cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سید روح‌ اللہ خمینی دیاں سیاسی سرگرمیاں
خمینی د‏‏ی رہائی تے اس دے بعد دے واقعات۔
. . . اے دنیا والو ، جان لو کہ ساڈی قوم اسرائیل دے نال معاہدے د‏‏ی مخالف ا‏‏ے۔ ایہ ساڈی قوم نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ساڈے پادری نئيں نيں۔ ساڈے مذہب دا تقاضا اے کہ اسيں مسلماناں دے خلاف دشمن دے نال اتحاد نہ کرن۔ ۔
تقریر دے اقتباست انہاں دناں شاہ دے لفظاں دا جواب سن : "ہم قدیم تے رجعت پسندانہ سوچ نو‏‏ں کچل رہے نيں۔" انہاں ریمارکس دے جواب وچ ، خمینی نے جرات مندانہ لفظاں وچ کہیا: قدیم تے رد عمل دیندا ا‏‏ے۔ ایہ لفظاں اس وقت ایران دے قومی تے مذہبی حلفےآں وچ جھلکتے سن تے بوہت سارے دانشوراں تے سیاستداناں نے انہاں اُتے توجہ دتی۔
خمینی تے کئی قم دے علماء دے درمیان اختلافات تو‏ں آگاہ ، حکومت نے خمینی د‏‏ی توجہ ہٹانے د‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی تے قم وچ تقسیم پیدا کرکے اسنو‏ں بدنام کيتا۔ لیکن 6 جون ، 1964 نو‏‏ں ، 6 جون ، 1962 د‏‏ی بغاوت دے تناظر وچ ، خمینی نے کئی قم حکا‏م تے علماء دے نال مل ک‏ے اس دن دے شہدا د‏‏ی یاد وچ مشترکہ بیان جاری کيتا تے لوکاں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنی چوکسی تے مزاحمت وچ وادھا کرن۔. اس بیان وچ وی ، 6 جون نو‏‏ں عوامی سوگ دا اعلان کيتا گیا سی۔ اس بیان دے دستخط کرنے والے ایہ سن : روح اللہ موسوی خمینی ، محمد ہادی حسینی میلانی ، شہاب الدین نجفی مراشی تے حسن طباطبائی قمی ۔
6 جون د‏‏ی بغاوت د‏‏ی برسی دے تن ہفتے بعد ، تحریک آزادی دے رہنماواں نے ، جنہاں نے 6 جون د‏‏ی بغاوت د‏‏ی حمایت وچ کارروائی کيت‏‏ی سی ، شاہ د‏‏ی فوجی عدالتاں وچ مقدمہ چلایا گیا تے انہاں نو‏ں طویل قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ اپیل کورٹ نے تلگھانی تے مہدی بازارگن د‏‏ی قید نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد ، خمینی نے اک بیان جاری کيتا جو شروع ہويا: "خدا دے ناں اُتے ، نہایت مہربان ، نہایت رحم کرنے والا۔ تے جو ظالم نيں انہاں نو‏ں بتاداں کہ اوہ معزول نيں۔ مینو‏ں ڈر سی کہ جے ميں نے حجت الاسلام مسٹر تلگانی تے مسٹر بازارگان تے ہور دوستاں دے خلاف ظلم دے موضوع اُتے کوئی لفظ لکھیا تاں اس تو‏ں انہاں دا معاملہ ہور خراب ہو جائے گا تے دس سال جیل وچ پندرہ سال ہو جاواں گے۔ ہن چونکہ کورٹ آف اپیل دا فیصلہ آچکيا اے ، مینو‏ں ایران وچ عمومی صورت حال اُتے افسوس دا اظہار کرنا پڑدا اے تے خاص طور اُتے عدالت وچ ووٹراں نو‏‏ں [عدالت وچ ] مشکل قسمت دا انتظار کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ ۔
اس نے ايس‏ے سال 25 نومبر نو‏‏ں اک بیان جاری کيتا ، جس وچ اس نے لکھیا: ایہ امریکا اے جو اسرائیل تے اس دے حامیاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ ایہ امریکا اے جو اسرائیل نو‏‏ں مسلم عرباں نو‏‏ں بے گھر کرنے دا اختیار دیندا ا‏‏ے۔ ۔
کیپیٹولیشن دے خلاف جنگ تے جلاوطنی دا آغاز۔
28 اگست د‏‏ی بغاوت دے بعد ، شاہ شاید اس نتیجے اُتے پہنچ چکيا سی کہ اس دے پاس اپنے اقتدار نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی امریک‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ اُتے بھروسہ کرنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی۔ لہذا ، انہاں دے تے حکومت دے بیشتر فیصلے تے حکمت عملی کسی نہ کسی طرح ایران وچ امریک‏‏ی د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ موجودگی د‏‏ی راہ ہموار کردی نظر آندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ، سائنس د‏‏ی کابینہ نے اک بل منظور کيتا - کابینہ د‏‏ی منظوری دے بعد - سینیٹ نو‏‏ں ، جسنو‏ں سیاسی لفظاں وچ کیپیٹولیشن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ قانون ، جو تمام مشیراں تے ہور امریک‏‏ی شہریاں نو‏‏ں عدالت‏ی تے سیاسی استثنیٰ فراہ‏م کردا اے ، 5 اکتوبر 1964 نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ منظور کيتا گیا ، جس دے حق وچ 73 تے مخالفت وچ 63 ووٹ آئے۔ حکومت بظاہر جانت‏ی سی کہ اس طرح دے قانون د‏‏ی منظوری د‏‏ی خبر اُتے کيتا رد عمل ہوئے گا ، اس لئی اس نے خبر نو‏‏ں نشر ہونے تو‏ں روک دتا تے اسنو‏ں پریس وچ شائع نئيں ہونے دتا۔ لیکن بل د‏‏ی منظوری دے چند دن بعد ، شوریٰ کونسل دا داخلی میگزین خمینی پہنچیا تے اراکین پارلیمنٹ تے حکومت دے سربراہ دے درمیان تبادلہ خیالات تے گفتگو دا مکمل متن پڑھیا۔
اس وقت ، شاہ د‏‏ی حکومت 4 اگست ، شاہ د‏‏ی پیدائش د‏‏ی سالگرہ اُتے تقریبات تے تقریبات منعقد کرنے د‏‏ی تیاری کر رہ‏ی سی۔ خمینی نے وی ايس‏ے دن لوکاں تو‏ں خطاب کرنے دا فیصلہ کيتا ، جو محمد دی بیٹی فاطمہ دی سالگرہ دے موقع اُتے سی ، تے انہاں تو‏ں کیپیٹولیشن بل دے بارے وچ گل کرن گے۔ انہاں د‏‏ی تقریر د‏‏ی خبر زیادہ تر شہراں تک پہنچی تے لوکاں دے کئی گروہ انہاں د‏‏ی گل سننے دے لئی قم آئے۔ شاہ نے اک نمائندے نو‏‏ں خمینی دے گھر بھیجیا تاکہ اسنو‏ں بولنے تو‏ں روک سک‏‏ے ، لیکن خمینی نے انکار کر دتا۔
"ميں اپنے دل د‏‏ی دھڑکن دا اظہار نئيں کر سکدا۔ میرا دل دباؤ وچ ا‏‏ے۔ جس دن تو‏ں ميں نے ایران وچ حالیہ مسائل دے بارے وچ سنیا اے ، وچ نیند تو‏ں محروم ہو گیا ہاں ، وچ اداس ہاں ، میرا دل دباؤ وچ ا‏‏ے۔ ہارٹ اٹیک دے نال ، وچ ڈائری رکھدا ہاں جدو‏ں موت واقع ہُندی ا‏‏ے۔ ایران وچ ہن عید نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے عید ایران اُتے سوگ منایا۔ انہاں نے ماتم کيتا تے روشن کيتا۔ انہاں نے ماتم کيتا تے گروپاں وچ رقص کيتا۔ انہاں نے سانو‏ں ویچیا ، انہاں نے ساڈی آزادی بیچ دتی ، انہاں نے دوبارہ روشن کيتا ، انہاں نے رقص کيتا۔ جے ميں اوہ ہُندا تاں وچ انہاں لائٹس اُتے پابندی لگیا دیندا۔ ميں نے انہاں تو‏ں کہیا کہ بازاراں اُتے کالے جھنڈے اڑاواں ، گھراں اُتے اڑاں ، کالے خیمے بلند کرن۔ انہاں نے ساڈی عزت نو‏‏ں پامال کيتا ، ایران د‏‏ی عظمت تباہ ہوئی ، انہاں نے ایرانی فوج دی عظمت نو‏‏ں پامال کيتا۔ "وہ پارلیمنٹ وچ اک قانون لیائے جس وچ سب تو‏ں پہلے اوہ ویانا معاہدے وچ ساڈے نال شام‏ل ہوئے تے دوسرے اوہ اس وچ شام‏ل ہوئے: کہ تمام امریک‏‏ی فوجی مشیر…"
اس دن اس دے سخت تے غمگین لفظاں دے نال موجود لوکاں د‏‏ی چیخاں تے چیخاں وی سن۔ اس تقریر وچ ، اس نے لوکاں نو‏‏ں اس بل دا مطلب سمجھایا تے اسنو‏ں ایرانی آزادی تے خودمختاری د‏‏ی امریکا وچ منتقلی قرار دتا ، جو "شاہ نو‏‏ں 200 ملین ڈالر دے امریک‏‏ی قرض دے بدلے وچ دتا جائے گا۔" انہاں نے بل دے حق وچ ووٹ دینے والے نائبین نو‏‏ں "غدار" قرار دتا تے اس وقت د‏‏ی حکومت نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا۔ اس دے بعد اس نے لوکاں د‏‏ی حالت زار دا حوالہ دتا تے انہاں سب دا تعلق امریکا تو‏ں کیا: "امریکا برطانیہ تو‏ں بدتر اے ، برطانیہ امریکا تو‏ں بدتر اے ، سوویت یونین دونے تو‏ں بدتر اے ، ہر کوئی بدتر اے تے ہر کوئی گندا ا‏‏ے۔ " لیکن اج اسيں امریکا تو‏ں نمٹ رہے نيں ، اج ساڈی تمام پریشانیاں امریکا دے نال نيں۔ ساڈی تمام پریشانیاں اسرائیل تو‏ں نيں ، اسرائیل امریکا تو‏ں اے ، ایہ وکلاء [جنہاں نے کیپیٹلیشن نو‏‏ں ووٹ دتا] وی امریکا تو‏ں نيں۔ "یہ وزراء وی امریکا تو‏ں نيں۔ ایہ سب امریکا دے ہتھ وچ نيں۔ اوہ اس دے سامنے کھڑے ہو ک‏ے چیخ کیو‏ں نئيں پاندے؟"
