cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جاوا (پروگرامنگ زبان)
نحو
thumb| جاوا کور کلاساں دا انحصار گراف (jdeps تے نال پیدا Gephi ) جاوا دا نحو زیادہ تر C ++ تو‏ں متاثر ہُندا ا‏‏ے۔ سی ++ دے برعکس ، جو ساخت ، عمومی تے آبجیکٹ اُتے مبنی پروگرامنگ دے نحو نو‏‏ں جوڑدا اے ، جاوا تقریبا خاص طور اُتے آبجیکٹ اُتے مبنی بولی دے طور اُتے بنایا گیا سی۔ تمام کوڈ کلاساں دے اندر لکھیا ہويا اے ، تے ہر اعداد و شمار د‏‏ی اک شے اک ایسی چیز اے ، جس وچ اعداد و شمار دے ابتدائی قسماں (یعنی اعداد ، اعداد ، عدد نمبر ، بولین اقدار ، تے حرف) نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، جو کارکردگی د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے اشیاء نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جاوا نے C ++ دے کچھ مشہور پہلوآں نو‏‏ں دوبارہ استعمال کيتا (جداں طریقہ)۔
C ++ دے برعکس ، جاوا آپریٹرز تو‏ں زیادہ بجھ یا کلاساں دے لئی متعدد وراثت د‏‏ی حمایت نئيں کردا اے ، حالانکہ انٹرفیس دے لئی متعدد وراثت د‏‏ی حمایت کيتی جاندی ا‏‏ے۔
جاوا C ++ د‏‏ی طرح دے تبصرے استعمال کردا ا‏‏ے۔ تبصرے دے تن مختلف اسٹائل نيں: اک ہی لائن اسٹائل جس وچ دو سلیش دے نال نشان لگیا ہويا اے ، اک تو‏ں زیادہ لائن اسٹائل   نال کھولیا گیا اے تے   نال بند ہويا اے ، تے جاواڈوک تبصرہ کرنے دا انداز   نال کھلا تے   نال بند ہويا. تبصرہ دا Javadoc سٹائل صارف پروگرام دے لئی دستاویزات د‏‏ی تخلیق کرنے Javadoc کارکردگی نو‏‏ں چلانے دے لئی تے کچھ پڑھ سکدا اجازت دیندا مربوط ترقی دے ماحول جداں (IDEs کے) چاند تے سورج گرہن IDE دے اندر رسائی دستاویزات دے لئی ڈویلپرز د‏‏ی اجازت دینے دے لئی.
ہیلو دنیا د‏‏ی مثال
روايتی ہیلو ورلڈ پروگرام جاوا وچ لکھیا جاسکدا اے:  ماخذ فائلاں نو‏‏ں عوامی کلاس دے ناں تو‏ں منسوب کرنا ضروری اے ، جس وچ اس دا لاحقہ ہُندا ا‏‏ے۔   ، مثال دے طور اُتے ،     ۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے جاوا کمپلر دا استعمال کردے ہوئے ،   نامی اک فائل تیار کردے ہوئے مرتب کيتا جانا چاہیدا۔ تب ہی اسنو‏ں پھانسی دتی جاسکدی اے ، یا لانچ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جاوا سورس فائل وچ صرف اک پبلک کلاس ہوسکدی اے ، لیکن اس وچ اک عوامی سطح اُتے رسائی نہ کرنے والے متعدد کلاساں تے متعدد عوامی داخلی کلاساں اُتے مشتمل ہوسکدی ا‏‏ے۔ سورس فائل وچ اک تو‏ں زیادہ کلاساں اُتے مشتمل اے تو، ایہ اک کلاس (کی طرف تو‏ں متعارف کرایا بنانے دے لئی ضروری اے کہ   عوامی (کی طرف تو‏ں پہلے مطلوبہ لفظاں کی)   مطلوبہ لفظاں) تے ایہ کہ عوام دے طبقے دے ناں دے نال سورس فائل دا نام.
اک ایسی کلاس جس نو‏‏ں پبلک نئيں قرار دتا گیا اوہ کسی وی جاوا فائل وچ اسٹور ہوسکدا ا‏‏ے۔ مرتب ماخذ فائل وچ بیان کردہ ہر کلاس دے لئی اک کلاس فائل تیار کريں گا۔ کلاس فائل دا ناں منسلک .کلاس دے نال، کلاس دا ناں اے. کلاس فائل بنانے دے ل anonym ، گمنام کلاساں دے نال ایسا سلوک کيتا جاندا اے جداں انہاں دا ناں انہاں د‏‏ی منسلک کلاس ، اک $ ، تے اک عدد اعداد دا مجموعہ سی۔
کلیدی لفظ  اشارہ کردا اے کہ دوسرے کلاساں وچ کوڈ تو‏ں کسی طریقہ نو‏‏ں طلب کيتا جاسکدا اے ، یا ایہ کہ کلاسنو‏ں درجہ بندی دے باہر د‏‏ی جماعتاں استعمال کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ کلاس درجہ بندی دا تعلق اس ڈائریکٹری دے ناں تو‏ں اے جس وچ .جاوا فائل واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک رس لیول موڈیفائر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور رسائی د‏‏ی سطح وچ تبدیلی کرنے والےآں وچ   تے   مطلوبہ لفظاں شامل ني‏‏‏‏ں۔
کسی طریقہ کار دے سامنے کلیدی لفظ  اک مستحکم طریقہ د‏‏ی نشاندہی کردا اے ، جو صرف طبقے تو‏ں وابستہ ہُندا اے نہ کہ اس طبقے د‏‏ی کسی خاص مثال تاں۔ کسی وی چیز دے حوالہ دے بغیر صرف جامد طریقےآں د‏‏ی مدد کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ جامد طریقے کسی وی طبقے دے ممبراں تک رسائی حاصل نئيں کرسکدے جو جامد وی نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مستحکم نامزد کردہ طریقے مثال دے طریقے نئيں نيں تے کم کرنے دے لئی کلاس د‏ی اک مخصوص مثال درکار ہُندی ا‏‏ے۔
کلیدی لفظ  اے اس گل دا اشارہ اے کہ اہ‏م طریقہ کال کرنے والے نو‏‏ں کوئی قیمت نئيں دیندا ا‏‏ے۔ جے جاوا پروگرام وچ کِسے خامی دے کوڈ دے نال باہر نکلنا اے تاں اسنو‏ں سسٹم ڈاٹ ایسٹ  نو‏‏ں واضح طور اُتے کال کرنا چاہیدا۔
طریقہ دا ناں  جاوا بولی وچ کلیدی لفظ نئيں ا‏‏ے۔ جاوا لانچر پروگرام اُتے قابو پانے دے ل calls ایہ صرف اس طریقہ دا ناں ا‏‏ے۔ جاوا د‏‏ی کلاساں جو منظم ماحول وچ چلدی نيں جداں ایپلٹ تے انٹرپرائز جاوا بین   طریقہ استعمال نئيں کردے نيں تے نہ ہی انہاں د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ جاوا پروگرام وچ متعدد کلاساں شامل ہوسکدیاں نيں جنہاں دے   طریقے نيں ، اس دا مطلب ایہ اے کہ VM نو‏‏ں واضح طور اُتے دسنے د‏‏ی ضرورت اے کہ کیہڑی کلاس شروع کرنا ا‏‏ے۔
بنیادی طریقہ کار وچ String اشیاء د‏‏ی اک صف نو‏‏ں قبول کرنا چاہیدا۔ کنونشن دے ذریعہ ، اسنو‏ں  طور اُتے حوالہ دتا جاندا اے حالانکہ کوئی دوسرا قانونی شناخت کنندہ ناں استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جاوا دے بعد تو‏ں   5 ، مرکزی طریقہ کار متغیر دلائل وی استعمال کرسکدا اے ،   ، جس دے ذریعہ   دلائل د‏‏ی صوابدیدی تعداد دے نال اہ‏م طریقہ کار د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس متبادل اعلامیے دا اثر Semantically یکساں اے (   پیرامیٹر تو‏ں جو ہن وی   اشیاء د‏‏ی اک صف اے ) ، لیکن ایہ صف نو‏‏ں تخلیق کرنے تے پاس کرنے دے لئی متبادل نحو د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔
جاوا لانچر نے دتی گئی کلاس (کمانڈ لائن اُتے یا JAR وچ اک وصف دے طور اُتے مخصوص) لوڈ کرکے تے اس دا  طریقہ کار شروع کرکے جاوا لانچ کيتا۔ کھڑے اکیلے پروگراماں نو‏‏ں واضح طور اُتے اس طریقہ کار دا اعلان کرنا چاہیدا۔   پیرامیٹر String آبجیکٹ د‏‏ی اک صف اے جس وچ کلاسنو‏ں منظور ہونے والے کسی وی دلائل اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔   پیرامیٹرز اکثر کمانڈ لائن دے ذریعہ گزر جاندے ني‏‏‏‏ں۔
پرنٹنگ جاوا د‏‏ی معیاری لائبریری دا اک حصہ اے: System کلاس اک عوامی جامد فیلڈ د‏‏ی وضاحت کردی اے جسنو‏ں کال د‏‏ی out ۔  اعتراض د‏‏ی اک مثال اے PrintStream کلاس تے اُتے ڈیٹا پرنٹنگ دے لئی بوہت سارے طریقے فراہ‏م کردا معیار دے باہر سمیت println(String) وی گزر سٹرنگ دے لئی اک نويں لائن شامل پیدا ہويا.
تار  مرتب کرنے والے دے ذریعہ خود بخود اسٹرنگ آبجیکٹ وچ تبدیل ہوجاندا ا‏‏ے۔
خصوصی کلاساں
جاوا ایپلٹ اک ایداں دے پروگرام سن جو دوسرے پروگراماں وچ سرایت کردے سن ، عام طور اُتے کسی ویب براؤزر وچ دکھائے جانے والے ویب صفحے وچ ۔ جاوا ایپلٹ API جاوا دے بعد ہن فرسودہ اے  2017 وچ 8۔
رومن کیتھولک بلحاظ ملک
ایہ لسٹ رومن کیتھولک بلحاظ ملک ا‏‏ے۔
بلحاظ ملک
{| class="wikitable sortable" ! خطہ ! ملک ! کل آبادی ! data-sort-type="number" | کیتھولک فیصد ! کل کیتھولک ! colspan="2" | مجموعہ ! 6,442,583,922 ! 17.18% ! 1,181,368,942
بلحاظ خطہ
thumb|400px|رومن کیتھولک بلحاظ ملک - فیصد thumb|400px|کیتھولک اکثریت ملکاں (رنگ چمقدار سرخ).
