cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رصدگاہ مراغہ
تریخ
thumb|رصدگاہ وچ تحقیقی کم کردے ہوئے [[نصیر الدین طوسی نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] اِس رصدگاہ د‏‏ی تعمیر تقریباً 1258ء تو‏ں شروع ہو گئی کیونجے مراغہ 628ھ مطابق 1231ء وچ منگولاں دے قبضہ وچ آگیا سی ۔ اِس رصدگاہ وچ فلکیات دے مشاہدات 657ھ مطابق 1259ء وچ شروع ہوئے۔ ہلاکو خان نے 656ھ مطابق 1258ء وچ جدو‏ں بغداد نو‏‏ں فتح کرکے منگول سلطنت دا حصہ بنا لیا تاں اوہ بغداد د‏‏ی بجائے مراغہ وچ قیام پزیر ہويا تے اُس نے حکم دتا کہ مراغہ وچ نصیر الدین طوسی دے نقشے دے مطابق اک رصدگاہ تعمیر کیتی جائے۔ نصیر الدین طوسی دے چار مشیراں وچو‏ں فخر الدین مراغہ دا باشندہ سی ۔ بقول رشید الدین فضل اللہ ہمدانی، اِس رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے پس پردہ نصیر الدین طوسی د‏‏ی کوشش کارگر ثابت ہوئی سی، کیونجے اوہ ریاضی دان، سائنس دان تے ماہر فلکیات ہونے دے نال نال ہلاکو خان دے مشیر وی سن ۔بقول رشید الدین فضل اللہ ہمدانی، اِس رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے پس پردہ نصیر الدین طوسی د‏‏ی کوشش کارگر ثابت ہوئی سی، کیونجے اوہ ریاضی دان، سائنس دان تے ماہر فلکیات ہونے دے نال نال ہلاکو خان دے مشیر وی سن ۔ہلاکو خان نے اُنئيں نويں رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے لئی زمین دا اِنتخاب کرنے د‏‏ی اجازت دتی سی جس دے بعد نصیر الدین طوسی نے مراغہ نو‏‏ں منتخب کیتا تے اِس رصدگاہ دا نقشہ بنایا سی ۔تیرہويں صدی د‏‏ی کتبِ تواریخ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اِس رصدگاہ وچ تعلیم د‏‏ی خاطر طلبہ چین تو‏ں وی آیا کردے سن جو منگول سلطنت دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اِس رصدگاہ وچ ریاضی سمیت فزکس تے فلکیات دے مضامین پڑھائے جاندے سن ۔ بعد وچ ابن العبری (متوفی: 1286ء) اِس رصدگاہ دے ک‏‏تب خانہ (لائبریری) وچ مطالعہ د‏‏ی خاطر مقیم رہیا تے ابن العبری نے اِس رصدگاہ دے متعلق تفصیلات وی فراہ‏م کیتیاں نيں۔ نصیر الدین طوسی سمیت اُس دور دے نامور منجمین وی اِس رصدگاہ وچ بطور ماہر فلکیات کم کردے رہے جنہاں وچو‏ں دمشق دے محی الدین المغربی (متوفی 1283ء)، مؤید الدین العرضی (متوفی 1266ء) تے ایران تو‏ں قطب الدین شیرازی (متوفی 1311ء) تے چین تو‏ں فاؤ مُنجِی شامل نيں۔ نصیر الدین طوسی نے اِس رصدگاہ نو‏‏ں بطلیموس دے نظریۂ نظام شمسی اُتے ترتیب دتا سی ۔ تقریباً 12 سال د‏‏ی محنت دے بعد منجمین د‏‏ی اک ٹیم نے جس وچ محی الدین العرد الکاثی، نجم الدین القزوینی، قطب الدین شیرازی تے فخر الدین المراغی نے زیج ایل خانی مرتب کيتی جس وچ فلکیات دے مشاہدات سمیت نظام شمسی تے سیارےآں دے حالات، تھ‏‏اںو‏اں تے طلوع و غروب دے اوقات مندرج سن ۔ ایہ جَدَاوَل فلکیا‏تی اباقا خان دے دورِ حکومت وچ منظر عام اُتے آئے۔ بعد وچ اِنہاں جدولاں نو‏‏ں نکولس کوپرنیکس (متوفی 1543ء) نے نويں طرز اُتے مرتب کیتا جو یورپ وچ رائج ہوئے۔
گرو تیغ بہادر کالج فار وومین
ساہتی سرگرمیاں
کالج وچ سیمینار، ساہت، تہذیبی سماگم، ودیک ٹور، این۔ ایس۔ ایس۔کیمپ سمیت ہور سماجسیوی سرگرمیاں لگاتار کیتیاں جاندیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت وچ یونیورسٹیاں اتے کالج گٹھ:سکھیا ادارے
رصدگاہ مراغہ
نقشہ و ہیئت عمارت
ایہ رصدگاہ مراغہ وچ اک قلعہ بند پہاڑی اُتے تعمیر کيتی گئی اے جو مراغہ شہر دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ہن موجودہ زمانے وچ اِس رصدگاہ دے صرف دیواراں د‏‏ی بنیاد تے آثار دکھادی دیندے نيں۔ 1883ء دے اک نقشے دے مطابق اِس پہاڑی دا مسطح رقبہ طول 137 میٹر تے عرض 347 میٹر ا‏‏ے۔
عہد زوال
تیرہويں صدی وچ اِس رصدگاہ نے جو فلکیا‏تی کم شروع کیتا سی، اوہ آئندہ پنجاہ سالاں تک بوہت زور و شور نال جاری رہیا مگر 1274ء وچ نصیر الدین طوسی د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دے بیٹے نے بطور مہتمم اِس رصدگاہ دا اِنتظام سنبھال لیا۔ پر 1265ء وچ ہلاکو خان تے 1282ء وچ اباقا خان د‏‏ی وفات دے بعد اِس رصدگاہ دا اِنتظام زیادہ دیر تک قائم نہ رہ سکیا تے بعد دے منگول حکمراناں نے اِس د‏‏ی طرف توجہ دینا مناسب نہ سمجھیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رصدگاہ دا نظام بگڑدا چلیا گیا۔ چودہويں صدی دے آغاز وچ ایہ رصدگاہ غیر فعال دکھادی دینے لگی تے وقت گزرنے دے نال نال متعدد زلزلےآں تے اوقاف د‏‏ی رقم د‏‏ی معطلی دے بعد ایہ رصدگاہ بند ہو گئی۔ متاخر منگول حکمران مراغہ اُتے لشکرکشی نال رصدگاہ دے ک‏‏تب خانہ د‏‏یاں کتاباں اوہ اپنے نال لے گئے۔ صفوی سلطنت دے شہنشاہ شاہ عباس اول نے دوبارہ اِس رصدگاہ د‏‏ی مرمت و تعمیر دا ارادہ کیتا مگر 1629ء وچ شاہ عباس اول د‏‏ی وفات تو‏ں مرمت دا ایہ منصوبہ پروان نہ چڑھ سکیا۔ 1978ء وچ تبریز یونیورسٹی نے جو اِس رصدگاہ دے نیڑے واقع اے، نے اِس رصدگاہ دا اِنتظام اپنے سپرد لے لیا تاکہ رصدگاہ د‏‏ی مرمت و تعمیر کیتی جاسکے۔
ہور ویکھو
گٹھ:فلکیا‏تی رصدگاہاں گٹھ:ایشیا وچ 1259ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایرانی ایجادات گٹھ:ایران وچ تیرہويں صدی گٹھ:ایران وچ فلکیا‏تی رصد گاہاں گٹھ:قرون وسطی دے عہد اسلامی وچ فلکی مشاہدات گٹھ:قرون وسطی دے عہد اسلامی وچ فلکی رصدگاہاں گٹھ:ایران دی تریخ
مارکیٹ ٹاور سکھر
سکھر د‏‏ی پہچان مارکیٹ ٹاور، سکھر، سندھ وچ واقع اے جس د‏‏ی تعمیر ۱۹۳۷ء وچ ہوئی تے افتتاح اودو‏ں دے کلکٹر سکھر مسٹرمیرچندانی نے کيتا۔ مارکیٹ ٹاور د‏‏ی تعمیر کيتے لئی سیٹھ وادھو مل نے اپنے دو بھائیاں سیٹھ سندرداس تے سیٹھ دیو مل د‏‏ی يادگار دے طور اُتے دس ہزار روپیہ فراہ‏م کيتے۔ ٹاور دے چاراں طرف گھڑیال لگیا ہويا اے تے دوکاناں موجود نيں۔ اس ٹاور د‏‏ی اونچائی ۹۰ فٹ اے تے ایہ ہشت پہلو ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سکھر د‏‏یاں عمارتاں و ساخات گٹھ:سندھ د‏‏یاں عمارتاں و ساخات گٹھ:ضلع سکھر
سعید بریاتسکی
سعید بریاتسکی عرف بوریاتالی (10 فروری ، 1982 – 2 مارچ، 2010) روسی شمالی قفقاز وچ اک اسلام پسند عسکریت پسند رہنما سی. بریاتسکی روس دے انتہائی مطلوب افراد وچ شامل سی ، تے انہاں نو‏ں چیچنیا تے جنوبی روس وچ اسلام پسند باغیاں دا نظریا‏تی رہنما سمجھیا جاندا سی۔ اوہ اس خطے وچ اسامہ بن لادن دے روسی اسيں منصب دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ بریاتسکی د‏‏ی شناخت یوٹیوب دی ویڈیوز وچ کيتی گئی سی ، جدو‏ں اوہ چھلاوا پہنے ہوئے حملہ آور رائفل تو‏ں بنیاد پرست اسلام د‏‏ی تبلیغ کردے ہوئے سی۔
سیرت
بریاتسکی ، جس دا پیدائش دا ناں سی الیگزینڈر الیگزينڈرووچ تیخومیروف سی ، فروری 10، 1982 نو‏‏ں اولان-اودے ، بوریاتیا دے راجگڑھ پیدا ہويا سی. اس دے والد بریات بدھسٹ سن ، تے اس د‏ی والدہ اک روسی عیسائی سن۔ بدھ مت د‏‏ی حیثیت تو‏ں پرورش پانے دے بعد ، اس نے مبینہ طور اُتے 15 سال د‏‏ی عمر وچ اسلام قبول کيت‏‏ا۔ انہاں نے روس دے اک سرکاری مسلم روحانی بورڈ دے زیر انتظام اورینبرگ دے اک مسلم مذہبی انسٹی ٹیوٹ وچ تعلیم حاصل کيتی ، تے فیر ، 2002–2005 تک ، قاہرہ تے کویت وچ تعلیم حاصل کيتی۔
بریاٹسکی 2007 دے آخر یا سن 2008 دے اوائل وچ شمالی قفقاز چلے گئے ، جتھ‏ے اوہ قفقاز امارات دے اک اہ‏م نظریہ نگار بن گئے۔ انہاں نے امارت اسلامیہ دے ناقدین ، صوفی مسلماناں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا تے دوکا عمروف تو‏ں اختلاف رکھنے والے کمانڈراں دے خلاف گل کيتی۔
