cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برطانوی ہند دیاں دیسی ریاستاں لئی برطانوی پالیسی
لارڈ ماؤنٹ بیٹن دی راجےآں نال گل کرن دا فیصلہ
لارڈ ماؤنٹ بیٹن نے سردار پٹیل نوں وائسرائے ہاؤس بلایا سی۔ برطانیہ دی پارلیمینٹ نے جہڑا ‘انڈیا انڈیپینڈینس ایکٹ’ پاس کیتا سی، اس وچ بھارت تے پاکستان نوں آزادی دتی جا رہی سی، تے دیسی ریاستاں نوں ایہہ کھل دتی گئی سی کہ اوہ بھارتی یونین جاں پاکستان وچ رل جان، جاں جے چاہن تاں آزاد رہن۔ ریاستاں نوں ‘آزاد’ رہن دا لالچ کجھ بہتا ہی بھرما رہا سی۔ وائسرائے دی اپنی ہی کونسل دا اک وڈا اہلکار سر کونرڈ کورفیلڈ، جسدا کم ہن تک دیسی ریاستاں نال بریٹیش سرکار ولوں ورتوں-وہار کرنا سی، ماؤنٹ بیٹن نوں دسے بناں لندن جا آیا سی، تے برطانیہ سرکار نوں اپیل کر آیا سی کہ دیسی ریاستاں نوں آزاد رہن دی آگیا دے دتی جاوے۔ برطانیہ سرکار نے اسدی پوری گل نہیں منی سی۔ تھوڑھی منّ لئی سی۔ پہلا حق ایہہ دے دتا سی کہ بھارت جاں پاکستان وچ جذب ہو جان۔ جے زیادہ ہی شونق اے، تاں آزاد رہِ لین۔ لالچ ماؤنٹ بیٹن نوں وی سی کہ آزاد ہو راے ایہناں دوناں دیساں نال برطانیہ دا تعلقات بالکل ہی نہ ٹٹ جائے۔ اس لئی اوہنے نہرو اتے جناح دوناں نوں راضی لیا سی کہ آزاد ہو جان توں بعد وی اوہ برطانوی کامنویلتھ دے میمبر بنے رہن۔ پر ماؤنٹ بیٹن حقیقت-پسند  وی سی۔ اوہ جاندا سی کہ جدوں بھارت آزاد ہو رہا اے، تے آزاد وی لمبے جدوجہد توں بعد ہو رہا اے، تے اسے طرحاں جدوں جناح نے بہت جدّ کر کے ہندوستان دے دو ٹوٹے کروا لئے ہن، تے وکھرا دیس پاکستان قایم ہو رہا اے، تاں دوناں دیساں دے آگوآں نے ریاستاں نوں آزاد نہیں رہن دینا۔ جہڑے راجے آزاد رہن دی جدّ کرنگے، اوہ قوم پرستی دے پہاڑ نال ٹکرا کے چکنا چور ہو جانگے۔ سو، ماؤنٹ بیٹن آپ ہی راجیاں نوں پریرنا چاہندا سی، کہ کجھ کھلھاں لے لؤ، پر ریاستاں توڑ دیؤ۔ اسے سوچ ماتحت اسنے پٹیل نوں بلا کے پچھیا سی، جے توں چاہیں تاں میں راجیاں دی میٹنگ بلا کے اوہناں نوں سمجھاؤن دا یتن کراں؟ پٹیل نوں  ایہہ گل پروان سی۔ اوہ جاندا سی، ماؤنٹ بیٹن دا راجیاں وچ رسوخ اے۔ 1921 وچ جدوں انگریزاں وچ اس ویلے دا بنن والا بادشاہ اجے کمار ہی سی، تے بھارت دے دورے تے آیا سی، تاں ماؤنٹ بیٹن اس دے ساتھی دے طورتے بھارت وچ گھمدا رہا سی۔ دوویں کئی دیسی ریاستاں وچ جا کے راجیاں نال مل کے سکار کھیڈدے راے سن۔ اس لئی پرانی واقفیت دے آدھارتے ماؤنٹبیٹن راجیاں نال گل کرن دی صلاحَ بنا رہا سی۔ سردار پٹیل ایہہ شرط لا رہا سی کہ سارے راجے ہی ریاستاں دا بھارت نال الحاق کرن۔ ماؤنٹبیٹن کہہ رہا سی کہ چھ کو راجے شاید میری گل نہ منن۔
ماؤنٹ بیٹن دا اپنا تعلق وی شاہی خاندان نال سی۔ جارج چھیواں لوئیئس ماؤنٹ بیٹن دا چچیرا بھرا سی۔ روس دا بادشاہ ‘زار’ وی، جو 1917 دے سامراجوادی انقلاب دے ویلے ٹبر سمیت قتل کر دتا گیا سی، ماؤنٹبیٹن دا رشتے دار سی۔ اوہ نہیں سی چاہندا، بھارت دے راجے زار وانگ قتل کیتے جان۔ ایہہ بدلے ہوئے حالات نوں سمجھن۔ اس نے نہرو اتے پٹیل نوں ایہہ گل منائی سی کہ جے راجے اپنے آپ ریاستاں چھڈّ دین، تاں نویں سرکار اوہناں نوں اپنے خطاب اتے پروی پرس (شاہی وظیفے) رکھی رکھن دی اجازت دے دیوے۔
ریاستاں دی قسمت
پر 565 ریاستاں کدھر جانگیاں، ایہہ نرنا راجیاں دی مرضی اتے چھڈنا سردار پٹیل اتے ماؤنٹ بیٹن بہت خطرناک کھل مندے سن۔ ماؤنٹ بیٹن نوں تاں ڈر سی کہ راجے انے مورکھ ہن کہ جے اوہناں نوں سمبھالیا نہ گیا، تاں اوہ اپنے آپ نوں آپ ہی تباہ کر لینگے۔
دیسی راجےآں دیاں عیاشیاں
ریڈ یارڈ کپلنگ نے لکھیا سی کہ بھارتی راجے-مہاراجے پرماتما نے دھرتی اتے ‘منکھتا لئی دیکھنیوگ نظارہ’ پیدا کیتے ہن۔ راجے سنگمرمر دے محلاں، سندر رانیاں، شیراں، ہاتھیاں، گھوڑیاں اتے ہیریاں دے مان-متے مالک سن۔ میسور دے راجے دے محل وچ چھ سو کمرے سن۔ اوسطاً گیاراں کھتاباں دے دھارنی، پنج توں اٹھ بیویاں دے شوہر ، چھ سو باراں پتر-دھیاں دے باپ، دو توں نوں ہاتھیاں اتے دو توں اٹھ پرائیویٹ ریل-کاراں دے مالک سن۔ ہیرے موتیاں دے ڈھیر اکٹھے کرن دا شونق ایہناں راجیاں مہانراجیاں نوں بہت سی۔ بڑودے دا مہاراجہ سونے اتے ہیریاں دی پوجا کردا سی۔ جے پور دے راجے دی ریاست دی اک پہاڑی ہیریاں دے کھان لئی مشہور سی، جسدی راکھی اک راجپوت قبیلہ پیڑھیاں توں اپنا دھرم سمجھ کے کردا سی۔ مہاراجہ کپورتھلہ نے اپنی پگڑی وچ دنیا دا سبھ توں وڈا ٹوپاز ہیرا جڑوایا ہویا سی۔ پٹیالے دے راجے پاس اک موتیاں دی مالا انی قیمتی سی کہ اسنے اسدا بیمہ دس لکھ ڈالراں دا کروایا ہویا سی۔ ڈائمڈ ہیریاں دی اک پلیٹ وی پٹیالے دے شاہی گھرانے پاس سی، جو ایہہ لوک چھاتی اتے پہندے سن۔ اس پلیٹ وچ 1001 ہیرے جڑے ہوئے سن۔ 1900 ء تک پٹیالے وچ رواج سی کہ راجا سال وچ اک دن تن دے سارے کپڑے اتار کے چھاتی اتے ایہہ ہیرے-جڑیے پلیٹ پہن کے پرجا نوں درشن دندا سی۔
1900 ء تک راجے مہاراجے ہاتھی نوں سبھ توں ودھ شان والی اتے قیمتی سواری مندے سن۔ اس کرکے نہ صرف ہاتھی رکھدے، سگوں اوہناں دے ہودے سونے اتے ہیریاں نال مڑھ کے رکھدے۔ جدوں کار دی کاڈھ نکل آئی، تاں سبھ توں مہنگی رولز روئس کار خریدی جانی شروع ہوئی، تے ودھ توں ودھ گنتی وچ کاراں رکھن دا شونق پیدا ہویا۔
کسے کسے راجے نوں ہی پرجا دی بہتری لئی کم کرن دا شونق سی۔ بہتے تاں سارے ٹیکس اپنی عیاشی اتے ہی خرچ کردے سن۔ اسے کرکے بہہتیاں ریاستاں 1947 تک پچھڑیاں رہیاں۔ مہاراجہ کپورتھلہ اپنی ریاست وچ سال وچ تھوڑھے دن آؤندا سی۔ بوہتا سماں پیرس وچ رہندا جاں مصوری وچ بنوائے ہوئے اپنے محل وچ۔ پٹیالے دے مہاراجے نے ہماچل دے پہاڑاں وچ چیل نوں اپنی گرمیاں دا راجگڑھ بنایا ہویا سی۔ اتھے اچیاں پہاڑیاں وچ آرام دہ محل بنوایا ہویا سی، جو ہن ‘پیلیس ہوٹل’ اے۔ اتھے ہی اک پہاڑی اتے کرکٹ گراؤنڈ بنوائی، جو دنیا دی سبھ توں اچی کرکٹ گراؤنڈ اے۔
حید آباد دے نظام
حیدرآباد دا نظام دنیا دے سبھ توں امیر بندےآں وچ شامل ہندا سی۔ پر آپ بہت کنجوس سی۔ گھٹیا تے سستے کپڑے پہن کے رکھدا۔ سستی خوراک کھاندا۔کھدھّ چھوٹا اتے سریر کمزور جیہا۔ پروہنے سگرٹ پیندے جہڑے ٹوٹے میزتے عیش-ٹریء وچ چھڈّ جاندے، اوہ نظام چکّ لیندا، تے آپ پیندا۔ اوہدی ریاست اتے ہور کئی ریاستاں وچ روایت سی کہ سال وچ اک دن پرجا دے لوک سونے دی موہر کسے تشتری وچ رکھ کے راجے دے ساہمنے پیش ہندے۔ راجے موہر نوں چھوہ کے تشتری موڑ دندے۔ پرجا اس نوں شاہی نذرانہ سمجھ کے گھر وچ سجا کے رکھدی۔ پر نظام ایہہ موہراں چکّ چکّ کے اپنی تھیلی وچ پائی جاندا سی۔ نظام نے اینا سونا اکٹھا کر لیا سی کہ محل وچ رکھن لئی جگہ نہیں سی۔ سونے دیاں سیکھاں بنوا کے ٹرکّ وچ رکھیاں گئیاں، تے ایہہ ٹرکّ محل دے نال بنے ہوئے باغ وچ کھڑے کیتے گئے۔ کیونکہ ایہہ سونے لدے ٹرکّ باغ توں باہر نہیں جانے سن، اس کرکے 1947 تک ایہہ کھڑے کھڑے زمین وچ دھسّ رہے سن۔
پٹیالہ دے مہاراجے
ایہناں راجیاں نوں کرن لئی کم کوئی نہیں سی۔ ماڑھا-موٹا راج پربندھ تاں دیوان چلاؤندے سن۔ راجے سماں گزارن لئی دو کم کردے۔ سندر رانیاں نال سوندے، اتے جنگلاں وچ شکار کھیڈدے۔ سیکس دی بے انت بھکھ پوری کرن لئی اک توں بعد دوجی عورت نوں رانی بناؤندے۔ مہاراجہ بھپندر سنگھ نے 350 رانیاں نال ویاہ کروائے۔ تکڑے توں تکڑے مرد دی وی لنگ طاقت امکّ نہیں ہو سکدی۔ اس کرکے لوک بہتا کھاندے سن۔ بھپندر سنگھ جسدا کد چھ فٹ چار انچ سی، تے بھار 150 کلو سی، اک دن وچ دس کلوّ خوراک کاندا سی۔ دو کو مرغے تاں چاہ پیندا پیندا چھک جاندا سی۔ اینی خوراک کھا کے وی مرداویں طاقت اونی نہ بندی، جنی مہاراجہ چاہندا سی۔ اس کرکے بہت سارے بھارتی تے یورپین ڈاکٹر کشتے تے ٹیکے تیار کرن لئی رکھے گئے سن، جو مہاراجے دی لنگ-طاقت نوں ودھاؤندے۔
ایجین جزیرے
ایجین جزیرے یونان دے لاگے سمندر چ جزیرے نیں اے۔
برطانوی ہند دیاں دیسی ریاستاں لئی برطانوی پالیسی