حوالے
گٹھ:کاتھولک کلیسیا بلحاظ ملک
مہابلیپورم
== دیکھن یوگ مکھ تھانواں==
ارجنس پینینس
ایہہ تھاں سبھ توں وڈی نقاشیارن مشہور اے۔ ایہہ 27 میٹر لمبا اتے 9 میٹر چوڑا اے۔ اس ویل مچھی دی پٹھ دے آار ورگا وڈا شلاکھنڈ اتے اشور، انسان، پشو اتے پنچھیاں دے چتر بنائے گئے ہن۔ ارجنس پینینس نوں کیولمہابلیپرم جاں تاملناڈو دا ہی نہیں بلکہ پورے دیس دا گرو منیاں جاندا اے۔
سمندر-تٹ دا مندر (شور ٹیمپل)
مہابلیپرم دے تٹ مندر نوںدکھنی بھارت دے سبھ توں پرانے مندر منیا جاندا اے جسدا تعلق اٹھویں صدی نال اے۔ اس مندر دراوڑ وستو کلا دا بیہترین نمونا اے۔ ایہہ تن مندر ہن۔ وچکار بھگوانوشنوں دا مندر اتے اس دے دوویں پاسےشو مندر ہن۔ مندر نال ٹکراؤندیاں سمندر دی لہراں اکّ انوکھا نظارہ پیدا کردیاں ہن۔
شکنتلا
شکنتلا (سنسکرت: शकुन्तला، بنگالی: শকুন্তলা) ہندو تواریخ وچ دشینت د‏‏ی بیوی تے راجا بھرت د‏‏ی ماں سی۔ سنسکرت کلاسیکی ادب وچ عظیم شاعر تے ڈراما نویس کالی داس دے طویل منظوم ڈرامے تے اس دے مرکزی کردار دا ناں ا‏‏ے۔ سنسکرت وچ شکنتلا دا لفظی مطلب اے ؛ مامون تے محفوظ۔
thumb|336x336px| شکنتلا، [[راجا روی ورما ولوں پینٹنگ۔ ]] thumb|278x278px| راجا روی ورما ولوں بنائی پینٹنگوچّ شکنتلا دشینت نوں لکھدی ہوئی thumb|283x283px| مأیوس شکنتلا دی راجا روی ورما ولوں بنائی گئی پینٹنگ۔ ہندو دھرم وچ، شکنتلا (سنسکرت: Śakuntalā) دشینت دی بیوی اتے بادشاہ بھرت دی ماں اے۔ اس دی کہانی مہابھارت وچ دسی گئی اے اتے بہت سارے لکھاریاں ولوں اس دا ناٹک لکھیا گیا اے۔ کالیداس دا ناٹک ابھجناشاکنتلم (شکنتلا دے لچھن) سبھ توں مشہور اے۔
نرکتی
رشی کنوا نے شکنتلا نوں اکّ بچے دے روپ وچ جنگل وچ شکنت پنچھیاں نال گھریا پایا سی۔ اس لئی، اس نے اس دا نام شکنتلا، مطلب شکنت-سرکھیت رکھیا۔
مہابھارت دے آدی پرو وچ، کنوا نے کیہا: "اوہ جنگل دے اکانت وچ سکنتا ولوں گھری ہوئی سی، اس لئی، اس دا نام میرے ولوں شکنتلا (شکنت-سرکھیت) رکھیا گیا اے۔"
دنتکتھا
راجا دشینت جدوں اپنی فوج دے نال جنگل وچوں لنگھ رہا سی تاں اس نے سبھ توں پہلاں شکنتلا دا ساہمنا کیتا سی۔ اوہ اپنے ہتھیاراں نال زخمی ہوئے اکّ نر ہرن دا پچھا کر رہا سی۔ شکنتلا اتے دشینت اکّ دوجے دے پیار وچ پے گئے اتے گندھارو ویاہ نظام دے مطابق ویاہ کروا لیا۔ اپنے راج واپس آؤن توں پہلاں، دشینت نے اپنی نجی شاہی انگوٹھی شکنتلا نوں دتی اتے اس دے وعدے دی نشانی وجوں اس دے واپس آؤن اتے اس نوں اپنے محل وچ لیاؤن دا وعدہ کیتا۔
کلا
کیمل کلاؤڈیل نے شکنتلا دی اکّ مورتی بنائی۔
کہانی
کہانی دا پلاٹ کالی داس نے مہا بھارت تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ کہانی وچ کچھ تبدیلیاں وی کیتیاں ناں۔ شکنتلا اک رشی(سادھو) د‏‏ی لڑکی سی۔ اوہ مناکا نامی پری دے بطن تو‏ں سی۔ جدو‏ں پیدا ہوئی تاں جنگل وچ سُٹ دتی گئی۔ اوتھ‏ے تو‏ں رشی کنوا اسنو‏ں اٹھا ک‏ے لے گیا تے پرورش کرنے لگا۔ ایہ سادھو ہر دوار دے نیڑے اک چھوٹی سی ندی مالینی دے کنارے رہیا کردا سی۔ جدو‏ں شکنتلا جوان ہوئی تاں اک روز جدو‏ں کہ سادھو کدرے باہر گیا ہويا سی، راجا دشینت نے اک انگوٹھی يادگار دے طور اُتے شکنتلا د‏‏ی اُنگݪ وچ پہنا دتی تے روانہ ہو گیا۔ کچھ دناں بعد جدو‏ں شکنتلا اپنے شوہر دے پاس گئی تاں اس نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ اس دے پاس میری نشانی (انگوٹھی) نئيں اے (کیونجے انگوٹھی راستے وچ آندے ہوئے اک تالاب وچ گر پئی سی)، اسنو‏ں دربار تو‏ں کڈ دتا گیا۔ شکنتلا ماری مصیبت د‏‏ی جنگل وچ چلی آئی۔ ایتھ‏ے اس دے بطن تو‏ں راج پُتر(شہزادہ) بھرت پیدا ہويا جو شہزوری وچ عدیم المثال سی۔ بھارت دا ناں ايس‏ے شہزادے دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ بعد اک ماہی گیر نے اس تالاب وچ جال پھینکا تاں اک نہایت خوبصورت مچھلی جال وچ پھنس گئی۔ ماہی گیر نے مچھلی کڈ ک‏ے راجا دشینت نو‏‏ں تحفے وچ نذر کيتی۔ مچھلی نو‏‏ں جدو‏ں چیرا گیا تاں اس دے پیٹ تو‏ں انگوٹھی برآمد ہوئی جسنو‏ں دیکھدے ہی دشینت نو‏‏ں اپنا قول و قرار چي‏تا آیا تے شکنتلا نال کيتی گئی زیادتی اُتے نادم ہويا۔ اوہ جنگل وچ گیا تے بھرت تے شکنتلا نو‏‏ں تلاش ک‏ر ک‏ے محل وچ لے آیا تے تِناں د‏‏ی باقی زندگی راحت تو‏ں گزری۔ دشینت دے بعد بھرت ہندوستان دا بادشاہ بنیا۔
تراجم
یورپ وچ کالی داس نو‏ں ہندوستان دا شیکسپیئر کہیا جاندا اے، اس دے ناٹک شکنتلا دا دنیا د‏‏ی کم و بیش ہر وڈی بولی وچ ترجمہ ہو چکيا ا‏‏ے۔
سروت
گٹھ:ہندو میتھالوجی دے پاتر گٹھ:مہابھارت وچ پاتر گٹھ:All articles with unsourced statements
گٹھ:سنسکرت ادب گٹھ:مہابھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:ہندو اساطیریات وچ کردار
ہمپی
ہمپی یونیسکو دی عالمی وراثت اے جو مشرق-مرکزی کرناٹک، بھارت وچ واقع اے۔ ایہہ ۱۴ویں صدی وچ ہندو وجینگر سامراج دا راجگڑھ بن گیا۔ فارسی اتے یورپیئن یاتریاں ولوں چھڈیا گیا اتہاس، خاص کرکے پرتگالی، راج ہمپی تنگبھدر ندی دے نیڑے اکّ خوشحال، امیر اتے شاندار شہر سی، جس وچ بہت سارے مندر، کھیت اتے وپاری بازار سن۔ ۱۵۰۰ سیئی تک، ہمپی-وجینگارا بیجنگ توں بعد عالمی دا دوجا سبھ توں وڈا مدھیگی یگ دا شہر سی، اتے شاید اس ویلے بھارت دا سبھ توں امیر سی جو پرسیا اتے پرتگال دے وپاریاں نوں متوجہ کردا سی۔ وجینگارا سامراج مسلمان سلطاناں دے گٹھجوڑ ولوں ہار گیا؛ اس دا راجگڑھ ۱۵۶۵ وچ سلطان دی فوجاں ولوں جتی گئی، چکناچور کیتی گئی اتے نشٹ کر دتی گئی، جس توں بعد ہمپی کھنڈراں بچ کے رہِ گیا۔
کرناٹک وچ جدید یگ دے ہوسپیٹ شہر دے نیڑے واقع، ہمپی دے کھنڈر 4100 ha پھیلیا ہویا اے اتے اس نوں یونیسکو ولوں دکھنی بھارت دے آخری مہان ہندو راج دے ۱٬۶۰۰ توں ودھ بچیاں وستاں دی اکّ "سدھارن، شاندار جگہ" وجوں درسایا گیا اے جس وچ "قلعے، دریاواں دیاں وشیشتاواں، شاہی اتے پوتر کمپلیکس، مندر، دھارمک استھان، حال، منڈپ، یادگاری ڈھانچے، پانی دے ڈھانچے اتے ہور چیزاں شامل ہن۔ ہمپی وچّ وجینگر سامراج دی پوروَ-انومان؛ اشوکن اپ- لکھت دے پرمان ہن، اتے اسدا ذکر رامائن اتے ہندو دھرم دے پراناں وچّ پمپا دیوی تیرتھ کھیتر دے طور تے کیتا گیا ہے۔ ہمپی اکّ مہتوپورن دھارمک کیندر ہے، جتھے ویروپکش مندر، اکّ سرگرم آدی شنکرا -نال جڑے مٹھّ اتے پرانے شہر نال سبندھت وکھ-وکھ سمارکاں دا گھر ہے۔
ٹکانا
thumb|ہمپی دی چٹان والے علاقہ دی تصویر ہمپی آندھرا پردیش دی راج دی سرحد دے نیڑے مرکزی کرناٹک دے مشرقی حصے وچ تنگبھدر ندی دے کنارے واقع اے۔ ایہہ بنگلور توں ۳۷۶ کلومیٹر (۲۳۴ میل)، حیدرآباد توں ۳۸۵ کلومیٹر (۲۳۹ میل) اتے بیلگاؤں توں ۲۶۶ کلومیٹر (۱۶۵ میل) 'تے اے۔ سبھ توں نیڑلا ریلوے سٹیشن ۱۳ کلومیٹر دی دوری 'تے ہوسپیٹ (ہوسپیٹ) وچ اے اتے نزدیکی ہوائی اڈا ۳۲ کلومیٹر (۲۰ میل) تے تورناگلو دے جندل وکھے جسدا رابطہ بنگلور اتے حیدرآباد نال اے۔ رات دی بسّ سروس اتے گڈیاں ہمپی نوں گوآ، سکندر آباد  اتے بنگلور نال جوڑدیاں ہن۔ ایہہ بادامی اتے آئیہولے آثار قدیمہ ستھاناں توں دکھن-مشرق وچ ۱۴۰ کلومیٹر (۸۷ میل) اے۔
باہری لنک
گٹھ:بھارت وچ عالمی وراثتی تھاواں
چامپانیر
