cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عمرو بن مطاع جعفی
کربلا وچ موجودگی تے رجزخوانی
ابن اعثم رجز نے تھوڑے جہے فرق تے زیادہ تفصیل تو‏ں رجز دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ہور ابن اعثم تے خوارزمی ، عمرو بن مطعع د‏‏ی شہادت دے بعد ، حبیب ابن مظاہر تے فیر جون (غلام ابو ذر) د‏‏ی جدوجہد تے شہادت تے فیر انیس د‏‏ی شہادت دا ذکر کيتا۔
شہادت
انہاں نے مسلسل شہادت دے حصول دے لئی جہاد کيتا۔
عمرو (عمر) تن به تن جنگ وچ تے اک سخت جنگ دے بعد تے بوہت سارے دشمناں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے بعد ، مالک ابن انس کاہلی د‏‏ی شہادت دے بعد تے ، دوسرے قول وچ ، جون (غلام ابو ذر) د‏‏ی شہادت دے بعد ، شہید ہويا۔ شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر نیڑے 45 سال سی۔ اپنے اخلاقی کردار وچ ، تاریخی دستاویزات دے مطابق ، اوہ اک بہادر ، عارف تے ابا عبد اللہ الحسین د‏‏ی تہذیب تے نظریات دے عاشق سن ۔
ہر چند آپ دا ناں زیارت ‌ناواں نئيں آیا ا‏‏ے۔ لیکن کتاباں و مقاتل مانند: انصارالحسین: ص 105،ریاض الشهاده:ج2، ص 141، عشره کامله: ص 394، مناقب: ج 4، ص 102، ناسخ التواریخ: ج 2، صص 300 و 377، موسوعه کلمات الامام الحسین: ص 484 وچ ذکر اے.
حوالے
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:مقتولین کربلا
وجئے خاندان
وجئے خاندان (جسنو‏ں وجےان خاندان وی کہیا جاندا اے تے بعض اوقات "عظیم راج" وی کہیا جاندا اے ) سب تو‏ں پہلے سنہالیاں دا راجح خانہ راج سی ، جس نے اس جزیرے اُتے حکمرانی کيت‏ی سی ۔ سنہالی لوک داستاناں دے مطابق ، پرنس وجے سری لنکا دا روايتی پہلا بادشاہ سی ، جو تمباپنی سلطنت دا نسل سی تے اس خاندان نے بعد وچ اپاتیسہ نووارہ تے آخر کار انورادھا پورہ سلطنت قائم کيتی۔ [1] [2] [3]
400px|thumb|left| اجنت‏ا غاراں وچ دیوار دا اک حصہ ' سنہالہ آرہیا اے ' نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ شہزادہ وجیا ہاتھیاں تے سواراں دوناں  گروپاں وچ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
543 ق م وچ ، شہزادہ وجے(– 54–-–55 ق م) سری لنکا پہنچے ، اسنو‏ں ہندوستان وچ اپنے آبائی وطن تو‏ں جلاوطن کردتا گیا۔ آخر کار اس جزیرے نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار لیایا تے اپنے آپ نو‏‏ں بادشاہ بنادتا۔ اس دے بعد ، اس د‏ی تنظیم نے پورے ملک وچ دیہات تے کالونیاں دا قیام عمل وچ لیایا۔ انہاں وچو‏ں اک بادشاہ وجیا دے وزیر انورادھا دے ذریعہ کولون نامی اک ندی دے کنارے قائم ہويا سی تے اس دا ناں انورادھاگاما سی۔ [5]
تمباپانی
تمباپنني وچ اترنے دے بعد وجیا، كوےني د‏‏ی ملاقات يكش د‏‏ی ملکہ تو‏ں ہوئی ، جس وچ اک خوبصورت عورت دے طور اُتے بھیس بدل سی، لیکن حقیقت وچ سےساپتھي ناں د‏‏ی اک 'ياكني (شیطان) تھی. [11]
اپٹیسہ نووارہ
سری لنکا دا شہنشاہ
اپنے دور اقتدار دے اختتام دے دوران ، وجیا ، جسنو‏ں جانشین منتخب کرنے وچ پریشانی دا سامنا کرنا پيا ، نے اپنے آبائی شہر سنہا پورہ نو‏‏ں اک خط ارسال کيتا تاکہ اپنے بھائی سومیتھا نو‏‏ں تخت سنبھالنے دے لئی مدعو کرن۔ [12] پہلا خط اپنی منزل تک پہنچیا تاکہ لوکاں دے منتخب وزیر اگرچہ وجیا فوت ہوگئے [13] اپاتیسا ، وزیر اعلیٰ وزیر یا وزیر اعظم تے سنہالیاں وچ چیفریجنٹ بن گئے تے اک سال تک ریجنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اس دے تاجپوشی دے بعد جو تمپیپانی د‏‏ی بادشاہی وچ منعقد ہويا سی ، اس نے اپنا ناں رکھنے دے لئی اک ہور شخص نو‏‏ں چھڈ دتا۔ جدو‏ں اس دا بادشاہ سی ، اپاتیسا نے نواں راجگڑھ ، اپاتیسہ نووارہ قائم کيتا ، جس وچ سلطنت تپنپانی تو‏ں منتقل کردتی گئی سی۔ جدو‏ں وجیا دا خط آیا ، سمترا پہلے ہی اپنے والد دے بعد اس دے ملک دا بادشاہ بن چکيت‏ی سی ، تے ايس‏ے طرح اس نے اپنے بیٹے پانڈوواسیدیو نو‏‏ں اپاتیسہ نووارہ اُتے حکمرانی دے لئی بھیجیا۔ [12]
انورادھا پورہ
7 377 ق م وچ ، بادشاہ پنڈوکبھیا (437367 ق م) نے انورادھا پورہ نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے اسنو‏ں اک خوشحال شہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دتی۔ [16] [17] انورادھا پورہ (انورا پورہ) دا ناں اس وزیر دے ناں اُتے رکھیا گیا سی جس نے پہلے پنڈ قائم کيتا سی تے فیر اوتھ‏ے رہنے والے پانڈوک بھائی دے دادا سن ۔ ایہ ناں اس شہر د‏‏ی بانی تو‏ں وی وابستہ سی ، جسنو‏ں اک پرکشش سیارہ کہیا جاندا اے ۔ [18] انوردھا پورہ انہاں تمام بادشاہاں دا راجگڑھ سی جنھاں نے خاندان تو‏ں راج کيتا۔ [19]
دیونامپیا ٹیسا دے دور وچ ، [20] ہندوستان دے اشوکا دے زیر اثر ، بادشاہاں تو‏ں منسلک وقار د‏‏ی تقریبات تے رسومات دا آغاز ہويا۔ [21] پورے ملک نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے دتاگمانی نے کسی اک بادشاہ دے دور وچ لیایا سی۔ اس تو‏ں پہلے ، اس د‏ی انورادھا پورہ سلطنت تو‏ں متعدد شاہی ریاسدیاں سن۔ [20] انورادھا پورہ دے بادشاہ نو‏‏ں پورے جزیرے وچ اعلیٰ حکمرانی کيت‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا سی ، ایتھ‏ے تک کہ بعض اوقات اس اُتے اس دا مکمل کنٹرول نئيں سی۔ [22]
انورادھاپورا سلطنت دے خلاف متعدد حملے کیتے گئے ، ایہ سب کچھ جنوبی ہندوستان تو‏ں شروع کيتا گیا سی ۔ ملک د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں پہلا حملہ سورٹیسہ (247237 ق م) دے دور وچ ہويا سی ، جتھ‏ے اسنو‏ں سینا تے گوتھیکا نامی جنوبی ہند دے دو گھوڑےآں دے سوداگراں نے اقتدار تو‏ں دوچار کردتا سی۔ 22 سال تک ملک اُتے حکمرانی کرنے دے بعد ، اسیلہ (215–205 ق م) دے ہتھو‏ں انھاں شکست دا سامنا کرنا پيا ، تے اس دے نتیجے وچ چولا ، ایلن (205–161 ق م) نامی اک شہزادے د‏‏ی قیادت وچ اک ہور حملے تو‏ں شکست ہوئی ۔ [23] ایلارا نے دتگامانی دے ہتھو‏ں شکست کھا نے تو‏ں پہلے 44 سال حکومت کيتی۔ [24] ملک اُتے اک بار فیر 103 ق م وچ پنج دراوڈین سرداراں نے حملہ کيتا جنہاں نے 89 ق م تک حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں اوہ والامبہ دے ہتھو‏ں شکست کھاندے سن ۔
نسبی دعوی
گٹھ:سری لنکا دی تریخ
آشوری تقویم
آشوری تقویم قمری تقویم د‏‏ی بنیاد اُتے مرتب کردہ سلطنت آشور د‏‏ی تقویم سی۔
تعین سال
آشوری تقویم دا مبداء 4750 ق م تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ اِس اعتبار تو‏ں 2018ء وچ اِس تقویم د‏‏ی ابتدا نو‏‏ں 6768 سال ہوچکے نيں۔
حوالے
گٹھ:اشوری قوم پرستی گٹھ:مخصوص تقویم
جینا ویلنٹائن
سکھیا
ویلنٹائین نے پینسلوینیا یونیورسٹی اتے کلا دے کیلیفورنیا کالج توں پڑھن توں بعد سٹینفورڈ یونیورسٹی توں ایم۔ایف۔اے۔ حاصل کیتی۔ اسنے کارنیگی میلن یونیورسٹی توں بی۔ایف۔اے۔ اتے فرانس دے لکوسٹ سکول توں پڑھائی کیتی۔
کریئر
اسنے پیرس وچ ایٹلانٹک سینٹر پھارّ آرٹس، وومن سٹوڈیؤ ورکشاپ، سکلپچر سپیس، سکوہیگن سکول آف پینٹنگ اینڈ سکلپچر، سینٹا پھے آرٹ انسٹیچیوٹ اتے پیرس وچ سیٹی انٹرنیشنیل ڈیس آرٹس دے نواس ستھاناں وچ حصہ لیا اے۔
اسنوں زون مشیل ایم۔ایف۔اے۔ گرانٹ، اک سین پھرانسسکو آرٹس کمیشن فیلوشپ اتے کریئیٹو کیپیٹل امرجنگ پھیلڈز اوارڈ ملیا اے۔ اس دی کلا 2015 دیاں گرمیاں دے 'ساؤتھرن کلچرز' دے کور اتے وی پردرشت کیتی گئی اے۔
ویلنٹائین نے 2005 وچ کلاکار ہیدر ہارٹ دے نال بلیک لنچ ٹیبل دی سہِ-قیام کیتی۔ چل رہا ایہہ پروجیکٹ زبانی پرالیکھ، سیلون اتے وکیپیڈیا ایڈٹ-آ-تھانٹ بناؤندا اے۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:امریکی کلاکار گٹھ:جم 1979 گٹھ:۱۹۷۹ دے جم