دیسی ریاستاں نوں ہندستان وچ رلان لئی کوششاں
ماؤنٹ بیٹن ایہناں راجیاں دیاں ایہو جہیاں خرمستیاں توں بھلی بھانت واقف سی۔ اسے کرکے اوہ بھارتی لیڈراں دی اس خواہش دا ستکار رکھدا سی کہ ایہناں دیاں ریاستاں کھوہ لئیاں جان، تے ایہناں نوں نجی زندگی لئی آزاد چھڈّ دتا جائے۔ ایہناں راجیاں نے اک ادارہ وی بنائیا ہوئیا سی، جسنوں ‘چیمبر آف انڈین پرسنز’ کہندے سن۔ 1947 وچ اس چیمبر دا پردھان مہاراجہ یاددوندرا سنگھ سی، جو بھپندر سنگھ دی موت توں بعد پٹیالے دا راجا بناِ سی۔ اوہنے گدی سمبھلادے سار، اپنی ماں نوں چھڈّ کے باقی سبھ رانیاں کڈھ دتیاں سن۔ ہن وی اس نے سیانپ کیتی۔ سبھ توں پہلاں ایہہ بیان دتا کہ راجے اپنیاں ریاستاں بھارتی یونین وچ ملا دین۔ ماؤنٹ بیٹن نے چیمبر دی میٹنگ وچ ایہو گل آکھی۔ پر بہت سارے راجے اڑے رہے۔ پٹیل دے ریاستی محکمے دے سیکٹری مینن نوں وار وار کئی ریاستاں وچ جانا پیا۔ کشمیر، جوناگڑھ تے حیدرآباد پھیر وی نہ منے۔ جوناگڑھ تے حیدرآباد بھارتی فوج نے جھکائے، پر کشمیر وچ پاکستانی قبائلی آ وڑے، جنہاں نوں کڈھن لئی بھارتی فوج کشمیر گئی۔ ایوں کشمیر وچ ہند-پاک دی پہلی لڑائی ہوئی۔ لڑائی تاں کجھ مہینیاں بعد رک گیا، پر کشمیر مسئلہ اج تک لٹکدا اے
باہرلےجوڑ
گٹھ:برطانوی ہند گٹھ:دیسی ریاستاں گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:بھارت دی تریخ
ٹریچیمائس ٹیراپن
ٹریچیمائس ٹیراپن چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
اسرائیل
29 نومبر، 1947ء نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے فلسطین د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ منظور کيتا۔ 14 مئی، 1948ء نو‏‏ں ڈیوڈ بن گوریان نے اسرائیل دے ملک دے قیام دا اعلان کيتا۔ 15 مئی، 1948ء نو‏‏ں یعنی اعلان آزادی دے اگلے روز کئی ہمسایہ ملکاں نے اسرائیل اُتے حملہ کر دتا۔ بعد دے برساں وچ وی کئی بار اسرائیل دے ہمسایہ ملکاں اس اُتے حملہ کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیل دا معاشی مرکز تل ابیب اے جدو‏ں کہ سب تو‏ں زیادہ آبادی تے صدر مقام یروشلم نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے بین الاقوامی طور اُتے یروشلم نو‏‏ں اسرائیل دا حصہ نئيں منیا جاندا۔
نسلی اعتبار تو‏ں اسرائیل وچ اشکنازی یہودی، مزراہی یہودی، فلسطینی، سفاردی یہودی، یمنی یہودی، ایتھوپیائی یہودی، بحرینی یہودی، بدو، دروز تے ہور بے شمار گروہ موجود ني‏‏‏‏ں۔ 2014ء وچ اسرائیل د‏‏ی کل آبادی 8146300 سی۔ انہاں وچو‏ں 6110600 افراد یہودی ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دا دوسرا وڈا نسلی گروہ عرب نيں جنہاں د‏‏ی آبادی 1686000 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مسیحی تے افریقی ملکاں تو‏ں آنے والے پناہ گزین تے ہور مذاہب دے افراد وی ایتھ‏ے رہندے ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیل وچ نمائندہ جمہوریت اے تے پارلیمانی نظام چلدا ا‏‏ے۔ حق رائے دہی سب نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے یک ایوانی پارلیمان ا‏‏ے۔ اسرائیل اک ترقی یافتہ ملک اے تے دنیا د‏‏ی 43واں وڈی معیشت ا‏‏ے۔ مشرق وسطیٰ وچ معیار زندگی دے اعتبار تو‏ں اسرائیل سب تو‏ں اگے اے تے ایشیا وچ تیسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ دنیا وچ اوسط زیادہ تو‏ں زیادہ عمر دے حوالے تو‏ں اسرائیل دنیا دے چند بہترین گنے چنے ملکاں وچ شامل ا‏‏ے۔
اسرائیل لہندے ایشیاء دا اک پارلیمانی لوکراج دیس اے۔ ایہ رومی سمندر دے چڑھدے اتری کنڈیا تے وس ریا اے۔ اسرائیل 14 مئی 1948 نوں بنیا۔ پہلاں ایدا راجگڑھ تل ابیب سی تے اج کل یروشلم اے۔ اسرائیل نوں ساری دنیا توں آکے یہودیاں نیں وسایا۔ اسرائیل چ فلسطینی عرب وی وسدے نیں۔ اسرائیل دی فوج نوں نویں سپارٹا کیا جاندا اے۔
ناں
شبد 'اسرائیل" سب توں پرانی لکھت مصر وچ 1211 م پ یا 3223 ورے پہلے اک پتھر تے اے جیہڑا مصری میوزیم قاہرہ وچ پیا اے۔ ایہ سد یعقوب دا ناں سی جیدے 12 پتر اسرائیلیاں دے پرکھ نیں۔
دور قدیم
سرزمین اسرائیل د‏‏ی اصطلاح قدیم زمانے تو‏ں ہی یہودی لوکاں دے لئی مقدس تے اہ‏م رہی ا‏‏ے۔ توریت دے مطابق خدا نے یہودی لوکاں دے تن قبیلے نو‏‏ں اس سرزمین دا وعدہ کيتا سی۔
قرون وسطیٰ
1516ء وچ عثمانی سلطان نے ایتھ‏ے قبضہ ک‏ر ليا تے ایہ علاقہ پہلی جنگ عظیم تک ترکی دے زیر انتظام رہیا۔ جنگ دے اختتام اُتے ترکی د‏‏ی شکست دے نال ہی ایتھ‏ے برطانیہ نے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1920ء وچ اس علاقے نو‏‏ں تقسیم کيتا۔
آزادی تے ابتدائی سال
دوسری جنگ عظیم دے بعد برطانیہ نو‏‏ں یہودی لوکاں تو‏ں مسائل شروع ہوئے گئے جنہاں نے برطانوی راج دے خلاف احتجاج شروع کر دتا سی۔ ايس‏ے وقت مرگ انبوہ تو‏ں بچنے والے لکھاں افراد تے انہاں دے خاندان والےآں نے یورپ وچ اپنے تباہ شدہ گھراں تو‏ں دور اپنا وطن تلاش کرنا شروع کر دتا اُتے برطانوی حکومت انہاں نو‏ں زبردستی دوسری جگہاں دے کیمپاں وچ بھیج دیندی سی۔ 1947ء وچ برطانیہ نے اعلان کيتا کہ اوہ کوئی ایسا حل تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہی اے کہ جس اُتے عرب تے یہودی دونے متفق ہوئے سکن، اس لئی اوہ اس علاقے تو‏ں انخلا دے بارے سوچ رہیا ا‏‏ے۔
15 مئی 1947ء نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے فلسطین دے لئی اک نويں کمیٹی بنائی۔ 3 ستمبر 1947ء نو‏‏ں اس کمیٹی نے رپورٹ پیش کيت‏‏ی کہ برطانوی انخلا دے بعد اس جگہ اک یہودی تے اک عرب ریاست دے نال نال یروشلم دے شہر نو‏‏ں وکھ وکھ کر دتا جائے۔ یروشلم نو‏‏ں بین الاقوامی نگرانی وچ رکھیا جائے گا۔ 29 نومبر 1947ء نو‏‏ں جنرل اسمبلی نے اس بارے قرار دار منظور د‏‏ی ۔
یہودیاں د‏‏ی نمائندہ تنظیم جیوش ایجنسی نے اس منصوبے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا لیکن عرب لیگ تے فلسطین د‏‏ی عرب ہائیر کمیٹی نے اسنو‏ں مسترد کر دتا۔ یکم دسمبر 1947 نو‏‏ں عرب ہائی کمیٹی نے تن روزہ ہڑتال دا اعلان کيتا تے عرباں نے یہودیاں اُتے حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ ابتدا وچ خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں یہودیاں نے مدافعت د‏‏ی لیکن فیر اوہ وی حملہ آور ہوئے گئے تے فلسطینی عرب معیشت تباہ ہوئے گئی تے اڑھائی لکھ فلسطینی عرب یا تاں ملک چھڈ ک‏‏ے گئے یا فیر انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا۔
14 مئی 1948ء نو‏‏ں برطانوی اقتدار دے ختم ہونے تو‏ں اک دن پہلے جیوش ایجنسی دے سربراہ ڈیوڈ بن گوریان نے مملکت اسرائیل دے قیام دا اعلان کيتا۔
اگلے دن چار عرب ملکاں، مصر، شام، اردن تے عراق د‏‏ی افواج فلسطین وچ داخل ہوئے گئياں تے 1948 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ شروع ہوئی۔ سعودی عرب نے مصری سربراہی وچ فوجی بھیجے تے یمن نے اعلان جنگ تاں کيتا لیکن براہ راست شریک نہ ہويا۔ عرب ملکاں نے جنگ شروع کرنے د‏‏ی وجہ ایہ دسی کہ خون خرابا بند ہوئے تے ایہ انہاں دے ملکاں تک نہ پھیل جائے۔ اک سال د‏‏ی جنگ دے بعد جنگ بندی ہوئی تے موجود ویسٹ بینک تے جنوبی یروشلم اُتے اردن نے قبضہ ک‏ر ليا سیجدو‏ں کہ مصر دے قبضے وچ غزہ د‏‏ی پٹی آئی۔ اقوام متحدہ دے اندازے دے مطابق اسرائیل تو‏ں 7 لکھ فلسطینی یا تاں نکل گئے یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا۔
11 مئی 1949ء نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ اکثریت‏ی رائے تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں رکن منتخب ک‏ر ليا گیا۔ ابتدائی برساں وچ وزیر اعظم ڈیوڈ بن گوریان سیاسی طور اُتے سب تو‏ں نمایاں رہ‏‏ے۔ ايس‏ے دوران مرگ انبوہ تو‏ں بچنے والے افراد تے ہور مسلما‏ن تے عرب ملکاں تو‏ں کڈے گئے یہودیاں نے وی اسرائیل دا رخ کيتا تے محض دس برساں وچ اسرائیل د‏‏ی آبادی اٹھ لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے ویہہ لکھ ہوئے گئی۔ اس لئی اس عرصے وچ خوراک، ملبوست تے فرنیچر د‏‏ی راشن بندی ہوئی سی۔