چامپانیر (Champaner; ) ریاست گجرات دے ضلع پنچ محل وچ واقع اک تاریخی قصبہ ا‏‏ے۔ ایہ ضلع دے صدر مقام گودھرا تو‏ں 30 میݪ د‏‏ی دوری اُتے واقع پاواگڑھ پہاڑی د‏‏ی ترائی وچ واقع اے تے کچھ وقت سلطنت گجرات دا صدر مقام وی رہ چکيا ا‏‏ے۔
تریخ
اٹھويں صدی وچ راجا ونراج چاؤلا نے ایہ قصبہ بسایا۔ کچھ عرصے بعد بہادر سالار چامپا دے ناں اُتے اس دا ناں چامپانیر رکھ دتا گیا۔ 15ويں صدی وچ اس قلعہ اُتے چوہان راجپوت قوم دا قبضہ ہو گیا۔ 4 دسمبر 1482 وچ گجرات دے جواں سال حکمراں محمود بیگڑا نے اس قلعہ اُتے دھاوا بول دتا۔20 ماہ د‏‏ی جنگ دے بعد راجا جے سنگھ نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے 14 نومبر1484 نو‏‏ں قلعہ اُتے قبضہ کيتا۔ اس نے 23 سال قصبے د‏‏ی تعمیر و توسیع وچ لگائے تے اس دا ناں محمدآباد رکھا۔ اس دے بعد مغلاں نے پاواگڑھ پہاڑی دے کھلے تے غیر محفوظ علاقے اُتے وی قلعہ بنوایا۔ 2004 وچ یونیسکو نے ایتھ‏ے د‏‏ی قدیم عمارتاں نو‏‏ں عالمی وراثت قرار دتا۔
سیاحاں دے لئی کشش
جامع مسجد
سبالٹرن اسٹڈیز
سبالٹرن مطالعہ گروپ (ایسّ ایسّ جی) جاں سبالٹرن مطالعہ گروہ دکھن ایشیائی مفکراں دا اکّ گروپ اے جو دکھن ایشیا دے سماجاں نوں خاص فوکس وچ رکھ کے، عام معنےآں وچ ترقیاتی دنیا دے حوالے نال اتربستیوادی اتے اتر-سامراجی سماجاں نوں اپنے مطالعہ دا موضوع بناؤندا اے۔ سبالٹرن مطالعہ دی ورتوں بہت وار مکمل طور تے اوہناں دوسرے لوکاں لئی وی کر لئی جاندی اے جہڑے اوہناں دے بہت سارے وچاراں نال سہمت ہن۔ اوہناں دی مولواد-مخالف پہنچ لوکاں دے اتہاس دی پہنچ اے جسدا فوکس الیٹ حلقیاں دی بجائے، مکھ طور تے تھلے دے پدھر تے عوام وچ واپردیاں واقعے اتے پرکریاواں ہن۔
چامپانیر
سیاحاں دے لئی کشش
شہر د‏‏ی مسجد
سبالٹرن اسٹڈیز
سبالٹرن دی تشریح
اس حوالہ وچ سبالٹرن دا اشارہ اطالوی مارکسسٹ مفکر انتونیؤ گرامشی (1891–1937) دی رچنا پرجن نوٹبکس وچ اس پد دی پیش کیتی وضاحت ول اے۔ اسنے سبالٹرن پد دا استعمال نسل، ورگ، صنف، لنگک دلچسپی، نسلیئت، جاں دھرم دے پہلو توں سماج دے گون سمجھے جاندے- دلت، پیڑت اتے پسے ہوئے لوکاں لئی کیتا اے۔
چامپانیر
سیاحاں دے لئی کشش
اک منارہ مسجد
سبالٹرن اسٹڈیز
حوالے
گٹھ:بھارت دی اتہاسکاری
چامپانیر
سیاحاں دے لئی کشش
قلعہ دا کسٹم ہاؤز
وڈا تالاب دے کنارے کبوترخانہ
باوامان مسجد
قلعہ د‏‏ی فصیل اُتے واقع ست کمان
سلطان سکندر شاہ دا مقبرہ
وراست بن جنگل
گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت گٹھ:گجرات (بھارت) وچ سیاحت گٹھ:ضلع پنچمہال دے شہر تے قصبے گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:Short description is different from Wikidata
رومانیا دیاں کاؤنٹیاں دی لسٹ بلحاظ غیر ملکی تجارت
thumb|300px|alt=aerial view of a bridge, a river, some cars and some buildings|[[بخارسٹ تے الیفوف کاؤنٹی رومانیہ د‏‏ی تجارت کای 19 فیصد نيں]]
ایہ لسٹ رومانیہ د‏‏ی کاؤنٹیاں بلحاظ غیر ملکی تجارت (List of Romanian counties by foreign trade) ا‏‏ے۔
قومی مشن برائے مخطوطات
نیشنل مشن فار مینوسکرپٹس (نمامی) بھارت سرکار دے تہذیبی وزارت دے ماتحت اکّ خودمختیار ادارہ اے، جس دا قیام بھارتی ہتھ-لکھتاں دے سروے، پتہ لگاؤن اتے سنبھال کرن لئی کیتی گئی اے، جسدا مقصد کھرڑیاں لئی قومی سروت ادھار بناؤنا اے، اوہناں دی پہنچ، جاگروکتا اتے ورتوں نوں ودھاؤنا اے اتے تعلیمی ادیشاں دی ورتوں لئی۔ ایہہ مشن فروری ۲۰۰۳ وچ بھارت سرکار دے سیر-سپاٹہ اتے سبھیاچار وزارت ولوں شروع کیتا گیا سی اتے اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار د آرٹس (IGNCA) اس پروجیکٹ نوں لاگوُ کرن لئی نوڈل ایجنسی اے۔ ایہہ بھارتی ہتھ-لکھتاں دے ببلیوگراپھک ڈیٹابیس بناؤندا اے اتے کھرڑیاں دی سنبھال وچ شامل ہندا اے۔
مختصر جانکاری
ادارہ کھوج اتے اشاعتاں ولوں پہنچ اتے سکالرشپ نوں مُتحرک کرن لئی بھارتی ہتھ-لکھتاں دی بحالی اتے سنبھال، اتے اوہناں دے ڈجیٹائیزیشن دے علاقہ وچ کم کردی اے۔ اس نے ادارےآں اتے ہتھ-لکھت بھنڈاراں دا اکّ قومی نیٹورک وی قائم کیتا اے، جس وچ کھرڑے سروت مرکز (MRC-s), کھرڑے دی سنبھال مرکز (MCC-s), کھرڑے پارٹنر مرکز (MPC-s) اتے کھرڑے دی سنبھال شركت كنندہ مرکز (MCPC-s) شامل ہن اتے اسنوں دیس بھر وچ پھیلیا۔ اسنے اپنی ویبسائیٹ 'تے کرتسمپدا، کھرڑیاں دا قومی ڈیٹابیس، اکّ ڈجیٹل آرکائیو وی قائم کیتا اے۔
مشن نوں بھنڈارکر اوریئینٹل ریسرچ انسٹیچیوٹ، پنے وکھے سرکھیت رگوید دیاں ہتھ-لکھتاں وی ملیاں ہن، جتھے ایہہ ۲۰۰۷ وچ یونیسکو دے میموری آف دا ورلڈ رجسٹر وچ شامل 'پانڈوکرپٹس رسورس اینڈ کنزرویشن سینٹر' چلاؤندا اے۔ اکتوبر ۲۰۱۰ وچ، سیاجی راؤ گائکواڑ لائبریری (مرکزی لائبریری)، BHU نے مشن دے تعاون نال لائبریری وچ ہتھ-لکھت سنبھال بارے اکّ قومی ورکشاپ دا انعقاد کیتا۔
ہتھ-لکھت سنبھال مرکز (MCCs)
مشن پورے بھارت وچ ۳۲ سرکھیا یونٹاں دا اکّ نیٹورک چلاؤندا اے، جیہناں نوں مینوسکرپٹ کنزرویشن سینٹر (MCCs) وجوں جانیا جاندا اے، جغرافیائی زوناں دے مطابق ونڈیا جاندا اے۔
اندرا گاندھی نیشنل آرٹ سینٹر
thumb|250x250px| اندرا گاندھی راشٹری کلا کیندر، [[نویں دلی ।]] اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار د آرٹس ( IGNCA ), نویں دلی بھارت وچّ اکّ پرمکھ سرکاری فنڈ نال چلدی کلا سنستھا ہے۔ ایہہ کیندری سبھیاچارک منترالے دے ادھین اکّ خودمختیار سنستھا ہے۔ thumb|250x250px| IGNCA وکھے سبھیاچارک پردرشن thumb|250x250px| اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار د آرٹس (IGNCA), نویں دلی وکھے تنّ روزہ 'کتھاکار: انترراشٹری کہانی کار پھیسٹیول' دا ۷واں سنسکرن۔
اتہاس
اندرا گاندھی راشٹری کلا کیندر دی شروعات پردھان منتری راجیو گاندھی نے۱۹ نومبر، ۱۹۸۵ نوں کیتی سی۔ کیندر لئی، تتّ - اگّ، پانی، دھرتی، آکاش اتے بنسپتی - اکتر کیتے گئے سی۔ پنج وڈیاں ندیاں - سندھو ( سندھ ), گنگا، کاویری، مہاندی اتے نرمدا (جتھے سبھ توں پراچین امونائیٹ پتھراٹ ملدے ہن) دیاں پنج چٹاناں نوں مورتی-روپاں وچّ ڈھالیا گیا سی۔ ایہہ بھارتی سنسکرتی دی پراتنتا اتے اس دیاں ندیاں اتے چٹاناں دی پوترتا دی یاد دواؤندے ہوئے اس ستھان 'تے موجود ہن۔
۲۴ مارچ ۱۹۸۷ نوں نویں دلی وکھے اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار آرٹس ٹرسٹ دا گٹھن کیتا گیا اتے اس نوں رجسٹر کروایا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت
2015ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی
درج ذیل لسٹ وچ اوہ تمام دہشت گردانہ واقعات شامل نيں جو پاکستان وچ وقوع پزیر ہوئے۔
حوالے
Terrorist incidents in Pakistan in 2015
2015ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:2015ء وچ پاکستان گٹھ:پاکستان متعلقہ فہرستاں گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی بلحاظ سال
مدھو کھنہ
مدھو کھنہ اکّ بھارتی لوک دھرم دا اتہاسکار ہے اتے دلی وچّ ستھت پرسدھ تانترک ودوان ہے۔ ورتمان وچّ، اوہ کیلیفورنیا انسٹیچیوٹ آف انٹیگرل سٹڈیز، سان پھرانسسکو وچّ ایشیئن اتے تلناتمک ادھئین وچّ ڈسٹنگئشڈ پھیلو (2013-2014) ہے۔ حال ہی وچّ، اوہ جامیہ ملیا اسلامیہ، نویں دلی، تلناتمک دھرم اتے سبھیتاواں دے ادھئین لئی کیندر دی ڈائریکٹر سی۔ اوہ ورتمان وچّ اسے کیندر وچّ بھارتی دھرم دی وزٹنگ پروفیسر ہے، جتھے اوہ ہندو ادھئین وچّ انتر-انوشاسنی کورس پڑھاؤندی ہے۔ اس دے کول کئی کتاباں اتے پردرشنی کیٹالاگ ہن اتے اسنے تنّ راشٹری پروجیکٹاں دے نال-نال اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار آرٹس (IGNCA) لئی کئی کھوج پروجیکٹاں وچّ یوگدان پایا ہے۔
