cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عباسیاں دا عروج تے تانگ چین دا زوال
ابتدائی عباسی دور وچ اسلام دے اندر مسلکی اختلاف
اگلے خلیفہ، المہدی ﴿دور:۷۷۵۔۷۸۵ء) د‏‏ی حکومت دے دوران، سغد دا بیشتر حصہ سفید عباواں والے باغیاں دے زیراقتدار چلا گیا، جنہاں د‏‏ی قیادت المقنعّ،" نقاب پوش پیغمبر "ک‏ر رہ‏ے سن جو ابومسلم دے اک رفیق سن، اوغوز ترکاں نے، جو خود وی سفید لباس پہندے سن، باغیاں نو‏‏ں فوجی مدد فراہ‏م کی، گو کہ انہاں نے کدی وی اسلام قبول نئيں کيتا۔ اس وقت تک سغدیائی باغی، ہن اک نويں اسلامی فرقے مسلمیہّ د‏‏ی تقلید کرنے لگے سن ۔ جس د‏‏ی رسماں نے بہت ساریاں کٹّر روایتاں کو، جداں کہ روزانہ پنچ وقتہ نمازاں د‏‏ی ادائیگی نو‏‏ں ترک کر دتا۔ اس طرح، سغد دے باغیاں تے انہاں دے اوغوز اتحادیاں نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی عباسی مہمات، نال نال اسلام د‏‏ی روح د‏‏ی حفاظت کرنے والی مہمات وی بن گئياں۔
۷۸۰ء وچ عباسی فوجاں نے بخارا وچ اک بغاوت نو‏‏ں پسپا کردتا، لیکن ہور شورشاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ بنوعباس انہاں بغاوتاں نو‏‏ں کچلنے تے مسلمیہّ تے مانوی شیعہ فرقےآں دے خلاف اسلام د‏‏ی ورح نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی جدوجہد وچ مصروف رہ‏‏ے۔ مانوی عناصر د‏‏ی پیدا کردہ تے انہاں تو‏ں متعلق بدعات تو‏ں نپٹنے وچ ، انہاں د‏‏ی فوری توجہ تے سختی نو‏‏ں شاید انہاں سابق زرتشتی کاہناں تو‏ں زیادہ کمک ملی جو اپنا مذہب بدل ک‏ے مسلما‏ن ہوگئے سن تے حکومت نو‏‏ں ایہ مشورہ دے رہے سن کہ مذہبی معاملات وچ اوہ ساسانیاں د‏‏ی ورگی سخت گیری دا رویہّ اختیار کرے۔
عباسیاں دے ذریعے والحالے دا انہدام
۷۸۰ء د‏‏ی دہائی دے ابتدائی برساں وچ سندھ دے عباسی حکمراناں نے سوراشٹرا اُتے حملہ کيتا تے والحالے دے مقام اُتے بودھی مت خانقاہاں دے لمبے چوڑے کمپلیکس ﴿عمارتاں تو‏ں بھرے ہوئے احاطے﴾ نو‏‏ں برباد کردتا۔ راشٹرکٹا سلسلہٴ سلاطین دے زوال دے بعد، ۷۷۵ء وچ ، ایہ مذہبی ادارے ہن سرکاری سرپرستی تو‏ں محروم سن تے انہاں دا حال انتہائی کمزور تے غیرمحفوظ سی۔ بہرحال، اس بربادی ﴿اورانہدام﴾ نو‏‏ں سغد د‏‏ی شورشاں تے مسلمیہّ تے مانوی شیعہ تحریکاں د‏‏ی پسپائی دے سیاق وچ دیکھیا جانا چاہیے۔
والحالے نو‏‏ں محض بودھی مطالعات دے اک مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل نئيں سی، ایہ جینیاں دے شویتامبر فرقے دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت وی رکھدا سی۔ ایتھ‏ے صرف بودھی ہی نئيں، جین مندراں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد وی سی، تے عباسی فوجی سپاہیاں نے انہاں نو‏ں وی مسمار کردتا۔ اصل واقعہ ایہ اے کہ غالباً جین مندر ہی انہاں دا سب تو‏ں وڈا نشانہ سن ۔ ”شویتامبر” دا مطلب اے ” اوہ جو سفید لباس وچ ہُندے ہیں”، جداں کہ اس روایت دے راہباں وچ ایسی رنگ دے کپڑ‏ے پہننے دا چلن ا‏‏ے۔ بلاشبہ، اس جین فرقے دے اراکین د‏‏ی غلط پہچان قائم کرکے، سندھی عرب قائدین نے انہاں نو‏ں ابومسلم مسلمیہّ باغیاں دے سفید پوش گروہ، انہاں دے اوغوز ترک حامیاں، تے مانوی شیعاں تو‏ں جوڑ کے، فطری طور اُتے اپنے لئی اک خطرہ سمجھ لیا ہوئے گا تے ایہ سوچیا ہوئے گا کہ انہاں نو‏ں سرے تو‏ں ختم ہی کر دينا چاہیے۔ اک بار جدو‏ں اوہ والحالے جاپہنچے ہون گے تاں فیر انہاں نے جین مندراں تے بودھی خانقاہاں وچ کوئی تمیز نہ د‏‏ی ہوئے گی، اس طرح سب کچھ تباہ کر ڈالیا ہوئے گا۔
چونکہ مقبول عام تاریخاں اکثر والحالے د‏‏ی بربادی نو‏‏ں دوسرے مذاہب دے تئاں اسلامی عدم رواداری د‏‏ی مثال دے طور اُتے پیش کردیاں نيں، اس لئی ایتھ‏ے اسيں مجموعی طور پر، ہن بنوعباس د‏ی مذہبی پالیسی دا جائزہ لیندے نيں تا کہ مورخاں دے فیصلے د‏‏ی قدر وقیمت دا تعین زیادہ معروضیت دے نال کيتا جاسک‏‏ے۔
مانویت تے دوسرے غیرمسلم مذاہب د‏‏ی طرف پالیسی وچ فرق
عرباں نے غیرارادی طور اُتے سغد، ایرانی ساسانیاں تے تانگ چینیاں وچ اپنے پیش رواں د‏‏ی مانویت مخالف پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا سی، مگر مختلف اسباب د‏‏ی بنا پر۔ پہلا تاں ایہ کہ بغیر کسی شک کے، عرباں دے ذہن وچ مانویاں د‏‏ی پہچان مانوی شیعاں دے طور اُتے قائم سی۔ دوسرا ایہ کہ اپنی توانا تبلیغی تحریک تے دنیا د‏‏ی تاریکی تے گمراہی د‏‏ی سطح تو‏ں ارتفاع د‏‏ی دعوت دے نال، عباسی دربار دے سوفسطائی مسلماناں وچ ، مانویت راسخ العقیدہ اسلام د‏‏ی اپیل نو‏‏ں چیلنج کررہی سی۔ ايس‏ے لئی، کوئی وی مسلما‏ن جس دا میلان تے جھکاؤ روحانی معاملات وچ مانویت د‏‏ی طرف ہُندا، اس اُتے مانوی شیعہ ہونے دا الزام عائد کردتا جاندا، دوسرے لفظاں وچ اسنو‏ں بنوعباس دا مخالف باغی سمجھ لیا جاندا۔
ہندوستانی سبھیاچار تو‏ں عباسیاں دا گہرا شغف
نہ صرف ایہ کہ شروع زمانے دے عباسیاں نے اپنی مملکت وچ غیرمانوی غیرمسلماں نو‏‏ں محفوظ رعایا دا درجہ دینا منظور کيتا، اوہ غیرملکی سبھیاچار وچ وی گہری دلچسپی لے رہے سن، خاص طور تو‏ں ہندوستان د‏‏ی سبھیاچار وچ ۔ ہر چند کہ اسلام تو‏ں پہلے دے دناں تو‏ں عرباں تے ہندوستانیاں دے وچکار گہرے اقتصادی تے ثقافتی رابطے قائم ہوچکے سن، اس طرح ہر گروہ دے تاجراور مہاجر دوسرے گروہ دے علاقے وچ رہ رہے سن، بنو امیہّ د‏‏ی فتح تے اس دے نتیجے وچ سندھ د‏‏ی سرزمین اُتے انہاں دے قبضے نے اس لین دین د‏‏ی رفتار تے زیادہ تیز کردتی۔ مثال دے طور اُتے ۷۶۲ء وچ خلیفہ المنصور ﴿دور:۷۵۴۔۷۷۵ء﴾ نے نويں عباسی دارالسلطنت بغداد د‏‏ی تعمیر مکمل کرلئی- نہ صرف ایہ کہ ہندوستانی ماہرین تعمیر تے معماراں نے شہر دا نقشہ تیار کيتا، بلکہ انہاں نے اسنو‏ں سنسکرت دا اک ناں "بھج داد" وی دتا۔ “بھج داد” جس دا مطلب اے ”خدا دا تحفہ”۔
اگلے خلیفہ المہدی ﴿دور:۷۷۵۔۷۸۵ء﴾ جنہاں د‏‏ی فوجاں نے والحالے نو‏‏ں مسمار کيتا، ترجمے دا اک بیورو یا مرکز ﴿عربی:بیت الحکمۃ﴾ بنوایا جتھ‏ے تمام علاقائی ثقافتاں تے مذاہب دے علما عربی وچ متون د‏‏ی ترجمانی، بالخصوص سائنسی موضوعات پر، مامور سن ۔ انہاں کتاباں د‏‏ی بہت وڈی تعداد اصلاً ہندوستانی سی تے انہاں دے سندھی مترجمین تمام تر مسلما‏ن نئيں سن ۔ انہاں وچ ﴿مسلماناں دے علاوہ﴾ بوہت سارے ہندو تے بودھی وی سن ۔ عباسیاں دا رویہ واضح طور اُتے حقیقت پسندانہ سی تے اوہ علم تو‏ں شغف رکھدے سن ۔ بنیادی اعتبار تو‏ں، اوہ ہندوستانی یا دوسرے غیرمانوی بدیسی مذاہب دے خلاف نئيں سن ۔ انہاں دے خلفا پیغمبر د‏‏ی اس حدیث دے فرمان اُتے سنجیدگی دے نال عمل پیرا دکھادی دیندے سن کہ ”علم حاصل کرو خواہ اس دے لئی توانو‏‏ں چین جانا پڑے” ۔ ﴿اطلب العلم ولوبالصین﴾
حصول علم د‏‏ی ایہ کشادہ ذہن تے غیر فرقہ وارانہ پالیسی محض اک عارضی تے وقتی شوق دا اظہار نئيں سی بلکہ اگلے خلیفہ ہارون الرشید ﴿دور:۷۸۶۔۸۰۹ء﴾ دے عہد وچ وی جاری رہی جس نے اسنو‏ں تے اگے تک وسعت دی۔ مثال دے طور پر، خلفیہ ہارون دا وزیر۔ یحییٰ بن برمک نووہارا خانقاہ دے بودھی افسر انتظامیہ ﴿سنسکرت: اُتے مکھ﴾ دا اک مسلما‏ن پوت‏ا ﴿نبیرہ﴾ سی۔ اس دے زیر اثر، خلیفہ نے بغداد وچ ہور بوہت سارے علما تے استاداں کو، خاص طور تو‏ں بودھاں کو، مدعو کيتا۔ اوتھ‏ے ﴿پہنچنے والے﴾ بودھی اسکالر، بے شک، عباسی دربار دے دانشوراں وچ مانوی شیعت د‏‏ی طرف میلان تو‏ں تے اس تو‏ں خلیفا دے عہدے دار جس خطرے دا احساس رکھدے سن، اس تو‏ں ﴿اچھی طرح﴾ آگاہ ہُندے گئے۔
