cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سوویت دور وچ قازقستان دی تریخ نویسی
اکتوبر انقلاب تے خانہ جنگی د‏‏ی تریخ دا مطالعہ
پارٹی تے تحریک "الاش" د‏‏ی تریخ دے مسائل دا تجزیہ تے وضاحت، ہور اس وچ قازق قومی دانشوراں د‏‏ی شرکت۔ کل محمد د‏‏ی تحقیقاں خاص اہمیت د‏‏ی حامل نيں ۔ قازقستان د‏‏ی تریخ وچ پہلی بار ۱۹۲۹–۱۹۳۱ د‏‏ی قومی آزادی د‏‏ی تحریک دے مسائل جنہاں دا تعلق "بہانے" تو‏ں سی۔ عمر بیکوف دے مطالعہ وچ. اعلیٰ سائنسی نشانات حاصل کيتے۔ پہلی بار، جبری اجتماعیت تے امیراں د‏‏ی ضبطی د‏‏ی پالیسی دے سنگین نتائج انہاں د‏‏ی سائنسی تصنیف "۲۰-۳۰ سالاں وچ قازقستان دا المیہ: اک معاون درسی کتاب" وچ جامع طور اُتے سامنے آئے۔ ایم۔ کوئگیلڈیو دے ٹی۔ عمر بیکوف دے نال شریک مصنف، "تریخ دے اسباق کيتا کہندے نيں؟" اس دا کم کساناں د‏‏ی بغاوت، قازقاں د‏‏ی آبادکاری تے ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی دے قحط دے لئی وقف سی ۔
مونوگرافک ریسرچ دا ظہور اس مسئلے د‏‏ی تریخ نگاری وچ اک معیار تے مدت د‏‏ی پیدائش د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔ ڈی اے امانزولووا د‏‏ی "قازق خود مختاری تے روس: الاش تحریک د‏‏ی تریخ" (ایم.، ۱۹۹۴)، K.N. نورپیسوف د‏‏ی "الاش تے الاشوردا" (اے.، ۱۹۹۵)، ایم۔ کوئگلدیف د‏‏ی "الاش موومنٹ" (A., 1995)، "Movement of Alash" دستاویزات تے مواد دا مجموعہ (A., 2004, 2005) تے ہور۔ وضاحت کيتی۔
قومی ریاست د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ تے قازق سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی تشکیل دا مطالعہ
قومی ترقی تے قوم سازی دے مارکسسٹ-لیننسٹ طریقہ کار د‏‏ی بنیاد پر، قازق محققاں سماجی-طبقات‏ی دشمنی دے تناظر وچ قازق ریاست د‏‏ی تشکیل دے تاریخی عمل نو‏‏ں دکھانے دے قابل سن ۔
واضح رہے کہ اس تحقیق د‏‏ی اہمیت زیر غور عمل دے دستاویزی پلیٹ فارم وچ ا‏‏ے۔ قازقستان د‏‏ی تریخ اُتے قدیم تے قرون وسطی دے دستاویزات تے مواد دا استعمال کردے ہوئے، ضروریات د‏‏ی اک وسیع رینج د‏‏ی بنیاد پر، ماہرین سماجیات قازقستان دے علاقے تے سرحداں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تریخ د‏‏ی پوری حرکیات نو‏‏ں دکھانے دے قابل سن ۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس زمانے دے بوہت سارے کم اک خاص انداز وچ لکھے گئے سن، ایہ ضروری اے کہ تحقیق د‏‏ی سائنسی تے عملی قدر نو‏‏ں ساڈے زمانے دے سب تو‏ں پیچیدہ مسائل وچو‏ں اک اُتے بنیادی کم دے طور اُتے نوٹ کيتا جائے۔ "سوویت قازقستان د‏‏ی ریاست تے قانون د‏‏ی تریخ"، جلد اول (۱۹۱۷-۱۹۲۵؛ ترمیم شدہ ایس زیڈ زیمانوف، ایم او بائنڈر۔ اے.، ۱۹۷۶)؛ قازق ایس ایس آر د‏‏ی تشکیل۔ دستاویزات تے مواد دا مجموعہ (SN Pokrovsky د‏‏ی طرف تو‏ں ترمیم. A.، ۱۹۵۷)؛ اک. نوسپ بیکوف دا "قازاخ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ قازق زمیناں دا اتحاد" (A., 1953)؛ В.К. ساوسکو دے مونوگراف "قازق خود مختار SSR د‏‏ی یونین ریپبلک وچ تنظیم نو" (A., 1951)؛ "قزاق SSR دا قیام" (A., 1957)؛ "CPSU تے سوویت حکومت قازقستان دے بارے وچ نيں۔ ۱۹۱۷–۱۹۷۷ دستاویزات تے مواد دا مجموعہ (A., 1978)؛ "خود مختار کرغیز سوشلسٹ سوویت جمہوریہ اُتے فرمان" // VI قازقستان دے بارے وچ لینن تالیف۔ ایس بی Beisembieev تے ہور (A., 1982)؛ "یو ایس ایس آر دے برادرانہ لوکاں دا گھر۔ دستاویزات تے مواد (۱۹۲۰–۱۹۳۷)۔ اس روشنی وچ غور کيتا جانا چاہیے۔
XX صدی دے ۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک، قازقستان وچ ریاست د‏‏ی تعمیر دے مسئلے اُتے اہ‏م دستاویزی مواد دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں، محققاں نے مختلف تاریخی، قانونی تے نسلی علاقائی پہلوآں وچ اس مسئلے اُتے غور کرنا شروع کيتا۔ قازق نسل دے ماہرین نے وی اس مسئلے دے مطالعہ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے کماں وچ ، قازقستان دے نسلی علاقے د‏‏ی تشکیل دے پلیٹ فارم تے اس وچ ہور لوکاں دے آباد ہونے د‏‏ی تریخ نو‏‏ں سائنسی طور اُتے ثابت کيتا گیا سی ۔
درحقیقت، پچھلی صدی دے ۹۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں، قازقستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستی عمارت د‏‏ی تریخ دے مطالعہ وچ بنیادی تبدیلیاں آئیاں نيں۔ ماہر تعلیم ایم۔ К. . جداں کہ کوزی بائیف نے بجا طور اُتے اشارہ کیا، '' بین النسلی تعلقات دا مسئلہ لوکاں دے خود مختار حقوق دا تحفظ ا‏‏ے۔. . ایہ خالص نظریا‏تی تقاضاں تو‏ں اگے نکل گیا تے اک تیز سیاسی بحث بن گیا" ۔
A.I سولزینیتسن دا مضمون "روس نو‏‏ں کِداں خوبصورت بنایا جائے: قابل رسائی بصیرت"، ہور ایل۔ واسیلیف، جی. پوپوف تے ہور دے بیانات جنہاں وچ قازق الطائی، شمالی علاقہ جات تے قازقستان دے مغربی علاقےآں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا گیا سی اوہ عظیم طاقت دے شاونزم دا واضح مظہر سن ۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں "عظیم آئرن" سلطنت دے احیاء دے مطالبات شروع ہوئے۔ اس سلسلے وچ ، قازقستان دے ماہرین سماجیات نے قازقستان د‏‏ی علاقائی سالمیت، اس د‏ی تاریخی ترقی دے قوانین دے لئی سائنسی بنیاداں اُتے اک پلیٹ فارم تیار کيتا ا‏‏ے۔ قازق علاقے دے انتظام دے لئی انقلابی کمیٹی دے پروٹوکول (۱۹۱۹–۱۹۲۰)۔ دستاویزات دا مجموعہ "(A., 1993); ایم پی مالیشیف د‏‏ی "سائبیریا تے قازقستان د‏‏ی قومی علاقائی تقسیم (۱۹۱۹–۱۹۲۲)"۔ (سیمی، ۱۹۹۹)؛ ٹی۔ Ryskulov د‏‏ی "تین جلداں وچ کماں دا مجموعہ" (A., 1996, 1998) دے نال نال "بین الاقوامی قانون اُتے دستاویزات دا مجموعہ" بین الاقوامی قانون پر، جلد 1 // K. Tokdev's (A., ۱۹۹۸) تے ہور کماں د‏‏ی اشاعت نے اس مسئلے د‏‏ی تحقیق تے مطالعہ دا دائرہ وسیع کیا، نويں یا نامعلوم ڈیٹا تے دستاویزی مواد د‏‏ی اک پوری رینج د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جو علاقائی تقسیم تے ریاستی سرحداں د‏‏ی تشکیل دے متنازعہ مسائل نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ متعارف کرایا
ذرائع
قازقستان د‏‏ی تریخ (زمانہ قدیم تو‏ں اج تک)۔ پنج جلدتیاں جلد ۴ - الماتی: "اتامورا"، ۲۰۱۰، ۷۵۲ صفحات، تصویر، نقشہ۔ ISBN 978-601-282-055-3, t. 4 ISBN 978-601-282-026-3
گٹھ:قازقستان دی تریخ گٹھ:تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
انگریز سکھ جنگاں
سکھ سلطنت جاں لاہور دربار تے ہندستان وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے کمپنی راج وچکار 1845 توں 1849 وچکار لڑیاں جان والیاں لڑائیاں نوں انگریر سکھ جنگاں جاں اینگلو سکھ جنگاں آکھیا جاندا اے ۔ اینہاں جنگاں وچ سکھاں دی ہار دے بعد 1849ء وچ پنجاب نوں برطانوی راج دا حصہ بنا لیا گیا تے سکھ سلطنت دا خاتمہ ہو گیا ۔
علی وال 28 جنوری 1846 نوں انگریزاں تے سکھاں دیاں فوجاں وچکار بہت بھاری جنگ ہوئی سی جس وچ ہزاراں سکھ فوجیاں نے جاناں واریاں اتے اگریزاں دا وی تکڑا نقصان ہویا سی۔ ایہہ لڑائی پنجاب دیاں دو وڈیاں جنگاں دا حصہ ہن جو اگریزاں اتے سکھاں وچکار ہوئیاں۔ اس جنگ دا پہلا دور 1845–46 وچ ہویا اتے دوسرا دور 1848–49 دوران۔ مارچ 1849 نوں آخری لڑائی چلیانوالے ہوئی جتھے اگریزاں نے سکھاں نوں ہرا کے پنجاب وچوں سکھ راج دا باقائدہ انت کر دتا اتے پنجاب نوں اپنے ہندوستان دے راج وچ ملا لیا۔ ایہہ لڑائی انگریزاں ولوں ہیری سمتھّ دی اگوائی وچ لڑی گئی سی
