cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
خلیفہ اسلامى ملکاں دی حکومت وچ مکمل اختیارات دا مالک تھا_ تمام درآمدات سب تو‏ں پہلے اس دے ہتھو‏ں وچ پہنچتى سن _ لہذا قدرتى طور اُتے اوہ تمام لوکاں تو‏ں زیادہ مال تے دولت دا مالک تھا_ خلفاء دے بعد علاقےآں دے والى تے امراء بھى بے پناہ دولت دے مالک سن _ کیونجے اوہ مالیات تے ٹیکس جمع کردے سن جِنّا چاہندے سن لوکاں تو‏ں کھو لیندے سن _
یہ اک طبعى گل اے کہ انسان جسقدر زیادہ ثروت تے دولت دا مالک ہوئے تاں اس دی زندگى دا معیار اِنّا ہى وسیع تے بلند ہُندا اے اوہ خوراک، لباس تے نمود تے نمایش وچ بہت زیادہ افراط کردا اے _ تعیش دی طرف رجحان نے عرب بدواں نو‏‏ں صحرا نشینى والى خصلتاں تو‏ں دور کرکے ایويں شہرى زندگى دی آسائشےاں دا عادى کردتا کہ اوہ تعیش تے تفنن وچ روم تے ایران دے بادشاہاں تو‏ں بھى سبقت لے گئے _ سب تو‏ں پہلے حضرت عمر نے معاویہ دے فاخرہ لباس اُتے اعتراض کيتا تے کہیا اے معاویہ تسيں نے ایران دے بادشاہ کسرى دی مانند لباس پہنا اے ؟(۱) _
بنى امیہ دے خلفاء پھُلاں دے نقش ونگار والا ریشمى لباس پسند کردے سن جداں کہ ہشام بن عبدالملک دے نقش تے نگار تو‏ں بھرے ہوئے بارہ ہزار ریشمى لباس مشہور نيں _ اسطرح دے نمود تے نمایش تے آسائشے پسندى نے مسلماناں نو‏‏ں رام کرلیا سی تے ایہ چیز مسلماناں اُتے پڑنے والى مہلک ترین ضرب تھی(سقوط اندلس دا مطالعہ کرن )(۲)
۱)سابقہ حوالہ_
۲) زین العابدین قربانی، علل پیشرفت اسلام تے انحطاط مسلمین _ تہران _ ص ۸۹ _ ۳۸۲ _
۲۰۵ ب: قدامت پرستی
اسلامى رہتل تے تمدن دے زوال وچ اک سبب قدامت پرستى اے کہ اس تو‏ں پہلے دے اسيں اسلامى رہتل اُتے اس دے اثرات دا مطالعہ کرن سب تو‏ں پہلے اسکى دقیق تعریف تے تشریح کرن گے _ قدامت پرستى دے مختلف معانى نيں مثلاً توقف، تبدیلى قبول نہ کرنا، جمود تے رہتل تے حقیقى تے بلند اقدار دا ترقى نہ کرنا اے _
قدامت پسندى فکر تے نظر دے میداناں وچ وجود پاتى اے تے جے کردار تے رجحانات تو‏ں ظاہرہوئے تاں جمود کہلاندا اے _ قرآنى مفاہیم وچ بھى (قدامت پسندی) نو‏‏ں معرفت تے شناخت دے لئی مانع تے رکاوٹ دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا گیا اے ؟ (ثم قست قلوبکم من بعد ذلک فہى دا لحجارة تے اشدّ قسوة …)(بقرہ ٧۴)
قرآنى نگاہ وچ ایہ اوہ لوک نيں کہ جنہاں نے فکر تے تدبر تو‏ں دورى اختیار کرلى اے تے ناقابل ہدایت ہوچکے نيں پس قدامت پسندى حق نو‏‏ں قبول کرنے تے حقیقى کمال تے سعادت تک پہنچنے وچ رکاوٹ اے اسک‏‏ے ساتھساتھیہ دینى افکار دی ترقى وچ بھى مانع اے _
قدامت پسندى دے ہُندے ہوئے حقیقت، معرفت، حکمت، حکومت ، انتظام ، سیاست تے معیشت دے ساتھفکرى تے عملى طور اُتے پروان نئيں چڑھا جاسکدا _
اک قدامت پرست انسان اپنى فکر تے نظر دا اک مضبوط جال اپنے ارد گرد تن لیندا اے تے کبھى بھى اپنے افکار تے عقائد نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے تیار نئيں ہُندا_ استاد مطہرى اس مسئلہ دے حوالے تو‏ں فرماندے نيں کہ ''اسلامى دنیا وچ کچھفکرى تحریکاں سامنے آتى نيں کہ انکا ناں افراط یا جہالت رکھنا چاہیدا انہاں تحریکیو‏ں دے ذریعہ دینى امور تے بے جا دخل وچ افراط تو‏ں دا م لیا گیا جدو‏ں کہ انہاں دے مد مقابل کچھایداں دے فکرى رویے سامنے آئے کہ جو تفریط
۱) محمد جواد رودگر، تحجر تے تجدد از منظر استاد مطہرى کتاب نقد سال ہفتم شمارہ ۲_۳ ص ۵۰_ ۴۹_
۲۰٦ اور جمود دے حامل سن _ لیکن ایہ سب گذشتہ دور وچ سی مسلماناں نو‏‏ں چاہیے کہ قرانى تعلیمات پرعقیدہ رکھن تے معتدل انداز تو‏ں فکرى حرکت کرےں _(۱)
استاد مطہری منحرف فکرى تحریکاں دا تجزیہ تے تحلیل کردے ہوئے تن ایداں دے کلى مکاتبکے بارے وچ دسدے نيں کہ جو شدید انداز تو‏ں جمود فکرى دا شکار سن تے قدامت پرستى دی تبلیغ تے ترویج وچ اہ‏م کردار ادا کردے سن :
۱)_وہ عناصرکہ جنہاں نے سیاسى مقاصد دی خاطر حسبنا کتاب اللہ دا نظریہ پیش کيتا _ تے فکرى انحراف پیدا کرنے دے ساتھساتھاہلبیت رسول تو‏ں لوکاں نو‏‏ں دور کرنے وچ مؤثر کردار اداکیا_
۲)_اک اورگروہ نے پہلى تحریک دے مدمقابل حسبنا احادیثنا واخبارنا دا نعرہ بلند کيتا تے قرآن کریم نو‏‏ں مہجور قرار دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے لوکاں نو‏‏ں بنیادى تے زندگى بخش معارف تے تعلیمات تو‏ں دور کيتا_
اگر اسيں اسلام دے مختلف سماجى ادوار وچ اسلامى نظریہ تے فکرى وثقافتى تحریکاں دی تریخ وچ تحقیق کرن تاں ایہ مشاہدہ کرن گے کہ انہاں مندرجہ بالا تن کلى تحریکاں دی بناء اُتے اخباریت تے ظاہر پرستى  تے انہاں دے مد مقابل باطنیت تے تاؤیل دی شکل وچ حنبلیاں تے اسماعیلیاں دے دو غلط فکرى نظام سامنے آندے نيں کہ انہاں دو فکرى نظاماں تے اخباریت دی تحریک نے اسلامى رہتل تے تمدن دے پیکر اُتے شدید تے خطرنا‏‏ک ضرباں لگاواں کہ استاد مطہری دے بقول اسلام نے اخباریاں تے حدیث مسلک لوکاں دے ہتھو‏ں جو ضرب کھادی اوہ کسى تے تحریک تو‏ں نئيں کھادی تھی_(۳)
۲۰٧ ج ) اسلامى دنیا وچ عقل تے عقل دشمن تحریکاں
بہرحال تمام تہذیباں بالخصوص اسلامى رہتل تے تمدن دا عروج تے زوال مختلف فکرى تحریکاں دا مدیون منت اے _ بعض اہل فکر وتحقیق اسلامى افکار تے سبھیاچار دے زوال دا سبب متوکل عباسى (۲۴٧_ ۲۳۲ قمری) دا دور خلافت سمجھدے نيں اس خلیفہ تو‏ں پہلے دے خلفاء مکت‏‏ب معتزلى یعنى عقل گرائی دی طرف رجحان رکھدے سن تے اہل نظر ، حکماء ، فلاسفہ تے دانشوراں دے حامى سمجھ‏‏ے جاندے سن لیکن ایہ خلیفہ مکت‏‏ب اہل حدیث تو‏ں وابستہ ہويا ، عقائد معتزلہ دی مخالفت دی تے عقائد وافکار وچ جدل تے مناظرہ نو‏‏ں ممنوع کيتا_ ایتھ‏ے تک کہ کوئی بھى علمى مباحث تے مناظرہ دا اہتمام کردا اسنو‏ں سزا دیندا تھا_
