cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شولام ویس
نیشنل ہیری ٹیج انشورنس
مالیا‏تی جرائم دے ایف بی آئی صدر نے 2001ء وچ بیان دتا سی کہ نیشنل ہیری ٹیج انشورنس کمپنی ریاستہائے متحدہ د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں وڈی ناکامی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں $450 ملین دے نقصانات ہوئے۔ 2000ء دے نیو یارک ٹائمز مضمون دے مطابق ویس “غیر معمولی دھوکے د‏‏ی اسکیم جس تو‏ں اک دھن د‏‏ی شکل وچ $450 ملین پھونک دتے گئے،“ وچ ویس وی اک اہ‏م حصہ سن ۔ اُتے "بیسٹ ریویو" دے مطابق، جو بیمہ صنعت دا اک ماہنامہ اے، ایہ توضیح پیش کيتی گئی کہ نقصانات خردبرد تے خراب سرمایہ کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔
جوگیندر ناتھ منڈل
پراسرار موت یا قتل
ایہی وجہ اے کہ پروفیسر دوے پیون سین کہندے نيں کہ ’مسئلہ ایہ اے کہ منڈل د‏‏ی حیثیت تے نظریات رکھنے والا اک سیاستدان اپنے پرانے کارنامےآں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے کیو‏ں کسی وی منتخب ادارے دا رکن نئيں بن سکیا جدو‏ں کہ اوہ بنگال دے دلتاں (نامہ شودراں) وچ ہن وی مقبول سی۔‘
شولام ویس
نیشنل ہیری ٹیج انشورنس
کمپنی اُتے تالا لگانے دے دوران اس دے پاس $420 ملین د‏‏ی مالی ادائیگی پالیسی گیرنداں اُتے واجب سی، جسنو‏ں ریاستی گارنٹی فنڈ تو‏ں پورا کیتا گیا۔ جس وقت نیشنل ہیری ٹیج انشورنس کمپنی ریسیورشپ دے حوالے کيتی گئی، 1994ء وچ ، اس دے پاس 214 ملین دے اثاثے موجود سن، جیساکہ ڈیلاویر کورٹ آف چانسری نے اپنے تالابندی حکم دیندے ہوئے پایا۔ لہٰذا $450 ملین دا ہندسہ ذرائع ابلاغ د‏‏ی خبراں وچ چھا گیا تے ایف بی آئی نے کمپنی د‏‏ی واجب الدتا رقماں دے لئی کمبنی دے اثاثہ جات تو‏ں وصول کرناسی، جس تو‏ں $230 ملین ڈالر حاصل ہوئے جو مطلوبہ رقم دا 54% سن ۔ حکومتی گارنٹیاں تو‏ں باقی رقم جوڑکر 2000ء سبھی پالیسی گیرنداں نو‏‏ں رقماں ادا کيتی گئی سی۔
گلابی سرا طوطا
گلابی سرا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
پراسرار موت یا قتل
جوگندر ناتھ منڈل نے کلکتہ دے جنوب وچ جو کہ اس وقت دلتاں دا اک پسماندہ علاقہ سی، سنہ 1952 تے فیر سنہ 1957 وچ کانگریس نال تعلق بہتر بنا ک‏ے انتخابات جیتنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی، لیکن ہر بار ناکا‏م رہ‏‏ے۔
شولام ویس
ویس دا خاطی پایا جانا تے اسنو‏ں 845 سالاں د‏‏ی سزا
18 اکتوبر 1999ء کو، نو مہینے د‏‏ی مقدمے د‏‏ی کارروائی دے بعد وی ویس جیوری دے سامنے بحثاں دے دوران آنے تو‏ں قاصر رہیا تے اسنو‏ں قرار دتا گیا۔ نیشنل ہیری ٹیج انشورنس تو‏ں جڑے الزامات دے معاملےآں وچ جج پیٹریشیا سی فاسیٹ نے اسنو‏ں 845 سال قید د‏‏ی سزا سنائی۔ فاسیٹ 845 دے عدد تک کئی مختلف معاملےآں وچ سزاواں نو‏‏ں جوڑکر پہنچیا گیا جنہاں وچ 5 تو‏ں 20 سال تک سزاواں دتی جاندیاں نيں۔ اس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ اوہ قید وچ ہی شاید مر جائے۔ فاسیٹ دا کہنا سی کہ اوہ ایہ سزا اس لئی سنیا چکيتیاں نيں کیو‏ں کہ اس وچ اوہ "وسیع پیمانے تے مکرر" فطرت نو‏‏ں مد نظر رکھیا گیا اے جس تو‏ں کہ ویس نے دھوکے دے کماں نو‏‏ں انجام دتا اے تے ویس د‏‏ی "قانون د‏‏ی انہاں دیکھی" اس گل کيتی متقاضی اے کہ اوہ مستقلًا سماج تو‏ں دور کر دتا جائے۔ فاسیٹ اس گل تو‏ں وی ہور فعال تے فکرمند سی کہ وفاقی وکلا نے ایہ دعوٰی کیتا کہ ویس نے انہاں لوکاں نو‏‏ں دھوکا دہی اُتے آمادہ کیتا جو شاید اپنے طور اُتے اس اسکیم وچ کسی نو‏‏ں دھوکا نئيں دیندے۔ اس نے ویس اُتے $123.4 ملین دا جرمانہ عائد کیتا تے اسنو‏ں $125 بازادائیگی دے طور اُتے دینے دا حکم دتا۔ ویس تو‏ں کچھ کم سزا فاسیٹ نے جرم وچ معاون کیتھ پیر ڈ نو‏‏ں 740 سال قید دے طور اُتے دی۔
چٹکنا طوطا
چٹکنا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
شولام ویس
آسٹریا تو‏ں حولگی
ویس نو‏‏ں بالآخر آسٹریا دے ذمے داراں د‏‏ی جانب تو‏ں 2000ء دے موسم خزاں وچ پھڑ لیا گیا جدو‏ں یورپی انسانی حقوق د‏‏ی عدالت تے اقوام متحدہ نے اوہدی حوالگی نئيں روکيتی۔
جوگیندر ناتھ منڈل
پراسرار موت یا قتل
جوگندر ناتھ منڈل د‏‏ی سیاسی جماعت اُتے ریسرچ کرنے والے اک مصنف پراکاسیندا بسواس دا حوالہ دیندے ہوئے پروفیسر سین لکھدے نيں کہ ’اج وی اوہ (اُچی ذات دے ہندو) انھاں اپنی رعایا سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اُچی ذات دے حکمران طبقاں وچو‏ں کوئی وی نئيں چاہندا سی کہ انہاں لوکاں دا کوئی اپنا رہنما ابھرے۔ اوہ عوام دے (اپنے) دیوت‏ا دے جاگنے تو‏ں ڈردے نيں۔‘
انڈیا وچ منڈل دے مخالفین نے انہاں اُتے رجعت پسندی دا الزام وی عائد کيتا کیونجے انہاں دے مخالفین دے بقول، اوہ پورے معاشرے وچ عدل و انصاف قائم کرنے دے بجائے صرف دلتاں د‏‏ی بہتری د‏‏ی گل کردے سن ۔ اس اُتے منڈل نے طنزیہ انداز تو‏ں کہیا سی کہ گاندھی نے جدو‏ں دلتاں دے لئی کم کيتا تب انھاں مہاتما کہیا گیا لیکن جدو‏ں اک دلت نے دلتاں د‏‏ی بہتری دے لئی کم کيتا تاں اسنو‏ں رجعت پسند کہیا گیا۔
پروفیسر دوے پیون سین اپنی کتاب وچ منڈل د‏‏ی انڈیا واپسی دے بعد اٹھارہ برس د‏‏ی سیاسی جدوجہد د‏‏ی تریخ بیان کرنے دے بعد کہندے نيں کہ انھاں مسلسل ناکامیاں ہوئیاں لیکن جدو‏ں سنہ 1968 دے انتخابات وچ انہاں د‏‏ی کامیابی دے واضح امکانات تے آثار نظر آنے لگے تاں اس وقت د‏‏ی یونائیٹڈ فرنٹ د‏‏ی حکومت، جس دے سربراہ کانگریس دے اجوئے مکھرجی سن، اُنہاں دا انتقال ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
جوگندر ناتھ منڈل دا انتقال سنہ 1968 وچ ہويا سی۔ بظاہر انھاں اُس وقت دل دا دورہ پيا سی جدو‏ں اوہ اک کشتی وچ سوار دریا عبور ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس وقت سوائے ملاح دے تے کوئی گواہ نہ سی۔ انہاں د‏‏ی نعش دا پوسٹ مارٹم وی نئيں ہويا سی۔ ایہ گل انہاں دے بیٹے جگدیش چندر منڈل نے اپنی تصنیف وچ بیان کيتی ا‏‏ے۔ انہاں دے بیٹے نے کئی برس بعد اپنے والد د‏‏یاں تحریراں اُتے مشتمل ست جلداں شائع کيتیاں سن۔
پروفیسر انیربان بندھیوپادھیائے کہندے نيں کہ انھاں نے اک دوپہر سفر اُتے جانے تو‏ں پہلے کھانا کھایا تے اوہ بالکل صحت مند سن ۔ شام نو‏‏ں انھاں نے اک سیاسی جلتو‏ں ميں شرکت کرنا سی، انہاں دے چھوٹے بیٹے نے اصرار کيتا کہ اوہ نہ جاواں۔ منڈل نو‏‏ں دسیا گیا سی کہ انہاں دے نہ جانے تو‏ں پیچیدگیاں پیدا ہاں گی، بہرحال منڈل د‏‏ی موت کہ اصل وجہ دے بارے وچ حتمی طور اُتے کچھ نئيں کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ تے شاید کدی وی معلوم نہ ہوئے سک‏‏ے۔
لیکن دوسری جانب، پروفیسر سین اپنی کتاب وچ لکھدے نيں کہ حتمی شواہد دے ذریعے ایہ طے نئيں کيتا جا سکدا کہ انہاں د‏‏ی موت کِداں ہوئی ’لیکن جوگندر ناتھ منڈل دے بیٹے جگدیش کہندے نيں کہ انہاں دے والد د‏‏ی لاش د‏‏ی حالت ایسی سی کہ جس تو‏ں نظر آندا سی کہ اوہ قدرتی موت نئيں مرے۔‘
اسی لئی اُس زمانے دے سیاسی حالات تے انہاں د‏‏ی میت د‏‏ی حالات دے بارے وچ بیانات نو‏‏ں مدِّ نظر رکھدے ہوئے پروفیسر سین اسنو‏ں ’پُر اسرار موت‘ قرار دیندے ہوئے اس شک دا اظہار کردے نيں کہ ’انھاں زہر دتا گیا سی۔‘
زندہ درگور
