cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جنگ آزادی 1857ء
بغاوتیاں دے آخری کم تے رانی دی موت
کمپنی دا خلاف زیادہ تر کلین طبقہ ولوں ہو رہا سی، جنہاں نوں لگ رہا سی کہ اوہناں دی طاقت کھوہی جا رہی اے۔ اوہ اپنیاں نال عادتاں نال اک جیون –جاچ دی عادت پا چکے سن۔ چھوٹیاں جاتاں دی ہوند نوں تکھا کرکے اوہ چھوٹے بھگوان بنے بیٹھے سن۔ سکھیا تے نہ ماتر سی تے چھوٹا طبقہ اسنوں بھگوان دی مرضی تے اپنی قسمت سمجھدے سن۔ اوہناں دی اس سوچ وچ ویلے ویلے کلینن طبقہ وادھا کردے رہندے سن۔ اپنے نام تے مذہبی ادارے قایم کیتے ہوئے سن۔ ہر ادھار نال لوکاں دا سوشن ہو رہا سی تے بریٹیش کمپنی اوہناں دی شریک بنکے آئی سی۔ کمپنی نے کئی ریاستاں نوں نال ملا لیا سی کتے سندھی نال، کتے لیپس ڈاکٹرائین نال تے کتے طاقت دے زور نال۔ جدوں کوئی راجا اولاد توں بنھاں مر جاندا تاں سندھی مشتمل ریاست دے جگیرداری طبقے دی زمین کمپنی دے قبضے وچ آ جاندی۔ بعد وچ اسنوں اپنا پٹا پاکے ہی انگریز کوئی اپنی مرضی دا ٹکڑ پاؤندا سی۔ انگریز اس ترھا کوئی اترا اہلکار نہی مندا سی۔ ریت ایہہ سی کہ متبنا،وارث بن جاندا سی پر انگریز نے اس ریت دا بھوگ پا دتا۔ کلین طبقہ،جگیردار تے شاہی پھوز دے نمائندے اپنیاں چل رہیاں دوکاناں توں وروے ہو جاندے تے نموشی نال بھر جاندے۔اتھوں تک ناگپور دے خزانے دے ہیرے کلکتے دے بازار وچ نلام کر دتے گئے۔ اسطراں بھارتی راجیاں مہاراجیاں دی بے عزتی کیتی گئی۔لورڈ ڈلہوزی گورنر جنرل نے دلی دے تخت دے شہنشاہ بہادر شاہ ظفر تے اسدے وارثاں نوں دلی دا لال قلعے دا تخت خالی کرن لئی کہہ دتا۔بعد وچ لورڈ کیننگ جو اگلا گورنر جنرل سی نے ۱۸۵۶ وچ اعلان کر دتا کہ بہادر شاہ دے وارثاں نوں کنگ (سہنشاہ) دا خطاب نہی ورتن دتا جاویگا۔ایہو جیہیاں بھیڑیاں گلاں نال بھارتی حکمران وچ مکمل نراشا پھیل چکی سی۔
سر سعید احمد خان نے اس بارے اپنی کتاب ‘The Causes of the Indian Mutiny,’ وچ لکھیا۔ ایہہ کتاب ۱۸۵۹ وچ لکھی گئی۔کئی لکھاریاں جنہاں وچ انگریز لکھاری وی ہن کئی موضوعاں بارے لکھیا اے،کجھ استرھا ہن، ‘Utilitarian and evangelical-inspired social reform,’( اپاہلیت تے عیسائی متّ نال جڑے ہوئے سماجی سدھار) ستی رسم دا خاتمہ تے بیواہ دی دوجی شادی دا قانون۔ایہہ سدھار عیسائی متّ تے مشتمل سن۔ انگریز ویکھن نوں بھلا پر روح دا ماڑا سی۔ اسنے ایہہ سدھار بھارتی پرمپراواں نوں ڈھاہ لاؤن نوں کیتے۔ دیکھن پاکھن نوں چنگے لگدے ایہناں سدھاراں دے اوہلے اوہدی نیت بھارت دا سوشن سی۔ استرھاں کرن نال بھارت دا سمچا دھارمک-ڈھانچاک ہی اسدی لپیٹ وچ آ جاندا سی۔ اصل سوچ سارے بھارت نوں عیسائی متّ نال جوڑنا سی۔ بعد دے اتہاسکاراں جنہاں وچ کرس بیئلی وی شمار ہندا اے نے اسنوں اک فریم وچ رکھکے ویکھیا۔ ایہہ اک علم دا ٹکرا سی۔مذہبی لیڈراں دے پہلی آزادی دی لڑائی توں پہلاں دے بیان پرکھن والے ہن۔ ایہدے وچ جہڑے مدعے اٹھائے گئے اوہناں وچ عورت دی بے-ادبی، نیویں جاتی دی چڑھت کرن دے اپرالے سن تاں کہ چل راے سماجی ڈھانچے نوں ڈھاہ ڈھیری کیتا جاوے۔ دکھن دیاں انگریزی دوائیاں دی آمد تے بھارتی رہتل نال جڑیاں تاریاں دے علم دا مذاق اڈاؤنا تے اس خلاف کاروائی کرنی، اس ویلے دے بھارتیاں لئی آلودگی سی۔یورپیئن طرز دے سکول وی سمسیاواں کھڑیاں کر راے سن۔ ریکارڈ مطابق کجھ کہانیاں جو لوکاں وچ چل پئیا سن دا وی ذکر ملدا اے۔ سکولاں وچ گنت نوں مذہبی موضوع دے عوض لاگوُ کیتا گیا۔ ایہہ وی بھارت دے دھارمک-ڈھانچیک تے ڈونگھی مار سی۔ اس نال کڑیا نوں دتی جان والی سکھیا اوہناں دا نیتک پتن کریگی۔ قانون انتظام تاں بھارتیاں لئی سدھا ہی دھکہ سی۔ The Blue Books, East India(Torture) 1855–1857 دا کھرڑا، ۱۸۵۶ وچ ہاؤس آف کامن وچ رکھیا گیا تے ۱۸۵۷ وچ ایہہ منّ لیا گیا کہ کمپنی دے افسراں نوں اپیل کرن دا حق اے جے اوہ بھارتیاں خلاف کوئی تسیاے بھریا زرم کردے ہن۔ دلیل سی کہ حالات دا ساہمنا کرن لئی ایہہ ضروری اے تے موجودہ قانونی ڈھانچہ اوہناں دے حق وچ نہی جاندا، اوہ تے اپنا سہردتا نال کم کر راے ہن۔ گوریاں دیاں معاشی پالسیاں وی بھارتیاں نوں پسند نہی سن۔
دولتالا
مشہور تھ‏‏اںو‏اں
سکھاں دے زمانہ وچ دولتالہ شہر وچ واقع وڈا کناں اندرون شہر وچ پانی د‏‏ی تقریباًتمام ضروریات پوری کردا سی ۔ وقت گزرنے دے نال نال اس د‏ی ضرورت تے استعمال واہمیت وچ کمی آگئی۔پر اج وی اوہ جگہ اس کنواں دے ناں تو‏ں ’چوک وڈا کنواں ‘کے ناں تو‏ں مشہور اے ۔
جنگ آزادی 1857ء
بنگال آرمی
ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظام لئی بھارت نوں تن حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ مقصد سی انتظام تے پربھاوی طریقے نال کنٹرول کرنا، تنے حصہ آپو اپنی آرمی نوں سمبھالدے سن۔ دوسرے دوویں حصےآں توں الگ، بنگال آرمی وچ اچّ جات دے ہندو تے مقابلے دے ہی امیر مسلمان بھرتی کیتے گئے۔ مسلماناں دی گنتی کسوتے یونٹاں وچ بہت زیادہ سی جدوں کہ ہندو زیادہ تر روائتی ینٹاں وچ تینات سن۔ بھارتی مول دے فوجیاں دا بہتا رجھان زمینداری تے بھارتی سماج دے روائتی ریتی-روازاں نال سی۔ کمپنی دے شروعاتی دور وچ، ایہہ بھارتی مول دے فوجی سبھ کجھ برداشت کردے سن، سگوں جاتی مشتمل ملیاں سہلتاں نوں بڑاوا وی دندے سن۔ بنگال وچلی آرمی اپنی بھرتی زمینداراں وچوں ہی کردے سن۔ ایہناں وچ گنگا ویلی دے براہمن، راجپوت سن۔ ۱۸۴۰ توں بعد کلکتے دے راج دے ماڈرن کرن دے رجھان نے، ایہناں فوجیاں دیاں سہولتاں،ریتی رواج، سماجی ورتارے،چلی آ رہی رہتل وچ دخل دیکے اوہناں دیاں دماغی بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچاؤننی شروع کر دتی۔ فوجیاں دا اسریا رتبہ، تے اسدی عادت نے اوہناں دی زندگی دی جیون-جاچن نوں اپنیاں رگاں وچ وسایا ہویا سی۔ اس پکھوں اوہ بہت ہی سنویدنشیل سن تے خطرہ محسوسن لگ پئے سن کہ اوہناں دی جات نوں پرآلودہ کیتا جا رہا اے۔
دولتالا
قدرتی گیس
خطہ پوٹھوہار دا ایہ علاقہ معدنیات گیس تو‏ں مالامال ا‏‏ے۔ دولتالہ تے نیڑے وجوار دے دیہات وچ تن تھ‏‏اںو‏اں آہدی،ترکوال تے بھنگالی تو‏ں گیس دے وسیع ذخائر دریافت ہوئے نيں۔
جنگ آزادی 1857ء
بغاوت دی شروعات
کئی مہینیاں دی بدلی ہوئی پرحالت نے جہڑے تناواں نوں جم دتا سی آخر ایہہ لاواں کدے تاں پھٹنا ہی سی، نال دی نال کجھ ہور واقعے وی ہوئیا جسنے بارود دے ڈھیر تے پئی حالت تے چواتی دا کم کیتا۔ فروری ۲۶٬۱۸۵۷ نوں چربی والے کارتوساں دا رولا پے گیا۔ کرنل نے پہلاں سختی ورتی تے پھر پریڈ کینسل کرکے سوعدہ لئی سماں لے لیا۔
منگل پانڈے
