cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اسنو‏ں شیخ مبارک د‏‏ی دور اندیشی کہوئے۔ خواہ علو ہمت سمجھو۔ ایہ وڈی نادانی کيتی۔ کہ باوجود بیٹےآں دے علو اقتدار او رکمال جاہ تے جلال دے آپ دربار د‏‏ی کوئی خدمت نہ لئی۔ مگر عقل دے پتلے سن ۔ کدی کدی صلاح مشورے دے لئی۔ کدی کسی مسئلہ د‏‏ی تحقیق دے لئی ۔ تے اکبر نو‏‏ں خود وی علمی مباحثاں دے سننے دا شوق سی۔ غرض کوئی نہ کوئی ایسی صورت پیدا کردے سن ۔ کہ اکبر جتھ‏ے ہُندا اوتھے خود شیخ مبارک نو‏‏ں بلايا کردا سی۔ پیر نورانی نہایت شگفتہ بیان تے خوش صحبت سی۔ اس د‏ی رنگین طبیعت دربار وی خوشبواور خوش رنگ پھُل برسایا کردی سی۔ بادشاہ بھیاس دتی گلاں سن کر خوش ہُندا سی۔ شیخ کسی فتح عظیم یا شادی یا عید وغیر ہ د‏‏ی مبارکباد اُتے ضرور آندے سن ۔ تے تہنیت د‏‏ی رسم ادا ک‏ر ک‏ے رخصت ہُندے سن ۔
جب ۹۸۱ ھ وچ اکبر گجرات فتح کرکے آئے تاں بموجب رسم قدیم دے تمام عمائد تے روسا مشائخ تے علما مبارکباد نو‏‏ں حاضر ہوئے۔ شیخ مبارک وی آئے۔ تے ظرافت بولی د‏‏ی قیچی تو‏ں ایہ پھُل کترے۔ ۔ سب لوک حضور نو‏‏ں مبارکباد دینے آئے نيں۔ مگرعالم غیب تو‏ں میرے دل اُتے ایہ مضمون ٹپکا رہے نيں کہ حضور چاہیے سانو‏ں مبارکباد دتیاں کیونجے خداوند عالم نے سانو‏ں دوبارہ سعادت عظمے عطا فرمائی ۔ یعنے حضور دا جوہر مقدس ۔ حضور نے اک ملک ماریا تاں حقیقت کيتا ا‏‏ے۔ اگرچہ بڑھاپے دا ناز سی ۔ مگر ایہ انداز اکبر نو‏‏ں بہت پسند آیا۔ اعزاز دے نال رخصت کيتا۔ تے اکثر اس نکتہ نو‏‏ں یاد کيتا کردے سن ۔
جب ۹۵۴؁ ھ وچو‏ں موصوف دا انتقال ہوگیا۔ تاں شیخ مبارک نے فیر گوشہ عزلت سنبھالیا۔ براشغل کوشش کاایہی سی کہ باطن نو‏‏ں دھوندے رہندے سن ۔ تے ظاہر نو‏‏ں پاک رکھدے سن ۔ روئے نیاز دا رساز حقیقی د‏‏ی طرف کيتا ۔
در چشم باغباں نشود قدر اس بلند
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
شادمان خاں ہُندے ۔
بیرم خان خان خانان
وڈے موذی نو‏‏ں مارانفس امارہ نو‏‏ں گرماریا
شیخ عبدالنبی صدر
بھلا ہويا کہ نہ دیکھی سحر جدائی کی
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
صد سالہ رہ میان من تے اوست در کمال
در عمر گرازو دو سہ سالے فزاں ترم
خواجہ عطار
1 ؎ دیکھو صفحہ 283
شیخ عبدالنبی صدر
یہ زمانہ اوہ سی کہ مخدوم الملک دا ستارہ غروب پرتھا ۔ تے شیخ صدر طلوع پرسن ۔ تعظیم تے احترام کایہ حال سی ۔ کہ کدی کدی علم حدیث دے سنن نو‏‏ں بادشاہ خود انہاں دے گھر جاندے سن ۔ اک دفعہ جوندے انہاں دے سامنے اٹھا ک‏ے رکھے۔ شاہزادہ سلیم نو‏‏ں حجرہ تعلیم وچ داخل کيتاکہ مولا‏نا جامی د‏‏ی چہل دا سبق لیاکرے شیخ د‏‏ی ترغیب اوربرکات صحبت تو‏ں خود وی احکا‏م شرعی د‏‏ی پابندی وچ حد تو‏ں گزر گئے سن ۔ آپ اذان دیندے سن ۔ تے امامت کردے سن ۔ تے مسجد وچ اپنے ہتھ تو‏ں جھاڑو دیندے سن ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
لڑائی دا بیان ہفت خوان ستم د‏‏ی داستان اے اکبرکے حال وچ دیکھ لو۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
وقت ضرورت چو نماند گریز
تیسری فوج کشی
چو اختر در گذشت آں فال شد است
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
برہان علم تے فضل ابوالفضل گزدمش
خواجہ عطار
ہمایوں اسنو‏ں مصاحب منافق کہیا کردا سی ۔ تے اس د‏ی بداعمالیاں تو‏ں نہایت تنگ سی۔ جدو‏ں کابل وچ کامران تو‏ں لڑائیاں ہوئے رہیاں سن ۔ تاں ایہ نمک حرام اک موقع اُتے ہمایوں  دے پاس سی تے کامران د‏‏ی خیر خواہی دے منصوبے بنھ رہیا سی۔ اندر اندر اسنو‏ں پرچے وی دوڑا رہیا سی۔ یہانتک کہ میدان جنگ وچ ہمایوں  نو‏‏ں زخمی کروا دتا۔ فوج نے شکست کھاء۔ی انجام ایہ ہويا کہکابل ہتھ تو‏ں نکل گیا۔ اکبر خرد سال ۔ فیر بے حرحم چچا دے کے پنجے وچ پھنس گیا۔ اس کاق اعدہ سی کہ کدی ادھر ہُندا سی کدی ادھر چلا جاندا سی۔ تے ایہ اس دا ادنٰی کمال سی ہمایوں  اک دفعہ نواح کابل وچ کامران تو‏ں لڑ رہیا سی۔ اس موقع اُتے ایہ تے اس دا بھائی مبار زبیگ ہمایوں  دے نال سن ۔ اک دن میدان جنگ وچ کِسے نے آک‏ے خبر دتی کہ مبارزبیگ ماریا گیا۔ ہمایوں  نے بہت افسوس کيتا تے کہیا اس د‏ی جگہ مصاحب ماریا جاندا۔ ہمایوں  دے بعد اکبری دور ہويا تاں شا ابو المعالی تھاں تھاں فساد کردا پھردا سی ایہ اس دے مصاحب بن گئے تے مدت تک اس دے نال خاک اڑاندے پھرے۔ خانزمان باغی ہوئے گیا تاں اس دے پاس جاموجود ہوئے بیٹے نو‏‏ں مہر دار کروا دتا۔ آپ عہدہ دار بن گئے۔ چند در چند بندوبستاں دے بعد دلی وچ آئے خان خانان نے اس دے باب وچ اصلاح مزاج د‏‏ی تدبیراں د‏‏ی سن مگر اک کار گرنہ ہوئی تے دہ راہ اُتے نہ آیا۔ انہاں دناں دارلخلافہ وچ فساد د‏‏ی تحمریزی کرنے لگا۔ بیرم خاں نے قید ک‏ر ليا۔ تے تجویز د‏‏ی کہ مکہ گوروانہ کر دے۔ ملیا پیر محمد اس وقت خانخانان دے مصاحب سن تے ایہ خون دے عاشق سن تے انہاں نے کہیا قتل فیر وی قیل تے قال دے بعد ایہ ٹھیہری کہ اک پرزہ اُتے قتل اک اُتے نجات لکھ ک‏ے نمدتکیہ دے تھلے رکھ دو فیر ایکر پرچہ کڈھو ۔ اوہی حکم غیب اے تقدیر الہٰی ایہ کہ پیر د‏‏ی کرامات سچی نکلی تے مصاحب دلی وچ قتل ہويا۔ امرائے بادشاہی وچ اغل مچ گیا کہ قدمی الخدمتاں د‏‏ی اولاد تے خاص خانہ زاد مارے جاندے نيں کوئی نئيں پوچھدا۔ تیموری خاندان دا آئین اے کہ خاندانی نوکراں نو‏‏ں بہت عزیز رکھدے نيں۔ بادشاہ نو‏‏ں وی اس امر دا خیال ہويا۔
شیخ عبدالنبی صدر
چند ہی روز گذرے سن ۔ کہ آفتاب ڈھلنے لگا۔ فیضی تے ابوالفضل وی دربار وچ آن پہنچے سن ۔ ۹۸۵ ھ وچ یہ حکایتاں شکایتاں د‏‏ی سراں وچ بادشاہ دے کان تک پہنچاں۔ انہاں دا اثر کچھ نہ زیادہ ہويا۔ مگر ایہ حکم ہويا کہ جنہاں د‏‏ی معافی پانسو بیگھ تو‏ں زیادہ ہوئے۔ اوہ خود حضور وچ فرمان لےک‏ے حاضر ہون۔ او ر اس وچ بہت ساریاں دا سازیاں کھلاں۔ چند روز دے بعد ہر صوبہ اک اک امیر دے سپر د ہوئے گیا ۔ چنانچہ پنجاب مخدوم الملک دے حصے وچ آیا ۔ ایتھے تو‏ں دونے دے دلاں وچ غبار پیدا ہوئے۔ تے تھوڑے ہی عرصہ وچ خاک اڑنے لگی ۔ بادشاہ د‏‏ی مرضی پاکر شیخ ابولفضل سردربار مسائل وچ مناظرے تے مباحثے کرنے لگے۔ اک دن دستر خوان اُتے بادشاہ امراکے نال کھانا کھاندے سن ۔ شیخ صدر نے مزعفر دے قاب وچ ہتھ ڈالیا ۔ شیخ ابوالفضل نے اسنو‏ں زعفران دا چھینٹا دے ک‏‏ے کہیا کہ جے زعفران نجس یا حرام اے تاں اس دا کھانا کیو‏ں کر حلال ہوسکدا ا‏‏ے۔ مسئلہ شرعی اے ۔ کہ تن دن تک حرام دا اثر باقی رہندا ا‏‏ے۔ جے حلال اے ۔ تووہ اعتراض تے احتساب کيتاسی۔ ہر صحبت وچ اس قسم دے مسائل اُتے نوک جھوک ہوجاندی سی ۔
اک دن جلسہ امرا وچ اکبر نے کہیا کہ تعداد نکاح د‏‏ی کتھے تک جائز اے ۔ جوانی وچ کچھ ا سباب دا خیال نہ سی جِنّے ہوگئے ۔ ہوگئے۔ ہن کيتا کرنا چاہیے۔ ہر شخص کچھ کچھ عرض کردا سی۔ اکبر نے کہیا اک دن شیخ صدر کہندے سن کہ بعض دے نزدیک نو تک بیبیاں جائز نيں۔ بعض لوک بولے کہ ہاں ابن ابی لیلے د‏‏ی ایہی رائے ا‏‏ے۔ کیونجے ظاہر آیت دے لفظ ایہی نيں۔
منعم خان خان خانان
