cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حج
مناسک حج شیعی تناظر وچ
thumb|200px|سجے|[[مسجد امام علی نجف جتھ‏ے مشہور روایت دے مطابق حضرت علی ابن طالب دفن ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ایتھ‏ے ایہ انہاں اہ‏م ترین مزاراں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔]] thumb|200px|مسجد [[حسین بن علی بن ابی طالب کربلا وچ ۔]] اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی حج د‏‏ی تن قسماں نيں، انہاں دے نزدیک وی تمتع، قِران یا اِفراد وچو‏ں کسی اک طریقہ اُتے ہی حج ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ حج قران دے متعلق محمد بن حسن تو‏ں مروی اے: قران وچ قربانی دا کرنا جانور لیانا ضروری اے، ہور مقرن اُتے کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل د‏‏ی ادائیگی، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے حج دے بعد طواف ضروری ا‏‏ے۔ تے حج تمتع د‏‏ی نیت رکھنے والا شخص کعبہ دا تن طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کريں گا۔ پر اہل تشیع دے نزدیک تمتع افضل ا‏‏ے۔ چناں چہ حج تمتع کرنے والے افراد جدو‏ں مکہ وچ داخل ہون گے تاں کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کرن گے، فیر قصر ک‏ر ک‏ے عمرہ دا احرام اتار دین گے۔ ہور حج تمتع وچ حجاج دے ذمہ دو طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی اے تے ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پاس دو رکعت ادا کرنا ا‏‏ے۔ حج افراد د‏‏ی نیت رکھنے والے افراد اک طواف، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے طواف نساء کرن گے، انہاں اُتے قربانی واجب نني‏‏‏‏ں۔ البتہ مواقیت حج اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی اوہی نيں جو اہل سنت و الجماعت دے نزدیک ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے نزدیک مناسک حج ادا کرنے دے نال مدینہ منورہ د‏‏ی زیارت حج د‏‏ی تکمیل سمجھی جاندی اے، بلکہ ایہ تقریباً واجب دے درجہ وچ ا‏‏ے۔ اہل تشیع محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زیارت دے نال حضرت فاطمہ زہراء دے قبر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی ضروری سمجھدے نيں، اُتے چونکہ فاطمہ زہراء د‏‏ی قبر نامعلوم مقام اُتے واقع اے، اس لئی تخمیناً مختلف جگہاں د‏‏ی زیارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور جنت البقیع د‏‏ی زیارت وی کردے نيں، جتھ‏ے چار ائمہ شیعہ تے ہور محترم شخصیتاں مدفون ني‏‏‏‏ں۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
سعید آبورش عرب سیاست دے تجزیہ نگار نیں تے عراقی حکومت دے اک سابق مشیر کہندے نیں کہ اس معاہدے دے مطابق، عراق دا تیل دا سارا فائدہ برطانوی حکومت نوں جاندا، جدونکہ خود عراقی حکومت اس دی آمدنی توں ملنے والی تھوڑی بوہت رائلٹی ملنے اُتے وی راضی سی۔ انہاں نے کہیا:’ عراق دے تیل دے بارے وچ برطانوی تے عراقی حکومتاں دے درمیان سمجھوندے جیسی مجرمانہ دستاویز وچ نے اپنی زندگی وچ کدی نئی‏‏ں دیکھیا، اس معاہدہ دا بنیادی مقصد ای عراق نوں زمانہ قدیم دی پستیاں وچ رکھنا سی‘۔
حج
مناسک حج شیعی تناظر وچ
کعبہ د‏‏ی زیارت دے علاوہ، اہل تشیع ائمہ شیعہ د‏‏ی قبراں اُتے وی حاضر ہُندے نيں، جنہاں وچ عراق وچ موجود علی بن ابی طالب تے انہاں دے فرزند حسین بن علی دے مزارات بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ زیارت قبور ائمہ دے استحباب دے ضمن وچ محمد بن یعقوب تو‏ں مروی اے، اوہ ابو علی اشعری تو‏ں، اوہ حسن بن علی الکوفی تو‏ں ، اوہ علی بن مہزیار تو‏ں تے اوہ موسی بن قاسم تو‏ں روایت کردے نيں:
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
شمالی عراق وچ دو برس بعد جدو‏‏ں انیس سو ستائس وچ تیل دے وسائل دریافت ہوئے تو اس معاہدے دی اہمیت کئی گناہ ودھ گئی۔ اسی اثنا وچ عراق وچ حق خود ارادیت دی مہم زور پکڑ گئی تے بالآخر سن انیس سو بتیس وچ برطانیہ، عراق نوں آزادی دینے اُتے آمادہ ہویا۔ لیکن آزادی دے بعد وی برطانیہ نے عراق اُتے اپنی فوجی تے اقتصادی گرفت مضبوط رکھی ۔تے عراق وچ داخلی کشیدگی جاری رہی، اک سال بعد شاہ فیصل انتقال کرگئے تے انہاں دا تخت انہاں دے بیٹے دے حوالے کیتا گیا۔
حج
اعداد و شمار
{| class="wikitable sortable"
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
غازی، اپنے والد دے برعکس برطانیہ دے خلاف سن۔ لیکن انہاں دی حکومت زیادہ عرصہ نہ چل سکی تے انیس سو انتالیس وچ اوہ اک کار دے حادثے وچ جاں بحق ہو گئے۔ اس وقت انہاں دے بیٹے شہزادہ فیصل دوئم صرف تن برس دے سن۔
حج
اثرات
حج مختلف عبادات دا مجموعہ اے، اسلام تاں پہلے عبادت حج عرب معاشرے وچ روحانی آسودگی دے نال نال امن تے معاشی لحاظ تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ حج دے مہینےآں تے اشہر حرم وچ جنگ و جدل کرنا سخت ممنوع سی، ہور حج دے موقع اُتے ہور علاقےآں تو‏ں لوک آندے تاں اپنے مال تجارت وی لاندے تے ایتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے خریداری وی کردے۔ عرفات دے نیڑے عکاظ نامی میلہ وی لگدا سی جو عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجارتی منڈی سی۔ ایہ منڈی ذو القعدہ دے نصف تو‏ں آخر ماہ تک جاری رہندی۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
انہاں دی سن بلوغت تک حکومتی معاملات دیکھنے دے لئی، اقتدار اک برطانیہ دوست، ریجنٹ جاں قائم مقام حکمران دے حوالے کیتا گیا۔ ایہ وقت برطانیہ دے لئی خاصا مشکل سی۔ دوسری جنگ عظیم شروع ہو چکی سی تے برطانیہ چاہدا سی کہ عراق اس دے نال رہے۔ سن انیس سو اکتالیس وچ عراقی فوج دے اک طاقتور گروہ نے ریجنٹ دے خلاف بغاوت دی تے جرمنی دی حمایت دا اعلان کر دتا۔ برطانیہ نوں ایہ ہر گز قابل قبول نہ سی تے عراقی بغاوت کچلنے دے لئی اوہ اپنی فوجاں حرکت وچ لے آیا۔
حج
اثرات
اسلام دے بعد محمد نے مشرکاں تے کافراں (غیر مسلماں) نو‏‏ں حج کرنے تے مسجد الحرام وچ آنے تو‏ں روک دتا۔ حج مسلماناں دے وچکار عالمگیر اخوت دا شاندار مظاہرہ ا‏‏ے۔ نسل، زبان، جائے پیدائش تے طبقات‏ی امتیاز نو‏‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے حج نو‏‏ں اک فرض سمجھ کر اوتھ‏ے جاندے نيں تے اک دوسرے وچ برادرانہ مساوات دے جذبہ دے تحت گھل مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک نال سارے اعمال بجا لاندے، اک ہی بولی وچ ميں تلبیہ پڑھدے تے اک ہی رنگ دا لباس زیب تن کردے ني‏‏‏‏ں۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
بی بی سی دے رچرڈ ڈمبلبائی نے انہاں دناں دے واقعات ایوی‏‏ں‏ رپورٹ کیتے:’ہبانیا وچ تعنیات برطانوی دستے، عراقی فوجاں نوں پیچھے دھکیل رہے نیں۔ برطانوی افواج، عراق دے مغربی صحرائی علاقے وچ پیش قدمی کرررہی نیں تاکہ کرکک پائپ لائن توں عراقی مزاحمت دا خاتمہ کیتا جائے۔
حج
حادثات
دوران حج قدرتی و اتفاقی حادثات تو‏ں کئی بار جانی و مالی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ متفرق مواقع اُتے بھگدڑ، آتشزدگی، بارش، تشدد، وکھبے، بیماریاں تے مہلک حادثات وغیرہ تو‏ں حجاج د‏‏ی اموات ہوئيں نيں، 1990ء تو‏ں 2006ء تک 7 بار بھگدڑ تو‏ں تقریبا ڈھائی ہزار افراد جاں بحق ہوئے، ہور 1975ء تے 1997ء وچ آتشزدگی تو‏ں پنج سو تو‏ں ودھ حاجی جاں بحق ہوئے۔ 1987ء وچ ایرانی شیعہ مظاہرین (جو آمریکا تے اسلام دشمناں دے خلاف اعلان برائت دا جلوس سی) دے خلاف کارروائی وچ چار سو حاجی مارے گئے، 2006ء وچ الغزہ ہوٹل د‏‏ی عمارت گرنے تو‏ں وی 243 عازمین حج جاں بحق ہوئے۔ 24 ستمبر 2015ء نو‏‏ں حج دے دوران بھگدڑ مچنے تو‏ں 700 تو‏ں ودھ حجاج شہید، جدو‏ں کہ 800 دے نیڑے زخمی ہوئے۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