مارچ ۲۹٬۱۸۵۷ نوں بیرکپر دی پریڈ گرانؤڈ،جہڑا کلکتے دے کول اے،۲۹ سالا منگل پانڈے ۳۴ بٹالیئن انپھیننٹری دا جوان سی، ایسٹ انڈیا کمپنی دے اس کم نال غصے وچ آ گیا۔ اسنے اعلان کیتا کہ اوہ اپنے کمانڈراں خلاف ودروہ کریگا۔سارجینٹ-میجرینٹ جیمز ہیسن نے جدوں ایہہ سنیاں تاں اوہ صرف پڑتال کرن گیا سی،منگل پانڈے نے استے گولی چلا دتی۔ ہیسن نے الارم وجا دتا۔ جدوں اسدے ساتھی لپھٹینن ہینری بائگ گڑبڑ ویکھن باہر آیا تاں منگل پانڈے نے استے گولیاں چلا دتیاں۔ بائگ بچ گیا پر اسدے گھوڑے نوں گولی لگ گئی۔
جنرل جون ہئرسے اسنوں دیکھن پریڈگرانؤڈوچ باہر آیا۔ اسنے بعد وچ دسیا کہ منگل پانڈے نوں کسے قسم دی مذہبی چنڈی چڑھی ہوئی سی۔ اسنے بھارتی کمانڈر کواٹر گارڈ جمعدار اشوری پرشاد نوں حکم دتا کی منگل پانڈے نوں گرفتار کر لیا جاوے۔ جمعدار نے اسدا حکم منن توں انکار کر دتا۔ کواٹر گارڈ تے ہور سپاہیاں دی حاضری وچ ایہہ ہو رہا سی تے سارے اک مت لگدے سن صرف اک سپاہی نوں چھڈکے جسدا نام شیخ پلتو سی۔ سیکھ پلتو نے منگل پانڈے نوں اپنے حملے روکن توں ورجیا۔
دولتالا
حوالے
گٹھ:پنجاب دے قصبے گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے گٹھ:ضلع راولپنڈی د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:ضلع راولپنڈی دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:ضلع راولپنڈی
جنگ آزادی 1857ء
منگل پانڈے
جدوں منگل پانڈے نے محسوس کیتا کہ اسدے ساتھی اسدا ودروہ وچ کھلھےعام ساتھ نہی دے راے تاں منگل پانڈے نے اسنے اپنی ہی جان لین لئی اپنی مسکٹ (پرانی بندوق) اپنی چھاتی تے رکھ لئی تے گھوڑا دب دتا۔ اوہ صرف اپنے آپ نوں زخمی ہی کر سکیا، جان بچ گئی۔ اپریل ۶ نوں اسدا کورٹ مارشل ہویا تے اپریل ۸ نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ جمعدار ایشوری پرشاد نوں اپریل ۲۲ نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ ریزمینٹ نے استوں پہلاں بہت ہی نرادری بھرے انداز وچ پہلاں اسدی وردی تے تمگے اتارے کیونکہ ایہہ محسوس کیتا گیا سی کہ اوہ ودروہ والیاں بھاوناواں نال بیمار نفسیات دا شکار اے۔ اس گھٹنا توں بعد شیخ پلتو نوں ترقی دیکے بنگال آرمی وچ جمعدار بنا دتا گیا۔
منگل پانڈے تے ایشوری پرشاد دے معاملے وچ، دوسریاں ریجمینٹ وچ ایہہ محسوس کیتا جانن لگا کہ ایہہ بہت ہی سخت سزا سی جسدی لوڑ نہی سی۔ کجھ اتہاسکاراں نے سپاہیاں دی اس نرادری نوں ودروہ دا وڈے کارن وجوں لیا اے۔ استرھاں دے ماحول وچ گھراں وچ بیٹھے رٹائر فوجیاں نے ایہہ فیصلہ کر لیا کہ جد وی موقع میل ہویا، اوہ ودروہ دا حصہ بننگے۔
اپریل ۱۸۵۷
اپریل وچ بہت بے چینی پیدا ہو گئی۔ایہہ زیادہ تر آگرہ،الہٰ آباد تے انبالہ وچ سی۔ ایہہ تنے وڈیاں چھاؤنیاں دے شہر سن۔ خاص طور تے انبالہ چھاؤنی جتھے بہت سارے ینٹ اکٹھے ہوئے سن۔ ایہہ اوہناں دی سلانہ چاندماری دی پریکٹس دا سماں سی۔ جنرل اینسن نوں ایہہ واضع سی کہ چربی والے کارتوساں دے معاملے وچ کجھ وڈا دنگا ہو سکدا اے۔ سول گورنر جنرل دا سٹاف دے اعتراز دے باوزود، اسنے چاندماری دی ابھیاسی مشق اگے پا دتی تے اک نویں ڈرل دی آگیا دتی جس وچ فوجی جوان کارتوس نوں منہ دی دندی دی بجائ ہتھ نال کارز شیل کر سکدا سی پر اس معاملے وچ اسنے کوئی عامَ حکم ساری بنگال آرمی لئی جاری نہی کیتا۔ اوہ انبالہ ہی بیٹھا رہا تے اس دھکھدی اگّ نوں شات کرن لئی کجھ نہی کیتا۔ استوں بعد اوہ گرمی دیاں چھٹیاں مناؤن شملہ چلے گیا۔ جتھے ہور بہت سارے وڈے وڈے انگریز افسر جاندے سن۔
میرٹ تے دلی
میرٹ وچ دوجی وڈی چھاؤنی سی جتھے ۲۳۵۷ بھارتی فوجی تے ۲۰۳۸ بریٹیش فوجی تینات سن۔ ایہہ ۱۲ بریٹیش-مینڈٹش گنّ نال جڑے سن۔ ایہہ سٹیشن بریٹیش بھارتی فوج دا سبھتوں وڈا گڑھ سی اسے کرکے بعد وچ میرٹ نوں ہی بغاوت دا اصل ستھان تسلیم کیتا گیا نہ کہ پہلوں ہی لسٹ سمجھی پلیننگ نوں۔ بھاویں بنگال آرمی وچ پھیلی بے چینی نوں سارے سمجھدے سن۔ لیفٹینینٹ کرنل جارج کارمائیکل،بنگال لائٹ کیولری دی تیسری ینٹ نال متعلق افسر سی۔کارمائکل نوں اس بے چینی نال کوئی ہمدردی نہی سی۔اپریل ۲۴, اسنے اپنے ۹۰ جواناں نوں پریڈ دوران پھئرنگ ڈرل دا حکم دتا۔ پنج جواناں نوں چھڈّ کے ساریاں نے،اوہناں کارتوساں نوں لین توں انکار کر دتا۔ایہناں ۸۵ جواناں دا مئی ۹ نوں کورٹ مارشل کیتا گیا تے بہوتیاں نوں سخت مشقت نال دس سال دی سزا دتی گئی۔ ۱۱ نویں چھوٹی عمر دے جواناں نوں سزا پنج سال دتی گئی۔ساری چھاؤنی دے جواناں دے ساہمنے ایہناں جواناں دا نرادار کرن لئی شریام اوہناں دی بھیڑے طریقے نال وردی اتاری گئی تے انھا نوں بیڑیاں وچ جکڑ دتا گیا۔
اگلے دن ایتوار سی۔ کرسچئن ڈے،آرام تے پراتھنا دا دن۔کجھ بھارتی فوجیاں نے ڈیوٹی توں فارغ ہوئے یورپیئن افسراں نوں دسیا کہ سازش گھڑی گئی اے کہ قید کیتے فوجیاں نوں طاقت ورتکے جیل توڑکے چھڈایا جاوے۔ اس اطلاع نوں حاصل کرن والیاں وچ ہیوگ گوگ وی سی جو گھوڑیاں دا لفٹین سی۔ وڈے افسراں نے جنھا نوں وی ایہہ رپورٹ کیتی گئی۔ انھا نے اسنوں سنجیدگی نال نہی لیا تے کوئی کاروائی نہی کیتی۔ میرٹ شہر وچ نویں گھٹنا نوں لیکے بے چینی پھیلی ہوئی سی۔ غصے وچ آئے لوکاں نے بازار وچ تے کجھ سرکاری بلڈنگاں نوں اگاں لگا دتیاں۔ شام نوں بہت سارے یورپیئن افسر چرچ جان دی تیاری کر راے سن۔بہت سارے بازاراں وچ تے چھاؤنی وی گئے ہوئے سن۔ تیسری کیولری دے بھارتی ٹرپاں نے بغاوت کر دتی۔ جنیئر یورپیئن افسر جنہاں نے ٹھل پاؤنی چاہی مار دتے گئے۔ استوں بعد یورپیئن افسراں تے انگریز کواٹراں تے حملہ کر دتا گیا۔ چار سول انگریز، اٹھ انگریز عورتاں تے اٹھ ہی بچے مارے گئے۔ بازار دی بھیڑ نے جتھے وی کوئی آف ڈیوٹی افسر ویکھیا حملہ کر دتا۔لگبھگ ۵۰ سولئن انگریز مارے گئے۔ ایہناں وچوں کجھ اپھسرا دے نجی نوکر وی سن۔ انھا نے اپنی رکھیا کرنی چاہی اپنے مالک دا نام چھپاؤنن دی کوشش کیتی پر پھر وی بھڑکاہٹ ہی اتنی سی کہ اوہ وی مارے گئے۔
میرٹ شہر دے اندر، کوتوال (قلعے دا کلھیدار) دھیان سنگھ گزر نے جیل دا گیٹ کھولھ دتا۔کل۵۰ یورپیئن مرد( جنہاں وچ فوجی وی سن)اورتاں تے بچے میرٹ شہر وچ بھیڑ تے سپاہیاں ولوں مار دتے گئے۔ مئی ۱۰ دی شام نوں ۸۵ جیل وچ ڈکے ہوئے اوہناں دے ساتھی آزاد کروا لئے گئے تے اسدے نال ہی ۸۰۰ ہور وی چور لٹیرے کریمینل وی آزاد ہو گئے۔
کجھ سپاہیاں( خاص طور تے نیٹو انفیننٹری،بنگال دی ۱۱ویں ینٹ) نے کجھ وشواسی بریٹیش افسر، (جنہاں دا اس پھیلی بے چینی نال کوئی لینا دینا نہی سی)عورتاں تے بچیاں نوں گھیرے وچ لیکے بچاو والی جگہ پہنچایا تے پھر ہی اوہ ودروہ وچ شامل ہوئے۔ کجھ افسر،پریواراں سمیت رامپر کھسک گئے،جتھے اوہناں نے رامپر دے نواب کول پناہ لے لئی۔
