cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اموی سلطنت دی تریخ
مسلم بن عقیل تے ہانی دا قتل
اس حالت وچ مسلم بن عقیل اوتھ‏ے تو‏ں بھجے تے اہلِ کوفہ وچو‏ں کسی شخص دے گھر وچ پناہ گزيں ہوئے، عبیداللہ بن زیاد نے عمروبن جریر مخرومی نوں ان د‏‏ی گرفتاری دے لیئے بھیجیا، مسلم بن عقیل نے کوئی  مفر نہ دیکھ کرتلوار کھینچی؛ لیکن عمروبن جریر نے کہیا کہ آپ اپنی جان ناحق کیو‏ں ضائع کردے نيں، آپ اپنے آپ نوں میرے سپرد  کرداں، وچ اپنی ذمہ داری   اُتے آپ نوں امیرعبیداللہ بن زیاد دے پاس لیئے چلدا ہاں تے وعدہ کردا ہاں کہ اس تو‏ں آپ د‏‏ی جان بحشی کراداں گا، مسلم بن عقیل نے تلوار ہتھ تو‏ں رکھ کراپنا ہتھ اُس دے ہتھ وچ دے دتا، اوہ مسلم نوں عبیداللہ دے پاس لے گیا، عبیداللہ نے مسلم نوں بھی ايس‏ے کمرہ وچ قید کردتا، جس وچ ہانی بن عروہ پہلے تو‏ں قید سن ؛ اگلے روز بیعت کرنے والےآں وچو‏ں دس ہزار آدمی جمع ہوئے تے عبیداللہ بن زیاد دے مکان نوں جاکرگھیرلیا تے مسلم وہانی دونے د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا کہ اگررضامندی تو‏ں دونے نوں رہیا کردو توبہت چنگا اے، نئيں توہم زبردستی کھو کرلے جاواں گے، عبیداللہ بن زیاد نے اپنے آدمیاں نوں حکم دیاکہ چھت   اُتے لے جاک‏ے مسلم تے ہانی دونے نوں ان لوکاں دے سامنے قتل کردو؛ چنانچہ دونے نوں قتل کردتا گیا، ایہ دیکھ کرسب دے سب منتشر ہوگئے؛ گویا اوہ انہاں دونے نوں قتل ہی کرانے آئے سن، عبیداللہ نے حکم دتا کہ محل دا دروازہ کھول داں تے انہاں دونے دے جسماں نوں دار   اُتے لٹکاداں تے سراں نوں یزید دے پاس دمشق  وچ لے جاواں، یزید نے عبیداللہ نوں لکھیا کہ امام حسین مکہ  تو‏ں روانہ ہوچکے نيں تے بہت جلد کوفہ  پہنچنے والے نيں تسيں اچھی طرح اپنی حفاظت کرو تے فوجاں متعین کردو کہ اوہ امام حسین نوں پہلے ہی راستہ وچ روک داں تے کوفہ  تک نہ پہنچنے دتیاں
امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی مکہ تو‏ں روانگی
حضرت امام حسین علیہ السلام نے مکہ تو‏ں روانگی د‏‏ی تیاری کی، جدو‏ں سامان سفر درست ہوگیا تے مکہ  وچ ایہ خبر مشہور ہوئی کہ حسین بن علی رضی اللہ عنہما کوفہ  نوں جانے والے نيں توامام حسین رضی اللہ عنہ نال محبت وہمدردی رکھنے والےآں نے آآک‏ے اُنہاں نوں اس ارادے تو‏ں باز رکھنا چاہیا تے سمجھایا کہ آپ دا کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ ہونا خطرہ تو‏ں خالی نئيں، اوّل عبدالرحمن بن حاردث نے آکرعرض کيتا کہ آپ کوفہ  دا عزم ترک کرداں؛ کیونجے اوتھ‏ے عبیداللہ بن زیاد حاکم عراق  موجود اے، کوفہ  والے لالچی لوک نيں، بہت ممکن اے کہ جنہاں لوکاں نے بلايا اے اوہی آپ دے خلاف لڑنے دے لیئے میدان وچ نکلاں، حضرت عبداللہ بن عمر نے آک‏ے کہیا کہ تسيں بیعت لینے  تے امارت حاصل کرنے دے لئی باہر نہ جاؤ،  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نوں خدائے تعالیٰ نے دنیا وآخرت وچو‏ں اک دے اختیار کرنے د‏‏ی آزادی دتی سی، آپ نے آخرت نوں اختیار کيتا، تسيں وی خاندانِ نبوت وچو‏ں ہو، دنیا د‏‏ی طلب نہ کرو، اپنے دامن نوں دنیا د‏‏ی آلائش تو‏ں آلودہ نہ ہونے دو۔
یہ نصیحت کرکے عبداللہ بن عمرروپئے، امام حسین وی روپئے؛ مگرانھاں نے عبداللہ بن عمر د‏‏ی رائے  اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کيتا، مجبوراً عبداللہ بن عمر رخصت ہوک‏ے چلے گئے؛ پھرعبداللہ بن عباس نے کہیا کہ مکہ  نہ چھڈو تے خانہ خدا تو‏ں دوری اختیار نہ کرو، تواڈے والد محترم نے مکہ  تے مدینہ  نوں چھڈ کررکوفہ  نوں ترجیح دتی سی؛ مگرتم نے دیکھیا کہ انہاں دے ساھت کوفہ  والےآں نے کس قسم دا سلوک کيتا؛ ایتھ‏ے تک کہ انہاں نوں شہید ہی کرکے چھڈیا، تواڈے بھائی حسن نوں بھی نوں فیاں نے لُٹیا، قتل کرنا چاہیا، آخرزہردے ک‏ے مارہی ڈالیا، ہن تسيں نوں ان   اُتے ہرگز اعتبار نہ کرنا چاہیے، نہ انہاں د‏‏ی بیعت   اُتے  تے  قسم دا کوئی  بھروسہ اے، نہ انہاں دے خطوط تے پیغامات قابل اعتماد نيں، ابن عباس رضی اللہ عنہ سن کر حضرت حسین نے فرمایا کہ آپ جوکچھ فرماندے نيں سب درست اے ؛ لیکن مسلم بن عقیل دا خط آگیا اے، بارہ ہزار آدمی اس دے ہتھ اُتے بیعت کرچکے نيں تے اس تو‏ں پہلے شرفائے کوفہ  دے ڈیڑھ سوخطوط میرے پاس آچکے نيں، ہن کوئی  خطرے د‏‏ی گل نئيں اے، میرا اوتھ‏ے جانا ہی مناسب اے، عبداللہ بن عباس نے ایہ جواب سن کرکہیا کہ چنگا گھٹ تو‏ں گھٹ اس ذوالحجہ دے مہینے نوں ختم تے نويں سال نوں شروع ہولینے دو؛ پھرعزمِ سفر کرنا، ہن حج دے دن آگئے نيں سارے جہان دے لوک دور دور تو‏ں مکہ  وچ آرہے نيں تے تسيں مکہ  چھڈ کرباہر جارہے ہو، محض اس لیئے کہ دنیا تے دنیادارےآں   اُتے تم نوں حکومت حاصل ہوئے تے متاعِ دنیا تواڈے قبضہ وچ آئے، مناسب ایہ اے کہ تسيں وی حج وچ شریک ہوئے تے لوکاں نوں حج تو‏ں فارغ ہوک‏ے واپس ہولینے دو؛ پھراگرضروری ہی سمجھدے ہوتو روانہ ہوجاؤ، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ ایہ معاملہ ایسا اے کہ ہن وچ تاخیر نئيں کرسکدا، مجھ نوں فوراً روانہ ہی ہوجانا چاہیے۔
حضرت عبداللہ بن عباس نے کہیا کہ چنگا اگرتم میرا کہنا نئيں مندے ہوئے گھٹ تو‏ں گھٹ عورتاں تے بچےآں نوں تونال نہ لیجاؤ؛ کیونجے کوفہ والےآں دا کوئی  اعتبار نئيں اے، بارہ ہزار شخص جدو‏ں کہ تواڈی خلافت دے لیئے بیعت کرچکے نيں توان دا فرض سی کہ اوہ اوّل یزید دے عامل نوں کوفہ  تو‏ں کڈ دیندے، خزانہ   اُتے قبضہ کردے تے پھرآپ نوں بلاندے؛ لیکن موجودہ صورت وچ تویہ معلوم ہُندا اے کہ یزید دے عامل یعنی کوفہ  دے حاکم دے خلاف اوہ کچھ نئيں کرسکدے، جدو‏ں کہ انہاں دے پاس خزانہ وی نئيں تے عامل نوں کڈ دینے د‏‏ی جرأت وی نئيں تویقیناً کوفہ  دا عامل انہاں نوں خوف دلیا ک‏ے تے لالچ دے کراپنے حسب منشاء جدو‏ں چاہے گا استعمال کرسک‏‏ے گا تے ہوسکدا اے کہ ایہی لوک جوآپ نوں بلارہے نيں آپ تو‏ں لڑنے دے لیئے یزید د‏‏ی طرف تو‏ں میدان وچ آئیاں، انہاں حالات   اُتے غور کرنے تو‏ں آپ د‏‏ی جان دا خطرہ نظر آندا اے ؛ اگرعورتاں تے بچے وی آپ دے نال ہوئے توجس طرح عثمان غنی اپنے اہل وعیال دے روبروقتل کیتے گئے؛ ايس‏ے طرح آپ دے اہل وعیال نوں بھی آپ دا قتل ہونا دیکھنا پئے گا تے دشمن دے ہتھ وچ گرفتار ہوک‏ے لونڈی غلام بننے دا اندیشہ رہے گا، جدو‏ں امام حسین رضی اللہ عنہ نے عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنہ د‏‏ی اس گل نوں بھی نہ منیا توانھاں نے کہیا کہ اگرامارت وخلافت دا ایسا ہی شوق اے توآپ اوّل یمن دے ملک وچ جاواں اوتھ‏ے آپ دے بوہت سارے ہمدرد وی موجود نيں اوتھ‏ے پہاڑی سلسلہ وی حفاظت کےلیئے خوب کم آسکدا اے، حجاز د‏‏ی حکومت وی اگرآپ چاہن تووڈی آسانی تو‏ں آپ نوں مل سکدی اے، آخر عبداللہ بن عباس مجبور ہوک‏ے رہ گئے تے حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے انہاں دے کسی مشورہ نوں بھی نہ منیا، اس دے بعد حضرت عبداللہ بن زبیر آئے تے انھاں نے امام حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں کہیا کہ آپ ہرگز کوفہ  دا عزم نہ فرماواں، آپ د‏‏ی روانگی دے عزم دا حال جدو‏ں تو‏ں مکہ  وچ مشہور ہويا اے، وچ بعض شخصاں تو‏ں ایہ وی سن رہیا ہاں کہ عبداللہ بن زبیر ہن حسین بن علی دے چلے جانے تو‏ں بہت خوش ہوئے گا؛ کیونجے مکہ  وچ اس دا وکئی رقیب باقی نہ رہے گا؛ لہٰذا وچ انہاں بدگمان لوکاں نوں جھوٹھا ثابت کرنے دے لیئے آپ تو‏ں نہایت خلوص دے نال عرض کردا ہاں کہ آپ مکہ  د‏‏ی حکومت قبول فرماواں تے اپنا ہتھ بڑھاواں؛ تاکہ وچ آپ دے ہتھ   اُتے بیعت کراں تے آپ دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ شمشیر زنی دے لیئے میدان وچ نکلاں، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ وچ ہن اطلاع دے چکيا تے روانگی دا عزمِ مصمم کرچکيا ہاں کسی طرح رُک نئيں سکدا۔