جب اکبر تخت نشین ہويا۔ تاں شاہ الوالمعالی کابھائی میر ہاشم ادھر سی ۔ کھمرو ۔ ضحاک ۔ غور بنداس دتی جاگیر سن ۔ ایتھ‏ے شاہ نے بد نیندی دے آثار دکھلائے۔ اس باتدبیر سردار نے وہاںمیر ہاشم نو‏‏ں لطائف الجبل تو‏ں بلیا ک‏ے قید ک‏ر ليا ۔ ادھر بادشاہ خوش ہوگئے۔ ادھر اپنے پہلو تو‏ں کانٹا نکل گیا ۔ تمام افغانستان سی تے ایہ سن حکومت دے نقار تو‏ں بجاندے پھردے سن ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
لیکن عقیدہ تفصیل د‏‏ی طرف مایل سی ۔ حافظ محمد امین جو خاص بادشاہی تے خاندانی طبیب سن انہاں تو‏ں کہیا کردا سی کہ جناب علی مرتضیٰ دے القاب وچ چند کلمے تے اصحاباں تو‏ں زیادہ پڑھیا کرو۔
شیخ عبدالنبی صدر
فانکو اماطاب لکم مثنی تے ثلاث ورباع
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
تباہی تو‏ں پہلے اک عہم او رپرچم مرصع مشہد مقدس وچ چڑھانے نو‏‏ں تیار کيتا سی ۔ اس اُتے کروڑ روپیہ لاگت آئی سی تے قاسم ارسلاں نے علم امام ہشتم اس د‏ی تریخ کہی سی ۔ پرچم اُتے مولوی جامی د‏‏ی ایہ غزل وی لکھی سی ۔
خواجہ عطار
نوکر چاکر ایہ حال دیکھ ک‏ے تتر بتر ہوئے گئے۔ اللہ اللہ کدی اوہ دولت وصولت تے کجا ایہ حالت کہ اس د‏ی لاش تو‏ں خون پيا وگدا سی تے کوئی نہ سی کہ آخر خبر وی لے۔ اس بیکس دے کپڑ‏ے تک اتار لئے گئے۔ آب رحمت ہوئے ہويا اُتے کہ خاک د‏‏ی چادر اڑھا کر پردہ کيتا۔ آخر اوتھے دے فقراومساکین نے شیخ حسام الدین دے مقبرہ وچ کہ مشائخ کبار وچ مشہور سن ۔ تے سلطان الاولیاء دے خلفا وچ سن ۔ دفن کر دتا۔ قاسم ارسلاں نے تریخ کہی۔ ماثر وچ لکھیا اے کہ اک رات اسنو‏ں خوب وچ ایہ تریخ معلوم ہوئی سی ؎
حسین خاں ٹکریہ
حساں خاں فیر دربار حاضر ہوئے۔ اکبر نو‏‏ں وی افسوس ہويا ۔ مگر اس نے عرض کيتی مینو‏ں کانت گولہ دا علاقہ جاگیر اے کہ دامن نو‏‏ں ہ اے ۔ وچ انہاں تو‏ں انتقام لئے بغیر نہ چھوڑونگا ۔ درخواست منظور ہوئی ۔ اس نے وی کئی دفعہ دوحہ پہاڑ دے دامن نو‏‏ں ہلا ہلا دتا ۔ مگر اندر نہ جا سکیا۔ اوراپنے پرانے پرانے سپاہی جو پہلی دفعہ بچا کر لایاتھا ۔ انہاں نو‏ں ہن د‏‏ی د فعہ مو ت دا زہر آب پلایا ۔ پہاڑ دا پانی ایسا لگیا کہ بن لڑے مر گئے۔
خواجہ عطار
اور آدمیت دے رستے تو‏ں گرایا اے ۔ جنگل دے بھتاں وچ ملایا تے ملاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت سب حوالہ کر دتا۔ تے اوہی ملیا پیر محمد رہ گئے جو کہ سن ۔ پہلے قلعہ بیانہ دے قید خانہ وچ بھیج دتا۔ ملانے اک رسالہ خان خانان دے ناں اُتے تصنیف کيتا اس وچ فقط برہان تمانع نو‏‏ں طول تے تفصیل دے نال بیان کيتا۔ تے ایہ اک مشہور مباحثہ علما وچ ا‏‏ے۔ گویا تفسیر اے اس آیت کی
حسین خاں ٹکریہ
اوتھ‏ے تو‏ں پیتالی وچ لیا ک‏ے اس گنج الہی نو‏‏ں زیر خاک کيتا کہ اوتھے اس دے رشتہ دار دفن سن ۔ ملیا صاحب نے گنج بخشی تو‏ں تریخ کڈی ۹۸۵ ھ فاضل بداؤنی لکھدے نيں۔ کہ جس دن اس د‏ی وفات د‏‏ی خبر پہنچی تاں میر عدل اس دن بھکر نو‏‏ں روانہ ہُندے سن ۔ وچ انہاں نو‏ں رخصت کرنے گیا تے ایہ حال بیان کيتا۔ زار زار وروئے تے کہیا کہ کوئی دنیا وچ رہے تاں اس طرح رہے جداں حسین خان؎
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
خلاصہ تحریر ابوالفضل اہل حسد ہر وقت جوش وچ ابلدے پھردے ۔اور فساد دے چھتاں اُتے فتنہ د‏‏ی بھڑاں آندی رہدیاں سن۔ لیکن جدو‏ں اکبری سلطنت دے نور پھیلنے لگے ۔ تاں ۹۶۷ ھ وچ شیخ مبارک دے مدرسہ اُتے دانش وداد دا علم بلند ہويا۔ بزرگان روزگار نے شاگردی وچ قدم جمائے ۔ رجوع خلائق دے ہنگامے گرم ہوئے۔ اہل حسد گھبرائے کہ اگرنمونہ انہاں اوصاف دا شاہ جوہر طلب تک پہنچیا۔ دلنشاں ہوگیا ۔ تاں ساڈے پرانے اعتباراں د‏‏ی کدو‏‏ں آبرو رہیگی اورانجام اس دا کس رسوائی تک پہنچے گا ۔ چنانچہ شیخ اپنے بڑھاپے اورعلم تے فضل دے سرور وچ تے بیٹے جو ش علم تے جوانی دے نشے وچ بیخبر بیٹھے سن ۔ کہ دشمناں نے اک سازش د‏‏ی ۔ا ور اس دے سبب تو‏ں شیخ نو‏‏ں ایسی خطرنا‏‏ک مصیبتاں اٹھائی پڑاں۔ کہ دل امان امان کردا ا‏‏ے۔ شیخ ابو الفضل نے کچھ تفصیل خود اکبر نامہ دے خاتمہ وچ لکھی اے ۔ جس عبارت وچ اس جاہ وبیان نے افسونگری د‏‏ی اے ۔
اکبر نو‏‏ں علمی تحقیقاتاں دا شوق سی۔ تے اس دے لئی بولی عربی دا جاننا ضروری ا‏‏ے۔ اس لئی خیال ہويا کہ عربی بولی حاصل کرے۔ لڑکےآں نے کہیا ہوئے گا کہ ساڈے شیخ نو‏‏ں جو پڑھانے دا ڈھب ا‏‏ے۔ اوہ انہاں مسجدی ملاناں وچو‏ں کسی نو‏‏ں نصیب نئيں۔ باتوںگلاں وچ کتاباں دل وچ اتار دیندے نيں۔ شیخ مبارک بلائے گئے۔ فیضی انہاں نو‏ں نال لے ک‏ے حاضر ہوئے تے صرف ہوائی شروع کيتی۔ اس صحبت وچ فیضی نے ایہ وی عرضی د‏‏ی ۔ کہ شیخ ماتکلف اصلا۱؎ ندارد۔ اکبر نے کہیا ۔ آرے تکلفات راہمہ برشما گذاشتہ اند چند روز دے بعد ہجوم تعلقات تو‏ں اوہ شوق جاتارہیا۔ تے شیخ دا آنااوہی اتفاقی تقریباں اُتے رہے گا ۔ کدی کدی آندے تے حکمت فلسفہ ۔ تریخ نقل حکایات ۔ غرض اپنی شگفتہ بیانی تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں خوش کر جاندے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
اک شب دربار وچ ہمایوں بادشاہ بیرم خاں تو‏ں کچھ کہہ رہے سن ۔ رات زیادہ گنی سی ۔ نیند دے مارے بیرم خاں دیاں اکھاں بند ہونے لگياں۔ بادشاہ د‏‏ی وی نگاہ پڑ گئی۔ فرمایا بیرم ! من بشما میگویم ۔ شما خواب میکنید۔ بیر م نے کہیا قر بانت شوم از بزرگان شنیدہ ام کہ درسہ مقام حفاظت سہ چیز واجب است ۔ در حضرت بادشاہان حفظ چشم۔ در خدمت دروپشیان نگہدار ی دل۔ در پیش علما پاسبانی زبان۔ در ذات حضور صفات سہ گانہ جمع مے بینم ۔ فکر مے کنم کدام کدام شاں را نگہدارم ۔ اس جواب تو‏ں بادشاہ بہت خوش ہوئے (ماثر الامرا)
حسین خاں ٹکریہ
حسین خاں اوتھ‏ے تو‏ں کانت گولہ یعنی اپنی جاگیر اُتے گئے اوتھ‏ے تو‏ں ادھر تاں حسین خاں ادھر حسین قلی خاں دربار وچ پہنچے مسعود حسین مرزا د‏‏ی اکھاں وچ ٹانہاں دے لگائے باقیاں وچو‏ں ہر اک دے رتبے دے بموجب کسی دے منہ اُتے گدگے د‏‏ی ۔ کسی اُتے سور د‏‏ی ۔ کسی اُتے کتے کيتی۔ کسی اُتے بیل د‏‏ی کھل سب چہراں تے سینگراں سمیت چڑھاواں تے عجب مسخر ا پن دے نال دربار وچ حاضر کيتا ۔ تن سو آدمی دے نیڑے سن ۔ مرز اکے ساتھیاں وچو‏ں تقریبا سو آدمی سن ۔ کہ دعوے دے بہادر سن ۔ تے خانی او ربہادری دے خطاب رکھدے سن ۔ حسین قلی خاں سبکو پناہ دے ک‏‏ے جاگیر اُتے لے گئے ۔ اوتھ‏ے خبرپائی کہ حضور وچ ان د‏‏ی خبر پہنچ گئی اے ۔ اس لئی سب نو‏‏ں رخصت کر دتا آخر بیرم خاں دا بھانجا سی جدو‏ں مفصل حال لڑائی دا بیان کيتا تاں انہاں لوکاں دے ناں وی لئے مگر کہاکہ قیدیون دے باب وچ حضور تو‏ں قتل دا گلہ نئيں اے ۔ فدوی نے سب حضور دے صدقے وچ چھڈ دتے اکبر نے وی کچھ نہ کہیا تے حسین خاں تو‏ں وی کچھ نہ پُچھیا۔ حسین قلی خاں نو‏‏ں اس د‏ی نیک نیندی دا پھل ملا۔ کہ خان جتھ‏ے دا خطاب ملا۔
بیرم خان خان خانان
اور بیٹھے بیٹھے اک ہتھ جھاڑا۔ فیر حضرت شیخ نے خود اک ہتھ پھینکا۔ مرے نو‏‏ں ماراں شاہ مدار اہل اللہ لوک حال تے قال د‏‏ی مجلساں نو‏‏ں رونق دینے والے سن ۔ انہاں نو‏ں ایہ ثواب د‏‏ی نعمت کتھے ملدی ع چنگا ہويا کہ دل دا ایہ ارماں نکل گیا۔ آزاد ۔ دیکھنا قسمت والے ایداں دے ہُندے نيں جہاد اکبر دا ثواب کیواں دا سستا ہتھ آیا ا‏‏ے۔ ایہ سب تودرست ۔ مگر خان خاناں ! تواڈے لوہے کہ زمانے نے منیا ۔ کون سی جو تواڈی بہادری تسلیم نہ کردا ۔ میدان جنگ وچ مقابلہ ہوئے جاندا تاں وی تواڈے لئے بنويں بچارے دا مار لینا فخر نہ سی۔ چہ جائیکہ اس حالت وچ نیمجاں مردے نو‏‏ں مار دے اپنی دلاوری تے عالی ہمتی دے دامن اُتے کیو‏ں داغ لگایا ؎