کمپنی دے سنیئر افسر،خاص طور تے میجر جنرل ہیوٹ، جہڑا ڈویزن دا کماڈر سی، نے کاروائی کرن وچ بہت ہی سستی دکھائی۔ اوہ اس ویلے سطر سال تے ماڑی سیہت دا سی۔ ۶۰ویں رائیفلز، ۶ویں ڈریگن گارڈز اتے دو ہور بنگال آرمی دیاں یورپیئن-مینڈیئن بیٹریز (یورپیئن- سورکھیت قلعہ توڑ ینٹ) بغاوتیاں تے حملہ کرن نکل پئیاں۔ اجے ایہناں نوں بغاوتی سپاہیا نال الجھن دا آرڈر نہی سی۔ ایہناں نے صرف ہیڈ کواٹر تے اصلا-کھانے دی حفاظت ہی کرنی سی۔استوں اگلے دن جدوں اوہ حملہ کرن د تیاری ہی کر راے سن، اوہناں ویکھیا کہ میرٹ بالکل شات اے تے بغاوتی،دلی ول کوچ کر گئے سن۔
بریٹیش اتہاسکار پھلپ میسن دا کہننا اے کہ بہت سارے بغاوتی فوجیاں دا مئی ۱۰ دی رات نوں مقصد ہی دلی ول جانا سی۔ دلی میرٹ توں چالی میل دور مضبوط دیوار والا شہر سی۔اسدا سہنشاہ بہادر شاہ ظفر سی۔ استوں علاوہ،میرٹ وانگ اتھے بریٹیش دا کوئی مضبوط ادھار نہی سی۔ دلی پرانے ویلے توں ہی بھارت دی راجگڑھ تری آ رہی سی۔ مغل بادشاہت لمبے ویلے توں دلی تے حکومت کر رہی سی۔ اس شہر دے اندر جاں باہر بریٹیش دی کوئی مورچابندی نہی سی۔ اس لئی آس مطابق کسے نوں وی ایہہ بھلیکھا نہی سی کہ اوہناں دا کوئی خلاف ہووےگا۔
دلی
اگلے دن بہادر شاہ ظفر نے بڑے چر بعد عدالت لائی۔ اس عدالت وچ کئی جوشیلے تے بے لغام سپاہیاں نے شرکت کیتی۔ سہنشاہ دے وی کنّ کھڑے ہو گئے۔ واقعے دے رخ نے،سہنشاہ نے سپاہیاں دی گل دھیان نال سنی تے ودروہیاں دی مدد دا اعلان کر دتا۔ مئی۱۶ نوں ۵۰ یورپیئن محل وچوں گرفتار کیتے گئے تے اپنیاں لکن تھاواں توں پھڑیا گیا۔ سہنشاہ دے سپاہ سلاراں کئی یورپیئن نوں مار مکایا۔ محل دے احاطے وچ ہی درختاں دے جھنڈ وچ کئی یورپیئن مارے گئے۔
واقعے دی خبر نے دلی تے کئی ضلعیاں وچ گڑبڑ پیدا کر دتی۔بہوتیاں کیساں وچ بریٹیش آرمی تے سول ادھیکاریاں دا بھیڑا ورتاو ہی اسدا مکھ کارن سی۔ دلی دی ڈھاہ نوں کئی انگریز افسراں نے ٹیلیگراپھ راہیں جانیاں۔ کمپنی دے بہت عہدیداراں نوں اپنی جان دے لالے پے گئے۔ اوہ پریواراں تے نوکرا سمیت اپنے بچاو لئی ادھر ادھر بھٹکن لگے۔ دلی توں ۱۶۰ میل دور آگرہ وچ ۶۰۰۰ توں زیادہ لڑن تو بے بس یورپیئن قلعے وچ وی ڈرے ہوئے سن۔ کئی سولیئن افسراں دے بھجن نال ودروہیاں دا حوصلہ ودھ گیا سی۔ کئی اجے وی اپنیاں پوسٹاں تے تعینات راے جدوں تک ایہہ صاف نہی ہو گیا کہ ہن کسے قانون انتظام تے انھا دا کنٹرول نہی رہا۔
ملٹری وچ رلواں ملواں ردعمل سی۔ کجھ افسراں نوں اپنے جواناں تے یعقین سی۔کجھ افسر ایہو جاے وی سن جنہاں نے بھارتی مول دے جواناں نوں نہتھے کرنا شروع کر دتا سی۔ بنارس تے الہٰ آباد وچ فوجیاں نوں نہتھے کرن دے کم نے مقامی اگّ نوں ہور بھڑکا دتا۔بھاویں ودروہ وڈے پیمانے تے پھیل رہا سی پر ودروہیاں وچ ایکتا دی گھاٹ سی۔ بہادر شاہ ظفر نے اپنے شہنشاہی تخت نوں دوبارہ سرجیت کر لیا سی پر اک گروپ ایسا وی سی جو چاہندا سِ کہ مراٹھا حکمران نوں وی تخت وچ حصہ ملے۔ اودھ والے چاہندے سن کہ اوہناں نوں وی اوہناں دے پروزاں وانگ نواباں والیاں طاقتاں مڑ دتیاں جان۔
مولانا پھزل-اے-حق کھیرابادی تے اہمدؤلا شاہ ورگے مسلمان لیڈراں نے جہاد دا سدا دتا جو مسلماناں لئی مکدس مقام اے۔ خاص طور تے شلپکاراں دی جماعت اسدے حق وچ سی۔ مسلماناں دے اس ہوکے نے بریٹیش نوں سوعدہ لا دتا کہ اس سارے گھٹنا کرم پچھے مسلمان عامَ وڈی طاقت اے۔ بہادر شاہ نے اوہناں دے جہاد والے ہوکے دا خلاف کیتا۔اس سجھاء نوں اس دلیل نال ردّ کر دتا گیا کہ اس نال مذہبی دنگے بھڑک سکدے ہن۔ اودھ وچ سنی مسلمان نہی چہندے سن کہ شیعہ راج پھر آ جاوے اس لئی اوہ شیعہ دا ودروہ دوران کوئی وی سجھاء منن نوں تیار نہی سن۔ اسے ترھا کئی مسلمان آگوآں نے بریٹیش سامراج دی مدد وی کیتی آگا خان اوہناں وچوں اک سی جسدی ودروہ توں بعد برٹش نے پہلا ٹائیٹل بحال کرکے عزت کیتی۔ دلی وچ بھاویں ہندو بہو گنتی سی پر مسلماناں دی گنتی وی گولنیوگ سی۔ مقامی ودروہیاں دا چوتھا حصہ غازیاں دا سی جو اخیر تک لڑے۔ گوالیئر توں آیا غازیاں دا اک آتمگھاتی دستا وی سی جنہاں نے قسم کھادھی سی کہ ادوں تک کھانا ہی نہی کھانگے جنہاں چر بریٹیش نال جوجھ کے مر نہی جاندے۔ پنجاب دے تے اتر-دکھن پھرنٹیئر صوبہ دے سکھ تے پٹھانا نے بریٹیش دی مدد کیتی تاں کہ اوہ دلی تے دوبارہ قابض ہو سکن۔ اتہاسکار جون ہیرس مطابق کہ سکھ پوربی، بہاری تے ینائیٹڈ صوبہ آگرہ تے اودھ توں ناراض سن تے بدلہ لینا چاہندے سن۔ اٹھ سال پہلاں ایہناں دی مدد نال ہی بریٹیش نے سکھ راج نوں اپنے نال ملایا سی۔ پہلی تے دوجی اینگلو-سکھو لڑائی ویلے ایہناں راجاں دی آرمی بریٹیش آرمی دا حصہ بنکے سکھاں نال لڑی سی۔ ہیرس دا ایہہ سجھاء سی کہ سکھ بے عزتی محسوس کر راے سن۔ سپاہیا دا ایہناں لڑائیا وچ سکھاں نال ورتاو بہت بھیڑا تے بے عزتی بھریا سی۔
اتہاسکار گیوگ کے۔مطابق بریٹیش نال لڑائی ویلے ہندوستانی سپاہی نے بڑاس سرگرم حصہ پایا سی جس نال اوہ اپنی آزادی تے عزت گوا بیٹھے سن۔ خاص طور تے چلیاں والا تے پھروزشاہ دے لڑائی، بریٹیش نے جتے سن تے اننھا دا وشواش سی کہ لڑائی دوران ہندوستانی سپاہی اوہناں نال مل جانگے۔ اوہناں دی نانہہ نال سکھ ناراض سن۔ بعد وچ ایہناں نوں پنجاب وچ کمپنی ولوں کمائی والیاں سول نوکریاں نال نوازیا گیا سی۔ ۱۸۵۷, بنگال آرمی وچ ۸۶۰۰۰ فوجی سن جنہاں وچ ۱۲۰۰۰ یورپیئن سن، ۱۶۰۰۰ سکھ، تے ۱۵۰۰ گورکھا سن۔ تناں بھارتی آرمی دے ونگاں وچ کل ۳۱۱۰۰۰ مقامی فوجی سن تے ۴۰۱۶۰ یورپیئن فوجی سن تے ۵۳۶۲ افسر سن۔ ۵۴ویں بنگال آرمی دے ۷۵ ریگولر نیٹو انپھیننٹری ریجمینٹ نے ودروہ کیتا۔ اوہناں وچوں کجھ نے ہتھیار ہتھیا کے بھجن وچ کامیابی حاصل کیتی۔ کئیا نوں نہتھا کر دتا گیا، نظربند کر دتا گیا تاں کہ ودروہ نوں ٹھل پائی جا سکے۔
تختہ پلٹنا
بہادر شاہ جپھر نے سارے بھارت دا سہنشاہ ہون دا اعلان کر دتا۔کجھ اتہاس کاراں دا وچار اے کہ ایہہ اعلان سپاہیاں ولوں طاقت دے زور نال کرایا گیا سی تے اس اعلان-نامے تے دسخط اسدی مرضی دے الٹ سن۔ گواچی ہوئی طاقت دے باو جود اتری بھارت وچ دلی دے تخت دی بہت اہمیت سی۔ اتھے مغلاں نے صدیاں راج کیتا سی تے اوہ نام سارے بھارت لئی اک سوتردھار سی۔ سہنشاہ نے سول ادھیکاریاں،اہل کاراں تے عزت داراں نوں سونہ رسم ادا کروا دتی سی۔ بریٹیش حیران سن کہ عامَ لوک کسترھاں بہادر شاہ ظفر دی لڑائی نوں ہاں پکھی ہنگارا دے راے ہن۔ شہنشاہ نے اپنے نام دے سکے جاری کر دتے۔ ایہہ اک پرانے روایت سی کہ اپنی سہنشاہی دا لوہا منواؤن لئی راجے صدیاں توں استرھاں کردے آ راے سن۔ مسلمان قوم نے بہادر شاہ ظفر دی راجاشاہی منّ لئی سی۔ ایسے ایلاننامے نے پنجاب دے سکھاں نوں وکھرا اثر دتا۔ اوہ مغلاں نوں اپنا روائتی دشمن سمجھدے سن۔ اس لئی اوہناں نے ودورہ نالوں اپنے آپ نوں وکھ ہی رکھیا۔ اوہ نہی چاہندے سن کہ اوہ دوبارہ مغل جھنڈے دے حکومت دی پرجا بنن۔ اوہناں نے کئی جنگاں مغلاں نال لڑیاں ہوئیاں سن۔ ایہہ اوہناں دا دماغی ورتارا وی سی۔ اسدے الٹ بنگال سارے ویلے دوران ودروہ دے سنگ رہا۔
