cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
گراز درخت گل گزرو شاخ عرعرم
مہیش داس راجہ بیربر
اگرچہ بیربر دا منصب دو ہزاری تو‏ں زیادہ نہ سی ۔ لیکن عنایت اس قدر سی ۔ کہ ہزاراں تے لکھاں تے دے جواہر ۔ برس بلکہ مہینےآں وچ عطا ہوجاندے صاحب السیف والقلم خطاب وچ داخل سی ۔ مراسلاں تے فرماناں وچ قلم اٹھ اٹھ سطراں سیاہ کر لیتاسی۔ جدو‏ں انہاں دا ناں صفحہ اُتے ٹپکتا سی ۔ انہاں دے مر نے د‏‏ی خبر خود امرائے عالی شان نو‏‏ں لکھ لکھ ک‏ے بھیجی ۔ چنانچہ عبدالرحیم خان خاناں دے ناں اک چھ صفحے دا طولانی فرمان لکھیا اے ۔ ابو الفضل دے پہلے دفتر وچ موجود ا‏‏ے۔ اکبر اسنو‏ں ایسا محرم راز اسمجھتاسی۔ کہ کسی طرح دا پردہ نہ سی ۔ انتہا اے کہ آرام دے وقت حرم سرا دے اندر وی بلا لیندے سن ۔ تے حق پُچھو تاں انہاں دے چنگلاں تے چہلاں دا اوہی وقت سی کہ خلوۃ خاص تے مقام بے تکلف ہوتاتھا ۔
خواجہ عطار
در واقعہ ہاتفے پے تاریخش
منعم خان خان خانان
مقامے ساخت سلطان السلاطین
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
ہیماں ۱؎ ہوائی ہاتھی اُتے سوار قلب لشکر نو‏‏ں سنبھالے کھڑا سی ۔ تے فوج نو‏‏ں لڑیا رہیا سی ۔ آخر میدان دا اندازہ دیکھ ک‏ے اس نے ہاتھی ہول دتے ۔ کالے پہاڑاں نے اپنی جگہ تو‏ں جنبش د‏‏ی تے کالی گھٹا د‏‏ی طرح آئے اکبر نمک خوار خاطر وچ نہ لائے۔ بھجے مگر ہوش تے حواس تو‏ں کلے پانی دے سیلاب نو‏‏ں رستہ دتا۔ تے لڑدے بھڑدے ہٹتے چلے گئے۔ لڑائی دے وقت لشکر دا رخ تے دریا دا بہاؤ اک حکم رکھدا اے جدھر نو‏‏ں فیر گیا فیر گیا غنیم دے ہاتھیاں د‏‏ی صف بادشاہی فوج دے اک پہلو نو‏‏ں ریتتی ہوئی لے گئی ۔ خانزمان اپنی جگہ کھڑا سی ۔ تے سپہ سالاری د‏‏ی دور بین تو‏ں چاراں طرف نظر دوڑا رہیا سی ۔ اس نے دیکھیا کہ سیاہ آندھی جو سامنے تو‏ں اٹھی برابر نو‏‏ں نکل گئی ۔ ہن ہیماں قلب لشکر نو‏‏ں لئے کھڑا ا‏‏ے۔ یکبار گی فوج نو‏‏ں للکا ر کر حملہ کيتا۔ ترک تیر اں د‏‏ی بوچھاڑ کردے ہوئے ودھے ۔ ادھر تو‏ں ہاتھی تلواراں سونڈاں وچ پھراندے تے زنجیریںجھلاندے اگے آئے اس وقت علی قلی خان دے اگے بیرم خانی جوان جانفشانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جنہاں وچ حسین قلی خان اس دا بھانجا سپہ سالار تھا
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
اکبر مالوہ د‏‏ی یلغار مار دے آیا سی۔ ایہ حال دیکھ ک‏ے سمجھیا کہ معرکہ بے ڈھب اے فور امنعم خاں نو‏‏ں روانہ کيتا فوج لے ک‏ے قنوج دے گھاٹ اتر جاؤ۔ اوہ ایہ وی جاندا سی کہ مقابلہ کس تو‏ں اے تے ایہ جو لوک اگ لگاندے نيں تے سپہ سالاری دا دم بھردے نيں انہاں دا وزن کيتا اے ۔ چنانچہ کئی دن تک خودلشکر کشی دے ساماناں وچ صبح وشام تک غرق رہیا۔ آس پاس دے امرا تے فوج نو‏‏ں فراہ‏م کیہ ۔ جو موجود سن ۔ انہاں نو‏ں پورا سپاہی بنایا ۔ اس لشکر وچ ۱۰ ہزار فقط ہاتھی سن ۔ باقی تسيں آپ سمجھ لو۔ باوجود اسک‏‏ے شکار د‏‏ی شہرت دتی تے نہایت پھردی دے نال روانہ ہوئے۔ ایتھ‏ے تک کہ جو مختصر خاص اپنی رکاب وچ تھی ۔ اوہ قابل شمار وی نہ سی ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
۱؎ ہیماں دے ہاتھی دا ناں ہوائی سی ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
سمندر تند زريں لعل تے خورشید راماند
کہ از مشرق بمغرب رفت اک شب درمیاں ماند
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
بجائے راستان شد خان اعظم
خواجہ عطار
ہائے۔ انہاں دے دلاں وچ ارمان ہوئے گا کہ اس وقت نوجوان بادشاہ آئے۔ تے گلاں بنانے والےآں د‏‏ی بگڑی حالت دیکھے ع بباں کہ از کہ شکستی تے باکہ پیوستی ۔ خان اعظم ہٹے۔ مگر اپنے رفیقاں سمیت کنارہ ہوئے ک‏ے اک ٹیلہ د‏‏ی آڑ وچ تھم گئے ۔
مہیش داس راجہ بیربر
بیربر دین الہی اکبر شاہ وچ داخل سن ۔ تے مرید باخلاص سن ۔ تے مراتب چہا رگانہ د‏‏ی منزلاں وچ سب تو‏ں اگے دوزے جاندے سن ۔ ملیا صاحب انہاں تو‏ں بہت خفا معلوم ہُندے نيں۔ مگر ایہ برا کردے نيں۔ کہ ملعون ۔ کافر تے سگ بے دین۔ وغیرہ لفظاں تو‏ں بولی آلودہ کردے نيںیہ ضرور اے کہ بیربر جی ہنسی وچ اسلام تے اسلام والےآں نو‏‏ں وی جو چاہندے سن سو کہ جاندے سن ۔ مسلما‏ن امیراں نو‏‏ں ایہ گل ناگوار ہُندی ہوئے گی۔ چنانچہ شہباز خاں کمبوہ چار ہزاری منصبدار جو اکثر مہماں وچ سپہ سالا ر وی ہويا۔ (شہر اللہ ناں سی لاہوری سن ) تے خودبیربر دے طرف دار ہوگئے۔ ایہ لوک سمجھدے سن کہ بیربر ہی بادشاہ نو‏‏ں عقائد ہنود د‏‏ی طرف زیادہ تر کھینچکيا اے ۔
بیرم خان خان خانان
اگرچہ امرائے دربار تے بابری سردار اس دے با لیاقت اختیاراں نو‏‏ں دیکھ نہ سکدے سن ۔ مگر کم ایداں دے پیچیدہ پیش آندے سن ۔ کہ اس دے سوا کوئی ہتھ نہ ڈال سکدا سی۔ سب نو‏‏ں اس دے پِچھے پِچھے چلنا ہی پڑدا سی۔ ايس‏ے عرصہ وچ کچھ جزوی جزوی گلاں اُتے بادشاہ تے وزیر وچ اختلاف پيا۔ اس اُتے یاراں دا چمکانا غضب خدا جانے نازک مزاج وزیر کئی دن تک سوار نہ ہويا۔ یا قدرتی گل ہوئی کہ کچھ بیمار ہويا۔ اس لئی کئی دن حضور وچ نہ گیا۔ موقع اوہ کہ سنہ دوم جلوس وچ سکندر کوہستان جالندھر وچ محصور ہويا ا‏‏ے۔ اکبری لشکر قلعہ مانکوٹ نو‏‏ں گھیرے ہوئے سن ۔ خانخانان دے دنبل نکلیا سی کہ سوار وی نہ ہوئے سکدا سی۔ اکبر نے فتوحا تے لکھنہ ہاتھی سامنے منگائے تے لڑائی دا تماشہ دیکھنے لگا۔ ایہ وڈے دھاوے دے ہاتھی سن ۔ دیر تک آپس وچ ریلدے دھکیلدے رہے تے لڑدے لڑدے بیرم خان دے خیمےآں وچ آن پئے۔ تماشائیاں دا ہجوم ۔ عوام دا شوروغوغا۔ بازار د‏‏ی دکاناں پامال ہوگ ئاں۔ تے ایسا غل مچا کر بیرم خاں گھبرا کر باہر نکل آیا۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
۱؎ دیکھو فاضل بد اؤنی دا حال صفحہ ۴۲۱
اک اک ظاہر ہوئی۔ اور
یوم تبلی السرائر
کا راز دلاں اُتے کھل گیا۔
خواجہ عطار
درراہ شد از شہادتش دا ر تمام
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
دربار دے لوک بہت ساریاں گلاں کہ اس د‏ی ذلت تے ہانت تے مذمت اُتے مشتمل سن۔ بیان کردے سن تے جدو‏ں پُچھیا کہ برشما حج فرض شدہ۔ توجواب دتا کہ نے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۹۸۲ ھ وچ مرزا سلیمان د‏‏ی آمد آمد سی ۔ تے ضیافت دے اوہ سامان ہورہے سن کہ جس تو‏ں جشن جمشید د‏‏ی شان شکوہ گرد سی ۔ انہاں نو‏ں حکم پہنچیا کہ تسيں وی حاضر دربار ہونا کہ گٹھ امرا وچ پیش ہوئے۔ خاں اعظم ڈاک بٹھا کر فتح پور وچ حاضر ہوئے۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ملا صاحب اک ہور جگہ لکھدے نيں۔ ابو الفضل بادشاہ دے اشارے تو‏ں بموجب مصرع مشہور ع
خواجہ عطار
