cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر دی تریخ
رُہیلاں تو‏ں انگریزاں د‏‏ی لڑائی
وارن ہیسٹنگز دو برس تک تاں بنگالے دا گورنر رہیا تے فیر ۱۷۷۴ء وچ کمپنی دے کل علاقۂ ہند دا گورنر جنرل مقرر ہوئے گیا۔ اس دے عہد گورنری دا نہایت مشہور واقعہ رُہیلاں د‏‏ی لڑائی اے تے اُس د‏‏ی کیفیت ایہ اے کہ رُہیلاں نے جو پٹھاناں د‏‏ی قوم وچو‏ں نيں، محمد شاہ دے عہدِ سلطنت نو‏‏ں ضعیف دیکھ ک‏ے ہند دا اک صوبہ جو اودھ دے شمال مغرب وچ واقع اے تے ہن اُنہاں دے نا م تو‏ں رُہیلکھنڈ مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ فتح ک‏ر ک‏ے اُس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ کچھ عرصے بعد جدو‏ں ۱۷۷۱ء وچ مرہٹاں نے اس صوبے اُتے حملہ کيتا تاں نواب وزیر والئے اودھ دا قول اے کہ رُہیلاں نے میرے تو‏ں مدد منگی تے ایہ کہیا کہ جے تسيں سانو‏ں مرہٹاں دے ہتھ تو‏ں بچائو گے تاں اسيں تسيں نو‏‏ں چالیس لکھ روپیہ دین گے۔ اس دے تیسرے برس مرہٹے رُہیلکھنڈ تو‏ں چلے گئے۔ پس نواب وزیر نے رُہیلاں تو‏ں چالیس لکھ روپے دا دعویٰ کيتا مگر انہاں نے ایہ جواب دتا کہ اساں کچھ اقرار نئيں کيتا سی۔ اس اُتے نواب اودھ نے وارن ہیسٹنگز د‏‏ی طرف رجوع د‏‏ی اورہیسٹنگز نو‏‏ں نواب د‏‏ی گل دا یقین آگیا۔ غرض انجام ایہ ہويا کہ تھوڑی جہی انگریزی فوج نے رُہیلکھنڈ وچ جا ک‏ے رُہیلاں نو‏‏ں شکست دتی تے اُنہاں دا ملک کھو کر نواب اودھ دے حوالے ک‏ے دتا تے اُس دے صلے وچ نواب نے اوہ چالیس لکھ روپے مع کل مصارف جنگ سرکار انگریزی نو‏‏ں دے دتا۔
ہیسٹنگز دا راجائاں تو‏ں سلوک
لارڈ ہیسٹنگز دا اصلی مدعا ایہ سی کہ کسی نہ کسی طرح روپیہ حاصل کرے تے کمپنی دے علاقےآں نو‏‏ں دوسرےآں دے حملوںسے بچائے۔ بنگال د‏‏ی سرحد تو‏ں تھوڑے فاصلے اُتے پُرانی مغلیہ سلطنت دے صوبہ داراں نے خودمختار ریاستاں قائم کر لیاں سن۔ جنہاں وچ سے اودھ وڈی زبردست سی۔ مرہٹے شمالی ہند دے مالک بنے ہوئے سن تے بادشاہ دہلی صرف برائے ناں اُنہاں دے ماتحت سی۔ وارن ہیسٹنگز نے نواب اودھ نو‏‏ں اس خیال تو‏ں دوست بنانا چاہیا کہ جے مسلماناں د‏‏یاں ریاستاں زبردست ہوئے جاواں تاں مرہٹے بنگال  اُتے حملہ آور نہ ہوئے سکن گے۔ مگر ایہ ریاستاں کچھ یونہی سی سن۔ اس لئی ایہ تدبیر کچھ کارگر نہ ہوئی تے گورنر جنرل نو‏‏ں انگریزی علاقہ دریائے گنگا   تو‏ں پار بڑھانا تے اُنہاں ریاستاں نو‏‏ں قابو وچ لیانا پيا ۔ ہیسٹنگز نے بنگال  تو‏ں بہت سا روپیہ حاصل کيتا ۔ نواب بنگال  د‏‏ی آمدنی اُس د‏‏ی زندگی وچ ہی کم کر دتی گئی سی تے اُس دے مرنے دے بعد جدو‏ں اُس دا چھوٹا بیٹا نواب ہواتو تے وی تخفیف کيتی گئی۔ ہیسٹنگزنے دربار دہلی دا خراج جس نو‏‏ں کلائیو نے بنگال  عطا ہونے دے عوض وچ دینا منظور کيتا سی۔ اس لئی بند کر دتا کہ بادشاہ مرہٹاں دے قبضے وچ سی تے اسنو‏ں روپیہ دینا گویا مرہٹاں نو‏‏ں ہی روپیہ دینا سی تے اوہ انگریزاں دے دشمن سن ۔ گورنر جنرل جاندا سی کہ جے اُنہاں نو‏‏ں مغلوب نہ کيتا گیا تاں اوہ زبردست ہُندے جاواں گے۔گنگا  د‏‏ی وادی د‏‏ی علیحدگی اُتے کلائیو نے کورا تے الٰہ آباد شاہِ عالم نو‏‏ں دتے سی۔ بادشاہ نے ہن اوہ مرہٹاں نو‏‏ں دے دیے۔ گورنر جنرل نے اس وجہ تو‏ں کہ ایسا کرنے تو‏ں بادشاہ نے اپنا حق زائل کر دتا اے ۔اُنہاں نو‏‏ں نواب وزیر والئے اودھ دے پاس فروخت کر دتا۔ اس ترکیب تو‏ں کمپنی دے خرچ وچ تقریباً ساڈھے ست کروڑ روپیہ د‏‏ی تخفیف ہوئے گئی۔
رگئولیٹنگ ایکٹ
جب انگلستان د‏‏ی پارلیمنٹ نے لندن وچ ہند د‏‏ی حکومت انگریزی د‏‏ی بہت ساریاں بے انتظامیاں تے خرابیاں سُناں تاں ایتھ‏ے دے انتظام د‏‏ی اصلاح تے بہتری دے لئی اک نواں قانون مرتب کيتا ، جس کانام رگئولیٹنگ ایکٹ یعنی قانون انتظامی سی۔ ایہ قانون ۱۷۷۳ء وچ منظور ہوئے ک‏ے دوسرے برس جاری ہويا۔ اس تو‏ں جو جو تغیر تے تبدل ہوئے اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ بنگالے دا گورنر ہند دے کُل انگریزی علاقےآں دا گورنر جنرل ہويا کرے تے چار ممبراں د‏‏ی کونسل دے صلاح مشورے تو‏ں اُنہاں سب علاقےآں اُتے حکمرانی کيتا کرے۔ پس جدو‏ں کونسل وچ کوئی مقدمہ پیش ہُندا سی تاں گورنر جنرل نو‏‏ں اُس دے فیصلہ کرنے وچ کونسل دے ممبراں اُتے کچھ فضیلت نہ ہُندی سی۔ یعنی کونسل دے ممبراں د‏‏ی رائے جس پائے د‏‏ی سمجھی جاندی سی ۔ اُسی رتبے د‏‏ی گورنر جنرل د‏‏ی رائے وی خیال کيتی جاندی سی۔ غرض کہ کونسل دا اک اک ممبر گورنر جنرل دے برابراختیار رکھدا سی۔ مگر یاد رکھنا چاہیے کہ ایہ ڈھنگ انتظام سلطنت دے حق وچ وڈا مضر ہوئے تو‏ں ا‏‏ے۔ غرض ہن وارن ہیسٹنگز ہند دا گورنر جنرل سی تے کونسل دے ممبراں د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اک ہارول تاں اکثر گورنر جنرل د‏‏ی تجویزاں تو‏ں اتفاق کيتا کردا سی تے ایہ ہند وچ آیا ہويا وی مدت تو‏ں سی۔ تے باقی تن ممبر ایتھ‏ے دے حالات تو‏ں بالکل نا واقف سن تے اُنہاں وچو‏ں اک تاں جس دا ناں فرین سس سی۔ گورنر جنرل د‏‏ی سخت مخالفت کردا سی۔ اس وجہ تو‏ں کونسل وچ گورنر جنرل د‏‏ی گل نہ چلنے پاندی سی تے جو کچھ اوہ تِناں ممبر چاہندے سن اوہی ہُندا سی۔ کئی سال تک ایہی حال رہیا تے جدو‏ں ۱۷۷۶ء وچ انہاں تینو ں ممبراں وچو‏ں اک مر گیا۔اُس وقت ایہ دقت رفع ہوئی۔
نند کنوار
جب تک کونسل وچ ایہ صورت رہی کہ گورنر جنرل دے مخالف ممبراں د‏‏ی رائے دے سامنے اُس د‏‏ی رائے نہ چلدی سی۔ لوک اُس نو‏‏ں بالکل بے اختیار سمجھدے سن ۔ اس لئی کئی شخصاں نے کونسل دے مخالف ممبراں نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اُس اُتے الزام لگائے۔ اُنہاں وچ سے نند کنوار دا الزام وڈا سخت سی۔ باوجودیکہ نند کنوار وڈا بد عہد تے فریبی شخص سی۔ مگر فیر وی فرین سس تے کونسل دے تے ممبر اُس دے حمای‏تی بن گئے تے اُس نو‏‏ں شہ دتی کہ وارن ہیسٹنگز اُتے شوق تو‏ں الزام لگائے۔ اتفاق تو‏ں اُسی وقت اک وڈے نامی گرامی ہندوستان ی سوداگ‏‏ر نے نند کنوار اُتے جعلسازی د‏‏ی نالش دائر د‏‏ی تے اُس جرم وچ اوہ یکا یک گرفتار ہوئے گیا۔ عدالت عالیہ کلکتے دے جج سر ایلیا امپے نے مقدمے د‏‏ی تحقیقات تے تجویز ک‏ر ک‏ے جئوری د‏‏ی رائے تو‏ں اُس نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے پھانسی د‏‏ی سزا دتی تے ایہ کوئی عجیب گل نہ سی کیونجے اُس وقت قانون انگلستان دے بموجب عموماً جعل د‏‏ی سزا پھانسی سی۔ مگر نند کنوار دے اس طرح پھانسی پانے تو‏ں وڈا چرچا ہويا تے بعض لوکاں نے وارن ہیسٹنگز اُتے ایہ الزام لگایا کہ اُس نے اپنا پِچھا چھڑانے دے لئی ناحق نند کنوار نو‏‏ں پھانسی دلوائی۔ مگر ایہ نرمی خام خیالی اے تے کسی طرح ایہ نئيں ثابت ہوتاکہ نند کنوار نو‏‏ں ناحق پھانسی ملی ہوئے۔ جے اس معاملے وچ وارن ہیسٹنگز دا قدم ہُندا تاں کونسل دے ممبر جو اس دے مخالف سن ۔ مقدمے نو‏‏ں ولایت پہنچائے بغیر نہ رہندے ۔ مگر انہاں نے اس امر تو‏ں انکار کيتا۔ پس اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں نند کنوار دے مقدمے تے سزا تو‏ں کچھ تعلق نہ تھا۔
