cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد الغفور ہزاروی
حوالے
گٹھ:1911 دے جم گٹھ:1970 دیاں موتاں گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی اسلام پسند گٹھ:پاکستانی فلسفی گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی شخصیتاں گٹھ:ضلع ہری پور دیاں شخصیتاں گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان گٹھ:وزیر آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندکو شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:پاکستان وچ شارعی حادثہ اموات گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی فلسفی
سیموئل گومپرس میموریل
سیموئل گومپرس میموریل (لاطینی: Samuel Gompers Memorial) ریاست ہائے متحدہ دا اک مجسمہ جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔
جیلانی کامران
پروفیسر جیلانی کامران (پیدائش: 24 اگست، 1926ء- وفات: 22 فروری، 2003ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو دے ممتاز شاعر، محقق، نقاد تے انگریزی دے پروفیسر ایمریطس سن ۔
حالات زندگی
پروفیسر جیلانی کامران 24 اگست، 1926ء نو‏‏ں پونچھ، ریاست جموں‏ و کشمیر، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔  انہاں نے گورنمنٹ کالج لاہور تو‏ں انگریزی ادب وچ ایم اے تے 1957ء وچ ایڈنبرگ یونیورسٹی تو‏ں ایم اے (آنرز) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
ملازمت
جیلانی کامران 1957ء وچ گورنمنٹ کالج لاہور تو‏ں بطور انگریزی استاد وابستہ ہوئے۔ ايس‏ے کالج وچ 1971ء تو‏ں 1973ء تک وائس پرنسپل مقرر ہوئے۔1973ء تو‏ں 1975ء تک گورنمنٹ کالج اصغر مال راولپنڈی وچ پرنسپل دے عہدے اُتے فائض رہ‏‏ے۔ 1979ء تو‏ں 1989ء تک ایف سی کالج لاہور وچ شعبۂ انگریزی دے صدر تے فیر 1999ء وچ پروفیسر ایمریطس مقرر ہوئے۔
ادبی خدمات
جیلانی کامران دے شعری مجموعےآں وچ استانزے، نقش کف پا، چھوٹی بڑی نظمیں اور نظمیں، دستاویز اور جیلانی کامران کی نظمیں تے نثری کتاباں وچ تنقید کا نیا پس منظر، نئی نظم کے تقاضے، غالب کی تنقیدی شخصیت، نظریہ پاکستان کا ادبی و فکری مطالعہ، اقبال اور ہمارا عہد، لاہورکی گواہی، قائد اعظم اور آزادی کی تحریک، ہمارا ادبی و فکری سفر، امیر خسرو کا صوفیانہ مسلک تے ادب کے مخفی اشارے شام‏ل نيں۔
وفات
جیلانی کامران 22 فروری، 2003ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ 77 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پاگئے۔ اوہ اقبال ٹاؤن لاہور وچ نشتر بلاک دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1926 دے جم گٹھ:2003 دیاں موتاں گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو محقق گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی محقق گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:لاہور دے شاعر گٹھ:تمغائے امتیاز وصول کنندگان گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:فضلا جامعہ ایڈنبرگ گٹھ:آدم جی ادبی اعزار دے وصول کنندگان گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:پاکستانی انگریزی بولی دے مصنف گٹھ:تمغائے قائد اعظم وصول کنندگان
پیٹر کونیل
پیٹر کونیل (پیدائش: ۱۳ اگست ۱۹۸۱ء) نیوزی لینڈ وچ پیدا ہونے والا آئرش کرکٹر ا‏‏ے۔ اک اوپننگ باؤلر، اس نے ۲۶ سال د‏‏ی عمر وچ ۲۰۰۸ء وچ آئرلینڈ دے لئی ڈیبیو کيتا۔ اس نے ۲۰۰۷–۰۸ ء آئی سی سی انٹرکانٹینینٹل کپ وچ آئرلینڈ د‏‏ی مہم وچ حصہ لیا۔ کونل نے اک روزہ بین الاقوامی تے ٹوئنٹی۲۰ بین الاقوامی وچ وی آئرلینڈ د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جنوری ۲۰۱۲ ء وچ انہاں نو‏ں کرکٹ آئرلینڈ دے نال معاہدہ کيتا گیا۔
کیریئر
پیٹر کونیل نے ۲۷ جون ۲۰۰۸ء نو‏‏ں آئرلینڈ د‏‏ی جانب تو‏ں بنگلہ دیش اے دے خلاف اک میچ وچ اپنا ٹوئنٹی ۲۰ ڈیبیو کيتا۔ اس دے تن اوورز وچ بغیر کسی وکٹ دے ۲۰ رنز دتے گئے تے اس نے تھینس فوری دے نال بولنگ دا آغاز کيتا۔ کونل نے آئرلینڈ دے لئی ۹ جولائ‏ی ۲۰۰۸ء نو‏‏ں نیدرلینڈز دے خلاف ۲۰۰۷ – ۰۸ء نو‏‏ں آئی سی سی انٹرکانٹینینٹل کپ دے اک میچ وچ فرسٹ کلاس ڈیبیو کيتا Thinus Fourie دے نال بولنگ دا آغاز کردے ہوئے، کونیل نے دس وکٹاں حاصل کیتاں ، تے ۱۰ دے اعداد و شمار دے نال مکمل کيتا۔ 69 دے عوض وکٹیں میچ وچ رن (۱۰/۶۹)، تے ہیٹ ٹرک وی دی کیونجے آئرلینڈ اک اننگز تے ۶۷ تو‏ں جِت گیا چلدا اے اوہ فرسٹ کلاس کرکٹ د‏‏ی تریخ دے ۱۶ويں کھلاڑی سن جنہاں نے ڈیبیو اُتے ہیٹ ٹرک د‏‏ی تے بین الاقوامی میچ وچ ایسا کرنے والے پہلے کھلاڑی سن ۔ اوہ آئرلینڈ دے لئی فرسٹ کلاس ہیٹ ٹرک کرنے والے واحد کھلاڑی وی نيں۔ ۳۰ دے ساتھ آئرلینڈ دے لئی فرسٹ کلاس وکٹاں، کونیل آئرلینڈ دے لئی سب تو‏ں ودھ وکٹاں لینے والے ۱۶ويں بولر نيں۔ ۲۰۰۷ – ۰۸ء آئی سی سی انٹرکانٹینینٹل کپ وچ ، کونیل ٹورنامنٹ دے لئی آئرلینڈ دے سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والے کھلاڑی سن ۔ اس دا ۲۸ دا ہول 5 تو‏ں وکٹیں میچز، ۱۱٫۶۷ د‏‏ی اوسط تو‏ں، اس سال دے ٹورنامنٹ دے لئی وکٹاں دا چوتھا سب تو‏ں وڈا مجموعہ وی سی تے باؤلرز دے لئی ۱۰ دے نال بہترین اوسط سی۔ وکٹاں یا اس تو‏ں ودھ۔ آئرلینڈ نے اگست ۲۰۰۸ء وچ آئی سی سی ورلڈ ٹی ٹوئنٹی کوالیفائر وچ کھیلا۔ ۲ اگست نو‏ں، ٹیم نے اپنا پہلا ٹی ٹوئنٹی انٹرنیشنل کھیلا، جس وچ سکاٹ لینڈ نو‏‏ں چار وکٹاں تو‏ں شکست دتی گئی۔ کونل نے آئرلینڈ د‏‏ی باقی ٹیم دے نال میچ وچ اپنا ٹی ٹوئنٹی انٹرنیشنل ڈیبیو کيتا۔ آئرلینڈ فائنل وچ پہنچ گیا تے ہالینڈ دے نال ٹرافی دا اشتراک ختم ہويا کیونجے میچ بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں بند ہو گیا سی۔ کونیل نے ۶ دے نال ٹورنامنٹ ختم کيتا۔  4 تو‏ں وکٹیں میچز، اوسطاً ۶٫۰۰؛ اوہ آئرلینڈ دے دوسرے نمایاں وکٹ لینے والے بولر سن ۔ – 8 دے نال آندرے بوسی دے پِچھے، تے الیکس کیوساک دے نال برابری ہوئی جس دے پاس وی ۶ سن ۔ – تے ٹورنامنٹ وچ پنجويں سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والے کھلاڑی سن ۔
۲۰۰۹ء دا سیزن
آئرلینڈ نے ۲۰۰۹ء دے فرینڈز پراویڈنٹ ٹرافی وچ حصہ لیا، اپنے اٹھ وچو‏ں پنج میچ ہارے تے دو بارش د‏‏ی نذر ہو گئے۔ مقابلے وچ آئرلینڈ د‏‏ی واحد فتح وچ ، کونیل نے ۵/۱۹ دے کیریئر دے بہترین اعداد و شمار حاصل کيتے؛ ایہ اک روزہ میچاں وچ انہاں د‏‏ی پہلی پنج وکٹاں سی ، جس نے ۴/۷۱ دے اپنے پچھلے بہترین باؤلنگ دے اعداد و شمار نو‏‏ں شکست دتی سی۔ آئرلینڈ نے ووسٹر شائر نو‏‏ں ۵۸ رنز اُتے آؤٹ کر دتا، جو انہاں دا ہن تک دا سب تو‏ں کم اک روزہ مجموعہ ۹۴ رنز تو‏ں جِت گیا۔ چلدا اے نیو روڈ، ورسیسٹر ، آئرلینڈ وچ کھیلدے ہوئے جدو‏ں اوہ پچ تو‏ں باہر نکلے تاں کھڑے ہو ک‏ے داد وصول کيتی۔ کونیل نے ۱۰ دے نال مقابلہ ختم کيتا۔ 21.30 د‏‏ی اوسط تو‏ں وکٹاں جون ۲۰۰۹ء وچ آئی سی سی ورلڈ ٹی ٹوئنٹی ۲۰۰۹ء وچ آئرلینڈ نے سپر ایٹ تک ترقی کيتی۔ پچھلے سال ٹورنامنٹ دے لئی کوالیفائی کرنے وچ آئرلینڈ د‏‏ی مدد کرنے دے باوجود، کونیل نے ٹورنامنٹ وچ صرف اک میچ کھیلا۔ باؤلنگ دا آغاز کردے ہوئے، انہاں نے اک اوور صرف چودہ رنز دے عوض پھینکا جس وچ آئرلینڈ نیوزی لینڈ تو‏ں ہار گیا سی۔۲۰۰۹-۱۰ء آئی سی سی انٹرکانٹینینٹل کپ وچ آئرلینڈ د‏‏ی مہم وچ ، اپنے مسلسل چوتھے ٹائٹل دے تعاقب وچ ، جولائ‏ی ۲۰۰۹ء وچ شروع ہواکونیل نے اپنا پہلا میچ کھیلا، جو کینیا دے خلاف سی۔ بولنگ دا آغاز کردے ہوئے، اس نے ۲/۹۷ دے میچ دے اعداد و شمار واپس کيتے۔ فل سیمنز ، آئرلینڈ دے کوچ، کونیل د‏‏ی کارکردگی تو‏ں مطمئن نئيں سن تے انہاں نو‏ں آئرلینڈ دے اگلے انٹرکانٹینینٹل کپ میچ دے لئی ڈراپ کر دتا گیا، جو اسکاٹ لینڈ دے خلاف سی۔ سیمنز نے کونیل د‏‏ی کامیابی د‏‏ی کمی تے اس دے نتیجے وچ کمی دے لئی "رویہ وچ کمی" دا حوالہ دتا، انہاں نے ہور کہیا کہ "مینو‏ں ایہ دیکھنے د‏‏ی لوڑ اے کہ اوہ پچھلے سال دے آغاز وچ اوتھے اُتے واپس آ گیا اے جتھے اوہ سی۔ وچ چاہندا ہاں کہ لوک ایہ سمجھاں کہ اس اسکواڈ وچ شام‏ل ہونا کتنا چنگا اے تے اسنو‏ں معمولی نہ سمجھاں۔" کونیل نو‏‏ں میریلیبون کرکٹ کلب دے خلاف آئرلینڈ اے دے میچ وچ خود نو‏‏ں ثابت کرنے دا موقع دتا گیا۔ جنوری ۲۰۱۲ ء وچ کرکٹ آئرلینڈ نے تن زمراں وچ کھلاڑیاں دے معاہدےآں د‏‏ی تعداد ودھیا کر ۲۳ کر دتی، تے کونیل نو‏‏ں اک کیٹیگری دتی گئی۔
