cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فیلڈ مارشل مانک شاء
امپیریئل ڈفینس کالج وچ ہائی کمانڈ دا کورس پورا کرن توں بعد، اس نوں 26ویں انفینٹری ڈویزن دا کمانڈنگ جنرل افسر نامزد کیتا گیا۔ اس نے ڈفینس سروسز سٹاف کالج دے کمانڈینٹ وجوں وی سیواواں نبھائیاں۔ 1961 وچ، مانکشاء نے سیاسی لیڈرشپ بارے اپمانجنک ٹپنیاں کیتیاں جس نال اس دے مخالفاں نے اس نوں غیر-دیش بھگت کیہا، اتے اس اتے دیس دھروہ دا الزام لایا گیا۔ اس توں بعد دی عدالت وچ پچھگچھّ وچ بری ہون توں بعد، اس نے نومبر 1962 وچ آئی۔وی۔ کور دی کمان سنبھال لئی۔ اگلے سال، مانکشاء نوں ترقی دے کے فوج دے کمانڈر دے عہدے اُتے بٹھایا گیا اتے مغربی کمانڈ نوں سنبھال لیا، جس نوں 1964 وچ پوربی کمانڈ وچ تبدیل ہو گیا۔
ڈویزن، کور اتے علاقائی پدھر اُتے پہلاں ہی فوجاں دی کمانڈ ہون توں بعد، مانیکشاء 1969 وچ فوج سٹاف دا ستواں مکھی بن گیا سی۔ اس دی اگوائی ہیٹھ، بھارتی فوجاں نے 1971 دی بھارت-پاک جنگ وچ پاکستان خلاف جیتو مہماں چلائیاں سن، جس دے کارن دسمبر 1971 وچ بنگلہ دیس بن گیا۔ اس نوں پدم وبھوشن اتے پدم بھوشن، بھارت دا دوجا اتے تیجا سبھ توں اچّ شہری انعام نال نوازیا گیا۔
نجی زندگی تے موت
مانیکشاء نے 22 اپریل 1939 نوں بمبے وکھے سلو بوڈے نال ویاہ کروایا سی۔ اس جوڑے دیاں دو بیٹیاں، شیری اتے مایہ (بعد وچ ماجا) سن، جو ترتیب وار 1940 تے 1945 وچ پیدا ہوئیاں۔ شیری نے بٹلیوالا نال ویاہ کروایا اتے اوہناں دی اک دھی اے جسدا نام برانڈی اے۔ مایہ نوں بریٹیش ایئرویز نے اک مختیار وجوں نوکری ملی اتے اک پائلٹ دارووالا نال ویاہ کروایا۔ مایہ اتے اس دے شوہر کول دو پتر راؤل سیم اتے جہان سیم ہن۔
مانیکشاء دی تاملناڈو دے ویلنگٹن دے ملٹری ہسپتال وکھے نمونیا توں ہون والیاں پیچیدگیاں کارن 27 جون 2008 نوں سویرے 12:30 وجے 94 سال دی عمر وچ موت ہو گئی۔ خبراں مطابق، اس دے آخری شبد "میں ٹھیک ہاں!" سن۔ اس نوں تاملناڈو دے اٹکامنڈ (اوٹی) وچ پارسی قبرستان وکھے، اس دی بیوی دی قبر دے نال، ملٹری سنماناں نال دفنایا گیا۔ رٹائرمینٹ توں بعد مانیکشاء کئی وواداں وچ گھر گیا، ایہہ دسیا گیا سی کہ اس کارن اس دے آخری سنسکار وچ وی۔آئی۔پی۔ دی نمائندگی دی گھاٹ سی۔ نہ ہی کسے وی قومی سوگ دی اعلان کیتی گئی سی، جدوں کہ ایہہ پروٹوکول دی النگھنا نہیں، پر قومی اہمیت والے لیڈر والا بندا اعزاز اس لئی نہیں دتا گیا سی۔ اس دے بعد اس دیاں دو دھیاں اتے تن پوتے-پوتیاں سن۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فوجی اہلکار گٹھ:چیف آف آرمی سٹاف (بھارت) گٹھ:بھارتی شخصیتاں
امریک سنگھ پُنی
امریک سنگھ پونی (9 اکتوبر 1937 – 3 اپریل 2010) پنجاب اگھے سول اہلکار، اک لایق طالب علم، آمورت استاد، کامیاب پربندھک، حساس شاعر، لوک مہربان، مانوتا دے سپوت اتے سہرد انسان سن۔ امریک سنگھ پونی نے پنڈ دے سادھارن ماحول توں اٹھ کے پنجاب سرکار دے مکھ سیکٹری دی گورومئی خطاب حاصل کیتا سی۔
سول سروس
پونی صاحب نے پہلاں آئیپیئیسّ اتے پھر 1965 دے بیچ دے آئییئیسّ دی امتحان وچ دیس بھر وچ چوتھا ستھان حاصل کر کے اپنے ماتا-پیؤ تے علاقے دا نام روشن کیتا سی۔ پونی صاحب، بطور لائبریرین-کم-ٹیوٹرریریئن نیوکت ہوئے۔ اوہ نومبر 1961 وچ سکھ کمیشنر کالج، بنگا وچ سیاست شاستر دے استاد وجوں نیوکت ہوئے۔ اوہ ہر طالب علم نال بڑے نگھّ نال ملدے اتے اپنی مسکان بکھیردے سن۔ اوہ ہر اک لوڑوند دی جائز منگ پوری کردے سن۔ پونی صاحب وچ سادگی، سرلتا اتے حلیمی کٹّ-کٹّ کے بھری ہوئی سی۔ اوہناں وچ افسراں والی ہؤمے بالکل نہیں سی۔ ہر انسان متعلق اوہناں دا نظریہ سنویدنشیل سی۔
شاعری دا سفر
کالج دی نومبر 1961 دی پترکا وچ اوہناں دا لیکھ “”nited Nations and 3ollective Security” اوہناں دی ودوتا دا پتہ لگدا اے۔ پونی صاحب نے پنجابی ساہت نوں کویتاواں دیاں تن کتاباں- ‘آکھن والا کیا ویچارا’، ‘اکھیں ویکھ نہ رجیاں’ اتے ‘آپے نال تردیاں’ دتیاں ہن۔ پونی صاحب اکثر ہی پربندھکی اتے پنجابی ساہت سبھا، لدھیانہ دے کماں وچ رجھے رہندے سن۔ اوہ
مان اعزاز
1996 توں 2002 تک پنجابی ساہت اکیڈمی، لدھیانہ دے پردھان رہے۔ کئیاں ادارےآں اتے ساہت سجذبات ولوں، اوہناں نوں کئیاں مان-سنماناں نال سنمانیا جا چکا سی۔ اک مارچ، 1959 نوں کالج دے انعام ونڈ تقریب وچ اوہناں نوں بھائی گرداس میڈل نال نوازیا گیا گیا سی۔
غزل
ایویں دیئی نہ جا ہوا مینوں۔
میں ہاں انگیار، اٹھ کے بجھا مینوں۔
سر کوئی پیار دی سنا مینوں۔
لا کے آڈھھے نہ انجھ تپا مینوں۔
میں ہاں سقراط نہ کوئی شنکر،
وانگ سوہے سوے دے مچیا ہاں،
ہور چنگاں نہ ہن چھہا مینوں۔
ایہناں ناسور بن کے رس پینے،
فٹ بولاں دے نہ لگا مینوں۔
میرے سر تے خدا بنی بیٹھیں،
کنجھ وچرینگا کر جدا مینوں؟
دھرت اپنی نہ اپنا امبر،
ہور دیوینگا کی سزا مینوں؟
میں ہاں ککنوس مر کے جی پانگا،
وکت دے میر آزما مینوں۔
مکّ جاون کلیش تے کجیئے،
کدے ایہہ وی تاں دعا دے مینوں۔
میں ہاں ‘امریک’ دیپ دیہری دا،
بھلّ کے ہی صحیح، جگا مینوں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر
محمد مکی شہیدِ اول
شہید اول یا شیخ شہید(734۔786 ھ)، اٹھويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا وچو‏ں نيں۔ انہاں دا مکمل ناں ابوعبداللہ شمس الدین محمد بن مکی بن محمد شامی عاملی جزینی (ولادت سنہ 734 وفات سنہ 786 ہجری قمری) سی۔ اوہ مذاہب اہل سنت د‏‏ی فقہ وچ وی استاد مسلّم سن تے انہاں نے مختلف اسلامی سرزمیناں دا سفر اختیار کرکے متعدد اجازے حاصل کیتے سن ۔ اوہ کتاب لمعہ دمشقیہ دے مصنف نيں۔ اوہ آخر کار سنہ 786ہجری قمری وچ تشیُّع دے مخالفین دے ہتھو‏ں شہید ہوئے۔
ولادت تے نسب
محمد مکی سنہ 734 ہجری قمری لبنان دے علاقے جبل عامل دے اک قریہ "جزین" وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں جمال الدین مکی بن شمس الدین محمد بن حامد سی۔
القاب
مآخذ و مصادر دے مطابق اوہ ابن مکی، امام الفقیہ، شہید یا "شہید اول" تے شیخ شہید جداں القاب تو‏ں پہچانے جاندے نيں۔
خاندان
محمد مکی دے افراد خاندان سب اہل علم و فضل تے اپنے زمانے دے علما وچو‏ں سن ۔ شہید دے تِناں بیٹے "شیخ رضی الدین"، "شیخ ضیاء الدین" تے "شیخ جمال الدین" علما تے فقہا دے زمرے وچ آندے نيں۔ شہید اول د‏‏ی زوجہ مکرمہ وی خود فقہا تے معارف و تعلیمات اہل بیت دے مروجین و مبلغین وچو‏ں سن۔ شہید اول د‏‏ی بیٹی "امّ حسن" ـ جنہاں دا ناں "فاطمہ" سی، جبل عامل دے علما وچ شمار ہودیاں سن جنہاں نو‏ں "‌ست المشائخ‌" دا لقب دتا گیا ا‏‏ے۔
علمی شخصیت
محمد مکی علامہ حلی دے فرزند فخر المحققین دے شاگرد سن ۔ فقہ وچ انہاں د‏‏ی معروف کتاباں وچو‏ں اک دا ناں لمعہ دمشقیہ (کتاب) اے جو انھاں نے بہت مختصر مدت وچ تصنیف کيتی ا‏‏ے۔ کتاب د‏‏ی تالیف دے دو صدیاں بعد اک مشہور تے عظیم شیعہ فقیہ نے اس اُتے شرح لکھی تے اوہ وی شہید اول دے انجام تو‏ں دوچار ہوک‏ے شہید ہوئے تے شہید ثانی اکھوائے۔
محمد مکی د‏‏ی تمام کتاباں گراں قدر فقہی تالیفات وچ شمار ہُندیاں نيں۔ محقق حلی، علامہ حلی وغیرہ جداں فقہا تے علما د‏‏ی کاوشاں د‏‏ی طرح، شہید اول د‏‏یاں کتاباں اُتے مختلف اداوار دے علما تے فقہا نے شرحاں تے حاشیے لکھنے دا اہتمام کيتا ا‏‏ے۔
