cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرینواس رامانوجن
اوہ بچپن توں ہی ولکھن پرتبھاشیل سن۔ اوہناں نے اپنے آپ ہی حساب سکھیا اتے اپنے جیون وچّ حساب دے 3،900 ریجلٹاں دا سنکلن کیتا، جنہاں وچوں زیادہتر اکروپتاواں سمیکرناں ہن۔ اسدے لگبھگ سارے داعوے ہن سچ سدھ ہو گئے ہن بھاویں اوہناں وچوں کجھ پہلاں ہی سچ سدھ ہو چکے سن۔ ، جنہاں وچوں بہہتیاں ٹھیک سدھ کیتیاں جا چکیاں ہن۔ اوہناں نے حساب دے سہج گیان اتے الجبرا پرکلن دی ادتی پرتبھا صدقہ بہت سارے مولک اتے اپرمپراگت نتیجہ کڈھے جنہاں توں پریرت جانچ اج تکّ ہو رہی ہے، حالانکہ اوہناں دیاں کجھ کاڈھاں نوں حساب دی مکھدھارا وچّ ہن تکّ نہیں اپنایا گیا۔ حالَ وچّ اوہناں دے سوتراں نوں کرسٹل-وگیان وچّ پریکت کیتا گیا ہے۔ اوہناں دے کارج توں پربھاوت حساب دے کھیتراں وچّ ہو رہے کم لئی رامانجن جرنل دی ستھاپنا کیتی گئی ہے۔
اس لیکھ وچ دتی بہتی جانکاری روبرٹ کانیگل دی کتاب دی مین ہو نیو انپھنٹی وچوں لئی گئی ہے۔ جہڑی جانکاری اس کتاب توں باہروں لئی گئی ہے، اس بارے خاص نوٹ دتا گیا ہے۔
جنم اتے بچپن
شرینواس رامانجن آئنگر دا جنم شہر اروڈ وچّ اس دے نانکیاں دے گھر 22 دسمبر 1887 نوں ہویا۔ اس ویلے 15،000 دی وسوں والا شہر اروڈ مدراس توں دکھن-پچھم وچّ 250 میل دور ستھت سی۔ اس دے پتا دا ناں شرینواس اتے ماتا دا ناں کوملتامل سی۔ شرینواس رامانجن دے ناں دا پہلا حصہ اس دے پتا دا ناں ہے اتے اخیرلا حصہ آئنگر اس دا گوت۔ اس لئی کیہا جا سکدا ہے کہ اس دا اپنا ناں رامانجن سی۔
رامانجن دا پریوار اک غریب براہمن پریوار سی۔ اس دا پتا ویہہ روپئے مہینہ دی تنخواہ 'تے اک ساڑھیاں دی دوکان وچّ کم کردا سی اتے اس دی ماتا مندر دی بھجن منڈلی نال بھجن گاؤندی سی، جس توں اس نوں 5-10 روپئے دے وچکار پرتی مہینہ آمدن ہو جاندی سی۔
اک سال دی عمر تکّ رامانجن اپنے نانکیاں دے گھر ہی رہا اتے اک سال دی عمر وچّ اوہ اپنے دادکیاں دے شہر کمباکونم آ گیا۔ ضلع تنجور وچّ پیندا شہر کمباکونم کاویری دریا دے کنارے مدراس توں 160 میل دکھن وچّ واقع ہے۔ جدوں رامانجن 2 سال دا ہویا تاں اس نوں چیچک نکل آئی۔ بے شکّ اس سال تنجور ضلعے وچّ چیچک کارن 4000 دے قریب لوک مارے گئے پر رامانجن چیچک دی مار توں بچ گیا۔
رامانجن نے اپنے بچپن دے پہلے کجھ سال نانکیاں اتے دادکیاں دے شہراں وچکار آؤندیاں/جاندیاں بتائے۔ پنج سال دی عمر وچّ سنّ 1892 وچّ اوہ اک ماسٹر دے گھر موہرلے ویہڑے وچّ بنے نکے جہے سکول وچّ داخل ہویا۔ اس سمیں اوہ اتے اس دی ماتا اس دے نانے کول مدراس نیڑے کانچیپرم شہر وچّ رہِ رہے سن۔ پر رامانجن نوں اس سکول دا ماسٹر پسند نہیں سی، اس لئی اوہ سکول جا کے بہت خوش نہیں سی۔
اگلے دو سالاں دوران اس نے کئی سکول بدلے۔ پھر اوہ اپنی ماتا نال اپنے دادکے شہر کمباکونم آ گیا اتے کانگیان پرائمری سکول وچّ داخل ہو گیا۔ پر اپنے دادے دی موت توں بعد اوہ اتے اس دی ماتا اک وار پھر اس دے نانے کول چلے گئے جو اس سمیں کانچیپرم چھڈّ کے مدراس وچّ رہِ رہا سی۔ پر اتھے وی اوہ سکول جا کے بہتا خوش نہیں سی۔ اتھے اک وار اوہ سکول نہ جان لئی اینا اڑ گیا کہ گھردیاں نوں اس نوں سکول بھیجن لئی اک پولیس دے سپاہی دیاں سیواواں لینیاں پئیاں۔ مدراس وچّ اس دے نانے کول چھ مہینے رہِ کے اوہ اتے اس دی ماں واپس اس دے دادکیاں دے شہر آ گئے۔
نومبر 1897 وچّ قریب 10 سال دی عمر وچّ اس نے کانگیان پرائمری سکول توں پرائمری دا امتحان پاس کیتا۔ اس امتحان وچّ اس نے انگریزی، تامل، حساب اتے بھوگول دے وشیاں دا امتحان دتا اتے ضلعے وچوں فسٹ آیا۔
جنوری 1898 وچّ اوہ کمباکونم شہر دے ٹاؤن ہائی سکول وچّ داخل ہو گیا اتے اس سکول وچّ اوہ اگلے چھ سال رہا۔ اتھے حساب وچّ اس دی لیاقت دے جھلکارے نظر آؤن لگے۔ جدوں اوہ ہائی سکول دے دوجے سال وچّ سی، تاں اس دے جماعتی اس کول حساب دے سوال سمجھن آؤن لگے۔ اتے ہائی سکول دے تیجے سال وچّ اوہ اپنے ادھیاپکاں نوں چنوتی بھرے سوال پچھن لگا۔
کیونکہ اس دے ماپے غریب سن اس لئی اوہناں نے اپنے گھر وچّ کرائےدار رکھے ہوئے سن۔ جدوں رامانجن گیاراں کو سالاں دی سی اس سمیں اوہناں دے گھر شہر دے سرکاری کالج وچّ پڑھدے دو ودیارتھی رہندے سن۔ رامانجن دی حساب وچّ دلچسپی دیکھدیاں اوہ رامانجن نوں اپنی سمرتھا انوسار حساب بارے دسدے رہندے سن۔ پر کجھ مہینیاں وچّ رامانجن نے اوہناں دے حساب دے گیان نوں خالی کر دتا اتے اوہناں نوں کہن لگا کہ اوہ کالج دی لائبریری وچوں اس نوں حساب دیاں کتاباں لیا کے دین۔ ایہناں دناں وچّ اوہناں نے رامانجن نوں ایسّ ایلّ لونی دی لکھی ٹرگنومیٹری دی کتاب لیا کے دتی۔ ایہہ کتاب اس سمیں دکھنی بھارت دے کالجاں وچّ پاٹھ-پستک وجوں پڑھائی جاندی سی اتے تھوڑھی جہی ایڈوانس پدھر دی سی۔ 13 سال دی عمر وچّ رامانجن نے اس کتاب وچلی سمگری وچّ مہارت پراپت کر لئی۔
14 سال دی عمر تکّ پہنچدیاں پہنچدیاں رامانجن اس طرحاں دیاں گلاں کرن لگّ پیا سی، جہڑیاں اس دے ساتھی ودیارتھیاں اتے بہتے ادھیاپکاں نوں سمجھ نہیں سن آؤندیاں۔ پھر وی اس سکول دے ادھیاپک اتے ودیارتھی اس نوں عزت نال دیکھدے سن۔
سکول وچّ اوہ اک چھوٹی جہی خاص شخصیت بن گیا سی۔ اس سکول وچّ اس نے کئی میرٹ سرٹیفکیٹ جتے۔ سنّ 1904 وچّ ہائی سکول پاس کرن سمیں ہوئے اک سماگم وچّ رامانجن نوں حساب وچّ کے. رنگاناتھا راؤ انعام دتا گیا۔ اس سماگم وچّ بولدیاں سکول دے ہیڈماسٹر کرشناسوامی ائیر نے کیہا کہ رامانجن نوں سو وچوں سو نمبر دتے جانا اس دی قابلیت دا صحیح ملّ نہیں۔ اس نوں اس توں ودھ نمبر ملنے چاہیدے ہن۔
کالج
سنّ 1904 وچّ رامانجن کمباکونم دے سرکاری کالج وچّ داخل ہو گیا۔ ہائی سکول دی ودھیا کارگزاری کارن اس نوں کالج وچّ وظیفہ دتا گیا۔
اس سمیں تکّ رامانجن دا واہ جی. ایسّ. کار دی لکھی کتاب اے سنوپسس آف ایلیمینٹری رزلٹس ان پیور اینڈ اپلائیڈ میتھیمیٹکس نال پے چکا سی۔ کار دی اس کتاب وچّ مکھ طور 'تے 5 کو ہزار دے قریب سمیکرن (اکوئیشنز)، تھیورماں، فارمولے، ریکھا-گنت (جیومیٹری) دے چتر، اتے حساب دے ہور تتھّ، الجبرے دے فارمولے، ٹرگنومیٹری اتے کیلکلسّ دے سوال آدی دتے ہوئے سن۔ رامانجن ایہناں تھیورماں، فارمولیاں آدی نوں حلّ کرن، ایہناں توں اگانھ جا کے ہور فارمولے، تھیورماں لبھن/گھڑن وچّ پوری طرحاں مگن رہن لگّ پیا۔ حساب تے صرف حساب ہی اس دی دلچسپی دا کیندر رہِ گیا۔ باقی سبھ کجھ اس نوں فضول اتے اکاؤ لگدا۔ حساب بارے کیتے اپنے اس کم نوں اوہ اپنی نوٹبکاں وچّ سانبھ لیندا۔
اس دا نتیجہ ایہہ ہویا کہ کالج وچّ اوہ حساب توں بناں ہور کسے وی وشے ولّ دھیان نہ دندا۔ اوہ اتہاس، انگریزی آدی ورگے ہور وشیاں دیاں کلاساں وچّ جاندا ضرور پر اتھے بیٹھ کے حساب دیاں سمسیاواں حلّ کردا رہندا۔ کالج دے اک دو پروفیسر اس نوں اجیہا کرن دندے پر بہتے اس دے اس رویئے توں خوش نہیں سن۔
