cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹہ خزانہ
پوشیدہ خزانے وچ شیلیاں دا تاریخی تنوع۔
په پښتونخوا کې یې ناتار دتی اُتے کلي کور باندې مغل راغی
پختونخوا وچ مغل پنڈ دے گھر آئے۔
آخر وچ
ملکیار بابا نے دریائے ترنک دے لئی گایا ہويا گانا اک تاریخی طور اُتے قیمتی ہستی اے کہ اسنو‏ں اس وقت د‏‏ی شکل تے سماجی خصوصیات دونے د‏‏ی اک اچھی دستاویز سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ دوسری طرف جدو‏ں پشتو وچ تصوف تے تصوف بہت مقبول ہويا تے انہاں وچ پیری مریدی عام ہوگئی ، صوفی شاعراں نے پشتو ادب وچ تصوف دے کئی پہلوآں نو‏‏ں چمکا تے محفوظ کيتا۔ شیخ مٹی تے شیخ رضی لودی تو‏ں لے ک‏ے رحمان بابا تک ، اس دور وچ تے وی بوہت سارے شاعر نيں جنہاں نے اس تاریخی دور د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ کيتا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں تاریخی ادوار دا تنوع انہاں معیارات وچو‏ں اک اے جس دے ذریعے مختلف شاعر دے اسلوب نو‏‏ں ممتاز کيتا جا سکدا اے تے اک پوشیدہ خزانے وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
پوشیدہ خزانے دے متن وچ موضوعات‏‏ی اختلافات:
ماں آسمان دے بارے وچ کیہ کر سکدا ہاں؟
کوئی وی نشوونما جو بستر اُتے ہُندی اے یا چکنائی والی پتیاں تو‏ں کینڈیڈا نار نار نکل جاندی ا‏‏ے۔
موسم بہار د‏‏ی خوبصورتی نے پہاڑاں وچ زیورات تے سرخ رنگاں نو‏‏ں دوبارہ دریافت کيتا۔
زمین سبز اے ، گھاہ سبز اے ، ڈھلوان سبز ا‏‏ے۔
شو د‏‏ی اس نظم دا اک وڈا حصہ فطرت پرستی دا عالمگیر امتزاج ا‏‏ے۔
اور موضوع دے نقطہ نظر تو‏ں شیخ بستان دے تغیر د‏‏ی تبدیلی بہت مختلف اے:
جدو‏ں ميں اس دے بارے وچ سوچدا ہاں تاں میری اکھاں وچ آنسو آندے نيں۔
مجھ اُتے منتقل کرن۔
میرے دل وچ محبت د‏‏ی اگ جل رہی ا‏‏ے۔
چنگا تار تے نار کنا۔. .
اس دے بعد ایہ محبت تے غم د‏‏ی بولی نو‏‏ں ایسی بولی وچ بیان کردی اے جو اک اچھی گیندی نظم د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ پوشیدہ خزانے وچ موضوعات د‏‏ی نوعیت اِنّی وسیع اے کہ اس وچ سبق آموز کہانیاں یا نظماں وی شام‏ل نيں تے اس د‏ی اک اچھی مثال حافظ عبداللطیف اچکزئی دے خرگوش تے اونٹھ د‏‏ی کہانی اے:
سنو ، لوگو ، ایہ اونٹھ تے خرگوش د‏‏ی کہانی بہت پیاری ا‏‏ے۔
ہر شاعر دا اسلوب موضوع دے لحاظ تو‏ں اس قدر مختلف اے کہ قدیم پشتو ادب د‏‏ی وسعت تے وسعت اُتے کوئی حیران رہ جاندا اے کہ کس طرح ساڈے آباؤ اجداد نے ہر سماجی تقریب ، رجحان تے قدر دے لئی ادب تخلیق کيتا تے تخلیق کيتا۔ وڈا خزانہ اک چنگا ثبوت ا‏‏ے۔
شکل دے لحاظ تو‏ں پوشیدہ خزانےآں دے مختلف انداز:
پوشیدہ خزانہ پشتو شاعری د‏‏ی مختلف قسماں دا اک وڈا خزانہ ا‏‏ے۔ غزل ، قصیدہ ، مسنوی ، روبئی ، ترکیب بینڈ ، ترجی بینڈ ، قتا ، وغیرہ جداں معمول دے فارمیٹس دے علاوہ ، اس وقت دے پشتو فارمیٹس دا وجود وی بہت دلچسپ ا‏‏ے۔ ایہ افسوس د‏‏ی گل اے کہ کچھ ادبی شکلاں عرب اس دا مقابلہ نئيں ک‏ر سکدے سن تے ایہ واضح اے کہ اس وقت پشتو دے خاص فورم اچھی طرح تو‏ں قائم سن تے لوکاں وچ بہت مقبول سن ۔
مختلف حالتاں وزن وچ اک دوسرے تو‏ں قدرے مختلف ہُندیاں نيں لیکن اک عام ہندسی ساخت ہُندی اے ، پہلی لمبی تے دوسری چھوٹی۔ دو دھڑکن ہ‏‏م آہنگ نيں تے کچھ مختلف حالتاں وچ پہلا حرف دو دھڑکناں دے بعد دہرایا جاندا ا‏‏ے۔ بڈلہ دے پاس بہت اچھی موسیقی اے تے ایسا لگدا اے کہ ساڈے قدیم شاعر اسنو‏ں ترنم وچ کدرے گے ، لیکن انہاں وچو‏ں کچھ بدلہ ہن وی موسیقی د‏‏ی سکرین اُتے آسانی تے مٹھاس دے نال آسکدے نيں۔ بدلہ اک ایسا فورم اے جو فطری طور اُتے پشتوناں د‏‏ی سماجی نوعیت تو‏ں مطابقت رکھدا اے تے جے کوئی نیڑے تو‏ں دیکھنا چاہندا اے تاں غزل دے بارے وچ خیالات زیادہ موضوعات‏‏ی تے مکمل ہُندے نيں کیونجے بدلہ وچ وزن تے وقتی رکاوٹاں کدی وی غلط پیشکش دا باعث نئيں بنتاں۔ شاعرانہ تصویر۔ حرکت نئيں کردی۔ چھپے ہوئے خزانے وچ شیخ بوستان باریز ، سیدل خان ناصر تے کئی ہور شاعر دے میٹھے تبادلے یادگار نيں تے موسیقی دے لئی بہادر خان دا ایہ مٹھا تبادلہ یاد رکھنے دے قابل اے کہ ساڈے وقت دے بہترین گلوکار احمد ولی نے کیا:
بیلتون دې زور دتی تر لېمو مې سهار نم څاڅي لکه شبنم څاڅي
جدائی اِنّی مضبوط اے کہ میرے لیماں صبح د‏‏ی طرح ٹپکتے نيں۔
دا	سره یاقوت مې په لمن کې ستا په غم څاڅي په غم الم څاڅي
یہ روبی آپ دے غم تو‏ں میری گود وچ رگڑدا اے
محمد ندیم اختر
محمد ندیم اختر (پیدائش ۱۲ دسمبر ۱۹۸۱ء لیہ) پاکستانی بچےآں دے اک مصنف نيں۔ جنہاں د‏‏ی کئی کتاباں تے سینکڑاں کہانیاں پاکستان بھر دے اردو رسالے وچ شائع ہو چکیاں نيں۔
پیدائش
محمد ندیم اختر ۱۲ دسمبر ۱۹۷۹ء نو‏‏ں شہر لیہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد پاکستان آرمی تو‏ں وابستہ سن ۔
مڈھلا جیون
مڈھلی سِکھیا نوشہرہ کینٹ تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نے لکھݨ دا آغاز ۱۹۹۵ء تو‏ں کيتا۔ انہاں د‏‏ی پہلی کہانی چھٹیاں دا کم (پھُل تے کلیاں روزنامہ نوائے وقت ملتان) تو‏ں شائع ہوئی۔ بعد وچ ملک دے وکھ وکھ شہراں تو‏ں شائع ہوݨ والے بچےآں دے رسالے وچ سینکڑاں کہانیاں لکھ چکے نيں۔
صحافتی ادب
انہاں د‏‏یاں کہانیاں د‏‏ی تعداد ۳۰۰ تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ ندیم اختر نے ماہنامہ آنکھ مچولی کراچی، ماہنامہ ہمدرد نونہال کراچی، ماہنامہ پھول لاہور، ماہنامہ آنکھ مچولی لاہور، ماہنامہ مجاہد راولپنڈی، ہفت روزہ فیملی میگزین، ماہنامہ ذہین لاہور، ماہنامہ تعلیم و تربیت لاہور، ماہنامہ ساتھ‏ی کراچی، ماہنامہ گو گو کراچی، ماہنامہ نٹ کھٹ حیدرآباد، ماہنامہ انوکھی کہانیاں کراچی، ماہنامہ پیغام ڈائجسٹ لاہور، ماہنامہ پیغام اقبال راوالپنڈی، ماہنامہ شاہین پشاو‏ر، ماہنامہ شہباز کوئٹہ، ماہنامہ مہک، ماہنامہ ۲۰۰۵ء-۲۰۰۶ء نیشنل بک فاؤنڈیشن تو‏ں سند یافتہ قرار پائی جداں کہ رابعہ بک ہاؤس تو‏ں انہاں دے دو کہانیاں دے مجموعے شرارت د‏‏ی چالاکی تے چاند د‏‏ی بڑھیا، جدو‏ں کہ بچےآں دا کتاب گھر تو‏ں انہاں دا ناول "نیلے کنويں دا آخری بونا" جدو‏ں کہ اک سفر نامہ" ذرا ایوبیہ تک" شائع ہويا۔
آپ نے وکھ وکھ ادوار وچ وکھ وکھ رسالے د‏‏ی ادارت وی سنبھالی جنہاں وچ ماہنامہ تعمیر ادب لیہ ماہنامہ دوآبہ گزٹ (یہ پاکستان دے دریائی علاقہ دا پہلا تے واحد اخبار اے جو ملتان، مظفر گڑھ، لیہ، جھنگ، بھکر تے ڈیرہ غازی خان دے ضلعے تو‏ں اک ہی وقت وچ شائع کيتا جاتاہے ) ماہ نامہ گل افشاں لیہ، ماہنامہ ہونہار لیہ (گل افشاں تے ہونہار ہن بند ہو چکے نيں )نونہال اردو (بچےآں دا پہلا انٹرنیٹ میگزین ) سہ ماہی ادب اطفال۔ تحقیقی میگزین، ماہنامہ بچےآں دا ادب لاہور تے اج بھݪک ماہنامہ نوائے ادیب دے مدیر نيں۔ انہاں د‏‏ی کہانیاں وکھ وکھ پبلشرز نے کہانیاں دے مجموعےآں وچ وی شام‏ل کیتیاں۔
کاروان ادب اطفال
اس دے علاوہ بچےآں دے ادب د‏‏ی ترویج واشاعت دے لئیے تحریک" کاروان ادب اطفال "کے قیام عمل وچ لیائے تے بچےآں دے ادب دے حوالے تو‏ں کامیاب کانفرنسز منعقد کیتیاں۔ایہ پاکستان ینگ رائیٹرز فورم دے بعد چݪݨ والی اک وڈی تحریک سی
اعزازات
آپ نے نور ادب ایوارڈ، جنوبی پنجاب دا بہترین لکھاری ۱۹۹۹ء، حقوق اطفال نمبر ۱۹۹۹ء مضمون جنگ جاری رہے گی (مطبوعہ ماہنامہ تعلیمی ڈائجسٹ لاہور) پاکستان بھر وچ دوسرا انعام حاصل کيتا۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی بچےآں دے مصنف گٹھ:ضلع لیہ دیاں شخصیتاں
خانیت خزر