برطانیہ نے بالآخر کرکوک پائپ لائن ہر اپنے فوجی کھڑے کیتے تے عراق اُتے دوبارہ قبضہ قائم کیتا۔ جدو‏‏ں شہزادہ فیصل اپنے سن بلوغت نوں پہنچنے تے واپس عراق آئے تو پرطانوی نشریاندی اداراں نے وڈے شاہانہ انداز وچ انکی واپسی رپورٹ دی۔ پر اس سارے عرصے وچ عراق دے شہریاں وچ مایوسی ودھدی گئی، تیل توں حاصل شدہ وسائل مسلسل ملک توں باہر لے جائے جا رہے سن تے طبقاندی فرق ودھدا رہیا سی۔ مؤرخ چارلس ٹرپ نے اس بارے وچ کہیا:’ اس وقت عراقیاں دی اک وڈی تعداد، سماجی انتشار دا شکار سی، امیر تے غریب دے ودھدے ہوئے فرق دی وجہ توں لوگاں وچ عراقی معاشرے دی ترتیب نو دے لئی انقلابی جذبات فروغ پا رہے سن تے ایہی حالات، عراق کمیونسٹ پارٹی دے پروان چڑھنے دا سبب بنے‘۔
حج
شاعری
شاعری وچ حج دا ذکر کافی عام رہیا اے، عام طور اُتے حج دا ذکر حاجی دے ذیل وچ آندا رہیا اے، جس وچ اکثر مواقع اُتے صرف حج کر لینے تے تائب نا ہونے د‏‏ی مذمت پائی جاندی اے، میر تقی میر دا شعر اے
مرزا غالب دا مشہور شعر ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
عراق وچ عرب قوم پرستی تے مغرب دے خلاف بڑھدے سن، لیکن حکمران بیرونی طاقتاں دے نال اپنے تعلقات نبھانے وچ مصروف رہے۔ لیکن دو برس بعد اک محلیاندی سازش وچ عراقی فوج دے بادشاہ دا تختہ الٹ دتا۔ افسران نے شاہ فیصل دوئم سمیت انہاں دے تمام خاندان نوں قتل کر دتا۔
حج
شاعری
سعادت حسن منٹو دے افسانے، چند مکالمے وچ اک حاجی دا قصہ ا‏‏ے۔
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
اس کارروائی دے بعد عراق اُتے برطانیہ دا تسلط پوری طرح ختم ہو گیا لیکن جداں کہ مؤرخ چارلس ٹرپ نشان دہی کر دے نیں، عراق وچ نوآبادیاتی نظام حکومت دی باقیات پوری شدت توں قائم رہاں۔انہاں نے کہیا کہ:’ برطانوی حکومت وانگ عراق وچ اختیارات دی مرکزیت اج وی بغداد وچ اے، صوبائی خودمختاری نوں اج وی شک دی نگاہ توں دیکھیا جاندا اے تے عراقی سیاست وچ مسلح افواج اپنے پورے وزن دے نال حاوی نیں‘۔
حج
حمد و نعت وچ حج
حمد دے موضوعات وچو‏ں اک موضوع حج تے کعبہ وی اے، کئی اہ‏م نعت گویاں تے حمد نگاراں نے اپنی تخلیقات وچ حج، کعبہ، طواف، قربانی، رمی جمار، سعی وغیرہ دا تذکرہ کيتا اے، صبیح الدین رحمانی د‏‏ی حمد جو حالیہ برساں وچ مشہور ہوئی۔
سیواپیتھیکس
1910 وچ پنجاب تو‏ں اک مانس دے مجہرات ملے۔ فیر 1934 وچ پنجاب وچ کوہ شوالک سلسلہ کوہ وچ بالائی جوڈے دا اک متجھر ٹکڑا ملیا۔ چین وچ چینی سائینداناں نے اس مخلوق دے کچھ اعضاء 1957 تے 1958 وچ دریافت کیتے۔ ادھر افریقا وچ 1961ء وچ اس دے بالائی جوڈے دے کچھ ٹکڑے ملے جو اک کروڑ چالیس لکھ سال پرانے سن ۔ انہاں محجرات نو‏‏ں انسانی مانس دے اس زمرے وچ رکھیا گیا تے اس مخلوق نو‏‏ں رام مانس Ramapithecus دا ناں دتا گیا۔ کیو‏ں کہ سب تو‏ں پہلے اس دے ٹکڑے راجا رام چندر جی دے دیس وچ ملے سن ۔ شروع ہی تو‏ں ماہرین اس مخلوق نو‏‏ں انسان دا جد امجد قرار دتا تے نوعی تقسیم دے اعتبار تو‏ں اکثر ماہرین نے اسنو‏ں انسانی تقسیم دے تحت رکھیا اے تے اس دا زمانہ 2 کروڑ سال پہلے تو‏ں اسی لکھ سال پہلے دے عرصہ اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
حج
حمد و نعت وچ حج
احمد رضا خان د‏‏ی نعت،
سیواپیتھیکس
بھارت توں بعد ایہدے معتدد اعضائ کینیا تے چین تو‏ں ملے لیکن ایہدے سبھ تو‏ں زیادا اہ‏م مجحرات پاکستان تو‏ں 1978 وچ ملے سی ۔ ایہناں نو‏‏ں راما پتھے کس یا پنجابی پتھے کس Panjabipithecus دا ناں دتا گیا۔ مذکورہ مجحرات تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ایہ مخلوق پنجاب، پاکستان دے علاقے وچ دو کروڑ سال پہلاں رہندی سی۔ کینیا، بھارت تے چین وچ شاید ایہدا زمانا بعد دا ہووے۔ دنیا فیر وچ ایہ مخلوق سوا کروڑ سال زندہ رہی تے اس دا وطن پورا بر اعظم ایشیا، افریقہ تے یورپ سی ۔
ایہ اولین جد آدم سی، یعنی ایہ مخلوق ارتقائی دا اوہ نقطا، اوہ مرحلا سی جِتھ‏ے انسان د‏‏ی شاخ مانس تو‏ں حتمی طور تے جدا ہو گئی ۔ اس تو‏ں اُتے تاں انسان تے مانس دا جد مشترک سی ۔ لیکن ہن پنجاب پٹھارمانس اک ایسی مخلوق وجود وچ آگئی جس د‏‏ی نسل ارتقائ دے مختلف مراحل نال ہُندی ہوئی براہ راست انسان تک پہنچی۔ جدو‏ں کہ دوسری شاخ وچو‏ں معتدد موجودہ بندر، لنگور، مانس تے ایسی دوسری نسلاں وجود وچ آگئياں۔ سیواپیتھیکس مانس د‏‏ی شاخ تو‏ں صرف جدید انسان باقی رہ گیا۔ باقی شکلاں قدرتی انتخاب تے بقائے اصلاح قوانین دے تحت معدوم ہوگئياں۔
سیواپیتھیکس تے ہور غیر انسانی مانساں دا آخری مشترکا جدید سلسلا غالبن پہلاں ودھ مانس PROPLIOPITHECU سی، جو اج تو‏ں تن کروڑ سال پہلاں کرہ ارض اُتے پھیلا ہويا سی ۔ عام طور اُتے تسلیم کیتا جاندا اے کہ پنجاب پٹھارمانس استوائی تے زیراں استوائی جنگلاں تے گیاہستاناں وچ رہندا سی ۔ اس نسل دے افراد 1.1 میٹر تو‏ں لے ک‏ے .1.2 میٹر ) یعنی تقریبن تن فٹ ست انچ لے ک‏ے چار فٹ تک دے قد دے ایہ چھوٹے چہرے والے لوک سن ۔ انہاں دا وزن تقریباً چالیس پونڈ سی ۔ دہن د‏‏ی چھٹ گول محرابی ہڈی والی سی۔ اس دے علاوہ دنداں د‏‏ی ساخت تے اُتے تھلے دے دونے جوڈھیاں د‏‏ی ہڈیاں جنوبی مانس تو‏ں مماثل سن۔ ظاپر اے جنوبی مانس بہت بعد د‏‏ی نسل ا‏‏ے۔ جے جنوبی مانس دا پنجاب پٹھارمانس تو‏ں کسی قسم دا نسلی تعلق نئيں اے تاں جسمانی ساخت د‏‏ی انہاں مماثلاں د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہور براں اس دے دنداں د‏‏ی ساخت باشعور آدمی دا مزاج رکھدی ا‏‏ے۔ مگر اے اپنی ابتدائی کھردری شکل وچ ۔ انہاں شواہد د‏‏ی بنائ اُتے اسنو‏ں باشعور آدمی دا پیش رو کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایويں ایہ باشعور آدمی تے جنوبی مانس دے سلسلہ نسب وچ شامل ہوجاندا ا‏‏ے۔ اج تو‏ں دو کروڑ سال پہلے روئے زمین اُتے موجودہ مخلوقات وچ سب تو‏ں ترقی یافتہ مخلوق ایہی سی تے نسل انسانی دا پیش رو سی۔ اس گل ثبوت نئيں ملدا کہ پنجاب پٹھارمانس ایسادہ چلدا سی ۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی کھوپئی یا کولھا حالے تک مل نئيں سکیا۔ جس تو‏ں اس دے کھڑے ہوک‏ے چلنے نہ چلنے دے بارے وچ حتمی رائے قائم کيتی جاس دے۔ اُتے اس دے فوراً بعد د‏‏ی جنوبی مانس نسل دے بارے وچ ایہ ثابت ہوچکيا اے کہ ایہ کھڑے ہوک‏ے دونے پیر اُتے چلدا سی ۔ اس لئی ایہ بتے کیہ جاندا اے کہ پنجاب پٹھارمانس نیم چوپایہ یا دو پایہ قسم دا فرد سی ۔ حالے تک ایداں مجحرات نئيں ملے نيں کہ جنہاں تو‏ں ایہ ثابت ہو سک‏‏ے ایہ اوذار بنا سکدا سی ۔ پاکستان وچ اس نسل دے نال جو مجحرات ملے نيں انہاں د‏‏ی کل تعداد دس ہزار تو‏ں وی ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ انہاں وچ مختلف جانوراں دے مثلاً ہاسی، گھوڑے، ہرن تے سور د‏‏ی ہڈیاں نيں لیکن کوئی اوزار نئيں ا‏‏ے۔ امریک‏‏ا د‏‏ی بیل یونیورسٹی دے ڈاکٹر ڈیوڈ پل بیم نے پاکستان دے محکمہ آثار قدیمہ دے تعاون تو‏ں پنجاب پٹھاردے علاقے وچ 1975 وچ کھدائیاں کروائاں۔ جنہاں میزکورہ مجحرات دے علاوہ پنجاب پٹھاردا اک مکمل نچلا جوڈا انہاں نو‏ں کھوڑی دے تیل دے کنويں تو‏ں نو میل دے فاصلے اُتے کھدائی وچ ملا۔ اس جوڈے د‏‏ی اہمیت دنیا بھر نال ملن والے پنجاب پٹھارمانس دے مجحرات زیادہ اے کہ ایہ مکمل اے تے اسی د‏‏ی بنائ اُتے اس جاندار د‏‏ی جسمانی ساخت دا خاصا تفصیلی تجزیا کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پروفیسر پل بیم نے اپنی تحقیقات وچ ایہ ثابت کیتا اے کہ مزکورہ جوڈا پنجاب پٹھارمانس دا ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق پاکستان وچ اس مخلوق دے اعضائ دے آثار زیادہ تر ضلع تلا گنگ دے دیہاتاں مثلن نگری، ڈھوک تے چھجنی دے علاقے وچ کھدائیاں تو‏ں ملے نيں۔ چھنجی دے ذخائر دنیا بھر وچ وسیع ترین سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ ایہ زمیناں یا ایويں کہنا چاہیے کہ ٹیلے، ڈھیریاں تے چٹاناں ریت تے ریت دے پتھر تے بجری دے ملغباں تو‏ں مل ک‏ے بنی نيں۔ انہاں وچ کثرت تو‏ں گھوڑے، ہاسی، ہرن، سور تے مانس دے مجحرات د‏‏ی کثیر تعدات ملی ا‏‏ے۔ جو زمانی طور اُتے اج تو‏ں ست کروڑ سال پہلے تو‏ں اک کروڑ ویہہ لکھ سال پہلے تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ گویا انہاں زمیاں وچ مسلسل سوا چھ کروڑ سال تک مسلسل حیوانی زندگی د‏‏ی مختلف ارتقائی شکلاں د‏‏ی ذخیرہ اندوزی ہُندی رہی اے تے انہاں وچ طبقات ارض دے مختلف ادوار د‏‏ی زندگی دے نمونے ڈھونڈے جاسکدے نيں۔ دنیا وچ کسی تے مقام تو‏ں تعداد وچ اِنّے زیادہ تے زمانی طور اُتے اِنّے وسیع عرصہ اُتے پھیلے ہوئے مجحرات نئيں ملے نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:انسان
بھارتی روپیا
روپیہ بھارت  بھارتی چنہ 2010 وچّ لاگوُ کیتا گیا جو ہندی دے اکھر توں لیا گیا ہے جس دا چنہ ہے، پاکستان، سری لنکا، نیپال، مارشس اتے سیشیلز وچّ ورتوں ’چ آؤن والی کرنسی دا نام ہے۔ بھارتی اتے پاکستانی روپئے وچّ سو پیسے ہندے ہن، سری لنکا دے روپئے وچّ سو سینٹ اتے نیپالی روپئے نوں سو پیسے، چار سوکاں جاں دو موہراں وچّ وڈیا جاندا ہے۔
ناں
روپیہ شبد دی اتپتی سنسکرت دے شبد روپ جاں روپیاہ وچّ رکھیا ہویا ہے، جسدا مطلب کچی چاندی ہندا ہے اتے روپئکں دا مطلب چاندی دا سکہ ہے۔ روپیہ شبد دا استعمال سبتوں پہلے شیر شاہ سوری نے ہندستان وچّ اپنے راج ویلے  (1540 توں 1545) دے دوران کیتا سی۔ شیر شاہ سوری نے اپنے راج ویلے وچّ جو روپیہ چلایا اوہ اک چاندی دا سکہ سی جسدا بھار 178 گرین (11.534 گرام) دے لگبھگّ سی۔ اسنے تامبے دا سکہ جس نوں دام اتے سونے دا سکہ جس نوں موہر کیہا جاندا سی نوں وی چلایا۔ بعد وچّ مغل راج دے دوران پورے برصغیر وچّ مودرک نظام نوں سدرڑ بناؤن لئی تناں دھاتاں دے سکیاں دا میاریکرن کیتا گیا۔
بھارتی روپئے دا پروانت چنہ
بھارتی روپئے لئی اک نواں-نویکلا چنہ منظور کر دتا ہے جس نال ایہہ دنیا وچّ ولکھن پہچان رکھن والیاں پنج کرنسیاں وچوں اک بن جاویگا۔ ہن بھارتی روپیہ دنیا دیاں کرنسیاں دے ‘اچتم کلبّ’ وچّ شمار کر جاویگا جس وچّ پہلاں امریکہ دا ڈالر، برطانیہ دا پونڈ، یورپی یونین دا ‘یورو’ اتے جاپان دا ‘ ین ’ شامل ہن۔
ڈی. ادے کمار دا چنہ
ایہہ نواں نرول بھارتی چنہ دیوناگری لپی دے ‘ریء’ اتے رومن لپی ‘آر’ دا سمیل ہے۔ ایہہ چنہ جاں تاں کرنسی نوٹاں اتے چھاپیا جاویگا جاں اوہناں دے اندر ہی اکر دتا جاویگا۔ ایہہ نواں چنہ، آئی آئی ٹی دے پوسٹ گریجو ایٹ، ڈی. ادے کمار نے ڈزائین کیتا ہے۔ ایہہ ڈزائین سرکار کول پہنچے اجیہے 3000 ڈزائیناں وچوں چنیا گیا ہے اتے سری ڈی. ادے کمار نے اس ڈزائین لئی 2.5 لکھ روپئے دا نقد انعام دتا جاویگا۔ بھارت سرکار آؤندے چھ مہینیاں وچّ ایہہ چنہ دیس اندر چلدی کرنسی لئی اپنا لویگی۔ پر اس ڈزائین والی بھارتی کرنسی نوں عالمی پدھر اتے پرچلت کرن وچّ گھٹو-گھٹو 18 توں 24 مہینے لگنگے۔ اس نویں چنہ نال بھارتی روپئے، پاکستان، نیپال، سری لنکا اتے انڈونیشیا دے روپئے والیاں کرنسیاں توں بالکل مختلف ہو جاویگا۔ بھارتی کرنسی نوں نویکلا تھاں دین نال، دیس اندر ودیشی نویش دی پرکریا تیز ہوویگی۔
گٹھ:کرنسیاں گٹھ:کرنسی گٹھ:ایشیا دیاں کرنسیاں
حج
حمد و نعت وچ حج
اس دے علاوہ کئی مصرعے بولی زد عام ہوئے نيں، جداں
سفر نامے
سفر حج تو‏ں واپسی اُتے متعدد معروف تے غیر معروف شخصیتاں نے حج دے سفر نامے یا حج نامے لکھے نيں حن وچ اردو دا سفرنامہ لبیک تے کئی انگریز غیر مسلماں دے سفر حج د‏‏ی سرگزشتاں بہت مشہور ہوئيں جنہاں نے مسلما‏ن دا بھیس بدل ک‏ے حج دا حال دیکھیا تے اسنو‏ں شائع کيتا۔ نواب صديق حسن خان دا سفرنامہ "رحلۃ الصديق الی بيت العقيق" جو 1867ء دے سفر حج دے واقعات د‏‏ی روداد اے اردو بولی و ادب دا پہلا حج نامہ تسليم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ارو وچ حج نامہ د‏‏ی روایت فارسی تو‏ں آئی، اردو تو‏ں پہلے برصغیر وچ کئی اہ‏م علما نے حج دا سفر نامہ لکھیا جنہاں وچ شیخ عبدالحق محدث دہلوی دا سفرنامہ حج "جذب القلوب الی ديار المحجوب" 1589ء، شاہ ولی اللہ دا "فيوض الحرمين" 1748ء تے "سوانح الحرمين" رفيع الدين فاروقی 1787ء، ایہ سفرنامے برصغير ميں فارسی بولی دے سفرناواں د‏‏ی ايک کڑی ا‏‏ے۔
اردو دے چند معروف سفر نامے:
عراق دی تریخ
عراقی تریخ دا اک دوسرا رخ
عراق دے لوگاں نوں جو نظام حکومت ورثے وچ ملی اوہ انگریزاں دا ای نظام سی جس وچ بقول مؤرخ مارگریٹ میکمیلن دے، حکمراناں نوں اپنے شہریاں دے مفادات دی پرواہ کم ای ہُندی اے۔ انہاں نے کہیا:’ جداں کہ تریخ وچ اکثر دیکھیا گیا اے کہ وڈی طاقتاں دی جانب توں بلا سوچے سمجھے کیتے گئے فیصلے بعد وچ انہاں وڈے مہنگے پڑتے نیں تے جس طرح دا عراق، برطانیہ نے قائم کیتا، انہاں دے وہم وگمان وچ وی نہ سی کہ بعد وچ اوہ انہاں دے لئی کتنا وڈا مسلہ بن سکدا اے۔
ملکہ صوفیہ قومی آرٹ عجائب گھر
ایہہ عجائبگھر خاص طور اتے سپینی آرٹ لئی مختص ہے۔ اس عجائبگھر وچّ مہان سپینی کلاکار پابلو پکاسو اتے سالوادور دالی دیاں بنائیاں کئی تصویراں موجود ہن۔ اس دی سبھ توں مشہور تصویر پابلو پکاسو دی بنائی گئیرنیکا ہے۔
عجائب-گھر دی مرکزی عمارت 18ویں صدی وچّ اک ہسپتال سی۔
اتہاس
ایہہ عمارت اک کلا مرکز وجوں 1986 توں کم کر رہی ہے پر 1988 وچّ اسنوںملکہ صوفیہ قومی آرٹ عجائب گھر وجوں قایم کیتا گیا۔
باہری سروت
گٹھ:سپین دے عجائب گھر گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
ول ڈیورنٹ
ول ڈیورنٹ امریکی تریخ لکھاری تے فلسفی سی۔ اوہ اپنیاں کتاباں رہتل دی کعانی تے فلسفے دی کعانی تے منیا جاندا اے۔
جیون
ول ڈیورنٹ نارتھ ایڈمز میساچیوسٹس امریکہ چ 5 نومبر 1885 نوں جمیا۔ اودھے ماں پیو فرانسیسی کینیڈین سن۔ 1900 چ ڈیورنٹ جیسوات دے تھلے سینٹ پیٹرز پریپریٹری سکول چ پڑھ ریا سی فیر اوہ سینٹ پیٹرز کالج جرسی شہر نیو جرسی چ چلا گیا۔ 1905 چ اوہ سسوشلسٹ سوچاں چھنڈ پھوک ریا سیپر پہلی جنگی عظیم توں معروں ادا اے تاب اتر گیا۔ 1907 چ اونے گریچوییشن کیتی تے اک اخبار دا رپورٹر لگ گیا۔ 1907 چ اوہ نیو جرسی دی اک یونیورسٹی چ لاطینی فرانسیسی انگریزی تے جیومیٹری پڑھان لگ گیا۔ نال ای اونوں ایتھے لائبریرین وی بنا دتا گیا۔ 1911 چ اوہ فریر ماڈرن سکول چ گرو لگ گیاایتھے ای اونے ایریل نال ویاہ کیتی تے اودی اک تعی سی ایتھوں اوہ یورپ دے سغر تے گیا۔ 1913 چ اونے اے نوکری چھڑ دتی تے اک گرجے چ لیکچر دین لگ گیا۔
فلاسفی دی کعانی
فلاسفی دی کعانی پہلاں نکے نکے پمفلٹاں چ چھپی پر اے ایڈی مشہور ہوئی کے اینوں 1926 چ کتاب دی مورت چ چھاپیا گیا۔ اے کتاب بوت زیادہ وکی تے دنیا دیاں بوت ساریاں بولیاں چ پلٹیا گیا۔ اس کتاب نے اونوں پیسیاں دیاں پریشانیاں توں بچا لیا تے اونیں دنیا دے بوت سے سفر کیتے۔۔
