cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام
عارفاں دے قلوب وچ آپ دے آثارراسخ تے گہرے نشانات نمایاں ہوگئے سن، جنہاں دے بیان کرنے تو‏ں وصف کرنے والےآں د‏‏یاں بولیاں گونگی تے عاجزوماندہ نيں آپ دے ہدایات وکلمات اس کثرت تو‏ں نيں کہ انہاں کااحصاء اس کتاب وچ ناممکن اے (صواعق محرقہ ص ۱۲۰) ۔
علامہ ابن خلکان لکھدے نيں کہ امام محمدباقرعلامہ زمان تے سردارکبیرالشان سن آپ علوم وچ وڈے تبحراوروسیع الاطلاق سن (وفیات الاعیان جلد ۱ ص ۴۵۰) علامہ ذہبی لکھدے نيں کہ آپ بنی ہاشم دے سرداراورمتبحر علمی د‏‏ی وجہ تو‏ں باقرمشہورتھے آپ علم د‏‏ی تہ تک پہنچ گئے سن، تے آپ نے اس دے وقائق نوں اچھی طرح سمجھ لیاتھا (تذکرةالحفاظ جلد ۱ ص ۱۱۱) ۔
علامہ شبراوی لکھدے نيں کہ امام محمدباقر دے علمی تذکرے دنیا وچ مشہور ہوئے تے آپ د‏‏ی مدح وثناء وچ بکثرت شعر لکھے گئے، مالک جہنی نے ایہ تن شعر لکھے نيں:
ترجمہ : جدو‏ں لوک قرآن مجیدکاعلم حاصل کرناچاہن توپوراقبیلہ قریش اس دے دسنے تو‏ں عاجزرہے گا،کیونجے اوہ خودمحتاج اے تے اگرفرزندرسول امام محمدباقر دے منہ تو‏ں کوئی گل نکل جائے توبے حدوحساب مسائل وتحقیقات دے ذخیرے مہیاکردین گے ایہ حضرات اوہ ستارے نيں جوہرقسم د‏‏ی تاریکیون وچ چلنے والےآں دے لئی چمکدے نيں تے ان دے انوارسے لوک راستے پاندے نيں (الاتحاف ص ۵۲ ،وتریخ الائمہ ص ۴۱۳) ۔
علامہ ابن شہرآشوب کابیان اے کہ صرف اک راوی محمدبن مسلم نے آپ تو‏ں تیس ہزارحدیثاں روایت کيتی نيں (مناقب جلد ۵ ص ۱۱) ۔
آپ دے بعض علمی ہدایات وارشادات
آپ نے فرمایا تکبربہت بری چیزہے ،ایہ جس قدرانسان وچ پیداہوئے گا ايس‏ے قدراس د‏ی عقل گھٹے گی ،کمینے شخص کاحربہ گالیاں بکناہے ۔
اک عالم د‏‏ی موت نوں ابلیس نوے عابداں دے مرنے تو‏ں بہترسمجھتاہے اک ہزارعابدسے اوہ اک عالم بہترہے جواپنے علم تو‏ں فائدہ پہنچارہاہوئے۔
میرے مننے والے اوہ نيں جواللہ د‏‏ی اطاعت کرن آنسوواں د‏‏ی وڈی قیمت اے رونے والابخشاجاتاہے تے جس رخسارپر آنسوجاری ہاں اوہ ذلیل نئيں ہُندا۔
سستی تے زیادہ تیزی برائیاں د‏‏ی کنجی اے ۔
خدا دے نزدیک بہترین عبادت پاک دامنی اے انسان نوں چاہیدا کہ اپنے پیٹ تے اپنی شرمگاہاں نوں محفوظ رکھن۔
دعاسنو‏ں قضحالے ٹل جاندی اے ۔ نیکی بہترین خیرات اے
بدترین عیب ایہ اے کہ انسان نوں اپنی اکھ د‏‏ی شہتیردکھادی نہ دے،اور دوسرے د‏‏ی اکھ کاتنکانظرآئے ،یعنی اپنے وڈے گناہ د‏‏ی پرواہ نہ ہو، تے دوسرےآں دے چھوٹے عیب اسنو‏ں وڈے نظرآئیاں تے خودعمل نہ کرے، صرف دوسرےآں نوں تعلیم دے۔
جوخوشحالی وچ نال دے تے تنگ دستی وچ دوررہے ،وہ تمہارابھائی تے دوست نئيں اے (مطالب السؤل ص ۲٧۲) ۔
دل نوں دل تو‏ں راہ ہُندی اے ،جِنّی محبت تواڈے دل وچ ہوئے گی ،اِنّی ہی تواڈے بھائی تے دوست دے دل وچ وی ہوئے گی
تین چیزاں خدانے تن چیزاں وچ پوشیدہ رکھی نيں :
۱ ۔ اپنی رضااپنی اطاعت وچ ،کسی فرمانبرداری نوں حقیرنہ سمجھو شایداسی وچ خداکی رضاہوئے۔
۲ ۔ اپنی ناراضی اپنی معصیت وچ کِسے گناہ نوں معمولی نہ جانوتوشایدخدا ايس‏ے تو‏ں ناراض ہوجائے۔
۳ ۔ اپنی دوستی یااپنے ولی، مخلوقات وچ کِسے شخص نوں حقیرنہ سمجھو، شایداوہی ولی اللہ ہوئے (نورالابصار ص ۱۳۱ ،اتحاف ص ۹۳) ۔
احادیث آئمہ وچ اے امام محمدباقرعلیہ السلام فرماندے نيں انسان نوں جِنّی عقل دتی گئی اے ايس‏ے دے مطابق اس تو‏ں قیامت وچ حساب وکتاب ہوئے گا۔
اک نفع پہنچانے والاعالم سترہزارعابداں تو‏ں بہترہے ،عالم د‏‏ی صحبت وچ تھوڑی دیربیٹھنا اک سال د‏‏ی عبادت تو‏ں بہترہے خداان علماء پررحم وکرم فرمائے جواحیاء علم کردے تے تقوی نوں فروغ دیندے نيں ۔
بندےآں پرخداکاحق ایہ اے کہ جوجانتاہواسنو‏ں دسے تے جونہ جانتاہواس دے جواب وچ خاموش ہوجائے ۔ علم حاصل کرنے دے بعداسنو‏ں پھیلاو،اس لئی کہ علم نوں بند رکھنے تو‏ں شیطان کاغلبہ ہوتاہے ۔
معلم تے متعلم کاثواب برابرہے ۔ جس د‏‏ی تعلیم د‏‏ی غرض ایہ ہوکہ اوہ علماء تو‏ں بحث کرے ،جہلاپررعب جمائے تے لوکاں نوں اپنی طرف مائل کرے اوہ جہنمی اے ،دینی راستہ دکھلانے والااورراستہ پانے والادونے ثواب د‏‏ی میزان دے لحاظ تو‏ں برابرہیاں۔ جودینی راستہ دکھلانے والااورراستہ پانے والادونے ثواب د‏‏ی میزان دے لحاظ تو‏ں برابرہیاں ۔
جودینیات وچ غلط کہتاہواسنو‏ں صحیح بنادو، ذات الہی اوہ اے، جوعقل انسانی وچ نہ سماسک‏‏ے تے حدود وچ محدودنہ ہوسک‏‏ے ۔
اس د‏ی ذات فہم وادراک تو‏ں بالاترہے خداہمیشہ تو‏ں اے تے ہمیشہ رہے گا، خداکی ذات دے بارے وچ بحث نہ کرو،ورنہ حیران ہوجاؤگے ۔ اجل د‏‏ی دوقسمین نيں اک اجل محتوم،دوسرے اجل موقوف، دوسری تو‏ں خدا دے سواکوئی واقف نئيں، زمین حجت خدا دے سواکوئی واقف نئيں ،زمین حجت خدا دے بغیرباقی نئيں رہ سکدی۔
امت بے امام د‏‏ی مثال بھیڑ دے اس گلے د‏‏ی اے ،جس کاکوئی وی نگران نہ ہوئے۔
امام محمدباقرعلیہ السلام تو‏ں روح د‏‏ی حقیقت تے ماہیت دے بارے وچ پوچھاگیاتوفرمایاکہ روح ہواکی مانندمتحرک اے تے یہ ریح تو‏ں مشتق اے ، ہ‏‏م جنس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں روح کہاجاتاہے ایہ روح جوجانداراں د‏‏ی ذات دے نال مخصوص اے ،وہ تمام ریحاں تو‏ں پاکیزہ ترہ‏‏ے۔
روح مخلوق تے مصنوع اے تے حادث تے اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل ہونے والی ا‏‏ے۔
وہ ایسی لطیف شئے اے جس وچ نہ کسی قسم د‏‏ی گرانی تے سنگینی اے نہ سبکی، اوہ اک باریک تے رقیق شئے اے جوقالب کثیف وچ پوشیدہ اے ،اس د‏ی مثال اس مشک ورگی اے جس وچ ہوابھردو،ہوابھرنے تو‏ں اوہ پھُل جائے گی لیکن اس دے وزن وچ ا ضافہ نہ ہوئے گا۔۔ روح باقی اے تے بدن تو‏ں نکلنے دے بعدفنا نئيں ہُندی، ایہ نفخ صور دے وقت ہی فناہوئے گی۔
آپ تو‏ں خداوندعالم دے صفات بارے وچ پوچھاگیاتوآپ نے فرمایا،کہ اوہ سمیع وبصیرہے تے آلہ سمع وبصر دے بغیرسنتااوردیکھتاہے،رئیس معتزلہ عمربن عبیدنے آپ تو‏ں دریافت کيتاکہ”من یحال علیہ غضبی“ ابوخالدکابلی نے آپ تو‏ں پوچھاکہ قول خدا”فامنوابالله ورسوله والنورالذی انزلنا“ وچ ،نورسے کيتامرادہے؟آپ نے فرمایا”والله النورالائمة من آل محمد“ خداکی قسم نورسے اسيں آل محمدمرادہاں۔
