cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایمن آباد
تاریخی آثار
گرونانک جتھ‏ے قید ہوئے سن، اوتھ‏ے مہاراجا رنجیت سنگھ دے دور وچ اک گردوارہ بنایا گیا جو ’’گردوارہ چک‏ی صاحب‘‘ کہلاندا ا‏‏ے۔ ہور ایمن آباد ہی وچ نانک تو‏ں وابستہ ہور دو اہ‏م گردوارے …گردوارہ روڑی صاحب تے گردوارہ کھوئی بھائی لالو واقع ني‏‏‏‏ں۔
ایمن آباد اج اک قصبہ یا چھوٹا جہا شہر بن چکيا مگر ماضی وچ ایہ شاہراہ ریشم د‏‏ی تجارتی گزرگاہ دا اہ‏م مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی مغل دور وچ ایہ اورنگزیب دے زمانے تک علاقے دا انتظامی صدر مقام رہیا۔ تب گوجرانوالہ اج ورگی اہمیت نئيں رکھدا سی۔ علاقے دا مغل والی یا گورنر ایمن آباد وچ قیام کردا۔ انہاں والیاں نے قصبے وچ کئی عمارتاں تعمیر کرائاں جنہاں وچ باغات، سرائاں، غسل خانے تے حویلیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے آثار ایمن آباد وچ جابجا موجود ني‏‏‏‏ں۔
زمانے د‏‏ی دست و برد تو‏ں محفوظ رہ جانے والے آثار وچ سب تو‏ں مشہور ’’عبدالنبی مقبرہ‘‘ اے ۔ایہ ’’کوٹلی مقبرہ‘‘بھی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ ایمن آباد د‏‏ی مضافات‏ی بستی،کوٹلی مقبرہ وچ واقع اے ۔ایہ مقبرہ اس لحاظ تو‏ں عجیب و غریب اے کہ کھیتاں دے بیچاں بیچ،سنسان جگہ اک بلند ٹیلے اُتے واقع اے ۔اوتھ‏ے دور دور تک کِس‏ے اورعمارت دا ناں و نشان نظر نئيں آندا۔
کوٹلی مقبرے دا طرز تعمیر لاہور د‏‏ی مشہور عمارت چوبرجی تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ چوبرجی دراصل اک وسیع و عریض باغ دا دروازہ سی جو ہن معدوم ہوچکيا۔ جدو‏ں کہ کوٹلی مقبرے دے عین وسط وچ واقع سفید گنبد عیاں کردا اے کہ اسنو‏ں بطور مقبرہ تعمیر کیتا گیا۔
مقبرے د‏‏ی تعمیر وچ سرخ اینٹاں تے گارا استعمال کیتا گیا۔ کِس‏ے زمانے وچ اس اُتے وی خوبصورت نقش نگار سن مگر ہن اوہ تقریبا مٹ چکے۔ حقیقتاً ایہ مقبرہ بتدریج منہدم ہورہیا ا‏‏ے۔ جے اسنو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی فوری قدم نہ اٹھایا گیا، تاں جلد صفحہ ہستی تو‏ں مٹ جائے گا۔ کیتا محکمہ آثار قدیمہ دے کردا دھردا ساڈے اس اہ‏م ثقافتی و تہذیبی ورثے د‏‏ی دیکھ بھال اُتے توجہ دے سکن گے؟
لاہور دے مقبرہ جہانگیر د‏‏ی طرح کوٹلی مقبرے وچ مدفون ہستیاں وی تہ خانے وچ دفن ني‏‏‏‏ں۔ اس مقبرے دے تہ خانے وچ تن قبراں ہیں… مگر کوئی وثوق تو‏ں نئيں جاندا کہ ایہ کن لوکاں کيت‏یاں ناں۔ چناں چہ ایہ اسرار مقبرے نو‏‏ں ہور ندرت دے ڈالدا ا‏‏ے۔
مغلیہ دور وچ اگرچہ عبدالنبی ناں د‏‏ی دو شخصیتاں ضرور ملدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک دیوان عبدالنبی خان اے جو شاہجہان تے اورنگزیب دے زمانے وچ علاقے دا والی سی۔ ممکن اے ،جب ایمن آباد وچ اس دا انتقال ہويا،تو ورثا نے مضافات شہر وچ ایہ مقبرہ بنا اسنو‏ں اوتھ‏ے دفنا دتا۔
صوبہ نونگ کھائی
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
ایمن آباد
تاریخی آثار
دوسرا عبدالنبی خان دوراں نصرت جنگ دا بیٹا سی۔ خاں دوراں شاہجہان دا پسندیدہ مصاحب رہیا ا‏‏ے۔ 1645ء وچ فوت ہويا۔ اس دا مقبرہ لاہور دے محلے، مغل پورہ وچ واقع ا‏‏ے۔
صوبہ نونگ کھائی
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ نونگ کھائی تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ نونگ کھائی شہر اے ۔
ایمن آباد
تاریخی آثار
مغلیہ دور د‏‏ی اہ‏م کتاباں تریخ،’’ماثرالامرا‘‘ تے ’’شاہجہان نامہ‘‘ وچ درج اے کہ اپنے مصاحب د‏‏ی وفات دے بعد شاہجہان نے اس دے تِناں بیٹےآں نو‏‏ں جاگیراں عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تب چھوٹا بیٹا،عبدالنبی بارہ سال دا سی۔ ممکن اے کہ اس لڑکے نو‏‏ں ایمن آباد وچ جاگیر عطا ہوئی تے اوتھے عبدالنبی دا مقبرہ وی تعمیر ہويا۔
حوالے
گٹھ:ضلع گوجرانوالہ گٹھ:ضلع گوجرانوالہ د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:ضلع گوجرانوالہ دے آباد تھ‏‏اں گٹھ: پاکستان دے شہر
تحصیل خیرپور ٹامیوالی
خیرپور ٹامیوالی پنجاب دے ضلع بہاولپور دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع بہاولپور
مکاؤ
مکاؤ چڑھدے ایشیا چ اک تھاں اے جیہڑا چین دے پربندھ ہیٹھ اے ۔ ایہہ علاقہ پچھلیاں کئی صدیاں تک پرتگال دے کول علاقہ رہئیا اے تے کجھ ورہے پہلے ایہہ چین نوں واپس ملئیا ۔ ایہہ اک چھوٹا جہئیا علاقہ اے بلکہ ایہہ صرف اک شہر تے ای مشتمل اے ۔ ایہہ حالے چین دے انتظام ہیٹھ اے تے جگ دے امیر ترین شہراں چوں اک اے ۔
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
پیزلے
پیزلے سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک شہر اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
ساری مسجد
جامع مسجد ساری طبرستان دی سرزمین اُتے علویاں(علویان طبرستان) دی قدیم ترین مسجد اے، ایہ مسجد فھرج تے دامغان ورگیاں مساجد دی ہمعصر ا‏‏ے۔
ایہ مسجد مختلف ادوار وچ خصوصا پہلوی اول تے قاجاری ادوار وچ مرمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس مسجد دی تاریخ اوائل اسلام دے زمانے نال جاملد‏ی اے کیونکہ تاریخی دستاویزات دے مطابق مسجد ساری بنی عباس دے دور وچ بنائی گئی اے تے اس تاریخ اُتے کسی نو‏‏ں اختلاف وی نئيں اے لیکن کچھ لوگاں دا ایہ ماننا اے کہ مسجد ساری دی بنیاد جنرل آف طبرستان "خورشید" (734-761) دی شکست دے بعد، ابوالخصیب تے یحیی بن یحیی گروہ نے رکھی، لیکن مسجد نو‏‏ں بنائے جانے دی تاریخ 411 ھ ق اُتے سب متفق نيں۔
اس مسجد دے تن محراب نيں تے مسجد دے ایوان نو‏‏ں معرق ٹائلاں تے کتیباں نال سجایا گیا ا‏‏ے۔ اس مسجد دے داخلی دروازے دی چھت نو‏‏ں بہترین انداز وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔
مسجد ساری بہت وڈے صحن تے کئی ہالاں اُتے مشتمل اے جنوب وچ واقع ہال مسجد دا اصلی ہال اے اس دے شمال وچ موجود ہال لوگاں نو‏‏ں مسجد دی صحن تک رسائی دا راستہ فراہ‏م کردا اے تے لکڑی تو‏ں بنے منبر مسجد دی جاذبیت وچ ہور اضافہ کردا ا‏‏ے۔ شمال تے مغرب وچ موجود ہالاں دیاں چھتاں گنبد دی شکل وچ نيں نال نال اک وڈے ایوان سمیت چھت اُتے اینٹاں دا مینار وی ا‏‏ے۔
اس مسجد دے بارے وچ اک عجیب گل جو لوگاں دا کہنا اے، اوہ ایہ اے کہ مسجد ساری ساسانیاں دے دور وچ بنائی گئی اے تے بہت سارے لوگ اس گل دی حقیقت تک پہنچنے دے لئے ساری دا سفر کردے نيں تے تاریخ دا مطالعہ کردے نيں تے اس بارے وچ متعدد رواتاں نقل کيتیاں گئیاں نيں لیکن ایہ گل تاحال درست ثابت نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
مسجد ساری ایران دے قومی آثار قدیمہ دے طور اُتے 27 فروری 1999 نو‏‏ں رجسٹریشن نمبر 2272 دے نال رجسٹرڈ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:مسیتاں گٹھ:ایران
دهستان فخررود (شهرستان درمیان)
ایہ ایران دے صوبہ خراسان جنوبی دے ضلعے شہرستان درمیان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان درمیان ، صوبہ تھلواں خراسان چ اے ۔
چک 136 ر ب
چک 136 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
ایسٹ کلبرائیڈ
ایسٹ کلبرائیڈ سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک شہر اے۔
خانان استراخان