ان اقدامات دا ایہ نتیجہ نکلیا کہ احمد بن حنبل دے پرچم تلے اہل حدیث دے گروہ نے ترقى دی جو فقط سنت تے حدیث دی تقلید کردے سن تے جو کچھنقل ہويا صرف اسى دے سامنے سر تسلیم خم کردے سن تے اپنے مخالفین یعنى اہل عقل تے نظر بالخصوص معتزلہ اُتے کفر دا الزام لگاندے سن _ ایہ تحریک امام محمد غزالى دے ظہور تے انکى مشہور کتاب احیاء علوم الدین دے سامنے آنے تو‏ں شدید تر ہوگئی_ صرف تعقل نو‏‏ں ممنوع کرنے تے معتزلہ نو‏‏ں دا فر قرار دینے اُتے اکتفاء نہ کيتا گیا بلکہ شیعہ اثنى عشرى جداں مکاتب اُتے بھى کفر، رافضیت تے باطنیت دی تہمت لگائی گئی_
اسلامى تفکر وچ جمود پیدا کرنے والے انہاں اسباب دے ساتھساتھقرن ششم وہفتم وچ تصوف دی وسیع پیمانے اُتے ترویج نو‏‏ں بھى شامل کيتاجاسکدا اے _ بعض محققاں دی نظر دے مطابق ایہ تصوف علوم عقلى مثلاً فلسفہ تے استدلال دے مدمقابل بہت بڑى مصیبت شمار ہُندا اے کیونجے اہل تصوف شریعت تے عقل دے پیروکاراں دے مد مقابل کشف تے شہود نو‏‏ں حقائق دے درک دا وسیلہ پیش کردے سن، حقیقت تک پہنچنے دے لئی عقل تے استدلال نو‏‏ں ناکافى سمجھدے سن تے کبھى تاں عقل نو‏‏ں اللہ تعالى دی معرفت تے شناخت دے لئی حجاب دا عنوان دیندے سن _
پرسار بھارتی
پرسار بھارتی (براڈکاسٹنگ کارپوریشن آف انڈیا دے نام توں وی جاندے ہن) بھارت سرکار دا اک عوامی نشریاتی ادارہ اے۔ اس وچ مکھ طور تے دور درشن اتے آکاشوانی شامل ہن ۔ اسدا قیام 23 نومبر، 1997 نشریات متعلق مدعیاں تے سرکاری نشریاتی ادارےآں نوں خودمختاری دین لئی پارلیمنٹ وچ کافی بحث دے بعد کیتا گیا سی۔ پارلیمنٹ نے اس تعلق وچ 1990 وچ اک ادھنیم پاس کیتا لیکن اس نوں انت 15 ستمبر 1997 وچ لاگوُ کیتا گیا۔
گٹھ:سرکاری میڈیا گٹھ:بھارت سرکار
اسلامى تہذيب تے ثقافت
مجموعى طور اُتے مندرجہ بالا اسباب نو‏‏ں اسلامى تفکر تے نظریہ دی ترقى وچ اہ‏م موانع سمجھیا جاسکدا اے جدو‏ں بھى فکر تے استدلال دے راستے بند کیتے جاواں تاں خودبخود قدامت پرستى تے جمود پروان چڑھاں گے اخر وچ اسيں اسلامى نظریہ دی تریخ دا تجزیہ کردے ہوئے جمود تے قدامت پرستى کوفکر تے استدلال وچ توقف تو‏ں تعبیر کرسکدے نيں _
۲۰۸ اٹھواں باب:
بیدارى عالم اسلام دی نشا ة ثانیہ
۲۰۹ ۱_ صفوی:
آیا صفوى خاندان عرب سن یا ترکى یا کردى یا ایرانى _ اس حوالے تو‏ں محققاں وچ اختلاف نظر اے _(۱) اس خاندان دے سب تو‏ں پہلے فرد شیخ صفى الدین اردبیلى (٧۳۵_ ٦۵۰ قمری) جو کہ ایران دے بزرگ مشائخ تے عرفاء وچو‏ں سن _ اپنے مرشد دی جستجو وچ شیخ زاہد گیلانى دی خدمت وچ حاضر ہوئے تے انہاں دے مقرب قرار پائے فیر انکى وفات دے بعد طریقت زاہد ایہ دے رئیس بنے _(۲) شیخ صفى الدین دا مقام معنویت بڑى اہمیت دا حامل سی انہاں نے طریقت دے اس لباس وچ مذہب تشیع دی وسیع پیمانے اُتے نشر واشاعت دی ایويں انہاں دی ذہانت تے زیرکى وجہ تو‏ں ایہ مسلک ایران ، شام تے برصغیر تک وسعت تو‏ں پھیلا_(۳)
شیخ صفى دے بعد انہاں دے فرزند صدر الدین انہاں دے جانشین بنے آرامگاہ بننے تو‏ں انہاں دے پیروکاراں دی فعالیت بڑھی(۴) ایلخانان دے بعد بتدریج اردبیل دی خانقاہ دے شیوخ سیاسى کھیل وچ داخل ہوئے _ اس دے بعد خواجہ على تے ابراہیم مقام خلافت اُتے پہنچے اسى دوران صفویاں دی تبلیغى سرگرمیاں جارى رہیاں ایتھ‏ے تک کہ سنہ ۸۵۱ جنید صفوى طریقت دے رئیس بنے _
۱) ابن بزاز اردبیلى (درویش توکلى بن اسمعیل بزاز) صفوة الصفا مقدمہ تے تصحیح غلامرضا طباطبائی _ تہران ص ٧۰ حسین ابدال زاہدى ، سلسلہ النسب صفویہ ، تہران ، ایرانمہر ۱۱_ ۱۰ _
۲)ابن بزاز_ سابقہ حوالہ فصول ششم ، ہفتم_
۳)راجو سیورى ، ایران عصر صفوى ، ترجمہ دا میز عزیزى ، تہران ، نشر مرکز ص ۸_
۴) ابن بزاز، سابقہ حوالہ ص ۹۸۳، ۸۹۸_
۲۱۰ انہاں نے دنیاوى اقتدار تے طاقت نو‏‏ں ہاتھماں لینے دی طرف اپنا میلان آشکار کيتا تے سلطان دا لقب اپنے لئے پسند کيتا کہ ایہ چیز انہاں دے دنیاوى جذبےآں دے صفوى طریقت دے ہور معنوى پہلوآں اُتے غلبہ دی عکاسى کرتى اے انہاں نے کئی بار اپنے مریداں نو‏‏ں کفار دے خلاف جہاد اُتے اکسایا_(۱) حیدر ۸٦۰ قمرى وچ جنید دے جانشین بنے فیر حیدر دے بعد علىاس دا جانشین بنا اس نے اپنے آپ نو‏‏ں بادشاہ کہیا(۲) صفویاں دی سیاسى سرگرمیاں باعث بنیاں کہ آق قو نیلو جوکہ صفویاں دے دوست تے اسيں پیالہ سن انہاں دے حوالے تو‏ں تشویش دا شکار ہوئے بالآخر على آق قو نیلوواں دے ہتھو‏ں قتل ہويا تے اسماعیل جوکہ ست سالہ سی اہل اختصاص (صفویاں دے خصوصى وفادار تے محب لوک) دے ذریعے گیلان فرار کروا دتا گیا _(۳)
ب) صفوى حکومت دی تشکیل :
سنہ ۹۰۵ قمرى وچ اسماعیل دوبارہ اردبیل وچ پلٹا تے اپنے مریداں نو‏‏ں منظم کيتا _ اس نے سنہ ۹۰٧ قمرى وچ آق نیلواں دی کمزورى تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے تبریز شہر اُتے قبضہ کرلیا تے تاجیوشى دی تقریب منعقد دی ایہ سب اقدامات اہل اختصاص نے انجام دتے چونکہ اس وقت اسماعیل دی عمر چودہ سال تو‏ں زیادہ نہ تھى _(۴) اس نے رسمى طور اُتے حکومت دا مذہب شیعہ قرار دتا تے امامیہ اثنا عشریہ دی ترویج تے استحکا‏م دے لئی کوششاں کاں(۵) _
کچھعرصہ بعد اسماعیل نے ایران دے شمالى مشرقى علاقےآں دی صورت حال درست کرنے دے لئی ازبکان نال جنگ دی لیکن اہل شمشیر (ترک لوک) تے اہل قلم (دفاتر دے ایرانى لوک)(٦) وچ اختلافات دے باعث
۱) نیورى ، ص ۱٦ _ ۱۵_
۳ ) سابقہ حوالہ ص ۴۴۲ _ ۴۴۰_
۴) سابقہ حوالہ ص ۵۱_ ۴۴٦_ حسن بیگ روملو، احسن التواریخ باتصحیح عبدالحسنین نواہی_
۵) جہان گشائی خاقان،ص ۸۰ (تریخ شاہ اسماعیل) مقدمہ اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارس ایران در پاکستان ص ٦_۱۴۵_
٦) سیورى ، سابقہ حوالہ ص ۳۱_۳۰_
ج) استحکا‏م دا مرحلہ:
سنہ ۹۳۰ قمرى وچ شاہ اسماعیل دی وفات دے بعد تہماسب تخت حکومت اُتے جلوہ افروز ہويا(۴) اس نے اپنى حکومت دے دوران صفوى اقتدار دی اہلیت تے صلاحیت نو‏‏ں ثابت کيتا سب تو‏ں پہلے امراء تے قزلباشاں دی سرکشى تے نافرمانى نو‏‏ں دبایا کہ جو ایرانیاں دے مقابلے وچ زیادہ اختیارات تے طاقت دے طالب سن تے قزلباشاں تے حکومتى امراء دے درمیان اک خاص نظم قائم کيتا کہ جسکى بناء اُتے اس دا ۵۴ سالہ اقتدار اپنے آخرى ایام تک مستحکم تے باقى رہیا _
