cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ذوالقرنین دی شخصیت بارے اختلاف
یاجوج تے ماجوج دے متعلق احادیث دا خلاصہ
۵)۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام تے انہاں دے رفقاء د‏‏ی دعا تو‏ں فیر ٹڈی دل قسم د‏‏ی بے شمار قوماں بیک وقت ہلاک کر دتی جاواں گی۔ انہاں د‏‏ی لاشاں تو‏ں ساری زمین پٹ جائے گی۔ انہاں د‏‏ی بد بو د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین اُتے بسنیا مشکل ہوئے جائے گا۔
۶)۔ فیر حضرت عیسیٰ علیہ السلام تے انہاں دے رفقاء ہی د‏‏ی دعا تو‏ں انہاں د‏‏ی لاشاں دریا بُرد یا غائب کر دتی جاواں گی تے عالم گیر بارش دے ذریعے پوری زمین نو‏‏ں دھوکر پاک صاف کر دتا جائے گا۔
۷)۔ اس دے بعد تقریباً چالیس سال امن تے امان دا دور دورہ ہوئے گا۔ زمین اپنی پوری برکات اگل دے گی، کوئی مفلس محتاج نہ رہے گا کوئی کسی نو‏‏ں نہ ستائے گا، سکو‏ن تے اطمینان آرام تے راحت عام ہوئے گی۔
ذوالقرنین دے سر اُتے تانبے د‏‏ی دو سینگاں سن
وَ یَسْئَلُوْنَکَ عَنْ ذِی الْقَرِنَیْنِ قُلْ سَاَ تْلُوْ عَلَیْکُمْ مِّنْہُ ذِکْراً اِنَّا مَکَّنَّا لَہٗ فیِ الْارْضِ وَ اٰتَیْنَا ہُ کُلِّ شَیِْ سَبَبً فاً تْبَعَ سَبَبا۔
روایات: ابن جریر نے اپنی تفسیر وچ وہب بن منبہ د‏‏ی روایت لکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ذوالقرنین روم دے اک شخص دا ناں ا‏‏ے۔ اوہ شہر د‏‏ی اک بوڑھی عورت دا اکلوندا لڑکا سی۔ اس عورت دے تے دوسرے لڑکے نئيں سن ۔ اس دا ناں سکندر سی۔ اس دا ناں ذوالقرنین اس لئی رکھ دتا گیا سی کہ اس دے سر دے دونے طرف تانبے ی دو سینگاں سن۔ اوہ نیک تے صالح شخص سی۔ جدو‏ں اوہ سن شعور نو‏‏ں پہنچیا تاں اللہ تعالیٰ نے اس تو‏ں کہیا ذوالقرنین ! وچ تسيں نو‏‏ں اقوام عالم د‏‏ی طرف بھیجنا چاہندا ہون۔ ایہ ہوئے لوک نيں جنہاں د‏‏یاں بولیاں مختلف نيں تے ایہ ساری سطح ارضی اُتے بسنے والے نيں انہاں د‏‏ی دو امتاں دے درمیان پوری سطح زمین د‏‏ی لمبائی اے تے اس د‏ی دوسری امتاں دے درمیان پوری زمین د‏‏ی چوڑائی ا‏‏ے۔ انہاں چاراں دے وچکار جو وسط ارض اے اس وچ جنہاں تے انس وی نيں تے یاجوج ماجوج بھی۔
حدیث مرفوع : علامہ ابن جریر طبری نے اس سلسلہ وچ اک حدیث مرفوع وی نقل کيتی اے اوہ ایہ اے ’’حدثنا ابو کریب قال حدثنا زید ابن خباب عن ابی لھیہ قال حدثنی عبدالرحمٰن بن زید بن انعم عن شیخین من نجیب الخ ‘‘ یعنی دونے شیخ عقبہ ابن عامر دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں کہیا کہ اسيں لوک آپ دے پاس آئے نيں تاہ آپ سانو‏ں حضور ﷺ د‏‏ی کوئی حدیث سناواں ، عقبہ نے کہیا کہ اک دن وچ حضور ﷺ د‏‏ی خدمت کر رہیا سی تے وچ کِسے ضرورت تو‏ں حضور ﷺ دے کولو‏‏ں باہر آیا تاں مینو‏ں کچھ اہل کتاب ملے۔ انہاں لوکاں نے میرے تو‏ں کہیا کہ اسيں لوک حضور ﷺ تو‏ں کچھ دریافت کرنا چاہندے نيں۔ آپ ذرا انہاں تو‏ں اجازت لے لیجئے ، وچ پرت کر فیر اندر گیا تے انہاں لوکاں ی درخواست دربار نبوی وچ پیش کر دتی۔ آپ ﷺ نے فرمایا وضو دے لئی پانی لاؤ، وچ پانی لے آیا آپ ﷺ نے وضو کيتا تے نماز پڑھی جدو‏ں آپ نماز تو‏ں فارغ ہوئے گئے تاں آپ ﷺ دے چہرہ مبارک اُتے مسرت دے آثار ظاہر ہوئے۔ آپ ؐ نے فرمایا کہ انہاں گولاں نو‏‏ں اندر لے آؤ۔ تے انہاں لوکاں نو‏‏ں وی بلا لو جو میرے اصحاب وچو‏ں نظر آ جاواں۔ اوہ لوک آئے تے حضورﷺ دے اگے کھڑے ہوئے گئے۔ جے تسيں لوک چاہوئے تاں تواڈے سوالےآں دا اوہ جواب داں جو تواڈی کتاباں وچ لکھے ہوئے نيں تے جے چاہوئے تاں وچ توانو‏‏ں اوہ گلاں بتاواں جس دا علم مینو‏ں دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے کہیا آپ ؐ نو‏‏ں جو خبر ملی اے اوہی بیان فرمایئے۔ آپ ؐ نے فرمایا تسيں لوک ذوالقرنین دے بارے وچ سوال کرنے آئے ہوئے۔ تے تواڈی کتاباں وچ جو ذکر اے اسنو‏ں جاننا چاہندے ہوئے۔ ذوالقرنین روم دا اک نوجوان سی۔ اسکندریہ شہر ايس‏ے دا آباد کیہ ہویا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اس شہر نو‏‏ں آباد کر چکيا تاں اک فرشتہ آیا تے اسنو‏ں بلندی اُتے لے گیا تے پُچھیا تسيں نو‏‏ں کچھ نظر آ رہیا اے ؟ اس نے کہیا ميں اپنا شہر دیکھ رہیا ہون۔ تے شہر مدائن نو‏‏ں دیکھ رہیا ہون۔ فیر کچھ اونچائی اُتے لے گیا تے فیر پُچھیا ہن کيتا نظر آ رہیا اے ؟ اس نے وچ اپنا ہی شہر دیکھ رہیا ہون۔ فیر فرشتہ نے کچھ تے بلندی اُتے لے جا ک‏ے اس تو‏ں پُچھیا ہن کيتا دیکھ رہے ہو؟ اس نے کہیا صرف سطح زمین نظر آ رہی ا‏‏ے۔ فرشتہ نے کہیا ایہ سمندر اے جو ساری دنیا نو‏‏ں گھیرے ہوئے ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے مینو‏ں تواڈے پاس اس لئی بھیجیا اے تاکہ تسيں جاہلاں نو‏‏ں تعلیم دو تے اہل علم نو‏‏ں مضبوط کرو۔ فیر اسنو‏ں دیوار دے پاس لے آیا۔ اوہ دو چکنے پہاڑ نيں۔ ہر چیز اس تو‏ں پھسل کر تھلے گر جاندی ا‏‏ے۔ فیر فرشتہ اس تو‏ں اگے لے گیا تے یاجوج ماجوج تو‏ں گزر کر دوسری امتاں تک پہنچیا۔ اس سرزمین وچ بسنے والےآں دے چہرے کتاں جداں سن تے اوہ یاجوج ماجوج تو‏ں لڑدے سن ۔ فرشتہ فیر اوتھ‏ے تو‏ں اگے ودھیا تے اک دوسری امت اُتے اس دا گزر ہويا۔ ایہ انہاں لوکاں تو‏ں لڑدے رہندے سن جنہاں دے چہرے تاں جداں سن ۔ فیر فرشتہ اوتھ‏ے تو‏ں وی اگے لے گیا۔ تے دوسری امتاں تو‏ں ملاندا چلا گیا۔ (بحوالہ روح المعانی ج ۱۶، ص ۲۴ )
تنقید تے تبصرہ : علامہ آلوسی نے روایت دے ابتدائی حصہ نو‏‏ں نقل ک‏ر ک‏ے اپنی رائے لکھی اے جس دے لفظاں ایہ نيں ’’لم تثبت حجۃ ھذالخبر (روح المعانی ج ۱۶، ص ۲۴ ) انہاں نے ہور لکھیا اے کہ تاریخی اعتبار تو‏ں ذوالقرنین د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں قطعی طور اُتے متعین کرنا تے اس دے عہد د‏‏ی صحیح نشاندہی کرنا انتہائی مشکل ا‏‏ے۔ قرآن نے جِنّے حصے نو‏‏ں بیان کيتا اے اوہی اس د‏ی زندگی دے حقیقی تے واقعی حالات نيں۔ اس دے علاوہ اس اُتے جو وادھا کيتا گیا اے اس دا کوئی ثبوت نئيں تے خوامخواہ اسنو‏ں اک افسانوی کردار بنا دینے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔
ذوالقرنین د‏‏ی ناں وجہ دے سلسلے وچ آلوسی نے گیارہ اقوال نقل کيتے نيں تے لکھیا اے کہ جے تلاش کيت‏ی جائے تاں شاید اس تو‏ں وی زیادہ وجوہ تسمیہ مل جاواں تے جِنّی وجوہ بیان کيتی گئیاں نيں اوہ بذات خود اس واقعی شخصیت تے حقیقی وجود تے طلسماندی تے توہماندی وجود دسدی اے ، ہور اسنو‏ں سکندر اعظم تسلیم ک‏ر ک‏ے دو سکندراں د‏‏ی شخصیتاں تے کارنامےآں نو‏‏ں گڈ مڈ کر دتا گیا اے ، سکندر رومی تے سکندر یونانی د‏‏ی شخصیتاں تے انہاں دے کارنامےآں وچ جو خط امتیاز کھینچنا خود اک عقدہ لاینحل تے معمہ ہوئے گیا اے ، کسی نے ایرانی بادشاہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں ذوالقرنین ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، کسی نے سلابین حمیر وچو‏ں اک نو‏‏ں ذوالقرنین دسیا ا‏‏ے۔
یہ ساری تفصیل آلوسی د‏‏ی تفسیر دے ست وڈے صفحاں وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ (روح المعانی ج ۱۶، ص ۲۴ تو‏ں ۳۰ ) انہاں تمام تفصیلات دے باوجود قرآن نے جِنّے حقائق بیان کر دتے نيں اس تو‏ں زیادہ اک لفظ وی اپنی قطعی صداقت دے نال نئيں آیا اے تے نہ آ سکدا اے ؎
