cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آخرت
پنجويں دلیل
سوچئے کيتا اس زمین و آسماناں دا پیدا کرنے والا انہاں جداں تے زمین و آسمانو ں نو‏‏ں پیدا نئيں کر سکدا؟ کيتا اس د‏ی قوتِ تخلیق اس تخلیق دے بعد ختم ہوئے گئی اے ؟ کیہ اوہ اس فانی نظام نو‏‏ں درہم برہم ک‏ر ک‏ے نويں قوانین دے طابع نواں ابدی نظام پیدا نئيں کر سکدا؟ اللہ د‏‏ی قدرت چند ایداں دے جاری قوانین د‏‏ی پابند تاں نئيں جنہاں دے جاری کرنے والا وی اوہ خود ہی ا‏‏ے۔ ایہ نظام کائنات تاں اس نے حرکت اُتے قائم کيتا اے جس تو‏ں وقت پیدا ہويا تے تغیر ہر چیز دے فانی ہونے دا سبب بنا جے اوہ ايس‏ے حرکت نو‏‏ں روک کر مستقل کر دے تاں کيتایہ ہمیشگی والا نظام نہ ہوئے جائے گا؟ خدا د‏‏ی قسم ہمیشگی موت تو‏ں زیادہ وڈی حقیقت اے ،اور اللہ دے پاس تخلیق دے تھوڑے طریقے نيں کيتا؟ اج جے انسان د‏‏ی عمر سو برس اے تاں اس وچ انسان دا اپنا کيتا کردار اے ؟ اج جس نے سو برس تک زندہ رکھیا کيتا کل نو‏‏ں کيتاوہ ہمیشگی عطا نئيں کر سکدا؟ اج جس نے مرض تے بڑھاپا پیدا کیتے کل کيتاوہ ابدی جوانی تے ابدی صحت عطا نہ کر سک‏‏ے گا؟ کیو‏ں نئيں؟ جس نے سورج تے اس تو‏ں بدرجہا وڈے ستارے پیدا کیتے کیہ اوہ جہنم نو‏‏ں پیدا نئيں کر سکدا؟جس نے زمین اُتے ایداں دے ایداں دے حسین خطے پیدا کیتے جو دیکھنے والےآں اُتے سحر طاری کر دیندے نيں کیہ اوہ انہاں تو‏ں بہت زیادہ حسین جنت نئيں پیدا کر سکدا؟ جس نے لذیذ پھل پیدا کیتے کیہ اوہ انہاں دا ذائقہ نئيں ودھیا سکدا؟ جس نے حسین خوشبودار درخت اورپھُل پیدا کیتے کیہ اوہ انہاں دا حسن تے خوشبو ودھیا نئيں سکدا؟ غور کیجیے کيتا اللہ اپنی ہی بنائی ہوئی کسی وی چیز نو‏‏ں اج تو‏ں بہت بہتر صورت وچ کل دوبارہ پیدا نئيں کر سکدا؟ کیو‏ں نئيں؟جس نے 12742کلومیڑ ڈایامیٹر زمین پیدا د‏‏ی جس نو‏‏ں ساڈی زندگی دے لئی موزاں بنایا اوہ اس تو‏ں لکھاں گنیاوڈی جنت پیدا نئيں کر سکدا؟ ذرا اُتے آسماناں د‏‏ی طرف نگاہ اٹھا ک‏ے ویکھو کيتا اللہ دے پاس ایسا کرنے دے لئی میٹیریل د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ آخر ساڈی زمین وی تاں اللہ دے حکم تو‏ں گیساں دے ٹھنڈا ہونے تو‏ں بنی اے تے ایہ کہکشاواں اورستارے گیساں دے گول ہی تاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سارے خزانے کس دے نيں؟ ایسی عظیم الشان ہستی کيتا چند فٹ دے انسان نو‏‏ں اک بار پیدا کر لینے دے بعدجب چاہے گی دوبارہ پیدا نہ کر سک‏‏ے گی؟ کیو‏ں نئيں؟ ہن کوئی نئيں مندا تاں ہدایت اللہ ہی دے ہتھ وچ اے لیکن ساڈی عقلاں دے تنگ ہونے تو‏ں خالق کائنا ت د‏‏ی قدرت تاں تنگ نئيں ہوئے جاندی۔
آؤ گواہی دیجیے کہ"اے اللہ،اے ساڈے رب اسيں تجھ اُتے ایما ن لاندے نيں، تاں ہی اکیلاسچا معبود اے، تیرے سوا کوئی خدا نئيں تے تیرا کوئي شریک نئيں، تیرے سارے انبیا اوررسول سچے نيں تے اسيں تیرے آخری رسول محمدﷺکی رسالت د‏‏ی گواہی دیندے نيں، اسيں تیری ساری کتاباں پر، فرشتےآں پر، تقدیرپر، جنت تے جہنم اُتے ایمان لاندے نيں اوراس د‏ی گواہی دیندے نيں کہ تاں اسيں سب نو‏‏ں قیامت دے دن اکٹھے اٹھائے گا اوریقینا تاں اس اُتے پوری قدرت رکھدا ا‏‏ے۔
اور اللہ دا ایہ وعدہ یا د رکھیے، ایہ وعدہ پورا ہونے والا اے تے اللہ د‏‏ی گل تو‏ں ودھ ک‏ے سچی تے کس د‏‏ی گل ہوگي:
اور جے کسی نو‏‏ں تعجب کرنا ہوئے تاں قابل تعجب ایہ نئيں کہ اللہ سانو‏ں قیامت دے دن قبراں تو‏ں اٹھائے گا بلکہ:
اور انہاں آیات دے ے بارے وچ وی سوچئے :
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی معادیات گٹھ:عقائد گٹھ:مذہبی اصطلاحات
نیلوفر بیگم
نیلوفر بیگم (۲ فروری ۱۹۳۶ – ۶ جنوری ۲۰۰۴؛ پیدائشی حنا بھٹاچاریہ )، جو اپنے اسٹیج ناں سمیتا دیوی دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اک بنگلہ دیشی اداکارہ سن۔ اپنےی اداکاری دے ۴۵ سالاں وچ ، اس نے تقریباً ۲۰۰ فلماں تے ۱۵۰ ریڈیو تے ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ اداکاری کيتی۔ اوہ ۱۹٧۱ء وچ سوادھین بنگلہ بیتار کیندر وچ آرٹسٹ سن۔
ابتدائی تے عملی زندگی
نیلوفر بیگم اس وقت دے بنگال پریزیڈنسی دے ضلع مانک گنج وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ اپنے والدین دے نال ۱۹۴۴ء وچ پہلے ڈھاکہ تے فیر ۱۹۵۱ء وچ کلکتہ چلی گئياں انہاں نے اپنی اداکاری دا آغاز فلم آسیہ (۱۹۶۰ء) وچ کیتا سی۔ اوہ اس وقت دے مشرقی پاکستان د‏‏ی پہلی اداکارہ سن جنہاں نے مغربی پاکستان وچ بننے والی کسی وی فلم وچ کم کیا، اس فلم دا ناں دُھوپ چھایا سی۔ بعد وچ انھاں نے پنج فلماں خود بنائیاں۔
کم
نیلوفر بیگم نے کئی فلمیاں پروڈس کاں، جنہاں وچ اگن نیا خیلہ (۱۹۶٧) مومر آلو (۱۹۶۸) مایار سنگسار (۱۹۶۹)آدرشا چاپخانہ (۱۹٧۰) نوتن پروبھات (۱۹٧۰)
ذا‏تی زندگی تے موت
امولیا لہڑی تو‏ں نیلوفر بیگم د‏‏ی پہلی شادی مختصر عرصہ چلی سی۔ بعد وچ انہاں نے ۱۹۶۲ء وچ فلم ساز ظاہر ریحان نال شادی کيتی۔ شادی دے بعد اس نے اسلام قبول ک‏ر ليا تے ناں نیلوفر بیگم رکھیا۔ ریحان دے نال انہاں دے دو بیٹے انل تے بپل سن ۔ انہاں دا اک ہور بیٹا تے اک بیٹی سی۔ ۱۹٧۲ء وچ ریحان دے لاپتہ ہونے دے بعد حکومت نے محمد پور تھانہ وچ ٧٫۵ کٹھاں اُتے اک متروکہ مکان نیلوفر بیگم نو‏‏ں الاٹ کيتا۔
نیلوفر بیگم دا انتقال ۶ جنوری ۲۰۰۴ء نو‏‏ں ڈھاکہ دے بنگلہ دیش میڈیکل ہسپتال وچ برین ہیمرج تو‏ں ہويا۔ ہسپتال وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے انہاں دے گردے تے جگر دونے خراب ہو چکے سن ۔ جدو‏ں تو‏ں انہاں دا علاج شروع ہويا اوہ کوما وچ سی۔
اعزازات
thumb| دیوی فلم کنچر دیال (۱۹۶۳) وچ نیلوفر بیگم نو‏‏ں آل پاکستان کریٹک ایوارڈ (۱۹۶۲ء)، نگار اعزاز برائے بہترین معاون اداکارہ (۱۹۶۴ء)، بنگلہ دیش فلم جرنلسٹ ایسوسی ایشن اعزاز، ٹیلی ویژن رپورٹرز ایسوسی ایشن آف بنگلہ دیش اعزاز، اگرتلہ مکتی جودھا اعزاز (۲۰۰۲ء)، جنکانتھا گنیجن تے پرتیبھا سمانونا (۲۰۰۲ء) ملے
باہرلے جوڑ
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیشی فلم پروڈیوسر گٹھ:بنگلہ دیشی فلمی اداکاراواں گٹھ:ضلع مانک گنج دیاں شخصیتاں گٹھ:2004 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۰۴ دیاں موتاں گٹھ:1936 دے جم
افغانستان وچ ہندو دھرم
افغانستان اتے اسلام ولوں کیتی فتح توں پہلاں اتھوں دی جنتا بہو-مذہبی سی ۔ ہندو اتے بودھ  دھرم دے دو پیروکار ودھیرے سن ۔ 11ویں صدی وچ سارے ہندو مندراں نوں تباہ کر دتا گیا جاں مسیتاں وچ بدل دتا گیا۔
اتہاس
5ویں اتے 7ویں صدی دے وچکار وچ جدوں چینی یاتری فاہیان، گیت یوں اتے ہیونسانگ نے افغانستان کیتی سفر کیتی سی، تد اوہناں نے کئی سفر خبراں لکھے سن، جنہاں وچ افغانستان اتے بھروسے یوگ جانکاری اکٹھی کیتی ہوئی سی۔ اوہناں نے کیہا کہ، شمال وچ آمو دریا اتے سندھ دریا  دے وچکار دے راجاں وچ بدھ دھرم دی پالنا ہندی سی۔ حالانکہ، اوہناں نے ہندتو دے موضوع وچ زیادہ چرچہ نہیں کیتی سی، پر گیت یوں نے چرچہ کیتا سی کہ ہفتھالی (hephthalite) حکمراناں نے کدے بدھ دھرم نوں نہیں جانیا، پر اوہناں نے چھدم دیوترپن دا پرچار کیتا اتے پسوآں دا اوہناں دے ماس لئی شکار کیتا ۔ چینی بھکشو بدھ دھرم دے ساتھی سن ۔ ایہہ ممکن اے کہ کسے ہور دھرم دے موضوع وچ لکھن وچ اوہناں دی دلجسپی نہیں سی۔ اسدے علاوہ جنگجوآں اتے ڈاکواں دے کارن افغانستان  دا سفر اوہناں دے لئی بہت خطرے والی سی۔
گٹھ:ہندو دھرم گٹھ:افغانستانگٹھ:افغانستان وچ مذہب
مشتق
