cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مہاراجا رنجیت سنگھ
انگریزاں نال معاہدہ امرتسر دے مگروں ، جس چ صرف ایہہ طے پایا سی کہ سکھ سلطنت تے برطانوی ہند وشکار دریائے ستلج سرحد ہوئے گئی ۔ اس نال رنجیت سنگھ لامحالہ طور تے دریائے ستلج دے لہندے چ علاقےآں دا حکمران بن گئیا ۔ پر کئی چھوٹیاں چھوٹیاں خودمختار ریاستاں یاں راجواڑے ، جداں راولپنڈی ، پشاور ، ملتان ، کشمیر تے سیالکوٹ وغیرہ موجود سن جنہاں تے افغانی یاں مقامی سردار حکومت کردے سن ۔ رنجیت سنگھ سبتوں پہلے کانگڑہ دی وادی ول گیا ، جس نوں راجہ سنسار چند توں گورکھےآں نے کھو لیا سی ۔ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں وادی کانگڑا چ گورکھےآں نال لڑ رہیاں سن تے گورکھا آگو امر سنگھ تھاپا میدان جنگ توں فرار ہو گئیا تے فتح سکھاں دے ہتھ آئی ۔ رنجیت سنگھ قلعے چ گیا تے اوتھے شاہی دربار لایا جس چ پہاڑی ریاستاں ، چامبا (چمبہ) ، نورپور ، کوٹلہ ، شاہپور ، گولیر ، منڈی ، سوکت تے کولو دے سردار شامل ہوئے ۔ دیسا سنگھ مجیٹھیا نوں رنجیت سنگھ نے کانگڑہ دا گورنر مقرر کیتا ۔
ایسے دوران افغانستان دے بادشاہ شاہ شجاع نوں کشمیر دے افغانی گورنر عطا محمد خان نے گرفتار کر لیا ۔ شاہ شجاع دی بیوی وفا بیگم رنجیت سنگھ دے کول پہنچی تے اپنے شوہر نوں بازیاب کروان دی درخواست کیتی ۔ رنجیت سنگھ کوہ نور ہیرا حاصل کرنا چاہندا سی اس لئی اوہ راضی ہو گئیا ۔ وفا بیگم دیاں فوجاں نال ہری سنگھ نلوا دی فوج تے دوجے دستے بھیجے گئے ۔ ۱۸۱۲ء دے اخیر چ سکھ تے افغان فوجاں پیر پنجال ٹپ کے کشمیر دی وادی چ داخل ہو گیاں ۔ شاہ شجاع نوں سردار نہال سنگھ اٹاریوالا نے اک زیر زمین پناہ گاہ توں بازیاب کروایا لیا ۔ ہری سنگھ نلوا نوں رنجیت سنگھ نے کشمیر دا نواں گورنر مقرر کر دتا ۔ شاہ شجاع نے رنجیت سنگھ نوں اپنے گھر مدعو کیتا ۔ وعدے دے مطابق اک خدمت گار اک پیکٹ لے گے آیا ۔ رنجیت سنگھ پرشوق نظراں نال کوہ نور ہیرے نوں پیکٹ نوں کھول کے کڈیا جاندا دیکھ رہا سی ۔ اوہ خوشی نال آپے توں باہر ہو گیا جدوں کوہ نور ہیرا اسدی ہتھیلی تے رکھیا گیا ۔ اوس ویلے اس ہیرے دی قیمت ۶ کروڑ روپیہ سی ۔ ایہہ ہیرا اج کل انگلستان چ اے تے ملکہ برطانیہ ایلزبتھ II دے تاج چ لگیا ہویا اے ۔
ملتان دا قلعہ نواب مظفر خان علاقے دے چند اک مضبوط تریں قلعےآں چوں اک سی ۔ تے نواب نے بوہت بہادری نال ملتان دا دفاع کیتا ۔ کھڑک سنگھ دیاں فوجاں اس دے دوالے کھڑیاں سن پر اوہناں نوں قلعہ فتح کرن دی کوئی راہ نئیں لبھ رہی سی ۔ رنجیت سنگھ نے اک وڈی توپ زمزمہ اکالی پھولا سنگھ دی نہینگ رجمنٹ نال بھیجی ۔ [[زمزمہ نے موثر گولے سٹے تے شہر قلعے دا پھاٹک اڑا دتا ۔ اکالی پھولا سنگھ نے اچانک پیش قدمی کر کے قلعے تے مل مار لیا ۔ مٹیالی داڑھی آلا نواب مظفر خان ہتھ چ تلوار پھڑے اسدے راہ چ لڑں لئی کھڑا سی تے لڑدا ہویا شہید ہو گیا ۔ اسدے ۵ پتر وی لڑدے ہوئۓ مارے گئے ۔ دو بچ جان آلے پتراں نوں رنجیت سنگھ نے جاگیراں دتیاں ۔ اینہاں دیاں اولاں اج وی پاکستان اینہاں علاقےآں دیاں مالک نیں ۔ شہزادہ کھڑک سنگھ نے جودھ سنگھ خالصہ نوں ۶۰۰ دی نفری نال ملتان دے قلعے دی حفاظت لئی چھڈیا ۔ ہن رنجیت سنگھ دی دکھنی سرحد ملتان سی ۔ ۱۸۱۸ء چ رنجیت سنگھ نے روہتاس ، راولپنڈی تے حسن ابدال وی فتح کر لئے ۔ فیر اسنے دریاۓ سندھ پار کر کے پشاور تے مل مارن دے منصوبے تشکیل دتے ۔ ۱۸۱۹ء چ رنجیت سنگھ نوں سرینگر تے مڑ حملہ کرنا پیا ۔ اس واری اسنے دیوان موتی داس نوں گورنر بنایا تے شام سنگھ اٹاریوالا ، جوالا سنگھ پڈھانیا تے مسار دیوان چند نوں وادی چ مہماں لئی مدد لئی چھڈ آیا ۔ سکھ سلطنت دے دوارن دس گورنراں نے وارو وار کشمیر دا انتظام سمبھالیا ۔ جنہاں چوں اک شہزاڑہ شیر سنگھ سی جسنے سکھ سلطنت دے جھنڈے نوں لداخ تک لہرایا ۔ لداخ دی وادی دی فتح نال ، جہڑی کہ بوہت جنگی اہمیت دی حامل سی ، سرحداں چین دے اثر توں محفوظ ہو گئیاں ۔ شیر سنگھ نے جنرل زوراور سنگھ تبت ول پیش قدمی لئی گھلیا ۔ گورو تے روڈوک تے مل مار لیا گیا تے سکھ فوج نے حملہ کر دتا ۔ تبت دی حکومت نے زورآور سنگھ نال اک معاہدے تے دستخط کیتے ۔
۱۸۰۷ء چ رنجیت سنگھ نے تارا سنگھ گھیبا ، جہڑا کہ مر چکیا سی ، دے علاقے اپنی سلطنت چ شامل کر لئے ۔ اس دی بیوہ نوں باہر کڈ دتا گیا تے ریاست بغیر کسے مزاحمت دے رنجیت سنگھ دی سلطنت چ شامل ہو گئی ۔ ایہہ اینہاں سرداراں لئی خطرے دی گھنٹی سی جہڑے اپنیاں نکیاں نکیاں ریاستاں قائم رکھن دے خاب ویکھ رہے سن ۔ اس نال مالوہ دے سرداراں نوں خطرہ پے گئیا کہ مہاراجہ ہن اوہناں نوں باجگزار بنن لئی مجبور کرے گا ۔
رنجیت سنگھ دے جرنیل دیوان موکھم چند نے ستلج پار کر کے فیروزپور لاگے وادنی تے مل مار لیا تے فیر آنندپور ول رح کر لیا ۔ اس نال مالوہ دے سرداراں نوں ہور تشویش ہو گئی ۔ اینہاں نے لہور دربار دے خلاف ایکا کر لیا تے انگریزاں نال گٹھ جوڑ کر لیا ، جہڑے اینہاں دیاں سرداریاں قائم رکھن چ اینہاں دی مدد کر سکدے سن ۔ اینہاں نوں انگریزی حکومت نال گٹھ جوڑ چ اپنی بقا نظر آندی سی ۔
مالوہ دے سرداراں نے اک بیٹھک کیتی تے دلی چ انگریز ریزیڈنٹ سیٹون نال ملے ۔ اینہاں نے ریزیڈنٹ توں اپیل کیتی کہ اوہناں نوں رنجیت سنگھ دے ارادےآں دے خلاف تحفظ دتا جائے ۔ اینہاں نے دعوہ کیتا کہ ستلج توں اورلے بنھے دے علاقے ہمیشہ دلی حکومت دے زیر اقتدار رہے سن تے ہن انگریز دلی دے تخت تے قابض نیں اس لئی انگریزاں نوں اس علاقے نوں تحفظ دینا چاہیدا اے ۔ ریزیڈنٹ نے اینہاں گل بات بوہت غور نا سنی ، پر اوہ اس موقعے تے اینہاں دی کوئی مدد نئیں کر سکدا سی ۔
مارچ ۱۸۰۸ء چ گورنر جنرل لارڈ منٹو نے لکھیا "اگرچہ اصولی طور تے اسیں دلی طور تے ریاستاں ، جنہاں نال اسیں اتحاد دی شرائط پاروں دور آں ، دے معاملات ، جھگڑےآں چ اسیں منصفانہ طور تے اجتناب برتدے آں تے مصیبت چ گھریاں تے اپنا وجود قائم رکھن دی جدوجہد رکھن آلیاں نوں مکمل یعقین دواندے آں ۔
نکے علاقے جہڑے اپنے طاقتور گوانڈھی کولوں اپنا تحفظ نئیں کر سکدے دے سرداراں لئی ساڈا تحفظ موجود اے ، دفاعی پالیسی دی ضرورت لئی شاید اسیں عام اصولاں چ وقتی تبدیلی بارے اسیں سوچ سکدے آں ۔ کیونجے اس نوں نظر انداز کرنا شاید وڈا خطرہ ہوئے ۔ تے لہور دے راجہ دے ستلج تے ساڈے علاقےآں وچکار ریاستاں نوں تسخیر کرن دے اقدامات ، موجودہ حالات توں مختلف حالات چ ، خود تحفظی دی بنیاد تے کوئی مسئلہ کھڑا کر سکدا اے ۔ برطانوی طاقت ایسف کسے پروجیکٹ دی تکمیل نوں روکن لئی ٹھیک حق تے ہوئے گی ۔
برطانوی رنجیت سنگھ نال اپنے تعلقات نوں خراب نئیں ہون دینا چاہندے سن ۔ حالانکہ ریزیڈنٹ نے سکھ سرداراں نوں لہور دربار نال اینہاں دے معاملات چ برطانوی اثر و رسوخ دی کوئی یعقین دہانی نئیں کروائی سی ، پر اوہناں نوں گھٹوگھٹ ایہہ امید سی کہ برطانوی حکام نوں اینہاں نال ہمدردی اے تے جدوں ضرورت ہوئی مدد توں انکار نئیں ہوئے گا ۔
برطانوی ایجنٹ نے ستلج پار دیاں ریاستاں دے سرداراں نوں نقطہ دسیا کہ لوڑ پین تے اینہاں نوں اکلےآں نئیں چھڈیا جائے گا ۔