سائنسی متون وچ پہلے ہی خصوصی مہارتاں د‏‏ی حصولیابی دے بعد، ہن ترجمے دے مرکز ﴿بیورو﴾ وچ مذہبی موضوعات اُتے کتاباں د‏‏ی تیاری وی شروع ہوگئی۔ مثال دے طور پر، ايس‏ے زمانے وچ بدھ دے سابق جنماں دے احوال اُتے مبنی کتاب، جو دو سنسکرت متون تو‏ں ماخوذ سی۔ کتاب البد، سامنے آئی، ایہ متون سن “جاتک مالا” تے اشوگھوش د‏‏ی ”بدھ چرتر” انہاں ﴿کتابوں﴾ دے حصّے، بغداد دے اک شاعر ابان الاحقی ﴿۷۵۰۔۸۱۵ء﴾ دے رزمیے ”کتاب بلوہروبوذاسف” وچ شامل ک‏ے لئی گئے۔ اگرچہ اس دا ایہ ترجمہ ہن موجود نئيں اے، مگر اگے چل ک‏ے بہت ساریاں زباناں وچ ، بہت ساریاں تے ایسی کتاباں وجود وچ آئیاں ۔ انہاں وچ قدیم ترین عربی کتاب قم دے رہنے والے ابن بابویہ ﴿و:۹۹۱ء﴾ د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اسلامی ماخذاں تو‏ں عیسائی تے یہودی لٹریچر بہرلام تے جوزافت دے قصےکی شکل وچ منتقل ہوئی تے اس وچ حالے وی بہت ساریاں بودھی تعلیمات بچی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ بدھ مت د‏‏ی طرف عباسیاں د‏‏ی کشادہ ذہنی د‏‏ی اک ہور مثال اس زمانے دے تیار کردہ مسلم تے غیرمسلم متون دے کیٹیلاگ اُتے مشتمل "کتاب اللسٹ" اے جس وچ بودھی کتاباں د‏‏ی اک لسٹ شامل ا‏‏ے۔
مغربی ترکستان وچ غیرمسلماں دے درمیان اسلام دا فروغ
ہارون الرشید عباسی خلفا وچ عظیم ترین تے سب تو‏ں زیادہ مہذب سن ۔ انہاں دے زیراقتدار، عربی شاعری، ادب، فلسفہ، سائنس، طب تے تمام فنون نے خوب ترقی کيتی۔ خلیفہ ہارون الرشید دے دور وچ اسلامی سبھیاچار مغربی ترکستان دے غیرعرب یا غیرمسلم اشرافیہ، زماں داراں تے شہری باشندےآں دے لئی اک روزافزاں اپیل رکھدی سی جنہاں د‏‏ی ذہنیت صحراواں وچ بودوباش اختیار کرنے والے خانہ بدوش جنگ جوواں د‏‏ی بہ نسبت کلّی طور اُتے مختلف سی۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ایداں دے لوک ہمیشہ ودھدی ہوئی تعداد وچ ، اپنا مذہب بدل ک‏ے مسلم عقیدہ اختیار کردے گئے۔ غیرمسلم محفوظ مذاہب، جداں کہ بدھ مت دے مننے والے ﴿ذمیاں د‏‏ی حیثیت سے﴾، بیشتر پینڈو علاقےآں وچ غریب ترکسان طبقاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی طاقت برقرار رکھی تے ایہ لوک اپنے آبائی مذہب د‏‏ی پیروی ہن تے زیادہ شدت دے نال کرنے لگے سن، اس وقت دے مقابلہ وچ جدو‏ں تو‏ں انہاں نے دیسی تے مذہبی اقلیتاں دے طور اُتے رہنا شروع کيتا۔ ایہ بندگی ﴿عبادت کی﴾ رسوم ادا کرنے دے لئی مذہبی تھ‏‏اںو‏اں مقدسہ ﴿تیرتھوں﴾ وچ خاص طور تو‏ں جمع ہونے لگے سن ۔
والحالے د‏‏ی مسماری دا تخمینہ
اس پس منظر وچ عباسیاں دے ذریعے والحالے دے مقام اُتے بودھی خانقاہاں دے انہدام نو‏‏ں اک وسیع ترسیاق وسباق وچ دیکھیا جانا چاہیے۔ وقت دے اس مرحلے وچ ، اسلام نے سغد تے باختر دے لوکاں نو‏‏ں تلوار دے زور پرنئيں، بلکہ اپنی سبھیاچار تے علم دوستی کيتی بلند سطح دے باعث اس د‏ی اپیل دے ذریعے، اپنے حلقے وچ داخل کيتا سی۔ یقینی طور پر، اپنی فاضلانہ اسکالرشپ تے سبھیاچار دے لحاظ تو‏ں بدھ مت وچ کِسے طرح د‏‏ی کمی نئيں سی۔ مگر اس تو‏ں بہرہ ور ہونے دے لئی، بہرحال، کسی خانقاہ وچ داخل ہونا ضروری سی۔ ہر چند کہ اس دور وچ نووہارا د‏‏ی سرگرمی جاری سی، مگر اس د‏ی پہلی ورگی شہرت نہ سی تے اس د‏ی حیثیت بس تعلیم دے اک ﴿عام﴾ مرکز د‏‏ی سی۔ اس زمانے د‏‏ی عظیم ترین خانقاہی یونیورسٹیاں جداں کہ نلندا ﴿یونیورسٹی﴾ وچ بودھاں د‏‏ی تعداد کثیر سی۔ نلندا ﴿یونیورسٹی﴾ شمالی ہندوستان دے دور دراز وسطی حصے وچ واقع سی۔ لہٰذا، جداں جداں وسطی ایشیا وچ اعلیٰ اسلامی سبھیاچار تے تعلیم دا نظام زیادہ مضبوط تے سہل الحصول ہُندا گیا، اُچی سطح دے تعلیم یافتہ شہری طبقاں وچ ، ایہ بدھ مت اُتے حاوی ہُندا گیا۔ سب تو‏ں وڈی گل ایہ اے کہ اس دا ایہ سارا طریقہ کار ﴿میکنیزم﴾ اُتے امن سی۔
اس لئی، ابتدائی عباسی عہد دے عام مذہبی رجحانات تے سرکاری پالیسیاں دے پس منظر وچ ، والحالے دے مقام اُتے اس ساری انہدامی کارروائی کيت‏‏ی حیثیت استشنائی سی۔ اس د‏ی دو ہی معقول تشریحاں کيت‏ی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ یا تاں ایہ کسی جنگ جو متشدد تے تنگ نظر جنرل د‏‏ی من منی دا نتیجہ سی یا فیر عرباں دا ایسا اقدام جس د‏‏ی بنیاد اک غلط فہمی اُتے سی تے انہاں نو‏ں، سفید لباس والے ﴿شویتامبر﴾ جینیاں اُتے ابومسلم دے حامیاں دا دھوکھا ہويا ہوئے گا تے فیر اوہ بودھاں نو‏‏ں جینیاں تو‏ں فرق نہ کرسک‏‏ے ہون گے۔ ایہ ﴿واقعہ﴾ خصوصی طور اُتے بودھاں دے خلاف کسی جہاد دا حصہ نئيں سی۔
عربی لفظ جہاد دے حقیقی معنٰی "جدوجہد" (اللہ د‏‏ی عبادت واطاعت وچ ) دے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ نئيں کہ کافراں نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ صحیح عقیدے د‏‏ی راہ اُتے لیانے دے لئی اک مقدس جنگ چھیڑ دتی جائے۔ اس دے برعکس، ایہ تاں اک فوجی کارروائی اے جس دا مقصد انہاں ہ‏م مذہب مسلماناں دا دفاع کرنا اے جو کسی حملے د‏‏ی زد وچ نيں، جنہاں نو‏ں خالص اسلام اُتے چلنے تو‏ں تے اپنی ﴿مصدقہ تے مطبوع﴾ روحانی زندگی گزارنے تو‏ں کسی طرح روکیا جارہیا ا‏‏ے۔ والحالے دے بودھی اسلام نو‏‏ں ﴿کسی قسم کی﴾ دھمکی نئيں دے رہے سن، ايس‏ے لئی، انہاں نو‏ں اک حق بجانب “جہاد” دا غلطی تو‏ں ہدف بنا لیا گیا۔
[ویکھو: بدھ مت تے اسلام وچ مقدس جنگاں
گندھارا پرعباسی حملہ
اگرچہ ۷۵۱ء وچ دریائے تالاس دے کنارے قرلوقاں تے عباسیاں نے تانگ چین نو‏‏ں شکست دتی سی، قرلوقاں نے سویات، فرغانہ تے کاشغر وچ پھیلنے دے بعد، عرباں تو‏ں اپنا اتحاد توڑ لیا تے تبتاں تے انہاں دے باج گزار، کابل دے ترکی شاہیاں دے نال شامل ہوگئے۔ سفید پوش اوغوز، جو ابومسلم باغیاں د‏‏ی حمایت کردے آئے سن، اوہ وی عباسیاں دے زیر اقتدار سغد تے باختر اُتے اپنی حکومت قائم کرنے دے لئی انہاں دے نال ہولئی۔ ايس‏ے لئی، اس اتحاد نے عباسیاں دے خلاف ابومسلم وضح د‏‏ی بغاوتاں، جداں کہ ۸۰۶ء تو‏ں ۸۰۸ء تک سمرقند وچ رفیع بن لیث د‏‏ی قیادت وچ رونما ہونے والی بغاوت کو، ہور حمایت دی۔ انہاں د‏‏ی متحدہ افواج نے باغیاں د‏‏ی مدد دے لئی سمرقند دا محاصرہ تک ک‏ر ليا۔
خلیفہ الرشید دا انتقال ۸۰۸ء وچ اس وقت ہويا جدو‏ں اوہ بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی جارہے سن ۔ اس د‏ی موت دے بعد، اس د‏ی خواہش دے مطابق سلطنت اس دے دو بیٹےآں وچ تقسیم کر دتی گئی۔ بہرحال، دونے بیٹےآں نے عارضی طور اُتے تبتاں تے انہاں دے اتحادیاں تو‏ں صلح کرلئی تاکہ اوہ اپنے باپ د‏‏ی تمام تر وراثت اُتے مکمل قابو حاصل کرنے دے لئی اک خانہ جنگی وچ شریک ہوسکن۔ المامون نو‏‏ں کامیابی ملی تے اوہ اگلا خلفیہ ﴿دور:۸۱۳۔۸۳۳ء﴾ بن گیا۔ بلاشبہ تبتی۔ ترکی شاہی۔ قرلوق۔ اوغوز اتحاد نو‏‏ں اپنے باپ د‏‏ی موت دا ذمہ دار ٹھہراندے ہوئے تے انہاں نو‏ں سغد وچ ابومسلم مسلمیہّ بغاوتاں تو‏ں جوڑدے ہوئے، اس نے اک جہاد دا اعلان کيتا تے جنرل الفضل بن سہل نو‏‏ں گندھارا وچ ترکی شاہی ریاست اُتے اک ہمہ گیر حملے دے حکا‏م دے نال روانہ کر دتا۔