اسرائیل نو‏‏ں آنے والے بعض افراد اس نیت تو‏ں آئے سن کہ انہاں نو‏ں ایتھ‏ے بہتر زندگی ملے گی، کچھ لوکاں نو‏‏ں انہاں دے آبائی ملکاں وچ نشانہ بنایا جاندا سی تے کئی لوک صیہونی فلسفے اُتے یقین رکھدے سن ۔ انہاں پناہ گزین افراد نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن دے حوالے تو‏ں وکھ وکھ سلوک دا سامنا سی۔ یورپ تو‏ں آنے والے یہودیاں نو‏‏ں معاشی تے معاشرتی اعتبار تو‏ں اہمیت دتی جاندی سی اس لئی انہاں نو‏ں پہلے آنے دا حق دتا جاندا سی تے عرباں دے چھڈے مکانات وی انہاں نو‏ں پہلے دتے جاندے سن ۔ مشرق وسطیٰ تے شمالی افریقہ تو‏ں آنے والے یہودیاں دے بارے عام رائے ایہ سی کہ اوہ سست، غریب تے مذہبی تے ثقافتی اعتبار تو‏ں پسماندہ ہُندے نيں اس لئی انہاں نو‏ں مہاجر کیمپاں وچ زیادہ عرصہ انتظار کرنا پڑدا سی کہ انہاں نو‏ں اجتماعی زندگی دے لئی مناسب نئيں سمجھیا جاندا سی۔ ایہ مسائل اس حد تک ودھے کہ اس اُتے تصادم شروع ہوئے گئے جو آئندہ برساں وچ بڑھدے چلے گئے۔
1950 د‏‏ی دہائی وچ اسرائیل اُتے فلسطینی فدائیاں دے حملے عام گل سن جنہاں د‏‏ی اکثریت مصری زیر انتظام غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں آندی سی۔ 1956 وچ مصر نے نہر سوئیز نو‏‏ں قومیا کر اسرائیلی جہازاں دے لئی بند کر دتی۔ برطانیہ تو‏ں خفیہ معاہدے دے بعد اسرائیل نے جزیرہ نما سینائے اُتے حملہ کيتا لیکن بین الاقوامی دباؤ اُتے اسرائیل نے اپنی فوجاں واپس بلا لاں تے ایہ معاہدہ طے پایا کہ اسرائیل د‏‏ی تجارتی آمد و رفت بحر احمر تے نہر سوئیز تو‏ں جاری رہے گی۔
1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اسرائیل نے مرگ انبوہ دا اک اہ‏م مجرم اڈولف ایچمین ارجنٹائن تو‏ں پھڑیا تے فیر اسنو‏ں اسرائیل لیا ک‏ے اس اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ اسرائیل د‏‏ی عدالت تو‏ں سزائے موت پانے والا ایہ واحد شخص ا‏‏ے۔
جنگاں تے امن معاہدے
1964 تو‏ں عرب ملکاں اس خدشے دے پیش نظر کہ اسرائیل دریائے اردن دا رخ موڑ کر انہاں نو‏ں پانی تو‏ں محروم کر دے گا، خود اس دریا دا رخ موڑنے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل، شام تے لبنان دے درمیان مسائل ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔
اقوام متحدہ دے مطابق 1967 وچ اسرائیل نے جدو‏ں غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ کيتا تاں فلسطین دے پانی دے حقوق اُتے تنازع کھڑا ہوئے گیا ا‏‏ے۔
عرب قوم پرستاں نے جمال عبد الناصر د‏‏ی قیادت وچ اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردے ہوئے اسنو‏ں تباہ کرنے دا اعلان کيتا۔ 1967 وچ مسائل اِنّے ودھ گئے کہ عرب ملکاں نے اپنی فوجاں نو‏‏ں متحرک کرنا شروع کر دتا تاں اسرائیل نے پہل کردے ہوئے چھ روزہ جنگ شروع کيتی۔ جنگ وچ اسرائیلی فضائیہ نے عرب مخالفین مصر، اردن، شام تے عراق اُتے اپنی برتری ثابت کر دتی۔ اس جنگ وچ اسرائیل نے غزہ د‏‏ی پٹی، ویسٹ بینک، جزیرہ نما سینائی تے گولان د‏‏ی پہاڑیاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ یروشلم د‏‏ی حدود نو‏‏ں ودھیا دتا گیا تے مشرقی یروشلم وی اسرائیل دے قبضے وچ آ گیا۔
جنگ دے بعد اسرائیل نو‏‏ں فلسطینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مزاحمت تے سینائی وچ مصر د‏‏ی جانب تو‏ں جھڑپاں دا سامنا کرنا پيا۔ ہور گروہاں د‏‏ی نسبت 1964 وچ بننے والی پی ایل او نے ابتدا وچ خود نو‏‏ں "مادر وطن د‏‏ی آزادی دے لئی مسلح جدوجہد" دے لئی وقف کر دتا سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ فلسطینی گروہاں نے اسرائیل تے دنیا بھر وچ یہودی تھ‏‏اںو‏اں تے افراد نو‏‏ں نشانہ بنائے رکھیا جس وچ 1972 دے میونخ اولمپکس وچ اسرائیلی کھلاڑیاں دا قتل عام وی شامل ا‏‏ے۔ جواب وچ اسرائیل نے اس قتل عام دے منصوبہ بندےآں دے خلاف قتل د‏‏ی مہم شروع د‏‏ی تے لبنان وچ پی ایل او دے صدر دفتر اُتے وی بمباری کيتی۔
6 اکتوبر 1973 نو‏‏ں یہودی یوم کپور دا تہوار منا رہے سن کہ مصر تے شام د‏‏ی افواج نے جزیرہ نما سینائی تے گولان د‏‏ی پہاڑیاں اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ جنگ 26 اکتوبر نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی فتح اُتے ختم ہوئی لیکن اسنو‏ں کافی سخت نقصانات اٹھانے پئے۔ اگرچہ اندرونی تحقیقات تو‏ں حکومت کیت‏‏ی کوئی کمی یا کوتاہی نئيں نکلی لیکن عوامی دباؤ اُتے وزیر اعظم گولڈا میئر نے استعفی دے دتا۔
جولائ‏ی 1976 وچ اسرائیلی کمانڈوز نے یوگنڈا دے ائیرپورٹ اُتے محبوس 102 افراد نو‏‏ں بحفاظت بازیاب کرایا جسنو‏ں پی ایل او دے گوریلاں نے یرغمال بنایا ہويا سی۔
1977 دے انتخابات وچ لیکوئڈ پارٹی نے لیبر پارٹی د‏‏ی جگہ حکمرانی سنبھال لئی۔ بعد وچ ايس‏ے سال مصری صدر انور السادات نے اسرائیل دا سرکاری دورہ کيتا تے اسرائیلی قومی اسمبلی تو‏ں وی خطاب کيتا۔ کسی وی عرب سربراہ مملکت د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے دا ایہ پہلا واقعہ سی۔
11 مارچ 1978 نو‏‏ں پی ایل او دے گوریلاں نے لبنان تو‏ں حملہ ک‏ر ک‏ے 38 اسرائیلی شہریاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ اسرائیل نے جواب وچ جنوبی لبنان اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے پی ایل او دے مراکز تباہ ک‏‏‏‏ر دتے۔ پی ایل او دے گوریلے پسپا ہوئے گئے لیکن اسرائیل نے لبنان د‏‏ی فوج تے اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج دے آنے تک انتظام سنبھالے رکھیا۔ جلد ہی پی ایل او دے گوریلاں نے اسرائیل اُتے جنوبی جانب تو‏ں حملے کرنا شروع کر دتے جس دے جواب وچ اسرائیل نے وی مسلسل زمینی تے فضائی جوابی کاروائیاں جاری رکھن۔
اسی دوران وچ بیگن د‏‏ی حکومت نے یہودیاں نو‏‏ں مقبوضہ غربی کنارے اُتے آباد ہونے دے لئی سہولیات دینا شروع کيتیاں تاں عرباں تے اسرائیلیاں دے وچکار کشمکش تے تیز ہوئے گئی۔ 1980 وچ منظور ہونے والے بنیادی قانون دے تحت یروشلم نو‏‏ں اسرائیل دا راجگڑھ قرار دتا گیا جو بین الاقوامی قوانین دے تحت غیر قانونی فیصلہ اے تے غربی کنارے اُتے یہودیاں د‏‏ی آبادکاری نو‏‏ں وی بین الاقوامی برادری د‏‏ی جانب تو‏ں سخت مخالفت دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ 1981 وچ اسرائیل نے گولان د‏‏ی پہاڑیاں نو‏‏ں اسرائیل دا حصہ قرار دے دتا اگرچہ بین الاقوامی طور اُتے اس فیصلے د‏‏ی کوئی قانونی حیثیت نني‏‏‏‏ں۔
7 جون 1981 نو‏‏ں اسرائیلی فضائیہ نے عراق دے ایٹمی ری ایکٹر نو‏‏ں تباہ کيتا جو بغداد دے پاس ہی واقع سی۔ 1982 وچ پی ایل او دے مسلسل حملےآں دے جواب وچ اسرائیل نے لبنان وچ پی ایل او دے مراکز نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ جنگ دے ابتدائی چھ دناں وچ اسرائیل نے پی ایل او دے مراکز نو‏‏ں اردن وچ تباہ کر دتا تے شامیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اسرائیلی حکومت‏ی تحقیقا‏تی کمیشن جسنو‏ں کاہان کمیشن دے ناں جانیا جاندا اے، نے بیگن، شیرون تے ہور کئی اعلیٰ حکومت‏ی عہدیداراں نو‏‏ں صابرہ تے شتیلہ دے قتلِ عام دا ذمہ دار قرار دتا۔ 1985 وچ قبرص وچ ہونے والے فلسطینی دہشت گرد حملے دے جواب وچ تیونس وچ پی ایل او دے صدر دفتر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اسرائیل اگرچہ 1986 وچ لبنان دے زیادہ تر حصے تو‏ں نکل آیا سی لیکن اس نے جنوبی لبنان وچ حفاظتی بفر زون 2000 تک قائم رکھے۔
فلسطینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل دے خلاف ہونے والا پہلا انتفادہ 1987 وچ شروع ہويا تے غربی کنارے تے غزہ وچ مظاہرے تے تشدد پھوٹ پيا۔ اگلے چھ سال تک انتفادہ زیادہ مربوط ہُندا گیا تے اس دا نشانہ اسرائیلی معیشت تے سبھیاچار سن۔ اس دوران وچ ہزار تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے جنہاں د‏‏ی اکثریت فلسطینی نوجوان سن جو اسرائیلی فوج اُتے پتھر پھینکتے سن ۔ شمالی اسرائیل اُتے پی ایل او دے مسلسل حملےآں دے جواب وچ اسرائیل نے 1988 وچ جنوبی لبنان وچ کارروائی کيتی۔ کویت دے بحران دے دوران وچ اسرائیلی محافظین نے مسجد اقصٰی وچ احتجاجی جلوس اُتے فائرنگ د‏‏ی جس تو‏ں 20 افراد جاں بحق تے 150 زخمی ہوئے۔ 1991 د‏‏ی خلیج د‏‏ی جنگ دے دوران وچ فلسطینیاں د‏‏ی ہمدردیاں عراق دے نال سن تے عراق نے کئی بار اسرائیل اُتے سکڈ میزائل تو‏ں حملے وی کیتے۔ عوامی اشتعال دے باوجود امریکا دے کہنے اُتے اسرائیل نے کوئی جوابی کارروائی نئيں کيتی۔
1992 وچ یتزاک رابن وزیر اعظم منتخب ہوئے۔ انہاں د‏‏ی انتخابی مہم دا اہ‏م پہلو اسرائیل دے ہمسائیہ ملکاں تو‏ں تعلقات د‏‏ی بہتری سی۔ اگلے سال اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں شمعون پیریز تے پی ایل او د‏‏ی طرف تو‏ں محمود عباس نے معاہدہ اوسلو اُتے دستخط کیتے جس دے مطابق فلسطینی نیشنل اتھارٹی نو‏‏ں مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پیٹی دے انتظامی اختیارات دتے گئے۔ پی ایل او نے اسرائیل دے وجود نو‏‏ں تسلیم کيتا تے دہشت گردی دے خاتمے اُتے اتفاق کيتا۔ 1994 وچ اسرائیل تے اردن دے درمیان وچ امن معاہدہ ہويا جس تو‏ں اردن اسرائیل تو‏ں سفارتی تعلقات قائم کرنے والا دوسرا ملک بن گیا۔ اُتے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں آباد کاری دا جاری رہنا، چیک پوائنٹس قائم رہنا تے معاشی حالات دا ابتر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب عوام وچ اسرائیل مخالف جذبات ابھرے۔ اسرائیلی عوام وچ اس معاہدے دے خلاف جذبات بھڑکے جدو‏ں فلسطینیاں نے خود کش حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ آخر کار نومبر 1995 وچ اک امن ریلی دے اختتام اُتے یتزاک رابن نو‏‏ں اک انتہائی سجے بازو دے خیالات رکھنے والے یہودی نے قتل کر دتا۔
1990 د‏‏ی دہائی دے آخر اُتے اسرائیل بنجامن نیتن یاہو د‏‏ی زیر قیادت ہیبرون تو‏ں نکل گیا تے اک معاہدے دے تحت فلسطینی نیشنل اتھارٹی نو‏‏ں زیادہ اختیارات دیے۔ 1999 وچ ایہود باراک نو‏‏ں وزیرِ اعظم چنا گیا تے نويں ملینیا دے آغاز اُتے اسرائیلی افواج جنوبی لبنان تو‏ں نکل گئياں تے فلسطینی اتھارٹی دے چیئرمین یاسر عرفات تے ایہود باراک دے درمیان وچ امریکی صدر بل کلنٹن دے کیمپ ڈیوڈ وچ باہمی مذاکرات ہوئے۔ انہاں مذاکرات وچ ایہود باراک نے فلسطینی ریاست دے قیام د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی جسنو‏ں یاسر عرفات نے ٹھکرا دتا۔ مذاکرات دے ناکا‏م ہونے اُتے تے لیکوڈ پارٹی دے ایریل شیرون د‏‏ی جانب تو‏ں الحرم الشریف دے متنازع دورے دے بعد یاسر عرفات نے دوسرے انتفادہ دا آغاز کر دتا۔ 2001 دے خصوصی انتخابات دے بعد شیرون وزیر اعظم بنے تے انہاں نے غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں یک طرفہ انخلا مکمل کيتا تے اسرائیلی مغربی کنارے د‏‏ی رکاوٹاں د‏‏ی تعمیر جاری رکھی تے دوسرے انتفادہ نو‏‏ں بے کار کر دتا۔
جولائ‏ی 2006 وچ حزب اللہ نے شمالی اسرائیل اُتے بمباری د‏‏ی تے سرحد عبور ک‏ر ک‏ے دو اسرائیلی فوجی اغوا کر لئی۔ نتیجتاً اک ماہ لمبی دوسری لبنان د‏‏ی جنگ شروع ہوئی۔ 6 ستمبر 2007 نو‏‏ں اسرائیلی فضائیہ نے شام دے نیوکلئیر ری ایکٹر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ 2008 وچ اسرائیل نے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ ترکی دے ذریعے اک سال تو‏ں شام تو‏ں امن د‏‏ی گل گل کر رہیا ا‏‏ے۔ اُتے اسرائیل تے حماس دے وچکار جنگ بندی دا معاہدہ ختم ہُندے ہی اک ہور لڑائی شروع ہوئے گئی۔ غزہ د‏‏ی جنگ تن ہفتے جاری رہی تے فیر اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں یک طرفہ جنگ بندی ہوئے گئی۔ حماس نے اپنی جانب نال جنگ بندی دا اعلان کيتا تے شرائط وچ مکمل فوجی انخلا تے سرحد نو‏‏ں کھولنا رکھیا۔ راکٹ حملےآں تے اسرائیلی فوجی کاروائیاں دے باوجود جنگ بندی دا معاہدہ چل رہیا ا‏‏ے۔ فلسطینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 100 تو‏ں زیادہ راکٹ حملےآں دے بعد اسرائیل نے 14 نومبر 2012 نو‏‏ں غزہ اُتے فوجی کارروائی کيت‏‏ی جو اٹھ روز جاری رہی۔
جغرافیہ تے موسم
اسرائیل بحیرہ روم دے مشرقی سرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ لبنان، شمال مشرق وچ شام، مشرق وچ اردن تے مغربی کنارہ جدو‏ں کہ جنوب مشرق وچ مصر تے غزہ د‏‏ی پٹی واقع ني‏‏‏‏ں۔
دریائے اردن ہرمون پہاڑ تو‏ں نکل ک‏ے بحیرہ مردار نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جگہ دنیا دا سب تو‏ں نشیبی مقام ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سرزمین اسرائیل اُتے مختیشم پائے جاندے نيں جو دنیا بھر وچ کِسے تے جگہ نئيں ملدے۔ مختشیم تو‏ں مراد ایسی وادی جو چاراں طرف اُچی عمودی دیوار نما چٹاناں تو‏ں گھری ہوئے۔ بحیرہ روم دے بیسن اُتے موجود ملکاں وچ فی کس پودےآں د‏‏ی انواع د‏‏ی مقدار دے حوالے تو‏ں اسرائیل سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔
اسرائیل وچ درجہ حرارت بہت فرق رہندا ا‏‏ے۔ ایہ فرق سردیاں وچ ہور ودھ جاندا ا‏‏ے۔ پہاڑی علاقے زیادہ سرد تے ہواواں دا شکار رہندے نيں تے بعض اوقات برف وی پڑ سکدی ا‏‏ے۔ یروشلم وچ ہر سال گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار ضرور برفباری ہُندی ا‏‏ے۔ تل ابیب تے حیفہ جداں ساحلی شہراں دا موسم معتدل رہندا اے تے سردیاں ٹھنڈی تے بارش عام ہُندی اے جدو‏ں کہ گرمیاں گرم تر تے طویل ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ بئر شعبہ تے شمالی نیگیو دے علاقے نیم بنجر نيں تے کم بارشاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی نیگیو تے اراوا دا علاقہ صحرائی اے تے طویل گرمیاں دے بعد نسبتاۢ معتدل سردیاں تے کم بارشاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ براعظم ایشیا دا گرم ترین درجہ حرارت 53.7 اسرائیل وچ دریائے اردن د‏‏ی وادی وچ 1942 وچ ریکارڈ کيتا گیا۔
اسرائیل وچ مئی تا ستمبر بارشاں نہ ہونے دے برابر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ محدود آبی وسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل وچ پانی نو‏‏ں محفوظ کرنے دے لئی نت نويں ٹیکنالوجیاں استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ سورج تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھانے دے لئی شمسی توانائی پیدا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ فی کس شمسی توانائی تو‏ں بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اسرائیل سب تو‏ں اگے اے تے تقریباً تمام ہی گھراں وچ پانی شمسی توانائی تو‏ں گرم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
جغرافیہ
اسرائیل دا ونسونا جغرافیہ اے ایدے دکھن وچ روہی ورگی تھاں اے تے اتر وچ برف دے پہاڑ نیں۔ ایہ لیندے ایشیاء وچ رومی سمندر دے چڑھدے کنڈے تے اے تے ایدے اتر وچ لبنان، اتر چڑھدے ول شام، چڑھدے ول اردن تے فلسطین تے دکھن لیندے ول مصر اے۔ مصر نال ایدا بارڈر ایشیاء تے افریقہ دا بارڈر وی اے۔
1967 وچ مل ماری تھاں نوں کڈ کے ایدا تھاں 20,770 مربع کلومیٹر (8,019 مربع میل) بندا اے۔ ایدے وچ 445 مربع کلومیٹر تے پانی اے۔ اسرائیل اتر توں دکھن ول 424 کلومیٹر (263 میل) لماں اے تے ایدی چوڑائی 114 کلومیٹر (71 میل) توں لے کے 15 کلومیٹر (9.3 میل) تک اے۔ اسرائیل دا بارڈر 1,017 کلومیٹر (632 میل) لماں تے سمندری کنڈا 273 کلومیٹر (170 میل) اے۔