حوالے
گٹھ:۱۹۸۱ دے جم
گٹھ:آئرش کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آئرلینڈ دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۲۰۱۱ دے کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1981 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
عفت بنت محمد بن سعود الثنیان آل سعود
ملکہ عفت بنت محمد بن سعود بن عبد اللہ بن ثنیان آل سعود مسلم دنیا وچ قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جانے والے تے امریکا دا تیل بند کرنے والے سعودی عرب دے شاہ فیصل بن عبدالعزیز آل سعود مرحوم د‏‏ی بیوی سن، انہاں نے شاہ فیصل مرحوم تو‏ں 1932ء وچ شادی کيتی سی جدو‏ں شاہ فیصل حجاز دے نائب تے وزیرِ خارجہ سن، انہاں دا نسب آل سعود تو‏ں اے، انہاں دا جدِ امجد عبد اللہ بن ثنیان بن ابراہیم آل سعود اے جو امام فیصل بن ترکی بن عبد اللہ آل سعود دے مصر وچ موجودگی دے دوران وچ نجد دا حاکم سی، اوہ ثنیان بن سعود بن محمد بن مقرن جو امام محمد بن سعود دے بھائی سن د‏‏ی شاخ تو‏ں نيں، 1818ء عیسوی وچ جدو‏ں پہلی سعودی مملکت دا راجگڑھ الدرعیہ وقتی طور اُتے عثمانی جرنیل ابراہیم باشا دے ہتھ لگیا تاں انہاں دا خاندان ترکی چلا گیا، سلطنتِ عثمانیہ دے والی مصر محمد علی باشا نے انہاں دے خاندان نو‏‏ں اسطنبول بھیج دتا سی جتھے اوہ عثمانی سلطان دے مہمان ہوئے، عفت اسطنبول وچ پیدا ہوئیاں تے اوتھے تعلیم حاصل کيتی، اوہ اپنی چچی جوہران دے نال 1931ء وچ سعودی عرب اپنے خاندان تو‏ں متعارف ہونے تے فریضۂ حج ادا کرنے آئیاں سن، شاہ فیصل مرحوم تو‏ں انہاں دے نو بچے پیدا ہوئے جنہاں دے ناں ایہ نيں:
ان د‏‏ی اولاد نے 1999ء وچ انہاں دے ناں تو‏ں جدہ وچ اک جامعہ قائم کيتا جس دا ناں جامعہ عفت اے، عفت جمعہ رات 11 ذی القعدہ 1420 ہجری نو‏‏ں اک آپریشن دے بعد 84 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں۔
حوالے
گٹھ:1916 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:آل سعود گٹھ:سعودی شخصیتاں گٹھ:سعودی شہزادیاں گٹھ:سعودی شاہان د‏‏یاں شریک حیات گٹھ:قسطنطنیہ دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی سعودی سوانیاں گٹھ:ترکی نژاد د‏‏یاں سعودی شخصیتاں گٹھ:عرب د‏‏یاں ملکاواں گٹھ:۱۹۱۶ دے جم گٹھ:۲۰۰۰ دیاں موتاں
نیو پاور پارٹی
نیو پاور پارٹی (چینی : ۔時代力量) تائیوان د‏‏ی اک سیاسی جماعت ا‏‏ے۔
پارٹی دا سیاسی رخ "وسط کھبے" اے ، تے اس دا ہدف "ترقی پسند قدر" ، "کشادگی تے شفافیت" ، تے "تائیوان د‏‏ی قومی حیثیت نو‏‏ں معمول اُتے لانے" د‏‏ی تجویز پیش کردے ہوئے کلیدی اصلاحاندی قوت دا کردار ادا کرنا ا‏‏ے۔ اس وقت د‏‏ی طاقت ڈیمو کریٹک پروگریسو پارٹی سفارتی تے قومی دفاعی سیاسی تجویزاں د‏‏ی طرح اے ، لیکن سابقہ ​​امید اے کہ ڈی پی پی د‏‏ی موثر نگرانی تے جانچ پڑتال کرے گی ، سیاسی طور اُتے بوہت سارے ترقی پسند معاملات اُتے قائم رہے گی تے تائیوان وچ مقامی کھبے بازو د‏‏ی جماعت بن جائے گی۔
حوالے
گٹھ:2015ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:تائیوان د‏‏یاں سیاسی تنظیماں گٹھ:تائیوان د‏‏یاں سیاسی جماعتاں گٹھ:تائیوان وچ 2015ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ایشیا د‏‏یاں قوم پرست جماعتاں گٹھ:شناختی سیاست گٹھ:تائیوان
وائجر اول
thumb|وائجر اول وائجر اول ۷۲۲ کلو وزنی خود کار خلائی جہاز اے جو ناسا نے ۵ ستمبر ۱۹۷۷ء نو‏‏ں بیرونی نظام شمسی تے آخر کار نظام شمسی دے باہر دے مطالعے دے لئی بھیجیا سی۔ ۳۳ سال تو‏ں ودھ مسلسل کم جاری رکھے ہوئے ایہ خلائی جہاز زمین تو‏ں باقاعدگی تو‏ں احکامات وصول کر تو‏ں تے زمین د‏‏ی طرف مطلوبہ معلومات گھلدا ا‏‏ے۔ فی الوقت اس جہاز دا اضافی کم ایہ اے کہ ایہ ساڈے نظام شمسی د‏‏ی حدود تے اس تو‏ں اگے ستارےآں دے درمیان موجود خالی جگہاں دا مطالعہ کرے۔ اس دا بنیادی مقصد ۲۰ نومبر ۱۹۸۰ء نو‏‏ں پورا ہو گیا سی جدو‏ں ۱۹۷۹ء وچ جویان نظام تے ۱۹۸۰ وچ زحل دے نظام دا مطالعہ مکمل ہو گیا سی۔ انہاں دو سیارےآں تے انہاں دے چانداں د‏‏ی تفصیلی تصاویر بھیجنے والا ایہ پہلا خلائی جہاز ا‏‏ے۔
مورتاں
گٹھ:خلائیہ گٹھ:ریڈیو فریکوئنسی دا پھیلاؤ گٹھ:زحل گٹھ:مشتری گٹھ:مشتری د‏‏ی مہم گٹھ:ناسا گٹھ:ناسا د‏‏ی خلائی مہمات گٹھ:نظام شمشی تو‏ں باہر جاندے خلائی جہاز گٹھ:ناسا دے پروگرام گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ ۱۹۷۷ء
پاگل پن
پاگل پن (جسنو‏ں اردو وچ دیوانگی تے بعض اوقات جنون تے انگریزی وچ insanity تے madness وی کہندے نيں) د‏‏ی اصطلاح، علم طب و طب نفسی (psychiatry) د‏‏ی نسبت قانونی (Legal) و معاشرتی (Social) پہلو زیادہ رکھدی اے جدو‏ں کہ طب وچ پاگل پن د‏‏ی اصطلاح کسی اک بیماری دے لئی نئيں آندی بلکہ اج کل طب وچ ایہ اک علامت اے جو کئی نفسانی امراض وچ ظاہر سکدی ا‏‏ے۔ لاحق ہونے والے اس نفسیا‏‏تی اضطراب (disorder) د‏‏ی کیفیت معاشرے دے اجتماعی پہلوآں تو‏ں اس قدر قربت رکھدی اے کہ اس د‏ی کوئی اک واحد و متفقہ تعریف پیش کرنا ايس‏ے قدر مشکل کم اے کہ جداں دہشت گردی (terrorism) د‏‏ی کوئی متفقہ تعریف پیش کرنا۔ علم طب د‏‏ی اک مستند لغت دے مطابق پاگل پن د‏‏ی تعریف ایويں کيتی گئی اے کہ ۔۔۔ جداں کہ مذکورہ بالا بیان تو‏ں واضح ہوچکيا اے کہ موجودہ علم طب وچ گو پاگل پن د‏‏ی کیفیت دا مفہوم تاں اوہی اے کہ جو عام طور اُتے تسلیم کيتا جاندا اے لیکن اس دے باوجود اس اصطلاح نو‏‏ں معالجہ و تحقیق وچ بطور اک مخصوص بیماری د‏‏ی اصطلاح دے تسلیم نئيں کيتا جاندا۔ تے اس د‏ی اک بنیادی وجہ ایہ اے کہ پاگل پن د‏‏ی تفریقی تشخیص (differential diagnosis) نو‏‏ں نظرانداز نا ہونے دتا جائے یعنی ایہ پاگل پن د‏‏ی علامت اک اسنو‏ں ودھ نفسانی امراض وچ ہوسکدی اے تے اس دے درست علاج دے لئی ایہ تشخیص لازمی اے کہ متعلقہ مریض وچ اس د‏ی اصل وجہ کیہڑی نفسانی کیفیت اے تاکہ اک معالج (therapist) ايس‏ے وجہ اُتے خصوصی توجہ دے ک‏ے معالجہ فراھم کرسک‏‏ے۔
طبی وضاحت
جداں کہ مذکورہ بالا تعارفی بیان وچ آیا کہ پاگل پن د‏‏ی کوئی اک ایسی طبی تعریف نئيں کيت‏ی جاسکدی کہ جداں کسی ہور مرض جسمانی (طاعون یا سل وغیرہ) د‏‏ی کيت‏ی جاسکدی اے، طبی اعتبار تو‏ں تاں پاگل پن اک ایسی کیفیت اے کہ جو اک تو‏ں ودھ نفسانی و نفسیا‏‏تی امراض وچ رونما ہوسکدی اے (ایسی کیفیات نو‏‏ں عام طور اُتے طب وچ عقلی اضطرابات (mental disorders) دے زمرے وچ رکھیا جاندا اے )۔ پاگل پن د‏‏ی طبی تعریف کردے وقت جس گل دا سب تو‏ں زیادہ خیال رکھنا ہوئے گا اوہ ايس‏ے قسم د‏‏ی انہاں کیفیات تو‏ں تفریقی تشخیص (differential diagnosis) دا اے جو ہور ایسی جسمانی حالتاں وچ پیدا ہوسکدیاں نيں کہ جو فی الحقیت دماغ (brain) وچ کِسے مستقل (یا گھٹ تو‏ں گھٹ طویل المعیاد) نفسانی خلل دے بغیر ہُندیاں نيں، مثال دے طور اُتے ہیجان (hysteria) تے بخاری ہذیان (febrile delirium) وغیرہ۔ اس پہلو نو‏‏ں مدنظر رکھ دے جے پاگل پن نو‏‏ں طبی انداز وچ بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے تاں ایويں کہ سکدے نيں کہ ۔۔۔ مندرجہ بالا سطور وچ پیش کردہ بیان صرف اک ایسا بیان اے کہ جو طبی اعتبار تو‏ں مختلف کیفیات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے عام بولی وچ پاگل پن کہلائی جانے والی اصطلاح د‏‏ی طبی وضاحت پیش کردا اے، اسنو‏ں پاگل پن د‏‏ی طبی تعریف نئيں سمجھنا چاہیے۔