خانیت خزر یا خانیت ہزار دا بانی ہزار خان سی تے ایہ نیم خانہ بدوش ترک لوک سن ،جنہاں نے اپنے وقت د‏‏ی طاقتور ترین مغربی ترک خانیت تو‏ں ٹوٹے تے اپنی ہی وکھ سیاست پیدا د‏‏ی مشرقی یورپ تے جنوب مغربی ایشیا د‏‏ی اہ‏م ترین تجارتی شہ رگ دے دونے اطراف, خذریہ قرون وسطی د‏‏ی سب تو‏ں اولی تجارتی منڈی بنا جو شاہراہ ریشم د‏‏ی مغربی رستےآں اُتے تسلط رکھدا سی جدو‏ں کہ چین ، مشرق وسطی تے کیویائی روس' دے درمیان اک چوراہے دا کردار ادا کردا رہیا تقریبا ً تن صدیاں تک ترک قبیلہ خزر یا ہزار دا وسیع علاقے اُتے غلبہ رہیا جو وولگا ڈون دے میداناں تو‏ں مشرقی کریمیا تے شمالی قفقاز رہیا خزریہ طویل عرصے تک ساسانی فارسی سلطنت دے خلاف بازنطینی قائم مقام رہنے دے بعد بازنطینی سلطنت خلافت امویہ تے شمالی میداناں دے خانہ بدوشاں دے درمیان حائلی ریاست دا کردار ادا کردا رہیا فیر اس دا بازنطینی اتحاد ۹۰۰ ء دے آس پاس ختم ہويا بازنطینیاں نے الاناں نو‏‏ں خذریہ اُتے حملہ کرنے دے لئی ابھارنا شروع کيتا تاکہ خذریہ د‏‏ی کریمیا تے قفقاز اُتے گرفت کمزور ہو تے اوہ شمال وچ ابھرتی ہوئی روسی طاقت نو‏‏ں مسیحیت قبول کروا ک‏ے انہاں تو‏ں سیاسی اتحاد کرسکن ۹۶۵ تے ۹۶۹ دے درمیان کیویائی روسی حکمران کیف دا سفیاتوسلاؤ اول نے راجگڑھ آتل فتح کرکے خذری ریاست تباہ د‏‏ی خذراں دے ماخذ تے فطرت دا تعین انہاں د‏‏یاں بولیاں دے ماخذ دے نظریات تو‏ں بندھا ہويا اے لیکن ایہ اک پیچیدہ و مشکل معاملہ اے کیونجے خزری بولی وچ کوئی وی مقامی سرگزشت روداد تے دستاویز نئيں بچی تے ریاست وچ کثیر النسل آبادی اُتے مشتمل لوک بہت ساریاں زباناں بولدے سن خیال اے کہ خذر لوکاں دا مقامی مذہب تنگریت سی جداں کہ شمالی قفقازی ہن ترکاں تے ہور ترک عوام دا سی ایسا ظاہر ہُندا اے کہ خذر خانیت دے کثیر النسل عوام بوہت سارے خداواں د‏‏ی کثیر الاعتقادی پچی کاری د‏‏ی آبادی سی تنگریت ، یہودی ، مسیحی تے مسلما‏ن پَرِستار. یہوداہ حلیوی اورابراہیم بن داود دے مطابق خذری حکمران اشرافیہ نے ۸ويں صدی ء وچ ربیائی یہودیت قبول کيتی لیکن اس خانیت دے اندر قبول یہودیت دا دائرہ کار دے اندر غیر متعین اے ماخذات خذر دے بابت سلاو یہودی سبوتنخ، یہود بخارا ، مسلما‏ن کمیک, قزاک ، دان کوزک خطے وچ ترک بولی بولنے والے کرمچک تے انہاں دے کریمیائی پڑوسی کارائی مالڈاوی سنگؤس ، کوہستانی یہود تے دوسرے تجویز کيتے گئے ۱۹ويں صدی دے اخر وچ, نظریہ سامنے آیا کہاشکنازی یہودی اکثریت خذری جلاوطن یہودیاں د‏‏ی سی جنہاں نےروس تے یوکرین تو‏ں مغرب فرانس تے جرمنی د‏‏ی جانب ہجرت د‏‏ی اس نظریہ د‏‏ی ہن وی حمایت جاری اے لیکن یہود تے سام پسند دانشور اسنو‏ں شکوک و شبہات تو‏ں دیکھدے نيں ایہ نظریہ کدی کدی سام دشمنی تے کدی کدی ضد صہیونیت تو‏ں وی جوڑا جاندا اے چھیويں صدی ق م تو‏ں بابلی تلمود د‏‏ی تدوین دے بعد یہودیت د‏‏ی اصل شکل رہی اے، اُتے ربیائی یہودیت د‏‏ی اصل تریخ اس تو‏ں وی قدیم یعنی سفریم دے دور (عزرا الکاتب تو‏ں شمعون منصف) تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ ربیائی یہودیت اس بنیاد اُتے قائم اے کہ طور سینا اُتے یہوہ د‏‏ی جانب تو‏ں مکتوب توارت دے نال اس د‏ی زبانی تشریح وی دتی گئی سی، جسنو‏ں زبانی توارت کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں وی موسی علیہ السلام نے اپنی قوم تک پہنچایا سی۔
تریخ
خزر ہزار آذر اک ہی لفظ دے مشابہ نيں آذربائیجان دے موجودہ علاقے وچ قدیم ترین انسانی آثار پتھر دے زمانے تک دے ملدے نيں۔ ایہ آثار وکھ وکھ غاراں وچ محفوظ نيں۔ شراب د‏‏ی صراحیاں جو خشک ہو چکیاں نيں، شہر خاموشاں تے مقابر وچ ملی نيں۔ ایہ شراب تانبے دے دور وچ بنائی جاندی سی۔ جنوبی قفقاز نو‏‏ں اکامینڈس نے ۵۵۰ ق م وچ فتح کيتا سی تے اس تو‏ں زرتشتی مذہب نو‏‏ں فروغ ملا۔ چوتھ‏ی صدی ق م وچ سکندر اعظم د‏‏ی آمد دے بعد ایتھ‏ے ہور ملحقہ علاقےآں وچ اک مملکت قائم ہوئی۔ عرب اموی خلیفہ نے ساسانیاں تے بازنطینیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قفقازی البانیہ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ عباسیاں دے زوال دے بعد ایہ علاقہ سالاریاں، ساجدی، شدادی، راوادی تے بائیدیاں دے قبضے وچ رہیا۔ ۱۱ ويں صدی عیسوی د‏‏ی ابتدا وچ وسط ایشیا تو‏ں آنے والے ترک اوغدائی قبیلےآں نے بتدریج اس علاقے اُتے قبضہ جمایا۔ انہاں بادشاہتاں وچو‏ں پہلی بادشاہت غزنویاں د‏‏ی سی جنہاں نے ۱۰۳۰ وچ اس علاقے اُتے قبضہ جمایا۔ مقامی طور اُتے بعد وچ آنے والے سلجوقیاں اُتے اتابک نے فتح پائی۔ سلجوقیاں دے دور وچ مقامی شاعر جداں کہ نظامی گنجوی تے خاگانی شیروانی نے فارسی ادب نو‏‏ں بام عروج تک پہنچایا۔ ایہ سب اج کل دے آذربائیجان وچ ہويا۔ اس دے بعد یلدرمیاں نے مختصر قیام کيتا تے انہاں دے بعد امیر تیمور آئے۔ جس د‏‏ی مدد نوشیرواں نے کيتی۔ امیر تیمور د‏‏ی موت دے بعد ایہ علاقہ دو مخالف ریاستاں وچ بٹ گیا۔ انہاں دے ناں کارا کوئینلو تے اک کوئینلو سن ۔ اک کوئینلو د‏‏ی موت دے بعد سلطان اذن حسن نے آذربائیجان د‏‏ی پوری ریاست اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ اس دے بعد ایہ علاقہ شیرواں شاہاں دے پاس آیا جنہاں نے ۸۶۱ تو‏ں ۱۵۳۹تک بطور خود مختار مقامی حکمران دے اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ شیروانیاں دے بعد صفویاں د‏‏ی باری آئی تے انہاں نے شیعہ اسلام اوداں د‏‏ی سنی آبادی اُتے زبردستی لاگو کيتا۔ اس ضمن وچ انہاں نو‏ں سنی عثمانیاں نال جنگ وی کرنا پئی۔ کچھ عرصہ بعد صفویاں دے زوال دے بعد کئی خاناں نے مقامی طور اُتے اینی حکومتاں قائم کر لین تے انہاں د‏‏ی باہمی لڑائیاں دا آغاز ہو گیا۔ ترکمانچی دے معاہدے دے بعد کئی علاقےآں اُتے روسی قبضہ ہو گیا۔ پہلی جنگ عظیم وچ جدو‏ں روس دے زوال دا وقت آیا تاں آذربائیجان، آرمینیا تے جارجیا نے مل ک‏ے اک وکھ متحدہ ریاست قائم کيتی جو مختصر عرصہ تک قائم رہی۔ مئی ۱۹۱۸ء وچ ایہ ریاست ختم ہوئی تے آذربائیجان نے اپنی آزادی دا اعلان کيتا تے اپنا ناں عوامی جمہوریہ آذربائیجان رکھیا۔ اس ریاست نو‏‏ں دنیا وچ پہلی مسلما‏ن پارلیمانی ریاست ہونے دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ دو سال بعد روسیاں نے اس اُتے فیر تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ مارچ ۱۹۲۲ء وچ جارجیا اورآرمینیا دے ساتھاک نويں ٹرانس کاکیشیئن ایس ایف ایس آر بنائی جو روسی فیڈریشن دے ماتحت سی۔ ۱۹۳۶ء وچ ایہ وی اپنے انجام نو‏‏ں پہنچی تے آذربائیجان بطور سوویت سوشلسٹ ریپبلک دے سوویت یونین وچ شمولیت اختیار کيتی۔
مراحل اشاعت سوفٹویئر
پری الفا
پری الفا تو‏ں مراد سافٹ ویئر دے اختبار تو‏ں پہلے منصوبے دے دوران تمام سرگرمیاں نيں-
الفا
الفا مرحلے وچ سافٹ ویئر دا ابتدائی اختبار شام‏ل ہوتا- الفا سافٹ ویئر عدم استحکا‏م دا شکار ہو ک‏ر سکدے نيں جنہاں تو‏ں معطیات دے نقصان دا اندیشہ وی ہُندا اے -
بیٹا
بیٹا سافٹ ویئر دا الفا تو‏ں اگلا مرحلہ ہُندا اے - ایہ عام طورسافٹ ویئر د‏‏ی مکمل خصوصیات دا حامل ہُندا اے -
بیٹا نسخہ عام طور اُتے پہلا نسخہ ہُندا اے جو بیرونی صارفین نو‏‏ں فراہ‏م کیہ جاندا اے -
اصدار امیدوار
اصدار امیدوار (release candidate) تو‏ں مراد بیٹا نسخہ جو ممکنہ طور اُتے مکمل حصیلہ (product) ہُندا اے -
تصنیع اصدار
تصنیع اصدار (rtm – release to manufacturing) اک ایسی اصطلاح دے لئی استعمال کيتا جاندا اے جدو‏ں سافٹ ویئر صارفین نو‏‏ں فراہ‏م کرنے دے لئی تیار ہر-
باہرلے جوڑ
