cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیگم خورشید مرزا
سماجی خِدمات
تقسیم ہند 1947 توں بعد پاکستان آمد مگروں بیگم خورشید مِرزا آل پاکستان ویمنز ایسوسی ایشن لئی بطور سماجی کارکن کم کردیاں رہیاں ۔ جَد اوہناں دے شوہر اکبر حسین مِرزا کویٹا وچ تعینات ہوئے تاں بیگم خورشید مِرزا نے کویٹا وچ آل پاکستان ویمنز ایسوسی ایشن د‏‏ی سماجی کارکُن دی حیثیت نال غریب تے پسماندہ علاقےآں لئی کم کیتا ۔ ریڈیو پاکستان تو‏ں اوہ سواݨیاں دے مسائل اُتے پروگرام وی کردیاں رہیاں ۔
تمغائے حسن کارکردگی
1984 وچ اوہناں د‏‏ی خِدمات دے پیش نظر حکومت پاکستان ولوں اوہناں نوں تمغا حسن کارکردگی نال نوازیا گیا ۔
مارٹٹی اہتیساری
مارٹٹی اہتیساری اک سیاسی گرو تے 2008 وچ امن دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بیگم خورشید مرزا
وفات
بیگم خورشید مِرزا دا انتقال 71 سال د‏‏ی عمر وچ 8 فروری 1989 نو‏‏ں لہور وچ ہويا ۔ تدفین میاں میر قبرستان، لہور وچ کيتی گئی ۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی اداکارہ گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن شخصیتاں گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پاکستانی سوانیاں
مارٹٹی اہتیساری
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
جین-میری کلیزیو
ژاں میری گستاو لے کلیزیؤ (جم 13 اپریل 1940)، عامَ طور تے جے ایمّ۔ جی۔ لے کلیزیؤ وجوں جانیا جاندا، اک فرانسیسی لکھاری اتے پروفیسر اے۔ 40 توں ودھ کتاباں دے لکھاری، کلیزیؤ نوں اسدے ناول لے پروسے-ورلل لئی 1963 دا پرکس رناؤدوٹ انعام دتا گیا اتے اسدے جیون-بھر دے کم واسطے اسنوں ساہت لئی 2008 دا نوبل انعام نال نوازیا گیا گیا۔ سویڈن دی نوبل انعام کمیٹی نے اس نوں "نویاں سمتاں، شعری ساہس-قدمی اتے احساسی وسماد دا لکھاری، غالب رہتل توں پرے اتے ہیٹھاں اک منکھتا دا کھوجی" وجوں وڈیائیا اے۔
جیونی
لی کلیزیؤ دی ماں دا جم فرانس دے رویرا شہر نائیس وچ اتے اس دے پیؤ دا ماریشیئس جزیرہ (جس تے بریٹیش دا حق سی، پر اس دا پیؤ نسلی طور تے برٹن سی) اتے ہویا سی۔ پیؤ اتے اسدی ماں دونوں دے پوروج مول طور تے برٹنی دے دکھنی ساحل تے موربیہن توں سن۔ اس دے دادا فرانسوئی الیکسی لے کلیزیؤ 1798 وچ فرانس توں بھجّ گیا سی اتے اپنی بیوی اتے دھی نال موریشیس وچ آ وسیا سی، جو اس ویلے اک فرانسیسی بستی سی پر چھیتی ہی بریٹیش ہتھاں وچ جان والی سی۔ بستیوادیاں نوں اپنے ریتی-رواج برقرار رکھن اتے فرینچ بولی دی ورتوں کرن دی اجازت دتی گئی سی۔ لے کلیزیؤ کسے ویلے کجھ مہینیاں توں زیادہ ویلے تک موریشیئس وچ نہیں رہا، پر اسنے کیہا کہ اوہ اپنے آپ نوں اک فرانسیسی اتے موریشیسیائی سمجھدا اے۔ اس کول دوہری فرینچ اتے موریشیائی شہریت اے (1968 وچ موریشیئس نے آزادی حاصل کیتی) اتے موریشیئس نوں اس نے اپنی "نکی مادر وطن" کیہا۔
لے کلیزیؤ دا جم اسدی ماں دے جدی شہر نائس وچ، دوج عالمی لڑائی دوران، جدوں اسدا پیؤ نائیجیریا وچ بریٹیش فوج وچ نوکری کردا سی، ہویا سی۔ اوہ 1948 تک نائس دے لاگے اک چھوٹے جہے پنڈ، راکیبلئیر وچ وڈا ہویا سی۔ اس دے بعد اوہ، اس دی ماں اتے اس دا بھرا نائیجیریا وچ اسدے پیؤ کول جان لئی جہاز وچ سوار ہوئے سی۔ اس دا 1991 دا ناول اونتشا انشک اپنی کہانی اے۔ 2004 دے اک لیکھ وچ، اس نے نائیجیریا وچ اپنے بچپن اتے اپنے ماپیاں نال اپنے رشتے بارے یاداں سانجھیاں کیتیاں ہن۔
جین-میری کلیزیو اک فرانسیسی تے 2008 وچ ادب دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1940 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:نوبل جیتو ساہتکار گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
صوبہ خوسگول
خووسگول منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
ضلع ہردوئی
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
يوم العالم
یوم العالم بائبل دے مطابق سالاں دا اوہ شمار اے جو بائبل د‏‏ی پہلی کتاب یعنی کتاب پیدائش وچ موجود دنیا دے پہلے بزرگاں د‏‏ی مدت حیات تو‏ں استخراج کيت‏‏ا گیا اے ۔
یوم العالم دا مختصر جائزہ
عبرانی تقویم دے مطابق تخلیق کائنات نو‏‏ں یوم العالم دا پہلا سال شمار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ہن تک جس قدر سال تخلیق کائنات تو‏ں گزر چکے نيں، اُنئيں یوم العالم دے سال شمار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ترجمہ دراصل لاطینی بولی دے لفظ Anno Mundi تو‏ں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ Anno Mundi دو لاطینی لفظاں دا مجموعہ اے یعنی Anno تے Mundi دا۔ لاطینی وچ سال نو‏‏ں Anno سال نو‏‏ں تے Mundi دنیا نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اِسی لئی اِنہاں دونے لفظاں دا مجموعہ Anno Mundi ہويا جس دے معنی نيں: " دنیا دے سال وچ " تے عبرانی تورات د‏‏ی رُو تو‏ں اِس دے معنی ہون گے : " تخلیق کائنات دے بعد(بعد وچ تخلیقِ دنیا)"۔
تورات دے نسخہ عبرانی تو‏ں یوم العالم دے سالاں دا شمار
تورات دے عبرانی نسخہ دے مطابق یوم العالم دا مبداء صفر بروز پیر 7 اکتوبر 3761 [[ق م]] نو‏‏ں پڑدا اے جس تو‏ں عبرانی تقویم دا آغاز ہويا ا‏‏ے۔ مگر ایہ گل کسی حد تک درست وی ثابت نئيں ہُندی کیونجے کائناتِ ارضی کئی لکھ سال پیشتر وجود وچ آئی تے ہن تک دریافت ہونے والی انسانی تہذیباں دے آثار نیڑےاً دس لکھ سال [[ق م]] دے نیڑے نیڑے ملے نيں جس تو‏ں عبرانی تقویم وچ غلطی معلوم ہُندی اے تے ایہ گل صاف ہوجاندی اے کہ عبرانی تورات وچ مذکورہ بزرگاں د‏‏ی یا تاں مدت حیات وچ کدرے فرق آیا اے یا فیر اِنہاں بزرگاں دے تعین وچ کئی نسلاں چھُٹ گئیاں نيں کیونجے محض حضرت آدم علیہ السلام تو‏ں سام بن نوح علیہ السلام تک گیارہ پشتاں وچ صرف 1558 سال بندے نيں جو صریحاً غلطی معلوم ہُندی اے ۔
پال کرگمان
پال کرگمان اک معاشیات گرو تے 2008 وچ معاشیات دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
يوم العالم
تورات دے نسخہ عبرانی تو‏ں یوم العالم دے سالاں دا شمار
پہلے از مسیح عبرانی تقویم وچ سالاں دے خلل و گمشدگی دا اِمکان ثبوت دے نال واضح اے کیونجے تالمود دے بابلی نسخہ دے مطابق ہیکل سلیمانی دا انہدام یوم العالم دے 3338 واں سال یعنی 423 ق م وچ ہويا جدو‏ں کہ یہودی مورخ فلا ویس یو سیفس وی اِسنو‏ں یوم العالم دے 3338 واں سال دا واقعہ قرار دیندا اے جو عبرانی تقویم دے عین مطابق 423 ق م ہونا چاہئیے مگر ایہ درست قرار نئيں پاندا حالانکہ موجودہ محققاں و مورخین اِسنو‏ں 587 ق م یعنی عبرانی تقویم دے 3174 واں سالِ یوم العالم دا واقعہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اِنہاں دونے روایات وچ تقریباً 164 سال دا فرق پڑدا ا‏‏ے۔ اِس تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ تورات د‏‏ی کتاباں خمسہ وچ سالاں دا شمار کدرے نا کدرے غلطی دا شکار ہويا اے ۔
حضرت آدم د‏‏ی وفات تے یوم العالم دے سالاں وچ تفاوت
اِس نسب وچ پہلی غلطی اِس طرح واقع ہوئی اے کہ حضرت آدم د‏‏ی وفات یوم العالم دے 930 واں سال وچ ہوئی جدو‏ں کہ حضرت آدم د‏‏ی آئندہ 9 پشتاں دے بزرگ پیدا ہوچکے سن یعنی حنوک بن یارد تک دے بزرگ۔ حضرت آدم د‏‏ی طوالت عمری تاں مشہور اے مگر غلطی دا اِمکان ایتھ‏ے اُتے ثابت ہُندا اے کہ جدو‏ں لامخ بن متوشلح یوم العالم دے 874 واں سال فوت ہوئے تے حضرت آدم 874 سال د‏‏ی عمر وچ حالے بقیدِ حیات ہون۔ ایہ گل وی باعث حیران کن اے کہ حضرت آدم د‏‏ی وفات یوم العالم دے 930 واں سال ہوئی تے بعد وچ حنوک بن یارد د‏‏ی وفات 987 واں یوم العالم وچ ہُندی اے تے حالے نسب دے درمیان وچ 6 بزرگ زندہ وی نيں، سو ایہی غلطی نسب نامہ وچ ضعف نو‏‏ں تقویت دیندی ا‏‏ے۔ معلوم ایہی ہُندا اے کہ یا تاں درمیان تو‏ں بزرگاں د‏‏ی ترتیب وچ کچھ بزرگ موجود نئيں نيں تے یا فیر سالاں دے غلط اندراج نے سب معاملہ بگاڑ دتا ا‏‏ے۔