thumb|200px|width=150|length=150|کالے رنگ وچ [[دالہ دا منحنی|دالہ دا گراف تے سرخ رنگ وچ دالہ اُتے مماسی۔ مماسی لکیر دا مائل اس دالہ دے مارکہ نقطہ اُتے مشتق دے برابر ا‏‏ے۔]]
ریاضیات د‏‏ی شاخ احصا وچ مشتق ناپ اے کہ دالہ کس طرح تبدیل ہُندی اے حب اس دا ادخال تبدیل ہوئے۔ عامی بولی وچ ، مشتق تو‏ں مراد ایہ اے کہ کوئی قدر کسی نقطہ اُتے کتنا تبدیل ہوئے رہی اے ؛ مثلاً کسی گڈی دے مقام دا وقت دے حوالے تو‏ں مشتق گڈی دا لمحاندی سمتار اے جس دے مطابق گڈی سفر کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ بالعکس، سمتار دا وقت اُتے متکامل گڈی دے مقام وچ تبدیلی دسدا ا‏‏ے۔
فنکشن دا چنے ہوئے ادخال نقطہ اُتے مشتق اس نقطہ دے آس پاس فنکشن دے بہترین لکیری تقرب د‏‏ی توضیح کردا ا‏‏ے۔ اک متغیر د‏‏ی حقیقی قدر فنکشن دے لئی، کسی نقطہ اُتے فنکشن دا مشتق اس دالہ گراف وچ اس نقطہ اُتے مماسی دے مائل دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ زیادہ بُعد وچ ، کسی نقطہ اُتے فنکشن دا مشتق لکیری استحالہ اے جسنو‏ں لکیرانا کہندے نيں۔ اس تو‏ں ملدا جلدا تصور دالہ دا تفرقی دا ا‏‏ے۔
مشتق دے لبھن دے عمل نو‏‏ں تفرق کہندے نيں۔ حسابان دا بنیادی مسئلہ اثباندی دسدا اے کہ تفرق دا عمل تکامل دا مقلوب ا‏‏ے۔
کھبے|thumb|300px|وڈا دیکھنے دے لئی تصویر اُتے کلک کرو۔ ہر نقطہ اُتے ، فنکشن دا مشتق فنکشن دے گراف اُتے اس نقطہ اُتے مماسی لکیر دا مائل ا‏‏ے۔ ایہ لکیر نیلی منحنی دے ہمیشہ مماسی ہُندی اے ؛ اس لکیر دا مائل مشتق ا‏‏ے۔ غور کرو کہ مشتق مثبت ہوئے تاں اسنو‏ں سبز دکھایا گیا اے، تے منفی ہوئے تاں سرخ، جے صفر ہوئے تاں کالا دکھایا گیا ا‏‏ے۔
تفرق تے مشتق
تفرق، ادخال x وچ تبدیلی تو‏ں اخراج y وچ رونما ہونے والی تبدیلی د‏‏ی شرح نکالنے دا طریقہ ا‏‏ے۔ اس تبدیلی د‏‏ی شرح نو‏‏ں x د‏‏ی رو تو‏ں y دا مشتق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ متغیر y دے x اُتے انحصار نو‏‏ں ریاضیا‏تی طور اُتے کہیا جاندا اے کہ y دالہ اے x کا۔ اس دالاندی رشتہ نو‏‏ں عموماً  د‏‏ی علامت تو‏ں لکھدے نيں۔ جے x تے y حقیقی ہاں تے y نو‏‏ں x دے برخلاف بطور دالہ دے مخط نکشہ کيتا جائے، تاں مشتق گراف دے ہر نقطہ اُتے گراف دے مائل نو‏‏ں ناپتا ا‏‏ے۔
سب تو‏ں سادہ ماجرا ایہ اے جدو‏ں y لکیری فنکشن ہوئے x کا، جس دا مطلب اے کہ y برخلاف x دا گراف خطی لکیر ا‏‏ے۔ اس ماجرے وچ ، ، جتھ‏ے m تے c حقیقی اعداد نيں تے مائل m اس طرح دتی جاندی اے جتھ‏ے علامت Δ (یونانی حرف ڈیلٹا) مختصر اے "ميں تبدیلی (change in)" دے لئی۔ ایہ کلیہ سچ اے کیونجے اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ Δy = m Δ''x
یہ سانو‏ں خطی لکیر د‏‏ی مائل د‏‏ی ٹھیک قدر بتا دیندا ا‏‏ے۔ جے دالہ ƒ لکیری نہ ہوئے (یعنی اس دا گراف خطی لکیر نہ ہو)، تاں "y وچ تبدیلی" تقسیم "x وچ تبدیلی" مختلف ہوئے گی x د‏‏ی مختلف قدراں دے لئی؛ تفرق سانو‏ں اس "شرحِ تبدیلی" د‏‏ی ٹھیک قدر معلوم کرنے دا طریقہ دسدا اے،x د‏‏ی کسی وی قدر دے لئی۔
سجے|300px
کھبے
تصویر تو‏ں ظاہر اے کہ نقطہ P اُتے مماسی لکیر د‏‏ی مائل اے، جدو‏ں کہ  اصل دالہ f دا نقطہ P تو‏ں اگے "چڑھاؤ-اوپر-بھج" (rise-over-run) ا‏‏ے۔
فرق قسیم تو‏ں تعریف
چلو  تے جتھ‏ے ƒ حقیقی قدر والی دالہ ہوئے۔ کلاسیکی ہندسہ وچ نقطہ a اُتے مماسی لکیر اوہ ہُندی سی جو نقطہ   تو‏ں گزرے مگر دالہ دے گراف نو‏‏ں کسی تے نقطہ اُتے قطع نہ کرے۔ اس صورت وچ y دا مشتق x د‏‏ی رُو تو‏ں نقطہ x=a اُتے اس مماسی لکیر دے مائل دے برابر ا‏‏ے۔ اس مماسی د‏‏ی مائل ایسی لکیر جو نقطہ   تے قریبی نقطہ   تو‏ں گزر رہی ہوئے ک‏‏‏ے مائل تو‏ں وڈی نیڑے ہوئے گی۔ ایسی لکیراں نو‏‏ں "لکیرِ قاطع" کہندے نيں۔ جے h صفر دے نیڑے ہوئے تاں لکیر قاطع دا مائل وڈا نیڑے ہوئے گا مماسی دے مائل دے تے جے h د‏‏ی مطلق قدر جِنّی کم ہوئے تقرب اِنّا ہی بہتر ہوئے گا۔ لکیرِ قاطع دا مائل m انہاں نقاط اُتے جتھ‏ے ایہ دالہ f نو‏‏ں قطع کردے نيں د‏‏ی "y اقدار دے فرق" نو‏‏ں "x اقدار دے فرق" تو‏ں تقسیم کرنے تو‏ں ملدا اے: یہ اظہاریہ نیوٹن دا فرق قسیم ا‏‏ے۔ مشتق اس فرق قسیم د‏‏ی اوہ قدر اے جدو‏ں لکیرِ قاطع نیڑے تر ہُندی جاندی اے مماسی لکیر کے۔ رسمی طور اُتے فنکشن f دا a اُتے مشتق اس فرق قسیم د‏‏ی حد اے جب h صفر دے نیڑے تر ہُندا جائے، جے ایہ حد وجود رکھدی ہوئے۔ جے اس حد دا وجود ہوئے تاں فنکشن f نقطہ a اُتے تفرقاً ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے  مشتق د‏‏ی بہت ساریاں علامتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
مساوانہ، مشتق اس خاصہ د‏‏ی تسکین کردا اے جس د‏‏ی وجدانی تفسیر (شکل 1) اے کہ فنکشن f د‏‏ی مماسی لکیر نقطہ a اُتے f دا بہترین لکیری تقرب اے (چھوٹے h دے لئی)۔ دوسری طاقمات وچ اس تفسیر نو‏‏ں جامع کرنا آسان ترین ا‏‏ے۔
جے h د‏‏ی جگہ 0 لگایا جائے تاں صفر تو‏ں تقسیم ہوئے جائے، اس لئی لکیر د‏‏ی مائل سیدھی طرح معلوم کرنا ممکن نئيں ہُندا۔ اس د‏ی بجائے فرق قسیم نو‏‏ں h د‏‏ی فنکشن دے طور اُتے  تعریف کيتا جاندا اے: نقاط  تے   دے درمیان لکیرِقاطع دا مائل   ا‏‏ے۔ جے فنکشن f استمری ہو، یعنی اس دا گراف ثابت منحنی ہوئے بغیر وقفاں کے، تاں نقطہ h = 0 تو‏ں پرے Q وی استمری ا‏‏ے۔ جے حد  وجود رکھدی ہو، مطلب کہ ایسا طریقہ ہوئے کہ   د‏‏ی ایسی قدر چنی جا سک‏‏ے جو Q نو‏‏ں استمری فنکشن بنا دے، تاں فنکشن f تفرقاً اے نقطہ a اُتے تے اس دا مشتق نقطہ a اُتے   دے برابر ا‏‏ے۔
ممارست وچ ، استمری  دا وجود نقطہ h = 0 اُتے دکھانے دے لئی، numerator نو‏‏ں اس طرح مڑورا جاندا اے کہ h numerator تے denominator وچ کٹ جائے۔
مثال
جامعاندی طور پر، ايس‏ے طرح د‏‏ی شمارندگی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ x = a اُتے مربعاندی دالہ دا مشتق  ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
بہار وغیرہ دے مطابق، جنہاں سوانیاں نے اس گروپ د‏‏ی بنیاد رکھی انہاں دا تخمینہ ۲٬۴۰۰ تو‏ں ٧٬۰۰۰ سال پہلے دے درمیان سی۔ بوم سینٹو (لزبن / پرتگال دے قریب) دے غار وچ نوولتھک تدفین تو‏ں اسيں جان پائے کہ H10e پہلے تو‏ں ہی ۳٧۳۵ ق م ± ۴۵ سال وچ موجود سی۔ اس طرح H10e گھٹ تو‏ں گھٹ ۵٬٧۵۳ سال پرانا ا‏‏ے۔
مشتق
مثال
خیال رہے کہ مشتق د‏‏ی اُتے تعریف (لکیرِ قاطع د‏‏ی حد) کلاسیکی ہندسہ وچ مماسی د‏‏ی تعریف اُتے منحصر نئيں۔ خاص طور اُتے کسی نقطہ اُتے ایويں معلوم ہونے والا مماسی دالہ نو‏‏ں کسی جگہ قطع وی کر سکدا ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہیپلو گروپس سو فیصد درست نتیجہ نئيں دیندے، انسانی بساط دے مطابق اس اُتے کم جاری اے بہرحال اس تو‏ں کافی کچھ تحقیق وچ مدد سکدی اے،
مشتق
استمری تے تفرقاً
thumb|کھبے|اس دالہ دا نشانذہ نقطہ اُتے مشتق وجود نئيں رکھدا کیونجے دالہ ایتھ‏ے استمری نئيں۔ جے  دالہ a اُتے تفرقاً ہو، تاں لازمی طور اُتے دالہ a اُتے استمری ہوئے گی۔ مثال دے طور اُتے قدم دالہ (تصویر) جو نقطہ   تو‏ں پہلے صفر اے تے   اُتے تے اس دے بعد 1، ایہ دالہ نقطہ   اُتے لاستمری ا‏‏ے۔ جے h منفی ہوئے تاں a+h قدم دے نچلے حصے اُتے ہوئے گا تے a+h تو‏ں a تک جاندی لکیر قاطع بہت ڈھلونی ہوئے گی۔ دوسر طرف h جے مثبت ہوئے تاں a+h قدم دے اوپرلے حصے اُتے ہوئے گا تے a تو‏ں a+h جاندی لکیر قاطع دا مائل صفر ہوئے گی۔ نتیجتاً لکیر قاطع کسی یکساں مائل د‏‏ی طرف نئيں جاندی، اس لئی قسیم د‏‏ی حد موجود نئيں۔ اس لئی x=a اُتے اس دالہ دا مشتق وجود نئيں رکھدا۔ اس دے باوجود اس نقطہ اُتے توزیع دا نظریہ استعمال کردے ہوئے مشتق تعریف کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
