cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پہلی جنگ عظیم دیاں وجہاں
فرانس د‏‏ی روس د‏‏ی حمایت، 20-23 جولائ‏ی
فرانسیسی صدر ریمنڈ پوئنکار 20 جولائ‏ی نو‏‏ں مجوزہ سرکاری دورے دے لئی سینٹ پیٹرزبرگ پہنچے تے 23 جولائ‏ی نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ فرانسیسی تے روسیاں نے اتفاق کيتا کہ انہاں دے اتحاد نے آسٹریا دے خلاف سربیا د‏‏ی حمایت کرنے وچ توسیع د‏‏ی ، بلقان دے آغاز دے پس منظر دے پِچھے پہلے تو‏ں قائم پالیسی د‏‏ی تصدیق کيتی۔ جداں کہ کرسٹوفر کلارک نے نوٹ کيتا ، "پائن کیئر مضبوطی د‏‏ی خوشخبری د‏‏ی تبلیغ کرنے آئے سن تے انہاں دے لفظاں تیار کاناں اُتے پے گئے سن ۔ اس تناظر وچ پختہ ہونے دا مطلب سربیا دے خلاف آسٹریائی اقدام د‏‏ی اک اجنبی مخالفت سی۔ کسی وی موقع اُتے ذرائع ایہ تجویز نئيں کردے نيں کہ پوئن کیئر یا انہاں دے روسی گل گل کرنے والےآں نے اس بارے وچ کوئی سوچ بچار دتی کہ انہاں اقدامات دے بارے وچ آسٹریا ہنگری دے کیہ اقدامات جائز طور اُتے جائز ہوسکدے نيں تاکہ انہاں ہلاکتاں دے بعد کوئی اقدام اٹھاسک‏‏ے۔
21 جولائ‏ی نو‏‏ں ، روسی وزیر خارجہ نے روس وچ جرمنی دے سفیر نو‏‏ں متنبہ کيتا ، "روس آسٹریا - ہنگری دے سربیا دے لئی دھمکی آمیز بولی استعمال کرنے یا فوجی اقدامات اٹھانے نو‏‏ں برداشت نئيں کريں گا۔" برلن دے رہنماواں نے جنگ دے خطرہ نو‏‏ں چھُٹ دتا۔ جرمنی دے وزیر خارجہ گوٹلیب وون جاگوو نے نوٹ کيتا کہ "سینٹ پیٹرزبرگ وچ کچھ دھندلاہٹ ہونا یقینی اے "۔ جرمنی دے چانسلر تھیوبلڈ وان بیت مین ہول وِگ نے اپنے معاون نو‏‏ں دسیا کہ برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں ایہ احساس نئيں اے کہ جے روس متحرک ہوئے گیا تاں جرمنی جنگ وچ جائے گا۔ اس دا خیال سی کہ لندن نے اک جرمن "بلف" دیکھیا اے تے "جوابی" دے نال جواب دے رہیا ا‏‏ے۔ سیاسی سائنس دان جیمز فیرون نے استدلال کيتا کہ جرمناں دا خیال اے کہ روس سربیا دے مقابلے وچ زیادہ زبانی حمایت دا اظہار کريں گا ، لیکن حقیقت وچ ایہ جرمنی تے آسٹریا ہنگری اُتے دباؤ ڈالے گا کہ اوہ روس دے کچھ مطالبات نو‏‏ں مذاکرات وچ قبول کرے۔ دراں اثنا ، برلن نے حملہ آور دے ظاہر ہونے تو‏ں بچنے تے اس طرح جرمن سوشلسٹاں تو‏ں وکھ ہوجانے دے لئی ویانا دے لئی اپنی اصل حمایت تو‏ں انکار کيتا۔
23 جولائ‏ی نو‏‏ں آسٹریا ہنگری دا سربیا نو‏‏ں الٹی میٹم
23 جولائ‏ی نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نے انہاں ہلاکتاں د‏‏ی اپنی تحقیقات دے بعد ، سربیا نو‏‏ں الٹی میٹم بھیجیا ، جس وچ انہاں دے مطالبات سن تے اس د‏ی تعمیل دے لئی 48 گھینٹے دا وقت دتا گیا۔
روس متحرک تے بحران بڑھدا اے ، 24-25 جولائ‏ی
24-25 جولائ‏ی نو‏‏ں ، روسی وزراء د‏‏ی کونسل نے یلگین پیلس وچ ملاقات کيت‏ی ، تے ، اس بحران دے جواب وچ تے اس حقیقت دے باوجود کہ روس دا سربیا دے نال کوئی اتحاد نئيں سی ، اس نے دس لکھ تو‏ں زیادہ مرداں دے خفیہ جزوی طور اُتے متحرک ہونے اُتے اتفاق کيتا روسی فوج تے بالٹک تے بحیرہ اسود دے بیڑے۔ ایہ دباؤ ڈالنے دے قابل اے کیو‏ں کہ ایہ جنگ دے عمومی بیانات وچ کِسے الجھن دا سبب اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روس نے سربیا دے الٹی میٹم نو‏‏ں مسترد کرنے تو‏ں پہلے عمل کيتا سی ، آسٹریا ہنگری نے 28 جولائ‏ی نو‏‏ں جنگ دا اعلان کيتا سی یا جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی فوجی اقدامات اٹھائے گئے سن ۔ 28 جولائ‏ی تک روسیاں نے انہاں د‏‏ی آوا جائی نو‏‏ں عوامی نئيں بنائے جانے دے بعد تو‏ں سفارتی اقدام د‏‏ی قدر کم سی۔
اس دے علاوہ ، روسی وزیر خارجہ سیرگے سیزونوف دا خیال سی کہ جنگ ناگزیر اے تے انہاں نے ایہ تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا کہ آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں سرب سربواہی دے خلاف اقدامات دا مقابلہ کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، سازونوف نے غیر منقولیت دے نال خود نو‏‏ں منسلک کيتا سی تے آسٹریا ہنگری دے خاتمے د‏‏ی توقع د‏‏ی سی۔ کلیدی طور اُتے ، فرانسیسیاں نے اپنے حالیہ سرکاری دورے وچ صرف کچھ دن پہلے ہی اپنے روسی اتحادی دے لئی اک مضبوط ردعمل دے لئی واضح مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ اس دے پس منظر وچ ترک آبنائے دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ روسی اضطراب وی سی ، "جتھ‏ے بلقان اُتے روسی کنٹرول سینٹ پیٹرزبرگ نو‏‏ں باسفورس اُتے ناپسندیدہ دخل اندازیاں نو‏‏ں روکنے دے لئی کدرے بہتر پوزیشن وچ رکھدا ا‏‏ے۔"
اس پالیسی دا مقصد صرف آسٹریا - ہنگری دے خلاف متحرک ہونا سی۔ اُتے ، نااہلی نے روسیاں نو‏‏ں 29 جولائ‏ی تک ایہ احساس دلادتا کہ جزوی طور اُتے متحرک ہونا فوجی طور اُتے ممکن نئيں سی لیکن اوہ عام نقل و حرکت وچ مداخلت کرن گے۔ روسیاں نے 30 جولائ‏ی نو‏‏ں مکمل طور اُتے متحرک ہونے د‏‏ی طرف ودھایا تاکہ اک ہی واحد راستہ سی کہ پورے آپریشن نو‏‏ں کامیاب ہونے دتا جاسک‏‏ے۔
کرسٹوفر کلارک نے کہیا ، "24 تے 25 جولائ‏ی دے اجلاساں د‏‏ی تاریخی اہمیت نو‏‏ں بڑھانا مشکل ہوئے گا۔"
"یہ اقدامات کردے ہوئے ، [روسی وزیر خارجہ] سازونوف تے انہاں دے ساتھیاں نے بحران نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے عام طور اُتے یورپی جنگ دے امکان نو‏‏ں ودھیا دتا۔ اک تاں ایہ کہ روسی تعصب نے سربیا وچ سیاسی کیمسٹری وچ بدلاؤ ڈال دتا ، جس تو‏ں ایہ ناقابل تصور سی کہ بلغاریہ د‏‏ی حکومت ، جس نے اصل وچ الٹی میٹم نو‏‏ں قبول کرنے اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کيتا سی ، اوہ آسٹریا دے دباؤ دا سامنا کرنا پئے گا۔اس نے روسی انتظامیہ اُتے گھریلو دباؤ نو‏‏ں تیز کردتا … اس تو‏ں آسٹریا ہنگری وچ خطرے د‏‏ی گھنٹی بجا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں اقدامات اُتے سختی تو‏ں غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ جرمنی اُتے دباؤ ودھیا جس نے ہن تک فوجی تیاریاں تو‏ں کنارہ کشی اختیار کرلئی سی تے اوہ آسٹریا سربیا دے تنازعہ دے لوکلائزیشن اُتے وی گنت‏ی کر رہیا سی۔
سربیا نے الٹی میٹم نو‏‏ں مسترد کردتا تے آسٹریا نے 25-28 جولائ‏ی نو‏‏ں سربیا دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا
سربیا نے ابتدائی طور اُتے آسٹریا دے الٹی میٹم د‏‏ی تمام شرائط نو‏‏ں قبول کرنے اُتے غور کيتا اس تو‏ں پہلے کہ روس تو‏ں پیش قدمی دے اقدامات تو‏ں متعلق خبراں نے اس دے عزم نو‏‏ں سخت کردتا۔
روسی عام نقل و حرکت دا حکم ، 29-30 جولائ‏ی
کلارک نے کہیا ، "روسی عام متحرک ہونا جولائ‏ی دے بحران دے بعد اک انتہائی اہ‏م فیصلہ کن فیصلہ سی۔ عام تحریک دا ایہ پہلا واقعہ سی۔ ایہ اس وقت آیا جدو‏ں جرمن حکومت نے حالے تک ریاست نو‏‏ں متوقع جنگ دا اعلان وی نئيں کيتا سی۔"
روس نے متعدد وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ایسا کيتا:
جرمنی متحرک تے روس تے فرانس دے نال جنگ ، 1-3 اگست
28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جرمنی نو‏‏ں اپنے جاسوس نیٹ ورک دے توسط تو‏ں معلوم ہويا کہ روس نے اپنے "پیریڈ پریپیٹری نال جنگ" نافذ کيتا ا‏‏ے۔ جرمنی نے فرض کيتا کہ روس نے بالآخر جنگ دا فیصلہ کرلیا اے تے اس د‏ی متحرک ہونے تو‏ں جرمنی نو‏‏ں خطرہ لاحق اے ، خاص طور اُتے چونکہ جرمنی دے جنگی منصوبےآں دے بعد ، ناں نہاد شیلیفن پلان ، جرمنی اُتے انحصار کردا سی کہ جرمنی نو‏‏ں تیزی تو‏ں متحرک کرنے دے لئی پہلے غیر جانبدار بیلجیئم دے ذریعہ وڈے پیمانے اُتے حملہ کرکے جرمنی نو‏‏ں سست روی تو‏ں دوچار روسیاں نو‏‏ں شکست دینے تو‏ں پہلے۔
