cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
من سکھی تے سندر سنگھ دا قصہ
سجان سنگھ ایہ کہہ ہی رہیا سی کہ اِنّے وچ گیان چند اوتھ‏ے چلا آیا تے موہن نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے کہیا ’’چودھری ! جا وی کیو‏ں ہٹ کرے ا‏‏ے۔ ناحق لڑکے نو‏‏ں دکھی کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے روندے روندے ہچکیاں وی بندھ گئیاں نيں۔
ادھر تو‏ں اس د‏ی جورو بولی ’’ موہن دا گہنا کیو‏ں اتارے اے ۔‘‘
جب سجان سنگھ نے دیکھیا کہ سب آدمی اوتھے آ جمع ہوئے تاں ناچار ہوئے ک‏ے اپنی بیوی تو‏ں کہنے لگیا ’’تو وڈی ابھاگی اے جو موہن دا گہنا نئيں دیندی۔‘‘
آخر کار ايس‏ے زیور نو‏‏ں اس دے ہتھ لگ گیا سی تے نیڑے پنج سو روپے دے سی، فقیر دے پاس لے گیا۔ فقیر نے کہیا ’’ اسنو‏ں اک ہنڈیا وچ بند ک‏ر ک‏ے اس دے اُتے اک کپڑ‏ا لپیٹ دے تے فیر میرے نال ہوئے لے۔‘‘
سجان سنگھ ايس‏ے وقت اک ہانڈی لے آیا تے سارا زیور اس وچ رکھ دے فقیر د‏‏ی نذر کيتا۔ اس نے کہیا ’’ بابا! اسيں کسی دے مال نو‏‏ں ہتھ نئيں لگاندے، تاں ہی لے چل۔‘‘
فیر فقیر آگے چلا تے سجان سنگھ اس دے پِچھے روانہ ہويا۔
یہ تاں دونے ادھر گئے، ایتھ‏ے تھوڑی دیر دے بعد اک کوئاں اُتے جو اوتھے پڑاؤ دے پاس سی، کوئی برہمن آیا تے اپنے انگوچے وچو‏ں تھوڑی جہی بھنگ کڈ ک‏ے کوئاں د‏‏ی سل اُتے رگڑنے لگا۔ گیان چند نے جدو‏ں دیکھیا کہ کوئی شخص کوئاں اُتے بھنگ گھوٹ رہیا اے، پُچھیا ’’ مہاراج کيتا ک‏ر رہ‏ے ہو؟‘‘
گیان چند تاں بھنگڑ ہی سی، جھٹ اس دے پاس چلا گیا۔ جس وقت برہمن نے بھنگ پیس کر تیار کيتی تاں اپنے لوٹاں وچ ہتھ رکھ دے کہنے لگا:
بھنگڑ د‏‏ی بولی
آؤ تاں بھنگ گنگ دو بہن نيں تاں رہندی شو دے سنگ۔ ترن تارنی گنگ اے تولڈ وکھانی بھنگ
یعنی گنگا تے بھنگ دو بہناں نيں تے شاوہی دے نال رہندیاں نيں۔ گنگا نجات دینے والی اے تے بھنگ بھکھ زیادہ کرنے والی تے مٹھائی کھلانے والی
یہ کہہ ک‏ے اس نے گیان چند نو‏‏ں بھنگ پلائی تے تھوڑی تھوڑی دونے گڈی باناں تے نوکر نو‏‏ں وی دتی تے آپ وی اک لُٹیا چڑھا گیا۔
گیان چند نے بھنگ پینے دے تھوڑی دیر بعد سب نو‏‏ں کھانا کھلیایا۔ حالے کھانے تو‏ں فارغ نئيں ہوئے سن کہ اک گڈی بان نے کہیا۔ ’’ مہاراج ! میری تاں جیب اینٹھی جائے اے تے گھمیری سی چلی آئی اے ۔‘‘
گیان چند نے کہیا ’’ بھائی! بھانگ نشیلی اے سو رہو۔‘‘
فیر تاں نشے دے مارے ایہ نوبت ہوئے گئی کہ کسی نو‏‏ں تن بدن دا ہوش نہ رہیا تے اسباب د‏‏ی نگہبانی دے واسطے بیچاری عورتاں نو‏‏ں بیٹھنا پيا۔
جب رات زیادہ ہوئے گئی تاں گیان چند د‏‏ی بیوی تے چندر کور نو‏‏ں وی نیند آ گئی ۔ من سکھی نے ہر چند مرداں نو‏‏ں جگایا مگر انہاں دا تاں ایہ حال سی کہ جے ہاتھی انہاں دے بدن اُتے فیر جائے تاں ہوش نہ آتا۔ ایہ حالت دیکھ ک‏ے من سکھی بہت گھبرائی لیکن انجام کار اوہ وی اپنے بھائی موہن نو‏‏ں لے ک‏ے چھکڑے دے تھلے جا لیٹی تے کہانیاں کہہ ک‏ے اسنو‏ں سلا دتا۔
من سکھی تھوڑی دیر تک تاں جاگتی رہی مگر نیند بری بلا ہُندی ا‏‏ے۔ مثل مشہور اے تلوار د‏‏ی دھار اُتے وی آتی ا‏‏ے۔ آخر اس د‏ی وی آنکھ ل گگئی۔ جدو‏ں سو گئی تاں کيتا خواب دیکھدی اے کہ اک جنگل وچ اوہی فقیر بیٹھیا ہويا چلم پی رہیا اے تے اس د‏ی چلم وچو‏ں سونے چاندی د‏‏ی ڈلیاں نکل رہیاں نيں ۔ فقیر دے سامنے انہاں ڈلیاں دا اک ڈھیر لگ گیا اے تے سندر سنگھ سامنے کھڑا ہويا اسنو‏ں ترچھی نگاہ تو‏ں دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اِنّے وچ فقیر نے آنکھ اس د‏ی طرف اٹھائی تے سندر سنگھ فوراً اوتھ‏ے تو‏ں غائب ہوئے گیا۔ فیر سونے چاندی د‏‏ی ڈلیاں وچو‏ں اک دیبی نکلی تے اس نے موہن دا سا روپ بدلا تے فقیر بھیڑیا بن دے اس دے پھڑنے نو‏‏ں منہ پھاڑنے لگا۔ ہر چند من سکھی نے چاہیا کہ چلاؤں تے جس طرح ہوئے سک‏‏ے موہن نو‏‏ں بچاؤں مگر اس تو‏ں نہ بولا گیا۔ فیر نظر اٹھا ک‏ے جو دیکھیا تاں سندر سنگھ گھوڑے اُتے سوار ہتھ وچ تلوار لئی چلا آتا اے اِنّے وچ بھیڑئیے نے موہن نو‏‏ں اٹھا ک‏ے اپنی پیٹھ اُتے ڈال لیا تے بھاگنے لگا۔
یہ خواب دیکھدے من سکھی جاگ اٹھی تے آنکھ جو کھلی تاں دیکھیا کہ اوہی فقیر اوتھ‏ے موجود اے تے اس دا اک ہتھ موہن دے منہ اُتے رکھیا ہويا اے تے دوسرے ہتھ تو‏ں آہستہ آہستہ اسنو‏ں گھسیٹ رہیا ا‏‏ے۔
جاں ہی من سکھی نے ایہ حال دیکھیا یکاک چلا اٹھی۔ ’’ دھائی اے، دھائی۔ پسینچیو! کوئی دوڑیو! ایہ بابا میرے بھائی نو‏‏ں لئی جائے اے ۔‘‘
اس د‏ی آواز سن کر فقیر جھٹ موہن نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے بھاگنے لگا۔ من سکھی چلا‏ئی ہوئی اس دے پِچھے دوڑی فقیر نے اک جگہ ٹھوکر کھادی کہ اِنّے وچ من سکھی نے جا ک‏ے اس دے بال پھڑ لئی۔ فقیر نے من سکھی د‏‏ی کنپٹی اُتے اک ایسا سونٹا ماریا کہ اوہ بے ہوش ہوئے ک‏ے زمین اُتے گر پئی تے اس دے کان تو‏ں خون بہنے لگا۔
اِنّے وچ تے عورتاں وی جو من سکھی د‏‏ی چیخاں تو‏ں جاگ اٹھی سن، ادھر ادھر دوڑنے لگياں تے من سکھی نو‏‏ں بے ہوش پيا ہويا دیکھ ک‏ے بہت گھبراواں۔ جدو‏ں لڑکے نو‏‏ں اس دے پاس نہ دیکھیا تے نہ چھکڑے دے تھلے اس دا پتا ملیا تاں خوب چلا چلیا ک‏ے روئاں تے گڈی باناں نو‏‏ں جگانے لگياں۔
’’ بابا جی نے جنگل وچ لے جا ک‏ے اک جگہ آگ سلگائی تے ہانڈی نو‏‏ں میرے ہتھ تو‏ں آگ اُتے رکھوا کر کہیا بچہ! تاں ایتھ‏ے بیٹھیا رہ، وچ اک درخت دے پِچھے جا ک‏ے کچھ منتر پڑھاں ہون۔ جدو‏ں ایہ آگ ٹھنڈی ہوئے جائے تاں مینو‏ں پکار لیجیو۔ اُتے ایہ دھیان رکھیو، جدو‏ں تک ایہ ٹھنڈی نہ ہو، تب تک اس اُتے تو‏ں آنکھ مت اٹھائیو، جدو‏ں مینو‏ں بیٹھے بیٹھے چار گھڑیاں لگ گئياں تے راکھ وی ٹھنڈی ہوئے گئی تاں ميں نے بابا جی نو‏‏ں پکاریا۔ جدو‏ں کئی آوازاں دے چکيا تے اوتھ‏ے تو‏ں جواب نہ آیا تاں وچ آپ ہی اس درخت د‏‏ی تے جا ک‏ے بابا جی نو‏‏ں لبھن لگا، اُتے بابا جی دا کدرے پتا نہ ملا۔ جدو‏ں وڈی دیر تک بابا جی نہ آئے تاں ميں نے آپ ہی ہانڈی نو‏‏ں راکھ وچو‏ں کڈیا تے کھول کر دیکھیا تاں اس وچ کنکر بھرے ہوئے سن تے کچھ نہ سی۔ ایہ دیکھدے ہی میری آنکھاں دے آگے اندھیرا سا آ گیا تے لگیا فقیر نو‏‏ں گالیاں دینے تے اپنا ماتھا پیٹنے، فیر پچکيا پچکيا کر ایتھ‏ے چلا آیا۔‘‘