خواجہ عطار
کیا تڑپنا دل مضطر دا بھلا لگدا اے
چاں بموجب اظہار وآرزوئے حاسداں ۔ حقوق خدمت ۔ دیرینہ سہ واسطہ آں دودماں پامال تہمت کفران نعمت درخدمت ولی نعمت گرویدہ ۔ تے معاندان در حلال دانستن خون رافضی فتولے واوہ اند۔ برائے محافظت جاں کہ درہمہ مذہب واجب است مے خواہ‏م بمددرفاقت خودرا ازاں بلیہ نجات دہم ۔ بداں ہنیت (کہ باظہار اہل غرض اسباب بغنی آمادہ میدانند) در خدمت آں خداوند (ہر چند نفس الامرازادہ بیت اللہ باشد) آمدن کفر میدانم تے بر عالمے ظاہر است کہ در خاندان ماتر کاں نمک حرامی بظہور نواں مدہ لہذاراہ مشہد اختیار نمودہ ام کہ بعد طواف روضہ امام علیہ السلام تے عتبات نجٹ اشرف تے کر بلائے معلی تے خواندن فاتحہ دراں مکانہائے شریف برائے بقائے سلطنت تے عمر آن دلی نعمت از سر نو احرام کعبتہ اللہ بندھم ۔ التماس آنست کہ جے بندہ راہ جرگہ نمک حراماں واجب القتل میدانند۔ یکے ازبندہ ہائے بے ناں ونشانں راتعین فرمانید کہ سر بیرم بریدہ برسناں جلوہ اوتھ‏ے برہ‏ے تنبیہ تے عبرت ہور بد خواہان دولت بحضور بیارو د ع گر قبول افتد رہ‏‏ے۔ عزو شرف ۔ والا سردار ئے فوج سوائے ملاے خارجی کہ از نمک اُتے وردہ ہاے نمک بحرام تے اخراجی فدوی است بد یگر یکے از بندہ ہائے درگاہ والا مقرر شود۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
کہ کرد ند شک در خدائی او
خواجہ عطار
وکان فیہما اطۃ الاللہ لفسدتا
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
ٹوڈر مل اورلشکرخاں مدد دے لئی جار اے سن ۔ شام تک وکھ وکھ لڑدے رہ‏‏ے۔ رات نو‏‏ں سیاہ چادر دے پردے وچ وہ وی سرک گئے۔ قنوج وچ پہنچے ۔ تے بھجے بھٹکے وی آک‏ے جمع ہوئے۔ بادشاہ نو‏‏ں عرضی لکھی اس وچ حریفاں دے ظلم تے ستم نو‏‏ں وڈی آب تے تاب تو‏ں ادا کيتا ۔ التجا ایہ اے کہ ایداں دے نمک حراماں نو‏‏ں قرار واقعی سزا دینی چاہیے۔ حق ایہ اے کہ معز الملک د‏‏ی تلخ مزاجی تے کج اخلاقی ۔اور ٹورڈرمل د‏‏ی سختیاں نے امرائے ہمراہی نو‏‏ں بہت جلا رکھیا سی۔ اوہ وی وقت اُتے جان بوجھکر پہلو دیگئے۔ ورنہ رسوائی د‏‏ی نوبت ایتھ‏ے تک نہ پہنچک‏ی ۔ پرانے پرانے جانبازجنہاں وچ حسین حاں وی شامل سن ۔ میدان تو‏ں ٹلنے والے نہ سن ۔ مرنے تے ٹِنے والے سن ۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
خان زمان دا گھوڑا ہوائے اقبال وچ اڑا جاندا سی کہ فیر نحوست د‏‏ی ٹھوکر لگی۔اسماں کچھ کلام نئيں کہ دشمن ہر وقت دونے بھائیاں دے درپے سن اوہ وی کچھ اپنے نشتہ دلاوری تو‏ں کچھ غفلت عیاشی تو‏ں دشمناں نو‏‏ں چغلخوری دے لئی موقع دیندے سن ۔ شکایتاں پیش ہوئیاں کہ لڑائیاں وچ جو خزانے او راشیائے عجیب تے نفیس ہتھ آئیاں نيں۔ سب لئے بیٹھیا اے ۔ گھلدا کچھ نئيں۔ انہاں وچ صف شکن تے کوہ پارہ اوہ ہاتھیونکی ایسی تعریف کيت‏ی کہ اکبر سن کر مست ہوگئے۔ تاں اوہ انہاں نو‏ں خاطر وچ نہ لاندے ہونگے ۔ فتوحات د‏‏ی مستی او راقبال دے نشے وچ اپنے کارنامےآں نو‏‏ں خاندان دے فخر تو‏ں چمکاندے سن ۔ تے حریفاں دے خاکے اڑاندے سن ۔ حریف انہاں گلاں نو‏‏ں اکبر دے سامنے ایداں دے پیرائے وچ اداکردے سن ۔ جس تو‏ں کنارےآں د‏‏ی نشتر بادشاہ د‏‏ی طرف چبھدے سن تے اس بغاوت دے شبہے پڑدے سن ۔ ایہ شبہے اس تو‏ں زیادہ ترخطرنا‏‏ک نظر آندے ہونگے کہاس دتی رکاب وچ ۳۰ ہزار جرار لشکر ایرانی تورانی افغان راجپوت دا سی کہ جدھر خود گھوڑا اٹھاندا سی۔ آندھی او ربھونچال نال آندا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ بعض صحبتاں وچ اکبر د‏‏ی بولی اُتے ایہ گل آئی کہ شیبانی خاں دے خاندان اُتے ایہ کیہ ناز کيتا کردے نيں۔ جاندے نئيں کہ اس د‏ی بدولت فردوس مکانی نے کیہ کيت‏‏ا مصیبتاں اٹھاواں تے آزارپائے۔ وچ اذبک دا تخم ہندوستان وچ نہ چھڈ تے ںگا ۔ بدترین اتفاقات ایہ کہ انہاں دناں وچ عبداللہ خاں اذبک وغیرہ کئی سرداراں تو‏ں برابر اعمالیاں ظہور وچ آئیاں ۔ اوہ وی جدو‏ں دربار د‏‏ی طرف تو‏ں مایوس ہوئے خانزماں دے پاس پہنچے تے سب نے مل ک‏ے بغاوت کيتی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
تے علوم وفنون دے درس وچ دل بہلانے لگے۔ اوراں د‏‏ی گفتگوواں نو‏‏ں اپنے حال دا پردہ ک‏ر ليا۔ خواہش د‏‏ی بولی کٹ پائی۔ معتقداں وچو‏ں کوئی بااحتیاط آدمی اخلاص تو‏ں نذر لاندا ۔ توضرورت دے قابل لے لیندے ۔ باقی لوکاں تو‏ں معذرت کرکے پھیر دیندے تے ہمت دے ہتھ تو‏ں آلودہ نہ کردے ۔ ۹۵۴ ھ ۱۵۴۷ ھ ۲۳ برس د‏‏ی عمر وچ فیضی تے ۹۵۸ ھ ۱۵۵۱ ء ۴۷ برس د‏‏ی عمر وچ ابوالفضل ایتھے پیدا ہوئے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
زویم بر صف رنداں دہرچہ بادا باد
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جدو‏ں گفتگو ئاں۔ ہونے لگياں۔ تاں امیرا لامر نے کہیا۔ اس دے فنا کر دین‏ے وچ دیر کيتا لگتی ا‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی مرضی دیکھ ک‏ے مہابت خاں بولا کہ وچ تاں سپاہی آدمی ہون۔ مینو‏ں صلاح مشورہ نہیںآندا۔ سراوہی رکھدا ہاں ۔ کمر دا ہتھ مارتاہون۔ دو ٹکڑے نہ کردے تومیرے دو نو ہتھ قلم۔ خان جتھ‏ے (غالبا خان اعطم دا خیر خواہ سی یا عموما نیک نیت سی) نے کہیا۔ حضور وچ تاں اس دے طالع نو‏‏ں دیکھدا ہون۔ او رحیران ہُندا ہون۔ اک جہان خانہ زاد د‏‏ی نظر گزریا۔ جتھ‏ے دیکھیا حضور دا ناں روشن نظر آیا ۔ تے اوتھے خان اعظم کانام وی موجود ،۔ قتل کرنا اس دا کچھ مشکل نئيں۔ مشکل ایہ اے کہ ظاہر کوئی خطا معلوم نہیںہُندی ۔ جے اسنو‏ں حضور نے ماریا۔ توتمام عالم وچ اوہی مظلوم مشہور ہوئے گا۔ جہانگیر اس پرذرا دھیما ہويا۔ اِنّے وچ سلیمہ سلطان بیگم پروے دے پِچھے تو‏ں پکار کر بولاں۔ حضور! محل ۱؎ د‏‏ی بیگمات اس د‏ی سفارش نو‏‏ں آئیاں نيں۔ حضور آئیاں ۔ توآئیاں ورنہ سب باہر نکل پڑاں گی۔ بادشاہ گھبرا کر اٹھیا کھڑے ہوئے۔ حرم وچ چلے گئے ۔ اوتھ‏ے سب نے مل ک‏ے ایسا سمجھایا کہ خطا معاف ہوگئی ۔ خان اعظم نے افیم تک وی نہ کھادی سی ۔ بادشاہ نے خاصہ د‏‏یاں گولیاں (اپنے کھانے والی گولیاں) دتیاں تے رخصت کيتا۔ ایہ اگ تاں دب گئی ۔ مگر چند ہی روز بعد خواجہ ابوالحسن تربيت‏ی نے خاص اس دے ہتھ لکھیا اک خط مدت تو‏ں لگیا رکھیا سی ۔ ہن پیش کيتا۔ اس دا حال جس طرح جہانگیر نے خود اپنی توزک وچ لکھیا اے ۔ ترجمہ لکھدا ہون۔ میرا یقین کہندا سی۔ کہ خسرو اس دا داماد ا‏‏ے۔ تے اوہ ناخلف میرا دشمن اے ۔ اس دے سبب تو‏ں میری ذات تو‏ں خان اعظم دے دل وچ ضرور نفاق ا‏‏ے۔ ہن اس اک خط تو‏ں معلوم ہويا کہ خبث طبعی نو‏‏ں اس نے کسی وقت وی جانے نئيں دتا۔ بلکہ میرے والد بزرگوار تو‏ں وی جاری رکھیا سی ۔ مجمل ایہ اے کہ اک موقع اُتے اسنے اک خط راجہ علی خاں نو‏‏ں لکھیا سی ۔ اول تو‏ں آخر تک بدی تے بد پسندی اورایداں دے مضمون کہ کوئی دشمن دے لئی وی نئيں لکھدا ۔ تے کسی د‏‏ی طرف نسبت نئيں کر سکدا چہ جائیکہ حضرت عرش آشیانی جداں بادشاہ تے صاحب قدردان دے حق وغیرہ وغیرہ ۔ ایہ تحریر برہان پور وچ راجہ علی خاں دے دفتر خزانہ وچو‏ں ہتھ آئی۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے میرے رونگٹے کھڑے ہوگئے۔ اگربعض خیالات دا تے اس د‏ی ماں دے دود دا ملاحظہ نہ ہُندا ۔ توبجا ہُندا ۔ کہ اپنے ہتھ تو‏ں اسنو‏ں قتل کرنا ۔ بہر حال بلیایا۔ تے اس دے ہتھ وچ اوہ نوشتہ دے ک‏‏ے کہیا۔ سب دے سامنے بہ آواز بلند پڑھے۔ مینو‏ں گمان سی ۔ کہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے اس د‏ی جان نکل جائیگی ۔ انتہائے بے شرمی تے بے حیائی ا‏‏ے۔ کہ اس طرح پڑھنے لگیا ۔ گویا اس دا لکھیا ہی نئيں کسی تے دا لکھیا ہويا پڑھوایا ا‏‏ے۔ اوہ پڑھ رہیا ا‏‏ے۔ حاضران مجلس بہشت آئین ۔ بندہاے اکبر ی جہانگیری ۔ جس نے اوہ تحریر دیکھی تے سنی ۔ لغت دلفراں کرنے لگے ۔