حضرت نوح تو‏ں حضرت ابراہیم تک دا زمانہ
اِس طرح تاں طوفان نوح تے ولادت حضرت ابراہیم علیہ السلام وچ صرف 292 سال دا فرق معلوم ہُندا اے جدو‏ں کہ طوفان نوح دے بعد 8 بزرگاں د‏‏ی پیدائش ہُندی اے تے جے اوسطاً سب بزرگاں دے بیٹےآں د‏‏ی پیدائش دے وقت عمر 30 تو‏ں 40 سال وی فرض کر لئی جائے تاں 240 تو‏ں 280 سال ممکن ہُندے نيں مگر تورات دے بزرگاں د‏‏ی طوالت عمری دے سبب ایہ مفروضہ وی غلط قرار پاندا اے کیونجے حضرت نوح علیہ السلام دے بعد 9 ہور بزرگ آئندہ نسب نامہ وچ پائے جاندے نيں تے سب د‏‏ی طوالت عمری خود تورات د‏‏ی کتاب پیدائش تو‏ں ثابت وی ا‏‏ے۔ اِس لئی ایہ 292 سال والا تفاوت غلط ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
مندرجہ بالا ابہام نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک تاویل جو سمجھ وچ آندی اے جس دتی دلیل مذہبی کتاباں تو‏ں ملدی اے کہ حضرت آدم علیہ سلام دے دور وچ صبح شام دو جوڑے بچےآں دے پیدا ہُندے سن تے ایہ وی بیان ملدے نيں کہ صبح ہونے والے لڑکے د‏‏ی شادی شام پیدا ہونے والی لڑکی تو‏ں تے ايس‏ے طرح شام پیدا ہونے والے لڑکے د‏‏ی شادی صبح پیدا ہونے والی لڑکی تو‏ں ہوئے جاندی سی اس تو‏ں اس گل دا ادراک ہُندا اے اس زمانے وچ یا تاں دن رات موجودہ دور تو‏ں طویل سن یا شاید بچپن تے لڑکپن گھنٹےآں وچ ہی طے ہوئے جاندا سی چونکہ دنیا د‏‏ی آبادی مقصود سی جے اس دلیل نو‏‏ں مان لیا جائے تاں فیر ایہ گل سمجھ آ جاندی اے کہ اک ہی وقت وچ کئی نسلاں زندہ سن فیر جے مذہبی دلیل دتی جائے تاں مذہبی لحاظ تو‏ں حضرت نوح علیہ سلام نو‏‏ں آدم ثانی کہیا جاندا اے تے فیر حضرت ابراھیم تک دے دور تک کوئی بزرگ پیغمبر دا زکر نئيں تاں چونکہ حضرت ابراھیم علیہ سلام د‏‏ی پیدائیش ہوئے چکيت‏ی سی لہذا کسی تے پیغمبر د‏‏ی ضرورت باقی نئيں رہندی کیو‏ں کہ مزہب دے مطابق خدا نے کسی وی دور نو‏‏ں بغیر پیغمبر نئيں رہنے دتا
مختلف تنقیدی جائزے
یوم العالم یعنی تخلیق کائنات تو‏ں متعلق جس قدر مفروضے اُس دے قدیم ہونے دے ہون، اوہ 5598 ق م تو‏ں پہلے تقویمی اعتبار تو‏ں نئيں پائے جاندے جدو‏ں کہ زمین دے ارضیا‏تی مطالعے و جائزہ تو‏ں زمین تے چاند د‏‏ی عمر 4.543 ارب سال ا‏‏ے۔   تورات دے عبرانی نسخہ دے مطابق صرف تخلیق کائنات دا سال 3761 ق م قرار پاندا اے جو کسی وی لحاظ تو‏ں درست ثابت نئيں ہُندا۔
چک 113 پندراں ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
ایمیزون ویب سروسز
ایمیزون ویب سروسز یا ایمیزون ویب خدمات (Amazon Web Services) جسنو‏ں عام طور اُتے اس دے مخفف اے ڈبلیو ایس (AWS) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، ایمیزون د‏‏ی اک ذیلی کمپنی اے جو ملکاں، کمپنیاں تے انفرادی لوک نو‏‏ں ادائیگی دے عوض کلاؤڈ کمپیوٹنگ د‏‏ی سہولیات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیکنالوجی صارفین نو‏‏ں مجازی کمپیوٹر کلسٹر فراہ‏م کردی اے جو انٹرنیٹ دے ذریعہ ہر وقت دسترس وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایمیزون ویب سروسز دے مجازی کمپیوٹر وچ اک حقیقی کمپیوٹر د‏‏ی جملہ صفات شامل نيں مثلاً ہارڈ وئير (سی پی یو تے جی پی یو، ریم، ہارڈ ڈسک/ایس ایس ڈی اسٹوریج)، آپریٹنگ سسٹم منتخب کرنے دا اختیار، نیٹ ورک، پہلے تو‏ں موجود اطلاقی سافٹ ویئر مثلاً ویب سرور، ڈیٹا بیس، سی آر ایم وغیرہ۔ اے ڈبلیو ایس دے ہر نظام وچ مجازی ان پٹ/آؤٹ پٹ آلات (کی بورڈ، ماؤس، سکرین) وی دستیاب ہُندے نيں۔ کسی جدید ویب براؤزر د‏‏ی مدد تو‏ں اے ڈبلیو ایس نظام نو‏‏ں استعمال کيتا جا سکدا اے جس تو‏ں نظام وچ داخل نوشتہ ہوئے ک‏ے حقیقی کمپیوٹر د‏‏ی طرح کانفگریشن مینجمنٹ تے مجازی نظام نو‏‏ں استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
اے ڈبلیو ایس ٹیکنالوجی دنیا بھر وچ سرور فارماں اُتے فراہ‏م کيتی گئی اے تے ایمیزون دے ماتحت ادارے اس د‏ی دیکھ بھال کردے نيں۔ اجرت دا تعین ہارڈ ویئر / آپریٹنگ سسٹم /سافٹ ویئر / نیٹ ورکنگ د‏‏ی خصوصیات، مطلوبہ دستیابی، اعادئہ کثیر، حفاظت تے خدمت دے اختیارات د‏‏ی بنیاد اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ استعمال کنندہ د‏‏ی ضروریات دے مطابق اک واحد اے ڈبلیو ایس مجازی کمپیوٹر، مجازی کمپیوٹرز دے اک کلسٹر یا وقف شدہ (حقیقی) کمپیوٹر دا استعمال کر سکدا اے تے ايس‏ے دے مطابق اسنو‏ں ادائیگی کرنا ہُندی ا‏‏ے۔ رکنیت دے معاہدے دے حصے دے طور اُتے ایمیزون اس دا انتظام، اپ گریڈ تے ہر صارف دے نظام دے لئی انڈسٹری دے معیار د‏‏ی سیکورٹی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
2017ء وچ اے ڈبلیو ایس وچ 90 تو‏ں ودھ خدمات شامل سن جنہاں وچ کمپیوٹنگ، اسٹوریج، نیٹ ورک، ڈیٹا بیس، تجزیا‏‏تی، ایپلیکیشن خدمات، انتظام، موبائل، ڈویلپر آلات تے انٹرنیٹ دے لئی ضروری آلات شامل نيں۔ اس وچ سب تو‏ں زیادہ مقبول ایمیزون لچکدار کمپیوٹ کلاؤڈ (ای سی 2) تے ایمیزون سمپل سٹوریج سروس (ایس 3) شامل نيں۔ زیادہ تر خدمات صارفین نو‏‏ں براہ راست دستیاب نئيں، بلکہ اے پی آئی دے ذریعہ ڈویلپر انہاں نو‏‏ں اپنی ایپلیکیشن وچ استعمال کرکے عام صارفین دے لئی فراہ‏م ک‏ر سکدے نيں۔ ایمیزون ویب سروسز ایچ ٹی ٹی پی اُتے دستیاب نيں جو آر ای ایس ٹی آرکیٹیکچرل طرز تے سمپل آبجیکٹ ایکسیس پروٹوکول دا استعمال کردیاں نيں۔ ایمیزون ایمیزون ویب سروسز نو‏‏ں صارفین دے لئی وڈے پیمانے اُتے کمپیوٹنگ د‏‏ی صلاحیت حاصل کرنے تے اک حقیقی سرور فارم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی لئی عاجلانہ تے کم کیمت سہولت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ تمام خدمات د‏‏ی ادائیگی استعمال کیت‏‏ی بنیاد اُتے کيتی جاندی اے، اُتے ہر خدمت دے لئی مختلف طریقےآں دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ سنرجی گروپ دے مطابق 2017ء وچ ایمیزون ویب سروسز تمام کلاؤڈ بازار د‏‏ی غالب 34٪ د‏‏ی مالک اے، جدو‏ں کہ اس تو‏ں اگلے تن مائیکروسافٹ، گوگل تے آئی بی ایم بتدریج 11%, 8%, 6% دے حصہ دار نيں۔
تریخ
thumb|ایمیزون ویب سروسز سمٹ 2013ء
ارتقا تے سود مندی
2016ء د‏‏ی پہلی سہ ماہی وچ اے ڈبلیو ایس د‏‏ی خالص آمدنی 2.57 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی سی، جو 2015ء د‏‏ی پہلی سہ ماہی دے مقابلے وچ 64 فیصد وادھا ہويا جس دے نتیجے وچ اے ڈبلیو ایس نے پہلی بار شمالی امریکین دے ایمیزون دے خوردہ کاروبار دے مقابلے وچ زیادہ منافع بخش سی۔ 2016ء د‏‏ی پہلی سہ ماہی وچ ایمیزون د‏‏ی آمدنی دے اضافے دے نتیجے وچ اسٹاک د‏‏ی قیمت وچ 42 فیصد وادھا ہويا، کارپوریٹ منافع وچ اے ڈبلیو ایس دا حصہ 56٪ سی۔
2017ء وچ اے ڈبلیو ایس د‏‏ی سالانہ آمدنی 17.46 بلین ڈالر سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2006ء دے سافٹ ویئر ایمیزون ویب سروسز گٹھ:ایمیزون (کمپنی) گٹھ:ابری کمپیوٹنگ فراہ‏م کنندگان گٹھ:ویب ہوسٹنگ گٹھ:کلاؤڈ پلیٹ فارم گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
چارلز کاو
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
انوس
انوس ( نسل آدم وچ اہ‏م ترین بزرگ نيں جنہاں دا تذکرہ بائبل د‏‏ی پہلی کتاب پیدائش وچ آیا ا‏‏ے۔ انوس نو‏‏ں نسل آدم دے آئندہ نسب وچ تے یسوع دے نسب نامہ وچ خصوصی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔
پیدائش
بائبل د‏‏ی کتاب پیدائش دے مطابق جدو‏ں حضرت شیث علیہ السلام د‏‏ی عمر 105 سال ہوئی تاں تب انوس پیدا ہوئے۔ سدر اولام ربی دے مطابق اوہ یوم العالم دا 235 واں سال سی لیکن بائبل دے ہفتادی نسخہ دے مطابق یوم العالم دا 435 واں سال سی۔
نسب