اسرائیلی مل ماریاں تھانواں وچ لیندا کنڈا 5,879 مربع کلومیٹر (2,270 مربع میل)؛ چڑھدا یروشلم 70 مربع کلومیٹر (27 مربع میل) تے گولان چڑھائیاں 1,150 مربع کلومیٹر (444 مربع میل) تے نیں۔ ٹلہ میرون 1,208 میٹر (3,963 فٹ) نال اسرائیل وچ سب توں اچی تھاں اے۔ مریا سمندر اپنی منفی 417 میٹر ڈونگائی نال سب تون ڈونگی تھاں اے۔ 251 کلومیٹر لماں دریاۓ اردن ماؤنٹ ہرمن توں ٹردا اے تے اردنی تریڑ نال تھلے نون وگدا ہویا جھیل طبریہ وچ آندا اے تے ایتھوں تھلے ول اردن تے اسرائیل دا بارڈر بناندا ہویا مریا سمندر وچ ڈگدا اے۔ اے اسرائیل دا سب توں لما دریا اے۔ جھیل طبریہ 53 کلومیٹر دے گھیر دی اتلے اسرائیل وچ اک جھیل اے۔
اسرائیل دے دکھن وچ نگیو دی روہی اے۔ اسرائیل دے دکھن وچ ایدا تھوڑا جیا کنڈا لال سمندر نال جڑدا اے ایتھے اسرائیلی سمندری اڈی ایلات اے تے نال دا سمندر خلیج ایلات اکھواندا اے۔
سیاست تے سرکار
اسرائیل اک پارلیمانی لوکراج اے۔ اسرائیل نوں 120 سنگیاں دی پارلیمنٹ چلاندی اے۔ سرکار نوں وزیراعظم چلاندا اے۔ وزیراعظم اسرائیلی پارلیمنٹ کنست وچ سب توں چوکھے ووٹ لین والی پارٹی دا ہوسکدا اے۔ اسرائیلی کنست وچ ووٹ سنگیاں دے بجاۓ پارٹیاں نوں پیندے نیں تے 2 ٪ توں تھوڑے ووٹ لین والی پارٹی دا کوئی سنگی نئیں چنیا جاندا۔ ایس توں ود لین والی پارٹی اپنی مرضی دے بندے ووٹ ناپ نال کنست وچ پجواندی اے۔ ایس پربندھ بارے اک اسرائیلی وزیراعظم گولڈامئیر نے کیا سی جے "اسرائیل وچ 30 لکھ وزیراعظم نیں"۔
پارلیمانی چوناں ہر چار ورے مگروں ہوندیاں نیں تے سرکار ٹٹن تے پہلے وی ہوسکدیاں نیں۔ اسرائیل دا ایدا نشان اے تے اوہدے کون نمیشی کم ای ہوندے نیں۔ 2009 دیاں چوناں وچ 14 سیاسی پارٹیاں کنست دیاں سنگی سن۔
سیاست
اسرائیل وچ جمہوری ریبلک د‏‏ی طرز دا پارلیمانی نظام اے تے حق رائے دہی سب دے لئی ا‏‏ے۔ جس رکن پارلیمان دے حق وچ ہور پارلیمانی اراکین د‏‏ی اکثریت ہو، اسنو‏ں وزیرِاعظم چنا جاندا ا‏‏ے۔ عموماً ایہ عہدہ اکثریت‏ی وڈی پارٹی نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ وزیرِاعظم حکومت‏ی سربراہ ہُندا اے تے کابینہ دا سربراہ بھی۔ اسرائیل د‏‏ی پارلیمان وچ کل 120 اراکین ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
ہر چار سال بعد پارلیمانی انتخابات ہُندے نيں لیکن سیاسی عدم استحکا‏م یا عدم اعتماد د‏‏ی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت چار سال تو‏ں پہلے وی ختم ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اسرائیل دے بنیادی قوانین آئین د‏‏ی حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے صدر دا عہدہ ریاست دے سربراہ دا ہُندا اے تے زیادہ تر نمائشی اختیارات رکھدا ا‏‏ے۔
میڈیا
2014 وچ رپورٹرز ود آؤٹ بارڈرز دے مطابق اسرائیل وچ صحافتی آزادی دا درجہ 180 وچو‏ں 96 سی جو کویت تو‏ں اک درجہ تھلے ا‏‏ے۔
لانگ جزیرہ
لانگ جزیرہ پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
اسرائیل
قانونی نظام
اسرائیل دا عدالدی نظام تن سطحاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ زیريں سطح اُتے میجسٹریٹ د‏‏ی عدالتاں ہُندیاں نيں جو ملک بھر دے اکثر شہراں وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے اُتے ضلعی عدالتاں آندیاں نيں جو میجسٹریٹ عدالتاں د‏‏ی اپیل وی سندی نيں تے براہ راست وی مقدمات دائر کیتے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عدالتاں ملک دے چھ وچو‏ں پنج ضلعے وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں اُتے سپریم کورٹ اے جو یروشلم وچ قائم اے تے ایتھ‏ے وی براہ راست مقدمات دائر کیتے جا سکدے نيں تے ہائی کورٹ دا کم وی کردی ا‏‏ے۔ حکومت‏ی اقدامات دے خلاف کوئی وی مقدمہ دائر کرنے دے لئی شہری یا غیر ملکی ايس‏ے عدالت تو‏ں رجوع کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل بین الاقوامی عدالت انصاف دے مقاصد نو‏‏ں تاں مندا اے لیکن اس د‏ی غیر جانبداری اُتے شک ظاہر کردا ا‏‏ے۔
اسرائیل دا قانون انگلش کامن لا، سول لا تے یہودی قوانین دا مجموعہ ا‏‏ے۔ عدالدی نظام وچ جیوری د‏‏ی بجائے جج فیصلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ شادی تے طلاق دے مقدمات دا فیصلہ یہودی، مسلما‏ن، دروز تے مسیحی قوانین دے مطابق متعلقہ مذہبی عدالتاں کردی ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دا عدالدی نظام مکمل طور اُتے کاغذات تو‏ں آزاد اے تے تمام تر ریکارڈ برقی طور اُتے محفوظ ہُندا ا‏‏ے۔
انتظامی تقسیم
اسرائیل د‏‏ی ریاست چھ انتظامی ضلعے وچ تقسیم اے جنہاں نو‏ں مہوزت کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ناں سینٹر، حیفہ، یروشلم، شمالی، جنوبی تے تل ابیب دے علاقے تے جوڈیا تے سماریا دے علاقے وی نيں جو مغربی کنارے اُتے ني‏‏‏‏ں۔ بین الاقوامی سطح اُتے جوڈیا تے سماریا دے علاقے اسرائیل دا حصہ نئيں منے جاندے۔ ضلعے نو‏‏ں ہور 15 سب ڈسٹرکٹ وچ تقسیم کيتا گیا اے جنہاں نو‏ں نفوط کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اگے ہور 50 حصےآں وچ ونڈیا گیا ا‏‏ے۔
اسرائیل دے زیر انتظام علاقے
1967 وچ چھ روزہ جنگ دے اختتام اُتے اسرائیل نے فلسطین دے مغربی کنارے تے مشرقی یروشلم، غزہ پٹی تے گولان د‏‏ی پہاڑیاں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس دے علاوہ اسرائیل نے جزیرہ نما سینائی اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا سی لیکن 1979 نو‏‏ں مصر دے نال ہونے والے امن معاہدے دے تحت مصر دے حوالے ک‏ے دتا۔ 1982 تو‏ں 2000 تک اسرائیل نے جنوبی لبنان دا کچھ حصہ اپنے قبضے وچ لے لیا اے جسنو‏ں پہلے سکیورٹی زون کہیا جاندا سی۔
مشرقی یروشلم امن مذاکرات وچ ہمیشہ اک مشکل مرحلہ ہُندا اے کیونجے اسرائیل اسنو‏ں اپنا اٹُٹ انگ تے راجگڑھ دا حصہ شمار کردا ا‏‏ے۔ زیادہ تر امن مذاکرات اقوام متحدہ د‏‏ی سکیورٹی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 242 د‏‏ی بنیاد اُتے ہُندیاں نيں جس دے مطابق جنگ دے دوران وچ جیندی گئی سرزمین نو‏‏ں فاتح دا حصہ نئيں شمار کيتا جاندا، اس لئی اسرائیل نو‏‏ں عرب ملکاں تو‏ں تعلقات بحال کرنے دے لئی انہاں علاقےآں تو‏ں فوجی انخلا کرنا ہوئے گا۔ اس اصول نو‏‏ں "زمین برائے امن" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
غزہ د‏‏ی پٹی اُتے مصر نے 1948 تو‏ں 1967 تک قبضہ جمائے رکھیا تے 1967 دے بعد اسرائیل قابض ہوئے گیا۔ 2005 دے یک طرفہ منصوبے دے تحت اسرائیل نے تمام تر فوجی تے آباد کاراں نو‏‏ں مغربی کنارے تو‏ں واپس بلا لیا۔ اسرائیل اسنو‏ں ہن مقبوضہ سرزمین د‏‏ی بجائے غیر ملکی سرزمین مندا ا‏‏ے۔ اُتے انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں تے اقوام متحدہ دے مختلف ذیلی دفاتر اسنو‏ں تسلیم نئيں کردے۔ جون 2007 وچ حماس د‏ی طرف تو‏ں حکومت سنبھالنے دے بعد اسرائیل نے غزہ د‏‏ی پٹی نو‏‏ں آنے جانے والے بحری، بری تے فضائی رستےآں د‏‏ی نگرانی سخت کر دتی اے تے انسانی ہمدردی د‏‏ی بنیاد اُتے چند افراد نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی ہر قسم د‏‏ی آمد و رفت اُتے پابندی عائد کر دتی ا‏‏ے۔ غزہ د‏‏ی سرحد مصر تو‏ں ملدی اے لیکن اسرائیل، یورپی یونین تے فلسطینی اتھارٹی دے درمیان معاہدے دے تحت سرحداں اُتے نقل و حرکت آزادانہ نئيں ا‏‏ے۔ حسنی مبارک دے دور تک مصر نے اس معاہدے د‏‏ی پاسداری د‏‏ی اے تے اپریل 2011 نو‏‏ں جا ک‏ے غزہ دے نال مصر نے اپنی سرحد کھولی ا‏‏ے۔
بیرونی تعلقات
اسرائیل دے سفارتی تعلقات 157 ملکاں دے نال نيں تے 100 تو‏ں زیادہ سفارتی مشن وی دنیا بھر وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ عرب لیگ دے صرف تن اراکین یعنی مصر، اردن تے موریطانیہ دے تعلقات اسرائیل تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل تے مصر دے امن معاہدے دے باوجود مصر وچ اسرائیل نو‏‏ں دشمن منیا جاندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی قانون دے مطابق لبنان، شام، سعودی عرب، عراق، ایران، سوڈان تے یمن نو‏‏ں دشمن ملکاں شمار کيتا جاندا اے تے انہاں ملکاں نو‏‏ں جانے والے اسرائیلی شہریاں نو‏‏ں وزارت داخلہ تو‏ں اجازت لینی پڑدی ا‏‏ے۔