خواجہ عطار
اوہ اس غصہ وچ اگ ہوئے رہے سن کہ مقابل وچ اوہ لوک سن ۔ جنہاں نو‏ں بوالہوسی نے مرد بنایا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تلوار مارنے دے وقت سن ۔ تاں کچھ نہ کر سک‏‏ے۔ ہن میدان صاف اے تاں نوجوان بادشاہ نو‏‏ں پھنسلیا ک‏ے چاہندے نيں ۔ کہ بڈھے خانہ زاد د‏‏ی محنتاں برباد کرن۔ سو اوہ وی اک بھیا دے بھروسے پر۔ اوہ نہوئے تاں اِنّا وی نئيں۔ ادھربڈھے سید یعنی خان اعظم نے وی فوجاں د‏‏ی تقسیم ک‏ر ک‏ے صفاں باندھاں ۔ قرآن سامنے لیا ک‏ے سب تو‏ں عہد تے پیمان لئے۔ بادشاہی عنایتاں دا امیدوار کيتا۔ سوا تنی ہی اس بچارے د‏‏ی کرامات سی۔
1 ؎ مرزا اشرف الدین اک دا شغری خواجہ زاد سن ۔ جدو‏ں ئے تاں ایداں دے گربہ مسکین سن کہ اکبر نے خانخاناں د‏‏ی صلاح تو‏ں اپنی بہن د‏‏ی شادی کر دتی۔ خانخاناں دے بعد باغی ہوگئے۔ اوہ ملک نو‏‏ں تباہ کردے پھردے سن تے امرا فوجاں لئے پھردے سن ۔ خانخانان ہی کار عب واب سی کہایساں نو‏‏ں دبا رکھیا سی۔ انہاں سرکش گردناں نے جو کچھ کيتا اس د‏ی سزا پائی بعض دے حالات تتمے وچ دیکھو گے۔ دیکھو صفحہ 747۔ (2) اہل تریخ کہندے نيں کہبادشاہ آگرہ تو‏ں شکار نو‏‏ں نکلے سن ۔ رستے وچ ایہ کار سازیاں ہوئیاں۔ ابوالفضل کہندے نيں کہ اکبر نے انہاں لوکاں دے نال اندر اندر بندوبست کر لئے سن شکار دا بہانہ ک‏ر ک‏ے دلی وچ آئے تے خانخاناں د‏‏ی مسانو‏ں طے کيتا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
مہم کابل د‏‏ی تحقیقات تو‏ں اکبر نو‏‏ں یقینل ہوئے گیا سی ۔ کہ ایہ منصوبہ خانزماں دا پورا پڑاندا تاں تمام ہندوستان اک آتشبازی دا میدان ہوجاندا۔ اس صورت وچ واجب اے کہ انہاں دونو ں بھائیاں دا پورا تدارک کيتا جائے چنانچہ آصف خاں وزیر خاں نو‏‏ں حکم دتا کہ جاؤ تے کڑہ مانکپور دا ایسا کڑا انتظام رکھو کہ خانزماں تے بہادر خان جنبش نہ کر سکن۔ ۱۲ رمضان ۹۷۴ ھ نو‏‏ں لاہور تو‏ں کوچ کيتا۔ تے خود وی جھٹ پٹ تلغار ک‏ر ک‏ے آگرہ پہنچیا جنگ آزمودہ امیراں نو‏‏ں فوجاں دے نال روانہ کيتا۔ ہراولی حسین خاں دے ناں اُتے ہوئی۔ اس د‏ی سخاوت اسنو‏ں سدا مفلس رکھدی سی ۔ ہن جو ستواس دا صدمہ اٹھا ک‏ے آیا سی تاں بہت شکستہ حال ہوئے رہاتھا ۔ معلوم ہويا کہ شمس آباد اپنے علاقے اُتے گیا ہويا ا‏‏ے۔ اس لئی قباخاں گنگ ہراول ہويا۔ ۲۶ شوال نو‏‏ں آگرہ تو‏ں نکلیا۔ سکیٹ مشرق آگرہ وچ خبر لگی د‏‏ی خانزماں نے قنوج تو‏ں ڈیرے اٹھائے تے رائے بریلی نو‏‏ں چلا جاندا اے ۔ محمد قلی برلاس تے ٹورڈرمل نو‏‏ں ۶ ہزار فوج دے ک‏‏ے سکندر خاں اذبک دے روکنے نو‏‏ں بھیجیا۔ او رآپ مانکپور نو‏‏ں مڑے تے چاراں طرف تیاری تے خبرداری دے فرمان بھیج دے۔ رائے بریلی وچ پہنچ ک‏ے سنیا کہ خانزماں نے سلطان مرزا د‏‏ی اولاد تو‏ں سازش کر لئی تے مالوہ نو‏‏ں جاندا اے کہ ادھر دے علاقے فتح کرے تے کچھ نہ ہوئے تاں شاہان دکن د‏‏ی پناہ وچ جا بیٹھے۔
خواجہ عطار
آمدم دردل اساس عشق محکم اسيں چناں
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
اے شہ سوار مصرکہ آرائے روز رزم
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
جائیکہ از بلندی تے پستی سخن رود
شیخ عبدالنبی صدر
عالم شباب وچ جشن سال گرہ د‏‏ی تقریب اُتے لباس زعفرانی پہن کر محلسرہ‏ے باہر آئے۔ شیخ موصوف نے منع کيتا۔ تے شدت تاکید نو‏‏ں اس جوش تے خروش تو‏ں ظاہر کيتا۔ کہ عصا دا سرا باداہ دے جامہ نو‏‏ں لگا۔ مگر انہوںنے کچھ جواب نہ دتا ۔ حرم سرا وچ چلے آئے تے ماں تو‏ں شکایت کیت‏‏ی۔ ماںنے کہیا۔ لو تسيں ! جانے دو۔ ایہ کچھ رنج دا مقام نئيں باعث نجات ا‏‏ے۔ کتاباں وچ لکھیا جائے گا۔ کہ اک پیر مفلوک نے ایداں دے بادشاہ عالی جاہ کوعصا ماریا تے اوہ فقط شرع دے ادب تو‏ں صبر کرکے برداشت کر گیا۱؎
بیرم خان خان خانان
لوک اعتراض کردے نيں کہ خانخانان نے اسنو‏ں زندہ کیو‏ں نہ رکھیا۔ منتظم آدمی سی۔ رہندا تاں وڈے وڈے کم کردا۔ آزاد سب کہنے دیاں گلاں نيں جدو‏ں معرکہ دا وقت ہُندا اے عقل چرخ وچ آجاندی ا‏‏ے۔ موقع نکل جاندا ا‏‏ے۔ تاں صلاحاں دسدے نيں۔ انصاف شرط ا‏‏ے۔ اس وقت کوت تے دیکھو کہ کیہ عالم سی۔ شیر شاہ دا سایہ حالے اکھاں دے سامنے تو‏ں نہ ہٹا سی۔ بلکہ افغاناں دے شور تو‏ں تمام کشور ہندوستان طوفان آتش ہوئے رہیا سی۔ ایداں دے زبردست تے فتحیاب غنیم اُتے فتح پائی۔ گرداب فنا تو‏ں کشتی نکل آئی۔ تے اوہ بندھ کر سامنے حاضر ہويا اے دل دا جوش اس وقت کس دے قابو وچ رہندا اے تے کسے سوجھدا اے کہ ایہ رہے گاتو اس تو‏ں فلاں کار خانہ دا انتظام خوب ہوئے گا۔ غرض فیروزی دے نال دلی پہنچے تے ادھر ادھر فوجاں بھیج کر انتظام شروع کر دتے۔ اکبر د‏‏ی بادشاہی سی۔ تے بیرم خاں د‏‏ی سربراہی ۔ دوسرے دا دخل نہ سی۔ شکار نو‏‏ں جانا شکار گاہاں وچ رہنا۔ محل وچ کم جانا تے جو کچھ ہوئے باجازت خان خانان۔
حسین خاں ٹکریہ
بسیار سخن بود کہ گفتم وشنیدیم
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
سومنات دے پا س بندر بلاور وچ پہنچ ک‏ے جہا زالہی اُتے سوار ہويا۔ خورم ۔انور ۔ عبدالرسول ۔ عبدالطیف مرتضی قلی ۔ عبدالقوی چھ بیٹےآں نو‏‏ں تے چھ بیٹیاں تے اہل حرم ۔نوکر چاکر ۔ لونڈی غلام نو‏‏ں ا س وچ بٹھایا۔ ملازم وی سو تو‏ں زیادہ نال لئے۔ نقد تے جنس تو‏ں جو کچھ نال لے سکا۔ اوہ وی لیا ۔ کھانے پینے لئے دے لئی کافی ذخیرہ بھریا۔ اورہندوستان نو‏‏ں ہندوستانیاں دے حوالے ک‏ے دتا۔
جس وقت اوہ خیمہ تو‏ں نکل ک‏ے جہاز د‏‏ی طرف چلا۔ اک عالم سی جس دے مشاہدے تو‏ں دیکھنے والےآں د‏‏ی اکھاں وچ آنسو تے دلاں وچ دریائے شوق لہراندے سن ۔ تمام لشکر اورفوجاں آراستہ کھڑی سن جدو‏ں اوہ لشک‏ر ک‏ے سامنے آک‏ے کھڑا ہويا۔ نقاراں اُتے ڈنکے پئے ۔پلٹناں تے رسالےآں نے سلامی دی۔ ترم تے طنبور ۔ سازفرنگی ۔ عربی ۔ ہندی باجے بجنے لگے ۔ جو سپاہی ہمیشہ لڑائیاں اورپردیس دے دکھاں۔ سردی گرمی دے دنو ں وچ اس دے شریک حال ۔اور احساناں اورانعاماں تو‏ں مالا مال رہندے سن ۔
بیرم خان خان خانان
نہنگ تے اژدھا ؤ شیر نرماریا تاں کيتا ماریا
خواجہ عطار