کلارک دا کہنا اے کہ ، "ثالثی دے موقع اُتے جرمنی دیاں کوششاں - جس وچ ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ آسٹریا نو‏‏ں 'ہالٹ انہاں بیلگراڈ' د‏‏ی مدد کرنی چاہیدا تے اس د‏ی شرائط پوری ہونے نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی سربیا دے راجگڑھ اُتے قبضے نو‏‏ں استعمال کرنا چاہیدا۔ ثالثی دے اثر انداز ہونے تو‏ں پہلے انسداد اقدامات کرنے تو‏ں پہلے۔
اس طرح ، روسی متحرک ہونے دے جواب وچ ، جرمنی نے 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ریاست دے خطرے تو‏ں دوچار ریاست دا حکم دتا ، تے جدو‏ں روسیاں نے انہاں دے متحرک ہونے دے آرڈر نو‏‏ں واپس لینے تو‏ں انکار کردتا تاں جرمنی متحرک ہوگیا تے یکم اگست نو‏‏ں روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ فرانکو-روسی اتحاد دا مطلب ایہ سی کہ جرمنی دے ذریعہ فرانس دے نال ہونے والے جوابی اقدامات نو‏‏ں ناگزیر سمجھیا جاندا سی ، جس نے 3 اگست 1914 نو‏‏ں فرانس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا سی۔
برطانیہ دا جرمنی دے خلاف اعلان جنگ، 4 اگست 1914
جرمنی دے غیر جانبدار بیلجیئم اُتے حملے دے بعد ، برطانیہ نے 2 اگست نو‏‏ں جرمنی تو‏ں دستبردار ہونے یا جنگ دا سامنا کرنے دا الٹی میٹم جاری کيتا۔ جرمناں نے اس د‏ی تعمیل نئيں کيت‏‏ی تے ایويں برطانیہ نے 4 اگست 1914 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔
برطانیہ دے اعلان جنگ کيت‏ی وجوہات پیچیدہ سن۔ اس د‏ی واضح وجہ ایہ سی کہ برطانیہ نو‏‏ں معاہدہ لندن (1839) دے تحت بیلجیم د‏‏ی غیرجانبداری دا تحفظ کرنا سی۔ اسابیل وی ہل دے مطابق :
بیلجیم اُتے جرمنی دے حملے نے خاص طور اُتے امن پسند لبرلز دے وچکار جنگ دے لئی عوامی حمایت نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے انہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بیلجئیم تے بالآخر فرانسیسی ساحل اُتے جرمنی دے کنٹرول تو‏ں لیایا گیا اسٹریٹجک خطرہ ناقابل قبول سی۔ برطانیہ دا اپنے اینٹیٹے دے ساتھی فرانس دے نال تعلقات اہ‏م سن ۔ ایڈورڈ گرے دا مؤقف سی کہ فرانس دے نال خفیہ بحری معاہداں دے باوجود ، کابینہ تو‏ں منظوری نہ ملنے دے باوجود ، برطانیہ تے فرانس دے وچکار اخلاقی ذمہ داری پیدا ہوئی۔ جے برطانیہ نے اپنے اینٹینٹے دوست ترک کردیے ، چاہے جرمنی جنگ جیت گیا یا اینٹینٹ برطانوی مدد دے بغیر جیت گیا ، برطانیہ نو‏‏ں بغیر کسی دوست دے چھڈ دے گا۔ اس تو‏ں برطانیہ تے اس د‏ی سلطنت دونے حملہ آور ہوجاواں گے۔
برطانوی دفتر خارجہ دے مینڈارن ایئر کرو نے کہیا اے: "جے جنگ آنی چاہیدا ، تے انگلینڈ اک طرف کھڑا ہوجائے تاں ، دو چیزاں وچو‏ں اک اک ہونا ضروری ا‏‏ے۔ (ا) جرمنی تے آسٹریا وچو‏ں کسی اک نے وی فرانس نو‏‏ں شکست دتی تے روس نو‏‏ں نیچا دکھایا۔ بے دوست د‏‏ی حیثیت کيتا ہوئے گی؟ انگلینڈ؟ (ب) یا فرانس تے روس جیت گئے۔ انگلینڈ دے بارے وچ انہاں دا روایہ کیہ ہوئے گا؟ ہندوستان تے بحیرہ روم دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟
مقامی طور اُتے ، لبرل کابینہ تقسیم ہوگئی ، تے جے جنگ دا اعلان نہ کيتا گیا تاں حکومت گر پوے گی ، کیو‏ں کہ وزیر اعظم ہربرٹ اسکویت دے نال ہی ایڈورڈ گرے تے ونسٹن چرچل نے وی واضح کردتا سی کہ اوہ مستعفی ہوجاواں گے۔ اس واقعے وچ ، موجودہ لبرل کابینہ دا خاتمہ ہوئے گا کیونجے اس گل دا امکان سی کہ جنگ دے حامی کنزرویٹو اقتدار وچ آئیاں گے ، تے فیر وی اس تو‏ں تھوڑی دیر بعد ہی اس جنگ وچ برطانوی داخلے دا باعث بنے گا۔ ڈگمگاندے کابینہ دے وزراء وی شاید اپنی پارٹی نو‏‏ں وکھ وکھ تے اپنی ملازمتاں د‏‏ی قربانی دینے تو‏ں بچنے د‏‏ی خواہش تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔
جرمن گھریلو سیاست
کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں نے ، خاص طور اُتے جرمنی د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی (ایس پی ڈی) نے ، 1912 دے جرمن انتخابات وچ وڈا فائدہ حاصل کيتا۔ جرمن حکومت اُتے حالے وی پرشین جنکرز دا غلبہ سی ، جنھاں کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں دے اضافے دا خدشہ سی۔ فریٹز فشر نے مشہور دلیل دتی کہ انہاں نے جان بجھ کر آبادی نو‏‏ں ہٹانے تے حکومت دے لئی حب الوطنی د‏‏ی حمایت دے لئی بیرونی جنگ کيت‏ی کوشش کيتی۔ در حقیقت ، اک فوجی فوجی رہنما ، فوجی کابینہ دے سربراہ ، مورٹز وون لنکر ، 1909 وچ جنگ چاہندے سن کیونجے ایہ "گھر تے بیرون ملک مشکلات تو‏ں بچنے دے لئی مطلوب سی۔" کنزرویٹو پارٹی دے رہنما ارنسٹ وون ہیڈبرینڈ انڈر ڈیر لاسا نے تجویز پیش د‏‏ی کہ "اک جنگ تو‏ں پدر آور حکم نو‏‏ں تقویت ملے گی۔"
دوسرے مصنفاں دا کہنا اے کہ جرمن قدامت پسند اک جنگ دے بارے وچ خوف زدہ سن اس خوف تو‏ں کہ جنگ ہارنے تو‏ں تباہ کن نتائج برآمد ہون گے تے انہاں دا خیال اے کہ جے اک لمبی یا مشکل گل ہوئے تاں وی اک کامیاب جنگ آبادی نو‏‏ں دور کر سکدی ا‏‏ے۔ وڈے پیمانے اُتے "جنگی جوش و خروش" دے مناظر اکثر پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی تیار کیتے جاندے سن ، تے ایتھ‏ے تک کہ مناظر جو حقیقی سن عام آبادی د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے جرمن لوکاں نے اپنے ارد گرد د‏‏ی خوش خبری دے مطابق ہونے د‏‏ی ضرورت د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی ، جس نے بعد وچ نازی پروپیگنڈا کرنے والےآں نو‏‏ں "جنگ دے وقت ہونے والے خیانت تے بغاوت دے ذریعہ تباہ شدہ قومی تکمیل دا شبیہہ فروغ دینے د‏‏ی اجازت دتی ، جس دے ذریعہ فوج دے مبینہ ڈول اسٹ اسٹاس (پیٹھ وچ چھرا گھونپ ) دے نتیجے وچ تباہ ہويا۔ سوشلسٹ۔
آسٹریا ہنگری پالیسی دے ڈرائیور
یہ استدلال کہ آسٹریا ہنگری اک سیاسی سیاسی وجود سی ، جس د‏‏ی گمشدگی صرف اک وقت د‏‏ی گل سی ، دشمن معاصرین نے تجویز کيتا سی کہ جنگ تو‏ں پہلے آخری سالاں دے دوران اپنی سالمیت دے دفاع دے لئی اس د‏ی کوششاں کسی حد تک غیر قانونی سن۔
یہ سچ اے کہ جنگ تو‏ں پہلے دے عشراں وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی سیاست وچ سلطنت د‏‏ی گیارہ سرکاری قومیتاں: جرمن ، ہنگری ، چیک ، سلوواک ، سلووین ، کروٹ ، سرب ، رومن ، روتھینی (یوکرین باشندے) دے درمیان قومی حقوق د‏‏ی جدوجہد اُتے تیزی تو‏ں غلبہ حاصل سی۔ ، قطب ، تے اطالوی اُتے ، 1914 تو‏ں پہلے ، سلطنت تو‏ں مکمل علیحدگی دے خواہاں بنیاد پرست قوم پرست ہن وی اک چھوٹی سی اقلیت سن ، تے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سیاسی ہنگامہ گہری تو‏ں زیادہ شور سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] دراصل ، جنگ تو‏ں اک دہائی پہلے ہیبسبرگ د‏‏ی سرزمین مضبوط وسیع مشترکہ معاشی نمو دے اک مرحلے تو‏ں گزری سی۔ زیادہ تر باشندےآں نے منظم حکومت ، عوامی تعلیم ، فلاح و بہبود ، صفائی ستھرائی ، قانون د‏‏ی حکمرانی ، تے اک بہتر ڈھانچے د‏‏ی بحالی دے فائدے تو‏ں ہیبس برگ نو‏‏ں وابستہ کيتا۔
کرسٹوفر کلارک دا کہنا اے کہ: "خوشحال تے نسبتا بہتر انتظام دے نال ، سلطنت نے اپنے بزرگ خود مختار د‏‏ی طرح ، ہنگامہ آرائی دے دوران اک تجسس استحکا‏م دا مظاہرہ کيتا۔ بحراناں اس نظام دے وجود نو‏‏ں خطرے وچ ڈالے بغیر دکھادی دیدیاں سن۔ صورتحال ہمیشہ ہی وینیس د‏‏ی طرح رہی۔ صحافی کارل کراؤس نے خاموشی اختیار کيتی ، 'مایوس لیکن سنجیدہ نئيں'۔ "
