cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اہل فرنگ دا آنا تے انہاں د‏‏ی خاطرداری
انہاں دناں وچ قرار پایا کہ جوشخص دین الہی اکبر شاہی وچ داخل ہوئے۔ چاہیدا کہ اخلاص چار گانہ رکھدا ہوئے۔ ترک مال ۔ ترک جان ۔ ترک ناموس ۔ ترک دین ۔ انہاں وچو‏ں جو چاراں رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ پورا اے ۔ ورنہ پون ۔ ادھا ۔ چوتھائی۔ جداں ہوئے گا ویسا اس دا اخلاص ہوئے گا۔ سب مخلص مرید درگاہ ہوئے گئے کہ انہاں دا دین دین الہٰی اکبر شاہی سی۔ ہدایت تے ترویج مذہب تے تعلیم مسائل دے لئی خلیفہ وی سن ا ن وچو‏ں خلیفہ اول شیخ ابوالفضل سن ۔ جو شخص دین الہٰی وچ آندا سی۔ اوہ اقرار نامہ لکھ ک‏ے دیندا سی۔ اس دا انداز ایہ سی۔ منکہ فلاں ابن فلاں باشم ۔ بطوع تے رغبت تے شوق قلبی از دین اسلام مجازی تے نقلیدی کہ ازپدراں دیدہ تے شنیدہ بودم ۔ ابراو تبراہ نمودم ۔ ودر ۔ دین الہٰی اکبر شاہی درآمدم ۔ تے مراتب چہارگانہ اخلاص کہ ترک مال تے جان تے ناموس تے دین باشد قبول نمودم ۔ اس دین وچ وڈے وڈے عالیشان امیر تے صاحب ملک فرمانروا داخل ہُندے سن ۔ چنانچہ مرزا جانی حاکم ٹھٹہ وی خلقہ ارادت وچ آیا خطوط مذکورہ ابو الفضل دے سپرد ہُندے سن ۔ کہ جس جس دا جداں اعتقاد ہوئے نمبر وار ترتیب دے رکھو۔ شیخ موصف مجتہد تے خلیفہ دین الہٰی دے سن اس طریقے دا ناں توحید الہی اکبر شاہی سی۔
امر ا وچو‏ں جو لوک دین الہی اکبر شاہی وچ داخل ہوئے انہاں د‏‏ی تفصیل کتاباں دے انتخاب تو‏ں حسب ذیل معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
1 ۔ ابوالفضل خلیفہ
10۔ صدر جتھ‏ے مفتی کل ملکاں ہندوستان اور
2 ۔ فیضی ملک الشعرہ‏ے دربار
11۔
3 ۔ شیخ مبارک ناگوری
12۔ انہاں دے دونو صاجزادے
4 ۔ جعفر بیگ آصف خاں مورخ تے شاعر
13۔ میر شریف املی
5 ۔قاسم کابلی شاعر
14 ۔ سلطان خواجہ صدر
6۔ عبدالصمد مصور دربار تے شاعر
15 ۔ مرزا جانی حاکم ٹھٹہ
7 ۔ اعظم خاں نو‏‏ں کہ مکہ تو‏ں آک‏ے
16۔ نقی شوستری شاعر تے دو صدی منصبدار
8 ۔ ملیا شاہ محمد شاہ آبادی
17 ۔ شیخ زادہ گو سالہ بنارسی
9۔ صوفی احمد
18 ۔ بیربر
اسی سلسلہ وچ ملیا صاحب کہندے نيں اک دن جلسہ مصاجت وچ کہیا کہ اج دے زمانہ وچ وڈا عقلمند کون اے ۔ بادشاہاں نو‏‏ں مسثتثنیٰ کروا تے تباؤ حکیم ہمام نے کہیا ۔ وچ تاں ایہ کہندا ہاں ۔ کہ سب تو‏ں زیادہ وچ عقلمند ہون۔ ابو الفضل نے کہیا۔ میرا باپ وڈا عقلمند ا‏‏ے۔ اس قسم دے کلمات تو‏ں ہر شخص نے اپنے عقلمندی ظاہر کیت‏‏ی۔
اکبر د‏‏ی ساری تریخ وچ ایہ آئین آب زرے لکھنے دے قابل ا‏‏ے۔ کہ باوجود انہاں سب اتاں دے اس سال وچ اس نے صاف حکم دے دتا کہ ہندوواں دا جزیہ معاف کيتا جائے۔ تے ایہ کئی کروڑ روپیہ سالانہ د‏‏ی آمدنی سی۔
معافی جزیہ
پہلے وی بعض بعض بادشاہ ہندواں تو‏ں جزیہ لیندے رہے سن ۔ سلطنت دے انقلاباں وچ کدی موقوف ہُندا سی۔ کدی مقرر ہوئے جاندا سی۔ جدو‏ں اکبر د‏‏ی سلطنت نے استقلال پھڑیا تاں ملااں نے فیر یاد دلایا چنانچہ ملیا صاحب سناں دے خلط ملط وچ لکھدے نيں ’’ انہاں دناں وچ شیخ عبدالنبی تے مخدوم الملک نو‏‏ں فرمایا کہ تحقیق ک‏ر ک‏ے ہندواں اُتے جزیہ لگاؤ۔ مگر پانی اُتے تحریر ہويا سی۔ جھٹ ہٹ گیا۔ ‘‘ فیر 987ھ وچ چوٹ کردے نيں۔ ’’ تمغا یعنی محصول تے جزیہ کہ کوئی کروڑ د‏‏ی آمدنی سی۔ اس سال وچ موقوف کر دتا۔ تے تاکید دے نال فرمان جاری ہوئے۔ اوہ اس تحریر تو‏ں لوکاں دے دلاں اُتے ایہ اُتے تاں ڈالدے نيں کہ دین د‏‏ی بے پروائی بلکہ اسلام د‏‏ی دشمنی نے اس دے دل وچ حرارت دینی نو‏‏ں ٹھنڈا کر دتا سی ۔ ہن حقیقت حال سنو کہ اول سنہ یکم جلوس وچ اکبر نو‏‏ں معافی جزیہ دا خیال آیا سی۔ نوجوانی دا عالم سی۔ کچھ بے پروائی کچھ بے اختیاری حکم جاری نہ ہويا۔ 09جلوس وچ فیر اس مقدمہ اُتے بحث ہوئی۔ علمائے دیندار دا زور پورا پورا سی۔ اس لئی قیل تے قال ہوئی۔ انہاں نے کہیا کہ شریعت اسلام دا حکم ا‏‏ے۔ ضرور لینا چاہیے چنانچہ کدرے اس اُتے عمل ہويا۔ کدرے نہ ہويا 988ھ 25جلوس وچ بادشاہ صلاح اندیش فیر اس عزم اُتے مستقل ہويا۔ تے کہیا کہ عہد سلف وچ جو ایہ امر تجویز کيتا گیا سی۔ سبب ایہ سی کہ انہاں لوکاں نے اپنے مخالفاں دے قتل تے غارت نو‏‏ں مصلحت سمجھیا سی۔ چنانچہ اس نظر تو‏ں کہ ظاہری انتظام قائم رہ‏‏ے۔ یعنی جو ہتھ آئے کچھ روپیہ قرار دتا تے اس دا ناں جزیہ رکھیا۔ ہن کہ ساڈی خیر اندیشی تے کرم بخشی تے مرحمت عام تو‏ں غیر مذہب لوک یک جہتان اسيں دین د‏‏ی طرح کمر بنھ کر رفاقت اُتے جان دیندے نيں۔ تے خیر خواہی تے جانفشانی وچ جاں نثاری د‏‏ی حد تو‏ں گزر گئے نيں۔ کِداں ہوئے سکدا اے اہل خلاف سمجھ کر انہاں نو‏ں بے عزت تے قتل تے غارت کيتا جائے۔
1 ؎ غالباً 983ھ ہون۔
لطیفہ
اک جلسہ وچ کوئی ملیا نے صاحب وی آگئے ۔ گفتگو ایہ سی۔ کہ مولویاں نو‏‏ں (سیاق) حساب وچ لیاقت کم ہُندی اے ملانے صاحب الجھ پئے۔ ایکشخص نے کہیا۔ چنگا دسو۔ دوا تے دو دے ملیا گھبرا دے بولے چار روٹیاں ۔ پناہ بخدا ۔ ایہ مسجدےآں دے فرما نروا۔ دن دا کھانا دوپہر ڈھلے۔ تے رات دا کھانا ادھی بجے کھاندے نيں کہ شائد کوئی اچھی چیز آجائے۔ تے اور اچھی چیز آجائے۔ تے اس تو‏ں وی اچھی چیز آجائے۔ شائد کوئی بلانے ہی آجائے۔ ادھی بجے رات دے گھڑیاں گندے نيں تے بیٹھے رہندے نيں۔ ہويا تو‏ں کنڈی ہلی تے دروازہ کودیکھنے لگے۔ کہ کوئی کچھ لیایا۔ مسجد مںی بلی د‏‏ی آہٹ ہوئی تے چوکنے ہوئے کہ دیکھو کيتا آیا ۔
اللھمہ احفظنا من کل بلاء الدنیا تے عذاب الا خوۃ
ایداں دے لوک مصالح سلطنت نو‏‏ں کيتا سمجھاں۔ انہاں نو‏ں کيتا خبر کہ ایہ معاملہ کيتا اے تے اس دا ثمرہ کيتا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے ہی مقام اُتے ابوالفضل نے کيتا خوب لکھیا اے ؎
رموز سر سلطان راچہ دانی
ترا از کاف کفرت اسيں خبر نیست
حقایقہاے ایمان راچہ دانی
فیر ملیا صاحب فرماندے نيں۔ حالے 990ھ ہوئے سن جو لوکاں نے ذمن نشین کيتا 1000ھ ہوئے چکے مذہب اسلام دا دور ہوئے چکيا۔ ہن دین نواں ہوئے گا۔ چنانچہ دین الہٰی اکبر شاہی نو‏‏ں کہ احکا‏م حکمت اُتے مشتمل سی۔ جلوہ دینا شروع کيتا۔ ايس‏ے سنہ وچ حکم دتا کہ سکےآں وچ سنہ الف معقوش ہوئے۔ تے تریخ الفی تصنیف ہوئی۔ زمین بوسی دے ناں تو‏ں سجدہ قائم ہويا کہ بادشاہاں دے لئی لازم ا‏‏ے۔ شراب دا بند کھل گیا مگر اس وچ وی اک آئین سی کہ بقدر فائدہ ہويا ۔ بیماری وچ حکیم دسے تاں پیو اِنّی نہ پیو کہ بد مستیاں کردے پھرو تے ایسا ہوئے تاں سزا وی سخت سی۔ دربار دے پاس ہی آبکاری د‏‏ی دوکان سی نرخ سرکار تو‏ں مقرر سی۔ جسنو‏ں درکار ہوئی اوتھ‏ے گیا۔ رجسٹر وچ اپنا ۔ باپ دا دادا دا ناں ۔ قومیت وغیرہ وغیرہ لکھوائی ۔ تے لے آیا۔ مگر یار لوک کسی گم ناں نو‏‏ں بھیج دیندے سن ۔ فرضی ناں لکھوا کر منگاندے سن ۔ تے شیر مادر د‏‏ی طرح پیندے سن ۔ خواجہ خاتون دربان اس دا داروغہ سی۔ ایہ بھڑوا وی اصل وچ کلال ہی د‏‏ی نسل سی۔ اس احتیاط اُتے وی شور شرابے ہُندے سن ۔ سر پھوٹتے سن ۔ دارالقضا تو‏ں سخت سزاواں۔ ملدیاں سن۔ مگر خاطر وچ کون لاندا سی۔