ملا پیر محمد جس نو‏‏ں خان خاناں نے حج نو‏‏ں روانہ کر دتا سی۔ انہاں نو‏ں ايس‏ے وقت حریفاں نے پیغام بھیج دتے۔ سن کہ ایتھ‏ے گل کھلنے والا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے پہنچے ہوئے۔ اوتھے ٹھہیر جانا۔ اوہ گجرات وچ بلی د‏‏ی طرح تاک لگائے بیٹھے سن ۔ ہن حریفاں دے پرچے پیام پہنچے کہ بڈھا شیر ادھ مواہو گیا۔ آؤ شکار کرو۔ ایہ سندے ہی دوڑے جھجر دے مقام وچ ہی ملازمت ہوئی۔ یاراں نے علم نقارہ دلوا کر فوج دا سردار کيتا کہ خانخاناں دے پِچھے پِچھے جاواں ۔ تے ہندوستان تو‏ں مکہ نو‏‏ں کڈ دی۔ ادہم خاں ماہ‏م دا بیٹا تے وڈے وڈے سرداران دے نال ہویء۔ ادھر خان خاناں نے ناگور پہنچ ک‏ے خبر پائی کہ مار واڑ دے راجہ مال دیو نے گجرات دکن دا رستہ روک رکھیا ا‏‏ے۔ سلطنت دے نمک حلال تو‏ں اسنو‏ں صدمے پہنچے ہوئے سن ۔ دور اندیشی ک‏ر ک‏ے ناگور تو‏ں خیمہ دا رخ پھیر ا کہ بیکانیر تو‏ں ہُندا ہويا پنجاب تو‏ں نکل ک‏ے قندھار دے رستے مشہد مقدس د‏‏ی راہ لے ۔ مگر دربار تو‏ں جو احکا‏م جاری ہوئے رہے سن ۔ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے دل ہی دل وچ گھٹ رہیا سی۔ حریفاں نے زمینداران اطراف نو‏‏ں لکھیا کہ ایہ زندہ نہ جانے پائے جتھ‏ے پاؤ دا م تمام کردو۔ نال ہی ہوائی اڑائی کہ خانخانا ں پنجاب نو‏‏ں بغاوت دے ارادے تو‏ں چلا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے ہر قسم دے سامان آسانی تو‏ں بہم پہنچ سکدے نيں ۔ایسا دق ہويا کہ رائے بدل گئی۔ انہاں سفلاں نو‏‏ں کيتا خاطر وچ لاندا سی۔ صاف کہ دتا کہ جنہاں مفسداں تے بد کر داراں نے حضور نو‏‏ں میرے تو‏ں ناراض کيتا ا‏‏ے۔ ہن انہاں نو‏ں سزا دے ک‏ے بادشاہ تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے حج نو‏‏ں جاؤنگا۔ فوج وی جمع کرنی شروع کيتی۔ تے امرائے اطراف نو‏‏ں مضامین وحالات مذکورہ تو‏ں اطلاع دتی ۔ ناگور تو‏ں بیکا نیر آیا۔ راجہ کلیان مل اس دا دوست سی۔ تے حق پُچھو تاں حریفاں دے سوا کون سی جو اس دا دوست نہ سی۔ اوتھ‏ے آئے دھوم دھام د‏‏ی ضیافتاں ہوئیاں۔ کئی دن آرام لیا۔ اِنّے وچ خبر آئی کہ ملیا پیر محمد توانو‏‏ں ہندوستان تو‏ں جلا وطن کرنے آندے نيں۔ دل جل ک‏ے خاک ہوئے گیا ۔ ملیا دا اس طرح آنا کچھ چھوٹا جہا زخم نہ سی۔ مگر انہاں نے قناعت نہ کيتی۔ اس اُتے داغ وی دتا۔ یعنی ناگور وچ ٹھہیر کر خانخانان نو‏‏ں اک خط لکھیا۔ اس وچ طنز د‏‏ی چنگاریاں تاں بہت ساریاں سن۔ مگر اک شعر وی درج سی ؎
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
جو نپور وچ ا س دے ناں دا خطبہ پڑھیا تے عرضی لکھی ۔ جس دا خلاصہ ایہ سی کہ ۴۰ ہزار نمک خوار موروثی حضور دے حکم دا منتظر بیٹھیا اے ۔ آپ جلد تشریف لاواں۔ غزالی مشہدی خانزماں دے حضور وچ اک شاعر باکمال سی اس نے سکہ کاسجع وی کہہ دتا ؎
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
صدر تے قاضی تے حکیم الملک تے مخدوم الملککے نال دلیرانہ لپٹنا سی۔ تے اعتقا دیات وچ مباحثے کردا سی ۔ بلکہ انہاں د‏‏ی بے عزتی وچ ذرا وی کسر نہ رکھدا سی۔ تے بادشاہ کہ چنگا معلوم ہوتاسی۔ سترے بہترے بڈھاں نے آصف خاں میر بخشی د‏‏ی معرفت خفیہ پیغام بھیجیا۔ کہ کیو‏ں خواہ مخواہ اسيں تو‏ں الجھدے ہوئے۔ اچرا با وماورمے افتی۔ واہ ملیا صاحب ، اس نے کہیا اسيں اک شخص دے نوکر نيں ۔ بینگناں دے نوکرنئيں۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
آگرہ وچ اکبر دے روضہ نو‏‏ں س بھر مشرق نو‏‏ں اک مقبرہ ا‏‏ے۔ کہ لاڈلی دا روضہ کہلاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دے کہن سال لوک کہندے نيں۔ کہ پہلے اس دے گرد وڈا احاطہ تے عالیشان دروازہ سی۔ اندر کئی قبراں سن مگر کتابہ کسی اُتے نہ سی اک اُتے تعویز سنگ مرمر دا سی۔ گرد فتح پور دے سنگ سرخ د‏‏ی دیوار سی۔ بیل صاحب مفتاح التریخ وچ کہندے نيں ۔ کہ شیخ مبارک فیضی تے ابوالفضل ایتھے دفن نيں لیکن ابوالفضل نے خود آئین اکبری وچ لکھیا اے کہ بابر نے جو جمنا دے اس پار چار باغ یادگار آباد کيتا ا‏‏ے۔ اس شگرف نامہ دا نقاش اوتھے پیدا ہويا اے ۔ والد تے وڈا بھائی اوتھ‏ے سوندے نيں۔ شیخ علاء الدین مجذوف تے میر رفیع الدی صفوی تے بوہت سارے کار آگاہ وی اوتھے آرام کردے نيں خیر مردہ بدست زندہ ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں اٹھا ک‏ے ایتھ‏ے رکھ دتا ہوئے گا ۔ ہن پتا نہیںلگدا۔ کہ بوسیدہ ہڈیاں کدو‏‏ں منتقل ہوئیاں تے کس نے کيتياں ہاں عالیشان دروازہ دا کتابہ بہ آواز بلند پکاردا اے کہ شیخ ایتھ‏ے نيں۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
۱؎ عجب زمانہ سی۔ شاہ قلی محرم اک بہادر تے نامی امیر سن ۔ انہاں دناں وچ انہاں نے وی عاشق مزاجی دے میدان وچ جولا نی دکھادی قبول خاں اک مقبول نوجوان کہ رقص وچ مور تے آواز وچ کومل سی ۔ اس اُتے شاہ قلی دیوانے سن ۔ اکبر باوجود یکہ ترک سی مگر اتفاقہے کہ اس شوق نال نفرت سی ۔ جدو‏ں سنیا تاں قبول خاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے پہرے وچ دیدتا۔ امیر مذکور نو‏‏ں بڑ ارنج ہويا ۔ گھر نو‏‏ں اگ لگادی تے جرگیون نو‏‏ں جو ن بدل ک‏ے جنگل وچ جا بیٹھے ۔ خان خاناں دے ذیلدارہ نماں سن ۔ خان خاناں نے انہاں د‏‏ی دلدادی دے لئی اک غزل وی کہی تے جوگی جی نو‏‏ں جا ک‏ے سنائی۔ ادھر انہاں نو‏ں سمجھایا ۔ ادھر حضور نيں عرض کيتی تے جوگی تو‏ں امیر بناکر فیر دریا وچ داخل کيتا۔ کيتا کہون، سمر قند تے بخارا وچ جو تماشے اس شوق دے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھے ۔ جی چاہندا اے کہ لکھاں مگر قانون وقت قلم نو‏‏ں جنبش نئيں کرنے دیندا ۔ ایہ اوہی شاہ قلی محرم نيں جو ہیمو دا ہاتھی گھیر لیائے سن تے انہاں چار امیراں وچو‏ں اک نيںجنہاں نے بیرم خاں د‏‏ی رفاقت تو‏ں برے وقت وچ وی منہ نہ موڑا سی ۔ بادشاہی خدمتاں وی ہمیشہ جانفشانی تو‏ں بجا لاندے رہے ۔ محرم ہن وی ترکستان وچ معتبر او رمعزز عہدہ اہل دربار کاہے ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
اما بحق شاہ مطلق کہ آمد
بیرم خان خان خانان
کہ جمال حبیب دے بنیم
خواجہ عطار
شیخ گدائی کنبوہ شیخ جمالی دے بیٹے سن تے مشائخاں وچ داخل ہوئے گئے سن ۔ جس وقت ہمایوں کی
منعم خان خان خانان
خان خاناں خان منعم اقتدار
بیرم خان خان خانان
اے آنکہ انیس خاطر مخرونی
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱؎ حضرت ، ہمہ بیگمہ بجہت شفاعت میر نا نو‏‏ں کہ در محل جمع شدہ اندر ۔جے تشریف آرند بہتر ولا برمے آیند
بیرم خان خان خانان
جو آپ ہی مر رہیا ہويا اسنو‏ں گرماریا توکیا ماریا
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بات ایہ ہوئی کہ ادھر تو‏ں پہلے ہیر انند ہاتھی علی قلی خاں د‏‏ی فوج اُتے جھکا۔ ادھر تو‏ں مقابلے وچ رودیانہ ہاتھی سی ۔ ہیر انند نے قدم کٹ کر اس طرح کلہ د‏‏ی ٹکر ماری د‏‏ی درویا نہ سینہ ٹیک کر بیٹھ گیا۔اتفاقا اک تیر فضا دے تیر د‏‏ی طرح علی قلی خاں دے لگا۔ دلاور وڈی بے پرواہی تو‏ں کڈ رہاتھا کہ دوسرا تیر گھوڑے دے لگیا ۔ تے ایسا بیڈھب لگیا کہ ہر گز سنبھل نہ سکا۔ گرا تے سوار نو‏‏ں وی لے ک‏ے گرا۔ ہمراہیاں نے دوسر ا گھوڑا سامنے کيتا ۔ اِنّے عرصے وچ کہ اوہ سوار ہوئے اک بادشاہی ہاتھی باغیاں نو‏‏ں پامالل کردا ہويا بلا د‏‏ی طرح اس اُتے پہنچیا ۔ خانزماں نے آوا ز دتی ۔ فوجدار ہاتھی نو‏‏ں روکنا ۔ وچ سپہ سالار ہوںزندہ حضور وچ لیجا۔ بہت انعام پائے گا ۔ اس کم بخت نے نہ سنیا ہاتھی نو‏‏ں ہوئے ل ہی دتا۔ افسوس اوہ خانزماں جس دے گھوڑے د‏‏ی جھپٹ تو‏ں فوجاں دے دھوئيں اڑدے سن ۔ اسنو‏ں ہاتھی روند کر ہويا د‏‏ی طرح تے طرف نکل گیا ۔ تے اوہ خاک اُتے سسکدا رہ گیا۔ اللہ اللہ جس بہادر نو‏‏ں فتح تے اقبال ہوئے اکے گھوڑےآں اُتے چڑھاندے سن ۔ جس عیش دے بندے نو‏‏ں ناز تے نعمت مخملاں دے فرش اُتے لٹاندے سن ۔ اوہ خاک اُتے پيا دم توڑدا سی۔ جوانی سرہانے کھڑی سر پیٹتی سی۔ او دلاوری زار زار روندی سی ۔ سارے ارادے تے حوصلے خواب تے خیال ہوگئے سن ۔ ہاں خانزماں ایہ ایتھ‏ے دا معمولی قانون اے ۔ تسيں نے ہزاراں نو‏‏ں خاک تے خون وچ لٹایا ۔ آؤ بھائی ہن تواڈی باری ا‏‏ے۔ ايس‏ے خاک اُتے توانو‏‏ں سونا ہوئے گا۔