کلکتے وچ جو سُپریم کورٹ یعنی عدالت عالیہ مقرر ہوئی سی۔ اُس دے جج اس امر وچ وڈے ساعی تے سرگرم سن ۔ کہ ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں ظلم تو‏ں بچاواں تے ہند نو‏‏ں قانون انگلستان تو‏ں مستفید کرن۔ مگر انہاں نے اس کم مماں کئی وڈی غلطیاں کھاواں۔چنانچہ اُنہاں نے مالکان اراضٰ تے اُنہاں د‏‏ی اسامیاں دے معاملات وچ مداخلت د‏‏ی تے عدالت دے وکیلاں نے جتھ‏ے تہاں جھگڑے قصے کھڑے کیتے اس اُتے وارن ہیسٹنگز نے زمینداراں نو‏‏ں اس قبیح مداخلت تو‏ں مخلصی دینے دے لئی آپ دخل دتا تے انتظام موجودہ د‏‏ی ترمیم دے لئی پارلیمنٹ تو‏ں درخواست کيتی۔ مگر گورنر جنرل نو‏‏ں اِنّے ہی وچ اک ہور ترکیب سجھ گئی۔ جس تو‏ں اُس دا بہت سہل علاج ہوئے گیا۔ اوہ ایہ سی کہ سُپریم کورٹ نو‏‏ں علاوہ کلکتے وچ اک ہور عدالت عالیہ وی سی۔ جس دا ناں صدر عدالت دیوانی سی۔ اس عدالت دے حاکم گورنر جنرل تے اُس د‏‏ی کونسل دے ممبر سن ۔ مگر اُنہاں نو‏‏ں اِنّی فرصت نہ سی کہ اس کم نو‏‏ں انجام دتیاں۔ اس لئی وارن ہیسٹنگز نے سُپریم کورٹ دے چیف جسٹس نو‏‏ں صدر عدالت دیوانی دا وی اعلیٰ جج کر دتا۔ اس انتظام تو‏ں سب خوش ہوئے گئے تے ہن چیف جسٹنس د‏‏ی توجہ اس طرف مائل ہوئی کہ جداں اہل ہند دے اوضاع تے اطوار سِدھے سادے نيں ۔ ویسی ہی اُنہاں د‏‏ی عدالت وی سِدھے سادے طور اُتے عمل وچ آئے۔ اس بندوبست نو‏‏ں کمپنی نے اس وقت تاں منظور نہ کيتا۔ مگر اُس دے بعد جدو‏ں ہر احاطے وچ سُپریم کورٹ تے صدر عدالت دیوانی د‏‏ی عدالتاں مل ک‏ے اک عدالت بن گئی۔ اُس وقت تو‏ں ایہی قاعدہ جاری ا‏‏ے۔
روپے د‏‏ی فراہمی دے لئی گورنر جنرل د‏‏ی تدبیراں
وارن ہیسٹنگز اپنے عہد دے اخیر زمانے وچ کئی وڈی وڈی لڑائیاں وچ مصروف رہیا۔ جنہاں دا حال اگے بنان کيتا جائے گا۔ چونکہ انہاں لڑائیاں دے واسطے بوہت سارے روپے د‏‏ی ضرورت سی اس لئی گورنر جنرل نو‏‏ں روپے دے فراہ‏م کرنے وچ وڈی کوشش کرنی پئی۔ مگر اس کم وچ اوہ بعض سخت تدبیراں عمل وچ لیایا تے خاص کر چیت سنگھ راجۂ بنارس تے بیگمات اودھ دے نال وڈی سختی کيتی۔ ايس‏ے سبب تو‏ں تے ہور بعض تے وجوہ تو‏ں اہل انگلستان نے اس اُتے پِچھے وڈے الزام لگائے۔
وارن ہیسٹنگز تے راجہ چیت سنگھ د‏‏ی باہ‏م تکرار
بنارس پہلے نواب وزیر والئے اودھ دے علاقے وچ سی۔ مگر ۱۷۷۵ء تو‏ں کونسل کلکتے دے اکثر ممبراں نے جو گورنر جنرل دے مخالف سن ۔ اُس د‏‏ی مرضی دے خلاف بنارس دا علاقہ نواب اودھ تو‏ں کھو کر سرکار انگریزی د‏‏ی عملداری وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ اس دے بعد ایہ علاقہ ساڈھے بائیس لکھ روپے سالانہ خراج اُتے اوتھ‏ے دے ہندو زمیندار دے سپرد ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں سرکار انگریزی دے سایۂ حمایت وچ لے لیا تے اک رئیس باجگزار قرار دتا سی۔ ہن ۱۷۸۰ء وچ جو سرکار نو‏‏ں سلطان میسور  تے مرہٹاں تو‏ں لڑائیاں پیش آئیاں تے مصارف جنگ دے لئی روپے د‏‏ی اشد ضرورت ہوئی۔ تاں گورنر جنرل نے راجہ چیت سنگھ نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں نو‏‏ں ساڈھے بائیس لکھ تو‏ں زیادہ خراج دینا ہوئے گا تے سرکار د‏‏ی کمک دے لئی کچھ سپاہ وی بھیجنی پوے گی۔ راجہ نے اُس د‏‏ی بجاآوری تو‏ں پہلو تہی کرنی چاہی۔ اس لئی گورنر جنرل اس تو‏ں زبردستی اپنے حکم د‏‏ی تعمیل کرانے نو‏‏ں بنارس چلا آیا تے آک‏ے اپس نو‏‏ں چیت سنگھ د‏‏ی نا شکری تو‏ں ایسا غصہ آیا کہ اُس نو‏‏ں گرفتار کر لینے دا حکم دے دتا۔ مگر بنارس دے لوک راجہ چیت سنگھ د‏‏ی اس قدر عزت تے عظمت کردے سن کہ جونہی انہاں نے گورنر جنرل دا ایہ حکم سُنا۔ فوراً ہتھیار بنھ کر اُٹھ کھڑے ہوئے تے جو سپاہی راجہ نو‏‏ں گرفتار کرنے آئے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ فیر گورنر جنرل دے مکان نو‏‏ں آک‏ے گھیر لیا ۔ ہن راجہ تاں شہر تو‏ں نکل ک‏ے بھج گیا تے گورنر جنرل نرغے وچ پھنسا۔ اُس دے پاس اگرچہ اُس وقت لڑنے دے قابل سپاہی نہ سن ۔ مگر فیر وی اُس دے اوسان بجا رہے تے اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے جاں تاں ک‏ر ک‏ے چنار گڑھ جا پہنچیا۔ فیر چاراں طرف تو‏ں فوج سمیٹ کر راجہ د‏‏ی جمیعت تو‏ں جو ویہہ ہزار آدمی د‏‏ی بھیڑ بھاڑ سی خوب جنگ کيت‏ی ۔ تے اُس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قلعہ بجے گڑھ جس وچ راجہ چھپ گیا سی۔ فتح ک‏ر ليا۔ راجہ ایتھ‏ے تو‏ں بھج کر گوالیار چلا گیا تے قلعے وچ راجہ دا جس قدر خزانہ سی اوہ سب گورنر جنرل د‏‏ی فوج نے منگوا لیا۔ غرض گورنر جنرل دے ہتھ نہ راجہ آیا تے نہ خزانہ۔ اس دے بعد گورنر جنرل چیت سنگھ دے بھتیجے نو‏‏ں راجۂ بنارس مقرر ک‏ر ک‏ے کلکتے نو‏‏ں واپس چلا گیا۔
ہند دا قانون جو پٹ نے وضع کيتا سی
۱۷۸۴ء وچ پارلیمنٹ نے گورنمنٹ ہند دے انتظام وچ جو انگلستان تے ہند دونے جگہ جاری سی۔ بعض وڈے وڈے تغیر تے تبدل کیتے۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈی گل ایہ سی کہ ہند د‏‏ی سلطنت انگریزی دے کل وڈے وڈے امور د‏‏ی نگرانی بادشاہ انگلستان دے اک وزیر دے سپرد ہوئی۔ ایہ حاکم بورڈ آف کنٹرول (کمیٹی اہتمام) دا صدر نشین ہُندا سی تے ہند دا گورنر جنرل مقر ر کرنا اُسی دے اختیار وچ سی۔ پارلیمنٹ دے جس قانون دے بموجب ایہ تبدیلیاں عمل وچ آئیاں ۔ اُس دا ناں پٹس انڈیا بل ا‏‏ے۔ یعنی ہند دا قانون مجوزۂ پٹ جو انگلستان دا اک وڈا نامی گرامی وزیر اعظم گزریا ا‏‏ے۔ پارلیمنٹ وچ اس وزیر کبیر دا اک وڈا مشہور ہمسر سی۔ جس دا ناں فاکس سی۔ اس تو‏ں پیشتر اس نے وی انتظام سلطنت ہند د‏‏ی بابت پارلیمنٹ وچ قانون دا مسودہ پیش کيتا سی۔ مگر اوہ منظور نئيں ہويا۔ جے اوہ منظور ہوئے جاندا تاں اُسی وقت تو‏ں ہند د‏‏ی سلطنت انگریزی د‏‏ی عنان حکومت خاص بادشاہ انگلستان دے ہتھ وچ آجاندی تے اوہی انتظام جاری ہوئے جاندا جو اج کل ا‏‏ے۔ وارن ہیسٹنگز نے چیت سنگھ راجۂ بنارس تے بیگمات اودھ اُتے جو سختیاں کيتياں۔ اُنہاں د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اُس وقت کئی وڈی لڑائیاں دے سبب روپے د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ یعنی مرہٹاں تے سلطان میسور  تے فرانسیساں تے ولندیزاں تو‏ں اک دفعہ ہی لڑائی آ پئی سی۔ مرہٹاں کہ ایہ پہلی لڑائی سی تے اس دا مختصر حال چوتھے باب د‏‏ی دوسری فصل وچ بیان ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ انگریزاں نے رگھو ناتھ رائو د‏‏ی اول بار جو مدد کيت‏ی اُس تو‏ں مطلب بر آری نئيں ہوئی تے اُس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ انگریز اُس وقت کئی لڑائیاں وچ پھنس رہے سن ۔ جنہاں وچ سب تو‏ں وڈا معرکہ سلطان میسور   تو‏ں تھا۔
