cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
16 وڈیاں ترک سلطنتاں
Reception
In spite of Atsız' criticism, the concept has was made a mainstream topos in Turkish national symbolism in the wake of the 1980 Turkish coup d'état, under the presidency of Kenan Evren, when "Turkish-Islamic synthesis" was declared the official nature of Turkish national identity. The Turkish Postal administration issued a series of stamps dedicated to the 16 Empires in 1984, showing portraits of their respective founders as well as attributed flags. In 1985, Özbek's 16 Empires were invoked as a retrospective explanation of the 16 stars in the presidential seal of Turkey (introduced in 1936).
Several municipal buildings and public parks in Turkey have collections of busts or statues of the supposed founders of the "16 Empires" alongside a statue of Kemal Atatürk, including the municipal buildings of Keçiören (Ankara), Mamak, Ankara, Etimesgut, Niğde, Nevşehir, Pınarbaşı, Kayseri, etc.
In 2000, Türk Telekom produced a series of smart cards dedicated to the topic.
In January 2015, Turkish president Recep Tayyip Erdoğan received Palestinian president Mahmoud Abbas in the Turkish Presidential Palace with a guard of 16 "warriors", actors wearing loosely historical armour and costume, intended to symbolise the 16 empires. The costumes were ridiculed in the Turkish media, and one of the  costumes in particular was mocked as a "bathrobe", becoming a trend on social media under the name of Duşakabinoğul (as it were "son of the shower cabin").
بانٹنگ
بانٹنگ گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
چک 115-7آر
چک 115-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تصیل چیچہ وطنی دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع ساہیوال دے پنڈ گٹھ:لوئر باری دوآب نہر دے پنڈ گٹھ:7آر نہر دے پنڈ
ہائڈ کاؤنٹی
ہائڈ امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 67 فتح
چک 67 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
اردو اُتے فارسی زبان دے اثرات
فارسی زبان نے مشرق وسطی، وسط تے جنوب ایشیائی خطےآں دیاں کئی جدید وڈی زباناں دی صورت گری وچ اہم کردار ادا کیتا اے جن وچ اردو وی شامل اے۔ فارسی زبان دا انہاں زباناں وچ نفوذ و اثر بوہت زیادہ اے۔ محمود غزنوی دی فتح دے بعد ہندی دی بغل توں ترکی، فارسی، عربی تے مغربی ایشیاء دیاں مقامی زباناں دے الفاظ و تراکیب توں مرکب اک مخلوط النسل زبان نے جنم لیا جو بعد وچ اردو دے ناں توں جانی گئی۔اس زبان دا انداز تحریر فارسی اے تے ایہ بولنے وچ ہندی زبان توں مشابہ اے۔ اسنوں اردو دا ناں دتا گیا یعنی لشکر دی زبان، کیونجے ایہ زبان اس وقت لشکری حلقیاں وچ رائج سی۔ اردو زبان دی فارسی توں قربت دا اندازہ اس گل توں لایا جا سکدا اے کہ پاکستان دا قومی ترانہ فارسی وچ اے تے اردو دی شاعری وچ بیشمار اشعار ایسے نیں  جنہاں فارسی بولنے والے بغیر کسے ترجمے دے مکمل مفہوم دے نال سمجھ سکدے نیں  ۔
اردو پاکستان دی قومی زبان اے تے ہندوستان دی ست سرکاری ریاستی زباناں وچوں وی اک اے۔ فارسی زبان دے انتہائی نفوذ دے باوجود اردو نوں  ہندی-ایرانی زباناں دے گروہ وچ اک ہندوستانی زبان دے طور اُتے زمرہ بند کیتا گیا اے۔اپنی ہیئت ترکیبی دی وجہ توں اردو بوہت چھیتی ادبی تے ثقافتی حلقیاں وچ سرایت کر کے مقبول ہونے لگی۔ غزل، قصیده، مرثیہ تے نظم جیسی ادبی اصناف فارسی ادب توں اردو ادب وچ وارد ہوئیاں۔
فارسی زبان تے طرز تعمیر  ہند-ایرانی ثقافت دے دو وڈے ستون رہے نیں  ۔ علاوہ ازاں تصوف تے تعلیمات اسلامی دا گرانقدر سرمایہ وی فارسی وچ رہیا اے۔ ست سو سال تک فارسی ہندوستان دی سرکاری ،درباری تے عوامی زبان رہی تاوقتیکہ چارلس تر ویلین نے 1836 وچ فارسی دی بجائے انگریزی زبان نوں   فروغ دتا۔
روایات عمومی دے مطابق برصغیر وچ فارسی دا نفوذ مسلمان حکمراناں تے خصوصاً سلاطین دہلی دے توسط توں تیرہواں تے سولہواں صدی دے دوران مغل سلطنت دے عہد وچ ہویا۔ لیکن ایسی روایات وی نیں  جنہاں توں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ برصغیر وچ فارسی دا وجود تے نفوذ آمد اسلام توں وی پہلے دا سی۔
ایران تے ہندوستان دے باہمی مراسم دی تریخ ہزاراں سال اُتے محیط اے۔ تریخ نگار لکھدے نیں  کہ جدوں 1100 توں 1500 قبل مسیح دے دوران آریا درہ خیبر دے راستے ایران تے ہندوستان وچ وارد ہوئے سن اسے دن توں ایران تے ہندوستان دے درمیان ثقافتی تے لسانی روابط دا آغاز ہو گیا سی۔
حوالے
گٹھ:اردو گٹھ:بھارت دی لسانیاتی تریخ گٹھ:پاک ایران تعلقات گٹھ:پاکستان دی لسانیاتی تریخ گٹھ:پاکستان وچ فارسی زبان گٹھ:ہند یورپی زباناں دا تقابل گٹھ:ہندوستانی زبان گٹھ:بولیاں
اسرافیل
thumb|اسرافیل کا خطاطی نام وڈے فرشتاں وچوں اک فرشتہ مسلماناں دے عقیدے دے مطابق خدا نے اسرافیل نوں  صور پھونکنے اُتے مامور کیتا اے۔ قرب قیامت دے وقت ایہ خدا دے حکم توں صور پھونکے گا تاں سارے لوک ہلاک ہوجان گے۔ دوبارہ پھونکے گا تاں مرے ہوئے لوک زندہ ہو کے میدان حشر ول دوڑن گے۔ جتھے انہاں دے اعمال دا محاسبہ ہوۓگا۔ قرآن مجید وچ نفخ صور دا ذکر اے۔ البتہ اسرافیل دا ناں کدرے نئیں   آیا۔ طبری ،کسائی تے غزالی وغیرہ نے قیامت دے ضمن وچ اسرافیل دے تفصیلی حالات لکھے نیں  ۔ یہودیاں دی روایات وچ وی اک فرشتے دا ناں کدرے سرافیم کدرے سرافیل تے کدرے سرافین دسیا گیا اے۔ لیکن یہودی نفخ صور دے قائل نئیں  ۔ نفخ صور دا عقیدہ مسلماناں دے علاوہ مسیحیاں وچ پایا جاندا اے۔ایہ خیال درست نئیں   کہ یہود صور دے قائل نئیں   بلکہ ایہ عقیدہ سناتن دھرم وچ وی پایا جاندا اے جس نوں   شنکھ تے شوفار کہیا جاندا اے۔ شنکھ بوہت وڈی سیپ نوں   کہندے نیں  ۔ جدونکہ یہودیاں دی بھیڈ دی سینگھ جس نوں   عبرانی وچ شوفار کہیا جاندا اے رائج اے۔ اصل وچ یاددہانی تے علامت اے جدوں آخری شنکھ بجے گا۔ یعنی روز قیامت دا شنکھ جاں شوفار۔ جس نوں   سن کے ناؤ تے نیور والی کیفیت پیدا ہوجاندی اے ۔ تے اک عزم مصمم پیدا ہوجاندا اے۔  اس لئی ایہ شنکھ تے شوفار بجایا جاندا اے۔
سور اسرافیل دی بابت تالمود وچ صراحت نال لکھیا ہویا اے جس نوں  شوفار سراف ایل  کہیا جاندا اے  ۔
حوالے
گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:اسلام وچ فرشتے گٹھ:اسلامی معادیات گٹھ:فرشتے گٹھ:مقرب فرشتے گٹھ:انفرادی فرشتے گٹھ:اسلام
وائیومنگ سٹیٹ کیپیٹل
گٹھ:امریکی صوبیاں دے سٹیٹ کیپیٹل
ضلع آکسو
آکسو قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
1812 دی لڑائی
۱۸۱۲ دی لڑائی امریکہ تے سلطنت برطانیہ ے وشکار ۳۲ مہینے تک ۱۸ جون ۱۸۱۲ توں لے کے ۱۸ فروری ۱۸۱۴ تک رئی۔ ایدے وچ کسے تھاں رپھڑ نئيں سی۔ امریکہ نوں برطانیہ دی ملوزوری دی پالیسی نہیں پسند سی۔
ایدے وچ ۲٬۲۶۰ امریکی تے ۱۶۰۰ برطانوی مارے گۓ۔ ایس لڑائی وچ ۲۴–۲۵ اگست ۱۸۱۴ نوں برطانوی فوجاں نے کیپیٹل، ٹریری تے وائٹ ہاؤس نوں ساڑ دتا۔