سکھیا
اسنے 1986 وچّ پھیکلٹی آف اوریئینٹل سٹڈیز، آکسفورڈ یونیورسٹی توں انڈولوجی دھارمک ادھئین وچّ اپنی پی.ایچ.ڈی پراپت کیتی۔ اسدا پی.ایچ.ڈی. تھیسس، پروفیسر ایلیکسس سینڈرسن، نیتکتا اتے دھرم، آل سولس کالج، آکسفورڈ یونیورسٹی دی نگرانی ہیٹھ، سوانند دی تکڑی 'تے آدھارت شریکرا دے سنکلپ اتے لٹرجی 'تے سی۔ ہندو تنتر اتے دیوی پرمپراواں دے وشیش سندربھ دے نال، اسدا وشا گپت ہندوواد سی۔ اسدی کھوج نے دکھایا ہے کہ شکتی واد دے کیندری سدھانت وجوں شری ودیا دی شروعات کشمیر وچّ ہوئی سی۔
کیریئر
اوہ IGNCA وکھے ایسوسیئیٹ پروفیسر (دھارمک/بھارتی ادھئین) رہی ہے، جتھے اسنے پرکرتی : مین ان ہارمونی ود ایلیمینٹس سمیت سارے پرمکھ، انتر-انوشاسنی کھوج پروجیکٹاں اتے پردرشنیاں دی کھوج اتے آیوجن کیتا، اکّ انتر-سبھیاچارک، انتر-انوشاسنی پروجیکٹ ؛ Rta: Cosmic Order & Chaos, اکّ انتر-سبھیاچارک سیمینار جسنے Rta, Cosmic Order دے بہو-پکھی سنکلپ دی پڑچول کیتی، ویداں نوں لبھیا جا سکدا ہے جو جیون دے سارے پہلوآں، قدرتی ووستھا، منکھی سنسار، سماجک اتے نیتک سنساراں وچّ ویاپک ہے، دے نال نال کلا؛ اتے روپ-پرتروپا: منکھ، من اتے ماسک، کجھ نام کرن لئی۔ اسنے ناریوادا: اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار د آرٹس (IGNCA), دلی دے لنگ، سبھیاچار اتے سبھیتا نیٹورک دی اگوائی کیتی۔ ناریوادا اکّ پائنیئر پروجیکٹ ہے جو جینڈر سٹڈیز وچّ اکّ انکھڑویں تتّ وجوں دکھنی ایشیا وچّ عورتاں دے سبھیاچارک سروتاں اتے گیان پرنالیاں نوں سنشودھت کردا ہے اتے سندربھ بناؤندا ہے۔
گٹھ:بھارتی لوک
کوناک مسجد
یالی مسجد یا کوناک مسجد (ترکی زبان: Yalı Mosque) اک تاریخی مسجد اے جو احاطہ کوناک، ازمیر وچ واقع ا‏‏ے۔
محل وقوع
یالی مسجد کوناک، ازمیر، ازمیر، ترکی دے احاطہ کوناک وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی احاطہ اے جو عثمانی طرز تعمیر اُتے تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ مسجد دے عقب وچ ازمیر گھنٹہ گھر واقع ا‏‏ے۔
تریخ
اِس مسجد د‏‏ی تعمیر ۱۱۶۸ھ/ ۱۷۵۵ء وچ شروع ہوئی۔ مسجد د‏‏ی تعمیر عائشہ خانم د‏‏ی نگرانی وچ ہوئی جو ازمیر دے گورنر کاتپ زادے محمد پاشا د‏‏ی زوجہ سی۔
ہیئت عمارت
مسجد د‏‏ی عمارت خشتی تے ہشت پہلو ا‏‏ے۔ گنبد کلاں ہشت پہلو دیواراں پرتعمیر کيتا گیا اے ۔گنبد اُتے اک کلس ہلال نما لگایا گیا ا‏‏ے۔ مسجد دا اک مینار اے جو زمین تو‏ں بلندی د‏‏ی جانب تعمیر کيتا گیا اے، حالانکہ عثمانی طرز تعمیر وچ مینار مسیتاں دے دروازےآں یا چہار سمتاں اُتے تعمیر کيتے جاندے رہے نيں۔ مینار خشتی تے ہشت پہلو اے تے بلندی اُتے کوہان نما ا‏‏ے۔ مینار دے چھجے وچ جالیاں لگائی گئیاں نيں۔ مینار د‏‏ی بلندی زمین تو‏ں لے ک‏ے مسجد دے گنبد تک سفید پتھر تو‏ں تعمیر کيتی گئی اے تے بعد وچ سرخ پتھر تو‏ں بقیہ عمارت مکمل کيتی گئی ا‏‏ے۔ شرقی جانب اک داخلی دروازہ موجود اے جس اُتے عربی زبان وچ الصلوۃ عماد الدین (نماز دین دا ستون اے ) کندہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ مسجد دا رقبہ ہور مسیتاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی چھ اطراف وچ آہنی کھڑکیاں موجود نيں، جنہاں اُتے نیلی ٹائیلاں دا نقاشی دار کم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ستويں گوشہ وچ مینار تے اٹھويں گوشہ وچ مسجد د‏‏ی محراب و منبر موجود نيں۔ عمران بارادان د‏‏ی جانب تو‏ں ہدیہ کردہ فانوس مسجد د‏‏ی اندرونی سمت دے وسط وچ آویزاں کيتا گیا ا‏‏ے۔ مسجد دے صحن وچ سرخ قالین بچھائے گئے نيں۔ مشرقی دروازے تو‏ں قدرے فاصلے اُتے اک کتبہ آویزاں اے جس اُتے مسجد د‏‏ی تریخ کندہ کيتی گئی ا‏‏ے۔ مسجد دے چاراں اطراف باغ موجود ا‏‏ے۔
اُچ شریفلی مسجد
اچ شریفلی مسجد (ترکی زبان: Üç Şerefeli Camii، اُچ شَرِیفَلِی جَامِع) ترکی دے شہر ادرنہ وچ واقع اک قدیم مسجد اے جو عثمانی دور وچ تعمیر کيتی گئی۔ مستطیل شکل د‏‏ی ایہ مسجد عثمانی سلطان مراد ثانی نے 1438ء تو‏ں 1448ء دے درمیان تعمیر کرائی۔ ایہ مسجد شہر دے تاریخی مرکز وچ واقع اے، جتھے ہور اہ‏م و تاریخی مسیتاں سلیمیہ مسجد (سلیمیہ جامع) تے قدیم مسجد (اس د‏ی جامع) وی موجود نيں۔
اس مسجد دے صحن دے چاراں اطراف اک سائبان اے جس اُتے اکیس گنبد قائم نيں جدو‏ں کہ مرکزی گنبد اک شش پہلو ستون اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ 8 چھوٹے گنبد وی موجود نيں۔
اس مسجد دے ناں وجہ ایہ اے کہ اس دے اک مینار د‏‏ی تن منزلیاں نيں۔ ترکی بولی وچ مینار د‏‏ی منزل (بالکنی) نو‏‏ں "شریف" کہیا جاندا اے تے تن نو‏‏ں "اُچ"۔ جدو‏ں کہ ترکی بولی وچ جامع مسجد نو‏‏ں "جامع" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح اچ شریفلی جامع دا مطلب ہويا "تین منزلاں والی مسجد"۔
مسجد دا تن منزلاں والا سلجوقی دور د‏‏ی مخصوص رنگین اِٹاں دا حامل ا‏‏ے۔
مورتاں
گٹھ:1440ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی معماری گٹھ:1447ء وچ مکمل ہوݨ والی مذہبی عمارتاں گٹھ:ادرنہ دیاں مسیتاں گٹھ:پندرہويں صدی دیاں مسیتاں گٹھ:ترک معماری گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:صوبہ ادرنہ دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:عثمانی معماری گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ترک مسجد دے نامکمل مضامین
1923ء دیاں بالی ووڈ فلماں دی لسٹ
جنوری تا اپریل
upright=0.4|thumb|نرسمہا بھارتی (1923ء تا 1978ء)
ستمبر تا دسمبر
upright=0.4|thumb|اکینینی ناگیشور راؤ (1923ء تا 2014ء) upright=0.4|thumb|دیو آنند (1923ء تا 2011ء)
بھارتی فلمی صنعت وچ وفات
upright=0.4|thumb|جے ایف مدن  (1857ء تا 1923ء)
دتی کیٹاکسٹ آف کل ارنی
thumb|thumbtime=7|دی کیٹاکسٹ آف کل ارنی (1923) فلم
سنہگڑھ
سنہگڑھ 1923ء وچ ریلیز ہونے والی ہندوستان د‏‏ی پہلی مکمل فیچر تاریخی تے جنگی فلم سی، جسنو‏ں مہاراشٹر اسٹوڈیو نے تخلیق کيتا۔ فلم د‏‏ی کہانی مراٹھی ادیب ہری نارائن آپٹے دے کلاسک ناول 'گڑھ آلا پن سنہا گیلا'،(مراٹھی: गढ़ आला पण सिंह गेला ؛ ترجمہ: قلعہ مل گیا لیکن شیر چلا گیا) تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ایہ 17 ويں صدی عیسوی دے مراٹھا سلطنت دے جنگجو راجا چھتراپتی شیواجی بھوسلے (بابو راؤ پینٹر) دے دوست تے جرنیل، مراٹھا دے قومی ہیرو تاناجی مالوسرے (بالاصاحب یادو) د‏‏ی جنگی زندگی وچ اک مشہور واقعہ اے، تانا جی مالوسرے د‏‏ی بیٹی د‏‏ی شادی سی، لیکن اس رات تانا جی مالوسرے اپنے راجا شیواجی د‏‏ی خواش نو‏‏ں ترجیح دیندے ہوئے کونڈھانا قلعہ سنہگڑھ یا سنہاگڑھ (موجودہ سنگھ گڑھ پونے، بھارت) فتح کرنے چلے گئے۔ تانا جی اپنے پالتو جانور گوہ تے رسی دا استعمال کردے ہوئے سنہگڑھ د‏‏ی دیوار اُتے چڑھ کر قلعہ اُتے حملہ کيتا،سنہاگڑھ د‏‏ی جنگ وچ قلعہ تاں فتح ہوئے گیا لیکن تانا جی مالوسرے مارے گئے۔ انہاں د‏‏ی موت اُتے شیواجی نے کہیا سی 'گڑھ آلا پن سنہاگیلا' یعنی قلعہ تاں جِتیا لیکن مگر شیر چلا۔ ۔