خواجہ عطار
پرگنہ دگدار نواح گناچور وچ کہ جنوب مشرق جالندھر اُتے سی دونے چھاؤنیاں دے دھوئيں طرفین نو‏‏ں دکھادی دینے لگے۔ بڈھے سپہ سالارنے پہاڑ تے لکھی جنگل نو‏‏ں پشت اُتے رکھ دے ڈیرے ڈال دتے۔ تے فوج دے دو حصے کيتے۔ ولی بیگ ذوالقدر ۔ شاہ قلی محرم ۔ حسین خان ٹکریہ وغیرہ نو‏‏ں فوجاں دے ک‏ے اگے ودھایا دوسرے حصے دے چاراں پرے بنھ کر آپ وچکار قائم ہويا۔ اس دے رفیق تعداد وچ تھوڑے سن ۔ مگر مروت تے مردانگی دے جوش نے انہاں د‏‏ی کمی نو‏‏ں بہت ودھیا دتا سی۔ ہزاراں دلاوراں نے اس د‏ی قدر دانی دے ہتھ تو‏ں فیض پائے سن ۔ انہاں سب دا مول ایہ گنت‏ی دے آدمی سن ۔ جو رفاقت دے ناں اُتے جان قربان کرنے نکلے سن ۔ اوہ خوب جاندے سن کہ بڈھا جوان مرد اے ۔ تے مرد دا نال مرد ہی دیندا ا‏‏ے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
تاسلسلہ زلف کسے بند م کرد
خواجہ عطار
اس نازک موقع اُتے کہ بدنصیبی دا سچ سی اس وفا دار جاں نثار نے چاہیا سی کہ اپنی تے بادشاہ د‏‏ی ناراضی دا پردہ رہ جائے تے عزت د‏‏ی پگڑی نو‏‏ں دونے ہتھو‏ں تو‏ں پھڑ کر ملک تو‏ں نکل جائے مگر قسمت نے بڈھے د‏‏ی داڑھی لونڈاں یا طفل مزاج بڈھاں دے ہتھ وچ دیدی سی۔ بد نیت بداندیش نہ چاہندے سن ۔ کہ اوہ سلامت جانے پائے غرض جدو‏ں گل بگڑ جائے تے دل فیر جاناں تاں لفظاں تے عبارت دا زور کيتا کر سکدا ا‏‏ے۔ البتہ اِنّا ہويا کہ جدو‏ں بادشاہ نے ایہ عرض پڑھی تاں آبدیدہ ہوئے تے دل نو‏‏ں رنج ہويا ملیا پیر محمد نو‏‏ں بلا لیا تے آپ دلی نو‏‏ں پھرے۔ مگر حریفاں نے اکبر نو‏‏ں سمجھایا کہ خان خاناں پنجاب نو‏‏ں چلا ا‏‏ے۔ جے ایہ پنجاب وچ جا پہنچیا تے اوتھ‏ے بغاوت د‏‏ی تاں مشکل ہوئے گی۔ پنجاب ایسا ملک اے کہ جس قدر فوج تے سامان فوج چاہن ہر وقت بہم پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ کابل نو‏‏ں چلا گیا تاں قند ھار تک قبضہ کر لینا اس دے اگے کچھ دشوار نئيں تے خود نہ کر سکیا تاں دربار ایران تو‏ں مدد لانی وی اسنو‏ں آسان اے انہاں مصلحتاں اُتے نظر ک‏ر ک‏ے فوج د‏‏ی سرداری شمس الدین محمد خاں اتکہ دے ناں د‏‏ی اورپنجاب نو‏‏ں روانہ کيتا۔ سچ پُچھو تاں اگے جو کچھ ہويا۔ اکبر دے لڑکپن تے ناتجربہ کاری تو‏ں ہويا۔ سب مورخ بالا تفاق لکھدے نيں کہ بیرم خاں د‏‏ی نیت وچ فساد نہ سی۔ جے اکبر شکار کھیلدا ہويا خود اس دے خیمے اُتے جا کھڑا ہُندا تاں اوہ قدماں اُتے آہی پڑدا ۔ گل بنی بنائی سی یہانتک طول نہ کھچکيا ہويا خود اس دے خمیے اُتے جا کھڑا ہُندا تاں اوہ قدماں اُتے آہی پڑدا ۔ گل بنی بنائی سی ۔ ایتھ‏ے تک طول نہ کھچکيا نوجوان بادشاہ کچھ وی نہ کردا سی۔ جو کچھ سن بڑھیا تے بڑھیا والےآں دے کرتوت سن انہاں دا مطلب ایہ سی کہ اسنو‏ں آقا تو‏ں لڑیا کر نمک حرامی دا داغ لگاواں۔ اسنو‏ں گھبرا کر بھالڑ د‏‏ی صورت وچ دوڑاواں تے جے جل ک‏ے ايس‏ے حالت موجودہ دے نال پلٹ پيا تاں شکار ساڈا ماریا ہويا ا‏‏ے۔ اس غرض تو‏ں اوہ آتش دے پرکالے نويں ہوائیاں اڑاندے سن تے کدی اس دے ارادےآں د‏‏ی کدی اکبر دے حکماں د‏‏ی رنگا رنگ پھل چھڑیاں چھوڑدے سن ۔ کہن سال سپہ سالار سندا سی۔ پیچ تے تاب کھاندا سی تے رہ جاندا سی۔ اس بغاوت دے شوشہ تو‏ں اوہ نیک نیت نیک رائے دنیا تو‏ں بے آس اہل دنیا تو‏ں بیزار بیکا نیر تو‏ں پنجاب د‏‏ی حد وچ داخل ہويا۔ امرہ‏ے اجناب نو‏‏ں لکھیا کہ وچ حج نو‏‏ں جاندا سی۔ مگر سندا ہاں کہ چند لوک نے خدا جانے کیہ کيت‏‏ا کہ کہ مزاج اشرف بادشاہی نو‏‏ں میری طرف تو‏ں متغیر کر دتا ا‏‏ے۔ خصوصاً ماہ‏م اتکہ کہ استقلال دے گھمنڈ کردی ا‏‏ے۔ اورکہندی اے کہ ميں نے بیرم خاں نو‏‏ں کڈیا۔ ہن ہمت ایہی چاہندی اے کہ اک دفعہ آک‏ے بدکرداراں نو‏‏ں سزا دینی چاہیدا فیر مئے سرے تو‏ں رخصت لےک‏ے سفر مقدس اُتے متوجہ ہونا چاہیدا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
یاری از دوستاں نمے یا بیم
منعم خان خان خانان
سرشتہ آب تے خاکش ا زمسرت
مہیش داس راجہ بیربر
صفحہ ۷۷ وچ تم نے دیکھ لیا ۔ کہ بادشاہ نے شیطان پور آباد کيتا سی۔ لیکن خفیہ دریافت کردے رہندے سن تے وڈی احتیاط سی ۔ کہ امرا وچ سے کوئی اوتھ‏ے نہ جائے۔ اک دفعہ خبر دینے والے نے خبر دتی کہ بیربر جی دا دامن وی اوتھ‏ے تو‏ں ناپاک ہويا ۔ جاندے سن کہ بادشاہ اس جرم تو‏ں بہت ناراض ہُندے نيں۔ ایہ کوڑہ گھا ٹم پور اپنی جاگیر وچ چلے گئے سن ۔ انہاں دے خبرداراں نے وی انہاں نو‏ں خبردی ۔ کہ بھانڈا پھوٹ گیا اے ۔ ایہ سن کر بہت گھبرائے۔ تے کہیا وچ تواب جوگی ہوک‏ے نکل جاؤ نگا۔ جدو‏ں بادشاہ نو‏‏ں خبر ہوئی تاں دلجوئی تے خاطر داری دے فرمان لکھے تے بلا لیا۔
خواجہ عطار
1 ؎ بلوک مین صاحب لکھدے نيں کہ کنور پھلور ۔ گونا چور دے جنوب مغرب وچ سی۔ فرشتہ کہندا اے کہ ایہ لڑائی ماچھی واڑہ دے باہر ہوئی۔ جو ميں نے لکھیا اے ایہ ملیا صاحب دا قول اے تے ایہی ٹھیک معلوم ہُندا اے ۔ دکن دے فرشتہ نو‏‏ں پنجاب دتی کیہ خبر۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم نو‏‏ں وی اس گل دا بڑ اناز سی ۔ کہ اسيں اکبر بادشاہ دے عزیز بلکہ بھائی نيں۔ اخبار قربت انہاں دے اس قدر دور دور پہنچے سن ۔ کہ ۹۷۸ وچ جو عبداللہ خان اذبک د‏‏ی طرف تو‏ں سفارشات آئی اس وچ تحائف سلطنت دے نال انہاں دے او رمنعم خاں خانخاناں دے ناں علیحدہ تحائف آئے۔ آزاد ۔ باوجود انہاں محبتو نکے نہ سمجھنا کہ اکبر کسی دے حال تو‏ں نافل سی ۔ جدو‏ں محمد حکیم مرزا کابل تو‏ں بغاوت ک‏ر ک‏ے آیا سی تے بعد اس دے ۹۷۴ وچ چتوڑ د‏‏ی مہم م اں اسنو‏ں خبراں پہنچی سن کہ اتکہ خیل یک رخ نئيں۔ تے ایہ آئین سلطنت سی کہ جدو‏ں اک حاکم مدت تک اک مقام اُتے رہندا سی ۔ تواس دتی جاگیر تبدیل کر دیندے سن ۔ چنانچہ ۹۷۵ ھ وچ تمام اتکہ خیل نو‏‏ں پنجاب تو‏ں بلا لیا۔ پنجاب حسین قلی خاں نو‏‏ں مل گیا ۔ مرزا عزیز ہمیشہ حضور وچ رہندے سن ۔ اس لئی دیپالپور انہاں د‏‏ی جاگیر وچ بدستور رہیا۔ اوراں نو‏‏ں چند روز دے بعد سنبھل ۔ قنوج وغیرہ دے علاقے مل گئے ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
مختلف تاریخوںسے جو جابجا پتے گردے نيں تاں چار بیٹیاں وی شمار وچ آندیاں نيں۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