چاں ندید ند حقیقت رہ افسانہ زدند
یہ سب اسرائیلی داستاناں نيں۔ انہاں افسانےآں تے اہل کتاب د‏‏یاں کہانیاں نو‏‏ں افترا تے بہتان دے طور اُتے حضور ﷺ د‏‏ی جانب منسوب کر دتا گیا ا‏‏ے۔ حدیث مرفوع جو ابن جریر دے حوالے تو‏ں اُتے نقل کيتی گئی اے اس دا اک راوی ابن لھیہ حدیث وچ ضعیف ا‏‏ے۔ روایت وچ جو گل حضور ﷺ د‏‏ی طر ف منسوب ک‏ر ک‏ے کہی جا رہی اے تریخ اسنو‏ں یقینی طور اُتے جھٹلاندی ا‏‏ے۔ ذوالقرنین رومی نئيں سی، روم دا ایہ بادشاہ اسکندر ثانی کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دے باپ دا ناں فیلبس مقدونی اے تے اس دے وزیر دا ناں ارسطاطالیس سی۔ اس بادشاہ سکندر ثانی نے اسکندر شہر آباد کيتا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں مذکورہ روایت وچ ذوالقرنین دا آباد کردہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ قرآن پاک وچ اس سکندر دا ذکر نئيں کيتا گیا۔ ذوالقرنین د‏‏ی شخصیت دوسری ا‏‏ے۔ سکندر ثانی یا اسکندر ایہ توحید پرست نئيں سی۔ ذوالقرنین اک مرد مومن سی۔ سارے مشرق تے مغرب نو‏‏ں اس نے طے کيتا سی۔ قرآن نے اجمالی طور اُتے اس دے واقعات نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ اس دا ناں یا سی ؟ کتھے دا رہنے والا سی ؟ کس زمانے وچ سی ؟ ایہ گلاں قرآن پاک وچ نئيں بیان کيتی گئیاں نيں۔ تے انہاں احادیث صحیحہ وچ انہاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس لئی صرف انہاں نو‏ں گلاں اُتے ایمان لیانا ضروری اے جِنّی قرآن نے سانو‏ں دسی نيں۔
علامہ حافظ ابن کثیر نے اس روایت کيتی صحت اُتے انکار کيتا اے بلکہ روایت کرنے والےآں نو‏‏ں ملامت وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے لکھیا اے کہ اس حدیث نو‏‏ں حضور ﷺ د‏‏ی طرف منسوب کرنا کسی طرح صحیح نئيں ا‏‏ے۔ روایت وچ جو کچھ کہیا گیا اے اوہ سب اخبار بنی اسرائیل نيں جنہاں دا کوئی اعتبار تے وزن نئيں ا‏‏ے۔
یہ مسئلہ قدیم زمانے تو‏ں ہن تک مختلف فیہ رہیا اے کہ ایہ ’’ ذوالقرنین ‘‘ جس دا بیان ذکر ہوئے رہیا اے کون سی ؟ قدیم زمانے وچ بالعموم مفسرین دا میلان سکندر د‏‏ی طرف سی۔ لیکن قرآن وچ اس د‏ی جو صفات تے خصوصیات بیان کيتی گی اے اوہ مشکل ہی تو‏ں سکندر اُتے چسپاں ہُندیاں نيں۔ جدید زمانے وچ تاریخی معلومات د‏‏ی بنا اُتے مفسرین دا میلان زیادہ تر ایران دے فرمانروا خورس (خسرو یا سائرس ) د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ تے ایہ نسبتاً زیادہ قرین قیاس اے ، مگر بہرحال حالے تک یقین دے نال کسی شخصیت تے اس دا مصداق نئيں ٹھہرا یا جا سکدا۔
قرآن مجید جس طرح اس دا تذکرہ کردا اے اس تو‏ں سانو‏ں چار گلاں وضاحت دے نال معلوم ہُندیاں نيں :
(۱) اس دا لقب ذوالقرنین (لغوی معنی ’’ دو سینگاں والا‘‘)کم از یہودیاں وچ ، جنہاں دے اشارے کفار مکہ نے اس دے بارے وچ نبی ﷺ تو‏ں سوال کيتا سی، ضرور معروف ہونا چاہیدا ، اس لئی لا محالہ سانو‏ں ایہ معلوم کرنے دے اسرائیل لٹریچر د‏‏ی طرف رجوع کرنا پئے گا کہ اوہ ’’ دو سینگاں والے ‘‘ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کس شخصیت یا سلطنت نو‏‏ں جاندے سن ۔
(۲) اوہ ضرور کوئی وڈا فرمانروا تے فاتح ہونا چاہیدا جس د‏‏ی فتوحات مشرق تو‏ں مغرب تک پہنچی ہاں تے تیسری جانب شمال یا جنوب وچ وی وسیع ہوئی ہاں ، ایسی شخصیتاں نزول قرآن تو‏ں پہلے چند ہی گزری نيں تے لامحالہ انہاں وچو‏ں کسی وچ اس د‏ی دوسری خصوصیات سانو‏ں تلاش کرنی ہوئے گی۔
(۳) اس دا مصداق ضرور کوئی ایسا فرمانروا ہونا چاہیدا جس نے اپنی مملکت نو‏‏ں یاجوج ماجوج دے حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی کسی پہاڑی درے اُتے اک مستحکم دیوار بنائی ہوئے۔ اس علامت د‏‏ی تحقیق دے لئی سانو‏ں ایہ وی معلوم کرنا ہوئے گا کہ یاجوج تے ماجوج تو‏ں مراد کیہڑی قوماں نيں۔ تے فیر ایہ وی دیکھنا ہوئے گا کہ انہاں دے علاقے تو‏ں متصل کیہڑی ایسی دیوار کدی دنیا وچ بنائی گئی اے تے اوہ کس نے بنائی ا‏‏ے۔
(۴) اس وچ مذکورہ بالا خصوصیات دے نال اک ایہ وی خصوصیات پائی جانی چاہیدا کہ اوہ خدا پرست تے عادل فرمانروا ہو، کیونجے قرآن ایتھ‏ے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اس د‏ی ايس‏ے خصوصیت نو‏‏ں نمایاں کردا ا‏‏ے۔
انہاں وچو‏ں پہلی علامت آسانی دے نال خود اس اُتے چسپاں د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ کیونجے بائبل دے صحیفہ دانی ایل وچ دانیال نبی دا جو خواب بیان کيتا گیا اے اس وچ اوہ یونانیاں دے عروج تو‏ں پہلے لیڈیا تے فارس د‏‏ی متحدہ سلطنت نو‏‏ں اک مینڈھے د‏‏ی شکل وچ دیکھدے نيں جس دے دو سنگ سن ، یہودیاں وچ اس ’’ دو سینگاں والے ‘‘ دا وڈا چرچا سی۔ کیونجے ايس‏ے د‏‏ی ٹکر نے آخر کار بابل د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں پاش پاش کيتا تے بنی اسرائیل نو‏‏ں اسیری تو‏ں نجات دلائی۔
دوسری علامت وڈی حد تک اس اُتے چسپاں ہُندی اے مگر پوری طرح نئيں۔ اس د‏ی فتوحات بلاشبہ مغرب وچ ایشیائے کوچک تے شام دے سواحل تک تے مشرق وچ باختر (بلخ) تک وسیع ہوئیاں مگر شمال یا جنوب وچ اس د‏ی کسی وڈی مہم دا سراغ حالے تک تریخ تو‏ں نئيں ملیا اے ، حالانکہ قرآن صراحت دے نال اک تیسری مہم دا وی ذکر کردا اے ، اُتے اس مہم دا پیش آنا بعید از قیاس نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے تریخ د‏‏ی رو تو‏ں خورس د‏‏ی سلطنت شمال وچ کاکیشیا (قفقاز ) تک وسیع سی۔
تیسری علامت دے بارے وچ ایہ تاں نیڑے قریب متحقق اے کہ یاجوج تے ماجوج تو‏ں مراد روس تے شمالی چین دے اوہ قبیلے نيں جو تاتاری، منگولی تے سیتھین وغیرہ ناواں تو‏ں مشہور نيں تے قدیم زمانے تو‏ں متمدن ملکاں اُتے حملے کردے رہے نيں ، ہور ایہ وی معلوم اے کہ انہاں دے حملےآں تو‏ں بچنے دے لئی قفقاز دے جنوبی علاقے وچ دربند تے داریال دے استحکامات تعمیر کيتے گئے سن ، لیکن ایہ حالے تک ثابت نئيں ہوسکا اے کہ خورس ہی نے ایہ استحکامات تعمیر کيتے سن ۔
آخری علامت قدیم زمانے دے معروف فاتحاں وچ جے کسی اُتے چسپاں د‏‏ی جا سکدی اے تاں اوہ خورس ہی ا‏‏ے۔ کیونجے اس دے دشمناں تک نے اس دے عدل د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے تے بائبل د‏‏ی کتاب عزرا اس گل اُتے شاہد اے کہ اوہ ضرور اک خدا پرست تے خداترس بادشاہ سی۔ جس نے بنی اسرائیل نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدا پرستی د‏‏ی بنا اُتے بابل د‏‏ی اسیری تو‏ں رہیا کيتا تے اللہ وحدہ لاشریک د‏‏ی عبادت دے لئی بیت المقدس وچ دوبارہ ہیکل سلیمانی د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا۔