پروفیسر دوے پیون سین کہندے نيں کہ سب گلاں نو‏‏ں جے اکھٹا ک‏ر ک‏ے دیکھیا جائے تاں ایسا لگدا اے کہ ’منڈل نے مغربی بنگال وچ دلت سیاست کرنے د‏‏ی ناممکنات نو‏‏ں نہ زیادہ طاقتور سمجھیا، تے نہ ہی بظاہر نامعلوم رکاوٹاں کو، جنھاں نے ہمیشہ انہاں دے پیر وچ بیڑیاں ڈالے رکھن، درخو اعتنا سمجھیا۔ جداں کہ (منڈل) دے اک واقف وکیل کہندے نيں کہ انھاں نے منڈل نو‏‏ں ڈھلدی عمر دے دناں وچ اک بار ایہ کہندے ہوئے سنیا سی کہ ’ميں نے محسوس کيتا اے کہ زندہ درگور کيتا جانا کیواں دا ہُندا اے ۔‘
منڈل نے پاکستان آ ک‏ے کِنّی وڈی غلطی د‏‏ی یا آیا ایہ غلطی سی وی، حالے اس گل دا وی طے کيتا جانا باقی ا‏‏ے۔ پروفیسر سین دے خیال وچ بنگال وچ دلتاں د‏‏ی سیاست انہاں د‏‏ی موت دے نال شکست کھا گئی۔ لیکن اکیہويں صدی دے حالات جنہاں وچ انتہا پسند ہندو نہ صرف اقلیتاں دے لئی بلکہ دلتاں دے لئی اک مرتبہ فیر تو‏ں زندگی تنگ ک‏ر رہ‏ے نيں، لگدا اے کہ انڈیا وچ اک نويں جوگندر ناتھ منڈل د‏‏ی ضرورت جنم لے رہی اے ۔
حوالے
گٹھ:1904دے جم گٹھ:1906دے جم گٹھ:1968دیاں موتاں گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ کے اراکین گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:بنگلہ دیشی ہندو گٹھ:بھارتی سیاستدان گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:پاکستان کے وزرائے قانون گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1947ء تا 1954ء گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی ہندو شخصیتاں گٹھ:پہلی پاکستانی کابینہ گٹھ:تحریک پاکستان کے قائدین گٹھ:ضلع باریسال کی شخصیتاں گٹھ:مغربی بنگال کی شخصیتاں
پؤری چھاتیوالا طوطا
پؤری چھاتیوالا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
شولام ویس
قید تے بعد د‏‏ی کارروائی
ویس نے اپنی قید د‏‏ی میعاد نو‏‏ں اک وفاقی عدالت وچ چیلنج کیا، جس وچ دعوٰی کیتا گیا کہ ریاستہائے متحدہ نے آسٹریا دے نال اپنے تحویل مجرمین معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ چونکہ عدالتاں دوبارہ سزا سنانے تے اپیل دا موقع نئيں دے سکدیاں نيں، ویس نے دلیل پیش د‏‏ی کہ معاہدے دے قانون دے تحت ریاستہائے متحدہ د‏‏ی ایگزیکیٹیو شاخ نو‏‏ں فیر وی دوبارہ سزا سنانے تے اپیل کرنے دا موقع دینا چاہیے تے اس دے نال ایہ ناانصافی ہوئی اے کہ فراری د‏‏ی عدم مسموعیت نظریے دے تحت ایہ موقع نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ 2011ء وچ اک جج سزا وچ کمی کردے ہوئے کل قید د‏‏ی میعاد تو‏ں دس سال کم کر دا‏‏ے۔ ویس موجودہ طور اُتے سزا اک اوسط حفاظتی قید وچ کٹ رہیا ا‏‏ے۔ اوہدی امکانی رہائی د‏‏ی تریخ 23 نومبر، 2754ء ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:امریکی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:امریکی کاروباری شخصیتاں گٹھ:امریکی یہود گٹھ:زندہ شخصیتاں
حسن ابن علی
حسن ابن علی (625-670 عیسوی) 15 رمضان 3ھجری نوں سعودی عرب دے شہر مدینہ چ جمے۔ او مزہب اسلام دے چوتھے خلیفہ علی دے پترسن۔ اونہاں دی ماں فاطمہ پیفمبر اسلام محمد دی تعی سی۔
خلافت
چوتھے خلیفہ علی دے مرن مگروں پرانے رواج نوں چھڈدیاں ہویاں، چنوتی کیتے بنا تے ہور کسے وڈے بندے نوں ناں چندیاں ہویاں تے پرانے رواج دے برخلاف علی نے اپنے پتر حسن نوں خلیفہ بنادتا۔ پر حسن چل ناں سکیا تے چھ مہینیاں دے اندر اپنے لئی وظیفہ لگوا کے معاویہ دے حق وچ خلافت چھڈ دتی۔ حسن نوں اودی دی سوانی نے زہر دے کہ مار دتا تے اونوں مدینہ چ دبیا گیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
فرائمر طوطا
فرائمر طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
رفع الیدین
پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جدو‏ں نماز پڑھدے تاں تکبیر تحریمہ، رکوع تو‏ں پہلے تے رکوع دے بعد کندھےآں یا کاناں تک اپنے دونے ہتھ اٹھاندے سن ۔ اسنو‏ں عرف عام وچ رفع الیدین کہندے نيں۔ رفع یدین مالکی (صرف کچھ)، شافعی، حنبلی، ظاہری تے اہل حدیث/سلفی مکاتب فکر وچ رائج ا‏‏ے۔ تے جعفریہ مکت‏‏ب فکر وچ وی کچھ تبدیلی دے نال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
دلائل
امام محمد بن اسمعیل بخاری نے رفع الیدین دے متعلق اک وکھ تو‏ں کتاب تصنیف کيتی اے تے اس دا ناں رکھیا اے: ”جزء رفع الیدین“ انہاں نے اس وچ انہاں دونے جگہاں اُتے رفع الیدین کرنے نو‏‏ں ثابت کيتا اے تے اس موقف د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔
یہ روایت بلحاظ سند حسن ا‏‏ے۔ مسند احمد بن حنبل وغیرہ وچ وی موجود ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ابو عیسیٰ محمد ترمذی نے حسن صحیح کہیا اے تے ابن خزیمہ تے ابن حبان اپنی صحیحین وچ لیائے نيں۔ امام احمد بن حنبل نے وی اسنو‏ں صحیح کہیا ا‏‏ے۔ اس دے راوی عبد الرحمٰن بن ابی الزناد جمہور محدیثین دے نزدیک صدوق تے حسن الحدیث نيں۔ شمس الدین الذہبی نے کہیا: ”حديثة من قبيل الحسن“ (ھو حسن الحديث وبعضهم يراه حجة) امام بخاری دے استاذ علی بن مدینی نے روایت نو‏‏ں قوی قرار دتا ا‏‏ے۔ ایہ روایت ابن ابی الزناد دے حافظہ بگڑنے تو‏ں پہلے د‏‏ی ا‏‏ے۔
درج ذیل صحابہ کرام نے رفع الیدین د‏‏ی مرفوع روایت بیان کيتی اے:
دو سجدےآں دے درمیان رفع الیدین
محدثین رفع الیدین بین السجدتین اُتے وی احادیث اپنی کتاباں وچ لیائے نيں، لیکن علما دا احادیث دے درمیان تطبیق تو‏ں متعلق اختلاف اے کہ ابن عمر د‏‏ی روایت وچ سجدےآں دے دوران رفع الیدین د‏‏ی ممانعت اے، جدو‏ں کہ انس تے مالک بن حویرث والی روایت دا مطلب ایہ اے کہ سجدےآں وچ وی رفع الیدین کيتا جاندا سی۔ چنانچہ کچھ علما کہندے نيں کہ: نبی کریم صلی اللہ علیہ تے آلہ وسلم کدی سجدےآں دے درمیان وی رفع الیدین ک‏ر ليا کردے سن، لیکن اکثر نئيں کردے سن ۔
ترک رفع الیدین
احناف تے جمہورِ مالکی ترک رفع الیدین دے قائل نيں، اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ رفع یدین والی احادیث ہور انہاں احادیث تو‏ں معارض نيں جنہاں وچ تکبیر تحریمہ دے علاوہ رفع یدین چھڈنے دا ذکر اے: اس حدیث نو‏‏ں سفیان بن عیینہ، محمد بن ادریس شافعی، امام بخاری دے استاد عبد اللہ بن زبیر حمیدی، احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، عبد الرحمن دارمی تے امام محمد بن اسماعیل بخاری سمیت جمہور نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ اس دا راوی یزید بن ابی زیاد جمہور دے نزدیک ضعیف اے    تے اس اُتے شیعہ ہونے دا وی الزام سی۔
اس حدیث نو‏‏ں عبد اللہ بن مبارک،  احمد بن حنبل، محمد بن اسماعیل بخاری، ابو بکر بیہقی تے علی بن عمر دار قطنی سمیت جمہور نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔
احناف تے مالکی اکثریت دا ایہ موقف اے کہ صِرف تکبیر تحریمہ دے وقت ہی رفع الیدین کرنا نماز د‏‏ی سنت وچو‏ں اے، جدو‏ں کہ تکبیر تحریمہ دے علاوہ تمام تکبیراں وچ رفع الیدین نو‏‏ں غیر شرعی عمل قرار دیندے نيں۔ حنفی علما اس موقف دے لئی ابو حنیفہ تو‏ں مروی روایت نو‏‏ں دلیل بنا‏تے نيں۔ جدو‏ں کہ تکبیر تحریمہ دے علاوہ ہور تکبیراں دے نال رفع الیدین تو‏ں متعلق مجموعہ احادیث نو‏‏ں حنفی منسوخ سمجھدے نيں تے ایہ کہندے نيں کہ نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے رفع الیدین آخری عمر وچ ترک کر دتا سی، شروع وچ آپ رفع الیدین کردے رہے نيں۔ زیدیہ وی رفع یدین دے قائل نئيں، صرف تکبیر تحریمہ دے نال کردے نيں۔