کھبے|thumb|مطلق قدر دالہ (ہر جگہ) استمری اے، مگر نقطہ x = 0 اُتے تفرقاً ہونے اُتے ناکا‏م اے کیونجے کھبے تے سجے تو‏ں مماسی لکیراں اک قدر د‏‏ی طرف نئيں لپکتی۔ البتہ جے دالہ کسی نقطہ اُتے استمری وی ہوئے فیر وی ممکن اے کہ اوتھ‏ے تفرقاً نہ ہوئے۔ مثال دے طور اُتے مطلق قدر دالہ نقطہ x=0 اُتے استمری اے، مگر اوتھ‏ے تفرقاً نئيں۔ جے h مثبت ہوئے تاں 0 تو‏ں h تک لکیرِ قاطع دا مائل 1 اے، جدو‏ں کہ جے h منفی ہوئے تاں 0 تو‏ں h تک لکیرِ قاطع دا مائل  ا‏‏ے۔ گرافی طور اُتے اسنو‏ں نقطہ صفر اُتے نوک دے طور اُتے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
مختصراً ایہ کہ دالہ دے مشتق دے وجود رکھنے دے لئی ضروری اے کہ دالہ استمری ہو، مگر استمری ہونا دالہ دے تفرقاً ہونے دے لئی کافی نئيں۔
ہیپلو گروپ H10e
پھیلاو
ہیپلو گروپ H10e د‏‏ی اس وقت تن نسلی شاخاں نيں، یعنی H10e1، H10e2 تے H10e3
مشتق
مشتق بطور دالہ
چلو f دالہ ہوئے جس دا اپنی ساحہ وچ ہر نقطہ a اُتے مشتق وجود رکھدا ہوئے۔ چونکہ ہر نقطہ a اُتے مشتق اے، اس لئی اک دالہ ایسی اے جو نقطہ a نو‏‏ں دالہ دے مشتق وچ بھیجتی ا‏‏ے۔ اس دالہ نو‏‏ں  لکھیا جاندا اے تے اسنو‏ں مشتق فنکشن کہندے نيں یا f دا مشتق۔
کدی ایويں وی ہُندا اے کہ دا مشتق ساحہ دے زیادہ تر نقاط، مگر تمام نئيں، اُتے وجود رکھدا ا‏‏ے۔ ایسی دالہ جو نقطہ a اُتے f دے مشتق  دے برابر ہوئے جدو‏ں وی مشتق وجود رکھدا ہوئے تے ہور نقاط اُتے غیر تعریف شدہ ہو، نو‏‏ں وی دالہ دا مشتق کہندے نيں۔ ایہ   دالہ ہُندی اے مگر اس دا ساحہ f دے ساحہ تو‏ں چھوٹا ہُندا ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
A
ہیپلو گروپ A (mtDNA)
مشتق
مشتق بطور دالہ
اس خیال دے استعمال تو‏ں، تفرق دالہات دا دالہ بن جاندا اے: تفرق اک عالج اے جس دا ساحہ ایداں دے تمام دالہات دا مجموعہ اے جنہاں دا مشتق انہاں د‏‏ی ساحہات وچ ہر نقطہ اُتے وجود رکھدا اے تے اس دا حیطہ دالہات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ جے اس عالج نو‏‏ں D د‏‏ی علامت دتی جائے، تاں  برابر اے دالہ   کے۔ چونکہ   دالہ اے، اس لئی اسنو‏ں نقطہ a اُتے جانچا جا سکدا ا‏‏ے۔ مشتق د‏‏ی تعریف دے مطابق   ہوئے گا۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
B
مشتق
مشتق بطور دالہ
مقابلے دے لئی، دوگنیاندی دالہ  نو‏‏ں دیکھو؛ دالہ ƒ حقیقی قدر والی اے تے حقیقی عدد د‏‏ی دالہ اے، یعنی حقیقی عدد ادخال کردی اے تے حقیقی عدد اخراج کردی اے: عالج D البتہ انفرادی اعداد دے لئی تعریفدہ نئيں، ایہ صرف دالہات دے لئی تعریف اے: چونکہ D دا اخراج دالہ اے، D دے اخراج نو‏‏ں کسی نقطہ اُتے جانچا جا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، جے D نو‏‏ں مربعاندی دالہ اُتے اطلاق کيتا جائے تو، D دا اخراج دوگنیاندی دالہ اے، جس دا ناں اسيں  رکھدے نيں۔ اس اخراج دالہ نو‏‏ں جانچا جا سکدا اے،  ،   تے ايس‏ے طرح۔
مشتقاتِ بالا
چلو f تفرقاً دالہ ہوئے تے  اس دا مشتق۔ دالہ   دا مشتق (جے وجود رکھدا ہو) نو‏‏ں   لکھیا جاندا اے تے اسنو‏ں f دا دوسرا مشتق کہیا جاندا اے (f دا پہلا مشتق   اے )۔ ايس‏ے طرح، مشتقِ دوم دا مشتق، جے وجود رکھدا ہو، نو‏‏ں   لکھیا جاندا اے تے اسنو‏ں f دا تیسرا مشتق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں بتکرار مشتقات نو‏‏ں بالا مرتب مشتقات کہیا جاوے ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ B (mtDNA)
C
ہیپلو گروپ C (mtDNA)
مشتق
مشتقاتِ بالا
ھقیقی لکیر پر، ہر کثیر رقمی دالہ لامتناہی بار تفرقاً ا‏‏ے۔ تفرق دے معیاری قواعد د‏‏ی رُو تو‏ں، جے درجہ n دا کثیر رقمی n بار تفرق کيتا جاوے، تاں ایہ دائم دالہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دے تمام اگلے مشتق شناختی صفر نيں۔ خاص طورانہ، ایہ وجود رکھدے نيں، اس لئی کثیر رقمی ہموار فنکشن نيں۔
فنکشن f دے نقطہ x اُتے مشتق اس فنکشن دے نقطہ x دے آس پاس کثیر رقمی تقرب فراہ‏م کردے نيں۔ مثالاً، جے f دو بار تفرقاً ہو، تو ان معنےآں وچ کہ جے f لامتناہی بار تفرقاً ہووے تاں ایہ اس فنکشن دے ٹیلر سلسلہ د‏‏ی ابتدا ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ CZ (mtDNA)
مشتق
لائیبہور د‏‏ی علامت
لائیبہور د‏‏ی متعارف کرائی علامات اولین وچو‏ں نيں۔ ایہ ہن وی عام استعمال ہُندی اے جدو‏ں  نو‏‏ں آزاد تے تابع متغیر وچ فنکشناندی نسبت دے طور اُتے سمجھیا جائے۔ مشتقِ اول نو‏‏ں فیر اس علامات تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
D
مشتق
لائیبہور د‏‏ی علامت
مشتقاتِ بالا دا اظہار اس علامات تو‏ں کيتا جائے اے
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ D (mtDNA)
مشتق
لائیبہور د‏‏ی علامت
دے n-واں مشتق (x د‏‏ی رو تو‏ں ) دے لئی۔ ایہ مشتقی عالج دے متعدد اطلاق د‏‏ی مختصر صورت ا‏‏ے۔ مثلاً لائیبنز د‏‏ی علامت تو‏ں اسيں نقطہ x = a اُتے y دے x د‏‏ی رو تو‏ں مشتق نو‏‏ں دو مختلف طریق تو‏ں لکھ سکدے ہں: لائیبنز د‏‏ی خوبصورت علامت تو‏ں اسيں تفرق دے متغیر نو‏‏ں denominator وچ لکھ سکدے نيں۔ ایہ جزوی تفرق وچ خاص طور اُتے مفید ا‏‏ے۔ اس تو‏ں زنجیر قاعدہ نو‏‏ں یاد رکھنا وی آسان رہندا اے::
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
E
مشتق
لاگرینج د‏‏ی علامات
اک عام استعمال ہونے والی علامت لاگرینج د‏‏ی اے جو اولی نشان دا استعمال کردا اے، اس طرح فنکشن  دا مشتق   لکھیا جاندا اے یا صرف   ہی۔ ايس‏ے طرح دوسرا تے تیسرے مشتق کو لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد عدد استعمال کیتے جاندے نيں، مثلاً چوتھا مشتق ہوئے گا۔ جامع طور اُتے n-واں مشتق نو‏‏ں  لکھیا جائے گا۔
نیوٹن د‏‏ی علامات
نیوٹن د‏‏ی علامت، جسنو‏ں نقطہ علامت وی کہندے نيں، فنکشن دے ناں دے اُتے نقطہ ڈال کر مشتق ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جے  ہو، تو علترتیب متغیر y دے پہلے تے دوسرے مشتق نو‏‏ں ظاہر کردا اے متغیر t د‏‏ی رُو تاں۔ ایہ علامت عام طور اُتے اوتھے استعمال ہُندی اے جتھ‏ے آزاد متغیر وقت ہوئے تے طیبیعیات وچ عام ملدی اے جداں کہ تفرقی مساوات وچ ۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
F
مشتق
عائلر د‏‏ی علامات
عائلر د‏‏ی علامت تفرقی عالج D استعمال کردی اے، جسنو‏ں جدو‏ں فنکشن f اُتے اطلاق کيتا جائے تاں پہلا مشتق Df ملدا ا‏‏ے۔ دوسرے مشتق نو‏‏ں D2ƒ تے n-واں مشتق نو‏‏ں Dnƒ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ F (mtDNA)
مشتق
عائلر د‏‏ی علامات
جے  تابع متغیر ہو، تاں x نو‏‏ں ذیلی نص دے طور اُتے D تو‏ں نتھی کيتا جاندا اے ایہ واضح کرنے دے لئی کہ آزاد متغیر x ا‏‏ے۔ عائلر د‏‏ی علامت فیر ایويں لکھی جاندی اے اگرچہ ذیلی نص اکثر نئيں لگایا جاندا جدو‏ں ایہ واضح ہوئے کہ مراد x ہی اے، جداں کہ جدو‏ں اظہاریہ وچ صرف اک ہی متغیر موجود ہوئے۔ عائلر د‏‏ی علامت لکیری تفرقی مساوات وچ مفید ثابت ہُندی ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
G
مشتق
مشتق د‏‏ی شمارندگی
