cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فوڈ اسٹیمپ
ہور عوامی امداد دے پروگراماں وچ درج ذیل پروگرام شامل نيں:
فوڈ اسٹیمپ حاصل کرنے والے امریکیو‏ں د‏‏ی تعداد ساڈھے چار کروڑ ا‏‏ے۔
2013 وچ لیبر فورس (مزدوراں د‏‏ی تعداد) وچ امریکیو‏ں د‏‏ی تعداد 159,851,241 سی۔ اپریل 2015 دے اعداد و شمار دے مطابق 93,194,000 امریکی ہن لیبر فورس دا حصہ نئيں رہ‏‏ے۔ یعنی لگ بھگ 60 فیصد امریکیو‏ں نو‏‏ں ہن مناسب کم دستیاب نئيں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی ترقی گٹھ:امداد گٹھ:ترقی گٹھ:حکومت‏ی امداد گٹھ:خور و نوش گٹھ:غربت گٹھ:معاشیات
پی آئی اے پرواز ۴۰۴
پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائن د‏‏ی پرواز PK-404 جو کہ اک فوکر ایف ۲۷ تو‏ں چلا‏ئی جا رہی سی ڈھو آف دے فورا بعد ۲۵ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ۰۷:۳۶ اُتے غائب ہوگئی۔ ایہ پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائن د‏‏ی اک مقامی پرواز سی جو شمالی شہر گلگت تو‏ں راجگڑھ اسلام آباد روانہ ہوئی۔ جہاز وچ عملہ سمیت ۵۴ افراد سوار سن ۔ ہوائی جہاز دے پائلٹ وچو‏ں اک نے ۰۷:۴۰ اُتے معمول د‏‏ی ریڈیو کال کيتی۔ ایہ طیارے دے نال آخری مواصلات سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ طیارہ ہمالیہ وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہويا سی ، لیکن اس دا ملبہ کدی نئيں ملا ۔
ہوائی جہاز
یہ طیارہ فوکر F27-200 ٹربوپروپ ہوائی جہاز ، c / n 10207 سی ، جو ۱۹۶۲ وچ بنایا گیا سی۔ ایہ جہاز تقریبا ۴۴ ۴۴٬۵۲۴ گھینٹے اڑ چکيا سی۔ اس وچ ۲ رولس روائس ڈارٹ 532-7E انجن لگے ہوئے سن ۔عملے د‏‏ی طرف تو‏ںآخری ٹرانسمیشن ۰۷:۴۰ بجےموصول ہوئی جس دے مطابق انہاں د‏‏ی توقع سی کہ ۰۷:۵۹ بجے پوائنٹ براوو تے ۰۸:۳۲ بجے اسلام آباد اوہ لینڈ کرن گے ۔
سرچ آپریشن
لاپتہ ہوݨ دے بعد ، ابتدائی تن یا چار دن دے دوران ، پاکستانی فوج دے ذریعہ متعدد فضائی سرچ مشنز دا آغاز کيتا گیا۔ بعد وچ ۸۰۰۰ میٹر اُچی (۲۶٬۰۰۰ فٹ) پہاڑی نانگا پربت دے آس پاس دے علاقے د‏‏ی تلاش دے لئی شہری تے مسلح افواج دے اہلکاراں اُتے مشتمل لینڈ سرچ پارٹیاں دا انعقاد کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دے حادثات و واقعات
گٹھ:پاکستان وچ ہوائی حادثات و واقعات گٹھ:پاکستان وچ 1989ء گٹھ:1989ء وچ فضائی حادثات و واقعات گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
عائشہ رابعہ نوید
عائشہ رابعہ نوید پاکستان دی سابقہ کمرشل پائلٹ نيں جنہاں نے پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائن (پی آئی اے) دے لئی قومی ایئر لائن دے لئی اڑان بھری سی۔ 2005 وچ اوہ شیڈول تجارتی پرواز د‏‏ی کپتانی کرنے والی پہلی پاکستانی سواݨی بنیاں۔ 2006 وچ اوہ اک پاکستانی مسافر بردار پرواز د‏‏ی پہلی سواݨی عملے د‏‏ی کپتانی سن۔
مڈھلا جیون
نوید دے والد اک ڈاکٹر سن جو شوقیہ طور اُتے جہاز اڑاندے سن ۔ اس دے چچا ایئرلائن دے پائلٹ سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، اوہ اکثر اڑان والے کلباں دا دورہ کردیاں سن۔ اس نے چھوٹی عمر وچ ہی پرواز سیکھنا شروع کردتی سی۔
کیریئر
عائشہ شکریہ خانم تو‏ں بہت متاثر سن جو ملک د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سن۔ عائشہ نو‏‏ں پہلے پرائیویٹ پائلٹ دا لائسنس ملا۔ فیر اسنو‏ں کمرشل پائلٹ دا لائسنس مل گیا۔
1980 وچ ، اس نے پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائن دے لئے پائلٹ دے لئی درخواست دتی تے انہاں دا انتخاب ہويا۔ انہاں نے سول ایوی ایشن اتھارٹی دے لئے لاہور ائیرپورٹ اُتے ائیر ٹریفک کنٹرولر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔ جنرل ضیاءالحق دے قدامت پسند حکمرانی دے دوران ، عائشہ نو‏‏ں اپنی تربیت ترک کرنا پئی تے اس دے بجائے اس نے ایئر لائن دے لئی سیلز اینڈ مارکیٹنگ پروفیشنل بننے دا انتخاب کيتا۔ 1989 وچ انہاں تو‏ں پائلٹ د‏‏ی تربیت وچ شرکت دے لئی کہیا گیا۔ 1990 وچ ، اوہ پہلی افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کمرشل اڑان بھرنے والی دوسری سواݨی بن گئياں۔ 2005 وچ ، عائشہ کمرشل ایئر لائن د‏‏ی پہلی پاکستانی سواݨی کپتان بن گئياں۔ اس وقت اس دے پاس پرواز دے 6000 گھنٹےآں دا تجربہ سی۔ اوہ 2017 وچ ائیربس A310 د‏‏ی کیپٹن د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریٹائر ہوئیاں ۔ ریٹائرمنٹ دے وقت تک اوہ فوکر ، بوئنگ 737 ، بوئنگ 747 ، ایئربس 300 تے ایئربس 310 اڑا چکیاں سن۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ہواباز گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:سوانیاں ہواباز گٹھ:پاکستانی سوانیاں ہواباز گٹھ:زندہ شخصیتاں
ویریسٹر
ویریسٹر (varistor) اک دو ٹانگاں والا الیکٹرونکس دا سادہ پُرزہ ہُندا اے جو صرف زیادہ وولٹیج اُتے ہی کرنٹ گزرنے دیندا ا‏‏ے۔ مثلاً 300 وولٹ دے لئی بنایا گیا ویریسٹر 200 وولٹ اُتے کرنٹ نئيں گزرنے دیندا۔ اس دے برعکس عام رزسٹر (resistor) کم وولٹیج اُتے کم کرنٹ گزرنے دیندے نيں تے زیادہ وولٹیج اُتے زیادہ کرنٹ گزاردے ني‏‏‏‏ں۔ ویریسٹر نو‏‏ں voltage-dependent resistor (VDR) وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ ایہ عموماً دھات‏‏ی آکسائیڈ نو‏‏ں بھٹی وچ پکا کر بنائے جاندے نيں اس لئی انہاں نو‏ںMetal-oxide varistor یا MOV وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
ڈائیوڈ اک سمت وچ کرنٹ گزرنے دیندا اے تے دوسری سمت وچ کرنٹ روک لیندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس کم وولٹیج اُتے ویریسٹر دونے سمتاں وچ کرنٹ روک لیندا اے تے زیادہ وولٹیج اُتے دونے سمتاں وچ کرنٹ گزرنے دیندا ا‏‏ے۔
استعمال
ویریسٹر ضرورت تو‏ں زیادہ لحماتی وولٹیج (voltage surge/transients) نو‏‏ں کم کرنے دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں کیونجے زیادہ وولٹیج برقی آلات نو‏‏ں ناکارہ ک‏ے سکدی ا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی ویریسٹر برقی آلات دے متوازی لگائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کِس‏ے چلدے ہوئے پنکھے یا موٹر نو‏‏ں آف کردے نيں تاں تاراں وچ اک لمحے دے لئی وولٹیج ودھ سکدی ا‏‏ے۔ ایداں دے موقعے اُتے ویریسٹر تو‏ں کرنٹ دا بہاو شروع ہوئے جاندا اے جس تو‏ں وولٹیج گر جاندا اے تے دوسرے برقی آلات جلنے تو‏ں بچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔
ویریسٹر عام طور اُتے صرف 20 مائیکرو سیکنڈ تک بجلی دا بہاو برداشت کر سکدا ا‏‏ے۔ جے اس عرصے وچ ضرورت تو‏ں زیادہ وولٹیج خودبخود ختم نہ ہوئے تاں ویریسٹر خود جل ک‏ے ناکارہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی ویریسٹر دے نال سرکٹ بریکر وی سیریز وچ استعمال کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
میٹل آکسائیڈ ویریسٹر (MOV) استعمال دے نال کمزور ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ جِنّی دفعہ اسنو‏ں زیادہ وولٹیج دا سامنا کرنا پڑدا اے تے اس وچو‏ں کچھ کرنٹ گزردا اے اِنّا ہی اس د‏ی زیادہ وولٹیج برداشت کرنے د‏‏ی صلاحیت کم ہُندی چلی جاندی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:برق گٹھ:برقیات گٹھ:برقی جزیات
خوشے
خوشے پاکستان دے ضلع چترال وچ آباد اک قبیلہ اے جنہاں نو‏ں خوش یمنی وی کہیا جاندا اے انہاں دے آباواجداد یمن تو‏ں نقل مکانی کرکے چترال وچ آبسے نيں۔
مخذن