ریاست میسور  وچ جو جنوبی ہند دے اندر واقع ا‏‏ے۔ حیدر علی ناں اک وڈا نامور بہادر سردار سی۔ جس د‏‏ی لیاقت دے باعث اُس ریاست نو‏‏ں وڈی قدرت تے وقعت حاصل ہوئے گئی سی۔ حیدر علی ا بتدا وچ راجہ میسور   دے ہاں فوج دا اک کپتان سی۔ ۱۷۶۱ء وچ راجہ تے اس دے وزیر نو‏‏ں ریاست تو‏ں خارج ک‏ر ک‏ے آپ میسور   دا سلطان بن بیٹھااور اک فوج کثیر تے خزانہ عمیق فراہ‏م ک‏ر ک‏ے قلعہ بید نور اُتے جس وچ بیشمار خزانہ جمع سی۔ قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ خزانہ آئندہ لڑائیاں وچ اُس دے وڈے کم آیا۔
میسور د‏‏ی پہلی لڑائی
کلائیو نو‏‏ں ہند تو‏ں رخصت ہوئے تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ گورنمنٹ مدراس تے حیدر علی دے باہ‏م ۱۷۶۶ء وچ پہلی لڑائی شروع ہوئی۔اس جنگ وچ اول تاں مادھو رائو پیشوا تے نظام حیدر آباد انگریزاں دے نال سن ۔ مگر پِچھے حیدر علی نے دوناں نو‏ں روپے دا لالچ دے ک‏‏ے توڑ لیا۔ ایتھ‏ے تک کہ نظام تاں آخر وچ حیدر علی د‏‏ی طرف ہوئے ک‏ے انگریزاں تو‏ں لڑنے وی لگا۔ اُس وقت انگریزی فوج دا سپہ سالار کرنیل سمث تھا۔اُس دے پاس صرف ست ہزار آدمی د‏‏ی جمیعت سی تے حیدر علی تے نظام د‏‏ی فوج ستر ہزار سی۔ اس لئی سمث نو‏‏ں اک دفعہ وڈی دقت پیش آئی۔ مگر اُس نے انجام کار ساری فوج مخالف نو‏‏ں مقام چانگم اُتے پسپا کر دتا تے فیر چند روز بعد میدان ترینوملی اُتے اپنے سارے دشمناں نو‏‏ں شکست دتی۔ ایہ دونے مقام جنوبی ارکاٹ وچ نيں۔ ایہ لڑائی دو برس تک تے ہُندی رہی تے اس عرصے وچ کدی اک دا پاسا زیر ہوئے جاندا سی تے کدی دوسرے کا۔ ايس‏ے اثنا وچ حیدر علی اک بار ایسا تنگ ہويا کہ اُس نو‏‏ں صلح دے لئی درخواست کرنی پـڑی۔ مگر آخر وچ وہ اک ایسی چال کھیلا کہ سواراں د‏‏ی اک جمیعت کثیر نال لے ک‏ے کرنیل سمث د‏‏ی فوج تو‏ں بالا بالا جھٹ پٹ کوچ ک‏ر ک‏ے شہر مدراس دے نیڑے آ کھڑا ہويا۔ اس تو‏ں مدراس د‏ی کونسل اُتے اس قدر ہیبت چھائی کہ انہاں نے حیدر علی تو‏ں فوراً صلح کر لئی تے شرف ایہ قرار پائی کہ لڑائی تو‏ں پہلے جو صورت سی۔ اوہی بحال ہوئے جائے۔ اس طرح اس عہد نامے تو‏ں میسور  د‏‏ی اول لڑائی دا خاتمہ ہويا۔
اُسی سال یعنی ۱۷۶۹ء وچ مرہٹاں تے مادھو رائو پیشوا نے حیدر علی اُتے فیر چڑھائی د‏‏ی تے متواتر شکستاں تو‏ں نیڑے سی کہ حیدر علی دا کم تمام ہوئے جائے۔ مگر اُس نے اُس وقت مرہٹاں نو‏‏ں اپنا سارا شمالی ملک تے بہت سا روپیہ دینا منظور ک‏ر ک‏ے اُنہاں تو‏ں اپنا پنڈ چھڑایا۔ لیکن چونکہ اُس دے بعد مادھو رائو دا انتقال ہوئے گیا تے مرہٹاں وچ پھوٹ پڑ گئی۔ اس وجہ تو‏ں حیدر علی نے جس قدر ملک تے مال اُس وقت مرہٹاں د‏‏ی نذر کيتا سی۔ اُس ے وی زیادہ آئندہ چھ سال دے عرصے وچ فیر حاصل ک‏ر ليا۔
میسور د‏‏ی دوسری لڑائی
۱۷۸۰ء وچ فیر حیدر علی تے انگریزاں دے باہ‏م لڑائی ہوئی۔ ایہ میسور  د‏‏ی دوسری لڑائی کہلاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ انگریز اُس وقت مرہٹاں د‏‏ی اول لڑائی دے مخمصاں وچ پھنس رہے سن ۔ حیدر علی نے اس موقع نو‏‏ں غنیمت جان ک‏ے نظام تے مرہٹاں نو‏‏ں گانٹھا کہ میرے نال ہوئے ک‏ے انگریزاں نو‏‏ں کرناٹک تو‏ں کڈ دو۔ اس طرح حیدر علی اک وڈا لائو لشکر لے ک‏ے کر ناٹک اُتے چڑھ گیا تے اول اول کئی معرکےآں وچ ظفر مند ہويا۔ چنانچہ اُس نے بوہت سارے انگریزی قلعے فتح کر لئی تے انگریزی فوج جو کرنیل بیل دے نال سی۔ اُس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے کرنیل بیلی تے کوئی دو سو جواناں نو‏‏ں قید کر لیااور انگریزی فوج دے سپہ سالار منرو نو‏‏ں وی مدراس د‏ی طرف ہٹ آنا پيا۔ ایتھ‏ے تو‏ں اُس نے وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں کمک دے لئی کلکتہ لکھیا تے اُس نے فوراً آئر کوٹ دے ہمراہ سمندر د‏‏ی راہ تو‏ں فوج روانہ کيتی۔ اس فوج دے پہنچدے ہی لڑائی دا رنگ بدل گیا۔چنانچہ سر آئر کوٹ نے جو اک وڈا بہادر تے کاروان جرنیل سی۔ پورٹو نووو۔ پالی لور تے سولن گڑھ اُتے تن وڈے میدان مارے تے حیدر علی نو‏‏ں شکست اُتے شکست دتی۔ اگلے سال ایہ جوانمرد جرنیل بیمار ہوئے ک‏ے چلا گیا۔ مگر لڑائی برابر جاری رہی۔ اس وچ کدی انگریز فتحمند ہوئے جاندے سن تے کدی سلطان میسور   غالب ہوئے جاندا سی۔ آخر ۱۷۸۲ء وچ حیدر علی دا یکا یک انتقال ہوئے گیااور اُس دا بیٹا ٹیپو اُس د‏‏ی جگہ سلطان میسور   مقرر ہويا۔ اُس نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں وڈی سخت عداوت سی تے باپ د‏‏ی طرح وڈا بے رحم تے تند مزاج سی۔ معرکہ آرائی تے نبرد آزمائی وچ تاں اوہ حیدر علی دے برابر سی تے علمیت عامہ وچ اُس تو‏ں کدرے ودھ ک‏ے۔غرض ایہ میسور   دے تخت اُتے بیٹھ کر اک سال تو‏ں زیادہ انگریزاں تو‏ں لڑدا رہااور آخر جدو‏ں انگریزی فوج کرنیل فلرٹن دے ہمراہ اس دے پایۂ تخت سریرنگ پٹم د‏‏ی طرف ودھنے لگی۔ تاں اُس نے فوراً گورنر مدراس تو‏ں صلح کر لئی۔ اس صلح اُتے گورنر جنرل راضی نہ سی۔ مگر گورنر مدراس نے عہد نامہ منظور ک‏ر ليا۔ جس وچ یہ قرار پایا کہ طرفین اپنے اپنے مفتوحات تو‏ں ہتھ اٹھاواں۔ اس وچ گورنمنٹ مدراس دا بہت نقصان ہويا۔ کیونجے ٹیپو د‏‏ی نسبت انگریزاں نے بہت سا ملک فتح ک‏ر ليا سی۔ ایہ عہد نامہ جس تو‏ں میسور   د‏‏ی دوسری لڑائی ختم ہوئی۔منگلور دا عہد نامہ کہلاندا اے جو ۱۷۸۴ء وچ مرتب ہويا۔ سلطان میسور   تو‏ں انگریزاں د‏‏ی دو لڑائیاں تے ہوئیاں۔ جو میسور   د‏‏ی تیسری تے چوتھ‏ی لڑائیاں کہلاندی نيں۔ تیسری لڑائی ۱۷۹۰ء وچ لارڈ کازنوالِس گورنر جنرل دے زمانے وچ ہوئی۔ اس لئی اس دا ذکر اوتھ‏ے کيتا جائیگا تے چوتھ‏ی لڑائی ۱۷۹۹ء وچ لارڈ ولزلی دے عہد وچ ہوئی۔ جس وچ میسور   د‏‏ی ریاست انگریزاں نے بالکل فتح کر لئی۔
انتظام ملکی د‏‏ی اصلاحاں
جب ۱۷۸۵ء وچ وارن ہیسٹنگز گورنر جنرل اپنے عہدے تو‏ں مستعفی ہويا تاں اس د‏ی جگہ اُس وقت کوئی تے شخص مقرر نئيں ہويا۔ مگر ہاں دوسرے گورنر جنرل دے آنے تک سر جان میکفرسن جو کونسل دا رکن اعلیٰ سی۔ عارضی طور اُتے کم انجام دیندا رہیا۔ آخر لارڈ کارنوالِس ۱۷۸۶ء وچ ہند دا گورنر جنرل مقرر ہوئے ک‏ے آیا۔جو عمائد انگریزی وچ سے اک وڈا مستقل مزاج تے چست تے چالاک سردار سی۔ کلائیو تے وارن ہیسٹنگز نے انتظام سلطنت د‏‏ی اصلاح وچ ہر چند کوشش کيتی۔ مگر فیر وی حاکماں د‏‏ی طمع تے بد نیندی دے سبب ہن تک اُس وچ فتور پڑ رہیا سی۔ لارڈ کار نوالِس نے عنانِ حکومت سنبھالدے ہی انتظام مملکت وچ وڈے استقلال دے نال اصلاحاں کرنی شروع کيتياں۔ کمپنی دے افسراں تے عہدہ داراں نو‏‏ں تنخواہاں تاں بہت قلیل ملدیاں سن تے رشوت ستانی تے اور ناجائز طریقےآں تو‏ں روپیہ کمانے دے موقعے بوہت سارے حاصل سن ۔ پس اوہ اکثر لالچ وچ آجاندے سن ۔ لارڈ لارنوالِس نے ایہ حکم جاری کيتا کہ ہن تو‏ں ہر اک سرکاری ملازم نو‏‏ں تنخواہ معقول ملیا کرے تاکہ اُس نو‏‏ں تجارت یا کسی تے طریق ناجائز تو‏ں روپیہ کمانے دے لئی کچھ عذر باقی نہ رہ‏‏ے۔ فیر اس خیر اندیشی دے نال ہی ایہ قاعدہ وی جاری کر دتا کہ جتھ‏ے کسی افسر نے کوئی خطا د‏‏ی ۔ اوتھے بے دھڑک اُس نو‏‏ں قرار واقعی سزاد ی۔ انہاں دونے تدبیراں تو‏ں خاطر خواہ انتظام ہوئے گیا۔