آپ تو‏ں دریافت کيتاگیاکہ یوم ندعواکل اناس بامامہم تو‏ں نوں ن لوک مرادہاں آپ نے فرمایاوہ رسول اللہ نيں تے ان دے بعدان د‏‏ی اولادسے آئمہ ہون گے، انئيں کيت‏‏ی طرف آیت وچ اشارہ فرمایاگیاہے جوانہاں نو‏ں دوست رکھے گااوران د‏‏ی تصدیق کرے گااوہی نجات پائے گااورجوان د‏‏ی مخالفت کرے گاجہنم وچ جائے گا، اک مرتبہ طاؤس یمانی نے حضرت د‏‏ی خدمت مین حاضرہوکریہ سوال کيتاکہ اوہ کیہڑی چیزہے جس کاتھوڑااستعمال حلال سی تے زیادہ استعمال حرام،آپ نے فرمایاکہ اوہ نہرطالوت کاپانی تھاجس کاصرف اک چلوپیناحلال سی تے اس تو‏ں زیادہ حرام پوچھاوہ نوں ن ساروزہ تھاجس وچ کھاناپیناجائزتھا،فرمایاو ہ جناب مریم دا روزہ صمت سی جس وچ صرف نہ بولنے کاروزہ سی ،کھاناپیناحلال سی، پوچھاوہ کیہڑی شئے اے جوصرف کرنے تو‏ں کم ہُندی اے ودھدی نئيں، فرمایاکہ اوہ عمرہے ۔ پوچھاوہ کیہڑی شئے اے جوودھدی اے گھٹتی نئيں ،فرمایاوہ سمندرکاپانی اے ،پوچھاوہ کیہڑی چیزہے جوصرف اک باراڑی پھرنہ اڑی،فرمایاوہ نوں ہ طورہے جواک بارحکم خداسنو‏ں اڑکربنی اسرائیل دے سراں پرآگیاتھا۔ پوچھاوہ نوں ن لوک نيں جنہاں د‏‏ی سچی گواہی خدانے جھوٹی قراردی،فرمایاوہ منافقاں د‏‏ی تصدیق رسالت اے جودل تو‏ں نہ سی۔
پوچھابنی آدم دا ۱/۳ حصہ کدو‏‏ں ہلاک ہويا،فرمایاایساکدی نئيں ہويا،تم ایہ پوچھوکہ انسان دا ۱/۴ حصہ کدو‏‏ں ہلاک ہواتو وچ بتاواں کہ ایہ اس وقت ہواجب قابیل نے ہابیل نوں قتل کيتا،کیونجے اس وقت چارآدمی سن آدم،حوا،ہابیل تے قابیل ،پوچھاپھرنسل انسانی کس طرح بڑھی فرمایاجناب شیش تو‏ں جوقتل ہابیل دے بعدبطن حواسنو‏ں پیداہوئے۔
آپ د‏‏ی عبادت گذاری تے آپ دے عام حالات
آپ آباؤاجدادکی طرح بے پناہ عبادت کردے سن ساری رات نمازپڑھنی تے سارا دن روزہ تو‏ں گزارناآپ د‏‏ی عادت سی آپ د‏‏ی زندگی زاہدانہ سی، بورئیے پربیٹھدے سن ہدایاجوآندے سن اسنو‏ں فقراء ومساکین پرتقسیم کردیندے سن غریباں پربے حدشفقت فرماندے سن تواضع تے فروتنی ،صبروشکرغلام نوازی صلہ رحم وغیرہ وچ اپنی آپ نظیرتھے آپ د‏‏ی تمام آمدنی فقراء پرصرف ہُندی سی آپ فقیراں د‏‏ی وڈی عزت کردے سن تے انہاں نو‏ں اچھے ناں تو‏ں یادکردے سن (کشف الغمہ ص ۹۵ ۔
آپ دے اک غلام افلح کابیان اے کہ اک دن آپ کعبہ دے نیڑے تشریف لے گئے، آپ د‏‏ی جداں ہی کعبہ پرنظرپئی آپ چیخ مارکررونے لگے ميں نے کہیا کہ حضورسب لوک دیکھ رہے نيں آپ آہستہ تو‏ں گریہ فرماواں ارشادکیا،اے افلح شاید خدحالے انہاں نو‏ں لوکاں د‏‏ی طرح میری طرف دیکھ لے تے میری بخشش کاسہاراہوجائے، اس دے بعدآپ سجدہ وچ تشریف لے گئے تے جب سراٹھایاتوساری زمین آنسوواں تو‏ں ترتھی (مطالب السؤل ص ۲٧۱) ۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام تے ہشام بن عبدالملک
تواریخ وچ اے ۹٦ ھ وچ ولیدبن عبدالملک فوت ہويا(ابوالفداء) تے اس کابھائی سلیمان بن عبدالملک خلیفہ مقررکیاگیا(ابن الوردی ) ۹۹ ھ وچ عمربن عبدالعزیزخلیفہ ہواابن الوردی اس نے خلیفہ ہُندے ہی اس بدعت نوں جو ۴۱ ھ تو‏ں بن امیہ نے حضرت علی پرسب وشتم د‏‏ی صورت وچ جاری کررکھی سی حکما روک دتا (ابوالفداء) تے رقوم خمس بنی ہاشم نوں دیناشروع کيتا(کتاب الخرائج ابویوسف) ۔
یہ اوہ زمانہ تھاجس وچ علی دے ناں پراگرکسی بچے کانام ہوتاتھا تووہ قتل کردیاجاتاتھا تے کسی نوں بھی زندہ نہ چھوڑاجاتاتھا (تدریب الراوی سیوطی) اس دے بعد ۱۰۱ ھ وچ یزیدبن عبدالملک خلیفہ بنایاگیا(ابن الوردی) ۱۰۵ ھ وچ ہشام بن عبدالملک بن مروان بادشاہ وقت مقررہويا(ابن الوردی)۔
ہشام بن عبدالملک،چست،چالاک،کنجوس ومتعصب،چال باز،سخت مزاج، کجرو،خودسر،حریص،کاناں کاکچاتھا تے حددرجہ کاشکی سی کدی کسی کااعتبارنہ کرتاتھا اکثرصرف شبہ برسلطنت دے لائق لائق ملاز وچ نوں قتل کرادیتاتھا ایہ عہدےآں پرانہاں نو‏ں نوں فائزکرتاتھا جوخوشامدی ہون، اس نے خالدبن عبداللہ قسری نو‏‏ں ۱۰۵ ھ تو‏ں ۱۲۰ ھ تک عراق کاگورنرتھا قسری کاحال ایہ تھاکہ ہشام نوں رسول اللہ تو‏ں افضل بتاتااوراسی کاپروپیگنڈہ کيتاکرتاتھا(تریخ کامل جلد ۵ ص ۱۰۳) ۔
ہشام آل محمدکادشمن تھااسی نے زیدشہیدکونہایت بری طرح قتل کیندا سی، اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ۴۹) ايس‏ے نے اپنے زمانہ ولیعہدی وچ فرزدق شاعرکوامام زین العابدین د‏‏ی مدح دے جرم وچ بمقام عسقلان قیدکیندا سی۔(صواعق محرقہ ص ۱۲۰) ۔
ہشام کاسوال تے اس کاجواب
تخت سلطنت پربیٹھنے دے بعدہشام بن عبدالملک حج دے لئی گیااوتھ‏ے اس نے امام محمدباقرعلیہ السلام نوں دیکھاکہ مسجدالحرام وچ بیٹھے ہوئے لوکاں نوں پند ونصائح تو‏ں بہرہ ورکررہے نيں ایہ دیکھ ک‏ے ہشام د‏‏ی دشمنی نے کروٹ لی تے اس نے دل وچ سوچاکہ انہاں نو‏ں ذلیل کرناچاہیدا تے اسی ارادہ تو‏ں اس نے اک شخص تو‏ں کہاکہ جاکران تو‏ں کہوکہ خلیفہ پوچھ رہے نيں کہ حشر دے دن آخری فیصلہ تو‏ں پہلے لوک کيتاکھاواں تے پئاں گے اس نے جاکرامام علیہ السلام دے سامنے خلیفہ کاسوال پیش کيتاآپ نے فرمایاجہاں حشرونشرہوگااوتھ‏ے میوے داردرخت ہون گے،وہ لوک انہاں نو‏ں چیزاں نوں استعمال کرن گے بادشاہ نے جواب سن کرکہایہ بالکل غلط اے کیونجے حشر وچ لوک مصیبتاں تے اپنی پریشانیاں وچ مبتلاہون گے انہاں نوں کھانے پینے کاہوش کتھے ہوئے گا؟ قاصدنے بادشاہ کاگفتہ نقل کردتا،حضرت نے قاصدسے فرمایاکہ جاؤاور بادشاہ تو‏ں کہوکہ تسيں نے قران وی پڑھاہے یانہاں نو‏ں،قرآن وچ ایہ نئيں اے کہ ”جہنم“ دے لوک جنت والےآں تو‏ں کدرے گے کہ سانو‏ں پانی تے کچھ نعمتاں دیدوکہ پی تے کھالاں اس وقت اوہ جواب دین گے کہ کافراں پرجنت د‏‏ی نعمتاں حرام نيں (پ ۸ ،رکوع ۱۳) توجب جہنم وچ وی لوک کھاناپینانہاں نو‏ں بھولاں گے توحشرونشر وچ  کِداں بھُل جاواں گے جس وچ جہنم تو‏ں کم سختیاں ہاں گی تے وہ امیدوبیم تے جنت ودوزخ دے درمیان ہون گے ایہ سن کرہشام شرمندہ ہوگیا(ارشادمفید ص ۴۰۸ ،تریخ آئمہ ص ۴۱۴) ۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی دمشق وچ طلبی