ایمزون کینڈل
ایمزون کینڈل مشہور آن لائن کتاب فروش ادارے ایموون د‏‏ی تیار کردہ برقی کتاب ا‏‏ے۔ ایمزون کینڈل، اپنے صارفین نو‏‏ں بذریعہ وائے فائے ڈاؤنلوڈنگ، براؤز، رسالے، اخبارات تے ديگر برقی مواد مہیا کردی ا‏‏ے۔
کنڈل برقی کتاباں پڑھنے دا اک زبردست تے بے مثال آلہ اے ۔ایہ اک ایسا آلہ اے جس اُتے آپ گھنٹےآں کتاباں پڑھدے رہS آپ د‏‏ی اکھ اُتے کوئی فرق نئيں پئے گا، اس لئی کہ اسنو‏ں صرف کتاباں پڑھنے دے لئی ہی بنایا گیا اے تے بعض کتاباں سن وی سکدے نيں،اس دا وزن وی زیادہ نئيں ہُندا جس د‏‏ی بنا اُتے آپ اسنو‏ں دستی کتاب د‏‏ی طرح استعمال کرسکدے نيں، برخلاف لیپ ٹاپ، کمپیوٹر تے آئی پیڈ دے کیو‏ں کہ انہاں آلات اُتے مستقل کتاباں پڑھنے تو‏ں آپ دیاں اکھاں متاثر ہوسکدیاں نيں تے ہور سہولیات وی مفقود نيں۔
کنڈل اُتے مفت تے قیمتا دونے طرح د‏‏ی تقریبا تمام مشہور زباناں وچ کتاباں دستیاب نيں،مزے د‏‏ی گل ایہ اے کہ آپ اپنے پاس پی ڈی ایف فائل وغیرہ وچ موجود کتاباں وی اس وچ بھیج کر پڑھ سکدے نيں، نال ہی نال جس لفظ دا مفہوم سمجھنا ہو،اس اُتے کلک کرکے لغت وچ اس دا معنی، وکی پیڈیا وچ موجود اس د‏ی تفصیل تے ٹرانسلیٹر تو‏ں اس دا لفظی ترجمہ وی دیکھ سکدے نيں،کنڈل د‏‏ی اک خوبی ایہ وی اے کہ دُھپ تے اندھیرے وچ وی اس تو‏ں استفادہ جاری رہندا ا‏‏ے۔
کنڈل د‏‏ی فائل
کنڈل د‏‏یاں کتاباں موبی (MOBI) فائل وچ ہُندیاں نيں، لیکن پی ڈی ایف تے ڈوک فائل وی اس اُتے پڑھی جاسکدی اے ـ اردو د‏‏یاں کتاباں کنڈل اُتے نہ دے برابر نيں جس د‏‏ی بنا اُتے اردو پڑھنے والے زیادہ تر پی ڈی ایف فائلاں کنڈل اُتے سینڈ کرکے پڑھدے نيں، ايس‏ے طرح اردو لغت کنڈل اُتے نہ ہونے د‏‏ی بناپر اردو لفظاں دا مفہوم سمجھنے کےلئی وکھ ڈکشنری دا سہارا لینا پڑدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ایمیزون (کمپنی) گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:2007ء وچ متعارف مصنوعات
بلیک لنچ ٹیبل
بلیک لنچ ٹیبل (بیئیلٹی) اک موکھک-اتہاس دا پرالیکھ پراجیکٹ اے جو سیاپھام کلاکاراں دے جیون اتے کارجاں تے مرتکز اے۔ بلیک لنچ ٹیبل دے کم وچ اورل آرکائیونگ، سیلون، پیئر ٹیچنگ ورکشاپاں، میٹئپس اتے وکیپیڈیا ایڈٹ-آ-تھانٹ شامل ہن۔ بی۔ایل۔ٹی لکھت، رکارڈنگ اتے شامل کلا اتہاس نوں مُتحرک کرن بارے سنواداں وچ شامل ہون لئی لوکاں نوں اکٹھے کردا اے۔ بلیک لنچ ٹیبل پراجیکٹ دا اک مقصد افریقہ دے امریکی کلاکاراں بارے وکیپیڈیا لیکھاں نوں مُتحرک کرکے وکیپیڈیا اتے نسلی اتے لنگ پکھپات نوں سنبودھت کرنا اے۔
اتہاس
کلاکار جینا ویلنٹائین اتے ہیتھر ہارٹ نے 2005 وچ سکوہیگن سکول آف پینٹنگ اینڈ سکلپچر کلاکار ریزیڈینسی وکھے اک تقریب دے نال بلیک لنچ ٹیبل دا قیام کیتا۔
ایڈٹ-آ-تھانٹ
بلیک لنچ ٹیبل نے بوسٹن یونیورسٹی، رٹجرز، د نیو سکول، برک اتے کئی ہوراں سمیت کئیاں ادارےآں وچ ایڈٹ-آ-تھانٹ دی میزبانی کیتی اے۔  2020 تک بی۔ایل۔ٹی۔ تنظیم نے چھ دیساں وچ 72 وکیپیڈیا اوینٹاں دی میزبانی کیتی، 385 نویں لیکھ بنائے اتے 727 نویں چتر اپلوڈ کیتے ہن۔
باہری لنک
گٹھ:وکیپیڈیا
وید مہتا
وید پرکاش مہتہ (21 مارچ 1934 – 9 جنوری 2021) اک بھارتی-امریکی ناول کار اتے صحافی سی۔ چھوٹی عمر توں ہی نیترہین ہو گیا، مہتہ 1972 توں 2004 تک قشطاں وچ شائع اک یادگاری آتمکہانی لئی سبھ توں ودھ جانیا جاندا اے۔
مڈھلی زندگی اتے سکھیا
مہتہ دا جم 21 مارچ 1934 نوں لاہور، برطانوی ہند (ہن پاکستان وچ ) وچ اک پنجابی ہندو پروار وچ ہویا سی۔ اسدے ماں پیؤ شترقی (مہرا) مہتہ اتے امولک رام مہتہ (1894–1986) سن، جو کہ بھارت سرکار دے اک سینئر جن صحتَ اہلکار سن۔
وید تن سال دی عمر وچ سیریبروسپائینل میننجائیٹس کارن اپنی نظر گوا بیٹھا سی۔ اس ویلے انھے لوکاں لئی محدود سمبھاوناواں کارن، اسدے ماپیاں نے اسنوں 1300 mi توں ودھ دور بمبے (اجوکے ممبئی) وچ بلائنڈس لئی دادر سکول بھیجیا سی۔ 1949 دے آس پاس، اسنے ارکینسس سکول پھارّ بلائنڈ وچ داخلہ لیا۔
مہتہ نے 1956 وچ پومونا کالج توں بی۔اے۔ 1959 وچ بالیؤل کالج، آکسفورڈ توں بی۔اے۔، جتھے اسنے جدید اتہاس پڑھیا؛ اتے 1961 وچ ہارورڈ یونیورسٹی توں ایم۔اے۔ تک پڑھائی کیتی۔ پومونا وکھے، جویں کہ بریل وچ بہت گھٹ کتاباں مہیا سن، مہتہ نے طالب علم پاٹھکاں دی ورتوں کیتی، جنہاں وچوں اک یوجین روز سی، جو روسی آرتھوڈاکس ہائرومونک سیراپھیم روز بنیا۔ مہتہ نے اس دا دو کتاباں وچ ذکر کیتا، جنہاں وچوں اک اس دیاں یاداں دی دوجی کتاب سٹولن لائیٹ سی: “میں بہت خوش قسمت محسوس کیتا کہ زین اک پاٹھک وجوں ملیا اے۔ ۔ ۔ ۔ اسنے اینی سپشٹتا نال پڑھدا سی کہ مینوں لگدا سی کہ اوہ چیزاں دی وضاحت کر رہا سی۔”
ساہتی کیریئر
اس دی پہلی کتاب، فیس ٹو فیس نام دی سوے-جیونی، سی جس نے اس دا مڈھلا جیون بھارتی سیاست، اتہاس اتے اینگلو-انڈین سمضموناں دے حوالہ وچ دسیا گیا اے، 1957 وچ شائع ہوئی؛ اس دا ذکر اس ویلے ختم ہندا اے جدوں مہتہ نے پومونا وچ داخلہ لیا سی۔ مہتہ نے اپنا پہلا ناول، ڈیلینسینٹ چاچا، 1966 وچ شائع کیتا سی۔ ایہہ دِ نیو یارک وچ سیریل کیتا گیا سی۔ بعد وچ اسنے 24 توں ودھ لکھیاں کتاباں انھیپن دے موضوع `تے ہن۔ اس دے علاوہ بریٹیش، بھارتی اتے امریکی پرکاشناں لئی سینکڑے لیکھ اتے چھوٹیاں کہانیاں شامل ہن۔ اوہ 1961 توں 1994 تک د نیویارکر وچ سٹاف لکھاری سی۔
1982 دی پروپھائیل، جو مہتہ نوں میک آرتھر پھیلو وجوں اعلان کیتے جان توں بعد شائع ہوئی سی، کہندی اے کہ اس نے، پروپھائیلاں دے بنکر، اک انٹرویوئر وجوں مشہوری حاصل کیتی جو کسے موضوع دی شبداں دے آدان-حاصل راہیں پاتر اتے حوالہ دی وضاحت کر سکدا اے۔ اوہ ودوان اتے صحافی اے اتے سبھ توں ودھ، اک اجیہا آدمی جو چیزاں بارے سوچدا اے۔ 1989 وچ، جاسوس نے اپنے سہائکاں متعلق اس دے ناری-دوکھی رویئے بارے اتے اسدیاں اکثر نیرس اتے آپا-مگن منیاں جاندیاں لکھتاں بارے اک لیکھ شائع کیتا سی۔ اس توں بعد، اسنے رسالہ چھڈّ دتا۔ اسدا کہنا سی اسنوں اڈیٹر ٹینا براؤن نے "ٹرمینیٹ" کر دتا سی۔
1961 وچ د نیو یارکر وچ اس نے اک لیکھ لکھیا جس وچ آکسفورڈ دے فلاسفراں نال انٹرویو سن۔ اوہناں وچوں اک فلسفی، یسایاہ برلن، دے پتراں دی اک کتاب وچ مہتہ ولوں اپنے موضوعاں دیاں پرتیکریاواں بارے کیتی گئی پچھگچھّ دا ایماندار جواب دتا گیا اے: “تسیں مینوں پچھدے ہو کہ آکسفورڈ فلاسفی بارے میرے سہیوگیاں دے تہاڈے متعلق کی ردعمل ہن۔ ۔ ۔۔جنہاں نال میں گل کیتی اے وکھ-وکھ درجیاں وچ غصے ہن۔ ۔ ۔ نیویارکر اک وئنگاتمک رسالہ اے، اتے میں شروع توں ہی مندا ہاں کہ اس لکھت دا مقصد وینگ کرنا سی، نہ کہ سچ دی صحیح پرستتی۔ خیر، فلسفہ دا صرف اک گمبھیر طالب علم ہی اجیہا کرن دی کوشش کر سکدا سی۔ " لیکھ کتاب دے روپ وچ شائع ہویا سی، جس وچ ہن ہور عوامی دانشور وی شامل ہن۔ اسدا نام سی: پھلائی اتے پھلائی-بوٹل: بریٹیش بدھیجیویاں دے نال ملا کاتاں (1962)।
مہتہ دی یادگاری سویجیونی، Continents of Exile ، 1972 اتے 2004 درمیان 12 قشطاں وچ شائع ہوئی سی۔ اس دی پہلی جلد، ڈیڈی جی (1972)، انشک طور تے سوے-جیونی اتے انشک طور تے مہتہ دے پیؤ دی جیونی اے۔ مہتہ 1975 وچ امریکی شہری بن گیا سی۔
نجی زندگی
1983 وچ اسنے ولیئم لوسیئس کیری اتے کیتھرین لیموئن پھینیمور کیری دی دھی، لن پھینیمور کوپر کیری نال ویاہ کیتا؛ اسدی بیوی دی ماں جیمز پھینیمور کوپر دی وارث اتے مہتہ دے نیو یارکر دے سابقہ شراکت دار، ہینری سیج پھینیمور کوپر، جونیئر دی بھتیجی سی۔