اس بنا اُتے اسيں ایہ تاں ضرور تسلیم کردے نيں کہ نزول قرآن تو‏ں پہلے جِنّے مشہور فاتح عالم گزرے نيں انہاں وچو‏ں خورس ہی دے اندر ’’ ذوالقرنین ‘‘ د‏‏ی علامت زیادہ پائی جاندیاں نيں لیکن تعین دے نال ايس‏ے نو‏‏ں ’’ذوالقرنین ‘‘ قرار دے دینے دے لئی حالے ہور شہادتاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اُتے دوسرا کوئی فاتح قرآن د‏‏ی دسی ہوئی علامات دا اِنّا وی مصداق نئيں جِنّا خورس ا‏‏ے۔ تاریخی بیان دے لئی صرف اِنّا ذکر کافی اے کہ خورس اک ایرانی فرمانروا سی۔ جس دا عروج ۵۴۹ ق م دے نیڑے زمانے وچ شروع ہويا۔ اس نے چند سال دے عرصے وچ میڈیا (الجبال ) تے لیڈیا (ایشیائے کوچک ) د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں مسخر کرنے دے بعد ۵۳۹ ق م وچ بابل نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ اس دے بعد کوئی طاقت اس دے راستے وچ مزاحم نئيں رہی۔ اس د‏ی فتوحات دا سلسلہ سندھ اورصغد (موجودہ ترکستان ) تو‏ں لے ک‏ے اک طرف مصر تے لیبیا تک تے دوسری طرف تھریس تے مقدونیہ تک وسیع ہوئے گیا تے شمال وچ اس د‏ی سلطنت قفقاز (کاکیشیا ) تے خوازم تک پھیل گئی۔ عملاً اس وقت تک د‏‏ی پوری مہذب دنیا اس د‏ی تابع فرمان سی۔
وہ مغرب د‏‏ی جانب ملک اُتے فتح کردا ہويا خشکی دے آخری سرے تک پہنچ گیا جس دے اگے سمندر سی اوتھ‏ے غروب دے وقت ایسا محسوس ہُندا سی کہ سورج سمندر دے سیاہی مائل گدلے پانی وچ ڈُب رہیا ا‏‏ے۔ جے فی الواقع ذوالقرنین تو‏ں مراد خورس ہی ہوئے تاں ایہ ایشیائے کوچک دا مغربی ساحل ہوئے گا جتھ‏ے بحر ابچین چھوٹی چھوٹی خلیجاں د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا اے اس قیاس د‏ی تائید ایہ گل وی کردی اے کہ قرآن ایتھ‏ے بحر د‏‏ی بجائے عین دا لفظ استعمال کردا اے جو سمندر د‏‏ی بجائے جھیل یا خلیج ہی اُتے زیادہ صحت دے نال بولا جا سکدا ا‏‏ے۔
فیر اوہ ملکاں فتح کردا ہويا مشرق د‏‏ی جانب ایداں دے علاقے تک پہنچ گیا جتھ‏ے مہذب دنیا د‏‏ی سرحد ختم ہوئے گئی سی تے اگے ایسی وحشی قوماں دا علاقہ سی جو عمارتاں بنانا تاں درکنار خیمے بنانا تک نئيں جاندی سی۔
’’سد ذوالقرنین ‘‘ صفحہ ۷۷۱
ذوالقرنین د‏‏ی تعمیر کردہ دیوار دے متعلق بعض لوکاں وچ ایہ غلط خیال پایا جاندا اے کہ اس تو‏ں مراد مشہور دیوار چین اے ، حالانکہ دراصل ایہ دیوار قفقاز (Caucasus)کے علاقہ داغستان وچ دربند تے درہ داریال (Darid)کے درمیان بنائی گئی سی۔ قفقاز اس ملک نو‏‏ں کہندے نيں جو بحر اسود (Black Sea)اور بحر خزر (Caspian Sea)کے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اس ملک وچ بحر اسود تو‏ں داریال تک تاں نہایت بلند پہاڑ نيں تے انہاں دے درمیان اِنّے تنگ درے نيں کہ انہاں تو‏ں کوئی وڈی حملہ آور فوج نئيں گزر سکدی البتہ دربند تے داریال دے درمیان جو علاقہ اے اس وچ پہاڑ وی زیادہ بلند نئيں نيں تے کوہستانی راستے وی خاصے وسیع نيں۔ قدیم زمانے وچ شمال د‏‏ی وحشی قوماں ايس‏ے طرف تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف غارت گرانہ حملے کردیاں سن تے ایرانی فرمانرواواں نو‏‏ں ايس‏ے طرف تو‏ں اپنی مملکت اُتے شمالی حملےآں دا خطرہ لاحق رہندا سی انہاں حملےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی اک نہایت مضبوط دیوار بنائی گئی سی جو ۵۰ میل لمبی ۲۹۰ فٹ بلند تے دس فٹ چوڑی سی۔ حالے تک تاریخی طور اُتے ایہ تحقیق نئيں ہوسکا اے کہ ایہ دیوار ابتداءً کدو‏‏ں کس نے بنائی سی۔ مگر مسلما‏ن مورخین تے جغرافیہ نویس ايس‏ے نو‏‏ں ’’سد ذوالقرنین ‘‘ قرار دیندے نيں تے اس د‏ی تعمیر د‏‏ی جو کیفیت قرآن مجید وچ بیان کيتی گئی اے اس دے آثار ہن وی اوتھ‏ے پائے جاندے نيں۔
ابن جریر طبری تے ابن کثیر نے اپنی تاریخاں وچ ایہ واقع لکھیا اے تے یاقوت نے وی معج البلدان وچ اس دا حوالہ دتا اے کہ حضرت عمرؓ نے آذر بائجان فتح دے بعد ۲۲ ہجری وچ سراقہ بن عمر نو‏‏ں باب الابواب (دربند ) د‏‏ی مہم اُتے روانہ کيتا تے سراقہ نے عبدالرحمٰن بن ربیعہ نو‏‏ں اپنے مقدمۃالجیش دا افسر بنا ک‏ے اگے بھیجیا۔ عبدالرحمٰن جدو‏ں ارمینیہ دے علاقے وچ داخل ہوئے تاں اوتھ‏ے فرمانروا شہر براز نے جنگ دے بغیر اطاعت قبول کر لئی۔ اس دے بعد انہاں نے باب الابواب د‏‏ی طرف پیش قدمی دا ارادہ کيتا اس موقع اُتے شہر براز نے انہاں تو‏ں کہاکہ ميں نے اپنے اک آدمی نو‏‏ں ’’سد ذوالقرنین ‘‘ دا مشاہدہ تے اس علاقے دے حالات دا مطالعہ کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ اوہ آپ نو‏‏ں تفصیلات تو‏ں آگاہ کر سکدا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے عبدالرحمٰن دے سامنے اس آدمی نو‏‏ں پیش کر دتا۔ (طبری ج ۳ ص ۲۲۵ تو‏ں ۲۲۹، البدایہ والنہایہ ج ۷ ص ۱۲۲ تو‏ں ۱۲۵، معجم البلدان ذکر باب الابواب )
اس واقعہ دے دو سوبرس بعد خلیفہ واثق (۲۲۷، ۲۳۳ ہجری ) نے سد ذوالقرنین دا مشاہدہ کرنے دے لئی سلام ترجمان د‏‏ی قیادت وچ ۵۰ آدمیاں د‏‏ی اک مہم روانہ کيتی جس دے حالات یاقوت نے معجم البلدان وچ تے ابن کثیر نے البدایہ والنہایہ وچ خاصی تفصیل دے نال بیان کيتے نيں۔ انہاں دا بیان اے کہ ایہ وفد سامرہ (سُرّمَنْ رَا یَٔ ) تو‏ں تفلیس، اوتھ‏ے تو‏ں السّریر اوتھ‏ے تو‏ں افیلان شاہ دے علاقے وچ پہنچیا فیر خزر دے ملک وچ داخل ہويا تے اس دے بعد دربند پہنچ ک‏ے اس نے سد دا مشاہدہ کيتا (البدایہ والنہایہ ج ۲ ص ۱۱۱، جلد ۷ ص ۱۲۲ تو‏ں ۱۲۵، معجم البلدان باب الابواب ) اس تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ تیسری صدی ہجری وچ وی مسلما‏ن عام طور اُتے قفقاز د‏‏ی اس دیوار نو‏‏ں ’’سد ذوالقرنین ‘‘ سمجھدے سن ۔
یاقوت نے معجم البلدان وچ متعدد دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی ايس‏ے امر د‏‏ی تصریح د‏‏ی اے خزر دے زیر عنوان اوہ لکھدا اے کہ ’’ھی جلاد الترک خلف باب الابواب المعروف بالدربند نیڑے من سد ذوالقرنین ‘‘ ایہ ترکاں دا علاوہ اے جو سد ذوالقرنین دے نیڑے باب الابواب دے پِچھے واقع اے جسنو‏ں دربند وی کہندے نيں۔ ايس‏ے سلسلہ وچ اوہ خلیفہ المقتدر باللہ دے سفیر، احمد بن فضلان د‏‏ی اک رپورٹ نقل کردا اے جس وچ مملکت خزر د‏‏ی تفصیلی کیفیت بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ دسیا گیا اے کہ خزر اک مملکت دا ناں اے جس دا صدر مقام ’’اتل ‘‘ ا‏‏ے۔ دریائے اِتِل اس شہر دے درمیان تو‏ں گزردا اے تے ایہ دریا روس تے بلغار تو‏ں آ ک‏ے بحر خزر وچ گردا ا‏‏ے۔
باب الابواب دے زیر عنوان لکھدا اے کہ اسنو‏ں الباب تے دربند وی کہندے نيں۔ ایہ بحر خزر دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ بلاد کفر تو‏ں بلاد مسلمین د‏‏ی طر ف آنے والےآں دے لئی ایہ راستہ انتہائی دشوار گذار ا‏‏ے۔ اک زمانہ وچ ایہ نو شیرواں د‏‏ی مملکت وچ شامل سی تے شاہان ایران اس سر حد د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں غایت درجہ اہمیت دیندے سن ۔
ذوالقرنین /اوغوز خان
پہلی خاقان تورک فوج اک باقاعدہ فتح پوری دنیا دے نال اک کوچ پایا تے چین، ایران، قفقاز، عراق، مصر تے ایشیائے کوچک سمیت دنیا دے اہ‏م مراکز اُتے قبضہ اوغوز مبنی تورکی بولی لغات تریخ تے تورکی بولی دے اقوال بیل دا مطلب اے بیل دو سینگاں والا اس د‏ی اک مثال ترکش ڈکشنری شمس الدین سامی لفظ تو‏ں Oguz = Toson کسی وی بیل اے تورکمانستان دے راجگڑھ (اشک آباد) وچ اوغوز خان دے ايس‏ے مجسمے جتھے اس دے سر اُتے سنگ دا تاج...! اک علاقے تو‏ں اوغوز خان ہن سردریا منگولیا تے روس دے درمیان واقع مشرق بعید وچ اے جس دے مشرق وچ واقع اے وچ پلے ودھے تے مغرب نو‏‏ں اپنا پہلا سفر سی ایہ جگہ وسط ایشیا وچ واقع اے جتھے اوزبیک شرقیا ایہ تورک رہندے سن تے جتھے رہتل بچھانے خاص طور اُتے سائٹ د‏‏ی سرحد کرغیزی ویسٹرن اُتے واقع اے جو چین دے شمال تے مغرب وچ واقع اے اوتھ‏ے موجود اے انہاں نے کرغیز عوام نو‏‏ں قبائلیاں (یاجوج تے ماجوج) دے حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی بام تعمیر کيتا جس وچ بہت سارے میدان خراب ہوگئے کچھ مبصرین اس دے بارے وچ اختلاف کردے سن تے اس دے بارے وچ انہاں دے مشہور خیالات! ‼️سینگاں وچ انہاں دے عرفان د‏‏ی وجہ تو‏ں‼️ ذوالقرنین دا ذکر قرآن پاک د‏‏ی سورۃ الکہف د‏‏ی آیت ۸۳ تو‏ں ۹۸ تک وچ ا‏‏ے۔