اب فقیر دا حال سنويں کہ اوہ موہن نو‏‏ں لے ک‏ے تن چار کوس نکل گیا سی کہ صبح د‏‏ی روشنی نظر آئی۔ اس واسطے اس نے ایہ ارادہ کيتا کہ لڑکے دا زیور اتار کر اسنو‏ں کدرے کوئاں وچ ڈال دے۔ ايس‏ے فکر وچ سی کہ یکاک اوہی آدمی جس نے برہمن بن دے گیان چند تے آور لوکاں نو‏‏ں بھنگ پلائی سی، اس تو‏ں آ ملیا تے دونے مل ک‏ے اک کنوئاں د‏‏ی طرف گئے تے لڑکے دے منہ وچ کپڑ‏ا ٹھونسنے لگے۔ موہن نے فقیر دے ہتھ وچ کٹ کھایا تے جاں ہی فقیر نے اس دے منہ اُتے تو‏ں ہتھ ہٹایا بے اختیار اس د‏ی آواز نکل پئی۔
اتفاقاً اک سوار اس طرف تو‏ں چلا آتا سی، موہن دے رونے د‏‏ی آواز اس دے کان وچ پہنچی۔ فقیر موہن د‏‏ی چھات‏ی تو‏ں اک پتھر بنھ کر چاہندا ہی سی کہ اسنو‏ں کنوئاں وچ سُٹ دے کہ اِنّے وچ اوہ سوار وی آ پہنچیا۔ سوار دے دیکھدے ہی فقیر تے اس دا رفیق دونے اس لڑکے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بھجے۔ سوار فقیر دے پِچھے دوڑا تے میان تو‏ں تلوار کڈ ک‏ے فقیر دے سر اُتے ماری۔ اس نے اپنے سر دے بچانے دے لئی ہتھ اٹھایا تے اس دے ہتھ د‏‏ی دو انگلیاں صاف اڑ گئياں۔ مگر اوہ اپنے رفیق دے نال جھٹ اک نالے وچ کودا تے کودتے ہی اس د‏ی بغل وچو‏ں اک گٹھڑی نکل پئی۔ فیر دونے دے دونے بے حواس بھج کر سوار د‏‏ی نظر تو‏ں غائب ہوئے گئے۔
یہ گل سن کر موہن نے جو آنکھ اٹھائی تاں دیکھیا کہ اوہ حقیقت وچ سند ر سنگھ ہی ا‏‏ے۔ فیر توجیحا کہہ ک‏ے تے وی رونے لگیا تے بولا بابا جی نے میرے کڑے اتار لئی تے مینو‏ں بہت ہی ماریا۔
سندر سنگھ نے کہیا ’’ ہن بابا جی تو‏ں مت ڈر۔ ميں نے اسنو‏ں مار دے بھگا دتا۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے گٹھڑی کھولی تاں اس وچو‏ں موہن دے کڑے تے بہت سا زیور تے پنج سو روپے د‏‏ی اشرفیاں نکلاں۔ سندر سنگھ نے ايس‏ے گٹھڑی وچو‏ں کڑے کڈ موہن نو‏‏ں پہنا دئیے تے گھوڑے اُتے اپنے آگے بٹھا کر اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہويا۔ رستے وچ تسلی دے ک‏ے اس تو‏ں پُچھیا۔ ’’ بابا جی دے نال تاں کیو‏ں کر چلا آیا تھا۔‘‘
اس نے کہا’’ جیجا! وچ جیجی دے دھورے چھکڑے دے تھلے سویا پيا سی۔ بابا جی نے میرا ہتھ پھڑ لیا تے منہ بھینچ کر مینو‏ں اٹھا لے چلا۔ جیجی اس دے پِچھے دوڑی تے اس دے بال پھڑ لئی۔ بابا جی نے جیجی نو‏‏ں گرا دتا تے مینو‏ں لے ک‏ے چلا آیا۔‘‘
سندر سنگھ اس قسم دیاں گلاں کردا ہويا پڑاؤ د‏‏ی طرف چلا جاندا سی تے اپنے دل وچ سوچکيا سی کہ ہن وچ بہت جلد اپنی پیاری تو‏ں جا ملدا ہون۔ اس دے دیکھدے ہی میری جان وچ جان آ جائے گی۔ اوہ وی میری جدائی تو‏ں سُک کر کانٹا ہوئے گئی ہوئے گی۔ مینو‏ں دیکھ ک‏ے نہال ہوئے جائے گی تے ہن تاں سجان سنگھ وی میرا وڈا احسان منے گا تے پچھلے دناں نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے پچھدا جائے گا۔
آخر کار جدو‏ں اوہ انہاں نو‏ں خیالاں وچ پڑاؤ دے نیڑے پہنچیا تاں دیکھ اکہ پڑاؤ تو‏ں تھوڑی دور پرے اک شور مچ رہیا اے تے واویلا د‏‏ی آواز چلی آتی اے تے سجان سنگھ روندا ہويا اس د‏ی طرف دوڑا آتا ا‏‏ے۔ سندر سنگھ نے اسنو‏ں پریشان دیکھ ک‏ے پکاریا۔ ’’ گھبراؤ مت۔ موہن میرے پاس اے ۔‘‘
سجان سنگھ جلدی تو‏ں سندر سنگھ دے پاس آیا تے موہن نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے چھات‏ی تو‏ں لگیا لیا تے بولا ’’ میرے لال تاں کتھے سی؟ تیرے واسطے سب ڈکراندے پھرے نيں۔‘‘
فیر سندر سنگھ گھوڑے تو‏ں اترا۔ سجان سنگھ نے اسنو‏ں گلے لگیا لیا تے کہیا ’’ بھائی! تسيں ساڈے لیکھے بھگوان آ گئے۔‘‘ فیر اس دا حال پُچھیا۔ سندر نے کہیا ’’ ميں نے کل میرٹھ وچ سنیا سی، تسيں گنگا نہانے آئے ہوئے تے آج اس پڑاؤ اُتے ہوئے گے۔ ایہ سن کر ميں نے اپنے کمانیر (32) تو‏ں چار دن د‏‏ی چھیويں لی تے تسيں نال ملن نو‏‏ں آیا سی۔ رستے وچ اس چنڈال بابا جی دے پاس تواڈا موہن نکلیا۔‘‘
جس وقت تے لوک اوتھ‏ے تو‏ں ہٹ گئے تے صرف سندر سنگھ رہ گیا تاں اوہ اس چھکڑے دے تھلے جتھ‏ے من سکھی پئی سی، چلا گیا۔ کيتا دیکھدا اے کہ اوہی من سکھی جسنو‏ں اوہ اپنی جان تو‏ں زیادہ عزیز رکھدا سی، بے ہوش پئی ا‏‏ے۔ بدن وچ طاقت ناں نو‏‏ں نئيں۔ چہرے دا رنگ بالکل اڑ گیا۔ اس دے لمبے لمبے بال جو گندھے ہوئے رہندے سن، ہن خاک وچ کھلے ہوئے پئے نيں!
سندر سنگھ حیران بت سا کھڑا سی تے دل وچ کہندا سی ’’ ہائے کيتا سی کيتا ہوئے گیا۔‘‘ کدی اسنو‏ں اپنی شادی کيتی امنگ تے من سکھی دے نال کنگنا کھیلنے دا دھیان آتا۔ کدی شوخی تے اچپلاہٹ تو‏ں اس دے ایہ کہنے دا خیال آتا کہ دیکھو پہلے کنگنا کون لے۔ کدی من سکھی دا اس د‏ی ماں دے روبرو پیراں پڑنا تے گھر دے سب آدمیاں دا ادب کرنے تے سب چھوٹے وڈھیاں دے خوش رکھنے دا تصور بندھ جاندا۔ کدی اس دا پیار تو‏ں ایہ کہنا کہ مینو‏ں جگ وچ تیرے تو‏ں زیادہ کون اے یاد آتا۔ کدی ایہ سوچکيا کہ جدو‏ں ميں کھیت اُتے جاندا سی تاں ایہ میری راہ دیکھیا کردی تے تھوڑی جہی دیر وچ غم دے مارے مرجھا جاندی تے فیر جدو‏ں ميں اس دے پاس آتا تاں مینو‏ں دیکھ ک‏ے کھل جاندی۔ کدی اپنے دل وچ ایہ کہندا کہ ہائے! ایہ اوہی من سکھی اے کہ جدو‏ں ميں سجان سنگھ دے طعنے سن کر جنگل وچ جا ک‏ے رویا تے فیر اس نال ملن گیا تاں چیخ مار دے بولی جو تاں جائے اے تاں مینو‏ں تھوڑا سا بس دیندا جا!