ودروہ دے شروعاتی دور وچ ودروہ نال جڑے جواناں نے کمپنی پھورساں تے فتح پا لئی سی تے اوہناں نوں پچھے دھککے کئی شہراں تے قبضہ کر لیا سی۔ کئی مشہور شہر اج دے ہریانہ،بہار، سینٹرل پرات، تے یونائیٹڈ صوبہ۔ جدوں یورپیئن ٹروپاں نے اپنی طاقت اکٹھی کرکے جوابی حملے شروع کیتے، ودروہی سپاہی بھمبلبھوسے ورگی حالت وچ سن۔ اسدا سبھتوں وڈا کارن مرکزی کمانڈ دی انہوند تے کنٹرول سسٹم سی۔بے شک اوہناں دے کجھ مرکزی کدرتی طور تے لیڈر ابھرکے اگے آئے جویں بخت خاں، جسنوں بعد وچ بہادر شاہ ظفر نے اپنے پتر مرزا مغل دی کمجور لیڈر نوں پچھے پاکے کمانڈر انّ چیف اعلان کیتا۔ بہتے حصیاں وچ ودورہیا نوں راجیاں تے راج کماراں دی لیڈرشپ لئی مجبور ہونا پیا۔ ایہناں وچوں کجھ لیڈر تاں سہرد تے پکے ارادے والے نشانے نال بجھے ہوئے سن پر بہوتیاں دا اپنا نجّ ہی بھارو سی۔ میرٹ دے آسے پاسے دے پنڈاں وچوں گرجر دی چڑھائی بریٹیش لئی سبھتوں وڈی للکار ثابت ہوئی۔ میرٹ دے لاگے پریکشتگڑھ وچ گرجراں نے چودھری کدم سنگھ نوں اپنا لیڈر اعلان کر دتا۔کمپنی دی پولیس نوں علاقے وچوں کڈھ دتا۔کدم سنگھ دی کمان وچ وکھو وکھرے اندازےآں مطابق ۲۰۰۰ توں لیکے۱۰۰۰۰ فوجیاں دی گنتی سی۔ بلند شہر تے بجنور وی گرجراں دے قبضے وچ آ گئے۔ ایہناں شہراں دا کنٹرول ولیداد خان، تے ماہو سنگھ سن۔سروت دسدے ہن کہ سارے گرجر پنڈ جہڑے میرٹ توں دلی تک پھیلے ہوئے سن نے ودروہ وچ حصہ لیا۔جالندھر دے کجھ جٹّ سپاہی وی ایہناں دے نال سن۔ اتنا کجھ ہون دے باو جود وی بریٹیش نے اس علاقے دا کنٹرول پھر حاصل کر لیا۔
انڈیا دی شاہی گزٹ وچ ایہہ درج اے کہ ۱۸۵۷ دی ساری بھارتی بغاوت دوران بلند شہر علاقے وچ، گرجر تے رنگڑ(مسلم راجپوت)سبھ توں ودھ گھاتک دشمن ثابت ہوئے۔
ریوڑی دا منیا پرمنیاں ودوان مفتی نزامدین نے بریٹیش فوج دے خلاف فتویٰ جاری کر دتا تے مقامی لوکاں نوں اپیل کیتی کہ اوہ راؤ تلا رام دی جی جان نال مدد کرن۔ نرنول (نسیبپر) وچ گھمسان دی جنگ ہوئی۔ نومبر ۱۶٬۱۸۵۷, راؤ تلا رام دی ہار ہوئی تے مفتی نزامدینن نوں گرفتار کر لیا گیا۔اسدے بھرا مفتی یکینودین تے عبدالر رحمٰن جسنوں نبی بخش وی کہندے سن نوں تزارا توں گرفتار کر لیا گیا۔ دلی لجاکے پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ نسیبپر وچ ہارن توں بعد راؤ تلا رام تے پران سکھ یادو رشیا چلے گئے۔ مقصد رشیا توں ہتھیار حاصل کرنا سی جو بریٹیش نال کریمین وار وچ الجھیا ہویا سی۔
دلی دی گھیرابندی
بریٹیش نے پلٹ وار کرن لئی پہلا اپنی سپیڈ بہت ہولی رکھی۔انگلینڈ توں فوج شپاں راہیں آ رہی سی۔ سمندر رستے آؤن نوں وقت لگنا سی۔بھاویں کجھ ریجمینٹ کریمینن وار توں پرشیا رستے آ چکیا سن۔ کجھ چین رستے رشیا دی بجائ انڈیا تور دتیاں گئیاں سن۔
یورپیئن فوجاں نوں جہڑیاں انڈیا وچ ہی سن نوں جتھیبند کرن لئی سما چاہیدا سی تاں کہ لڑائی وچ اتاریا جاوے۔ گھٹنا کرم دے مدے نظر میرٹ تے شملہ نوں چھڈّ دتا گیا۔ ایہناں نے ہولی رفتار نال دلی ول رخ کیتا تے لڑائی کیتا،کئیاں نوں مار دتا تے رستے وچ کتنے ہی بھارتیاں نوں سولی تے ٹنگ دتا گیا۔ بغاوت شروع ہون دے دو مہیننے بعد دو فوج ٹکڑیاں دا کرنال نیڑے میل ہو گیا۔ اس ساجھیں فوج وچ گورکھاں ینٹاں وی شامل سن جہڑیاں بنگال آرمی دے سروس پے رول تے سن تے ایہناں دا کنٹیکٹ نیپال دے راجا نال سی۔ بدلی کی سرائے وکھے ایہناں دا مقابلہ ودروہی فوج نال ہویا تے ودروہیاں نوں دلی ول دھک دتا گیا۔
کمپنی نے دلی شہر دے اتر ول اپنا بیس بنا لیا تے دلی دی گھیرا بندی شروع ہو گئی۔ ایہہ گھیرا بندی جولائی ۱, توں ستمبر ۲۱ تک چلی۔ ایہہ گھیرا بندی دا مکمنل ہونا کٹھن ہو رہا سی۔ کدے کدے ایسا وی لگدا کہ گھیرا بندی دلی دی نہی سگوں کمپنی دیاں فوجاں دی اے۔ ودروہیا نوں اجے وی رسد پانی،ہتھیار تے ہور سروت مل راے سن۔ کئی ہفتیاں تک بیماریاں، دلی توں ہو رہی چھاپاماری انت تے کمپنی دیاں فوجاں نوں ہارن تے مجبور کر دیویگی۔ پر پنجاب وچ ودروہیاں دا ودروہ کچلیا جا رہا سی۔ پنجاب وچ سکھ تے پختون فوجی بریٹیش جوہن نکولسن دے ہیٹھ تر پئے سن تے گھیرا بندی پائی فوج نوں اگست ۱۴ نوں جا ملے۔ اگست ۳۰,ودروہیا نے شرطاں سمیت سمجھوتہ بھیجیا، کمپنی نے انکار کر دتا۔
ستمبر ۲۰٬۱۸۵۷ بہادر شاہ ظفر اتے اسدے پتراں نوں ہمایوں دے مقبرے توں ولیئم ہڈسن ولوں گرفتار کر لیا گیا۔گھیرابندی پائی فوج دے ٹروپاں نے شہر دی لٹّ تے مار دھاڑ شروع کر دتی۔ یورپیئن تے اپنی فوج دی بربادی دے غصے وچ بہت وڈی گنتی وچ دلی نوسیاں نوں مار دتا گیا۔گلیاں وچ ہوئی لڑائی ویلے توپخانے دا منہ مسجد ول کیتا گیا سی۔ اسدے گوانڈھ وسدے لوکاں تے بمب ورسائے گئے۔ اتھے امیر مسلمان جو سارے بھارت وچ پھیلے ہوئے سن، انھا دے وی گھر سن۔ اوہ گھر، بہت ساریاں کلچر نال جڑیا کلا کرتاں، ساہتی کرتاں بمباں نال تباہ کر دتیاں گئیاں۔ اگلے دن بریٹیش افسر ولیئم ہڈسن نے بہادر شاہ ظفر دے پتر مرزا مغل،مرزا کھازیر سلطان اتے پوتا ابو بقر نوں اپنی نگرانی ہیٹھ دلی گیٹ کول گولیاں نال مار دتا گیا۔ اس جگہ نوں خونی دروازہ کہندے ہن۔ اس واردات نوں سنکے بہادر شاہ ظفر نے ڈونگھی چپّ دھار لئی۔
دلی دے ڈھہنن توں بعد جتی فوج ہور وی بھوتر گئی۔ استوں بعد آگرہ،پھر کانپور، لگتار جتاں نے اتر توں دکھن تک کمپنی دا راج مڑ توں پکے پیریں قائم ہو گیا۔
برطانوی راج
بریٹیش کالونیاں دے افسر جہڑے بھارتی جنآبادی ،فوجی تے سول نال متعلق سن نے اپنے آپ نوں نسچنت کرن ہتّ نویں اٹھی قائم طاقت اگے نقلچیاں وانگ جی حضوری شروع کر دتی۔ ۱۸۵۷ دے انت توں بعد بریٹیش نے پھر توں پیر پسارنے شروع کر دتے سن۔ لکھنؤ دا قبضہ مارچ۱۸۵۸ نوں حاصل ہویا۔ جولائی ۸٬۱۸۵۸ نوں اک سترقی وارتا سندھی تے دسخط کیتے گئے تے بغاوت جو اتنے زوردار طریقے نال اٹھی سی، اسدا انت ہو گیا۔ اخیرلے ودروہی جون۲۰٬۱۸۵۸ نوں گوالیئر دے سن جو ہار گئے۔ ۱۸۵۹ تک ودروہی لیڈر بخت خان تے نانا صاحبَ جاں تے مارے گئے سن جاں کتے دوڑ گئے۔