ستويں اٹھويں صدی ہجری دے محقق حلی، انہاں دے بھانجے علامہ حلی ہور شہید اول د‏‏ی فقہی کتاباں شیعہ فقہا دے درمیان وچ فقہی متون د‏‏ی صورت اختیار کر گئیاں نيں تے بعد دے علما نے انہاں اُتے شروح تے حواشی لکھے نيں تے ایہ موضوع اس زمانے تک بے مثل سی تے صرف حالیہ اک صدی دے دوران وچ شیخ مرتضی انصاری (جو تقریباً 140 سال پہلے دنیا تو‏ں رخصت ہوئے نيں) د‏‏ی دو کتاباں فرائد الاصول تے مکاسب د‏‏ی حالت ایہی رہی ا‏‏ے۔
مشاہیر دے کلام وچ
علامہ امینی انہاں نو‏ں شیعیان اہل بیت دا ملجا تے شریعت دا پرچمدار قرار دیندے نيں تے لکھدے نيں: انہاں دے علمی تے فقہی نظریات علما د‏‏ی فقہی آراء دا سرچشمہ تے انہاں دے عقائد دا نقطہ استناد اے تے فقہ و اصول وچ انہاں د‏‏ی شہرت ہور علوم د‏‏ی ترقی وچ انہاں دا کردار، اس تو‏ں کدرے زیادہ روشن و آشکار اے کہ اس دے لئی شرح و بیان کيتی ضرورت ہوئے۔
محمد باقر خوانساری کہندے نيں: فقہ تے قواعد احکا‏م وچ شہید اول دا مقام و مرتبہ نقل احادیث اہل بیت وچ شیخ صدوق جداں تے اصول عقائد تے کلام تے مباحثے تے مناظرے ہور انحرافی افکار اُتے تنقید وچ شیخ مفید تے سید مرتضی د‏‏ی مانند اے جدو‏ں کہ نامی گرامی شاگرداں د‏‏ی کثرت دے لحاظ تو‏ں شیخ طوسی د‏‏ی طرح تے فقہی مباحث د‏‏ی تشریح و توضیح وچ ابن ادریس حلی جداں تے شرعی اسرار و آداب د‏‏ی ترویج تے انحرافی تفکرات، اوہام تے خرافات دے خاتمے وچ علامہ مجلسی تے وحید بہبہانی د‏‏ی مانند نيں۔
شیعہ علم رجال دے ماہر مصطفٰی بن حسین تفرشی لکھدے نيں: محمد بن مکی بن حامد عاملی معروف بنام شہید اول، اہل تشیع دے شیخ، استاد، اپنے زمانے دے علامہ فہامہ تے صاحب تحقیق و تدقیق سن ۔ اوہ مذہب امامیہ دے عالی رتبہ علما تے انہاں دے موثقین تے معتمدین وچو‏ں نيں تے انہاں د‏‏ی تالیفات پاکیزہ تے تصنیفات عمدہ ہيں۔
استاداں
محمد مکی نے متعدد اکابرین تو‏ں فیض حاصل کيتا اے جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں حسب ذیل نيں:
شاگرد
محمد مکی دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کرنے والے مكتب علم و اجتہاد دے پرورش یافتگان د‏‏ی تعداد کثیر اے جنہاں وچو‏ں صرف بعض دا تذکرہ اس مختصر مضمون وچ کیہ جا سکدا اے:
محمد مکی دے تن فرزند شیخ محمد، شیخ على تے شیخ حسن
قتل
محمد مکی نو‏‏ں 9 جمادی الاول بروز پنج شنبہ سنہ 786 ہجری قمری وچ برقوق د‏‏ی بادشاہت دے دور وچ قاضی برہان الدین مالکی تے عباد بن جماعہ شافعی دے فتوی دے تحت قلعۂ شام دے قید خانے وچ اک سال تک قید و بند د‏‏ی صعوبتاں جھیلنے دے بعد قتل کيتا گیا۔ شیخ حر عاملی محمد مکی دے قتل د‏‏ی کیفیت دے بارے وچ لکھدے نيں: شہید اول نو‏‏ں تلوار تو‏ں وار کرکے شہید کيتا گیا، فیر پھانسی اُتے لٹکایا گیا فیر سنگسار کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی میت نو‏‏ں نذر آتش کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:1334 دے جم گٹھ:1385 دیاں موتاں گٹھ:786ھ دیاں موتاں گٹھ:لبنانی شیعہ گٹھ:حلہ دیاں شخصیتاں گٹھ:مسلما‏ن شہدا
سریندر گیت
سریندر گیت (جم 2 اپریل 1951) اک پرواسی پنجابی شاعر اے۔
سرندر گیت دا جم پیؤ جی س: اتم سنگھ دھالیوال تے ماں جی سردارنی مختیار کور دے گھر سریندر کور دھالیوال وجوں ہویا سی۔ مول طور تے اوہ موگا ضلعے دے پنڈ بیر-راؤکے دی رہن والی اے۔ 1974 وچ گھلّ کلاں (ضلع موگا) دے س: گربخش سنگھ گل نال ویاہ کروا کے کینیڈا جا بسی سی۔ اوہ کیلگری، کینیڈا وچ رہندی اے۔ 1997 وچ اوہناں دی پہلی کتاب 'شائع ہوئی سی۔
ہور
دھی دا قرض (وارتک مجموعہ، 2019)
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر
سعودی عرب وچ عصمت دری
سعودی عرب وچ عصمت دری کو اسلامی قانون دے ذریعے منظم کيتا جاندا اے، جو سعودی عرب دے قانونی نظام د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ اسلامی قانون دے تحت، عدالت عصمت دری کرنے والے نو‏‏ں کوڑے مارنے تو‏ں لے ک‏ے پھانسی تک د‏‏ی سزا دے سکدی ا‏‏ے۔ پر، سعودی عرب وچ کوئی تعزیری ضابطہ نئيں اے، تے ایسا کوئی تحریری قانون نئيں اے جو خاص طور پر عصمت دری نو‏‏ں جرم قرار دیندا ہو یا اس د‏ی سزا تجویز کردا ہوئے۔ اس دے علاوہ ازدواجی عصمت دری د‏‏ی کوئی ممانعت نئيں ا‏‏ے۔
اگر عصمت دری دا شکار اونے والی سواݨی پردہ د‏‏ی خلاف ورزی کرنے د‏‏ی مرتکب ہوئی تے اس د‏ی عصمت دری بے پردہ ہُندے ہوئے کيتی گئی، تاں اسنو‏ں وی قانون د‏‏ی موجودہ پابندیاں دے مطابق (پردے اُتے عمل نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں) سزا دتی جائے گی۔ 2002ء وچ ، فی 100,000 آبادی وچ 0.3 ریپ رپورٹ ہوئے۔
رپورٹاں
ہیومن رائٹس واچ نے صورت حال د‏‏ی چھان بین د‏‏ی اے، تے انہاں د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ عصمت دری دا نشانہ بننے والی/والے نو‏‏ں اس وقت سزا دتی جا سکدی اے جدو‏ں اوہ جرم دے خلاف گل کردی ا‏‏ے۔ اک کیس وچ ، بولنے اُتے متاثرہ د‏‏ی سزا دوگنی کر دتی گئی، تے عدالت نے متاثرہ دے وکیل نو‏‏ں وی ہراساں کیا، ایتھ‏ے تک کہ اس دا پیشہ ورانہ لائسنس ضبط ک‏ر ليا۔
پر، ایہ وی تسلیم کيتا گیا اے کہ شرعی قانون، جو عصمت دری کرنے والےآں نو‏‏ں سزا دیندا اے، ملک دے قانونی نظام د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔ پر، شریعت وچ ایہ شام‏ل نئيں اے کہ جدو‏ں سوانیاں یا مرد عصمت دری دا شکار ہاں تاں انہاں نو‏ں وی سزا دتی جائے۔
2009ء وچ ، سعودی گزٹ نے رپورٹ کيتا کہ اک 23 سالہ، غیر شادی شدہ سواݨی نو‏‏ں اک سال قید تے 100 کوڑاں د‏‏ی سزا سنائی گئی جدو‏ں جج نے ایہ مننے تو‏ں انکار کر دتا کہ اس دے نال زیادتی ہوئی ا‏‏ے۔ اس عورت دے نال اجتماعی عصمت دری کيتی گئی سی، اوہ حاملہ ہو گئی سی، تے اس نے جنین نو‏‏ں اسقاط حمل کرنے د‏‏ی (ناکا‏م) کوشش کيتی سی۔ کوڑے مارنے نو‏‏ں بچہ جننے دے بعد تک ملتوی کر دتا گیا سی۔
سعودی عرب وچ عصمت دری دے مقدمات د‏‏ی سزاواں وی انتہائی غیر متوازن نيں۔ مثال دے طور پر، فروری 2013ء وچ ، اک سعودی مبلغ نے اپنی 5 سالہ بیٹی د‏‏ی عصمت دری کی، تشدد کيتا تے قتل کر دتا۔ اسنو‏ں اٹھ سال قید، 800 کوڑے، تے 10 لکھ ریال (270,000 امریک‏‏ی ڈالر) جرمانے د‏‏ی سزا سنائی گئی جو لڑکی د‏‏ی والدہ، اس د‏ی سابقہ بیوی نو‏‏ں ادا کرنی سی۔ اس دے برعکس دو پاکستانی شہریاں دا معاملہ اے جنہاں نو‏ں ریاست نے عصمت دری دا جرم ثابت ہونے دے بعد سر قلم کر دتا سی۔
ہور پڑھو
گٹھ:سعودی عرب وچ تشدد گٹھ:عصمت دری بلحاظ ملک گٹھ:سوانیاں دے خلاف جرائم
کلڡنت سنگھ گریوال
کلڡنت سنگھ گریوال (1 جولائی، 1941 – 1 اپریل، 2021) پنجابی لکھاری تے شاعر سی ۔ پنجابی یونیورسٹی وچ اپݨے کارجکال ویلے اس نے انگریزی، سنگیت تے پنجابی، ہندی، اردو وچ 40 توں ودھ کتاباں ایڈیٹ کیتیاں ۔ اس نوں بولی ڈیپارٹمنٹ ولوں 2014 دا ، پنجاب شرومنی پنجابی شاعر انعام نال سنمانیا گیا۔ اسنے گرو گرنتھ صاحب دا بنگالی وچئنواد کیتا۔ اسنے اٹھ کتاباں انگریزی، پنجابی، اردو تے ہندی وچ لکھیاں ۔ اسنوں شاعری وچ دھالیوال انعام تے شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی، سری دربار صاحب، امبرسر ولوں وی اعزاز نال نوازیا گیا ۔