سربین پالیسی دے ڈرائیور
سربیا د‏‏ی پالیسی دے بنیادی مقاصد بلقان جنگاں وچ روس د‏‏ی حمایت یافتہ سربیا د‏‏ی توسیع نو‏‏ں مستحکم کرنا تے عظیم تر سربیا دے خواباں نو‏‏ں حاصل کرنا سی ، جس وچ بوسنیا سمیت آسٹریا ہنگری وچ سرب نسلی آبادیاں والی زمیناں دا اتحاد شامل سی
سربیا د‏‏ی پالیسی اس حقیقت تو‏ں پیچیدہ سی کہ 1914 وچ مرکزی اداکار ، نیکولا پاشیچ د‏‏ی سربراہی وچ سرب د‏‏ی سرکاری حکومت تے "بلیک ہینڈ" دہشت گرد سن ، جس د‏‏ی سربراہی سرب فوج دے انٹلیجنس دے سربراہ ، جسنو‏ں اپس کہیا جاندا سی۔ بلیک ہینڈ دا خیال اے کہ آسٹریا ہنگری دے نال دہشت گردی د‏‏ی واردات دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں بھڑکا کر گریٹر سربیا حاصل کيتا جائے گا۔ جنگ روس د‏‏ی حمایت تو‏ں جیت جائے گی۔
سرکاری سرکاری پوزیشن تھک جانے والی بالکان جنگ دے دوران حاصل ہونے والے فائدے نو‏‏ں مستحکم کرنے تے ہور تنازعات تو‏ں بچنے اُتے توجہ مرکوز کرنا سی۔ اس سرکاری پالیسی نو‏‏ں بیک وقت سیاسی ضرورت دے سبب تے طویل مدتی وچ اک عظیم تر سرب ریاست دے سپناں د‏‏ی حمایت کرنے دے ذریعہ عارضی شکل دتی گئی سی۔ سربیا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ایہ ناممکن لگیا کہ بلیک ہینڈ د‏‏ی تدبیراں نو‏‏ں ختم کرنا اس خوف تو‏ں کہ خود اس دا تختہ الٹ جائے گی۔ کلارک دا کہنا اے کہ: "سربیا دے حکا‏م جزوی طور اُتے ناخوشگوار سن تے جزوی طور اُتے ناقابل فہم سرگرمی نو‏‏ں دبانے دے قابل نئيں سن جس نے پہلے مقام اُتے ہی انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں جنم دتا سی"۔
روس سربیا د‏‏ی ساتھی سلاوکی ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں حمایت کردا اے ، سربیا نو‏‏ں اس دا "مؤکل" سمجھیا جاندا اے ، تے سربیا نو‏‏ں حوصلہ افزائی کردا اے کہ اوہ آسٹریا - ہنگری دے خلاف اپنی غیر منقولیت اُتے توجہ مرکوز کرے کیونجے اس تو‏ں مقدونیہ وچ روس دے اک ہور ممکنہ اتحادی سربیا تے بلغاریہ دے وچکار تنازعہ د‏‏ی حوصلہ شکنی ہوئے گی۔
1914 وچ یورپ اُتے نوآبادیات‏ی دشمنی تے جارحیت دا اثر
thumb|280x280px| 1914 دے آس پاس دنیا د‏‏ی سلطنتاں تے کالونیاں پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء دے لئی شاہی دشمنی تے شاہی سلامتی د‏‏ی تلاش یا سامراجی توسیع د‏‏ی تلاش دے نتائج دے اہ‏م نتائج سن ۔
فرانس ، برطانیہ ، روس تے جرمنی دے وچکار سامراجی رقابتاں نے ٹرپل اینٹینٹ د‏‏ی تشکیل تے جرمنی د‏‏ی نسبت تو‏ں وکھ تھلگ ہونے وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ سامراجی موقع پرستی نے ، عثمانی لیبیا دے صوبےآں اُتے اطالوی حملے د‏‏ی شکل وچ ، 1912–13 د‏‏ی بلقان دیاں جنگاں د‏‏ی وی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جس نے بلقان وچ طاقت دے توازن نو‏‏ں آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔
کچھ مورخین ، جداں مارگریٹ میک میلن دا خیال اے کہ جرمنی نے یورپ وچ اپنی سفارتی تنہائی پیدا کيت‏ی سی ، اس دا اک حصہ جارحانہ تے بے مقصد سامراجی پالیسی دے ذریعہ ویلٹپولک دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے ، جداں کلارک ، دا خیال اے کہ جرمنی د‏‏ی تنہائی برطانیہ ، فرانس تے روس دے وچکار ڈیٹینٹی دا غیر یقینی نتیجہ سی۔ ایہ ڈیٹینٹ برطانیہ د‏‏ی شمالی افریقہ وچ فرانس تے روس تے فارس تے ہندوستان دے سلسلے وچ شاہی سلامتی د‏‏ی خواہش دے ذریعہ کارفرما سی۔
کسی وی طرح تو‏ں ، ایہ تنہائی اہمیت د‏‏ی حامل سی کیونجے اس تو‏ں جرمنی دے پاس کچھ آپشنز باقی سن لیکن اوہ خود آسٹریا ہنگری دے نال زیادہ مضبوطی تو‏ں اتحادی بن گیا ، جس دے نتیجے وچ جولائ‏ی دے بحران دے دوران آسٹریا - ہنگری د‏‏ی سربیا دے خلاف تعزیری جنگ دے لئی غیر مشروط مدد حاصل ہوئی۔
جرمن تنہائی: ویلٹپولٹک دا نتیجہ؟
بسمارک نے بیرون ملک مقیم سلطنت دے نظریے نو‏‏ں ناپسند کيتا لیکن افریقہ وچ فرانس د‏‏ی نوآبادیات د‏‏ی حمایت د‏‏ی کیونجے اس نے فرانسیسی حکومت ، توجہ ، تے وسائل نو‏‏ں کانٹینینٹل یورپ تو‏ں دور کر دتا تے 1870 دے بعد تجدید نظریہ نو‏‏ں ختم کردتا۔ خارجہ امور وچ جرمنی دا "نیا کورس" ، ویلٹپولٹک ("عالمی پالیسی") ، نو‏‏ں بسمارک د‏‏ی برطرفی دے بعد 1890 وچ اپنایا گیا سی۔
اس دا مقصد واضح طور اُتے باضابطہ سفارتکاری ، بیرون ملک کالونیاں دے حصول تے اک وڈی بحریہ د‏‏ی ترقی دے ذریعے جرمنی نو‏‏ں اک عالمی طاقت وچ تبدیل کرنا سی۔
کچھ مورخین ، خاص طور اُتے میک ملن تے ہیو اسٹراچن دا خیال اے کہ ویلٹپولیٹک تے جرمنی د‏‏ی وابستہ دعوی کی پالیسی دا نتیجہ اسنو‏ں وکھ تھلگ کرنا سی۔ ویلٹ پولیتک نے ، خاص طور اُتے جداں کہ 1904 تے 1907 وچ مراکش وچ فرانس دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ اُتے جرمنی دے اعتراضات دا اظہار کيتا سی ، نے وی ٹرپل اینٹینٹی نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اینگلو جرمن بحری دوڑ نے جرمنی دے براعظم حریفاں دے نال معاہداں اُتے برطانیہ د‏‏ی ترجیح نو‏‏ں ہور تقویت دے ک‏ے جرمنی نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔
سامراجی موقع پرستی
اٹلی - ترک جنگ 1911–1912 وچ شمالی افریقہ وچ سلطنت عثمانیہ تے سلطنت اٹلی دے وچکار لڑی گئی۔ جنگ نے ایہ واضح کر دتا کہ ہن وی کوئی وڈی طاقت عثمانی سلطنت د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر نئيں کيت‏‏ی ، جس نے بلقان جنگاں د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔
بین الاقوامی معاہدے دے ذریعہ مراکش د‏‏ی حیثیت د‏‏ی ضمانت دتی جا چکيت‏ی سی ، تے جدو‏ں فرانس نے دوسرے تمام دستخط کنندگان د‏‏ی رضامندی دے بغیر اوتھ‏ے اپنے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں جرمنی نے مراکشی بحراناں د‏‏ی مخالفت کيتی تے اس دا اشارہ کيتا: 1905 دا تنگیر بحران تے 1911 دا ایگادیر بحران۔ جرمنی د‏‏ی پالیسی دا ارادہ برطانوی تے فرانسیسی دے وچکار پھیلاؤ ڈالنا سی ، لیکن دونے ہی معاملات وچ ، اس نے اس دے برعکس اثر پیدا کيتا تے جرمنی سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ ہوگیا ، خاص طور اُتے ٹرپل الائنس وچ ہونے دے باوجود اٹلی د‏‏ی حمایت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تاں۔ مراکش دے اُتے فرانسیسی سرپرستی 1912 وچ سرکاری طور اُتے قائم کيتی گئی سی۔
مارکسسٹ تشریح
مارکسسٹاں نے عام طور اُتے جنگ دے آغاز نو‏‏ں سامراج تو‏ں منسوب کيتا۔ "لینن نے استدلال کيتا کہ" سامراجیت سرمایہ داری دا اجارہ دار مرحلہ ا‏‏ے۔ " انہاں دا خیال سی کہ اجارہ داری سرمایہ دار بازاراں تے خام مال اُتے قابو پانے دے لئی جنگ وچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ رچرڈ ہیملٹن نے مشاہدہ کيتا کہ ایہ دلیل ایہ نکلی اے کہ چونکہ صنعتکار تے بینکر بیرون ملک خام مال ، نويں منڈیاں تے نويں سرمایہ کاری دے خواہاں سن ، جے انہاں نو‏ں دوسری طاقتاں نے مسدود کردتا سی تاں ، "واضح" یا "ضروری" حل جنگ ا‏‏ے۔