دوجے وشیاں ولّ دھیان نہ دین دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ اوہ سرکاری کالج وچّ انگریزی کمپوجیشن وچّ فیل ہو گیا۔ اس دے کارن کالج والیاں نے اس دا وظیفہ بند کر دتا۔ رامانجن دی اک ٹرم دی فیس 32 روپئے سی جدوں کہ اس دے پتا دی مہینے دی تنخواہ 20 روپئے سی۔ اس لئی پڑھائی جاری رکھن لئی اس نوں اس وظیفے دی سخت لوڑ سی۔ اوہ کجھ مہینے کالج آؤندا رہا اتے ایہہ وی کوشش کردا رہا کہ اوہ دوجے وشیا ولّ وی دھیان دیوے۔ پر حساب نوں چھڈّ کے دوجے وشیاں ولّ دھیان دینا اس نوں کافی وڈی مصیبت لگدا سی۔ اس لئی اوہ اپنے آپ نوں کافی دباء ہیٹھاں محسوس کردا سی اتے انت نوں اوہ اگست 1905 دے شروع وچّ اوہ اپنی کالج دی پڑھائی وچالے ہی چھڈّ کے گھروں نسّ گیا۔
اس نوں لبھن لئی گھردیاں نے اخباراں وچّ اشتہار چھپوائے۔ اس دا پتا اس نوں لبھن لئی مدراس اتے ترچناپولی تکّ گیا۔ اخیر نوں مہینے کو بعد ستمبر وچّ گھر دے اس نوں واپس گھر لے آئے۔
اک سال بعد کالج دی پڑھائی پوری کرن لئی اوہ مدراس دے پاشیاپا کالج وچّ داخل ہو گیا۔ اتھے اس نے اپنی حساب دی نوٹبکّ حساب دے اپنے نویں ادھیاپک نوں دکھائی۔ اوہ اس توں کافی پربھاوت ہویا اتے رامانجن نوں پرنسپل کول لے گیا۔ پرنسپل نے اس نوں وظیفے دا کجھ حصہ لا دتا۔
اس کالج وچّ پہلاں پہل رامانجن دا سماں ودھیا لنگھیا۔ حساب دے جس سوال نوں رامانجن دا ادھیاپک کلاس وچّ درجن کو قدماں وچّ سمجھاؤندا، اوہ ہی سوال رامانجن تنّ جاں چار قدماں وچّ کڈھ دندا۔ اس دے نال ہی اوہ کالج دے حساب دے سینئر پروفیسر پی سنگاراویلو مڈالئر دے نیڑے ہو گیا۔ اوہ دوویں مل کے حساب دے جرنلاں وچّ دتے حساب دے سوالاں نوں حلّ کردے۔ جہڑے سوال رامانجن توں حلّ نہ ہندے اوہ پروفیسر سنگاراویلو مڈالئر توں وی حلّ نہ ہندے۔
پر اتھے وی چھیتی ہی اس دی پرانی سمسیا اس دے ساہمنے آ کھڑی ہوئی۔ حساب توں بناں باقی دے سارے وشیاں وچّ اس دی کارگزاری ماڑی رہی۔ سریرک وگیان (پھجیولوجی) وچّ تاں اس دی کارگزاری کافی نراشامئی سی اتے اس دے 10 فیصدی توں وی گھٹّ نمبر آئے۔ سریرک وگیان دے وشے وچّ اس دی حالت دا اس گلّ توں اندازہ لایا جا سکدا ہے کہ اک امتحان وچّ پاچن پرنالی (ڈائجیسٹو سسٹم) بارے پچھے گئے اک سوال دے جواب وچّ رامانجن نے بسّ اینا ہی لکھیا، "شری مان جی پاچن پرنالی دے ادھیائے بارے ایہہ میرا انپچیا جواب ہے۔"
بھاویں رامانجن حساب دا تنّ گھنٹیا دا پیپر ادھے گھنٹے وچّ حلّ کر دندا سی، پر اکلے حساب وچّ اس دی مہارت اس نوں ایف اے دے امتحاناں وچّ کامیابی نہ دوا سکی۔ سنّ 1906 وچّ اس نے ایپھّ اے دا امتحان دتا پر اوہ پاس نہ ہویا۔ سنّ 1907 وچّ اک وار پھر اس نے ایف اے دا امتحان دتا پر اس وار پھیر اوہ اس نوں پاس نہ کر سکیا۔ اس طرحاں حساب وچّ اتی درجے دی مہارت رکھن والا رامانجن کالج توں ڈگری پراپت نہ کر سکیا۔
بے روزگاری اتے وہل
کالج توں فیل ہون بعد رامانجن اپنے شہر کمباکونم پرط آیا۔ ایہہ سماں کافی اوکھا سی۔ گھر وچّ غریبی ہون کارن کئی واری بھکھے رہنا پیندا۔ کجھ پیسے کماؤن لئی رامانجن نے ٹیوشناں پڑھاؤن دا کم کرن دی کوشش کیتی۔ اک ودیارتھی مگر 7 روپئے مہینہ دی ٹیوشن۔ پر اس نوں اس وچّ وی بہتی کامیابی نہ ملی۔ مکھ کارن ایہہ سی کہ ٹیوشن پڑھن والے ودیارتھی امتحان پاس کرن لئی پڑھنا چاہندے سی اتے سکول دا پاٹھکرم ہی پڑھنا چاہندے سن۔ پر رامانجن سکول دے پاٹھکرم تکّ سیمت نہ رہِ سکدا۔ اوہ کئی وار ودیارتھیاں نوں اوہ چیزاں پڑھاؤن لگدا جہڑیاں اوہناں دے ادھیاپکاں نے کدے وی نہیں سن پڑھائیاں ہندیاں۔
پر اس بے روزگاری دے دناں دا اک فائدہ وی سی۔ ہن رامانجن کول حساب 'تے کم کرن لئی سماں ہی سماں سی۔ اوہ جی ایسّ کار دی کتاب وچّ دتا کوئی اک فارمولا سدھ کرن لگدا کئی ہور فارمولے لبھّ لیندا اتے اوہناں نوں اپنی نوٹبکّ وچّ سانبھ لیندا۔ اپنے وقت دا بہتا حصہ اوہ اپنے گھر موہرلے چھوٹے جہے ویہڑے 'چ بیٹھا سلیٹ 'تے حساب دے سوال کڈھدا رہندا۔ گھر دے ساہمنے والی گلی 'چ اتے اس دے آلے دوآلے جو کجھ واپر رہا ہندا، اس توں اوہ بالکل انبھجّ رہندا اتے بس اپنا کم کری جاندا۔ اس سمیں دوران اس دے گھردیاں نے وی اس نوں بہتا تنگ نہ کیتا کہ اوہ کوئی کم لبھے اتے اپنی زندگی نوں کوئی ارتھ دین بارے سوچے۔
ہائی سکول دی پڑھائی ختم کرن توں بعد لگبھگ 1909 تکّ رامانجن نے ڈٹّ کے حساب 'تے کم کیتا۔ روبرٹ کانیگل دے شبداں وچّ اک طرحاں نال " ایہہ سماں اس دی زندگی دا سبھ توں زرخیز سماں سی۔ رامانجن نے حساب وچّ اپنا گھر لبھّ لیا سی اتے ایہہ گھر اس نوں اینا آرامدین لگدا سی کہ اوہ اس نوں چھڈنا نہیں چاہندا سی۔ ایہہ اس نوں بودھک، سہجاتمک اتے بھاوناتمک طور 'تے سنتشٹی پردان کردا سی۔"
ایہناں سمیاں دوران رامانجن نے حساب دے کھیتر وچّ بناں کسے رہنمائی دے اتے دوجے حساب داناں نال بناں کسے رابطے دے کم کیتا۔ اک پاسے اس حالت نے اس دے ایہناں سالاں نوں تنہا اتے اوکھے بنایا، دوسرے پاسے ایہناں حالتاں نے اس نوں حساب دے کھیتر 'چ اپنا آزاد ڈھنگ وکست کرن دا موقع وی دتا۔
اس سمیں دوران رامانجن نے جو کم کیتا اس دا گھیرا کافی وشال سی۔ ایہہ سارا کم 'شدھ' حساب سی۔ اس نوں ایہہ فکر نہیں سی کہ اس دے کم دی کوئی عملی فائدہ ہوئےگا جاں نہیں۔ اوہ اس بارے بالکل نہیں سوچدا سی۔ بسّ کم کرن 'چ یقین رکھدا سی۔ اس دے کم 'تے ٹپنی کردا کانیگل لکھدا ہے، "رامانجن اک آرٹسٹ سی۔ نمبر اتے اوہناں وچکار رشتہ درساؤن والی حساب دی بھاشا اس دا مادھیام سی۔"
ویاہ اتے نوکری دی تلاش
14 جولائی 1909 نوں رامانجن دے گھردیاں نے اس دا ویاہ کر دتا۔ اس دی پتنی جانکی اس توں 12 کو سال چھوٹی سی۔ جویں اوہناں دناں وچ رواج سی، جانکی نے ویاہ توں بعد اگلے کجھ سال اپنے پیکی ہی رہنا سی۔ پھر کجھ سالاں بعد مٹیار ہون 'تے اس نے رامانجن نال رہن لگنا سی۔ اس لئی ظاہرا طور 'تے رامانجن دی زندگی وچّ کوئی وڈی تبدیلی نہیں سی آئی۔ پر ویاہ ہو جان کرکے اوہ اپنے آپ نوں اک ذمہ وار آدمی سمجھن لگا سی اتے اس نوں لگن لگّ پیا سی کہ اس نوں ہن کوئی نوکری لبھنی چاہیدی سی۔
اس لئی اگلے دو سال اوہ نوکری دی تلاش وچّ تھاں تھاں ٹکراں ماردا رہا۔ پہلاں کجھ سماں اوہنے اپنے شہر کمباکونم وچّ بتایا، پھر اوہ مدراس چلے گیا۔ اپنیاں نوٹبکاں کچھے ماری اوہ سپھارشی خط لے کے سرکار دے اچے عہدیاں 'تے تینات لوکاں نوں ملن لگّ پیا۔ جدوں اوہ اوہناں لوکاں نوں ملدا تاں نوکری بارے بینتی کردا کہندا کہ اس دے گھردیاں نے اس دا ویاہ کر دتا سی، اس لئی ہن اس نوں نوکری دی لوڑ سی۔ اس کول کوئی ڈگری نہیں سی پر اوہ اپنے آپ حساب بارے کھوج کر رہا سی۔ اس کھوج بارے جانن لئی اوہ اس دیاں نوٹبکاں دیکھ سکدے سن۔
سنّ 1911 دے شروع وچّ رامانجن مدراس آ گیا اتے راماچندرا راؤ دے وعدے مطابق اس نوں ہر مہینے 25 روپئے ملن لگے اتے رامانجن روزگار لبھن دیاں ذمہ واریاں توں مکت ہو کے حساب 'تے کم کرن لگا۔ اس سال رامانجن دا پہلا پیپر جرنل آف انڈین میتھیمیٹیکل سوسائٹی وچّ چھپیا اتے اک حساب دان وجوں مانتا پراپت کرن دے اس دے سفر دی شروعات ہوئی۔
راماچندرا راؤ ولوں لائے/لوائے وظیفے 'تے رامانجن نے تقریباً اک سال تکّ نربھر رہا۔ مارچ 1912 وچّ اس نوں پورٹ ٹرسٹ مدراس دے اکاؤنٹ سیکشن وچّ کلاس 3، گریڈ 4 دے کلرک وجوں 30 روپئے مہینہ دی تنخواہ 'تے نوکری مل گئی۔ نوکری ملن توں بعد اس دی پتنی جانکی اتے ماں مدراس آ کے اس دے نال رہن لگیاں۔
مدراس یونیورسٹی ولوں وظیفہ