مصاحب بیگ د‏‏ی اگ حالے ٹھنڈی نہ ہوئی سی کہاک شعلہ تے اٹھا۔ ملاپیر محمد ہن بڑھدے بڑھدے امیر الامرا دے درجہ نو‏‏ں پہنچ ک‏ے وکیل مطلق ہوئے گئے سن ۔ سنہ 3 جلوس وچ بادشاہ مع لشکر دلی تو‏ں آگرہ نو‏‏ں چلے خانخانان تے پیر محمد خاں اک دن صبح دے وقت شکار کھیلدے چلے جاندے سن ۔ خانخانان نے اپنے رکابداراں تو‏ں پُچھیا کہ بھکھ لگی اے ۔ ناشتے دے لئی رکاب خانہ وچ کچھ موجود اے ؟ پیر محمد خاں بول اٹھے کہ جے ذرا ٹھیر جایئے تاں جو کچھ حاضر ا‏‏ے۔ اوہ حاضر ہوئے۔ خان خاناں نوکراں سمیت اک درخت دے تھلے اتر پيا۔ دستر خوان بچھ گیا۔ 3سو پیالی شربت د‏‏ی تے 7سو غوریاں کھانے د‏‏ی موجود سن خانخانان نو‏‏ں تعجب ہوئے امنہ تو‏ں کچھ نہ کہیا پردل وچ خیال رہیا ؎ مگر توب ے خبری کاندراں مقام ترا۔ چہ دشمنان حسودند دوستان غیور ۔ اس دے علاوہ چونکہ ملیا ہن وکیل مطلق سی ہر وقت حضور وچ حاضر رہندا سی۔ سب د‏‏ی عرضیاں اس دے ہتھ پڑدتیاں سن۔ تمام امرا تے اہل دربار وی ايس‏ے دے پاس حاضر ہُندے البتہ اُتے ضرور سی کہ اوہ کم حوصلہ مغرور ۔ بیرحم تے کمینہ مزاج سی۔ اہالی تے اشراف اوتھ‏ے جاندے سن تے ذلت اٹھاندے سن اسپر وی بہتاں نو‏‏ں گل نصیب نہ ہُندی سی۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
باغیاں نے ملک بغاوت د‏‏ی تقسیم اس نقشے اُتے د‏‏ی کہ سکندر خاں اذبک تے ابراہیم خاں (خانزماں دا ماماں) لکھنو وچ رہیاں۔ خانزماں ، بہادر خاں دونوںبھائی کڑہ مانکپور وچ قائم ہون۔ جدو‏ں ایہ خبراں مشہور ہوئیاں تے بدنظراں نے صورت حال نو‏‏ں دور دور تو‏ں دیکھیا تاں ادھر ادھر تو‏ں جمع ہوک‏ے خان زمان اُتے آئے کہ اوہی اکھاں وچ کھٹکتا سی۔ تے حقیقت وچ جو کچھ سی اوہی تھای۔ نمک حلالی دے سوداگراں وچ مجناں خاں تے باقی خاں قاق شال جمعیت تے جتھے والے لوک سن جو بہادری تے جانفشانی دکھا کر چاہندے سن کہ بد نصیب خانزماں د‏‏ی دو پشت د‏‏ی محنت مٹائین تے اپنے نقش بادشادہ دے د ل اُتے بٹھائین۔ اوہ انہاں دتی کیہ حقیقت سمجھدا سی ۔ مارما ر کر بھگا دتا ۔ مجناں خاں بھج وی نہ سک‏‏ے۔ مانکپور وچ گھر گئے انہاں دے رفیق محمد امین دیوانہ پکڑے گئے۔ دربارشاہی وچ حالے آصف خاں صاف تے جرم بغاوت تو‏ں پاک سن ۔ اوہ مجناں خاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آئے۔ محاصرہ تو‏ں کڈیا۔ اپنے خزانے کھول دئیے ۔ سپاہ د‏‏ی کمر بندھوائی۔ مجناں خاں نو‏‏ں وی بہت س روپیہ دتا۔ انہاں د‏‏ی بدولت اس نے فیر اُتے وبال درست کيتے او ردونے مل ک‏ے خان زمان دے سانے بیٹھے گئے۔ دربا ر د‏‏ی طرف عرضیاں پرچے دوڑائے۔ رونے اڑائے بڈھے باقی خاں نے اپنی عرضی وچ اک شعر وی لکھیا۔ مطلب ایہ سی کہ حضور خود آئیاں تے بہت جلد آئیں؎
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
۱؎ دیپالپور لاہور تو‏ں جنوب مغرب د‏‏ی جانب واقع اے ۔
حسین خاں ٹکریہ
۹۸۳ ھ وچ جدو‏ں کہ پٹنہ اُتے مہم سی۔ تے اکبر نو‏‏ں دل تو‏ں اس مہم وچ اہتمام سی۔ منعم خاں خانخاناں د‏‏ی سپہ سالاری سی ۔ بھون پور دے علاقے وچ بادشاہ دورہ کردے پھردے سن ۔ قاسم علی خاں نو‏‏ں بھیجیا کہ بچشم جاک‏ے معرکہ جنگ دیکھے تے ہر اک جانفشانی دا حال عرض کرے۔ اوہ آپس آیا تے سب حال بیان کيتا حسین خاں دا حال پُچھیا تاں اس نے کہیا کہ کوچک کاں اس دا بھائی توحق الخدمت بجا لاندا ا‏‏ے۔ مگر حسین خان کانت گولہ تو‏ں اودھ وچ آک‏ے لوٹتا پھردا اے ۔ بادشاہ نہایت خفا ہوئے۔ تے انجام اس دا ایہ ہويا کہ جدو‏ں کچھ عرصہ بعد دورہ کردے ہوئے دلی وچ پہنچے ۔ توحسین خاں وی پتیالی تے بھونپنڈ وچ آیا ہويا سی ۔ ملازمت نو‏‏ں حاضر ہويا ۔ معلوم ہويا کہ مجرا بندہے ۔ اورشہباز خاں نو‏‏ں حکم اے کہ طناب دولتخانہ د‏‏ی حد تو‏ں باہر کڈ دو۔ اس قدیمی نمک خوار نو‏‏ں نہایت رنج ہويا۔ ہاتھی اونٹھ گھوڑے جو کچھ سامان امارت دا سی سب لٹا دتا ۔ کچھ ہمایوں دے روضے دے مجاوراں نو‏‏ں دیاکچھ مدرسہ تے خانقاہاں دے غریباں نو‏‏ں دتا تے کفنی گلے وچ ڈال فقیر ہوگیا ۔ کہ ايس‏ے نے مینو‏ں نوکر رکھیا سی۔ اوہی میرا قدردان سی۔ ہن میرا کوئی نئيں اس د‏ی قبر اُتے جھاڑ تے دتا کراں گا۔ جدو‏ں ایہ خبر حضور وچ پہنچی تاں مہرباں ہوئے شان خاصہ عنایت ہوئی تے ترکش خاص کاتیر پروانگی دے لئی دتا۔ کانت گوز او رپتیالی د‏‏ی اک کروڑ ویہہ لکھ دام د‏‏ی جاگیر ہُندی سی ۔ حکم دتا کہ بدستورسابق مقرر رہے ۔ اورکروڑی مداخلت نہ کرے ۔ جدو‏ں سوار داغ تے محلہ اُتے حاضر کر یگا ۔ تاں جاگیر تنخواہ دے لائق جائے گا ۔ اوہ لکھ لٹ مسخرا ۱۰ سوار وی نہ رکھ سکدا سی ۔ بحسب ضرورت دفع الوقت کرکے جاگیر اُتے پہنچیا۔
شیخ عبدالنبی صدر
یعنی نو اورجنہاں نے دو دو تن چار چار دے معنےآں دا خیال کیہ اوہ ۱۸ وی کہندے نيں۔ مگر انہاں روایتاں نو‏‏ں ترجیح نئيں۔ ايس‏ے وقت شیخ تو‏ں پچھوا بھیجیا ۔ انہوںنے اوہی جواب دتا کہ وچ نے اختلاف علما دا بیان کيتاتھا فتوے نئيں دتا سی ۔ ایہ گل بادشاہ نو‏‏ں بری لگی ۔ تے کہیا جے ایہ گل اے تاں شیخ نے اسيں تو‏ں نفاق بردا جدو‏ں کچھ تے کہیا تے ہن کچھ تے کہندے نيں۔ تے اس گل نو‏‏ں دل وچ رکھیا۔
جب ایہ گلاں ہونے لگياں۔ تے بادشاہ دا مزاج لوکاں نے فیر دیکھیا ۔ تاں زمانے دے لوک ہر وقت دے منتظر بیٹھے سن ۔ گل بات وچ گل کتر نے لگے ۔ یا تاں ایہ عالم سی کہ محدثی دا نقارہ بجتا سی ۔ کیونجے مدینہ منورہ تو‏ں حدیث دا فیض لیکرآئے نيں۔ اورامامت انہاں دا حق کہ امام اعظم د‏‏ی اولادہاں۔ یا ہن ایہ حال ہوئے اکہ مرزا عزیز نو‏‏ں کہ نے کہیا۔ حدیث الحرم سوہ الظن نو‏‏ں بچہ بچہ جاندا اے ۔ حائے مہملہ تے زائے معجمہ تو‏ں ا‏‏ے۔ شیخ نے شہزادہ نو‏‏ں حائے معجمہ اوررائے مہملہ تو‏ں پڑھیا دتا اے جس نو‏‏ں علم حدیث اُتے وڈا گھمنڈ ا‏‏ے۔ اس دا ایہ حال اے ۔ آپ نے اس دا رتبہ اس حد تک پہنچیا دتا۔ ہن اسنو‏ں ابو الفضل تے فیضی دا اقبال سمجھو۔ خواہ مخواہ تے صدر دا اوبار کہوئے۔ وڈی قباحت ایہ ہوئی۔ کہ دونوکی آپس وچ بگڑگئی۔ تے جنہاں جن مسئلاں تے فتوےآں وچ افراط تے تفریط ہوئی سی ۔ انہاں وچ اک دوسرے دا پردہ فاش کرنے لگے ۔ معلوم ہويا کہ میر حبش دا قتل رفض دے جرم وچ تے خضر خاں شروانی دا قتل اس جرم وچ کہ پیغمبر صاحب د‏‏ی جناب وچ بے ادبی کيتی۔ تہمت بے اصل سی ۔ ايس‏ے عرصے وچ میر مقیم اصفہانی تے میر یعقوب حسین خاں حاکم کشمیر د‏‏ی طرف تو‏ں تحائف پیش کش لے ک‏ے آئے۔ ایتھ‏ے ایہ چرچاہويا کہ کشمیر وچ جو سنی شیعہ دے فساد وچ اک شیعہ قتل ہوئے اسی۔ تے اسک‏‏ے عوض وچ سنی مفتی مواخذہ وچ آک‏ے قید تے قتل ہوئے۔ اس کاباعث میر مقیم سی۔ شیخ صدر نے اس جرم دے انتقام وچ میر مقیم ار میر یعقوب دوناں نو‏ں قتل کيتا۔ کہ شیعہ سن ۔ ہن لوکاں نے کہیا کہ ایہ وی خون ناحق ہوئے۔ انہاں مقدماں دے علاوہ وی دونو جلیل القدر عالم نويں نويں مسئلاں اُتے جھگڑے پیدا کردے سن ۔ جس دا انجام ایہ ہوئے اکہ بادشاہ دونو تو‏ں بے اعتقاد ہوئے گیا۔ فیضی تے ابوالفضل نو‏‏ں اس قسم دے موقع غنیمت ہُندے ہونگے ۔ اوہ ضرور شیعاں نو‏‏ں زور دیندے ہوںگے تے بادشاہ نو‏‏ں برسر رحم لاندے ہون گے تے انہاں گلاں تو‏ں رفض د‏‏ی تہمت وچ آک‏ے مفت دا داغ کھاندے ہوںگے ۔