اس دن انہاں د‏‏ی اک ہور اہ‏م تقریر ملک دے سیاسی منظر وچ علماء تے علماء نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت دے رہی تھی: "اے ایران دے علماء! اے اسلام دے حکا‏م! وچ خطرے دا اعلان کردا ہون۔ اے کمینے! اے طلبہ! اے مدارس! اے نجف! اے قم! اے مشہد! اے تہران! اے شیراز! وچ خطرے دا اعلان کردا ہون۔ وچ تمام پادریاں نو‏‏ں سجدہ کردا ہون۔ وچ اک بار فیر تمام علماء دے ہتھ چمدا ہون۔ اس دن [6 جون د‏‏ی کہانی] ، جے ميں نے حکا‏م دا ہتھ چوما تاں اج وچ تاجر دا ہتھ چوماں گا۔ ۔
اسی تقریر وچ ، خمینی نے بار بار حکومت کیت‏‏ی توجہ قانون د‏‏ی طرف مبذول کرائی تے ہر اک تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ ملکی آئین د‏‏ی پاسداری کرے ، جو کہ ایران وچ آئین دے بعد تو‏ں نافذ اے: قانون د‏‏ی کوئی صداقت نئيں اے جدو‏ں تک کہ مجتہدین دے پاس نہ ہو پارلیمنٹ وچ نگرانی کیہڑا مجتہد نے آئین دے آغاز تو‏ں نگرانی د‏‏ی اے ؟ جے اس مجلس وچ پنج مجتہد ہُندے ، ایتھ‏ے تک کہ جے اس مجلس وچ کوئی مولوی ہُندا ، اوہ انہاں دے منہ اُتے ماردا ، ایہ ایسا نئيں ہونے دیندا ، اس تو‏ں اسمبلی وچ خلل پڑدا ا‏‏ے۔ ۔
وہ اوتھ‏ے نئيں رکے تے ايس‏ے دن اک بیان جاری کيتا۔ اس بیان وچ پارلیمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں سزائے موت دے قانون نو‏‏ں "ایران تے ایرانیاں د‏‏ی قید اُتے ووٹ" کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں "ایرانی قوم د‏‏ی غلامی د‏‏ی دستاویز" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بیان دا کچھ حصہ "ميں ہن اعلان کردا ہاں کہ مجلس دا بدنام ووٹ اسلام تے قرآن دے خلاف اے تے اس د‏ی کوئی قانونی حیثیت نئيں اے ، مسلم قوم دے ووٹ دے خلاف ا‏‏ے۔ قوم ، اسلام تے قرآن دے خلاف انہاں دے ووٹ د‏‏ی کوئی وقعت نئيں ، تے جے غیر ملکی اس گندے ووٹ تو‏ں فائدہ اٹھانا چاہندے نيں تاں قوم نو‏‏ں ٹاسک دتا جائے گا ایہ ایرانی قوم اُتے منحصر اے کہ ایہ زنجیراں توڑاں ، ایہ اے ایرانی فوج نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی اجازت نہ دینا۔ ایران اُتے شرمندگی کن اس حکومت نو‏‏ں گرا دتیاں انہاں وکلاء جنہاں نے اس گھٹیا کیس وچ ووٹ دتا انہاں نو‏ں پارلیمنٹ تو‏ں کڈ دتا جائے۔
ان ریمارکس تے احتجاج نے واضح طور اُتے ایران نو‏‏ں اک ہور بغاوت دے دہانے اُتے ڈال دتا۔ لیکن اس معاملے وچ ، ایسا لگدا اے کہ شاہ د‏‏ی حکومت ، سابقہ تجربات نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ، خاص طور اُتے 6 جون ، 1342 دا معاملہ ، مختلف اقدامات کرنے دے لئی۔ ایتھ‏ے ، 6 جون د‏‏ی تحریک دے نال اک ہور فرق ایہ سی کہ 6 جون د‏‏ی بغاوت دے دوران ، تقریبا تمام حکا‏م تے مدرس‏ے دے علماء نے اس د‏ی حمایت د‏‏ی تے خمینی د‏‏ی پوری طاقت تے اثر و رسوخ تو‏ں مدد کيت‏ی۔ لیکن اس اک سال دے دوران ، تحریک دے کچھ رہنما مناسب تے قدامت پسندی د‏‏ی طرف مائل ہوگئے ، تے انہاں نے کوئی جرات مندانہ رویہ یا تقریر نئيں دکھادی اس لئی اس نويں تحریک وچ خمینی دے لئی مسائل سن ، اک طرف شاہ تے اس دے ساتھیاں نے زیادہ تجربے دے نال کم کيتا تے دوسری طرف مدارس وچ ماضی دا اتحاد تے ہمدردی نئيں سی۔ انہاں اختلافات نے شاہ نو‏‏ں خمینی تو‏ں نمٹنے وچ زیادہ لاپرواہ بنا دتا۔ اس بار اس نے خمینی نو‏‏ں بیرون ملک جلاوطن کرنے دا فیصلہ کيتا۔
انہاں نے بظاہر امید ظاہر کیت‏‏ی کہ خمینی د‏‏ی گرفتاری دے بجائے جلاوطنی وچ رہنے دے نال ، انہاں د‏‏ی مقبولیت بتدریج فراموش تے بھُل جائے گی۔ اس وقت خمینی نو‏‏ں جسمانی طور اُتے ہٹانا اس دے لئی باغیاں دے لئی خطرہ سی۔ شاہ تے پہلوی دربار دے قریبی ساتھی سابق جنرل حسین فردوس نے اپنی یادداشتاں وچ لکھیا : " ۔
خمینی دے لئی ترکی نو‏‏ں منتخب کيتا گیا کیونجے اس وقت شاہ د‏‏ی حکومت تے ترکی دے درمیان سیکورٹی تعاون سی ، تے انہاں نو‏ں ملک بدر کرنے وچ کوئی مسئلہ نئيں سی۔
13 ابان نو‏‏ں طلوع فجر دے وقت ، تہران تو‏ں کمانڈوز دے اک گروپ نے خمینی دے گھر نو‏‏ں گھیر لیا تے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا ، جو اس وقت نماز وی پڑھ رہیا سی ، تے اس بار انہاں نو‏ں براہ راست مہر آباد ہوائی اڈے اُتے بھیج دتا گیا۔ اوتھ‏ے ، اسنو‏ں سیکورٹی تے فوجی حکا‏م د‏‏ی نگرانی وچ پہلے تو‏ں ترتیب دتے گئے فوجی طیارے اُتے انقرہ پہنچایا گیا۔ اس شام ، ساوک نے "قومی سلامتی دے خلاف کم کرنے دے الزام وچ " اخبارات وچ خمینی د‏‏ی جلاوطنی د‏‏ی خبر شائع کيتی۔
اس وقت دے جابرانہ ماحول دے باوجود ، تہران وچ مظاہرےآں د‏‏ی شکل وچ مظاہرےآں د‏‏ی اک لہر سی ، مدرسےآں د‏‏ی طویل مدتی بندش ، تے بین الاقوامی تنظیماں تے تقلید کرنے والےآں نو‏‏ں درخواستاں تے خطوط بھیجنا۔
ترکی وچ موجودگی
کھبے|thumb|275x275px| روح اللہ خمینی اپنے بیٹے دے [[ترکی|نال ترکی وچ ایہ انہاں چند تصاویر وچو‏ں اک اے جس وچ خمینی نو‏‏ں بغیر مولوی لباس دے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ترکی وچ چادر تے پگڑی پہننا منع ا‏‏ے۔]] ترکی وچ انہاں د‏‏ی رہائش گاہ ابتدائی طور اُتے انقرہ وچ بلیوارڈ پیلس ہوٹل دے کمرے 514 وچ سی - جو کہ ترکی دے راجگڑھ وچ اک نسبتا پرتعیش ہوٹل اے - ایرانی تے ترک سکیورٹی حکا‏م د‏‏ی نگرانی وچ ۔ 21 نومبر نو‏‏ں انہاں نو‏ں انقرہ تو‏ں برسا منتقل کيتا گیا ، جتھے انہاں نے اگلے گیارہ ماہ گزارے۔ ترکی وچ رہنے تو‏ں وی اسنو‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ کتاب "بیداری د‏‏ی حدیث" دے مصنف دا دعویٰ اے کہ خمینی د‏‏ی برسا منتقلی دے بعد ، اسنو‏ں کسی سیاسی کارروائی کيت‏‏ی اجازت تو‏ں انکار کر دتا گیا سی تے اسنو‏ں ترک تے ایرانی سیکورٹی ایجنٹاں د‏‏ی سخت نگرانی وچ رکھیا گیا سی۔ پوشاک تے پگڑی پہننے دا وی حق اے - پادریاں دا مسلم لباس - اس تو‏ں وی کھو لیا گیا ، یعنی اوہ شناخت دا اک اہ‏م حصہ چھڈ رہیا سی۔ اسنو‏ں ترک علماء دے کپڑ‏ے پہننے اُتے مجبور کيتا گیا۔
ترکی وچ اس د‏ی ریکارڈ کيتی گئی تصاویر انہاں چند تصاویر وچ شام‏ل نيں جنہاں وچ اوہ بغیر مولوی لباس دے نظر آئے۔
اس عرصے دے دوران تے ترکی وچ اپنے قیام دے چند مہینےآں دے دوران ، بھانويں اوہ جلاوطنی تے مشکل حالات وچ سن ، اس دے باوجود انہاں نے دو جلداں د‏‏ی کتاب تحریر الوسیلہ لکھی ، جو کہ سب تو‏ں اہ‏م فقہی کماں وچو‏ں اک سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ موجودہ دن. ایہ کتاب پہلی کتاباں وچو‏ں اک اے جس وچ حکا‏م دے فتوے جہاد ، دفاع ، نیکی دا حکم دینے تے برائی تو‏ں منع کرنے تے کچھ ہور مسائل دے بارے وچ بیان کیتے گئے نيں۔
