cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کوانٹم فیلڈ تھیوری
پھیلڈ اوپریٹر
ایہہ اورجا دے انومانت ملّ لئی اک درساؤ وانگ دسدی ہے، جس وچّ  ترنگ فنکشن دا رول ادا کردی ہے۔ پھیلڈ اوپریٹر اتے ترنگ فنکشن درمیان ایہہ سبندھ سپیس-پروجیکٹڈ ہیمیلٹونیئن توں شروع ہندیاں پھیلڈ تھیوریاں دے فارمولیاں دی بنتر سوکھی کردا ہے۔
ینتراولی (Dynamics)
اک وار ہیملٹونیئن اوپریٹر نوں کانونیکل کوانٹیجیشن کریا دے حصے وجوں پراپت کر لیا جاندا ہے، تاں اوستھا دی وقت تے نربھرتا شروڈنگر سمیکرن نال درسایا جاندا ہے، جویں ہور کوانٹم تھیوریاں نال کیتا جاندا ہے۔ اسدے بدل وچّ، ہیزنبرگ تصویر ورتی جا سکدی ہے جتھے وقت دی نربھرتا اوپریٹراں دے وچّ ہندی ہے نہ کہ اوستھاواں وچّ ہندی ہے۔
کناں دی انتر نہ ہون دی یوگتا دا بھوتکی ارتھ
دوجا نردھاریکرن ودھی مہتوپورن طریقے نال اکو جہے کناں تے نربھر ہے۔ اک انتر ہون یوگ کئی-کن سسٹم توں اسیں اک کوانٹم پھیلڈ تھیوری بناؤن دے یوگ نہیں ہو سکدے سی، کیونکہ آزادی دیاں ڈگریاں نوں سوچیبدھّ اتے وکھرا کرن دا کوئی رستہ نہیں ہو سکنا سی۔ کئی بھوتک وگیانی الٹ- ویاکھیا لین نوں ترجیح دندے ہن، جو ایہہ ہندی ہے کہ کوانٹم پھیلڈ تھیوری ایہہ سمجھاؤندی ہے کہ اکو جہے کن کی ہن۔ سدھارن کوانٹم مکینکس وچّ، سمروپ (بوسونک) جاں اسمروپ (پھرمیؤنک) اوستھاواں ورتن لئی خاص زیادہ سدھانتک پریرنا نہیں رہی ہے، اتے اجہیاں اوستھاواں دی ضرورت صرف اک پریوگ-سدھ تتھّ دے روپ وچّ ہی کہی گئی ہے۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری دے نظرئیے توں، کن اکو-جہے صرف تے صرف تاں ہو سکدے ہن جے اوہ اکو بنیادی کوانٹم پھیلڈ دے وادھے گھاٹے دا نتیجہ ہون۔ اس لئی، سوال کہ ‘سارے الیکٹرون اکو جہے کیوں ہن؟’ الگّ الگّ الیکٹروناں نوں بنیادی چیزاں دے طور تے اشارہ کرن توں غلطی نال پیدا ہندا ہے، جدوں کہ اصل وچّ صرف الیکٹرون پھیلڈ ہی بنیادی ہندی ہے۔
کن ستھرتا اتے استھرتا
دوجے نردھاریکرن دوران، اسیں Nپھکسڈ نمبر دے کناں نوں درساؤندی ہیمیلٹونیئن اتے اوستھا سپیس توں شروع کیتا سی، اتے اک منچاہے نمبراں دے کناں لئی اک ہیمیلٹونیئن اتے اوستھا سپیس تے ختم کیتا سی۔ بے شکّ، کئی عامَ حالتاں وچّ، Nاک مہتوپورن اتے سمپورن چنگی طرحاں پربھاشت ماترا ہے، یانِ کہ جویں اسیں اک ڈبے وچّ بند پرمانوآں دی گیس نوں درسا رہے ہوئیے۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری دے نظرئیے توں، اجہیاں حالتاں اجہیاں کوانٹم اوستھاواں راہیں درسائیاں جاندیاں ہن جو نمبر اوپریٹر \hat{N} دیاں خود-اوستھاواں ہن، جو حاضر کناں دی ساری گنتی ناپدا ہے۔ جویں کسے وی کوانٹم مکینیکل پرکھ-یوگ نال ہندا ہے،  \hat{N} ستھائی رہندا ہے جیکر ایہہ ہیمیلٹونیئن نال روپانترن ہو سکدا ہووے۔ اس حالت وچّ، کلّ پھوک سپیس دی N-کن سپ-سپیس وچّ کوانٹم اوستھا اٹک جاندی ہے، اتے حالت سدھارن N-کن کوانٹم مکینکس دوارا درساؤن برابر چنگی طرحاں پربھاشت کیتی جا سکدی ہے۔ (سختی نال کہندے ہوئے، ایہہ صرف غیر-کرئشیل کیس وچّ ہی صحیح ہندی ہے جاں پنر-سدھاریکرت کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں دی نمر-گھنتا حد وچّ ہی صحیح ہندی ہے) اداہرن وجوں، اسیں دیکھ سکدے ہاں کہ اپر درسایا مکت-بوسون ہیمیلٹونیئن کناں دی سنکھیا ستھر کردا ہے۔ جدوں وی ہیمیلٹونیئن کسے اوستھا تے اوپریٹ کردا ہے، اک وناشکار اوپریٹر ak دوارا وناش کیتا ہریک کن پھٹاپھٹ رچناکار اوپریٹر  a_k^\dagger راہیں دوبارہ رچ دتا جاندا ہے۔ دوجے پاسے، ایہہ سنبھوَ ہے، اتے سچ مچّ عامَ گلّ ہے، اجہیاں کوانٹم اوستھاواں دا ساہمنا کرنا جو \hat{N} دیاں خود-اوستھاواں نہیں ہندیاں، جہناں دے کناں دی چنگی طرحاں نشچت گنتی نہیں ہندی۔ اجہیاں اوستھاواں نال سدھارن کوانٹم مکینکس ورتدے ہوئے نبٹنا مشکل جاں اسمبھو ہندا ہے، پر ایہناں نوں Nدیاں وکھریاں ماترواں رکھن والیاں اوستھاواں دی کوانٹم سپرپجیشن دے روپ وچّ کوانٹم پھیلڈ تھیوری وچّ اسانی نال درسایا جا سکدا ہے۔ اداہرن وجوں، منّ لؤ ساڈے کول اک بوسونک پھیلڈ ہے جسدے کن اک پھرمیؤنک پھیلڈ نال پرسپر کریا کرکے رچے جاں وناش کیتے جا سکدے ہن۔ سنیوکت سسٹم دا ہیمیلٹونیئن، مکت بوسون اتے مکت پھرمیؤن پھیلڈاں دے ہیمیلٹونیئن جماں اک پٹینشل اورجا دے شبداں دے جوڑ دے روپ وچّ بنیگا جویں؛ جتھے a_k^\dagger اتے ak بوسونک رچناکار اتے وناشکار اوپریٹراں نوں درساؤندے ہن، c_k^\dagger  اتے ck پھرمیؤنک  رچناکار تے وناشکار اوپریٹر درساؤندے ہن، اتے Vq اک ماپدنڈ ہے جو پرسپر کریا دی طاقت درساؤندا ہے۔ ایہہ ‘پرسپر کریا’ شبد اجہیاں کریاواں درساؤندا ہے جس وچّ k اوستھا والا اک پھرمیؤن جاں اک بوسون نوں سوکھدا ہے جاں کڈھ دندا ہے، جس کارن  اک وکھری خود-اوستھا k+q ولّ دھکّ دتا جاندا ہے۔ (اصل وچّ، اس طرحاں دا ہیمیلٹونیئن دھاتاں وچّ چالک الیکٹروناں اتے پھونوناں درمیان پرسپر کریاواں درساؤن لئی ورتیا جاندا ہے۔ الیکٹروناں اتے پھوٹوناں درمیان پرسپر کریا وی اسے طرحاں ہندی منی جاندی ہے، پر ایہہ تھوڑی جہی گنجھل دار ہندی ہے کیونکہ سپنّ دا رول مہتوپورن ہندا ہے)۔ اتھے اک گلّ نوٹ کرن والی ہے کہ بھاویں اسیں بوسوناں دے پھکس نمبر نال شروع کردے ہاں، اسیں عامَ طور تے بعد وچّ بوسوناں دے وکھرے نمبر والیاں اوستھاواں دی سپرپجیشن تے مکاؤندے ہن۔ پھرمیؤناں دی سنکھیا، پھیر وی، اس کیس وچّ ستھر (سرکھات) رہندی ہے۔
سنگھنے پدارتھ دی بھوتک وگیان وچّ، کناں دی انشچت سنکھیا والیاں اوستھاواں کئی سپرپھلڈاں نوں درساؤن لئی خاص طور تے مہتوپورن ہن۔ اک سپرپھلڈّ دیاں کئی وشیشتاواں اس دھارناں توں پیدا ہندیاں ہن کہ اسدی کوانٹم اوستھا وکھریاں کن سنکھیاواں والیاں اوستھاواں دی اک سپرپجیشن ہندی ہے۔ اسدے نال ہور جوڑدے ہوئے، اک دھندلی (coherent) اوستھا دی دھارنا (BCS گراؤنڈ اوستھا اتے لیزر دا ماڈل بناؤن لئی ورتی جاندی ہے) اجیہی اوستھا ولّ اشارہ کردی ہے جس وچّ کناں دی سنکھیا انشچت ہندی ہے پر اک چنگی طرحاں نشچت چرن (phase) ہندا ہے۔
سوے-سدھ درشٹیکون
کوانٹم پھیلڈ تھیوری دا پہلاں درسایا وورن اس بھاونا دا پچھا کردا ہے جس وچّ زیادہتر بھوتک وگیانی وشے تکّ پہنچدے ہن۔ پھیر وی، ایہہ گنتک طور تے سخت نہیں ہے۔ پچھلے کئی دہاکیاں توں، کوانٹم پھیلڈ تھیوری نوں اسدے لئی سوے-سدھ فارمولیاں دے سموہاں نوں رچ کے اک ٹھوس گنتک بنیاد دین دیاں کئیاں کوششاں کیتیاں گئیاں۔ ایہہ کوششاں دو وشال شرینیاں وچّ آؤندیاں ہن۔ سوے-سدھ کوششاں دی پہلی شرینی، 1950 ویں دہاکے دوران پہلی وار پرستت کیتی گئی، جس وچّ وائیٹمین، اؤسٹروالڈر-شریڈر، اتے ہاگ کیسلر سسٹم شامل ہن۔ اوہناں نے پھنکشنل وشلیشن دے سندربھ وچّ اک ‘اوپریٹر ملّ پھیلڈ’ دی بھوتکی دھارنا بناؤن دی کوشش کیتی، اتے سیمت سفلتا ملی۔ ایہہ ثابت کرنا سنبھوَ سی کہ ایہناں سوے-سدھ فارمولیاں نوں سنتشٹ کردی کوئی وی کوانٹم پھیلڈ تھیوری نے نشچت عامَ تھیورماں نوں سنتشٹ کیتا، جویں سپنّ-آنکڑا تھیورم اتے CPT تھیورم۔ بدقسمتی نال، ایہہ دکھاؤنا اسدھارن طور تے مشکل ثابت ہویا کہ کوئی وی واستوک پھیلڈ تھیوری، سٹینڈرڈ ماڈل سمیت، ایہناں سوے-سدھ فارمولیاں نوں سنتشٹ کردی ہے۔ ایہناں سوے-سدھ فارمولیاں نال چلن والیاں زیادہتر تھیوریاں بھوتکی طور تے تچھّ سن، نمر- ایاماں تکّ سیمت سن اتے دلسچپ ینتراولی دی کمی والیاں سن۔ ایہناں سوے-سدھ فارمولیاں وچوں اک نوں وی سنتشٹ کرن والیاں تھیوریاں رچناتمک کوانٹم پھیلڈ تھیوری دے کھیتر وچّ آؤندیاں ہن۔ سیگل، گلمّ، جیپھ اتے ہوراں دوارا 1970ویں دہاکے وچّ اس کھیتر وچّ مہتوپورن کم کیتا گیا۔ 1980ویں دہاکے دوران، ریکھا گنتک وچاراں تے ادھارت سوے-سدھ فارمولیاں دا دوجا سموہ پیش کیتا گیا۔ کھوجبین دی ایہہ لائن، جو اپنا دھیان کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں دی اک خاص شرینی ولّ رکھدی ہے ٹوپولوجیکل کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں کہی جاندی ہے، جو زیادہ نیڑے توں مائیکل اتیاہ اتے گریم سیگل نال جڑی ہے، اتے ایڈورڈ وٹن، رچرڈ بورچرڈز، اتے میگجم کونٹسیوچّ دوارا اگے ودھائی گئی۔ پھیر وی، زیادہتر بھوتکی سبندھی کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں، جویں سٹینڈرڈ ماڈل، ٹوپولوجیکل کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں نہیں ہن؛ انشک کوانٹم حالَ پربھاو دی کوانٹم پھیلڈ تھیوری اک نوٹ کرن یوگ اپواد ہے۔ سوے-سدھ ٹوپولوجیکل کوانٹم پھیلڈ تھیوری دا مکھ پربھاو گنت تے رہا ہے، جس وچّ پرستتی(representation) تھیوری، بیجگنتک ٹوپولوجی، اتے ڈپھرینشیئل ریکھا گنت وچّ مہتوپورن اپیوگ رہے ہن۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری لئی ڈھکواں سوے-سدھ ثبوت کھوجنا اجے وی گنت وچّ اک کھلی اتے مشکل سمسیا بنی ہوئی ہے۔ کروڑاں دے انعام والیاں سمسیاواں وچوں اک- یانگ-ملز تھیوری وچّ پنج دی وتھّ دی موجودگی نوں ثابت کرنا- اس مصلے نال جڑیا ہے۔
سبندھت گھٹناواں
لیکھ دے پچھلے بھاگ وچّ، اسیں کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں دیاں زیادہ عامَ وشیشتاواں دا وورن درسایا۔ سدھانتک بھوتک وگیان دے کئی کھیتراں وچّ ادھٔین کیتیاں گئیاں کجھ کوانٹم پھیلڈ تھیوریاں، وادھو خاص وشیشتاواں رکھدیاں ہن، جویں پنر-نردھاریکرن دی یوگتا، گیج سمروپتا، اتے سپر سمروپتا۔  ایہہ اگے والے بھاگاں وچّ بیان کیتیاں گئیاں ہن۔
ہاگ تھیورم
اک کٹھور گنتک نظرئیے توں، اک لورینٹز-سہِ-استھر انک کوانٹم پھیلڈ تھیوری وچّ کوئی وی پرسپر کریا تصویر نہیں ہے۔ اسدا ارتھ ہے کہ کوانٹم پھیلڈ تھیوری وچّ پھینمین دے ریکھاچتر دی پرچربیٹو پہنچ سختی نال ثابت نہیں ہوئی ہے، بھاویں اسنے پریوگاں دوارا ثابت وشال سنکھیپ انومان دتے ہن۔ اس نوں ہاگ تھیورم کیہا جاندا ہے، پر زیادہتر کن بھوتک وگیانی کوانٹم پھیلڈ تھیوری تے بھروسہ کردے ہن اتے زیادہتر نے اس توں موڈھا جھاڑ لیا ہے۔
ناپ-اجادی (Gauge freedom)
اک ناپ-تھیوری اجیہی تھیوری ہندی ہے جو اک ستھانک ماپدنڈ نال اک سمروپتا سویکار کردی ہے۔ اداہرن دے طور تے، ہریک کوانٹم تھیوری وچّ، ترنگ فنکشن دا سنسارک چرن (global phase) منچاہا ہے اتے کوئی بھوتکی چیز پرستت نہیں کردا۔ فلسروپ، تھیوری اوستھاواں دی سنساری تبدیلی تھلے تبدیلییوگ نہیں ہے (ہریک جگہ تے، سارے ترنگ پھنکشناں دیاں اوستھاواں وچّ اک ستھر انک جوڑدے ہوئے)؛ ایہہ سنسارک سمروپتا ہے۔ کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس وچّ، اوستھا دے اک ستھانک پرورتن ہیٹھاں وی تھیوری تبدیلییوگ نہیں ہندی، یانِ کہ- سارے ترنگ پھنکشناں دیاں اوستھاواں وچّ اس طرحاں تبدیلی کیتی جا سکدی ہے تاں جو سپیس سمیں وچّ ہریک بندو تے تبدیلی وکھری وکھری ہو سکدی ہے۔ ایہہ ستھانک سمروپتا ہے۔ پھیر وی، اک چنگی طرحاں نشچت گنک (derivative) اوپریٹر دی ہوند لئی، اک نویں پھیلڈ شروع کرنی پویگی، جسنوں گیج پھیلڈ کہندے ہن، جو بدلن والے انکاں دی ستھانک تبدیلی مطابق تبدیل ہو جاندی ہے تاں جو گنک (derivative) پربھاوت نہ ہو سکے۔ کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس وچّ ایہہ ناپ-پھیلڈ الیکٹرومیگنیٹک پھیلڈ ہندی ہے۔ تبدیل ہون والے انکاں دے ستھانک ناپ دی تبدیلی نوں پیمانہ تبدیلی (gauge transformation) کیہا جاندا ہے۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری وچّ، پھیلڈ دے وادھے گھاٹے کناں نوں پرستت کردے ہن۔ گیج فیل دے وادھے گھاٹے نال سبندھت کن گیج بوسون ہندا ہے، جو کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس دے کیس وچّ پھوٹون ہندا ہے۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری وچّ آزادی دیاں ڈگریاں پھیلڈاں دے ستھانک اتراؤ-چڑاؤ ہندے ہن۔ گیج سمروپتا دی موجودگی آزادی دیاں ڈگریاں دی گنتی وچّ گھاٹا پیدا کردی ہے، کیونکہ پھیلڈاں دے کجھ اتراؤ-چڑاؤ گیج تبدیلیاں راہیں 0 وچّ تبدیل کیتے جا سکدے ہن، اسلئی اوہ ناماتر  اتراؤ-چڑاؤ رکھن سامان ہن، اسلئی اہنا دا کوئی بھوتکی ارتھ وی نہیں رہِ جاندا۔ اجیہے اتراؤ-چڑاؤ عامَ طور تے ‘آزادی دیاں غیر-بھوتکی ڈگریاں’ جاں ناپ-کلاکرتیاں (gauge artifact) کیہا جاندا ہے؛ عامَ طور تے ایہناں وچوں کجھ دا اک نیگیٹو ملّ ہندا ہے، جو اوہناں نوں  اک ستھائی تھیوری لئی غیر-ڈھکواں بناؤندا ہے۔ اسلئی، جیکر پراتن پھیلڈ تھیوری دی اک ناپ-سمروپتا ہووے، پھیر اسدا نردھارت روپ (یانِ کہ سبندھت کوانٹم پھیلڈ تھیوری) دی وی اپنی سمروپتا ہوویگی۔ دوجے شبداں وچّ، اک گیج سمروپتا وچّ اک کوانٹم نیمہینتا نہیں ہو سکدی۔ جیکر اک گیج سمروپتا وچّ نیمہینتا ہووے (یانِ کہ کوانٹم تھیوری وچّ نہ رکھی ہووے) پھیر تھیوری ستھر نہیں ہندی: اداہرن وجوں، کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس وچّ، جیکر کوئی گیج نیمہینتا ہندی، پھیر اسنے لمباتمک دھرویکرن (longitudinal polarization) والے پھوٹوناں دی موجودگی منگنی سی اتے وقت دی دشا وچّ دھرویکرن منگنا سی، جہناں دا نیگیٹو ملّ ہون کارن تھیوری استھر رہِ جانی سی؛ اجیہے پھوٹوناں دے دسن دی اک ہور سمبھاونا صرف مدھ والیاں کریاواں وچّ ہو سکدی سی پر کسے پرسپر کریا دے انتم اتپاد وچّ نہیں ہو سکدی سی، جو تھیوری نوں غیر-عملی اتے دوبارہ  استھر بنا دندی (دیکھو اؤپٹیکل تھیورم) عامَ طور تے، اک تھیوری دیاں گیج تبدیلیاں کئی وکھریاں وکھریاں تبدیلیاں دیاں بنیاں ہندیاں ہن، جو ضروری نہیں کہ کمیؤٹیٹو (commutative) ہون۔ ایہہ تبدیلیاں سموہک روپ وچّ اک گیج گروپ نامک گنتک چیز راہیں درسائیاں جاندیاں ہن۔ اتی-سوخم ناپ تبدیلیاں ناپ-گروپ جنم داتا ہن۔ اسلئی گیج بوسوناں دی گنتی گروپ ایام ہندی ہے (یانِ کہ بنیاد رچن والے جنمداتاواں دی گنتی)۔ قدرت وچّ ساریاں بنیادی پرسپر کریاواں گیج تھیوریاں راہیں درسائیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ ہن؛
•	کوانٹم کروموڈائنامیکس، جسدا گیج گروپ SU(3) ہے۔ گیج بوسون 8 گلوؤن ہن۔
•	گریوٹی، جسدی پراتن تھیوری جنرل ریلیٹیوٹی ہے، جو سمانتا سدھانت نوں مندی ہے، جو گیج سمروپتا دی اک قسم ہے۔ پھیر وی، ایہہ سپشٹّ روپ وچّ پنر-مانکیکرنیوگ نہیں ہے۔
بہو-ملّ والیاں ناپ-تبدیلیاں
تھیوری نوں استھر چھڈّ دین والیاں گیج تبدیلیاں وچّ پربھاشک طور تے صرف اکلوتے ملّ والا ناپ فنکشن  شامل ہے جو شوارز ایکیکرنیوگتا ماپدنڈ (Schwarz integrability criterion) نوں سنتشٹ کردا ہے ؛ ناپ تبدیلیاں دی اک دلچسپ شاکھا پیدا ہو جاندی ہے جیکر گیج فنکشن  نوں بہو-ملّ والا فنکشن ہون دی آگیا دتی جاوے، جو ایکیکرن ماپدنڈ دی النگھنا ہے۔ ایہہ بھوتکی پھیلڈ طاقتاں نوں بدلن دی یوگتا رکھدیاں ہن اتے اسے کرکے کوئی ڈھکویاں سمروپ تبدیلیاں نہیں ہن۔ انا ہی نہیں، بدلیاں گئیاں پھیلڈ سمیکرناں نویاں پیدا ہوئیاں پھیلڈ طاقتاں دی حاضری وچّ بھوتکی نیماں نوں صحیح صحیح درساؤندیاں ہن۔ ہاگن کلینرٹ دوارا لکھی پستک MULTIVALUED FIELDS دیکھو جس وچّ بھوتک وگیان وچّ گھٹناواں لئی اپیوگ لکھے گئے ہن۔
سپر-سمروپتا