اس جواب نال سردار مطمعن نئیں سن ۔ اینہاں نے رنجیت سنگھ دی سلطنت ودھان دی پالیسی توں بچن لئی ہور طریقےآں بارے سوچیا ۔ رنجیت سنگھ سیاسی کھیڈ کھیل رہیا سی ۔ اسنے اپنے نمائندے ستلج پار ریاستاں دے سرداراں ول بھیجے تاکہ اوہ ہور پریشان نا ہون تے ٹھنڈے پے جان ۔
بعد چ انگریزاں دے ونجیت سنگھ وچکار امرتسر چ اس مسئلے دے حل لئی اک معاہدہ طے پاپا جس دی رو نال دریائے ستلج رنجیت سنگھ دی سلطنت دی سرحد قرار پایا ۔ اس معاہدے دے بعد ستلج پار ریاستاں دے سرداراں دیاں فکراں مکیاں تے انگریزاں تے رنجیت سنگھ دے تعلقات وی بہتر ہو گئے ۔
رنجیت سنکھ دی تاج پوشی ۱۲ اپریل ۱۸۰۱ء چ ہوئی ۔گرو نانک دی اولاد چوں اک سکھ صاحب سنگھ بیدی نے تاج پوشی دی رسم دا ادا کیتی ۔ ۱۷۹۹ء تک اسدا راجگھر گجرانوالہ رہیا ۔ ۱۸۰۲ء چ رنجیت سنگھ نے اپنا راجگھر لہور منتقل کر لیا ۔ رنجیت سنگھ ہوہت گھٹ چر چ اقتدار دی پوڑھی چڑھ گیا ، اک کلی مسل دے سردار توں پنجاب دا مہاراجہ بن گیا ۔
اس دے مگروں کجھ چر ایہہ افغانیاں نال لڑدا رہیا تے اینہاں نوں پنجاب توں باہر کڈ دتا تے پشاور سمیت کئی پشتوں علاقےآں تے مل مار لیا ۔ اسنے ۱۸۱۸ء چ پنجاب دے دکھنی علاقےآں تے مشتمل علاقے ملتان تے پشاور تے مل ماریا ۔ ۱۸۱۹ء جموں تے کشمیر وی اسدی سلطنت چ آ گئے ۔ اینج رنجیت سنگھ نے اینہاں علاقےآں توں مسلماناں دے اک ہزار سالہ اقتدار دا خاتمہ کر دتا ۔ اس نے آنند پور صاحب دے اتلے چ پہاڑی ریاستاں نوں وی فتح کیتا ، جنہاں چ سبتوں وڈی ریاست کانگڑا سی ۔
جدوں رنجیت سنگھ دا وزیر خارجہ فقیر عزیزالدین برطانوی ہندستان دے گورنر جنرل لارڈ آکلینڈ نال شملہ چ ملیا ، لارڈ آکلینڈ نے قفیر عزیو الدین کولوں پچھیا ، مہاراجہ دی کیہڑی اکھ انھی اے ۔ عزیزالدین نے جواب دتا مہاراجہ سورج وانگ اے تے سورج دی اکو اکھ اے ۔ اس دی اکو اکھ دی چمک تے تابانی اینی اے کہ مینوں کدی اسدی دوجی اکھ ول دیکھن دی جرات ای نئیں ہوئی۔ گورنر جنرل اس جواب توں اینا خوش ہویا کہ اسنےاپنی سونے دی گھڑی عزیزالدین نوں دے دتی ۔ رنجیت سنگھ دی سلطنت سیکولر سی تے اسدی رعایا دے کسے اک بندے نال وی اسدے مذہب پاروں امتیازی سلوک نئیں کیتا گئیا ۔ مہاراجہ نے سکھ مت نوں کدی وی اپنی رعایا تے مسلط نئیں کیتا ۔
۱۷۹۹ توں ۱۸۰۸ تیک مہاراجے دی سیاستاں وچ انگریز نال نجٹھنا لوڑی دا سی اتے ایس نوں مہاراجے دی سیاسی زندگی دا پہلا دور آکھیا جا سکدا اے۔ ۱۸۰۸ توں بعد اس اپنا دھیان ہور تھاواں تے دینا شروع کیتا۔ ہن اوہ اپنی پادشاہی وچ دوجی تھاواں نوں شامل کرن لگیا سی۔
ہریانہ، اسلام گڑھ، جلال پور، خوشاب، ساہیوال نوں تے اوہ آپ رلایا پر فیضلا پوریا اتے اس دی وڈی تھاں جالندھر نوں محکم چند قبضہ وچ لے لیا۔ دیوان بھوانی داس جموں نوں رلایا، فقیر سید عزیزالدین گجرات نوں تے منڈی (منڈی بہاؤ الدین) دی پہاڑی ریاستاں نوں دسا سنگھ مجیٹھیا قبضہ کیتا۔ فیروز پور، اتے پٹی دا علاقہ اتے ترن تارن میاں غوثا ہوراں قابو کیتا۔ نکئی اتے کنہیے (کنہیا توں) مہاراجے دے نال سن پر اوہنا نوں وی اپنی تھاواں لہور دربار نوں دتیاں۔
چیتے رہوئے پئی تھاواں نوں قابو کرنا ہی رنجیت سنگھ دا مقصد نہیں سی۔ انگریز لکھاری وی ایہہ گل منیندے نیں پئی لہور دربار نال سانگا بناون توں بعد مہاراجہ انہاں حاکماں نوں مڑ رام کر لیندا سی۔ اتے ایس پالیسی بدولت اس نیں وڈی سرکار بنا لئی جس دا ہند ہندھ وچ جوڑ نہیں سی۔ اوس نیں تے بہوں سارے فرنگی افسر وی رلتی کیتے سن۔ انہاں وچ روسی، امریکی، فرانسیسی، اطالوی، انگلش، یونانی، جرمن، سکاٹش تے اینگلو انڈین سبھے شامل سن۔ ۱۸۰۹ دے معاہدے پاروں ہی اوہ ایس قابل تھی گیا سی پئی انگریزی افسراں نوں وی بھرتی کرے۔ بقول فقیر دے انگلش افسر پرائس (Price) اوہ پہلا بدیسی فوجی افسر سی جہیڑا، او چڑلونی (Ochterlony) دی فوج چھڈ کے آیا سی۔ اینگلو انڈین فوجی وی پنجابی فوج وچ رلتی سن، ایہناں وچوں بہوں سارے فوجی تے مشہور انگریزی فوجی افسراں دی اولاداں سن۔ میجر جنرل سر رابرٹ ڈک دا پتر وی شامل سی تے مشہور ایڈونچرر جارج تھامس دا پتر جیکب تھامس وی پنجابی فوج وچ شامل سی۔
نکئی سردار خزان سنگھ دی دھی ، مہاراجہ رنجیت سنگھ دی رانی راج کور نے ۱۸۰۲ء ج رنجیت سنگھ دے پتر کھڑک سنگھ نوں جمیا ۔ جس تے اک وڈا جشن منایا گئیا ۔جشن دے مگروں رنجیت سنگھ تے اپنے اتحادی فتح سنگھ آہلووالیا نال ڈسکہ ول کوچ کیتا ۔ قعلے تے مل مارن دے بعد رنجیت سنگھ نے ایتھے پولیس چوکی قائم کیتی تے لہور واپس پرت آیا ۔ تے اوس ویلے جسا سنگھ بھنگی نے مقامی ومینداراں نال رل کے بغاوت کر دتی تے چنیوٹ دے قلعے تے مل مار لیا ۔ رنجیت سنگھ اپنی فوج نال اوتھے پہنچیا تے کجھ مزاحمت دے بعد قعلے تے رنجیت سنگھ دیاں فوجاں نے مل مار لیا ۔
کجھ چر مگروں قصور دے پٹھان سردار نے اک نویں مصیبت کھڑی کر دتی ۔ اس نے افغانیاں دی اک وڈی فوج تیار کیتی تے رنجیت سنگھ دے علاقے چ کجھ پنڈاں نوں لٹ لیا تے ہور لٹ مار دی تیاری شروع کر دتی ۔ رنجیت سنگھ نے فتح سنگھ اہلووالیا نوں قصور پہنچن دا حکم دتا کیونجے نواب نے معاہدے دی خلاف ورزی کیتی سی تے رنجیت سنگھ اپنی فوج نال اسدے پچھے آ گیا ۔ نواب نے کافی مزاحمت دا مظاہرہ کیتا تے پٹھان قلعہ بند ہو گئے کیونجے اوہ کھلے میدان چ سکھ فوج دا مقابلہ نئیں کر سکدے سن ۔ اس دوران بوہت سارے افغان مارے گئے تے قلعے تے سکھاں دا قبضہ ہو گیا تے باقی پٹھاناں نوں وی موت دے گھاٹ اتار دتا گئیا ۔ نواب نے ہتھیار سٹ دتے ،اسنوں معاف کر دتا گیا تے وعدہ کیتا گیاکہ اوہ اپنے عہدے تے بحال رہے گا ۔ نواب نے اک وڈی رقم دا نذرانہ پیش کیتا تے تاوان جنگ وی ادا کیتا ۔ نواب دے دتے نذرانے نوں فتح دی خوشی چ غریباں چ ونڈ دتا گیا ۔
اک چھوٹے وقفے دے مگروں مہاراجہ نے جالندھر دوآب ول پیش قدمی کیتی ۔ تے اپنے راہ کئی علاقے نوں اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ اس نے پھگوارہ تے وی مل ماریا تے اس قصبے نوں فتح سنگھ آہلووالیا نوں دے دتا ۔ اس دے بعد اوہ کپورتھلہ گیا تے اوتھے اسنوں پتا لگا کہ ریاست کانگڑہ دا راجہ سنسار چند بجواڑا تے ہوشیارپور چ داخل ہو گئیا اے ۔ رنجیت سنگھ نے راجہ سنسار چند نوں اینہاں دونہاں علاقےآں توں کڈ کے ایتھے اپنیاں فوجی چوکیاں قائم کیتیاں ۔ اس ویلے رنجیت سنگھ اک وڈی طاقت بن گیا سی ۔ واپسی تے رنچیت سنگھ تے کئی سکھ سرداراں نوں اپنی اطاعت چ لیاندا ، جنہاں چ تارا سنگھ گھیبا ، امرتسر دا دھرم سنگھ تے فاضل پور دا بدھ سنگھ شامل سن ۔
رنجیت سنگھ نے اپنے پتر کھڑک سنگھ دی منگنی کنہیا مسل دے سردار جےمول سنگھ دی دھی چاند کور نال کیتی ۔ جس تے پوری سلطنت ج جشن منایا گیا تے رقص دیاں محفلاں سجائیاں گئیاں ۔ ایہوجہی ای اک محفل چ رنجیت سنگھ اک مسلمان رقاصہ موراں دے عشق چ گرفتار ہو گیا تے بالآخر اس نال ویاہ کر لیا ۔ اس دا رنجیت سنگھ تے بوہت اثر و رسوخ سی تے مور دی مورت آلے سکے اس شادی دی خوشی چ ڈھالے گئے ۔ مہاراجہ موراں نال گردوارہ ہردوار گیا ۔ چاند کور نے رنجیت سنگھ دے پوتے نونہال سنگھ نوں جنم دتا ۔