مشہور جنگاں
اینگلو سکھ جنگاں وچ دو وڈیاں جنگاں ہوئیاں جہڑیاں کہ:-
پہلی اینگلو سکھ جنگ
پہلی اینگلو سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1845 اتے 1846 وچّ لڑی گئی سی۔ اسدے نتیجے دے طور تے انشک طور تے سکھ راج انگریزاں دے ماتحت ہو گیا سی۔
مدکی دے ٹبیاں وچ لارڈ ہارڈنگ تے ہیو گف دا ساہمنا سکھ فوج نال 18 دسمبر، 1845 نوں ہویا لال سنگھ نے شام دے قریب 4 وجے اپنی مدکی والی فوج نوں انگریز تے ہلاّ بولن دا حکم دتا ایہہ لڑائی انی گہگچ ہوئی کہ انگریزاں نے اپنی ہار نوں یقینی مندے ہوئے اپنی فوج نوں فروزپور چھاؤنی پہنچن دے حکم دتے۔ پھیروشہر دی بھیانک جنگ 21-22 دسمبر دی درمیانی رات نوں ہوئی لارڈ ہارڈنگ نے نیپولیئن بوناپارٹ دے خلاف لڑیاں گئیاں لڑائیاں دے انعام وجوں ملی اپنی تلوار، اپنے ویاہ ویلے دی مندری تے کجھ خاص دستاویز اپنے پتر راہیں جنگ دے میدان وچوں واپس بھیج دتے ۔
سر ہوپ گرانٹ دے شبداں وچ 21-22 دسمبر دی اتی بھیانک درمیانی رات نوں جدوں انگریز فوجاں دی ساری ویونتبندی سکھ فوجاں دے جوش تے مارو حملیاں دے سنمکھّ تحس-نحس ہو گئی سی ٹھیک اس ویلے سکھ فوج دے غدار وزیر لال سنگھ تے سپہ سالار تیز سنگھ نے پنجاب دی قسمت نال انہونی چال کھیڈی اتے سکھ فوجاں نوں واپس ستلج پار کرن دا حکم دے دتا اس تعلق وچ کیہا جا سکدا اے کہ:
“تیری دنیا میں یا رب اپنی اپنی قسمت اے، شماں جلی توں نور ہوا، پروانہ جلا تو راخ ہوا”
سبھراؤں دی لڑائی: 10 فروری 1846مدکی اتے فیرو شہر دیاں 18 دسمبر تے 22 دسمبر 1845 دیاں لڑائیاں توں بعد بدووال تے الیوال دی لڑائی 21 جنوری تے 28 جنوری 1846 نوں ہوئی اس توں بعد سبھراؤں پتن وکھے 10 فروری 1846 نوں فیصلہ کن لڑائی ہوئی جس وچ انگریزاں نے مدکی تے فیرو شہر دیاں لڑائیاں توں سکھ فوجاں دی بہادری تے قربانی نوں ویکھدے ہوئے سارے ہندوستان بھر توں اپنے چونویں جرنیل اس لڑائی دی مورچابندی لئی بلا لئے دوجے پاسے مہاراجہ رنجیت سنگھ توں بعد خالصہ راج دے سرداراں اتے جرنیلاں دی آپسی فٹ توں دکھی ہو کے الگ بیٹھے سوربیر اتے انکھیلے جرنیل سردار شام سنگھ اٹاری والا نے انگریزاں نال دو-دو ہتھ کرن دا فیصلہ کیتا۔
اوہناں نے اک گھناؤنی کرتوت ایہہ وی کیتی کہ اپنے چہیتے فوجیاں دے نال ستلج نوں واپس پار کرکے بیڑیاں دی پلّ ہی تڑوا دتا تاں کہ وفادار فوجی جے واپس مڑنا وی چاہن تاں دریا دے ہڑ وچ ہی ڈبّ کے مر جان ادھر بہادر جرنیل سردار شام سنگھ ‘سدھو’ واسی اٹاری والا نے قسم کھادھی سی کہ جاں تاں اوہ جنگ جت کے آؤنگے نہیں تاں اپنے مرجیوڑے سنگھاں سمیت شہیدیاں پا جانگے۔
پہلی اینگلو سکھ جنگ دیاں لڑائیاں
انگریزاں اتے سکھاں دی پہلی لڑائی (1845-46 ): ایہہ لڑائی دسمبر 1845  توں فروری 1846   وچالے لڑی گئی سی۔ مکھ طور  تے اس لڑائی دیاں 5 بھڑنتاں الیکھیوگ نیں۔ ایہہ نیں:—
مدکی دی لڑائی
ستمبر 1845  وچ لال سنگھ سکھ راج دا پردھان منتری بنیا اتے تیز سنگھ نے سکھ  فوج دے پردھان سالار دا عہدہ سمبھالیا۔ ایہہ دوویں سکھ فوج  توں بہت گھبراؤندے سن اتے اس نوں کمزور کرنا چاہندے سن۔ اندروں اوہ انگریزاں نال ملے ہوئے سن۔ اک پرکار نال لاہور دربار وچ اوہ انگریزاں دے ایجینٹ سن۔ 11-12 دسمبر 1845   نوں لگبھگ سٹھّ ہزار سکھ فوجاں نال لال سنگھ اتے تیز سنگھ ستلج دریا دے کنڈھے پہنچ گئے اتے بوہتی فوج نے دریا پار وی کر لیا۔ 13 دسمبر نوں لارڈ ہارڈنگ وی سکھاں دے خلاف لڑائی لئی آ ڈٹیا۔ اس ویلے انگریزاں کول فیروزپور وچ صرف اٹھ ہزار فوجی سن۔ جے لال سنگھ ترنت حملہ کر دندا تاں انگریزاں دی ہار یقینی سی۔ پر انگریزاں نال ملے ہون کارن اوہ حملہ کرنوں ٹلدا رہا۔ جدوں تک سر ہیوگ گف اک وڈی انگریز فوج لے کے مدکی والے  تھاں اتے نا پہنچ گیا۔ اودھروں لال سنگھ مقابلتاً تھوڑی فوج لے کے لڑائی لئی جا ڈٹیا اتے 18 دسمبر 1845   نوں لڑائی شروع ہندیاں ہی پہلاں متھی سازش مطابق جنگ دے میدان وچوں بھج نکلیا۔ سکھ سینک بڑی ویرتا نال لڑے ، پر ہار گئے۔
فیروزشاہ دی لڑائی
مدکی دی لڑائی توں بعد 20 دسمبر، 1845  نوں فروزپور توں جان لٹلر دا فوجی دستہ ہیوگ گف دی فوج نال آ رلیا۔ 21 دسمبر دی شام نوں انگریز فوج نے فیروز شہر کول ڈیرے لائی بیٹھی سکھ فوج اتے حملہ بول دتا۔ گھمسان یدھ توں بعد سکھاں دی چڑھت ہو گئی۔ پر لال سنگھ اتے تیز سنگھ دے جنگ دے میدانی وچوں کھسکن کارن 22 دسمبر نوں انگریز فوج دی ہار جت وچ بدل گئی۔ اس لڑائی وچ انگریزاں نے 73 توپاں سکھاں توں کھوہیاں اتے اوہناں دے 700 سپاہی اتے اہلکار  مارے اتے 1700 گھائل کیتے۔
علی وال دی لڑائی
فروز شہر (پھیرو شہر) توں ہار کے سکھ فوج ستلج پار کرکے اپنے علاقے وچ پہنچی اتے اپنی ہار دا بدلہ لین لئی سبھراؤں دے نیڑے تیاری وچ جٹ گئی۔ ادھر انگریز فوج وی فیروزپور دی چھاؤنی وچ اپنی تیاری کرن لگی۔ اسے دوران لدھیانے دے نیڑے بدووال (21 جنوری 1846 ) اتے علی وال (28 جنوری 1846 ) وچ انگریز اتے سکھ فوجاں وچالے دو نکیاں نکیاں لڑائیاں ہوئیاں۔ سکھ فوج دے جرنیل رنجودھ سنگھ مجیٹھیا دے وساہ گھات کارن اتھے وی 28 جنوری 1846 نوں انگریزاں دی جت ہوئی، بھاویں انگریزاں دے کافی فوجی مارے گئے۔
علی وال 28 جنوری 1846 نوں انگریزاں تے سکھاں دیاں فوجاں وچکار بہت بھاری جنگ ہوئی سی جس وچ ہزاراں سکھ فوجیاں نے جاناں واریاں اتے اگریزاں دا وی تکڑا نقصان ہویا سی۔ ایہہ لڑائی پنجاب دیاں دو وڈیاں جنگاں دا حصہ ہن جو اگریزاں اتے سکھاں وچکار ہوئیاں۔ اس جنگ دا پہلا دور 1845–46 وچ ہویا اتے دوسرا دور 1848–49 دوران۔ مارچ 1849 نوں آخری لڑائی چلیانوالے ہوئی جتھے اگریزاں نے سکھاں نوں ہرا کے پنجاب وچوں سکھ راج دا باقائدہ انت کر دتا اتے پنجاب نوں اپنے ہندوستان دے راج وچ ملا لیا۔ ایہہ لڑائی انگریزاں ولوں ہیری سمتھّ دی اگوائی وچ لڑی گئی سی
لڑائی دا مختصر اتہاس
1845 دے شروع توں سارے پنجاب دا ماحول اجیہا سی کہ بہت سارے سکھ فوجیاں وچ لاہور دے سکھ سرداراں خلاف وی عنہ ہی غصہ سی، جنہاں نے اگریزاں نال اندرو-کھاتیو سازشاں کرنیاں شروع کر دتیاں سن جس نال پنجاب وچ سکھاں دے راج نوں خطرہ پیدا ہو گیا سی۔ سکھ فوجیاں دیاں کئی پلٹناں انگریزاں نال ٹکر لین دے روں وچ سن۔ آلیوال دی لڑائی توں اک مہینہ پہلاں 24 دسمبر 1845 نوں انگریزاں اتے سکھاں وچالے مدکی اتے پھروجشاہ وچ وڈی جنگ ہو چکی سی۔ ایہناں جنگاں وچ سکھاں تے انگریزاں دا دوہیں پاسیں بہت نقصان ہویا سی پر لڑائی فیصلہ کن نہیں سی۔ کوئی دھر ہاری نہیں سی۔ مدکی پچھوں سکھ فوجیاں دی کمانڈ کھنڈ گئی سی، فوج دا اک حصہ انگریزاں نال ٹکر لے کے ستلج توں پرے دھکنا چاہندا سی۔ سکھ فوجاں دا وڈا حصہ سبھراواں پنڈ کول ستلج دریا اتے بیڑیاں دا پل بناؤن لگا۔
سکھ فوجیاں دا اک دستا ہور پنجاہ کو میل اگے ستلج نوں پار کرکے انگریزی راج وچ داخل ہو گیا سی۔ ایہناں فوجاں دی اگوائی رنجودھ سنگھ مجیٹھیا کر رہا سی۔ ایہناں نے 21 جنوری نوں بدووال وچ اگریزاں دا کجھ اصلا کھوہ لیا اتے انگریزاں دا اک افسر اتے کجھ فوجی مار دتے سن۔ سکھ فوجیاں نے بدووال توں پچھوں اگریزاں دی لدھیانے والی چھاؤنی اتے سدھا حملہ کرن دی وجائے پھلور کولوں ستلج تو پل پار کر گئے۔
