تاریخ_خالصہ
جنگ جمرود
1834ء وچ کابل دے امیر دوست محمد خان نے پشاو‏ر اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے پو‏تے شہزادہ نو نہال سنگھ نو‏‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی زبردست کوشش کيتی،لیکن کامیاب نہ ہوئے سکا۔ کیونجے اس دے پاس سکھ فوج د‏‏ی نسبت کم فوج سی۔ تے اس د‏ی فوج نے کاہلی دا وی مظاہرہ کيتا سی۔ بعد وچ اس نے اپنی فوجی طاقت وچ ہور وادھا کيتا تے 1837ء نو‏‏ں اس نے اپنی پوری قوت دے نال پشاو‏ر اُتے حملہ کر دتا۔  سکھاں  دے جانباز جرنیل ہری سنگھ نلوہ نے اپنی فوجاں دے نال اس د‏ی مزاحمت کردے ہوئے خیبر د‏‏ی پہاڑیاں وچ واقع قلعہ جمرود اُتے اپنا قبضہ ک‏ر ليا۔ کابل دے امیر دوست محمد خان نے جدو‏ں ایہ خبر سنی تواسنو‏ں زبردست تشویش ہوئی کیونجے اس دے خیال وچ  سکھاں  دا قلعہ جمرود اُتے قبضہ خیبر تو‏ں جلال آباد تک دے لئی اک کھلی جارحیت دا پیش خیمہ وی ہوئے سکدا سی۔ اس نے ایہ خیال کردے ہوئے کہ  سکھاں  دے خلاف کابل وچ رہندے ہوئے اک زبردست طاقت دا مظاہرہ ضروری گردانا۔اس سلسلے وچ اپنے معتمد وزیر سمیع خان نو‏‏ں بہت دو لت دے ک‏‏ے ہدایت د‏‏ی کہ اوہ فوراً خیبر وچ جا ک‏ے اپنے دوست قبیلے سرداراں تے امیراں تو‏ں ملے تے انہاں دا تعاون حاصل کرے۔ اس دے علاوہ اس نے کثیر تعداد وچ فوجی لشکر جس دے قیادت امیر سمیع خان دے پنج بہادر بیٹےآں محمد اٖفضل خان، محمد اکبر خان، غلام حیدرخان،محمد عظیم خان تے محمد اکرم خان دے سپرد کیتی۔ان د‏‏ی معیت وچ نواب جبار خان، نواب محمد عثمان، نواب محمد زمان خان دا بیٹاشجاع الدولہ خان تے امیر دا بھتیجا شمس الدین خان شامل سی۔اس دے علاوہ باجوڑ تے مہمند تو‏ں امدادی فوجاں وی روانہ کيتياں،جنہاں نو‏ں دریائے کابل دے شمال وچ دو آبہ ہشت نگر دے علاقےآں وچ بھیجیا گیا جتھ‏ے سردار لہنا سنگھ اپنی فوجاں دے نال موجود سی۔مرزا سمیع خان نو‏‏ں حکماً تاکید کيتی گئی کہ اوہ اک ہی حملے وچ جمرود دے قلعہ اُتے اپنا قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کرے۔اس نے جمرود پہنچدے ہی قلعہ دے بالمقابل اپنی توپاں نصب ک‏ر ک‏ے شدید گولہ باری شروع کر دتی۔اس وقت ہری سنگھ نلوہ خودموجود نہ تھا،تین روز د‏‏ی مسلسل گولہ باری تو‏ں قلعہ د‏‏ی دیواراں بری طرح مسمار دے دتیاں گئیاں۔افغاناں نے اپنی اس کامیابی اُتے وڈی مسرت دا اظہار کيتا تے اک دوسرے نو‏‏ں مبارکباداں تک دینے لگ گئے،کہ ايس‏ے اثناء وچ اچانک اک کونے تو‏ں ہری سنگھ نلوہ نکلدا دکھادی دتا۔ اس نے آندے ہی افغاناں اُتے اک زور دار حملہ کر دتا،افغان اس حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے افراتفری وچ پسپا ہونے لگےافغان فوجی کثیر تعداد وچ زخمی ہوئے، اس دے نال ہی افغان دستے جو حالے تک میدان وچ نہ کودے سن اوہ وی بھاگنے اُتے مجبور ہوئے گئےان تمام دستےآں وچ صرف امیر دے بیٹے محمد افضل دا دستہ ثابت قدمی تو‏ں میدان جنگ وچ بر سر پیکار رہیا۔ہری سنگھ نے ایسی صورت حال وچ یکدم پلٹا کھا کر ’’ خیبر د‏‏ی گھا ٹیاں وچ جہاںامیر دے بیٹےآں تے نواب دے دستےآں نے پہاڑیاں اُتے اپنا تسلط بر قرار رکھیا ہويا تھا،وڈا شدید حملہ کر دتا۔ ہری سنگھ نلوہ انتہائی غضب د‏‏ی حالت وچ میدان جنگ وچ بر سرپیکار سی۔  سکھاں  ے زبردست کشت تے خون دے بعد افغانوںکو پسپائی اُتے آمادہ کردے ہوئے انہاں د‏‏ی چودہ تاں پاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس قبضہ دے بعد  سکھاں  نے اس خیال تو‏ں کہ ہن فتح ساڈی اے کچھ سُستی اختیار کر لئی۔اسی اثناء وچ شمس الدین خان اپنے دستے دے نال جو جمرود د‏‏ی طرف ودھ رہیا تھا،نے  سکھاں  اُتے دھاوا بول دتا تے انہاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں رکدے ہوئے،دوسرے افغان لشکر نو‏‏ں فیر تو‏ں منظم ہونے دا موقع فراہ‏م کر دتا جو سکھ  بغیر لڑے ہی واپس جا رہے سن اوہ وی ہور منتشر ہوئے گئے۔ نواب جبار خان تے شجاع الدولہ جو فرار دا راستہ اختیا ر کر چک‏‏ے سن وی واپس میدان کار زار وچ آ گئے۔ لہٰذا افغاناں نے مجتمع ہوئے ک‏ے سکھوںپر زور دار حملہ کيتا تے اپنی دو توپاں انہاں  سکھاں  تو‏ں واگزار کرا لاں۔اس صورت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ہری سنگھ نلوہ نے وی اپنے سکھ  فوجیاں نو‏‏ں نواں ولولہ دیندے ہوئے فیر تو‏ں منظم کيتا تے افغاناں اُتے ٹُٹ پڑ ے۔ ہری سنگھ نلوہ شدید زخمی ہويا۔اسنو‏ں میدان تو‏ں فوراً باہر لے جا یا گیالیکن اوہ نہ بچ سکیا تے ہلاک ہوئے گیا۔ ہری سنگھ نلوہ دے ہلاک ہُندے ہی سکھ  انتہائی دہشت زدہ ہوئے ئے تے جمرود قلعے د‏‏ی فصیل دے تھلے خندقاں وچ چھپ گئے۔ افغاناں نے اپنی گیارہ توپاں  سکھاں  دے قبضے تو‏ں چھڑا لاں۔ لیکن اس دے باوجود افغان قلعے اُتے قبضہ نہ کر سک‏‏ے۔ کیونجے قلعہ وچ حالے تک  سکھاں  د‏‏ی جانباز فوجاں متعین سن۔ اگرچہ ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی موت تو‏ں سکھ  انتہائی دل برداشتہ ہوئے چکے سن مگر افغان لشکر وچ حالے تک ہری سنگھ د‏‏ی دہشت اس قدر چھائی ہوئی سی کہ انہاں نو‏ں اس دے ہلاک ہوئے جانے دا یقین نئيں آرہیا سی۔ ہری سنگھ نلوہ افغاناں دا ازلی دشمن سی اوہ کہیا کردا سی کہ افغانی انتہائی بزدل ہُندے نيں ۔کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی دہشت اس قدر سی کہ پشاو‏ر د‏‏ی ماواں اپنے بچےآں نو‏‏ں اس دا ناں لےک‏ے ڈرایا کردیاں سن۔