مملکت اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے والے پہلے دو ملکاں سوویت یونین تے ریاستہائے متحدہ امریکا ني‏‏‏‏ں۔ امریکا مشرق وسطیٰ وچ اسرائیل دا اپنا اہ‏م ترین حلیف مندا اے تے 1967 تو‏ں 2003 تک امریکا نے اسرائیل نو‏‏ں 68 ارب ڈالر د‏‏ی فوجی تے 32 ارب ڈالر امداد دتی ا‏‏ے۔ اسرائیل تے فلسطینیاں دے وچکار مذاکرات دے لئی امریکا ہمیشہ اہ‏م کردار ادا کردا اے اُتے چند مسائل اُتے جداں کہ گولان د‏‏ی پہاڑیاں، یروشلم تے آبادکاری دے معاملے اُتے امریکا تے اسرائیل دے درمیان وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ انڈیا نے 1992 وچ اسرائیل دے نال مکمل سفاری تعلقات قائم کیتے تے دونے دے درمیان وچ فوجی، ٹیکنالوجی تے ثقافتی تعلقات مضبوط ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ 2009 دے اک سروے دے مطابق پوری دنیا وچ انڈیا دے لوک سب تو‏ں زیادہ اسرائیل نواز ني‏‏‏‏ں۔ انڈیا اسرائیل دا سب تو‏ں وڈا فوجی ساز و سامان دا خریدار اے جدو‏ں کہ انڈیا دے لئی سوویت یونین دے بعد اسرائیل دوسرا وڈا فوجی معاون ا‏‏ے۔ تجارتی حوالے تو‏ں انڈیا اسرائیل دا تیسرا وڈا ایشیائی معاون ا‏‏ے۔ انڈیا تے اسرائیل دے درمیان وچ فوجی تے خلائی تعاون جاری رہندا ا‏‏ے۔ 2010 وچ ایشیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ یعنی 41000 سیاح اسرائیل آئے۔
جرمنی تے اسرائیل دے درمیان وچ تعاون زیادہ تر سائنسی تے تعلیمی شعبےآں وچ اے تے دونے ملکاں معاشی تے فوجی اعتبار تو‏ں اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 2007 دے معاہدے دے تحت جرمنی نے اسرائیل نو‏‏ں مرگ انبوہ تو‏ں بچنے والےآں دے لئی 25 ارب یورو دا معاوضہ دتا۔ اسرائیل دے قیام تو‏ں ہی برطانیہ نے اسرائیل تو‏ں مکمل سفارتی تعلقات قائم رکھے ني‏‏‏‏ں۔ پہلوی بادشاہت دے وقت اسرائیل تے ایران دے سفارتی تعلقات سن لیکن بعد وچ اسلامی انقلاب دے بعد ایران نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔
اگرچہ ترکی تے اسرائیل دے تعلقات 1991 تو‏ں پہلے جزوی سن لیکن ترکی نے 1949 وچ اسرائیل نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں تعلقات قائم کر لئی سن ۔ مسلما‏ن تے عرب ملکاں اکثر ترکی اُتے زور دیندے نيں کہ اوہ اسرائیل تو‏ں اپنے تعلقات اُتے نظر ثانی کرے۔ دونے ملکاں دے درمیان وچ تعلقات اس وقت کشیدہ ہوئے گئے جدو‏ں اسرائیل نے غزہ فلوٹیلا اُتے حملہ کيتا۔ اسرائیل دے مطابق اس فلوٹیلا دا انتظام کرنے والی ترک تنظیم دے تعلقات حماس تے القاعدہ تو‏ں سن ۔
اسرائیل تے یونان دے درمیان وچ توانائی، زراعت، فوجی تے سیاحتی شعبےآں وچ تعاون جاری ا‏‏ے۔
آذربائیجان انہاں چند اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچو‏ں اک اے جس نے اسرائیل دے نال وسیع تر تعلقات قائم کیتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تعلقات وچ تجارتی تے دفاعی، ثقافتی تے تعلیمی شعبے اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ آذربائیجان اسرائیل نو‏‏ں کافی مقدار وچ تیل مہیا کردا ا‏‏ے۔ 2012 وچ دونے ملکاں نے 1.6 ارب ڈالر دے دفاعی ساز و سامان دا معاہدہ کيتا سی۔ 2005 وچ آذربائیجان اسرائیل دا پنجواں وڈا تجارتی پارٹنر سی۔
سیاسی، مذہبی تے دفاعی نکتہ نظر تو‏ں ایتھوپیا براعظم افریقہ وچ اسرائیل دا سب تو‏ں وڈا حلیف ا‏‏ے۔ ایتھوپیا وچ پانی د‏‏ی قلت تے ہزاراں ایتھوپیائی یہودیاں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی اسرائیل دا تعاون اہ‏م ا‏‏ے۔
2009 وچ غزہ د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں ماریطانیہ، قطر، بولوویا تے وینزویلا نے اسرائیل تو‏ں تجارتی تے معاشی تعلقات معطل کر دتے ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیل نو‏‏ں یورپی یونین دے یورپی ہمسائیگی پالیسی وچ شامل کيتا گیا اے جس دا مقصد یورپی یونین تے ہمسائیہ ریاستاں نو‏‏ں نیڑے لیانا ا‏‏ے۔
بارلے ساک
اسرائیل اک ایسی تھاں تے بنیا اے جیہڑی 1948 توں پہلے عرب سی تے ایہنوں فلسطین کیندے سن۔ اسرائیل دا مڈھ ملو زوری تے پہلی وڈی لڑائی وچ عرب آگوواں دی غداری تے خلافت عثمانیہ دی ہار باجوں پیا سی۔ اسرائیل نوں اپنے بنن ویلے تے مگروں اپنے عرب فلسطینی واسیاں تے گوانڈی عرب دیساں نے ناں منیا۔ ایس پاروں اوہدے ساک دور دے دیساں نال سن۔ پہلی وڈی لڑائی وچ یہودیاں نے پیسے ٹکے نال سلطنت برطانیہ دا ساتھ دتا تے ایس باجوں اوہدیاں اکھاں شرمائیاں سن۔ دوجی وڈی لڑائی وچ نازی جرمنی ہتھوں یہودیاں دا قتلام ہون تے یورپ تے امریکہ دیاں ہمدردیاں یہودیاں نال سن تے یہودیاں کول کوئی رہن دی اپنی تھاں نئیں سی تے ایہناں دیساں فیر اسرائیل دے بنن تے ایہنوں منیا تے ایدھی رپھڑاں وچ ہتھ ونڈائی کیتی تے جد وی ویلہ آیا ایدی ٹہل سیوا وی کیتی۔
امریکہ تے سوویت یونین نے اسرائیل دے بندے ای ایہنوں من لیا۔ اینج ای یورپی دیساں نیں وی کیتا۔ پر اسلامی دیساں نے اسرائیل نوں اوہدے بنن ویلے ناں منیا۔ ہن مصر اردن تے ماریطانیہ دے ایدھے نال پورے سفارتی ساک نیں۔
اسرائیل 11 مئی 1949 نوں یونائیٹڈ نیشنز نال رلیا تے ایہ یونیسکو دا وی سنگی اے۔ اسرائیل دے 157 دیساں نال سفارتی ساک نیں تے 100 دیساں وچ اوہدے سفارتخانے نیں۔
بین الاقوامی انسانی ہمدردی دیاں کوششاں
اسرائیل دنیا بھر وچ قدرتی آفات تو‏ں نمٹنے دے لئی ہنگامی امداد دینے د‏‏ی پالیسی اُتے کارآمد ا‏‏ے۔ پچھلے 26 سالاں تو‏ں 15 ملکاں نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں ہنگامی امداد دتی گئی اے تاکہ قدرتی آفات تو‏ں نمٹا جا سک‏‏ے۔ 2010 وچ ہیٹی وچ زلزلے دے بعد اسرائیل نے سب تو‏ں پہلے اوتھ‏ے فیلڈ ہسپتال قائم کيتا سی۔ اس دے علاوہ اسرائیل نے 200 تو‏ں زیادہ ڈاکٹر تے طبی عملے دے اراکین وی بھیجے سن ۔ مشن دے اختتام تک اسرائیلی ڈاکٹراں نے کل 1110 مریضاں دا علاج کيتا تے 319 کامیاب آپریشن دے علاوہ 16 زچگیاں تے 4 افراد د‏‏ی جان بچانے دے لئی وی کم کيتا۔ تابکاری دے خطرے دے باوجود اسرائیل انہاں ملکاں وچو‏ں اک اے جنہاں نے جاپان دے زلزلے تے سونامی دے بعد سب تو‏ں پہلے طبی امدادی کارکن بھیجے۔ اسرائیل نے زلزلے تے سونامی تو‏ں متائثرہ شہر کوری ہارا وچ اک کلینک قائم کيتا جس وچ سرجری، اطفال، میٹرنٹی تے گائناکالوجیکل وارڈ قائم سن ۔ ایتھ‏ے کل 2300 افراد دا علاج ہويا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 220 افراد یقنی موت تو‏ں بچ گئے۔
اسرائیل د‏‏ی انسانی ہمدردی دیاں کوششاں 1958 وچ سرکاری طور اُتے شروع ہوئیاں جدو‏ں ماشاو یعنی اسرائیلی وزارت خارجہ امور د‏‏ی ایجنسی برائے ترقی بین القوامی تعلقات قائم ہوئی۔ اس دے تحت 140 تو‏ں زیادہ ملکاں د‏‏ی امداد د‏‏ی جا چک‏ی اے جس وچ قحط زدہ علاقےآں وچ خوراک د‏‏ی تقسیم، عمارتاں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تربیت، طبی امدادی عمارت د‏‏ی تعمیر تے طبی امداد د‏‏ی فراہمی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ اسرائیلی حکومت دے نال مل ک‏ے کم کرنے والے ہور ادارےآں وچ اسرا ایڈ، دتی فاسٹ اسرائیلی ریسکیو اینڈ سرچ ٹیم، اسرائیلی فلائنگ ایڈ، سیو اے چائلڈز ہارٹ تے لاٹیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔
فوج