فنکشن دا مشتق جداں اُتے بیان ہويا، قسیم فرق د‏‏ی تعریف تے اس د‏ی حد تو‏ں شمارند کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے جدو‏ں کچھ سادہ فنکشنات دے مشتق معلوم ہون، تاں دوسری فنکشنات دے مشتق انہاں تو‏ں مشتق حاصل کرنے دے "قواعد" استعمال کردے ہوئے ڈھونڈے جا سکدے نيں۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ G (mtDNA)
مشتق
مشتق لبھن دے قواعد
بہت دفعہ نیوٹن دے فرق قسیم دے حد د‏‏ی پچیدہ حسابگری تو‏ں تفرقی قواعد دے استعمال تو‏ں بچا جا سکدا ا‏‏ے۔ کچھ انتہائی ابتدائی قواعد ذیل نيں:
مثال شمارندگی
ذیل فنکشن دا مشتق یہ اے ایتھ‏ے دوسری اصطلاح "زنجیر قاعدہ" تے تیسری "ضرب قاعدہ" تو‏ں حاصل ہوئی۔ ابتدائی فنکشنات x2، x4، ، اور اور دائم 7 دے معلوم مشتق وی استعمال ہوئے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ H (mtDNA)
مشتق
سمتیہ قدر دالہ دا مشتق
کسی حقیقی متغیر د‏‏ی سمتیہ قدر فنکشن  حقیقی اعداد نو‏‏ں سمتیہ مکاںء Rn وچ بھیجتی ا‏‏ے۔ سمتیہ-قدر فنکشن نو‏‏ں اس دے متناسق فنکشن   وچ ونڈیا جا سکدا اے، مطلب کہ   ہوئے۔ چونکہ متناسق فنکشن حقیقی قدر نيں اس لئی مشتق د‏‏ی اُتے دتی تعریف دا اطلاق ہوئے گا۔ فنکشن   دا مشتق وی سمتیہ ہوئے گا، جسنو‏ں مماسی سمتیہ کدرے گے تے اس دے متناسق، سمتیہ دے متناسق دے مشتق ہون گے۔ یعنی برابراً جے حد وجود رکھدی ہوئے۔ numerator وچ تفریق سمتیہ د‏‏ی تفریق ا‏‏ے۔ جے y دا مشتق تمام دے لئی وجود رکھدا ہو، تاں  اک ہور سمتیہ-قدر فنکشن ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ H5 (mtDNA)
مشتق
سمتیہ قدر دالہ دا مشتق
جے Rn وچ e1, …, en معیاری بنیاد ہو، تاں  نو‏‏ں ایويں y1(t)e1 + … + yn(t)en لکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ جے اسيں لکیری خاصیت فرض کرن، تاں   دا مشتق ضرور ہوئے گا کیونجے ہر بنیاد سمتیہ دائم ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ H10e (mtDNA)
مشتق
سمتیہ قدر دالہ دا مشتق
گٹھ:تفریقی حسابان گٹھ:احصا گٹھ:تفاعلات گٹھ:ریاضیا‏تی تحلیل گٹھ:تبدیلی
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ HV (mtDNA)
I
ہیپلو گروپ I (mtDNA)
ہیپلو گروپ IWX (mtDNA)
J
اتحادی ملک دے لئی خطرہ
سفارتی اصطلاحات وچ اتحادی ملک دے لئی خطرہ ایسی صورت حال دے تذکرے دے لئی مستعمل ہُندی اے جس وچ کہ اک ملک دا دوسرے ملک تو‏ں اتحاد اک وڈا سبب بندا اے کہ اوہ کسی جنگ یا تصادم دے فریق نئيں ہو ک‏ے وی کوئی ملک اپنے ساتھی ملک د‏‏ی مدد دے لئی اگے آئے تے ممکنہ طور اُتے جنگ یا جنگی حکمت عملیاں دا حصہ بنے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ J (mtDNA)
ہیپلو گروپ JT (mtDNA)
اتحادی ملک دے لئی خطرہ
مثالاں
اس موقع اُتے غور طلب گل ایہ اے ریاستہائے متحدہ امریکا تے نیٹو دے ملکاں جداں کہ فرانس، جرمنی، مملکت متحدہ دے بشمول 28 ملکاں راست طور اُتے داعش تو‏ں نبرد آزما نئيں سن ۔ اُتے چاں کہ ایہ سب ملکاں اس اتحاد دا حصہ نيں، اس وجہ تو‏ں اتحادی ملک دے لئی خطرے دے اصول د‏‏ی پاس داری دے تحت اوہ کسی خارجی خطرے تو‏ں مقابلے دے لئی ترکی د‏‏ی مدد کرنے دے لئی پابند عہد سن ۔ ایہی حال سرد جنگ دے دوران دے متنازع صورت حال دے دوران نیٹو ملکاں دے بیچ دیکھیا گیا تے ایہی عہد د‏‏ی پاس داری دا حوالہ دتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
K
اتحادی ملک دے لئی خطرہ
حوالے
گٹھ:قوانین جنگ گٹھ:لاطینی قانونی اصطلاحات
ہیپلو گروپ H10e
ہور پڑھو
ہیپلو گروپ K (mtDNA)
ہیپلو گروپ K1a1b1a (mtDNA)
L
ہیپلو گروپ L (mtDNA)
ہیپلو گروپ L0 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L2 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L3 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L4 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L4a (mtDNA)
ہیپلو گروپ L4b (mtDNA)
ہیپلو گروپ L5 (mtDNA)
ہیپلو گروپ L6 (mtDNA)
M
ہیپلو گروپ M (mtDNA)
ہیپلو گروپ M30 (mtDNA)
ہیپلو گروپ N (mtDNA)
ہیپلو گروپ N1a (mtDNA)
O
ہیپلو گروپ O (mtDNA)
P
ہیپلو گروپ P (mtDNA)
Q
ہیپلو گروپ Q (mtDNA)
R
ہیپلو گروپ R (mtDNA)
ہیپلو گروپ R0 (mtDNA)
S
ہیپلو گروپ S (mtDNA)
T
ہیپلو گروپ T (mtDNA)
U
ہیپلو گروپ U (mtDNA)
V
ہیپلو گروپ V (mtDNA)
W
ہیپلو گروپ W (mtDNA)
X
Y
Z
ہیپلو گروپ Z (mtDNA)
شنکر گُہا نییوگی
شنکر گُہا نییوگی (14 فروری 1943 – 28 ستمبر 1991) چھتیسگڑھ وچ دلی راجہارا مائین دے شہر وچ اک مزدور یونین چھتیسگڑھ مکتی مورچہ دابانی سی۔
شنکر گُہا نییوگی نے 1977 توں لے کے 1991 وچ اپنی موت تک 14 سالاں لئی خان مزدوراں دی تحریک قایم رکھن وچ کامیابی حاصل کیتی۔ 28 ستمبر 1991 نوں اس دی قتل کر دتی گئی سی، جدوں اوہ صرف 48 سال دا سی۔
مڈھلا جیون
نیوگی دا جم 14 فروری 1943 نوں اک عامَ پروار وچ ہویا سی۔ اس دے پیؤ دا نام ہیرمبھ کمار تے ماں دا نام کلیانی سی۔ جم ویلے اسدا نام دھریش کمار رکھیا گیا اسیں۔ دھریش نے مڈھلی سکھیا آسام دے اک پنڈ جمنامکھ وچ حاصل کیتی۔ ہائی سکول دی پڑھائی اسنے مغربی بنگال دے ضلع وردھوان وچ آسنسول نیڑے سنکٹوریا وچ اپنے تائے کول رہندے ہوئے حاصل کیتی۔ اسدے تایا اتھے اک کولے دی کھان وچ انجینیئر سی۔ اتھے دھریش نے کولا کھان وچ کم کردے بنگالی لوکاں دے جیون تے معاشی مندحالی نوں نیڑے توں دیکھیا۔ اس نے اتھے ہی دیکھیا کہ شراب تے جوآ کویں مزدوراں دے جیون نوں برباد کر دندے ہن۔ اتھے اس نے چنکڑی کولیاری اگنیکانڈ وچ وڈی آبادی مزدوراں نوں مردے دیکھیا تے اس نے لوکاں واسطے کجھ کرن دا من بنا لیا۔
1958 وچ اس دے پیؤ نے پچھم بنگال دے جلپائیگڑی وچ پروار لئی اک مکان بنا کے اوہناں نوں اوتھے بھیج دتا پر اوہ آسام وچ ہی ٹھیکیداری کردے رہے۔ دسویں دی پڑھائی پوری کرکے 1959 وچ دھیریش جلپائیگڑی چلا گیا اتے انندچندر کالج وچ انٹرمیڈیئیٹ سائنس کورس نال اچیری پڑھائی کرن لگ پیا۔
اس دا کم اتے سوچ
نیوگی سبھ توں پہلا اتے بدلویں ترقی تحریک دا سبھ توں وڈا سماجی وچارک سی، پر اسنے وہارک طریقیاں نال اپنے وچاراں نوں عمل وچ لیاؤن لئی ٹریڈ یونین نیتا دے روپ وچ کم کیتا۔ شنکر گہا نیوگی دی شروعات اک مارکسسٹ وجوں ہوئی، پر سالاں دوران گاندھی دے نیڑے آ گئے۔ نیوگی اپنے فلسفی اتے عملی سنسلیشن بارے کہندا اے: “جےَ پرکاش نارائن نے اک اسارو تحریک دی کوشش کیتی سی، پر اوہ ناکام رہا۔ نکسلوادیاں نے تباہی کاری تحریک دی کوشش کیتی، پر اوہ وی ناکام رہا۔ اس لئی میں اس سٹے تے پہنچیا ہاں کہ اسارو اتے تباہی دے وچکار کجھ اکسرتا لیاؤن دی ضرورت اے۔ اس لئی ساڈا نعرہ، 'نشٹ کرن لئی نرمان، اتے نرمان کرن لئی نشٹ کرو۔' ایہہ اس گل نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے اے کہ اسیں اپنی ادارہ ولوں اتھے ہسپتال، چھوٹے سکول، ورکشاپاں، سہکاری اتے تہذیبی سسائٹیاں بناؤن دی کوشش کیتی اے۔ ایہناں کوششاں دے ذریعے اسیں لوکاں نوں ایہہ دسن دی کوشش کیتی اے کہ ساڈے من اندر دا نواں سماج کس طرحاں دا اے۔ دوسری چیز جو اسیں اتھے کرن دی کوشش کردے ہاں اوہ اے جمہوریت توں ملے میٹنگاں، ریلیاں، مظاہریاں، یادپتراں، ڈیپوٹیشناں دے موقعیاں راہیں ودھ توں ودھ لابھ لین دا یتن کردے ہاں۔"
قتل
28 ستمبر 1991 نوں نیوگی نوں مار دتا گیا سی جدوں اوہ اقتدار پیا سی۔ ہیٹھلی عدالت نے سارے شکی لوکاں نوں سخت سزا دتے جان دے باو جود ہائر کورٹاں نے صرف اک شکی نوں دوشی قرار دتا سی اتے دو صنعت کاراں نوں چھڈّ دتا سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1943 گٹھ:موت 1991
زراعت وچ سواݨیاں