لشکر خان میر بخشی اک دن شراب پی کر دربا وچ آیا تے بد مستی کرنے لگا۔ اکبر بہت خفا ہويا۔ گھوڑے د‏‏ی دم تو‏ں بند ھوایا۔ تے لشکر خاں نو‏‏ں لشکر وچ تشہیر کيتا۔ سب نشے ہرن ہوئے گئے۔ انہاں ہی لشکر خاں نو‏‏ں عسکر خاں خطاب ہويا۔ لوکاں نے استر خاں بنا دتا۔(واہ خچرخاں)
لطیفہ ۔ ملیا صاحب دے رونے دا مقام تاں ایہ اے کہ 998ھ دے جشن وچ دربار خاص سی شراب دا دور چل رہیا سی۔ کہ میر عبدالحی صدر جتھ‏ے مفتی کل ملکاں ہندوستان نے اپنے ولی شوق تے ذوق تو‏ں جام طلب ک‏ر ک‏ے نوش جان فرمایا ۔ اکبر نے مسکرا ک‏ے خواجہ حافظ دا شعر پڑھیا ؎
قاضی پیالہ کش شدو مفتی قرابہ نوش
حضرت صدر جتھ‏ے دا حال دیکھو تتمے وچ ۔ ایہی بزرگوار ۔ حکیم ہمام دے نال عبداللہ خاں ازبک دے دربار وچ برسم سفارت بھیجے گئے۔ تے مراسلت وچ جو فقرے انہاں د‏‏ی شان وچ نازل ہوئے سن ایہ نيں۔ سیادت مآب ۔ نقابت نصاب میر صدر جتھ‏ے از جملہ اعاظم سادات کبار داجلہ /تقیاے ااں دیار ۔ زمانہ د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں دیکھو کہ اہل عالم دا کیہ حال کر دتا سی۔ تے اکبر د‏‏ی اس وچ کیہ خطا سی۔ سبحان اللہ کسی استاد نے کہیا اے تے کیہ خواب کہاہے ؎
یاد تاں اے نگار چہ معجون حکمت است
کز ہر چہ خواندہ ایم فراموشی آورد
بازاراں دے برآمداں وچ رنڈیاں اِنّی نظر آنے لگياں کہ آسمان اُتے اِنّے تارے وی نہ ہونگے۔ خصوصا دارالخلافہ وچ ۔ انہاں سب نو‏‏ں شہر دے باہر اک جگہ آباد کيتا ۔ تے شیطان پورہ ناں رکھیا۔ اس دے لئی وی آئین سن ۔ داروغہ ۔ منشی ۔ چوکیدار موجود ۔ جو کسی رنڈی دے پاس آک‏ے رہندا۔ یا گھر لے جاندا ناں کتاب وچ لکھوا جاندا۔ بے اس دے کچھ نہ ہوئے سکدا سی۔ رنڈیاں نويں نوچی نو‏‏ں نہ بٹھا سکدیاں سن ہاں کوئی امیر چاہے ۔ تاں حضور وچ اطلاع ہوئے فیر لے جائے۔ فیر وی اندر ہی اندر کم ہوئے جاندے سن ۔ پتہ لگ جاندا تاں اس رنڈی نو‏‏ں خود وکھ بلاندے تے پُچھدے کہ ایہ کم کس دا رگزار دا سی۔ اوہ بتا وی دیدیاں سن معلوم ہُندا سی تاں اس امیر نو‏‏ں خلوت وچ بلیا ک‏ے خوب لعنت ملامت کردے۔ بلکہ بعضاں کوقید وی کر دتا آپس وچ وی وڈے شور تے شر ہُندے سن ۔ سر پھوٹتے سن ۔ ہتھ پیر ٹوٹتے سن ۔ مگر مندا کیہڑی۔ اک دفعہ ایتھ‏ے بیربرجی د‏‏ی وی چوری پکڑی گئی۔ جاگیر اُتے بھج گئے۔
داڑھی جو مسلماناں وچ نور الہٰی کہلاندی ا‏‏ے۔ وڈی خوار ہوئی۔ سبزہ رخسار د‏‏ی جڑپتال تو‏ں لبھ کر کڈی۔ جتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں پانی پہنچکيا ا‏‏ے۔
ملا صاحب فیر چوٹ فرماندے نيں۔ ہندواں دے مذہب دا اک مشہور مسئلہ اے کہ 10جانور نيں جنہاں د‏‏ی صورت وچ خدانے ظہور کيتا ا‏‏ے۔ اک انہاں وچو‏ں شور ا‏‏ے۔ بادشاہ نے وی اس دا خیال کيتا تے زیر جھرو کہ تے بعض تھ‏‏اںو‏اں وچ جدھر ایہ لوک اشنان نو‏‏ں آندے سن ۔ سور پلوائے۔ کتے دے فضائل وچ ایہ دلیل پیش ہوئی کہ اس وچ 10 خصلتاں ایسی نيں کہ اک وی انسان وچ ہوئے تاں دلی ہوئے جائے۔ بعض مقربان درگاہ نے کہ خوش طبعی تے ہمہ دانی تے ملک الشعرائی تو‏ں ضرب المثل نيں۔ چند کتے پالے۔ گوددنماں بٹھاندے سن ۔ دستر خوان اُتے نال کھلاندے سن ۔ منہ چمدے سن تے بعض مردود شاعر ہندی تے عراقی فخر تو‏ں انہاں د‏‏یاں بولیاں منہ وچ لیندے سن ۔ سند دے لئی اک صوفی شاعر دا ایہ قول سی ؎
بسکہ درچشم ودلم ہر لخط اے یارم توئی
ہر کہ آید در نظر از دور پند ارم توئی
شیخ فیضی دے کتاں اُتے ملیا صاحب ہمیشہ تاک باندھے بیٹھے نيں ۔ جتھ‏ے موقع پاندے نيں اک پتھر کھچ ماردے نيں۔ دیکھو ایتھ‏ے وی منہ ماریا لیکن حقیقت ایہ اے کہ شکار دے ذوق شوق وچ اکثر شاہان تے امرا کتاں دا وی شوق رکھدے سن تے رکھدے نيں۔۔ ترکستان تے خراسان وچ رسم عام ا‏‏ے۔ اکبر نے وی کتے رکھے سن تے رکھدے نيں ۔ ترکستان تے خراسان وچ رسم عام اے اکبر نے وی کتے رکھے سن ۔ قاعدہ اے کہ جس گل دا بادشاہ نو‏‏ں شوق ہوتاا‏‏ے۔ امرائے قربت پسند نو‏‏ں اس دا شوق واجب ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی فیضی نے وی رکھے ہونگے۔ ملیا صاحب چاہندے نيں ثابت کرن کہ اوہ فرض مذہبی سمجھ کر کتے پالدا سی۔
لطیفہ ۔ مطلع مذکورہ بالا لکھ ک‏ے مینو‏ں یاد آیا کہ شاعر نے جدو‏ں ایہ مطلع جلسہ احباب وچ پڑھیا ۔ اورکہیا ع ہر کہ آید در نظر از دور پندارم توئی۔
تو اک شوخ طبع شخص نے کہیا ۔ آنجا ۔ جے سگ نبطر آید ؟ اس نے کہیا۔ پندارم توئی۔
جب زباناں کھل جاندیاں نيں تے خیالات دے میدان وسیع ہوئے اندے نيں تاں اک عقلی گل وچ ہزار بے عقلی دیاں گلاں نکلنے لگتی نيں ۔ چنانچہ ملیا صاحب فرماندے نيں تے بجا فرماندے نيں۔ دربار وچ تقریراں ہوئیاں سن کہ غسل جنابت دتی کیہ ضرورت ا‏‏ے۔ اس تو‏ں تاں انسان اشرف المخلوقات د‏‏ی بنیاد قائم ہُندی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اہل علم صاحب فضل ۔ پاک خیال نیک بنیاد لوک پیدا ہُندے نيں اس تو‏ں آدمی ناپاک ہوئے جائے ؟ اس دے کیہ معنی بلکہ حق پُچھو تاں غسل ک‏ر ک‏ے اس د‏ی بنیاد رکھنی چاہیدا۔ تے ایہ کیہ گل اے کہ اِنّی سی چیز دے نکلنے وچ غسل واجب ہوئے جائے۔ اس تو‏ں دس ویہہ حصہ زیادہ کثافتاں دن بھر وچ کئی کئی دفعہ نکل جاواں۔ اس اُتے کچھ وی نہ ہوئے۔
کوئی کہندا سی کہ شیر تے سور دا گوشت کھانا چاہیدا کہ بہادر جانور نيں۔ کھانے والے د‏‏ی طبیعت وچ ضرور بہادری پیدا کردا ہوئے گا۔
کوئی کہندا سی کہ چچا تے ماماں د‏‏ی اولاد دے نال قرابت نہ کرنی چاہیدا کہ رغبت کم ہُندی اے اس واسطے اولاد ضعیف ہوئے گی۔ آزاد ۔ دانایان فرنگ نے وی لکھیا ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی طبیعت وچ داخل اے کہ جس خون تو‏ں خود پیدا ہويا اے ايس‏ے خون د‏‏ی نسل پردہ شوق دا جوش تے رغبت دا دلولہ نئيں ہُندا جو غیر خون ہُندا اے ۔ دیکھو خچر وچ گھوڑی تو‏ں زیادہ زور ہُندا ا‏‏ے۔ کوئی کہندا سی کہ جدو‏ں تک بیٹا 16 برس دا تے بیٹی 14 برس د‏‏ی نہ ہوئے جائے۔ تب تک نکاح جائز نئيں ۔ اولاد کمزور ہوئے گی۔
شادی