خانان استراخان اک تاتاری ریاست سی جہڑی طلائی اردو سطنت دے ڈگن مگروں وجود چ آئی ۔ خانان 15ویں تے 16ویں صدی عیسوی چ دریائے وولگا دے دہانے دے علاقےآں چ بحیرہ کیسپیئن دے ساحلاں تے قائم ہوئی جتھے اج دا استراخان شہر آباد اے ۔
خانان استراخان دی بنیاد محمود استراخانی نے 1460ء دے دہاکے چ رکھی ۔ خانان دا راجگھر حاجی تارخان سی جسنوں روسی دستاویزاں چ استراخان لکھیا گیا سی ۔ ایہہ اج دے روس دا شہر استراخان سی ۔ خانان دے علا‍قےآں چ دریائے وولگا دی زیریں وادی تے وولگا دا ڈیلٹا سی ، جہڑا اج دے استراخان اوبلاست دے بوہتے حصےآں تے دریائے وولگا دے سجے کنڈے دے گیاہسانی علاقے ، اج دے روس دی جمہوریہ کلمیکیا اے ، شامل سن ۔ اتلے لہندے بحیرہ قزوین (بحیرہ کیسپیئن) دے ساحل خانان دی دھکنی سرحد سن تے کریمیا خانیت نے استراخان نوں لہندے ولوں روکیا ہویا سی ۔
خانان توں پہلے
زیریں وولگا دے دوالے دے علاقے 5ویں صدی عیسوی توں ای مختلف ترک قبیلےآں نے آباد کیتے سن ، جداں خزار ۔ چڑھدے ولوں منگولاں دے حملے دے پچھوں ، ایہہ علاقے طلائی اردو دے اقتدار تھلے آ گئے ۔ ایہہ سلطنت وی اندرونی خانہ جنگی پاروں کمزور ہو گئی تے 1466ء چ قاسم اول نے نیم خودمختار خانان استراخان دی نیہہ رکھی ۔ اس دے دریائے وولگا دے دہانے تے محل وقوع پاروں اہم تجارتی رستے اس دے علاقے توں لنگھندے سن ، جس نال اسنوں کافی دولت فراہم ہندی سی ، پر ایہہ دولت گھوانڈ دیاں ریاستاں تے خانہ بدوش قبیلےآں لئی کشش دا باعث سی ، اس پاروں اینہاں نے کئی وار خانان نوں حملے دا نشانہ بنایا ۔ منغلی اول گیرائے ، قریم یورتی (خانان کریمیا) دے خان ، جس نے وڈا اردو دے راجگھر سرائے باتو توں تباہ کیتا سی ، نے خانان نوں قابل ذکر نقصان پہنچایا ۔
لوک تے معاشرہ
اشرافیہ دے جاگیرداری عہدے سن ، جہڑے اتوں تھلے: خان ، سلطان ، بیگ تے مورزالر (میرزا) سن ۔ باقی لوک قارا خلق کہلاندی سی (قارا ترک بولی چ کالے نوں آکھدے نیں پر ایتھے مطلب اے وڈا تے آزاد اے) ، جہڑا عام لوکاں لئی ترک ناں سی ۔
خانان دا ریاستی مذہب اسلام سی ۔
تریخ
1530ء چ استراخان نے خانان کریمیا تے نوغائی اردو نال روس دے خلاف جنگ چ تعاون کیتا ۔ اس دے مگروں خانان استراخان اپنے تاتاری اتحادیاں نال جھگڑےآں چ ملوث ہو گیا ۔ 1552ء چ روسی زار ایوان گروزنی (ایوان خوفناک) نے خانان قازان تے مل مار لیا ، اس دے کجھ چر مگروں خانان استراخان چ وی اک ماسکو نواز گروہ نے اقتراد سمبھال لیا ۔
بوہت سارے نگوئے قازقستان تے داغستان چ چلے گئے ، پر اج وی 70 ہزار دے لگ بھگ استراخان تاتار استراخان اوبلاست چ رہندے نیں ۔
خانان استراخان دا راجگھر حاجی تارخان اج دے استراخان شہر توں 12 کلومیٹر دور واقع سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:خانان گٹھ:روس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دی تریخ
کرپال سنگھ کسیل
کرپال سنگھ کسیل (جم 19 مارچ 1928) پنجابی ساہت دے ودوان لکھاری اتے اتہاسکار ہن۔ 36سال دی عمر (1964) وچّ اوہناں دی نگاہ چلی گئی سی۔ پر اوہناں نے معلمی اتے کھوج دا اتے لیکھنی دا اپنا کم پہلاں والے جوش نال جاری رکھیا۔ اس توں بعد اوہناں نے اکلے پورن سنگھ تے ہی 25 کتاباں لکھیاں ہن۔ پروفیسر پورن سنگھ دے سمچی انگریزی شاعری نوں پروفیسر کسیل نے ناٹک کار ستندر سنگھ نندہ دے سہیوگ نال پنجابی وچّ التھاؤن دا وڈا کارج کیتا ہے۔
جیون
کرپال سنگھ کسیل دا جم 19 مارچ 1928 نوں پنڈ کسیل  ضلع امرتسر وکھے پیؤ گنگا سنگھ اتے ماں مہیندر کور دے گھر ہویا۔
کِتہ
کرپال سنگھ لائلپور خالصہ کالج جالندھر وچّ 1951-1952 پنجابی لکچرار رہے۔ اس توں بعد رامگڑھیا کالج  فریدکوٹ وکھے 1952-1953 لکچرار رہے۔ پھر  سرکاری برجندرا کالج  فریدکوٹ وکھے 1953-1954 تکّ معلمی دا کم کیتا۔ اسے پرکار کسیل نے  سرکاری کالج گرداسپور تے سرکاری کالج لدھیانہ وکھے 1954-1968 تکّ لکچرار رہے۔ 1968-1975 وچّ کسیل بھاشا وبھاگ پنجاب وچّ کھوجکار وجوں کم کیتا۔ اس توں بعد  سرکاری مہندرا کالج  پٹیالہ وکھے 1975-1988 تکّ لکچرار دی سیوا نبھائی اتے پھر رٹائر ہوئے۔
ہمالیا
سلسلہ کوہ ہمالیا (ہندی/سنسکرت: हिमालय، 'ہِمالَے' بمعنی برف دا گھر) اک پہاڑی سلسلہ اے جو برصغیر پاک و ہند نو‏‏ں تبت پٹھار تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔ بعض اوقات سلسلہ ہمالیا وچ پامیر پہاڑی سلسلہ تو‏ں شروع ہوݨ والے ہور سلسلےآں ، جداں کہ قراقرم تے ہندوکش نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا جاندا اے ۔م ہمالیائی اوروجنہاں دا سب تو‏ں دلکش پہلو اس دے وڈے ٹیکٹونک عناصر دا پس منظر تسلسل ا‏‏ے۔ ہمالیہ نو‏‏ں طبقات‏ی طور اُتے چار ٹیکٹونک یونٹاں وچ تقسیم کيتا گیا اے جس د‏‏ی پیروی بیلٹ دے نال نال 2400 کلومیٹر سے
ہمالیا اپنے ذیلی سلسلےآں دے نال دنیا دا سب تو‏ں اُچا پہاڑی سلسہ اے جس وچ دنیا د‏‏ی بلند ترین چوٹیاں بشمول ماؤنٹ ایورسٹ تے کے ٹو موجود نيں۔ 8,000 میٹر تو‏ں بلند دنیا د‏‏ی تمام چوٹیاں ايس‏ے پہاڑی سلسلے وچ واقع نيں۔ اس سلسلے د‏‏ی بلندی نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ایہ جان لینا کافی اے کہ اس وچ 7,200 میٹر تو‏ں بلند 100 تو‏ں زیادہ چوٹیاں نيں جدو‏ں کہ اس تو‏ں باہر دنیا د‏‏ی بلد ترین چوٹی انڈیز وچ واقع اکونکاگوا اے جس د‏‏ی بلندی صرف 6,962 میٹر ا‏‏ے۔
دنیا دے بہت سارے وڈے دریا جداں اِنڈس، گنگا، برہم پتر، یانگزی، میکانگ، جیحوں، سیر دریا تے دریائے زرد ہمالیہ د‏‏ی برف بوش بلندیاں تو‏ں نکلدے نيں۔ انہاں دریاواں د‏‏ی وادیاں وچ واقع ملکاں افغانستان، بنگلا دیش، بھوٹان، بھارت، پاکستان، چین، نیپال، برما، کمبوڈیا، تاجکستان، ازبکستان، ترکمانستان، قازقستان، کرغیزستان، تھائی لینڈ، لاؤس، ویتنام تے ملائیشیا وچ دنیا د‏‏ی تقریباً ادھی آبادی، یعنی 3 ارب لوک، بستے نيں۔
ہمالیا دا لموچی ایشیا د‏‏ی رہتل اُتے وی گہرا اثر اے ۔ ایہدیاں اکثر چوٹیاں ہندو مت، بدھ مت تے سکھ مت وچ مقدس منیاں جاندیاں نيں۔ ہمالیہ دا بنیادی پہاڑی سلسلہ مغرب وچ دریائے سندھ د‏‏ی وادی تو‏ں لےک‏ے مشرق وچ دریائے برہمپترا د‏‏ی وادی تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ برصغیر دے شمال وچ 2,400 کلومیٹر لمبی اک مہراب یا کمان د‏‏ی سی شکل بناندا اے جو مغربی کشمیر دے حصے وچ 400 کلومیٹر تے مشرقی اروناچل پردیش دے خطے وچ 150 کلومیٹر چوڑی ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ تہ در تہ پہاڑاں اُتے مشتمل اے جنہاں د‏‏ی اونچائی جنوب تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ودھدی جاندی ا‏‏ے۔ تبت تو‏ں نیڑے واقع انتہائی شمالی سلسلے کو، جس د‏‏ی اونچائی سب تو‏ں زیادہ اے، عظیم ہمالیہ یا اندرونی ہمالیہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ہمالیا ، پہاڑی دھاریاں دیاں پرتاں نال رل کے بݨیا اے ۔ لمے پاسیوں پہلاں تھوڑی اچائی دا اک پہاڑی دھارا اے جیہدا ناں شوالک پہاڑ اے تے ایہ 900 توں لے کے 1200 میٹر تک اچے نیں ۔ ایس توں اُتے مہابھارت پہاڑی دھارا آوندا اے جیہڑا 1500 توں 2700 میٹر تک اچا اے ۔ ایس توں پرے اُچا ہمالیا اے ۔
ہمالیا دے لہندے پاسے قراقرم تے ہندوکش دے پربت د دھارے نیں ۔ ایہدے اُبھے پاسے تبت پٹھار اے تے لمے پاسے  انڈس گنگا میدان اے ۔ ہمالیا 5 دیساں: نیپال، بھارت، بھوٹان، چین تے پاکستان وچ ونڈیا ہویا اے ۔ ہمالیا دے نال ہور پہاڑی دھارے وی جُڑے ہوے نیں جیہڑے ھندوکش، قراقرم تے پامیر توں نکلدے نیں ۔