اس نے جنگى چالاں تے توپخانہ دے استعمال تو‏ں صفوى حکومت نو‏‏ں آدھى صدى تک متحد تے مستحکم رکھیا _ اس دے بعد شاہ اسماعیل دوم دے مختصر دور سلطنت (۹۸۵_ ۹۸۴ قمرى ) تے سلطان محمد خدابندہ دے دور حکومت (۹۹٦_ ۹۸۵ ) وچ قزلباشاں دی مداخلت دی وجہ تو‏ں صفوى حکومت دے اندرونى تے بیرونى حالات خراب ہوگئے سن (۱)
۱) خورشاہ بن قباد الحسینی، تریخ ایلچى نظام شاہ ص ۵_ ۸۴_
۲) روملو، احسن التواریخ ص ۲۸۱_ ۲٧٧_
۳) اسکندر بیک منشى ، تریخ عالم آرامى عباسى ، ص ۳۴۱_
۲۱۲ د) زمانہ عروج :
سنہ ۹۹٦ قمرى وچ عباس میرزا تخت شاہى اُتے متمکن ہويا اس نے بھى اپنى اصلاحات دا ایسا جلوہ دکھا یا کہ یورپ دے بادشاہاں تے پاپا ے روم نے بھى اپنے سفیراں نو‏‏ں اس دے دربار وچ بھیجیا(۱) شاہ عباس نے اپنى حکومت دے ابتدائی ایام وچ قزلباشاں دی مختلف جماعتاں دی گروہ بندى دا مشاہدہ کيتاوہ سمجھدا سی کہ اس تو‏ں پہلے کہاس دا اقتدار انکى سازشاں دی نذر ہوئے انکى سرکشى نو‏‏ں ختم کریا جائے _ لہذا اس نے قزلباشاں دی جگہ فوج وچ جارجین، چرکس تے آرمینین اقوام دے دستےآں نو‏‏ں داخل کيتا جسکى بناء اُتے اک منظم فوج تشکیل پائی کہ جسنو‏ں اس نے یورپى فوجى تکنیک بالخصوص چارلى برادران دی فوجى تربیت تے بارودى اسلحہ تے توپخانہ تو‏ں آراستہ کيتا_ فوج دے ذریعے قزلباشاں نو‏‏ں اُتے قابوپایا_ امن بحال کيتا تے حکومت دی اقتصادى صورت حال نو‏‏ں درست کيتا_
سال ۱۰۳۸ قمرى وچ شاہ دی شاہزاداں دے قتل تے انہاں نو‏ں حرم وچ محبوس کرنے دی سیاست دے باعث صفوى دربار ایداں دے تجربہ دا ر لوکاں تو‏ں محروم ہوگیا جو شاہ عباس دی پالیساں کوجارى رکھسکدے سن _ شاہ عباس دے بعد شاہ صفى نے قدرت دی باگ ڈور سنبھالی، اس دے زمانہ اقتدار وچ ولایات ملکاں نو‏‏ں ولایات خاصہ وچ تبدیل کرنے دی سیاست ( صوبےآں دے اختیارات دی تقلیل) وسعت اختیار کر گئی اس سیاست نو‏‏ں عباس
۱) نصراللہ فلسفى ، زندگانى شاہ عباس تہران ، انتشارات علمى ج ۴ ص ۵ ص ۱۲٧۱ _ ۱۳۲۵_
۲) سیورى ، سابقہ حوالہ ص ۹۹_
۳) سیوری، درباب صفویان ،تہران ص ۱٦۸_
۴) محمد یوسف والہ قزوینى اصفہانی، ایران در زمان شاہ صفى تے شاہ عباس دوم ، تہران انجمن آثار تے مفاخر فرہنگی_ ص ۱۵_ ۳۱۳_ ۵۱_ ۳۵_
شاہ سلیمان دے اقتدار تک پہنچنے تو‏ں صفوى سلسلہ دے زوال دا دور شروع ہويا اس دور وچ علماء دا ملک دے سیاسى تے مذہبى امور وچ نفوذ تیزى تو‏ں ودھیا لیکن صفوى اقتدار شاہ سلطان حسین دے دور وچ مکمل طور اُتے ضعف دا شکار ہويا جو کہ اک کمزور شخصیت دا حامل سی تے ملک دے امور تو‏ں لا پرواہ تھا_ اس زمانہ وچ قندھار دے افغان لوک جو کہ صفویاں دے تسلط نو‏‏ں پسند نئيں کردے سن ایران اُتے حملہ آور ہوئے تے سنہ ۱۱۳۵ قمرى وچ اصفہان اُتے قبضہ کرکے صفوى سلسلہ دے اقتدار نو‏‏ں ختم کردتا(۲)
خارجہ روابط
صفوى دور حکومت وچ انہاں دے مغرب وچ ہمسائے عثمانى سن، شمال تے مشرق وچ ازبکان تے انہاں دے مشرق وچ مغل سن ،صفویاں دے انہاں دے ساتھروابط بوہت سارے نشیب وفرازسے گذرے_
الف) ہمسایاں دے ساتھروابط
صفویاں دے اپنے ہمسایاں دے ساتھروابط وچ فقط انکا مذہب ( شعیت ) ہى اہ‏م تاثیر دا حامل نہ سی بلکہ بوہت سارے اسباب تے دلائل ہور بھى موجود سن _ ایران دے شمال مشرق وچ ازبکان لوک اپنے صحرائی مزاج
۱) ولى قلى بن داود بن قلى شاملی_قصص الخاقانی_ ص ۴۱۲ _۴۰٦_
۲) ایران د‏‏ی تریخ دورہ صفویان _ پوہشى از دانشگاہ کمبریج ترجمہ یعقوب آنہ ص ۱۲٦_۱۲۲_
۲۱۴ اور قبائلى نظام دے باعث اکثر ایرانیاں دے ساتھحالت جنگ وچ ہُندے سن لیکن ایتھ‏ے اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ صفویاں نے اکثر انہاں دے ساتھطاقت دی بولی استعمال دی تے فتح پائی(۱) دونے حکومتاں وچ مذہبى اختلافات دے علاوہ جنگ وجدال دا اہ‏م سبب دونے ملکاں دے وچکار جغرافیائی تے سیاسى سرحداں دا نہ ہونا سی اس کشمکش دے ساتھساتھدونے وچ دوستانہ روابط بھى موجود رہے ،بوہت سارے ایرانى تے ازبکى سفیراں دی رفت وآمد ہور ازبکاں دا حج دے اعمال بجالانے دے لئی ایران تو‏ں عبور کرنا صفویاں دے ساتھدوستانہ روابط دا متقاضى تھا(۲)
صفویاں دے عثمانیاں دے ساتھروابط بھى صلح وجنگ دا آمیزہ سن ،بہت سى جنگاں تے مختلف صلح نامے تو‏ں اس فراز تے نشیب دی عکاسى کردے نيں _ ایران تے عثمانیاں وچ اہ‏م ترین معرکہ جنگ چالدران تھى کہ عثمانیاں دے باغى شاہزادے سلطان مرادکى(۳) شاہ اسماعیل دی طرف تو‏ں حمایت تے دونے حکومتاں دے مذہبى اختلافات دے باعث ایہ جنگ پیش آئی_ شاہ تہماسب دے دور وچ سال ۹٦۲ قمرى وچ (۴) صلح آماسیہ دے عہدنامہ تو‏ں ایہ روابط اک نويں مرحلہ وچ داخل ہوگئے_ اس صلح نامہ دے تحت کردستان ، بین النہرین تے جارجیا دا کچھعلاقہ عثمانیہ نو‏‏ں حاصل ہويا اس دے مد مقابل آرمینیا، دا خت تے اج دے مشرقى آذربائیجان دا کچھحصہ ایران دا جزو شمار ہويا _(۵) سرحد متعین ہوگئی تے ایہ معاہدہ سلطان محمد خدابندہ دے دور تک باقى رہیا_(٦) شاہ عباس دے ابتدائی دور وچ اس نے مجبور ہوک‏ے ایران دے کچھعلاقے عثمانیاں دے حوالے کيتے لیکن بعد وچ اس نے عثمانیاں تو‏ں واپس لے لئی(٧) شاہ صفى دے زمانہ اقتدار وچ عثمانیاں نے بغداد اُتے قبضہ
۱) عباسقلى غفارى ، روابط صفویہ تے ازبکان ج ۱_
۲) اسکندر بیگ منشی، سابقہ حوالہ ص ٧۳_ ٧۲_
۳) ھامر پور گشتال ، تریخ امپراتورى عثمانى ص ۱۹_ ۸۱٦_
۴) خورشاہ _سابقہ حوالہ ص ۸٦_ ۱۸۴ اسکندر پلک منشى ، سابقہ حوالہ ج ۱ ص ۹_۱۲۸_
۵) عبدالرضا ہوشنگ مہدوی، تریخ روابط خارجى ایران از ابتداى دوران صفویہ تاپایان جنگ دوم جہانی، ص ۳۳_
٦) راجرسیوری، سابقہ حوالہ ص ٧۳_٧۰_
٧) سابقہ حوالہ ص ٦_۸۳ _
۲۱۵ کرلیا تے بادشاہ نے سال ۱۰۴۹ قمرى وچ عثمانیاں دے ساتھمعاہدہ قصر شیرین طے کيتا جس دی روسے بصرہ تے مغربى کردستان دا کچھحصہ عثمانیاں نو‏‏ں دتا گیا جدو‏ں کہ مشرقى آذربائیجان، رواندوز، آرمینیا تے جارجیا ایران نو‏‏ں دتے گئے، ایہ معاہدہ بہت اہمیت دا حامل سی کہ کیونجے اس معاہدہ دی روسے متنازعہ علاقےآں دا مسئلہ حل ہويا تے اک صدى تک دونے حکومتاں وچ صلح برقرار رہى _(۱)