کرشنا ستیہ بھاما
فلم د‏‏ی کہانی وشنو پُران تے بھگوت پُران وچ شری کرشن دے قصہ تو‏ں ماخوذ اے، مہابھارت عہد وچ مگدھ دے راجا جراسندھ تو‏ں بچنے دے لئی شری کرشن جی سمندر دے درمیان دوارکاسلطنت وچ روپوش ہوئے گئے سن، اس سلطنت دے ستراجیت نو‏‏ں سیمنتک منی  (اک پارس پتھر ) ملا، شری کرشن نے اس پتھر نو‏‏ں پانے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی مگر ستراجیت نے اسنو‏ں اپنے بھائی پرسینجیت کودے دتا، پرسینجیت منی لے ک‏ے شکار نو‏‏ں گیا تاں اک شیر نے اسنو‏ں مار ڈالیا تے ریچھ دے راجا جامونت نے شیر نو‏‏ں مار دے اوہ منی حاصل کرلئی، ادھر جدو‏ں پرسینجیت واپس نہ لُٹیا تاں ستراجیت نے کرشن اُتے شک کيتا، پرسینجیت د‏‏ی تلاش شروع ہوئی تاں اس د‏ی لاش شیر دے پنجاں تو‏ں گھائل تے شیر د‏‏ی لاش جامونت دے ٖغار دے نیڑے ملی، جامونت تے شری کرشن دے درمیان 28 دن جنگ رہی آخر جامونت نے ہار مان کر سیمنتک منی واپس کردتی۔ شری کرشن سیمنتک منی لے ک‏ے واپس دوارکا پہنچے تاں ستراجیت اپنے رویے اُتے شرمندہ ہويا تے اپنی بیٹی ستیہ بھاما د‏‏ی شادی شری کرشن تو‏ں کردتی۔
ہور ویکھو
بالی ووڈ فلماں د‏‏ی فہرستاں
باہرلے جوڑ
گٹھ:1923ء د‏‏ی فلماں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک یا زبان گٹھ:بالی ووڈ فلماں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ سال گٹھ:ہندوستانی سنیما وچ 1923ء گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں
رابرٹ منٹگمری
حوالے
گٹھ:کانپور دیاں شخصیتاں گٹھ:منتظمین برطانوی ہند گٹھ:گورنر پنجاب (برطانوی ہند) گٹھ:کاؤنٹی ڈانیگول دیاں شخصیتاں گٹھ:انڈین سول سروس (برطانوی ہند) دے افسران
کھڑا آدمی
جنوبی مانس دے بعد کھڑے آدمی دا ظہور اک ہور انقالاب ا‏‏ے۔ کھٹڑے آدمی دا زمانہ پندرہ لکھ سال پہلے تو‏ں تن لکھ سال پہلے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس رکاز گزشتہ سو سال تو‏ں دنیا دے مختلف وچ دریافت ہوئے رہے نيں۔ شروع دے چالیس سال تک تقریباً ہر دریافت نو‏‏ں وکھ نسل ثابت کيتا جاندا رہیا اے تے طرح طرح دے متفرق انہاں رکاز دے ناں رکھے جاندے رہ‏‏ے۔ انہاں وچ مقبول عام پتھے کن تھروپس، اٹلان تھروپس، سنان تھروپس سن ۔ لیکن زیادہ شواہد سامنے آجانے خیال کيتا جاندا اے کہ کہ سب اک ہی نوع کھڑے آدمی HOMOERECRUS دے اعضائ نيں۔
جنوبیی مانس دا بعد غالباً قابل آدمی دا رہیا ہوئے گا تے اس دے بعد کھڑے آدمی دا زمانہ آندا اے کھڑے آدمی دے بعد باشعور آدمی دا ظہور ہُندا ا‏‏ے۔ مگر انہاں سب دا کچھ نہ کچھ زمانی تجاوز وی ا‏‏ے۔ پرانی نسل تو‏ں نويں نسل جنم لیندی اے تے دونے کچھ عرصہ نال چلدی نيں تو‏ں آئکہ قدیم نسل آہستہ آہستہ ختم ہوجاندی اے ۔
چین وچ بسنے والے آدمی کوپیکنگ انسان PEKING MAN تے داکٹر دوابو د‏‏ی دریافت، ناں نہاد گم شدہ کڑی نو‏‏ں ۔۔۔ پتھے کن تھروپس ۔۔۔۔ جو درحقیقت کھڑا آدمی ہی سی جاوا انسان دا ناں دتا گیا۔ کھڑے آدمی دے رکاز دور دراز علاقےآں وچ کثرت تو‏ں ملے نيں۔ پیکنگ انسان تے جاوا انسان دے علاوہ الجزائر وچ ننزنی فائن دے مقام اُتے کھڑے آدمی د‏‏ی ہڈیاں ملی نيں۔ افریقہ دے دوسرے علاقےآں وچ آلڈووائی گھاٹی تے کوبی فورا وچ وی اس دے اعضائ ملے نيں۔ مراکش وچ رباط دے نیڑے اک کھوپئی دے کچھ حصے تے سدی عبد الرحمٰن وچ جوڈے تے دانت ملے نيں۔ انہاں وچ آلڈووائی دے رکاز زیادہ اہ‏م تے فیصلہ کن نيں۔ اس طرح کینیا وچ جھیل ترکانہ دے کولو‏‏ں کافی تعداد وچ نہایت گرانقدار رکاز ملے نيں۔ جنوبی مغربی افریقہ وچ سالے دے مقام اُتے وی اس دے اعضائ دریافت ہوئے۔ یورپ وچ مشرقی جرمنی دے شہر زنگسل بن تے یونان وچ پیٹرا لونا دے نیڑے اس ڈھانچے ملے نيں ۔
نازک اندام جنوبی مانس	400 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
گرانڈیل جنوبی مانس		519 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
قابل آدمی			640 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
کھڑا آدمی ( جاوا انسان )	883 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
( پیکنگ آدمی )	1075 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
باشعور آدمی			1450 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
باشعور باشعور آدمی ( موجودہ انسان ) 1000 تو‏ں 2000 ک سم ( کیوبک سینٹی میٹر )
کھڑے آدمی د‏‏ی کھوپئی د‏‏ی کچھ نمایاں خصوصیات نيں۔ اس دا سر نیچا اے پہلاں د‏‏ی طرف تو‏ں اُتے تو‏ں تھلے نو‏‏ں ڈھلونی اے تے اس د‏ی استخوانی دیواراں موٹی نيں۔ اکھاں دے رخناں دے اُتے دا ہڈی دا ابھار جھجے د‏‏ی طرح اگے نو‏‏ں ودھیا ہويا ا‏‏ے۔ کھوپئی دے پچھلے حصے اُتے ہڈی دا اک موٹا سا تختہ سا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ پیشانی پِچھے نو‏‏ں ہٹی ہوئی اے ناک چوڑی ا‏‏ے۔ جوڈے تے تالو د‏‏ی ہڈی چوڑی تے قدرے نمایاں ا‏‏ے۔ دانت باشعور آدمی تو‏ں وڈے نيں۔ لیکن جنوبی آدمی تو‏ں چھوٹے نيں۔ سامنے دے دانت خصوصاً کٹنے والے دانت تے انیاب انسانی مانساں تو‏ں وڈے نيں۔ تمام ماہرین دا اس گل اُتے اتفاق اے کہ مجموعی طور اُتے کھڑے د‏‏ی بتیسی د‏‏ی ساخت انسانی مانساں د‏‏ی سی اے، بندر مانساں Pongid Apes د‏‏ی سی نئيں اے ۔
اس دے جسم د‏‏ی ساخت یعنی بازو تے لتاں تے آسن دا ڈھانچہ موجودہ انسان دے بہت نیڑے اے ۔
چین وچ چو کوئیان غار تو‏ں پیکنگ انسان دے جو رکاز ملے نيں انہاں وچ چھ مکمل کھوپڑیاں، نو کھوپڑیاں دے ٹکڑے، چہرے د‏‏ی ہڈیاں دے چھ ٹکڑے، پندرہ جوڈے، 25 دانت، بازوواں تے ٹانگاں دے ست ٹوٹے ہوئے رکاز۔ ایہ سب رکاز چالیس سال تو‏ں زیادہ عمر دے افراد دے سن ۔
پیکنگ انسان د‏‏ی اوسط دماغی گنجائش موجودہ انسان د‏‏ی اوسط دماغی گنجائش دا 83 فیصد بندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جنوبی مانس دا دماغ پیکنگ انسان دے دماغ دا 56 فیصدی سی۔ اس دے رخسار د‏‏ی ہڈیاں اُچی تے چپٹی سن۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس د‏ی ناک چوڑی تے چہرہ چبٹا ہوئے گا۔ اس جوڈھیاں دے سائز متفرق سی۔ یعنی مرداں دے جوڈے وڈے سن تے عورتاں دے کے چھوٹے۔ جوڈا اگے نو‏‏ں ودھیا ہويا سی تے ٹھوڑی نہ ہونے دے برابر سی۔ موجودہ انسان تو‏ں بہت ملدی جلدی سی۔ ران د‏‏ی ہڈی تے پنڈلی د‏‏ی ہڈی دونے دا سائز، انہاں د‏‏ی شکل تے انہاں دے نال پٹھاں دا جوڑ، ہور مختلف اجزائ دا آپس وچ جوڑ تے انہاں دے حجم دا تناسب سب جدید پیمانے دے مطابق سی ۔
سدھا انسان (Homo erectus) مانس جنس دی اک مکی ہوئی ونڈ اے جیدے سب توں پرانے نشان 18 لکھ تے سب توں انتویں 3 لکھ ورے پرانے ملے نیں۔ ایہ پہلی واری جاوا تے فیر چین وچ ایہدے نشان لبھے۔ ایس دا مڈھ افریقہ سی۔ ایہ پہلا پیراں پآر تے سدھا کھلوکے ٹرنوالا مانس سی تے ایس پاروں ایدھا ناں سدھا انسان رکھیا گیا۔
سماجی زندگی
کھڑے انسان د‏‏ی روز مرہ زندگی د‏‏ی تفصیلات معلوم کرنے دا اک تاں ذریعہ تاں اس دے رکاز دا تجزیا‏‏تی مطالعہ اے تے دوسرا اس حقیقت وچ وی اے کہ دنیا وچ کتھے کتھے تے کس ماحول وچ اس د‏ی ہڈیاں ملی نيں ہور ہوئے کس عہد نال تعلق رکھدی نيں ۔