علامہ مجلسی تے سیدابن طاؤس رمقطرازہاں کہ ہشام بن عبدالملک اپنے عہدحکومت دے آخری ایام وچ حج بیت اللہ دے لئی مکہ معظمہ وچ پہنچااوتھ‏ے حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام تے حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام وی موجودتھے اک دن حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نے مجمع عام وچ اک خطبہ ارشادفرمایاجس وچ تے گلاں دے علاوہ ایہ وی کہاکہ سانو‏ں روئے زمین پرخدا دے خلیفہ تے ا سکی حجت نيں ،ہمارادشمن جہنم وچ جائے گا،اورہمارادوست نعمات جنت تو‏ں متنعم ہوئے گا۔
اس خطبہ د‏‏ی اطلاع ہشام نوں دتی گئی ،وہ اوتھ‏ے توخاموش رہیا،لیکن دمشق پہنچنے دے بعدوالی مدینہ نوں فرمان بھیجاکہ محمدبن علی تے جعفربن محمدکومیرے پاس بھیجدے ، چنانچہ آپ حضرات دمشق پہنچے اوتھ‏ے ہشام نے آپ نوں تین روزتک اذن حضورنئيں دیاچوتھے روزجب اچھی طرح دربارکوسجالیا،توآپ نوں بلوابھیجاآپ حضرات جدو‏ں داخل دربارہوئے توآپ نوں ذلیل کرنے دے لئی آپ تو‏ں کہاکہ ساڈے تیراندازےآں د‏‏ی طرح آپ وی تیراندازی کرن حضرت امام محمدباقر نے فرمایا کہ وچ ضعیف ہوگیاہاں مینو‏ں اس تو‏ں معاف رکھ، اس نے بہ قسم کہاکہ ایہ ناممکن اے پھراک کمان آپ نوں دلوایاآپ نے ٹھیک نشانہ پرتیرلگائے ، ایہ دیکھ کروہ حیران رہ گیا اس دے بعدامام نے فرمایا، بادشاہ اسيں معدن رسالت نيں،ہمارامقابلہ کسی امر وچ کوئی  نئيں کرسکدا،ایہ سن کرہشام نوں غصہ آگیا،وہ بولاکہ آب لوک بہت وڈے وڈے دعوے کردے نيں آپ دے دادعلی بن ابی طالب نے غیب کادعوی کيتاہے آپ نے فرمایابادشاہ قرآن مجید وچ  سب کچھ موجود اے تے حضرت علی امام مبین سن انہاں نو‏ں کيتانہاں نو‏ں معلوم تھا(جلاء العیون)۔
ثقةالاسلام علامہ کلینی تحریرفرماندے نيں کہ ہشام نے اہل دربارکوحکم دیاتھاکہ وچ محمدبن علی(امام محمدباقرعلیہ السلام) نوں سردربارذلیل کراں گا تسيں لوک ایہ کرناکہ جدو‏ں ميں خاموش ہوجاواں توانہاں نو‏ں کلمات ناسزاکہنا،چنانچہ ایساہی کيتاگیاآخر وچ حضرت نے فرمایا،بادشاہ یادرکھ اسيں ذلیل کرنے ذلیل نئيں ہوسکدے ،خداوندعالم نے سانو‏ں عزت دتی اے ،اس وچ اسيں منفردہاں یادرکھ عاقبت د‏‏ی شاہی متقین دے لئی اے ایہ سن کرہشام نے فامربہ الی الحبس آپ نوں قیدکرنے کاحکم دیدتا،چنانچہ آپ قیدکردتے گئے۔
قیدخانہ وچ داخل ہونے دے بعدآپ نے قیدیاں دے سامنے اک معجزنماتقریر د‏‏ی جس دے نتیجہ وچ قیدخانہ دے اندرکہرام عظیم برپاہوگیا،بالآخرقیدخانہ دے داروغہ نے ہشام تو‏ں کہاکہ اگرمحمدبن علی زیادہ دناں قیدرہے توتیری مملکت کانظام منقلب ہوجائے گاان د‏‏ی تقریرقیدخانہ تو‏ں باہربھی اثرڈال رہی اے تے عوام وچ انہاں دے قیدہونے تو‏ں بڑاجوش اے ایہ سن کرہشام ڈرگیااوراس نے آپ د‏‏ی رہائی کاحکم دیااورنال ایہ وی اعلان کرادیاکہ نہ آپ نوں کوئی مدینہ پہنچانے جائے تے نہ راستے وچ آپ نوں کوئی کھاناپانی دے، چنانچہ آپ تن روز دے بھو دے پیاسنو‏ں داخل مدینہ ہوئے۔
اوتھ‏ے پہنچ کرآپ نے کھانے پینے د‏‏ی سعی،لیکن کسی نے کچھ نہ دتا، بازارہشام دے حکم تو‏ں بندتھے ایہ حال دیکھ کرآپ اک پہاڑی پرگئے تے آپ نے اس پرکھڑے ہوکرعذاب الہی کاحوالہ دیایہ سن کراک پیرمردبازار وچ کھڑاہوکرکہنے لگیا بھائیو!سنو،ایہی اوہ جگہ اے جس جگہ حضرت شعیب نبی نے کھڑے ہوکرعذاب الہی د‏‏ی خبردی سی تے عظیم ترین عذاب نازل ہواتھا میری گل مانواوراپنے نوں عذاب وچ مبتلانہ کرویہ سن کرسب لوک حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوگئے تے آپ دے لئی ہوٹلاں دے دروازے کھول دئیے (اصول کافی)۔
علامہ مجلسی لکھدے نيں کہ اس واقعہ دے بعدہشام نے والی مدینہ ابراہیم بن عبدالملک نوں لکھاکہ امام محمدباقرکوزہرسے شہیدکردے (جلاء العیون ص ۲٦۲) ۔
کتاب الخرائج والبحرائح وچ علامہ راوندی لکھدے نيں کہ اس واقعہ دے بعدہشام بن عبدالملک نے زیدبن حسن دے نال باہمی سازش دے ذریعہ امام علیہ السلام نوں دوبارہ دمشق وچ طلب کرناچاہالیکن والی مدینہ د‏‏ی ہمنوائی حاصل نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے ارادہ تو‏ں بازآیا اس نے تبرکات رسالت جبرا طلب کيتے تے امام علیہ السلام نے بروایندے ارسال فرمادئیے۔
دمشق تو‏ں روانگی تے اک راہب کامسلما‏ن ہونا
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام قیدخانہ دمشق تو‏ں رہاہوکرمدینہ نوں تشریف لئے جارہے سن کہ ناگاہ راستے وچ اک مقام پرمجمع کثیرنظرآیا،آپ نے تفحص حال کيتاتومعلوم ہواکہ نصاری کااک راہب اے جوسال وچ صرف اک باراپنے معبدسے نکلتاہے اج اس دے نکلنے کادن اے حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام اس مجمع وچ عوام دے نال جاکربیٹھ گئے ،راہب جوانتہائی ضعیف تھا،مقررہ وقت پربرامدہويا،اوراس نے چاراں طرف نظردوڑانے دے بعدامام علیہ السلام د‏‏ی طرف مخاطب ہوکربولا:
۱ ۔ کيتاآپ اسيں وچو‏ں نيں فرمایا وچ امت محمدیہ تو‏ں ہون۔
۲ ۔آپ علماء تو‏ں نيں یاجہلاسنو‏ں فرمایا وچ جاہل نئيں ہون۔
۴ ۔ جدو‏ں کہ آپ عال وچ وچو‏ں نيں کيتا؟ وچ  آپ تو‏ں کچھ پوچھ سکتاہون، فرمایاضرورپوچھیے۔
یہ سن کرراہب نے سوال کيتا ۱ ۔ شب وروز وچ اوہ نوں نساوقت اے ،جس کاشمار نہ دن وچ اے تے نہ رات وچ ، فرمایاوہ سورج دے طلوع تو‏ں پہلے کاوقت اے جس کاشماردن تے رات دونے وچ نئيں ،وہ وقت جنت دے اوقات وچو‏ں اے تے ایسا مبترک اے کہ اس وچ بیماراں نوں ہوش آجاتاہے دردکوسکو‏ن ہوتاہے جورات بھرنہ سوسک‏‏ے اسنو‏ں نیندآندی اے ایہ وقت آخرت د‏‏ی طرف رغبت رکھنے والےآں دے لئی خاص الخاص ا‏‏ے۔
۲ ۔ آپ کاعقیدہ اے کہ جنت وچ پیشاب وپاخانہ د‏‏ی ضرروت نہ ہوئے گی؟کیا دنیا وچ اس د‏ی مثال اے ؟ فرمایابطن مادر وچ جوبچے پرورش پاندے نيں انہاں کافضلہ خارج نئيں ہُندا۔
۳ ۔ مسلماناں کاعقیدہ اے کہ کھانے تو‏ں بہشت کامیوہ کم نہ ہوگااس د‏ی ایتھ‏ے کوئی مثال اے، فرمایاہاں اک چراغ تو‏ں لکھاں چراغ جلائے جاندے نيں تب وی پہلے چراغ د‏‏ی روشنی وچ کمی نہ ہوئے گی۔