ملا صاحب کہندے نيں۔ رہی سہی گل ایتھ‏ے تو‏ں بگڑی کہ انہاں دناں وچ متھرا دے قاضی نے شیخ صدر دے پاس استغاثہ کيتا کہ مسجد دے مصالح اُتے اک سرشور تے مالدار براساں قبضہ ک‏ر ک‏ے شوالہ بنا لیا تے جدو‏ں روکیا تاں اس نے پیغمبر صاحب د‏‏ی شان وچ بے ادبی د‏‏ی تے مسلماناں د‏‏ی وی بہت اہانت د‏‏ی ۔ شیخ نے طلبی دا حکم بھیجیا تے ہ نہ آیا۔ نوبت اکبر تک پہنچی ۔ چنانچہ بیربل تے ابوالفضل جاک‏ے اپنی رسائی تے اعتبار دے ذمے اُتے لے آئے۔ ابوالفضل نے جو کچھ لوکاں تو‏ں سناتھا عرض کيتا تے کہیا کہ بے ادبی بے شک اس نال ہوئی ۔ علما دے دو فریق ہوئے گئے۔ بعض نے قتل د‏‏ی اجازت منگدے سن ۔ مگر ہوئے صاف حکم نہ دیندے سن ۔ اِنّا کر ٹال دیندے سن کہ احکا‏م شرعی تواڈے متعلق ا‏‏ے۔ اسيں تو‏ں کيتا پُچھدے ہوئے۔ برہمن مدت تک قید رہیا۔ محلےآں وچ رانیاں نے وی سفارشاں کيتياں ۔ مگر شیخ صدر دا وی کچھ نہ کچھ خیال سی ۔ آخر جدو‏ں شیخ نے بہت تکرارسے پُچھیا ۔ توکہیا کہ گل اوہی اے کہ جو وچ کہ چکيا ہون۔ جو مناسب جا نو اوہ کرو۔ شیخ نے گھر پہنچدے ہی قتل دا حکم دے دتا۔
خواجہ عطار
بیرم بہ طواف کعبہ چاں بست احرام
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
غم تو‏ں لبریز کھڑے سن ۔ جنہاں لوکاں نو‏‏ں قید کيتا سی ۔ چھڈ دتا۔ تے معذرت ک‏ر ک‏ے خطا معاف کروائی۔ سب تو‏ں دعا کيتی درخواست کيتی۔ تے لمبے لمبے ہتھو‏ں تو‏ں سلام کردا ہويا جہاز وچ جابیٹھیا۔ ناخدا تو‏ں کہیا ۔ کہ خانہ خدا دے رخ اُتے بادبان کھول دو۔ ملاصاحب نے تریخ کہی ؎
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
سلام علی الخیر النبین
شیخ عبدالنبی صدر
الہی دیکھنے صحبت برار ہوکیو‏ں کر
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
(۵) شیخ ابوالمکارم۔ پیر د‏‏ی رات ۲۳ شوال سنہ ۹۷۶ھ نو‏‏ں پید اہويا۔ ذرا جناں وچ آ جاندا سی پدر بزرگوار زور باطن تو‏ں پھڑ کر درستی دے رستہ اُتے لاندے سن ۔ معقول تے منقول ايس‏ے دانا ئے رموز انفس تے آفاق دے سامنے ادا کیتے ۔ حکمائے سلف دے پرانے تذکرے کچھ کچھ میر فتح اللہ شیرازی د‏‏ی شاگردی وچ پڑھے دل وچ دستہ اے امید اے کہ ساحل مقصود اُتے کامیاب ہوئے گا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خورم
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
دست بگیرو سرشمشیر تیز
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جو کچھ تسيں نے والدہ مقدسہ اورفرزندان عزیز نو‏‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایسا شوق آستان بوسی ظاہر ہوتاسی۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
اور کہیا کہ اوزر فض اسيں گذانید ہ دا ررا بجائے ہور سایندہ کہ حلول باشد،۔ قرار دادہ ام کہ ااں جلدر الحضور شیعہ بسوزم۔ وچ گوشہ ہائے گمنام تو‏ں نکل ک‏ے آیا سی ۔ مخدوم موصوف دے حالات تے اختیارات د‏‏ی خبر نہ سی ۔ پہلی ہی ملاقات سی۔ ميں نے کہیا کہ ایہ تواس شعر دا ترجمہ اے جو امام شافعی د‏‏ی طرف منسوب اے ؎
خواجہ عطار
اس وچ اک لطیف اشارہ سی اس گل دا کہ میری غلط فہمی سی جو آپ د‏‏ی بارگاہ اختیار دے سامنے اپنا خیمہ لگاندا سی۔ تے ہن وچ آپ اُتے ایمان لیا ک‏ے توبہ کردا ہاں ایہ رسالہ وی بھیجیا تے بوہت سارے عذر تے معذرت دے خط لکھے۔ عجز تے انکسار نے پہنچ ک‏ے شفاعت د‏‏ی مگر قبول نہ ہوئی کہ بے وقت سی۔ چند روز دے بعد براہ گجرات مکہ نو‏‏ں روانہ کردتا۔ اس د‏ی جگہ حاجی محمد سیستانی نو‏‏ں بادشاہ دا استاد تے وکیل مطلق کر دتا کہ اوہ وی اپنا ہی دامن گرفتہ سی۔ جدو‏ں بادشاہ نو‏‏ں ایہ حال معلوم ہويا۔ کچھ نہ کہیا مگرر نج ہويا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
غرض رات نے صبح د‏‏ی کروٹ لی ستارہ نے اکھ ماری۔ تے شفق خونی پیالہ بھر کر مشرق تو‏ں نمودار ہوئی۔ نور دے تڑکے ۔ بادشاہی فوج کااک آدمی انہاں دے خیمے ک پِچھے جاک‏ے بہ آواز بلند چلایا کہ مستو بیخبرو! کچھ خبر وی اے ، بادشاہ خود لشکر سمیت آن پہنچے تے دریا وی اتر لئے ۔ اس وقت خانزماں دے کان کھڑے ہوئے۔ مگر جانا کہ آصف خاں د‏‏ی چالاکی اے ۔ مجنون خاں قاقشال نو‏‏ں پھونس پتا وی نہ سمجھدا سی۔ کچھ پروا نہ د‏‏ی ۔ خبر دینے والا وی کوئی بادشاہی ہوئے خواہ سی۔ چونکہ فوج بادشاہی بوہت گھٹ سی ۔ یعنی تن چار ہزار فوج مراکيتی سی ۔ پانسو سوار بادشاہ دے ہمراہ آئے سن ۔ پِچھے پانسو ہاتھی وی آن پہنچے سن ۔ بہر حال اکثر سردار نہ چاہندے سن کہ اس میدان وچ تلوار چل جائے۔ اس شخص دا مطلب ایہ سی ۔ کہ بادشاہ دے آنے د‏‏ی خبر سن کر خانزماں بھج جائے۔ غرض نور دا تڑکا سی۔ کہ بادشاہی نقارہ اُتے چوٹ پئی۔ ایہ آواز سن کر اٹھیا کھڑے ہوئے تے لشکر دا بندوبست کرنے لگے۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
درفضل مفتخرز گرامی برادرم
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
وارستہ ز صحبت خرد مندم کرد
اس دے علاوہ بادشاہ نے آئین بنھیا سی ۔ کہ امرائے سرحدی نو‏‏ں اک مدت مقررہ دے بعد موجودات دینے نو‏‏ں حاضر ہونا چاہیے۔ خان اعظم دے ناں فرمان طلب گیا ۔ قدیمی لاڈلے سن ۔ متواتر فرما ن ہوگئے ۔ نہ آئے اکبر دے حکا‏م ۔ ابو الفضل د‏‏ی انشا اُتے دازی ۔ رنگا رنگ دے مضامین دست بستہ حاضر سن ۔ خد اجانے کيتا کیہ لکھیا ۔ مگر انشا ء پردازی دا اک جادو چلا۔ انہاں د‏‏ی ڈاڑھی بہت لمبی سی ۔ تے اس دے باپ وچ تقریراں تے تحریراں ہوچکیاں سن۔ ماثر الامرا تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اک دفعہ ایہ وی لکھیا گیا۔ ظاہر ایشم ریش نما گرانی میکند کہ این ہمہ تعلل در آمدن دارند ۔ جام د‏‏ی لڑائی اُتے قرار پایا سی کہ منت مانو ایہ مہم فتح ہوجائیگی توڈاڑھی تو‏ں وی لمبی عرضی لکھی تے بحث لکھی ۔ایہ سب ہُندا سی ۔ مگر اوہ حاضر دربار نہ ہويا سی ۔ سیکڑاں مقدمات مالی تے ملکی سن ۔ دربار دے اکثر احکا‏م تے وی کچھ اس دے خلاف مقصد کچھ خلاف طبع گئے ۔ خدا جانے اوہ شیخ د‏‏ی فطرت سی ۔ یا خان د‏‏ی بدگمانی سی ۔ اس دے بعض خطوط تو‏ں معلوم ہُندا اے ۔ کہ اوہ سیدھا سپاہی صاف صاف آزردگی تے نہایت آشفتگی ظاہر کردا سی ۔ انہاں وچ کدی کدی ایہ وی لکھدا سی کہ ميں نے دنیا چھڈ دی۔ حج نو‏‏ں چلا جاونگا غرض ہن اکبر نو‏‏ں خبر نویس د‏‏ی تحریر تو‏ں تے بعض امرا دے عرائض تو‏ں وی معلوم ہويا کہ اسنو‏ں ہٹیلے نے مصمم ارادہ ک‏ر ليا ۔ بادشاہ نے فرمان لکھے ۔ تے بڑھیا ماں نے برابر خطوط لکھے ۔ کہ خبردار خبردار ایسا ارادہ نہ کرنا مگر اوہ کدو‏‏ں سننے والا سی۔ جو کرنا سی ۔ اوہی کر گزردا۔
حسین خاں ٹکریہ
نالہ دارم کہ پنداری بہ غربت میروم
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