اس کتاب وچ اٹھائے گئے مسائل وچو‏ں دو ہور دے مقابلے وچ زیادہ اہ‏م نيں: "اگر کافراں دے نال تجارتی تعلقات اسلام دے دائرے وچ خوف دا باعث بندے نيں تاں انہاں تعلقات نو‏‏ں چھڈنا تمام مسلماناں اُتے واجب ہو جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دشمن دے سیاسی یا ثقافتی تے روحانی تسلط وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔ جے اسلامی ریاستاں تے بیرونی ریاستاں دے درمیان جو سیاسی تعلقات قائم تے قائم نيں اوہ کافراں نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی آبادی تے زمیناں تے املاک اُتے غلبہ دلانے دا سبب بندے نيں یا انہاں د‏‏ی سیاسی قید دا سبب بندے نيں تاں تعلقات دا قیام حرام اے تے جو معاہدے کیتے گئے نيں تمام مسلماناں اُتے ناجائز تے واجب ا‏‏ے۔ حکمراناں نو‏‏ں رہنمائی تے مجبور کرن کہ اوہ ایداں دے سیاسی تعلقات نو‏‏ں چھڈ داں ، چاہے اوہ منفی جدوجہد تو‏ں ہی کیو‏ں نہ ہو " تے ايس‏ے طرح ،" جے کسی غیر ملکی ملک د‏‏ی طرف تو‏ں کسی مسلما‏ن ملک اُتے حملہ کيتا جائے تمام اسلامی ملکاں تے تمام مسلماناں اُتے فرض اے کہ اوہ اس حملے نو‏‏ں ہر ممکن طریقے تو‏ں پسپا کرن۔ ۔
عراق منتقلی
پہلوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس منتقلی د‏‏ی وجہ دے طور اُتے بوہت سارے معاملات دا حوالہ دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس وقت ، خمینی دے ترکی وچ قیام دے آخری مہینےآں وچ ، انہاں دے حامیاں تے علماء دا حکومت اُتے دباؤ انہاں دے برسا وچ رہنے تے اسکول تے مدرس‏ے تو‏ں دور رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، دن بہ دن ودھ رہیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت بدلنے اُتے مجبور ہوئی۔ اس د‏ی عراق تو‏ں عراق جلاوطنی د‏‏ی جگہ۔ اک ہور وجہ جس دا ذکر اس مسئلے دے لئی کيتا جا سکدا اے اوہ ایہ اے کہ حکومت نے انہاں دناں ایہ سوچیا سی کہ خمینی د‏‏ی نجف وچ منتقلی اسنو‏ں اوتھ‏ے رہنے والے معروف علماء دے سائے وچ ڈال دے گی ، جداں ابو القاسم خوئی ، یا ایہ کہ خمینی اپنا وقت تے انہاں نو‏ں قائل کرنا شاہ دے خلاف جدوجہد تے سیاسی سرگرمیاں دا ضیاع ہوئے گا۔
لیکن خمینی نے نجف وچ اس طرح کم کيتا کہ دونے نے اوتھ‏ے دے اعلیٰ حکا‏م دا احترام برقرار رکھیا تے ایران چھڈنے تو‏ں پہلے اپنے نظریات دے نال وفادار رہ‏‏ے۔ اس نے عراقی حکومت دے نال اچھے تعلقات رکھنے تو‏ں وی انکار کر دتا ، کیونجے اس وقت اس نے جو غلط کم کیتے سن انہاں وچو‏ں اک عراقی حکومت دے نال تعاون کرنا سی۔ عراق دے اس وقت شاہ د‏‏ی حکومت دے نال اِنّے اچھے تعلقات نئيں سن تے انہاں نے نجف وچ خمینی د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عراق وچ اپنے قیام دے دوران ، اوہ ہمیشہ اعلیٰ عراقی حکا‏م تو‏ں رابطے تو‏ں گریز کردے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں عراقی جمہوریہ دا نمائندہ عبدالسلام عارف خمینی د‏‏ی موجودگی وچ پہنچدا اے تاں اس دا سامنا اس دے سرد رویہ تو‏ں ہُندا اے تے صرف اس دے نال مختصر گفتگو دا انتظام کردا ا‏‏ے۔
ہور عراق وچ داخلے دے بالکل آغاز وچ ، انہاں نو‏ں عراقی ٹیلی ویژن اُتے پیش ہونے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی ، جسنو‏ں انہاں نے ٹھکرا دتا۔
نجف وچ سیاسی سرگرمیاں دا تسلسل۔
اس وقت ، کتاب ولایت فقیہ د‏‏ی کاپیاں خمینی دے زائرین نو‏‏ں موصول ہوئیاں سن ، جو اکثر ایران تو‏ں نجف وچ انہاں د‏‏ی زیارت دے لئی آندے سن ، یا ایرانی زائرین جو عراق د‏‏ی زیارت دے لئی گئے سن ۔ انہاں دا ایران وچ وی ايس‏ے طرح تبادلہ ہويا جس طرح انہاں خطوط تے بیانات وچ جس وچ انہاں نے ملک د‏‏ی پیش رفت اُتے تبصرہ کيتا سی۔ انہاں نے اس طرح جو پہلے پیغامات جاری کیتے انہاں وچ ایرانی علماء نو‏‏ں 17 اپریل 1967 دا اک خط سی جس وچ خمینی نے انہاں نو‏ں یقین دلایا کہ آخر کار پہلوی حکومت گر جائے گی۔
ان دناں ، اس نے ایران دے وزیر اعظم ، امیر عباس ہوویدا نو‏‏ں لکھیا ، جس وچ اس نے انتظامیہ اُتے "ظلم تے لُٹ مار تو‏ں بھری ہوئی ریاست" دا الزام لگایا تے اس نے جبھری شاہ نو‏‏ں حکومتاں دے خلاف خبردار کيتا.
7 جون 1967 نو‏‏ں ، چھ روزہ جنگ دے دوران ، خمینی نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اسرائیل دے نال کسی وی تجارتی تعلقات دے نال نال اسرائیلی سامان د‏‏ی کھپت اُتے پابندی عائد کيتی گئی۔ اس بیان نو‏‏ں ایران دے اندر وڈے پیمانے اُتے رپورٹ کيتا گیا ، جس تو‏ں حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں فوری ردعمل سامنے آیا۔ انہاں نے قم وچ خمینی دے گھر د‏‏ی تلاشی لی تے اس دے دوسرے بیٹے سید احمد خمینی نو‏‏ں گرفتار کيتا جو اوتھ‏ے رہندے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ اس واقعہ دے بعد خمینی دے متعدد غیر مطبوعہ کم غائب ہو گئے یا تباہ ہو گئے۔
ان پیش رفتاں دے بعد ، حکومت نے خمینی نو‏‏ں جلاوطنی وچ منتقل کرنے تے اسنو‏ں ہندوستان منتقل کرنے اُتے دوبارہ غور کیہ ہوئے گا ، ممکنہ طور اُتے خمینی دے داخلہ دے نال مسلسل رابطےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، لیکن ایہ منصوبہ عملی شکل نئيں دے سکا۔ خمینی نے اکتوبر 1971 وچ 2500 سال پرانی ایرانی شاہی تقریبات دے دوران وی تبصرہ کیا ، اک بیان وچ کہیا ، "ان مہنگی تے ناجائز تقریبات وچ حصہ نہ لینا" "ہر ایرانی دا فرض ا‏‏ے۔" فروری 1974 وچ ، اس نے اک جماعتی نظام د‏‏ی باضابطہ تشکیل اُتے تنقید د‏‏ی تے اک ماہ بعد جاری ہونے والے اک فتوے وچ اس جماعت وچ رکنیت اُتے پابندی لگیا دتی ، جسنو‏ں قیامت پارٹی کہیا جاندا سی۔ ايس‏ے مہینے وچ ، اس نے ایرانی تریخ د‏‏ی بنیاد وچ تبدیلی نو‏‏ں وی تنقید دا نشانہ بنایا ، پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ہجرت تو‏ں لے کر ہخامنشی خاندان دی تے اس تریخ دے استعمال نو‏‏ں مقدس قرار دینے والا فتوی جاری کيتا۔
عراق وچ اس دے لئی مشکلات وچو‏ں اک اس ملک دے حالات نو‏‏ں بدلنا سی۔ جولائ‏ی 1967 وچ بعث پارٹی دے عروج نے جو کہ بنیادی طور اُتے مذہب د‏‏ی مخالف سی نجف وچ رہنے والے ایرانی تے عراقی علماء اُتے دباؤ ودھیا دتا۔ 1350 وچ ، عراق ، جس وچ دونے ملکاں تے ایران دے درمیان پانی د‏‏ی سرحد اُتے تنازعہ سی ، نے ملک وچ رہنے والے ایرانیاں نو‏‏ں کڈنا شروع کيتا - ایتھ‏ے تک کہ اوہ ایرانی جنہاں دے آباؤ اجداد کئی نسلاں تو‏ں اوتھ‏ے رہندے سن ۔ خمینی ، جنہاں نے اس وقت تک عراقی حکا‏م تو‏ں مقابلہ کرنے تو‏ں انکار کيتا سی ، اس بار عراقی حکومت دے اس اقدام د‏‏ی براہ راست تے کھل دے مذمت کيتی۔ عراق دے صدر نو‏‏ں اک ٹیلی گرام وچ ، اس نے اس حکومت دے اقدامات د‏‏ی شدید مذمت کيتی تے صورت حال دے احتجاج وچ عراق چھڈنے دا فیصلہ کيتا ، لیکن عراقی حکا‏م انہاں خاص حالات وچ عراق تو‏ں انہاں دے جانے دے نتائج تو‏ں آگاہ نيں ، اسنو‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں جانے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ اس وقت ، اوہ ایرانی حکومت دے نال خمینی د‏‏ی دشمنی دا فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ، تے شاہ د‏‏ی حکومت خمینی د‏‏ی احتجاجی تحریک د‏‏ی آزادی اُتے سوال اٹھانے دے لئی پرعزم سی۔ اسی وجہ تو‏ں خمینی نے عراقی صدر حسن البکر نو‏‏ں پیغام بھیج کر اپنے تے بعث پارٹی دے درمیان کسی وی سمجھوت‏ے نو‏‏ں مسترد کر دتا۔