اتھے رنجودھ سنگھ مجیٹھیا دی فوج وچ ہور ودھیا سکھ لڑاکو وی آ رلے سن۔ پر کمزوری ایہہ سی کہ مجیٹھیا دا ناں تاں ساری فوج تے حکم چلدا سی ناں ہی اسدا انا رعب سی۔ کل ملا کے سکھ پھوجیاں پاس 65 توپاں سن اتے ساری فوج گھوڑ سوار اتے پیادہ سمیت 18,000 دے قریب تے ایہہ سکھ فوجاں تلون گھاٹ دیاں بیڑیاں راہیں آلیوال برابر ستلج پار کرکے مورچے بناؤن لگیاں۔
ادھر انگریزی پلٹناں وچ 11,000 فوجی ہیری سمتھ دی کمانڈ تھلے 28 جنوری نوں سویرے پڑین پہنچ گئیاں۔ ایہناں وچ ہندوستانی تے گرکھے وی سن جہناں نوں ادوں پوربیے کیہا جاندا سی جو پنجابیاں نال لڑن لئی اگریزاں نے اپنے سپاہی وجوں لیاندے سن۔ پڑین دا پنڈ اچے تھیہ تے بنیا اے جس توں بیٹ دا سارا علاقہ خوب دسدا اے، اگریز فوجاں نے اتھے پوجیشناں لے لئیاں۔ ادھر سکھ فوجیاں نے دریا توں اگے بھوندڑی توں آلیوال تک 18,000 سکھ فوجاں تن گئیاں۔
28 جنوری دے سویر دے 10 وجے ہیری سمتھ نے اپنے فوجیاں نوں لڑائی دا حکم دتا۔ پہلاں حملہ کھبے توں شروع کیتا، جو سکھ پلٹناں نے گورے اتے ہندوستانی فوجیاں دے کئی حملے پچھاڑے پر لگاتار حملے کرکے اگریز پلٹناں نے سکھ گھوڑ سواراں سی گولائی توڑ دتی، سکھ فوجاں نے انگریزاں نال ہتھو ہتھی لڑائی شروع کر دتی اتے جاناں واریاں۔ ہزاراں سکھ سپاہی شہید ہو گئے۔ اگریزاں دے 151 فوجی مارے گئے اتے کل 413 فوجی پھٹڑ ہوئے۔ لڑائی وچ انگریز افسر لیفٹینینٹ سویٹنبم، سمالپیج اتے ولیئمز وی مارے گئے سن۔ سکھاں دے پورے نقصان دے ویروے کس نے اکٹھے کرنے سن؟
انجھ آلیوال دی لڑائی انگریزاں دے پلے پئی پر سکھ ہارے نہیں سن۔ اوہ اگلی لڑائی لئی تیاری وچ سن، آلیوال وکھے انگریزاں دا ہتھ اپر رہا۔ اتھے اوہناں نے سکھاں دیاں بہت ساریاں توپاں نوں وی قبضے وچ کیتا پر سکھ کمانڈر لال سنگھ تے تیجا سنگھ تاں مدکی اتے پھروجشاہ دی لڑائی توں پچھوں ہی اگریزاں نال خفیہ سندھی کرن لئی انگریزاں پاس ایلچی بھیج چکے سن۔ انگریز وی اگلے پڑائ دی لڑائی جو سبھراواں ہونی سی اس دی تیاری وچ جٹ گئے جو 10 فروری نوں ہوئی۔
ایہہ لڑائی سکھ جتے سن، پر ایہہ گل اتہاس وچ لکائی گئی اے، کیونکہ نیپولیئن نال لڑن والے فوجیاں نوں سکھاں نے ہرایا سی۔
سبھراؤں دی لڑائی
سکھاں اتے انگریزاں دی آخیرلی اتے نرنائک لڑائی 10 فروری 1846  نوں سبھراواں دے  تھاں تے ہوئی۔ اس لڑائی لئی 30 ہزار سکھ فوج سنے 70 توپاں، بیڑیاں دے پل راہیں دریا پار کرکے لڑائی لئی آ ڈٹی۔ فوجاں وچ لال سنگھ اتے تیز سنگھ دے دھروہ دے باو جود بڑا اتساہ سی۔ پر لاہور دربار وچ سکھ فوجاں نوں تباہ کراؤن دیاں کاروائیاں زوراں تے سن۔ راجا گلاب سنگھ نوں جموں توں بلوا کے لاہور دربار دا انگریزاں نال گپت سمجھوتہ کر لیا گیا سی اتے سکھ فوج نوں ختم کرن دا منصوبہ وی بنا لیا گیا سی۔ ادھر سارے بھید اتے فوجی مورچہ بندی دی کاروائی لال سنگھ نے 8 فروری نوں اپنے رازدان  شمسدین خان قصوریئے راہیں میجر لارنس پاس پہنچا دتی سی۔ 10 فروری 1846   نوں دوہاں دھراں وچ بھیانک لڑائی شروع ہوئی۔ گنی-متھی سازش مطابق سکھ فوج دا کمانڈر ان چیف تیز سنگھ پہلا گولہ چلدیاں ہی جنگ دے میدان توں بھج نکلیا اتے جاندیاں جاندیاں بیڑیاں دا پل وی توڑ گیا تاں جو فوج پرت کے دریا پار ن کر سکے۔ سردار شام سنگھ اٹاریوالا نے اس یدھ وچ بڑی بہادری نال ویر-گتی حاصل کیتی۔ نائک-ہین سکھ فوج دے انت وچ جنگ دے میدان توں پیر اکھڑ گئے۔ پل ٹٹ چکا سی، جاناں بچاؤن لئی اوہ دریا وچ کد پئے، پر ویری دیاں بندوقاں نے ہزاراں سپاہی بھنّ دتے۔ سکھ فوج دی بری طرحاں ہار ہوئی۔
کشمیر دا سودا
انگریز سرکار اتے لاہور دربار وچ لڑائی توں پہلاں ہوئے گپت سمجھوتے مطابق 12 فروری 1846 نوں گورنر جنرل دریاؤں پار قصور پہنچ گیا اتے گلاب سنگھ لاہور دربار دے کجھ اہلکاراں نال اوس نوں قصوروں لین آیا۔ جموں کشمیر دا علاقہ 75 لکھ روپئے دی ناں-ماتر رقم دے بدلے راجا گلاب سنگھ نوں دے دتا گیا۔ ستلج اتے بیاس وچلا علاقہ انگریزی راج نال ملا لیا گیا اتے لاہور سرکار دے رہندے علاقے اتے دلیپ سنگھ دا راج منّ لیا گیا۔ پنجاب فوج دی نفری بہت گھٹا دتی گئی۔ انگریز ریزیڈینٹ لاہور وچ رہن لگ گیا اتے گورا فوج دی چھاؤنی لاہور وچ قایم کر دتی گئی۔
اس توں بعد جدوں راجا گلاب سنگھ کشمیر راج دی واگ-ڈور سنبھالن گیا تاں اتھے لاہور دربار ولوں نامزد حاکم شیخ امامدین نے راج اختیار سونپنوں انکار کر دتا۔ اس سبھ دا مول کارن ایہہ سی کہ پردھانمنتری لال سنگھ نے شیخ نوں قبضہ دینوں روکیا ہویا سی۔ فلسروپ انگریزاں نے فوجی طاقت دے زور تے راجا گلاب سنگھ نوں راج-ادھیکار دوایا اتے لال سنگھ نوں انگریزاں دے فیصلے وچ روڑا بنن کرکے پردھان منتری دے عہدے توں ہٹا دتا اتے پینشن دے کے پنجابوں باہر بھیج دتا۔ جنگ توں بعد ہوئے عہدنامے مطابق سال 1846  دے انت وچ انگریز فوج نے لاہوروں جانا سی، پر اس نوں واپس نا کیتا گیا اتے 16 دسمبر 1846   نوں بھیرووال پنڈ والی تھاں تے نواں عہدنامہ کیتا گیا۔
بھیرووال دا معاہدہ
بھیرووال والے عہدنامے مطابق گورنر جنرل ولوں نامزد کیتے گئے انگریز اہلکار نوں ہر اک محکمے دے ہر کم وچ دخل دین دے سدھے اتے پورے اختیار ہونگے۔ گورنر جنرل لوڑ مطابق لاہور راج  دے کسے علاقے وچ امن قایم رکھن لئی اتھوں دے قلعے اتے قبضہ کر سکدا اے۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ دی رکھیا لئی انگریز فوج لاہور وچ رہندی رہیگی۔ لاہور دربار انگریز فوج دے خرچ لئی 22 لکھ روپئے سالانہ دیویگی۔ مہارانی جنداں نوں اگوں لئی صرف ڈیڈھ لکھ روپیہ سالانہ خرچ لئی ملیگا۔ ایہہ معاہدہ پتر مہاراجہ دے بالغ ہون توں بعد ختم سمجھیا جاویگا۔
اس عہدنامے نال رانی جنداں دا لاہور راج وچ اختیار اتے دخل ختم ہو گیا۔ انگریزاں ولوں ہینری لارنس نوں ریزیڈینٹ نامزد کیتا گیا۔ اس عہدنامے مطابق اٹھ شخصیتاں— تیز سنگھ، شیر سنگھ اٹاریوالا ، دیوان دینا ناتھ، فقیر نوردین، رنجودھ سنگھ مجیٹھیا ، بھائی ندھان سنگھ، عطر سنگھ سندھاوالیا اتے شمشیر سنگھ سندھاوالیا— دی کونسل بنائی گئی جس دی ذمہ واری لاہور دربار دے اندرلے پربندھ نوں چلاؤنا سی۔ جولائی، 1847  وچ گورنر نے ریزیڈینٹ نوں ایہہ اختیار وی دے دتا کہ اوہ کونسل دے میمبراں نوں ہٹا اتے نامزد کر سکدا اے۔ نالے جتھے چاہے اوہ سکھ فوج ہٹا کے انگریز فوج رکھ سکدا اے۔ اس طرحاں انگریزاں نے لاہور دربار وچ اپنا دابا حدوں ودھ ودھا لیا۔
دوسری اینگلو سکھ جنگ
دوسری اینگلو-سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1848 اتے 1849 وچّ لڑی گئی سی۔ ہار جان کرکے سکھ راج دا خاتمہ ہو گئیا اتے اس توں بعد پنجاب، اتلے لہندے سرحدی صوبے اتے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔
لڑائی دی وجہ