ترکی شاہیاں دے خلاف اپنی کامیابی دے بعد عباسیاں نے تبتاں دے زیر اقتدار علاقے گلگت اُتے حملہ کر دتا تے بوہت گھٹ وقت دے اندر اسنو‏ں وی اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا۔ انہاں نے اک تبتی کمانڈر نو‏‏ں حراست وچ لے لیا تے اسنو‏ں اہانت آمیز طریقے تو‏ں واپس بغداد بھیج دتا۔ اگرچہ تبتاں دے خلاف، تے قرلوقاں تو‏ں فرغانہ نو‏‏ں فتح کرنے وچ انہاں نو‏ں کامیابی ملی سی، مگر عرب جرنیلاں نے اپنی کامرانیاں دے سلسلے نو‏‏ں مشرق یا شمال د‏‏ی طرف ہور اگے نئيں ودھایا۔ ایسا اس وجہ تو‏ں سی کہ مغربی ترکستان تے مشرقی ایران پرعباسیاں د‏‏ی گرفت وڈی تیزی دے نال ڈھیلی تے کمزور پڑدی جارہی سی، کیونجے مقامی فوجی قائدین نے انہاں علاقےآں دے گورنراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نو‏ں اپنے زیراقتدار لیانا تے خود مختار اسلامی ریاستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں اُتے حکومت کرنا شروع کردتا سی۔
اپنی خود مختاری دا اعلان کرنے والا پہلا علاقہ باختر سی، جتھ‏ے جنرل طاہر نے طاہری شاہی سلسلے ﴿۸۱۹۔۸۷۳ء﴾ د‏‏ی داغ بیل پائی۔ عباسیاں نے جداں ہی کابل تے گلگت تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں پِچھے ہٹایا، تے اپنی توجہ زیادہ اہ‏م معاملات د‏‏ی طرف مبذول کی، تبتاں تے ترکی شاہیاں نے اپنی سابقہ مقبوضات نو‏‏ں فیر تو‏ں حاصل ک‏ر ليا۔ انہاں علاقےآں دے قائدین د‏‏ی جبریہ تبدیلئ مذہب دے باوجود، عباسیاں نے اوتھ‏ے بدھ مت اُتے کوئی زیادتی نئيں کيت‏‏ی سی۔ واقعہ ایہ اے کہ اس پورے عرصے وچ ، عرباں نے تبتاں دے نال تجارت برقرار رکھی سی، تے خاص طور تو‏ں مشک درآمد کردے رہے سن ۔ مسلماناں تے بودھاں نے اک دوسرے دے نال ثقافتی رابطے تک قائم کرلئی سن ۔ مثال دے طور پر، فضل اللہ نے، ايس‏ے زمانے وچ فارسی د‏‏ی کلاسید‏‏یاں کتاباں دا شیخ سعدی د‏‏ی گلستاں تے بوستاں دا تبتی بولی وچ ترجمہ کيتا۔
عباسیاں د‏‏ی مہم تے فتح دا تجزیہ
خلیفہ المامون نے تبیندی۔ ترکی شاہی۔ قرلوق۔ اوغوزکے اتحاد دے خلاف اپنی مسانو‏ں اک مقدس جنگ، جہاد قرار دے دتا سی۔ اوہ اپنی اسلامی رعایا دا متشدد بدعتاں تو‏ں دفاع کررہیا سی جو اپنی دہشت تے بغاوت د‏‏ی مہمات تو‏ں انہاں دے خالص عقیدے د‏‏ی بجا آوری وچ رکاوٹاں پیدا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں، جدو‏ں اوہ جیت گیا، تاں نہ صرف کابل شاہ نو‏‏ں اپنا مذہب بدل کراسلام قبول کرنے اُتے اصرار کيتا بلکہ بدھ دا اوہ مجسمہ جس د‏‏ی نمائش کعبے وچ اسلام د‏‏ی فتح دے اک ثبوت دے طور اُتے د‏‏ی جانی سی، اسنو‏ں واپس بھیج دتا۔
بلاشبہ جس چیز نے عبایساں نو‏‏ں والحالے د‏‏ی مسماری اُتے آمادہ کيتا سی، اسنو‏ں یاد کردے ہوئے، اپنے مفتوح دشمناں د‏‏ی پہچان مسلمیہّ تے مانوی شیعہ فرقے دے اراکین دے طور اُتے کرنے وچ اس تو‏ں شاید سہو ہويا۔ انہاں دے خلاف اس دا جہاد اس دے والد د‏‏ی گزشتہ گھریلو مہمات د‏‏ی محض اک توسیع رہیا ہُندا۔ لیکن ہر چند کہ اس بدیسی اتحاد دے اراکین نے ابومسلم باغیاں د‏‏ی حمایت کی، انہاں نے کسی وی طرح انہاں دے یا مانوی شیعہ عقیدے د‏‏ی پیروی نئيں کيتی۔ جے انہاں نے ایسا کيتا ہُندا تاں اس پورے عرصے وچ اس گل دے کوئی معنی نہ رہ جاندے کہ تبتی تے قرلوق لوک ویغوراں تو‏ں وی دست وگریباں رہے جو سغدیائی مانوی دنیا کےعلم بردار سن ۔
ادھر، بنوعباس وی، بلاشبہ ترکی شاہیاں تے تبتاں دے مذہبی عقائد تو‏ں ﴿بالکل﴾ ناواقف سن ۔ اوہ توبس ایہ دیکھ رہے سن کہ غیرملکی طاقتاں مذہبی اعتبار تو‏ں متشدد تے تانگ نظریہ باغیاں دے اک فرقے نو‏‏ں اپنی حمایت دے رہیاں نيں جو نہ صرف ایہ کہ انہاں د‏‏ی رعایا دے اسلامی شعائر د‏‏ی پابندی وچ مداخلت کر رہیاں نيں، بلکہ شاید اس تو‏ں زیادہ اہ‏م ایہ اے کہ اوہ انہاں نو‏ں سیاسی اقتدار تو‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جہاد دا رخ، دراصل ترکی شاہی تے تبتاں د‏‏ی سیاست د‏‏ی طرف سی، انہاں دے بدھ مت مذہب د‏‏ی طرف نني‏‏‏‏ں۔
المامون کسی وی لحاظ تو‏ں اک تنگ ذہن والا مذہبی جنونی نئيں سی۔ اپنے والد، ہارون الرشید د‏‏ی طرح، ثقافتی اعتبار تو‏ں کشادہ ذہن سی تے ہندوستانی متون دے ترجموں‏ د‏‏ی سرپرستی کردا آرہیا سی۔ اس د‏ی مملکت نے عباسیاں دے سائنسی عہد وچ ، نہ صرف ایہ کہ نويں بلندیاں تک رسائی حاصل کيتی، بلکہ عرباں تے انہاں دے مسلم رعیت دے درمیان ہندوستان د‏‏ی بابت مثبت اطلاعات نو‏‏ں اپنے اندر جذب کرنے دے روز افزاں عمل وچ وی اضافہ ہويا۔ مثلاً، ۸۱۵ء وچ ، ايس‏ے سال جدو‏ں خلیفہ دے ہتھو‏ں کابل شاہ نو‏‏ں شکست ہوئی، الجاحظ ﴿پ:۷۷۶ء﴾ نے بغداد دے “فکیر” وچ ”السویدان علیٰ ابیضان ”یعنی کہ“ سفید فاماں اُتے سیاہ فاماں د‏‏ی برتری ”کی اشاعت د‏‏ی جس وچ ہندوستان د‏‏ی عظیم ثقافتی کامرانیاں د‏‏ی تعریف ا‏‏ے۔ چنانچہ، اس وقت عباسیاں وچ ہندوستان د‏‏ی بابت مثبت خیالات پائے جاندے سن، تے بلا شبہ، ایہ خیالات تمام مذاہب بشمول بدھ مت، ہندوستانیاں دا احاطہ کردے سن ۔
جے المامون دا جہاد خود بدھ مت دے خلاف رہیا ہُندا تاں اس نے صرف تبتی۔ ترکی شاہی۔ قرلوق۔ اوغوز اتحاد اُتے نشانہ نہ سادھا ہُندا، بلکہ برصغیر ہندوستان اُتے ہُندا جتھ‏ے بدھ مت کدرے زیادہ نمایاں سی تے بہتر حالت وچ سی۔ بہرحال، کابل وچ فتح یابی دے بعد، خلیفہ د‏‏ی فوجاں نے گلگت تے فرغانہ اُتے حملہ کيتا، اڈیانہ اُتے نني‏‏‏‏ں۔
اب اسيں گندھارا تے گلگت وچ المامون د‏‏ی کامرانیاں دے عین پہلے، تبت د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لیندے نيں تا کہ مجموعی صورت حال نو‏‏ں تے زیادہ ہمہ گیر طریقے تو‏ں سمجھیا جاسک‏‏ے۔ اس تو‏ں سانو‏ں ایہ سمجھنے وچ وی مدد ملے گی کہ کابل شاہ تے تبتی فوج کمانڈر د‏‏ی اطاعت شعاری نے آخر کیو‏ں، تبت یا اس د‏ی تابعدار ریاستاں تک اسلام د‏‏ی اشاعت اُتے مشکل ہی تو‏ں کوئی اثر ڈالیا۔
چین تو‏ں تبتی رشتے
تبت تے چین نے آپس وچ پہلے سفارتی تعلقات ۶۰۸ء وچ قائم کیتے جدو‏ں بادشاہ سونگ تسین گامپو دے والد نمری لونت سین گنام ری سلون متشان﴾ نے سوئی خاندان د‏‏ی حکومت دے دوران چینی دربار وچ اپنا پہلا تبتی وفد بھیجیا سی۔ سونگ تسین گامپو نے اس دے جواب وچ ، ۶۳۴ء وچ تانگ دربار نو‏‏ں اک وفد بھیجیا سی تے اک ہان چینی شہزادی وین چنگ تو‏ں ۶۴۱ء وچ شادی وی کرلئی سی۔ اس دے چار برس بعد، اس نے ووتائی شان (ووت آئی شان، تبتی: ری پورتسے لنگا) بیجنگ دے جنوب مغرب وچ واقع مقدس چینی بودھی پربت اُتے پہلے تبتی مندر د‏‏ی تعمیر دا فرمان جاری کيتا سی۔ اس وقت تو‏ں، دونے سلطنتاں دے وچکار متواتر جنگاں دے باوجود، وقتاً فوقتاً تبت اپنے سفیراں نو‏‏ں تانگ دربار گھلدا رہیا۔