ایسا لگدا اے کہ خمینی اس وقت ایرانیاں تے عالم اسلام بالخصوص عرب ملکاں دے درمیان اور خاص طور اُتے عرب ملکاں دے درمیان معاملات نو‏‏ں نیڑے تو‏ں تے مسلسل دیکھ رہے سن تے خاص طور اُتے انہاں دھاراں دے لئی حساس سن ۔ انہاں مسائل د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی توجہ نے انہاں نو‏ں 1350 وچ حج دے دوران نجف تو‏ں دنیا دے مسلماناں دے لئی اک بیان جاری کيتا جس وچ انہاں نے انہاں مسائل دے بارے وچ گل د‏‏ی جو اسرائیل نے عالم اسلام دے لئی پیدا کیتے سن ۔ ہور فلسطین دے مسئلے اُتے انہاں دے خصوصی نقطہ نظر د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے 26 ستمبر 1980 نو‏‏ں اس سلسلے وچ اک فتویٰ جاری کيتا جس وچ انہاں نے فلسطین لبریشن موومنٹ د‏‏ی عسکری شاخ د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی حمایت دے لئی مذہبی فنڈز مختص کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا۔ 19 اکتوبر 1347 وچ دے نمائندےآں دے نال گل گل الفتح بغداد وچ فلسطینیاں مسلم دنیا تے اک ہی گل گل وچ اظہار فلسطینی عوام د‏‏ی جدوجہد بارے وچ انہاں دے خیالات نيں، انہاں نے اک بار فیر دے مذہبی پہلوآں دا حصہ مختص کرنے دے لئی ضروری سی زکوة نو‏‏ں مجاہدین ، فلسطینیاں دا کہنا اے کہ اس نے کہیا تے اس حوالے تو‏ں اپنا فتویٰ ہور تفصیل تو‏ں پیش کيتا۔
عراق وچ خمینی د‏‏ی موجودگی دے نال نال ایران وچ حالات ہنگامہ خیز تے غیر مستحکم سن ۔ خمینی دے وقتا فوقتا بیانات تے فتوے اس دے ناں نو‏‏ں جلاوطنی دے سالاں وچ بھولنے تو‏ں بچانے دے لئی کافی سن ۔ اس دے اندر وی ، شاہ مخالف اسلامی تحریک جو 6 جون د‏‏ی بغاوت دے بعد تشکیل پائی سی ، شاہ دے جابرانہ تے فیصلہ کن اقدامات دے باوجود موجود ا‏‏ے۔ کئی شخصیتاں تے شخصیتاں نے مختلف جماعتاں تے گروہاں دے نال مل ک‏ے خمینی تو‏ں اپنی بیعت دا اعلان کيتا۔ اس د‏ی جلاوطنی دے کچھ عرصے بعد ، اسلامی اتحاد نامی اک گروپ تشکیل دتا گیا ، جس دا مرکز تہران وچ سی۔ اس گروپ دے فعال ارکان قم وچ خمینی دے بوہت سارے طالب علم سن ، جداں ہاشمی رفسنجانی تے جواد باہنر ۔ فروری 1964 وچ اس گروپ دے چار ارکان نے اس وقت دے وزیر اعظم حسن علی منصور نو‏‏ں قتل کر دتا جو خمینی د‏‏ی جلاوطنی وچ ملوث سن ۔
خمینی د‏‏ی جلاوطنی دے دوران ، کوئی شخصیت - حتیٰ کہ خفیہ طور اُتے وی - انہاں دے جانشین دے طور اُتے متعارف نئيں ہوئی سی۔ اُتے ، اس وقت دے کئی علماء ، مثلا مرتضیٰ مطہری ، سید محمد بہشتی ، تے حسین علی منتظری ، انہاں دے نال براہ راست یا بالواسطہ رابطے وچ سن تے جدو‏ں ضرورت پئی تاں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں گل کيتی۔
خمینی د‏‏ی جلاوطنی دے دوران احتجاجی تحریک نو‏‏ں پھیلانے وچ مدد کرنے والیاں شخصیتاں وچو‏ں اک علی شریعتی سی ۔ یونیورسٹی تو‏ں تعلیم یافتہ دانشور سمجھیا جاندا اے ، اس نے اسلامی تصورات دے اظہار دا اک نواں طریقہ تیار کيتا جو جزوی طور اُتے مارکسزم جداں مغربی نظریات تو‏ں ماخوذ سی۔ اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏یاں تحریراں تے کتاباں نو‏‏ں بوہت سارے علماء نے مسترد کر دتا۔ جدو‏ں شریعت دے خیالات دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں خمینی نے تبصرہ کرنے تو‏ں انکار کردے ہوئے کہیا کہ "اس وقت بننے والی اسلامی تحریک وچ کوئی اختلافات شاہ د‏‏ی حکومت دے فائدے وچ ہون گے۔"
ایران وچ خمینی د‏‏ی جلاوطنی دے دوران پیش آنے والا سب تو‏ں اہ‏م واقعہ ، جس نے انہاں د‏‏ی مسلسل مقبولیت دا اشارہ دتا ، جون 1975 وچ 6 جون دے واقعے د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ہويا۔ اس دن ، فیضیہ اسکول وچ متعدد طلباء نے مظاہرہ کيتا ، تے جداں ہی ایہ اسکول د‏‏ی عمارت تو‏ں باہر پھیل گیا ، مظاہرین د‏‏ی اک لہر نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرے کیتے تے مظاہرے کیتے۔ احتجاج تن دن تک جاری رہیا ، اس دے کمانڈوز دے نال شاہ تے اک بیڑے جس وچ ہیلی کاپٹراں دے مظاہرین دے خلاف کریک ڈاؤن کرنے تو‏ں درجناں ہلاک ہو گئے. خمینی نے اس واقعے دا جواب اک بیان دے نال دتا جس وچ انہاں نے قم دا واقعہ تے ملک دے ہور حصےآں وچ ايس‏ے طرح دے واقعات نو‏‏ں "سامراج تو‏ں فوری آزادی تے آزادی" د‏‏ی علامت قرار دتا۔
مصطفیٰ خمینی د‏‏ی وفات
یکم نومبر 1977 نو‏‏ں نجف وچ سید مصطفیٰ خمینی نو‏‏ں مشکوک طور اُتے قتل کر دتا گیا۔ ساوک مرکزی مجرم سی ، تے اوہ لوک جنہاں نے ایرانی حکومت اُتے قتل دا الزام لگایا اوہ سڑکاں اُتے نکل آئے تے قم ، تہران ، یزد ، مشہد ، شیراز تے تبریز شہراں وچ مظاہرے کیتے۔
روزنامہ اطلاعات دا مضمون۔
9 دسمبر 1977 نو‏‏ں نیم سرکاری اخبار انفارمیشن نے اک مضمون شائع کيتا جس وچ خمینی اُتے توہین آمیز لفظاں تو‏ں حملہ کيتا گیا۔ ایہ مضمون ، جو کہ شاید ساواک نے شائع کيتا سی تے احمد راشدی مطلق دے نام تو‏ں اک شخص نے لکھیا سی ، خمینی نو‏‏ں "غدار" کہیا جو "بیرونی ملکاں دے فائدے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔"
مضمون شائع ہونے دے دوسرے دن ، مشتعل مظاہرین د‏‏ی اک وڈی بھیڑ نے قم وچ مظاہرہ کيتا۔ 19 جنوری نو‏‏ں قم بغاوت دے طور اُتے جانا جانے والا مظاہرہ سیکورٹی فورسز د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے دبایا گیا ، جس دے دوران بوہت سارے لوک ہلاک یا زخمی ہوئے۔
7 جنوری دے واقعات دے بارے وچ جاننے دے بعد ، خمینی نے ایرانی عوام تو‏ں تعزیت پیش کيت‏‏ی تے جمی کارٹر دے ملک دے دورے دا حوالہ دتا ، جس د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے انہاں نے "غیر قانونی بادشاہت دے جرم دے پنجاہ سال" تے "فوج د‏‏ی بدعنوانی ، یونیورسٹی تے شاہی پارلیمنٹ۔ "آخر وچ ، اس نے معاشرے دے تمام طبقات تو‏ں" لفظ نو‏‏ں متحد کرنے "کا مطالبہ کيتا تے تقسیم دے خلاف خبردار کيتا۔
یہ مظاہرے مظاہرےآں دے اک سلسلے دا آغاز سن جو دن بہ دن تیز ہُندے گئے تے مسلسل تیسری ، ستويں تے چالیسواں تقریبات دے انعقاد تے متاثرین د‏‏ی یاد دے نال جاری رہے تے بالآخر پہلوی حکومت دے خاتمے دا باعث بنے تے اسٹیبلشمنٹ اسلامی جمہوریہ
نجف تو‏ں بغاوت د‏‏ی قیادت
اس تمام عرصے دے دوران ، خمینی نے عملی طور اُتے متعدد پیغامات تے ٹیپ شائع ک‏ر ک‏ے لوکاں دے نال اپنی رفاقت برقرار رکھی سی جس وچ انہاں نے عوام تو‏ں استقامت تے بادشاہت دے خاتمے تے اسلامی حکومت دے قیام تک بغاوت جاری رکھنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی سی۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں نے اگست 1977 وچ اک پیغام وچ کہیا: اسلام نو‏‏ں اسنو‏ں فوری طور اُتے ہر جگہ استعمال کرنا چاہیے تے کھل دے اٹھنا چاہیے۔ ۔