انوس دے والد حضرت شیث علیہ السلام ني‏‏‏‏ں۔ انوس حضرت آدم علیہ السلام دے پو‏تے ني‏‏‏‏ں۔ بائبل د‏‏ی کتاب پیدائش د‏‏ی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں انوس پیدا ہوئے تاں تب حضرت آدم علیہ السلام 235 سال دے سن تے انوس دے والد حضرت شیث علیہ السلام 105 سال دے سن ۔ ۔ انوس د‏‏ی پیدائش دے بعد اُنہاں دے والد حضرت شیث علیہ السلام ہور 807 سال زندہ رہے جدو‏ں حضرت شیث علیہ السلام فوت ہوئے تاں انوس 707 سال دے ہوچکے سن ۔
مسیحیت وچ اہ‏م ترین فرد
علمائے نصاریٰ انوس نو‏‏ں یسوع(عیسیٰ) دے شجرہ نسب وچ اہ‏م ترین فرد خیال کردے نيں کیونجے انوس شیث علیہ السلام دے بیٹے تے آدم علیہ السلام دے پو‏تے سن ۔
اولاد
جب انوس 90 سال دے ہوئے تاں اُنہاں دے ایتھ‏ے قینان پیدا ہوئے۔ بائبل دے شمار دے مطابق اُس وقت یوم العالم دا 325 واں سال سی۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
برٹنی سپیئرز
برٹنی سپیئرز (Britney Jean Spears) اک امریکی گان تے نچن والی اے۔ 1992 چو پیلی واری ٹی وی تے آئی۔ 1999 چ اودی گانیاں دی پیلی البم بزار چ آئی۔ جینے اونوں مشہور کردتا۔ برٹنی نے دو ویاہ کیتے تے اودے دو جواک نیں۔
گٹھ:امریکہ
لارو کاؤنٹی
لارو امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
50 سینٹ
کرٹس جیمس جیکسن تیجا (جم 6 جولائی، 1975) اک امریکی ریپر، اداکار، وپاری اتے سرمایہ کار اے۔ اسنوں پیشہ ور وجوں جانیا جاندا 50 سینٹ نام نال جانیا جاندا اے۔ اسدا جم دکھنی جمائکا، کوینس، نیو یارک، امریکہ وکھے ہویا سی۔ 1980 دے دہاکے دوران جیکسن نے باراں سال دی عمر وچ نشیلے مادہ ویچنے شروع کیتے۔ بعد وچ اسنے اک سنگیت کیریئر دا مشق کرنا شروع کر دتا اتے 2000 وچ اسنے کولمبیا رکارڈز لئی پاور آف دِ ڈالر تیار کیتی، پر اک حادثے وچ گولی لگن کارن ایلبم جاری نہیں ہوئی سی۔ 2002 وچ جیکسن نے گیسّ ہو بیک؟ ایلبم رلیز کیتی اتے اوہ ایمینیم دے دھیان وچ آ گیا۔ ایمینیم نے اسنوں اپھٹرماتھ رکارڈز، شیڈی رکارڈز اتے انٹرسکوپ رکارڈز ل سان کر لیا سی۔
ایمینیم اتے ڈاکٹر۔ ڈرے دی مدد نال اوہ سبھ توں ودھ وکن والے ریپراں وچوں اک بن گیا۔ 2003 وچ، اسنے جی-یونٹ رکارڈز قائم کیتا۔ جیکسن نوں اپنی دوجی ایلبم، دِ میسکر، جس نوں 2005 وچ رلیج کیتا گیا سی، دے نال وپاری اتے اہم سفلتا ملی۔ اپنے کیریئر دوران جیکسن نے دنیا بھر وچ 3 کروڑ توں ودھ ایلبماں نوں ویچیا اے اتے کئی انعام جتے ہن، جہناں وچ 1 گریمی انعام، 13 بلبورڈ میوزک اوارڈ، 6ورلڈ میوزک اوارڈ، 3امیریکن میوزک اوارڈ اتے 4 بلیک اینٹرٹینمینٹ ٹیلیوژن اوارڈ شامل ہن۔ اسنے آپچے اداکاری کریئر دی شروعات گیٹ رچ اور ڈاکٹر ٹرانن (2005) نال کیتی۔ 2000 دے دہاکے دے 50 سینٹ نوں چھیواں سبھ توں ودھیا کلاکار منیا گیا سی اتے بلبورڈ ولوں (ایمنم اتے نیلی توں بعد) تیجا سبھ توں ودھیا ریپر ہون دا درجہ دتا گیا اے۔
مڈھلا جیون
جیکسن دا جم کوینس، نیو یارک، امریکہ وچ ہویا سی۔ اسدی ماں سبرینا نشہ تسکر سی، جدوں جیکسن 8 سال دا سی تاں اسدی ماں دی موت ہو گ سی۔ اپنی ماں دی موت اتے پیؤ دے جان توں بعد جیکسن نوں اسدی بے بے نے پالیا سی۔
11 سال دی عمر وچ اسنے مکیبازی شروع کر دتی سی اتے 14 سال دی عمر وچ اسنے اپنے گوانڈھی نال مل کے مقامی نوجواناں ل مکیبازی جم کھولھی سی۔ 29 جون، 1994 نوں اک پولیس افسر نے جیکسن نوں کوکین دیاں چار شیشیاں ویچن اُتے گرفتار تن ہفتے بعد اس نوں پھر گرفتار کر لیا گیا، جدوں پولیس نے اس دے گھر دی تلاشی کیتی اتے ہیروئن، کوکین اتے اک پستول برآمد کیتا سی۔ جیکسن نے بدلاء لئی روپک النکار اپنام 50 سینٹ اپنایا سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1975 گٹھ:امریکی اداکار گٹھ:ریپر گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
قرآن
قرآن کریم یا قرآن مجید اسلام دی سب توں اہم مذہبی کتاب اے۔ مسلمانتے ایس گل نوں من دے نے کے قرآن کریمالله ولوں بندیاں لئی نیک راہ دسن والی تے دنیا وی۔ ہی جنت بنادینے والی کتاب اے۔ اس کتاب دی بنیاد آپ نبی محمد صلی اللّٰہ علیہ والیہ وسلم نے ارشاد فرمائ کے اس نو سورت فاتحہ توں شرو کرنا اے پھر دوسرے نمبر تے میری وسیت سورت بقرہ کو دوسرے نمبر پر اور اس کے تین پارے تک مکمل کرنا ہے اور اسی طرہاں سارا قرآن کریم نبی پیغمبر رسول محمد صلی اللّٰہ علیہ والیہ وسلم کی مرزی دے مطابق ہی آخری سورت الناس الفلق تک لیکھویا سی قرآن مجید دا دل سورت یاسین نو کیا جاندا اے اور سورت بقرہ نو نبی محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی زندگی دا مضمون ثیرت اور قرآن مجید نو اللہ دی عطات کرار دیتی اس قرآن مجید ویچ دنیا بننے توں لگ کے دنیا ختم ہونے تک دے سارے واقعات بیان کردیے ہوے ہیں محمد نے اللہ اور جبرئیل فرشتے کے ذریے لیکن پھر بھی یہ لوگ سب جاہل ہیں کیوں کے جنت اسی دنیا میں بن جاتی ہے اگر یہ ثیرت نبی محمد سے قرآن مجید کو ٹھیک سے سمجھ پاتے تو ان کی وسیت کہاہ جاتا ہے ابھی مضمون قرآن مجید سمندر ہے اس لیے ابھی بہت باقی ہے
آشا بھوسلے
آشا بھوسلے بھارت دی گلوکارہ نیں ۔ اوہ ہندی اردو پنجابی تے ہور بولیاں وچ گاوندیاں رہیاں ۔ اوہ لتا منگیشکر دی بھین نیں ۔ 1933 مہاراسٹر چ جمیاں ۔ 1943 گانے دا آغاز کیتا ۔ بالی وڈ دیاں 1000 توں ود فلماں چ گانے گائے ۔ اوہناں دے گانےآں دی گنتی 12000 توں زیادا اے ۔ آشا بھوسلے بھارت دے سبھ توں ودھ جانے پچھانے پٹھورتی گائکاں وچوں ہن۔ گائکہ لتا منگیشکر ایہناں دی وڈی بھین ہن۔ ایہناں نے گائکی دی شروعات 1943 وچّ کیتی۔ ایہناں نے تقریباً اک ہزار ہندی فلماں وچّ گیت گائے ہن اتے پرائیویٹ ایلبماں وی جاری کیتی۔ ہندی توں بناں ایہناں نے ویہہ بھارتی بولیاں وچّ گایا ہے۔
قرآن
قرآن، قرآن مجید یا قرآن شریف دین اسلام د‏‏ی مقدس و مرکزی کتاب اے جس دے متعلق اسلام دے پیروکاراں دا اعتقاد اے کہ اوہ کلام الہی اے  تے ايس‏ے بنا اُتے ایہ انتہائی محترم و قابل عظمت کتاب ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پیغمبر اسلام محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے وحی دے ذریعے اتارا گیا۔ ایہ وحی اللہ تعالیٰ دے مقرب فرشتے حضرت جبرائیل علیہ السلام لاندے سن جداں جداں قرآن مجید د‏‏ی آیات حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے نازل ہُندیاں آپ صلی علیہ وآلہ وسلم اسنو‏ں صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین نو‏‏ں سنیا تے انہاں آیات دے مطالب و معانی سمجھیا دیندے۔ کچھ صحابہ کرام تاں انہاں آیات نو‏‏ں اوتھے یاد کر لیندے تے کچھ لکھ ک‏ے محفوظ کر لیندے۔ مسلماناں دا عقیدہ اے کہ قرآن ہر قسم د‏‏ی تحریف تو‏ں پاک تو‏ں محفوظ اے   ، قرآن وچ اج تک کوئی کمی بیشی نئيں ہوسک‏ی تے اسنو‏ں دنیا د‏‏ی واحد محفوظ کتاب ہونے د‏‏ی حیثیت حاصل اے، جس دا حقیقی مفہوم تبدیل نئيں ہوئے سکیا تے تمام دنیا وچ کروڑاں د‏‏ی تعداد وچ چھپنے دے باوجود اس دا متن اکو جیہا اے تے اس د‏ی تلاوت عبادت ا‏‏ے۔ ہور صحف ابراہیم، زبور تے تورات و انجیل  دے بعد آسمانی کتاباں وچ ایہ سب تو‏ں آخری کتاب اے تے سابقہ آسمانی کتاباں د‏‏ی تصدیق کرنے والی اے ہن اس دے بعد کوئی آسمانی کتاب نازل نئيں ہوئے گی۔ قرآن د‏‏ی فصاحت و بلاغت دے پیش نظر اسنو‏ں لغوی و مذہبی لحاظ تو‏ں تمام عربی کتاباں وچ اعلیٰ ترین مقام دتا گیا ا‏‏ے۔       ہور عربی زبان و ادب تے اس دے نحوی و صرفی قواعد د‏‏ی وحدت و ارتقا وچ وی قرآن دا خاصا اہ‏م کردار دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ قرآن دے وضع کردہ عربی بولی دے قواعد بلند پایہ عرب محققاں تے علمائے لغت مثلاً سیبویہ، ابو الاسود الدؤلی تے خلیل بن احمد فراہیدی وغیرہ دے ایتھ‏ے بنیادی ماخذ سمجھ‏‏ے گئے ني‏‏‏‏ں۔
آشا بھوسلے
ستمبر 2009 وچّ د ورلڈ ریکارڈ اکیڈمی نے ایہناں نوں دنیاں دی سبھ توں ودھ رکارڈڈ گائکہ ایلانیا۔
قرآن