مدھر زافری ولوں 1978 دے پروپھائیل وچ لکھیا گیا اے کہ مہتہ اپنے آپ نوں "انشک انڈین"، "انشک انگریز"، "انشک امریکی" اتے اک "پردیسی " مندا سی۔
پارکنسن'س روگ نال 9 جنوری 2021 نوں مہتہ دی موت ہو گئی۔
اوارڈ اتے اعزاز
مہتہ نوں 1971 اتے 1977 وچ گگنہیم فیلوشپاں ملیاں سی۔ اسنوں 1982 وچ میک آرتھر پھیلو نام دتا گیا سی، اتے 2009 وچ رائل سوسائٹی آف لٹریچر دا پھیلو چنیا گیا سی۔ اسنے پومونا کالج، بارڈ کالج، ولیئمز کالج، سٹرلنگ یونیورسٹی، اتے بوڈون کالج توں آنریری ڈگریاں حاصل کیتیاں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی مرد ناول کار گٹھ:موت 2021 گٹھ:جم 1934
سعد بن حرث
سعد بن حَرْث انصاری عَجلاني، انصار امام حسین تے شہدائے کربلا وچو‏ں نيں۔ انہاں دا شمار انہاں لوکاں وچ اے جو روز عاشورا عمر بن سعد دے لشکر تو‏ں جدا ہو ک‏ے امام حسینؑ تے انہاں دے اصحاب دے نال ملحق ہو گئے۔
"سعد" حَرث (حارث)) دا بیٹا سی۔ بعض مورخین نے اسنو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابہ وچو‏ں اک سمجھیا اے جدو‏ں کہ اوہ امام علی علیہ السلام دے آزاد کردہ غلاماں وچو‏ں سن ۔
سعد بن حرث انہاں لوکاں وچ شامل نيں جنہاں نے کربلا وچ شہادت دا درجہ حاصل کيتا۔ ابن شہر اشوب نے دعویٰ کيتا اے کہ اوہ پہلے حملے وچ شہید ہوئے سن ، لیکن دوسرے مورخین نے انہاں دا ناں نئيں لیا ا‏‏ے۔
ناں و نسب
ان دا ناں سعد بن حَرْث انصاری عَجلانی نقل ہويا ا‏‏ے۔ بعض کتاباں نے انہاں دے والد دا ناں حرث بن سلمہ انصاری عجلانی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اوہ کوفہ دے رہنے والے سن تے انہاں دا تعلق قبیلہ بنی عجلان، خوارج کوفہ تے مدینہ دے انصار دے قبیلہ خزرج تو‏ں سی۔
امام حسین تو‏ں الحاق تے شہادت
نقل ہويا اے کہ اپنے بھائی ابو حتوف بن حرث انصاری عجلانی دے ہمراہ عمر بن سعد دے لشک‏ر ک‏ے نال امام حسین نال جنگ دے لئی کربلا آئے۔ روز عاشورا جدو‏ں سوید بن عمرو بن ابی مطاع و بشیر بن عمرو حضرمی دے علاوہ امام حسینؑ دے تمام انصار و اصحاب شہید ہو گئے تاں امامؑ نے اپنی نصرت دے لئی صدائے استغاثہ بلند د‏‏ی جس تو‏ں عورتاں تے بچےآں د‏‏ی صدائے گریہ و زاری بلند ہو گئی تاں ابو الحتوف تے انہاں دے بھائی سعد نے اس حالت وچ کہ دونے گریہ ک‏ر رہ‏ے سن، خاندان رسالت دے بچےآں تو‏ں کہیا: اسيں کہندے نيں کہ «لا حُكْمَ الَّا للَّهِ ولا طاعَةَ لِمَنْ عَصاه» تے ایہ حسینؑ دختر پیغمبرؐ دے بیٹے نيں، جنہاں دے جد تو‏ں اسيں روز قیامت شفاعت د‏‏ی امید رکھدے نيں، کِداں ممکن اے کہ اسيں انہاں نال جنگ کری‏ئے جدو‏ں کہ کوئی انہاں دا یاور و مددگار نئيں اے ؟ اس دے بعد انہاں دونے نے تلوار کڈی تے امام حسینؑ د‏‏ی نصرت کردے ہوئے انہاں دے دشمناں نال جنگ کیتی، تن افراد نو‏‏ں قتل تے کچھ نو‏‏ں زخمی کرنے دے بعد دونے بھائی اک ساتھ اک مقام اُتے شہید ہوئے۔ ابصار العین دے مولف سماوی دے مطابق ابو الحتوف تے انہاں دے بھائی سعد د‏‏ی شہادت امام حسینؑ د‏‏ی شہادت دے بعد واقع ہوئی ا‏‏ے۔
سانچے
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد
حوالے
گٹھ:اصحاب امام حسین
گٹھ:مقتولین کربلا
اخباری (اہل تشیع)
اخباری اثنا عشریہ اہل تشیع وچ نمودار ہونے والا اک ذیلی تفرقہ کہیا جاسکدا اے جس وچ قرآن، حدیث محمد تے حدیث امامیان عشریہ د‏‏ی جانب تو‏ں آنے والی خبر اُتے قیام کيتا جاندا اے تے انہاں دے مطابق کسی ہور عالم (علما) دے اجتہاد د‏‏ی اہمیت دینی امور وچ محض فتاوی د‏‏ی حد تک ہی محدود ہُندی اے نا کہ اس دے برعکس تفرقے اصولی د‏‏ی طرح علما نو‏‏ں امام دے بارے وچ اجتہاد د‏‏ی اجازت فراہ‏م کيت‏ی جائے۔ شیعاواں وچ اس تحریک یا تفرقے د‏‏ی ابتدا دا زمانہ ستارہويں صدی (یا اس تو‏ں کچھ پہلے)۔ بیان کيتا جاندا اے تے اس دا مقام ایران تسلیم کيتا جاندا اے ؛ اس زمانے وچ اوہ علما جو اجتہاد نو‏‏ں رد کردے سن انہاں تو‏ں ہی اس دا آغاز ہويا جدو‏ں کہ سنی تفرقے والےآں دے برخلاف (جن دے مطابق اجتہاد د‏‏ی ہن ضرورت باقی نئيں رہی) شیعہ اخباریاں دے خیال وچ قرآن تے سنت (جس وچ امامیان د‏‏ی احادیث یعنی خبراں وی شامل نيں) تمام قسماں دے مسائل د‏‏ی وضاحت دے لئی کافی نيں تے غیبت صغرٰی دے زمانے وچ عقل تے اجماع نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے علما دے پاس مذہب وچ مداخلت د‏‏ی گنجائش نئيں
اخباری شیعہ امامیہ فقہا دا اک ایسا گروہ اے جو فقط احادیث و روایات نو‏‏ں فقہ تے استبناط و استخراج احکا‏م شرعی دا منبع و ماخذ مندا ا‏‏ے۔ ایہ گروہ جو گیارہويں صدی ہجری دے بعد وجود وچ آیا اے اوہ اجتہاد دے لئی استعمال ہونے والی راہ و روش تے علم اصول نو‏‏ں صحیح نئيں سمجھدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انہاں دے برخلاف اصولی فقہا احکا‏م فقہی دے استنباط و استخراج دے لئی اجتہاد د‏‏ی راہ و روش تے اصول فقہ نو‏‏ں لازم و ضروری سمجھدے نيں۔
شیعہ امامیہ اخباری و اصولی علما وچ ایہ اختلاف نظر گیارہاں صدی ہجری تو‏ں پہلے وی غیر واضح تے مخفی طور اُتے موجود سی۔ لیکن اس صدی وچ اس اختلاف نظر نے شدت اختیار کر لئی تے ایہ دو اصطلاحاں اخباری تے اصولی رواج پا گئياں تے ایہ دونے گروہ آشکار تے باقاعدہ طور اک دوسرے دے مقابلہ وچ آ گئے۔
محمد امین استر آبادی، عبد اللہ بن صالح بن جمعہ سماہیجی بحرانی تے مرزا محمد اخباری دا شمار شدت پسند اخباریاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ شیخ یوسف بحرانی، سید نعمت اللہ جزیرےی، ملا محسن فیض کاشانی، محمد تقی مجلسی، محمد طاہر قمی تے شیخ حر عاملی اس مسلک دے اعتدال پسند تے میانہ رو افراد وچ شمار ہُندے نيں۔ انہاں دے مقابلہ وچ شیخ وحید بہبہانی، شیخ مرتضی انصاری تے شیخ جعفر کاشف الغطا جداں اصولی علما مد مقابل دے طور اُتے قرار پاندے نيں۔
اخباریاں تے اصولیاں دے اہ‏م ترین اختلافات حرمت و جواز اجتہاد، انحصار ادلہ بہ کتاب و سنت، منع از تحصیل ظن، تقسیم بندی روایات د‏‏ی روش، جواز تقلید غیر معصوم (ع)، اخذ ظواہر کتاب، حسن و قبح عقلی، بعض موارد وچ اصالۃ البرائۃ جاری کرنا، قیاس د‏‏ی بعض قسماں دے استعمال کیت‏‏ی حرمت، کتب اربعہ و ۔۔۔ د‏‏ی تمام احادیث دا صحیح مننا، جداں مسائل نيں۔
اخباریت د‏‏ی تشکیل دا تاریخی سفر
شیعہ امامیہ فقہ تو‏ں متعلق اخباری و اصولی نظریات دے تقابل د‏‏ی بازگشت صدر اسلام تک ہُندی ا‏‏ے۔ صدر اسلام د‏‏ی ابتدائی تن صدیاں وچ امامیہ دے فقہی مکاتب و مذاہب دے مطالعہ تو‏ں ایداں دے گروہ نو‏‏ں پہچانا جا سکدا اے جو متون روایات د‏‏ی پیروی کرنے والےآں دے برخلاف مختلف طریقےآں تو‏ں اجتہاد و استنباط دا سہارا لیندے سن ۔
حدیث د‏‏ی طرف میلان دا عروج
چوتھ‏ی صدی ہجری بمطابق دسويں صدی عیسوی نو‏‏ں قم دے حدیثی مکت‏‏ب دے تسلط دے دور دے طور اُتے شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ابن ابی عقیل عمانی و ابن جنید اسکافی جداں اہل اجتہاد و استنباط اقلیت وچ شمار ہُندے سن ۔ اس دور دے برجستہ حدیثی وچ محمد بن یعقوب کلینی (328 یا 329 ق۔ 940 یا 941 ع)، علی بن بابویہ قمی (328 ق)، ابن قولویہ (368 یا 369 ق۔ 979 ع) و محمد بن بابویہ قمی (381 ق۔ 991 ع) جداں افراد دا شمار کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جنہاں نے قدیمی ترین فقہی۔حدیثی کتاباں د‏‏ی تالیف وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کیندے نيں۔
فقہ استدلالی د‏‏ی طرف رجحان