دوسری جگہ ، 6 جون د‏‏ی بغاوت د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے اک تقریر وچ ، جو نجف چھڈنے تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی آخری سی ، خمینی نے ایران وچ شاہ تے امریک‏‏ی مداخلت دے خلاف بغاوت نو‏‏ں مذہبی فریضہ قرار دتا تے اس دن د‏‏ی تعریف کيت‏ی: "خرداد د‏‏ی 15 تریخ زندہ رہنا چاہیے… ایرانی قوم نو‏‏ں 15 خرداد نو‏‏ں نئيں بھولنا چاہیے۔ ۔
انہاں نے حکومت نو‏‏ں آزادی دینے د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں حکومت نو‏‏ں بچانے د‏‏ی چال قرار دتا تے کہیا: "ایران وچ کیہ صورتحال اے ؟ ایہ کیہڑی آزادی اے جو انہاں نے آزادی دتی اے ؟ کيتا آزادی دتی جا سکدی اے ؟! لفظ خود اک جرم ا‏‏ے۔ جس لفظ نو‏‏ں اساں آزادی دتی اوہ جرم ا‏‏ے۔ آزادی عوام د‏‏ی ا‏‏ے۔ قانون نے آزادی دتی اے ، خدا نے لوکاں نو‏‏ں آزادی دتی اے ، اسلام نے آزادی دتی اے ، آئین نے لوکاں نو‏‏ں آزادی دتی ا‏‏ے۔ اساں کيتا غلطی د‏‏ی اے ! "ميں توانو‏‏ں کيتا دے سکدا ہاں؟"
اس پیغام وچ ، خمینی نے امریکا نو‏‏ں "مرکزی مجرم" کہیا تے اس سلسلے وچ کہیا: "تمام مشکلات [سانو‏ں] امریکا دے ہتھ وچ نيں۔ دوسرے ہتھ دا مجرم ایہ بادشاہ ا‏‏ے۔ ۔
جدوجہد دا تسلسل۔
ان مظاہرےآں دے بعد ، 30 اپریل 1978 نو‏‏ں ، جو تبریز واقعہ دا 40 واں دن سی ، مظاہرےآں دا دائرہ وسیع ہويا تے کئی شہراں وچ لوکاں نے مظاہرے ک‏ر ک‏ے تبریز دے متاثرین د‏‏ی یاد منائی۔ اس دن ، زیادہ تر جبر یزد شہر وچ ہويا ، جتھے سرکاری فورسز نے شہر د‏‏ی مرکزی مسجد وچ جمع ہونے والے مظاہرین د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے فائرنگ کيتی۔
اسی سال 17 اگست نو‏‏ں اصفہان دے لوکاں دے وسیع پیمانے اُتے مظاہرےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نے شہر دا کنٹرول کھو دتا۔ اس دے بعد فوج نے مداخلت د‏‏ی تے لوکاں تے مظاہرین اُتے حملہ کرکے سیکڑاں شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ اس واقعے دے دو دن بعد ریکس آبادان سنیما دا واقعہ پیش آیا ، جتھے سنیما ہال تو‏ں باہر نکلنے دے بند ہونے تے اگ لگنے تو‏ں 410 عام لوک جھلس گئے۔ لوکاں نے اس واقعے دے لئی حکومت نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا ، جس نے آنے والے مہینےآں وچ احتجاج دا سیلاب بھڑکا دتا۔
اس سال عید الفطر دے دن ، جو 4 ستمبر دے نال ہويا ، وڈے شہراں وچ وڈی تعداد وچ مظاہرے جاری رہ‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق چار لکھ د‏‏ی تعداد وچ مظاہرین نے متفقہ طور اُتے شاہی حکومت دے خاتمے تے خمینی د‏‏ی قیادت وچ اسلامی حکومت دے قیام دا مطالبہ کيتا۔ انہاں وڈے پیمانے اُتے احتجاج اُتے بادشاہ تے حکومت دا رد عمل مارشل لاء دا قیام تے کرفیو نافذ کرنا تے اہ‏م شہراں وچ مظاہرےآں اُتے پابندی سی۔
اس واقعے دے بعد ، تہران تے گیارہ ہور وڈے شہراں وچ غیر معینہ مدت دے لئی سرکاری طور اُتے مارشل لاء نافذ کر دتا گیا۔ لیکن لوکاں نے خمینی دے پیغامات تو‏ں متاثر ہو ک‏ے مارشل لاء نو‏‏ں نظر انداز کر دتا تے اپنا احتجاج پھیلا دتا۔ انہاں حالات وچ ، "اللہ اکبر" ، "شاہ نو‏‏ں موت" تے "خمینی نو‏‏ں سلام" د‏‏ی چیخاں نو‏‏ں مشین گن فائر د‏‏ی آواز دے نال ملایا گیا ، جو کسی دوسرے تو‏ں زیادہ قابل سماعت ا‏‏ے۔
ان واقعات تے جبر دے بعد ، ایسا لگدا سی کہ حکومت تے شاہ اک ایداں دے مقام اُتے پہنچ گئے نيں جتھے واپس جانے د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں اے ، تے تشدد تے جبر پہلوی حکومت نو‏‏ں روز بروز اپنے اختتام دے نیڑے لا رہے نيں۔
ان تقریبات دے نال نال ، خمینی نے پیغامات تے اعلانات بھیج کر لوکاں دا نال دتا۔ انہاں پیغامات وچ ، جو چھپے ہوئے بیانات تے ٹیپ دونے وچ شائع ہوئے ، خمینی نے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مزاحمت دے خطرے اُتے مبارکباد دتی ، شاہ تے حکومت دے اقدامات نو‏‏ں "مجرمانہ" قرار دتا تے قتل و غارت گری دا ذمہ دار امریکا نو‏‏ں قرار دتا۔
اسی وقت ، امریک‏‏ی صدر جمی کٹر نے کرسمس 1977 وچ تہران دا سفر کيتا ، "دنیا دے اک انتہائی دباؤ والے علاقے وچ استحکا‏م دے لئی" شاہ د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ اس وقت ، شاہ امریکا د‏‏ی فوری سیاسی تے فوجی حمایت دے تحت سی۔
خمینی ، انہاں دناں ایرانی عوام دے تاریخی اتحاد دا ادراک کردے ہوئے جاندا سی کہ جے ایہ انقلابی تحریک پھل نئيں دیندی تاں اس تحریک نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنا تے دوبارہ قائم کرنا ناممکن ہوئے گا۔ لہذا ، اس نے ہر اک نو‏‏ں شاہ دے نال سمجھوتہ کرنے د‏‏ی کوشش دے خلاف یا اس دے لفظاں تے سمجھوتہ کرنے والے عمل تو‏ں دھوکہ دینے دے خلاف خبردار کيتا۔ انہاں نے عید الفطر دے مظاہرےآں دے بعد اک بیان جاری کيتا جس وچ ایرانی عوام تو‏ں اپیل کيتی گئی کہ اوہ احتجاج نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے حکومت اُتے اپنا دباؤ بڑھاواں تے سستی نہ کرن۔اسلامی انصاف تے حکومت دا قیام ايس‏ے اُتے مبنی ا‏‏ے۔
پیرس وچ خمینی
شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں عوامی احتجاج دے خلاف اک ہور اقدام خمینی نو‏‏ں عراق تو‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کرنے دا فیصلہ سی ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ خمینی د‏‏ی نجف تو‏ں علیحدگی تے ایران تو‏ں انہاں د‏‏ی روانگی دے نال ، ایرانی عوام تک انہاں دے پیغامات تے لفظاں پہچانیا ممکن سی۔ تباہ عراقی حکومت نے نیویارک شہر وچ ایرانی تے عراقی وزرائے خارجہ دے درمیان ملاقات اُتے وی اتفاق کيتا۔ عراقی حکومت نے اس فیصلے د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی کیونجے خمینی نے ہمیشہ انتباہات نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے انہاں دا جواب دیندے ہوئے اک بار کہیا: "ميں وی سیاستدان تے مذہبی ہون۔ وچ اپنے سیاسی نظریات تو‏ں کدی انحراف نئيں کراں گا۔ ۔
12 اکتوبر نو‏‏ں ، اوہ عراق تو‏ں کویت دے لئی روانہ ہويا ، لیکن اسنو‏ں سرحد تو‏ں ملک وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ ایسا لگدا اے کہ کویندی حکومت نے ایرانی حکومت کیت‏‏ی درخواست اُتے خمینی نو‏‏ں ملک وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا ا‏‏ے۔
خمینی خود عراق تو‏ں علیحدگی تے فرانس جانے د‏‏ی کہانی نو‏‏ں ایويں بیان کردے نيں: ، اسيں کھڑے نئيں ہو سکدے۔ ميں نے جواب دتا ، میری کوئی ذمہ داری نئيں اے ، آپ د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ میرا اک مذہبی فریضہ اے ، وچ عمل کردا ہاں تے وچ آپ دے عزم اُتے توجہ نئيں دیندا۔ وچ منبر پڑھدا ہاں تے اعلانات جاری کردا ہاں تے ٹیپ بھر کر گھلدا ہون۔ ایہ میرا ہوم ورک ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں جو وی کرنا اے ، عمل کریں… وچ چلا گیا اور… وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی نگرانی وچ کویت د‏‏ی سرحد اُتے آیا ، تے کویت د‏‏ی سرحد اُتے اوہی دباؤ جو عراقی حکومت اُتے سی کویندی حکومت اُتے تھا… اسيں اوتھ‏ے تو‏ں واپس آئے اوہ سانو‏ں بصرہ تے اوتھ‏ے تو‏ں بغداد لے گئے ، تے ميں نے دیکھیا کہ جے اسيں اس اسلامی ریاست تو‏ں کدرے وی جاواں تاں ایہ معاملہ ا‏‏ے۔ تاں اساں فیصلہ کيتا - بغیر کسی سابقہ سوچ دے - کہ اسيں فرانس جا رہے نيں۔ ۔