کانپور وچ بریٹیش ریکارڈ مطابق، ودروہیاں نے عورتاں،بچیاں، زخمی انگریزاں نوں مار دتا سی۔ ایہہ سارا کجھ بریٹیش دیاں اخباراں وچ چھپیا۔ بہت سارے انگریز فوجیاں نوں غصہ آیا تے اوہ بدلہ لین لئی اتاولے ہو اٹھے۔ سزا دے طور تے ودروہیاں نوں سولی چاڑیا گیا۔ توپاں دے مونہاں تے بنھکے اڈایا گیا۔ ودروہیاں نال جو ووہار کیتا گیا،اوہ کتے زیادہ سی پر اوہ پریس وچ نہی آ رہا سی۔ دلی ڈھہنن توں بعد ‘بمبے ٹیلیگراپھ’ وچ ودروہیاں دے ہوئے نقصان تے انانسانی ورتارے دی چٹھی چھپی۔ ایہو چٹھی پھر بریٹیش پریس وچ وی گئی جستوں انگلینڈ واسیاں نوں علم ہویا کہ بھارتی مول نواسیاں دا کتنا بھاری نقصان ہویا اے۔ … –۔دلی شہر دے اندر جدوں ساڈے ٹروپ داخل ہوئے جو وی شہری ملیا سنگیناں نال ونھ دتا گیا۔ تے نمبر اتنا وڈا اے کہ نندن یوگ اے۔کئی گھراں وچ چالی توں پنجاہ انسان لکے ہوئے سن تے ایہہ ودروہی وی نہی سن،ایہہ عامَ شہری سن،جو کجھ وی نہی جاندے سن۔ سگوں ساڈے نرم سبھا دے شاشن توں واقف سن، اوہناں نے جان بخشی دی داد فریاد کیتی پر انھا دے ہتھ نراشا ہی آئی۔
ایڈورڈ ویبارڈ،انھی سالا افسر اس بارے اپنا تجربہ ریکارڈ کرواؤندا اے؛
ایہہ تتھاں تے مشتمل قتل ہی سن…میں اپنیاں اکھاں نال بہت ہی خون خرابے والے مورت دیکھے ہن پر جہڑا میں اکھی کلھ دیکھیا،میں دعا کردا ہاں کہ ربّ ایسے پھر نہ دکھاوے۔ عورتاں ساریاں نوں چھڈّ دتا گیا پر اوہ چیکاں مار رہیاں سن جدوں اوہناں دیاں اکھاں ساہمنے اوہناں دے پتیاں تے پتراں نوں کوہیا جا رہا سی۔ ایہہ بہت ہی بھینکر مورت سی…ربّ جاندا اے کہ مینوں کوئی ترس نہی آیا پر جدو اک چٹی داڑی والے بڈھے نوں لیاندا گیا تے میریاں اکھاں ساہمنے گولی ماری گئی کوئی پتھر دل کتے کتے ہی ہووےگا جو میرے نالوں وکھرا سوچدا ہووےگا۔
کئی فوجی ٹرپاں نے اک پالسی بنائی ہوئی سی کہ کسے نوں وی بندی نہ بنایا جاوے۔ اک افسر،تھومس لوء، یاد کردا اے اک موقعے نوں جدوں اسدے ٹرپ نے ۷۶ قیدیاں نوں پھڑیا ہویا سی۔ اوہ قتل عام کر کر کے تھکے ہوئے سن تے آرام کرنا چاہندے سن۔ بعد وچ اک کاہلی وچ کیتے مقدمے دے فیصلے مطابق سارے قیدیاں نوں اک لائنن وچ کھڑے کر لیا گیا۔ اک بریٹیش فوجی اوہناں دے کجھ گز دے فاصلے تے کھڑا ہو گیا۔ جیوں ہی فائر دا آرڈر سنیا۔اسنے گولیا چلا کے ساریاں نوں ڈھیری کر دتا۔ اس دھرتی توں اوہناں ساریاں دا نامو نشان مٹ گیا۔
بغاوت دے خاتمے توں بعد،نویں کما ول دھیان مرتکز کیتا گیا۔ اسلئی بھارتی سروت تے بھارتی جنآبادی دا معائنہ کیتا گیا۔ دا لاسٹ مغل کتاب دا لکھاری اتہاسکار ولیئم ڈالریمپل نے تتھاں دا معائنہ کیتا کہ دلی دے مسلمان جنآبادی تے اس گھٹنا کرم دا کی اثر اے؟اسنے ویکھیا کہ کارجکرنی تے معاشی کنٹرول مسلم تو نکلکے ہندو دے ہتھ چلا گیا سی،کیونکہ بریٹیش سوچدا سی بغاوت دے پچھے مسلم قوم دا ہتھ اے۔
برطانیہ وچ اثر
سزاواں دین دا طریقہ تے انھاں دا گھناؤنا پن،جسطرحاں بریٹیش فوج نے کیتا، اسنوں ٹھیک تے انصاف والا جانکے سلاہیا گیا۔ ایہہ پہلیاں رپورٹاں دا اثر سی، جنھا وچ ایہہ کیہا گیا سی کہ بریٹیش تے یورپیئن سولئنز تے مقامی کرسچئنز نوں کسترھاں ودروہیاں ولوں ماریا تے لٹیا گیا سی۔ ۱۸۵۷ دے سال نوں ریڈّ ایئر دا نام دتا گیا سی۔ لوکاں دا غصہ ابالے کھاندا سی۔ کرسٹوپھر ہربرٹ مطابق اس گل نوں اتنی وار دہرایا گیا کہ ایہہ بریٹیش تجربیاں وچ اک ٹیریبل بریک سی۔ ایہو جاے ماحول وچ قومی غصہ تے نراشا نال بریٹیش دیاں سبھ ودھیکیاں نوں مکمل منزوری مل رہی سی۔
باغیاں ولوں یورپیئن عورتاں تے کڑیاں دی عطمت دری وی بریٹیش جنتا نوں اگّ لاؤنن والے سن۔ایہہ ودھا چڑھا کے وی میڈیا ولوں دسے جا راے سن تاں کہ بریٹیش دیاں ودھیکیاں تے پردہ پایا جا سکے۔ بریٹیش مڈیا نے بہت سارے اکھی دیکھے حوالے نال انگریز اؤرتا نال ہوئے بلاتکار، اخباراں وچ چھایا کیتے۔ ایہناں وچوں اک گھٹنا دا ذکر ‘دا ٹائم’ اخبار نے چھاپیا جس وچ کیہا گیا کہ ۴۸ عورتاں تے کڑیاں جنہاں وچ ۱۰ سال دی عمر والیاں کڑیاں وی شامل سن دا دلی وکھے ودروہیاں ولوں بلاتکار کیتا گیا۔کارل مارکس نے بعد وچ اسنوں پراپیگنڈا دسدیاں اسنوں غلط دسدیاں ردّ کیتا تے کیہا کہ ایہہ جسنے لکھیا اے اوہ بنگلور دا پادری اے، جو ایہناں واقعے توں بہت دور رہندا سی۔ اس لئی اسنے کوئی ثبوت وی مہئیہ نہی کیتا۔ انفرادی واقعے نے پبلک دا دھیان کھچیا تے پریس ولوں بڑے زور شور نال پیش کیتا جا رہا سی۔ اک ہور گھٹنا جنرل ویلر دی دھی مارگریٹ دی اے جسنوں دھکے نال کسے ودروہی نے اپنی رکھیل بنا لیا سی۔ مارگریٹ نے بلاتکاری نوں مار کے اپنے آپ نوں وی مار لیا۔ دوجا ورشن اس کہانی دا ایہہ اے کہ مارگریٹ ادوں ماری گئی جدوں مارگریٹ کرکے بلاتکاری اپنی بیوی نال اس معاملے بارے بحث رہا سی۔
نوَ-اساری
بہادر شاہ ظفر تے ملٹری کمیشن ولوں دلی وچ دیش دھروہ دا مقدمہ چلایا گیا تے اسنوں رنگون جلاوطن کر دتا گیا جتھے ۱۸۶۲ وچ اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ مغل شاہی گھرانے دا انت سی۔ ۱۸۷۷عیسوی نوں کوین وکٹوریا نے وزیر اعظم بیننجامن دسرائلی دی صلاحَ نلا بھارت دی رانی دا خطاب لے لیا۔ بھارت وچوں بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دا راج ختم ہو گیا۔ اگست ۱۸٬۱۸۵۸ نوں ‘گوورنمینٹ آف انڈیا ایکٹ ۱۸۵۸’ہوند وچ آیا۔جس مطابق ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بھنگ کر دتا گیا تے اسطے راج کرن دی طاقت بریٹیش کراؤن نوں ٹرانسفر کر دتی گئی۔ اک نویں بریٹیش گورمنٹ ڈپارٹمینٹ، دا انڈیا اؤپھس دی اساری کیتی گئی تے اسنوں گورنینس آف انڈیا دے حوالے کر دتا گیا تے اسدا ہیڈّ سیکٹری آف سٹیٹ فار انڈیا نال نتھی کر دتا گیا۔اس عاشِ نال کہ ایہہ بوڈی ہی انڈین پالسی بنائےگی۔
گورنر-جنرل آف انڈیا نوں اک نواں ٹائٹل، ‘وائسرائے آف انڈیا’ مل گیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں کجھ پرانے ٹیریٹریز، جویں سٹریٹ سیٹلمینٹس (Straits Settlements) ہن کالونیاں بن گئیاں جنہاں دا اپنا ہی اختیار کھیتر سی۔ انگریز کلونیکل کارجکرنی نے سدھار دے کجھ پروگرام الیک لئے۔ اوہناں وچوں ہی اک نوں عملی جامہ پہناؤندیاں،بھارت دی اچّ جاتی تے کلینن طبقہ، تے پرانے راے ریاستی اہل کاراں نوں سرکار دا انگ بناؤنن دا کم آرنبھیا تاں کہ مغربی دکھّ نوں بدلیا جا سکے۔ وائسرائے نے زمیناں قرقی دا ظالمانہ کم بند کروایا، مذہبی بھاوناواں نال چھیڑ چھاڑ کرن دی پالیسی بدلی تے بھارتیاں نوں سول ادھیکاریاں وچ شامل کرن دی ودھ اپنائی،بھاویں شروع وچ ماتہتی ہی دتی۔