اک صدی بعد بادشاہ می اگت سوم نو‏‏ں بلا شبہ اپنی ہان چینی (بدھ مت د‏‏ی پیروکار) بیگم ملکہ جنہاں چینگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہان چینی بدھ مت وچ خاص دلچسپی رہی۔ ۷۴۰ء وچ شواندزنگ دے ذریعہ تانگ چین اُتے پابندیاں عائد کیتے جانے تے بدھ مت د‏‏ی حالت کمزور ہوجانے دے باوجود می اگت سوم نے اس مذہب دے بارے وچ ہور معلومات حاصل کرنے دے لئی ۷۵۱ء وچ اوتھ‏ے اک وفد بھیجیا سی۔ اس دے جو انہاں بیٹے، تے مستقب‏‏ل دے تبتی بادشاہ ٹری سونگ – دے – ت سین ﴿کھری سرونگ ۔ لدے بتسان﴾ نے بدھ مت وچ جو دلچسپی دکھادی سی، اس نے وی بپینڈو طور اُتے اس دے وفد نو‏‏ں اس مشن اُتے جانے د‏‏ی ترغیب دتی ہوئے گی۔ اس مشن د‏‏ی قیادت اک سابق تبتی سفیر دے بیٹے باسانگ شی﴿سبا سانگ ۔ شی﴾ نے د‏‏ی سی۔
۷۵۵ء وچ اجنبیاں تو‏ں بیزاری دے مرض وچ مبتلا حزب اختلاف دے وزیراں نے بادشاہ می ۔ اگت سوم نو‏‏ں قتل کردتا۔ ایہ اوہی گروہ سی جس نے ہان چینی تے ختنی بھکشوواں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں دیسی نسل د‏‏ی ملکہ جنہاں چینگ نے مدعو کيتا سی، تبت تو‏ں کڈ باہر کر دتا سی۔ قتل دا ایہ واقعہ ايس‏ے سال دا اے جدو‏ں این لوشان بغاوت ہوئی سی، تے پہلے د‏‏ی طرح وزیراں نو‏‏ں شاید ایہ ڈر سی کہ بدھ مت تے تانگ چین د‏‏ی طرف بادشاہ دا جھکاؤ تبت اُتے تباہی لے آئے گا۔ انہاں دے اس جرات مندانہ اقدام نو‏‏ں ۷۵۰ء وچ عباسیاں دے ذریعے خلافت امیہ دے خاتمے تے این لوشان بغاوت تو‏ں وی حوصلہ ملیا سی۔ ہان چینی بدھ مت دے خلاف اس حملے د‏‏ی یاد دلاندے ہوئے جس دا ارتکاب این لوشان نے کيتا سی، بدیسیاں نال نفرت تے بیزاری د‏‏ی بیماری دے شکار وزیراں نے تبت وچ بدھ مت نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی اک مہم شروع د‏‏ی جو چھ برس جاری رہی۔ بہر حال، زیادہ امکان ايس‏ے گل دا اے کہ اس دا نشانہ تانگ دربار دا حامی گروہ سی۔
شنترکشت نو‏‏ں تبت مدعو کيتا جانا
چین نو‏‏ں جانے والا وفد باسانگ شی د‏‏ی قیادت وچ ، بودھی متون نو‏‏ں نال لے ک‏ے ۷۵۶ء وچ تبت پرت آیا۔ باسانگ شی نے اس زمانے دے بدھ مخالف ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ متون چھپا دیے، مگر ٹری سونگ – دے – تسین نو‏‏ں جو اس وقت تک حالے نابالغ سی، بدھ مت د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی ترغیب دی۔
۷۶۱ء وچ ، ٹری سونگ – دے- تسین بالغ ہوگیا تے تخت نشینی دے بعد، سرکاری طور اُتے اپنے بودھی ہونے دا اعلان کر دتا۔ فیر اس نے شمالی ہندوستان وچ حالے قائم کيتی جانے والی پال سلطنت ﴿۷۵۰ء اختتام بارہويں صدی﴾ نو‏‏ں اک وفد بھیجیا۔ سیل نانگ ﴿گسال سنانگ﴾ د‏‏ی سربراہی وچ جانے والے اس وفد نو‏‏ں اس نے ایہ مشن سونپیا کہ اوہ نلندا دے صدر راہب بودھی معلم شنترکشت نو‏‏ں پہلی بار تبت آنے د‏‏ی دعوت دے۔
ہندوستان دے صدر راہب د‏‏ی آمد دے کچھ ہی دناں بعد تبت وچ چیچک د‏‏ی وبا پھوٹ پئی۔ دربار دے بدیسی مخالف گروہ نے اس وبا د‏‏ی تہمت بدیسی بھکشو دے سر ڈال دتی تے اسنو‏ں تبت تو‏ں باہرکڈ دتا۔ جداں کہ اوہ تبت وچ ہان چینی تے ختنی بھکشوواں دے نال کر چک‏‏ے سن، جدو‏ں ۷۳۹ء وچ اوتھ‏ے ایسی ہی اک وبا پھیلی سی۔
ٹری سونگ – دے – تسین اپنے اس عزم تو‏ں ہمت ہارنے والا نئيں سی کہ اسنو‏ں اپنی مملکت وچ بدھ مت د‏‏ی حالت نو‏‏ں مستحکم کرنا ا‏‏ے۔ اوہ اک انتہائی طاقتور تے حوصلہ مند لیڈر سی۔ اس دے عہد حکومت وچ تبت نے اک جارح توسیع پسندانہ پالیسی اختیار کيتی۔ این لوشان د‏‏ی بغاوت دے بعد تانگ کمزوری تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے، اس نے شمال مشرقی تبت دے وڈے حصےآں نو‏‏ں فیر تو‏ں قبضے وچ ک‏ر ليا جنہاں نو‏ں چین نے پہلے کھو لیا سی۔ اوہ تاں تانگ د‏‏ی راجدھانی چانگ آن تک پر، ۷۶۳ء وچ اک مختصر مدت دے لئی قابض ہوگیا، اس واقعے دے سال بھر بعد ہی جدو‏ں ویغور قاغان بوگو نے، اپنا مذہب چھڈ ک‏‏ے مانویت نو‏‏ں قبول کرلیا سی۔
فیر ٹری سونگ – دے – تسین شاہراہ ریشم تک براہ راست پہنچنے والے تانگ چین دے راستے نو‏‏ں بند کردے ہوئے گانسو دے قطعہٴزمین اُتے چلا گیا۔ اس قطعہٴ زمین د‏‏ی شمالی شاخ ترفان تے کوچا د‏‏ی بیرونی چوکیو‏ں دے وچکار پڑدی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں چینی تجارت نو‏‏ں منگولیا وچ ویغوراں دے علاقے تو‏ں گزر کر شمال د‏‏ی طرف جاندے ہوئے تبتاں د‏‏ی مقبوضہ زمین دا چکر کٹنا پڑدا سی۔ اس دے بعد تبتی لوک ترفان تے بیشبالق اُتے اپنا اقتدار قائم کرنے دے لئی ویغوراں تے ہان چین دے خلاف اک طویل سہ رخی جنگ وچ الجھ گئے، جتھ‏ے تانگ حکومت دا بس برائے ناں قبضہ سی۔ چینی تجارت نے ہن اندورنی منگولیا دے راستے تو‏ں اپنا رخ بدل لیا سی تے اسنو‏ں خاص شمالی شاہراہ ریشم تک پہنچنے دے لئی انہاں دو شہراں تو‏ں گزرنا سی۔
اپنی فوجی کامرانیاں نے اسنو‏ں جو سہارا دتا سی، اس دے باعث اپنے ودھے ہوئے اعتماد تے طاقت دے نال، ٹری سونگ – دے- تسین نے اک بار فیر سیل نانگ نو‏‏ں ہندوستان دے لئی روانہ کيتا تا کہ شنترکشت نو‏‏ں اک بار فیر مدعو کيتا جاسک‏‏ے۔ ہن د‏‏ی مرتبہ ہندوستانی راہب اپنے نال پدم – سمبھاوا ﴿گرو رنپوچے﴾ نو‏‏ں لے آیا تا کہ تبت وچ انہاں روحانی طاقتاں نو‏‏ں سدھایا جاسک‏‏ے جو بدھ مت دے قیام د‏‏ی طرف مخاصمانہ رویہ رکھدیاں سن۔
سمیاے خانقاہ د‏‏ی تعمیر
بہار د‏‏ی عظیم ہندوستانی بودھی خانقاہی یونیورسٹیاں، جداں کہ نلندا، جو شنترکشت دے اپنے وطن وچ واقع سی، کئی صدیاں تک اسنو‏ں ریاستی حمایت کسی وقفے دے بغیر ملدی رہی اگرچہ حکومتاں دے سیاسی نظام وچ تبدیلیاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ بادشاہ ہرش نے (۶۰۶۔۶۴۷ء) جس دا تعلق پچھلی گپت حکومت تو‏ں سی، اپنے دربار وچ اک ہزار نلندا بھکشوواں د‏‏ی سرپرستی کيت‏ی سی تے اس نے احترام د‏‏ی نشانی دے طور اُتے ہان چینی راہب شواندزنگ دے پیر تک چھوئے سن ۔
عہدرواں دا حکمران پال خاندان، بدھ مت د‏‏ی سرپرستی وچ اس تو‏ں وی بہت اگے ودھ گیا سی۔ اس شاہی سلسلے دا پہلا بادشاہ گوپال (۷۵۰۔۷۷۰ء) اودنت پوری د‏‏ی بودھی خانقاہی یونیورسٹی دا بنیاد گزار سی، جدو‏ں کہ ايس‏ے خاندان دے دوسرے بادشاہ دھرم پال نے (۷۷۰۔۸۱۰ء) سوم پور وچ وکرم شلا ﴿یونیورسٹی﴾ قائم کيتی۔ گو کہ دھرم پال نے اپنی سلطنت مغرب وچ گندھارا د‏‏ی سرحداں تک تے مشرق وچ بنگال تک پھیلا دتیاں سن، مگر اس نے کدی وی ریاست دے فوجی تے سیاسی اتار چڑھاؤ وچ بودھی خانقاہاں نو‏‏ں شریک نئيں ہونے دتا۔ نہ ہی اس نے کدی انہاں د‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شمالی ہندوستان د‏‏ی خانقانيں مذہبی تربیت د‏‏ی حصولیابی وچ مکمل طور اُتے آزاد سن۔
ٹری سونگ – دے- تسین نے، ۷۶۶ء وچ ، ہندوستانی بادشاہ گوپال د‏‏ی مثال تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اودنت پوری دے نمونے اُتے سمیاے خانقاہ د‏‏ی تعمیر دے احکامات جاری کیتے۔ ایہ بنیادی طور تبتاں دے استعمال دے لئی بنائی جانے والی ملک د‏‏ی پہلی بودھی خانقاہ سی۔ اس د‏ی تعمیر دے دوران ہی پہلے ست دیسی تبتاں نو‏‏ں بطور راہب مقرر کيتا گیا، تے ۷۷۵ء وچ اس د‏ی تکمیل دے وقت تک تن سو تو‏ں زیادہ اہل وطن انہاں د‏‏ی صفاں وچ شامل ہوچکے سن ۔ اس تو‏ں پہلے تبت وچ صرف بودھی مندر سن تے غیرملکی بھکشوواں دے لئی چند معمولی خانقاہی سہولتاں دستیاب سن، جداں کہ ۷۲۰ء دے ختنی تے چینی پناہ گزیناں دے لئی۔