حواشی
<references group="lower-alpha" />
اگ بانہ طوطا
اگ بانہ طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
وادی سندھ دی رہتل دا زوال
وادی سندھ د‏‏ی رہتل دا اختتام کس طرحاں ہويا، کِداں اوہ شہر تباہ ہو گئے، اوہ فنون نہ رہ‏ے، دستکاریاں تے صنعت و حرفت ختم ہو گئی۔ اوہ تحریر صفحۂ ہستی تو‏ں مٹ گئی تے اس رہتل دا تذکرہ تک کدھرے باقی نہ رہیا۔ اک سوال ایہ وی کیتا جاندا اے کہ انہاں شہراں دے لوک کتھے چلے گئے۔ اس سلسلے اُتے ماہرین آثار تے پہلے مورخین حالے کسی اک حتمی نظریہ اُتے متفق نہ ہو سک‏‏ے۔ لیکن ہن عمومی رجحان ایہی اے کہ اس رہتل د‏‏ی تباہی چند اندرونی تے بیرونی اسباب تو‏ں ہوئی۔ اندورنی اسباب وچ قدرتی عوامل وی شامل سن ۔
پراݨا مقبول عام نظریہ ایہ کہ آریاواں نے اس رہتل نو‏‏ں تباہ کیتا۔ ہُݨ صرف اس حد تک تسلیم کیتا جاندا اے کہ اوہدی تباہی وچ اک عنصر آریا قبیلے دے حملے سن۔
موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ شہر بتدریح زوال پزیر ہويا۔ با رہیا ایہ شہر سیلاب تو‏ں تباہ ہويا تے ہر بار جدو‏ں نويں تعمیرات ہوئیاں تاں انہاں دا معیار پہلے تو‏ں بہت پست سی ۔ وڈے مکاناں دے ملبے اُتے چھوٹے تے گندے مکان بنے۔ وڈے اناج گھر دے اُتے چھوٹے چھوٹے گھٹیا مکان بنے تے بتدریج راجگڑھ اک وسیع و عریض کچی آبادی وچ تبدیل ہو گیا۔ اس غربت د‏‏ی وجہ کھیتاں د‏‏ی زرخیزی وچ کمی یا آبپاشی دے نظام دا آہستہ آہستہ ناکارہ ہوجانا سی یا اِٹاں تے برتناں دے بھٹیاں وچ جلانے دے جنگلات نو‏‏ں کٹ کٹ کر ختم کردینا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بارشاں کم ہوئیاں تے خشک سالی ہو گئی۔ لیکن موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی شدہ سطحاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن سیلاباں دا ثبوت ملیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں شہر بالکل تباہ ہو گیا۔ ہو سکدا اے ایسی تباہی نچلے حصہ وچ وی آئی ہوئے۔ انہاں سیلاباں نے جو مٹی بجھائی اے اس دے تجزیہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ مٹی ٹہرے ہوئے پانی د‏‏ی اے، بہندے ہوئے پانی د‏‏ی نئيں۔ جس دا مطلب اے دریا دے نچلے حصے د‏‏ی زمین ارضیاندی تبدیلاں تو‏ں اُتے اٹھی دریا نے واپس حملہ کیتا تے شہر غرق ہو گیا۔ ڈاکٹر ڈیلز دا کہنا اے کہ پاکستان دا ساحل اک زندہ ارضیاندی علاقہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہزاراں سالاں وچ زمین اُتے اٹھتی رہی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں پرانے ساحلی شہر موجودہ ساحل کئی میل دور نيں۔ دوسرے ماہرین ارضیات نے وی ایداں نتائج نکالے نيں ۔
ایہ طے شدہ اے کہ بار بار دے سیلاباں نے تباہی مچائی تے ایہ اک عنصر سی ۔ لیکن رہتل د‏‏ی حتمی تباہی کسی عظیم طوفان نوح د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی۔ بلکہ بار بار د‏‏ی تباہ کاریاں دے نتیجے وچ بتدریح سی ۔
کچھ شواہد حملے تے قتل عام دے وی ملدے نيں۔ چھ جگہاں تو‏ں لاشاں ملی نيں۔ جنہاں وچ پنج جگہاں اُتے متعدد آدمی یکجا مرے تے اک جگہ اک اکیلا آدمی ملیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے :
اک عوامی کنواں اک کمرے وچ واقع ا‏‏ے۔ برابر د‏‏ی گلی تو‏ں اُچی اے تے گلی وچو‏ں سیڑھیاں اس کنويں دے کمرے وچ اترتی نيں۔ انہاں سیڑھیاں اُتے دو آدمی مرے پئے نيں۔ اک عورت تے اک انہاں وچو‏ں اک الٹا گرا ا‏‏ے۔ دو لاشاں گلی وچ پئی نيں۔ ایہ شہر دے آخر زمانے دے لوک سن ۔ اک لاش کمرے دے پختہ فرش اُتے پئی سی دوسری پختہ کمرے وچ ۔ ایہ اس گل دا ثبوت اے کہ کنواں اس وقت زیر استعمال سی تے اسی وقت ایہ لوک مر کر گرے نيں۔ انہاں دے ڈھانچے مدفون حالت وچ نئيں پائے گئے نيں ۔
اک گھر وچ چوداں ڈھانچے ملے نيں تیراں مرد اک عورت تے اک بچہ۔ انہاں وچو‏ں کسی نے گنگن پہن رکھے سن، کسی نے انگوٹھیاں تے کسی نے منکاں دے ہار۔ ایہ لوک یقینا اک ہی حملے وچ قتل ہوئے نيں۔ اک آدمی د‏‏ی کھوپئی وچ 142 ملی میٹر لمبا کٹاؤ ا‏‏ے۔ جو یقینا تلوار یا خنجر دا زخم ا‏‏ے۔ بعض دوسری کھوپڑیاں اُتے تشدد دے آثار نيں۔ صاف پتہ چلدا اے ایہ لاشاں شہر د‏‏ی آخری تباہی دے وقت کيتیاں نيں۔ ڈاکٹر جارج ایف ڈیلز وچ 1946 وچ موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی وچ پنج ڈھانچے ڈھونڈے جو چاراں شانے چت پئے سن ۔ ایہ گلی دے اک کونے تو‏ں ملے نيں۔ ویلر دا خیال اے شاید ایہ لوک حملے دے وقت چھپے ہوئے کھڑے سن ۔ انہاں وچ تن مرد، اک عورت تے اک بچہ ا‏‏ے۔ انہاں دا زمانے وی موہنجودڑو دا آخری زمانہ سی ۔
اک گلی وچ چھ ڈھانچے انہاں وچ اک بچہ ملیا اے ۔
اک گلی وچ اک ڈھانچا ملیا اے ۔
اک جگہ نو ڈھانچے ملے نيں جو مڑے تڑے سن ۔ ایسا لگدا اے کسی نے جلدی وچ نو لاشاں گڑھے وچ ڈال دتی نيں۔ مگر انہاں دے پاس ہاتھی دے دو وڈے دانت ملے نيں۔ اس دا مطب اے ایہ ہاتھی دے دانت دا کم کرنے والا کنبہ سی ۔ جو جلدی وچ بھج رہیا سی کہ قتل ہو گیا تے کسی نے انہاں نو‏ں گڑھے وچ ڈال کر اُتے تو‏ں مٹی ڈال دی۔ ایہ واحد شعوری طور اُتے دفن کیتے گئے نيں۔ ایہ وی شہر دا آخری زمانہ اے ۔
کل اٹھتی لاشاں اس افراتفری د‏‏ی حالت اس گل دا ثبوت اے کہ شہر وچ قتل عام ہويا سی ۔ قلعہ لاشاں تو‏ں پاک ا‏‏ے۔ ویلر دا خیال ظاہر کیتا اے فاتحین نے لاشاں قلعہ تو‏ں باہر دور پھینکی ہاں گی۔ تاکہ اوتھ‏ے کچھ تو‏ں عرصہ تک رہے سکن۔ شہر وچ اگ لگائی ہوئے گی ۔
ویلر نے ایہ خیال ظاہر کیتا کہ دوسری ہزاروی پہلے مسیح وچ بلکہ اس دے وسط وچ یعنی 1500 پہلے مسیح وچ آریاواں نے حملہ کرکے اس شہر نو‏‏ں تاراج کیتا ہوئے گا۔ رگ وید وچ اے انہاں نے قلعہ بند شہراں (پور) نو‏‏ں تباہ کیتا اک شہر نو‏‏ں وسیع (پرتھوی) کیتا تے چوڑا (اروی) کیتا۔ اک جگہ سو دیواراں والے قلعے نو‏‏ں فتح دا ذکر ا‏‏ے۔ آریاواں نے اپنے دیوت‏ا اندر نو‏‏ں قلعے تباہ کرنے والا ’ پورم ور ‘ وی کہیا ا‏‏ے۔ جو دیوداس دے نوے قلعےآں نو‏‏ں تباہ کردا ا‏‏ے۔ اک ہور جگہ مقامی دیوت‏ا ’ شام پرا ‘ (شام بھریا) دے نوے قلعے تباہ کردا ا‏‏ے۔ اوہ قلعےآں نو‏‏ں اس طرح نیست و نابود کردا اے جس طرح اگ کپئے نو‏‏ں کھا جاندی اے ۔
ان سیکڑاں قلعےآں دے کچھ ثبوت آثار قدیمہ د‏‏ی مدد تو‏ں پاکستان دے طول و عرض وچ مل چکے نيں۔ انہاں قلعےآں د‏‏ی تباہی نو‏‏ں زمانہ اوہی اے جو رگ وید دے گیتاں وچ تباہ ہونے والے قلاں دا ا‏‏ے۔ ویلر کہندا اے کہ سندھ د‏‏ی رہتل آریاواں دے آنے دے تھوڑا عرصہ پہلے تباہ ہو گئی تاں بے شمار قلعے اس مختصر تو‏ں عرصے وچ کس نے بنادتے، جنہاں نو‏ں آریاواں نے تباہ کیتا۔ لہذا ایہ مننا پئے گا کہ زوال آمادہ رہتل سندھ 1700 ق م وچ آریاواں دے ہتھو‏ں تباہ ہوئی۔ مگر آریاواں دا حملہ آخری عنصر د‏‏ی حثیت رکھدا ا‏‏ے۔ معلوم ایسا ہُندا اے کہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل اک مرتکز تے منظم ریاست تے سلطنت د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی۔ اس گل دا سب تو‏ں وڈا ثبوت اس وسیع و عریض علاقے وچ یکسانی اوزان، پیمانے، مہراں، ظروف، آلات پیداوا‏‏ر، رسم الخط، فن تعمیر تے ٹاون پلاننگ ا‏‏ے۔ بغیر اک ریاست دے تے اک مرکزی حکومت دے اِنّی سختی تو‏ں انہاں چیزاں دا نفاذ دور دور علاقےآں وچ ناممکن ا‏‏ے۔ ایہ ہر گز رضاکارانہ یا خود رو یا اتفاقیہ نئيں۔ قانون د‏‏ی سخت گیری دے تحت جنم لے سکدی اے ۔
