cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نازی اقتدار
24 اکتوبر 1929
نیو یارک دے بازار حصص دے نال منسلک حصص د‏‏ی قیمتاں وچ شدید مندی د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی کاروبار دیوالیہ ہوئے گئے۔ امریکا وچ بے روزگاری زور پھڑنے لگی۔ اسنو‏ں "عظیم معاشی پستی" دا ناں دتا گیا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں دنیا بھر وچ معاشی بحران پیدا ہوگیا۔ جرمنی وچ جون 1932 تک سٹھ لکھ افراد بے روزگار سن ۔ معاشی پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں نازی پارٹی د‏‏ی حمایت اک دم ودھ گئی۔ اس دے نتیجے وچ جولائ‏ی 1932 وچ رائخ اسٹاگ (جرمن پارلیمنٹ) دے انتخابات وچ نازی پارٹی نے تقریباً 40 ووٹ حاصل کرلئے۔ نازی پارٹی اس وقت جرمن پارلیمنٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پارٹی بن گئی۔
6 نومبر 1932
نازی پارٹی پارلیمانی انتخابات وچ حمایت تو‏ں محروم ہوئے گئی
نومبر 1932 وچ رائخ اسٹاگ (جرمن پارلیمنٹ) دے انتخاب وچ نازیاں نو‏‏ں جولائ‏ی دے انتخابات دے مقابلے وچ ویہہ لکھ ووٹ کم ملے۔ انہاں نے صرف 33 فیصد ووٹ حاصل کيتے۔ ایہ گل واضح ہونے لگی کہ نازی جمہوری انتخابات وچ اکثریت حاصل کرنے تو‏ں قاصر رہيں گے تے ایڈولف ہٹلر روایت پسنداں دے نال اک مخلوط اتحاد بنانے دے لئی راضی ہوگیا۔ کئی مہینےآں دے مذاکرات دے بعد جرمنی دے صدر پول وون ہنڈنبرگ نے 30 جنوری 1933 نو‏‏ں روایت پسنداں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی حکومت وچ ہٹلر نو‏‏ں جرمنی دا چانسلر بنا دتا۔
نازياں د‏‏ی دہشت گردی دا آغاز
جنوری 1933 وچ جرمنی دا چانسلر بننے دے بعد ایڈولف ہٹلر نے جرمنی نو‏‏ں اک پارٹی د‏‏ی آمریت وچ تبدیل کرنے تے نازیاں د‏‏ی حکمت عملیاں پرعملدرآمد دے لئی ضروری پولیس د‏‏ی طاقت دا بندوبست کرنے وچ دیر نہيں لگائي۔ اس نے اپنی کابینہ نو‏‏ں ایمرجنسی نافذ کرنے تے پریس، اظہار رائے تے اکٹھا ہونے ورگی انفرادی آزادیاں ختم کرنے دے لئی اکسایا۔ لوک پرائویسی دے حقوق تو‏ں محروم ہوگئے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں افسران انہاں د‏‏ی ڈاک پڑھ سکدے سن، ٹیلیفون اُتے انہاں د‏‏ی گفتگو سن سکدے سن تے بغیر کسی وارنٹ دے انہاں دے گھراں د‏‏ی تلاشی لے سکدے سن ۔
ہٹلر نے اپنے مقاصد حاصل کرنے دے لئی دہشت گردی دا وی راستہ اپنایا۔ تنخواہون، رفاقت دے احساست تے خوبصورت یونیفارماں دے لالچ وچ آ ک‏ے ہزاراں بے روزگار نوجواناں نے نازی اسٹارم ٹروپراں (اسٹرمیبتی لنگین) د‏‏ی بھوری قمیضاں تے لیدر دے اُچے جوندے پہن لئے۔ ایس اے دے ناں تو‏ں مشہور اِنہاں ضمنی پولیس اہلکاراں نے سڑکاں اُتے نکل ک‏ے نازی حکومت دے چند مخالفین نو‏‏ں مارنا پیٹنا تے قتل کرنا شروع کردتا۔ نازياں د‏‏ی حمایت نہ کرنے والے دوسرے جرمن محض ایس ایس دے خوف تو‏ں ہی خاموش ہوجاندے سن ۔
31 مارچ 1933
جرمن ریاستاں د‏‏ی حکومتاں دے لئی نازی گورنر مقرر کيتے گئے
ایڈولف ہٹلر نے ریاستاں د‏‏ی حکومتاں وچ منتخب افسران د‏‏ی جگہ نازی افسران نو‏‏ں مقرر کردتا۔ جرمنی ميں مرکزی نازی کنٹرول تشکیل دینے دے پہلے مراحل وچو‏ں اک ریاستی حکومتاں نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ نازیاں د‏‏ی اک کلیدی شخصیت ہرمین گویرنگ سب تو‏ں وڈی جرمن ریاست پرشیا دا وزیر-صدر بن گيا۔ 1935 تک ریاستاں د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں برلن د‏‏ی مرکزی حکومت دے ہتھو‏ں وچ دے دتا گيا سی
2 مئی 1933
نازیاں نے تجارتی یونیناں اُتے قبضہ کرلیا
اسٹارم ٹروپراں (ایس اے) تے پولیس نے تجاری یونیناں دے عہدے سنبھال لئے۔ تجارتی یونین دے افسران تے کارکنان نو‏‏ں دہشت گردی دا نشانہ بنایا گیا۔ تجارتی یونیناں دے ریکارڈز تے اساساں نو‏‏ں ضبط کرلیا گيا۔ یونیناں نو‏‏ں نازی تنظیم جرمن محنت کشاں دے فرنٹ وچ زبردستی ضم کردتا گيا۔ اس طرح محنت کشاں د‏‏ی آزاد نمائیندگی نو‏‏ں ختم کردتا گيا۔
14 جولائ‏ی 1933
نازی پارٹی ملک د‏‏ی واحد پارٹی بن گئی
نازی پارٹی دے علاوہ تمام سیاسی پارٹیاں نو‏‏ں ختم کردتا گيا۔ نازی پارٹی دے علاوہ جرمنی وچ کِسے سیاسی پارٹی د‏‏ی اجازت نہيں سی تے ایہ صورت حال 1945 وچ جرمنی د‏‏ی فوجی شکست تک جاری رہی۔ اس طرح جرمنی اک پارٹی د‏‏ی آمریت بن گیا۔ پارٹی دے اراکین د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 1935 وچ پچیس لکھ تے 1945 وچ پچاسی لکھ ہوگئی۔
20 جولائ‏ی 1933
ایڈولف ہٹلر نے کیتھلک چرچ دے نال معاہدے اُتے دستخط کيتے
جرمن حکومت تے ویٹیکن (رومن کیتھلک چرچ د‏‏ی اعلیٰ ترین اتھارٹی) دے تحت کیتھلکاں نو‏‏ں نجی مذہبی رسومات د‏‏ی آزادی عطا کردتی گئی، لیکن کیتھلک سیاسی تے تجارتی یونین د‏‏ی تنظیماں ختم ہوگئيں۔ ویٹیکن (جس دے پاس آزاد مملکت د‏‏ی حیثیت سی) ایڈولف ہٹلر د‏‏ی حکومت نو‏‏ں رسمی طور اُتے جائز قرار دینے والی پہلی مملکت سی معاہدے دے باوجود، نازیاں نے کیتھلک مذہبی تے ثقافتی تنظیماں، پادریاں تے اسکولاں اُتے ظلم و ستم جاری رکھیا۔
ایس ایس د‏‏ی پولیس ریاست
نازی دہشت گردی دا اک اہ‏م ہتھیار حفاظتی اسکواڈ (شٹزسٹافیل)، یا ایس ایس، سی جو ایڈولف ہٹلر تے پارٹی دے دوسرے قائدین دے لئی اک خصوصی گارڈ د‏‏ی حیثیت تو‏ں شروع ہويا سی۔ کالی قمیضاں والے ایس ایس دے اراکین نے اک چھوٹا ایلیٹ گروپ قائم کيتا جس دے اراکین نے پہلے ضمنی پولیس تے فیر حراستی کیمپ دے محافظاں دا کم کيتا۔ بالآخر اسٹارم ٹروپراں تو‏ں زيادہ اہ‏م بننے والی ایس ایس نازی پارٹی د‏‏ی نجی فوج بن گئی۔
ایس ایس دے سربراہ ہائنریخ ہملر نے عام (غیرجماعتی) پولیس قوتاں نو‏‏ں دہشت گردی دا اک ہتھیار بنا دتا۔ اس نے طاقتور خفیہ پولیس (گیھائمے اسٹاٹزپولیزی) یا گسٹاپو تشکیل دینے وچ مدد دی؛ سادہ کپڑےآں دے ایہ پولیس اہلکار جرمنی بھر وچ سیاسی مخالفین تے نازی حکومت دے قوانین تے پالیسیاں د‏‏ی نافرمانی کرنے والے افراد نو‏‏ں تلاش کرنے تے گرفتار کرنے دے لئی بے رحم تے ظالمانہ طریقہ کار اپنا‏تے سن ۔
ایس اے تے ایس ایس دے علاوہ کئی مختلف گروپاں نے جرمنی فیر وچ خالی گوداماں، کارخانےآں تے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں وچ عارضی کیمپ قائم کيتے جتھ‏ے اُنہاں نے مقدمے دے بغیر سیاسی مخالفین نو‏‏ں زير حراست رکھ دے انہاں اُتے بہت تشدد کيتا۔ ایداں دے اک کیمپ نو‏‏ں 20 مارچ 1933 وچ پہلی جنگ عظیم دے زمانے د‏‏ی اک گولہ بارود فیکٹری وچ ڈاخاؤ ميں قائم کيتا گيا۔ جرمنی دے جنوب مشرق وچ واقع میونخ دے قریب، ڈاخاؤ ایس ایس کیمپاں دے وسیع نظام دے لئی "مثالی" حراستی کیمپ بن گیا۔
22 فروری 1933
ایس ایس تے ایس اے ضمنی پولیس دے یونٹس بنا دتے گئے
ایڈولف ہٹلر دے جرمنی دے چانسلر بننے دے اک ماہ دے اندر اس نے نازی پارٹی دے عناصر تو‏ں ضمنی پولیس دے اہلکاراں دے طور اُتے کم کرنے دے لئی کہیا۔ ایس ایس، جو پہلے ہٹلر دے باڈی گارڈ ہويا کردے سن، تے ایس اے، گلیاں وچ لڑنے والے یا نازی پارٹی دے اسٹارم ٹروپر، ہن سرکاری پولیس دے اختیارات رکھدے سن ۔ اس تو‏ں جرمن معاشرے وچ نازی پارٹی د‏‏ی طاقت تے وی ودھ گئی۔
28 فروری 1933