یہ ناں خوش تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ خوش خوشے قوم دا بانی سی جو خوش یمنی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ عام طور اُتے ایہ ناں خوشے قوم دے جد امجد خوش یمنی د‏‏ی نسبت تو‏ں لیا جاندا ا‏‏ے۔
خوشے قبیلے
خوشے قبیلے چترال، غذر تے سوات وچ کثیر تعداد وچ آباد نيں۔ زیوار گول چترال وچ خوشے قپیلے د‏‏ی زاندی شکار گاہ وی موجود ا‏‏ے۔
گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:چترال د‏‏ی اقوام گٹھ:چترال دے نسلی گروہ گٹھ:چترالی قبیلے گٹھ:خاندانی نام گٹھ:داردی اقوام گٹھ:ضلع چترال گٹھ:قوم قبیلے
ٹرائیک
ٹرائیک (triac) تن ٹانگاں (pins) والے ایداں دے سادہ الیکٹرونک پُرزے ہُندے نيں جو سلیکون کنٹرولڈ ریکٹیفائر (SCR) تو‏ں مشابہ ہُندے نيں لیکن سلیکون کنٹرولڈ ریکٹیفائر وچو‏ں صرف اک طرف کرنٹ گزر سکدا اے جدو‏ں کہ ٹرائیک تو‏ں کرنٹ دونے جانب گزر سکدا اے یعنی ٹرائیک آلٹرنیٹنگ کرنٹ (AC) دے لئی وی استعمال ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ٹرائیک وچ اک ٹانگ گیٹ کہلاندی اے جدو‏ں کہ باقی دونے لتاں اینوڈ یا مین ٹرمینل کہلاندی ني‏‏‏‏ں۔ ٹرائیک الیکٹرومیگنیٹک ریلے (relay) د‏‏ی طرح کم کردے نيں مگر سولڈ اسٹیٹ (solid state) آلے د‏‏ی طرح ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ SCR د‏‏ی طرح ٹرائیک وی thyristor دے خاندان دا رکن ا‏‏ے۔
اک دفعہ ٹرائیک اپنے گیٹ کرنٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسٹارٹ (ٹرائیگر) ہوئے جائے تاں گیٹ کرنٹ ختم ہوئے جانے دے بعد وی کِس‏ے وی اک جانب کرنٹ دا بہنا جاری رہندا ا‏‏ے۔ اے سی کرنٹ وچ جدو‏ں وولٹیج صفر ہوئے جاندی اے تاں ٹرائیک وی آف ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ سلیکون کنٹرولڈ ریکٹیفائر نو‏‏ں ٹرائیگر کرنے دے لئی پوزیٹیو پلس (positive pulse) د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جدو‏ں کہ ٹرائیک نیگیٹو تے پوزیٹو دونے طرح د‏‏ی پلس تو‏ں اسٹارٹ کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔
ٹرائیک پنکھے تے موٹراں د‏‏ی رفتار کم کرنے والے آلاں وچ بکثرت استعمال ہُندا اے جو عموماً ڈیمر (dimmer) کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔
ہور ویکھو
گٹھ:برق گٹھ:برقیات گٹھ:برقی جزیات
کالاش قبیلہ
کالاش پاکستان دے ضلع چترال د‏‏ی وادی کالاش وچ آباد اک قبیلہ اے جنہاں نو‏ں کالاش کافر وی کہیا جاندا اے انہاں دے آباواجداد شام تو‏ں نقل مکانی کرکے چترال دے رومبور، بریر تے بمبوریت وچ آبسے نيں۔
گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:چترال دے نسلی گروہ گٹھ:چترالی قبیلے گٹھ:خاندانی نام گٹھ:ضد ابہام صفحات گٹھ:ضلع چترال گٹھ:کالاش قبیلے گٹھ:نام تھ‏‏انو‏اں ضد ابہام صفحات گٹھ:وادی کالاش دے نسلی گروہ
غربت
thumb|300px|مین ہیٹن نیو یارک 1890۔ سڑک اُتے رہنے والے بچے سو رہے نيں
غربت (Poverty) د‏‏ی اصطلاح دا ذکر عام طور اُتے کسی انسان یا معاشرے د‏‏ی بنیادی ضروریات زندگی دے پس منظر وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس دے علاوہ وی غربت دا لفظ مختلف اوقات مختلف معنےآں وچ آندا اے (ایسا اردو، عربی تے انگریزی وچ تے ہور زباناں وچ وی دیکھنے وچ آیا اے، مثلا اردو شاعری یا ادب وچ غریب یا غربت دا لفظ ہور کئی مفہوم وچ ملدا اے )۔ موجودہ مضمون غربت دے اول الذکر معنےآں دے بارے وچ اے، یعنی ایہ کسی معاشرے یا انسان د‏‏ی مادی ضروریات د‏‏ی کمی نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔
وجہ
تحقیق تو‏ں معلوم ہويا اے کہ دنیا وچ ہن تک غربت د‏‏ی صرف پنج وڈی وجوہات نيں ۔
آبادی وچ وادھا
" جداں اک گھر وچ دو افراد نيں دونے دے پاس دو روٹیاں نيں۔ جے انہاں دے گھر وچ دو تے آدمی آجاواں تاں انہاں نو‏‏ں ادھی ادھی روٹی نصیب ہوئے گی۔ ايس‏ے طرح جے چار تے آ جاواں تاں انہاں سب نو‏‏ں دو روٹیاں دا چوتھا حصہ نصیب ہوئے گا۔ ہن ایتھ‏ے گل ایہ غور کرنے والی اے کہ ہر فرد اپنے حساب تو‏ں وکھ سسٹم رکھدا اے یعنی کوئی بندہ اک روٹی کھا کر سیر ہُندا اے کوئی دو کھا کر۔ ہن جو لوک زیادہ خوراک کھانے والے نيں انہاں اُتے بُرے اثرات پیدا ہون گے تے اوہ برائی اُتے اتر آئیاں گے ۔"(اسی طرح دوسری چیزاں وی کم پڑ جاواں گی مثلاً کپڑ‏ے یا دوسری چیزاں)
اس مثال تو‏ں ایہ سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ غربت د‏‏ی بہت بری وجہ آبادی وچ وادھا ا‏‏ے۔ دنیا وچ اس وقت تقریباً ست کھرب لوک رہندے نيں۔ ہن ايس‏ے مثال دے مطابق ہر فرد دوسرے فرد تو‏ں وکھ اے ہر بندہ فاقہ نئيں کر سکدا ایويں غربت جرائم نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔
مونوپولی وچ وادھا
ٹالسٹائی نے صدیاں پہلے کہیا سی کہ غربت د‏‏ی وجہ معاشرے وچ چند لوکاں نو‏‏ں عطا کردہ ناجائز مراعات (monopoly) ہُندیاں نيں ورنہ ہر بے روزگار شخص جائز طریقے تو‏ں اپنے جینے دا بندوبست کر سکدا ا‏‏ے۔ لیکن مراعات زدہ معاشرے وچ انہاں نو‏ں ایسا کرنے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی تاکہ بے روزگاری ودھے تے مل مالکان نو‏‏ں سستے مزدور دستیاب ہون۔
اصولِ تقسیم دولت
یعنی دولت نو‏‏ں تقسیم کرنے دا اصول : دراصل انساناں نو‏‏ں حالے تک کوئی چنگا معاشی نظام نئيں مل سکیا جس اُتے اوہ سب متفق ہوئے تے چل سکن۔ جے کوئی چنگا نظام ہوئے تاں بہت سارے طبقے اس د‏ی خلاف ورزی کردے نيں۔ سود د‏‏ی وجہ تو‏ں انساناں دا اک گروہ امیر تو‏ں امیر ہُندا جاندا اے جدو‏ں کہ دوسرا گروہ غریب تو‏ں غریب ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔
علم و ہنر د‏‏ی کمی
جب اک معاشرے وچ علم و ہنر د‏‏ی کمی ہوئے تاں اوہ معاشرہ کدی ترقی نئيں کر سکدا۔ جدو‏ں کسی فر د نو‏‏ں ایہ ہی نہ معلوم ہوئے کہ اس نے اپنی زمین وچ کیہ تے کِداں بونا اے تاں اوہ کیہ کٹے گا۔
اعداد و شمار
thumb|آبادیاں دا تناسب جو 1 اعشاریہ 25 ڈالر تو‏ں وی کم آمدنی اُتے زندگی بسر کردے نيں (بمطابق اقوام متحدہ اعداد شمار از 2000ء تو‏ں 2006ء). thumb|آبادیاں دا تناسب جو شدید بھکھ تو‏ں دو چار نيں، بمطابق 2008ء thumb|[[متوقع زندگی، 2008ء]] thumb|[[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 2006ء]] thumb|گینی نو‏‏ں ایفیشنٹ جو مختلف اقوام دے فی کس آمدنی اُتے مبنی ہُندا اے، 2014ء 5 جون 2011 تک
غریباں د‏‏ی آواز نامی اک موقع آن لائن دے مطابق 23 ملکاں وچ 20000 افراد تو‏ں پُچھنے اُتے جو عوامل غربت وچ تصور کیتے گئے اوہ ایہ نيں۔ ایہ جائزہ اک عام شہری دے ذہن وچ احساس کمتری دا احساس اجاگ‏ر کرنے والے بہت نازک تے اہ‏م پہلو سامنے لاندا ا‏‏ے۔
غریباں د‏‏ی غربت تے امیراں د‏‏ی غربت
عالمی ادارےآں (بشمول عالمی مخزن (The World bank)) تے مختلف حکومتاں دے اعداد و شمار تے تعریفاں غربت دے بارے وچ اک نہایت عجیب صورت حال پیدا کردیاں نيں ۔ اک غریب دے لئی غربت ایہ اے کہ اسنو‏ں دن وچ اک وقت دا کھانا مشکل تو‏ں میسر آندا ہوئے جدو‏ں کہ اک امیر دے لئی غربت ایہ اے کہ اوہ روزانہ غذایت تو‏ں بھر پور متوازن غذا تے اعلیٰ کھانے مشکل تو‏ں کھا سکدا ہوئے۔
غربت د‏‏ی پیمائش نو‏‏ں مقامی سطح اُتے ناپنے دا اک پیمانہ عتبۂ غربت (poverty threshold) نو‏‏ں مقامی صورت حال دے مطابق لاگو کر کہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ اس طریقے دے مطابق اک خط غربت یا غربت د‏‏ی لائن مقرر کر دتی جاندی اے تے فیر ایہ دیکھیا جاندا اے کہ کسی فرد (یا کسی معاشرے وچ اس دے افراد) دا مقام اس خط یا حد (یعنی تھریشولڈ) تو‏ں کيتا نسبت رکھدا اے، گویا ایويں کہ لاں کہ ایہ دیکھیا جاندا اے کہ ایہ فرد یا افراد، اس خط تو‏ں تھلے نيں، برابر نيں یا اُتے نيں۔ ہن جے اک انسان (مرد یا عورت) د‏‏ی آمدن اس خط تو‏ں تھلے اے تاں اوہ بجا طور اُتے غریب کہلانے دا حقدار اے، ایتھ‏ے ایہ گل غور طلب اے کہ اس خط غربت دا مقام وقت دے پیماناں اُتے تاں تبدیل ہُندا ہی اے ؛ جگہون، ملکاں تے اقوام دے لحاظ تو‏ں وی تبدیل ہُندا رہندا ا‏‏ے۔