سپر سمرتھپتا وچّ منیا جاندا ہے کہ ہریک بنیادی پھرمیؤن دا اک سپر ساتھی ہندا ہے جو اک بوسون ہندا ہے تے ہریک بوسون دا سپر ساتھی اک پھرمیؤن ہندا ہے۔ اس نوں پدکرم سمسیا (Hierarchy Problem) نوں حلّ کرن لئی بنایا گیا سی، یانِ کہ ایہہ سمجھاؤن لئی کہ جو کن کسے سمروپتا (ہگز بوسون وانگ) دوارا سرکھات نہیں ہندے، وشال پیمانیاں (GUT، Planck...) ولّ دھکیلے جان لئی اپنے پنج وچّ ریڈیئیٹو سدھار کیوں نہیں پراپت کردے۔ ایہہ جلدی ہی محسوس کیتا گیا کہ سپرسمروپتا دیاں ہور دلچسپ وشیشتاواں ہن: اسدا ناپ والا روپ جنرل ریلیٹیوٹی (Supergravity) دی اک ساکھا ہے، اتے ایہہ سٹرنگ تھیوری دی ستھرتا لئی مول انگ ہے۔ سپرسمروپتا دا پدکرم سمسیاواں توں سرکھات کرن دا طریقہ ایہہ ہے: کیونکہ ہریک کن لئی اسے پنج دا اک سپر ساتھی ہندا ہے، اک ریڈیئیٹو سدھار وچّ کوئی وی لوپ اسدے سبندھت سپر ساتھی دے لوپ راہیں تھیوری نوں UV سیمت چھڈّ کے ردّ کر دتا جاندا ہے۔ کیونکہ کوئی وی سپر ساتھی اجے تکّ دیکھیا نہیں گیا ہے، جیکر سپر سمروپتا ہندی ہے تاں ایہہ ضرور ہی توڑ دتی جائیگی (اک نرم نیم ادھین، جو سپر سمروپتا نوں اسدے لابھکاری لچھن برباد کیتے بغیر توڑ دندا ہے)۔ اس توڑ دا سرل ماڈل منگ کردا ہے کہ سپر ساتھیاں دی اورجا زیادہ نہیں ہونی چاہیدی؛ ایہناں کیساں وچّ، سپرسمروپتا نوں پرکھن دی وشال ہاڈرن ٹکراؤ (Large Hadron Collider) اتے امید ہے۔ ہگز کن اسے ٹکراؤ وچّ کھوجیا گیا ہے، اتے کوئی اجیہا سپر ساتھی نہیں کھوجیا گیا۔
گٹھ:سائنس
تقی الدین ہلالی
محمد تقی الدین ہلالی مشہور مراکشی محدث، ماہر لسانیات، ادیب تے شاعر سن ۔ سلفی تے ظاہری رجحان رکھدے سن ۔ اصلاً مراکش دے رہنے والے سن تے مراکش وچ ابو شعیب دکالی تے محمد بن عربی علوی دے بعد سلفیت دے اولین داعیاں وچ انہاں دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔ تقی الدین ہلالی دا نمایاں کارنامہ صحیح بخاری دا انگریزی وچ ترجمہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انھاں نے قرآن مجید دا وی انگریزی بولی وچ ترجمہ کیتا ا‏‏ے۔ نازی جرمنی دے عہد حکومت وچ برلن عرب ریڈیو دے نگران سن ۔
نسب
محمد تقی بن عبد القادر بن محمد بن عبد القادر بن طیب بن احمد بن عبد القادر بن محمد بن عبد النور بن عبد القادر بن ہلال بن محمد بن ہلال۔ ہلالی نسب انہاں دے جد امجد ہلال د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔
حالاتِ زندگی
تقی الدین ہلالی د‏‏ی پیدائش "فرخ" نامی پنڈ وچ ہوئی، اس پنڈ دا ناں (عربی) "الفیضۃ القدیمہ" وی اے جو ریصانی تو‏ں چند میل دے فاصلے اُتے واقع اے، ایہ مراکش دے شہر "سجلماسہ" جو انہاں دناں "تافیلالت" ناں تو‏ں مشہور اے دے مضافات وچو‏ں اے، ہلالی صاحب د‏‏ی پرورش علمی و فقہی گھرانہ وچ ہوئی، انہاں دے والد تے دادا دونے فقیہ سن ۔
بارہ سال د‏‏ی عمر ہی وچ اپنے والد دے پاس قرآن مجید حفظ ک‏ر ليا سی، اس دے بعد شیخ تندغی شنقیطی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے "مختصر خلیل" حفظ کرنا شروع کيتا، انھاں تو‏ں عربی بولی دے علوم تے فقہ مالکی نو‏‏ں پڑھیا، ایتھ‏ے تک کہ شیخ اپنی غیر موجودگی انھاں اپنا نائب بنانے لگے۔
پندرہ ہی سال د‏‏ی عمر وچ ابتدائی تعلیم مکمل ک‏ے لی، والد صاحب د‏‏ی وفات دے بعد قبیلے وچ منتقل ہوئے گئے تے "ژیان" وچ قیام پزیر ہوئے، اوتھ‏ے اک مسجد وچ نماز پڑھاندے تے بچےآں نو‏‏ں تعلیم دیندے۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں محمد بن حبیب شنقیطی تو‏ں علم حاصل کرنے چلے گئے، سنہ 1919 وچ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد "وجدہ" چلے گئے تے اوتھ‏ے اک مدت تک قاضی احمد سکیرج تو‏ں علم حاصل کیتا تے لغت، نحو، ادب، فقہ تے تفسیر وچ مہارت حاصل کيتی۔
ووئلنگ ایئر لائنز
ویولنگ ایئرلائینز، ایس.اے. اکّ گھٹ - قیمت والی سپینش ایئرلائین اے جوکِ ایائ پیٹ ڈے لومبریگٹ (گریٹر بارسیلونا وچ) تے واقع اے I اسدا حبّ روم، اٹلی دے ایائ پیٹ ایئرپورٹ اتے لیونارڈو ڈاکٹر ونسی – فیؤمیسینو ایئرپورٹ تے واقع اے I اس دا ناں سپینش شبد ویلو تو بنیا اے جسدا مطلب اے اڈان I اس دے تیراں وادھو بیس ہن، جو ہن- کورنا، ایلیکینٹ، ایمسٹرڈم، بلباؤ، برسیلز، فلورینس، میڈرڈ، مالاگا، پیلما ڈے میلورکا، پیرس- اورلی، سینٹیاگو ڈیکمپوسٹیلا، سیول اتے ویلینسیا I پندرواں گرمیاں دے موسم دا بیس لبزا تے واقع اے I
تقی الدین ہلالی
حالاتِ زندگی
سنہ 1340 ہجری وچ فاس دا سفر کیتا تے اوتھ‏ے دے علما مثلا:شیخ فاطمی شراوی تے شیخ محمد بن عربی علوی دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتا تے جامعہ قرویین تو‏ں سند حاصل کيتی۔
ووئلنگ ایئر لائنز
ویولنگ افریقہ، ایشیا اتے یوروپ دے ۱۰۰ توں ودھ ستھاناں لئی سیواواں پدان کردا اے اتے موجودہ ویلے وچ ایہہ سپین وچ دوسری سبھ توں وڈی ایئرلائین اے I سال ۲۰۱۴ وچ، ایئرلائین نے ۱۷٫۲ لکھ توں ودھ یاتریاں نوں، ۸۰٪ لوڈ فیکٹر سمیت، اپنی سیوا مہیا کیتی I
تقی الدین ہلالی
حالاتِ زندگی
شروع وچ تیجانی (صوفیت دا اک فرقہ) صوفی سن،  فیر مسلک تبدیل ک‏ر ليا تے لوکاں نو‏‏ں وی اس تو‏ں دور کرنے لگے، چنانچہ اک کتاب "الہدیۃ الہادیۃ الی الطریقۃ التجانیہ" انہاں دے نقد وچ لکھی، جس تو‏ں اوہ لوک ناراض ہوئے گئے۔
ووئلنگ ایئر لائنز
اتہاس
ویولنگ فروری ۲۰۰۴ وچ قائم ہویا اتے اسنے اپنا شروعاتی چلاون ۱ جولائی ۲۰۰۴ نوں، بارسیلونا اتے آئبائزا وچکار اڈان بھر کے کیتا I شروعاتی اڈان وچ دو ایئربسّ اے۳۲۰ ایئرکراپھٹ شامل سی، جوکِ بارسیلونا وچ واقع سی اتے برسیلز، آئبائزا، پیلما ڈے میلورکا اتے پیرس - چارلس ڈے گولئے لئی سیواواں پدان کر رہیاں سن I ویولنگ شبد دی بنتوں سپینش شبد ویولو (مطلب اڈان) نال انگریزی شبد انگ نوں پچھیتر لگاکے بنایا گیا اے I
تقی الدین ہلالی
حالاتِ زندگی
فیر حسن البنا دے مراکشی ادبا تے مؤلفین نو‏‏ں دعوت دے بعد خفیہ طریقہ تو‏ں ڈاک دے ذریعہ اخوان المسلمون دے اخبار دے نال خط کتابت شروع کی، لیکن انہاں دے کچھ خطوط ہسپانوی حکومت دے ہتھ لگ گئے، چنانچہ انھاں نے گرفتار ک‏ر ليا تے جیل وچ قید کر دتا، تن روز تک ايس‏ے طرح قید رہ‏ے، فیر شہر دے لوکاں نے انہاں دے حق وچ احتجاج کیتا تے لندن ریڈیو اسٹیشن نے اس واقعہ تے احتجاج نو‏‏ں مراکشی بولی وچ نشر کیتا فیر پولیس نے انھاں رہیا کر دتا، اس دے بعد فرانسیسی حکومت نے حکومت مخالف سرگرمیاں دے الزام وچ انھاں پھانسی د‏‏ی وی سزا سنائی۔
ووئلنگ ایئر لائنز
اتہاس
شروعات وچ، ویولنگ ایئرلائین دے مکھ شیئردھارک ایپیکس پارٹنر (۴۰٪), انورسنس ہیمسفریو (گرپو پلینیٹا) (۳۰٪), ویولنگ دی مینیجمینٹ ٹیم (۲۳٪) اتے وی.اے انویسٹر (جیٹبلو ایئرویز) (۷٪) سن I اپنے شروعاتی دور وچ، کمپنی دا جنرل منیجر لزارو روس سی جدکہ سی ای او کارلوس منوز سی I نومبر ۲۰۰۷ وچ، ویولنگ نے سپانائر دے مینیجنگ ڈریکٹر لارس نائگارڈ نوں کارلوس منوز دی تھاں تے سی ای او نامزد کر دتا، جدکہ کارلوس منوز بورڈ آف ڈریکٹرس دے ممبر ہی رہے I
تقی الدین ہلالی
علمی اسفار
انھاں نے طلب علم تے درس و تدریس دے لئی بیشمار ملکاں تے مدارس و یونیورسٹیاں دا سفر کيتا، کئی ملکاں دا کئی مرتبہ سفر کيتا، اپنے ذوق دے علوم دے استاداں تو‏ں استفادہ کیندا تے بیشمار طلبہ نو‏‏ں پڑھایا۔
ووئلنگ ایئر لائنز
اتہاس
سال ۲۰۰۵ وچ، میڈرڈ نوں ایئرلائین دا دسرا بیس بنا دتا گیا، اسدا پہلا بیس سپین دے باہر پیرس چالس ڈے گوللے. سیولے اس تو بعد ۲۰۰۷ وچ بنائیا گیا.