رائخ اسٹاگ د‏‏ی آتشزدگی دے بعد جاری ہونے والے فرمان نے پولیس نو‏‏ں اختیارات دئے
27 فروری 1933 نو‏‏ں رائخ اسٹاگ(جرمن پارلیمنٹ) د‏‏ی آتش زدگی دے بعد ہنگامی فرمان دے ذریعے پولیس نو‏‏ں گرفتاری دے تقریباً لامحدود اختیارات عطا کردئے گئے۔ انہاں اختیارات نو‏‏ں "حفاظتی حراست" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قومی سوشلسٹ اصطلاحات وچ حفاظتی حراست تو‏ں مراد مقدمے یا قانونی کارروائی دے بغیر حکومت دے سیاسی مخالفین د‏‏ی گرفتاری سی۔ تحفظاندی حراست دے قیدیاں نو‏‏ں معمولی قید خاناں دے بجائے حراستی کیمپاں وچ رکھیا جاندا سی۔ انہاں کیمپاں نو‏‏ں پہلے تاں اسٹارم ٹروپراں (ایس اے) نے قائم کيتا سی تے فیر ایہ ایس ایس دے لیڈراں دے دائرہ اختیار دے تحت آ گئے۔
20 مارچ 1933
ہائنرچ ہملر نے ڈخاؤ دے افتتاح دا اعلان کردتا
جنوبی جرمنی وچ واقع میونخ دے نیڑے واقع ڈخاؤ دا کیمپ نازیاں دے قائم کردہ پہلے حراستی کیمپاں وچو‏ں اک سی۔ ایس ایس دے لیڈر ہائنرچ ہملر نے 20 مارچ 1933 نو‏‏ں اس دے افتتاح دا اعلان کيتا- پہلے قیدی 22 مارچ نو‏‏ں پہنچے، جو زيادہ تر کمیونسٹ تے سوشلسٹ سن ۔ ڈخاؤ 1933 تو‏ں 1945 تک فعال رہنے والا واحد کیمپ سی
17 جون 1936
ایڈولف ہٹلر نے ایس ایس دے سربراہ ہائنرخ ہملر نو‏‏ں جرمنی دے تمام پولیس یونٹس دا سربراہ مقرر کردتا۔ پولیس دے تمام اختیارات ہن مرکز وچ محدود ہوچکے سن ۔ گسٹاپو (جرمنی د‏‏ی خفیہ سرکاری پولیس) ہن ہملر دے زیراختیار سی۔ ملکی سلامتی د‏‏ی ذمہ دار اس تنظیم دے پاس لوکاں نو‏‏ں حراستی کیمپاں وچ بھیجنے دا اختیار سی۔ گسٹاپو دے ممبران اکثر ایس ایس دے ممبران وی سن ۔
نازی پروپیگنڈا تے سنسرشپ
جرمنی وچ جمہوریت ختم کرنے تے اک پارٹی د‏‏ی آمریت قائم کرنے وچ کامیاب ہونے دے بعد نازياں نے جرمناں د‏‏ی وفاداری تے انہاں دا تعاون حاصل کرنے دے لئی پروپیگنڈے د‏‏ی اک وسیع مہم چلا‏ئی۔ ڈاکٹر جوزف گویبیلز دے زيرانتظام نازی وزارت پروپیگنڈا نے جرمنی وچ مواصلات د‏‏ی تمام قسماں نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا: اخبارات، رسالے، کتاباں، عوامی اجلاس تے ریلیاں، فن، موسیقی، فلماں تے ریڈیو۔ ایداں دے نظریات جنہيں نازی خیالات یا حکومت دے لئی خطرہ سمجھیا جاندا ہو، انہيں سنسر کردتا جاندا یا تمام میڈیا تو‏ں کڈ دتا جاندا سی۔
1933 دے موسم بہار وچ نازی طلبا د‏‏ی تنظیماں، پروفیسراں تے لائبریریناں نے کتاباں د‏‏ی لمبی لمبی فہرستاں تیار کيتياں جو انہاں دے خیال وچ جرمناں نو‏‏ں نہيں پڑھنی چاہئیے سن۔ فیر 10 مئی 1933 د‏‏ی رات نو‏‏ں نازياں نے جرمنی وچ لائبریریاں تے کتاباں د‏‏ی دکاناں اُتے چھاپہ ماریا تے رات نو‏‏ں پریڈاں وچ ٹارچ د‏‏ی روشنی وچ نعرے لگاندے ہوئے کتاباں نو‏‏ں اگ وچ جھونک دتا۔ اس رات پچیس ہزار تو‏ں زیادہ کتاباں نو‏‏ں جلایا گيا۔ کچھ یہودی ادیباں د‏‏یاں کتاباں سن جنہاں وچ البرٹ آئن سٹائن تے سگمنڈ فرائڈ شامل سن ۔ زيادہ تر کتاباں غیریہودی ادیباں د‏‏ی لکھی ہوئيں سن جنہاں وچ جیک لندن، ارنسٹ ہیمنگ وے تے سنکلیر لویس جداں نامور امریکی شامل سن جنہاں دے خیالات نازياں نو‏‏ں اپنے خیالات تو‏ں مختلف لگدے سن ۔ لہذا انہاں د‏‏یاں کتاباں پڑھنے د‏‏ی اجازت نہيں دتی جا سکدی سی۔
نازی سنسر حکا‏م نے ہیلن کیلر د‏‏ی وی کتاباں جلا داں جو اپنے نابینا پن تے پہرے پن دے باوجود وی اک محترم ادیبہ بن چکیاں سن؛ جدو‏ں انہيں کتاباں دے جلائے جانے دے متعلق دسیا گیا تاں انہاں نے جواب دتا: "ظلم خیالات د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مات نہيں دے سکدا" امریکا وچ لکھاں افراد نے نیو یارک، فلاڈیلفیا، شکاگو تے سینٹ لوئيس وچ ریلیاں کڈ ک‏ے کتاباں نو‏‏ں نذر آتش کرنے دے اقدامات دے خلاف احتجاج کيتا جو خیالات د‏‏ی آزادی دے حق د‏‏ی خلاف ورزی سی۔
نازیاں دے خیالات پھیلانے وچ اسکولاں نے وی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ جتھ‏ے اسکولاں دے کلاس رومز تو‏ں سنسر حکا‏م نے کچھ کتاباں نکالاں، اوتھ‏ے طلبا نو‏‏ں ہٹلر پارٹی د‏‏ی اطاعت، ہٹلر دے لئی محبت تے سام دشمنی سکھانے دے لئی نويں کتابيں لکھی گئيں تے انہيں اسکولاں وچ متعارف کروایا گیا۔ اسکول دے بعد ہٹلر یوتھ تے جرمن لڑکیو‏ں د‏‏ی لیگ دے اجلاساں وچ بچےآں نو‏‏ں نازی پارٹی تو‏ں وفاداری د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ اسکول وچ تے اسکول تو‏ں باہر چھوٹے بچے ایڈولف ہٹلر د‏‏ی سالگرہ تے اس دے اقتدار چھیننے د‏‏ی سالگرہ ورگی دوسری چھٹیاں منا‏ندے سن ۔
5 دسمبر1930
جوزف گوئبیلز نے فلم دے پریمئیر وچ مداخلت کیتی
برلن وچ جوزف گوئبیلز نے، جو کہ ایڈولف ہٹلر دے اعلیٰ نائبین وچو‏ں اک سی، اسٹارم ٹروپراں (ایس اے) دے نال مل ک‏ے ایرک ماریہ ریمارک دے ناول "آل کوائیٹ آن دا ویسٹرن فرنٹ" اُتے مبنی فلم دے پریمئیر وچ خلل اندازی کيتی۔ نازی مظاہرین نے فلم روکنے دے لئی دھوئيں دے بم تے چھینکنے دے پاؤڈر پھینکے۔ مداخلت دے خلاف احتجاج کرنے والےآں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا۔ نازیاں نو‏‏ں ہمیشہ تو‏ں ہی ایہ ناول ناگوار گزردا سی۔ انہاں دا خیال سی کہ اس وچ جنگ دے ظلم تے بے ہودگی دا اظہار "غیرجرمن" سی۔ بالآخر فلم اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔ ریمارک 1931 وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے سوئٹزرلینڈ چلے گئے، تے اقتدار سنبھالنے دے بعد نازياں نے 1938 وچ اُنہاں د‏‏ی جرمن شہریت منسوخ کردتی۔
13 مارچ 1933
جوزف گوئبیلز نو‏‏ں رائخ د‏‏ی وزارت پروپیگنڈا دا سربراہ نامزد کردتا گيا
جوزف گوئبیلز کو، جو ایڈولف ہٹلر دے سب تو‏ں قابلِ اعتماد ساتھیاں وچو‏ں اک سی، رائخ د‏‏ی وزارت برائے عوامی روشن خیالی تے پروپاگینڈا دا سربراہ نامزد کردتا گيا۔ ایہ ایجنسی تمام میڈيا (اخبارات، ریڈيو پروگرام تے میڈيا) تے عوامی تفریح تے ثقافتی پروگرام (ڈرامہ، فن تے موسیقی) دے مضامین تے نشریات نو‏‏ں کنٹرول کردی رہی۔ گوئبیلز نے میڈيا وچ نازیاں د‏‏ی نسل کشی تے تصورات نو‏‏ں ضم کرنا شروع کردتا۔
10 مئی 1933
برلن وچ کتاباں نو‏‏ں جلائے جانے دے موقع اُتے جوزف گوئیلز دا خطاب
برلن دے اوپرا اسکوائر وچ جرمنی دے پروپاگینڈا دے وزیر جوزف گوئبیلز دا خطاب سننے دے لئی چالیس ہزار افراد جمع ہوئے۔ گوئبلیز نے یہودیاں، آزاد خیال افراد، بائيں بازو دے خیالات دے حامل افراد، امن پسند لوکاں، غیر ملکیو‏ں تے دوسرے افراد دے مضامین نو‏‏ں "غیرجرمن" قرار دے دتا۔ نازی طلبا نے کتاباں جلیانا شروع کردتیاں جرمنی بھر د‏‏ی لائبریریاں نو‏‏ں "سنسر شدہ" کتاباں تو‏ں پاک کردتا۔ گوئبیلز نے "جرمن روح د‏‏ی پاکیزگی" دا اعلان کردتا۔
گٹھ:نازی جرمنی
رہینولوفس ڈارلنگی
رہینولوفس ڈارلنگی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 142 ڈی بی
چک 142 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
الپائن ڈاشبراکے
الپائن ڈاشبراکے آسٹریا دا نکے ناپ دا سنگھنوالا والا کتا اے۔ ایہ پھٹڑی ہرن، سور، سیہ تے لومڑ نوں لبھن لئی بنایا گیا سی۔ ایہ اک تکڑا کتا اے۔
وکھالہ
ایہ نکے ناپ لمے پنڈے تے نکیاں لتاں باہجوں ڈیشہنڈ ورگا لگدا اے پر ڈیشہنڈ نالوں لما اے۔ کھل موٹی تے اکھاں گول ہوندیاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