کلڡنت سنگھ گریوال دا جم امر سنگھ گریوال تے ماں سری متی جیون کور دے گھر پنڈ سکرودی سنگھاں، ضلع سنگرور چڑھدا پنجاب وچ ہویا ۔ اوہ ساری عمر پنجابی یونیورسٹی پٹیالا وچ استاد رہیا ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:جم 1941 گٹھ:موت 2021 گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی لوک
مدھو کشۋر
مدھو پورنما کشور اکّ بھارتی اکادمک اتے ٹپنیکار اے۔  اوہ موجودہ وچ انڈین کونسل آف سوشل سائنس ریسرچ وچ اکّ چیئر پروفیسر وجوں نوکری کر رہی اے۔ کشور نے ساتھی-اکادمک روتھ ونیتا دے نال مانشی جرنل دی شریک قیام کیتی۔
جدوں کہ اس دے پہلے کم نوں اکادمک اتے ساتھی کارکناں ولوں انو کولتا نال قبول کیتا گیا سی، اس دے ہمرتبا ۹۰ دے دہاکے وچ اس دے عہدے توں وکھ ہو گئے سن، اکّ وار اسنے ہندوتوا دی وچاردھارا نوں اپنا لیا سی۔
اسنوں ۱۹۸۵ وچ شاندار خاتون میڈیاپرسن لئی چمیلی دیوی جین اوارڈ نال اعزازی کیتا گیا اے
شروعاتی جیون اتے سکھیا
کشور نے دلی دے مرانڈا ہاؤس توں گریجوایشن کیتی، جتھے اوہ طالب علم یونین دی پردھان سی۔ اسنے دلی دی جواہر لال نہرو یونیورسٹی توں اتہاس وچ اپنی پوسٹ گریجوئیٹ ڈگری حاصل کیتی۔
کریئر
اوہ ۲۰۱۶ وچ ریٹائرڈ ہون تک سینٹر فار د سٹڈی آف ڈویلپنگ سوسائٹیز (CSDS) وچ اکّ پروفیسر اتے اکّ سینئر فیلو سی، اپنی سیوامکتی توں بعد، اسنے زور دے کے کیہا کہ ایہہ ادارہ چنے ہوئے کجھ لوکاں دی اکّ اراجک جاگیر سی اتے الزام لایا کہ سیئیسڈیئیس دے اچّ آگوُ وچاردھاری طور اُتے کھبے پکھی سیاست متعلق پکھپاتی سن، اتے وچاردھاری متبھیداں دے کارن سالاں توں اس نال غلط ووہار کیتا گیا سی، اتے منیا جاندا اے کہ لٹّ وی کیتی گئی سی۔ اس نوں اکّ جائز سرکار ولوں وظیفہ دتا گیا۔ ادارہ نے الزاماں نوں سرے توں نکار دتا اے۔
پھر اوہ مولانا آزاد پروفیسر وجوں بھارتی سماجی سائنس کھوج کونسل وچ شامل ہو گئی۔ ۲۰۱۷ وچ، اسنوں جواہر لال نہرو یونیورسٹی دے سکول آف آرٹ اتے سہج شاستر دی اکادمک کونسل وچ نامزد کیتا گیا سی۔ طالب علماں نے اسدی تعیناتی نوں سیاست توں متاثر سمجھیا، اتے اسدی ڈومین-مہارت اُتے سوال اٹھائے اتے وڈی گنتی وچ خلاف کیتا۔  کشور نے ایہناں الزاماں نوں خارج کر دتا، اوہناں نوں کھبیپکھی بدھیجیویاں دا رونا دسیا، جو اپنا اثر گوا رہے سن۔ [پرشنیوگ سروت]
مانشی اتے نسائیت
کشور، روتھ ونیتا دے نال، مانشی دے سنستھاپک-اڈیٹر سن، بھارت وچ عورتاں دے مطالعہ دے کھیتر وچ اکّ بہت ہی تعریف یوگ جرنل اے۔ زمین اُتے سرگرمی راہیں صنف اسمانتاواں بارے جاگروکتا پیدا کرکے اکادمک بھاشن اتے مشہور سرگرمی وچکار پاڑے نوں پورا کرن لئی قائم کیتا گیا، ایہہ دکھنی ایشیا وچ سبھ توں لمبے ویلے توں چلن والے اتے سبھ توں بااثر عورتاں دے اخباراں وچوں اکّ رہا اے، جس دا قیام وچ بہت زیادہ اہم کردار نبھائی گئی اے۔ عورتاں-سجے-لہراں لئی ایجنڈا۔ مانشی نوں امرتیا سین نے "اکّ موہری فیمینسٹ جرنل" دسیا اے۔ موضوع دے کھیتر وچ اس دیاں کتاباں اتے فٹکل لکھتاں نوں وی کافی پسند کیتا گیا اے۔
خاص طور اُتے، کشور اکّ فیمینسٹ وجوں اپنی پچھان نہیں کردی اے۔ نسائیت نوں اقبول کرن دے پچھے کشور دے (سوے-اعلان) کارن پوسٹ کالونیکل فیمینسٹ اصول دے نال میل کھاندے ہن - اداروادی نسائیت نوں اکّ اکھنڈ مغربی ہستی وجوں سمجھنا جو جیون دے مقامی ڈھنگاں نوں چھوٹ دندا اے اتے اکّ مغربی ڈھانچے نوں سرگرمی نال شامل کردا اے۔
انیتا اننترام، یونیورسٹی آف فلوریڈا وچ وومین سٹڈیز دی اکّ ایسوسیئیٹ پروفیسر، ۲۰۰۹ وچ فیمینسٹ میڈیا سٹڈیز اتے لکھدی اے، کشور نوں حملہ آور قوم پرست نسائیت دے اکّ برانڈ دی گاہکی لین لئی مندی اے جو مقامی سماج، سبھیاچار اتے پرمپراواں دا اچتم مکمل نظریہ رکھدا اے۔ اوہ نوٹ کردی اے کہ جویں کہ مانشی دا ادارتی بورڈ کئی سالاں توں وکھو-وکھرے کارناں کرکے پتلا ہو گیا سی اتے جرنل کشور دے نزدیکی چلاون ماتحت آیا سی، اس نے ہندوتو دے کھیتراں راہیں سجے-پکھی-قوم پرستی دے ہم عصر ابھار نوں اپناؤن دی چون کیتی۔ اس نال مذہبی اتے سمپردائک بھاشناں نوں ہن تک دے دھرم نرپکھّ اتے غیر-دھرویکرن والی تھاں وچ پیش کیتا گیا جس نے اکّ سنہری اتیتوادی ماضی وچ واپسی لئی زوردار اپیل کیتی اتے "مشرق" بنام "پچھم"، بھارتی اؤرتواد بنام مغربی نسائیت نوں ودھا دتا۔ اتے ہندو بنام مسلم پچھان" دھرم اتے نسلی-قوم پرستی دے لینس توں۔ </>
کشور نے ادوں توں اپنے ساتھی ناریوادیاں دی تنقید کیتی اے جو ستی دے ہندو پرتھا نوں روکن لئی قنوناں دی منگ کردے ہن، اس دی بجائے اپنی پسند دے زریعاں ولوں موت توں گزرن دی آزادی دے سنبھاوی رکاوٹ اتے مذہبی ریتی-رواجاں نوں نینترت کرن دی کوشش کر رہے دھرم نرپکھّ راج دے اثرات اُتے دھیان مرتکز کردے ہن؛ اسنے داج-مخالف قانون توں لے کے کھاپاں دے خاتمے اتے عورت کوٹا بلاں نوں لاگوُ کرن تک فیمینسٹ سرگرمی دے ہور موقعیاں اُتے وی حملہ کیتا سی ، ہندو جیون ڈھنگ دے اندر، جے بالکل وی اے، اکّ ودھیرے سنجیدہ اتے تہذیبی پہنچ لئی بحث کیتی۔ اس دے وچاراں نوں کئی ہور ناریوادیاں ولوں چیلنج دتی گئی اے اتے ردّ کر دتی گئی اے۔
اوہ بھارت وچ لیسبیئن بھائیچارے اُتے دھیان مرتکز کرن والی اچّ-تعریف حاصل فلم فائر دی سبھ توں تکھی نقاداں وچوں اکّ سی۔ اس فلم نوں اکّ سوے-نفرت-بھارتی دی چال سمجھدے ہوئے، جسدا مقصد ہندواں نوں روڑھیبدھّ کرنا اتے بدنام کرنا سی، اسنے مغربی درامد دے روپ وچ طنزیہ حقاں دیاں لہراں دا مذاق اڈایا جو ہندو عوامی جیون اتے مدھ طبقہ دیاں قدراں-قیمتاں دے الٹ جھکیا ہویا سی۔    ہولی-ہولی، اس عمل وچ، اوہ مغربی اتے بھارتی دھرماں دے مارکسسٹ ودوتا وچ پکھپات دا دعوہ کرن لئی ہندوتو مفکراں دے اکّ نویں ترقی یافتہ گروہ وچ شامل ہو گئی۔" مانشی نے ہندو اتہاس آدی بارے کیلیفورنیا دی پاٹھ کتاب اختلاف دے دوران اکّ حوالہ وجوں کم کیتا۔ -اننترام ۲۰۰۰ دے دہاکے دے مدھ تک ہندوتو اتے اس دے کماں دے اکّ بھاری میل نوں نوٹ کردا اے۔
اننترام نوٹ کردا اے کہ لگبھگ سارے ہم عصر ناریوادیاں نے اس اتِ-قوم پرست اتے ہندو جوش نال کسے وی تعلق توں بچن لئی رسالے وچ اپنیاں کرداراں توں انکار کر دتا اے۔
پچھلے ویلے توں، مدھو کشور بھارت وچ "پچھمی-حاصل" مکھ دھارا دیاں فیمینسٹ لہراں دیاں نویاں لہراں دی زوردار نقاد رہی اے؛ ایہہ وچار ظاہر کردے ہوئے کہ ایہہ مرد صنف اُتے حاوی ہون اتے ظلم کرن دیاں پھاشیوادی کوششاں ہن۔ اسنے مرداں دے خلاف پکھپات نوں گھٹاؤن لئی عصمت دری مخالف قنوناں نوں کمزور کرن دی دلیل دیندے ہوئے قانونی پٹیشناں دائر کیتیاں ہن اتے عورتاں دے کارناں لئی کم کرن والیاں غیرملکی فنڈ حاصل غیر-سرکاری سنگٹھناں دیاں پریرناواں اُتے وی بہت شکی رہی اے۔ کجھ مفکراں نے ہن کشور نوں اکّ سابقہ فیمینسٹ وجوں مانتا دتی اے جو ادوں توں مکھ دھارا-ورودھی-فیمینسٹ کارناں دی شراکت دار بن گئی اے۔
حوالے
گٹھ:جم ۱۹۵۹ گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1959
افضل ساحر