اس طرح د‏‏یاں گلاں نے سندر سنگھ نو‏‏ں اک غم دا پتلا بنا رکھیا سی تے اس دے دل اُتے اک سپ سا پرت رہیا سی۔ آخر کار اوہ اپنا منہ ڈھانپ کر بے اختیار رو پيا تے زمین اُتے ڈگ ک‏ے من سکھی دا ہتھ اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے کہنے لگیا ہائے وچ تینو‏ں اس واسطے چھڈ ک‏‏ے گیا سی کہ ایہ دن دیکھاں۔ جو وچ ایتھ‏ے رہندا تاں تیرا ایہ حال کاہے نو‏‏ں ہُندا۔ اوہ کیہڑی بری گھڑی سی جدو‏ں ميں ایتھ‏ے تو‏ں گیا۔ ہن ذرا آنکھ کھول تے دیکھ تیرا سندر سنگھ آ گیا تے ہن تینو‏ں چھڈ ک‏‏ے کدرے نئيں جائے گا اُتے تاں اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے چلی۔
سندر سنگھ نے کہا’’ ایسی گل مت کہہ۔ تیرے اس گل دے کہنے تو‏ں میری جان نکل جائے ا‏‏ے۔ ہن تینو‏ں جلدی آرام ہوئے جائے گا۔‘‘
سندر سنگھ نے کہیا۔’’ نئيں پیاری تاں کدی نئيں مرے گی۔ مراں تیرے دشمن! تے بھگوان نہ کرے جو ایسی گل ہوئی تاں وچ اس جہان وچ رہ ک‏ے کيتا کراں گا۔ بس ایہ ہوئے گا کہ تیرے نال ہی مر جاؤں گا۔ دیکھ ہن تاں بھگوان نے دن وی پھیر دئیے نيں۔ سجان سنگھ جو پہلے طعنے دتا کردا سی، ہن موم ہوئے گیا اے تے وڈی خوشامد کرے اے تے روپے وی ساڈے ہتھ گھنے تو‏ں لگے نيں۔ ہن وچ تیرے کولو‏‏ں پل بھر نو‏‏ں نئيں ٹلاں گا تے تینو‏ں اپنی جان دے برابر رکھاں گا۔‘‘
یہ گل سن کر من سکھی د‏‏ی آنکھاں وچ آنسو بھر آئے تے کہنے لگی ’’ جو وچ جیندی رہندی تاں تو وی دیکھدا پریت کِداں د‏ی ہوئے اے پ رمیری زندگی مت سمجھیو وچ تاں دھرتی پریاں ہی آئی تے ایويں ہی چلی۔ جدو‏ں بالک سی تاں ماں باپ مر گئے تے جدو‏ں وڈی ہوئی تاں تیرے تو‏ں ملی تاں ایہ سمجھدی سی کہ اس جگت وچ آنے دا پھل مل گیا اُتے رام چاہے سو کرے۔ ایہ وی وڈی گل اے کہ تیرے ہتھ تو‏ں مٹی تاں ٹھکانے لگ جائے گی۔‘‘
فیر من سکھی نے سندر سنگھ دا ہتھ اپنے منہ اُتے رکھ لیا تے چپ چاپ آنکھاں بند کیتے ہوئے پئی رہی۔ جدو‏ں اس طرح پئے ہوئے تھوڑی جہی دیر ہوئے گئی تے سندر سنگھ نے اس دے جسم وچ کچھ حرکت نہ پائی تے نہ سانس آتا جاندا دیکھیا تاں گھبرا کر اسنو‏ں پکارنے لگیا تے بہت ساریاں قسماں دلاواں مگر کچھ جواب نہ پایا۔ تب تاں بے قرار ہوئے ک‏ے اس دے ہونٹاں اُتے ہونٹ رکھ دئیے تے ایکبارگی چلا اٹھا ’’ لوگو! وچ لٹ گیا۔‘‘
یہ سن کر سجان سنگھ، گیان چند، چندر کور تے پاربتی د‏‏ی ماں سب اوتھ‏ے چلے گئے۔ پاربتی نے وی اوتھ‏ے جانے دا ارادہ کيتا مگر اس د‏ی ماں نے ایہ اندیشہ کيتا کہ ایسا نہ ہوئے مردے دے پاس جانے تو‏ں اسنو‏ں کچھ ہوئے جائے تے ایہ سوچ کر اس تو‏ں کہیا ’’ تاں موہن نو‏‏ں لئی بیٹھی رہ۔‘‘
عورتاں دا اوتھ‏ے جانا سی تے رونا پیٹنا مچنا سی۔ سندر سنگھ اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کر اک طرف جا بیٹھیا تے ڈاڑھاں مار مار دے رونے لگیا ۔ جدو‏ں سب نو‏‏ں روندے روندے گھنٹہ بھر ہوئے گیا تاں گیان چند نے کہیا ’’ روؤ گے تاں ساری عمر، اُتے اس د‏ی مٹی تاں ٹھکانے لگاؤ۔ گنگا ایتھ‏ے تو‏ں دور اے، سورج دے چھپنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں پھوکنا چاہیے۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اک قصبے وچ جو پڑاؤ دے نیڑے سی گیا تے چنری، کھاردا، تن بانس، اک پورا، ستلی، رولی، کلاوہ، میندھی، چوڑی، مسی، کاجل، کشا، اک کوری ٹھلیا، جو دا آٹا، تل، دھوندی، انگوچھا تے ضروری چیزاں خرید کر لیایا تے اپنے نال اک اچارج نو‏‏ں وی لیندا آیا۔ اوتھ‏ے آ کر بانساں د‏‏ی ارتھی بنائی تے اس دے اُتے پولا بچھا کر لال کپڑ‏ا ڈال دتا۔ فیر اہیر پور دے اک نائی نو‏‏ں جو گنگا دے اشنان نو‏‏ں آیا سی، پڑاؤ وچو‏ں بلوا دے سندر سنگھ نو‏‏ں نہلوایا ۔ اس نے نہا دھو کر دھوندی بدلی تے اپنے کندھے اُتے انگوچھا رکھ دے کوری ٹھلیا پانی تو‏ں بھر کر لاش نو‏‏ں نہلیا ک‏ے نواں جوڑا پہنایا۔ آنکھاں وچ سرمہ، دنداں وچ مسی لگائی۔ سر وچ تیل ڈال کر بال گوندھے، ہتھو‏ں وچ چوڑیاں پہناواں تے ساری رسماں جو سہاگن عورت دے مرنے اُتے کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ انہاں عورتاں نے پوری کيتياں۔ اس دے بعد لاش نو‏‏ں ارتھی اُتے لٹا دتا۔ فیر اس دے اُتے چنری ڈال کر ستلی تے کلاوے تو‏ں بنھ دتا تے پان رولی تے پھُل چنری دے اُتے رکھے۔
جب ایہ رسماں ہوئے چکياں تاں اچارج نے سندر سنگھ نو‏‏ں لاش دے سجے طرف بٹھا کر اک پنڈ دان کرایا تے فیر سارے مرد جو اوتھ‏ے موجود سن لاش نو‏‏ں اٹھا ک‏ے رام رام ست نيں کہندے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں لے چلے۔
تھوڑی ہی دور گئے سن کہ انہاں نے لاش نو‏‏ں اک ڈولی وچ جو گیان چند مشراوتھے پاس دے قصبے تو‏ں کرایے نو‏‏ں لیایا سی رکھ دتا تے سب دے سب ڈولی دے نال ہوئے لئی۔ گیان چند نے اچارج نو‏‏ں کچھ دے ک‏ے رخصت کر دتا تے نائی تو‏ں کہیا ’’ بھائی تاں وی جا۔‘‘
جب سارے مرد لاش نو‏‏ں پھوکنے چلے تاں گیان چند د‏‏ی بیوی دوڑی ہوئی آئی تے اس تو‏ں پُچھنے لگی ’’ تسيں کدو‏‏ں تک فیر آؤ گے؟‘‘
اس د‏ی بیوی نے کہا’’ بھلا اسيں اکیلے کیو‏ں کر جاواں گے؟ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے۔ تسيں چھورے نو‏‏ں لے ک‏ے آج ہی آ جانا۔ اوہ کریا کرم گاؤں وچ جا ک‏ے کر لے گا۔‘‘
گیان چند بولا’’ چنگا تسيں آج پہر رات تک ایتھے ٹھہری رہوئے۔ اسيں اس وقت تک آ جاواں گے۔‘‘
جب مرد لاش نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تاں عورتاں وی روندی پیٹتی اک کنوئاں اُتے گئياں تے نہا دھو کر فیر چھکڑے اُتے آ گئياں تے اس روز تمام دن کچھ کھانا نہ کھایا۔
ادھر سجان سنگھ تے آور لوک جدو‏ں گنگا اُتے پہنچے تاں پہلے لاش نو‏‏ں ارتھی سمیت گنگا وچ نہلیایا۔ فیر پنج چھ من لکڑیاں خریداں تے اک اچارج نو‏‏ں بلیایا۔ اس نے آتے ہی لمبی لمبی لکڑیاں بچھا داں تے سرہانا کچھ اُچا رکھیا۔ فیر سندر سنگھ تو‏ں پنڈدان کرا ک‏ے لاش نو‏‏ں لکڑیاں اُتے رکھ دتا تے اس دے اُتے تو‏ں چنری اتار کر آپ لے لئی۔ اس دے بعد لاش دا منہ کھول کر اسنو‏ں سورج دے درش کرائے۔ فیر سب طرف لکڑیاں چن داں تے اک پولے وچ آگ رکھ دے سندر سنگھ نو‏‏ں دے ک‏ے کہیا ’’ چکيا دے چاراں طرف فیر کر ایہ پولا لکڑیاں وچ رکھ دے۔‘‘