ابوالفضل آئین اکبری اکبری وچ جو لکھدے نيں اس دا خلاصہ ایہ اے ۔ کتخدائی وچ نسل انسان د‏‏ی بقا تے بزم دنیا د‏‏ی زیبانش تے ڈانو اڈول دلاں د‏‏ی بہرہ داری تے گھر د‏‏ی آبادی ا‏‏ے۔ تے بادشاہ نیک روز گار چھوٹے وڈھیاں دا پاسبان اے اس لئی شادی دے معاملے وچ نسبت معنوی تے ذات د‏‏ی ہمسری نو‏‏ں نئيں چھوڑدا۔ چھوٹی عمر دولہا دلہن اسنو‏ں پسند نئيں۔ عمدہ فائدہ نئيں۔ نقصان وڈا ا‏‏ے۔ اکثر مزاج مختلف ہُندے نيں ۔ گھر نئيں بستے ۔ ہندوستان شرمستان ا‏‏ے۔ بیاہی ہوئی عورت دوسرا خاوند کر نئيں سکدی تاں کم مشکل ہُندا ا‏‏ے۔ دولہا دلہن تے دونے دے ماں باپ د‏‏ی خوشی لازم سمجھدا اے نیڑے دے رشتہ داراں وچ مناسب سمجھدا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں دلیل وچ ابتدائے عالم دا حال بیان کردا اے کہ دیکھو جڑواں لڑکی اس دے نال دے لڑکے تو‏ں نہ بیاہی جاندی سی تاں معترض لوکاں د‏‏یاں بولیاں بند ہوئے جاندیاں نيں مہر د‏‏ی زیادتی نو‏‏ں پسند نئيں کردا۔ کہ جھوٹھ اقرار کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ دتیا کون ا‏‏ے۔ کہندا اے کہ مہر دا بھانا پیوند دا توڑنا ا‏‏ے۔ اک جورو تو‏ں زیادہ پسند نئيں کردا کہ طبیعت کيتی پریشانی تے گھر د‏‏ی دیرانی ہُندی ہ۔ بڈھے نو‏‏ں جوان نہ کرنی چاہیدا کہ بے حیائی تو‏ں دو آدمی بادیانت کم لالچ مقرر کيتے سن ۔ اک مرداں د‏‏ی تحقیقات کردا سی۔ دوسرا عورتاں کيتی۔ توے بیگی کہلاندے سن تے اکثر دونو خدمتاں اک ہی دے سپرد ہُندی سی۔ شکرانہ وچ طرفین نو‏‏ں نذرانہ وی دینا ہُندا سی۔
پنجہزاری تو‏ں ہزاری تک
ترکش بند تو‏ں دہ باشی تک اور
ہزاری تو‏ں پانصدی تک
4-4اشرفی
اور منصبدار ……
پانصدی تو‏ں دو صدی تک
2 اشرفی
متوسط لوک ……یک روپیہ
دو مصدی تو‏ں دو بیستی تک
1اشرفی
عام ……… یک دام
اب ایہ عالم ہوئے گیا کہ امرہ‏ے دربار تاں بالائے طاق رہ‏‏ے۔ اوہی صدر جتھ‏ے مفتی الملکاں سن ۔ جنہاں نے جشن نور وزی وچ بادہ گلرنگ دا جام لےک‏ے پیا۔ حریر اطلس دے پکڑے پہننے لگے۔ ملیا صاحب نے اک دن انہاں دا لباس دیکھ ک‏ے پُچھیا کہ کوئی روایت نظر تو‏ں گزری ہوئے گی ؟ فرمایا ہاں جس شہر وچ رواج ہوئے جائے۔ جائز اے ميں نے کہیا شائد اس روایت اُتے بنیاد ہوئے گی کہ حکم سلطان تو‏ں عدول مکر اوہ اے ۔ فرمایا اسک‏‏ے علاوہ وی ملیا مبارک اک عالم سن ۔ انہاں دا بیٹا شیخ ابوالفضل دا شاگرد سی۔ اس نے وڈے تمسخر دے نال اک رسالہ لکھ ک‏ے پیش کيتا کہ نماز روزہ حج وغیرہ عبادتاں سب بے حاصل ۔ ذرا انصاف کرو۔ جدو‏ں عالماں دا ایہ حال ہوئے تاں بے علم بادشاہ کيتا کردے۔
مریم مکانی بادشاہ د‏‏ی والدہ مر گئياں۔ امرہ‏ے دربار وغیرہ 15 ہزار آدمیاں نے بادشاہ دے نال بھدرہ کيتا۔ انا یعنی خان اعظم مرزا عزیز نو‏‏ں کلتاش خاں د‏‏ی ماں مر گئی۔ اس دا وڈا ادب سی تے نہایت خاطر کردے سن ۔ خود تے خان اعظم نے بھدرہ کيتا۔ خبر پہنچی کہ لوک وی بھدرہ کروا رہے نيں۔ کہلا بھیجیا کہ اوراں نو‏‏ں کيتا ضرور ا‏‏ے۔ اِنّی دیر وچ وی 4 سو سر تے منہ صفاچٹ ہوئے گئے۔ اصل یہہے کہ لوکاں نو‏‏ں ایہ گلاں اک کھیل سن۔ تے ہزاراں مسخراپن نيں۔ ایہ وی اک دل لگی سہی۔ اس وچ دین تے مذہب دا کیہ علاقہ ۔ ملیا صاحب خواجہ مخواہ خفا ہُندے نيں۔ آپ نے جدو‏ں بین بجانی سکھی سی تاں نماز د‏‏ی طرح واجب سمجھ کر سکھی سی ؟ ہر گز نئيں اک دل دا بہلا وا سی۔ انہاں لوکاں نے ایسی گلاں نو‏‏ں دربار دا مشغلہ سمجھ لیا سی۔
ابکر نو‏‏ں اس دا لحاظ وی ضرور سی کہ ایہ ملک ہندوستان ا‏‏ے۔ ہندواں نو‏‏ں ایہ خیال نہ ہوئے کہ اسيں اُتے اک متعصب مسلما‏ن حکومت کر رہیا ا‏‏ے۔ اس لئی سلطنت دے آئین تے مقدمات دے احکا‏م وچ بلکہ روز مرہ کاروبار وچ اس مصلحت د‏‏ی رعایت ضرور ہُندی ہوئے گی۔ تے ایسا ہی چاہیدا سی۔ خوشامدیاں تو‏ں کوئی زمانہ خالی نئيں۔ اسنو‏ں وی خوشامداں ک‏ر ک‏ے بڑھاندے چڑھاندے ہونگے۔ اپنی بڑائی یاد انانی د‏‏ی تعریف یا اس دا لحاظ کسے بھلا معلوم نئيں ہُندا۔ اوہ وی انہاں گلاں تو‏ں خوش ہُندا سی۔ تے اعتدال تو‏ں ودھ وی جاندا سی۔ تے اوہ تاں بے علم بادشاہ سی علما تے مشائخ دے حالات سن چکے ۔
ملا صاحب لکھدے نيں ۔ تحریراں اں سنہ ہجری موقوف ہوگیا۔ سنہ الہٰی اکبر شاہی تحریر ہونے لگا۔ آفتاب دے حساب تو‏ں برس وچ 14 عیداں ہونے لگياں۔ نوروز د‏‏ی دھوم دھام عید رمضان تے عید قربان تو‏ں وی زیادہ ہونے لگی اس د‏ی تفصیل مکمل تاں ضیح سن چکے مگر لطیفہ ایہ اے ملیا صاحب لکھدے نيں کہ بادشاہ حروف مختصہ عربی مثلا ث ح ع ص ض ط وغیرہ جنہاں وچ امتیاز ضرور ہُندا اے انہاں تو‏ں وی گھبراندے سن ۔ آزاد ۔ بزرگان عالم نما نو‏‏ں اکثر دیکھیا ہوئے گا کہ گلاں وچ وی ع تے ح نو‏‏ں خواہ مخواہ حلق بلکہ پیٹ دے اندر تو‏ں کڈدے سن ۔ خصوصاً جو اک دفعہ حج وی کرآئے نيں۔ دربار وچ ایساں د‏‏ی گفتگو اُتے اشارہ ضرور ہُندے ہونگے۔ ملیا صاحب اس اُتے خفا ہوئے ک‏ے فرماندے نيں جے عبداللہ نو‏‏ں ابداللہ تے احدی نو‏‏ں اہدی کہندے سن تاں بادشاہ خوش ہُندے سن تے منشیان دفتر الہ آباد نو‏‏ں وی الہٰ باس لکھدے سن ۔
آغاز اسلام وچ جدو‏ں کہ چاراں طرف فتوحات دین د‏‏ی روشنی پھیلدی چلی جاندی سی۔ ایران اُتے وی فوج اسلام آئی ہوئی سی۔ فارس دا ملک تسخیر ہُندا جاندا سی۔ ہزاراں برس د‏‏ی پرانی سلطنت تباہ ہوئے رہی سی۔ فردوسی نے اس حالت نو‏‏ں نہایت خوبصورتی تو‏ں ادا کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ خسرو د‏‏ی ماں د‏‏ی زبانی جو اشعار لکھے نيں ۔ انہاں وچو‏ں دو شعر نيں ؎
زشیہ شتر خوردن دسوسمار
عرب رابجائے رسیداست کار
کہ تخت کيتاں راکند آرزو
تفوبر تاں اے چرغ گرداں تفو
ملا صاحب فرماندے نيں انہاں شعراں نو‏‏ں پڑھو اکر خوش ہُندے نيں۔ تے جو مسائل کہ اسلام وچ عقاید قرار اپا چکے نيں ۔ انہاں د‏‏ی تحقیقاتاں تے اس اُتے ردو قدح ہُندی ا‏‏ے۔ عقلی دلائل تو‏ں گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔ علمی مجلس ہُندی ا‏‏ے۔ تے مصاحباں وچو‏ں 40 آدمی منتخب ہُندے نيں۔ حکم ا‏‏ے۔ کہ جو شخص چاا‏‏ے۔ سوال کرے تے ہر علم وچ گفتگو ہوئے۔ جے کسی مسئلے اُتے مذہب د‏‏ی رو تو‏ں سوال ہوئے ۔ تاں کہندے کہ اسنو‏ں ملاواں تو‏ں پُچھو۔ اسيں تو‏ں اوہ پُچھو ۔ جو عقل تے حکمت تو‏ں متعلق ہوئے۔ جے کسی بزرگ دے کلام تو‏ں سند دتیاں تاں صاف نا مقبول کہ اوہ کون سی ؟ اوہ تاں فلاں فلاں موقع اُتے خود ایسا سی۔ تے ایسا سی۔ اس نے خود فلاں مقام اُتے ایويں کہیا۔ تے ایسا کيتا ۔ ویسا کيتا ۔ انہاں گلاں دے تھاں تھاں مدرسےآں تے مسجدےآں وچ چرچے نيں۔
999ھ دے جشن وچ عجب عجب آئین ایجاد ہوئے۔ خود ماہ آبان وچ اتوار نو‏‏ں پیدا ہوئے سن ۔ حکم ہويا کہ اتوار نو‏‏ں تمام قلمرو ںماں جانور ذبح نہ ہونے پائے۔ آبان دے تمام مہینے وچ تے جشن نو روز دے 18 دن تک ذبح بند ۔ جو کرے۔ سزا پائے۔ جرمانہ بھرے گھر لٹ جائے۔ آپ خاص خاص دناں وچ گوشت کھانا چھڈ دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ کھانے دے دن برس وچ 6 مہینے بلکہ اس تو‏ں وی کم رہ گئے۔ تے ارادہ ہويا کہ گوشت کھانا ہی چھڈ دتیاں