افضل ساحر (جم 14 اپریل 1974) پاکستان دا نامور شاعر، لکھاری اتے صحافی اے۔ اس دی شاعری دا محاورہ لوک-گائکی اتے قصہ-کاو اتے صوفی شاعراں دے شعری دے بہت نیڑے اے۔ اوہ پاکستان دے اک ریڈیو تے پروگرام پروڈیوسر اتے آر۔جے۔ دے طور تے کم کردا اے۔ اوہ پنجابی بولی دی جھولی اک شاعری دی کتاب `نال سجن دے رہیئے وو` پا چکا اے۔
پنجاب دی ونڈ ویلے اس دے ماپے پنڈ چبیوال، ضلع ہشیارپور توں اجڑ کے پنڈ پھرالا، ضلع لائلپور چلے گئے سی۔
نمونہ شاعری
روز دہاڑے، جینا مرنا، ساڈے لیکھیں لکھیا ویلا کہڑی ٹور ٹریندے، ایہہ نہ سانوں دکھیا صاد مرادے جی اکھوائے بے لجے، بے چجے سائیں ! اسیں اس جیون توں رجے (اس جیون توں رجے)
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پاکستانی شاعر
کیف کرونیکل
کیف کرونیکل اک تریخ اے جو ویدوبتسک خانقاہ وچ مقامی تریخ تے وکھ وکھ سالانہ ریکارڈ د‏‏ی بنیاد اُتے مرتب کيتا گیا سی۔
" گزشتہ سالاں د‏‏ی کہانیاں " دے برعکس، کیف کرونیکل بنیادی طور اُتے ۱۱۱۸ تو‏ں ۱۱۹۹/۱۲۰۰ تک دے مقامی واقعات ( کیف د‏‏ی تریخ) دے لئی وقف اے تے اس دا کردار زیادہ سیکولر ا‏‏ے۔ مورخین نے شاہی جھگڑےآں د‏‏ی مذمت کيتی اے، پولوسسی دے نال مشرقی سلاویاں د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ سال ۱۱۵۹ دے تحت، اس کم وچ پولتسک سرزمین دے واقعات دے بارے وچ اک کہانی اے، خاص طور اُتے پولتسک تے ڈرتسک وچ ویچے د‏‏ی سرگرمیاں، ویچے تے شہزادےآں دے درمیان تعلقات دے بارے وچ ۔ مصنف نے تراو ، پنسک تے بریسٹ اُتے وی توجہ مرکوز د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایس دے مطابق ایم۔ سولوویو ، یو۔ ٹی ایس پشتو ، ایل۔ وی الیکسیف, کیف کرونیکل <b id="mwAw">پولوتسک کرونیکل</b> دے اقتباست اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ادب
گٹھ:تریخ کیف گٹھ:کیف دی تریخ
ہریسا
ہریسا ( ہريس ) ( հարիսա ) اک موٹی پیسی کݨک نوں گوشت دے نال ابال کے تیار کیتا جاندا اے۔ اس دی اکسارتا دلیا تے ڈمپلنگ جہی ہندی اے ۔ ہریسا اک مشہور پکوان اے جو کہ فارس دی کھاڑی دے عرب راجاں وچ جانی جاندی اے، خاصکر رمضان دے مہینے وچ، جدوں کہ ‘ ہریسا ارارت دے میدان توں ارمینیائی پکوان اے ۔
ناں
ہریسا (ہريس ) کریا (تک لیا گیا اے هَرَسَ ) جس دا مطلب اے میش کرنا یا سکئیش کرنا۔
آرمینیائی کہانی دے مطابق، آرمینیا دا سرپرست سنت، گریگری الیمیونیٹر، غریباں نوں پیار اتے دان دی بھاونا نال کھواؤندے سن۔بھیڑ نوں کھان لئی کافی بھیڈاں نہیں سن اس لئی کنک نوں پکاؤن دے برتن وچ شامل کیتا گیا۔ اوہناں نے دیکھیا کہ کنک کڑاہی دے تل تک چپک رہی سی۔ سینٹ گریگری نے صلاحَ دتی، “ ہرکھے! اس نوں چیتے! اس طرحاں، کٹورے دا نام، ہریسا، سنت دے اپنے شبداں توں آیا۔ ہریسا نوں ادوں توں اک دان دے روپ وچ پیش کش کیتی گئی اے۔ کٹورے روائتی طور اُتے ایسٹر دے دن پروسیا جاندا اے۔ ایہہ اجے وی دنیا بھر دے بہت سارے ارمینیئناں ولوں تیار کیتا جاندا اے اتے اسنوں ارمینیا دی قومی پکوان وی منیا جاندا اے۔
ہریسا وچ دستاویز ہندا اے ابن Sayyar ال-Warraq دے 10 صدی کتاب ال طبخ ۔، دے نال نال ال-بگدادی دی 13-صدی وچ بات کتاب ال تابکھ اتے ابن رجن ال-تجبی دے 13 صدی انڈالوسئن بات کتاب پھدلت ال-کھوان پھائی تییبت ال-تام ول-الوان ۔
حلیم وی حلیم دا ملّ۔ اے۔
تیاری
کݨک نوں رات بھر بھئیویا جاندی اے، پھر میٹ، مکھن جاں بھیڈاں دی پوچھ چربی دے نال پانی وچ اکو جیہا بناؤ۔ کوئی وی باقی ترل کھچیا جاندا اے اتے مپناہ نوں کٹیا جاندا اے اتے تجربیکار ہندا اے۔ دالچینی، کھنڈ اتے واضع مکھن نال ہرے نوں سجایا جا سکدا اے۔
روپ تے پرمپرا
خلیج فارس کھیتر وچ ہر عرب دیساں وچ اتے ایہناں دیساں دے قبیلیاں وچ ہری نوں تیار کرن دا اک وکھرا روائتی رنگ اے۔ پر اتھے بہت انتر اے جو کجھ دیساں وچ وکلپک اے۔ اداہرن دے لئی، سعودی عرب وچ، الائچی پوڈ (ہلّ جاں الائچی) جوڑیاں جاندیاں ہن۔ وی اس نوں پرسلے نال سجایا گیا اے۔
ہریسا صرف رمضان تے عید دوران کیتی گئی سی، تن توں ستّ دناں دے ویاہ دے ویلے لئی۔ حالانکہ، ہری پکواناں دا رواج سی کہ اجیاے موقعیاں اُتے غریب گواں گوآنڈھیاں نال سانجھا کیتا جاوے۔ ایہہ کشکیگّ ورگا اے، اک قسم دا اکو جیہا دݪیا جو پہلاں بنائے ہوئے تے چکے ہوئے چکن یا لیلے تے موٹے طور اُتے بھجی کݨک دا بݨیا ہندا اے۔
عرب پکوان
thumb| ہری لیوینٹ توں لے کے فارس دی کھاڑی تک ہریش اک عرب پکواناں وچ اک مشہور پکوان اے۔ ایہہ اکثر رمضان، عید الفطر ورگے تیوہاراں اتے ویاہاں وچ ورتایا جاندا اے۔ لیبنیز دے پنڈاں وچ، ایہہ اکثر اک فرقو گھڑے وچ مذہبی موقعیاں تے پکایا جاندا اے۔ہیریز عراقی پکواناں وچ اک عامَ پکوان وی اے۔
پہلاں صرف گھراں وچ پایا جاندا سی، ہن ایہہ ریسٹورینٹاں وچ وی پروسیا جاندا اے۔
آرمینیائی کھانا
thumb|250x250px| ہریسا thumb|250x250px| دے نال سیوا کیتی ہریسا ( հարիսա) روائتی طور تے ایسٹر دے دن پروسیا جاندا اے، تے اسنوں ارمینیا دی قومی کٹورے منیا جاندا اے۔ ایہ اک موٹا دلیا اے جو کورکوٹ (سکّ جاں بھنیا کڑکیا کنک) اتے چربی نال بھرپور میٹ، عامَ طور اُتے چکن جاں لیلے توں بنایا جاندا اے۔ ہرمینیا دے مذہبی دناں وچ ورت اتے تپسیا دی ضرورت ہون اُتے ہرمینیا میٹ لئی جڑھیاں بوٹیاں دی جگہ دتی جاندی سی۔ بہت لمبی پکاؤن دی عمل ہریسا دی پرمپرا دا اک ضروری حصہ اے۔ ہور رسماں دے پکواناں دی طرحاں، تیاری لئی لیا گیا سماں اسدی قدر کیتی قیمت دا حصہ اے۔
ہریسا 1915 دے خلاف دے دوران بچاؤن لئی موسیٰ لیر (ترکیوچ) دے ارمینیئناں دی مدد کرن لئی جانی جاندی اے۔
اشوری پکوان
ہریسا لیبنانی دے اپنے وکھ وکھ نسلی بھائیچاریاں دے پنڈاں وچ وی بہت عامَ اے، جتھے ایہہ اک مذہبی اکٹھ وچ اک وڈے بھانڈے وچ مذہبی سماروحاں تے پکایا جاندا اے۔ اس توں علاوہ، اشوریاں ولوں ہریسا دی ورتوں ایدا زورا، کرسمس اتے ایدا گرا، ایسٹر تے اک کٹورے وجوں کیتی جاندی اے۔ ہریسا فارس دی کھاڑی دے عرب دیساں وچ ہری وجوں جانی جاندی اک مشہور کٹورے ورگی اے جو میٹ اتے باریک کنک دی بنی اے۔
بھارتی پکوان
thumb| ہرشا کیرلا دے اتری ملابار مسلماناں وچ ہریز اک مشہور پکوان اے، خاصکر کنور ضلعے وچ السا جاں الیسا (calls)۔ اس نوں تھیلسری پکواناں وچوں اک اہم منیا جاندا اے اتے ایہہ کننور ضلعے وچ اتے کاسرگود ضلعے دے ماے اتے دکھنی حصے وچ عامَ طور اُتے میپیلا ویاہ دی پکوان اے۔ اس نوں حلیم وی کیہا جاندا اے۔ حیدرآباد سٹی حیدرآباد Haleem نال مشور اے۔
پاکستان
ایہہ اک انوکھا پکوان اے جو پنجاب وچ کھادھا جاندا اے۔ ہریسا کشمیر وادی وچ بہت مشہور اے اتے ایہہ سردیاں ویلے تیار کیتا جاندا اے، عامَ طور اُتے مٹن اتے چاول دے آٹے توں بنایا جاندا اے اتے اسنوں گردا کشمیری روٹی نال کھادھا جاندا اے۔ کشمیری نے وی اس پکوان نوں پنجاب وچ بہت مشہور کیتا سی۔
چھاپ تلک سب چھینی