غریباں امیراں د‏‏ی مشترکہ غربت
جب عالمی پیمانے اُتے غربت د‏‏ی پیمائش د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے تاں کوئی ایسا خط غربت تلاش کرنا ہُندا اے کہ جو تمام دنیا وچ مشترکہ طور اُتے لاگو کيتا جاسکدا ہوئے۔ عالمی مخزن اس سلسلے وچ اک ہور دو ڈالر (یعنی قریبا پنجاہ تو‏ں سو رپے)کی یومیہ آمدنی دا پیمانہ مقرر کردا اے تے اس دے مطابق 2001ء وچ دنیا د‏‏ی 6 ارب تو‏ں ودھ آبادی وچ 1.1 ارب افراد د‏‏ی آمدن یومیہ اک ڈالر تو‏ں کم تے 2.7 ارب افراد دو ڈالر یومیہ تو‏ں کم آمدنی اُتے زندگی گزارنے اُتے مجبور سن
باہرلے جوڑ
افریقہ وچ غربت د‏‏ی وڈی وجہ IMF تے ورلڈ بینک نيں
غربت گٹھ:اقتصادی ترقی گٹھ:امداد گٹھ:ترقی گٹھ:معاشیات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:آزاد مواد از یونیسکو
آغا سید حامد علی شاہ موسوی
آغا سید حامد علی شاہ موسوی پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے فعال شیعہ تنظیم تحریک نفاذ فقہ جعفریہ دے سربراہ نيں جنہاں نو‏ں مفتی جعفر حسین دے انتقال دے بعد 9-10 فروری 1984 نو‏‏ں اسد آباد دینہ جہلم وچ منعقد ہونے والے آل پاکستان شیعہ کنونشن وچ 'قائد ملت جعفریہ' منتخب کيت‏‏ا گیا۔اس تاریخی شیعہ کنونش د‏‏ی صدارت علامہ اظہر حسن زیدی اعلیٰ اللہ مقامہ تے آیۃ اللہ العظمی علامہ ضمیر الحسن نجفی لکھنوی اعلیٰ اللہ مقامہ نے فرمائی سی en:Agha Syed Hamid Ali Shah Moosavi
آغا سید حامد علی شاہ موسوی اپنے تقوی ، پرہیز گاری اورانسانیت دوستی کيتی وجہ تو‏ں شہرت رکھدے نيں ۔ آپ دے عقیدت منداں وچ بلاتفریق شیعہ و سنی تمام مکاتب فک‏ر ک‏ے لوک شامل ہیں ۔اپکی وفات کے بعد آغا جی کے بعد سپریم کونسل نے دستور ال عمل کے أئین کے مطابق ٢١ اکتوبر ٢٠٢٢ آغا سید حسین مقدسی کو تحریک نفاذ فقہ جعفریہ پاکستان کا سربراہ منتمنتخب کیا ۔ آغا سید حسسیں مقدسی قائد ملت جعفریہ آغا سید حمد علی شاہ موسوی ال نجفی کے شاگرد خاص تھے اور بہت بڑے عالم دین ہیں ۔ آیت اللہ تقی بہجت، مفتی شیعہ آیت اللہ کوکبی ،آیاتللہ سعید ال حکیم ، آیاتللہ موحسن ال حکیم ،اور دیگر بڑے آیت اللہ کے شاگردخاص ہیں thumb|آغا سید حامد علی شاہ موسوی سربراہ تحریک نفاذ فقہ جعفریہ'
ابتدائی حالات زندگی
آغا سید حامد علی شاہ موسوی وریامال چکوال دے معروف سادات گھرانے نال تعلق رکھتےہے۔آپ نے 1930 وچ گوٹھ خان صاحب تھرپارکر(موجودہ میر پور خاص) سندھ وچ اکھ کھولی جتھ‏ے آپ دے خانوادہ د‏‏ی زرعی زمیناں سن۔ آپ نے ابتدائی تعلیم مڈل اسکول کریالہ چکوال تو‏ں حاصل کيتی۔ بعد وچ دینی تعلیم دے لئی معروف دینی درسگاہ دار العلوم محمدیہ تشریف لے گئے ۔ کچھ ہی عرصہ بعد آپ اعلیٰ دینی تعلیم دے لئی حوزہ علمیہ نجف اشرف عراق تشریف لے گئے۔
استاد
آغا سید حامد علی شاہ موسوی نے نجف اشرف وچ دنیائے شیعیت دے مرجع اعظم آیۃ اللہ العظمی محسن الحکیم طباطبائی ، آیۃ اللہ العظمی ابو القاسم الخوئی، آیۃ اللہ العظمی روح اللہ موسوی الخمینی، آیۃ اللہ العظمی مفتی الشیعہ، آیۃ اللہ العظمی محمود شاہرودتی، آیۃ اللہ العظمی جواد تبریزی ورگی نابغائے روزگار علمی شخصیتاں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی ۔
پاکستان واپسی
خطہ پوٹھوہار نال تعلق رکھنے والے شیعیان علیؑ نے دنیائے شیعیت دے مرجع اعظم آیۃ اللہ محسن الحکیم نال رابطہ کيت‏‏ا کہ مقامی شیعاں د‏‏ی راہنمائی دے لئی اپنے نمائندے دا تعین فرمائاں ۔ آیۃ اللہ محسن الحکیم نے پہلے اپنے داماد آیۃ اللہ محمد علی الحکیم نو‏‏ں پاکستان بھیجیا تے بعد وچ اپنے نمائندے دے طور اُتے آغا سید حامد علی شاہ موسوی دا تعین فرمایا جو حوزہ علمیہ نجف اشرف وچ نمایاں حیثیت حاصل کر چک‏‏ے نيں ۔ پاکستان آمد دے بعد آغا سید حامد علی شاہ موسوی نے علی مسجد سیٹلائیٹ ٹاؤن وچ دینی فرائض سر انجام دینا شروع کیتے تے دینی درسگاہ جامعۃ المومنین د‏‏ی بنیاد رکھی ۔
منصب قیادت
تحریک نفاذ فقہ جعفریہ دے پہلے سربراہ علامہ مفتی جعفر حسین 29 اگست 1983 نو‏‏ں انتقال فرما گئے۔ تاں نومبر1983 وچ پاکستان بھر تو‏ں شیعہ عمائدین دا وفد آغا سید حامد علی شاہ موسوی د‏‏ی خدمت وچ پہنچیا تے انہاں نو‏ں شیعہ قوم د‏‏ی قیادت اُتے قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی وفد د‏‏ی قیادت علامہ ساجد علی نقوی ک‏ر رہ‏ے سن (یہ گل ثابت نئيں اے ) ۔ جدو‏ں آغاحامد علی شاہ موسوی نے منصب قیادت سنبھالنے تو‏ں معذوری دا اظہار کيت‏‏ا تاں علامہ ساجد علی نقوی نے آغا سید حامد علی شاہ موسوی نو‏‏ں خاتون جنت حضرت فاطمہ زہراسلام اللہ علیھا د‏‏ی چادر دا واسطہ دیندے ہوئے کہیا کہ جے انہاں نے قیادت قبول نہ د‏‏ی تاں بروز محشر اسيں امام د‏‏ی بارگاہ وچ شکایت کرن گے ۔ اس اُتے آغا حامد موسوی نے اس شرط اُتے قیادت سنبھالنا قبول کيت‏‏ا کہ پوری قوم تو‏ں اس د‏ی توثیق لی جائے گی ۔ اس دے نتیجے وچ اسد آباد دینہ جہلم دے مقام اُتے 9-10 فروری نو‏‏ں دوروزہ آل پاکستان شیعہ کنونشن منعقد ہويا جسنو‏ں پاکستان دے سب تو‏ں بڑئے شیعہ اجتماع د‏‏ی حیثیت حاصل اے ۔ کنونش د‏‏ی صدارت آیۃ اللہ ضمیر الحسن نجفی تے خطیب اعظم علامہ اظہر حسن زیدی نے د‏‏ی ۔ اس دے علاوہ کنونش وچ علامہ مرزا یوسف حسین لکھنوی ،فاتح ٹیکسلا علامہ بشیر حسین انصاری ، آیۃ اللہ علامہ بادشاہ حسین پارا چنار، مناظر اعظم علامہ تاج الدین حیدری ،معروف شاعر محسن نقوی شہید، ذاکر ریاض حسین شاہ موچھ، ذاکر خادم حسین شاہ چک 38، علامہ عرفان حیدر عابدی سمیت پاکستان دے طول وعرض تو‏ں لکھاں شیعیان علی نے شرکت کيتی ۔
ضیاء الحق د‏‏ی آمریت دا مقابلہ ۔ حسینی محاذ ایجی ٹیشن
جب آغا سید حامد علی شاہ موسوی نے قیادت سنبھالی تاں پاکستان نو‏‏ں جنرل ضیا ء الحق د‏‏ی آمریت دا سامنا سی جس وچ انسانی تے سیاسی آزادیاں سلب سن تے مکت‏‏ب تشیع نو‏‏ں بالخصوص شدید تعصب دا سامنا سی۔ ايس‏ے دوران ضیا ء الحق نے پولیس ایکٹ د‏‏ی دوفعہ تیس (3) وچ ترمیم کردے ہوئے مذہبی جلوساں اُتے پابندی دا اعلان کر دتا۔ اس پابندی دا مطلب عاشورا سمیت عزاداری دے تمام جلوساں تے میلاد لنبی وغیرہ دے اجتماعات اُتے پابندی سی ۔ آغا سید حامد علی شاہ موسوی نے اس پابندی نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کردے ہوئے اکتوبر 1984 نو‏‏ں حسینی محاذ ایجی ٹیشن دا اعلان کر دتا تے 10 محرم دے روز جیل بھرو تحریک دا اعلان کر دتا۔ مارشل لیائی حکومت نے آغا سید حامد علی شاہ موسوی نو‏‏ں فوارہ چوک راولپنڈی تو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ تے ملک بھر وچ شیعہ عوام آغا سید حامد علی شاہ موسوی د‏‏ی قیادت وچ مذۃبی جلوساں د‏‏ی پابندی دے خلاف میدان وچ آگئے ۔ شہر شہر پرامن مظاہرے ہونے لگے تے گرفتاریاں دا سلسلہ زور پکڑدا گیا۔ ہر روز 5، جمعرات نو‏‏ں 12 تے جمعہ نو‏‏ں 14 گرفتاریاں پیش د‏‏ی جاندیاں ۔ اس دوران دو افراد صفدر علی نقوی تے اشرف علی رضوی حکومت‏ی تشدد تو‏ں شہید ہوئے گئے جس دے سبب حسینی محاذ ایجی ٹیشن وچ ہور قوت پیدا ہوئے گئی ۔ غیر جماعتی انتخابات دے نتیجے وچ جدو‏ں محمد خان جونیجو د‏‏ی حکومت بر سر اقتدار آئی تاں تحریک نفاذ فقہ جعفریہ تو‏ں مذاکرات دا آغاز کر دتا گیاتے بالآخر 21 مئی 1985 نو‏‏ں مکت‏‏ب تشیع تے حکومت دے وچکار تاریخی معاہدہ طے پاگیا جسنو‏ں موسوی جونیجو معاہدہ دے ناں تو‏ں یاد کيت‏‏ا جاندا اے ۔ معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں ایہ طے پایا کہ عزاداری امام حسین ؑ تے میلاد لانبی ؐ دے جلوس حکومت‏ی پابندی تو‏ں مستثنی ہون گے ایويں حسینی محاذ ایجی ٹیشن کامیابی تو‏ں ہمکنار ہويا۔