ہر چند کہ تبتی بھکشوواں نو‏‏ں انہاں دا منصب ﴿رہبانیت﴾ ہندوستانی روایت دے مطابق تفویض کيتا گیا سی، ٹری سونگ- دے- تسین نے ثقافتی امتزاج د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کيتا۔ بہر حال، اس پالیسی دا اک مقصد سیاسی مصلحت وی رہی ہوئے گی۔ اسنو‏ں ﴿ٹری سونگ- دے- تسین کو﴾ اپنے دربار دے تن گروہاں دیسی تبتی، ہندوستانی حامی تے چینی حامی دھڑاں د‏‏ی باہمی چپقلشاں دے پیش نظر توازن قائم رکھنے د‏‏ی ضرورت سی۔ چنانچہ اس نے سمیاے دے مقام اُتے جو خاص مندر تعمیر کروایا، اس وچ اُتے تلے تن منزلاں رکھن، جنہاں وچ ہر منزل تن وکھ وکھ ثقافتاں دے نمائندہ طرز تعمیر تبتی، شمالی ہندوستانی تے ہان چینی دا پتہ دیندی سی۔ اس ﴿واقعے﴾ تو‏ں یاد آندا اے کہ اپنے شاہی سلسلے ﴿خاندان﴾ دے بانی مبانی، سونگ تسین گامپو نے سیاسی مقاصد دے تحت زہانگ زہونگ، نیپال تے تانگ چین د‏‏ی شہزادیاں تو‏ں ايس‏ے طرح دا توازن قائم رکھنے د‏‏ی کوشش وچ شادیاں کيت‏یاں سن۔
چین دے نال ثقافتی رابطے
اگرچہ ٹری سونگ- دے- تسین نے شاہراہ ریشم دے مغربی کنارے اُتے قبضہ حاصل کرنے دے لئی چین دے خلاف جنگ کيت‏ی سی، مگر ایسا لگدا اے کہ اس دے اندر ہان چینیاں دے خلاف ثقافتی تعصب نئيں سی، بالخصوص بدھ مت دے سلسلے وچ ۔ اس دے فوجی منصوبے بنیادی طور اُتے سیاسی تے اقتصادی نوعیت دے حامل سن ۔
این لوشان بغاوت نو‏‏ں دبانے تے شاہی اقتدار نو‏‏ں بحال کرنے دے بعد، جو تانگ سلاطین نتیجتاً سامنے آئے، انہاں نے نہ صرف ایہ کہ بادشاہ شواندزنگ دے ذریعے بدھ مت اُتے عائد کردہ پابندیاں اٹھالاں، بلکہ مذہب د‏‏ی سرپرستی وی کرنے لگے۔ پال ہندوستان دے معاملے دے برعکس، بہر حال، ہان چینی بودھاں نے، جواباً ايس‏ے طرح ریاست دا نال دتا۔ ایہ گل صاف نئيں اے کہ ایسا بودھاں د‏‏ی اپنی پہل دے باعث ہويا سی یا اس ریاستی پالیسی دے باعث کہ حکومت دے تئاں حمایت نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی بدھ مت د‏‏ی مقبولیت تو‏ں فائدہ اٹھایا جائے، سوئی ﴿شاہی﴾ خاندان دے بانی دا خود نو‏‏ں اک چکر ورتن حکمراں دے طور اُتے تے تانگ ملکہ وو دے اپنے آپ نو‏‏ں مائیتریا بدھ دے طور اُتے مشتہر کرنے د‏‏ی جو روایت ساڈے سامنے اے، اس دے پیش نظر تاں ثانی الذکر سبب دا ہی امکان زیادہ قرین قیاس ا‏‏ے۔
۷۶۶ء وچ بادشاہ دائی زونگ ﴿دور:۷۶۳۔۷۸۰ء﴾ نے ووتائی شان اُتے اک نويں خانقاہ د‏‏ی داغ بیل پائی تے اسنو‏ں ایہ ناں دتا گیا: ”سنہرے شہ نشین والا مندر جو شیطانی طاقتاں تو‏ں بچانے والا تے ملک و قوم د‏‏ی حفاظت کرنے والا اے ۔”اک مقبول نواں ہان چینی بودھی متن سامنےآیا “بودھی ستو راجا دا سوتر جو قوم دا دفاع کردا ا‏‏ے۔ ”تانگ بادشاہ نے مانویت دے خلاف ۷۶۸ء تے ۷۷۱ء وچ ہور احتیاطاں فیر تو‏ں نافذ کر دیؤ تا کہ بدھ مت دے خالص وجود نو‏‏ں اس مذہب تو‏ں بچا دے رکھیا جائے جسنو‏ں اک جھوٹی نقل قرار دے دتا گیا سی۔
یہ واقعات شمالی چینی بدھ مت دے ايس‏ے طرز د‏‏ی تقلید کردے نيں جو چھ شاہی سلسلےآں دے دور (۲۸۰۔۵۸۹ء) وچ وضع کيتا گیا ۔اس وقت شمالی چین دے غیرہان حکمراں بودھی خانقاہاں نو‏‏ں سختی دے نال کنٹرول ک‏ر رہ‏ے سن تے اپنی فوجی کامرانی د‏‏ی خاطر مذہبی رسوم د‏‏ی ادائیگی دے لئی انہاں خانقاہاں د‏‏ی کفالت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بدلے وچ بھکشوواں نو‏‏ں اس خطرنا‏‏ک زمانے وچ شاہی تحفظ چاہیے سی تے انہاں اُتے ایہ فرض عائد کردتا سی کہ اپنے حکمراناں نو‏‏ں بدھ جداں مان لاں، حکومت کیت‏‏ی خدمت کرن، تے بودھی تعلیمات د‏‏ی پاکیزگی وچ ردّ وبدل کرکے انہاں نو‏ں ایسا بنا داں کہ انہاں تعلیمات تو‏ں انہاں لیڈراں د‏‏ی سخت ترین پالیسیاں تک دا جواز کڈ لیا جائے۔ تبتی، ہندوستانی تے چینی رواجاں وچ اک ثقافتی امتزاج پیدا کرنے د‏‏ی اپنی پالیسی د‏‏ی مناسبت تو‏ں، ٹری سونگ- دے- تسین نو‏‏ں چین دے حالیہ واقعات دے بارے وچ تے زیادہ جانکاری درکار سی۔ لہٰذا، ۷۶۰ء د‏‏ی دہائی دے اوآخر وچ اس نے صرف باسانگ شی ہی نئيں بلکہ سیل نانگ دے لئی وی تانگ چین د‏‏ی طرف اک دوسرا وفد روانہ کيتا۔ اس وفد د‏‏ی واپسی پر، بادشاہ نے دراگ مار ﴿براگ ۔ دمار﴾ دے مقام اُتے بودھی مندر، نانگ لہا کھنگ ﴿نانگ لہا ۔ کھانگ د‏‏ی تعمیر کی﴾ ایہ جگہ شاہی دربار دے پاس سی۔ سمیاے خانقاہ تو‏ں ملی ہوئی جو حالے تک زیر تعمیر سی۔ مندر نويں سنہرے شہ نشین والے مندر دے نمونے اُتے بنایا گیا سی جو شیطانی طاقتاں تو‏ں محفوظ رکھدا اے تے ملک وقوم دا دفاع کردا ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ رمز چھپا ہويا سی کہ ہان چین د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی بدھ مت نو‏‏ں ریاست وچ ثانوی درجہ مل جائے گا تے ایہ ذمہ داری اس اُتے ڈال دتی جائے گی کہ ہر آن ودھدی ہوئی تبتی شاہی طاقت دے مفادات د‏‏ی خدمت انجام دے۔
سمیاے خانقاہ د‏‏ی تکمیل
سمیاے د‏‏ی تکمیل ۷۷۵ء وچ ہوئی تے بادشاہ نے شنترکشت نو‏‏ں اس دا پہلا صدر راہب مقرر کيتا۔ بہر حال، پدم- سمبھاوا، اس د‏ی تکمیل تو‏ں ذرا پہلے ہی چلا گیا سی۔ اس دا خیال سی کہ تبتی لوک حالے سب تو‏ں گہری بودھی تعلیمات دے لئی تیار نئيں نيں، بالخصوص دذوگ چن ﴿ردزوگ۔ چین، عظیم کاملیت﴾ دے لئی، ايس‏ے لئی، اس نے خانقاہ د‏‏ی دیواراں تے ستوناں وچ اس موضوع تو‏ں متعلق متون چھپا دتے تاکہ انہاں نو‏ں بعد وچ اس وقت دریافت کيتا جائے جدو‏ں زمانہ زیادہ سازگار تے پختہ ہوچکيا ہوئے۔
شمالی ہندوستانی تے ہان چینی، دونے قسم دے معلمین نو‏‏ں ہن سمیاے آنے د‏‏ی دعوت دتی گئی تاکہ اوہ بودھی متون دے ترجمے تے تدریس وچ مدد دتیاں بہر حال، اپنے آغاز دے وقت سمیاے صرف بدھ مت دے لئی مختص نئيں سی۔ اس د‏ی سرگرمیاں سبھیاچار د‏‏ی وسیع تر روشنیاں دا احاطہ کردی سی۔ اوتھ‏ے خانہ ساز، ہمہ تبتی روایات دے ماہرین وی موجود سن، تاکہ زہانگ زہونگ بولی دے مواد نو‏‏ں تبتی وچ منتقل کر سکن۔ اس میدان وچ وی سمیاے ثقافتی امتزاج د‏‏ی شاہی پالیسی دا انعکاس کردی سی۔
۷۷۹ء وچ ، بادشاہ نے بدھ مت نو‏‏ں تبت دے ریاستی مذہب ہونے دا اعلان کردتا۔ اس نے کچھ مخصوص مالدار خانداناں نو‏‏ں ٹیکساں د‏‏ی ادائیگی تو‏ں مستثنیٰ قرار دے دتا تے اس رعایت دے بدلے وچ انہاں دے سپرد ایہ کم کر دتا کہ اوہ تیزی تو‏ں بڑھدے ہوئے راہباں دے فرقے نو‏‏ں مالی تعاون مہیا کرن۔ لہاسا وچ خاص مندر دے نذرانے د‏‏ی خاطر دو سو خانداناں نو‏‏ں وسائل فراہ‏م کرنے ہُندے سن تے ہر راہب د‏‏ی مدد دے لئی تن خانداناں نو‏‏ں ضرورت دا سارا سامان دینا ہُندا سی۔
چین دے نال اُتے امن مفاہمت تے تبتی مذہبی کونسل دا قیام
تبتی بادشاہ نے جو حالے تک ثقافتی امتزاج دے لئی کوشاں سی، نويں تانگ بادشاہ دیزونگ ﴿دور:۷۸۰۔۸۰۵ء﴾ تو‏ں ۷۸۱ء وچ ایہ درخواست کيتی کہ اوہ ہر دوسرے سال دو راہباں نو‏‏ں سمیاے گھلدا رہے تا کہ اوہ تبتاں نو‏‏ں تربیت دے سکن۔ دو برس بعد، ۷۸۳ء وچ تانگ چین تے تبت نے ترفان تے بیشبالق دے سوال اُتے کئی دہائیاں د‏‏ی جنگ دے بعد، امن دے اک سمجھوت‏ے اُتے دستخط کیتے تے دو مشرقی ترکستانی شہراں دا کنٹرول تانگ فوجاں دے حوالے ک‏ے دتا۔