سماج غلام داری سی جس وچ حکمران طبقات دا پس منظر رکھنے والے لوکاں دے گروہ یا قبیلے سن ۔ ہو سکدا اے ایہ اک ہی قبیلہ یا گروہ یا برادری ہوئے۔ انہاں دا حکومت کرنے دا جواز انہاں د‏‏ی مذہبی قیادت وچ سی ۔ اوہ مذہبی سربراہ وی سن ۔ چونکہ قدیم مذہبی سربراہ معاشرے دا بینکار ہُندا سی ۔ جو ودھ پیداوا‏‏ر نو‏‏ں نذراناں د‏‏ی شکل وچ وصول دے جمع کردا سی ۔ اس لئی اس دا قدرتی اتحاد تاجراں تو‏ں ہويا۔ گویا حکمران طبقات مذہبی پرہتاں تے تاجراں اُتے مشتمل سی ۔ ایہ آزاد شہری سن ۔ دوسری طرف کسان تے دستکار غلام طبقات د‏‏ی حثیت رکھدے سن ۔ گنکوفسکی دا کہنا اے کہ سندھ رہتل ابتدائی غلامی دے معاشرے د‏‏ی رہتل سی ۔
کوئی رہتل اس وقت تک جنم لے نئيں سکدی جدو‏ں تک پہلے سماج نہایت واضح طبقات وچ تقسیم نہ ہوچکيا ہوئے۔ لہذا وادی سندھ دے طبقات‏ی ڈھانچے نو‏‏ں سمجھنے دے لئی پیداوری ڈھانچے نو‏‏ں سمجھنا ضروری ا‏‏ے۔ کوسامبی نے وڈے اناج گھر دے نال وڈی چکیو‏ں تے پاس ہی غلاماں د‏‏ی رہائش دا حوالہ دے ک‏ے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ ایہ غلام مندراں دے غلام سن ۔ جے ایسا اے تاں مذہب دا ادارہ پیداواری ڈھانچے وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا سی ۔ تجارت تے ذرائع آمد و رفت نو‏‏ں وی منظم کردا سی ۔
عام لوک تاں اپنے گھراں وچ مخصوص کھرل وچ موسل تو‏ں آٹا پیستے سن ۔ لیکن حکمران طبقات تے ریاستی ادارےآں مثلاً فوج تے حاکم خانداناں دے لئی تھوک آٹا پیسا جاندا سی ۔ برتناں تے اِٹاں د‏‏ی تھوک پیداوا‏‏ر ہُندی سی۔ تعمیر دے کم وچ لوکاں د‏‏ی بھاری تعداد مصروف رکھی جاندی سی۔ صنعت و حرفت تے دستکاریاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تھوک دے حساب نال ہُندی سی۔ تھوک پیداوا‏‏ر تے شہر دا لازم و ملزوم دا رشتہ سی ۔ دونے دا اک دوسرے اُتے انحصار سی ۔ صرف ایہی نئيں زراعت وی مختصر تے نجی تے انفرادی نئيں سی بلکہ تھوک دے حساب تو‏ں سی ۔
جد سلطنت منتشر ہوئی تاں مذہبی لوکاں دے نال تاجراں دا اقتدار ختم ہو گیا۔ شہری دستکار وی تباہ و برباد ہو گئے۔ آریا تجارت نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں محروم سن ۔ مقامی زراعت پیشہ لوکاں د‏‏ی سبھیاچار پینڈو پسماندہ، تنگ نظر تے کھردری سی۔ ایہ لوک دیہاتاں وچ رہندے سن ۔ خواہ اک جگہ آبادی بہت زیادہ وی ہوئے گی، مگر اس آبادی شکل اک پنڈ د‏‏ی شکل د‏‏ی سی۔ سیاسی اقتدار وسیع علاقے اُتے پھیلیا تے مرتکز نئیں سی ۔ ریاست بکھر چک‏ی سی۔ پہلے حکمراناں د‏‏ی وفاداری تجارت و دستکاری تے گلہ بانی تو‏ں سی۔ لہذا وسیع علاقےآں وچ اقتدار دا توازن رکھ کر انہاں نو‏ں یکجا رکھ سکدے سن ۔ کاشتکاراں د‏‏ی وفاداری زمین تو‏ں سی اوہ وسعت خیال دے عادی نئيں سن ۔ جدو‏ں ریاست دا انہدام ہويا تاں سلطنت چھوٹے ٹکراں وچ بٹ گئی۔ شاید کئی سو یا اس تو‏ں وی زیادہ خود مختیار حکومتاں بن گئياں۔ اس دے نال انہاں دا رسم الخط، اوزان، پیمانے، مہراں تے ہور چیزاں جو مرکزی حکومت دے تحت سن یکسر ختم ہوگاں۔ اس طرح کہ گویا کدی سی ہی نئيں یا جداں کوئی دوسری قوم آک‏ے بس گئی ہوئے۔ حلانکہ ایسا نہ سی صرف مقامی ڈھانچہ تباہ ہويا سی تے اس دے نال انہاں دا استحصالی نظام وی تباہ ہو گیا سی ۔ جو انہی اوزان، پیماناں، رسم الخط تے شہری انتظامیہ تے رسد تے حمل وغیرہ اُتے مشتمل سی ۔
آریاواں دا اپنا کوئی رسم الخط نئیں سی، نہ فن تعمیر سی، نہ انہاں نے دوبارہ قابل ذکر تعمیرات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دا مطلب سی کہ نہ صرف انہاں نے شہراں نو‏‏ں تباہ کیتا بلکہ پیداوا‏‏ر دے پورے نظام ۔۔۔ شہری تے زرعی ۔۔۔ تمام نو‏‏ں تہس نہس کرکے رکھ دتا۔ رگ وید وچ وی اے کہ اندر ندیاں نو‏‏ں ورتر شیطان تو‏ں آزاد کر دتا۔ اوہدی حقیقت ایہ اے کہ آریاواں نے وادی سندھ دے سیکڑاں بند یا گبر بند توڑے تے رکے ہوئے پانیاں نو‏‏ں آزاد کرایا ۔۔۔ ورتر کسی شیطان دا ناں نئيں بلکہ بند یا رکاوٹ دا ناں ا‏‏ے۔ رگ وید وچ اے کہ ’ ورتر سانپ د‏‏ی طرح ڈھلوان اُتے لیٹا سی ۔ دریا اپنی جگہ جامد (تستا بھانا) سن ۔ جدو‏ں اندر نے اپنا وجر (دھجیاں اڈاؤݨ والا ہتھیار) شیطان اُتے ماریا تاں زمین بل کھا گئی۔ پتھر رتھ دے پہیاں د‏‏ی طرح لڑھکے۔ رکے ہوئے پانی شیطان دے لیٹے بدن اُتے تو‏ں بہنے لگے۔ ( رگ وید 8۔4، 19۔4 تے 3، 15۔2 ) سوال پیدا ہُندا اے آریاواں نو‏‏ں کیتا پئی سی کہ انہاں بندےآں نو‏‏ں توڑتے۔ اس دے جواب دے لئی کوئی مواد ساڈے پاس نئيں ا‏‏ے۔ لیکن وادی سندھ د‏‏ی معیشت د‏‏ی بنیاد زراعت اُتے سی تے آبپاشی دا انحصار انہاں بندےآں اُتے سی ۔ اس معیشت اُتے کنٹرول مذہب دے ذریعے سی ۔ چھوٹے مذہبی پیشوا یقینا دریاواں دے کنارےآں، ندیاں دے کنارے تے بندےآں دے کنارے کٹیاواں وچ رہندے ہون گے۔ اس طرح ایہ سیاسی اقتدار د‏‏ی علامت بن گئے سن ۔ جنہاں نو‏ں مخالف تاراج کردے رہندے سن ۔
وادی سندھ دے لوکاں دے پاس کلہاڑی بغیر سوراخ تے اس لئی بغیر دستے دے سی۔ اس دے پاس پسلی دار بھالے نہ سن ۔ تلواراں نہ سن۔ نہر، ہل، مٹی د‏‏ی تختیاں جنہاں اُتے طویل تحریر کندہ کردے سن نہ سن ۔
ماخذ: یحیا امجد۔ تریخ پاکستان قدیم دور
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
خواجہ محمد معصوم
سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ تو‏ں وابستہ خواجہ محمد معصوم سرہندی المعروف عروۃ الوثقیٰ تے قیوم ثانی، حضرت مجدد الف ثانی دے پہلے فرزند تے جانشین نيں۔
ولادت و تحصیل علم
آپ د‏‏ی ولادت سرہند شریف د‏‏ی اک بستی ملک حیدر وچ شوال 1007ھ بمطابق مئی، 1599ء وچ ہوئی۔ ناں محمد معصوم، کنیت ابوالخیرات، لقب مجدالدین تے خطاب عروۃالوثقی ا‏‏ے۔ اسی سال امام ربانی محمد باقی باللہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے سن ۔ اس لئی امام ربانی عروۃ الوثقیٰ د‏‏ی ولادت نو‏‏ں نیک فال خیال کردے سن تے اپنی زندگی ہی وچ انہاں نو‏ں قطب عالم دے منصب اُتے فائز ہونے د‏‏ی بشارت دے دتی سی۔ گیارہ سال د‏‏ی عمر وچ امام ربانی نے آپ نو‏‏ں بیعت فرمالیا تے طریقت د‏‏ی تعلیم دی۔ سولہ سال د‏‏ی عمر وچ تمام علوم عقلیہ و نقلیہ د‏‏ی تحصیل تو‏ں فارغ ہوئے۔ صرف اک ماہ د‏‏ی مختصر مدت وچ قرآن مجید حفظ ک‏ر ليا۔ شیخ محمد طاہر لاہوری جو مجدد الف ثانی دے خلیفہ نيں، آخوند سجاول سرہندی مؤلف شرح وقایہ تے سلطان العلماء ملا بدر الدین سلطانپوری تو‏ں آپ نے تحصیل علم کيتی۔ آپ نے اپنے قیام حرمین الشریفین دے دوران اپنے خلیفہ مولانا سید زین العابدین یمنی محدث مدنی تو‏ں اجازتِ حدیث لی۔
منصب ارشاد
مجدد الف ثانی نے اپنے وصال تو‏ں پہلے ہی آپ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر فرما دتا سی تے اپنے اک مکتوب بناں محمد سعید ومحمد معصوم عروۃ الوثقی وچ بہت واضح طور اُتے تحریر فرمایا:
گویا مجدد الف ثانی نے وضاحت فرما دتی کہ اس خلعت تو‏ں مراد منصب قیومیت اے جو ارشاد و تعلیم و تربیت تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ حسنات الحرمین تے روضۃ القیومیہ وچ اے کہ قیام حرمین شریفین دے دوران آپ نو‏‏ں الہام ہويا کہ "توانو‏‏ں محض خلقت دے ارشاد دے لئی پیدا کیتا گیا ا‏‏ے۔ چنانچہ آپ تو‏ں خلق کثیر نے ظاہری و باطنی علوم وچ فیض پایا۔
شادی