انگریزاں اتے سکھاں دی دوجی لڑائی (1848-49): ایہہ لڑائی 22 نومبر 1848 توں 21 فروری 1849 وچالے لڑی گئی۔ انگریزاں ولوں من-مرضی نال کیتے بھیرووال دے عہدنامے اتے اس توں بعد لاہور دربار وچ اپنی پکڑ مضبوط کرن دے یتناں توں اوہناں دی سامراجی رچی صاف اگھڑدی سی ، جس نوں سہن کرنا سکھاں لئی ممکن نہیں سی۔ اوہ پوری طرحاں غیرمطمئن اتے اپنے فوجی سالار تیز سنگھ ، پردھان منتری لال سنگھ اتے راجا گلاب سنگھ ڈوگرا دے کماں تے بدعہدی اتے بہت ناخوش سن۔ پنجاب دے سماجی اتے دھارمی رسماں اتے رواجاں وچ انگریزاں دی دخل- اندازی اتے کجھ روایتی رسماں اتے پابندی لگائی جانی وی پنجابیاں نوں پسند نہیں سی۔اس توں علاوہ سکھ فوجیاں دی گنتی گھٹاؤن اتے تنخواہ دی رقم وچ کمی کرن دے فیصلے وی سکھاں دی مالی حثیت وگاڑ رہے سن۔ مہارانی جنداں نال ماڑا سلوک کرن، اس دی پینشن نوں گھٹا کے پنجابوں باہر بھیجن نال وی لاہور دربار نال وفادار لوک روس نال بھر گئے سن۔ ملتان دے ناظم مول راج ، ہزارا دے گورنر چتر سنگھ اٹاریوالے اتے اس دے پتر راجا شیر سنگھ اٹاریوالے اتے بھائی مہاراج سنگھ دیاں انقلابی کاروائیاں نے انگریزاں نوں سکھاں خلاف فوجی کاروائی کرن لئی اکسایا اتے پنجاب نوں مقامی طور ’تے برطانوی راج-پربندھ ہیٹھ لیاؤن لئی سکیم بناؤن لگ گئے۔ ایہہ سبھ دوجی لڑائی دے ذمہ وار کارن کہے جا سکدے نیں۔
لڑائی
سبھ توں پہلاں 16 نومبر 1848 نوں برطانوی فوج نے لارڈ گف دی اگوائی ہیٹھ راوی دریا پار کیتا اتے شیر سنگھ اٹاری والے دی چناب دریا کنڈھے ڈیرہ لائی بیٹھی قوج اتے رامنگر دے تھاں اتے 22 نومبر نوں حملہ کر دتا۔ اس لڑائی وچ شیر سنگھ نے بڑی ساودھانی نال اپنے آپ نوں سمبھل کے حملے دا جواب دتا اتے برطانوی فوج نوں تکڑی ہار دتی۔
رامنگر دی ہار توں بعد لارڈ گف نے ڈیڈھ مہینے تک بمبئی توں ہور فوجی مدد پہنچن تک سکھاں نال لڑائی نا کیتی۔ پر اچانک اس نوں پتہ لگا کہ چتر سنگھ اٹاریوالے دی فوج نے اٹک اتے قبضہ کر لیا ہے تاں اس نے شیر سنگھ دی قوج اتے چلیاں-والا تھاں اتے 13 جنوری 1849 نوں حملہ کر دتا تاں جو اس دی فوج نال چتر سنگھ دی سینا دا میل ن ہو جائے۔ سکھاں نے انگریزی فوج دا بڑی درڑہتا نال مقابلہ کیتا اتے لگبھگ 2500 فوجی اتے افسر مار دتے۔ اس نوں انگریزاں دی وڈی ہار سمجھیا جاندا اے۔ اس ہار دے فلسروپ لارڈ گف نوں فوجی سالاری توں ہٹاؤن دا فیصلہ وی کیتا جان لگیا۔
چیلیانوالا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی سکھاں اتے انگریزاں وچ 13 جنوری 1849 نوں لڑی گئی۔ جس وچ سکھاں دی جت ہوئی۔
لڑائی
ستّ ہفتے دی چپّ مگروں برٹش فوجاں اک وار پھر ٹکر لین واسطے تیار ہو گئیاں۔ اگلی لڑائی 13 جنوری 1849 دے دن پنڈ چیلیانوالا وچ ہوئی۔ سکھ فوجی اس لڑائی وچ جی-جان نال لڑے۔ اوہناں دے دلاں وچ پنجاب اُتے انگریزی قبضے خلاف روہ پھیل چکا سی۔ اوہ انگریزاں نوں تارے دکھاؤنا چاہندے سی۔ ادھر انگریز فوجیاں نوں مدکی دی لڑائی اتے فیروزشاہ دی لڑائی دوناں دا بھلیکھا سی پر اوہناں نوں ایہہ نہیں سی پتہ کہ اس لڑائی وچ لال سنگھ ڈوگرا، کنئیا لال، ایدھیا پرساد تے امر ناتھ ورگے غدار اگوائی نہیں سن کر راے بلکہ ایہہ شیراں دی فوج سی، جو جذبات دی چھاں ہیٹھ جوجھ رہی سی۔ اس لڑائی وچ بٹش فوج بری طرحاں تباہ ہو گئی۔ اس لڑائی وچ 2446 انگریز فوجی اتے 132 افسر مارے گئے تے انگریزاں نے چار توپاں وی گوا لئیاں۔
انگریزاں دے بیان
دکھنی ایشیا وچ برتانیاں دیاں لڑائیاں 'چوں چیلیانوالا سبھّ توں ودھ تباہکن سی۔ گرفن اس نوں افغانستان وچ برطانوی فوجاں دے قتل عام وانگ خوفناک دسدا اے۔ ایڈون آرنلڈ نے اس لڑائی بارے کیہا سی کہ جے سکھ اجیہی اک ہور لڑائی جت جاندے تاں برتانیاں دی حکومت نہ صرف پنجاب 'چوں ہی ختم ہو جانی سی بلکہ اوہناں نوں بھارت وچوں وی کڈھ دتا جانا سی۔ جرنیل تھیکول لکھدا اے کہ میرا خیال اے کہ اس گھلوگھارے وچوں میرا اک وی سپاہی نہیں سی بچیا۔۔.۔ اک-اک سکھ ساڈے تنّ-تن سپاہیاں نوں مارن دے قابیل سی۔۔.۔برطانوی فوج سکھ فوجیاں توں اینی خوفزدا سی کہ اوہ میدان وچوں انج بھجّ گئے سن جویں بھیڈاں اپنی جان بچاؤن واسطے بھجدیاں ہن۔
لڑائی دا پچھوکڑ
پہلی اینگلو سکھ لڑائی وچ ڈوگریاں دیاں غداریاں کرکے خالصہ فوج انگریزاں خلاف لڑیاں گئیاں لڑائیاں ہار گئی۔ فرنگیاں نے غدار ڈوگریاں نوں انعاماں نال نوازیا۔ گلاب سنگھ ڈوگرے نوں جموں دا خدمختیار راجا بنا دتا اتے لال سنگھ ڈوگرے نوں لاہور دربار دا مکھ منتری اتے تیجا سنگھ نوں فوجا دا مکھی لگا دتا۔ اس اپرنت 16 مارچ 1846 نوں “لاہور دا عہدنامہ” لکھا گیا۔ جس دے تحت “ستلج اتے بیاس” دے وچکار دوآب دا خطہ سکھاں نوں جنگ دے خرچے وجوں انگریزاں نوں دینا پیا۔ اس توں علاوہ ڈیڑھ کروڑ روپئے دا ہور جنگ دا ہرجانہ وی بھرنا پیا۔ انگریزاں ولوں لاہور دربار اتے کجھ ہور روکاں اتے شرطاں وی لا دتیاں گئیاں۔ اس معاہدے توں بعد انجھ تاں لاہور اتے مہاراجہ دلیپ سنگھ دا راج صرف ناں دا ہی راج سی اتے اصل وچ حکومت انگریزاں دی ہی چلدی سی۔ اس دے باوجود وی سکھ اس عہدنامے اتے پہرہ دندا رہے۔ پر جدوں مہارانی جنداں نوں مئی سن 1848 وچ قید کرکے پنجاب توں باہر ہندوستان وچ بھیج دتا گیا تاں سکھاں وچ روہ آ گیا۔ اٹاری والے سردار لاہور دے وفادار سردار سن۔ سنگھ صاحب چتر سنگھ اٹاریوالے نے مہارانی جنداں، مہاراجہ دلیپ سنگھ اتے لاہور دربار نال ہو رہیاں زیادتیاں دا جواب دین لئی اپنے پتر شیر سنگھ اٹاریوالے نوں راضی کیتا۔ اس توں بعد سردار شیر سنگھ اٹاریوالے نے گھرے بیٹھ چکے لاہور دربار دے وفادار راے سرداراں نوں چٹھیاں لکھ کے بلایا۔ شیر سنگھ اٹاریوالے نے چٹھی وچ لکھا کہ “لوکاں دی ماں، مہارانی نوں قید کرکے ہندوستان بھیج دتا اے، مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پتر مہاراجہ دلیپ سنگھ توں ساڈا پیارا دھرم کھوہیا جا رہا اے”۔ شیر سنگھ اٹاریوالے نے سکھاں نوں سکھ راج پنجاب لئی سر دھڑ دی بازی لگاؤن لئی ونگاریا اتے پنجاب دی دھرتی توں فرنگیاں دی جڑھ پٹّ دین دا عہد کیتا۔
خالصہ فوج دا ویروا
خالصہ فوجاں دی اگوائی شیر سنگھ اٹاریوالا کر رہا سی۔ اس دے نال لاہور دربار دے وفادار سردار آ رلے سن۔ جدوں شیر سنگھ اٹاریوالے نے فرنگیاں خلاف جدوجہد دا سدا دتا تاں ہزارا، پشاور، ٹوک، بنوں، کوہاٹ اتے اٹک وچ انگریزاں خلاف جنگ لئی کمرکسے کر چکیاں ٹکڑیاں نال خالصہ فوجاں دی لاہور وچ بیٹھی ٹکڑی آ رلی۔ جس توں بعد ایہہ گنتی 9400 دے قریب ہو گئی جس وچ شیر سنگھ اٹاریوالے دے 900 پیدل سکھ فوجی اتے 3400 گھوڑسوار سکھ فوجی وی شامل سن۔ اس لڑائی وچ اندازے مطابق گھوڑسوار اتے پیدل خالصہ فوجاں دی گنتی دس ہزار دے قریب سی جناں وچ کافی گنتی نویں سکھاں دی سی، جناں کول نوں فوجی سکھلائی وی نہیں سی، پر اوہ خالصہ راج نوں بچاؤن لئی جنگ دے میدان وچ آن نترے سن۔ باقی خالصہ فوج دی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سوچ توں اچّ پدھری سکھلائی سی، اوہناں دے لال رنگ دی جیکٹ اتے نیلے رنگ دے پجامے پائے ہوئے سن۔ خالصہ فوج کول رعایتی کرپاناں، ڈھالاں، خنجر، نیزے، اتے بندوقاں وغیرہ ہتھیار سن۔ اس لڑائی وچ جنرل گفّ مطابق خالصہ فوج کول 65 توپاں سن، جو کہ اسادھارن انکڑا اے۔
انگریز اتے بھارتی فوج دا ویروا
فرنگی فوجاں دی اگوائی جنرل سر ہگّ گفّ کر رہا سی۔ جنرل گفّ برطانوی فوج دا اوہ بہادر جرنیل سی جس نے نپولیئن خلاف پینینسولر دی لڑائی (1807–14) وچ بہادری دے جوہر دکھائے ہن۔ جنرل گفّ کول باراں ہزار دے قریب فوجی دستے سن، جناں وچ چار گھوڑ-سوار ریجیمیٹاں ( 3rd, 9th, 14th, and 16th Light Dragoons – the 9th, and 16th being lancers) اتے 12 پیدل ریجیمیٹاں (9th, 10th, 24th, 29th, 31st, 32nd, 50th, 53rd, 60th, 62nd and 80th regiments) سن۔ برطانوی فوج نے گوڑے نیلے رنگ دی جیکٹ اتے پینٹ پائی ہوئی سی۔