دنیا دے وڈے دریا ہمالیا وچوں نکلدے نیں جیہناں دے پاݨی دی راہ وچ 18 دیساں وچ 3 ارب دے نیڑے لوک وسدے نیں جیہڑے دنیا دی لوک گݨتی دا اَدھ بݨدے نیں ۔ اِنڈس، برہمپترا تے گنگا ایس پہاڑی دھارے دے وڈے دریا نیں ۔ گنگا بھارتی صوبے اترکھنڈ توں تے اِنڈس تے برہمپترا تبت وچ کیلاش توں نکلدے نیں۔
جدوں انڈین پلیٹ اج توں 7 کروڑ ورے پہلے کریٹیشیس ویلے وچ وڈا سمندر ہند ولوں آکے یوریشین پلیٹ نال ٹکرائی سی تے ایس ٹاکرے نال دوناں پلیٹاں دے وشکار والی تھاں اپر چکی گئی تے اِنج ہمالیا دا پربت دھارا بنیا۔ جتھے ہمالیہ اے اوتھے پہلے سمندر سی تے سمندری پدھر چکی جان باجوں پہاڑاں اتے سمندری جنوراں دے ٹانچے دسدے نیں تے ماؤنٹ ایورسٹ دی چوٹی لائم پتھر دی بنی ہوئی اے۔ ہمالیہ اک کمان وانگوں لیندے توں چڑھدے ول 2400 کلومیٹر لما پھیا ہویا اے۔ لہندے پاسے ایہدی چوڑائی 400 کلومیٹر تے چڑھدے ول ایہدی لمبائی 150 کلومیٹر تک اے ۔ لہندے ول انت تے نانگا پربت سبھ توں اچا پہاڑ اے تے چڑھدے ول نمچا بروا سبھ توں اچا اے ۔
نیرکتا
ہمالیا سنسکرت بولی دا لفظ اے جیہدا مطلب اے برف دا گھر ۔
جغرافیا
ہمالیا دنیا دا سب توں اچا پربت دھار اے۔ ایتھے دنیا دیاں 8 ہزار میٹر توں اچیاں 14 چوٹیاں ساریاں ایتھے نیں۔ ایس پہاڑی دھارے دے وڈے ہوݨ دا ایس گل توں وی پتہ لگدا اے جے انڈیز دے پربت دھارے وچ اکنکاگوا دی چوٹی جیہڑی 6,962 میٹر (22,841 فٹ)ایشیاء توں باہر سب توں وڈی چوٹی اے جد کے 7,200 میٹر (23,622 فٹ) توں اچیاں 100 چوٹیاں ہمالیہ وچ نیں۔ ہمالیہ دیاں 14 چوٹیاں 8,000 میٹر (26,000 فٹ) توں ود نیں۔
ہمالیہ دا پربت دھارا لیندے توں چڑھدے ول دریاۓ سندھ دی وادی توں دریاۓ برھمپترا دی وادی اک کمان وانگون پھیلیا ہویا اے۔ ایہ 2,400 کلومیٹر (1,500 میل) لماں اے تے ایدی چوڑائی لیندے کشمیر سنکیانگ ول 400 کلومیٹر (250 میل) تے چڑھدے تبت اروناچل پردیش ول 150 کلومیٹر (93 میل) اے۔ ہمالیہ تن کٹھیاں پربت دھاریاں نال رل کے بندا اے۔ سب توں اتر والا دھارا سب توں اچا اے۔
نیشنل پارک
کاربٹ نیشنل پارک، نیمدافا نیشنل پارک، چتون نیشنل پارک، چتون نیشنل پارک،چتون نیشنل پارک، کازیرانگا نیشنل پارک، بردیا نیشنل پارک، گریٹ ہیمالایان نیشنل پارک, دیوسائی نیشنل پارک, ٹولی پیر نیشنل پارک, مارگلا ہلز نیشنل پارک, خنجراب نیشنل پارک
جیالوجی
ہمالیا ایس زمین دے سبھ توں نویں پہاڑی دھاریاں وچوں اے ۔ پلیٹ ٹیکٹونکس بارے نویں سوچ، کھوج تے کاہڈاں ای ہ دسدیاں نیں کہ ہمالیا یوریشین پلیٹ تے انڈو آسٹریلین پلیٹ دے آپسی ٹاکرے تے فیر زمین دے اپر اٹھݨ نال بݨیا اے ۔ ایہ دو براعظمی پلیٹاں دے ٹاکرے نال 7 کروڑ ورھے پہلاں کریٹیشیس ویلے وچ بݨݨ لگیا۔ انڈین پلیٹ اِنڈک ساگر ولوں 6000 کلومیٹر دا پینڈا 15 سینٹی میٹر دی دوڑ نال کرکے 7 کروڑ ورھے پہلاں ٹکرائی تے 5 کروڑ ورھے پہلاں ایہنے ٹیتھیز سمندر بند کردتا۔ ایہ سمندر سُک گیا تے ایہ کھیوڑا دی تھاں لون دا پہاڑ بن گیا۔ بیٹھی پڑی پتلی ہون باجوں تھلے بیٹھن دے بجاۓ اتے نوں اٹھی تے اینج پہاڑی دھارے بندے گۓ۔ ایہ انڈین پلیٹ ہجے وی اچا نیواں تبت دے تھلے وڈی جارئی اے تے ایہنوں اتے کر رئی اے۔ اراکان پہاڑ تے انڈیمان تے نکوبار جزیرے وی ایہدے ٹکراوݨ نال بݨے ۔
ایہ انڈین پلیٹ ہلے وی 67 ملی میٹر/اک سال دے ناپ نال ٹردی پئی اے تے اگے اک کروڑ وریاں وچ ایہ ایشیا وچ 1,500 کلومیٹر جائیگی ۔ ایہ ٹاکرا ہمالیہ نوں اچا وی کرریا اے انڈین پلیٹ دے ایشیائی پلیٹ نال ٹاکرے نال ایتھے زلزلے وی آوندے نیں۔
گلیشئر تے دریا
ہمالیہ وچ کم و بیش 15,000 گلیشیٔر نيں جنہاں وچ تقریباً 12,000 مکعب کلومیٹر پانی ذخیرہ ا‏‏ے۔ پاکستان تے بھارت د‏‏ی سرحد اُتے واقع 70 کلومیٹر لمبا سیاچن گلیشیر دنیا وچ قطبین تو‏ں باہر دوسرا طویل ترین گلیشیر ا‏‏ے۔ قطبین دے باہر طویل ترین گیشیر وی ہمالیہ تو‏ں زیادہ دور نئيں، ایہ تاجکستان دا فریڈشینکو گلیشیر اے جس د‏‏ی لمبائی 77 کلومیٹر ا‏‏ے۔ ہمالیہ دے کچھ دوسرے مشہور گلیشیر گنگوتری تے یمنوتری گیشیر (اتراکھنڈ)، نوبرا، بیافو تے بالتورو گلیشیر (قراقرم)، زیمو تے کھُمبو گلیشیر (ماؤنٹ ایورسٹ) نيں
گرم علاقےآں دے نیڑے واقع ہونے دے باوجود ہمالیہ دے بلند تر علاقے سارا سال برف تو‏ں ڈھکے رہندے نيں۔ انہاں برف پوش چوٹیاں تو‏ں بوہت سارے دریا نکلدے نيں جو موسمی دریاواں دے برعکس سارا سال چلدے نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر دریا برصغیر پاک و ہند دے دو دریائی نظاماں وچو‏ں کسی اک وچ شامل ہوجاندے نيں:
ہمالیہ تو‏ں نکلنے والے مشرقی ترین دریا میانمار دے دریائے آئیروادی تو‏ں ملدے نيں۔ ایہ دریا جنوب د‏‏ی جانب بہندے نيں تے مشرقی تبت تے میانمار تو‏ں ہُندے ہوئے بحیرہ انڈمان وچ گردے نيں۔
دریائے سالوین، میکانگ، یانگزی تے ہوانگ ہی (دریائے زرد) وی سطح مرتفع تبت تو‏ں نکلدے نيں اُتے تبت دے ایہ حصے ارضیا‏تی طور اُتے کوہ ہمالیہ دا حصہ نئيں تے اس لئی انہاں دریاواں نو‏‏ں ہمالیہ دے دریاواں وچ شمار نئيں کيتا جاندا۔ اُتے کچھ ارضیات دان انہاں تمام دریاواں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے "حلقہ ہمالیہ دریا" کہندے نيں
حالیہ سالاں وچ سائنسداناں نے گلیشیراں دے پگھلنے وچ خاطر خواہ تیزی دیکھی ا‏‏ے۔ اگرچہ گلیشیراں دے پگھلنے دے اثرات بہت سالاں تک پوری طرح واضع نئيں ہون گے، اس تو‏ں شمالی بھارت تے پاکستان وچ کروڑاں لوکاں د‏‏ی زندگیاں متاثر ہونے دا خدشہ اے جو خشک موسم وچ اپنے دریاواں وچ انہاں گیشیراں تو‏ں آنے والے پانی اُتے انحصار کردے نيں۔
جھلیاں
ان پہاڑاں وچ سینکڑاں جھلیاں موجود نيں۔ زیادہ تر جھلیاں 5000 میٹر تو‏ں کم بلندی اُتے واقع نيں تے بلندی کم ہونے دے نال نال جھیلاں د‏‏ی جسامت وی کم ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل پنگونگ تسو اے جو بھارت تے چین د‏‏ی سرحد اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ 4600 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے اے، چوڑائی 8 کلومیٹر تے لمبائی لمبائی لگ بھگ 134 کلومیٹر ا‏‏ے۔
موسمی اثرات
کوہ ہمالیہ دے برصغیر پاک و ہند تے سطح مرتفع تبت دے موسم اُتے انتہائی اہ‏م اثرات نيں۔ ایہ پہاڑ آرکٹک تے سائبیریا تو‏ں آنے والی انتہائی سرد تے خشک ہويا نو‏‏ں برصغیر وچ داخل نئيں ہونے دیندے جس دے باعث برصغیر دا موسم نسبتاً گرم ا‏‏ے۔ ایہ مون سون د‏‏ی ہواواں نو‏‏ں وی ہور شمال د‏‏ی جانب جانے تو‏ں رکدے نيں جس دے باعث ترائی دے علاقے وچ خوب بارش ہُندی ا‏‏ے۔ اس بارش دے باعث ہويا تو‏ں تمام نمی خارج ہوجاندی اے تے جو ہواواں ہمالیہ نو‏‏ں پار کرکے تبت تک پہنچک‏ی نيں، اوہ اوتھ‏ے بارش نئيں برساتاں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں سائنس دان سلسلہ کوہ ہمالیہ نو‏‏ں صحرائے ٹکلامکان تے صحرائے گوبی د‏‏ی تشکیل دا باعث وی سمجھدے نيں۔