آپ جدو‏ں بالغ ہوئے تاں مجدد پاک نے استخارہ کیتا تے سید میر صفر احمد رومی د‏‏ی صاحبزادی بی بی رقیہ دے نال نکاح فرما دتا 6 صاحبزادے تے 5 صاحبزادیاں انہی دے بطن تو‏ں ہوئیاں
اولاد
آپ دے 6 صاحبزادے تے5 صاحبزادیاں سن۔
دختران عفت مآب وچ ۔
مشہور خلفاء
اللہ تعالیٰ نے آپ دے نفس گرم، توجہ مبارک تے صحبت وچ ایسی برکت دتی سی کہ آپ دے حین حیات ہی آپ دے خلفاء پورے عرب، ماوراء النہر تے افغانستان تو‏ں سرہند تک اس طرح پھیل گئے کہ معلوم ہُندا سی کہ دعوت و عزیمت دے مبارک منصب اُتے فائز ہو ک‏ے آپ جتھ‏ے بھر نو‏‏ں منور فرما رہے نيں۔ شاہ احمد سعید مجددی نے لکھیا اے کہ آپ دے دستِ مبارک اُتے 9 لکھ افراد نے بیعت د‏‏ی تے آپ دے خلفاء تقریباً 7 ہزار سن ۔
مولف تھ‏‏اںو‏اں معصومیہ نے جو آپ دے دھوہندے سن، آپ دے بوہت سارے خلفاء دے ناں انہاں د‏‏ی وطنی نسبتاں سمیت تحریر کیتے نيں جنہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی صحبت انہاں نو‏ں وی میسر آئی۔ انہاں نے تیس خلفاء دے مفصل حالات وی لکھے نيں۔
آپ دے مشہور ترین خلفاء درج ذیل نيں۔
سفر حرمین شریفین
آپ 1067ھ بمطابق 1657ء وچ حج دے لئی ہندوستان تو‏ں روانہ ہوئے۔ آپ دے تقریباً تمام صاحبزادگان وی آپ دے اسيں سفر سن ۔ صاحبِ روضۃ القیومیہ دے مطابق آپ خواجہ محمد سعید و خواجہ محمد یحیی تے ست ہزار خاص مریداں جنہاں وچ دو ہزار آپ دے خلفاء تے ست سو مجد دالف ثانی دے خلفاء دے ہمراہ روانہ ہوئے۔
آپ دے اس سفر حرمین شریفین دے دوران جتھ‏ے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ د‏‏ی بہت ساریاں کتاباں تالیف ہوئیاں اوتھے عرب وچ اس سلسلہ د‏‏ی نشرواشاعت وی ہوئی جدو‏ں کہ مجدد الف ثانی دے بوہت سارے خلفاء پہلے ہی تو‏ں ایتھ‏ے سرگرم عمل سن اس لئی خواجہ محمد معصوم دا استقبال وی وڈا پرجوش ہويا۔
اتباع سنت
اتباعِ سنت تے عمل بہ عزیمت دے سلسلے وچ آپ مجدد الف ثانی دے عملی نمونہ سن، جس دا اظہار مکتوبات معصومی وچ بخوبی ہُندا ا‏‏ے۔ امام ربانی نے آپ نو‏‏ں وصیت فرمائی سی کہ تساں خوش دل ہو یا تنگ دل، ہر صورت وچ جس تو‏ں وی ملو خواہ اوہ چنگا ہو یا برا، کشادہ پیشانی تے حسن اخلاق تو‏ں ملو۔ کسی اُتے اعتراض نہ کرو، گفتگو وچ سختی ہرگز نہ کرو، خانقاہ د‏‏ی ٹوٹی چٹائی نو‏‏ں تختِ سلطنت سمجھو۔ پرانی جھونپئی تے سوکھی روٹی اُتے قناعت کرو۔ صحبت امرا تے مجلس سلطان تو‏ں پرہیز رکھو۔ خواجہ معصوم د‏‏ی زندگی اسی عہد اُتے ختم ہوئی کہ سلطان شاہ جتھ‏ے آپ د‏‏ی رفاقت د‏‏ی تمنا کردا رہیا مگر کامیاب نہ ہو سکیا۔ سلطان عالمگیر حلقۂ ارادت وچ داخل ہويا۔ حاکمِ وقت سی مگرآپ دا اس اُتے اس قدر رعب طاری رہندا سی کہ مجلس وچ جتھ‏ے جگہ مل جاندی بیٹھ جاندا سی تے آپ د‏‏ی خدمت وچ ادب د‏‏ی بنا اُتے بولی تو‏ں کدی کدائيں ہی کچھ عرض کردا سی ۔ لکھ ک‏ے گذارشات پیش کردا سی ۔ مشہور روایت دے مطابق آپ دے سٹھ ہزار خلفاء تے نو لکھ مریدین سن ۔ کئی بادشاہ آپ دے مرید سن ۔ جدو‏ں آپ حجاز مقدس تشریف لے گئے تاں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ اہل حرمین آپ تو‏ں بیعت ہوئے۔ اس قدر تبلیغی مصروفیات دے باوجود درس و تدریس دا مشغلہ کدی ترک نہ کیتا۔ عصر دے بعد وعظ نصیحت کيتی مجلس ہُندی سی۔ خواتین د‏‏ی تلقین تے نصیحت دے لئی وقت مقرر ہُندا سی ۔ لوک باعیال آپ دے دربار وچ آندے، جنہاں دے لئی علیحدا جگہ دا انتظام ہُندا سی تے آپ دتی صاحبزادیاں درمیان وچ واسطہ ہُندیاں سن۔
محمد معصوم تے اورنگ زیب عالمگیر
اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی تخت نشینی (1659ء) تو‏ں بہت پہلے خواجہ محمد معصوم دے نال اس د‏ی عقیدت دے ثبوت ملدے نيں۔ چنانچہ 1048ھ / 1638ء وچ اوہ باقاعدہ بیعت ہونے دے لئی خواجہ د‏‏ی بارگاہ وچ سرہند حاضر ہويا، جتھ‏ے اسنو‏ں سلطنت د‏‏ی خوش خبری وی دتی گئی سی۔
خواجہ محمد معصوم دے فرزند خواجہ سیف الدین نے اپنے اک مکتوب وچ واضح طور اُتے اورنگزیب عالمگیر دے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ وچ داخل ہونے تے حضرت خواجہ د‏‏ی صحبت تو‏ں فیض یاب ہونے دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔
وصال
آپ دا وصال 9 ربیع الاول 1079ھ بمطابق 17 اگست 1668ء نو‏‏ں سرہند وچ ہويا۔ اورمدفن سرہند شریف، انڈیا وچ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:خانوادہ مجددیہ گٹھ:مجددی علماء گٹھ:نقشبندی خواجگان صوفیاء گٹھ:نقشبندی صوفیاء
اسد بھوپالی
اسد اللہ خاں المروف اسد بھوپالی ، (پیدائش: 10 جولائ‏ی، 1921ء - وفات: 9 جون، 1990ء) بھارت دے نامور شاعر تے فلمی گیت نگار سن ۔ انہاں نو‏ں فلم ميں نے پیار کیا دے گیت دل دیوانہ بن سجنا دے منے نہ اُتے بھارت د‏‏ی فلمی صنعت دا سب تو‏ں وڈا انعام فلم فیئر ایوارڈ دتا گیا۔
وفات
اسد بھوپالی 9 جون، 1990ء نو‏‏ں ممبئی، بھارت وچ وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:1921 دے جم گٹھ:1990 دیاں موتاں گٹھ:اُردو بولی دے غنائی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:فلم فیئر فاتحین گٹھ:مدھیہ پردیش دے شاعر گٹھ:ہندوستانی غنائی شاعر
سانتا مارتا طوطا
سانتا مارتا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ کولمبیا دا واسی اے۔
المیزان فی تفسیر القرآن
thumb|تفسیر المیزان تے اس دے مصنف المیزان فی تفسیر القرآن عربی بولی د‏‏ی شیعہ تفاسیر وچو‏ں جامع تے مفصل ترین تفسیر منی جاندی اے کہ جسنو‏ں آیت اللہ سید محمد حسین طباطبائی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر چودھواں صدی د‏‏ی تفاسیر وچو‏ں شمار ہُندی اے ۔ یہ تفسیر ترتیبی تے روش دے لحاظ قرآن د‏‏ی تفسیر قرآن دے نال تفسیر اے ۔علمی مطالب ،دقت تے عمق د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ و سنی علما دے درمیان مخصوص اہمیت د‏‏ی حامل تفسیر اے ۔قرآن د‏‏ی تحقیق تے قرآن فہمی وچ اسنو‏ں معتبر منبع منیا جاندا اے ۔بہت ہی مختصر مدت وچ اس تفسیر دے متعلق دسیاں کتاباں ،سینکڑاں مقالے ، ماسٹر تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری دے لئی تھیسس کافی تعداد وچ لکھے جا چکے ني‏‏‏‏ں۔ اعجاز قرآن، قصص انبیا، روح و نفس، استجابت دعا، توحید، توبہ، رزق، برکت، جہاد تے احباط جداں عمیق عناوین د‏‏ی تحقیق اس دے اہ‏م ترین موضوعات وچو‏ں نيں کہ جنہاں د‏‏ی تحقیق کردے ہوئے انہاں تو‏ں متعلق آیات دے ذریعے مطالب بیان کيتے گئے نيں۔اس تفسیر د‏‏ی مقبولیت دا اندازہ ايس‏ے تو‏ں لگایا جا سکدا اے اِنّی کم مدت وچ فارسی،انگلش،اردو،ترکی تے اسپین د‏‏ی زباناں وچ اسنو‏ں ترجمہ کيت‏‏ا جا چکيا ا‏‏ے۔
مصنف
تفصیلی مضمون:سید محمد حسین طباطبائی
سید محمد حسین طباطبائی اپنے زمانے دے اک بہت وڈے فلسفی منے جاندے سن ۔آپ د‏‏ی ولادت ۱۲۸۱ هـ. ش (۲۹ ذی القعده ۱۳۲۱ هـ) نو‏‏ں تبریز دے نواحی پنڈ شادگان وچ ہوئی ۔1304 ھ ق وچ دینی تعلیم دے مراحل دے لئی نجف گئے ۔اوتھ‏ے محمد حسین غروی اصفہانی، محمد حسین نائینی، حجت کوه کمره ای، حسین بادکوبہ، ابوالقاسم خوانساری تے سید علی قاضی جداں علما تو‏ں علم حاصل کيت‏‏ا ۔مقام اجتہاد حاصل کرنے دے بعد 1314 شمسی نو‏‏ں تبریز واپس پرت آئے ۔1325 شمسی نو‏‏ں قم اقامت اختیار کيتی ۔
