شینا
شین درد تریخ وچ
کلہاݨا نے سنسکرت د‏‏ی اس کتاب وچ دارد قبیلے دے لشکر، حملےآں، بعض دارد سرداراں تے حکمران دا زکر وی کيتا ا‏‏ے۔ راجا ترنگݨی کشمیر د‏‏ی تریخ دا اولین مستند ماخذ منیا جاندا ا‏‏ے۔ مورخین نے کشمیر تو‏ں ہندوکُش تک پھیلے ہوئے وسیع جغرافیائی علاقہ وچ آباد قبیلے نو‏‏ں پاکستان یا ہندوستان دے قبیلےآں تو‏ں وکھ شناخت دے لئی انہاں نو‏ں دارد تے زباناں نو‏‏ں داردی زباناں دا ناں دتا ا‏‏ے۔ پہلے پہل بعض لوک ایہ وی کہندے رہے نيں کہ دارد تے داردستان کسی قبیلہ/لوک تے داردستان کسی جگہ دا ناں نئيں۔ لیکن آثار قدیمہ د‏‏ی ہونے والی دریافتاں نے اس ناں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ معروف محقق سٹین نے گلگت دے عالم پُل دے پاس اک قدیم خروشتی چٹانی کُتبہ دریافت کيتا سی جسنو‏ں ”دَرددرایا“ یعنی ”دارداں دا بادشا“ پڑھیا گیا سی۔ اس کُتبہ دا تاریخی تعین چار سو عیسوی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ (احمد حسن دانی، شمالی پاکستان د‏‏ی تریخ، ص: 38) اس دے علاوہ شمالی پاکستان دے بعض دوسرے چٹانی کتبات وچ وی دارد حکمراناں یا بادشاہاں دے ناں پائے گئے نيں جداں ”شاندار ویسرواناسینا، زمین دے عظیم بادشاہ“ (تَھلپن داس وچ )، داران مہاراجہ ”دلاں دا عظیم بادشاہ“ (چِلاس وچ ) ”درددرایا“ (گلگت وچ ) تے ”کھوجا“ بادشاہ (شتیال وچ )۔ جناب مورکرافٹ (1819) نے اپنے سفر کشمیر دے دوران سنسکرت د‏‏ی قدیم کتاب راجا ترنگݨی دا قدیم نسخہ دیکھیا تے شاید اپنے سفرنامے Travels in Himalayas وچ اُنہاں نے جس ”داردُو“ قبیلے دا زکر کیہ اوہ ناں انہاں نے راجا ترنگݨی ہی تو‏ں لیا ہوئے۔ راجا ترن٘گݨی یا راج ترن٘گݨی 4250 سال دے واقعات د‏‏ی اک منظوم تریخ اے جس دا اختتام 1149ء وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے غیر ملکی زباناں وچ کئی تراجم شائع ہوئے نيں۔ شہنشاہ اکبر تے زین العابدین دے دور وچ اس دے فارسی تراجم ہوئے تے بعد دے دور وچ اس کتاب نو‏‏ں اردو وچ وی ترجمہ کيتا گیا لیکن جو سب تو‏ں مستند ترجمہ خیال کيتا جاندا اے اوہ جناب ایم اے سٹین دا اے جو 1900ء وچ پہلی بار شائع ہويا۔ اس ترجمہ وچ جناب سٹین نے خصوصی وضاحتی نوٹس وی لکھے نيں جو تاریخی واقعات تے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں سمجھنے وچ بہت مدد نيں۔ مورکرافٹ (1819) جس نے اپنے سفر نامے وچ گلگت تے چھلاس دے قبیلے نو‏‏ں دَاردُو (Dardu)کے ناں تے چھلاسنو‏ں دَاردُو چھلاس مُلک دے ناں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ ہیروڈوٹس نے انہاں قبیلے نو‏‏ں Daradæ یا Daradræ دا ناں دتا ا‏‏ے۔ 1842 وچ جناب Vigne نے وی اپنے سفر نامے Travels in Kashmir جلد اوّل، صفحہ 300 وچ انہاں قبیلے نو‏‏ں Dardu تے علاقے نو‏‏ں Dardu Country دے ناں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ Schomberg (1853) نے اپنی کتاب Travels in India and Kashmir جلد اوّل و دوئم وچ تے Knight (1893) نے اپنی کتاب ”Where Three Empires Meet“ دے صفحہ 104 اُتے انہاں قبیلے نو‏‏ں Dard دے ناں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ Neva (1915) نے اپنی کتاب Beyond the Pir Punjal وچ انہاں قبیلے نو‏‏ں Dard دا ناں دتا ا‏‏ے۔ سٹرابو د‏‏ی کتاب وچ انہاں قبیلے نو‏‏ں دردائ دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے بعد آنے والے محققاں تے مورخین جنہاں وچ فریڈرک ڈریو (1875) جان بڈلف (1880)، راورٹی (1881)، پٹولمی (1884)، لٹنر (1893)، اوسکر (1896)، روبرٹسن (1899)، گریرسن (1908)، بیلی (1915)، مورجنسٹرن، (1927)، لاریمر (1935)، اورل سٹین (1930، 1933), ، ٹوچی (1963)، ڈاکٹر کارل جٹمار (1980،1986، 1989) تے احمد حسن دانی (1989) نے اپنی مختلف کُتب وچ جگہ جگہ انہاں قبیلے دے لئی دارد، داردی، درادُو تے داردک دا ناں استعمال کيتا ا‏‏ے۔ ایہ ناں اُنہاں تمام قبیلے دے لئی اک مشترکہ ناں اے جو کُشن گنگا تو‏ں ہندوکُش تک پھیلے ہوئے علاقےآں وچ آباد نيں تے داردی زباناں بولدے نيں۔ متزکرہ سفرنگاراں تے محققاں نے دارد، داردی، دردائے، درادائے، داردُو، درادُو، دیردائی، داردک دے جو جو ناں دتے نيں موجودہ دور وچ بعض لسانی ماہرین انہاں نسبی اصطلاح یا ناں تو‏ں اختلاف وی ک‏ر رہ‏ے نيں لیکن اس ناں نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ بار بار دہراندے وی نيں۔ ڈاکٹر لٹنر نے اپنی تحقیقات وچ ايس‏ے مناسبت تو‏ں انہاں علاقےآں نو‏‏ں داردستان دا ناں دتا ا‏‏ے۔ ایہ ناں بعض مقامی لوکاں تے دانشوراں وچ تو‏ں حال مستعمل ا‏‏ے۔ ہیروڈوٹس نے اس اصطلاح نو‏‏ں بطور جغرافیائی ناں وی استعمال کيتا اے اک Andarae تے دوسرا Daradae یعنی گندھارا تے دَدیکائے (دَرادائے) دا علاقہ۔