میسور  د‏‏ی دوسری لڑائی دے اختتام دے بعد ٹیپو سلطان د‏‏ی حکومت تے دولت آناً فاناً ودھدتی گئی تے چھ برس دے اندر یعنی ۱۷۸۴ء تو‏ں ۱۷۹۰ء تک اُس نے اک تاں ایہ کم کيتاکہ جدو‏ں مرہٹاں تے نظام حیدر آباد نے متفق ہوئے ک‏ے وڈی جرار فوج تو‏ں اُس دے ملک اُتے یورش د‏‏ی تاں اُس نے خوب مقابلہ کيتا تے اُنہاں دا دائو چلنے نہ دتا۔ دوسرے کانڑا ، کورگ تے مالا بار دے ضلعے فتح کر لئی۔ مگر اوتھ‏ے وڈے وڈے ظلم تے بے رحمیاں کيتياں ۔ چنانچہ ہندوآں  دے مندر مسمار دے دتے تے جتھ‏ے تک ہوئے سکیا لوکاں نو‏‏ں زبردستی مسلما‏ن کيتا۔ فیر اخیر وچ اُس نے ٹراونکور اُتے جو ہند دے انتہائے جنوب وچ ا‏‏ے۔ حملہ کيتا ۔ یہا ں اُس نے وڈی زک کھادی جدو‏ں اوہ ٹراونکور د‏‏ی سرحدی دیوار اُتے جو راجہ نے اپنے ملک د‏‏ی حفاظت دے لئی کھچ لی سی۔ حملہ آور ہويا تاں راجہ د‏‏ی فوج نے اُس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہٹا دتا تے اُس وچ ٹیپو دا وڈا بھاری نقصان ہويا تے اوہ خود وی بمشکل اپنی جان بچا کر اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا۔ اس زک تو‏ں ٹیپو نو‏‏ں ایسا غصہ آیا کہ اُس نے اس دا بدلہ لینے اُتے کمر بنھی تے ٹراونکور د‏‏ی چھوٹی سی ریاست جس نے وڈا دل ک‏ر ک‏ے اُس دا سامنا کيتا تے اُس نو‏‏ں ہرا دتا سی۔ اُس نو‏‏ں مغلوب کرنے دے لئی وڈی تیاریاں شروع کيتياں۔ چونکہ راجہ ٹراونکور انگریزاں دا دوست سی۔ اس لئی گورنر جنرل نے اُس نو‏‏ں ٹیپو دے ہتھ تو‏ں بچانے دا ارادہ ک‏ر ليا۔
میسور د‏‏ی تیسری لڑائی
نظام حیدر آباد نے ۸۹- ۱۷۸۸ء وچ اک وعدہ سابقہ دے بموجب ضلع گنٹور جو دریائے کرشنا دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ انگریزاں دے سپرد ک‏ر ک‏ے ایہ اقرار کيتا کہ وچ ٹیپو دے مقابلے وچ سرکار انگریزی نو‏‏ں مدد دواں گا تے انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ اقرار ہويا کہ اسيں ٹیپو تو‏ں جو ملک فتح کرن گے اُس وچو‏ں تسيں نو‏‏ں وی حصہ دین گے۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں نظام انگریزاں دا نال دینے نو‏‏ں تیار ہوئے گیا تاں گورنر جنرل نے سرکار پونا نو‏‏ں وی لکھ ک‏ے ايس‏ے اقرار اُتے اپنے نال شریک ک‏ر ليا تے جس وقت نانا فرنویس د‏‏ی معرفت ایہ پخت تے پز ہوئے چک‏ی۔ تاں لارڈ لارنوالِس ۱۷۹۰ء وچ فوج د‏‏ی سپہ سالاری دے لئی خود کلکتے تو‏ں مدراس آ پہنچیا تے بنگلور نو‏‏ں جو ٹیپو سلطان د‏‏ی عملداری وچ دوسرے درجے دا مضبوط تے برا شہر سی۔ ۱۷۹۱ء وچ فتح ک‏ر ليا۔ فیر دو مہینے بعد ٹیپو تے اُس د‏‏ی ساری فوج نو‏‏ں مقام اری کیڑا اُتے کامل شکست دتی۔ اس دے بعد میسور  دے پایۂ تخت سری رنگ پٹم دا فتح ہونا وی کچھ دشوار نہ سی۔ مگر مرہٹے اپنے قول دے موافق مدد نو‏‏ں نہ آئے۔ معلوم ہُندا اے کہ اُنہاں دا سردار ہری پنت لڑنا نئيں چاہندا سی۔ صرف لُوٹنا چاہندا سی۔ اُس نے اس قدر دیر لگائی کہ لڑائی دے وقت اُتے نہ پہنچیا۔آخر جدو‏ں لارڈ لارنوالِس دے پاس سامان رسد ہوئے چکيا تاں اُس نو‏‏ں مدراس د‏ی جانب اُلٹا ہٹنا پيا۔ ایتھ‏ے آک‏ے اُس نے سال دے اخیر تک آئندہ لڑائی دے لئی خوب تیاریاں وی کيتياں تے کئی قلعے وی فتح کر لئی۔ فیر نواں سال شروع ہُندے ہی سریرنگ پٹم اُتے چڑھ گیا تے نیڑے سی کہ اُس نو‏‏ں فتح کر لے۔ کیونجے اُس د‏‏ی بیرونی فصیل اُتے قبضہ کر چکيا سی۔ مگر ٹیپو نے اُس د‏‏ی شرطاں منظور ک‏ر ک‏ے صلح کر لئی تے اوہ شرطاں ایہ سی کہ ٹیپو اپنا ادھا ملک تے تن کروڑ روپیہ تاں انگریزاں نو‏‏ں دے تے تیس لکھ روپیہ مرہٹاں دے حوالے کرے۔ تے اپنے دو بیٹے یرغمال وچ دے۔ اگرچہ نظام تے مرہٹاں د‏‏ی سپاہ نے اس لڑائی وچ کچھ کم نئيں دتا سی۔ بلکہ انہاں نے دغا بازی ک‏ر ک‏ے ٹیپو تو‏ں خط تے کتابت جاری رکھی سی۔ تاں وی لارڈ کارنوالِس نے جو ملک مفتوحہ وچو‏ں حصہ دینے دا اقرار کيتا سی۔ اُس دا بخوبی ایفا کيتا۔ اس لڑائی وچ وندیگل، وڈا محال تے مالابار دے ضلعے انگریزاں دے ہتھ آئے تے کورگ دا علاقہ انہاں نے اُس دے راجہ نو‏‏ں دے دتا۔ اس طرح میسور   د‏‏ی تیسری لڑائی ۱۷۹۲ء وچ ختم ہوگئی۔
بندوبست دوامی
ہند دے ہر خاندان شاہی دے عہد وچ سرکاری آمدنی دا دارومدار اکثر محاصل زمین ہی اُتے رہاا‏‏ے۔ چنانچہ شاہان مغلیہ دے خزانے زر مال گزاری ہی تو‏ں مالامال رہندے سن ۔ مگر جو اہل کار اُنہاں دے عہد وچ اراضیات بنگالہ د‏‏ی سرکاری جمع تحصیل کردے سن ۔ اوہ رفتہ رفتہ اپنے علاقےآں د‏‏ی زمیناں دے مالک بن بیٹھے سن تے اوتھ‏ے د‏‏ی عدالت تے انتظام فوج وی اُنئيں دے ہتھ سی تے اکثر اُنہاں وچو‏ں اوتھے دے امرائے قدیم د‏‏ی اولاد سن ۔ سرکار انگریزی نے اول اول تاں اُنہاں لوکاں دے منصب تے دعوے تسلیم نہ کیتے مگر پِچھے کمپنی نے ایہ حکم بھیجیا کہ مصلحت ملکی اس امر د‏‏ی متقضی اے کہ مالگزاری دے سارے معاہدے ز مینداراں ہی تو‏ں کیتے جاواں۔ پس اُس وقت ایہ تجویز ٹھیری کہ اول دس سال دے لی بندوبست کيتا جائے۔ فیر جے اوہ خاطر خواہ معلوم ہوئے تاں اُسی نو‏‏ں دوامی کر دتا جائے۔ چنانچہ لارڈ لارنوالِس نے اپنے آئین مصدرہ ۱۷۹۳ء دے بموجب بنگالے دے زمینداراں نو‏‏ں ملک مطلق تسلیم کيتا تے کاشتکار اُنہاں د‏‏ی رعیت قرار پائے۔ ایہ انتظام تے تاں سب طرح عمدہ سی۔ مگر صرف اک ایہ نقص سی کہ اس تو‏ں زمینداراں نو‏‏ں کاشتکاراں اُتے حد تو‏ں زیادہ اختیار حاصل ہوئے گیا سی۔ مسٹر شور اس بندوبست دے دوامی ہونے دے برخلاف سی۔ مگر لارڈ کارنوالِس تے کمپنی دے اُنہاں افسراں نے جو انگلستان وچ سن ۔ تصفیہ کر دتا کہ اسنو‏ں دوامی کيتا جائے۔
عدالتاں د‏‏ی اصلاحاں
جب لارڈ کارنوالِس دوامی بندوبست دے کم تو‏ں فارغ ہوئے اتو عدالت ہائے دیوانی تے فوجداری وچ اصلاح کرنے اُتے متوجہ ہوئے گیا۔ چنانچہ دیوانی د‏‏ی عدالتاں قائم ک‏ر ک‏ے اُنہاں دے لئی علیحدہ جج مقرر کیتے تے کلکٹراں تو‏ں اختیارات دیوانی لے لئی۔ ايس‏ے طرح فوجداری د‏‏ی عدالتاں دے انتظام وچ وی اصلاح د‏‏ی تے وڈی وڈی جگہ انگریز جج مقرر کیتے۔ قانون عدالت د‏‏ی ایہ صورت ہوئی کہ پہلے کلکتے د‏‏ی عدالت عالیہ دے جج سر ایلیا امپے نے کُچھ سِدھے سادے قاعدے بنھ دتے سن تے کئی برس تو‏ں عدالتاں وچ ایہی جاری سن ۔ ہن لارڈ کارنوالِس دے حکم تو‏ں سر جارج بارلو نے انہاں قواعد نو‏‏ں بدل ک‏ے تے کچھ وسعت دے ک‏ے اک مجموعہ قوانین تیار کر دتا۔ عدالتہائے دیوانی تے اُنہاں دے ضوابط دا انتظام جو ہن جاری ا‏‏ے۔ اگرچہ اُس وچ کچھ تغیر تے تبدل ہُندے رہے نيں۔ مگر بحیثیت مجموعی ہن تک اوہی چلا آندا ا‏‏ے۔ جو اُس وقت قرار پایا سی۔ اس انتظام وچ وڈا عیب ایہ سی کہ پولیس نو‏‏ں رعایا اُتے ظلم کرنے دا اختیار مل گیا سی تے اہل ہند نو‏‏ں معدلت گستری وچ کچھ دخل نہ سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اپن نو‏‏ں چھوٹے چھوٹے ماتحت علاقےآں دے سوا کوئی سرکاری خدمت نئيں ملدی سی۔ مگر ایہ عیب پِچھے رفع ہوئے گیا۔
سر جان شور گورنر جنرل