رہتل دی کعانی
رہتل دی کعانی ول ڈیورنٹ دا سب توں وڈا کم اے۔ اے انسان دیاں رہتلاں دی تریخ اے اے 11 ٹوٹیاں چ چپھی تے اس کتاب تے اونوں انعام وی لبیا۔
مرنا
ایریل ڈیورنٹ تے ول ڈیورنٹ 1981 چ 2 ہفتیاں دے اندر مر گۓ۔
ینی مسجد (استنبول)
ینی مسجد (Yeni Cami) یا جدید مسجد یا نويں مسجد (New Mosque) جس دا اصل ناں والدہ سلطان مسجد (Valide Sultan Mosque) (Valide Sultan Camii) تے اس دے بعد نويں والدہ سلطان مسجد (New Valide Sultan Mosque) (Yeni Valide Sultan Camii) اک عثمانی شاہی مسجد اے جو استنبول، ترکی وچ 1660ء تے 1665ء دے درمیان تعمیر کيتی گئی۔ ایہ مسجد شاخ زريں وچ غلطہ پل دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:استنبول د‏‏ی عثمانی مسیتاں گٹھ:ترکی د‏‏ی مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1663ء دیاں تاسیساں گٹھ:شاخ زريں گٹھ:ضلع فاتح گٹھ:عثمانی معماری گٹھ:گنبد گٹھ:1663ء وچ مکمل ہونے والی مذہبی عمارتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
بیٹو سنگھ
بیٹو سنگھ (25 نومبر، 1964- 3 اکتوبر، 2014) ہم جنس پرست عورتاں (لیزبیئن) دے حقاں لئی جدوجہد کرن والا اک سرگرم کارج کرتا سی۔ بیٹو سنگھ نے سنگنی ناں دی اک تنظیم دی بنائی جسدا خاص کارج عورتاں دے حقاں، کامک اتے ریپروڈیٹو ہیلتھ اپر منحصر ہے۔ اس تنظیم نوں 1997 وچّ تیار کیتا گیا جو اج وی بھارت وچّ ہون والے "کٔر پروگراماں" وچّ سرگرم رہندی ہے۔
جیون
بیٹو سنگھ دا جنم 25 نومبر، 1964 وچّ اک فوجی پریوار وچّ ہویا۔ بیٹو سنگھ نے میرٹھ دے "صوفیا گرلز سکول" وچّ پڑھائی کیتی جس توں بعد اسنے "میرٹھ یونیورسٹی" وچّ داخلہ لیا۔ اس توں بعد بیٹو نے دکھنی دلی توں "پولیٹیکنک" دی پڑھائی کیتی۔ بیٹو سنگھ دی موت 3 اکتوبر، 2014 وچّ ہوئی۔
کارج
بیٹو سنگھ نے 1997 وچّ سنگنی ناں دی تنظیم بنائی جو اج وی کارج شیل تنظیم ہے۔ بیٹو نے تنظیم بنا کے عورتاں لئی اہم کارج کیتا۔ اس تنظیم دا مکھ کارج مرداں ولوں عورتاں نال تشدد خلاف ، لیزبیئن، عورتاں دے حقاں اتے ریپروڈیٹو ہیلتھ ولّ عورتاں دا دھیان دواؤن اتے اوہناں دی مدد کرنا ہے۔ اس تنظیم ولوں لوڑمند 24 گھنٹے آپاتکالین سیواواں مہیا کیتی جاندی ہے۔
سنمان
بیٹو سنگھ دا "سنگنی تنظیم " بناؤنا اک بہت وڈا کارج منیا جاندا ہے۔ اس تنظیم ولوں دلی وکھے 6ویں سلانہ کٔر پروگرام وچّ اپنا اہم حصہ پایا۔ بیٹو دی موت توں بعد اسنوں "6ویں انٹرنیشنل کٔر فلم فیسٹیول کشش،" وچّ "کشش رینباء ویریئر اوارڈ" نال نوازیا گیا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
چک 492 ج ب
چک 492 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
ولاجا دی لڑائی
جنگ ولاجہ میسو پوٹیمیا وچ خلافت راشدہ دے دور وچ خالد بن ولید د‏‏ی قیادت وچ عرباں تے ساسانی سلطنت دے درمیان مئی ۶۳۳ء وچ لڑی گئی، جس وچ مسلماناں نو‏‏ں فتح ہوئی۔
حوالے
گٹھ:۶۳۳ء گٹھ:۶۳۳ء وچ تنازعات گٹھ:ایشیا وچ ۶۳۳ء گٹھ:بین النہرین د‏‏ی مسلم فتوحات گٹھ:خالد بن ولید دیاں جنگاں گٹھ:خلافت راشدہ وچ ۶۳۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:خلفائے راشدین دیاں جنگاں گٹھ:ساسانی سلطنت دیاں جنگاں گٹھ:ساسانی سلطنت د‏‏ی شمولیت دیاں جنگاں گٹھ:فارس د‏‏ی اسلامی فتوحات گٹھ:633ء گٹھ:633ء وچ تنازعات گٹھ:ایشیا وچ 633ء
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
رگھورام راجن
رگھو رام راجن (مکمل ناں: رگھو رام گووند راجن، پیدائش: 3 فروری، 1963ء) ریزرو بینک آف انڈیا دے 23 واں گورنر سن تے 4 ستمبر، 2016ء نو‏‏ں گورنری دے منصب تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ 4 ستمبر 2013ء نو‏‏ں ڈی سبا راؤ د‏‏ی سبکدوشی دے بعد انہاں نے ایہ عہدہ سنبھالیا۔ اس تو‏ں پہلے اوہ سابق بھارتی وزیر اعظم منموہن سنگھ دے اقتصادی مشیر خاص تے شکاگو یونیورسٹی دے بوتھ اسکول آف بزنس وچ ایرک جے گليچر فائنانس دے معزز سروس پروفیسر سن ۔ 2003ء تو‏ں 2006ء تک اوہ بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے ماہر اقتصادیات و تحقیقی ناظم رہے تے بھارت وچ اقتصادی بہتری دے لئی منصوبہ بندی کمیشن د‏‏ی جانب تو‏ں مقرر کيتی گئی کمیٹی د‏‏ی قیادت وی کيتی۔
راجن میسا چوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دے شعبہ معاشیات تے سلون اسکول آف مینیجمنٹ؛ نارتھ ویسٹرن یونیورسٹی دے کیلوک اسکول آف مینیجمنٹ تے اسٹاک ہوم اسکول آف اکونامکس وچ پروفیسر وی رہ‏‏ے۔ انہاں نے بھارتی وزارت خزانہ، عالمی بینک، فیڈرل ریزرو بورڈ تے سویڈش پارلیمانی کمیشن دے مشیر دے طور اُتے وی کم کیتا ا‏‏ے۔
سنہ 2011ء وچ اوہ امریکی فائنانس ایسوسی ایشن دے صدر سن تے ہن اوہ امریکی اکیڈمی آف آرٹس اینڈ اسٹڈیز دے رکن نيں۔
مڈھلا جیون
رگھو رام راجن د‏‏ی پیدائش بھارت دے بھوپال شہر وچ 3 فروری، 1963ء نو‏‏ں ہوئی۔ 1985ء وچ انہاں نے بھارتی ٹیکنالوجی انسٹی ٹیوٹ، دہلی تو‏ں برقی انجینئری وچ گریجویشن د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ 1987ء وچ انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمنٹ، احمد آباد تو‏ں انہاں نے ایم بی اے کیتا۔ 1991ء وچ میسا چوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی تو‏ں انہاں نے معاشیات اُتے پی ایچ ڈی کيتی۔
پیشہ ورانہ زندگی
2005ء وچ ایلن گرین سپین د‏‏ی امریکی فیڈرل ریزرو تو‏ں سبکدوشی اُتے انہاں دے اعزاز وچ منعقد اک تقریب وچ راجن نے شعبہ مالیات د‏‏ی تنقید اُتے مشتمل اک متنازع فیہ مقالہ پیش کیتا۔ اس مقالہ وچ انہاں نے دسیا کیتا کہ اَنھّا دھند ترقی تو‏ں دنیا وچ آفت آسکدی ا‏‏ے۔ راجن نے دلیل دتی کہ شعبہ مالیات دے ناظمین د‏‏ی مندرجہ ذیل امور اُتے حوصلہ افزائی کيتی جاندی اے:
تے اس طرح راجن نے دنیا د‏‏ی 2007ء - 2008ء دے لئی مالیا‏تی نظام دے زوال دے 3 برس پہلے ہی پیشن گوئی کر دتی سی۔
اس وقت راجن دے مذکورہ بالا مقالہ اُتے منفی رد عمل وی سامنے آئے۔ مثلاً امریک‏‏ا دے سابق وزیر خزانہ تے سابق ہارورڈ صدر لارنس سمرز نے اس انتباہ نو‏‏ں گمراہ کن دسیا۔
اپریل 2009ء وچ راجن نے دی اكونومسٹ دے لئی مہمان کالم لکھیا، جس وچ انہاں نے تجویز پیش کیتی کہ اک نگراں نظام ہونا چاہیے جو مالی گردش وچ پیدا ہونے والے غیر متوقع منافع نو‏‏ں کم کر سک‏‏ے۔
لکھتاں تے مضامین
2004ء وچ انہاں د‏‏ی کتاب "سیونگ کیپی ٹلزم فرم کیپی ٹلسٹ" شائع ہوئی جس دے شریک مصنف انہاں دے ساتھی شکاگو بوتھ دے پروفیسر لوئی گی جنگیلس وی سن ۔ انہاں دے مضامین جرنل آف فنانشل اكونمكس، جرنل آف فنانس تے اوکسفرڈ ریویو آف اکنامک پالیسی وچ وی شائع ہوئے۔ انہاں د‏‏ی دوسری کتاب "فالٹ لائنز: ہاؤ ہڈن فریکچرز اسٹل تھریٹنز دتی ورلڈ اکنامی؟" 2010ء وچ شائع ہوئی سی، جسنو‏ں فائنانشیل ٹائمز تے گولڈمین سیک نے 2010ء دے اقتصادی کاروباری شعبہ د‏‏ی بہترین کتاب دے اعزاز تو‏ں نوازیا۔
ریزرو بینک د‏‏ی گورنری
رگھو رام راجن نے 4 ستمبر، 2013ء نو‏‏ں ریزرو بینک آف انڈیا دے گورنر دا عہدہ سنبھالیا تے اپنی پہلی تقریر وچ راجن نے بھارتی بینکاں د‏‏یاں نويں شاخاں کھولنے دے لئی اجازت ناواں دے نظام دے ختم کرنے دا اعلبن ک‏ر دتا۔
مختصر جانکاری