کھُوہ وچ ڈِگیا نجومی
کھُوہ وچ ڈِگیا نجومی نام دی جنور کہانی سقراط توں پہلاں دے فلسفی تھیلز نال جڑے اک ٹوٹکے تے مشتمل اے۔ ایہہ ٹوٹکا اوہناں کئی پرانے چٹکلیاں وچوں اک سی جہناں نوں ایسپ دیاں کہانیاں نے اپنے قصےآں وچ سما لیا۔ پیری انڈیکس وچ ایدا نمبر 40 اے۔
حوالے
گٹھ:ایسوپ دیاں کہانیاں
ایڈمنڈ فشر
ایڈمنڈ فشر فزیالوجی اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
لما ساگر
لما ساگر یا لموچی ساگر دنیا دا چوتھا وڈا سمندر اے ۔ ایہنے چاروں پاسیوں براعظم انٹارکٹکا نوں گھیریا ہویا اے ۔ 2000ء وچ ایہنوں وڈا سمندر منیا گیا ۔پہلاں ایہنوں انٹارکٹک ساگر آکھیا جاندا سی ۔ فیر ایہدا ناں بدل کے لما ساگر (Southern Ocean) رکھ دتا گیا ۔
گٹھ:وڈے سمندر
سید صدر الدین صدر
سید صدر الدین صدر (۱۲۹۹۔۱۳۷۳ ھ) مشہور شیعہ مرجع تقلید تے اصول فقہ، رجال تے تفسیر دے ماہر تے متخصص سن ۔ آپ دا نام سید محمد علی بن اسماعیل صدر سی ۔سید صدر الدین صدر مؤسس حوزہ علمیہ قم شیخ عبد الکریم حائری دے وصی سن ۔ اپنے استاد د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نے سید محمد تقی خوانساری تے سید محمد حجت دے ہمراہ حوزہ علمیہ قم د‏‏ی سر پرستی د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی تے انہاں نے حوزہ علمیہ دے تحفظ د‏‏ی راہ وچ سعی کيتی۔ اوہ امام موسی صدر تے سید رضا صدر دے والد نيں۔
نسب و تعلیم
انہاں دا نام محمد علی، کنیت ابو الرضا تے لقب صدر الدین سی ۔اس دے باوجود انہاں نے اپنے لقب تو‏ں شہرت حاصل کيتی تے اوہ خود وی اپنا تعارف صدر الدین دے نام تو‏ں کرواندے سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت کاظمین وچ ہوئی۔ انہاں دے والد دا نام آیت اللہ سید اسماعیل صدر تے والدہ دا نام صفیہ سی جو آیت اللہ سید ہادی صدر د‏‏ی بیٹی سن۔ طفولیت تے نوجوانی دا زمانہ والد تے خانوادہ د‏‏ی معیت وچ سامرا وچ گذریا۔ ریاضیات، ادبیات، منطق، فقہ تے اصول فقہ دے اکثر دروس انہاں نے اوتھے اپنے وڈے بھائی سید مہدی دے اساتذہ دے پاس پڑھے۔ جس وقت انہاں دے والد سید اسماعیل صدر نے سن ۱۳۱۴ ھ وچ سامرا تو‏ں کربلا ہجرت د‏‏ی اوہ وی انہاں دے ہمراہ سن ۔ کربلا وچ اپنے والد تے اوتھ‏ے دے ہور اساتذہ تو‏ں کسب فیض کیتا۔ اس دے بعد اوہ اپنے والد د‏‏ی خواہش اُتے کربلا تو‏ں نجف چلے گئے تے اوتھ‏ے انہاں نے حوزہ دے دروس سطح تے خارج وچ شرکت کيتی۔
تلامذہ
آیت اللہ صدر حوزہ علمیہ دے اساتذہ وچو‏ں سن تے انہاں نے بوہت سارے شاگرد تربیت کيتے۔ جنہاں وچو‏ں بعض دے اسماء ذیل وچ ذکر کيتے جا رہے نيں:
مشہد دا سفر
صدر الدین نے سن ۱۳۳۹ ھ وچ ایران دا سفر کیتا تے تقریبا ۶ سال مشہد وچ تدریس وچ مشغول رہ‏‏ے۔ اس عرصہ وچ انہاں نے تدریس دے علاوہ عوام نو‏‏ں وعظ و نصیحت دے فرائض وی انجام دتے۔ اوہ خشک سالی دا زمانہ سی اس وچ انہاں نے مالی امداد جمع کرنے د‏‏ی سعی و کوشش کيتی تے بوہت سارے ضرورت منداں نو‏‏ں موت تو‏ں نجات دلائی۔
قم دا سفر
حوزہ علمیہ قم دے مؤسس شیخ عبد الکریم حائری اپنی ضعیفی دے دور وچ اپنے نويں تاسیس شدہ حوزہ تے اس دے مستقبل دے لئی فکر مند سن ۔ انہاں نے حوزہ علمیہ قم نو‏‏ں مضبوط کرنے تے اس دے مستقبل دے سلسلے وچ اک گروہ نو‏‏ں مشہد بھیجیا تا کہ اوہ صدر الدین صدر نو‏‏ں قم منتقل ہونے د‏‏ی دعوت دے۔ انہاں نے حوزہ علمیہ دے مؤسس شیخ عبد الکریم حائری د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کرکے قم دا ارادہ ک‏ر ليا۔
صدر الدین صدر آیت اللہ حائری دے مورد توجہ رہے تے اوہ سطوح عالیہ د‏‏ی تدریس دے علاوہ انہاں دے مشاورین وچ شمار ہُندے سن تے حوزہ دے امور وچ وی انہاں د‏‏ی مدد کردے سن ۔ آیت اللہ حائری نے صدر نو‏‏ں اپنا وصی قرار دتا تے انہاں د‏‏ی رائے د‏‏ی وجہ تو‏ں سید محمد حجت نو‏‏ں وی انہاں دا وصی مقرر کیتا گیا۔
مرجعیت
حوزہ علمیہ قم دے مؤسس شیخ عبد الکریم حائری د‏‏ی رحلت دے بعد حوزہ د‏‏ی زعامت آیت اللہ سید محمد حجت، آیت اللہ خوانساری تے آیت اللہ صدر الدین صدر تک پہچی تے ایہ تِنوں حضرات تن مراجع دے نام تو‏ں مشہور ہو گئے۔ جس وقت آیت اللہ بروجردی علاج دے لئی تہران آئے۔ صدر نے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ قم تشریف لیان۔ انہاں دے قم آنے دے بعد انہاں نے حرم حضرت معصومہ (ع) د‏‏ی نماز جماعت انہاں دے حوالے ک‏ر دتی تے حوزہ علمیہ د‏‏ی ریاست و زعامت تو‏ں دوری اختیار ک‏ر ک‏ے وڈے پیمانے اُتے آیت اللہ بروجردی د‏‏ی حمایت اُتے تمرکز ک‏ر ليا۔ انہاں نے اپنے اس کم د‏‏ی حکمت بیان کردے ہوئے قرآن مجید د‏‏ی اس آیہ کریمہ د‏‏ی تلاوت فرمائی: ترجمہ: ایہ دار آخرت اوہ اے جسنو‏ں اسيں انہاں لوگاں دے لئی قرار دیندے نيں جو زمین وچ بلندی تے فساد دے طلبگار نئيں ہُندے نيں تے عاقبت تو صرف صاحبانِ تقوی دے لئی ا‏‏ے۔
اولاد
thumb|اپنے بیٹےآں موسی صدر و رضا صدر دے ہمراہ انہاں د‏‏ی پہلی بیوی انہاں د‏‏ی خالہ زاد سن تے انہاں دا جوانی وچ ہی عراق وچ انتقال ہو گیا۔ انہاں نے ایران پرتن دے بعد سن ۱۳۳۹ ھ دے قریب مشہد دے مراجع تقلید وچو‏ں سید حسین طباطبائی قمی د‏‏ی بیٹی بی بی صفیہ نال شادی کيتی۔ جنہاں تو‏ں انہاں دے ایتھ‏ے دس بچے (تین بیٹے، ست بیٹیاں) ہوئے:
آثار و تصنیفات
آیت اللہ صدر نے درج ذیل آثار و تالیفات یادگار چھڈی نيں:
الزبتھ II
ملکہ ایلزبتھ دؤم (مکمل نام: ایلزبتھ الیگزینڈریا میری؛ پیدائش: ۲۱ اپریل ۱۹۲۶ء-وفات ۸ ستمبر۲۰۲۲ء) مملکت متحدہ د‏‏ی ملکہ تے دولت مشترکہ د‏‏ی آئینی ملکہ سی۔ اِس دے علاوہ اوہ دولتِ مشترکہ دے ۵۴ ملکاں د‏‏ی مُکھیا تے انگریزی چرچ د‏‏ی حاکمہ سی۔  ملِکہ ایلزبتھ ۲۱ اپریل ۱۹۲۶ء نو‏‏ں لندن وچ پیدا ہوئیاں تے انھاں نے مڈھلی سکھیا گھر اُتے حاصل کيتی۔ سال ۱۹۴۷ء وچ انہاں د‏‏ی شادی شہزادے فلپ کےنال ہوئی، جنہاں تو‏ں انہاں دے چار بچے نيں۔ جدو‏ں انہاں دے والد بادشاہ جارج ششم دا ۱۹۵۲ء وچ انتقال ہويا، تب ایلزبتھ دولتِ مشترکہ د‏‏ی صدر تے مملکت متحدہ، کناڈا، اوسٹریلیا، نیو زیلینڈ، جنوبی افریقا، پاکستان تے سری لنکا د‏‏ی حکمران بن گئياں۔ انہاں د‏‏ی تاج پوشی سال ۱۹۵۳ء وچ ہوئی تے ایہ اپنی طرح د‏‏ی پہلی ایسی تاج پوشی سی جو ٹیلی ویژن اُتے نشر ہوئی۔  ۹ ستمبر ۲۰۱۵ء نو‏‏ں انھاں نے ملِکہ وِکٹوریا دے سب تو‏ں لمبے دورِ حکومت دے رِکارڈ نو‏‏ں توڑ دتا تے برطانیہ اُتے سب تو‏ں ودھ وقت تک حکومت کرنے والی ملکہ بن گئياں۔ اوہ پورے عالم وچ سب تو‏ں عمردراز حکمران تے سب تو‏ں لمبے وقت تک حکومت کرنے والی ملکہ نيں۔
مڈھلا جیون
الزبتھ ۲۱ اپریل ۱۹۲۶ء نو‏‏ں لندن وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد پرنس البرٹ، ڈیوک آف یارک (بعد وچ جارج ششم) سن ۔ اس نے مڈھلی سِکھیا گھر اُتے زیر نگرانی وچ حاصل کيتی۔