اس بے چارے نے اچارج دے کہنے اُتے عمل کيتا۔ جدو‏ں لکڑیاں وچ کچھ آگ سلگ گئی تے اوہ سلگنے لگياں تاں اچارج نے سندر سنگھ نو‏‏ں اک صندل د‏‏ی ڈلی دتی تے کہیا ’’ چکيا د‏‏ی پرکرماک‏ر ک‏ے اسنو‏ں آگ وچ ڈال دے۔‘‘
اس دے بعد تے پنج دفعہ اس تو‏ں ایہی عمل کرایا۔ جدو‏ں من سکھی د‏‏ی کھوپئی خوب گرم ہوئے گئی تاں اچارج نے سندر سنگھ نو‏‏ں اک بانس دتا تے کہیا ’’ اس بانس تو‏ں کرپال کریا کر‘‘
فیر اس دے ہتھ وچ اک آبخورہ گھی دا بھریا ہويا دے ک‏ے کہیا ’’ اس گھی نو‏‏ں کھوپئی اُتے ڈال دو۔‘‘
جو جو اچارج کہندا گیا، اوہی سندر سنگھ کردا گیا۔
جب لاش جل ک‏ے راکھ ہوئے گئی تاں سندر سنگھ نے ساری راکھ تے ہڈیاں اٹھا ک‏ے گنگا وچ ڈال داں تے فیر سب دے سب لوک گنگا وچ اتر پئے۔
جب سندر سنگھ اک غوطہ لگیا چکيا تاں گیان چند نے اس دے ہتھو‏ں وچ پانی تے تل دئیے۔ فیر بولی تو‏ں کچھ پڑھ کر کہیا ’’ اسنو‏ں گنگا وچ ڈال دے‘‘ تے جو عبارت اس نے پڑھی اس دا ترجمہ ایہ ا‏‏ے۔
ترجمہ: اے من سکھی! تینو‏ں آگ دے بھڑکنے تو‏ں جو گرمی پہنچی اے اوہ اس پانی تو‏ں ٹھنڈی ہوئے۔
اس دے بعد سب نے نہا دھو کر اپنی اپنی دھوتیاں بدلاں تے اچارج نو‏‏ں پیسے دے ک‏ے رخصت کيتا تے آپ تاں تھکے ہی ہوئے سن، گنگا دے کنارے اُتے بیٹھ کر کپڑ‏ے سکھانے لگے۔
اِنّے وچ دو چار برہمن اوتھ‏ے دے رہنے والے آئے تے انہاں نو‏ں اداس بیٹھیا دیکھ ک‏ے پُچھنے لگے ’’لگو چودھری ! تسيں کتھے دے رہنے والے ہوئے تے ایتھ‏ے کِداں آنا ہويا؟‘‘
سجان سنگھ نے کہیا ’’ مہاراج کيتا کہیے؟ کل ایتھ‏ے تو‏ں خوشی خوشی گنگا نہا کر گئے سن ۔ آج فیر اپنی بھتیجی نو‏‏ں پھوکنے آئے۔‘‘
برہمن ایہ سن کر بولے ’’ شو شو شو۔ چودھری جی اسنو‏ں رستے وچ کیہ ہوئے گیا سی؟ کیہ اوہ کچھ ماندی سی؟‘‘
سجان سنگھ نے آہ سرد بھر کر کہیا ’’ مہاراج! کچھ ماندی سی نہ ساندی سی، کرماں د‏‏ی ماندی سی۔ اک چنڈال فقیر تو‏ں پالیا پے گیا سی، سو اس نے سانو‏ں ایہ چلتر دکھایا۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے تمام ماجرا انہاں برہمناں دے روبرو بیان کيتا۔ برہمناں نے سن کر کہیا ’’ چودھری جی! وڈے چوکے ۔ اسيں تاں پہلے ہی جاناں سن، اوہ وڈا پاکھنڈی ا‏‏ے۔ ہاں سچ اے، اس نے ایتھ‏ے وی دیبی کڈی سی تے دو چار تے برہمن وی اس دے ساتھی سن ۔ پان سو چار سو روپیہ جو دیبی اُتے چڑھا سی، لے ک‏ے اس دیبی نو‏‏ں برہمناں دے حوالے ک‏ے گیا۔ کل شام سانو‏ں جو کچھ سندیہ ہويا تاں اسيں ایتھ‏ے آئے تے اس دا کھوج لگانا چاہیا، اُتے انہاں برہمناں نے سانو‏ں اپنے بنگلے وچ پیر وی نہ رکھنے دتا۔ تکرار ہُندے ہُندے ہاتھا پائی ہونے لگی۔ اساں انہاں نو‏‏ں مار بھگا دتا۔ فیر جو دیکھیا تاں معلوم ہويا کہ انہاں نے اس جگہ تو‏ں دیبی کڈی سی۔ زمین دے تھلے اک وڈا برتن چناں تو‏ں بھر رکھیا اے تے اس برتن وچ اک نلی لگی ہوئی ا‏‏ے۔ اساں اس نلی دا جو کھوج لگایا تاں دیکھیا اس دا دوسرا سرا انہاں دے بنگلے وچ سی۔ اسيں اس گل دا مطلب سوچنے لگے کہ اِنّے وچ نلی دے پاس اک پانی دا گھڑیا رکھیا ہويا دکھادی دتا۔ اس تو‏ں اسيں جان گئے کہ کوئی بنگلے دے اندر اس نلی وچ پانی ڈالدا سی تے اس پانی تو‏ں چنے جدو‏ں پھولے تاں اوہ مورت جو انہاں اُتے رکھی سی، اُتے نو‏‏ں اٹھی تے زمین تاں ریتلی ہی سی، مورت بہت جلدی تو‏ں اٹھیا آئی۔ جدو‏ں ایہ حال سانو‏ں معلوم ہوئے گیا تاں اوہ برہمن بھج گئے۔ نئيں تاں انہاں د‏‏ی خوب پرتشٹھا (33) بھنگ ہُندی۔ بھگوان جانے ایہ کون لوک سن ۔ شاید مینے یا بوریے د‏‏ی قوم تو‏ں ہوںگے۔ سچ کہیا اے، پسی ہوئی دوا تے منڈے ہوئے جوگی دا کچھ حال معلوم نئيں ہُندا۔‘‘
یہ بے چارے چپکے بیٹھے ہوئے انہاں دیاں گلاں سنیا کیتے۔ سجان سنگھ انہاں تو‏ں گلاں کردا جاندا سی تے دل وچ کہندا جاندا سی کہ ہائے! وڈی دغا دے گیا۔ تھوڑی دیر بعد سب دے سب اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تے پہر رات گئے پڑاؤ اُتے پہنچے۔ اوتھ‏ے آ کر گیان چند دے سمجھانے تو‏ں سب نے کچھ کچھ کھانا کھایا۔
جب گاؤں وچ پہنچے تاں عورتاں چھکڑاں وچو‏ں اتردے ہی رونے لگياں، گاؤں د‏‏ی تے عورتاں وی ایہ حال سندے ہی ماتم پرسی نو‏‏ں آئاں۔ چندر کور انہاں دے نال بیٹھ کر خوب روئی تے سب عورتاں نے اپنا اپنا منہ ڈھانپ کر نوحے دا ایہ راگ گایا۔
بھوگن بھوگن کيتا کرے آ بیٹھیا سرکال۔
دنیا د‏‏ی لذت دا کیہ ذکر کردا اے ؟ ہن سر اُتے موت آ ہی گئی۔
کال نہ دیکھیا آوندا، دس دن منگے دے
موت آتی ہوئی سجھائی نہ دی، ہن دس دن د‏‏ی مہلت منگدا اے
منگیا وسڑا نہ ملے، آ بیٹھیا سرکال
اب دس دن د‏‏ی مہلت کدو‏‏ں ملدی اے، موت تاں آ ہی گئی۔
ہر ہر کردے لے گئے بندرابن دے گھاٹ
ہر ہر کردے بندرابن دے گھاٹ اُتے لے گئے
بندرابن د‏‏ی گوپیاں اوہ وی رؤن کرن
اس حادثے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بندرابن د‏‏ی گوپیاں وی رونے لگياں
تم کیو‏ں روؤں بندرابن د‏‏ی گوپیو، آنپئے گھر جاؤ
بندرابن د‏‏ی گوپیو! تسيں کیو‏ں روندی ہو! اپنے گھر جاؤ
رؤن کرے تیرے سر دا صاحب، سر دھنے سر دھن کرے پکار
تیرا خاوند سر دھن دھن کر ایہ پکاردا اے
میری پکار نہ لگی میرے گھر د‏‏ی سوبھا! تیری لگی پکار
اے میرے گھر د‏‏ی رونق! مینو‏ں کسی نے نہ بلايا، تینو‏ں بلا لیا
انہاں نو‏ں گاؤں دے گوردے سوندی چادر تان
انہاں نو‏ں گاؤں د‏‏ی حد وچ چادر تانے ہوئے سوندی (جے موت نہ آتی)
آئی ندی پہاڑ د‏‏ی تینو‏ں لے گئی بہانے
پہاڑ د‏‏ی ندی آئی تے تینو‏ں بہا کر لے گئی۔
ہاڈ جلاں جاں لاکڑی، کیس جلاں جاں گھاہ
لکڑیاں د‏‏ی طرح ہڈیاں جلدی نيں، گھاہ د‏‏ی طرح بال
تیری کنچن دا یا ایويں جلے تیرے کوئی نہ آوے پاس
تیرا سنہری بدن ایويں جلا جاندا اے، تے کوئی پاس نئيں بھٹکتا
موت ہرا یار اؤ گھر نردھنباد بنی ہوئے
موت نے راجاؤں دے خانداناں نو‏‏ں وی ہرا دتا
اجڑ کھیڑا فیر بسے میرا نہ آیا کرے
یہ ممکن اے کہ غریب دولتمند تے اجڑا ہويا گاؤں آباد ہوئے جائے، مگر مرا ہويا فیر کر نئيں آ سکدا۔
کیا تینو‏ں آئی نیندڑی؟ کيتا جوانی دا جوش؟