اس ویاہ نال سلطنت ج اک طوفان اٹھ آیا ۔ سکھاں دی اس ویاہ تے رائے بوہت سخت سی ۔ مہاراجہ نوں اکال تخت توں بلاوہ آیا ۔ اوتھے مہاراجہ نے معافی منگی ۔ اس نے پنچ پیارےآں ، جنہاں دے حکم تے اسنوں بلایا گیا سی ، نوں تحائف دتے ۔ اینہاں نے رنچیت سنگھ نوں سزا سنائی جہڑی اسنے خوشی خوشی قبول کر لئی ۔ پنج پارے مہاراجہ دی فرمانبرداری توں بوہت خوش سن تے اس نال ہمدردی دا رویہ اختیار کردے ہوئے اینہاں نے مہاراجہ دا ۱ لکھ ۲۵ ہزار نانک شاہی روپیئے دا جرمانہ قبول کر لیا ۔
موراں دا رنجیت سنگھ تے اثر و رسوخ صرف کجھ چر لئی سی ۔ مہاراجہ نے موراں نوں پٹھانکوٹ گھل دتا جتھے اسنے اپنے جیون دے کئی سال تنہائی چ گزارے ۔
رنجیت سنگھ نے اک سیکولر ریاست قائم کیتی سی جتھے ہندو ، مسلمان ، سکھ سب نال اکوجہا سلوک ہندا سی ۔ بوہت سارے قابل مسلمان تے ہندو مہاراجہ دی ملازمت چ سن تے مہاراجہ سب دیاں مذہبی تقریباں چ شامل ہندا سی ۔ دسہرہ ، ہولی ، بسنت تے دیوالی ورکے تہوار جوش خروش نال منائے جاندے تے مہاراجہ اینہاں چ شامل ہندا ۔ اماوس تے بیساکھی دے موقعےآں تے مہاراجہ اپنی رعایا دے نال امرتسر دے مقدس تلاء(تالاب) چ ڈبکیاں لیندا ۔ رنجیت سنگھ سیکولر کردار پاروں ای اسدی رعایا اس نال وفادار سی تے اس دا احترام کردی سی ۔
سکھ سلطنت چ سکھاں دے علاوہ دوجے دھرماں دے لوک وی اعلی احتیارات دے عہدے تے لائے گئے ۔ جنہاں چ مسلمان ، سکھ ، ہندو برہمن شامل سن ۔ رنجیت سنگھ دی فوج دا اک حصہ سعائیاں تے مشتمل سی ۔ ۱۸۳۱ء چ رنجیت سنگھ نے برطانوی ہندستان دے گورنر جنرل لارد ولیم بینٹینک نال مذاکرات لئی اک وفد شملہ بھیجیا ۔ سردار ہری سنگھ نلوا ، فقیر عزیزالدین تے دیوان موتی رام -- اک سکھ ، اک مسلمان تے اک ہندوآں دا نمائندا—اس وفد دے سربراہ مقرر کیتے ۔
سکھ سلطنت چ ہر کوئی اک جہا نظر آندا ہر کوئی داڑھی رکھدا تے سر تے پگ بنھدا ۔ پنجاب آن آلے سیاح تے دوجے لوک بوہت حیران ہندے ۔ بوہتے غیر ملکی ہندستان ، جتھے مذہب تے ذات پات دے فرقاں نوں بوہت اہم سمجھیا جاندا سی ، توں گھم پھر کے پنجاب آندے ۔ اس لئی اینہاں نوں یعقین کرنا مشکل سی کی سرکار خالصہ جی چ ہر کوئی اکو جہا نظر آندا اے ، حلانکہ اوہ ایتھے سارے سکھ نئیں سی ۔ سکھاں دے بارے چ عام طور تے سمجھیا جاندا اے کہ اوہ اپنے ملازماں تے اپنے اقتدار چ رہن آلے لوکاں نوں سکھ مت چ آن لئی مجبور نئیں کردے سن ۔ سکھاں تے اینہاں دے حکمراناں تے ہر مذہب دے بزرگاں دا اکو جہا احترام کیتا ۔ ہندو جوگی ، سنت ، سادھو تے بیراگی ، مسلمان فقیر تے پیر تے سعائی راہب سارے سکھ سلطنت توں فیض یاب ہندے رہے ۔ سوائے مسلمان مذہبی رہنماواں دے ، جنہاں نوں سکھ شک شبے دی نگاہ نال دیکھدے سن ، جہڑے مذہبی جنونیاں دے طور تے جانے جاندے سن ۔
سکھ اپنیاں لڑائیاں چ ، ہندستان تے باہر دے حملہ آوراں وانگ کدی وی سفاکی دے مرتکب نئیں ہوئے ۔ ایہہ وی سچ اے سکھ افغاناں دے خلاف حسد تے بغض رکھے سن ، جہڑا افغاناں دے اینہاں دے خلاف دہائیاں تک کیتیاں گئیاں جنگاں دے پاروں سی جنہاں چ سکھاں نوں عبرتناک شکستاں ہوئیاں سن ۔ اس توں پہلے مغلیہ سلطنت دے خلاف وی سکھ جنگاں چ حصہ لیندے رہے تے پنجاب چ شورشاں برپا کردے رہے ، جس پاروں مغلاں نے وی اینہاں دے خلاف مہماں بھیجیاں تے اینہاں دی سرکوبی کیتی ۔ سکھ مغلاں تے افغاناں توں ایسے لئی نفرت کردے سن کہ اوہناں نے سکھاں دی ہر شورش چاہے اوہ اینہاں کلےآں دی ہوئے یاں مرہٹےآں نال رل کے ہوئے ، نوں سختی نال کچل کے امن امان قائم کر دتا سی ۔ رنجیت سنگھ دے پیؤ تے دادے دے جیون چ افغاناں نے سکھاں نوں سختی نال دبائی رکھیا تے اینہاں تے کافی سختیاں وی کیتیاں ۔ اس دے باوجود سکھاں دی حکمرانی چ اس قسم دیاں سختیاں کسے تے وی نئیں کیتیاں گئیاں ۔
کشمیر دے ناظم کرپا رام دی تنخواہ اک لکھ روپیہ سالانہ سی۔ کاردار اس دے ماتحت ہندے سن تے اوہناں دا کم قلعیاں وچ اناج دے بھنڈار جماں کرنا ہندا سی۔ ایہہ اناج ملازماں نوں تنخواہ وجوں وی دتا جاندا سی تے جدوں فوجاں کوچ کردیاں سن ادوں لنگر دے وی کم آؤندا سی۔
پرحکمرانی انا کامیاب سی کہ چوریاں ڈاکے بند ہو گئے سن۔ ویہہ دسمبر ۱۸۱۰ نوں مہاراجے پاس خبر پجی کہ بیتی رات ڈاکو، سنیاریاں پاسوں سونا لٹّ کے لے گئے ہن۔ مہاراجے نے تھانیدار نوں حکم دتا کہ ترنت کاروائی کرے تے سارے ڈاکو پیش کرے۔ بائی دسمبر نوں تھانیدار بہادر سنگھ نے دو ڈاکو مہاراجے اگے پیش کر دتے تاں مہاراجے نے کیہا، ”دو نہیں، سارے ڈاکو پیش کر اتے نال ہی اوہ مال پیش کر جہڑا ایہناں نے لٹیا سی۔ جے اجیہا نہ کیتا تاں تینوں سزا دیاںگا”۔
نیاں واسطے مڈھلی عدالت پنچائت سی۔ پنچائت دے فیصلے دا اعزاز کیتا جاندا سی۔ پنچائتی فیصلے خلاف کاردار دی عدالت وچ اپیل ہو سکدی سی تے کاردار خلاف ناظم پاس۔ ہینری درانت لکھدا اے کہ میں پیشاور دے ناظم اویتبلے نوں ملن گیا تاں اوہ اپنی عدالت وچ فیصلے کر رہا سی۔ اس دی عدالت وچ ججاں دا جہڑا بینچ سی اس وچ دو مسلمان، دو ہندو اتے دو سکھ سن۔ مہاراجے دا سخت حکم سی کہ انصاف تاں ترنت دینا ہی اے، ججّ رہمدلی توں اوش کم لین۔ ججّ نوں قاضی کیہا جاندا سی۔ وکھ-وکھ دھرماں دیاں وکھ وکھ پرمپراواں نوں دھیان وچ رکھ کے فیصلے سنائے جاندے سن۔
مہاراجے نے اپنے کارجدور دوران کسے اک بندے نوں وی موت دی سزا نہیں دتی۔ اس نوں وی نہیں جس نے مہاراجے اپرّ حملہ کیتا۔ وڈی توں وڈی سزا دیس نکالا سی۔ پنجاب اوہناں دناں وچ سرگ توں گھٹ نہیں سی تے پنجاب توں باہر دیس نکالا نرک وچ دھکے کھان برابر سمجھیا جاندا سی۔
فوجیاں نوں چنگی تنخواہ ملدی سی تے فوج دی گنتی مقررہ نہیں سی۔ سنکٹ ویلے فوج دی گنتی لوڑ مطابق ودھا لئی جاندی سی۔ ۱۸۱۰ وچ مہاراجے پاس لاہور وکھے تیہہ ہزار گھوڑ سوار ہندے سن تے ہر روز اک ہزار گھوڑے سویرے معائینے لئی کھلارے جاندے سن۔ مہاراجہ کوئی اک گھوڑا چندا تے دوڑ لواؤندا۔ کئی وار ناشتہ اوہ گھوڑے دی کاٹھی اپر ہی کر لیندا۔ ایوں تیہہ دناں وچ تیہہ ہزار گھوڑیاں دی پرکھ ہو جاندی تے سنبھال کرن والے سست نہیں ہو سکدے سن۔
یوگ بندے نوں بہت جلدی ترقی دے موقعے ملدے سن۔ مہاراجہ میلیاں وچ بہادراں دے کارنامے دیکھدا تاں اتھے ہی نوکریاں دین دا اعلان کر دندا۔ زاتپات کارن مہاراجے نے کسے نال کدی وتکرا نہیں کیتا۔ مہاراجے دی دریادلی کارن ہی غصیلے سکھ جوان اس دا کہنا منّ جاندے سن بھاویں کہ یورپیئن جرنیلاں ماتحت کم کرنا اوہناں نوں پسند نہیں سی۔ کدی کدائیں مشکلاں کھڑھیاں ہندیاں تاں مہاراجہ حل کر لیندا۔
سوہن لال مہاراجے دے دوت وجوں فارس دے شاہزادہ عباس مرزا نوں ملیا۔ عید ال پھتر دے جشناں وچ شاہزادے دا شامیانہ بہت سجایا گیا سی۔ شاہزادے نے سوہن لال نوں پچھیا، ”کی مہاراجہ رنجیت سنگھ دا دربار ایہو جہی سجدھج والا ہی اے، تے کی مہاراجے دی فوج وی ایہو جہی بہادر اتے انوشاست اے جہو جہی میری”؟ سوہن لال نے نمرتا نال جواب دتا، ”میری سرکار دے دربار دی چھت کشمیری پشمینیاں اتے شالاں نال جڑی ہوئی اے تے فرش اپر وی کشمیری شال وچھے ہندے ہن۔ جتھوں تک بہادری دا سوال اے، جے ساڈا جرنیل ہری سنگھ نلوآ سندھ دریا ٹپّ آوے تاں تسیں واپس تبریز پرتنا ٹھیک سمجھوگے”۔ عباس مرزا نے کیہا، ”خوب۔ بہت خوب”۔