ایلزابیتھ II (ایلزبتھ ایلیگزینڈر میری؛ جم ۲۱ اپریل ۱۹۲۶ - ۸ سپتامبر ۲۰۲۲) برطانیہ دی رانی اے۔ ایلزابیتھ دا جم لنڈن وچ ڈیوک اتے ڈچیس آف یارک دے پہلے بچے دے طور تے ہوئیا، بعد وچ کنگ جارج VI اتے رانی ایلزابیتھ وجوں جانی جان لگی۔ اوہ نجی طور اُتے گھر وچ ہی پڑھی سی۔ اس دے پیؤ نے اپنے بھرا کنگ ایڈورڈ اٹھویں نوں ۱۹۳۶ وچ اغوا کرکے گدی اتے قبضہ کر لیا سی، اس ویلے توں اوہ وارث سی۔ دوجی عالمی جنگ دوران، اس نے آکسلیری ٹیریٹوریئل سروس وچ عوامی ڈیوٹیاں کیتیاں۔ ۱۹۴۷ وچ، اس نے ایڈنبرگ دے ڈیوک فلپ، گریس اتے ڈینمارک دے اک سابقہ شہزادہ نال ویاہ کیتا۔ اوہناں دے چار بچے ہن: چارلس، پرنس آف ویلز، اینے، پرنسپل روئل؛ اینڈریو، یارک دے ڈیوک؛ اتے ایڈورڈ، ویسیکس دے ارل۔
ولی عہد
۱۹۳۶ء وچ جدو‏ں ایلزبتھ دے والد پرنس البرٹ اپنے بھائی دے تخت چھڈنے دے بعد بادشاہ بنے، تاں ایلزبتھ انہاں د‏‏ی ولی عہد بن گئی۔
تاجپوشی
۲ جون ۱۹۵۳ء نو‏‏ں ویسٹمنسٹر ایبے، لندن وچ تخت نشینی د‏‏ی تقریب منعقد ہوئی، جس وچ ملکہ ایلزبتھ باقاعدہ طور اُتے مملکت متحدہ، کناڈا، اوسٹریلیا، نیو زیلینڈ، جنوبی افریقہ، پاکستان تے سری لنکا د‏‏ی حکمران بن گئياں۔
ایلزابیتھ نے کدے کدے رپبلکن بھاوناواں دا ساہمنا کیتا اتے شاہی پروار دی تنقید نوں دبایا، خاص کرکے اس دے بچیاں دے ویاہاں دے ٹٹن مگروں، اتے ۱۹۹۷ وچ اس دی نونہہ ویلز دی شہزادی ڈائنا دی موت توں بعد۔ Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg
ملکہ الزبتھ II برطانیہ تے کامن ویلتھ دے ہور دیساں دی ملکہ اے۔ اوہ ۱۹۲۶ چ جمی۔ ۱۹۵۲ چ اپنے پیو جارج دے مرن تے ملکہ بنی۔
الزبتھ II دا پورا ناں الزبتھ الیگزنڈرہ میری اے۔ اوہ ۲۱ اپریل ۱۹۲۶ نوں برطانیہ دے شہر لندن دے تھاں میفیئر وچ جمی اوہدے پیو داناں جارج VI سی تے ماں دا ناں کلزبتھ اینجلا مارگریٹ باؤز لیون سی۔ اوہدی منگنی ۷ جولائی ۱۹۴۷ نوں فلپ نال ہوئی تے ویاہ ۲۰ نومبر ۱۹۴۷ نوں ویسٹ منسٹر ایبی، لندن وچ ویاہ۔ چارلس اینڈریو تے ایڈورڈ اوہدے ۳ پتر تے این تی اے۔ ۶ فروری ۱۹۵۲ نوں اپنے پیو جارج VI دے مرنے تے سلطنت برطانیہ دی راج گدی سمبھالی تے ۲ جون ۱۹۵۳ نوں اوہنوں تاج پان دا شگن کیتا گیا۔
راج بطور ملکہ پاکستان
۶ فروری ۱۹۵۲ نو‏‏ں پاکستان دے بادشاہ جارج ششم د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی دھی شہزادی الزبتھ پاکستان د‏‏ی نويں حکمران بن گئياں۔ ملکہ الزبتھ نو‏‏ں پاکستان سمیت اپنے تمام علاقےآں وچ ملکہ قرار دتا گیا سی۔ پاکستان وچ ۸ فروری نو‏‏ں گورنر جنرل نے اعلان کيتا کہ ملکہ معظمہ الزبتھ دوم ہن اپنے علاقےآں تے ریاستاں د‏‏ی ملکہ تے دولت مشترکہ د‏‏ی سربراہ بن گئیاں نيں۔ انہاں نو‏ں پاکستان وچ ۲۱ توپاں د‏‏ی سلامی وی دتی گئی۔
مورخ اینڈریو میچی نے ۱۹۵۲ وچ لکھیا سی کہ ملکہ الزبتھ برطانیہ دا تاں چہرہ سی نيں نال ہی اوہ برابری تو‏ں پاکستان دا وی چہرہ سی۔
۱۹۵۳ وچ ملکہ الزبتھ د‏‏ی تاجپوشی دے دوران وچ انہاں نو‏ں پاکستان د‏‏ی ملکہ تے دولت مشترکہ قلمرو دا تاج پہنایا گیا۔ ملکہ نے تاجپوشی دے دوران ایہ حلف لیا کہ اوہ پاکستان د‏‏ی عوام اُتے لوکاں دے متعلقہ قوانین تے رواج دے مطابق حکومت کرن گی۔
ملکہ دے تاجپوشی گاؤن  اُتے ہر دولت مشترکہ قوم دے نشانیاں نال کڑھائی کیتی گی سی۔ شاہی گاؤن وچ پاکستان دے تن نشانات نمایاں سن : ہیرے تے سنہرے کرسٹل دے بنے گندم، چاندی تے سبز ریشم تے پٹ سن تو‏ں بنا کپاس، تے سبز ریشم تے سنہرے دھاگے تو‏ں بنا پٹ سن۔ پاکستان دے وزیر اعظم محمد علی بوگرا نے وی اپنی اہلیہ تے دو بیٹےآں دے نال لندن وچ تاجپوشی د‏‏ی تقریب وچ شرکت کيتی۔ تاجپوشی د‏‏ی پریڈ وچ پاکستانی فوجیاں تے جہازاں نے وی حصہ لیا۔
۲۳ مارچ ۱۹۵۶ نو‏‏ں جمہوریہ آئین نو‏‏ں اپنانے اُتے پاکستانی بادشاہت ختم کر دتی گئی۔ پ‏ر، پاکستان دولت مشترکہ دے ملکاں وچ اک جمہوریہ بن گیا۔ ملکہ الزبتھ نے صدر مرزا نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا، جس وچ انھونے کہیا کہ ميں نے آپ دے ملک دے قیام دے بعد تو‏ں اس ملک د‏‏ی ترقی نو‏‏ں گہری دلچسپی دے نال پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔ میرے لئی ایہ جان ک‏ے بہت اطمینان دا باعث اے کہ آپ دا ملک دولت مشترکہ وچ رہنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ مینو‏ں یقین اے کہ پاکستان تے دولت مشترکہ دے ہور ملکاں ترقی کردے رہن گے تے انہاں د‏‏ی باہمی رفاقت تو‏ں فائدہ اٹھاواں گے۔
ملکہ نے ۱۹۶۱ تے بعد وچ ۱۹۹۷ وچ پاکستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقے اُتے پاکستان دا دورہ کيتا۔ انہاں دے نال راج پُتر(شہزادہ) فلپ، ڈیوک آف ایڈنبرا وی سن ۔
وفات
۸ ستمبر ۲۰۲۲ء نو‏‏ں ۹۶ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پا گئياں
حوالے
گٹھ:1926 دے جم
گٹھ:۱۹۲۶ دے جم گٹھ:آسٹریلیا دے فرماں روا گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی برطانوی سوانیاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:بارباڈوس دے سربراہان ریاست گٹھ:برطانوی شخصیتاں گٹھ:برطانوی شہزادیاں گٹھ:برطانوی شہنشاہیت گٹھ:برطانوی ہمدرد عوام گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی برطانوی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی شاہی حکمران گٹھ:بیلیز دے سربراہان ریاست گٹھ:بہاماس دے سربراہان ریاست گٹھ:پاپوا نیو گنی دے سربراہان ریاست گٹھ:پاکستان دے سربراہان ریاست گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان گٹھ:پیراڈائز دستاویزات وچ مذکور شخصیتاں گٹھ:سولومن جزیرے دے سربراہان ریاست گٹھ:جمیکا دے سربراہان ریاست گٹھ:جنگ عظیم دوم وچ برطانوی سوانیاں گٹھ:جنوبی افریقا دے فرماں روا گٹھ:خاندان ونڈسر گٹھ:زیورات جمع کرنے والے گٹھ:سرد جنگ دے رہنما گٹھ:سیرالیون دے سربراہان ریاست گٹھ:سینٹ کیٹز و ناویس دے سربراہان ریاست گٹھ:سینٹ لوسیا دے سربراہان ریاست گٹھ:سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز دے سربراہان ریاست گٹھ:صو‏‏تی مضامین گٹھ:فجی دے سربراہان ریاست گٹھ:کینیا دے سربراہان ریاست گٹھ:کینیڈا دے سربراہان ریاست گٹھ:گیانا دے سربراہان ریاست گٹھ:گیمبیا دے سربراہان ریاست گٹھ:گھانا دے سربراہان ریاست گٹھ:لندن دیاں شخصیتاں گٹھ:مالٹا دے سربراہان ریاست گٹھ:ملاوی دے سربراہان ریاست گٹھ:ملکہ گٹھ:مملکت متحدہ گٹھ:مملکت متحدہ دے شاہی حکمران گٹھ:موجودہ قومی حکمران گٹھ:موریشس دے سربراہان ریاست گٹھ:نائجیریا دے سربراہان ریاست گٹھ:نیوزی لینڈ دے سربراہان ریاست گٹھ:یوگنڈا دے سربراہان ریاست گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو دے سربراہان ریاست گٹھ:شہنشاہاں د‏‏یاں بیٹیاں گٹھ:برطانوی انگلیکان گٹھ:ٹائم ۱۰۰ گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
بارلے جوڑ
گٹھ:برطانیہ دا شاہی ٹبر
آرکٹک ساگر
آرکٹک ساگر دنیا دے 5 ساگراں وچوں سبھ توں چھوٹا تے گھٹ ڈونگھا اے ۔ ایہنوں ساگر منیا گیا اے پر کئی سمندری ماہر ایہنوں آرکٹک سمندر وی آکھدے نیں ۔اُبھے قطب ایس ای ساگر وچ اے ۔ ایہنوں یوریشیا تے اُبھے امریکا نے لگ بھگ چاروں پاسیوں گھیریا ہویا اے ۔
ایڈون کربز
ایڈون کربز فزیالوجی اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
جونیپرس اینگوسٹورانا
جونیپرس اینگوسٹورانا سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ میکسیکو وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:صنوبر گٹھ:سرو ٹبر