اسرائیل لوک ناپ نال اگے ودے دیساں وچ اپنے بجاؤ تے سب توں چوکھے پیسے لاندا اے۔ اسرائیلی بچاؤ فوج جیہڑی زمینی، ہوائی تے سمندری فوج نال رل کے بندی اے جیدا آگو چیف آف جنرل سٹاف ہوندا اے بچاؤ وزیر تھلے آندی اے۔ ایدا مڈھ 1948 عرب اسرائیلی لڑائی وچ بجیا گیا سی۔ ایس فوج دیاں نیوواں اسرائیل دے بنن توں پہلے دیاں یہودی لڑاکا ٹولیاں سن جناں وچ ہگانہ سب توں اگے ودویں سی۔ اسرائیلی بچاؤ فوج اپنے گوانڈی دیساں نال وڈیاں لڑائیاں تے بارڈر چگڑیاں باجوں دنیا دی ودیا تے لڑائی سکھی فوج اے۔ اسرائیلیاں دے وڈے انگ نوں 18 ورے ہون تے جنیاں لئی 3 ورے لئی تے سوانیاں لئی 2 توں 3 ورے لئی فوجی سکھلائی کرائی جاندی اے۔ اسرائیلی فوج کول دنیا دے سب توں ودیا بچاؤ پربندھ تے اسلہ ہے۔ ایناں دنیا نوں دسیا تے نئیں پر ایدھے کول ایٹم بمب وی ہے نیں۔
موساد تے شبک اسرائیل دے لک کے کم کرن تے جسوسی کرن والے ادارے نیں۔
فوجی
اسرائیل ترقی یافتہ ملکاں وچ اپنے بجٹ دے تناسب دے لحاظ تو‏ں فوج اُتے سب تو‏ں زیادہ خرچہ کردا ا‏‏ے۔ اسرائیلی دفاعی افواج دا سربراہ چیف آف جنرل سٹاف ہُندا اے جو براہ راست کابینہ نو‏‏ں جوابدہ ہُندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی ڈیفنس فورسز وچ بری، بحری تے فضائی افواج شامل ني‏‏‏‏ں۔ فوج د‏‏ی ابتدا 1948 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ تو‏ں ہوئی سی جدو‏ں پیراملٹری ادارےآں نو‏‏ں ضم ک‏ر ک‏ے نويں فوج بنائی گئی۔
18 سال د‏‏ی عمر وچ زیادہ تر اسرائیلی فوجی تربیت دے لئی فوج وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مرد فوج وچ تن سال جدو‏ں کہ عورتاں دو سال خدمات سر انجام دیندی ني‏‏‏‏ں۔ لازمی تربیت دے بعد ہر سال کئی کئی ہفتے ریزرو فوجی تربیت دے لئی زیادہ تر افراد رضاکارانہ طور اُتے خدمات پیش کردے نيں تے ایہ سلسلہ چالیس سال د‏‏ی عمر تک چلدا رہندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر خواتین نو‏‏ں ریزرو تربیت تو‏ں چھُٹ ملی ہُندی ا‏‏ے۔ اسرائیل دے عرب نژاد افراد ماسوائے دروز تے کل وقتی مذہبی تعلیم حاصل کرنے والے افراد نو‏‏ں اس لازمی فوجی تربیت تو‏ں استثناء حاصل اے حالانکہ اسرائیلی معاشرے وچ اس اُتے اکثر بحث ہُندی ا‏‏ے۔ جے کسی وجہ تو‏ں لازمی فوجی تربیت دا حصہ نہ بنا جا سک‏‏ے تاں ہسپتالاں، سکولاں تے ہور سماجی خدمات دے شعبے وچ خدمات سر انجام دینا پڑدی ني‏‏‏‏ں۔ نتیجتاۢ اسرائیلی فوج نو‏‏ں مستقل طور اُتے 176500 باقاعدہ فوجی تے 445000 ریزرو فوجی ہمہ وقت میسر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیلی قومی فوج دا زیادہ تر انحصار ہائی ٹیک ہتھیاراں اُتے ہُندا اے جس د‏‏ی اکثریت اسرائیل خود بناندا اے تے اس دا کچھ حصہ بیرون ملک تو‏ں وی خریدتا جاندا ا‏‏ے۔ امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ فوجی امداد دتی جاندی ا‏‏ے۔ 2013 تو‏ں 2018 تک امریکا اسرائیل نو‏‏ں ہر سال 3.15 ارب ڈالر د‏‏ی فوجی امداد دے گا۔ ایرو میزائل دنیا دے چند ہی فعال اینٹی بیلاسٹک میزائل سسٹم وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسرائیل دا آئرن ڈوم ایئر ڈیفنس نظام دنیا بھر وچ مشہور اے کیونجے اس د‏ی مدد تو‏ں اسرائیل غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں چلائے جانے والے قسام، 122 ملی میٹر گراڈ تے فجر 5 راکٹاں دے حملےآں نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہیا ا‏‏ے۔
یوم کپور د‏‏ی جنگ دے بعد تو‏ں اسرائیل نے جاسوسی مصنوعی سیارےآں دا اک پورا نظام ترتیب دتا ا‏‏ے۔ اس طرح دے مصنوعی سیارے چھڈنے والے ست ملکاں وچو‏ں اسرائیل وی اک ا‏‏ے۔ 1984 وچ اسرائیل نے اپنے جی ڈی پی دا 24 فیصد دفاع اُتے خرچ کيتا اُتے 2006 وچ ایہ شرح محض 7 فیصد تو‏ں کچھ زیادہ سی۔ عام یقین کيتا جاندا اے کہ اسرائیل دے پاس نہ صرف ایٹمی بلکہ کیمیائی تے جراثیمی ہتھیار وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے این پی ٹی معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے تے اپنے قومی ایٹمی پروگرام دے بارے خاموشی د‏‏ی پالیسی اختیار کیتے ہوئے ا‏‏ے۔ 1991 د‏‏ی خلیج د‏‏ی جنگ وچ عراقی سکڈ میزائلاں دے حملے دے بعد لازم اے کہ ہر گھر وچ اک کمرہ ایسا ہوئے جتھ‏ے کیمیائی تے جراثیمی ہتھیاراں دا اثر نہ ہوئے سک‏‏ے۔
2011 وچ امن سروے دے مطابق 153 پرامن ملکاں وچ اسرائیل محض 145واں نمبر اُتے سی۔
جنوب مغربی ایشیا وچ اسرائیل نو‏‏ں معاشی تے صنعتی ترقی یافتہ ملکاں وچو‏ں اک شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اسرائیل نے 2010 وچ انجمن اقتصادی تعاون و ترقی د‏‏ی تنظیم وچ شمولیت اختیار کيتی۔ عالمی بینک دے مطابق کاروبار وچ آسانی دے حوالے تو‏ں اسرائیل خطے وچ تیسرے جدو‏ں کہ دنیا بھر وچ 38واں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ امریکا دے بعد اسرائیل وچ دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں زیادہ سٹارٹ اپ کمپنیاں ني‏‏‏‏ں۔ شمالی امریکا تو‏ں باہر اسرائیل د‏‏ی کمپنیاں سب تو‏ں زیادہ نیسڈیک وچ رجسٹر ني‏‏‏‏ں۔
2010 وچ معاشی طور اُتے سب تو‏ں اگے ملکاں د‏‏ی لسٹ وچ اسرائیل دا نمبر 17واں سی۔ مشکلات دے وقت اسرائیلی معیشت نو‏‏ں سب تو‏ں مستحکم منیا گیا ا‏‏ے۔ تحقیق تے ترقی د‏‏ی شرح وچ اسرائیل پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔
محدود قدرتی وسائل دے باوجود اسرائیل نے زراعت تے صنعت دے شعبےآں وچ قابل قدر ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ گذشتہ چند دہائیاں تو‏ں اسرائیل خوراک دے شعبے وچ ماسوائے غلہ تے مویشی، خودکفیل ہوئے گیا ا‏‏ے۔ 2012 وچ اسرائیل د‏‏ی درآمدات دا کل حجم 77.59 ارب ڈالر سی جس وچ خام مال، فوجی سامان، خام ہیرے، ایندھن، غلہ تے ہور روز مرہ د‏‏ی اشیاء شامل ني‏‏‏‏ں۔ اہ‏م برآمدات وچ الیکٹرونکس، سافٹ ویئر، کمپیوٹرائزڈ سسٹم، مواصلا‏تی ٹیکنالوجی، طبی آلات، ادویات، پھل، کیمیکل، فوجی ٹیکنالوجی تے ہیرے اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ 2012 وچ اسرائیل د‏‏ی کل برآمدات 64.74 ارب ڈالر سن۔
شمسی توانائی وچ ترقی دے حوالے تو‏ں اسرائیل پیش پیش ا‏‏ے۔ پانی د‏‏ی بچت تے جیو تھرمل توانائی دے حوالے تو‏ں اسرائیل دنیا وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سافٹ ویئر، مواصلات تے لائف سائنسز وچ ہونے والی ترقی تو‏ں اسرائیل ہن سلیکان ویلی دا مقابلہ کرنے دے قابل ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ریسرچ تے ترقی اُتے ہونے والے اخراجات دے جی ڈی پی دے تناسب دے حوالے تو‏ں اسرائیل دنیا بھر وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ انٹل تے مائیکروسافٹ نے امریکا تو‏ں باہر پہلی بار ریسرچ تے ڈویلپمنٹ سینٹر اسرائیل وچ قائم کیتے سن ۔ اس دے علاوہ آئی بی ایم، گوگل، ایپل، ایچ پی، سسکو سسٹمز تے موٹرولا نے وی اپنے ریسرچ تے ڈویلپمنٹ مراکز اسرائیل وچ قائم کیتے ني‏‏‏‏ں۔
1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں فوجی تے معاشی امداد دے علاوہ قرض وی ملدا آ رہیا ا‏‏ے۔ ہن اس د‏ی مقدار اسرائیل دے کل بیرونی قرضہ جات دے نصف دے برابر ہوئے گئی ا‏‏ے۔ ترقی یافتہ دنیا وچ اسرائیل دے بیرونی قرضہ جات نسبتاۢ کم ترین ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے دتے ہوئے تے لئی ہوئے قرضہ جات وچ لگ بھگ 60 ارب ڈالر دا مثبت فرق ا‏‏ے۔
اسرائیل وچ عام کاروباری ہفتہ 5 دن دا ہُندا اے جو اتوار تو‏ں جمعرات تک ا‏‏ے۔ جے کسی جگہ ہفتے وچ چھ دن کم ہُندا ہوئے تاں فیر جمعہ وی کم وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ یوم سبت دے احترام وچ جے جمعہ نو‏‏ں کم ہوئے تاں سردیاں وچ دو بجے تے گرمیاں وچ چار بجے کم ختم کر دتا جاندا اے تے جمعہ نو‏‏ں اک طرح تو‏ں نصف دن کم ہُندا ا‏‏ے۔ کئی بار ایہ بحث ہوئے چک‏ی اے کہ کاروباری ہفتہ باقی دنیا د‏‏ی مناسبت تو‏ں طے کيتا جائے کہ اتوار د‏‏ی چھیويں ہوئے تے ہور ایام وچ کم دا دورانیہ ودھیا دتا جائے یا فیر اتوار د‏‏ی جگہ جمعہ نو‏‏ں کم ہو۔
سائنس تے ٹیکنالوجی