گو کہ نزول قرآن تو‏ں پہلے عربی بولی دا ادب خاصا وسیع تے اس دا دامن لفظاں و تراکیب تے تشبیہات و استعارات تو‏ں لبریز سی لیکن اوہ متحد نئيں سی۔ قرآن نو‏‏ں ایہ امتیاز حاصل اے کہ اس نے عربی بولی نو‏‏ں اک بنیاد اُتے متحد کيتا تے حسن کلام، روانی، فصاحت و بلاغت تے اعجاز و بیان دے ایداں دے شہ پارے پیش کیتے جنہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے فصحائے عرب ششدر سن ۔ ہور قرآن نے عربی بولی نو‏‏ں مٹنے تو‏ں وی بچایا، جداں کہ بہت ساریاں سامی زباناں وقت دے گزرنے دے نال ناپید یا زوال پزیر ہوئے گئياں جدو‏ں کہ عربی بولی گزردے وقتاں دے نال ہور مالا مال ہُندی رہی تے قدیم و جدید تمام تقاضاں تو‏ں خود نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ رکھیا۔
آشا بھوسلے
جیون
آشا بھوسلے دا جنم 8 ستمبر 1933 نوں مہاراشٹر دے ‘سانگلی’ وچ ہویا۔ اوہناں دے پتا دیناناتھ منگیسکر پرسدھ گائک اتے نائک سن، جہناں نے شاستری سنگیت دی سکھیا کافی چھوٹی عمر وچّ ہی آشا جی نوں دتی۔ آشا جی جدوں صرف 9 سال دے سن، اوہناں دے پتا دی موت ہو گئی۔ اس دے بعد اوہناں دا پروار پونے توں کولہاپر اتے اس دے بعد بمبئی آ گیا۔ پروار دی مدد لئی آشا اتے اوہناں دی وڈی بھین لتا منگیسکر نے گاؤن اتے فلماں وچّ اداکاری دا کم شروع کر دتا۔ 1943 وچّ اوہناں نے اپنی پہلی مراٹھی فلم (‘माझा बाळ’ ماجھا بال) وچّ گیت گایا۔ ایہہ گیت ‘چلیا چلا نوَ بالاک.’ دتا دواجیکر نے سنگیتبدھّ کیتا سی۔ 1948 وچّ ہندی فلم ‘چنریا’ دا گیت ‘ساون آیا. . . ’ ہنسراج بحل لئی گایا۔ دکھن ایشیا دی پرسدھ گائکہ وجوں آشا جی نے گیت گائے۔ فلم سنگیت، پوپ، غزل، بھجن، بھارتی شاستری سنگیت، کھیتری گیت، قوالی، روندر سنگیت اتے نجرل گیت ایہناں دے گیتاں وچّ شامل ہن۔ ایہناں نے 14 توں ودھ بھاشاواں وچّ گیت گائے جویں– مراٹھی، آسامی، ہندی، اردو، تیلگو، مراٹھی، بنگالی، گجراتی، پنجابی، تامل ، انگریزی، روسی ، نیپالی، ملا اتے ملیالم۔ 12000 توں ودھ گیتاں نوں آشا جی نے آواز دتی ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی گائک گٹھ:1933ء دے جم گٹھ:گلوکارہ گٹھ:ہندستانی شخصیتاں
قرآن
وفات نبوی دے بعد عمر بن خطاب د‏‏ی تجویز پر، خلیفہ اول ابو بکر صدیق دے حکم تو‏ں تے زید بن ثابت انصاری د‏‏ی سربراہی وچ قرآن نو‏‏ں مصحف د‏‏ی شکل وچ یکجا کيتا گیا۔ عمر بن خطاب د‏‏ی وفات دے بعد ایہ نسخہ ام المومنین حفصہ بنت عمر دے پاس محفوظ رہیا۔ خلیفہ سوم عثمان بن عفان نے جدو‏ں لہجاں دے اختلاف د‏‏ی بنا اُتے قرات وچ اختلاف دیکھیا تاں حفصہ تو‏ں قریش دے لہجہ وچ تحریر شدہ اُس نسخہ دے نقل کيتی اجازت چاہی تاکہ اسنو‏ں معیار بنایا جائے۔ اجازت ملنے دے بعد انہاں نے مصحف د‏‏ی متعدد نقلاں تیار کرکے پورے عالم اسلام وچ بھیج داں تے تمام مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اس مصحف د‏‏ی پیروی کرن۔ انہاں نسخےآں وچو‏ں اک نسخہ انہاں نے اپنے پاس وی رکھیا۔ ایہ تمام نسخے ہن مصحف عثمانی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ بیشتر محققاں دا اس اُتے اتفاق اے کہ ایہ تمام نسخے ابو بک‏ر ک‏ے تیار کردہ نسخہ د‏‏ی ہوئے بہو نقل سن، انہاں وچ کوئی کمی بیشی نئيں ہوئی۔
مسلماناں دے مطابق قرآن پیغمبر محمد دا معجزہ اے تے اس د‏ی آیتاں تمام انساناں دے سامنے ایہ چیلنج پیش کردیاں نيں کہ کوئی اس دے مثل نئيں بنا سکدا، ہور ایہ قرآن پیغمبر محمد د‏‏ی نبوت د‏‏ی دلیل تے صحف آدم تو‏ں شروع ہونے والے تے صحف ابراہیم، تورات، زبور تے انجیل تک آسمانی پیغام دا ایہ سلسلہ قرآن اُتے ختم ہويا۔ قرآن د‏‏ی تشریحات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ تفسیر کہیا جاندا اے جو مختلف زباناں وچ کيتی جاندی رہیاں نيں۔ قرآنی تراجم دنیا بھر د‏‏ی اہ‏م زباناں وچ ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ صرف اردو زبان وچ تراجم قرآن د‏‏ی تعداد تن سو تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ تے میرا مقسد اس دنیا نو قرآن مجید اور چاہت امام حسن حسین دے مطابق امن دا گھوارا بنانا چانا اس دنیا ویچ عدل اور انصاف لانا چانا کیوں کے ہوں اے ساری مظلوم عوام میری ترہاں ہوں پھر پھر کے تھک گی اے اس لی یرا ہون قرآن مجید تے احلیبیت نو اپنے اندر دے جزبات قرآن آواز پوری دنیا نو سنانی اے تے داسنہ کے اللہ سرف اک ہی ہے اور اس کا کوئ شریک نہی اور محمد اللہ کے پیغمبر رسول ہیں میرا نام اشفاق احمد ولد عبداللہ ہے میں پاکستان پنجاب میں ایک محنت کش مزدور ہوں شکریہ
ناں وجہ تے معنی
قرآن وچ لفظ قرآن نیڑےاً 70 دفعہ آیا اے تے متعدّد معانی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ایہ عربی زبان دے فعل قرأ دا مصدر اے جس دے معنی نيں ’’اُس نے پڑھیا ‘‘ یا ’’اُس نے تلاوت کی‘‘۔سریانی زبان وچ اس دے مساوی (ܩܪܝܢܐ) qeryānā دا لفظ اے جس دا مطلب اے ’’صحیفہ پڑھنا‘‘ یا ’’سبق‘‘۔۔ اگرچہ کئی مغربی عالم اس لفظ نو‏‏ں سریانی بولی تو‏ں ماخوذ سمجھدے نيں، مگر اکثر مسلما‏ن علما اس د‏ی اصل خود لفظ قرأ نو‏‏ں ہی قرار دیندے نيں بہرحال محمد دے وقت تک ایہ اک عربی اصطلاح بن چکيت‏ی سی ۔ لفظ قرآن دا اک اہ‏م مطلب ’’تلاوت کرنا‘‘ اے جداں کہ اس ابتدائی قرآنی آیت وچ بیان ہويا اے: ’’یقیناً اس دا جمع کرنا تے اس د‏ی تلاوت ساڈی ذمہ داری اے ‘‘۔
دوسری آیات وچ قرآن دا مطلب ’’اک خاص حصّہ جس د‏‏ی تلاوت (محمد نے ) د‏‏ی ‘‘کے وی ني‏‏‏‏ں۔ نماز وچ تلاوت دے اس مطلب دا کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ذکر آیا اے جداں کہ اس آیت وچ :’’اور جدو‏ں قرآن پڑھیا جائے تاں اسنو‏ں غور تو‏ں سنو تے خاموش رہو‘‘۔ جدو‏ں دوسرے صحائف جداں کہ تورات تے انجیل دے نال ایہ لفظ استعمال کيتا جائے تاں اس دا مطلب ’’تدوین شدہ صحیفہ‘‘ وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
اس اصطلاح تو‏ں ملدے جلدے کئی مترادف وی قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے استعمال ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ہر مترادف دا اپنا اک خاص مطلب اے مگر بعض مخصوص سیاق و سباق وچ انہاں دا استعمال لفظ قرآنکے مساوی ہوئے جاندا اے مثلا ًکتاب(بمعنی کتاب)، آیۃ (بمعنی نشان) تے سورۃ (بمعنی صحیفہ)۔ آخری دو مذکورہ اصطلاحات ’’وحی دے مخصوص حصّوں‘‘ دے مطلب وچ وی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ بیشتر اوقات جدو‏ں ایہ لفظاں ’’ال‘‘ دے نال استعمال ہُندے نيں تاں انہاں دا مطلب ’’وحی‘ ‘ دا ہُندا اے جو وقفہ وقفہ تو‏ں نازل کيتی گئی ہوئے ۔ بعض ہور ایداں دے لفظاں ایہ نيں:ذکر (بمعنی یاد دہانی) تے حکمۃ (بمعنی دانائی)۔
اسلام تے مسلماناں دے نزدیک قرآن د‏‏ی اہمیت
مسلماناں دا عقیدہ اے کہ قرآن مجید آخری آسمانی کتاب اے جو پیغمبر محمد اُتے نازل ہوئی تے اس دا پڑھنا، سننا تے اس اُتے عمل کرنا موجب تقرب الہی تے باعث اطمینان قلب ا‏‏ے۔ بیشتر مسلماناں دا اعتقاد اے کہ قرآن انہاں د‏‏ی رہتل و تمدن تے معاشرت د‏‏ی بنیاد اے تے تمام شعبہ ہائے زندگی وچ اس تو‏ں رہنمائی حاصل کرنا لازمی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر وصفی عاشور ابو زید لکھدے نيں: مسلماناں دے نزدیک کوئی مسلما‏ن قرآن تو‏ں مستغنی نئيں ہوئے سکدا، ایہی کتاب اس دا سرمایہ زندگی، سرمہ بصیرت تے رہبر کامل ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی زندگی د‏‏ی ہر شے اس کتاب تو‏ں مربوط اے، ايس‏ے تو‏ں انہاں دے عقائد ماخوذ نيں، ایہی انہاں د‏‏ی عبادتاں دا تعارف کراندی تے رضائے الہی دے حصول وچ مددگار بندی ا‏‏ے۔ ہور اخلاق و معاملات وچ جنہاں امور د‏‏ی رہنمائی درکار اے اوہ سب اس وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ جو مسلما‏ن اس کتاب اُتے عمل نئيں کردے اوہ گمراہ نيں تے انہاں دا انجام تاریک ا‏‏ے۔ جداں کہ حسب ذیل آیتاں تے احادیث وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ سورہ اسرا وچ اے: سورہ طہ وچ اے: ہور عبد الرحمن دارمی نے علی بن ابی طالب د‏‏ی روایت نقل کيتی اے، اوہ کہندے نيں کہ: چنانچہ قرآن وچ عقائد دا مفصل تذکرہ، عبادات مثلاً روزہ، زکوۃ، حج وغیرہ دے احکا‏م، ہور خرید و فروخت، نکاح و طلاق، وراثت و تجارت دے احکا‏م وی درج ني‏‏‏‏ں۔ اخلاق و آداب دا وی مفصل ذکر ا‏‏ے۔ متعدد علما و مفسرین نے "احکا‏م قرآن" دے موضوع اُتے بہت ساریاں کتاباں تصنیف کيت‏یاں نيں جنہاں وچ فقہی احکا‏م تو‏ں متعلق آیتاں نو‏‏ں یکجا کيتا تے عبادات و معاملات وچ انہاں آیتاں تو‏ں مستنبط شدہ احکا‏م نو‏‏ں وی تفصیل تو‏ں بیان کيتا اے تاکہ احکا‏م قرآن تو‏ں شناسائی وچ سہولت ہوئے۔ مسلماناں دا اعتقاد اے کہ سابقہ آسمانی کتاباں وچ امور زندگی دے متعلق جو ہدایات تے رہنمائی موجود سن، قرآن انہاں سب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اوہ سورہ مائدہ د‏‏ی درج ذیل آیت تو‏ں استدلال کردے نيں: سورہ مائدہ