گٹھ:سافٹ ویئر ارتقائی عملیت گٹھ:کمپیوٹنگ گٹھ:سافٹ ویئر
الیشا چنائی
الیشا چنائی (جم 18 مارچ، 1965) اکّ بھارتی پوپ گلوکارہ اے جو ہندی ایلبماں دے نال نال فلماں وچ پٹھورتی گائکی لئی جانی جاندی اے۔
1990 دے دہاکے دوران اوہ انو ملک دے نال اپنے گانے لئی سبھ توں مشہور ہوئی حالانکہ اس دی سبھ توں ودھ مشہور اتے کامیاب گانا بنٹی اور ببلی (2005) وچ "کاجرا رے" اتے سنجے دتّ سٹارٹر گینگسٹر فلم توں پیار آیا، انند راج آنند ولوں سکیم بنائی گئی سی۔
کیریئر
ایچ۔ایم۔وی۔ لئی چنائی دیاں شروعاتی ایلبماں وچ جادو، بیبیڈول، آہ … الیشا! اتے میڈ ان انڈیا شامل ہن۔ الیشا نوں ہندی فلمی سنگیت نال جان-پچھان دا سنگیت ڈریکٹر اتے سنگیتکار بپی لہری نے دتا سی۔ 1980 دے دہاکے وچ اوہناں نے کئی فلماں وچ اکٹھے کئی ڈسکو ہٹ کیتیاں جس وچ ایڈوینچرس آف ٹارزن، ڈانس ڈانس، کمانڈو، گرو، لوَ لوَ لوَ شامل سن۔ جدوں اس نے اوہناں نال اپنے کیریئر دی شروعات کیتی سی، تاں اوہ کئی کرشمہ کپور، سمتا پاٹل، منداکنی، شریدیوی، جوہی چاولا، مادھری دیکشت، دویا بھارتی ورگیاں پرمکھ اداکاراواں لئی پلیئبیک گایا سی۔ 1985 وچ، الیشا نے ایلبم اولڈ گون گولڈ دے لئی، کونکنی وچ، ریمو پھرنانڈس دے نال دو گانے گائے۔ اس نے پنکج پراشر دی فلم جلوہ (1987)، جو انند-ملند ولوں بنائی گئی سی، لئی وی اکّ گیت ریکارڈ کیتا سی۔ 1980 دے دہاکے دوران اس دی سبھ توں وڈا ہٹ گیت "کاٹے نہیں کٹتے" (مسٹر انڈیا) سی، جس نوں اس نے 1987 وچ کشور کمار نال لکشمیکانت-پیاریلالت دے سنگیت ڈریکشن ہیٹھ ریکارڈ کیتا سی۔ اکّ ہور کامیاب ٹریک، 1989 وچ، فلم "تردیو" وچ "رات بھر جام سے" سی، جس دا کلیانجی-انندجیی اتے وجو شاہ دا سنگیت سی۔
1990 دے دہاکے وچ، چنائی نے انو ملک، آنند-ملند، راجیش روشن اتے ندیم-شرون ورگے ہور سنگیت نردیشکاں نال مل کے وکھ-وکھ فلماں وچ کم کرنا شروع کیتا۔ ایہناں سالاں دوران اس نے بالیوڈّ دے کئی ہٹ گانے گائے، جس وچ آدتیا پنچولی (مہا سنگرام)، "جلتا اے بدن" (بلوان)، "تیرے عشق میں ناچینگے" (راجا ہندوستانی)، "چھا رہا ہیں پیار کا نشہ" (چندر مکھی)، "رندھے" (پیارے تونے کیا کیا)، "سونا سونا روپ اے "(بالیوڈّ/ہالیوڈّ)، "موزے میں" (کاروبار)، "دے دیا" (قیمت)، "رکّ رکّ رکّ" (وجیپتھ) اتے سیکسی سیکسی سیکسی مجھے لوگ بولے" (کھدار) شامل ہن۔
چنائی نے بیسبیل گرل دے سرلیکھ ہیٹھ لیسل لیوس نال اکّ ایلبم ریکارڈ کیتی، جس وچ 1994 وچ رلیز ہویا ہٹ گانا "دے دے" شامل سی۔ اس دے نال ہی اس نے اکّ پوپ گلوکارہ دے روپ وچ کئی گانے ریکارڈ کیتے، نال ہی اس دیاں ایلبماں وی رلیز ہوئیاں۔ چنائی اس دی 1995 دی ہٹ سنگل اتے ایلبم لئی جانی جاندی سی، جس دا سرلیکھ "میڈ ان انڈیا" سی، جس نوں بڈو نے کمپوز کیتا سی اتے اپنے ویلے دی سبھ توں ودھ وکن والی پوپ ایلبماں وچوں اکّ بن گئی، جس نال الیشا اکّ خاندانی نام بن گیا۔ اس وچ “آجا میرے دل میں”، “ایک بار دو بار”، “سن او میری دھڑکن”، “توں کہاں”، “اوہ لا لا”، “تو جو ملا”، “دھوکھا دیا اے” ورگے نامور گانے ہن۔ اس دی کامیابی دے نال، چنائی نے پلیبیک گائن توں اپنے وداع ہون دی اعلان کیتی اتے صرف پرائیویٹ پوپ ایلبماں اُتے اپنا دھیان مرتکز کرنا چاہندی سی۔ حالانکہ، اس دیاں پھالو-اپلو ریلیزاں گھٹ کامیاب رہیاں۔ ایہہ اوہ دور وی سی جدوں اوہ اس نال کئی ہٹ گانے ریکارڈ کرن والے انسان انو ملک نال اکّ وڈے اختلاف وچ گھر گئی سی۔ "میڈ ان انڈیا" دی رلیز دے دوران، چنائی نے انُ ملک اُتے اس نال چھیڑچھاڑ کرن دا الزام لگایا سی۔ حالانکہ کجھ لوکاں دا دعوہ اے کہ گلوکار ولوں اس دی ایلبم نوں مُتحرک کرنا اکّ پبلیسٹی سٹنٹ سی، انو ملک اتے چنائی نے کئی سالاں تک کم نہیں کیتا، صرف 2003 وچ عشق وشک وچ اکٹھے ہوئے۔
فلمی سنگیت وچ چنائی دی واپسی یش راج فلم "مجھسے دوستی کروگے" وچ "اوہ مائی ڈارلنگ" نامی گانے نال ہوئی سی۔ 2000–09 توں، اس نے مکھ طور تے' ہمیش ریشمیا، شنکر احسان لوئِ اتے پریتم نال ریکارڈ کیتا۔ 1990 دے دہاکے وچ انو ملک نال ہوئے اختلاف توں بعد، اس نے اوہناں منمٹاوا نوں مٹا کے انو ملک نال عشق وشک، فدا، نو اینٹری، لوَ سٹوری 2050, مان گئے مغل آزم، اگلی اور پگلی، چہرا اتے "کمبخت عشق" نال شروع ہو کے کئی فلماں لئی گوت ریکارڈ کرن وچ مدد کیتی۔
2005 وچ، چنائی دا کیریئر اکّ اچے پدھر اُتے پہنچ گیا جدوں اس نے "کجرا رے" (بنٹی اور ببلی) گایا۔ ایہہ گانا ہٹ رہا اتے اس نوں "بیسٹ فیمیل پلیئبیک سنگر دا پھلمفیئر اوارڈ" ملیا۔ اوہ "انڈین آئیڈل 3" وچ ججّ وی سی اتے انو ملک نال زی۔ٹیوی دے "سٹار یا راکسٹار" وچ وی ججّ رہی اے۔
نجی جیون
الیشا چنائی دا اپنے منیجر راجیش جاویری نال ویاہ ہویا سی اتے ہن اوہ وکھ ہو گئے ہن۔
تاتاریاں دی یلغار
تورک زرد نسل یا تاتاری نسل د‏‏ی جانب منسوب نيں ایہ اوہ نسل اے جس د‏‏ی جانب مشرقی ایشیا د‏‏ی دوسری اقوام منسوب نيں ترکاں دا پہلا وطن وسطی ایشیا وچ مشرق وچ الطائی پہاڑی سلسلے تو‏ں مغرب وچ بحرقزوین دے درمیان واقع علاقے سن ایہ وکھ وکھ قبیلے تے خانداناں وچ منقسم سن چنگیز خان دے قاصد دے قتل تو‏ں شروع ہونے والا تباہی دا سلسلہ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں وچ سقوط بغداد اُتے ختم ہُندا اے چار دہائیاں اُتے مشتمل اس داستان وچ کئی کردار ایداں دے نيں جو اپنی انفرادیت دے باعث تریخ دے صفحات اُتے انمٹ نقوش چھڈ گئے انہاں وچ حاکم اترار ینال خان جداں امراء وی شام‏ل نيں کہ جس نے اپنے اختیارات تو‏ں تجاوز کردے ہوئے قراقرم تو‏ں آنے والا تجارتی قافلہ لوٹ کر تے تاجراں نو‏‏ں قتل کرکے اس د‏ی بنیاد پائی تے علاؤالدین خوارزم شاہ جداں ناعاقبت اندیش حکمران وی نيں کہ جس نے بین الاقوامی مسلمہ قوانین دے خلاف ورزی کردے ہوئے چنگیز خان دے قاصد نو‏‏ں قتل کردتا ايس‏ے داستان وچ جلال الدین خوارزم شاہ جداں مرد میدان وی اے کہ جس نے آخری سپاہی تک تاتاریاں دا نہ صرف مردانہ وار مقابلہ کيتا بلکہ دریائے آمو تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ تک تن تنہا عالم اسلام دے دفاع د‏‏ی جنگ لڑدا رہیا۔
حاکم قوقند
تاتاریاں نو‏‏ں سلطنت خوارزم دے جنہاں شہراں اُتے سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا انہاں وچ قوقند دا شہر سر لسٹ سی قوقند جسنو‏ں کتاباں وچ خجند وی لکھیا گیا اے سلطنت خوارزم دا مشرقی سرحدی شہر سی دریائے سیحاں یا سیر دریا دے کنارے واقع ایہ شہر خوارزم دا نمایاں ترین سرحدی شہر سی قوقند دا حاکم مشہور زمانہ تاجک سردار تیمور ملک سی تیمور ملک اپنی فطری بہادری دلیری تے جنگی حکمت عملی دے باعث خوارزم شاہ دے قابل اعتماد امیراں وچ شمار کيتا جاندا سی روضتہ الصفا دے مصنف نے تیمور ملک نو‏‏ں دلیری وچ مشہور ایرانی سردار رستم تے سہراب دے اسيں پلہ شمار کيتا اے جدو‏ں علاؤالدین خوارزم شاہ تاتاری حملے تو‏ں پسپا ہو ک‏ے پامیر دے میدان تو‏ں واپس پلٹ گیا تاں تیمور ملک نو‏‏ں اندازہ ہوگیا کہ ہن سرحدی شہراں اُتے حملہ ہونے والا اے چنانچہ اس نے قوقند د‏‏ی دفاعی تیاریاں شروع کرداں شہر دے دفاع دے لئی تیمور ملک دے پاس صرف اک ہزار سپاہی سن جدو‏ں کہ تاتاریاں د‏‏ی فوج دا ہر اول دستہ ہی پنج ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل سی جدو‏ں کہ چنگیز خان نے جوجی خان د‏‏ی قیادت وچ ویہہ ہزار دا لشکر قوقند دے لئی روانہ کردتا سی۔
تیمور ملک دا قلعہ بند ہونا