دیپالپور دا علاقہ خاص انہاں د‏‏ی جاگیر سی۔ ۹۷۸ ھ وچ بادشاہ پاک پٹن تو‏ں زیارت ک‏ر ک‏ے ادھر آئے انہاں نے عرض کيتی کہ لشکر شاہی مدت تو‏ں برابر تکلیف سفر اٹھا رہیا ا‏‏ے۔ چند روز حضور ایتھ‏ے آرام فرماواں۔ بادشاہ نے کئی مقام کيتے تے مع شہزادےآں او رامرائے دربار انہاں دے گھر گئے ۔ خان اعظم نے ضیافتاں تے مہمانداریاں وچ وڈی بری عالی ہمتی دکھادی رخصت دے دن گرانبہا نذرانے پیشکش گزرانے عربی تے ایرانی گھوڑے جنہاں اُتے سو نے روپے دے زین نو‏‏ں ہ پیکر ہاتھی نقرئی تے طلائی زنجراں سونڈ ھونماں جھلاندے مخمل زر بفت د‏‏ی جھولاں سونے چاندی دے آنکس ۔ موندی ۔جواہرات گراں بہار تو‏ں مر صع کرسیاں پلنگ ، سونے چاندی د‏‏ی چوکیاں ،سیکڑاں باسن طلائی تے نقرئی ، جواہرات قیمتی وڈے عجائب اجناس ملک فرنگ ۔ روم ۔ خطا یزد دے نفائس تحائف خارج از حدو قیاس حاضر کيتے ۔ شہزادےآں تے بیگماتاں نو‏‏ں لباس تے زیور ہائے گراں مایہ پیش کيتے تمام ارکان دولت تے اراکین سلطنت کل ارباب منصب اہل فضل اہل کمال جو ملازم رکاب سن ۔ بلکہ تمام لشکر نو‏‏ں کوان انعام تو‏ں فیض پہچا ئے تے سخاوت دے در یا وچ پانی د‏‏ی جگہ دود دے طوفان اٹھائے ۔ اسک‏‏ے نمک خوار مظفر حسین نو‏‏ں دیکھنا ۔ کيتا مزے د‏‏ی تریخ کہی اے ۔ ع
منعم خان خان خانان
اکثر معاملات تو‏ں ثابت ہويا اے کہ انہاں دے مزاج وچ رفاقت دا جو ش بہت ساریاں۔ تے دل اس کادوستاں د‏‏ی درد مندی تو‏ں بہت جلد اثر پذیر ہُندا سی ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
مہمان عزیز اندشہ تے شہزادہ
منعم خان خان خانان
توانو‏‏ں یاد اے ۔ بیرم خاں دا حال۔ کہ لڑدے لڑدے دفعتہ اس دے خیالات خلو ص عقیدت اُتے لائل ہوئے۔ تے اکبر د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونے دے لئی پیغام بھیجیا ۔ ایتھ‏ے حریفاں نے اکبر دے دل وچ فیر شک شبہے ڈالے۔ ادھر تو‏ں وی خطر سی ۔ گفتگو نے وکیلاں د‏‏ی آمد ورفت وچ طول کھِچیا۔ ملیا صاحب فرماندے نيں حالے تک معرکہ جنگ اُتے پابود تے آمد ورفت وکیلاں اُتے جاک‏ے منعم خاں با معدودے بے تحاشا تے ابخا رفت خانخاناں را آورد۔ ایہ اس د‏ی صفائی دل دا جوش تے نیت د‏‏ی نیکی سی۔ ورنہ خانخا ناں دا منصب دار خطاب وی اسنو‏ں مل چکاتھا ۔ اس دے دل وچ رقابت دے خیا ل تے منصب چھن جانے دا خطر پے جاندا توعجب نہ سی۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
سلام علی آل طہ تے یس
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
الفتی یزدی کہ شاعر سی تے علم ریاضی وچ صاحب کمال سی۔ خانزماں دے پاس نہایت خوشحالی دے نال رہندا سی۔ اوہ آپ وی شعر کہندا سی کہ عاشق مزاجی دا مصالح ا‏‏ے۔ سلطان تخلص کرتاتھا تے شعرو شاعری دے جلسے رکتھا سی۔ جدو‏ں خانزماں نے غزل کہی جس دا مطلع ذیل وچ لکھیا جاندا اے تاں ادھر دے ضلعے وچ بہت شاعراں نے اس اُتے غزلاں کہیں؎
مہیش داس راجہ بیربر
آزاد تو‏ں پُچھو تاں سید انشا دے مال پوے اس تو‏ں کدرے مزے دے نيں ! غزل دے تن شعر یاد نيں۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
جنہاں نو‏ں انہاں تو‏ں فائدے سن انہاں نے پردرد تے غمناک تاریخاں کيتياں ؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
شادمان پانصدی
نکتہ
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
تے احادیث صحیح انہاں احب الناس الی اللہ یوم القیامۃ امام عدل من یطع الامیر فقد اطاعنی تے سن بعض الامیر نقد عصانی تے غیرذلک من الشواھد العقلیہ والد لاثل النقلیہ قراردادہ حکم نمودند کہ مرتبہ سلطان ععادل عنداللہ زیادہ ز مرتبہ مجتہدا ست حضرت سلطان الاسلام کہف الانام امیر المومنین ظل اللہ علی العالمین ابوالفتح جلال الدین محمد اکبر شاہ بادشاہ غازی خلد اللہ ملکہ ابداً عدل واعلم واعقل باللہ اند بنا براں اگرود مسائل دین کہ بین المجتہدین مختلف فیہا است بذہن صائب تے فکر ثاقت خود یک جانب را ا ز اختلافات جہت تسہیل معیشت بنی آدم تے مصلحت انتظام عالم اختیار نمودہ بہ آں جانب حکم فرمانند متفق علیہ یشود تے اتباع آں برعموم برایاو کافہ رعایا لازم تے مستحتم است تے ایضاً جے بموجب رائے صواب نمائے خود حکمے را از احکا‏م قرار د ہند کہ مخالف نصے نباشد تے سبب ترفیہ عالمیان بودہ باشد عمل برآں نمودن برہمہ کس لازم تے متحتم است تے مخالف آں موجب سخط اخروی تے خسران دینی تے دنیوی تے ااں مسطور صدق تے فور حسبتہً للہ اظہار الاجرائے حقوق الاسلام بمحضر علمائے دین تے فقہائے مہدیین تحریریافت دکان ذالک فی شہر جدو‏ں سنہ ۹۸۷ھ سبع تے ثمانین تے تسعماتہ ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
وارث ملک است محمد حکیم
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ان دناں اس دے حسن تدبیر تے آب شمشیر تو‏ں دریائے شور دے کنارے تک اکبری عملداری پہنچ گئی
منعم خان خان خانان
جب ہمایوں ہندوستان نو‏‏ں چلا سی ۔ تاں بدخشاں دا ملک مرزا سلیمان نو‏‏ں دے آیا سی ۔ تے ابراہیم مرزا اس دے بیٹے تو‏ں بخشی بیگم اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کر دتی سی جدو‏ں ایتھ‏ے ہمایوں  مر گیا ۔ تاں مرزا سلیمان تے اس د‏ی بیگم د‏‏ی نیت بگڑی بیگم ہمایوں  دے اُتے تو‏ں دا بہانہ ک‏ر ک‏ے کابل وچ آئی اوہ ناں نو‏‏ں حرم بیگم سی ۔ لیکن اپنے طنطنے تو‏ں سلیمان بلکہ سارے خاندان نو‏‏ں جو رو بناکر ولی نعمت بیگم دا لقب پیدا کيتا سی ۔ ہندوستان وچ جو کچھ ہوئے رہیا سی۔ اوہ سنیا ۔ کابل وچ دیکھیا کہ منعم خاں نيں یا بیگمات نيںتب حالات معلوم ک‏ر ک‏ے گئی فیر ادھر تو‏ں مرزا سلیمان فوج لے ک‏ے آئے۔ مرزا ابراہیم اپنے بیٹھ دے نال لیائے کہ اس تو‏ں ہمایوں  د‏‏ی بیٹی منسوب سی غرض مرزا نے آک‏ے کابل نو‏‏ں گھیر لیا منعم خاں نے آمد آمد د‏‏ی خبر سندے ہی اکبر نو‏‏ں عرضی د‏‏ی تے خندق فصیل د‏‏ی مرمت ک‏ر ک‏ے قلعہ بند ہوئے بیٹھیا ۔ مقتضائے احتیاط لڑائی میدان وچ پائی۔ ادھر تو‏ں اطمینان دا فرمان گیا ۔ بدخشی حملے کردے سن اند روالے توپ تے تفنگ تو‏ں جواب دیندے اتفاقا بیگمات دے لینے نو‏‏ں اکبر نے چند امیر کچھ فوج کینال بھیجے سن ۔ ایہ حالے اٹک وی نہ اتر ے سن اوتھ‏ے خبر مشہور ہوگئی کہ ہندوستان تو‏ں مدد آگئی ۔ اس زمانے وچ علمائے شریعت تو‏ں وڈے کم نکلدے سن مرزا سلیمان گھبر ا گیا ۔ اس نے قاضی نظام بدخشی نو‏‏ں قاضی خان بنایا سی۔ بوہت سارے پیغام سلام سمجھیا کر منعم خاں دے پاس بھیجیا ۔ قاضی صاحب دے پا س مطالب تے دلائل دا سرمایہ ا س تو‏ں زیادہ نہ سی کہ مرزا سلیمان وڈا دیندار ۔ پرہیز گار ، خدا پرست بادشاہ اے ۔ طریقت تے شریعت د‏‏ی برکتاں تو‏ں فیض یافتہ ا‏‏ے۔ اوہ وی خاندان تیمور ایہ دا چراغ اے بہتر ہ کہاس دتی اطاعت اختیار کرو۔ تے ملک سپرد کر دو۔ لڑائی د‏‏ی قباحتاں بند گان خدا د‏‏ی خونریزی تے خونریزی دے گناہ دکھا کر بہشت تے دوزخ دے نقشے کھچ دے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
تحصیل علمی انہاں د‏‏ی عالمانہ سی ۔ لیکن دربارواری تے مصاحبت وچ بے نظیر سی۔ہر گل اک لطیفہ سی ۔ فارسی دے فصیح انشا پرداز اورعمدہ مطلب نگار سن ۔ بولی عربی تحصیل نہکيتی سی مگر کہیا کردے سن ۔ ورعربی واہ عربیم:
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
شہ کاخ عرفان گل باغ احسان
