cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وادی سندھ دی رہتل
شروعاتی دور
شروعاتی ہڑپا راوی پڑاء، جسدا نام راوی ندی تے رکھیا گیا سی، 3300 قبل مسیح 2800 ای.پو. تک چلیا۔ ایہہ ادوں شروع ہویا جدوں پہاڑاں دے کسان ہولی-ہولی اپنے پہاڑی گھراں اتے نیویں ندی دیاں گھاٹیاں دے وچکار چلے گئے۔ thumb|بلد دی شکل وچ ٹیراکوٹا کشتی، اتے مادہ مورتیاں(2800–2600 قبل مسیح) پرانے پنڈاں دے سبھیاچاراں دے پرپکّ پڑاء نوں پاکستان وچ رحمٰن ڈھیری اتے امری ولوں درسایا گیا اے۔ کوٹ دیجی پرپکّ ہڑپن تک جان والے پڑاء دی نمائندگی کردا اے، گڑھ مرکزی اتھارٹی اتے جیون دی ودھدی شہری گنوتا نوں درساؤندا اے۔ اس پڑاء دا اکّ ہور قصبہ ہاکرا ندی اتے بھارت وچ کالیبنگا وکھے پایا گیا سی۔
وپاری نیٹورکاں نے اس سبھیاچار نوں متعلق علاقائی سبھیاچاراں اتے کچے مال دے دور-دراڈے سروتاں نال جوڑیا، جس وچ لیپس لازلی اتے منکے بناؤن لئی ہور سامان شامل اے۔ اس ویلے تک، پنڈ واسیاں نے مٹر، تل، کھجور اتے کپاہ دے نال-نال پشو مجھاں سمیت بہت ساریاں فصلاں پال لئیاں سن۔ مڈھلے ہڑپا بھائیچاریاں نے 2600 قبل مسیح تک وڈے شہری مرکزاں ول رخ کیتا، جتھوں پرپکّ ہڑپا پڑاء شروع ہویا۔ نوینتم کھوج درساؤندی اے کہ سندھو گھاٹی دے لوک پنڈاں توں شہراں ول چلے گئے سن۔
شروعاتی ہڑپا دور دے آخری پڑاء وڈیاں کندھاں والیاں بستیاں دے اساری، وپاری نیٹورکاں دے وستار، اتے مٹی دے برتناں دیاں سٹائلاں، گہنیاں اتے موہراں دے روپ وچ مقابلتاً اکسار مادی سبھیاچار وچ علاقائی بھائیچاریاں دے ودھدے ایکیکرن ولوں درسائے گئے ہن۔ سندھو لپی دے نال، پرپکّ ہڑپا پڑاء وچ تبدیلی ول اگوائی کردا اے۔
پرپکّ پڑاء
جیؤسن ایٹ ال دے مطابق. (2012), پورے ایشیا وچ مونسون دے ہولی دکھن ول پرواس نے شروع وچ سندھ گھاٹی دے پنڈاں نوں سندھ اتے اس دیاں معاون ندیاں دے ہڑھاں نوں قابو کرکے ترقی یافتہ کرن دی اجازت دتی۔ ہڑھ شراکت دار کھیتی نے وڈے کھیتی سرپلساں دی اگوائی کیتی، جس نے بدلے وچ شہراں دے ترقی دی حمایت کیتا۔ اتھے دے نواسیاں نے سنچائی گنجائش ترقی یافتہ نئیں کیتی، مکھ طور 'تے موسمی مانسون 'تے انحصار کردے سن جو کہ گرمیاں دے ہڑھاں دا کارن بندے نیں۔ بروک نے اگے کہیا کہ انت شہراں دا ترقی بارش وچ کمی نال میل کھاندا اے، جس نال وڈے شہری مرکزاں وچ مڑ قیام ہو سکدا اے۔ جے.جی. شیپھر اتے ڈی.اے. لچٹنسٹائین دے مطابق پرپکّ ہڑپا رہتل "بھارت تے پاکستان دیاں سرحداں تے گھگر ہاکڑا گھاٹی وچّ باگور، ہاکڑا تے کوٹ دیجی پرمپراواں یا 'جاتی سموہاں' دا سنیوجن" سی۔
اس رہتل دے ہم عصر، میسوپوٹامیا اتے پرانے مصر دے بالکل الٹ، کوئی وڈی یادگاری ڈھانچہ نہیں بنایا گیا سی۔ محلاں جاں مندراں دا کوئی ٹھوس ثبوت نہیں اے۔ کجھ ڈھانچیاں نوں اناج بھنڈار منیا جاندا اے۔ اکّ شہر وچ اکّ بہت ودھیا ڈھنگ نال بنایا گیا اشنان ستھل ملیا، جو شاید اکّ عوامی اشنان ستھل سی۔ حالانکہ قلعے کندھاں نال گھرے ہوئے سن، پر ایہہ واضع نہیں اے کہ ایہہ ڈھانچے دفاعی سن۔
زیادہ تر شہر واسی وپاری جاں کاریگر ہندے پرتیت ہندے ہن، جو چنگی طرحاں متأثر آنڈھ-گوانڈھ وچ اکو کتے دا پچھا کرن والے دوجیاں نال رہندے سن۔ شہراں وچ سیلاں، منکیاں اتے ہور وستواں دے اساری لئی دور-دراڈے دے کھیتراں توں سامان دی ورتوں کیتی جاندی سی۔ لبھیاں گئیاں کلاکرتیاں وچ سندر چمک دار؉  پھینس منکے سن۔ سٹیٹائیٹ سیلاں وچ جانوراں، لوکاں (شاید دیوتیاں) اتے ہور قسم دے شلالیکھاں دیاں تصویراں ہن، جس وچ سندھو گھاٹی دی رہتل دی اجے تک ان-پڑھی گئی لکھن نظام وی شامل اے۔ کجھ موہراں دی ورتوں وپاری وستاں 'تے مٹی دی موہر لگاؤن لئی کیتی جاندی سی۔ سارے گھراں وچ پانی اتے نکاسی دی سہولت سی۔ ایہہ مقابلتاً گھٹ دولت دی اکاگرتا والے سماج دا اثر دندا اے۔
ہردلجیت سنگھ لالی
ساہتک حلقیاں وچّ لالی بابا وجوں مشہور ہردلجیت سنگھ سدھو (14 ستمبر 1932 - 28 دسمبر 2014) بہو-پکھی وشوکوشی سٹائل دا دھارنی سی اتے اس نے لکھاریاں اتے چنتکاں دیاں کئی پیڑھیاں نوں پریریا اتے اگوائی دتی۔
وادی سندھ دی رہتل
اقتدار تے حکمرانی
آثار قدیمہ ریکارڈ اقتدار دے مرکز جاں ہڑپا سماج وچ اقتدار وچ لوکاں دے چترن لئی کوئی ٹھوس جواب نہیں دیندے ہن۔ پر گنجھل دار؉  فیصلے لئے جان اتے لاگوُ کیتے جان دے اشارہ ملدے ہن۔ اداہرن لئی، زیادہ تر شہراں دا اساری اکّ بہت ہی اکسار اتے چنگی طرحاں منصوبہ بند گرڈّ پیٹرن وچ کیتا گیا سی، ایہہ سجھاء دندا اے کہ اوہناں دی سکیم مرکزی اتھارٹی ولوں کیتی گئی سی؛ ہڑپن کلاکرتیاں دی غیر معمولی اکسارتا جویں کہ مٹی دے برتن، سیلاں، وزن اتے اٹاں وچ واضع اے، جدکہ عوامی سہولتاں اتے یادگاری آرکیٹیکچر دی موجودگی؛مرداگھر دے پرتیکواد اتے قبراں دیاں وستواں  وچ وبھنتا دیکھن نوں ملدی اے۔
ہردلجیت سنگھ لالی
جیونی
لالی بھارتی پنجاب دے سنگرور ضلعے وچّ لہراگاگا نیڑے پنڈ فتح گڑھ دے اک جاگیردار پروار وچّ پیدا ہویا سی۔ 1967 وچ پٹیالہ شہر دی ستونت کور نال اسدا ویاہ ہویا اتے اوہناں دو پتر اتے اک دھی سی۔ لالی پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ دے لینگوئیج ڈیپارٹمنٹ وچّ لیکچرار سی اتے اتھوں ہی اوہ سیوامکت ہویا۔ اس نے اپنی خود دی کوئی وی کتاب کدے شائع نہیں کیتی، پر اوہ کلا(آرٹ) اتے ساہت دے سنسار دا اک ورچئل خزانہ ہون لئی جانیا جاندا سی۔ اسنے بودھی وچار پرواہ لئی زبانی روایت نوں اپنایا اتے اپنے آلے-دوآلے جڑن والے لوکاں نوں خوب گیان(علم) ونڈیا۔
روہی سنکوالا سانا
روہی سنکوالا سانا کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
وادی سندھ دی رہتل
دھاتو سائنس
ہڑپاں نے دھاتو سائنس وچ کجھ نویاں تکنیکاں ترقی یافتہ کیتیاں اتے پتل، کانسی، لیڈّ اتے ٹین دا پیداوار کیتا۔ بناولی وچ سونے دیاں لکیراں والا اکّ ٹچسٹون ملیا سی، جو شاید سونے دی شدھتا نوں پرکھن لئی ورتیا جاندا سی۔ (اجیہی تکنیک اجے وی بھارت دے کجھ حصیاں وچ ورتی جاندی اے)
ہردلجیت سنگھ لالی
موت
لالی 82 سال دی عمر چ 28 دسمبر 2014ء چ پٹیالہ چ مر گیا
حوالے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:سکھ گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:جٹ گٹھ:سکھ شخصیتاں
وادی سندھ دی رہتل
ناپ تول
سندھو رہتل دے لوکاں نے لمبائی، پنج اتے ویلے نوں ماپن وچ بہت شدھتا حاصل کیتی۔ اوہ اکسار وزن اتے ماپاں دی اکّ نظام ترقی یافتہ کرن والے پہلے لوکاں وچوں سن۔ اوہناں دی سبھ توں چھوٹی ونڈ، جو کہ گجرات دے لوتھل وچ ہاتھی دند دے پیمانے 'تے مارک کیتی گئی اے، لگبھگ 1.704 ملیمیٹر سی، جو کہ کانسی یگ دے پیمانے 'تے ریکارڈ کیتی گئی سبھ توں چھوٹی ونڈ اے۔
