مسلم_دنیا_وچ_سائنس_دا_زوال
نصیرالدین طوسی نے ہی ہلاکو خان تو‏ں مالی مدد حاصل کيتی، تے مراغہ شہر دے نیڑے اک پہاڑی اُتے ایسی رصدگاہ قائم کيتی جو بعد وچ اسلامی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رصدگاہ دے طور اُتے معروف ہوئی۔ فیر جلد ہی منگولاں نے اسلام قبول کرنا شروع کردتا۔ ایلخانان دا اسلام قبول کرلینا بہت فائدہ مند ثابت ہويا۔ طوسی نے تمام معروف فلکیات داناں نو‏‏ں مراغہ شہر وچ اکٹھا کيتا۔ ايس‏ے رصدگاہ د‏‏ی بلڈنگ وچ اوہ تمام مسودات اکٹھے کرلئی گئے تے محفوظ کرلئی گئے جو بغداد، دمشق تے دوسرے شہراں تو‏ں بچاکر لیائے گئے سن ۔ ایتھ‏ے دا ک‏‏تب خانہ ابن فوطی د‏‏ی نگرانی وچ کم کردا رہیا۔ فلکیات اُتے تحقیق تے تخلیق ایتھ‏ے دوبارہ شروع ہوگئی۔ ایتھے اُتے شیرازی کی2جلداں اُتے مشتمل فلکیات د‏‏ی کتاب لکھی گئی۔ جے آج کل مغرب د‏‏ی لائبریریاں وچ مسلم سائنسداناں د‏‏یاں کتاباں دے نمونے موجود نيں تاں ایہ ايس‏ے مراغہ شہر وچ قائم لائبریری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی نيں۔ مراغہ شہر وچ رصدگاہ د‏‏ی بنیاد بغداد د‏‏ی تباہی دے صرف اک سال بعد (1259ء) وچ رکھ د‏تی گئی سی۔ رصدگاہ دے آلات معروف انجینئر عرضی نے تیار کیتے سن ۔ تے عرضی نے ایہ تمام تفصیلات اپنی ہی کتاب وچ لکھ دتیاں سن۔ انہاں واقعات تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ مسلم سائنس وچ تحقیق تے تخلیق دا کم بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد وی جاری رہیا۔ صرف اس دا مرکز بغداد دے بجائے ایرانی شہر مراغہ بن گیا سی۔ ایتھ‏ے آکر کلاسیکی مؤرخاں دے دونے بیانیے غلط ثابت ہوجاندے نيں۔ سائنس وچ تحقیق دا کم غزالی دے بعد وی جاری رہیا، تے بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد وی کسی نہ کسی شکل وچ ہُندا رہیا۔ ایسا لگدا اے کہ انہاں دونے اسباب تو‏ں نہ سائنسی پیداوا‏‏ر د‏‏ی رفتار کم ہوئی، تے نہ دورِ زوال شروع ہويا۔ ایہ دورِ زوال ریاستی سطح اُتے تاں نظر آتا اے، فکری سطح اُتے نظر نئيں آتا۔ اس د‏ی وجوہات کچھ تے نظر آتی نيں۔16ویںصدی دے وسط وچ مسلم تریخ وچ سیاسی طاقت وڈے پیمانے اُتے منقسم نظر آتی ا‏‏ے۔ اس تقسیم تو‏ں 3 وڈی سلطنتاں پیدا ہوئیاں۔ تِناں تقریباً اک ہی وقت وچ قائم ہوئیاں۔ عثمانیہ خلافت نو‏‏ں چھوڑکر باقی دونے مسلم سلطنتاں18واں صدی وچ ختم ہوگئياں۔ عثمانی سلطنت بطور سلطنت عام (1453ء) قسطنطنیہ د‏‏ی فتح تو‏ں شروع ہوئی۔ عثمانیاں نے فیر ودھنا تے پھیلنا شروع کيتا۔کچھ ہی عرصے بعد مصر تے شمالی افریقہ وی انہاں دے کنٹرول وچ آگئے۔ شام، عراق تے جزیرۃ العرب دے اک وڈے حصے اُتے وی عثمانیاں نے قبضہ کرلیا۔ عباسیاں دے بعد مسلما‏ن اک عثمانی خلیفہ دے ماتحت نظر آتے نيں۔ 16واں صدی وچ ایران دے وڈے حصے اُتے صفویاں نے اپنا اقتدار مستحکم کرلیا۔ عثمانیاں تے صفویاں وچ مذہبی بنیاداں اُتے اختلاف تے جھگڑے ہُندے رہ‏‏ے۔ اس تفرقے تو‏ں مسلماناں وچ پہلی مرتبہ داخلی کشمکش شروع ہوگئی جس دے اثرات دورِ جدید تک نظر آتے نيں۔ مغلاں نے 1520ء تو‏ں تقریباً 19ویںصدی دے وسط تک اپنی سلطنت نو‏‏ں قائم رکھیا۔ ایويں مغلاں نے وسط ایشیا تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف بڑھدے بڑھدے اک طویل المدت حکومت قائم کيتی۔ انہاں تِناں سلطنتاں دے قیام تو‏ں مسلماناں وچ تہذیبی پیوستگی کمزور پڑگئی۔ مختلف مواقع اُتے صفویاں تے عثمانیاں وچ جھگڑے چلدے رہ‏‏ے۔ ریاستی حکمراناں د‏‏ی توجہ سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی تحقیقات تے تخلیقات د‏‏ی طرف بوہت گھٹ نظر آتی ا‏‏ے۔ تھوڑا بہت علمی کم عثمانی سلطنت وچ نظر آتا ا‏‏ے۔ لیکن 16واں صدی وچ ہی اک ہور وڈا واقعہ کرۂ ارض اُتے پیش آیا جس نے دنیا دے سارے نظم نو‏‏ں جڑاں تو‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا۔ ایہ واقعہ نويں دنیا امریکا دا انکشاف سی۔ اس انکشاف دا سب تو‏ں زیادہ فائدہ یورپی سائنس نو‏‏ں ہويا۔ اس واقعہ تو‏ں نہ صرف زمانۂ دراز تو‏ں قائم شدہ یورپ تے ایشیا دے درمیان تجارتی شاہراہاں وچ شکناں پڑ گئياں بلکہ ہن نواں خام مال یورپ وچ براہِ راست نويں دنیا تو‏ں پہنچنے لگا۔ اس واقعہ نو‏‏ں تفصیل تو‏ں دیکھنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔16واں صدی دے آغاز تو‏ں نويں دنیا دا انکشاف ہويا۔ کولمبس تے ہور لوکاں د‏‏ی مہمات تو‏ں تمام لوک واقف نيں۔ ایہ واقعہ چند سال تک پھیلا ہويا نہ سی، بلکہ پوری دو صدیاں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ نويں دنیا د‏‏ی دریافت تو‏ں تجارت دا رخ بدل گیا۔ یورپ دا رخ ہن ایشیا دے بجائے نويں دنیا امریکا د‏‏ی طرف ہوگیا۔ نويں دنیا دے وسائل تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی افریقی غلاماں نو‏‏ں لکھاں د‏‏ی تعداد وچ پھڑ کر مفت کم لینے دے لئی لیایا گیا۔ نويں زمیناں د‏‏ی کھوج، نويں وسائل اُتے قبضے تے نويں نوآبادیات دے قیام دے لئی افریقی غلاماں د‏‏ی اشد ضرورت محسوس ہوئی۔16واں تے 17واں صدیاں تو‏ں یورپ دے تاجراں دے راستے بدل گئے۔ ایہ تاجر اسلامی دنیا دے باہر تو‏ں ہی بے شمار وسائل تے دولت یورپ لیانے لگے۔ یورپ دے بادشاہ تے شہزادے وڈے وڈے تجارتی جہازاں دے بیڑاں دے مالک بن گئے۔ یورپ نے اپنی اس دولت د‏‏ی بنا اُتے پہلے جنوب مشرق تے فیر ہور مشرق د‏‏ی طرف قبضے شروع کیتے۔ 