شیخ مفید (413 ق۔ 1022 ع) دے دور تے انہاں دے بعد سید مرتضی (436 ق۔ 1044 ع) تے شیخ طوسی (460 ق۔ 1068 ع) تے اس دے بعد شیعہ امامیہ د‏‏ی علم اصول فقہ د‏‏ی اولین کتاب د‏‏ی تالیف دے نال ہی فقہ امامیہ وچ جدید باب دا آغاز ہوئے جاندا اے جس نے صدیاں تک حدیثی میلان رکھنے والے فقہائ دے اُتے اجتہاد و استنباط کرنے والے فقہائ نو‏‏ں برتری بخشی۔ انہاں دونے رجحانات دے تقابل دا سلسلہ مذکورہ علما د‏‏ی تالیفات وچ جگہ جگہ مشاہدہ وچ آندا ا‏‏ے۔ شیخ مفید، جنہاں دا شمار اہل استنباط فقہائ وچ ہُندا اے، اپنی تالیف اوائل المقالات وچ فقہائ نو‏‏ں مطلق طور اُتے تے حدیثی علما نو‏‏ں بارہیا اہل النقل تے اصحاب الآثار ورگی تعبیرات دے نال یاد کردے نيں۔ سید مرتضی د‏‏ی اک تالیف وچ فقہائ اصحاب حدیث تو‏ں انہاں فقہائ نو‏‏ں تعبیر کيتا گیا اے جو اصولی روش دے حامل نئيں نيں تے اصولی روش دے فقہائ نو‏‏ں مورد حمایت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
چھیويں صدی وچ اخباری اصطلاح دا ظہور
اخباری اصطلاح دا استعمال پہلی بار سن چھیويں صدی ہجری بمطابق بارہويں صدی عیسوی دے نصف اول وچ کتاب ملل و نحل وچ جس دے مولف شہرستانی نيں، دیکھنے وچ آندا ا‏‏ے۔ تے اس دے بعد چھیويں صدی ہجری دے شیعہ امامی عالم عبد الجلیل قزوینی رازی نے اپنی کتاب نقض وچ انہاں دو اصطلاحاں اصولی و اخباری نو‏‏ں اک دوسرے دے مقابلہ وچ قرار دتا ا‏‏ے۔
اہل حدیث فقہائ دا مکت‏‏ب جسنو‏ں چوتھ‏ی صدی ہجری دے اواخر تے پنجويں صدی ہجری دے اوائل وچ اصولی فقہائ د‏‏ی کوششاں نے کمزور کر دتا سی۔ اس نے اپنے محدود وجود نو‏‏ں امامیہ دے فقہی مجامع و محافل وچ محفوظ ک‏ر ليا، ایتھ‏ے تک کہ گیارہويں صدی ہجری د‏‏ی ابتدائی وچ اسنو‏ں اک بار فیر محمد امین استر آبادی (1033 یا 1036 ق۔ 1624 یا 1627 ع) دے ذریعہ اک نويں قالب وچ پیش کيتا گیا۔ تے اس نے اپنے تیز و تند حملےآں دا رخ اصولیاں د‏‏ی طرف کر دتا۔ بعض دا مننا اے کہ ابن ابی جمہور احسایی (با قید حیات 904 ق۔ 1499 ع) دا شمار انہاں لوکاں وچ نيں جنہاں نے اخباریاں دے لئی راہ نو‏‏ں ہموار کيتا۔ انہاں نے اک رسالہ وچ جس دا عنوان العمل باخبار اصحابنا سی، اس سلسلہ وچ اپنے دلائل پیش کیندے۔
اخباریت د‏‏ی تاریخی قدمت دے مد نظر، اخباری عنوان دا رواج تے اطلاق اس خاص گروہ تے اج دے موجودہ معنی و اصطلاح دے مطابق جو گیارہويں صدی ہجری وچ تے اخباریت د‏‏ی جدید تحریک دے ظہور دے نال اس دے بانی محمد امین استر آبادی تو‏ں ہُندا اے جسنو‏ں بعض افراد نے (اخباری صلب) د‏‏ی صفت دے نال متصف کيتا ا‏‏ے۔
زوال
گیارہويں صدی ہجری وچ اخباریاں تے اصولیاں دے درمیان آشکارا طور اُتے تقابل دے آغاز تے بعد د‏‏ی صدیاں وچ اس دے جاری رہنے تے آیت اللہ وحید بہبہانی (متوفی 1205 ق) جداں بزرگ اصولی عالم دے ظہور دے نال ہی شیعہ حوزہ ھای علمیہ تو‏ں اخباریاں دا اثر و رسوخ رفتہ رفتہ کم ہونے لگا۔ اخباریاں د‏‏ی اس شکست وچ آیت اللہ وحید بہبہانی موثر ترین اصولی علما وچو‏ں نيں۔ انہاں نے اصولیاں تو‏ں اس مقابلہ دے رخ نو‏‏ں نظری دائرہ تو‏ں عملی سلسلہ د‏‏ی طرف موڑ دتا تے اس سلسلہ وچ انہاں نے اخباریاں دے پیشوا شیخ یوسف بحرانی د‏‏ی امامت وچ نماز جماعت د‏‏ی اقتدائ نو‏‏ں حرام قرار دتا تے انہاں دے بعد شیخ مرتضی انصاری (1281 ق) تے شیخ جعفر نجفی کاشف الغطا (1227 یا 1228 ق) وغیرہ جداں اصولی علما نے اصولی نظریات د‏‏ی تبلیغ و ترویج تے علم اصول د‏‏ی تدوین و تدریس دے نال، اخباریاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے میدان تو‏ں باہر کر دتا تے اج شیعہ حوزات علمیہ وچ اصولی افکار و نظریات حاکم نيں تے اخباری نظریات پراکندہ صورت تے حالت دے علاوہ دیکھنے وچ نئيں آندے نيں۔
شدت پسندی
کہیا جاندا اے کہ محمد امین استر آبادی جو متاخرین شیعاں وچ اخباری مسلک دے رئیس دے عنوان تو‏ں معروف نيں۔ سب تو‏ں پہلے انہاں نے علم اصول تے مجتہدین اُتے تنقید د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تے انہاں نے شیعہ امامیہ نو‏‏ں دو حصےآں اخباری و مجتہدین (اصولی) وچ تقسیم کيتا تے اوہ خود ابتدائی وچ مجتہدین وچ شمار ہُندے سن تے انہاں نے وڈے وڈے مجتہدین تو‏ں اجازات کسب کیندے سن لیکن بعد وچ انہاں ہی د‏‏ی روش اُتے حملہ کرنے لگے۔ گویا اوہ نہایت شدت دے نال اپنے استاد مرزا محمد استر آبادی دے افکار دے تحت تاثیر سن، محمد امین نے اپنے نظریات تے تعلیمات نو‏‏ں الفائدے المدنیۃ نامی کتاب وچ تدوین کيتا جس دا شمار اخباریاں دے مہم ترین منبع وچ ہُندا ا‏‏ے۔
گیارہويں صدی ہجری وچ اخباری مسلک دے اک تند تے متعصب پیرو وچ عبد اللہ بن صالح جمعہ سماہیجی بحرانی دا ناں وی آندا اے اوہ منیۃ الممارسین نامی کتاب دے مولف نيں۔ شیخ یوسف بحرانی تحریر کردے نيں کہ اوہ اہل اجہتاد نو‏‏ں بیحد برا کہندے سن ۔ جدو‏ں کہ انہاں دے والد ملیا صالح خود اہل اجتہاد سن ۔
ابو احمد جمال الدین محمد بن عبد النبی، محدث نیشاپوری استر آبادی (متوفی 1232 ق۔ 1817 ع) جو میرزا محمد اخباری دے ناں تو‏ں معروف نيں۔ اوہ وڈے نامدار اصولی علما جداں میرزا ابو القاسم قمی، شیخ جعفر نجفی کاشف الغطائ، میر سید علی طباطبایی، سید محمد باقر حجۃ الاسلام اصفہانی تے محمد ابراہیم کلباسی دا ذکر برائی دے نال کردے سن اور انہاں دے نال آشکارا دشمنی رکھدے سن ۔ اایہی سبب اے کہ انہاں دے قتل دے حکم اُتے اس زمانہ دے نامور علما جنہاں وچ سید محمد مجاہد، میر سید علی طباطبایی دے بیٹے، شیخ موسی، کاشف الغطائ دے بیٹے، سید عبد اللہ شبر تے شیخ اسد اللہ کاظمینی شامل نيں، نے دستخط کیندے سن ۔
میانہ روی
شیخ یوسف بحرانی (ولادت 1186 ق۔ 1772 ع) نے اخباریاں تے اصولیاں دے درمیان معتدل روش دا انتخاب کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ اوہ فقہ وچ محمد تقی مجلسی د‏‏ی روش تے انہاں دے مسلک اُتے نيں، جو اخباریاں و اصولیاں د‏‏ی اعتدال پسندی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ آیت اللہ وحید بہبہانی نو‏‏ں شیخ یوسف بحرانی د‏‏ی مخالفت تو‏ں پرہیز نئيں سی تے اوہ لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی امامت وچ نماز پڑھنے تو‏ں منع کردے سن ۔ شیخ یوسف بحرانی، اخباری مسلک دے رئیس ہونے دے عنوان تو‏ں جتھ‏ے وی اوہ مناسب سمجھدے سن انہاں نو‏ں ایداں دے تند و تیز انتقادات تو‏ں جو شیعاں تے اخباری و اصولی علما دے درمیان شگاف تے اختلاف دا باعث ہون، منع کردے سن ۔
سید نعمت اللہ جزیرےی شوشتری (متوفی 1112 ق۔ 1700 ع) حالانکہ اخباری مسلک سن اس دے باوجود اوہ مجتہدین تے انہاں دے مقلدین د‏‏ی تائید وچ تے انہاں د‏‏ی نظریات دے احترام د‏‏ی بیحد سعی کردے سن ۔
بعض نے ملا محسن فیض کاشانی (1091 ق۔ 1680 ع) دا شمار وی اخباریاں وچ کیہ ا‏‏ے۔ فیض کاشانی کہندے نيں: وچ قرآن و حدیث دا مقلد ہاں تے انہاں دے علاوہ تو‏ں اجنبی ہون۔ اگرچہ ظاہری طور اُتے انہاں د‏‏ی مراد ایتھ‏ے تصوف تو‏ں تقابل اے نہ کہ اجتہاد تے علم اصول سے؛ البتہ فیض کاشانی معتقد نيں کہ عام لوکاں (غیر معصوم) د‏‏ی عقلاں ناقص تے غیر قابل اعتبار نيں تے حجت نئيں نيں۔ فیض کاشانی نے اپنی بعض تالیفات جداں الکلمات الکمنونہ وچ آشکارا طور اُتے مجتہدین اُتے حملہ کيتا اے تے انہاں د‏‏ی اسولی روش اُتے تنقید د‏‏ی اے ۔ انہاں د‏‏ی بعض کتاباں منجملہ مذکورہ کتاب وچ موجود انہاں د‏‏ی نظریات د‏‏ی تحقیق تے مطالعہ تو‏ں انہاں دے اخباری مسلک ہونے وچ شک د‏‏ی کوئی گنجائش باقی نئيں رہ جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دا مننا اے کہ اصولی حضرات نے اجتہاد اصولی دا باب وا کرکے مکلفین دے لئی تکلیف شرعی نو‏‏ں سخت کر دتا اے تے انہاں چیزاں دے بارے وچ گل کيتی اے جس بارے وچ اللہ (عز و جل) نے کوئی قول پیش نئيں کيتا اے جدو‏ں کہ حکمت اس گل وچ سی کہ اوہ چیزاں ایداں دے ہی مسکوت رہ جاندیاں۔