چھاپ تلک سب چھینی (اردو چھاپ تلک سب چھینی) برج بولی وچ 14ویں صدی دے صوفی صوفیانہ امیر خسرو ولوں لکھی اک غزل (اک خاص روپ والی شاعری) اے۔ اس دے دھنی اتے پراسرار گیت انوپات دے کارن، ایہہ اکثر دکھنی ایشیا وچ قوالی محفلاں وچ وی سنی جاندی اے۔ اس شاعری وچ اک رومانسکی پرگٹاوا اے، پر ایہہ امیر خسرو ولوں اپنے روحانی گرو، حضرت نظامودین اولیا لئی لکھی اک شردھاوان شاعری اے۔ جو کہ ہیٹھ لکھے شبدا وچ لکھیا اے:  'ہے نظام، میں تہانوں پوری زندگی سونپ دتی اے، توں مینوں صرف اک نظر نال اپنی لاڑی بنایا اے '۔
چھاپ شبد چنن دی پیسٹ نں مخالف کردا اے جو ہندو اپنے متھے تے لگاؤندے ہن اتے تلک شبد دے متھے اُتے تلک دے نشان نوں درساؤندا اے۔ مکھ لائن کہندی اے، "تسیں میرا چھاپ اتے تلک اک نظر نال لے لئی اے۔"۔ چھاپ اتے تلک مذہبی اتے تہذیبی پچھان دا پرتیک ہن۔
لکھت اتے ترجمہ
اس شاعری نوں استاد نصرت فتح علی خان، ناہید اختر، مہناز بیگم، ابیدا پرون، صبری بردرز، اقبال حسین خان بنداناوازی، فرید عیاض اتے ابو محمد قوال، استاد ظفر حسین خان، استتھ ولائت خان، استرت شجات خان، ضلع خان، ہدکی کیانی اتے راحتَ فتح علی خان سمیت بھارتی اتے پاکستانی قوالاں ولوں قوالی دے روپ وچ گایا گیا اے۔
مشہور سبھیاچار
1978 دی بالیوڈّ فلم میں تلسی تیرے دی آنگن کی وچ لتا منگیشکر اتے آشا بھونسلے ولوں اک اڈیشن پیش کیتا۔ ابیدا پروین اتے راحتَ فتح علی خان نے اک ہور مشہور ذکر پاکستانی سنگیت دے شو کوک سٹوڈیؤ اُتے دکھایا۔ اس گانے نے کئی سالاں توں اپنی مشہوری قایم رکھی اے، جسدا نیمت طور اُتے بھارت اتے پاکستان دے ٹیلیوژن صلاحیت شو اتے سوشل میڈیا' تے سنیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی گانے
میتھلس
میتھلیس ( ترہوتا : মৈথিل، دیوناگری : मैथिल)، جس نوں میتھلی لوک وی کیہا جاندا اے، برصغیر دا اکّ انڈو-آریئن نسلی-لسانی گروہ اے، جو اپنی مول بولی وجوں میتھلی بولی بولدے ہن۔ اوہ متھلا کھیتر وچ وسدے ہن، جس وچ بھارت وچ اتری بہار اتے جھارکھنڈ دے کجھ حصے شامل ہن اتے نیپال دے کجھ نیڑلے ضلعے مدھیش صوبہ دا گٹھن کردے ہن۔ میتھل کھیتر ہندو دھرم دا اکّ اہم حصہ اے کیونکہ اسنوں رام دی بیوی سیتا اتے لکشمی دے اوتار دا جم تھاں کیہا جاندا اے۔
ویدک دور
ودیہ راج دا قیام کرن والے انڈو-آریئن بولن والے لوکاں ولوں وسائے جان توں بعد متھلا نے سبھ توں پہلاں پرمکھتا حاصل کیتی۔ ویدک دور دے انت وچ (سی۔ 1100-500 بی۔سی۔ای۔)، ودیہا کرو اتے پنکالا دے نال دکھنی ایشیا دے پرمکھ سیاسی اتے تہذیبی مرکزاں وچوں اکّ بن گیا۔ ودیہ راج دے راجیاں نوں جنک کیہا جاندا سی۔
ودیہا راج بعد وچ وجکا لیگ وچ شامل ہو گیا جو کہ متھلا وچ واقع سی۔
مدھکالی دور
11ویں صدی توں 20ویں صدی تک، متھلا اتے وکھ-وکھ آدواسی راجونشاں دا راج سی۔ ایہناں وچوں سبھ توں پہلاں کرناٹک سن، جو میتھل کھتری مول دے سن، اونیوار ٹبر دے سن، جو میتھل براہمن سن، اتے راج دربھنگا دے کھنڈوالا، جو میتھل براہمن وی سن۔ اس ویلے دوران متھلا دا راجگڑھ دربھنگا وچ تبدیل کر دتی گئی سی۔
بھارت
زیادہ تر میتھل عام طور اُتے گنگا دے اتر ول رہندے ہن؛ دربھنگا اتے باقی اتری بہار دے آلے-دوآلے واقع اے۔ مول میتھلی بولن والے وی دلی، کولکاتہ، پٹنا، رانچی اتے ممبئی وچ رہندے ہن۔
بھارتی متھلا وچ ترہوت، دربھنگا، کوسی، پورنیا، منگیر، بھاگل پور؉ اتے سنتھال پرگنا حصہ شامل ہن۔
دربھنگا نے خاص طور اُتے متھلا دے اتہاس وچ اکّ اہم کردار نبھائی اے اتے اسنوں اس دے "مکھ مرکزاں" وچوں اکّ منیا جاندا اے۔ ایہہ راج دربھنگا دا مرکز سی جس نے زیادہ تر کھیتر اُتے راج کیتا سی۔ مدھوبنی اوہ وی سی جتھے مدھوبنی پینٹنگاں دی شروعات ہوئی سی جو میتھل سبھیاچار دا اکّ پرمکھ حصہ اے۔ بہت سارے لوکاں ولوں سیتامڑی نوں دیوی سیتا دا جم تھاں ہون دا دعوہ کیتا جاندا اے اتے سیتا کنڈ اکّ پرمکھ تیرتھ تھاں اے۔ بلیراجگڑھ، اجوکے مدھوبنی ضلعے وچ واقع، پرانے متھلا راج دا راجگڑھ منیا جاندا اے۔ میتھلاں نے بیدییتیم مندر دے اساری وچ اکّ پرمکھ کردار نبھائی جو اوہناں لئی اکّ اہم تیرتھ تھاں اے۔ بہار اتے جھارکھنڈ دے میتھلی بولن والے کھیتر وچ وکھرے بھارتی راج متھلا لئی تحریک چل رہا اے۔
نیپال
پوربی ترائی دے نال لگدے ضلعے نیپالی متھلا بناؤندے ہن۔ ایہہ علاقہ ودیہا دے راج دا حصہ سی۔ راج رامائن وچ ظاہر ہندا اے۔ بہت سارے لوک جنک پور؉ نوں دیوی سیتا دا جم تھاں ہون دا دعوہ کردے ہن پر ایہہ ووادت اے کیونکہ بہت سارے لوک سیتامڑی نوں اپنی جم زمین مندے ہن۔ نیپال وچ میتھل اکّ "مکت میتھل راج" ول کم کر رہے ہن۔
نسلاں اتے جاتاں
میتھل براہمن متھلا کھیتر دا ہندو براہمن بھائی چارا اے۔ اوہ پنج پنچ-گوڑا براہمن بھائیچاریاں وچوں اکّ ہن۔ اوہ پنجیاں لئی وی مشہور ہن، پچھلیاں چووی پیڑھیاں لئی رکھے گئے مکمل ونشاولی ریکارڈ۔
میتھل راجپوت پورے کھیتر وچ کھنڈے ہوئے ہن اتے وکھ-وکھ اپ-قبیلیاں وچ ونڈے ہوئے ہن جیہناں وچ سبھ توں پرمکھ گندھاوریاں سن جیہناں نے مکھ طور اُتے سہرسا اتے مدھیپرا وچ جائیداداں اتے راج کیتا سی۔ متھلا دے ہندو دوجے کھیتراں دے ہندواں نال سماجی اتے ویاہتا رشتے قائم رکھدے ہن۔
بولی
thumb| ترہوٹا لپی میتھل لوکاں دی سانجھی بولی میتھلی اے، جو بھارت دیاں مانتا حاصل علاقائی بولیاں وچوں اکّ اے اتے بھارتی آئین دی اٹھویں انولسٹ اتے نیپال دے انترم آئین وچ سوچیبدھ نیپال دی دوجی قومی بولی اے۔ ترہوتا لپی، جس نوں متھلاکشر لپی وی کیہا جاندا اے، بولی دی مول لپی وجوں ورتی جاندی سی۔ حالانکہ، 20ویں صدی دوران زیادہ تر میتھلی لکھاریاں نے ہولی-ہولی میتھلی لئی دیوناگری لپی اپنا لئی۔ کجھ روایتی پنڈت اجے وی پٹا (اہم کماں، جویں کہ ویاہ نال متعلق رسمی اکھر) لئی ترہوتا لپی دی ورتوں کردے ہن۔
گھریلو بنتر
روایتی طور اُتے میتھل کئی پیڑھیاں دے وڈے پریواراں، کئی وار 40-50 لوکاں دے نال لمبے گھر کہے جاندے بڈاگھراں وچ رہندے سن۔ گھر دے سارے ممبر اپنی کرت طاقت نوں اکٹھا کردے ہن، اپنی آمدن وچ یوگدان پاؤندے ہن، خرچے سانجھے کردے ہن اتے اکّ رسوئی دی ورتوں کردے ہن۔
دھرم
میتھلاں دیاں مذہبی پرتھاواں آرتھوڈاکس ہندو دھرم ' تے بیسڈ ہن کیونکہ متھلا تریخی طور اُتے ہندو سکھیا دی پرمکھ سیٹ رہی اے۔
سرحد پار کھیترواد
متھلا کھیترواد قومانتری سرحد دے دوویں پاسیاں توں بھارت دے میتھلاں اتے نیپال دے میتھلاں نوں جوڑدا اے۔ کیونکہ اوہ اکّ سانجھا اتہاس، بولی، سبھیاچار اتے جاتی نوں سانجھا کردے ہن، اوہ اکّ متھلا دا حصہ محسوس کردے ہن۔ قومانتری سرحد دے اکّ پاسے مثبت واقعے دا جشن منایا جاندا اے اتے دوجے پاسے منفی واقعے دا سوگ منایا جاندا اے۔
ببلیؤگرافی
گٹھ:قوم قبیلے
افریقہ وچ ہرے انقلاب لئی اتحاد
الائنس فار گرین ریوولیوشن ان افریقہ (اے۔جی۔آر۔اے۔) اک تنظیم اے جو افریقہ وچ کھیتی باڑی پیداواراں نال وپار کردا اے۔ ایہہ بل تے میلنڈا گیٹس فاؤنڈیشن اتے روکپھیلر فاؤنڈیشن ولوں فنڈ کیتا جاندا اے۔ مکمل روپ وچ، ایہہ کھیتی باڑی پیداواراں نوں بہتر بناؤن اتے مقامی کھیت مالکاں اتے مزدوراں دی حمایت کرن نال متعلق اے۔ وکھ-وکھ ہور میمبر قومانتری پدھر اُتے کھیتی باڑی، پالیسی پربندھن جاں یوجنابندی اتے تالمیل ورگے کھیتراں وچ مشہور ہن، جویں کہ 2014 توں اسدے پردھان ایگنیس کالیبٹا ہن۔
پروجیکٹ
کاساوا دے روگ-رودھک تناء دا ترقی۔ جینیٹک طور تے انجینیئرڈ کساوا کساوا براؤنی سٹریک وائرس روگ اتے کساوا عامَ موزیک وائرس توں مکت اے۔