آخرى نکتہ ایہ اے کہ عثمانیاں دے ساتھایران دے روابط وچ مختلف عوامل کردار ادا کردے سن _ مثلاً مذہب، سیاسى عوامل سرحدى علاقےآں دے قبیلے دی حرکات، سرحداں دا متعین نہ ہونا تے عثمانیاں دی توسیع پسندی_
(ب) یورپى حکومتاں دے ساتھروابط : سال ۹۱۲ قمرى دے بعد تو‏ں خلیج فارس وچ پرتگالیاں دے نفوذ دی بناء اُتے شاہ اسماعیل نے کوئی چارہ نہ دیکھدے ہوئے انہاں دے اقتدار نو‏‏ں قبول کيتا اصل وچ اوہ عثمانیاں دے خلاف انہاں تو‏ں مدد لینا چاہندا سی _ پرتگالیاں تو‏ں قرار داد وچ ایہ درج سی کہ اوہ ایرانى لوکاں نو‏‏ں بارودى اسلحہ دے استعمال دا طریقہ سکھاواں _ شاہ تہماسب دی عثمانیاں دے ساتھبیس سالہ جنگى دور وچ پرتگالیاں نے کچھمقدار وچ بندوقاں تے جدید اسلحہ ایرانیاں نو‏‏ں دتا _(۳) اس دور دے بعد عیسائی مبلغین نے دوستانہ روابط برقرار کرنے دی کوششاں شروع کيتياں _
سال سنہ ۱۰۰٦ قمرى وچ دو انگریز آنتھونى شرلى تے رابرٹ شرلى شاہ عباس دے دربار وچ حاضر ہوئے _
۲)ریاض السلام ،تریخ روابط ایران تے ہند، ترجمہ محمد باقر آرام تے عباسقلى خان ، تہران _
۳) ہوشنگ مہدوی، سابقہ حوالہ ص ۳، ۲۳_
۲۱٦ اک سال دے بعد شاہ عباس نے انتھونى شررلى نو‏‏ں بادشاہ دی طرف تو‏ں دوستى دے خطوط دے ساتھپایائے اعظم تے یورپ دے بادشاہاں مثلاً روم دے بادشاہ رودلف دوم فرانس دے بادشاہ آنری، ملکہ انگلستان تے وینس دے حاکم دوک توسکانى دی طرف بھیجیا _ انتھونى دا مشن ایہ سی کہ اوہ انہاں بادشاہاں دی مشترکہ دشمن عثمانیاں دے ساتھجنگ وچ حمایت حاصل کرے_
سال ۱۰٧۴ قمرى وچ ایران دے بعد یورپى حکومتاں دے ساتھروابط وچ فرانسیسى لوک ظاہر ہوئے ،کیپشن گروپ ایران وچ فعال ہوئے انہاں نے اصفہان وچ مراکز قائم کیتے تے انگریزاں اوراہل ہالینڈ دی مانند انہاں نے بھى دربار تو‏ں سہولیات حاصل کاں(۲) ایسٹ انڈیا انگریز کمپنى نے صفوى دور دے اختتام تک ایران وچ اپنے من پسند حقوق بحال رکھے صفویاں دے غیر ملکى روابط دے حوالے تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ شاہ اسماعیل ، شاہ تھماسب تے شاہ عباس کبیر جداں حاکماں نے اپنے ملک دے استقلال تے دشمناں دے مد مقابل اس دی حفاظت دے لئی بھر پور کوشش دی تے دو صدیاں تک اک مستحکم تے طاقتور حکومت دے ذریعے اپنے ملک دی سیاسى تے قومى سرحداں دا بھرپور دفاع کيتا_
۱) راجر سیوری، سابقہ حوالہ ص ۱۳_ ۱۰٦_
۲)عبدالحسین نوایی، روابط سیاسى تے اقتصادى ایران در دورہ صفویہ ،تہران فصل ہشتم_
۲۱٧ صفوى دور دی رہتل تے تمدن
مذہب شیعہ کوسرکارى قرار دینا تے اسک‏‏ے نتائج:
جداں کہ دسیا گیاہے کہ شاہ اسماعیل نے سال ۹۰٧ قمرى وچ تبریز وچ ایران دے سرکارى مذہب نو‏‏ں شیعہ قرار دتا تے حکم دتا کہ آذربائیجان تک ریاستاں دے خطباء ائمہ اثنى عشر سلام اللہ علیہم الى یوم الحشر دے ناں خطبہ پڑھیاں(۱) مذہب شیعہ نو‏‏ں سرکارى قرار دینے تو‏ں صفویاں دے لئی سب تو‏ں پہلا مرحلہ شیعى فقہى احکا‏م دا اجراء تے حکومت دے امور دا شیعہ فقہ دے مطابق چلنا تھا_
ایران وچ شیعہ فقہ تو‏ں آگاہ افراد دی کمى دے باعث شاہ اسماعیل نو‏‏ں جبل عامل تے بحرین دے شیعہ علماء دا سہارا لینا پيا تے انہاں نو‏ں ایران دی طرف دعوت دتی(۲) شاہ تھماسب دے دور وچ اس اُتے زیادہ توجہ دى گئی تے بوہت سارے شیعہ علماء نے ایران دی طرف ہجرت دی _ بعض علمائے دین نے صفوى حکومت دا ساتھدتا تے انہاں نو‏ں استحکا‏م بخشا جس دے نتیجہ وچ بادشاہاں نے بھى علماء دین تے انہاں دے مقام نو‏‏ں عزت تے توقیر تو‏ں نوازیا تے اہ‏م حکومتى مناصب مثلاً صدر ، شیخ الاسلام ، مجتہد ، قاضى تے مفتى وغیرہ دے عہدے علماء دے حوالے کیتے_
شاہ عباس دے زمانے وچ اس دا اقتدار اوررعب تے دبدبہ مذہبى قوتاں اُتے حاوى رہیا لیکن اس دے بعد علماء دا غلبہ بڑھدا گیا تے صفوى حکومت دے آخرى ایام وچ بالخصوص سلیمان تے حسین صفوى بادشاہ دے دور وچ علامہ باقر مجلسى عہد صفوى دے علماء وچ اک بارسوخ ترین شخصیت بن دے ابھرے تے آپ اصفہان دے شیخ الاسلام سن _ انہاں نے خود امام زمانہ (ع) دے نائب دی حیثیت تو‏ں شاہ سلطان حسین نو‏‏ں اپنا نائب قرار دتا ہويا تھا_
۱) خواندمیر ، سابقہ حوالہ ج ۴ ص ۴٦٧_
۲) مہدى خوایانى منفرد، مہاجرت علماء شیعہ از جبل عامل بہ ایران _ ص ۱۰۰_
۳) سابقہ حوالہ ص ۱۳_۱۱۰_
تریخ ادبیات دے محققاں صفوى دور وچ شعر وشاعرى دے زوال یا اُتے رونق ہونے وچ اختلاف نظر رکھدے نيں _ مآخذ تریخ دے تجزیہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شاہ اسماعیل ترکى بولی وچ شعر کہندے سن تے خطایى تخلص رکھدے سن (۱) _ شاہ تھماسب دے زمانہ وچ مخصوص سیاسى تے مذہبى صورت حال دے پیش نظر شعر زیادہ تر مرثیہ سرائی ، نوحہ خوانى او رآئمہ معصومین (ع) دی مدح وچ تبدیل ہوگیا سی کہ جس دا اک نمونہ محتشم دا شانى دا مشہور قصیدہ اے کہ جسنو‏ں شاہ تھماسب دے تقاضہ اُتے اس نے کہیا سی _(۲)
شاہ عباس ہمیشہ شاعر دی صحبت وچ رہندا سی _ دورہ صفوى وچ شعر وشاعرى اُتے ہندى سبک چھایا ہويا سی اس دور وچ تریخ نویسى بعض مخالف اقوال دے باوجود ترقى اُتے گامزن تھى کہ جس دا اک نمونہ اسکندر بیک منشى نيں کہ جو عہد صفوى دے عظیم ترین تریخ نویس شمار ہُندے نيں _(۳)
علماء شیعہ دی ایران دی طرف ہجرت تے انکا مختلف شہراں مثلاً شیراز، تبریز ، قزوین ، مشہد ، قم تے اصفہان وچ سکونت پذیر ہونا باعث بنا کہ اوہ انہاں شہراں دے مدارس وچ تدریس وچ بھى مشغول ہوگئے _ چارڈن نے اصفہان دے مدارس دی تعداد ۵٧ ذکر دی _(۴)
علمائے دین دی دینى مدارس وچ فعالیت تے صفوى بادشاہاں دے تعاون دے زیر سایہ شیعہ مذہب دے علوم نے بہت وسعت اختیار دی مثلاًاسلامى فلسفہ ملیا صدارا ، میرداماد تے انہاں دے شاگرداں جداں علماء دی وجہ تو‏ں بہت
۱) رسول اسماعیل زادہ، شاہ اسماعیل صفوى ، خطایى ، انتشارات بین الملل الہدی_