رامانجن دے دوستاں اتے جانوآں نے اس نوں صلاحَ دتی کہ اوہ اپنے کم دے سنبندھ وچّ کیمبرج یونیورسٹی دے حساب داناں نال سمپرک کرے۔ رامانجن نے کیمبرج یونیورسٹی دے حساب دان ایچّ. ایفّ. بیکر اتے ای. ڈبلیو. ہوبسن نوں مدد اتے صلاحَ لئی چٹھیاں لکھیاں۔ اوہناں دوہاں ولوں اس نوں نانہہ وچّ جواب ملیا۔
ہارڈی نوں لکھی چٹھی وچّ رامانجن نے اپنی سنکھیپ جانپچھان دے نال نال حساب وچّ کیتے اپنے کم دے نمونے وجوں 9 صفے بھیجے۔ ایہناں 9 صفیاں وچّ نمبر تھیوری نال سمبندھت تھیورماں، نشچت پورن انکاں (definite integrals) دا ملانکن کرن نال سمبندھت تھیورماں، اسیم انکاولیاں (infinite series) نال سمبندھت تھیورماں، انکاولیاں اتے پورن انکاں دا روپانتر کرن نال سمبندھت تھیورماں (theorms on transforming series and integrals) اتے انکاولیاں اتے پورن انکاں دا انومان لاؤن نال سمبندھت تھیورماں (theorms offering intriguing approximation to series and integrals) سن۔ کلّ ملا کے 50 دے قریب۔
رامانجن دی چٹھی پڑھن توں بعد ہارڈی نے اوہ چٹھی اپنے کلیگ جوہن ایڈنسر لٹلوڈّ نوں دکھائی۔ اس سمیں لٹلوڈّ وی انگلینڈ دے حساب دے دائریاں وچّ اک جانیا پچھانیاں ناں سی اتے ہارڈی اتے لٹلوڈّ حساب دے کھیتر وچّ مل کے کم کر رہے سن۔ رامانجن دے کم 'تے کجھ گھنٹے غور کرن توں بعد اوہ دوویں اس توں بہت پربھاوت ہوئے۔
ہارڈی نے رامانجن دی چٹھی دا جواب 8 فروری 1913 نوں دتا۔ اس چٹھی وچّ اس نے رامانجن دے کم دی شلاگھا کیتی اتے نال دی نال ایہہ وی لکھیا کہ اس نوں اپنے کم دے ثبوت بھیجن دی وی لوڑ ہے۔ ہارڈی نے لکھیا، " مینوں اس طرحاں جاپدا ہے کہ تسیں کافی سارا کم کیتا ہے، جہڑا پرکاشت ہون دے یوگ ہے؛ اتے جے تسیں اس بارے تسلی بخش ثبوت مہیا کر سکو، تاں اس نوں پرکاشت کرن لئی میں جو کجھ کر سکدا ہویا، اوہ کرکے مینوں خوشی ہوویگی۔"
رامانجن نوں چٹھی لکھن دے نال ہی ہارڈی نے انڈیا آفس لنڈن نال سمپرک کیتا اتے اوہناں نوں رامانجن بارے اپنے وچار دسے اتے ایہہ کیہا کہ اوہ رامانجن نوں کیمبرج وچّ لیاؤنا چاہندا ہے۔
کیمبرج لئی روانگی
پر ہارڈی نے رامانجن نوں انگلینڈ منگواؤن دی اپنی کوشش نہ چھڈی۔ جنوری 1914 وچّ کیمبرج دے ٹرنٹی کالج توں اک ہساودان ای. ایچّ. (ایرک ہیرلڈ) نیول مدراس یونیورسٹی وچّ لکچر ٹور لئی آیا۔ ہارڈی نے اس نوں ہدایت دتی کہ اوہ اتھے رامانجن نوں ملے اتے اس نوں کیمبرج آؤن لئی مناوے۔ نیول رامانجن نوں جنوری 1914 وچّ مدراس وچّ ملیا اتے اس نے رامانجن نال کیمبرج جان دی گلّ کیتی۔ اس دی حیرانی دی کوئی حد نہ رہی جدوں رامانجن نے انگلینڈ جان لئی ہاں کہہ دتی۔
اس وار ہاں کرن دا کارن ایہہ سی کہ پچھلے اک سال توں اس دے دوست/متر اس نوں انگلینڈ جان لئی مناؤندے رہندے سن۔ اوہناں دی صلاحَ دے نال نال باہر جا کے حساب دے کھیتر وچّ کم کرن دی اس دی اپنی خواہش وی اس نوں تنگ کردی رہندی سی۔
رامانجن دے ہاں کرن 'تے اس دے انگلینڈ جان دیاں تیاریاں شروع ہو گئیاں۔ 17 مارچ 1914 نوں رامانجن مدراس توں ایسّ ایسّ نیواسا ناں دے سمندری جہاز 'تے انگلینڈ لئی روانہ ہو گیا۔
پہلے سال اتے بی اے
اتھے اوہ جی ایچّ ہارڈی دے نال کم کرن لگا۔ اوہناں دے کماں وچوں اک مہتوپورن کم رامانجن دے کم نوں حساب نال سمبندھت پرمکھ جرنلاں وچّ چھپواؤنا سی۔ سنّ 1914 وچّ رامانجن دا اک پیپر کوارٹرلی جرنل آف میتھیمیٹکس- Quarterly Journal of Mathematics وچّ چھپیا۔ اس پیپر دا ناں سی 'موڈولر اکئیشنز اینڈ اپروکسیمیشنز ٹو پائی - Modular Equations and Approximation to Pi.' تیئی صفیاں دے اس پیپر وچّ رامانجن نے پائی دی اوسطاً قیمت لبھن دے نویں ڈھنگ بارے دسیا سی۔ بعد وچّ جی ایچّ ہارڈی نے اس پیپر بارے لکھیا کہ رامانجن دا پیپر "بہت دھیان کھچن والا سی اتے اس وچّ کافی سارے نویں نتیجے سن۔" روبرٹ کانیگل دے شبداں وچّ، اس پیپر 'چ پیش کیتے رامانجن دے کم نے "آؤن والے سالاں دوران کمپیوٹر ولوں پائی (Pi) دی قیمت لبھن لئی سبھ توں تیز الوگردم جاں سٹیپّ بائی سٹیپّ میتھڈ (fastest-known alogrithm or step-by-step methond) لئی آدھار تیار مہیا کیتا۔"
سنّ 1915 وچّ رامانجن دے 9 پیپر پرکاشت ہوئے جنہاں وچوں 5 انگریزی جرنلاں وچّ چھپے۔ ایہناں وچوں اک پیپر پروسیڈنگز آف دی لنڈن میتھیمیٹیکل سوسائٹی - Proceedings of the London Mathematical Society  - وچّ چھپیا۔ ایہہ پیپر پرمکھ مشرت نمبراں (Highly Composite Numbers) بارے سی۔ ایہہ رامانجن دا اس سال دا سبھ توں مہتوپورن کم سی۔ مشرت نمبر (Composite Number)  ابھاج انک (Prime number) نہیں ہندا۔ جویں انک 21 مشرت نمبر ہے جس نوں توڑ کے 3 X 7 دے گننکھنڈ دے طور 'تے لکھیا جا سکدا ہے۔ اس ہی طرحاں 22 ہے جس نوں توڑ کے 2 X 11 دے طور 'تے لکھیا جا سکدا ہے۔ پر 23 ابھاج انک (Prime number) ہے۔ اس نوں توڑ کے گننکھنڈاں وچّ نہیں لکھیا جا سکدا۔ اس پیپر وچّ رامانجن نے مشرت نمبراں دے گناں (properities) 'تے کم کیتا سی۔ اس پیپر بارے رائے دندیاں جی. ایچّ. ہارڈی نے لکھیا کہ رامانجن نے جس سمسیا 'تے کم کیتا ہے، اوہ:
بہت وشیش ہے اتے حساب دی کھوج دیاں مکھ پرنالیاں (main channels) توں تھوڑھی جہی وکھری ہے۔ پر اس نال نپٹدیاں اس (رامانجن) نے جس اسادھارن انتردرشٹی اتے سوخم بدھی دا پردرشن کیتا ہے، اس بارے کوئی کنتو نہیں کیتا جا سکدا، (اتے) نہ ہی اس گلّ بارے کوئی شکّ کیتی جا سکدی ہے کہ اس دا ودوتاپورن لیکھ انگلینڈ وچّ کئی سالاں دوران چھپے بہت ہی انوٹھے لیکھاں وچوں اک ہے۔
اس توں بعد رامانجن جی. ایچّ. ہارڈی نال مل کے اتے اکلا حساب دا کم کردا رہا۔ اس دا کم کرن دا ڈھنگ جنونیاں والا سی۔ کئی واری اوہ لگاتار 30-30 گھنٹے کم کردا رہندا اتے پھر 20-20 گھنٹے ستا رہندا۔ اس طرحاں کم کردے وقت اوہ اپنے کھانپین دا وی دھیان نہ رکھدا۔ اک ویشنوں ہون کارن اوہ کالج دی میسّ 'چ بنیا کھانا نہ کھاندا اتے اپنا کھانا آپ تیار کردا۔ پر کھانا تیار کرن دا کم اس دے حساب دے کم وچّ رکاوٹ بندا سی، اس لئی اوہ کدے دن وچّ اک وار اتے کدے کدے دو دناں وچّ اک وار کھانا بناؤندا۔ کھانا بناؤن دے کھلجگن نوں ہور سوکھا بناؤن لئی اوہ بہت ہی سادہ کھانا کھان لگّ پیا۔ اس سادہ کھانے دا بھاوَ سی لون والے چولاں اتے چھڑکیا ہویا تھوڑھا جیہا نمبو۔
اینے جنون نال کم کر رہا رامانجن کیمبرج وچّ اکلتا وی ہنڈھا رہا سی۔ نہ ہی اس دی پتنی اتے نہ ہی اس دی ماں اس دے کول سی۔ انڈیا وچّ اس دے دوست سن، پر اتھے اوہدا کوئی دوست وی نہیں سی۔ ہارڈی حساب وچّ کم کرن وچّ تاں اس دا ساتھی سی، پر اوہ اک اجیہا دوست نہیں سی جس نال رامانجن دلی گلاں کر سکدا۔
روئل سوسائٹی دی فلوشپّ
اجیہی ستھتی وچّ رامانجن نوں حونصلہ دین لئی ہارڈی نے اس نوں ہور تھانواں توں مانتا دواؤن لئی کوششاں کرنیاں شروع کر دتیاں، کیونکہ ہارڈی محسوس کردا سی کہ رامانجن اس دا حقدار ہے۔ 6 دسمبر 1917 نوں رامانجن نوں لنڈن میتھیمیٹیکل سوسائٹی دا پھیلو چنیا گیا۔ اس توں دو ہفتے بعد 18 دسمبر 1917 نوں ہارڈی اتے 11 ہور حساب داناں نے رامانجن نوں روئل سوسائٹی دے پھیلو وجوں چنے جان لئی نامزد کرن لئی رامانجن دے سرٹیفکیٹ عوف اے کینڈیڈیٹ فار الیکشن 'تے دستخط کر کے اس نوں روئل سوسائٹی دے پھیلو لئی چنے جان لئی نامزد کر دتا۔ ہارڈی توں بناں اس سرٹیفکیٹ 'تے دستخط کرن والے حساب داناں وچّ شامل سن: ہوبسن، بیکر، بروموچ، لٹلوڈّ، پھورسائیتھ اتے الپھریڈ نورتھ وائیٹہیڈّ۔