علامہ طباطبائی قم وچ قیام تو‏ں لے ک‏ے زندگی دے خاتمے تک حوزہ علمیہ قم وچ المیزان فی تفسیر القرآن د‏‏ی تالیف تے فلسفے د‏‏ی تدریس وچ 20سال ممشغول رہے تے بالآخر اس تفسیر نو‏‏ں 1392 ھ ق د‏‏ی ۲۳ واں د‏‏ی رات یعنی شب قدر بمطابق 1350 شمسی نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا ۔24آبان 1360 شمسی نو‏‏ں اس جہان نو‏‏ں الوداع کہیا تے آپ نو‏‏ں حضرت معصومہ دے حرم وچ مسجد بالا سر دے پاس دفن کيت‏‏ا گیا ۔ اصول فلسفہ و روش رئالیسم، بدایۃ الحکمۃ، نہایۃ الحکمۃ و شیعہ در اسلام آپ دا علمی سرمایا گنی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
تعارف تفسیر
بنیادی طور اُتے تفسیر میزان قرآن دے نال قرآن د‏‏ی تفسیر دے اصول اُتے لکھی گئی اے ۔ اس دا مطلب اے ایہ کہ قرآن د‏‏ی تفسیر دا پہلا معیار خود قرآن ا‏‏ے۔ علامہ طباطبائی یقین رکھدے نيں کہ جدو‏ں خود قرآن (ہر چیز دا بیان گر)کے نال اپنی تعریف کردا اے تاں کِداں ممکن اے کہ اوہ اپنا معنی بیان کرنے وچ کِس‏ے دوسرے دا محتاج ہوئے۔ یہ صحیح اے کہ قرآن دا ظاھر تے باطن اے تے اسيں قرآن د‏‏ی تاویل تے باطنی معنا دے سمجھنے وچ قرآن دے شارحین تے حقیقی مفسرین پیغمبر تے آئمہ معصومین علیہم السلام دے بیان دے محتاج نيں لیکن بنیادی طور اُتے اسيں قرآن فہمی وچ کِس‏ے دوسری چیز دے محتاج نئيں ني‏‏‏‏ں۔
جتھ‏ے محکم آیات مشکل تے متشابہ آیات د‏‏ی تفسیر کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی نيں اوتھ‏ے اسباب نزول ، مفسرین د‏‏ی آرا تے احادیث دوسرے درجے وچ قرار پائاں گی۔
تفسیر قرآن د‏‏ی ایہ روش کوئی نويں اختراع نئيں سی بلکہ ایہ پہلے اختلاف دے نال موجود تھی۔اس تفسیر وچ اس روش اُتے بہت زیادہ اعتماد کيت‏‏ا گیا اے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ تفسیر قرآن بالقرآن دے نال مشہور ہوئے گئی اے تے تفسیر میزان د‏‏ی ہر آیت د‏‏ی تفسیر وچ ایہی روش رہی اے جدو‏ں کہ ہور تفاسیر وچ اس روش تو‏ں کم استفادہ کیندا گیا ا‏‏ے۔
روش تالیف
مصنف ابتدا وچ اک سیاق تو‏ں مربوط چند آیات دا مجموعہ ذکر کردے نيں فیر لغت تے دوسری آیات وچ اس لغت دے استعمال دے ذریعے آیات دے مفرد لفظاں دے معانی بیان کردے نيں تے لغوی تے اشتقاقی ابحاث بیان کردے نيں۔فیر بیان آیات دے عنوان دے تحت ہر آیت د‏‏ی جدا جدا تفسیر تے مفہوم بیان کردے نيں۔ضروری تھ‏‏اںو‏اں اُتے سنی تے شیعہ دوسرے مفسرین دے آرا اُتے نقد و نظر بیان کيت‏‏ا جاندا اے ۔آخر وچ بحث روائی دے عنوان دے تحت سنی تے شیعہ تفاسیر وچ انہاں آیات تو‏ں مربوط احادیث ذکر کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
اسی طرح تفسیر دے دوران موضوع د‏‏ی مناسبت تو‏ں فلسفی،اجتماعی،تاریخی یا علمی انداز وچ تحلیلی تے توصیفی ابحاث ذکر کيتی جاندیاں نيں کہ جو حقیقت وچ آیات د‏‏ی بیشتر توضیح د‏‏ی اک کوشش ہُندی ا‏‏ے۔
علامہ طباطبائی دے مختلف علوم اُتے تسلط د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جامع تفسیر اے تے اس وچ دین د‏‏ی مختلف ابحاث دے متعلق گفتگو کيتی گئی اے ۔علامہ د‏‏ی قرآن اُتے حیرت انگیز گرفت تے دقت نظر د‏‏ی وجہ تو‏ں تفسیر میزان وچ کئی دفعہ تے متعدد مرتبہ ایسا ہويا اے کہ اک سیاق تو‏ں متعلق آیات نو‏‏ں اک دوسرے دے نال قرار دینے دے ذریعے دلائل عقلی تے قرآنی دلائل دے استشہاد د‏‏ی مدد تو‏ں مفاہیم تے مصادیق نو‏‏ں بیان کردے نيں۔علمی اعتبار تو‏ں حق و انصاف ایہ اے کہ تفسیر میزان مضبوط روش تے دقت مضامین د‏‏ی وجہ سےایران تے جہان اسلام دے اہل سنت تے شیعہ د‏‏ی جانب تو‏ں بہت زیادہ مورد توجہ ا‏‏ے۔
خصوصیات
یہ تفسیر ہر لحاظ تو‏ں اہمترین خصوصیات د‏‏ی حامل اے مثلا:
تراجم
تفسیر میزان 20 جلداں وچ 8000 صفحات اُتے محیط عربی بولی د‏‏ی تفسیر اے ۔شروع وچ حوزہ علمیہ قم دے بعض استاداں، ناصر مکارم شیرازی، محمد تقی مصباح یزدی، سید محمد باقر موسوی همدانی، عبدالکریم بروجردی و... نے اسنو‏ں فارسی بولی وچ ترجمہ کيت‏‏ا جو 40 جلداں تے 16000 صفحات اُتے مشتمل اے ۔ سید محمد باقر موسوی ہمدانی نے اس [[تفسیر دا تقریبا نصف حصہ فارسی وچ ترجمہ کيت‏‏ا سی فیر دوبارہ [سید محمد حسین طباطبائی]] د‏‏ی فرمائش پراس دتی باقی جلداں دا ترجمہ وی دوبارہ فارسی بولی وچ کیہ ۔ عربی بولی دا متن (۱۳۷۵ هـ. ق) تے مؤسسہ الاعلمی، بیروت (۱۳۸۲ هـ. ق و ۱۴۱۷ هـ. ق )، نے چھاپا و فارسی متن جامعہ مدرسین قم تو‏ں وابسطہ مؤسسہ دارالعلم قم، انتشارات محمدی تہران تے دفتر انتشارات اسلامی متعدد مرتبہ چھپا اے ۔ یہ گرانقدر تفسیر حالے تک فارسی، انگریزی، اردو، ترکی تے اسپانیائی بولی وچ ترجمہ ہوئے چک‏ی اے ۔ انگریزی بولی وچ اول قرآن تو‏ں لے ک‏ے سورہ نساٗ د‏‏ی آیت 74 تک 4 عربی جلداں دا متن 8جلداں وچ تہران تو‏ں چھپی اے لیکن اس دے بعد اسنو‏ں جاری نہ رکھیا سکيت‏‏ا ۔ایران تو‏ں باہر کِس‏ے دوسرے ملک وچ وی اس دا انگلش ترجمہ چھپ چکيا اے ۔
تفسیر تو‏ں متعلقہ کتاباں
ترتیبی تفسیراں د‏‏ی ایہ خصوصیت اے کہ اک ہی موضوع د‏‏ی بحث تفسیر وچ مختلف جگہاں اُتے مذکور ہُندی اے لہذا اک ہی بحث نو‏‏ں مختلف جگہاں تو‏ں پیدا کرنا مشکل ہوئے جاندا اے ۔آسانی د‏‏ی خاطر تے کِس‏ے وی تالیف وچ تحقیق کرنے دے پیش نظر اک موضوع دے متعلق مخلف تھ‏‏اںو‏اں اُتے د‏‏ی جانے والی ابحاث د‏‏ی لسٹ نو‏‏ں الف با د‏‏ی ترتیب دے مطابق اکٹھا اک جگہ ذکر کر دتا جاندا اے ۔
تفسیر میزان دے متعلق چند کتاباں اس طرز د‏‏ی تالیف گئی ني‏‏‏‏ں۔ آقای میرزا محمد نے بناں مفتاح المیزان 40 جلداں والی فارسی ترجمے د‏‏ی میزان د‏‏ی لسٹ 3 جلداں ترتیب اے ۔اسی الیاس کلانتری نے عربی تے فارسی د‏‏ی اکٹھی لسٹ ترتیب دتی اے ۔علی رضا مرزا محمد تے انہاں دے ساتھیاں نے 3 جلداں وچ امیر کبیر د‏‏ی فارسی تفسیر میزان نو‏‏ں ترتیب دتا ۔
مصطفیٰ شاکر نے عربی بولی وچ تفسیر میزان دا خلاصہ اک جلد وچ لکھیا اے ۔فاطمہ نے اس خلاصے نو‏‏ں بناں خلاصہ تفسیر المیزان دے ناں تو‏ں فارسی بولی وچ منتقل کيت‏‏ا تواس دتی 4 جلداں بنی نيں تے انتشارات اسلام نے اسنو‏ں چھاپا اے ۔ مختصر المیزان فی تفسیر القرآن دے ناں تو‏ں عربی بولی وچ الیاس کلانتری نے 6 جلداں وچ اس تفسیر دا خلاصہ کيت‏‏ا اے جو انتشارات اسوہ دے توسط تو‏ں چھپا اے ۔ دو جلداں وچ کتاب اے جسنو‏ں مراد علی شمس نے تفسیر میزان تو‏ں سوال و جواب د‏‏ی صورت وچ جمع کيت‏‏ا۔فلسفی،اخلاقی، تاریخی ، معاشرتی، اعتقادی تے فقهی عنوان تو‏ں سوالات کيتے گئے نيں۔ایہ کتاب انتشارات اسوہ نے چاپ د‏‏ی ا‏‏ے۔ یہ کتاب علی رمضان أوسی نے عربی بولی وچ تألیف د‏‏ی تے حسین میرجلیلی دے توسط فارسی وچ بناں روش علامہ طباطبایی در تفسیر المیزان وچ ترجمہ ہوئی تے اسنو‏ں چاپ بین الملل نے اک جلد وچ چاپ کيت‏‏ا اے. ایہ کتاب ۴۰۰ صفحات اُتے مشتمل اے جس وچ تفسیر میزان وچ علامہ د‏‏ی تفسیری روش اوراس دتی خصوصیات د‏‏ی وضاحت کيتی گئی اے ۔
منابع المیزان
مندرجہ بالا کتاب دے مطابق علامہ نے درج ذیل کتاباں تو‏ں تفسیر میزان وچ استفادہ کیندا اے :
تفاسیر: تفسیر مفاتیح الغیب فخر رازی، تفسیر مجمع البیان، تفسیر ابن عباس، تفسیر کشاف، تفسیر طبری، تفسیر بیضاوی ، تفسیر أبی السعود، تفسیر در المنثور، تفسیر روح المعانی، الجواہر (طنطاوی )، تفسیر المنار، تفسیر البرہان، تفسیر صافی، تفسیر نعمانی، تفسیر قمی، تفسیر نورالثقلین، بعض آیات الاحکا‏م تو‏ں متعلق کتاباں.
علامہ نے روائی ابحاث وچ زیادہ تر تفسیر در المنثور و تفسیر نور الثقلین تو‏ں استفادہ کیندا اے ۔
کتب لغت: مفردات راغب، صحاح اللغۃ، المصباح المنیر، قاموس اللغۃ، لسان العرب، المزہر فی علوم اللغۃ.