۲) اسکندر بیک منشی، سابقہ حوالہ ج ۱ ص ۲٧٧_
۳) راجر سیورى ، سابقہ حوالہ ص ۲۱۳_
۴) حسین سلطان زادہ ، تریخ مدارس ایران در عہد باستان تو‏ں تا سیس دارالفنون ، تہران ص ۵٧ _ ۲۵٦_
۲۱۹ زیادہ ترقى کر گیا _ اسى طرح علم طب نے بہت زیادہ اہمیت پیدا کی_ حکیم باشی( اک عہدے دا ناں ) دا صفوى دربار وچ عہدہ اک اہ‏م عہدہ شمار ہُندا سی اس دور وچ نشے دی چیزاں تو‏ں بے ہوش کردے ہوئے مختلف قسماں دے آپریشن کیتے گئے_(۱)
علم طب دے علاوہ علم نجوم بھى مورد توجہ سی _ بادشاہ لوک اپنے منصوبےآں تے فیصلےآں وچ علم نجوم تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن _
معماری
صفوى دور دی معمارى نے کیفیت تے کمیت دے اعتبار تو‏ں ترقى دی _ اصفہان صفوى دور دی معمارى دا شاہکار اے ایہ جملہ اصفہان نصف جہان اے  اس ترقى نو‏‏ں بیان کر رہیا اے کہ جو شاہ عباس دے دور وچ پیکر حقیقت وچ تبدیل ہوئی _ شاہ تھماسب نے راجگڑھ تبریز تو‏ں قزوین منتقل کيتا تے قزوین وچ جدید عمارتاں بناواں _ شاہ عباس نے اصفہان وچ اپنے بلند تے بالا منصوبےآں نو‏‏ں عملى جامہ پہنایا _
اصفہان تے اسک‏‏ے ارد گرد دے علاقےآں دا طبیعى حدود اربعہ شہر نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی انتہائی مناسب تھا_ ایسا شہر جس وچ بہت سى سڑکاں محلات ، مسیتاں تے مدارس، بازار، قلعے تے برج تے مینارہاں انہاں سب دے بنانے تے وجود وچ لیانے وچ بہاء الدین محمد عاملى (شیخ بہائی) دی مہارت وکوشش بہت اہمیت دی حامل اے _ چہار باغ ، میدان عظیم نقش جہان، مسجد شیخ لطف اللہ، مسجد شاہ تے عالى قاپو ، اس دور دی معمارى دے اعلى نمونے نيں _
دوسرا شاہکار چہل ستون اے کہ جو شاہ عباس اول دے زمانہ وچ بننا شروع ہويا تے شاہ عباس دوم دے دور وچ تکمیل ہويا تے سفیراں دے استقبال دی جگہ تھا_ اج بوہت سارے زینے، حمام، دا روانسرا، مدارس، مسیتاں تے ہور متبرک تھ‏‏اںو‏اں صفوى دور دی عظیم الشان معمارى دی حکایت کررہے نيں(۲)
۱) سیویل الگود _ طب در دورہ صفویہ ، ترجمہ محسن جاوید_ دانشگاہ تہران_
۲) زکى محمد حسن ، ہنر ایران، ترجمہ محمد ابراہیم اقلیدى ، صداى معاصرص ۳٧ احمد تاجبخش ، تریخ صفویہ ، انتشارات نوید شیراز_
۲۲۰ کپڑ‏ا تے قالین بننے دا دا م
صفویاں نے قالین بننے دی صنعت نو‏‏ں دیہاتاں تو‏ں ودھیا کر ملکى سطح تک ترقى دى تے ملک دے اقتصاد دا اہ‏م جزو قرار دتا_ قالین بننے دا سب تو‏ں پہلا دا رخانہ تقریباً شاہ عباس کبیر دے زمانہ وچ اصفہان وچ قائم ہويا(۱) صفوى دور دے قالیناں وچو‏ں قدیم ترین نمونہ اردبیل ناں دا مشہور قالین اے کہ جو لندن دے ویکٹوریا البرٹ میوزیم وچ موجود اے اسنو‏ں سال ۹۴۲ قمرى وچ تیار کيتا گیا تھا_
شاہ عباس دے زمانہ وچ قالین تیار کرنے دے حکومتى دا رخاناں دی تعداد زیادہ تھى تے آرڈر اُتے قیمتى قالین تیار کیتے جاندے سن _ مثلاپولینڈ دے بادشاہ سیگسمنڈ سوم نے ایران تو‏ں قالین خرید کر اپنى بیٹى نو‏‏ں جہیز وچ دتے _ قالین تیار ہونے دے علاوہ کپڑ‏ا بننے دی صنعت نے بھى قابل ذکر ترقى کی_ قیمتى لباس تے محلات دے خوبصورت پردےآں نے سیاحاں نو‏‏ں مبہوت کردتا تھا_ درخشاں رنگاں دی آمیزش ، جدت تے اسلیمى وگل دار ڈیزائیناں تو‏ں تزیین نے ایرانى ماہرین نو‏‏ں اس قابل بنادتا کہ اوہ ایسا کپڑ‏ا بناواں جو خوبصورتى تے جدت وچ بے نظیر ہو(۲)
کہیا ایہ جاندا اے کہ اصفہان دے بازار وچ پچیہہ ہزار دا ریگر دا م کردے سن تے کپڑ‏ا بنانے دی انجمن دا صدر ملک دا اک طاقتور ترین شخص شمار ہُندا تھا_ ریشم تے ریشم دے کپڑےآں دی تجارت اس دور دی اک ہور صنعت تھى کہ جو انتہائی اہمیت دی حامل تھى بقول چارڈن:شاہ عباس ریشم بنانے تے برآمد کرنے والا سب تو‏ں پہلابادشاہ سی _ ریشم جارجیا ، خراسان، کرمان بالخصوص گیلان تے مازندران دے علاقےآں تو‏ں حاصل ہُندا سی تے سالانہ ۲۲ ہزار عدل(۳) ریشم دی پیداوا‏‏ر یورپ برآمد ہوتى تھى _(۴)
۱) راجر سیوری،سابقہ حوالہ ص ۳۳ _ ۱۳۲_
۲) سابقہ حوالہ ص ٦ _ ۱۲۵ _
۳) عدل: وزن دا اک پیمانہ (مصحح)
۴) شاردن ، سیاحتنامہ شاردن ، ترجمہ محمد عباسى ، تہران امیر کبیر ج ۴ ص ۳٧۰ _ ۳٦۹
۲۲۱ فوجى اسلحہ
شاہ عباس دے بادشاہ بننے تے ماڈرن فوج دی تشکیل تو‏ں پہلے ایرانى فوج دا ڈھانچہ قزلباشاں دے گروہاں اُتے مشتمل تھا_ ایہ اوہ خوفناک جنگى طاقت تھى جنکا عثمانى بھى احترام کردے سن _ لیکن چالدران دی جنگ دے بعد فوجى ڈھانچے وچ تبدیلى ناگزیر تھى _ شاہ تھماسب نے جواناں دے انتخاب تو‏ں پنج ہزار افراد دی اک رجمنٹ تشکیل دى کہ جنہاں نو‏ں قورچی کہیا گیا _ اس رجمنٹ تو‏ں اک ماڈرن فوج دی بنیاد فراہ‏م ہوئی تے شاہ عباس کبیر دے لئی راستہ ہموار ہويا _(۲)
۱) خانبابابیانى ، تریخ نظامى ایران، جنگہاى دورہ صفویہ ص ۵۹_
۲) راجو سیوری، سابقہ حوالہ ص ۱۹۹ _
صفویاں دے حکومتى ڈھانچے وچ بادشاہ تمام امور دا سربراہ ہُندا سی کہ جو ملک نو‏‏ں ادارےآں تے شعبےآں دے عہدیداراں تے منصب داراں دے ذریعہ چلا تو‏ں سی ، ذیل وچ انہاں عہدےآں تے مناصب دی طرف اشارہ کيتا جاندا اے:
اک عہدہ وکیل نفس نفیس ہمایون' ' سی کہ جو سیاسى امور وچ برجستہ کردار ادا کردا سی ایہ عہدہ سپہ سالاراں وچو‏ں ہُندا سی تے صدر '' دے عہدہ دے لئی انتخاب وچ بہت زیادہ اثر تے رسوخ رکھدا تھا_ چالدران دی جنگ دے بعد اس عہدہ دی اہمیت ختم ہوگئی ،اب ایہ دین تے دنیاوى امور وچ نائب السلطنہ شاہ نئيں رہیا سی بلکہ دفاتر دے شعبہ دے سربراہ دی حیثیت تے صفوى حکومت دے نمائندہ دے حیثیت تو‏ں پہچانا جاندا سی تے صفوى دور دے آخر وچ تاں اس عہدہ دا ناں تے نشان ہى نہ رہیا _
دوسرا مقام امیرالامرائ دا تھا_ صفوى دور وچ قزلباش لشکراں دا سپہ سالار اس عہدہ اُتے فائز ہُندا سی جو فوجى طاقت رکھنے دے ساتھساتھدفترى امور اُتے واضح کنٹرول رکھدا تھا_(۱)
صفوى حکومت دے فوجى عہدےآں وچو‏ں اک عہدہقورچى باشی سی کہ جو قبائلى رجمنٹاں دا کمانڈر ہُندا سی _ شاہ اسماعیل اول دے بعد ایہ عہدہ بہت اہمیت دا حامل ہويا _ شاہ عباس دے دور وچ جارجین تے چرکساں دی وجہ تو‏ں انہاں فوجى مناصب نے اک منظم تے مسلح فوج نو‏‏ں وجود بخشا_