ماپ لئی چھ ستھاواں والے چیرٹ ورتے جاندے سن۔ ایہہ چیرٹ وزن 0.05, 0.1, 0.2, 0.5, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200, اتے 500 یونٹاں دے بھار دے نال 5:2:1 دے تناسب وچ سن، ہریک یونٹ دا بھار لگبھگ 28 گرام سی۔ انگلش امپیریئل اونس جاں یونانی انسیا دے سمان، اتے چھوٹیاں وستواں نوں 0.871 دیاں اکائیاں دے نال سمان تناسب وچ تولیا گیا سی۔ حالانکہ، ہور سبھیاچاراں وانگ، اصل وزن پورے علاقہ وچ اکسار نہیں سن۔ کوٹلی دے مطلب شاستر (چوتھی صدی قبل مسیح) وچ ورتے گئے وزن اتے ماپ اوہی ہن جو لوتھل وچ ورتے گئے سن۔
فن تے دست کاری
بہت ساریاں سندھو گھاٹی دیاں موہراں اتے مٹی دے بھانڈے اتے ٹیراکوٹا دیاں چیزاں ملیاں نیں، نال ہی بہت گھٹ پتھر دیاں مورتیاں اتے کجھ سونے دے گہنے اتے کانسی دے بھانڈے۔ہڑپا واسیاں نے کئی طرحاں دے کھڈونے اتے کھیڈاں وی بنائیاں۔
ٹیراکوٹا دیاں مورتیاں وچ گاواں، رچھّ، باندر اتے کتے شامل سن۔ پرپکّ پڑاء دیاں سائیٹاں 'تے زیادہ تر سیلاں 'تے درسائے گئے جانور دی واضع طور 'تے پچھان نہیں کیتی گئی اے۔ بلد، زیبرا، اکّ سنگ دے نال، ایہہ اٹکلاں دا اکّ سروت رہا اے. اجے تک، ایہناں داعویاں نوں مصدقہ کرن لئی ناکافی ثبوت ہن کہ چتر دا مذہبی جاں تہذیبی اہمیت سی، پر چتر دا پرچلن ایہہ سؤال اٹھاؤندا اے کہ کی تصویراں وچ جانور مذہبی چنہ ہن جاں نہیں۔ آثار قدیمہ-وگیانکو ثبوت سادھارن ریٹل اتے برتن بنسری دی ورتوں نوں درساؤندے ہن، جدوں کہ مورتی-سائنسی ثبوت ایہہ اشارہ دیندے ہن کہ شروعاتی رباب اتے ڈھول وی ورتے جاندے سن۔ہزاراں دی گنتی وچ سٹیٹائیٹ سیلاں برآمد کیتیاں گئیاں ہن، اتے اوہ کافی اکسار ہن۔ سائز وچ اوہ 2 توں 4 سینٹیمیٹر (3⁄4 توں 1+1⁄2 انچ) دے مربع تک ہندے ہن۔ زیادہ تر معاملیاں وچ اوہناں کول ہینڈصنف لئی جاں نجی شنگار وجوں ورتن لئی اکّ رسی نوں مطابق کرن لئی پچھلے پاسے اکّ ونھیا بوس ہندا اے۔ اس توں علاوہ وڈی گنتی وچ سیلنگ بچیاں ہن، جیہناں وچوں کجھ ہی سیلاں نال میل کھاندیاں ہن۔ سندھو لپی دیاں زیادہ تر اداہرناں موہراں 'تے چنھاں دے چھوٹے گروہ ہن۔
وپار اتے آواجائی
سندھو گھاٹی دی رہتل وچ شاید اج پورے دکھنی ایشیا وچ دکھائی دین والیاں بلداں دیاں گڈیاں دے نال نال کشتیاں وی سن۔ ایہناں وچوں بہہتیاں کشتیاں چھوٹیاں، فلیٹ-بوٹم والیاں سن، شاید سمندری جہاز ولوں چلائیاں جاندیاں سن، جویں کہ اج انڈس ندی تے دیکھیاں جا سکدیاں نیں؛ سنچائی لئی ورتیا جان والا اکّ مکمل نہری نیٹورک سی۔
4300-3200 قبل مسیح تانبا ویلے دے دوران، سندھو گھاٹی رہتل علاقہ جنوبی ترکمانستان تے شمالی ایران نال وسراوک سمانتاواں نوں درساؤندا اے جو کافی گتیشیلتا اتے وپار دا سجھاء دیندے نیں۔ شروعاتی ہڑپا دور (لگ بھگ 3200-2600 ای.پو.) دوران، مٹی دے برتن، موہراں، مورتیاں، گہنیاں آدی وچ سمانتاواں وسطی ایشیا اتے ایرانی پٹھار نال گہرے قافلے دے وپار نوں درساؤندیاں نیں۔
سندھو رہتل دیاں کلاکرتیاں دے پھیلاء توں نرنا کردے ہوئے، وپاری نیٹورکاں نے اکّ وڈا علاقہ نوں معاشی طور تے جوڑیا، جس وچ افغانستان دے حصے، پرشیا دے ساحلی علاقے، شمالی تے مغربی بھارت تے میسوپوٹامیا شامل نیں، جس نال سندھو-میسوپوٹیمیا تعلقاں دے ترقی وچ اگوائی کیتی گئی۔ ہڑپا وکھے دبے گئے لوکاں دے دنداں دے میناکاری دے مطالعے توں پتا لگدا اے کہ کجھ وسنیک سندھ گھاٹی دے پار توں شہر وچ چلے گئے سن۔ گونور دیپے، ترکماستان اتے شاہ-اے سکھتیہ، ایران وچ کانسی ویلے دے ستھاناں 'تے قبراں دے پرانے ڈیئینئے مطالعے نے دکھنی ایشیائی مول دے 11 لوکاں دی پچھان کیتی اے، جیہناں نوں پرپکّ سندھ گھاٹی مول دے منیا جاندا اے۔ 1980 دے دہاکے وچ، راس ال-جنز (اومان) وچ اہم آثار قدیمہ کھوجاں کیتیاں گئیاں سن، جو عرب جزیرہ نما نال سمندری سندھو گھاٹی دے تعلقاں نوں درساؤندیاں سن۔
کھیتی باڑی
جین-پھرینکوئس جیریج دے مطابق، مہرگڑھ وچ کھیتی دا اکّ آزاد مقامی مول سی۔ جیریج نوٹ کردا اے کہ میہرگڑھ دے لوک کنک اتے جوں دی ورتوں کردے سن، جدوں کہ شیپھر تے لیچنسٹائین نوٹ کردے ہن کہ مکھ کاشت کیتی اناج دی فصل ننگی چھ-قطار جوں سی، جو کہ دو-قطار جوں توں پیدا ہوئی فصل سی۔ گنگال اس گل نال سہمت اے کہ "مہرگڑھ وچّ فصلاں وچّ %90 توں ودھ جوں اتے کݨک دی اکّ چھوٹی جہی ماترا" وی شامل سی، جو کہ "نزدیکی-پوربی مول دے ہون دا سجھاء دتا جاندا اے، کیونکہ کنک دیاں جنگلی قسماں دی آدھونک ونڈ اتری لیوینٹ اتے دکھنی ترکی تکّ سیمت ہے۔"
جیہناں پسوآں نوں اکثر سندھو سیلاں 'تے درسایا جاندا اے، اوہ ہمپڈ انڈین اؤروچ (بوس پرائیمیجینئس ناماڈکس) ہن، جو کہ زیبو پشوآں دے سمان ہن۔ زیبو پشو بھارت اتے افریقہ وچ اجے وی عام ہن۔ ایہہ یورپیئن پشوآں (بوس پرائیمیجینئس ٹورس) توں وکھرا اے، اتے منیا جاندا اے کہ ایہہ برصغیر وچ آزاد طور 'تے پالیا گیا سی۔
جے. بیٹس ایٹ ال ولوں کھوج. (2016) اس گل دی تأئید کردی اے کہ سندھ دے لوک دوناں موسماں وچ گنجھل دار؉  بہو-فصلی رننیتیاں دی ورتوں کرن والے سبھ توں پرانے لوک سن، گرمیاں (چاول، باجرے اتے پھلیاں) اتے سردیاں (کنک، جوں اتے دالاں) دے دوران غذا اگاؤندے سن، جس لئی وکھ-وکھ پانی دیاں پرنالیاں دی لوڑ ہندی سی۔ بیٹس ایٹ ال. (2016) جنگلی سپیسیز اوریزا نوارا دے آلے دوآلے مشتمل، پرانے دکھنی ایشیا وچ چولاں دی اکّ پوری طرحاں وکھری گھریلو عمل دے ثبوت وی ملے ہن۔ اس نال مقامی اوریزا سیٹیوا انڈیکا چولاں دی کھیتی دی ویٹلینڈ اتے ڈرائیلینڈ کھیتی دے مرکب دا مقامی ترقی ہویا۔
غذا
آثار قدیمہ دیاں کھوجاں دے مطابق، انڈس گھاٹی دی رہتل وچ پسوآں، مجھاں، بکریاں تے مرغے مربعے جانوراں دے ماس خوراک دا دبدبا سی۔ڈیری پیداواراں دے اوشیش وی لبھے گئے سن. اکشیتا سوریانارائن دے مطابق، مہیا ثبوت اس علاقہ وچ رسوئی عوامل نوں عام ہون دا اشارہ دیندے ہن؛ غذا دے عنصر سن ڈیری اتپاد (گھٹ تناسب وچ)، رومینینٹ لوتھ میٹ تے یا تاں غیر-رمینینٹ ایڈیپوز فٹ، پودے، یا ایہناں پیداواراں دے مرکب۔
مغربی راجستھان توں 2017 وچ کھدائی دوران بلداں دیاں دو مورتیاں اتے اکّ ہتھ وچ پھڑے ہوئے تامبے دے اڈزے دے نال ستّ لڈو ملے سن۔ لگبھگ 2600 قبل مسیح تک، ایہہ ممکنہ طور 'تے پھلیداراں، مکھ طور 'تے مونگ اتے اناج دے بنے ہندے سن۔ لکھاریاں نے فوری آسپاس وچ بلداں دیاں مورتیاں، اڈزے اتے اکّ موہر دے پائے ہوئے لڈوآں نوں اکّ رسمی اہمیت دے ہون دا اندازا لگایا اے۔
بولی
ایہہ منیا جاندا اے کہ سندھو گھاٹی دی بولی پروٹو-دراوڑاں نال لسانی طور 'تے میل کھاندی سی، پروٹو-دراوڑ دا ٹٹنا دیر ہڑپا سبھیاچار دے ٹٹن نال متعلق سی۔ پھنش انڈولوجسٹ اسکو پارپولا نے سٹہ کڈھیا کہ سندھو شلالیکھاں دی اکسارتا مکمل طور 'تے وکھ-وکھ بولیاں دی ورتوں دی سمبھاونا نوں روکدی اے، اتے ایہہ کہ دراوڑ بولی دا اکّ شروعاتی روپ سندھو لوکاں دی بولی ہونا چاہیدا اے۔ اج، دراوڑ بولی پروار زیادہ تر دکھنی بھارت اتے اتری اتے مشرقی سری لنکا وچ مرتکز اے، پر ایہہ اجے وی باقی بھارت اتے پاکستان (برہوئی بولی) وچ موجود اے، جو اصول نوں مصدقہ کردی اے۔ 400 توں 600 دے وچکار وکھ-وکھ سندھ چنہ سٹینپ سیلاں، چھوٹیاں گولیاں، وسراوک برتناں اتے اکّ درجن توں ودھ ہور سمگریاں 'تے پائے گئے ہن، جس وچ اکّ سائینبورڈ وی شامل اے۔ عام سندھو شلالیکھ لمبائی وچ لگبھگ پنج اکھراں دے ہندے ہن۔ سبھ توں وڈا شلالیکھ 34 چنھاں دا لبھیا گیا اے۔