مہاراجہ سادہ لباس پہندا۔ اس نے کوئی خاص تخت نہیں بنوایا۔ اک سندر کرسی بنوائی گئی جس اپر سونا لگیا ہویا سی پر اس دی دکھّ سادھارن سی۔ ایہہ کرسی لنڈن دے میوزئم وچ پئی اے۔ پر مہاراجہ جتھے کتے ہندا اتھے ہی فیصلے سناؤندا رہندا۔ کئی واری تاں زمین تے چوکڑی ماری اوہ نیاں کردا۔ ملاقاتاں کرن والے اپنی- اپنی حیثیت مطابق نذرانے بھیٹ کردے۔ اس دی حاضری وچ لوک خوفزدہ نہیں ہندے سن۔ لیہلڑیاں کڈھواؤنیاں جاں ملن توں پہلاں زمین تے سر لا کے متھا ٹیکن ورگیاں پرمپراواں دا اس نوں بالکل شوق نہیں سی۔ پر اس نے اپنے وزیراں، جرنیلاں، راج کماراں اتے افسراں نوں حکم دتا ہویا سی کہ اوہ پوری طرحاں سجدھج نال کورٹ وچ پیش ہون۔ راجا گلاب سنگھ اتے شاہزادہ ہیرا سنگھ سبھ توں ودھیک سجے ہوئے انسان ہندے سن۔
جہڑے بندے مہاراجے دی ملازمت وچ ہندے سن اوہناں اپر دو بندشاں لازم سن۔ اک وال نہیں مننے دوجے تماکو دی ورتوں نہیں کرنی۔ ایہہ حکم یورپیئناں، ہندواں اتے مسلماناں سبھنا اپر لاگوُ سن۔ عامَ ناگرکاں اپر ایہہ بندش لاگوُ نہیں سی۔ جہڑے دیسی ودیسی مہمان ملاقات لئی آؤندے مہاراجہ اپنے برابر اپنے ورگی کرسی اپر بٹھاؤندا جدوں کہ اوہناں دناں وچ اجیہا رواج نہیں سی کہ کوئی وی بندہ حکمران دے برابر بیٹھے۔ مہاراجے دی اکھ صرف اہلیت اپر ہندی سی تے اسے کارن جگیراں اس نے جدی نہیں بنن دتیاں۔ جے پیؤ جگیردار اے تاں اس دی جگیر دی وارث ستیسدھّ اس دی سنتان نہیں ہو سکدی سی۔ جرنیل ہری سنگھ نلوئے دی سالانہ جگیر اٹھ لکھ روپئے سالانہ سی۔ اس دی اولاد اس وانگ یوگ سدھ ناں ہوئی تاں نلوا دی جائداد اس دی موت اپرنت ضبط رکے ہورنا یوگ بندیاں وچ ونڈ دتی۔
مہاراجے دے راجپربندھ وچ تن ڈوگریاں دا نام خاص اے۔ دھیان سنگھ وزیر اعظم سی۔ گلاب سنگھ جرنیل وی رہا گورنر وی تے ایہناں دا تیجا بھرا سچیت سنگھ دربار دے کماں کاجاں وچ ہتھ وٹاؤندا سی۔ ایہناں تنا بھراواں دی چڑھت توں سکھ سردار ایرکھا کردے سن۔ اویں ہی تن مسلمان بھرا وڈے رتبیاں نوں ماندے راے۔ فقیر ازیزؤدین ودیش وزیر رہا، فقیر نوردین لاہور کلھیدار رہا تے خزانے دیاں چابیاں دا مالک وی۔ مہاراجہ اس دا بڑا ستکار کردا سی۔ مہاراجے دا کھانا اس دی نگرانی وچ تیار ہندا سی۔ تیجا بھرا فقیر امامدین گوبندگڑھ اتے امرتسر دے قلعیاں دا رکھوالا سی۔ لکھاں روپئے اس دے خزانے وچ سرکار ولوں جماں رہندے سن۔ اوہ گورنر وی رہا۔
مجیٹھیا سرداراں وچوں دیسا سنگھ تے لہنا سنگھ ستا دے بھاگیدار راے۔ سندھاوالیئے سرداراں وچ امیر سنگھ، عطر سنگھ، لہنا سنگھ تے بدھ سنگھ بڑے ستکار یوگ سن جناں نوں لکھاں روپیہ جگیراں وجوں ملدا سی۔ شام سنگھ اٹاری والا مہاراجے دا رشتیدار سی۔ اس دی بیٹی کنور نونہال سنگھ نوں ویاہی گئی۔ اوہ بڑا تکڑا جنگجو سی تے انگریزاں خلاف لڑدا ہویا ۱۸۴۶ وچ شہید ہویا۔ سر لیپل گرپھن اس بارے لکھدا اے، ”شام سنگھ جٹاں وچوں سبھ توں ودھیک بہادر سی تے بہادری، ایمانداری، طاقت اتے حوصلے وچ جٹّ دنیا دی کسے نسل توں پچھے نہیں ہن”۔
ہری سنگھ نلوئے بارے مہاراجہ کیہا کردا سی، ”حکومت چلاؤن واسطے ایہو جاے جرنیلاں دی لوڑ ہندی ہے”۔ جمرود دے قلعے وچوں افغاناں نال لڑدا ہویا اپریل ۱۸۳۷ وچ اوہ شہید ہویا۔ مہاراجہ مہینیاں تک اداس رہا تے دربار وچ سبھ نوں ایہہ نصیحت کیتی گئی سی کہ نلوئا سردار دی گل مہاراجے ساہمنے نہیں کرنی۔ قادریار نے جدوں نلوئے دی وار لکھ کے لیاندی تاں مہاراجہ اس نوں سن کے رو پیا تے شاعر نوں کھوہ سمیت اک مربع زمین دتی۔ ہندو جرنیلاں وچوں سبھ توں ودھیک تیجوان دیوان محکم چند سی۔ اس نے ستلج سرحد دی رکھوالی مہاراجے توں منگ کے لئی سی تے پھلور دا قلعہ جو ہن پولیس ٹریننگ سکول اے اسے دا بنایا ہویا اے۔ انگریزاں نوں اوہ سخت نفرت کردا سی۔
اکالی پھولا سنگھ اتے محکم چند دوویں انگریزاں نال سندھیاں کرن دے سخت خلاف سن۔ امرتسر وچ اکالی جی نے تاں میٹکاپھ دی سرکھیا گارد نوں کٹّ دتا سی۔ لاہور وچ سندھی کرن ویلے جدوں اوہ اپنی گل اتے اڑ جاندا تاں دیوان محکم چند نوں بڑا برا لگدا۔ اس نے میٹکاپھ نوں اک دن کیہا، ”لڑائی دے میدان وچ لگدا اے سکھاں نوں تسیں دیکھیا نہیں اے۔ جدوں دیکھوگے تاں جانو ہو جاؤگے”۔ اس تے میٹکاپھ نے کیہا، ”تسیں وی انگریزاں نوں اجے دیکھیا نہیں۔” دیوان موتی رام پہلوں جالندھر دا پھر کشمیر دا گورنر رہا۔
اوہ محکم چند دا پتر سی۔ ڈوگرے اس خلاف سازشاں کردے رہندے سن جس کارن اوہ لاہور چھڈّ کے بنارس چلا گیا سی۔ موتی رام دا بیٹا رامدیال فوجی افسر سی تے اوہ پٹھاناں خلاف لڑدا ہویا ۱۸۲۰ وچ ۲۸ سال دی عمر وچ جان وار گیا۔ رام دیال دا بھرا کرپا رام جالندھر دا پرحکمران لگا رہا۔ اس خلاف وی ڈوگرے گونداں گنددے راے جس کرکے ایہہ وی اپنے پیؤ پاس بنارس چلا گیا۔ دیوان بھوانیداس قابل وچ شاہ شجاع دا مال افسر سی۔ کسے کارن شاہ اس نال ناراض ہو گیا تاں اوہ قابل چھڈّ کے ۱۸۰۸ وچ لاہور آ گیا تے مہاراجے نوں مل کے اپنی اہلیت دسی تے نوکری لئی عرض کیتی۔ باعزت مہاراجے نے اس نوں سٹیٹ دے سارے مطلب چارے دی نگرانی سوپ دتی۔
اس نے پہلی وار صحیح لیکھا جوکھا رکھن دی پرت پائی۔ کئی خزانہ دفتر کھوہلے۔ اوہ کسے وی جگیردار جاں صوبیدار توں حساب منگ سکدا سی۔ بڑی وار اوہ پڑتالیا افسر لگا۔
جمعدار خوش حال سنگھ میرٹھ ضلعے دا براہمن سی جس نے مہاراجے پاسوں ۱۷ سال دی عمرے پنج روپئے مہینہ سپاہی دی نوکری حاصل کیتی پر تکھی سمجھ سوجھ صدقہ اجیہا مہاراجے دی نظر وچ چڑھیا کہ لاہور قلعے دا ڈیوڈھیدار لگ گیا۔ کوئی وڈے توں وڈا افسر جاں وزیر اس دی آگیا بغیر مہاراجے نال نجی گل نہیں کر سکدا سی۔ خوش حال سنگھ دا بھتیجا تیجرام وی لاہور آ گیا تے امرت چھک کے تیجا سنگھ بنیا۔ اوہ ترقی کردا-کردا جرنیل دے رتبے تک پجا۔ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد اس نے سٹیٹ نال غداری کیتی تے انگریزاں نال مل گیا۔
دیوان گنگا رام بنارس دا باشندا سی۔ اس نے گوالیئر دے مہاراجے پاس نوکری حاصل کیتی۔ کشلتا اتے ایمانداری صدقہ اس دا اچھا رسوخ بنیا۔ جدوں مہاراجہ سندھیا نوں انگریزاں نے ہرا دتا تاں ۱۸۰۳ وچ اوہ دلی آ وسیا۔ کسے نے ۱۸۱۳ وچ اس دی لیاقت بارے مہاراجے پاس گل کیتی تاں اس نے ترنت گنگا رام نوں لاہور بلا لیا اتے وتی معاملیاں دی دیکھریکھ کرن لئی کیہا۔ سٹیٹ دی شاہی مہر اسے پاس ہندی سی۔
دیوان اجودھیا پرشاد گنگا رام دا گودی لیا پتر سی۔ اوہ ۱۵ سال دی عمر وچ لاہور آیا۔ پہلوں سپاہی بھرتی ہویا تے پھر ترقی کردا-کردا جرنیل وینتورا دا لیفٹینینٹ جنرل بن گیا۔ انگریزی اتے فرانسیسی وچ نپن ہون کرکے اوہ مہاراجے پاس دبھاشیئے دا کم وی کردا سی۔ مہاراجے نال کم کرن توں علاوہ اس نے کنور کھڑک سنگھ اتے کنور شیر سنگھ نال وی کم کیتا۔ مہاراجے دی موت توں بعد وی اس نے اہم ڈیوٹیاں نبھائیاں۔ جدوں سکھ انگریزاں پاسوں ہار گئے تد وی اس نے انگریزاں پاسوں کنور دلیپ سنگھ دی نگرانی کرنی منگی۔
جدوں تک کنور دلیپ سنگھ نوں انگلینڈ نہیں بھیجیا گیا اجودھیا پرشاد نے اس دی نگرانی دا کم باخوبی نبھایا۔ اوہ بڑا دیالو اتے انصاف پسند شانت سبھاء انسان سی۔ انگریزاں نے اس نوں لاہور دا میجسٹریٹ تعینات کیتا۔ ایہہ اس دی تعلیمی نپنتا کرکے ہویا۔