جب لارڈ لارنوالِس اپنے عہدے تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے ولایت چلا گیا تاں سر جان شور جو اک وڈا لئیق ملکی حاکم سی۔ اُس د‏‏ی جگہ ہند دا گورنر جنرل مقرر ہويا۔ تے پنج سال یعنی ۱۷۹۳ء تو‏ں ۱۷۹۸ء تک اس عہدے اُتے ممتاز رہیا۔ مگر اُس دے عہد وچ کچھ بہت مشہور واقعات ظہور وچ نئيں آئے۔ جس طرح لارڈ کارنوالِس کمپنی د‏‏ی ہدایت دے موافق ہند دے راجائاں تے نواباں دے باہمی تنازعات وچ اپنا قدم ڈالنے تو‏ں پرہیز کرتاتھا۔ اُسی طرح سر جان شور نے وی کيتا۔، اس وجہ تو‏ں انہاں دونے دے عہد دا حال اک ہی فصل وچ بیان کرنا مناسب ا‏‏ے۔ غرض اس عدم مداخلت دے طریق تو‏ں ٹیپو سلطان تے مرہٹاں نو‏‏ں اپنے اپنے دل د‏‏ی ہوس نکالنے دا خوب موقع ملا۔ چنانچہ مرہٹاں نے شیر ہوئے ک‏ے نظام حیدر آباد اُتے وار کيتا تے کُردلا دے میدان جنگ وچ شکست دے ک‏ے اُس نو‏‏ں خاطر خواہ پست کر دتا۔ اس وقت مرہٹاں وچ پیشوا دے وزیر اعظم نانافرنویس دا خوب طوطی بول رہیا تھا۔
سعادت علی دا نواب اودھ مقرر ہونا
اگرچہ سر جان شور ہندوستان ی رئیساں دے جھگڑےآں وچ دخل دینا نہ چاہتاتھا۔ مگر فیر وی اک بار اُس نو‏‏ں مداخلت کرنی پئی تے اُس د‏‏ی کیفیت ایہ اے کہ آصف الدولہ نواب اودھ وڈا بیوقوف تے ناعاقبت اندیش سی۔ ساری عمر عیاشی وچ غرق رہیا تے کدی خواب غفلت تو‏ں بیدار نہ ہويا۔ سرکار انگریزی د‏‏ی طرف تو‏ں اُس نو‏‏ں ہر چند ہدایت ہوئی کہ اپنی ریاست د‏‏ی بہبود د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ مگر اُس نے اک نہ سُنی ۔ آخر ۱۷۹۷ء وچ اُس نے انتقال کيتااور وزیر علی جو اُس دا بیٹا کہلاندا سی۔ اُس دا جانشین ہويا۔ مگر جدو‏ں سر جان شور نو‏‏ں ثابت ہويا کہ اوہ آصف الدولہ د‏‏ی منکوحہ بیوی تو‏ں نئيں اے تے اُس دا چال چلن وی بُرا اے تاں اس نے اُس نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے آصف الدولہ دے بھائی سعادت علی نو‏‏ں نواب اودھ مقرر کرنے د‏‏ی تجویز کيتی۔ سعادت علی اُس وقت بنارس وچ رہندا سی۔ اس لے اُس د‏‏ی مسند نشینی د‏‏ی بابت جو عہدو پیمان ہويا اوہ بنارس دے رزیڈنٹ د‏‏ی معرفت عمل وچ آیا۔ فیر چند روز بعد سعادت علی لکھنؤ روانہ ہوئے ا۔ اس وقت گورنر جنرل وی اوتھ‏ے مقیم سی۔ اُس تو‏ں وزیر علی د‏‏ی بے لگام سپاآمادۂ پرخاش ہوئے گئی تے اُسنو‏‏ں اپنی جان بچانی مشکل پئی۔ مگر فیر وی اُس نے نہایت استقلال تے دلجمعی دے نال اوتھے اپنا قدم جمائے رکھیا۔ تے سعادت علی نو‏‏ں مسند اُتے بٹھا کر وزیر علی نو‏‏ں بنارس بھیج دتا۔ اُس نے ایتھ‏ے کچھ عرصے بعد رزیڈنٹ نو‏‏ں مار ڈالیا تے چند روز تک فساد برپا رکھیا۔ مگر آخر شکست کھا کر قید ہوئے گیا۔ سر جان شور لارڈ ٹین مث خطاب پا کر ۱۷۹۸ء وچ ولایت چلا گیا۔
سب سڈیئری سسٹم (انتظام امدادی)
سرکار انگریزی تے ہندوستان ی ریاستاں دے باہ‏م اک رابطہ قائم ا‏‏ے۔ جو سب سڈی ایری سسٹم (امدادی انتظام) دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے اُس د‏‏ی کچھ تشریح کرنی مناسب معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ اول تاں ایہ ڈھنگ وارن ہیسٹنگز گورنر جنرل نے نواب اودھ دے نال بردا سی فیر لارڈ ولزلی نے کل ہندوستان  ی ریاستاں دے نال ايس‏ے قاعدے اُتے رابطہ قائم کيتا۔ اس قاعدے نو‏‏ں جدو‏ں کوئی ریاست عہدنامے د‏‏ی رو تو‏ں منظور کردی سی۔ تاں اوہ سرکار انگریزی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہند وچ ساری حکومتاں اُتے غالب مندی سی تے سرکار اُس د‏‏ی حفاظت تے سلامتی د‏‏ی ذمہ وار ہوئے جاندی سی۔ فیر اُس ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ وی اقرار ہويا کردا سی کہ اسيں سرکار انگریزی د‏‏ی منظوری بغیر نہ کسی نال جنگ کرن گے تے نہ صلح تے اپنے ہاں کنٹجنٹ فوج رکھن گے تے اس تو‏ں ضرورت دے وقت سرکار د‏‏ی مدد کرن گے۔ اس انتظام د‏‏ی ایہ وڈی شرطاں سن۔ مگر جداں موقع تے محل ہُندا سی۔ اُس دے موافق تغیر تے تبدل وی ہوئے جاندا سی۔ لارڈ کارنوالِس تے سر جان شور دے عہد وچ سرکار انگریزی دا ہندوستان  ی ریاستاں دے نال جس طرح دا رابطہ سی۔ اُس د‏‏ی علت غائی ایہ سی کہ ہندوستان  ی ریاستاں د‏‏ی قوت آپس وچ ایسی تلی رہے کہ اک دوسرے تو‏ں بوہت گھٹ یا زیادہ نہ ہوئے جائے۔ مگر ایہ نواں قاعدہ اس تو‏ں عمدہ سی تے ہن تھاں تھاں ايس‏ے دے مطابق عملدرآمد ہويا۔
ہندوستان وچ فرانسیسی حکومت دا اثر
اُس وقت نپولین بونا پارٹ وڈے زور وچ سی تے لارڈ ولزلی نو‏‏ں وڈا فکر سی کہ کدرے اوہ ہند اُتے حملہ آور نہ ہوئے۔ فرانس د‏‏ی اُس وقت اوہ حالت بھی۔ جو چند سال بعد روس د‏‏ی رہی۔ یعنی ہر وقت اُس د‏‏ی آمد آمد د‏‏ی خبر گرم رہندی سی۔ نیزفرانسیسی پلٹناں نظام حیدرآ باد نو‏‏ں ڈرایا کردیاں سن۔سیندھیا دے سپاہیاں دا سردار فرانسیسی سی۔ ٹیپو سلطان میسور  فرانسیسی ایلچی تو‏ں خفیہ طور اُتے خطو کتابت کر رہیا سی تے اُس نے اپنے علاقے وچ آزادی د‏‏ی بُو وی پھیلا دتی سی۔ اُنہاں سیب اُتے طُرہ ایہ کہ نپولین بذات خود اُس وقت مصر وچ سی تے اسنو‏ں سکندر  اعظم د‏‏ی فتوحات دے خواب آرہے سن تے کسی نو‏‏ں معلوم نہ سی کہ اوہ کس طرف حملہ آور ہوئے گا۔
ہند د‏‏ی حالت
لارڈ ولزلی نے ہندوستان  تو‏ں فرانسیسی حکومت ہمیشہ دے لئی دور کرنے د‏‏ی تدبیر سوچ لی سی۔ بنگالے وچ کلائیو د‏‏ی تلوار تے وارن ہیسٹنگز د‏‏ی تدابیر نے انگریزاں نو‏‏ں سب طاقتاں تو‏ں وڈا تسلیم کرا دتا سی۔ اس صدی دے ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی انگریزاں د‏‏ی طاقت بحری لحاظ تو‏ں وی تسلیم ہوئے چک‏ی سی۔ نواب وزیر والئے اودھ نے انگریزی فوج دے لئی وی خراج ادا کرنا منظور ک‏ر ليا سی۔ نواب پوری طرح تو‏ں روپیہ ادانہ کر سکتاتھا تے اوہ مقروض ہوئے گیا سی۔ اس لئی اُسنو‏‏ں اپنا علاقہ انگریزاں د‏‏ی نذر کرنا پيا۔ ۱۸۰۱ء دے عہد نامۂ لکھنؤ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ںگنگا  تے جمنا دے سرسبز قطعات تے رہیلکھنڈ وی مل گیا۔ لارڈ ولزلی دے عہد تو‏ں پہلے جنوبی ہندوستان   وچ انگریزی مقبوضات صرف ساحلک اُتے دے شہر مدراس تے بمبئی ہی سن ۔لارڈ ولزلی نے ایہ ارادہ کيتا کہ انگریزی حکومت دہلی تک پھیلائے تے جنوبی ریاستاں نو‏‏ں سب سڈی اے ری سسٹم اُتے لے آئے۔ دیسی ریاستاں نو‏‏ں باہمی سازشاں تو‏ں اُس نو‏‏ں اپنی تدابیر پوری کرنے دا موقع مل گیا تے ہن اوہ وقت آ پہنچیا کہ انگریز ہندوستان   دے مالک بن جاواں۔ یا اوہ ہندوستان   تو‏ں چلے جاواں۔ مغلیہ سلطنت بالکل تباہ ہوئے چک‏ی سی تے حکومت یا تاں مسلما‏ن سرداراں یا ہندو راجائاں (جنہاں تو‏ں وڈے مرہٹے سن ) تے یا انگریزاں دے ہتھ وچ چلی گئی سی۔ لارڈ ولزلی نے مصمم ارادہ کيتا کہ کسی نہ کسی طرح انگریز ہی سارے ہند دے مالک بن جاواں۔
میسور د‏‏ی چوتھ‏ی لڑائی