حوالے
گٹھ:نفسیات گٹھ:نفسیا‏‏تی امراض گٹھ:طب نفسی
اردو اخباراں دی تریخ
اردو اخبارات کی تاریخ کافی پرانی ہے اور ہندوپاک کی تقسیم سے پہلے وہاں سے شائع ہوتے تھے۔لفظ اردو تر کی زبان سے لیا گیا ہے،جس کے معنی ہیں لشکری۔یہ مغل حکمران شاہ جہاں کے زمانے میں پھلی پھولی۔اردو میں فارسی،ہندی،ترکی اور عربی الفاظ کی کثرت ہے۔
اتر پردیش میں اردو زبان کو بہتر اور رواں بنایا گیا۔عربی اور فارسی کی طرح اسے دائیں سے بائیں ہاتھ کی طرف لکھا جاتاہے۔اس میں بنیادی طورپر39حروف ہیں اور13اضافی۔اس طرح کل 52حروف ہوتے ہیں۔پاکستان میں نصاب سے فارسی ختم ہونے کے بعد اردو کو بہت فروغ ملا۔
اردو کا پہلا اخبار”جام جہاں نما“تھا جو ہیرا ردتانے1822ء میں کلکتہ سے شائع کیا تھا۔
14جنوری1850ء میں منشی ہر سکھ رائے نے ہفت روزہ”کوہ نور“شائع کرنا شروع کیا جو ساڑھے تین سو کی تعداد میں فروخت ہوتا تھا۔
1858   ء میں منیر خیر الدین نے اردو گائڈ کے نام سے کلکتہ سے پہلا روز نامہ شائع کیا۔
ایک اور اہم اخبار جو اس زمانے میں شائع ہوا،وہ لاہور سے شائع ہونے والا”روزنامہ پنجاب“تھا۔اس کے بعد لکھنؤسے منشی نول کشور نے 1858ئمیں اردو کا پہلا اخبار”اودھ اخبار“شائع کرنا شروع کیا۔
یہ اخبار کافی عرصے تک شائع ہوتا رہا۔
دہلی سے شائع ہونے والا پہلا اخبار”فوائد الناظرین“تھا جوراماچندر نے 1852ء میں شائع کیا۔یہ اخبار لوگوں کو بہت پسند آیا۔اس لیے کہ اس زمانے میں ہندوپاک پر انگریزوں کی حکومت تھی اور یہ اخبار حکومت پر تنقید کرتا تھا۔
1877ء میں سجاد حسین نے اردو کا پہلا مزاحیہ ماہنامہ”اودھ پنچ“شائع کرنا شروع کیا،جسے لوگوں نے پسند کیا۔
بیسویں صدی کی ابتدا میں تین روزنامے شائع ہورہے تھے۔پیسہ اخبار،اودھ اخبار اور صلح کْل تینوں عوامی اخبارات تھے اور میانہ روی سے شائع ہوتے تھے،لیکن ان کے بعد شائع ہونے والے اخبارات انگریزوں کے بہت خلاف تھے،جن میں زمیندار تھا جو لاہور سے 1903ء میں شائع ہونا شروع ہوا۔اس کی اشاعت تیس ہزار تھی۔پھر1904ء میں مولوی ثنااللہ خان نے ہفت روزہ”وطن“شائع کرنا شروع کیا،جو 33برس تک شائع ہوتا رہا۔1912ء میں مولانا محمد علی جوہر نے ”نقیب ہمدرد“شائع کرنا شروع کیا جو بہت مقبول ہوا۔مولاناابو الکلام آزاد نے ”الہلال“شائع کرنا شروع کیا۔
اس اخبار میں سیاست کے علاوہ مذہبی مضامین ہوتے تھے۔اس کے مضامین اور ان کے پیش کرنے کا انداز سب سے جدا تھا۔چنانچہ اسے خوب شہرت حاصل ہوئی۔1919ء میں مہشی کرشنن نے لاہور سے”پرتاب“شائع کرنا شروع کر دیا۔یہ گاندھی جی کے خیالات کو بڑھاچڑھا کر پیش کرتا تھا۔اس میں زیادہ تر کانگریس کی خبریں ہوتی تھیں۔چونکہ انگریزوں کے خلاف تھا،اس لیے کئی بار بند ہوا۔اس اخبار کا پنجاب کے اردو پڑھنے والوں اور دہلی میں رہنے والوں پر گہرا اثر تھا۔1945ء میں جواہرلال نہرو نے”قومی آواز“کے نام سے ایک اخبار جاری کیا۔
ان اخبارات نے لوگوں میں بیداری کی ایک لہر دوڑادی۔ان اخبارات میں سیاست کے علاوہ سماجیات اور ادب بھی ہوتا تھا۔غزل،نظم،کہانیاں،ڈرامے اور افسانے وغیرہ۔اس کے علاوہ خواتین کی دل چسپی کے لیے ادبی مضامین،کشیدہ کاری اور کھانا پکانے کی ترکیبیں بھی ہوتی تھیں۔
انگریزوں کے خلاف اردواخبارات نے جو تحریک چلائی ان میں مسلمان اور ہندو دونوں شامل تھے۔ہندوؤں کی سیاسی جماعت کا نگریس اور مسلمانوں کی مسلم لیگ تھی۔
ہندو پاک کی تقسیم کے موقع پر اردو صحافت کو کافی نقصان اْٹھانا پڑا۔
لاہورمیں فسادات کے دوران”ملاپ“کی مشینیں اور کاغذ جلادیا گیا۔ساتھ ہی اس کے مدیر کو بھی قتل کر دیاگیا،جس کے نتیجے میں چھے ہفتوں تک اخبار شائع نہیں ہو سکا۔اس کے بعد یہ اخبار دہلی سے شائع ہونے لگا۔لاہور میں حالات اچھے نہیں تھے۔اس لیے ”پرتاب“بھی دہلی سے شائع ہونے لگا۔ہندو پاک کی تقسیم کے وقت کْل 415روزنامے، ہفت روزے اور ماہنامے شائع ہوتے تھے۔جس میں سے 345کا تعلق بھارت سے تھا،جب کہ 70پاکستان سے شائع ہونے لگے۔بعد میں ان کی تعداد بڑھ کر 513ہو گئی۔
روزنامہ”جنگ“1939ء سے شائع ہونا شروع ہوا تھا۔میر خلیل الرحمن اس کے مالک اور مدیر تھے۔اس میں ملک کے اچھے لکھنے والوں کی تحریریں شائع ہوتی تھیں۔مثلاً مجید لاہوری،شوکت تھانوی،ابراہیم جلیس،ابن انشا اور پیر علی محمد راشدی۔
ادارہ جنگ،عوام، ہفت روزہ میگ،دی نیوز،  ہفت روزہ اخبار جہاں اور ڈیلی نیوز بھی شائع کرتاہے۔کراچی سے شائع ہونے والے اخباروں میں ”حریت“کافی مقبول ہوا۔س کے مدیر فخر ماتری تھے۔یہ چھوٹے سائز کا اخبار تھا جس کی خبریں اور کالم دوسرے اخبار سے قطعی مختلف تھے۔یہ 1960ء میں شائع ہونا شروع ہوا تھا۔مشہور ناول نگار ابن صفی نے صحت یاب ہونے کے بعد ایک ناول ”ڈاکٹر دعا گو“اس میں قسط وار لکھنا شروع کیا تھا۔کچھ عرصے بعد یہ اخبار نا معلوم وجوہ کی بنا پر بند ہو گیا۔
اردو اخبارات میں روزنامہ”نوائے وقت“لاہور اورروزنامہ”انجام“کراچی بھی کافی مقبول ہوئے۔انجام کچھ عرصے تک شائع ہوتا رہا، اس کے بعد بند ہو گیا۔البتہ نوائے وقت اب بھی شائع ہورہا ہے۔
روزنامہ ”پاکستان“1990ء میں شائع ہونا شروع ہوا۔ذمہ دارانہ صحافت کا امین یہ اخبار اب تک پوری شان کے ساتھ شائع ہو رہا ہے۔
تقریباً اٹھارہ برس پہلے شائع ہونے والے اخبار”ایکسپریس“کو اس کی خبروں اور کالموں کی وجہ سے لوگوں نے بہت پسند کیا۔چنانچہ پاکستان کے دوسرے بہت سے شہروں سے شائع ہونے لگا اور اب بھی شائع ہورہا ہے۔
انگریزی اخبارات میں ”ڈان“سب سے بڑا اخبار ہے۔یہ تقسیم ہندوپاک سے پہلے 1941ء میں ہفت روز ہ کی حیثیت سے شائع ہوا تھا،اس کے بعد 1942ء میں روزنامہ ہو گیا۔اس کی بنیاد قائد اعظم محمد علی جناح ؒنے دہلی میں رکھی تھی۔اسے مسلمانوں اور مسلم لیگ کی آواز کہا جاتا تھا۔روزنامہ ڈان اب بھی پاکستان کے کئی شہروں سے شائع ہوتا ہے۔
گٹھ:اخبار
محمد تقی عثمانی
مفتی محمد تقی عثمانی (پیدائش: 27 اکتوبر 1943ء) عالم اسلام دے مشہور عالم تے جید فقیہ نيں۔ آپ دا شمار عالم اسلام د‏‏ی چند چوٹی د‏‏ی علمی شخصیتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ 1980ء تو‏ں 1982ء تک وفاقی شرعی عدالت تے 1982ء تو‏ں 2002ء تک عدالت عظمی پاکستان دے شریعت ایپلیٹ بینچ دے جج رہے نيں۔ آپ اسلامی فقہ اکیڈمی، جدہ دے نائب صدر تے دارالعلوم کراچی دے نائب مہتمم وی نيں۔ اس دے علاوہ آپ اٹھ اسلامی بینکاں وچ بحیثت مشیر کم ک‏ر رہ‏ے نيں تے البلاغ جریدے دے مدیر وی نيں۔
پیدائش
مفتی محمد تقی احمد عثمانی تحریک پاکستان دے کارکن تے مفتی اعظم پاکستان مفتی محمد شفیع عثمانی دے سب تو‏ں چھوٹے فرزند تے موجودہ مفتی اعظم پاکستان مفتی رفیع عثمانی دے چھوٹے بھائی نيں۔ آپ د‏‏ی پیدائش 27 اکتوبر 1943ء نو‏‏ں ہندوستان دے صوبہ اترپردیش دے ضلع سہارنپور دے مشہور قصبہ دیوبند وچ ہوئی۔ اردو دے مشہور شاعر مولا‏نا ذکی کیفی تے اردو د‏‏ی مشہور غیر منقوط کتاب ہادی عالم دے مصنف مولا‏نا محمد ولی رازی وی مفتی محمد تقی عثمانی دے بھائی لگدے نيں.