اوہناں نوں دھن دے کے تور دندا کیونکہ اس نوں احساس سی کہ میں سوہنا نہیں ہاں۔ اؤسبورن لکھدا اے، ”پہلی نظرے دیکھیاں دل تے سٹّ وجدی اے کہ سکھاں دا راجا ایہو جیہا اے؟ پکا رنگ، ماں دے داغ، درمیانہ قد، ایہو کانا جدوں پٹھ پچھے ڈھال بنھ کے گھوڑے دی کاٹھی تے سوار ہو اڈی لاؤندا اے تد اوہ اک کرشمہ بن جاندا اے۔ اس دا سریر نہیں دسدا، اس دی بلوان روح دے دیدار ہندے ہن۔ یقین نہیں آؤندا کہ ایہہ اوہی شخص اے جہڑا ہنے دیکھیا سی”۔
لیپل گرپھن لکھدا اے، ”لاہور، امرتسر اتے دلی وچ جس نوں برش چلاؤنا آؤندا اے جاں لکڑ/پتھر تے نکاشی کرنی آؤندی اے اوہ مالامال ہو گیا اے۔ اس دیاں تصویراں دھڑادھڑ وک رہیاں ہن۔ اس دیاں تصویراں محلاں توں لے کے جھونپڑیاں دے اندر تک پجّ گئیاں ہن۔ اوہ بندہ جہڑا سوہنا نہیں، ہریک دل وچ وسن لگ گیا ہے”۔ میکگریگر لکھدا اے، ”اس دی مسکان منمونہدی اے۔ اس دی سادگی کرکے ماحول سکھاواں رہندا اے تے بندہ بے جھجک گل کر سکدا اے۔ جس موضوع تے مرضی گل کرو، اوہ ترنت تہہ تک پجّ جاندا اے تے اس پاس شبداں دی کدی گھاٹ نہیں آئی، نہ وچاراں دی کمی دسی۔ لڑائی وچ چڑھائی ویلے اوہ ساریاں توں اگے ہندا تے واپسی ویلے سبھ توں پچھے۔ ساری زندگی اس نے لڑائیاں وچ لنگھائی۔ اج وی شاندار محلاں وچ رہن دی تھاں اس نوں تنبو وچ بیٹھنا ودھیک پسند ہے”۔
بارک نے لکھیا، ”کھاہمکھاہ اپنے ہتھاں تے اسنے خون دے داغ نہیں لگن دتے۔ بغیر ظلم کیتیاں اینی وڈی حکومت قایم کرن وچ اس دی مثال ہور کتے نہیں ملدی”۔ ایچ۔ای۔ پھین ۱۸۳۷ وچ لاہور آیا تے ٹپنی دتی، ”مہربانیاں نال اوہ نکو نکّ بھریا ہویا اے۔ حیرانی ہندی اے کہ موت دی سزا ختم کرن اپرنت وی اوہ آپہدرے جانگلی لوکاں نوں سدھان وچ کامیاب ہویا”۔ جرنیل اوتبلے نے پیشاور وچ مہاراجے دی آگیا بغیر کجھ ڈاکواں نوں پھانسی دی سزا دے دتی تاں مہاراج نے اس دی جوابتلبی کرکے اپنی ناراضگی پرگٹائی۔ مہاراجے نے کیہا، ”توں اوہناں نوں بندی بنا لیندا۔ ڈرا ڈرو کے پھر بھجا دندا۔ ایہی کافی سی”۔ پشو پنچھی دے کراہن دی آواز اس نوں بے چین کر دندی۔ فرانسیسی یاترو جیکمونٹ لکھدا اے، ”جے رنجیت سنگھ فیصلہ کر لئے کہ کجھ دن پنجاب توں باہر گزارنے ہن تد افغانستان جت لینا اس لئی کوئی مشکل نہیں۔”
۱۸۰۸ وچ بنگال رجمینٹ دا اک افسر مہاراجے نوں ملن آیا لکھدا اے، ”قلعے دے آلے دوآلے اچی کندھ نہیں اے۔ اس نوں ملن لئی مشکل نہیں آئی، ودھیک سرکھیا فوجی تینات نہیں سن۔ اوہ مینوں اک ہال وچ لے گیا جہڑا سو فٹ لما سی تے چھت وچ شیشے جڑے ہوئے سن۔ کافی سارے شیشے ٹٹے ہوئے دیکھ کے میں پچھیا کہ ایہہ کویں ٹٹ گئے؟ اس نے دسیا، ”سکھاں نے بندوقاں کدی ورتیاں نہیں سن۔ جدوں ہتھ آ گئیاں تاں اتھے شیشیاں تے نشانے لا کے دیکھدے۔ میں منع کیتا۔ اوہناں نے تاں سارے شیشے توڑ دینے سن”۔
اس دی سادگی اگے حکومتاں دی سج دھج، شان-شوکت مٹھی ہو جاندی سی۔
کیپٹن ویڈ نے ۱۸۳۱ وچ مہاراجے دی کارجسٹائل دیکھی تے اس نوں کلمبدھّ کیتا۔ اس نے دسیا اے کہ مہاراجہ پنج وجے سویرے اٹھدا تے گھوڑے دی سواری کردا اے۔ ناشتہ بہتی وار گھوڑے دی پٹھ اپر سواری کردیاں ہی کر لیندا اے۔ نوں وجے واپس محل وچ پرتدا تے کماں کاجاں وچ رجھ جاندا اے۔ فیصلے سناؤندا، لیکھا جوکھا پچھدا تے دفتر نوں ہدایتاں جاری کردا اے۔ دوپہر اک گھنٹہ آرام کردا اے۔ ہر وقت اس دا سیکٹری حکم حاصل کرن واسطے نال رہندا اے۔ بعد دوپہر گرو گرنتھ صاحب جی دی کہانی سندا، کیرتن سندا تے واپس کورٹ وچ پرط کے شام دیر تک کم کردا اے۔ اپنے بستر ول تکریبرن ۹ وجے جاندا اے۔ پر ایہہ رٹین بالکل اس طرحاں پکا نہیں۔ صحیح ایہہ اے کہ دن رات اوہ سٹیٹ دے متعلق فرض نبھاؤن لئی تیار بر تیار رہندا اے۔ کئی وار تاں دیر رات منجے تے آرام کردیاں وی جے اس دے من وچ کوئی خاص وچار آ جائے تاں اپنے سیکٹری جاں راجا دھیان سنگھ نوں حکم دندا اے کہ سورج چڑھن توں پہلاں ایہہ کم مکمل ہونا چاہیدا اے۔
چارلس گف لکھدا اے کہ ایشیئن راجیاں وچوں اوہ اس گلوں اتم سی کہ اس نوں اپنی سیما اتے اپنی گنجائش دوہاں دا صحیح علم سی۔ دشمن نال اوہ ادوں تک پنگا نہیں لیندا سی جدوں تک اس نوں ایہہ وشواش نہیں ہو جاندا سی کہ جت یقیناً میری ہوویگی۔ اوہ دوجا قدم اٹھاؤندا ہی نہیں سی جدوں تک جان نہیں لیندا سی کہ پہلا قدم پکا ٹک گیا اے۔ اینا طاقتور ہون دے باو جود اوہ ہنکاریا نہیں۔ اوہ لگاتار چیتن رہندا سی کہ خاص کرکے سکھ پرمپراواں ول اوگیا نہ ہو جاوے کیونکہ اس نوں سکھاں دے صدق اتے سبھاء دی جانکاری سی۔ اوہ اپنی مرضی نہیں ٹھوسدا سی کیونکہ اس نوں پتہ سی کہ خالصہ صرف گرو دی تابیاداری قبولدا اے ہور کسے دی نہیں۔ کدی کدائیں سکھ اس نوں ضرور برا بھلا بول لیندے سن پر اوہ برداشت کردا سی۔ اپنے اپر ہوئے ہتھیاربند ہلے نوں وی نظر انداز کر دندا سی۔
مہاراجے نے لارنس نوں اپنے بارے جو شبد کاے اوہ ہن، ”ہمدردی انوحکمرانی اتے پالیسیاں راہیں میں اپنی سرکار ستھر بنائی۔ جتھے کتے مینوں بہادری اتے سیانپ ورگے اتم گن نظریں پئے میں اوہناں نوں اچے چکّ دتا تے خطریاں وچ آپ کسے توں پچھے نہیں رہا۔ برابر لڑیا برابر تھکیا۔ میدان اتے دربار وچ میں پکھپات ولوں اکھاں بند رکھیاں تے نجی آرام ول دھیان گھٹ دتا۔ گرو ادور پرکھ میرے اپر مہربان رہا تے اس سیوک اپر اینی دئیا کیتی کہ میرے راج دیاں حداں چین اتے افغانستان نوں چھونہدیاں ہن”۔
دو یورپی ، وینٹورا ، اک اطالوی تے جین فرانسس الارڈ ، اک فرانسیسی ۱۸۲۲ء چ سکھ فوج چ ملازمت دے حصول لئی لہور آئے ۔ دونہاں نے نیپولین دی اگوائی چ فرانس دی شاہی فوج ج ملازمت کیتی سی ۔ نیپولین دی واٹرلو دی لڑائی چ شکست دے مگروں اینہاں نے فرانسیسی فوج دی ملازمت چھڈ دتی تے یورپ چھڈ کے چھڑدے ول قسمت آزما نکل گئے ۔ اینہاں نے رنجیت سنگھ دے دربار دی شان تے شوکت دیاں کئی کہانیاں سنیاں سن ، اس لئی اوہ لہور ویکھن لئی آئے ۔ رنجیت سنگھ اگرچہ پڑھیا لکھیا نئیں سی پر بوہت عقلمند تے ذہین سی ، اوہ نیپولین دے کارنامےآں بارے جاندا سی ۔ پنجابی تریخ دان اینہاں دا موازنہ کردے ہوئے رنجیت سنگھ نوں چڑھدے دا نیپولین وی آکھ جاندے نیں ۔ رنجیت سنگھ اینہاں دونہاں یورپیاں نوں ملیا تے اینہاں کولوں اینہاں دے سفر دا مقصد تے سابقہ ملازمت بارے پچھیا ۔ رنجیت سنگھ نے اینہاں فوج اپنی فوج دی پریڈ دکھائی ۔ اپریل ۱۸۲۲ء چ اینہاں نے رنجیت سنگھ نوں اسدی فوج چ شمولیت لئی خط لکھیا ۔ اینہاں شپاہیاں تے مہاراجہ وچکار رابطے فرانسیسی بولی چ ، فقیر نورالدین راہیں ہوئے جہڑا فرانسیسی ، انگریزی ، فارسی تے کئی دوجیاں بولیاں جاندا سی ۔ مہاراجہ اس گل نوں یعقینی بنانا چاہندا سی کہ اینہاں لوکاں دا انگریزاں نال کوئی رابطہ نئیں ، جدوں اسنوں سو فیصد اس دا یعقین ہو گیا تے اسنے اینہاں نوں کلے کلے ۵۰۰ گھڑسوار دستے دی کمان دے دتی ۔ اینہاں دی کمان چ کجھ پورپی (بہاری) تے گھبلے صوبےآں دے ہندو سن جہڑے رنجیت سنگھ دی ملازمت چ سن ۔ اوہ ساری سکھ فوج نوں یورپی طرز دی جنگی تربیت وی دیندے سن ۔
وینٹورا دی فوج نوں 'فوج خاص' آکھیا جاندا سی ، تے کجھ چر مگروں الارڈ نوں فرانسیسی سپاہیاں دا دستہ قائم کرن لئی آکھیا ۔