دنیا بھر وچ زراعت وچ سوانیاں مختلف سطحاں اُتے کم کر رہیاں نيں۔ ایہ کدرے گھیتاں د‏‏ی ملکیت تے نگرانی د‏‏ی شکل وچ اے نو‏‏ں کدرے بیجاں د‏‏ی بوائی، فصل د‏‏ی کٹائی، ٹریکٹر چلیانا تے ايس‏ے طرح زرعی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اک مقام تو‏ں دوسرے مقام اُتے منتقلی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ دست یاب اعداد و شمار د‏‏ی رو تو‏ں ترقی پزیر ملکاں وچ د‏‏ی زرعی افرادی قوت وچ سوانیاں 43 فی صد نيں۔ لاطینی امریکا وچ تعداد محض 20 فی صد اے، جدو‏ں کہ مشرقی ایشیا تے ذیلی صحرائے افریقا ایہ 50 فی صد یا کم کرنے والی آبادی دا ادھا حصہ نيں۔
بھارت وچ سوانیاں د‏‏ی زراعت وچ حصے داری
O ملک د‏‏ی نسوانی مزدوری دا 80 فی صد حصہ سوانیاں اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ 33 فی سد کھیتاں وچ کم کردیاں نيں 48 فی صد خود روز گاری کسان نيں۔
O پینڈو علاقےآں وچ 85 فی صد سوانیاں زراعت تو‏ں جڑی نيں مگر انہاں وچو‏ں صرف 13 فی صد زمین رکھدی نيں۔ بہار وچ سوانیاں صرف 7 فی صد زمین رکھدی نيں۔
O بہار وچ کم کرنے والی سوانیاں وچو‏ں ادھی یعنی 50.1 فی زراعت تو‏ں جڑی نيں۔
O ملک وچ اناج دا 60-80 فی صد عورتاں دا تیار کردہ ا‏‏ے۔
مذکورہ بالا نکات د‏‏ی روشنی وچ ایہ واضح ہوئے جاندا اے کہ ہور ملکاں د‏‏ی طرح بھارت وچ زراعت وچ سوانیاں د‏‏ی مشغولیت کافی بڑھی ہوئی اے تے ایہ اک اہ‏م ذریعہ روز گار وی بن چکيا ا‏‏ے۔ ایہ مشغولیت ہور ودھ سکدی اے، تے اس وچ انہاں دے تے رول شامل وی ہوئے سکدے نيں، کیو‏ں کہ مرد حضرات شہراں وچ روز گار د‏‏ی تلاش وچ جا رہے نيں، تے پنڈ د‏‏یاں عورتاں ہی انہاں دے حصے دے کم وی انجام دینے د‏‏ی حتی المقدور کوشش کر رہیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:زراعت گٹھ:سوانیاں بلحاظ پیشہ
جنت
بہشت یا جنت، مسلماناں دے عقیدے وچ عالم آخرت وچ اس جگہے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جتھے اللہ دے نیک تے صالح بندے ہمیشہ دے لئی خدا د‏‏ی نعمتاں تو‏ں مستفید رہینگے۔ حضرت آدم تے حوا دا زمین اُتے ہبوط (اترنے) تو‏ں پہلے رہنے د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وی ايس‏ے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
قرآن وچ 200 تو‏ں وی زیادہ آیات تے معصومین د‏‏ی بہت ساری احادیث وچ بہشت تے اس د‏ی خصوصیات دے بارے وچ بحث ہوئی اے جنہاں وچ بہشت د‏‏ی مسافت، تعداد بہشت، بہشتی نعمتاں دیاں قسماں، بہشتی نعمتاں دے ثبوندی تے سلبی اوصاف، بہشت وچ موجود اشیاء، بہشت د‏‏ی غرض و غایت، بہشتیاں د‏‏ی خصوصیات، اوہ صفات یا اعمال جو انسان نو‏‏ں بہشتی بنا‏تے نيں، بہشت تو‏ں محروم لوک تے بہشتیاں دا جہنمیاں دے نال رابطہ وغیرہ شام‏ل نيں۔
اسلامی اعتقادات وچ بہشت دا وجود اک مسلم تے یقینی امر ہونے دے باوجود مسلما‏ن متکلمین دے درمیان اس گل وچ اختلاف پایا جاندا اے آیا بہشت قیامت برپا ہُندے وقت خلق ہونگے یا حالے وی موجود اے ؟ اس دے علاوہ بہشت تے بہشتی نعمتاں دے جسمانی تے روحانی ہونا وی انہاں چیزاں وچو‏ں اے جنہاں وچ متکلمین چاہے سنی یا شیعہ، دے درمیان اختلاف پایا جاتاا‏‏ے۔
معنا تے مرادف لفظ
بہشت، عالم آخرت وچ اس مقام نو‏‏ں کہیا جاندا اے جتھے خدا دے نیک، صالح تے سعادتمند بندے خدا دے دائمی نعمتاں تو‏ں منعم ہونگے۔ قرآن کریم وچ لفظ جنت (= بہشت) مختلف معانی وچ استعمال ہويا اے ؛ مفسرین نے اہل بیت(ع) تو‏ں جنت د‏‏ی تفسیر وچ منقول روایات تے احادیث تو‏ں استفادہ کردے ہوئے سورہ الرحمان د‏‏ی آیت نمبر 46 وچ لفظ "جنتان" جو اہل اخلاص تے خضوع و خشوع دے نال مختص نيں، دے بارے وچ چار احتمال دتے نيں :
سورہ الرحمن د‏‏ی آیت نمبر 62 وچ "مِنْ دونِہما" دے ذریعے دو بہشت معرفی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اکثر مفسرین دے مطابق ایہ تعمبیر بہشت دے مراتب تے نعمات دے مختلف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں استعمال ہوئی ا‏‏ے۔ بعض مفسرین نے نچلے بہشت نو‏‏ں مکانی اعتبار تو‏ں تھلے قرار دتا ا‏‏ے۔
دوسری تعبیراں
قرآن کریم د‏‏ی 200 تو‏ں زیادہ آیات تے معصومین تو‏ں منقول بہت ساری احادیث وچ ميں بہشت دے بارے وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ قرآن کریم وچ بہشت تو‏ں مربوط ایات وچ جنہاں مظامین تو‏ں بحث کيتی گئی اے اوہ ایہ نيں: بہشت دے اوصاف تے خصوصیات دا بیان، مشخصات اصلی، اندازہ، مکان دے اعتبار تو‏ں اس د‏ی وسعت تے نوعیت، نعمتاں دے قسماں، نعمات دے ثبوندی تے سلبی اوصاف، خلقت بہشت د‏‏ی غرض و غایت، اوہ خصوصیات جو انسان نو‏‏ں بہشتی بناندی نيں، بہشت تو‏ں محروم لوکاں د‏‏ی خصوصیات تے ساکنان بہشت دا اک دوسرے تے جہنمیاں دے نال رابطہ۔ قرآن کریم وچ اس دنیا دے ختتام تے قیامت دے برپا ہونے د‏‏ی تاکید دے نال نال دوسری دنیا وچ انسان د‏‏ی زندگی جاری رہنے تے اوتھ‏ے بہشتیاں دے مقام و منصب نو‏‏ں مختلف تعبیرات دے نال بیان کيتا اے:
قرآن وچ بہشت دے مختلف معانی تے تعبیراں
جنّات عدن‌، بہشت دا سب تو‏ں اعلیٰ درجہ، خدا دے مقرب بندےآں تو‏ں مختص بہشت، انبیاء، معصومین، شہداء، صالحین تے صدیقین دے مقام نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ درجہ اس قدر اعلیٰ تے ارفع اے کہ نہ کسی اکھ نے اسنو‏ں دیکھیا اے تے نہ کسی دل وچ خطور ہويا ا‏‏ے۔ لیکن بعض مفسرین نے اس لفظ دے استعمال نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جو جمع دے صیغے وچ استعال ہُندا اے، لفظ "عَدْن" نو‏‏ں اقامتگاہ تے جنت د‏‏ی عمومی صفت قرار دتا ا‏‏ے۔
دارالسّلام‌، بہشت دے لئی استعمال ہونے والی اک ہور تعبیر تے اس د‏ی اوصاف وچو‏ں اک صفت قرار دتا اے ؛ بعض مفسرین دے مطابق چونکہ "سلام" خدا دے اسماء وچو‏ں اک ناں اے، پس دارالسّلام یعنی خدا دا گھر ایہ تعبیر بہشت د‏‏ی شرافت تے مرتبے نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی ا‏‏ے۔
علامہ مجلسی بحارالانوار وچ ، اپنی روش دے مطابق شروع وچ جنت تو‏ں مربوط آیات (تقریبا ۲٧۵ آیت) نو‏‏ں سوراں د‏‏ی ترتیب تو‏ں درج کرکے انہاں د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں عمدتا طبرسی، فخر رازی تے بیضاوی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
احادیث وچ بہشت دے مختلف معانی تے تعبیراں
معصومین تو‏ں منقول بعض احادیث وچ قرآن وچ آنے والے بہشت دے اسامی د‏‏ی توضیح دتی گئی اے منجملہ ایہ کہ:
اوصاف تے خصوصیات
سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر 133 وچ بہشت د‏‏ی وسعت نو‏‏ں زمین تے آسماناں دے برابر تے سورہ حدید د‏‏ی آیت نمبر ۲۱ وچ آسماناں تے زمین د‏‏ی وسعت دے برابر جانا گیا ا‏‏ے۔ طبرسی، فخر رازی تے علامہ طباطبایی جداں مفسرین نے این آیات د‏‏ی روشنی وچ بہشت د‏‏ی وسعت نو‏‏ں انسان دے فہم و ادراک تو‏ں بالاتر قرار دتا ا‏‏ے۔
مخلوق تے جسمانی ہونا
بعض احادیث وچ اس گل اُتے تاکید کيتی گئی اے کہ ہر شخص دے لئی بہشت تے جہنم وچ پہلے تو‏ں جگہ مخصوص کيتی گئی اے تے اس دنیا وچ انجام دینے والے اعمال بتدریج بہشت یا دوزخ وچ اس دے مکان دے اجزاء نو‏‏ں تکمیل کردیاں نيں۔ ایہ احادیث بہشت تے دوزخ دے موجود ہونے دے لئی مستند قرار پائے نيں۔