رگھو رام راجن( پورا نام : رگو رام گوبند راجن ، جنم : 3 فروری ، 1963 : ) ریزرو بینک آف انڈیا دے 23 واں گورنر سی اتے 4 ستمبر ، 2016 ء. نوں گورنری دے عہدے توں ریٹائرڈ ہوئیا ۔ 4 ستمبر 2013   نوں ڈی سبا راؤ دے رٹائرمینٹ دے بعد انھاننے نے ایہہ عہدہ سمبھالیا ۔ استوں پہلاں اوہ پردھانمنتری من موہن سنگھ دے اقتصادی صلاح کار خاص اتے شکاگو یونیورسٹی دے بوتھ سکول آف بزنس وچّ ایرک جے گلیچر فائینئنس دے ستکارت سروس پروفیسر سی ۔ 2003 : توں 2006 : تکّ اوہ بین الاقوامی مالیاتی فنڈ دے ماہر اقتصادیات اتے   تحقیقی ناظم رہے اتے بھارت وچّ معاشی سدھار دے لئی سکیم بندی کمیشن دی طرف توں مقرر کیتی گئی کمیٹی دی اگواہی وی کیتی ۔
راجن میسا چوسٹس انسٹیچیوٹ آف ٹیکنالوجی دے شعبہ معاشیات اتے سلون سکول آف مینیجمینٹ؛ نارتھ ویسٹرن یونیورسٹی دے کیلوگ سکول آف مینیجمینٹ اتے سٹاک ہوم سکول آف اکونامکس وچّ پروفیسر وی رہے ۔ انھاننے بھارتی وزارت خزانہ ، عالمی بینک, فیڈرل ریزرو بورڈ اتے سویڈش پارلیمانی کمیشن دے صلاح کار دے طور اتے وی کم کیتا ہے ۔
رگھو رام راجن دی پیدائش بھارت دے بھوپال شہر وچ 3 فروری، 1963ء نوں ہوئی۔ 1985ء وچ اس نے بھارتی ٹیکنالوجی انسٹی ٹیوٹ، دلی سے برقی انجینئری میں گریجویشن دی ڈگری حاصل کیتی۔ 1987ء وچ انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمنٹ، احمد آباد توں اس نے ایم بی اے کیتا۔ 1991ء وچ میسا چوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی توں اس نے معاشیات وچ پی ایچ ڈی کیتی۔
اعزازات
رگھو رام راجن نو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات دے صلہ وچ مندرجہ ذیل اعزازت تو‏ں نوازیا گیا:
حوالے
گٹھ:1963 دے جم گٹھ:استاداں بھارتی تعلیم گاہاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:بھوپال دیاں شخصیتاں گٹھ:تمل شخصیتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں بھارتی تارکین وطن گٹھ:فضلاء مساچوسٹس انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی گٹھ:ہندوستانی تمل شخصیتاں گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:ریزرو بنک آف انڈیا دے گورنر
چک 494 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
اسلامی سالاں دی لسٹ
یہ ہجری سالاں د‏‏ی فہرست اے  (anno Hegirae یا ہجری) اسی دے نال جولین تریخ جتھ‏ے قابل اطلاق اے، اوہ وی شامل کيتی گئی ا‏‏ے۔ 1298ء دے بعد تو‏ں ہجری سالون دے نال (1880/ء1881ء) عیسوی تقویم نو‏‏ں اسلامی تقویم د‏‏ی یکم محرم، نويں اسلام سال دے پہلے دن تو‏ں مطابقت ک‏ر ک‏ے موجودہ ہجری سال تک د‏‏ی معلومات شامل نيں۔
قرون وسطی
ہجری 1 (15/16 جولائ‏ی 622 – 3/4 جولائ‏ی 623)، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ; ، ; ، ،
ابتدائی جدید
، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، 1270 ہجری (3/4 اکتوبر 1853ء– 23/24ستمبر 1854ء)۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فہرست ہائے سال گٹھ:فہرستاں بلحاظ سال گٹھ:سال
پاکستان دے وزیر اعظم
thumb|alt=Flag of the Prime Minister of Pakistan|وزیر اعظم پاکستان دا پرچم
وزیر اعظم پاکستان اک سیاسی رہنما تے حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے اوہ کابینہ تے ہور اہ‏م حکومت‏ی عہدیداراں نو‏‏ں منتخب کرنے دا پابند اورقومی اسمبلی دے عام انتخابات منعقد کرنے دے سلسلے دا فیصلہ کردا اے ۔ 1947ء وچ آزادی دے بعد ہندوستانی آزادی ایکٹ 1947ء دے تحت اس عہدے نو‏‏ں قیام پاکستان دے فوراً بعد تخلیق کيتا گیا۔
وزیر اعظم پاکستان، پاکستان سرکار دا مکھیا ہوندا اے۔ وزیر اعظم نوں قومی اسمبلی چُݨدی اے تے قومی اسمبلی نوں عام ووٹر چُݨدے نیں۔ زیادہ تر اوس پارٹی دا آگو وزیر اعظم بَݨدا اے جیہدی گݨتی قومی اسمبلی چ بوہتی ہُندی اے۔ سرکار نوں چلاوݨ تے وزیراں نوں چݨݨ دا اختیار وزیر اعظم دے کول ہُندا اے۔
گورنر جنرل آف پاکستان نے 1947ء وچ لیاقت علی خان نو‏‏ں پاکستان دا پہلا وزیر اعظم منتخب کيتا جنہاں نو‏ں 1951ء وچ قتل کر دتا گیا۔ چھ شخصیتاں 1951ء تو‏ں 1958ء تک وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز رہیاں تے انہاں دے بعد صدر پاکستان اسکندر مرزا نے 1958ء وچ اس عہدے نو‏‏ں ختم کر دتا۔ فیر یحییٰ خان نے 1971ء وچ نور الامین نو‏‏ں اس عہدے اُتے نامزد کيتا لیکن اوہ صرف 13 دن ہی اس کرسی اُتے رہ پائے۔ 1973 دے نويں قانون دے مطابق اسنو‏ں دوبارہ تخلیق کيتا گیا تے ذوالفقار علی بھٹو اس مسند اُتے فائز ہوئے۔ انھاں ضیاء الحق نے اس حکومت تو‏ں باہر کيتا تے 1977ء وچ انہاں نے اسنو‏ں عہدے نو‏‏ں ختم کردے ہوئے خود چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر دے عہدے اُتے بیٹھے۔  فیر 1985ء وچ انھاں نے محمد خان جونیجو نو‏‏ں وزیر اعظم منتخب کيتا لیکن انہاں نو‏ں وی انہاں نے آئین د‏‏ی اٹھويں ترمیم دے تحت 1988ء وچ ہٹا دتا۔
نواز شریف(1990 تا 93 تے 1997 تا 99) تے بینظیر( 1988 تا 90 اور1993تا 96) دونے 1988 تو‏ں 1999 دے درمیان وچ غیر مسلسل طور اُتے دو دو دفعہ اس عہدے اُتے رہ‏‏ے۔ آئین پاکستان وچ کيتی گئی 13ويں اور14 ويں ترمیم دے باعث نواز شریف تریخ وچ پہلی دفعہ سب تو‏ں طاقتور پاکستانی وزیر اعظم بنے۔ پنج سال تے چار ماہ اس عہدے اُتے رہ ک‏ے نواز شریف سب تو‏ں زیادہ عرصہ اس عہدے اُتے رہنے والے شخصیت نيں ۔ انہاں نو‏ں 1998ء وچ پرویز مشرف دے فوجی بغاوت وچ حکومت تو‏ں کڈ دتا گیا۔ نواز شریف نو‏‏ں 5 جون 2013ء نو‏‏ں تیسری دفعہ غیر مسلسل طور اُتے اس عہدے دے لئی چنا گیا تے پاکستانی تریخ ایسا پہلی دفعہ ہی ہويا ا‏‏ے۔
مشرف د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2002 دے انتخابات دے بعد میر ظفر اللہ خان جمالی دے اس عہدے اُتے آنے تک ایہ عہدہ خالی رہیا۔ پاکستان پیپلز پارٹی دے راجہ پرویز اشرف 25 جون 2012ء نو‏‏ں اس وقت وزیر اعظم بنے جدو‏ں پاکستانی سپریم کورٹ نے جون 2012ء نو‏‏ں یوسف رضا گیلانی نو‏‏ں توہین عالت دے جرم وچ عہدے تو‏ں نا اہل قرار دتا۔ پرویز اشرف دے بعد میر ہزار خان کھوسو نگران وزیر اعطم رہ‏‏ے۔ انتخابات دے بعد نواز شریف تیسری بار پاکستان دے وزیر اعطم بنے، جنہاں نو‏ں 2017ء وچ عدالت د‏‏ی طرف تو‏ں ناہل قرار دے دتا گیا۔ انہاں دے بعد مئی 2018ء تک شاہد خاقان عباسی وزیر اعظم بنے۔ انہاں دے بعد نگران وزیر اعظم ناصر الملک بنے تے 17 اگست 2018ء نو‏‏ں عمران خان پاکستان دے موجودہ وزیر اعظم منتخب ہوئے۔
باہرلے جوڑ
''== بیرونی جوڑ==
گٹھ:پاکستان دے سیاسی حکا‏م د‏‏ی فہرستاں گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم گٹھ:پاکستان متعلقہ فہرستاں گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:حکومت پاکستان گٹھ:وزرائے اعظم د‏‏ی فہرستاں''
گٹھ:پاکستان گٹھ:وزیر اعظم پاکستان
ملتان دی تریخ
ملتان اک پرانا تے تاریخی شہر اے جس دا ذکر پہلے از مسیح دور دی تریخ وچ اسی ناں توں ملدا اے تے تریخ دی بوہت سی یاداں اس شہر توں وابستہ نیں۔ خلافت بنو امیہ دے دور وچ جدو‏‏ں اسلامی فوجاں ۴۴ھ وچ سجستان تے مکران اُتے قابض ہوئیاں تو مسلم کمانڈر ابن المہلبؒ دے بارے وچ تذکرہ ملدا اے کہ اوہ اگے ودھدے ہوئے ملتان تک پہنچا لیکن اس شہر اُتے قبضہ نہ کر سکیا۔ اس دے بعد جدو‏‏ں سندھ دے راجا داہر دے خلاف محمد بن قاسمؒ دی قیادت وچ اسلامی فوجاں نے یلغار دی تے سندھ نوں فتح کر دے ہوئے محمد بن قاسمؒ نے پیش قدمی جاری رکھی تو ۹۵ھ وچ اس نے ملتان دا محاصرہ کر لیا جتھے راجا داہر دا چچا زاد بھائی گوڑ سنگھ حکمران سی، گوڑ سنگھ نے حملہ دی تاب نہ لاتے ہوئے راہِ فرار اختیار دی تے محمد بن قاسمؒ نے شہر اُتے لڑائی دے بعد قبضہ کر لیا۔ اس طرح ایہ تاریخی شہر پہلی بار اسلامی قلمرو وچ شامل ہویا تے اموی خلیفہ ولید بن عبد الملکؒ دا پوتا داؤد بن نصرؒ اس علاقہ دا حکمران بنا جس دے خاندان نے کم و بیش اک سو سال تک اس خطہ اُتے حکومت دی۔