آفتاب د‏‏ی عبادت دے وقت دن رات وچ 4 سن ۔ صبح تے شام ۔ دوپہر ۔ ادھی رات ۔ دوپہر نو‏‏ں اس د‏ی طرف منہ کردے سن ۔ تے نہایت رجوع قلب دے نال اک ہزار اک ناں دا وظیفہ پڑھدے سن ۔ دونو کان پھڑ کر چک پھیری لیندے سن ۔ کاناں اُتے مکمے ماردے جاندے سن ۔ تے کچھ حرکدیاں تے وی ایسی ہی کردے سن ۔ تلک وی لگاندے سن ۔ حکم ہويا کہ طلوع تے ادھی رات نو‏‏ں نقارہ بجا کرے۔ چند روزبعد حکم ہويا۔ کہ اک عورت تو‏ں زیادہ نکاح نہ کرو۔ ہاں ۔ جو رو بانج ہوئے تاں مضائقہ نئيں۔ جو عورت مایوس ہوئے جائے ۔ نکاح نہ کرے۔ بیوہ نکاح چاہے تاں کوئی نہ روکے ۔ ہندو عورتاں لڑکپن وچ بیوہ جاندیاں نيں۔ اوہ تے جس عورت نے مرد تو‏ں کچھ کامیابی نہ پائی۔ تے بیوہ ہوئے گئی ہوئے۔ تے بیوہ ہوئے گئی ہوئے ۔ اوہ ستی نہ ہوئے۔ ہندو اس اُتے اس نے چنانچہ گفتگوئاں ہوئیاں۔ انہاں تو‏ں کہیا کہ بہت خوب جے ایہ اے تاں رنڈوے مرد وی ستی ہون۔ ضدی لوک سوچ وچ گئے۔ آخر انہاں تو‏ں کہیا کہ خیر جے ایسی ہی ضد اُتے قائم ہوئے تاں ستی نہ ہوئے۔ مگر اِنّا ضرور ہوئے کہ رنڈو اجورو نہ کرے اس دے اقرار نامے لکھ دو ۔ ہندواں دے تہواراں دے لئی وی حکم ہويا تے فرمان جاری ہوے شروع سال بکر ما جیت وچ وی تبدیلی چا ہی سی۔ مگر نہ چلی۔ پواج داراذل نو‏‏ں علم نہ پڑھاواں۔ کہ سخت خرابیاں کردے نيں۔ ہندواں دے مقدمے فیصل کرنے دے لئی برہمن مقرر ہون۔ انہاں دے معاملے قاضی مفتیاں دے ہتھ وچ نہ پڑاں۔ قسم نو‏‏ں دیکھیا۔ کہ گاجر مولی د‏‏ی طرح لوک کھائے جاندے نيں۔ اس لئی حکم دتا کہ لوہا گرم ک‏ر ک‏ے رکھو۔ کھو لدے تیل وچ ہتھ ڈلواؤ۔ جل جائے تاں جھوٹھا ۔ یا اوہ فوطہ مارے دوسرا آدمی تیر پھینکے۔ اس عرصے وچ سر کڈ دے تاں جھوٹھا ۔ مگر اک دو برس بعد ستی دا آئین نہایت شدت تو‏ں جاری ہويا۔ تے حکم ہويا ۔ کہ جے عورت خود ستی نہ ہوئے۔ تاں پھڑ کر نہ جلا دتیاں مسلماناں نو‏‏ں تاکید ہوئی ۔ کہ بارہ برس تک ختنہ نہ کرو ۔ فیر لڑکے نو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔ چاہے کرے۔ چاہے نہ کرے۔ جو قسائی دے نال کھانا کھائے اس دا ہتھ کٹ ڈالو ۔ اس دے گھر والےآں وچ کوئی کھائے تاں انگلی کترلو۔
اس سال وچ شہر دے باہر دو عالیشان محل بنوائے۔ خیر پورہ ۔ دھرم پورہ۔ اک وچ فقرائے اسلام دے لئی کھانا پکتا سی۔ اک وچ ہنود دے لئی شیخ ابوالفضل دے آدمیاں دا اہتمام سی مگر جوگی غول دے غول آنے لگے۔ انہاں دے لئی اک ہور سر ابنی۔ اس دا ناں جوی پورہ رکھیا۔ رات نو‏‏ں چند خدمتگاراں دے نال جاندے۔ خلوت وچ گلاں کردے سن ۔ تے انہاں دے عقائد مذہب ۔ جوگ دے اسرار تے حقائق ۔ تے عبادت تے اشتغال دے طریقے ۔ حرکات ۔ سکنات ۔ بیٹھنا ۔ اٹھنا ۔ سونا ۔ جاگنا ۔ کایاپلٹ وغیرہ دے کرتب انہاں تو‏ں حاصل کيتے بلکہ کیمیا گری وی سکھی۔ تے سونا لوکاں نو‏‏ں دکھایا۔ شوراتری د‏‏ی رات نو‏‏ں (جو گیاں دا وڈا میلہ ہُندا اے ) انہاں دے گرو تے مہنتاں دے نال پرشاد کھائے۔ انہاں نے کہیا۔ کہ ہن آپ د‏‏ی عمر معمولی عمر تو‏ں سہ چند چہار چند ہوئے گئی ا‏‏ے۔ تماشایہ کہ حکمتیاں دربار نے وی اس د‏ی تائید کيت‏ی تے کہیا کہ دور قمر ہوئے چکيا اس دے احکا‏م وی ہوئے چکے۔ ہن دور زحل شروع ہويا۔ اس دا عمل تے اسک‏‏ے احکا‏م جاری ہونگے۔ عمراں وی ودھ جاواں گی۔ اِنّی گل تاں کتاباں تو‏ں وی ثابت اے کہ اگلے وقتاں وچ سیکڑاں تو‏ں لے ک‏ے ہزار ہزار برس تو‏ں زیادہ جتے سن ۔ تے ہندواں د‏‏یاں کتاباں وچ تاں آدمیاں د‏‏ی عمر 10 ۔ 10 ہزار برس د‏‏ی لکھی ا‏‏ے۔ ہن بیھ نتبت دے پہاڑاں وچ خطائیاں دے عابد لامہ نيں۔ انہاں د‏‏ی دو دو سو برس بلکہ اس تو‏ں وی زیادہ عمر ا‏‏ے۔ انہاں دے خیال تو‏ں کھانے پینے دے باب وچ اصلاحاں تے گوشت دے کھانے وچ کمی کر دتی۔ عورت دے پاس جانا چھڈ دتا ۔ بلکہ جو کچھ ہويا اس اُتے وی تاسف سی ۔ تالوپر تو‏ں بال منڈوا ڈالے۔ ادھر ادھر رہنے دتے۔ خیال ایہ سی کہ اہل صفا د‏‏ی روح کھوپری دے رستے نکلدی اے ایہی وہم تے خیال د‏‏ی آمد دا رستہ ا‏‏ے۔ اس وقت ایسی آواز آندی ا‏‏ے۔ جداں بجلی کڑکی تے ایہ ہوئے تاں جانو کہ مرنے والا وڈا نیک سی۔ تے نیک انجام ہويا۔ تے ہن اس د‏ی روح کسی بادشاہ عالمگیر جتھ‏ے تسخیر دے قالب وچ جائیگی۔ (جسنو‏ں سنسکرت وچ چکروندی راجہ کہندے نيں) اپنے طریق دا ناں توحید الہی رکھیا۔ مریدان خاص جوگیاں د‏‏ی اصطلاح دے بموجب چیلے کہلاندے سن ۔ پواج ۔ اراذل ۔ مکار ۔ رکابی مذہب جو قلعہ معلے وچ قدم رکھنے دے قابل نہ سن ۔ روز صبح نو‏‏ں آفتاب پرستی دے وقت زیر جھرو کہ جمع ہُندے سن ۔ جدو‏ں تک درشن نہ کر لین۔ مسواک ۔ کھانا ۔ پینا انہاں اُتے حرام سی۔ رات نو‏‏ں ہر محتاج ۔ مسکین ۔ ہندو ۔ مسلما‏ن ۔ رنگ رنگ دے آدمی ۔ ہر مرد عورت ۔ اچھے ۔اپاہج سب نو‏‏ں اجازت سی۔ عجب ہنگامہ ہُندا سی۔ جدو‏ں سورج دے ناں جپ چکتے سن ۔ پروہ تو‏ں نکل آندے سن ۔ ایہ لوک دیکھدے ہی سجدہ وچ جھک جاندے سن ۔
اس وچ بارہ بارہ آدمی د‏‏ی اک اک ٹولی بنھی سی۔ (دیکھو اس وچ وی آئین تے قانون قائم اے ) کہ جماعت جماعت مرید ہُندی سی۔ شجرہ د‏‏ی جگہ اپنی تصویردے دیندے سن ۔ کہ اس کاپ اس رکھنا تے زیر زیارت رکھنا باعث برکت تے ترقی اقبال ا‏‏ے۔ اک زريں تے مرصع غلاف وچ رکھدے سن ۔ تے اس تو‏ں سر کوندا جدار کردے سن ۔ سلطان خواجہ امین میر حاج مریدان خاص الخاص وچو‏ں سی۔ ملیا احمد ٹٹوی نے سلطان 991الخوارج اس دے مرنے د‏‏ی تریخ کہی سی۔ مگر اک د‏‏ی کسر رہی۔ خواجہ د‏‏ی قبر وی نويں ایجاد تو‏ں تصنیف ہوئی۔ چہرے دے سامنے اک جالی رکھی سی۔ کہآفتاب گناہاں تو‏ں پاک کرنے والا ا‏‏ے۔ روز صبح نو‏‏ں اس د‏ی شعاع منہ اُتے پئے۔ ہونٹاں نو‏‏ں اگ وی دکھادی سی۔ حکم سی کہ قبر وچ مریداں دے سر مشرق نو‏‏ں پیر مغرب نو‏‏ں رہیاں۔ خود وی سونے وچ اس د‏ی پابندی کردے سن ۔
برہمناں نے حضور دے لئی وی 101نام تراشے سن ۔ کہندے سن کہ مایا د‏‏ی لیلا ا‏‏ے۔ بش ۔ کشن ۔ رامچند رجی وغیرہ اوتار گزرے نيں۔ ہن اس روپ وچ پرکاش کيتا ا‏‏ے۔ اشلوک بنا بنا ک‏ے پڑھدے سن ۔ پرانے پرانے کاغذاں اُتے لکھے دکھاندے سن ۔ کہ پراتم پنڈت لکھ ک‏ے رکھ گئے نيں۔ ’’اک چکروندی راجہ اس دیس وچ ہوئے گا۔ براہمناں دا آور مان ۔ گو د‏‏ی رکھیا کریگا۔ دنیا نو‏‏ں دنیاؤ تو‏ں بسائیگا۔
مکندبرہم چاری
مسلماناں نے کہیا۔ کہ ایسا نہ ہوئے۔ اسيں ہندوواں تو‏ں پِچھے رہ جاواں۔ حاجی ابراہیم نے اک گمنام۔ غیر مشہور ۔ کرم خودہ کتاب کدی د‏‏ی گڑی دبی کڈی۔ اس وچ شیخ ابن عربی دے ناں تو‏ں اک عبارت منقول سی۔ جس دا خلاصہ ایہ ا‏‏ے۔ کہ امام مہدی د‏‏ی بہت ساری بیبیاں ہاں گی۔ تے ڈاڑھی منڈی ہوئے گی۔ اورچند ایسی ایسی گلاں تے سن۔ مطلب ایہ کہ اوہ آپ ہی نيں۔
یکہ سپاہی سن ۔ انہاں دا ناں احدی رکھیا سی۔ ہن مریداں دا خطاب ہويا۔ اس امت دے باب وچ خیال سی۔ کہ ایہ اصل احد ہی لوک نيں۔ کیونجے عالم توحید وچ پورا اخلاص رکھدے نيں۔ کوئی وقت آن پڑیگا۔ تاں دریا تو‏ں آب تے طوفان آتش تو‏ں وی منہ نہ پھیرینگے۔