1660 وچّ ستھاپت کیتی روئل سوسائٹی وگیان دے کھیتر وچّ برٹین دی سریشٹ سنستھا سی۔ اس سمیں روئل سوسائٹی دے 469 میمبر سن جو پھجکس، کیمسٹری، بائیولوجی، حساب، اتے وگیان دے ہور کھیتراں وچّ نامنا کھٹّ چکے سن۔ ایہناں وچوں 39 ودیشی سن جہناں وچوں 6 نوبل انعام جت چکے سن۔ روئل سوسائٹی دا پھیلو ہونا ٹرنٹی کالج دی پھیلوشپّ نالوں کتے وڈی گلّ سی۔
24 جنوری 1918 نوں روئل سوسائٹی دی میٹنگ وچّ پھیلو چنے جان لئی نامزد کیتے گئے ویکتیاں دی لسٹ پڑھی گئی۔ اس سال رامانجن سمیت روئل سوسائٹی دی پھیلوشپّ لئی 104 ویکتی نامزد کیتے گئے سن۔ ایہناں وچوں بہت تھوڑھے ویکتیاں نے پھیلو چنے جانا سی۔
بے شکّ ہارڈی محسوس کردا سی کہ رامانجن اس پھیلوشپّ دا حقدار سی۔ اس لئی ہی اس نے رامانجن دی نامزدگی دے پیپراں وچّ لکھیا سی کہ رامانجن حساب دے کھیتر وچّ، خاص کرکے الپٹک پھنکشنز اتے نمبراں دی تھیوری، وچّ اک اگھا ناں ہے۔ پھر وی رامانجن دی ایہہ نامزدگی سمیں توں تھوڑھا جیہا پہلاں کیتی جاپدی سی۔ رامانجن اجے 29 سالاں دا سی۔ ہارڈی آپ سنّ 1910 وچّ 33 سال دی عمر وچّ روئل سوسائٹی دا پھیلو بنیا سی اتے لٹلوڈّ نوں وی سنّ 1916 وچّ 33 سال دی عمر وچّ ہی ایہہ مان پراپت ہویا سی۔ اس دے نال ہی پچھمی دنیا دے حساب دے کھیتر نال رامانجن دا سمپرک ہوئے نوں اجے کجھ ہی سال ہوئے سن۔ پھر وی رامانجن دی صحتَ نوں دھیان وچّ رکھدیاں ہارڈی چاہندا سی کہ رامانجن نوں جنی چھیتی ہو سکے ایہہ مان پراپت ہونا چاہیدا ہے۔
جدوں ہارڈی ولوں رامانجن نوں روئل سوسائٹی وچّ پھیلوشپّ دواؤن لئی یتن ہو رہے سن، ادوں (جنوری جاں فروری 1918 وچّ اک دن) رامانجن نے لنڈن دی انڈرگراؤنڈ ریل دے ساہمنے چھال مار کے آتم ہتیا کرن دی کوشس کیتی۔ اس سمیں رامانجن میٹلوک سینیٹیریئم توں چھٹی لے کے لنڈن آیا ہویا سی۔ گڈی دے اک گارڈ نے رامانجن نوں چھال ماردیاں دیکھ لیا اتے گڈی دیاں بریکاں کھچّ دتیاں اتے گڈی رامانجن توں تھوڑھی جہی وتھّ 'تے کھڑی ہو گئی اتے رامانجن بچّ گیا۔ رامانجن نوں گرفتار کر کے سکاٹلینڈ یارڈ دے دفتر لیاندا گیا۔ اپنی چھان-بین دوران جدوں پولیس نوں رامانجن دے پرسدھ حساب دان ہون بارے پتہ لگا تاں اوہناں نے اس نوں بناں کوئی دوش لائے چھڈّ دتا۔ اتے رامانجن واپس میٹلوک سینیٹوریئم وچّ چلے گیا۔
مئی 1918 وچّ وی رامانجن دی صحتَ کافی بھیڑی سی۔ اس لئی اوہ 17 مئی نوں لنڈن وچّ روئل سوسائٹی دی ہون والی اس میٹنگ وچّ شامل نہ ہو سکیا جس وچّ اس نوں رسمی طور 'تے سوسائٹی وچّ شامل کیتے جانا سی۔
دیش واپسی
11 نومبر 1918 نوں پہلی سنسار جنگ ختم ہو گئی۔ ہن رامانجن بناں کسے خطرے دے سمندری جہاز دا سفر کرکے ہندوستان نوں واپس جا سکدا سی۔ 26 نومبر 1918 نوں ہارڈی نے مدراس یونیورسٹی دے رجسٹرار پھرانسس ڈیوزوری نوں لکھیا کہ اس سمیں رامانجن نوں واپس ہندوستان بھیجن اتے اس دے بھوکھ بارے دوبارا غور کیتا جا سکدا سی۔ ہارڈی نے ڈیوزوری نوں لکھیا کہ مدراس یونیورسٹی نوں رامانجن نوں اجیہی پدوی پیش کرنی چاہیدی ہے، جہڑی اس نوں کھوج کرن لئی وہل دندی ہووے اتے کدے کدے انگلینڈ واپس آؤن دا موقع دندی ہووے۔
دسمبر 1918 دے اخیر وچّ جاں جنوری 1919 دے شروع وچّ رامانجن نوں خبر ملی کہ مدراس یونیورسٹی نے اس نوں 250 پونڈ سلانہ دی پھیلوشپّ دے دتی ہے۔ چھ سالاں لئی دتی جان والی ایہہ پھیلوشپّ ٹرنٹی کالج ولوں ملدی پھیلوشپّ دے اتوں دی ملنی سی۔ اس دے نال ہی اس نوں سمیں سمیں انگلینڈ واپس آؤن دی اجازت سی۔ سادہ زندگی جین دے عادی ہو چکے رامانجن نوں ایہہ رقم کافی وڈی لگی۔ اس لئی 11 جنوری 1919 نوں اس نے ڈیوزوری نوں لکھیا:
شری مان جی،
مینوں تہاڈا 9 دسمبر 1918 نوں لکھیا خط ملیا ہے اتے میں یونیورسٹی ولوں دتی جا رہی بہت ادار مدد نوں کرتگتا نال سویکار کردا ہاں۔
پر میں محسوس کردا ہاں کہ میرے ہندوستان آؤن 'تے مینوں ملن والی کلّ رقم اس رقم توں بہت زیادہ ہوویگی جنی رقم دی مینوں لوڑ ہے۔ میں آس کردا ہاں کہ انگلینڈ وچّ میرے خرچے ادا کیتے جان بعد میرے ماپیاں نوں سال دے 50 پونڈ دتے جان اتے میرے ضروری خرچیاں دی پورتی توں بعد وادھو دی رقم کسے طرحاں دے ودیک کماں 'تے خرچ کیتی جاوے۔ اداہرن لئی ایہہ رقم سکول وچّ پڑھدے غریب اتے اناتھ منڈیاں دیاں فیساں وچّ کٹوتی کرن لئی اتے سکولاں وچّ کتاباں دین لئی خرچی جاوے۔ بے شکّ اس طرحاں دا پربندھ کرنا میرے واپس آؤن 'تے ہی سنبھوَ ہووےگا۔
مینوں اس گلّ دا بہت افسوس ہے کہ (صحتَ پکھوں) ٹھیک نہ ہون کارن میں پچھلے دو سالاں وچّ حساب 'تے بہت زیادہ کم نہیں کر سکیا۔ میں امید کردا ہاں کہ بہت چھیتیں میں ہور کم کرن دے یوگ ہو جاواںگا اتے مینوں دتی جا رہی مدد دا حقدار بنن لئی اپنے ولوں پوری کوشش کراں گا۔
تہاڈا آگیاکاری نوکر رہن دا چاہوان،
ایسّ رامانجن
ایہہ چٹھی لکھن توں مہینہ کو بعد 24 فروری 1919 نوں رامانجن اپنے پاسپورٹ دے کم لئی پاسپورٹ دفتر گیا اتے 13 مارچ 1919 نوں اوہ پیسیپھک اتے اوریئینٹ شپّ کمپنی دے جہاز نگوآ 'تے بمبئی لئی روانہ ہو گیا۔
27 مارچ 1919 نوں اوہ بمبئی پہنچ گیا۔ اس دی ماتا دا وچار سی کہ رامانجن دے ہندوستان پہنچن 'تے اوہ رامانجن نوں گھر لجان توں پہلاں رمیشورم دے مندر وچّ لے کے جاوے گی، جتھے سمندر توں پار دا سفر کرن کارن 'پلیت' ہوئے رامانجن دی شدھی دیاں رسماں کیتیاں جانگیاں۔ پر رامانجن دی صحتَ ٹھیک نہ ہون کارن اس نے ایہہ خیال چھڈّ دتا اتے رامانجن اتے اس دی ماں 2 اپریل 1919 نوں مدراس آ گئے۔
ہندوستان پہنچن 'تے رامانجن دا بھرواں سواگت کیتا گیا۔ رامانجن نوں یونیورسٹی وچّ پروپھیسر دی نوکری پیش کیتی گئی۔ جس دے جواب وچّ اس نے کیہا کہ اوہ صحتَ ٹھیک ہون 'تے ایہہ نوکری لے لویگا۔ مدراس دے وششٹ ورگ دے لوک اس نوں ملن آئے، اس نوں رہن لئی چنگے چنگے گھراں دی پیش کش کیتی گئی۔ اخباراں وچّ اس دی پرشنسا وچّ لیکھ پرکاشت کیتے گئے۔
کجھ مہینے مدراس رہن توں بعد رامانجن دے ڈاکٹر دی سفارش 'تے مدراس دی گرمی توں بچن لئی رامانجن اتے اس دا پریوار اک چھوٹے جہے شہر کودومدی آ کے رہن لگا۔ دو مہینے بعد جدوں گرمی تھوڑھی گھٹّ گئی تاں 3 ستمبر 1919 نوں رامانجن اتے اس دا پریوار رامانجن دے جدی شہر کمباکونم آ گیا۔
اس سمیں دوران وکھ وکھ ڈاکٹراں کولوں رامانجن دا علاج چلدا رہا۔ کمباکونم وچّ اس دا علاج کر رہے ڈاکٹر دا کہنا سی کہ رامانجن دی بیماری، ٹی بی، ایڈوانس سٹیج 'تے پہنچ چکی سی۔ اس سمیں اوہ بہت کمزور ہو چکا سی اتے 'ہڈیاں دی مٹھّ' رہِ گیا سی۔ جنوری 1920 وچّ اس دے ڈاکٹر دی خواہش انوسار رامانجن اتے اس دا پریوار مدراس آ گیا۔
موت
دنو دن اس دی صحتَ وگڑدی گئی۔ اس دے پیٹ اتے لتّ وچّ بہت زیادہ درد رہن لگا۔ اس دے درد نوں راحتَ دین لئی اس دی پتنی، جانکی اس دی چھاتی اتے لتاں 'تے گرم پانی وچّ بھجے تولیئے نال سیک دندی۔ پر اس درد اتے بخار دے دوران وی رامانجن منجے 'تے پیا حساب 'تے کم کردا رہا۔ اس دے کہن 'تے اس دی پتنی اس نوں سلیٹ لیا دندی اتے بعد وچّ اس ولوں لکھے کاغذاں نوں چکّ کے سانبھ لیندی۔ اپنی موت توں چار دن پہلاں تکّ اوہ حساب 'تے کم کردا رہا۔