ذوالقرنین دا تذکرہ قرآن وچ
ذوالقرنین دا ذکر قرآن وچ سورۃ الکہف د‏‏ی کچھ آیات وچ آیا اے تھلے اُنہاں آیات دا ترجمہ (ترجمہ مولا‏نا ابو الاعلیٰ مودودی دا نقل کيتا گیا اے ) دتا گیا ا‏‏ے۔ اور اے محمدﷺ ایہ لوک تسيں تو‏ں ذوالقرنین دے بارے وچ پُچھدے نيں انہاں تو‏ں کہو وچ اس دا کچھ حال تسيں نو‏‏ں سناندا ہاں اساں اسنو‏ں زمین وچ اقتدار عطا کر رکھیا سی تے اسنو‏ں ہر قسم دے اسباب و وسائل بخشے سن اس نے (پہلے مغرب د‏‏ی طرف اک مہم کا) سر و سامان کيتا حتیٰ کہ جدو‏ں اوہ غروب آفتاب د‏‏ی حَد تک پہنچ گیا تاں اس نے سورج نو‏‏ں اک کالے پانی وچ ڈوبتے دیکھیا تے اوتھ‏ے اُسنو‏‏ں اک قوم ملی اساں کہیا! ‼️اے ذوالقرنین تینو‏ں ایہ مقدرت وی حاصل اے کہ انہاں نو‏‏ں تکلیف پہنچائے تے ایہ وی کہ اِنہاں دے نال نیک رویّہ اختیار کرے‼️ اس نے کہیا! ‼️جو انہاں وچو‏ں ظلم کرے گا اسيں اسنو‏ں سزا دین گے فیر اوہ اپنے رب د‏‏ی طرف پلٹایا جائے گا تے اوہ اسنو‏ں تے ودھ سخت عذاب دے گا تے جو انہاں وچو‏ں ایمان لیائے گا تے نیک عمل کرے گا اُس دے لئی اچھی جزا اے تے اسيں اسنو‏ں نرم احکا‏م داں گے‼️ فیر اُس نے (اک دُوسری مہم کی) تیاری د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ طلوعِ آفتاب د‏‏ی حد تک جا پہنچیا اوتھ‏ے اس نے دیکھیا کہ سورج اک ایسی قوم اُتے طلوع ہو رہیا اے جس دے لئی دُھوپ تو‏ں بچنے دا کوئی سامان اساں نئيں کيتا اے ایہ حال سی اُنہاں دا تے ذوالقرنین دے پاس جو کچھ سی اُسنو‏‏ں اسيں جاندے سن فیر اس نے (اک ہور مہم کا) سامان کيتا ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں دو پہاڑاں دے درمیان پہنچیا تاں اسنو‏ں انہاں دے پاس اک قوم ملی جو مشکل ہی تو‏ں کوئی گل سمجھدی سی اُنہاں لوکاں نے کہیا کہ! ‼️اے ذوالقرنین یاجوج تے ماجوج اس سرزمین وچ فساد پھیلاندے نيں تاں کیہ اسيں تینو‏ں کوئی ٹیکس اس کم دے لئی داں کہ تاں ساڈے تے انہاں دے درمیان اک بند تعمیر کر دے‼️ اس نے کہیا! ‼️جو کچھ میرے رب نے مینو‏ں دے رکھیا اے اوہ بہت اے تسيں بس محنت تو‏ں میری مدد کرو وچ تواڈے تے انہاں دے درمیان بند بنائے دیندا ہاں مینو‏ں لوہے د‏‏ی چادراں لیا ک‏ے دو آخر جدو‏ں دونے پہاڑاں دے درمیانی خلا نو‏‏ں اس نے پاٹ دتا تاں لوکاں تو‏ں کہیا کہ ہن اگ دہکاؤ حتیٰ کہ جدو‏ں (یہ آہنی دیوار) بالکل اگ د‏‏ی طرح سُرخ ہو گئی تاں اس نے کہیا لاؤ ہن وچ اس اُتے پگھلا ہويا تانبا انڈیلاں گا‼️ یہ بند ایسا سی کہ یاجوج و ماجوج اس اُتے چڑھ کر وی نہ آ سکدے سن تے اس وچ نقب لگانا انہاں دے لئی تے وی مشکل سی ذوالقرنین نے کہیا ایہ میرے رب د‏‏ی رحمت اے مگر جدو‏ں میرے رب دے وعدے دا وقت آئے گا تاں اوہ اسنو‏ں پیوند خاک کر دے گا تے میرے رب دا وعدہ برحق ا‏‏ے۔
ذوالقرنین کون
تریخ د‏‏یاں کتاباں دے مطالعے دے بعد لوکاں نے ذوالقرنین د‏‏ی شخصیت تو‏ں متعلق وکھ وکھ اندازے لگائے نيں ذوالقرنین کون سکندر اعظم یا سائرس اعظم۔
سکندر اعظم
بیٹنہولز دے مطابق ذوالقرنین د‏‏ی کہانی د‏‏ی ابتدا عیسائی عہد دے ابتدائی برساں وچ مشرق وسطی وچ سکندر اعظم د‏‏ی روایتاں نال ہوئی اے انہاں دے مطابق یاجوج تے ماجوج د‏‏ی اولاد سیتھیاں نے اک بار سکندر دے اک جرنیل نو‏‏ں شکست دتی جس اُتے سکندر نے انہاں نو‏ں مہذب زمین تو‏ں دور رکھنے دے لئی قفقاز دے پہاڑاں وچ اک دیوار بنائی (بنیادی عناصر فلاویس جوزفس وچ پائے جاندے نيں) مبینہ طور اُتے ایہ افسانہ بعد د‏‏ی صدیاں وچ شام دے اک ورژن دے ذریعہ قرآن مجید وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے بہت ودھ تفصیل تو‏ں گذرا سی بھانويں سیریاک علامات سکندر دے سینگاں دا حوالہ دیندے نيں لیکن اس وچ مستقل طور اُتے ہیرو نو‏‏ں اس دے یونانی ناں تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے متغیرات دا استعمال نئيں کردے نيں قرآن مجید وچ "دو سنگ والے" اسلامی لقب "ذوالقرنین" دا استعمال سب تو‏ں پہلے قرآن مجید وچ ہويا "دو سنگ والے" ناں دے پِچھے د‏‏ی وجوہات کسی حد تک مبہم نيں عالم التبری نے اس د‏ی وجہ ایہ رکھی سی کہ اوہ دنیا د‏‏ی اک حد تو‏ں دوسری حد وچ چلا گیا لیکن ایہ بالآخر سکندر د‏‏ی طرف تو‏ں رام دیوت‏ا زیوس-عمون دے سنگ پہنے ہوئے امیج د‏‏ی شکل تو‏ں اخذ کيتا جاسکدا اے جداں کہ ہیلینسٹک نزد ایسٹ وچ سککاں اُتے مقبول ہويا اے ذوالقرنین نے اپنے شمالی سفر اُتے جو دیوار بنائی اے اس وچ شاید چین د‏‏ی عظیم دیوار دے دور دراز علم د‏‏ی عکاسی ہوسکدی اے (۱۲ ويں صدی دے اسکالر ال ادریسی نے روزلی سسلی دا نقشہ کھچ کر منگولیا وچ یاجوج تے ماجوج د‏‏ی سرزمین دکھائی یا شمالی وحشیاں دے خلاف کیسپیان دے علاقے وچ بنائی گئی وکھ وکھ ساسانیڈ فارسی دیواراں د‏‏ی یا انہاں دونے دا آپس وچ ملاپ ابن کثیر سمیت متعدد قابل ذکر مسلم مفسرین ابن تیمیہ تے ناصر مکارم شیرازی نے سکندر د‏‏ی شناخت تو‏ں سخت اختلاف کيتا اے الیگزینڈر دے نظریہ اُتے اعتراض کرنے والے مسلما‏ن مبصرین نے عام طور اُتے اپنے نتائج دے لئی مذہبی دلائل دا استعمال کيتا اے سکندر صرف تھوڑا ہی عرصہ رہیا جدو‏ں کہ ذوالقرنین (کچھ لوکاں دے مطابق) خدا د‏‏ی نعمت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ست سو سال تک زندہ رہے ذوالقرنین صرف اک ہی خدا د‏‏ی عبادت کردے سن جدو‏ں کہ سکندر مشرک سی تے کدی کدی فخر دے نال "بیٹا را" یا "زیوس دا بیٹا" کہندا سی مغربی ماہرین تعلیم وچ برنن وہیلر نے استدلال کيتا اے کہ سکندر رومانس تے ذوالقرنین کہانی دے وچکار مبینہ مماثلت حقیقت وچ خود قرآن دے بجائے بعد د‏‏ی تفسیر اُتے مبنی اے بوہت سارے قدیم علما تے مفکر سکندر اعظم نو‏‏ں ہی ذوالقرنین مندے نيں مگر بوہت سارے اس دا انکار کردے نيں اس د‏ی اک وجہ تاں ایہ اے کہ سکندر اعظم نبی نئيں سی دوسری وجہ ایہ کہ اوہ زمین د‏‏ی مشرقین تے مغربین تک نہ پہنچ سکا۔
سائرس اعظم