ہندوستان فوج وچوں سیکھاوتی گھوڑ-سوار اتے پیدل ریجیمنٹ، 2 گورکھا ریجیمیٹاں سمیت 9 گھوڑ-سوار ریجیمیٹاں، 13 انیمت گھوڑ-سوار ریجیمیٹاں اتے 48 پیدل ریجیمیٹاں سن۔ ہندوستانی فوج دے لال کوٹ اتے کالی دھوتی پائی ہوئی سی۔
جنرل گفّ دی فوج دے ہتھیاراں دی گل کریئے تاں لیسر ریجیمنٹ کول بھالا (Lance) سی، باقی گھوڑ-سوار اتے پیدل فوج کول تلواراں سن اتے کاربائین ساریاں کول سی۔
رام نگر دی لڑائی
دوجی اینگلو سکھ جنگ دی پہلی لڑائی رام نگر دے تھاں تے جھناں دریا دے کنڈھے تے ہوئی۔ شیر سنگھ اٹاریوالا خالصہ دربار دے وفادار سرداراں اتے خالصہ فوج سمیت جیہلم دریا ول نوں ودھ رہا سی۔ جنرل گفّ نوں خبر ملی کہ اوہ اپنے پیؤ سردار چتر سنگھ اٹاریوالے نوں پیشاور وچ جا ملیگا۔ جیکر ایہہ دووے سردار مل گئے تاں فوج دی گنتی ودھ جاوے گی۔ اس لئی اس نے 22 نومبر 1848 دی رات نوں خالصہ فوج اتے برگیڈیئر جنرل کیپبل نے 3 انپھینٹری ڈوزن دے 8171 فوجیاں نال حملہ کر دتا۔ جنرل گفّ سکھاں نوں چناب دے چڑدے پاسے ہی روکنا چاہندا سی۔ سکھاں نے جوابی کاروائی کیتی تاں فرنگی اک وڈی توپ اتے 2 بارود دیاں بوگیاں (گڈے) چھڈّ کے بھجّ گئے، جہڑی کہ سکھ نے اپنے قبضے وچ کر لئی۔ سکھ جھناں دریاں پار کر گئے اتے برطانوی فوج دے قریب ڈیڈھ سو فوجی اس لڑائی دا شکار بنے، جناں 12 افسر وی شامل سن۔ اس لڑائی وچ فرنگیاں دے 140 گھوڑیاں دا وی نقصان ہوئیا۔ لیپھیٹینینٹ کولونیل ہیولوک دی لاش جھناں دریاں دے کنڈھے 12ویں دن لبھی۔ ہیولوک دا سر دھڑ توں وکھ سی اتے لتاں-باہاں وی لگبھگ وڈھیاں ہوئیاں سن۔ اس دے نال 9 ہور سپاہیاں دیاں لاشاں ملیاں۔ اس لڑائی وچ برگیڈیئر جنرل کوریٹن دی موت وی برطانوی فوجاں لئی وڈا گھاٹا سی۔ انگریز فوج خالصہ راج پنجاب دیاں فوجاں نوں روکن وچ نکام رہی اتے اس نقصان توں بعد اوہ پچھے ہٹّ گئے۔ اس طرحاں اس چھوٹی جہی لڑائی وچ خالصہ فوجاں نے جت درج کروائی۔
لڑائی دا مڈھ: 10 جنوری 1849 نوں جنرل گفّ نوں خبر ملی کہ سردار چتر سنگھ اٹاریوالا اتے اس دا افغان دوست، امیر دوست محمد خان فوجاں سمیت جیہلم دریاں ول تر پئے ہن۔ اوہناں سوچیاں کہ جیکر اوہ سردار شیر سنگھ اٹاریوالے نوں آن ملے تاں خالصہ فوج دی طاقت بہت ودھ جاوے گی۔ گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نے جنرل گپھّ نوں چھیتی توں چھیتی شیر سنگھ اٹاریوالے تے حملہ کرن دا حکم سنا دتا۔
انگریزاں ولوں دیوان مولراج نوں گرفتار کرکے ملتان نوں دوبارہ اپنے قبضے وچ کرن توں بعد برطانوی اتے بمبے ریاست دی فوج دے مکھی جنرل وش نوں فوج سمیت جنرل گفّ دی مدد لئی بھیج دتا۔
لڑائی دی ویوتبندی
جنرل گفّ اگے ودھدا ہویا سکھ فوج دے 8 میل دے گھیرے وچ نیڑے تک چلے گیا۔ خالصہ فوج دے پچھے جیہلم دریا سی، اتے اگے جنرل گفّ دی اگوائی وچ برطانوی اتے ہندوستانی فوجاں سن۔ خالصہ فوج نے دیری نہ کردے ہوئے چیلیانوالا پنڈ وچ مورچابندی کر لئی۔ خالصہ فوج نوں تن حصیاں وچ ونڈیا گیا- کھبے ہتھ رسول پنڈ والے پاسے سردار شیر سنگھ اٹاریوالا ٹبے دے اتے توپاں بیڑ کے سرلتھّ یودھیاں نال اس جنگ دی کمان سنبھال رہا سی؛ وچکار سنگھنی جھڑی دی اوٹ لے کے توپاں نال مورچابندی کیتی گئی سی اتے سجے ہتھ توپاں اتے 4 بٹالیئناں نال برطانوی اتے ہندوستانی فوجاں دے آہو لاؤن لئی خالصہ فوج دے بیر بے صبری نال اڈیک کر راے سن۔ سکھلائی توں بناں لڑن آئے سکھاں نوں پچھے رکھیا گیا سی۔
جنرل گفّ ولوں فوجاں نوں اگے ودھن دا حکم دتا گیا سی۔ سکھاں ولوں گھیرا تنگ ہندا دیکھ کے گولاباری کیتی گئی۔ پھر جنرل گفّ نے فوج نوں روک لیا اتے مورچابندی کرن دا حکم دے دتا۔ جنرل گپھّ نے پیدل فوج نوں دو ڈوزن وچ ونڈیا اتے دوناں نوں دو برگیڈاں دتیاں۔ کھبے ہتھ توں کیپبل ڈوجن وچ ہوگن اتے پینیکؤک برگیڈ، گلبرٹ ڈوجن وچ ماؤٹین اتے گوڈبائے برگیڈ۔ پینی دی برگیڈ نوں رزرو رکھیا۔ وائیٹ دی گھوڑسوار برگیڈ باہرلے ہتھ کھبے پاسے اتے پوپ دی گھوڑسوار برگڈ نوں سجے ہتھ رکھیا۔
ہوگن برگیڈ نے جنرل کیپبل دی اگوائی وچ جھاڑیاں دے سنگھنے جنگل دی اوٹ لے کے سکھاں تے حملہ کیتا۔ اس نوں کافی سفلتا ملی اتے سکھاں دا کافی نقصان ہویا۔ اس حملے وچ گھوڑسوار اتے پیدل دستے دوویں سن۔ ایچ۔ ایم 61ویں پیدل انپھینٹری گھوڑسوار فوج دی مدد اتے آئی پر سکھ فوج نے سجے پاسے 46ویں بنگال نیٹو انپھینٹری تے حملے کرکے اس نوں کھدیڑ دتا۔
سجے پاسے جنرل پوپ نے اپنی برگیڈ نوں اگے ودھن لئی کیہا؛ سجے پاسے 9ویں لینسرج دیاں 2 ٹکڑیاں، پہلی اتے 6ویں بنگال لائیٹ کاویری وچکار اتے کھبے ہتھ 14ویں کنگج لائیٹ ڈریگنج 10 توپاں نال سی۔ جنرل پوپ نے سکھاں ول ودھن دا حکم دتا، جواب وچ سکھاں نے بنگال کاویری دیاں ٹکڑیاں پچھے دھکّ دتیاں۔ 2 ہور برطانوی ریجیمیٹاں نے ایہی کوشش کیتی پر اوہ وی کامیاب نہ ہو سکے۔
پھر اگلے تن دناں تک لگاتار مینہہ پیندا رہا، خالصہ فوج جنرل گفّ دیاں فوجاں دی اڈیک کردی رہیں، پر اوہ بھاری نقصان کارن میدان چھڈّ کے پچھے ہٹّ چکے سن۔ اس طرحاں سکھ راج پنجاب دیاں خالصہ فوجاں نے اس سوچ دنیا دی سبھ توں طاقتور برطانوی فوج اتے اس دی حمایتی ہندوستان دیاں سانجھیاں فوجاں اتے تریخی جت درج کیتی۔ اس لڑائیوچ اک گل دا ذکر کرنا بندا اے کہ خالصہ فوج ولوں اس وار خالصہ راج دے وفادار سردار ہی لڑ رہے ہن؛ کوئی گدار اس لڑائی وچ نہیں سی۔
نقصان
چیلیانوالا دی اس لڑائی وچ برطانوی فوجاں دا اینا زیادہ نقصان ہویا کہ بھارتی اپ-براعظم اتے دو صدیاں توں ودھ دے راجدور دوران لڑیاں گئیاں لڑائیاں وچ اوہناں دا اینا نہیں سی ہویا۔ اس لڑائی جنرل گفّ دی فوج دے لگبھگ 2800 فوجی مارے گئے سن، جناں وچ 132 افسر وی سن۔ پینیکؤل برگیڈ دی ایچ۔ایم 25ویں ریجیمینٹ دا سبھ توں ودھ نقصان ہویا اس دے 590 فوجی مارے گئے سن؛ جس وچ 14 افسر وی سن۔ جنرل نیٹ دی ایچ۔ ایم۔ تیجی کنگز اون لائیٹ ڈریگن لگبھگ ساری پھٹڑ ہو چکی سی۔ برگیڈیئر پوپ کھدّ عامَ اس لڑائی وچ بری طرحاں پھٹڑ ہو گیا سی۔ 14ویں کنگج لائیٹ ڈریگن دا افسر جنرل کؤرٹن اس لڑائی وچ ماریا گیا، اس دا پیؤ برگیڈیئر کؤرٹن رامنگر دی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔
سکھ فوج دا وی بھاری نقصان ہویا، اندازے مطابق ایہہ نقصان ہزاراں وچ ہو سکدا اے پر کتے وی سکھاں ولوں ایہہ انکڑے درج نہیں کیتے گئے۔
ملتان دی لڑائی
بمبئی توں فوج دے پہنچ جان’تے جنرل وش نے دسمبر 1848 وچ ملتان دے قلعے اتے حملہ کر دتا۔ کئی دن گھیرا پائی رکھیا۔ 30 دسمبر نوں انگریزاں ولوں قلعے اندر سٹے گئے اک گولے نال بارود دے ذخیرے نوں اگّ لگ گئی۔ سٹے وجوں قلعے اندرلا بارود تباہ ہو گیا اتے 500 فوجی مارے گئے۔ مجبور ہو کے مول راج نے اپنی فوج سہت 22 جنوری 1849 نوں ہتھیار سٹ دتے۔ مولراج نوں قید کر لیا گیا اتے قلعے اتے انگریزاں دا قبضہ ہو گیا۔
گجرات دی لڑائی