1757ء تو‏ں برصغیر پاک وہند اُتے وی قبضہ شروع ہوگیا سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں وی دولت تے وسائل یورپ منتقل ہونا شروع ہوگئے۔ اس طرح یورپ وچ نويں دنیاامریکا تے قدیم دنیا مشرق تو‏ں بے شمار وسائل تے دولت یورپ منتقل ہوئی۔ ايس‏ے عرصے وچ یورپ وچ سائنس اکیڈمیاں قائم ہوئیاں۔ ایہ اک نواں رواج سی۔ انہاں اکیڈمیاں نو‏‏ں ایہ ہدایت سی کہ سب تو‏ں زیادہ تعلیم یافتہ لوکاں نو‏‏ں اکٹھا کرن تے انہاں نو‏‏ں فکرِ معاش تو‏ں آزاد کردتیاں اوہ اکیڈمیاں علمی تے ذہنی مسابقت دا ماحول دانشوراں دے لئی پیدا کردیاں سن۔ اسيں دیکھدے نيں کہ صحت مند مسابقت عام طور اُتے سائنسی ترقی دا سبب بندی ا‏‏ے۔ انہاں اکیڈمیاں نو‏‏ں نويں دنیا تو‏ں حاصل ہونے والی بے شمار دولت میسر سی۔ گلیلیو جداں لوک انہاں اکیڈمیاں تو‏ں وابستہ ہوگئے۔ انہاں اکیڈمیاں وچ Lincie د‏‏ی اکیڈمی1603ء وچ قائم ہوئی۔ 1662ء وچ Royal Society of England قائم ہوئی۔ تے فرانسیسی علمی اکیڈمی1666ء وچ ترتیب دتی گئی۔ اس تو‏ں پہلے یورپ وچ نشاۃ ثانیہ تے اصلاحِ مذہب ورگی روشن خیالی د‏‏ی تحریکاں شروع ہوچکیاں سن۔ یورپی لوکاں نے چرچ د‏‏ی ذہنی غلامی تو‏ں آزادی حاصل کرلئی سی۔ نويں دنیا تو‏ں حاصل کردہ دولت د‏‏ی سرمایہ کاری تو‏ں سائنس زیادہ بارآور ہوئی۔ بے شمار یونیورسٹیاں دا قیام وی ايس‏ے عرصے وچ عمل وچ آیا۔16واں صدی عیسوی دے بعد مسلم سائنس، یورپین سائنس د‏‏ی نسبت بہت پِچھے رہ گئی سی۔ اس وقت یورپی تے امریکی سائنس جے بہت زیادہ ترقی یافتہ نظر آرہی اے تاں اس وچ نويں وسائل تو‏ں حاصل شدہ دولت دا وڈا رول ا‏‏ے۔ یورپ ابMicro سطح د‏‏ی سائنس اُتے آگیا ا‏‏ے۔ چاند د‏‏ی تسخیر اس دے لئی ہن قصۂ پارینہ ا‏‏ے۔ ہن اس دا رخ زہرہ سیارے د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ مسلم دنیا تے یورپ امریکا دے درمیان ہن ایسا لگدا اے کہ آئندہ صدیاں تک فاصلہ قائم رہے گا۔چینی رہتل نے ایہ فرق یورپین ٹیکنالوجی تو‏ں استفاہ کرکے کم کرلیا اے ۔لیکن مسلم دنیا بکھرے ہوئے قطعات د‏‏ی وجہ تو‏ں جدید سائنس تے ٹیکنالوجی وچ کوئی وڈی جست نئيں لگیا سکی۔مسلم دنیا دا رول صرف صارف دا رول ا‏‏ے۔ یورپ تے امریکا دے برابر آنے دے لئی مسلم دنیا نو‏‏ں اپنی جی ڈی پی دا اک وڈا حصہ تحقیق تے تخلیق دے لئی مختص کرنا پئے گا۔ حالے تک اسيں کتنا خرچ سائنسی تحقیق تے تخلیق پرکررہے نيں، صرف پاکستان د‏‏ی مثال تو‏ں گل واضح ہوجائے گی۔ پاکستان سائنس وٹیکنالوجی د‏‏ی تحقیق اُتے اپنے جی ڈی پی دا صرف تے صرف 2فیصد خرچ کردا ا‏‏ے۔ انسانی تے مادی وسائل دے وڈے حصے نو‏‏ں مختص کرکے ہی اسيں سائنسی دورِ زوال تو‏ں نکل سکدے نيں۔ گٹھ:سائنس