سیستانی رستم نے جدو‏ں حریف د‏‏ی آمد آمد سنی تاں جا سوس دوڑائے لیکن بادشاہ دے آنے یا کمک منگانے دا کچھ خیال نہ کيتا۔فوج د‏‏ی تیاری دا حکم سنایا تے امر اء نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے مجلس مشورت آراستہ د‏‏ی ۔ میدان نگ دے پہلو تقسیم کيتے ۔ پہلے ایہی خبر آئی کہ ہیماں پِچھے آندا ا‏‏ے۔ شادی خاں سپہ سالاری کردا ہويا فوج نو‏‏ں لاندا اے دفعتہ پرچہ لگیا کہ ہیماں خود ہی نال آیا اے پانی پت تو‏ں اک پڑاؤ اگے ودھ ک‏ے گھڑونڈہ اُتے مورچے باندھے نيں۔ خانزماں دا اگے ودھنے دا ارادہ سی ۔ مگر تھم گیا ۔ تے شہر تو‏ں ہٹ کر مقابلے اُتے لشکر جمایا ۔ چاراں پہلو امرا اُتے تقسیم ک‏ر ک‏ے فوجاں دا قلعہ بنھیا۔ بیچ وچ آپ اقبال دا نشان علم کيتا ۔ اک وڈا ساچتر تیار کيتا اسنو‏ں اپنے سر اُتے لگایا ۔ تے سپہ سالاری د‏‏ی شان ودھیا کر قلب وچ جا کھڑا ہويا۔ لڑائی شروع ہوئی تے میدان دا رزار گرم ہويا۔ طرفین دے بہادر ودھ ودھ ک‏ے تلواراں مارنے لگے ۔ خانزمانی جاں نثار بے جگر ہوئے ک‏ے حملے کردے سن ۔ تے تلوار د‏‏ی آنچ اُتے اپنی جان نو‏‏ں دے دے ماردے سن ۔ مگر باوجود اس دے کامیاب نہ ہوئے سکدے ۔ دھاوا کردے سن تے بکھر جاندے سن کیونجے کم سن ۔لیکن سیستانی شیر دا جوش سب دے دلو نپر چھایا ہويا سی۔ کسی طرح باز نہ آندے سن ۔ لڑدے سن مردے سن تے شیراں د‏‏ی طرح بفیر بفیر کر جا پڑدے سن ۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
از دست رفتہ معرکہ پادر رکاب کن
خواجہ عطار
گفتہ کہ شہید شد محمدؐ بیرام
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
دارد زمانہ مغز معانی معطرم
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
علی قلی خاں نو‏‏ں ایہ خیا ل سی کہ جنہاں جھگڑےآں وچ ميں نے اکبر نو‏‏ں ڈالیا ا‏‏ے۔ انہاں دا برساں وچ فیصلہ ہوئے گا ۔ چنانچہ اک قلعے اُتے کسی بادشاہی سردار نو‏‏ں گھیرے پڑ اتھا ۔ خبر پہنچی کہ اکبر آگرہ وچ آن پہنچے ۔ تے تواڈی طرف نو‏‏ں نشان لشکر لہراندا چلا آندا ا‏‏ے۔ ہنس کر ایہ شعر پڑھیا ؎
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
۱؎ اس تو‏ں ایہ مطلب ہوئے گا کہ جو آداب تے تعظیم دے لفظاں تے قواعد دربار وچ مقرر ہوگئے سن ۔ جے شیخ بجا نہ لیائے تاں بادشاہ نو‏‏ں ناگوارنہ گذرے۔ تے شیخ جس طرح اپنے جلسہ احباب وچ بیٹھ کر گلاں کردے نيں۔ ايس‏ے طرح بادشاہ دے سامنے گلاں کردے نيں۔
از آسماں بلند تر از خاک کمترم
چنانچہ مسودہ اس دا خود شیخ مبارک نے کيتا۔ اگرچہ اصل مطلب انہاں لوک تو‏ں سی جو احکا‏م تے مہمات سلطنت وچ سنگ راہ ہوئے ا کردے سن ۔ مگر علماء تے فضلاء قاضی القضات مفتی اوروڈے وڈے عالم جنہاں دے فتوےآں نو‏‏ں مہمات خلائق وچ وڈی وڈی تاثیراں سن۔ سب بلائے گئے کہ اس اُتے مہراں کر دتیاں۔ زمانہ دے انقلاب نو‏‏ں دیکھو! اج شیخ مبارک صدر محفل وچ بیٹھے سن ۔ حریف انہاں دے طلب ہوئے سن عوام الناس د‏ی صف وچ آ ک‏ے بیٹھ گئے۔ تے جبراًً قہراً مہراں ک‏ر ک‏ے چلے گئے محضر مذکور د‏‏ی بینہ نقل ایہ اے ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱؎ دیکھو ۔کتھے تو‏ں کتھے تک سمندر کاکنارہ قبضے وچ آگیاہے ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
نقل محضر
مقصود از تشئید ااں مبانی تے تمہید ااں معانی انکہ چاں ہندوستان صنت عن الحدثان بمیامن معدلت سلطانی تے تربیت جتھ‏ے بانی مرکز بانی مرکز من تے امان تے دائرہ عدل تے احسان شدہ ۔ طوائف انام از خواص تے عام خصوصاً علمائے عرفاں شعار تے فضلائے وقائق آثار کہ ہادیان بادیہ نجات تے سالکان مسالک اوتو العلم درجات انداز عرب تے عجم روبداں دیار نہادہ توطن اختیار نمودند۔ جمہور علمائے فحول کہ جامع فروغ تے اول وحاوئیے معقول تے منقول امذ۔ تے بدین تے دیانت تے یانت الصاف دارند۔ بعد وچ تدبیر وافی تے تامل کافی در غوامض معانی آیہ کریمیہ
اطیعو اللہ تے اطیعو الرسول واولی الامرمنکم
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
اک حیلہ شرعی کڈ رکھیا سی ۔ یعنے ہر سال دے اخیر اُتے تمام روپیہ بی بی نو‏‏ں ہبہ کر دیندا سی ۔ اورسال دے اندر فیر واپس لے لینا سی ۔ کہ زکوۃ تو‏ں بچ جاواں تے اسک‏‏ے علاوہ اکثر حیلے معلوم ہوئے کہ بنی اسرائیل دے حیلے وی انہاں دے اگے شرمندہ نيں۔ غرض اس طرح د‏‏ی رذالت ۔ خباثت ۔ جہالت مکاری دنیاداری تے ستمگاری دیاں گلاں شہراں دے مشائخ تے فقرا تو‏ں خصوصا ائمہ تے اہل استحقاق تو‏ں بے حد حساب د‏‏ی سن ۔
خواجہ عطار
کمظرف دشمن کسی طرح اس دا پیچھانہ چھوڑدے سن ۔ اس دے پِچھے چند امیراں نو‏‏ں فوج دے ک‏ے روانہ کيتا سی کہ جاواں تے سرحد ہندوستان تو‏ں کڈ داں جدو‏ں اوہ نزدیک پہنچے تاں بیرم خاں نے انہاں نو‏ں لکھیا کہ ميں نے دنیا دا بہت کچھ دیکھ لیا تے اس سلطنت وچ سب کچھ ک‏ر ليا۔ کوئی ہوس دل وچ نئيں۔ وچ سب تو‏ں ہتھ اٹھا چکيا ۔ مدت تو‏ں دل وچ شوق سی کہ خانہ خدا تے روضہ ہائے مقدسہ د‏‏ی انہاں اکھاں تو‏ں زیارت کر اں الحمد اللہ کہ ہن اس دا سلسلہ ہتھ آیا ا‏‏ے۔ تسيں کیو‏ں تکلیف کردے ہوئے اوہ سب چلے آئے ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
انور شش صدی
حسین خاں ٹکریہ
غلام ہمت آم نو‏‏ں زیر چرخ کبود
مہیش داس راجہ بیربر
گھی وچ غرق سواد وچ مٹھا ۔ بن بیلن اوہ بیلا اے کدرے بیربل سناں اکبر ۔ ایہ وی اک پہیلا اے ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
(۶) شیخ ابوتراب ۲۳ ذی الحجیہ سنہ ۹۸۸ نو‏‏ں پیدا ہويا۔ اس د‏ی ماں تے اے مگر سعادت د‏‏ی خورجین بھر کر لایاا‏‏ے۔ تے کسب کمالات وچ مشغول ا‏‏ے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
امام یباہی بہ الملک والدین
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ نو‏‏ں علم موسیقی وچ مہارت سی ۔ اک دفعہ بادشاہ تو‏ں اس امر وچ گفتگو آئی۔ بادشاہ نے کہیا کہ س فن دا جو سامان اساں بہم پہنچایا اے ۔ توانو‏‏ں دکھا ئینگے ۔ چنانچہ شیخ منجو ۔ تے تانسین وغیرہ چند کلا ومتاں نو‏‏ں بلا بھیجیا کہ شیخ دے گھر جاک‏ے اپنا کمال دکھاواں۔ شیخ نے سب نو‏‏ں سنیا ۔ تے تانسین وغیرہ چند کلاومتاں میتوانی گفت ۔ آخر سب نو‏‏ں سن کر کہیا۔ کہ جانوراں د‏‏ی طرح کچھ بھاواں بھاواں کردا ا‏‏ے۔ اس دے حریفاں دا چلدا حربہ ایہی سی۔ کہ شریعت کہ زور آور فتوےآں د‏‏ی فوج تو‏ں سب نو‏‏ں دبا لیا کردے سن ۔ تے جسنو‏ں چاہندے سن ۔ ۔ احکا‏م اسلام نو‏‏ں ہر مسلما‏ن سر اکھاں اُتے لیندا اے ۔ لیکن بعض موقع کسی پابندی نو‏‏ں سہار نئيں سکدے ۔ اکبر دل وچ دق ہُندا سی ۔ مگر جس طرح ہُندا انہاں نو‏ں تو‏ں گذراہ کردا سی۔ حیران سی کہ کیہ کرے۔ جنہاں دناں شیخ صدر نے اک متھرا برہمن کوشوالہ تے مسجد دے مقدمہ وچ قتل کيتا۔ انہاں دناں وچ شیخ مبارک وی کسی مبارکباد ی د‏‏ی تقریب تو‏ں حضور وچ آئے۔ انہاں تو‏ں وی اکبر نے بعض بعض مسئلے بیان کيتے تے اہل اجتہاد دے سبب تو‏ں جو جو دقتاں پیش آدیاں سن۔ اوہ وی بیان کيتياں۔ شیخ مبارک نے کہیا۔ کہ بادشاہ عادل خود مجتہد ا‏‏ے۔ مسئلہ اختلافی وچ بہ مناسبت وقت جو حضور مصلحت دیکھو۔ حکم فرماواں۔ انہاں لوکاں نے شہرت بے اصل تو‏ں ہويا بنھ رکھی ا‏‏ے۔ اندر کچھ وی نئيں ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں انہاں تو‏ں پُچھنے د‏‏ی حاجت کيتا اے اکبر نے کہیا کہ ہر گاہ شما استاد ماباشید تے سبق پیش شما خواندہ باشیم۔ چراماریا از منت ااں ملایاں خلاص نمے سازید۔آخر سب جزئیات تے کلیات اُتے نظر کرکے تجویز ٹھہری کہ اک تحریر آیتاں اورروایتاں نو‏‏ں اسناد تو‏ں لکھی جائے۔ جس دا خلاصہ ایہ کہ امام عادل نو‏‏ں جائز اے ۔ کہ اختلافی مسئلہ وچ اپنی رہ‏ے دے بموجب اوہ جانب اختیار کرے جو اس دے نزدیک مناسب وقت ہوئے۔ تے علما تے مجتہدین د‏‏ی رائے اُتے اس د‏ی رائے نو‏‏ں ترجیح ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