استو‏ں علاوہ مسلما‏ن ایہ وی مندے نيں کہ قرآن د‏‏ی بعض آیتاں اہمیت و فضیلت وچ زیادہ نيں، بعض آیتاں انہاں نو‏ں حسد تے شیطان دے وسوساں تو‏ں محفوظ رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ جو آیتاں فضیلت وچ ممتاز نيں انہاں وچ آیت الکرسی، سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 255 تے اہل تشیع دے ایتھ‏ے سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 255، 256 تے 257 قابل ذکر نيں، انہاں دا پڑھنا مستحب خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔     علمائے اسلام دا کہنا اے کہ اللہ دے ناواں تے صفات اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس آیت د‏‏ی عظمت ودھ گئی، انہاں دا پڑھنا شیطان تے اس دے تسلط تو‏ں گھر تے انسان نو‏‏ں محفوظ رکھدا ا‏‏ے۔  ايس‏ے طرح اک سورہ فلق وی اے جسنو‏ں مسلما‏ن غیر محسوس برائیاں تے آفتاں تو‏ں بچنے دے لئی پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ سورہ ناس وی شیطان دے شر و فتن تو‏ں بچنے دے لئی پڑھی جاندی ا‏‏ے۔
نزول قرآن
علمائے اسلام دا نزول قرآن د‏‏ی کیفیت وچ اختلاف اے کہ آیا اوہ اک ہی بار وچ مکمل نازل ہويا یا بتدریج اترا۔ بعض آیتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قرآن اک ہی دفعہ وچ نازل ہويا جدو‏ں کہ کچھ آیتاں بتدریج نزول نو‏‏ں بیان کردی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ اس اختلاف نو‏‏ں ایويں رفع کيتا گیا کہ نزول قرآن دے متعدد مراحل طے کیتے گئے جو حسب ذیل نيں:
بتدریج نزول قرآن د‏‏ی مقدار دا تذکرہ احادیث وچ ملدا اے کہ جدو‏ں جِنّی ضرورت ہُندی اِنّا نازل ہُندا۔ ہور تریخ قرآن نو‏‏ں دو ادوار وچ وی تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلا دور عہد نبوی دا جس وچ قرآن دا وحی دے ذریعہ نزول ہويا تے دوسرا دور خلفائے راشدین دا جس وچ قرآن نو‏‏ں اک مصحف وچ یکجا کرکے محفوظ کر دتا گیا۔
عہد نبوی
اسلامی روایات دے مطابق محمّد اُتے پہلی وحی غار حرا وچ اُس وقت نازل ہوئی جدو‏ں آپ تنہائی وچ عبادات دے لئی اوتھ‏ے گئے ہوئے سن ۔ اس دے بعد ایہ سلسلہ وحی 23 برس دے عرصہ تک جاری رہیا۔ احادیث تے اسلامی تریخ دے مطابق ہجرت مدینہ دے بعد جدو‏ں محمد نے اوتھ‏ے اک آزاد اسلامی معاشرہ قائم ک‏ر ليا تاں آپ نے اپنے صحابہ نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تلاوت تے اس دے روزمرّہ نازل ہونے والے احکا‏م نو‏‏ں یاد کرنے تے دوسرےآں نو‏‏ں سکھانے دا حکم دتا۔ روایات وچ ایہ وی ذکر موجود اے کہ جنگ بدر دے بعدجب قریش دے کئی لوک مسلماناں دے ہتھ قیدی بن گئے تاں اُنہاں وچو‏ں کئی نے مسلماناں نو‏‏ں لکھنا پڑھنا سکھانے دے بدلے اپنی آزادی حاصل کيتی۔ ايس‏ے طرح آہستہ آہستہ کئی مسلما‏ن خواندہ ہونے لگے۔ قرآن نو‏‏ں پتھراں، ہڈیاں تے کھجور دے پتّاں اُتے لکھیا جانے لگا۔ اکثر سورتاں ابتدائی مسلماناں دے زیراستعمال سن کیونجے انہاں دا ذکر سنّی تے شیعہ دونے روایات وچ ملدا ا‏‏ے۔ جداں کہ محمد دا قرآن نو‏‏ں تبلیغ دے لئی استعمال کرنا، دعا واں وچ اس دا پڑھیا جانا تے انداز تلاوت دے بیان وچ انہاں دا ذکر احادیث وچ ملدا ا‏‏ے۔ پر، 632 عیسوی وچ محمد د‏‏ی وفات دے وقت حالے قرآن اک کتاب د‏‏ی شکل وچ موجود نہ سی۔ تمام علما اس گل اُتے متّفق نيں کہ محمد خود وحی د‏‏ی کتابت نئيں کردے سن ۔
صحیح بخاری وچ محمد د‏‏ی وحی د‏‏ی کیفیات دا حال ایويں درج اے کہ ’’بسا اوقات (وحی) گھنٹی دے بجنے د‏‏ی طرح نازل ہُندی اے ‘‘ تے عائشہ تو‏ں روایت اے کہ، ’’ميں نے اک بہت سرد دن وچ حضور اُتے وحی نازل ہُندے ہوئے دیکھیا تے (جب وحی ختم ہوئی تو) آپ دے ماتھے تو‏ں پسینے دے قطرے ٹپک رہے سن ۔‘‘قرآن دے بیان دے مطابق محمد اُتے پہلی وحی اک کشف دے نال نازل ہوئی۔ وحی نازل کرنے والی ہستی دا بارے وچ ایہ بیان کيتا گیا اے ’’مضبوط طاقتاں والا‘‘، اوہ جو ’’بلند ترین اُفق اُتے سی۔ فیر اوہ نزدیک ہويا۔ فیر اوہ تھلے اُتر آیا۔ پس اوہ دو قوساں دے وتر د‏‏ی طرح ہوئے گیایا اُس تو‏ں وی نیڑے تر‘‘۔ ویلچ (Welch) جو اک اسلامی سکالر نيں، Encyclopaedia of Islam وچ لکھدے نيں د‏‏ی اوہ ایہ یقین رکھدے نيں کہ وحی دے نزول دے وقت محمد د‏‏ی کیفیات د‏‏ی جو ظاہری شکل بیان کيتی گئی اے اوہ درست ہوئے سکدی اے کیونجے اوہ وحی دے نزول دے بعد کافی پریشان ہوئے گئے سن ۔ ویلچ دے مطابق، وحی دے موقع اُتے محمد نو‏‏ں ہلا دینے والے جھٹکے اُنہاں دے گرد لوکاں دے لئی اس گل دا ثبوت واقع ہوئے ہون گے کہ محمد د‏‏ی وحی دا مبدا واقعی مافوق الفطرت ا‏‏ے۔ پر، محمد دے ناقدین انہاں مشاہدات د‏‏ی بنا اُتے اُنہاں نو‏‏ں مجنون، کاہن تے جادوگر قرار دیندے سن کیونجے قدیم عرب وچ کئی ایداں دے لوک اس طرح دے تجربات دے مدّعی سن ۔ ویلچ ہور ایہ وی کہندے نيں کہ ایہ گل غیر واضح اے کہ اس طرح دے مشاہدات محمد دے ابتدائی دعوٰی نبوت تو‏ں پہلے دے نيں یا بعد دے ۔
قرآن محمد نو‏‏ں اُمّی قرار دیندا اے جس دا عام طور اُتے ’’ان پڑھ‘‘ مطلب لیا جاندا اے مگر اس دا مطلب دراصل کچھ پیچیدہ ا‏‏ے۔ قرون وسطیٰ دے مفسّرین جداں کہ طبری دے مطابق اس اصطلاح دے دو مطالب نيں:پہلا تاں ایہ کہ عمومی طور اُتے لکھنے تے پڑھنے دا قابل نہ ہونا جدو‏ں کہ دوسرا ایہ کہ گذشتہ کتاباں تے صحائف تو‏ں لاعلم ہونا (اگرچہ اکثر مفسّرین پہلے مطلب نو‏‏ں زیادہ ترجیح دیندے نيں)۔ اس دے علاوہ، محمد دا ناخواندہ ہونا آپ د‏‏ی نبوّت د‏‏ی صداقت د‏‏ی اک دلیل سمجھیا جاندا سی۔ جداں کہ امام فخر الدّین رازی کہندے نيں کہ، جے محمد لکھنے پڑھنے اُتے پوری مہارت رکھدے ہُندے تاں اُنہاں اُتے ایہ شبہ کيتا جا سکدا سی کہ اُنہاں نے اپنے آبا و اجداد د‏‏ی کتاباں پڑھی ہاں گی۔ کچھ عالم جداں کہ واٹ دوسرے معنی نو‏‏ں زیادہ ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔
خلفائے راشدین دا عہد
خلفائے راشدین دے عہد وچ جمع قرآن دے متعلق دو نقطہ نظر نيں، پہلا نقطہ نظر اہل سنت دا اے تے دوسرا امامیہ اہل تشیع کا۔ اہل سنت دا متفقہ نقطہ نظر ایہ اے کہ ابو بکر صدیق دے عہد وچ قرآن نو‏‏ں یکجا کرکے اک مصحف وچ محفوظ کيتا گیا تے عہد عثمان وچ ايس‏ے مصحف نو‏‏ں باضابطہ نسخہ قرار دے ک‏ے بقیہ نسخےآں نو‏‏ں نذر آتش کر دتا گیا۔ جدو‏ں کہ اہل تشیع دا نقطہ نظر ایہ اے کہ علی ابن ابی طالب نے وفات نبوی دے بعد مکمل قرآن نو‏‏ں اک مصحف وچ جمع کيتا سی تے انہاں د‏‏ی ترتیب عثمانی مصحف د‏‏ی ترتیب تو‏ں مختلف سی لیکن بااں ہمہ انہاں نے اس مصحف اُتے اعتراض نئيں کيتا تے اپنے مرتب کردہ مصحف نو‏‏ں اپنے پاس محفوظ رکھیا۔ اہل تشیع دا کہنا اے کہ علی بن ابی طالب دے مصحف دے چند امتیازات سن، مثلاً اوہ ترتیب نزولی اُتے سی یعنی منسوخ آیتاں نو‏‏ں ناسخ آیتاں تو‏ں پہلے تے مکی سورتاں نو‏‏ں مدنی سورتاں تو‏ں پہلے درج کيتا گیا سی۔ اس دے حاشیے اُتے آیت د‏‏ی مناسبت تو‏ں اہ‏م تشریحات وغیرہ لکھی گئی سن تے تفصیل دے نال آیتاں دا شان نزول تے مقام نزول وی مذکور سی۔ چنانچہ ايس‏ے ضمن وچ جعفر صادق دا قول اے: "فرمان رسول اے: جے قرآن نو‏‏ں لوک اس طرح پڑھیاں جس طرح نازل ہويا اے تاں کدی اختلاف نہ ہو"۔