ہیملٹن نے کسی حد تک اس نظریہ اُتے تنقید کيت‏ی سی کہ ایہ جنگ کالونیاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی شروع کيتی گئی سی لیکن اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ ممکن اے کہ سامراجی فیصلہ سازی کرنے والےآں دے ذہن وچ رہیا ہوئے۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ ضروری نئيں کہ ایہ منطقی ، معاشی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ہوئے۔ اول ، جنگ کيت‏ی مختلف طاقتاں دے پاس مختلف سامراجی انعقادات سن ۔ برطانیہ دے پاس دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت سی تے روس د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی سلطنت سی ، لیکن فرانس دے پاس اک معمولی سائز د‏‏ی سلطنت سی۔ اس دے برعکس۔ جرمنی دے پاس کچھ غیر منافع بخش کالونیاں سن ، تے آسٹریا ہنگری دے پاس کسی وی قسم د‏‏ی بیرون ملک گرفت یا کسی نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی خواہش نئيں سی تے اس وجہ تو‏ں مختلف مفادات وچ کِسے وی "سامراجی دلیل" نو‏‏ں کسی مخصوص "مفادات" یا "ضروریات" وچ مخصوص ہونے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جس دے بارے وچ فیصلہ ساز کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ملنے دے لئی. جرمنی د‏‏ی کسی وی کالونی نے انہاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ضرورت تو‏ں زیادہ رقم نئيں کمائی ، تے اوہ وی جرمنی د‏‏ی بیرون ملک تجارت وچ صرف 0.5 فیصد سن ، تے صرف چند ہزار جرمن ہی نوآبادیات وچ منتقل ہوگئے سن ۔ اس طرح ، اس دا استدلال اے کہ کالونیاں دا فائدہ بنیادی طور اُتے جرمنی د‏‏ی طاقت تے وقار د‏‏ی علامت دے طور اُتے اختیار کيتا گیا ، منافع د‏‏ی بجائے۔ جدو‏ں کہ روس نے منچوریا اُتے قبضہ کرکے مشرقی ایشیاء وچ بے تابی دے نال نوآبادیات دا پِچھا کيتا ، لیکن اسنو‏ں بوہت گھٹ کامیابی ملی۔ منچورین د‏‏ی آبادی نو‏‏ں کدی وی روسی معیشت وچ کافی حد تک مدغم نئيں کيتا گیا سی تے منچوریا نو‏‏ں اسیر بنانے د‏‏ی کوششاں تو‏ں روس نو‏‏ں چین دے نال منفی تجارتی خسارہ ختم نئيں ہويا سی۔ ہیملٹن نے استدلال کيتا کہ "سامراجی دلیل" قومی اشرافیہ نو‏‏ں باخبر ، عقلی تے حساب کتاب کرنے دے نظریہ اُتے انحصار کردا اے ، لیکن ایہ وی اِنّا ہی ممکن اے کہ فیصلہ کرنے والے غیر جانفشانی یا جاہل سن ۔ ہیملٹن نے مشورہ دتا کہ ممکن اے کہ سامراجی عزائم گروپ تھینک دے ذریعہ چلائے گئے ہاں کیونجے ہر دوسرا ملک ایہ کم کر رہیا سی۔ بنائی گئی پالیسی سازاں نو‏‏ں لگدا اے کہ انہاں دے ملک (ایسا ہی کرنا چاہیے کہ ہیملٹن کہ بسمارک مشہور طرح د‏‏ی طرف منتقل کر دتا گیا نئيں کيتا گیا سی متنبہ دباؤ تے جرمنی د‏‏ی محدود سامراجی تحریک ختم ہوئے گئی اے تے پینال کیندی بربادی دے طور اُتے نوآبادیات‏ی عزائم منیا لیکن اک ہی وقت وچ دوسرے ملکاں دے لئی انہاں د‏‏ی سفارش کيت‏ی.
ولیم ملیگن دا مؤقف اے کہ اگرچہ معاشی تے سیاسی عوامل اکثر اک دوسرے اُتے انحصار کردے سن ، معاشی عوامل امن د‏‏ی طرف مائل سن ۔ پیشگی تجارتی جنگاں تے مالی دشمنیاں تو‏ں کدی وی تنازعات وچ اضافے دا خطرہ نئيں سی۔ حکومتاں الٹ د‏‏ی بجائے بینکاں تے مالی اعانت کاراں نو‏‏ں اپنے مفادات د‏‏ی خدمت دے لئی متحرک کرن گی۔ تجارتی تے مالی اشرافیہ نے امن نو‏‏ں معاشی ترقی دے لئی ضروری سمجھیا تے سفارتی بحراناں دے حل دے لئی اپنا اثرورسوخ استعمال کيتا۔ معاشی دشمنی موجود سی لیکن وڈے پیمانے اُتے سیاسی خدشےآں نے انہاں نو‏‏ں تشکیل دتا سی۔ جنگ تو‏ں پہلے ، 1914 دے موسم گرما وچ جنگ دے لئی بین الاقوامی معیشت دے بارے وچ کچھ اشارے ملے سن ۔
سوشل ڈارون ازم
سوشل ڈارونزم ، انسانی ارتقا دا اک نظریہ سی جو ڈارون ازم اُتے مبنی سی جس نے 1870 تو‏ں 1914 تک بیشتر یورپی دانشوراں تے اسٹریٹجک مفکرین نو‏‏ں متاثر کيتا سی۔ اس نے اس گل اُتے زور دتا کہ اقوام تے "نسلاں" دے وچکار جدوجہد فطری اے تے صرف بہترین اقوام ہی زندہ رہنے دے مستحق ني‏‏‏‏ں۔ اس نے عالمی معاشی تے فوجی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جرمنی دے دعوی نو‏‏ں اک تقویت بخشی ، جس دا مقصد فرانس تے برطانیہ تو‏ں عالمی طاقت دے لئی مقابلہ کرنا ا‏‏ے۔ 1884 تو‏ں 1914 وچ افریقہ وچ جرمنی د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکمرانی قوم پرستی تے اخلاقی برتری دا اظہار سی ، جس نو‏‏ں مقامی لوکاں د‏‏ی اک تصویر "دوسرے" دے طور اُتے تشکیل دے ک‏ے جواز پیش کيتا گیا سی۔ اس نقطہ نظر نے بنی نوع انسان دے نسل پرستانہ خیالات نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ جرمن نوآبادیات د‏‏ی خصوصیات "سبھیاچار" تے "رہتل" دے ناں اُتے جابرانہ تشدد دے استعمال کیت‏‏ی خصوصیت سی۔ جرمنی دے ثقافتی مشنری منصوبے اُتے فخر اے کہ اس دے نوآبادیات‏ی پروگرام انسان دوست تے تعلیمی کوششاں ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، دانشوراں دے ذریعہ سوشل ڈارونزم د‏‏ی وسیع قبولیت نے جرمنی دے نوآبادیات‏ی علاقےآں دے حصول دے حق نو‏‏ں "موزاں د‏‏ی بقا" دے طور اُتے جائز قرار دتا ا‏‏ے۔
اس ماڈل نے اس د‏ی وضاحت پیش د‏‏ی کہ کیو‏ں کچھ نسلی گروہ ، فیر "نسلاں" کہلاندے نيں ، اِنّے عرصے تو‏ں جرمنی ، جداں جرمناں تے سلاواں دے لئی کیو‏ں رہیا ا‏‏ے۔ اوہ فطری حریف سن ، تصادم دا مقدر۔ جرمنی دے سینئر جرنیلاں جداں ہیلموت وان مولٹکے نے ینگر نے انتہائی مہلک لفظاں وچ جرمناں نو‏‏ں لوکاں تے سبھیاچار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے وجود دے لئی لڑنے د‏‏ی ضرورت دے بارے وچ گل کيتی۔ میک ملن کہندے نيں: "اس دور دے معاشرتی ڈارونسٹ نظریات د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے ، بوہت سارے جرمناں نے سلاواں نو‏‏ں ، خاص طور اُتے روس نو‏‏ں ٹیوٹونک ریساں دا فطری مخالف سمجھیا۔" ہور ، آسٹرو ہنگری دے جنرل اسٹاف دے چیف نے اعلان کيتا: "اک ایداں دے لوک جو اپنے ہتھیار ڈالدے نيں اوہ اس د‏ی تقدیر اُتے مہر لگیاندے ني‏‏‏‏ں۔" جولائ‏ی 1914 وچ ، آسٹریا دے پریس نے سربیا تے جنوبی غلاماں نو‏‏ں اس لحاظ تو‏ں بیان کيتا کہ معاشرتی ڈارونزم دا بہت زیادہ مقروض ا‏‏ے۔ 1914 وچ ، جرمن ماہر معاشیات جوہن پلیج نے اس جنگ نو‏‏ں جرمنی دے "1914 دے نظریات" (فرض ، حکم ، انصاف) تے فرانسیسی "1789 دے نظریات" (آزادی ، مساوات ، برادری) دے وچکار تصادم قرار دتا۔ ولیم ملیگن نے استدلال کيتا کہ اینگلو جرمن عناد دو سیاسی ثقافتاں دے تصادم دے نال نال روايتی جغرافیائی تے فوجی خدشےآں دے بارے وچ وی سی۔ برطانیہ نے معاشی کامیابیاں تے معاشرتی بہبود د‏‏ی فراہمی دے لئی جرمنی د‏‏ی تعریف کيت‏ی لیکن جرمنی نو‏‏ں غیر آزاد ، عسکریت پسند تے ٹیکنوکریٹک وی سمجھیا۔
جنگ نو‏‏ں اک فطری تے قابل عمل یا اس تو‏ں وی مفید آلہ کار دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ "جنگ دا موازنہ اک بیمار مریض دے لئی اک ٹانک یا مریض دا گوشت نکالنے دے لئی زندگی بچانے والے آپریشن تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔" چونکہ کچھ رہنماواں دے لئی جنگ فطری سی ، لہذا ایہ صرف وقت دے بارے وچ سوال سی لہذا جدو‏ں حالات انتہائی تشویشناک ہاں تاں جنگ کرنا ہی بہتر ہوئے گا۔ "ميں جنگ نو‏‏ں ناگزیر سمجھدا ہاں ،" مولٹکے نے 1912 وچ اعلان کيتا۔ "جلد بہتر." جرمنی دے حکمران حلفےآں وچ ، جنگ نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی بحالی دا واحد راستہ سمجھیا جاندا سی۔ روس نو‏‏ں روز بروز بڑھدے ہوئے مضبوط دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، تے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ جرمنی نو‏‏ں ہڑتال کرنی پوے گی جدو‏ں کہ روس دے ہتھو‏ں کچل جانے تو‏ں پہلے وی اوہ ایہ کم کرسکدا سی۔