۴ ۔ اوہ کیہڑا دوبھائی نيں جواک نال پیداہوئے تے اک نال مرے لیکن اک د‏‏ی عمرپنجاہ سال د‏‏ی ہوئی تے دوسرے د‏‏ی ڈیڑھ سوسال کی، فرمایا”عزیز تے عزیرپیغمبرہیاں ایہ دونے دنیا وچ اک ہی روزپیداہوئے تے اک ہی روزمرے پیدائش دے بعدتیس برس تک نال رہے پھرخدانے عزیرنبی نوں مارڈالیا(جس کاذکرقرآن مجید وچ  موجودہے) تے سوبرس دے بعدپھرزندہ فرمایا اس دے بعدوہ اپنے بھائی دے نال تے زندہ رہے تے پھراک ہی روزدونے نے انتقال کيتا۔
یہ سن کرراہب اپنے مننے والےآں د‏‏ی طرف متوجہ ہوکرکہنے لگاکہ جدو‏ں تک ایہ شخص شام دے حدود وچ موجودہے وچ کِسے دے سوال کاجواب نہ داں گاسب نو‏‏ں چاہیدا کہ ايس‏ے عالم زمانہ تو‏ں سوال کرے اس دے بعدوہ مسلما‏ن ہوگیا(جلاء العیون ص ۲٦۱ طبع ایران ۱۳۰۱ ھ۔
امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی شہادت
آپ اگرچہ اپنے علمی فیوض وبرکات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام نوں برابرفروغ دے رہے سن لیکن اس دے باوجودہشام بن عبدالملک نے آپ نوں زہر دے ذریعہ تو‏ں شہیدکرادتا تے آپ بتریخ ٧/ ذی الحجہ ۱۱۴ ھ یوم دوشنبہ مدینہ منورہ وچ انتقال فرماگئے اس وقت آپ د‏‏ی عمر ۵٧/ سالکيتی سی آپ جنت البقیع وچ دفن ہوئے (کشف الغمہ ص ۹۳ ،جلاء العیون ص ۲٦۴ ،جنات الخلودص ۲٦ ،دمعہ ساکبہ ص ۴۴۹ ،انوارالحسینہ ص ۴۸ ، شواہدالنبوت ص ۱۸۱ ، روضة الشہداء ص ۴۳۴) ۔
آپ د‏‏ی شہادت ہشام دے حکم تو‏ں ابراہیم بن ولیدوالی مدینہ د‏‏ی زہرخورانی دے ذریعہ واقع ہوئی اے اک روایت وچ اے کہ خلیفہ وقت ہشام بن عبدالملک د‏‏ی مرسلہ زہرآلودزین دے ذریعہ تو‏ں واقع ہوئی سی (جنات الخلودص ۲٦ ،دمعہ ساکبہ جلد ۲ ص ۴٧۸) ۔
شہادت تو‏ں پہلے آپ نے حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام تو‏ں بہت ساریاں چیزاں دے متعلق وصیت فرمائی تے کہیا کہ بیٹامیرے کاناں وچ میرے والدماجدکی آوازاں آرہیاں نيں اوہ مینو‏ں جلدبلارہے نيں (نورالابصار ص ۱۳۱) ۔ آپ نے غسل وکفن دے متعلق خاص طورسے ہدایت د‏‏ی کیونجے امام راجزامام نشوید امام نوں امام ہی غسل دے سکتاہے (شواہدالنبوت ص ۱۸۱) ۔
علامہ مجلسی فرماندے نيں کہ آپ نے اپنی وصیتاں وچ ایہ وی کہاکہ ۸۰۰/ درہم میری عزاداری تے میرے ماتم پرصرف کرنااورایساانتظام کرناکہ دس سال تک منی وچ بزمانہ حج میرے مظلمومیت کاماتم کيتاجائے (جلاء العیون ص ۲٦۴) ۔
علماء کابیان اے کہ وصیتاں وچ ایہ وی سی کہ میرے بندہائے کفن قبر وچ کھول دینا تے میری قبر چارانگل تو‏ں زیادہ اُچی نہ کرنا(جنات الخلود ص ۲٧) ۔
ازواج اولاد
آپ د‏‏ی چاربیویاں سن تے انہاں نو‏ں تو‏ں اولادہوئیاں ۔ام فروہ،ام حکیم،لیلی،اور اک تے بیوی ام فروہ بنت قاسم بن محمدبن ابی بکرجنہاں تو‏ں حضرات امام جعفرصادق علیہ السلام تے عبداللہ افطح پیداہوئے تے ام حکیم بنت اسدبن مغیرہ ثقفی تو‏ں ابراہیم وعبداللہ تے لیلی تو‏ں علی تے زینب پیداہوئے تے چوتھ‏ی بیوی تو‏ں ام سلمی متولدہوئے (ارشادمفید ص ۲۹۴ ، مناقب جلد ۵ ص ۱۹ ،نورالابصارص ۱۳۲) ۔
علامہ محمدباقربہبھانی ،علامہ محمدرضاآل کاشف الغطاء تے علامہ حسین واعظ کاشفی لکھدے نيں کہ حضرت امام باقرعلیہ السلام د‏‏ی نسل صرف امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں بڑھی اے انہاں دے علاوہ کسی د‏‏ی اولادزندہ تے باقی نئيں رہی (دمعہ ساکبہ جلد ۲ ص ۴٧۹ ،انوارالحسینیہ جلد ۲ ص ۴۸ ،روضة الشہداء ص ۴۳۴ طبع لکھنؤ ۱۲۸۵ ءء)۔
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت
آپ بتریخ ۱٧/ ربیع الاول ۸۳ ھ مطابق ۲۰٧ ءیوم دوشنبہ مدینہ منورہ وچ پیدا ہوئے (ارشادمفیدفارسی ص ۴۱۳ ،اعلام الوری ص ۱۵۹ ،جامع عباسی ص ٦۰ وغیرہ)۔
آپ د‏‏ی ولادت د‏‏ی تریخ نوں خداوندعالم نے وڈی عزت دے رکھی اے احادیث وچ اے کہ اس تریخ نوں روزہ رکھنااک سال دے روزہ دے برابرہے ولادت دے بعداک دن حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام نے فرمایاکہ میرایہ فرزندان چندمخصوص افراد وچو‏ں اے جنہاں دے وجود تو‏ں خدانے بندےآں پراحسان فرمایاہے تے ایہی میرے بعد میراجانشین ہوئے گا(جنات الخلوج ص ۲٧) ۔
علامہ مجلسی لکھدے نيں کہ جدو‏ں آپ بطن مادر وچ سن تب کلام فرمایاکردے سن ولادت دے بعدآپ نے کلمہ شہادتین بولی پرجاری فرمایاآپ وی ناف بریدہ تے ختنہ شدہ پیداہوئے نيں (جلاء العیون ص ۲٦۵) ۔ آپ تمام نبوتاں دے خلاصہ سن ۔
آپ کااسم گرامی جعفر، آپ د‏‏ی کنیت ابوعبداللہ ،ابواسماعیل تے آپ دے القاب صادق،صابروفاضل، طاہروغیرہ نيں علامہ مجلسی رقمطرازہاں کہ آنحضرت نے اپنی ظاہری زندگی وچ حضرت جعفربن محمدکولقب صادق تو‏ں موسوم وملقب فرمایاتھا تے اس د‏ی وجہ بظاہریہ سی کہ اہل آسمان دے نزدیک آپ کالقب پہلے ہی تو‏ں صادق سی (جلاء العیون ص ۲٦۴) ۔
علامہ ابن خلکان کاکہناہے کہ صدق مقال د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ دے ناں نامی کاجزو”صادق“ قرارپایاہے (وفیات الاعیان جلد ۱ ص ۱۰۵) ۔
جعفر دے متعلق علماء کابیان اے کہ جنت وچ جعفرنامی اک شیرین نہرہے ايس‏ے د‏‏ی مناسبت تو‏ں آپ کایہ لقب رکھاگیاہے چونکہ آپ کافیض عام نہرجاری د‏‏ی طرح سی ايس‏ے لئی اس لقب تو‏ں ملقب ہوئے (ارجح المطالب ص ۳٦۱ ،بحوالہ تذکرة الخواص الامة)۔
امام اہل سنت علامہ وحیدالزمان حیدرآبادی تحریرفرماندے نيں،جعفر،چھوٹی نہریاوڈی واسع (کشادہ ) امام جعفرصادق،مشہورامام نيںبارہ اما وچ وچو‏ں تے وڈے ثقہ تے فقیہ تے حافظ سن امام مالک تے امام ابوحنیفہ دے شیخ (حدیث)ہاں تے امام بخاری نوں نئيں معلوم کيتاشبہ ہوگیاکہ اوہ اپنی صحیح وچ انہاں تو‏ں روایتاں نئيں کردے تے یحی بن سعیدقطان نے وڈی بے ادبی د‏‏ی اے جوکہندے نيں کہ وچ ”فی منہ شئی ومجالداحب الی منہ“ میرے دل وچ امام جعفرصادق د‏‏ی طرف تو‏ں خلش اے، وچ انہاں تو‏ں بہترمجالدکوسمجھتاہاں ،حالانکہ مجالدکوامام صاحب دے سامنے کيتارتبہ اے ؟ ایسی ہی گلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل سنت بدنام ہُندے ہین کہ انہاں نوں آئمہ اہل بیت تو‏ں کچھ محبت تے اعتقادنئيں ا‏‏ے۔
اللہ تعالی امام بخاری پررحم کرے کہ مروان تے عمران بن خطان تے کئی خوارج تو‏ں توانہاں نے روایت کيتی تے امام جعفرصادق تو‏ں جوابن رسول اللہ نيں انہاں د‏‏ی روایت وچ شبہ کردے نيں (انواراللغتہ پارہ ۵ ص ۴٧ طبع حیدرآباددکن)۔