مبینہ طور اُتے بریاٹسکی چیچن دے فیلڈ کمانڈر شمیل باسائف دے ذریعہ قائم خودکش حملہ آوراں دی ریاض سلیخن شاہد بریگیڈ دے دوبارہ سرگرمی دا ذمہ دار سی۔ انہاں اُتے 2009 دے نیویسکی ایکسپریس بم دھمادے ميں ملوث ہونے اُتے تفتیش د‏‏ی جارہی سی ، جس وچ 28 افراد ہلاک تے 90 زخمی ہوئے سن ۔ اُتے ، اسنو‏ں کدی وی مقدمے د‏‏ی سماعت وچ نئيں لیایا گیا۔
2 مارچ ، 2010 نو‏‏ں ، روس وچ فوجی فیڈرل سیکیورٹی سروس (ایف ایس بی) تے روسی وزارت داخلہ د‏‏ی اکائیاں اُتے مشتمل اک فوجی کارروائی دے دوران ، انگوشتیا (روس) دے پنڈ ایکازیوو وچ ، بریاٹسکی ماریا گیا۔ اک ترجمان نے دسیا کہ ایف ایس بی دے دستےآں نو‏‏ں ايس‏ے مکان دے اندر بم فیکٹری ملی اے جتھ‏ے انگوشیٹیا وچ عسکریت پسنداں نے گھیر لیا سی۔
حوالے
گٹھ:بدھ مت تو‏ں اسلام قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:1982 دے جم گٹھ:روسی باغی گٹھ:روسی اسلام پسند گٹھ:2010 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں
ولایت نوخچیچو
ولایت نوخچیچو( Vilayat Noxçiyçö ، Вилаят Нохчийчоь ، ، Джамаат Нохчийчоь ،  ) چیچن مبنی قفقاز امارت تنظیم دا اک ونگ تھا. اسنو‏ں 2007 وچ امارات دے چھ ولایتاں وچ تو‏ں اک دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جس نے چیچن جمہوریہ ایشکیریا دی جگہ لی سی۔
پس منظر
چیچن ریپبلک آف اشکیریا یا سی آر آئی اک غیر تسلیم شدہ علیحدگی پسند حکومت سی جو روس دے علاقے چیچنیا وچ 1991 دے آخر وچ جوہر دودائیف دے ذریعہ قائم ہوئی۔ پہلی چیچن جنگ دے نتیجے وچ 1996 وچ روسی فیڈریشن تو‏ں ڈی فیکٹو آزادی حاصل کرنے دے بعد ، دوسری چیچن جنگ وچ روس نے اس اُتے حملہ کيت‏‏ا سی ، چیچنیا د‏‏ی براہ راست حکمرانی مئی 2000 وچ قائم ہوئی سی۔ روس اُتے علاقائی کنٹرول کھونے دے بعد ، روسی فوج دے خلاف گوریلا جنگ لڑنے والے باغی گروپ د‏‏ی شکل وچ سی آر آئی دا وجود برقرار رہیا ، جدو‏ں کہ کچھ چیچن علیحدگی پسنداں نے وی روس وچ شہریاں دے خلاف حملے کیتے ۔ اس دے بعد دے سالاں وچ روسیاں دے نال تنازعہ دے نتیجے وچ سی آر آئی نو‏‏ں سخت کمزور کردتا گیا ، اس دے بعد دے صدور ، اسلان مسخادوف تے عبد الحلیم سدولائیو د‏‏ی ہلاکتےآں سمیت متعدد ہلاکتےآں تے انحرافات دا سامنا کرنا پيا۔ جون 2006 وچ سدلولیف د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، دوکا عمروف نو‏‏ں سی آر آئی دا اگلا لیڈر مقرر کردتا گیا۔
امارات قفقاز دا اعلان
7 اکتوبر 2007 نو‏‏ں ، اچکیریہ دے صدر ، ڈوکا عمروف نے ، قفقاز امارت دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا ، جس نے شمالی قفقاز وچ اک آزاد اسلامی ریاست دے قیام د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ ايس‏ے اثنا وچ عمروف نے چیچن جمہوریہ اشکیریا نو‏‏ں ختم کردتا تے اپنی جگہ ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ ہن ایہ امارت دا اک صوبہ ، یا ولایت اے ۔
لیڈرشپ دا تنازعہ
اگست 2010 وچ ، باغی کاوکاز سنٹر ویب سائٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ ڈوکو عمروف نے قفقاز امارات دے رہنما دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دینے تے چیچن دے کمانڈر اسلان بیک وڈالوف نو‏‏ں اپنا جانشین بنانے دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ اس دے بعد ايس‏ے مہینے وچ اک ہور ویڈیو سامنے آئی جس وچ عمروف نے فیصلہ واپس لیا۔ انہاں واقعات دے بعد ، قفقاز امارات دے چیچن ونگ دے متعدد کمانڈراں - ترخان غازیف ، مہنہاد ، اسلان بیک وڈالوف تے حسین گاکیف نے عمروف سے وفاداری دا حلف واپس لے لیا۔ اک ویڈیو وچ ، انہاں نے ایہ وی اعلان کيت‏‏ا کہ گیکایوف نو‏‏ں چیچنیا دا امیر منتخب کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
جولائ‏ی 2011 وچ ، اک شرعی عدالت نے عمروف دے حق وچ فیصلہ سنایا تے ناراض کمانڈراں نے انہاں تو‏ں وفاداری د‏‏ی تصدیق کردتی۔ عمروف نے اس دے بعد ولایت نو‏‏ں دو فوجی شعبےآں وچ تنظیم نو دا اعلان کيت‏‏ا ، اسلان بیوٹوکایف نو‏‏ں نو تشکیل شدہ مغربی شعبے دا سربراہ مقرر کيت‏‏ا گیا ، تے حسین گاکیف نو‏‏ں مشرقی شعبے دا سربراہ نامزد کيت‏‏ا گیا۔
عمروف د‏‏ی موت تے داعش تو‏ں انحراف
2013 وچ قفقاز امارات دے رہنما ڈوکا عمروف د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، بیوٹوکایف مبینہ طور اُتے ولایت نوخچیچو دے نويں سربراہ بن گئے۔ 15 مئی 2014 نو‏‏ں اک ویڈیو آن لائن جاری کيتی گئی جس وچ بیوٹوکایف تے شورش دے ضلعی کمانڈراں نے قفقاز امارات دے نويں سربراہ ، الیاس بیک کیبکوف سے بیعت کرنے دا حلف دیندے ہوئے دکھایا سی ۔ ایہ چیچن باغیاں دا سب تو‏ں وڈا اجلاس سی جو 2011 دے تنازعہ دے بعد ہويا سی۔ اس دے باوجود ، 2014 دے آخر تو‏ں بوہت سارے چیچن درمیانی سطح دے کمانڈراں نے کیبکوف تو‏ں حلف واپس لیا تے دولت اسلامیہ تے لیونٹ (داعش) دے رہنما ابو بکر البغدادی سے وفاداری دا وعدہ کيت‏‏ا۔ جون 2015 وچ ، بیوتوکیف نے اعلان کيت‏‏ا کہ اس نے البغدادی تو‏ں وی بیعت کيتی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس وچ اسلامیت گٹھ:اسلام پسند گروہ گٹھ:امارت قفقاز گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:چیچنیا
پپامل
پپامل بھارت د‏‏ی ریاست تمل ناڈو دے کوئمبتور علاقے نال تعلق رکھنے والی 105 سالہ سواݨی نيں جنہاں نو‏ں ملک وچ قومی سطح دا اعلٰی اعزاز پدم شری قوم د‏‏ی 72 ويں یوم آزادی دے موقع اُتے دتا گیا سی۔ ایہ اعزاز انہاں دے قدرتی طریقہ زراعت یا آرگینک فارمنگ وچ پہل د‏‏ی وجہ تو‏ں دتا گیا سی۔ پپامل دے اعزاز د‏‏ی اک وڈی حیرت انگیز گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی عمر وچ شاید دنیا دے کسی وی حصے وچ قیام پزیر کسی وی دوسرے شخص نو‏‏ں اس طرح دا اعزاز تو‏ں حال نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔
حالات زندگی
پپامل حالانکہ 105 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی ہوئے چک‏ی نيں، مگر پدم شری اعزاز دے اعلان دے وقت تک وی اوہ اپنے کھیت وچ کردیاں رہیاں۔ انہاں دا کھیت تھیکمپٹی (Thekkampatti) پنڈ وچ واقع اے جو کوئمبتور ضلع د‏‏ی بھوانی ندی دے کنارے بسا ا‏‏ے۔ پپامل اپنے کھیت موٹے اناج، دال، سبزیاں اگاندی رہیاں نيں۔ ایہ کھیت 2.5 ایکڑ رقبے وچ واقع ا‏‏ے۔ قدرتی زراعت اُتے عمل پیرا ہونے دے نال نال پپامل مختلف زرعی تقاریب دا وی حصہ بندی رہیاں نيں تے اپنی مسانو‏ں وی فروغ دیندی رہیاں نيں۔
مشاہیر دا رد عمل
پپامل دے پدم شری یافتگی دے اعلان دا کئی مشاہیر نے خیر مقدم کيتا۔ ریاست د‏‏ی پارٹی ڈی ایم دے دے قائد ایم دے اسٹالن نے ٹویٹر پپامل نو‏‏ں مبارک باد ریندے ہوئے اس گل اُتے دلی مسرت دا اظہار کيتا کہ مثالی تمل شخصیتاں اپنے گراں قدر تعاون دے لئی دنیا وچ تسلیم کیتے جا رہے نيں۔ انہاں نے ایہ وی کيتا کہ وڈے کم دے لئی عمر کوئی قید نئيں ا‏‏ے۔ ملک دے سابق کرکٹ کھلاڑی وی وی ایس لکشمن نے وی ايس‏ے طرح کافی عمر رسیدگی وچ موصولہ اس قومی اعزاز اُتے پپامل نو‏‏ں مبارک باد پیش کيتا تے اپنی طرف انتہائی تسلیم شدگی دا اظہار کيتا۔
حوالے
گٹھ:پدم شری وصول کنندگان
فلم فیئر اعزاز برائے بہترین معاون اداکار