شاہ دے بعد دا مقام  وزیر  کہلاندا سی کہ جسنو‏ںاعتماد الدولہ  دا لقب دتا جا تو‏ں سی _ دیوان دا سربراہ وزیر اعظم ہُندا سی کہ جس دے ماتحت بوہت سارے وزیر ، منشى تے ہور حکومتى عہدیدار دا م کردے سن _ دیوانى عہدیداراں دا انتخاب وزیر دی مہر دے بغیر کوئی حیثیت نہ رکھتاتھا _صدر دا عہدہ کہ جسکى ذمہ دارى نظریاتى تے مذہبى وحدت نو‏‏ں وجود وچ لیانا سی، صفوى حکومت دے مسلک مناصب وچو‏ں اہ‏م منصب تھا_ اگرچہ صدر مسلک شیعہ
۱) سابقہ حوالہ ص ٧۹_ ٧۰_
۲۲۳ کا سربراہ سی لیکن سیاسى نظام دی اسيں آہنگى دے بغیر فعالیت انجام نئيں دیندا سی _ اوہ دیوان بیگى (عمومى قوانین وچ شاہ دا مکمل اختیارات رکھنے والا نمائندہ) دے ساتھعدالتى امور نو‏‏ں بھى نمٹا تو‏ں سی _ ایہ سب اعلى حکا‏م درالحکومت وچ ہُندے سن کہ جنکے ماتحت بوہت سارے عہدیدار انکى ذمہ داریاں نو‏‏ں بجالانے وچ انہاں تو‏ں تعاون کيتا کردے سن _(۱)
صفویاں دا زوال
اس شاہى سلسلہ دے زوال دے بارے وچ مختلف نظریات سامنے آئے نيں _ صفوى جوکہ اک شیعہ حکومت تھى تقریباً ۲۲۰ سال تک جارى رہى ، اس مدت وچ صفوى بادشاہاں نے جو بھى سیاسى پالیسیاں بناواں اوہ اک طرح اس حکومت دے تدریجى زوال وچ کردار ادا کرتى نيں _ شاہ عباس کبیر دی تجربہ دا ر شخصیتاں تے شاہزاداں نو‏‏ں ختم کرنے دی سیاست تے املاک ملکاں نو‏‏ں املاک خاص وچ تبدیل کرکے بیشتر درآمد دے ذرائع پیدا کرنے دی سیاست نے حکومتى ڈھانچے اُتے بہت برے اثرات ڈالے_ شاہ عباس دی فوج وچ بہت سى خوبیاں تے امتیازات دے باوجود قزلباشاں دی نسبت ہور قبیلے تے اقوام دے سپاہى صفوى حکومت تے ایران تو‏ں بوہت گھٹ عقیدت رکھدے سن _
صفویاں دے سقوط دے ہور اسباب وچو‏ں عہدےآں تے مناصب اُتے نااہل تے نالائق افراد دا ہونا تے مریدى تے مرشدى دا روحانى رابطہ ختم ہونا ہور افغاناں دا اصفہان اُتے ناگہان تے برق رفتارى تو‏ں حملہ سی کہ اس طولانى مدت وچ انہاں تمام اسباب نے اکھٹے ہوک‏ے ایرانى حکومت دے اک اہ‏م سلسلہ نو‏‏ں ختم کردتا_
۲۲۴ عثمانى حکومت
امارت تو‏ں بادشاہت تک
عثمانى حکومت دی بنیاد اٹھويں صدى ہجرى تے چودہويں صدى عیسوى دے آغاز وچ رکھى گئی _ اس حکومت دا ناں عثمان غازى (حکومت ٧۲۴_٦۸۰) تو‏ں لیا گیا کہ جو اغوز ترکاں دے اک قبیلہ دا سردار سی _ ایہ انہاں ترک قبیلے دا حصہ سن جو سن ۴٦۳ ہجرى ذیقعدہ وچ الپ ارسلان سلجوقى دی بیزانس( مشرقى روم) دے بادشاہ رومانس چہارم اُتے فتح دے بعد موجودہ ترکى وچ سلجوقى حکومت قائم ہونے دے ساتھسلاجقہ روم تے بیز انس دے ما بین سرحدى علاقےآں وچ سکونت پذیر ہوئے(۱) منگولاں دے رومى سلاجقہ اُتے تسلط دے بعد جدو‏ں ایلخانان (منگولاں ) دی گرفت کمزور پڑگئی تھى تاں انہاں نے اسى علاقہ وچ سردارى حاصل کرلى تھی_
اگرچہ عثمانى قبائلى امراء نو‏‏ں اناتولى دے ہور امراء اُتے کوئی برترى حاصل نہ تھى بلکہ انہاں دی نسبت کمزور تے حقیر محسوس ہُندے سن (۲) _ لیکن اپنى خاص جغرافیائی حدود تے ہور عوامل بالخصوص جہاد دے لئی فوج تیار کرنا تے بحیرہ اسود دے کنارے دے ساتھساتھبیز انس دی ہور سرزمیناں نو‏‏ں اپنے ساتھملحق کرنے دی بناء اُتے ایہ مملکت وسعت اختیار کر گئی تے روز بروز ایہ اقتدار بڑھدا گیا جس دے نتیجہ وچ ایہ اک قبیلہ تو‏ں اک وسیع حکومت تے بادشاہت تک پہنچ گئے _(۳)
عثمان غازى دی حکومت دے درمیانى دور وچ عثمانى حکومت تشکیل پائی _ ایہ دا میابى اہل تصوف دے شیوخ، ابدالاں تے با باواں ہور علماء تے فقہاء تو‏ں اچھے روابط دی وجہ تو‏ں حاصل ہوئی کیونجے علماء وفقہاء دا مسلما‏ن ترکاں وچ روحانى اثر ورسوخ بہت زیادہ سی _
۱) ادموند کلیفورد یاسورٹ_ سلسلہ ہاى اسلامى ، ترجمہ فریدون بدرہ اى ص ۲۱۰_
۲) چاستا نفورد جى ، شاد، تریخ امپراتورى عثمانى ترکیہ جدید _ ترجمہ محمود رمضان زادہ ص ۳٦ _
۳) ہامر پور گشتال _ تریخ امپراتورى عثمانى ، ترجمہ میرزا ازکى على آبادی، تہران ج ۱ ص ۴۳ _
۲۲۵ اور اہل فتوت دی تنظیماں کہ جو انتہائی وسعت دے ساتھتمام شہرى طبقات وچ مؤثر کردار ادا کر رہى سن ، انکى خدمات تے کوششاں دا نتیجہ عثمانى حکومت دی صورت وچ سامنے آیا _(۱)
عثمان غازى جو کہ اپنى مدبرانہ سیاست تے عثمانى سماج دے تمام طبقات تے مختلف شعبہ جات زندگى دے لوکاں تو‏ں اچھے تعلقات تے اپنے مسلما‏ن تے عیسائی ہمسایاں تو‏ں اچھے مراسم رکھنے دی بناء اُتے ترک قبیلے دے رہبر دے مقام اُتے فائز ہوچکيا سی ،اس اپنى مملکت نو‏‏ں وسعت بخش کر اپنے جانشیناں دے لئی ہور فتوحات دے اسباب فراہ‏م کردیے سن تے اپنى چھوٹى سى حکومت دی ایسى مضبوط بنیاد رکھى تھى کہ جو حکومت دے استحکا‏م تے وسعت دی ضمانت فراہ‏م کرتى تھی_(۲)
اورخان غازى ( ٧٦۱_٧۲۴ق) جو کہ اپنے والد عثمان غازى دے سیاسى تے فوجى معاملات وچ انکا دایاں بازو سی اس فتوحات نو‏‏ں جارى رکھنے دے ساتھساتھحکومت نو‏‏ں منظم کرکے اسنو‏ں بادشاہت وچ تبدیل کرنے دی کوشش جارى رکھی_ اس نے اہ‏م شہر بروسہ اُتے قبضہ کرلیا کہ جس اُتے فتح پانے دے حالات چند سالاں تو‏ں بن رہے سن تے اسى شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا تے عثمانى حکومت دے مستقل ہونے دے اعلان دے لئی اپنے ناں تو‏ں سکہ جارى کيتا تے اس دا ناں خطبات وچ پڑھاجانے لگا_ ایہ سال ٧۲٦ قمرى تھا(۳) اس لئی بعض مورخین اسنو‏ں عثمانى حکومت دا پہلا بادشاہ شمار کردے نيں(۴)
اس نے اس دے بعد ایشاے کوچک تے ہور اہ‏م مناطق تے شہراں اُتے قبضہ کردے ہوئے بیزانس (روم) نو‏‏ں ایشیا تو‏ں باہر دھکیل دتا(۵) _ اس سلطنت دے اندرونى کشمکش وچ بعض رقیباں دی درخواست پر
۲) استانفورد چى شاد، سابقہ حوالہ ص ۲۲۳ ، لردکین راس، قرون عثمانى ، ترجمہ پروانہ ستارى ، ص ۲۴ _
۳) مادر _ یورگشتال ، سابقہ حوالہ ص ۸۳ دے بعد تو‏ں ، اوزون چارشیلى ص ۱۴۱ _ ۱۲۹ _ ۱۴٧ دے _
۴) Sanderora ، siyasi Tarib ، Ank ، ۱۹۸۹ ، p۳۱