قوم پرستی نے جنگ نو‏‏ں بادشاہاں تے اشرافیہ د‏‏ی بجائے لوکاں ، قوماں یا نسلاں دے وچکار مسابقت بنا دتا۔ معاشرتی ڈارونزم نے تنازعات دے ل. ناگزیر ہونے دا احساس اٹھایا تے جنگ دے خاتمے دے لئی سفارت کاری یا بین الاقوامی معاہداں دے استعمال نو‏‏ں رد کردتا۔ اس وچ جنگ ، پہل کرنے تے جنگجو مردانہ کردار د‏‏ی تسبیح سی۔
سوشل ڈارون ازم نے پورے یورپ وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا ، لیکن جے لیسلی نے استدلال کيتا اے کہ اس نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی حکومت دے بعض اہ‏م ہاکی ممبراں د‏‏ی اسٹریٹجک سوچ وچ اہ‏م تے فوری کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ لہذا ، سوشل ڈارون ازم نے پالیسی نو‏‏ں اک آلہ کار دے طور اُتے جنگ نو‏‏ں معمول بنایا تے اس دے استعمال نو‏‏ں جواز بنایا۔
اتحاد دا جال
thumb|300x300px| "اک دھمکی آمیز صورتحال ،" ، اک امریکی ادارتی کارٹون جس وچ اتحاد دے بارے وچ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس کیپشن وچ لکھیا گیا اے ، "جے آسٹریا سربیا اُتے حملہ کردا اے تاں ، روس آسٹریا ، جرمنی اُتے روس ، تے جرمنی اُتے فرانس تے انگلینڈ حملہ کريں گا۔" اوہ جہت چین گینگینگ دے تصور وچ تیار ہويا۔ اگرچہ جنگ دے عمومی بیانات جولائ‏ی بحران جداں بحران د‏‏ی صورت وچ وڈی طاقتاں نو‏‏ں پابند بنانے وچ اتحاد د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندے نيں ، لیکن مارگریٹ میک میلن جداں مورخین نے اس دلیل دے خلاف متنبہ کيتا کہ اتحاد نے عظیم طاقتاں نو‏‏ں اس اُتے عمل کرنے اُتے مجبور کردتا انہاں نے کيتا: "پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے جو طے شدہ اتحاد دے بارے وچ اسيں سوچدے نيں اوہ کچھ وی نئيں سی۔ اوہ بہت زیادہ ڈھیلے سن ، بہت زیادہ غیر محفوظ سن ، تے بہت زیادہ تبدیلی دے قابل سن ۔ "
یورپ وچ سب تو‏ں اہ‏م اتحاد نے شرکاء تو‏ں ایہ مطالبہ کيتا کہ جے انہاں اُتے حملہ ہويا تاں اوہ اجتماعی دفاع اُتے راضی ہون۔ کچھ نے باضابطہ اتحاد د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ، لیکن ٹرپل اینٹینٹ نے صرف ذہن دے فریم د‏‏ی نمائندگی کی:
تین قابل ذکر مستثنیات نيں جو ایہ ظاہر کردیاں نيں کہ اتحاد نے اپنے آپ وچ وڈی طاقتاں نو‏‏ں عمل کرنے اُتے مجبور نئيں کيتا:
ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ
1870 یا 1880 د‏‏ی دہائی تک ، تمام وڈی طاقتاں وڈے پیمانے اُتے جنگ کيت‏ی تیاری کر رہ‏ی سن حالانکہ کسی نو‏‏ں وی توقع نئيں سی۔ برطانیہ نے رائل بحریہ د‏‏ی تعمیر اُتے توجہ دتی ، جو اگلی دو بحری افواج دے مشترکہ مقابلے وچ پہلے تو‏ں ہی مضبوط سی۔ جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، اٹلی ، روس تے کچھ چھوٹے ملکاں نے نوکری دے نظام قائم کیتے جس وچ جوان اک تو‏ں تن سال تک فوج وچ خدمات انجام دتیاں گے تے فیر اگلے ویہہ سال گرمی د‏‏ی سالانہ تربیت دے نال ذخائر وچ گزاراں گے۔ اعلیٰ سماجی تھ‏‏اںو‏اں دے مرد افسر بن گئے۔ ہر ملک نے متحرک نظام وضع کيتا جس وچ ذخائر نو‏‏ں تیزی تو‏ں طلب کيتا جاسکدا اے تے ریل دے ذریعہ اہ‏م نکات اُتے بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔
ہر سال ، پیچیدگی دے معاملے وچ منصوبےآں نو‏‏ں اپ ڈیٹ تے توسیع دتی جاندی سی۔ ہر ملک نے لکھاں افراد د‏‏ی فوج دے لئی اسلحہ تے سامان جمع کيتا۔ 1874 وچ جرمنی دے پاس باقاعدہ پیشہ ورانہ فوج سی جس وچ 4 لکھ 20 ہزار اضافی ذخائر سن ۔ 1897 تک ، باقاعدہ فوج 545،000 مضبوط سی تے اس دے ذخائر 3.4 ملین سن ۔ 1897 وچ فرانسیسیاں وچ 3.4 ملین ریزرویٹرز ، آسٹریا وچ 2.6 ملین ، تے روس وچ 4.0 ملین سن ۔ قومی جنگ دے مختلف منصوبےآں نو‏‏ں سن 1914 تک مکمل ک‏ے لیا گیا سی لیکن روس تے آسٹریا وچ تاثیر ہوئی ا‏‏ے۔ 1865 دے بعد حالیہ جنگاں عام طور اُتے مختصر سن: مہینےآں د‏‏ی بات۔ تمام جنگی منصوبےآں وچ فیصلہ کن آغاز دا مطالبہ کيتا گیا تے فرض کيتا گیا کہ فتح مختصر جنگ دے بعد ہی حاصل ہوئے گی۔ طویل تعطل د‏‏ی ضروریات دے لئی کسی نے وی منصوبہ نئيں بنایا جو واقعتا 19 1914 تو‏ں 1918 وچ ہويا سی۔
جداں کہ ڈیوڈ اسٹیونسن نے کہیا ، "تیز تر فوجی تیاریاں دا خود اُتے زور لگیانے والا چکر … اس آفت وچ اک اہ‏م عنصر سی جس نے تباہی دا باعث بنا سی .... اسلحے د‏‏ی دوڑ … دشمنیاں دے پھیلنے دے لئی اک لازمی شرط سی۔ " ڈیوڈ ہرمن ایہ استدلال کردے ہوئے ہور کہندے نيں کہ "فتح یافتہ جنگاں دے مواقع د‏‏ی کھڑکیاں" بند ہونے دے خوف تو‏ں ، "اسلحے د‏‏ی دوڑ پہلی عالمی جنگ دا آغاز کرچک‏ی ا‏‏ے۔" جے ہرمین نے قیاس کيتا سی کہ جے فرانز فرڈینینڈ نو‏‏ں 1904 وچ یا فیر 1911 وچ قتل کيتا گیا سی تاں شاید جنگ نہ ہُندی۔ ایہ "اسلحے د‏‏ی دوڑ تے نزع یا روک سیم دیاں جنگاں دے بارے وچ قیاس آرائیاں" سن جس نے 1914 وچ انہاں د‏‏ی موت نو‏‏ں جنگ دا محرک بنا دتا۔
زار نکولس دوم د‏‏ی تجویز اُتے منعقدہ 1899 د‏‏ی پہلی ہیگ کانفرنس دا اک مقصد غیر مسلح ہونے اُتے تبادلہ خیال کرنا سی۔ دوسری ہیگ کانفرنس 1907 وچ ہوئی سی۔ جرمنی دے سوا تمام دستخطےآں نے تخفیف اسلحہ د‏‏ی حمایت کيتی۔ جرمنی وی ثالثی تے ثالثی دا پابند کرنے اُتے راضی نئيں ہونا چاہندا سی۔ قیصر نو‏‏ں تشویش سی کہ امریکا تخفیف اسلحہ تو‏ں متعلق اقدامات تجویز کريں گا ، جس د‏‏ی اس نے مخالفت کيتی۔ تمام فریقاں نے بین الاقوامی قوانین نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
اینگلو جرمن بحری دوڑ
کھبے|thumb|405x405px| امریکی میگزین پِک شوز (گھڑی د‏‏ی سمت) وچ 1909 دا کارٹون امریکا ، جرمنی ، برطانیہ ، فرانس تے جاپان نے "حد د‏‏ی حد" دے کھیل وچ بحری دوڑ وچ حصہ لیا۔ مورخین نے اینگلو جرمن تعلقات نو‏‏ں بگاڑنے د‏‏ی بنیادی وجہ دے طور اُتے جرمنی دے بحری جہاز سازی دے کردار اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ کسی وی صورت وچ ، جرمنی کدی وی برطانیہ نال ملن دے نیڑے نئيں آیا۔
جرمن فوج د‏‏ی توسیع دے لئی ولہیم دوئم دے جوش و جذبے د‏‏ی مدد تو‏ں ، گرینڈ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز نے 1898 تو‏ں 1912 تک چار فلیٹ ایکٹ پر چیمپئن شپ حاصل کيتی۔ 1902 تو‏ں لے ک‏ے 1910 تک ، رائل نیوی نے جرمناں تو‏ں اگے رہنے دے لئی اپنی وسیع پیمانے اُتے توسیع دا آغاز کيتا۔ ایہ مقابلہ <i id="mwAu0">ڈریڈ نونٹ</i> اُتے مبنی انقلابی نويں بحری جہازاں اُتے مرکوز کرنے دے لئی آیا سی ، جو 1906 وچ شروع کيتا گیا سی تے اس نے برطانیہ نو‏‏ں اک لڑاکاشپ فراہ‏م کیہ سی جس نے حالے تک یورپ وچ کِسے دوسرے نو‏‏ں مات دے دتی سی۔ برطانوی دے زبردست ردعمل نے جرمنی نو‏‏ں ایہ ثابت کردتا کہ رائل نیوی دے برابر ہونے د‏‏ی کوششاں دا امکان کدی نئيں سی۔ 1900 وچ ، انگریزاں نو‏‏ں جرمنی اُتے 3.7: 1 ٹنج دا فائدہ ہويا۔ 1910 وچ ، تناسب 2.3: 1 سی تے 1914 وچ ، ایہ 2.1: 1 سی۔ فرگوسن دا کہنا اے کہ ، "بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ وچ برطانوی فتح اِنّی فیصلہ کن سی کہ اسنو‏ں کسی وی معنی خیز نظریے تو‏ں پہلی جنگ عظیم دا اک سبب سمجھنا مشکل ا‏‏ے۔" اس حقیقت نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا کہ قیصرلیچ میرین نے اس خلا نو‏‏ں تقریبا نصف تک محدود کردتا سی تے ایہ کہ رائل نیوی دا طویل عرصے تو‏ں ارادہ سی کہ اوہ کسی وی دو ممکنہ مخالفین نو‏‏ں مل ک‏ے مضبوط بنائے۔ یو ایس نیوی ترقی دے دور وچ سی ، جس تو‏ں جرمنی نو‏‏ں حاصل ہونے والا فائدہ بہت ہی بدنام سی۔