لارڈ ولزلی نے اول تاں نظام حیدر آبد نو‏‏ں گانٹھ کر سب سڈی ایری قاعدے اُتے اُس تو‏ں عہد نامہ کيتا۔ چنانچہ نظام نے ٹیپو دے مقابلے اُتے انگریزاں دے لئی اک وڈی فوج بھیجی۔ جس دا حاکم کرنیل ولزلی مقرر ہويا۔ اس دے بعد گورنر جنرل جنگ میسور  دے اہتمام دے لئی بذاتِ خود مدراس چلا آیا۔ اس لڑائی وچ گورنر جنرل دے اس قدر ہمہ تن مصروف ہنے دا اک سبب ایہ سی سی کہ فرانس دا وڈا نامی گرامی سپہ سالار نپولین بونا پارٹ اُس وقت مصر اُتے جنگ کر رہیا سی تے ٹیپو نے انگریزاں نو‏‏ں ہند تو‏ں کڈ دینے دے لئی برملا اُس د‏‏ی مدد منگی سی تے ایہ کہیا سی کہ وچ فرانس د‏‏ی سلطنت جمہور وچ دل وجان تو‏ں شریک تے متفق ہون۔ غرض انہاں وجوہات تو‏ں لارڈ ولزلی وی اس لڑائی د‏‏ی تیاری وچ کمال سرگرم سی۔ پس اُس نے حکم دتا کہ دو فوجاں دو طرف تو‏ں میسور   اُتے حملہ کرن۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:برصغیر
تاج والا مونا باندر
تاج والا مون باندر نائیجیریا,گیبون,استوائی گنی,لوکراج کانگو,کانگو,مڈلا افریقی لوک راج,کیمرون تے انگولا دا اک باندر اے۔
16 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی 16ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:صفر گٹھ:اسلامی کیلنڈر
دهستان اردلان
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سراب دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سراب ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
مونی رائے
مونی رائے اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اتے ماڈل ہے۔ ایہہ بھارت دیان مشہور اداکاراواں وچوں اک ہے، اسنوں سبھ توں پہلاں کیونکہ ساس بھی کبھی بہو تھی وچّ کرشناتلسی دے کردار کارن پچھان ملی، اتے دیوو کے دیوَ...مہادیو وچّ ستی دا کردار نبھائیا اتے ناگن ناٹک وچّ شوانیا اتے شوانگی دا کردار نبھائیا۔ اسنے جنون – ایسی نفرت تو کیسا عشق  وچّ بطور میرا کردار ادا کیتا۔ ایہہ 2014 جھلک دکھلا جا  دی کونٹیسٹنٹ اتے آخری داعویدار رہی۔ مونی ٹرینڈ کتھک ڈانسر ہے۔
کیریئر
مونی رائے نے 2007 وچّ ایکتا کپور دے ڈرامے کیونکہ ساس بھی کبھی بہو تھی  وچّ کرشناتلسی دا کردار نبھائیا۔ پھر اسنے ذرا نچکے دکھا دی وچّ حصہ لیا اتے اس شوٕ نوں جتیا۔ مونی نے پھر کستوری ناٹک وچّ کم کرنا شروع کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1985 گٹھ:بنگالی لوک گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
فوجی اخراجات پدھر اتے دیساں دی لسٹ
ایہ لسٹ دیس بلحاظ عسکری اخراجات اے۔ پہلی لسٹ سٹاک ہوم انٹرنیشنل پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ سالانہ کتاب ۲۰۱۲ (Stockholm International Peace Research Institute) دی معلومات اتے مبنی اے جدونکہ دوسری لسٹ سٹاک ہوم انٹرنیشنل پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ عسکری اخراجات قاعدۂ معطیات (ڈیٹا بیس) ۲۰۱۱ (Stockholm International Peace Research Institute) دی معلومات اتے مبنی اے۔
حوالے
گٹھ:حکومتی مالیات گٹھ:عسکری معاشیات گٹھ:اسلحہ ضابطہ گٹھ:فوجی سازوسامان گٹھ:فوجی لسٹاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:بحریہ
17 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی 17ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:صفر گٹھ:اسلامی کیلنڈر
ولف دا مونا باندر
ولف دا مون باندر یوگنڈا تے لوکراج کانگو دا اک باندر اے۔ ایدا جوکھ 4.5 کلوگرام تے 2.5 کلوگرام ہوندا اے۔
تاراگونا
تاراگونا سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
لیپٹوٹائفلوپس انتھراسینس
لیپٹوٹائفلوپس انتھراسینس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
وڈالی بھراء
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ گٹھ:گلوکار
18 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی 18ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:صفر گٹھ:اسلامی کیلنڈر
جین فرانسس الارڈ
یوں-فرانسوآ آلار (فرانسیسی: Jean-François Allard؛ 1785 - 1839) اک فرانسیسی فوجی سی جو نیپولین اتے رنجیت سنگھ دی فوج دا حصہ رہا۔
نیپولیئن ویلہ
ایہہ نیپولیئن دی فوج وچّ لڑدے وقت دو وار زخمی ہویا۔ اس دے کر کے اسنوں خاص انعام دتا گیا اتے اسنوں 7ویں ہسار دا کپتان بنا دتا گیا۔ واٹرلو دی لڑائی توں بعد ایہہ پہلاں ایران ولّ گیا اتے پھر 1820 وچّ پنجاب ولّ تریا۔
سکھ ویلہ
ایہہ 1822 وچّ جین باپٹیسٹ وینتورا دے نال رنجیت سنگھ دی فوج وچّ شامل ہویا۔ اسنے جرنیل دا عہدہ حاصل کیتا اتے یورپی فوجیاں دی اگوائی کرن لگیا۔ کجھ سال بعد پاؤلو دی آویتابیلے اتے کلود اگست کور وی سکھ فوج وچّ شامل ہوئے۔
جون 1834 وچّ آلار 18 مہینیاں دی چھٹی لیکے فرانس واپس گیا اتے اس توں بعد 1839 وچّ اپنی موت تکّ پنجاب فوج دا حصہ رہا۔
بیکانور
بیکانور قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دا بیکانور شہر ایہدا راجگڑھ اے ۔ ایہہ شہر صوبہ قزل اوردا وج واقع اے ۔ ایتھے بیکانور خلائی اڈا وی اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
871
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
ڈینٹ دا مونا باندر
ڈینٹ دا مونا باندر افریقہ دا اک باندر اے۔ ایہ 85 سینٹی میٹر تک لماں ہوندا اے۔
فاشو
فاشو (Fascio) (جمعfasci - فاشی) اک اطالوی شبد اے جس دا شبدی مطلب اے، "اک بنڈل" جاں "اک تھبہ"، اتے النکاری طور تے "لیگ"، اتے اس نوں 19 ویں صدی دے انت وچ وچ بہت سارے وکھ-وکھ (اتے کئی وار مخالف) سیاسی گروپاں دے لئی ورتیا جاندا سی۔ بہت سارےقوم پرستفاشی گروپ بعد وچ 20 صدی وچفاشی تحریکبن گئے، جس نوںفاشزم  دے طور تے جانیا گیا۔
حوالے
گٹھ:اطالوی فاشزم گٹھ:فاشزم گٹھ:اٹلی
رئوس
رئوس سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
لیپٹوٹائفلوپس اسبولپس
لیپٹوٹائفلوپس اسبولپس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دهستان آغمیون
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سراب دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سراب ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
ابو المعین النسفی
t͡s
ناں
ان دا ناں ابو المعین میمنون سی بن محمد بن محمد بن معتمد بن محمد ابن مکحل۔ الفضل النسفی المکحلولی۔
زندگی
کلاسیکی ذرائع انہاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں دیندے نيں ، لیکن اوہ اک ایداں دے دور وچ رہندے سن جس وچ مسلم الہیات اپنے عروج نو‏‏ں پہنچ رہے تھے تے انہاں نے اس ترقی وچ اپنا حصہ ڈالیا۔
وہ اک تعلیم یافتہ گھرانے وچ پیدا ہوئے سن ۔ معاشرے وچ " فقہ " سائنس دے عظیم اسکالر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے آبا و اجداد دا احترام کیتا جاندا سی۔ انہاں دے پردادا مخول نسفی امام ماتریدی دے شجے سن تے انہاں دے دادا معتمد ابن مخول نسفی جو اک مذہبی عالم دے طور اُتے مشہور سی، انہاں نےحنفی فقیہ ( فقیہ ) تے صوفی ( صوفی ) دے بارے وچ ی اک کافی تعداد وچ لکھیا اے ،کو رپورٹ کیتا گیا سی۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے والد تے دادا تو‏ں حاصل کيتی۔
کلام
ابو المعین النسفی سائنس عقیدہ دے الکلام دے ممتاز نمائندےآں وچو‏ں اک سن، انہاں نے ابو منصور امام ماتریدی دے شروع کردہ ماتریدی د‏‏ی تعلیمات دے وسعت کرنے وچ اک اہ‏م کردار ادا کیتا۔.