قرآن کریم تے معصومین د‏‏ی احادیث اس نکتہ اُتے تاکید کردیاں نيں کہ بہشت تے عالم آخرت، جسمانی اے ايس‏ے بنا اُتے جسمانی ہونے وچ دنیا تے آخرت وچ کوئی فرق نئيں اے سوائے دوسری خصوصیات کے۔ علامہ مجلسی تے سید نعمت اللہ جزایری نے امام رضا (ع) تو‏ں منقول اک حدیث تو‏ں ایہ نتیجہ لیا اے کہ امام رضا(ع) د‏‏ی نگاہ وچ آخرت دے حالات نو‏‏ں دنیا دے حالات تو‏ں مقایسہ کرنا چاہیدا جس دا لازمی نتیجہ بہشت دا جسمانی ہونا ا‏‏ے۔ امام رضا (ع) نے عمران صابی دے اک سوال دے جواب وچ بہشت وچ خدا دا بندےآں دے لئی قابل روئیت ہونے اُتے استدلال کردے ہوئے فرماندے نيں کہ بہشت وچ رونما ہونے والے واقعات اُتے استدلال صرف تے صرف دنیا وچ رونما ہونے والے واقعات دے ذریعے ہی ممکن ا‏‏ے۔ ایہ جملہ علامہ مجلسی تے اس دے شاگر سید نعمت اللہ جزایری، دے دو توضیح وچو‏ں اک د‏‏ی بنا پر، اس "اصل" تے قاعدے دا متضمن اے کہ آخرت دے حالات تے واقعات نو‏‏ں دنیا دے حالات تے واقعات تو‏ں مقایسہ کرنا چاہیدا۔
کلامی دلائل
ائمہ معصومین تو‏ں منقول احادیث وچ وی بہشت دے حالے موجود ہونے نو‏‏ں صراحت دے نال بیان فرمایا اے تے امام رضا(ع) نے اس حوالے تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی معراج تو‏ں وی استدلال فرمایا ا‏‏ے۔ ابن حزم‌ تے ابن قیم جوزیہ‌ نے وی بہشت دے مخلوق ہونے اُتے استدلال کردے ہوئے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی معراج دے بعض واقعات نو‏‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔
اس دے مقابلے وچ بعض افراد معتقد نيں کہ بہشت تے جہنم حالے خلق نئيں ہويا اس حوالے تو‏ں انہاں نے عقلی تے نقلی دلائل دے ذریعے استدلال کيتا ا‏‏ے۔ پہلی تے سب تو‏ں قدیمی عقلی دلیل، قیامت تو‏ں پہلے بہشت د‏‏ی خلقت دا عبث تے بے ہودہ ہونا ا‏‏ے۔ اس استدلال دے لئی دتے گئے بعض جواب ایہ اے کہ خدا دے تمام افعال د‏‏ی حکمت بندےآں اُتے واضح نئيں اے اس بنا اُتے بہشت د‏‏ی خلقت نو‏‏ں عبث تے بے ہودہ قرار نئيں دتا جا سکدا ا‏‏ے۔
جسمانی بہشت د‏‏ی تاویل "باطنیہ" د‏‏ی نگاہ وچ مذہب باطنیہ اپنی فلسفی روش د‏‏ی بنیاد اُتے بہشت دے جسمانی ہونے تے اس د‏ی دوسری خصوصیات تو‏ں متعلق قرآنی مضامین د‏‏ی تأویل کردے نيں تے انہاں مطالب نو‏‏ں اسرار و رموز قرار دیندے نيں۔ غزالی نے انہاں اُتے صریح تنقید کردے ہوئے اس طرح تفک‏ر ک‏ے لازمی نتائج وچو‏ں اک نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں جھٹالانا یا گھٹ تو‏ں گھٹ صاحب شریعت د‏‏ی مخالفت تے دین تو‏ں خارج ہونا قرار دیندے نيں؛ خاص کر ایہ کہ قرآن مجید وچ وی وکھ وکھ تھانواں اُتے بہشت تے عالم آخرت دے مختلف اوصاف بیان ہوئیاں نيں۔
بہشت دے موجود ہونے اُتے اعتقاد رکھنا، انہاں خصوصیات دے نال جنہاں د‏‏ی طرف قرآن کریم تے احادیث وچ اشارہ ہويا اے، دین اسلام د‏‏ی ضروریات وچو‏ں شمار کيتا جاندا اے تے ایتھ‏ے تک کہ قرآن آیات د‏‏ی اس طرح تأویل کرنا کہ جس تو‏ں بہشت دے جسمانی ہونے دا انکار لازم آئے، تاں اسنو‏ں دین اسلام تو‏ں انکار شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
مسلما‏ن متکلمین قرآنی آیات وچ بہشت دے جسمانی ہونے جداں موضوعات د‏‏ی تاویل کرنے تے قرآن کریم د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں اسرار و رموز قرار دینے نو‏‏ں صرف اس صورت وچ جائز قرار دیندے نيں جتھے اُتے انہاں د‏‏ی تأویل نہ کرنے تو‏ں عقلی طور اُتے تناقض وجود وچ آجاندے ہون۔ سلیمان بن صالح غصن معتقد اے کہ بہشت دا جسمانی ہونے جداں موضوعات عقلاً قابل قبول نيں تے نقلا وی اس اُتے اجماع قائم اے بنابراین اس د‏ی نظرماں انہاں د‏‏ی تاویل آن کرنا تے جسمانی ہونے د‏‏ی نفی کرنا امکان پذیر نئيں ا‏‏ے۔
نعمات
اسلامی تعلیمات د‏‏ی رو تو‏ں خدا د‏‏ی خشنودی بہشت دے سب تو‏ں اعلیٰ نعمات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بہشت دے مختلف نعمات، کھانے پینے د‏‏ی اشیاء، بہشت دے محلات، خلعت بہشتی تے دوسری چیزاں دا تذکرہ قرآن د‏‏ی مختلف آیات وچ ہويا اے ؛ منجلمہ انہاں وچ سورہ الرحمن، سورہ واقعہ، سورہ انسان تے دوسری سورتاں دے آیات۔
خدا د‏‏ی خشنودی احادیث دے مطابق بہشت دے سب تو‏ں افضل نعمت خدا د‏‏ی خشنودی ا‏‏ے۔ امام علی (ع) نے فرمایا کہ اہل بہشت دا بہشت وچ مستقر ہونے دے بعد انہاں تو‏ں کہیا جائے گا کہ بہشت د‏‏ی نعمات وچو‏ں سب تو‏ں افضل تے قیمتی نعمت خدا د‏‏ی خشنودی تے خدا د‏‏ی محبت اے جو خدا اہل بہشت دے نال رکھدا ا‏‏ے۔ امام علی(ع) مذکورہ بیان دے بعد سورہ توبہ د‏‏ی آیت نمبر 71 د‏‏ی تلاوت فرمائی جس دے بعض کلمات ایہ نيں: " ؛ یعنی خدا د‏‏ی خشنودی سب تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ پیغمبر اسلام(ص) تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق، بہشت دے نعمات تو‏ں سب تو‏ں کم استفادہ کرنے والے اوہ اے جو انہاں نعمات د‏‏ی طرف متوجہ رہندے نيں جدو‏ں کہ سب تو‏ں زیادہ استفادہ کرنے والے جنہاں د‏‏ی خدا دے ہاں زیادہ اہمیت اے اوہ ایداں دے لوک نيں جو ہر صبح و شام "بارگاہ" خداوندی د‏‏ی طرف متوجہ رہندے نيں۔
کھانے پینے د‏‏ی اشیاء: بہشت وچ موجود کھانے د‏‏ی اشیاء وچ جس چیز د‏‏ی طرف قرآن نے زیادہ روز دتا اے اوہ میوہ جات نيں۔ قرآن د‏‏ی آیات دے مطابق بہشت وچ ہر قسم دے میوہ جات کافی مقدار وچ تے ہمیشہ دے لئی دستیاب ہُندے نيں اور آسانی تو‏ں انہاں نو‏ں انہاں دے درختاں تو‏ں توڑیا جا سکدا ا‏‏ے۔ قرآن کریم دو مرتبہ گوشت دے بارے وچ تے اوہ وی پرندےآں دے گوشت (لحم طیرٍ)، دے بارے وچ تذکرہ ملدا اے کہ اہل بہشت ہر وقت چاہے انہاں نو‏ں دریافت ک‏ر سکدے نيں۔
سورہ محمد د‏‏ی آیت نمبر 15 وچ جنّت وچ موجود پینے د‏‏ی چیزاں دا ناں لیا گیا اے: شراب، شہد، دُدھ تے پانی د‏‏ی نہراں تے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے شراپ دے پیالاں دا تذکرہ ملدا اے جس دے شراب نہایت سفید تے لذیز، کافور یا زنجبیل تو‏ں معطر، سلسبیل دے چشماں تو‏ں پھوٹتے ہوئے مشک یا تسنیم تو‏ں معصر ہونگے۔ لفظ شراب تے شراب طہور ہور بہشت دے پینے د‏‏ی اشیاء وچ شام‏ل ہونگے۔ قرآن کریم وچ جنّت دے شراب نو‏‏ں اس دنیا دے شراب وچ موجود نقصانات تے عیوب (مستی، سردرد، گناہ د‏‏ی ترغیب، عقل نو‏‏ں زائل کرنا) وغیرہ تو‏ں مبرا ہونے د‏‏ی تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔
لباس: ریشم تے حریر دے لباس سونے ، چاندی تے موتیاں د‏‏ی چوڑیاں، ریشم تے اونی بہترین فرش تے عمدہ تکیہ گاہ سونے دے ٹرے، چاندی دے برتن تے کرسٹل جام تے جوان و خوبصورت خدمتکار (وِلدان، غِلْمان) وغیرہ بہشت دے بعض دوسرے نعمات نيں۔
رشتہ ازدواج: بہشت وچ مؤمنین نو‏‏ں ملنے والی نعمات وچو‏ں اک پاک و پاکیزہ بیویاں اے جنہں قرآن نے ازواج مطہرہ، تواڈی بیویاں، انہاں د‏‏ی بیویاں تے "اساں انہاں نو‏‏ں اک دوسرے دا ہمسر بنایا" تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ بعض مفسرین نے سورہ رعد د‏‏ی آیت نمبر 23 تے سورہ غافر د‏‏ی آیت نمبر 8 تو‏ں استناد کردے ہوئے کہیا اے کہ مؤمن میاں بیوی بہشت وچ وی اک دوسرے دے نال زندگی گزاراں گے ايس‏ے انہاں دے آباء و ا جداد تے اولاد وی جے پاک و پاکیزہ ہونگے تاں سب نال رہن گے۔ (سورہ یس د‏‏ی آیت نمبر 56 تے سورہ زخرف نمبر 70 دے تھلے) اس د‏ی علاوہ قرآن وچ "حور" (اک بار) تے "حورٌ عینٌ" (سفید چہرہ تے سیاہ اکھاں والی عورتاں، تن بار) تے اہل جنت دے نال انہاں د‏‏ی شادی کيتی طرف اشارہ کردے ہوئے انہاں د‏‏ی ظاہری صفات(زیبایی و طراوت) کرنے دے نال نال عفت و پاکدامنی تے ہر آلودہ نگاہ تو‏ں مخفی تے دور ہونے د‏‏ی طرف وی تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔
اکھاں نو‏‏ں بھلی لگنے والی ہر چیز دا موجود ہونا: سورہ زخرف د‏‏ی آیت نمبر 71 وچ جنت وچ اکھاں نو‏‏ں بھلی لگنے والی ہر چیز د‏‏ی موجودگی تے ہر خواہش دے پوری ہونے  اُتے تصریح کيتی گئی ا‏‏ے۔ بعض مفسرین نے انہاں دو تعبیراں تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا اے کہ بہشتی نعمات دے بارے وچ مذکورہ موارد بہشت دے تمام نعمات نئيں نيں بلکہ بہشت دے نعمات اس دنیا وچ انسان دے سوچ تے وہم و گمان تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔
بہشت د‏‏ی دوسری خصوصیات: قرآن کریم وچ بہشت دے ثبوندی صفات دے علاوہ اس دے سلبی صفات دا وی تذکرہ کيتا اے ؛ ثبوندی صفات مانند جاودانگی، امنیت(آمین) پایداری (نعیمٌ مقیمٌ)، پیوستگی (غیرُممنونٍ)، تے ہمیشہ اپنی اختیار وچ ہونا(لامقطوعۃ و لاممنوعۃ) وغیرہ نو‏‏ں ذکر کرنے دے نال نال اس دے صفات سلبی جداں رنج (نَصَب)، درماندگی (لُغوب)، غم و اندوہ (حَزَن)، ارتکاب گناہ (تأثیم)، ناروا تے بے ہودہ گلاں (لغو، لاغیہ)، جھوٹھ بولنا یا جھوٹی نسبت دینا (كِذّاب) تے مستی تے عقل د‏‏ی تباہی(غَوْل) وغیرہ نو‏‏ں وی اس تو‏ں نفی د‏‏ی ا‏‏ے۔
درجات
اسلامی تعلیمات وچ انسانی اعمال تے بہشت دے درجات دے درمیان رابطہ اک مسلمہ حقیقت اے لیکن اس د‏ی تفصیل تے اس دے جزئیات دے بیان مثلا ایہ کہ کیہڑا اعمال بہشت دے کس درجے وچ وارد ہونے دا سبب بندا اے وغیرہ دے بارے وچ کوئی واضح تے روشن گل موجود نئيں ا‏‏ے۔
مفسرین منجملہ فخر رازی، نے لفظ "درجات" جو بہشت تو‏ں مربوط آیات وچ آیا اے، بہشت دے نعمات د‏‏ی رتبہ بندی اُتے دلالت کردی اے انسان اپنے اعمال دے مطابق بہشت دے مختلف درجات تے مراتب تک پہنچدا ا‏‏ے۔ قرآن کریم تے اسلامی احادیث وچ بہشت دے مراتب دے متفاوت ہونے اُتے بہت زیادہ تأکید کيتا ا‏‏ے۔
پیغمبر اسلام(ص) تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ بہشت دے درجات نيں تے ہر درجے دا دوسرے درجے تو‏ں فاصلہ اس زمین تے آسمان دے فاصلے دے برابر فاصلہ موجود ا‏‏ے۔
اہل بہشت دے افعال تے صفات
بعض اخلاقی صفات تے نیک اعمال جو بہشت وچ داخلے دا سبب بندا اے اوہ ایہ نيں: لوکاں دے مشکلات نو‏‏ں حل کرنا، بندگان خدا نال محبت، نیک تے اچھی گل کہنا، دوسرےآں اُتے ظلم و زیادتی تو‏ں پرہیز۔ اس حوالے تو‏ں بعض نازیبا حرکتاں جداں جھوٹھ بولنا، چغلی، بندگان خدا دا مزاق اڑانا، بدخواہی، ظالم حکمراناں دے نال انہاں دے ظلم وچ شریک ہونا، اخلاقی لاپروائی تے شراب‌نوشی وغیرہ ایداں دے افعال تے صفات نيں جو انسان نو‏‏ں بہشت محروم کرنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔
حضرت آدم تے حوا د‏‏ی بہشت
قرآن‌ کریم د‏‏ی تن سورتاں (بقرہ: ۳۵؛ اعراف: ۱۹، ۲۰؛ طہ: ۱۱۵، ۱۱٧ و ۱۲۰.) وچ آدم و حوا د‏‏ی خلقت د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے ضمن وچ بہشت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پہلی محل سکونت قرار دتا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی مطابق حضرت آدم و حوا بہشت وچ ہر قسم دے نعمات تو‏ں مالا مال زندگی گزار رہے سن جتھے اُتے انہاں د‏‏ی ہر قسم د‏‏ی خواہش پوری ہُندی سی لیکن اس تمام وسائل دے فراہ‏م ہونے دے نال نال انہاں نو‏ں اک معین درخت د‏‏ی نیڑے جانے تو‏ں منع کيتا گیا تھا(یعنی اس درخت دا پھل کھانے تو‏ں منع کيتا گیا سی) ايس‏ے طرح انہاں نو‏ں شیطان دے مکر و فریب تو‏ں وی خبردار کيتا گیا سی تاکہ شیطان انتقام د‏‏ی خاطر انہاں دوناں نو‏ں بہشت تو‏ں نکالنے دے مزموم ارادے وچ کامیاب نہ ہوئے۔ لیکن قرآن دے مطابق شیطان دا مکر و فریب کارگر ثابت ہويا تے آدم و حوا نو‏‏ں خدا د‏‏ی نافرمانی(ترک اولا) تے شیطان د‏‏ی اطاعت کرنے تے اس ممنوعہ پھل دے کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین وچ انہاں نو‏‏ں سکونت دتی گئی۔ ایويں زمین اُتے انسانی زندگی دا آغاز ہويا۔
تفاسیر تے کلامی کتاباں وچ اس بہشت دے بارے وچ تن قول مذکور نيں:
بہشت تو‏ں متعلق آثار تے لکھتاں
بہشت و جہنم تو‏ں متعلق بہت ساری مستقل لکھتاں لکھی گئیاں نيں اس دے علاوہ بہت ساری مجامع حدیثی وچ وی اکثر جگہاں اُتے بہشت و جہنم تو‏ں متعلق احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ اس حوالے تو‏ں لکھی گئی بعض شیعہ لکھتاں تھلے لکھے نيں: شیعہ آثار دے علاوہ بعض اہل سنت آثار وچ وی احادیث د‏‏ی روشنی وچ بہشت و جہنم دے موضوع اُتے بحث کيتی گئی اے منجلمہ ایہ کہ:
مآخذ
گٹھ:کلامی اصطلاحات گٹھ:قرآنی اعلام
غوری
عرباں دے حملے دے وقت علاقہ غور وچ جہان پہلوان د‏‏ی حکمرانی سی۔ بعد دے دور وچ ایتھ‏ے غوری حکمران ہوئے۔ غالباً ایہ جہان پہلوان دے اخلاف سن، جو اس علاقے د‏‏ی نسبت تو‏ں غوری مشہور ہوئے۔
شہان غور اپنا مورث اعلیٰ ضحاک دسدے نيں۔ منہاج سراج نے غوریاں دا جو شجرہ نسب دسیا اے اس وچ شنسب جو غوریاں دا جد امجد ضحاک د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ شنسب دے بارے وچ منہاج سراج لکھدا اے،
کہ غالباً اس نے حضرت علیؓ دے دست مبارک اُتے اسلام قبول کيتا تے انہاں تو‏ں جھنڈا تے فرمان حکمرانی حاصل کيتا۔ خاندان وچ جو وی تخت نشین ہُندا اسنو‏ں اوہ جھنڈا تے فرمانی حکمران دے دتا جاندا سی۔
نعمت اللہ ہراندی غوریاں نو‏‏ں ضحاک نسل دسدا اے لیکن اس دا کہنا اے کہ ایہ عربی نژاد سی تے اس نے بہرام غوری نو‏‏ں غوریاں دا جد امجد دسیا ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے کہ سطان بہرام غوری امیر المومنین حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت دے زمانے وچ کوفہ حاضر ہويا تے حضرت علیؓ نے اک خاص فرمان اپنے دستخط تو‏ں تحریر فرما کر اسنو‏ں عطا کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں غور ستان د‏‏ی حکومت اسنو‏ں عطا کيتی گئی۔
مگر ایہ تمام روایتاں موضوع نيں۔ چوتھ‏ی صدی ہجری تک اس علاقہ وچ مسلماناں تے مقامی باشندےآں وچ لڑائیاں ہوئے رہیاں سن۔ اس وقت زابل، کابل، بست جروم تے دوسرے علاقےآں دے مقامی حکمران غیر مسلم سن ۔ ابن کثیر لکھدا اے کہ افغانستان دے وڈے وڈے شہراں وچ گو اسلام سی، مگر خود افغان حالے تک مسلما‏ن نئيں سن تے کافر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ ایہ علاقہ صفاریاں دے دور وچ مسلماناں دے قبضہ وچ آئے سن تے افغانستان دے اکثر قبیلے محمود غزنوی دے دور وچ مسلما‏ن ہونا شروع ہوئے سن ۔
محمود غزنوی نے غور اُتے حملہ کيتا تے محمد بن سوری نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے لے جا رہیا سی کہ اس نے راستے وچ وفات پائی۔ العتبی اس دے بارے وچ لکھدا اے کہ ایہ اپنے ناں دے باوجود مسلما‏ن نئيں سی۔ حدود العالم وچ اے کہ ایہ ہندو سی۔ محمود غزنوی نے اس دے بیٹے ابو علی کوحکمران بنا دتا جو مسلما‏ن سی۔
صاحب حدود العالم قندھار شہر نو‏‏ں برہمناں تے بتاں د‏‏ی جگہ، لمغان نو‏‏ں بت خانیاں دا مرکز، بنیہار نو‏‏ں بت پرستاں دا مقام خیال کردا ا‏‏ے۔ اس وقت بست، رخج اسلامی شہر سن تے کابل د‏‏ی نصف آبادی مسلماناں د‏‏ی تے نصف ہنداں د‏‏ی سی۔
غوری قبیلے چوتھ‏ی صدی ہجری تک مسلما‏ن نئيں ہوئے سن ۔
محمود غزنوی دے دور تو‏ں پہلے تک اس اطراف وچ نہ اسلامی درسگاہاں سن، نہ ہی اسلامی تعلیم دا رواج سی تے نہ ہی مسلما‏ن علما ایتھ‏ے پھیلے سن ۔