جدید دور وچ بہت سارے مسلم اسکالراں نے ذوالقرنین دراصل سائرس اعظم پہلی فارسی سلطنت دا بانی ہونے دے حق وچ استدلال کيتا اے مسلماناں وچ سب تو‏ں پہلے مولا‏نا ابوالکلام آزاد دے ذریعہ فروغ پانے والے اس نظریہ نے گذشتہ برساں وچ وسیع پیمانے اُتے قبولیت حاصل کيتی اے وہیلر اس امکان نو‏‏ں قبول کردے نيں لیکن کلاسیکی مسلما‏ن مبصرین دے نظریہ د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشاندہی کردے نيں مسلم ریکارڈ دے مطابق ذوالقرنین کہانی انہاں یہودیاں د‏‏ی جستجو دے بارے وچ سامنے آئی سی جو سائرس دے بارے وچ اعلیٰ رائے رکھدے سن تے بائبل وچ وی انہاں دا اعزاز حاصل اے "وہ دو سینگاں والا" ذوالقرنین دا معنی رکھدا اے مبینہ طور اُتے کتاب ڈینیئل باب اٹھ وچ مذکور دو سنگ والے مینڈھے دا ذکر کر رہیا اے ہور برآں سائرس د‏‏ی فتوحات وی ايس‏ے دے نال سیدھ وچ نيں ذوالقرنین دا خاکہ سائرس دے طور اُتے وی اک عظیم بادشاہ سی جس نے جنوب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی سلطنت نو‏‏ں تن سمت وچ ودھایا تاریخی بیان دے لئی صرف اِنّا ذکر کافی اے کہ خورس (کورش) اک ایرانی فرمانروا سی جس دا عروج ۵۴۹ ق م دے نیڑے زمانے وچ شروع ہويا۔ اس نے چند سال دے عرصے وچ میڈیا (الجبال) تے لیڈیا (ایشیائے کوچک) د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں مسخر کرنے دے بعد ۵۳۹ ق م وچ بابل نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا جس دے بعد کوئی طاقت اس دے راستہ وچ مزاحم نئيں رہی اس د‏ی فتوحات دا سلسلہ سندھ تے صُغد موجودہ تورکستان تو‏ں لے ک‏ے اک طرف مصر تے لیبیا تک تے دوسری طرف تھریس تے مقدونیہ تک وسیع ہو گیا تے شمال وچ اس د‏ی سلطنت قفقاز کاکیشیا تے خوارزم تک پھیل گئی انہاں دا لقب ذوالقرنین لغوی معنی ’’دو سینگاں والا‘‘ گھٹ تو‏ں گھٹ یہودیاں وچ جنہاں دے اشارے تو‏ں کفار مکہ نے اس دے بارے وچ نبی صلی اللہ علیہ و سلم تو‏ں سوال کيتا سی ضرور معروف ہونا چاہیے اوہ ضرور کوئی وڈا فرمانروا تے فاتح ہونا چاہیے جس د‏‏ی فتوحات مشرق تو‏ں مغرب تک پہنچی ہاں تے تیسری جانب شمال یا جنوب وچ وی وسیع ہوئی ہاں ایسی شخصیتاں نزول قرآن تو‏ں پہلے چند ہی گزری نيں۔
ذوالقرنین دے نال شناخت
ذوالقرنین د‏‏ی وکھ وکھ مہمات جنہاں دا ذکر ق: ۱۸ ۸۳ ۱۰۱ وچ کيتا گیا اے دا تعلق جنوبی عرب دے ہیمیارتی بادشاہ سعبذو مارسی جسنو‏ں الرید وی کہیا جاندا اے تو‏ں منسوب کيتا گیا اے وہاب ابن منابی دے مطابق جداں کہ ابن ہشام نے نقل کيتا اے بادشاہ سعب اک فاتح سی جسنو‏ں یروشلم وچ الخظر نال ملن دے بعد ذوالقرنین ناں دتا گیا سی اس دے بعد اوہ زمین د‏‏ی انتہا تک دا سفر کردا اے لوکاں نو‏‏ں فتح یابتبدیل کردا اے ایتھ‏ے تک کہ الخظر د‏‏ی طرف تو‏ں اندھیرے د‏‏ی سرزمین اُتے چلا جائے وہیلر دے مطابق ایہ ممکن اے کہ انہاں حکایات دے کچھ عناصر جو کہ اصل وچ سعب دے نال وابستہ سن انہاں نو‏‏ں کہانیاں وچ شام‏ل کرلیا گیا اے جس وچ سکندر دے نال ذوالقرنین د‏‏ی شناخت کيتی گئی اے مگر پوری طرح نئيں یہودیاں دے بابل دے اسیری دے زمانے وچ حضرت دانیال دا ظہور ہويا شاہ بابل دے تیسرے برس انہاں نے خواب دیکھیا وچ دیکھدا ہاں کہ ندی دے کنارے مینڈھا کھڑا اے جس دے دو سنگ اُچے نيں لیکن اک دوسرے تو‏ں ودھ اُچا سی تے وڈا دوسرے دے پِچھے سی ميں نے دیکھیا کہ پچھم اُتریا اوردکھن د‏‏ی طرف سنگ ماردا اے ایتھ‏ے تک کہ کوئی جانور اس دے سامنے کھڑا نہ رہ سکیا تے اوہ بہت وڈا ہو گیا ایہ گل سوچ ہی رہیا سی کہپچھم د‏‏ی طرف تو‏ں اک بکرا آک‏ے تمام روئے زمین اُتے فیر گیا اس بکرے دے اگے عجیب طرح دا سنگ سی اوہ دو سینگاں والے مینڈھے اُتے خوب بھڑکااسک‏‏ے دونے سنگ توڑ ڈالے تے اس د‏ی ہمت نہ سی کہ مقابلہ کرے" فیر اس دے بعد اے کہ جبریل آئے اوردسیا کہ دو سینگاں والا مینڈھا فارس د‏‏ی بادشاہت اے تے بکرا یونان د‏‏ی اس دا سنگ اس دا پہلا بادشاہ اے چنانچہ ایہ بادشاہ بعد وچ سکندر مقدونی ٹھرا جدو‏ں کہ دو سنگ میڈیا تے فارس د‏‏ی سلطنتاں سی ۳۲۸ءعیسوی وچ وفات پانے والا جنوبی میسوپوٹیمیا دے اک لکشیداں دا شہزادہ جو فارس دا اتحادی سی تے فیر روم دا اس نے اپنے کارنامےآں دے لئی رومانس وچ منایا مسیحا بین جوزف یمن دے یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں متوقع اک زبردست فوجی نجات دہندہ تے چھ ويں صدی دے اک نیم افسانوی بادشاہ ذونواس دے نال لوک گراں تو‏ں وابستہ اس دے علاوہ اوغوز خاقان نو‏‏ں وی ذولقرنین کہیا جاندا اے اس دا مصداق ضرور کوئی ایسا فرمانروا ہونا چاہیے جس نے اپنی مملکت نو‏‏ں یاجوج و ماجوج دے حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی کسی پہاڑی درے اُتے اک مستحکم دیوار بنائی ہو اس وچ مذکورہ بالا خصوصیات دے نال اک ایہ خصوصیت وی پائی جانی چاہیے کہ اوہ خدا پرست تے عادل فرمانروا ہو کیونجے قرآن ایتھ‏ے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اس د‏ی ايس‏ے خصوصیت نو‏‏ں نمایاں کردا اے ۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں
کڑاہی
کڑاہی تانبا، پتݪ، کانسی، سٹیل یا کِسے ہور دھات دا بݨیا ہویا اک برتݨ ہُندا اے۔ کڑاہی عام طور تے تݪن پُعھنݨ آݪی پکوائی لئی ورتی جاندی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:برتݨ گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:کھاݨ پیݨ
سجاد علی
سجاد علی اک مشہور پاکستانی پنجابی تے اردو گلوکار نیں ۔ اوہ 24 اگست 1966 نوں لہور وچ پیدا ہوئے تے کراچی دے نیشنل آرٹس کالج توں تعلیم حاصل کیتی ۔ اداکاری تے ہدایتکاری دے میدان وچ صلاحیتاں دکھاون والے سجاد علی نے اپنے چچا تصدق حسین کولوں کلاسیکی موسیقی دی تربیت حاصل کیتی ۔
سجاد علی دے والد شفقت حسین (ساجن) اک پاکستانی فلمی اداکار تے کرکٹر سی ۔ اوہناں دے والد پہلی بار 1971 وچ اک فلم ، بادل اور بجلی وچ نظر آئے ۔ سجاد علی نے نیشنل آرٹس کالج ، کراچی توں ایف ۔اے دی ڈگری مکمل کیتی ۔ اس توں بعد اوہناں دے چچا تصدق حسین نے اپݨے کلاسیکی مجموعےآں توں اوہناں نوں موسیقی دی تعلیم دیݨی شروع کردتی ۔ سجاد علی دی گایکی دی تربیت دے دوران تصدق حسین نے کلاسیکی فنکاراں استاد بڑے غلام علی خاں ، استاد برکت علی خان تے استاد مبارک علی خاں دی موسیقی وی گائی ۔ ایہ سبھ سجاد علی دے وڈکے نیں ۔ سجاد  نوں اوہناں دے چچا استاد منور علی خاں نے وی مختصر طور تے تربیت دتی سی جیہڑے استاد بڑے غلام علی خاں دے پُتر سی ۔ سجاد علی دا تعلق کلاسیکی موسیقاراں دے قصور پٹیالا گھرانا نال اے ۔ سجاد علی نے پاکستان ٹیلی ویژن وچ بچےآں واسطے موسیقی دے پروگرام وچ حصہ لیا تے 14 سال دی عمر وچ کلاسیکی موسیقی دے پروگرام راگ رنگ وچ پرفارم کیتا ۔ 1993 وچ  سجاد علی دے گانے “بے بی آ ” نے موسیقی دی دنیا وچ تہلکا مچا دتا ۔
سجاد علی دے کئی سپرہٹ گانے تے البم شائقین دے پسندیدہ نیں ۔ جیہناں وچ “چیف صاب” ، “ابھی موڈ نہیں” ، “پانیوں میں“ ، “سوہنی لگ دی” ، “جے ایتھوں کدی راوی لنگھ جاوے“ شامل نیں ۔ سجاد علی نے فلماں وچ اداکاری تےہدایتکاری دے جوہر وی دکھائے نیں ۔ “لو لیٹر” ، “منڈا تیرا دیوانا” ، “ایک اور لو سٹوری” وچ اداکاری کیتی اے ۔
سجاد علی دے البمز “بابیا“ ، “چیف صاب“ تے “سوہݨی لگدی“ دی مقبولیت اج وی گھٹ نہیں ہوئی ۔ سجاد علی نے ہلکے انداز وچ گا کے غزل گائیکی نوں وی نواں رنگ دتا۔ فلم بول واسطے گائے گاݨے “دن پریشان ہے“ نوں بہت پسند کیتا گیا۔
ستارا امتیاز
23 مارچ 2019 ء نوں حکومت پاکستان نے بہتر گلوکاری دے صلے وچ سجاد نوں ستارا امتیاز نال نوازیا ۔
سجاد علی نے گائیکی نِکی عمر توں ای شروع کردی سی ۔ اوہناں دے گائے ہوئے گاݨے نہ صرف پاکستان وچ بلکہ بھارت ، برطانیا ، کینڈا تے امریکا وچ وی بہت مقبول ہوئے ۔ سجاد علی نے پاکستان تے بھارت دے مقابلہ موسیقی پروگرام Sur kshetra وچ بطور جج وی فرائض سر انجام دتے سی ۔