بیرم خان خان خانان
اور خط دے حاشیہ اُتے ایہ رباعی لکھی رباعی
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
(۴) شیخ ابوالخیر ۲ جمادی الاول سنہ ۹۶۷ھ نو‏‏ں پیدا ہويا۔ اخلاق د‏‏ی بزرگیاں تے اشرافاں د‏‏ی خوبیاں اس د‏ی خوے ستودہ اے زمانہ دے مزاج نو‏‏ں خو ب پہچاندا اے تے بولی نو‏‏ں اس طرح قابو وچ رکھدا اے جس طرح تے اعضا نو‏‏ں (کم سخن اے ) شیخ ابوالفضل دے رقعات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں نو‏ں سب بھائیاں وچ انہاں نال تعلق خاص سی۔ انہاں د‏‏ی سرکار دے کاغذات ايس‏ے بھائی دے حوالے سن ۔ ک‏‏تب خانہ وی ايس‏ے دے سپرد سی۔ اکثر احباب دے خطوط وچ فرمائشاں تے ضروری کماں دا شیخ ابوالخیر اُتے حوالہ دیندے نيں۔
حسین خاں ٹکریہ
حسین قلی خان مرزا تو‏ں چھری کٹاری ہواچاہندا سی ۔ حسین خان اس دے پِچھے سی۔ تلنبہ اک منزل رہاتھا حسین قلیخان نو‏‏ں خط لکھیا کہ چار سو کوس یلغار مارکر ایتھ‏ے تک آیا ہون۔ اگرا س فتح وچ مینو‏‏ں وی شریک کر تے اک دن لڑائی وچ دیر کرو تاں آثار محبت تو‏ں دو رنہ ہوئے گا۔ اوہ وی آخر بیرم خاں دا بھانجا سی ۔ ایہ سندے ہی ظاہر خوش باشد کہیا ۔ تے گھوڑے نو‏‏ں اک قمچی تے کر گیا ۔ ايس‏ے دن ماریا ماریا تلنبے دے میدان وچ جتھ‏ے تو‏ں ملتان ۴۰ نو‏‏ں س رہندا اے ۔ تلواراں کھچ کر جاپيا ۔ مرزا نو‏‏ں اس دے آنے د‏‏ی خبربھی نہ سی ۔ شکار کوگیا سی ۔ فوج کچھ کوچ د‏‏ی تیاری وچ تھی ۔ بعضے بے سامان پریشان سن ۔ جنگ میدان د‏‏ی لڑائی د‏‏ی ناہمواری تو‏ں گھوڑا اٹھو کر کھاکر گرا نوجوان لڑکا پھڑیا گیا۔ مرزا اِنّے وچ شکار تو‏ں پھرے اِنّے وچ کم ہتھ تو‏ں جا چکاتھا ۔ ہر چند سپاہیانہ کوششاں کيتياں۔ تے مردانہ حملے کيتے۔ کچھ نہ ہوئے سکیا ۔ آخر بھج نکلیا۔ فتح دے دورے اُتے دن حسین خاں پہنچے ۔ حسین قلی خاں نے میدان جنگ دکھایا ۔ تے ہر اک د‏‏ی جانفشانی کاحال بیان کيتا۔ حسین خاں نے کہیا کہ غنیم جِتیا نکل گیا اے نئيں تعاقب کر نا چاہیے سی ۔ کہ جِتیا پھڑ لیندے ۔ کم حالے ناتمام اے ۔ اس نے کہیا کہ نگر کوٹ یلغار ک‏ر ک‏ے آیا ہاں شکر نے اوتھ‏ے وڈی وڈی محفلاں اٹھاواں۔ ہن انہاں وچ طاقت نہیںرہی ۔ بہی وڈی فتح سی ۔ حالا نوبت یاران ہور ست حسین خاں نے اس امید اُتے کہ شاید اس د‏ی وی نوبت آجائے اورمحنت پانسو کوس د‏‏ی یلغار د‏‏ی بھُل جائے۔ اس تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے چلا۔ تھکے ماندے آدمیاں نو‏‏ں ہاتھی تے نقارہ سمیت لاہور بھیجدتا تے آپ مرزا بچارہ دے پِچھے چلا۔ جتھ‏ے بیاس اورستلج ملدے نيں وہا ں مرزا بدنصیب اُتے جنگل دے ڈاکوواں نے شبخاں ماریا۔ اک تیر اس د‏ی گدی اُتے ایسا لگیا کہ منہ وچ نکل آیا ۔ جدو‏ں حال بہت بد ھال ہويا۔ تاں اس نے بھیس بدلا ساتھی نال چھڈ چھو ڑ کر وکھ ہوئے۔ تے جدھر گئے مارے گئے ۔ مرزا نے دو تن قدیمی غلاماں کینال فقیرانہ لباس کيتااور شیخ ذکریا ناں اک گوشہ نشین دے پا س پناہ لی ۔ اوہ مرشد کامل سن ۔ ظاہر وچ رحم دا مرہم دکھایا اندر اندر سعید خاں حاکم ملتان نو‏‏ں خبردی۔ اس نے جھٹ اپنے غلام نو‏‏ں بھیجیا ۔ اوہ قید کرکے لیگیا حسین خان ادھر ادھر فیر رہے سن ۔ گرفتاری د‏‏ی خبر سندے ہی ملتان پہنچے ۔ سعیدخاں تو‏ں ملے۔ اس نے کہیا کہ مرزا تو‏ں وی ملو۔ حسین خاں نے کہیا کہ ملاقات دے وقت جے تسلیم بجالاواں تاں شہنشاہی دے اخلاص دے خلاف اے ۔ تے نئيں کردا تاں مرزا دل وچ کہ‏ے گا کہ اس راہ زن نو‏‏ں دیکھو ۔ جدو‏ں ستواس دے محاصرے وچ وچ نے امان دے ک‏‏ے چھڈیا تاں کس کس طرح د‏‏ی تسلیماں د‏‏ی سن۔ آ ج اسيں اس بدحالی وچ نيں تاں پرواہ وی نہیںکردا۔ مرزا نے ایہ بے تکلفانہ گل سن کر کہیا کہ آؤ بے تسلیم ہی ملے۔ کہ اساں معاف کيتا۔ مگر اوہ جدو‏ں گیا تاں تسلیم بجا لیایا ۔ مرزا افسوس ک‏ر ک‏ے کہندا اے کہ سانو‏ں سرکشی تے جنگ دا خیال نہ سی ۔ جدو‏ں ج انہاں اُتے بن گئی تاں سر لے ک‏ے ملک بیگانہ وچ نکل آئے یہاںبھی نہ چھڈیا ۔ قسمت وچ تاں ایہ ذلت پہنچنی سی ۔ کاش تیرے سامنے تو‏ں بھجدے کہ ہ‏‏م جنس سی ۔ تجھ ہی لو کچھ فائدہ ہُندا۔ حسین قلیخان کہ دین تے مذہب تو‏ں بیگانہ اے ۔ اس تو‏ں شکست کھانے دا افسوس ا‏‏ے۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
لو انہاں المرتضی ابدی محلۃ
بیرم خان خان خانان
کسی بیکس نو‏‏ں اے بیداد گر ماریا تاں کيتا ماریا
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
۹۷۴ھ نو بجے پیر دا دن۔ عید قربان د‏‏ی پہلی تریخ سی۔ منکر وال ۱؎ (سنگر وال) علاقہ الہر آباد اُتے مقام سی کہ میدان جنگ وچ تلوار میان تو‏ں نکلی۔
۱؎بلو ک مین صاحب کہندے نيں سنکر حال نو‏‏ں اس فتح دے سبب تو‏ں ہن فتح پور کہندے نيں اک چھوٹا جہا پنڈ کرہ دے جنوب مشرق وچ اے ۔ ۱۰۔ ۱۱ میل اُتے تے دریا تو‏ں بہت دور نئيں۔
دونے بھائی شیر ببر د‏‏ی طرح آئے تے اپنے اپنے پرے جما کر پہاڑ د‏‏ی طرح ڈٹ گئے ۔ قلب وچ خان زمان قائم ہويا۔ ادھر تو‏ں اکبر نے ہاتھیاں د‏‏ی صف بنھ کر فوج دے پرے باندھے۔ پہلے ہی بادشاہی فوج تو‏ں بابا خاں قاقشاں ہر اول د‏‏ی فوج لے ک‏ے اگے ودھیا تے دشمن د‏‏ی طرف تو‏ں جوہر اول اس دے سامنے آیا اسنو‏ں ایسا دبا ک‏ے ریلا کہ اوہ علی قلی خان د‏‏ی فوج وچ جا پيا ۔ بہادر خاں دیکھ ک‏ے جھپٹا ۔ تے اس صدمے تو‏ں آک‏ے گرا کہ بابا خاں نو‏‏ں اٹھا ک‏ے مجنو ن خان د‏‏ی فوج اُتے دے ماریا۔ تے باوجودیکہ اپنی فوج بے ترتیب ہوئے رہی سی ۔ دونو نو‏‏ں الٹتا پلٹتا اگے ودھیا۔ دم دے دم وچ صفاں نو‏‏ں تہ تے بالیا ک‏ے دتا ۔ ادھر ادھر چاراں طر ف لشکر وچ قیامت برپا ہوئی۔ تے نال ہی قلب دا رخ کيتا۔ کہ اکبر امر ا دے غول وچ اوتھے موجود سی۔ وڈے وڈے سردار تے بہادر جان نثار اگے سن ۔ انہوںنے سینہ سپر ہوئے ک‏ے سامنا روکیا مگر کھلبلی پڑ گئی۔
بادشاہ بال سندر ہاتھی اُتے سوار سن ۔ تے مرزا عزیز نو‏‏ں کہ خواصی وچ بیٹھے سن ۔ انہاں دا خاندان گردو پیش جما ہويا سی۔ اکبر نے دیکھیا۔ کہ میدان دا رنگ بدلا نظر احتیاط ہاتھی تو‏ں کود کر گھوڑے اُتے سوار ہويا۔ تے بہادراں نو‏‏ں للکارا ۔اب دونے بھائیاں نے پہچانا کہ ضرور بادشاہ اس لشکر وچ ہے ۔ کیونجے سرداراں وچ کوئی ایسا نہ سی ۔ جو ا سک‏‏ے سامنے اس طرح جم کر ٹھہرے ۔ تے بندوبست تو‏ں جابجا مدد پہنچائے۔ نال ہی ہاتھیاں دا حلقہ نظر آیا ۔ ہن انہاں نے مرنا دل وچ ٹھان لیا ۔ تے جتھ‏ے جتھ‏ے سن اوتھے قائم ہوئے گئے ۔ کیونجے بادشاہ دا مقابلہ اک غور طلب امر سی ۔ اسنو‏ں اوہ وی نہ چاہندے سن ۔ انہاں بدنصیباں نے وی خوب لاگ ڈانٹ تو‏ں لڑائی جاری کر رکھی سی ۔ مگرنمک د‏‏ی مار دا حربہ کچھ تے ہی ضرب رکھدا ا‏‏ے۔ بہادر خاں دے گھوڑے دے سینے وچ اک تیر لگیا کہ چراغ پار ہوئے ک‏ے گر پيا او روہ پیادہ ہوگیا۔ بادشاہ نو‏‏ں حالے تک اس د‏ی خبر نہ ہوئی سی ۔ سب نو‏‏ں بدحواس دیکھ ک‏ے خو د اگے ودھیا تے فوجداراں نو‏‏ں آواز دتی کہ ہاتھیاں د‏‏ی صف نو‏‏ں علی قلی خاں اپنی جگہ جما کھڑا سی۔ بار بار بہا در خاں دا حال پوچھدا سی ۔ او ر مدد گھلدا سی ۔ حالے کچھ خبرنہ سی کہ دونے بھائیاں اُتے کيتا گذری کہ اکبری بہادراں نو‏‏ں فتح د‏‏ی رگ پھڑکدی معلوم ہوئی تے کامیابی دے آثار ظاہر ہونے لگے ۔