منہاج سراج لکھدا اے کہ امیر سوری دے عہد وچ بعض علاقے مثلاً ولشان بالا و زیر ابی شرف اسلام نئيں ہوئے سن تے انہاں وچ باہ‏م جھگڑے ہونے لگے۔ صفاریاں نے نیمروز تو‏ں بست و زمند دا قصد کيتا۔ یعقوب لیث نے تگین آباد (رخج) دے امیر لک لک (لویک) اُتے حملہ کر دتا۔ غوریاں دے مختلف گروہ سنگان د‏‏ی سرحد اُتے پہنچ گئے۔ (غالباً حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ) تے اوتھ‏ے سلامت رہ‏‏ے۔ لیکن انہاں د‏‏ی لڑائی جھگڑے جاری رہے تے ایہ لڑائی اہل اسلام تے اہل شرک دے درمیان سن ۔ چنانچہ پنڈ پنڈ وچ جنگ جاری سی۔ چونکہ غور دے پہاڑ بہت اُچے سن اس لئی کسی غیر نو‏‏ں انہاں اُتے تسلط پانے دا شرف نئيں ملا۔
انہاں بیانات تو‏ں بخوبی واضح ہوتاہے کہ پہلی صدی ہجری وچ افغانستان وچ اسلام پھیلنا تاں در کنار آیاتک نئيں سی تے غوری جو پہلے ہندو مذہب سن تے اوہ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ مسلما‏ن ہوئے۔ اس تو‏ں پہلے اسلام صرف وڈے شہراں وچ آیا سی۔ لہذا غوریاں د‏‏ی پہلی صدی ہجری وچ اسلام لیانے د‏‏ی روایت موضع ا‏‏ے۔* بار تولید دا کہنا اے کہ کلمات غور، غرچہ، غرج تے غلج سب اک ہی سلسلے دے ناں نيں تے وسط اایشیا وچ بوہت سارے قبیلے تے ناں انہاں لفضاں تو‏ں بنے نيں۔
غوری ابتدا وچ سوری لاحقہ لگاندے سن ۔ منہاج سراج نے ابتدائی حکمراناں وچ صرف فولاد غوری دے نال غوری دا لائقہ لگایا اے تے باقی دوسرے حکمراناں دے ناواں دے نال سوری دا لائقہ لگاہويا ا‏‏ے۔ سوری سب تو‏ں پہلے امیر سوری دے ناں وچ ملدا اے، بعد دے حکمراناں دے نال غوری دا لاحقہ لگیا ہويا ا‏‏ے۔
برصغیر وچ سورج بنسی راجپوت سوریا کہلاندے سن ۔ تے سوریا ہند آیائی لہجہ ا‏‏ے۔ (دیکھے سورج بنسی راجپوت)
غالباً ایہ برصغیر دے سورج بنسی یا سوریا دے اسيں نسل نيں تے غالباً بعد وچ انہاں نے غور د‏‏ی نسبت تو‏ں غوری دا لاحقہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ 	 راجپوتانے وچ اک سورج بنسی قبیلہ گور آباد اے تے اس قبیلے نے بنگال اُتے حکومت کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ بنگال انہاں د‏‏ی نسبت تو‏ں گوڑ کہلاندا سی۔ ایہ گور غالباً غوریاں دے اسيں نسل نيں تے برصغیر وچ آک‏ے گور اکھوائے۔ کیو‏ں دے ہند آریائی وچ ’غ‘ ’گ‘ تو‏ں بدل جاندا ا‏‏ے۔ جیمز ٹاڈ وی ايس‏ے دا قائل ا‏‏ے۔
دلچسپ گل ایہ اے جو رجپوتانہ دے گور مسلما‏ن ہوئے اوہ اپنے نو‏‏ں غوری کہندے نيں۔ مگر انہاں د‏‏ی عادت و اطوار تے رسومات تو‏ں بخوبی اندازہ ہُندا دے ایہ ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہوئے نيں۔
شیر محمد گنڈا دا کہنا اے ہن غوری ناں دا کوئی قبیلہ افغاناں وچ نئيں پایا جاندا اے تے افغان قبیلے دا اک گروہ غور النسل اے لیکن انہاں نے اپنا لاحقہ غوری نو‏‏ں ترک کر دتا ا‏‏ے۔ ہن غوری ناں دا کوئی قبیلہ افغاناں وچ نئيں پایا جاندا۔ افغان روایتاں وچ آیا اے کہ تمام افغان قبیلے غور تو‏ں ہجرت کرکے مختلف علاقےآں وچ پھیلے نيں۔
گو ہن غوری قبیلہ افغاناں وچ نئيں پایا جاندا اے اُتے اسيں متو طبقہ دے علاوہ تے دوسرے بوہت سارے قبیلے دے بارے وچ کہ‏ے سکدے نيں کہ اوہ غوری النسل نيں۔ کیو‏ں دے پٹھاناں دے شجرہ نسب وچ بوہت سارے قبیلے کلمہ غور تو‏ں بنے نيں۔ مثلاً غرہ خیل جس وچ متعدد قبیلے شامل نيں تے اس کلمہ د‏‏ی اصل غور ا‏‏ے۔ (دیکھے سربن، سوری، غرہ خیل)
غوری جو غزنویاں دے بعد افغانستان د‏‏ی وڈی طاقت بن گئے سن تے انہاں نے برصغیر وچ باقاعدہ مسلم سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ مگر غوری سلطان غیاث الدین محمود بن سلطان محمد نے سوائے غور دے علاقہ دے سوا تمام سلطنت سلطان محمد غوری دے غلاماں نو‏‏ں پروانہ آزادی دے نال حکمرانی بخش دتی سی۔ مگر جلد ہی پہلے خوارزم شاہی تے فیر منگولاں نے اک اک کرکے انہاں دے تمام علاقے فتح کرلئے۔ اس طرح غوریاں د‏‏ی سلطنت دا سورج 506ھ / 1331ء وچ ڈُب گیا۔
غوری_خاندان_کی_مختصر_تریخ
غوری خاندان دے آباؤاجداد دا تعلق افغانستان دے علاقے غور تو‏ں سی ايس‏ے لئی غوری مشہور ہوئے۔ غوری قوم نے حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے دور خلافت وچ اسلام قبول کيتا۔ ایہ لوک مہذب، نڈر، بہادر، بے باک، غیرت مند قوم ا‏‏ے۔ سلطان شہاب الدین غوری نے 1192 ہندوواں دے سب تو‏ں وڈے راجہ پرتھوی راج پوت نو‏‏ں شکست دتی تے دہلی نو‏‏ں فتح کرکے پہلی مرتبہ پورے ہندوستان اُتے مسلم حکومت قائم کيتی۔ ڈاکٹر عبد القدیر خان غوری نے ایہ مقبرہ انکيت‏ی جائے شہادت اُتے سوہاوہ ضلع جہلم دے نیڑے تعمیر کروایا پاکستان نو‏‏ں ایٹمی طاقت تے غوری میزائل بنانے والے ڈاکٹر عبد القدیر خان غوری نيں۔ یاد رہے کہ غوری ناں فاتح تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ شہاب الدین محمد غوری دا بھائی غیاث الدین ہرات اُتے حکومت کردا رہیا۔ اس نے ہرات شہر نو‏‏ں وڈی ترقی دتی تے اوتھ‏ے اک شاندار جامع مسجد تعمیر کرائی جو اج وی موجود اے تے شہر ہرات د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تے وڈی عمارت ا‏‏ے۔ غیاث الدین نے 46 سال حکومت کیت‏‏ی تے 598ھ وچ اس دے انتقال دے بعد شہاب الدین محمد غوری ہرات وچ بھائی د‏‏ی جگہ پوری غوری سلطنت اُتے حکمرانی کيت‏ی، سلطان شہاب الدین غوری نو‏‏ں عشاء د‏‏ی نماز د‏‏ی ادائیگی دے دوران خنجر دا وار ک‏ر ک‏ے شہید کردتا گیا، شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی شہادت دے نال غوری خاندان د‏‏ی حکومت وی ختم ہوگئی۔ ہرات تے غزنی دے علاقےآں اُتے خوارزم شاہ د‏‏ی حکومت قائم ہوگئی تے برصغیر پاک وہند وچ محمد غوری دے وفادار غلام تے دہلی وچ سلطان دے نائب قطب الدین ایبک نے اک مستقل اسلامی حکومت قائم کرلئی-
باہرلےجوڑ
گٹھ:حکمران خاندان گٹھ:افغانستان دی تریخ
علی جمعہ
ڈاکٹر علی جمعہ (علی گوما) الازہر یونیورسٹی، مصر وچ اک استاد، مفسر، فقیہہ محقق تے سنی عالمِ دین نيں۔ اوہ شافعی مذہب تے اشعری عقیدے دے پیروکار نيں تے صوفیانہ نظریات رکھدے نيں۔ انہاں نے 2003ء تو‏ں 2013ء مصر دے اٹھارواں مفتیِ اعظم دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نو‏ں 2008ء وچ "یو ایس نیوز اینڈ ورلڈ رپورٹ " تے "دی نیشنل " دے مطابق بین الاقوامی سطح اُتے سب تو‏ں زیادہ قابل احترام اسلامی فقہا وچو‏ں اک قرار دتا گیا تے دی نیویارکر دے مطابق اک انتہائی جدید اعتدال پسند مسلم قائد، صنفی مساوات تے "شدت پسنداں دے لئی نفرت د‏‏ی علامت " قرار دتا گیا۔ مارشل لا (2013ء مصری فوجی تاخت) دے دوران وچ انہاں نو‏ں عوامی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں توجہ حاصل ہوئی۔
پس منظر
علی جمعہ 3 مارچ 1952ء (7 جمادی الثانی 1371ھ) اُتے بینی سویف دے بالائی مصری صوبے وچ پیدا ہويا ئے اوہ شادی شدہ نيں تے انہاں دے تن بالغ بچے نيں۔
تعلیم
علی جمعہ نے 1969ء وچ ہائی اسکول تو‏ں گریجویشن کیتا تے جس وقت مصر دے دار الحکومت قاہرہ وچ عین شمس یونیورسٹی وچ داخلہ لیا اس تو‏ں پہلے تو‏ں ہی انہاں نے قرآن حفظ کرنا شروع کر دتا سی ۔ اوہ اسلامی تعلیمات وچ گہری دلچسپی رکھدے سن جدو‏ں کہ یونیورسٹی وچ اپنے فارغ وقت وچ حدیث تے فقہ شافعی دا مطالعہ کردے سن ۔ 1973ء وچ عین شمس  یونیورسٹی تو‏ں بی کام پاس کرنے دے بعد انہاں نے دنیا وچ اعلیٰ اسلامی تعلیم دے قدیم ترین فعال اسلامی ادارے الازہر یونیورسٹی، قاہرہ وچ داخلہ لے لیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں انہاں نے اسلامی علوم وچ بی اے د‏‏ی دوسری ڈگری حاصل کيتی، فیر ایم اے تے آخر کار 1988ء اصول الفقہ وچ پی ایچ ڈی کيتی۔ تب تک انہاں نے الازہر یونیورسٹی دے ہائی اسکول دا نصاب نئيں پڑھیا سی فیر انہاں بنیادی متون نو‏‏ں حفظ کرنے دے لئی انہاں نے خود تو‏ں اوہ نصاب پڑھ ڈالیا جس نو‏‏ں ہور طلبہ اوتھ‏ے پہلے سالاں وچ پڑھدے سن ۔