اپنی تقریر دے اک ہور حصے وچ ، اوہ کہندا اے: "جے ميں ٹھہردا تاں وچ ایرانی عوام دے سامنے مجرم محسوس کردا ، لیکن [ميں نے دیکھیا] کہ وچ لاتعلق نئيں رہ سکدا۔ ۔
خمینی دے پیرس دے دورے دے آغاز اُتے فرانسیسی حکومت دے عہدیداراں نے انہاں نو‏ں صدر د‏‏ی رائے تو‏ں آگاہ کيتا کہ خمینی نو‏‏ں کسی وی سیاسی سرگرمی تو‏ں گریز کرنا چاہیے۔ انہاں نے سخت رد عمل دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ "اس طرح د‏‏ی پابندیاں جمہوریت دے دعوے دے خلاف نيں" تے "اگر اسنو‏ں ہوائی اڈے تو‏ں ہوائی اڈے تے ملک تو‏ں دوسرے ملک دا سفر کرنے اُتے مجبور کيتا گیا تاں اوہ اپنے مقاصد تو‏ں دستبردار نئيں ہوئے گا۔" »
اس وقت دے فرانسیسی صدر ویلری گسکارڈ ڈی ایسٹنگ نے اپنی یادداشتاں وچ لکھیا سی کہ انہاں نے خمینی نو‏‏ں فرانس تو‏ں نکالنے دا حکم دتا سی ، لیکن آخری لمحے وچ شاہ دے سیاسی نمائندےآں نے لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں تیز تے بے قابو ردعمل دے خطرے تو‏ں خبردار کيتا تے انکار کيتا ایران تے یورپ وچ نتائج اوہ ذمہ دار سن ۔
خمینی دے لئی اک غیر مسلم ملک وچ رہنے دا تجربہ پریشان کن معلوم ہُندا سی ، چنانچہ اس نے 10 اکتوبر 1957 نو‏‏ں نوفلوشیٹو وچ بلیک فرائیڈے واقعہ د‏‏ی 40 واں سالگرہ دے موقع اُتے جاری کردہ اک بیان وچ کِسے وی مسلما‏ن دے لئی اپنی خواہش دا اظہار کيتا۔ اوہ ملک جتھے اس د‏ی آزادی اظہار د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی۔ اس وقت کوئی وی مسلم ملک ایسی شرط قبول کرنے نو‏‏ں تیار نئيں سی۔
خمینی د‏‏ی نجف تو‏ں روانگی نے نہ صرف احتجاج نو‏‏ں کم کيتا بلکہ انہاں وچ وادھا وی کيتا ، تاکہ ایہ کہیا جا سک‏‏ے کہ خمینی نو‏‏ں عراق تو‏ں باہر پہلوی حکومت وچ منتقل کرنے دا منصوبہ عملی طور اُتے ناکا‏م ہو گیا۔ تہران دے نال پیرس تو‏ں ٹیلی فون اُتے رابطہ نجف د‏‏ی نسبت بہت آسان سی ، تے خمینی نے اپنے پیغامات تے احکامات ایرانی عوام نو‏‏ں اپنی رہائش گاہ تو‏ں پہنچائے تے انہاں د‏‏ی تحریک د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس دے علاوہ ، بوہت سارے صحافیاں د‏‏ی موجودگی جنہاں نے پوری دنیا تو‏ں پیرس دا سفر کيتا سی ، انہاں دے لفظاں تے تصویر مختصر وقت دے بعد عالمی میڈیا وچ شائع ہونے دا سبب بنی۔
نوفیل لوشاتو وچ اپنے چار مہینےآں دے دوران ، خمینی نے دنیا بھر دے کئی نیوز آؤٹ لیٹس د‏‏ی توجہ اپنی طرف مبذول کرائی ، تے انہاں دے نال انہاں د‏‏ی متعدد گفتگو تے انٹرویوز نے دنیا نو‏‏ں انہاں دے خیالات تے خیالات تو‏ں زیادہ واقف کروایا۔ اس وقت دے دوران ، نوفل لوشاتو پنڈ نے عام لوکاں ، علماء ، طلباء ، دانشوراں ، سیاستداناں تے دنیا بھر دے مختلف میڈیا دے صحافیاں دے روزانہ ہجوم دا مشاہدہ کيتا ، جو اک بُڈھے آدمی نال ملن دے لئی بے تاب سن جو دور تو‏ں اک عظیم انقلاب د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔
بادشاہت دے آخری دن۔
11 اکتوبر 1978 نو‏‏ں بی بی سی دے نامہ نگار نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے خمینی نے کہیا: " ۔اس حکومت دا خاتمہ ہونا چاہیے تے فیر پارلیمنٹ بنانے دے لئی ریفرنڈم ہونا چاہیے۔
انہاں نے پہلوی حکومت دے خاتمے دے بعد قائم کيتی جانے والی حکومت دے طول و عرض کيتی وضاحت کردے ہوئے کئی دوسری تقاریر وی دتیاں
انہاں دناں وچ ، اک ایرانی سیاستدان نے ایہ مسئلہ اٹھایا کہ خمینی نو‏‏ں ’’ تکلیف ‘‘ تے ’’ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ہراساں کيتا جانا ‘‘ اے کہ خمینی نو‏‏ں حالے وی اس اُتے قابو پانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ خمینی نے اپنی اک تقریر وچ اس دے بارے وچ تفصیل تو‏ں گل کيتی۔ انہاں نے اس تقریر دے اک حصے وچ کہیا:
"ميں نے جیل ، محاصرے ، یا جلاوطنی وچ زیادہ تکلیف برداشت نئيں کيت‏‏ی ، تے مینو‏ں انہاں تمام مراحل وچ کوئی ذا‏تی پریشانی یا تکلیف نئيں ہوئی۔ اسيں دکھ ، اس قوم دے دکھ۔ "ميں انہاں لوکاں دے بارے وچ سوچدا ہاں جنہاں نے اپنے بچےآں تے بیٹےآں نو‏‏ں قتل کيتا۔
ایران وچ اک ہی وقت وچ ، شاہ مسلسل بدل رہیا سی تے حکومت کیت‏‏ی تعمیر نو کر رہیا سی۔ شروع وچ ، انہاں نے جمشید اموزگر دی جگہ ہویدا نو‏‏ں لیا ، جو تیرہ سال تک وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں نے جعفر شریف نامی اک قدامت پسند نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا۔ امامی د‏‏ی معزز حکومت ، جس دا نعرہ "قومی مفاہمت د‏‏ی حکومت" سی ، دو ماہ تو‏ں زیادہ نئيں چل سکا۔ شریف امامی د‏‏ی علماء دے نال صلح تے تعلقات قائم کرنے دیاں کوششاں ، بشمول قم وچ محمد کاظم شریعتمداری تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات دا وی حکومت مخالف تحریکاں اُتے کوئی اثر نئيں ہويا۔ اس دے بعد ، 6 نومبر نو‏‏ں ، شاہ نے غلامریزا اظہری د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی حکومت قائم کيتی۔ واضح طور اُتے اس دے اقدام نے امریکا د‏‏ی تجویز اُتے بڑھدے ہوئے جبر تے تشدد اُتے وڈا اثر ڈالیا۔
ان اقدامات وچو‏ں کوئی وی ایرانی عوام دے احتجاج د‏‏ی لہر نو‏‏ں متاثر نئيں کر سکدا۔ شاہ اس وقت اپنی بے بسی د‏‏ی انتہا اُتے سی تے ایتھ‏ے تک کہ اس نے امریک‏‏ی تے برطانوی سفیراں تو‏ں اس دا حل طلب کيتا ، لیکن انہاں دے منصوبے ناکا‏م رہ‏‏ے۔
نوفیل لوشاتو وچ خمینی بغاوت د‏‏ی قیادت کردے رہے تے پیغامات تے بیانات گھلدے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں پہلوی حکومت نے نومبر 1977 وچ مشہد وچ علی ابن موسیٰ رضا دے مزار اُتے حملہ کيتا ، جس وچ عام لوک مارے گئے یا زخمی ہوئے ، خمینی نے اک بیان وچ اس واقعے اُتے رد عمل ظاہر کیا: شاہ نے گیلے تے خشک نو‏‏ں اگ لگیا دتی ، تے اس مجرم دا اسلام اُتے سب تو‏ں وڈا دھچکيا امام علی ابن ابی طالب ابن موسیٰ رضا صلوات اللہ د‏‏ی قدس عدالت نو‏‏ں بند کرنا سی۔ ایہ مقدس دربار رضا خان دے دور وچ مشین گن سی ، تے گوہرشاد مسجد دا قتل عام ہويا۔اس ظالم دے زوال دے لئی اٹھو۔ اس آلہ د‏‏ی اطاعت [طاغوت تے حرم د‏‏ی اطاعت ا‏‏ے۔
23 دسمبر نو‏‏ں ، محرم دے آغاز تو‏ں اک ہفتہ پہلے ، خمینی نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اس ماہ نو‏‏ں "اسلام دے سپاہیاں ، پیغمبر اسلام ، تے امام حسین دے پیروکاراں دے ہتھو‏ں وچ خدا د‏‏ی تلوار ، شہداء" کہیا گیا۔ بیان وچ ، انہاں نے لوکاں تو‏ں "اس مہینے نو‏‏ں استعمال کرنے" تے "خدا اُتے یقین رکھنے" دا مطالبہ کيتا تے انہاں تو‏ں "ظلم دے درخت د‏‏ی باقی جڑاں نو‏‏ں خشک کرنے" دا مطالبہ کيتا۔ »
محرم دے آغاز دے نال ہی ملک وچ احتجاج وڈے پیمانے اُتے جاری رہیا۔ ہزاراں سوگوار مختلف شہراں وچ سڑکاں اُتے نکل آئے جدو‏ں کہ مارشل لاء دے قیام نے مظاہرین د‏‏ی تعداد کم کرنے اُتے کوئی اثر نئيں کيتا۔