سمیاے دے ہندوستانی صدر راہب شنترکشت دا اس دے کچھ ہی دناں بعد ۷۸۳ء وچ انتقال ہوگیا۔ مرنے تو‏ں پہلے، اس نے ٹری سونگ- دے- تسین نو‏‏ں خبردار کيتا کہ مستقب‏‏ل وچ بودھی تعلیمات دا تبت وچ زوال ہوئے گا، ہان چینی اثرات دے باعث۔ اس نے بادشاہ نو‏‏ں ایہ نصیحت وی د‏‏ی کہ اوہ اس وقت درپیش ہونے والے اس مسئلے نو‏‏ں طے کرنے دے لئی، ہندوستان تو‏ں اس دے چیلے کملشیل نو‏‏ں تبت آنے د‏‏ی دعوت دے۔
ٹری سونگ- دے- تسین نے سمیاے دے پہلے صدر راہب دے طور اُتے سیل نانگ نو‏‏ں شنترکشت دا جانشین مقرر کيتا۔ ايس‏ے سال، ۷۸۳ء وچ ، بادشاہ نے تمام مذہبی معاملات دا فیصلہ کرنے دے لئی، سمیاے دے صدر راہب د‏‏ی سربراہی وچ اک مذہبی کونسل قائم کيتی۔ ایہ آغاز سی تبتی طرز حکومت دا جس وچ آخر کار، عام قسم دے تے خصوصی طور اُتے سند یافتہ، دونے طرح دے وزرا شامل سن ۔ اس زمانے د‏‏ی سیاست دے سیاق د‏‏ی حداں وچ رہندے ہوئے اس نظام ﴿حکومت﴾ دے ارتقا نو‏‏ں سمجھنا ساڈے لئی ایويں وی معاون ہوسکدا اے کہ اس تو‏ں سانو‏ں تبت تے اس د‏ی باج گزار ریاستاں وچ ، تن دہائیاں دے بعد عباسیاں دے سامنے کابل شاہ تے تبتی فوجی کمانڈر د‏‏ی خود سپردگی دے باوجود اسلام دے نہ پھیل سکنے د‏‏ی وجہ وی سمجھ وچ آجائے گی۔
تبتی مذہبی کونسل د‏‏ی پالیسی دا تجزیہ
اس وقت تبت دے شاہی دربار وچ تن خاص گروہ سن ۔ ہندوستان حامی، تانگ چین حامی اورغیرملکیو‏ں نال نفرت جو بیماری د‏‏ی حد تک جا پہنچی ہوئے تے انہاں تِناں گروہاں دے اپنے اپنے حمای‏تی قبیلے سن ۔ سیل نانگ ہندوستان حامی گروہ دے قبیلے دا رکن سی۔ پال ہندوستان تے تانگ چین جانے والے شاہی وفود د‏‏ی سربراہی ﴿کے تجربے﴾ نے اسنو‏ں ایہ آگہی بخشی سی کہ اوہ اول الذکر ﴿پال ہندوستان﴾ وچ بدھ مت د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں ہان چین د‏‏ی بہ نسبت اچھی طرح سمجھ سک‏‏ے تے ایہ جان سک‏‏ے کہ پال ہندوستان وچ ایہ صورت حال بدھ مت دے لئی کِنّی سازگار سی۔ پال ہندوستان وچ خانقاہاں د‏‏ی کفالت ریاست ﴿سرکار﴾ د‏‏ی طرف نال ہُندی سی تے انہاں نو‏ں بغیر کسی ذمہ داری دا بجھ اٹھائے، پوری خود مختاری حاصل سی۔ دونے وچو‏ں کسی نو‏‏ں ﴿نہ تاں خانقاہ کو، نہ سرکار کو﴾ اک دوسرے دے معاملات تو‏ں کوئی غرض نہ سی۔ ہور برآں، سیل نانگ دے دورے دے بعد تو‏ں پال بادشاہ تبتی دربار نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں خراج ادا کردے رہندے سن، اگرچہ انہاں دا ایہ اقدام تجارتی وفود بھیجنے د‏‏ی اک مصلحت آمیز ترکیب وی ہوسکدا اے، جو وی ہو، تبتی دربار نو‏‏ں ایہ امید ضرور رہی ہوئے گی کہ پال ریاست تبت دے بودھی ادارےآں د‏‏ی حمایت وی کردی رہے گی۔ دوسری طرف، تانگ چین وچ بودھی خانقاہاں نو‏‏ں ریاستی امداد صرف سرکاری کنٹرول د‏‏ی قیمت اُتے ملدی سی۔
ہان چین وچ ، خاص طور اُتے شمال وچ بدھ مت بار بار مشترکہ سرکاری کفالت تے کنٹرول وچ رہندا آیا سی۔ بہر حال، چونکہ حکمراں گھراناں نو‏‏ں بار بار چیلنج کيتا جاندا، تے انہاں وچ بار بار الٹ پلٹ ہُندی رہندی سی۔ اس لئی مذہب نو‏‏ں اکثر غیر مستحکم بنیاد ہی میسر آندی سی۔ مثلاً توبا شمالی وی دے شاہی سلسلے ) ۳۸۶۔۵۳۵ء) نے اپنی مملکت وچ بودھی خانقاہاں دے انتظام دے لئی اک سرکاری بیورو بنا رکھیا سی جس دا سربراہ بادشاہ دا اپنا منتخب کیہ ہویا اک صدر راہب ہُندا سی۔ اس بیورو نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل سی کہ ایداں دے رشوت خور بھکشوواں نو‏‏ں جو خانقاہ دے نظم وضبط وچ دخل انداز ہاں تے اپنی حیثیت دا غلط فائدہ اٹھاواں، اوہ خانقاہ تو‏ں کڈ باہر کرے، ایہ بیورو ﴿دفتر﴾ اکثر قانون دے مطابق اپنے نظم وضبط دے قاعدے نافذ کردا سی۔ بہر حال، جدو‏ں حکومت ایداں دے وزرا دے تحت آئی جو بدھ مت دے تئاں شاہی امداد تے حمایت تو‏ں جلدے سن تاں بیورو نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا تے بودھاں دے خلاف مذہبی ایذا رسانی تے زیادتی دا سلسلہ شروع ہوئے گیا، مثال دے طور اُتے ۴۴۶ء وچ ۔
اک مذہبی کونسل دے قیام دے نال، ٹری سونگ- دے- تسین شاید ہان چینی نمونے د‏‏ی پیروی کررہیا سی، مگر اس نے کچھ خاص ہندوستانی تے تبتی عناصر وی اس وچ ملیا دیے۔ ہندوستانی نیپالی رواج د‏‏ی مناسبت تو‏ں ریاست خانقاہاں د‏‏ی امداد اس طرح وی کردی سی کہ کچھ خانداناں نو‏‏ں محصول د‏‏ی ادائیگی تو‏ں مستثنیٰ کر دیندی سی تے اس دے بدلے وچ ، انہاں دے سپرد ایہ کم کر دیندی سی کہ اوہ خانقاہاں تے بھکشوواں نو‏‏ں کھانے پینے دا سامان مہیا کردے رني‏‏‏‏ں۔ انہاں مراعات دے جواب وچ ، ہان چین د‏‏ی طرح، ایتھ‏ے وی خانقانيں ریاست د‏‏ی فلاح دے لئی مذہبی رسوم ادا کردی رہدیاں سن۔ ایہ سلسلہ اک عرصےسے جاری اس تبتی رواج تو‏ں خوب مطابقت رکھدا سی جس دے مطابق تبت د‏‏ی مقامی ماپہلے بدھ روایت دے تربیت یافتہ راہباں نو‏‏ں ہی شاہی دربار وچ خدمات انجام دینے تے مذہبی رسوم دے ادا کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی جاندی سی۔ ہان چینی نمونے دے مطابق بیورو اندرونی بودھی معاملات نو‏‏ں چلانے تے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کرنے دا فریضہ انجام دے گا، لیکن ہندوستانی رواج دے مطابق اسنو‏ں سرکاری نظم وضبط تو‏ں ﴿آزادی اور﴾ خود مختاری وی حاصل ہوئے گی۔
تبتی دربار وچ خاص ہندوستان حامی گروہ دے اک رکن تے مذہبی کونسل دے پہلے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سیل نانگ نو‏‏ں فطری طور پر، ہندوستان تو‏ں تے زیادہ نیڑےی رشتہ قائم کرنے، تے تانگ چین دے نال بس اک کمزور تعلق بنائے رکھنے د‏‏ی خواہش سی۔ اس دے علاوہ، اسنو‏ں خاص فکر اس گل کيت‏ی سی کہ ﴿خانقاہاں پر﴾ ہان چینی وضع دے سرکاری کنٹرول یا بدھ مت اُتے جبر تے ایذا رسانی دے رویے تو‏ں گریز اختیار کيتا جائے۔ بہر حال، ٹری سونگ- دے- تسین نے سیاسی محاذ اُتے ايس‏ے وقت تانگ چین دے اگے سر جھکایا سی۔ اس نے تبتی دربار وچ چین نواز گروہ دے ہتھ مضبوط کر دتے سن ۔ ایہ صورت حال اس گروہ ﴿چین نواز﴾ دے لئی ایويں سازگار سی کہ اوہ بادشاہ تو‏ں خانقاہاں اُتے ہان چینی وضع د‏‏ی سرکاری کنٹرول د‏‏ی پالیسی دے نفاذ دے لئی اصرار کرسکدا سی۔ دربار وچ بدیسیاں تو‏ں بیزار نفرت کرنے والے گروہ دے لئی وی ایہ ماحول سازگار سی کیونجے تانگ چین دے نال جو مضبوط رابطہ اختراع کيتا جا رہیا سی، اس دے خلاف اوہ اپنا ردعمل ظاہر کرسکدے سن تے اس وقت اوہ غیر ملکی اثرات، بشمول بدھ مت دا صفایا کرنے د‏‏ی اپنی مہم وی فیر تو‏ں شروع کرسکدے سن ۔
سیل نانگ تے مذہبی کونسل نو‏‏ں اس وقت بلا تاخیر تے فیصلہ کن انداز وچ عمل کرنے د‏‏ی ضرورت سی، اس تو‏ں جو حل نکلے گا اوہ کونسل د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں مستحکم کريں گا جو نہ صرف ایہ کہ خود مختار ہوئے گی بلکہ بجائے خود حکومت اُتے اس دے اثرماں مضبوطی آئے گی، چنانچہ سیل نانگ نے ٹری سونگ- دے- تسین نو‏‏ں قائل کر دتا کہ اوہ مذہبی کونسل دے تمام اراکین نو‏‏ں وزیراں د‏‏ی سطح دے سبھی اجلاساں وچ شرکت کيتی اجازت دے تے اس کونسل نو‏‏ں ایہ اختیار وی ہوئے کہ اوہ وزیراں دے فیصلے نو‏‏ں مسترد کر دے۔ تبت دے صدر راہب د‏‏ی ابتدائی رہنمائی دے تحت، مذہبی کونسل جلد ہی بجائے خود بادشاہ دے وزیراں د‏‏ی کونسل تو‏ں زیادہ طاقت ور ہوگئی۔