سیاسی طور تے معائنہ کردیاں ایہہ وی محسوس کیتا گیا کہ راجا تے پرجا دا جہڑا نیتک رشتہ ہندا اے بھاویں دکھاوے دا ہی ہووے،اوہ تعلق دی انہوند کرکے ہی بغاوت نوں بہو گنتی دی ہمدردی ملی سی۔نتیجے وجوں بھارتیاں دا مقامی پدھر دا سرکار نال رابطہ قایم کیتا جاوے، پر ایہہ بہت ہی محدود ہووے۔ نویں وائیٹ کالر والی کلین بھارتی جماعت دی ہوند دسنیوگ ہو گئی۔ استوں بعد بمبے،کلکتا تے مدراس وچ ینیورسٹیاں دی قیام کیتی گئی تے انڈین یونیورسٹی ایکٹ بناکے لاگوُ کیتا گیا۔ استرھاں پرانے بھارت دیاں روائتی قدراں قیمتاں نوں سرجیت کرکے،اک نویں پروفیشنل مڈل کلاس دا سماجیکرن کیتا گیا پر ایہہ نویں بنتر اپنے آپ وچ آزاد نہی سی۔ اسدی ڈور کتے نہ کتے پرانی ستھاپتی نال ہی جڑی ہوئی سی۔ ایہہ تے انگریز دی اوہ چانکء پالیسی سی جس مطابق اسنے زہریلہ محاورہ بنا لیا سی کہ اسدے راج وچ سورج نہی ڈبدا۔ نومبر،۱۸۵۸ نوں وکٹوریا دا اعلان نامہ وی کجھ قانونی نقطے نگاہ توں اکھو پروکھے کرن والا نہی سی۔ کلونیکل نوں چلاؤن لئی ایسے قانون تا بناؤننے ہی پیندے ہن بھاویں قانون دے تھلے اگّ کسے دی وی ہووے، رجھدا اوہی جو کراؤن چاہندا۔ ‘انڈیا دی رعایا، ساڈی رعایا اے تے اوہناں نال اوہو سلوک کیتا جاوے جو ساڈی اپنی رعایا نال کیتا جاندا اے۔ نوکریا دا ادھار اہلیت،سکھیا،سہردتا تے کڑی محنت نوں پہل دتی جاوے، جو ساڈے نال سہرد تے میہنتی اے، اسدی ڈیوٹی ہی اتم اے۔ دیش واسیاں نال اکو جیہا وہار ہونا چاہیدا اے۔
کاغذی بھاوناواں دے دوران، لورڈ رپن جو ۱۸۸۰توں۱۸۸۵ تک انڈیا دا وائسرائے رہا، اسنے مقامی لوک سرکاراں نوں ہلاّ شیری دتی تے پکھپات والی پریکٹس نوں بند کرن ہتّ عدالتاں دے قانون Ilbert act راہیں لاگوُ کیتا۔ (ایہہ البرٹ ایکٹ کی اے؟ اسدا خلاصہ بعد وچ کیتا جاویگا،وکھرے ٹوپک نال، تاں کہ لڑی بھنگ نہ ہووے) پرتوں اوہ پالسی جہڑی اک موڑ تک ادار تے اگانھ-ودھو دسدی سی،اسدا خلاف شروع ہو گیا تے اگلے ہی پل ایہہ پچھانہ کھچو سی، کیونکہ اسنے اک نویں کلین جماعت پیدا کر دتی سی تے پرانے دقیانوسی گلاں تے دوبارہ موہر لا دتی سی۔ جے کوئی نواں سدھار کرن دی کوشش ہندی تاں اسنوں ایسائیمتّ نال جوڑ دتا جاندا۔ البیکٹ ایکٹ نے انگریز نفسیات وچ نراشا تے خلاف بھر دتا۔ اس ورودھابھاس دے مدے نظر ۱۸۸۶ توں سول سروس وچ بھارتیاں دی شمولیت لگبھگ بند کر دتی گئی۔
ملٹری دی نو اساری
۱۸۵۷ توں پہلاں بھارتی فوج دے تن ونگاں وچ بنگال آرمی دا بول بالا سی۔ بغاوت توں بعد بنگال آرمی دا پنر گٹھن کیتا گیا۔ براہمن جماعت دی گنتی گھٹا دتی گئی ایہہ سمجھکے کہ بغاوت دوران اوہناں دا رول بہت ہی ناں پکھی سی تے اوہ بہتے بغاوتیاں نال رل گئے سن۔ اسدے بدلے ایہہ بھرتی پنجاب وچوں کیتی جا رہی سی۔اسدا نتیجہ بعد وچ ایہہ ہویا کہ سپاہیا وچ تالمیل گھٹ گیا۔ پرانی بنگال آرمی دا سوروپ بالکل بدل دتا گیا۔ ایہناں ٹرپاں نوں نویں ٹرپاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ کئی کہندیاں مارشل قوماں نوں بھرتی لئی ہلا شیریل دتی گئی،خاص کرکے سکھ تے گورکھا قوماں نوں۔ صحیح واگڈور انگریز افسراں دے ہتھ ہی سی۔ بریٹیش نے انڈیا وچ انگریز افسر تے فوجیاں دی گنتی کافی ودھا دتی۔ ۱۸۶۱ توں توپ خانے نوں انگریز ینٹاں دے حوالے کر دتا گیا کجھ پہاڑی ٹکڑیاں نوں چھڈکے۔
متاثر شبداولی
۱۸۵۷ دی بغاوت دیاں واقعے دا کوئی سانجھا نامکرن ساہمنے نہی آیا۔
بھارت تے پاکستان وچ اسنوں ‘۱۸۵۷ دی آزادی دی پہلی لڑائی’جاں ‘بھارت دی پہلی آزادی دی لڑائی’ کیہا جاندا اے۔پر ریوولٹ آف ۱۸۵۷ وی کوئی انجانا نام نہیں اے۔ بھارتی سیاسی لوک اسنوں انڈین میوٹنی جاں بھارتی بغاوت وی کہندے ہن۔ اسطرحاں کرکے اصل وچ اوہ اسدی ہوند نوں چھوٹا کرکے دیکھدے ہن تے استرھاں اوہناں دا رجواڑاشاہی سبھاء اجاگر ہویا دسدا اے۔ بہتے اس نام نال سہمت نہی ہن۔
انگلینڈ تے ہور کومن ویلتھ دیس اسنوں عامَ طور تے انڈین میوٹنی ہی کہندے ہن۔ پر کجھ ہور نام وی لئے جاندے ہن، جویں گریٹ انڈین میوٹنی، سپائے میوٹنی،سپائے ریبیلیئن، سپائے وار،گریٹ میوٹنی، ریبیلیئن اوپھ ۱۸۵۷, دا اپرائیزنگ،منہمدن ریبیلئن تے روولٹ آف ۱۸۵۷ ورگے نام وکھو وکھرے ریکارڈ وچ ملدے ہن۔
تریخی چھاپ
Adas نے ۱۹۷۱ وچ اسدی تریخی جیونی نوں چار مکھ حصےآں وچ ونڈکے وچارن دا اپرالا کیتا اے۔
v بھارتی قومی وچار
v مارکسسٹ معائنہ
v بغاوت دا روائتی پکھ
v بغاوت دے ابھار دی تیکھن کھوز
متحد بھارت کتے نہی دسدا سی۔ آپو اپنے سیاسی، سماجی، ریتی رواج تے مذہبی قوماں دا تجزیہ سی۔
بگاوتیا نوں کچلن لئی بھارتیاں دیاں دوسریاں دھراں/قوماں ہی کافی متاثر سن جویں مدراس آرمی،بمبے آرمی، تے سکھ ریجمینٹز۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دی اسی فیصد گنتی بھارتی سینکا دی ہی سی۔ بہتے مقامی شاشک آپس وچ ہی لڑدے راے،بجائ اسدے کہ اوہ انگریز خلاف لڑدے۔
بہتے بھارتی سپاہیاں دیاں ریزمیٹا جدوں بھنگ کر دتیا گئیاں تاں اوہ لڑن دی بجائ گھراں نوں چلے گئے۔
دلی دے مہاراجے دا بغاوتیاں تے کوئی نگھر کنٹرول نہی سی۔
ودروہ زیاد تر اتری بھارت تے سینٹرل بھارت وچ ہی مرتکز رہا۔
بہت سارے چھوٹے ودروہ اتھے ہوئے جتھے بریٹیش دا کنٹرول نہی سی تے اوہ مقامی حاکما دے خلاف ہی سی۔ ایہہ مقامی راجپالیسی توں ہی راغب سی۔
ودروہ دھرم،نسل تے مقامی کارناں کرکے کھکھڑی کھکھڑی ہو گیا۔
دوسرے وچار دی نوئیئت وکھری اے۔ اوہ اپر درج کیتے کارناں نوں تسلیم کردیاں ایہہ کہندے ہن کہ ایہناں کارنا دے مدے نظر اسنوں بھارت دی آزادی دی لڑائی کہننا بیہتر اے۔ استرھاں دے کہنے نوں اوہ اس نظر توں ویکھدے ہن کہ—
بھاویں بغاوتیاں دے وکھ وکھ کئی کارن ہن جویں، سپاہیاں دا روس، بریٹیش دا ہتھ نفرت والا محسوس ہونا، ڈوکٹرائن آف لیپس وغیرہ پر بہتے سپاہی جو ہمتی سن،اوہ دلی ول چل پئے تاں کہ مغل سامراج نوں مڑ سرجیت کیتا جاوے۔ جہڑا اوہناں واسطے اک راسٹری چنھ وجوں ویکھیا جا سکدا اے،اتھوں تک کہ روائتی ورتکنیک جماعت ہندو وی اس نال سہمت سن۔
ایہہ دور دراڈے تک پھیلیا ہویا اک وڈا ودروہ سی جویں؛ اودھ، بندیلکھنڈ،رہیلکھنڈ ورگے علاقے گنے جا سکدے ہن۔اسلئی ایہہ اک ملٹری ودروہ ہی نہی سی تے اک توں زیادہ جگہ پھیلیا ہویا سی۔
سپاہیاں دی بولی کسے چھوٹے راج نوں ہی آزاد کرواؤنن والی نہی سی لیکن اوہناں دی منشا پورے دیش نوں آزاد کرواؤنن دی سی۔ اکھریلا نشانہ دلی متھیا گیا۔ایہہ کیہا جاندا سی ‘خلق خدا کی،ملک بادشاہ کا، حکم صوبیدار سپاہی بہادر کا۔ غیرملکی نوں باہر کڈھن دا مقصد مقامی نہ رہکے قومی بھاوناواں دی ترزمانی کردا سی۔
۱۵۰ویں برسی دے موقعے تے
بھارت سرکار نے ۲۰۰۷ نوں ‘بھارت دی آزادی دی پہلی لڑائی’ دی برسی منائی۔ بھارتی لکھاریاں دیاں لکھیاں ہوئیاں کئی کتاباں اس موقعے رلیز کیتیاں گئیاں۔ جنہاں وچوں کجھ اسطرحاں ہن—
Anurag Kumar`s ‘Recalcitrance’، one of the few novels written in English by an Indian based on the events of 1857.