1812ء د‏‏ی جنگ (18 جون 1812ء - 17 فروری 1815ء) ریاستہائے متحدہ امریکا تے اس دے مقامی اتحادیاں نے برطانوی شمالی امریکا وچ متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ تے اس دے اتحادیاں دے خلاف لڑی سی، جس وچ مملکت ہسپانیہ د‏‏ی فلوریڈا وچ محدود شرکت سی۔ ایہ اودو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں 18 جون 1812ء نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ نے جنگ دا اعلان کيتا۔ بھانويں دسمبر 1814ء دے معاہدے گینٹ وچ امن دیاں شرطاں اُتے اتفاق کيتا گیا سی، جنگ اودو‏ں تک سرکاری طور اُتے ختم نئيں ہوئی جداں تک کہ 17 فروری 1815ء نو‏‏ں کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں امن معاہدے د‏‏ی توثیق نہ کر دتی گئی۔
حوالے
گٹھ:1812ء د‏‏ی جنگ گٹھ:پہلی اقوام د‏‏ی تریخ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ غلامی گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں
گٹھ:امریکہ
چک 116-7آر
چک 116-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
مغل راج بعدوں دا پنجاب
مغل راج دے عروج دا زمانہ بادشاہ اورنگ زیب عالمگیر دی بادشاہت ویلے شروع ہویا تے ایندے مرن توں بعد سلطنت دا زوال شروع ہو گیا۔
سکھاں دی شورش
پنجاب وچ مُغل بادشاہ نے سکھ گرو نوں قتل کر دیتا تے اس توں بعد پورے پنجاب وچ مقبول سکھ مذہب دے منن والیاں تے مغلیہ سلطنت دی پنجاب وچ موجود انتظامیہ وچ جھڑپاں ہون لگ گئیاں۔ 1700 دے پہلے عشرے وچ بادشاہ عالم گیر تے سکھ گرو دی موت ہوئی ۔
بندہ سنگھ بیراگی
اس توں بعد سکھ مت دا کنٹرول بندہ سنگھ بیراگی سنبھال لیا۔ بندا بیراگی دا عروج دس سال تک رہیا۔ بندہ بیراگی دی شکل وچ سکھاں نوں اِک ہیرو مل گیا۔ بندہ بیراگی نے مغلیہ سلطنت ولوں دیتیاں جان والیاں جاگیراں دے خلاف وی آواز بلند کیتی۔ اوس نے افغان تے دوجے جاگیرداراں کولوں کردہ تے ناکردہ ساریاں گناواں دا حساب لتا۔ بندہ نے اک کمال دی حرکت اے کیتی اے کہ اس خطہ دی پہلی زرعی اصلاحات وی بندہ بیراگی نے کیتیاں۔اوس نے ستلج دے کنارے دے سارے جاگیرداراں کولوں زمیناں لے کے بے زمین کساناں وچ تقسیم کر دیتیاں۔ ایندے اس قدم نال سکھ مت دا وی بڑا چرچا ہویا۔ بندہ بیراگی دے دور وچ ڈاکے تے امیراں نوں لُٹنا ایک معزز پیشہ سی۔ اوس ہر امیر آدمی نوں لُٹیا تے غریباں دے مدد کیتی۔ ایس نال دو وڈے کم ہوئے ۔اک تے سکھ مت نوں ستلج بار دے دوآبہ وچ عروج ملیا تے دوجا اے کہ پنجاب وچ مغلیہ سلطنت دیاں نیہاں اینج ہل گئیاں پئی بندہ بیراگی دے مرن توں بعد وی نہ سنبھل سکیاں۔ بادشاہ فرخ سیر بہوں کوششاں دے باوجود بندہ بیراگی دا زور نہ توڑ سکیا۔ بڑیاں لمبیاں کوششاں توں بعد بندہ بیداگی نوں پھڑ لیا گیا ۔لیکن سکھ مت وچ تشدد تے بغاوت دی جیہڑی روش چلی سی اینے اندروں ای اندر سن لا دتی۔
سکھ مثلاں
بعد وچ پنجاب وچ بارہ سکھ مثلاں دی حکومت تے فیر خالصہ سرکار اساری گئی۔ شروع توں ای اے اصول رہیا کہ جیہڑے فصل بوندے نیں اوہی کٹدے تے وڈدے وی نیں۔ جیہڑی فصل بندہ بیراگی نے لائی سی اوہنوں پانی سکھ مثلاں وچ لگیا تے فیر ایندا پھل دربار خالصہ سی ۔ بندہ بیراگی دی پھانسی تے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے لاہور تے گجرانوالہ تے قبضے دے درمیان کوئی 80سال تک پنجاب وچ کوئی مضبوط حکومت نہ بنی۔
سکھ سلطنت دی اساری
پنجاب دے مختلف علاقیاں تے سکھ مثلاں نے قبضہ کیتا۔ ایناں مثلاں دی تعداد بارہ سی۔ سارے مثلاں دے وڈیاں وچ دو گلاں اِکو جیہاں سی۔ ایناں دا پیشہ لُٹ مار سی ۔ اے جتھے بنا کے علاقیاں اُتے قبضہ کر لیندے سی تے مذہبی طور تے سکھ مت دے منن والے سی تے نسلی طور تے جٹ سی یا فیر کم از کم جٹ ہون دا دعویٰ کردے سی۔لاہور شہر تے وی قبضہ کرن واسطے مغلیہ /افغان صوبے داراں تے سکھ مثلاں وچ لڑائیاں ہوندیاں رئیاں۔ اے لڑائیاں اودوں مُکیاں جدوں لاہور تے رنجیت سنگھ نے1799 وچ قبضہ کر لیا ۔ اس وقت لاہور شہر دے مختلف حصیاں تے مختلف سرداراں دا کنٹرول سی لیکن رنجیت سنگھ سب نوں فارغ کر دیتا۔ رنجیت سنگھ خود وی اِک سکھ مثل دا سردار سی جیہڑی کہ اس نوں اس دے پیو کولوں وراثت وچ ملی سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور تے قبضۃ کر کے خالصہ دربار دی بنیا درکھی تے اس توں بعد مغلیہ سلطنت /افغاناں دا پنجاب تے دعویٰ اْکا مک گیا۔
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گور
گور گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
کافی (نظم)
کافی پنجابی شاعری دی اک ونڈ اے۔ ایدے وج شاعر کسی روحانی گل نوں عام طور تے مرشد یا رب نال عشق تے اس دی جدائی دی تڑپ ہلکے پھلکے پر سنجیدہ طریقے نال بیان کردا اے۔ کافی گاۓ جانے آسطے لکھی جاندی اے۔ کئی کافیاں سوفیاں نے کلاسیکی یا پکے راگاں وچ لکھیاں نیں۔ عام طور تے لوک صوفیاں دے تکیاں تے ادھے دائرے دی شکل وچ بیٹھ جاندے سی تے کافیاں گاندے سی۔
کافی عربی لفظ کافہ نال بنی اے جیدا مطلب ٹولی اے۔ کافی گان آسطے ٹولی اک ضروری حصہ اے۔
غزوہ خیبر
محرم 7ھ (مئی 628ء) چ مسلماناں تے یہودیاں دے درمیان ایہ جنگ ہوئی سی جیہدے چ مسلمان فتح یاب ہوئے۔ خیبر یہودیاں دا مرکز سی جیہڑا مدینے توں 150 کلومیٹر دور لہندے پاسے ول اے جِتھے یہودی قبائل مسلماناں دے خلاف سازشاں کردے رہندےسی۔ ایس لئی مسلماناں نے ایس مسئلے نوں ختم کرن لئی ایہ جنگ شروع کیتی۔
خزر لوک
thumb|220px| سنّ 650 اتے 850 دے وچّ خزر خاگانیت
غزوہ خیبر
غزوہ خیبر رسول خدا دے غزوات وچو‏ں اک اے جو سنہ 7 ہجری وچ منطقۂ خیبر وچ انجام پایا۔ منطقۂ خیبر اج مدینہ تو‏ں 165 کلومیٹر شمال دی جانب شام دی طرف جانی والی سڑک (شاہراہ تبوک) اُتے واقع اے تے اس دا مرکز "الشُرَیف" کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ متعدد دیہاتاں تے ہری بھری کھیتیاں دا مجموعہ اے جو خیبر ہی دے نام تو‏ں دایہی علاقہ اے تے سطح سمندر تو‏ں 854 میٹر دی بلندی اُتے سنگستان وچ واقع ہويا ا‏‏ے۔ خیبر وڈی وڈی وادیاں اُتے مشتمل اے اے ؛ پانی دی فراوانی اے ؛ زرعی علاقہ اے تے ایتھ‏ے دی آبادی وی اچھی خاصی ا‏‏ے۔ خیبر دی زیادہ تر پیداوار کھجوراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ خیبر دے باشندے زیادہ تر قبیلہ عنزہ تو‏ں تعلق رکھدے نيں جو "سُریر" نامی پنڈ تے غَرَس تو‏ں نورشید تک جانے والی پوری وادی وچ سکونت پذیر نيں۔ ۔ ۔ غزوہ خیبر، جنگ خیبر یا فتح خیبر جداں ناماں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔
خزر لوک
خزر(  روسی  : Хазары, خازاری ؛  انگریزی  : Khazar  ) وچکارلے ویلےآں وچ  یوریشیا  دا اک  ترکی نسل لوکاں  دا قبیلہ سی جنہاں دی وڈی  سلطنت اجوکے  روس  دے یوروپی  حصے ، لہندے  قازقستان  , چڑھدے یوکرین , آذربائیجان , شمالی قفقاز ( چرکسیا ,  داغستان  ) , گرجستان , کریمیا اتے اتلے چڑھدے ترکی اتے پھیلیا سی ۔ ایہناں دا راجگڑھ  وولگا دریا دے کنڈے بسیا آتیل شہر سی ۔ خزر لوکاں دی  خاگانیت   سنّ 448 توں 1048 تکّ چلی ۔ اسوچّ کئی دھرماں دے لوک اتے ، ترکی قبیلےآں دے علاوہ ، یورالی ،  سلاوی  اتے ہور نسلاں دے لوک وی رہندے سن ۔ خزر خاگانت ریشم رستہ  اتے اک اہم پڑاؤ سی اتے دکھن - لہندے  ایشیا  نوں اتلے  یورپ  توں جوڑن والی اک مکھ کڑی سی ۔