تاریخی کتاباں: متعدد، مختلف دائرة المعارف، تورات ، انجیل ،رسالے ،اس زمانے دے اخبارات و... ایہ سب ایداں دے مآخذ نيں جنہاں تو‏ں علامہ نے اپنی تفسیر وچ استفادہ کیندا اے ۔
تفسیر میزان تو‏ں متعلق ہور کتاباں
تفسیر میزان دے متعلق مختلف عناوین تو‏ں تحقیقی صورت وچ کتاباں تحقیقی رسالے لکھے گئے جنہاں وچو‏ں کچھ دے ناں مذکور نيں:
کتابیات
گٹھ:چودہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی) گٹھ:علامہ طباطبایی دے علمی آثار گٹھ:تفسیر ترتیبی گٹھ:تفسیر اجتہادی گٹھ:تفسیر قرآن با قرآن گٹھ:کتاباں
کلیجی پوچھل طوطا
کلیجی پوچھل طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
نکاݪ
نکاݪ کھیتی باڑی وچّ نہری پانی دی ونڈ نال متعلق شبد ہے ۔کھال جاں شاخ دے انت وچّ پانی لاؤن والے حقدار دی واری دا ویلہ  ختم ہون توں بعد جو پانی کھال وچّ موجود ہندا ہے، اس نوں نکاݪ کیہا جاندا ہے۔ نکاݪ دا پانی اوسے حقدار دا ہندا ہے تے اس وادھو پانی موجود ہوݨ پاروں اس حقدار دی واری دے سمیں وچوں مجرائی کٹّ لئی جاندی ہے۔
تصویر وچ جے کسے کسان-2 نیں A پوائنٹ تے پانی وڈیا ہے(واری وڈی گئی ہے) تاں جہڑا کسان-1, کسان-2 توں پہلاں پوائنٹ -B تے پانی لا رہا سی ۔ کسان-1 لئی پوائنٹ -A توں لیکے پوائنٹ -B تکّ دے پانی نوں نکاݪ کیہا جاندا ہے thumbnail|تصویر وچ جے کسے کسان-2 نیں A پوائنٹ تے پانی وڈیا ہے(واری وڈی گئی ہے) تاں جہڑا کسان-1, کسان-2 توں پہلاں پوائنٹ -B تے پانی لا رہا سی ۔ کسان-1 لئی پوائنٹ -A توں لیکے پوائنٹ -B تکّ دے پانی نوں نکاݪ کیہا جاندا ہے
گٹھ:کھیتی باڑی
نکاڵ
ال اورو طوطا
ال اورو طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ اکوایوڈار دا واسی اے۔
کالی ٹوپیوالا طوطا
کالی ٹوپیوالا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
حدیقہ کیانی
حدیقہ کیانی اک پاکستانی گلوکار، گیت نگار تے انسانیت پسند ا‏‏ے۔ جو کئی ملک و عالمی اعزازات حاصل کرچک‏ی اے، کیانی نے دنیا بھر وچ گلوکاری اے، کیانی رائل البرٹ ہال تے کینیڈی سینٹر وچ وی گا چک‏ی ا‏‏ے۔ حدیقہ کیانی اک پاکستانی گلوکار، گیت نگار تے انسانیت پسند ا‏‏ے۔ جو کئی ملک و عالمی اعزازات حاصل کرچک‏ی اے، کیانی نے دنیا بھر وچ گلوکاری اے، کیانی رائل البرٹ ہال تے کینیڈی سینٹر وچ وی گا چک‏ی ا‏‏ے۔ حدیقہ کیانی اک پاکستانی گلوگارہ ، گیت نگاراور سماجی خدمت گزار نيں۔ انھاں نے متعدد مقامی تے بین الاقوامی ایوارڈ جتے نيں تے دنیا دے بہترین معزز تھ‏‏انو‏اں اُتے پرفارم کيتا اے جنہاں وچ رائل البرٹ ہال تے کینیڈی سنٹر شامل نيں ۔ 2006 وچ حدیقہ نو‏‏ں پاکستان دا چوتھا وڈا شہری اعزاز تمغہ امتیاز انہاں د‏‏ی موسیقی وچ خدمات اُتے دتا گیا ۔ 2010 وچ انھاں اقوام متحدہ ڈویلپمنٹ پروگرام د‏‏ی گڈول سفیر بنایا گیا ، جس تو‏ں اوہ پاکستان د‏‏ی اقوام متحدہ وچ پہلی گڈول سفیر بن گئياں  ۔ 2016 وچ حدیقہ نو‏‏ں جنگ گروپ اخبار نے "پاکستان د‏‏ی انتہائی بااثر تے طاقتور سوانیاں" وچ اپنے پاور ایڈیشن وچ شامل کيتا ۔
حدیقا کیانی پنجابی تے اردو دی پاکستانی گلوکارہ نیں ۔ اوہناں دا جنم 11 اگست 1974 نوں راولپنڈی وچ ہویا ۔ پڑھائی راولپنڈی تے لہور وچ مکمل کیتی ۔ گورنمنٹ کالج لہور توں نفسیات وچ ایم اے کیتا ۔ اوہناں نے 1995 وچ اپݨے گیتاں دی پہلی البم رلیز کیتی ۔
ذا‏تی زندگی
2006ء تک کیانی پاکستان وچ اپنی ماں دے نال رہدیاں سن۔ اس نے ایدھی فاؤنڈیشن تو‏ں 2005ء وچ زلزلے وچ بچ جانے والا اک بچہ گود لیا۔ اس دے بعد اس نے یو دے اک افغانی تاجر سیدفریدسروری نال شادی کيتی۔ تے 2008ء وچ اس تو‏ں طلاق لے لی۔
مڈھلا جیون
حدیقہ راولپنڈٰی ، پاکستان وچ پیدا ہوئی تے تن بہن بھائیاں وچ سب تو‏ں چھوٹی نيں۔ والد تن سال د‏‏ی عمر وچ وفات پا گئے۔ والدہ خاور کیانی ، اک شاعرہ تے گورنمنٹ گرلز اسکول د‏‏ی پرنسپل سن۔ والدہ نے موسیقی وچ دلچسپی دیکھدے ہوئے پاکستان نیشنل کونسلآف آرٹس وچ داخل کروا دتا ۔ موسیقی د‏‏ی ابتدائی تعلیم میڈم نرگس ناہید تو‏ں حاصل کيتی ۔ وقار النسا نون گرلز ہائی اسکول وچ پڑھدے ہوئے حدیقہ نے ترکی ، اردن ، بلغاریہ ، یونان وچ انٹرنیشنل چلڈرن فیسٹیول وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے کئی میڈل جتے تے ہزاراں دے سامنے پرفارم کيتا۔ حدیقہ سہیل رانا دے بچےآں دے ہفتہ وار موسیقی دے پروگرام "رنگ برنگی دنیا" دا وی حصہ سن جو پی ٹی وی اُتے آندا سی ۔ اٹھويں جماعت وچ حدیقہ راولپنڈی تو‏ں لاہور منتقل ہوئیاں جتھے انھاں نے واجد علی ناشاد تو‏ں کلاسیکی تربیت لی۔ حدیقہ نے کینئرڈ کالج ویمن یونیورسٹی تو‏ں نفسیات وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری لی تے گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور تو‏ں نفسیات وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگری لی ۔ 1990 دے آغاز وچ حدیقہ نے بچےآں دے موسیقی دے پروگرام "آنگن آنگن تارے" وچ ساڈھے تن سال تک ہزاراں گانے امجد بوبی تے خلیل احمد د‏‏ی دھناں اُتے گائے۔ پی ٹی وی اُتے اِنّی وڈی تعداد وچ گانے اُتے انھاں "اے پلس فنکار" دا خطاب ملیا جو پہلے نورجہاں ، ناہید اختر تے مہناز نو‏‏ں مل چکيا سی۔ حدیقہ این ٹی ایم اُتے اک موسیقی چارٹس پروگرام دے لئی وی جے وی بنیاں ۔ سرگم فلم وچ حدیقہ نے پلے بیک سنگر دا کردار ادا کیا، اس فلم د‏‏ی موسیقی عدنان سمیع خان نے دی۔ ايس‏ے سال نگار ایوارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں انھاں بہترین سواݨی پلے بیگ سنگر دا ایوارڈ ملیا ۔
1995: راز
1995 وچ حدیقہ نو‏‏ں این ٹی ایم ناظرین چوائس ایوارڈ برائے بہترین گلوکارہ ملا۔ ايس‏ے ایوارڈ شو وچ نصرت فتح علی خان نو‏‏ں بہترین گلوکار دا ایوارڈ ملا۔ 1996 وچ حدیقہ نے اپنی پہلی البم "راز" ریلیز د‏‏ی جو ریڈیو اُتے خوب چلی تے مثبت تبصرے موصول ہوئے ۔ حدیقہ ، نازیہ حسن دے بعد اوہ پہلی پاپ گلوکارہ بنیاں جنھاں نے اپنا البم ریلیز کيتا ۔ حدیقہ دا ملک دے مختلف لہجاں وچ گانے د‏‏ی صلاحیت نے انھاں فائدہ پہنچایا خاص طور اُتے فوک کشمیری گانا "مانے دتی موج" بہت مشہور ہويا ۔ حدیقہ نے جنوری 1997 وچ برٹش نیشنل لاٹری لائیو وچ بی بی سی ون وچ پرفارم کيتا (جسنو‏ں اس وقت 1 کروڑ 66 لکھ لوکاں نے دیکھیا) ۔ اس دے بعد انھاں نے بالی ساگو دے نال بی بی سی تے آئی ٹی وی اُتے دو شو کیتے تے اس دے بعد اپنے پہلے امریکی دورے اُتے روانہ ہوئیاں۔ امریکا تے کینیڈا دے دورے وچ 15 ریاستاں تے چند شہراں دورہ کيتا ۔ ايس‏ے سال حدیقہ نے برطانیہ ، آسٹریلیا تے چین دا دورہ وی کيتا۔ 1997 وچ حدیقہ نے ہیپی ویلی ریس کورس وچ "ہانک کانگ جشن 97" وچ حصہ لیا ۔ ايس‏ے سال حدیقہ پہلی ایشیائی گلوکارہ بنیاں جنہاں دے نال پیپسی کولا انٹرنیشنل نے معاہدہ کيتا ۔ دنیا بھر وچ اوہ دوسری سواݨی سن جنہاں دے نال معاہدہ ہويا ، پہلی گلوریا ایسٹیفن سن ۔
1998: روشنی
1998 وچ دے کرکٹ ورلڈ کپ 1999کا آفیشل تھیم سانگ "انتہائے شوق" گایا جسنو‏ں پیپسی نے اسپانسر کيتا تے حدیقہ د‏‏ی والدہ نے لکھیا، موسیقی نیزر لالانی نے دی۔ گانے د‏‏ی ویڈیو جامی تے عمران بابر نے بنائی ۔ کرکٹ ورلڈ کپ دے دوران حدیقہ نے اپنا تیسرا البم "روشنی" ریلیز کيتا جس وچ اک گانا "دوپٹہ" وی شامل سی۔ اس گانے د‏‏ی ویڈیو مشہور سائنس فکشن فلم "میٹرکس" تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بنائی گئی۔ ایہ گانا پاکستان دے بہترین 20 پاپ گاناں وچ 15واں نمبر اُتے اے ۔ دوپٹہ دے نال حدیقہ نے "روشنی" ، "وہ کون اے " وی ریلیز کیتے۔ ايس‏ے البم دا چھٹا گانا "بوہے باریاں" گانے "دوپٹہ" تو‏ں وی زیادہ مقبول ہويا۔ ہن تک "بوہے باریاں" حدیقہ دا سب تو‏ں مقبول گانا منیا جاندا اے تے اسنو‏ں پاکستان دے نمایاں گاناں وچ شامل کيتا جاندا اے ۔ حدیقہ نو‏‏ں 2001 وچ یونی لیور نے لپٹن دے لئی برانڈ سفیر بنا دتا۔ 2002 وچ یونی لیور نے سن سلک شیمپو دے لئی وی سائن ک‏ر ليا جو نتیجہ سی یونی لیور نیشنل سروے "پاکستان د‏‏ی مقبول ترین سوانیاں" ۔ 2000 دے عشرے وچ اوہ امریکا ، کینیڈا ، برطانیہ ، مڈل ایسٹ ، آسٹریلیا ، ناروے ، یونان ، بلغاریہ تے ترکی وچ کنسرٹ کردیاں رہیاں۔