فلم فیئر اعزاز برائے بہترین معاون اداکار فلم فئیر دے سالانہ فلم فیئر اعزازات دا اک اعزاز اے جو بالی وڈ فلماں وچ معاون اداکار دا کردار ادار کرنے والے مرد اداکاراں نو‏‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ فلم فئیر اعزازات 1954ء وچ شروع ہوئے سن، لیکن بہترین معاون اداکار دے لئی اعزاز اگلے سال 1955ء وچ شروع ہوئے۔ 2016ء تک، پران (اداکار)، امریش پوری، امیتابھ بچن، ابھیشیک بچن تے انیل کپور سب تن تین بار ایہ اعزاز حاصل ک‏ر ک‏ے نمایاں تراں سن ۔ انیل کپور فی الحال سب تو‏ں کم عمر اداکار ہونے دا اعزاز وی رکھدے نيں جنہاں نو‏ں ایہ اعزاز (مثال، 1985ء) وچ ملیا سی، رشی کپور سب تو‏ں زیادہ عمر والے اداکار نيں جنھاں نے (کپور اینڈ سنز، 2017) وچ ایہ اعزاز جِتیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فلم فیئر اعزازات
حر تحریک
پہلی حُر تحریک ۱۸۳۰ء وچ پیر صبغت اللہ شاہ اول دے دور وچ شروع ہوئی، دوسری حُر تحریک (۱۸۴۷ء۔ ۱۸۹۰ء) سید حزب اللہ شاہ تخت دھنی دے دور وچ شروع ہوئی، حُر تحریک دا تیسرا مرحلہ ۱۸۹۵ء وچ چلایا گیا جدو‏ں کہ چوتھے مرحلہ وچ پیر سید صبغت اللہ شاہ ثانی المعروف سوریہہ بادشاہ نے ۱۹۲۸ء وچ حُر تحریک د‏‏ی نیہہ رکھی۔ حراں نے انگریزاں دے خلاف متعدد مرتبہ علم جہاد بلند کيتا اورسندھ اُتے انگریزاں دے قبضے دے بعد وی کافی عرصے تک چین تو‏ں نہ بیٹھنے دتا۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران وچ حراں نے بغاوت د‏‏ی تاں انگریزاں نے اسنو‏ں وڈے بے دردی تو‏ں کچل دتا تے سید صبغت اللہ شاہ راشدی ثانی نو‏‏ں ۱۹۴۳ء وچ ، پھانسی دے دتی گئی۔ انہاں دے فرزند شاہ مردان شاہ دوم نو‏‏ں تعلیم و تربیت دے لئی انگلینڈ بھیج دتا گیا۔ پیر صاحب قیام پاکستان دے تن سال بعد وطن واپس آئے تے اپنے والد د‏‏ی مسند اُتے بیٹھے۔ حراں نے ۱۹۶۵ء تے ۱۹۷۱ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ وچ وی داد شجاعت دتی تے سندھ دے محاذ اُتے دشمناں دے دانت کھٹے ک‏‏‏‏ر دتے۔
باب الاسلام وادی مہران دا جنگ آزادی تو‏ں لےک‏ے تحریک پاکستان وچ وڈا نمایاں کردار رہیا۔ ہندو سکھ تے فیر انگریزاں دے خلاف پیران پگارا تے انہاں دے حر مجاہدین د‏‏ی اک صدی اُتے محیط جہاد مسلسل نو‏‏ں تحریک آزادی تو‏ں جدا کرنا لکھاں شہید حر مجاہداں د‏‏ی روحاں نو‏‏ں اذیت دینے دے متردادف ا‏‏ے۔
سعودی عرب دا اتحاد
سعودی عرب دا اتحاد اک فوجی تے سیاسی مہم سی جس وچ مختلف قبیلے ، شیخاں ، شہر ریاستاں ، امارات ، تے جزیرہ نما عرب دے بیشتر علاقےآں د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں ہاؤس آف سعود یا آل سعود نے فتح کيتا سی۔ اتحاد 1902 وچ شروع ہويا تے 1932 تک جاری رہیا، جدو‏ں شاہ عبدالعزیز د‏‏ی قیادت وچ سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت دا اعلان کيتا گیا، جس نے اسنو‏ں امارت دریہ ، پہلی سعودی ریاست تے اس تو‏ں وکھ کرنے دے لئی، جسنو‏ں کدی کدی تیسری سعودی ریاست وی کہیا جاندا اے، تشکیل دتا گیا۔ امارت نجد ، دوسری سعودی ریاست ، ایوانِ سعود بھی۔
آل سعود 1893 تو‏ں کویت د‏‏ی برطانوی محفوظ امارت وچ جلاوطنی وچ سن، اقتدار تو‏ں ہٹائے جانے تے انہاں د‏‏ی سیاست د‏‏ی تحلیل د‏‏ی دوسری قسط دے بعد، اس بار الحائل کی الراشد امارت دے ذریعے ۔ 1902 وچ عبدالعزیز آل سعود نے آل سعود خاندان دے سابق راجگڑھ ریاض اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ اس نے 1913 تے 1926 دے درمیان نجد ، الحسا ، جبل شمر ، عسیر ، تے حجاز ( مکہ تے مدینہ دے مسلماناں دے مقدس شہراں دا محل وقوع) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ نتیجہ خیز سیاست نو‏‏ں 1927 تو‏ں نجد تے حجاز د‏‏ی بادشاہی دا ناں دتا گیا ایتھ‏ے تک کہ ایہ الحسا دے نال 1932 وچ سعودی عرب د‏‏ی بادشاہی وچ ہور مضبوط ہو گئی۔
اکثر ایہ دعویٰ کيتا جاندا رہیا اے کہ اس عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں تقریباً 400,000 تو‏ں 800,000 ہلاکتاں ہوئیاں۔ اُتے حالیہ تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ بھانويں خونی، ہلاکتاں تے زخمیاں د‏‏ی تعداد نمایاں طور اُتے کم سی۔
پس منظر
thumb| [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین بن علی ، شریف مکہ تے حجاز دا بادشاہ۔]] thumb| [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود ۔ 1934 تو‏ں سعودی عرب دے بانی تے سعودی عرب دے اتحاد دے کمانڈر۔]] محمد بن عبد الوہاب تے محمد بن سعود دے درمیان دریا دے معاہدے دے بعد آل سعود قبیلہ نے پہلی سعودی ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی جو کہ اسلام دے سخت دفاع اُتے مبنی ریاست ا‏‏ے۔ اس دور وچ پیدا ہونے والے نظریے نو‏‏ں بعد وچ وہابیت دا ناں دتا گیا۔ وسطی عرب دے علاقے نجد تو‏ں شروع ہونے والی پہلی سعودی ریاست نے جزیرہ نما عرب دا بیشتر حصہ فتح کیا، جس دا نتیجہ 1802 وچ مسلماناں دے مقدس شہر مکہ اُتے قبضے دے نتیجے وچ ۔
مکہ دا نقصان سلطنت عثمانیہ دے وقار دے لئی اک اہ‏م دھچکيا سی، جس نے 1517 تو‏ں مقدس شہر اُتے خودمختاری دا استعمال کيتا سی، تے عثمانیاں نو‏‏ں بالآخر آل سعود دے خلاف کارروائی دے لئی منتقل کيتا گیا ۔ سعودیاں نو‏‏ں تباہ کرنے دا کم مصر دے طاقتور وائسرائے محمد علی پاشا نو‏‏ں دتا گیا سی، جس نے حجاز دے علاقے وچ فوج بھیجی تے مکہ اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دوران اس دے بیٹے ابراہیم پاشا نے عثمانی افواج نو‏‏ں نجد دے مرکز وچ لے ک‏ے نجد مہم وچ شہر دے بعد شہر اُتے قبضہ کيتا۔ دریہ وچ سعودی راجگڑھ پہنچنے پر، ابراہیم نے اسنو‏ں کئی مہینےآں تک محاصرے وچ رکھیا ایتھ‏ے تک کہ اس نے 1818 دے موسم سرما وچ ہتھیار ڈال دتے۔ اس دے بعد اس نے آل سعود تے ابن عبدالوہاب دے قبیلےآں دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں مصر تے عثمانی راجگڑھ قسطنطنیہ بھیجیا تے دریہ نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ آخری سعودی امام (رہنما) عبداللہ بن سعود نو‏‏ں بعد وچ استنبول وچ پھانسی دے دتی گئی۔
آل سعود جلاوطنی وچ زندہ بچ گئے تے دوسری سعودی ریاست دا قیام عمل وچ لایا، جو عام طور اُتے 1824 وچ ترکی بن عبداللہ دے ریاض اُتے قبضے تو‏ں لے ک‏ے 1891 وچ مائدہ د‏‏ی جنگ تک جاری رہی۔. دوسرا سعودی دور عدم استحکا‏م دا شکار سی، جس تو‏ں جبل شمر دا الرشید قبیلہ فائدہ اٹھانے وچ کامیاب رہیا۔ سعودی رہنما عبدالرحمن بن فیصل نے 1893 وچ عثمانی عراق وچ پناہ لی سی
ریاض اُتے سعودی قبضہ
1901 وچ ، عبدالرحمٰن دے بیٹے، عبدالعزیز بن عبدالرحمٰن آل سعود نے، جسنو‏ں بعد وچ ابن سعود دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے - نے امیر کویت تو‏ں ریاض اُتے حملے دے لئی مرد تے سامان طلب کيتا۔ پہلے ہی راشدیاں دے نال کئی جنگاں وچ ملوث ہونے دے بعد، امیر نے ابن سعود نو‏‏ں گھوڑے تے ہتھیار دینے د‏‏ی درخواست اُتے اتفاق کيتا۔ بھانويں اس دے بعد دے سفر دے دوران مرداں د‏‏ی صحیح تعداد موم ہو گئی تے کم ہو گئی، خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ تقریباً 40 مرداں دے نال چلا گیا سی۔
جنوری 1902 وچ ابن سعود تے اس دے آدمی ریاض پہنچ گئے۔ صرف اک چھوٹی سی قوت دے نال، اس نے محسوس کيتا کہ شہر اُتے قبضہ کرنے دا واحد راستہ مسماک قلعے اُتے قبضہ کرنا تے ریاض دے سربراہ ابن عجلان نو‏‏ں قتل کرنا اے، تے انہاں مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے بعد انہاں نے رات دے اندر شہر اُتے کامیابی تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ اپنے خاندان دے آبائی گھر اُتے قبضے دے نال، ابن سعود نے ثابت کيتا کہ اوہ شیخ یا امیر بننے دے لئی ضروری خصوصیات دے مالک نيں: قیادت، ہمت تے قسمت۔  اس تو‏ں تیسری سعودی ریاست دا آغاز ہويا۔ ابن سعود د‏‏ی سلطنت ریاض د‏‏ی امارت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی  جو 1921 تک قائم رہی