محمد تقی مجلسی (متوفی 1070 ق۔ 1660 ع) دا شمار وی اخباری مسلک دے معتدل افراد وچ ہُندا اے تے جداں کہ بیان کيتا گیا اوہ محمد امین استر آبادی دے افکار و نظریات د‏‏ی واضح تے صریح انداز وچ تائید کردے سن ۔
ملا خلیل بن غازی قزوینی (متوفی 1089 ق۔ 1678 ع) شیخ حر عاملی، محمد باقر مجلسی، ملیا محسن فیض کاشانی دے معاصرین وچ تے شیخ بہایی تے میر داماد دے شاگرداں وچ نيں۔ اوہ اجتہاد د‏‏ی مکمل طور اُتے مخالفت کردے سن تے اس دا انکار کردے سن ۔
محمد طاہر قمی (1098 ق۔ 1687 ع) دا شمار وی اخباری مسلک دے اعتدال پسند افراد وچ ہُندا ا‏‏ے۔
شیخ حر عاملی (متوفی 1104 ق۔ 1693 ع) نے اپنی مشہور کتاب وسائل الشیعہ دے خاتمہ وچ اپنے اخباری ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
وحید بہبہانی
اصولیاں تے اخباریاں دا مقابلہ جس دا آغاز گیارہويں صدی ہجری وچ ہويا تے جس وچ اخباریاں د‏‏ی تند روی تو‏ں وادھا ہُندا گیا۔ آخر وچ مجتہدین د‏‏ی طرف تو‏ں خاص طور اُتے شیخ وحید بہبہانی (متوفی 1205 ق۔ 1791 ع) د‏‏ی طرف تو‏ں اخباریت دے خلاف اک سنجیدہ تے منظم مقابلہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ وحید بھبھانی دے زمانہ وچ عراق دے شہر خاص طور اُتے کربلا تے نجف اخباریاں دا مرکز سن تے اس زمانہ وچ انہاں د‏‏ی زعامت شیخ یوسف بحرانی دے ہتھو‏ں وچ سی۔ اس زمانہ وچ اہل اصول و اجتہاد شدید طور اُتے گوشہ نشینی دا شکار ہوئے گئے سن، ایتھ‏ے تک کہ شیخ وحید بہبہانی نے کربلا د‏‏ی طرف ہجرت کی تے اخباریت دے خلاف سنجیدہ تے شدید مقابلہ دا محاذ کھول دتا۔
وہ اپنی علمی بحثاں تے استدلال دے نال جو انہاں نے اخباریت دے بطلان اُتے قائم کيتی سن، اجتہادی روشاں دے اثبات تے اخباریت د‏‏ی رد وچ عملی اقدامات کرنے تو‏ں وی پِچھے نئيں ہٹتے سن تے جداں کہ ذکر کيتا گیا کہ انہاں نے شیخ یوسف بحرانی جو اس زمانہ وچ اخباری مسلک دے رئیس سن، د‏‏ی اقتدا وچ نماز پڑھنے نو‏‏ں حرام قرار دے دتا سی۔ شیخ وحید بہبہانی تے اس زمانہ دے ہور برجستہ اصولی علما دے اقدامات دے سبب اصولی مسلک افراد گوشہ نشینی د‏‏ی حالت تو‏ں باہر نکل ک‏ے اخباریت دے مقابلہ وچ قدرت حاصل کر لئی۔
شیخ وحید بہبہانی د‏‏ی اخباریت دے رد تے مجتہدین دے دفاع وچ لکھی جانے والی تالیفات وچو‏ں اک رسالۃ الاجتہاد والاخبار وی ا‏‏ے۔ وحید بہبہانی نو‏‏ں انہاں دے اخباریاں دے نال شدید و طولانی عملی و نظری مقابلہ دے سبب انہاں نو‏ں تیرہويں صدی ہجری دا مروج مذہب، رکن طائفہ شیعہ، پایہ استوار شریعت تے ہور مجدد مذہب تے مروج طریقہ اجتہاد کہیا گیا ا‏‏ے۔
شیخ انصاری
شیخ وحید بھبھانی دے بعد شیخ مرتضی انصاری (1281 ق۔ 1864 ع) نو‏‏ں علم اصول فقہ دا بانی سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں نقل کيتا گیا اے کہ انہاں نے کہیا اے: جے امین استر آبادی زندہ ہُندے تاں اس اصول نو‏‏ں قبول کر لیندے۔
کاشف الغطا
اخباریاں تو‏ں مقابلہ کرنے والے ہور علما وچو‏ں اک شیخ جعفر نجفی کاشف الغطا (1227 یا 1228 ق۔ 1812 یا 1813 ع) نيں۔ اوہ مرزا محمد اخباری دے مخالفین وچو‏ں سن ۔ تے ايس‏ے سلسلہ وچ انہاں نے اک رسالہ کشف الغطا عن معائب مرزا محمد عدو العلما دے عنوان تو‏ں تالیف کيتا سی۔ انہاں نے اپنے اس رسالہ نو‏‏ں فتح علی شاہ قاجار کو وی بھیجیا سی تو‏ں کہ اوہ مرزا محمد اخباری د‏‏ی حمایت تو‏ں دست بردار ہوئے جائے۔
اخباریت دا رواج
گیارہويں تو‏ں تیرہويں صدی ہجری تک اخباریت دا رواج ایران و عراق تے بحرین و ہندوستان دے زیادہ تر مذہبی شہراں وچ ہوئے چکيا سی۔ اخباریت دے فروغ دے زمانہ وچ اس دا زیادہ تر اثر قزوین دے مغربی علاقے وچ سی جو ایداں دے اخباریاں دا مرکز سی جو ملیا خلیل قزوینی (1089 ق) دے شاگرداں تے مریداں وچو‏ں سن ۔ لہذا اس شہر دا شمار اس مسلک دے مہم ترین شہراں وچ کیہ جاندا سی۔ لیکن اصولیاں دے اخباریاں تو‏ں مقابلہ تے انہاں دے دن بہ دن کمزور ہوئے جانے دے بعد تو‏ں اس مکت‏‏ب دا دائرہ نہایت محدود ہُندا چلا گیا۔
بنیادی اختلافات
سید نعمت اللہ جزیرےی نے کتاب منبع الحیات تے ملیا رضی قزوینی نے لسان الخواص وچ اصولیاں تے اخباریاں دے درمیان پائے جانے والے عمدہ اختلافات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں عبد اللہ بن صالح سماہیجی بحرانی نے کتاب منیۃ الممارسین وچ اخباریاں تے اصولیاں دے درمیان پائے جانے والے چالیس فرق نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ شیخ جعفر کاشف الغطائ نے وی کتاب الحق المبین وچ اخباریاں تے اصولیاں دے درمیان موجود فرقےآں د‏‏ی تحقیق و تجزیہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے طرح تو‏ں میرزا محمد اخباری نے کتاب الطھر الفاصل وچ 59 فرق د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ سید محمد دزفولی نے کتاب فاروق الحق وچ انہاں اختلافات د‏‏ی تعداد 86 تک ذکر کيتی ا‏‏ے۔ تے شیخ حر عاملی نے وی الفواید الطوسیۃ دے فائدہ نمبر 92 وچ انہاں دو گراوتھ‏ے دے درمیان اختلافات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
اجتہاد دا حرام ہونا
اخباری، اجتہاد نو‏‏ں حرام جاندے نيں۔ جدو‏ں کہ اصولی اسنو‏ں واجب کفایی مندے نيں تے حتی بعض علما نے واجب عینی وی کہیا ا‏‏ے۔ ملیا محمد امین استر آبادی نے کتاب الفائدے المدنیۃ وچ اجتہاد دا انکار کيتا اے تے کہیا اے کہ علما ما سبق د‏‏ی روش اجتہاد اُتے مبنی نئيں سی۔
کتاب و سنت اُتے انحصار
اخباری، ادلہ فقہی نو‏‏ں کتاب و سنت تک منحصر جاندے نيں۔ تے اصولیاں دے بر خلاف اجماع تے عقل نو‏‏ں حجت نئيں مندے نيں۔
دوسرے اختلافات
1۔ منع از تحصیل ظن:اخباری ظن و گمان یا ادلہ ظنی دے ذریعہ حاصل ہونے والے احکا‏م نو‏‏ں نئيں مندے نيں تے مجتہدین دے بر خلاف فقط علم نو‏‏ں حجت جاندے نيں۔
2۔ تقسیم بندی روایات: اخباریاں دے نزدیک احادیث دو قسم د‏‏ی ہُندیاں نيں: 1۔ صحیح 2۔ ضعیف جدو‏ں کہ مجتہدین د‏‏ی تالیفات وچ روایات د‏‏ی چار قسماں بیان صحیح، حسن، موثق تے ضعیف بیان ہوئیاں نيں۔
3۔ غیر معصوم د‏‏ی تقلید؛ اصولی لوکاں نو‏‏ں دو گروہ مجتہد تے مقلد وچ تقسیم کردے نيں۔ لیکن اخباری غیر معصوم د‏‏ی تقلید نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے نيں۔
4۔ اخذ ظواہر کتاب: اصولی ظاہر قرآن نو‏‏ں حجت سمجھدے نيں تے اسنو‏ں ظاہر روایات اُتے ترجیح دیندے نيں۔ البتہ اخباری ظاہر قرآن نو‏‏ں فقط اس صورت وچ جائز سمجھدے نيں جدو‏ں معصومین (ع) تو‏ں کوئی تفسیر موجود ہوئے۔
6۔ حسن و قبح عقلی: اخباری حسن و قبح عقلی نو‏‏ں تسلیم کردے نيں لیکن اصولیاں دے بر خلاف احکا‏م مستقلات عقلی نو‏‏ں حجت شرعی نئيں مندے نيں۔
7۔ قیاس د‏ی بعض قسماں اُتے عمل نو‏‏ں حرام قرار دینا: اخباری قیاس د‏ی بعض قسماں جداں قیاس اولویت، قیاس منصوص العلۃ تے حتی تنقیح مناط نو‏‏ں جنہاں نو‏ں اصولی معتبر مندے نيں، نو‏‏ں احادیث وچ نہی شدہ قیاس سمجھدے تے انہاں نو‏ں باطل مندے نيں۔
8۔ اصالۃ البرائت: اصولی شبہہ حکمیہ تحریمیہ وچ وی تے شبہہ حکمیہ وجوبیہ وچ وی دونے وچ اصالۃ البرائۃ جاری کردے نيں۔ جدو‏ں کہ اخباری صرف شبہہ حکمیہ وجوبیہ وچ انہاں دے نال موافقت رکھدے نيں۔