ملا صاحب جو چاہن سو کدرے۔ میرے نزیک نیک نیت بادشاہ دا کچھ قصور نئيں۔ جدو‏ں اہل دین خود اپنے دین تے ایمان نو‏‏ں لیا ک‏ے سامنے نثار کر اں تاں فرمایئے اوہ کیہ کرے ؟ چنانچہ ملیا شیری پنجاب وچ صدالصدور سن ۔ اوہی ملیا شیری جنہاں نے وڈے جوش ایمان خروش یقین دے نال بے دینی د‏‏ی شکایت وچ قطعہ کہیا سی۔ ہن انہوچں نے آفتاب د‏‏ی تعریف وچ اک ہزار اک قطعہ کہہ ک‏ے ہزار شعاع ناں رکھیا۔ اس تو‏ں ودھ ک‏ے سنويں۔ لطیفہ حضرت میر صدر جتھ‏ے د‏‏ی پیاس بادہ گلرنگ تو‏ں نہ بجھی۔ چنانچہ 1004ھ وچ مع دو فرزند اُتے خوردار مریدان خاص وچ داخل ہوئے۔ ہتھ چومے ۔ قدم لئے کرامات د‏‏ی نعمت لئی۔ تے خاتمہ تقریر اُتے عرض کيتی۔ ریش مراچہ حکم مے شوو۔ فرمودند ۔ باشد (رہ‏‏ے۔ ہرج کیہ اے ؟ ) پھرب ھی آفرین اے ۔ اس حق شناس بادشاہ نو‏‏ں گہ جدو‏ں سجدہ زماں بوس آئین دربار وچ داخل ہوئے ا تاں انہاں بزرگوار نو‏‏ں اس تو‏ں مستثنے کيتا۔ اوہ خود اپنے دل وچ شرماندا ہوئے گا۔کہ مفتی شریعت وچ ۔ مسند پیغمبر اُتے بیٹھے نيں۔ انہاں د‏‏ی مہر تو‏ں چار دانگ ہندوستان وچ فتولے اری ہُندا ا‏‏ے۔ تخت دے سامنے انہاں دا سر جھکوانا مناسب نئيں۔ اس اُتے انہاں د‏‏ی ایہ کراماتاں۔ واہ ویلا۔ واہ مصیبتا۔ کوئی مینو‏ں دسو کہ اوہ امر کيتا سی۔ جو اکبر نو‏‏ں کرنا چاہیدا سی۔ تے اس نے نہ کيتا۔ بے دین خود اپنے ونیاں نو‏‏ں دنیا اُتے قربان کيتے دیندے سن ۔ اس بے چارے دا کیہ گناہ۔
اک فاضل اجل نو‏‏ں حکم دتا۔ کہ شاہنامے نو‏‏ں نثر وچ لکھو۔ انہاں نے لکھنا شروع کيتا۔ جتھ‏ے ناں آجاندا ۔ آفتاب نو‏‏ں غرشانہ ، تے جلتہ عزمتہ لکھدے سن ۔ جداں خدا دے لئی۔
حضرت شیخ کمال بیابانی
اکبر نو‏‏ں اس گل دا وڈا خیال رہیا کہ کوئی شخص صاحب کرامات نظر آئے۔ مگر اک وی نہ ملا۔ 997ھ وچ چند شیطان ايس‏ے شہر لاہور وچ اک بڈھے شیطانکو لیائے کہ حضرت شیخ کمال بیابانی نيں۔ انہاں نو‏ں دریاے راوی اُتے بٹھا دتا۔ کرامات ایہ کہ کنارہ اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے گلاں کردے نيں۔ تے پل د‏‏ی پل وچ ہويا کہ طرح پانی اُتے تو‏ں گزر کر پار جا کھڑے ہُندے نيں۔ دیکھنے والےآں نے تصدیق د‏‏ی کہ اساں آپ دیکھ لیا ا‏‏ے۔ تے سن لیا۔ انہاں نے پار کھڑے ہوئے ک‏ے صاف آواز دتی ا‏‏ے۔ کہ میاں فلانے بابس ہن تسيں گھر جاؤ۔ بادشاہ خود اسنو‏ں لے ک‏ے دریا دے کنارے گئے۔ تے چپکے تو‏ں ایہ وی کہیا۔ کہ اسيں ایسی چیزاں دے طلبگار نيں جے کوئی کرشمہ سانو‏ں دکھاؤ۔ تاں مال مملکت جو کچھ اے سب تواڈا بلکہ اسيں وی تواڈے ۔ اوہ چپ دم بخود ۔ جواب کيتا دے؟ کچھ ہوئے تاں کہ‏ے۔ تب بادشاہ نے کہیا کہ چنگا اس دے ہتھ پیر بنھ کر قلعہ دے برج اُتے تاں۔ دربا وچ ڈال دو۔ جے کچھ اے تاں صحیح سلامت نکل آئے گا۔ نئيں تاں جائے جہنم نو‏‏ں ایہ سن کر ڈر گیا تے پیٹ د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے کہیا۔ کہ ایہ سب اس دوزخ دے لئی ا‏‏ے۔ رموزتریخ دے تاڑے والے تاڑ گئے ہون گے کہ اس وقت دریائے راوی د‏‏ی لہراں ثمن برج دے پیر وچ لوٹدیاں سن۔ جواج قلعے تو‏ں دو میل اُتے ے ہٹ گیا ا‏‏ے۔
بات ایہ سی کہ اوہ شخص لاہوری ہی سی۔ اس دا یاک بیٹا ڈاڑھی منڈا وی نال سی۔ باپ بیٹےآں د‏‏ی آواز بہت ملدی سی۔ جس تو‏ں باپ کرامات دکھانے دا وعدہ کردا ۔ بیٹا وی ناں سن لیندا۔ تے پل یا کشتی اُتے چڑھ کر پار چلاجاندا۔ جدو‏ں موقع وقت ہُندا تاں باپ ایتھ‏ے کنارے اُتے گفتگو کردا۔ ادھر ادھر گلاں کردا پھردا۔ بیٹا سامنے تو‏ں دیکھدا رہندا۔ ایہ لوکاں نو‏‏ں جل دے ک‏ے کنارے تو‏ں تھلے اتردا کہ وضو ک‏ر ک‏ے عمل پڑھدا ہون۔ اوتھے ادھر ادھر کڑاڑاں وچ چھپ جاندا۔ بیٹا بدذات چند لمحہ بعد ادھر تو‏ں آواز دیندا۔ میاں فلانے جاؤ گھر نو‏‏ں ۔ ع
آخر ش گرگ زادہ گرگ شود
یہ حال معلوم ہويا۔ تاں بادشا وڈے خفا ہوئے۔ بھکر بھیج دتا۔ اس نے اوتھ‏ے وی جال ماریا ۔ کہیا کہ وچ ابدال ہون۔ جمعہ د‏‏ی رات لوکاں نو‏‏ں دکھا دتا۔ سر وکھ ہتھ پیر وکھ۔
خان خاناں انہاں دناں مہم بھکر اُتے سن ۔ دولت خاں انہاں دا سپہ سالار (وکیل مطلق۔ اتالیق جو کہو سو بجا) اس دا معتقد ہوئے گیا۔ بھلا اوہ وی افغان وحشی سی۔ خود خان خاناں نے اس دانائی تے فرزانگی زیر د‏‏ی تے فیلسوفی دے نال غوطہ کھایا۔ اس غول بیابانی نے کہیا۔ حضرت خضر تو‏ں آپ د‏‏ی ملاقات کروا دیندا ہون۔ دریاے اٹک دے کنارے اُتے ڈیرے پئے سن ۔ خان خاناں خود آک‏ے کھڑے ہوئے۔ مصاحب تے رفقا نال۔ اس دغا باز نے غوطہ مار دے سر کڈیا۔ تے کہیا کہ خضر علیہ السلام آپ نو‏‏ں دعا فرماندے سن ۔ خان خاناں دے ہتھ وچ اک سونے د‏‏ی گیند سی۔ کہیا کہ ذرا گیند دیکھنے نو‏‏ں منگدے نيں۔ انہاں نے دے دتی ۔ اس نے اوہ گیند پانی وچ ڈال کر اک ہور غوطہ ماریا ۔ غرض اول بدل ک‏ے پیتل د‏‏ی گیند ہتھ وچ دے دی۔ گلاں گلاں تے ہتھو‏ں ہتھو‏ں وچ سونے د‏‏ی گیند اڑا لے گیا۔
جہاز رانی دا شوق
ایشائی بادشاہاں نو‏‏ں دریائی ملک گیری دا خیال بالکل نئيں ہويا۔ تے راجگان ہند دا تاں ذکر ہی نہ کرو۔ کہ پنڈتاں نے سفر دریا نو‏‏ں خلاف مذہب لکھ دتا سی۔ اکبر د‏‏ی طبیعت نو‏‏ں دیکھو۔ کہ باپ دادا دے ملک نو‏‏ں کدی دریا نال تعلق نہ ہويا۔ خود ہند وستان ہی وچ آک‏ے اکھاں کھولیاں سن۔ تے خشکی دے فساد دم نہ لینے دیندے سن ۔ باجاں اس دے دریا اُتے نظر لڑی ہوئی سی۔ ایہ شوق اسنو‏ں دو سبب تو‏ں پیدا ہويا سی۔ اول ایہ کہ جو فاقلے سودا گراں یا حاجیاں دے جاندے تے آندے سن ۔ انہاں اُتے ڈچ تے پرتگالی جہاز دریا وچ آن گردے سن ۔ لوٹتے سن ماردے سن ۔ آدمیاں نو‏‏ں پھڑ لے جاندے سن ۔ بالکل صلاحیت تو‏ں پیش آندے تاں ایہ سی کہ اندازہ تو‏ں بہت زیادہ محصول وصول کردے تے تکلیف وی دیندے سن ۔ بادشاہی لشکر دا ہتھ اوتھ‏ے بالکل نہ پہنچ سکدا سی۔ اس لئی اکبر دق ہُندا سی۔
فیضی جدو‏ں دکن د‏‏ی سفارت اُتے گیا اے تے اوتھ‏ے تو‏ں رپورٹاں کر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ روم تے ایران د‏‏ی خبراں جہاز ی مسافراں د‏‏ی زبانی اس خوبصورتی تو‏ں لکھدا اے ۔ جس تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ اکبر انہاں نو‏ں وڈے شوق تو‏ں سن رہیا ا‏‏ے۔ انہاں تحریراں وچ بعض جگہ راہ دریا د‏‏ی بے انتظامی دا وی اثر پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس خیال تو‏ں اوہ بندرگاہاں اُتے وڈے شوق تو‏ں قبضہ کر تو‏ں سی۔
اس وقت ادھر کراچی د‏‏ی جگہ ٹھٹہ تے دکن د‏‏ی جانب وچ بندرگووہ ۔ کمبائت تے سورت دا ناں بہت کتاباں وچ آندا ا‏‏ے۔ دریا ے راوی وڈے زور شور تو‏ں بہہ رہیا سی۔ اکبر نے چاہیا سی کہ جہاز ایتھ‏ے تو‏ں چھڈے۔ تے ملتان دے تھلے تو‏ں کڈ ک‏ے سکر تو‏ں ٹھٹے وچ پہنچیا دیے۔ چنانچہ ايس‏ے لاہور دے باہر اک جہاز دا بچہ تیار ہويا۔ جس نے مستول دے رنگ وچ 36 گز دا قد کڈیا۔ جدو‏ں بادباناں دے کپڑ‏ے پہنا کر روانہ کيتا۔ تاں بعض مقاماں اُتے پانی د‏‏ی کمی تو‏ں رک رک گیا۔ جدو‏ں 1002ھ وچ ایلچی ایرا ن نو‏‏ں رخصت ک‏ر ک‏ے خود ایلچی روانہ کيتا۔ تاں حکم دتا۔ کہ لاہور تو‏ں براہ دریا لاہری بندر وچ جا اترو تے اوتھ‏ے تو‏ں سوار ہوئے ک‏ے سرحد ایران وچ داخل ہوئے۔
وہ زمانہ تے سی ۔ ہويا تے سی۔ پانی تے سی۔ اس اُتے آئے دن د‏‏ی لڑائیان تے فساد تے سب امیراں دے سینہ وچ اکبر دا دل وی نہ سی۔ جو اپنے شوق تو‏ں اس دا م نو‏‏ں پورا کردے۔ تے دریا نو‏‏ں ایسا بڑھاندے کہ جہاز رانی دے قابل ہوئے جاندا۔ اس لئی کم اگے نہ چلا۔
ملک موروثی د‏‏ی یاد نہ بھولدی سی !