قرون وسطی وچّ خزر راج نے یہودی دھرم  نوں اپنا لیا سی ، حالانکہ ستیپی دے ہور ترکی قبیلےآں نے  سنی  اسلام اپنایا سی ۔
غزوہ خیبر
جنگ خیبر دی تمہیدات
ماہ شعبان سنہ 6 ہجری وچ وی جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں معلوم ہويا کہ خیبر دے عرب پڑوسی قبیلے "بنو سعد بن بکر" نے خیبر دے یہودیاں دے لئے اجتماع کیتا اے تو آپ(ص) نے حضرت علی علیہ السلام نو‏‏ں اک گروہ دی سرکردگی وچ انہاں دی طرف روانہ کیتا۔ امام علی علیہ السلام نے حملہ کیتا تو مذکورہ قبیلے دے جنگجو بھج گئے تے بوہت سارے غنائم مسلماناں دے ہتھ لگے۔ ہور اسی سال رمضان دے مہینے وچ عبداللہ بن عتیک دی سرکردگی وچ اک سریئے دے دے دوران رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خلاف احزاب نو‏‏ں اکسانے والے سلام بن ابی الحقیق نو‏‏ں ہلاک کیتا گیا۔ اسی زمانے وچ عبداللہ بن رواحہ نو‏‏ں خیبر وچ جاکر تحقیق کرنے دا حکم دتا گیا۔ ۔
خزر لوک
نام
بہت سارے ودواناں دا مننا ہے کہ خزر شبد ترک بولیاں دے گیزیر جاں خیزیر شبد توں آیا ہے اتے اسدا متلبّ خانہ بدوش  جاں گھمکڑ ہندا ہے ۔
غزوہ خیبر
جنگ خیبر دی تمہیدات
بعدازاں خیبر دے یہودیاں نے اُسَیر بن زارِم/ یُسَیر بن رِزام نو‏‏ں امیر بنایا تے اس نے قبیلہ غطفان سمیت عرب قبائل نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خلاف اکسایا تے انہاں دی مدد تو‏ں مدینہ اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کیتا۔ چنانچہ آپ(ص) نے شوال سنہ 6 ہجری وچ اک بار پھر عبداللہ بن رواحہ نو‏‏ں کچھ سپاہی دے کر خیبر روانہ کیتا تے جنگ دے نتیجے وچ اُسَیر سمیت بعض یہودی مارے گئے۔ ۔ ۔ ۔
خزر لوک
ہور ویکھو
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:قوم قبیلے گٹھ:قبیلے گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:ترک لوک
غزوہ خیبر
جنگ خیبر دی تمہیدات
علاوہ ازاں، بنو قریظہ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں نکالے جانے، شہر وچ امن و سکون دی بحالی تے ہور یہودیاں دے نال رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے معاہدہ صلح منعقد ہونے دے بعد، خیبر دے یہودی ـ جو بنو نضیر نو‏‏ں یہودیاں نو‏‏ں وی اپنے ہاں بسائے ہوئے سن ـ آپ(ص) تو‏ں انتقام لینے دے درپے سن تے اپنی دولت نو‏‏ں طاقتور قبیلے "غطفان سمیت پڑوسی عرب قبائل دی تحریک دے لئے صرف کررہے سن ؛ تاکہ انہاں نو‏ں مسلماناں دے خلاف اپنے نال متحد کراں۔ ایہی سازشاں اس دے لئے کافی سن کہ پیغمبر(ص) صلح حدیبیہ دے کچھ ہی عرصہ بعد خیبر اُتے حملہ کردے۔
روانگی
رسول اللہ نے محرم الحرام سنہ 7 ہجری دے اوائل وچ خیبر دی طرف عزیمت دی تے ماہ صفر المظفر وچ خیبر نو‏‏ں فتح کیتا تے ربیع الثانی سنہ 7 ہجری نو‏‏ں مدینہ واپس آئے۔ ۔
خزر لوک
ہور ویکھو
ख़ज़र लोग
غزوہ خیبر
روانگی
مروی اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم غزوہ حدیبیہ دے بعد ذوالحجہ وچ مدینہ واپس تشریف فرما ہوئے تے ذوالحجہ دے باقی ماندہ ایام تے محرم الحرام نو‏‏ں مدینہ وچ رہے تے سنہ 7 ہجری دے ماہ صفر وچ ـ تے بقولے یکم ربیع الاول دی شب نو‏‏ں خیبر دی جانب روانہ ہوئے۔
مدینہ وچ جانشینی تے لشکر اسلام دی علمداری
رسول اللہ نے سباع بن عرفطہ غفاری یا ابو ذر غفاری ۔ یا نمیلہ بن عبداللہ لیثی؛ یا ابو رہم کلثوم بن حصین الغفاری نو‏‏ں مدینہ وچ اپنا جانشین قرار دتا تے سفید رنگ دا پرچم علی علیہ السلام دے سپرد کیتا تے ۔۔ ۔ ۔ تے آپ(ع) نو‏‏ں اپنے لشکر دا امیر تے سپہ سالار قرار دتا ا‏‏ے۔
سپاہ مسلمین دی تعداد
غزوہ خیبر وچ مسلماناں دی تعداد 1400، یا غزوہ حدیبیہ وچ حاضرین دی تعداد دے برابر یعنی 1500 یا 1540 سی۔ غزوہ خیبر وچ 20 خواتین نے شرکت کيتی جنہاں وچ ام المؤمنین ام سلمہ وی شامل سن۔ بنو غفار دی خواتین رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی اجازت تو‏ں زخمیاں دی مرہم پٹی تے مسلماناں دی مدد کرنے دی غرض تو‏ں شریک ہوئیاں۔ ۔ مدینہ دے یہودیاں وچو‏ں 10 افراد تے غلاماں دی اک جماعت نے وی شرکت کيتی۔
اہالیان خیبر دی تعداد
تاریخی مآخذ وچ خیبر دے جنگجؤاں دی تعداد دے بارے وچ مبالغہ آمیز اعداد و شمار منقول نيں؛ واقدی دا کہنا اے کہ ہر روز 10000 یہودی جنگجو جنگ دے لئے نکلتے سن تے یعقوبی نے یہودی جنگجؤاں دی تعداد 20000 لکھی ا‏‏ے۔ مؤرخین لکھدے نيں: یہودی تصور ہی نئيں کردے سن کہ پیغمبر(ص) انہاں اُتے حملہ کرن گے۔ اوہ اپنے پہاڑاں دی چوٹیاں اُتے تعمیر شدہ اپنے مضبوط قلعاں تے وڈی مقدار وچ ہتھیاراں تے بےشمار جنگجؤاں، مسلسل جاری پانی دے پیش نظر سمجھ رہے سن کہ مسلماناں دے حملے دی صورت وچ اوہ کئی سال تک مزاحمت کرسکدے نيں۔ مدینہ وچ سکونت پذیر بعض یہودی مسلماناں نو‏‏ں ڈراندے ہوئے کہندے سن کہ اوہ خیبریاں تے انہاں دے مضبوط قلعاں دا سامنا کرنے دی قوت نئيں رکھدے۔ انھاں نے حتی اک قاصد خیبر وچ کنانہ بن ابی حقیق دے پاس روانہ کیتا سی تے اسنو‏ں یقین دہانی کرائی سی کہ مسلماناں دی تعداد قلیل تے عسکری وسائل محدود نيں۔ کفار قریش نو‏‏ں وی امید سی کہ جنگ دی صورت وچ خیبر دے یہودی رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے غلبہ پائاں گے۔ انھاں نے اس سلسلے وچ آپس وچ شرط بندیاں وی دی سی۔
پیغمبر(ص) دا راستہ
پیغمبر اکرم(ص) نے قبیلہ اشجع دے دو راہ بلداں دی مدد تو‏ں خیبر دی طرف روانہ ہوئے۔ عِصر / عَصَر، تے "صہباء" جیسی منازل وچ پیغمبر اکرم(ص) دے مختصر قیام دی برکت تو‏ں مساجد تعمیر ہوئیاں۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اک راہ بلد نو‏‏ں ہدایت دی کہ آپ(ص) نو‏‏ں ایسے راستے تو‏ں خیبر دی جانب لے جائے کہ آپ(ص) شام تے خیبر دے درمیان حائل ہوجان تے اہلیان خیبر اپنے غطفانی حلیفاں دی امداد وصول نہ کرسکن۔ مدینہ تو‏ں خیبر دی جانب کئی راستے نکلتے سن جنہاں وچو‏ں اک دا نام مرحب سی جو آپ(ص) نے سفر دے لئے منتخب کیتا۔ ۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہراول دستے دے اک مامور نے عباد بن بشر نے راستے وچ قبیلہ اشجع دے اک یہودی جاسوس نو‏‏ں گرفتار کیتا جس نے دسیا کہ قبیلہ غطفان نے خیبر دے باشندےآں نو‏‏ں مدد کیندی یقین دہانی کرائی اے تے غطفانیاں تے یہودیاں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خلاف جنگ دے درمیان اتحاد قائم کیتا ا‏‏ے۔ اس شخص نے ابتداء وچ مسلماناں نو‏‏ں خوفزدہ کرنے دی کوشش کيتی لیکن جدو‏ں عباد بن بشیر نے اسنو‏ں ڈرایا تے اس تو‏ں سوالات پوچھے تو کہنے لگیا کہ یہودی مسلماناں تو‏ں سخت مرعوب ہوئے نيں۔
غطفانیاں دی مدد
کہیا گیا اے کہ قبیلۂ غطفان نو‏‏ں جدو‏ں معلوم ہويا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم خیبر پہنچ چدے نيں تو اس دے جنگجؤاں نے یہودیاں نو‏‏ں کمک پہنچانے دے لئے اک منزل تک دا راستہ طے کیتا لیکن انہاں نو‏ں گھر بار تے مال و ثروت خطرے وچ پڑنے دی فکر لاحق ہوئی تے خیبر دے قلعاں وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی پلٹ کر واپس چلے گئے۔ ۔۔