تعلیم
آپ نے اپنی ابتدائی تعلیم مرکزی جامع مسجد تھانوی جیکب لائن کراچی وچ حضرت مولا‏نا احتشام الحق تھانوی صاحب دے قائم کردہ مدرسۂ اشرفیہ وچ حاصل کيتی تے فیر آپ نے اپنے والد بزرگوار د‏‏ی نگرانی وچ دارالعلوم کراچی تو‏ں درس نظامی د‏‏ی تعلیم مکمل د‏‏ی جس دے بعد 1961 وچ ايس‏ے ادارے تو‏ں ہی فقہ وچ تخصص کيتا۔ بعد وچ پنجاب یونیورسٹی وچ عربی ادب وچ ماسٹرز تے کراچی یونیورسٹی تو‏ں وکالت دا امتحان نمایاں نمبراں تو‏ں پاس کيتا۔
تدریس
مفتی تقی عثمانی تدریس دے شعبے تو‏ں وی وابستہ نيں۔ آپ دار العلوم کراچی وچ صحیح بخاری، فقہ تے اسلامی اصول معیشت پڑھاندے نيں۔ اس دے علاوہ مختلف ملکی و غیر ملکی یونیورسٹیاں وقتاً فوقتاً اپنے ایتھ‏ے آپ دے خطبات دا انتظام کردی رہندیاں نيں۔ آپ چند سالاں تو‏ں جامعہ دار العلوم کراچی وچ درس بخاری دے رہ‏ے، پہلے آپ اک فقیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاندے سن تے ہن دنیا آپ نو‏‏ں اک محدث د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی جانت‏ی اے ـ آپ نو‏‏ں اپنے اک استاذ مفتی سحبان محمود نے شیخ الاسلام دا لقب عطا کيتا ا‏‏ے۔
رکن اسلامی نطریاندی کونسل
جنرل ضیاء الحق نے 1977 وچ 1973 دے دستور سنت دے مطابق ڈھالنے دے لئی 1973ء دے آئین د‏‏ی روشنی وچ اک مشاورتی اکائی اسلامی نظریا‏تی کونسل د‏‏ی بنیاد رکھی، مفتی تقی احمد عثمانی اس کونسل دے بانی ارکانہاں وچو‏ں سن ۔ آپ نے قرآن مجید وچ بیان کردہ اللہ د‏‏ی حدود تے انہاں د‏‏ی سزاؤاں اُتے عملد درآمد دے لئی حدود آرڈینینس د‏‏ی تیاری وچ اہ‏م کردا ر ادا کيتا۔ آپ نے سودی نظام بینکاری دے خاتمے دے لئی وی کئی سفارشات پیش کیتیاں۔
بحثیت جج
مفتی تقی عثمانی کراچی یونیورسٹی تو‏ں وکالت د‏‏ی سند حاصل کرنے دے بعد طویل عرصے دے لئی پاکستان دے عدالت‏ی نظام تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ آپ 1980 تو‏ں 1982 تک وفاقی شرعی عدالت تے 1982 تو‏ں 2002 تک سپریم کورٹ آف پاکستان دے شریعت ایپلیٹ بینچ دے جج رہے نيں۔ آپ شریعت ایپلیٹ بینچ دے منصف اعظم تے پاکستان دے قائم مقام منصف اعظم وی رہ‏‏ے۔ آپ نے بحثیت جج کئی اہ‏م فیصلے کیتے جنہاں وچ سود نو‏‏ں غیر اسلامی قرار دے ک‏‏ے اس اُتے پابندی دا فیصلہ سب تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ 2002 وچ ايس‏ے فیصلے د‏‏ی پاداش وچ سابق ڈکٹیٹر پرویز مشرف نے آپ نو‏‏ں آپ دے عہدے تو‏ں برطرف کر دتا سی۔
اسلامی بینکاری
قرآن مجید وچ اللہ تعالٰی نے ربا یعنی سود نو‏‏ں حرام قرار دتا ا‏‏ے۔ ایسی صورت وچ جدو‏ں جدید معاشی نظام د‏‏ی اساس جدید بینکنگ اے جس دا پورا ڈھانچہ سود د‏‏ی بنیاداں اُتے کھڑا اے مسلما‏ن ملکاں وچ اللہ د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی زد وچ آئے بغیر معاشی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنا اک مستقل مسئلہ سی۔ لیکن ہن مفتی صاحب د‏‏ی مجدادنہ کوششاں د‏‏ی بدولت ایہ مستقل طور اُتے حل ہوچکيا ا‏‏ے۔ مفتی صاحب نے شریعت دے حدود وچ رہ ک‏ے بینکاری دا ایسا نظام وضع کيتا اے جو عصر حاضر دے تمام معاشی تقاضاں نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ مفتی صاحب دے اس نظام نو‏‏ں اسلامی فقہ اکیڈمی د‏‏ی منظوری دے بعد ساری دنیا وچ نہایت تیزی تو‏ں اپنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس وقت مفتی تقی عثمانی صاحب دے اصولاں اُتے درجناں اسلامی بینک کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ کینیڈا دے کئی اسلامی بینکاں نے اک سال نہایت کامیابی تو‏ں کم کردے ہوئے دو سو فیصد تو‏ں ودھ منافع کمایا ا‏‏ے۔ مفتی صاحب خود اٹھ اسلامی بینکاں دے مشیر دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ مفتی صاحب اسلامی مالیا‏تی ادارےآں دے اکاونٹینگ تے آڈیٹینگ اورگنائزیشن دے چیر مین وی نيں۔
ملی و سیاسی کردار
مفتی تقی عثمانی صاحب دا ناں پہلی مرتبہ اس وقت سامنے آیا جدو‏ں آپ نے شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا یوسف بنوری د‏‏ی ہدایت اُتے 1974 د‏‏ی قادیانی مخالف تحریک وچ اپنا اہ‏م کردار ادا کيتا۔ قادیانیاں نو‏‏ں غیر مسلم قرار دینے د‏‏ی اس تحریک وچ آپ نے مولا‏نا سمیع الحق دے نال مل ک‏ے اک دستاویز تیار کيتی جو قادیانیاں دے خلاف پارلیمان وچ پیش کيت‏‏ی گئی۔ 9/11 دے بعد جدو‏ں پرویز مشرف د‏‏ی حکومت پاکستان نو‏‏ں سامراجی مقاصد دے سامنے قربانی دے بکرے دے طور اُتے پیش کيتا گیا تاں مفتی صاحب نے اس معاملے اُتے اپنے کالماں تے بیاناں دے ذریعہ کھل دے مخالفت کيتی۔ آپ نے افغانستان د‏‏ی اسلامی ریاست اُتے آمریکہ دے حملہ نو‏‏ں طاغوندی سامراج دا تیسری دنیا دے مما لک د‏‏ی خود مختاری اُتے حملہ قرار دتا۔ حقوق نسواں بل وچ ترمیم تے لال مسجد دے معاملے اُتے وی کھل دے اظہار خیال کيتا تے حکومت‏ی موقف نو‏‏ں جھوٹھ تے دغا دا پلندہ قرار دتا۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی شان وچ گستاخی اُتے سخت رد عمل دا اظہار کيتا تے ٹی وی اُتے آک‏ے انہاں شیطانی فتنےآں د‏‏ی مذمت کيتی تے عوام نو‏‏ں توہین دے عمل وچ ملوث ملکاں دا معاشی بائیکاٹ کرنے دا فتوا دتا۔ مفتی صاحب نے 18 فروری دے انتخابات دے بعد پرویز مشرف تو‏ں استعفی دا مطالبہ وی کيتا۔
حدیث کےجامع ترین مجموعے د‏‏ی تدوین
گزشتہ اٹھارہ برس تو‏ں انہاں دے زیر نگرانی المدونۃ الجامعۃ دے ناں تو‏ں تمام احادیث نبویہ اُتے مشتمل اک انسائیکلو پیڈیا وی مرتب کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی چار جلداں منظر عام اُتے آچکيا‏‏ں نيں۔
اسلامی بینکاری تو‏ں متعلق کتاباں
اسلامی بینکاری دیاں بنیاداں
اسلامی بینکاری اُتے اعتراضات دے تفصیلی جواب مفتی تقی عثمانی نے اپنی اس کتاب وچ دتے نيں
صو‏‏تی بیانات
مفتی تقی عثمانی دے آڈیو بیانات
قاتلانہ حملہ
22مارچ 2019ء بروز جمعہ انہاں د‏‏ی گڈی اُتے فائرنگ ک‏ر ک‏ے قاتلانہ حملہ کيتا گیا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی گڈی دا ڈرائیور جاں بحق ہوئے گیا اُتے مفتی تقی عثمانی محفوظ رہے
اعزاز
شیخ الاسلام جسٹس مفتی تقی عثمانی مدظلہ العالی نو‏‏ں اپریل 2019 نو‏‏ں روس وچ اعزازی طور اُتے علمی خلعت زیب تن کرایا گیا جو روس دا بہت اعلیٰ علمی اعزاز ا‏‏ے۔ مفتی تقی عثمانی اپنی علمی خدمات د‏‏ی بدولت دنیا دے مختلف ملکاں وچ مختلف اعزازات تے ایوارڈز تو‏ں نوازے گئے نيں۔
حال ہی وچ حکومتِ پاکستان نے انہاں نو‏ں اعلیٰ ترین سول اعزاز دینے دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اعزاز انہاں نو‏ں 23 مارچ 2020ء نو‏‏ں دتا جائے گا۔
با اثر ترین مسلما‏ن شخصیت
حال ہی وچ عمان دے عالمی اسلامی تحقیقی ادارے المجمع الملکی للبحوث الاسلامیۃ نے انہاں نو‏ں 2020ء د‏‏ی اسلامی دنیا د‏‏ی بااثر ترین شخصیت دے طور اُتے نامزد کيتا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تفاصیل مندرجہ ذیل لنک اُتے ملاحظہ د‏‏ی جا سکدیاں نيں:
دنیا دے 500 با اثر ترین مسلما‏ن
حوالے