غیرملکیو‏ں نال نفرت کرنے والےآں دا صفایا
۷۸۴ء وچ پہلے اقدام دے طور اُتے مذہبی کونسل نے قدامت پسند ”غیرملکی بیزار گروہ” دا صفایا کرنے د‏‏ی مہم شروع د‏‏ی تے اس دے قائدین کو، عوامی جمہوریہ چین دے موجودہ دور دے شمال مغرب یونان صوبے وچ ، گلگت تے ننجاؤ ﴿نان۔ چاؤ﴾ بھیج کر جلا وطن کر دتا۔ چونکہ ايس‏ے گروہ نے انتیس برس پہلے بادشاہ دے باپ دا قتل کيتا سی تے بدھ مت دے تئاں چھ برس د‏‏ی ستم رانی تے ایذار سائی دے سلسلے نو‏‏ں ہويا دتی سی، لہٰذا اس وقت سب تو‏ں وڈا خطرہ ايس‏ے د‏‏ی طرف تو‏ں سی۔
بارہويں صدی دے تبتی بدھ تاریخی روزنامچے اس واقعے د‏‏ی تفصیل انہاں بون راہباں اُتے ستم رانی تے زیادتی دے طور اُتے بیان کردے نيں جو بدھ مت دے مخالف سن ۔ اگرچہ گلگت تے ننجاؤ وچ منظم بون عقیدے دے ثانی الذکر پیروکاراں د‏‏ی موجودگی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ بوہت سارے لوک جنہاں نو‏ں جلاوطن کردتا گیا۔ ماپہلے بودھی تبتی روایت دے مننے والے سن، اُتے انہاں دا جو صفایا کيتا گیا، اس دے اسباب اپنی نوعیت دے لحاظ تو‏ں بنیادی طور اُتے سیاسی سن ۔ ایسا مذہبی تے نظریا‏تی اختلافات د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں کيتا گیا سی۔ گیارہويں صدی دے خاتمے تو‏ں پہلے، بون ﴿عقیدہ﴾ بہر حال، اک منظم مذہب نئيں سی تے بون د‏‏ی اصطلاح صرف شاہی دربار دے اس مخالف بدیسی بیزار گروہ د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔
بدھ مت دے معلمین تے دیسی تبتی روایت نے اس وقت تک سمیاے وچ اپنے اپنے متون دے ترجمے دا کم اک نال مل ک‏ے کيتا سی۔ بہر حال، چونکہ اس مرحلے وچ سیاسی صورت حال نہایت غیرمستحکم سی، اس لئی سمیاے دے دیسی نظام دے خاص روحانی پیشوا، ڈرنپا نامکا ﴿ڈران۔ پانام۔ مکا﴾ نے اس روایت دے بیشتر متون د‏‏ی نقلاں، حفاظت دے خیال تو‏ں خانقاہ د‏‏ی دیواراں د‏‏ی درزاں تے شگافاں وچ چھپا دتیاں بعد د‏‏ی تبتی بون تاریخاں، اک مذہبی ایذا رسانی د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی حمایت کردے ہوئے، ایہ دسدی نيں کہ اوہ بدھ مت نو‏‏ں قبول کرنے وچ حیلے تے بہانے اس لئی کردا رہیا تا کہ سمیاے وچ مقیم رہے تے انہاں متون د‏‏ی حفاظت کردا رہ‏‏ے۔ تزکیئہ نفس دے بعد، اس نے مترجم وائر وچان دے جداں مشہور تبتی معلماں نو‏‏ں خود اپنی روایت تے بدھ مت کے، مختلف الاجزا تے مخلوط مرکب دا درس دتا۔
جے ایہ معاملہ دیسی تبتی عقیدے تے خود دیسی تبتاں دے نال رہیا تاں فیر اسيں صاف طریقے تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرسکدے نيں کہ بعد د‏‏ی دہائیاں وچ ، اک بدیسی مذہب، موسوم بہ اسلام نو‏‏ں بے دخل کرنے تے غیر تبتاں نو‏‏ں دوبارہ بدھ مت وچ داخل کرنے دے لئی، کونسل نے تبتی حکومت اُتے ایہ دباؤ نہ ڈالیا ہوئے گا کہ اوہ سغد وچ بغاوتاں تے شورشاں دا نال دے۔
تانگ چین حامی گروہ دا بے اثر کيتا جانا
۷۸۴ء وچ غیر ملکیو‏ں تو‏ں بیزار گروہ دا صفایا ہوئے جانے دے بعد ہن تبتی حکومت دے سامنے صرف دو باہ‏م مخالف گروہ بچ رہے سن ۔ کچھ وزیراں دا تعلق شمال مشرقی تبت دے اس طاقت ور قبیلے تو‏ں سی جو تانگ چین دا حامی سی تے جس تو‏ں ملکہ دوواگیرتریمالو نسبت رکھدی سی۔ دوسرا گروہ جس تو‏ں سیل نانگ دا تعلق سی، وسطی تبت دے اک حریف فرقے تو‏ں سی جسنو‏ں تانگ دربار اُتے بھروسہ نئيں سی، جو اس دے خلاف مسلسل جنگ چھیڑے رکھدا سی، تے پال ہندوستان تو‏ں جو نیڑےی رشتے ہور اک طاقت ور مذہبی کونسل دے قیام دا حامی سی۔
۷۸۶ء وچ تانگ چین دے نال تن برس دے امن د‏‏ی معیاد ختم ہوگئی۔ ویغوراں نے جو نو‏‏ں بغاوت (۷۸۳۔۷۸۴ء) تانگ حکمراں خاندان دے خلاف کمک بہم پہنچائی سی، تے تبتاں نے انہاں نو‏ں شکست دینے دے لئی تانگ فوجاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ تانگ دربار نے وعدہ کيتا سی کہ اس مدد دے انعام دے طور اُتے اوہ ترفان تے بیشبالق تبتاں دے حوالے ک‏ے دے گا، لیکن جدو‏ں تانگ بادشاہ نے انہاں دے معاہدے نو‏‏ں نظر انداز کيتا تاں تبتاں نے حملہ کر دتا۔
اگلے پنج برساں تک تبتاں نے تانگ چین تو‏ں دُن ہوانگ لے لیا، ترفان تے بیشبالق دے لئی تانگ فوجاں دے نال اپنی مقابلہ آرائی ختم کردتی، تے جنوبی تارم طاس ریاستاں، خاص طور اُتے ختن اُتے اپنی گرفت نو‏‏ں تے زیادہ مضبوط کردتا۔ ویغوراں نے اس صورت حال دا فائدہ اٹھایا تے انہاں دے برائے ناں باج گزار قرلوقاں نو‏‏ں دزونغاریہ تے شمال مغربی ترکستان دے حصےآں تو‏ں کھدیڑ باہر کردے ہوئے، تانگ چین تو‏ں کوچا وی اپنے قبضےماں لے لیا۔ بہرحال، تانگ فوجاں گانسو قطعہ زمین دے لئی، انہاں نو‏ں مسلسل چیلنج کردی رني‏‏‏‏ں۔
چین تبتی تعلقات دے ايس‏ے موڑ پر، تبتی بادشاہ ٹری سونگ- دے- تسین نے سمیاے دے مقام اُتے (۷۹۲۔۷۹۴ء) اس مشہور مذاکرے د‏‏ی دعوت دتی جس وچ شمالی ہندوستان دے بودھاں دے نمائندےآں نے ہان چینی بدھ بھکشوواں نو‏‏ں شکست دے دی۔ اس نے اک بار وچ ہمیشہ دے لئی ایہ فیصلہ کر دتا کہ تبت وچ بدھ مت د‏‏ی جو خاص شکل مروج رہے گی اوہ شمالی ہندوستانی ہوئے گی، ہان چینی نئيں ايس‏ے طرح د‏‏ی اک بحث تے اس دے نتائج طبی نظام دے اپنائے جانے دے سلسلے وچ وی سامنے آ‏ئے۔ بہر حال، ایہ واقعات تانگ چین مخالف گروہ دے سیاسی مطمح نظر د‏‏ی فتح نو‏‏ں جِنّا ظاہر کردے نيں اتناہی ہندوستانی بدھ فلسفیانہ خصوصیات تے طبی روایت نو‏‏ں وی، مذہبی کونسل، بلا شبہ تانگ چین حامی گروہ اُتے ہندوستان نواز ﴿حامی﴾ گروہ نو‏‏ں ترجیح دینے دے حق وچ سی، ہور برآں، ایہ واقعہ کہ سیل نانگ، انہاں وچو‏ں بیشتر بحثاں د‏‏ی تعبیر دا فریضہ انجام دے رہیا سی، اس امر د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ اسنو‏ں انہاں ﴿بحثوں﴾ دے نتائج اُتے اثر انداز ہونے دا کتنا موقع حاصل سی۔
سغد وچ تبتی پالیسی دا خلاصہ
بادشاہ سونگ دیت سین۷۹۷ء وچ اپنی ذمہ داریاں تو‏ں سبک دوش ہويا اوراس دے اگلے برس اس دا انتقال ہوگیا۔ اس د‏ی جانشینی، اس دے بیٹے منی تسین پو﴿مو۔ نے بتسان۔ پو﴾ ﴿دور:۸۰۰:۸۱۵ء﴾ نے اختیار کيتی جسنو‏ں سینالیگ ﴿سد۔ نا۔ لیگس﴾ دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ثانی الذک‏ر ک‏ے دور حکومت وچ ، خلفیہ المامون تبت نو‏‏ں اک ڈرامے والے ملک ﴿وقوم﴾ دے طور اُتے دیکھنے وچ پوری طرح حق بجانب سی، خاص طور تو‏ں اس صورت وچ کہ تبت تے اس دے اتحادی سغد نو‏‏ں اکھاں دکھا رہے سن تے بغاوت د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بہر حال، اس دا تبت دے ارادےآں دا تجزیہ تے اس دے نتیجے وچ اک ﴿عام﴾ تصادم نو‏‏ں مقدس ﴿مذہبی﴾ جنگ قرار دے دینا درست نئيں سی۔