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
غنیم دے لشکر وچو‏ں اک شخص بھجیا۔ تے ملیا پیر محمد دے پاس آک‏ے کہیا کہ آپ د‏‏ی پناہ وچ آیا ہاں ہن شرم آپ دے ہتھ ا‏‏ے۔ ملیا صاحب نے سفارش کرنی چاہی ۔ مگر جاندے سن کہ اوہ اک بے پرواہ سینہ رو آدمی ا‏‏ے۔ اس لئی ادھر کچھ سلسلہ نہ ہلایا ۔ مذہبی حالات سن سن کر ایہ وی اگ بگولا ہورہے تے۔ اس لئی اس د‏ی عیاشی دے معاملات نو‏‏ں بری آب تے تاب تو‏ں حضور وچ عرض کيتا ۔ تے ایسا چمکایا کہ نوجوان بادشاہ خلاف عادت آ پے تو‏ں باہر ہوگیا ۔ فیر وی خان خاناں موجود سن ۔ انہاں نے ادھر جلدی اگ اُتے تقریراں دے چھینٹے دئے۔ ادھر خانزماں د‏‏ی طرف پرچے اڑائے ۔ اپنے معتبر دوڑائے۔ اسنو‏ں بلا بھیجیا ۔ اپنے اُتے جو حریف اندر اندر وار ک‏ر رہ‏ے سن انہاں دے نشیب تے فراز سمجھائے۔ تے رخصت کر دتا۔ اس وقت اگ دب گئی ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
سنبل اُتے چین تے افتادہ برروئے گل است
خواجہ عطار
1 ؎ ملیا پیر محمد ایتھ‏ے تو‏ں چلے۔ گجرات دے پاس رادھن پور وچ پہنچ ک‏ے مقام کیہ۔ اوتھ‏ے فتح خاں بلوچ نے بہت خاطر داری د‏‏ی ایتھ‏ے تو‏ں ادہم وغیرہ امرا دے خط پہنچے کہ جتھ‏ے ہوئے اوتھے ٹھیر جاؤ۔ تے انتظار کر تے کہ اُتے اوہ غیب تو‏ں کيتا ظاہر ہُندا اے بیرم خاں نو‏‏ں خبر ہوئی کہ ملیا اوتھ‏ے بیٹھے نيں۔ انہاں نے کئی سرداراں کوفوج کیس اتھ روانہ کيتا۔ ملیا اک پہاڑ د‏‏ی گھاٹی وچ وڑ ک‏ے اڑے تے دن بھر لڑے رات نو‏‏ں نکل گئے۔ مال اسباب انہاں دا سب بیرم خانی سپاہ دے ہتھ آیا اہلکار دیکھدے سن مگر پیش کس کيت‏ی جائے۔ بادشاہ دیکھدے سن تے شربت دے گھونٹ پیندے جاندے سن ۔ آزاد تماشہ دیکھنے والے انہاں بناتاں نو‏‏ں سن کر جوچاہن گلاں بناواں لیکن تسيں غور کرو۔ اک شخص اُتے کل سلطنت دا بجھ ا‏‏ے۔ درستی تے خرابی دا ذمہ دار اوہ اے جدو‏ں ارکان سلطنت اییس گردن کش تے خود سرہاں تے سینہ زہ رہاں تاں اوہ انہاں تو‏ں سلطنت دا کم کِداں چلا سکدا اے حقیقت وچ ایہ لوک اس دے ہا تھ پیر نيں۔ جدو‏ں ہتھ پیر بجائے کم کرنے دے کم بگاڑنے والے ہاں تاں اسنو‏ں واجب سہے کہ تے ہتھ پیر پیدا کرے یا کم تو‏ں دست بردار ہوئے جائے ۔
بیرم خان خان خانان
چوطبع لطیف خویش موزونی
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
حریم درش قبلہ گاہ سلاطاں
در درج امکان مسہ برج تمکین
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
کفی فی فضل مولینا علی
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جو کچھ حالات بیان ہوئے ۔ سمجھنے والا اس تو‏ں نتیجے کڈ سکدا اے مگر تاثر الامراء وغیرہ تاریخاں تو‏ں صاف صاف ثابت اے ۔ کہ ا سکی خودپسندی خودارئی۔ بلند نظری بلکہ اوراں د‏‏ی بد اندیشی حد تو‏ں گذری ہوئی سی ۔ تے اکبر د‏‏ی دامداری تے ناز برداری نے انہاں قباحتاں د‏‏ی پرورش کيتا سی ۔ جس دے حق وچ جو چاہندا سی۔ کہہ بیٹھدا سی۔ کسی انسان یا مقام یا انجام دا ہر گز لحاظ نہ کردا سی۔ ايس‏ے واسطے ایہ گل بولی زد سی ۔ کہ اسنو‏ں اپنی بولی اُتے اختیار نہیںآخر اقرار نامہ لیا گیا ۔ کہ جدو‏ں تک تسيں تو‏ں گل نہ پوچھاں ۔ تسيں نہ بولو۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
سر لشک‏ر ک‏ے مردے ہی لشکر پریشان ہوگیا۔ فوج شاہی وچ فتح دا نقارہ بج گیا۔ اکبر ادھر ادھر کمک دوڑاندا رہیا سی کہ اِنّے وچ نظر بہادر بہادر خاں نو‏‏ں اپنے اگے گھوڑے پرسوار کرکے لیایا۔ تے حضور وچ پیش کيتا ۔ اکبر نے پُچھیا ، بہادر چونی ، کچھ جواب نہ دتا ۔ اکبر نے فیر کہیا ۔ اس نے کہیا ۔ الحمد اللہ علی کل حال ۔بادشاہ دا دل بھر آیا بچپن دا عالم تے نال کاکھیلنا یاد آیا ۔ فیر کہیا بہادر مابشماچہ بد ی کر دہ بوویم کہ شمشیر برروئے ماکشیدید۔ اوہ شرمندہ شرمسار سرجھکائے کھڑا سی ۔ مارے خجالت دے کچھ جواب نہ دے سکیا ۔ کہیا تاں ایہ کہیا کہ الحمد اللہ علی کلی خاں کہ ور آخر عمر دیدار حضرت بادشاہ کہ ماحی گناہاں است نصیب شد۔ آفرین اے اکبر دے حوصلے نو‏‏ں گنہ بخش دا لفظ سندے ہی اکھاں تھلے ک‏ے لین۔ اورکہیا بحفاظت نگہدارید ۔ اس نے پانی منگیا ۔ اپنی چھا گل وچ سے پانی دتا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
رضا شد لقب چاں رضا بودش آئین
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
لشکر بادشاہی وچ اک آوارہ گمنام ۔ بے سر تے پا سپاہی قنبر ناں سی ۔ تے اپنی سادہ مزاجی کیسبب تو‏ں قنبر دیوانہ مشہور سی۔ لیکن کھانے کھلانے والا سی ۔ اس لئی جتھ‏ے کھڑا ہوئے جاتاسی۔ کچھ نہ کچھ لو گ ا س دے نال ہوجاندے سن ۔ جدو‏ں ہمایوں نے سر ہند اُتے فتح پائی تاں اوہ لشکر تو‏ں جد اہو ک‏ے لوٹتا ماردا چلا گیا۔ پنڈ تے قصبےآں اُتے گردا سی ۔ جو پاندا سی لوٹتا سی تے لوکاں نو‏‏ں دیندا سی ۔ خدائی لشکر نال ہُندا جاندا سی ۔ قنبر دیوا نہ سی مگر اپنے کم دا ہوشیار سی۔ کچھ قیمتی چیزاں ہاتھی گھوڑے جو ہتھ آندے ۔ عرایض بندگی دے نال حضور وچ پہنچاندا جاتاسی۔ ایتھ‏ے تک کہ سنبھل وچ جا پہنچیا۔ اک نامی افغان بہادر سردار اوتھ‏ے دا حاکم سی اس نے مقابلہ کيتا۔ تقدیر د‏‏ی گل اے کہ باوجود جمعیت تے سامان دے بے جنگ ویران ہوگیا۔
خواجہ عطار
اس نے اہل تے عیال تے مرزا عبدالرحیم 3 برس دے بیٹے نو‏‏ں جو وڈا ہوئے ک‏ے خانخاناں تے اکبری سپہ سالار ہويا سی۔ تمام نقد تے جنس مال تے دولت تے اسباب دے نال بھٹنڈہ دے قلعہ وچ چھڑوا شیر محمد دیوانہ اس دا خاص الخاص ملاز م تے قدیم الخدمت تے ایسا باعتبار سی کہ بیٹا کہلاندا سی اوہ بھٹنڈہ دا حاکم سی۔ تے اس اُتے کيتا منحصر ا‏‏ے۔ جو اس وقت دے امرا تے سردار سن ۔ سب اس دے عیال سن ۔ اس دے بھروسے اُتے خاطرجمع ک‏ر ک‏ے آپ دیپالپور نو‏‏ں روانہ ہويا۔ دیوانہ نے مال اسباب سب ضبط ک‏ر ليا تے آدمیاں د‏‏ی وڈی بیغرتی کيتی۔ خانخاناں نو‏‏ں جدو‏ں خبر پہنچی تاں خواجہ مظفر علی اپنے دیوان نو‏‏ں تے درویش محمد اذبک نو‏‏ں بھیجیا کہ شیر محمد دیوانہ نو‏‏ں سمجھاواں۔ دیوانہ نو‏‏ں کتے نے کٹیا سی۔ اوہ کدو‏‏ں سمجھدا سی ع اے عاقلاں کنارہ کہ دیوانہ مست شد۔ انہاں دوناں نو‏ں وی مفسد ٹھہرایا اورق ید ک‏ر ک‏ے حضور وچ بھیج دتا۔
کہ جدو‏ں اجھلے اے ترے سینہ تو‏ں جالگدا اے
منعم خان خان خانان
دراوقبلہ ارباب حاجت
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۹۷۹ ھ وچ جو صوبہ گجرات فتح کيتا سی ۔ انہاں نو‏ں جاگیر وچ عنایت ہويا۔ کہ انتظام کرو۔ لیکن اکبر تاں ادھر آیا ۔ اوتھ‏ے محمد حسین مرزا او ر شاہ مرزا نے فولاد خاں دکنی تے سرشور افغان نو وغیرہ تو‏ں موافقت کرکے لشکر فراہ‏م کیہ تے مقام پٹن اُتے آک‏ے ڈیرے ڈال دتے ۔ تاثرا لامرا وچ لکھیا اے کہ حسین مرزا د‏‏ی جرات تے شجاعت دا ایہ عالم سی کہ جنگ دے معرکےآں وچ دلا وران زمانہ دے حوصلے تو‏ں ودھ ک‏ے قدم ماردا سی ۔ خان اعظم نے امرہ‏ے شاہی د‏‏ی اطراف تو‏ں جمع کيتا ۔ بعض امرہ‏ے اکبر ی جو حسب الحکم اپنی خدمتاں اُتے جاندے سن خود دوڑ کر آئے تے شامل ہوئے ۔ غرض لشکر آراستہی ہوئے ک‏ے باہر نکلیا ۔ غنیم وی ادھر تو‏ں اپنی جمعیت سنبھال کر اگے ودھیا ۔ جدو‏ں پلہ جنگ اُتے پہنچے ۔ تاں طرفین نے اپنے اپنے لشکراں دے پرے باندھکر بازی شطرنچ د‏‏ی طرح اک دوسرے نو‏‏ں قوی پشت کيتا۔ اِنّے وچ خبر لگی ۔ کہ غنیم دا ارادہ اے پِچھے تو‏ں حملہ کرے انہاں نے چند امرا نو‏‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے فوج دی۔ تے اس دے بندوبست تو‏ں خاطر جمع د‏‏ی ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