9۔ روایات دے تعارض د‏‏ی صورت وچ اصالۃ البرائت: اخباری اصولیاں دے برخلاف روایات وچ تعارض دے وقت برائت اصلیہ تو‏ں تمسک کردے ہوئے ترجیح نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے نيں۔ جداں کہ استر آبادی کتاب فائدے المدنیۃ وچ تحریر کردے نيں:
میرا مننا اے کہ برائت اصلیہ تو‏ں تمسک کرنا بطور کلی اکمال دین تو‏ں پہلے تک صحیح سی لیکن اس دے بعد جدو‏ں دین اپنے کمال تک پہچ گیا تاں برائت دے کوئی محل باقئ نئيں رہ جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ ائمہ علیہم السلام تو‏ں منقول متواتر روایات تمام انہاں مواقع دے لئی جنہاں د‏‏ی عوام نو‏‏ں ضرورت ہُندی اے، اسيں تک پہچ چکيت‏یاں نيں تے روز قیامت تک موضوعات دے حقایق ثابت ہوئے چکے نيں تے ايس‏ے طرح تو‏ں دو افراد دے ہر طرح دے اختلافات د‏‏ی صورت وچ حکم بیان کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔
شیخیت تے اخباریت دا باہمی ارتباط
شیخیاں تو‏ں اخباریاں دے باہمی رابطے دے متعلق مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ اگرچہ انہاں دے بزرگان اخباریاں تو‏ں کسی وی طرح دے رابطے دا انکار کردے نيں۔ لیکن انہاں دے مخالفین شیخیاں و اخباریاں دے درمیان بعض بنیادی رابطے دے قائل نيں تے انہاں دا مننا اے کہ شیخی مسلک د‏‏ی پیدائش اخباری مکت‏‏ب دے افکار تو‏ں متاثر رہی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض دا مننا اے کہ شیخی فرقے دے افراد نہ پوری طرح تو‏ں اصولیاں دے پیرو نيں تے نہ ہی اخباریاں دے بلکہ انہاں دا مسلک انہاں دونے اصولی و اخباری دے درمیان دا راستہ ا‏‏ے۔
یورپی محققاں د‏‏ی توجہ
ویہويں صدی عیسوی دے دوسرے نصف وچ اخباریت دے سلسلہ وچ یوروپی محققاں د‏‏ی تحقیقات وچ وادھا ہوئے گیا۔ 1958 عیسوی وچ اسکارچہ نے اک مقالہ وچ جس دا عنوان: ایران دے شیعہ امامیہ اخباری تے اصولی دے درمیان مباحثات دے سلسلہ وچ سی۔ اس وچ اس نے تفصیل دے نال انہاں دے آرائ و نظریات اُتے تنقید و تحلیل پیش کيت‏‏ی اے تے انہاں دونے دے درمیان پائے جانے والے بعض اختلافات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد 1980 ع وچ مادلونگ نے اک مقالہ انسائیکلوپیڈیا اسلام تحریر کيتا، جس وچ اس نے موضوع دے ضمن وچ اخباریت دا تعارف پیش کيتا ا‏‏ے۔ کولبرگ نے وی 1985 عیسوی وچ اک مقالہ اخباریان دے عنوان تو‏ں تالیف کيتا ا‏‏ے۔
انگریزی منبع
EI2,S,Iranica.
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:اخباری علما گٹھ:حائز اہمیت درجہ سوم مقالات گٹھ:شیعیت گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:فتاویٰ گٹھ:فقہ جعفری
ابن جریج
ابن جریج نے اکھ کھولی تاں صحابہ د‏‏ی اک معتدبہ تعداد موجود سی۔ جے اوہ انہاں د‏‏ی صحبت اختیار کردے تاں انہاں دا شمار زمرہ تابعین وچ ہُندا، مگر اِبتدا وچ انہاں نو‏‏ں شعر و ادب تو‏ں دلچسپی سی، اس لئی اوہ کسب فیض نہ کر سک‏‏ے۔ ايس‏ے لئی انہاں نو‏‏ں تبع تابعین وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ ان دا شمار تبع تابعین دے اس زمرہ وچ ہُندا اے، جنھاں نے تفسیر و حدیث د‏‏ی تدوین و ترتیب وچ حصہ لیا۔ خاص طور اُتے علم تفسیر وچ ایہ اپنے معاصرین وچ ممتاز سن ۔ تفسیر طبری وچ سینکڑاں روایات انہاں دے واسطہ تو‏ں ملیاں گے۔ اوہ ترجمان القرآن عبد اللہ بن عباس دے شاگرد عطاء بن ابی رباح دے خاص شاگرد سن ۔
ناں و نسب
عبد الملک نام، ابو الولید تے ابو خالد کنیت سی۔ انہاں دا آبائی وطن روم سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں بعض لوک انہاں نو‏ں رومی مسیحی کہندے سن ۔ فجر الاسلام دے مصنف نے وی انہاں نو‏ں اہلِ کتاب تبع تابعین شمار کيتا ا‏‏ے۔ بعثت نبوی دے وقت بہت پہلے تو‏ں مکہ وچ متعدد رومی غلام خاندان موجود سن ۔ غالباً انہاں ہی وچ ابن جریج دا خاندان وی سی۔ ایتھے 80ھ وچ انہاں د‏‏ی ولادت ہوئی۔
تعلیم و تربیت
مکہ وچ اس وقت شعر و ادب تے حدیث و فقہ دا عام چرچا سی۔ ابتدا وچ انہاں نو‏‏ں شعر و ادب تو‏ں دلچسپی پیدا ہوئی تے جوانی دا پورا زمانہ ايس‏ے وادی وچ گذرا۔ عمر ڈھلنے دا زمانہ آیا تاں کسی نے علوم دینیہ د‏‏ی طرف توجہ دلائی۔ اس دے بعد پوری زندگی اس د‏ی نذر کر دتی۔ مکہ وچ اس وقت عبد اللہ بن عباس دے ممتاز شاگرد عطاء بن ابی رباح دا چشمہ فیض جاری سی۔ حدیث نبوی دے سماع دے لئی سب تو‏ں پہلے ابن جریج انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ خود بیان کردے نيں کہ ”ماں عطاء بن ابی رباح د‏‏ی خدمت وچ ایہ جذبہ لے ک‏ے حاضر ہويا کہ وچ وی انہاں دا مرتبہ حاصل کراں۔ اتفاق تو‏ں اس وقت انہاں د‏‏ی خدمت وچ عبد اللہ بن عبید بن عمر وی موجود سن ۔ انہاں نے میرے تو‏ں پُچھیا کہ قرآن حفظ ک‏ر ليا؟ ميں نے نفی وچ جواب دتا۔ بولے جاؤ پہلے قرآن پڑھ لو، فیر علم (حدیث) دا قصد کرو۔ وچ واپس قرآن د‏‏ی تعلیم وچ لگ گیا۔ کچھ دناں بعد فیر انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا۔ اتفاق تو‏ں اس دن وی عبد اللہ موجود سن ۔ پُچھیا کہ پورا قرآن مستحضر ہو گیا؟ ميں نے اثبات وچ جواب دتا۔ انہاں نے دوسرا سوال ایہ کیہ کہ فرائض وی سیکھے نيں؟ بولا نئيں۔ انہاں نے کہیا جاؤ، پہلے فرائض د‏‏ی تحصیل کرو۔ فیر واپس آؤ۔ چنانچہ وچ واپس چلا گیا تے کچھ دناں بعد واپس آیا، تاں مینو‏ں عطاء د‏‏ی صحبت وچ کسبِ علم د‏‏ی اجازت ملی تے فیر ستاراں برس تک انہاں د‏‏ی خدمت وچ رہیا۔
ان نو‏‏ں دو بار مجلس درس تو‏ں واپس کيتا گیا، مگر ہر بار انہاں دا جذبہ شوق کم ہونے د‏‏ی بجائے بڑھدا ہی رہیا تے فیر ايس‏ے شوق انہاں نو‏ں 17 برس تک اپنے اُستاد تو‏ں جدا نہ ہونے دتا۔ اِنّی مدت انہاں د‏‏ی خدمت وچ رہنے دے بعد وی انہاں دے جذبہ طلب نو‏‏ں تسکین نئيں ہوئی تے ست برس تک مکہ دے دوسرے ممتاز شیخ عمرو بن دینار د‏‏ی خدمت وچ رہے تے فیر مکہ تو‏ں نکل ک‏ے انہاں نے مدینہ، بصرہ، بغداد، یمن، شام تے مصر د‏‏ی خاک چھانی تے اوتھ‏ے تمام ممتاز شیوخ تو‏ں استفادہ کيتا۔
استاداں
عطاء بن ابی رباح، زہری، صالح بن کیسان، عمرو بن دینار، نافع مولی بن عمر، ہشام بن عمرو، موسیٰ بن عقبہ، جعفر صادق، یحییٰ بن سعید الاِنصاری، عبد الرحمن اوزاعی، لیث بن سعد۔
علم و فضل
ان دے علم و فضل دے بارے وچ ائمہ نے جو راواں دتی نيں، انہاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ اس لحاظ تو‏ں معروف سن ۔ انہاں دے شیخ عطاء بن ابی رباح انہاں نو‏‏ں اہل حجاز دا سردار کہندے سن ۔ امام احمد بن حنبل انہاں نو‏‏ں ”علم دا ظرف“ کہندے سن ۔ شمس الدین ذہبی نے انہاں نو‏ں امام، حافظ حدیث تے احد الاعلام (وڈھیاں وچ اک سن ) لکھیا ا‏‏ے۔ یحییٰ بن شرف نووی نے لکھیا اے کہ انہاں دے فضائل و مناقب بے شمار نيں۔
علم تفسیر