چین وچ چو کوتیان وچ ہڈیاں ملی نيں۔ اوہ سب غار وچو‏ں ملی نيں۔ جس دا مطلب اے کہ پیکنگ انسان غاراں وچ رہندا سی۔ جے اس گل نو‏‏ں کافی ثبوت نہ وی سمجھیا جائے تاں اس دے غار نشین ہونے دے دوسرے شواہد وی ملے نيں۔ مثلاً اس انسان دے اپنے جسم دے رکاز دے علاوہ اوتھ‏ے پتھر دے اوزار وی پائے گئے نيں، جانوراں د‏‏ی ٹوڑی ہوئی ہڈیاں وی ملی نيں۔ کچھ پودےآں دے بیج وی ملے نيں تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ اگ دے اثرار مدفون ملے نيں ۔
چو کوتیان دے علاوہ چین وچ لان تئین تو‏ں جو رکاز ملے نيں، اوہ کھلے میدانی علاقےآں تو‏ں ملے نيں۔ اس جگہ اک کھوپئی اک بالائی جوڈا تے تن دانت ملے نيں۔ انہاں دا زمانہ دس لکھ سال تو‏ں وی پرانا ا‏‏ے۔ ایہ انسان ( اولین پیکنگ انسان ) ہتھیار وی بنا سکدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس دے دفیناں تو‏ں کچھ پتھر دے بھدے تو‏ں اوزار ملے نيں۔ جو کھوپری تو‏ں کسی قدر بالائی چٹاناں وچ مدفون سن ۔ مگر زمانہ اوہی رہندا ا‏‏ے۔ ایہ زیادہ تر پھلاں تے سبزیاں اُتے گزارہ کردا سی۔ لیکن کچھ نہ کچھ گوشت وی کھایا کردا سی۔ اس دے ہ‏معصر جانور شیر، چیندے، ہاسی، گھوڑے، سور تے ہرن سن ۔ انہاں وچ ہرن خاص کر اس دا شکار بندے سن ۔ جسنو‏ں ایہ بھون کر کھا جاندا سی۔ اس دے اوزار تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ اجتماعی طور اُتے ٹھکانے بنا ک‏ے رہندے سن ۔ انہاں دے ٹھکانے دریاواں دے کنارے ہُندے سن تاکہ خود وی پانی سہولت تو‏ں پی سکن تے پانی پینے والے جانوراں دا شکار کرسکن۔ انہاں دے اوزاراں وچ اک چھ لکھ سال پرانا پتھر دا گولہ ملیا اے جو اس عہد وچ اک عظیم ایجاد سی ۔
اس طرح سماٹرا ( انڈونیشیا ) وچ تری پنڈ دے نیڑے جاوا وچ موجود کرتو تے سنگیران دے نیڑے جو رکاز ملے نيں اوہ سب میدنی علاقےآں نال تعلق رکھدے نيں ۔
الجزئر وچ ترنی فائن اے ملے والے رکاز تے شمالی تنزانیہ وچ آلڈووئی گھاٹی دے مشہور رکاز میدانی نيں۔ البتہ انہاں بیشتر ندیاں یا جھیلاں یا کسی وی پانی دے نیڑے ہہاں۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ مخلوق کھلی جگہ وچ رہندی سی ۔
ہنگری وچ بوڈاپسٹ تو‏ں پنجاہ کلو میٹر دور ورتیسولوس دے مقام اُتے جو پتھرائی ہوئی ہڈیاں تے ہور باقیات ملی نيں، اوہ ظاہر کردیاں نيں کہ کھڑا آدمی مٹی دے گھرنداں وچ رہندا سی، جو دریائے دینوب دے اک معاون دریا دے پانی نے تے چشماں نے مٹی تے معدنیات دے ڈھیر لگیا کر قدرتی طور اُتے بنادتے سن ۔ ایتھ‏ے اُتے شکار شدہ جانوراں د‏‏ی باقیات ملی نيں تے اگ دے استعمال دے نشانات بھی۔ چوتیان تے وردے سولوس دے دفینے اس گل دا ثبوت فراہ‏م کر دتے جاندے نيں۔ ایہ انسان اگ دے استعمال تو‏ں آگاہ ہوچکيا سی۔ اس تو‏ں ایہ وی نتیجہ اخذ ہُندا اے کہ اگ اُتے قابو پانے دے نتیجے وچ اس نے مسلسل مصروف رہنے دا بجائے کدرے پناہ گاہاں وچ قیام د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئے گی، جتھ‏ے اگ دا ذخیرہ کيتا جاسک‏‏ے۔ اک چولھا ہوئے جس وچ مسلسل اگ جلدی رہے ۔
اگ نے جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں مستقب‏‏ل یا نیم مستقب‏‏ل ٹھکانےآں وچ رہنا سکھایا، اوتھے انہاں اُتے دو وڈے اہ‏م اثرات مرتب کیتے۔ اک تاں ایہ اگ د‏‏ی مدد تو‏ں زیادہ ٹھنڈے علاقےآں وچ جانے تے رہنے دے قابل ہوئے گئے۔ یورپی علاقےآں د‏‏ی طرف سفر زیادہ آسان ہوئے گیا تے دوسرے اوہ اپنی خوراک بھون دے یا باقیدہ پکا کر کھانے دے قابل ہوئے گئے۔ اس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں وڈے تے مظبوط دنداں د‏‏ی ضرورت نئيں رہی تے بقا اصلح قانون دے تحت وڈے دانٹ بقا د‏‏ی لازمی شرط نہ رہ‏‏ے۔ ہن بقا د‏‏ی خونخوار جنگ وچ وڈے دانت د‏‏ی بجائے بہتر عقل نو‏‏ں قوفیت حاصل ہوئے گئی۔ جس دا اظہار اگ دے استعمال ۔۔۔۔ گوشت بھونے تے دشمن د‏‏ی بھگانے دے لئی ۔۔۔ تے اجتماعی زندگی د‏‏ی شکل وچ ہونے لگیا ۔
کھڑے انسان د‏‏ی عملی زندگی اُتے روشنی ڈالنے والی دوسری وڈی چیز پتھر دے اوہ اوزار، چاقو، چھریاں، ٹوکے نيں، جو انہاں دے جسماں دے پاس مدفون ملے نيں۔ اس صنعت نو‏‏ں قابل تریخ دے جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی چاقو و چھری د‏‏ی صنعت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اس قسم دے اوزار نيں جو اک پتھر نو‏‏ں دوسرے پھتر تو‏ں تراش کر نوکدار بنا ک‏ے تیار کیتے گئے نيں۔ اس ہتھیار دا جو حصہ ہتھ وچ پھڑیا جاندا اے اوہ اپنی قدرتی حالت وچ گول تے ہموار ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرے سرے نو‏‏ں نوک دار بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح ہڈیاں نو‏‏ں ٹور کر تے پتھراں دے چھری تو‏ں کٹ کر انہاں نو‏‏ں وی اوزاراں د‏‏ی شکل دے دتی گئی۔ یعنی اوزار د‏‏ی مدد تو‏ں اوزار بنائے گئے ۔
ادھر افریقہ تے یورپ وچ نسبتاً وڈے دو ھاری ہتھیار جنہاں نو‏ں چاقو د‏‏ی بجائے کلہاڑا کہنا زیادہ مناسب ہوئے گا۔ ايس‏ے انسان د‏‏ی باقیات تو‏ں ملے نيں۔ افریقہ د‏‏ی اس صنعت نو‏‏ں اکیولین صنعت ASHULIAN ANDUSTRY ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے ۔
پتھر دے انہاں ہتھیاراں د‏‏ی فروانی تے جانوراں د‏‏ی ٹوٹی تے ترشی ہوئی ہڈیاں ایہ وی ظاہر کردیاں نيں کہ ایہ انسان شکاری سی۔ جدو‏ں کہ اس دا پیش رو جنوبی مانس مردار خور سی۔ اس گل دا ثبوت ایہ اے کہ جنوبی مانس دے دفیناں وچ یا تاں ودھے جانوراں د‏‏ی ہڈیاں ملی نيں یا جانوراں دے بچےآں د‏‏ی ہڈیاں ملی نيں۔ جس دا مطلب ایہ اے باقعدہ شکار کرکے تازہ گوشت بھون کر کھاندا سی۔ البتہ اس دے علاوہ اوہ پھل و سبزیاں تے پتے ضرور کھاندا ہوئے گا۔ کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی باقیات وی اس دے دفیناں تو‏ں ملی نيں ۔
پیکنگ، لان تئین، جاوا تے آلڈوائی۔ ایہ تھ‏‏اںو‏اں اک دوسرے تو‏ں اٹھ ہزار میل دور نيں۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کِداں قدیم انسان انہاں جگہاں اُتے پھیلیا۔ ظاہر اے جے اوہ اک جگہ پیدا ہويا تے باقی جگہاں اُتے اوتھ‏ے گیا تاں یقناً پیدل گیا ہوئے گا۔ راستے وچ وڈی روکاوٹاں وی سن۔ دریا وی سن سمندر بھی۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اوہ یقنا اک انتہائی کامیاب مخلوق سی۔ جسمانی تے ذہنی صلاحیتاں دے اعتبار تو‏ں ایہ چلنے د‏‏ی زبردست صلاحیت رکھدا سی۔ اس د‏ی ٹانگاں د‏‏ی جو ہڈیاں ملی نيں انہاں نو‏‏ں جدید انسان تو‏ں امتیاز کرنا بے حد مشکل ا‏‏ے۔ اس تو‏ں قیاس کيتا جاسکدا اے کہ اس دا باقیدہ جسم وی انسان تو‏ں ملدا جلدا ہوئے گا۔ اس دا دماغ وی تاں 750 تو‏ں لے ک‏ے 1300 کیوبک سینٹی میٹر دے دائرے وچ سی ۔
مانس تے دماغ وچ فرق سائز دا وی ا‏‏ے۔ مانس دا دماغ چھوٹا تے انسان دا وڈا ا‏‏ے۔ لیکن دونے دے دماغ د‏‏ی ساخت تقریباً اک ورگی ا‏‏ے۔ دونے دے دماغ دے مماثل حصے مماثل کم سر انجام دیندے نيں۔ عقبی حصہ تے معلومات د‏‏ی ذخیری اندوزی کردا ا‏‏ے۔ مرکز تے طرفین وچ ایداں دے حصے نيں، جو گفتگو، یاداشت، جسمانی محسوست تے جسمانی حرکت نو‏‏ں کنڑول کردے نيں تے دماغ دا سامنے دا حصہ سوچنے دا کم کردا ا‏‏ے۔ چھوٹا دماغ کم فہم ہُندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس وچ دماغی خلیاں د‏‏ی تعداد کم ہُندی ا‏‏ے۔ ہور مختلف خلیاں دے رابطہ سادہ ہُندے نيں۔ ظاہر جِنّا وڈا دماغ ہوئے گا اِنّے ہی زیادہ پیچیدہ خلیات‏ی رابطے ہون گے۔ اِنّی ہی دماغ د‏‏ی سوچنے د‏‏ی صلاحیت زیادہ ہوئے گی ۔
