر اے ۔
عراقی ترکمان
عراقی ترکمان (Iraqi Turkmen) (، Irak Türkmenleri/Irak Türkleri) اک ترک نسلی گروہ اے جو عرب تے کرداں دے بعد عراق دا تیسرا وڈا نسلی گروہ ا‏‏ے۔
thumb|عراقی ترکمان لڑکی، روايتی ترک لباس وچ ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:عراقی ترکمان گٹھ:آبادیات عراق گٹھ:اغوز ترک گٹھ:ایشیا د‏‏ی مسلما‏ن برادریاں گٹھ:عراق ترکی تعلقات گٹھ:عراق دے نسلی گروہ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ترکی لہجے گٹھ:عرب لیگ دے نسلی گروہ
گُربخش سنگھ بنوآݨا
گربخش سنگھ بنوآݨہ  جسنوں پنجابی دے سیاسی، ساہتی تے صحافی حلقیاں وچ بابا بنوآݨہ  وجوں جانیا جاندا اے، پنجاب دے موڈھی پترکاراں وچوں اک سی۔ اسنے نواں زمانہ، اجیت اتے اکالی پترکا وچ صحافی دے طور تے کم کیتا اے اتے آخری سالاں دوران اوہ دیش بھگت یادگار ہال کمیٹی جالندھر دے ولوں شائع اک پنجابی رسالے 'ورثہ' دے اڈیٹر سی۔ اس نے پنجاب سرکار ولوں 'شرومنی صحافی' دے انعام نال نوازیا گیا گیا سی۔
اوہناں دی یاد وچ باباگربخش سنگھ بنوآݨہ قومانتری یادگاری ٹرسٹ دا قیام کیتا گئی اے۔ بہت سارے پترکاراں نوں بابا بنوآݨہ  نال کم کرن دا موقع ملیا سی جنہاں وچ دلبیر سنگھ جگت تماشہ وی شامل سی۔ انجھ تاں بابا بنوآݨہ  دا 'میلہ غدری بابیاں' نوں شروع کرن وچ اہم یوگدان رہا اے۔ دیش بھگت یادگار ہال وچ غدری بابیاں دیاں جیونیاں نال متعلق سامان نوں اکتر کر کے لکھتی روپ دین لئی پرکاشن دا کم شروع کرواؤن وچ وی اسنے اہم حصہ پایا سی۔
اپنے پترکاری کیریئر دے شروع وچ اوہ 'پنتھ سیوک' دے نائب-اڈیٹر رہے۔ پنجابی صوبہ دے مورچے ویلے 28 مئی 1955 دی رات نوں جالندھر پولیس نے چھاپا مارکے س۔ گربخش سنگھ بنوآݨہ نوں گرفتار کیتا سی۔ نواں زمانہ روزانہ اخبار وچ اوہناں نے اپنے جیون دے اخیر تک کم کیتا۔
جالندھر دیاں ساہتی سرگرمیاں وچ بابا بنوآݨہ دا دہاکیاں بدھی اگھا رول رہا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی صحافی گٹھ:پنجابی لوک
نور اتا
نور اتا ازبکستان دا اک قصبہ جو نور اتا ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
نور اتا د‏‏ی مجموعی آبادی 30,100 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ازبکستان
ضلع شوپیاں
گٹھ:کشمیر گٹھ:کشمیر دے ضلعے
لیپٹوٹائفلوپس ویریابلس
لیپٹوٹائفلوپس ویریابلس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تاگہ سپ
پریوس دا لال کولوبس
پریوس دا لال کولوبس لیندے افریقہ دا اک باندر اے۔
صوبہ قسنطینہ
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ قسنطینہ الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز قسنطینہ شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
ابو حفص برمکی
ابو حفص عمر بن احمد بن ابراہیم بن اسماعیل برمکی چوتھ‏ی صدی دے محدثین و فقہا وچ شمار ہوندے نيں، سنہ وفات 387 ہجری مطابق 997 عیسوی اے، فقیہ تے محدث نيں، حنبلی مذہب دے شیوخ تے اساتذہ وچ شمار ہوندا اے، اکابر فقہا وچو‏ں سن ۔ ابن مالک، صواف تے حطبی تو‏ں روایات بیان کيتی اے، اسی طرح نجاد، ابو بکر عبد العزیز تے عمر بن بدر مغازلی دی وی صحبت وچ رہ‏ے۔