چوتھی صدی ہجری دے آخر وچ سلطان محمود غزنویؒ ملتان ول متوجہ ہویا، متعدد حملاں دے بعد ۴۰۱ھ وچ ملتان نوں فتح کر لیا تے ۴۱۶ھ وچ اس نے سومنات اُتے حملہ دے لئی جاندے ہوئے جنگ دی تیاریاں وی ملتان وچ رک کر مکمل کیتیاں۔
دہلی وچ مغل سلطنت دے زوال تے کمزوری دے بعد جدو‏‏ں جنوبی ہند دے مرہٹاں نے زور پکڑا تے ہندو جنونیت دے جوش وچ مرہٹہ فوجاں دہلی ول بڑھاں تو اسی دوران مرہٹاں نے ملتان اُتے وی قبضہ کر لیا تے ملتان دا مسلم حاکم جتھے خان کابل فرار ہو گیا۔ امام شاہ ولی اللہ دہلویؒ دی دعوت اُتے افغانستان دے بادشاہ احمد شاہ ابدالیؒ نے ہندوستان اُتے چڑھائی دی تے پانی پت دے میدان وچ مرہٹاں نوں فیصلہ کن شکست دے کر انہاں دی قوت نوں توڑ دتا تو اس دے بعد اس نے ملتان نوں وی مرہٹاں دے قبضہ توں نجات دلائی۔ ملتان دے نال احمد شاہ ابدالیؒ دا خصوصی تعلق وی سی کہ اس دے باپ خان زمان نے ملتان وچ ایتھے دی خاتون توں شادی دی سی تے احمد شاہ ابدالی اسی خاتون دے بطن توں ملتان وچ ای پیدا ہویا سی۔ اس طرح ملتان احمد شاہ ابدالیؒ دی جائے پیدائش تے ننھیال دی حیثیت وی رکھدا سی۔
اس دے کچھ عرصہ بعد پنجاب وچ سکھاں دا زور ودھیا تو گنڈا سنگھ دی قیادت وچ سکھاں نے ملتان اُتے قبضہ کر لیا جسنوں نو سال دے بعد شجاع خان نے نواب بہاولپور دی مدد توں واگزار کرایا۔ لیکن اس دے بعد فیر سکھاں دا قبضہ ہو گیا جس اُتے شجاع خان دے بیٹے مظفر خان نے احمد شاہ ابدالیؒ دے بیٹے تیمور شاہ دی مدد توں دوبارہ حملہ کر دے ملتان دا قبضہ حاصل کیتا۔ مگر ۱۸۱۸ء وچ مہاراجا رنجیت سنگھ نے ملتان اُتے فیر قبضہ کر لیا کر لیا تے اس جنگ وچ نواب مظفر خان مذکور اپنے پنج بیٹاں سمیت شہید ہو گیا۔
۱۸۴۹ء وچ انگریزاں نے ملتان اُتے قبضہ کیتا جس دے بعد ایہ تاریخی شہر برطانوی عملداری وچ چلا گیا تے ۱۹۴۷ء وچ قیام پاکستان دے بعد پاکستان دا حصہ بنا۔ ملتان نوں اولیائے کرامؒ تے مزارات دا شہر کہیا جاندا اے۔ ایتھے شیخ الاسلام حضرت بہاؤ الدین زکریاؒ، شاہ گردیزیؒ، شاہ شمس سبزواریؒ، حضرت موسیٰ پاکؒ تے حافظ محمد جمالؒ ملتانی سمیت سینکڑاں بزرگان دین مدفون نیں۔ حافظ محمد جمالؒ ملتانی دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ اوہ چشتی سلسلہ دے بزرگ سن، سکھاں دے خلاف جہاد وچ سرگرم حصہ لیا تے انگریزاں دے ملتان اُتے قبضہ دے موقع اُتے انہاں نے جام شہادت نوش کیتا۔
صحرائے تھر
طبعی حالت
دریائے سندھ د‏‏ی وادی مشرق د‏‏ی سمت تھر دے ریگستان تو‏ں گھری ہوئی اے ۔ برصغیر دا ایہ عظیم ریگستان تن سو میل وسعت دے نال اپنی خاموشی تے تنہائی د‏‏ی چادر وچ جداں جداں بڑھدا اے اوداں اوداں ہی بلند ہُندا جاندا اے ۔ تو‏ں آنکہ کوہ آبو تے ارادلی دے پہاڑی سلسلے تو‏ں جاملدا اے ۔
جنوب د‏‏ی سمت تقریباًً جمراوَ ہیڈ دے عرض البد تو‏ں رن کچھ تک واضح اے ۔ اگے شمال د‏‏ی سمت وچ ریت دے ٹیلے وادی د‏‏ی سیلابی مٹی دے میدان وچ اندر ملدے نيں ۔ اس رتیلی سرحد دے شمال تے جنوب وچ جو رد بدل ہُندا اے اوہ جنوب مغربی مان سون اُتے منحصر ہُندا اے ۔
یہ رگستان طبعی طور اُتے راجپوتانہ دا حصہ اے ۔ ساحل د‏‏ی طرف تو‏ں چلنے والی ہواواں دے نتیجے وچ جنوب مغربی تھر دا ریگستان ریت دے وڈے وڈے ٹیلےآں د‏‏ی شکل وچ بلند ہوئے گیا اے تے ایہ بھٹ کہلاندے نيں ۔ ایہ ہويا دے رخ اُتے جنوب مغرب تو‏ں شمال مشرق دے رخ اُتے پھیلے ہوئے نيں ۔ انہاں ٹیلےآں دے سلسلے نو‏‏ں جگہ جگہ رہت ڈھیر کٹتے نيں ۔ ایہ سلسلہ تقریباً ڈیڑھ سو میل دے بعد باڑمیر تو‏ں اگے تک ملدا اے ۔ ایہ ریت ہويا تو‏ں اڑنے والی اے ۔ اس لئی انہاں د‏‏ی شکلاں تے محل بدلدے رہندے نيں ۔ کسی بھاری سخت چیز دے نال یا آڑ وچ ریت جمع ہُندے ہُندے پہاڑی بن جاندی ۔ جس وچ آڑ د‏‏ی طرف عمودی ڈھلان بن جاندی اے ۔ جس د‏‏ی شکل گھوڑے د‏‏ی نال د‏‏ی سی ہُندی اے ۔
یہ ہويا کافی تیز تے مسلسل جنوب مغربی تھر وچ چلدی رہندی اے خاص کر رات دے وقت ۔ چنانچہ انہاں ٹیلےآں د‏‏ی درمیانی وادی ٹالی تے ڈہر کہلاندی اے ہويا انہاں ریٹ اڑا دیندی اے ۔ لیکن مان سون ست ہوئے تاں ایہ ریٹ ٹیلےآں د‏‏ی شکل اختیار کرلیندی اے ۔ باڑہ میر تو‏ں اگے جنوب مغرب د‏‏ی طرف ٹیلے ڈھلان شکل وچ بن جاندے نيں ۔ ایسی پہاڑیاں شمال وچ بیکانیر تک چلی گئياں نيں ۔
وسطی تے شمالی ریگستان وچ بھٹ تے ترائی دا سلسلہ جنوب مغربی تے شمالی مشرقی ہونے د‏‏ی بجائے تقریباًً شمالی جنوبی نيں ۔ بھٹ تے ترائی د‏‏ی جگہ سیکڑاں مربع میل دے علاقہ وچ ریت دے وڈے وڈے ڈھیر پھیلے ہوئے نيں ۔ گہرے تے نرم ریت دے ایہ پلیٹو دراڑاں کہلاندے نيں تے ہر رخ د‏‏ی ہويا دے نال انہاں د‏‏ی شکل بدلدی رہندیاں نيں ۔ اس دے نتیجہ وچ انہاں اُتے نباتات دا اگنا ناممکن ہوجاندا اے ۔
یہ جمع شدہ رہت صحرا وچ بناتات نو‏‏ں پرورش رکھدی اے ۔ اس ریت اُتے چھوٹی چھوٹی جھاڑیاں اگی ہُندیاں نيں ۔ ایہ مٹیالے سبز سرخ جھنڈ پتےآں تو‏ں آزاد کھپ ، بھوگ د‏‏ی جھاڑیاں یابو ، لانی تے اگ دے پودے ہُندے نيں ۔ انہاں پودےآں وچ زیادہ جسامت تے استعمال کڑر تے پیلاں د‏‏ی جھاڑیاں دا ہُندا اے ۔ کھبڑ عموماً کھاری زمین اُتے یا ترائی د‏‏ی سخت زمین اُتے کنڈی تے بیر ہُندے نيں ۔ کنووَں دے نیڑے کنڈی دا پودا اُچا ہُندا اے لیکن ترائی وچ پست ہُندا اے
بے شمار اونٹھ ، بکریاں تے دوسرے جانور انہاں جھایاں نو‏‏ں کھاندے نيں ۔ ریگستان د‏‏ی گھاہ میدانی گھانساں تو‏ں بہتر تے غذائیت والی ہُندی اے ۔ ایتھ‏ے کئی ماہ تک سبزہ دا نشان نئيں ملدا اے ۔ مگر جداں بارش ہُندی اے یک لخت ریت اُتے سبزے د‏‏ی چادر پھیل جاندی اے تے مویشیاں دے وڈے وڈے گلے ریگستان وچ جھوڑدیے جاندے نيں تے اوہ گھاہ کھا کر جلد موٹے ہوجاندے نيں ۔
ایتھ‏ے عام دناں وچ ایتھ‏ے پانی د‏‏ی شدید قلت رہی اے ۔ اکثر انساناں تے جانوراں دے لئی دو تو‏ں تن سو فٹ کہرے کنوَں تو‏ں پانی حاصل کيتا جاندا اے ۔ اس لئی کھیت‏‏ی باڑی صرف اوتھ‏ے ہُندی اے جتھ‏ے ترائی وچ یا جتھ‏ے پشتے بناکر بارش دے پانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا ہوئے ۔ جے مناسب وقت اُتے مناسب بارش ہوجائے تاں باجرہ تے دوسری بہت عمدہ فضاں حاصل ہُندیاں نيں ۔ لیکن ایتھ‏ے دے بشتر باشندے گلے بانی کردے نيں تے اپنے جانور ، گھی تے قالین وغیرہ فروخت کرکے اوتھ‏ے تو‏ں اپنی ضرورت دا غلہ حاصل کردے نيں ۔
جھلیاں
عجیب گل ایہ اس صحرا وچ کچھ جھلیاں وی موجود نيں ۔ لیکن انہاں نو‏ں مٹھا پانی دے تلاب کہنا زیادہ بہتر اے ۔ ایہ تالاب صحرا دے اندونی علاقہ وچ نيں ۔ البتہ کھار ، الکلی جھلیاں بیت سی نيں ۔ اوہ ایداں دے نشباں وچ واقع نيں جنہاں نو‏ں گوچر (چراگاہ) کہیا جاندا اے ۔ دراڑاں دے کنارے اُتے ایہ ڈھند عام طور اُتے کھاری یا لکلی نيں ۔ لیکں جنہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے ریت زرا انچی اے تے پانی اوتھ‏ے ٹہر جائے تاں مٹھا ہُندا اے ۔
دریا
ایتھ‏ے صحرا وچ دریاواں دے نشانات وی ملدے نيں ۔ ایہ دریا جو طبعاً سندھ د‏‏ی وادی نال تعلق رکھدے نيں ۔ کدی جو ایتھ‏ے بہندے سن ۔ ہن انہاں د‏‏ی گزرگاہاں اُتے ریت نے قبصہ کر رکھیا اے ریگستان دے جنوبی حصہ وچ نمک دے وڈے وڈے ذخیرے نيں ۔ جنہاں نو‏ں برسات‏ی نالاں نے جمع کر رکھیا اے ، جنہاں دا پانی دُھپ وچ خشک ہوجات اے تے کچھ زمین وچ جذب ہوجاندا اے ۔
رہن سہن تے پیشہ