طلبہ
اس دے کچھ مقبول طلبہ ایہ نيں:
کتاباں
انہاں نے بہت ساری کتاباں لکھياں جنہاں دا مقصد اسلام کے بارے وچ غلط فہمیاں دورکرنا تے مذہبی جنونیت دا مقابلہ کرنا سی ۔ انہاں دے کچھ مشہور تے وڈے پیمانے اُتے مقبول کتاباں درج ذیل نيں:
موت
اک قول کےمطابق تے اس قول اُتے اتفاق کیتا گیا اے کہ اوہ 508 ہجری (1114 یا 1115 ء) وچ فوت ہوئے۔
ان دا مقبرہ ، قرشی ضلع دے کوچن پنڈ وچ واقع اے ، ایہ اک قدیم زیارت گاہ ا‏‏ے۔ صدر شوکت میرضائف نے 24-25 فروری 2017 نو‏‏ں کشکدریہ علاقے دے اپنے دورے دے موقع اُتے ، اپنے مقبرے د‏‏ی بہتری ، زائرین دے لئی ضروری حالات د‏‏ی تشکیل ، لائبریری د‏‏ی تنظیم ، انہاں دے کماں دے ترجمے دے بارے وچ سفارشات پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1115 دیاں موتاں گٹھ:1114 دیاں موتاں گٹھ:1046 دے جم گٹھ:1027 دے جم گٹھ:گیارہواں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:بارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:ازبکستانی مسلم گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:سنی فقہا گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:مجددین گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:ماتریدی شخصیتاں گٹھ:احناف گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
چک 453 ای بی
چک 451 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
سدھم لپی
left|thumb|250px| سدھم لپی وچّ سدھم شبد (𑖭𑖰𑖟𑖿𑖠𑖽) left|thumb|250px|کیوٹو دے میمزکا دے اتے سدھم لپی وچّ لکھیا ہے سدھم لپی (𑖭𑖰𑖟𑖿𑖠𑖽) دا استعمال پہلاں ( لگبھگّ 600ء - 1200ء ) سنسکرت  لکھن لئی ہندا سی ۔ ایہہ  لپی ,  براہمی لپی توں نکلی  ہے ۔
آواز
! واول دی آزاد شکل !! شاہمکھی!! -( کے ) دے نال واول اکٹھا نشان !! واول دی آزاد شکل !! شاہمکھی!! -( کے ) دے نال واول اکٹھا نشان ! واول دی آزاد شکل !! شاہمکھی!! -( کے ) دے نال واول اکٹھا نشان !! واول دی آزاد شکل !! شاہمکھی!! -( کے ) دے نال واول اکٹھا نشان
صحیح اکھر
left|thumb|300px|براہمی توں جمیاں لپیاں دا [[ہندستان توں دنیا دے ہور دیساں وچّ پرسار]] left|thumb|300px|سدھم لپی وچّ  پرگیاپارمتا
لیپٹوٹائفلوپس اسٹرالس
لیپٹوٹائفلوپس اسٹرالس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
لال ٹڈ والا باندر
لال ٹڈ والا باندر بنین تے نائیجیریا دا اک باندر اے۔
پامپلونا
پامپلونا سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
اوسکیمن
اوسکیمن شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ چڑھدا قازقستان دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
تیآں
تیاں دا تہوار ساؤن مہینے دی تیج توں شروع ہو کے سارا مہینہ چلن والاں کڑیاں دا تہوار اے۔
تیاں دا تہوار مناؤن متعلق
پنجاب تیوہاراں دی دھرتی اے۔ پنجابی سبھیاچار وچ ساؤن مہینے دی خاص اہمیت اے۔ اس مہینے ماپے جتھے اپنیاں ویانہدڑ دھیاں نوں سندھارے دے روپ وچ مٹھیاں، بسکٹ تے ہور مٹھیائیاں لے کے جاندے ہن، اتھے سہرے گھر بیٹھیاں سج-ویاہیاں دے مناں اندر اپنے پیکے گھر جا کے اپنیاں ہانی کڑیاں نوں ملن دی تانگھ وی ظاہر ہندی اے پر امیر پنجابی سبھیاچار تے پئے مغربی سبھیاچار دے اثر نے پنڈاں ‘چوں تیاں دے پڑ لوپ کر دتے ہن۔ اج توں تنّ-چارن دہاکے پہلاں پنڈاں اتے شہراں وچ ساؤن مہینے کڑیاں پنڈ توں باہر اکٹھیاں ہو کے پینگھاں جھوٹدیاں گدا پاؤندیاں ہوئیاں اک-دوجی نال دکھ سانجھے کردیاں سن۔ جہڑیاں عورتاں نے بچپن وچ تیاں دا ماحول دیکھیا اے، اوہناں دے من وچ دوبارہ تیاں تے جان دا چاء پیدا ہندا اے۔
پنڈاں دیاں بزرگ عورتاں دا دسنا اے کہ پہلے ویلے وچ عورتاں نوں ساؤن مہینے دی اڈیک رہندی سی پر ہن لوکاں وچوں پیار دی کھچّ گھٹن کر کے تیاں دا رنگ پھکا پے گیا اے۔ پنڈاں دے پڑاں وچ تیاں دے کھڑاک پین دی تھاں ہن ایہہ تیاں سکولاں، کالجاں دیاں سٹیجاں دا کجھ گھنٹے دا مہمان بن کے رہِ گئیاں ہن۔ بھاویں پنجابی سبھیاچار دے ہمدرد اس تہوار نوں جیوندا رکھن لئی خاص اپرالے کردے ہوئے پنجاب دیاں اکا-دکا تھاواں تے تیاں لوا راے ہن پر ٹی وی چینلاں دے اثر کارن جہڑیاں کڑیاں ایہناں تیاں دے وہڑیاں وچ آؤندیاں وی ہن، اوہناں دے کپڑے اتے رہن-سہن دا ڈھنگ مغربی سبھیاچار والے ہون کر کے تیاں وچ پہلاں والی دھمال نہیں پیندی۔ بزرگ عورتاں دا کہنا اے کہ جدوں پنجاب اتواد دی بھٹھی وچ جھلس رہا سی، اس ویلے پنجاب وچ تیاں دی دھمال پیندی سی پر پنجاب وچ چلھی مغربی سبھیاچار دی ہنیری اتواد توں وی گھاتک ثابت ہو رہی اے۔ حال ویلے ایہہ تیاں نجی سماج سیوی ادارےآں جاں سکولاں-کالجاں دے پربندھکاں ولوں لگائیاں جاندیاں ہن پر ایہناں تیاں دیاں سٹیجاں تے کڑیاں بیوٹی پارلراں توں تیار ہو کے بناؤٹی گہنے پا کے گدھا پاؤندیاں ہن جس وچوں پنجابی سبھیاچار دی جھلک نہیں پیندی۔ آؤ! پھر پنجابی دے امیر تہذیبی ورثے نوں جیوندا رکھن لئی پرانے تیاں دے پڑاں دی پنڈ-پنڈ ستھاپتی کرن لئی اپنا یوگدان پائیے تاں جو ساڈے امیر پنجابی سبھیاچار ورثے دی پرانے دھانک قایم رکھی جا سکے۔
تیاں ساؤن دے مہینے دی تیج نوں شروع ہندیاں ہن تے پنیاں نوں ختم ہو جاندیاں ہن۔ ریت متاوک ماپے اپنیاں دھیاں نوں ساؤن مہینہ شروع ہون توں پہلاں ہی پیکے لے آؤدے ہن | کڑیاں ہتھاں تے مہندی لاؤدیاں ہن تے نالے رنگ برنگیاں چوڑیاں وی چڑاؤدیاں ہن |پھر شام نوں تیار ہو کے کسے سانجھی تھا تے جاندیاں ہن پپلاں،ٹاہلیاں تے پیگھاں پاؤدیاں ہن گول گھیرا بنا کے گدھا پاؤدیاں ہن اک کڑی بولی پاؤدی اے تے باقی ساریاں آخری ٹپے نوں بار بار دوہرا کے بولدیاں ہن تے دو جاں ودھ گھیرے اندر نچدیاں ہن پنیاں والے دن وئلو پائی جادی اے کڑیاں گھر نوں واپس جاندیاں وار وار رک رک کے گدھا پاؤدیاں جاندیاں تے نالے گیت گاؤدیاں گھراں نوں جادیاں |تیاں توں بعد جدوں کڑیاں اپنے سوہرے واپس جاندیاں تاں پیکے کڑیاں نوں کپڑے تے بسکٹ دے کے توردے ہن |
دهستان آلان برآغوش
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سراب دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سراب ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
تیآں
گدا
تیاں مناؤن لئی کڑیاں پنڈ دے کھلے میدان وچ اکٹھیاں ہو کے گیت گا کے، گدا پا کے خموضوعاں سانجھیاں کردیاں ہن۔ اس میلے وچ پینگھاں دا خاص پربندھ کیتا جاندا اے۔
ساؤن دا مہینہ، باغاں وچ بولن مور وے، اساں نی سوہرے جانا، گڈی نوں خالی موڑ وے، اساں نی سوہرے ۔.۔.۔.۔.۔.۔
ساؤن ویر کٹھیاں کرے، بھادوں چندری وچھوڑے پوے، ساؤن ویر ۔.۔.۔.۔
ساؤن مہینہ دن تیاں دے، سبھے سہیلیاں آئیاں، نی سنتوں شامو ہوئیاں کٹھیاں، وڈے گھراں دیاں جانئیاں، نی کالیاں دی پھنو دا تاں، چاء چکیاں نہ جاوے، جھوٹا دے دیو نی،دے دیو نی، میرا لکّ ہلارے کھاوے، جھوٹا دے ۔.۔.۔.۔.
آؤندی کڑیئے،جاندی کڑیئے، تردی پچھے نوں جاویں، نی کاہلی کاہلی پیر پٹّ لے، تیاں لگیاں پپل دی چھاونے، نی کاہلی ۔.۔.۔.۔
تیاں تیج دیاں،ورھے دناں نوں پھیر، تیاں تیج دیاں ۔.۔.۔.۔.