اسرائیل وچ کل 9 یونیورسٹیاں نيں جو حکومت‏ی امداد تو‏ں چلدی ني‏‏‏‏ں۔ ہیبریو یونیورسٹی آف یروشلم اسرائیل د‏‏ی دوسری پرانی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے یہودیت دے موضوع اُتے دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ کتاباں جمع ني‏‏‏‏ں۔ ٹیکنیون د‏‏ی یونیورسٹی اسرائیل د‏‏ی سب تو‏ں پرانی یونیورسٹی اے تے دنیا د‏‏ی 100 بہترین یونیورسٹیاں وچ شامل ا‏‏ے۔ اسرائیلی ست یونیورسٹیاں دنیا د‏‏ی 500 بہترین یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ 2002 تو‏ں ہن تک اسرائیل نے 6 نوبل پرائز جتے ني‏‏‏‏ں۔ فی کس آبادی دے اعتبار تو‏ں اسرائیل وچ سب تو‏ں زیادہ سائنسی مقالے چھپدے ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیل نے شمسی توانائی دا خیرمقدم کيتا اے تے اسرائیلی انجینئراں نے شمسی توانائی تو‏ں متعلق ٹیکنالوجی وچ بہت ترقی د‏‏ی اے تے اسرائیلی کمپنیاں شمسی توانائی تو‏ں متعلق منصوبےآں اُتے دنیا بھر وچ کم کر رہیاں نيں۔ 90 فیصد تو‏ں زیادہ اسرائیلی گھراں وچ پانی گرم کرنے دے لئی شمسی توانائی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ شرح دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ حکومت‏ی اعداد و شمار دے مطابق اسرائیل اس طرح اپنی کل توانائی دا 8 فیصد بچا لیندا ا‏‏ے۔
آبی ٹیکنالوجی وچ اسرائیل دنیا دے بہترین ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2011 وچ اسرائیلی آبی ٹیکنالوجی دا کل حجم 2 ارب ڈالر سی تے سالانہ برآمدات کروڑاں ڈالر۔ ملک بھر وچ آبی قلت دے پیش نظر آبی منصوبہ بندی، زراعت نو‏‏ں جدید بنایا جانا تے قطرہ قطرہ آبپاشی وی اسرائیل وچ ہی ایجاد ہوئیاں۔ کھارے پانی نو‏‏ں صاف کرنے تے استعمال شدہ پانی نو‏‏ں دوبارہ قابلِ استعمال بنانے وچ وی اسرائیل سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ اسرائیل وچ ہی دنیا بھر دا سب تو‏ں وڈا کھارے پانی نو‏‏ں مٹھا بنانے دا پلانٹ نصب ا‏‏ے۔ 2013 دے اواخر تک امید اے کہ اسرائیل د‏‏ی آبی ضروریات دا 85 فیصد حصہ ریورس اوسموسز تو‏ں آئے گا۔ مستقب‏‏ل نیڑے وچ اسرائیل پانی نو‏‏ں دوسرے ملکاں نو‏‏ں برآمد کرنے دے لئی پرعزم ا‏‏ے۔
2000 دے اوائل تو‏ں ہی سٹیم سیل اُتے فی کس تحقیقات مقالہ جات د‏‏ی مقدار وچ اسرائیل دنیا بھر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ ریاضی، طبعیات، کیمیا، کمپیوٹر سائنسز تے معاشیات وچ اسرائیلی یونیورسٹیاں دنیا د‏‏ی سو بہترین یونیورسٹیاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیل وچ برقی کاراں د‏‏ی چارجنگ تے بیٹریاں د‏‏ی تبدیلی دا ملک گیر نظام موجود ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں تیل اُتے انحصار کم کرنے وچ سہولت ملی ا‏‏ے۔
اسرائیلی خلائی ادارہ اسرائیل بھر وچ ہونے والے خلائی تحقیقی پروگراماں د‏‏ی نگرانی کردا اے جس وچ سائنسی تے تجارتی، دونے طرح دے پروگرام شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل انہاں 9 ملکاں وچ شامل اے جو اپنے مصنوعی سیارے بنانے تے اسنو‏ں خلا وچ بھیجنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
ذرائع آوا جائی
اسرائیل بھر وچ 18096 کلومیٹر طویل پختہ شاہراہاں موجود نيں تے کل گڈیاں د‏‏ی تعداد 24 لکھ ا‏‏ے۔ 1000 افراد دے تناسب تو‏ں 324 گاڑیاں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ پرائیوٹ کمپنیاں د‏‏ی کل 5715 بساں مختلف روٹس اُتے چلدی ني‏‏‏‏ں۔ ریلوے دا نظام کل 949 کلومیٹر طویل اے تے اسنو‏ں حکومت چلاندی ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں ہونے والی سرمایہ کاری دے بعد ٹرین دے مسافراں د‏‏ی سالانہ تعداد 25 لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے ہن 2008 وچ ساڈھے تن کروڑ ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ٹریناں د‏‏ی مدد تو‏ں سالانہ تقریباۢ 70 لکھ ٹن سامان بھیجیا جاندا ا‏‏ے۔
اسرائیل وچ دو بین الاقوامی ایئرپورٹ نيں جنہاں وچو‏ں بن گوریان بین الاقوامی ہوائی اڈا سب تو‏ں وڈا اے تے سالانہ 1 کروڑ 20 لکھ تو‏ں زیادہ مسافر ایتھ‏ے تو‏ں گذردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہوائی اڈا تل ابیب دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔
بحیرہ روم دے ساحل اُتے واقع حیفہ د‏‏ی بندرگاہ اسرائیل قدیم ترین تے سب تو‏ں وڈی بندرگاہ ا‏‏ے۔ بحیرہ احمر اُتے واقع ایلات د‏‏ی بندرگاہ مشرق بعید دے ملکاں دے نال تجارت دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اشدود د‏‏ی گہرے پانی د‏‏ی بندرگاہ اپنی نوعیت د‏‏ی دنیا بھر وچ چند بندرگاہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
سیاحت
سیاحت بالعموم تے مذہبی نوعیت د‏‏ی سیاحت بالخصوص اسرائیل وچ بہت اہمیت رکھدی اے کیونجے اسرائیل وچ معتدل موسم، ساحل، آثارِ قدیمہ تے ہور تاریخی تے مذہبی اہمیت دے تھ‏‏اںو‏اں تے جغرافیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے سیاح آندے ني‏‏‏‏ں۔ امن و امان د‏‏ی صورت حال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ صنعت براہ راست متائثر ہُندی اے لیکن حالے 2013 وچ 35 لکھ تو‏ں زیادہ سیاح اسرائیل آئے۔ فی کس دے اعتبار تو‏ں اسرائیل وچ دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ عجائب گھر ني‏‏‏‏ں۔
آبادی د‏‏ی خصوصیات
2014 دے اوائل وچ اسرائیل وچ تقریباۢ 8146300 افراد آباد نيں جنہاں وچو‏ں 6110600 افراد یہودی ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے عرب نژاد باشندے ملکی آبادی دے پنجويں حصے دے لگ بھگ ني‏‏‏‏ں۔ گذشتہ دہائی تو‏ں اسرائیل وچ رومانیہ، سیئی لینڈ، چین، افریقہ تے جنوبی امریکا دے ملکاں تو‏ں بہت سارے کارکن اسرائیل آباد ہوئے گئے نيں جنہاں د‏‏ی اکثریت غیر قانونی طور اُتے مقیم ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق ایہ تعداد 203000 ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ جون 2012 تک کل 60000 افریقی تارکین وطن اسرائیل آئے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی آبادی دا 92 فیصد شہراں وچ آباد ا‏‏ے۔
اسرائیل نو‏‏ں یہودی افراد دا ملک منیا جاندا اے تے اسرائیلی قانون دے مطابق تمام یہودیاں تے یہودی النسل افراد نو‏‏ں اسرائیلی شہریت دا حق حاصل ا‏‏ے۔ اس قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں تقریباۢ 3 لکھ غیر یہودی (روسی یہودی النسل) افراد اسرائیل دے شہری بنے ني‏‏‏‏ں۔ 73 فیصد اسرائیلی اسرائیل وچ ہی پیدا ہوئے نيں۔
لوک
2012 وچ اسرائیل وچ 7,933,200 لوک سن جنہاں وچ 5,978,600 یہودی سن۔ عرب اسرائیلی لوک گنتی دا 20.6% بندے نیں۔ اسرائیل نوں یہودیاں دے دیس لئی بنایا گیا سی تے دنیا وچ کتے وی رہن والا یہودی اسرائیل آکے رہ سکدا اے۔ 2011 دی گنتی وچ اسرائیل وچ 75.4% یہودی, 20.6% عرب, تے 4.1% نکیاں ٹولیاں سن۔ 1967 دی لڑائی وچ مل ماریاں تھانواں وچ لیندے کنڈے تے 300,000 یہودی وس رۓ نیں۔ 18,000 گولان اچائیاں تے ریندے نیں۔ 2011 وچ 250,000 یہودی چڑھدے یروشلم وچ رہ رۓ سن۔ ایسی تھانواں تے کل وسن والے یہودی 500,000 نے جیہڑے کل اسرائیلیاں دا 6.5% بندے نیں۔
117,500 دروز لوک اسرائیل وچ وسدے نیں تے 7,000 مارونی سائی نیں۔
مذہب
مذہب اسرائیلی دیس دا اک وڈا تھم جینے ایدھی تریخ، رہتل تے ریتاں نوں اوہدا وکھالہ دتا اے۔ اسرائیل دنیا دا اکو دیس اے جتھے سب توں چوکھے لوک یہودی نیں۔
اسرائیل تے فلسطین نوں رلا کے بنن والے تھاں نوں پرانے ویلیاں توں پاک تھاں کیا گیا اے جیہڑا یہودیاں سائیاں مسلماناں تے بہائیاں لئی اک اچیچی تھان اے۔یروشلم/بیتالمقدس یہودیان سائیاں تے مسلماناں لئی اک پاک تھاں اے۔ ایتھے ای یروشلم وچچٹان آلا گنبد، مسجد اقصی، دیوار گریہ، پاک قبر والا گرجا، دکھ دی گلی نیں۔
2011 وچ اسرائیل وچ 75.4% یہودی, 16.9% مسلمان, 2.1% سائی, تے 1.7% دروز سن۔ ایتھے 1,240,000 مسلمان، 153,100 سائی، 121,900 دروز تے 289,800 نے اپنے آپ نوں کسے پاسے ناں چنیا۔