گٹھ:1943 دے جم گٹھ:اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:انگریزی مترجمین قرآن گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:پاکستانی قاضی گٹھ:دنیا د‏‏یاں با اثر ترین مسلما‏ن شخصیتاں گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:قضاۃ شریعت گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:اردو مترجمین قرآن گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما
مفتی برکت اللہ
عبدالقادر برکت اللہ برطانیہ تو‏ںعالم دین تے ۲۰۰۷ تو‏ں ورلڈ اسلامک فورم دے سیکرٹری جنرل نيں۔
سوانح
برکت اللہ دا تعلق ہندوستان وچ ممبئی دے علاقے بھیونڈی تو‏ں اے، اوہ دارالعلوم دیوبند دے کے فضلا وچ اے، اوہ کافی عرصے تو‏ں لندن وچ مقیم نيں، اوہ ابراہیم کمیونٹی کالج، وائیٹ چیپل، لندن وچ اسلامی فقہ پڑھاندے نيں۔ مئی ۲۰۰۷ وچ اوہ زاہد الراشدی دے بعد ورلڈ اسلامک فورم دے سیکرٹری جنرل منتخب ہو گئے نيں۔
برکت اللہ جنہاں دا معاشیات تے مالیات وچ مضبوط پس منظر ا‏‏ے۔ اوہ متعدد اسلامی مالیا‏تی ادارےآں د‏‏ی شریعہ نگران کمیٹیاں دے رکن نيں جنہاں وچ یونائیٹڈ نیشنل بینک، عرب بینکنگ کارپوریشن لندن دے البرق تے لائیڈز ٹی ایس بی شام‏ل نيں۔ اوہ اسلامی شریعہ کونسل دے رکن وی نيں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں
پنجابی دے روزوار اخبار
پاکستان وچ پنجابی روزنامیاں دی روایت بہت لمی چوڑی یاں پرانی نہیں۔ گرمکھی رسم لخط وچ بہت سارے روزنامے تے رسالے بیتے ڈیڈھ سو سال توں نکل رہے نیں پر فارسی رسم لخط وچ پاکستان بنن توں پہلاں سوائے ”امرت پتریکا“ ناں دے اخبار تے دو ماہنامیاں ”سارنگ“ تے ”پنجابی دربار“ دے‘ ہور کوئی رسالا نظر نہیں آوندا۔ پاکستان بنن توں بعد وی کنا ای چِر ایہو صورتحال رہی۔ پہلا ادبی ماہناما ”پنجابی“ دے ناں نال 1951 وچ نکلیا جد کہ پہلا روزناما بہت بعد وِچ ساہمنے آیا۔
روزوار ”سجن“ لاہور
جتھوں تیکر پنجابی زبان وچ پورا اخبار نکلن داتعلق اے‘ مختلف لوکاں دے دل وچ ایہدی سدھر تے موجود سی پر اخبار کڈھنا اک وڈا کم اے جہدے واسطے چوکھے سرمائے دے نال نال بہت سارے ہور وسایل دی وی ضرورت ہوندی اے۔ پنجابی سیوکاں کول جذبا تے موجود اے پر پیسے کوئی نہیں۔ کجھ پنجابی سیوکاں نے سوچیا کہ وڈے تے بہتے صفحیاں دے اخبار دی بجائے چار کوصفحے دا اخبار شروع کیتاجاوے تاں جے پنجابی اخبار دی تھوڑ تے ضرورت کسے حد تک پوری ہو سکے۔ ایہو سوچ روزوار ”سجن“ دے نکالے دا باعث بنی۔
لارنس روڈ لاہور توں انگریزی دا اِک ہفتاوار رسالا ”ویوپوائنٹ“ دے ناں نال نکلدا ہوندا سی جہدے وچ معروف پنجابی سیوک شفقت تنویر مرزا ہوراں توں وکھ حسین نقی تے ظفر یاب احمد وی کم کردے سن۔ حسین نقی دی مادری زبان اردو اے۔ اوہناں دا جنم لکھنو شہر وچ 1936 وچ ہویا۔ سکول ریکارڈ وچ اوہناں دی تاریخ پیدایش 23جون 1938 لکھی ہوئی اے۔ حسین نقی مادری زباناں دے حمایتی سن تے لاہور وچ سندھی اخبار ”عبرت“ دی نمایندگی وی کردے رہے سن۔ ایہناں سارے کارکناں نے پنجابی اخبار دے حوالے نال سوچیا تے انج پنجابی اخبار ”سجن“ پاکستان اندر پنجابی دا پہلا روزوار بن کے نکلیا۔ حسین نقی نوں کئی لوکاں نے مہنے دِتے کہ اوہناں نے اردو بولیندڑ ہو کے پنجابی اخبار کیوں کڈھیا۔ جواب وچ حسین نقی دا ایہو کہنا ہوندا سی کہ اینے سارے پنجابی بولیندڑ، اردو اخبار کڈھدے نیں، اوہناں نوں کوئی کجھ نہیں آکھدا۔ جے اک اردو بولن والے نے پنجابی اخبار کڈھ لیا تاں کیہ ہو گیا۔
وڈا مسئلا ایہ سی کہ اخبار واسطے سرمایا کوئی نہیں سی۔ ایہدے لئی حسین نقی نے اپنے 30 دوستاں نوں آکھیا کہ اوہ اخبار لئی دس دس ہزار رپئے دین۔ ایہناں وچ عبدالحمید چھاپڑا، راحت نسیم ملک، ڈاکٹر مبشر حسن، عاصمہ جہانگیر، فخر زمان، زہرا نقی وغیرا دے ناں شامل سن۔ اخبار کڈھن دے چاہیوان 10 بندیاں نے دس دس ہزار رُپئے دِتے جد کہ لوکاں کولوں چندا وی اکٹھا کیتا گیا تے ایہدے نال نال ”سو رُپیا سو دِن“ دی سکیم وی شروع کیتی گئی۔ ایہ کارڈاں دی سکیم سی‘ اک کارڈ سو ُرپئے دا سی تے سو رُپئے دا کارڈ خریدن والیاں نوں سو دن لئی اخبار ملنا سی۔ نقی ہوراں اک ملاقات وچ دسیا کہ اخبار واسطے شروع وچ کل 3 لکھ رپئے کٹھے ہوئے جد کہ سو رپیا سو دن دی سکیم توں اک لکھ وکھرا کٹھا ہو سکیا۔ منصوبا ایہ سی کہ پورے 100 دن لئی اخبار کڈھیا جاوے تاں جے ایہ تاثر دُور ہو سکے کہ پنجابی سنجیدا اظہار دی زبان نہیں۔ حسین نقی ہوراں دے بقول جدوں پنجابی اخبار دی گل کیتی تاں اردو اخبار دے مالک مجید نظامی ہوراں نک وٹ کے اپنی ای مادری زبان بارے آکھیا کہ پنجابی ”ذومعنی“ زبان اے۔ جواب وچ میں اوہناں نوں اردو دے دو تن ذومعنی فقرے بولے تاں اوہناں دی زبان بند ہو گئی۔
کوئنز روڈ لاہور اُتے کرائے دا اک دفتر لے کے کم شروع ہویا۔ اخبار وچ سارے پرچاکار بغیر تنخاہ دے کم کردے سن تے اوہناں نوں صرف دو ویلے دی روٹی تے چاہ ملدی سی۔ اخبار دے پہلے چیف ایگزیکٹو دے طور اُتے حسین نقی دا ناں چھپدا سی تے ایڈیٹر دے طور اُتے ظفریاب احمد دا۔ ظفریاب احمد بعدوں انگریزی پرچاکاری لئی کم کردے رہے، فیر امریکا ٹر گئے۔ واپس پرتے تے 25 فروری 2006 نوں لاہور وچ وفات پائی۔
شفقت تنویر مرزا‘ راجا رسالو‘ نجم حسین سید‘ مقصود ثاقب‘ مشتاق صوفی‘ اقبال قیصر‘ زبیر احمد‘ الیاس گھمن‘ اکرم وڑائچ تے جمیل احمد پال ایدوں پہلاں پنجابی ادب وچ اپنا ناں بنا چکے سن۔ ایہ سارے باقاعدگی نال روزوار ”سجن“ نوں ویلا دیندے سن جد کہ کارکناں دی اک وڈی تعداد نویں سی جو باقاعدگی نال دفتر آوندے تے کم کردے۔ کجھ تے رہندے وی دفتر وچ ای سن۔ آخری دور وچ قیصر نذیر خاور ایہدے ڈپٹی منیجنگ ایڈیٹر رہے۔
”سجن“ دا پہلا شمارا 3 فروری 1989 نوں ساہمنے آیا۔
سجن اخبار دی ہیئت: سجن 4 صفحے دا اخبار سی جہدا سایز اوس زمانے دے عام اخباراں مطابق 23x33/2 سی۔ پہلا صفحا قومی تے قومانتری خبراں لئی وقف سی۔ دُوجے صفحے اُتے اداریا تے ہور مضمون ہوندے سن۔ تیجے صفحے اُتے نکے شہراں دیاں خبراں ہوندیاں سن جد کہ کجھ چر بعد ادھے صفحے اُتے (چار کالماں وچ) مختلف ”پرت“ چھاپے جاندے سن۔ جہناں وچ عورتاں‘ بالاں‘ ادب تے ہور موضوعات بارے لکھتاں ہوندیاں سن۔ چوتھا صفحا وی خبراں لئی وقف سی۔
”سجن“دا میک اپ اردو اخباراں دے رائج میک اپ توں مختلف سی۔ ایہنوں انگریزی اخباراں ورگا رنگ دین دا جتن کیتا گیا۔ ایہدے وچ نہ تے ریورس (کالی پٹی وچ چِٹی لکھائی) سرخیاں ہوندیاں سن تے نہ ای سکرین والیاں سرخیاں۔ ضمنی سرخیاں تے خبراں دے بقیے دین دا رواج وی نہیں سی۔ انگریزی اخبار وانگوں پوری خبر اِکو تھاں اُتے پوری دے دِتی جاندی سی۔ ایس پاروں پورے صفحے اُتے ودھ توں ودھ درجن ڈیڈھ درجن خبراں ای آ سکدیاں سن۔
سجن کوئی 20 مہینے نکلدا رہیا۔اگست 1990 وچ ایہ بند کر دِتا گیا۔
”سجن“ بند ہون دے اسباب