گھانا اتے دکھنی افریقہ دیاں یونیورسٹیاں وچ پیئیچڈی پروگرام
آلوچناواں
اک "وائسس پھرومئپھریکا" کانفرنس نے سجھاء دتا اے کہ ایجیارئے دی سکیم افریقی آوازاں توں بغیر کیتی گئی سی، اتے ایہہ گنجھل دار اتے تریخی طور اُتے ڈونگھے سماجی مدعیاں' تے تیزی نال حل کرن والے تکنیکی حل لگاؤندی اے؛ جس نال ایہہ اجیہا ماحول لاگوُ کریگی جس وچ کسان اپنے تیار کیتے بیجاں دی طاقت گوا دینگے اتے اوہناں نوں وڈے کارپوریشناں توں ہر سال واپس خریدن لئی مجبور ہونا پیندا اے۔ ایہہ نظام عورتاں نوں حاشیے اُتے دھکن وچ وی یوگدان پا سکدی اے۔ کانفرنس نے وکھ وکھ نمن لکھت دلیلاں والے کھوج-پتراں دا گروہ تیار کیتا:
ایہناں وچوں زیادہ تر کھوج-پتر مقامی کنٹرول اتے خوراک دی پربھوستا بحال رکھن نوں اک بدل وجوں درساندے ہن۔
ہور سروت، بائیوسیپھٹی لئی افریکی سینٹر، ایکوٹیرا انٹرنیشنل ۔ اتے دِ گارڈیئن نے دسیا اے کہ گیٹس فاؤنڈیشن،جو مونسینٹو اتے کارگل نال شراکت دار اے، موزامبیک اتے اس دے باہری علاقیاں وچ جینیٹک روپ نال سودھیاں جا رہیاں نسلاں نوں حملہ آور طریقے نال مُتحرک کرن دی سکیم بنا رہی اے۔
"لونگ ود گیٹس فاؤنڈیشن" سرلیکھ والی اک کانفرنس وچ گیٹس فاؤنڈیشن دی سپانسرشپ دی کجھ تنقید کیتی گئی سی۔ اک لکھاری نے سجھاء دتا کہ میڈیا اتے زمین صحتَ اتے پھانؤڈیشن دا اثر انا زیادہ اے کہ ایہہ لگبھگ ساریاں آلوچناواں نوں ٹھٹھّ کر سکدا اے۔
ملانکن
ایجیارئے دے 13 دیساں وچ اوسط اتپادکتا وادھا 18% تے بھکھیاں دی گنتی وچ گھاٹے دی بجائے 30% وادھا ہویا اے۔
حوالے
گٹھ:افریقہ
بھوڡنا نٹراجن
thumb| ساہت اکادمی بھونا نٹراجن اک بھارتی انووادک اتے مختصر کہانی کار سی۔ اسنے 20 توں ودھ کتاباں شائع کیتیاں سن اتے اسنوں 2009 وچ بنگالی توں تامل وچ ترجمہ کرن لئی ساہت اکادمی انعام نال نوازیا گیا گیا۔ اس دیاں بہت ساریاں کہانیاں کالکی، منگیار ملار، ساوی، سمنگلی، جنان زمین، ادھایام پیسگرادے اتے گوکلم وچ نظر آ چکیاں ہن۔ اوہ تامل، بنگالی، ہندی، انگریزی وچ پڑھن، لکھن اتے وچار وٹاندرے دے یوگ سی اتے سنسکرت دا کم شیل علم رکھدی سی۔ اوہ کلکتہ وچ 43 سال رہی اتے اس توں بعد چینئی وچ رہی۔
اوہ 1995 وچ تنجوور وچ منعقد عالمی تامل کانفرنس وچ اک ابزرور وجوں بھرتی تمیز سنگم، کلکتہ دی نمائندگی وجوں شامل ہوئی سی۔
کم
مدھال سبدم جاں پرتھم پروتیشرتی (بنگالی وچ)، بنگالی وچ آشاپورنا دیوی ولوں لکھیا گیا سی جس لئی اسنوں گیانپیٹھ انعام ملیا سی۔ ایہہ ناول بعد وچ اک بہت کامیاب فلم بن گیا۔
مولک کم
ترجمہ
ایشوریہ کھرے
ایشوریا کھرے اکّ بھارتی ٹیلیویژن اداکارہ اے، جو ہندی سیریئلاں وچ کم کردی اے۔ اوہ یہ اے چاہتے وچ مہما شرینواسن اتے بھاگیا لکشمی وچ لکشمی باجوا دا کردار لئی سبھ توں ودھ جانی جاندی اے۔
کریئر
کھرے نے اپنی اداکاری دی شروعات ۲۰۱۴ وچ ڈیڈی نیشنل اتے ڈریکٹر لال وجے شاہدیو دی ڈرامہ لڑی یہ شادی اے یا سودا راہیں کیتی۔ ایہہ لڑی ۳۰۰ توں ودھ ایپیسوڈاں تک چلی۔
۲۰۱۶ وچ، کھرے نے لائیف اوکے ' تے براڈکاسٹ ہون والی ڈرامہ لڑی  'جانے کی ہوگا راما رے' وچ سماننتر مکھ کردار نبھائی۔ ۲۰۱۶ وچ، اسنے زی ٹیوی دی الوکک ڈرامہ لڑی وشاکنیا ایک انوکھی پریم کہانی وچ اپراجتا دا کردار نبھائی۔
۲۰۱۹ وچ، اسنوں ایکتا کپور ولوں سٹارپلسّ اُتے اسدی ڈرامہ لڑی یہ اے چاہتے وچ کیمیو لئی شامل کیتا گیا سی، جتھے اسنے ہیرو دی بھین مہما شرینواسن دا کردار نبھائی سی، بعد وچ اسدا کردار اکّ مخالف وچ بدل گئی۔ ایہہ بھارتی ٹیلیویژن اُتے اس دی پہلی نظر آؤن والی کردار سی اتے مخالف وجوں اس دے کارکردگی دی ناظرین ولوں تعریف کیتی گئی سی۔ ۲۰۲۰ وچ، اسنوں ناگن ۵ وچ بانی دی گود لین والی بھین میرا شرما دے روپ وچ کاسٹ کیتا گیا سی۔
۲۰۲۱ توں، کھرے زی ٹیوی ' تے ایکتا کپور دی ڈرامہ لڑی بھاگیا لکشمی وچ مکھ پاتر لکشمی اوبرائے دا کردار نبھا رہا اے۔ بالاجی ٹیلیپھلمز نال ایہہ اسدا تیجا تعاون سی اتے نال ہی اسدا لگاتار تیجا سکھر درجہ حاصل ہندی GEC شو سی اتے نال ہی اکّ مکھ اداکارہ وجوں اسدی پہلی وڈی کامیابی سی۔
باہری لنک
گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیویژن دیاں اداکاراواں گٹھ:مدھ پردیش دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:اکیہویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
ڈاک بنگلا
ابتداء
ڈاک بنگلے زائرین لئی ہندوستانی حکمراناں ولوں بݨائے گئے کارواں سراواں، دھرم شالیاں تے دیگر مہمان خانےآں دی روایت اُتے چلدے سی۔
اِنڈیا آفس دے کوݪ 25 نومبر 1676 دے اندراج ناݪ اک ڈائری موجود اے جیہدے وچ لکھیا اے کہ "ایہ مناسب سمجھیا گیا سی [۔.۔ بنگلے یا حوول قائم کرنا۔.۔ ] ڈاک بنگلے سبھ توں پہلاں 1840 دی دہائی وچ تعمیر کیتے گئے سی، ڈاک، امپیریئل میل سروس لئی سٹیجنگ پوسٹاں دے طور تے کَم کردے سی۔ رڈیارڈ کپلنگ دے والد جے لاک ووڈ کپلنگ نے اوہناں نوں "گھاہ دے ڈھیر ونگوں خوبصورت" قرار دِتا سی۔
استعمال
دور دراز علاقےآں وچ زیادا تر سرکاری کَم، بشمول قنونی مقدمات دی سماعت، ڈاک بنگلےآں وچ اس وقت ہوئی جَد ضلعی عہدیداراں نے دورا کیتا۔ ضلعی ہیڈ کوارٹر وچ سرکٹ ہاؤس نے سیشن ججاں دے دورے لئی ایک وڈا کمرا تے بہتر رہائش فراہم کیتی۔ وڈے شہروں وچ ہُݨ وی زیادا مخصوص عمارتاں ہو سکدیاں نیں۔
ہندوستان دی جنگ آزادی 1857ء دے دوران بنگلےآں دے نیٹ ورک دا استعمال برطانوی شہریاں تے فوجیاں نوں بچاوݨ لئی کیتا گیا پَر دہلی توں باہر کئی قتل عام دیکھے گئے۔
میراث
بہت سارے ڈاک بنگلے خستا حال ہو گئے یا بعد وچ سرکٹ ہاؤسز نے اوہناں دی جگہ لے لئی۔ ڈاک بنگلےآں دی شکل وچ پنجاب وچ محکما انہار پنجاب دے مخصوص طرز تعمیر دے نہری بنگلے ہُݨ وی قائم تے فعال نیں۔ وڈیاں نہراں دے کنارےآں اُتے ڈاک بنگلے بطور ریسٹ ہاؤس ورتے جارہے نیں۔ اس توں علاوا ایہناں نوں جنگلی حیات دیاں پناہ گاہواں دے قیام دے طور تے کچھ نوں برقرار رکھیا گیا اے تے بطور تریخی ثقافتی وِرثہ تھاں موجود نیں۔
حوالے
گٹھ:عمارتاں گٹھ:تریخی عمارتاں
پنج شہداء
عبد امینی دے مطابق شہداء الفضل د‏‏ی کتاب وچ ، شیخ بہائی اسکالر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اسکالرز تے سوانح نگار شہید تیسرے نامیڈھسٹ دے طور اُتے ، شہید پارٹی دے 997 دے مولی عبداللہ توستاری خراسانی جاندے نيں تے یقینا بعد وچ ایہ عنوان قاضی نور اللہ شاستری دے حقوق حق تے محمد طغیٰ برغانی استعمال شدہ اجتہاد دے طریقے دے مالک نيں۔
پہلا شہید۔
پہلا شہید شیخ شمس الدین محمد بن مکی ابن احمد امیلی نباندی جزینی ، جو کہ پہلے شہید کے ناں تو‏ں مشہور نيں ، شیعہ دے عظیم فقہا وچو‏ں نيں۔ وہ 734 ہجری وچ پیدا ہويا ، 712 شمسی سال دے برابر ، تے 786 ہجری وچ ، 763 شمسی سال دے برابر ، اسنو‏ں شیعہ مذہب اختیار کرنے اُتے دمشق وچ قتل کر دتا گیا۔ اس نے بوہت سارے آقاواں نو‏‏ں استعمال کيتا ، جداں کہ علامہ حالی دے بیٹے فخر المحققاں ، تے سید ضیاء الدین عبداللہ حالی ، تے سید امید الدین ابن عبد المطلب حالی۔
شہید ثانی