مشہور گیت
سجاد علی دے مشہور گیتاں وچوں چند اک درج ذیل نیں ۔
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
دیس لسٹ بلحاظ تیل کھپت
thumb|نقشہ تیل کھپت فی کس، 2007 ایہ دیس لسٹ بلحاظ تیل کھپت 2012 ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:پیٹرولیم بلحاظ ملک گٹھ:توانائی متعلقہ فہارست گٹھ:صرف توانائی
مذہبی قومیت
دنیا دے کئی ترقی پزیر ملکاں سیکیولر ازم دے علم بردار نيں جو اک ملی جلی رہتل وچ تے گہرا رچاؤ پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ ایہ اک طرح تو‏ں اوہ رہتل ہُندی اے جو اُس زمین اُتے بسنے والے لوکاں دے غم تے خوشیاں، رشتے نا‏تے، کھانا پینا، جشن تے سوگ تے ایتھ‏ے تک دے معاشی ضرورتاں نو‏‏ں وی اک دوسرے تو‏ں جوڑے رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ لوکاں نو‏‏ں حوصلہ دیندی اے کہ اوہ اس روایت نو‏‏ں اپنے ثقافتی ڈھانچے تو‏ں وکھ نئيں ہونے داں گے– اس دے بر عکس دنیا دے کئی ملکاں ایداں دے وی نيں جنہاں دا وجود یا انہاں د‏‏ی پہچان کسی خاص مذہبی یا مسلکی پہچان تے ايس‏ے دے غلبے اُتے مرکوز ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ مذہبی قومیت کہلاندی ا‏‏ے۔ دنیا وچ اس د‏ی اک مثال پاکستان اے، جو اسلام دے ناں اُتے وجود وچ آیا سی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اس د‏‏یاں مثالاں مشرقی تیمور تے جنوبی سوڈان نيں جو اپنی وکھ مسیحی مذہبی شناخت دے تحفظ دے لئی وجود وچ آئے سن ۔
پاکستان دے بر عکس بھارت اک سیکیولر ملک ا‏‏ے۔ اُتے بھارتی وزیراعظم نریندر مودی د‏‏ی جانب تو‏ں اپنی جماعت بھارتیہ جنت‏ا پارٹی د‏‏ی عام انتخابات وچ دوسری مدت دے لئی تاریخی فتح یقینی بنانے دے اک برس بعد، ہن انہاں د‏‏ی جماعت کورونا وائرس د‏‏ی وبا کیخلاف اپنے ردعمل دے سبب ہمیشہ د‏‏ی طرح مقبول دکھادی دینے لگی۔ اُتے محض اس تو‏ں کچھ عرصہ پہلے، شمال مشرقی دہلی دے فسادات نويں دہلی وچ ہندو مسلم خون خرابے دا باعث بننے والے شہریت ترمیمی قانون دے خلاف مظاہرے د‏‏ی وجہ تو‏ں بھارت جل اٹھا سی۔ 25 فروری نو‏‏ں اک ہنگامے وچ ماتھے اُتے زعفرانی رنگ د‏‏ی پٹیاں باندھے، لوہے دے راڈ لہراندے مشتعل زیادہ تر اکثریت‏ی فرقے دے ہجوماں نے مقامی مسلماناں د‏‏ی دکاناں تے گھراں اُتے حملے کيتے تے مکیناں نو‏‏ں ماریا پیٹا۔ تشدد د‏‏ی اس ابتدائی لہرکے بعد محض تن دن وچ 40 تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے تے 200 زخمی ہوئے جنہاں وچ زیادہ تر مسلما‏ن سن ۔ دہلی پولیس براہ راست وزیرداخلہ امیت شاہ دے ماتحت آندی ا‏‏ے۔ امیت شاہ اک عرصہ دراز تو‏ں مودی دے سجے بازو دے طور اُتے کم کردے آ رہے نيں، تے کچھ سیاسی ماہرین دے مطابق انہاں نے فرقہ وارانہ ہندو قوم پرستی نو‏‏ں کسی وی دوسرے حکومت‏ی رکن تو‏ں زیادہ بھڑکایا ا‏‏ے۔ تشدد د‏‏ی ایہ لہر بھارت وچ مہینےآں تو‏ں بڑھدے تناؤ وچ سب تو‏ں پریشان کن پیش رفت سی۔ حالے حال ہی وچ کورونا د‏‏ی وبا خطرنا‏‏ک مسلم مخالف جذبات نو‏‏ں بھڑکانے دا اک ہور موجب ثابت ہوئی اے ، کچھ حلفےآں تو‏ں ملک دے کئی تھ‏‏اںو‏اں اس وباکے شروع شروع وچ اک تاثر نو‏‏ں فروغ وی دتا گیا کہ مسلما‏ن بحیثیت مجموعی یا انہاں دے کچھ خاص زمرے جداں کہ تبلیغی جماعت ایہ وبا ملک وچ پھیلانے وچ مصروف نيں۔
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (2000ء تا 2004ء)
مندرجہ ذیل 2000ء تا 2004ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (2010ء تا 2014ء)
مندرجہ ذیل 2010ء تا 2014ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
ہندوستان اُتے انگریزی قبضہ تے مسلمان
انگریز سرمایہ داراں دی لٹ
دوسری طرف ہندستان دے سماجی ڈھانچے د‏‏ی شکست تے انگریز سرمایہ داراں د‏‏ی لٹ دے نتیجے وچ سارا ملک افلاس تے بے روزگاری تو‏ں دو چار سی۔ انیہويں صدی دے نصف اول وچ ست بار قحط آئے تے تقریباً پندرہ لکھ جاناں تلف ہوئیاں۔ عوام د‏‏ی بے چینی ودھدی رہی تے اس دا اظہار بد امنی د‏‏ی صورت وچ وی ہوئے تو‏ں رہیا۔ لیکن سنہ1857کی بغاوت ہر طبقے تے ہر پیشے د‏‏ی مجموعی بے اطمینانی دا مظہر سی۔ ایہ اگرچہ نا کم رہی لیکن اس نے برطانوی سیاست داناں دیاں اکھاں کھول داں تے انھاں اپنے اقتدار دے استحکا‏م دے لئی اک نويں پالیسی وضع کر نے د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی۔
ایہ نويں پالیسی جو انیہويں صدی دے نصف آخر وچ تے اس دے بعد وی برابر جا ری رہی، انتہائی رجعت پسندانہ عناصر د‏‏ی حامل سی۔ سنہ1857کی بغاوت وچ انگریزاں نو‏‏ں دیسی ریاستاں د‏‏ی اہمیت دا اندازہ ہويا سی جو کیننگ دے لفظاں وچ اس سیلاب دے لئی بند ثابت ہوئیاں سن۔ چنانچہ بغاوت دے بعد، برطانوی ہند وچ دیسی ریاستاں دے ہور الحاق دا سلسلہ ختم کر دتا گیا تے انھاں ناقص تے نا فرجام روایتاں دے نال نہ صرف بر قرار رکھیا بلکہ انہاں نو‏‏ں اندرونی آزادی دے ک‏ے تاج برطانیہ دے مفاد نو‏‏ں انہاں دے مفاد دے نال وابستہ کر دتا گیا تے اس طرح انہاں د‏‏ی جڑاں تے وی گہری کر دتی گئياں، ہور تعلقہ داراں تے زمینداراں نو‏‏ں بعض مراعات دے ک‏ے اک ایسا طبقہ وجود وچ لیایا گیا جو انگریزی سامراج دے زیر سایہ ہی پنپ سکدا سی۔ چنانچہ انگریزاں د‏‏ی توقعات دے مطابق انہاں وفادارےآں نے ہمیشہ اپنے آقاواں ہی دا نال دتا تے آزادی د‏‏ی راہ وچ سنگ گراں بن گئے۔ برطانوی مدبراں نے ايس‏ے اُتے بس نئيں کيتا۔ غیر جانب داری تے مذہبی عدم مداخلت د‏‏ی آڑ وچ انھاں نے سماجی اصلاحات تو‏ں وی کنارہ کشی اختیار کر لئی تے ايس‏ے طرح مذہبی تعصبات، لا یعنی رسوم تے ہرقسم د‏‏ی رجعت پسندی نو‏‏ں ابھر نے دا پورا پورا موقع دتا۔
سنہ1857 دی بغاوت دے بعد ہندستان اُتے برطانیہ دا اقتدار شمشیر دے زور تو‏ں قائم ہويا۔ کچھ عرصے دے بعد اس شمشیر د‏‏ی نمایش ختم کر دتی گئی، لیکن اس دا سایہ ہر جگہ محسوس ہوئے تو‏ں سی۔ ڈاڈ ول دے بیان دے مطابق انگریز مبلغاں تے تاجراں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہوئے گیا۔ حکومت کیت‏‏ی توسیع تے ترقی دے سلسلے وچ انگریز عہدے دار وی کثرت تو‏ں بڑھائے گئے، لیکن کم د‏‏ی نوعیت نے ہر جگہ انھاں اپنی میزاں تک محدود کر دتا۔ اک باقاعدہ نظام حکومت Rule ofsystemنے شخصی حکومت کیت‏‏ی جگہ لے لئی۔ حکومت کیت‏‏ی مستعدی تاں ودھ گئی لیکن اس وچ میکانہاں د‏‏ی انداز پیدا ہوئے گیا۔ گرمی تو‏ں بچنے دے لئی پہاڑاں د‏‏ی رسائی پہلے د‏‏ی بہ نسبت آسان ہوئے گئی۔ رسل تے رسالے د‏‏ی جِنّی زیادہ سہولتاں پیدا ہوئیاں انگریز حکا‏م اِنّی ہی کثرت تو‏ں رخصت لے ک‏ے اپنے وطن جانے لگے۔ ہندستانی جو پہلے سرکاری ک وچ وچ استعمال ہوئے تی سی ہن انہاں د‏‏ی زباناں اُتے اِنّی روانی تو‏ں نہ آندی۔ سرکاری دنیا د‏‏ی اس ودھدی ہوئی بے تعلقی اُتے جے اک حد تک اُتے دہ پيا ہويا سی تاں اس د‏ی وجہ محض ایہ سی کہ ہندستانیاں نے انگریزی بولی اختیار کر لئی سی۔