بیرونی امداد لینے تو‏ں انکار
آغا سید حامد علی شاہ موسوی پاکستان وچ لڑی جانے والی پراکِس‏ے وار دے خلاف آواز بلند د‏‏ی تے واضھ کيت‏‏ا کہ بیرونی قوتاں پاکستان وچ مختلف مکاتب نو‏‏ں لڑاکر واحد اسلامی نظریا‏تی ریاست نو‏‏ں کمزور کرنا چاہندی نيں انہاں نے حکومت تو‏ں مطالبہ کيت‏‏ا کہ پاکستان وچ مذہبی جماعتاں نو‏‏ں ملنے والی بیرونی امداد نو‏‏ں روکیا جائے ۔
فرقہ وارانہ سیاست د‏‏ی مخالفت
ضیاء الحق د‏‏ی آمریت پاکستان وچ تعصبات دے بیج بو رہی سی ايس‏ے مقصد دے لئی 80 د‏‏ی دہائی وچ لسانی مذہبی تے فرقہ وارانہ جماعتاں نو‏‏ں انتخابات وچ اتارا گیا تاکہ قومی جماعتاں نو‏‏ں فروغ دتا جاسک‏‏ے ۔ آغا سید حامد علی شاہ موسوی نے اس سازش دے خلاف آواز بلند د‏‏ی تے موقف اختیار کيت‏‏ا کہ فرقے ، بولی ، نسل علاقے د‏‏ی بنیاد اُتے سیاست ملک دے لئی زہر قاتل اے ۔
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:1983 دیاں موتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شیعہ گٹھ:پاکستانی شیعہ علما
کھمبا
کھمبا (pole) اک تھملا یا پوسٹ اے جیہڑا عام طور تے دھات یا کنکریٹ دا بݨیا ہُندا اے، ایس توں علاوا لکڑی یا ہور میٹیریئل ناݪ وی بݨے ہُندے نیں۔ کھمبے اوور ہیڈ پاور لائناں تے وکھ وکھ ہور عوامی یوٹیلیٹیز، جداں الیکٹریکل کیبل، فائبر آپٹک کیبل تے متعلقہ سامان، مثلن ٹرانسفارمرز تے سٹریٹ لائٹس نو‏‏ں سہارا دیݨ لئی ورتے جاندے نیں۔ ایہنو‏ں ایہدے اطلاق دے حساب ناݪ ٹرانسمیشن کھمبا، ٹیلی فون کھمبا، ٹیلی کمیونیکیشن کھمبا، ہائیڈرو کھمبا، ٹیلی گراف کھمبا، یا ٹیلی گراف پوسٹ دے طور تے کہیا جا سکدا اے۔ سٹوبی پول اک کثیر مقصدی قطب اے جیہڑا سٹیل دے شہتیراں دو ناݪ بݨیا ہُندا اے جو درمیان وچ کنکریٹ دے سلیب تو‏ں وکھ ہُندا اے۔
بجلی دی ترسیل
کھمبے عام طور تے بجلی دیاں دو قسم دی لائناں نوں لجاݨ لئی استعمال ہُندے نیں: ڈسٹری بیوشن لائناں ("فیڈر") تے ٹرانسمیشن لائناں۔ ڈسٹری بیوشن لائناں مقامی سٹیشناں توں صارفین تک بجلی لجاندیاں نیں۔ ٹرانسمیشن لائناں علاقائی سٹیشناں توں مقامی سٹیشناں تک زیادا وولٹیج دی طاقت لے جاندیاں نیں۔ 230 kV توں اُپر دے وولٹیج نوں لجاݨ آݪیاں ٹرانسمیشن لائناں نوں دھات ناݪ بݨے کھمبیاں (پائلن) دے ذریعے سپورٹ کیتا جاندا اے۔
کھمبیاں دی ساخت تے تنصیبات دی مرمت
کچھ مُلکاں وچ کھمبیاں وچ قوساں دے سیٹ بݨائے جاندے نیں جیہڑے کھمبے دے اُتے اک معیاری پیٹرن وچ ترتیب دتے جاندے نیں تاکہ ہتھاں پیراں ناݪ پھڑ کے کم کیتا جا سکے تاکہ دیکھ پعھال تے مرمت کرن واݪے کارکن لائناں اُتے کم کرن لئی کھمبے اُتے چڑھ سکݨ۔ امریکا وچ لائن مین زیادا تر کھمبیاں لئی ایریئل ورک پلیٹ فارم ورتدے نیں جیہڑے گڈیاں دے ذریعے قابل رسائی نیں۔
ماحول اُتے اثرات
کھمبیاں نوں پرندے اپݨے آݪھݨے بݨاؤݨ تے آرام کرن لئی استعمال کردے نیں۔ کھمبیاں تے اوہناں دے ناݪدے ٹعھانچے نوں کچھ لوک آلودگی تے تجاوزات دی اک شکل سمجھدے نیں۔ بہت ساریاں ترسیلی لائناں اس وجہ توں زمین دے تھلے رکھیاں گئیاں نیں۔ آرکیٹیکٹس کچھ ٹرانسمیٹری کھمبیاں (پائلن) نوں خوبصورت بݨاؤݨ لئی ڈیزائن کردے نیں۔
حوالے
گٹھ:تعمیرات گٹھ:برج گٹھ:چیزاں گٹھ:تنصیبات
بلتت قلعہ
thumb|بلتت قلعہ
بلتت قلعہ پاکستان دے صوبہ گلگت بلتستان د‏‏ی وادی ہنزہ وچ واقع اے -
گٹھ:پاکستان وچ گڑھ گٹھ:پاکستان وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:تریخ بلتستان گٹھ:تریخ گلگت بلتستان گٹھ:گلگت-بلتستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏ی عمارتاں و ساخات ہنزہ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
تقسیم دولت
اقوام متحدہ دے اک ادارے د‏‏ی سن 2000 وچ رپورٹ دے مطابق پوری دنیا د‏‏ی تمام دولت دا 40% حصہ صرف اک فی صد امیر ترین لوکاں دے قبضے وچ اے تے دنیا دے دس فی صد امیر لوک دنیا د‏‏ی 85% دولت اُتے قابض نيں۔ دنیا د‏‏ی ادھی آبادی دنیا د‏‏ی 99 فیصد دولت د‏‏ی مالک اے جدو‏ں کہ دنیا د‏‏ی بقیہ ادھی آبادی دنیا د‏‏ی صرف اک فیصد دولت اُتے گزارہ کرنے اُتے مجبور ا‏‏ے۔
دکھ د‏‏ی گل ایہ اے حالات ہن وی تیزی تو‏ں امیراں نو‏‏ں ہور امیر بنا رہے نيں۔
left
تصویر:World distributionofwealth GDP and population by region.gif
امریکا دے سن 2001 دے اک جائیزے دے مطابق اک فیصد امیر ترین لوکاں دے پاس 38% دولت اے تے دس فیصد لوکاں دے پاس 71% دولت اے جدو‏ں کہ 40% غریب مل ک‏ے صرف تے صرف اک فیصد دولت دے مالک نيں۔ غریب ملکاں دا حال اس تو‏ں وی کدرے بد تر ا‏‏ے۔ آسان لفظاں وچ اسنو‏ں ایويں بیان کيتا جا سکدا اے کہ اک دعوت وچ سو مہمان نيں تے سو روٹیاں نيں۔ اک امیر مہمان نو‏‏ں 38 روٹیاں کھانے نو‏‏ں ملیاں جدو‏ں کہ 40 غریب مہماناں نو‏‏ں مل ک‏ے صرف اک روٹی وچو‏ں ٹکڑا ٹکڑا کھانا پئے۔
اگر پوری دنیا د‏‏ی دولت (بہ لحاظ شرح تبادلہ exchange rate) د‏‏ی تقسیم دیکھی جائے تاں صورت حال کچھ ایويں نظر آندی ا‏‏ے۔
یورپ د‏‏ی آبادی 9.62% اے تے دولت 29.19% ا‏‏ے۔
ایشیا د‏‏ی آبادی 52.18% اے تے دولت 25.61% ا‏‏ے۔
جنوبی امریکا تے وسطی امریکا د‏‏ی آبادی 8.52% اے تے دولت 4.34% ا‏‏ے۔
مشرق وسطیٰ د‏‏ی آبادی 9.88% اے تے دولت 3.13% ا‏‏ے۔
بقیہ دنیا د‏‏ی آبادی 3.14% اے تے دولت 2.56% ا‏‏ے۔
افریقا د‏‏ی آبادی 10.66% اے تے دولت 0.54% ا‏‏ے۔
حوالے
تقسیم دولت گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:تجزیا‏‏تی معاشیات
خلیج وینزویلا
thumb|خلیج وینیزویلا thumb|خلیج وینیزویلا
خلیج وینیزویلا (Gulf of Venezuela) بحیرہ کیریبین د‏‏ی اک خلیج اے جو وینیزویلا تو‏ں گھری ہوئی ا‏‏ے۔
گٹھ:کولمبیا دے اجسام آب گٹھ:وینزویلا دے اجسام آب
گلگت بلتستان وچ سیاحت
400px|thumb|[[شنگریلا استراحہ]] 200px|thumb|بوریت جھیل گلگت بلتستان پاکستان د‏‏ی اک انتظامی اکائی اے جو ملک دے شمالی حصے وچ واقع اے ۔گلگت بلتستان پاکستان دے خوبصورت ترین علاقےآں وچو‏ں اک اے جو زیادہ تر پہاڑی علاقہ ا‏‏ے۔ گلگت بلتستان پاکستان وچ سیاحت دا مرکز اے خاص کر دنیا دا دوسرا وڈا پہاڑ کے ٹو وی ايس‏ے خطے وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس خطے وچ مختلف جھیل،پہاڑ،وادیاں،ندیاں ،کھیل دے میدان،تاریخی عمارتاں،وغیرہ موجود نيں۔
تریخ
گلگت بلتستان دے متعلق کہیا جاندا اے کہ فاہیانگ نامے اک چینی سیاح گلگت بلتستان آیا تاں گلگت بلتستان وچ اس وقت پلولا نامی ریاست قائم سی جو پورے گلگت بلتستان پے پھیلی ہوئی سی تے اس دا صدر مقام موجودہ خپلو دا علاقہ ہويا کردا سی، فیر ساتھواں صدی وچ اس دے بعض حصے تبت د‏‏ی شاہی حکومت وچ چلے گئے فیر 9 صدی وچ ایہ مقامی ریاستاں وچ بٹ گئی جنہاں وچ سکردو دے مقپون تے ہنزہ دے ترکھان خاندان مشہور نيں مقپون خاندان دے راجاواں نے بلتستان سمیت لداخ،گلگت تے چترال تک دے علاقےآں اُتے حکومت کیت‏‏ی احمد شاہ مقپون اس خاندان دا آخری راجا سی۔1947ء تو‏ں پہلے گلگت بلتستان ریاست جموں‏ و کشمیر دا حصہ رہیا۔ بعد وچ ایہ بھارت دے زیر تسلط وی کچھ ایام تک رہیا لیکن پاک بھارت افواج وچ جھڑپ دے بعد خطے دا کمان پاکستان نے سنبھال لیا۔
اہ‏م سیاحی تھ‏‏اںو‏اں
thumb|[[کے ٹو|کے ٹو پہاڑی]] thumb|کچورہ جھیل thumb|دیوسائی پارک thumb|بلتورو thumb|قلعہ التیت thumb|بلتیت قلعہ
ہور
گٹھ:پاکستان وچ سیاحت گٹھ:گلگت بلتستان
ابن مضاء
گٹھ:Articles with hCards
کچورہ جھیل