رنجیت سنگھ نے اینہاں نال معاہدہ کیتا سی کہ یورپی طاقتاں تے مہاراجہ وچکار جنگ دی صورت چ اینہاں نوں سرکار خالصہ نال وفادار رہنا پغے گا تے رنجیت سنگھ ولوں لڑنا پئے گا ۔ تے اینہاں نوں لمبیاں داڑھیاں رکھنیاں تے وڈے گوشت تے تماکھو توں پرہیز کرنی پئے گی ۔ رنجیت سنگھ نے وینٹورا تے الارڈ نوں رہائش تے شاندار تنخواہ مقرر کیتی ۔ وینٹورا نوں ۴۰٬۰۰۰ روپیئے دتے گغے جدوں اسنے لدھیانہ دی اک مسلمان کڑی نال ویاہ کیتا ۔ بعد چ وینٹورا دی دھی نوں دو پنڈ جاگیر دے صور تے دتے گئے ۔ وینٹورا نے لہور چ خوبصورت فرانسیسی طرز تعمیر دا اک گھر بنوایا جہڑا حالے وی انارکلی دے نیڑے موجود اے ۔ اس نال رنجیت سنگھ دی اپنے فیدے دے بندےآں دی پچھان تے فراست دا اندازہ ہندا اے ۔
الارڈ نوں آکھیا توں انج ہی کیولری فوج اسار جنج یورپ وچ ہوندی سی۔ وینتورا نوں فوج خاص دی تربیتاں دا آکھیا کیونجے ایہہ مہاراجہ دی فوج دا اہم ترین دستہ سی۔ ہورے آرمڈ کور ہی ہوئے اپنے زمانے دی۔
دوناں نوں ۳۰ ہزار سالانہ تنخواہاں تے رکھیا گیا۔ جس تھاں تے الارڈ نوں گھر دتا گیا اتوھے انگریز دور وچ کپور تھلہ ہاؤس بنوا دتا گیا سی۔ ایہہ بلڈنگ اج وی پرانی انار کلی وچ جین مندر نوں جاندے ہوئے کھلوتی ہوئی ہے۔ ایس تھاں نوں مہاراجہ دے زمانے وچ کڑی باغ آکھیا جاون لگیا سی۔ ایس ناں دی وجہ ایہہ سی پئی ایتھے الارڈ ہوراں دی دھی رانی دفن سی۔ میرا خیال ہے جدوں اسی ٹولنٹن مارکیٹ توں اندر، پرانی انار کلی آندے آں تاں سجے پاسے ایہہ قبر اج وی ہین۔ تھوڑی اگے چوک توں پار کپور تھلہ ہاؤس ہے۔ ایدا مطلب ایہہ ہے پئی ایہہ سب مہاراجے دے دور وچ اکو تھاں ہو سی۔
وینتورا انار کلی دے مقبرے والی تھاں وچ رہندا سی۔ دوناں افسراں نیں پنجابی فوج وچ بڑی ترقی کیتی تے جرنیل بنا دتے گئے۔ الارڈ نوں پنجاب دی ترقی دے حوالے نال وڈے انعام وی دتے گئے۔ الارڈ ہوراں اک کشمیری پنجابی زنانی نال ویاہ کر لیا اتے اس دے بہوں بچے سن۔ الارڈ دی جس دھی رانی دے ناں تے ایس تھاں نوں کڑی باغ آکھیا جاندا سی اوہ وی اس دی کشمیری پنجابی ووہٹی وچوں ہی سی۔ الارڈ چھٹیاں لے کے فرانس وی گیا سی۔ جدوں اوہ واپس لہور اپڑیا تے اس کول فرانس دے پادشاہ لوئیس فلپ دا خط سی جہیڑا پنجاب دے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ناں سی۔ ہورے ایہہ خط آج وی پنجاب آر کائیو وچ محفوظ ہوئے۔ پنجاب آرکائیو وچ مہاراجے دے بہوں خط پتر پئے نیں باہرلے حاکماں دے ناں لکھے ہوئے وی اتے باہرلے حاکماں دے مہاراجہ دے ناں لکھے پتر وی۔ الارڈ ہوری تے ۱۸۳۸ وچ پشور وچ پورے ہو گئے سن پر انہاں نوں لہور دفنایا گیا سی، شہر لہور دی کندھ دے باہر۔ دوجے پاسے وینتورا نے فوج خاص نوں بڑے سوہنے طریقے نال ٹرینڈ کیتا اتے ۴ انفنٹری بٹا لیناں اتے دو کیولری بنائیاں۔ اس فوج نوں پہاڑاں وچ لڑن لئی جہیڑی خصوصی تربیتاں دتیاں اس نال بہوں مہماں وچ پنجابی فوج نوں کامیابیاں ملیاں۔
اک ہور بدیسی افسر ہینری کورٹ سی جہیڑا فرانسیسی سی۔ اوہ پیرس دے ایکول پولی ٹیکنیک توں پڑھیا ہویا سی۔ اوہ گور گھیاں دی دو بٹا لیناں نوں سنبھالدا سی۔ اوہ وڈا دانشور وی سی۔ ہک ہور بدیسی افسر پاولو ڈی ایویٹا بائل وی سی جہیڑا پیدا اٹلی وچ ہویا سی تے ایران وچ وی رہیا سی۔ اوہ اپنی حرکتاں توں جٹ بوٹ ہی لگدا سی تے بڑا اچا لما وی سی۔ جتھے کوئی مسئلہ اوکھا ہوندا سی اتھے اس نوں گھلیا جاندا سی۔
پہلے اس نوں وزیر آباد لایا گیا اتے فیر پشور، ہن ایس توں تسی آپوں اندازے لا سکدے ہو پئی وزیر آباد تے پشور وچ سختیاں دی لوڑ کیوں ہو سی۔ ویسے اک تھاں توں کشمیر تے امر تسر ول رستے جاندے سن تے دوجی توں کابل۔ ایہہ اپنی تھاواں سڑٹیجک اہمیتاں وی رکھدے سن۔ ویسے بھر ویاں لڑائیاں ہوندیاں وی انہاں تھاواں تے نیں جہناں دی اہمیتاں ہوندیاں نیں۔ انگریز، امریکی، جرمن ایویں تے نہیں ۲۰۰ ورہیاں توں پنجاب ول منہ کر کے بیٹھے، شوہدے۔ ہن ایس گنتری وچ چین وی رلتی ہے پچھلے۵۰ سالاں توں۔ ویسے ایویٹا بائل ہوری آپوں وی فرانس گئے سن تے انہاں دا پیرس وچ استقبال خود فرانس دے پادشاہ کیتا سی۔
ایہہ وقوعہ مہاراجے دی سیانت دا ثبوت ہے پئی اوس بڑی ہشیاری نال چمکیلے نگینے پنجاب سرکار وچ جڑے سن۔ سانوں تے ایس بارے پتہ نہیں پر برٹش ہرکاریاں نوں ایس دی پوری خبر سی۔ ایویٹا بائل نوں فرانسیسی پادشاہ نیں فرانسیسی فوج دے اعزازی جرنیل دا رینک دتا سی اتے ایس گل نال لندن نوں مڑوڑ لگ گئے سن۔ اونہاں نوں لگ پتہ گیا پئی نپولین تے مر گیا ہے پر فرانس شوہدا ہلے زندہ ہے۔ مہاراجہ نوں ایس گل دا گیان سی پئی بدیسی افسراں نوں چوکھی تنخواہاں دے کے اوہناں کولوں اپنے بندیاں نوں جدید فوجی تربیتاں دوا لواں۔
ایس دا مطلب اعتماداں دا گھاٹا نہیں سی سگوں مہاراجہ جاندا سی پئی اس دی فوج دی کمانڈ دیسی افسر ہی کرن تاں تھلے دے فوجیاں وچ اعتماد وی رہ سی تے اوہ زیادہ بھر ویں جنگ لڑ سن۔ پر جتھے مہاراجے نوں لوڑ پیندی اوہ بدیسی افسراں نوں کمانڈ وی دیندا اتے انتظامی عہدیاں تے وی رکھ لیندا۔ اصل وچ مہاراجہ نہ تے اینٹی امپر یلسٹ سی نہ ہی قوم پرست، تاں مارے اپنی رواجی عقل نال اوہ چنگے فیصلے کر لیندا سی۔
اک گل ہوروی سی جہیڑی مہاراجہ نوں معلوم سی۔ مقامی جھگڑیاں وچ آپسی اعتماداں دے گھاٹے ودھ جاندے نیں اتے دو نویں دھر اک دوجے نوں برداشت نہیں کریندے سگوں باہرلے دی منصفی تے راضی تھی جاندے نیں۔ ایس نوں وی مہاراجہ بڑیاں تھاواں تے ورتیا اتے بدیسی افسراں نوں عہدے دے کے مقامی جھگڑے نبیڑے۔ ایہہ کم ۱۸۴۹ مگروں انگریز وی کیتا پر ایس دا موڈھی مہاراجہ ہی سی۔ ایہہ مہاراجہ ہی سی جس دی خواہش سی پئی بدیسی افسر پنجاب وچ مستقل ٹھکانے بنا لین اتے ایتھے دے ہی ہو جاون۔
اک دفعہ میک ناٹنہوری لہور آئے تے مہاراجہ انہاں نوں بدیسی فوجیاں نال ملان لے گیا۔ اتھے ترے انگلش افسراں نال اس نے گل بات کیتی۔ اس گفتگو کردے ہوئے آکھیا کہ تمام یورپی افسراں مینوں لکھ دتا سی کہ اوہ دشمناں دے خلاف ساڈا ساتھ دین گے۔ انگلش افسراں جواب دتا اجہی لکھتاں دی اہمیتاں اس ویلے سوالیہ نشان بن جاندیاں نیں جدوں اک فوجی نوں اپنے ہی ملک دے خلاف لڑنا پئے جائے۔ ایہہ گل مہاراجہ دے دل نوں لگ گئی۔ واپسی تے مہاراجے ہوری دھیان سنگھ اتے فقیر عزیز الدین نوں بٹھا کے پچھیا پئی میں انہاں بدیسی فوجیاں نوں ایڈی رقماں دے رہیا ہاں، انہاں دی دی ٹہل سیوا وی کر رہیاں واں ہن میں کہیہ کراں پئی ایہہ نرے پنجاب دے ہو جاون۔ ایس تو ایہہ گل جا پدی ہے پئی ایہہ بادشاہتاں دے ٹٹن اتے قوم پرستیاں دے ظہور دا زمانہ سی۔ مہاراجے نوں ایس بارے گیان وی سی تاں مارے اوہ وچلا راہ کڈھنا چاہندا سی۔
مہاراجہ آکھیا ایہہ ایویٹا بائل نوں تے میں ڈھائی ہزار ماہانہ توں نوکری دتی سی آج ایہہ اک لکھ روپیہ ماہانہ لے رہیا ہے۔ بقول فقیر وحید الدین، دھیان سنگھ آکھیا ایہہ بدیسی افسر متعصب تے لالچی نیں۔ دھیان سنگھ ہوری انگریزاں دے بہوں خلاف سن تے مہاراجہ نوں وی دھیان سنگھ دے خیالاں بارے معلوم سی۔ سیدعزیز الدین ہوراں آکھیا، ایہہ ٹھیک ہے پئی بدیسیاں پنجاب نوں اپنا گھر نہیں بنایا پر اوہناں پنجاب لئی چوکھے کم تے کیتے نیں۔ ایہہ وچلے راہ والی گل سی اتے مہاراجے نوں پسند وی آئی۔ ایہہ سب بحثاں راج دربار وچ چلدیاں رہیاں پر ایہہ گل پکی ہے پئی مہاراجہ وی بدیسی افسراں دا قائل سی۔