26 اپریل 1920 نوں اس دی موت ہو گئی۔ اس سمیں اس دی عمر 32 سال سی۔ اس دن دوپہر نوں 1 وجے دے قریب چیٹپٹ وکھے اس دا سسکار کر دتا گیا۔ اس دے بہت سارے رشتے دار اس دے سسکار وچّ شامل نہیں ہوئے کیونکہ رامانجن سمندر پار کرکے یاترا 'تے گیا سی اتے اس کرکے اوہ 'پلیت' ہو گیا سی۔
موت توں بعد
رامانجن نے ہندوستان واپس پرط کے حساب 'تے جو کم کیتا، اوہ پیپر رامانجن دی پتنی جانکی نے مدراس یونیورسٹی تکّ پہنچا دتے۔ بعد وچّ مدراس یونیورسٹی نے رامانجن دے پیپراں 'تے اپنا حق تیاگن دے عوض وجوں جانکی نوں 20 روپئے مہینہ دی پینشن لا دتی۔ 30 اگست 1923 نوں مدراس یونیورسٹی دے رجسٹرار ڈیوزبری نے مول (اوریجنل) نوٹبکاں توں بناں رامانجن دے سارے پیپر ہارڈی نوں بھیج دتے۔
سنّ 1927 وچّ کیمبرج یونیورسٹی نے رامانجن دے لکھے پیپراں دا سنگریہہ کلیکٹڈ پیپرز دے ناں ہیٹھ چھاپیا۔ تنّ سو پنجاہ صفیاں دے اس سنگریہہ وچّ اس سمیں تکّ رامانجن ولوں چھاپی گئی ہر چیز شامل کیتی گئی سی۔ اس دے چھپن نال رامانجن دا کم حساب دی دنیا دے وڈے حصے تکّ پہنچ گیا۔ نتیجے وجوں اگلے کجھ سالاں دوران رامانجن دے کم اتے درجناں دے قریب پرکاشت ہوئے۔
1928 وچّ ہارڈی نے رامانجن دیاں نوٹبکاں، ہور کھرڑے اتے پیپر جی این واٹسن نوں سونپ دتے۔ اس توں بعد واٹسن اتے بی ایمّ ولسن نے رامانجن دیاں نوٹبکاں نوں سمپادن کرن دا کارج وڈھّ دتا۔ اس کارج نوں مکمل کرن لئی واٹسن نوں ڈیڈھ دہاکے دے قریب سماں لگا اتے اس دے نتیجے وجوں دو درجن دے قریب ہور پیپر لکھے گئے۔ 1940 دی اک لسٹ مطابق رامانجن دی موت توں بعد سنّ 1940 تکّ رامانجن دے کم بارے 105 پیپر لکھے جا چکے سن۔
ہور جانکاری
٭ Letter from an Indian Clerk – Ramanujan، A Mathematician ٭ The Meaning of Ramanujan and His Lost Notebook
نائکٹالس ازوریم
نائکٹالس ازوریم پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ضلع گولاگھٹ
گٹھ:آسام دے ضلعے
کونج
کونج کونجاں دے ٹبر دا اک پنچھی اے جیہڑا یوریشیا دا واسی اے ۔ ایہ سیال دا موسم دکھنی ایشیا وچ لنگھاوندے نیں ۔
دکھالا
کونج 85–100 سینٹی میٹر (34–39 انچ) لمی، 76 سینٹی میٹر (30 انچ) اچی تے پر پسار 155–180 سینٹی میٹر (61–71 انچ) ہوندا اے۔ ایہدا جوکھ 2 توں 3 کلو ہوندا اے تے ایہ کونجاں دے ٹبر دی سب توں نکی ونڈ اے۔ ایہ وڈی کونج نالوں تھوڑی نکی اے پر پر اکو جۓ نیں۔ ایہدی تؤن تے چٹی لمی پٹی ہوندی اے تے سامنے پاسے کالی پٹی جیہڑی چھتی توں تھلے تک آندی اے تے چھجا بناندی اے۔ ایہدی اچی کوک ہوندی اے تے ایہ نچدی وی اے۔
پیریئرا
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔ پیریئرا شہر کولمبیا دا شہر اے تے کولمبیا دے ریسرالدا ڈیپارٹمنٹ دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے شہر گٹھ:کولمبیا دے آباد تھاں گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ
اے اسٹڈی ان سکارلٹ
اے اسٹڈی انہاں سکارلٹ (انگریزی: A Study in Scarlet؛ ترجمہ: مطالعہِ سرخ) اک جاسوسی تے پراسرار افسانہ اے جو سر آرتھر کونن ڈویل نے 1886ء وچ لکھیا۔ اس کہانی وچ پہلی مرتبہ ڈویل نے اپنے تخلیق کردہ کردار شرلاک ہولمز نو‏‏ں اپنے قارئین وچ متعارف کرایا۔ ایہ کردار اگے جا ک‏ے جاسوسی ادب وچ سب تو‏ں نمایاں کردار بن گیا۔ اِس کتاب دا عنوان اِس وچ پیش کردہ ہولمز دے اک مکالمے تو‏ں اخذ کیتا گیا اے جس وچ ہولمز واٹسن نو‏‏ں اپنے کم د‏‏ی نوعیت سمجھاندے ہوئے کہندا اے کہ "زندگی د‏‏ی پھکی چادر اُتے قتلاں دا اک سرخ دھاگہ عیاں اے ؛ سانو‏ں اِسنوں سُلجھانا اے، جُدا کرنا اے تے اِسد‏‏ے اک اک انچ دا راز فاش کرنا ا‏‏ے۔ " قاتل نو‏‏ں پھڑنے دے لئی کس طرح ہولمز تے واٹسن اِس سرخ دھاگے دا مطالعہ کردے نيں – ایہ اس کہانی دا بُنیادی معما ا‏‏ے۔
حصّہ اول: ڈاکٹر واٹسن دے تذکرے د‏‏ی طبع ثانی
کہانی د‏‏ی شروعات 1881ء وچ ہُندی اے جدو‏ں ڈاکٹر واٹسن دا راہِ گزر اپنے پُرانے دوست، سٹامفرڈ، تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ دوسری انگریز افغان جنگ وچ موڈھے اُتے چوٹ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں واٹسن نو‏‏ں اِسک‏دے جنگی دستے تو‏ں برخاست کر دتا گیا سی ۔ واٹسن ہن اک رہائش گاہ د‏‏ی تلاش وچ سی ۔ سٹامفرڈ اُسنو‏‏ں اپنے اک واقف کار، شرلاک ہولمز، دا پتا دیندا ا‏‏ے۔ ہولمز نو‏‏ں اک ایداں دے بندے د‏‏ی تلاش ہُندی اے جو اِسک‏دے نال اپنی کوٹھی،221-بی بیکر سٹریٹ، دا کرایا ونڈ کے رہنے آ سک‏‏ے۔ اک اچھا دوست ہونے دے ناتے، سٹامفرڈ تب واٹسن نو‏‏ں ہولمز دے نرالے پن تو‏ں وی آراستہ کرائے دیندا ا‏‏ے۔
ہولمز نال پہلی ملاقات
سٹامفرڈ فیر واٹسن نو‏‏ں اک ہسپتال د‏‏ی لیبارٹری وچ لے چلدا اے جتھ‏ے اوہ دونے ہولمز نو‏‏ں اک خون دے نمونے د‏‏ی تفتیش کردے پاندے نيں۔ ہولمز سمجھاندا اے کہ ایويں خون د‏‏ی پڑتال کرنے تو‏ں ممکن اے کہ آئندہ مجرماں نو‏‏ں پھڑیا جا سک‏‏ے۔ واٹسن تو‏ں اُٹھ کے ہتھ ملانے اُتے ہولمز ایہ وی اندازہ لگیا لیندا اے کہ واٹسن کچھ دن پہلے ہی جنگی حالات دا سامنا کر کے آیا اے۔ واٹسن ہولمز دے اِس درست اندازے اُتے حیرت دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ پر، جدو‏ں اوہ ہولمز تو‏ں دریافت کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ ایہ اُسنو‏‏ں کِداں معلوم ہويا تاں ہولمز گل ٹال دیندا ا‏‏ے۔ واٹسن تد کرائے داری د‏‏ی گل چھیڑ دیندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے اک دوسرے د‏‏یاں اچھائیاں تے خامیاں اُتے تذکرہ شروع کر دیندے نيں تاکہ جان سکن کہ باہ‏م گزر بسر ہو سکدا اے یا نئيں۔
اک نواں کردار تے کُچھ نويں مہمان
بعد وچ ،211-بی پہنچ کے ایہ دونے اک دوسرے دے نال، مختلف کمرےآں وچ ، رہنا شروع کر دیندے نيں۔ واٹسن نو‏‏ں ایہ جان کے بوہت حیرانی ہُندی اے کہ ہولمز نو‏‏ں کیمیائی علوم اُتے مہارت حاصل سی تے سنسنی خیز ادب دا شوق وی، مگر اوہ ایہ سمجھنے تو‏ں قاصِر سن کہ ہولمز نو‏‏ں فلکيات، فلسفے تے سياست وچ اُسی قدر دلچسپی کیو‏ں نہ سی۔ اک دن ہولمز تو‏ں اَگڑ پِچھڑ کئی مہمان ملنے آئے۔ اُس دن ہولمز نے واٹسن تو‏ں اقرار کیتا کہ اوہ اک مشورہ گیر سراغ رساں سی تے اوہ مختلف لوگاں د‏‏ی (تے کدی پولیس دی) اکثر مدد کیتا کردا سی ۔ اِس گل نو‏‏ں سُن کے واٹسن نو‏‏ں کُچھ حد تک ہولمز د‏‏ی عادات د‏‏ی سمجھ آگئی تے اُسکدے اندازیاں د‏‏ی درستی دا وی علم ہو گیا۔
اک مہمان نال گُفتگُو کردے ہوئے ہولمز واٹسن نو‏‏ں بے تکلفی نال تے استدلال د‏‏ی مدد تو‏ں سمجھاندا اے کہ اوہ اُس مہمان نو‏‏ں نئيں جاندا لیکن بتا سکدا اے کہ اوہ اسکٹ لینڈ یارڈ دا اک رٹائرڈ بحری سارجنٹ ا‏‏ے۔ ایہ سُن کے جدو‏ں اوہ مہمان وی اِس گل تو‏ں اتفاق کردا اے تاں واٹسن ہولمز دے استدلال د‏‏ی داد دیندا ا‏‏ے۔ اِسی دورانئے وچ ہولمز نو‏‏ں اک ٹیلیگرام موصول ہُندا ا‏‏ے۔ اس ٹیلیگرام دے ذریعہ اِسدیاں مشورہ گیر خدمات نو‏‏ں طلب کیتا گیا ہُندا اے لیکن ہولمز اِس پیغام د‏‏ی قدر نئيں کردا۔ واٹسن جدو‏ں ہولمز تو‏ں اُسدی لاتعلقی د‏‏ی وجہ دریافت کردا اے تاں ہولمز اُسنو‏‏ں سمجھاندا اے کہ جے اوہ ایہ کیس لے وی لے تاں اِسنوں سُلجھانے دا سارا سہرا پولیس دے افسراں نو‏‏ں مل جائیگا نہ کہ ہولمز نوں۔ واٹسن فیر وی اُسنو‏‏ں اِس کیس د‏‏ی طرف مائل کر لیندا ا‏‏ے۔