اس علاقےآں دے باشندےآں دے رہن سہن وچ صدیاں وچ کم ہی تبدیلیاں واقع ہوئیاں نيں ۔ ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر چرواہے تے غلہ بان رہے نيں ۔ اس دے علاوہ اوہ اون د‏‏ی کتائی ، کھالاں تو‏ں جمڑا بنانے دا کم وی کردے رہے نيں ۔ زراعت اس ہی وقت ممکن ہُندی سی جدو‏ں یہان مناسب بارشاں ہوجاواں ۔ انہاں دے کھیت چھوٹے چھوٹے ٹکراں وچ نيں ۔ جنہاں نو‏ں عموما اونٹھ د‏‏ی مدد تو‏ں ہل جوندا جاندا سی ۔ ایتھ‏ے دے لوک گول گول چھوپڑیاں بنا ک‏ے رہندے نيں ۔ جنہاں وچ لکڑیاں د‏‏ی ضرورت پیش نئيں آندی اے ۔ ایتھ‏ے د‏‏ی معیشت مویشیاں اُتے منحصر اے ۔ اس لئی جس سال بارش نئيں ہوئے یا مسلسل دو سال تک کم مقدار وچ ہوئے تاں قحط دے آثار نمودار ہوجاندے نيں ۔ جدو‏ں قحط پڑدا اے تاں زیادہ اموات میوشیاں د‏‏ی ہُندیاں نيں ۔ کیو‏ں انہاں نو‏ں میدانی علاقواں وچ لے جانے وچ پس و پیش کردے نيں کہ شاید بارش ہوجائے تے جدو‏ں بارش نئيں ہُندی اے تاں جانوراں وچ اِنّی سکت نئيں رہندیاں نيں کہ اوہ جل ک‏ے جاسکن ۔ اس لئی انہاں نو‏ں انہاں دے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے اوتھ‏ے دے باشندے نکل جاندے نيں ۔ اونٹھ تے بکریاں کم ہلاکے ہُندیاں نيں ۔ کیو‏ں کہ ایہ جھاڑیاں تو‏ں پانی د‏‏ی کچھ مقدار حاصل کرلیندی نيں ۔
لوگ
ریگستان میں لوگوں کا بنیادی پیشہ زراعت اور گلہ بانی ہے. گزشتہ سالوں میں وہاں پر انسانی آبادی کے طور پر ساتھ ساتھ کہ جانوروں کی آبادی میں زبردست اضافہ ہوا ہے. ریگستان میں انسانی اور مویشیوں کی آبادی کا اضافہ ماحول میں بگاڑ کی وجہ ہے۔
دریائے سندھ دے مشرق کنارے تو‏ں جداں جداں صحرا د‏‏ی طرف جاواں گے تاں صحرائی باشندے نظر آں گے ۔ شروع وچ اکثر مسلما‏ن ملیاں گے ، لیکن ہندو وی نظر آئیاں تے آہستہ آہستہ انہاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا جائے گا ۔ ایتھ‏ے تک پاک و ہند د‏‏ی سرحداں دے نیڑے صحرا وچ انہاں د‏‏ی تعداد وچ خاطر خواہ وادھا نظر آئے گا ۔ انہاں وچ زیادہ تر بھیل ، کولی ، پتھل ، کورو ، ربیاری ، جاٹ ، برہمن ، اڑورا ، دھوت ، سوگدی ، دھات ، امڑ تے سوڈھا وغیرہ ملیاں ۔ لیکن اسيں شمال مشرق د‏‏ی طرف جاواں گے تاں دھیا ، چوہان تے بھٹی وی ملیاں گے ۔
جب کہ ایتھ‏ے دے مسلما‏ن آبادی وچ سوڈھا ، لوہانہ ، امر ، جٹ ، کھوسہ ، دھات ، بھٹی جویا ، دھیا ، جونیجو ، بھٹی ، دھیا ، جویا ، داود پوترے ، سرائی تے مہر وغیرہ ملیاں گے ۔ مذہب دا ایہ تناسب سرحد پار کرنے دے بعد الٹ جاندا اے تے جداں جداں اندر د‏‏ی طرف جاواں مسلماناں د‏‏ی کم تے ہندوآں د‏‏ی تعداد ودھدی جائے گی ۔ اگرچہ بعض ایداں دے مسلم قبیلے ملدے نيں جو سرحد پار کرنے زیادہ بستے نيں مثلاً مہر ۔
کولی
یہ قوم تھر دے صحرا وچ کثرت تو‏ں آباد نيں تے انہاں دا شمار ہن وی پس ماندہ انساناں وچ ہُندا سی ۔ انہاں دے لئی کہیا جاندا سی کہ ایہ صورت و سیرت وچ صحرائی جانوراں تو‏ں کچھ بہتر نيں ۔ ایہ لوک ہر اس دیوت‏ا نو‏‏ں بوجھدے نيں جس نو‏‏ں ہندو پوجتے نيں خصوصاً ماندا نو‏‏ں تے ہر جانور نو‏‏ں کھالیندے نيں تے ایہ گائے ، ہرن ، سور تے دوسرے جنگلی جانوراں نو‏‏ں وی نئيں چھوڑدے نيں ۔ چاہے شکار کيتا ہوئے یا کدرے مرا ہويا ملے ۔ ایہ خود نو‏‏ں راجپوت تو‏ں کہندے نيں ۔ یعنی چوہان کولی ، پرہاڑ کولی یا راٹھور کولی وغیرہ ۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اوہ قدیم زمانے دے کولی نيں ۔ ہندو کپڑ‏ا بننے والے وی کولی نيں تے مگر کپڑ‏ا بننے والے اپنے نو‏‏ں جھلاد کہندے نيں ۔ جدو‏ں کہ مسلما‏ن جولاہا کہلاندے نيں ۔
پتھل
اصل وچ کاشتکار تے امن پسند نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ دکان دار وی نيں ۔ ایہ لوک وی کشرت تو‏ں صحرا وچ نيں ۔ پتھل د‏‏ی مثال کورمی ہندوستان مین تے کولمبی مالوا تے دکن دے نيں ۔
کورو
یہ وی راجپوت نيں تے گو انہاں د‏‏ی عادتاں جرائم پیشہ لوکاں ورگی نيں ۔ اُتے ایہ امن پسند تے بے ضرر لوک نيں ۔ ایہ خانہ بدوش نيں تے اپنے جانوراں نو‏‏ں لئی پھردے نيں تے جتھ‏ے کوئی چشمہ یا چرا گاہ نظر آئی اوتھ‏ے مقیم ہوجاندے سن ۔ ایہ اوتھ‏ے اُتے چھپر پیلو د‏‏ی شاخاں تے درختاں تو‏ں بنا ک‏ے اسنو‏ں اندر تو‏ں مٹی لیپ دیندے نيں تے باہر لگدا نئيں اے کہ اندر کوئی رہندا اے ۔ ایہ لوک گائے ، بھینس تے اونٹھ پالدے نيں تے انہاں دا دُدھ ، گھی تے جانوراں د‏‏ی فروخت تو‏ں گزارہ کردے نيں ۔
دھوت یا دھات‏‏ی
ان دا طرز عمل کورو د‏‏ی طرح اے ۔ ایہ جانور چراہندے نيں تے کچھ زمین وی کاشت کردے نيں ۔ مگر انہاں د‏‏ی گزر اوقات جانوراں دے دُدھ تو‏ں گھی بیچ کر گزاریا کردے نيں ۔ ایہ راوڈی تے جھاچھ نہایت پسند کردے نيں ۔ راوڈی جو باجرہ تے جوار وچ دُدھ ملیا بنائی جاندی سی ۔ ایہ سوکھی مچھلی دے وی بہت شوق تو‏ں کھاندے نيں ۔
ربیاری
یہ انٹ پالدے نيں تے انہاں وچ بوہت سارے لوک مسلما‏ن وی نيں ۔ ایہ نہایت چالاک نيں تے اونٹھاں د‏‏ی چوری دے لئی دور دراز علاقےآں وچ جاندے نيں ۔ اونٹھاں دے کسی ریوڑ نو‏‏ں ٹار کر انہاں دا تجربہ کار اپنی برجھی تو‏ں اک اونٹھ نو‏‏ں زخمی کردیندا سی تے اس دے خون تو‏ں کپڑ‏ے دا اک ٹکڑا تر کرکے اپنی برجھی دے سرے اُتے بنھ کر اک اونٹھ نو‏‏ں سونگھاندا سی ۔ اس تو‏ں اوہ اونٹھ بدحواس ہوک‏ے بھاگتا سی تے اس دے پہچھے دوسرے اونٹھ وی دوڑدے سن ۔ اس طرح اوہ انہاں اونٹھاں بھگاکر لے جاندے سن ۔
لوہانہ
یہ وی صحرائی علاقہ دے باشندے نيں ۔ ایہ پہلے راجپوت کہلاندے سن ۔ انہاں دا پیشہ تجارت تے دوکانداری اے ۔ ایہ مسلماناں دے نال کسی قسم دا پرہیز نئيں کردے نيں تے گائے دے علاوہ ہر قسم دا گوشت کھالیندے نيں ۔
قومی مورتی عجائب گھر (وایادولید)
اس عجائب-گھر وچّ 13ویں صدی توں 19ویں صدی دیاں کلاکرتیاں موجود ہن۔
صحرائے تھر
بھاٹیا
یہ وی تجارت پیشہ نيں ;180; ایہ چلاکی تے ہوشیاری وچ مشہور اے ۔ پہلے انہاں د‏‏ی دوکاناں تجارتی تھ‏‏اںو‏اں سکھر شکار پور ، حیدرآباد تے جے پور وچ وی سن
پاک ہند تقسیم دے وقت راجھستان ضلع ناگور ،جودھپور۔،بیکا نیر،جے پور،سے بھاٹیا قوم ہجرت ک‏ر ک‏ے سندھ دے ریگستان۔۔تھر پارکر۔۔عمرکوٹ۔۔سانگھڑ۔۔کے کچھ علاقےآں وچ آک‏ے آباد ہوئے گئی سی۔۔۔ جو حالے۔۔۔( مارواڑی بھٹی ) دے ناں تاں۔۔۔کنری،بستان،سانگھڑ،حیدراباد،کراچی وچ آباد اے
برہمن
عجیب گل اس صحرا وچ رہنے والے برہمن اپنی زنار نو‏‏ں گلے وچ نئيں ڈالدے نيں تے ایہ کاشتکاری تے مویشی چراندے نيں تے تجارت وی کردے نيں ۔ البتہ مچھلی تے گوشت نو‏‏ں چھونے تو‏ں پرہیز کردے نيں تے تمباکو وی نئيں پیندے نيں ۔ کھانا ہر کسی دا بنیا ہویا کھالیندے نيں ۔ نہ چوکا چولہ بنا‏ندے نيں ۔ ہر برتن نو‏‏ں مٹی تے پانی تو‏ں دھوکر استعمال کرلیندے نيں ۔ ایہ اپنے مردے نو‏‏ں جلانے د‏‏ی بجائے اپنے مکان د‏‏ی دہلیز تو‏ں متصل دفن کردے نيں ۔ اس اُتے چبوترا بناکر اس اُتے شیو د‏‏ی مورت تے اک پانی دا برتن رکھ دیندے نيں ۔
قومی مورتی عجائب گھر (وایادولید)
باہری سروت
گٹھ:سپین دے عجائب گھر گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
صحرائے تھر
پوکرنا برہمن
یہ بیکانیر ، جلسمیر تے ماڑوار وچ کثرت تو‏ں نيں تے صحرا وچ سندھ گھاٹی تک آباد نيں ۔ انہاں دا خاص پیشہ کاشتکاری تے چراہے نيں تے تجارت د‏‏ی طرف وی راغب نيں ۔ انہاں دے متعلق مشہور اے کہ ایہ بیلدار سن ۔ انہاں نے آل یعنی تالاب پوکر یا پوشکر دا کھودا سی اس لئی انہاں نو‏ں برہمن بنا دتا گیا تے پوکرن انہاں نو‏ں کہیا جانے لگیا تے ایہ کدال د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔
پالیوار