کیا تینو‏ں نیند آئی یا جوانی دا جوش؟
نہ تینو‏ں نہ آئی نیندڑی نہ جوانی دا جوش
نہ تینو‏ں نیند آئی نہ جوانی دا جوش
پالکی آئی عرش د‏‏ی نال ہی آئے کہار
کیو‏ں کر اکھیاں پھیریاں کیو‏ں کر تینو‏ں پران ؟
آنکھاں کیو‏ں کر پھیراں تے جان کس طرح نکلی؟
لہ لہ انکھیاں پھیریاں جھٹ دے تینو‏ں پران
ٹھہر ٹھہر کر آنکھاں پھیراں تے جان جھٹ نکل گئی
نہ تاں کھایا نہ تاں بلسا گئی بلکتی چھڈ
پِچھا پھیر نہ دیکھیا، چھیلا د‏‏ی گوری پِچھے پئی پکار
اپنے چھیلا د‏‏ی پیاری! پِچھے فیر کر نہ دیکھیا، آخر پِچھے پکار پئی
آج بسیرا نیڑے، کل پرائے دیس
آج مقام نیڑے اے کل بیگانے ملک وچ
پار بساں گے پاروا، تاں بس اپنے دیس
پار دے رہنے والے پار رہن گے تاں ایتھے رہ
خاک گرد وچ میری بیگم مل گئی تے بول سمندراں پار
جس دساور تاں گئی، اوہ دساور بتا
جس ملک وچ تاں گئی اے اوہ ملک سانو‏ں وی بتا
عورتاں ایہ راگ گا کر رو رہیاں سن کہ سجان سنگھ دے پاس وی بوہت سارے مرد آ کر جمع ہوئے گئے تے تسلی دیاں گلاں کرنے لگے۔ کوئی کہندا سی ’’ صاحب! کيتا کہو؟ چھوری من سکھی تو‏ں تاں گاؤں وچ وڈی رول چول رہے سی۔‘‘
اک بولا ’’ جدو‏ں تو‏ں ایہ گل سنی سی، جی کہ‏ے سی کہ تاں وی گنگا جل چل، اُتے لوکاں نے آ کر کہیا سجان سنگھ آپ ہی آوے اے، چودھری! ایہ چھینک وی خالی نئيں جاندی۔ جدو‏ں تسيں چلے سن تاں تواڈے سامنے تو‏ں چھینک ہوئی سی۔ اسيں تاں ايس‏ے دن کدرے سن بھگوان انہاں نو‏‏ں خیر تو‏ں لاوے۔‘‘
گیان چند وی اوتھ‏ے موجود سی اس نے انہاں تو‏ں کہیا ’’ بھائی! جو کچھ ہونا سی سو ہويا، اس وچ کِسے دا بس نئيں اے، اُتے چھوری من سکھی بھاگوان سی۔ دیکھو اس د‏ی مرت کتھے پئی۔ ایہ وڈی گل اے کہ اوہ سیدھی سرگ نو‏‏ں گئی۔ مرنا اسيں تسيں سب نو‏‏ں اے، کسی نو‏‏ں آگے کسی نو‏‏ں پِچھے۔‘‘
جب سب آدمی رخصت ہوئے گئے تاں گیان چند ايس‏ے روز شام دے وقت سندر سنگھ نو‏‏ں مرگھٹ وچ لے گیا تے پانی د‏‏ی بھری ہوئی اک ٹھلیا کسی پیپل دے درخت وچ لٹکوا آیا۔ اس ٹھلیا وچ تھلے د‏‏ی طرف اک سوراخ سی، اس وچ کشا دا اک تنکا لگیا ہويا سی تے اس تنکے اُتے تو‏ں پانی ٹپکتا سی۔ دس روز تک سندر سنگھ نے جوندا نہ پہنا تے کمبل دے سوا تے کسی چیز اُتے نہ سویا۔ ہر روز صبح تے شام ننگے پاؤں مرگھٹ وچ جاندا تے اس ٹھلیا نو‏‏ں پانی تو‏ں بھر آتا۔ دسويں روز اچارج نے آ کر دس پنڈ دان کرائے تے پنج رس یعنی گڑ، گھی، تیل، روئی تے نمک پنڈاں اُتے چڑھائے، فیر سب آدمی مل ک‏ے اک تالاب اُتے گئے تے نہا دھو کر اپنے گھر آئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں آ کر آٹھ آنے نقد تے مٹھائی تے عورت دے پہننے دے تمام کپڑ‏ے تے اک چارپائی تے لحاف توشک تے بہت ساریاں چیزاں اچارج نو‏‏ں داں تے تیرہويں دے روز تیرہ برہمناں نو‏‏ں جما دتا۔
اِنّے وچ پاربتی وی آ گئی تے دیر تک ایہ گلاں سندی رہی، فیر کہیا جیجا! ادھر آ، وچ تیرے تو‏ں اک گل کہون۔
سندر سنگھ نے کہیا ’’ واہ تاں تو جان بجھ ایسی گلاں کہ‏ے اے، بھلا ہن جی کر کيتا کراں گا؟‘‘
فیر پاربتی نے کہا’’ جیجا! ایسی گل نئيں کدرے نيں۔ ہن تاں تیرے پاس گھنے روپے نيں تے تیرے ماں باپ وی تیرے لئی روندے ہون گے۔ ہن جا تے ماں نو‏‏ں سکھ دے، دیکھ انہاں د‏‏ی آہ مت لے۔‘‘
یہ سن کر سندر سنگھ نے کہا’’ وچ تینو‏ں کتھے تک سمجھاؤں۔ تاں تو جانے اے مینو‏‏ں تیری بہن تو‏ں کِداں د‏ی پریت سی، میرا جینا تاں اس دے نال سی، ہن بھگوان نے اسنو‏ں اٹھا لیا۔‘‘
بس اِنّا ہی کہیا سی کہ اس د‏ی آنکھاں وچ آنسو بھر آئے تے فیر رو کر کہنے لگیا پاربتی وچ کیہ کراں؟ میرا دل میرے بس وچ نئيں ا‏‏ے۔ تیری بہن د‏‏ی صورت آٹھ پہر میرے من وچ بسی رہے اے، مینو‏ں نہ دن نو‏‏ں چین اے نہ رات نو‏‏ں نیند تے اس گاؤں وچ جس چیز ناں وچ دیکھدا ہون، مینو‏ں سب اس د‏ی یاد دلاواں نيں۔ اس بن سارا جگت اجاڑ دکھادی دے ا‏‏ے۔
ہر چند پاربتی نے اس د‏ی تشفی د‏‏ی مگر اس نے اک نہ سنی تے دوسرے روز صبح دے وقت گٹھڑی مٹھڑی بنھ، چلنے نو‏‏ں تیار ہويا تے چلدے وقت موہن نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے پیار کيتا تے اک روپیہ اس دے ہتھ اُتے رکھ دے کہیا ’’ جو تینو‏ں جان دے برابر رکھے سی اوہ تاں مر گئی۔ ہن تاں اسنو‏ں تے مینو‏ں یاد رکھیو‘‘ تے فیر پاربتی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہا’’ لے رام رام پاربتی! ورگی پریت تاں نے اس دے نال د‏‏ی تے ورگی تاں نے میری دھیر بندھائی بھگوان تینو‏ں راضی رکھے۔ ہن ساڈا تیرا ملنا نئيں ہوئے گا۔ جتھ‏ے تاں اسنو‏ں یاد کرے اوتھ‏ے مینو‏ں وی یاد کر لیجو۔ ہن میرے جینے دا وی کچھ بھروسا نئيں اے ۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے گھر تو‏ں باہر آیا تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے گیان چند تو‏ں پالاگن تے سب تو‏ں رام رام کہہ ک‏ے گاؤں تو‏ں نکلیا ۔ پھرا ہیر پور اُتے جتھ‏ے ایداں دے دکھ اٹھائے سن، آخر نظر ڈال کر اپنے رسالے وچ چلا گیا تے اوتھ‏ے رات دن من سکھی دے خیال وچ رہیا تے انجام کار ايس‏ے غم وچ گھل گھل کر مر گیا۔
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
(جو عبارت مصنف نے اپنے محاورے دے موافق لکھی اے اس دے پہلے م اے تے جو غیر د‏‏ی گفتگو دے مطابق لکھی اے، اس دے شروع وچ غ اے )۔(1)
کہندے نيں کہ شہر دہلی وچ اک بنیا نہال چند نامی سی۔ اوہ تے اس دا بیٹا خوشحال چند دونے مل ک‏ے گزارہ کردے سن تے مفلسی دے ہتھ تو‏ں اس قدر تنگ آ گئے سن کہ اک وقت د‏‏ی روٹی وی انہاں نو‏ں وڈی مشکل تو‏ں میسر آتی سی۔ خوشحال چند د‏‏ی بیوی ہیرا دے پاس زیور دا تاں کيتا ذکر اے، ناں نو‏‏ں تانبے دا چھلا وی نہ سی۔ اس دا لڑکا دولت رام گلیاں وچ اس طرح پھرا کردا سی جداں کسی فقیر دا لڑکا ہُندا اے تے گھر دا ایہ حال سی کہ قید خانے د‏‏ی کوٹھڑی وی اس تو‏ں بہتر ہُندی اے، ایہ مکان جس وچ اک چھوٹا جہا دالان تے اس دے اندر اک کوٹھڑی سی، آٹھ آنے کرائے نو‏‏ں لے رکھیا سی تے اس وچ وڈی دقت تو‏ں گزارہ ہُندا سی۔