۲۰۰۷ نوں رٹائرڈ سنیئر بریٹیش دا اک گروپ جس وچ فوجی تے سولیئن دوویں سن، کجھ ایسے وی سن جو اس لڑائی وچ مارے گئے سن،انھاں دی پیڑھی دے ورس، انڈیا آئے۔ اوہناں نے لکھنؤ دی اوہ جگہ جتھے گھیرابندی کیتی گئی سی، نوں ویکھن دا اپرالا کیتا۔ اوہناں دی اس کوشش بارے مقامی لوکاں نوں پتہ لگ گیا۔ اوہناں نے اسدا خلاف کیتا۔ ایہہ خلاف بھارتی جنتا پارٹی دے جھنڈے تھلے ہو رہا سی۔ انگریز گروپ نوں روک دتا گیا۔اس روک دے باو جود، سر مارک ہیولوک نے خلاف کرن والے تے پولیس والیاں دے وچوں دی دھکے نال راہ بنا کے اپنے پوروز، جنرل ہینری ہیولوک دی قبر تک پہنچ کیتی تے نتمستک ہویا۔ ایہہ اے اوہ جذبات جو ہر انسان، بھاویں اوہ کسے وی دیش دا ہووے، کسے وی قوم دا ہووے برابر ہندا اے۔ ہر انسان دی بھاوناتمک سانجھ ہندی اے، لوڑ صرف پچھانن تے سانجھ پیدا کرن دی اے۔ ایہہ ہو سکدا اے، ایہہ کسے وی دھرم،جات، سیاسی وکھرینوے توں اپر دی گل اے۔ اسنوں سمجھن سمجھان لئی ہی ساڈے کول سمجھ اے۔ آؤ اس غدر صدی تے اسیں کجھ ایسا ہی سنیاے دا پنر جم کر سکیئے۔
حوالے
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:پاکستان گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:ہندستان گٹھ:پاکستان دی تریخگٹھ:بھارت دی تریخگٹھ:پنجاب دی تریخ
301ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:300ھ دی دہائی
گليانہ
گليانہ ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
چک 465 ج ب
چک 465 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
مارکویسی کگی
مارکویسی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
مصلا
مصلا، جانماز یا  سجادہ کپڑے یا کسے ہور شے دی بݨی ہوئی چٹائی ہُندی اے جیہدے اُتے مسلمان نماز پڑھدے نیں۔ مصلا اک مخصوص سمت خانہ کعبہ ول رُخ کرکے بچھایا جاندا اے۔ مصلے فیکٹریاں چ تیار ہُندے نیں۔
305ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:300ھ دی دہائی
مصلا
مورتاں
گٹھ:اسلام
گھنگریلا
گھنگریلا ضلع راولپنڈی وچ اک گراں تے یونین کونسل اے ۔
گٹھ:ضلع راولپنڈی
مکمل عدد
مکمل اعداد یعنی سارے عدد۔ تمام غیر منفی صحیح اعداد نو‏‏ں مکمل اعداد کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی وچ انہاں نو‏ں whole numbers کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مکمل اعداد دا مجموعہ لا محدود ا‏‏ے۔ مکمل اعداد دے مجموعہ نو‏‏ں ایويں لکھیا جا سکدا اے:
مکمل اعداد یا اعداد د‏‏ی مکمل گنت‏ی، قدرتی اعداد وچ صفر نو‏‏ں شامل کرنے تو‏ں تشکیل پاندے نيں تے اس طرح ایہ بے نہایت ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی ویکیپیڈیا ہور ہور بوہت سارے ویکیو‏ں اُتے غلطی تو‏ں قدرتی اعداد تے مکمل عدد نو‏‏ں اک ہی جانا گیا ا‏‏ے۔
الیگزیندر کباکوف
الیگزینڈر ابرامووچ کباکوف ( 22 اکتوبر، 1943, نووسیبیرسک) اک روسی لکھاری اتے مضمو نگار، صحافی ، کالمنویس ہے۔
جیونی
الیگزینڈر کباکوف دا جنم نووسیبیرسکوچ ہویا سی۔ کباکوف نے یوکرین دی دنیپروپیترووسک یونیورسٹی دی میکینکل - میتھمیٹکس فیکلٹی توں ایم ایس سی کیتی۔ اسدے بعد اوہ انجینیئر رہا اتے پھر صحافت کرن لگیا۔ اس نے سماچار پتراں گدوک (بھونپو)،  ہفتہ وار پتر ماسکو نیوز اتے پترکا نویں گواہ وچّ کم کیتا۔
گٹھ:1943ء دے جم گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:روسی لکھاری
ست احکام نوح
ست احکام نوح ست اخلاقی حکماں دا اک مجموعہ، جو تالمود دے مطابق، خدا ول توں نازل شدہ نیں۔ جو نوح دے بیٹاں دے لئی سی، مگر ہن ساری انسانیت دے لئی اے۔
اس دے مطابق کوئی وی غیر یہودی انہاں قوانین اُتے عمل کردا اے تو اوہ غیر قوم دا راستباز منیا جاندا اے تے اسنوں آخرت وچ اک مقام دی تے حتمی ثواب دی یقین دہانی کراندا اے (עולם הבא) جو عولم ہبا اے۔
روایندی طور اُتے اوہ ست قوانین ایہ نیں۔
تلمود دے مطابق یہودی فقہا دا اس بات اُتے اتفاق اے کہ ایہ ست قوانین نوح دی اولاد نوں دتے گئے سن۔ لیکن انہاں دا اس بات اُتے اختلاف اے کہ آدم و حوا نوں کون توں احکامات دتے گئے۔ انہاں ساتاں وچوں چھ تورات دی کتاب پیدائش توں اے جدونکہ ستواں انصاف دی عدالتاں دا قائم کرنا اے۔
تورات
"تورات دے کتاب طوفان نوح دے مطابق اک سیلاب نے پوری دینا نوں اپنی چپیٹ وچ لے لیا تے نوح، انکی زنانی، انہاں دے بیٹے تے بیٹاں دی بیویاں تے کشتی نوح اُتے سوار جانوراں  دے علاوہ سطح زمین اُتے پائی جانے والی تمام مخلوق نوں موت دی نیند سلا دتا۔ اسی وچ اگے بیان  اے کہ اس دور دی ساری انسانیت نوح دی اولاد نیں۔ اسی لئی انہاں قوانین نوں نوح ول منسوب کرکے نوح دے ست احکام کہیا جاندا اے۔ طوفان تھمنے دے بعد اللہ عز و جل نے نوح دے نال کچھ معاہدے کیتے۔ جن وچ درج ذیل نصیحدیاں سن۔"
حوالے
گٹھ:بائبل میں قوانین گٹھ:تلمود تصورات اور اصطلاحات گٹھ:عبرانی بائبل کے موضوعات گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:نوح گٹھ:یہودی قانون و رسومات
اکواک سنگھ
جم اتے مڈھلی تعلیم
اوہناں دا جم پٹی قصبے ضلع امرتسر (ہن ترن تارن) وکھے 29 اگست 1985 نوں س۔ بھپندر سنگھ دے گھر ماں ہرجندر کور دی ککھوں اک درمیانہ طبقہ پروار وچّ ہویا۔ اسدا پیؤ  کِتے وجوں درزی دا کم کردے ہن۔ اوہناں نے مڈھلی تعلیم سرکاری سینئر سیکنڈری سکول، کوٹ بابا دیپ سنگھ، امرتسر توں حاصل کیتی۔ دسویں توں بعد اگست 2001 توں جولائی 2004 تکّ سکھ مشنری کالج، سری انندپور صاحب توں تنّ سالا ریگلر طبلہ کورس کیتا اتے پہلا تھاں حاصل کیتی۔ اسدے نال ہی پراچین کلا مرکز، چنڈی گڑھ توں وی طبلہ ڈپلوما کیتا۔ 2011 وچّ بی۔اے۔ دی پڑھائی گرو نانک دیو یونیورسٹی توں ڈاک راہیں کیتی۔
نوکری
سکھ مشنری کالج توں تنّ سالا طبلہ ڈپلوما کرن توں بعد 2004 وچّ ہی شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی وچّ گو۔ تخت سری کیس گڑھ صاحب وکھے طبلہ وادک وجوں نوکری کیتی، پر کجھ کارناں کرکے 2 مہینے بعد نووکری چھڈّ کے گھر واپس آ کے اگلیری پڑھائی شروع کر لئی اتے مئی 2005 تو سری گورو ہرگوبند خالصہ (گ:) سینئر سیکنڈری سکول، گنڈیونڈ سراں، جھبال وکھے بطور طبلہ نواز اتے مذہبی استاد وجوں اپنا کیریئر شروع کیتا اتے بطور استاد تنّ سال اکت سکول وچّ سیوا نبھائی۔ اسدے نال ہی نومبر 2006 وچّ امرتسر وکھے سر-سانجھ گرمتِ سنگیت اکیڈمی دی شروعات کیتی، جسنوں 2011 وچّ بند کر دتا گیا۔ 2006-07 وچّ پٹی وکھے سکرت ٹرسٹ ولوں شروع کیتی گئی صاحب زادہ ججھار سنگھ گرمتِ سنگیت اکیڈمی وچّ بطور طبلہ استاد سیوا نبھائی۔ آخر 2011 وچّ نوکری چھڈّ کے اپنا نجی کاروبار شروع کیتا۔ جنوری 2012 توں جون 2015 تکّ کینیڈا دے وراثت ریڈیؤ تے بطور پروگرام پرینسٹر وجوں پارٹ ٹائم سیوا نبھائی۔
کتاباں
اوہناں نے اک کامیاب ساہتکار وجوں وی اپنی خاص پہچان بنائی آپ دے لکھے ہوئے مذہبی، سماجی مدعیاں بارے لیکھ اکثر ہی اخباراں، وچّ چھپدے رہندے سن اس طرحاں سنّ 2009 وچّ پہلی کتاب 'آؤ نانک ازم دے دھارنی!!' جاری کیتی گئی۔ اس توں علاوہ ہور کتاباں وی پاٹھکاں دی جھولی وچّ پائیاں گئیاں۔ جویں
اس توں علاوہ دیس ودیس دی اخباراں، ویب-سائیٹاں اتے رسالیاں وچّ آپ جی دے کھوج بھرپور لیکھ، کویتاواں، کہانیاں وعیرہ چھپّ رہے ہن، جہناں نوں پاٹھکاں ولوں پسند کیتا جاندا اے۔
ریڈیؤ /ٹی۔وی آرٹسٹ
سال 2012 توں جون 2015 تکّ کینیڈا دے ریڈیؤ 'وراثت ریڈیؤ' 1430 اے۔ایمّ۔ تے روزانہ ہی سکھ اتہاس اتے روزانہ سری دربار صاحب دے حکم نامے دی ویاکھیا کرن دی سیوا آپ ولوں نبھائی گئی۔ اتھے ہور کئی طرحاں خاص دن تہاراں تے خاص پروگرام وی پیش کیتے جاندے راے۔ اس توں علاوہ اسٹریلیا دے 'حرمن ریڈیؤ'، 'رابطہ ریڈیؤ' اتے شیرے-اے-پنجاب' ریڈیؤ تے وی آپ جی وکھ وکھ مذہبی، سماجی اتے چلنت مدعیاں تے سروتیاں نال سانجھ پاؤندے راے ہن۔ اس توں علاوہ پنجابی ریڈیؤ یو۔ایسّ۔اے۔ تے وی آپ جی نے خاص ٹاک شوٕ نال مذہبی مدعیاں تے گل بات کیتی، جس دا سروتیاں ولوں وی بھرواں ہنگارا ملیا۔
سال 2016 توں یو۔کے۔ وکھے سکائی 843 نمبر تے چلن والے ادور چینل تے بطور ٹی۔وی۔ اینکر سنوجواناں نبھاء رہے ہن۔
انعام
سکھ قوم دی چڑھدی کلا اتے سماج وچوں جات-پات خلاف جہاد چھیڑن والے اتے صرف 51 سال دی عمر وچّ 72 دے قریب کتاباں لکھن والے، 'خالصہ' اتے 'گرمکھی' اخبار دے بانی تے اڈیٹر پنتھ رتن گیانی دتّ سنگھ جی دی یاد وچّ آدارا بھائی دتّ سنگھ پترکا اتے گیانی دتّ سنگھ میموریال انٹرنیشنل سوسائٹی (رجِ:) چنڈی گڑھ ولوں آپ جی نوں متی 6 ستمبر 2016 نوں چنڈی گڑھ وکھے 'فخر-اے-قوم گیانی دتّ سنگھ ایوارڈ-2016' نام نوازیا گیا گیا۔