۵) اوزون چارشیلى ،سابقہ حوالہ ص ۱۴٧ _ ۱۴۱ _ استانفوردچى شاو، گذشتہ مدرک ص ۴۵_ ۴۴_
۲۲٦ اس دے اندرونى امور وچ دخل دتا تے کچھمواقع تو‏ں بہترین فائدہ اٹھاندے ہوئے اوتھ‏ے اپنى فوج نو‏‏ں داخل کيتا _ بالکان وچ ہور فتوحات دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں تزویرى اہمیت دے حامل جزیرے گیلى پولى ( Gallipoli )ماں مستحکم کيتا _(۱)
بیزانسى (رومی) طاقت دے تشنہ لوکاں دے لئی اسکى اہمیت اسقدر زیادہ تھى کہ اس ملک دے دوبادشاہاں نے اسک‏‏ے ساتھاپنى بیٹیاں دی شادى دے لئی ارادے دا اظہار کيتا _ اک ہور بادشاہ نے مجبور ہوک‏ے اپنى مملکت وچ اس دی فتوحات نو‏‏ں تسلیم کرلیا_(۲)
اور خان بیگ حکومت تے فوج دے معاملات نو‏‏ں منظم کرنے وچ بھى فعال سی اس نے اک منظم فوج نو‏‏ں تشکیل دتا سی ہور ینى چری سپاہیاں دی ابتدائی شکل بھى اسى دور وچ وجود وچ آئی(۳) _ اسک‏‏ے اپنے والد دی مانند اہل فتوت تے تصوف تے علماء تو‏ں روابط بہت اچھے سن ،اہل فتوت وچو‏ں اسک‏‏ے کچھوزیر بھى سن اس نے ابدالان (زاہداں ) دے لئی خانقاہاں تے دینى علوم دی تدریس دے لئی مدارس بنائے(۴) اس دے بعد سب تو‏ں پہلے سیاسى روابط جمہورى جنیوا(۵) تو‏ں ہوئے کہ جس دی دا لونیاں بحیرہ روم دے جزیرے وسواحل وچ سن _ انہاں روابط دے نتیجہ وچ انہاں دے درمیان اک تجارتى معاہدہ بھى وقوع پذیر ہويا_(٦)
اور خان غازى دی وفات دے بعد اس دا بیٹا مراد اول (٧۹۱_ ٧٦۱ق) المعروف خداوندگاراس دا جانشین بنا_ اوہ اپنے والدکے زمانہ حیات وچ روم ایلى ماں جنگ وچ مصروف سی _ اس نے بھى اپنے والد دی مانند اسى سرزمین وچ فتوحات دا دائرہ ودھانے دی کوشش جارى رکھی_ ادرنہ (موجودہ ترکى دا اک شہر) دی فتح
۱) Kramers ، op ، cil- p -۱۹۲-۱۹۳
۲) Gokbilgin ، Tayyib ، otnonin Ta ، vol ۹ ، P -۴۰۲-۴۰۳
۳_ احمد راسم، عثمانى تاریخى ، ج ۱ _ ص ۵۲_۵۱ استانفورد جى شاو،سابقہ حوالہ ص ۴۳ دے بعد ،اوزون چارشیلی،سابقہ حوالہ ص ۱۵۲_ ۱۵۰
۴_ شمس الدین ساى ، قاموس الاعلام، استانبول _ ص ۳۹۴۳ ،حامر ، یورگشتال ،سابقہ حوالہ ص ۱۱۱ _
۵- Genova
٦- kromers ، op c.+ p ۱۹۳
۲۲٧ کہ جو اس دے تخت نشینى دے سال انجام پائی برا عظم یورپ وچ عثمانیاں دی حکومت قائم ہونے دے اعتبار تو‏ں بہت اہمیت دی حامل تھی_
یہ تے بالکان دی تریخ بلکہ یورپ دی تریخ وچ اہ‏م مرحلہ شمار ہوتى اے _(۱) اس بہت وڈے شہر جو کہ بعد وچ عثمانیاں دا درالحکومت بنا ،فتح دے بعد قسطنطنیہ دا خشکى دے راستے تو‏ں یورپ نال رابطہ کٹ گیا_(۲) اس طرح در حقیقت مشرقى روم دے راجگڑھ دے محاصرہ دا پہلا قدم اٹھایا گیا تھا_
مراد دے دور وچ بعد والى فتوحات نے جزیرہ یونان دے علاوہ تمام بالکان نو‏‏ں عثمانیاں دے اختیار وچ دے دتا_ کہاجاسکدا اے کہ انہاں فتوحات دے ذریعہ پنج صدیاں تک چلنے والى حاکمیت دے بیج بوئے گئے _ ایسى حاکمیت دے جس نے اس نويں تمدن نو‏‏ں جنم دتا کہ جو تریخ دے اوراق اُتے مختلف قومی، دینى تے لسانى عناصرکى آمیزش تو‏ں ظاہر ہويا_(۳) بہرحال انہاں فتوحات نے دنیائے غرب نو‏‏ں وحشت زدہ کردتا ایتھ‏ے تک کہ پاپائے روم نے عثمانیاں نو‏‏ں روکنے دے لئی دو صلیبى جنگاں دا آغاز کيتا_(۴)
لارڈ کيتياں اس دے تجزیہ دے مطابق مراد اول فوجى تے سیاسى قیادت وچ اپنے والد تے دادا تو‏ں بڑھکر سی اسکى کوششاں تو‏ں مغرب مشرق دی گرفت وچ آگیا جداں کہ یونانیاں تے رومیاں دے دور وچ مشرق اہل مغرب دی گرفت وچ سی ،وہ پہلے تن عثمانى حکمراناں دے باہمى موازنہ دے بعد اس نتیجہ اُتے پہنچیا کہ عثمان نے اپنے گرد قوم نو‏‏ں جمع کيتا ،اس دے بیٹے تے خان نے اک قوم تو‏ں اک حکومت تشکیل دى جدو‏ں کہ اس دے پو‏تے مراد اول نے اس حکومت نو‏‏ں بادشاہت پہچادتا_ مراد دے بھى اپنے والد تے دادا دی مانند اہل فتوت تو‏ں بہت اچھے
۱- Inalcik ، in IA vol /p- ;sevim – yucel ، op ، cit ، vol ، p .۲٦ -۲٧
۲_ احمد راسم ،سابقہ حوالہ ص ٦۳_
۳- sander ، op. cit ، P .۳۱
۴ _ اوزون چارشیلى ، سابقہ حوالہ ، ص ۲۰۰ _ ۱۹۳ _ احمد راسم ،سابقہ حوالہ ج۱ ص ٦٧_٦۵_ ٧۹_ ٧۸_ لارڈکاں ، سابقہ حوالہ ، ص ۵۸_ ۵٧_
۲۲۸ روابط سن ایتھ‏ے تک کہ اس دے زمانے دے تے قف ناواں وچ ایہ عبارات موجود نيں کہ فلان نو‏‏ں فلان جگہ اخى دی حیثیت تو‏ں معین کرتاہاں _(۱)
مراد دے بعد سلطان بایزید اول (۸۰۴_ ٧۹۱ ق) نے روم ایلى وچ فتوحات دا دائرہ ودھایا تے آناتولى دے چند امراء نو‏‏ں اپنا اطاعت گزار بنایا_ تے قسطنطنیہ دا تن بار محاصرہ کيتا تے بیزانس دے بادشاہ نو‏‏ں ایسى قرار داد قبول کرنے اُتے مجبور کيتا کہ جس دے تحت اوہ شہر وچ اک محلہ کہ جس وچ مسجد ہوئے مسلماناں دے ساتھخاص کردے اورعدالتى امور دے لئی اک اسلامى ادارہ بھى قائم کرے(۲) اس دی فتوحات نے عثمانى مملکت نو‏‏ں فرات تو‏ں دانوب تک پھیلادتا تھا،لیکن آناتولى اُتے تیمور دی یلغار تو‏ں فتوحات دا ایہ سلسلہ ختم ہوگیا_ انقرہ دی جنگ(۳) (ذى الحجہ ۸۰۴ق) وچ بایزید دی تیمور تو‏ں شکست کھانے تو‏ں عثمانى تریخ دا پہلا دور کہ جسنو‏ں اسلامى فتوحات دا پہلا دور کہیا گیاہے ،ا پنے اختتام نو‏‏ں پہنچیا_
عثمانى دا میابیاں تے انہاں دے تسلط واقتدار دے اسباب نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے :
۱_ بیزانس تے بالکان دی حکومتاں نو‏‏ں کمزور تے عثمانى فتوحات دے لئی راستہ ہموار ہوئے نے دے اسباب:
۲) بالکان دے آرتھوڈوکس عیسائیاں دا لاطینى کلیسائاں نال نفرت کرنا تے عثمانیاں دے خلاف پادریاں دے صلیبى فوج تیار کرنے دے اقدامات کر قبول نہ کرنا_ ایہ احساست اِنّے شدید سن کہ بالکان دے بوہت سارے عیسائی عثمانیاں نو‏‏ں اپنے لیئے کیتھولک کلیسا دے تسلط تو‏ں نجات دہندہ سمجھدے سن _(۵)
۱- Neset ، Cagatar ، Makaleler velncele meler ، konra ،۱۹۸۳ ، P ۲۹۰
۳- Yinane ، Op. Cit. P ۳۸٦ ، Sevil-Yucel ، Op. Cit P ٦۳ ،٦۸
۴) شاو، سابقہ حوالہ ص ۳٦ _ لارڈکین راس، سابقہ حوالہ ص ۵۵ _
۵) لارڈ کین رس ، سابقہ حوالہ ص ۴۴_ ۵۱_