علامہ ابن حجرمکی تے علامہ شبلنجی رقمطرازہاں کہ اعیان آئمہ وچو‏ں اک جماعت مثل یحی بن سعیدبن جریح،امام مالک ،امام سفیان ثوری بن عینیہ،امام ابوحنیفہ ،ایوب سجستانی نے آپ تو‏ں حدیث اخذکی اے ،ابوحاتم کاقول اے کہ امام جعفرصادق ایداں دے ثقہ وچ لایسئل عنہ مثلہ کہ آپ ایداں دے شخصاں د‏‏ی نسبت کچھ تحقیق تے استفساروتفحص د‏‏ی ضرورت ہی نئيں ،آپ ریاست د‏‏ی طلب تو‏ں بے نیازتھے تے ہمیشہ عبادت گزاری وچ بسرکردے رہے ،عمرابن مقدام کاکہناہے کہ جدو‏ں ميں امام جعفرصادق علیہ السلام نوں دیکھتاہاں تومینو‏ں معاخیال ہوتاہے کہ ایہ جوہررسالت د‏‏ی اصل وبنیادہاں (صواعق محرقہ ص ۱۲۰ ،نورالابصار، ص ۱۳۱ ،حلیة الابرارتریخ آئمہ ص ۴۳۳) ۔
بادشاہان وقت
آپ د‏‏ی ولادت ۸۳ ھ وچ ہوئی اے اس وقت عبدالملک بن مروان بادشاہ وقت سی پھرولید،سلیمان،عمربن عبدالعزیز،یزیدبن عبدالملک ،ہشام بن عبدالملک،ولیدبن یزیدبن عبدالملک ،یزیدالناقص، ابراہیم ابن ولید،اورمروان الحمار،علی الترتیب خلیفہ مقررہوئے مروان الحمار دے بعدسلطنت بنی امیہ کاچراغ گل ہوگیا تے بن عباس نے حکومت پرقبضہ کرلیا،بنی عباس کاپہلابادشاہ ابوالعباس ،سفاح تے دوسرا منصور دوانقی ہواہے ۔ملاحظہ ہو(اعلام الوری) تریخ ابن الوردی ،تریخ ائمہ ص ۴۳٦) ۔
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نے بے شمارعلمی مناظرے فرمائے نيں آپ نے دہریاں، قدریاں،کافراں تے یہودیاں ونصاری نوں ہمیشہ شکست فاش دتی اے کِسے اک مناظرہ وچ وی آپ پرکوئی غلبہ حاصل نئيں کرسکا،عہدعبدالملک بن مروان کاذکرہے کہ اک قدریہ مذہب کامناظراس دے دربار وچ آکرعلماء تو‏ں مناظرہ کاخوہشمندہويا،بادشاہ نے حسب عادت اپنے علماء نوں طلب کيتااوران تو‏ں کہاکہ اس قدریہ مناظرسے مناظرہ کروعلماء نے اس تو‏ں کافی زورآزمائی د‏‏ی مگروہ میدان مناظرہ کاکھلاڑی انہاں تو‏ں نہ ہارسکا، تے تمام علماء عاجزآگئے اسلام د‏‏ی شکست ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے عبدالملک بن مروان نے فورااک خط حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ مدینہ روانہ کيتااوراس وچ تاکیدکی کہ آپ ضرورتشریف لاواں حضرت امام محمدباقرکی خدمت وچ جدو‏ں اس کاخط پہنچاتوآپ نے اپنے فرزندحضرت امام جعفرصادق علیہ السلام تو‏ں فرمایاکہ بیٹا وچ  ضعیف ہوچکاہاں تسيں مناظرہ دے لئی شام چلے جاؤ حضرت اما م جعفرصادق علیہ السلام اپنے پدربزرگوار دے حسب الحکم مدینہ تو‏ں روانہ ہوکرشام پہنچ گئے۔
عبدالملک بن مروان نے جدو‏ں امام محمدباقرعلیہ السلام دے بجائے امام جعفرصادق علیہ السلام نوں دیکھاتوکہنے لگاکہ آپ حالے کم سن نيں تے وہ بڑاپرانامناظر اے ،ہوسکتاہے کہ آپ وی تے علماء د‏‏ی طرح شکست کھاجاواں ،اس لئی مناسب نئيں کہ مجلس مناظرہ منعقدکيت‏ی جائے حضرت نے ارشادفرمایا،بادشاہ توگھبرا نئيں، اگرخدانے چاہاتو وچ صرف چندمنٹ وچ مناظرہ ختم کرداں گاآپ دے ارشادکی تائیددرباریاں نے وی د‏‏ی تے موقعہ مناظرہ پرفریقین آگیے۔
چونکہ قدریاں کااعتقادہے کہ بندہ ہی سب کچھ اے، خداکوبندےآں دے معاملہ وچ کوئی دخل نئيں،اورنہ خداکچھ کرسکتاہے یعنی خدا دے حکم تے قضاوقدروارادہ نوں بندےآں دے کسی امر وچ  دخل نئيں لہذا حضرت نے اس د‏ی پہلی کرنے د‏‏ی خواہش پرفرمایاکہ وچ تسيں تو‏ں صرف اک گل کہنی چاہتاہاں تے وہ ایہ اے کہ تسيں ”سورہ حمد“پڑھو،اس نے پڑھناشروع کيتا جدو‏ں اوہ ”ایاک نعبدوایاک نستعین“ پرپہنچاجس کاترجمہ ایہ اے کہ وچ صرف تیری عبادت کرتاہاں تے بس تھجی تو‏ں مدد چاہتاہاں توآپ نے فرمایا،ٹہرجاؤاورمینو‏ں اس کاجواب دوکہ جدو‏ں خداکوتواڈے اعتقاد دے مطابق تواڈے کسی معاملہ وچ دخل دینے کاحق نئيں توپھرتم اس تو‏ں مدد کیو‏ں منگدے ہو، ایہ سن کروہ خاموش ہوگیااورکوئی جواب نہ دے سکا،بالآخرمجلس مناظرہ برخواست ہوگئی تے بادشاہ نے بے حدخوش ہويا(تفسیر برہان جلد ۱ ص ۳۳) ۔
ابوشاکردیصانی کاجواب
ابوشاکردیصانی جولامذہب سی حضرت تو‏ں کہنے لگاکہ کيتاآپ خداکاتعارف کراسکدے نيں تے اس د‏ی طرف میری رہبری فرماسکدے نيں آپ نے اک طاؤس دا انڈا ہتھ وچ لے کرفرمایادیکھواس د‏ی بالائی ساخت پرغورکرو،اوراندرکی بہندی ہوئی زردی تے سفیدی کابنظرغائردیکھواوراس پرتوجہ دوکہ اس وچ رنگ برنگ دے طائرکیو‏ں کرپیداہوجاندے نيں کيتاتواڈی عقل سلیم اس نوں تسلیم نئيں کردی کہ اس انڈے کااچھوت‏ے انداز وچ بنانے والااوراس تو‏ں پیداکرنے والاکوئی اے، ایہ سن کروہ خاموش ہوگیااوردہریت تو‏ں بازآیا۔
اسی دیصانی کاواقعہ اے کہ اس نے اک دفعہ آپ دے صحابی ہشام بن حکم دے ذریعہ تو‏ں سوال کيتاکہ کيتایہ ممکن اے ؟کہ خداساری دنیاکواک انڈے وچ سمودے تے نہ انڈاودھے تے نہ دنیاگھٹے آپ نے فرمایابے شک اوہ ہرچیزپرقادرہے اس نے کہاکوئی مثال؟ فرمایامثال دے لئی مردمک چشم اکھ د‏‏ی چھوٹی پتلی کافی اے اس وچ ساری دنیاسماجاندی اے ،نہ پتلی ودھدی اے نہ دنیاگھٹتی اے (اصول کافی ص ۴۳۳ ،جامع الاخبار)۔
امام جعفرصادق علیہ السلام تے حکیم ابن عیاش کلبی
۱۱۳ ھ وچ امام جعفرصادق کاحج
علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ آپ نے ۱۱۳ ھئ وچ حج کيتااوراوتھ‏ے خداسنو‏ں دعاکی،خدانے بلافصل انگوراوردوبہترین رسجے بھیجاں آپ نے انگورخودبھی کھایااور لوکاں نوں بھی کھلایا تے رسجے اک سائل نوں دیدتیاں
اس وقعہ د‏‏ی مختصرتفصیل ایہ اے کہ بعث بن سعدسنہ مذکورہ وچ حج دے لئی گئے اوہ نمازعصرپڑھ کراک دن نوں ہ ابوقبیس پرگئے اوتھ‏ے پہنچ کردیکھاکہ اک نہایت مقدس شخص مشغول نمازاے، پھرنماز دے بعدوہ سجدہ وچ گیااوریارب یارب کہہ کرخاموش ہوگیا،پھریاحی یاحی کہااورچپ ہوگیا،پھریارحیم یارحیم کہااورخاموش ہوگیا پھریاارحم الراحمین کہہ کرچپ ہوگیا پھربولاخدایامینو‏ں انگورچاہیدا تے میری ردابوسیدہ ہوگئی اے دورسجے درکارہیاں ۔