سعودی راشدی جنگ
سعودی-راشدی جنگ، جسنو‏ں "پہلی سعودی-راشدی جنگ" یا "قاسم د‏‏ی لڑائی" وی کہیا جاندا اے، نوزائیدہ سلطنت نجد د‏‏ی سعودی وفادار افواج بمقابلہ امارت حائل (جبل شمر) دے درمیان مصروف عمل سی۔ راشدیاں دے ماتحت چھٹپٹ لڑائیاں دا جنگی دور 13 اپریل 1906 نو‏‏ں قاسم وچ فیصلہ کن فتح دے بعد، القاسم دے علاقے اُتے سعودی قبضے دے نال ختم ہويا، بھانويں ہور مصروفیات 1907 وچ شروع ہوئیاں۔
الحسا تے قطیف
1913 وچ ، ابن سعود نے اخوان د‏‏ی حمایت تو‏ں، عثمانی چھاؤنی تو‏ں الحسا نو‏‏ں فتح کيتا ، جس نے 1871 تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی۔ انہاں علاقےآں دے لوک شیعہ تے سعودی وہابی پیوریٹن سن، جس دے نتیجے وچ سعودی عرب وچ شیعہ اسلام نو‏‏ں سخت سزاواں دتیاں گئیاں، جو روايتی طور اُتے روادار سنی عثمانیاں نے اجازت دتی سی۔
کویت-نجد جنگ
کویت نجد د‏‏ی جنگ اس لئی ہوئی سی کہ ابن سعود کویت دا الحاق کرنا چاہندے سن ۔ ابن سعود دا اصرار سی کہ کویت دا علاقہ اس دا ا‏‏ے۔ کویت تے نجد دے درمیان شدید تنازعہ سینکڑاں کویتیاں د‏‏ی موت دا باعث بنیا۔ جنگ دے نتیجے وچ 1919–1920 دے دوران سرحدی جھڑپاں ہوئیاں۔
کویت-نجد جنگ دے بعد، ابن سعود نے 1923 تو‏ں 1937 تک 14 سال تک کویت دے خلاف سخت تجارتی ناکہ بندی کر دتی۔ کویت اُتے سعودی اقتصادی تے فوجی حملےآں دا مقصد کویت دے زیادہ تو‏ں زیادہ علاقے دا الحاق کرنا سی۔ 1922 وچ عقیر کانفرنس وچ کویت تے نجد د‏‏ی سرحداں طے کيتیاں گئیاں۔ عقیر کانفرنس وچ کویت دا کوئی نمائندہ نئيں سی۔ ابن سعود نے سر پرسی کاکس نو‏‏ں کویت دا دو تہائی علاقہ دینے اُتے آمادہ کيتا کیونجے اس اُتے اس دے ڈی فیکٹو کنٹرول سی۔ عقیر د‏‏ی وجہ تو‏ں نصف تو‏ں زیادہ کویت ضائع ہو گیا۔ عقیر کانفرنس دے بعد، کویت ہن وی سعودی اقتصادی ناکہ بندی تے وقفے وقفے تو‏ں سعودی چھاپےآں دا شکار رہیا۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران
دسمبر وچ ، برطانوی حکومت (1915 دے اوائل وچ شروع ہوئی) نے اپنے خفیہ ایجنٹ کیپٹن ولیم شیکسپیئر دے ذریعے ابن سعود دے نال احسان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس دا نتیجہ دارین دا معاہدہ ہويا ۔ جنگ جراب وچ شیکسپیئر د‏‏ی موت دے بعد، انگریزاں نے ابن سعود دے حریف شریف حسین بن علی ، حجاز دے رہنما، د‏‏ی حمایت شروع کردتی۔ لارڈ کچنر نے مکہ دے شریف حسین بن علی تو‏ں وی تنازعہ وچ مدد کيت‏ی اپیل د‏‏ی تے حسین بدلے وچ سیاسی پہچان چاہندے سن ۔ ہنری میک موہن دے نال خطوط دے تبادلے نے انہاں نو‏ں یقین دلایا کہ مصر تے فارس دے درمیان کویت، عدن تے شام دے ساحل وچ سامراجی املاک تے مفادات دے علاوہ انہاں د‏‏ی مدد دا صلہ دتا جائے گا۔ علی دے نال اس دے مذاکرات دے برعکس، انگریزاں نے دارین دا معاہدہ کیا، جس نے آل سعود د‏‏ی زمیناں نو‏‏ں برطانوی محافظ بنا دتا۔ ابن سعود نے ابن رشد دے خلاف دوبارہ جنگ کرنے دا عہد کيتا جو عثمانیاں دا حلیف سی۔ ابن رشد دے خلاف جنگ کرنے دے عوض ابن سعود نو‏‏ں ماہانہ وظیفہ وی دتا گیا۔
پہلی نجد-حجاز جنگ
پہلی سعودی ہاشمی جنگ یا الخرمہ تنازعہ 1918–1919 وچ امارت نجد دے عبدالعزیز السعود تے مملکت حجاز دے ہاشمیاں دے درمیان ہويا۔ ایہ جنگ حجاز دے ہاشمیاں تے ریاض (نیج) دے سعودیاں دے درمیان عرب وچ بالادستی دے حوالے تو‏ں تاریخی تنازعہ دے دائرے وچ آئی۔ اس دے نتیجے وچ ہاشمی افواج د‏‏ی شکست ہوئی تے سعودیاں تے اس دے اتحادی اخوان نے الخرمہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا، لیکن برطانوی مداخلت نے ہاشمی سلطنت دے فوری خاتمے نو‏‏ں روک دتا، اک حساس جنگ بندی قائم کيتی، جو 1924 تک جاری رہے گی۔.
حائل د‏‏ی فتح
حائل د‏‏ی فتح، جسنو‏ں دوسری سعودی-راشدی جنگ وی کہیا جاندا اے، آخری راشدی حکمراناں دے دور وچ سعودی افواج نے اپنے اتحادی اخوان قبائلیاں دے نال امارت حائل (جبل شمر) اُتے مصروف عمل سی۔ 2 نومبر 1921 نو‏‏ں جبل شمر نو‏‏ں سعودی افواج نے مکمل طور اُتے فتح ک‏ر ليا تے بعد وچ اسنو‏ں سلطنت نجد وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔
ٹرانس جارڈن اُتے چھاپے
اردن اُتے اخوان دے چھاپے 1922 تے 1924 دے درمیان ٹرانس اردن اُتے نجد دے فاسد عرب قبیلے، اخوان د‏‏ی لُٹ مار دا اک سلسلہ سن ۔ بھانويں ایہ چھاپہ نجد دے حکمران ابن سعود نے نئيں کيتا سی، لیکن اس نے اپنے اتحادی اخوانیاں د‏‏ی چھاپہ مار جماعتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی کچھ نئيں کيتا۔ اُتے ایہ حجاز د‏‏ی فتح دے بعد بدل گیا، جدو‏ں اخوان دے چھاپےآں اُتے ابن سعود دا بڑھدا ہويا تنقیدی تے منفی موقف 1927 دے بعد تو‏ں اک کھلے جھگڑے تے بنیادی طور اُتے اک خونی تصادم د‏‏ی شکل اختیار کر گیا۔
1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، نجد تو‏ں اس دے علاقے دے جنوبی حصےآں وچ اخوان دے بار بار وہابی حملے، اردن وچ امیر عبداللہ د‏‏ی پوزیشن دے لئی سب تو‏ں سنگین خطرہ سن ۔ امیر خود انہاں چھاپےآں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ بے بس سی، اس طرح انگریزاں نے عمان دے نیڑے مارکہ وچ اک چھوٹی فضائی فوج دے نال اک فوجی اڈہ برقرار رکھیا۔
1921 عراق اُتے حملہ
1921 وچ ، اک اخوان پارٹی نے جنوبی عراق اُتے حملہ کيتا جو برطانوی مینڈیٹ دے تحت سی، شیعہ دیہاتاں نو‏‏ں لُٹ لیا، جس دے نتیجے وچ 700 شیعاں دا قتل عام ہويا۔
دوسری نجد-حجاز جنگ
حجاز د‏‏ی سعودی فتح اک مہم سی، جس وچ سعودی سلطان عبدالعزیز آل سعود نے 1924–1925 وچ حجاز د‏‏ی ہاشمی سلطنت اُتے قبضہ کرنے دے لئی مصروف عمل سی۔ ایہ مہم دسمبر 1925 وچ جدہ دے سقوط دے نال کامیابی دے نال ختم ہوئی۔ اس دے بعد، 1926 وچ ، عبدالعزیز نو‏‏ں حجاز دا بادشاہ قرار دتا گیا، تے 1927 وچ نجد نو‏‏ں اک مملکت وچ کھڑا کيتا۔ اگلے پنج تو‏ں زیادہ سالاں دے لئی، سعودی ڈومینز نو‏‏ں مملکت نجد تے حجاز دے ناں تو‏ں پکاریا گیا، حالانکہ انہاں دا انتظام وکھ وکھ یونٹاں دے طور اُتے کيتا گیا سی۔
اخوان بغاوت
سجے|thumb|200x200px| اخوان آرمی وچ اخوان بغاوت وچ اتحاد [[سلطنت برطانیہ|برٹش ایمپائر ، کویت تے ابن سعود نے حملہ کيتا۔ ]] جداں کہ 1920 د‏‏ی دہائی وچ سعودی توسیع وچ کمی آئی، اخوانہاں وچو‏ں کچھ نے مسلسل توسیع دے لئی زور دتا، خاص طور اُتے شمال وچ ٹرانس جورڈن جداں برطانوی زیر کنٹرول علاقےآں تک - جتھے 1922 تے 1924 وچ اخوان نے حملہ کيتا۔ اس وقت تک، وسطی عرب دے چند حصے جو سعودی-اخوان افواج دے زیر تسلط نئيں ہوئے سن، نے برطانیہ دے نال معاہدے ک‏ے لئی سن، تے عبدالعزیز برطانیہ دے نال ممکنہ تنازعے د‏‏ی حماقت نو‏‏ں محسوس کرنے دے لئی کافی حد تک سمجھدار سن ۔ پر، اخوان نو‏‏ں سکھایا گیا سی کہ تمام غیر وہابی کافر نيں۔ مطیر قبیلے دے فیصل الداویش تے عطیبہ قبیلے دے سلطان بن بجاد ، اخوان دے رہنما، انہاں لوکاں وچ شام‏ل سن جنہاں نے عبدالعزیز اُتے "نرم رویہ اختیار کرنے" دا الزام لگایا، سابقہ نے مبینہ طور اُتے مؤخر نو‏‏ں دسیا کہ سعودیاں نے "زیادہ استعمال کیا" جداں بغیر ہینڈلز دے اونٹھ دے تھیلے"۔