آخر ۳/ماہ ذوالحجہ سنہ۶۰ھ بروز دوشنبہ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ مکہ تو‏ں معہ اہل وخاندان روانہ ہوئے ايس‏ے تریخ یعنی بروز دوشنبہ بتاریخ۳/ذوالحجہ کوفہ  وچ مسلم بن عقیل قتل کیتے گئے، امام حسین جدو‏ں مکہ  تو‏ں روانہ ہونے لگے توعمروبن سعد بن العاص تے بعض دوسرے اہلِ مکہ  نے آک‏ے انہاں نوں روکنا چاہیا تے کہیا کہ اگرآپ اوداں نئيں مندے نيں توہم آپ نوں زبردستی روکاں گے تے آپ دا مقابلہ کرن گے، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ جوکچھ تسيں تو‏ں ہوسک‏‏ے کرگذرو تے لڑائی دا ارمان وی کڈ لو، ایہ سن کرسب لوک انہاں دے سامنے تو‏ں ہٹ گئے تے اوہ روانہ ہوئے، رخصت کردے وقت عبداللہ بن عباس نے کہیا کہ وچ اس وقت تواڈے اونٹھ دے اگے لیٹ جاندا کہ اوہ مجھ نوں بغیر کچلے ہوئے اگے نہ ودھ سک‏‏ے؛ لیکن وچ جاندا ہاں کہ تسيں پھربھی نہ رکوگے تے عزیمتِ کوفہ  تو‏ں باز نہ رہوگے، آخر آپ مکہ  تو‏ں روانہ ہوئے، مقامِ تیغمہ وچ اک قافلا ملیا جویزید دے پاس عامل یمن د‏‏ی طرف تو‏ں تحائف لیئے جارہیا سی، آپ نے اس قافلہ نوں گرفتار کرلیا تے کچھ سامان اس قافلہ تو‏ں لےکر اگے روانہ ہوئے، مکہ  تے کوفہ  دے درمیان مقامِ چفاح وچ عربی دے مشہور شاعر فرزدق نال ملاقات ہوئی جوکوفہ  تو‏ں آرہیا سی، فرزدق جدو‏ں کوفہ  تو‏ں چلا سی تواس وقت تک عبیداللہ بن زیاد کوفہ  وچ داخل نہ ہويا سی، امام حسین نے فرزدق تو‏ں کوفہ  تے نوں فیاں دا حال پُچھیا تواس نے کہیا کہ اہلِ کوفہ  توآپ دے نال نيں؛ لیکن انہاں د‏‏ی تلواراں آپ د‏‏ی حمایت وچ علم نئيں ہوسکتاں، کچھ دور اگے ودھے سن کہ عبداللہ بن جعفر دا خط جوانھاں نے مدینے تو‏ں اپنے بیٹےآں عون تے محمد دے ہتھ روانہ کيتا سی پہنچیا، عبداللہ بن جعفر نے لکھیا سی کہ وچ آپ نوں خدا دا واسطہ دے کرعرض کردا ہاں کہ کوفہ  دے ارادے تو‏ں باز رہیے تے مدینہ  وچ آجائیے، مجھ نوں اندیشہ اے کہ آپ قتل نہ ہوجاواں، برائے خدا آپ اس معاملہ وچ جلدی نہ کرن، نال ہی مدینہ  دے والی دا خط وی انھاں قاصداں نے دتا، جس وچ لکھیا سی کہ آپ مدینہ  وچ آکررہنا چاہن توآپ نوں امان اے ؛ مگرامام حسین رضی اللہ عنہ نے واپسی تو‏ں قطعاً انکار کيتا، محمد تے عون نوں بھی اپنے ہمراہ لے لیا تے اپنے دلیلِ راہ تو‏ں جوبصرہ  دا اک شخص سی کہیا کہ جس قدر جلد ممکن ہوہم نوں کوفہ  وچ پہنچاؤ؛ تاکہ اسيں عبیداللہ بن زیاد دے پہنچنے تو‏ں پہلے کوفہ  وچ داخل ہوجاواں، اوتھ‏ے لوک ساڈے سخت منتظر ہون گے، اتفاقاً ايس‏ے روز عبیداللہ بن زیاد دے پاس یزید دا خط پہنچیا تھاکہ اپنی حفاظت کرو تے چونکہ امام حسین مکہ  تو‏ں روانہ ہوچکے ہون گے؛ لہٰذا ہراک راستے   اُتے فوجاں متعین کردو کہ انہاں نوں کوفہ  تک نہ پہنچنے دتا جائے۔
امام حسین رضی اللہ عنہ اپنے دل وچ ایہ خیال کردے ہوئے جارہے سن کہ مسلم بن عقیل دے ہتھ  اُتے ہرروز لوک بیعت کردے ہون گے تے ہن جماعت بہت زیادہ ہوچک‏ی ہوئے گی؛ لیکن کوفہ  وچ عبیداللہ بن زیاد انہاں د‏‏ی گرفتاری یاقتل دے لیئے فوجاں نامزد کررہیا سی تے چند منزلاں طے کرنے دے بعد عبداللہ بن مطیع نال ملاقات ہوئی؛ انھاں نے حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دے ارادے تو‏ں واقف ہوک‏ے نہایت اصرار دے نال روکیا تے مکہ  د‏‏ی طرف واپس چلنے دے لیئے قسماں دلاواں؛ پھران نوں سمجھایا کہ آپ عراق یاں دے فریب وچ نہ آئیاں؛ اگرآپ بنوامیہ تو‏ں خلافت چھیننے د‏‏ی نوں شش کرن گے تووہ آپ نوں ضرور قتل کردین گے تے ہراک ہاشمی ہراک عرب تے ہراک مسلما‏ن دے قتل   اُتے دلیر ہوجاواں گے، آپ اپنے آپ نوں ہلاکت وچ ڈال کراسلام عرب تے قریش د‏‏ی حرمت نوں نہ مٹاواں؛ مگرامام حسین رضی اللہ عنہ   اُتے ان د‏‏ی گل دا کوئی  اثر نہ ہويا تے اوہ بدستور کوفہ  د‏‏ی جانب گرم سفر رہ‏ے، مقامِ عاجر تو‏ں آپ نے قیس بن مسہر دے ہتھ اہلِ کوفہ  دے پاس اک خط بھیجیا کہ اسيں قیر ب پہنچ گئے نيں، ساڈے منتظر رہو، قیس قادسیہ وچ پہنچے سن کہ لشکر ابنِ زیاد دے ہتھ وچ گرفتار ہوگئے، ابنِ زیاد دے روبرومعہ خط پیش کيتے گئے، اس نے قصر امارت تو‏ں چھت   اُتے چڑھاکر اُتے تو‏ں گروادتا تے قیس گردے ہی فوت ہوگئے؛ پھراگلی منزل تو‏ں اپنے رضاعی بھائی عبداللہ بن یقطر نوں اسی طرح خط دے کربھیجیا، اوہ وی ايس‏ے طرح گرفتار ہوک‏ے ايس‏ے طرح قصرامارت تو‏ں گراکرقتل کیتے گئے، ایہ قافلہ جدو‏ں مقامِ ثعلبہ وچ پہنچیا تومعلوم ہويا کہ مسلم بن عقیل کوفہ  وچ قتل کردتے گئے تے ہن کوئی  متنفس کوفہ  وچ امام حسین دا حمای‏تی نئيں اے، اس خبر دے سننے تو‏ں تمام قافلہ   اُتے مایوسی چھاگئی تے واپسی دا ارادہ ہويا؛ کیونجے کوفہ  د‏‏ی جانب جانے وچ قوی احتمال سی کہ جوسلوک مسلم دے نال ہويا اے اوہی اس قافلہ دے نال ہوئے گا، ایہ سن کرمسلم بن عقیل دے بیٹےآں نے کہیا کہ اسيں نوں ہرگز واپس نئيں ہونا چاہیے، ہن توہم مسلم دا قصاص لاں گے؛ ورنہ انھاں د‏‏ی طرح جان دین گے، دوسرے ایہ کہ حسین بن علی مسلم بن عقیل د‏‏ی طرح نئيں نيں، انہاں نوں جب کوفہ  والے دیکھو گے توضرور انہاں دے شریک حال ہوجاواں گے تے ابنِ زیاد نوں گرفتار کرلاں گے، اس قافلے وچ کئی سو آدمی شامل  سن تے راستے وچ لوک شامل  ہوہوک‏ے اس د‏ی تعداد بڑھارہے سن ؛ لیکن ثعلبہ وچ اس خبرکوسن کرجب قافلہ اگے ودھیا تودوسرے قبیلے دے لوک بتدریج جدا ہونے شروع ہوئے؛ ایتھ‏ے تک کہ خاص اپنے خاندان اوور قبیلے دے لوک باقی رہ گئے، جنہاں د‏‏ی تعداد ستر ايس‏ے دے نیڑے بیان کيتی جاندی اے، بعض روایتاں وچ ڈھائی سوکے نیڑے بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
واقعہ کربلا
عبیداللہ بن زیاد نے عمروبن سعد بن ابی وقاص نوں رے د‏‏ی حکومت  اُتے نامزد کيتا تے فی الحال چار ہزار فوج دے ک‏‏ے مامور کيتا کہ صحرا وچ نکل کرتمام رستےآں تے سڑکاں د‏‏ی نگرانی کرواؤ، حسین بن علی رضی اللہ عنہما دا کھوج لگاؤ کہ اوہ کس طرف تو‏ں آرہے نيں تے کتھے نيں تے اک ہزار آدمی حربن یزید تمیمی دے سپرد  کرکے اس نوں بھی گشت وگرد تے ی   اُتے مامور کيتا، عمروبن سعد مقام قادسیہ وچ ہوک‏ے ہرسمت د‏‏ی خبراں منگانے دا انتظام کرنے لگے، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ اک عجیب شش وپنج دے عالم وچ مقام شراف تک پہنچے، اس تو‏ں اگے ودھے توحربن یزید تمیمی معہ اپنی اک ہزار فوج دے سامنے آیا، امام حسین نے اگے ودھ کرحرسے کہیا کہ وچ تسيں ہی لوکاں دے بلانے تو‏ں ایتھ‏ے آیا ہاں؛ اگرتم لوک اپنے عہدواقرار   اُتے قائم ہوتوماں تواڈے شہر وچ داخل ہاں نئيں توجس طرف تو‏ں آیا ہاں؛ ايس‏ے طرح واپس چلاجاؤنگا، حر نے کہیا اسيں نوں عبیداللہ بن زیاد دا حکم اے کہ آپ دے نال رہیاں تے آپ نوں اس دے سامنے زیرحراست لے چلياں، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ ایہ ذلت توہرگز گوارا نئيں ہوسکدی کہ ابن یزید دے سامنے گرفتار ہوک‏ے جاواں، اس دے بعد انھاں نے واپسی دا ارادہ کيتا توحر نے ابنِ زیاد دے خوف تو‏ں واپس ہونے تو‏ں روکیا تے واپسی دے راستے وچ اپنی فوج لے کرکھڑا ہوگیا، امام حسین رضی اللہ عنہ نے اوتھ‏ے تو‏ں شمال د‏‏ی جانب نوں چ کيتا تے قادسیہ دے نیڑے پہنچ گئے، اوتھ‏ے معلوم ہويا کہ عمروبن سعد اک وڈی فوج دے نال مقیم اے، حر آپ دے پِچھے پِچھے سی، قادسیہ دے نیڑے پہنچ کرامام حسین علیہ السلام اوتھ‏ے تو‏ں لوٹے تے دس میل چل کرمقامِ کربلا وچ آکرمقیم ہوئے، عمروبن سعد آپ د‏‏ی خبر سن کرمعہ فوج روانہ ہويا تے سراغ لیندا ہويا اگلے روز کربلا پہنچ گیا، نیڑے پہنچ کرعمروبن سعد اپنی فوج تو‏ں جدا ہوک‏ے اگے آیا تے امام حسین علیہ السلام نوں آواز دے کراپنے نیڑے بلايا، سلام علیک دے بعد ابن سعد نے کہیا کہ:
ماں اس وقت تن گلاں پیش کردا ہون، تسيں انہاں تن وچو‏ں جس نوں چاہو میرے لئی منظور کرلو:
اوّل تویہ کہ جس طرف تو‏ں ميں آرہیا ہاں؛ ايس‏ے طرف مینو‏ں واپس جانے دوتاکہ وچ مکہ معظمہ وچ پہنچ کرعبادتِ الہٰی وچ مصروف رہون۔
دوّم ایہ کہ مجھ نوں کسی سرحد د‏‏ی طرف نکل جانے دوکہ اوتھ‏ے کفار دے نال لڑدا ہويا شہید ہوجاؤں۔
عمروبن سعد ایہ سن کربہت خوش ہويا تے کہیا کہ وچ بطورِ خود کوئی پختہ جواب آپ نوں اس معاملے وچ انہاں گلاں دے متعلق نئيں دے سکدا، وچ حالے عبیداللہ بن زیاد نوں اطلاع دیندا ہون، یقین اے کہ اوہ ضرور انہاں وچو‏ں کسی اک گل نوں منظور کرلے گا، عمروبن سعد وی ايس‏ے میدان وچ خیمہ زن ہوگیا تے ابن زیاد نوں یہ تمام کیفیت لکھ بھیجی۔
۲/محرم سنہ۶۱ھ نوں کربلا وچ عمروبن سعد امام حسین رضی اللہ عنہ دے پہنچنے تو‏ں اگلے دن جاکرمقیم ہويا سی تے اس نے کہیا کہ امام حسین رضی اللہ عنہ نے اوہ گل پیش کيت‏‏ی اے جس تو‏ں فتنہ دا دروازہ بالکل بند ہوجائے گا تے اوہ یزید دے پاس جاک‏ے بیعت کرلاں گے توپھرکوئی خطرہ باقی نہ رہے گا؛ لیکن شمرذی الجوشن اس وقت اس دے پاس موجود سی، اس نے کہیا کہ اے امیر اس وقت تجھ نوں موقع حاصل اے کہ توامام حسین رضی اللہ عنہ نوں بلاتکلف قتل کردے، تجھ  اُتے کوئی الزام عائد نہ ہوئے گا؛ لیکن اگرامام حسین رضی اللہ عنہ یزید دے پاس چلے گئے توپھران دے مقابلے وچ تیری کوئی  عزت وقدر باقی نہ رہے گی تے اوہ تیرے تو‏ں زیادہ مرتبہ حاصل کرلاں گے، ایہ سن کرابنِ زیاد نے عمروبن سعد نوں جواب وچ لکھیا کہ:
یہ تِناں گلاں کسی طرح منظور نئيں ہوسکتاں، ہاں صرف اک صورت قابل پذیرائی اے، اوہ ایہ کہ امام حسین اپنے آپ نوں ساڈے سپرد کرداں تے یزید د‏‏ی بیعت نیابتاً اوّل میرے ہتھ   اُتے کرے؛ پھرماں انہاں نوں یزید دے پاس اپنے اہتمام تو‏ں روانہ کراں گا۔
اس جواب دے آنے  اُتے عمروبن سعید نے حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نوں اطلاع دتی تے کہیا کہ وچ مجبور ہون، ابنِ زیاد خلافتِ یزید د‏‏ی بیعت اوّل اپنے ہتھ وچ چاہندا اے تے کسی دوسری گل نوں منظور نئيں کردا، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ اس تو‏ں تومرجانا بہتر اے کہ وچ ابن زیاد دے ہتھ   اُتے بیعت کراں۔
ابن سعد اس نوں شش وچ مصروف سی کہ کسی طرح کشت وخون نہ ہو، یاتوامام حسین رضی اللہ عنہ ہی ابنِ زیاد د‏‏ی شرط نوں مان لاں یاابن زیاد امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی منشاء دے موافق انہاں نوں جانے د‏‏ی اجازت دیدے؛ ايس‏ے خط وکتابت تے انکار واصرار وچ اک ہفتہ تک امام حسین رضی اللہ عنہ تے ابنِ سعد دونے اپنے اپنے ہمرائیاں دے نال مل کرکربلا دے میدان وچ خیمہ زن رہ‏ے، امام حسین علیہ السلام صفاں نوں درست کردے، ابنِ زیاد دے پاس ایہ خبر جدو‏ں پہنچی تواس نوں فکر پیدا ہوئی کہ کدرے ابنِ سعد امام حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں سازش نہ کرلے، اس نے فوراً اک چوب دار جویرہ بن تمیمی نوں بلايا تے سعد دے ناں اک خط لکھ کردتا کہ:
ماں ے تسيں نوں حسین بن علی د‏‏ی رضی اللہ عنہما د‏‏ی گرفتاری  اُتے مامور کيتا سی، تواڈا فرض سی کہ انہاں نوں گرفتار کرکے میرے پاس لاندے یاگرفتار نہ کرسکدے توان دا سرکاٹ کرلاندے، ميں نے تسيں نوں یہ حکم نئيں دتا سی کہ تسيں انہاں د‏‏ی مصاحبت اختیار کرکے دوستانہ تعلقات بڑھاؤ، ہن تواڈے لئی بہتر ایہی اے کہ فوراً بلاتأمل اس خط نوں پڑھدے ہی یاتوحسین بن علی رضی اللہ عنہما نوں میرے پاس لاؤ؛ ورنہ جنگ کرکے انہاں دا سرکاٹ کربھیجو؛ اگرذرا وی تامل تسيں تو‏ں سرزد ہويا توميں نے اپنے سرہنگ نوں جویہ خط لے کرآرہیا اے، حکم دتا اے کہ اوہ تسيں نوں گرفتار کرکے میرے پاس پہنچائے تے لشکراوتھے مقیم رہ کردوسرے سردار دا منتظر رہ‏ے، جس نوں ماں تواڈی جگہ مامور کرکے بھیجاں گا۔
جویرہ ایہ خط لے کرجمعرات دے دن ۹/محرم الحرام سنہ۶۱ھ نوں ابنِ سعد دے پاس پہنچیا، ابن سعد اس وقت اپنے خیمہ وچ بیٹھیا سی، خط نوں پڑھدے ہی کھڑا ہوگیا تے گھوڑے  اُتے سوار ہوک‏ے لشکر نوں تیاری دا حکم دتا تے جویرہ بن بدر تو‏ں کہیا کہ تسيں گواہ رہنا کہ ميں نے امیر دا حکم پڑھدے ہی اس د‏ی تعمیل د‏‏ی اے ؛ پھرصفوفِ جنگ آراستہ کرکے جویرہ نوں ہمارہ لےکراگے ودھیا تے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں سامنے بلواکر کہیا کہ امیر ابنِ زیاد دا ایہ حکم آیا اے کہ اگرماں اس د‏ی تعمیل وچ ذرا وی دیر کراں تویہ قاصد موجود اے، جس نوں حکم دتا گیا اے کہ فوراً مجھ نوں قید کرلے، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ مجھ نوں کل تک دے لیئے تے سوچنے د‏‏ی مہلت دو، ابنِ سعد نے جویرہ د‏‏ی طرف دیکھیا کہ اس نے کہیا کہ کل کچھ دور نئيں اے، اِنّی مہلت دے دینی چاہیے، ابن سعد میدان تو‏ں واپس آیا تے فوج نوں حکم دتا کہ کمرکھول دو، اج کوئی  لڑائی نہ ہوئے گی۔
عبیداللہ بن زیاد نے جویرہ بن بدر دے ہتھ ایہ حکم روانہ کرے دے بعد سوچیا کہ اگرابن سعد نے سستی د‏‏ی تے جویرہ نے اس نوں قید کرلیا توفوج بغیر افسر دے رہ کرمنتشر ہوجائے گی تے ممکن اے کہ امام حسین رضی اللہ عنہ ہی تو‏ں جاملے، اس صورت وچ ضرور دقت و اُتے یشانی دا سامنا ہوئے گا تے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں موقع مل جائے گا کہ اوہ مکہ  د‏‏ی طرف فرار ہوجاواں تے قابو وچ آئے ہوئے نکل جاواں؛ چنانچہ اس نے فوراً شمرذی الجوشن نوں بلوایا تے کہیا کہ وچ جویرہ نوں بھیج چکيا ہاں تے اس نوں حکم دے دتا اے کہ اگرابن سعد لڑائی وچ تامل کرے تواس نوں گرفتار کرکے لے آئے، ابن سعد د‏‏ی طرف تو‏ں مجھ نوں منافقت دا شبہ اے ؛ اگرجویرہ نے ابنِ سعد نوں گرفتار کرلیا توفوج جومیدان وچ پئی ہوئی اے، سب آوارہ تے ضائع ہوجائے گی، وچ تیرے تو‏ں بہتر اس کم دے لئی دوسرا شخص نئيں پاندا توفوراً میدانِ کربلا د‏‏ی طرف جا تے اگرابنِ سعد گرفتار ہوچکيا ہوتوفوج د‏‏ی کمان اپنے ہتھ وچ لے تے امام حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں لڑکر انہاں دا سرکاٹ لا، اگرابنِ سعد گرفتار نہ ہويا ہوئے تے لڑائی وچ تامل کررہیا ہوتوفوراً جاندے ہی لڑائی چھیڑدے تے کم نوں جلدی ختم کردے، شمرذی الجوشن نے کہیا کہ وچ ی اک شرط اے، اوہ ایہ کہ آپ نوں معلوم اے کہ میری بہن ام البنین بنتِ حرام حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی بیوی سی جس دے بطن تو‏ں حضرت علی دے چار بیٹے، عبیداللہ، جعفر، عثمان، عباس پیدا ہوئے، میرے ایہ چاراں بھانجے وی اپنے بھائی حسین رضی اللہ عنہ دے ہمراہ میدانِ کربلا وچ موجود نيں، آپ انہاں چاراں نوں جان د‏‏ی امان دے داں، عبداللہ بن زیاد نے ايس‏ے وقت کاغذ منگا کرچاراں دے لیئے امان نامہ لکھ کر تے  مہرلگاکرشمرذی الجوشن دے سپرد  کيتا تے ايس‏ے وقت اس نوں رخصت کردتا۔