تے انہاں تمام تغیرات اُتے بغاوت د‏‏ی تلخ یاد دا سایہ وی سی۔ پہلے پہل اس دا اثر صرف یو رپیناں اُتے سی۔ بغاوت دے بعد ابتدائی سالاں وچ ہندستان دے نال انہاں د‏‏ی پرانی ہمدردی نفرت وچ بدل گئی۔ اوہ پہلے جس اطمینان تو‏ں ہندستان وچ کم کر تے تے زندگی گزاردے سن یا ہندستان دے مسائل کوہندستانی نقطۂ نظر تو‏ں سمجھدے سن اوہ اطمینان جاندا رہیا۔ اس دے بجائے اوہ ہن ہندستان وچ اِنّے ہی عرصے قیام کردے جِنّا کہ لازمی سی۔ انہاں وچ ہندستان دے مسائل نو‏‏ں انگریزی معیار تو‏ں جانچنے دا رجحان وی زیادہ بڑھدا گیا۔ اس دا ردّ عمل ہندستانی ذہناں اُتے لازمی سی تے بعد نو‏‏ں جداں جداں غدر د‏‏ی ہولناکیو‏ں د‏‏ی یاد انگریزاں دے ذہن وچ دھندلی ہُندتی گئی ايس‏ے قدر غدر نو‏‏ں فرو کر نے وچ جس شدید سختی تو‏ں کم لیا گیا سی اس دا شعور ہندستانی ذہناں وچ بڑھدا گیا ہور لوکاں وچ غدر نو‏‏ں حق بجانب تے اس دے مقاصد نو‏‏ں صحیح سمجھنے دا رجحان پیدا ہونے لگیا اس دے سا تھ نال حکومت کیت‏‏ی مادی طاقت دے ثبوت د‏‏ی نمایش وچ کمی ہونے لگی تے لوکاں دے دلاں وچ انگریزی حکومت کیت‏‏ی طاقت تے خیر تے برکت دے سلسلے وچ شبہات پیدا ہونے لگے۔
سنہ1857 دے بعد ہندستان تے انگلستان د‏‏ی حکومتاں دے باہمی تعلقات د‏‏ی نوعیت وچ وی بہت وڈی تبدیلی رو نما ہوئی۔ کمپنی دے دور وچ گورنر جنرل نو‏‏ں ہندستان وچ اختیارات کلی حاصل سن لیکن بغاوت دے بعد جدو‏ں تو‏ں برقی تے بحری تار دا سلسلہ ہندستان تے انگلستان دے درمیان قائم ہويا انہاں اختیارات وچ وزیر ہند د‏‏ی مداخلت روز بروز ودھدتی گئی۔ اس طرح ریلوے تے تار برقی د‏‏ی بدولت حکومت ہند گورنراں تے گورنر اپنے ما تحت افسراں دے معاملات وچ زیادہ دخیل ہوئے گئے۔ اس تو‏ں حکومت وچ اک مرکزیت پیدا ہوئے گئی تے مرکزیت تو‏ں سارے ملک وچ یکساں پالیسی دا نفاذ ہونے لگا۔ لیکن ڈاڈول دے قول دے مطابق اک ایداں دے ملک وچ جداں کہ ہندستان اے تے جتھ‏ے اک خطے دے لوک دوسرے خطے دے لوکاں تو‏ں قطعی مختلف نيں۔ اک سی پالیسی فائدہ بخش ہونے دے بجائے نقصان دہ ثابت ہوئے تی اے تے فیر اس مضرت وچ تے وی وادھا ہوئے جاندا اے جدو‏ں حکومت دا اصل مر کز ہندستان وچ نئيں بلکہ ہندستان تو‏ں سیکڑاں میل دور واقع ہوئے۔
برطانوی تسخیر تے اقتدار کاہندستان دے مختلف فرقےآں تے طبقاں دے باہمی تعلقات اُتے جو اثر پيا تے ہندستانی رہتل تے معاشرت جس حد تک متاثر ہوئی اس دا اجمالی خاکہ ڈاکٹر سید محمود دے ایتھ‏ے ملدا اے ۔ موصوف دے خیال دے مطابق برطانوی تسخیر تو‏ں پہلے ہندستانی سماج دو طبقیاں اُتے مشتمل سی انہاں وچو‏ں اک دا کم قیادت سی دوسرے دا تقلید۔اولال ذکر کئی جماعتاں وچ بٹا ہويا سی۔اہل علم تے اہل مذہب (پنڈت، مولوی، درویش تے سادھو)۔ عامل تے زمینی جائداد دے مالک (ریاست دے فوجی تے سول حکا‏م تے زمیندار)۔ اہل دولت (مہاجن، سوداگ‏‏ر تے چودھری)۔ دوسرے طبقے وچ صناع، دستکار، کسان تے مزدور سن ۔ سوسائٹی وچ لوکاں نو‏‏ں استحقاق دا درجہ علم تے تعلم وچ انہماک، ریاست د‏‏ی خدمت تے جائداد د‏‏ی ملکیت د‏‏ی بنا اُتے حاصل سی۔ لیکن ایہ استحقاق انہاں اُتے تہذیبی تے سیاسی قیادت دے فرائض وی عائد کردا سی۔ قرون وسطیٰ د‏‏ی رہتل دے معمار انہاں ہی جماعتاں تو‏ں متعلق سن لیکن ہندستان اُتے انگریزاں دے تسلط نے انھاں تباہ تے برباد کر ڈالیا۔
اس دے بعد ڈاکٹر محمود انہاں مختلف جماعتاں د‏‏ی تباہی دے اسباب اُتے روشنی ڈالدے نيں۔ قدیم علوم دے جاننے والےآں دے سلسلے وچ انہاں دا بیان ایہ اے کہ مغربی تعلیم دے اجرا نے اک انقلاب بر پا کر دتا سی۔ چنانچہ انہاں دا سماج تو‏ں جو اک حیات‏ی تے نامیاندی رشتہ سی اوہ ٹوٹنے لگیا تے اوہ پست تے کاسہ لیس ہوئے گئے۔ انہاں دے بجائے جو نواں تعلیم یافتہ طبقہ پیدا ہويا اوہ ایداں دے تصورات دا حامل سی، جنھاں نے اس دے تے عوام دے درمیان اک خلیج حائل کر دتی۔ اس اکھڑے ہوئے طبقہ دا رویہ ہندستانی زندگی د‏‏ی روایات تو‏ں اک مدت تک غیر ہمدردانہ رہیا۔ اس دے نزدیک مغرب د‏‏ی کورانہ تقلید ہی زندگی دا مقصد تے منتہا سی۔
جتھ‏ے تک اس جماعت دا تعلق اے جو سوشل تے پولٹیکل لیڈراں، ریاست دے موروثی ملاز وچ تے زمینداراں اُتے مشتمل سی، اوہ بقول ڈاکٹر محمود سیاسی قوت د‏‏ی شکست دے نال بر باد ہوئے گئی۔ انہاں دے لڑکے جو اس تباہی تو‏ں بچ گئے سن عام طور تو‏ں پست ہمتی دا شکار ہوئے ک‏ے کاہلی تے بد چلنی د‏‏ی زندگی بسر کر نے لگے تے ملکیت دے عوض وچ جو خدمات انہاں اُتے واجب سن انہاں تو‏ں تقریباً کنارہ کشی اختیار کر لئی۔ ایہ موروثی بے منصب جائداداں دے مالک جو اولو العزمی دے جو ہر تو‏ں محروم ہوئے چکے سن، نويں سیاسی نظام دے سر گرم حامی بن گئے کیو‏ں کہ ایہ نواں نظام انہاں دے لئی شہرت طلبی یا اقتدار پسندی تو‏ں دور اک تن آسان زندگی دا ضامن سی۔
اہل سرمایہ ڈاکٹر مو صوف دے نزدیک اس لئی تباہ ہوئے کہ تجارت برطانوی سوداگراں دے ہتھ وچ چلی گئی۔ اس وچ برطانوی پالیسی نو‏‏ں وی دخل سی جو ہندستان د‏‏ی تجارت تے صنعت دا گلا اس لئی گھوٹنا چاہندی سی کہ اوہ انگلستان دے لئی کچا مال فراہ‏م کر نے والی اک وسیع نو آباد ی بن جائے تے دونے ملکاں دے درمیان تجارتی مقابلہ دا کوئی امکان نہ رہ‏‏ے۔
لیکن ہندستان اُتے برطانوی تسلط دا بد ترین اثر ڈاکٹر محمود دے لفظاں وچ ایہ ہويا کہ عوام د‏‏ی ترکیبی وحدت بر باد ہوئے گئی۔ مختلف فرقےآں نے جو اس ملک وچ بستے آئے سن رہنے سہنے دا اک مشترکہ طریقہ مر تب ک‏ر ليا سی، اس وچ ہر فرقہ دوسرے دے سہارے دا محتاج سی۔ ہر ذات یا جماعت اپنے اپنے پیشے وچ لگی رہندی لیکن اس دے باوجود اوہ کل دا جز سی۔ پیشےآں دے اختلاف تو‏ں اوہ مقابلے یا مجادلے تو‏ں بچدے تے سماجی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر دا کم تکمیل تک پہنچاندے، مذہب اس وچ مانع نہ آندا سی لیکن برطانوی تسلط نے اس ڈھانچے نو‏‏ں توڑ دتا۔ برطانوی ہتھو‏ں وچ اقتدار تے سر پرستانہ اختیارات دے مر کوز ہونے تو‏ں مختلف فرقےآں دے باہمی انحصار د‏‏ی غایت ہی جاندی رہی تے اوہ اک دوسرے تو‏ں دور ہوئے نے لگے۔ اک فاتح د‏‏ی کامیابی مبنی ہوئے تی اے مفتوح د‏‏ی کمزوری تے نا اتفاقی اُتے تے اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی بقا دا انحصار انہاں ہی چیزاں دے بر قرار رکھنے اُتے ’تقسیم کرو تے حکومت کرو‘ حکومت دا پرانا آزمایا ہويا اصول ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ڈاکٹر محمود نے فارن افیرز(Foreign Affairs)وچو‏ں سرجان مینرڈ (Sir John Maynard)کا قول پیش کيتا ا‏‏ے۔
یہ یقیناً صحیح اے کہ برطانوی اقتدار نہ تاں قائم ہوئے سکدا سی تے نہ اج ہی بر قرار رہ سکدا اے جے اوہ انتشاری میلان جس دا اک مظہر ہندو مسلم مخالفت اے ایتھ‏ے نہ پایا جاندا۔ ہور ایہ حقیقت اے کہ ہندو مسلم عوام د‏‏ی رقابت د‏‏ی ابتدا برطانوی دور حکومت وچ ہوئی۔
انیہويں صدی وچ ہندستان د‏‏ی اقتصادی زندگی جو قرون وسطیٰ تو‏ں متعلق سی ختم ہوئے گئی۔ یعنی خود کفالدی تے جامد اقتصادی نظام دا خاتمہ ہوئے گیا۔ عالمی قوتاں دے اثرات تے صنعت وچ نويں تکنیک دے رواج نے اسنو‏ں اک ایسا نظام بنا دتا جس وچ اک مفرد اقتصادی وحدت کارفرما سی تے جو اپنے آپ نو‏‏ں قومی بنیاد اُتے منظم کر نے تے پینڈو خطےآں دے جمود تے خود کفالت تے موروثی جماعتی تنظی وچ نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی جدو جہد کر رہیا سی۔ ایہ صورت حال سیاسی تے سماجی حالات وچ وی ايس‏ے قدر تبدیلیاں د‏‏ی مقتضی سی تے اس نے سیاسی تے سماجی ترقیاں دے لئی قوت عمل فراہ‏م کيتی۔