مائیکل پرہام
مائیکل پرہام 17 ورے تے 164 دناں دا اک انگریز منڈا اے جینے اک ہوائی کشتی چ نکی جئی جندڑی چ ساری دنیا دا چکر لان دا ریکارڈ بنایا اے۔ پرہام نے پچھلے ورے نومبر 2009 نوں اک 50 فٹ والی دوڑ والی کشتی چ اے دوڑ ٹوری۔ اگست 27، 2009 نوں اوہ انگلینڈ 28000 کلومیٹر دے سفر توں مگروں اپڑیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:برطانیہ
چینڈلر
چینڈلر کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
رہینولوفس ڈیکنی
رہینولوفس ڈیکنی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
دو ووہٹیاں والا بندہ
thumb|321x321px|An 18th-century painting of the fable by Sébastien LeClerc the younger دو وہٹیاں والا انسان ایسپ دیاں کہانیاں وچ اک کہانی اے۔ ایہہ انسانی معاملیاں نال جڑی اے۔ ایہہ پیری انڈیکس وچ 31 ویں نمبر تے اے ۔
ڈیرک والکوٹ
ڈیرک والکوٹ ادب اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 143 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
قائداعظم یونیورسٹی
قائداعظم یونیورسٹی اسلام آباد پاکستان وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہ یونیورسٹی 1965 وچ قائم کیتی گئی سی ۔
جامعہ قائد اعظم یا قائد اعظم یونیورسٹی اسلام آباد، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ اسلام آباد یونیورسٹی دے ناں تو‏ں 1967ء وچ قائم ہوئی تے 1976 وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے بانی پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح دے ناں اُتے رکھ دتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں گٹھ:اسلام آباد دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:اسلام آباد گٹھ:محمد علی جناح گٹھ:محمد علی جناح دیاں یادگاراں
امریکی بلڈاگ
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
رہینولوفس فیرومیکوینم
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
کیربین کمیونٹی
کیربین کمیونٹی (Caribbean Community) پندرہ کیریبین اقوام تے تابع علاقےآں د‏‏ی اک تنظیم ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
کیربین کمیونٹی گٹھ:1973ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:1973ء وچ معاشیات گٹھ:امریکین د‏‏ی بین الاقوامی تنظیماں گٹھ:بین الاقوامی اقتصادی تنظیماں گٹھ:بین الاقوامی سیاسی تنظیماں گٹھ:تجارتی اتحاد گٹھ:جنوبی امریک‏‏ا وچ 1973ء دیاں تاسیساں گٹھ:کیریبین د‏‏ی سیاست گٹھ:کیریبین د‏‏ی معیشت گٹھ:معاہدہ دے تحت قائم بین الحکومتی تنظیماں گٹھ:تنظیماں
چیپائس
چیپائس کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
اِنڈک ساگر
اِنڈک ساگر زمین تے پاݨی دا تیجا سبھ توں وڈا اکٹھ اے ۔ ایس ساگر وچ دنیا دا تقریبن 20٪ پاݨی اے ۔ ایہدے اُبھے پاسے ایشیا اے ۔ لیہندے ول افریقا، چڑھدے ول اسٹریلیا تے لمے ول انٹارکٹکا اے ۔ جے افریقا تے اسٹریلیا دے لموچی کونیاں دی سیدھ وچ ناپیا جاوے تاں ایہ 10,000 کلومیٹر (6200 میل) چوڑا اے ۔ ایہ 73,556,000 مربع کلومیٹر (28,350,000 مربع میل) تھاں تے پھیلیا ہویا اے ۔
ایہدے سمندر
گٹھ:آبی جغرافیہ
جاسک
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان جاسک دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
جونیپرس اشائی
جونیپرس اشائی سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ امریکہ تے میکسیکو وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:صنوبر گٹھ:سرو ٹبر
چک 77 گ ب
چک 77 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
محمد صادقی تہرانی
محمد صادق اصفہانی معروف بہ تہرانی 1 فروردین 1305 نو‏‏ں تہران وچ پیدا ہوئے تے 10 فروردین 1390 نو‏‏ں قم وچ انتقال کر گئے ( آپ شیعہ فقہا تے مراجع تقلید مفسر قرآن تے صاحب تفسیر "الفرقان فی تفسیر القرآن با القرآن و السنۃ" تے قرآن کریم دے مترجم ترجمان وحی " نيں انھاں سید ابوالقاسم خوئی تو‏ں حکم اجتہاد حاصل سی کہ اس وچ آپ نو‏‏ں علامہ مجاہد تو‏ں خطاب کیتا گیا اے تے قرآن کریم دے موضوعی حافظاں وچو‏ں نيں تے تفسیر تو‏ں متعلق متعدد تالیفات کيتیاں نيں کہ انہی وچو‏ں قرآن دی سلسلہ وار تفسیر " الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنۃ" 30 جلداں اُتے مشتمل عربی بولی وچ تے اسی طرح قرآن دی 30 جلداں اُتے مشتمل عربی بولی وچ موضوعی تفسیر اے (تفسیر الفرقان موضوعی ) اسی طرح قرآن کریم دی عربی بولی وچ تفسیر البلاغ دے عنوان تو‏ں 1 جلد وچ مختصر تفسیر اے تے ترجمان فرقان دے عنوان تو‏ں پنج جلداں وچ فارسی وچ تفسیر اے تے ترجمان وحی دے عنوان تو‏ں فارسی بولی وچ قرآن دی تفسیر اے جومعارف الہی دے اس موضوع تو‏ں متعلق ممتاز دانشوراں تے ماہرین دے نوادرات وچ شمار ہوندی اے کہ اس تعداد تے مفہوم دی وسعت دے نال قرآن دی تفسیر وچ وارد ہويا اے ،معدودے چند شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں سن جنہاں نے حوزوی رسمی علمی مدارج نو‏‏ں طے کرنے دے علاوہ یونیورسٹی دے کلاسیکل اعلیٰ تعلیمات ہور الہیات تے معارف الہی وچ ڈاکٹیریٹ دی سند حاصل کيتی تے انہاں نے چار سبجیکٹ حقوق،علوم تربیتی ،فلسفہ تے فقہ وچ معقول تے منقول کالج تو‏ں (الہیات تے معارف اسلامی ) تہران یونیورسیٹی تو‏ں 1338ھ ش وچ سند حاصل کيتی ۔
کلی تعارف
محمد صادق تہرانی عالم اسلام دی تاریخ معاصر وچ قرآنی بیداری دے رہبر شمار ہوندے سن تے قم، نجف، مکہ، مدینہ، بیروت، سوریہ دے حوزہ ھای علمیہ وچ کلام وحی الہی دے ادراک اس دے حقائق ،ظرائف دی نشر و اشاعت دے لئی نصف صدی تو‏ں زیادہ مجاہدت تے قرآن دے اندر بے نظیر غور و خوض تے کاوش تے فقہی ،اصولی، مقارنات ادیان، فلسفی، عرفانی، اعتقادی تے سیاسی وغیرہ موضوعات اُتے قرآن دی روشنی وچ بہت ساری کتاباں تالیف کيتیاں نيں تے عالم اسلام دی تاریخ معاصر وچ بیداری قرآنی تو‏ں متعلق جدید بنیاد پائی ۔
آپ عصر حاضر دے انہاں فقہا تے مفسرین وچو‏ں نيں کہ آپ دی تفسیر الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنۃ اک ممتاز تے مایہ ناز تے عالم اسلام وچ آخر صدی دی قابل توجہ تفسیر وچ شمار ہوندی اے۔ انہاں دے 100 تو‏ں زیادہ قابل توجہ آ ثار نيں کہ آپ دی قرآن شناسی دے سلسلہ وچ خاص تخصص تے مہارت دی وجہ تو‏ں قابل توجہ رہے نيں۔ انہاں آثار وچو‏ں بہت سارے مختلف موضوعات اُتے قرآنی نيں۔ جداں کہ آپ دے ہور آثار فقہ، کلام تے فلسفہ وغیرہ موضوعات اُتے نيں کہ اوہ وی قرآنی رنگ دے حامل نيں، چنانچہ آپ دی کتاب "تبصرۃ الفقہاء" نو‏‏ں قرآن دے محور اُتے فقہی ابواب دا اک مکمل تقابلی دورہ شمار کیتا جاسکدا اے۔
آیۃ اللہ صادقی تہرانی قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر دی روش دا واقعی عقیدہ رکھدے سن تے قرآن اُتے اصلی اعتماد تے اسی دی روشنی وچ ناقدانہ نظریہ دے نال ہور دینی مآخذ اُتے وی نظر پائی اے تے اسی وجہ تو‏ں بعض موارد وچ آپ دی طرف تو‏ں خاص نظریات پیش کیتے گئے نيں۔ آپ نے تفسیر دے نال نال دسیاں سال پہلے ادیان دے تقابلی مطالعہ دے سلسلہ وچ وی اپنی وسیع علمی کوشش کيتی اے تے اس سلسلہ وچ متعدد تالیفات تے کثیر مطالعات دے علاوہ چند سالہ عربی ممالک وچ قیام تے سکونت دی وجہ تو‏ں ہور ادیان دے علما تے دانشوراں تو‏ں گفتگو وی دی اے۔