مذہب
علاقہ وچ شروعاتی اتے با اثر کم جسنے ہڑپا ستھاناں توں آثار قدیمہ پرماناں دی ہندو وضاحت لئی رجھان قائم کیتا، اوہ جون مارشل دا سی، جس نے 1931 وچ سندھو دھرم دیاں پرمکھ خاصیتاں وجوں ہیٹھ لکھیاں چیزاں دی پچھان کیتی: اکّ مہان مرد پرمیشر اتے اکّ ماں دیوی؛ جانوراں اتے پودیاں دی دیویکرن جاں پوجا؛ پھالس (لنگا) اتے ولوا (یونی) دی پرتیکاتمک نمائندگی؛ اتے، مذہبی مشق وچ اشنان اتے پانی دی ورتوں۔ مارشل دیاں ویاکھیاواں اتے بہت بحث ہوئی اے، اتے کئی وار اگلے دہاکیاں وچ اختلاف وی ہویا اے۔ سندھو گھاٹی دی اکّ موہر اکّ سنگ والے سرلیکھ دے نال اکّ بیٹھی ہوئی شکل نوں درساؤندی اے، ممکن طور 'تے ٹرائیسیپھیلک اتے ممکن طور 'تے اتھیپھیلک، جانوراں نال گھریا ہویا اے۔ مارشل نے چتر نوں ہندو دیوتا شو (جاں ردر) دے شروعاتی روپ وجوں پچھانیا، جو تپسیا، یوگا اتے صنف نال جڑیا ہویا اے؛ جانوراں دے مالک وجوں جانیا جاندا اے، اتے اکثر تن اکھاں دے روپ وچ درسایا جاندا اے۔ اس لئی ایہہ موہر پشوپتی (سارے جانوراں دے سوآمی) دے بعد، شو دی اکّ خاصیت توں بعد، پشوپتی سیل وجوں جانی جاندی اے۔ حالانکہ مارشل دے کم نوں کجھ حمایت ملیا اے، بہت سارے نقاداں اتے اتھوں تک کہ سپوٹراں نے کئی اعتراز اٹھائے ہن۔ ڈورس شرینواسن نے دلیل دتی اے کہ چتر دے تن چہرے جاں یوگک آسن نہیں ہن اتے ایہہ کہ ویدک ساہت وچ ردر جنگلی جانوراں دا محافظ نہیں سی۔ ہربرٹ سلیوان اتے زوزؾج الف لیلیٰ ہلٹیبیٹل نے وی مارشل دے سٹیاں نوں ردّ کر دتا، اوہناں دا دعوہ اے کہ ایہہ چتر مادہ سی، جدوں کہ بعد والے نے چتر نوں مہشا، مجھّ دیوتا اتے آلے-دوآلے دے جانوراں نوں چار مکھ سمتاں لئی دیوتیاں دے واہناں نال جوڑیا۔ بہت ساریاں سندھو گھاٹی دیاں سیلاں جانوراں نوں دکھاؤندیاں ہن، کجھ اوہناں نوں جلوساں وچ لجاندے درساؤندیاں ہن، جدوں کہ ہور چائیمیرک رچناواں دکھاؤندیاں ہن۔ موہینجو-دارونجو دی اکّ موہر اکّ ادھ-انسان، ادھ-مجھّ دا راکھش اکّ باگھ 'تے حملہ کردی دکھائی دیندی اے، جو کہ گلگامیش نال لڑن لئی دیوی اررو ولوں بنائے گئے اجیہے راکھش دے سمیریئن متھّ دا حوالہ ہو سکدا اے۔
منیا جاندا اے کہ مذہبی رسماں جے کوئی ہن، ہو سکدا اے کہ اوہ وڈے پدھر 'تے انسان گت گھراں، چھوٹے مندراں تک محدود رہے ہون۔ مارشل اتے بعد دے مفکراں ولوں ممکنہ طور 'تے مذہبی ادیشاں لئی وقف ہون دے طور 'تے کئی سائیٹاں دا تجویز کیتا گیا اے، پر حال وچ صرف موہنجودڑو دے اشنان ستھل نوں ہی رسمی شدھتا لئی اکّ جگہ وجوں ورتیا گیا منیا جاندا اے۔ ہڑپا رہتل دے آخری سنسکار دیاں پرتھاواں نوں انشک دفناؤن (جس وچ آخری دفناؤن توں پہلاں تتاں دے رابطہ وچ آؤن ولوں سریر نوں پنجر دے اوشیشاں وچ گھٹا دتا جاندا اے)، اتے سسکار ولوں چنھت کیتا گیا اے۔
رہتل دا آخری پڑاء
1900 قبل مسیح دے آس-پاس ہولی-ہولی گراوٹ دے اشارہ ساہمنے آؤن لگے، اتے لگبھگ 1700 قبل مسیح تک زیادہ تر شہر چھڈّ دتے گئے سن۔ ہڑپا دے تھاں توں انسانی پنجر دی تازہ جانچ نے دکھایا اے کہ سندھو رہتل دے انت وچ انسان گت تشدد اتے کوڑھ اتے تپدق ورگیاں چھوت دیاں بیماریاں وچ وادھا ہویا اے۔
تریخ دان اپندر سنگھ دے مطابق، "ہڑپا پڑاء دے اخیرلے دور دوارا پیش کیتی گئی عام تصویر شہری نیٹورک دے ٹٹن اتے پینڈو کھیتراں دے وستار وچوں اکّ ہے۔" ہڑپا سبھیاچار دے آخری پڑاء نال جڑیاں سائیٹاں سندھ، رنگ پور، بلوچستان، پیراک، مغربی اتر پردیش مہاراشٹر، دائماباد ہن۔
سبھ توں ودھ سائیٹاں چولستان وچ کدوالا، گجرات وچ بیٹ دوارکا، اتے مہاراشٹر وچ دائماباد ہن، جیہناں نوں شہری منیا جا سکدا اے، پر اوہ پرپکّ ہڑپا شہراں دے مقابلے گنتی وچ گھٹ ہن۔ بیٹ دوارکا نوں مضبوط کیتا گیا سی اتے فارس دی کھاڑی علاقہ نال رابطہ کرنا جاری رکھیا گیا سی، پر لمبی دوری دے وپار وچ عام کمی آئی سی۔ دوجے پاسے، اس معیاد نے فصلاں دی وبھنتا اتے دوہری-پھسلیی دے آمد دے نال-نال مشرق اتے دکھن ول پینڈو بستیاں دی تبدیلی دے نال، کھیتی باڑی ادھار دی وبھنتا وی ویکھی۔ دیر ہڑپا دور دے مٹی دے برتناں نوں "پرپکّ ہڑپا مٹی دے برتن پرمپراواں دے نال کجھ نرنترتا درساؤن" دے روپ وچ بیان کیتا گیا اے، پر نال ہی ولکھن انتر وی ہن۔ بہت ساریاں سائیٹاں کجھ صدیاں تک قبضے وچ رہیاں، حالانکہ اوہناں دیاں شہری خاصیتاں وچ گراوٹ آئی اتے الوپ ہو گئی۔ پتھر دے وزن اتے مادہ مورتیاں ورگیاں پرانیاں خاص قلعواں نایاب ہو گئیاں سن۔ جیومیٹرک ڈزائین دے نال کجھ سرکولر سٹینپ سیلاں ہن، پر سندھو لپی دی گھاٹ اے جو رہتل دے پرپکّ پڑاء نوں درساؤندی اے۔ لپی نایاب اے اتے پوٹشرڈ شلالیکھاں تک محدود اے۔ لمبی دوری دے وپار وچ وی گراوٹ آئی سی، حالانکہ مقامی سبھیاچاراں نے پھائیینس اتے کچّ بناؤن اتے پتھر دے منکیاں دی نقاشی وچ نویاں کاڈھاں دکھائیاں ہن۔ شہری سہولتاں جویں کہ ڈریناں اتے عوامی اشنان دی ہن سانبھ-سنبھال نہیں کیتی گئی سی۔ پتھر دیاں مورتیاں نوں جانبجھّ کے توڑیا گیا سی، قیمتی چیزاں نوں کئی وار بھنڈاراں وچ چھپا دتا گیا سی، جس نال بدامنی دا اشارہ ملدا سی، اتے جانوراں اتے اتھوں تک کہ منکھاں دیاں لاشاں نوں گلیاں اتے چھڈیاں عمارتاں وچ دفنایا گیا سی۔
سندھو گھاٹی رہتل توں بعد
پہلاں، مفکراں دا مننا سی کہ ہڑپا رہتل دے پتن نے برصغیر وچ شہری جیون وچ رکاوٹ پیدا کیتی۔ حالانکہ، سندھو گھاٹی دی رہتل اچانک الوپ نہیں ہوئی، اتے سندھو رہتل دے بہت سارے عنصر بعد دیاں سنسکرتیاں وچ دکھائی دیندے ہن۔
2016 تک، آثار قدیمہ انکڑیاں توں پتہ لگدا اے کہ دیر ہڑپن وجوں شرینیبدھّ کیتی گئی بھوتک رہتل گھٹو-گھٹ ای. 1000-900 BCE اتے پینٹ کیتے گرے ویئر کلچر دے نال انشک طور 'تے ہم عصر سی۔ ہارورڈ دے آثار قدیمہ-وگیانیو رچرڈ میڈو پیراک دے اخیرلے ہڑپا بندوبست ول اشارہ کردے ہن، جو 1800 قبل مسیح توں لے کے 325 قبل مسیح وچ سکندر مہان دے حملے دے ویلے تک لگاتار ودھدی-پھلدی رہی۔
سندھو رہتل دے ستھانیکرن دے بعد، سندھو رہتل دے اثر نوں درساؤندے ہوئے وکھ-وکھ پدھراں تک علاقائی سبھیاچار ابھریا۔ ہڑپا دے پرانے مہان شہر وچ، دفناؤن والے تھاں ملے ہن جو اکّ علاقائی سبھیاچار نال میل کھاندے ہن جسنوں قبرستان ایچ کلچر کیہا جاندا اے۔ اسے ویلے، اوچر رنگ دار؉  مٹی دے برتن سبھیاچار راجستھان توں گنگا دے میدان وچ پھیلیا۔
سندھو گھاٹی دی رہتل دے واسی سندھ اتے گھگر ہاکڑا دریا دیاں گھاٹیاں توں گنگا جمنا بیسن دیاں ہمالیا دیاں تہیاں ول چلے گئے سن۔
حوالے
گٹھ:پرانے ویلے گٹھ:وادی سندھ دی رہتل گٹھ:پاکستان
ٹاپاجوس دریا
ٹاپاجوس دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 1200 میل لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
ضلع سامٹسے
سامٹسے دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