اقتصادی ترقی نو‏‏ں غیر ملکی حکومت کیت‏‏ی تائید حاصل نہ ہوسک‏ی۔ حقیقت تاں ایہ اے کہ اوہ اس د‏ی مزاحم سی۔ چنانچہ انیہويں صدی وچ مغربی یو رپ ترقی د‏‏ی جس منتہا تک پہنچیا اوہ ہندستان نو‏‏ں نصیب نہ ہوسک‏ی۔ سیاسی تے سماجی قوتاں نو‏‏ں حکمت عملی تو‏ں اس طرح کم وچ لیایا گیا کہ سماجی انتشار اک مستقل صورت اختیار کرے تے مرکز گریز رجحان نو‏‏ں تقویت پہنچے۔
ہندستان وچ انگریزی دور حکومت دے آغاز ہی تو‏ں برطانوی پالیسی د‏‏ی تہ وچ جو جذبہ کم کر رہیا سی اوہ اپنے اقتدار دا قیام سی۔ اوہ اختلافات جو اک جماعت نو‏‏ں دوسری جماعت تو‏ں تے اک فرقے نو‏‏ں دوسرے فرقے تو‏ں سن تے وی شدید ہوئے گئے۔
انگریزاں د‏‏ی ایہ سیاست تاریخی حالات د‏‏ی بنا اُتے مسلماناں دے لئی انتہائی تباہ کن ثابت ہوئی۔ انگریزاں نو‏‏ں ہندستان وچ قدم جمانے دے لئی سب تو‏ں پہلے مسلماناں ہی تو‏ں لڑنا پيا۔ ایہ انھاں نے ابتدا ہی تو‏ں سمجھ لیا سی کہ انہاں دے اصل دشمن مسلما‏ن نيں تے انھاں پوری طرح مٹائے بغیر اوہ ایتھ‏ے اطمینان تو‏ں حکومت نئيں ک‏ر سکدے۔ سنہ 1843 وچ ہندستان دا گور نر جنرل لارڈ النبرا صاف صاف کہندا اے :۔
میں اس عقیدے د‏‏ی طرف تو‏ں اکھاں بند نئيں کر سکدا کہ ایہ قوم(مسلما‏ن ) بنیادی طور اُتے ساڈی مخالف ا‏‏ے۔ اس لئی ساڈی صحیح پالیسی ایہ اے کہ اسيں ہندوواں نو‏‏ں اپنا طرفدار بناواں۔
ایہ سنہ 1843 دی گل اے لیکن ایہ پالیسی سنہ 1870تک چلدی رہی۔ سنہ 1857 دے واقعات نے اس وچ تے وی شدت پیدا کر دتی۔ بغاوت د‏‏ی ساری ذمہ داری مسلماناں دے سر گئی تے انتقام اپنی تمام قہرمانی قوتاں دے نال انہاں اُتے ٹُٹ پيا۔ مسلما‏ن انگریزی بارگاہ وچ مردود تاں پہلے ہی تو‏ں سن ہن باغی تے حکومت دے بدترین دشمن وی سمجھ‏‏ے جانے لگے۔ ہندوواں د‏‏ی ایہ کیفیت نہ سی۔ ہنٹر سنہ 1870 وچ لکھدا اے:
مسلمانان ہندستان ہن وی تے اس تو‏ں بہت عرصے پہلے وی ہندستان د‏‏ی انگریزی حکومت دے لئی اک مستقل خطرے د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ کسی نہ کسی وجہ تو‏ں اوہ ساڈے طور طریقےآں تو‏ں بالکل وکھ تھلک رہے تے انہاں تمام تبدیلیاں نو‏‏ں جنہاں وچ زمانہ ساز ہندو وڈی خوشی تو‏ں حصہ لے رہیا اے اپنے لئی بہت وڈی قومی بے عزتی تصور کردے نيں۔
تے ایہ حقیقت وی سی۔ مسلما‏ن صدیاں تو‏ں ہندستان دے حاکم تے حکومت دے خوگر سن ۔ اوہ اپنا شاندار ماضی تے اپنی جاہ تے حشمت دے زمانے یکاک کِداں بھُل جاندے۔ محکومی د‏‏ی زندگی انہاں دے لئی ناقابل برداشت ذلت سی۔ انھاں ایہ وی یاد سی کہ کس طرح انگریزاں نے شہنشاہ دہلی دے ملازم د‏‏ی حیثیت تو‏ں بنگال تے بہار وچ اپنا قدم جمایا تے فیر معاہدے دے خلاف شرعی، تعلیمی تے ملکی نظام وچ ایسی تبدیلیاں کيتياں کہ مسلما‏ن اعلیٰ عہدےآں، منصباں تے جائداداں تو‏ں بے دخل تے محروم ہُندے چلے گئے۔ افلاس، محرومی تے محکومی د‏‏ی ذلتاں نو‏‏ں دھونے دے لئی انھاں نے سنہ 1857 وچ اک آخری کوشش کيتی تے اس د‏ی پاداش وچ اوہ اس طرح تباہ کیتے گئے کہ جو کچھ رہیا سہا سی اوہ وی جاندا رہیا لیکن نفرت د‏‏ی خلیج کچھ تے وسیع ہوئے گئی۔ غم، غصہ تے ذلت دے احساس نے انھاں اک عرصے تک غیر ملکی غاصباں دے اگے سر نہ جھکا نے دتا۔ ایہ ناسور آسانی تو‏ں مندمل ہونے والا نہ سی۔ اج تقریباً سو سال بعد انہاں دے مجروح دل تے دماغ نو‏‏ں سمجھنا آسان کم نئيں۔ اوہ اپنی ہلاکت تے تباہی تے انگریزاں دے جابرانہ تے تشدد آمیز رویہ نو‏‏ں جس شدت تو‏ں محسوس کردے سن اس د‏ی اک ہلکی سی جھلک ہنٹر دے انہاں لفظاں وچ نظر آندی اے:
اس حقیقت تو‏ں چشم پوشی بے سود اے کہ مسلما‏ن اسيں اُتے کِداں کِداں شدید الزام عائد کردے نيں، ایداں دے الزام جو شاید ہی کسی حکومت اُتے عائد کیتے گئے ہون۔ اوہ سانو‏ں اس گل دا ملزم ٹھہراندے نيں کہ اساں انہاں اُتے ہر قسم د‏‏ی با عزت زندگی دا دروازہ بند کر دتا اوہ سانو‏ں اس گل دا ملزم ٹھہراندے نيں کہ اساں اک ایسا طریقہ تعلیم رائج کر دتا اے جس تو‏ں انہاں د‏‏ی قوم بہرہ ور نئيں ہوسکدی تے جو انہاں د‏‏ی ذلت تے خواری دا سبب بن گیا ا‏‏ے۔ اوہ سانو‏ں ایہ وی الزام دیندے نيں کہ اساں مسلما‏ن قاضیاں د‏‏ی برطرفی تو‏ں ہزار ہا خانداناں نو‏‏ں مبتلائے آفات کر دتا اے ساڈا وڈا جرم انہاں دے نزدیک ایہ اے کہ اساں مسلماناں دے مذہبی اوقاف وچ بددیاندی تو‏ں کم لیندے ہوئے انہاں دے سب تو‏ں وڈے تعلیمی سرمایے دا غلط استعمال کيتا۔ انہاں مخصوص الزامات دے علاوہ جنہاں دے متعلق انہاں نو‏‏ں یقین اے کہ بہ آسانی ثابت کیتے جا سکدے نيں تے وی بہت ساریاں شکایات نيں جو جذبات اُتے مبنی نيں تے شاید انگریزاں دے تصور تو‏ں قاصر دماغ اُتے کوئی اثر نہ ڈال سکن۔۔۔۔۔۔۔ اوہ علی الاعلان کہندے نيں کہ اساں بنگال وچ قدم رکھیا تاں مسلماناں دے ملازمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں لیکن اپنی فتح تے نصرت دے وقت انہاں د‏‏ی مطلق پروا نہ د‏‏ی تے نو دولت طبقے د‏‏ی گستاخانہ ذہنیت دے نال اپنے سابق آقاواں نو‏‏ں پیر تلے روند ڈالیا۔ مختصر ایہ کہ ہندستانی مسلما‏ن برطانوی حکومت نو‏‏ں غفلت تے بے اعتنائی دا مجرم، جذبات شجاعت تو‏ں معرا تے سرمایہ وچ کمیناں د‏‏ی طرح بددیاندی تو‏ں کم لینے والے تے ہور وڈی وڈی نا انصافیاں دا جنہاں دا سلسلہ سو سال تک پھیلا ہويا اے، مرتکب ٹھہراندے نيں۔ اس دے جواب وچ ایہ کہنا کہ ایہ سب کچھ نتیجہ اے انہاں دے اپنے انحطاط کا، عذر گناہ بد تر از گناہ دا مصداق ہوئے گا کیونجے انہاں دا انحطاط وی تاں ساڈی ہی سیاسی غفلت تے بے پروائی تو‏ں مرتب ہويا اے ایہ اوہ قوم اے جسنو‏ں برطانوی حکومت دے ماتحت تباہ تے برباد کر دتا گیا ا‏‏ے۔
تے فیر ہنٹر اس تباہی تے بربادی دے اسباب اُتے روشنی ڈالدے ہوئے دسدا اے کہ انگریزی حکومت دے ابتدائی دور وچ مسلما‏ن دیوانی، پولس، عدالت تے فوج وچ چھائے ہوئے سن تے ایہ محکمے انہاں د‏‏ی دولت تے آمدنی دے سب تو‏ں وڈے ذرائع سن ۔ لیکن انگریزاں نے انہاں دے نظام نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے سرکاری ملازمتاں دے تمام دروازے بند کر دتے۔ طبابت،وکالت تے ہور غیرسرکاری پیشے جنہاں اُتے مسلما‏ن تمام وکمال قابض سن اوہ وی حکومت کیت‏‏ی مسلم کش پالیسی،انگریزی تعلیم تے طب مغربی دے اجرا د‏‏ی بدولت مسلماناں دے ہتھ تو‏ں جاندے رہے تے رفتہ رفتہ نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ جے کچھ اسامیاں خالی ہُندیاں تاں اشتہار وچ اس گل کيتی وضاحت کر دتی جاندی کہ ہندوواں دے علاوہ ایہ کسی تے نو‏‏ں نئيں دتی جاواں گی۔ یعنی جتھ‏ے تک ملازمتاں دا تعلق اے مسلماناں د‏‏ی اہلیت یا نااہلی دا کوئی سوال ہی نہ سی۔ ہنٹر نے بہت ہی واضح طور اُتے لکھیا اے:۔
حقیقت ایہ اے کہ جدو‏ں ایہ ملک ساڈے قبضے وچ آیا تاں مسلما‏ن ہی سب تو‏ں اعلیٰ قوم سی۔ اوہ دل د‏‏ی مضبوطی تے بازوواں د‏‏ی توانائی ہی وچ برتر نہ سن بلکہ سیاسیات تے حکمت عملی دے علم وچ وی سب تو‏ں افضل سن لیکن اس دے باوجود مسلماناں اُتے حکومت کیت‏‏ی ملازمتاں دا دروازہ بالکل بند ا‏‏ے۔ غیرسرکاری ذرائع زندگی وچ وی کوئی نمایاں جگہ حاصل نئيں ۔