انگریزاں اتے سکھاں وچ انتلی نرنائک بھڑنت گجرات وچ ہوئی۔ چتر سنگھ اٹاریوالا اپنے پتر راجا شیر سنگھ اٹاریوالے نال آ ملیا۔ بھائی مہاراج سنگھ نے وی اپنی فوجی ٹکڑی سہت ساتھ دتا۔ افغانستان دے حاکم امیر دوست محمد خان نے وی سکھاں دی مدد لئی اپنے پتر دی اگوائی وچ تنّ ہزار گھوڑسوار فوج بھیجی۔ اس طرحاں سکھاں دی گنتی چالی ہزار دے قریب سی اتے کلّ توپاں 59 سن۔ انگریز فوج دی گنتی 68 ہزار سی اتے 96 توپاں سن۔ 21 فروری 1849 نوں سویرے دوہاں دلاں وچ گھمسان دا یدھ ہویا۔ خوب توپاں چلیاں۔ اس نوں ‘توپاں دی لڑائی’ وی کیہا جاندا ہے۔ پر سکھ فوجاں دا گولہ-بارود اک گھنٹے توں بعد ختم ہو گیا۔ اس توں بعد انگریزاں دی وڈی پیدل اتے گھوڑسوار فوج سکھ فوج اتے ٹٹ کے پے گئی۔ سکھاں نے بڑی درڑہتا نال یدھ کیتا، پر انگریز سینا دے بہو-گنتی وچ ہون کارن سکھاں دی انت وچ ہار ہوئی اتے چار ہزار توں ودھ فوجی یدھ وچ مارے گئے۔ سکھ فوج 53 توپاں وی کھہا بیٹھی۔ چتر سنگھ، شیر سنگھ اتے مہاراج سنگھ راولپنڈی والے پاسے بھج گئے اتے ہور کجھ راہ نا نکلدا ویکھ کے دوہاں پیو-پتراں نے 10 مارچ 1849 انگریز جنرل گلبرٹ اگے ہتھیار رکھ دتے اتے 14 مارچ نوں باقی دی سکھ-فوج نے وی ہتھیار سٹ دتے۔
سٹہ
اس طرحاں ہندستان وچ انگریزاں نے گجرات دی لڑائی وچ فیصلہ کن جت حاصل کیتی اتے پنجاب نوں برطانوی ہند دا انگ بنا لیا۔ مول راج اتے مہاراج سنگھ نوں کالے پانی بھیج دتا، خالصہ-فوج نوں توڑ کے غیرمسلج کر دتا، سرداراں دی طاقتاں نوں کمزور کر دتا، پنجاب وچ اچے عہدےآں اتے انگریز افسراں نوں نامزد کر دتا اتے پنجاب راج دے پربندھکی ڈھانچے دی پنر-ووستھا کیتی۔ اس طرحاں مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں قایم کیتا اک طاقتور راج اپنیاں اندرلیاں کمزوریاں کرکے ہی برباد ہو گیا اتے پنجاب دے مالک انگریز بن بیٹھے۔
رنگیلا راجا
رنگیلا راجا مستقب‏‏ل وچ آنے والی اک بھارتی ہندی زبان د‏‏ی مزاحیہ فلم اے، جو 2018ء وچ جاری ہوئی۔ اس فلم نو‏‏ں پہلاج نہلانی نے لکھیا تے پروڈیوس کیتا ا‏‏ے۔ اس فلم د‏‏ی ہدایت کاری، سکندر بھارتی طرف تو‏ں کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس فلم دے ستارے گووندا، شکتی کپور، دیگنگنیا سوریا ونشی تے پریم چوپڑا نيں۔ ایہ فلم مشیکا چوراسیا تے انوپما اگنی ہوتری د‏‏ی پہلی فلم ا‏‏ے۔ اس فلم د‏‏ی شوٹنگ راجستھان وچ ہوئی ا‏‏ے۔ گووندا اس فلم وچ ، دو کرداراں وچ چار مختلف کرداراں دے نال نظر آئیاں گے۔ اس فلم نو‏‏ں 6 نومبر، 2018ء نو‏‏ں ٹھگز آف ہندوستان دے نال جاری ہونا سی ۔ مگر 17 اکتوبر، 2018ء نو‏‏ں جاری کیتے گئے، فلم دے باضابطہ ٹریلر وچ فلم د‏‏ی تریخ اشاعت 16 نومبر، 2018ء اعلان کردتی گئی۔ اس فلم دے موسیقی ہدایت کار ایشور کمار نيں جدو‏ں کہ فلم د‏‏ی سنیما گرافر سبا مشرا فلم د‏‏ی سنیما گرافی سنبھالن گے۔ اس فلم دے گانےآں نو‏‏ں محبوب نے لکھیا۔
تنازع
فلم دے پروڈیوسر پہلاج نہلانی نے ایہ کہیا کہ سینٹرل بورڈ آف فلم سرٹیفیکیشن (CBFC) نے فلم "رنگیلا راجا" نو‏‏ں سبمٹ کرنے دے 40 دن تک کوئی فیصلہ نئيں دتا۔ فلم، سینٹرل بورڈ آف فلم سرٹیفیکیشن د‏‏ی طرف تو‏ں جاری ہونے تو‏ں دو ہفتے پہلے دیکھی گئی تے پروڈیوسر نو‏‏ں فلم وچ 20 منظراں نو‏‏ں کٹ کرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ گووندا نے ایہ کہیا کہ ایہ ہندی فلم صنعت دے کچھ لوکاں دے گروہ دا کم اے، جو میرے خلاف سازش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ نہلانی نے سینٹرل بورڈ آف فلم سرٹیفیکیشن دے چیئرمین پرسون جوشی اُتے نا انصافی دا الزام لگایا تے کہیا کہ صرف وڈے اسٹوڈیوز د‏‏ی فلماں نو‏‏ں ہی زیادہ اہمیت ملدی ا‏‏ے۔ سینٹرل بورڈ آف فلم سرٹیفیکیشن دے سابقہ چیئرمین نے فلم "رنگیلا راجا" دے نال نا انصافی ہونے اُتے سینٹرل بورڈ آف فلم سرٹیفیکیشن دے خلاف بمبئی ہائی کورٹ وچ گئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ہندی فلماں گٹھ:2019ء د‏‏یاں فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:بھارتی مزاحیہ فلماں گٹھ:راجستھان وچ عکس بند فلماں گٹھ:بھارتی فلمی جگتگٹھ:فلماں
اولینا پیچلکا
اولہا پیٹریونا کوساچ (29 جون 1849 تے 4 اکتوبر 1930) ، جو اپنے قلمی ناں 'اولینا پیچلکا' (Олена Пчілка) تو‏ں مشہور نيں، اک یوکرائنی پبلشر، مصنف، نسل نگار، مترجم، تے شہری کارکن سن۔ اوہ 'میخائیلو دراہومانوف' د‏‏ی بہن تے 'لیسیا یوکرینکا'، 'اولگا کوساچ-کریوینیوک'، 'میخاجلو کوساچ'، 'اوکسانا کوساچ-شیمانوسکا'، 'میکولا کوساچ'، 'ایزیڈورا کوساچ-بوریسووا' تے یوریج کوساچ' د‏‏ی ماں سن۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یوکرائنی شاعرات گٹھ:یوکرائنی نژاد نامہ نگاران گٹھ:یوکرینی غیر افسانوی مصنف گٹھ:یوکرائنی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:یوکرائنی ناشرین (شخصیتاں) گٹھ:1930 دیاں موتاں گٹھ:یوکرائنی حامی حقوق نسواں
تہذیب
تہذیب (انگریزی: Civilization) کوئی وی پیچیدہ معاشرہ اے جیہد‏‏ی خصوصیات ریاست د‏‏ی ترقی، سماجی سطح بندی، شہری کاری، تے قدرتی بولی جاݨ آݪی بولی (یعݨی اک تحریری نظام) تو‏ں ہٹ کے کمیونیکیشن دے علامتی نظام ناݪ ہُندی ا‏‏ے۔
کیبنٹ سیکرٹری پاکستان
کیبنٹ سیکرٹری پاکستان (انگریزی: Cabinet Secretary Pakistan) پاکستان د‏‏ی کبینا دا وفاقی سیکرٹری ا‏‏ے۔ کیبنٹ سیکرٹری، کیبنٹ سیکرٹریٹ دے انتظامی سربراہ دے طور تے کم کردا اے، وزیراعظم تے کبینا نو‏‏ں پالیسی مشورے فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ عام طور تے پاکستان ایڈمنسٹریٹو سروس دے سینئر ترین BPS-22 گریڈ افسر نو‏‏ں اس عہدے اُتے تعینات کيتا جاندا ا‏‏ے۔
پاکستان دے سینئر ترین سرکاری ملازمین ہوݨ دے ناطے آفس ہولڈر سیکرٹریز کمیٹی دے سربراہ ہُندے نيں تے بی پی ایس 20، بی پی ایس 21 تے بی پی ایس 22 وچ اعلا سرکاری ملازمین دے تبادلیاں، تقرریاں تے ترقیاں وچ براہ راست اپݨی رائے رکھدے نيں۔ وفاقی کبینا دے اجلاساں دے دوران کبینا سیکرٹری وزیر اعظم دے سجے پاسے بیٹھدے نيں۔
تہذیب
تریخی طور تے اک تہذیب نوں اکثر اک وڈی تے "زیادہ ترقی یافتہ" ثقافت دے طور تے سمجھیا جاندا اے۔
تہذیب، جداں کہ ایہد‏ی تشبیہات تو‏ں پتا چلدا اے، اک تصور اے جو اصل وچ قصبےآں تے شہراں ناݪ وابستا ا‏‏ے۔ تہذیباں دا ابتدائی ظہور عام طور اُتے مغربی ایشیا وچ نوولتھک انقلاب دے آخری مراحل تو‏ں جڑیا ہويا اے، جیہدا اختتام شہری انقلاب تے ریاست د‏‏ی تشکیل دے نسبتن تیز رفتار عمل تو‏ں ہويا، اک سیاسی ترقی جو اک حکمران اشرافیہ د‏‏ی ظاہری شکل تو‏ں وابستا ا‏‏ے۔
تصور دی تریخ
انگریزی لفظ سِویلائزیشن سوݪہويں صدی د‏‏ی فرانسیسی تہذیب ("مہذب")، لاطینی تہذیب ("سول") تو‏ں آیا اے، جیہدا تعلق civis ("شہری") تے civitas ("شہر") تو‏ں ا‏‏ے۔ بنیادی مقالا نوربرٹ الیاس دا تہذیبی عمل (1939) اے، جو قرون وسطا دے درباری معاشرے تو‏ں ابتدائی جدید دور تک سماجی رویاں دا سراغ لاؤندا ا‏‏ے۔ فلاسفی آف سِویلائزیشن (1923) وچ، البرٹ شوئٹزر نے دو آراء بیان کيتیاں نيں: اک خالص مادی تے دوسری مادی تے اخلاقی۔ اوہناں نے کہیا کہ عالمی بحران انسانی تہذیب دے اخلاقی نظریے نو‏‏ں گواؤݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے، "انسان ولوں عمل دے ہر شعبے وچ تے ہر نقطا نظر تو‏ں ہُݨ تک د‏‏ی ساری پیشرفت دا مجموعا انسان د‏‏ی روحانی تکمیل د‏‏ی طرف مدد کردا ا‏‏ے۔