میںحالے نوجوان ناتجربہ کار صبح ولادت دا منہ نہار ۔ خاکی بازار دا دوالیہ ۔ معاملات دنیا دے خواب تے خیال تو‏ں خبرتک نئيں۔ وڈے بھائی اک شخص نو‏‏ں صاحب حقیقت سمجھ‏‏ے ہوئے سن ۔ وہیںپہنچے ۔ آسودہ دلاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس دا دل ٹھکانے نہ رہیا۔ گھر تو‏ں نکل ک‏ے پیچتایا ۔ ہکا بکا رہ گیا ۔ مگر مجبور ۔ دم لینے نو‏‏ں جگہ دسی ۔ اس ویرانہ وچ گئے۔ تواس دا دل تو‏ں سوا پریشان ۔ عجب حالت گذری ۔ تے غضب غم واندوو چھایا ۔ وڈے بھائی فیر وی مجھ ہی اُتے جھنجلانے لگے ۔ کہ زیادہ عقل نے زیادہ خرا ب کيتا۔ باوجود مکی تجربہ دے تسيں ٹھیک سوچے سن ۔ ہن کيتا علاج تے فکر دا رستہ کيتا اے ۔ اورکتھے ہوئے کہ ذرا بیٹھ کر آرام دا سانس تاں لاں ۔ وچ نے کہیا۔ ہن وی کچھ نئيں گیا۔ اپنے کھنڈلے نو‏‏ں فیر چلو۔ گفتگو آن پئے تومینو‏ں وکیل کردو۔ ایہ جو ارباب زمانہک بنے ہوئے ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی چادراں اتار لونگا۔ تے بند کم کھل جائیگا۔ والد نے کہیا آفرین اے ۔ وچ وی ايس‏ے دے نال ہون۔ بھائی فیر بگڑے تے کہیا تینو‏ں انہاں معاملےآں د‏‏ی خبر نئيں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی مکاری تے چھل بٹاں نو‏‏ں توکیا جائے۔ ہن گھر نو‏‏ں چھڈو۔ تے رستہ د‏‏ی گل کہوئے۔ اگرچہ وچ نے تجربہ دے جنگل نہیںپائے سن ۔ تے نفع نقصان دا مزہ نئيں اٹھایا سی ۔ مگر خدا نے دل وچ پائی۔ وچ نے کہیا۔ دل گواہی دیندا اے کہ اگرکوئی آسمانی بلا نہ آن پئے ۔ توفلاں شخص رفاقت کرے۔ ہاں کوئی سخت موقع آن پئے۔ توتھمنا وی مشکل اے ۔ رات دا وقت تے وقت تنگ ۔ دل پریشان ۔ خیر ادھر ہی قدم اٹھائے۔ پیر وچ آبلے ۔ دلدل اوررپٹن دے میدان ۔ چلے جاندے سن ۔ مگرتوبہ توبہ کردے جاندے کہ کیہ وقت اے توکل د‏‏ی رسی مٹھی تو‏ں نکلی ہوئی۔ مایوسی د‏‏ی راہ سامنے ۔ اک عالم اپنا تلاشی ۔ قدم وی مشکل تو‏ں اٹھدا سی تے سانس سخت جا تی ہی تو‏ں آندا سی ۔ عجب حالت سی ۔ رات اے توخطرنا‏‏ک ۔ کل اے تاں روز قیامت ۔ بدذاتاں دا سامنا۔ غرض صبح ہُندے اس دے دروازے اُتے پہنچے ۔ اوہ گرم جوشی تو‏ں ملا۔ اچھے خلوت خانہ وچ اتارا۔ غمہائے وکھ وکھ ذرا وکھ ہوئے۔ دو دن نچنت گذرے اورکچھ خاطر جمع تو‏ں بیٹھے ۔ مگربیٹھنا کہاںخبرآئی کہ آخر حسد دے جلوتراں نے شرم دا پردہ پھاڑ کر دل دے پھپھولے پھوڑے۔ پکے دغولیاں د‏‏ی چال چلے نيں۔ جس رات اسيں گھر تو‏ں نکلے۔ صبح نو‏‏ں عرض معروض ک‏ر ک‏ے بادشاہ کوبھی بد مزہ کيتاا نہاں نے حکم دتا ۔ کہ ملکی تے مالی کم تاں بے تواڈی صلاح دے چلدے نئيں۔ ایہ تاں خاص دین تے آئین د‏‏ی گل اے ۔ اس دا سرانجام تواڈا کم اے ۔محکمہ عدالت وچ بلاؤ۔ جو شریعت فتوی دے۔ اوربزرگان زمانہ قرار داں اوہ کرو۔ انہاں نے جھٹ بادشاہی چوبداراں نو‏‏ں ہلکار کر بھیج دتا۔ کہ پھڑ لاؤ۔ حال انہاں نو‏ں ہی معلوم سی ڈھونڈھ بھال وچ بہت عرقریزی کيتی۔ کچھ بد ذات شیطان نال کر دے سن ۔ گھر وچ نہ پایا ۔ توجھوٹھ گل نو‏‏ں سچ بنا ک‏ے گھر نو‏‏ں گھیر لیا۔ پہرے بٹھادئے۔ تے شیخ ابوالخیر چھوٹے بھائی ناسمجھ لڑکے کوگھر وچ پایا۔ ايس‏ے نو‏‏ں پھڑ کر لے گئے۔ ساڈی روپوشی دے افسانے نو‏‏ں وڈی آب وتاب تو‏ں عرض کيتا ۔ تے اسنو‏ں اپنی گلاں د‏‏ی تائید سمجھ‏‏ے ۔ خدا د‏‏ی قدرت دیکھو۔ بادشاہ نے سن کر خود فرمایا ۔ کہ شیخ د‏‏ی عادت اے ۔ سیر نو‏‏ں نکل جاندا اے ۔ ہن وی کدرے گیا ہوئے گا۔ اک درویش گوشہ نشین ۔ ریاضت کیش ۔ دانش اندیش اُتے اِنّی سخت گیری کیو‏ں ، تے بے فائدہ الجھنا کس لئے اس بچہ نو‏‏ں ناحق لے آئے ۔ تے گھر اُتے پہرے کیو‏ں بٹھا دتے ؟ ايس‏ے وقت بھائی نو‏‏ں چھڈ دتا اورپہرے وی اٹھیا آئے۔ گھر اُتے امن تے امان د‏‏ی ہواچلی۔ حالے نحوست رستہ وچ تھی اوروہم غالب سی۔ روز الٹی سلٹی خبراں پہنچ رہیاں سن۔ فیر چھلپنا ہی مصلحت سمجھ‏‏ے۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
کہ برون درچہ گردی کہ درون خانہ آئی
کہ مراخراب کر دتی تاں بہ سجدہ ریانی
منعم خان خان خانان
خانخاناں نے وڈے توزک تے احتشام تو‏ں جشن جمشیدی ترتیب دتا ۔ لشکرکے باہر اک وڈا تے بلند چبوترہ تیار کر اکر سرا پردہ شاہانہ قائم کيتا۔ بہت دور تک سڑک د‏‏ی داغ بیل پائی۔ دونے طرف صفاں بنھ کر بادشاہی فوجاں وڈے جاہ تے تجمل تو‏ں کھڑیاں ہوئیاں۔ اندر سرا پروہ دے بہادر سپاہی خلعت زرتاں تے لباس فاخرہ پہنچے ۔ سجے کھبے تے پس تے پیش کھڑے ۔ امرا تے سردار کمال جاہ چشم تو‏ں اپنے اپنے رتبے اُتے قائم ۔ اوہ امیر داؤدکو لینے گئے ۔ تے اوہ افغان بچہ۔ نوجوان رعنا تے صاحب جمال زیباتھا ۔ وڈی کرو فرسے بزرگان افغان نو‏‏ں نال لے ک‏ے آیا ۔ تے اردو خان خاناں دے وچکار ہوک‏ے دربار وچ داخل ہويا۔ سپہ سالار کہن سال گرمجوشی دے نال عزت تے احترام تو‏ں پیش آیا۔ مگرجس طرح بزرگ خورداں تو‏ں ۔ ادھی دور تک سراپردہ وچ استقبال کيتا۔ داؤد نے بیٹھدے ہی تلوار کمرے تو‏ں کھول کر خانخاناں دے سامنے دھری دتی او رکہیا۔ چاں بمثل شماعزیزاں ز خمے تے آزارے رسد من از سپاہگری بیزارم۔ حالا داخل دعا گویان درگاہ شدم۔ خانخاناں نے تلوار اٹھا ک‏ے اپنے نوکر نو‏‏ں دیدی اس دا ہتھ پھڑیا برابر تکنے تو‏ں لگیا کر بٹھایا ۔ بزرگانہ تے مشفقانہ طور تو‏ں مزاج پرسی تے گلاں کرنے لگیا ۔ دسترخوان آیا ۔ انواع تے قسماں دے کھانے ۔ رنگا رنگ دے شربت ۔ مزے مزے د‏‏ی مٹھایاں چنی گئياں۔ خانخاناں خود اک اک چیز پرا س د‏‏ی صلح کردا سی ۔ میواں د‏‏ی تشتریاں تے مرباں د‏‏ی پیالیاں اگے بڑھاندا سی ۔ نور چشم ، بابا جان تے فرزند کہہ ک‏ے گلاں کردا سی ۔ دسترخون اٹھا۔ پان کھائے ۔ میر منشی قلمدان لےک‏ے حاضر ہويا۔ عمہد نامہ لکھیا گیا ۔ خانخاناں نے خلعت گراں بہا تے شمیشیر مرصع جس دے قبضہ او سازماں جواہرات گراں بہا جڑے ہوئے سن ۔ خزانہ شاہی تو‏ں منگا کر دتی۔ تے کہیا حالا ما کمر شماریا بنوکری بادشاہ بندیم ۔ اسنو‏ں جس وقت تلوار بنھن نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی۔ تاں اس نے آگرہ د‏‏ی طر منہ کيتا رجھک جھک کرتسیماں تے آداب بجا لیایا ۔ خانخاناں نے کہیا ۔ شمار طریقہ دولت خواہی اختیار کرو اید ۔ااں شمشیر از جانب شہنشاہ بر بندید۔ ولایت بنگالہ را چنانچہ التماس خواہ‏م کرد۔ موافق آں فرمان عالی شان کواہد آمد ۔ اس نے تلوار دا قبضہ اکھاں تو‏ں لگایا او ربار گاہ خلافت د‏‏ی طرف رخ ک‏ر ک‏ے سجدہ تسلیم کيتا یعنی نوکر انہاں حضور وچ داخل ہوتاہون۔ غرض بوہت سارے تکلف بجا لیا ک‏ے تے بوہت سارے نفا ئس تے عجائب تحفے دے ک‏‏ے تے لےک‏ے اسنو‏ں رخصت کيتا۔ تے ایہ دربار وڈی گرمی تے شگفتگی تو‏ں برخاست ہويا۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ملا صاحب اگرچہ مخدوم صاحب تے شیخ صدور دونو تو‏ں خفا سن ۔ مگر بادشاہ اُتے انہاں تو‏ں بہت زیادہ خفا سن ۔ اس مقام تک انہاں نو‏ں کيتا خبر سی کہ دونو بزرگاں دا انجام کيتا ہوئے گا۔ فرماندے نيں ۔ بادشاہ نے ۹۸۶ ھ وچ خواجہ محمد یحیی نو‏‏ں کہ حضرت خواجہ احرار قدس اللہ روحہ دے پوتاں وچ سن ۔ میر حاج قرار دے ک‏ے ۴ لکھ روپے حوالہ کيتے۔ تے شوال دے مہینے وچ اجمیر تو‏ں روانہ کيتا۔ شیخ عبدا لغنی تے مخدوم الملک نو‏‏ں جنہاں نے آپس وچ لڑ جھگڑ کر۔ اگلاں اورپچھلاں تو‏ں وی بے اعتقاد کر دیاسی۔ اوردین حق تو‏ں پھرنے دا سبب ایہی سن ۔ اس قافلے دے نال مکے نو‏‏ں خارج کر دتا۔ کہ