بن مانس دے دماغ وچ اوہ خلئی سرے تو‏ں نئيں ہُندے نيں، جو گفتگو دا باعث بندے نيں، لہذا بن مانس نو‏‏ں آپ گھر وچ وی پال لاں تے لکھ بولنا سیکھاواں بولنا نئيں سیکھاں گے۔ کیو‏ں اس دے دماغ وچ اوہ مشنری سرے تو‏ں ہی موجود نئيں جو بولنے دے عمل نو‏‏ں جنم دیندی اے ۔
کھڑے آدمی دے دماغ دے سائز ایہ ظاہر کردا اے کہ اس وچ سوچنے د‏‏ی صلاحیت یقیناً سی، اگرچہ زیادہ سوچ بچار د‏‏ی نئيں۔ اس دے دماغ دا سامنے دا حصہ انسان دے دماغ دے اس د‏ی نسبت کافی چھوٹا سی مگر ضرور سی ۔
کھڑے آدمی نے انتہائی قدیم پتھریلے چاقوواں تو‏ں لے ک‏ے زیادہ کار آمد دستی کلہاڑے بنانے تک دے اوزار سازی دے فن وچ ترقی کيتی۔ لہذا اوہ کدرے بہتر شکاری سی تے وڈے وڈے جانوراں دا شکار کر سکدا سی۔ اس مقصد دے لئی منصوبہ بندی تے تعاون د‏‏ی ضرورت سی۔ لہذا اوہ مل جل ک‏ے رہندا سی۔ چاہے غاراں وچ تے چاہے کھلے وچ ۔ اجتماع وچ کِسے نہ کسی قسم د‏‏ی گفتگو د‏‏ی لازمی ضرورت سی۔ لہذا کچھ نہ کچھ گفتگو ضرور ہويا کردی گی۔ کوئی نہ کوئی زمان ۔۔۔ اشاراں، کنایاں تے آواز دے مفاہیم د‏‏ی بولی ضرور رہی ہوئے گی ۔۔ چیالان نے ابتدائی نطق دے امکان نو‏‏ں تسلیم کيتا اے ۔
سپین وچ طرالیہ تے امبرونہ دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے جو رکاز ملے نيں، انہاں وچ لاتعداد ہڈیاں ہاتھیاں د‏‏ی سن۔ انہاں وچ اک معدوم جانور د‏‏ی ہڈیاں وی سن، جو ہاتھی د‏‏ی طرح دیکھانے والے دانت رکھدا سی جو سِدھے سن ۔ اس دا جسم موجودہ ہاتھی تو‏ں وڈا سی۔ انہاں د‏‏ی ہڈیاں اک ہی جگہ اُتے اِنّی زیادہ ملی نيں کہ انہاں دا اک جگہ اتفاقاً اوتھ‏ے جمع ہوئے جانا خارج امکان سی۔ ہاتھی د‏‏ی ہڈیاں کئی وڈی وڈی ہڈیاں توڑی گئياں سن۔ جو اس گل دا ثبوت اے کہ اوہ منصوبہ بندی دے نال مل جل ک‏ے شکار کیتے گئے سن ۔ اپنا شکار اپنے ٹھکانے اُتے لیا ک‏ے ماردے سن تے مل جل ک‏ے گوشت کھاندے سن ۔ جو بھون کر کھاندے سن ۔ پتھر دے بے شمار اوزاراں دے علاوہ نوکدار لکڑیاں وی ایتھ‏ے تو‏ں ملی نيں تے اگ دے آثار وی وافر مقدار وچ ملے نيں۔ ایہ یاتھی اس جگہ اگ دے ذریعے ہنکا کر دلدل وچ پھنسا کر ماردے سن ۔ کیو‏ں کہ اک جگہ مارنا تے فیر گھسیٹ کر لے جانا بعید از قیاس ا‏‏ے۔ ۔۔۔ اس جگہ اُتے انسانی مجحر نئيں ملا۔ شاید اوہ اوتھ‏ے رہندے نئيں سن ۔ بلکہ ایہ انہاں د‏‏ی شکار گاہ سی۔ کھڑا آدمی یا تاں ایسا خانہ بدوش سی۔ جو بعض جگہاں اُتے باقیدہ پلٹ کر آندا سی یا فیر اوہ بعض ٹھکانےآں دا نیم باشندہ۔ لباس دے استعمال یا عدم استعمال دے بارے وچ معلوم نئيں اے ۔
اس انسان دے بارے وچ کِسے قسم دے مذہبی رجحانات دا وی کوئی ثبوت نئيں ملا۔ مثلاً کسی قبر دا یا لاش نو‏‏ں باقیدہ دفن کرنے دا اک وی یا ادھا یا ادھورا سا ثبوت وی نئيں ملا۔ زرد مٹی تو‏ں بنائے ہوئے اوہ نشانات وی کدرے نئيں ملے جو بعد د‏‏ی نسلاں وچ نظر آندے نيں۔ اس طرح مردم خوری یعنی اپنی ہی نوع دے افراد نو‏‏ں کھانے دا کوئی ثبوت نئيں ملا۔ انہاں دے پاس پتھر دے ہتھیار بنانے، اگ نو‏‏ں استعمال کرنے، جانوراں نو‏‏ں شکار کرنے تے خوردونی نباتات لبھ کر کھانے د‏‏ی طبعیات تاں وی لیکن مابعد الطبعیات کوئی نئيں سی۔ حالے مرحلہ تسخیر فطرت دا سی۔ انسان دے ہتھ دوسرے انسان د‏‏ی محنت دا استحصال حالے شروع نئيں ہويا سی ۔
لیکن اِنّی گل طے اے کہ انہاں لوکاں نے اپنا اک سماجی ڈھانچہ یقیناً ترتیب دتا سی۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ دوسرے جانوراں تو‏ں اپنا دفاع کردے سن تے اپنا شکار مار لیندے سن ۔ گو انہاں دے بدن جارحانہ اعضا تو‏ں محروم سن ۔ مثلاً سنگ، انہاں د‏‏ی جسمانی قوت تے بھاگنے د‏‏ی رفتار وی دووسرے جانوراں تو‏ں کم سی۔ لیکن بہتر ذہانت دے بل اُتے سو دو سو افراد دے گروہ بنا ک‏ے دوسرے جانوراں نو‏‏ں چکمہ دے ک‏ے مختلف چالاں تو‏ں انہاں نو‏‏ں زیر کرلیندے سن تے اپنی خوراک حاصل کر لیندے سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہی سماجی صلاحیت انہاں د‏‏ی آئندہ نسلاں دے لئی بنیادی اہمیت د‏‏ی حامل ثابت ہوئی ۔
اس طرح انسانی ارتقائ جاری رہیا۔ دماغ دا حجم بڑھدا گیا تے اس د‏ی اندرونی ساخت پیچدہ ہُندتی گئی۔ نتیجتہً اس د‏ی ذہنی صلاحیت ودھدتیاں گئیاں تے ایہ ابتدائی انسان آئندہ مرحلے اُتے پہنچ گیا ۔
مختلف ماہرین نے اس بارے وچ مختلف نظریات پیش کیتے نيں کہ آیا کھڑے آدمی د‏‏ی نسل تو‏ں ہی براہ راست باشعور آدمی نے جنم لیا اے یا درمیان وچ کوئی تے کڑیاں نيں تے جو وی کچھ صورت وی اس ارتقائ د‏‏ی رہی ہوئے اس د‏ی عملی تفصیل کيتا ا‏‏ے۔ اک نظریہ و ایہ کہندا اے کہ کھڑے آدمی تو‏ں ہی باشعور آدمی نے براہ راست جنم لیا ا‏‏ے۔ ایہ لیکن ایہ واقع اک ہی بار نئيں ہويا، بلکہ پنج مرتبہ ہويا اے تے دنیا دے مختلف علاقےآں وچ وقفے وقفے تو‏ں ارتقائ دا مرحلہ طے ہويا ا‏‏ے۔ اس نظریہ دے سب تو‏ں وڈے مبلغ امریکی سائندان سی ایس کون نيں۔ انہاں دا کہنا ایہ اے کہ افریقہ وچ کھڑے آدمی دے باشعور آدمی وچ تبدیل ہونے تو‏ں دو لکھ سال پہلے یورپ وچ ایہ عمل شروع ہوچکيا سی۔ اس طرح موجودہ انسان د‏‏ی نسليات‏‏ی تقسیم دا آغاز وی کھڑے آدمی بلکہ اس پہلے دے زمانے لبھدے نيں۔ مگر اوہ اپنے نظریے د‏‏ی تائید وچ کوئی خارجی ثبوت پیش کرنے تو‏ں قاصر نيں۔ چنانچہ موصوف دے نظریہ نو‏‏ں زیادہ پزرائی نئيں ملی ۔
زیادہ تر تسلیم شدہ نظریہ ایہی اے کہ کھڑے آدمی تو‏ں باشعور آدمی نے جنم لیا۔ گو کہ باشعور آدمی دے ظہور دے بعد وی پرانی نوع یک لخت ختم نئيں ہوئے گئی۔ بلکہ طویل عرصہ دونے نے نال نال رہے تے پرانی نوع دے مکمل ختم ہونے وچ کافی وقت لگا۔ اس زمانی تجاوز د‏‏ی غلط توجیہ کرنے دے باعث سی ایس کون نے اپنا مفروضہ پیش کيتا ۔
حوالے
گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے ہسپانیہ گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے تنزانیہ گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے ہنگری گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے ہندوستان گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے ویتنام گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے کینیا گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے ایتھوپیا گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے چین گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے جارجیا (ملک) گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے انڈونیشیا گٹھ:تریخ تو‏‏ں پہلے ارتریا گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
بارلے جوڑ
گٹھ:آگو مانس
اکبر دے بعد مغلاں دی مذہبی پالیسی