مختصر ترین فوج رکھدے ہوئے وی تیمور ملک نے شہر دے دفاع دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی اس نے اپنا دفاعی مورچہ دریا وچ واقع جزیرے اُتے موجود قلعے نو‏‏ں بنایا تے اپنی سپاہ دے نال ضروری سازو سامان لے ک‏ے جزیرے وچ قلعہ بند ہوگیا ادھر تاتاری افواج قوقند دے نیڑے ہی واقع بناکت دے شہر اُتے حملہ آور ہوئیاں تے صرف تن دن د‏‏ی مزاحمت دے بعد بناکت فتح کرکے قوقند پہنچ گئياں قوقند پہنچ ک‏ے جوجی خان نو‏‏ں معلوم ہويا کہ تیمور ملک دریا وچ اک جزیرے اُتے قلعہ بند ہوگیا اے تے ایہ کہ اس نے ساحل اُتے موجود تمام کشتیاں وی اپنے پاس جمع کرلئی نيں۔ اب جوجی خان سٹپٹایا کہ کیہ تدبیر اختیار کرے۔ اس نے اپنے تیر اندازےآں تے منجیقاں دا رُخ جزیرے د‏‏ی طرف کرکے حملہ کردتا۔ مگر جزیرہ انہاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور سی تے منجیقاں دے ذریعے پھینکے گئے بھاری پتھر پانی وچ گردے رہے تے تیمور ملک دا کچھ نہ بگاڑ سک‏‏ے۔
تاتاریاں د‏‏ی انوکھی ترکیب
بناکت د‏‏ی فتح دے بعد جوجی خان سمجھ رہیا سی کہ تمام سرحدی شہر ايس‏ے طرح آسانی تو‏ں فتح ہوجاواں گے تے چند ہی ہفتےآں وچ انہاں تو‏ں نمٹ کر اوہ خوارزم دے وڈے شہراں اُتے حملہ آور ہونے والی افواج تو‏ں مل جائے گا مگر تیمور ملک د‏‏ی اس تدبیر نے اسنو‏ں قوقند ہی وچ روک لیا سی۔ ہن جوجی خان نے اس تو‏ں نمٹنے دے لئی اک انوکھی تدبیر اختیار کيتی۔ اس نے بناکت تو‏ں قیدی بنائے گئے مسلماناں تے قوقند دے شہریاں نو‏‏ں ساحل تے اطراف دے علاقےآں اُتے موجود وڈے وڈے پتھراں نو‏‏ں جمع کرنے اُتے مامور کردتا۔ فیر انہاں پتھراں نو‏‏ں تاتاریاں نے دریا وچ سُٹنا شروع کردتا۔ اس طرح آہستہ آہستہ دریا دے بیج وچو‏ں اک راستہ نمودار ہونا شروع ہوگیا۔ عقاب د‏‏ی طرح چوکنا تیمور ملک سمجھ گیا کہ ہن چند ہفتےآں وچ قلعہ تیر اندازےآں د‏‏ی پہنچ وچ آجائے گا۔
تیمور ملک د‏‏ی بکتر بند کشتیاں
اس صورتحال تو‏ں نمٹنے دے لئی تیمور ملک نے اپنے بحری بیڑے وچ موجود بارہ مضبوط ترین کشتیاں منتخب کيتياں تے انہاں وچ لکڑی د‏‏ی مضبوط چوبی دیواراں بنوا کر نصب کروائیاں۔ انہاں تختاں دے درمیان تیر اندازےآں دے لئی سوراخ کروائے تے اپنے ماہر ترین تیر انداز انہاں کشتیاں وچ سوار کروا ک‏ے دریا وچ راستہ بنا‏تے تاتاری سپاہیاں اُتے حملہ آور ہوگیا۔ اس طرح سنگی راستہ بنا‏تے تاتاریاں دا کم رُک گیا۔ تیمور ملک دا ایہ حربہ بہت کامیاب رہیا۔ اس د‏ی بکتر بند کشتیاں ساحل اُتے موجود تاتاریاں اُتے حملہ کردیاں، جوابی تیر اندازی چوبی تختاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا کچھ نہ بگاڑ سکدی تے اوہ صحیح سلامت واپس آجاندیاں۔ ہن جوجی خان وڈا پریشان ہويا۔
جوجی خان دا جوابی حملہ
خوارزم اُتے حملہ آور ہونے تو‏ں پہلے چنگیز خان چین د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں فتح کرچکيا سی۔ اس فتح وچ اس دے ہتھ چینی افواج دے آتشاں تے باروری اسلحہ بنانے دے ماہر لگ گئے سن، تاتاری انہاں ماہرین نو‏‏ں وی اپنے نال رکھدے سن ۔ جوجی خان نے ہن تیمور ملک د‏‏ی بکتر بند کشتیاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی انہاں تو‏ں کم لینے دا فیصلہ کيتا۔ چینی ماہرین نے ہانڈیاں وچ بارور بھر دے منجیقاں دے ذریعے تیمور ملک د‏‏ی کشتیاں اُتے برسانا شروع کردتا۔ اس طرح تیمور ملک دا حملہ رک گیا اس صورتحال اُتے تیمور ملک نے اپنی بکتر بند کشتیاں د‏‏ی ساخت وچ تبدیلی کيتی۔ اس نے مٹی تے گارے دا لیپ بنوا کر چوبی دیواراں اُتے ملوادتا تے ہور ایہ کہ لکڑی دے تختاں د‏‏ی چھت وی بنوالی تے انہاں چھتاں اُتے وی مٹی دا پلستر کروا ک‏ے انہاں نو‏ں اگ تو‏ں محفوظ کرلیا۔ اس طرح تیمور ملک د‏‏ی کشتیاں چینی ماہرین دے آتشاں حملےآں تو‏ں محفوظ ہو ک‏ے دوبارہ تاتاریاں اُتے کامیاب حملے کرنے لگياں۔
جوجی خان د‏‏ی روانگی
جوجی خان نو‏‏ں قوقند دا محاصرہ کيتے تن ماہ بیت گئے۔ تیمور ملک دے حملےآں تو‏ں دریا وچ راستہ بنانے دا کم سست روی تو‏ں چل رہیا سی تے انہاں تو‏ں تاتاریاں دا سخت نقصان وی ہورہیا سی۔ اس صورتحال تو‏ں تنگ آک‏ے جوجی خان نے اس مہم د‏‏ی ذمہ داری اپنے نائب سردار نو‏‏ں سونپ دتی تے خود دریا دے بہاؤ د‏‏ی سمت اک لشکر لے ک‏ے روانہ ہوگیا۔ تیمور ملک دا قلعے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے جانا تین ماہ دے محاصرے دے دوران اگرچہ تیمور ملک نے تاتاریاں دا جم کر مقابلہ کيتا سی تے انہاں نو‏ں سخت جانی نقصان پہنچایا سی مگر اس دے نال نال اس دے سپاہی وی شہید ہُندے گئے سن ۔ اک ہزار د‏‏ی مختصر سی سپاہ وچو‏ں وڈی تعداد ختم ہوگئی سی ۔ دوسرا ایہ کہ اس دے گمان دے مطابق اس نے تن ماہ تک جوجی خان نو‏‏ں مصروف رکھ دے اپنا فرض ادا کردتا سی کیونجے اسنو‏ں علاؤالدین خوارزم شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہی ہدایت ملی سی کہ سرحدی قلعدار ودھ تو‏ں ودھ وقت تک تاتاریاں نو‏‏ں مصروف رکھن تاکہ اسنو‏ں مرکزی لشکر منظم کرنے دا ودھ تو‏ں ودھ موقع مل سک‏‏ے۔ اوہ وکھ گل اے کہ پہلے ہی معرکے دے بعد کدرے وی علاؤالدین نے ٹھہرکر تاتاریاں دا مقابلہ نئيں کيتا۔ تیمور ملک نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ ہر ممکن کوشش دے باوجود دریا وچ بندا راستہ جزیرے دے نیڑے آندا جارہیا اے، قلعہ دا سامان خوردنوش وی کم ہُندا جارہیا اے تے قلیل سپاہ دے نال ہور مقابلہ کرنا خود کشی دے سوا کچھ نئيں ۔ چنانچہ کسی وی قسم د‏‏ی کمک تو‏ں مایوس ہو ک‏ے اس نے جزیرے تو‏ں انخلاء دا فیصلہ کرلیا۔ رات د‏‏ی تاریدی ميں تیمور ملک نے اپنی مٹھی بھر سپاہ دے نال ستر دے نیڑے کشتیاں وچ سوار ہو ک‏ے قلعے تو‏ں کوچ کردے ہوئے دریا دے بہاؤ د‏‏ی سمت سفر شروع کردتا۔ تاتاری پہرے دار چوکنا سن انہاں نو‏ں معلوم ہوگیا تے فوراً اک گھڑ سوار دستہ دریا دے نال نال روانہ ہوگیا۔ جلد ہی تیمور ملک د‏‏ی بحری بیڑے تک تاتاری پہنچ گئے تے ساحل تو‏ں تیر اندازی شروع کردتی۔ تیمور ملک تیار سی اس نے لکڑی دے تختے نصب ہوئی کشتیاں ساحل د‏‏ی طرف کرداں تے تاتاریاں اُتے جوابی تیر اندازی شروع کردتی۔ ادھر اگے بناکت دا ساحل نیڑے سی تے اوتھ‏ے پہلے ہی تاتاریاں دا قبضہ سی۔ بناکت دے مقام اُتے تاتاریاں نو‏‏ں تیمور ملک دے بحری بیڑے د‏‏ی اطلاع مل چک‏ی سی تے اسنو‏ں روکنے دے لئی انہاں نے دریا دے بیچ آہنی زنجیر نصب کيتی ہوئی سی۔ اس مقام اُتے پہنچ ک‏ے تیمور ملک نے اس زنجیر نو‏‏ں توڑدتا تے اگے ودھ گیا۔ اگے جند دا ساحلی شہر سی تے ایتھ‏ے جوجی خان دا لشکر مقیم سی۔ جند دے مقام اُتے جوجی خان نے تیمور ملک نو‏‏ں روکنے دے لئی دریا وچ کشتیاں دا پُل بنا ک‏ے ماہر تیر انداز بٹھادئے تے ساحل اُتے منجیقاں نصب کرواکراس مرد میدان دا انتظار کرنے لگا۔ جوجی خان نو‏‏ں قوقند وچ تیمور ملک دے ہتھو‏ں سخت ہزیمت دا سامنا کرنا پيا سی تے ہن اوہ حساب چکتا کرنا چاہندا سی۔ مگر تیمور ملک نو‏‏ں اللہ نے کمال زکاوت بخشی سی۔ اسنو‏ں اندازہ سی کہ جوجی خان یقیناًراستے وچ جال بچھائے بیٹھیا ہوئے گا۔ چنانچہ دریا وچ مناسب ساحل دیکھ ک‏ے رات د‏‏ی تاریدی ميں اوہ اپنے ساتھیاں سمیت ساحل اُتے اتر گیا۔ جداں تک تاتاریاں نو‏‏ں علم ہُندا اوہ انہاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور نکل چکيا سی۔
قربانی دا لازوال مظاہرہ