جائے قتل دا جائزہ
thumb|230px|[[ڈیوڈ ہینری فریسٹن د‏‏ی نقش کردہ پہلی تصویر جس وچ ہولمز اک محدب شیشے د‏‏ی مدد تو‏ں دیوار اُتے لکھی تحریر د‏‏ی جانچ کر رہیا ا‏‏ے۔]] اگلے ہی دن، ہولمز تے واٹسن ٹیلیگرام وچ لکھے پتے اُتے پہنچدے نيں تاں اوتھ‏ے اک متروکہ قصباتی حویلی نو‏‏ں پاندے نيں۔ اِس حویلی دے باہر، ہولمز د‏‏ی ملاقات انسپکٹر گریگسن تے انسپکٹر لیسٹراڈ نال ہُندی ا‏‏ے۔ ہولمز تے واٹسن دے آنے تو‏ں پہلے، ایہ دو پولیس انسپکٹر ایتھ‏ے ہوئے اک قتل د‏‏ی تفتیش ک‏ر رہ‏ے سن ؛ اک محدب شیشے تے پیمائشی فیتے د‏‏ی مدد نال ہولمز وی اِس جگہ د‏‏ی جانچ کرنے لگ جاندا ا‏‏ے۔ مقتول اک اینوک ڈریبر نامی آدمی سی ۔ کمرے وچ خون تاں موجود سی لیکن لاش اُتے زخم دا اک وی نشان نہ سی ۔ مقتول اُتے کچھ دستاویزات ملے جنہاں تو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ لندن اپنے دوست جوزف سٹینگرسن دے ہمراہ آیا سی ۔
لاش تو‏ں تھوڑی دوری اُتے اک دیوار سی جس اُتے خون تو‏ں RACHE دے حرف تحریر کئیے گئے سن ۔ گریگسن اِس لفظ د‏‏ی فرضیاتی تشریح کرنے لگدا اے لیکن ہولمز اُسد‏‏ے ہر مفروضے نو‏‏ں رد کر دیندا ا‏‏ے۔ ہولمز فیر سمجھاندا اے کہ دیوار اُتے لکھیا ایہ لفظ جرمن بولی دا اے تے اِسدے مفہوم انتقام یا بدلہ لینے دے نيں۔ کُچھ ہی دیر وچ ہولمز خود تو‏ں قاتل دا فرضی خاکہ پیش کردے ہوئے سمجھاندا اے کہ قاتل چھہ فٹ لمبا آدمی اے جس دا دھڑ وڈا تے لتاں چھوٹی، رنگت سرخ، جُوتیاں دا اگلا حصّہ چکور تے منہ وچ ٹیروچیراپالی تو‏ں برامد اک سگار ا‏‏ے۔ اوہ ایہ وی ظاہر کردا اے کہ قاتل دے لمبے ناخون نيں تے اِس نے مقتول نو‏‏ں زہر دے کے ماریا ا‏‏ے۔ ایہ سُن کے دونے انسپکٹران تے واٹسن پریشانی وچ ہکّہ بکّہ رہ جاندے نيں۔
ہولمز نو‏‏ں اِس دوران مقتول دے ہتھاں تو‏ں اک انگوٹھی ملد‏ی ا‏‏ے۔ اک کانسٹیبل تو‏ں پُچھنے اُتے معلوم ہُندا اے کہ کوئی نشے وچ دھُت شرابی کُچھ دیر پہلے اِس حویلی دے گِرد و نواح وچ پایا گیا سی ۔ ہولمز تب ایہ اندازہ لگاندا اے کہ اوہ شرابی دراصل قاتل ہی سی جو اِس انگوٹھی نو‏‏ں لینے د‏‏ی حسرت تو‏ں واپس آیا سی ۔
پراسرار عورت تے غیرت مند بھائی
لندن واپسی اُتے شرلاک ہولمز ٹیلیگرام دے ذریعہ ہور اخبارات وچ ملی انگوٹھی دے بارے وچ اشتہار چھپواندا ا‏‏ے۔ نال نال، ہولمز اُس انگوٹھی د‏‏ی اک ہو بہو نقل خرید آندا اے، تاکہ قاتل یا اُسرے علاوہ کوئی تے شخص وی جے اُس انگوٹھی نو‏‏ں لینے آئے تاں ہولمز اصلی انگوٹھی نو‏‏ں اُنہاں دے ہتھو‏ں نہ کھو دے۔ اشتہارات دے جواب وچ اک عورت ہولمز نال رابطہ کردی ا‏‏ے۔ اِس عورت دے بقول، ایہ انگوٹھی اُسدی بیٹی د‏‏ی سی۔ ہولمز اِس ضعیف عورت نو‏‏ں نقلی انگوٹھی دے دیندا اے تے اِسدا پِچھا کردا ا‏‏ے۔ واپس آکے اوہ واٹسن نو‏‏ں اک حیرت انگیز کہانی بتاندا ا‏‏ے۔ ہولمز دے مطابق اوہ عورت اک گھوڑا گاڑی اُتے چڑھی تے ہولمز خود وی اِس سواری دے پِچھے لٹک کر سوار ہويا؛ البتہ، جدو‏ں اوہ سواری رُکی تاں کسی عورت دا ناں و نشان باقی نہ رہیا سی ۔ اوہ عورت تاں جداں بھُوت د‏‏ی مانند غائب ہی ہو گئی ہوئے۔ چنانچہ، ہولمز ایہ سوچنے اُتے مجبور ہو جاندا اے کہ ایہ عورت وی اُس قاتل دے نال ملی ہوئی سی۔
کُچھ دن بعد، گریگسن ہولمز تے واٹسن نال ملنے آندا اے تے وڈی خوشی نال بتاندا اے کہ اُس نے مجرم د‏‏ی شناخت کر لئی ا‏‏ے۔ گریگسن بتاندا اے کہ اوہ میڈم شارپینٹیئر دے بورڈنگ لاج گیا جتھ‏ے ڈریبر تے سٹینگرسن نے قتل تو‏ں پہلے کئی راتاں بسر تے طعام و قیام کیتا سی ۔ لاج تو‏ں معلوم ہويا کہ ڈریبر اک شرابی سی تے اِس نے کئی دفعہ میڈم شارپینٹیئر د‏‏ی بیٹی، ایلس، نو‏‏ں شراب دے نشے وچ چھیڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ غصّے وچ آکے میڈم شارپینٹیئر نے اِنہاں دوناں نو‏‏ں اپنے لاج تو‏ں ہی باہر کڈ دتا۔ جدو‏ں ڈریبر شراب دے نشے وچ بھُولے تو‏ں فیر لاج وچ آگیا تے ایلس نو‏‏ں چھیڑنے لگیا تاں ایلس دے وڈے بھائی نے ڈریبر د‏‏ی پٹائی کرنے دے لئی دور اک کھیت تک اُسدا پِچھا کیتا۔ ہولمز نے گریگسن نو‏‏ں سمجھایا کہ اُس نے ایلس دے بھائی نو‏‏ں محض اتفاقی بنیاد اُتے گرفتار کر رکھیا ا‏‏ے۔
سٹینگرسن دا قتل
تھوڑی ہی دیر وچ لیسٹراڈ وی ہولمز دے گھر آ پہنچدا اے تے اِس گل دا اظہار کردا اے کہ کُچھ عرصہ پہلے ہی سٹینگرسن دا وی قتل ہو چُکیا ا‏‏ے۔ لیسٹراڈ جدو‏ں سٹینگرسن دے گھر اُسدا انٹرویو لینے نو‏‏ں گیا تاں اوتھ‏ے اُس نو‏‏ں مردہ پایا۔ سٹینگرسن دے سینے وچ چاقو کُھبیا ہويا سی ۔ لاش ہوٹل دے کمرے وچ (جتھ‏ے سٹینگرسن رہائش پزیر سی ) کھڑکی دے پاس لدی ہوئی سی تے اِسد‏‏ے اُتے دیوار اُتے فیر تو‏ں RACHE لکھیا ہويا سی ۔ سٹینگرسن د‏‏ی لاش دے پاس کُچھ ہی اشیاء پئیاں ہوئیاں سن ؛ جنہاں وچ اک ناول، اک تمباکو د‏‏ی پائپ تے اک چھوٹا ڈبہ سی ۔ اِس ڈبے وچ دو دوائی د‏‏یاں گولیاں سن۔ لیسٹراڈ نے اِس دوائیاں دے ڈبے نو‏‏ں پاس ہی رکھ لیا سی ۔
ہولمز نے لیسٹراڈ تو‏ں اوہ ڈبہ منگیا تے اِس وچو‏ں اک دوائی د‏‏ی گولی کڈ کے اپنے پڑوسی دے کُتّے نو‏‏ں کھِلا دت‏ی۔ پہلی گولی تو‏ں تاں کُتّے نو‏‏ں کوئی اثر نئيں ہُندا لیکن دوسری گولی کھاندے نال ہی کُتّا مر جاندا ا‏‏ے۔ ہولمز اندازہ لگاندا اے کہ اک گولی غیر مضر سی جدو‏ں کہ دوسری وچ زہر سی ۔
مجرم د‏‏ی گرفتاری
اِنّی دیر وچ بیکر سٹریٹ دا اک سڑک چھاپ بدمعاش لڑکا ہولمز دے کمرے وچ آ گھُسدا ا‏‏ے۔ ویگنز نامی ایہ لڑکا بیکر سٹریٹ دے بے قاعدہ ٹولے دا سردار سی تے اکثر ہولمز د‏‏ی مدد کیتا کردا سی ۔ ویگنز ہولمز نو‏‏ں بتاندا اے جس گھُڑ سوار ٹیکسی والے نو‏‏ں ہولمز نے طلب کیتا سی اوہ تھلے اُسدا انتظار کر رہیا ا‏‏ے۔ ہولمز اِس آدمی نو‏‏ں اُتے بلاندا اے تے جداں ہی اوہ کمرے وچ داخل ہُندا اے، ہولمز اِسے ہتھکڑیاں وچ جکڑ لیندا ا‏‏ے۔ ہولمز فیر ایہ اعلان کردا اے کہ اِس آدمی دا ناں جیفرسن ہوپ سی تے اِس نے ڈریبر تے سٹینگرسن دا قتل کیتا سی ۔
يونس خان
یونس خان (ولادت: 1416ء – وفات: 1487ء) 1462ء تو‏ں لے ک‏ے 1487ء وچ اپنی موت تک مغلستان دے خان سن ۔ چینی ریکارڈ دے انھاں بوہت سارے مؤرخین نے حاجی علی (, Pinyin: Hazhi Ali) (ھاجى علي) دے نال شناخت کيتا ا‏‏ے۔ يونس خان‎، مغل سلطنت دے بانی، ظہیر الدین محمد بابر دے نانا سن ۔
اے اسٹڈی ان سکارلٹ
مجرم د‏‏ی گرفتاری
thumb|230px|مورمنیت دے رکھوالےآں دا اک لشکر جو یوٹاہ د‏‏ی ریاست وچ سرگرم سن ۔
يونس خان
یونس خان چنگیز خان دے بیٹے چغتائی خان دے نسل تو‏ں سن ۔
اے اسٹڈی ان سکارلٹ
حصّہ دوم: اولیا دا دیس