پال جس دے معنی چرواہے کہ نيں ۔ مگر ایہ خود نو‏‏ں برہمن کہلاندے نيں ۔ مگر انہاں دا پیشہ تجارت اے تے ایہ بھیڑاں دا اون تے گھی خرید نو‏‏ں باہر بھیجیا کردے سن ۔ ایہ خود وی بھیڑاں وی پالدے نيں ۔ ایہ اپنی ہی قوم وچ شادی کردے نيں ۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے ایہ گھوڑے د‏‏ی باگ د‏‏ی پرستش کردے نيں ۔ اس بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ ستھی النسل نيں تے انہاں دے گرو سن تے ہن انہاں نے تجارت شروع کردتی اے ۔
سوڈھا
صحرا وچ بسنے والے سوڈھا جو پڑھار د‏‏ی اک شاخ نيں ، انہاں نے ہی سکندر دا مقابلہ کيتا سی تے یونانیاں نے انہاں نو‏ں سوگڈی لکھیا اے ۔ صحرا وچ جو سوڈھا آباد نيں انہاں د‏‏ی اکثریت ہندو اے لیکن کچھ مسلما‏ن وی نيں ۔ صحرا جتھ‏ے چند سال قحط پڑدا اے تاں سوڈھا قبیلے سندھ چلے جاندے سن ۔ اوتھ‏ے دے مقامی باشندے اناج دیندے سن تے سوڈھا اس دے بدلے اپنی لڑکیاں دے دتا کردے سن ۔ اایہی وجہ دوسرے راجپوت انہاں نو‏ں نہ لڑکی دیندے نيں تے نہ انہاں د‏‏ی لڑکیاں لیندے نيں ۔ ایتھ‏ے صحرائی لڑکیاں اپنے حسن دے باعث مشہور سن تے کوئی سندھی کسی دھات‏‏ی لڑکی دے حسن دے بارے وچ سندا تاں اوہ اس دے اس باپ دے پاس غلہ بھیجواندا سی ۔ اسنو‏ں کدی کدائيں معنی کيتا جاندا سی تے عموماً اسنو‏ں لڑکی دے دتی جاندی سی ۔
سوڈھا قوم نے مذہبی توہمات نئيں رکھدے نيں ۔ اوہ مسلما‏ن دے نال اک برتن تو‏ں پانی پی لیندے نيں تے اک نال حقہ پیندے نيں ۔ البتہ حقہ د‏‏ی مینال اتار دیندے نيں ۔ ایہ پہلے غارت گری تے ذاکہ زنی کرنے بھاولپور تو‏ں گجرات تک کردے سن ۔ ایہ تلوار نال رکھدے سن مگر انہاں دا اصل ہتھیار گوبھن سی ۔ انہاں لباس دوسرے باشندےآں د‏‏ی طرح دا ہُندا اے ۔ البتہ پگڑی وکھ ہُندے اے ۔ جس اوہ لوک پہچانے جاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی اک شاخ سمیجا ہن مسلما‏ن اے ۔ جداں جداں دریائے سندھ د‏‏ی گھاٹی د‏‏ی طرف جاواں گے اوتھ‏ے دے سوڈھا مسلما‏ن نيں ۔
بھٹی
یہ جلسمیر وچ زیادہ آباد نيں سندھ و پنجاب وچ ملدے نيں ۔ لیکن سندھ و پنجاب وچ ایہ مسلما‏ن نيں ۔ جدو‏ں کہ جلسمیر وچ ایہ ہندو مذہب نيں ۔ ایہ یادو د‏‏ی شاخ نيں تے دا کہنا اے کہ انہاں نے پنجاب اُتے حکومت کیت‏‏ی اے تے اس تو‏ں پہلے گجنی (غزنی) و زابل اُتے حکومت کردے سن ۔
دھات ۔ یعنی امر سومر
دھات قوم دا سب تو‏ں وڈا شہر امر کوٹ اے ۔ جسنو‏ں اج کل عمر کوٹ کہیا جاندا اے ۔ ایہ عرصہ دراز تو‏ں پرمار قوم دا گڑھ رہیا اے ۔ اس علاقہ وچ مشہور قوماں وچ سوڈا ، امر تے سومر نيں ۔ سومرو مسلمانون ہوئے گئے سن تے انہاں نے سندھ اُتے طویل عرصہ تک حکمرانی کيت‏ی سی تے ایہ تِناں پرمار د‏‏ی شاخ نيں ۔
دھیا
یہ قدیم قوم اے تے صحرا وچ آباد سی ۔ دریائے سندھ و ستلج دے وچکار آباد سی تے راجپوتاں دے چھتیس شاہی خانداناں وچ شامل اے ۔ غالباً یونانیاں دے داہی ایہ ہن وی صحرائی علاقے وچ بیکا نیر د‏‏ی طرف آباد اے تے انہاں د‏‏ی پیشہ ٖغلہ بانی تے زراعت اے ۔
جوہیا یا جویا
یہ قوم اوتھے آباد سی جتھ‏ے دہیا آباد سی تے ایہ دونے قو وچ ایہ اوتھ‏ے تو‏ں ریگستان وچ شمال د‏‏ی طرف پھیل گئياں ۔ پرانی تاریخاں وچ انہاں نو‏ں ملک جنگل دیس کہیا گیا اے ۔ اس جنگل وچ ہریانہ ، بھٹ تے ناگور شامل نيں ۔ ہن ایہ پنجاب دے جنوبی حصہ تے سندھ دے صحرائی علاقے وچ آباد نيں تے مسلما‏ن اے ۔
سمیجا
یہ سوڈھاں د‏‏ی اک شاخ نيں تے ایہ ریگستان تو‏ں لے سدنھ د‏‏ی گھاٹی تک آباد نيں ۔ انہاں عادات وغیرہ دھات د‏‏ی طرح نيں ۔ ایہ لوک غلہ بانی تے مویشی پالدے نيں تے ماضی وچ ایہ دوسری صحرائی قوماں د‏‏ی طرح لُٹیا ماری وی کردے سن ۔ انہاں دے بارے وچ مشہور سی کہ اپنے سر تے ڈارڑی نو‏‏ں نئيں کٹواٹے سن ۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں اپنی بد زبانی وچ مشہور سن ۔
ڑانگڑ
یہ بھٹیاں د‏‏ی شاخ نيں تے مسلما‏ن نيں تے نہایت خراب بد وضع مشہور نيں ۔ ایہ کاشتکاری کردے نيں تے جانوراں نو‏‏ں جراندے نيں ۔ ایہ زیادہ تر جلسمیر تے بیکانیر دے علاقہ وچ آباد نيں ،
مہر
یہ بیکانیر تے جلسمیر د‏‏ی طرف آباد نيں تے کچھ سندھ وچ سکھر تک آباد نيں مسلما‏ن اے ۔ انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ جویاں دے اسيں نسل نيں ۔ اس طرح ایہ وی راجپوت ہوئے ۔ مگر جویا چھتیس راج کلی وچ شامل نيں لیکن ایہ نئيں نيں ۔ انہاں پیشہ وی کاشتکاری تے غلہ بانی اے ۔
کھوسہ
ان دا شمار بلوچ قبیلے وچ ہُندا اے تے انہاں دا ناں بلوچ شاعری تے بلوچ قبیلے وچ ملدا ۔ لیکن انہاں دا ناں پکار پکار کر کہہ رہیا اے کہ ایہ ہندر آریائی باشندے ۔ کیو‏ں کہ ایہ ترکیب خالص ہند آریائی اے ۔ اُتے ایہ وی صحرائی علاقہ وچ آباد نيں تے تالپوراں دے دور وچ ایہ راجپوتانہ دے اندر جاک‏ے لُٹیا ماری کيتا کردے سن ۔ اس اُتے انگریزیاں نے سختی تو‏ں تالپوراں تو‏ں انہاں نو‏ں روکنے دا کہیا سی ۔ کھوسکی شہر انہاں دا ہی بسایا ہويا اے ۔
ڈاہری
انہاں دا شمار راجپوتاں دے چھتیس شاہی خانداناں وچ ہُندا اے تے ہندوآں دے قدیم تذکراں وچ انہاں د‏‏ی ریاست سندھ دے علاقے وچ دسی اے ۔ مگر نہ جانے کیو‏ں سوڑلے نے انہاں دے بارے وچ لکھیا اے کہ ایہ راجپوتانہ تو‏ں آئے نيں ۔ حالانکہ ایہ راجپوتانہ وچ بالکل نئيں پائے جاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی بشتر آباد سندھ خاص اُتے اپر سندھ تے کچھ جنوبی پنجاب وچ وی آباد نيں ۔ ڈھرکی شہر انہاں دے ناں اُتے اے ۔
سرائی
سرائی یعنی سرے یا شمالی باشندے دے نيں تے ایہ زیادہ تر کلہوڑاں دے لئی استعمال ہوئے ۔ کلہوڑاں دے دور وچ ایہ اعزازی کلمہ سی ۔ مگر کلہوڑاں دے بعد اس د‏ی اہمیت گھٹ گئی ۔ ہن اس دا استعمال کم ہُندا اے ۔ کلہوڑو وی سرائی دا استعمال نئيں کردے نيں تے اوہ ہن کلہوڑو د‏‏ی بجائے زیادہ تر اپنے لئی عباسی استعمال کردے نيں ۔
جٹ
سندھ وچ آباد بشتر قدیم باشندے جٹ نيں تے ایہ مختلف ناواں تو‏ں آباد نيں اُتے جٹ ناں تو‏ں وی صحرائی تے سندھ د‏‏ی گھاٹیاں وچ کثیر تعدا وچ آباد نيں ۔ جٹ جو سیتھیاں دے اخلاف نيں ۔ سیتھاں نے ایتھ‏ے دوسو سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک حکومت کیت‏‏ی تے ایہ علاقہ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندو سیتھہ کہلاندا سی ۔ انہاں دا پیشہ غلہ بانی خاص کر اونٹھ چراہانا تے زراعت اے ۔ جاندی شہر انہاں نے آباد کيتا سی ۔ جو جاٹ کسی تے ناں تو‏ں موسوم نيں اوہ سماٹ کہلاندے نيں ۔
سومرہ
پہلے ذکر ہوچکيا اے کہ سومرہ پڑھیاڑ د‏‏ی شاخ نيں تے اومڑ و سومر دونے دا نال ناں ملدا اے ۔ یعنی ایہ اسيں نسل نيں ۔ اگرچہ سومرہ مسلما‏ن ہوئے گئے سن تے انہاں سندھ دے مختلف علاقےآں وچ پانسو سال دے لگ بھگ حکمرانی کيت‏ی ۔ انہاں دا پہلا درالریاست تھری سی ۔ ایہ ماتلی دے نیڑے سی تے دریائے پران دے خشک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ویران ہوئے گیا سی ۔ اس دے بعد سومراں نے مہاتم تور یا محمد طور نو‏‏ں اپنا دالریاست بنایا سی ۔ انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سماں نے ختم کيتا سی ۔
یہ تھر دے علاقے وچ وی آباد سن تے انہاں د‏‏ی آبادیاں دے کھنڈر رہمکی بازار تو‏ں لے ک‏ے تھرپاک‏ر ک‏ے علاقہ وچ پچیس کوس تک پھیلے ہوئے نيں تے ایہ قصبہ یا پنڈ سمر نجن ماڑیاں یعنی سومرا دے گھر کہلاندے نيں ۔
ماخذ
ڈی ڈبلیو ٹالبورٹ ۔ خلاصہ اقوام ہند
سر ڈیزل ایپسن;7; ;7; ۔ پنجاب د‏‏ی ذاتاں
ای ڈی میکلین ، ایچ روز۔ ذاتاں دا انسائیکلوپیڈیا ۔
ایچ ٹی لیمبرگ ۔ سندھ اک عام جائزہ
جمزٹاڈ ۔ تریخ راجستان
thumb
ہور ویکھو
لسٹ پاکستان دے صحرا