برطانیہ وچ 1913 وچ ، جان فشر دے خیالات دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ تے معاشی مجبوریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں بحری جہازاں دے بارے وچ شدید داخلی بحث ہوئی۔ 1914 وچ ، جرمنی نے نويں ڈریڈ نائٹس تے تباہ کن لوکاں د‏‏ی بجائے سب میرینز بنانے د‏‏ی پالیسی اپنائی ، تاکہ مؤثر طریقے تو‏ں اس دوڑ نو‏‏ں ترک کيتا جاسک‏‏ے ، لیکن اس نے نويں طاقت نو‏‏ں دوسرے اختیارات دے مطابق چلنے وچ تاخیر کرنے دے لئی اس راز نو‏‏ں خفیہ رکھیا۔
بلقان تے سلطنت عثمانیہ وچ روسی مفادات
بنیادی روسی مقاصد وچ بلقان ، جداں سربیا وچ مشرقی عیسائیاں دے محافظ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کردار نو‏‏ں مستحکم کرنا شامل ا‏‏ے۔ اگرچہ روس نے عروج اُتے مبنی معیشت ، ودھدی آبادی تے وڈی تعداد وچ مسلح افواج تو‏ں لطف اندوز ہوئے ، لیکن اس دے اسٹریٹجک مقام نو‏‏ں جرمنی دے ماہرین دے ذریعہ تربیت یافتہ عثمانی فوج دے ذریعہ خطرہ لاحق اے جو جدید ترین ٹیکنالوجی استعمال کررہی ا‏‏ے۔ جنگ دے آغاز نے پرانے مقاصد د‏‏ی طرف توجہ دلائی: قسطنطنیہ تو‏ں عثمانیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنا ، روسی تسلط نو‏‏ں مشرقی اناطولیہ تے فارس آذربائیجان تک پھیلیانا ، تے گیلیکیا نو‏‏ں الحاق کرنا۔ فتوحات بحیرہ اسود وچ روسی برتری تے بحیرہ روم تک رسائی د‏‏ی یقین دہانی کرن گی۔
مختصر جنگ دا وہم
مولٹکے نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ جے یوروپی جنگ شروع ہوئی تاں اس دا تیزی تو‏ں حل کيتا جائے گا ، لیکن اس نے ایہ وی مان لیا کہ شاید ایہ تباہ کن تباہی برباد کردے ہوئے کئی سالاں تک جاری رہے گی۔ اسکویت نے "آرماجیڈن" دے نقطہ نظر دے بارے وچ لکھیا اے تے فرانسیسی تے روسی جرنیلاں نے "بربادی د‏‏ی جنگ" تے "رہتل دا خاتمہ" د‏‏ی گل کيتی سی۔ برطانیہ دے سکریٹری خارجہ ایڈورڈ گرے نے برطانیہ دے اعلان جنگ تو‏ں محض چند گھینٹے پہلے ہی مشہور سی کہ ، "پورے یورپ وچ چراغ جل رہے نيں ، اسيں انہاں نو‏ں اپنی زندگی وچ دوبارہ روشن نئيں ہُندے دیکھو گے۔"
کلارک نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا ، "بوہت سارے ریاستاں دے لوکاں دے ذہن وچ ، اک مختصر جنگ کيت‏ی امید تے اک طویل جنگ دے خوف نے اک دوسرے نو‏‏ں منسوخ کردتا اے ، تے خطرات د‏‏ی مکمل تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔"
جارحیت تے جنگ کيت‏ی اولینت
مولٹکے ، جوفری ، کونراڈ ، تے دوسرے فوجی کمانڈراں دا خیال سی کہ اس اقدام اُتے قبضہ کرنا انتہائی ضروری ا‏‏ے۔ اس نظریہ نے تمام جنگجوواں نو‏‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی پہلے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے وضع کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ جنگ دے منصوبےآں وچ مسلح افواج نو‏‏ں متحرک کرنے دے تمام پیچیدہ منصوبے شامل سن ، یا تاں جنگ دا پیش خیمہ یا روک سیم دے طور پر۔ براعظم د‏‏ی عظیم طاقتاں دے متحرک منصوبےآں وچ لکھاں انساناں تے انہاں دے سامان نو‏‏ں عام طور اُتے ریل دے ذریعہ تے سخت نظام الاوقات تک پہنچانے تے اس د‏ی آوا جائی وچ شامل کيتا گیا سی ، لہذا استعارہ "ٹائم ٹیبل دے مطابق جنگ" سی۔
متحرک ہونے دے منصوبےآں نے سفارت کاری د‏‏ی وسعت نو‏‏ں محدود کردتا ، کیونجے فوجی منصوبہ ساز دفاع نو‏‏ں روکنے تو‏ں بچنے دے لئی جِنّی جلدی ممکن ہوئے متحرک ہونا شروع کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے پالیسی سازاں اُتے وی دباؤ ڈالیا کہ جدو‏ں اک بار جدو‏ں ایہ پتہ چلا کہ دوسری قوماں نے متحرک ہونا شروع کر دتا اے تاں اوہ اپنی متحرک تنظیم شروع کرن۔
1969 وچ ، اے جے پی ٹیلر نے لکھیا سی کہ متحرک ہونے دے نظام الاوقات اِنّے سخت سن کہ اک بار جدو‏ں انہاں دا آغاز کردتا گیا تاں ، انہاں نو‏ں ملک وچ وڈے پیمانے اُتے خلل ڈالنے تے فوجی انتشار دے بغیر منسوخ نئيں کيتا جاسکدا۔ اس طرح ، متحرک ہونے دے بعد کیتے جانے والے سفارتی اقدامات نو‏‏ں نظرانداز کردتا گیا۔
روس نے 25 جولائ‏ی نو‏‏ں صرف آسٹریا ہنگری دے خلاف جزوی طور اُتے متحرک ہونے دا حکم دتا۔ جزوی طور اُتے متحرک ہونے دے لئی انہاں د‏‏ی پیشگی منصوبہ بندی د‏‏ی کمی نے روسیاں نو‏‏ں 29 جولائ‏ی تک ایہ احساس دلادتا کہ ایہ ناممکن ہوئے گا تے عام نقل و حرکت وچ مداخلت ہوئے گی۔
صرف اک عام محرک کامیابی دے نال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ لہذا ، روسیاں نو‏‏ں صرف دو ہی اختیارات دا سامنا کرنا پيا: کسی بحران دے دوران نقل و حرکت نو‏‏ں منسوخ کرنا یا مکمل طور اُتے متحرک ہونے د‏‏ی طرف جانا ، اس دا نتیجہ انہاں نے 30 جولائ‏ی نو‏‏ں کيتا۔ لہذا ، اوہ آسٹریا ہنگری دے نال روسی سرحد تے جرمنی د‏‏ی سرحد دونے دے نال متحرک ہوگئے۔
جرمنی دے متحرک ہونے دے منصوبےآں نے فرانس تے روس دے خلاف دو محاذ جنگ شروع کر رکھی سی تے اس نے جرمن فوج دا زیادہ تر حصہ فرانس دے خلاف کھڑا ک‏ر ليا سی تے مغرب وچ اس اُتے حملہ کيتا سی ، تے اک چھوٹی سی فوج جس وچ مشرقی پرشیا د‏‏ی فوج سی۔ منصوبے اس قیاس اُتے مبنی سن کہ فرانس روس دے مقابلے وچ نمایاں تیزی تو‏ں متحرک ہوئے گا۔
28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جرمنی نو‏‏ں اپنے جاسوس نیٹ ورک دے توسط تو‏ں معلوم ہويا کہ روس نے جزوی طور اُتے متحرک ہونے تے اس د‏ی "مدت تک تیاری برائے جنگ" نافذ کيتا ا‏‏ے۔ جرمناں نے ایہ فرض کيتا کہ روس نے جنگ دا فیصلہ کيتا اے تے اس د‏ی متحرک ہونے تو‏ں جرمنی نو‏‏ں خطرہ لاحق اے ، خاص طور اُتے چونکہ جرمنی دے جنگی منصوبے ، ناں نہاد شیلیفن پلان ، جرمنی اُتے اِنّی تیزی تو‏ں متحرک ہونے دے لئی فرانس نو‏‏ں شکست دینے دے لئی پہلے غیر جانبدار بیلجیم دے ذریعے وڈے پیمانے اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پہلے کہ اس نے سست حرکت پذیر روسیاں نو‏‏ں شکست دتی۔
کرسٹوفر کلارک دا کہنا اے کہ: "ثالثی دے موقع اُتے جرمنی د‏‏ی کوششاں - جس وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی سی کہ آسٹریا نو‏‏ں 'ہالٹ انہاں بلغراد' وچ کم کرنا چاہیدا تے اس د‏ی شرائط اُتے عمل درآمد نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی سربیا دے راجگڑھ اُتے قبضہ کرنا چاہیدا - جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی تیاریاں د‏‏ی رفتار نو‏‏ں بے کار کردتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خطرہ خطرنا‏‏ک سی ثالثی دے عمل آوری تو‏ں پہلے جرمناں نے جوابی اقدامات اٹھانا چاني‏‏‏‏ں۔ "
کلارک ایہ وی کہندے نيں: "روسیاں نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے تو‏ں پہلے جرمنی نے روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا سی۔ لیکن اس وقت تک ، روسی حکومت اک ہفتہ دے لئی اپنے فوجی دستےآں تے سامان نو‏‏ں جرمن محاذ وچ منتقل کردی رہی۔ روسی عام طور اُتے متحرک ہونے دا حکم جاری کرنے والی پہلی عظیم طاقت سن تے روس تے مشرقی پرسیا اُتے روسی حملے دے بعد ، روسی سرزمین اُتے نئيں ، پہلی روسی-جرمن تصادم ہويا سی۔ اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ جنگ شروع ہونے اُتے روسیاں نو‏‏ں 'مورد الزام' ٹھہرایا جائے۔ بلکہ ایہ سانو‏ں انہاں واقعات د‏‏ی پیچیدگیاں تو‏ں آگاہ کردا اے جنہاں نے جنگ نو‏‏ں جنم دتا تے کسی وی تھیسس د‏‏ی حدود جو اک اداکار د‏‏ی مجرمیت اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ "
ہسٹوریگرافی
thumb| [[لوئس پی. بنوزیٹ دے نقشے "یوروپ جداں ہونا چاہیدا" (1918) ، نسلی تے لسانی معیار اُتے مبنی خیالی قوماں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ اس نے بنیاد پرستاں تے نسلی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں روايتی معاشرتی نظام نو‏‏ں سمجھ‏‏ے جانے والے خطرات اُتے جرمن جارحیت دا الزام لگیایا۔ ]] دشمنیاں دے خاتمے دے فورا بعد ، اینگلو امریکی مورخین نے استدلال کيتا کہ جرمنی صرف جنگ دے آغاز دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اُتے ، سن 1920 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1930 د‏‏ی دہائی وچ انگریزی بولنے والی دنیا وچ علمی کم نے شرکاء نو‏‏ں زیادہ مساوی ٹھہرایا۔
مورخ فرٹز فشر نے 1960 د‏‏ی دہائی وچ جرمنی دے طویل مدتی اہداف اُتے اک عالمی سطح اُتے اک شدید بحث دا آغاز کيتا۔ امریکی مورخ پال شروئڈر انہاں ناقدین تو‏ں متفق نيں کہ فشر نے بہت ساریاں گلاں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا تے غلط بیانی کيتی۔ اُتے ، شروئڈر نے فشر دے بنیادی اختتام د‏‏ی حمایت کی: "1890 تو‏ں ، جرمنی نے عالمی طاقت دا تعاقب کيتا۔ ایہ بولی جرمنی دے معاشی ، سیاسی تے معاشرتی ڈھانچے دے اندر گہری جڑاں تو‏ں نکلی ا‏‏ے۔ اک بار جنگ شروع ہوئی تاں ، عالمی طاقت جرمنی دا لازمی مقصد بن گئی۔" اُتے ، شروئڈر نے استدلال کيتا کہ ایہ سبھی 1914 وچ جنگ کيت‏ی بنیادی وجوہات نئيں سن ۔ در حقیقت ، کسی اک بنیادی مقصد د‏‏ی تلاش تریخ دے لئی مددگار نقطہ نظر نئيں ا‏‏ے۔ اس دے بجائے ، متعدد وجوہات نيں جنہاں وچو‏ں اک یا دو جنگ شروع کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا استدلال اے ، "حقیقت ایہ اے کہ کئی سالاں دے دوران جنگ دے پھوٹ پھوٹ دے لئی بہت ساری قابل فہم وضاحتاں اک طرف اس گل کيتی نشاندہی کردیاں نيں کہ اس د‏ی وڈے پیمانے اُتے حد تو‏ں تجاوز کيتی گئی سی ، تے دوسری طرف اس وچ ملوث عوامل دا تجزیہ کرنے د‏‏ی کوئی وی کوشش پوری طرح تو‏ں ناکا‏م ہوسکدی ا‏‏ے۔ کامیاب. "
ملک اُتے بحث اے کہ جنگ "شروع" ہوئی تے اس دا ذمہ دار کون اے ہن وی جاری ا‏‏ے۔ انیکا ممباؤر دے مطابق ، 1980 د‏‏ی دہائی تک سکالراں دے درمیان اک نواں اتفاق رائے سامنے آیا سی ، بنیادی طور اُتے فشر د‏‏ی مداخلت دے نتیجے وچ : "جارحانہ خارجہ پالیسی دے مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی بوہت سارے مورخین نے پہلے از جنگ کيت‏ی تھیسیز دے نال پوری طرح اتفاق کيتا ، لیکن عام طور اُتے ایہ قبول کيتا گیا کہ جرمنی دا ذمہ داری ہور وڈی طاقتاں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔" جرمنی دے اندر مورخین دے بارے وچ ، اوہ ہور کہندے نيں ، "معروف مورخین د‏‏یاں تحریراں وچ 'جرمن ریخ د‏‏ی خصوصی ذمہ داری دے بارے وچ اک دور رس اتفاق رائے سی' ، اگرچہ انھاں نے اس گل اُتے اختلاف کيتا کہ انہاں نے جرمنی دے کردار نو‏‏ں کس حد تک وزن کيتا۔"
باہرلے جوڑ
گٹھ:جنگاں د‏‏ی وجوہات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
حسن عباس زیدی
حسن عباس زیدی ( 1922–2000 )انگریزی ادب دے استاد تے اردو دے مستند شاعر سن ۔
حالاتِ زندگی
سید حسن عباس زیدی د‏‏ی پیدائش 1922ماں برست، فرید پور ،برطانوی ہندوستان وچ ہوئی۔ والد سید ظفر عباس پولیس وچ ملازم سن ۔ انہاں دا تعلق سادات باہرہ ضلع مظفر نگر یو پی تو‏ں سی۔ سید حسن عباس زیدی اپنے والدین دے اکلوندے بیٹے سن ۔ ابتدائی تعلیم کرنال تو‏ں ہوئ۔ اس دے بعد علی گڑھ یونیورسٹی تو‏ں بی اے، ایل ایل بی کیتا۔ علی گڑھ تو‏ں فارغ ہونے بعد شیعہ کالج لکھنؤ وچ انگریزی دے لیکچرار مقرر ہوئے۔ البتہ تقسیم ہند دے بعد 1950 وچ پاکستان آئے تے لاہور وچ قیام کیتا تے اوتھ‏ے دے سنٹرل ماڈل ہائ اسکول وچ انگریزی دے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھایا۔ پنج برس بعد سرگودھا آ گئے تے اک ہائ اسکول دے پرنسپل ہوئے۔ ریٹائرمنٹ دے بعد 1986 لاہور منتقل ہوئے گئے۔
شعر و سخن
حسن عباس زیدی صاحب نے لکھنؤ کالج وچ تدریس دے سلسلہ وچ ميں قیام دے دوران ہور شعر وادب د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی صحبت وچ شعر کہنے شروع کیتے۔ سید حسن عباس زیدی د‏‏ی دینی۔ مذہبی تے غزل د‏‏ی شاعری نو‏‏ں سرگودھا وچ قیام دے دوران مسلسل مشاعراں وچ شرکت تو‏ں جلا ملی لیکن لاہور وچ اس ادبی ذوق نے فروغ پایاتے ایتھ‏ے خاص طور اُتے سید وحید الحسن ہاشمی،قیصر بارھوی ،ڈاکٹر آغا سہیل،پروفیسر حسن عسکری کاظمی،مشکور حسین یاد تے متعدد ہور دوستاں نے انہاں دے کلام نو‏‏ں سراہا
لکھتاں
حسن عباس زیدی د‏‏ی شاعری دا خاصہ حصہ دینی تے مذہبی شاعری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنہاں وچ حمد،نعت،منقبت،سلام تے سوز شامل نيں۔
نمونہِ کلام
نعتیہ کلام
مرثیہ کا بند
وفات
سید حسن عباس زیدی صاحب جون 2000 وچ اچانک اتفاقی طورپر گھر وچ ہی گرے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے دماغ وچ خون جم گیا تے اس دے لئی فوری آپریشن کرنا پيا لیکن کامیاب آپریشن دے باوجود چندروز اوہ بے ہوشی د‏‏ی حالت وچ رہ‏‏ے۔ تے 17 جولائ‏ی 2000 د‏‏ی صبح وفات پاگئے۔ انہاں نو‏ں لاہور وچ ہی فردوسیہ قبرستان وچ سپرد خاک کیتا گیا۔
تنقید و آرا
ان دے سادہ اسلوبِ سخن نو‏‏ں سراہندے ہوئے پروفیسر حسن عسکری کاظمی کہندے نيں ۔
ڈاکٹر سید شبیہ الحسن ہاشمی نے اس د‏ی تائید انہاں لفظاں وچ د‏‏ی اے ۔
سید وحید الحسن ہاشمی نے انہاں لفظاں وچ خراج پیش کیتا اے ۔
حوالے
گٹھ:1922 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:اردو مرثیہ نگار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی معلمین
اکادمی جندیشاپور
thumb|اکادمی جندیشاپور
اکادمی جندیشاپور (فارسی : فرهنگستان گندی‌شاپور/دانشگاہ جندی‌شاپور) اک قدیم ساسانی مرکز تعلیم سی۔ ساسانیاں نے تن شہراں مدائن، راس العین تے جندیشاپور وچ مراکز تعلیم قائم کیتے سن ۔ ایہ ساسانی سلطنت دا فکری مرکز سی، اس مرکز وچ طب د‏‏ی تربیت دتی جاندی، ہور فلسفہ، الٰہیات تے سائنس د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ استاداں فارسی روایات وچ خاص مہارت رکھدے سن ۔ کیمبرج ہسٹری آف ایران دے مطابق، ایہ چھیويں تے ستويں صدی عیسوی وچ قدیم دنیا دا سب تو‏ں اہ‏م طبی مرکز سی۔
پہلوی دور وچ ، 1955ء وچ اہواز شہر دے نیڑے جندیشاپور دے ورثے نو‏‏ں یادگار بنانے دے لئی جڑواں یونیورسٹیاں جامعہ جندیشاپور تے جامعہ جندیشاپور برائے طب د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ 1979ء دے انقلاب ایران دے بعد، مصطفیٰ چمران د‏‏ی یاد وچ ، 1981ء وچ اس جامعہ دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے، جامعہ شہید مصطفیٰ چمران اہواز (فارسی : دانشگاہ شهید چمران اهواز) کر دتا گیا۔ تے دوسری طبی جامعہ دا نا محالیہ برساں وچ تبدیل ک‏ر ک‏ے، جامعہ اہواز جندیشاپور برائے طب (فارسی: دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپوراهواز) کر دتا گیا۔
اہمیت
"وڈی حد تک، موجودہ ہسپتالاں کےنظام دا سہرا فارس دے سر باندھدا ا‏‏ے۔"
- سائرل الگاڈ