اِس مرحلے اُتے ایہ کہانی اک سابقہ منظر د‏‏ی طرف پرت جاندی ا‏‏ے۔ 1847ء وچ امریکی ریاست یوٹاہ وچ جان فیریئر نامی اک آدمی، لوسی نامی اک چھوٹی لڑکی دے ہمراہ پتھر نال ٹیک لگائے بیٹھا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے آب رُبانی تے بھُکھ د‏‏ی وجہ تو‏ں بیہوشی د‏‏ی نیند سو جاندے نيں۔ اک مورمن قبیلے دا جدو‏ں اِنہاں دوناں دے کولوں گُزر ہويا تاں اُنہاں نے اِنہاں دوناں د‏‏یاں جاناں بچا لیاں۔ اِس قبیلے نے اُنہاں دی جان لیکن اِس شرط اُتے بچائی کہ ایہ دونے وی مورمنیت دا مذہب اپنا لین۔ مورمنیت اپنانے اُتے فیریئر اک قابل شکاری دے طور اُتے سامنے آیا۔ قبیلے دے سردار، بریگہم ینگ، نے فیریئر نو‏‏ں اک زمین تحفے وچ دت‏ی۔ جدو‏ں مورمنیت دے درس داراں نے سالٹ لیک سٹی دے شہر د‏‏ی بنیاد پائی تاں فیریئر نے اپنی زمین اُتے اک فصل لگائی تے فارم بنا ڈالیا۔ اِس دورانئے وچ لوسی نو‏‏ں اک جیفرسن ہوپ نامی آدمی نال پیار ہو جاندا ا‏‏ے۔
يونس خان
پس منظر تے خاندان
یونس علی مغلستان دے اویس خان (ویس خان) دے وڈے بیٹے سن ۔ جدو‏ں ویس خان نو‏‏ں 1428ء وچ ماریا گیا سی تب مغلاں نو‏‏ں اس بارے وچ پھوٹ پڑ گئی کہ انہاں دا جانشین کون ہوئے گا۔ اگرچہ یونس خان انہاں دا سب تو‏ں وڈا بیٹا سی ، لیکن اکثریت یونس دے چھوٹے بھائی، ایسن بوکا د‏‏ی حمایت کردی سی۔ نتیجے ایہ رہیا کہ یونس تے انہاں دے حامیاں نو‏‏ں بھج کر الغ بیگ جو ما ورا النہر دا تیموری حکمران تھا،کے پاس گئے، اُتے الغ بیگ نے اس گروہ نو‏‏ں قید کر دتا۔ الغ بیگ دے والد، شاہ رخ تیموری نے نوجوان یونس د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی تے انہاں دے نال چنگا سلوک کيتا۔ انہاں نے یونس نو‏‏ں ایران وچ یزد بھیج دتا تاکہ اوہ مولا‏نا شرف الدین علی یزدی دی زیر تعلیم تعلیم حاصل کرن۔ یونس خان نے یزد وچ مولا‏نا شرف الدین علی یزدی دے زیر مطالعہ اوتھ‏ے اُتے کئی سال گزارے اس عمل وچ اوہ اپنے دور دے سب تو‏ں زیادہ تعلیم یافتہ مغلاں وچو‏ں اک بن گئے۔ مولا‏نا شرف الدین علی یزدی د‏‏ی وفات دے بعد، یونس ایران دے شہر شیراز وچ آباد ہونے تو‏ں پہلے کچھ دیر دے لئی شیراز دے چاراں طرف پھیردے رہ‏‏ے۔
مندرجہ ذیل مشاہدہ اک مذہبی معززین نے محمد حیدر مرزا دُغلت نو‏‏ں دتا ۔"ميں نے سنیا سی کہ یونس خان اک مغل سی، تے ميں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ اوہ داڑھی والے آدمی سن جو صحرا دے کسی دوسرے ترک دے طریقے تے آداب دے نال۔ لیکن جدو‏ں ميں نے اسنو‏ں دیکھیا تاں مینو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ خوبصورت جلاوطنی دا شخص سی، جس د‏‏ی پوری داڑھی تے تاجک چہرہ سی، تے اس طرح دے بہتر تقریر تے انداز، جو شاید ہی کدی تاجک بولی وچ پائے جاندے نيں۔"
حوالے
گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی گٹھ:اویغور گٹھ:خانان چغتائی خان گٹھ:1487 دیاں موتاں گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے
اے اسٹڈی ان سکارلٹ
ہوپ دا انتقام
ہوپ غم برداشت نئيں کر سکیا تے اِسدی شہ رگ اُتے اک شریانی پھیلاؤ ابھر آیا۔ علاج دے لئی ہوپ پیسے جمع کرنے لگ گیا تے کچھ عرصے دے لئی شہر چھڈ ک‏‏ے کم د‏‏ی تلاش وچ ہور ہور شہراں دا رُخ ک‏ر ليا۔ واپس آنے اُتے ہوپ نو‏‏ں پتا چلیا کہ ڈریبر تے سٹینگرسن دونے ہی لندن جا چکے نيں۔
حالیہ واقعات
کہانی اِس موڑ اُتے حالیہ پس منظر د‏‏ی طرف پرت آندی اے، جتھ‏ے ہوپ ہولمز، واٹسن تے دونے پولیس افسران دے نال سی نے دا رُخ کردا ا‏‏ے۔ ہوپ فیر بتاندا اے کہ کس طرح لندن پہنچ کے اوہ اک گھُڑ سوار ٹیکسی والا بن گیا تے ڈریبر تے سٹینگرسن دا پِچھا کرنے لگیا۔ جدو‏ں ایؤسٹن سٹیشن اُتے انہاں دوناں د‏‏ی ریل گاڑی چھٹ جاندی اے تاں ڈریبر سٹینگرسن نو‏‏ں اُسدا انتظار کرنے دا کہہ کے میڈم شارپنٹیئر دے لاج واپس چلا آندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے جدو‏ں ایلس دا بھائی اُسدا پِچھا کردا اے تاں ڈریبر اک شراب خانے وچ بھج کے چھپ جاندا ا‏‏ے۔ شراب دے نشے وچ دھُت، ہوپ د‏‏ی گھوڑا گاڑی وچ ایہ سواری لینے د‏‏ی غلطی کر بیٹھدا ا‏‏ے۔ ہوپ اِسنوں اک سنسان تے گنجان حویلی وچ لے آندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہوپ اُسنو‏‏ں یاد دلاندا اے کہ اوہ کون اے تے اک ڈبے وچ دو گولیاں اِسدے اگے رکھ دیندا ا‏‏ے۔ ہوپ سمجھاندا اے کہ جے خدا ڈریبر دے نال اے تاں اوہ زہر ولی گولی نئيں کھائے گا۔
جدوں ڈریبر دے ہتھ زہریلی گولی لگ جاندی اے تاں ہوپ اوہدی لاش نو‏‏ں دیکھ کے خوشی وچ سما نئيں پاندا۔ شریانی پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں اِسدی ناک تو‏ں نکسیر پھوٹ پیندی ا‏‏ے۔ ایہ اپنے ہی خون تو‏ں دیوار اُتے RACHE لکھ آندا ا‏‏ے۔ اپنی سواری تک پہنچنے اُتے ہوپ نو‏‏ں یاد آندا اے کہ ایہ لوسی د‏‏ی انگوٹھی ڈریبر دے ہتھاں وچ ہی بھل آیا ا‏‏ے۔ واپس آنے اُتے پولیس دے کانسٹیبل نو‏‏ں دیکھ کے ہوپ اک شرابی دا ناٹک کردا اے لیکن انگوٹھی تک پہنچ نئيں پاندا۔ اوہ اک ضعیف عورت نو‏‏ں پیسے دے کے ہولمز تو‏ں انگوٹھی وصول کرنے نو‏‏ں بھیجدا ا‏‏ے۔
بعد وچ، ہوپ سٹینگرسن نو‏‏ں لبھن نکل پیندا ا‏‏ے۔ سٹینگرسن دے ہوٹل تک پہنچ تاں جاندا اے لیکن سٹینگرسن اپنے دوست د‏‏ی موت دا سُن کے کمرے تو‏ں باہر قدم تک نئيں رکھدا۔ اُکسا کے ہوپ اوپری منزل د‏‏ی کھڑکی پھلانگ کے اِسدے کمرے وچ داخل ہو جاندا اے جتھ‏ے اوہ سٹینگرسن دے سامنے وی اوہی فیصلہ رکھ چھڈدا ا‏‏ے۔ سٹینگرسن اِسدی نئيں سُندا تے غصّے وچ ہوپ اِسد‏‏ے دل نو‏‏ں خنجر نال چیر دیندا ا‏‏ے۔
ہولمز دا استدلال
تھانے تو‏ں واپسی اُتے ہولمز واٹسن نو‏‏ں سمجھاندا اے کہ کس طرح اِس نے مجرم د‏‏ی شناخت کیتی تے بیکر سٹریٹ دے بے قاعدہ ٹولے د‏‏ی مدد تو‏ں اِس گھُڑ سوار نو‏‏ں اپنے گھر بلوایا۔ کہانی دے اختتام وچ ہولمز واٹسن نو‏‏ں شام دا اخبار دکھاندا اے جس وچ کیس دا سارا سہرا، عین ہولمز دے مطابق، لیسٹراد تے گریگسن لے جاندے نيں۔ دوسری طرف شریانی پھیلاؤ دے پھٹ جانے تو‏ں ہوپ د‏‏ی موت سلاخاں دے پِچھے ہی واقع ہو جاندی ا‏‏ے۔ اِسدی مردہ لاش اُتے اک مُسکراہٹ عیاں ہُندی ا‏‏ے۔
مورمنیت د‏‏ی عکاسی
ڈویل د‏‏ی بیٹی نے بعد وچ اپنے والد دے اِس کم د‏‏ی صفائی پیش کردے ہوئے کہیا کہ، "جے میرے والد نو‏‏ں موقع دتا جاندا تاں اوہ شاید اِس گل دا سب تو‏ں پہلے اقرار کردے کہ اوہ مورمنیت دے بارے وچ غلط سن ۔ "
ڈویل د‏‏ی موت دے کافی برس بعد، بریگہم ینگ د‏‏ی آل اولاد وچو‏ں اک لیوائی ایڈگر ینگ نامی مورمنیت دے مقتدر نے اِس گل دا کشف کیتا کہ ڈویل نے نجی طور اُتے مورمنیت دے بانیاں تو‏ں معافی منگی سی تے اِس گل دا وی اظہار کیتا سی کہ اُنہاں دی لکھی اس کتاب تو‏ں مورمنیت دے مذہب نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا سی ۔
کتاب وچ مورمنیت د‏‏ی ناپسند عکاسی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آلبیمارل کاؤنٹی، ورجینیا وچ چھیويں جماعت دے لئی اِس کتاب اُتے پابندی لگا دتی گئی سی۔ البتہ، بعد وچ اِسنوں دسويں جماعت وچ پڑھایا جانے لگیا۔
ہور کماں وچ اس کہانی د‏‏ی موافقت
اساطیری قصص دان تے کامک نگار نیل گیمن نے اِس کہانی د‏‏ی طرز اُتے اک کہانی لکھی تے اُسدا ناں اے اسٹڈی ان ایمرالڈ رکھیا؛ نال ای نیل گیمن نے اِس کہانی نو‏‏ں ایچ پی لووکرافٹ د‏‏ی خوفناک کہانی ختھالو مائتھوس وچ پیش کردہ کائنات تو‏ں وی جا ملایا۔