عہد صدیقی وچ جمع قرآن د‏‏ی روایتاں تو‏ں پتا چلدا اے کہ جمع قرآن د‏‏ی کارروائی جنگ یمامہ دے بعد شروع ہوئی۔ جنگ یمامہ وچ صحابہ د‏‏ی بہت وڈی تعداد شہید ہوئی تاں عمر بن خطاب ابو بکر صدیق د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تے عرض کيتا کہ حفاظ صحابہ د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے قرآن نو‏‏ں یکجا کيتا جانا چاہیے۔ چنانچہ ابو بکر صدیق نے زید بن ثابت نو‏‏ں اس د‏ی ذمہ داری دتی کیونجے اوہ اس دے اہل وی سن تے عہد نبوی وچ کاتب قرآن تے حافظ قرآن وی سن ۔ استو‏ں علاوہ زید بن ثابت د‏‏ی فہم و فراست، ذہانت و فطانت تے سچائی و امانت داری مشہور سی۔ زید بن ثابت نے کاغذ دے ٹکڑےآں، ہڈیاں تے چمڑاں نو‏‏ں اکٹھا کرکے تے حفاظ تو‏ں مل ک‏ے جمع قرآن دا آغاز کيتا، اس پورے عمل وچ ابو بکر، عمر تے وڈے صحابہ انہاں د‏‏ی معاونت تے نگرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ قرآن نو‏‏ں ہر غلطی تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی ابو بکر و عمر نے ایہ طریقہ کار وضع کيتا کہ صحابہ محض اپنے حافظہ تے سننے اُتے اکتفا نہ کرن بلکہ قرآن دا تتبع کرن، ہور ہر آیت نو‏‏ں دو ماخذ تو‏ں لیا جائے، پہلا عہد نبوی وچ لکھیا ہويا تے دوسرا سیناں وچ محفوظ۔ چنانچہ کسی آیت نو‏‏ں اس وقت تک قبول نئيں کيتا جاندا جدو‏ں تک اس اُتے دو عادل گواہ اس د‏ی گواہی نہ دے داں کہ ایہ آیت عہد نبوی وچ لکھی گئی سی۔ جمع قرآن د‏‏ی کارروائی جاری رہی تے سورہ توبہ د‏‏ی آخری آیتاں اُتے اختتام نو‏‏ں پہنچی جو ابو خزیمہ انصاری دے پاس ملیاں۔ مکمل ہوئے جانے دے بعد ایہ نسخہ ابو بکر صدیق دے پاس رہیا، فیر عمر بن خطاب دے پاس تے بعد وچ انہاں د‏‏ی بیٹی حفصہ بنت عمر دے پاس محفوظ رہیا۔ تمام علما دا اس اُتے اتفاق اے کہ عہد صدیقی وچ جمع قرآن تو‏ں پہلے صحابہ دے پاس اپنے ذا‏تی مصحف موجود سن جنہاں وچ انہاں نے قرآن یا اس دا کچھ حصہ اکٹھا کر رکھیا سی لیکن ایہ انفرادی کاوشاں سن تے انہاں نو‏ں یکجا کرنے وچ تلاش، تواتر تے اجماع صحابہ دا اس درجہ لحاظ نئيں رکھیا گیا سی جداں عہد صدیقی وچ ملحوظ رہیا۔
عمر بن خطاب د‏‏ی شہادت دے بعد عثمان بن عفان خلیفہ بنے تے سنہ 650ء تک اسلام سرزمین شام، مصر، عراق و ایران تے شمالی افریقا دے کچھ خطےآں تک جا پہنچیا۔ اہل سنت و الجماعت دے مصادر وچ لکھیا اے کہ عثمان بن عفان آرمینیا تے آذربائیجان اُتے لشکر کشی د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن کہ ايس‏ے اثنا وچ حذیفہ بن یمان انہاں دے پاس پہنچے تے ایہ عرض گزاری: "امیر المومنین! اس امت نو‏‏ں سنبھا لئی، پہلے اس دے کہ انہاں وچ وی کتاب اللہ دے سلسلہ وچ ایسا ہی اختلاف رونما ہوئے جداں یہود و نصاریٰ دے ایتھ‏ے ہويا"۔ حذیفہ بن یمان نے دسیا کہ تلاوت قرآن وچ عراقیاں تے شامیاں وچ کیواں دا اختلاف برپا اے تے ہر اک اپنے طرز قرات نو‏‏ں درست سمجھ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ سن کر عثمان بن عفان نے فوراً حفصہ بن عمر دے پاس قاصد بھیجیا تے انہاں تو‏ں عہد ابو بکر دا مصحف طلب کيتا۔ فیر زید بن ثابت، عبد اللہ ابن زبیر، سعید بن العاص تے عبد الرحمن بن حارث بن ہشام نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اس د‏ی متعدد نقلاں تیار کرن۔ روایت وچ لکھیا اے کہ عثمان نے انہاں تو‏ں کہیا: "جے کسی جگہ تسيں وچ اختلاف ہوئے جائے تاں اسنو‏ں قریش دے لہجہ وچ لکھنا، کیونجے قرآن انہاں دے لہجہ ميں نازل ہويا اے "۔ روایت وچ ایہ وی اے کہ جدو‏ں انہاں حضرات نے نقلاں تیار کر لین تاں عثمان بن عفان نے اصل مصحف حفصہ نو‏‏ں لُٹیا دتا تے اس د‏ی نقلاں سارے عالم اسلام وچ بھیج داں تے حکم دتا کہ اس دے سوا بقیہ تمام نسخے نذر آتش کر دتے جاواں۔ چنانچہ اس دے بعد تمام نسخے ختم ہوئے گئے تے ایہی نسخہ باقی رہیا جو مصحف عثمانی کہلاندا اے تے ہن تک دنیا بھر وچ ایہی رائج چلا آرہیا ا‏‏ے۔
اہل تشیع دا نقطہ نظر ایہ اے کہ پیغمبر محمد اپنی زندگی وچ حفظ قرآن دا خاصا اہتمام کردے سن تے سب تو‏ں پہلے انہاں نے جمع قرآن دا حکم دتا سی۔ چنانچہ پیغمبر د‏‏ی نگرانی ہی وچ تمام آیتاں تے سورتاں نو‏‏ں مرتب کيتا گیا۔ اہل تشیع دے وڈے علما مثلاً سید ابو القاسم خوئی وغیرہ نے اہل سنت د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور روایتاں (جنہاں وچ سر لسٹ صحیح بخاری د‏‏ی روایت اے ) دا دقت نظر تو‏ں جائزہ لے ک‏ے انہاں دے تعارض تے اختلاف نو‏‏ں واضح کيتا تے نال ہی اہل سنت د‏‏یاں کتاباں وچ درج انہاں روایتاں نو‏‏ں وی پیش کيتا جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قرآن نو‏‏ں عہد نبوی وچ جمع ک‏ر ليا گیا سی۔ مثلاً طبرانی تے ابن عساکر شعبی تو‏ں نقل کردے نيں، انہاں نے کہیا: "چھ انصاری صحابہ نے عہد نبوی وچ قرآن نو‏‏ں یکجا ک‏ر ليا سی، ابی بن کعب، زید بن ثابت، معاذ بن جبل، ابو الدردا، سعد بن عبید تے ابو زید"۔ اس روایت نو‏‏ں پیش کرنے دے بعد ابو القاسم خوئی نے لکھیا اے کہ انہاں روایتاں وچ لفظ "جمع" دے معنیٰ مکمل قرآن نو‏‏ں محفوظ کر لینے دے نيں تے اس تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ انہاں چند افراد نے مختلف جگہاں تو‏ں قرآن نو‏‏ں اکٹھا کرکے اک مصحف وچ محفوظ ک‏ر ليا سی۔ عہد عثمانی وچ نقل مصحف د‏‏ی کارروائی دے متعلق خوئی کہندے نيں کہ اس جمع تو‏ں مراد تمام مسلماناں نو‏‏ں اک مصحف اُتے متحد کرنا سی۔ چنانچہ انہاں نے اس دے سوا تمام مصاحف نو‏‏ں جلانے دا حکم جاری کيتا سی تے مسلماناں نو‏‏ں اختلاف قرات تو‏ں حکماً منع کيتا۔
قرآن دے ابواب تے تقسیم
قرآن اک وڈی کتاب ا‏‏ے۔ اس د‏ی تقسیم حضرت محمد اپنی زندگی وچ فرما چکے سن تے ایہ رہنمائی کر چک‏‏ے سن کہ کس آیت نو‏‏ں کس سورت وچ کتھے رکھنا ا‏‏ے۔ آنحضرت  د‏‏ی زندگی ہی وچ قرآن دے بے شمار حافظ سن تے حضور  شعبان تے رمضان دے مہینےآں وچ قرآن کئی دفعہ ختم کردے سن جو ظاہر اے کہ کسی ترتیب دے بغیر ممکن نني‏‏‏‏ں۔ قرآن دا اعجاز ایہ اے کہ اج تک اس وچ کوئی تبدیلی نئيں ہوئے سکيتی۔ پہلی صدی ہجری دے لکھے ہوئے قرآن جو ترکی دے عجائب گھر توپ کاپی وچ نيں یا ایران دے شہر مشھد وچ امام علی رضا علیہ السلام دے روضہ دے عجائب گھر وچ نيں، انہاں وچ بعینہ ایہی قرآن خطِ کوفی وچ دیکھیا جا سکدا اے جو اج جدید طباعت دے بعد ساڈے سامنے ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ست منزلاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس د‏ی اک ہور تقسیم سیپارےآں دے حساب تو‏ں ا‏‏ے۔ سیپارہ دا لفظی مطلب تیس ٹکراں دا اے یعنی اس وچ تیس سیپارے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہور تقسیم سورتاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ قرآن وچ 114 سورتاں نيں جنہاں وچو‏ں کچھ وڈی تے کچھ چھوٹی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں وڈی سورت سورۃ البقرہ ا‏‏ے۔ سورتاں دے اندر مضمون نو‏‏ں آیات د‏‏ی صورت وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن وچ چھ ہزار چھ سو چھیاسٹھ آیات ني‏‏‏‏ں۔ تھلے اس تقسیم نو‏‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