شہید ثانی شیخ زین الدین ابن علی ابن احمد عاملی جوبائی ، جو کہ شہید ثانی کے ناں تو‏ں مشہور نيں ، اک عظیم شیعہ فقہاء وچو‏ں نيں۔ زین الدین شاہد تھانوی 13 شوال نو‏‏ں 911 ہجری وچ پیدا ہوئے ، 27 اسفند 884 دے برابر ، پنڈ جبہ (یا جبہ) جبل امیل وچ ، اک سائنسی خاندان وچ ، تے 966 ھ وچ شہید ہوئے ، 938 شمسی دے برابر
تیسرا شہید۔
محمد تقی برغانی ، 1263 ھ وچ غالبا قزوین وچ ، جتھے زیادہ تر اسنو‏ں تیسرا شہید تے کچھ اسنو‏ں چوتھا شہید سمجھدے نيں۔ عام طور اُتے ایران وچ اوہ تے ہندوستان وچ سید نور اللہ حسینی شوشتری دوناں نو‏ں تیسرے شہید دا لقب دتا جاندا اے تے ایران وچ محمد باقر استھابناندی تے ہندوستان وچ سید محمد سبزواری دوناں نو‏ں شہید ربی دا لقب دتا جاندا ا‏‏ے۔
سید نور اللہ حسینی شوشتری سال وچ مارے گئے: ہندوستان وچ 1019 قمری؛ اوہ (زیادہ تر ہندوستانی مسلماناں وچ ) تیسرے شہید دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔
شہید رابع
محمد باقر استنباندی ، 1326 ھ (1286 ھ) وچ شیراز وچ ماریا گیا۔ اوہ ایران دے شیعاں وچ چوتھے شہید دے طور اُتے زیادہ مشہور نيں۔ اس آئینی فلسفی د‏‏ی سائنسی تے سیاسی زندگی دے بارے وچ اک کتاب شہید ربی دے ناں تو‏ں لکھی گئی ا‏‏ے۔ بھانويں تاریخی طور اُتے ، سید نور اللہ حسینی ششتری دے بعد ، محمد طغی برگھانی نو‏‏ں بعض اوقات چوتھا شہید سمجھیا جاندا اے ، لیکن تیسرے شہید دے بارے وچ اپنی وضاحت دے نال ، اوہ تیسرے شہید دے طور اُتے خاص طور اُتے ایران وچ زیادہ مشہور نيں۔
سید محمد مہدی خراسانی ، جو 1218 ھ وچ مشہد وچ ماریا گیا ، چوتھے شہید دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
ایرانی آذری‌
ایرانی آذری (به آذری آبائی ایران د‏‏ی آبادی بولنے والےآں دے بعد ، ایران دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ ، اکثر ملک دے شمال مغرب وچ مغربی کیسپین سمندر تو‏ں لےک‏ے ارمیا جھیل دے درمیان زیادہ تو‏ں زیادہ آبادی بندی ا‏‏ے۔ آذربائیجانیاں کی مادری زبان آذربائیجانی ترک اے ، جسنو‏ں آذری وی کہیا جاندا اے ، تے اس دا ڈھانچہ استنبول ترک د‏‏ی طرح اے  لیکن نسبتا مختلف گرائمر دے نال۔ آذریاں وچو‏ں نصف شہری باشندے نيں ، اس ایرانی نسل دے سب تو‏ں وڈے شہر بالترتیب تبریز ، ارمیہ ، اردبیل ، زنجان ، کھوئے تے مراغہ نيں۔ اس دے علاوہ انہاں وچ تہران دی آبادی دا اک تہائی حصہ وی شام‏ل اے وہ ہمدان ، قزوین تے کاراج جداں شہراں وچ وی رہندے نيں۔ آذریاں د‏‏ی زیادہ تر آبادی ایرانی سبھیاچار دے نال شیعہ مسلما‏ن نيں ، تے شیعہ اسلام د‏‏ی بنیاد اس ایرانی نسب نے پورے ایران وچ صفوی دور دے دوران رکھی۔ ایتھنولوجسٹ نے 2016 وچ ایران وچ آذربائیجانی ترک بولنے والےآں د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 10،900،000 لگایا تے اسنو‏ں شمال مغربی تے وسطی ایران وچ پھیلنے اُتے غور کيتا۔
تریخ
آذربائیجان اسلام دے بعد د‏‏ی تریخ وچ سیاسی تبدیلی دے سب تو‏ں اہ‏م مراکز وچو‏ں اک رہیا اے ، خاص طور اُتے ایران اُتے منگول حکومت دے کمزور ہونے دے بعد۔ آذربائیجان دے لوک عموما انہاں بُڈھے لوکاں د‏‏ی باقیات نيں جو ایرانی زباناں بولدے سن تے حالے تک اس علاقے وچ ترک تارکین وطن دے نال جزوی طور اُتے موجود نيں۔ گیارہويں تے بارہويں صدی عیسوی وچ اوغز ترکاں دی عظیم ہجرت نے آہستہ آہستہ آذربائیجان دے نال نال اناطولیا نو‏‏ں بھی متحد کيتا۔ آذری ترک شیعہ تے صفوی خاندان دے بانی نيں۔ اوہ اک نال رہندے نيں ، حالانکہ موغن دے میدان وچ چرواہے نيں جنہاں دا ناں ایل سن (سابقہ: شاہسون ) اے جنہاں د‏‏ی تعداد تقریبا 100 100،000 ا‏‏ے۔ وہ ، رضا شاہ دے دور وچ ایران دے ہور خانہ بدوشاں د‏‏ی طرح ، یک زوجہ زندگی گزارنے اُتے مجبور سن ۔ زیادہ تر آذربائیجانی اپنے آپ نو‏‏ں ترک سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں ترک کہیا جاندا اے ، لیکن اوہ اپنی ایرانی شناخت اُتے وی اصرار کردے نيں ، جو نہ صرف مذہبی تعلقات تو‏ں مضبوط ہُندی اے - شیعہ ہونے دے ناطے اناتولیا دے سنی ترکاں دے خلاف - بلکہ ثقافتی ، تاریخی تے معاشی عوامل تو‏ں بھی۔
سلجوق دور۔
اس عرصے دے دوران جدو‏ں عباسی خلافت آذربائیجان وچ تقریبا اپنی طاقت کھو چک‏ی سی ، سالاریاں ، ساجیاں ، روندیاں تے آل بویہ د‏‏ی مقامی حکومتاں نے آذربائیجان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ 11 ويں صدی دے آغاز وچ آذربائیجان نے وسطی ایشیا دے ترک قبیلے د‏‏ی میزبانی کيتی۔ اس علاقے وچ داخل ہونے والا پہلا ترک خاندان غزنوی سن ، جو شمالی افغانستان تو‏ں آئے سن تے 1030 عیسوی وچ آذربائیجان نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا سی۔ تھوڑی دیر دے بعد ، سلجوقاں نے اس علاقے وچ غزنویاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ سلجوک دور دے دوران ، سلجوک اتاباکس ، جو مرکزی حکومت دے تابع سن ، مقامی حکومتاں نو‏‏ں کنٹرول کردے سن ۔ اس دوران آذربائیجان ملک دے اہ‏م ثقافتی مراکز وچو‏ں اک بن گیا ، تے ملک دے بوہت سارے نمایاں لوک ، جنہاں وچو‏ں بیشتر مسلما‏ن سائنسدان تے کاریگر سن ، اس خطے وچ آئے۔
منگولاں تے الخاناں دے دوران۔
منگولاں دی طرف تو‏ں آذربائیجان اُتے قبضے دے بعد آذربائیجان ایران دے ہور حصےآں د‏‏ی طرح تباہ ہوگیا۔ منگولاں دے حملے دے بعد الخاناں نے اقتدار سنبھال لیا۔ انہاں نے آذربائیجان نو‏‏ں اس دے سازگار آب و ہو‏‏ا د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا ، ہور اشنکٹبندیی تے آب و ہو‏‏ا والے علاقےآں تو‏ں بچنے دے لئی جو انہاں د‏‏ی شکست دا باعث بنے۔سرپرست راجگڑھ بالترتیب مراغہ (1265–1256 ) ، تبریز (1306–1265 ) تے سلطانیہ (1335–1306 ) سن ۔ آذربائیجان دے الخانیت دے دوران ، اس نے ترقی تے ترقی کيتی۔ اس عرصے دے دوران ، ہور ترک تارکین وطن آذربائیجان دے علاقے وچ آباد ہوئے۔
آق‌قویونلو و قراقویونلو دا دور۔
پندرہويں صدی عیسوی وچ ، تیمور دی اولاد ، آق قیونلو تے قراقیونلو دے ترکاں نے آذربائیجان دے علاقے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ چونکہ اوہ تیموریاں دے اہ‏م حریف سن ، آذربائیجان نو‏‏ں ترکاں نے بار بار فتح کيتا تے وڈے پیمانے اُتے تباہی ہوئی۔ لیکن اک عرصے وچ ، خاص طور اُتے قرقیونلس (1438–67 ) دے دور وچ ، جدو‏ں تبریز راجگڑھ بن گیا ، آذربائیجان اُتے تھوڑی دیر دے لئی امن تے خوشحالی دا راج رہیا۔ ہور ، بوہت سارے ترک بولی بولنے والے گروہ جو صفوی خاندان د‏‏ی حمایت کرنا چاہندے سن اوہ دیار باقر ، شام ، اناطولیہ تے بحیرہ کیسپین سے ہجرت ک‏ر ک‏ے اردبیل آئے ، جو طویل عرصے تو‏ں اس خطے وچ سیاسی تبدیلی دے اہ‏م ترین مراکز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
صفوی دور۔