لیکن اک روایت دے مطابق کنانہ جنگ خیبر تو‏ں قبل غطفانیاں دے پاس گیا تے خیبر دے کھجوراں دی اک سال ـ تے بقولے سال دی نصف ـ پیداوار دا وعدہ دے کر انہاں نو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خلاف جنگ دے لئے اکسایا تے قبیلہ غطفان یہودیاں دا اتحادی بن گیا۔ بعد ازاں غطفانیاں نے (غزوہ بنی لحیان وچ رسول اللہ دے اونٹھ چوری کرنے والے گروہ دے سرغنے) "عیینہ بن حصن" نو‏‏ں اپنا سربراہ مقرر کیتا۔ 4000 غطفانی جنگجو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی عزیمت تو‏ں 3 روز قبل خیبر دے قلعے "نطاۃ" وچ داخل ہوئے۔ آپ(ص) نے سعد بن عبادہ نو‏‏ں عیینہ دے پاس بھیجیا تے پیغام دتا کہ (یعنی "خداوند متعال نے مینو‏ں فتح خیبر دا وعدہ دتا اے پس واپس چلے جاؤ تے جنگ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ۔۔۔)" چنانچہ تساں اپنے ساتھیاں دے نال واپس چلے جاؤ اسيں وی خیبر دے کھجوراں دی اک سال ـ تے بقولے اک سال دی نصف ـ پیداوار تواڈے حوالے کرن گے۔ عیینہ نے ایہ پیشکش قبول کرنے تو‏ں انکار کیتا۔ اُتے حضور اکرم(ص) دے حملے تو‏ں اک رات قبل غطفانیاں نو‏‏ں اک غیبی صدا سنائی دی جو انہاں نو‏ں خبر دار کررہی سی کہ مدینہ دے نواح وچ واقع "حیفاء" وچ انے دے اموال تے اعزاء و اقارب اُتے حملہ ہويا اے چنانچہ اوہ نہایت عجلت وچ خیبر چھڈ دے چلے گئے۔
خیبری یہودیاں دی حکمت عملی
دوسری طرف تو‏ں، خیبر دے یہودیاں نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم انہاں دی طرف آدے رہن گے، تو ابو زینب یہودی نے تجویز دتی کہ قلعاں دے باہر چھاؤنی قرار داں تے جنگ دے لئے تیار ہوجان، لیکن انھاں نے قلعاں دے استحکم دے سہارے قلعہ بند ہوکر لڑنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔
سپاہ اسلام خیبر وچ
خداوند متعال نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی سپاہ دی عزیمت نو‏‏ں خیبر دے باشندےآں تو‏ں خفیہ رکھی ایتھ‏ے تک کہ آپ(ص) رات دے وقت خیبر دے قریب پہنچے تے "شق" تے "نطاۃ" نامی قلعاں دے درمیان تو‏ں گذرے تے معمول دے خلاف "اذان" دی صدا نہ سنی تو اپنا سفر جاری رکھیا؛ تے دعا دی تے مسلماناں نو‏‏ں ہدایت فرمائی کہ اوہ وی اوہی دعا پڑھیاں۔ تے پھر اپنا سفر جاری رکھیا حتی کہ "منزلہ" دے مقام اُتے پہنچے تے رات اوتھے بسر دی تے نماز وی اوتھے ادا کيتی تے اوہی مقام بعد وچ "مسجد خیبر" قرار پایا۔ صبح ہوئی تو یہودی ناگہانی طور آپ(ص) دی آمد تو‏ں مطلع ہوئے تو اوہ بھج دے قلعاں دی پناہ وچ چلے گئے۔ ۔ ۔ رسول اکرم(ص) نے اپنے اصحاب نو‏‏ں عورتاں تے بچےآں دے قتل تو‏ں منع کیتا تے اس روز صبح تو‏ں شام تک قلعہ نطاۃ دے باشندےآں دے نال نبرد آزما رہے؛ تے پھر اپنی چھاؤنی نو‏‏ں اس مقام تو‏ں منتقل کیتا جس دی زمین گیلی سی تے دشمن دی زد وچ سی ؛ تے فرمایا کہ "رجیع" نامی مقام اُتے چلے جان۔ ہور فرمایا کہ خیبر دے بعض کھجوراں نو‏‏ں [امکانی طور اُتے عسکری ضروریات دے تحت] کاٹ دتا جائے۔ ۔
جنگ دا آغاز
جنگ دے پہلے دن 50 مسلما‏ن زخمی ہوئے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ست شب و روز تک چھاؤنی لگائی رکھی تے ہر روز مسلماناں دے ہمراہ ـ جنہاں وچو‏ں ہر اک گروہ دے پاس اک پرچم ہُندا سی ـ یہودیاں دے نال جنگ وچ مصروف رہندے سن ۔ چھیويں رات نو‏‏ں نطاۃ دا اک یہودی باشندہ ـ جس دا نام "سماک" سی ـ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہويا تے امان مانگ کر اس قلعہ دی جانب راہنمائی دی پیشکش کیندی تے دسیا کہ قلعۂ نطاۃ ـ جو اشیائے خورد و نوش تے ہتھیاراں دا گودام وی اے ـ اندرونی طور اُتے شکست و ریخت دا شکار ہوچکيا اے تے اہلیان قلعہ خوف دے مارے قلعہ چھڈ دے بھج رہے نيں۔ اگلے دن مسلماناں نے قلعۂ نطاۃ نو‏‏ں فتح کیتا تے سماک نے بعد وچ اسلام قبول کیتا۔
قلعۂ ناعم دی فتح
مروی اے کہ سبب تو‏ں پہلا قلعہ ـ جو مسلماناں نے فتح کیتا ـ قلعۂ ناعم سی ۔ ایہ قلعہ خود کئی ذیلی قلعاں تے حصاراں اُتے مشتمل سی تے رسول اکرم(ص) نے انہاں اُتے حملہ کرنے دے لئے اپنے اصحاب دی صف آرائی دا اہتمام کیتا۔ یہودیاں نے مسلماناں نو‏‏ں تیراں دا نشانہ بنایا تے اصحاب نے اپنے جسماں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے لئے ڈھال قرار دتا۔ اس روز آپ(ص) نے اپنا سفید پرچم دو مہاجراں (بقول ابن اسحق ابوبکر تے عمر) تے انہاں دے بعد اک انصاری دے سپرد کیتا؛ لیکن اوہ کچھ زیادہ کم کيتے بغیر میدان جنگ تو‏ں پلٹ آئے؛ بخاری دی روایت ملاحظہ ہو: ترجمہ: بخاری نے صحیح وچ اپنی سند تو‏ں، ابن حازم تو‏ں روایت کيتی اے کہ سہیل بن سعد نے مینو‏ں خبر دتی کہ بتحقیق رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے خیبر دے دن فرمایا: بتحقیق کل وچ ایہ پرچم اس مرد نو‏‏ں داں گا جس دے ہتھو‏ں خداوند عالم اس قلعے نو‏‏ں فتح فرمائے گا؛ اوہ ایسا مرد اے جو خدا تے اس دے رسول(ص) تو‏ں محبت کردا اے تے خدا تے اس دا رسول(ص) وی اس تو‏ں محبت کردے نيں؛ اوہ کرار تے جم کر لڑنے والا تے غیر فرار ہوئے گا۔
اگلے روز رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے علی بن ابی طالب(ع) نو‏‏ں بلیایا جو آشوب چشم وچ مبتلا سن تے پیغمبر خدا(ص) دے معجزے تو‏ں آشوب چشم وچ افاقہ ہويا تو پیغمبر اسلام(ص) نے پرچم آپ(ع) دے سپرد کیتا۔ ایہ روایت مسلم نیسابوری تے ہور مؤرخین و محدثین نے وی نقل کيتی ا‏‏ے۔ ۔ ۔
مرحب دی ہلاکت
بعض روایات وچ اے کہ محمد بن مسلمہ نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی اجازت تو‏ں مرحب نو‏‏ں دو بدو لڑائی وچ تلوار دا وار کردے ہلاک کردتا۔ ۔ یا اسنو‏ں شدید زخمی کیتا تے علی(ع) نے اس دا کم تمام کردتا۔ اُتے صحیح تے دقیق روایت ایہ اے کہ حضرت علی(ع) نے مرحب نو‏‏ں دو بدو لڑائی وچ تلوار مار کر ہلاک کردتا تے ایہ ضربت اس قدر مؤثر سی کہ اس دے بعد قلعۂ خیبر فتح ہويا۔ ۔ ۔ ۔ ۔ اہل سنت دے مشہور مؤرخین نے مؤخر الذکر روایت نو‏‏ں صحیح قرار دتا ا‏‏ے۔
فتحِ قلعۂ مرحب
مروی اے کہ خیبر دے قلعاں وچ سب تو‏ں وڈا، سخت تے مضبوط قلعہ "قموص" سی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اوہدی فتح دا پرچم علی(ع) نو‏‏ں عطا کیتا تے علی(ع) نے مرحب نو‏‏ں ـ جس دا نام اس قلعے دے لئے مختص سی ـ ہلاک تے قلعے نو‏‏ں فتح کردتا۔ ۔ thumbnail|400px|left| مصوری؛ [[امیرالمؤمنین|علی(ع) دے ہتھو‏ں باب خیبر اکھاڑے جانے دا منظر]]
ابو رافع دی روایت دے مطابق، اک یہودی نے قلعے دے دروازے دے پاس حضرت علی اُتے وار کیتا تے آپ(ع) دی ڈھال گر گئی چنانچہ آپ(ع) نے قلعے دے اک دروازے نو‏‏ں اکھاڑ کر اسنو‏ں اپنی ڈھال قرار دتا تے اسی دروازے نو‏‏ں ہتھ وچ لے ک‏ے آخر تک لڑتے رہے ایتھ‏ے تک کہ قلعہ آپ(ع) دے ہتھو‏ں فتح ہويا تے اسی قلعے (یعنی قلعۂ مرحب) دی فتح دی خوشخبری رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے لئے بھجوا دت‏ی۔ ۔ ۔ اک روایت دے مطابق جس یہودی مرد نے آپ(ع) اُتے تلوار دا وار کیتا سی، اوہ مرحب ہی سی ۔ مروی اے کہ جنگ دے بعد 40 یا 70 افراد اس دروازے نو‏‏ں اٹھانے وچ کامیاب ہوسک‏ے سن ۔ ۔ ۔ ۔ خیبر دی فیصلہ کن فتح امام علی علیہ السلام دے فضائل و مناقب وچ شمار ہُندی اے جس اُتے بوہت سارے مؤرخین تے محدثین دا اتفاق ا‏‏ے۔ ۔ ۔ یہودیاں دے متذکرہ بالا دلیر پہلواناں تے قلعۂ ناعم وچ بعض ہور بہادر جنگجؤاں دی ہلاکت دے بعد خیبر دی فتح کاملہ آسان ہوگئی۔
قلعہ نطاۃکی فتح