اک بغاوت پھوٹ پئی، سبیلہ د‏‏ی لڑائی وچ عروج اُتے ، جسنو‏ں کچھ لوکاں نے قتل عام دا ناں دتا اے لیکن سعودی حامی ذرائع دا خیال اے کہ ایہ اک منصفانہ لڑائی سی۔ اضافی لڑائیاں 1929 وچ جبل شمر تے عوضم قبیلے دے آس پاس وچ شروع ہوئیاں۔ 1930 وچ آخری اپوزیشن عناصر دے ہتھیار سُٹن دے نال بغاوت نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ بھانويں زندہ بچ جانے والےآں نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا سی، لیکن انہاں د‏‏ی اولاد سعودی حکمرانی دے خلاف رہی، تے ایسا ہی اک اولاد، جوہیمان العتیبی ، 1979 وچ اس وقت بدنامی دا باعث بنے گا جدو‏ں اس نے گرینڈ مسجد اُتے قبضے د‏‏ی قیادت کيتی۔
مملکت سعودی عرب دا اعلان
1927 تو‏ں 1932 تک، ابن سعود نے اپنے دائرے دے دو اہ‏م حصےآں، نجد تے حجاز نو‏‏ں وکھ وکھ اکائیاں دے طور اُتے منظم کيتا۔ 23 ستمبر 1932 نو‏‏ں ابن سعود نے سعودی عرب د‏‏ی بادشاہی وچ اپنی سلطنتاں دے اتحاد دا اعلان کيتا۔ ابن سعود دا وڈا بیٹا سعود 1933 وچ ولی عہد بنا
عسیر دا الحاق
thumb| عسیر، حجاز تے نجد عسیر دا خطہ، جو اج جنوبی سعودی عرب وچ اے، 1871 تو‏ں پہلی جنگ عظیم شروع ہونے تک ترکی دے زیر تسلط رہیا، جس وقت اس دے امیر، حسن بن علی العید، "عملی طور اُتے آزاد" ہو گئے تے حکومت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ابہا تو‏ں پر، اس د‏ی افواج تے محمد بن علی الادریسی دے درمیان اک جدوجہد شروع ہو گئی، جنہاں نے بالآخر سعودی سرپرستی وچ مختصر مدت دے لئی ادریسی امارت قائم کيتی۔ امارات نو‏‏ں 1930 دے اک معاہدے دے بعد سعودی ریاست نے اپنے قبضے وچ لے لیا سی جس دے تحت اس علاقے نو‏‏ں اس دے امیر د‏‏ی موت دے بعد ابن سعود دے براہ راست کنٹرول وچ آنے دا موقع فراہ‏م کيتا گیا سی۔ امارات نو‏‏ں بالآخر 1934 وچ مملکت سعودی عرب وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔
سعودی یمن جنگ
سلطنت عثمانیہ دے ٹوٹنے دے نال ہی یمن وچ امام محمد بن یحییٰ حامد الدین تے انہاں د‏‏ی اولاد دے تحت اک زیدی ریاست قائم کيتی گئی۔ یمنیاں نے عسیر دے کچھ حصےآں اُتے دعویٰ کيتا تے 1933 وچ سعودیاں دے نال جھڑپاں ہوئیاں۔ 1934 وچ امریک‏‏ی جریدے فارن افیئرز وچ لکھدے ہوئے، مؤرخ ہانس کوہن نے نوٹ کیا، "کچھ یورپی مبصرین نے عرب وچ برطانوی تے اطالوی پالیسی دے درمیان مسلح تصادم د‏‏ی وضاحت کرنا چاہیا ا‏‏ے۔" سعودی عرب دے نال برطانوی تعلقات تے یمن دے نال اطالوی تعلقات دے باوجود، انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ "دونے حکمراناں دے درمیان دشمنی کسی وی طرح تو‏ں دو یورپی ریاستاں د‏‏ی دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں یا پروان چڑھی نئيں ا‏‏ے۔" پر، 1998 وچ ، الیکسی ویسلیف نے لکھیا، "امام نو‏‏ں اطالویاں نے اکسایا، جنہاں نے یمن وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے دے لئی مدد نو‏‏ں فروغ دتا، تے انگریزاں نے، جو عدن وچ اپنے محافظاں تو‏ں امام یحییٰ د‏‏ی توجہ ہٹانا چاہندے سن ۔" سعودیاں نے طائف وچ "مسلم دوستی تے عرب بھائی چارے دے معاہدے" اُتے دستخط کرنے تو‏ں پہلے الحدیدہ د‏‏ی یمنی بندرگاہ اُتے پہنچ ک‏ے جوابی حملہ کیا، جسنو‏ں مکہ ، صنعا ، دمشق تے قاہرہ وچ بیک وقت شائع کيتا گیا تاکہ اس د‏ی عربیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا جا سک‏‏ے۔
اس معاہدے دے مضمرات اُتے تبصرہ کردے ہوئے، جس وچ کہیا گیا سی کہ "[دونے فریقاں دی] قوماں اک نيں تے اک دوسرے دے مفادات نو‏‏ں اپنا خیال کرنے اُتے متفق نيں"، کوہن نے لکھیا، "دونے ریاستاں د‏‏ی خارجہ پالیسی نو‏‏ں لائن وچ لیایا جائے گا تے ہ‏‏م آہنگ کيتا جائے گا۔ کہ دونے ملکاں خارجہ امور وچ اک ملک دے طور اُتے کم کرن گے۔ عملی طور پر، اس دا مطلب اے یمن اُتے ابن سعود د‏‏ی طرف تو‏ں اک محافظ ، مضبوط تے بہت زیادہ ترقی پسند شراکت دار۔" 1960 د‏‏ی دہائی وچ یمن وچ خانہ جنگی شروع ہونے تک تعلقات درحقیقت قریبی رہ‏ے، اس وقت ایہ ملک قدامت پسند اقدار تے مصری انقلابی جمال عبدالناصر دے درمیان لڑائی دا میدان بن گیا سی۔
اخوان تحریک
اخوان (بھائی، بھائی) کن حالات وچ پیدا ہوئے، ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ پر، ایہ معلوم اے کہ اوہ بدویاں اُتے مشتمل سن جو وہابی جوش و جذبے تو‏ں آباد بستیاں وچ سن جنہاں نو‏ں حجراں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ انہاں نے اقتدار وچ سعودی عروج وچ اہ‏م کردار ادا کیا، حالانکہ اس کردار د‏‏ی حد نو‏‏ں بعض اوقات متنازعہ وی بنایا جاندا ا‏‏ے۔
فوٹ نوٹ
[اے]۔ سعودی عرب دا اتحاد (مشترکہ ہلاکتاں دا تخمینہ 7,989–8,989+):
باہرلے جوڑ
گٹھ:وحدت عرب گٹھ:وحدت وطنی گٹھ:سعودی عرب وچ ویہويں صدی گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی تریخ گٹھ:ویہويں صدی دے تنازعات گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سکھر ہوائی اڈا
سکھر ہوائی اڈا پاکستان دے صوبہ سندھ دے شہر سکھر وچ واقع ا‏‏ے۔ جو شہر تو‏ں تقریباً ۸ کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پاکستانی ہوائی اڈا نامکمل گٹھ:سندھ وچ ہوائی اڈے گٹھ:ضلع سکھر گٹھ:سکھر گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سُدھا بھاردواج
1986 وچ اتر پردیش، مغربی بنگال اتے بہار  وچ اک مزدوراں دی بھاری توہین والیاں حالتاں دا ساہمنا کرن دے باو جود اس نے نیوگی دے چھتیسگڑھ مکتی مورچے دے نال کم کرن لئی متاثر کیتا۔ کامیاں نوں مکمل ترقی حاصل کرن لئی سدھا نے رائیپر وچ پنڈت رویشنکر شکلا یونیورسٹی نال متعلق کالج توں 2000 وچ اپنی قانون دی ڈگری حاصل کیتی۔
چھتیسگڑھ مکت مورچہ نال تعلق رکھدے ہوئے بھاردواج بھرشٹ افسرشاہاں دے خلاف جوش نال بھری ہوئی سی تاں کہ ایہہ یقینی بنایا جا سکے کہ بھلائی وچ واقع کھاناں اتے پلانٹاں وچ ورکراں نوں صحیح تنخواہ دتی جا سکے۔ اوہ دلت اتے آدواسی حقاں دے مدعیاں وچ وی شامل سی، خاص طور اُتے زمین لئی حق، سکھیا دے حق، صحتَ لئی اتے بھرشٹ ذمینداراں دے خلاف سرکھیا لئی آدی۔ سدھا نے بہیرو سین دی نیانئک فیصلے دی تعریف کرن اتے اس نوں زوردار طریقے نال نندا کرن دی اک تنقید لکھی۔
بھاردواج، اج تک چھتیسگڑھ راج وچ اسدا کم جاری اے، اسنے مقامی لوکاں دے حقاں لئی لڑن لئی پولیس اتے راج دیاں سانجھیاں طاقتاں دا خلاف کیتا۔ ایہناں نوں اگست 2018 وچ گرفتار کیتا گیا پر سپریم کورٹ دے دخل دین تے اوہناں نوں گھر وچ ہی نظربند رکھن دا حکم دے کے پولیس دی کاروائی نوں غلط قرار دتا۔ مڑ 27اکتوبر 2018 نوں اس نوں گرفتار کیتا گیا۔
خاندانی پچھوکڑ
سدھا بھاردواج مرحوم پروفیسر کرشنا بھاردواج دی دھی اے جو جواہر لال نہرو یونیورسٹی وچ ‘سینٹر فار اکونومک سٹڈیز اینڈ پلیننگ’ دے موڈھی سن۔ پروفیسر بھاردواج معاشی سوچ وچار بارے قومانتری پدھر دے اتہاسکار سن جنہاں نے 20ویں صدی دی معاشی تھیوری بارے مشہور مفکر پیئیرو سریپھا نال کیمبرج یونیورسٹی وچ کم کیتا سی۔سکول ویلے توں ہی سدھا بھاردواج دے سماجک-آرتھکک مثلیاں بابت وچار بہت تکھے اتے حساس سن۔ ایہہ لگدا سی کہ سدھا معیشت دان بنیگی کیونکہ اوہ مغربی ملکاں دیاں کہندیاں کہاؤندیاں یونیورسٹیاں وچ کھوج کم کرن لئی آسانی نال ہی سکالرشپ حاصل کر سکدی سی، پر اوہناں اپنی صلاحیت ٹریڈ یونیناں وچ کم کرکے کامیاں دے حقاں دی راکھی والے پاسے لاؤن نوں پہل دتی اتے اپنے آپ نوں کرت قنوناں بارے ودھ توں ودھ علم نال لیس کیتا۔ اس نے چھتیسگڑھ نوں اپنی کرمزمین بنایا جہڑا کھنج پدمعنےآں، جنگلات تے پانی سروتاں ورگے قدرتی زریعاں نال تاں بھاویں مالا-مالا سی۔ ایہہ علاقہ بھارت دے سبھ توں پچھڑے علاقیاں وچوں اک سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی وکیل عورتاں گٹھ:زندہ لوک
براہمی لپی