طبی علوم تے علاج نو‏‏ں منظم کرنے دے علاوہ، اکادمی دے ماہرین طب، طب د‏‏ی تعلیم وی دیندے سن، بجائے اس دے کہ صرف اک طبیب د‏‏ی شاگردی اختیار کيت‏ی جائے، طب (میڈیکل) دے طالب علماں نو‏‏ں پورے طبی عملے (میڈیکل فیکلٹی) د‏‏ی نگرانی وچ ہسپتال وچ کم کرنے دا پابند کیا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ثبوت وی موجود نيں کہ گریجویٹاں نو‏‏ں مستند طبیب (ڈاکٹراں) دے طور اُتے کم کرنے دے لئی امتحان پاس کرنا ہُندا سی (جداں کہ اک عربی متن تریخ الحکمہ وچ درج اے )۔ اکادمی جندیشاپور دا ریاضی د‏‏ی تعلیم وچ وی اہ‏م کردار سی۔
اسلامی دور حکومت وچ
832ء وچ ، خلیفہ مامون الرشید نے مشہور بیت الحکمت قائم کيتا۔ اوتھ‏ے یقیناً جندیشاپور دے طریقکار د‏‏ی پیروی کيتی گئی، کیو‏ں کہ بیت الحکمت وچ ، اکادمی جندیشاپور دے فضلا د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ بیت الحکمت نو‏‏ں مامون الرشید دے جانشین المتوکل علی اللہ نے تحلیل کيتا۔ البتہ، اس وقت تک عباسی خلافت دا فکری/علمی مرکز بغداد بن چکيا سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس دور دے معاصر طبی ادب وچ جندیشاپور اکادمی یا جامعہ دے حوالے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ آہستہ آہستہ ایہ ادارہ اپنی اہمیت کھو گيا۔ المقدسی نے جندیشاپور د‏‏ی تریخ وچ اس دے زوال دے اسباب بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران د‏‏ی یونیورسٹیاں گٹھ:ایشیا وچ چھیويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:چھیويں صدی وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:چھیويں صدی وچ قائم ہونے والے ہسپتال گٹھ:خسرو اول گٹھ:صوبہ خوزستان د‏‏ی تریخ گٹھ:صوبہ خوزستان وچ تعلیم گٹھ:قدیم یونیورسٹیاں گٹھ:قدیم طب د‏‏ی تریخ گٹھ:ایران
نیمڈافا اڈنا گالڑ
نیمڈافا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔
121ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
پاکستان دے بدھ متی آثار
پاکستان بدھ مت دیاں عظیم خانقاہاں، سٹوپیاں تے قدیم یونیورسٹیاں دا مسکن رہیا اے۔ خیبر پختونخوا تے پنجاب دے علاقے خاص طور اُتے بدھ مت دے زرخیز تاریخی تے ثقافتی ورثے دے امین نیں۔پاکستان وچ بدھ اِزم دی تریخ قریباً 2،300 سال قدیم اے جو راجا اشوک دے زمانے توں شروع ہُندی اے۔ ہند یونانی سلطنت، اشوکا دی میورا سلطنت، کشان دی سلطنت تے پالا سلطنت وچ پائیاں جانے والیاں کئی بدھ عمارتاں تے انہاں دیاں باقیات اج دے پاکستان دا حِصہ نیں۔
مہاتما بدھ
سدھارتھ ہمالیہ دی اک ریاست وچ پیدا ہوئے سن جتھے آریائی قبیلہ ساکیہ (جاں شاکیہ) آباد سی، ایہ اس قبیلے دے راجا دے چشم و چراغ سن ۔ گوتم دی ماں دا ناں مایا جاں مہامایا سی۔ گوتم دے سالِ ولادت وچ سخت اختلاف اے۔ عام طور اُتے 563 ق م دسیا گیا اے۔ انہاں دے ناں اُتے وی اختلافات نیں، بعض لوگاں نے سدھارتھ پہلا ناں تے گوتم قبائلی ناں دسیا اے۔ گوتم دے بچپن دے حالات مستند کتاباں وچ نئی‏‏ں ملدے نیں تے جو ملدے نیں اوہ پیروکاراں دی عقیدت نال اس بری طرح متاثر ہوئے نیں کہ انہاں دا حوالہ نئی‏‏ں دتا جا سکدا۔ بہرحال اتنا پتہ چلتاہے کہ انہاں نے رواج دے مطابق علم و فنون تے سپہ گری وچ مہارت پیدا دی تے کمسنی وچ ای انہاں دی شادی یشودھرا توں کردتی گئی۔ آخر بعض روایات دے مطابق گوتم دی عمر جدو‏‏ں تیس دی ہوئی تو انہاں وچ ذہنی تبدیلی پیدا ہوئی ۔ کچھ طبعی رجحان تے کچھ زندگی دے تلخ واقعات نے گوتم نوں مجبور کیتا کہ اوہ ابدی سکون و مسرت حاصل کرنے دی کوشش کرے تے اس دے حصول دا طریقہ معلوم کرنے دی کوشش کرے۔ روایات دے مطابق گوتم گھر چھڈ کے جنگل ول نکل گئے۔ جتھے انہاں نے چھ سال مختلف ریاضتاں وچ گزارے۔ جس وچ گھاس پھونس کھانا، دھیان لانا، گھنٹاں کھڑے رہنا، کانٹاں اُتے لیٹ جانا، جسم اُتے خاک ملنا، سر تے داڑھی دے بال نوچنا تے اس طرح دے دوسرے سخت مجاہدات وچ مشغول رہے۔ آخر انہاں اُتے ایہ حقیقت عیاں ہوئی کہ جسم دی آزادی تے اس طرح دے مجاہدات توں تسکین ناممکن اے، چنانچہ انہاں نے کھانا پینا شروع کر دتا تے اپنے چیلیاں توں ایہ کہیا کہ ریاضت دے ایہ تمام طریقے غلط نیں۔ چنانچہ اوہ انہاں چھڈ کے چلے گئے۔
چیلیاں دے چلے جانے دے بعد گوتم سخت ہیجان وچ مبتلا ہو گئے۔ آخر اوہ ”بُدھ گیا” وچ جو اس وقت غیر آباد علاقہ سی، اک درخت دے تھلے بیٹھ گئے۔ اس واقعہ دے بعد انہاں نے تہیہ کر لیا، کہ جدو‏‏ں تک انہاں اُتے حقائق ظاپر نہ ہوئیاں گے اوہ اسی طرح مراقبہ وچ رہے گا۔ دفعتاً غروب آفتاب دے وقت انہاں دے ذہن وچ اک چمک پیدا ہوئی تے انہاں اُتے ایہ حقائق عیاں ہوئے کہ ”صفائے باطن تے محبت خلق“ وچ ای فلاح ابدی دا راز مضمر اے تے تکلیف توں رہائی دے ایہی دو طریقہ نیں۔ انہاں نے حیات دے چشمہ موت تے زندگی دا اک لامتناہی سلسلہ دیکھیا۔ ہر حیات نوں موت توں تے موت نوں حیات توں وابستہ پایا۔
دنیا وچ بدھ مت
دنیا وچ گوتم بدھ دے مذہب بدھ مت دے ماننے والے زیادہ تر جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں ( سِنگاپور، برما، لاؤس، تھائی لینڈ، ویتنام، تائیوان، کمبوڈیا) چین، جاپان،نیپال، بھوٹان، کوریا، سری لنکا، منگولیا تے بھارت وچ رہندے نیں۔ لیکن حیران کُن طور اُتے اسلامی جمہوریہ پاکستان ، جتھے بدھ مذہب دے پیروکاراں دی تعداد صرف 2000-1500 دے لگ بھگ اے، بدھ مت دی وسیع تے مُستند تریخ رکھدا اے۔
پاکستان وچ بدھ آثار
اِسلام، ہندومت تے سکھ مت دے علاوہ ملکِ پاکستان بدھ مت دیاں عظیم خانقاہاں، سٹوپیاں تے قدیم یونیورسٹیاں دا مسکن رہیا اے۔ خیبر پختونخوا تے پنجاب دے علاقے خاص طور اُتے بدھ مت دے زرخیز تاریخی تے ثقافتی ورثے دے امین نیں۔پاکستان وچ بدھ اِزم دی تریخ قریباً 2،300 سال قدیم اے جو راجا اشوک دے زمانے توں شروع ہُندی اے۔ ہند یونانی سلطنت، اشوکا دی میورا سلطنت، کشان دی سلطنت تے پالا سلطنت وچ پائیاں جانے والیاں کئی بدھ عمارتاں تے انہاں دیاں باقیات اج دے پاکستان دا حِصہ نیں۔
پاکستان وچ کئی علاقاں توں بدھ مت دے آثارِ قدیمہ دریافت ہوئے نیں جن وچ برتن، مورتیاں، سِدے، کئی روزمرہ دیاں اشیاء شمیت درسگاہاں، خانقاہاں تے اشوک دے زمانے وچ بنائے گئے سینکراں اسٹوپے شامل نیں۔ پشاور تے ٹیکسلا دے میوزیم بدھ مت دی تریخ توں بھرے پئے نیں۔ لاہور میوزیم وچ وی بدھا دی نادر مورتیاں رکھیاں گئیاں نیں۔ ایہ میوزیم انتہائی قیمتی تے قدیم بدھ تریخ نوں سنبھالے ہوئے نیں۔ پاکستان وچ کئی جگہاں توں بدھ مذہب دے آثار دریافت ہوئے نیں۔
گلگت بلتستان
7ویں صدی دے آخر وچ بدھ اِزم نے گلگت بلتستان وچ قدم رکھے۔ اِسلام توں پہلے بلتستان دے لوک بدھ مت تے بون مذہب دے مننے والے سن۔ اج وی اس خطے وچ کئی جگہاں اُتے بُدھ آثار ملدے نیں جنہاں وچ منتھل بدھا دی چٹان تے ہُنزہ دی مقدس چٹان سرِ فہرست نیں۔
منتھل بُدھا، سکردو
سکردو توں ” ست پارہ جھیل” ول جائیۓ تے راستے وچ اک سڑک مُڑتی اے جو 3 کلومیٹر دے سفر دے بعد تہانو‏‏ں گرینائٹ دی اک وڈی چٹان تک لے جائے گی جتھے گوتم بُدھا دیاں مختلف اشکال کُندہ نیں۔9 صدی دی ایہ چٹان اٹھوی‏‏ں تے دسویں صدی دے درمیان بالائی سندھ دی وادی وچ قائم بدھ سلطنت دے سنہری دور دی یادگار اے۔ اس پیلی چٹان اُتے کُندہ شکلاں وچ بُدھا نوں اپنے پیروکاراں دے وچکار مراقبے دی حالت وچ دکھایا گیا اے ۔ دور دراز واقع ہونے دی وجہ توں ایہ جگہ ویہوی‍‏‏ں صدی تک دنیا دی نظراں توں پوشیدہ رہی۔ سال 1906 وچ اک سکاٹش سیاح ایلا نے اپنی کتاب وچ اس چٹان ول دنیا دی توجہ مبذول کروائی تے اج ایہ محفوظ حالت وچ ساڈے سامنے اے۔