صعب بن معاذ دا حصار وی نطاۃ دے احاطے وچ سی جس وچ کھانے پینے دی اشیاء، ہور سازوسامان تے چوپائے ہور 500 جنگجو سن ۔ مسلماناں نے 10 روز تک نطاۃ دا محاصرے وچ رکھیا تے قلعے دے اطراف وچ لڑتے رہ‏‏ے۔ مجاہدین ـ بالخصوص بنو اسلم بھکھ تو‏ں نڈھال ہوئے تو رسول اکرم(ص) نے دعا کيتی کہ خداوند متعال سب تو‏ں وڈا قلعہ ـ جو سب تو‏ں زیادہ اُتے ثروت وی سی ـ انہاں دے لئے کھول دے۔ بعد ازاں صعب بن معاذ دا حصار دو روز تک گھمسان دی لڑائی دے بعد تیسرے روز بوقت صبح اللہ دی مدد تو‏ں فتح ہوچکيا تے یہودیاں نے ناعم، نطاۃ تے صعب بن معاذ نامی قلعاں نو‏‏ں چھڈ دے راہ فرار اختیار کيتی تے سب تو‏ں زیادہ مضبوط تے اُچے قلعے ــ یعنی قلعۂ زبیر ــ وچ فرار کردے چلے گئے۔ ۔ ایہ قلعہ وی تن دن تک محاصرے وچ رہیا؛ اسی اثناء وچ اک یہودی رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہويا تے امان منگی تے اوہدی راہنمائی وچ شدید جنگ دے بعد مسلماناں نے اس حصار نو‏‏ں ـ جو نطاۃ دا آخری حصار سی ـ فتح کرلیا۔
امن و سکون دا احساس تے چھاؤنی دی منتقلی
نطاۃ دے باشندے یہودیاں وچ شجاع ترین سمجھ‏‏ے جاندے سن تے اس قلعے دی تسخیر دے بعد رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے یہودیاں دی شب خون تے ناگہانی حملےآں تو‏ں امن و سکون محسوس کیتا تے حکم دتا کہ آپ(ص) دی چھاؤنی نو‏‏ں رجیع تو‏ں اس دے سابقہ مقام یعنی منزلہ وچ منتقل کیتا جائے تے بعدازاں کئی حصاراں تے ذیلی قلعاں اُتے مشتمل قلعۂ شِقّ دی طرف روانہ ہوئے تے شدید جنگ دے بعد، مسلماناں نے ابتداء وچ سُمران تے اس دے بعد نزار ناماں حصاراں نو‏‏ں فتح کیتا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں قید کرلیا۔
قلعے دا خزانہ مل گیا
کنانہ تے اس دے بھائی نے قسم مؤکّد اٹھا کر قلعۂ کتبیہ وچ کسی قسم دے خزانے دی موجودگی تو‏ں انکار کیتا سی لیکن اوہ خزانہ ـ جو انھاں نے چھپا رکھیا سی ـ پیغمبر اکرم(ص) نو‏‏ں مل گیا چنانچہ آپ(ص) نے انہاں دونے نو‏‏ں دو مسلماناں دے سپرد کیتا تا کہ انہاں تو‏ں اپنے شہید اعزاء و اقارب دا قصاص لاں۔ انہاں دو افراد نے قبل ازاں وی کئی موضوعات وچ عہد شکنی دی سی۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے صلح نامے دے مطابق انہاں دے اموال لے لئے تے انہاں دی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید کرلیا۔ ۔ ۔
یہودیاں دی طرف تو‏ں مصالحت دی درخواست
نزار خیبر دا آخری قلعہ سی جتھ‏ے لڑائی ہوئی۔ اس قلعے دے فتح کيتے جانے دے بعد نطاۃ تے شقّ تو‏ں بھاگے ہوئے لوگ (قلعۂ کتیبہ وچ واقع) قموص، وَطیح تے و سُلالِم جداں مضبوط حصاراں دی پناہ وچ چلے گئے تے دروازےآں نو‏‏ں مقفل کردتا۔ چنانچہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے منجنیق استعمال کرنے دا فیصلہ کیتا۔ 14 دن مسلسل محاصرے دے بعد یہودی تھک ہار گئے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں مصالحت دی پیشکش کیندت‏ی۔ حصار سلالم دے امیر کنانہ بن ابی الحقیق نے وی ـ جو اس دے باوجود کہ اک ماہر تیر انداز سی ـ اپنے ساتھیاں نو‏‏ں تیر اندازی تو‏ں منع کیتا تے تھوڑی دیر بعد اوہ خود چند یہودیاں دے ہمراہ ـ قلعۂ کتیبہ دے محصورین (یعنی 2000 تو‏ں ودھ یہودی مرداں، عورتاں تے بچےآں) دی طرف تو‏ں، بعض شرطاں اُتے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال صلح کرلی۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں نو‏ں امان دی تے اوہ انھاں نے اپنے مال و اسباب، سونے، چاندی تے زرہاں نو‏‏ں آپ(ص) دی تحویل وچ دتا۔ وطیح تے سلالم خیبر دے آخری قلعے سن جو فتح کيتے گئے۔
صلح نامے دے نکات
اس صلحنامے وچ قرار پایا کہ قلعاں دے اندر محصور جنگجؤاں دی جان محفوظ رہے تے اوہ اپنی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں لے سرزمین خیبر نو‏‏ں ترک کردے چلے جائيں تے اپنے اموال، زمیناں، ہتھیاراں، زرہاں، لباس وغیرہ نو‏‏ں رسول اکرم(ص) دے حوالے کراں۔ ۔ ۔
جنگ خیبر دی مدت
خیبر دے یہودی ـ عام تصورات دے برعکس ـ آخرکار رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے مقابلے وچ مغلوب ہوئے۔ ایہ یہودیاں دی دوسری شکست سی جو تقریبا اک مہینے تک محاصرے تے جنگ دے نتیجے وچ وقوع پذیر ہوئی۔ بلاذری دے مطابق جنگ تے محاصرے دی ایہ مدت 20 تو‏ں لے ک‏ے 30 دن تک سی ؛ شیخ مفید دے مطابق ایہ مدت 20 تو‏ں کچھ دن زیادہ سی ؛ اسی بنا اُتے سنہ 7 ہجری نو‏‏ں سنۃ الاستغلاب کہیا گیا ا‏‏ے۔
یہودی عورت دا رسول اللہ(ص) تے صحابہ نو‏‏ں مسموم کرنا
مروی اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ دے ہتھو‏ں فتح خیبر دے بعد یہودی عمائدین وچو‏ں سلّام بن مشکم دی بیوی زینب بنت حارث نے اپنے باپ حارث، چچا حارث تے شوہر دا بدلہ لینے دی غرض تو‏ں زہریلا گوشت رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں بطور ہدیہ پیش کیتا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے بشر بن براء سمیت بعض صحابہ نے اس گوشت وچ اک اک نوالہ تناول کیتا تے پھر سب نے آپ(ص) دی ہدایت اُتے ہتھ کھچ لیا۔ بشر موقع اُتے ہی (یا اک سال علالت دے بعد) اسی مسمومیت دی وجہ تو‏ں انتقال کرگئے؛ جداں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی شہادت نو‏‏ں وی اسی زہریلے گوشت دا نتیجہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ ۔
مقتولین دی تعداد
جنگ خیبر وچ 15 تو‏ں 18 مسلم مجاہدین شہید ہوئے تے یہودیاں وچو‏ں 93 افراد مارے گئے۔ ۔ ۔ thumbnail|300px|left| شہدائے خیبر دا مزار۔
مسلماناں دی عسکری قوت وچ اضافہ
خیبر وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے مسلماناں دی فتح دے نتیجے وچ قریش تے انہاں دے حلیف قبائل دی عسکری لحاظ تو‏ں کمزور ہوگئے تے مسلمین نو‏‏ں عسکری تے معاشی لحاظ تو‏ں تقویت ملی۔
غنائم
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فروہ بن عمرو بیاضی نو‏‏ں خیبر دے جنگی غنائم دی حفاظت اُتے مامور کیتا (جو شقّ، نطاۃ تے کتیبہ دے قلعاں تو‏ں مسلماناں دے ہتھ لگے سن ) تے فرمایا: جے کسی نے انہاں اموال تو‏ں سوئی یا دھاگا تک وی اٹھایا اے، واپس کردے۔ آپ(ص) نے غنائم نو‏‏ں 5 حصےآں وچ تقسیم کیتا؛ اک حصہ جو سہم اللہ (خمس) سی، آپ(ص) نے خود اٹھایا تے اس وچو‏ں اپنی زوجات، اہل بیت (یعنی علی(ع)، تے فاطمہ(س))، بنو عبدا المطلب بن ہاشم بن عبد مناف، بنو مطلب بن عبد مناف تے بعض صحابہ، ایتام تے حاجتمنداں دی مدد فرمائی تے باقی 4 حصےآں نو‏‏ں فروخت کردتا۔ ۔ ۔ ۔
خیبر دے دوسرے قلعے (منجملہ: وطیح تے سلالم) مصالحت دے ذریعے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سپرد کيتے گئے چنانچہ انہاں قلعاں تو‏ں حاصل ہونے والے اموال "مالِ فیئ" وچ شمار ہُندے سن جو خالصۃ الرسول(ص) دے زمرے وچ آندے سن ۔ ۔ ۔ ۔
مال غنیمت دی تقسیم
خیبر دا مال غنیمت خمس الگ کرنے دے بعد انہاں افراد دے درمیان ونڈ دتا گیا جو غزوہ حدیبیہ وچ شریک ہوئے سن خواہ اوہ جو جنگ خیبر وچ شریک ہوئے خواہ اوہ جو شریک نئيں ہوئے سن ؛ ۔ اُتے الواقدی دی رائے زیادہ صحیح اے جنہاں دا کہنا اے کہ غنائم نو‏‏ں خیبر وچ حاضر تمام افراد دے درمیان ونڈ کیتا گیا چاہے اوہ جنہاں نے غزوہ حدیبیہ وچ شرکت کيتی سی چاہے اوہ جنہاں نے شرکت نئيں دی سی۔ فروخت شدہ اموال تو‏ں حاصلہ آمدنی وی انہاں دے درمیان ونڈ دتی گئی۔ تمام حصص دی تعداد 1800 سی جنہاں نو‏ں 18 گروہاں وچ تقسیم کیتا گیا تے ہر 100 حصص دی تقسیم دے لئے اک سرپرست متعین کیتا گیا۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔
فتح خیبر دے بعد قبیلہ دوس دے بعض افراد ابو ہریرہ، طفیل بن عمرو تے قبیلہ اشجع دے کچھ افراد خیبر پہنچے تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں نو‏ں وی غنائم وچو‏ں حصہ عطا کیتا۔ ۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے غزوہ خیبر وچ شریک یہودیاں، غلاماں تے خواتین نو‏‏ں وی غنائم وچو‏ں حصہ دتا یا کچھ بطور عطیہ دیئے۔ ۔
رسول اللہ(ص) دا صفیہ دے نال نکاح
خیبر وچ یا خیبر تو‏ں مدینہ واپسی دے وقت مقام صہباء وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے صفیہ بنت حیی بن اخطب نو‏‏ں ـ جو جنگی قیدیاں وچ شامل سن ـ اسلام دی دعوت دتی تے انھاں نے ایہ دعوت قبول کرلی چنانچہ آپ(ص) نے انہاں نو‏ں آزاد کیتا تے انہاں تو‏ں نکاح کرلیا۔ ۔
غزوہ خیبر دے بارے وچ بعض آیات کریمہ
مروی اے کہ سورہ فتح دی آیت وچ دتی گئی بشارت دا تعلق فتح خیبر تو‏ں اے تے اگلی آیت وچ  تو‏ں مراد غزوہ خیبر وچ مسلماناں دے ہتھ لگنے والے غنائم نيں۔ ۔ ۔ بعض مفسرین دا کہنا اے کہ سورہ فتح دی پہلی 15 آیات کریمہ تے سورہ احزاب دی آیت  دی شان نزول غزوہ [[خیبر ا‏‏ے۔ ۔
خلیفہ ثانی دے دور وچ خیبریاں دا جلا وطن کیتا جانا
خلیفۂ ثانی دے دور وچ خیبر دے یہودی اک مسلما‏ن دے قتل وچ ملوث قرار پائے تے عمر نے اک حدیث دی رو تو‏ں ـ جو اوہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں منتسب کردے سن کہ "دو مذاہب جزیرۃ العرب وچ جمع نئيں ہُندے" ـ حجاز دے یہودیاں منجملہ اہلیان خیبر نو‏‏ں شام جلاوطن کیتا تے خیبر دی زمیناں تے نخلستاناں نو‏‏ں اک بار پھر تقسیم کیتا تے بعض نے زمیناں نو‏‏ں پسند کیتا تے بعض دوسرےآں نے ضمانت شدہ پیداوار کو۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ خیبر تو‏ں نکالے جانے والے بعض یہودی عراق تے مصر چلے گئے۔
فتح خیبر دے بارے وچ اشعار
فتح خیبر دے بعد حسان بن ثابت سمیت بعض شعراء نے اس واقعے دے بارے وچ اشعار کہ‏ے۔ ۔
مآخذ
گٹھ:غزوات‎‏ گٹھ:ستويں ہجری دے واقعات
جیکسن کاؤنٹی، ساؤتھ ڈیکوٹا
جیکسن امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
ضلع الاکول
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
لیزر لینڈ لیولنگ
[[تصویر:Laser-Level.jpg|thumb|250x250px|اک لیزر لیول دی قیام کیتی جا رہی اے اتے ریکھا وچّ ریت بھرن لئی ورتیا جا رہا اے۔
]] سروے وچّ، لیزر لیولر اک متوازن سند اے جس وچّ لیزر بیم پروجیکٹر شامل ہندا اے جو ٹرائیپوڈ نال جوڑیا جا سکدا اے، جو کہ ڈوائیس   دے مطابق لگایا جاندا اے اتے جو کہ ہوریزینٹل اتے لمبکاری دھراں تے لال تے ہری بیم لائیٹ پروجیکٹ کردا اے۔
ایجاد
لیزر لیول دی سوچ 1970 دے دہاکے وچ آئی ۔
روٹری لیزر لیول
اک روٹری لیزر لیول اک ہور تکنیکی لیزر لیول اے ۔
حوالے
گٹھ:مشیناں
سکائپ
سکائپ انٹرنیٹ تے ورتیا جانوالا اک سوفٹ وئر اے جیدے نال کسے اک کمپیوٹر توں ہور کمپیوٹر تے گل کیتی جاسکدی اے تے مورت وی دسدی اے۔ ایہنوں ڈنمارک دے جانوس فیرس تے سویڈن دے نکلاس زینسٹرام نے بنایا سی۔ ایہ پروگرام پہلی واری 2003 اچ اسٹونی ایہٹی ہینلا، پریت کسیسالو تے جان تالِن نے بنائیا۔ 2011 اچ ایہنوں مائیکروسافٹ نے 5۔8 بلین ڈالر چ مل لیا۔ایہنوں چھے ملین تک لوک ورتدے نیں۔ نومبر توں مائیکروسافٹ نے پرانے سکائپ نو ختم کرنے دا علان وی کر دتا اے-
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکنالوجی
گیال
گیال گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
ابوسعید ابوالخیر
ابوسعید ابو الخیر مشہور ایرانی صوفی شاعر ء نیشاپور وچ پیدا ہوئے۔ تساں دی فارسی رباعیات بوہت مشہور نیں ۔ انہاں رباعیات دے اردو تراجم وی ہو چکے نیں ۔
رباعیات
من بی تو دمی قرار نتوانم کرد
احسان ترا شمار نتوانم کرد
گر برسر من زبان شود هoر مویی
یک شکر تو از ہزار نتوانم کرد
حوالے
گٹھ:1049 دیاں موتاں گٹھ:967 دے جم گٹھ:ایرانی شعراء گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:دسویں صدی دے فارسی شعرا گٹھ:فارسی شعراء گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:گیارہویں صدی دے فارسی شعرا گٹھ:نیشاپور دے صوفیاء گٹھ:نیشاپوری شعراء
چک 68 فتح
چک 68 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
ضلع بلکھاش
بلکھاش قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
الیگزنڈر کاؤنٹی، اتلا کیرولینا
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
تنریف
تنریف سپین دے 7 کناری جزیریاں وچوں اک اے تے سب توں وڈا جزیرہ اے۔ ٹیڈ، سپین دی سب توں اچی تھاں ایتھے ای اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سپین دے تھاں
جیرالڈ کاؤنٹی
جیرالڈ امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
ضلع انبیکشیکازکھ
انبیکشیکازکھ قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
محمد نفس الزکیہ
محمد نفس الزکیہ عباسی دور دے اک فاطمی سادات دے امام سن۔ جنہاں نے المنصور دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا۔ تحریک عباسی دے دوران وچ عباسیاں۔ فاطمیاں تے علویاں نے مل جل کے کم کیتا۔ فاطمیاں نوں  یقین سی کہ کامیابی دے بعد خلافت انہاں دے سپرد کر دتی جائے گی لیکن ایسا ممکن نہ ہو سکیا تے عباسیاں نے کامیابی دے بعد اپنی خلافت دا اعلان کر کے سفاح نوں   پہلا خلیفہ نامزد کر دتا۔ اس اُتے فاطمیاں نوں   وڈی مایوسی ہوئی۔ اس وقت فاطمی سادات وچوں دو شخصیتاں نہایت اہم سن ۔ اولاً حضرت امام جعفر صادق جو حضرت امام حسین دی اولاد وچوں چھٹے امام سن تے اپنے زہد و اتقاء تے روحانی کمالات دی بدولت عوام وچ بوہت مقبول سن اوہ وڈے درویش صفت انسان سن۔ انہاں نے خلافت دی کدی تمنا نئیں کیتی سی تے اپنے پیروکاراں نوں   وی اس توں منع کر دے رہندے سن۔ لیکن دوسری شخصیت امام محمد نفس الزکیہ دی سی جو حضرت حسن دی چوتھی پشت وچوں سن ۔ اوہ اپنی پاکبازی تے پرہیزگاری دی بدولت عوام وچ وڈی قدر تے منزلت تے مقبولیت دی نظر نال دیکھے جاندے سن۔ امام جعفر صادق دی خاموشی دے مقابلہ وچ اوہ خلافت دے لئی پرجوش سن تے ابوجعفر منصور انہاں دی شخصیت تے عزائم دی بنا اُتے انہاں توں سخت خائف سی تے انہاں نوں اپنا مدمقابل سمجھدا سی۔
اہل مدینہ دی بیعت
بنو امیہ دے خلافت دے آخری ایام وچ جدوں عباسی دعوت دی کامیابی دے امکانات روشن نظر آنے لگے تاں مدینہ منورہ وچ بنو ہاشم دے سرکردہ لوکاں دا ایک اجتماع ہویا سی جس وچ السفاح تے ابوجعفر منصور دونے شامل سن۔ ایہ اصول تسلیم کر لیا گیا سی کہ کامیابی دی صورت وچ امام محمد نفس الزکیہ خلیفہ ہوں گے اس موقع اُتے اہل مدینہ دے صائب الرائے لوکاں نے وی اس بات دی تائید کر دتی سی۔ لیکن جونہی عباسی بامراد ہوئے انہاں نے اس فیصلے نوں  پس پشت ڈال کے عبد اللہ السفاح نوں   منصب خلافت اُتے فائز کر دتا۔ لہذا امام محمد نفس الزکیہ نے السفاح دی بیعت کرنے توں انکار کر دتا۔ اہل مدینہ نے اپنے پرانے موقف اُتے قائم رہندے ہوئے امام محمد دی بیعت کرکے انہاں نوں   خلیفہ تسلیم کر لیا۔ سفاح نے اس موقع اُتے حکمت عملی توں کم لیا تے امام محمد نفس الزکیہ اُتے اپنے احسانات جتا کے انہاں نوں اپنے ارادے توں باز رکھنے دی درخواست کیتی چنانچہ امام محمد نے سفاح دے عہد تک اس معاملہ وچ خروج توں گریز کیتا۔