صفوی حکومت 880 وچ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی قیادت وچ قائم ہوئی۔ پہلے صفوی راجگڑھ تبریز دا شہر سی جسنو‏ں بعد وچ عثمانی حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں قزوین تے فیر اصفہان منتقل کر دتا گیا۔ شاہ اسماعیل صفوید اک مقامی ترک بولنے والا سی جو اردبیل وچ پیدا ہويا تے اس نے اپنا بچپن تے جوانی گزاری۔ انہاں نو‏ں "غلطی" تخلص دے تحت آذربائیجانی شاعری دے اہ‏م ترین شاعراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی۔ بھانويں صفویاں دے بعد زیادہ تر ایرانی سنی سن ، صفویاں نے زیادہ تر ایرانیاں نو‏‏ں شیعہ بنا دتا تے ایران نو‏‏ں اس نظریے دے تحت متحد کيتا۔ صفوی اسلامی حکومت دے بعد پہلی حکومت سی جس نے ایران دے تمام حصےآں اُتے اک جھنڈے دے تھلے پابندی عائد کيتی تے ایران د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں اس ملک د‏‏ی اسلام تاں پہلے سرحداں تک ودھایا۔ اوہ ایران نو‏‏ں اک علاقائی طاقت دے طور اُتے دوبارہ قائم کرنے دے قابل سن ۔ قزل باش صفوی فوج د‏‏ی اہ‏م قودیاں سن۔ انہاں افواج وچ زیادہ تر آذربائیجان تے مشرقی اناطولیہ دے قبیلے دے لوک شام‏ل سن جو شاہ اسماعیل د‏‏ی حمایت دے لئی آذربائیجان دے علاقے وچ ہجرت کر چک‏‏ے سن ۔ شاہ عباس عظیم نے انہاں وچو‏ں کچھ قبیلے نو‏‏ں ملیا دتا تے اک قبیلہ بنا دتا جس دا ناں شاہسون (شاہ نال محبت کرنے والا) اے جو ہن آذربائیجان دے مختلف حصےآں وچ رہندا اے جداں دشت موغن ، اردبیل ، خامسے تے خارقان ضلعے (زنجان تے تہران دے درمیان واقع)۔ صفوی دور دے دوران آذربائیجان خوشحالی تے تباہی دے ادوار تو‏ں گزر چکيا ا‏‏ے۔ اس دور وچ ، خاص طور اُتے شاہ اسماعیل دے دور وچ ، اردبیل ، تبریز تے کھوئے جداں شہراں اُتے بہت زیادہ توجہ دتی گئی۔ کھوئے اس وقت اک آبادی والا شہر سی۔ وینس دا تاجر کھوئی حکومت نو‏‏ں اک منزلہ محل دے طور اُتے بیان کردا اے جس وچ انتہائی شاندار ہال تے کمرےآں نو‏‏ں شاندار مجسماں تے پینٹنگز تو‏ں آراستہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ تبریز شہر نے وی اپنی معاشی اہمیت دوبارہ حاصل کرلئی تے ایران د‏‏ی شمالی زمیناں دا کچا ریشم اس طرح حلب تے دمشق چلا گیا ، تے دیبا زربفت بصرہ تے کافہ یا کافہ تے طفطہ زربافت کاشان تے پرند یزدی دے تبریز مارکیٹ وچ بوہت سارے گاہک سن ۔ اردبیل ، صفویاں د‏‏ی اصلیت تے صوفیاں دے مزار دے طور اُتے ، صفویاں دے سب تو‏ں اہ‏م روحانی شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی تے انہاں نے اس شہر دے دفاع نو‏‏ں بہت اہمیت دی۔ صفوی دور وچ آذربائیجان د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی اک ہور وجہ ترابزون تے ایران دے ہور حصےآں دے درمیان اسٹریٹجک تجارتی راستہ ا‏‏ے۔ صفوی تے عثمانی سلطنتاں وچ سب تو‏ں اگے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ کئی بار تباہ ہويا ، تے اس دوران ، 1635 وچ سلطنت عثمانیہ دے سلطان مراد چہارم دی مہم ، جو تبریز د‏‏ی فتح دے بعد ہور کھنڈرات نئيں چھڈی ، اک سی انتہائی افسوسناک حملےآں وچو‏ں
آئینی انقلاب
ایران روس جنگاں وچ براہ راست شرکت کے نال نال روس تے عثمانیاں دے نال اس دے تجارتی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں تبریز نے پہلے ہی ایران دے کئی حصےآں وچ ایران د‏‏ی پسماندگی دا حل تلاش کيتا سی۔ اس وجہ تو‏ں ، آذربائیجان دے اشرافیہ نے 1284 تو‏ں 1288 دے سالاں وچ ایرانی آئینی انقلاب دے واقعات وچ نسبتا تیاری تے سرگرمی دے نال حصہ لیا۔ ستمبر 1285 وچ تبریز ایسوسی ایشن دے ناں تو‏ں اک کونسل قائم کيتی گئی جس دا مقصد پارلیمنٹ وچ بھیجے جانے والے وکلاء دا انتخاب کرنا سی ، لیکن جلد ہی ہور کم جداں مقامی معاملات نو‏‏ں سنبھالنا تے لوکاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں سنبھالنا اس دے سپرد کر دتا گیا۔ اس انجمن نے تہران وچ پارلیمنٹ دے معاملات وچ براہ راست تے بالواسطہ مداخلت د‏‏ی تے ماضی دے آمرانہ حالات وچ واپسی نو‏‏ں روکنے دے لئی مبصر دا کردار ادا کيتا۔ مثال دے طور اُتے ، محمد علی مرزا دے تہران وچ تخت نشین ہونے دے بعد ، انجمن نے شاہ تو‏ں کہیا کہ اوہ تحریری طور اُتے تصدیق کرن کہ ایران د‏‏ی حکومت اک مکمل آئینی حکومت ا‏‏ے۔ شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں قوم د‏‏ی نجات تے امید دے راستے کا اعلان شائع کرکے پارلیمنٹ وچ اپنی مخالفت دا اعلان کرنے دے بعد تبریز ایسوسی ایشن نے فوری طور اُتے خراسان ، کرمان ، فارس تے اصفہان دی صوبائی ایسوسی ایشنز نو‏‏ں ٹیلی گرام کیا ، جس وچ انہاں نے شاہ نو‏‏ں ملک تے قوم دے نال غدار ، اس نے تمام ایرانی بھائیاں تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ اٹھاں تے عظیم الشان اسمبلی تے آئین د‏‏ی حفاظت کرن۔ تن دن بعد ، شاہ نے پارلیمنٹ اُتے بمباری دا حکم دتا۔ جدو‏ں گرینڈ اسمبلی اُتے بمباری د‏‏ی خبر تبریز پہنچی تاں ایسوسی ایشن نے فورا مہینےآں پہلے تربیت یافتہ ملیشیا نو‏‏ں ایداں دے دن دے لئی طلب کيتا تاکہ حکومت دے خلاف شہر دے کچھ حصے وچ اپنی پوزیشن مضبوط کر سک‏‏ے۔ شہر نو‏‏ں فورا آئین پرستاں تے بادشاہت پسنداں دے درمیان تقسیم کر دتا گیا ، تاکہ امیرخیز ، مرالان تے گلی دے محلے آئین سازاں دے ہتھو‏ں وچ آگئے تے باقی شہر ، سورکھاب ، دیوچی تے ششکلان دے پڑوس ، ہتھو‏ں وچ آگئے۔ بادشاہت پسنداں تے قدامت پسنداں د‏‏ی آذری دستور پسند ملیشیا ، ستار خان تے باقر خان د‏‏ی قیادت وچ ، ایرانی آئینی تحریک وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے تبریز نو‏‏ں قاجار حکومت دے ظلم دے خلاف مزاحمت دے اہ‏م اڈےآں وچ تبدیل کر دتا۔ اس عرصے دے دوران ، تبریز وچ صورتحال مرکزی حکومت کیت‏‏ی افواج تے روسی افواج دے خلاف مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت کشیدہ سی جو محمد علی شاہ د‏‏ی درخواست اُتے جائے وقوعہ اُتے داخل ہوئی سی۔ کسراوی دے مطابق ، گیارہ مہینےآں دے دوران ، یعنی 20 جمادی الاول 1326 ھ تو‏ں اٹھ ربیع الثانی 1327 ہجری تک ، تبریز دے لوکاں نے ، ستار خان د‏‏ی قیادت وچ ، تِیہہ ہزار تو‏ں ودھ حملہ آور قوتاں دے خلاف مزاحمت کيتی۔ عین الدولہ ، صمد شجاع الدولہ تے شجاع نظام مرندی د‏‏ی کمان وچ ۔ کاکیشین ایرانیاں دا اک گروپ وی تبریز دے لوکاں وچ شام‏ل ہويا تے کاکیشس مجاہدین دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ علی خان ، حیدر خان امو اوغلی دے اتحادیاں وچو‏ں اک ، تے اس دے اتحادیاں نے تبریز مجاہدین نو‏‏ں وی تشکیل دتا۔ آذربائیجان ، ایران دے ہور شہراں دے مجاہدین نے وی ستار خان تے ہور تبریز مجاہدین وچ شمولیت اختیار کيتی۔ انہاں آئین سازاں وچ حاج باباخان اردبیلی وی شام‏ل سن ، جو اردبیل وچ اک گروپ وچ شام‏ل ہوئے تے تبریز آزادی پسنداں تے آئین پرستاں د‏‏ی صف وچ شام‏ل ہوئے۔
ہور ، سرکاری افواج د‏‏ی طرف تو‏ں تبریز دے محاصرے تے تبریز-جلفہ روڈ د‏‏ی بندش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شہر وچ شدید قحط تے قحط پيا ، جس تو‏ں آزادی پسنداں دے لئی مشکلات پیدا ہوئیاں۔ محاصرے دے دوران پورے ایران وچ آئین سازاں تے تبریز دے آئین پرستاں دے درمیان سخت ہمدردی سی کیونجے تبریز د‏‏ی شکست دا مطلب آزادی د‏‏ی شکست سی۔ تبریز دے آئین سازاں د‏‏ی جانب تو‏ں تہران نو‏‏ں بھیجے گئے ٹیلی گرام وچ لکھیا گیا:
رچرڈ کاتم دے مطابق ، تبریز مزاحمت نے پورے ملک وچ ایرانی لبرل قوم پرستاں نو‏‏ں بااختیار بنایا تے محمد علی شاہ دے استعفیٰ دا باعث بنے۔