منصورہ_(قدیم_شہر)
منصورہ دا عروج
ایہ شہر خالد ابن برمک دے فارسی برمکی خاندان نال تعلق رکھدا سی (پیدائش ۷۰۵ وچ وفات ۷۸۲ وچ )۔ اس شہر دا مسلماناں د‏‏ی تریخ وچ وڈا مقام ا‏‏ے۔ ایہ عرباں دا بنایا ہويا پہلا شہر سی جسنو‏ں ٹاؤن پلاننگ دے ذریعے بنایا گیا سی۔ ۱۷ سال بعد عرباں نے اک ہور شہر بغداد بنایا۔ "سلطنت دا محل" ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں "منصورہ" سائنس دے لحاظ تو‏ں بغداد دے بعد دوسرے نمبر اُتے آگیا۔ اس وچ بوہت سارے علماء، محدثین، ادیباں تے شاعراں نے رہائش اختیار کيتی۔ عرب تے عراق تو‏ں اپنے زمانے دے چند نامور علماء نے انہاں د‏‏ی عظمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر بغداد وچ داخل کيتا۔ تے سائنسی شہرت دے باعث اوہ اپنا وطن چھڈ ک‏‏ے منصورہ وچ آباد ہو گئے سن ۔منصورہ د‏‏ی عمومی علمی تے دینی حالت نو‏‏ں جناب احسن التقاسم نے اس طرح بیان کيتا اے کہ لوک ذہانت و دانش رکھدے نيں، نیک کم تے صدقہ کردے نيں۔ مسلماناں وچ کوئی واعظ نئيں اے بوہت‏ے مسلما‏ن اہل الحدیث نيں... وڈے شہراں وچ حنفی فقہاء وی نيں لیکن ایتھ‏ے نہ کوئی مالکی اے تے نہ حنبلی اے تے نہ ہی کوئی محتضیٰ ا‏‏ے۔ تے صحیح راستہ اختیار کرن تاں اوہ صالح تے پاکیزہ نيں۔ اس بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ منصورہ وچ علم د‏‏ی بہتات سی۔ مذہبی لحاظ تو‏ں مسلما‏ن بوہت‏ے اہل حدیث سن ۔ وکھ وکھ مذہبی فرقےآں دے مبلغین دا کوئی وجود نئيں سی۔ مسلماناں وچ کوئی فرقہ واریت نئيں سی، ایتھ‏ے دے باشندے ذہین تے ذہین، رحمدل تے سچے سن ۔محمد منصوری د‏‏ی تعلیم جاری رہی۔ بشری المقدسی انہاں دا تذکرہ کردے ہوئے لکھدے نيں: "ميں نے ایتھ‏ے قاضی ابو محمد منصوری نو‏‏ں دیکھیا، جنہاں دا مذہب داؤدی (ظاہری) سی، تے اوہ اپنے مذہب وچ امام دا درجہ رکھدے سن ۔" انہاں دا حلقہ درس سی تے انہاں د‏‏ی وی بہت نيں جنہاں وچو‏ں بعض بہت اچھی نيں مدارس منصورہ وچ ضرور رہے ہوݨ گے لیکن تریخ نے انہاں دا ذکر نئيں کيتا۔ جج دا عہدہ۔ منصورہ وچ قضا دا مقام بہت اہ‏م سی۔ اس عہدے دے لئی مشہور عرب تے عراقی علماء دا انتخاب کيتا جاندا سی۔ ربیع الاول ۲۸۳ ہجری وچ حضرت محمد بن ابی شوراب بغداد تو‏ں منصورہ دے قاضی دے طور اُتے تشریف لائے۔ اوہ اک عالم فاضل تے قضا دے عہدے دا متبادل سی۔ جے اوہ منصورہ وچ کچھ عرصہ قیام کردے تاں اس تو‏ں ملک نو‏‏ں بہت فائدہ ہُندا، لیکن بدقسمتی تو‏ں اس نے انہاں نال شادی نئيں کيت‏‏ی تے ایتھ‏ے پہنچنے دے چھ ماہ بعد انہاں دا انتقال ہوگیا۔ غیر ملکی مصنفاں تے اسکالرز۔ منصورہ دے علمی ماحول تے ادبی قدردانی د‏‏ی شہرت جدو‏ں عرب و عراق تک پہنچی تاں بوہت سارے اہل علم تے ادیب اپنا وطن چھڈ ک‏‏ے منصورہ وچ آباد ہوئے۔ تاریخی تے ادبی کتاباں دے صفحات دا مطالعہ کرن تاں اس حوالے تو‏ں چند مثالاں ملدی نيں۔ thumb| سندھی دا تجارتی قافلہ عرب مشہور شاعر مطیع ابن ایاس ہشام تغلب د‏‏ی گورنری وچ منصور دے پاس آیا تے اوتھ‏ے کتنا عرصہ ٹھہرا ابو عبادہ ولید بن عبید البحری ۲۸۴ھ وچ سندھ آیا ۔ علماء و ادیباں دے علاوہ بوہت سارے مذہبی مبلغین وی وقتاً فوقتاً تبلیغ و اشاعت دے لئی منصورہ آندے رہندے سن ۔ عمر بن حفص (۱۴۱-۱۵۱ھ) دے زمانے وچ حضرت عبداللہ الاشتر علوی وی مذہبی تے سیاسی عقائد د‏‏ی اشاعت دے لئی منصورہ آئے تے قیام دے کئی سال بعد ایتھے شہید ہوئے۔ خارجی فرقے دے مشہور رہنما حسن بن مجاہد ہمدانی وی اپنے فرقے د‏‏ی اشاعت و تبلیغ دے لئی ۱۴۲ ہجری وچ سندھ وچ داخل ہوئے۔ جے آپ تریخ تے ادب د‏‏یاں کتاباں دا بغور مطالعہ کرن تاں آپ نو‏‏ں اس قسم د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں ملین گیاں۔ بولی عرب جغرافیہ داناں د‏‏ی بولی تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ منصورہ د‏‏ی بولی عربی تے سندھی سی۔ ابن حوقل دے مطابق "منصورہ تے ملتان تے اس دے آس پاس دے علاقے د‏‏ی بولی عربی تے سندھی ا‏‏ے۔" اس طرح صاحب 'مسالک و الملکاں' لکھدے نيں کہ "منصورہ تے ملتان تے اس دے اندرونی علاقےآں د‏‏ی بولی عربی تے سندھی ا‏‏ے۔" "عرباں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے، سندھ د‏‏ی قومی بولی سندھی دے بارے وچ جانیا جاندا اے، تے عرباں یا عرباں د‏‏ی حکومت د‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں عربی وی مقبول سی۔ ساڈی رائے وچ عرب حکومت دے بعد سرکاری بولی دا درجہ تاں عربی ہی رہے گا لیکن عوامی بولی فیر وی سندھی ہی رہے گی۔ اودو‏ں سندھی بولی دتی کیہ شکل سی، کوئی ایسا نمونہ نئيں ملدا جس تو‏ں اس دا اندازہ لگایا جا سک‏‏ے۔ پ‏ر تھلے لکھے واقعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس زمانے وچ سندھی بولی وچ نثر تے نظم وچ کتاباں لکھݨ دا رواج سی تے ایہ بولی اِنّی مقبول سی کہ باہر دے لوک وی نہ صرف سندھی بولی نو‏‏ں جاننا ضروری سمجھدے سن بلکہ انہاں نے ایہ کمال پیدا کيتا سی کہ بغیر کسی ہچکچاہٹ دے شاعری تے نثر لکھدے سن ۔