16ويں صدی دے وسط وچ "شہریت" "civility" ورگے متعلقہ الفاظ تیار ہوئے۔ خلاصا اسم "تہذیب"، جیہدا مطلب اے "مہذب حالت"، 1760 د‏‏ی دہائی وچ دوبارا فرانسیسی بولی تو‏ں آیا۔ فرانسیسی بولی وچ پہلا معروف استعمال 1757 وچ وکٹر ڈی ریکیٹی، مارکوئس ڈی میرابیو نے کیتا، تے انگریزی وچ پہلا استعمال ایڈم فرگوسن تو‏ں منسوب اے، جیہنے سِول سوسائٹی د‏‏ی تریخ اُتے اپݨے 1767 دے مضمون وچ لکھیا، "نہ صرف فرد بچپن توں جوانی دی طرف ودھدا اے بلکہ نسلاں وی بدتمیزی توں تہذیب دی طرف ودھدیاں نیں" لہٰذا ایہ لفظ بربریت یا بدتمیزی دے خلاف سی، جو کہ روشن خیالی دے دور د‏‏ی ترقی د‏‏ی خصوصیت لئی سرگرم عمل ا‏‏ے۔
1700 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1800 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ فرانسیسی انقلاب دے دوران "تہذیب" نو‏‏ں بطور واحد استعمال کيتا گیا، کدی وی جمع دے طور تے نئيں، تے ایہدا مطلب مجموعی طور تے انسانیت د‏‏ی ترقی ا‏‏ے۔ ایہ فرانسیسی وچ ہُݨ وی اے۔ قابل شمار اسم دے طور تے "تہذیباں" دا استعمال 19 ويں صدی وچ کدی کدائيں استعمال ہُندا سی، لیکن 20 ويں صدی دے آخر وچ بہت ودھ عام ہو گیا، بعض اوقات صرف ثقافت دا مطلب ہُندا اے۔
خصوصیات
سماجی سائنس داناں جِداں کہ وی گورڈن چائلڈ نے متعدد خصائص دا نام دِتا اے جو کِسے تہذیب نوں دوسری قِسم دے معاشرے توں ممتاز کردے نیں۔ تہذیباں نوں اوہناں دے ذریعہ معاش، معاش دیاں قِسماں، آبادکاری دے انداز، حکومت دیاں شکلاں، سماجی سطح بندی، معاشی نظام، خواندگی تے دیگر ثقافتی خصلتاں ناݪ پہچاݨیا جاندا اے۔ اینڈریو نکیفورک دا استدلال اے کہ "تہذیباں دا انحصار انسانی اعصاب اُتے جکڑیا ہویا سی۔ اوہنے فصلاں اگاؤݨ، شہنشاہاں نوں لباس پہناؤݨ تے شہراں دی تعمیر لئی غلاماں دی توانائی لئی" تے غلامی نوں ماقبل جدید تہذیباں دی اک عام خصوصیت سمجھدا اے۔
ساریاں تہذیباں نے بقاء لئی زراعت اُتے انحصار کیتا اے، پیرو دیاں کچھ ابتدائی تہذیباں دے ممکنہ استثناء دے ناݪ، جو سمندری وسائل اُتے انحصار کردیاں سی۔
روایتی "سرپلس ماڈل" ایہ دسدا اے کہ اناج دی کاشت کاری دے نتیجے وچ ذخیرا اندوزی تے خوراک دی اضافی مقدار ہُندی اے، خاص طور تے جد لوک گہریاں زرعی تکنیکاں، جِداں مصنوعی کھاد، آبپاشی تے فصل دی ادلی بدلی دا استعمال کردے نیں۔ باغبانی دی پیداوار نوں جمع کرنا ممکن اے لیکن اوکھا اے، ایہدے لئی باغبانی اُتے مبنی تہذیباں بہت کعھٹ رہیاں نیں۔ اناج دی اضافی مقدار خاص طور تے اہم رہی اے کیونکہ اناج نوں لمبے چِر تک ذخیرا کیتا جا سکدا اے۔
حوالے
گٹھ:بشریات گٹھ:سبھیاچار گٹھ:رہتل گٹھ:ثقافت گٹھ:تہذیباں
منٹو میرا دشمن
تعارف
اوپندر ناتھ اشک بھارت نال تعلق رکھنے والے اردو دے مشہور ناول بگار، افسانہ نگار، شاعر تے ڈراما نویس سن ۔ انھاں نے سعادت حسن منٹو د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں پہ اک خاکہ لکھیا تاں اس دا چیختا، چنگھاڑدا تے ہر کِس‏ے نو‏‏ں چونکاندا ہويا عنوان سی۔ "منٹو میرا دشمن" لیکن ایہ خاکہ پڑھو تاں ایويں لگدا اے کہ جداں اوپندر ناتھ اشک از سرتاپا اک آنسو اے جو اس دے دیدۂ تر تو‏ں مسلسل بہہ رہیا اے ۔منٹو د‏‏ی دنیا تو‏ں رحلت اُتے آنسو د‏‏ی اس دھار نو‏‏ں ہی اپنے خادے ميں لفظاں د‏‏ی صورت دتی اے ایہ خاکہ کیہ اے ؟ منٹو د‏‏ی دہلی ریڈیو اُتے گزری ہوئی زندگی دا پورا سوانح نامہ، اس زمانے د‏‏ی پوری تریخ تے اس دور وچ ریڈیو تو‏ں وابستہ وڈے وڈے ادیباں دا اعمال نامہ.... انہاں دا کردار نامہ۔اوپندر ناتھ اشک نے اپنی اس کتاب وچ دسیا اے کہ اُنہاں د‏‏ی منٹو تو‏ں دوستی وی رہی تے دشمنی بھی۔ کِداں منٹو دے دنیا تو‏ں جاندے ہی اُنہاں لوکاں نے دلاں وچ منٹو دے لئی پیار اُمڈ آیا جنھاں نے اپنے دروازے اُس پہ بند کر رکھے سن ۔ پاکستان ریڈیو نے منٹو د‏‏یاں تحریراں نشر کرنی بند کر دتیاں سن۔ اس کتاب دے پہلے صفحہ پہ انھاں نے لکھیا اے: "اُنہاں عقلمنداں دے ناں جنھاں نے اس مقالے نو‏‏ں منٹو دے خلاف سمجھیا۔"
دیباچہ
اوپندر ناتھ اشک نے "گزارشِ احوال " دے عنوان تو‏ں اِس کتاب دے پیش لفظ وچ لکھیا ا‏‏ے۔ "منٹو میرا دشمن سی۔۔۔۔۔ایہ گل ہرگز مینو‏ں اپنے قلم تو‏ں نہ لکھنی پڑدی جے دوستاں نے اِس گل کيتی تشہیر نہ کر دتی ہُندی تے کرشن چندر(ایم اے) نے منٹو تو‏ں متعلق اپنا مضمون لکھدے ہوئے منٹو د‏‏ی زندگی ہی وچ لوکاں دے اس شک اُتے یقین د‏‏ی مہر نہ ثبت کر دتی ہُندی۔"
پسِ منظر
مہندر ناتھ نے بمبئی تو‏ں اوپندر نو‏‏ں منٹو دے بارے وچ اک مضمون لکھنے دے لئی اصرار کيت‏‏ا جسنو‏ں اوہ اپنے ماہنامہ "شاعر" دے منٹو نمبر وچ چھاپنا چاہندے سن ۔ اُنہاں دے بہت اصرار تے نہ لکھنے پہ کدی نہ بخشنے د‏‏ی دھمکی پہ اوپندر نے ایہ مضمون لکھیا۔ لیکن ایہ اک مضمون د‏‏ی بجائے مقالہ د‏‏ی شکل وچ لکھیا گیا تے اس لئی بجائے شاعر وچ چھپنے دے جناب محمد طفیل دے "نقوش" لاہور دے دو شماراں (شمارہ نمبر49،50)ماں 1955 وچ چھپا لیکن اوپندر نے اپنی کتاب وچ دسیا کہ محمد طفیل نے دو شماراں وچ ایہ مقالہ چھاپتے ہوئے اک پورا پیراگراف کٹ دتا تاکہ اس مقالہ نو‏‏ں دو علاحدہ مضامین د‏‏ی شکل وچ شائع کيت‏‏ا جاسک‏‏ے تے اس اہ‏م پیراگراف دے کٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی لوکاں نو‏‏ں مقالہ پڑھدے ہوئے غلط فہمی ہوئی کہ شاید اوپندر نے منٹو تو‏ں انتقام لیا ا‏‏ے۔ اس لئی 1976 وچ جدو‏ں اوپندر نے الہ آباد وچ اپنا پبلشنگ ادارہ بنایا تاں ایہ کتاب وی چھاپی۔
راجندر سنگھ بیدی
"منٹو اُتے تواڈا مضمون پڑھ کر محسوس ہويا کہ منٹو نے ناں نہاد دوستاں دے مقابلے وچ تسيں دشمن ہوک‏ے وی اس دے کِنے نزدیک ہوئے۔"
منٹو د‏‏ی بیوی صفیہ
۔۔۔"آپ نے سب گلاں سچی سچی لکھی ني‏‏‏‏ں۔"
مختار صدیقی
"۔۔۔سب تو‏ں ہنگامہ خیز منٹو اُتے آپ دا مضمون اے ۔اس دا ایتھ‏ے بہت تذکرہ رہیا ا‏‏ے۔ لکھنے پڑھنے والےآں دا خیال اے کہ منٹو دے بارے وچ جو نہایت رومانی تے انہاں سنسئیر انداز وچ مختلف لوکاں نے لکھیا اے اوہ سب غیر حقیقی تے مصنوعی ا‏‏ے۔ کم د‏‏ی چیز اشک دا مضمون اے تے بس۔۔۔۔"
حوالے
2۔ur:سعادت حسن منٹو اخذ شدہ بتریخ 27 نومبر 2018
3۔ ur:اپندر ناتھ اشکاخذ شدہ بتریخ 27 نومبر 2018
4۔ https://wikisource.org/wiki/Author:%D8%B3%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D8%AA_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%85%D9%86%D9%B9%D9%88اخذ شدہ بتریخ 27 نومبر 2018
5۔ https://www.rekhta.org/ebooks/nuqoosh-lahore-manto-number-shumara-number-049-050-mohammad-tufail-magazines-1/?lang=ur#اخذ شدہ بتریخ 27 نومبر 2018
6۔ https://www.rekhta.org/ebooks/manto-mera-dushman-upendar-nath-ashk-ebooks?lang=urاخذ شدہ بتریخ 27 نومبر 2018 گٹھ:کتاباں
راجستھان اسمبلی انتخابات، 2013ء
گٹھ:دسمبر 2013ء د‏‏ی سرگرمیاںراجستھان مجلس قانون ساز انتخابات، 2013ء 1دسمبر 2013ء نو‏‏ں بھارت دے صوبہ راجستھان وچ منعقد ہوئے تے نتائج دا اعلان 8 دسمبر نو‏‏ں ہويا۔ اس وقت د‏‏ی حکمراں جماعت انڈین نیشنل کانگریس نے وزیر اعلیٰ اشوک گہلوت دے زیر قیادت وسوندھرا راجے د‏‏ی قیادت والی بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تو‏ں شکست کھادی وسوندھرا راجے اگلی وزیر اعلیٰ منتخب ہوئیاں۔
انتخابات