”سجن“ اخبار نکلیا تاں ایہدا بہت چنگا سواگت ہویا۔ ایہنوں ہر پاسیوں پسندیدگی ملی۔ پنجابی اخبار ایتھے اک نویں گل سی جہنے بہت سارے لوکاں نوں پنجابی زبان نال جوڑیا تے اوہناں وچ نویں رُوح پھوکی۔ ایہدا سواگت خاندان وچ ہون والے پہلے بال ورگا ہویا۔ پنجاب وچ ای نہیں‘ سندھ تے کراچی‘ پشاور وچ وی ایہدی چرچا ہوئی۔ ایہدے باوجود سجن دا سفر کامیابی دے نال نال ناکامی دا سفر وی بن گیا۔ 20 مہینے بعد ایہ بند ہویا تاں ایہدے کارکن‘ جوبغیر تنخاہ کم کردے سن‘ رو رہے سن۔ ”سجن“ دا بند ہونا پنجابی سیوکاں واسطے وڈا دھچکا وی سی تے کجھ لوکاں دا خیال سی کہ ہُن لمے چر تیکر کوئی وی پنجابی اخبار کڈھن داناں نہیں لوے گا۔ بھاویں پنجابی سیوکاں نے ایہ اندازا غلط ثابت کر دتا۔
”سجن“ بند ہون دے کجھ کارن انج نیں۔
معاشی اسباب:
.1 سجن بند ہون دا وڈا تے بنیادی کارن معاشی مسئلا سی۔ اخبار کڈھنا وڈے سرمائے دا کم اے۔ ایہنوں جاری رکھن واسطے وی وڈا سرمایا چاہیدا ہوندا اے۔ اخبار جاری رکھن لئی جہڑا سرمایا چاہیدا ہوندا اے‘ اوہ اشتہاراں دے ذریعے حاصل کیتا جاندا اے۔ ”سجن‘ دی پالیسی دی وجھا نال پنجاب سرکار نے ایہنوں کوئی اشتہار نہیں دِتا جد کہ مادری زبان بارے پنجابیاں دی روایتی بے حسی پاروں پرائیویٹ اشتہار وی بہت تھوڑے ملے۔ حیرانی دی گل تے ایہ اے کہ حسین نقی دے ذاتی تعلقات پاروں سندھ سرکار نے ”سجن‘ اخبار نوں 3کو لکھ دے پیشگی ادائیگی دے اشتہار دِتے پر پنجاب سرکار نے ولوں چپ رہی۔ حسین نقی دے اک دوست پبلک ریلیشنز دے محکمے وچ تعینات سن۔ اوہناں نے اشتہار دِتا تاں اوہناں دی چنگی بھلی کھچائی کیتی گئی جس پاروں اوہ پاسے ہو گئے۔ اوس سمے دی وزیر اعظم بے نظیر بھٹو ہوراں کجھ امداد کیتی تے پریس انفارمیشن دے محکمے نوں اشتہار دین لئی آکھیا۔ پر اک اخبار واسطے ایہ سارا کجھ بہت تھوڑا سی۔ ”سجن“ جماندرو ای معاشی مسئلیاں دا شکار ہو گیا۔
کھبے دھڑے دی پالیسی: سجن کھبے دھڑے دا ترجمان سی۔ پنجاب وچ اوس ویلے جہڑی حکومت سی‘ اوہ سجے دھڑے دی ہمدرد سی۔ سجن اپنی اِکپاسی پالیسی پاروں پنجاب سرکار دی حمایت توں محروم رہیا۔
قیمت ودھائی جانی: مالی مشکلات پاروں سجن دا مل کجھ چر بعد اِک رُپئے توں ودھا کے اک دم دو رُپئے کر دِتا گیا۔ ایہ گل وی سجن دے حق وچ نقصان دہ ثابت ہوئی۔بعدوں قیمت گھٹائی گئی پر ایہدا کوئی فایدا نہ ہو سکیا۔
پنجابیاں دی روایتی بے حسی: اپنی زبان دی ناقدری تے ایہدے بارے بے حسی دا رویّا اصل چیز اے جہنے روزوار ”سجن“ نوں بِن موت مار دِتا۔ اخبار واسطے ضروری ہوندا اے کہ اوہ لوکائی دا دھیان اپنے ول کھچے۔ پنجابیاں نوں اپنی زبان وچ کوئی کشش محسوس نہیں ہوندی تے اوہناں نے ایہدے عظیم کلاسیکی ادب نوں‘ جہنوں ساری دنیا مَندی اے‘ اکھوں اولھے کر چھڈیا اے۔ ایہو جہی قوم کولوں اک اخباردی سرپرستی دی توقع وی نہیں کیتی جا سکدی۔
سجن دے اثرات
اُپرلے سارے معاملیاں دے باوجود ”سجن“ پاکستان اندر روزوار پنجابی صحافت دا پہلا نمونا سی۔ ایہ اک بھرواں اخبار سی۔ ایہنے ایہ سوچ ختم کیتی کہ پنجابی وچ اخبار نہیں نکل سکدا یاں پنجابی وچ سنجیدا گل نہیں ہو سکدی۔
”سجن“ نے پنجابی وچ سنجیدا موضوعاں اُتے لکھن دی روایت نوں اگے ودھایا۔ کارکن صحافیاں دی اک کھیپ تیار کیتی۔ ایہناں وچ بہت سارے کارکن بعدوں اردو تے انگریزی اخباراں وچ وی گئے۔ سبھ توں ودھ کے ایہ کہ ”سجن“ توں رہنمائی تے ہلاشیری لیندے ہویاں ہور لوکاں نے وی بعدوں پنجابی اخبار کڈھن دا تجربا کیتا۔ اج جے اِکا دُکا پنجابی اخبار نظر آوندے نیں تاں ایہناں دا موڈھی ”سجن“ ای اے۔
روزوار ”بھلیکھا“ لاہور
”بھلیکھا“ دا لفظ عام کر کے منفی معنیاں وچ ورتیا جانداا اے پر پنجابی محاورے مطابق ”بھلیکھا کڈھنا“ مثبت معنے وچ آوندا اے تے ایہو ایس ناں دا جواز اے۔ ”بھلیکھا“ پنجابی دا اوہ روزوار اے جہنے لہندے پنجاب وچ سبھ تو ں لمی عمر پائی تے اجے تیکر نکل رہیا اے۔ ایہدے چیف ایڈیٹر تے مالک مدثر اقبال بٹ نیں۔
مدثر اقبال بٹ‘ اِک تعارف:
مدثر اقبال بٹ دا تعلق پچھوں ضلع گوجرانوالا نال اے۔ آپ 21 اگست 1955نوں گوجرانوالا دے قصبے احمد نگر وچ پیدا ہوئے۔ سرکاری کاغذاں وچ تاریخ پیدایش ہور لکھی ہوئی اے۔ آپ دے والد حکیم سن تے آپ اپنے والد دے اکلوتے پتر سن جد کہ آپ دی اک اکلوتی بھین وی نیں۔ مدثر اقبال بٹ نے ابتدائی تعلیم گورنمنٹ ہائی سکول احمد نگر توں حاصل کیتی۔ میٹرک دے بعد ای لاہور دے مختلف اردو اخباراں دی ناما نگاری شروع کیتی جہناں وچ روزوار ”نوائے وقت“ ذکر جوگ اے۔ ہفتاوار ”چٹان“ وچ وی کالم لکھے۔ اوہناں نوں اردو دے شعلا بیان پرچاکار شورش کاشمیری دی صحبت وچ رہن دا شرف وی ملیا۔ مدثر بٹ ہوراں دا پہلا ویاہ 1983 وچ ہویا۔ اوہ 1987 وچ لاہور آ گئے۔ کجھ چر ”مشرق“ تے ”نوائے وقت“ ورگے اردو اخباراں وچ نوکری کردے رہے۔
لاہور آ کے مدثر اقبال بٹ ہوراں اردو مہیناوار ”سونیا“، ہفتاوار ”پوسٹ مارٹم“ تے پنجابی پندرھوار ”بھلیکھا“ دے ڈیکلریشن لئے۔ ”بھلیکھا“ 1993وچ ہفتاوار رسالے وجوں شروع ہویا۔ اپنے کھڑکدار لہجے پاروں اوہ چھیتی ای جانے پچھانے پرچاکار بن گئے۔ مہیناوار ”سونیا“ سوسایٹی میگزین سی جہڑا چھیتی ای بند ہو گیا جد کہ باقی دو پرچے جاری نیں۔ بعدوں اوہناں نے اپنے بھانجے عاطف ریحان بٹ دی ایڈیٹر شپ وچ مہیناوار ”ناگ منی“ وی جاری کیتا۔ کجھ چر لئی پنجابی دا دُپہریا اخبار ”پنجابی“ وی جاری کیتا گیا۔
”بھلیکھا“ روزوار بنن دی راہ اُتے
”بھلیکھا“ پہلاں مہیناوار دے طور اُتے ساہمنے آیا جہڑا بعدوں پندرھوار تے فیر ہفتاوار ہو گیا تے فیرایہنوں روزنامے دا رُوپ دِتا گیا۔ ایہ اوہ زمانا سی جدوں روزوار ”سجن“ نوں دم توڑیاں کئی سال ہو چکے سن تے سمجھیا جاندا سی کہ ہُن کوئی بندا پنجابی اخبار کڈھن دی جرئت نہیں کرے گا پر دُوجی وار روزوار کڈھن دی ہمت مدثر اقبال بٹ نے کر وکھائی۔
روزوار ”بھلیکھا“ دا پہلا شمارا 1997 وچ پہلی رمضان والے دن ساہمنے آیا‘ ایہ 6 صفحے دا اخبار سی۔ صفحا نمبر 3تے 4 ادارتی لکھتاں لئی وقف سن جد کہ باقی صفحے خبراں لئی۔ ادارتی صفحیاں دی ذمے واری جمیل احمد پال دے سپرد جد کہ خبراں دے صفحے اکرم شیخ دی ذمے واری سن۔ اکرم شیخ چنگے شاعر تے سیاسی تجزیا نگار ہون دے نال نال تجربا کار صحافی وی نیں۔ خبراں لئی مختلف ایجنسیاں دِیاں خدمات وی لئیاں گئیاں جد کہ مختلف شہراں وچ ناما نگار وی مقرر کیتے گئے۔ روزوار ”بھلیکھا“ پہلا پنجابی اخبار اے جہنے کمپیوٹر کمپوزنگ دی ورتوں کیتی۔ ایس اخبار نے ”سجن“ وانگوں وکھرا انداز نہیں اپنایا سگوں اردو اخباراں والا عوامی میک اپ اختیار کیتا۔ ایہدے وچ ریورسReverse سرخیاں وی لگدیاں سن تے دُوروں ویکھ کے ”بھلیکھا“ تے کسے اردو اخبار وچ فرق نہیں سی کیتا جا سکدا۔ا یس اخبار نے شروع دے تن چار ہفتے چھٹی والے دن 8 صفحے دا میگزین وی دِتا۔
پنجابی اخباراں دا سبھ توں وڈا مسئلا معاش ہوندا اے کیوں جے اشتہار بہت تھوڑے ملدے نیں تے سرکاری سرپرستی وی نہیں ہوندی۔ مدثر اقبال بٹ ایس معاملے وچ کجھ کامیاب رہے تے ”بھلیکھا“ اپنا خرچا چلاندا رہیا۔ 20 سال دے لگ بھگ عمر وچ ایس اخبار نے کئی اُتار چڑھاء ویکھے نیں۔ مالی وسایل دی کمی پاروں لمے چر تک ایہ اخبار 6 دی بجائے4 صفحے دا وی نکلدا رہیا اے۔2016 وچ ایہنوں 8 صفحے دا اخبار بنایا گیا۔