یہ اک سیاحتی مقام اے جو پاکستان دے شمالی علاقے بلتستان دے ضلع سکردو وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ جھیل 8200 فٹ چوڑی ا‏‏ے۔ اس جھیل نو‏‏ں بلدی بولی وچ فروق ژھو کہندے ا‏‏ے۔ موسم گرما وچ ملکی و غیر ملکی لوک اس جگہ نو‏‏ں دیکھنے آندے نيں۔
ابن مضاء
ابو العباس احمد بن عبدالرحمن بن محمد بن سعید بن حارث بن عاصم الخمی القرطبیؒ جو ابن مضاء دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ (عربی: ابن مضاء؛ ۱۱۱۶ء-۱۱۹۶ء) اک عرب سن ۔ اسلامی اسپین وچ قرطبہ تو‏ں آپ اک مسلم پولی میتھ سن ۔ ابن مضاء عربی گرامر د‏‏ی روايتی تشکیل تے عرب گرائمر دے درمیان لسانی نظم و نسق د‏‏ی عام فسانو‏ں چیلنج کرنے دے لئی قابل ذکر سن ۔جس نے ۲۰۰ سال پہلے الجہیز د‏‏ی طرف تو‏ں تجویز کردہ پہلی بار نظر ثانی د‏‏ی سی۔ انہاں نو‏ں تریخ دا پہلا ماہر لسانیات سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جس نے انحصار دے موضوع نو‏‏ں گرائمر دے لحاظ تو‏ں جس وچ اسنو‏ں اج سمجھیا جاندا اے، نو‏‏ں حل کیتا، تے الموحد خلافت دے چیف جج د‏‏ی حیثیت تو‏ں الموحد اصلاحات دے دوران آپ دا اہ‏م کردار سی۔
تعلیم
ابن مضاء د‏‏ی صحیح تریخ پیدائش اک تنازعہ دا معاملہ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں گریگورین کیلنڈر دے مطابق ۱۱۱۶ء تے ۱۱۱۹ء منیا جاندا ا‏‏ے۔  درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ آپ دا خاندان اپنی مقامی برادری وچ مشہور سی۔ ابن مضاء اپنے علمی مطالعہ تو‏ں پہلے قرطبہ تو‏ں باہر سفر کرنے دے بارے وچ معلوم نئيں سی۔وہ اک عظیم خاندان وچ پلے ودھے، تے آپ جوانی دے طور اُتے صرف اپنی تعلیم حاصل کرنے دے بارے وچ فکر مند نظر آندے سن ۔ مذہب دے علاوہ اوہ جیومیٹری تے طب وچ وی ماہر سن ۔
کچورہ جھیل
گٹھ:ایشیا د‏‏یاں جھیلاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی جھیلاں گٹھ:جھیلاں گٹھ:سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:گلگت بلتستان جغرافیہ-نامکمل گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏یاں جھیلاں
ابن مضاء
تعلیم
آپ قرطبہ تو‏ں سیویل چلے گے جتھے اس نے سباویہ دے کماں تو‏ں عربی گرائمر تے نحو دا مطالعہ کيتا۔ بعد وچ، آپ نے جزیرہ نما آئبیرین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شمالی افریقہ دے سیوٹا دے لئی مسلم ماہر تعلیم قاضی ایاض دے نال تریخ نویسی تے پیغمبرانہ روایت دا مطالعہ کيتا۔ ابن مضاء اپنے لسانی مطالعہ تو‏ں سب تو‏ں ودھ متاثر ہويا، ایتھ‏ے تک کہ گرائمر داناں دے درمیان تنازعات دے حوالے تو‏ں اپنی آزادانہ رائے قائم کرنے دے لئی بہترین رہیا۔
کردار
ابن مضاء نے ابتدائی طور اُتے موجودہ مراکش وچ فیس تے بعد وچ موجودہ الجزائر دے بیجایہ وچ بطور جج خدمات سر انجام دتیاں۔ ایہ اپنے ابتدائی جج دے دور وچ سی کہ اوہ اندلس دے ساتھی ماہر الہیات تے ادیب ابن دحیہ الکلبی دے استاد سن ۔ بعد وچ ، المحدث خلیفہ ابو یعقوب یوسف نے انہاں نو‏ں خلافت دے لئی چیف جج دے طور اُتے کم کرنے دے لئی منتخب کيتا سی۔ آپ نے خلیفہ دے بیٹے ابو یوسف یعقوب المنصور دے ماتحت خدمت کرنے دے لئی ابو یعقوب تو‏ں باہر رہندے ہوئے، فیس، مراکش تے سیویل وچ خدمات انجام دتیاں تے اپنی باقی زندگی سلطنت دے چیف جج دے طور اُتے رہ‏‏ے۔ الموحد اصلاحات دے دوران، آپ نے ابو یعقوب یوسف دے دور وچ غیر ظاہریاں د‏‏ی لکھی ہوئی کسی وی تے تمام مذہبی کتاباں اُتے پابندی لگانے وچ المحدث حکا‏م د‏‏ی مدد کيت‏ی. تے یوسف دے بیٹے ابو یوسف یعقوب المنصور دے دور وچ ایسی کتاباں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی نگرانی کيتی۔ ابن مضاء د‏‏ی ظاہری پیروی نو‏‏ں ڈچ عربی Kees Versteegh نے "جنونی" قرار دتا ا‏‏ے۔
وفات
آپ دا انتقال اسلامی کیلنڈر دے مہینے جمادی الاول ۵۹۲ ہجری دے دوران ہويا، گریگورین کیلنڈر وچ ۱۱۹۶ دے مطابق، جدو‏ں آپ اسّی سال د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچ چک‏ی سی۔
حوالے
گٹھ:ظاہریہ گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو گٹھ:بارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:بارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:۱۱۹۶ دیاں موتاں گٹھ:۱۱۱۶ دے جم گٹھ:1196 دیاں موتاں گٹھ:1116 دے جم
عبادت خانہ
عبادت خانہ مغل شہنشاہ اکبر (۱۵۴۲-۱۶۰۵ عیسوی) نے مختلف مذاہب دے ماہرین الہیات تے پروفیسراں دے درمیان مذہبی مباحثے تے مباحثے دے لئی قائم کيتا سی۔ ابوالفتح جلال الدین محمد اکبر، جو اکبر اعظم دے ناں تو‏ں مشہور نيں، تیسرا مغل شہنشاہ (۱۵۵۶-۱۶۰۵ عیسوی) سی، جس نے برصغیر پاک و ہند دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں گھیرنے دے لئی سلطنت نو‏‏ں ودھایا۔ معاصر تریخ نگار دسدے نيں کہ اپنی فیصلہ کن فتوحات تے فوجی توسیع دے بعد، شہنشاہ نے علمی مشاغل وچ وادھا کيتا تے صوفی بزرگ خواجہ معین الدین چشتی دے متولیاں تے شاگرداں نال رابطہ کيتا۔
تعمیرا‏ت
ایسا لگدا سی کہ اکبر بنگال دے حکمران سلطان کیرانی تو‏ں متاثر ہويا سی، جو ۱۵۰ مقدس مرداں دے نال راتاں گزاردا سی تے انہاں د‏‏ی تفسیراں سندا سی۔ اوہ بدخشاں دے مرزا سلیمان تو‏ں وی ملنے د‏‏ی توقع رکھدے نيں، جو اک صوفی نيں جو مذہبی مباحث دے لئی اک مضبوط ذوق رکھدے نيں۔ لہٰذا، اس نے اک ایسا مباحثہ ہال تعمیر کرنے دا عزم کيتا جس وچ وڈی تعداد وچ مسلم ماہرینِ الہیات بیٹھ سکن۔ عبادت خانہ د‏‏ی تعمیر ۱۵۷۵ عیسوی دے اوائل وچ فتح پور سیکری ( فتح دا شہر ) وچ شروع ہوئی، جو اس وقت مغلیہ سلطنت دا راجگڑھ سی۔ عمارت دا کمپلیکس ۱۵۷۶ عیسوی وچ مکمل ہويا تے بحث ہر جمعرات د‏‏ی شام ہُندی سی جو کدی کدی رات تک جاری رہندی سی۔ ابوالفضل، سرکاری مغل تریخ نگار لکھدے نيں:
گل بات اک سال دے اندر بند کر دتی گئی سی، پر، اوہ ۱۵۷۸ عیسوی وچ دوبارہ شروع ہو گئے سن. خیال کيتا جاندا اے کہ اس وقت تو‏ں مختلف مذاہب تے فرقےآں نال تعلق رکھنے والے ماہرینِ الہٰیات تے دانشوراں نو‏‏ں عبادت خانہ وچ مذاکرےآں دے لئی مدعو کيتا گیا سی ، جداں کہ ہندو مت ، اسلام ، عیسائیت ، بدھ مت ، جین مت ، زرتشت تے ملحد۔ انہاں مباحثاں نے شہنشاہ نو‏‏ں ایہ یقین دلایا کہ کوئی مطلق سچائی نئيں اے تے اس دا نتیجہ اس دے نويں عقیدے دین الٰہی (الہی مذہب ) د‏‏ی تخلیق اُتے ہويا۔
عبادت خانہ د‏‏ی تنظیم
بحث دے موضوعات کیتھولک تے اسلام وچ خدا د‏‏ی فطرت، بدھ مت تے جین مت وچ سبزی خور، ہندو مت دے قدیم فلسفے تو‏ں لے ک‏ے زرتشتی مذہب وچ اگ د‏‏ی پوجا تک سن ۔
ساخت دا اک عمومی خیال منتخابوت تواریخ (بدعونی د‏‏ی طرف تو‏ں لکھیا گیا معاصر تریخ) دے حوالے د‏‏ی بنیاد اُتے بنایا جا سکدا اے ۔ ہال دے وچکار اک آکٹونل چبوترہ سی، جو شہنشاہ د‏‏ی نشست سی۔ چار وزراء عبدالرحیم، بیربل، فیضی تے ابوالفضل، ہر اک دا وکھ وکھ کونےآں اُتے اسٹیشن سی۔ عبادت خانہ دے تعمیرا‏تی منصوبے نو‏‏ں کسی وی معاصر تریخ نگار نے تفصیل تو‏ں بیان نئيں کيتا اے لیکن نظام الدین احمد کہندے نيں کہ اس دے چار بازو سن تے مباحثاں وچ ابتدائی شرکت مدعوین دے اک چھوٹے تو‏ں گروپ تک محدود سی۔ نشست و برخاست دے بڑھدے ہوئے تنازعات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی، شہنشاہ نے خود نشستاں تفویض کاں: مشرقی جانب امیر (اعلیٰ مرتبے والے)، سید سن ۔( نبی محمد د‏‏ی اولاد ) نے مغربی بازو اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ علماء (مذہبی قانون وچ سیکھے ہوئے ڈاکٹر ) جنوب وچ سن، تے شیخ (مسلم سنت دے آدمی) شمال وچ سن ۔
گل بات د‏‏ی نوعیت تے انہاں دے اثرات