چک 47 گ ب III
چک 47 گ ب (III)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
اکنکاگوا
اکنکاگوا انڈیز دے پربت دھارا چ براعظم دکھنی امریکہ دے دیس ارجنٹائن وچ 6962 میٹر / 22841 فٹ اچی چوٹی اے۔ اے نہ صرف برا‏عظم اتلے امریکہ، دکھنی امریکہ تے دکھنی ادھے گولے دی سب توں اچی چوٹی اے بلکہ ایشیاء توں باہر اے سب توں اچی چوٹی اے۔
سر سید احمد خان دے نظریات تے تعلیمات
سر سید احمد خان دے نظریات تے تعلیمات
ساڈے ہاں تقریباً تمام تعلیمی ادارےآں ہور عوام تے خواص دے ذہن وچ جنگ آزادی دے اعتبار تو‏ں اک ناں نمایاں طور اُتے سامنے لیایا جاندا اے تے اوہ ’’سر سید احمد خان‘‘ دا ا‏‏ے۔ مگر تصویر دا فقط ایہی اک رخ ہی لوکاں دے سامنے رکھیا جاندا اے تے اس دے عقائدِ فاسدہ تے باطلہ جو اسلام د‏‏ی تعلیمات دے سراسر خلاف نيں اوہ لوکاں نو‏‏ں نئيں دسے جاندے۔ سر سید احمد خان نے اک باطل مذہب وضع کيتا سی جسنو‏ں انہاں "نیچریت" دا ناں دتا سی۔ انہاں دے انہاں منگھڑت عقائد وچو‏ں کوئی اک عقیدہ رکھنا ہی کفر لازم کر دیندا اے جدو‏ں کہ گستاخیاں اس دے علاوہ نيں۔ آؤ انہاں دے عقائد نو‏‏ں جانیئے۔ اساں چند اس د‏ی اصل کتاباں تو‏ں نقل کر دتے نيں۔ کتاباں مارکیٹ وچ عام نيں جس دا جی چاہے خریدے تے اصل کتاب تو‏ں مذکورہ حوالے نو‏‏ں ملائے۔
خدا دے بارے وچ عقائد
ﷲ تعالیٰ اپنے کلام وچ فرماندا اے کہ اس دا پسندیدہ دین اسلام اے (ان الدین عند الله الاسلام) مگر سر سید اس اُتے راضی نئيں۔ اوہ کہندے نيں کہ: ’’جو ساڈے خدا دا مذہب اے اوہی ساڈا مذہب ا‏‏ے۔ خدا نہ ہندو اے نہ عرفی مسلما‏ن، نہ مقلد نہ لامذہب نہ یہودی تے نہ عیسائی، اوہ تاں پکا چھٹا ہويا نیچری اے ‘‘۔
’’نیچر خدا دا فعل اے تے مذہب اس دا قول تے سچے خدا دا قول تے فعل کدی مخالف نئيں ہوسکدا۔ ايس‏ے لئی ضرور اے کہ مذہب تے نیچر متحد ہوئے۔
نبوت دے بارے وچ عقائد
علم عقائد د‏‏ی تقریباً ساری کتاباں وچ "نبی" د‏‏ی ایہ تعریف کيت‏ی گئی اے: ’’نبی اوہ مرد اے جسنو‏ں ﷲ تعالیٰ نے مبعوث کيتا، احکا‏م د‏‏ی تبلیغ دے لیے‘‘۔ اور ایہی معنی عوام وچ مشہور تے معروف اے تے ایہی حق اے مگر سرسید کہندا اے کہ: ’’نبوت اک فطری چیز اے … ہزاراں قسم دے ملکاتِ انسانی نيں۔ بعض دفعہ کوئی خاص ملکہ کسی خاص انسان وچ از روئے خلقت تے فطرت، ایسا قوی ہُندا اے کہ اوہ اس دا امام یا پیغمبر کہلاندا اے، لوہار وی اپنے فن دا امام یا پیغمبر ہوسکدا اے، شاعر وی اپنے فن دا امام یا پیغمبر ہوسکدا ا‏‏ے۔ اک طبیب وی اپنے فن دا امام یا پیغمبر ہوسکدا اے ‘‘۔
’’جِنّے وی پیغمبر گزرے سب نیچری سن ‘‘۔
حضرت ابراہیم علیہ السلام (حضور محمدﷺ دے بعد مخلوق وچ سب تو‏ں افضل) د‏‏ی شان وچ گستاخی
’’حج اس بڈھے (ابراہیم علیہ السلام) خدا پرست د‏‏ی عبادت د‏‏ی یادگاری وچ قائم ہويا سی اس لئی اس عبادت نو‏‏ں ايس‏ے طرح تے ايس‏ے لباس وچ ادا کرنا قرار پایا سی۔ جس طرح تے جس لباس وچ اس نے د‏‏ی سی۔ محمد ﷺ نے اس سویلزیشن (رہتل) دے زمانے وچ وی اس وحشیانہ صورت تے وحشیانہ لباس (حج دا احرام شریف) نو‏‏ں ساڈے بڈھے دادا کيتی عبادت د‏‏ی یادگار وچ قائم رکھیا۔
حضرت موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی شان وچ گستاخی
"اگر موسیٰ نو‏‏ں کوئی ٹرگنا میٹری دا قاعدہ نہ آندا ہوئے تے اس نے اس دے بیان وچ غلطی د‏‏ی ہوئے تاں اس د‏ی نبوت تے صاحبِ وحی تے الہام ہونے وچ نقصان نئيں آندا کیونجے اوہ ٹرگنامیٹری یا اسٹرانومی دا ماسٹر نئيں سی۔ اوہ انہاں امور وچ تاں ایسا ناواقف سی کہ ریڈسی (Red Sea) دے کنارہ تو‏ں کنعان تک دا جغرافیہ وی نئيں جاندا سی تے ایہی اس دا فخر تے ایہی دلیل اس دے نبی اولو العزم ہونے د‏‏ی سی‘‘۔
حضرت عیسٰی علیہ السلام د‏‏ی شان وچ گستاخی
اج تک ملت اسلامیہ اس گل اُتے متفق اے کہ عیسٰی علیہ السلام بغیر باپ دے پیدا ہوئے مگر سرسید کہندا اے: ’’میرے نزدیک قرآن مجید تو‏ں انہاں دا بے باپ ہونا ثابت نئيں اے ‘‘۔
’’اور اوہ (حضرت مریم رضی اﷲ عنہا) حسبِ قانونِ فطرتِ انسانی، اپنے شوہر یوسف تو‏ں حاملہ ہوئیں‘‘۔
حضور علیہ السلام د‏‏ی شان وچ گستاخی
’’اک یتیم بن ماں باپ دے بچے دا حال سنو جس نے نہ اپنی ماں دے کنارِ عافطت دا لطف اٹھایا، نہ اپنے باپ د‏‏ی محبت دا مزہ چکھا، اک ریگستان دے ملک وچ پیدا ہويا تے اپنے گرد سوائے اونٹھ چرانے والےآں دے غول دے کچھ نہ دیکھیا تے سوائے لات تے منات تے عزیٰ (بُتاں دے نام) نو‏‏ں پکارنے د‏‏ی آواز دے کچھ نہ سنیا، مگر خود کدی نہ بھٹکا‘‘۔
خضر علیہ السلام دے بارے وچ عقیدہ
’’اور کچھ شبہ نئيں رہندا کہ ایہ پرانے قصےآں وچو‏ں اک فرضی ناں اے تے اسنو‏ں حضرت موسیٰ علیہ السلام دے اصلی واقعات دے نال شامل ک‏ے دتا گیا اے ‘‘۔
معجزات دے بارے وچ عقائد
سر سید دے مطابق معراج صرف حضور ﷺ دا اک خواب ا‏‏ے۔ چنانچہ لکھدے نيں: ’’معراج د‏‏ی نسبت جس چیز اُتے مسلماناں نو‏‏ں ایمان لیانا فرض اے، اوہ اس قدر اے کہ پیغمبر خدا نے مکہ تو‏ں بیت المقدس پہنچنا اک خواب وچ دیکھیا تے ايس‏ے خواب وچ انہاں نے درحقیقت اپنے پروردگار د‏‏ی وڈی وڈی نشانیاں مشاہدہ کیں… مگر اس گل اُتے یقین رکھنا چاہیے کہ آنحضرت ﷺ نے جو کچھ خواب وچ دیکھیا یا وحی ہوئی یا انکشاف ہويا اوہ بالکل سچ تے برحق اے ‘‘۔
حضرت ابراہیم علیہ السلام دے معجزات دا انکار کردے ہوئے لکھدے نيں: ’’ساڈے علما تے مفسرین نے قرآن مجید د‏‏ی آیتاں د‏‏ی ایہی تفسیر د‏‏ی کہ حضرت ابراہیم اگ وچ ڈالے گئے سن تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں صحیح سلامت نکلے، حالانکہ قرآن مجید د‏‏ی کسی آیت وچ اس گل کيتی نص نئيں اے کہ حضرت ابراہیم علیہ السلام اگ وچ ڈالے گئے سن ‘‘۔
اک دوسری جگہ لکھدے نيں: ’’انہاں (حضرت ابراہیم علیہ السلام) نے رویا وچ خدا تو‏ں کہیا کہ مینو‏‏ں دکھا یا فیر بتا کہ تاں کس طرح مردے نو‏‏ں زندہ کريں گا، فیر خواب وچ خدا دے بتلانے تو‏ں انہاں نے چار پرند جانور لئی تے انہاں دا قیمہ کرکے ملادتا تے پہاڑاں اُتے رکھ دتا تے فیر بلايا تاں اوہ سب جانور وکھ وکھ زندہ ہوک‏ے چلے آئے‘‘۔
حضرت موسیٰ علیہ السلام دے معجزات دا انکار اس طرح کردے نيں کہ: ’’انہاں (حضرت موسیٰ علیہ السلام) نے اس خیال تو‏ں کہ اوہ لکڑی سپ اے, اپنی لاٹھی پھینکی تے اوہ انہاں نو‏‏ں سپ یا اژدہا دکھادی دی۔ ایہ خود انہاں دا تصرف سی تے اپنے خیال وچ سی۔ حالانکہ اوہ لکڑی، لکڑی ہی سی اس وچ فی الواقع کچھ تبدیلی نئيں ہوئی سی‘‘۔
قرآن کریم د‏‏ی صراحت دے مطابق اج تک ملت اسلامیہ اس گل اُتے متفق اے کہ حضرت عیسٰی علیہ السلام تو‏ں ٭ مرداں نو‏‏ں زندہ کرنا ٭ مادر زاد اندھاں نو‏‏ں بینا کردینا ٭ مٹی د‏‏ی مورت وچ پھونک کر اسنو‏ں زندہ پرندہ بنا دینا، ثابت ا‏‏ے۔
مگر سرسید انہاں تمام دا انکار کردا اے تے کہندا اے کہ: ’’حضرت عیسٰی علیہ السلام بچپنے وچ لڑکےآں دے نال کھیلنے وچ مٹی دے جانور بنالیندے سن تے جداں کدی کدی ہن وی ایداں دے مواقعاں اُتے بچے کھیلنے وچ کہندے نيں کہ خدا انہاں وچ جان ڈال دے گا، اوہ وی کہندے ہاں گے‘‘۔