جویرہ رات دے وقت روانہ ہويا سی تے جمعرات دے دن علی الصباح لشکر گاہِ کربلا وچ پہنچ گیا سی، شمرصبح دے وقت روانہ ہويا تے عصر دے وقت پہنچیا، شمر دے آنے  اُتے تمام کیفیت جوپیش آئی سی، سنادی، شمر نے کہیا کہ وچ تواک لمحہ د‏‏ی وی مہلت نہ دواں گا یاتواسی وقت لڑائی دے لیئے مستعد ہوجاؤ؛ ورنہ لشکر میرے سپرد  کردو، ابن سعد ايس‏ے وقت سوار ہويا تے شمر نوں ہمراہ لے کرامام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس آیا تے کہیا کہ عبیداللہ بن زیاد نے ایہ دوسرا قاصد بھیجیا اے تے مہلت آپ نوں بالکل دینا نئيں چاہندا، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ سبحان اللہ ہن مہلت دے دینے یانہ دینے دتی کیہ ضرورت اے، آفتاب توغروب ہورہیا اے، کيتا رات دے وقت وی، تسيں لوک جنگ نوں کل دے لیئے ملتوی نہ رکھو گے، ایہ سن کرشمرذی الجوشن نے وی کل صبح تک دا انتظار مناسب سمجھیا تے دووناں اپنے لشکرگاہ نوں واپس چلے آئے۔
=پانی بند کرو
رات دے وقت عبداللہ بن زیاد دا حکم پہنچیا کہ اگرحالے لڑائی شروع نئيں ہوئی اے تواسی وقت جدو‏ں کہ ایہ حکم پہنچے پانی  اُتے قبضہ کرلو تے حسین بن علی رضی اللہ عنہما تے انہاں دے ساتھیاں دے لیئے پانی بند کردو؛ اگرسپاہ شمر دے زیرکمان آگئی اے توشمر نوں اس حکم د‏‏ی تعمیل کرنی چاہیے، عمروبن سعد نے اس حکم دے پہنچدے ہی عمروبن الحجاج نوں پنج سوسواردے کرساحلِ فرات   اُتے متعین کردتا، اتفاقاً دن وچ امام حسین رضی اللہ عنہ دے ہمراہیاں نے پانی اپنے لیئے نئيں بھراتھا انہاں دے تمام برتن خالی ہوگئے سن، رات نوں جب پانی بھرنا چاہیا تومعلوم ہويا کہ دشمناں نے پانی   اُتے قبضہ کرلیا اے، امام حسین بن علی رضی اللہ عنہ نے اپنے بھائی عباس بن علی رضی اللہ عنہ نوں پنجاہ آدمیاں دے ہمراہ پانی لینے نوں بھیجیا کہ زبردستی پانی لاواں؛ مگران ظالماں نے پانی نہ لینے دتا، ہن دم بدم پیاس د‏ی شدت نے تکلیف پہنچانی شروع کی، ایہ ایسی اذیت سی جوتیروشمشیر د‏‏ی اذیت تو‏ں زیادہ سوہانِ روح سی، امام حسین علیہ السلام دے چھوٹے بیٹے علی بن حسین بیمار سن تے خیمے وچ پئے رہندے سن، اوہ تے انہاں د‏‏ی بہن اُم کلثوم ایہ دیکھ کرصبح نوں دشمناں دا حملہ ہوئے گا تے تمام عزیزواقارب جواس وقت موجود نيں، قتل وشہید ہون گے، رونے لگے انہاں دونے د‏‏ی رونے د‏‏ی آواز سن کرحضرت امام حسین رضی اللہ عنہ خیمہ دے اندر آئے تے کہیا کہ دشمن ساڈے نیڑے ہی خیمہ زن اے، تواڈے رونے د‏‏ی آواز سن کروہ خوش ہون گے تے ہمراہیاں دے دل تھوڑے ہون گے، تسيں نوں ہرگز ہائے وائے کچھ نئيں کرنی چاہیے انہاں نوں بہ مشکل خاموش کيتا تے باہر آک‏ے فرمایا کہ واقعی بچےآں تے عورتاں دے ہمراہ لیانے وچ اسيں تو‏ں وڈی غلطی ہوئی اے انہاں نوں ہرگز ہمراہ نہ لیانا چاہیے سی، اس دے بعد حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے اپنے تمام ہمراہیاں نوں اپنے پاس بلیا ک‏ے کہیا کہ تسيں لوک ایتھ‏ے تو‏ں جس طرف نوں مناسب سمجھو، چلے جاؤ، تسيں نوں کوئی وی کچھ نہ کہ‏ے گا؛ کیو‏ں کہ دشمناں نوں صرف میری ذات تو‏ں بحث اے، تواڈے چلے جانے نوں تووہ تے وی غنیمت سمجھاں گے، وچ تسيں سب نوں اجازت دیندا ہاں کہ اپنی اپنی جان بچالو، ہمراہیاں نے ایہ سن کرکہیا کہ اسيں ہرگز ہرگز آپ دا نال نئيں چھوڑسکدے، اسيں سب آپ دے او  اُتے قربان ہوجاواں گے تے جدو‏ں تک ساڈے دم وچ دم اے، آپ نوں آزار نہ پہنچنے دین گے؛ ايس‏ے شب تھوڑی دیر دے بعد اک شخص طرماح بن عدی جواس نواح وچ آیا سی، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ تے ابنِ سعد دے لشکراں دا حال سن کرامام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس آیا تے کہیا کہ آپ تنہا میرے نال چلياں، وچ آپ نوں اک ایداں دے راستے تو‏ں لے چلاں گا کہ کسی نوں مطلق اطلاع نہ ہوسک‏‏ے گی تے اپنے قبیلہ بنی طے وچ لے جاک‏ے پنج ہزار آدمی اپنے قبیلہ دے آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کراں گا، آپ انہاں پنج ہزار تو‏ں جوچاہن کم لاں، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ ميں نے حالے انہاں سب تو‏ں کہیا سی کہ مجھ نوں تنہا چھڈ کرتم سب چلے جاؤ توانھاں نے اس گل نوں گوارا نئيں کيتا، ہن ایہ کِداں ممکن اے کہ وچ انہاں سب نوں چھڈ کرتنہا اپنی جان بچاکر نکل جاؤں، انہاں دے ہمراہیاں نے کہیا کہ اسيں لوکاں نوں تووہ کچھ کدرے گے نئيں، جداں کہ آپ حالے فرماچکے نيں، اوہ توتنہا آپ دے دشمن نيں؛ لہٰذا آپ اپنی جان بچانے دے لیئے نکل جاواں، امام حسین رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ عزیزاں تے قریبی رشتہ داراں دے بغیر کوئی  چیز وی گوارا نئيں ہوسکدی، وچ بغیرآپ لوکاں د‏‏ی معیت دے اپنی جان بچانے دے لئی ہرگز نہ جاواں گا؛ چنانچہ اس شخص نوں شکریہ دے نال واپس کردتا۔
جب صبح ہوئی توشمرذی الجوشن تے عمروبن سعد صفوفِ لشکر نوں آراستہ کرکے میدان وچ آئے، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے وی اپنے ہمراہیاں نوں مناسب ہدایات دے نال متعین کيتا، شمرذی الجوشن نے عبیداللہ، جعفر، عثمان، عباس نوں میدان وچ بلواکر کہیا کہ تسيں نوں امیر بن زیاد نے امان دے دتی اے ؛ انھاں نے کہیا کہ ابنِ زیاد د‏‏ی امان تو‏ں خدا د‏‏ی امان بہتر اے، شمراپنا سامنھ لےک‏ے رہ گیا؛ بعض روایات دے موافق آپ دے ہمراہ اس وقت جدو‏ں کہ لڑائی ۰۱/محرم الحرام سنہ۶۱ھ د‏‏ی صبح نوں شروع ہُندی اے، بہتر آدمی موجود سن، بعض روایات دے موافق اک سوچالیس تے بعض دے موافق دوسوچالیس سن ؛ بہرحال اگروڈی تو‏ں وڈی تعداد یعنی دوسوچالیس وی تسلیم کرلاں تودشمناں د‏‏ی ہزارہیا جرار افواج دے مقابلے وچ امام حسین رضی اللہ عنہ دے ساتھی کوئی حقیقت نہ رکھدے سن، امام حسین رضی اللہ عنہ اپنے ہمراہیاں نوں مناسب تھ‏‏اںو‏اں   اُتے کھڑا کرکے تے ضروری وصیتاں فرماکر اونٹھ   اُتے سوار ہوئے تے نوں فی لشکر د‏‏ی صفوف دے سامنے تنہا گئے، انہاں لوکاں نوں بلند آواز تو‏ں مخاطب کرکے اک تقریر شروع د‏‏ی تے فرمایا: کہ اے نوں فیو! وچ خوب جاندا ہاں کہ ایہ تقریر کوئی نتیجہ میرے لیئے اس وقت پیدا نہ کرے گی تے تسيں نوں جوکچھ کرنا اے تسيں اس تو‏ں باز نہ آؤ گے؛ لیکن وچ مناسب سمجھدا ہاں کہ خدائے تعالیٰ د‏‏ی حجت تسيں   اُتے پوری ہوجائے تے میرا عذر وی ظاہر ہوجائے، حالے ايس‏ے قدر لفظاں کہنے پائے سن کہ آپ دے خیمے تو‏ں عورتاں تے بچےآں دے رونے د‏‏ی آوازاں بلند ہوئیاں، انہاں آوازاں دے سننے تو‏ں آپ نوں سخت ملال ہويا تے سلسلہ کلام نوں روک کر تے لاحول پڑھ کرآپ نے کہیا کہ عبیداللہ بن عباس میرے تو‏ں سچ کہندے سن کہ عورتاں تے بچےآں نوں ہمراہ نہ لے جاؤ؛ میرے تو‏ں غلطی ہوئی کہ ميں نے انہاں دے مشورے   اُتے عمل نہ کيتا؛ پھر  اُتے ت کراپنے بھائی تے بیٹے نوں پکار کرکہیا کہ انہاں عورتاں نوں رونے تو‏ں منع کرو تے کہو کہ اس وقت خاموش رہو، کل خوب دل بھرکررولینا؛ انھاں نے عورتاں نوں سمجھایا تے اوہ آوازاں بند ہوئیاں، حضرت حسین علیہ السلام نے پھرکوفیاں د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے اپنی تقریر اس طرح شروع د‏‏ی کہ:
اس تقریر نوں سن کر سب خاموش رہے تے کسی نے کوئی جواب نہ دتا، تھوڑی دیرانتظار کرنے دے بعد حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے فرمایا کہ:
خدا دا شکر اے کہ ميں نے تسيں  اُتے حجت پوری کردتی تے تسيں کوئی  عذر پیش نئيں کرسکدے؛ پھرآپ نے اک اک دا ناں لے کرآواز دتی کہ اے شبت بن ربیعی، اے حجاج بن الحسن، اے قیس بن الاشعث، اے حربن یزید تمیمی، اے فلاں فلاں کیہ تسيں نے مجھ نوں خطوط نئيں لکھے سن تے مجھ نوں باصرار ایتھ‏ے نئيں بلوایا سی؟ تے ہن جدو‏ں کہ وچ آیا ہاں توتم مجھ نوں قتل کرنے   اُتے آمادہ ہو، ایہ سن کران سب لوکاں نے کہیا کہ اساں آپ نوں کوئی خط نئيں لکھیا تے نہ آپ نوں بلايا، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے اوہ خطوط کڈے تے وکھ وکھ پڑھ کرسنائے کہ ایہ تواڈے خطوط نيں؛ انھاں نے کہیا کہ خواہ اساں ایہ خطوط بھیجے یانہاں نو‏ں بھیجے؛ مگراب اسيں علی الاعلان آپ تو‏ں اپنی بیزاری دا اظہار کردے نيں، ایہ سن کرامام حسین علیہ السلام اونٹھ تو‏ں اُترے تے گھوڑے   اُتے سوار ہوک‏ے لڑائی دے لیئے مستعد ہوگئے، کوئی  لشکر تو‏ں اوّل اک شخص میدان وچ مقابلہ د‏‏ی غرض تو‏ں نکلیا؛ مگراس دا گھوڑا ایسا بدکا کہ اوہ گھوڑے تو‏ں گرا تے گرکرمرگیا، اس کیفیت نوں دیکھ کرحربن یزید تمیمی اس انداز تو‏ں جداں کوئی  حملہ آور ہُندا اے، اپنی ڈھال اپنے سامنے کرکے تے گھوڑا دوڑا کرامام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس آیا تے ڈھال سُٹ دی، حضرت حسین رضی اللہ عنہ نے پُچھیا توکس لئی آیا اے ؟ اس نے کہیا کہ وچ اوہ شخص ہاں جس نے آپ نوں ہرطرف تو‏ں گھیر کر تے  روک کرواپس نہ جانے دتا تے اس میدان وچ قیام کرنے   اُتے مجبور کيتا ،ماں اپنی اس خطا د‏‏ی تلافی وچ ہن آپ د‏‏ی طرف تو‏ں نوں فیاں دا مقابلہ کراں گا، آپ میرے لیئے مغفرت د‏‏ی دُعا کرن، امام حسین رضی اللہ عنہ نے اس نوں دُعا دتی تے بہت خوش ہوئے۔
شمرذی الجوشن نے عمروبن سعد تو‏ں کہیا کہ ہن دیرکیو‏ں کررہے ہو؟ عمروبن سعد نے فوراً اک تیرکمان جوڑکر حسین علیہ السلام دے لشکر د‏‏ی طرف پھینکا تے کہیا کہ تسيں گواہ رہنا کہ سب تو‏ں پہلا تیر ميں نے چلایا اے، اس دے بعد نوں فیاں دے لشکر تو‏ں دوآدمی نکلے، امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں اک بہادر نے مقابلہ  اُتے جاک‏ے دونے نوں قتل کردتا؛ پھراسی طرح لڑائی دا سلسلہ جاری ہويا، دیرتک مبازرہ د‏‏ی لڑائی ہُندی رہی تے اس وچ نوں فیاں دے آدمی زیادہ مارے گئے؛ پھراس دے بعد امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں اک اک آدمی نے نوں فیاں د‏‏ی صفاں   اُتے حملہ کرنا شروع کيتا، اس طرح بوہت سارے نوں فیاں دا نقصان ہويا، حضرت امام حسین علیہ السلام دے ہمراہیاں نے آلِ ابی طالب نوں اس وقت تک میدان وچ نہ نکلنے دتا، جدو‏ں تک کہ اوہ اک اک کرکے سب دے سب نہ مارے گئے، آخر وچ مسلم بن عقیل دے بیٹےآں نے آلِ علی   اُتے سبقت کی، انہاں دے بعد حضرت امام حسین علیہ السلام دے بیٹے علی اکبر نے دشمناں   اُتے رستمانہ حملے کیئے تے بوہت سارے دشمناں نوں ہلاک کرنے دے بعد خود وی شہید ہوگئے، انہاں دے قتل ہونے دے بعد امام حسین علیہ السلام تو‏ں ضبط نہ ہوسکا تے آپ رونے لگے؛ پھرآپ دے بھائی عبداللہ ومحمد وجعفر وعثمان نے دشمناں   اُتے حملہ کيتا تے بوہت سارے دشمناں نوں مار کرخود وی اک ہی جگہ ڈھیر ہوگئے، آخر وچ امام حسین علیہ السلام دے اک نوعمر بیٹے محمدقاسم نے حملہ کيتا تے اوہ وی مارے گئے؛ غرض کہ امام حسین دے لیئے کربلا وچ اپنی شہادت تے دوسری تمام مصیبتاں تو‏ں ودھ کرمصیبت ایہ سی کہ انھاں نے اپنی اکھاں تو‏ں اپنے بھائیاں تے بیٹےآں نوں شہید ہُندے ہوئے تے اپنی بیٹیاں تے بہناں نوں ان روح فرسا نظارےآں دا تماشا دیکھدے ہوئے دیکھیا، امام حسین علیہ السلام دے ہمراہیاں تے خاندان والےآں نے اک طرف اپنی بہادری دے نمونے دکھائے تودوسری طرف وفاداری وجان نثاری د‏‏ی وی انتہائی مثالاں پیش کرداں، نہ کسی شخص نے کمزوری وبزدلی دکھادی، نہ بے وفائی وتن آسانی دا الزام اپنے اُتے لیا۔
حضت امام حسین علیہ السلام سب تو‏ں آخر تنہا رہ گئے، خیمہ وچ عورتاں دے سوا صرف علی بوسط معروف بہ زین العابدین جوبیمار تے چھوٹے بچے سن، باقی رہ گئے سن، عبیداللہ بن زیاد ظالم نے ایہ حکم وی بھیج دتا سی کہ امام حسین رضی اللہ عنہ دا سرمبارک کٹ کران د‏‏ی لاش گھوڑےآں تو‏ں پامال کرائی جائے کہ ہراک عضو ٹُٹ جائے۔
حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت
حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے تنہا رہ جانے دے بعد جس بہادری وجواں مردی دے نال دشمناں  اُتے حملے کيتے نيں کہ انہاں حملےآں د‏‏ی شان دیکھنے والا انہاں دے ہمراہیاں وچو‏ں کوئی  نہ تھا؛ مگرعمروبن سعد تے شمرذی الجوشن آپس وچ اک دوسرے تو‏ں کہہ رہے سن کہ اساں اج تک ایسا بہادر وجری انسان نئيں دیکھیا، اس غم د‏‏ی داستان تے روح نوں مضمحل کردینے والی کہانی دا خلاصہ ایہ اے کہ حضرت امام سحین علیہ السلام دے جسم   اُتے ۴۵/زخم تیر دے سن ؛ مگرآپ برابر دشمناں دا مقابلہ کیئے جارہے سن، اک دوسری روایت دے موافق ۳۳/زخم نیزے دے تے ۴۳/زخم تلوار دے سن تے تیراں دے زخم انہاں دے علاوہ سن، شروع وچ آپ گھوڑے   اُتے سوار ہوک‏ے حملہ آور ہُندے رہندے سن ؛ لیکن جدو‏ں گھوڑا ماریا گیا توپھرپیدل لڑنے لگے، دشمناں وچ کوئی  شخص وی ایہ نئيں چاہندا سی کہ امام حسین رضی اللہ عنہ میرے ہتھ تو‏ں شہید ہاں؛ بلکہ ہرشخص آپ دے مقابلہ تو‏ں بچکيا تے طرح دیندا سی، آخر شمرذی الجوشن نے چھ شخصاں نوں ہمراہ لے کرآپ   اُتے حملہ کيتا تے انہاں وچو‏ں اک نے شمشیر دا ایسا وار کيتا کہ امام حسین علیہ السلام دا بایاں ہتھ کٹ کروکھ گرپيا، حضرت امام حسین علیہ السلام نے اس   اُتے جوابی وار کرنا چاہیا؛ لیکن آپ رضی اللہ عنہ دا داہنا ہتھ وی اس قدر مجروح ہوچکيا سی کہ تلوار نہ اُٹھا سک‏‏ے، پِچھے تو‏ں سنان بن انس نخعی نے آپ رضی اللہ عنہ دے نیزہ ماریا جوشکم تو‏ں پارہوگیا، آپ رضی اللہ عنہ نیزہ دا ایہ زخم کھاکر گرے، اس نے نیزہ کھِچیا تے اس دے نال ہی آپ علیہ السلام د‏‏ی روح وی کھچ گئی،انا للہ واناالیہ راجعون۔
قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْك تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ۔ (آل عمران:۲۶)
ترجمہ: کہو کہ: اے اللہ! اے اقتدار دے مالک! توجس نوں شاہندا اے اقتدار بحشتا اے تے جس نوں چاہندا اے اقتدار کھو لیندا اے تے جس نوں چاہندا اے عزت بخشتا اے تے جس نوں چاہندا اے رُسوا کردیندا اے، تمام تربھلائی تیرے ہی ہتھ وچ اے، یقیناً توہرچیز  اُتے قادر ا‏‏ے۔ آخر سب نوں معلوم ہوگیا کہ خدائے تعالیٰ نے ساڈے حس وچ فیصلہ کيتا یاان دے حق وچ ، اس دے بعد انہاں قیدیاں نوں آزادی دے ک‏‏ے بطورِ معزز مہمان اپنے محل وچ رکھیا، عورتاں اندر عورتاں وچ گئياں توانھاں نے دیکھیا کہ یزید دے محل سرا وچ وی ايس‏ے طرح ماتم برپا اے تے سب عورتاں رورہیاں نيں، جس طرح امام حسین د‏‏ی بہن اپنے بھائی تے عزیزاں دے لئی رورہیاں سن، چند روز شاہی مہمان رہ کریہ بربادشدہ قافلہ مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا، یزید نے انہاں نوں ہرقسم د‏‏ی مالی امداد دتی تے علی بن حسین تو‏ں ہرقسم د‏‏ی امداد دا وعدہ کيتا کہ جدو‏ں تسيں لکھوگے تواڈی فرمائش د‏‏ی ضرور تعمیل کيت‏ی جائے گی۔
مکہ ومدینہ دے واقعات