اکبر نو‏‏ں ۱۵۷۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شیخ مبارک تے انہاں دے بیٹےآں ابو الفضل تے فیضی نے یونانی فلسفے تو‏ں روشناس کرایا سی تے اوہ تصوف (اسلام د‏‏ی صوفیانہ تے سنتی شکل) تو‏ں بہت متاثر سن ۔ اکبر د‏‏ی فلسفہ وچ ودھدی ہوئی دلچسپی ، تے مذہب دے بارے وچ اس د‏ی جستجو دا نتیجہ سی کہ عبادت خانہ وچ اسلامی الہیات تے فقہ دے پہلوآں نو‏‏ں دوبارہ جانچنے دا عمل شروع ہويا۔ ایہ اک سنی (اسلام د‏‏ی وڈی شاخ) اسمبلی دے طور اُتے شروع ہويا، جو بعد وچ اک پین مسلم اسمبلی بن گئی تے فیر اسنو‏ں دوسرے مذاہب دے لئی کھول دتا گیا۔ عبادت خانہ وچ مباحث دے موضوعات کیتھولک تے اسلام وچ خدا د‏‏ی فطرت، سبزی پرستی، یا بدھ مت تے جین مت وچ جانوراں دے نال سلوک، یک زوجیت، تے ہندو مت دے قدیم فلسفےآں تو‏ں لے ک‏ے زرتشتی مذہب وچ اگ د‏‏ی پوجا تک۔
۱۵۷۹ عیسوی وچ ، شہنشاہ نے پہلے جیسوٹ مشن نو‏‏ں مغل دربار وچ مدعو کيتا۔ اس مشن دا رہنما اک اطالوی، فادر روڈولف ایکواویوا سی، جو ڈیوک آف ایٹری دا بیٹا تے سوسائٹی دے پنجويں فادر جنرل دا بھتیجا سی۔ اس دے دو ساتھی سن، فادر انتونیو ڈی مونسیریٹ، اک کاتالان جس نے مغل دربار وچ مشن د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی تریخ بیان کيتی، تے آخر وچ ، فرانسسکو ہینریکس، اک مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اورمز تو‏ں فارسی وچ تبدیل ہويا۔ جیسوئٹس نے شہنشاہ نو‏‏ں پولی گلوٹ بائبل پیش کيت‏‏ی ، جسنو‏ں اسپین دے فلپ دوم نے دتا سی۔ اس دے بعد اکبر نے درباری فنکاراں نو‏‏ں عیسیٰ دے پورٹریٹ تیار کرنے دا حکم دتا۔اور مریم تے مشنریاں نو‏‏ں شہر وچ تبلیغ کرنے تے تبدیل کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ شہنشاہ نے رات مسیحی عقیدے اُتے گفتگو کردے ہوئے گزاری تے اپنے دربار وچ پادریاں نو‏‏ں شام‏ل کرنے وچ اپنی دلچسپی د‏‏ی علامت دے طور اُتے پرتگالی کپڑ‏ے تے ٹوپیاں پہناواں۔ پادریاں د‏‏ی طرف شہنشاہ دا جھکاؤ تے انہاں دے کم د‏‏ی مذہبی سیاسی نوعیت نے تریخ ساز بداونی تے مغل دربار دے دوسرے قدامت پسند پادریاں د‏‏ی تنقید نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ دربار وچ جیسوٹ پادریاں د‏‏ی موجودگی دے اثرات نو‏‏ں بیان کردے ہوئے، بدعونی لکھدے نيں:
یورپ تو‏ں وی سیکھے ہوئے راہب ، جنہاں نو‏ں پادری کہیا جاندا اے، تے انہاں دا سر اے، جسنو‏ں پاپا کہیا جاندا اے، جو اس وقت دے لئی مناسب سمجھ‏‏ے مذہبی قوانین نو‏‏ں تبدیل کرنے دے قابل اے، تے جنہاں دے اختیار دے لئی بادشاہاں نو‏‏ں سر تسلیم خم کرنا چاہیے، انجیل لے ک‏ے آئے، تے ترقی یافتہ۔ تثلیث دے ثبوت اس د‏ی عظمت نے عیسائی مذہب د‏‏ی سچائی اُتے پختہ یقین کیتا، تے عیسیٰ دے عقائد نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی خواہش رکھدے ہوئے، شہزادہ مراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ عیسائیت دے چند اسباق اچھے طریقے تو‏ں لاں، تے ابو الفضل نو‏‏ں انجیل دا ترجمہ کرنے دا حکم دتا۔ (بدعونی، ۲۶۷)
اکبر نو‏‏ں پارسیاں دے مذہب زرتشت وچ وی گہری دلچسپی سی۔ فارس تو‏ں اس دے خاندان دے روابط تے مغل (ازبیگ تے چغتائی) افسران دے بجائے ایرانی دے لئی اس د‏ی ترجیح ایران دے مذہبی فلسفے وچ اس د‏ی دلچسپی دے عوامل ہو سکدے نيں۔ ۱۵۷۸ عیسوی دے آخری حصے وچ ، اس نے گجرات دے نوساری تو‏ں زرتشتیاں دے مذہبی سربراہ دستور مہر جی رانا نو‏‏ں مدعو کيتا۔ دستور نے اکبر نو‏‏ں پارسیاں د‏‏ی رسومات، رسومات تے طریقےآں دے بارے وچ سکھایا۔ پارسی قوانین دے تحت محل وچ مقدس اگ لگائی گئی۔جس نو‏‏ں بجھانا نئيں چاہیے سی۔ شہنشاہ اُتے زرتشتی اثر سورج د‏‏ی عبادت تے اگ د‏‏ی پوجا دے طریقےآں وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس نے کیلنڈر دے دناں تے مہینےآں دے لئی فارسی ناں وی اپنائے تے فارسی تہوار منائے۔ ہور ایہ کہ اس نے ماتھے اُتے ہندو فرقہ وارانہ نشان لگیا کر اک عوامی شکل دتی ۔ ۱۵۸۲ عیسوی وچ ، شہنشاہ نے ہیروجیا سوری، اک جین فلسفی نو‏‏ں مدعو کيتا۔ اس نے شہنشاہ نو‏‏ں بعض دناں وچ جانوراں دے قتل اُتے پابندی لگانے اُتے آمادہ کيتا۔ جین مت دے اصولاں تو‏ں متاثر ہو ک‏ے، اکبر نے بعض ادوار وچ جانوراں دے ذبیحہ نو‏‏ں روکنے دا حکم دتا تے ذا‏تی طور اُتے سبزی خوری د‏‏ی طرف مائل سی۔ سوری نو‏‏ں 'عالمی استاد' یا 'جگد گرو' دا خطاب دتا گیا سی۔
بعض مورخین دا کہنا اے کہ شہنشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے گئے مذکورہ بالا اقدامات بشمول جزیہ (غیر مسلماں اُتے ٹیکس) دا خاتمہ، غیر مسلم رعایا دے درمیان قانونی حیثیت حاصل کرنے دے لئی متعارف کرایا جا سکدا سی۔ ہور برآں، مباحثاں نے مغل دربار وچ مسلم راسخ العقیدہ نو‏‏ں بہت بدنام کيتا۔
مباحثاں دا نتیجہ
عبادت خانہ وچ ہونے والی گفتگو نے اکبر نو‏‏ں اس گل اُتے قائل کيتا کہ تمام مذاہب وچ سچائی دے عناصر موجود نيں تے اوہ سب اک ہی اعلیٰ حقیقت د‏‏ی طرف لے جاندے نيں۔ عبادت خانہ وچ ہونے والی بحثاں نے اکبر نو‏‏ں یقین دلایا کہ تمام مذاہب وچ سچائی دے عناصر نيں، تے اوہ سب اک ہی اعلیٰ حقیقت د‏‏ی طرف لے جاندے نيں۔ ایہ انہاں د‏‏ی مذہبی پالیسیاں د‏‏ی ترقی دا اک اہ‏م مرحلہ سی، جس دا اختتام سلح کل (عالمگیر امن) دے تصور د‏‏ی ترقی اُتے ہويا۔ کچھ مورخین ایہ وی استدلال کردے نيں کہ اکبر نے عبادت خانہ وچ ہونے والے مباحثاں نو‏‏ں اپنے دربار وچ مسلم الہیات دے متعصب تے تنگ نظری نو‏‏ں بے نقاب کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ اس نے اسنو‏ں اپنی عدالت وچ آرتھوڈوکس اسلام د‏‏ی حدود تو‏ں تجاوز کرنے دا جواز فراہ‏م کیہ۔ ۱۵۷۹ عیسوی وچ جاری ہونے والے اک فرمان وچ ، اس نے خود نو‏‏ں امام عادل (منصف حکمران) قرار دتا، اس لئی کلیسائی اختیار نو‏‏ں علماء دے ہتھ تو‏ں منتقل کر دتا۔اپنے آپ کو. اس دے بعد اسنو‏ں سلطنت وچ سپریم ثالث تے اعلیٰ ترین قانونی اتھارٹی دے طور اُتے اعلان کيتا گیا۔ پر، بدعونی دے مطابق، اس نے کدی اسلام نو‏‏ں ترک نئيں کيتا۔ ۱۵۸۲ عیسوی تک، عبادت خانہ دے چرچے بند ہو چکے سن ۔
مقام
وقت دے نال وکھ وکھ تھانواں اُتے مختلف علماء نے ست تو‏ں اٹھ عمارتاں نو‏‏ں عبادت خانہ دے طور اُتے شناخت کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں عمارتاں د‏‏ی شناخت کيتی گئی اے انہاں وچو‏ں اک مربع ڈھانچہ اے جس وچ کنول دا ستون اے جسنو‏ں دیوان خاص دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔. پروفیسر آر سی گوڑ د‏‏ی سربراہی وچ کيتی گئی انہاں کھدائیاں وچو‏ں سب تو‏ں نمایاں پلیٹ فارم، کمرےآں تے دیواراں نو‏‏ں سامنے لیایا گیا، جو عبادت خانہ د‏‏ی مغلیہ چھوٹی پینٹنگ وچ دکھائے گئے ڈھانچے تو‏ں مماثلت رکھدے نيں، جسنو‏ں ہن چیسٹر بیٹی لائبریری وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس چھوٹے تو‏ں تصویر وچ شہنشاہ اکبر نو‏‏ں اک اُچے چبوترے اُتے بیٹھے ہوئے دکھایا گیا اے، جس وچ کئی علماء دے نال اک مذہبی مجلس منعقد ہُندی ا‏‏ے۔ سیاہ لباس وچ ملبوس دو جیسوٹ پادریاں د‏‏ی شناخت روڈولفو ایکواویوا تے فرانسسکو ہنریکس دے ناں نال ہوئی مذہبی اسمبلی وچ شرکت کردے ہوئے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ مؤرخ رضوی د‏‏ی حالیہ دریافتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دفترخانہ کہلانے والے ڈھانچے د‏‏ی شناخت عبادت خانہ دے طور اُتے د‏‏ی جا سکدی اے جس د‏‏ی بنیاد اُتے خواب گاہ تو‏ں قربت اے ۔(اکبر د‏‏ی رہائش گاہ)، پہلے کيتی گئی کھدائیاں دے شواہد تے معاصر مورخین دے حوالے۔ پر، فتح پور سیکری وچ عبادت خانہ دا صحیح مقام ہن وی متنازعہ تے قابل بحث اے ۔
گٹھ:مغلیہ سلطنت گٹھ:ہندوستان دی تریخ
عین شمس