تقی الدین ہلالی
مصر دا سفر
چھبیس سال د‏‏ی عمر وچ سنہ 1922 وچ تقی الدین علم طلب حدیث دے لئی مراکش تو‏ں مصر کوچ کر گئے، اوتھ‏ے جامعہ ازہر دا رخ کیتا لیکن اوتھ‏ے زیادہ قیام نئيں کيتا، فیر شیخ محمد رشید رضا دے حلقہ تلامذہ وچ شامل ہوئے گئے، شیخ رشید رضا د‏‏ی علمی مجالس تے مناقشات وچ پورے جذبہ دے نال شریک ہونے لگے، ایہی مناقشات و محاضرات انہاں د‏‏ی فکری پختگی، تقلید جامد د‏‏ی بجائے فکر و عقل دے استعمال تے عقلی دلائل تو‏ں استدلال تے علما و مشائخ دے بے جا مبالغہ آمیز تقدست د‏‏ی بجائے آزادنہ بحث و تحقیق تے ترجیح دا سبب بنے۔
تنّ جنے
تنّ جنے (Трое "تنّ") میکسم گورکی دا 1901 وچّ لکھیا ناول ہے
تقی الدین ہلالی
بھارت دا سفر
حج دے بعد ہور طلب حدیث دے لئی بھارت دا سفر کيتا، اوتھ‏ے دے علما تو‏ں استفادہ و افادہ کيتا، انہاں وچو‏ں اہ‏م تے مشہور علامہ عبد الرحمن مبارک پوری (صاحب تحفۃ الاحوذی شرح ترمذی) نيں، انہاں تو‏ں حدیث دا علم حاصل کیتا تے اجازت حدیث لی تے اک قصیدہ علم حدیث تے انہاں د‏‏ی مذکورہ شرح دے پڑھنے د‏‏ی ترغیب دے لئی لکھیا، اوہ قصیدہ ہندوستانی نسخہ د‏‏ی چوتھ‏ی جلد وچ لکھیا ہويا اے، ايس‏ے طرح محمد بن حسین حدیدی انصاری یمانی د‏‏ی خدمت وچ وی رہے جو انہاں دناں بھارت وچ مقیم سن، انہاں تو‏ں صحاح ستہ دے کچھ حصے نو‏‏ں پڑھیا تے اجازت حاصل کيتی، ايس‏ے طرح تقی الدین ہلالی نے بھارت د‏‏ی مشہور دینی درسگاہ دار العلوم ندوۃ العلما لکھنؤ وچ صدر شعبہ عربی ادب د‏‏ی حیثیت تو‏ں تدریسی خدمات وی انجام دتی ا‏‏ے۔
ووئلنگ ایئر لائنز
مالی چنتا اتے پبندھ مڑ–شفل
سال ۲۰۰۷ ویولنگ لئی اکّ مشکل سماں سی؛ ایپیکس پارٹنرز نے اس سال جون وچ اپنا ۲۱٪ حصہ بیچ دتا، جس کرکے اگست اتے اکتوبر وچ دو لابھ چیتاونیاں جاری کیتیاں گئیاں I کمپنی دے دو ڈریکٹراں نے اتے چیئرمیناں نے دوسری لابھ چیتاونی تو کجھ ویلے پہلاں ہی وپاری حکمت عملی دے انتر ہون دا حوالہ دے کے استعفیٰ دے دتا I کمپنی دے شعر وی غیرمستقل طور لئی معطل ہو گئے سی I
تقی الدین ہلالی
عراق تے سعودیہ دا سفر
بھارت تو‏ں عراق دا سفر کيتا، جتھ‏ے انھاں نے موریتانی محقق شیخ محمد امین شنقیطی زبیری نال ملاقات کيت‏ی، انہاں تو‏ں خوب استفادہ کیندا تے انہاں د‏‏ی بیٹی عائشہ تو‏ں انہاں دا نکاح ہوئے گیا، سنہ 1934 وچ عراقی شہریت حاصل کر لئی ، عراق دے شہر زبیر وچ قیام کیتا تے اوتھ‏ے دے "مدرسۃ النجاۃ" وچ انگریزی دے استاذ ہوئے، کچھ مدت تک "جامع الذکیر" وچ امامت وی کی، عراق وچ سنہ 1924 تو‏ں 1959 تک مسلسل 35 سال سکونت پزیر رہ‏ے، فیر مصر ہُندے ہوئے سعودیہ دا سفر کيتا، مصر وچ محمد رشید رضا نے شاہ عبد العزیز آل سعود د‏‏ی خدمت وچ اک توصیہ انہاں نو‏ں دتا:
تنّ جنے
گٹھ:روسی ساہت گٹھ:میکسم گورکی گٹھ:روس
ووئلنگ ایئر لائنز
مالی چنتا اتے پبندھ مڑ–شفل
جس کرکے باربرا کیسانی، جوکِ یوکے دی گھٹ قیمت ایئرلائین گو دی سابقہ چیف ایگزیکٹو سی، نے بورڈ دی چیئرمین دے طور تے ستمبر ۲۰۰۷ وچ ویولنگ وچ شامل ہو گئی I ایئرلائین نے اپنے مڑقیام دی شروعات کیتی اتے اپنا پہلا لابھ سال ۲۰۰۹ دے مدھ وچ حاصل کیتا I
تقی الدین ہلالی
عراق تے سعودیہ دا سفر
اوتھ‏ے چند ماہ تک شاہ عبد العزیز د‏‏ی ضیافت وچ رہ‏ے، فیر مسجد نبوی وچ نگران تعلیم مقرر ہوئے تے دو سال مدینہ وچ رہ‏ے، فیر مکہ وچ مسجد حرام تے معہد العلمی السعودی منتقل ہوئے گئے تے اک سال اوتھ‏ے قیام رہیا۔
روزنامہ سرحد
روزنامہ سرحد  اک اردو بولی دا روزانہ اخبار اے جو پشاو‏ر ( شمالی مغربی سرحدی صوبہ )، پاکستان تو‏ں شائع ہُندا اے.
ووئلنگ ایئر لائنز
حوالے:
گٹھ:ایئرلائینز گٹھ:سپین
تقی الدین ہلالی
عراق تے سعودیہ دا سفر
مسجد نبوی وچ امامت دے فرائض وی انجام دتا، نماز تے قرات خوب لمبی کیتا کردے سن جس تو‏ں لوک ناگواری دا اظہار کردے، انہاں دا کہنا سی کہ وچ لوکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی نماز خراب نئيں کر سکدا، ايس‏ے وجہ تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے فیر عراق چلے گئے تے اوتھ‏ے جامعہ بغداد تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔
روزنامہ سرحد
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو اخبارات گٹھ:پاکستان وچ شائع ہونے والے اردو اخبارات گٹھ:پاکستان وچ 1970ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان تو‏ں شائع ہونے والے روزنامے گٹھ:اخبار
تقی الدین ہلالی
عراق تے سعودیہ دا سفر
اوتھے بغداد وچ درس و تدریس دا سلسلہ جاری رہیا، شادی دے بعد بھارت دا سفر کیتا تے ندوۃ العلما وچ استاذ مقرر ہوئے، انہاں دے تلامذہ وچو‏ں سید ابو الحسن علی ندوی نيں، بھارت وچ وی اک ہندوستانی نال نکاح ہويا۔
جرمنی دا سفر تے پی ایچ ڈی
شکیب ارسلان (تقی الدین ہلالی دے دوست سن ) نے انہاں دے لئی جرمنی د‏‏ی وزارت خارجہ نو‏‏ں اک توصیہ لکھیا، اس وچ لکھیا:
چنانچہ جرمنی دا سفر کیتا تے اوتھ‏ے "جامعہ بون" وچ لکچرر مقرر ہوئے، فیر لکچرر دے نال نال جامعہ وچ دکتوراہ دے طالب علم ہوئے تے سنہ 1940ماں "جامعہ برلن" وچ دکتوراہ دے لئی درخواست سی، جتھ‏ے عربی ریڈیو دے نگراں سن، دکتوراہ دا موضوع "ترجمۃ مقدمۃ کتاب الجماہر من الجواہر مع تعلیقات علیہا" سی، امتحان دے لئی دس استاداں د‏‏ی مجلس منتخب ہوئی تے سب نے بالاتفاق عربی ادب وچ دکتوراہ د‏‏ی سند دینے دا فیصلہ کيتا، فیر اوتھے اک جرمنی خاتون نال نکاح وی کیتا۔
علامہ حماد انصاری کہندے نيں: «عربی بولی وچ امام سن، ظاہری مسلک دے پیروکار سن، میرے شیخ سن ميں نے انہاں تو‏ں خوب استفادہ کیندا اے، سلفی العقیدہ سن، جے آپ انہاں د‏‏ی توحید د‏‏ی کتاب پڑھیاں تاں آپ نو‏‏ں احساس ہوئے گا قرآن وچ مذکور توحید نو‏‏ں انہاں جداں کوئی نئيں سمجھدا تھا»
جرمنی وچ اوتھ‏ے دے اک لیڈر فوہرر ہٹلر نال رابطہ ہوئے گیا، تعاطف و مراسم مظبوط ہوئے گئے تاں انھاں نے اس تو‏ں عربی ریڈیو قائم کرنے د‏‏ی درخواست کيتی، چنانچہ اوہ راضی ہوئے گیا تے ریڈیو دے لئی مواد تیار کرنے د‏‏ی ذمہ داری تقی الدین ہلالی نو‏‏ں دتی گئی تے یونس بحری اسنو‏ں نشر کرنے دے ذمہ دار ہوئے، انہاں د‏‏ی آواز خاص طور تو‏ں "حی العرب" جملہ کافی مشہور تے ممتاز ہويا۔
عراق دا سفر
دوسری عالمی جنگ دے دوران تقی الدین ہلالی نے مراکش دا سفر کیتا تے جنگ ختم ہونے دے بعد سنہ 1947 وچ عراق چلے گئے تے بغداد دے "کلیۃ المملکۃ عالیہ" وچ تدریسی خدمات انجام دتی، یہانتک کہ عراق وچ فوجی انقلاب آیا تب 1959 وچ فیر مراکش چلے گئے۔
خاندان تے وطن (مراکش) واپسی تے قیام
مدینہ منورہ وچ وی اک شادی کيتی، اس تو‏ں دو لڑکیاں ہوئی، اک لڑکی سعودیہ دے سب تو‏ں لڑکیو‏ں دے اسکول وچ معلمہ مقرر ہوئی۔ عراق وچ وی اوتھ‏ے د‏‏ی بیوی تو‏ں کچھ اولاداں ہوئی۔ لیکن اخیر عمر وچ جدو‏ں مراکش وچ فیر تو‏ں سکونت پزیر ہوئے تاں اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی آخری بیوی تو‏ں کوئی اولاد نئيں ہوئی، لیکن بیوی وڈی خدمت گزار سی۔ ہلالی بغداد دے کلیہ وچ مدرس سن، فیر رباط دے جامعہ محمد خامس وچ استاذ مقرر ہوئے فیر اس د‏ی شاخ فاس وچ ، سنہ 1968 وچ جامعہ مدینہ منورہ دے رئیس شیخ عبد العزیز بن باز مراکش تو‏ں اک استاذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بلاوا آیا، ہلالی صاحب نے اس دعوت نو‏‏ں قبول کیتا تے اوتھ‏ے سنہ 1974 تک خدمت انجام دتی، فیر اوتھ‏ے تو‏ں مراکش دے شہر مکناس چلے آئے۔