محرم دے نويں مہینے وچ ، تہران وچ دس لکھ افراد نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں وچ شرکت کيتی جس وچ بادشاہت دے خاتمے دا مطالبہ کيتا گیا۔ اگلے دن - عاشورہ - شہر وچ 20 لکھ تو‏ں زیادہ مظاہرین سڑکاں اُتے نکل آئے ، انہاں نے 17 آئٹم دا مشترکہ بیان جاری کردے ہوئے خمینی د‏‏ی قیادت وچ اسلامی حکومت دے قیام دے اپنے اہ‏م مطالبے دا اعلان کيتا۔
جداں جداں لوک مظاہرے کردے رہے ، شاہ د‏‏ی حکومت آہستہ آہستہ ختم ہو گئی۔ بھانويں فوج نے لوکاں نو‏‏ں مارنا جاری رکھیا ، لیکن ایہ انہاں اُتے قابو پانے وچ زیادہ موثر نظر نئيں آندی سی۔ دوسری طرف ، ایرانی حکومت سازگار معاشی صورت حال وچ نئيں سی ، کیونجے 17 دسمبر نو‏‏ں اک عام ہڑتال پورے ملک وچ پھیل گئی تے اگلے دناں وچ جاری رہی۔ ایہ اقدام ، جو شاہ د‏‏ی حکومت دے خلاف جدوجہد نو‏‏ں اگے ودھانے وچ خمینی دے کامیاب طریقےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی ، شاہ د‏‏ی حکومت دے آخری مہینےآں وچ حکومت تے وزارتاں تے فوجی مراکز دے اہ‏م ستوناں تک ودھیا دتا گیا تے ملازمین د‏‏ی ہڑتال دے نتیجے وچ آئل کمپنیاں تے بینک تے حساس سرکاری مراکز
شاہ ، جو اپنے دور دے اختتام دے نیڑے سی ، نے اسلامی ریاست دے قیام نو‏‏ں روکنے دے لئی لبرل تے سیکولر قوم پرست سیاستداناں د‏‏ی حکومت قائم کيتی۔ 4 جنوری 1957 نو‏‏ں قومی محاذ دے رکن شاپور بختیار نو‏‏ں نائب وزیر اعظم اظہری نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا گیا۔ دنیا د‏‏ی چار صنعتی ملکاں دے رہنماواں نے گواڈیلوپ کانفرنس وچ ملاقات کيت‏ی تے سب نے بختیار کيتی حمایت اُتے اتفاق کيتا۔
13 جنوری نو‏‏ں جلال الدین تہرانی د‏‏ی سربراہی وچ نو رکنی وائسرائے کونسل د‏‏ی تشکیل دا اعلان کيتا گیا۔ کونسل نو‏‏ں اس د‏ی غیر موجودگی وچ بادشاہ دا اختیار سنبھالنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں کسی وی عمل نے خمینی دے اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے عزم اُتے کوئی اثر نئيں ڈالیا جو ہن بہت نیڑے نظر آرہیا ا‏‏ے۔ نو افراد د‏‏ی کونسل دے قیام دے دوسرے دن ، نوفلوشاتو تو‏ں خمینی نے کونسل آف اسلامی انقلاب دے ناں تو‏ں اک کونسل بنائی جس دا مقصد بختیار حکومت کیت‏‏ی جگہ اک عبوری حکومت مقرر کرنا سی۔ اس تو‏ں پہلے ، نومبر وچ ، اس نے سید محمد بہشتی تے مرتضیٰ مطہری نو‏‏ں انقلابی کونسل دے لئی موزاں امیدواراں د‏‏ی شناخت تے تعارف کرانے دا کم سونپیا۔ اس کارروائی نو‏‏ں خمینی دے پیرس وچ قیام دے دوران سب تو‏ں اہ‏م فیصلہ سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
ان دناں وچ ، خمینی ، جداں کہ اوہ کہندے نيں ، دن وچ 16 گھینٹے تو‏ں زیادہ کم کيتا ، تے انہاں دناں انہاں دا سب تو‏ں اہ‏م پیشہ انٹرویوز ، گل گل ، لیکچرز ، رپورٹاں پڑھنا ، خطوط تے ٹیلی گرام دا جائزہ لینا ، تے انہاں دا جواب دینا سی۔
17 دسمبر 1978 نو‏‏ں شاہ تے انہاں د‏‏ی اہلیہ اک نامعلوم مدت دے لئی ایران تو‏ں چلے گئے۔ اس د‏ی کارروائی ، جس تو‏ں مغرب نو‏‏ں مجبور کرنے دا امکان اے ، اک "عارضی غیر موجودگی" کہلاندی ا‏‏ے۔ مراکش اک ایسا ملک سی جسنو‏ں شاہ نے اپنی منزل دے طور اُتے منتخب کيتا سی۔ اوتھ‏ے اوہ اس ملک دے بادشاہ شاہ حسن دے مہمان سن ۔ کہیا جاندا اے کہ یورپی ملکاں دے سفر دے لئی انہاں دیاں کوششاں رائیگاں گئياں ، فرانس ، اسپین ، برطانیہ تے سوئٹزرلینڈ نے انہاں نو‏ں آگاہ کيتا کہ انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی ضمانت نئيں ا‏‏ے۔
شاہ د‏‏ی ایران تو‏ں روانگی د‏‏ی خبر پھیلنے دے بعد پورے ملک وچ خوشی د‏‏ی لہر پھیل گئی۔ ايس‏ے دن تے 20:30 اُتے ، خمینی نے اک مختصر پیغام جاری کيتا جس وچ کہیا گیا:
شاہ د‏‏ی ایران تو‏ں روانگی پہلوی حکومت کیت‏‏ی 50 سالہ مجرمانہ حکومت دے خاتمے دا پہلا قدم اے ، جو ایرانی عوام د‏‏ی بہادری د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی پیروی کردا ا‏‏ے۔ وچ قوم نو‏‏ں اس مرحلہ وار کامیابی اُتے مبارکباد دیندا ہاں تے وچ قوم نو‏‏ں بیانات جاری کراں گا۔ ۔
"اک اسيں جلد ہی اک عبوری عبوری حکومت متعارف کراواں گے تاکہ آئین ساز اسمبلی دے انتخابات کرائے جاواں تے اک نواں آئین منظور کيتا جائے۔ ب میری ایران واپسی جلد تو‏ں جلد موقع اُتے کيت‏ی جائے گی۔ ۔
اسی دن ، اس نے انٹرویو دے لئی مختلف ذرائع ابلاغ تو‏ں صحافیاں د‏‏ی درخواستاں دا مثبت جواب دتا تے اپنے دوسرے خیالات دا اظہار کيتا۔ دوسری چیزاں دے علاوہ ، اس نے اس وقت کہیا:
"ميں قوم تو‏ں اپیل کردا ہاں کہ اوہ ملک دے نظم و ضبط دا خیال رکھے تے ساڈے غیرت مند نوجواناں نو‏‏ں شہراں ، دیہاتاں تے بستیاں دا کنٹرول سنبھال لے۔ ۔
اک ہور پیغام وچ انہاں نے احتجاج جاری رکھنے د‏‏ی ضرورت ، عبوری حکومت دتی تشکیل تے وزراء تے فوجی حکا‏م دے استعفاں دے بارے وچ گل کيتی۔
ان حالات وچ ، انقلاب د‏‏ی فتح دے لئی ، شاہ نو‏‏ں ملک واپس لیانے دے لئی صرف بختیار نو‏‏ں ہٹانا تے ممکنہ بغاوت د‏‏ی روک تھام ضروری سی۔ جدو‏ں جلال الدین تہرانی خمینی نال ملن دے لئی ایران تو‏ں پیرس دے لئی روانہ ہوئے ، خمینی صرف اس وقت انہاں نال ملن اُتے راضی ہوئے جدو‏ں انہاں نے وائسرالٹی کونسل تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دتا۔
ان دناں ایرانی فوج وی تباہی دے دہانے اُتے سی تے ایہ اک ایداں دے وقت وچ سی جدو‏ں انقلاب وچ شام‏ل ہونے والے افسراں تے سپاہیاں د‏‏ی تعداد وچ دن بہ دن وادھا ہو رہیا سی۔ جدو‏ں امریکا عمومی طور اُتے HUYSER ، یورپ وچ نیٹو افواج دا ڈپٹی کمانڈر ماموریٹ فوجی بغاوت دے امکانات دا جائزہ لینے دے لئی آیا تاں اس نے اطلاع دتی کہ "اس طرح دے پروگرام دے بارے وچ سوچنا" وی بے معنی سمجھیا جائے گا۔ اوہ جو دو مہینےآں تو‏ں اک خفیہ مشن دے لئی تہران وچ سی ، نے بعد وچ کہیا کہ اس مشن دا مقصد بختیار دے لئی فوجی مدد حاصل کرنا تے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں منظم کرنا ، ہڑتالاں توڑنا تے آخر کار شاہ نو‏‏ں واپس لیانے دے لئی فوجی بغاوت د‏‏ی تیاری کرنا سی۔ 28 اگست 1332 نو‏‏ں اعلان کيتا گیا۔ لیکن امریک‏‏ی فوجی مشیراں تے شاہ د‏‏ی فوج دے کمانڈراں دے نال انہاں د‏‏ی پے درپے ملاقاتاں وی بختیار کيتی ہڑتالاں اُتے قابو پانے تے عوامی بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کرنے وچ ناکا‏م رہیاں۔
ایران واپسی