یونہی سر سید احمد خان نے اس گل دا وی انکار کيتا کہ حضرت عیسٰی علیہ السلام اندھاں تے کوڑھ دے مریضاں نو‏‏ں بھلا چنگا کردیندے سن تے اس گل نو‏‏ں وی نئيں منیا کہ اوہ مرداں نو‏‏ں زندہ کردیندے سن ۔
قرآن دے بارے وچ عقائد
’’اساں تمام قرآن وچ کوئی ایسا حکم نئيں پایا تے اس لئی اسيں کہندے نيں کہ قرآن وچ ناسخ تے منسوخ نئيں اے ‘‘۔
فرشتےآں دے بارے وچ عقائد
’’جن فرشتےآں دا ذکر قرآن وچ آیا اے انہاں دا کوئی اصلی وجود نئيں ہوسکدا۔ بلکہ خدا د‏‏ی بے انتہا قوتاں دے ظہور نو‏‏ں تے انہاں قوتاں نو‏‏ں جو خدا نے اپنی تمام مخلوق وچ مختلف قسم دے پیدا کیتے نيں ملک یا ملائکہ کہندے نيں‘‘۔
’’جبریل ناں دا کوئی فرشتہ نئيں, نہ اوہ وحی لے ک‏ے آندا سی۔ بلکہ ایہ اک قوت دا ناں اے جو نبی وچ ہُندی اے ‘‘۔
جنات دے بارے وچ عقائد
’’جس طرح جنّاں د‏‏ی مخلوق نو‏‏ں مسلما‏ن نے تسلیم کيتا اے ایسی مخلوق دا وجود قرآن تو‏ں ثابت ہی نہیں‘‘۔
’’شیطان کوئی جدا مخلوق نئيں اے، بلکہ انسان وچ موجود ایسی قوت جو شر د‏‏ی طرف لے جائے اسنو‏ں شیطان کہندے نيں‘‘۔
عذاب قبر دے بارے وچ عقیدہ
’’اگر عذاب قبر وچ گناہ گاراں د‏‏ی نسبت سانپاں دا لپٹنا تے کٹنا بیان کيتا جائے تاں اس دا ایہ مطلب نئيں ہُندا کہ درحقیقت سچ مچ دے سپ جنہاں نو‏ں اسيں دنیا وچ دیکھدے نيں، اوہ مردے نو‏‏ں چمٹ جاندے نيں۔ بلکہ جو کیفیت گناہاں تو‏ں روح نو‏‏ں حاصل ہُندی اے، اس دا حال انساناں وچ رنج تے تکلیف ومایوسی د‏‏ی مثال تو‏ں پیدا کيتا جاندا اے جو دنیا وچ سانپاں دے کٹنے تو‏ں انسان نو‏‏ں ہُندی ا‏‏ے۔ عام لوک اورکٹ ملیا اسنو‏ں واقعی سپ سمجھدے نيں‘‘۔
=> مسٹر احمد خان نے یونہی میزان، پل صراط، اعمال نامے تے شفاعت دا وی انکار کيتا ا‏‏ے۔
امام مہدی دے بارے وچ عقیدہ
’’ان غلط قصےآں وچو‏ں جو مسلماناں دے ہاں مشہور نيں اک قصہ امام مہدی آخر الزماں دے پیدا ہونے دا وی ا‏‏ے۔ اس قصے د‏‏ی بہت ساریاں حدیثاں کتاباں احادیث وچ وی مذکور نيں مگر کچھ شبہ نئيں کہ سب جھوٹی تے مصنوعی نيں… تے انہاں تو‏ں (احادیث سے) کسی ایداں دے مہدی د‏‏ی جو مسلماناں نے تصور کر رکھیا اے تے جس دا قیامت دے نیڑے ہونا خیال کيتا اے بشارت مقصود نہیں‘‘۔
صور دے متعلق عقیدہ
صور پھونکنے د‏‏ی حقیقت بیان کردے لکھدا اے: ’’تمام علمائے اسلام صور نو‏‏ں اک شے، موجود فی الخارج تے اس دے لئی پھونکنے والے فرشتے دے ہونے دا یقین کردے نيں تے عموماً مسلماناں دا اعتقاد ایہی اے … مگر جنہاں عالماں د‏‏ی ایہ (نیچریت والی) رائے اے اوہ وی مثل ساڈے نہ صور دے لغوی معنی لیندے نيں تے نہ صور دے وجود فی الخارج نو‏‏ں مندے نيں تے نہ اس دے وجود د‏‏ی تے نہ اس دے پھونکنے والےآں د‏‏ی ضرورت جاندے نيں‘‘۔
دیدار باری تعالیٰ دے متعلق عقیدہ
’’خدا دا دیکھنا، دنیا وچ نہ انہاں اکھاں تو‏ں ہوسکدا اے تے نہ انہاں اکھاں تو‏ں جو دل دیاں اکھاں کہلاندی نيں تے نہ قیامت وچ کوئی شخص خدا نو‏‏ں دیکھ سکدا اے ‘‘۔
روزہ نہ رکھنے د‏‏ی عام اجازت
’’جو لوک کہ روزہ رکھنے وچ نہایت تکلیف تے سختی اٹھاندے نيں، جے طاقت رکھدے نيں تاں انہاں نو‏‏ں اجازت اے کہ روزے رکھنے دے بدلے فدیہ دے دیں‘‘۔
شراب
’’شراب د‏‏ی حرمت جدو‏ں تک نہ ہوئی سی تمام انبیاِ سابقین تے اکثر صحابہ اس دے مرتکب ہوئے‘‘۔
عیسائی
عیسائیاں دے متعلق لکھدے نيں: ’’البتہ میری خواہش رہی کہ مسلماناں تے عیسائیاں وچ محبت پیدا ہوئے کیونجے قرآن مجید دے موافق جے کوئی فرقہ ساڈا دوست ہوسکدا اے تاں اوہ عیسائی نيں‘‘۔ نصاب وچ تاں سانو‏ں پڑہایا جاندا اے کہ سر سید احمد خان دو قومی نظریے دا وڈا علمبردار سی، خود فیصلہ کرن کہ کیہ دو قومی نظریے دا حامی عیسائیاں دے متعلق ایسی خواہش رکھ سکدا اے ؟
انگریز حکومت
برٹش استعمار دے لئی لکھدے نيں: ’’گو ہندوستان د‏‏ی حکومت کرنے وچ انگریزاں نو‏‏ں متعدد لڑائیاں لڑنی پئی ہاں مگر درحقیقت نہ انہاں نے ایتھ‏ے د‏‏ی حکومت بہ زور حاصل کيتی تے نہ مکروفریب تاں۔ بلکہ درحقیقت ہندوستان نو‏‏ں کسی حاکم د‏‏ی اس دے اصلی معنےآں وچ ضرورت سی۔ سو اس ضرورت نے ہندوستان نو‏‏ں انکا محکوم بنادیا‘‘۔
’’جن مسلماناں نے سرکار (انگریز) د‏‏ی نمک حرامی تے بدخواہی کی(1857ع د‏‏ی جنگِ آزادی وچ حصہ لیا) وچ انہاں دا طرف دار نئيں ہون۔ وچ انہاں تو‏ں بہت زیادہ ناراض ہاں تے انہاں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ برا جاندا ہاں کیونجے ایہ ہنگامہ ایسا سی کہ مسلماناں نو‏‏ں اپنے مذہب دے بموجب عیسائیاں دے نال رہنا چاہیے سی جو اہل کتاب تے ساڈے مذہبی بھائی بند نيں‘‘۔
"تمام اہلِ ہند اپنے وائسرائے لارڈ کیننگ دَامُ اِقْبَالُہُمْ دا ایہ رحم تے احسان کدی دل تو‏ں نئيں بھولاں گے جس وچ تمام اصلی حالاتِ فساد اُتے غور کرکے اس اُتے رحم دے اشتہار جاری ہونے د‏‏ی صلاح دی… تمام اہل ہند انہاں دے اس احسان دے بندے نيں تے دل تے جان تو‏ں انہاں نو‏‏ں دعا دیندے نيں۔ الٰہی تاں ساڈی دعا نو‏‏ں قبول کر۔ آمین، الٰہی جہان ہوئے تے ساڈا وائسرائے لارڈ کیننگ ہو‘‘۔
ضلع تھمپھو
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
دهستان سنجبد شمالی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان کوثر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان کوثر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
سیونکھ کھانا
سیونکھ کھانا ہائینا ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ ایہ چڑھدے افریقہ تے دکھنی افریقہ دا واسی اے۔ دوجے ماس کھانیاں وانگوں ایہ وڈے جانوراں دا شکار نئیں کردا۔ ایہ کیڑے کھاندا اے تے سیونکھ ایہنوں پسند اے۔ اک سیونکھ کھانا اک رات وچ اپنی لمی جیب نال 250,000 سیونکھاں کھا سکدا اے۔ ایہ دن نوں کسے کھڈ وچ لیٹیا ریندا اے تے رات نوں نکل کے شکار کردا اے۔
وکھالہ
ایہ 20–30 سینٹی میٹر (7.9–11.8 انچ) لمی چاڑو ورگی پوچھل کڈ کے، 55 توں 80 سینٹی میٹر (22 توں 31 انچ) لما ہوندا اے۔ مگراں تک ایہ 40 توں 50 سینٹی میٹر (16 توں 20 انچ) تک اچا ہوندا اے۔ ایہ 7–10 کلو دا ہوندا اے تے 15 کلو تک جاسکدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ہائینا گٹھ:ماس کھانے
ضلع لہنٹسے
لہنٹسے دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
راجی سنگوالا سانا
راجی سنگوالا سانا کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بانات
بانات اک سیاسی اکائی سی جہڑی محوری طاقتاں دے یوگوسلاویہ بادشاہت تے قبضہ کرن اس دے حصے بخرے کرن دے بعد وجود وچ آئی ۔ ایہہ 1941ء توں 1944ء تک قائم رہی ۔ بانات ناں دے طور تے سربیا دے محوری پروٹیکٹوریٹ دا حصہ سی پر سارے اختیارات علاقے دی جرمن اقلیت دے ہتھ وچ سن ۔ اس دا علاقائی کمشنر جورف سیپ لاپ سی ۔ 1944ء چ محوری طاقتاں دی شکست دے مگروں ایتھے جرمن حکومت دا خاتمہ ہو گیا تے اس دا بوہتا علاقہ واجوودینا چ شامل کر لئیا گیا ، جہڑا کیمونسٹ یوگوسلاویہ چ سربیا دے 2 صوبےآں وچوں اک سی ۔