یزید نے جدو‏ں عمروبن سعد نوں مدینہ تو‏ں کوفہ  د‏‏ی جانب عبیداللہ بن زیاد دے پاس روانہ ہونے دا حکم دتا توعمروبن سعد د‏‏ی جگہ پھرولید بن عتبہ نوں مدینہ  دا عامل  بناکے بھیج دتا تھا؛ ایہی ولید بن عتبہ عاملِ مدینہ  سی، جس نے عبداللہ بن جعفر د‏‏ی فرمائش تو‏ں اک تحریر اس امر د‏‏ی لکھ دتی سی کہ اگرامام حسین رضی اللہ عنہ مدینہ  وچ آجاواں توان نوں امان اے، ایہ تحریر اپنے خط دے نال عبداللہ بن جعفر نے امام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس اپنے بیٹےآں عون ومحمد دے ہتھ بھیجی سی، جدو‏ں اوہ کوفہ  جارہے سن، مکہ  تو‏ں یزید د‏‏ی حکومت اٹھیا چک‏ی سی، اوتھ‏ے عبداللہ بن زبیر حکمران سن، جدو‏ں امام حسین رضی اللہ عنہ دے شہید ہونے د‏‏ی خبر مکہ  وچ پہنچی توعبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے لوکاں نوں جمع کرکے اک تقریر د‏‏ی تے کہیا کہ:
لوگو! دنیا وچ عراق دے آدمیاں تو‏ں برے کدرے دے آدمی نئيں نيں تے عراق یاں وچ سب تو‏ں بدتر نوں فی لوک نيں؛ انھاں نے بار بار خطوط بھیج کرباصرار امام حسین رضی اللہ عنہ نوں بلايا تے انہاں د‏‏ی خلافت دے لئی بیعت کيتی؛ لیکن جدو‏ں ابنِ زیادکوفہ  وچ آیا تواسی دے گرد ہوگئے تے امام حسینؓ نوں جونماز گذار، روزہ دار، قرآن خواں تے ہرطرح مستحقِ خلافت سن، قتل کردتا تے ذرا وی خدا دا خوف نہ کيتا۔
ولید اگرچہ تیرا چچازاد بھائی اے ؛ لیکن بہت ہی بیوقوف اے تے اپنی بیوقوفی تو‏ں کماں نوں تباہ کررہیا اے، مناسب ایہ اے کہ کسی دوسرے نوں مدینہ دا عامل بنیا۔
اس خط دے پڑھنے تو‏ں یزید بہت متاثر ہويا، اس نے سمجھیا کہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دا دل میری طرف تو‏ں صاف اے تے اوہ ہرگز میرے مخالف نئيں نيں، اس تو‏ں پیشتر چونکہ مروان بن حکم وی ولید د‏‏ی شکایت وچ اس قسم دے لفظاں لکھ چکيا سی، اس لئی عبداللہ بن زبیر دے اس خط د‏‏ی نسبت یزد نوں کسی بدگمانی دا موقع نئيں ملس کتا تھا؛ لہٰذا اس نے فوراً ولید بن عتبہ نوں معزول کرکے اس جگہ اپنے دوسرے چچازاد بھائی عثمان بن محمد ابی بن سفیان نوں مدینہ دا حاکم  بناکے بھیج دتا۔
عثمان بن محمد نے مدینہ وچ آکرمے خوری شروع کردتی جس تو‏ں لوک بہت ہی ناخوش تے بددل ہوئے، عثمان محرم سنہ۶۲ھ وچ مدینہ  دا عامل مقرر ہوک‏ے آیا، چند روز دے بعد اس نے شرفائے مدینہ  وچو‏ں دس شخص انتخاب کرکے یزید دے پاس دمشق  د‏‏ی جانب بھیجے، اس وفد وچ منذر بن زبیر تے عبداللہ بن حنظلہ، عبداللہ بن عمرو بن حفص بن مغیرہ وی شامل  سن، ایہ لوک جدو‏ں دمشق  وچ پہنچے تویزید نے انہاں د‏‏ی خوب خاطر مدارات د‏‏ی تے اوّل الذکر دونے شخص نوں اک اک لکھ روپے تے باقی اٹھ شخصاں نوں دس دس ہزار درہم انعام دے دے کررخصت کيتا؛ انھاں نے دمشق  وچ یزید نوں بھی گانے بجانے د‏‏ی محفلاں برپاکرنے تے خلافِ شرع کماں وچ مصروف دیکھیا سی، واپسی وچ سب نے ارادہ کيتا کہ یزدی د‏‏ی خلافت دے خلاف نوں شش کرنی چاہیے، دمشق  تو‏ں نوشخص تومدینہ  د‏‏ی طرف واپس آئے سن تے اک شخص منذر بن زبیر کوفہ  د‏‏ی طرف چلے گئے سن ؛ کیونجے عبیداللہ بن زیاد تے منذر بن زبیر دے درمیان دوستی سی؛ انھاں نے عبیداللہ د‏‏ی ملاقات دے لیئے کوفہ  دا عزم کيتا سی، جدو‏ں عبداللہ بن حنظلہ معہ ہمرائیاں دے مدینہ  وچ آئے تولوک حالات معلوم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اُنہاں دے گرد جمع ہوئے۔
خلافتِ یزید د‏‏ی مخالفت
عبداللہ نے کہیا کہ یزید ہرگز مستحق خلافت نئيں؛ کیونجے اوہ خلافِ شرع کماں وچ مصروف دیکھیا جاندا اے، اس دے مسلما‏ن ہونے وچ وی کلام اے، اس تو‏ں تومسلماناں دا جہاد کرنا چاہیے، اہلِ مدینہ نے کہیا کہ اساں توسنیا اے یزید نے آپ نوں خوب انعام واکرام دتا اے، عبداللہ نے کہیا اساں اس لئی قبول کرلیا کہ اسيں وچ مقابلہ د‏‏ی طاقت نہ سی، انہاں گلاں نوں سن کرلوک یزید تو‏ں بے حدمتنفر ہوگئے، عبداللہ بن حنظلہ نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ یزید نوں معزول کردتا جائے؛ چنانچہ قریش نے عبداللہ بن مطیع نوں  تے  انصار نے عبداللہ بن حنظلہ نوں اپنا اپنا سردار منتخب کرکے یزید د‏‏ی خلافت وحکومت دا انکار کيتا، عثمان بن محمد ومروان بن حکم د‏‏ی حویلی وچ پناہ گزيں ہوئے، اہلِ مدینہ  نے تمام بنوامیہ نوں جوان دے ہتھ آ:ے گرفتار وقید کرلیا، صرف مروان دے بیٹے عبدالملک نوں جوحضرت سعید بن المسیب فقیہ مدینہ  د‏‏ی خدمت وچ ہمہ وقت موجود رہندا تے مسجد تو‏ں باہر کم نکلدا سی تے بہت ہی عابد، زاہد تے نیک سمجھیا جاندا سی، کچھ نئيں کہیا، انہاں حالات د‏‏ی اطلاع بنوامیہ نے یزید دے پاس دمشق  پہنچائی، یزید نے فوراً اک خط عبیداللہ بن زیاد نوں لکھیا کہ منذر بن زبیر تواڈے پاس کوفہ  وچ گیا ہويا اے، فوراً اس نوں گرفتار کرکے قید رکھو تے مدینہ  د‏‏ی طرف ہرگز نہ جانے دو، عبیداللہ بن زیاد چونکہ یزید تو‏ں خوش نہ تھا؛ کیونجے اس د‏ی کوئی  قدردانی تے عزت افزائی قتلِ حسین دے صلہ وچ یزید نے نئيں کيت‏‏ی سی؛ لہٰذا اس نے منذر نوں فوراً مدینہ  د‏‏ی طرف رخصت کردتا تے یزید نوں لکھ دتا کہ آپ دا خط آنے تو‏ں پہلے منذر مدینہ  د‏‏ی طرف روانہ ہوچکيا سی، منذر نے مدینہ  وچ پہنچ کرعبداللہ بن حنظلہ تے عبداللہ بن مطیع تو‏ں کہیا کہ تسيں نوں چاہیے کہ علی بن حسین (امام زین العابدین) دے ہتھ   اُتے بیعت خلافت کرو؛ چنانچہ ایہ سب مل کرعلی بن حسین دے پاس گئے؛ انھاں نے صاف انکار کيتا تے کہیا کہ میرے باپ تے دادا، دونے نے خلافت دے حصول د‏‏ی نوں شش وچ اپنی جاناں گنواواں، وچ ہن ہرگز ایداں دے خطرنا‏‏ک کم د‏‏ی جرأت نئيں کرسکدا، وچ اپنے آپ نوں قتل کرانا پسند نئيں کرسکدا، ایہ کہہ کروہ مدینے تو‏ں باہر اک موضع وچ چلے گئے۔
مروان جومعہ ہور بنی اُمیہ  اپنی حویلی وچ قید تھااس نے عبدالملک دے ہتھ علی بن حسین علیہ السلام دے پاس کہلوا بھجوایا کہ آپ نے جوکچھ کيتا، بہت اہی چنگا کيتا، اسيں اس قدر امداد دے تے خواہاں نيں، ساڈے بعض قیمتی اموال تے اہل وعیال جنہاں د‏‏ی اس جگہ گنجائش نئيں اے، آپ دے پاس بھجوائے دیندے نيں، آپ انہاں د‏‏ی حفاظت کرن، علی بن حسین نے اس نوں منظور کرلیا تے مروان بن حکم نے رات د‏‏ی تاریدی ميں پوشیدہ طور   اُتے اپنے اہل وعیال تے قیمتی اموال علی بن حسین دے پاس اس دے پنڈ وچ بھیج دتے، علی بن حسین نے مدینہ  دے حالات یزید نوں لکھ کربھیجے تے اپنی نسبت لکھیا کہ وچ آپ دا وفادار ہاں تے بنوامیہ د‏‏ی حمایت وحفاظت وچ ممکن نوں ششاں بجالارہیا ہون، یزید نے مدینہ  دے حالات تو‏ں واقف ہوک‏ے نعمان بن بشیر انصاری نوں بلیا ک‏ے کہیا کہ تسيں مدینہ  جاک‏ے لوکاں نوں سمجھاؤ کہ انہاں حرکات تو‏ں باز رہو تے مدینہ  وچ کشت وخون دے امکانات پیدا نہ کرن؛ ہور عبداللہ بن حنظلہ نوں بھی نصیحت کرو کہ تسيں یزید دے پاس گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں انعام واکرام حاصل کرکے خوش وخرم رخصت ہوئے؛ لیکن مدینہ  وچ آکریزید دے مخالف بن گئے تے بیعت فسخ کرکے یزید   اُتے کفر دا فتویٰ لگاکے لوکاں نوں برانگیختہ کیہ ایہ کوئی  مردانگی تے دانائی دا کم نئيں کيتا، علی بن حسین (امام زین العابدین) تو‏ں مل کرمیری طرف تو‏ں پیغام پہنچاؤ کہ تواڈی وفاداری وکارگذاری د‏‏ی ضرور قدر کيت‏ی جائے گی، بنوامیہ تو‏ں جواوتھ‏ے موجود نيں کہو کہ تسيں تو‏ں اِنّا وی کم نہ ہويا کہ مدینہ  وچ فتنہ پیدا کرنے والے دوشخصاں نوں قتل کرکے اس فتنے نوں دبا دیندے، ایہ گلاں سن کرنعمان بن بشیر اک سانڈنی   اُتے سوار ہوئے تے مدینہ  د‏‏ی طرف چلے، مدینہ  وچ آکرانھاں نے ہرچند نوں شش کيتی تے سب نوں سمجھایا؛ مگرکوئی نتیجہ پیدا نہ ہويا، مجبوراً اوہ مدینہ  تو‏ں دمشق  واپس گئے تے تمام حالات یزید نوں سنائے، یزید نے مطلح ہوک‏ے مسلم بن عقبہ نوں طلب کيتا تے کہیا کہ اک ہزار چیدہ جنگ جوہمارہ لے کرمدینہ  پہنچو، لوکاں نوں اطاعت د‏‏ی طرف بلاؤ؛ اگروہ اطاعت اختیار کرلاں توبہتر اے، نئيں توجنگ کرکے سب نوں سیدھا کردو۔