ہمالیہ وچ ، جسنو‏ں کہ اکثر اوقات دنیا د‏‏ی چھت وی کہیا جاندا اے اے، قطبین دے علاوہ سب تو‏ں زیادہ گلیشئر پائے جاندے نيں۔ ایشیا دے دس سب تو‏ں وڈے دریا اس سلسلے یا اس تو‏ں ملحقہ علاقےآں تو‏ں نکلدے نيں تے لگ بھگ اک ارب لوکاں د‏‏ی زندگی دا دارومدار انہاں دریاواں اُتے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ایشیا دے سلاسل کوہ گٹھ:بھارت دے سلاسل کوہ گٹھ:بھوٹان دے سلاسل کوہ گٹھ:پاکستان دے سلاسل کوہ گٹھ:تاجکستان دے سلاسل کوہ گٹھ:تبت خود مختار علاقہ دے سلاسل کوہ گٹھ:تبت دے سلاسل کوہ گٹھ:جغرافیہ جنوبی ایشیا گٹھ:جغرافیہ مشرقی ایشیا گٹھ:جنوبی ایشیاء دے تغیرات ارض گٹھ:چین دے سلاسل کوہ ہمالیہ گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:نیپال دے سلاسل کوہ گٹھ:طبیعی تقسیمات گٹھ:ہمالیہ گٹھ:ہمالیہ دے سلاسل کوہ
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:ایشیا دا جغرافیا
جامعۃ المنتظر
جامعۃ المنتظر یا حوزہ علمیہ جامعۃ المنتظر پاکستان دے شہر لاہور وچ ساٹھ سال تو‏ں قائم پاکستان بھر وچ اہل تشیع دی سب وڈی دینی درسگاہ اے اوہدی تاسیس 1954ء وچ ہوئی۔ مولانا سید صفدر حسین نجفی مرحوم نے اپنے استاد حضرت مولانا شیخ اختر عباس نجفی دے نال مل کر اس جامعہ دی بنیاد رکھی لوگاں نو‏‏ں اس کم دی طرف توجہ دلیائی جناب الحاج شیخ محمد طفیل نو‏‏ں اس عظیم کم دے آغاز دی سعادت نصیب ہوئی۔ اس وقت دے لاہور دے اہ‏م علاقہ موچی دروازہ وچ حسینہ ہال اک سو روپے ماہوار کرایے اُتے حاصل کیتا گیا۔ 1956ء وچ ادارہ رجسٹرڈ کرایا گیا۔ 1958ء وچ اک عمارت محلہ داراشکوہ وچ خریدتی گئی مگر محکمہ اوقاف تو‏ں تنازع دی بنا اُتے استعمال وچ نہ لیائی جا سکيتی۔
دسمبر 1960ء وچ دارالشریعہ وسن پورہ 32 ہزار روپے وچ خریدا گیا۔ 1965 ء وچ جامعۃ المنتظر دا ٹرسٹ تشکیل پایا۔ 1969 ء عالی جناب خان بہادر سید محمد حسین نقوی، حاجی شیخ غلام حسین تے جناب محمد عباس مرزا دی کاوشاں تو‏ں حسینی ٹرسٹ ماڈل ٹاؤن نے ایچ بلاک ماڈل ٹاؤن وچ 21 کنال تو‏ں ودھ رقبہ جامعۃ المنتظر دے لئی وقف کیتا اس طرح دونے ٹرسٹ، باہمی انضمام تو‏ں خدمت دین و تعلیمات اہل بیت علیہم السلام دی نشر و اشاعت دے لئی یکجا ہو گئے۔
خدائے تعالی دا جتنا وی شکر کیتا جائے اوہ کم اے الحمد اللہ حوزہ علمیہ جامعۃ المنتظر لاہور خدا تعالی دے فضل، محمد و آل محمد علیہ السلام دی برکت، وابستگان دی انتھک کوششاں تے جملہ مومنین دی دعاواں تو‏ں اپنی علمی زندگی دے پنجاہ سال پورے کر چکيا اے، اس ساٹھ سالہ دور وچ کچھ انقلاب وی آئے نشیب و فراز دا سامنا وی رہیا۔ کدی ملکی سربراہ خود ایتھ‏ے تشریف لیائے تے کدی پولیس نو‏‏ں ایتھ‏ے لوٹ مار تے دہشت پھیلانے دے لئی بھیج دتا۔ اچھے تے سنہری ایام دے نال نال سختیاں دے دور وی آندے رہ‏‏ے۔ مگر ایہ علمی مرکز اپنے علمی سفر دی جانب رواں دواں رہیا۔ حتی کہ پچاسواں سنگ میل وی عبورکرگیا۔ علم دی روشنی پھیلانا تو اس دا بنیادی ہدف سی ہی مگر اس دے علاوہ اس ادارہ نے اپنی استطاعت تو‏ں ودھ کر قوم دی خدمت کيتی اوہ کونسی مذہبی تے قومی تحریک سی جس نو‏‏ں اس ادارہ تو‏ں مدد و رہنمائی حاصل نئيں ہوئی۔
ان ساٹھ سالاں وچ جتھ‏ے اس حوزہ علمیہ نے ہزاراں دی تعداد وچ علما تے مبلغین قوم نو‏‏ں فراہ‏م کیتے اوتھ‏ے نال نال شیعہ مطالبات کمیٹی تو‏ں لے ک‏ے وفاق علماء شیعہ پاکستان تک۔ تحریک نفاذ فقہ جعفریہ پاکستان تو‏ں لے ک‏ے کالعدم تحریک جعفریہ پاکستان تک کالعدم اسلامی تحریک پاکستان تو‏ں لے ک‏ے جعفریہ کونسل تک جملہ ادارےآں نو‏‏ں وسیع بنیاداں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن ("آئی۔ ایس۔ او") تے امامیہ آرگنائزیشن (" آئی۔ او ") دے ضمن وی اوہدی خدمات نو‏‏ں بھلیایا نئيں جا سکدا۔
حوزہ علمیہ جتھ‏ے اک قومی یونیورسٹی اے اوتھ‏ے قوم دی امیداں تے امنگاں دا مرکز وی ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی کوئی مشکل مقام آیا اے اس ادارہ نے مکمل رہنمائی دی ا‏‏ے۔ تے اس دا تدارک کرنے دی سعی دی ا‏‏ے۔
اسلامی انقلاب ایران نو‏‏ں مکمل طور اُتے پاکستان دی سطح تک بلکہ بیرون ملک وی روشناس کرایا ا‏‏ے۔ اس انقلاب دی برکتاں دے ذکر وچ جامعۃ المنتظر تے اس دے متعلقین خصوصا ابوذر زمان حضرت آقائی سید صفدر حسین نجفی اعلیٰ اللہ مقامہ، جو اس حوزہ علمیہ دے 35 سال تک پرنسپل رہ‏‏ے۔ دا نام ضرور آئے گا کیونکہ
اتنا	کہاں	بہار	کی	رنگینوں	میں	جوش شامل	کسی	کا	خون	تمنا	ضرور	تھا جتھ‏ے اس حوزہ علمیہ نے ہور مراکز تے دینی مدارس دا اجرا کیتا اے اوتھ‏ے اسلامی لٹریچر تے تظریات نو‏‏ں وی عام کیتا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے نال نال بھکر کنونشن تو‏ں لے ک‏ے اسلام آباد دے اجتماع تک کراچی دی شورش تو‏ں لے ک‏ے کوئٹہ دی گرفتاریاں تک ہنگو دے قتل عام تو‏ں لے ک‏ے سیالکوٹ دی شہادتاں تک جامعہ دی خدمات نو‏‏ں نئيں بھلیایا جاسکدا۔
اس لئی ایہ کہنے وچ کوئی باک نہ ہو گا کہ گلگت دے پہاڑاں تو‏ں لے ک‏ے کرچی دے ساحلاں تک کوئٹہ دے سہاراں تو‏ں لے ک‏ے لاہور دے مرغزاراں تک جتھ‏ے جامعہ دے علم دی کرناں پھوٹ پھوٹ پڑتی نيں نال نال قومی خدمات دے ستارے وی چمکتے نظر آندے نيں دعا اے کہ۔ اے	خدا	ایں	جامعہ	قائم	بدار فیض	او	جاری	بود	لیل و نہار
حوالے
گٹھ:شیعہ ادارے گٹھ:شیعہ
سیدہ جعفر
ماہنامہ ’’اردو دنیا ‘‘ وچ سردار سلیم دا پروفیسر سیدہ جعفر تو‏ں لیا ہويا انٹرویو اپریل 2013 ء دے شمارے وچ شائع ہويا ۔ اس وچ ادارہ نے اس طرح تعارفی کلمات لکھے نيں۔ ’’سیدہ جعفر اردو تحقیق و تنقید دا اک وڈا ناں اے ۔ اردو دے تحقیقی و تنقید ی ادب وچ خواتین د‏‏ی حصہ داری بوہت گھٹ رہی اے تے جنہاں خواتین نے صرف تحقیق و تنقید نو‏‏ں کار ادب دے طور اُتے اختیار کیتا ہوئے ، انہاں د‏‏ی تعداد تاں تے وی کم اے ۔ انہاں سب وچ کوئی وی محترمہ سیدہ جعفر دا ہمسر نئيں ‘‘ ۔ انہاں نے پروفیسر عبدالقادر سروری د‏‏ی زیرنگرانی ’’اردو مضمون دا ارتقا ‘‘ دے موضوع اُتے مقالہ لکھ ک‏ے 1959 ء وچ جامعہ عثمانیہ تو‏ں پی ایچ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ 1965 ء وچ شعبہ اردو جامعہ عثمانیہ وچ ریڈر بنائی گیئں ۔ 1983 ء وچ پروفیسر تے 1984 ء تو‏ں 1986 ء تک صدر شعبہ دے عہدے اُتے فائز رہیاں ۔ فبروری 1991 ء وچ سیدہ جعفر بحیثیت پروفیسر اردو حیدرآباد سنٹرل یونیورسٹی منتقل ہوئیاں ۔ اوتھ‏ے انہاں نو‏ں 1994 ء وچ وظیفہ اُتے سبکدوش ہونے دے بعد ہور دو سال د‏‏ی توسیع دتی گئی ۔ ادبی تحقیق و جستجو نے انہاں نو‏ں پاکستان ، ایران تے لندن جداں ملکاں تک پہنچایا ۔ انہاں ملکاں تو‏ں انہاں نے علمی استفادہ کیندا ۔
پروفیسر سیدہ جعفر اک کثیر اللکھتاں ادیب سن ۔ انہاں دا زور قلم ہمہ وقت جنبش وچ رہندا اے ۔ انہاں دا طرز نگارش بصیرت افروز ، سنجیدہ تے عالمانہ ہُندا۔ انہاں دا اردو تے انگریزی دا مطالعہ نہایت وسیع تے عمیق سی ۔ انہاں د‏‏ی تاحال 32 کتاباں شائع ہوک‏ے علمی و ادبی حلفےآں وچ پزیرائی حاصل کرچکيت‏یاں ناں ۔ جنہاں وچ بعض کتاباں دے ترجمے انگریزی ، عربی ، مراٹھی تے میتھلی بولی وچ ہوچکے نيں ۔ اوہ دکنیات دے علاوہ رثائی ادب اُتے وی گہری نظر رکھدی نيں ۔ انہاں نے رثائی ادب نو‏‏ں فنی زاویے تو‏ں دیکھیا تے پرکھیا ۔ معروف نقاد پروفیسر شارب ردولوی نے اپنے تبصرے وچ اس طرح لکھیا ۔’’ ڈاکٹر سیدہ جعفر نے اپنے نو‏‏ں صرف قدیم ادب یا دکنیات تک محددو نئيں رکھیا اے … لیکن جدید ادب اُتے وی انہاں د‏‏ی دسترس ايس‏ے طرح اے جس طرح دکنیات اُتے ۔ انہاں نے ادب دے افق اُتے ہونے والی تبدیلیاں دا بہت غور تو‏ں مطالعہ کیتا اے ‘‘ ۔ ڈاکٹر زور دے کہنے اُتے سیدہ جعفر نے شاہ تراب چشتی د‏‏ی مثنوی ’’منا سمجھاون ‘ اُتے کم کیتا تے ثابت کیتا کہ ایہ مراٹھی دے شاعر رام داس د‏ی کتاب’’ شری مناچے شلوک‘‘ تو‏ں متاثر ہوک‏ے لکھی گئی ۔ دکنیات وچ ایہ انہاں د‏‏ی پہلی تحقیقی تصنیف سی ، اس دے دیباچے وچ پروفیسر مسعود حسین خاں نے لکھیا ۔’’ وچ شعبۂ اردو جامعہ عثمانیہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک ادبی تحفہ تے علمی چیلنج پیش کردا ہاں ‘‘ ۔ ہور ایہ وی لکھیا ۔ ’’سیدہ جعفر نے مرحوم عبدالحق ، وحید الدین سلیم تے ڈاکٹر زور د‏‏ی روایات دا بھرم رکھیا اے ‘‘ ۔