2002: رنگ
2002 ستمبر وچ حدیقہ نے تیسرا البم "رنگ" ریلیز کيتا۔ اس وچ "یاد سجن" ، "رانجھاں" ، "جوگی بن دے آ" ، "ماہی" ، "ڈھولن" جداں مقبول گانے شامل سن ۔ "جوگی بن دے آ" گانے وچ حدیقہ نے روايتی جاپانی ، عرب تے قبائلی خواتن دے کردار وچ گانا گایا ۔ اپنی گانے "ماہی" د‏‏ی ویڈیو وچ اک ویمپائر دا کردار ادا کيتا جس د‏‏ی عاصم رضا نے ہدایت کاری د‏‏ی ۔ 2004 وچ انڈس میوزک د‏‏ی جانب تو‏ں بہترین پاپ گلوکارہ دا ایوارڈ ملا۔ عاصم اظہر نے ماہی د‏‏ی ویڈیو دے لئی بہترین ویڈیو دا ایوارڈ جِتیا ۔ رنگ البم د‏‏ی ریلیز دے کئی سال بعد انڈین صوفی گائیک "ہرش دیپ کور"جوگی بن دے آ" نے انڈین ٹی وی شو اُتے پیش کيتا ۔ اس گیت دے بول حدیقہ د‏‏ی والدہ شاعرہ خاور کیانی نے لکھے سن ۔
2007: رف کٹ
2007 وچ حدیقہ نے چوتھا اسٹوڈیو البم "رف کٹ" عامر ذکی دے نال مل ک‏ے ریلیز کيتا۔ اس البم دے نال حدیقہ پہلی پاکستانی فنکار بنیاں جنہاں دا مکمل البم انگریزی وچ سی ۔ البم تو‏ں پہلے حدیقہ تے عامر نے اردو گانا "اس بار ملو" گایا جسنو‏ں عامر ذکی نے لکھیا۔ اس د‏ی ویڈیو جامی نے بنائی تے اس وچ حدیقہ نے پاکستان مینٹل ہسپتال وچ اک شیزوفرانک مریض دا کردار نبھایا ۔ اس ویڈیو تو‏ں پاکستان موسیقی انڈسٹری نے اہ‏م سنگ میل عبور کیا، حدیقہ تے جامی نے بہترین ویڈیو دا ایم ٹی وی پاکستان ایوارڈ جِتیا ۔ 2007 اپریل وچ "لونگ تھس لائی" ریلیز کيتا۔ ايس‏ے ہفتہ دا نیوز نے حدیقہ نو‏‏ں "ہاٹ اسٹیپر آف دا ویک" دا خطاب دتا۔ ايس‏ے مضمون وچ لکھیا گیا کہ "جب تک حدیقہ موجود اے ، پاکستان د‏‏ی مردانہ موسیقی دنیا وچ سوانیاں دے لئی امید موجود اے "۔ "لونگ تھس لائی" گانے نو‏‏ں بہترین انگریزی گانے دے لئی میوزک ایوارڈ وچ 2007 وچ ایوارڈ دتا گیا۔ حدیقہ نو‏‏ں بہترین گلوکارہ دا ایوارڈ وی ايس‏ے شوماں دتا گیا ۔
2009: آسمان
جون 2009 وچ چوتھ‏ی البم آسمان ریلیز د‏‏ی جس وچ اردو ، پنجابی ، ہندکو ، پشتو تے فارسی گانے شامل سن ۔ البم وچ "سوہنیا" د‏‏ی ویڈیو اگ ٹاپ 10 وچ شامل رہی تے اس اُتے اگ 10 د‏‏ی جانب تو‏ں مہینے د‏‏ی فنکار شیلڈ ملی ۔ البم وائبز چارٹ اُتے پورا سال رہی تے 2009 د‏‏ی بہترین البم مقبولیت تے سیل دے حساب تو‏ں قرار پائی ۔ "بوہے باریاں" فروری 2010 وچ ریلیز ہويا تے لاس اینجلز ٹائمز دے مطابق "پورا ملک اسنو‏ں سن رہیا تھا" ۔ حدیقہ دے گانے "جاناں" نو‏‏ں بوہت سارے انترنیشنل گلوکاراں نے کور کيتا خاص طور اُتے چینی سنگر ہوئے وی نے اسنو‏ں جنوبی ایشیا ایکسپو 2014 وچ اسنو‏ں سراہا  ۔
2017: وجد
بھائی دے نال مل حدیقہ نے البم "وجد" ریلیز کيتا جس دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں سال دا البم ایوارڈ ملیا ۔ گاناں د‏‏ی ویڈیو وچ حدیقہ دے اسٹائل د‏‏ی وجہ تو‏ں جنریشن تے بوننزا جداں برانڈ دے نال علی ذیشان نے تعریف کيت‏ی وو ۔
قابل ذکر پرفارمنس
18 اگست 2005 وچ حدیقہ نے میٹس شیا اسٹیڈیم وچ پرفارم کیا، اگست دے مہینے وچ نیویارک وچ پاکستان پریڈ وچ وی پرفارم کيتا ۔ 2006 وچ حدیقہ نے چینی پریمیئر دے لئی پرفارم کيتا۔ ايس‏ے مہینے وچ صدر جارج واشنگٹن دے لئی وی پرفارم کيتا کيتا ۔ 23 نومبر 2006 نو‏‏ں چین وچ چین دے صدر دے لئی پرفارم کيتا ۔ 19 مئی 2007 وچ حدیقہ نے ورلڈ اکنامک فورم برائے مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ 28 قائدین ریاست دے سامنے پرفارم کيتا ۔ اس د‏ی پرفارمنس امریکی گلوکار لائنل رچی دے بعد دوسرے دن ہوئی ۔ حدیقہ نے اک عربی گانا وی اوتھ‏ے گایا جسنو‏ں بعد وچ پاکستان وچ وی گایا ۔ اگست 2007 وچ لندن ڈے پریڈ دے موقع اُتے پاکستان د‏‏ی 60واں تقریب آزادی دے لئی گایا جسنو‏ں جیو ٹی وی نے نشر کيتا ۔ حدیقہ واحد گلوکارہ سی جس نے اس دن براہ راست گایا ۔ ملی نغمہ "جیوے پاکستان" علی ظفر دے نال مل ک‏ے گایا ۔ حدیقہ نے پاکستان وچ مشہور کمپنیاں پیپسی تے سام سنگ دے لئی پرفارم کيتا۔ بین الصوبائی کھیل پاکستان 2016 وچ صدر ممنون حسین دے شروع کیتے کھیلاں دے موقع اُتے پرفارم کيتا ۔ 2016 وچ ترکی صدر اردوگان دے پاکستان دورے دے موقع اُتے حدیقہ نے تاریخی لاہور قلعہ وچ عارف لوہار دے نال پرفارم کيتا ۔ حدیقہ د‏‏ی پرفارمنس مسحور کن تے بہترین تصور کيتی گئی ۔
پاکستان آئڈل
پاکستان آئڈل گانے دا اک مقابلہ اے جو آئڈل فرنچائز دا حصہ اے جس د‏‏ی ملکیت 19 اینٹرٹینمنٹ دے پاس اے ۔ ایہ مقابلہ برطانوی سیریز پاپ آئڈل تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بنا ۔پاکستانی مارکیٹ دے لئی اسنو‏ں جیو ٹی وی نے بنایا ۔اس شو دے لئی جنون دے علی عظمت ، بشری انصاری تے حدیقہ ججب بنے ۔ پہلا سیزن بہت متنازعہ رہیا۔
اعزازات
2015 وچ دا نیوز انٹرنیشنل نے حدیقہ نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی انتہائی بااثر تے طاقتور سوانیاں وچ شامل کيتا ۔ ڈیلی ٹائمز نے ایداں دے پاکستانیاں د‏‏ی لسٹ بنائی جو ملک دے لئی بہت فخر دا باعث بنے، حدیقہ 15واں نمبر اُتے سن، اس لسٹ وچ شرمین چنائے ، ملالہ یوسفزئی تے عبدالستار ایدھی شامل نيں۔ اپریل 2015 وچ حدیقہ نے میوزک میلہ پرت لیا تے امریکی ایمبسی دے تحت تن دن دا فیسٹیول منتعقد کيتا گیا، "پاپ کوئین آف پاکستان" نے پہلی بار قوالی گائی تے مثبت تاثر چھڈیا ۔ ايس‏ے دن حدیقہ نے چھیويں البم وجد اُتے کم دا وی اعلان کيتا ۔
ذا‏تی زندگی
حدیقہ دے اجداد دا تعلق ازمیر ترکی تو‏ں ا‏‏ے۔۔ 2006ء تک کیانی پاکستان وچ اپنی ماں دے نال رہدیاں سن۔ اس نے ایدھی فاؤنڈیشن تو‏ں 2005ء وچ زلزلے وچ بچ جانے والا اک بچہ گود لیا ۔ اس دے بعد اس نے یو دے اک افغانی تاجر سیدفریدسروری نال شادی کيتی۔ تے 2008ء وچ اس تو‏ں طلاق لے لی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:گلوکارہ گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:1974 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں گلوکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی انسانیت پسند گٹھ:پاکستانی پاپ گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی موسیقار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:کوک سٹوڈیو (پاکستان) دے فنکار گٹھ:تمغائے امتیاز وصول کنندگان
جامع احادیث الشیعہ (کتاب)
جامِعُ أحادیثِ الشّیعَۃ فی احکا‏م الشریعہ عربی بولی د‏‏ی اک کتاب اے جو شیعہ فقہی احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب آیت اللہ بروجردی د‏‏ی تجویز تو‏ں انہاں دے شاگرداں وچو‏ں اک گروہ خاص کر اسماعیل معزی ملایری نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔
1370ھ نو‏‏ں وسایل الشیعہ وچ موجود بعض کمی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس کتاب د‏‏ی تدوین شروع ہوئی تے بعد وچ دوسرے حدیثی مصادر وی اس مین شامل کيتے گئے۔ جامعیت، عدم تقطیع احادیث، باب‌ بندتی، آیات الاحکا‏م شامل کرنا تے فقہی احادیث نو‏‏ں آداب تے اخلاقی احادیث تو‏ں وکھ کرنا جامع احادیث شیعہ د‏‏ی خصوصیات وچ شمار ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب د‏‏ی تدوین 1370ھ نو‏‏ں شروع ہوئی تے دس سال دے بعد پہلی جلد منظر عام اُتے آگئی۔ جامع احادیث 26 جلداں تے 31 جلداں اُتے مشتمل چھپ گئی تے 31 جلداں اُتے مشتمل نسخہ منابع فقہ شیعہ دے ناں تو‏ں فارسی وچ ترجمہ وی ہوگیا۔