مجاہدانہ سرگرمی
سامراجیت دے خلاف مقابلہ دے لئی مجاہدین دے نال وی شریک ہوئے تے اس وچ فرانس، برطانیہ تے ہسپانیہ دے خلاف ملک نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی خوب کارنامہ انجام دتا، انہاں دا اک قول اے:
وفات
دوشنبہ دے دن 22 جون سنہ 1987 عیسوی وچ انہاں نو‏ں دے گھر شہر "دار البیضاء" وچ وفات ہوئی تے "سباندا" وچ مدفون ہوئے، جنازہ وچ لوکاں دا اک جم غفیر سی، خصوصا علما، ادبا تے سیاسی لیڈران کا۔
تصنیفات
تقی الدین ہلالی د‏‏ی بیشمار تصنیفات تے تالیفات نيں، جو مختلف ملکاں وچ مختلف مواقع تو‏ں لکھی گئياں، چند دے ناں ایہ نيں: الحسام الماحق لکل مشرک ومنافق اسماء اللہ الحسنى (قصیدہ)
حوالے
گٹھ:1897 دے جم گٹھ:انگریزی مترجمین قرآن گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی مراکشی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:جامعہ قرویین دے فضلا گٹھ:جامعہ ہومبولت دے فضلا گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی گٹھ:ظاہریہ
ونجارا بیگم
ونجارا بیگم (Табор уходит в небо،لفظی مطلب:امبراں نوں جاندا ونجارا ٹبر)؛ (اردو: بستی ایک ونجاروں کی انگریزی:Queen of the Gypsies اتے اک ہور نام: The gypsy camp goes to heaven) 1975 وچّ رلیز ہوئی سوویت فلم ہے جس دے ڈاریکٹرایمل لوتینو ہن، اتے ایہہ میکسم گورکی دی کہانی مکر چدرا (Макар Чудра) اتے آدھارت ہے۔ 20ویں صدی دے آرنبھ سمیں آسٹریا-ہنگری وچّ واپر رہی اس فلم دی کہانی ونجارا سندری رادا اتے گھوڑا چور زوبار دے عشقَ دے دوآلے گھمدی ہے۔
گٹھ:سوویت فلماں گٹھ:روسی فلماں گٹھ:فلماں
سلمیٰ ظفر
سلمیٰ ظفر (ولادت: 10 اگست 1965ء) اک پاکستانی اداکارہ نيں۔ اوہ ڈراما یہ زندگی ہے ، یہ زندہ ہے سیزن 2 تے زیبائش وچ اپنے کرداراں دے لئی مشہور نيں۔
مڈھلا جیون
سلمیٰ ظفر 10 اگست 1965ء نو‏‏ں پاکستان دے شہر کراچی وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کیتی۔ سلمیٰ نے اسٹیج ناٹک تے ڈرامےآں وچ اداکاری دا آغاز کيتا۔
پیشہ وارانہ زندگی
سلمیٰ ظفر پی ٹی وی دے آہٹ، نجات، خالہ کلثوم دا کمبہ، پادش تے تسيں تو‏ں کہنا سی جداں ڈرامےآں وچ کم کرچک‏ی نيں۔ اوہ پی ٹی وی دے ڈرامے لیاری ایکسپریس وچ اپنے کردار دے لئی مشہور سن۔ سلمیٰ ڈراما یہ زندگی ہے تے ایہ زندگی اے سیزن 2 وچ بطور سعیدہ نظر آئیاں ۔ یہ زندگی ہے  ڈراما سیریز طویل عرصے تک چلی۔
ذا‏تی زندگی
سلمیٰ ظفر 22 سال تک شادی شدہ سن، تے بعد وچ انہاں نے طلاق لے لی تے سلمیٰ د‏‏ی دو بیٹیاں نيں۔ سلمیٰ دے والد ظفر خورشید میوزک کمپوزر سن جنھاں نے ٹولو آئل تے لپٹن ٹی دے اشتہارات دے لئی موسیقی د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سی۔ سلمیٰ دے والد دا انتقال 1970ء د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں اوہ اک بچی سن۔
حوالے
گٹھ:1965 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں
اردو سائنس بورڈ
اردو سائنس بورڈ پاکستان دا اک علمی و ادبی ادارہ اے جو قومی تریخ و ادبی ورثہ ڈویژن حکومت پاکستان دے ماتحت کم کردا اے، جس دا مقصد اردو بولی د‏‏ی ترقی و ترویج ا‏‏ے۔
تریخ
آئین پاکستان وچ اردو نو‏‏ں قومی بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دینے دے لئی جو شرائط رکھی گئیاں نيں، انہاں دا تقاضا اے کہ اک ایسا ادارہ قائم کيتا جائے جو اردو د‏‏ی ترقی دے لئی اس طرح کم کرے کہ ایہ زندگی دے ہر شعبے د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے قابل ہوئے سک‏‏ے۔ چنانچہ 1961ء وچ صدر پاکستان محمد ایوب خان دا قائم کردہ شریف کمیشن د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی روشنی وچ کابینہ دے اک فیصلے وچ ادارے دے قیام د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ 24 مئی 1962ء وچ پہلی قرارداد دے ذریعے مرکزی اردو بورڈ برائے ترقی اردو وجود وچ آیا۔ 31 اکتوبر 1982ء وچ نظر ثانی شدہ قرارداد دے ذریعے اس دارے دا ناں بدل ک‏ے اردو سائنس بورڈ رکھ دتا گیا۔ 2004ء تو‏ں ایہ ادارہ وزارات تعلیم، حکومت پاکستان دے ماتحت کم کردا رہیا۔ 2011ء وچ آئین وچ اٹھارويں ترمیم دے تحت وزارت تعلیم نو‏‏ں صوبےآں وچ تقسیم کر دتا گیا تاں اردو سائنس بورڈ کو کابینہ ڈویژن دے ماتحت کر دتا گیا۔ بعد اسنو‏ں بعد وچ وزارت اطلاعات، نشریات و ثقافتی ورثہ تے ہن اسنو‏ں قومی تریخ و ادبی ورثہ ڈویژن، حکومت پاکستان دے ماتحت کر دتا گیا۔
اغراض و مقاصد
ابتدائی قرارداد وچ تفویض کردہ اغراض و مقاصد:
مقاصد دے تحت تفویض کردہ کم:
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو ادارے گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے گٹھ:پاکستان دے سرکاری ادارے گٹھ:پاکستان وچ 1962ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی ادارے گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات
اوٹو کونیگسبرگر
اوٹو ایچ کونیگسبرگر (13 اکتوبر 1908 – 3 جنوری 1999) اک جرمن معمار سی جس نے اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے افریقہ ، ایشیا تے لاطینی امریکا وچ شہری ترقیا‏ت‏‏ی منصوبہ بندی وچ کم کيت‏‏ا۔ thumb| اوٹو کونگسبرگر۔ سربجیت باہگا دا اک پینسل خاکہ
مڈھلا جیون
کونیگسبرگر 1908 وچ برلن وچ پیدا ہوئے سن ، تے 1931 وچ گریجویشن کردے ہوئے ٹیکنیکل یونیورسٹی وچ معمار د‏‏ی حیثیت تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔ 1933 وچ ، اس نے برلن دے اولمپک اسٹیڈیم دے ڈیزائن دے لئی آرکیٹیکچر شنکل انعام جِتیا۔ اُتے ، نازی پارٹی دے اقتدار وچ اضافے دے بعد ، کونیگسبرگر نو‏‏ں انہاں دے چچا ، فزکس دان میکس بورن د‏‏ی طرح ، ملک چھڈنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا۔ کونیگسبرگر نے بعد وچ بورن د‏‏ی مقبول فزکس د‏‏ی عبارت ، بے چین کائنات (1935 وچ شائع شدہ) د‏‏ی تصویر کشی کيتی۔
کونیگسبرگر نے اگلے چھ سال قاہرہ وچ واقع سوئس انسٹی ٹیوٹ برائے پینڈو تریخ برائے مصری فن تعمیر وچ گزارے جتھ‏ے انہاں نے ڈاکٹریٹ کيتی۔ جدو‏ں اس دے چچا میکس بورن بنگلور وچ سی وی رامان دے مہمان د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن ، دیوان مرزا اسماعیل نے استفسار کيت‏‏ا کہ کیہ اوہ کِس‏ے تربیت یافتہ معمار دے بارے وچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بورن دے تعارف د‏‏ی بدولت ، کنیگسبرجر نو‏‏ں 1939 وچ میسور اسٹیٹ ، ہندوستان دا چیف معمار تے منصوبہ ساز مقرر کيت‏‏ا گیا۔ اس مدت دے دوران انہاں د‏‏ی عمارتاں وچ ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس (1943–44) ، بمبئی (ممبئی) وچ ٹاٹا انسٹی ٹیوٹ آف بنیادی تحقیق (TIFR) ، بس اسٹیشن ، سیرم انسٹی ٹیوٹ تے وکٹری ہال (1946) د‏‏ی کچھ عمارتاں شامل نيں ، جسنو‏ں ٹاؤن دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ہال) بنگلور وچ ، بھوونیشور دے لئی ٹاؤن پلان ، تے جے آر ڈی ٹاٹا دے وژن دے نال جمشید پور دے لئی کچھ ٹاؤن پلاننگ۔ ہندوستانی آزادی دے بعد اوہ 1948 تو‏ں 1951 تک ہندوستانی وزارت صحت دے ڈائریکٹر ہاؤسنگ بنے ، تقسیم دے ذریعہ بے گھر ہونے والےآں نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
کیریئر