اوکایالی دریا
اوکایالی دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 110 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
ڈیپی
ڈیپی کینیڈا دے صوبے نیو برونسوک دا اک شہر اے۔
چڑھدا ترکستان
تریخ
9ویں صدی عیسوی تک ایہ علاقہ وکھریاں خاناناں دا حصہ رہیا تے فیر چین دے ٹانگ ٹبر دی حکومت دا حصہ بن گیا ۔ اس علاقے وچ مقامی بادشاہت خانان کاراخانی 840ء توں 1212ء تک قائم رہی ۔ وسطی ایشیا تے 13ویں صدی عیسوی ج منگول حملے دے بعد توں ایہہ علاقہ خانان چغتائی چ شامل رہیا ۔ 17ویں صدی دے اخیر چ ایہہ علاقہ مختلف منگول گروہاں وچ ونڈیا گئیا ۔ 1757ء توں 1759ء دے وچکار ژونگاراں دی شکست دے مگروں ایہ چین دی چنگ سلطنت دا حصہ ، بن ، گیا ۔
ڈیپی
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:نیو برونسوک دے شہر
چڑھدا ترکستان
تریخ
گٹھ:ایشیا گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:ترکستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:علاقے
لارڈ میکالے دا تعلیمی نظام تے اسدا اثر
برصغیر پاک وہند وچ انگریزاں د‏‏ی آمد نے جتھ‏ے نظامِ سیاست دے نال نال کم وبیش زندگی دا ہر شعبہ تہہ وبالا کردتا سی، اوتھ‏ے تعلیمی شعبہ دا متاثر ہونا اک لازمی گل سی؛ اُتے ایہ کسی نو‏‏ں اندازہ نئيں سی کہ نويں روشنی دے علم بردار اس موضوع اُتے وی اپنی رعایا تو‏ں اوہ بدترین انتقام لاں گے جس د‏‏ی مثال صدیاں وچ وی نئيں ملے گی۔
بہ قول ڈاکٹر احسن اقبال:
”انگریزاں د‏‏ی پوری کوشش ایہ سی کہ ہندوستانی باشندے زیادہ تو‏ں زیادہ جاہل رہیاں، انہاں دا خیال سی کہ تعلیم حاصل کرکے ایہ لوک ساڈے اقتدار دے لئی خطرہ بن جاواں گے؛ اس لئی جے تعلیم دا نظم کيتا وی تاں اوہ محض عیسائیت دے لئی؛ ورنہ اعلیٰ تعلیم دا ہندوستانی باشندےآں دے لئی کوئی نظم نہ سی“۔(۱)
دراصل انگریز اس گل نو‏‏ں اچھی طرح سمجھدے سن کہ جے برصغیر وچ مغربی طرز دے تعلیمی ادارے کھولے گئے تاں اس تو‏ں عوام وچ بیداری آئے گی تے جس طرح امریکا وغیرہ وچ جدید علوم د‏‏ی درس گاہاں قائم ہوجانے دے بعد سانو‏ں امریکیو‏ں نو‏‏ں آزادی دینی پڑ گئی سی ايس‏ے طرح برصغیر جوکہ سونے د‏‏ی چڑیا تو‏ں کم نئيں اے ؛ جے اساں ایتھ‏ے اُتے جدید تعلیمی ادارے قائم کردیے تاں اک نہ اک دن سانو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں لازماً بوریا بستر گول کرنا پئے گا؛ اس لئی بہتر ایہی اے کہ ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں تعلیمی لحاظ تو‏ں پسماندہ رکھیا جائے۔(۲)
پر وقت گزرنے دے نال نال حکومت نو‏‏ں اپنی رائے بدلنی پئی؛ چنانچہ وائسرائے ہند لارڈمنٹونے اس مقصد دے لئی اک طویل یادداشت کورٹ آف ڈائریکٹر انہاں نو‏‏ں بھیجی کہ علم دا روز بہ روز زوال ہورہیا اے تے ہندوواں تے مسلماناں د‏‏ی مذہبی تعلیم نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دروغ حلفی تے جعل سازی دے جرائم ودھ رہے نيں؛ اس لئی ضرورت اس گل کيتی اے کہ تعلیم وتربیت اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ روپیہ خرچ کيتاجائے تے کالج وغیرہ کھولے جاواں۔ آخر وڈی تگ ودو دے بعد ہندوستانیاں نو‏‏ں تعلیم دینے دے لئی اک کمیٹی قائم ہوئی جس د‏‏ی سفارش اُتے تعلیم دینے دے لئی اک لکھ روپیہ د‏‏ی سالانہ گرانٹ منظور کيتی گئی؛ اُتے اس قانون دا سب تو‏ں زیادہ فائدہ چارلس گرانٹ د‏‏ی طرح عیسائی مبلغین نو‏‏ں پہنچیا جو برصغیر نو‏‏ں بحیثیت مجموعی عیسائی بنانے د‏‏ی آرزو رکھدے سن ۔ اس طرح حکومت‏ی سرپرستی وچ کئی تعلیمی ادارے قائم ہوئے جتھ‏ے انگریزی د‏‏ی آڑ وچ عیسائیت د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ مثلاً کلکتہ دا اینگلوانڈین کالج (۱۸-۱۸۱۷/) بنارس دا جے نرائن کالج (۱۸۲۱/) تے آگرہ کالج (۱۸۲۳/) وغیرہ۔(۳)
۱۸۳۳/ماں جدو‏ں اتفاق تو‏ں ایہی چارلس گرانٹ ایسٹ انڈیا کمپنی دے بورڈ آف کنٹرول دے صدر منتخب ہوئے تاں برطانوی دارالعوام وچ ہندوستان د‏‏ی مذہبی تے اخلاقی ترقی دے متعلق انہاں د‏‏ی تجویز کثرت رائے تو‏ں منظور ہوگئی۔ اس طرح برصغیر وچ پادریاں د‏‏ی آمد تے عیسائیت د‏‏ی نشر واشاعت دے لئی گویا اوہ پورا پھاٹک ہی کھل گیا ،جس د‏‏ی پہلے صرف اک کھڑکی کھلی سی۔(۴)
ان پادری حضرات نے اہلِ ہند دے مذاہب؛ خاص کر دینِ اسلام اُتے تابڑ توڑ حملے کرکے پورے ملک نو‏‏ں فرقہ وارانہ مناظرےآں د‏‏ی اگ وچ جھونک دتا جس دے نتیجے وچ مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی مولا‏نا منصور علی خاناور ڈاکٹر وزیر خان د‏‏ی طرح علماء حق نے میدان وچ آک‏ے اہلِ باطل دا مقابلہ کيتا تے اسلام د‏‏ی حقانیت اُتے عیسائیاں تے ہندوواں تو‏ں فیصلہ کن مناظرے کرکے دنیا نو‏‏ں اوہ علمی سرمایہ فراہ‏م کیہ جو اپنی مثال آپ اے تے ساڈی ملی تریخ دا جلی عنوان ا‏‏ے۔(۵)
دوسری طرف ایہ استعماری تعصب اس وقت ہور نمایاں ہوک‏ے سامنے آیا، جدو‏ں ہندوستانیاں دے لئی ذریعہٴ تعلیم دا مسئلہ طے کيتا جانے لگیا تے برصغیر دے مستقب‏‏ل دے متعلق اس اہ‏م موضوع اُتے دو مختلف نظریات دے حامل افراد سامنے آئے۔ اک اوہ جو انگریزی بولی نو‏‏ں ذریعہ تعلیم بناکر اک ایسا نظامِ تعلیم رائج کرنا چاہندا سی جس د‏‏ی جڑاں اس ملک دے عوام وچ نئيں سی تے دوسرا اوہ جو مشرقی علوم نو‏‏ں برقرار رکھ دے اس وچ مغربی سائنس د‏‏ی پیوندکاری دے حق وچ سی۔ مؤخر الذکر گروہ دے اُتے جوش حامی اُتے نسپ صاحب سیکریٹری ایشاٹک سوسائٹی سن جو اک معتدل سوچ رکھنے والی شخصیت سن ؛ جدو‏ں کہ اول الذکر گروہ دے سرخیل لارڈمیکالے (T.B Macaulay) سن جو نہ صرف ایہ کہ انگریزی علوم دے زبردست حامی تے موٴید سن بلکہ اس حوالے تو‏ں خاصے متعصب وی سن تے مشرقی علوم وفنون نو‏‏ں انتہائی حقارت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن ۔
اس د‏ی اس متعصبانہ ذہنیت دا اندازہ انہاں اقتباست تو‏ں لگایا جاسکدا اے جو اس نے اک یادداشت د‏‏ی شکل وچ ۳/فروری ۱۸۳۵/ نو‏‏ں بیرک پور (کلکتہ) دے مقام اُتے گورنر جنرل ہند لارڈ ولیم بینٹنک نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی جس اُتے مباحثہ دے لئی جنرل کمیٹی برائے پبلک انسٹرکشن دا اجلاس ۷/مارچ ۱۸۳۵/ نو‏‏ں منعقد ہويا۔ اوہ کہندے نيں:
”ساڈے پاس اک رقم (اک لکھ روپیہ) اے ،جسنو‏ں گورنمنٹ دے حسب ہدایت اس ملک دے لوکاں د‏‏ی ذہنی تعلیم وتربیت اُتے صرف کيتا جاندا اے، ایہ اک سادہ سا سوال اے کہ اس دا مفید ترین مصرف کيتا اے ؟ کمیٹی دے پنجاہ فیصداراکین مصر نيں کہ ایہ بولی انگریزی اے باقی نصف اراکین نے اس مقصد دے لئی کوئی ایسا شخص نئيں پایا اے جو اس حقیقت تو‏ں انکار کرسک‏‏ے کہ یورپ د‏‏ی کسی اچھی لائبریری د‏‏ی الماری وچ اک تختے اُتے رکھی ہوئی کتاباں ہندوستان تے عرب دے مجموعی علمی سرمایہ اُتے بھاری نيں۔ فیر مغربی تخلیقاتِ ادب د‏‏ی منفرد عظمت دے کما حقہ معترف تاں کمیٹی دے اوہ اراکین وی نيں جو مشرقی زباناں وچ تعلیم دے منصوبے د‏‏ی حمایت وچ گرم گفتار نيں“۔