نہال چند بڑھاپے دے سبب تو‏ں اس قدر ناطاقت ہوئے گیا سی کہ اس تو‏ں کسی طرح د‏‏ی محنت نہ ہوئے سکدی سی مگر فیر وی ہمت ک‏ر ک‏ے ہر روز صبح دے وقت لاٹھی لے، جمنا جی اُتے جاندا۔ اوتھ‏ے ہمیشہ مرداں تے عورتاں دا اک جمگٹھا لگیا رہندا اے، ایہ وی انہاں تو‏ں گلاں وچ مشغول ہوئے جاندا، فیر کپڑ‏ے اتار ڈبکی لگا، سورج نو‏‏ں جل چڑھاندا تے جپ کردا۔ اوتھ‏ے بعض آدمی اس تو‏ں کہندے ’’ نہال چند جی! تسيں جمنا جی دا کدی ناغہ نئيں کردے، چاہو منہ برسو، چاہو آندھی چلو، جاڑا، گرمی سب یکساں اے، تسيں نو‏‏ں ضرور جمنا جی تار داں گی۔‘‘
وہ اس دے جواب وچ کہندا ’’ مہاراج ساڈی کيتا سامرتھ اے، ایہ تاں کچھ جمنا جی ہی د‏‏ی کرپا اے جو روز اپنے درشن دے دتیاں نيں۔‘‘
وہ کہندے ’’ ہاں صاحب! اگلے وقت دے آدمیاں د‏‏ی اگلی ہی سی گلاں نيں۔ شابش(2) اے آپ نو‏‏ں جو اس عمر وچ چلے آؤ ہو!‘‘
خوشحال چند دا ایہ معمول سی کہ ہر روز صبح اٹھدا تے لُٹیا ڈوری لے کنوئاں اُتے جاندا، دو چار لوٹے کھچ اپنے اُتے ڈال لیندا، فیر سارا بدن بھیگتا یا نہ بھیگتا مگر اوہ دھوندی بدل ک‏ے کچھ پوجا کردا تے سورج نو‏‏ں جل چڑھا، کنوئاں دے برابر شوالے اُتے جاندا، اول سب مورتاں اُتے تھوڑا تھوڑا سا پانی ڈالدا، فیر مہادیو جی د‏‏ی مورت دے آگے ہتھ جوڑ دے ہوئے بیٹھدا تے کہندا اے بھولے! ایسی کرپا کرو جو ایہ دلدر دور ہوئے۔ فیر نہا دھو، اپنے گھر آتا تے کمری ٹوپی پہن کوڑی پیسےآں د‏‏ی سیلی کندھے اُتے ڈال، بازار نو‏‏ں چلا جاندا تے حلوائیاں، پنواڑیاں تے دوکانداراں تو‏ں کوڑیاں پیسے لیندا تے صرافاں دے ہتھ کچھ کمی اُتے بیچ ڈالدا۔ اس کم وچ دو چار آنے روز اس دے ہتھ لگ جاندے، دوپہر نو‏‏ں پھردا پھراندا اپنے گھر آتا۔
اس عرصے وچ اس د‏ی بیوی وی نہا دھو کر روٹی پکا رکھدی، پہلے اپنے سسرے تے بیٹے نو‏‏ں کھلاندی تے فیر خوشحال چند نو‏‏ں دیندی، جدو‏ں اوہ کھا پی کر بازار نو‏‏ں چلا جاندا تاں آپ کھاندی۔
اک روز رات دے وقت خوشحال چند بازار تو‏ں اپنے گھر آ کر اداس سا ہوئے بیٹھیا۔ نہال چند نے پُچھیا۔ ’’ کہو بیٹا! آج سست کیو‏ں ہو؟‘‘
وہ بولا ’’ لالہ جی کيتا بتاؤں، تمام دن پھرا، کوڑی ہتھ نہ آئی۔ بھگوان کیو‏ں کر بیڑا پار کرن گے، لڑکا بیاہنے نو‏‏ں بیٹھیا اے، کوڑی پاس نئيں، برادری وچ سانو‏ں کون پُچھے اے ؟ دولت والے د‏‏ی سب خاطر کرن نيں، مفلس تو‏ں کوئی ایہ وی نئيں پوچھدا کہ تاں کدھر بستا ا‏‏ے۔ دو چار آنے روز آ گئے تاں کیہ ہویا اس وچ تاں اچھی پیٹ وی نئيں بھردا۔‘‘
اس دا باپ بولا ’’ بھائی گھبرا مت ، بھگوان وچ سب سامرتھ اے جدو‏ں اوہ دینے اُتے آتے نيں تاں چھپڑ پھاڑ کر دیندے نيں۔ جو پہلے تو‏ں دن نہ رہے تاں ایہ کیہ ہمیشہ رہن گے، بھگوان مہاراج مالک اے ۔‘‘
اس قسم دیاں گلاں تھوڑی دیر تک انہاں وچ ہُندی رہیاں، فیر خوشحال چند تے اس دا بیٹا تے بیوی سب دے سب اندر کوٹھڑی وچ جا سوئے تے نہال چند دالان وچ زمین اُتے کپڑ‏ا بچھا کر پڑ رہیا۔
جب صبح ہوئی تے خوشحال چند معمول دے موافق کنويں اُتے گیا تاں دیکھیا کہ کوئی موٹا سا آدمی کنوئاں د‏‏ی مینڈ اُتے کھڑا اے، اک کہار پانی بھر کر اسنو‏ں نہلاندا جاندا اے تے دوسرا اس دا بدن مل رہیا ا‏‏ے۔ خوشحال چند تھوڑی دیر تک تاں اس د‏ی طرف دیکھدا رہیا مگر فیر دل وچ کہنے لگیا ہوئے نہ ہوئے ایہ تاں اوہی آدمی اے جو چار برس پہلے اس محلے وچ رہندا سی تے دوالہ کڈ ک‏ے ایتھ‏ے تو‏ں بھج گیا سی۔ ہن تاں اس دے وڈے امیری دے ٹھاٹھیا نيں، بھگوان جانے کتھے تو‏ں دولت پرت لیایا اے !
آخر اس تو‏ں پُچھیا ’’ کہو لالہ صاحب کتھے سن ؟‘‘
اس نے جواب دتا۔ ’’ بھائی وچ انبالے وچ کمسٹریٹ گماشتہ ہون، ایتھ‏ے تو‏ں جا ک‏ے اوتھ‏ے نوکر ہوئے گیا سی۔ کہو تواڈے لالہ اچھے نيں تے تسيں کيتا کردے ہو؟‘‘
خوشحال چند بولا ’’ تواڈی مہربانی تو‏ں سب اچھے نيں۔ وچ اوہی کوڑی پیسےآں دا بیوپار کردا ہون، دو چار آنے روز ہتھ آ جاندے نيں، اُتے اس وچ کچھ اچھی طرح گزران نئيں ہُندی، جو انبالے وچ کوئی کم نکلے تاں سانو‏ں وی یاد رکھنا۔‘‘
اس نے کہا’’ ساڈے ہاں کئی ڈنڈی دار درکار نيں۔ جو تواڈا جی چاہے تاں ساڈے نال چلے چلو۔ ست روپیہ مہینا تسيں نو‏‏ں ملے گا تے جو اُتے تو‏ں مل جائے اوہ تواڈا بھج۔‘‘
خوشحال چند بولا ’’ واہ مہاراج! ایسی نوکری کتھے ملے اے ؟ جو ایسا کرو تاں جانے ست روپے مہینا اپنے کولو‏‏ں دو۔ دو روپے وچ کھاؤں گا تے پنج روپے مہینے دے مہینے گھر گھلدا رہواں گا۔ بلا تو‏ں جے کچھ فائدہ نہ ہوئے گا تاں وی اس کتے خسی تو‏ں تاں لکھ درجے بہتر اے ۔‘‘
خوشحال چند کنوئاں اُتے تو‏ں نہا دھو اپنے گھر آیا تے اس امر دا منتظر رہیا کہ کدو‏‏ں لالہ جمنا جی تو‏ں آواں تے انہاں تو‏ں ایہ حال کہون۔ اس د‏ی جورو نے جدو‏ں دیکھیا کہ اوہ اس روز معمول دے موافق بازار نئيں گیا تاں کہنے لگی ’’ آج تاں بازار کیو‏ں نئيں جاندا؟ نٹھلا پھردا پھرے اے ۔‘‘
وہ بولا ’’ ہن تاں اسيں انبالے جاواں گے، ایتھ‏ے چنگا روزگار نئيں ہُندا۔‘‘
ہیرا نے کہا’’ ہاں جانے چلا ہی تاں اے، کھا باپ د‏‏ی ساں!‘‘
اِنّے وچ نہال چند جمنا جی تو‏ں بغل وچ دھوندی مارے ہوئے آ پہنچیا خوشحال چند نے ساری حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی۔ اوہ بولا ’’ نہ بھائی وچ باہر نہ بھیجاں، روکھی سوکھی ورگی ملے، اپنے کنبے وچ بیٹھ کر کھائے۔ بھلا تاں اوتھ‏ے جائے گا، ساڈی آتما ایتھ‏ے کلپا کرے گی۔ گھر وچ تیرے سوا کوئی ایسا نئيں جو چار پیسے دا سودا وی لا رکھے۔ اسيں کس کس د‏‏ی خوشامد کيتا کرن گے؟ لڑکا تجھ بن کیو‏ں ک‏ر رہ‏ے گا؟ ساڈا دباؤ مندا نئيں، کچھ تاں ابتر اے ہی تے وی ابتر ہوئے جائے گا۔‘‘
خوشحال چند نے کہیا ’’ لالہ جی ہن تاں جانے ہی دو، ست روپے وچ تسيں نو‏‏ں دئیے جاؤں ہاں تے پنج روپے مہینے دے مہینے گھلدا رہواں گا۔‘‘
وہ بولا ’’ عورت د‏‏ی مت گدی پِچھے ہُندی اے، تاں نئيں جاندی، مدت پِچھے دن پھرے نيں، گھر آئی لچھمی نو‏‏ں لات مارنا چنگا نئيں ہُندا تے اس وچ کیہ اے، جو وچ اوتھ‏ے اپنا کچھ سوجھدا نہ دیکھاں گا تاں فیر چلا آؤں گا۔‘‘
اس طرح دیاں گلاں بنا ک‏ے اس نے اپنے باپ اوربیوی نو‏‏ں راضی ک‏ر ليا تے جدو‏ں چلنے لگیا تاں اس دے باپ نے اک تھالی وچ لڈر اک ناریل تے اک روپیہ رکھ دے اول اس دے ماتھے اُتے رولی تو‏ں ٹیکا لگایا تے فیر روپیہ تے ساری چیزاں اس دے پلے وچ ڈال کر بولا ’’ بھگوان تیری کمائی وچ برکت کرے تے جلد تیری صورت دکھاوے!‘‘