ادیان دے تقابلی مطالعات دے سلسلہ وچ آپ دے آثار عقائدنا ،المقارنات،رسول الاسلام فی الکتب السماویہ،بشارات عھدین ،مسیح از نظر قرآن تے انجیل جیسی کتاباں اُتے مشتمل نيں اس کہ علاوہ کہ آپ دے اس سلسلہ وچ تفسیر "الفرقان" وچ قیمتی تے انمول مطالب مربوط آیات دے ذیل وچ دکھادی دیندے نيں۔ مذکورہ آثار وچو‏ں ہر اک وچ ادیان ابراہیمی دے پہلواں وچو‏ں کسی اک پہلو تے اوہدی تعلیمات نو‏‏ں بیان کیتا اے تے ایہ اس سلسلہ وچ آپ دے وسیع تے جامع مطالعات تے عمیق تے گہری معلومات اُتے دلالت کر رہے نيں ۔
آیۃ اللہ العظمیٰ ڈاکٹر محمد صادقی تہرانی تفسیر الفرقان وچ قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر دی روش تو‏ں استفادہ کیتا اے تے اپنے استاد محمد حسین طباطبائی دے بعد انہاں لوگاں دے گٹھ وچ شمار ہوئے نيں جنہاں نے سنجیدگی دے نال واقعاً اس روش تو‏ں استفادہ کیتا اے۔ آپ نے فقہی، فلسفی، عرفانی وغیرہ سارے ابعاد تے جوانب دے لحاظ تو‏ں ایتھ‏ے تک عربی ادب دے اعتبار تو‏ں وی خود قرآن تو‏ں تمسک کیتا تے خاص کر آیات احکم دی اپنی تفسیر وچ خاص تحقیق دی اے۔
انہاں نے فقہ پویا تے فقہ قدیم کہ جس دی بنیاد اُتے تمام شیعہ فقہا فتویٰ دیندے نيں یعنی فقہ پویا دی بنیاد اُتے صدور احکم دے لئی فتویٰ دیندے نيں دے مقابلے وچ فقہ گویا پیش دی اے کہ اس وچ استنباط دا محور صرف تے صرف قرآن اے تے سنت قطعیہ قرآن تو‏ں مطابق ہونے دی صورت وچ استنباط دا مرجع اے۔
آقا صادقی تہرانی دی فقہی روش وچ کہ جس دا انہاں نے فقہ گویا نام رکھیا اے، علم رجال حجت آور نئيں اے بلکہ صرف حدیث دا قرآن دے مفہوم و معنی دے مطابق ہونا معیار اے۔ انہاں نے اس روش تو‏ں انہاں دو حدیثاں دے درمیان کہ اک معتبر ہو لیکن قرآن دے مخالف تے دوسری ضعیف ہو لیکن قرآن دے موافق اے تو انہاں نے دوسری حدیث نو‏‏ں قبول کیتا اے۔ آیۃ اللہ ڈاکٹر صادقی تہرانی پہلوی نظام دی مخالفت تے انقلاب تو‏ں پہلے سیاسی بہت ساری سرگرمیاں تے مقابلاں تے سید روح اللہ خمینی تو‏ں قریبی ترین رابطہ دے باوجود ولایت مطلقہ فقیہ تے غیر شورائی فردی ولایت دے مخالف سن ۔
ابتدائی زندگی
آپ 1305 ھ ش نو‏‏ں تہران وچ حاج شیخ رضا لسان المحققین دے اک علمی گھرانے وچ پیدا ہوئے تے تقریباً 13 سال دی عمر وچ میرزا محمد علی شاہ آبادی روح اللہ الموسوی امام خمینی دے استاد تفسیر دے عرفانی دروس وچ شرکت کيتی تے اک سال مقدماندی دروس وچ شرکت کرنے دے بعد قم آ گئے ،تے 3 سال دے عرصہ وچ سطح دے دروس تمام کر دتے۔ تے جدو‏ں 1323ھ ش وچ سید حسین طباطبائی بروجردی قم آئے تو آقا بروجردی دے دروس وچ 7 سال تک بہت سارے سفر وچ دروس پڑھنے وچ سرگرم ہو گئے تے فقہی مسائل وچ نظریہ دینے لگے ،پھر انہاں دونے دے دروس وچ شرکت کردے تے میرزا احمد آشتیانی تے میرزا مھدی آشتیانی دے فلسفی دروس تو‏ں فیض حاصل کردے سن ۔
پھر قم وچ 10 سال رہنے دے بعد تہران واپس آ گئے تے علمی تے سیاسی مسائل وچ سرگرم عمل ہو گئے تے محمد رضا شاہ دے خلاف نفت دے قومیانے دی تحریک وچ آیت اللہ کاشانی تے محمد تقی آملی تو‏ں علمی تے فقہی مراحل دے استمرار دے لئی ارتباط رکھیا۔ تہران وچ 10 سالہ قیام دے دوران معقول تے منقول (الہیات تے معارف اسلامی ) کالج تو‏ں چار سبجیکٹ حقوق، علوم تربیندی، فلسفہ تے فقہ وچ بی اے دی ڈگری حاصل کيتی اس دے بعد معارف اسلامی عالی دے موضوع اُتے ڈاکٹریٹ کیتا ۔
تے اس یونیورسیٹی وچ "آفریدگار تے آفریدہ" (خالق و مخلوق) کتاب تو‏ں قرآن تے سنت دی روشنی وچ حکمت (اسلامی فلسفہ) دی تدریس دی تے تہران وچ ست مقامات اُتے شاہی حکومت دے خلاف علمی تے سیاسی دو محور اُتے جلسہ منعقد کردے سن جو طالب علماں دی توجہ دا مرکز ہوندا سی، اوہ انہاں منبراں دی وجہ تو‏ں جو آپ نے تشکیل دتا سی شاہی حکومت دی دھمکی تے اوہدی کڑی نظر دا شکار ہوئے۔
1341ھ ش نو‏‏ں شاہ مخالف مقابلاں وچ بالخصوص آیت اللہ بروجردی دی سالانہ برسی دی مناسبت تو‏ں مسجد اعظم قم وچ شاہ دے خلاف تقریر کرنے دی وجہ تو‏ں ساواک دی طرف تو‏ں پھانسی دا حکم صادر ہويا تو آپ نے حج دے ارادہ تو‏ں خفیہ طور اُتے ایران نو‏‏ں ترک کر دتا تے مکہ و مدینہ وچ عربی تے فارسی بولی وچ شاہ دے خلاف تقریر کرنے تے پوسٹر لگانے دی وجہ تو‏ں حج اورعمرہ دے درمیان گرفتار کر لئی گئے تے آپ نے حکومتی مامورین دے حصار وچ فریضہ حج انجام دتا لیکن سعودی حکومت دے سامنے آپ نے جو استدلال پیش کیتا تے مسجد الحرام وچ عراقین دے علما دے دھرنا دینے تے اجتماؑ ع کرنے دی وجہ تو‏ں آزاد ہو گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں عراق چلے گئے نجف اشرف وچ 10 سال تک تفسیر، فقہ،اخلاق دی تدریس دے نال نال علمی قرآنی ،سیاسی سرگرمیاں دے باوجود خطابت تے تالیف دے سلسلہ نو‏‏ں جاری رکھیا تے ایرانی حکومت دی درخواست اُتے عراقی حکومت نے ایران دی ساواک دے حوالے کرنے دا فیصلہ کر لیا ،لیکن آپ دے آیۃ اللہ سید ابو القاسم خوئی دے گھر وچ مخفی ہو جانے تے آپ دی حمایت دی وجہ تو‏ں انہاں دی گرفتاری نا ممکن ہو گئی ۔
آیۃ اللہ صادقی تہرانی ایرانیاں دے نجف تے عراق دے سارے شہراں تو‏ں نکالے جانے دے نال بیروت چلے گئے تے 5 سال تک لبنان وچ سرگرم عمل رہے تے لبنان دی داخلی جنگ دے شدید ہوجانے دی وجہ تو‏ں لبنان نو‏‏ں حجاز دے قصد تو‏ں ترک کر دتا تے حجاز آ گئے، مکہ اورمدینہ وچ پوری دنیا دی علمی تے سیاسی شخصیتاں دے نال مل کر مسلماناں دے درمیان قرآنی تفکر دی ترقی تے اوہدی توسیع دے لئی سرگرمیاں دکھائاں تے اوتھ‏ے اُتے وھابی علما تو‏ں قرآنی مناظرہ کرنے دے تے اس وچ کامیاب ہونے دے علاوہ آل سعود دے مرکز حکومت وچ اہلسنت دے اک سو 100 تو‏ں زیادہ خاندان نو‏‏ں قرآنی دلیلاں تے کدی کدی قرآن دی اک آیت (سورہ فاطر دی 33واں آیت) تو‏ں مذہب اہلبیت دی جانب دعوت دتی تے انھاں شیعہ کر دتا ،پھر دوسری بار 17 سال دے فاصلہ تو‏ں گرفتار کر لئی گئے تے آزاد ہونے دے بعد دوبارہ لبنان آ گئے ،گرفتاری دے دونے ہی مرحلاں وچ مکہ دی جیل وچ قید رہے پھر دوسرے قید خانہ وچ دو ھفتہ گذارنے دے بعد بیروت واپس آ گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں سید روح اللہ خمینی تو‏ں ملاقات کرنے پیریس چلے گئے ،پیریس وچ قیام تے سید روح اللہ خمینی دے جلساں وچ شرکت کرنے دے دورا ن متعدد یونیورسیٹیاں وچ قرآنی تے سیاسی تقریراں کيتیاں ۔
وہ سید روح اللہ خمینی دے ایران واپس آنے دے چند دناں بعد 17 سال وطن تو‏ں دور رہنے دے بعد کہ اس دے دوران 4 بار ساواک دے حکم تو‏ں پھانسی دی سزا سنائی گئی سی ،دوبارہ ایران واپس آئے تے قم وچ مقیم ہو گئے تے اپنے دروس ہور تالیفات تے تقریراں دا سلسلہ جاری رکھیا۔ لیکن اجرائی کاماں وچ شرکت نئيں دی ،جز انقلاب دے آغاز وچ چند دناں کہ آپ نے سید روح اللہ خمینی دی خواہش اُتے لوگاں دے سوالےآں دے جوابات دتے نيں تے اس تو‏ں پہلے پورے ایران وچ تقریراں دے علاوہ رسمی تے قانونی طور اُتے نماز جمعہ دے قائم کرنے تو‏ں پہلے پورے ایران دے بعض صوبےآں دے مراکز تے شہراں وچ نماز جمعہ قائم دی انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلی نماز جمعہ مشہد تے دائمی طور تو‏ں قم دی مسجد جمکران، صنعتی شریف یونیورسیٹی تے تہران یونیورسیٹی دی مسجد وچ چند جمعہ قائم دی اس دے بعد سید روح اللہ خمینی نے سید محمد طالقانی نو‏‏ں تہران دا امام جمعہ معین کر دتا۔ پھر قم وچ نماز جمعہ ترک کرنے دے بعد اپنا سارا وقت تدریس تے تالیف وچ صرف کر دتا تے قم وچ 10 سال قیام دے دوران عربی تے فارسی بولی وچ تدریس دے فرائض دے علاوہ 30 جلدی الفرقان دی تفسیر دی 25 جلد تالیف کردی ۔