”سجن“ دے اُلٹ ”بھلیکھا“ نے ٹھیٹھ زبان دی ورتوں نہیں کیتی۔ ایہدے کارکن ایس گل دے قایل سن کہ اخبار دی زبان بہت اسان ہونی چاہیدی اے جہڑی ہر بندے دی سمجھ وچ آ جاوے۔ ایس لئی ”بھلیکھا“ وچ عام شہری پنجابی لکھی گئی۔ ایہ زبان اوہی اے جہڑی دو چار لفظاں دے فرق نال اردو پڑھن والے وی سمجھ لیندے نیں تے مفہوم وچ کوئی دقت نہیں ہوندی۔
روزوار بھلیکھا‘ اج کل: اج کل ایہ اخبار نسبتن بہتر حالات وچ اے تے 8 صفحے دا اخبار بن کے نکل رہیا اے جہدے وچ رنگین ایڈیشن وی شامل ہوندا اے۔ البتا معیار پکھوں ایس اخبار اُتے سوال اٹھائے جاندے نیں۔ پنجابی اخبار دا اک کم پنجابی پڑھن والے دی تربیت کرنا وی اے جہڑی نہیں کیتی جا رہی۔ اصلوں ایہ کم وڈی اشاعت نال ای کیتا جا سکدا اے جہڑی اجے ممکن نہیں۔ پنجابی پرچاکاری اپنا وجود قایم رکھن لئی ہتھ پیر مار رہی اے تے اجے ایہدے کولوں کسے لمے چوڑے کردار دی توقع کیتی وی نہیں جا سکدی۔
ضیاء شاہد‘ اک تعارف
ضیا شاہد دا پرچاکاری تجربا کوئی ادھ صدی اُتے کھلریا ہویا اے۔ اردو پرچاکاری وچ جنے تجربے اوہناں نے کیتے نیں، کسے ہور پرچاکار نے نہیں کیتے۔ اوہناں دا جنم 4 جنوری 1945 نوں شکارپور (سندھ) وچ ہویا جتھے اوہناں دے والد ملازمت دے سلسلے وچ رہندے پئے سن۔ والد دی وفات دے بعد باقی گھر والیاں نال ضیاء شاہد جدی شہر جالندھر چلے گئے۔ پر 1947 وچ اک واری فیر ہجرت کر کے پاکستان آونا پیا۔ مہاجر کیمپاں وچ کجھ دن گزار کے اوہناں دا پروار ہارون آباد (بہاولنگر) آ گیا۔ ضیاء شاہد نے گورنمنٹ ہائی سکول ملتان توں میٹرک دا امتحان پاس کیتا۔ انٹرمیڈیٹ انٹر کالج گلبرگ، لاہور توں کرن مگروں اوہناں نے پنجاب یونیورسٹی وچ بی اے آنرز وچ داخلا لیا تے بعدوں عربی تے اردو وچ ایم اے کیتے۔ اوہناں نے تعلیم دے زمانے وچ ای عملی پرچاکاری وچ قدم رکھ دتا سی۔ ”تسنیم“ تے ”حالات“ اخباراں وچ کم کردے رہے۔ اوہناں نے 1964 وچ ”اردو ڈائجسٹ“ وچ ملازمت شروع کیتی تے 7سال اوتھے رہے‘ ڈائجسٹ وچ اوریجنل لکھن دے نال نال اوہناں نے بہت سارے ترجمے وی کیتے۔ 1970 دے الیکشن توں کجھ پہلاں ”کہانی“ دے ناں نال اپنا پرچا شروع کیتا۔ ایس دوران ملک ٹٹ گیا، نویں حکومت نوں ضیاء شاہد دے خیالات وارا نہیں سن کھاندے جس پاروں 1973-74 وچ اوہناں نوں ست مہینے جیل وی رہناپیا۔ 1978 وچ ضیاء شاہد نے اپنا ہفتاوار ”صحافت“ دے ناں نال شروع کیتا جہڑا 3 سال نکلدا رہیا۔ اوہدی ہفتاوار اشاعت 64 ہزار تیکر اپڑ گئی جو اِک وڈی اشاعت سی۔ جدوں فوجی آمر ضیاء الحق دے دور وچ سنسر شپ لگی تاں اوہناں نے ایہ پرچا بند کر دِتا تے ”نوائے وقت“ اخبار وچ ملازمت شروع کر لئی۔ اوتھے اوہناں نے دو واراں وچ کل 9 سال ملازمت کیتی۔ 1981 وچ لاہور توں ”جنگ“ اخبار شروع ہویا تاں ضیاء شاہد اوہدے نال جڑ گئے تے مختلف حیثیت وچ کم کردے رہے۔
سندھ وچ بچپن دا کجھ ویلا گزارن پاروں ضیاء شاہد نے سندھی لوکائی نال اپنی محبت دے اظہار لئی ”خبرون“ دے نال نال اپنے ادارے توں سندھی اخبار وی کڈھیا۔ پنجابی اخبار ”خبراں“ وی ایسے ادارے توں نکلیا جد کہ اوہناں دے مرحوم سپتر عدنان شاہد نے انگریزی دا اک اخبار وی The Post دے نال کڈھیا سی جو اوہناں دی وفات پاروں بند ہو گیا۔ دُوجے پتر امتنان شاہد تے اوہناں دے سنگیاں ولوں اک ٹی وی چینل وی جاری اے۔ ضیاء شاہد نے ون سونے اخبار تے رسالے کڈھن دے بھرویں تجربے کیتے۔ اوہ اک فعال پرچاکار نیں۔ خبراں دے کال دے زمانے وچ اوہناں نے ”فورم“ راہیں خبراں بنان دا کامیاب تجربا کیتا۔ پرویز مشرف دور وچ اوہناں نوں ستاراء امتیاز توں نوازیا گیا جد کہ نواز شریف دور وچ پرچاکاراں دی تنظیم CPNE ولوں لائف اچیومنٹ ایوارڈ وی دِتا گیا۔ اوہ آل پاکستان نیوزپیرز سوسایٹی دے دو واری دو دو سال واسطے سینئر وایس پریذیڈنٹ وی رہے۔ ضیاء شاہد نے بہت ساریاں کتاباں تے پمفلٹ وی لکھے جہڑے زیادا تر سیاسی نیں۔ ”خبریں“ وچوں اوہناں دے
کالماں دی چون ”جمعہ خیر“ دے ناں نال کتابی رُوپ وچ چھپ چکی اے جد کہ قائد اعظم دی زندگی بارے 360واقعات بارے اک بھرویں کتاب وی آئی اے۔ سوائے ”خبراں“ اخبار دے، ضیاء شاہد دا زیادا تر کم اردو وچ اے۔
”خبراں“ ہیئت تے انداز
خبراں دا پہلا شمارا 31مارچ 2003 نوں میدان وچ آیا۔ ایہ 6 صفحے دا اخبار سی۔تصویراں رنگین سن جد کہ اداریے والے صفحے وچ ہیٹھلاادھا صفحا روز شاعری واسطے وقف ہوندا سی جس پاروں ایہ اخبار شاعراں وچ بہت مقبول ہویا۔ ضیا شاہد اک کامیاب سیلز مین طرحاں اخبار ویچن دا فن جاندے نیں۔ اوہناں نے ویکھیا کہ پنجابی زبان پڑھن والے زیادا تر لوک شاعری پاروں پڑھدے نیں یاں فیر آپ شاعر نیں ایس لئی اوہناں دے اخبار وچ وی شاعری دا پلا بھارا رہیا۔ عام لوکاں دی پسند نوں ساہمنے رکھدے ہویاں ایس اخبار دے پہلے صفحے اُتے وی پنجابی کلاسیکی شاعری دی چون، مزاحیا قطعے تے نظماں چھپدیاں سن۔ ”خبراں“ اک مکمل اخبار سی جہڑا پالیسی پاروں بہت حد تیکر غیر جانبدار نظر آوندا سی۔ ادارے دے وسیلے چنگے بھلے سن۔ اپنا پریس تے بلڈنگ موجود سی جس پاروں ایہ رنگین چھپ رہیا سی جد کہ لاہور دے نال نال اسلام آباد تے کراچی توں وی ایہدے ایڈیشن چھپدے رہے۔ ”خبراں“ نے ویکھدے ویکھدے کافی مقبولیت حاصل کر لئی تے ضیاء شاہد داناں پنجابی پرچاکاری دے حوالے نال وی جانیا جان لگیا۔ خبراں دے تن ایڈیشناں دی کل اشاعت شروع وچ ای اٹھ ہزار تک اپڑ گئی جو پاکستان وچ پنجابی دے حوالے نال چنگی بھلی اشاعت سی۔
ضیاء شاہد ہوراں دا مزاج بہت چھیتی بدلدا اے جس پاروں ”خبراں“ وچ حسین شاد دے بعد جمیل احمد پال‘ کرامت علی مغل تے بیرا جی وارو واری ایڈیٹر وجوں ذمے واریاں نبھاندے رہے۔لگ بھگ ڈیڈھ سال نکلن دے بعد 2005وچ ایہ اخبار پہلاں ڈمی ہویا تے فیر بند ہوگیا۔ اصل وچ سوائے ضیاء شاہد دے‘ پنجابی اخبار کڈھن وچ ہور کوئی وی اوہناں دے نال نہیں سی۔ ایہ اوہناں دا ذاتی شوق سی جد کہ اوہناں دی اپنی اولاد وچوں کوئی وی ایہدے حق وچ نہیں سی سگوں ایہنوں ویلے تے پیسے دا ضیاع سمجھیا جاندا سی۔ اوہناں دے دو پتراں وچوں وڈے عدنان شاہد عین جوانی وچ اچن چیتی فوت ہو گئے‘ ضیاء شاہد آپ بیمار ہو گئے تے اخبار وچ دلچسپی لین والا کوئی وی نہ بچیا جہدے پاروں اخبار موت دا نشانا بن گیا۔
ضیا شاہد دا پنجابی اخبار کڈھن دا شوق ”خبراں“ بند ہون مگروں وی برقرار رہیا۔ اوہناں نے اپنے اردو اخبار وچ ہفتاوار پنجابی صفحا فیر توں جاری کروا دِتا۔دسمبر2016 نوں اوہناں نے مقامی ہوٹل وچ چونویں پنجابی لکھارِیاں تے کارکناں دا اک اکٹھ سدیا تے اوہناں نوں روزوار ”خبراں“ فیر توں جاری کرن دی اطلاع دِتی جو نری اطلاع ای رہی۔
روزوار ”خبراں“ دا کردار
روزوار ”خبراں“ پاکستان توں نکلن والے پنجابی اخباراں وچوں سبھ نالوں ودھ کے معیاری میک اپ رکھن والا اخبار سی۔ رنگین چھپائی نے ایہدی خوبصورتی نوں چار چن لا دِتے سن۔ ایہ اکو ویلے تن شہراں توں نکلیا تے پنجابی پڑھن والے حلقے نوں اپنے نال کامیابی نال جوڑیا۔ ایہنے پنجابی پڑھن والیاں دا اک وڈا حلقا پیدا کیتا پر ایہدی بندش پاروں ساری کیتی کرائی کھوہ کھاتے جا پئی۔2016 وچ اردو اخبار ”خبریں“ نے اک واری فیر پنجابی صفحا شروع کر دِتا اے پر اردو اخبار دے پنجابی صفحے تے پورے پنجابی اخبار وچ بڑا فرق ہوندا اے۔