رنجیت سنگھ نے اپنی سلطنت دے کافی سارے اعلی عہدےآں تے قابل انگریز تعنات کیتے سن ۔ جنہاں چوں کجھ ؛ فیٹزروئے ، گلمور ، لیسلی ، ہاروے تے فولکیس وئیرہ سن جنہاں نے سول تے فوجی خدمات سرانجام دتیاں ۔
رنجیت سنگھ دے دربار چ مختلف نسلاں ۔ قومیتاں تے مذہباں دے لوک خدماں دے رہے سن ، جس پاروں رنجیت سنگھ دے دربار نوں کاسموپولیٹن دربار آکھیا جا سکدا اے ۔ رنجیت سنگھ غیر ملکیاں تے بوہت مہربان سی تے اسنے پوری دنیا توں اپنے فیدے دے لوکاں نوں ملازمتاں دتیاں سن ۔ اوہ اینہاں تے بھروسا کردا تے ذمہ داری دے عہدے دیندا ، پر اوہ اینہاں تے کڑی نظر وی رکھدا تے اینہاں نوں اپنے اتے اثرانداز نا ہون دیندا ۔
رنجیت سنگھ دے ویلے چ لہور غیر ملکیاں لئی بوہت کشش رکھدا سی ۔ اوہ ساری دنیا چوں لہور دی شہرت سن کے تے مہاراجہ دی دریا دلی تے مہمان نوازی تے شخصیت دیاں خوبیاں سن کے لہور دا رخ کردے ۔ اس دے ویلے بوہت سارے مشہور غیر ملکی سیاح تے دوجے لوک لہور تے سکھ سلطنت دے دوجے حصےآں چ آئے ۔ بوہت سارے سیاحاں نے اپنیاں کتاباں چ رنجیت سنگھ دی فراخدلی تے عالی ہمتی ، چنگے طور طریقے تے ذہنی بیداری بارے لکھیا ۔ اوہ ہمیشہ غیرملکیاں نال خوشدلی تے خلوص نال ملدا ۔
سن ۱۸۲۱ء دیاں گرمیاں چ ایسٹ انڈیا کمپنی دے گھوڑےآں دے اصطبلاں دا سپرنٹنڈنٹ ولیم مورکروفٹ رنجیت سنگھ دے دربار چ آیا ۔ اسدی خاطر مدارت لئی ۱۰۰ روپیہ روزانہ دا الاؤنس مقرر کیتا گیا ۔ اسنوں سکھ فوج دا معائنہ کروایا گیا ، اوہ خالصہ فوج دے نظم تے ضبط توں بوہت متاثر ہویا ۔ اسنے رنجیت سنگھ دے شاہی اصطبلاں دا دورہ وی کیتا تے رنجیت سنگھ دے کچھ گھوڑےآں نوں دنیا دے بہترین گھوڑے دسیا ۔ رنجیت سنگھ دی سلطنت دا دورہ کر کے مور کروفٹ روسی سلطنت تے خانان بخارا گیا ۔
بخارا توں واپسی تے اوہ روس دے شہزادے نیسلرود دا خط لیایا ، جس زار روس دا نیک خواہشات دا پیغام سی ۔ اس روس دی رنجیت سنگھ دی سکھ سلطنت نال تجارتی تعلقات دی خواہش دا ذکر وی سی تے پنجاب دے تاجراں نوں روسی سلطنت چ جی آیاں نوں تے تحفظ دی یعقین دہانی کروائی گئی سی ۔
رنجیت سنگھ دے دربار چ آن آلا اک ہور مشہور سیاح بارون چارلس ہوگل سی ، جہڑا جرمنی دا سائنسدان سی ، جس نے پنجاب تے کشمیر دے علاقےآں چ بوہت سارے سفر کیتے ۔ اسنے اپنی کتاب چ لکھیا سی کہ رنجیت سنگھ دی حکمرانی چ پنجاب ، انگریزاں دی علمداری دے ہندستانی علاقےآں توں زیادہ محفوظ سی ۔ اسنے رنجیت سنگھ نال اپنی گل بات وی تحریر چ لیاندی ، جس چ اوہ ہوگل توں بوہت سارے سوال پجھدا سی ۔ رنجیت سنگھ ہوگل کولوں جرمن فوج تے جرمنی دی فرانس نال لڑائی بارے پچھدا ۔ اوہ ہوگل کولوں پچھدا کہ اسدا دا سکھ فوج بارے کیہہ خیال اے تے کیہہ ایہہ کسے یورپی فوج نال لڑن دی حثیت چ اے ۔
اک فرانسیسی سیاح وکٹر جیک مونٹ گل بات تے اسدی تیز پچھان دی تعریف کردا سی ۔ اسنے اپنی کتاب چ لکھیا کہ ''رنجیت سنگھ میرے دیکھن چ تقریبا پہلا ہندستانی اے جہڑا تجسس رکھدا اے تے اسنے میرے کولوں ہندستان ، یورپ ، نیپولین تے دوجے بوہت سارے موضعاں تے سینکڑاں ہزاراں سوال کیتے ۔
ہوبت سارے سعائی مشنری وی رنجیت سنگھ دے دربار چ آئے ، تے کئیاں نے کانونٹ سکول تے گرجے اسارن دی اجازت منگی ، پر اسنے انکار کیتا ۔ اسنے اینہاں نوں پنجابی بولی پڑھان لئی آکھیا ۔ رنجیت سنگھ دے مگروں پنجاب تے انگریزاں دے مل دے بعد پورے پنجاب چ تھاں تھاں کانونٹ سکول تے گرجے بھانویں بنائے گئے ۔
رنجیت سنگھ اک خیر خواہ راجہ سی ۔ حالانکہ پنجاب دی حکومت سرکار خالصہ جی کہلاندی سی پر کسے گھٹ گنتی یاں ودھ گنتی تے کوئی قنون مسلط نئیں کیتا گیا سی ۔ رنجیت سنگھ دے ویلے سکھ سلطنت چ سکھاں دی گنتی ۱۵ فیصد سی تے ہندو ۲۵ فیصد سن ۔ سبتوں بوہتی آبادی مسلماناں دی سی جہڑی کل آبادی دا ۶۰ فیصد سن ۔ رنجیت سنگھ نے ۴۰ سال سیکولر بنیاداں تے حکومت کیتی ۔ اوہ رمضان چ مسلماناں نال روزے رکھدا تے ہندوآں نال دیوالی وی کھیلدا ۔ تے تقریبا ہر مہینے امرتسر چ ہرمندر صاحب دے مقدس تلاء چ نہان وی جاندا ۔
لہور دے اک غریب مسلمان نے قرآن مجید لکھیا تے دلی چ مغلیہ سلطنت دے دربار چ لے جان دا ارادہ کیتا ۔ رنجیت سنگھ نے اس کولوں قرآن مجید دا ہدیہ پچھیا تے استوں دگنا اس غریب نوں دتا ۔ دسیا جاندا کہ اک سال فصلاں بلکل نا ہوئیاں جس نال قحط پے گیا تے لوک فاقہ کشی تے مجبور ہو گئے ۔ رنجیت سنگھ نے حکم دتا کہ سارے ئلے دے گودام لوکاں لئی کھول دتے جان ۔ رنجیت سنگھ گغی وار رات نوں بھیس بدل کے لہور دیاں گلیاں چ لوکاں دی حالت معلوم کرن لئی پھردا ۔ اک رات اسنے دیکھیا کہ اک بڈھی زنانی کنک دی بوری چک کے گھر لے جان توں قاصر اے اسنے اوہ بوری اپنے موڈھےآں تے چکی تے اس زنانی دے گھر سٹ آیا ۔
اگرچہ رنجیت سنگھ اک خدا پرست سکھ سی ، پر اسنوں اک سکھ مت دے سارے اصولاں تے عمل کرن آلا خالصہ سکھ نئیں آکھیا جا سکدا ۔ اوہ اک خالصہ دا اک سپاہی سی تے سیکولر وی سی تے جیون دا لطف وی لیندا سی ، جداں شراب وغیرا پینا ۔ کڑے مذہبی اصول تے قربانی دا جذبہ ، جس نے سکھاں دی اینہاں دی تریخ دے بھیڑے ویلے چ مدد کیتی سی ، اوہ حکمتی نشے چ مدھم ہو گیا سی ۔ خالصہ نے اگوائی دی اہلیت آلا ، دواندیش تے ماہر آگو گوا دتا ، جس نے سکھاں نوں بھوئیں توں چک کے اسمان تے پہنچا دتا سی ۔ اس دے مگروں انگریزاں نے سارے ہندستان تے مل مار لیا ۔ ۲۷ جون ۱۸۳۹ء چ رنجیت سنگھ دے مرن مگروں اک گہرا خلا پیدا ہو گیا ۔
بیرن چارلس انگریز سی پر اوہ لکھدا ہے، اج تیک کسی اک بندے نے ایڈی گھٹ مار دھاڑ کر کے وڈی سلطنت نہیں بنائی۔ کپٹن مورے نیں وی مہاراجے دے حکمرانی ڈھنگ دی تعریفاں کیتاں، ایڈی وڈی سلطنت نوں ۵۰ ورہیاں تیک چلانا خالہ جی دا واڑا نہیں سی۔ ہور تے ہور، سر لیپل گریفن نے وی مہاراجہ بارے اجہی گلاں کیتیاں نیں۔ پنجاب تے قبضہ توں بعد مہاراجے دے شئیواں دا ریکارڈ گریفن ہوراں ہی رکھیا اتے اس دی ترتیب وی لائی۔ لیپل گریفن لکھدا ہے اپنی تمام تر کاروائیوں دے باوجود رنجیت سنگھ نہ تے ظالم حکمران سی اتے نہ ہی خون وگان دا شوقین۔ فتح حاصل کرن یا کسی مقام تے قبضہ کرن تو بعدوں اوہ ویریاں نال پیار نال پیش آندا سی۔ اس دے دربار وچ ہورے کنے ہی شکستاں کھاون والے مہاراجیاں نیں، اس دا ساتھ دین دا اعلان کیتا اتے مہاراجے ہوراں اوہناں نوں جاگیراں دیتاں۔ شکست دین توں بعد ویریاں نوں تھاں مارنا چنگا خیال نہیں کردا سی۔ ایہوں وجہ ہے پئی بہوں ساری مہماں توں بعد شکست کھاون والے سردار تے خان اس دے ساتھی بن جاندے۔ انہاں وچ مسلمان سردار تے خان وی سن تے دوجے وی۔ سیالاں، جیبیاں، ٹوانیاں تے کھرلاں دے نال نال ایس لڑی وچ ملتان دے نواب مظفر خان دا خاندان وی شامل سی۔ سر ہنری لارنس تے مہاراجے دی وڈیائی وچ ایس توں وی اگے ودھ گیا اتے لکھدا ہے، دلی تے کابل وچ شکست کھاون والے خانداناں دی حالتاں بہوں بھیڑیاں ہوندیاں سن پر پنجاب وچ صورت احوال الٹ سی۔ پنجاب وچ مہاراجے توں شکست کھاون والا اک وی خاندان اجہیا نہیں سی جس نوں مہاراجے ہوراں مڑ نوازیا نہ ہوئے۔