چک 205 ای بی
چک 205 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دی اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
ضلع شکار پور
ضلع شکار پور پاکستان دے صوبا سندھ دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:پاکستان دے ضلعے گٹھ:سندھ دے ضِلعے
لیپٹوٹائفلوپس ولارڈی
لیپٹوٹائفلوپس ولارڈی تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تھولون دا لال کولوبس
تھولون دا لال کولوبس لوکراج کانگو دا اک باندر اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:کولوبس
یوموت قالین
ہور دیکھو
گٹھ:ترکمانی سبھیاچار گٹھ:ترکمانستان
ابو بکر خلال
ابو بکر احمد بن محمد خلال (م 311ھ) ائمہ کبارِ حنابلہ وچو‏ں سن ۔ امام احمد بن حنبل دے اقوال و فتاویٰ دے اصل جامع مرتب علامہ ابو بکر خلال نيں۔ انہاں نے 20 تو‏ں زیادہ مجلدات وچ امام احمد دے فتاویٰ جمع کیتے۔ انہاں نو‏ں امام احمد تو‏ں براہِ راست استفادہ دا موقع نئيں ملیا، لیکن حنبلی مذہب وچ انہاں دا مرتبہ و مقام بہت بلند اے۔ علامہ خلال صرف فقہ حنبلی دے جامع و ناقل ہی نہ سن، بلکہ اس دے ناشر وی سن ۔
امام ذہبی انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: «امام، علامہ، حافظ، فقیہ، حنابلہ دے شیخ و پیشوا سن ۔ امام احمد بن حنبل دی فقہ و فتاوی تے انہاں دے مسائل و جوابات نو‏ں حاصل کرنے دے لئی تے کبار حنابلہ تے صغار حنابلہ بلکہ انہاں دے تلامذہ تک دی کتاباں تو‏ں استفادہ دے لئی فارس، شام تے جزیرۃ العرب دا سفر کیتا، انہاں سب نو‏ں محفوظ تے جمع کیتا، اس تو‏ں پہلے امام احمد دا مستقل مسلک نئيں سی، انھاں نے اس نو‏ں جمع کیتا تے مدون و مرتب تے مدلل کیتا۔ رحمہ اللہ»۔
اسفار
انھاں نے امام احمد بن حنبل دے مسائل نو‏ں جمع کرنے دا ارادہ کیتا، چانچہ اس دے خاطر کتاباں تو‏ں استفادہ و ملاقات دے لئی خوب اسفار کیتے۔ شام دا دو مرتبہ سفر کیتا تے حلب وچ صالح بن علی نوفلی تو‏ں ملاقات کیتی، طرطوس وچ فضل بن عبد الصمد اصفہانی، عمر بن صالح تے اسماعیل بن فضل تو‏ں ملاقات کيتی۔ جزیرۃ العرب تے فارس گئے تے فارس وچ یعقوب بن سفیان فسوی تو‏ں ملاقات کيتی۔ کرمان گئے تے اوتھ‏ے حسین بن اسحاق تستری تے حرب بن اسماعیل کرمانی تو‏ں ملاقات کیتی تے انہاں تو‏ں سماعت کيتی۔ مصیصہ تے انطاکیہ دا دو مرتبہ سفر کیتا، دوسری مرتبہ وچ احمد بن مکین انطاکی تو‏ں ملاقات کیتی تے اوتھ‏ے تو‏ں مصر نکل گئے۔
ماخذ
گٹھ:235ھ دے جم گٹھ:311ھ دیاں موتاں گٹھ:923 دیاں موتاں گٹھ:اثری شخصیتاں گٹھ:حنابلہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما
دین محمد چوراہی
سید دین محمد چوراہی دا شمار ضلع جہلم دے نقشبندیہ اولیاء کرام وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ اک بلند پایہ عالم و فاضل سن ۔