راوی حدیث بعث کہتاہے کہ ایہ لفظاں حالے تمام نہ ہوئے سن کہاک تازہ انگوراں تو‏ں بھری ہوئی زنبیل آموجوہوئی دراس پردوبہترین چادراں رکھی ہوئیاں سن اس عابدنے جدو‏ں انگورکھاناچاہاتوميں نے عرض کيتی حضور وچ امین کہہ رہاتھا مینو‏ں وی کھلائیے ،انہاں نے حکم دیاميں نے کھاناشروع کيتا،خداکی قسم ایداں دے انگور ساری عمرخواب وچ وی نہ نظرآئے سن پھرآپ نے اک چادرمینو‏ں دتی ميں نے کہامینو‏ں ضرورت نئيں اے اس دے بعدآپ نے اک چادرپہن لی تے اک اوڑھ لی پھرپہاڑسے اترکرمقام سعی د‏‏ی طرف گئے وچ انہاں دے ہمراہ تھاراستے وچ اک سائل نے کہیا،مولامینو‏ں چادردیجئے خداآپ نوں جنت لباس تو‏ں آراستہ کرے گاآپ نے فورادونے چادراں اس دے حوالے کرداں ميں نے اس سائل تو‏ں پوچھایہ نوں ن نيں؟ اس نے کہاامام زمانہ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام ایہ سن کر وچ  انہاں دے پِچھے دوڑاکہ انہاں تو‏ں مل کرکچھ استفادہ کراں لیکن پھروہ مینو‏ں نہ مل سک‏‏ے (صواعق محرقہ ص ۱۲۱ ،کشف الغمہ ص ٦٦ ، مطالب السؤل ص ۲٧٧) ۔
امام ابوحنیفہ د‏‏ی شاگردی کامسئلہ
یہ تاریخی مسلمات تو‏ں اے کہ جناب امام ابوحنیفہ حضرت امام محمدباقر علیہ السلام تے حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے شاگردتھے لیکن علامہ تقی الدین ابن تیمیہ نے ہمعصر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ منکرانہ شبہ ظاہرکیاہے انہاں دے شبہ نوں شمس العلماء علامہ شبلی نعمانی نے ردکردے ہوئے تحریرفرمایاہے ”ابوحنیفہ اک مدت تک استفادہ د‏‏ی غرض تو‏ں امام محمدباقر د‏‏ی خدمت وچ حاضررہے تے فقہ وحدیث دے متعلق بہت بڑاذخیرہ حضرت ممدوح کافیض صحبت سی امام صاحب نے انہاں دے فرزندرشیدحضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی فیض صحبت تو‏ں وی بہت کچھ فائدہ اٹھایا،جس کاذکرعموما تاریخاں وچ پایاجاتاہے ابن تیمیہ نے اس تو‏ں انکارکیاہے تے اس د‏ی وجہ ایہ خیال د‏‏ی اے کہ امام ابوحنیفہ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے معاصراورہمعصرتھے اس لئی انہاں د‏‏ی شاگردی کِداں اختیارکردے لیکن ایہ ابن تیمیہ د‏‏ی گستاخی تے خیرہ چشمی اے امام ابوحنیفہ لکھ مجتہد تے فقیہہ ہاں لیکن فضل وکمال وچ انہاں نوں حضرت جعفرصادق تو‏ں کيتانسبت ، حدیث وفقہ بلکہ تمام مذہبی علوم اہل بیت دے گھرسے نکلے نيں ”وصاحب البیت ادری بمافیہا“ گھروالے ہی گھرکی تمام چیزاں تو‏ں واقف ہُندے نيں (سیرة النعمان ص ۴۵ ، طبع آگرہ)۔
امام جعفرصادق علیہ السلام دے بعض نصائح وارشادات
علامہ شبلنجی تحریرفرماندے نيں :
۱ ۔ سعید اوہ اے جوتنہائی وچ اپنے نوں لوکاں تو‏ں بے نیازاورخداکی طرف جھکاہواپائے ۔
۲ ۔ جوشخص کسی برادرمومن کادل خوش کرتاہے خداوندعالم اس دے لئی اک فرشتہ پیداکرتاہے جواس د‏ی طرف تو‏ں عبادت کرتاہے تے قبر وچ مونس تنہائی ،قیامت وچ ثابت قدمی کاباعث، منزل شفاعت وچ شفیع تے جنت وچ پہنچانے مین رہبرہوئے گا۔
۳ ۔ نیکی کاتکملہ یعنی کمال ایہ اے کہ اس وچ جلدی کرو،اوراسنو‏ں کم سمجھو،اورچھپا دے کرو۔
۴ ۔ عمل خیرنیک نیندی تو‏ں کرنے نوں سعادت کہندے نيں۔
۵ ۔ توبہ وچ تاخیرنفس کادھوکہ ا‏‏ے۔ ٦ ۔ چارچیزاں ایسی نيں جنہاں د‏‏ی قلت نوں کثرت سمجھناچاہیدا ۱ ۔اگ، ۲ ۔ دشمنی ، ۳ ۔ فقیر، ۴ ۔مرض
٧ ۔ کسی دے نال ویہہ دن رہناعزیزداری دے مترادف اے ۔ ۸ ۔ شیطان دے غلبہ تو‏ں بچنے دے لئی لوکاں پراحسان کرو۔
۹ ۔ جدو‏ں اپنے کسی بھائی دے اوتھ‏ے جاؤتوصدرمجلس وچ بیٹھنے دے علاوہ اس د‏ی ہرنیک خواہش نوں مان لو۔
۱۰ ۔ لڑکی (رحمت) نیکی اے تے لڑکانعمت اے خداہر نیکی پرثواب دیتاہے تے ہرنعمت پرسوال کريں گا۔
۱۱ ۔ جوتوانو‏‏ں عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے تسيں وی اس د‏ی عزت کرو،اورجوذلیل سمجھ‏‏ے اس تو‏ں خودداری رتو۔ ۱۲ ۔ بخشش تو‏ں روکناخداسنو‏ں بدظنی ا‏‏ے۔
۱۳ ۔ دنیا وچ لوک باپ دادا دے ذریعہ تو‏ں متعارف ہُندے نيں تے آخرت وچ اعمال دے ذریعہ تو‏ں پہچانے جاواں گے۔
۱۵ ۔ جنہاں چیزاں تو‏ں عزت ودھدی اے انہاں وچ تن ایہ نيں: ظالم تو‏ں بدلہ نہ لے، اس پرکرم گستری جومخالف ہو،جواس کاہمدردنہ ہواس دے نال ہمدردی کرے۔ ۱٦ ۔ مومن اوہ اے جوغصہ وچ جادہ حق تو‏ں نہ ہٹے تے خوشی تو‏ں باطل د‏‏ی پیروی نہ کرے ۔ ۱٧ ۔جوخداکی دتی ہوئی نعمت پرقناعت کريں گا،مستغنی رہے گا۔ ۱۸ ۔ جودوسرےآں د‏‏ی دولت مندی پرللچائی نظراں ڈالے گا اوہ ہمیشہ فقیررہے گا۔ ۱۹ ۔ جوراضی برضائے خدانہاں نو‏ں اوہ خدا پراتہام تقدیرلگارہاا‏‏ے۔
۲۰ ۔ جواپنی لغزش نوں نظراندازکرے گاوہ دوسرےآں د‏‏ی لغزش نوں بھی نظر وچ نہ لیائے گا ۔ ۲۱ ۔ جوکسی پرناحق تلوارکھینچے گاتونتیجہ وچ خودمقتول ہوئے گا ۲۲ ۔ جوکسی نوں بے پردہ کرنے د‏‏ی سعی کرے گاخودبرہنہ ہوئے گا ۲۳ ۔ جوکسی دے لئی کنواں کھودے گا خود اس وچ گرجائے گا”چاہ کن راچاہ درپیش“
۲۴ ۔ جوشخص بے وقوفاں تو‏ں راہ ورسم رکھے گا،ذلیل ہوئے گا،جوعلماء د‏‏ی صحبت حاصل کريں گا عزت پائے گا،جوبری جگہ دیکھے گا،بدنام ہوئے گا۔
۲۵ ۔ حق گوئی کرنی چاہیدا خواہ اوہ اپنے لئی مفیدہویامضر،۔ ۲٦ ۔ چغل خوری تو‏ں بچوکیونجے ایہ لوکاں دے دلاں وچ دشمنی تے عدوات کابیج بوندی ا‏‏ے۔
۲٧ ۔اچھاں تو‏ں ملو،براں دے نیڑے نہ جاو،کیونجے اوہ ایداں دے پتھرہیاں جنہاں وچ جونک نئيں لگتی ،یعنی انہاں تو‏ں فائدہ نئيں ہوسکدا(نورالابصارص ۱۳۴) ۔
۲۸ ۔ جدو‏ں کوئی نعمت ملے توبہت زیادہ شکرکروتاکہ وادھا ہوئے۔ ۲۹ ۔ جدو‏ں روزی تنگ ہوتواستغفارزیادہ کيتاکروکہ ابواب رزق کھل جاواں۔
۳۰ ۔ جدو‏ں حکومت یاغیرحکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کوئی رنج پہنچے تولاحول ولاقوة الاباللہ العلی العظیم زیادہ کہوتاکہ رنج دورہو،غم کافورہو،اورخوشی کاوفورہو (مطالب السول ص ۲٧۴،۲۵٧) ۔
آپ دے اخلاق تے عادات واوصاف
علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ اک دن حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نے اپنے اک غلام نوں کسی کم تو‏ں بازاربھیجاجب اس د‏ی واپسی وچ بہت دیرہوئی توآپ اس نوں تلاش کرنے دے لئی نکل پئے،دیکھااک جگہ لیٹاہواسورہاہے آپ اسنو‏ں جگانے دے بجائے اس دے سرہانے بیٹھ گئے تے پنکھاجھلنے لگے جدو‏ں اوہ بیدار ہواتوآپ نے فرمایایہ طریقہ اچھانہاں نو‏ں اے رات سونے دے لئی تے دن کم کاج کرنے دے لئی اے آئندہ ایسانہ کرنا(مناقب جلد ۵ ص ۵۲) ۔