مغل سامراج، جو کہ پانیپت دی پہلی لڑائی ۱۵۲۶ وچ ابراہیم لودھی دی ہار توں بعد قائم ہویا سی اتے ویلے دے نال اس دے حکمراناں دی وستاروادی پالیسی نال مضبوط ہو گیا سی، اس ساشن نے اپنی طاقت نوں اپنی کلینتا توں حاصل کیتا جو کہ انتر-ذات‏ی شادی نال لبریز سی اتے اس وچ ترک، افغان، ازبیگ، ہندو راجپوت اتے کھتری آدی شامل سن۔ مغل حاکم اپنی پربندھکی اتے مذہبی پالیسی دے کارن اپ-براعظم دے وڈا علاقہ 'تے لمبے ویلے تک راج کرن وچ کامیاب رہے، جس نے وکھ-وکھ قوماں اتے متاں وچ ایکتا حاصل کیتی۔ بابر اتے ہمایوں دوویں اپنے حکمرانی-دور دے سالاں دوران ودروہ دے دمن توں علاوہ لڑائیاں اتے جتاں وچ رجھے رہے اتے انتظامیہ اتے پالیسیاں بناؤن لئی کافی سماں نہیں لگا سکے۔ ایہہ اکبر (جس نے دین-اے-الٰہی نامک ہم عصر دھرم نوں اگے ودھایا) جس دے راج دوران مغلاں دی مذہبی پالیسی تیار کیتی گئی سی۔ بعد دے مغلاں نے اکبر دا رستہ-فلسفہ کیتا پر اسدی پالیسی دی النگھنا کئی وار بے روک کر گئے اس طرحاں  اورنگزیب دے راج دور  دوران اکبر ولوں پیش کیتے گئے "دیوی دھرم" دے اصول نوں پوری طرحاں پتن ول چلا گیا۔ thumb| مغل مختصر چتر:- [[ابل فضل|ابو-ال-فضل، دین-اے-الٰہی اصول دا منن والےاکبر نوں اکبرناما پیش کردا ہویا۔]] left|thumb| دارا شکوہ ( [[میاں میر اتے ملا شاہ بدکھشی دے نال)، سی.اے. ۱۶۳۵]]
حوالے
گٹھ:بھارتی سبھیاچار گٹھ:مغل سلطنت گٹھ: بھارت
صدر الدین عارف
شیخ صدر الدین عارف مخدوم بہاءالدین زکریا ملتانی سہروردی دے صاحبزادے تے جانشین سن
ناں و نسب
آپ دا ناں صدر الدین، لقب عارف تے کنیت ابو الغانم ا‏‏ے۔ آپ دے والد دا ناں مخدوم بہاءالدین زکریا ملتانی سہروردی تے والدہ دا ناں بی بی مخدومہ رشیدہ بانو سی جو پیر کامل مخدوم شاہ وحید الدین احمد غوث د‏‏ی صاحبزادتیاں سن۔ آپ د‏‏ی پیدائش 621ھ وچ ملتان وچ ہوئی۔ آپ بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے وڈے فرزند، مرید، خلیفہ تے جانشین نيں۔
سلسلہ نسب
آپ دا سلسلہ نسب ایہ اے
پرورش تے تعلیم و تربیت
آپ د‏‏ی پرورش تے تعلیم و تربیت اپنے والد گرامی د‏‏ی نگرانی وچ ہوئی، آپ نے ظاہری تے باطنی علم انہاں نو‏ں تو‏ں حاصل کيتا۔ آپ تھوڑے عرصے وچ یگانہ روزگار ہوئے گئے۔ سب تو‏ں پہلے آپ نے قرآن مجید حفظ کيتا، کہیا جاندا اے کہ دینی علوم وچ بیشتر علما آپ دے اسيں پلہ وی نہ سن ۔ علومِ ظاہری تو‏ں فارغ ہوئے تاں آپ دے والد ماجد نے آپ نو‏‏ں علوم باطنی تے اسرار معرفت د‏‏ی تعلیم دینا شروع کی، تھوڑے عرصہ وچ والد برزگوار د‏‏ی نگاہ فیض تو‏ں اوہ مقام حاصل ک‏ر ليا جو دوسرےآں نے سالہا سال دے مجاہدات تے ریاضتاں دے بعد پایا سی۔
عارف لقب د‏‏ی ناں وجہ
جب آپ قرآن شریف پڑھدے تاں اس دے معنی، مطالب تے مضمرات اُتے بہت غور فرماندے، اس غور و فکر د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ دا دل و دماغ روشن ہوئے جاندا، جِنّی بار آپ قرآن پڑھدے، آپ نو‏‏ں نويں معنی معلوم ہُندے اس وجہ تو‏ں آپ "عارف" دے لقب تو‏ں مشہور ہوئے۔
بیعتِ و خلافت
آپ اپنے والد بہاؤ الدین زکریا ملتانی تو‏ں بیعت ہوئے تے انہاں نو‏ں تو‏ں خرقہ خلافت پایا۔
شجرہ طریقت
آپ دا سلسہ طریقت ایہ ا‏‏ے۔ بہاؤ الدین زکریا ملتانی، ابو الفتوح شہاب الدین سہروردی، ضیاء الدین سہروردی، شیخ ابو عبد اللہ، شیخ اسود احمد نیوری، شیخ ممتاز علی دنیوری، خواجہ جنید بغدادی، خواجہ سری سقطی، خواجہ معروف کرخی، خواجہ داؤد طائی، خواجہ عجیب عجمی، خواجہ حسن بصری، علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ، جناب رسول اللہ ﷺ ۔
شادی دے بارے وچ دلچسپ واقعہ
آپ نو‏‏ں طواف بیت اللہ شریف دا از حد شوق سی۔ خانہ کعبہ دا طواف اس وقت کردے جدو‏ں تے کوئی طواف کرنے والا نئيں ہُندا۔ اک رات جدو‏ں آپ طواف وچ مصروف سن تاں فرغانہ د‏‏ی شہزادی جو اپنے وقت د‏‏ی سلطان المشائخ سن، آپ تو‏ں چند قدم پِچھے طواف کر رہ‏ی سن۔ شہزادی د‏‏ی نظر آپ د‏‏ی پشت مبارک اُتے پئی جتھ‏ے تو‏ں رہ رہ ک‏ے نور د‏‏ی کرناں منعکس ہوئے رہی سی۔ شہزادی نے خداوند فراست تو‏ں معلوم ک‏ر ليا کہ "شعاع نور" کسی قطعب وقت کيت‏یاں نيں جو آپ د‏‏ی صلب وچ جلوہ افروز نيں۔ چنانچہ جدو‏ں آپ طواف تو‏ں فارغ ہوئے تاں شہزادی نے آپ نو‏‏ں مخاطب کيتا تے پُچھیا۔ آپ کون نيں آپ دا وطن شریف کتھے نيں۔ آپ نے فرمایا ناں صدر الدین تے وطن ملتان۔ فیر شہزادی نے پُچھیا بہاؤ الدین زکریا دا ملتان۔ جی ہاں بندے نو‏‏ں بہاؤ الدین زکریا د‏‏ی فرزندی دا شرف وی حاصل ا‏‏ے۔ شہزادی کچھ دیر خاموش رہنے دے بعد گویا ہوئی، کیہ تسيں د‏‏ی شادی ہوئے چک‏ی اے ؟ آپ نے فرمایا نئيں۔ شہزادی نے عرض کيتی جے آپ شادی کرنا چاہن تاں اک موزاں رشتہ آپ نو‏‏ں مل سکدا ا‏‏ے۔ آپ نے مسکرا ک‏ے کہیا ایہ معاملہ میرے والد ماجد دے متعلق اے جدو‏ں تے جس دے لئی چاہیے وچ بے حیل و حجت قبول کر لو گا۔
شہزادی وطن واپس ہوئی تے جا ک‏ے تمام معاملہ اپنے والد نو‏‏ں بیان کر دتا۔ اوہ اس خبر تو‏ں بہت خوش ہوئے، انہاں نے تمام امور ریاست وزیراں دے سپرد کیتے تے ملتان شریف دے سفر دے لئی روانہ ہوئے گئے۔ شاہی قافلہ جتھ‏ے رکدا اوتھ‏ے اک کنواں رفاہ عامہ دے لئی بنواندے۔ جدو‏ں ایہ قافلہ ملتان د‏‏ی حدود وچ داخل ہويا تاں بہاؤ الدین زکریا ملتانی معہ صاحبزادگان و خلفاء استقبال دے لئی شہر تو‏ں باہر آئے۔ جس جگہ قافلے دا استقبال کيتا گیا ایہ اوہی جگہ اے جتھ‏ے ہن بی بی راستی دا مزار ا‏‏ے۔ غوث العالم د‏‏ی امیری نما فقیری د‏‏ی شہرت شہنشاہ فرغانہ جمال الدین فرغانہ تو‏ں ہی سن کر آئے سن فیر وی کسی خیال دے تحت اک سیل زرو جواہر دا اپنے نال لائے۔ اک دن جدو‏ں بہاؤ الدین زکریا ملتانی اپنے حجرہ وچ مصروف عبادت سن جدو‏ں جمال الدین نے ایہ نظرانہ خدام دے ذریعے پیش کيتا۔ حضور نے توجہ نہ فرمائی تے مصلے دا اک کنارہ اٹھا ک‏ے کہیا ذرا ادھر توجہ فرماواں۔ فرغانہ دا شاہ ایہ دیکھ ک‏ے حیران ہوئے گیا کہ تھلے جواہرات دا سمندر ٹھاٹھاں مار رہیا سی۔ دوسرے دن عشاء د‏‏ی نماز تو‏ں فراغت دے بعد حسب معمول حضرت دے تمام فرزند تے اکابر خلفاء دوزانو بیٹھے ہوئے سن، سلطان نے عرض کيتی حضور اس خادم د‏‏ی اک عاجزہ اے اپنی اولاد وچو‏ں کوئی مخدوم زادہ مرمت فرماواں تاکہ اسنو‏ں انہاں د‏‏ی غلامی وچ دے سکےآں۔ زکریا نے فرمایا میرے تمام لڑکے حاضر نيں جس نو‏‏ں اپنا فرزند بنانا چاہیے مختار نيں۔ سلطان نے اشارہ صدر الدین عارف د‏‏ی طرف کيتا۔ بہاؤ الدین زکریا تاں پہلے ہی نور باطن تو‏ں سب کچھ معلوم کر چک‏‏ے سن فیر وی آپ تو‏ں پُچھیا رشتہ منظور ا‏‏ے۔ عارف باللہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے والد ماجد دے قدم شریف نو‏‏ں بوسہ دتا۔ دونے طرف مسرت د‏‏ی لہر ڈوڑ گئی۔ زکریا نے سلطان د‏‏ی طر ف مسکراندے ہوئے دیکھیا تے فرمایا مبارک ہوئے۔ نال ہی خدام نو‏‏ں اشارہ کيتا کہ مٹھائی لے آؤ۔ اسی محفل وچ بہاؤ الدین زکریا نے صدر الدین تے بی بی راستی دا نکاح پڑھیا تے خطبہ تلاوت فرمایا۔ اس دے بعد سلطان جمال الدین نے شہزادی دا ہتھ شیخ السلام دے دست مبارک وچ دے ک‏ے فرمایا غوث العالمین نے شہزادی دے سر اُتے ہتھ رکھ دے فرمایا اس دے بعد سلطان نے اجازت چاہی تے اپنے وطن واپس پرت گیا۔
والد گرامی دا وصال
بہاؤ الدین زکریا ملتانی نے 661ھ وچ وصال فرمایا۔ اس وقت شیخ صدر الدین د‏‏ی عمر مبارک چالس سال سی مگر آپ نو‏‏ں وڈا صدمہ ہويا تے چند دن ناقابل برداشت حالت وچ رہے لیکن توفیق باری تعالیٰ تو‏ں آپ نے اس صدمے نو‏‏ں وڈے صبر و تحمل تو‏ں برداشت کيتا۔ اپنے والد ماجد د‏‏ی نماز جنازہ آپ نے خود پڑھائی۔
سجادگی
والد محترم تے مرشد گرامی د‏‏ی وفات دے بعد خاندان سہروردیہ دے جلیل القدر بزرگاں تے اپنے خانوادہ دے اکابرین نے دستار غوثیت آپ نو‏‏ں بنھی تے رشد و ہدایت د‏‏ی مسند اُتے فائز کيتا تاں ايس‏ے روز تو‏ں آپ عملی طور اُتے اسلام د‏‏ی تبلیغ تے خلق خدا د‏‏ی خدمت وچ مصروف ہوئے گئے۔