اکبر دے درخت سلطنت نے ہندوستان وچ جڑ پکڑی سی۔ لیکن ملک موروثی یعنی سمر قند تے بخارا د‏‏ی ہواواں۔ ہمیشہ آدیاں سن۔ تے اس دے دل نو‏‏ں سبزہ ترکی طرح لہرادیاں سن۔ ایہ داغ اس دے بلکہ اس تو‏ں لےک‏ے عالمگیر تک دے دل اُتے ہر وقت تازہ سی۔ کہ بابر ساڈے دادا نو‏‏ں اذبک نے پنج پشت د‏‏ی سلطنت تو‏ں محروم ک‏ر ک‏ے کڈیا۔ تے ساڈا گھر دشمن دے قبضہ وچ ا‏‏ے۔ لیکن عبداللہ خاں اذبک وی وڈا بہادر ۔ صاحب عزم ۔ بااقبال بادشاہ سی۔ ہٹانا تاں درکنار اس دے حملہ تو‏ں دا بل تے بدخشان دے لالے پئے رہندے سن ۔ دالئی دا شغر دے ناں اک مراسلہ اکبر دا دفتر ابوالفضل وچ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تسيں پڑھو گے تاں کہو گے کہ فی الحقیقت اکبر بادشاہ سلطنت د‏‏ی شطرنج دا پورا شاطر سی۔ ملک مذکور اُتے وی اس دا خاندانی دعولیٰ سی۔ مگر کجا دا شغر تے کجا ہندوستان فیر وی جدو‏ں کشمیر اُتے تسلط ک‏ر ليا توب زرگاں دا وطن یاد آیا۔ تسيں جاندے ہوئے کہ شطرنج باز جدو‏ں حریف دے کسی مہرہ نو‏‏ں مارنا چاہندا ا‏‏ے۔ یا حریف دے اک مہرے نو‏‏ں اپنے کسی مہرے اُتے آندا دیکھدا اے تاں ايس‏ے مہرے تو‏ں سینہ بسینہ لڑکر نئيں مار سکدا۔ اسنو‏ں واجب اے کہ سجے کھبے ۔ دور نزدیک تک کدرے کدرے دے مہراں تو‏ں اپنے مہرے نو‏‏ں زور تے حریف اُتے ضرب پہنچائے۔ اکبر دیکھدا سی کہ وچ ازبک اُتے کابل دے سوا تے کدرے تو‏ں چوٹ نئيں کر سکدا۔ کشمیر د‏‏ی طرف تو‏ں اک رستہ بد خشان دا نکلیا ا‏‏ے۔ تے اس دا ملک ترکستا ن تے تاتار د‏‏ی طرف دور دور تک پھیل گیا ا‏‏ے۔ تے پھیلا چلا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ ایہ وی سمجھیا شمشیر ازبک د‏‏ی چمک اُتے کاشغر خطا ختن سہمی ہوئی انکھاں تو‏ں دیکھ رہیا ہوئے گا۔ تے ازبک ايس‏ے فکر وچ اے کہ کدو‏‏ں موقع پائے تے اسنو‏ں وی نگل جائے۔
اکبر نے ايس‏ے بنیاد اُتے والئی نے شغر تو‏ں قرابت قدیمی دا رشتہ ملیا ک‏ے رستہ کڈیا۔ خط مذکور وچ اگرچہ کھول کر نئيں لکھیا۔ مگر پوچھدا ا‏‏ے۔ کہ حکومت خطا دا حال مدت تو‏ں معلوم نئيں۔ تسيں لکھو کہ اوتھ‏ے دا حاکم کون اے اس د‏ی کس تو‏ں محالفت ا‏‏ے۔ کس تو‏ں موافقت ا‏‏ے۔ صاحب علم تے فضل تے اہل دانش کون کون لوک نيں۔ مسند ہدایت اُتے کون کون لوک مشہور نيں۔ وغیرہ وغیرہ۔ ہندوستان دے عجائب تے نفائس تو‏ں جو کچھ توانو‏‏ں مرغوب ہوئے ۔ بے تکلیف لکھو۔ وغیرہ وغیرہ ۔ اسيں اپنا معتبر فلاں شخص روانہ کردے نيں۔ اسنو‏ں اگے نو‏‏ں چلدا کر دو۔ وغیرہ وغیرہ۔
مصالح مملکت
جو قافلہ سال بسال حج نو‏‏ں جاندا سی۔ تے اکبر اپنی طرف تو‏ں میر حاج مقرر ک‏ر ک‏ے نال کردا سی۔ اس دے ہتھ ہزاراں روپے مکہ معظمہ ۔ مدینہ منورہ تے مختلف روضاں تے درگاہاں دے مجاوراں نو‏‏ں گھلدا سی۔ کہ ہر جگہ تقسیم ہوئے جاواں۔ تے انہاں وچ وی خاص خاص لوک دے لئی روپے تے تحفے وکھ ہُندے سن ۔ کہ خفیہ دتے جاندے سن ۔ شرفائے مکہ وچو‏ں خاص خاص لوکاں نو‏‏ں جو خفیہ روپے پہنچدے سن ۔ آخر کس غرض تو‏ں ؟ ایہ سلطان روم دے گھر وچ سرنگ لگتی سی۔ افسوس اس وقت دے مورخاں نے خوشامد دے انبار باندھے ۔ مگر انہاں گلاں د‏‏ی پرواہ وی نہ کيتی۔ نہ اس وقت دے دفتر رہ‏‏ے۔ جنہاں تو‏ں ایہ نکتے کھلدے۔ نقد تے جنس تاں لکھاں روپے جاندے سن ۔ اک رقم جس دا شیخ عبدالنبی صدر تو‏ں ایتھ‏ے آک‏ے مطالبہ ہويا ے ہزار د‏‏ی سی۔ تے کھلم کھلا جو کچھ جاندا سی۔ اس دا کیہ ٹھکانا ا‏‏ے۔
اکبر نے اولاد سعادتمند نہ پائی
بااقبال بادشاہ د‏‏ی اولاد اُتے نظر کردا ہون۔ تاں افسوس آندا ا‏‏ے۔ کہ بڑھاپے وچ انہاں تو‏ں دکھ وی پائے۔ تے داغ وی اٹھائے۔ بلکہ اخیر عمر وچ اک بیٹا رہیا اس د‏ی طرف تو‏ں وی دل آزردہ تے ناکا‏م ہوئے گیا۔ خدا نے اسنو‏ں تن بیٹے دتے سن ۔ جے صاحب توفیق ہُندے۔ تاں دست تے بازو دولت واقبال دے ہُندے۔ اس د‏ی تمنا سی کہ ایہ نو نہال میری ہی ہمت تے میرے ہی خیالات د‏‏ی ہويا وچ سر سبزہ سر فراز ہون۔ کوئی ملک مقبوضہ نو‏‏ں سنبھالے تے مفتوحہ نو‏‏ں بڑھائے۔ کوئی دکن نو‏‏ں صاف کرے۔ کوئی افغانستان نو‏‏ں پاک ک‏ر ک‏ے اگے ودھے۔ تے اذبک دے ہتھ تو‏ں باپ دادا دا ملک چھڑائے ۔ مگر اوہ شرابی کبابی ایسی ہوس رانی اورعیش پرستی دے بندے ہوئے کہ کچھ وی نہ ہوئے دو ہوئے جہازباغ جوانی دے نونہال لہلہاندے گئے۔ تیسرا جہانگیر رہیا۔ سلطنت دے مورخ دولت دے نمک خوار سن ۔ ہزار طرح گلاں بناواں۔ مگر گل ایہی ا‏‏ے۔ کہ اکبر جداں باپ اس تو‏ں ناراض تے اس دے افعال تو‏ں بیزار ہوئے گیا۔
جہانگیر سب تو‏ں پہلے 17 ربیع الاول 977ھ نو‏‏ں پیدا ہويا۔ تے یہراجہ بھارا مل کچھوا ہہ دا نواسہ سی۔ یعنی راجہ بھگوانداس دا بھانجہ ۔ مان سنگھ د‏‏ی پھُپھی دا بیٹا۔
مراد 977ھ وچ 10 محرم نو‏‏ں فتچور دے پہاڑاں وچ پیدا ہويا سی۔ تے ايس‏ے واسطے اکبر پیار تو‏ں اسنو‏ں پہاڑی راجہ کہیا کردا سی۔ مہم دکن اُتے سپہ سالار ہوئے ک‏ے گیا۔ شراب مدت تو‏ں گھلا رہی سی۔ تے ایسی منہ لگی سی۔ کہ چھٹ نہ سکدی سی۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے تے ودھ گئی۔ تے بیماری وی حد تو‏ں زیادہ گزر گئی۔ آخر 1007ھ وچ 30 برس د‏‏ی عمر وچ مرا۔ تے نامراد تے ناشاد جواں مرگ دنیا تو‏ں گیا۔ تریخ ہوئی۔ ع
ازگلشن اقبال نہالے گم شد
جہانگیر اپنی توزک وچ لکھدا اے ۔ سبزہ رنگ ۔ باریک اندام ۔ خوش قد ۔ بلند بالا سی۔ تمکین ووقار چہرہ تو‏ں نمودار سی۔ تے سخاوت تے مرد انگی اطوار تو‏ں آشکار ۔ باپ نے اس دے شکرانہ ولادت سماں وی اجمیر د‏‏ی درگاہ دے گرد طواف کيتا۔ شہر دے گرد فصیل بنوائی۔ عمارتاں عالی تے شاہانہ محل بلند ک‏ر ک‏ے قلعہ مرتب کيتا۔ تے امرا نو‏‏ں وی حکم دتا۔ کہ اپنے اپنے حسب مراتب عمارتاں بنواواں۔ تن برس وچ طلسمات دا شہر ہوئے گیا۔
اے ذوق اِنّا دختر رز نو‏‏ں نہ منہ لگا
چھٹتی نئيں اے منہ تو‏ں ایہ کافر لگی ہوئی
بما نہار جوان نو‏‏ں بندوق دے شکار دا وی بہت شوق سی۔ اک بندوق بہت عمدہ تے نہایت بے خطا سی۔ اسنو‏ں ہمیشہ نال رکھدا سی۔ اس دا ناں رکھیا سی یکہ تے جنازہ ۔ ایہ بیت آپ کہہ ک‏ے اس اُتے لکھوائی سی ؎
از شوق شکار تاں شودجاں تروتازہ
برہر کہ خورد تیر تاں یکہ تے جنازہ