سکھ مشنری کالج رجِ: لدھیانہ ولوں سری انندپور صاحب، ضلع روپنگر وکھے اکتوبر 2016 وچّ کروائے گئے سماگم دوران آپ جی دیاں ہن تکّ دیاں سنوجواناں بدلے خاص طور تے نوازیا گیا گیا۔
حوالے
http://punjabi.jagran.com/news/national-cultural-bood-naseeb-release-8342570.html
http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15
http://www.kesripane.com/vpsearch.php?id=152820
http://beta.ajitjalandhar.com/news/20140107/14/417679.cms#417679
http://www.scapepunjab.com/home.php?id==UjM&view==ADO
http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160908/17/1483706.cms#1483706
باہری حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی لکھاری
بکاری کگی
بکاری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
جنڈمہلو
جنڈمہلو ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
302ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:300ھ دی دہائی
303ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:300ھ دی دہائی
پالاؤ کگی
پالاؤ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
304ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:300ھ دی دہائی
وٹار کگی
گٹھ:گھُگیاں
طاق عدد
تعریف: ایسا صحیح عدد جو 2 تو‏ں (پورا) تقسیم نہ ہو، طاق کہلاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ odd کہندے ني‏‏‏‏ں۔ طاق اعداد دا مجموعہ
ہور ویکھو
طاق اعداد گٹھ:ابتدائی حساب گٹھ:ابتدائی ریاضیات گٹھ:ریاضیا‏تی تصورات گٹھ:نظریۂ عدد
جرموٹ كلاں
جرموٹ كلاں ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
جاتلى
جاتلى ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
جیمز کلارک میکسویل
جیمز کلارک میکسویل (1831 - 1879) (James Clerk Maxwell) برطانیہ دا اک فزکس تے میتھمیٹکس گرو سی۔ میکسول دیاں ترکڑیاں دی مورت چ اونے الیکٹرومیگنیٹزم تے بجلی دیاں تجربیاں تے وکھالیاں نوں میتھمیٹکس چ دسیا۔ اپنے توں پہلے ہوۓ کم نوں اونے کلاسیکی الیکٹرومیگنیٹک تھیوری دی مورت چ دنیا اگے رکھیا اودا اے کم فزکس نوں اگے ودان چ بعوت ود منیا جاندا اے۔ میکسول نے اے گل دسی جے بجلی تے مقناطیسی ویڑہ خالی تھاں تے چانن دی دوڑ نال موجاں وانگوں نسدے نیں تے ایناں دی دوڑ پکی ریندی اے۔
1861 چ اونے پہلی رنگین مورت بنائی تے لڈوگ بولٹزمان نال رل کے گیس دی کائینیٹک تھیوری دتی جیہڑی اگے چل کے کوانٹم مکینکس تے سپیشل ریلیٹیوٹی دی نیو رکھدی اے۔
میکسویل 19ویں صدی دا ایسا سینسدان سی جینے 20ویں صدی دی فزکس تے گوڑا رنگ چھڈیا۔ ایلبرٹ آئینسٹائن دی میز تے آئیزک نیوٹن تے مائیکل فراڈے دی مورتاں نال جیمز کلارک میکسویل دی مورت وی پئی ہوندی سی۔ دو ہزارویں ورے تے جدوں اے لوکاں کولوں پچھ کے ناپیا گیا جے پہلے 100 وڈے فزکس گرو کون نیں تے نیوٹن تے آئینسٹائین دے مگروں میکسویل تیجے نمبر تے آیا سی۔
چک 468 ج ب
چک 468 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
جیمز کلارک میکسویل
پہلا جیون
جیمز کلرک میکسول 13 جون 1831 نوں ایڈنبرا سکاٹ لینڈ چ جان کلرک میکسویل اک وکیل تے فرانسس میکسول دے کعر جمیا۔ اے پیسے ٹکے والا ٹبر سی۔ اودے ماں پیو دا ویاہ دیر نال ہویا سی تے جیدوں میکسول جمیا اودی ماں 40 وریاں توں اپر دی سی۔ اوناں دی اک تعی وی سی جیہڑی نکی جی سی تے مر گئی۔ اینج میکسویل اوناں دا اکو ای نیانا سی۔ نکی جئی جندڑی چ اودے اندر ایس دنیا نوں کھوجن دی تانگ سی تے اوہ ہر چیز بارے پچھدا سی۔
چک 468 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
جیمز کلارک میکسویل
پڑھائی 1839-47
1847 چ جدوں اوہ 16 وریاں دا سی اونے اکیڈیمی چھڈ دتی تے یونیورسٹی اف ایڈنبرا چ پڑھنے پے گیا۔ ایتھے اونوں ّدھان لئی چنگے استاد سن۔
کیمبرج یونیورسٹی
1850 چ اوہ سکاٹ لینڈ چھڈ کے کیمبرج یونیورسٹی آگیا۔ پہلے تے اونے پیٹر ہاؤس، کیمبرج چ داخلہ لیا پر اک ٹرم دے مگروں اوہ ٹرینیٹی کالج، کیمبرج چ آگیا۔ نومبر 1851 چ میکول ہاپکنز کول پڑھن لگ گیا۔ پڑھائی اونے ودیا نمبراں نال پوری کتی تے ایبرڈین یونیورسٹی چ پڑھان لگ گیا۔ 1859 چ اونے زحل سیارے دے لاکے بنے چھلیاں تے اک آرٹیکل لکھیا جس تے اونوں 130 یونڈ دا ایڈم انعام جتیا۔ اونے اپنی گل نوں ایناں لماں تے ٹھیک کرکے لکھیا جے اونوں سچ من لیا گیا تے 1980 چ جدوں وائجر اودے کولوں لنگیا تے اونے میکسول دے کہنے نوں ٹھیک دسیا۔ 2 جون 1859 نوں اونے ابردین چ کیتھرین میری دیوار نال ویاہ کرلیا۔ اوہ میکوسل توں 7 سال وڈی سی۔ 1860 چ اوہ کنگز کالج لندن چ پڑھان لگ گیا۔ آن توں پہلے اونوں چیچک وی ہویا۔
کنگز کالج لندن 1860–65
کنگز کالج لندن چ اودا آنا اودے لئی بعوت فیدامند ریا۔ رائل سوسائٹی نے اودے رنگ تے کم تے اونوں رمفورڈ میڈل انعام دتا۔ 1961 چ اونوں رائل سوسائٹی دا سنگی بنا لیا گیا۔ ایدوں ای اونے دنیا دی پہلی رنگین مورت بنائی۔ رائل انسٹیٹیوشن چ لیکچر سنن جاندا سی تے ایتھے اوہ مائیکل فراڈے نال ملدا اے تے دوناں وشکار سنگت بندی اے پر فراڈے میکول کولوں 40 ورے وڈا سی۔ 1861 چ اونے الیکٹرومیگنیٹزم تے اپنیاں سوچاں اک پیپر چ چھاپیاں۔
1865 چ اونے کنگز کالج لندن چھڈ دتا تے اپنی ٹبری نال گلنلیر آگیا۔ 1871 چ اونوں کیمبرج یونیورسٹی چ پہلا کیونڈش پروفیسر بنادتا گیا۔ اونے کیونڈش لباٹری بنائی تے ہنری کیونڈش دے کماں نوں پدرا کرکے لکھیا۔ 1871 چ اونے گرمی تے اک پڑھاکواں لئی کتاب لکھی۔
5 نومبر 1879 نوں کینسر نال کیمبرج چ 48 وریاں دا ہوکے مرگیا تے اونوں ڈگلس قلعے سکاٹ لینڈ چ دبیا گیا۔ میکسویل نوں شاعری منکھچویں لگدی سی تے اونے آپ وی شاعری لکھی۔ میکسول دا ایونگلیکل فرقے نال جوڑ سی۔
کم
میکسول توں پہلے بجلی تے مقناطیس تے بہت کم ہوچکیا سی تے ایہ پتہ چل چکیا سی جے دوناں دے وشکار گوڑا رشتہ اے۔ بجلی تے مقناطیس دے کئی قنون وی بنا‎ۓ جاچکے سن پر میکسول توں پہلے ایناں دی کوئی اک تھیوری نیں سی۔ میکسویل نیں چار نکیاں پر گجیاں ترکڑیاں رائیں ایس جوگا سی جے بجلی تے مقناطیسی ویڈے دی اپسی رشتے داری تے مزاج نوں دس سکے۔ اینج کردیاں ہویاں اونے ایس مسلے دیاں گنجلاں نوں اک سادھ تے سمج چ آن والی تھیوری چ بیان کیتا۔ میسویل دیاں ترکڑیاں پچھلی صدی توں تھیوریٹیکل تے اپلائیڈ فزکس چوکھیا سارا ورتیاں جاچکیاں نیں۔
اپنی ترکڑیاں (James Clerk Maxwell) توں میکسویل ایس قابل سی جے الکٹرومیگنیٹک موجاں دی دوڑ 300000 کلومیٹر/سکنٹ ہوندی اے۔ میکسویل نے اے گل منی جے ایہو ای چانن دی دوڑ وی اے۔ ایے توں فیر اونے بالکل ٹھیک اندازہ لایا جے جانن اصل چ الیکٹرومیگنیٹک موجاں ای ہوندیاں نین۔
دسن والا چانن ای الیکٹرومیگنیٹک موجاں نیں ہوسکدیاں۔ میکسویل دیاں ترکڑیاں چوں اے گل نکلی جے ہور وی الیکٹرومیگنیٹک موجاں ہوسکدیاں نیں جناں دی ویولنتھ تے فریکوینسی دسدے چانن توں وکھری ہوۓ۔ ایناں سوچاں برے ودیا ول ناں ہائینرش ہرٹز نے دسیا جدوں اونے ناں دسن والیاں موجاں لبیا تے فیر بنا کے وی دسیا۔ اے سب میکسویل پہلے توں پیشینکوئی کر چکیا سی۔ کج چر مکروں مارکونی نے کرکے دسیا جے اے ناں دسن والیاں موجاں نوں دور گل بات لئی ورتیا جاسکدا اے تے اینج ریڈیو سچ بن گیا۔ اجکل اسیں ایناں ٹی وی لئی وی ورتدے آں۔ ایکس رے گیما ریز انفراریڈ ریز تے الٹراوائلٹ ریز الیکٹرومیگنیٹک موجاں دیاں ادھارن نیں۔ اے ساریاں میکسویل دیاں ترکڑیاں نال پڑھیاں جاسکدیاں نیں۔
کائینیٹک تھیوری
1866 چ میکسویل نیں للڈوگ بولٹزمان توں وکھریاں میکسویل بولٹزمان نے گیساں دی کائینیٹک تھیوری بنائی۔ اے گیس چ مالیکیولاں دی دوڑ دسدی اے۔
انعام
رمفورڈ ٹکا ایڈم انعام سمتھ انعام
لکھتاں
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
خلیل سلطان
خلیل سلطان (چغتائی / فارسی: خلیل سلطان) 18 فروری 1405 تو‏ں 1409 تک ماوراء النہر دا تیموری حکمران سی۔ اوہ میران شاہ دا بیٹا تے تیمور دا پوت‏ا سی۔
خلیل سلطان بن میران شاہ بن امیر تیمور انہاں دا پورا ناں سی۔
تریخ
امیر تیمور د‏‏ی موت ملک تو‏ں باہر ہوئی سی۔ سمرقند دے امرار نو‏‏ں پیر محمد بن جہانگیر بن امیر تیمور جو ہندوستان وچ سی جانشین مقرر ہونے د‏‏ی بروقت خبر نا ملی اس لئی انہاں نے فوری طور اُتے خلیل سلطان بن جہانگیر جو موقع اُتے موجود سی تخت نشین کر دتا۔
تخت سلطنت
خلیل سلطان تخت اُتے قابض ہونے دے بعد اک خاتون شاد ملک دے عشق وچ امور سلطنت تو‏ں تغافل برتنے لگیا تاں امرا تے اکابرین نے متنّفر ہوئے ک‏ے تخت شاہ رخ تیموری نو‏‏ں سونپ دتا۔