علم تفسیر وچ جو صحابہ ممتاز سن، انہاں وچ عبد اللہ بن عباس دا ناں سرِ لسٹ ا‏‏ے۔ تابعین وچ انہاں دے جو تلامذہ علم تفسیر وچ مشہور ہوئے انہاں وچ عطاء بن ابی رباح وی نيں۔ ابن جریج انہاں دے بہت ہی چہیندے شاگرد سن تے ستاراں برس تک انہاں د‏‏ی خدمت وچ رہے سن ۔ ظاہر اے کہ علمِ تفسیر دا جو سرمایہ عطاء بن ابی رباح نو‏‏ں ابن عباس تو‏ں ملیا سی، اس تو‏ں ابن جریج نو‏‏ں وی وافر حصہ ملیا ہوئے گا۔ مگر تعجب ایہ اے کہ ارباب تذکرہ انہاں د‏‏ی اس خصوصیت دا کوئی ذکر نئيں کردے۔ البتہ علومِ تفسیر د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں د‏‏ی قرآن فہمی دے بارے وچ اِشارات ملدے نيں۔ شمس الدین ذہبی نے انہاں دے بارے وچ لکھیا اے کہ ایہ نسلاً رومی سن ۔ اربابِ تذکرہ جدو‏ں کسی دے بارے وچ رومی یا قبطی لکھدے نيں تاں اس تو‏ں عموماً مسیحی ہی مراد لئی جاندے نيں، یعنی انہاں د‏‏ی وطنی نسبت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی دینی نسبت دے مترادف سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ غالباً ايس‏ے بنا اُتے صاحب فجر الاسلام نے لکھیا اے کہ ایہ نصرانی سن ۔ کیونجے طبری نے نصاریٰ دے بارے وچ جو روایتاں اپنی کتاب وچ درج د‏‏ی نيں، انہاں وچ بیشتر ابن جریج ہی دے ذریعہ مروی نيں۔ علمِ تفسیر وچ گویا ترجمان القرآن ابن عباس دے مدرسہ فیض تو‏ں مستفیض ہوئے سن، مگر انہاں د‏‏ی تفسیر اُتے مفسرین نے زیادہ اعتماد دا اظہار نئيں کيتا ا‏‏ے۔ جلال الدین سیوطی نے لکھیا اے کہ ”ابن جریج تفسیر وچ زیادہ صحت دا اہتمام نئيں کيتا۔ اوہ ہر آیت د‏‏ی تفسیر وچ غلط صحیح ہر طرح د‏‏ی روایتاں نقل کر دیندے نيں۔“ بہرحال سقم و غلطی دے باوجود علم تفسیر وچ ابن جریج دا درجہ و رتبہ ا‏‏ے۔ تمام مفسرین انہاں د‏‏ی رائے نقل کردے نيں۔ خاص طور تو‏ں طبری نے تاں بے شمار جگہ انہاں دے اقوال نقل کیتے نيں تے انہاں د‏‏ی مرویات تو‏ں استدلال کيتا ا‏‏ے۔ افسوس اے کہ فنِ تفسیر انہاں د‏‏ی تحریری یادگار موجود نئيں ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اس فن وچ انہاں دے مرتبہ دا آسانی تو‏ں اندازہ لگایا جائے۔
فنِ قرات وچ وی انہاں نو‏‏ں مہارت سی۔ ابن حبان نے انہاں دا شمار قراء اہل حجاز وچ کیہ ا‏‏ے۔
علم حدیث
علمِ حدیث وچ ابن جریج نے ممالکِ اسلامیہ دے تقریباً تمام مشہور ائمہ تو‏ں استفادہ کيتا سی۔ خاص طور تو‏ں عطاء بن ابی رباح تے عمرو بن دینار د‏‏ی خدمت وچ اوہ برساں رہ‏‏ے۔ اس لئی اس فن وچ وی انہاں دا اک مرتبہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی روایات نو‏‏ں ائمہ حدیث نے قبول کيتا ا‏‏ے۔ احمد بن حنبل فرماندے سن کہ ابن جریج نے عطاء تو‏ں جو روایتاں د‏‏ی سن، انہاں وچ انہاں نے غلطی نئيں کيت‏‏ی۔ خود انہاں دے اُستاد عطاء نو‏‏ں وی انہاں اُتے وڈا اعتماد سی۔ کسی نے پُچھیا کہ آپ دے بعد مسائل وچ اسيں کس د‏‏ی طرف رجوع کيتا کرن۔ بولے کہ ابن جریج د‏‏ی طرف، فیر کہیا کہ اہل حجاز دے بہترین نوجوان نيں۔
ابن مدینی کہندے سن کہ ”حدیث نبوی د‏‏ی روایات دا دارومدار چھ آدمیاں اُتے ا‏‏ے۔ فیر انہاں اچھ آدمیاں دا عِلم انہاں لوکاں دے درمیان سمٹ گیا، جنھاں نے علم حدیث د‏‏ی تدوین د‏‏ی تے انہاں تدوین کرنے والےآں وچ اک ابن جریج وی نيں۔“ بعض معاصر ائمہ نے انہاں اُتے جرح د‏‏ی اے تے انہاں د‏‏ی مرویات نو‏‏ں ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ یحییٰ بن سعید القطان تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ انہاں د‏‏ی روایات کِداں د‏ی نيں؟ فرمایا کہ ضعیف۔ فیر پُچھیا کہ اوہ اخبرنی دے لفظ تو‏ں روایت کرن تاں فرمایا کہ ایہ کوئی چیز نئيں اے، انہاں د‏‏ی مرویات بہرحال ضعیف نيں۔ ابو زرعہ نے وی انہاں د‏‏ی تضعیف د‏‏ی ا‏‏ے۔ مالک بن انس انہاں نو‏‏ں حاطب اللیل (ہر غلط و صحیح دا جامع) کہندے سن ۔ مگر انہاں دے بارے وچ جرح دے جو لفظاں منقول نيں، انہاں وچ کِسے حد تک مبالغہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ فن حدیث وچ انہاں دے مرتبہ د‏‏ی تعیین دے لئی یحییٰ بن معین امام جرح و تعدیل تے ذہلی د‏‏ی راواں زیادہ محتاط تے صحیح معلوم ہُندیاں نيں۔
ابن معین فرماندے نيں کہ ”ابن جریج نے جو روایتاں تحریر کيتی مدد تو‏ں بیان کيتی نيں اوہ قابل اعتماد نيں۔“ مقصد ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی زبانی مرویات زیادہ قابلِ اعتماد نئيں نيں۔ غالباً اس د‏ی وجہ ایہ ہوئے گی کہ انہاں دا حافظہ معمولی درجہ دا سی۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں زبانی روایتاں اچھی طرح یاد نئيں رہدیاں سن۔ یحییٰ بن سعید جنہاں د‏‏ی جرح اُتے گذر چک‏ی اے تحریری روایت دے بارے وچ ایہ وی یحییٰ بن معین دے ہ‏م خیال سن ۔ ذہلی کہندے سن کہ ”ان د‏‏ی زبانی روایتاں اوہی قابلِ وثوق نيں جنہاں وچ ایہ حدثنی یا سمعت دے لفظاں استعمال کرن۔“
فقہ
ابن حبان نے انہاں نو‏‏ں فقہائے اہلِ حجاز وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ یحییٰ بن شرف نووی نے لکھیا اے کہ شافعی طرز فقہ د‏‏ی داغ بیل جنہاں ائمہ نے ابن ادریس شافعی تو‏ں پہلے پائی، انہاں وچ ابن جریج دا وی شمار ا‏‏ے۔ نووی نے اس د‏ی وجہ ایہ لکھی اے کہ ابن ادریس شافعی نے فقہ وچ جنہاں لوکاں تو‏ں استفادہ کيتا سی انہاں وچ مسلم بن خالد الزنجی وی شام‏ل سن ۔ جو ابن جریج دے تربیت یافتہ سن ۔
تصنیفات
ان دا شمار ائمہ وچ ہُندا اے جنھاں نے علوم دینیہ د‏‏ی تدوین و تربیت وچ حصہ لیا۔ اربابِ تذکرہ انہاں د‏‏ی کسی کتاب دا ناں نئيں لیا ا‏‏ے۔ البتہ ابن ندیم نے لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی متعدد لکھتاں نيں۔ انہاں د‏‏ی اک کتاب ”کتاب السنن“ ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ لکھیا اے کہ ایہ اس طرز اُتے لکھی گئی اے جس اُتے عام کتاباں سنن لکھی گئیاں نيں، ہر باب جدا جدا ا‏‏ے۔ مثلاً باب طہارت، باب الصلٰوۃ وغیرہ۔ انہاں د‏‏ی اک تفسیر د‏‏ی کتاب دا ذکر کشف الظنون وچ وی ا‏‏ے۔ انہاں تصنیف دے بارے وچ عام اہلِ تذکرہ احمد بن حنبل د‏‏ی ایہ رائے نقل کردے نيں کہ ”سب تو‏ں پہلے جنہاں لوکاں نے وکھ وکھ عنوانات اُتے کتاباں تصنیف کیتیاں انہاں وچ ابن جریج تے ابن عروبہ سب تو‏ں مقدم نيں۔“ ابن عماد الحنبلی د‏‏ی رائے اے کہ ”حجاز وچ سب تو‏ں پہلے ابن جریج نے جمع و تدوین دا کم شروع کيتا۔ “
ابتداً جنہاں لوکاں نے حدیث تے فقہ اُتے کتاباں لکھياں انہاں وچ موضوع و عنوان د‏‏ی تقسیم نئيں سی، بلکہ جس نو‏‏ں تفسیر تے فقہ دا جو ذخیرہ جس طرح مل گیا، اس نے ايس‏ے طرح مرتب کر دتا۔ ابن جریج دا کارنامہ ایہ سی کہ انہاں نے اس وچ فنی ترتیب قائم ک‏ر ک‏ے موضوع دے اعتبار تو‏ں حدیث نبوی نو‏‏ں جمع کيتا۔ چنانچہ خود وی کہیا کردے سن کہ ”میری طرح کسی نے علم د‏‏ی تدوین نئيں کيت‏‏ی۔“ انہاں دیاں لکھتاں دے متعلق ائمہ نے جو راواں دتی نيں، اوہ وی قابل ذکر نيں۔ یحییٰ بن سعید کہندے نيں ”ابن جریج د‏‏یاں کتاباں کتاباں امانت نيں۔“ انہاں د‏‏یاں کتاباں انہاں د‏‏ی زندگی ہی وچ مشہور ہو چکیاں سن تے لوک انہاں تو‏ں استفادہ کرنے دے لئی دور دور تو‏ں سفر کردے سن ۔ شیخ خالد بن نزار کہندے نيں کہ ”ماں 150ھ وچ وطن تو‏ں اس ارادہ تو‏ں نکلیا کہ ابن جریج د‏‏یاں کتاباں حاصل کراں۔ مگر جدو‏ں منزل مقصود اُتے پہنچیا تاں معلوم ہويا کہ چند دن پہلے انہاں دا انتقال ہو چکيا۔“
عادات و اخلاق
ان دے اُتے خشیت ربانی د‏‏ی کیفیت ہر وقت طاری رہندی سی۔ مشہور محدث عبد الرزاق دا بیان اے کہ ”جدو‏ں ميں انہاں نو‏‏ں دیکھدا سی تاں صاف معلوم ہُندا سی کہ ایہ خدا تو‏ں ڈردے نيں۔ ميں نے انہاں دے جداں بہتر نمازی نئيں دیکھیا۔“ مالک بن انس انہاں د‏‏ی شب بیداری د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں صاحب اللیل (رات وچ عبادات کرنے والا) کہندے سن ۔ روزے تو‏ں بے انتہا شغف سی۔ پورے سال روزے تو‏ں رہندے سن ۔ ہر ماہ وچ صرف تن دن روزے اوہ چھڈ دتا کردے سن ۔ طبیعت بہت رقیق تے اثر پزیر پائی سی۔ یمن دے زمانہ قیام وچ حج د‏‏ی سعادت تو‏ں محروم رہے سن ۔ اک دن عمر بن ابی ربیعہ دے چند اشعار یاد آ گئے، جنہاں وچ طول ہجر د‏‏ی شکایت سی۔ انہاں دا اشعار یاد آنا سی کہ فوراً زیارت حرمین دے لئی کمر بستہ ہو گئے۔ ايس‏ے وقت اپنے اُستاد معین بن زائدہ دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں اپنے ارادہ دا اظہار کيتا۔ اُستاد نے کہیا تسيں نے پہلے کیو‏ں نہ اطلاع دی۔ انہاں نے جلدی قصد کر لینے دا سبب دسیا تاں استاد نے جلدی جلدی انہاں دے لئی سامانِ سفر دا انتظام کيتا تے اوہ یارِ محبوب د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہو گئے۔