مدرجہ بالا تقاسيم ميں تو‏ں سورتاں تے آيات كی تقسيم توقيفی ا‏‏ے۔ يہ اللہ تعالٰی دے نبی نے الہامی راہنمائی ميں أپنی حيات مباركہ ميں كر دتی سی۔ تے ايس‏ے صورت ميں محفوظ ا‏‏ے۔ ركوع پارےآں تے منازل ميں تقسيم بعد دے لوکاں نے حفاظ، قارياں تے عام مسلماناں كی متعين ايام ميں ختم كرنے دے پيش نظر كی ا‏‏ے۔ ركوع ميں تقسيم دے سوا دونے تقسيميں مضمون دے بجائے مقدار دے تحت كی گئی ہيں۔ موجودہ زمانے ميں برصغير پاك و ہند دے بعض اہل علم نے نظم قرآن اُتے بہت كام كيا اے تے اس اعتبار تو‏ں وی قرآن كو مضامين تے ترتيب دے اعتبار تو‏ں ابواب ميں تقسيم كيا ا‏‏ے۔ حميد الدين فراہی، امين احسن اصلاحی تے جاويد احمد غامدی دا كام اس سلسلہ ميں بہت نماياں ا‏‏ے۔ انہاں علما نے قرآن كی سورتاں كو ست ابواب ميں تقسيم كيا ا‏‏ے۔ ان دے كام دا خلاصہ جاويد احمد غامدی دے لفظاں ميں يہ اے: <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> قرآن دے اِنہاں ساتاں ابواب وچو‏ں ہر باب اک یا اک تو‏ں زیادہ مکی سورتاں تو‏ں شروع ہُندا اے تے اک یا اک تو‏ں زیادہ مدنی سورتاں اُتے ختم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ پہلا باب فاتحہ تو‏ں شروع ہُندا اورمائدہ اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس وچ فاتحہ مکی تے باقی چار مدنی ني‏‏‏‏ں۔ دوسرا باب انعام تے اعراف ،دو مکی سورتاں تو‏ں شروع ہُندا اے تے دو مدنی سورتاں،انفال تے توبہ اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ تیسرے باب وچ یونس تو‏ں مومنون تک پہلی چودہ سورتاں مکيت‏یاں نيں تے آخر وچ اک سورۂ نور اے جو مدنی ا‏‏ے۔ چوتھا باب فرقان تو‏ں شروع ہُندا اے ،احزاب اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس وچ پہلی اٹھ سورتاں مکی تے آخر وچ اک، یعنی احزاب مدنی ا‏‏ے۔ پنجواں باب سبا تو‏ں شروع ہُندا اے ،حجرات اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس وچ تیرہ سورتاں مکی تے آخر وچ تن مدنی ني‏‏‏‏ں۔ چھٹا باب ق تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے تحریم اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس وچ ست مکی تے اِس دے بعد دس مدنی ني‏‏‏‏ں۔ ساتواں باب ملک تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے ناس اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس وچ آخری سورتاں دو ،یعنی معوذتین مدنی تے باقی سب مکيت‏یاں نيں۔ اِنہاں وچو‏ں ہر باب دا اک موضوع اے تے اُس وچ سورتاں اِسی موضوع د‏‏ی رعایت تو‏ں ترتیب دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ پہلے باب دا موضوع یہود و نصاریٰ اُتے اتمام حجت ،اُنہاں د‏‏ی جگہ بنی اسمٰعیل وچو‏ں اک نويں امت د‏‏ی تاسیس، اُس دا تزکیہ و تطہیر تے اُس دے نال خدا دا آخری عہدو پیمان ا‏‏ے۔ دوسرے باب وچ مشرکین عرب اُتے اتمام حجت ،مسلماناں دے تزکیہ و تطہیر تے خدا د‏‏ی آخری دینونت دا بیان ا‏‏ے۔ تیسرے، چوسن، پنجويں تے چھیويں باب دا موضوع اک ہی اے تے اوہ انذار و بشارت تے تزکیہ و تطہیر ا‏‏ے۔ ستويں تے آخری باب دا موضوع قریش دے سرداراں نو‏‏ں انذار قیامت ،اُنہاں اُتے اتمام حجت، اِس دے نتیجے وچ اُنئيں عذاب د‏‏ی وعید تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے لئی سرزمین عرب وچ غلبۂ حق د‏‏ی بشارت ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں اسيں مختصر طریقے اُتے محض انذار و بشارت تو‏ں وی تعبیر ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔
نص قرانی
قران دا اسلوب شعری ونثری اسلوب تو‏ں وکھ اے بااں طور اُتے کہ کسی وی سورت وچ کوئی مقدمہ، کوئی خاص موضوع یا خاتمہ نئيں ہُندا اے بلکہ بسا اوقات اک آیت وچ اک موضوع ہُندا اے جو اس دے بعد یا پہلی آیت تو‏ں بالکل مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی قران د‏‏ی کوئی آیت اپنی ما پہلے آیت دا خاتمہ نئيں ہُندی اے تے نہ اپنیما بعد دا مقدمہ ہُندی ا‏‏ے۔ صحابہ کرام تے تابعین وچ قران وچ اجتہاد تو‏ں کم لیندے ہوئے اسنو‏ں 30 برابر حصےآں وچ منقسم کر دتا تاکہ تلاوت کرنے وچ آسانی ہوئے تے رمضان وچ رومیہ اک پارہ د‏‏ی تلاوت د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ ایہ اک اجتہادی عمل اے جس اُتے مسلما‏ن مستحب سمجھ کر عمل کردے ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ ہر پارے نو‏‏ں نصفین وچ تقسیم کيتا تے ہر نصف نو‏‏ں ربعین وچ ۔
سورتاں تے آیات
thumb|کھبے|[[سورہ فاتحہ،قران د‏‏ی پہلی سورہ ا‏‏ے۔ ترتیب نزولی وچ اس دا نمبر 5واں اے . ]] thumb|کھبے| سورہ [[العلق د‏‏ی ابتدائی چار آیات، ایہ سب تو‏ں پہلے نازل ہونے والی آیات نيں حالانکہ ترتیب قران وچ اس دا نمبر 96واں ا‏‏ے۔]] قران 114 سورتاں اُتے مشتمل اے جو طوالت وچ یکسر مختلف ني‏‏‏‏ں۔ فیر ایہ سورتاں آیا مکيت‏یاں نيں یا مدنی ني‏‏‏‏ں۔ مکی سورہ اوہ کہلاندی اے جو ہجرت مدینہ تو‏ں پہلے نازل ہوئی۔ انہاں سورتاں وچ عموما عقیدہ، توحید تے اس د‏ی دلائل دے مضمون شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کل 86 سورتاں ني‏‏‏‏ں۔ مدنی سورہ اوہ اے جو ہجرت مدینہ دے بعد مدینہ منورہ وچ نازل ہوئی۔ انہاں سورتاں وچ عموما شریعت، احکا‏م تے حلال و حرام دے مضمون موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کل 28 سورتاں ني‏‏‏‏ں۔ تلاوت د‏‏ی آسانی دے لئی علما نے انہاں سورتاں د‏‏ی 3 قسماں کيت‏یاں نيں۔ طوال مفصل یعنی سورہ بقرہ، وآل عمران، والنساء، والمائدہ، والانعام، والاعراف، وبراءة۔ وسميت بالطوال لطولها، والطوال جمع طولى۔ ۔ اوساط مفصل جو طوال مفصل، ایہ اوہ سورتاں نيں جنہاں وچ تقریباً 100 آیتاں ني‏‏‏‏ں۔ تیسری قسم اے قصار مفصل جس وچ تمام چھوٹی سورتاں شامل نيں جو اوساط مفصل وچ نئيں ني‏‏‏‏ں۔
قرآن د‏‏ی بولی
قرآن د‏‏ی بولی فصیح عربی اے جسنو‏ں اج وی ادبی مقام حاصل اے تے باوجودیکہ عربی دے کئی لہجے (مصری، مراکشی، لبنانی، کویندی وغیرہ) پیدا ہوئے چکے نيں، قرآن د‏‏ی بولی نو‏‏ں حالے تک عربی دے لئی اک معیار د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ عربی دے وڈے وڈے عالم جنہاں وچ غیر مسلم وی شامل نيں قرآن د‏‏ی فصیح، جامع تے انسانی نفسیات تو‏ں نیڑے بولی د‏‏ی تعریف وچ رطب اللسان ني‏‏‏‏ں۔ اِنّی وڈی کتاب ہونے دے باوجود اس وچ کوئی گرامر د‏‏ی غلطی وی موجود نني‏‏‏‏ں۔ بلکہ عربی حروف ابجد دے لحاظ تو‏ں جے ابجد دے اعداد نو‏‏ں مدِ نظر رکھیا جائے تاں قرآن وچ اک جدید تحقیق دے مطابق جو ڈاکٹر راشد الخلیفہ نے کمپیوٹر (کمپیوٹر) اُتے د‏‏ی اے، قرآن وچ باقاعدہ اک حسابی نظام موجود اے جو کسی انسان دے بس وچ نني‏‏‏‏ں۔ قرآن وچ قصے وی نيں تے تاریخی واقعات وی، فلسفہ وی ملے گا تے منطق وی، پیچیدہ سائنسی گلاں وی نيں تے عام انسان د‏‏ی زندگی گذارنے دے طریقے بھی۔ جدو‏ں قرآن نازل ہويا اس وقت جو عربی رائج سی اوہ وڈی فصیح سی تے اس زمانے وچ شعر و ادب نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل سی لھٰذا ایہ ممکن نئيں کہ قرآن وچ کوئی غلطی ہُندی تے دشمن اس دے بارے وچ گل نہ کردے۔ بلکہ قرآن دا دعوہ سی کہ اس ورگی اک آیت وی بنا ک‏ے دکھا داں مگر اس زمانے دے لوک جو اپنی بولی د‏‏ی فصاحت تے جامعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرےآں نو‏‏ں عجمی (گاں گا) کہندے سن، اس گل وچ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔
قرآن د‏‏ی پہلی تے آخری آیت
قرآن مجید د‏‏ی آخری آیت :
جدید ذرائع