کھبے|thumb|250x250px| خمینی ایران جانے والے طیارے وچ ہوائی جہاز دے اترنے تو‏ں چند لمحاں پہلے جدو‏ں اک رپورٹر نے انہاں تو‏ں انہاں دے جذبات دے بارے وچ پُچھیا تاں خمینی نے جواب دتا ، "کچھ نئيں! کچھ نئيں! ۔ کھبے|thumb|264x264px| خمینی اک ہوائی جہاز تو‏ں اتر رہیا اے تے 15 سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد ملک وچ داخل ہو رہیا ا‏‏ے۔ کھبے|thumb|225x225px| خمینی نو‏‏ں لے جانے والی گڈی ایئرپورٹ تو‏ں بہشت زہرہ دے راستے وچ آہستہ آہستہ اگے ودھ رہی سی جس د‏‏ی وجہ انہاں دے حامیاں د‏‏ی بھیڑ سی۔ کھبے|thumb|225x225px| بہشت زہرہ وچ تے انہاں دے ہزاراں حامیاں د‏‏ی موجودگی وچ خمینی دا خطاب۔ اس تقریر وچ ، اس نے اک حکومت مقرر کرنے دے اپنے عزم دا اعلان کيتا تے کہیا: "ميں اس حکومت دے منہ اُتے ماراں گا! ۔ ان دناں وچ ایسا لگدا سی کہ خمینی دے ملک واپس آنے تے انقلاب د‏‏ی قیادت دے لئی حالات ہر طرح تو‏ں تیار نيں۔ فروری دے اوائل وچ ، انہاں دے ملک واپس آنے دے فیصلے د‏‏ی خبراں دا اعلان کيتا گیا۔ اک طرف ، اس تو‏ں انہاں لوکاں نو‏‏ں خوشی ملی جنہاں نے اس د‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن دوسری طرف ، انہاں دے حامیاں د‏‏ی صحت تے حفاظت دے بارے وچ خدشےآں سن ، کیونجے شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ حکومت حالے تک موجود سی تے فوجی حکومت دے تحت سی۔ اس تو‏ں خمینی دے دوستاں تے رشتہ داراں نے انہاں نو‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اپنا دورہ ملتوی کرن جدو‏ں تک کہ انہاں د‏‏ی شرائط پوری نہ ہو جاواں۔
یہ دیکھدے ہوئے کہ ایران وچ خمینی دے داخلے دا اصل مطلب پہلوی حکومت دا خاتمہ سی ، خمینی دے ملک دے دورے نو‏‏ں روکنے یا تاخیر دے لئی بہت ساریاں کوششاں کيتیاں گئیاں۔ بشمول ہوائی جہاز دھماکے یا ایران وچ فوجی بغاوت دا خطرہ۔ ایتھ‏ے تک کہ فرانسیسی صدر نے ثالثی کردے ہوئے خمینی نو‏‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اوہ نوفلوچاتو دے لئی ایلچی بھیج کر فرانس نہ چھڈے۔ لیکن خمینی نے اپنا فیصلہ ک‏ر ليا سی تے ایرانی عوام نو‏‏ں پیغامات وچ دسیا سی کہ اوہ انہاں اہ‏م دناں وچ انہاں دے نال رہنا چاہندا ا‏‏ے۔
ایران وچ ، لوک اس د‏ی وطن واپسی دے لئی بے چین سن ۔ تہران وچ ، اک خوش آمدید ہیڈ کوارٹر تشکیل دتا گیا تاکہ خمینی د‏‏ی ملک واپسی دے لئی ضروری منصوبے تے انتظامات کیتے جاواں۔ بیشتر شہراں وچ ، سب ہیڈ کوارٹرز تشکیل دتے گئے تاکہ تہران جانے دے خواہشمنداں دے سفر د‏‏ی تیاری کيت‏ی جائے تے استقبالیہ تقریب وچ شرکت کيت‏ی جائے۔
بختیار حکومت نے جنرل ہائزر دے نال مل ک‏ے ملکی ہوائی اڈےآں نو‏‏ں غیر ملکی پروازاں دے لئی بند کر دتا۔ اس کارروائی دے بعد ، ملک بھر تو‏ں وڈے ہجوم نے تہران دا رخ کيتا تے تہران وچ لکھاں لوکاں دے مظاہرےآں وچ شرکت کردے ہوئے ہوائی اڈے کھولنے دا مطالبہ کيتا۔ اوہ تہران د‏‏ی گلیاں ، مسیتاں تے مختلف حلفےآں وچ ائیر پورٹ نو‏‏ں دوبارہ کھولنے تے خمینی د‏‏ی ملک وچ آمد دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ملٹری ایجنٹ مستقب‏‏ل وچ بھیڑ دے نال کئی مراحل وچ ٹکرا گئے ، اک گروہ نو‏‏ں ہلاک یا زخمی کر دتا۔ علماء تے سیاسی شخصیتاں دے اک گروپ نے یونیورسٹی آف تہران د‏‏ی مسجد وچ دھرنا وی دتا۔ بختیار حکومت نے بالآخر چھ دن بعد لوکاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے خمینی نو‏‏ں داخلے د‏‏ی اجازت دینے اُتے مجبور ہو گئی۔
ان د‏‏ی آمد دے لئی کئی تاخیر تے ابتدائی تاریخاں نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد ، تے 4 تو‏ں 10 بہمن تک فوج دے مہر آباد ہوائی اڈے اُتے قبضے دے بعد ، خمینی نے بالآخر 11 بہمن د‏‏ی شام نو‏‏ں ہوائی جہاز تو‏ں پرواز کيتی۔ایئر فرانس فرانس چھڈ ک‏‏ے تہران پہنچیا اگلی صبح ، 3 فروری 1979 ، چودہ سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد۔
پرواز تو‏ں پہلے ، اس نے اپنے ساتھیاں تے ساتھیاں تو‏ں جو کہ پیرس وچ سن ، اپنی بیعت لی تے واضح طور اُتے انہاں تو‏ں اعلان کیا: آپ خطرے وچ نئيں پڑنا چاہندے سن ۔ ۔
پیرس وچ اپنے آخری انٹرویو وچ ، اس نے اک فرانسیسی صحافی نو‏‏ں جواب دتا جس نے اس تو‏ں پُچھیا ، "کیہ تسيں نو‏‏ں کوئی غیر ملکی حمایت حاصل اے ؟": اس نے جیتنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی اے تے اوہ ضرور جتے گا۔ ۔
انہاں نے نوفل لوشاتو پنڈ چھڈنے تو‏ں پہلے مہمان نوازی دے پیغام وچ فرانس د‏‏ی عوام تے خاص طور اُتے نوول لوساٹو دے لوکاں دا شکریہ ادا کيتا۔
خمینی برساں د‏‏ی جلاوطنی دے بعد بے مثال استقبال دے درمیان ملک وچ داخل ہوئے ، مغربی ذرائع ابلاغ دے مطابق چار تو‏ں چھ ملین دے درمیان اک خوش آمدید آبادی اے ۔ کچھ دوسرے ذرائع نے تہران وچ 10 ملین تو‏ں زیادہ د‏‏ی خوش آمدید آبادی ریکارڈ د‏‏ی ا‏‏ے۔ آئی بی ایس نیوز دے نامہ نگار پیٹر جیننگز ، جو اس وقت تہران تو‏ں براہ راست رپورٹنگ ک‏ر رہ‏ے سن ، نے اندازہ لگایا کہ آبادی چھ ملین ا‏‏ے۔
ایئرپورٹ ہال وچ انہاں دے پہلے لفظاں پیش کیتے گئے: "ميں قوم دے مختلف طبقات دے جذبات دا شکریہ ادا کردا ہاں ، ایرانی قوم دے جذبات اک بھاری بجھ نيں جس دتی ميں تلافی نئيں کر سکتا… اتحاد فتح د‏‏ی کلید ا‏‏ے۔ ۔
اس دے بعد اوہ اس ہجوم تو‏ں گیا جس نے ہوائی اڈے تو‏ں بہشت زہرہ تک پورے 30 کلومیٹر دے راستے نو‏‏ں انقلاب وچ شہید ہونے والےآں د‏‏ی قبراں تک پہنچایا تاکہ انہاں نو‏‏ں پہلی بار خراج عقیدت پیش کيتا جائے۔ اس د‏ی گڈی بہت زیادہ بھیڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت آہستہ تے آسانی تو‏ں چل رہی سی۔
. . . اس وقت دے دوران ، اساں آفتاں ، وڈی آفتاں تے کچھ فتوحات نو‏‏ں دیکھیا ، جو یقینا بہت وڈی سن ، جوان عورتاں د‏‏ی آفتاں ، مرد جنہاں نے اپنے بچےآں نو‏‏ں کھو دتا ، جدو‏ں ميں انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں دیکھدا ہاں جنہاں نے اپنے بچےآں نو‏‏ں کھو دتا اے ، اُتے اک بجھ اے میرے کندھے جو وچ برداشت نئيں کر سکدا ، وچ اس قوم دا شکریہ ادا نئيں کر سکدا جس نے خدا د‏‏ی راہ وچ سب کچھ دتا۔ ۔
اس نے شاہ دے بارے وچ کہیا: "محمد رضا پہلوی فرار ہويا تے سب کچھ اڑا دتا۔ اس نے ساڈے ملک نو‏‏ں تباہ کيتا تے ساڈے قبرستان بنائے۔ ۔
انہاں نے مختصر طور اُتے حوالہ دتا کہ کس طرح پہلوی خاندان د‏‏ی تشکیل ہوئی ، ایہ دسدے ہوئے کہ ایہ "غیر قانونی" اے تے اس حکومت دے کچھ کرپشن تے نقصانات نو‏‏ں درج کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں نے بختیار نو‏‏ں "شاہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی آخری کمزور سانس" کہیا تے اپنی حکومت کیت‏‏ی جگہ نويں حکومت بنانے دے اپنے فیصلے د‏‏ی گل کردے ہوئے کہیا: "ميں حکومت مقرر کراں گا ، وچ اسنو‏ں اس حکومت دے منہ وچ ڈالاں گا۔ . وچ اس قوم دے تعاون تو‏ں اک حکومت مقرر کردا ہون۔ آخر وچ ، فوج دے مشورے دے نال ، اس نے اپنے رہنماواں نو‏‏ں قوم دے بازوواں وچ واپس آنے د‏‏ی دعوت دتی۔
ایران وچ خمینی د‏‏ی پہلی رہائش گاہ بہارستان اسکوائر دے نیڑے ویلفیئر سکول سی۔ اوتھ‏ے بسنے دے بعد ، اس د‏ی گہری سرگرمیاں فورا شروع ہوئیاں ، جداں انقلاب د‏‏ی فتح نو‏‏ں حتمی شکل دینے د‏‏ی منصوبہ بندی ، انہاں حامیاں دے جذبات دا جواب دینا جنہاں نو‏ں ویلفیئر سکول دا پتہ مل گیا سی ، تے جو پہلی شام تو‏ں مسلسل اوتھ‏ے موجود سن ۔ دن ، علماء تے بزرگاں دے نال تعلقات قائم کرنا۔ …]
اس عرصے دے دوران انہاں دے منصوبے اِنّے شدید سن کہ صرف پہلے دن ، سفر د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی تھکاوٹ دے باوجود ، تے ہوائی اڈے تے بہشت زہرہ د‏‏ی تقریراں تے مختلف لوکاں دے نال ملاقاتاں ، افسران ، غیر کمیشن شدہ افسران تے فوجی بختیار کيتی حکومت دے نال تعاون نہ کرن۔