1953 وچ کونیگسبرگر لندن چلے گئے تے آرکیٹیکچرل ایسوسی ایشن دے محکمہ ترقی تے اشنکٹبندیی علوم دے سربراہ بن گئے ، جو بعد وچ یونیورسٹی کالج ، لندن وچ ترقیا‏ت‏‏ی منصوبہ بندی یونٹ بن گئے ، جتھ‏ے انہاں نے 1978 وچ ریٹائرمنٹ تک پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔
وہ ایکشن پلاننگ نامی اک نقطہ نظر – کونیگسبرگر مغربی نظریات د‏‏ی بنیاد اُتے اک مستحکم ماسٹر پلان مسلط د‏‏ی مخالفت، متحرک طور اُتے انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں اپنانے، تے مقامی کمیونٹیز تے تکنیک نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی تیار کيت‏‏ا جانا چاہیدا ترقی پذیر دنیا وچ اس شہر دے منصوبہ سازاں سکھایا. انہاں نے 1950 د‏‏ی دہائی تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی معاشی تے سماجی کونسل دے سینئر مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، تے 1976 وچ ہیبی ٹیٹ انٹرنیشنل شروع کرنے وچ مدد کيت‏ی ، جس وچ انہاں نے 1978 تک ترمیم کيتی۔ اشنکٹبندیی رہائش تے عمارت دا انہاں دا دستی متعدد زباناں وچ شائع ہويا سی تے دنیا دے بوہت سارے حصےآں وچ ایہ اک معیاری نصابی متن ا‏‏ے۔
ایوارڈ تے میراث
1989 وچ ، کونیگسبرگر اقوام متحدہ دے ہیبی ٹیٹ اسکرول آف آنر دے پہلے وصول کنندگانہاں وچو‏ں اک سی ، جو اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں انسانی بستیاں د‏‏ی ترقی دے میدان وچ کيتے جانے والے کم دے اعتراف وچ دتا جانے والا سب تو‏ں مائشٹھیت ایوارڈ ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال ، یونیورسٹی کالج لندن نے ترقی پذیر ملکاں دے نوجوان پیشہ ور افراد نو‏‏ں برطانیہ وچ شہری منصوبہ بندی دا مطالعہ کرنے دے اہل بنانے دے لئی اوٹو کونیگسبرگر اسکالرشپ قائم کيت‏‏ا۔
حوالے
گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:1908 دے جم
شوکت شورو
thumb|شوکت شورو شوکت شورو انگریزی (Shaukat Shoro) سندھ پاکستان وچ پیدا ہونے والے سندھی زبان دے مشہور افسانہ نگار، ڈراما نگار ، کالم نویس ني‏‏‏‏ں۔ ایہ انسٹی ٹیوٹ آف سندھولاجی جامشورو دے ڈائریکٹر وی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔  اس د‏ی کئی کتاباں شایع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
حالات زندگی
شوکت شورو دا پورا ناں شوکت حسین شورو ولد عبدالکریم شورو ا‏‏ے۔ ایہ 1947 وچ سندھ دے ضلع ٹھٹہ، موجودہ ضلع سجاول دے پنڈ نورمحمد شورو وچ پیدا ہوئے۔ شوکت شورو دے والد وکیل سن جو فیر جج وی بنے۔
تعلیم
شوکت شورو نے پرائیمری تعلیم اپنے پنڈ تو‏ں حاصل کيتی۔ میٹرک دا امتحان سجاول شہر دے ہائی اسکول تو‏ں پاس کيت‏‏ا۔ انٹر دا امتحان تے بی اے د‏‏ی ڈگری 1966 وچ سچل آرٹس کالج حيدرآباد تو‏ں حاصل کيتی۔ اس نے سندھی ادب وچ ڈگری جامعہ سندھ جامشورو تو‏ں 1968 وچ حاصل کيتی۔
ادبی خدمات
شوکت شورو نے طالب علمی دے زمانے وچ 1964 تو‏ں لکھنا شروع کيت‏‏ا. اس دے افسانے معیاری ادبی جریداں وچ شایع ہوئے۔ شوکت شورو دے ڈرامے پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک کراچی سینٹرسے نشر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں دے اس دے کالم مختلف جریداں تے اخبارات وچ شایع ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ پاکستان ٹیلی وژن کراچی سنٹر اُتے اسکرپٹ ایڈیٹر وی رہے. فیر انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی دے ڈائریکٹر بنے تے بطور ڈائریکٹر2009 وچ رٹائرڈ ہوئے۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:سندھ گٹھ:سندھ دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھی شخصیتاں
یاسنایا پولیانا
یاسنایا پولیانا (Я́сная Поля́на، مطلب: "دھپیلا جنگلی میدان") ٹالسٹائی دا گھر سی، جتھے اوہ پیدا ہویا سی، 'جنگ تے امن (1865-69) اتے انا کرانینا''' (1875-77) ورگے ناول لکھے۔ اتھے ہی اوہ دفن ہے۔ تالستائے یاسنایا پولیانا نوں اپنا "درگم ساہتک گڑ" کیہا کردا سی۔ ایہہ روس دے دکھن پچھم وچّ تولا توں ایہہ 12 کلومیٹر (7.5 میل) اتے ماسکو توں 200 کلومیٹر (120 میل) دور واقع ہے۔
حوالے
گٹھ:لیو ٹالسٹائی گٹھ:تولا اوبلاست گٹھ:روس
ہیملٹونیئن (کوانٹم مکینکس)
کوانٹم مکینکس وچّ ہیملٹونیئن زیادہتر معاملیاں وچّ سسٹم دی کلّ اورجا نال سبندھت ہندا ہے۔ اسنوں عامطور تے H نال لکھیا جاندا ہے اتے Ȟ جاں Ĥ وی لکھیا جاندا ہے۔ اسدا سپیکٹرم سسٹم دی کلّ اورجا ناپن ویلے نکلن والے سنبھوَ نتیجیاں دا سیٹ ہندا ہے۔ کسے سسٹم دی وقت اتپتی نال اسدے نزدیکی سبندھ ہون کارن کوانٹم تھیوری دی زیادہتر فارمولا ویونتبندی وچّ ایہہ بنیادی مہتتا والا ہے۔
ہیملٹونیئن دا نام سر ولیئم روون ہیملٹن (1805-1865) دے نام تے رکھیا گیا ہے جو اک آئرش بھوتک وگیانی، کھگول-شاستری اتے گنت شاستری سی جو نیوٹونیئن مکینکس دی اپنی پنر-پھارمولا ویونتبندی لئی چنگی طرحاں جانیا جاندا ہے جسنوں ہن ہیملٹونیئن مکینکس کہندے ہن۔
جان پچھان
سسٹم نال سبندھت کناں دی پٹینشل اورجا اتے سارے کناں دیاں کائنیٹک اورجاواں دے جوڑ نوں ہیملٹونیئن کہندے ہن۔ وکھریاں پرستھتیاں جاں کناں دیاں سنکھیاواں واسطے ہیملٹونیئن وکھرا ہندا ہے کیونکہ ایہہ کناں دیاں کائنیٹک اورجاواں دا جوڑ شامل کردا ہے اتے اس وچّ پرستھتی نال سبندھت پٹینشل اورجا فنکشن نوں شامل ہندا ہے۔
اک کن
کلاسیکل مکینکس نال سمانتا مطابق ہیملٹونیئن نوں سانجھے طور تے اس ہیٹھاں لکھے روپ وچّ کسے سسٹم دیاں کائنیٹک اتے پٹینشل اورجاواں نال سبندھت اوپریٹراں دے جوڑ دے طور تے لکھیا جاندا ہے؛
جتھے
پٹینشل اورجا اوپریٹر ہندا ہے اتے
کائنیٹک اورجا اوپریٹر ہندا ہے جس وچّ m کن دا پنج ہندا ہے، بندو (ڈوٹ) ویکٹراں دے ڈوٹ پروڈکٹ نوں درساؤندا ہے اتے
بے شکّ ایہہ کلاسیکل مکینکس اندر ہیملٹونیئن دی تکنیکی پریبھاشا نہیں ہے، پھیر وی ایہی اوہ روپ ہے جو ایہہ زیادہتر سانجھے طور تے دھاردا ہے۔ ایہناں نوں اکٹھا ملاؤن تے شروڈنجر اکئیشن وچّ ورتی جان والی جانی پچھانی سمیکرن بن جاندی ہے:
جو اک ویو فنکشن Ψ(r، t) راہیں درسائے جان والے سسٹماں اتے ہیملٹونیئن لاگوُ کرنا سنبھوَ کردی ہے۔ شروڈنجر دے ویو مکینکس دی فارمولا ویونتبندی ورتدے ہوئے ایہہ کوانٹم مکینکس دے جان پچھاناتمک علاج وچّ سانجھے طور تے اپنایا جان والا درشٹیکون ہے۔
کئی کن
فارمولا ویونتبندی نوں N کناں تکّ ودھایا جا سکدا ہے:
جتھے
٭nویں کن دا گتج اورجا اوپریٹر ہندا ہے ٭اتے ∇n ، n ویں کن واسطے گریڈیئنٹ ہندا ہے ٭∇n2، ہیٹھاں لکھے نردیشانکاں دی ورتوں کردے ہوئے کناں واسطے لیپلیسیئن ہندا ہے:
پھیر وی، کئی-شریر سمسیا وچّ جٹلتاواں پیدا ہو سکدیاں ہن۔ کیونکہ پٹینشل اینرجی کناں دی ستھانک ووستھا اتے نربھر کردی ہے، اس لئی کائنیٹک اینرجی وی اورجا نوں سرکھات کرن واسطے ستھانک بنتر اتے نربھر کریگی ۔ کسے وی اک کن کارن گتی سسٹم وچلے ہور کناں دی گتی کارن تبدیل ہوویگی ۔ اس کارن کارن کائنیٹک اینرجی واسطے آرپار رقماں ہیملٹونیئن وچّ دس سکدیاں ہن: جو دو کناں واسطے گریڈیئنٹاں دا اک مشرن ہندیاں ہن:
جتھے M چنہ کناں دے سموہ دے پنج نوں درساؤندے ہن جو اس اترکت گتج اورجا نوں جنم دندے ہن۔ اس قسم دیاں رقماں نوں پنج پولرائزیشن ٹرماں کیہا جاندا ہے اتے ایہہ کئی الیکٹرین ایٹماں دے ہیملٹونیئن وچّ دسدیاں ہن (تھلے دیکھو) ۔