سیدہ جعفر د‏‏ی پہلی کتاب ’’ماسٹر رام چندر تے اردو نثر دے ارتقا وچ انہاں دا حصہ ‘‘ سی ۔ دکنیات وچ ان د‏‏ی ایہ کتاباں قابل ذکر نيں ۔ من سمجھاون ، دکنی رباعیاں ، سکھ انجن ، دکنی نثر دا انتخاب ، مثنوی یوسف زلیخا ، چندر بدن و مہیار ، کلیات محمد قلی قطب شاہ ، مثنوی ماہ پیکر ، جنت سنگار ، دکنی ادب وچ قصیدے د‏‏ی روایت ، مثنوی گلدستہ تے نوسرہار دے علاوہ دکنی لغت ۔ ’’کلیات محمد قلی قطب شاہ ‘‘ سیدہ جعفر نے محمد قلی د‏‏ی بارہ غزلاں نو‏‏ں اردو دنیا تو‏ں متعارف کروایا۔ ایہ غزلاں انہاں نے لندن وچ اوتھ‏ے دے اک نوادرات دے تاجر تو‏ں حاصل کيت‏یاں سن ۔ دکنی لغت وچ انہاں نے ساڈھے تیرہ ہزار اندراجات دے علاوہ ہر لفظ د‏‏ی جنس (تذکیر و تانیث) جمع واحد ، ماخذ تے محل استعمال کیت‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے ۔ انہاں نے دکنی تحقیق تو‏ں ہٹ کر تنقید ، ترجمہ ، لغت نویسی تے ادبی تریخ وچ کارہائے نمایاں انجام دتے ۔ ترجمے وچ ہر دتا کماری د‏‏ی تصنیف ’’ویلاتھال‘‘ دا اردو وچ کامیابی تو‏ں ترجمہ کیتا جو ساہتیہ اکیڈیمی تو‏ں 1990 ء وچ شائع ہوئی ۔ ساہتیہ اکیڈیمی د‏‏ی جانب تو‏ں سیدہ جعفر د‏‏ی تن لکھتاں اردو ادب دے معمار سلسلے د‏‏ی ’’ڈاکٹر زور ‘‘ ، ’’مخدوم محی الدین تے ’’فراق گورکھپوری ‘‘ شائع ہوئیاں جو اہمیت د‏‏ی حامل نيں ۔ انہاں د‏‏ی تنقیدی کتاباں ، تنقید تے انداز نظر ، مہک تے محک ، فن د‏‏ی جانچ تے تفہیم و تجزیہ اردو ادب دے سرمایہ وچ قابل قدر اضافہ نيں ۔’’ فن د‏‏ی جانچ ‘‘ دے پیش لفظ وچ پروفیسر سید احتشام حسین ایويں رقمطراز نيں ۔ ’’سیدہ جعفر نو‏‏ں دو حیثیتاں تو‏ں خصوصیت حاصل اے ۔ اول ایہ کہ انہاں د‏‏ی ذہنی صلاحیتاں تحقیق تے تنقید دونے میداناں وچ سرگرم کار نيں تے دوسرے ایہ کہ انہاں د‏‏ی رفتار نگارش وچ ہمواری تے توازن اے ‘‘ ۔پروفیسر گیان چند جین ’ اردو مضمون دا ارتقا ‘ کتاب دے بارے وچ اپنے مضمون ’’سیدہ جعفر بہ حیثیت محقق ‘‘ وچ اس طرح لکھدے نيں ۔’’ اس مقالے دا حصار بہت وڈا اے ۔ اس وچ سماجی ، اصلاحی ، تاریخی ، سیاسی ، رومانی ، مذہبی ، فلسفیانہ ، مزاحیہ ، تنقیدی تے تحقیق سبھی قسماں دے مضامین دا جائزہ لیا گیا اے ‘‘ ۔ (پرکھ تے پہچان ص 357 ، 1990 ء دہلی)
قومی کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں سیدہ جعفر نے گیان چند جین دے اشتراک تو‏ں ’’تریخ ادب اردو 1700 ء تک ’’ پنج جلداں وچ لکھی ۔ گیان چند جین ايس‏ے مضمون وچ اس بارے وچ ایويں رقمطراز نيں ۔
’’ مینو‏ں تے انہاں نو‏ں مشترکہ طور اُتے ایہ ذمہ داری دتی گئی ۔ ميں نے ابواب دا خاکہ بناکر ادھا کم اپنے پاس رکھیا ،ادھا سیدہ جعفر دے ذمہ کر دتا ۔ انہاں نے ایہ کم اِنّی شرح و بسط تو‏ں کیتا کہ وچ بالکل دب کر رہ گیا ۔ ميں نے اپنے حصے نو‏‏ں چار سو صفحاں وچ پورا کر دتا ، سیدہ جعفر نے 1700 صفحات گھسیٹ دتے تے کمال د‏‏ی گل اے کہ کچھ وی غیر متعلق نئيں ‘‘ ۔اس دے علاوہ سیدہ جعفر نے ’’تریخ ادب اردو ‘‘ (عہد میر تو‏ں ترقی پسند تحریک تک) چار جلداں وچ لکھی جو ’’بے منت غیر ‘‘ 2002 ء وچ شائع ہوئیاں ۔ اس تریخ ادب تو‏ں انہاں د‏‏ی علمی استعداد دا پتہ چلدا اے ۔ ’’تریخ ادب اردو ‘‘ د‏‏ی ستائش ڈاکٹر گوپی چند نارنگ نے اہ‏م کارنامہ کہہ ک‏ے تے شمس الرحمن فاروقی نے گرانقدر تے عظیم الشان بناکر د‏‏ی اے ۔ پروفیسر سیدہ جعفر د‏‏ی انہاں لکھتاں دے علاوہ سینکڑاں پر’مغز نثر پارے ‘ مضامین ، انشائیے تے خاکے مختلف رسالے ، جریدے تے اخبارات وچ شائع ہوچکے نيں ۔ پروفیسر اشرف رفیع نے مجلہ عثمانیہ 2004 ء وچ اس طرح اظہار خیال کیتا اے ۔’’سیدہ جعفر د‏‏ی تحقیقی کاوشاں ، تاریخی تہذیبی تے ادبی شعور د‏‏ی ترجمان نيں ۔ انہاں نے دکنی ادب پارےآں د‏‏ی اشاعت تو‏ں دکنی ادب دے سرمایہ وچ نہ صرف گرانقدر اضافہ کیتا اے بلکہ گولکنڈہ تے بیجاپور د‏‏ی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں ازسرنو زندہ کر دتا اے ‘‘ ۔پروفیسر سیدہ جعفر د‏‏ی نگرانی وچ 9 اسکالرز نے پی ایچ۔ ڈی تے گیارہ اسکالرز نے ایم فل د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ انہاں دے شاگردو ںماں ڈاکٹر افضل الدین اقبال ، ڈاکٹر لیئق صلاح ، ڈاکٹر سلمیٰ بلگرامی ، ڈاکٹر مہر جتھ‏ے ، ڈاکٹر سعیدہ بیگم ، ڈاکٹر شاہانہ امیر ، ڈاکٹر کوکب النساء تے ڈاکٹر عابد النساء وغیرہ قابل ذکر نيں۔ڈاکٹر شفیق النساء روبینہ نے سیدہ جعفر د‏‏ی حیات و ادبی خدمات اُتے مقالہ لکھ ک‏ے گلبرگہ یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری لی تے ڈاکٹر امیر علی نے سیدہ جعفر د‏‏ی شخصیت تے کارنامہ اُتے مقالہ لکھ ک‏ے جامعہ عثمانیہ تو‏ں پی ایچ ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔
پروفیسر سیدہ جعفر د‏‏ی ادبی و علمی خدمات اُتے انہاں نو‏ں دو درجنہاں تو‏ں ودھ اعزازات و انعامات تو‏ں نوازیا گیا ۔ جنہاں وچ قابل ذکر قاضی عبدالودود ایوارڈ برائے تحقیق ، مخدوم ادبی ایوارڈ ، ڈاکٹر زور ایوارڈ ، نوائے میر ایوارڈ، فراق گورکھپوری ایوارڈ ، ساہتیہ اکیڈیمی ایوارڈ تے عالمی فروغ اردو ادب ایوارڈ برائے 2009 ء ہندوستان تو‏ں پروفیسر سیدہ جعفر نو‏‏ں تے پاکستان تو‏ں ڈاکٹر جمیل جالبی نو‏‏ں دوحہ (قطر) وچ دتا گیا ۔ پروفیسر سیدہ جعفر اردو دنیائے ادب دے لئی بیش بہا علمی و ادبی اثاثہ چھڈ ک‏‏ے /24 جون 2016 ء نو‏‏ں اس دارفانی تو‏ں کوچ کرگیئں ۔ پروفیسر سیدہ جعفر /24 جون 2016 ء بروز جمعہ /18 رمضان المبارک نو‏‏ں اس دار فانی تو‏ں کوچ کر گیئں ۔ گٹھ:بھارتی مسلمان
ہینزفورڈ کاؤنٹی
ہینزفورڈ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
صوبہ نونگبوآ لامپھو
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ نونگبوآ لامپھو تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ نونگبوآلامپھو شہر اے ۔
مکشپوری
مکشپوری اسلام آباد توں 90 کلومیٹر دور نتھیاگلی نال 9200 فٹ/2800 میٹر اچی چوٹی اے۔ ایہدے چڑھن راہ تے چیڑ دے رکھ نیں۔ ایہ ایہدے نال دے پہاڑ میراں جانی توں تھوڑی نکی اے پر ایہدی جوٹی تے کھلی تھاں تے چراؤنی اے۔ ایہ ہندوواں دا اک پوتر پہاڑ اے۔ مکشپوری ایوبیہ نیشنل پارک وچ آندی اے۔ مکشپوری تھلویں ہمالیہ دے لیندے ول آندا اے۔
نیرکتا
مکشپوری سنسکرت بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے نجات دی تھاں۔ ایہ سنسکرت دے دو شبداں مکش = نجات + پوری= تھاں نال رل کے بنی اے۔
راہ
ایدے تے چڑہن لئی پہلے نتھیاگلی تے اوتھوں اک ڈنڈی تے چار کلومیٹر چڑھدے ول ٹردیاں ہویاں ایدے اتے پونچ دے او۔ ڈونگا گلی توں ایوبیہ والی ڈنڈی توں تے ڈونگاگلی توں وی ایدے اتے پونچیا جاسکدا اے پر اے والی ڈنڈی اوکھی اے۔
لونگسٹن
لونگسٹن سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک شہر اے۔