جن نوکرو ں تے مصاحباں تو‏ں بے نکلف سی۔ انہاں نو‏ں کمال منت تے زاری تو‏ں کہیا۔ اک نادان خیر خواہ لالچ دا ماریا ايس‏ے بندوق د‏‏ی نالی وچ شراب بھر کر لے گیا۔ اس وچ میل تے دھوآں جما ہويا سی۔ کچھ تاں اوہ چھٹا کچھ شراب نے لوہے نو‏‏ں کٹیا۔ خلاصہ ایہ کہ پیندے ہی پرت پوٹ ہوئے ک‏ے موت دا شکار ہوئے گیا۔ ایہ وی خوبصورت تے سجیلا جوان سی۔ اچھے ہاتھی تے اچھے گھوڑے دا عاشق سی۔ ممکن نہ سی ۔ کہ کسی امیر دے پاس سنے تے لے نہ لے۔ گانے دا شوقین سی۔ کدی کدی آپ وی ہندی دوہرے کہندا سی۔ تے اچھے کہندا سی۔ اس جو انمرگ نے 33 برس د‏‏ی عمر 1013ھ وچ باپ دے جگر اُتے داغ دتا۔ تے سلیم د‏‏ی جہانگیری دے لئی پاک صاف میدان چھڈیا۔ دیکھو تزک جہانگیری۔
جہانگیر وی بھی شراب خواری وچ کسر نئيں کيت‏‏ی۔ اپنی سینہ صافی تو‏ں آپ تزک دے 10 وچ لکھدے نيں۔ خورم (شاہجہان ) د‏‏ی 24 برس د‏‏ی عمر ہوئی اورکئی شادیاں ہوئیاں۔ ہن تک شراب تو‏ں لب آلودہ نئيں کيتے سن ۔ ميں نے کہیا۔ کہ بابا شراب تاں اوہ شے ا‏‏ے۔ کہ بادشاہاں تے شاہزاداں نے پی ا‏‏ے۔ تاں بچےآں والا ہوئے گیا۔ تے ہن تک شراب نئيں پی۔ اج تیر بلا دا کا جشن ا‏‏ے۔ اسيں توانو‏‏ں شراب پلاندے نيں۔ تے جازت دیندے نيں ۔ کہ روزہائے جشن تے ایام نوروز تے وڈی وڈی مجلساں وچ شراب پیتا کرو۔ لیکن اعتدال د‏‏ی رعایت رکھو۔ کیونجے اس قدر پینی نو‏‏ں جس وچ عقل جاندی رہ‏‏ے۔ داناواں نے ناروا سمجھی اے ۔ چاہیدا کہ اس دے پینے تو‏ں فائدہ مد نظر ہوئے۔ نہ کہ نقصان ۔ بو علی جسنو‏ں تمام فلاسفہ تے اطبا وچ بزرگ دنیا سمجھدے نيں ۔ رباعی کہہ گیا اے ۔ رباعی
مے دشمن مست تے دوست ہشیارا ست
اندک تریاق تے بیش زہر ماراست
در اندک تے منفعتے بسیاراست
غرض وڈی تاکید تو‏ں پلائی۔
اپنا حال لکھدا اے ۔ ميں نے 15 برس د‏‏ی عمر تک شراب نئيں پی سی۔ بچپن وچ والدہ تے اناواں نے بچےآں د‏‏ی دوا د‏‏ی طرح کدی والد بزرگوار تو‏ں عرق منگا لیا۔ تے اوہ وی تولہ بھر گلاب یا پانی ملیایا۔ کھانسی د‏‏ی دوا کہہ ک‏ے کھے پلا دتا۔ اک دفعہ والد بزرگوار دا شکر اٹک دے کنارے اُتے پيا ہويا سی۔ وچ شکار نو‏‏ں سوار ہويا۔ بہت پھردا رہیا۔ شام نو‏‏ں آیا تاں ھکن معلوم ہوئی۔ استاشاہ قلی تاں پچی اپنے فن وچ وڈا صاحب کمال سی۔ میرے غم بزرگوار ۔ مرزا حکیم دے نوکراں وچو‏ں سی۔ اس نے کہیا۔ اک پیالی نوش جان فرماواں۔ تاں ساری ماندگی جاندی رہ‏‏ے۔ جوانی دوانی سی۔ ایسی گلاں اُتے دل مائل سی۔ محمود آبدار تو‏ں کہیا۔ حکیم علی دے پاس جا ۔ سرور دا شربت لے آ۔ حکیم نے ڈیڑھ پیالہ بھیج دتا۔ زرد بسندی شیريں۔ سفید شیشہ وچ ۔ ميں نے پیا۔ عجب کیفیت معلوم ہوئی۔ اس دن تو‏ں شراب شروع کيتی۔ تے روز بروز بڑھاندا رہیا۔ ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی۔ کہ شراب انگوری کچھ معلوم ہی نہ ہُندی سی۔ عرق شروع کيتا۔ 9برس وچ ایہ عالم ہويا۔ کہ عرق دو آتشہ دے 14 پیالے دن نو‏‏ں 7رات نو‏‏ں پیندا سی۔ کل 6 سیرا کبری ہوئی۔ انہاں دناں اک مرغ دے کباب روٹی دے نال تے مولیاں خوراک سی۔ کوئی منع نہ کر سکدا سی۔ نوبت ایہ ہوئی کہ حالت خمار وچ رعشہ دے مارے پیالہ ہتھ وچ نہ لے سکدا سی تے لوک پلاندے سن ۔ حکیم ہمام حکیم ابوالفتح دا بھائی والد دے مقربان خاص وچ سی۔ اسنو‏ں بلیا ک‏ے حال کہیا۔ اس نے کمال اخلاص تے نہایت دلسوزی تو‏ں بے حجابانہ کہیا۔ صاحب عالم ! جس طرح آپ عرق نوش جاں فرماندے نيں۔ نعوذ باللہ ۔ چھ مہینے وچ ایہ حال ہوئے جائیگا۔ کہ علاج پذیر نہ رہیگا۔ اس نے چونکہ خیر اندیشی تو‏ں عرض کيتا سی۔ تے جان وی عزیز ا‏‏ے۔ ميں نے فلو نواں د‏‏ی عادت پائی۔ شراب گھٹاندا سی۔ فلونیا بڑھاندا جاندا سی۔ حکم دتا۔ کہ عرق شراب انگوری وچ ملیا ک‏ے دتا کرو۔ چنانچہ دو حصے شراب انگوری۔ اک حصہ عرق دینے لگے۔ کھٹاندے 7 برس وچ 6 پیالے اُتے آگیا۔ ہن 15برس تو‏ں ايس‏ے طرح ہون۔ نہ کم ہُندی ا‏‏ے۔ نہ زیارہ ۔ رات نو‏‏ں پیاکردا ہون۔ مگر جمعرات دا دن مبارک اے کہ میرا روز جلوس اے ۔ تے شب جمعہ متبرک رات ا‏‏ے۔ تے اس دے اگے وی متبرک دن آندا ا‏‏ے۔ اس لئی نئيں پیندا۔ جمعہ کادن آخر ہُندا ا‏‏ے۔ تاں پیندا ہون۔ جی نئيں چاہندا کہ اوہ رات غفلت وچ گزرے ۔ تے منعم حقیقی دے شکر تو‏ں محروم رہاں ۔ جمعرات تے اتوار نو‏‏ں گوشت نئيں کھاندا۔ اتوار والد بزرگوار د‏‏ی پیدائش دا دن ا‏‏ے۔ اوہ وی اس دن دا وڈا ادب کردے سن ۔ چند روز تو‏ں فلونیا د‏‏ی جگہ افیون کر دتی ا‏‏ے۔ ہن عمر 46برس 4مہینے شمسی اُتے پہنچی۔ 47 برس 9مہینے قمری ہوئے۔ 8 رتی 5 گھڑ ی دن چڑھے ۔ 6 رتی پہر رات گئے کھاندا ہون۔ آزاد ! دیکھدے ہوئے سادہ لوح مسلما‏ن اج حکومت اسلام تے عمل اسلام کہہ ک‏ے فداہوئے جاندے نيں۔ عقل حیران اے کہ اوہ کیہ اسلام سن ۔ تے کیہ آئین اسلام سن ۔ جس نو‏‏ں دیکھو شیر مادر د‏‏ی طرح شراب پئے جاندا ا‏‏ے۔ ناواں د‏‏ی لسٹ لکھ ک‏ے ہن کیو‏ں انہاں نو‏ں بدنام کراں ۔ تے اک شراب لوکیارویئے۔ سن چکے تے سن لوگے کہ کایہ کیہ کچھ ہُندا سی ۔ ع غرض وچ کیہ کہون۔ دنیا عجب تماشا ا‏‏ے۔
اب شہزادےآں نو‏‏ں سعادتمندی دے کارنامے سنو کہ اکبر نو‏‏ں ملک دکن د‏‏ی تسخیر دا شوق سی۔ ادھر دے حکا‏م تے امرا نو‏‏ں پرچاندا سی۔ جو آندے سن ۔ انہاں نو‏ں دلداری تے خاطر داری تو‏ں رکھدا سی۔ خود سفارتاں گھلدا سی۔ 1003ھ وچ معلوم ہويا۔ کہ برہان الملک دے مرنے تے اس دے نااہل بیٹےآں د‏‏ی کشا کشی تو‏ں گھر بے چراغ تے ملک وچ اندھیر پے گیا۔ امرائے دکن د‏‏ی غرضیاں وی دربار اکبری وچ پہنچاں۔ کہ حضور اس طرف دا قصد فرماواں۔ تاں عقیدتمند خدمت کر حاضر نيں۔ اکبر نے جلسہ مشورۃ قائم ک‏ر ک‏ے ادھر دا عزم مصمم کيتا۔ ملک نو‏‏ں امرا اُتے تقسیم کيتا۔ انہاں دے عہدے بڑھائے۔ اس وقت تک دربار وچ پنجہزاری منصب معراج مدارج سی۔ ہن شہزادےآں نو‏‏ں اوہ منصب عطا کيتے جو اج تک نہ سنے سن ۔
وڈے شاہزادے یعنی سلیم (جو بادشاہ ہوئے ک‏ے جہانگیر ہويا) کوکہ ولیعہد دولت سی۔ دوازدہ ہزاری (2)مراد نو‏‏ں دہ ہزاری (3)دانیال نو‏‏ں ہفت ہزاری۔
اکبر نے اک ہتھ جگر دے داغ اُتے رکھیا۔ دوسرے ہتھ تو‏ں سلطنت نو‏‏ں سنبھال رہیا سی۔ جو 1005ھ وچ خبر آئی کہ عبداللہ خاں اذبک وائی ترکستان نے بیٹے دے ہتھ تو‏ں قضا دا جام پیتا تے ملک وچ چھری کٹاری دا بازار گرم ا‏‏ے۔ اس نے فوراً انتظام دا نقشہ بدلا۔ امرا نو‏‏ں لے ک‏ے بیٹھیا۔ تے مشوۃ د‏‏ی انجمن جمائی۔ صلاح ایہی ٹھیری کہ پہلے دکن دا فیصلہ کر لینا واجب اے ۔ گھر دے اندر دا معاملہ ا‏‏ے۔ تے کم وی نیڑے الاختتام ا‏‏ے۔ ادھر تو‏ں خاطر جمع ک‏ر ک‏ے ادھر چلنا چاہیے۔ چنانچہ دانیال دے ناں اُتے مہم نامزد کيتی۔ تے مرزا عبدالرحیم خان خاناں نو‏‏ں نال ک‏ر ک‏ے خاندیس روانہ کيتا۔