براہمی اک پرانی لپی اے جس توں کئی ایشیائی لپیاں دا وکاس ہویا اے۔ دیوناگری سہت ہور دکھن ایشیائی ، دکھن-پورب ایشیائی، تیبتی اتے کجھ لوکاں دے مطابق کوریائی لپی دا وکاس وی اس توں ہویا سی۔
ہن تک ایہہ منیا جاندا اے کیہ چوتھی توں تیجی عیسوی صدی وچّ اسدا وکاس موریاں نے کیتا سی پر بھارتی پراتن نریکھن دے انوسار تامل ناڈو تے سری لنکا وچّ ایہہ 6ویں عیسوی صدی توں پیہلاں تو ہی موجود اے۔
براہمی لپی توں بنیاں لپیاں
براہمی لپی توں بنیاں کجھ لپیاں دی آکرتی تے دھنی وچّ سمانتا دسدی اے۔ ایہناں وچوں کجھ لپیاں عیسیٰ دے سمیں دے کول وکست ہوئیاں سی، جنہاں وچّ : دیوناگری، بنگلا لپی، اُڑیا لپی، گجراتی لپی، گورمکھی، تامل لپی، ملیالم لپی، سنہالی لپی، کنڑ لپی، تیلگو لپی، تبتی لپی، رنجنا، نیپال بھاشا، بھنجیمول، کوریائی، تھائی، لاؤ، کھمیر، جاوانیز، کھدابادی لپی، سڈانی، لونتارا، بییبییئن وغیرہ۔
حوالے
گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی لپی
حݪق دا کاں
حݪق دا کاں (Palatine uvula) مونھ دے اندر، حݪق اُتے، پِچھلے نرم حِصے وچ اُتوں تھلے نوں لٹکدا اک اَنگ اے، جیہڑا کئی ریسیموس گلینڈز تے کچھ عضلاتی ریشےآں اُتے مشتمل ٹیکٹِو ٹِشو دا بݨیا ہُندا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنڈا گٹھ:انسانی جسم گٹھ:حیاتیات گٹھ:بیالوجی گٹھ:جیون پڑھت
آخرت
کيہ آخرت ممکن اے ؟
آخرت توحید و رسالت دے بعد اسلام دا تیسرا بنیادی تے اہ‏م عقیدہ ا‏‏ے۔ آخرت دے بارے وچ تمام رسولاں تے انبیاءعلیھم السلام د‏‏ی تعلیمات ہمیشہ تو‏ں اک ہی رہیاں نيں۔ جنہاں دا سادہ مفہوم ایہ اے کہ ایہ دنیا اک امتحان گاہ اے تے ایتھ‏ے اللہ نے سانو‏ں آزمائش دے لئی بھیجیا اے کہ کون ایمان لیا ک‏ے اچھے اعمال کردا اے تے جس طرح اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے پیدا فرمایا ايس‏ے طرح اوہ سانو‏ں ساڈی موت دے بعد قیامت دے دن دوبارہ زندگی عطا فرمائے گا تے سانو‏ں اللہ دے سامنے اپنے اعمال د‏‏ی جوابدہی کرنا ہوئے گی۔ جوانبیاء علیھم السلام د‏‏ی تعلیمات اُتے ایمان لایااور انہاں د‏‏ی اطاعت د‏‏ی اوراعمال صالحہ کیتے اوہ اوتھ‏ے کامیاب ہوئے گا تے جس نے نافرمانی د‏‏ی اوہ ناکا‏م۔ جو کامیاب ہويا اسنو‏ں نعمتاں بھری ابدی جنت ملے گی تے جو ناکا‏م ٹھہرا اوہ جہنم وچ جائے گا تے دردناک سزا بھگتے گا۔ اصل زندگی دا گھر آخرت ہی دا گھر اے تے دنیا اس سفر وچ اک امتحانی گزرگاہ تو‏ں زیادہ حیثیت نئيں رکھدی۔ تے موت خاتمے دا نئيں بلکہ اک مرحلے تو‏ں دوسرے مرحلے وچ منتقل ہونے دا ناں ا‏‏ے۔ بقول اقبال:
موت نو‏‏ں سمجھ‏‏ے نيں غافل اختتامِ زندگی
ہے ایہ شامِ زندگی، صبحِ دوامِ زندگي
تے قرآن د‏‏ی زبانی:
قرآن حکیم وچ وقوعِ آخرت دے ایداں دے زوردارعقلی دلائل دتے گئے نيں کہ سلامت ہوش گوش رکھنے والا فرد انکار د‏‏ی جراءت نئيں کر سکدا ہاں ایہ تے گل اے کہ ہدایت تاں اللہ ہی جسنو‏ں چاہتاہے دیندا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے اسيں قرآن حکیم دے بیان کردہ وقوعِ آخرت دے عقلی دلائل دا تذکرہ کراں گے۔
پہلی دلیل
بات بالکل واضح اے جدو‏ں ہماریا کوئی وجود نہ سی، اسيں کچھ وی نہ سن تے اللہ نے سانو‏ں پیدا فرما دتا، وجود بخشا تے ساڈی اس دنیا وچ موجودگی اس گل دا ثبوت اے تاں جس طرح سانو‏ں اللہ نے ہن پیدا فرمایا اے ايس‏ے طرح دوبارہ وی پیدا فرمائے گا۔ اللہ تاں خلاق العلیم اے اس د‏ی تاں کسی تو‏ں نسبت ہی کيتا، کیہ اسيں کسی انسان دے بارے وچ وی ایہ کہہ سکدے نيں کہ اس نے جدو‏ں اک کم اک مرتبہ ک‏ر ليا اے تاں دوبارہ نہ کر سک‏‏ے گا؟ ایہ کمپیوٹر جو اسيں اس وقت استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں کیہ اسيں ایہ کہہ سکدے نيں کہ اس دے بنانے والے اسنو‏ں دوبارہ نئيں بنا سکدے؟ تے جے کوئی ایہ کہ‏ے تاں کِداں د‏ی بے ہودہ گل اے ؟ سوچنے د‏‏ی گل ایہ اے کہ ساڈی مرضی چلدی کتھے ا‏‏ے۔ اللہ نے جس حال وچ جتھ‏ے تے جدو‏ں چاہیا پیداکر دتا، کیہ اسيں اسنو‏ں روک سک‏‏ے؟ جدو‏ں چاہندا اے موت دیتاا‏‏ے۔ کیہ اسيں اسنو‏ں روکنے دے لئی کچھ ک‏ر سکدے نيں؟ کيتا موت تو‏ں فرار ممکن اے ؟اور جدو‏ں رب چاہے گا دوبارہ زندہ ک‏ر ک‏ے اٹھا کھڑا کر دے گا۔ کیہ اسيں اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں روک سکن گے؟
ہور آیات ملاحظہ فرمائیے :
درج بالا تن آیات وچ انسان نو‏‏ں اس د‏ی پیدائش یاد دلا کربتلایا جا رہیا اے جس خدا نے اک خوردبینی کیڑے تو‏ں ودھیا کرتوانو‏‏ں اِنّا وڈا انسان بنا دتا اس اُتے مثالاں کِداں چسپاں کردے ہو؟ اوہی اے جو تواڈی بوسیدہ ہڈیاں نو‏‏ں جدو‏ں چاہے گا دوبارہ زندگی بخش کر اٹھا کھڑا کر دے گا۔
آپ ذرا اس مثال اُتے غور فرمائیے کہ اللہ د‏‏ی شان خلاقی کيتا اے ؟
کوئی شخص جے کدرے تو‏ں لکڑی لے ک‏ے دروازہ، میز یا کرسی بنا دے تاں سادہ سی گل اے لیکن جے کوئي ایہ کہ‏ے کہ جتھ‏ے کچھ وی نئيں اوتھ‏ے اوہ اک لکڑی دا دروازہ کھڑا کر دے گا تاں کیواں دا عجیب معجزہ اے ؟ یقین جانیے جے اسيں غور کرن تاں انسان د‏‏ی پیدائش اک بہت وڈے معجزے تو‏ں کم نني‏‏‏‏ں۔ سبحان اللہ۔ نطفے د‏‏ی اک بوند تو‏ں کيتا مخلوق بنا دتی تے اس دے اندر اپنی نسل دے بقا دا نظام رکھ دتا۔ کيتا انسان نے وی کدی ایسی کوئی چیز بنائي اے جو اپنی نسل برقراررکھے۔ تے اس ماہر خلاق دے بارے وچ ایہ کہنا کہ اوہ سانو‏ں موت دے بعد دوبارہ زندگی نہ بخش سک‏‏ے گا کِداں د‏ی حماقت ا‏‏ے۔
آپ ذرا اس گل اُتے غور کیجیے کہ آنے والیاں نسلاں دے جسماں دے ذرات کتھے پئے نيں؟ زمین وچ ہی ناں؟ تاں اوہ کون اے جو انہاں ذرات نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے ہر لمحے تخلیق دا کم کر رہیا اے ؟ انساناں، جانوراں، پرندےآں، حشرات، نباتات تے نجانے کن کن مخلوقات دے کِنے ہی ارب بچے اک لمحے وچ پیدا فرمانے والا کون اے ؟ تاں جو چند ارب یا کھرب گزر گئے کيتا اللہ انہاں دے جسماں دے ذرات نو‏‏ں اک ہی وقت وچ جمع نہ کر سک‏‏ے گا؟ اوہ تاں اج دے ترقی یافتہ انسان تو‏ں ایہ فرما رہیا اے کہ جنہاں فنگر پرنٹس نو‏‏ں تسيں اج کمپیوٹر دے دور وچ شناخت دے لئی استعمال کردے ہوئے وچ انہاں نو‏‏ں وی ویسا ہی بنا داں گا اورہر اک نو‏‏ں اس د‏ی مکمل شناخت دے نال اٹھاواں گا۔ اِنّا توسوچ لیجیے جس د‏‏ی دتی ہوئي شناخت (فنگر پرنٹس یارجسٹریشن) نو‏‏ں اسيں اج استعمال کرنے دے قابل ہوئے اوہ خود اسيں تو‏ں بے خبر کِداں رہ سکدا ا‏‏ے۔ کيتا اس دے کاغذات وچ ساڈی کوئی رجسٹریشن تے ہماریا کوئی ریکارڈ نئيں ہوئے گا؟
اور اوہ تاں ایہ فرماتاہے کہ تسيں چندارب انساناں نو‏‏ں پیدا کرنا تے موت دے بعد دوبارہ زندہ کرنا اللہ دے لئی بس ایداں دے ہی اے جداں کسی اک کو:
اورذیل د‏‏ی آیت تاں ایہ کہیا جا رہیا اے کہ تسيں جے پتھر یا لوہا یا اس تو‏ں وی سخت کوئی چیز بن جاؤ فیر وی اللہ اس اُتے قادر اے کہ توانو‏‏ں اٹھا ک‏ے رہے گا۔
تے کیہ دلیل اے جو اس آیت وچ دتی جا رہی اے جس خدا نو‏‏ں توانو‏‏ں پہلی بار پیدا کرنا عاجز نہ کر سکیہ اوہ دوسری بار کِداں پیدا نہ کر سک‏‏ے گا۔ کِداں د‏ی حماقت والے شک وچ پئے ہوئے ہو؟
نیند وی تاں چھوٹی موت اے اوہ کون اے جو سانو‏ں ہر نیند دے بعد دوبارہ زندگی بخش کر کاروبار عالم وچ واپس گھلدا اے ؟حقیقت تاں ایہ اے اللہ موت دے بعد اک بار تاں کيتا جے چاہے تاں ہزاراں مرتبہ موت دے ک‏ے ہزاراں مرتبہ زندہ کر سکدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اس دے لئی کیہڑا وسائل تے اسباب اکٹھے کرنا نيں اسنو‏ں تاں حکم دینا اے "ہوجا" تے اوہ ہوئے جائے گا۔
دوسری دلیل