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۹۶۹ ھ وچ خان اعظم شمس الدین محمد خان تکہ شہیدہوئے تاں اکبر مرزا عزیز د‏‏ی کہ چھوٹے بیٹھے سن بہت دلداری د‏‏ی ۔ تمام خاندان نو‏‏ں تسلی دتی ۔ چند روز دے بعد خان اعظم خطاب دتا۔ مگر ہمیشہ پیار تو‏ں مرزا عزیز تے مرزا نو‏‏ں کہ کہتاتھا ۔ ہر وقت مصاحبت وچ رہندے سن ۔ جدو‏ں ہاتھی اُتے سوار ہُندے سن تاں اکثر انہاں نو‏‏ں خواصی وچ بٹھاندے سن ۔ انہاں د‏‏ی گستاخی تے بے اعتدالی نو‏‏ں بھائی بیٹےآں دا ناز سمجھدے سن خوش ہُندے سن اورکہندے سن کہ جدو‏ں اس اُتے غصہ آندا اے تاں دیکھدا ہون۔ کہ میرے تے اسک‏‏ے بیچ وچ ودود دا دریا بہہ رہیا اے ۔ماں چپ رہ جاتاہون۔ اکثر کہیا کردے سن کہ جے میرزا عزیز مجھ اُتے تلوار کھچ کر آئے تاں اج تک ایہ وارانہ کرلے۔ میرے ہتھ اس اُتے نہ پھینکا ۔
بیرم خان خان خانان
آیا تاں بیاد من مخراں چونی
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
خان زمان کسی تے صاحب طبع نے کہیا اوہ صاحب فرماندے نيںکہ وچ نے وی کہیا
چاں خان جتھ‏ے ازیںجتھ‏ے رفت بباد
بنیاد فلک سر سرا ز پافتاد
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
عبدالطیف ۲ صدی
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
تریخ وفانش از خرد جستم گفت
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
مرتضی قلی صدو پنجاہی
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
دوسری طرف والےآں نے کہیا۔ فتح اکبر مبارک۔ اک تریخ دا مصرع اے ع
قتل دو نمک حرام بے داں
منعم خان خان خانان
من قتل نفسا فکانما قتل لناس جمیعا
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ان دا قول سی۔ کہ جدو‏ں کسی معاملے وچ کوئی میرے تو‏ں کچھ کہندا ا‏‏ے۔ توماں سمجھدا ہاں کہ ایسا ہی ہوئے گا ۔ تے ايس‏ے بنا اُتے کارروائی کیت‏‏ی صورت سوچنے لگدا ہاں جدو‏ں اوہ کہندا اے ۔ نواب صاحب آپ خلاف نہ سمجھاں ۔ وچ سچ کہندا ہاں ۔ تب مینو‏ں شبہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ قسم کھاندا اے تاں یقین ہوئے جاندا اے کہ جھوٹھا ا‏‏ے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
مانند من دل شدہ دیوانہ ہور
بد نہ بولے زیر گرداں گر کوئی میری سنے
مامست الستیم ز پیمانہ ہور
ہے ایہ گنبد د‏‏ی صدا ورگی کہ‏ے ویسی سنے
شاعر عصر دے سلسلے وچ جو ملیا صاحب نے سلطان سبکلی دا حال لکھیا اے اس وچ لکھدے نيںکہ قندھار دے علاقہ مین سبکل اک پنڈ اے ۔ سلطان اوتھ‏ے دا رہنے والا اے ۔ لوک اسنو‏ں چھپکلی کہندے سن ۔ اوہ شرماندا سی تے کہندا سی کہ کيتاکراں لوکاں نے کیواں دا کثیف تے مردار ناں رکھ دتا اے خانزماں دا تخلص وی سلطان سی اس نے سبکلی نو‏‏ں خلعت گراں بہا دے نال ہزار روپیہ بھیجیا تے کہیا کہ ملیا ایہ تخلص ساڈی خاطر تو‏ں چھڈ دو ۔ اس نے اوہ ہدیہ پھیر دتا تے کہیا کہ واہ میرے باپ نے سلطان محمد میرانام رکھیا اے ۔ وچ اس تخلص نو‏‏ں کِداں چھڈ سکدا ہون۔ وچ تم تو‏ں برساں پہلے اس تخلص تو‏ں شعر کہندا رہیا تے شہرت تمام حاصل کيتی اے ۔خانزماں نے بلیا ک‏ے سمجھایا ۔ آخر کہیا کہ نہیںچھوڑدے تاں ہاتھی دے پیر وچ کچھواندا ہاں تے غصہ ہوک‏ے ہاتھی وی منگا لیا اس نے کہیا زہے سعادت کہ شہادت نصیب ہوئے جدو‏ں خانزماں نے بہت دھمکایا تاں مولینا علاؤ الدین لاری خان زماں دے استاد موجود سن انہاں نے کہیا کہ مولینا جامی د‏‏ی اک غزل دوا گرفی البدیہہ جواب کہدے تاں معاف کر دو تے نہ کہہ سک‏‏ے تاں توانو‏‏ں اختیار اے دیوان موجود سی۔ ایہ مطلع نکلا؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
لطیفہ
منعم خان خان خانان
امرا نے وی کہیا مگر اس دے خیال وچ نہ آیا ۔ تے ارادہ ایہ کہ گور نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں آباد کیجئے ۔ تمام امرا تے اہل لشکر نو‏‏ں حکم دتا ۔ کہ ایتھے چلے آؤ۔ افسوس کہ گور آباد نہ ہويا۔ البتہ گوراں بہت ساریاں آباد ہوگئياں۔ بوہت سارے امرا او ر سپاہی کہ میدان مردی وچ تلواراں ماردے سن ۔ بسترمرگ اُتے عورتاں د‏‏ی طرح پئے پئے مر گئے ۱؎۔ عجیب عجیب مرض ۔ انوکھی بیماریاں جنہاں دے ناں جاننے وی مشکل نيں۔ بے چاراں دے گلو گیر ہوئیاں۔ فوج در فوج بندے خدا دے رو ز آپس وچ رخصت ہندے سن ۔ اورجان دیندے سن ۔ ہزاراں کالشکر گیا سی ۔ شایدسو آدمی جتے گھر پھرسے ہونگے ۔ نوبت ایہ ہوئی کہ زندے مرداں دے دفن تو‏ں عاجز ہوگئے۔ جو مردا پانی وچ بہا دیندے ۔ ہردم تے ہر ساعت خانخاناں نو‏‏ں خبراں پہنچدتیاں سن۔ حالے اوہ امیر مر گیا۔ حالے اوہ امیر سرد ہوگیا ۔ فیر وی سمجھدا نہ سی ۔ بڑھاپے وچ مزاج چڑ چڑا ہوجاتاہے ۔ اس د‏ی نازک مزاجی دے سبب تو‏ں کوئی کھلم کھلا جتا وی نہ سکدا سی۔ کہ ایتھ‏ے تو‏ں نکل جانا مصلحت اے
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
علمائے حسد پیشہ بادشاہی دربار وچ مکرو فریب د‏‏ی جنس نو‏‏ں سوداگری وچ لگیا کر فتنہ اورفساد اٹھانے سن ۔ مگر نیک لوک موجو د سن ۔ نیکی دے پانی تو‏ں اگ بجھا دیندے سن ۔ اکبرکے ابتدائی زمانہ وچ راستی پیشہ سچے ملنسار وکھ ہوگئے سن ۔ شیطاناں اورفتنہ پردازاں نے قابو پائے۔ مقربان درگاہ دا سر گروہ عداوت اُتے کمر بنھ کر تیا رہويا مخدوم مراد اے یاصدر ، پدر بزرگوار اک دوست الہی دے گھر گئے سن تے وچ نال سی۔ کہ اوہ مغرور تکبر فروش وہاںآیا ۔ تے مسئلے بگھارنے لگا۔ مینو‏ں جوانی دے نشہ وچ عقل د‏‏ی مستی چڑھی ہوئی سی ۔ اکھ کھول کر مدرسہ ہی دیکھیا سی۔ بازار معاملات د‏‏ی طرف قدم وی نہ اٹھایا سی۔ اس د‏ی بے ہودہ بکواس اُتے قدرت نے میری بولی کھولی ۔ تے دیکھنے والے حیران رہ گئے۔ ايس‏ے وقت تو‏ں احمقانہ انتقام د‏‏ی فکر وچ پيا۔ جو فتنہ گرہار کر بیٹھ رہے ۔ انہاں نو‏ں جاک‏ے فیر بھڑ دا دتا۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
۳ جلوس وچ ہی ا دے باغ عیش وچ نحوست دے کویک نے گھونسلا بنایا ۔ تسيں پہلے سن چکے ہوئے اس دا باپ اذبک سی تے اس لئی قومی حماقتوکا وی ظہور ضرور سی ۔ احمق نے شا اسيں بیگ اک خوبصورت خوش اوا نوجوان نو‏‏ں نوکر رکھ الیا کہ پہلے ہمایوں بادشاہ دے پیش خدمتاں وچ تھا ۔ فتحیاب حدود لکھنو وچ سی ۔ تے شا اسيں وی اس دے پا س سی ۔ جس طرح امرائے دنیا دا دستور اے ہنستے کھیلدے عیش کردے سن ۔ تے سرکاری خدمتاں وی اس طرح بجا لاندے سن کہ ترقی منصب دے نال تحسین تے آفرین دے خلعت حاصل کردے سن تے دیکھ نے والے دیکھدے رہ جاندے سن ۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