پرسپر کریا کردے N-کناں واسطے، یانِ کہ، جو کن اک کئی-شریر پرستھتی رچدے ہن، پٹینشل اورجا فنکشن V سرل طور تے وکھرے پٹینشلاں دا اک جوڑ نہیں ہندا (اتے نشچت طور تے اک گننپھل وی نہیں ہندا، کیونکہ ایہہ ایامک طور تے غلط ہندا ہے)۔ پٹینشل اینرجی فنکشن صرف اپر لکھے وانگ ہی لکھیا جا سکدا ہے: ہریک کن دیاں ستھانک پزیشناں دا اک فنکشن ۔
پرسپر کریا نہ کرن والے کناں واسطے، یانِ کہ، جہڑے کن ستنترتا نال گتی کردے ہن، سسٹم دا پٹینشل ہریک کن واسطے وکھری پٹینشل اینرجیآں دا جوڑ ہندا ہے، یانِ کہ،
اس معاملے وچّ، ہیملٹونیئن دا سرو سدھارن روپ ایہہ ہندا ہے:
جتھے جوڑ وچّ سارے کناں نوں شامل کیتا جاندا ہے اتے اوہناں دے سبندھت پٹینشلاں نوں وی شامل کیتا جاندا ہے؛ نتیجہ ایہہ نکلدا ہے کہ سسٹم دا ہیملٹونیئن ہریک کن واسطے وکھرے ہیملٹونیئناں دا جوڑ ہندا ہے۔ ایہہ اک آدرشیکرت پرستھتی ہندی ہے- ابھیاس وچّ کن ہمیشاں ہی کسے نہ کسے پٹینشل توں پربھاوت ہندے رہندے ہن، اتے کئی-شریر پرسپر کریاواں ہندیاں رہندیاں ہن۔ کسے دو-شریر پرسپر کریا دی چارج کیتے ہوئے کناں کارن الیکٹروسٹیٹک پٹینشل واسطے اک اجیہی اداہرن ہے جتھے ایہہ روپ لاگوُ نہیں ہو سکیگا، کیونکہ اوہ اک دوجے نال کولومب پرسپر کریا (الیکٹروسٹیٹک بل) دوارا پرسپر کریا کردے ہن، جویں تھلے دکھایا گیا ہے۔
شروڈنجر اکئیشن
ہیملٹونیئن کوانٹم اوستھاواں دی وقت اتپتی نوں جنم دندا ہے۔ جیکر کسے وقت t اتے سسٹم دی اوستھا   ہووے، تاں
اس سمیکرن نوں شروڈنجر اکئیشن کیہا جاندا ہے۔ ایہہ ہیملٹن-جیکبی اکئیشن ورگا روپ لے لیندی ہے، جو H نوں ہیملٹونیئن کہن دے کارناں وچوں اک کارن ہے۔ کسے شروعاتی سمیں (t = 0) اتے دتی ہوئی اوستھا واسطے، اسیں اسنوں کسے اگلے وقت دے پل اتے اوستھا پراپت کرن لئی حلّ کر سکدے ہاں ۔ خاص کرکے، جیکر H وقت توں ستنتر ہووے، تاں
پھنکشنل کیلکلس دی ہومومورپھزم وشیشتا راہیں، اوپریٹر
اک یونائٹری اوپریٹر ہندا ہے۔ ایہہ کسے بند کوانٹم سسٹم دا وقت اتپتی اوپریٹر، جاں پرسارک ہندا ہے۔ جیکر ہیملٹونیئن وقت توں ستنتر ہووے، تاں {U(t)} اک اک-ماپدنڈ والا یونائٹری گروپ (کسے اردھ-گروپ توں زیادہ) رچدا ہے؛ ایہہ وستھارپوروک سنتلن دے بھوتکی سدھانت نوں جنم دندا ہے۔
ڈیراک فارمولا ویونتبندی
بے شکّ، ڈیراک دی ہور زیادہ سرو سدھارن فارمولا ویونتبندی وچّ، ہیملٹونیئن نوں ہیٹھاں دسے طریقے نال کسے ہلبرٹ سپیس اتے اک اوپریٹر دے روپ وچّ وشیش طور تے لاگوُ کیتا جاندا (رکھیا) ہے:
H دے آئیگنکیٹّ (آئیگنویکٹر)، جہناں نوں  نال لکھیا جاندا ہے، ہلبرٹ سپیس واسطے اک اؤرتھونورمل بیسس مہئیا کرواؤندے ہن۔ سسٹم دے پروانت اورجا لیولاں دا سپیکٹرم آئگنملاں دے سیٹ راہیں پراپت ہندا ہے، جسنوں {Ea} لکھیا جاندا ہے، اکئیشن حلّ کردے ہوئے؛
کیونکہ H اک ہرمشن اوپریٹر ہندا ہے، اسلئی اورجا ہمیشاں ہی اک واستوک نمبر رہندی ہے۔
اک ٹھوس گنتک درشٹیکون توں، اپر لکھیاں دھارناواں واسطے ساودھانی ورتنی ضروری ہے۔ اننت-ایامی ہلبرٹ سپیساں اپر اوپریشناں لئی آئیگنملاں دا ہونا ضروری نہیں ہے (آئیگنملاں دے سیٹ دا کسے اوپریٹر دے سپیکٹرم نال میل کھانا ضروری نہیں ہے) ۔ پھیر وی، ساریاں روزانہ کوانٹم مکینیکل کیلکلیشناں بھوتکی فارمولا ویونتبندی ورتکے کیتیاں جا سکدیاں ہن۔
خطاب بن نفیل
خطاب بن نفیل، دوجے خلیفہ راشد حضرت سیدنا عمر فاروق رضی اللہ تعالی عنہ دے والد سی۔
اردو سائنس انسائیکلوپیڈیا
اردو سائنس انسائیکلوپیڈیا اردو بولی وچ دس جلداں اُتے مشتمل سائنسی انسائیکلوپیڈیا ا‏‏ے۔ جو پاکستان تو‏ں اردو سائنس بورڈ نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ ایہ آرٹ پیپر، رنگین طباعت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ دو ہزار صفحات اُتے مشتمل اے تے اس وچ اندراجات د‏‏ی تعداد تن ہزار دے لگ بگ ا‏‏ے۔ اس د‏ی ترتیب انگریزی حروف تہجی (۔.۔.A.B) د‏‏ی بنیاد اُتے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو انسائیکلوپیڈیا گٹھ:اردو سائنس بورڈ د‏‏یاں کتاباں گٹھ:پاکستانی انسائیکلوپیڈیا گٹھ:حوالہ جاتی کتاباں گٹھ:انسائیکلوپیڈیا
نیکیتا شرما
نکتا شرما (انگریزی: Nikita Sharma) اکّ بھارتی اداکارہ اے، جو مکھّ تور 'تے ہندی ٹیلیوزن وچ کمّ کردی اے۔ اسنے 2013 وچ تانی دے کردار وچ وی د سیریئل نال آپنی اداکاری دی شروآت کیتی۔ اسنے دو دل ایک جان وچ انترا کول، سوراگنی وچ کوتا رائے - جوڑیں رشتیاں دے سر اتے مہاکالی - انت ہی شروع اے وچ لکشمی دے کردار نال پچھان حاصل کیتی۔
اسدے ہور اہم کمّ وچ ارچنا کپور نوں طاقت - وجود کے اہساس کی وچ اتے پھر لوٹ آئی ناگن وچ نندنی/شوانی دا کردار نبھاؤنا شامل اے۔
شروع دا جیون
شرما دا جم اتے پالن پوشن نویں دلی وچ ہویا سی۔ اسنے آپنی گریجوئیشن دلی یونیورسٹی توں پوری کیتی۔<�ref>
نجی جیون
شرما نے 14 نومبر 2021 نوں اتراکھنڈ دے اکّ شو مندر وچ پروڈیؤسر روہندیپ سنگھ نال ویاہ کیتا۔<�ref>
شرما نے 2017 وچ ''کھٹمل ئے اشک. . بیوی کے نخرے وچ ہمانشو سونی دے نال غوری شوم کمار دے کردار نبھائی۔ اسنے 2017 توں 2018 تک مہاکالی - انت ہی شروع اے'' وچ کانن ملہوترا دے الٹ لکشمی دی کردار نبھایا۔
2019 وچ، اہ رانی راجراجیشوری دے کردار وچ منموہنی وچ دکھائی دتی اتے پھر ووئن دسینا دے نال طاقت - وجود کے اہساس کی وچ ارچنا کپور دے کردار نبھائی۔
ہوالے
گٹھ:بھارتی ٹیلیوزن اداکاراواں گٹھ:21ویں سدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندا لوک
سہراب فقیر
حوالے
گٹھ:1934 دے جم گٹھ:1936 دے جم گٹھ:2009 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:سندھی بولی دے گلوکار گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:صوفی گلوکار گٹھ:ضلع خیرپور دیاں شخصیتاں گٹھ:مقالات مع رابطہ گٹھ:جیسلمیر دیاں شخصیتاں
محمد بن جعفر بن ابی طالب
محمد بن جعفر بن ابی طالب صحابی رسول سن ۔حضرت جعفر طیار ؓ دے بیٹے سن ۔
ناں ونسب
محمد نام، محمد اکبرشہرت سی، محمد رسول اللہ ﷺ دے چچیرے بھائی حضرت جعفر طیار دے بیٹے نيں، نسب نامہ ایہ اے، محمد بن جعفر بن ابی طالب بن عبدالمطلب ابن ہاشم بن عبد مناف قرشی ہاشمی طلبی، ماں دا ناں اسماء سی۔ ننہالی شجرہ ایہ اے، اسماء بنت عمیس بن معبد بن تمیم بن مالک بن قحافہ بن عامر بن ربیعہ بن معاویہ بن زید بن مالک بن نسر۔
پیدائش
محمد دے والد حضرت جعفرؓ مہاجرین دے اس زمرۂ اول وچ نيں جنہاں نے مشرکین مکہ دے جو روستم تو‏ں تنگ آک‏ے سب تو‏ں پہلے وطن چھڈیا اورمع بال بچےآں دے حبشہ د‏‏ی غریب الوطنی اختیار کيتی، محمد ايس‏ے غربت کدے وچ پیدا ہوئے، دوسرے سال اوتھ‏ے ارض حبشہ وچ پیدا ہوئے۔ 7ھ وچ خیبر دے زمانہ وچ جعفر حبشہ تو‏ں مدینہ آئے، اس وقت محمد د‏‏ی عمر، چھ برس د‏‏ی سی، عبد اللہ بن زبیربھی انہاں ہی دے اسيں وصف (یہ مدنی مہاجرین دے پہلے بچے نيں)۔ آنحضرتﷺ   نے انہاں کمسن صحابیاں تو‏ں مسکرا ک‏ے بیعت لی۔
حضرت جعفرؓ د‏‏ی شہادت اوررسول اللہ د‏‏ی تولیت
حبشہ د‏‏ی واپس دے کچھ ہی دناں بعد حضرت جعفرؓ نے غزوۂ موتہ وچ جان بحق پیا، آنحضرتﷺ   نو‏‏ں سخت قلق ہويا، تے محمد د‏‏ی صغر سنی تے یتیمی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے غیر معمولی شفقت فرمانے لگے، ايس‏ے زمانہ وچ فرمایا کہ محمد خلقاً تے خلقا اپنے دادا تو‏ں مشابہ نيں تے انہاں دا ہتھ پھڑ دے دعا کيتی اورفرمایا وچ دنیا تے آخرت دونے وچ آلِ جعفر دا ولی ہون۔ آنحضرتﷺ  ہرطرح تو‏ں یتیم محمد د‏‏ی ولدہی فرماندے سن، اک مرتبہ ایہ بچےآں دے نال کھیل رہے سن، آنحضرتﷺ    ادھر تو‏ں گذرے تاں انہاں نو‏‏ں اٹھا ک‏ے اپنے نال سواری اُتے بٹھا لیا، ايس‏ے شفقت دے نال محمد بن جعفر رسول اللہ ﷺ دے دامن عاطفت وچ پرورش پاندے رہ‏ے، انہاں کانواں سال سی کہ شفیق بابا دا سایۂ شفقت سر تو‏ں اٹھیا گیا۔