گرفتاری دیاں کوششاں
منصور نے مسند خلافت اُتے فائز ہونے دے فوراً بعد حاکم مدینہ زیاد بن عبد اللہ نوں  تاکید  کیتی کہ اوہ نفس الزکیہ دی حرکات و سکنات دے بارے وچ اسنوں باخبر رکھے۔ زیاد نے اسنوں یقین دہانی کرائی کہ اوہ بوہت چھیتی انہاں گرفتار کرکے مرکز خلافت روانہ کر دے گا لیکن اوہ ایسا کرنے اُتے قادر نہ ہو سکیا لہذا منصور نے اسنوں معزول کرکے قید وچ ڈال دتا۔ نویں گورنر محمد بن خالد وی انہاں قابو وچ لیانے وچ ناکام رہیا تاں اس دی جگہ رباح بن منصور نوں   گورنر مدینہ مقرر کرکے اسنوں نفس الزکیہ نوں   گرفتار کرنے دا حکم دتا۔ رباح نے نفس الزکیہ دے والد محترم تے انہاں دے سارے قریبی رشتہ داراں نوں   گرفتار کرکے بغداد روانہ کر دتا۔ لیکن اپنی تمام کوششاں دے باوجود جدوں وی نفس الزکیہ تے انہاں دے بھائی ابراہیم جو نفس الرضیہ دے لقب توں مشہور سن گرفتار کرنے وچ ناکام رہے تاں اس نے انہاں دے قریبی رشتہ داراں نوں   قتل کرنا شروع کر دتا جس وچ انہاں دے چچا عباس بن حسن۔ ابراہیم بن حسن تے چچا زاد بھائی محمد بن ابراہیم وی شامل سن۔ منصور دے جاسوس انہاں دی تلاش وچ حیران و سرگردان پھردے رہندے سن لیکن اوہ انہاں دی رہائش گاہ دا پتہ چلانے وچ ناکام رہے۔
روپوشی
ابوجعفر منصور انہاں دے بارے وچ وڈا فکر مند سی لہذا حج دی نیت کرکے مکہ مکرمہ پہنچا تاکہ اس دوران وچ اوہ خود انہاں دی تلاش کر سکے اس اُتے نفس الزکیہ تے ابراہیم بصرہ وچ جا کے روپوش ہو گئے منصور انہاں دے تعاقب وچ بصرہ جا پہنچیا لیکن دونے بھائی اوتھوں نکل کے عدن چلے گئے منصور مایوس ہو کے بغداد واپس پرت گیا۔ اس دوران اوہ عدن چھڈ کے سندھ وچ روپوش ہو گئے کچھ عرصہ بعد اوتھوں ہٹ کے کوفہ چلے گئے۔ دوسری بار منصور 757ء وچ دوبارہ حج دے لئی مکہ معظمہ آیا تے نفس الزکیہ تے ابراہیم اوتھے موجود سن انہاں دے والد مکرم تے ہور تیرہ ہاشمی جنہاں قید کرکے بغداد لے جایا جا رہیا سی تے اوہ اس وقت وی درمیان موجود سن لیکن منصور فیر وی انہاں دا سراغ نہ لگیا سکیا۔ ایتھے تک کہ دوران  سفر دونے بھائی بھیس بدل کے اپنے والد تے انہاں دے ساتھیاں دے نال نال اگے پیچھے چلدے رہے۔ انہاں نے اپنے والد مکرم توں خروج دی اجازت چاہی۔ لیکن انہاں نے کسے موزوں وقت تک خروج ملتوی رکھنے دی تاکید کیتی اس اُتے نفس الزکیہ مدینہ منورہ لوٹ گئے تے ابراہیم نوں   عراق وچ اپنی دعوت اشاعت دے لئی بھیج دتا
دونے بھائیاں دی مستعدی تے باخبری دا ایہ عالم سی کہ اک بار اوہ بھیس بدل کر منصور دے دستر خوان اُتے اس دے نال کھانا کھانے وچ شریک ہوئے تے دوسری بار جدوں منصور بغداد دی تعمیر دے دروان اس دا معائنہ کرنے آیا تو دونے بھائیاں نے اوتھے موجود ہونے دے باوجود منصور تے انہاں دے جاسوساں نوں  اس دا علم نہ ہونے دتا۔
اعلان خلافت
خلیفہ منصور نے جدوں انہاں دے قتل دی ٹھانی تے بالاخر نفس الزکیہ 762ء، 145ھ وچ اپنے 250 جاں نثاراں دے نال مدینہ وچ ظاہر ہو گئے۔ لوکاں نے انہاں دا شاندار استقبال کیتا۔ آپ نے انہاں دے نال مشاورت کرکے باقاعدہ اپنی خلافت دا اعلان کر دتا۔ اس مقدس شہر دی کثیر تعداد نے انہاں دی بیعت کر لی۔ لیکن جدوں خود انہاں دے خاندان دے بعض نامور افراد نے انہاں دی بیعت نہ کیتی تے خاموش رہے تے لوکاں نوں  اس اُتے وڈی مایوسی ہوئی۔ عراق وچ انہاں دے بھائی ابراہیم نے عراق وچ اپنی سرگرمیاں دا آغاز کیتا۔ امام محمد نفس الزکیہ نے درالامان اُتے قبضہ کرکے گورنر مدینہ رباح نوں   گرفتار کر لیا تے اپنے حامی قیدیاں نوں   جیل توڑ کے رہا کرا لیا۔ مدینہ شریف دے بعد چھیتی ای بقیہ حجاز تے یمن دے لوکاں نے انہاں نوں خلیفہ تسلیم کر لیا۔۔
خروج دی ابتدا
امام محمد نفس الزکیہ نے مدینہ وچ اپنے خروج دا آغاز کر دتا لیکن بدقسمتی نال ابراہیم عین وقت اُتے بیمار پڑ گئے جس دی وجہ توں عراق وچ طے شدہ پروگرام دے مطابق خروج دا آغاز نہ ہو سکیا۔ مدینہ منورہ دا انتظام سنبھالنے دے بعد انہاں نے اپنے اک قریبی رشتہ دار محمد بن حسن نوں  مکہ دی نظامت عطا کیتی۔ اہل مکہ نے وی انہاں دی خلافت تسلیم کر لی۔ یمن وچ قاسم بن اسحاق نوں   گورنر مقرر کیتا گیا۔ حجاز دے علاوہ یمن تے شام وچ وی انہاں خلیفہ تسلیم کر لیا۔
امام مالک تے امام ابوحنیفہ دی حمایت
دنیائے اسلام دے دو یگانہ روزگار ہستیاں یعنی امام مالک تے امام ابوحنیفہ نے عراق وچ ابوجعفر منصور دی بجائے امام محمد نفس الزکیہ دی حمایت دا اعلان کر کے دنیائے اسلام وچ اک تلاطم برپا کر دتا اس توں محمد نفس الزکیہ نوں  وڈی تقویت حاصل ہوئی۔
امام نفس الزکیہ تے منصور دے درمیان خط کتابت
ابوجعفر منصور نوں  جدوں نفس الزکیہ دے اعلان خلافت دا علم ہویا تے اس نے انہاں ڈرانے دھمکانے دے انداز وچ لکھیا کہ میرے تے تواڈے درمیان  اللہ تے رسول دا عہد و میثاق اے تے ذمہ اے کہ اگر تسیں اپنے ارادے توں باز آ جاؤ تے تہانوں   تواڈے خاندان تے تواڈے پیرکاراں نوں   جان و مال  دی امان دیندا آں۔ اس دے علاوہ جو کوئی ہور حاجت وی تواڈے ہوگی اوہ پوری کیتی جائے گی۔ جس شہر وچ تسیں چاہو گے تہانوں   قیام پزیر ہونے دی اجازت ہوۓگی تے تسیں تے تواڈے لوکاں توں کوئی مواخذہ نئیں کیتا جائے گا۔ اس سب دے لئی اگر تسیں عہد نامہ لکھوانا چاہندے او تے اوہ وی لکھیا جاسکدا اے۔ ایہ خط جدوں امام نفس الزکیہ دے کول پہنچیا تو انہاں نے جواب وچ تحریر کیتا کہ اسیں  تواڈے لئی ایسی امان پیش کر دے نیں   جیسی تو نے ساڈے لئی پیش کیتی۔ حقیقت ایہ اے کہ حکومت ساڈا یعنی بنو فاطمہ دا حق اے۔ تو ساڈے سبب توں اس دے مدعی ہوئے تے ساڈے ای گروہ والے بن کے حکومت حاصل کرنے نوں   نکلے تے اسے لئی کامیاب ہوئے۔ فیر بنو فاطمہ دی فضیلت بیان کر دے ہوئے مزید لکھیا کہ میں بہ اعتبار نسب بہترین ہاشمی آں۔ میرے باپ یعنی حضرت علی بنی ہاشم دے مشاہیر وچوں نیں   میرے وچ کسے عجمی دی آمیزش نئیں تے نہ میرے وچ کسے لونڈی باندی دا اثر اے۔ اگر تو میری اطاعت کرے گا تے میں     تواڈی جان و مال دی آمان دیندا آں۔ میں عہد پورا کرنے والا واں تو  میرے توں پہلے وی لوکاں نوں   امان تے قول دتا سی پس تو مینوں   کیہڑی امان دیندا واں آیا ابان بن ہیرہ دی یا امان اپنے چچا عبد اللہ دی یا امان ابومسلم خراسانی دی۔
اس خط دے جواب وچ ابوجعفر منصور نے نفس الزکیہ دے لئی نہایت سخت تے نازیبا الفاظ استعمال کر دے ہوئے آپ دے استحقاق خلافت نوں  رد کرنے دی بھرپور کوشش کیتی۔ چنانچہ عباسی تے ہاشمی خاندان دا موازنہ کر دے ہوئے اس نے بنو عباس نوں   اعلیٰ و افضل قرار دتا تے دلائل توں ایہ بات ثآبت کرنے دی کوشش کیتی۔ اس نے لکھیا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے حقیقی وارث اسیں   ای نیں   کیونجے وارث ہونے دے لئی عورتاں دی قرابت داری کوئی بنیاد ای نئیں بلکہ حق مرداں دے لئی مخصوص اے کیونجے انہاں توں لوکاں دا نسب چلدا اے۔ اس لئی اللہ تعالٰی نے چچا نوں   تساں   دا قائم مقام بنایا تے انہاں قریب ترین ماں اُتے مقدم کیتا۔ لہذا رسول اللہ دے وصال دے وقت چونکہ حضور صلم دی کوئی اولاد نرنینہ زندہ نہ سی تے حضرت عباس اس وقت زندہ سن اس لئی انہاں دے صحیح وارث تساں   دے چچا سن نہ کہ تساں   دی بیٹی دی اولاد۔ نیز ظہور اسلام توں پہلے چاہ زمزم دی تولیت حضرت ابوعباس دے کول سی نہ کہ حضرت ابوطالب دے کول اس لئی فاطمیاں دے مقابلہ وچ خلافت اُتے عباسیاں دا حق فائق اے۔