مشرقی ترکستان اُتے اپنی گرفت دوبارہ قائم کرنے دے بعد، یقینی طور اُتے تبت مغربی ترکستان وچ اپنے اقتدار د‏‏ی توسیع کرنا چاہندا سی تے ايس‏ے لئی، یقینی طور پر، اوہ اپنے دشمناں د‏‏ی حکومت وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے د‏‏ی کوشش وی کردا۔ بھکشوواں د‏‏ی مذہبی کونسل تبت دے اندر، کسی مخالفت دے بغیر داخلی طاقت ﴿اور اقتدار﴾ د‏‏ی حصولیابی دے جذبے تو‏ں مغلوب سی تا کہ ملک وچ بدھ مت دے فروغ نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ اک مرتبہ، اس نے جدو‏ں حکومت نو‏‏ں انہاں تمام گروہاں ﴿اور فرقوں﴾ تو‏ں پاک کردتا جو اس د‏ی مخالفت کردے یا اس د‏ی باگ ڈور اپنے ہتھ وچ لینے د‏‏ی کوشش کردے، تاں ہن اس د‏ی خاص سرگرمیاں اک ایسی لغت د‏‏ی تالیف اُتے مرکوز ہوگئی سن، جو سنسکرت تو‏ں تبتی وچ ترجمے د‏‏ی معیار بندی وچ مدد دے سک‏‏ے تے جس تو‏ں ترجمے دے لئی متون دے انتخاب نو‏‏ں منظم کرنے دے کم وچ وی سہولت ہُندا کہ بدھ مت نو‏‏ں بہترین طریقے تو‏ں سمجھیا جائے تے اس د‏ی ﴿بدھ مت کی﴾ طہارت قائم رہ‏‏ے۔ اسنو‏ں دوسرے مذاہب تو‏ں یا تبت دے اندر یا باہر بدھ مت د‏‏ی اشاعت تو‏ں سروکار نہ سی۔
ہور برآں، مسلمیہّ اسلام دے سغدیائی پیروکاراں تے مانوی شیعاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بنوعباس مخالف بغاوت وچ مدد دیندے ہوئے تبت انہاں دے مذہبی فرقےآں دے تئاں اپنی طرف داری یا مہربانی دا اظہار قطعاً نئيں کر رہیا سی۔ بادشاہ ٹری سونگ- دے- تسین دے فرمان جو تبت دے لئی ہندوستانی بدھ مت دے انتخاب نو‏‏ں اس دے سب تو‏ں وڈے سہارے د‏‏ی شکل وچ دیکھے جانے تو‏ں متعلق نيں، انہاں نے مانویت نو‏‏ں وی صریحاً مسترد کر دتا سی۔ اوہ تانگ چینی بادشاہ شواندزنگ د‏‏ی اس تنقید دا اعادہ کردے نيں کہ مانویت بدھ مت د‏‏ی اک سطحی نقل اے تے اس د‏ی اساس اک جھوٹھ اُتے قائم ا‏‏ے۔
بادشاہ ٹری ریلپا چین
بنوامیہ نے ۸۱۵ء وچ تبت دے باج گزاراں، کابل دے شاہ نو‏‏ں شکست دینے، تے بعد دے برساں وچ تبت دے مقبوضہ گلگت دے اندر ہور یلغار کرنے وچ کامیاب کیو‏ں ہوئے۔ بلاشبہ، ايس‏ے سال ٹری سونگ- دے- تسین د‏‏ی موت سی۔ نواں تبتی بادشاہ، اس دا بیٹا ٹری ریلپا چین ﴿کھری۔ رال۔ پا۔ کین﴾ ﴿دورحکومت: ۸۱۵۔۸۳۶ء﴾ نے اک نوعمر بچے دے طور اُتے اس د‏ی جانشینی اختیار کيتی، تے اس وقت تبت نو‏‏ں مضبوط قیادت میسر نئيں سی۔ اس دے کچھ ہی عرصے دے بعد، بہر حال، ٹری ریلپا چین بلوغت د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچیا، اوہ بہت طاقت ور بن گیا تے اس نے بدھ مت د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں تے زیادہ مستحکم کيتا۔
عباسیاں نے ۸۱۹ء وچ کابل تے گلگت تو‏ں مراجعت اختیار کيتی، ايس‏ے دے نال طاہری ریاست قائم کيتی۔ ۸۲۱ء وچ تبت نے تانگ چین دے نال اک دوسرا امن معاہدہ کيتا تے اس دے اگلے برس ویغوراں دے نال ايس‏ے طرح دا معاہدہ کيتا۔ تبتاں نے گانسو قطعہ زمین تے دُن ہوانگ، ايس‏ے دے نال نال ترفان تے بیشبالق اپنے پاس رکھیا۔ موخر الذکر دونے شہراں د‏‏ی ملکیت بعد د‏‏ی تن دہائیاں وچ تبتاں تے ویغوراں دے درمیان کئی بار تبدیل ہوئی سی۔
اپنی فتوحات تو‏ں ولولہ پاکر بادشاہ ٹری ریلپا چین نے امن دا جشن منانے دے لئی کئی نويں بودھی مندر تعمیر کیتے تے اپنا دارالسلطنت یارلونگ وادی تو‏ں لہاسا لے گیا، جو تبت وچ بودھاں د‏‏ی خاص پناہ گاہ ا‏‏ے۔ مقدس تبتی تاریخاں دے مطابق، ٹری ریلپا چین نے ترجمے دا اک بیورو ﴿دفتر﴾ وی قائم کيتا تا کہ اک سنسکرت تبتی لغت مرتب کيت‏ی جائے تے بودھی متون دے ترجمے دے اسلوب تے اصطلاحات د‏‏ی معیار بندی د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ واقعہ ایہ اے کہ انہاں منصوبےآں ﴿پروجیکٹوں﴾ دا آغاز اس دے باپ، ٹری سونگ- دے- تسین نے کروایا سی۔ مقدس تاریخاں انہاں نو‏ں ﴿ان منصوبےآں کو﴾، بہر حال، ايس‏ے تو‏ں منسوب کردیاں نيں تا کہ سونگ تسین گامپو، ٹری سونگ- دے- تسین تے ٹری ریلپا چین د‏‏ی پہچان اس وقت کے، بدھ مت دے تن خاص شاہی سرپرستاں تے اس طرح آوالوکیت- ایشور، منجوشری تے وجرپانی د‏‏ی ”بدھ شبیہوں” دے اوتار دے طور اُتے د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ ایہ بازگشت اے انہاں تاریخاں وچ تن بدھ شبیہاں نو‏‏ں بالترتیب تبت، چین تے منچوواں تے منگولیا دے سرپرست ”بدھوں” تو‏ں منسوب کیتے جانے د‏‏ی تے گیلوک دے بانی، تسونگ کھاپا ﴿تسونگ۔ کھا، پا، ۱۳۵۷۔۱۴۱۹ء﴾، نو‏‏ں انہاں تِناں د‏‏ی تجسیم ﴿اظہار مادی﴾ دے طور اُتے دیکھنے کيتی۔
غصب ناکی د‏‏ی شبیہہ وجرپانی د‏‏ی طرح، بہرحال، بادشاہ ریلپا چین اپنے مذہبی جوش وچ کِسے قدر متشدد ہوگیا۔ نہ صرف ایہ کہ اس نے ہر راہب نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے والے خانداناں د‏‏ی تعداد ودھیا کر تن تو‏ں ست کردتی تے اس طرح ریاست د‏‏ی معیشت اُتے دباؤ بہت ودھ گیا، اس نے ایہ فرمان وی جاری کر دتا کہ کوئی وی شخص جے تضحیک آمیز انداز وچ کِسے راہب اُتے انگلی اٹھائے گا تاں اوہ قطع کردتی جائے گی۔ ایسی صورت وچ کہ بدھ مت د‏‏ی حالت اس وقت اِنّی مستحکم سی، تے عباسیاں د‏‏ی توجہ دا رخ کسی تے طرف فیر گیا سی، کابل دے شاہ دا اپنا مذہب بدل ک‏ے اسلام قبول کرلینا، تبت یا کابل تے گلگت وچ اس د‏ی باج گزار ریاستاں تک اسلام د‏‏ی اشاعت اُتے بہت عارضی تے معمولی اثر ڈال سکیا۔
منگولیا د‏‏ی کرغز فتح
کرغز ﴿کرغزستان کے﴾ لوک اصلاً موجودہ زمانے دے التائی تے تووا ضلعاں دے پہاڑی جنگلات وچ آباد منگول نسل دے باشندے سن ۔ ایہ دونے ضلعے دزونغاریہ دے شمال د‏‏ی جانب جنوبی سائبیریا وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے کچھ قبیلے دزونغاریہ دے جنوب د‏‏ی سمت، تیان شان سلسلہ کوہ دے مغربی حدود وچ وی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی ترک سلطنت نے روايتی کرغز التائی زمیناں نو‏‏ں وی اپنے علاقے وچ شامل کرلیا سی، تے جدو‏ں ویغور اس سلطنت اُتے قابض ہوگئے، اس وقت انہاں نے ﴿ویغوراں نے﴾ ۷۵۸ء وچ انہاں زمیناں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے برباد کر ڈالیا۔ اس دے بعد ویغور تے کرغز ہمیشہ دے لئی اک دوسرے دے دشمن بن گئے۔ بوہت سارے کرغز مغربی تیان شان علاقے د‏‏ی طرف منتقل ہوگئے جتھ‏ے انہاں نے ویغوراں تے تانگ چین دے خلاف قرلوقاں، تبتاں اورعباسیاں دے نال اتحاد کرلیا۔
اٹھويں صدی دے نصف دوم تو‏ں تبتی عرب تجارت دا راستہ مغربی تبت تو‏ں واکھان دے مقبوضہ قطعئہ زمین دے راستے مغربی باختر تے اس تو‏ں اگے سغد نو‏‏ں جاندا سی۔ بہرحال، اک دوسرا راستہ شمال مشرقی تبت تو‏ں گانسو کوریڈور ﴿مقبوضہ زمین﴾ وچ تبتاں د‏‏ی اجارے د‏‏ی زمین تو‏ں ہُندا ہويا، ترفان تے بیشبالق دے متنازعہ علاقےآں د‏‏ی طرف جاندا سی۔ انہاں علاقےآں اُتے تبتاں، ویغوراں تے تانگ چین وچ مسلسل جھگڑے ہُندے رہ‏ے، تاوقت ایہ کہ ۸۲۱ء وچ اس ﴿جھگڑے﴾ دا فیصلہ تبتاں دے حق وچ ہوگیا۔ اس دے بعد ایہ راستہ جنوبی دزونغاریہ نو‏‏ں عبور کردا ہويا، شمال مغربی ترکستان د‏‏ی سمت تیان شان پہاڑاں دے مغربی حصے دے اُتے تو‏ں جاندا سی۔ ایہ سارا علاقہ ۷۹۰ء د‏‏ی دہائی تک قرلوقاں، فیر ویغوراں تے بالآخر عرباں دے زیر اقتدار سغد دے قبضے وچ رہیا۔ ویغور لٹیرے تیان شان پہاڑاں تو‏ں گزرنے والے راستے دے اک حصے اُتے ہمیشہ آفت برپا کیتے رہندے سن ۔ انہاں لٹیراں تو‏ں لڑنے تے تجارتی راستے نو‏‏ں کھلا تے محفوظ رکھنے وچ کرغزاں نے اک اہ‏م رول ادا کيتا۔