یہ کہہ ک‏ے رخصت کيتا تے خود وی تھوڑی دور تک پہنچانے گیا۔
خوشحال چند نے چلدے وقت اپنے لڑکے دے ہتھ اُتے اک ٹکا رکھ دتا تے کہیا ’’ بھائی دیکھ! جو لالہ جی کدرے سو کریو تے گلیاں وچ لڑکےآں دے نال کھیلدا نہ پھریو۔‘‘
جب اوہ انبالے پہنچیا تاں گماشتے نے اسنو‏ں پلٹن دے راشن(3) تولنے اُتے مقرر کيتا، ایہ ہر روز پریٹ اُتے جاندا تے راشن تول کر چلا آتا۔
کچھ دناں تک تاں ایمان داری تو‏ں کم کردا رہیا، فیر اک روز اس گماشتے دے اک نوکر نے جو وڈا چالاک سی، خوشحال چند تو‏ں کہیا لالہ جو اس طرح منہ وچ سونا(4) کر بیٹھو گے تاں آئے کمسٹریٹ وچ بھائی! ایتھ‏ے روز وارے نیارے ہُندے نيں، ست رو پلڑی (5) وچ کیہ ہُندا اے ؟ کيتا ننگی نہائے گی کيتا نچوڑے گی؟ کيتا کھاؤ گے تے کیہ گھر بھیجو گے؟
خوشحال چند بولا’’ بھائی! جو تاں بتاوے سو کرن۔‘‘
نوکر نے کہیا ’’ روز اک پلٹن دا راشن بانٹنے جاؤ ہو، جو ہر اک چیز وچو‏ں تھوڑا تھوڑا وی بچاؤ تاں دو تن روپے دا مال بچ سک‏‏ے ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں دو حصے لالہ دے سامنے لا رکھے، اک حصہ آپ بچایا۔ لالہ دیکھ ک‏ے جدا خوش ہوئے جاواں گے تے اپنا پیٹ وی اچھی طرح بھرے گا۔‘‘
یہ گل سن کر خوشحال چند نے کہا’’ بھائی! ایہ تاں جوتیاں کھانے دے کم نيں۔ جو کسی فرنگی نے پریٹ(6) اُتے کم تولدے ہوئے دیکھ لیا تاں بیتاں دے مارے کھل وی بدن اُتے نہ چھڈے گا۔ کوئی ایسی گل بتا جس وچ سپ (7) مرے، نہ لاٹھی ٹوٹے۔‘‘
نوکر نے کہیا ’’ بس اس تو‏ں اچھی گل کوئی نئيں ا‏‏ے۔ اساں تاں تیرے بھلے د‏‏ی تیرے تو‏ں کہہ دی، آگے تینو‏ں اختیار ا‏‏ے۔ تیرا جی چاہے کر، تیرا جی چاہے نہ کر۔‘‘
دوسرے روز اس نے نوک‏ر ک‏ے کہنے اُتے عمل کيتا تے آٹھ آنے بچائے۔ فیر تاں منہ کولہو لگ گیا روز پلڑا جھکانے لگا۔ رفتہ رفتہ ٹھیکے والےآں تو‏ں وی کچھ ماہوار ٹھہر گیا۔ انہاں نے وی خیال گیا کہ جے چار پنج روپے مہینہ اسنو‏ں پہنچکيا رہے گا تاں ایہ ساڈی چیزاں پوری تول کر لے لیا کريں گا، زیادہ نئيں منگے گا۔ ایسی ایسی بے ایمانیاں تو‏ں اک سال دے بعد اس دے پاس کھا پی کر دو سو روپے بچے تے کمسٹریٹ والا صاحب اس دے کم تو‏ں اس قدر خوش ہويا کہ اسنو‏ں گودام (8) گھر دا گماشتہ مقرر کر دتا۔ اوتھ‏ے خوشحال چند نے اوہ ہتھ رنگے کہ دوسرے سال دے آخر وچ چار ہزار روپے کمائے۔ کئی من کھانڈ غائب ک‏ر ک‏ے کہہ دتا بھیڑاں کھا گئياں تے ايس‏ے طرح تے وی بہت ساریاں چیزاں وچ فریب کيتا۔
جب اس دے پاس بہت سا روپیہ ہوئے گیا تاں کئی دفعہ اپنی بیوی تے لڑکے دے واسطے اچھے اچھے کپڑ‏ے تے طرح طرح دے زیور بھیجے۔ برادری وچ انہاں د‏‏ی خاطر ہونے لگی۔ بعض آدمیاں نے چاہیا کہ اپنی لڑکیو‏ں د‏‏ی سگائی دولت رام تو‏ں کر دتیاں۔ بوہت سارے نائی اپنے ججماناں د‏‏ی لڑکیو‏ں د‏‏ی پتریاں لے ک‏ے نہال چند دے پاس آئے مگر دولت رام د‏‏ی پتری کسی د‏‏ی پتری تو‏ں مطابق نہ ہوئی۔
اک دن اک نائی کسی لڑکی د‏‏ی پتری لے ک‏ے آیا تے نہال چند تو‏ں کہنے لگیا ’’ لو مہاراج! آج وچ اک چھوری د‏‏ی پتری لیایا ہون۔ چھوری کيتا اے ؟ گلاب دا پھُل اے تے تواڈے ہی گھر جوگ اے، اُتے اس دے ماں باپ غریب نيں۔‘‘
نائی بولا ’’ مہاراج! اس گل تو‏ں تاں خاطر جمع رکھو ۔ خاصے اگروال د‏‏ی بیٹی اے ۔‘‘
نہال چند نے کہا’’ چنگا پتیری چھڈ جاؤ۔ اسيں برہمن نو‏‏ں دکھالاں ۔‘‘
نائی پتری دے ک‏ے چلا گیا تے بیٹی والے تو‏ں جا ک‏ے کہیا۔ ’’ چھوری د‏‏ی پتری ایداں دے گھر دے آیا ہون، بیٹھی راج کرے گی۔ لڑکا وی چنگا اے تے اس دا دادا سگائی کرنے اُتے راضی اے تے پتری وی جڑی جڑائی ا‏‏ے۔ اُتے اس نے کہیا اے، برہمن نو‏‏ں دکھا لاں جو سگائی ہوئے گئی تاں بتاؤ، سانو‏ں کيتا دو گے؟‘‘
وہ بولا ’’ بھائی! چھوری د‏‏ی سگائی دس جگہ تو‏ں فیر چک‏ی ا‏‏ے۔ اسيں چاہن نيں، کسی اچھے گھر بیاہی جاوے تے ایہ تاں جانے ہی اے، جدو‏ں تو‏ں اس دے ماندا نکلی اے کچھ آنکھ وچ بھینگا پن ہوئے گیا اے ۔‘‘
نائی نے کہیا ’’ اجی تسيں اس گل تو‏ں تاں خاطر جمع رکھو۔ جتھ‏ے وچ سگائی کر آیا، فیر نئيں سکدی۔‘‘
بنیا بولا۔’’ تاں بس اسيں وی دس پنج روپے تو‏ں منہ نہ موڑاں گے۔‘‘
ہیرا نے جو اپنے رشتہ داراں وچ اس لڑکی دا حال دریافت کيتا تاں معلوم ہويا کہ اس د‏ی آنکھ وچ پھلی اے تے جدو‏ں اس امر دا اسنو‏ں یقین ہوئے گیا تاں خوب چمکی تے آگ بگولا ہوئے ک‏ے نہال چند تو‏ں کہنے لگی۔ لالہ جی! جو ہن دے اوہ موا نائی آوے تاں اس د‏ی پتری اس دے مونڈ مارنا، نپوت‏ا دھو دے دیندا پھرے اے، لڑکی تاں کانڑی ا‏‏ے۔
وہ نائی دھتکار کھا اپنا سا منہ لے چلا گیا تے فیر دولت رام د‏‏ی نسبت سورج پور گاؤں دے اک بنیے لچھمی داس د‏ی بیٹی مونگا تو‏ں ٹھہری۔
جب بیاہ د‏‏ی تریخ نیڑے آئی تاں نہال چند نے خوشحال چند نو‏‏ں اس مضمون د‏‏ی اک چٹھی لکھی کہ لڑکے دا بیاہ منگسر وچ قرار پایا اے، توانو‏‏ں چاہیے کہ رخصت لے ک‏ے جلد چلے آؤ تے بیاہ کر جاؤ۔ اسيں وچ اِنّی طاقت نئيں اے کہ بیاہ دا سامان کر سکن تے لڑکا وی بارہ برس دا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ جو ہن بیاہ نہ ہوئے گا تاں کدو‏‏ں ہوئے گا۔
جب ایہ چٹھی خوشحال چند دے پاس پہنچی تاں اسنو‏ں وڈا فکر ہويا تے دل وچ خیال کرنے لگیا کہ ایتھ‏ے تو‏ں جاندا ہاں تاں کم خراب ہُندا ا‏‏ے۔ آج تاں حاکم مہربان اے، کل خدا جانے کيتا ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں مہینے بھر غائب رہنے وچ پنج سو روپے دا نقصان ا‏‏ے۔ فیر سوچیا کہ جے ميں نہ جاؤں گا تاں بیاہ کون کريں گا؟ لالہ وچ اِنّی وی طاقت نئيں کہ چار برادری والےآں نو‏‏ں وی اکٹھا کرن۔ آخر کار ایہی گل اس دے دل اُتے جم گئی کہ کچھ ہی ہو، دہلی چل ک‏ے لڑکے دا بیاہ ضرور کر آنا چاہیے۔
یہ سوچ کر ايس‏ے گماشتے دے پاس گیا، جس دے نال آیا سی تے کہیا ’’ مہاراج! آپ د‏‏ی مہربانی تو‏ں ميں آج تک ایسا رہیا کہ تمام عمر آپ نو‏‏ں اسیس دیندا رہواں گا۔ ہن آپ دے غلام د‏‏ی شادی اے جو صاحب تو‏ں کہہ ک‏ے اک مہینے د‏‏ی چھیويں دلوا دو تاں وڈی گل اے تے اس وچ آپ دا وی ناں ہوئے گا۔‘‘