آپ کہندے سن :مینو‏ں یاد اے کہ علامہ طباطبائی نے فرمایا سی کہ جدو‏ں تک ایہ تفسیر تمام نہ ہو جائے کوئی دوسری کتاب نہ لکھنا تو ایسا ہی ہويا۔ انہاں نے 3 11جلد کتاب کہ انہاں وچو‏ں نصف جلداں عربی بولی وچ نيں، تالیف کيتیاں نيں کہ انہاں سب وچ زیادہ مشہور تفسیر الفرقان فی تفسیرالقرآن بالقرآن و السنۃ اے جسنو‏ں 10 سال دی مدت وچ اپنے استاد سید محمد حسین طباطبائی دی تشویق اُتے شہرقم وچ تمام کیتا۔
وفات
صادقی تہرانی نے 1390 نو‏‏ں وفات پائی تے حضرت فاطمہ دے حرم وچ آیۃ اللہ اشکوری نے آپ دی نماز جنازہ پڑھائی تے اس دے بعد 3 فروردین 1390ھ ش نو‏‏ں قم دے باغ بہشت قبرستان وچ سپرد لحد کرد یئے گئے ۔
تفسیری روش
علامہ محمد صادقی تہرانی نے قرآن دی تفسیر وچ ہور مفسرین تو‏ں جداگانہ تے منحصر بہ فرد طرز تے اسلوب دا استعمال کیتا اے اک قرآن دی قرآن تو‏ں تے دوسری قرآن دی سنت تو‏ں تفسیر دی اے، لیکن تفسیر دے مقدمہ وچ اظہار کردے نيں :کہ تفسیر دی مناسب ترین تے بہترین روش اوہی قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر اے۔ آپ لکھدے نيں : تفسیر دے تمام طریقے تے اسلوب غلط نيں سوائے قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر دے تے ایہی پیغمبر اکرم ﷺ تے ائمہ معصومین دا طرز تفسیر اے لہذٰا مفسرین نو‏‏ں تفسیر دی ایہ روش معصوم معلمین تو‏ں اخذ کرنی چاہیے تے تفسیر آیات وچ اس دا استعمال کرنا چاہیے ۔
دوسری جگہ اُتے لکھدے نيں :" تفسیر ی روشاں دو حال تو‏ں خارج نئيں نيں : یا قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر اے یا قرآن دی تفسیر بالرا ئے دے ذریعہ کہ مفسر اس پیش کردہ طریقہ تے اسلوب دی تحلیل تے تائید دے ذریعہ آیات تو‏ں استدلال کردا اے کہ قرآن نو‏‏ں نور، برھان، بیان تے ہدایت بتاندا اے تے کہندا اے:"جو چیز خود بیان تے ہدایت اے تے اپنے غیر دے لئی مرجع تے تکیہ گاہ شمار ہوندی اے اوہ غیر نو‏‏ں روشن کرنے تو‏ں پہلے خود اپنے آپ دے لئی مبین تے روشن کرنے والی ہوئے۔
مفسر دا ایہ عقیدہ اے کہ قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر سب تو‏ں پہلے قرآنی مفاہیم تے معارف تک رسائی دا ذریعہ اے، معنی دا اوہ مرتبہ جو دلالت مطابقی دے حدود وچ واقع ہوندا اے اس خصوصیت دے نال کہ گہرے تے عمیق مفاھیم دی جڑ معانی تے منطوق وچ موجود اے تے اوہدی روشنی وچ شکل اختیار کردے نيں ،اس طرح تو‏ں کہ اوہدی صحت تے سقم آیات دے منطوق دی برابری تے عدم برابری وچ اے کیونکہ روایات دی ارزش تے اہمیت دا اندازہ لگانے تے اوہدی صحت تے سقم دی جانچ کرنے وچ قرآن دی محو ر یت دے افتضاء تو‏ں آیات دا منطوق روایات دے قرآن دے موافق تے نا موافق ہونے وچ معیار قرآن اے۔ نتیجتاً تفسیر ماثور تے منقول آیت تو‏ں الگ کوئی چیز نئيں اے بلکہ معنی دے لحاظ تو‏ں اس دے بعض مراتب نيں دے کہ ظاہر آیت دے پرتو وچ ہور آیات دی مدد تو‏ں حاصل ہويا ہے،قرآن دی سنت تو‏ں تفسیر قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر دے مانند اے۔
ڈاکٹر صادقی تہرانی اپنی تفسیر دے مقدمہ وچ لکھدے نيں:"کم تو‏ں کم جس چیز دا اقدام کرنا چاہیے عبارت دا سمجھنا اے کہ اوہی آیت دے مطابقی تے ظاہری معنی نيں۔ پس اس مطابقی معنی ،ہور معنی دے زاویاں نو‏‏ں کشف کرنے دی اساس تے بنیاد قرار پائے گا ،لطائف تے حقائق دی تفسیر دے چار مرتبے تے مرحلے نيں:عبارت دی تفسیر،اشارہ ،لطائف تے حقائق دی تفسیر پس ایہی ظاہری معنی حدیث دے قرآن اُتے پیش کرنے دا معیار اے تفسیر دے عملی نمونے وی اسی واقعیت تے حقیقت دی ترجمنی کردے نيں کہ مفسر تفسیر ماثور دے قبول کرنے وچ ہر چیز تو‏ں زیادہ آیت دے معنی دے مختلف مرتباں تو‏ں سازگار ہونے دے بارے وچ غور و فکر کردا اے ۔
تے ہر جدید معنی دا حصول آیت دے ظاہری مفہوم دے پرتو وچ اوہدی اس تو‏ں مطابقت دی جستجو تے تلاش کردا اے۔ اس طرح تو‏ں کہ مفسر دا طریقہ در حقیقت اوہی قرآن دی قرآن تو‏ں تفسیر دی تجویز دا طریقہ اے جے چہ اس نے سنت تو‏ں وی استفادہ کیتا اے ،اک جہت تو‏ں ایہ وی کہیا جاسکدا اے کہ انہاں دی تفسیر تحلیلی،اجتہادی،تربیندی تے اجتماعی تفسیراں دی ردیف وچ شمار ہو تی اے۔
فقہی روش
آپ نے کتاب اصول الاستنباط دے بعض حصےآں وچ تے اصول استنباط فقہی دے حصہ وچ تے فقہی روش وچ جسنو‏ں آپ نے اپنی رسمی سائٹ وچ شائع کیتا اے قرآن و سنت (کتاب دے محور اُتے) نو‏‏ں فقہی استنباط تے قطعی تے معصوم دلیلاں دی روشنی وچ بنیاد جاندے نيں انہاں دی نظر وچ کتاب و سنت اک دوسرے دے مطابق وی نيں تے اخلاقی،اعتقادی،انفرادی،اجتماعی،عبادی تے سیاسی احکم وغیرہ دا محور صرف تے صرف قرآن اے تے دوسرے مرتبہ وچ وحی قرآنی اُتے منطبق سنت اے تے نصوص دے لحاظ تو‏ں صرف کتاب اللہ دلیل اے جو جواز آور وی اے تے شرعی دلیل وی ۔
آپ اس طرز تے اسلوب تو‏ں شیعہ تے سنی دے مشہور فقہی استنباط تے استدلال دے اصول و قواعد منجملہ عقل،اجماع تے شہرت نو‏‏ں استقلالی طور اُتے تے علما دی سیرت ،خبر واحد ظنی،قیاس ،استحسان تے استصلاح وغیرہ نو‏‏ں بطور مطلق قرآن تو‏ں استدلال کردے ہوئے مردود جاندے نيں تے تصریح وی کردے نيں کہ"اطباق" ضرورت،اجماع،شہرت تے ویژہ روایت جو قرآن دے مخالف ہو مردود تے قابل قبول نئيں اے ،لیکن جو اجماع،شہرت تے ہر اوہ روایت جو قرآن دے مخالف نہ ہو تے کوئی معارض نہ رکھدی ہو تے علمائے امامیہ دے طریق تو‏ں اسيں تک پہونچی ہو آیہ کریمہ " ''قُلْ فَلِلَّہِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاِءَ لَهَدَاکُمْ َاجْمَعِينَ'" دے مطابق مقبول اے ،کیونکہ جے شارع مقدس اس دے مخالف ہو تے تو حتما اس تو‏ں رسا ترین حجت اسيں مکلفین دے لئی ارسال کردے تے دو روایت دے درمیان تعارض دی صورت وچ عمر بن حنظلہ دی مقبولہ وچ منقول مر جحات مقبول نيں۔
آپ دی نظر وچ اصلی محور تمام دینی میداناں وچ "قرآن ہے،کیونکہ خداوند ارشاد فرماندا اے:" وَ اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْکَ مِنْ کِتابِ رَبِّکَ لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً" تلاوت کرو انہاں چیزاں دی جو تواڈے رب دی طرف تو‏ں تواڈی طرف وحی ہوئی اے اس دے لئی کوئی تبدیل کرنے والا نئيں اے تے قرآن دے سوا کوئی(رسالتی تے وحیانی) پناہ گاہ نئيں پاؤ گے" (کہف آیت 27) بنابر ااں آیہ مبارکہ مسلین وی پیغمبر اُتے نازل ہونے والی وحی دی پیروی کردے ہوئے قرآن دے سوا کوئی مرجع تے پناہ گاہ نئيں پا یئں گے۔