حوالے
گٹھ:پنجاب دے میلے گٹھ:پنجابی رہتل
تبتی سلطنت
تبتی سلطنت (Tibetan Empire) ساتویں، آٹھویں تے نویں صدی وچ موجود رہی۔ ایہ سطح مرتفع تبت دے کافی وڈے علاقے تے قائم سی جو مشرقی ایشیا، وسطی ایشیا تے جنوبی ایشیا دے بعض علاقیاں تک پھیلی ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:ایشیا دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ: ایشیا دی تریخ گٹھ: تبت دی تریخ گٹھ: وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:تبت وچ اٹھویں صدی گٹھ:تبت وچ ستویں صدی گٹھ:تبت وچ نویں صدی گٹھ:سابقہ بادشاہتاں گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ دیس
وزیر آغا
وزیر آغا اک پاکستانی اردو بھاشائی لکھاری، شاعر، نقاد اتے مضمون نگار سی۔ اس نے بہت ساریاں شاعری اتے گدّ دیاں کتاباں لکھیاں۔ اوہ کئی دہاکے ساہتی رسالے "اؤراک" دے اڈیٹر اتے پرکاشک وی راے۔ اس نے اردو ساہت وچ بہت سارے اصول پہلی وار پیش کیتا۔ اس دا سبھ توں مشہور کم اردو مزاحیہ دا اے۔ اس دیاں کتاباں دا مکھ مرکز جدید اردو شاعر ہن، خاصکر اوہ جہناں نے غزلاں دی بجائے ودھیرے کویتاواں لکھیا ہن۔ آغا دیاں کویتاواں وچ عامَ کر کے کہانی-انش موجود ہندا اے۔
اردو ساہت نوں آغا دے ودھیا یوگدان لئی اسنوں ستارہ امتیاز ملیا سی اتے نوبل انعام لئی وی اس دا نام نامزد کیتا گیا سی۔
جم
آغا دا جم سرگودھا ضلعے دے پنڈ وزیر کوٹ وچ 18 مئی 1922 نوں ہویا سی۔
حوالے
گٹھ:اردو شاعر
کاسٹیلون ڈی لا پلانا
کاسٹیلون ڈی لا پلانا سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
رضیہ سلطانہ (سیاستدان)
نجی زندگی
رضیہ سلطانہ دا جنم درمیانے مسلمان گجر پروار وچّ ملیرکوٹلا وچّ ہویا سی۔ اوہ آئی.پی.ایس. افسر محمد مصطفے آئی پی ایس ڈی جی پی پنجاب دی بیوی ہے۔ انہاں دے  2 بچے ہن ۔
سیاسی جیون
2000 دے شروع وچّ، اوہ پنجاب دی سرگرم سیاست وچّ شامل ہوئی سی۔ اس نے 2002 وچّ بھارتی قومی کانگرس وچّ امریندر سنگھ دی اگوائی وچّ پنجاب اسمبلی چون ملیرکوٹلا توں لڑی اتے چنگے فرق نال جتی سی۔ اس نوں پنجاب اسمبلی لئی 2007 وچّ دوجی وار چنیا سی۔ 2012 وچّ، اوہ سیٹ جتن وچّ ناکام رہی سی لیکن 2017 وچّ اوہ مالیرکوٹلا توں پھر سیٹ دی نمائندگی کر رہی ہے۔  اس نے 2017 پنجاب اسمبلی چون وچّ اپنے ہی بھرا محمد ارشد (عام آدمی پارٹی) نوں ہرایا۔ سلطانہ انڈین نیشنل کانگرس دی وزیر ہے۔
رمنیکا گپتا
رمنیکا گپتا (جنم 24 اپریل 1930),  رمنیکا فاؤنڈیشن دی بانی اتے پردھان ہے۔ اوہ سی پی آئی(ایم) دی میمبر، اک قبائلی حقوق چیمپین،  سابقہ ٹریڈ یونین لیدر،  سییاستدان،  لکھاری اتے اڈیٹر ہے۔  اوہ کل بھارتی قبائلی ساہت منچ دی کوآرڈینیٹر ہے۔  اوہ 1979 توں 1985 تک بہار صوبائی اسمبلی دی میمبر سی۔
زندگی
رمنیکا گپتا دا جنم 24 اپریل 1930 نوں سنام، پنجاب ،بھارت وچّ ہویا۔
رچنا کارج
رمنیکا گپتا دیاں کئی مشہور کتاباں ہن۔
حوالے
گٹھ:جم 1930 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:بھارتی لکھاری گٹھ:ہندی لکھاری
ابو منصور ماتریدی
محمد ابو منصور امام ماتریدی ( 853ء-944ء )
ناں ونسب
پورا ناں محمد بن محمد بن محمود ابو منصور ماتریدی سمرقندی حنفی اے اسلامی فقہ قرآنی تفسیر دے اک مشہور عالم سن ۔ امام ماتریدی مذہب اہلسنت ماتریدیہ دے بانی نيں آپ اپنے دور دے علما کرام دے درمیان اک اعلیٰ مقام دے حامل ني‏‏‏‏ں۔
ولادت
آپ د‏‏ی جم تریخ دے متعلق کوئی متعین تریخ تونئيں ملدی مگر علما کرام نے لکها اے کہ آپ د‏‏ی ولادت عباسی خلیفہ المتوكل دے عہد وچ ہوئی، سمرقند دے نیڑے ماترید وچ پیدا ہوئے۔
ماتریدی نسبت
ماتریدی نسبت اے ماترید د‏‏ی طرف تے ایہ سمرقند ماوراء النهر وچ اک مقام دا ناں اے ،
القابات
امام أبو منصور الماتريدي کوبهی علما امت نے "امام الہدى" و "امام المتكلمين" و "امام اہل سنت " وغير القابات تو‏ں یاد کیتا ،اسلامی الہیات، تفسیر قرآن تے اسلامی فقہ مہارت رکھدے۔
استاداں
ان دے استاداں ابو نصر العياضی ابو بكر الجوزجانی، امام ابو سليمان موسى بن سليمان الجوزجانی، نصير البلخی ،محمد بن مقاتل الرازی نيں آپ نے جنہاں مشائخ تو‏ں علم حاصل کیہ انہاں سب د‏‏ی سند امام اعظم ابو حنيفہ النعمان تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔
علمی حیثیت
آپ علوم قران ،اصول فقہ ،علم كلام وعقائد دے بے مثال ومستند امام نيں تے آپ د‏‏ی پوری زندگی حمایت اسلام ونصرت عقيدة اہلسنت والجماعت تو‏ں عبارت اے، اورآپ بالاتفاق اہلسنت والجماعت دے امام جلیل محافظ عقائد اہلسنت قرار پائے، معتزلہ اورہور فرق ضالہ دا اپنی مناظرات ومحاورات وچ تے تصنیفات وتالیفات وچ بھرپور رد وتعاقب کیتا تے تمام عمر عقائد اہلسنت د‏‏ی حفاظت وصیانت وتبلیغ وتشہیرکيتی۔
وفات
صاحب كتاب "كشف الظنون" نے ذکرکیا اے کہ آپ د‏‏ی وفات ( 332ھ ) وچ ہوئی اے، ہور کئی مؤرخين نے سنہ وفات ( 333ھ ) وی لکھی عبد الله القرشی نے بهى "الفائدے البھیہ" وچ سنہ وفات ( 333ھ) 944ء اے تے آپ د‏‏ی قبرسمرقند وچ ا‏‏ے۔ امام اہل سنت اُتے اللہ د‏‏ی بیشمار رحمتاں ہاں تے انہاں دے صدقے وچ ساڈی مغفرت فرمائے آمین
حوالے
گٹھ:853 دے جم گٹھ:944 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:احناف گٹھ:ازبکستانی مسلم گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:دسويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:سنی فقہا گٹھ:شخصیتاں بلحاظ عرب نسب گٹھ:عرب نسل د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:فارسی ادب گٹھ:فارسی گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:فقہا گٹھ:مجددین گٹھ:مفسرین گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما
نیسیا فلوریستا
left|thumb|285x285px|نیسیا فلوریستا نیسیا فلوریستا براسلیرا اؤگستا (پاپری، ریو گرانڈ دو نورتے، 12 اکتوبر، 1810 — روؤئین، فرانس، 24 اپریل، 1885) سی، اک برازیلی معلمہ ، مترجم ، لکھاری، شاعر اتے فیمینسٹ سی۔
اس نوں "پہلی برازیلی فیمینسٹ " منیا جاندا اے اتے ممکنہ طور اُتے وی 19ویں صدی وچ سبھ توں پہلی فیمینسٹ سی۔ جدوں مقامی پریس دی شروعات ہوئی تاں اس نے اخباراں وچ اپنا کم شروع کیتا اتے لوکل پرائویٹ حداں نوں توڑیا سی۔ اس نے ریؤ ڈی جنیرو وچ کڑیاں دے اک سکول نال تالمیل وی قایم کیتا اتے امریکی وسنیک اتے غلام عورتاں دے حقاں دی رکھیا لئی اک کتاب دی رچنا کیتی۔
اوہناں دی پہلی کتاب، عورتاں دے انٹیکجوئل برابری اتے اوہناں دی اہلیت، سکھیا حق اتے سماج وچ مرداں دے برابر دے حق اپر مشتمل سی جسدا ناں ومین'س رائٹس اینڈ مین'س انجسٹس (1832 وچ شائع) اے۔  ایہہ ومین نوٹ انپھریئر ٹو مین دااک اناختلاف اے جو خاص طور اُتے میری ورتلی مونتاگو دی رچنا اے۔ اس نوں دو وار چھاپیا گیا۔
باہری لنک
گٹھ:موت 1885 گٹھ:فیمینسٹ لکھاری گٹھ:برازیل
چک 451 ای بی نمبر1
چک 451 ای بی نمبر1 ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
چڑھدی ناگری لپی
چڑھدی ناگری لپی براہمی پروار  دی لپی ہے ۔ اسوچّ مکھ طور اتے:  بنگالی بولی,  آسامی بولی اتے  وشنوپوریا منیپوری  بولیاں لکھیاں جاندیاں ہن ۔
ایہ وی دیکھو
گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
دهستان رازلیق
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سراب دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سراب ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
قاراغاندی
قاراغاندی شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ قاراغاندی دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
قوستانائی
قوستانائی شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ قوستانائی دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گُرنام سنگھ
گُرنام سنگھ (25 فروری 1899 – 31 مئی 1973) اک بھارتی سیاستدان اتے 8 مارچ 1967 توں 25 نومبر 1967 تک، اتے پھر 17 فروری 1969 توں 27 مارچ 1970 دے وچکار پنجاب دا وزیر اعلیٰ رہا۔  اوہ پنجاب دا پہلا شرومنی اکالی دل دا وزیر اعلیٰ سی۔  اس دی وزارت لچھمن سنگھ گل دی پارٹی بدلی کارن ہویا، جو بھارتی قومی کانگرس دے حمایت نال اگلا وزیر اعلیٰ بنیا۔ اسدی 31 مئی 1973 نوں دلی وچ اک ہوائی کریش وچ موت ہو گئی سی۔
شروع دا جیون
سنگھ دا جم نارنگوال، لدھیانہ وچ 25 فروری 1899 نوں اک گریوال پروار وچّہویا سی۔  اسنے فارمن کرسچیئن کالج، لاہور توں گریجوئیشن کیتی۔  اسنے پنجاب یونیورسٹی دی ہاکی ٹیم دی کپتانی کیتی۔
حوالے
گٹھ:جم 1899 گٹھ:موت 1973 گٹھ:پنجاب (بھارت) دے وزیر اعلیٰ گٹھ:پنجابی لوک
سانٹانڈر
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
لیپٹوٹائفلوپس بائکلر
لیپٹوٹائفلوپس بائکلر تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
لسٹ جاپانی پریفیکچر بلحاظ آبادی
ایہ لسٹ جاپانی پریفیکچر بلحاظ آبادی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:آبادیات جاپان گٹھ:جاپان دے پریفیکچر گٹھ:جاپان متعلقہ فہرستاں گٹھ:فہرستاں بلحاظ آبادی