بہ زماں جو سجدہ کردم زر مین کر دم زز وچ ندا برآمد
منعم خان خان خانان
ازاں بانی بنائے عمر تے دولت
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
آزاد
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
سبحان اللہ یا پیر نورانی ۹۰ برس د‏‏ی عمر ۔ اوہ وہ اوصاف کمالات۔ اکھاں تو‏ں معذور ماشاء اللہ اِنّے بیٹے بیٹیاں۔ تے انہاں دے وی بیٹے بیٹیاں۔ ا س اُتے تواڈی ہمت ۔ چلدے چلدے کرامات چھڈ گئے۔ تے اک نئيں دو دو ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱؎ دیکھو صفحہ ۷۵۰
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
نقل
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
غرض معقول لوکاں د‏‏ی طرح سامان ک‏ر ک‏ے رات نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ اوہ حاسداں دے خیالات تو‏ں وی اندھیرے تے بکواسیاں دے افسانہ تو‏ں کدرے لمبے سن ۔ چلے جاندے سن ۔ راہبر د‏‏ی بیوقوفی تے لج روی وچ بھٹکدے بھٹکدے صبح ہُندی سی ۔ کہ اس اندھیر خانہ وچ پہنچے ۔ اوہ نادان جگہ تو‏ں تاں نہ پھسلا مگر ایداں دے ڈریا ونے ڈھکو سلے سنائے۔ کہ بیان نئيں ہوسکدے ۔ مہربانی دے رنگ وچ کہیا کہ ہن وقت گذر گیا۔ تے بادشاہ دا مزاج تسيں تو‏ں برہم ہوگیا۔ پہلے آجاندے توکچھ صدمہ نہ پہنچیا۔مشکل کم آسانی تو‏ں بن جاندا ۔ پا س ہی اک پنڈ ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک بادشاہ نوازش اُتے مائل ہون۔ اوتھ‏ے چند روز بسر کرو۔ گڈی اُتے بٹھایا اورروانہ کر دتا۔
خواجہ عطار
اب مقابلہ تاں فیر ہوئے گا۔ مگر پہلے اِنّی گل کہنی ضرور اے کہ خانخانان نے اپنے آقا اُتے تلوار کھینچی ۔ بہت برا کيتا۔ لیکن ذرا چھات‏ی اُتے ہتھ رکھ دے دیکھو۔ جو جو خیال تے رنج تے ملال اس وقت اس دے مایوس دل اُتے چھائے ہوئے سن ۔ انہاں اُتے نظر نہ کرنی وی بے انصافی ا‏‏ے۔ اس وچ شک نئيں کہ جو جو خدمتاں اس نے بابر تے ہمایوں تو‏ں لےک‏ے اس وقت تک د‏‏ی سن۔ اوہ ضرور اس د‏ی اکھاں دے سامنے ہاں گی۔ آقا د‏‏ی وفا داری دا نباہنا۔ اودھ دے جنگلاں وچ چھپنا۔ گجرات دے دشتاں وچ پھرنا۔ شیر شاہ دے دربار وچ پکڑے جانا تے انہاں نازک وقتاں د‏‏ی دشواریاں سب اسنو‏ں یاد ہاں گی۔ ایران دا سفر تے قدم قدم د‏‏ی کٹھن منزلاں تے شاہ د‏‏ی دربار داریاں وی پیش نظر ہاں گی۔ اسنو‏ں ایہ وی خیال ہوئے گا۔ کہ کِداں د‏ی جان بازی تے جان جو کھاں تو‏ں انہاں مہماں نو‏‏ں اس نے سر انجام دتا۔ سب تو‏ں زیادہ ایہ کہ جو گروہ مقابل وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ اکثر اوہ بڈھے دکھادی دیندے نيں۔ جو انہاں وقتاں وچ اس دے منہ کوتکتے سن ۔ تے ہتھو‏ں نو‏‏ں دیکھدے سن ۔ یا کل دے لڑکے نيں کہ جنہاں نے اک بڑھیا د‏‏ی بدولت نوجوان بادشاہ نو‏‏ں پھسلا رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ گلاں دیکھ ک‏ے اسنو‏ں ضرور خیال ہويا ہوئے گا۔ کہ جو ہوئے سو ہوئے۔ انہاں سفلاں تے نا اہلاں نو‏‏ں جنہاں نے کچھ نئيں دیکھیا۔ اک دفعہ تماشا تاں دیکھیا دو کہ حقیقت انہاں د‏‏ی بادشاہ نو‏‏ں وی معلوم ہوئے جائے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
باریک چو موئیست میانے کہ تاں واری
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ولے تے زعم شاہنشاہ کج رفت
مہیش داس راجہ بیربر
ملکی انتظام تے دفتر دے بندوبست ہاں تاں راجہ ٹورڈرمل تے علمائے مذکور یاد آئینگے ۔ بیربر اگرچہ انہاں کاغذاں دے کیڑے نہ سن ۔مگر اک عجیب رقم سن ۔ کچھ تیزی فکر کچھ مسخرا پن تو‏ں اوتھ‏ے وی جو عقل وچ آندا سی کہندے سن ۔ بلکہ زبانی جمع خرچ تو‏ں سب میزان مستوفے ملیا دیندے سن ۔ تے جدو‏ں موقع دیکھدے تاں مناسب وقت کوئی دہرہ۔ کوئی کبت ۔ کوئی لطیفہ دا گلدستہ وی تیار کرکے سرمجلس حاضر کردے سن ۔
گرو جی چیلاں نو‏‏ں اپنے بھسنڈ کردے نيں
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
فاضل بداوئنی نے ایہ وی لکھیا اے کہ اگرچہ عالمان مذکور وچو‏ں ایہ صورت کسی نو‏‏ں گوارا نہ سی مگر دربار وچ بلائے گئے۔ ارو بری طرح لیائے گئے۔ جبراً قہراً دستخط کرنے پرے۔ عوام الناس وچ لیا ک‏ے بٹھا دتا۔ کسی نے تعظیم وی نہ کيتی۔ تے شیخ مبارک نے کہ اعلم علمائے زمان سی خوشی خوشی دستخط ک‏ر ک‏ے اِنّا زیادہ لکھیا کہ ااں امریست کہ من بجان تے دل خواہان تے ازسالہائے باز نتظر آں بودم۔ فیر شیخ صدر تے ملائے مخدوم دا جو حال ہويا۔ انہاں دے حالات وچ معلوم ہوئے گا۔ دیکھو تے خدا تو‏ں پناہ منگو۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
عبدالقوی صدو پنجاہی
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اب کمینے بد ذات شرمائے ۔ مگرسوچے کہ اس وقت ایہ آوارہ تے سرگرواں پھررہے نيں۔ انکا کم تمام کر دیناچاہیے۔ دو تن سیہ سیاہ بھیجو کہ جتھ‏ے پاواں فیصلہ کردتیاں انہاں نو‏ں ڈر ایہ ہويا سی۔ کہ مبادا بادشاہ دے الفا ظ سن کر حضور وچ آموجود ہون۔ او ر دین دواد دے دربار نو‏‏ں عقل دے اجالے تو‏ں روشن کر دتیاں۔ اس لئی بادشاہ دے جواب دے چھپایا ۔ دہشت او ر وحشت د‏‏ی ہوائیاں اڑا کر بھولے بھالے دوست تے زمانہ ساز یاراں نو‏‏ں ڈریا دتا۔ رنگ برنگ دے بانے باندھے ۔ انہاں دا ایہ عالم ہويا۔ کہ اندیشہ ہائے دو دراز وچ ڈانو ڈاں ہوئے کيتا امدا د خ؁الی تو‏ں وی بھاگنے لگے ۔ اک ہفتہ گذرا تاں صاحب خانہ نے گھبرا کر اکھاں پھیراں۔ تے اس دے نوکراں نے وی فرش مروت نو‏‏ں الٹ دتا۔ وہماں نو‏‏ں سلوٹاں وچ ساڈی عقل وی دب گئی۔ خیال ایہ ہويا کہ دربار والی خبرجو سنی سی ۔ شاید جھوٹھ ہوئے۔ اوربادشاہ خودمتلاشی ہون۔ وقت براہے ۔ زمانہ پِچھے اُتے ا ہويا اے ۔ مبادایہ گھر والا ہی پکڑوا دے۔ عجب غم تے اندوہ دل اُتے چھایا تے وڈا اندیشہ ہويا۔ وچ نے کہیا اِنّا تاں وچ جاندا ہون۔ کہ درباروالی خبر ضرور صحیح اے ۔ نئيں تاں بھائی نو‏‏ں کیو‏ں چھڈیا ۔ تے پہرے گھر تو‏ں کیو‏ں اٹھے۔ امن وامان دے زمانہ وچ ہزاراں ہوائیاں اڑاندے سن ۔ تے اچھے اچھے اشراف کمر بنھ کر کھڑے ہوجاندے سن ۔ ہن تودنیا وچ اگ لگی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ گھروالا گر ذرا اٹھا ۔ توعجب گیا اے ۔ اوریہ وی سمجھ لو کہ اسنو‏ں ساڈا پھڑ وانا ہُندا ۔تو ظاہر داری نو‏‏ں نہ بدلدا ۔ تے اس وچ دیر کیو‏ں کردا۔ ہاں ایہ اے کہ بوہت سارے شیطاناں نے اسنو‏ں بولا دتا اے اورنوکراں نو‏‏ں گھبرا دتا ا‏‏ے۔ کہ اسيں تلخی تے بدخونی دیکھ ک‏ے نکل جاواں تے اس دا پِچھا چھڈ دتیاں
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
علی ابن موسے رضا کز خدایش
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
بسم اللہ الرحمن الرحیم تے بہ ثقتی ھذہ الروضۃ للعالم الربانی والعارف الصمدانی جامع العلوم شیخ مبارک قدس سرہ قدوقف بنیانہ بحر العلوم شیخ ابوالفضل سلم اللہ تعالیٰ فی ظل رولۃ الملک العادل یطلبہ المدد لا قبال والکرم جلال الدین والدنیا اکبر بادشاہ غازی خلد اللہ تعالیٰ ظلال سلطنتہ باھتمام حضرت ابی البرکات فی سنۃ اربع والف