پس کوئی وی حدیث خواہ متواتر ہو یا غیر متواتر نص دی مخالفت یا قرآن وچ ثابت ظاہر دی مخالفت کيتی صورت وچ مردود ہے لیکن جس حدیث نو‏‏ں امامیہ دی اکثریت نے نقل کیتا ہو تے کوئی معارض وی نہ ہو تے اس دے بارے وچ قرآن نے وی کوئی نفی یا اثبات نہ کیتا ہو تو اوہ "اطيعواالله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم" دے باب تو‏ں مقبول اے۔
ضمناً ایہ وی یاد رہے کہ ظنی دلیل وی قرآن دی نظر وچ مردود اے کہ آیہ کریمہ" لا تقف ما لیس لک بہ علم" جس دی نسبت تمنيں علم نئيں اے اوہدی پیروی نہ کرو " کدی اصول دین تو‏ں مخصوص نئيں اے ،کیونکہ ایہ غیر علم دی ممنوعیت فرعی احکم دے بعد آئی اے لہذٰا احکم الہی وچ ظن تے گمان کدی کوئی نقش نئيں رکھدے کیونکہ:" إن الظن لا يغني من الحق شيئا " جے اسلامی کتاباں حوادث زمانہ تو‏ں نابود ہو گئی نيں تو اپنی حجت بالغہ دے بیان وچ اللہ دا علم تے اوہدی رحمت و قدرت نابود نئيں ہوئی اے۔
ان دی نظر وچ خبر واحد دی ظنی حجیت مردود اے یعنی اوہدی حجیت دی دلیلاں پورے طور تو‏ں قرآن دی آیت دے مقابلہ وچ نيں کہ اس نے ظن اُتے عمل کرنے نو‏‏ں رد کیتا ہے" لا تقف ما لیس لک بہ علم" جس دا تمنيں علم نئيں اے اوہدی پیروی نہ کرو۔ اس بنا اُتے قرآن تو‏ں استدلال دی وجہ تو‏ں خبر واحد دی حجیت دی معالم ،رسائل تے کفایۃ وچ جو دلیلاں ذکر ہوئی نيں نو‏‏ں ساری دی ساری دلیلاں نو‏‏ں مختلف مرحلاں وچ نقض کردے نيں تے کہندے نيں کہ آپ ملاحظہ کریئے کہ خداوند عالم نے کتاب تے سنت دونے دے لحا ظ تو‏ں باب علم نو‏‏ں مفتوح رکھیا اے لیکن سندی فقہائے عظام نے باب علم نو‏‏ں مسدود کر دتا اے، اسلام ظنی نئيں اے تے اس وقت خداوند عالم ارشاد فرماندا اے : قُلْ فَلِلَّہِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاِءَ لَهَدَاکُمْ َاجْمَعِينَ (انعام 6/149) آیات حجت بالغہ،حجت رسا تے علمی نيں یا ظنی؟ حجت ظنی رسانہاں نو‏ں اے کیونکہ جو علم نئيں اے اوہ نہ رسا اے تے نہ حجت اے۔ بنابر ااں افسوس اے کہ باب علم دے مسدود ہونے دے قائل حضرات نے در حقیقت اسنو‏ں بند کر دتا اے یعنی باب قرآن تے سنت قطعیہ دے علم نو‏‏ں بند کر دتا اے۔
ولایت مطلقہ فقیہ
اگرچہ آپ ایران وچ پہلوی نظام حکومت دے مخالف سن تے اس دور وچ کافی سیاسی سرگرمیاں وی دکھایاں نيں تے روح اللہ خمینی ؒ تو‏ں کافی گہرا تے قریبی رابطہ وی سی لیکن انقلاب دے بعد ولایت مطلقہ فقیہ دے موافقین وچ نئيں سن ۔
آپ عصر غیبت وچ فقہا دی کمیٹی دی ولایت دے قائل سن کہ اوہ شوریٰ تے کمیٹی وی لوگاں دی آرا تو‏ں منتخب نئيں ہوئے گی انہاں دا نظریہ سی کہ ہر انتخاب وچ رائی تے ووٹ دینے والے اس موضوع وچ مہارت رکھدے ہاں تے غیر تخصصی رای نو‏‏ں حرام جاندے سن ۔ لہذٰا آپ معمول تے رائج طریقہ تو‏ں ریفرنڈم تے انتخابات منعقد کرنے دے موافق نئيں سن تے لوگاں دے نظریات نو‏‏ں بروئے کار لانے دے لئی ہور طریقاں تے راہاں دے قائل سن ۔
فرد کدی مشروعیت تے جواز دی بنیاد نئيں ہو سکدا ،ولایت مطلقہ خدا دا حق اے تے شرعی ولایت پیغمبر ﷺ دا حق اے ،علما کلی ولایت دے مالک نئيں نيں کیونکہ ایہ وی خطا کردے نيں تے کر سکدے نيں۔
ولایت مطلقہ فقیہ تو‏ں متعلق آپ دا نظریہ ایرانی عوام دے درمیان قابل توجہ مقبولیت دا حامل اے۔ ایرانیاں دی تعلیم یافتہ اکثریت انہاں دے نظریہ نو‏‏ں اقتدار پسند لوگاں کہ گروہ دے تفکرات تو‏ں متفاوت قلمداد کردی اے۔
بلوغ دے متعلق
آیت اللہ صادقی تہرانی دی نظر وچ بلوغ دے نشیب و فراز تے اس دے تمام مرحلاں وچ عقلی یا جسمنی یا جنسی یا مالی تے یا اجتماعی اے تے بلوغ نو‏‏ں 6 قسماں وچ تقسیم کردے نيں :
ملائکہ دا سجدہ آدم
علامہ صادقی تہرانی اکثر مفسرین دے رائج نظریہ دے خلاف ملائکہ دے سجدہ نو‏‏ں آدم دی خلقت دے شکرانہ دے طور اُتے خدا دا سجدہ جاندے نيں نہ آدم دا تے سورہ اعراف دی 11واں آیت دی تفسیر وچ غور و خوض کرنے تو‏ں اس طرح تفسیر کردے نيں:تے یقیناً اسيں نے تساں نو‏‏ں ہموار زمین وچ (تواڈے امکان تے توانائی دے بقدر) رہنے دا ٹھکانا دتا تے اس وچ تواڈے لئی معیشت دے اسباب فراہ‏م کیتے (لیکن) بہت کم لوگ شکر گزار نيں ) 10 ( تے بیشک اسيں نے تساں نو‏‏ں خلق کیتا اس دے بعد اسيں نے تواڈی تصویر بنائی اس دے بعد اسيں نے فرشتاں تو‏ں کہیا : آدم دی تعلیم دے شکرانہ دے لئی (میرا) سجدہ کرو پس (سب) نے سجدہ کیتا سوائے ابلیس دے (کہ) سجدہ کرنے والےآں وچ نہ سی !
آپ دے عقیدہ تے نظریہ دے مطابق سورہ اعراف دی 11واں آیت وچ کہ ایتھ‏ے اُتے آدم دے لئی فرشتاں نو‏‏ں سجدہ کرنے دا حق تعالیٰ دا فرمان اے۔ اوہ آدمیاں دی تخلیق تے تصویر بنانے دے بعد اے جو دو بنیاد اُتے استوار اے۔
خود حضرت آدم وچ انساناں دی خلقت تے تصویر خاص طریقہ تو‏ں محقق تے ثابت اے کہ آئندہ وچ نسلاں دا سلسلہ اسی اُتے استوار اے تے ایہ خلق تے تصویر دونے ہی فعلی تے شانی رخ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں اختلاف رکھدی نيں ،اس دا موجودہ چہرہ آدم اول وچ نمودار سی کہ اس وچ خلقت تے موجودہ تصویر دونے سی لیکن انہاں دی ذریت دی نسبت کہ انہاں دی صلب تے حضرت حوا دا رحم سی اوہدی خلق دا وجود اوہی ذریت دی حالت اے تے تصویر انہاں ذریتاں دی گوناگاں صورتاں ہاں گی۔
یہ "کم" دی خلقت وی "صورنا کم" وچ اے کلی طور اُتے فعلی حالت اُتے ناظر اے (ہر اک اپنے اپنے زمانہ وچ) اس دے بعد فرشتہ دے آدم دے معلم ہونے دے شکرانہ دے طور اُتے خدا دے لئی سجدہ کرنے اُتے مامور ہوئے نيں اس تو‏ں مراد اے، بالخصوص محمد تے محمد والے تے تمام انبیا تے معصومین ؑ کہ کلی طور اُتے آدم تو‏ں برتر نيں تے ایہ نکتہ اوہدی معنوی جہت دے علاوہ " ثم قلنا لِلملائکه" کہ اللہ دا ایہ حکم فرشتاں دے سجود دی نسبت انساناں دی خلقت تے اوہدی تصویر دے بعد اے اوہدی پہلی حالت آدم نيں تے اوہدی بعد دی حالت تمام معصومین نيں۔
فرشتہ جو حضرت آدم دے معلم ہونے دے شکرانہ دے طور اُتے خدا دے لئی سجدہ کرنے اُتے مامور ہوئے اس تو‏ں مراد شخص آدم نئيں سن بلکہ اس تو‏ں تمام شائستہ انسانیت تے آدمیت مراد اے بالخصوص حضرت محمد ﷺ تے آپ دے اہلبیت ؑ تے تمام محمدی معصومین ؑ نيں کہ سارے کہ سارے آدم تو‏ں برتر نيں تے تے ایہ نکتہ اوہدی معنوی جہت " ثم قلنا لِلملائکة" دے علاوہ کہ فرشتاں دے سجود دی نسبت امر الہی انسان دی خلقت تے اوہدی تصویر دے بعد اے۔ اوہدی سب تو‏ں پہلی حالت آدم نيں تے اس دے بعد دے حالات تمام معصومین نيں۔
2۔ ایہ گل کہ سجدہ شخص آدم دے لئی نئيں سی بلکہ تمام بلند و بالا انسانیت دے لئی اے کہ حضرت محمد ﷺ تے آپ دے اہلبیت ؑ اس بلند وبالا انسانیت دی بلند ترین چوٹی اُتے واقع نيں چنانچہ شخص آدم اسماء دی تعلیم دے سلسلہ وچ فرشتاں دے اتنے شائستہ معلم رہے نيں ،ہور انبیائے الہی دی نسبت محمدیان ( اہلبیت ؑ) اس دے بلند ترین درجات وچ واقع نيں۔ تے جداں کہ اسيں نے مناسب جگہاں اُتے بیان کیتا اے کہ مورد سجدہ خود حضرت آدم ؑ نئيں تھے؟ کیونکہ عقل، فطرت تے کتاب و سنت دے مطابق غیر خدا دا سجدہ حرام اے ،اس قانون دی بنا اُتے آدم دے لئی سجدہ تے حضرت یوسف دے والدین دا یوسف دے لئی سجدہ ،سجدہ شکر سی کہ سجدہ دا متعلق "اللہ" اے تے سجدہ دا سبب اللہ دی خلق دے آدم دی نسبت فرشتاں دے لئی سجدہ دا حکم تے یوسف دی نسبت انہاں دے والدین نو‏‏ں سجدہ دا حکم بہت وڈی نعمت اے۔