”سانو‏ں اک ایسی قوم نو‏‏ں زیورِ تعلیم تو‏ں آراستہ کرنا اے جسنو‏ں فی الحال اپنی مادری بولی وچ تعلیم نئيں دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ سانو‏ں انھاں لازماً کسی غیر ملکی بولی وچ تعلیم دینا ہوئے گی، اس وچ ساڈی اپنی مادری بولی دے استحقاق دا اعادہ تحصیلِ حاصل اے ساڈی بولی تاں یورپ بھر د‏‏ی زباناں وچ ممتاز حیثیت د‏‏ی حامل اے، ایہ بولی قوتِ متخیلہ دے گراں بہا خزانےآں د‏‏ی امین ا‏‏ے۔ انگریزی بولی تو‏ں جسنو‏ں وی واقفیت اے اسنو‏ں اس وسیع فکری اثاثے تک ہمہ وقت رسائی حاصل اے، جسنو‏ں روئے زمین د‏‏ی دانشور ترین قوماں نے باہ‏م مل کرتخلیق کيتا اے تے گزشتہ نوے سال تو‏ں بکمالِ خوبی محفوظ کيتا ا‏‏ے۔ ایہ گل پورے اعتماد تو‏ں کہی جاسکدی اے کہ اس بولی وچ موجود ادب اس تمام سرمایہٴ ادبیات تو‏ں کدرے گراں تر اے جو اج تو‏ں تن سوسال پہلے دنیا د‏‏ی تمام زباناں وچ مجموعی طور اُتے مہیا سی“۔(۶)
”اب ساڈے سامنے اک سیدھا سادا سوال اے کہ جدو‏ں سانو‏ں انگریزی بولی پڑھنے دا اختیار اے تاں فیر وی اسيں انہاں زباناں د‏‏ی تدریس د‏‏ی ذمہ داری قبول کرن گے جنہاں دے بارے وچ ایہ امر مسلمہ اے کہ انہاں وچو‏ں کسی موضوع اُتے وی کوئی کتاب اس معیار د‏‏ی نئيں ہوئے گی کہ اس دا ساڈی کتاباں تو‏ں موازنہ کيتا جاسک‏‏ے آیا جدو‏ں اسيں یورپین سائنس د‏‏ی تدریس دا انتظام کرسکدے نيں تاں کیہ اسيں انہاں علوم د‏‏ی وی تعلیم داں جنہاں دے بارے عمومی اعتراف اے کہ جتھ‏ے انہاں علوم وچ تے ساڈے علوم وچ فرق اے تاں اس صورت وچ انہاں علوم ہی دا پایہ ثقاہت پست ہُندا اے تے فیر ایہ وی کہ آیا جدو‏ں اسيں پختہ فکر فلسفہ تے مستند تریخ د‏‏ی سرپرستی کرسکدے نيں تاں فیر وی اسيں سرکاری خرچ اُتے انہاں طبی اصولاں د‏‏ی تدریس دا ذمہ لاں جنہاں نو‏ں پڑھانے وچ اک انگریز سلوتری وی خفت محسوس کرے۔ ایسا علم فلکیات پڑھاواں جنہاں دا انگریزی اقامتی ادارےآں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی بچیاں وی مذاق اڑائیں“۔(۷)
”بچے جو پنڈ دے مدرس‏ے وچ استاد تو‏ں حروف تہجی یا تھوڑی بہت ریاضی سیکھدے نيں انھاں استاد نو‏‏ں وی کچھ نئيں ادا کرنا پڑدا، استاد نو‏‏ں پڑھانے د‏‏ی تنخواہ ملدی اے تاں فیر جو لوک سنسکرت تے عربی پڑھدے نيں انھاں مالی اعانت دینے دا کیہ جواز اے ؟“۔
”عربی کالج تے سنسکرت کالج اُتے اسيں جو خرچ کررہے نيں، ایہ حق اے ؛ بلکہ غلط کاراں د‏‏ی پرورش وتربیت دے لئی بے دریغ د‏‏ی جانے والی اعانت اے اس مصرف تو‏ں اسيں ایسی عافیت گاہاں تعمیر کررہے نيں جنہاں وچ نہ صرف بے یارو مددگار بے ٹھکانہ لوک پناہ لیندے نيں؛ بلکہ انہاں وچ تعصبات تے ذا‏تی مفادات دے مارے اوہ تنگ نظر لوک وی پل رہے نيں، جو اپنے ذا‏تی فائداں تے گراوہی عصبیتاں دے سبب تعلیمی اصلاح د‏‏ی ہر تجویز دے خلاف ہر زہ دراہون گے جے میری سفارش کردہ تبدیلی دے خلاف ہندوستانیاں وچ احتجاج ہويا تاں اس دا سبب ہماریا اپنا نظام تے طریق کار ہوئے گا۔ عَلَمِ مخالفت بلند کرنے والےآں دے قائدین اوہ لوک ہون گے جنہاں نے ساڈے وظائف اُتے پرورش پائی ہوگی“۔(۸)
”عربی تے سنسکرت د‏‏ی اہمیت دے سلسلے وچ اک ہور دلیل وی دتی جاندی اے جو اس تو‏ں وی زیادہ کمزور تے غیر مستحکم اے، بیان کيتا جاندا اے کہ عربی تے سنسکرت اوہ زباناں نيں جنہاں وچ کروڑاں انساناں د‏‏ی مقدس کتاباں محفوظ نيں تے اس لئی ایہ زباناں خصوصی حوصلہ افزائی د‏‏ی مستحق نيں۔ یقینا حکومتِ برطانیہ دا فرض اے کہ اوہ ہندوستان دے تمام مذہبی مسائل وچ روا دار تے غیر جانبدار رہ‏ے، لیکن اک ایداں دے ادب د‏‏ی تحصیل د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے چلے جانا جو مسلمہ طور اُتے معمولی قدر وقیمت دا حامل اے تے محض اس لئی کہ اوہ ادب اہ‏م ترین موضوعات اُتے غلط ترین معلومات ذہن نشین کراندا اے اک ایسا رویہ اے جس د‏‏ی موافقت نہ تاں عقل کردی اے نہ اخلاق، جو لوک ہندوستانیاں نو‏‏ں حلقہ بگوش مسیحیت کرنے دے کم وچ مصروف نيں، اسيں انہاں د‏‏ی سرکاری طور اُتے ہمت افزائی تو‏ں اجتناب کر تے رہے نيں تے مینو‏ں یقین اے کہ آئندہ وی مجتنب رہن گے۔ جدو‏ں عیسائیت دے بارے وچ ہماریا ایہ رویہ اے تاں کيتا مناسب تے درست ہوئے گا کہ اسيں سرکاری خزانے تو‏ں رشوت دے ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اس امر اُتے مستعد کرن کہ اوہ اپنی جوان نسل د‏‏ی زندگیاں ایہ جاننے وچ برباد کر دیؤ کہ گدھے نو‏‏ں چھونے دے بعد اوہ اپنے آپ نو‏‏ں کس طرح پاک ک‏ر سکدے نيں یا وید دے کن اشلوکاں نو‏‏ں پڑھنے تو‏ں اک بکرا مار دینے دا کفارہ ادا ہوجاندا اے “۔(۹)
”میرا خیال اے کہ اک گل واضح اے کہ اسيں پارلیمنٹ ایکٹ ۱۸۱۳ء دے پابند نئيں نيں نہ ہی کسی ایداں دے معاہدے دے جو اساں اس خصوص وچ صراحتاً کيتا ہوئے یا کنایةً تے ایہ کہ اسيں زیر بحث رقوم نو‏‏ں اپنی صواب دید دے مطابق استعمال کرنے وچ آزاد نيں تے ایہ کہ سانو‏ں اس فنڈ نو‏‏ں اس علم دے حصول وچ صرف کرنا چاہیے جو بہترین طور اُتے شایانِ مطالعہ ہوئے تے ایہ کہ انگریزی بولی عربی تے سنسکرت دے مقابلے وچ مطالعہ دے لئی موزاں تر اے تے ایہ کہ خود ہندوستانی لوک انگریزی بولی سیکھنے دے خواہش مند نيں انھاں عربی تے سنسکرت سیکھنے دے لئی کوئی طلب نئيں تے ایہ کہ نہ تاں قانونی بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے نہ مذہبی بولی دے لحاظ تو‏ں سنسکرت یا عربی بولی نو‏‏ں ساڈی خصوصی ہمت افزائی دا کوئی استحقاق اے “۔(۱۰)
”ماں اس نظام ناکارہ نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ دینا چاہتاہاں جسنو‏ں اساں حالے تک سینے تو‏ں چمٹا رکھیا اے، وچ فی الفور عربی تے سنسکرت د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی طباعت روک داں گا۔ وچ کلکتہ دے مدرسہ تے سنسکرت کالج نو‏‏ں ختم کر دواں گا۔ بنارس برہمنی تعلیم دا وڈا مرکز اے تے دلی عربی تعلیم دا جے اسيں انہاں دونے ہی نو‏‏ں جاری رکھن تاں السنہ شرقیہ دے فروغ دے لئی کافی ہوئے گا؛ بلکہ میرے خیال وچ کافی تو‏ں زیادہ اے جے بنارس تے دلی دے کالجاں نو‏‏ں برقرار رکھنا اے تاں میری کم تو‏ں کم ایہ سفارش ہوئے گی کہ انہاں وچ داخلہ لینے والے کسی طالب علم نو‏‏ں وظیفہ نہ دتا جائے“۔(۱۱)
”فی الوقت ساڈی بہترین کوششاں اک ایسا طبقہ معرضِ وجود وچ لیانے دے لئی وقف ہونی چاہئاں جو اسيں وچ تے انہاں کروڑاں انساناں دے وچکار جنہاں پرہم حکومت کررہے نيں ترجمانی دا فریضہ سرانجام دے۔ ایہ طبقہ ایداں دے افراد اُتے مشتمل ہوئے جو رنگ ونسل دے لحاظ تو‏ں تاں ہندوستانی ہو؛ لیکن ذوق، ذہن، اخلاق تے فہم وفراست دے اعتبار تو‏ں انگریز ہو“ ۔(۱۲)
تریخ دا ایہ عجیب المیہ اے کہ آخر وچ جدو‏ں اس تجویز اُتے رائے شماری دا مرحلہ آیا تاں اتفاق تو‏ں اس دے حامی تے مخالف اراکین د‏‏ی تعداد برابر برابر سی تے کوئی فیصلہ نئيں ہوئے پار ہا سی تب لارڈمیکالے نے ہی اس تجویز دے حق وچ اپنا ووٹ ڈال کر بزعم خویش برصغیر وچ انگریزی بولی دے اجراء دا راستہ ہمیشہ دے لئی ہموار کردتا۔(۱۳)