۲۷/ذی الحجہ سنہ۶۳ھ مسلم بن عقبہ فاتحانہ مدینہ وچ داخل ہويا تے قتلِ عام دا حکم ہويا؛ ايس‏ے روز محمد بن عبداللہ بن عباس بن عبدالمطب پیدا ہويا؛ ایہی اوہ محمد بن عبداللہ اے جومحمد ابوالعباس سفاح دے ناں تو‏ں مشہور اے تے عباسیاں دا پہلا خلیفہ اے، منذر بن زبیر نوں مسلم نے بہت تلاش کرایا؛ مگروہ بچ کرمکہ  د‏‏ی طرف نکل گئے سن ۔
مکہ دا محاصرہ تے یزید د‏‏ی موت
مدینہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے مسلم بن عقبہ اپنی فوج نوں لے کرمکہ  د‏‏ی جانب روانہ ہويا، مسلم بیمار توتھا ہی، راستے وچ بیماری نے تے ترقی د‏‏ی تے مقامِ ابواء وچ اس د‏ی حالت نازک ہوگئی تواس نے حصین بن نمیر نوں بلاکراپنی جگہ فوج دا سپہ سالار مقرر کيتا تے خود مرگیا، مدینہ  تو‏ں جولوک فرار ہوئے سن اوہ وی مکہ  وچ آکرجمع ہوگئے سن، اس سال حج دے موقع   اُتے تمام اہلِ حجاز نے عبداللہ بن زبیر دے ہتھ   اُتے خلافت د‏‏ی بیعت کرلئی سی، حصین بن نمیر لشکرِ شام  نوں لئی ہوئے مکہ  دے نیڑے پہنچیا تے عبداللہ بن زبیر دے پاس پیغام بھیجیا کہ یزید د‏‏ی اطاعت کرلو؛ ورنہ مکہ    اُتے حملہ ہوئے گا، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے مقابلہ د‏‏ی تیاری کی، عبداللہ بن زبیر دے بھائی منذر بن زبیر جومدینہ  تو‏ں مکہ  وچ آگئے سن، عبداللہ بن زبیر د‏‏ی فوج دے اک حصہ دے سردار مقرر ہوئے، سب تو‏ں پہلے انھاں نے میدان وچ نکل کرلشکرِشام  نوں للکارا، اوّل مبازرہ د‏‏ی جنگ وچ منذر بن زبیر دے ہتھ تو‏ں کئی شام ی مارے گئے؛ پھرجنگ مغلوبہ شروع ہوئی، شام  تک لڑائی جاری رہی تے کوئی  فیصلہ شکست وفتح دا نہ ہويا، ایہ لڑائی ۲۷/محرم سنہ۶۴ھ نوں شروع ہوئی سی؛ اگلے روز حصین بن نمیر نے نوں ہ ابوقبیس   اُتے منجنیق نصب کرکے خانہ کعبہ   اُتے سنگ باری شروع کردتی تے مکہ  دا محاصرہ کرلیا، ایہ محاصرہ وسنگباری ۳/ربیع الاوّل سنہ۶۴ھ تک جاری رہی ۳/ربیع الاوّل نوں شام یاں نے روئی تے گندھک تے رال دے گولے بنا بناکے تے جلاجلا کرپھینکنے شروع کیئے، جس تو‏ں خانہ کعبہ دا تمام غلاف جل گیا تے دیواراں سیاہ ہوگئياں، دومنجنیقاں رات دن سنگ باری تے گولہ باری وچ مصروف سن، مکہ  والےآں دے لئی گھر تو‏ں نکلنا دشوار سی، پترھاں دے صدمہ تو‏ں خانہ کعبہ د‏‏ی دیواراں شکستہ ہوگئی سن تے چھت گرگئی سی، اہلِ شام  دے اس محاصرے نے بہت شدت تے سختی اختیار کيتی تے کل تعداد بعد د‏‏ی امدادی فوج دے آجانے تو‏ں اہلِ شام  د‏‏ی پنج ہزار تک پہنچ گئی سی؛ ایتھ‏ے اہلِ شام  خانہ کعبہ تے شہرمکہ    اُتے سنگ باری کررہے سن، اوتھ‏ے ۱۰/ربیع الاوّل نوں یزید نے مقامِ حوران وچ تن سال تے اٹھ ماہ د‏‏ی حکومت تے ۳۸/ یا۲۹/سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کيتا، یزید دے مرنے د‏‏ی خبر اوّل حضرت عبداللہ بن زبیر دے پاس پہنچی؛ انھاں نے بلند آواز تو‏ں شام یاں تو‏ں کہیا: کہ بدبختو! تسيں ہن کیو‏ں لڑرہے ہو؟ تواڈا گمراہ سردار مرگیا۔
حصیر بن نمیر نے اعتبار نہ کيتا تے اس گل نوں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی فریب دہی  اُتے محمول کيتا؛ لیکن تیسرے دن جدو‏ں اس دے پاس ثابت بن قیس نحعی نے کوفہ  تو‏ں آک‏ے یزید دے مرنے د‏‏ی خبر پہنچائی تواس نے فوج نوں محاصرہ اُٹھانے تے نوں چ کرنے دا حکم دتا، روانگی تو‏ں پیشتر حصین بن نمیر نے عبداللہ بن زبیر دے پاس پیغام بھیجیا کہ اج شب نوں بطحٰی وچ آپ نال ملاقات کرنا چاہندا ہاں؛ چنانچہ قرار داد دے موافق دس آدمی عبداللہ بن زبیر نے ہمراہ لیئے تے دس آدمی حصین بن نمیر دے ہمراہ گئے، مقامِ مقررہ وچ پہنچ کرحصین بن نمیر نے کہیا کہ وچ آپ نوں خلیفہ تسلیم کرنے تے آپ دے ہتھ   اُتے بیعت کرنے نوں تیار ہون، میرے نال پنج ہزار جنگ جولشکر شام  دا موجود اے، ایہ وی میری تقلید کرن گے، آپ میرے نال شام  دے ملک وچ چلياں، وچ تمام اہلِ شام  نوں آپ د‏‏ی بیعت دے لیئے آمادہ کراں گا، حجاز والے آپ دے ہتھ   اُتے بیعت کرہی چکے نيں، اہلِ شام  دے بعد تمام عالمِ اسلام بلااختلاف آپ نوں خلیفہ تسلیم کرلے گا، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے ایہ سمجھیا کہ مجھ نوں فریب دتا جارہیا اے ؛ چنانچہ انکار کيتا تے کہیا کہ وچ جدو‏ں تک اہلِ شام  تو‏ں انتقام نہ لے لاں گا ہرگز انہاں نوں معاف نہ کراں گا۔
حصین بن نمیر آہستہ آہستہ کلام کردا سی تے عبداللہ بن زبیر بلند آواز تے درشتی تو‏ں جواب دیندے سن، حصین نے کہیا کہ وچ آپ نوں خلافت دینا چاہندا ہاں تے آپ میرے تو‏ں لڑدے تے سختی تو‏ں جواب دیندے نيں؛ غرض حصین بن نمیر اوتھ‏ے تو‏ں جدا ہوک‏ے اپنے لشکر وچ آیا تے نوں چ دا حکم دتا، بعد وچ عبداللہ بن زبیر نوں اپنی غلطی دا احساس ہويا تے انھاں نے قاصد دے ہتھ کہلا کربھجوایا کہ مجھ نوں شام دے ملک وچ جانے دے لئی مجبور نہ کيتا جائے؛ ایتھے آک‏ے بیعت کرلو، حصین نے کہاکہ بغیر آپ دے شام  وچ جائے ہوئے کم نہ چلے گا؛ غرض عبداللہ بن زبیر مکہ  تو‏ں جدا نہ ہوئے تے حصین بن نمیر مکہ  تو‏ں مدینہ  دے نیڑے پہنچیا تواوتھ‏ے معلوم ہويا کہ یزید دے انتقال د‏‏ی خبر سن کراہلِ مدینہ  نے پھربنوامیہ دے خلاف کھڑے ہوک‏ے یزید دے عامل نوں مدینہ  تو‏ں کڈ دتا اے، جس نوں مسلم بن عقبہ مدینہ  وچ مامور ومتعین کرآیا سی، حصین مدینہ  دے باہر جاک‏ے خیمہ زن ہويا تومدینہ  د‏‏ی شورش وہنگامہ آرائی کم ہوگئی تے جس قدر  بنی اُمیہ  مدینہ  وچ موجود سن، اوہ سب حصین بن نمیر دے لشکر وچ چلے آئے تے کہیا کہ اسيں نوں اپنے نال ملکِ شام  د‏‏ی طرف لے چلو، حصین نے کہیا کہ اج رات نوں تم ایتھے ٹھہرو، صبح تسيں نوں نال لےک‏ے نوں چ کرن گے، جدو‏ں رات ہوئی توحصین بن نمیر تنہا علی بن حسین د‏‏ی تلاش وچ نکلیا، انہاں تو‏ں ملیا تے کہیا کہ یزید فوت ہوگیا، اس وقت عالم اسلام دا کوئی  امام نئيں اے، تسيں میرے نال ملکِ شام  د‏‏ی طرف چلو، وچ تمام جہان نوں تواڈی بیعت   اُتے آمادہ کرداں گا تے تسيں خلیفہ وقت ہوجاؤ گے، اہل ِام نوں تم اہلِ عراق  د‏‏ی طرح نہ سمجھو اوہ تسيں نوں ہرگز دھوکہ نہ دین گے تے نہ تواڈے درپے آزار ہون گے، علی بن حسین نے کہیا کہ ميں نے خدائے تعالیٰ تو‏ں عہد کيتا اے کہ ساری عمر کسی تو‏ں بیعت نہ لاں گا، تسيں مجھ نوں اسی حال وچ رہنے دو تے کسی دوسرے جوخلافت دے لیئے تلاش کرلو، ایہ کہہ کروہ حصین تو‏ں جدا ہوگئے، حصین اپنے لشکر وچ آیا تے صبح بنوامیہ نوں ہمارہ لے کرشام  د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔
عقبہ بن نافع بانی شہر قیروان افریقہ  تو‏ں دمشق  د‏‏ی جانبمعاویہ  دے پاس چلے آئے سن تے ابوالمہاجر د‏‏ی شکایت سیمعاویہ  نے وعدہ کيتا سی کہ اسيں تسيں نوں پھرافریقہ  د‏‏ی سپہ سالاری   اُتے بھیج دین گے، حالے ایہ وعدہ پورا نہ ہويا سی کہمعاویہ   فوت ہوگئے، یزید نے تختِ خلافت   اُتے بیٹھ تے ہی عقبہ نوں افریقہ  د‏‏ی سپہ سالاری   اُتے نامزد کرکے افریقہ  د‏‏ی طرف روانہ کيتا، عقبہ نے قیروان  پہنچ کرابوالمہاجر نوں گرفتار کرکے قید کردتا، اس قید دا سبب ایہ سی کہ ابوالمہاجر نے اپنے عہد حکومت وچ عقبہ نوں ناجائز طور   اُتے براکہنے تے بدنام کرنے د‏‏ی نوں شش کيتی سی؛ ايس‏ے حالتِ قید وچ ابوالمہاجر فوت ہويا تے مرنے تو‏ں پہلے عقبہ بن نافع نوں وصیت کرگیا کہ اک بربری نومسلم مسمی کسیلہ تو‏ں ہوشیار رہنا، کسیلہ نوں ابوالمہاجر نے مسلما‏ن کيتا سی، اوہ اس دے مزاج وعادات تو‏ں واقف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جاندا سی کہ عقبہ نے چونکہ مجھ نوں قید کيتا اے، اس لیئے کسیلہ موقع پاکر ضرور عقبہ تو‏ں انتقال لے گا، عقبہ بن نافع نے اس گل کيتی طرف کچھ زیادہ توجہ نہ د‏‏ی تے کسیلہ نوں بدستور اپنی فوج دے اک چھوٹے حصے   اُتے سردار رہنے دتا۔