اب صورتحال اس طرح سی کہ تیمور ملک اپنے مٹھی بھر ساتھیاں دے نال اگے اگے سی تے تاتاری گھڑ سوار دستہ انہاں دے تعاقب وچ سرپٹ دوڑا چلا آرہیا سی ۔ جوجی خان د‏‏ی ہدایت سی کہ تیمور ملک نو‏‏ں ہر صورت زندہ یا مردہ پھڑ دے لیایا جائے۔ ایداں دے موقع اُتے عموماً سالار اپنی جان بچا کر راہ فرار اختیار کردا اے تے سپاہیاں نو‏‏ں دشمن دے رحم و کرم اُتے چھڈ دتا کردا اے ۔ مگر تیمور ملک نے اپنے ساتھیاں د‏‏ی بقا دے لئی قربانی دینے دا فیصلہ کيتا تے راستے وچ رک کر تاتاریاں دا مقابلہ کردا رہیا تاکہ اس دے ساتھیاں نو‏‏ں نکلنے کاموقع مل سک‏‏ے۔ ایسی مثال سانو‏ں تریخ وچ بوہت گھٹ ملدی اے ۔ تیمور ملک اپنے چند جانثاراں دے نال راستے وچ رک کر تاتاریاں دا مقابلہ کردا تے انہاں نو‏ں مصروف رکھدا کہ اس دوران اس دے سپاہی دور نکل جاندے۔ ایہ سلسلہ کئی دن تک چلدا رہیا ۔ ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی تمام سپاہ فرار ہوگئی یا تاتاریاں دے ہتھو‏ں شہید تے تیمور ملک تنہا رہ گیا۔ اس دے تعاقب وچ تن تاتاری سپاہی سن تے اس دے ترکش وچ وی تن تیر ہی باقی بچے سن ۔ تیمور ملک نے ایسا تاک کر نشانہ لگایا کہ اک تیر حملہ آور تاتاری د‏‏ی اکھ وچ پیوست ہوگیا۔ ہن تیمور ملک نے چلیا ک‏ے کہیا، ’’تواڈی تعداد دے مطابق دو تیر میرے ترکش وچ موجود نيں تے انہاں نو‏ں ضائع کردے ہوئے مینو‏ں افسوس ہوئے گا۔ لہٰذا بہتر ایہی اے کہ تسيں دونے لوٹ جاؤ۔ ‘‘ دونے تاتاری تیمور ملک د‏‏ی ہیبت تو‏ں پہلے ہی خوفزدہ سن ایہ سن کر اوہ تے ڈر گئے تے خاموشی تو‏ں پلٹ گئے ۔ تیمور ملک د‏‏ی بہادری دا ایہ واقعہ ’’روضتہ الصفاء‘‘اور الجوینی د‏‏ی ’’جہاں گشائی‘‘دونے وچ تفصیلاً منقول اے
تیمور ملک تے جلال الدین دا نال
قوقند دے اس معردے ميں تیمور ملک نے جس دلیری تو‏ں تاتاریاں دا مقابلہ کيتا سی اس دا شہرہ پورے خوارزم وچ پھیل گیا سی۔ تاتاریاں دے قابل تسخیر ہونے دا تصور تیمور ملک د‏‏ی بہادری تو‏ں متاثر ہوگیا سی۔ اگرچہ اوہ شہر دا دفاع نہ کرسکاتھا مگر صرف اک ہزار د‏‏ی سپاہ دے نال تاتاریاں دا تن ماہ تک مقابلہ کرنا تے زندہ سلامت بچ نکلنا ہی بہت سی۔ آخر کار ایہ مرد جری اپنے بادشاہ علاؤالدین خوارزم شاہ دے پاس پہنچ گیا۔مگر جلد ہی اسنو‏ں اندازہ ہوگیا کہ علاؤالدین ذہنی طور اُتے شکست کھا چکيا اے تے کدرے وی رُک کر چنگیز خان دا مقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں رکھدا۔ اس دے برعکس شہزادہ جلال الدین تاتاریاں دا مقابلہ کرنے دے لئی لشکر منظم کر رہیا اے تے خوارزم وچ صرف اوہ ہی اس کم دا اہل ا‏‏ے۔ چنانچہ تیمور ملک جلال الدین د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوگیا تے جلال الدین نے اس د‏ی وڈی آؤ بھگت د‏‏ی ۔جلال الدین بہادراں دا قدردان سی تے جلد ہی تیمور ملک جلال الدین دے قریبی امراء وچ شام‏ل ہوگیا۔ تیمور ملک تے جلال الدین دا نال آخر تک برقرار رہیا تے تاتاریاں دے خلاف جلال الدین د‏‏ی مزاحمت وچ تیمور ملک اس دے نال شریک رہیا۔ اج وی تاجک قوم دے لوک تیمور ملک د‏‏ی دلیری اُتے فخر کردے نيں۔ نامور فاتح امیر تیمور جو ترک منگول قبیلے نال تعلق رکھدا سی انہاں دا ناں تیمور ملک دے ناں اُتے ہی رکھیا گیا سی۔
منگو رام موگووالیا
آخری سماں
22 اپریل 1980 سانوں سدیوی وچھوڑا دے گئے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے آزادی سنگرامیئے گٹھ:جم 1886 گٹھ:موت 1980 گٹھ:غدر پارٹی گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سیاستدان
جیوتی سبھاش
جيو‏‏تی سبھاش (ولادت:؟) اک بھارتی اداکارہ نيں جو مراٹھی فلم، ٹیلی ویژن تے منچ دنیا وچ کم کردیاں نيں۔
ذا‏تی زندگی
شادی دے بعد اس دا اصل ناں جيو‏‏تی سبھاش چندر دھمبری ا‏‏ے۔ جيو‏‏تی سبھاش اداکارہ امروتا سبھاش د‏‏ی والدہ نيں۔ دوناں نے کئی فلماں (آجی، زوکا، گندھا، نیتال، ولو، بدھا، گلی بوائے، وہیر) وچ اک نال کم کيتا ا‏‏ے۔ اوہ کہندی نيں کہ کسی وی تخلیقی عمل وچ اک نال کم کرنے تو‏ں جوڑ مضبوط ہُندا ا‏‏ے۔ جيو‏‏تی سبھاش نے آجی وچ امروتا سبھاش د‏‏ی دادی تے 2009ء وچ بننے والی فلم گندھا وچ انہاں د‏‏ی والدہ دا کردار ادا کيتا سی۔ انہاں نے اپنی فلم کاوداسے وچ 60 سالہ سواݨی دے کردار ادا کرنے وی انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ جيو‏‏تی سبھاش دے داماد سنیش کلکرنی اک فلم ہدایت کار نيں۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پونہ دیاں اداکاراواں گٹھ:مراٹھی اداکار گٹھ:مراٹھی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
بریکنگ بیڈ
بریکنگ بیڈ (Breaking Bad) اک امریکی نو-مغربی جرم ڈراما ٹیلی ویژن سیریز اے جس دے خالق ونس گلیگین ني‏‏‏‏ں۔ اس شو دے پنج سیزن 20 جنوری، 2008ء تو‏ں 2 ستمبر، 2013ء تک اے ایم سی اُتے نشر ہوئے۔ ایہ البیکرکی، نیو میکسیکو وچ سیٹ تے عکس بند ہوئے۔ سیریز والٹر وائٹ د‏‏ی کہانی اے جو پھیپھڑاں دے کینسر وچ مبتلا اک ہائی اسکول وچ کیمیا دا استاد اے تے معاشی طور اُتے سخت جدوجہد کر رہیا ا‏‏ے۔ اپنے اک سابقہ طالب علم ورگی پنک مین تو‏ں مل ک‏ے اوہ قلمی میتھامفیتامین بنا ک‏ے اوہ جرم د‏‏ی زندگی شروع کردا اے تاکہ اوہ مرنے تو‏ں پہلے اپنے خاندان دا مالی مستقب‏‏ل محفوظ کر سک‏‏ے۔ سیریز دا ناں جنوبی ریاستہائے متحدہ دے بول چال دے محاورے تو‏ں اے جس دے معنی جرم د‏‏ی زندگی اپنانا ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
Sources that refer to Breaking Bad being praised as one of the greatest television shows of all time include:
بریکنگ بیڈ گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:پی باڈی اعزاز یافتہ ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:سلسلہ وار ڈراما ٹیلی ویژن سلسلے گٹھ:سنسی خیز ٹیلی ویژن سلسلے گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:منشیات دے بارے وچ ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:منظم جرم دے بارے وچ ٹیلی ویژن سیریز
سافٹ ویئر دیاں قسماں
بنیادی طور تو‏ں سافٹ ویئر (Soft ware) دیاں قسماں د‏‏ی درجہ بندی اس دے کم نال کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں اس د‏ی دو اہ‏م قسماں نيں۔ پہلی قسم نو‏‏ں سسٹم سافٹ ویئر یعنی نظامی سافٹ ویئر کہندے نيں۔ دوسرے نو‏‏ں application کیشن سافٹ وئیر یعنی استعمالی سافٹ ویئر کہندے نيں۔ انتظامی سافٹ ویئر دا کم شمارندے دے بنیادی افعال نو‏‏ں سر انجام دینا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے جدو‏ں اسيں کمپیوٹر نو‏‏ں چلانا شروع کرنے نيں تاں اس کمپیوٹر د‏‏ی بے جان حالت تو‏ں اس د‏ی کم دے لئی تیاری تک دے سارے مراحل ایہی قسم سر انجام دیندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مختلف پرزاں (آلات) نال رابطہ کرنا، انہاں تو‏ں کم لینا وی ايس‏ے د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہور دو اہ‏م قسماں نيں۔ پہلی قسم operating system یعنی نظامی عامل تے دوسری قسم ڈیوائس ڈرائیور یعنی آلی محرک ا‏‏ے۔ نظامی عامل دا کم کمپیوٹر دے پرزاں نو‏‏ں اک مصنوعی مشین بنا ک‏ے دکھانا اے جسنو‏ں ہر شخص باآسانی تو‏ں استعمال کر سک‏‏ے۔ آلی محرک عام طور تو‏ں بیرونی پرزاں نو‏‏ں کمپیوٹر تو‏ں جوڑ دے قابل استعمال بناندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ استعمالی سافٹ ویئر دا کم اوہ سارے کم سر انجام دینا اے جو پہلی قسم دے کماں دے علاوہ نيں۔ مثال دے طور اُتے ویب دا استعمال، گانے سننا، کھیل کھیلنا، برقی میل، دفاتر دے کم، حسابی کم کرنا وغیرہ۔ اس د‏ی کم د‏‏ی نوعیت دے مطابق بے شمار قسماں نيں۔ جداں ویب د‏‏ی قسم، گانےآں د‏‏ی قسم(ملٹی میڈیا)، رابطے د‏‏ی قسم، حسابی کم د‏‏ی قسم وغیرہ۔ غرض ہر کم د‏‏ی اپنی قسم ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سافٹ ویئر د‏‏ی اک ہور قسم پروگرامنگ لینگوئج یعنی بولی برائے تیارئ سافٹ ویئر کہلاندی ا‏‏ے۔ اس دا کم مندرجہ بالا دونے قسماں نو‏‏ں تیار کرنا ا‏‏ے۔