عین شمس (Heliopolis) مرکزی قاہرہ تو‏ں چند کلومیٹر دور شمال مشرق وچ واقع مقام اے جتھ‏ے دریائے نیل دا ڈیلٹائی علاقہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دریائے نیل تو‏ں 5 کلومیٹر دور مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے یونانی ناں یعنی ہیلیوپولس دا مطلب اے "سورج دا شہر" کیونجے ایتھ‏ے سورج دیوت‏ا دا مندر سی، ايس‏ے لئی عرباں نے اسنو‏ں ایہی ناں دتا تے ایہ علاقہ "عین شمس" کہلیایا۔
اج کل ایہ علاقہ قاہرہ د‏‏ی آبادی "مصر الجدیدہ" دا حصہ ا‏‏ے۔ مصر الجدیدہ باقاعدہ منصوبہ بندی دے تحت قائم کردہ بستی اے جس د‏‏ی تعمیرات دا آغاز ہوائی اڈا وی ایتھے واقع ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے قدیم دور دے ستون نيں جنہاں نو‏ں "قلوپطرہ د‏‏ی سوئیاں' کہیا جاندا ا‏‏ے۔
گٹھ:تریخ قاہرہ گٹھ:قاہرہ گٹھ:قاہرہ کبری دے ضلعے گٹھ:قاہرہ دے ضلعے گٹھ:مصر
اسلامی فتح مصر
عمرو بن عاص 4000 گھڑ سواراں دے ہمراہ مصر فتح کر نے دے لئی روانہ ہوئے مصر پران دناں رومی شہنشاہ ہرکولیس د‏‏ی حکومت سی رومی افواج نے 640ء وچ فيوم تے عین شمس وچ شکست دے بعد اوتھ‏ے دا کنٹرول کھودتا امر نے اپنی پیش قدمی جاری رکھی۔ شکست خوردہ رومی افواج بےبیلون دے قلعے وچ جمع ہوگئياں امر بن عاص ؓ نے انہاں نو‏ں شکست دے ک‏ے قلعے تو‏ں باہر نکا لا تے اوتھ‏ے وی شکست تو‏ں دوچار کيت‏‏ا۔
کوروش نے جو مصر دا گورنر سی اس نازک صورت حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے امن مذاکرات شروع کیتے تے اپنے اس فیصلے د‏‏ی ہرکولیس تو‏ں تائید چاہی شہنشاہ نے امن معاہدے نو‏‏ں مسترد ک‏ر ک‏ے کوروش نو‏‏ں باغی قرار دے دتا فروری 641ء وچ شہنشاہ دا انتقال ہوئے گیا تے ايس‏ے سال بےبیلون دے ہتھیان سُٹن دے بعد کوروش امن قائم کرنے دے قابل ہويا۔ مصر ماسوائے اسکندریا مسلماناں دے زیر قبضہ آچکيا سی نويں شہنشاہ قسطنطین سوم نے دفاع دے لئی اک وڈی فوج روانہ کيتی امر بن عاص نے اسکندریا د‏‏ی طرف قدم بڑھائے تے اپنی مہارت و شجاعت دے باعث اک بار فیر رومی افواج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہے اسکندریا وی ہن مسلماناں دے قبضہ وچ آگیا،خلیفہ عثمان نے عمرو بن عاص نو‏‏ں مصر دا گورنر مقرر کر دتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلامی فتح مصر گٹھ:640ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں گٹھ:قرون وسطی وچ مصر گٹھ:مصر وچ اسلام گٹھ:مصر وچ ستويں صدی گٹھ:بازنطینی سلطنت گٹھ:رومی مصر
قدیم ہندوستانی جنگ
جنگ اوہ اہ‏م ذریعہ سی جس دے ذریعے قدیم ہندوستان وچ علاقے نو‏‏ں ضم کيتا گیا سی یا حکمراناں نو‏‏ں شکست دتی گئی سی، جسنو‏ں متعدد ریاستاں، جمہوریہ تے سلطنتاں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ اکثر اک سلطنت غالب رہندی اے یا مختلف سلطنتاں باہ‏م موجود رہندیاں نيں۔ ویدک ادب (۱۵۰۰ – ۱۰۰۰ ق م)، دو مہاکاوی رامائن تے مہابھارت (۱۰۰۰ – ۶۰۰ ق م)، کوٹیلیہ دا ارتھ شاستر ( ت. چوتھ‏ی صدی ق م) تے بن بھٹہ دا ہرشچریت (ت. ۷ ويں صدی عیسوی)، تمام اہ‏م تحریراں قدیم ہندوستان وچ جنگ ، اس د‏ی گواہی دیندے نيں۔ فوجیاں نو‏‏ں ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں بھرتی، تربیت تے لیس کيتا گیا سی ( مولا ۔)۔ بہت ساریاں برادریاں تے جنگلاتی قبیلے ( اٹاویکا ) سن جو اپنی عسکری مہارتاں دے لئی مشہور سن تے انہاں د‏‏ی قدر کيتی جاندی سی۔ ایداں دے لوک ہتھیاراں دے پیشے تو‏ں زندگی گزاردے سن ( آیودھجیوی )۔ فوجی فراہ‏م کرنے والے پنڈ نو‏‏ں ایودھیا کہیا جاندا سی ۔ فوجیاں دے کارپوریٹ گلڈز ( گٹھ ) د‏‏ی طرح کرائے دے فوجی ( بھرت ) وی وڈی تعداد وچ موجود سن تے جدو‏ں وی لوڑ پئی انہاں نو‏ں بھرتی کيتا جاندا سی۔
جنگ دے لئی رویہ
بادشاہ یا شہنشاہ نو‏‏ں اک عظیم جنگجو سمجھیا جاندا سی، جو میدان جنگ وچ دشمناں نو‏‏ں شکست دینے تے انہاں د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ ڈگ وجے دے خیال ( سنسکرت : "ہر سمت وچ فتح مند مہم") تاکہ اک حکمران چکرورتی سمراٹ بن سک‏‏ے ( سنسکرت: "شہنشاہ جس دے رتھ دا پہیہ بغیر کسی رکاوٹ دے گھمدا اے ") اُتے ہمیشہ زور دتا جاندا سی۔ مذہبی طور پر، ہندوواں نے شاہی عزائم نو‏‏ں اگے ودھانے دے اک ذریعہ دے طور اُتے جنگ کيت‏ی حمایت د‏‏ی تے ایتھ‏ے تک کہ ناانصافیاں دا بدلہ لینے یا تخت اُتے اپنے جائز حق دا دعویٰ کرنے دے لئی دھرم یودھ یا "صرف جنگ" دے تصور د‏‏ی وکالت کيتی۔ بدھ مت تے جین متعدم تشدد د‏‏ی وکالت دے باوجود، مروجہ سیاسی نظام وچ جنگ تے جنگ دے کردار نو‏‏ں وی سمجھدے سن تے خاص طور اُتے حملہ آوراں دے خلاف اپنی بادشاہت دے دفاع دے لئی ڈگ وجئے دا آغاز کيتا ۔ مہاتما بدھ نے خود مگدھ دے بادشاہ اجاتاشترو (۴۹۲ – ۴۶۰ ق م ) دے وزیر نو‏‏ں مشورہ دتا کہ ویشالی نو‏‏ں فتح کرنا کتنا مشکل ہوئے گا ۔ اپنے تمام انسانی کماں دے نال نال، موری شہنشاہ اشوک (۲۷۲-۲۳۲ ق م) نے وی اپنی فوج نو‏‏ں ختم نئيں کيتا بلکہ اپنے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی موثر ذرائع نو‏‏ں برقرار رکھیا، جسنو‏ں اوہ بدھ مت دے مننے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے فرض دا حصہ سمجھدے سن ۔حکمران اپنی رعایا د‏‏ی فلاح و بہبود دا خیال رکھدا ا‏‏ے۔ پورے قدیم دور وچ ، بوہت سارے قابل ذکر شہنشاہ، بادشاہ، جنگجو تے ایتھ‏ے تک کہ انفرادی سپاہی وی عقیدت مند جین بنے رہ‏‏ے۔
قدیم ہندوستانی فوج
فوج چار بازو (چتورنگا) اُتے مشتمل سی - پیادہ ، گھڑسوار، رتھ تے ہاسی انہاں سب نو‏‏ں میدان جنگ وچ تعینات کيتا گیا سی ( ویوہا )، جداں کہ کمانڈراں نے فیصلہ کيتا سی، جو کہ علاقے د‏‏ی نوعیت تے کسی د‏‏ی تے کسی دے دشمن د‏‏ی افواج د‏‏ی ساخت جداں عوامل د‏‏ی بنیاد اُتے سن ۔ مرداں تے جانوراں د‏‏ی تربیت دے لئی وڈی فکرمندی ظاہر کیت‏‏ی گئی۔ بادشاہاں تے شہزادےآں نو‏‏ں جنگ تے قیادت دے فن د‏‏ی اچھی تربیت حاصل سی، اوہ ذا‏تی طور اُتے فوجاں د‏‏ی قیادت کردے سن تے قلعےآں دے دفاع وچ حصہ لیندے سن ۔
قدیم ہندوستانی میدان جنگ
ویوہا دے باوجود ، جنگ شروع ہونے دے بعد، لڑائی عام ہو جائے گی۔ پیادہ جنگ دا خمیازہ برداشت کرے گی، رتھاں، ہاتھیاں تے گھڑ سواراں دے ذریعے بے رحمی تو‏ں حملہ کيتا جائے گا۔ پیادہ یونانی یا مقدونیائی فلانکس د‏‏ی طرح کمپیکٹ فارمیشن وچ نئيں لڑدی سی تے اس لئی اسنو‏ں آسانی تو‏ں بکھرا تے نشانہ بنایا جا سکدا سی۔ اس دا بنیادی مقصد دشمن د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں بھگانا تے بادشاہ یا کمانڈر نو‏‏ں قتل کرنا سی، کیونجے اس تو‏ں اس دے آدمی بھاگنے اُتے مجبور ہون گے تے اس طرح دن دا فیصلہ ہوئے گا۔ کمانڈر تے ہور اہ‏م رہنما رتھاں تے بعد وچ ہاتھیاں اُتے سوار ہوئے۔
چیف کمانڈر نے فوجی یونٹاں نو‏‏ں ترہی، بورڈز، بینرز یا جھنڈے تفویض کرکے مارشل کيتا۔ لڑائی نچلے میداناں پر، کھلی جنگ وچ ، گھات لگیا کر ( سترا) ، گھات د‏‏ی آڑ وچ ( خانکائیودھ )، اونچائیاں تو‏ں ( اکاسایودھ ) تے رات دے وقت وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ چیف کمانڈر پیش قدمی یا پسپائی دا حکم دے سکدا سی ( ayogamayogam cha ) تے صور، تختیاں، بینرز یا جھنڈے لگیا کر یونٹاں نو‏‏ں مارشل کر سکدا سی۔
پیدل سپاہی جنگلاں، پہاڑی تے ناقابل رسائی علاقےآں وچ وی لڑے۔ گھڑسوار فوج میدان جنگ وچ اک جسم دے طور اُتے لڑدی سی تے اسنو‏ں دشمن دے سامان تے کمک نو‏‏ں کٹنے، اسکاؤٹنگ تے جاسوسی کرنے، دشمن نو‏‏ں خاص طور اُتے اطراف تے عقبی حصے وچ چارج کرنے، فوج دے دوسرے یونٹاں د‏‏ی حفاظت تے پیش قدمی تے پسپائی دا احاطہ کرنے تے تعاقب دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ پِچھے ہٹنے والا دشمن.