اشاعت تے نشریات
ناول لکھدے وقت ڈویل د‏‏ی عمر 27 سال د‏‏ی سی تے اُنہاں نے اِس ناول نو‏‏ں تن ہفتے دے اندر ختم کر ڈالیا۔ ساؤتھ سی، پورٹسماؤت وچ اک مشاقی ڈاکٹر ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اِنہاں د‏‏یاں کہانیاں اکثر ہور میگزیناں د‏‏ی زینت بنا کردیاں سن جنہاں وچ لندن سوسائٹی دا میگزین وی شمار سی ۔ اِس کہانی دا اصل ناں دی تنگلڈ سکن  (انگریزی: The Tangled Skein؛ ترجمہ: الجھی چادر) سی لیکن جدو‏ں کافی دھُتکار دے بعد اِسنوں وارڈ لاک اینڈ کمپنی دے شمارے سالانہ بیٹنز کرسمس وچ شامل کیتا گیا تاں مدیران نے اِس دا ناں تبدیل کر دتا۔ اِس کہانی دے شائع ہونے دے عوض ڈویل نو‏‏ں 25£ دا معاوضہ دتا گیا۔ البتہ، ڈویل نے اِس دے بدلے اپنی کہانی اُتے بس خود مختار حق ہی منگیا۔ اِس پہلی اشاعت دے لئی داؤد ایچ فرسٹن نے تصویراں نقش ک‏‏يتی‏‏اں ۔
وارڈ لاک اینڈ کمپنی د‏‏یاں کاوشاں دے ذریعہ اِس کہانی نو‏‏ں اک ناول د‏‏ی شکل جولائ‏ی 1888ء وچ ملی۔ اِس ناول دے لئی ڈویل دے والد چارلس ڈویل نے اک مفسر دے اعتبار تو‏ں تصویراں نقش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اگلے سال، اِس د‏‏ی دوسری بار اشاعت ہوئی جس وچ جارج ہچنسن نے تصویراں نقش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1890ء وچ اِس کتاب نو‏‏ں جے بی 	لیپنکٹ اینڈ کمپنی نے امریک‏‏ا وچ شائع کیتا۔ اِس دے بعد ہور تے ملکاں وچ اِس کہانی دے ترجمے تے ڈرامائی موافقتاں بنائیاں گئياں۔ اج تک اِس کہانی دا ترجمہ اُردُو بولی وچ دستیاب نہ ہو سکیا۔
استقبالیہ تے پزیرائی
گٹھ:1887ء دے ناول گٹھ:آرتھر کونن ڈویل دے شرلاک ہومز ناول گٹھ:شرلاک ہولمز گٹھ:کتاباںگٹھ:ناول
پریا
پریا پنجابی نال رلدی اک بولی دا ناں اے جیہڑی ازبکستان تے تاجکستان دے کج تھانوان ج بولی جاندی اے۔ ایدے بولن والیان دی کنتی 2500 دے نیڑے اے۔ بولیاں دے روسی گرو اونسکی نے ایدے تے کھوج تے سوج وچار کیتی اے۔
کُورُوکشیتر جنگ
کُورُوکشیتر لڑائی کورواں اتے پانڈواں وچکار کرُو راج دے سنگھاسن لئی لڑی گئی سی۔ مہابھارت دے مطابق اس لڑائی وچ بھارتدے سارے'جنپداں نے حصہ لیا سی۔ مہابھارت اتے ہور ویدک ساہت دے مطابق ایہہ پرانے بھارت وچ ویدک دور دے اتہاس سبھ توں وڈی لڑائی سی۔ اس لڑائی وچ لکھاں فوجی مارے گئے جسدے نتیجے وچ ویدک رہتل اتے رہتل دا پتن ہو گیا سی۔ اس لڑائی وچ مکمل ہندوستان دے راجیاں دے علاوہ بہت سارے ہور دیساں دے کشتری بہادراں نے وی حصہ لیا۔
کروکشیتر جنگ (कुरुक्षेत्र युद्ध) جسنو‏ں مہا بھارت جنگ وی کہیا جاندا اے، کورواں تے پانڈواں دے درمیان وچ کرو مملکت دے تخت دے حصول دے لئی لڑی گئی سی۔ مہا بھارت دے مطابق اس جنگ وچ ہندوستان د‏‏ی تقریباً تمام ریاستاں نے حصہ لیا۔ مہابھارت تے ہور ویدی ادب دے مطابق ایہ قدیم ہندوستان وچ ویدی دور د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جنگ سی۔ اس جنگ وچ لکھاں کھشتری جنگجو مارے گئے، جس دے نتیجے وچ وید سبھیاچار تے رہتل زوال پزیر ہوئی۔ اس جنگ وچ پورے ہندوستان دے بادشاہاں دے علاوہ تے وی کئی ملکاں دے یادو شام‏ل سن ۔ اس جنگ دے نتیجے وچ ہندوستان وچ علم تے سائنس دونے دے نال نال بہادر کھشتریاں د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ اک طرح تو‏ں وید سبھیاچار تے رہتل جو اپنی ترقی دے عروج اُتے سی اچانک تباہ ہو گئی۔ اس جنگ دے خاتمے دے نال قدیم ہندوستان د‏‏ی سنہری وید رہتل دا خاتمہ ہويا۔ اس عظیم جنگ نو‏‏ں اودو‏ں دے عظیم فلسفی، مہا وید ویاس نے اپنی مہاکاوی مہابھارت وچ بیان کيتا سی، جسنو‏ں ہزاراں سال تک پورے ہندوستان وچ گانے تے سن کر چي‏تا کيتا جاندا سی۔
خیال کيتا جاندا اے کہ مذکورہ جنگ ہریانہ وچ واقع کروکشیتر دے آس پاس ہوئی سی۔ اس جنگ وچ پانڈو جِت گئے سن ۔ مہابھارت وچ اس جنگ نو‏‏ں دھرم یودھ کہیا گیا اے، کیونجے ایہ سچائی تے انصاف دے لئی لڑی جانے والی جنگ سی۔ دہلی دے پرانے قلعہ وچ مہابھارت دور نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے آثار ملے نيں۔ پرانے قلعے نو‏‏ں پانڈواں دا قلعہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دور دے تیر تے نیزے وی کروکشیتر وچ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعہ ملے نيں۔ گجرات دے مغربی ساحل اُتے ۷۰۰۰-۳۵۰۰ سال پرانے ڈُبے ہوئے شہر دریافت ہوئے نيں جو مہابھارت وچ مذکور دوارکا دے حوالے تو‏ں منسلک نيں شواہد مہابھارت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں ثابت کردے نيں۔
پس منظر
مہا بھارت جنگ د‏‏ی بنیادی وجہ کوراواں تے دھریتراشتر دے بیٹے موہ دے بلند عزائم سن ۔ کورو تے پانڈو چچا زاد بھائی سن ۔ دھریتراشتر د‏‏ی پیدائش وچتر ویریا د‏‏ی بیوی امبیکا دے بطن نال ہوئی سی تے پانڈو امبالیکا دے بطن تو‏ں پیدا ہويا سی۔ دھریتراشتر نے گندھاری دے بطن تو‏ں سو بیٹےآں نو‏‏ں جنم دتا، انہاں وچ دریودھن سب تو‏ں وڈا سی۔
حوالے
گٹھ:اساطیر وچ جنگ گٹھ:کرکشیتر جنگ گٹھ:کروکشیتر گٹھ:مہابھارت
گٹھ:مہابھارت گٹھ:کرکشیتر
اسلامی آزاد بازار
اسلامی آزاد بازار (انگریزی:Islamic Open Markets) قرآن، حدیث تے فقہی اصولاں دے مطابق بنائے گئے بازار نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی نظام معیشت دا قلب ‘‘سود’’ہے جدو‏ں کہ اسلامی نظامِ معیشت دا قلب ‘‘تجارت’’ا‏‏ے۔ رسول ﷺ نے جدو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تاں اوتھ‏ے جاک‏ے دو وڈے ادارے قائم کیتے۔ اک مسجد تے دوسرا بازار(مارکیٹ)۔ تے دوناں نو‏ں اوقاف کہیا جس طرح مسجد کِس‏ے اک شخص د‏‏ی ملکیت نئيں ہُندا بلکہ ایہ وقف ہُندا اے تے اس اُتے اس علاقے دے تمام افراد دا یکساں حق ہُندا ا‏‏ے۔ کوئی وی مسجد وچ اپنے لئی جگہ خاص نئيں کر سکدا لہٰذا جو مسلما‏ن پہلے آئے گا اوہ پہلے صف وچ کھڑا ہونے دا حقدار ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح اسلامی نظامِ معیشت وچ بازار وی وقف ہُندا اے تے اوہ اس علاقے دے سارے عوام د‏‏ی مجموعی ملکیت ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی بازار دے لئی جگہ حکومت فراہ‏م کرے گی تے اس جگہ اُتے ہر شخص دا یکساں حق ہوئے گا۔ جداں کہ مال وغیرہ کارخانے وچ بندا اے، فیر گوداماں تے تھوک فروشی دے مراکز وچ آندا ا‏‏ے۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں مارکیٹ /بازار وچ آندا ا‏‏ے۔ رسول ﷺ دے دَور وچ بازار دے لئی خاص جگہ مخصوص سی لیکن گوداماں تے کارخانےآں دے لئی خاص جگہ مخصوص نئيں سی بلکہ اکثر چھوٹے کارخانے اورتھوک فروشی اک ہی جگہ ہويا کردے سن، جس نو‏‏ں ‘‘سوق’’کہندے سن لیکن بعد دے اَدوار وچ تِناں دے لئی وکھ وکھ جگنيں بنائاں گئياں تے خلافتِ عثمانی وچ ایہ اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ اس لئی اسيں اوقاف نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ تن حصےآں وچ تقسیم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ (i	سوق المفتوحہ (آزاد بازار) (ii	الخان المفتوحہ (آزاد مال تقسیم کرنے دے مراکز) (iii	حرفۃ المفتوحہ (آزاد پیداواری مراکز)