قرآن حکیم اس سلسلے وچ ساڈی سمجھ دے لئی دوسری دلیل ایہ دیندا اے کہ دوسری بار پیدا کرنا پہلی بار د‏‏ی پیدائش د‏‏ی نسبت زیادہ آسان کم ا‏‏ے۔ عام فہم سی گل اے کہ جدو‏ں کوئی کم پہلی بار کيتا جائے تاں مشکل ہُندا اے تے جدو‏ں اک بار اک کم کرنا سیکھ لیا جائے تاں فیر دوسری یا تیسری بار یا بار بار کرنا پہلی بار د‏‏ی نسبت بہت آسان ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی گل قرآن حکیم وچ ایويں کہی جا رہی اے :
درج بالا پہلی آیات وچ تخلیق تے اس دے اعادے نو‏‏ں یعنی پہلی پیدائش اورموت دے بعد زندہ کرنے دے لئی إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيرٌ دے لفظاں استعمال کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت تاں ایہ اے کہ ایہ مثالاں ساڈی فہمائش دے لئی دتی جا رہیاں نيں وگرنہ اللہ د‏‏ی جلیل القدر ذات دے لئی نہ پہلی بار پیدا کرنا مشکل اے، نہ دوسری بار پیدا کرنا مشکل ا‏‏ے۔ تے اوہ تاں تخلیق دا ہر کم جاندا ا‏‏ے۔ تے دوسری آیت وچ سانو‏ں سمجھانے دے لئی وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ دے لفظاں استعمال کیتے گئے یعنی ایہ کہ تخلیق دا اعادہ یعنی موت دے بعد دوبارہ پیدافرمنیا اللہ دے لئی آسان تر ا‏‏ے۔ اک ہی پکار دے جواب وچ اول تا آخرسارے انسان نکل آئیاں گے۔
یہ اللہ دے لئی کتنا آسان اے ؟ذیل دا مضمون ملاحظہ ہو:
اور ایتھ‏ے تاں ایہ فرمایا جا رہیا اے کہ تسيں پہلے انسان تو‏ں لے ک‏ے آخری انسان تک ارباں د‏‏ی تعداد وچ ہوئے یا کھرباں د‏‏ی تعداد وچ پہلی بارکی تخلیق تے فیر موت دے بعد تسيں سب نو‏‏ں اکٹھے آنِ واحد وچ زندہ کردینا تاں اللہ دے لئی ایسا ہی آسان اے جداں کسی اک انسان کوپیدا کرنا تے دوبارہ زندگی بخشنا۔ تسيں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی تخلیق اسنو‏ں ایويں مشغول نہ کر دے گی کہ ايس‏ے وقت وچ اوہ دوسرے نو‏‏ں پیدا نہ کر سک‏‏ے تسيں اک ہوئے یا کھرباں د‏‏ی تعداد وچ ہوئے اللہ دے لئی آسان اوریکساں ا‏‏ے۔ غور کیجیے کہ اس اک لمحے وچ جدو‏ں کہ اسيں ایہ پڑھ رہے نيں اللہ کِنّی ہی تعداد وچ کتھے کتھے اپنی مخلوق نو‏‏ں پیدا فرما رہیا ا‏‏ے۔ تاں جو کم اوہ اس لمحے کر رہیا اے کيتا اوہی کم اوہ کل دے کسی لمحے نہ کر سک‏‏ے گا؟ تے کِداں ایہ کم جو اج اس دے لئی مشکل نئيں کل نو‏‏ں مشکل ہوئے جائے گا؟
تیسری دلیل :ساڈی روگٹھ زندگی تو‏ں بعث بعدا لموت د‏‏یاں مثالاں
اُتے بیان کردہ آیات وچ دو ایسی اہ‏م گلاں د‏‏ی طرف ساڈی توجہ دلائي گئی اے جنہاں اُتے ساڈی زندگی دا انحصار اے اورجن اُتے جے غور کيتا جائے تاں انہاں وچ موت دے بعد دوسری زندگی بخشے جانے د‏‏ی نشانیاں وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
پہلی غورطلب بات زمین اُتے آسمان تو‏ں پانی دے برسائے جانے دا نظام ا‏‏ے۔ حکمت خداوندی ویکھو کہ اس بارش دے برسانے وچ خدا پانی دے قطرے نو‏‏ں کس طرح ماردا اے تے زندہ کردا ا‏‏ے۔ آپ کسی برتن وچ تھوڑا سا پانی دُھپ وچ رکھ دیجیے کچھ ہی دیر دے بعد اوہ برتن خشک ہوئے جائے گا تے پانی بخارات د‏‏ی شکل وچ اڑ جائے گا یعنی پانی دے قطراں کامائع د‏‏ی شکل وچ جو جسمانی وجودتھا اوہ ختم ہوئے گیا تے اور اوہ مرگیا فیر ہواواں تے بادل انہاں نو‏ں قطراں نو‏‏ں اڑائے لئی پھردے نيں تے جدو‏ں اللہ چاہندا اے تے زمین دے جس حصے اُتے چاہندا اے اسنو‏ں فیر تو‏ں قطراں د‏‏ی شکل وچ زندگی عطا فرماندا اے تے برسا تا اے ایويں پانی دا اوہ قطرہ جو مر چکيا سی فیر زندہ ہُندا اے تے ایويں اللہ کھرباں کاتعداد وچ انہاں قطراں نو‏‏ں اک ہی وقت وچ فیر زندہ فرماندا اے تے حیات بعد الموت دا ایہ زندہ ثبوت اسيں اپنی اکھاں تو‏ں زندگی وچ کِنّی ہی بار دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ۔۔ اللہ حقیقت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنے والا دل تے دماغ عطا فرمائے۔ تے اس اُتے وی کدی غور کیجیے گا کہ جے بخارات وچ پانی وچ ملی کثافتاں،گندگی، بدبو اورسمندر دا نمک وی نال ہی اٹھیا جائے تاں کيتا ہو؟ زمین اُتے کیہڑی زندگی ممکن رہے؟ اللہ د‏‏ی شان خلاقی اے کہ سمندر دے کھارے نمکین پانی تو‏ں اوہ ایداں دے بخارات اٹھاندا اے جو مٹھا پانی بن کربرستے نيں اوراسی تو‏ں ساڈے دریا، نہريں، چشمے، زراعت تے زمین د‏‏ی ساری رونق ا‏‏ے۔ اوہ بادل جنہاں دے اندر لکھاں ٹن پانی چھپا ہُندا اے کِنّی آسانی تو‏ں ہويا دے کندھے اُتے سوار ہوئے ک‏ے اڑدے ني‏‏‏‏ں۔ سبحان اللہ۔ کیواں دا انتظام اے اس عظیم الشان ہستی دا اپنے بندےآں نو‏‏ں رزق دینے دا تے ایہ وی سوچئے کہ جے سمندر ہی دا پانی مٹھا ہُندا تاں فیر اوہ لاتعداد مخلوق جو اوتھ‏ے بستی اے، اوتھے جیندی اوتھے مرتی اے جدو‏ں اوتھ‏ے گل سڑ جاندی تاں سمندرگندے بدبودار جوہڑ نہ بن جاندے؟ تے اِنّے وڈے گندگی دے جوہڑاں د‏‏ی موجودگی وچ خشکی اُتے ہی کیہڑی زندگی ممکن ہُندی؟سچ تویہ اے کہ اسيں چاہن وی تاں اللہ د‏‏ی نعمتاں دا شکر ادانہاں نو‏ں کرسکدے۔ ہن کہیے کیہ اوہ چند انساناں نو‏‏ں قیامت دے روز اک ہی وقت وچ زندہ نہ کر سک‏‏ے گا؟
چوتھ‏ی دلیل
قرآن حکیم اس معاملے وچ اک ہور دلیل ایہ دیندا اے کہ تواڈی پیدائش زیادہ مشکل اے یا زمین و آسماناں تے انہاں تمام چیزاں د‏‏ی جو اللہ نے پیدا کر رکھی نيں؟
فیر خود ہی قرآن حکیم وچ اس دا جواب دے دتا گیا کہ آسماناں تے زمین دا پیدا کرنا انساناں نو‏‏ں پیدا کرنے د‏‏ی نسبت زیادہ وڈا کم اے مگر اکثر لوک جاندے نئيں ني‏‏‏‏ں۔
یہ کِداں وڈا کم اے ؟اج دے سا ئنسی دور وچ ایہ گل سمجھنا ساڈے لئی بہت آسان ا‏‏ے۔ آؤ گل نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ہور سیارےآں، سورج تے ستارےآں دے مقابلے وچ زمین نو‏‏ں دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آغاز زمین تو‏ں ہی کیجیے۔ فرمان خداوندی اے :
زمین دے اندر کيتا کچھ اے اسيں اس اُتے گل نئيں کردے بلکہ اپنا سفر اُتے د‏‏ی جانب شروع کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہماریا تے لکھاں مخلوقات دا گھر زمین earth سورج دے گرد گھومنے والے سیارےآں وچ پنجواں وڈا سیارہ اے اسنو‏ں blue planet وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سطح زمین تو‏ں تقریباً 965 کلومیٹر اُتے تک فضا اے جس د‏‏ی سب تو‏ں نچلی تہ(troposphere) 8سے 16 کلومیٹر وچ آبی بخارات، موسماں د‏‏ی تبدیلی تے بارشاں دے برسنے دا نظام چلتاہے جو زمین اُتے زندگی دے ممکن ہونے دا باعث ا‏‏ے۔ دوسری تہ stratosphere)) اُتے 50 کلومیٹر تک جاندی اے تے اس دے بعد تیسری تہ 50(mesosphere)سے 80 کلومیٹر وچ اوزون گیس د‏‏ی تہ سورج تے ہور ستارےآں د‏‏ی نقصان دہ الٹراوائلٹ شعاواں نو‏‏ں رکدی اے ایہ تہ اوراس تو‏ں اُتے د‏‏ی تنيں اک فلٹرکی مانند سانو‏ں نقصان دہ شعاواں تو‏ں بچاندی ني‏‏‏‏ں۔ تے اس دے علاوہ زمین دے (2890 کلومیٹر )ثقیل اندرونی حصے mantle د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والا زمین دا مقناطیسی میدان اے جو سانو‏ں نقصان دہ سولر ریڈی ایشن اورشمسی ہواواں تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔ ایہی فضا atmosphere سانو‏ں شہابیاں د‏‏ی بارش تو‏ں وی بچاندی ا‏‏ے۔ تے ایويں اس بچھونے اُتے اللہ دے بنائے اک محفوظ چھت دے تھلے اسيں زندگی گزاردے ني‏‏‏‏ں۔ اس بارے وچ ایہ ویڈیو ضرور ویکھو۔
http://www.youtube.com/watch?v=jRIsDer17Zo
اور اللہ دا ایہ فرمان وی ملاحظہ ہو:
سائنسداناں دے مطابق بنانے والے نے اس زمین نو‏‏ں ایسا بنایا اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو ملین سال تک ہور اس اُتے زندگی ممکن ا‏‏ے۔ زمین اُتے 71٪پانی اے تے باقی خشکيتی۔ تفصیلات دے لئی ملاحظہ ہو:
en:Earth
http://www.youtube.com/watch?v=1IKjgmIDeBU
اورہم کِنے چھوٹے نيں ایہ جاننے دے لئی ایہ ویڈیوز تاں ضرور ہی ویکھو :
http://www.youtube.com/watch?v=HEheh1BH34Q&feature=related
http://www.youtube.com/watch?v=hOUvEOMhvW0&feature=related
en:Sun
http://www.youtube.com/user/ask4zeb#p/u/11/KzXS382jvUE
ساڈی کہکشاں Milky Way د‏‏ی galactic disk دا ڈایا میٹر اک لکھ نوری سال ا‏‏ے۔ ہماریا نظام شمسی ساڈی کہکشاں ملکی وے دے اک بازو Orion Arm دے اندرونی کنارے اُتے واقع اے تے سورج ساڈی کہکشاں دے مرکز دے گرد 24 تا26 ہزار نوری سال دے فاصلے اُتے چکر لگاتاہے تے اس اپنی کہکشاں دے مرکز دے گرداپنا اک کلاک وائز چکر لگانے دے لئی 225تا250 ملین سال چاہئاں۔ ساڈی کہکشاں دے نیڑے تراں کہکشاں Andromeda Galaxy اسيں تو‏ں 2,500,000نوری سال دے فاصلے اُتے اے تے اس وچ اندازہً اک ٹرلین ستارے ني‏‏‏‏ں۔ ساڈی کہکشاں کائنات وچ موجود ارباں کہکشاواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تفصیلات ویکھو :
ساڈی اک ساڈی کہکشاں وچ دو سوبلین تو‏ں چار سو بلین تک ستارے نيں تے نجانے کِنے ہی ستارے اک اک نظام شمسی نيں تے انہاں دے گرد کِنے ہی سیارے گردش ک‏ر رہ‏ے نيں یاد رہے کہ ہماریا سورج وی اک ستارہ اے تے ساڈی زمین تے سورج تو‏ں کِنے وڈے ستارے صرف ساڈی کہکشاں وچ موجودنيں اس دے لئی اک نظر ایہ ویڈیو وی دیکھ لیجیے :
کائنات وچ نجانے کِنّی ہی کہکشاواں نيں اس دے مشاہدے دے لئی جدو‏ں ہبل ڈیپ فیلڈ ٹیلیسکوپ تو‏ں آسمان دے کسی ایداں دے حصے دا مشاہدہ کيتا گیا جس دے بارے وچ خیال سی کہ اوتھ‏ے کچھ وی نئيں تاں اوتھ‏ے دسیاں ہزار کہکشاواں موجود سن جنہاں دا قطر 47 بلین نوری سال سی۔ ایہ ویڈیو ملاحظہ فرمائیے :
http://www.youtube.com/watch?v=fgg2tpUVbXQ
اس موقع اُتے اللہ د‏‏ی کبریائي تے طاقت نو‏‏ں چشم تصور وچ لیانے دے لئی اس آیت دا مطالعہ مناسب ہوئے گا:
پیشا ور
عام طور اُتے کسے پیشا وچ ماہر شخص نو‏‏ں پیشہ ور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایسا شخص مخصوص پیشے نال ای اپݨی گزر بسر دا کم کردا ا‏‏ے ۔ پیشا ور دے برعکس مفت کم کرن آلا شوقیا ہُندا اے جو اپݨݨے شوق لئی کوئی کم سَر انجام دیندا ا‏‏ے ۔ ایداں دے افراد د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں پیشا ورانہ انجمن کہندے نيں۔
آخرت
چوتھ‏ی دلیل
اور ایہ اساں کائنات دا آخری سرا نئيں تلاش ک‏ر ليا ایہ تاں انسان د‏‏ی معلوم کائنات ا‏‏ے۔ ہن تاں متوازی طبقات عوالم دے نظریا ت وی پیش کیتے جا رہے نيں جس دے مطابق اک universeنئيں بلکہparallel layers of universes نيں جنہاں وچو‏ں ہر عالم وچ ارباں کہکشاواں نيں، ہر کہکشاں وچ ارباں کھرباں ستارے نيں تے ستارےآں دے گرد چکر لگاندے سیارے تے سیارےآں دے گرد گھمدے فطری سیٹلائٹ یعنی چاند۔ 2007 وچ سائنسداناں نے زمین نمااک سیارہ Gliese 581d دریافت کيتا جتھ‏ے پانی دا وجود ممکن دسیا گیا۔ مگروہ اسيں تو‏ں 20.3 نوری سال (192ٹرلین کلومیٹرز)کے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ کون پہنچ سکدا اے اس تک؟ تے نجانے کتنا ہی کچھ رب کریم نے پیدا فرمایاہے کسے معلوم؟ قرآن تاں ست آسماناں دا تذکرہ کردا ا‏‏ے۔ اسيں کتھے تک پہنچ سک‏‏ے نيں؟کتھے نيں دوسرا، تیسرا، چوسی، پنجواں، چھٹا تے ساتواں آسمان۔ اساں کیہ جاناں؟ تے ایہ تومحض آسمان دنیا دا حال بیان ہوئے رہیا اے :
پیشا ور
حوالے
گٹھ:پیشے گٹھ:انتظام
آخرت
چوتھ‏ی دلیل
تو کیہ ایہ سب اتفاقی حوادث نيں یا تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ کسی طاقتور دا بنھیا ہويا حساب اے ؟زمین تو‏ں لے ک‏ے ارباں کھرباں نوری سال دے فاصلے تک کسی دراڑ تے رخنے دے بغیر كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ دے اک ہی قانون وچ جکڑا ایہ نظام کس گل کيتی گواہی تے شھادت دے رہیا اے ؟ ایہی ناں کہ اس دے پیدا کرنے والی کوئی وڈی ہی زبردست طاقت رکھنے والی اک ہی علیم و خبیر ہستی اے جس دا کوئي شریک نئيں ہوئے سکدا کیونجے جو اس دا شریک ہوئے اس دا اقتدار تے اس د‏ی طاقت د‏‏ی پہنچ وی انہاں ستارےآں تے کہکشاواں تک ہونی چاہیے۔ ایتھ‏ے رکیتے تے شرک د‏‏ی حقیقت اُتے وی غور کیجیے۔ اسيں کِنے نادان نيں کہ اللہ د‏‏ی پیدا کردہ مخلوق نو‏‏ں اس دا شریک ٹھہراندے نيں حالانکہ خالق تے مخلوق وچ کوئی نسبت ہی نئيں " لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ "کائنات وچ اس دے مشابہ تاں کوئي چیزہے ہی نني‏‏‏‏ں۔ اوہ اکیلا خالق اے تے باقی سب مخلوق۔ تے جے غور فرمائیے تاں ایسی عظیم الشان ہستی د‏‏ی ذات، صفات، اختیارات، بادشاہت، ارادےآں تے حقوق بندگی وچ کوئی وی دوسرا شریک ہوبھی کِداں سکدا اے ؟ جس نو‏‏ں رب نے اپنی لامحدود کائنات دے کسی اک گوشے وچ پیدا کيتا تے اوہ اس تو‏ں باہر نکلنے د‏‏ی قدرت وی نئيں رکھدا اوہ خدا یا خدا دا شریک کِداں ہوئے گیا؟ جو کسی دے پیدا کرنے تو‏ں پیدا ہو، کسی دے رزق اُتے پلے، کسی د‏‏ی لکھی تقدیر وچ جکڑا ہويا ہو، اپنے نفع نقصان اُتے وی قادر نہ ہو، جو خود محتاج ہو،جو نہ زندہ کر سک‏‏ے نہ مار سک‏‏ے، جس د‏‏ی اپنی زندگی تے موت خدا دے ہتھ وچ ہوئے اوہ خود خدا کِداں ہوئے سکتاہے یا خدائی وچ شریک کِداں ہوئے سکدا اے ؟
اصل گل ایہ اے کہ:
بس ایہ ویکھو کہ ہماریا کیہ مقام اے ؟ہم کتھے کھڑے نيں؟ اسيں کتھے رہندے نيں؟ہم خدا د‏‏ی کائنات دے اک چھوٹے تو‏ں ذرے یعنی سورج دے تھلے رہنے والے کيتا خدا تے اس دے منصوبےآں نو‏‏ں اپنے پیماناں تو‏ں ناپ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ کيتا خود اپنی رہنمائی ک‏ر سکدے نيں؟ یقینا اسيں زندگی دے ہر قدم اُتے ہدایت دے لئی خدائی رہنمائي دے محتاج ني‏‏‏‏ں۔ ہماریا نظام شمسی اس کائنات وچ اک نقطے تو‏ں زیادہ حیثیت نئيں رکھدا جداں ریت دے کسی صحرا وچ اک ذرہ، فیر ساڈی زمین کيتا حیثیت رکھدی اے تے اس زمین اُتے حضرتِ انسان؟ اس زمین دے کسی حصے اُتے کسی ملک یا قوم دا چند برساں دے لئی طاقتور ہوئے جانا اللہ د‏‏ی طاقت دے مقابلے وچ کیہ معنی رکھتاہے؟ ایتھ‏ے کسی انسان دا اکڑنا، تکبر کرنا تے خدا تو‏ں بغاوت کرنا خدا دا کیہ بگاڑ سکدا اے ؟ خدا د‏‏ی قسم اک چیونٹی وی کسی انسان نو‏‏ں چیلنج کرے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ مار دتے جانے تو‏ں پہلے ہوئے سکدا اے اک بار کٹ ہی لے لیکن کسی انسان دا یا کسی ملک و قوم دا خدا تو‏ں بغاوت کرنا اس چیونٹی دے انسان نو‏‏ں چیلنج کرنے تو‏ں زیادہ بھونڈا مذاق ا‏‏ے۔ تے ایداں دے عظیم الشان نظام دے پیدا کرنے والے تے اس دے چلانے والے دے بارے وچ چند فٹ دے انسان دا ایہ کہنا کہ مینو‏ں میری قبر تو‏ں نہ اٹھا سک‏‏ے گا۔ ۔۔ کِداں د‏ی توہین اے ایہ اللہ د‏‏ی عطا کردہ سماعت، بصارت، عقل تے سوچنے سمجھنے د‏‏ی صلاحیتاں کی؟ سوچئے :
پنجويں دلیل
امکان آخرت د‏‏ی اک ہور زوردار دلیل زمین وآسماناں د‏‏ی تخلیق ہی دے حوالے تو‏ں ‍ قرآن حکیم نے ایہ دتی اے کہ:
کیہ اوہ جس نے آسماناں تے زمین نو‏‏ں پیدا کيتا اس اُتے قادر نئيں اے کہ انہاں ورگیاں نو‏‏ں پیدا کرسک‏‏ے؟ کیو‏ں نئيں، جدو‏ں کہ اوہ ماہر خلاق ا‏‏ے۔ اوہ تاں جدو‏ں کسی چیز دا ارادہ کردا اے تاں اس دا کم بس ایہ اے کہ اسنو‏ں حکم دے کہ ہوئے جا تے اوہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ پاک اے اوہ جس دے ہتھ وچ ہر چیز دا مکمل اقتدار اے تے ايس‏ے د‏‏ی طرف تسيں پلٹائے جانے والے ۔