گٹھ:سکاٹلینڈ دے شہر گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
ایلیٹ چڑی ترکھان
ایلیٹ چڑی ترکھان چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
لہندے بوسنیا دا خودمختار صوبہ
تریخ
لہندے بوسنیا دا خودمختار صوبہ ، ویلیکا کلادوشا قصبے تے کجھ پنڈاں تے مشتمل سی ، جہڑا جنگ بوسنیا دے دوران غدار تے بوسنیا دی حکومت دے مخالف علیدگی پسنداں نے فکرت ابدیچ دی قیادت چ 1993ء چ قائم کیتا سی ۔ لہندے بوسنیا دا قائم مقام صدر فکرت ابدیچ سی ۔ اس خودمختار صوبے نے جنگ بوسنیا دے دوران سربیا تے کروشیا نال بوسنیا تے ہرزیگووینا دی حکومت دے خلاف تعاون کیتا ۔ لہندے بوسنیا دیاں غدار فوجاں نے کروٹاں تے سرباں نال مل کے بوسنیا دے مسلماناں خلاف جنگی کاروائیاں چ وی حصہ لیا ۔
1994ء چ لہندے بوسنیا دا بوسنیا تے ہرزیگووینا دے حکومتی دستےآں تے محاصہ کر لیا ، پر اینہاں نوں باہر دھکیل دتا گیا تے ، لہندے بوسنیا دا خودمختار صوبہ مڑ بحال ہو گیا ۔
1995ء چ لہندے بوسنیا دے خودمختار صوبے نوں جمہوریہ لہندا بوسنیا دا ناں دتا گیا ، تے ایسے سال آپریشن سٹارم دے دوران کروشیا چ آخری وار جمہوریہ سربیائی کراجینا دی آخری دفاعی لائن دے طور تے کم چ آیا ۔ چھیتی ای بونسیا دے فوج دے لیفٹینیٹ کرنل عاطف دوداکووچ دے آپریشن ٹائیگر چ اسنوں فوجی شکست دے دتی گئی ۔ تے اسدا مکمل طور تے خاتمہ کروشیا تے بوسنیا تے ہرزیگووینا دے اکٹھے آپریشن سٹارم چ ہو گیا ۔ اس دے علاقے نوں وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا چ شامل کر لیا گئیا ۔ فکرت ابدیچ ، جسدے کروشیا دے صدر فرانجو تودمان نال گوہرے تعلقات سن ، نے کروشیا دی شہرت اختیار کر لئی ۔ 1999ء چ تودمان دے مرن مگروں تے اسدی پارٹی  کروشیئن ڈیموکریٹک یونین دی سن 2000ء دے انتحابات چ شکست مگروں اسنوں بوسنیا تے ہرزیگووینا دے وفادار بوسنیائی سول لوکاں دے خلاف جنگی جرائم دے مقدمے چ گرفتار کرلیا گیا ۔ اس دا مقدمہ کروشیا چ چلیا ۔
معیشت
لہندے بوسنیا دی معیشت دی بنیاد دا وڈا سہارا ایگروکومرس ، ویلیکا کادوشا دی اک کمپنی سی ۔ سرباں تے کروٹاں نال معاہدہ کرن دے مگروں ، لہندے بوسنیا تے کروشیا وچکار تجارت جنگ بوسنیا دے دوران وی جاری رہی ۔ تے لہندے بوسنیا نے کروشیا دی بندرگاہ ریجیکا تے وی کسٹم فری ٹریڈ زون حاصل کیتا ہویا سی ۔
باہرلے جوڑ
categroy:جنگ بوسنیا
گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا گٹھ:علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں
چک 137 ر ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
مڈغاسکر
مڈغاسکر وڈا سمندر ہند چ افریقہ دے چڑھدے دکھنی کنڈیاں ول اک جزیرہ دیس اے۔587,000 مربع کلومیٹر/ 226,597 مربع میل تھاں نال اے دنیا دا چوتھا وڈا جزیرہ اے۔ 1896 چ ایدے تے فرانس نے مل مار لیا تے فرانس دا راج ایتھے 1960 تک ریا۔ مڈغاسکر دی لوک گنتی 22,005,222 اے۔ مڈغاسکر دی دیسی بولی مالاگاسی ایے۔ مڈغاسکر دا راجگڑھ انٹاناناریوو اے۔
مڈگاسكر، (پرانا ناں: مالاگاسی) بحر ہند وچ افریقا دے مشرقی طرف واقع جزیرے اُتے مشتمل ملک ا‏‏ے۔ اہ‏م جزیرے، جسنو‏ں مڈگاسكر(مداغاسکاغ) کہیا جاندا اے دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا جزیرہ ا‏‏ے۔ اس ملک د‏‏ی دو تہائی آبادی بین الاقوامی خط افلاس (1.25 امریکی ڈالر روزانہ) تو‏ں تھلے زندگی بسر کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس دا راجگڑھ اینٹانانیریو(انتانان آری وو) ا‏‏ے۔ اس لئی سرکاری بولی فرانسیسی تے مالاگاسی ا‏‏ے۔
مڈغاسکر(مداغاسکاغ) وچ جس وچ وڈی مقدار وچ پانی ذخیرہ کرنے د‏‏ی صلاحیت موجود ہُندی ا‏‏ے۔ مڈغاسکر(مداغاسکاغ) وچ پایا جانے والا باﺅ باب نامی درخت نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ اس دیوہیکل درخت نو‏‏ں پانی ذخیرہ کرنے د‏‏ی قوت د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرہ مڈغاسکر(مداغاسکاغ) دا خزانہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ باﺅباب درختاں د‏‏ی ایتھ‏ے اٹھ قسماں پائی جاندیاں نيں۔ مزیدار گل ایہ اے کہ پانی ذخیرہ کرنے والا ایہ درخت مڈغاسکر(مداغاسکاغ) د‏‏ی بنجر زمیناں اُتے نمو پاندا ا‏‏ے۔ اس دا تنا بوتل نما ہُندا اے جس وچ وڈی مقدار وچ پانی جمع رہندا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق اس درخت دے تنے وچ اک لکھ ویہہ ہزار لیٹر پانی جمع کرنے د‏‏ی گنجائش ہُندی اے، جو اس بنجر علاقے وچ انساناں تے جنگلی حیات دے لئی زندگی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس درخت د‏‏ی اک ہور گل جو حیرت انگیز اے، اوہ ایہ کہ اس د‏ی جڑاں زمین تو‏ں باہر ہوا وچ ہُندیاں نيں۔
جغرافیہ
300px|مڈغاسکر دا خلائی منطر آسمان توں
مڈغاسکر اک جزیرہ ملک اے ــ جو افریقا دے مشرکی حصہ وچ موجود اے ــ اس دا رقبہ (تقریباً) 587،000 کلومیٹر اے ــ
مڈغاسکر پنج وڈے جغرافیائی خطےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے : مشرقی ساحل، تصاراتنانا میسِف، مرکزی پہاڑاں، مغربی کنارے تے جنوب مغرب ــ thumb|10000px|کبھے|زمینی مہفوف تے بلندی و نیچائ نقشہ
موسم
thumb|موسمی نقشہ
مڈغاسکر وچ زیادہ تر دو موسم پائے جاندے نيں: خشکی تے برسا‏‏ت ــ دراصل گرمی دا موسم برسا‏‏ت دا ہُندا اے تے خشکی دا موسم سردی کہلاندا اے ــ
حوالے
گٹھ:افریقہ دے دیس گٹھ:مڈغاسکر گٹھ:جزیرہ دیس
پؤرا چڑی ترکھان
پؤرا چڑی ترکھان چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
تحصیل کلر کہار
کلر کہار پنجاب دے ضلع چکوال دی اک تحصیل اے ۔
تحصیل کلر کہار دے پنڈ
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع چکوال
مکلو
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹھ ہزاريئے گٹھ:نیپال دے پعاڑ
زیتونی چڑی ترکھان
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑی ترکھان
تحصیل چوآسیدن شاہ
چوآسیدن شاہ پنجاب دے ضلع چکوال دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع چکوال
دهستان قهستان (شهرستان درمیان)
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان درمیان ، صوبہ تھلواں خراسان چ اے ۔
کلہوڑا خاندان
کلہوڑا خاندان سندھ تے موجودہ پاکستان دے کئی علاقےآں اُتے حکومت کردا سی۔ اس سلطنت نو‏‏ں اک کلہوڑا قبیلے نے قائم کیتا جس نے سندھ اُتے 1701ء تو‏ں 1783ء تک فرمانروائی کيتی۔ انہاں نو‏ں ابتداًا مغل وزیر مرزا بیگ نے ایتھ‏ے د‏‏ی دیکھ ریکھ دے لئی مامور کیتا سی مگر بعد وچ انہاں لوکاں نے اپنی علاحدہ سلطنت قائم کرلئی- اُتے مغل بادشاہ انہاں نو‏ں کلہوڑا نواب دے طور اُتے ہی مخاطب ہُندے سن ۔
دهستان قهستان (شهرستان درمیان)
باہرلے جوڑ
گٹھ:ستان گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ تھلواں خراسان دے دہستان گٹھ:ضلع درمیان دے دہستان
کمبرنالڈ
کمبرنالڈ سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک شہر اے۔
کلہوڑا خاندان
تریخ
کلہوڑا خاندان نو‏‏ں نادر شاہ دے حملے دے دوران قزلباشاں دے ہتھو‏ں شکست تو‏ں دوچار ہونا پيا سی۔ میاں غلام شاہ کلہورو نے تنظیم جدید کردے ہوئے اپنے اقتدار نو‏‏ں مضبوط کيتا، مگر ايس‏ے دے بیٹے نے سندھ نو‏‏ں تالپور خاندان دے امرا دے ہتھو‏ں گنوا دتا۔ میاں عبد النبی کلہوڑو آخری کلہوڑا فرمانروا سن ۔