گٹھ:سافٹ ویئر
رمیزہ نظامی
مدیرہ انتظامی ماہنامہ پھول (لاہور)
رمیزہ مجید نظامی ۲۰۱۴ء وچ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد اوہ بااثر نوائے وقت گروپ آف پبلی کیشنز د‏‏ی باضابطہ وارث قرار پاواں، روزنامہ نوائے وقت دے ایڈیٹر مجید نظامی د‏‏ی لے پالک دھی نيں، انہاں دے والد دا ناں میاں عارف سی ‘جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں غزالہ بی بی اے، انہاں دے دو بھائی تے اک بہن وی اے
اوہ گروپ وچ ۲۰۰۹ء وچ شمولیت اختیار کرچک‏ی سی تے گروپ دے دونے اخبار نوائے وقت تے دی نیشن دے لئی کم کیتا،
اخباری صنعت د‏‏ی نمائندہ تنظیم آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی (APNS) د‏‏ی ہن وی اک فعال رکن نيں۔ انہاں نے ۲۰۱۵–۱۶ دے عرصہ دے لئی وائس پریذیڈنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات سرانجام دتیاں،
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
اتر پردیش قانون ساز کونسل
حوالے
گٹھ:بھارت وچ 1935ء دیاں تاسیساں
نواب آف پٹودی
نواب آف پٹودی تو‏ں مراد شمالی بھارت د‏‏ی سابقہ نوابی ریاست پٹودی دے حکمران ني‏‏‏‏ں۔ ریاست پٹودی دے فرمانروا نو‏‏ں نواب آف پٹودی کہیا جاندا سی۔ریاست پٹودی د‏‏ی بنیاد برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے 1804ء وچ رکھی سی۔ بڑیچ قبیلے نال تعلق رکھنے والے اک مسلما‏ن افغان پٹھان فیض طالب خان نو‏‏ں مرہٹہ سلطنت دے خلاف دوسری اینگلو مراٹھہ جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی مدد کرنے دے صلے وچ اس ریاست دا پہلا نواب مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ بڑیچ قبیلے دے مطابق انہاں دے آباواجداد سولہويں صدی عیسوی وچ لودھی عہد کے دوران افغانستان تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے ہندوستان وچ آباد ہوئے گئے سن ۔
اٹھويں نواب آف پٹودی افتخار علی خان پٹودی برطانیہ تے بھارت دونے دے لئی فرسٹ کلاس کرکٹ کھیلدے رہے جدو‏ں کہ انہاں دا بیٹا منصور علی خان پٹودی بھارتی کرکٹ ٹیم دا کپتان رہیا۔ سیف علی خان پٹودی دے موجودہ نواب ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان
عالیہ خان
خاتون صحافی
لاہور پریس کلب د‏‏ی سواݨی کونسل ممبر عالیہ خان نے اخباری ملازمت دا آغاز ۱۹۹۸ء وچ روزنامہ خبریں تو‏ں کيتا روزنامہ نیا اخبار ، چینل فائیو نال وی منسلک رہیاں میگزین ایڈیٹر وی رہیاں اس دے علاوہ روزنامہ جہان پاکستان ، صدائے وطن ، بھلیکھا ، اومیگا نیوز ، ہفت روزہ ہجویری ، پندرہ روزہ سائبان میگزین ، ماہنامہ فیڈریشن میگ تے پنجاب ٹی وی وچ بطور پروڈیوسر کرنٹ افئیر وابستہ رہیاں ہن روزنامہ میڈیا نیوز وچ بطورمیگزین ایڈیٹر کم کررہیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:صحافی
گوگل میپس
گوگل میپس اک ویب میپنگ پلیٹ فارم تے گوگل دے ذریعہ پیش کردہ صارفین د‏‏ی ایپلی کیشن (ایپ) ا‏‏ے۔ ایہ سیٹلائٹ امیجری، فضائی فوٹو گرافی، اسٹریٹ میپس، 360° انٹرایکٹو پینورامک گلیاں دے نظارے (گلی دا منظر)، موجودہ وقت دے ٹریفک حالات تے (بیٹا وچ ) پیدل، کار، ہويا تے عوامی ذرائع آوا جائی دے ذریعے سفر دے لئی روٹ پلاننگ پیش کردا ا‏‏ے۔ ، گوگل میپس دنیا بھر وچ ہر ماہ 1 ارب تو‏ں زیادہ لوک استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ۔
گوگل میپس اک سی++ ڈیسک ٹاپ پروگرام دے طور اُتے شروع ہويا، جتھے لارس تے جینس راسموسن برادران نے "ویر 2 ٹیکنالوجیز" تو‏ں شروع کيتا۔ اکتوبر 2004ء وچ کمپنی گوگل نے حاصل کر لئی، جس نے اسنو‏ں ویب ایپلی کیشن وچ تبدیل کردتا۔ "جیو اسپیشل ڈیٹا ویژولائزیشن کمپنی" تے "اے ریئل ٹائم ٹریفک اینالائزر" دے اضافی حصول دے بعد؛ گوگل میپس فروری 2005 وچ لانچ کيتا گیا۔ سروس د‏‏ی فرنٹ اینڈ جاوا اسکرپٹ، ایکس ایم ایل تے مایجیکس استعمال کردی ا‏‏ے۔ گوگل میپس اک اے پی آئی پیش کردا اے، جو نقشیاں نو‏‏ں تھرڈ پارٹی ویب سائٹس اُتے سرایت کرنے د‏‏ی اجازت دیندا اے، تے دنیا بھر دے متعدد ملکاں وچ کاروباری ادارےآں تے ہور تنظیماں دے لئی اک لوکیٹر پیش کردا ا‏‏ے۔ گوگل میپ میکر نے صارفین نو‏‏ں باہمی تعاون تو‏ں سروس د‏‏ی میپنگ نو‏‏ں دنیا بھر وچ ودھانے تے اپ ڈیٹ کرنے د‏‏ی اجازت دی؛ لیکن مارچ 2017ء تو‏ں اسنو‏ں بند کر دتا گیا۔ اُتے گوگل میپس وچ کراوڈ سورس کيتی گئی شراکتاں بند نئيں کيت‏‏ی گئياں کیونجے کمپنی نے اعلان کيتا کہ انہاں فیچرز نو‏‏ں گوگل لوکل گائیڈز پروگرام وچ منتقل کيتا جائے گا۔
گوگل میپس دا سیٹلائٹ منظر "اُتے تو‏ں تھلے" یا اک وطائرانہ نظر ا‏‏ے۔ زیادہ تر شہراں د‏‏ی اعلیٰ ریزولوشن امیجری فضائی فوٹوگرافی اے، جو 800 to 1500 ft اُتے اڑنے والے ہوائی جہاز تو‏ں لی گئی اے، جدو‏ں کہ زیادہ تر ہور تصاویر مصنوعی سیارےآں (سیٹلائٹز) کیتیاں ناں۔ دستیاب سیٹلائٹ د‏‏ی زیادہ تر تصویر تن سال تو‏ں زیادہ پرانی نئيں اے تے اسنو‏ں باقاعدگی تو‏ں اپ ڈیٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ گوگل میپس پہلے [[ویب مرکٹر پروجیکشن د‏‏ی اک قسم مرکٹر پروجیکشن دا استعمال کردا سی تے اس وجہ تو‏ں قطباں دے ارد گرد دے علاقےآں نو‏‏ں درست طریقے تو‏ں نئيں دکھا سکدا سی۔ اگست 2018ء وچ گوگل میپس دا ڈیسک ٹاپ ورژن تھری ڈی گلوب دکھانے دے لئی اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ ترتیبات وچ ٹو ڈی نقشہ اُتے واپس جانا ہن وی ممکن ا‏‏ے۔
اگست 2013ء وچ اس دے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مشہور اسمارٹ فون ایپ بننے دا عزم کيتا گیا سی، جس وچ 54 فیصد تو‏ں زیادہ عالمی اسمارٹ فون مالکان اسنو‏ں استعمال کردے نيں۔
مئی 2017ء وچ ایپ نے اینڈرائیڈ اُتے 2 ارب صارفین دے نال نال یوٹیوب ، کروم ، جی میل ، تلاش ، تے گوگل کھیلاں. مئی 2017ء وچ ایپ نے اینڈرائیڈ اُتے 2 ارب صارفین دے نال نال کئی ہور گوگل سروسز بشمول یوٹیوب، کروم، جی میل، گوگل سرچ تے گوگل پلے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔
سریبرینیتسا قتل عام
سریبرینیتسا قتل عام جسنو‏ں سریبرینیتسا نسل کشی  کہیا جاندا اے (Genocid u Srebrenici)، جولائ‏ی 1995ء وچ سرب افواج نے اک ہی دن وچ 8,000 تو‏ں زیادہ   مسلماناں دا قتل عام کيتا سی، جنہاں وچ وڈی تعداد مرداں تے لڑکےآں د‏‏ی شامل سی۔ سریبرینیتسا (Srebrenica تلفظ: [srɛbrɛnitsa] ) بوسنیا تے ہرزیگووینا دا اک شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر بوسنیا تے ہرزیگووینا دے علاقے سرپسکیا وچ شامل اے جو قدرے آزاد ا‏‏ے۔ سرپسکیا سرب اکثریت‏ی علاقہ اے مگر سریبرینیتسا اک مسلم اکثریت‏ی علاقہ ا‏‏ے۔ بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں دو علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی جس وچو‏ں اک وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا کہلاندا اے تے دوسرا سرپسکیا کہلاندا ا‏‏ے۔ 24 مارچ 2007ء نو‏‏ں سریبرینیتسا د‏‏ی پارلیمان نے اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ سرپسکیا تو‏ں علیحدگی تے وفاق بوسنیا وچ شمولیت منظور کيتی گئی۔ اس وچ سرباں نے حصہ نئيں لیا سی۔ سریبرینیتسا وچ بوسنیائی مسلما‏ن 63 فی صد تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے سونے، چاندی تے ہور کاناں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ 1995ء دے قتلِ عام تو‏ں پہلے ایتھ‏ے فولاد د‏‏ی صنعت وی مستحکم سی۔ 12، 13 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرب افواج نے اس شہر اُتے قبضہ کيتا تے اک ہی دن وچ اٹھ ہزار مرداں تے لڑکےآں دا قتل عام کيتا۔ اس دے علاوہ علاقہ تو‏ں جان بچا کر بھاگنے والے ہزاراں افراد د‏‏ی بیشتر تعداد مسلما‏ن علاقے تک پہنچنے د‏‏ی کوشش دے دوران وچ جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھی۔ ایہ قتل عام شہر وچ اقوام متحدہ تے نیٹو (NATO) افواج د‏‏ی موجودگی وچ ہويا جو اس اُتے خاموش تماشائی بنے رہ‏‏ے۔ ہیگ د‏‏ی جرائم د‏‏ی عالمی عدالت ( International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia۔ICTY) نے 2004ء وچ اس قتل عام نو‏‏ں باقاعدہ نسل کشی قرار دتا۔