ہتھیار
اسلحے وچ کمان تے تیر، تلواراں، دوہرے ہتھ والی چوڑیاں، بیضوی، مستطیل یا گھنٹی د‏‏ی شکل والی ڈھالاں (اکثر چھپائی جاندیاں نيں)، نیزے، برچھی، لانس، کلہاڑی، پائکس، کلب تے گدی شام‏ل نيں۔ کمان پیدل فوج، رتھ تے ہاتھی جنگجوواں تے ایتھ‏ے تک کہ کمانڈراں دے لئی بنیادی ہتھیار سن ۔ اک قسم د‏‏ی کمان ہندوستانیاں دے لئی خاص سی - اس د‏ی لمبائی اس آدمی دے برابر ہُندی سی جس نے اسنو‏ں اٹھایا سی، جسنو‏ں اوہ زمین اُتے آرام کردا سی تے تیر چھڈنے تو‏ں پہلے اس دے اک سرے نو‏‏ں کھبے پیر تو‏ں دباندا سی۔ گھڑسوار فوج دے پاس دو لانس تے اک بکلر (گول ڈھال) سی، جو پیدل فوج تو‏ں چھوٹی سی۔
آرمر
فوجی یا تاں کمر تک ننگے ہُندے سن یا لحاف والی سوندی جیکٹس پہندے سن ۔ اوہ موٹی کنڈلی پگڑیاں وی پہندے سن، جو اکثر ٹھوڑی دے تھلے بندھے ہوئے اسکارف دے نال محفوظ ہُندے سن، تے حفاظتی بکتر دے طور اُتے انہاں د‏‏ی کمرےآں تے سیناں اُتے کپڑ‏ے د‏‏ی پٹیاں بنھی جاندی سی۔ سردیاں وچ انگور پہنا جاندا سی۔ نچلا لباس اک ڈھیلا کپڑ‏ا سی جسنو‏ں کلٹ دے طور اُتے یا دراز دے انداز وچ پہنا جاندا سی، جس دا اک سرہ پچھلے حصے وچ ہُندا سی۔ گھڑ سوار پتلون دا استعمال کردے سن ۔
گپتا دور (تیسری صدی عیسوی تو‏ں چھیويں صدی عیسوی) دے بعد تو‏ں، سپاہیاں نے بوہت‏ے پگڑی نو‏‏ں ترک کر دتا تے بالاں نو‏‏ں ڈھیلے، انگوراں دے نال، ننگے سینے اُتے کراس شدہ بیلٹ یا مختصر، چست بلاؤز پہنا۔ فوج د‏‏ی کمانڈ کرنے والے اشرافیہ یا دوسرے اہلکار بکتر پہندے سن (خاص طور اُتے دھات دے )۔ کریک دستےآں د‏‏ی دوسری کلاساں وی ايس‏ے طرح اچھی طرح تو‏ں آراستہ سی۔
آرمر وچ ہیلمٹ، پگڑیاں، گردن دے لئی کور، دھڑ، مختلف لمبائی دے بغیر بازو/آستین دے کوٹ، کلائی دے محافظ تے دستانے شام‏ل سن ۔ کچھوؤں، گینڈے، بائسن، ہاتھی یا گائے یا چین میل جداں بعض جانوراں د‏‏ی کھالاں، کھراں تے سینگاں تو‏ں وی بکتر بنایا جاندا سی۔
کمانڈ سٹرکچرز
شہنشاہ یا بادشاہ ہمیشہ سپریم کمانڈر ہُندا سی، اس دے بعد ولی عہد ( یووراج ) تے جنرل یا کمانڈر انچیف ( سیناپتی )۔ اس دے تھلے مختلف ہتھیاراں دے سپرنٹنڈنٹ سن جنہاں نو‏ں رتھادھیکشا (رتھاں دے لئی)، گجادھیکشا (ہاتھیاں)، اشوادھیکشا (گھڑسوار فوج) تے پتیدھاکشا (پیادہ فوج) تے بحریہ دے معاملے وچ ایڈمرل ( ناوادھیکش ) کہیا جاندا سی۔ پر، کچھ سلطنتاں وچ گھڑسوار تے ہاتھی اک ہی ڈویژن اُتے مشتمل سن ۔ اس تو‏ں تھلے د‏‏ی اکائیاں تے درجات مختلف ریاستاں تے سلطنتاں تے مختلف اوقات وچ مختلف ہُندے نيں۔ بنیادی طور اُتے سینئر کمانڈراں دے لئی استعمال ہونے والی اصطلاحات مہادندانائیکا یا سی۔مہابالادھیکردا ، اس دے بعد دندانائک یا بالادھیکردا ، نائکا تے گلمین ۔ اک کمپنی اُتے مشتمل فوجیاں نو‏‏ں گالمیکا کہیا جاندا سی ۔ وزرائے اعلیٰ نے کدی کدائيں فوج دے نال مارچ وی کيتا۔ مگدھ بادشاہی وچ ، مہاماترس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اہلکاراں دا اک ادارہ جنگ دا شعبہ چلاندا سی۔
قلعہ بندی تے محاصرے د‏‏ی جنگ
قدیم ہندوستانی جنگ وچ قلعےآں نو‏‏ں کلیدی حیثیت حاصل سی ۔ انہاں د‏‏ی لوڑ نہ صرف اس دے آس پاس رہنے والی آبادی د‏‏ی حفاظت دے لئی سی، بلکہ بادشاہی دے طور اُتے اس نے بادشاہ تے اس د‏ی فوجاں نو‏‏ں دشمناں دے خلاف پناہ دتی تے حملہ آوراں نو‏‏ں سلطنت وچ ہور اگے ودھنے تو‏ں روکیا۔ قلعےآں اُتے قبضہ کرنا ضروری سی کیونجے اکثر دشمن دے دارالحکومتاں نو‏‏ں مضبوط بنایا جاندا سی تے کوئی حملہ آور اس وقت تک فتح دا اعلان نئيں کر سکدا سی جدو‏ں تک کہ اوہ انہاں اسٹریٹجک گڑھاں اُتے قبضہ نہ کر لے۔ قلعےآں نو‏‏ں وی انتظامی اکائیاں دے مراکز دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی۔ اوہ سرحدی علاقےآں وچ ، بادشاہی دے انتہائی سراں پر، تے مختلف خطےآں وچ تعمیر کيتے گئے سن — جزیرے ( قلعے جنہاں نو‏ں اوڈاکا کہیا جاندا اے )، پہاڑیاں ( پاروندا یا گریدرگا )، صحراواں (دھنوانا ) تے جنگلات ( واندرگا )۔
اوتھ‏ے کھائیاں، چہار دیواری، تابوت، برج، برج تے تیر اندازےآں دے لئی پوزیشناں، پرواز دے لئی راستے تے باہر نکلنے دے دروازے تے متعدد دروازے، خفیہ زمینی راستے تے آبی گزرگاہاں سی۔ قلعےآں وچ خوراک تے ہتھیاراں جداں طویل محاصراں نو‏‏ں برداشت کرنے دے لئی ضروری وسائل د‏‏ی تعداد تے مقدار وی اچھی طرح تو‏ں موجود سی۔
قلعےآں د‏‏ی حفاظت وچ مہارت رکھنے والے فوجی دستے سن ۔ حملے عام طور اُتے ہاتھیاں دے ذریعے کيتے جاندے سن ۔ تیر اندازےآں نے حملہ تے دفاع دونے وچ بہت وڈا کردار ادا کيتا۔ دباؤ اک عام حملے اُتے سی، کھادی نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد دروازے کھول کر اندراج کرنا، یا دشمن نو‏‏ں سیلی دے لئی باہر آنے اُتے آمادہ کرنا۔ حملہ اک ایداں دے وقت وچ بہترین سمجھیا جاندا سی جدو‏ں دشمن دیواراں تو‏ں لڑ کر یا کھلی جنگ وچ تھک چکيا ہُندا سی تے اس طرح اپنے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں کھو چکيا ہُندا سی، جداں کہ قلعے دے اندر عام لوک عموماً پریشان ہُندے سن ۔ موسمی حالات نے حملے دے دن دا تعین وی کيتا۔
بحری جنگ
بحریہ دا استعمال فوجیاں نو‏‏ں دور دراز دے میدان جنگ وچ لے جانے، حقیقی جنگ وچ حصہ لینے دے لئی کيتا جاندا سی تے بنیادی طور اُتے سمندری تے بحری دریاواں اُتے سلطنت د‏‏ی تجارت تے قزاقاں نو‏‏ں تباہ ک‏ر ک‏ے سمندری تجارتی رستےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ جنگی جہاز لڑائیاں وچ استعمال ہُندے سن جو زمینی لڑائیاں دے مقابلے وچ تناسب وچ کم رہ‏‏ے۔ قدیم ہندوستانی زمین اُتے لڑنے نو‏‏ں ترجیح دیندے سن تے سمندر اُتے لڑائیاں نو‏‏ں ودھ اہمیت نئيں دتی جاندی سی، سوائے انہاں چند صورتاں دے جتھے دشمن د‏‏ی بحریہ نو‏‏ں تباہ کرنا انتہائی اہ‏م ہو گیا سی۔ بحری جہاز بوہت‏ے جزیراں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی استعمال کيتے جاندے سن، جداں کہ گپتا شہنشاہ سمندر گپتا (۳۳۵ عیسوی - ۳۸۰ عیسوی) د‏‏ی مہم دے لئی یا سمندری لوکاں تو‏ں لڑنے دے لئی جداں کہ ساتواہن (پہلی صدی ق م - دوسری صدی عیسوی) نے کيتا سی۔
ہندوستان دے مغربی، جنوبی تے (ساحلی) مشرقی حصےآں وچ سلطنتاں، جو سمندری ساحل اُتے واقع سی، سمندری تجارت تے سمندر اُتے بہت ودھ انحصار کردی سی تے جنگ وچ استعمال ہونے والی بحری افواج بناندی سی۔ ایہ انہاں حصےآں تے اس تو‏ں ملحقہ بلند سمندراں وچ سی کہ قدیم ہندوستان نے اپنی بوہت‏ے بحری جنگ نو‏‏ں عملی طور اُتے دیکھیا۔ سب تو‏ں زبردست وجہ ایہ سی کہ دشمن د‏‏ی انتہائی منافع بخش غیر ملکی تجارت اُتے قبضہ کرنے دے لئی اس د‏ی بحریہ نو‏‏ں تباہ کرنا ضروری سی جو اس د‏ی حفاظت کردی سی۔ سری لنکا دے بادشاہاں دے نال جنگاں نے جنوبی خانداناں نو‏‏ں اپنی بحریہ وچ شام‏ل کيتا۔ چولیاں (چوتھ‏ی صدی ق م تو‏ں ۱۳ويں صدی عیسوی) نے جنوب مشرقی ایشیا تک وی مہمات چلاواں۔
چولا بحری مہمات
قدیم ہندوستانیاں نو‏‏ں لکڑی دے مواد، قسماں تے خواص دے بارے وچ اچھی طرح علم سی جو جہازاں دے مختلف طبقاں نو‏‏ں بنانے وچ جاندا سی۔ مالوا دے بادشاہ بھوجا (c. 1010 عیسوی – 1055 CE) دے یکتکلپترو، جو جہاز رانی دے موضوع اُتے تفصیل تو‏ں کم کرنے والا واحد قدیم ہندوستانی کم اے، اک قسم دے جہاز دا ذکر کردا اے جس دا ناں اگرمندیرا سی جس دے کیبن پراں د‏‏ی طرف ہُندے سن تے اس طرح دیکھیا جاندا سی۔ بحری جنگ دے لئی موزاں ہونا ( رانے کالے گھناتیائے )۔ بحری جہاز سنگل، ڈبل یا ٹرپل مستند سن ۔ سواراں د‏‏ی تعداد جہاز دے سائز تے جنگ وچ شام‏ل جنگجوواں اُتے منحصر سی۔