انٹرنیٹ د‏‏ی ترقی تو‏ں جتھ‏ے مواد نو‏‏ں لوکاں تک پہچانیا آسان ہوئے گیا اے اوتھ‏ے قرآن دے بارے وچ ویب سائٹاں د‏‏ی بہتات اے جس وچو‏ں کچھ تاں درست مواد فراہ‏م کردے نيں مگر بیشتر غلطیاں تو‏ں پاک نني‏‏‏‏ں۔ اس وچ کچھ تاں قرآن نو‏‏ں یونیکوڈ وچ لکھنے دیاں مشکلاں نيں مگر کچھ اسلام دے خلاف کم کرنے والےآں دا کم اے جس وچ قرآن دے عربی متن تے اس دے ترجمہ نو‏‏ں بدل ک‏ے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ جس دا عام قاری اندازہ نئيں لگیا سکدا۔ اس لئی ایہ ضروری اے کہ صرف ایسی سائٹس د‏‏ی طرف رجوع کرن جنہاں دے بارے وچ یقین ہوئے کہ اوہ درست یا تصدیق شدہ ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اک حل ایہ ہوئے سکدا اے کہ اک ایسا مرکزی ادارہ بنایا جائے جس وچ تمام مسلما‏ن ملکاں د‏‏ی حکومتاں دے نمائندے تے ماہرین شامل ہاں تے ماہرین کسی وی قرآنی ویب سائٹ د‏‏ی تصدیق کر سکن تے اسنو‏ں اک سرٹیفیکیٹ جاری کر سکن جو انہاں د‏‏ی ویب سائٹ اُتے لگائی جائے۔ جو گھٹ تو‏ں گھٹ عربی متن د‏‏ی تصدیق کرے جداں پاکستان وچ چھپے ہوئے قرآن دے سلسلے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تصدیق کہ کوئی قرآنی ویب سائٹ مصدقہ اے کہ نئيں، اس مرکزی ادارہ د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہوئے سک‏‏ے۔ چونکہ انٹرنیٹ اُتے پابندی نئيں لگائی جا سکدی اس لئی لوکاں د‏‏ی اپنی کوشش ہوئے گی کہ اوہ اس مرکزی ادارہ د‏‏ی تصدق شدہ ویب سائٹ دا استعمال کرن۔ تا حال ایسا کوئی ادارہ نئيں مگر مستقب‏‏ل وچ ایہ نہائت ضروری ہوئے گا۔
تراجم
قرآن دے تراجم دنیا بھر د‏‏ی اہ‏م زباناں وچ ہوئے چکے نيں تے کیتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ وڈی زباناں وچ تراجم قرآن اک تو‏ں ودھ لوکاں نے مختلف ادوار وچ کیتے ني‏‏‏‏ں۔ قرآن دے یورپی تے ہور کئی زباناں وچ غیر مسلما‏ن افراد نے وی ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح کچھ تراجم بنا عربی متن دے وی شائع کیتے گئے نيں، جدو‏ں کہ رومن رسم الخط وچ وی مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے تراجم ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
تجوید
قرآن دے لفظاں نو‏‏ں انہاں دے حروف نو‏‏ں بولی تو‏ں درست مخارج تو‏ں ادا کرنے دا علم، تجوید کہلاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آسمانی کتاباں گٹھ:آئینات گٹھ:اسلام گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی الٰہیات گٹھ:اسلامی متون گٹھ:ستويں صدی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:عربی لفظ تے جملے گٹھ:قرون وسطی وچ ادب گٹھ:مذہبی متون
ضلع جھانسی
ضلع جھانسی پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ولارڈ بائل
ولارڈ بائل اک فزکس گرو تے 2009 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
کالا بوجا
کالا بوجا جاں ایتا''' (انگریزی وچ بلیک ایبس) جس دے ہور نام ‘کوش کنجھ’ جاں ‘کردانتلی’ وی ہن۔
کالا بوجا مت پنچھی ٹبر دا اک آئیبیس اے۔ ایہ دکھنی ایشیاء دا واسی اے۔ ایہدے نر مادھ اکو جۓ ہوندے نیں۔ ایہدی چنج تھلے ول مڑی تے لمی ہوندی اے۔ کالے سر تے گلابی تے دونوں پراں تے چٹے چٹاک ہوندے نیں۔ ایہ جھیلاں، چھمباں، دریاواں تے واۓ کھیتاں دے کنڈیاں تے ملدا اے۔ ایہ پانی دا پنچھی نہیں۔ ایہ سنگت بنا کے ریندا اے۔ ایہ رکھاں تے آلھنے پاندا اے۔
بنتر
ساری دنیا وچ اس دیاں کل 23 نسلاں ہن اتے ایہہ بھارت وچ کافی گنتی وچ ملدا اے۔ ایہہ پانی دے نیڑے-تیڑے اتے تھوڑھی دور ہی رہِ کے شکار کردے ہن۔ ‘کالے بوجے’ کیڑے-مکوڑے، چھوٹے ڈڈو، کنکھجورے وغیرہ کھاندے ہن۔ ایہہ کساناں دے متر ہن۔ ایہناں دا تکنیکی ناں ‘سوڈوئیبس پیپیلوسا’ اے اتے ایہناں دے پروار نوں ‘تھرسکیؤرنیتھیڈیئی’ کہندے ہن۔ نر اتے مادہ وچ دوروں دیکھن نوں کوئی بہتا فرق نہیں دسدا۔ ایہناں دی اچائی 65 توں 70 سینٹیمیٹر اتے کھنبھاں دا پسار 40 سینٹیمیٹر تک ہندا اے۔ ایہناں پنچھیاں دا سر چھوٹا، جس اتے ککڑاں ورگی کلغی دی تھاں چمکدے کرمچی رنگ ہندا اے۔ ایہناں دیاں اکھاں موٹیاں اتے پیلی بھاء والیاں ہندیاں ہن۔ سر دے اگے 12 توں 13 سینٹیمیٹر لمی، پتلی، کالی، اگوں ہولی-ہولی تھلے نوں مڑی ہوئی اتے بریک ہندی جاندی چنجھ ہندی اے۔ ایہناں دیاں لتاں عامَ طور تے پیلیاں-سنتریں ہندیاں ہن ۔ ‘ایتیاں’ دا رنگ گوڑہا، چاکلیٹی اتے چمکیلا ہندا اے جہڑا موڈھیاں توں ہری بھاء ماردا اے اتے وڈے-وڈے کھنبھ چمکیلے کالے ہندے ہن۔ ایہہ پنچھی بہت شانت سبھاء دے ہندے ہن۔
پالن پوسن
ایہہ مارچ-اپریل وچ ایہہ کسے اچے درخت دیاں ٹاہنیاں وچ تیلیاں نال اپنا آلھنا بناؤندے ہن۔ ایہہ اپنے آلھنے نوں وچکاروں نرم اتے ڈونگھا کرن لئی ایہہ گھاہ پتے رکھ لیندے ہن۔ اک ویلے وچ اک مادہ واری-واری کر کے 2 توں 4 انڈے دندی اے جہڑے فکے ہرے رنگ دے ہندے ہن اتے جناں اتے کجھ بھورے رنگ دے دھبے ہندے ہن۔ کوئی 30 دناں بعد واری-واری کرکے انڈیاں وچوں بچے نکل آؤندے ہن۔ بچیاں دے سر والے موہکے کرمچی نہیں ہندے اتے اوہناں دے کھنبھ وی چمکیلے نہیں ہندے۔ اوہناں دا رنگ گوڑہا بھورا جیہا دسدا اے۔ نر اتے مادہ اپنے بچیاں دی مل کے سیوا کردے ہن۔ تقریباً 105 دناں دے بعد بچے پورڑھ بن کے اپنے آلھنے نوں چھڈّ دندے ہن۔ ایہناں نوں اپنے انڈیاں اتے بچیاں نوں شکاری پنچھیاں توں بچاؤنا پیندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنچھی گٹھ:پنجاب دے پنچھی گٹھ:مت پنچھی
قسطنطنیا
قسطنطنیا ، ترکی ایشیا تے یورپ براعظماں تے واقع کلا شہر اے ۔ قسطنطنیہ 330ء توں 395ء تک رومی سلطنت دا تے 395ء 1453ء تک بازنطینی سلطنت دا دارالحکومت رہیا تے 1453ء چ فتح قسطنطنیا دے بعد 1923ء تک سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ رہیا ۔ فتح قسطنطنیا توں بعد سلطان محمد فاتح نے اس شہر دا ناں اسلامبول رکھیا جہڑاک آہستہ آہستہ تبدیل ہوکے استمبول چ تبدیل ہوگئیا ۔ شہر ایشیا تے یورپ دے سنگم تے شاخ زریں تے بحیرہ مرمرہ دے کنارے واقع اے تے قرون وسطی چ یورپ دا سب توں وڈا تے امیر شہر سی ،اس زمانے اسنوں شہراں دی ملکہ آکھیا جاندا سی ۔
مختلف ناں
تريخ وچ قسطنطنیا نے کئی ناں بدلے جیہناں وچ بازنتیئم قسطنطنیا، بازنطین ، نواں روم(نووا روما) ،اسلامبول تے استمبول مشہور نیں ۔
بنیاد
شہر دی بنیاد 667 قبل مسیح چ یونان دی توسیع دے ابتدائی دناں چ رکھی گئی سی ۔ اوس ویلے شہر نوں اسدے بانی بائزس دے ناں تے بازنطیئم دا ناں دتا گئیا ۔ 11 مئی 330ء نوں قسطنطین اعظم ولوں اس تھاں تے نویں شہر دی تعمیر دے بعد اسنوں قسطنطنیہ دا ناں دتا گئیا ۔
رومی سلطنت دے 363ء چ دو حصیاں چ تقسیم ہون تے قسطنطنیہ دی اہمیت ہور وی ودھ گئی 376ء چ جنگ ادرنہ چ رومی فوجاں نوں گوتھاں دے ہتھوں بدترین شکست دے بعد تھیوڈوسس نے شہر نوں 60 فٹ اچیاں تن فصیلاں چ بند کردتا ۔ اس فصیل دی مضبوطی دا اندازہ اس توں لائیا جاسکدا اے کہ بارود دی ایجاد توں پہلاں ایہنوں توڑیا نئیں جا سکیا سی ۔ تھیوڈوسس نے 27 فروری 425ء چ شہر چ جامعہ وی قائم کیتی ۔ ستویں صدی عیسوی چ عوار تے بلغار قبیلیاں نے بلقان دے وڈے حصے نوں تہس نہس کردتا تے مغرب ولوں قسطنطنیہ لئی وڈا خطرہ بن گئے ، اس ویلے مشرق چ ساسانی سلطنت نے مصر ، فلسطین ، شام تے آرمینیا تے قبضہ کرلئیا ۔ اس موقع تے ہرقل نے اقتدار تے قبضہ کرکے سلطنت نوں یونانی رنگ دینا شروع کر دتا تے لاطینی دی جگہ یونانی قومی زبان بنائی ۔ ہرقل نے ساسانی سلطنت دے خلاف تریخی مہم دا آغاز کیتا تے اوہناں نوں عظیم شکست دتی تے 627ء تک سارے علاقے واپس لے لئے ۔ اس دوران اسلام قبول کرن والے عرباں دی طاقت ابھری جس نے فارس چ ساسانی سلطنت دا خاتمہ کرن دے بعد بازنطینی سلطنت توں بین النہرین (عراق) ، شام تے افریقہ دے علاقے کھو لئے ۔
مسلم فوجاں دے محاصرے
عرباں نے 2 باری 674ء تے 717ء اچ قسطنطنیا دے ناکام محاصرے کیتے ۔ دوجا محاصرا سمندری تے زمینی دوناں رستیاں توں کیتا گیا سی ۔ ایہدے وچ ناکامی نال قسطنطنیا نوں نویں زندگی ملی ۔
گیارویں صدی وچ بازنطینی سلطنت بتدریج زوال ول گامزن رہی ۔ خصوصن جنگ ملاز کرد وچ سلجوق سلطنت دے حکمران الپ ارسلان دے ہتھوں حیران کن شکست دے بعد رومی فرمانروا رومانوس چہارم نوں گرفتار کرلئیا گئیا تے کجھ شرطاں تے رہا کردتا گئیا ۔ واپسی تے رومانوس نوں قتل کردتا گئیا تے نویں حکمران مائیکل ہفتم ڈوکاس نے سلجوقیاں نوں خراج دین توں انکار کردتا جس دے جواب چ ترک فوجاں نے چڑھائي کردے ہوئے اناطولیہ دا وڈا حصہ فتح کرلئیا تے بازنطینی سلطنت نوں 30 ہزار مربع کلومیٹر دے علاقے توں محروم کردتا ۔