200 نشستاں وچو‏ں 199 نشستاں دے لئی صوبہ راجستھان وچ 1 دسمبر 2013ء نو‏‏ں ووٹ ڈالے گئے۔ بی جے پی دے امیدوار جگدیش میگھوال د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں چورو نشست د‏‏ی ووٹنگ 3 دسمبر تک دے لئی ملتوی کر دتی گئی سی۔
ای وی ایم دے نال نال وی وی پیٹ دا استعمال صرف اک نششت اُتے ہويا سی۔ مجموعی طور اُتے 2,087 امیدواراں نے انتخابات وچ حصہ لیا سی جنہاں وچ 166 خواتین تے اک مخنث امید وار وی شامل نيں۔ کانگریس تے بی جے پی نے مکمل 200 نششتاں اُتے امیدوار اتارے سن جدو‏ں کہ بہوجن سماج پارٹی نے 195 نششتاں اُتے انتخاب لڑیا سی۔ اوتھے بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی نے 38، راشٹروادی کانگریس پارٹی نے 16 تے ہور جماعتاں نے 666 نششتاں اُتے قسمت آزمائی سی۔ کل 758 آزاد امیدوار میدان وچ سن ۔  ووٹراں د‏‏ی کل تعداد 4.08 کرڑوڑ سی جنہاں وچ 1.92 خواتین سن۔ کل 47,223 پولنگ بوتھ سن ۔  ہن تک سب تو‏ں زیادہ 74.38% نے حق رائے دہی دا استعمال کيتا سی جو اس وقت تک دا اک ریکارڈ ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ ووٹر جیسلمیر وچ ووٹ ڈالنے آئے سن ۔ انہاں دا فیصد 85.52% جدو‏ں کہ سب تو‏ں کم (55.21%) بھرت پور وچ ووٹ ڈالے گئے سن ۔
نتائج
8 دسمبر نو‏‏ں نتائج دا اعلان ہويا۔ ref name=th/> وزیر اعلیٰ اشوک گہلوت اپنے حلقہ سردارپورا تو‏ں 18,478 ووٹاں تو‏ں جیت گئے جدو‏ں کہ وزارت اعلیٰ د‏‏ی امیدوار وسوندھرا راجے نے جھالارپٹن تو‏ں 60,896 ووٹاں تو‏ں جیت حاصل کيتی۔ ایہ الیکشن بی جے پی دا ہن تک دا سب تو‏ں بہتر تاں اوتھے کانگریس دا سب تو‏ں بد تر الیکشن رہیا ا‏‏ے۔ میناکے با اثر رہنما تے دوسہ تو‏ں بھارتی پارلیمان دے رکن کیروڑی لال مینا نو‏‏ں زبردست ہار دا سامنا کرنا پيا کیونجے انہاں د‏‏ی نومولود جماعت نیشنل پپلز پارٹی صرف چار نششتاں ہی جیت پائی۔
رقص دا بخار
رقص دا بخار( نارويجن … Dansefeber ) ٹی وی ناروے تو‏ں پيش کيا گيا رقص دے مقابلے دا ايک پروگرام سی۔ يہ پروگرام امريکا دے فاکس ٹی وی چينل دے مقابلہ رقص پروگرام " چنگا، تواڈا خيال اے کہ توانوں رقص کرنا آندا اے " د‏‏ی طرز اُتے بنايا گيا سی۔
رقص دا بخار وچ حصہ لينے والے رقاصاں دے انتخاب کيلئے ناروے دے وکھ وکھ وڈے شہراں وچ امتحان رکھے جاندے سن ۔ رقص د‏‏ی وکھ وکھ اصناف جيسے سالسا،بال روم، ہپ ہاپ، اسٹريٹ ڈانس، معاصر رقص، جاز، بيلے تے ديگر وکھ وکھ اصناف نال تعلق رکھنے والے رقاص اس مقابلے نو‏‏ں جيتنے کيلئے سر دھڑ د‏‏ی بازی لگاندے سن ۔
رقص دا بخار دے پہلے موسم دا مقابلہ 2006 وچ رکھیا گيا، جسنو‏ں عادل خان نامی پاکستانی نژاد نارويجن بريک ڈانسر نے جيتا۔ 2007 وچ ہوݨ والے دوسرے موسم دے مقابلے کو" ہانہ ميو واتن " نامی جديد رقص د‏‏ی ماہر رقاصہ نے جيتا۔
2008 وچ اس پروگرام دا ناں تبديل ک‏ر ک‏ے " چنگا، کیہ تسيں سوچدے ہو کہ تسيں رقص ک‏ر سکدے ہو، اسکينڈے نيويا" رکھ ديا گيا۔ نويں ناں دے تحت ہوݨ والے س مقابلے میـں ناروے، ڈنمارک تے سویڈن دے رقاصاں نے حصہ ليا۔ اس مقابلے نو‏‏ں ناروے د‏‏ی اسٹريٹ ڈانس نال تعلق رکھنے والی رقاصہ مونا جينيتے بيرنٹسن نے جيتا۔ يہ اس سلسلے دا آخری مقابلہ ثابت ہويا کيونکہ اسنو‏ں معاشی وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں بند کر ديا گيا۔
ولادا رالکو
ولادا رالکو ( Влада Ралко ) اک یوکرینی چترکار اے۔ کیو بیسڈ ولادا 1994 توں نیشنل یونین آف آرٹسٹس آف یوکرین اتے سال 2019 وچ اقوام متحدہ خواتین ومن ان آرٹس اوارڈ دی جیتو رہی سی۔
جیونی
ولادا رالکو دا جم 1969 وچ کیو، یوکرین وچ ہویا سی۔ 1987 وچ، اسنے ٹارس شیوچینکو رپبلکن آرٹ سکول توں گریجوئیشن کیتی اتے 1994 وچ اسنے نیشنل اکیڈمی آف وزوئل آرٹس اینڈ آرکیٹیکچر توں ڈگری حاصل کیتی۔
رالکو دی کلا نوں پورے یوکرین دیاں نمائشاں وچ نمائش کیتا گیا اے، جویں کہ میامی بیچ وچ ایس۔سی۔او۔پی۔ای۔ آرٹ شو ، نیویارک شہر وچ لنکن سینٹر، ڈلاس آرٹ فیئر اتے جرمنی اتے آسٹریا دیاں گیلریاں وچ ۔
اولگا برومس
اولگا برومس (جم 6 مئی 1949, ہیرموپولس) یونان دی شاعرہ اے، جو ریاست ہائے متحدہ دی وسنیک اے۔
جیونی
اس ڈگری دے بعد برومس نے پھریہینڈ دی سہِ-قیام کیتی اتے اس وچ پڑھاؤن دا کم کیتا، ایہہ میسیچیوسیٹس دے انکورپوریٹڈ وچ پرووینسٹاؤن دا عورت لکھاریاں اتے کلاکاراں لئی اک سکول اے، جو سکول 1987 وچ بھنگ ہو گیا سی۔
برومس نے کئی یونیورسٹیاں وچ تخلیقی لیکھن پروگراماں وچ کم کیتا اے، جس وچ اڈہو یونیورسٹی اتے گوڈارڈ کالج شامل ہن۔ اس ویلے اوہ برانڈس یونیورسٹی وکھے پریکٹس آف انگلش دی پروفیسر ایمریٹا اے۔
کم اتے کامیابیاں
اسلا پہلا کویتاواں دا مجموعہ، بگننگ ود او ، اس دے واضع لیسبیئن سیکسوئلتا نوں ظاہر کرن لئی اک پہل وجوں منیا جاندا سی۔ برومس نوں 1977 وچ ییل ینگر پوئٹس سیریز لئی سٹینلے کنٹز ولوں چنیا گیا سی، اوہ ایہہ اوارڈ حاصل کرن والی انگریزی دی پہلی غیر-مول بھاشک شاعرہ سی۔ ہور سنماناں وچ گگنہائیم فیلوشپ اتے آرٹس لئی قومی اینڈومینٹ دی فیلوشپ شامل اے۔ اوہ 1995 توں برانڈس یونیورسٹی وکھے کوی-ان-ریزیڈینس اتے ڈائریکٹر کریئیٹو رائیٹنگ رہی اے۔
حوالے
گٹھ:امریکی عورت شاعر گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1949 گٹھ:ایلجیبیٹی لکھاری
بستی ملوک
بستی ملوک (بستی ملوک) ملتان ضلعے، پنجاب، پاکستان دا اکّ شہر ہے۔ بستی ملوک اس دے علاقے اتے چھوٹے قصبیاں دی آبادی لگبھگ 20,000 ہے۔ ایہہ 29.85444°N, 71.53639°W دے کوآرڈینیٹس'تے واقع ہے۔
بستی ملوک ملتان دے دکھن وچ 35 کہ.می. دور واقع ہے۔ دنیا پور اس دے مشرق ول واقع ہے۔ اس دے پچھم ول شجاع آباد ہے، جو امباں لئی مشہور ہے۔ اس دے دکھن وچ مخدوم عالی ناں دی اک ہور آبادی ہے۔ اس ستھان دا حلوہ کافی مشہور ہے اتے منور دا سوہن حلوہ سبھ توں ودھ مشہور ہے۔
اتہاس
ونڈ توں پہلاں، بستی ملوک اتے آس-پاس دے کھیتر بہت زیادہ آبادی والے سن اتے اس وچ ان-واہی زمین سی۔ اس کھیتر وچ کھیتی شروع کرن لئی 1930 وچ بریٹیش راج نے اتھے وڈی گنتی وچ کھیتی کرن والے پریواراں نوں وسایا۔ اوہناں وچوں کجھ سالٹ رینج مطلب کھشاب، جیہلم آدی توں پرواس کیتے گئے سن۔ اتھے پرواس کرن والے ایہناں پریواراں وچ اعوان بھائیچارے دے لوک وی سن۔
تعلیمی ادارے
کجھ سرکاری سکھیا ادارےآں لڑکیاں لئی سرکاری ہائی سکول، لڑکیاں لئی سرکاری ہائی سکول، عورتاں لئی سرکاری ڈگری کالج ہن۔ اس کھیتر وچ بہت سارے سکول اتے کالج ہن:
باہری لنک
گٹھ:Webarchive template wayback links گٹھ:ملتان ضلعے وچ رہائشی تھانواں گٹھ:پنجاب دے شہر
بہادر پور
بہادر پور پاکستان وچ شجاع آباد دے نیڑے جلال پور پیروالا دا اکّ قصبہ اتے یونین کونسل ہے۔ اتھے سرکاری ہائر سیکنڈری سکول بہادر پور ناں دا سیکنڈری سکھیا لئی اکّ ادارہ ہے۔ کجھ پنڈ دیپال، سلطان والا، ابو سعید، کوچی والا، صادق آباد، فتح والا، کنڈے موڑ، دیدے والا، پہور والا اتے بیعت واہی ہن۔ پیر اولیا شریف اتے چن والا بہادر پور دے نیڑے چھوٹے قصبے ہن۔ اتھے کجھ پرائیویٹ سکول وی ہن: اسلامیہ پبلک ہائر سیکنڈری سکول، راویئن سائنس اکیڈمی، باب ال علم پبلک سکول، ال زکریا پبلک سکول۔ اکّ ہور سکھیا دین والا پلیٹ فارم "ایجلی" وی اس کھیتر وچ موجود ہے۔
گٹھ:ملتان ضلعے وچ رہائشی تھانواں گٹھ:پنجاب دے شہر