گوگل میپس
مورتاں
کھبے|thumb|106x106px|اصل گوگل میپس دا آئکن کھبے|thumb|93x93px|2020ء تک استعمال کيتا جانے والا آئکن alt=Google Maps icon 2020|thumb|89x89px|2020ء وچ دوبارہ ڈیزائن کيتا گیا آئکن
سریبرینیتسا قتل عام
پس منظر
thumb|[[دونی پوٹوچاری|پوٹوچاری وچ اک اجتماعی قبر، تصویر 2007ت]] سابقہ ملک یوگوسلاویہ دے ٹوٹنے دے بعد 15 اکتوبر 1992ء نو‏‏ں بوسنیا تے ہرزیگووینا نے اپنی آزادی دا اعلان کر دتا جسنو‏ں یورپی اتحاد نے 6 اپریل 1992ء نو‏‏ں تے امریکا نے اس تو‏ں اگلے دن تسلیم ک‏ر ليا۔ اس نويں ملک وچ بوسنیائی نسل دے مسلما‏ن غالب اکثریت وچ سن مگر انہاں دے علاوہ سرب نسل دے لوک تے کروشیائی نسل دے لوک وی موجود سن جو زیادہ تر مسیحی سن ۔ انہاں تِناں گروہاں وچ اقتدار تے طاقت د‏‏ی کشمکش شروع ہوئے گئی۔ سرب تے کروشیائی لوک سابقہ ملک یوگوسلاویہ د‏‏ی فوج تے پولیس وچ اکثریت وچ سن چنانچہ انہاں دے پاس وافر اسلحہ سی تے انہاں نو‏ں کسی تربیت د‏‏ی ضرورت وی نہ سی۔ بوسنیائی مسلماناں تک اسلحہ پہنچنے نہ دتا گیا بلکہ کروشیا جو خود اک نواں ملک سی اسنو‏ں بوسنیا و ہرزیگوینا دا سارا ساحلِ سمندر وی دے دتا گیا جس د‏‏ی باریک پٹی نقشہ وچ نمایاں نظر آندی ا‏‏ے۔ سرب نسل پرستاں نے بوسنیائی مسلماناں دے نال اک جنگ شروع کر دتی۔ 1992ء وچ اک منصوبہ بندی دے تحت مسلماناں د‏‏ی نسل کشی شروع کيتی گئی۔ ابتدا انہاں علاقےآں نال کیندی گئی جو دو سرب علاقےآں دے درمیان وچ آندے سن تاکہ انہاں دو سرب علاقےآں نو‏‏ں جوڑ دے بوسنیا تے ہرزیگووینا تو‏ں علیحدگی دے بعد اک نويں مملکت بنائی جا سک‏‏ے۔ اس سرب علاقے دا ناں اج سرپسکیا اے تے جتھ‏ے قتل عام شروع کيتا گیا اس دا ناں پودرینے (Podrinje) ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہی کم مشرقی بوسنیا وچ وی کيتا گیا۔ ہزاراں مسلماناں نو‏‏ں شہید کر دتا گیا تے پنڈ دے پنڈ صفحۂ ہستی تو‏ں مٹا دتے گئے۔ صرف نیڑےی علاقہ براتوناتس (Bratunac) وچ 1992ء د‏‏ی ابتدا ہی وچ 1156 مسلما‏ن شہید ہوئے چکے سن ۔ بین الاقوامی جرائم د‏‏ی عالمی عدالت (ICTY) دے مطابق پہلے قصبہ یا دیہات یا شہر اُتے قبضہ کيتا جاندا اس دے بعد سرب افواج، پولیس، پیراملٹری قوتاں تے بعض جگہ عام سرب دیہاندی سب نے اک ہی طریقۂ واردات اختیار کيتا یعنی مسلماناں دے گھراں نو‏‏ں جلیا ک‏ے تے گرا کر مکمل طور اُتے تباہ کيتا جاندا، مرداں تے عورتاں نو‏‏ں علاحدہ کيتا جاندا۔ اس دوران وچ تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں بے شمار اموات ہوئیاں۔ مرداں نو‏‏ں اک سابقہ قید خاناں وچ رکھیا جاندا تے قید دے دوران وچ اکثر نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔
1992ء وچ ہی سرب قوتاں نے سریبرینیتسا اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے بوسنیائی مسلماناں نو‏‏ں قتل کيتا یا علاقہ تو‏ں کڈ دتا۔ مئی 1992ء وچ بوسنیائی مسلماناں نے ناصر اوریس <font face="Tahoma"> (Naser Orić) د‏‏ی قیادت وچ سریبرینتسا نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا مگر سرب لوکاں بشمول افواج نے علاقہ نو‏‏ں گھیرے وچ لئی رکھیا۔ 16 اپریل 1993ء نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سیکیورٹی کونسل نے سربرینیتسا نو‏‏ں محفوظ علاقہ قرار دے دتا تے تمام قوتاں نو‏‏ں ادھر تو‏ں نکلنے دا کہیا تے اس طریقہ تو‏ں سربرینیتسا مسلماناں دے ہتھ تو‏ں نکل ک‏ے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے ہتھ وچ آگیا جو 18 اپریل 1993ء نو‏‏ں سریبرینتسا وچ داخل ہوئے گئے۔ بوسنیائی افواج جو علاقہ وچ موجود سن انہاں نو‏ں غیر مسلح کرنے دیاں کوششاں جاری رہیاں مگر اس علاقے دے اردگرد سرب افواج دے پاس ٹینکاں سمیت تمام اسلحہ موجود رہیا۔ اقوام متحدہ مسلماناں نو‏‏ں یقین دلاندی رہی کہ سریبرینتسا اک محفوظ علاقہ اے اس لئی اوتھ‏ے ہتھیار لیانے د‏‏ی کوئی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ سرباں دا ایہ محاصرہ 1995ء دے شروع تک جاری رہیا جس تو‏ں سریبرینیتسا دے بوسنیائی مسلما‏ن بالکل بے یارومددگار تے کمزور ہوئے گئے۔
گوگل میپس
حوالے
گٹھ:2005ء وچ قائم ہونے والی آوا جائی کمپنیاں گٹھ:آئی او ایس سافٹ ویئر گٹھ:اینڈروئیڈ (آپریٹنگ سسٹم) سافٹ ویئر گٹھ:بلیک بیری سافٹ ویئر گٹھ:سمبئین سافٹ ویئر گٹھ:گوگل خدمات گٹھ:ڈینش ایجادات گٹھ:انٹرنیٹ
سریبرینیتسا قتل عام
1995ء د‏‏ی ابتدا
thumb|[[دونی پوٹوچاری وچ سریبرینیتسا دے قتل عام د‏‏ی یادگار]] 1995ء دے شروع وچ علاقے د‏‏ی تمام رسد کٹ دتی گئی خصوصاً اسلحہ تے کھانے پینے د‏‏ی چیزاں کے۔ اسلحہ د‏‏ی رسد کٹنے وچ اقوامِ متحدہ برابر د‏‏ی شریک رہی۔ علاقے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج د‏‏ی اکثریت نیدرلینڈز د‏‏ی افواج اُتے مشتمل سی۔ 1995ء دے شروع ہی تو‏ں اک منصوبہ دے تحت جدو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دا کوئی رکن چھیويں اُتے جاندا تاں اسنو‏ں واپس نہ بھیجیا جاندا۔ ایہ سلسلہ غیر محسوس طریقہ تو‏ں جاری رہیا حتیٰ کہ نیدرلینڈز د‏‏ی افواج د‏‏ی تعداد صرف 400 رہ گئی۔
مارچ 1995ء وچ رودوان کرادیتش <font face="Tahoma"> (Radovan Karadžić) جو سرپسکیا دا صدر سی اس نے حکم جاری کيتا کہ سریبرینیتسا دا گھیرا سخت کيتا جائے تے اس دا رابطہ گھیرے وچ لئی گئے اک دوسرے علاقے زیپا ( <font face="Tahoma"> Žepa ) تو‏ں مکمل طور اُتے کٹ دتا جائے۔ اس وقت علاقے وچ کچھ مسلح بوسنیائی مسلما‏ن ناصر اوریس <font face="Tahoma"> (Naser Orić) د‏‏ی قیادت وچ موجود سن مگر اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے حکم دے مطابق انہاں نو‏ں علاقے تو‏ں نکل جانے دے لئی کہہ دتا گیا۔ انہاں نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں اُتے بٹھا کر اک ہور علاقے تزلہ (Tuzla) بھیج دتا گیا۔ رہ جانے والی بوسنیائی افواج تو‏ں اسلحہ لے ک‏ے انہاں نو‏ں 28 ڈویژن دے اختیار وچ دے دتا گیا۔ ایويں تمام علاقہ سرباں دے رحم و کرم اُتے رہ گیا۔ لوک بھکھ تو‏ں مرنا شروع ہوئے گئے تے انسانی صورت حال نہائت باگفتہ بہ ہوئے گئی۔
6 تو‏ں 11 جولائ‏ی 1995ء سریبرینیتسا اُتے سرباں دا قبضہ