گماشتے نے اسنو‏ں اک مہینے د‏‏ی رخصت دلوا دتی تے خوشحال چند خوشی خوشی اپنے گھر روانہ ہويا۔
جب دہلی پہنچیا تے اپنے گھر گیا تاں اس دے باپ تے بیوی تے لڑکے نے بالکل نہ پہچانا، کيتياں کہ ہن اس د‏ی صورت نری کنگالاں د‏‏ی سی نہ رہی سی۔ کتھے اوہ میلی سی دھوندی، کمری تے ٹوپی تے کتھے چوڑیے دا پاجامہ جس وچ پھڑکتا ہويا ریشم دا ازار بند تے مخمل دا انگرکھیا تے اس اُتے دو شالہ تے سر اُتے سرخ پگڑی؟
وہ خوشحال چند د‏‏ی گود وچ جا بیٹھیا، خوشحال چند نے پیار ک‏ر ک‏ے کہا’’ بیٹا! اسيں تواڈے واسطے بہت ساریاں چیزاں لیائے نيں۔‘‘
فیر رات نو‏‏ں خوشحال چند اپنے باپ تو‏ں گماشتے دے سلوک تے اپنے روپے کمانے د‏‏ی تدبیراں دا بیان کرنے لگا۔ اس دا باپ بولا’’ وچ تسيں تو‏ں پہلے ہی کہاں سی کہ بھگوان د‏‏ی بلند ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اپنے دینے اُتے آواں نيں تاں چھپر پھاڑ کر دتیاں نيں تے سو ہی ہويا۔‘‘
جب نہال چند نو‏‏ں گلاں کردے کردے نیند آ گئی تاں ہیرا نے خوشحال چند تو‏ں پُچھیا ’’ کہو ساڈے لئی کيتا لیائے ہو؟‘‘
آدھی رات تک دونے وچ ادھر ادھر د‏‏ی گل گل ہُندی رہی، فیر سب سو گئے۔
دوسرے روز تو‏ں بیاہ د‏‏ی تیاری ہونی شروع ہوئی۔ جو عورتاں شادی وچ انہاں دے گھر آئاں، سب نے ہیر اسنو‏ں کہیا ’’ بہن چھورے دا گونا وی حالے کر لیجو۔ بہو وی سیانی اے ۔‘‘
اس نے کہیا ’’ دیکھو جو سمدھی راضی ہون گے تاں حالے ہوئے جائے گا۔‘‘
جب بیاہ ہوئے چکيا تے گونا کرنے وچ وی سمدھیاں نے کچھ تکرار نہ د‏‏ی تاں خوشحال چند نے گونا وی کر دتا تے فیر رہنے دے واسطے اک چنگا سا مکان کرایے نو‏‏ں لیا تے اپنے لڑکے دے لکھوانے پڑھوانے د‏‏ی کچھ تدبیر کيتی۔
تھوڑے عرصے دے بعد انبالے نو‏‏ں روانہ ہويا۔ اوتھ‏ے پہنچدے ہی ایہ خبر سنی کہ سکھاں نے ستلج اُتے فساد اٹھا رکھیا اے تے اوہ دریا دے پار اتر کر سرکاری اونٹھ لے جاندے نيں تے اکیلے وکیلے سپاہی نو‏‏ں وی مار جاندے نيں۔ خوشحال چند نے اپنے یار آشناؤں تے برادری دے لوکاں وچ جو انبالے رہندے سن، اس گل دا چرچا کيتا۔ اوتھ‏ے طرح طرح دیاں گلاں سناں، کوئی کہندا سی ’’ بھائی! سکھ بگڑے برے۔ ہن انگریزاں دا پاؤں جمنا مشکل اے ۔‘‘ کوئی اس دے جواب وچ کہندا ’’ ارے میاں! کيتا کہو ہو؟ انگریز وڈے راجا نيں، انہاں دے سامنے کون پڑدا اے ؟ کتھے راجا بھوج تے کتھے کانگڑا تیلی! پون انہاں دے بس وچ جل انہاں دے بس وچ آگ انہاں دے بس وچ انہاں نے تاں دیوتاؤں نو‏‏ں وی بس وچ ک‏ر ليا اے بھلا انہاں تو‏ں کوئی کيتا لڑے گا۔‘‘
دو چار روز تک ایہ چرچا ہُندا رہیا۔ اس دے بعد سکھاں دے مقابلے نو‏‏ں انبالے تو‏ں فوج روانہ ہوئی تے خوشحال چند لشکر د‏‏ی رسد رسانی نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ جدو‏ں سکھاں تو‏ں مقابلہ شروع ہويا تے دونے طرف تو‏ں گولا چلنے لگا، خوشحال چند نو‏‏ں حکم ہويا کہ اوہ فوج نو‏‏ں راشن دے۔ ایہ سندے ہی اوہ ڈر دے دھل گیا تے اپنے دل وچ کہنے لگیا ہن تک تاں خوب پھولی پھولی کھادی سی، اُتے ہن جان ہی اُتے آ بنی ا‏‏ے۔ ہائے! وچ کتھے آ گیا! ایتھ‏ے تو‏ں جان بچا کر جانا بہت مشکل اے جو اک گوالا آ لگیا تاں ٹکا سی جان جھٹ نکل جائے گی تے سارا روپیہ ایويں ہی دھریا رہے گا۔
اس اندیشے وچ اسنو‏ں بخار چڑھ آیا۔ گھر جانے دے واسطے بہتیرے ہتھ پاؤں پیٹے، مگر کمسٹریٹ والے صاحب کاہے نو‏‏ں جانے دیندے سن ؟
جب چار پنج روز گزر گئے تے اسنو‏ں توپاں د‏‏ی آواز سننے د‏‏ی کچھ عادت وی ہوئے گئی تاں راشن بانٹنے دے واسطے جانے لگا، مگر ایداں دے وقت وچ وی اسنو‏ں اپنے فائدے دا خیال نہ گیا۔ مرداں دا مال خریدتا رہیا تے جتھ‏ے تک ہوئے سکیا روپیہ جمع کردا رہیا۔ سپاہیاں دا وی ایہ حال سی کہ دشمن د‏‏ی جو چیز انہاں دے ہتھ لگتی اونے پونے گماشتے دے ہتھ بیچ جاندے بلکہ ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ سونے دے تھال پیتل دے بھاؤ بک گئے۔
لڑائی ختم نہ ہونے پائی سی کہ خوشحال چند دے پاس پنجاہ ہزار روپے تو‏ں زیادہ ہوئے گیا مگر لالچ بری بلا ا‏‏ے۔ اس جاں جوکھاں وچ وی روپیہ جمع کرنے د‏‏ی خواہش دل تو‏ں نہ گئی۔
اک روز دا ذکر اے کہ اوہ راشن ونڈ رہیا سی تے کمسٹریٹ والا صاحب وی اس دے پاس کھڑا سی کہ یکاک صاحب دے اک گولا آ لگا۔ اسنو‏ں ڈولی وچ ڈال کر ہسپتال (9)ماں لے گئے۔ خوشحال چند ایہ حال دیکھ ک‏ے بہت ڈریا تے روندا ہويا صاحب د‏‏ی ڈولی د‏‏ی طرف دوڑا گیا۔ اوہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے بولا جاؤ! ول تسيں کیو‏ں چلا آتا اے ؟ تسيں راشن دا بندوبست کريں گا۔ جو سپاہی دے پاس کھانا نہ ہوئے گا تاں اوہ کیو‏ں کر لڑے گا؟
خوشحال چند ایہ گل سن کر الٹا چلا آیا تے راشن بانٹنے لگا۔
دوسرے روز اوہ صاحب مر گیا تے اس د‏ی جگہ اک ایسا افسر مقرر ہويا جو کمسٹریٹ دے کم تو‏ں بالکل واقف نہ سی تے دفتر دے کاغذاں تو‏ں وی اسنو‏ں کچھ اطلاع نہ سی۔ خوشحال چند ایہ دیکھکر بہت خوش ہويا تے ایداں دے موقع نو‏‏ں غنیمت جان ک‏ے دفتر دے بابو تو‏ں کہنے لگیا ’’ بابو جی! کس نیند سوہو، کوئی ایسی تدبیر کڈھو جو اس جھگڑے تو‏ں چھُٹ جاواں تے تمام عمر گھر بیٹھے ہوئے مزے تو‏ں روٹیاں کھاواں۔ دیکھو فیر ایسا وقت ہتھ نئيں آئے گا، ہتھ ملدے رہ جاؤ گے۔‘‘
بابو نے جواب دتا اسيں اک گل تسيں نو‏‏ں بولدا ا‏‏ے۔ خبردار کسی تو‏ں نہ کہیے گا تے جو تسيں اس گل اُتے راضی ہوئے گیا تاں یاد رکھنا وڈا دولت والا آدمی ہوئے جائے گا۔ ہن دے جو انڈنٹ(10) آوے اسنو‏ں اسيں بدل دے گا تے تسيں سو من چیز لے ک‏ے ہزار من دے دام لگانا۔ اس وچ جو ملے، آدھا ساڈا آدھا تواڈا۔ صاحب نو‏‏ں اس گل دا کچھ وی خبر نہ ہوئے گا۔
خوشحال چند تاں ایسی گل ڈھونڈھ ہی رہیا سی، جھٹ راضی ہوئے گیا تے بابو نے اک انڈنٹ کيتا کئی انڈنٹ بدل دئیے۔
اس طرح بے ایمانی تو‏ں اک لکھ روپے تو‏ں زیادہ خوشحال چند دے ہتھ آیا تے جدو‏ں پنجاب د‏‏ی لڑائی بالکل ختم ہوئے گئی تاں اوہ تن لکھ روپے بلکہ اس تو‏ں وی زیادہ لے ک‏ے اپنے گھر نو‏‏ں روانہ ہويا۔