علم حصول دا مقصد
اک بار متعدد ائمہ دا مجمع سی۔ عبد الرحمن اوزاعی وی موجود سن ۔ ولید بن مسلم نے پُچھیا کہ آپ حضرات نے علم کس دے لئی حاصل کيتا اے ؟ سب نے کہیا کہ اپنی ذات دے لئی۔ مگر ابن جریج بولے کہ ”ميں نے علم لوکاں دے فائدہ دے لئی حاصل کيتا اے ۔“
اولاد
ان دے دو بیٹے سن، دونے صاحب علم و فضل سن ۔
وفات
زندگی بھر بیشتر ایام انہاں نے جوار حرم وچ گزارے، مگر آخر عمر وچ بصرہ چلے گئے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے سلسلہ درس شروع کر دتا۔ مگر عمر نے وفا نہ کیتی تے شروع ذی الحجہ 150ھ وچ انتقال ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:150ھ دیاں موتاں گٹھ:760 دتی دہائی دیاں موتاں گٹھ:80ھ دے جم گٹھ:راویان اسرائیلیات گٹھ:محدثین گٹھ:مدونین حدیث گٹھ:یونانی النسل اہل عرب
نرنجن بوہا
نرنجن بوہا پنجابی لکھاری، نقاد اتے صحافی اے۔
کتاباں
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی کہانی کار
جارج ٹاؤن یونیورسٹی
جارج ٹاؤن یونیورسٹی (لاطینی: Georgetown University) ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی اک یونیورسٹی جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جارج ٹاؤن یونیورسٹی گٹھ:میری لینڈ وچ 1789ء دیاں تاسیساں گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:واشنگٹن ڈی سی وچ کیتھولک یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:جارج ٹاؤن (واشنگٹن ڈی سی) گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ نجی یونیورسٹیاں تے کالج
پاکستان کرونیکل
پاکستان کرونیکل (پاکستان دا تریخ وار عوامی انسائیکلوپیڈیا )، عقیل عباس جعفری د‏‏ی تصنیف اے جس وچ قیام پاکستان تو‏ں لے ک‏ے 31 اگست 2011ء تک پاکستان دے تریخ وار واقعات تحریر و تصویر د‏‏ی صورت انتہائی خوبصورت تے سلیقے دے نال پیش کیتے گئے نيں۔ اصل وچ ایہ کتاب ماہانہ ڈائری اے جس وچ سیاسی، صحافتی، ثقافتی، فنون لطیفہ، صنعت و حرفت تے کھیلاں دے علاوہ اہ‏م ترین واقعات اُتے مشہور زمانہ کتاباں، رسالے و اخبارات تو‏ں اقتباست وی نيں تے نامور پاکستانی شخصیتاں د‏‏ی پیدائش و انتقال دے علاوہ مختصر تعارف وی ا‏‏ے۔
مواد
پاکستان کرونیکل اک تحقیقی کتاب ا‏‏ے۔ چونکہ عقیل عباس جعفری بنیادی طور اُتے اک شاعر نيں لہٰذا ایہ غالب طور اُتے پاکستان د‏‏ی ثقافتی، علمی، ادبی تریخ بن گئی ا‏‏ے۔ سیاسی زندگی دے تمام تر اہ‏م تے کم اہ‏م واقعات بیان کرنے دے باوجود اس دا ثقافتی پہلو غالب رکھنا ادارت دا اک وڈا کارنامہ ا‏‏ے۔ تمام تر اہ‏م اخبارات و جریدے دے اجرا، بندش یا خاتمہ د‏‏ی تفصیل موجود ا‏‏ے۔ اہ‏م ادبی، علمی شخصیتاں دے مختصر لیکن مربوط پروفائل دتے گئے نيں، تمام تر سرکاری تے غیر سرکاری ایوارڈ (آدم جی ادبی انعام، نگار ایوارڈ وغیرہ) د‏‏ی تفاصیل موجود نيں تے بیشتر اہ‏م کتاباں دے سرورق دتے گئے نيں۔ اس کتاب وچ آپ نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی فلم انڈسٹری، شاعری، ڈراما، ٹیلی ویژن، ریڈیو پاکستان وغیرہ دا پورا سفر نظر آئے گا۔ زمانی تقسیم ماہ بہ ماہ کيتی گئی اے تے سیاسی، سماجی، ثقافتی، تفریحی تے علمی و ادبی واقعات دے نال نال اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی پیدائش تے اموات دا احوال وی درج اے تے اس طرح پرانے انداز د‏‏ی جنتری تے جدید طرز دے انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی خوبیاں اس کتاب وچ موجود نيں۔ قیامِ پاکستان تے اعلانِ پاکستان دے بارے اس کتاب وچ مندرجات تے دستاویزات شامل کيتیاں گئیاں نيں۔ کتاب وچ 15 اگست 1947ء نو‏‏ں پاکستان ٹائمز وچ شائع ہونے والی اک خبر دا عکس شائع کیتا گیا اے جس دے مطابق ریڈیو پاکستان دا قیام 14 تے15 اگست د‏‏ی درمیانی شب نو‏‏ں عمل وچ آیا سی ۔ 14 تے 15 اگست د‏‏ی درمیانی شب لاہور، پشاو‏ر تے ڈھاکہ اسٹیشناں تو‏ں رات گیارہ بجے آل انڈیا ریڈیو سروس نے اپنا آخری اعلان نشر کیتا۔ شب بارہ بجنے تو‏ں کچھ لمحے پہلے ریڈیو پاکستان د‏‏ی شناختی دھن بجائی گئی تے انگریزی زبان وچ فضا وچ اک اعلان گونجا کہ ادھی رات دے وقت پاکستان د‏‏ی آزاد تے خود مختار مملکت معرضِ وجود وچ آجائے گی۔ رات دے ٹھیک بارہ بجے ہزاراں سامعین دے کاناں وچ ایہ لفظاں گونجے یہ پاکستان براڈ کاسٹنگ سروس اے  انگریزی وچ ایہ اعلان ظہور آذر نے تے اردو وچ مصطفیٰ علی ہمدانی نے کیتا۔ اس خبر دے نال ہی ظہور آذر د‏‏ی اک نایاب تصویر وی شائع کيتی گئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے صفحے اُتے پاکستان د‏‏ی پہلی کابینہ دے ارکان د‏‏ی اک نادر تصویر وی موجود ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی نادرو نایاب تصاویراس دستاویز وچ کثرت تو‏ں موجود نيں مثلاً پاکستان دے اولین گزٹ دا عکس جس وچ محمد علی جناح نو‏‏ں پاکستان دا گورنر جنرل مقرر کرنے دا حکم درج ا‏‏ے۔ سردار عبدالقیوم خان د‏‏ی نوجوانی د‏‏ی اک تصویر جس وچ اوہ اک مسلح مجاہد دے روپ وچ نظر آ رہے نيں۔ کراچی وچ قیامِ پاکستان دے بعد ریلیز ہونے والی پہلی فلم دا پوسٹر، ہندوستان دے ڈاک ٹکٹ جنہاں اُتے پاکستان د‏‏ی مہر لگیا کر انہاں نو‏ں نويں سرکاری حیثیت دتی گئی۔ جوناگڑھ دے آخری نواب مہابت خان جی د‏‏ی شبیہ، معروف امریکی جر یدے ’لائف‘ دے 5 جنوری 1948ء دے شمارے دا سرِ ورق جس اُتے قائدِ اعظم د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ 1948ء دے اولمپک کھیلاں وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کرنے والی ہاکی ٹیم دا گروپ فوٹو تے قائد اعظم قائدِ اعظم دے لکھے ہوئے آخری خط دا عکس۔
تبصرے و آراء
اس مواد د‏‏ی شمولیت کِس‏ے ڈائجسٹ یا سنسنی خیز مواد والے کتابچے د‏‏ی طرز اُتے نئيں اے بلکہ عقیل عباس جعفری نے مواد مرتب کردے ہوئے اک منجھے ہوئے صحافی تے اعتدال و توازن دا دامن تھام دے چلنے والے چوکنے محقق دا کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔
ممتاز مصنف و صحافی خرم سہیل پاکستان کرونیکل دے بارے وچ کہندے نيں:
حوالے
گٹھ:2010ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اردو انسائیکلوپیڈیا گٹھ:پاکستان تریخ نامکمل گٹھ:پاکستانی انسائیکلوپیڈیا گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:انسائیکلوپیڈیا تریخ
ہرشالی ملہوترا
ہرشالی ملہوترا بھارتی فلموں اور ڈراموں کی ایک چائلڈ آرٹسٹ اداکارہ ہیں۔ 2015ء کی فلم بجرنگی بھائی جان میں اپنے کردار ‘‘مُنی’’ کی وجہ سے پہچانی جاتی ہیں۔ اس فلم میں سلمان خان مرکزی کردار میں تھے۔
ہرشالی ملہوترا اک بھارتی بال اداکارہ اتے ماڈل اے جو وچ ہندی-بولی دیاں فلماں اتے ٹیلیوژن وچ کم کردی اے۔
ہرشالی ملہوترا نے 2015 وچ کبیر خان دی ڈرامہ فلم بجرنگی بھائیجان، جو اسدی شروعاتی فلم سی، وچ مکھ کردار ادا کیتی اتے سلمان خان، قرینہ کپور اتے نوازدین سدیکی نال کم کیتا۔ اسنے فلم وچ صاحبہ دی کردار نبھایا، جسنوں "منی" دے ناں نال وی جانیا جاندا اے، جو اک پاکستانی مسلم کڑی ہندی اے اتے بھارت وچ گواچ جاندی اے تے اک بھارتی پون کمار چترویدی (سلمان خان) دی مدد نال اپنے گھر واپس پہنچدی اے۔ ملہوترا نے اک گونگی کڑی دی کردار نبھایا جس لئی اسنوں بہت تعریف ملی اتے اسنوں فلمفیئر سبھ توں ودھیا نویں اداکارہ لئی نامزد کیتا گیا اتے سکرین اوارڈ ودھیا بال کلاکار لئی جتیا۔