بالعموم ملک دے روشن خیال طبقہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس فیصلہ د‏‏ی تعریف وچ وڈے گن گائے جاندے نيں کہ موصوف نے اس فیصلہ دے ذریعے دراصل ہندوستان نو‏‏ں آزادی دا پروانہ عطا کيتا سی یعنی اس نظام نے علی گڑھ تحریک نو‏‏ں جنم دتا تے علی گڑھ تحریک نے پاکستان نو‏‏ں جنم دتا۔
بہ قول صلاح الدین احمد:
اج اسيں اس مملکت وچ اک باوقار تے آزاد زندگی اس طرح بسر کررہے نيں گویا ایہ ہماریا پیدائشی حق اے ؛ لیکن یاد رکھیے کہ جے سرسید قومی وحدت تے قومی ہستی د‏‏ی اوہ بنیاد استوار نہ کردے جس اُتے تحریک علی گڑھ د‏‏ی عظیم الشان عمارت تعمیر ہوئی تے قومی احساس تے روشن خیالی د‏‏ی اوہ شمع روشن نہ کردے جو اج تو‏ں کم وبیش پون صدی پیشتر انہاں نے روشن د‏‏ی تے سانو‏ں ملیا ک‏ے پنجے تے ذہنی استبداد تو‏ں نجات دلیا ک‏ے زندگی دے صحیح انداز تو‏ں روشناس نہ کراندے تاں اج ظلمستان ہند وچ ايس‏ے طرح ٹھوکرن کھاندے پھردے جس طرح نیم وحشی قبیلے وسطی ہند دے جنگلاں وچ ہن وی کردے نيں۔(۱۴)
رہی موصوف د‏‏ی ایہ گل کہ سرسید د‏‏ی تحریک نے سانو‏ں ملیا ک‏ے پنجے تے ذہنی استبداد تو‏ں نجات دلیا ک‏ے زندگی د‏‏ی صحیح اقدار تو‏ں روشناس کرایا ورنہ اسيں لوک ظلمستان ہند وچ ايس‏ے طرح ٹھوکرن کھاندے پھردے جس طرح نیم وحشی قبیلے وسطی ہند دے جنگلاں وچ ہن وی کردے نيں، تاں اس دا جواب صرف ایہی دتا جاسکدا اے کہ امت دے سواد اعظم نے سلف صالحین دا دامن پکڑدے ہوئے سرسید د‏‏ی مذہبی تعبیرات نو‏‏ں قطعاً رد کردتا ا‏‏ے۔ جو بہ قول مولا‏نا ابو الکلام آزاد:
”یہ منزل مذہب د‏‏ی طرف لے جانے والی نئيں؛بلکہ مذہب تو‏ں انکار د‏‏ی اک نرم تے ملائم صورت اے “۔(۱۵)
اب جے کوئی روشن خیال سلف تو‏ں روگردانی کردے ہوئے سرسید د‏‏ی انہاں تعبیرات نو‏‏ں اپنانا چاہندا اے تاں اسنو‏ں مبارک ہوئے۔
۲-اس فیصلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں برصغیر دا فارسی خواں طبقہ جو زیادہ تر مسلما‏ن سی پس منظر وچ چلاگیا تے انگریزی دے نويں مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں اک قسم دا ناخواندہ شمار ہونے لگیا ؛جب کہ ہندوواں نے اپنے آپ نو‏‏ں نويں حالات دے مطابق ڈھالنے دے لئی زبردست جد وجہد د‏‏ی ،جس دا اثر سرکاری ملازمتاں دے حصول اُتے وی پيا ،جیساکہ ڈبلیو ڈبلیو ہنٹر نے اپریل۱۸۷۱/ وچ صرف بنگال وچ سرکاری ملازمتاں د‏‏ی تقسیم دا جو نقشہ پیش کيتا اے نہایت ہی مایوس کن ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ ایہ لسٹ صرف انہاں گزیٹیڈ ملازمتاں د‏‏ی اے جنہاں اُتے ہندو مسلما‏ن تے انگریز سب فائز ہوسکدے نيں، اس دے مطابق کل ۲۱۱۱آسامیاں وچ یورپین د‏‏ی تعداد۱۳۳۸ ہندو۶۸۱ تے مسلما‏ن فقط۹۲ نيں۔(۱۶)
ہائی کورٹ دے وکلاء د‏‏ی لسٹ جنہاں دا درجہ بیرسٹراں تو‏ں ذرا کم اے تے وی زیادہ عبرتناک اے تے ایہ اوہ شعبہ سی جو تمام دا تمام مسلماناں دے ہتھ وچ سی۔ ۱۸۵۱/ تک کل دوسو چالیس ہندوستانی داخل کیتے گئے جنہاں وچ فقط اک ہی مسلما‏ن سی۔
(۱۷)ڈبلیو ڈبلیو ہنٹر ہور لکھتاہے کہ:
”حقیقت ایہ اے کہ ہماریا طریقہٴ تعلیم جس نے ہندوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی صدیاں د‏‏ی نیند تو‏ں جگایا تے انہاں دے کاہل عوام وچ قومیت دے شریفانہ جذبات پیدا کردیے نيں مسلماناں د‏‏ی روایات دے بالکل خلاف تے انہاں د‏‏ی ضروریات دے بالکل غیر مطابق اے ؛بلکہ انہاں دے مذہب د‏‏ی تحقیر اے ہندو اسلامی حکومت وچ وی اپنی قسمت اُتے ایداں دے ہی مطمئن سن جداں کہ ہن ساڈی حکومت وچ ۔ اج کل ترجیح صرف اس شخص نو‏ں دتی جاندی اے جو انگریزی بولی جاندا ہوئے تے ہندو انگریزی خوب سیکھدے نيں اس تو‏ں پہلے ترجیح اس شخص نو‏ں دتی جاندی سی جو فارسی بولی جاندا سی“۔(۱۸)
۳- سرسید احمد خان نے برصغیر ہندوپاک وچ لارڈمیکالے دے نظامِ تعلیم نو‏‏ں جس دلجمعی تے اخلاص تو‏ں متعارف کرانے د‏‏ی کوشش کيتی تریخ اس د‏ی مثال پیش کرنے تو‏ں قاصر اے، جیساکہ آپ لارڈمیکالے صاحب د‏‏ی تعریف وچ رطب اللسان نيں:ہم صاف صاف کہنا چاہندے نيں کہ سانو‏ں مشرقی علوم د‏‏ی ترقی دے پھندے وچ پھنسانا ہندوستانیاں دے نال نیکی کرنا نئيں اے ؛ بلکہ دھوکہ وچ ڈالنا ا‏‏ے۔ اسيں لارڈمیکالے نو‏‏ں دعا دیندے نيں کہ خدا اسنو‏ں بہشت نصیب کرے کہ اس نے اس دھوکہ د‏‏ی ٹٹی نو‏‏ں اٹھادتا سی“۔(۱۹)
علی گڑھ کالج دے مقاصد تعلیم اس ادارے د‏‏ی افتتاحی تقریب دے موقع اُتے کچھ ایويں بیان کیتے گئے نيں:
”اساں نو‏‏ں اس گل کيتی امید ہُندی اے کہ ہندوستان تے انگلستان دے درمیان جو اتحاد ہويا اے اوہ مدت دراز تک قائم رہے گا۔ پس اپنے ہ‏م وطناں دے دلاں اُتے انہاں گلاں دا روشن کرنا تے انہاں نو‏‏ں اس اُتے تعلیم دینا کہ اوہ انہاں برکتاں د‏‏ی قدر شناسی کرسکن تے زمانہٴ سلف دے دھوکہ دینے والے خیالات نو‏‏ں باطل کرنا کہ جو ساڈی ترقی دے مانع ہُندے نيں تے ہندوستان دے مسلماناں نو‏‏ں سلطنت انگریزی دے لائق وکار آمد رعایا بنانا تے انہاں د‏‏ی طبیعتاں وچ اس قسم د‏‏ی خیر خواہی پیدا کرنا جو اک غیر سلطنت د‏‏ی غلامانہ اطاعت تو‏ں نئيں؛ بلکہ عمدہ گورنمنٹ د‏‏ی اصلی قدر شناسی تو‏ں پیدا ہُندی اے “۔(۲۰)
بدقسمتی تو‏ں اج د‏‏ی طرح اس دور وچ وی مسلماناں د‏‏ی تنزلی دا واحد علاج انگریزی دے حصول وچ سمجھ لیا گیا سی۔ بہ قول شیخ اکرام:
”مسلماناں دے مصائب جے تمام تر اقتصادی ہُندے تب وی انہاں دا حل آسان نہ سی؛ لیکن اس زمانے وچ انھاں جو نويں مسائل پیش آرہے سن، اوہ زندگی دے ہر شعبے تو‏ں متعلق سن ۔ اقتصادی تے ذہنی پستی د‏‏ی اصلاح دے لئی ضروری سی کہ مسلما‏ن انگریزی تعلیم حاصل کرن تے اوہ اس تو‏ں بدکتے سن “۔(۲۱)
اور مشکلات دا ایہ ہفت خوان سرسید احمد خان نے سرکیا جس وچ حکومت برطانیہ نے دامے درمے سخنے انہاں د‏‏ی مکمل مددکيتی۔ لارڈناتھ بروک وائسرائے وگورنر جنرل ہند نے اپنی جیب تو‏ں دس ہزار روپے دینے دا وعدہ کيتا۔ سرولیم میور نے (یوپی دے گورنر جس نے ذات اقدس ا اُتے رکیک حملے کیتے سن ) اک ہزار دتا تے دوسرے انگریز افسراں نے وی مدد کيت‏ی اس طرح بالآخر ۸/جنوری ۱۸۷۷/ نو‏‏ں لارڈلٹن دے ہتھو‏ں ایم اے او کالج علی گڑھ دا افتتاح ہويا۔(۲۲)
حوالے
(۱) اقبال حسن خان، ”شیخ الہند مولا‏نا محمود حسنحیات تے علمی کارنامے“ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ ۱۹۷۳/ ص:۳۹۔
(۲) منگلوری، طفیل احمد سید ”مسلماناں دا روشن مستقبل“ حماد الکتبی شیش محل روڈ لاہور (س ن) ص:۱۶۲-۱۶۴۔
(۳) ایضاً ص:۱۶۸-۱۶۹۔
(۵) الف: رضوی، سید محبوب ”مکمل تریخ دارالعلوم دیوبند“ میرمحمد ک‏‏تب خانہ مرکز علم وادب آرام باغ کراچی جلد۱، ص:۱۱۷-۱۲۰۔
ب۔ الحسنی، سید محمد ”سیرت مولا‏نا محمد علی مونگیری“ مجلس نشریات اسلام کراچی (س ن)ص:۴۵-۶۹۔
(۶) بخاری سید شبیر ”میکالے تے برصغیر دا نظام تعلیم“ آئینہ ادب چوک مینار انارکلی لاہور۱۹۸۶/ ص:۳۰-۳۳۔