مرن والے دے خاندان دی ٹہل سیو اتے جاگیر دینا وی لازم سی۔ مہاراجے دا اپنے ملازماں تے درباریاں نال سلوک کنج دا سی ایس بارے فقیر وحید الدین دس پائی ہے۔ بھائی گر بخش سنگھ دا واقعہ لکھیا ہے جو مہاراجہ دا پرانا ملازم وی سی۔ مرن تو پہلاں گر بخش مہاراجے نوں ملن دا سدا گھلیا۔ سردار آ گیا تے گر وبخش نے زمین تے لکھ لکھ روپےاں دیاں پنج پوٹلیاں رکھیاں سن۔ مہاراجے نوں آکھیا مرن توں پہلاں میں اپنا سب کچھ ونڈنا چاہندا ہاں اتے ونڈ وی اوہ جہیڑی تسی ہمش اپنائی سی۔ فیر اس مہاراجے نوں آکھیا ایہہ ۴ پوٹلیاں میرے ترے منڈیاں تے کڑی نوں دے دیو۔ پنجویں پوٹلی لہور دربار لئی ہے۔
۱۸۳۷ مہاراجے دی زندگی دا یاد گاری سال ہے۔ ہورے مہاراجے نوں پتہ سی پئی ہن چل چلاؤ ہے۔ مہاراجہ اپنے پوتے نونہال سنگھ دا ویاہ وڈی دھوم نال رچانا چاہندا سی۔ اس آل دوال دے سب سرداراں نوں وی سدیا۔ کلکتہ براجمان انگریز گورنر جنرل، کمانڈ ان چیف تے آگرے دے انگریز گورنر کول وی سدا گھلیا۔ آگرے دا گورنر اتے گورنر جنرل تے نہ آئے پر انگریزاں دا کمانڈر ان چیف آ گیا۔کیپٹن ویڈ نیں مہاراجہ ہوراں نوں دسیا پئی کمانڈر ان چیف ہنری شادی تے آون گے۔ نرا ملتان دا دیو ان ساون مل سونے دی تاراں دے بنیاں بسترے دی ۱۰۰ چدراں لے کے آیا۔ ساون مل نے شادی تے ۳ لکھ ۸ ہزار روپے وی دتے۔ ایہہ رقم آپوں دسدی ہے پئی لہور دربار ہیٹھ سرکاراں کول رقم وی چوکھی ہوندی سی۔ کمانڈر ان چیف اتے اس دے نال آون والیاں لئی لا جواب بندوبست کیتے گئے۔ کنے ہی دناں تیک لہور تے امرتسر دے بازاراں وچ شادی دی رونقاں رہیاں۔ مہاراجے نے قیمتی تحفے دتے۔ ووہٹی تے لاڑے نوں لے کر مہاراجہ ہجوم نا ل سرکار میاں میر ہوراں دے دربار تے حاضری لئی گیا۔ ایتھوں کمانڈر ان چیف نوں لے کے شالیمار باغ آ گیا۔ ایتھے آ کے مہاراجہ کمانڈر ان چیف نوں پچھیا، توں اجہیا باغ کدی ویکھیا ہے۔ اس آکھیا ہاں میں پیرس وچ اجہیا اک باغ ویکھیا سی۔ فیر مہاراجہ پچھیا پئی توں کدی اجہی شادی اٹینڈ کیتی ہے۔ کمانڈر ان چیف آکھیا کدی نہیں۔ کمانڈر ان چیف دسیا پئی جداں ساڈا گورنر جنرل شادی بارے تفصیلاں سنے گا تے اوہ ضرور پچھتائے گا۔ فیر کمانڈر ان چیف نوں فوجی پریڈ وی وکھائی گئی۔ کمانڈر ان چیف ایڈا متاثر ہویا پئی اس نے اپنی کتاب انڈیا وچ ۵ سال وچ لکھیا، ''رنجیت سنگھ اک فیاض تے سمجھدار حکمران سی اتے اوہ انڈیا دے تمام راجیاں وچ بہترین سی۔'
ہرمندر صاحب چ موجودہ آرائشی کم تے سنگ مرمر دا کم سن ۱۸۰۰ء دے شروع چ کیتا گئیا ۔ سونے تے سنگ مرمر دا کم مہاراجہ رنجیت سنگھ دی معاونت ، دلچسپی تے نگرانی چ کیتا گئیا ۔ رنجیت سنگھ دسویں گرو گرو گوبند سنگھ دی تعلیمات دا بوہت معترف سی ، اس لئی اس نے دسم گرنتھ دی تعلیمات نوں اتانہہ چکیا تے سکھ مت دے دو مقدس ترین گردوارے اسارے ۔ ایہہ گردوارے تخت سری پٹنا صاحب ، گرو گوبند سنگھ دی جمن دی تھاں ، تے تخت سری حضور صاحب ، ناندید مہاراشٹراوہ تھاں جتھے ۱۷۰۸ء چ مریا تے اسدی سمادھی بنی تے اسارے گئے ۔
سکھ سلطنت جسنوں سکھ راج تے سرکار خالصہ جی یاں صرف پنجاب وی آکھیا جاندا سی ، دا پھلاء اج دے چین دیاں سرحداں توں افغانستان تے سندھ تک سی ۔ ایہہ اک پنجابی سلطنت سی ۔ اس علاقے دا ناں پنجاب دو فارسی لفظاں پنج تے آب یعنی پانی نال مل کے بنیا اے ۔ یعنی پنچ پانی یاں پنچ دریاواں دا علاقہ ، جہڑے اس علاقے چ وگدے نیں ۔ ایہہ پنچ دریا دریاۓ سندھ دے معاون دریا دریائے راوی ، دریائے ستلج ، دریائے بیاس ، دریائے چناب تے دریائے جہلم]] نیں ۔ ایہہ علاقہ ۳۰۰۰ سال پہلے وادی سندھ دی رہتل دا گھر سی ۔ پنجاب دی تریخ بوہت پرانی اے تے اسدا ثقافتی ورثہ بوہت امیر اے ۔ پنجاب دے لوکاں پنجابی آکھیا جاندا اے تے اینہاں دی بولی وی پنجابی کہلاندی اے ۔
تھلے دے موجودہ علاقے تریخی سکھ سلطنت دا حصہ سن:۔
٭پنجاب ، ہندستان
٭پنجاب ، پاکستان
٭ہریانہ ہندستان چنڈی گڑھ سنے ۔
٭ہماچل پردیش ، ہندستان ۔
٭جموں ، ہندستان ۔
٭گلگت ، پاکستان (۱۸۴۲ء توں ۱۸۴۶ء چ مل ماریا گیا) ۔
٭پشاور ، پاکستان
٭صوبہ سرحد تے فاٹا قبائلی علاقے ، پاکستان ۔
رنجیت سنگھ ۱۸۳۹ء چ ۴۰ سال راج کرن مگروں مریا تے اپنے پچھے مختلف رانیاں چوں ست منڈے چھڈے ۔ اسنوں چتا چ جلا دتا گیا ۔ اسدی آحری رسماں دونہاں ہندو تے سکھ ، پجاری تے مذہبی آگوآں نے ادا کیتیاں ، اسدی رانی ، کانگڑہ دی شہزادی ، راجہ سنسار چند دی دھی ، مہارانی مہتاب دیوی صاحبہ ، ملکہ پنجاب نے رنجیت سنگھ نال ستی ہون نوں ترچیح دتی تے اپنی گود چ رنجیت سنگھ دا سر رکھ کے ستی ہو گئی ، رنجیت سنگھ دیاں کجھ دوجیاں رانیاں وی اس نال ستی ہو گئیاں ۔
رنجیت سنگھ دے مگروں اسدا وڈا پتر کھڑک سنگھ تخت نشین ہویا ، جہڑا اینی وڈی سلطنت د؛ حکمرانی لئی موزوں نئیں سی ۔ کجھ تریخ داناں دا مننا اے کہ جے رنجیت سنگھ دا کوئی دوجا پتر کھڑک سنگھ توں پہلے تخت نشین ہو جاندا ، اوہ سکھ سلطنت نوں بوہتی پائیدار ، آزاد تے طاقتور سلطنت بنا دیندا ۔ پر سلطنت چ غلط حکمرانی تے وارثاں وشکار سیاسی رقابت پاروں ٹٹ پھٹ دی شروعات ہو گئی ۔ شہزادے محلاتی سازشاں تے منصوبہ بند قتلاں چ مارے جان لگے تے اشرافیہ طاقت تے اقتدار دے حصول چ لگی رہی ۔
۱۸۴۵ء چ پہلی انگریز سکھ جنگ چ سکھ سلطنت دی شکست دے مگروں سارے اہم فیصلے برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی کرن لگی ۔ رنجیت سنگھ دی فوج ، انگریزاں نال معاہدے راہیں ، اک برائے ناں فوج چ بدل دتی گئی ۔ اوہ جنہاں نے انگریزاں دے خلاف مزاحمت کیتی ،اوہناں نوں سخت سزاواں دتیاں گیاں تے اینہاں دیاں ساریاں جائداداں وی ضبط کر لیاں گیاں ۔ آخرکار انگریزاں نے رنجیت سنگھ دے سبتوں چھوٹے پتر دلیپ سنگھ نوں ۱۸۴۳ء چ تخت تے بٹھا دتا ، جہڑا اپنے بھائی مہاراجہ شیر سنگھ دی تھاں سکھ سلطنت دا راجہ بنیا ۔ ۱۸۴۹ء چ دوجی انگریز سکھ جنگ دے مگروں سکھ سلطنت دلیپ سنگھ توں کھو کے انگریزاں نے برطانوی راج چ ضم کر لئی ۔ اس دے مگروں انگریز مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں ۱۸۵۴ء چ انگلستان لے گئے ، جتھے اسنوں شاہی محل چ رکھیا گئیا ۔ دلیپ سنگھ دی ماں رانی جند کور فرار ہو گئی تے نیپال چلی گئی ، جتھے اسنوں نیپال دے رانا جنگ بہادر نے پناہ دتی ۔
رنجیت سنگھ دی فوج قابل جنرلاں تے سپاہیاں تے مشتمل سی ۔ ایہہ سب محتلف علاقےآں ، دیساں تے قوماں نال ت علق رکھدے سن ۔
اینہاں چ:
رنجیت سنگھ دے یورپی جرنیلاں چ :
امریکی جرنیلاں چ:
گٹھ:پنجاب گٹھ:ہندستان گٹھ:پاکستان گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:سکھ گٹھ:لہور گٹھ:بادشاہ گٹھ:جٹ گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پنجابی لوک
تیموری سلطنت
تریخ چ دو سلطنتاں تیموری سلطنت دے ناں نال مشہور نیں ، جنہاں چ پہلی امیر تیمور دی وسطی ایشیا تے ایران چ قائم کیتی ہوئی تیموری سلطنت سی جدوں کہ دوجی ظہیر الدین بابر دی ہندستان چ قائم کیتی ہوئی مغلیہ سلطنت وی تیموری سلطنت کہلاندی اے ۔
تیموری جہڑے خود نوں گورکانی کہندے سن ، وسطی ایشیا دے ترک منگول نسل دے فارسی تہذیب اپنائے ہوئے سنی مسلمان سن ۔ تیموری سلطنت چ پورا وسطی ایشیا ، ایران ، افغانستان تے پاکستان ، ہندستان ، بین النہرین (عراق) ، اناطولیہ تے قفقاز دے وڈے علاقے شامل سن ۔ اس سلطنت دی نیہہ جنگجو فاتح امیر تیمور نے 14ویں صدی عیسوی چ رکھی ۔