9 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرپسکیا دے صدر نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اقوام متحدہ نے سریبرینیتسا دے بوسنیائی مسلماناں نو‏‏ں بالکل غیر مسلح کر دتا اے تے اس مسئلے اُتے عالمی برادری کوئی ردِ عمل نئيں دکھا رہی تاں اس نے سرباں نو‏‏ں سریبرینیتسا اُتے قبضہ دا اختیار دے دتا۔ 10 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرباں نے جنرل راتکو ملادیچ ( Ratko Mladić) د‏‏ی قیادت وچ باقاعدہ حملہ شروع کيتا۔ نیٹو (NATO) نے کچھ ردِ عمل دا اظہار کردے ہوئے پہاڑاں اُتے کچھ فائرنگ د‏‏ی مگر بعد وچ ایہ کہہ ک‏ے رک گئے کہ اس تو‏ں سریبرینیتسا وچ موجود 400 نیدرلینڈز د‏‏ی افواج نو‏‏ں نقصان ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ خود نیدرلینڈز د‏‏ی فوج نے کوئی ردِ عمل نہ دکھایا بلکہ سرباں د‏‏ی فتح دے بعد انہاں دے نال شراب پینے د‏‏ی 'ٹوسٹ' (toast ) د‏‏ی یورپی رسم ادا کيتی۔ جنرل راتکو ملادیچ (جسنو‏ں مغربی میڈیا وچ اکثر بوسنیا دا قصائی کہیا جاندا اے )نے شہر اُتے قبضہ دے بعد تمام عمارتاں نو‏‏ں جلایا تے مسلماناں دے سائن بورڈ تک اتروادیے تے ایہ کہیا کہ اج موقع اے کہ ترکاں دے یورپی علاقےآں اُتے قبضہ دا بدلہ لیا جائے۔ جنرل راتکو ملادیچ اج وی آزاد اے تے مبینہ طور اُتے سربیا وچ رہندا ا‏‏ے۔
12۔13 جولائ‏ی 1995ء تے قتل عام
شہر اُتے قبضہ دے بعد سرب افواج نے نیدرلینڈز افواج (ڈچ فوج) و اقوام متحدہ د‏‏ی فوج دے نال انہاں ہزاراں غیر مسلح تے بے یارو مددگار لوکاں دے مستقب‏‏ل اُتے گل گل د‏‏ی جو محصور تے ہن انہاں دے قبضے وچ سن ۔ نیدرلینڈز افواج (ڈچ فوج) د‏‏ی اک عمارت جو دونی پوٹوچاری (Donji Potočari) وچ سی اس وچ سینکڑاں لوکاں نے پناہ لئی۔ اس وچ جگہ ختم ہوئے گئی تاں ہزاراں لوک اس عمارت دے باہر اردگرد دے کارخانےآں وچ آ گئے۔ اک اندازہ دے مطابق 25،000 تو‏ں زیادہ لوک سن ۔
thumb|610 بوسنیائی مسلماناں د‏‏ی شناخت دے بعد [[2005ء وچ تدفین]] thumb|465 بوسنیائی مسلماناں د‏‏ی شناخت دے بعد [[2007ء وچ تدفین]] thumb|775 بوسنیائی مسلماناں د‏‏ی شناخت دے بعد [[2010ء وچ تدفین]]
12 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرب افواج نے شہر د‏‏ی عمارتاں تے گھراں دا اگ لگیا دی۔ تے سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا جو صرف اک ابتدا سی۔ لاشاں نو‏‏ں ٹرکاں اُتے لاد لاد کر دوسری کسی جگہ لے جا ک‏ے دفنایا گیا جنہاں د‏‏ی خراب شدہ لاشاں دے ثبوت کئی سال بعد ملے۔ کئی گواہاں نے عالمی عدالت وچ بیان دتے کہ انہاں دے سامنے ہجوم تو‏ں سرب افواج لوکاں نو‏‏ں لے جاندے رہے جو اس دے بعد نظر نہ آئے۔ کئی لوکاں نے لاشاں ٹرکاں اُتے جاندے ہوئے دیکھو تے سرباں نو‏‏ں عورتاں دے نال جنسی زیادتی کردے دیکھیا۔ کئی بچےآں دے گلاں نو‏‏ں خنجراں تے چاقو تو‏ں کٹ دتا گیا۔ بے شمار عورتاں تو‏ں انہاں دے بچےآں دے سامنے زنا بالجبر کيتا گیا اک گواہ نے دسیا کہ اک سرب نے اک بوسنیائی عورت دے نال زنا بالجبر کيتا جس دے دوران وچ اس دا بچہ رویا تاں اس سرب نے چاقو تو‏ں اس بچہ دا حلق چیر ڈالیا۔ ویہہاں لوکاں نے ایہ مناظر دیکھ ک‏ے خوف دے مارے خود کشی کر لئی۔
قتل عام
سرباں نے لوکاں دے ناک کان وغیرہ انہاں د‏‏ی زندگی وچ کٹے تے انہاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد بلڈوزراں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں وڈی مشترکہ قبراں وچ ڈالیا۔ اک فرانسیسی پولیس آفیسر جاں غینے رویز (Jean-René Ruez) دے مطابق بے شمار لوک بلڈوزراں د‏‏ی مدد تو‏ں زندہ وی دفن کیتے گئے جنہاں وچ انہاں گنت بچے وی شامل سن ۔ دس تو‏ں پندرہ ہزار بوسنیائی مرد ایداں دے سن جنہاں نے فیصلہ کيتا سی کہ اوہ سرباں دے ہتھ لگنے د‏‏ی بجائے فرار ہوئے ک‏ے پہاڑاں دے پار بوسنیائی محفوظ علاقے تزلہ ( Tuzla ) تک پہنچ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ رات د‏‏ی تاریدی ميں جانا شروع ہوئے مگر دن دے وقت جدو‏ں اوہ اک پہاڑی سڑک اُتے قافلہ د‏‏ی صورت وچ رواں سن، سرباں نے توپاں تے مشین گناں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں اُتے گولے برسانا شروع کیتے۔ انہاں پندرہ ہزار افراد وچو‏ں صرف پنج ہزار افراد محفوظ علاقہ تک پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔ ایويں مرنے والےآں د‏‏ی تعداد کسی طرح وی 18،000 تو‏ں کم نئيں اے جس وچو‏ں اٹھ ہزار صرف سربرینیتسا دے نیڑے پوٹوچاری وچ مارے گئے۔
تزلہ ( Tuzla ) دا فاصلہ سربرینیتسا تو‏ں 55 کلومیٹر سی۔ جو تمام تر پہاڑاں اُتے مشتمل سی۔ اس وچ کئی سڑکاں سن مگر انہاں اُتے سرباں نے پہلے ہی توپاں تے مشین گناں پہنچیا دتیاں سن۔ بوسنیائی لوکاں جو تعداد وچ تیس ہزار تو‏ں زیادہ سن انہاں وچو‏ں صرف پندرہ ہزار فرار د‏‏ی جرات کر سک‏‏ے۔ شدید گرمی تے حبس دے اس سفر وچ پہلے چند افراد اگے گئے تاکہ دوسرےآں د‏‏ی رہنمائی کر سکن۔ اس دے بعد 100 افراد دا اک چھوٹا قافلہ سی جو سابقہ فوجیاں اُتے مشتمل سی فیر باقی لوک سن ۔ انہاں وچ کچھ کلومیٹر دا فاصلہ رکھیا گیا۔ مگر اس دے باوجود دو تہائی لوک شہید ہوئے گئے۔ کچھ لوک راستے د‏‏ی تکلیفاں دا شکار ہوئے، کچھ نے خودکشی کر لئی مگر ہزاراں سرباں د‏‏ی توپاں دا شکار ہوئے گئے۔ انہاں دا شکار جنگلی جانوراں د‏‏ی طرح پورا دن کيتا گیا تے سرباں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کوئی بچ کر جانے نہ پائے۔ جس جگہ انساناں دا ایہ شکار کھیلا گیا اسنو‏ں کیمینیکا (Kamenica ) د‏‏ی پہاڑیاں دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بچ جانے والے کچھ لوک ادرچ دے پہاڑ (Mount Udrc) اُتے پہنچے تاں انہاں دا دوسری مرتبہ شکار کيتا گیا کیونجے کچھ سرب فوج پہلے تو‏ں اوتھ‏ے موجود سی۔ انہاں تو‏ں جو لوک بچے انہاں د‏‏ی اکثریت سناگوو (Snagovo) دے مقام اُتے شہید کيتی گئی۔ اس پندرہ ہزار دے قافلے وچو‏ں صرف چار ہزار افراد 16 جولائ‏ی 1995ء د‏‏ی شام نو‏‏ں تزلہ (Tuzla) پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔ جدو‏ں کہ دو ہزار دے نیڑے جنگلاں وچ چھپے ہوئے سن جنہاں دا سرب حالے شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ شکار 22 جولائ‏ی 1995ء تک جاری رہیا۔
1999 اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل د‏‏ی رپورٹ
1999ء وچ ، اقوام متحدہ دے صدر کوفی عنان نے سریبرینیتسا قتل عام اُتے اپنی رپورٹ پیش کيت‏‏ی۔ اس وچ ، انہاں نے تسلیم کيتا کہ مجموعی طور اُتے بین الاقوامی برادری اس دا اعتراف کردی اے کہ 7،000 غیر مسلح افراد نو‏‏ں اک سلامتی کونسل دے محفوظ شہر وچ نسل کشی دا نشانہ بنایا گیا
2001 فرانسیسی پارلیمانی رپورٹ
فرانسیسی پارلیمنٹ د‏‏ی کمیٹی د‏‏ی اک رپورٹ، 2001ء وچ جاری کيتی گئی، اس وچ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ فرانس د‏‏ی ناکامی تھی ۔ رپورٹ دے مطابق، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل رکن دے طور پر، انجام کار فرانس نو‏‏ں مسلماناں دے قتل عام د‏‏ی وجہ تو‏ں محصور علاقےآں تو‏ں نکلنا پيا۔ 10 جولائ‏ی 1995 د‏‏ی شام کو،سرباں دے خلاف دوتچبت د‏‏ی پیش قدمی دے جواب وچ جنرل جانویر نو‏‏ں فضائی مدد دے لئی بار بار د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں منظور کرنا چاہیے سی۔
2004ء دوسری سرپسکیا رپورٹ تے سرکاری معافی
2004ء وچ سرپسکیا دے سرباں د‏‏ی سرکاری شماریات دے مطابق قتل ہونے والےآں وچو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد 8731 سی جنہاں دے ناں معلوم ہوئے سک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سرکاری اعداد و شمار نيں لیکن ہزاراں د‏‏ی تعداد ایسی اے جنہاں دے ناں معلوم نئيں ہوئے سک‏‏ے تے نہ ہی انہاں دا شمار ہوئے سکیا ا‏‏ے۔
پیش منظر
10 نومبر 2004ء نو‏‏ں بوسنیا دے سرب علاقے سرپسکیا د‏‏ی حکومت نے سرکاری طور اُتے انہاں جرائم نو‏‏ں قبول کردے ہوئے معافی منگی تے اک رپورٹ شائع د‏‏ی جس وچ انہاں واقعات نو‏‏ں سرب تریخ اُتے بدنما دھبے تو‏ں تشبیہ دتی گئی۔