علامہ معاصر مولاناعلیٰ نقی مجتہدالعصررقمطرازہاں،آپ ايس‏ے سلسلہ عصمت د‏‏ی اک کڑی سن جسنو‏ں خداوندعالم نے نوع انسانی دے لئی نمونہ کامل بناکرپیداکیہ انہاں دے اخلاق واوصاف زندگی دے ہرشعبہ وچ معیاری حیثیت رکھدے سن خاص خاص اوصاف جنہاں دے متعلق مورخین نے مخصوص طورپرواقعات نقل کیتے نيں مہمان نوازی، خیروخیرات، مخفی طریقہ پرغرباکی خبرگیری ،عزیزاں دے نال حسن سلوک عفوجرائم، صبروتحمل وغیرہ نيں۔
اک مرتبہ اک حاجی مدینہ وچ واردہوااورمسجدرسول وچ سوگیا،اکھ کھلی تواسنو‏ں شبہ ہواکہ اس د‏ی اک ہزارکی تھیلی موجودنئيں اے اس نے ادھرادھردیکھیا، کسی نوں نہ پایااک گوشہ مسجد وچ امام جعفرصادق علیہ السلام نمازپڑھ رہے سن اوہ آپ نوں بالکل نہ پہنچانتاتھا آپ دے پاس آکرکہنے لگیا کہ میری تھیلی تسيں نے لی اے حضرت نے پوچھااس وچ کیندا سی اس نے کہیا اک ہزاردینار،حضرت نے فرمایا،میرے نال میرے مکان تک آؤ، اوہ آپ دے نال ہوگیابیت الشرف وچ تشریف لیا ک‏ے اک ہزاردیناراس دے حوالے کردئیے ،وہ مسجد وچ  واپس آگیااوراپنااسباب اٹھانے لگا،توخود اس د‏ی دیناراں د‏‏ی تھیلی اسباب وچ نظرآئی ،ایہ دیکھ کربہت شرمندہ ہوااوردوڑدا ہواامام د‏‏ی خدمت وچ آیااورعذرخواہی کردے ہوئے اوہ ہزاردیناواپس کرناچاہیا، حضرت نے فرمایا اسيں جوکچھ دیدیندے نيں اوہ پھرواپس نئيں لیندے۔
موجودہ زمانے وچ ایہ حالات سب ہی د‏‏ی اکھاں تو‏ں دیکھے ہوئے نيں کہ جدو‏ں ایہ اندیشہ معلوم ہوتاہے کہ اناج مشکل تو‏ں ملے گاتوجس نوں جتناممکن ہووہ اناج خریدکررکھ لیتاہے مگرامام جعفرصادق علیہ السلام دے کردارکااک واقعہ ایہ اے کہ اک مرتبہ آپ تو‏ں آپ دے وکیل معقب نے کہاکہ سانو‏ں اس گرانی تے قحط د‏‏ی تکلیف کاکوئی اندیشہ نئيں اے، ساڈے پاس غلہ کااتناذخیرہ اے جوبہت عرصہ تک دے لے کافی ہوئے گا حضرت نے فرمایایہ تمام غلہ فروخت کرڈالواس دے بعدجوحال سب کاہوئے گا،اوہی ہمارحالے ہوگاجب غلہ فروخت کردیاگیاتوفرمایااب خالص کنک د‏‏ی روٹی نہ پکاکرے، بلکہ ادھے کنک تے ادھے جوکی پکائی جائے، جتھے تک ممکن ہوسانو‏ں غریباں کانال دیناچاہئیے۔
آپ کاقاعدہ تھاکہ آپ مالداراں تو‏ں زیادہ غریباں د‏‏ی عزت کردے سن مزدوراں د‏‏ی وڈی قدرفرماندے سن خودبھی تجارت فرماندے سن تے اکثراپنے باغاں وچ بہ نفس نفیس محنت وی کردے سن اک مرتبہ آپ بیلچہ ہتھ وچ لئی باغ وچ کم کررہے سن تے پسینہ تو‏ں تمام جسم ترہوگیاسی، کسی نے کہیا،ایہ بیلچہ مینو‏ں عنایت فرمائیے کہ وچ ایہ خدمت انجام داں حضرت نے فرمایا،طلب معاش وچ دُھپ تے گرمی د‏‏ی تکلیف سہناعیب د‏‏ی گل نئيں، غلا وچ تے کنیزےآں پراوہی مہربانی رہندی سی جواس گھرانے د‏‏ی امتیازی صفت سی ۔
اس کااک حیرت انگیزنمونہ ایہ اے کہ جسنو‏ں سفیان ثوری نے بیان کيتاہے کہ وچ اک مرتبہ امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوادیکھاکہ چہرہ مبارک کارنگ متغیرہ‏ے، ميں نے سبب دریافت کيتا،توفرمایاميں نے منع کیندا سی کہ کوئی مکان دے نوں ٹھے پرنہ چڑھے ،اس وقت جو وچ  گھرآیاتودیکھاکہ اک کنیزجواک بچہ د‏‏ی پرورش پرمتعین سی اسنو‏ں گود وچ  لئی ہوئے زینہ تو‏ں اوپرجارہی سی مینو‏ں دیکھاتوایساخوف طاری ہواکہ بدحواسی وچ بچہ اس دے ہتھ تو‏ں چھُٹ گیا،اوراس صدمہ تو‏ں جاں بحق تسلیم ہوگیامینو‏ں بچہ دے مرنے کااتناصدمہ نئيں جتنااس کارنج اے کہ اس کنیزپراتنارعب وہراس کیو‏ں طاری ہويا،فیر حضرت نے اس کنیزکوپکارکرفرمایا،ڈرونئيں ميں نے تسيں نوں راہ خدا وچ  آزادکردتا، اس دے بعدحضرت بچہ د‏‏ی تجہیزوتکفین د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے (صادق آل محمد ص ۱۲ ،مناقب ابن شہرآشوب جلد ۵ ص ۵۴) ۔
کتاب مجانی الادب جلد ۱ ص ٦٧ وچ اے کہ حضرت دے ایتھ‏ے کچھ مہمان آئے سن حضرت نے کھانے دے موقع پراپنی کنیزکوکھانالانے کاحکم دتا،وہ سالن کابڑاپیالہ لے کرجب دسترخوان دے نیڑے پہنچی تواتفاقاپیالہ اس دے ہتھ تو‏ں چھُٹ کرگرگیا، اس دے گرنے تو‏ں امام علیہ السلام تے دیگرمہماناں دے کپڑ‏ے خواب ہوگئے،کنيز کانپنے لگی تے آپ نے غصہ دے بجائے اسنو‏ں راہ خدا وچ ایہ کہہ کرآزادکردیاکہ توجو میرے خوف تو‏ں کانپتی اے شایپینڈو آزادکرنا کفارہ ہوجائے ۔
پھراسی کتاب کیص ٦۹ وچ اے کہ اک غلام آپ کاہتھ دھلارہاتھا کہ دفعتہ لوٹاچھُٹ کرطشت وچ گرااورپانی اڑکرحضرت دے منہ پرپيا،غلام گھبرااٹھاحضرت نے فرمایاڈرنئيں،جاميں نے تینو‏ں راہ خدا وچ آزادکردتا۔
کتاب تحفہ الزائرعلامہ مجلسی وچ اے کہ آپ دے عادات وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت دے لئی جاناداخل تھا،آپ عہدسفاح تے زمانہ منصور وچ وی زیارت دے لئی تشریف لے گئے سن کربلاکی آبادی تو‏ں تقریباچارسوقدم شمال د‏‏ی جانب،نہرعلقمہ دے کنارے باغاں وچ ”شریعہ صادق آل محمداسی زمانہ تو‏ں بناہواہے ۔
کتاب اہلیلچیہ
علامہ مجلسی نے کتاب بحارالانوارکی جلد ۲ وچ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی کتاب اہلیلچیہ نوں مکمل طورپرنقل فرمایاہے اس کتاب دے تصنیف کرنے د‏‏ی ضرورت ایويں محسوس ہوئی کہ اک ہندوستانی فلسفی حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوااوراس نے الہیات تے مابعد الطبیعات پرحضرت تو‏ں تبادلہ خیال کرناچاہیا حضرت نے اس تو‏ں نہایت مکمل گفتگوکی تے علم کلام دے اصول پردہریت تے مادیت نوں فناکرچھڈیا،اس آخر وچ کہناپڑاکہ آپ نے اپنے دعوی نوں اس طرح ثابت فرمادیاہے کہ ارباب عقل نوں مانے بغیرچارہ نئيں،تواریخ تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نے ہندی فلسفی تو‏ں جوگفتگوکی سی اسنو‏ں کتاب د‏‏ی شکل وچ مدون کر دے باب اہلبیت دے مشہورمتکلم جناب مفضل بن عمرالجعفی دے پاس بھیج دیاتھا تے یہ لکھاتھاکہ:
اے مفضل ميں نے تواڈے لئی اک کتاب لکھی اے جس وچ منکرین خداکی ردکی اے ،اوراس دے لکھنے د‏‏ی وجہ ایہ ہوئی کہ میرے پاس ہندوستان تو‏ں اک طبیب (فلسفی) آیاتھا تے اس نے میرے تو‏ں مباحثہ کیندا سی،ميں نے جوجواب اسنو‏ں دیاتھا،اسی نوں قلم بندکر دے تواڈے پاس بھیج رہاہون۔
حضرت صادق آل محمد دے فلک وقارشاگرد