جنگ
اس خط کتابت دے بعد فریقین دے درمیان سوائے جنگ دے کوئی راہ کھلی نہ رہ گئی سی۔ مدینہ منورہ اُتے چڑھائی توں بیشتر منصور نے کوفہ تے خراسان جانے والی تمام شاہراہاں دی ناکہ بندی کر دتی کیونجے اسنوں اس بات دا احساس سی کہ اگر جنگ دی کوئی خبر انہاں علاقاں وچ پہنچ گئی تے اوتھے فوراً بغاوت ہونے دے امکانات نیں  ۔ دوسری جانب اس نے اپنے بھتیجے عیسی بن موسی نوں   چار ہزار سوار تے دو ہزار پیدل فوج دی کمان دے کر مدینہ منورہ روانہ کر دتا۔ لیکن اسنوں ایہ تاکید کر دتی کہ گرفتاری دی صورت وچ نفس الزکیہ نوں   قتل نہ کیتا جائے تے اگر اوہ روپوش ہو جان تو اہل مدینہ دی گرفتاریاں کرنا کیونجے اوہ انہاں دے احوال توں بخوبی واقف ہوں گے۔ آل فاطمہ وچوں جو تہانوں   ملنے آئے اس دا ناں پتہ لکھ دینا تے جو اطاعت نہ کرے اس دا مال و اسباب ضبط کر لینا۔ عیسی دی روانگی دے بعد محمد بن قحطبہ دی قیادت وچ اس دے لئی مزید امدادی فوج وی روانہ کر دتی۔
نفس الزکیہ نے عباسی فوج دی آمد دی اطلاع پاکے مجلس مشاورت منعقد دی۔ ساتھیاں دے مشورہ اُتے حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے زمانے دی خندق نوں  دوبارہ صاف کیتا۔ طے ایہ پایا کہ جنگ مدینہ منورہ دے اندر رہ کے لڑی جائے گی۔ عباسی جرنیل نے شہر دا محاصرہ کر لیا تے اک اُچی جگہ اُتے کھڑے ہو کر اہل مدینہ نوں   ہتھیار ڈال دینے دا مشورہ دتا جسنوں   امام نفس ذکیہ نے رد کر دتا تے جواب وچ پیغام بھجوایا کہ میں تینوں   کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ اُتے عمل پیرا ہونے دی دعوت دیندا آں تے اس دے انتقام توں ڈراندا آں۔ خدا دی قسم میں اس وقت تک اپنے دعوی توں دست بردار نئیں ہو سکدا جدوں تک کہ اپنے اللہ نال نہ مل جاواں۔ تہانوں   اس حالت توں بچنا چاہیے کہ خدا ول بلانے والا شخص ای تہانوں   قتل کرے تے تو اسنوں قتل کرے گا تو اس دا وبال تیرے اُتے ہوۓگا۔
شہادت
جنگ دے شروع ہونے توں پہلے نفس الزکیہ نے اک بوہت وڈے اجتماع وچ اعلان کیتا کہ جو کوئی انہاں توں الگ ہونا چاہتا اے اسنوں اجازت اے۔ ایہ انہاں دی غلطی سی جس دے نتیجے دے طور اُتے بوہت سارے لوک جنگ توں کنارہ کش ہو کے اردگرد دے پہاڑاں اُتے چلے گئے۔ ایہ پہلا دھچکا سی جو انہاں نوں لگیا۔ جو لوک باقی رہ گئے اوہ تعداد وچ بوہت کم سن۔ لیکن اس دے باوجود نفس الزکیہ اپنی باقی ماندہ فوج نوں  لے کے نکلے۔ عیسی بن موسی نے مبازرت طلب کیبی جس اُتے نفس الزکیہ دا سپہ سالار ابو قلمش عثمان الفاروقی اگے ودھیا تے اپنے مدمقابل عباسی دا کم تمام کر دتا۔ بعد ازاں عام مقابلہ شروع ہو گیا۔ نفس الزکیہ نے خوب داد شجاعت دی۔ عباسیاں دے بوہت ساری فوج کم آئی لیکن بہ حیثیت مجموعی عباسیاں دا پلہ بھاری رہیا۔ دوسرے دن جدوں جنگ دا آغاز ہویا تو نفس الزکیہ دے نال صرف تن سو تیرہ جان نثار باقی رہ گئے۔ امام محمد نفس الزکیہ اس گھٹ تعداد دے نال جم کے لڑے لیکن اسی اثناء وچ دشمن دے کچھ سپاہیاں نے خندق پھلانگ کے تے شہر دی حدود وچ داخل ہو کے اک اُچی جگہ اُتے عباسی علم لہرا دتا۔ اس اُتے نفس الزکیہ دی ہمراہی سراسیمہ ہو گئے۔ مگر امام محمد نفس الزکیہ بنفس نفیس میدان وچ ڈٹے رہے لیکن بالاخر 14 رمضان المبارک 6 دسمبر سنہ 763ء، 145ھ نوں   بروز اتوار بعد از نماز عصر شہید ہو گئے۔ انہاں دے کٹے ہوئے سر نوں   لوکاں نوں   ڈرانے تے عبرت دے لئی شہر وچ تشہیر کرائی گئی۔ عیسی نے انہاں دے شہید ساتھیاں نوں   مدینہ منورہ تے ثنیتہ الوداع دے مقام اُتے سولی اُتے لٹکائے رکھیا۔ نفس الزکیہ دی ہمشیرہ دی درخواست اُتے انہاں دے بے سر جسد مبارک نوں   جنت البقیع وچ دفن کر دتا گیا۔ امام محمد نفس ذکیہ نے جنہاں امام مالک تے امام ابوحنیفہ ورگے صلحائے امت دی تائید حاصل سی اپنی دعوت نوں   کتاب اللہ تے سنت رسول دی بنیاد اُتے اٹھایا سی۔ تساں   دی رحلت دے بعد اہل مدینہ تے عالم اسلام نوں   انہاں ورگے نیک نام پاکیزہ سیرت انسان دی خدمات فیر میسر نہ آسکیاں۔
ابراہیم نفس الرضیہ دی شہادت
دوناں بھائیاں دے درمیان وچ طے ایہ پا چکا سی کہ جس دن نفس الزکیہ مدینہ منورہ وچ علم جہاد بلند کرے گا اسی دن ابراہیم بصرہ وچ خروج دا اعلان کر دین گے۔ لیکن عین موقع اُتے ابراہیم چیچک ورگے مہلک عارضہ وچ مبتلا ہو گئے۔ لہذا اوہ بروقت جنگ دا آغاز نہ کر سکے۔ بہرحال انہاں نے صحت یاب ہو کر بصرہ توں اہواز تک دے علاقہ اُتے قبضہ کر لیا۔ بصرہ وچ مکمل قبضہ دے بعد فاتح لشکر نے صوبہ فارس دے عباسی گورنر اسماعیل بن علی عباسی تے اس دے بھائی عبد الصمد نوں  شکست دے کے فارس اُتے اپنا کنٹرول مکمل کر لیا۔ شام ہتھ توں نکل چکیا سی۔ کوفی وی ابراہیم نفس رضیہ دے منتظر سن لیکن تقدیر نے بنی بات بگاڑ دتی۔ امام محمد نفس الزکیہ دی شہادت دی خبر ابراہیم تک پہنچی تو انہاں نے عید گاہ دے میدان وچ اک عام اجتماع وچ اس دا اعلان کر دتا۔ جس توں انہاں دی صفاں وچ مایوسی دی لہر دوڑ گئی تے شکست خوردہ عباسی فوج وچ اک ولولہ تازہ پیدا ہو گیا۔ ابراہیم نے اپنی فوج دی ہمت بڑھانے دی ہر ممکن کوشش کیتی تے بصرہ وچ اپنے بیٹے حسن نوں   قائم مقام کرکے خود اک لکھ فوج دے نال کوفہ دی راہ لی۔ دوسری جانب عیسی بن موسی اپنی فتح مندانہ فوج دے نال بغداد واپس پرت آیا۔ چنانچہ منصور نے فوراً اسنوں بصرہ دے محاذ اُتے بھیج دتا تے اپنے بیٹے مہدی نوں   فارس اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا۔ کوفہ توں سولہ میل دور عیسی بن موسی تے ابراہیم دی افواج دے درمیان وچ خوریز جنگ ہوئی عباسی مقدمتہ الجیش شکست کھا کے بھج نکلیا۔ لیکن عباسیاں دی خوش قسمتی کہ عین اس عالم وچ منصور دے چچا ذاد بھائیاں جعفر محمد دی قیادت وچ تازہ دم عباسی فوج آ پہنچی جس دے فورا بعد علویاں دے عقب اُتے حملہ کر دتا گیا۔ عیسی بن موسی نے موقع توں فائدہ اٹھایا تے واپس پلٹ کے ہاشمیاں دی فوج اُتے اچانک حملہ کر دتا۔ ہن ابراہیم عباسی فوج دے نرغہ وچ آ گئے۔ صرف چار سو جان نثار انہاں دے گرد جمے رہے باقی فوج سراسیمگی دی حالت وچ بھج نکلی۔ اس دوران وچ اتفاقاً اک تیر جناب ابراہیم نفس رضیہ دے گلے وچ آکے لگیا۔ ساتھیاں نے انہاں گھوڑے توں اتار لیا لیکن عباسی فوج دے اک شخص حمید بن قحطبہ نے ودھ کے ابراہیم دا سر کٹ کے عیسی بن موسی نوں   پیش کر دتا۔ ایہ سانحہ 25 ذوالقعدہ 145ھ، 763ء 14 فروری نوں   پیش آیا۔ تساں   دی شہادت نے عباسی مخالفین دا خاتمہ کر دتا تے عباسی خلافت نوں   مستحکم توں مستحکم تر بنا دتا۔
حوالے
گٹھ:762 دیاں موتاں گٹھ:آٹھویں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:بنو حسن گٹھ:مشرق وسطی دی تریخ گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:جنت البقیع وچمدفون شخصیتاں گٹھ:خلافت عباسیہ گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علی
احمد غزالی
مجدالدین ابوالفتح احمد بن محمد غزالی پنجویں صدی ہجری دے شافعی فقہا و صوفیا وچوں سن اوہ امام غزالی دے برادرِ اصغر وی سن۔
مدرسہ نظامیہ
اک عرصہ تک مدرسہ نظامیہ بغداد وچ تدریس دے فرائض سر انجام دیندے رہے۔