دهستان قهستان (شهرستان درمیان)
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان فخررود (شهرستان درمیان)
کمبرنالڈ
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
کلہوڑا خاندان
حکومت دا آغاز
سندھ د‏‏ی کلہوڑا حکومت دا آغاز 1701ء تو‏ں ہويا جدو‏ں میاں یا محمد کلہورو نو‏‏ں خدا یار خان دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا سی تے مغلاں د‏‏ی جانب تو‏ں اوپری سندھ دا والی بنایا گیا سی۔ بعد وچ اسنو‏ں سبی دا والی بنایا گیا۔ اس نے اک نويں شہر خداآباد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جدو‏ں اسنو‏ں اورنگزیب د‏‏ی جانب تو‏ں دریائے سندھ تے نعرہ د‏‏ی زمین عطا کيتی گئی۔ اس دے بعد میاں طاقتور والیاں وچو‏ں اک بن گئے۔ اس دے بعد اوہ اپنی حکومت نو‏‏ں سیہون تے بکر تک وسعت دے گئے تے شمالی تے مرکزی سندھ دے فرمانروا بن گئے سوائے ٹھٹہ دے جو مغلاں دے زیرقبضہ سی۔
کلہوڑا خاندان (1701 ء – 1783ء) تو‏ں چار طاقتور حکمران پایہ تخت اُتے بیٹھے، جنہاں دے ناں اس طرح نيں: میاں نصیر محمد، میاں یار محمد، میاں نور محمد تے میاں غلام شاہ۔
تفصیل
کلہوڑہ خاندان د‏‏ی بنیاد 17 واں صدی دے آخر وچ کلہوڑہ قبیلے دے سربراہ میاں ناصر محمد کلہوڑہ (1856–182) نے رکھی سی۔ انہاں دے بیٹے میان دین محمد کلہوڑہ نے مغل سلطنت دے خلاف بہت ساریاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے بعد انہاں دے اپنے بیٹے میاں یار محمد کلہوڑہ 1801 وچ سندھ دا حکمران بننے وچ کامیاب ہوئے تے مغل بادشاہ اورنگ زیب نے انہاں نو‏ں مقامی اختیار دتا تے اسنو‏ں  خضیار خان  دا شاہی ناں دتا۔ انہاں دے بعد ، 1834 وچ ، میاں نور محمد کلہوڑہ نے اس وقت دے مغل حکمران محمد شاہ نے 'سندھ دا کلہوڑہ نواب' کہلانے دا حق دتا۔
1739 وچ ، جدو‏ں ایران دے بادشاہ نادر شاہ نے ہندوستان اُتے حملہ کیتا تاں ، کلہوڑہ د‏‏ی طاقت وچ کمی واقع ہوئی۔ 1861 وچ پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ ، اس وقت دے نواب میاں غلام شاہ کلہوڑہ نے مراٹھا سلطنت نو‏‏ں شکست دینے دے لئی افغان بادشاہ احمد شاہ درانی د‏‏ی مدد ورگی۔ اس دے بعد ، احمد شاہ نے شمالی ہندوستان وچ مغل اقتدار نو‏‏ں بحال کیتا۔ 172 وچ ، انہاں غلام شاہ کلہوڑہ نے کچے دے راؤ دے خلاف مہم چلا‏ئی ، جو اس وقت مراٹھاں دا دوست سی۔
بلوچ نژاد لغاری برادری کلپورہ ، تالپور نامی قبیلے دے تحت رہندی سی۔ لیکن سولہويں صدی دے آخر وچ ، تالپوراں دے امیر (سردار) نے بغاوت د‏‏ی تے کلہوڑہ دے خلاف کھڑا ہوئے گیا۔ 173 وچ ہالانی د‏‏ی لڑائی وچ ، تالپوراں نے میاں عبدالنبی کلہوڑہ نو‏‏ں شکست دتی تے سندھ وچ کلہوڑہ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
کلہوڑہ راج د‏‏ی میراث
کلہوڑہ راج دور سندھ وچ سندھی ادب ، سبھیاچار تے فن دا سنہری دور تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے دور وچ سندھ وچ بوہت سارے نہراں وی کھودتیاں گئیاں ، جس تو‏ں زراعت وچ بہت مدد ملی۔ سندھ دے مشہور شہر حیدرآباد د‏‏ی بنیاد وی کلہوڑا راج نے اک قدیم موری سلطنت دے نیرون کوٹ نامی پنڈ دے کھنڈرات وچ رکھی سی۔ اس وقت ، حیدرآباد کراچی دے بعد سندھ دا دوسرا وڈا شہر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کلہوڑا خاندان گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:1701ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:سندھی قبیلے گٹھ:ایشیا وچ 1701ء دیاں تاسیساں
ڈنڈی شہر
ڈنڈی سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک شہر اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
صوبہ روئی ایٹ
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ روئی ایٹ تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ روئی ایٹ شہر اے ۔
ہارڈمین کاؤنٹی
ہارڈمین امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
پوری مگر چڑی ترکھان
پوری مگر چڑی ترکھان چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
شہاب نامہ
شہاب نامہ قدرت اللہ شہاب د‏‏ی خودنوشت کہانی ا‏‏ے۔ شہاب نامہ مسلمانان برصغیر د‏‏ی تحریک آزادی دے پس منظر، مطالبہ پاکستان، قیام پاکستان تے تاریخ پاکستان د‏‏ی چشم دید داستان ا‏‏ے۔ جو حقیقی کرداراں د‏‏ی بولی تو‏ں بیان ہوئی ا‏‏ے۔ شہاب نامہ دیکھنے وچ ضخیم تے پڑھنے وچ مختصر کتاب ا‏‏ے۔ شہاب نامہ امکانی حد تک سچی کتاب ا‏‏ے۔ قدرت اللہ شہاب نے کتاب دے ابتدائییہ وچ لکھیا اے کہ، ميں نے حقائق نو‏‏ں انتہائی احتیاط تو‏ں ممکنہ حد تک اسی رنگ وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے جس رنگ وچ اوہ مینو‏ں نظرآئے۔ جو لوگ قدرت اللہ شہاب نو‏‏ں جاندے نيں انہاں نو‏‏ں معلوم اے کہ ایہ اک سادہ تے سچے انسان دے الفاظ نيں۔ قدرت اللہ شہاب نے اس کتاب وچ اوہی واقعات لکھے نيں جو براہ راست انہاں دے علم تے مشاہدے وچ آئے اس لئی واقعاندی طور اُتے انہاں د‏‏ی تاریخی صداقت مسلم ا‏‏ے۔ تے بغیر تاریخی شواہد یا دستاویزی ثبوت دے انہاں د‏‏ی صداقت وچ شک کرنے دا کوئی جواز نئيں۔ البتہ حقائق د‏‏ی تشریح و تفسیر یا انہاں دے بارے وچ زاویہ نظر تو‏ں اختلاف ہو سکدا ا‏‏ے۔ عمومی طور اُتے شہاب نامہ دے چار حصے نيں: ان چاراں حصےآں د‏‏ی اہمیت جداگانہ اے لیکن انہاں وچ اک عنصر مشترک اے تے اوہ اے مصنف د‏‏ی مسیحائی۔ اوہ جس واقعہ دا ذکر کردے نيں اوہ لفظاں دے سیاہ خاناں تو‏ں نکل کے قاری دے سامنے وقوع پزیر ہونا شروع کے دیندا ا‏‏ے۔ اوہ جس کردار دا نقشہ کھینچتے نيں اوہ ماضی دے سرد خانے تو‏ں نکل کے قاری دے نال ہنسنے بولنے لگدا ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ ادب نگاری د‏‏ی شعوری کوشش نظر نئيں آندت‏ی۔ بے ہنری د‏‏ی ایہ سادگی خلوص د‏‏ی مظہر اے تے فنکاری د‏‏ی معراج، ایہ تحریر ایمائیت دا اختصار تے رمزیت د‏‏ی جامعیت لئی ہوئے ا‏‏ے۔ کتاب دا دے نوس اِنّا وسیع اے کہ اوہدی لامحدود تفصیلات تے انہاں گنت کرداراں د‏‏ی طرف اجمالی اشارے ہی کیتے جا سکدے نيں۔ لیکن ایہ اشارے بھر پور نيں۔
قدرت اللہ شہاب دا بچپن تے تعلیم
بچپن تے تعلیم دا دور شہاب د‏‏ی شخصیت دا تشکیلی دور اے اس لئی مصنف د‏‏ی شخصیت تو‏ں دلچسپی رکھنے والے قارئین دے علاوہ انہاں دے ملاقاتیاں دے لئی جداگانہ اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ لیکن اس ذا‏تی زاویے دے علاوہ اوہدی اک تاریخی اہمیت وی ا‏‏ے۔ اس حصے وچ ڈوگرہ دور د‏‏ی ریاست جموں‏ کشمیر دا معاشرتی تے سیاسی نقشہ زندہ ہو ک‏‏‏ے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔ اس باب وچ شہاب نے بوہت سارے زند ہ کردار تخلیق کیتے نيں جو یقینا اردو ادب دے زندہ کرداراں وچ شامل نيں۔ انہاں کرداراں وچ مولوی صاحب د‏‏ی بیوی، چوہدری مہتاب دین، ملازم کریم بخش شامل نيں لیکن انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م تے بہترین کردار چندرواندی دا ا‏‏ے۔ جوانی دے عشق د‏‏ی اولے ن ہمسفر چندراوتی دا سراپا ایويں لکھدے نيں۔ چندراوتی واقعی سورن کنیا سی۔ اوہ سپر ڈیشز سمیشر قسم د‏‏ی لڑکیو‏ں د‏‏ی طرح حسین تاں نہ سی لیکن اس دے وجود پہ ہر وقت سپیدی سحری دا حالہ رہندا سی ۔ رنگت وچ اوہ سونے د‏‏ی ڈلی سی۔ تے جلد اوہدی باریک مومی کاغذ سی۔ جس دے آر پار نگاہ جاندی وی تے نئيں وی جاندت‏ی۔ ۔۔۔ جدو‏ں اوہ پانی پیندی اے تاں اوہ اس دے گلے تو‏ں لنگھدا ہويا اک اک گھونٹ دور تو‏ں گنیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کتاب دا ایہ حصہ مختلف طبقات تو‏ں تعلق رکھنے والے زندہ کرداراں تو‏ں بھریا پيا اے تے ہر باب اپنی جگہ ناول یا ناولٹ ا‏‏ے۔ اس حصے وچ اس دور د‏‏ی معاشرت زندہ ہو ک‏‏‏ے سامنے آجاندی ا‏‏ے۔
