امام_ابو_یوسف
حدیث وآثار
امام محمد د‏‏ی بابت کہیا: سب تو‏ں ودھ مسائل اخذ کرنے والے تے امام زفر رحمہ اللہ دے بارے وچ کہیا: قیاس وچ سب تو‏ں ودھ بہتر یحییٰ بن معین فرماندے سن ميں نے ائمہ مجتہدین وچ انہاں تو‏ں ودھ ثبوت تے حفظ فی الحدیث تے صحیح روایت کرنے والا نئيں پایا؛ انہاں دا قول اے کہ امام ابویوسف، صاحب حدیث تے صاحب سنت سن، اوہ اصحاب حدیث د‏‏ی طرف مائل سن ۔ امام احمد بن حنبل فرماندے نيں کہ اوّل جدو‏ں مجھ کوحدیث د‏‏ی تحصیل دا خیال پیدا ہويا توامام ابویوسف د‏‏ی خدمت وچ گیا (امام احمد بن حنبل دا ایہ جملہ وڈا معنی خیز اے، اس دور وچ بیشمار محدثین سن ؛ مگرحدیث دے سلسلہ وچ منصفانہ مزاج رکھنے والے بوہت گھٹ سن ،اک طرف کچھ لوک محض روایت پرستی وچ مبتلا سن، دوسری طرف کچھ اس تو‏ں بے نیاز ہوگئے سن، تفصیل آگئے آندی اے ) تے انہاں ہی دا قول اے کان منصفانی الحدیث، ترجمہ:حدیث وچ انصاف پسند سن ۔ علی المدینی فرماندے سن کہ ابویوسف صدوق حددرجہ سچے سن ۔ حدیث وآثار دے بارے وچ یحییٰ بن معین، احمد بن حنبل تے ابن المدینی د‏‏ی رائے بہت قیمتی سمجھی جاندی اے، انہاں تِناں بزرگاں د‏‏ی متفقہ رائے اے کہ امام ابویوسف حدیث وچ غیرمعمولی مہارت رکھدے سن ؛ لیکن اگران ائمہ وچ کِسے د‏‏ی رائے اسيں کونہ وی معلوم ہُندی تب وی حدیث وآثار وچ انہاں دا جوکارنامہ تے انہاں د‏‏ی جوقلمی یادگاراں نيں اوہ خود حدیث وچ انہاں د‏‏ی مہارت تے غیرمعمولی درک دا پتہ دیندی نيں، حدیث وآثار دے سلسلہ وچ انہاں د‏‏ی دوکتاباں نيں اک کتاب الآثار جس دے راوی انہاں دے صاحبزادے یوسف نيں، دوسری کتاب الخراج جس کوخود انہاں نے مرتب کيتا اے، کتاب الآثار وچ احادیث وآثار د‏‏ی تعددا اک ہزار تو‏ں ودھ اے، کتاب الخراج دا موضوع گوخالص فقہی اے ؛ مگراس وچ مشکل تو‏ں کوئی مسئلہ ایسا ہوئے گا جس دے لئی قرآن یاحدیث یاآثار نبوی یاآثار صحابہ تو‏ں دلیل نہ لیائی گئی ہوئے۔ امام ابویوسف دے زمانہ وچ عام طور اُتے درس دا طریقہ ایہ سی کہ شیوخ حدیث اپنے تلامذکوحدیث دا املاکرادیندے سن تے ائمہ فقہ صرف فقہ دا درس دیدیندے سن ؛ لیکن امام ابویوسف دے در سکی ایہ خاص خصوصیت سی کہ اوہ دونے دا مجمع البحرین ہُندا سی اوہ درس وچ نہ توصرف اخبرنا وحدثنا ہی پراکتفا کردے سن تے نہ قال اقوال ہی پربلکہ اگراک حدیث سنا‏تے سن تواسی دے نال اس تو‏ں اخد کيتے ہوئے نتائج ومجتہدات کوبھی طلبہ دے سامنے رکھدے جاندے سن ۔ علی مدینی فرماندے نيں کہ جدو‏ں امام ابویوسف رحمہ اللہ سنہ۱۸۰ھ وچ بصرہ آئے تبھلیکھا لوک انہاں د‏‏ی خدمت وچ استفادہ دے لئی پہنچے انہاں دا طریقہ درس ایہ سی کہ اگروہ دس حدیثاں بیان کردے تودس فقہی راواں وی اُنہاں دے نال پیش کرتےسن ۔ حدیث والی صرف اس دا ناں نئيں اے کہ جوروایت اپنے شیخ تو‏ں سنی اس کوطلبہ دے سامنے رکھ دتا یااملا کرادتا بلکہ اس دا اعلیٰ درجہ ایہ اے کہ اس تو‏ں مسائل اخد کيتے جاواں اس تو‏ں اجتہاد واستنباط کيتا جائے؛ تاکہ احادیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں زندگی دے ہمہ گیرنظام دے لئی ودھ تو‏ں ودھ روشنی حاصل کيتی جاسک‏‏ے؛ چنانچہ حدیث دے سلسلہ وچ انہاں نے وی دونے طرح د‏‏ی خدمتاں انجام دتیاں؛ مگران دا اصلی کارنامہ سنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں استخراج مسائل اے، اعمش مشہو رامام حدیث (اِنہاں دے شیوخ وچ نيں) نے اک مرتبہ امام ابویوسف تو‏ں کوئی مسئلہ پُچھیا: جواب سن کرفرمایا: کہ ایہ کتھے تو‏ں اخذ کیا؟ کہیا کہ فلاں حدیث تو‏ں اعمش نے ہنس کرکہیا کہ ایہ حدیث مینو‏‏ں اودو‏ں تو‏ں چي‏تا اے، جدو‏ں تواڈے والد د‏‏ی شادی وی نئيں ہوئی سی؛ مگرماں اس تو‏ں ایہ مسئلہ مستنبط نہ کرسکا سی۔ خراج دے موضوع پرخود انہاں دے زمانہ وچ تے اس دے بعد وی بہت ساریاں کتاباں لکھی گئياں؛ مگرسب د‏‏ی سب بغیراستثنا نقل وروایت دا مجموعہ نيں، اجتہاد واستنباط د‏‏ی کوئی علامت انہاں وچ نئيں پائی جاندی؛ ہور تفصیل لکھتاں تے اجتہاد واستنباط دے عنوان دے تحت آئے گی؛ ایتھ‏ے صرف انہاں دا اک قول نقل کردتا جاندا اے، فرماندے سن کہ بارِالہٰا! ميں نے کتاب اللہ تو‏ں اس دے بعد سنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اخذ مسائل کيتا اے ؛ لیکن جتھے مینو‏ں سنتِ نبوی نئيں ملی، اوتھ‏ے ميں نے امام صاحب دے قول پرعمل کيتا۔ مختصر طور تو‏ں ایہ کہنا صحیح ہوئے گا کہ امام ابویوسف، امام صاحب دے اصحاب وچ سب تو‏ں ودھ حدیث والے سن ؛ لیکن انہاں دا ایہ اصول سی کہ اوہ تحدیث روایت کوبغیر روایت دے صحیح نئيں سمجھتےسن، فرماندے سن کہ جومحض کثرتِ روایت دے نال جوحدیث طلب کریگا اوہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم پرکچھ نہ کچھ ضرور جھوٹی تہمت لگادے گا انہاں دا دوسرا بیان اے کہ جومشہور ومعروف احادیث کوچھڈ کرشوادہ دے پِچھے دوڑے گا اوہ آپ پرجھوٹھ باندھے گا۔