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے شاگرداں کاشمارمشکل اے بہت ممکن اے کہ آئندہ سلسلہ تحریر وچ اپ دے بعض شاگرداں کاذکرآتاجائے ، عام مورخین نے بعض ناواں نوں خصوصی طورپرپیش کر دے آپ د‏‏ی شاگردی د‏‏ی سلک وچ پروکرانہاں نو‏ں معززبتایاہے ۔
مطالب السؤل،صواعق محرقہ،نورالابصار وغیرہ وچ اے کہ امام ابوحنیفہ، یحی بن سعیدانصاری،ابن جریح، امام مالک ابن انس ،امام سفیان ثوری،سفیان بن عینیہ،ایوب سجستانی وغیرہ کاآپ دے شاگرداں وچ خاص طورپرذکرہے(تریخ ابن خلکان جلد ۱ ص ۱۳۰ ،خیرالدین زرکلی د‏‏ی الاعلام ص ۱۸۳ ،طبع مصر محمدفرید وجدی د‏‏ی ادارہ معارف القرآن د‏‏ی جلد ۳ ص ۱۰۹/ طبع مصر وچ اے وکان تلمیذہ ابوموسی جابربن حیان الصوفی الطرسوسی آپ دے شاگرداں وچ جابربن حیان صوفی طرسوسی وی نيں۔
آپ دے بعض شاگرداں د‏‏ی جلالت قدراوران دیاں لکھتاں تے علمی خدمات پرروشنی ڈالنی توبے انتہادشوارہے اس لئی اس مقام پرصرف جابربن حیان طرسوسی جوکہ انتہائی باکمال ہونے دے باوجودشاگردامام د‏‏ی حیثیت تو‏ں عوام د‏‏ی نظراں تو‏ں پوشیدہ نيں کاذکرکیاجاتاا‏‏ے۔
امام الکیمیاجناب جابرابن حیان طرسوسی ۔
آپ کاپورانام ابوموسی جابربن حیان بن عبدالصمد الصوفی الطرسوسی الکوفی اے آپ ٧۴۲ ءء وچ پیداہوئے تے ۸۰۳ ءء وچ انتقال فرماگئے بعض محققاں نے آپ د‏‏ی وفات ۸۱۳ ءء دسی اے لیکن ابن ندیم نے ٧٧٧ ءء لکھاہے انسائیکلوپیڈیا آف اسلامک ہسٹری وچ اے کہ استاداعظم جابربن حیان بن عبداللہ ،عبدالصمد نوں فہ وچ پیداہوئے اوہ طوسی النسل سن تے آزادنامی قبیلہ نال تعلق رکھدے سن خیالات وچ صوف سی تے یمن کارہنے والاتھا،اوئل عمر وچ علم فزکس د‏‏ی تعلیم اچھی طرح حاصل کرلئی تے امام جعفرصادق ابن امام محمدباقرکی فیض صحبت تو‏ں امام الفن ہوگیا۔
تریخ دے دیکھنے تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ جابربن حیان نے امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی عظمت کااعتراف کردے ہوئے کہاہے کہ ساری کائنات وچ کوئی ایسا نئيں جوامام د‏‏ی طرح سارے علوم پربول سک‏‏ے الخ۔
تریخ آئمہ وچ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی تصنیفات کاذکرکردے ہوئے لکھاہے کہ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نے اک کتاب کیمیاجفررمل پرلکھی سی حضرت دے شاگردومشہورومعروف کیمیاگرجابربن حیان جویورپ وچ جبر دے ناں تو‏ں مشہورہیاں جابرصوفی کالقب دیاگیاتھا تے ذوالنون مصری د‏‏ی طرح اوہ وی علم باطن تو‏ں ذوق رکھدے سن، انہاں جابرابن حیان نے ہزاراں ورق د‏‏ی اک کتاب تالیف کيتی سی جس وچ حضرت امام جعفرصادق دے پنج سو رسالےآں نوں جمع کیندا سی،علامہ ابن خلکان کتاب وفیات الاعیان جلد ۱ ص ۱۳۰ طبع مصر وچ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام کاذکر کردے ہوئے لکھدے نيں کہ :
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے مقالات علم کیمیااورعلم جفروفال وچ موجودہاں تے جابربن حیان طرسوسی آپ دے شاگردسن، جنہاں نے اک ہزار ورق د‏‏ی کتاب تالیف کيتی سی، جس وچ امام جعفرصادق علیہ السلام دے پنج سورسالےآں نوں جمع کیندا سی ،علامہ خیرالدین زرکلی نے وی الاعلام جلد ۱ ص ۱۸۲ طبع مصر وچ ایہی کچھ لکھاہے ،اس دے بعدتحریرکیاہے کہ انہاں د‏‏ی بے شمارلکھتاں نيں جنہاں کاذکرابن ندیم نے اپنی لسٹ وچ کيتاہے علامہ محمدفریدوجدی نے دائرئہ معارف القرآن الرابع عشر د‏‏ی ج ۳ ص ۹۰۱ طبع مصر وچ  وی لکھاہے کہ جابربن حیان نے امام جعفرصادق دے پنج سو رسالے نوں جمع کر دے اک کتاب ہزارصفحے د‏‏ی تالیف کيتی سی ،علامہ ابن خلدون نے وی مقدمہ ابن خلدون مطبوعہ مصرص ۳۸۵ وچ علم کیمیا وچ  علم کیمیاکاذکرکردے ہوئے جابربن حیان کاذکرکیاہے تے فاضل ہنسوی نے اپنی ضخیم کتاب تے کتاب خانہ غیرمطبوعہ وچ بحوالہ مقدمہ ابن خلدون ص ۵٧۹ طبع مصر وچ  لکھاہے کہ جابربن حیان علم کیمیا دے مدون کرنے والےآں کاامام اے، بلکہ اس علم دے ماہرین نے اسنو‏ں جابرسے اتنامخصوص کردیاہے کہ ا س علم کانام ہی ”علم جابر“ رکھ دیاہے (الجوادشمارہ ۱۱ جلد ۱ ص ۹) ۔
مورخ ابن القطفی لکھدے نيں کہ جابربن حیان نوں علم طبیعات تے کیمیا وچ تقدم حاصل اے انہاں علوم وچ اس نے شہرئہ افاق کتاباں تالیف کيتی نيں انہاں دے علاوہ علوم فلسلہ وغیرہ وچ شرف کمال پرفائزتھے تے یہ تمام کمالات تو‏ں بھرپورہونا علم باطن د‏‏ی پیروی کانتیجہ سی ملاحظہ ہوئے (طبقات الامم ص ۹۵ واخبارالحکماص ۱۱۱ طبع مصر)۔
پیام اسلام جلد ٧ ص ۱۵ وچ اے کہ ایہ اوہی خوش قسمت مسلما‏ن اے جسنو‏ں حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی شاگردی کاشرف حاصل تھا،اس دے متعلق جنوری ۲۵ ء وچ سائنس پروگریس نوشتہ جے ہولم یارڈایم ائے ایف آئی سی آفیسر اعلیٰ شعبئہ سائنس کفٹن کالج برسٹل نے لکھاہے کہ علم کیمیا دے متعلق زمانہ وسطی د‏‏ی اکثرلکھتاں ملدی نيں جنہاں وچ گیبرکاذکرآتاہے تے عام طورپرگیبرابن حین تے بعض دفعہ گیبرکی بجائے جیبربھی دیکھاگیاہے تے گیبریاجیبردراصل جابرہ‏ے، چنانچہ جتھے کدرے وی لاطینی کتاباں وچ گیبرکاذکرآتاہے اوتھ‏ے مرادعربی ماہرکیمیاجابربن حیان ہی اے جسنو‏ں دے بجائے کاآناجانا آسانی تو‏ں سمجھ وچ آجاتاہے لاطینی وچ جے دے مترادف کوئی آوازاوربعض علاقےآں مثلا مصر وغیرہ وچ جے نوں اب وی بطور(جی) یعنی (گ) استعمال کيتاجاندا اے اس دے علاوہ خلیفہ ہارون رشید دے زمانے وچ سائنس کیمسٹری وغیرہ کاچرچہ بہت ہوچکاہے تے اس علم دے جاننے والے دنیا دے گوشہ گوشہ تو‏ں کھچ کر دربارخلافت تو‏ں منسلک ہورہے سن جابربن حیان کازمانہ وی کم وبیش اس ہی دور وچ  پھیلاتھا پچھلے ویہہ پچیس سال وچ انگلستان تے جرمنی وچ جابر دے متعلق بہت ساریاں تحقیقات ہوئیاں نيں لاطینی بولی وچ علم کیمیا دے متعلق چندکتب سینکڑاں سال تو‏ں اس مفکر دے ناں تو‏ں منسوب نيں جس وچ مخصوص ۱ ۔ سما ۲ ۔ برفیکشن ۳ ۔ ڈی انویسٹی پرفیکشن ۴ ۔ڈی انویسٹی گیشن ورٹیلس ۵ ۔ ٹٹیابہن لیکن انہاں کتاباں دے متعلق ہن تک اک طولانی بحث اے تے اس وقت مفکرین یورپ انہاں نو‏ں اپنے ایتھ‏ے د‏‏ی پیداواردسدے نيں اس لئی انہاں نو‏ں اس د‏ی ضرورت محسوس ہُندی اے جابرکوحرف (جی)(گ) تو‏ں پکاراں تے بجائے عربی النسل دے اسنو‏ں یورپین ثابت کرن۔