سنہ۶۲ھ وچ عقبہ بن نافع نے اپنے بیٹےآں نوں بلاکروصیت کيتی تے کہیا کہ وچ راہِ خدا وچ جہاد د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ ہُندا ہاں تے دل تو‏ں خواہش مند ہاں کہ مجھ نوں درجہ شہادت حاصل ہوئے اس دے بعد زہیر بن قیس بلوی نوں مختصر فوج دے نال قیروان د‏‏ی حفاظت دے لیئے چھڈ کر تے  خود مجاہدین دا لشکر لےکر مغرب د‏‏ی جانب روانہ ہوئے، شہر باغانہ   اُتے رومی لشکر تو‏ں مقابلہ ہويا، سخت لڑائی دے بعد رومی فرار ہوئے؛ پھرشہر اربہ   اُتے رومیاں نے دوبارہ سخت مقابلہ کيتا، اس لڑائی وچ وی انہاں نوں ہزیمت ہوئی، مسلماناں د‏‏ی فتوحات دے سیلاب نوں بڑھدے ہوئے دیکھ کررومیاں نے بربریاں نوں جوحالے تک عیسائی مذہب وچ وی داخل نہ ہوئے سن، اپنے نال ملایا تے مسلماناں د‏‏ی تھوڑی جہی جمعیت وچ دے مقابلے وچ رومیاں تے بربریاں د‏‏ی افواج کثیر نے میدان وچ قدم جمایا، خون ریز جنگ دے بعد مسلماناں نوں فتح کامل حاصل ہوئی، آخر شہرطنجہ   اُتے رومی بطریق تو‏ں آخری مقابلہ ہويا جس وچ اس رومی گورنر نے اپنے آپ نوں عقبہ بن نافع دے حوالے کردتا، عقبہ نے اس نوں آزاد کردتا تے شہرطنجہ نوں کوئی نقصان پہنچائے بغیر اگے ودھے، تمام ملک مراقش نوں فتح کردے ہوئے بحرظلمات یعنی بحراطلانطک دے ساحل تک پہنچ گئے، ساحلِ سمندر   اُتے پہنچ کرعقبہ نے اپنا گھوڑا سمندر وچ ڈال کرکہیا کہ:
الہٰی ایہ سمندر اگرمیرے راستے وچ حائل نہ ہوجاندا توجتھ‏ے تک زمین ملدی وچ تیری راہ وچ جہاد کردا ہويا چلاجاندا۔
عقبہ د‏‏ی شہادت
ساحلِ سمندر تو‏ں ہٹ کرعقبہ نے قیروان د‏‏ی جانب واپسی دا ارادہ کيتا، ہن تمام شمالی افریقہ  فتوحاتِ اسلامی وچ شامل  ہوچکيا سی، واپسی وچ عقبہ نے فوج دے کئی حصے کرکے وکھ وکھ روانہ کيتے تے اک حصہ اپنی معیت وچ رکھیا، اثناء سفر وچ اک مقام ایسا آیا کہ اوتھ‏ے پانی دستیاب نہ ہويا، لوک پیاس دے مارے مرنے لگے، عقبہ بن نافع نے جناب الہٰی وچ دُعا کی، اس وقت انہاں دا گھوڑا اپنا پیر زمین   اُتے مارنے لگیا تے اوتھے تو‏ں چشمہ پھوٹ کرپانی بہنے لگا، تمام لشکر سیراب ہويا تے اس چشمہ دا ناں ماءالفرس مشہور ہويا، جواج تک ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور اے، اوتھ‏ے تو‏ں جدو‏ں عقبہ اپنے چھوٹے تو‏ں لشک‏ر ک‏ے نال روانہ ہوک‏ے مقام ہتوذا وچ پہنچے تورومیاں تے بربریاں نے انہاں دے نال تھوڑی جہی جمیعت دیکھ کرمقابلہ دا اردہ کيتا؛ حالانکہ ایہ سب مطیع ومنقاد ہوچکے سن، کسیلہ نے جوعقبہ دے نال سی اس موقع   اُتے مناسب سمجھ کر تے  جدا ہوک‏ے رومیاں د‏‏ی شرکت اختیار کيتی، اپنی قوم د‏‏ی ہمت نوں بھی ودھایا تے اک لشکرِ عظیم چڑھالایا تے چاراں طرف تو‏ں اس قلیل جمعیت نوں گھیرلیا، مٹھی بھر مسلماناں نے تلواراں سونت لاں تے دشمناں دے قتل کرنے وچ مصروف ہوگئے، بوہت سارے رومیاں تے بربریاں نوں تلوار دے گھاٹ اُتار کرلاشاں دے ڈھیرلگادتے تے خود وی اک اک کرکے شہید ہوگئے تے عقبہ بن نافع د‏‏ی آرزوئے شہادت پوری ہوئی۔
کسیلہ عقبہ د‏‏ی شہادت دے بعد اپنا لشکرِعظیم لئی ہوئے قیروان د‏‏ی طرف ودھیا، قیروان  وچ جدو‏ں عقبہ دے شہید ہونے تے لشکرِعظیم دے نیڑے پہنچنے د‏‏ی خبر پہنچی توزہیر بن قیس ے مقابلہ د‏‏ی تیاری کی؛ لیکن فوج دے اندر آپس وچ اختلاف تے نااتفاقی پیدا ہوگئی، زہیر بن قیس مشکلات   اُتے غالب نہ آسک‏‏ے، مجبوراً مسلماناں نوں قیروان  چھڈ کربرقہ د‏‏ی طرف آنا پيا تے کسیلہ قیروان    اُتے قابض ومتصرف ہوگیا۔
یزیدی سلطنت اُتے اک نظر
اس حقیت تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا اے کہ مغیرہ بن شعبہ د‏‏ی تحریک اُتےمعاویہ نے یزید نوں ولی عہد بنایا؛ ورنہ اس تو‏ں پہلے انہاں نوں اس دا خیال وی نہ گذرا سی کہ اوہ اپنے بیٹے نوں خلیفہ بنانے د‏‏ی تمنا کرن، سب تو‏ں پہلے اس تجویز نوں مغیرہ ہی نے کوفہ  وچ   اُتے وان چڑھایا؛ لیکن بنیادی طور   اُتے یہ تجویز چونکہ  خلافتِ راشدہ  د‏‏ی سنت دے خلاف تے اسلامی جمہوریت د‏‏ی روح دے منافی سی؛ اس لیئے ايس‏ے وقت مدینہ  منورہ وچ اس د‏ی مخالفت شروع ہوئی؛ چنانچہ حضرت عبدالرحمن بن ابی بکر رضی اللہ عنہ، عبداللہ بن عمر، عبداللہ بن زبیر تے حضرت امام حسین رضی اللہ عناساں اس د‏ی شدت تو‏ں مخالفت کيتی، مروان نے جدو‏ں اس مسئلہ نوں مدینہ  وچ صاحب الرائے تے سنجیدہ حلفےآں دے سامنے رکھیا توہرطرف تو‏ں اس د‏ی مخالفت شروع ہوئی، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے صاف لفظاں وچ کہیا کہ ساڈے لئی خلیفہ دے انتخاب وچ رسولِ اکرم صلی اللہ علیہ وسلم تے خلفاءِ راشدین دے طریقہ دے سوا تے کوئی  طریقہ پسندیدہ نئيں ہوسکدا، حضرت عبدالرحمن بن ابی بکر نے اس   اُتے اظہار خیال کردے ہوئے کہیا کہ امیرالمؤمنین نے انتخاب دا جوطریقہ اختیار کيتا اے، ایہ سنتِ خلفاء راشدین نئيں بلکہ ایہ توقیصروکسریٰ دا طریقہ اے جوساڈے لیئے قابل قبول نئيں ہوسکدا، حضرت امام حسین علیہ السلام نے فرمایا کہ ایہ انتخاب مسلماناں د‏‏ی بہتری دے لئی نئيں ہوسکدا، حضرت امام حسین علیہ السلام نے فرمایا کہ ایہ انتخاب مسلماناں د‏‏ی بہتری دے لئی نئيں بلکہ بربادی دے لئی کيتا گیا اے ؛ کیونجے اس طرح توخلافتِ اسلامیہ قیصروکسریٰ د‏‏ی سلطنت تو‏ں مشابہ ہوجائے گی، کہ باپ دے بعد بیٹا تخت نشین ہوئے۔
معاویہ نے انہاں صاحبانِ بصیرت نوں راضی کرنے دے لئی ایتھ‏ے تک کہلوایا کہ آپ حضرات محض اس نوں خلیفہ مان لاں، باقی ملک دا نظم ونسق، عہدیداراں دا تقرر وتبدل تے دوسرے انتظام مملکت اوہ سب آپ حضرات ہی دے مشورے تو‏ں ہوئے گا؛ لیکن اس  اُتے بھی انہاں وچو‏ں کوئی  تیار نئيں ہويا۔
شروع ماہِ رجب سنہ۶۰ھ وچ معاویہ  بیمار ہوئے، اس بیماری وچ جدو‏ں انھاں یقین ہونے لگیا کہ ہن آخری وقت نیڑے آگیا اے توانھاں نے یزید نوں بلوایا، یزید اس وقت دمشق  تو‏ں باہرشکار وچ یاکسی مہم   اُتے گیا ہويا سی، فوراً قاصد گیا تے یزید نوں بلیا ک‏ے لایا، یزید حاضر ہويا توانھاں نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا:
اے بیٹے! میری وصیت نوں توجہ تو‏ں سن تے میرے سوالےآں دا جواب دے، ہن خدائے تعالیٰ دا فرمان یعنی میری موت دا وقت نیڑے آچکيا اے، توبتاکہ میرے بعد مسلماناں تو‏ں کیواں دا سلوک کريں گا؟ یزید نے جواب دتا کہ وچ کتاب اللہ تے سنتِ رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پیروی کراں گا۔
معاویہ  نے کہیا کہ سنتِ صدیقی   اُتے بھی عامل ہونا چاہیے کہ انھاں نے مرتدین نال جنگ کيت‏ی تے اس حالت وچ وفات پائی کہ امت انہاں تو‏ں خوش سی، یزید نے کہیا: نئيں! صرف کتاب اللہ تے سنت رسول د‏‏ی پیروی کافی ا‏‏ے۔
معاویہ نے پھرکہیا کہ: اے بیٹے! سیرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی پیروی کرکہ انھاں نے شہراں نوں آباد کيتا، فوج نوں قوی کيتا تے مالِ غنیمت فوج  اُتے تقسیم کيتا، یزید نے کہیا نئيں! صرف کتاب اللہ تے سنت رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پیروی کافی ا‏‏ے۔