عہدِ مرتضوی
خلفائے ثلثہ دے زمانہ وچ محمد کمسن سن، اس لئی کدرے نظر نئيں آندے، جنگ صفین وچ اپنے دوسرے اہل خاندان دے نال اپنے چچا حضرت علیؓ دے نال سن اوران د‏‏ی حمایت وچ شامی فوج نال لڑے۔
صفین وچ انہاں دے مد مقابل عبيد اللہ بن عُمَر بن الخطاب آئے تاں دوناں نے اک دوسرے نو‏‏ں قتل کر دتا۔ انہاں نو‏‏ں محمد اکبر کہیا جاندا اے کیو‏ں کہ انہاں دے اک ہور بھائی دا ناں وی محمد سی جنہاں نو‏ں محمد اصغر کہیا جاندا سی جو کربلا وچ شہید ہوئے سن ۔
سانچے
گٹھ:اہل بیت گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:صحابی راویان حدیث گٹھ:صحابی شہید گٹھ:صحابہ گٹھ:صحابہ و صحابیات
آشکا گوراڈیا
آشکا گورڈیا (جم 27 نومبر 1985) اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اسنے کئی فیشن اوینٹاں وچ رینپ اپر تری اے اتے اسنے وکھ وکھ ہندی ٹیوی سیریئلاں وچ کم کیتا اے۔ اوہ سونی ٹیوی اُتے کمد (2003-05) وچ "کمود" دے کردار پیش کرکے اتے لاگی تجھسے لگن وچ کلاوتی دے کردار نبھاؤن توں بعد مشہور ہو گئی۔ 2012 وچ، اسنے کلرز ٹیوی دے رئیلٹی شو بگ بوس 6. وچ اک امیدوار دے روپ وچ حصہ لیا۔ اوہ ٹیلیوژن لڑی دے بلّ ویر، ناگن اتے نچّبلیئے وچ وی دکھائی دتی۔ گوراڈیا ‘بگّ بوس’ اتے ڈانس رئیلٹی شو نچ بالیئے ورگے رئیلٹی شو وچ اپنی کردار لئی وی جانی جاندی اے جس وچ اسنے اپنے تتدور بوائیپھرینڈ، برینٹ گوبل دے نال حصہ لیا۔ اوہ ہال ہی وچ، ٹی۔وی۔ دے شو ڈائن اتے سپت-روپ دے کردار نبھاؤندی دیکھی گئی سی۔
کیریئر
گوراڈیا نے اپنے کیریئر دی شروعات سونی ٹی۔وی۔ دے اچانک 37 سال بعد اتے 2002 ‘چ کامیڈی سیٹکام ایکٹنگ ایکٹنگ نال کیتی سی۔ جلدی ہی بعد وچ، اس نوں سونی ٹی۔وی۔ تے ککسم لئی سائین کیتا گیا جس وچ اسنے کمود دی کردار نبھایا۔ پھر اسنے اک ہور سیریل اکیلا وچ کم کیتا جو سونی ٹیوی تے وی براڈکاسٹ ہویا سی۔ اس نے اک رئیلٹی گیم شو ‘جیٹ سیٹ گو آن’ سٹار ون وی کیتا پر اس دی جگہ شمع سکندر نے لے لئی سی۔ پھر اس نے ٹی۔وی۔ سیریئلاں جویں زی ٹی۔وی تے ‘سندور تیرے نام کا’، 9 ایکس تے ‘میرے اپنے’ اتے سونی ٹیوی تے ویردھ وچ کجھ کرداراں نبھائیاں۔ اوہ زی ٹی۔وی۔ دے سات پھیرے، سونی ٹیوی دے شبھ ویاہ اتے کلاوتی لاگی تجھسے لگن وچ کلرز ٹی۔وی۔ تے کلکا دے روپ وچ وی نظر آئی سی، جو سارے منفی رول سن۔
2013 توں 2015 تک، اس نے سونی ٹیوی تے ٹیلیوژن لڑیوار ‘بھارت کا ویر پتر - مہارانا پرتاپ’ وچ مہارانی دھیر بائی بھاٹیانی دی کردار نبھایا۔ اگست 2015 وچ، اس نے سب ٹیوی دے بال ویر تے دشٹ پری مہانوناشنی نبھائی۔ پھر اوہ 2016 توں 2017 دے الوکک ناٹک ناگن وچ دیکھی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1985 گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:بگّ بوس لڑی دے پرتییوگی گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
اکھنور
گٹھ:جموں گٹھ:پنجاب دا جغرافیا گٹھ:جموں ریجن
روایتی دوائیاں
thumb|250x250px| [[انتاناناریوو|اینٹنیناروو، میڈاگاسکر دے اک بازار وچ روائتی دوائی ]] thumb|250x250px| بوسٹنکس جویں کہ جمیکا پلین، [[بوسٹن وچ ایہہ اک لاطینی کمیونٹی نوں پورا کردا اے اتے سنتاں دیاں مورتیاں، ارداساں نال سجائیاں مومبتیاں، خوش قسمت بانس اتے ہور چیزاں دے نال لوک دوائی ویچدا اے۔ ]] روائتی دوائی (جس نوں دیسی جاں لوک دوائی وی کیہا جاندا اے) وچ روائتی علم دے ڈاکٹری پہلو شامل ہندے ہن جو جدید دوائی دے یگ توں پہلاں وکھ وکھ سماجاں وچ پیڑھی در پیڑھی ترقی یافتہ ہوئے۔ ورلڈ ہیلتھ آرگینائیزیشن (ڈبلیو ایچ او) روائتی دوائی دی تشریح دندی اے "نظریات، وشواساں اتے وکھو وکھ سبھیاچاراں دے دیسی انوبھواں اُتے بیسڈ علم، ہنر، اتے ابھیاساں دی کل رقم، بھاویں صحتَ دے رکھ-رکھائ لئی ورتی جا سکدی اے جاں نہیں جویں کہ جسمانی اتے دماغی بیماری دی روکتھام، تشخیص، سدھار اتے علاج وچ ۔" روائتی دوائی سائنسی دوائی دے مقابلے دی اے۔
کجھ ایشیائی اتے افریکی دیساں وچ، 80% آبادی اپنیاں مڈھلیاں صحتَ دیکھبھال دیاں ضرورتاں لئی روائتی دوائی اُتے انحصار کردی اے۔ جدوں اس دے روائتی سبھیاچار توں باہر اپنایا جاندا اے، تاں روائتی دوائی نوں اکثر وکلپک دوائی دا اک روپ منیا جاندا اے۔ روائتی دوائیاں دے طور تے جانے جاندے ابھیاساں وچ روائتی یورپیئن دوائی، روائتی چینی دوائی، روائتی کوریئن دوائی، روائتی افریکی دوائی، آیروید، سدھ دوائی، یونانی، پرانے ایرانی دوائی، ایرانی (فارسی)، اسلامی دوائی، متی اتے اپھ شامل ہن۔ روائتی شاستر جو روائتی دوائی دا مطالعہ کردے ہن اوہناں وچ ہربلزم، ایتھنومائیڈسائین، ایتھنوبوٹنی، اتے میڈیکل مانو سائنس شامل ہن۔
ڈبلیو ایچ او نوٹ کردا اے، حالانکہ، "روائتی دوائیاں جاں عوامل دی نامناسب ورتوں دے منفی جاں خطرناک اثر ہو سکدے ہن" اتے ایہہ کہ روائتی دوائی پرنالیاں ولوں ورتیاں جاندیاں کئی پرتھاواں اتے طبی پودیاں دی "مہارت اتے سرکھیا دا پتہ لگاؤن لئی ہور کھوج دی ضرورت اے۔" اخیر وچ، ڈبلیوئیچؤ نے "کم شیل پالیسیاں بناؤن اتے کم سکیماں نوں لاگوُ کرن وچ میمبر راجاں دی مدد کرن لئی نوں سالاں دی حکمت عملی لاگوُ کیتی اے جو آبادی نوں تندرست رکھن وچ روائتی دوائیاں دا کردار نوں مضبوط کریگی۔"
کلاسیکل اتہاس
لکھتی ریکارڈ وچ، جڑھیاں بوٹیاں دا مطالعہ پرانے سمیری واسیاں نال 5000 سال پرانا اے، جنہاں نے پودیاں لئی چنگی طرحاں قائم طبی ورتوں دا ذکر کیتا۔ پرانے مصری دوائی وچ، ایبرز پپییرس توں c 1552 بی سی وچ لوک اپچاراں اتے جادوئی ڈاکٹری ابھیاساں دی لسٹ درج اے۔ پرانے نیم وچ کشورت دے تعلق وچ جڑی-بوٹیاں دی ورتوں اتے کاشت دا وی ذکر اے۔
آیروید وچ ورتیاں جاندیاں بہت ساریاں جڑھیاں بوٹیاں اتے کھنجاں نوں پرانی بھارتی جڑھی بوٹیاں دے ماہر جویں چرکا اتے سشرت نے پہلی ہزار سال پہلاں بی۔سی۔ دوران درسایا سی۔ پہلی چینی ہربل کتاب شیننونگ بینکاؤ جنگ سی، جو ہان راجٹبر دے ویلے سنکلت کیتی گئی سی مگر اسدی پرانی تاریخ توں پرانی تاریخ اے، جس نوں بعد وچ تنگ راجٹبر دے ویلے یاؤکسنگ لون ( میڈیسنل جڑھیاں بوٹیاں دے سبھاء ) دے طور تے ودھا دتا گیا سی । مڈھلے اتے موجودہ جڑی-بوٹیاں دے علم دے مانتا حاصل یونانی کمپائیلرز وچ پائیتھاگورس اتے اس دے پیروکار، ہپوکریٹس، ارسطو، تھیؤپھراسٹس، ڈائیوسورائیڈز اتے گالین شامل ہن۔
رومن سروتاں وچ پلینی دی ایلڈر دا قدرتی اتہاس اتے سیلسس دی ڈی میڈیفوج شامل سی । پیڈنیئس ڈائیوسکورائیڈز نے اپنے ڈی میٹیریا میڈکا لئی پچھلے لکھاریاں نوں اپنے ول کھچیا اتے صحیح کیتا، بہت زیادہ نویں سامان شامل کیتی؛ اس رچنا دا کئیں بولیاں وچ ترجمہ کیتا گیا سی اتے صدیاں توں اس وچ ترکی، عربی اتے عبرانی ناں شامل کیتے گئے سن۔ De Materia Medica دے لاطینی کھرڑے جڑی دے کے اک لاطینی دے نال ملا دتا گیا سی Apuleius Platonicus (ہربیریئم Apuleii Platonici) اتے انگریز-سیکسنز وچ شامل کیتا گیا سی کوڈیکس کوٹن وٹلیؤس C.III. ایہہ چھیتی یونانی اتے رومن compilations یورپی میڈیکل تھیوری دی ریڑھ دی ہڈی بن گیا اتے فارسی ترجمہ کیتا گیا سی Avicenna (ابن موسیٰ سنائی، 980 – 1037)، فارسی Rhazes (راضی، 865 – 925) اتے یہودی مائیمونڈیز۔