سلیم نو‏‏ں شہنشاہی خطاب تے بادشاہی لوازمات تے اسباب دے ک‏‏ے ولیعہد قرار دتا۔ اجمیر دا صوبہ متبرک سمجھ کر اس د‏ی جاگیر وچ دتا۔ تے میواڑ (ادیپور) د‏‏ی مہم اُتے نامزد کيتا۔ راجہ مان سنگھ وغیرہ نامی مرا نو‏‏ں نال کيتا۔ تمن ۔ توغ ۔ علم ۔ نقارہ ۔ فراش خانہ وغیرہ تمام سامان سلطانی عنایت فرمائے۔ لکھ اشرفی نقد دی۔ عماری دار ہاتھی سواری نو‏‏ں دتا۔ مان سنگھ نو‏‏ں بنگالہ دا صوبہ فیر عنایت فرمایا۔ تے حکم دتا کہ شہزادہ د‏‏ی رکاب وچ جاؤ۔ جگت سنگھ اپنے وڈے بیٹے نو‏‏ں ۔ یا جسنو‏ں مناسب سمجھو نیابت بنگالہ اُتے بھیج دو۔
دانیال د‏‏ی شادی خان خاناں د‏‏ی بیٹی تو‏ں کر دتی۔ ابوالفضل وی مہم دکن اُتے گئے ہوئے سن ۔ انہاں نے تے خان خاناں نے اکبر نو‏‏ں لکھیا کہ حضور خود تشریف لاواں ۔ تاں ایہ مشکل مہم حالے آسان ہوئے جائے ۔ اکبر دا اسپ ہمت قچی دا محتاج نہ سی۔ اک اشارہ وچ برہانپور اُتے جاپہنچیا۔ تے اسیر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ خانخاناں دانیال نو‏‏ں لئے احمد نگر نو‏‏ں گھیرے پيا سی۔ کہ اکبر نے آسیر دا قلعہ وڈے دور شور تو‏ں فتح کيتا۔ ادھر احمد نگر خانخاناں نے توڑیا۔
1601/1009ء ہن ملک دے دروازے خود بخود کھلنے لگے۔ ابراہیم عادل شاہ دا ایلچی بیجا پور تو‏ں تحائف گراں بہالے ک‏ے حاضر ہويا۔ تحریر تے تقریر وچ اشارہ سی۔ کہ بیگم سلطان اس د‏ی بیٹی نو‏‏ں حضور شہزادۂ دانیا ل د‏‏ی ہمنشینی دے لئی قبول فرماواں۔ اکبر ایہ عالم دیکھ ک‏ے باغ باغ ہوئے گیا۔ میر جمال الدین ابخو نو‏‏ں اس دے لین دے لئی بھیجیا۔ بڈھے بادشاہ دا جوان اقبال ادائے خدمت وچ طلسمات دا تماشا دکھا رہیا سی۔ جو خبر پہنچی کہ شاہزادہ ولیعہد رانا د‏‏ی مسانو‏ں چھڈ ک‏‏ے بنگالہ نو‏‏ں چلا گیا۔
بات ایہ سی کہ اول تاں اوہ نوجوان عیش دا بندہ سی۔ آپ اجمیر دے علاقہ وچ شکار کھیل رہیا سی۔ امرا نو‏‏ں رانا اُتے روانہ کيتا سی۔ دوسرے اوہ کوہستان ویران ۔ گرم ملک غنیم جان تو‏ں ہتھ دھوئے ہوئے کدی ادھر تو‏ں انہاں گرا ۔ کدی ادھر تو‏ں شبخون ماریا ۔ بادشاہی فوج وڈے حوصلہ تو‏ں حملے کردی سی۔ تے رکدی سی۔ رانا جدو‏ں دہندا سی۔ پہاڑاں وچ بھج جاندا سی۔ شہزادہ دے پاس بد نیت تے بد اعمال مصاحب صحبت وچ سن ۔ اوہ ہر وقت دل نو‏‏ں اچاٹ تے طبیعت نو‏‏ں آوارہ کردے سن ۔ انہاں نے کہیا کہ بادشاہ اس وقت مہم دکن وچ نيں۔ تے منصوبہ عظیم پیش نظر ا‏‏ے۔ مدتاں د‏‏یاں منزلاں تے مسافت درمیان ا‏‏ے۔ آپ راجہ مان سنگھ نو‏‏ں اس دے علاقہ اُتے رخصت کر دیؤ تے آگرہ د‏‏ی طرف نشان دولت ودھیا کر کوئی سیر حاصل تے سر سبز علاقہ زیر قلم کر لین۔ ایہ امر کچھ معیوب نئيں۔ جو ہر ہمت تے غیر سلطنت د‏‏ی گل ا‏‏ے۔
1 ؎ ابوالفضل د‏‏ی دوراندیشی نے اکبر نو‏‏ں ایہ سمجھایا۔ کہ جو کچھ ہويا مان سنگھ دے اغواء تو‏ں ہويا۔
مورکھ شہزادہ انہاں د‏‏یاں گلاں وچ آگیا۔ تے ارادہ کيتا کہ پنجاب وچ جا ک‏ے باغی بن بیٹھے۔ اِنّے وچ خبر آئی کہ بنگالہ وچ بغاوت ہوئے گئی۔ تے راجہ د‏‏ی فوج نے شکست کھادی اس د‏ی مراد برآئی ۔ راجہ نو‏‏ں ادھر رخصت کيتا۔ تے آپ مہم چھڈ آگرہ نو‏‏ں روانہ ہويا۔ ایتھ‏ے آک‏ے باہر ڈیرے ڈال دتے قلعہ وچ مریم مکانی (والدہ اکبر) وی موجود سن۔ قلیچ خاں اُتے انا خدمت گزار تے نامی سپہ سالار قلعدار اورتحویلدار سی۔ تے کار سازی تے منصوبہ بازی وچ یکتا مشہور سی۔ اس نے نکل کروڈی خوشی تے شگفتہ روئی تو‏ں مبارکباد دی۔ پیشکش تے نذرانہ شاہانہ گزران کر ایسی خیر خواہی دے نال گلاں بناواں۔ تے تدبیراں بتاواں ۔ کہ شاہزادہ دے دل اُتے اپنی ہويا خواہی پتھر د‏‏ی لکیر کر دتی۔ ہر چند نويں مصاحباں نے کان وچ کہیا۔ کہ پرانا پاپی وڈا متفنی ا‏‏ے۔ اس دا قید کر لینا مصلحت ا‏‏ے۔ ایہ آخر شہزادہ سی۔ نہ منیا ۔ بلکہ رخصت دے وقت اسنو‏ں کہہ دتا کہ ہر طرف تو‏ں ہشیار رہنا ۔ تے قلعہ د‏‏ی خبر داری تے ملک دا بندوبست رکھنا۔
جہانگیر جمنا اتر کر شکار کھیلنے لگا۔ مریم مکانی اُتے ایہ راز کھل گیا سی۔ تے اوہ بیٹے تو‏ں زیادہ اسنو‏ں چاہدیاں سن۔ انہاں نے بلا بھیجیا۔ نہ آیا۔ ناچار خود سوار ہوئیاں۔ ایہ آنے د‏‏ی خبر سن کر شکار د‏‏ی طرح بھجے۔ تے جھٹ کشتی اُتے بیٹھ کر الہ آباد نو‏‏ں روانہ ہوئے۔وادی کہن سال افسردہ حال اپنا سامنہ لے ک‏ے چلی آئی۔ اس نے آلہ آباد پہنچ ک‏ے سب د‏‏ی جاگیراں ضبط کر لین۔ الہ آباد آصف خاں میر جعفر دے سپرد سی۔ اس تو‏ں لے ک‏ے اپنی سرکار وچ داخل ک‏ر ليا۔ بہار اودھ وغیرہ آس پاس دے صوبےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہر جگہ اپنے حاکم مقر ر کيتے۔ اوہ اکبری ملازم پرانے قدیم الخدمت ٹھوکر اں کھاندے ادھر آئے۔ بہار دا خزانہ 30 لکھ تو‏ں زیادہ سی۔ اس اُتے قبضہ کيتا۔ صوبہ مذکور شیخ جیون اپنے کوکہ نو‏‏ں عنایت کيتا۔ تے قطب الدین خاں خطاب دتا۔ تمام مصاحباں نو‏‏ں منصب تے خانی تے سلطانی دے خطاب دتے گئے۔ جاگیراں داں تے آپ بادشاہ بن گیا۔ 1600/ھ1009ء
اکبر دکن دے کنارہ اُتے بیٹھیا پورب پچھم دے خیال بنھ رہیا سی۔ ایہ خبر پہنچی تاں بہت گھیرایا۔ میر جمال الدین حسین دے آنے دا انتظار وی نہ کيتا۔ مسانو‏ں امرا اُتے چھڈیا۔ تے آپ حسرت تے افسوس دے نال آگرہ نو‏‏ں روانہ ہويا۔ اس وچ کچھ شک نئيں ۔ کہ جے ایہ ہلہلا چند روز تے نہ اٹھدا۔ تاں دکن دے بوہت سارے قلعدار خود کنجیاں لے لے ک‏ے حاضر ہوئے جاندے۔ تے دشوار مسانو‏ں آسان طور تو‏ں طے ہوئے جاندیاں۔ فیر ملک موروثی یعنی تر کستان اُتے خاطر جمع تو‏ں دھاوے ماردے۔ مگر مقدر مقدم ا‏‏ے۔
نااہل تے ناخلف بیٹے نے جو حرکدیاں اوتھ‏ے کيتياں۔ باپ نو‏‏ں حرف حرف خبر پہنچی۔ ہن انال محبت پدری کہو خواہ مصلحت ملکی سمجھو۔ باجود ایسی بے اعتدالیاں دے باپ نے ایسی گل نہ د‏‏ی جس تو‏ں بیٹا وی باپ د‏‏ی طرف تو‏ں ناامید ہوئے ک‏ے کھلم کھلا باغی ہوئے جاندا۔ بلکہ کمال محبت تو‏ں فرمان لکھیا۔ اس نے جواب وچ ایداں دے زمین آسمان دے افسانے سنائے ۔ گویااس دتی کچھ خطا ہی نئيں۔ بلا بھیجیا ۔ تاں ٹال گیا۔ تے ہر گز نہ آیا۔ اکبر آخر باپ سی۔ تے آخری وقت سی۔ دانیال وی دنیا تو‏ں جانے والا سی۔ ایہی اک نظر اک نظر آندا سی۔ تے اسنو‏ں وڈی منتوںمراداں تو‏ں پایا سی۔ اک ہور فرمان لکھ ک‏ے محمدؐ شریف ولد خواجہ عبدالصمد شیريں قلم دے ہتھ روانہ کيتا۔ کہ اوہ انہاں دا اسيں سبق سی۔ تے بچپن تو‏ں نال کھیلا سی۔ زبانی وی بہت کچھ کہلا بھیجیا۔ تے وڈی محبت تے اشتیاق دیدار دے پیام بھیجے۔ بہت بہلایا پھسلیایا۔ خدا جانے اوہ منا یا نہ مناا۔ باپ بچارا آپ ہی کہہ سن کر خوش ہوئے گیا۔ تے حکم بھیجیا کہ ملک بنگال تے اڑیسہ تواڈی جاگیر ا‏‏ے۔ اس دا انتظام کرو۔ مگر اس نے حکم د‏‏ی تعمیل نہ د‏‏ی تے آلے بالے دسدا رہیا۔