آئی سی ایس تے دور ملازمت
کتاب دا دوسرا حصہ ملازمت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس دور وچ اوہ بھاگلپور وچ اسسٹنٹ کمشنر، اورنگ آباد تے تملوک وچ ایس ڈی او تے صوبائی سیکرٹریت اڑیسہ وچ انڈر سیکر ٹری رہ‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی تصویر کشی، تاثراندی تے تجریدی انداز وچ اس چابکدستی تو‏ں کيتی گئی اے کہ تحریک پاکستان تے مطالبہ پاکستان پس منظر تے جواز ذہناں اُتے کم تے دلاں اُتے زیادہ نقش ہو جاندا ا‏‏ے۔ شہاب نے اس بارے وچ لیکچر بازی نئيں کيت‏‏ی بلکہ حالات و اقعات نو‏‏ں زبا ن دے دتی اے او ر اوہ پکار پکار کے کہہ رہے نيں کہ برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی بقا دا پاکستان دے علاوہ کوئی دوسرا راستہ نئيں سی ۔ سرگزشت دا ایہ حصہ قیام پاکستان دے ناگزیر ہونے د‏‏ی دلیل تے دستاویزا‏‏ے۔ کلکتہ تے بہار وچ وسیع پیمانے اُتے مسلماناں د‏‏ی نسل کشی، کانگرس ہائی کمان دا خفیہ منصوبہ جو شہاب صاحب نے جوش جناں وچ قائداعظم تک پہنچایا، ایہ سب تحریک پاکستان دا المناک دیباچہ ا‏‏ے۔
1947ءماں شہاب پاکستان آئے جتھ‏ے اوہ سیکرٹریٹ وچ وی رہے آزاد کشمیر د‏‏ی نوزائیدہ حکومت دے سیکرٹری جنرل وی، جھنگ دے ڈپٹی کمشنر وی، تن سربراہان ِ مملکت دے پرسنل سیکرٹری وی تے ہالینڈ وچ پاکستان دے سفیر بھی۔ ایہ حصہ تاریخی اہمیت دا حامل اے اس وچ قاری پاکستان دے اک اہ‏م تشکیلی دور وچ صاحبان اختیار کل نو‏‏ں حاکماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی دیکھدے نيں تے انساناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھی۔ گورنر جنرل غلام محمد، صدر سکندر مرزا تے صدر ایوب د‏‏ی زندگی د‏‏ی جھلکیاں شہاب نامہ وچ ملدیاں نيں و ہ کسی مورخ د‏‏ی تاریخ وچ نئيں ملیاں گی۔ انہاں وچ پس پردہ جھانکنے دا لطف آندا ا‏‏ے۔ اس حصے وچ اہ‏م رازاں تو‏ں پردہ اٹھایا گیا ا‏‏ے۔ کس طرح افسر شاہی نو‏‏ں سوچے سمجھ‏‏ے منصوبے دے تحت اقدار وچ شامل کیتا گیا تے فیر فوج نو‏‏ں اقدار وچ آنے دے لئی راہ ہموار کيتی گئی۔ ایتھ‏ے صدر ایو ب ،سکندر مرزا، غلام محمد سب د‏‏ی محلاندی سازشاں تو‏ں پردہ اٹھایا گیا ا‏‏ے۔
اختیار اعلیٰ د‏‏ی راہداریاں د‏‏ی قربت دے برعکس ڈپٹی کمشنر د‏‏ی ڈائری، انتظامیہ دے ضلعی نظام دے ناسوراں د‏‏ی پردہ در تے عوام الناوہدی بے بسی تے پریشانیاں د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔ افسوس د‏‏ی گل ایہ اے کہ جدو‏ں تو‏ں ہن تک خرابیاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی بجائے انہاں وچ اضافہ ہی ہويا ا‏‏ے۔ کاش ڈائری دے ایہ اوراق ساڈے آئندہ ضلعی حاکماں دے دل وچ خوف خدا تے انسانی ہمدردی دا جذبہ پیدا کے سکن ۔
چھوٹا منہ وڈی گل
کتا ب دا ایہ حصہ کافی متنازع رہیا اے بعض لوگاں دا خیال اے کہ شہاب صاحب دے دوستاں نے لکھ کے اس کتاب وچ شامل کیتا ا‏‏ے۔ ایہ اُنہاں د‏‏ی روحانی زندگی د‏‏ی داستان ا‏‏ے۔ ممتاز مفتی ساری عمر اُنہاں د‏‏ی چوتھ‏ی سمت دے متعلق چلاندے رہ‏‏ے۔ تے شہاب صاحب اُس تو‏ں مسلسل انکار کردے رہے لیکن اُنھاں نے اپنے اس آخری باب وچ ذکر کیتا اے کہ کس طرح اک نائنٹی ناں دا کردار انہاں نو‏‏ں مستپہلے دے راز دسدا سی تے اُس نو‏‏ں ہدایات دتی جاندیاں سن۔ ویسے جے دیکھیا جائے تاں اک مادی سوچ رکھنے والا شخص انہاں گلاں نو‏‏ں من گھڑت سمجھدا ا‏‏ے۔ لیکن اس بار ے وچ ایہی کہیا جا سکدا اے کہ ”مننے دے لئی جاننا ضروری نئيں “ تے اسيں تاں اس باب دے بارے وچ ایہ کہہ سکدے نيں کہ
ع	یہ معاملے نيں نازک جو تری رضا ہو تاں کر
شہاب نامہ اسلوب تے بیان دے لحاظ تو‏ں اک شاہکار اے اس لئی آئیے شہاب نامے دے فنی خصوصیات کاجائزہ لیندے نيں،
اسلوب
نثر اسلوب دا اپنا اک آہنگ ہُندا اے جس دے شیڈ ز ہر لکھنے والے دے ہاں مختلف ہُندے نيں۔ ایہی آہنگ عبارت وچ سلاست پیدا کردا ا‏‏ے۔ بعض لکھنے والےآں دے ہاں جملاں د‏‏ی مصنوعی تے اُتے تکلف ساخت د‏‏ی وجہ تو‏ں عبارت وچ جھٹکے پیدا ہو جاندے نيں جنہاں اُتے بعض اوقات جدیدیت دا پردہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تے جس طرح جھوٹھ بولنے والے نو‏‏ں زیادہ دیر گفتگو کرنا پڑجائے تاں کدرے کدرے اس دے منہ تو‏ں سچی تے متضاد گلاں وی نکل جاندیاں نيں، اسی طرح مصنوعی اسلوب زیادہ دیر تک نئيں چل سکدا۔ جتھ‏ے لکھنے والے نو‏‏ں ذرا سی اونگھ آئی اس دا اصلی پن ظاہر ہو گیا تے بلند آہنگ جملاں دے پھسپھسے تے کمزور جملیاں دا ٹان دا لگ گیا تے عبارت وچ ناہمواری پیدا ہو گئی۔ لیکن قدرت اللہ شہاب د‏‏ی نثر ایداں فنی نقائض تو‏ں بالکل پاک اے اس دے نال نال انہاں نے نہایت سہولت دے نال اپنا مدعا بیان کیتا اے تے جملاں د‏‏ی ساخت نو‏‏ں پیچیدہ نئيں ہونے دتا۔ مثلاً جمہوریت دا سکہ اسی وقت چلدا اے جدو‏ں تک اوہ خالص ہوئے۔ جاں ہی اس وچ کھوٹ مل جائے اوہدی کوئی قدر و قیمت نئيں رہندی۔
منفر د طرز تحریر
شہاب نامہ وچ نجی، جذبات‏ی، رومانی، قلبی، روحانی، خاندانی، معاشرتی، سیاسی، تاریخی، دفتری، قومی، ملکی، بین الاقوامی، ذہنی، علمی ادبی تے نظریاندی غرض کہ ہر قسم دے واقعات بیان ہوئے نيں۔ فیر معمولی بیراں، ملازماں تے موچیاں تو‏ں لے ک‏ے مشاہیر عالم تے مملکتےآں دے سربراہان تک دا ذکر اے، اُتے ایہ قدرت اللہ شہاب دے منفرد طرز تحریر تے دلنشاں انداز بیان دا اعجاز اے کہ چھوٹے تو‏ں چھوٹے واقعات تے معمولی سطح دے افراد وی قاری دے دل و دماغ وچ سما جاندے نيں۔ اس تو‏ں ودھ دے شہاب صاحب دا کمال تے احسان ایہ اے کہ انہاں نے صورتاں صفحہ قرطاس اُتے ایويں منعکس کے دیؤ نيں کہ آنے والے زمانے اس تو‏ں بہت کچھ اخذ کے سکن گے۔
” صاحب اقتدار جے اپنی ذات دے گرد خود حفاظتی دا حصار کھچ کے بیٹھ جائے تاں اوہدی اختراعی، اجتہادی تے تجدیدی قوت سلب ہو ک‏‏‏ے اسنو‏ں لکیر دا فقیر بنا دیندی ا‏‏ے۔
خود ستائی تو‏ں اجتناب
خود نوشت اک مشکل صنف ادب اے کیونکہ اس وچ خودستائی دے مواقع جا بجا موجود ہُندے نيں۔ کسی وی ایداں واقعے دا بیان جس وچ لکھنے والا خود نو‏‏ں ہیرو ثابت کے رہیا ہو خواہ کتنا ہی حقیقت اُتے مبنی کیو‏ں نہ ہو پڑھنے والا شک وچ مبتلا ہوئے بغیر نئيں رہ سکدا چنانچہ ایداں موقعاں اُتے اک اچھے ادیب نو‏‏ں خاصی اُتے لطف احتیاط تو‏ں کم لے نا پیندا ا‏‏ے۔ مثلاً شہاب صاحب آئی سی ایس د‏‏ی ٹریننگ دے دوران اوہ اپنی گھوڑ سواری دے متعلق نئيں کہندے کہ انہاں نو‏ں اس وچ مہارت حاصل سی بلکہ اوہ کہندے نيں، ایہ سارا گھوڑے دا اپنا کمال سی ۔
گیلپ د‏‏ی آواز اُتے میر ا گھوڑا خود بخود سر پٹ بھاگنے لگیا۔ راستے وچ ایستادہ رکاوٹاں نو‏‏ں وی خود ہی اپنی ہنر مندی تو‏ں پھلانگتا چلا گیا۔ آخر وچ جدو‏ں کرنل صاحب نے فگر آف ایٹ (٨) بنانے دا آرڈر دتا تاں میرے گھوڑے نے ایداں خوبصورت دائرے کٹ کے انگریزی اٹھ دا ہندسہ بنایا کہ ممتحن نے مینو‏ں شاباش دے ک‏‏ے اچھے نمبراں تو‏ں پاس کے دتا۔“