روزوار ”لوکائی“ لاہور
پنجابی پرچاکاری وچ شاید ای کوئی اخبار یاں رسالا اینے تھوڑے وسیلے نال میدان وچ آیا ہووے جنا کہ روزوار ”لوکائی“۔ لوکائی دا ڈیکلریشن 2007 وچ مل گیا سی جد کہ باقاعدا اشاعت داآغاز پہلی جنوری 2011 توں ہویا۔ ایہ بنیادی طور اُتے ”ون مین شو“ اے تے ایسا شو جہدے وچ ”ون مین“ وی وکھالی نہیں دیندا۔
جمیل احمد پال دا جنم لالا موسا‘ ضلع گجرات وچ 21 مارچ 1958 نوں ہویا۔ اوہناں دے والد ائرفورس وچ ملازم سن تے اوہ 9 بھین بھراواں وچوں دُوجے نمبر اُتے نیں۔ آپ دے دادا پڑھن دے بہت شوقین سن تے گھر وچ ہر قسم دِیاں کتاباں تے رسالے آوندے سن۔ والد دی ملازمت پاروں جمیل احمد پال نوں مختلف شہراں وچ رہن تے تعلیم حاصل کرن دا موقع ملیا۔ ایہناں وچوں اک شہر ڈھاکا (مشرقی پاکستان‘ اجوکا بنگلا دیش) وی اے۔ آپ نوں مُنڈیپے دے ساڈھے تن سال اوتھے رہن دا موقع ملیا۔ اوہناں دِناں وچ اوتھے بنگالی قوم پرستی دی تحریک زوراں اُتے سی۔ ایس گل نے جمیل احمد پال نوں وی پنجابی قوم پرست بنا دِتا تے عملی زندگی وچ آ کے اوہناں نے اپنی زندگی پنجابی لئی وقف کر دِتی۔ اوہناں نے 1974 وچ میٹرک پاس کرن دے بعد شاعری شروع کیتی پر چھیتی ای نثر ول آ گئے تے کہانی نوں اپنا میدان بنایا۔ ایس ویلے تیکر دو درجن دے لگ بھگ کتاباں اوہناں دے کریڈٹ اُتے نیں جہناں وچ افسانے (کہانی) سفرنامے تے ترجمے دا کم زیادا اے۔
جمیل احمد پال نے ایف اے کرن دے بعد ریلوے وچ ملازمت کر لئی۔ ایس دوران بی اے تے ایم اے پرائیویٹ طور اُتے کیتے۔ ایم اے پنجابی دے بعد اوہناں نے گورنمنٹ کالج ساہیوال توں پنجابی دے لیکچرر وجوں عملی زندگی دا آغاز کیتا۔بعدوں اردو تے سیاسیات وچ وی ایم اے کیتے تے شریف کنجاہی دیاں پنجابی خدمات بارے مقالا لکھ کے پی ایچ ڈی کیتی۔ ساہیوال تے گوجرانوالا ملازمت کرن دے بعد جولائی 1994وچ اوہناں دی پوسٹنگ ایف سی کالج لاہور ہو گئی تے جنوری 1999 وچ شالیمارکالج لاہور آ گئے۔ ایتھوں ای اگست 2018 وچ پروفیسر دے طور اُتے ریٹایر ہوئے۔
جمیل احمد پال نے 1980 وچ مہیناوار ”لہراں“ وچ اسسٹنٹ ایڈیٹر دے طور اُتے پرچاکاری دا آغاز کیتا۔ روزوار ”سجن“ نکلیا تاں اوہدے واسطے کم کردے رہے۔ بعدوں الیاس گھمن نال رل کے مہیناوار/پندرھوار ”رویل“ جاری کیتا‘ 1997 وچ اپنا مہیناوار ”سویر انٹرنیشنل“ جاری کیتا‘ ”بھلیکھا“ اخبار وچ کجھ چر ادارتی صفحے دی ایڈیٹرشپ تے کالم نگاری کیتی۔ 2004 وچ ایہو کم روزوار ”خبراں“ لئی کیتا۔
روزوار ”لوکائی…… دَکھ
سرکاری ملازم ہون پاروں جمیل احمد پال اخبار دا اجراء ذاتی طور اُتے نہیں کر سکدے سن ایس لئی ایہدا اجازت ناما نِکے بھرا اعجاز احمد پال دے ناں نال لیا گیا جو آپ ماہر تعلیم ہون دے نال نال پنجابی لکھاری تے شاعرنیں تے اوہناں دے کریڈٹ اُتے دو کتاباں نیں۔
روزوار ”لوکائی“ دا پہلاشمارا پہلی جنوری 2011 نوں ساہمنے آیا۔ ایہ چار صفحے دا اخبار اے۔ دکھ ولوں کافی حد تیکر اردو اخباراں نال رلدا ملدا اے‘ تھوڑے صفحیاں وچ وَن سَونّا مواد دین دا جتن کیتا جاندا اے۔ ایہدے پہلے صفحے اُتے قومی تے قومانتری (بین لاقوامی) خبراں ہوندیاں نیں‘ دُوجا صفحا ادارتی صفحا ہوندا اے جہنوں دو حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ اُتلے ادھ وچ سجے پاسے دو کالمی اداریا تے باقی چھے کالماں وچ حالات ءِ حاضرا بارے مضمون جد کہ تھلڑے ادھے صفحے وچ مختلف معلوماتی مضمون ہوندے نیں۔ تیجا صفحا بقیے دین لئی وقف اے۔ ایس صفحے اُتے کارٹون تے اِک قطعا وی ہوندا اے جہنوں ڈاکٹر رزاق شاہدلکھدے نیں۔ کدی کدی کوئی مضمون وی نظر آ جاندا اے۔ اخبار دی زبان بہت سادا تے عام فہم اے جہڑی کسے وی پڑھن والے دی سمجھ وچ آ جاندی اے۔ ادارتی صفحے اُتے مضمون تے کالم نسبتن بہتر ہوندے نیں جہڑے پنجابی زبان غیر علمی ہون دا تاثر دُور کردے نیں۔ پنجاب تے پنجابی نال متعلق معاملات بارے لکھتاں نوں مضموناں تے اداریے وچ ترجیح دِتی جاندی اے۔
روزوار ”لوکائی دا چوتھا صفحا دو حصیاں وچ ونڈیا ہوندا اے۔ اُتلے ادھ وچ خبراں جد کہ تھلڑے ادھ نوں دو حصیاں وچ ونڈ کے ادھا حِصّا (چوتھائی صفحا)کھیڈتے ادھا حِصّا کلچر تے فلمی خبراں لئی وقف ہوندا اے۔ ایہ اخبار نیٹ اُتے وی پڑھیا جا سکدا اے۔ ایہدا پتا انج اے: www.lokaai.com
روزوار ”جھوک“
پنجابی دے مختلف لہجیاں نوں وکھری زبان متھ کے تے آپو وچ لڑا کے پنجابی لہر نوں کمزور کرن دا عمل لمے چراں توں جاری اے۔ اک انگریز لکھاری نے سندھی زبان دے چھے لہجے شمار کیتے سن جہناں وچ سریکی یاں سروکی، وچولی، لاڑی، لاسی، کچھی تے تھریلی دے ناں شامل سن۔ 1962 تیکر لفظ ”سرائیکی“ دا پنجاب وچ کدھرے وجود نہیں سی سگوں ایہ لفظ سندھی دے ای اِک لہجے واسطے ورتیا جاندا سی۔ ایسے سال ہون والی اک کانفرنس وچ طے کیتا گیا کہ پنجابی دے ریاستی، ملتانی، بہاولپوری، ڈیرے وال تے ہور لہجیاں واسطے سانجھے طور ایہ لفظ ورتیا جاوے گا۔ ایہناں لہجیاں نوں پنجابی توں نکھیڑ کے وکھری زبان متھن دا عمل ہُن کافی اگے جا چکیا اے۔ ریڈیو، ٹیلی وژن وغیرا اُتے اک گجھے تے مِتھے ہوئے مقصد پاروں وار وار ایہ لفظ دُہرا کے لوکاں دے ذہن وچ ایہ گل پکی کیتی جا رہی اے کہ سرائیکی، پنجابی توں وکھری کوئی چیز اے۔ ایس نکھیڑ دی مختلف حلقیاں ولوں اپنے اپنے مفادات پاروں حوصلا افزائی کیتی جاندی اے۔ ایس تحریک دی بنیاد پنجابی تے پنجاب توں دشمنی تے نفرت اُتے اُساری گئی اے جہدے پاروں دلیل دی بجائے جذبات نوں ساہمنے رکھیا جاندا اے۔ روزوار ”جھوک“ دا مڈھ ظہور احمد دھریجا ہوراں 11 جون 1990 نوں ملتان وچ رکھیا۔ ایہ چار صفحے دا اخبار اے جہڑا ملتان، کراچی تے خانپور توں اشاعت دا دعوا رکھدا اے۔ اخبار دی پالیسی وچ پنجاب تے پنجابی توں گریز تے اوہدے خلاف راء ہموار کرنا اے۔ چونکہ سرائیکی بنیادی طور اُتے پنجابی ای نیں، ایس لئی پنجابیاں وانگ ای، اوہناں وچ وی اپنی زبان بارے موہ دی کمی اے۔ ایس پاروں ہور پنجابی اخباراں وانگ ”جھوک“ وی محدود اشاعت تے وسیلیاں دا مالک ہون پاروں کوئی وڈا کردار نہیں کر سکیا۔
روزوار ”پنجابی زبان“
روزوار ”پنجابی زبان“ اصلوں مدثر اقبال بٹ ہوراں دے ُدپہریا پنجابی اخبار کڈھن دے شوق دا نتیجا سی۔ ایہ روزوار ”بھلیکھا“ دا ای اک پرچھاواں سمجھو۔ ڈیڈھ دو مہینے ”بھلیکھا“ اخبار دے دفتروں ای ایہدا نکالا ہوندا رہیا۔ اخبار دا عملا سارا اوہی سی، خبراں وی زیادا تر اوہی ہوندیاں سن جہناں وچ بعد دِیاں تازا خبراں شامل کر دِتیاں جاندیاں سن۔ چار صفحے دا ایہ اخبار2014 وچ نکلدا رہیاتے فیر غیر سنجیدگی دی نذر ہو کے دم توڑ گیا۔
گٹھ:پنجابیگٹھ:اخبار
ویتنام خواتین دی یادگار
ویتنام سواݨیاں د‏‏ی يادگار (لاطینی: Vietnam Women's Memorial) ریاست ہائے متحدہ دا اک محفوظ علاقہ، مجسمہ و يادگار جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