۲۲۹ ۳_ٹیکساں دے ودھانے دی وجہ تو‏ں دیہاتى لوکاں دا حکومتاں تو‏ں ناراض ہونا ایہ ٹیکس وغیرہ اِنّے زیادہ سن کہ کبھى کبھى ایہ لوک حکومت دے خلاف بغاوت کيتا کردے سن _(۱)
۲_ عثمانیاں نو‏‏ں مستحکم کرنے والے اسباب : فوجى صلاحیتاں تو‏ں مالامال ہونے دے ساتھساتھاس دور وچ عثمانى حکومتاں نو‏‏ں اندرونى اختلافات دا سامنا نئيں کرنا پڑو_ تے مذہبى تے اقتصادى محرکات دے ساتھساتھفتوحات دی خاطر دائمى جنگ دے لئی آمادگى بھى اہ‏م اسباب سن _(۲)
عثمانیاں نو‏‏ں مستحکم کرنے والے بعض ہور اسباب ایہ نيں کہ مفتوحہ سرزمین اُتے لچکدار سیاست تے پالیسیاں روا رکھنا رکھیا، مفتوحہ علاقےآں دے لوکاں تو‏ں مذہبى تعصب تو‏ں پاک رویہ رکھنا ، غیر مسلم رعایا نو‏‏ں اپنى رسم تے رواج دے مطابق رہنے دی اجازت دینا، آرتھوڈوکس کلیسا دے ٹیکساں نو‏‏ں معاف کرنے والے قانون نو‏‏ں برقرار رکھنا(۳) اورگردو نواح دے عیسائی امراء تو‏ں دوستانہ روابط رکھنا تے بعض اوقات انہاں وچو‏ں کچھاسلام دی طرف راغب ہوک‏ے مسلما‏ن ہوجاندے سن، اسى وجہ انہاں امراء دی بعد والى نسلاں مثلاً میخال اوغلواور اورنوس او غلو عثمانى مملک دے بارسوخ خانداناں وچ ميں شمار ہونے لگے_(۴)
۱) استانفورڈ جى ، شاد ،سابقہ حوالہ ص ۱۰۰
۲) استانفورد جى شاد،سابقہ حوالہ ص ۴۰
۳) لارڈکین راس ، سابقہ حوالہ ص ۲٦_ ۲۴
۴) اوزون چارشیلى ، سابقہ حوالہ ص ۱۳۱ ، ۱۴۱ ، استانفورڈ جى شاو،سابقہ حوالہ ص ۸۵ _ ۸۲ _ ۵۲ لارڈکین راس، سابقہ حوالہ ص ۲٧ _ ۲۴
۵) Sender ، Op.Cit.P.۳۰
۲۳۰ تیمور دی یلغار تے بایزید اول دے بیٹےآں دے باہمى کشمکش تو‏ں خلاء پیدا ہويا ،اسک‏‏ے بعد عثمانى تریخ دا دوسرا دور شروع ہويا کہ جسنو‏ں عثمانى بادشاہت دی دوبارہ تشکیل تے عثمانى حکومت دے عروج دے دور تو‏ں یاد کيتاجاندا اے _ سلطان محمد اول دے زمانہ وچ دوبارہ عثمانیاں وچ یکجہتى پیدا ہونے دے بعد مراد دوم نے قسطنطیہ نو‏‏ں اک مدت تک محاصرہ وچ رکھیا_(۱) تے اناتولى دے بوہت سارے امراء نو‏‏ں اطاعت گزار بنایا _(۲)
سلطان محمد دوم (حکومت ۸۸٦_۸۵۵ / ۱۴۸۱_ ۱۴۵۱ عیسوی) المعروف فاتح تخت نشین ہويا، اسنو‏ں عثمانى فتوحات دی تریخ وچ اہ‏م ترین فتح یعنى سنہ ۸۵٧ دا / ۱۴۵۲ عیسوى وچ قسطنطیہ دی فتح تے بیزانس دی بادشاہت دے خاتمہ دی توفیق حاصل ہوئی ایتھ‏ے تک کہ قرون وسطى دا دور ختم ہويا تے قرون جدید دا دور شروع ہويا_ اس نے قسطنطیہ نو‏‏ں عظیم الشان مسیتاں تے مدارس دے اسلامى راجگڑھ وچ تبدیل کردتا_(۳)
مغرب وچ سربیا ، بوسنیا، ہرزگوینیا تے شمال وچ جزیرہ کریمہ اُتے قبضہ کرلیا_ لیکن شہربلغراد نو‏‏ں فتح کرنے تو‏ں ناکا‏م رہیا(۴) فاتح نے مشرقى روم دے راجگڑھ نو‏‏ں فتح کرنے تے ہور فتوحات دے ذریعے مملکت عثمانیہ نو‏‏ں اک بہت بڑى طاقتور بادشاہت وچ تبدیل کيتا تے خود اک عظیم الشان بادشاہ دے روپ وچ دنیا دے سامنے جلوہ گر ہويا_(۵)
وہ تجارت دے پھلنے پھُلن نو‏‏ں بہت اہمیت دیندا تھا_ عمومى مصالح دے پیش نظر اس نے مملکت عثمانیہ دے اٹلى تو‏ں روابط نو‏‏ں کنٹرول کردے ہوئے انہاں نو‏ں اک خاص نظم وچ لیایا _ اٹلى دے تاجراں اُتے کسٹم ٹیکس دی معافى ختم کردتی_ تے بعد وچ انہاں دے تجارتى مال اُتے کسٹم ٹیکس دو فى صد تو‏ں پنج فیصد بڑھادتا تے مملکت عثمانیہ دے شہرى خواہ یونانی، یہودى ، ارمنى تے مسلماناں نو‏‏ں سہولت دى کہ اٹلى دے تاجراں دی جگہ ایہ لوک تجارت کرن _
۲)احمد راسم،سابقہ حوالہ ، ص ۵۴_
۳) سابقہ حوالہ ص ۲۰۵_ ۲۰۲، ۲۱۵_ ۲۱۴_
۴) احمدراسم ، سابقہ حوالہ ص ۲۰۵ _ ۲۰۲_ ۲۱۵_۲۱۴_
۵) Kunt ، Metin ، Op.cit ، P ٧٦ ، inalcik ، intarkdunvasi...P ۴٦۴
۲۳۱ اس دور وچ بعض شہر مثلاً بروسہ جو کہ ایران تے سعودى عرب دے تجارتى قافلاں دے راستہ وچ آندا سی ، تجارت دے مرکز وچ تبدیل ہوگیا بالخصوص ایہ شہر ایرانى ریشم دی تجارت دے باعث ریشمى کپڑےآں دی صنعت دا بہت وڈا مرکز بن گیا _(۱)
سلطان محمد فاتح دا دور رہتل وتمدن تے علوم دی ترقى تے پھلنے پھُلن دا زمانہ بھى سی _ اوہ خود بھى اعلى سطح دی تعلیم حاصل کیتے ہوئے سی تے ترکی، فارسی، عربى لاطینى ، یونانى تے عربى زباناں نو‏‏ں جاندا سی _(۲) استانبول نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد فورى طور اُتے اس نے ایاصوفیہ کلیسا نو‏‏ں مسجد وچ تبدیل کرنے اوراسک‏‏ے نزدیک اک مدرسہ بنانے دا فرمان جارى کيتا_ تے علاء الدین على قوشجى (متوفى ۸٧۹ قمری) نو‏‏ں اوتھ‏ے دا سرپرست تے منتظم بنایا_
قوشجى اک زمانہ وچ سمرقند دے رصدخانہ دا منتظم تھا_ الغ بیگ دے قتل دے بعد اوزدن حسن آق قونیلو دی خدمت وچ پیش ہويا چونکہ اوہ مذکورہ بادشاہ تے عثمانى سلطان وچ اک مصالحت دے لئی فاتح دے دربار وچ حاضر ہويا سی اس لئی فاتح دی توجہ دا مرکز قرار پایا تے اس نے قوشجى دے استنبول وچ اقامت پذیر ہونے اُتے رضایت دا اظہار کيتا_ قوشچى نے ثمرقند دے علمى مرکز نو‏‏ں مملکت عثمانیہ وچ منقتل کرنے تے مملکت عثمانیہ وچ بوہت سارے علوم مثلاً ریاضى تے نجوم دی ترقى وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اس نے عربى بولی وچ علم ہیئت دے متعلق اک رسالہ لکھیا تے فاتح دی اوزدن حسن اُتے فتح دی مناسبت تو‏ں اسکانام فتحےہ رکھیا_(۳)
فاتح دے حکم اُتے مسجد فاتح دے گرد ونواح وچ بننے والے مدارس ہور دربارسے وابستہ مدارس تے علمى مراکز علماء دین تے حکومتى عہدیداراں دی تربیت دے اہ‏م مراکز بن چکے سن _(۴)
۲_ احمد راسم ، سابقہ حوالہ ص ۲۱۹_
۳_ ابوالقاسم قربانی، زندگى نامہ ریاضى دانان دورہ اسلامی_ تہران ص ۳٦۴ _۳٦۰ _
۴) Huseyin ، Yurdaydin ، Dusunceve bilim Tavihi( ۱۳۰۰-۱٦۰۰ ) in Turkiye Tarihi ، ed sim Aksin ، Vd ۲ ، PP. ۱۸۱-۱۸۲
۲۳۲ فاتح دے بعد سلطان بایزید دوم تے اس دے بعد سلطان سلیم اول ( ۹۲٦_ ۹۱۸ق) المعروف یاووز (بے رحم) تخت نشین ہويا _ اس نے چالدران دی جنگ وچ شاہ اسماعیل صفوى اُتے دا میابى دے علاوہ مکمل طور پرا ناتولى اُتے تسلط، شام تے مصر نو‏‏ں فتح کرنا تے ممالیک (غلاماں ) دی حکومت ختم کردے ہوئے عثمانى مملکت نو‏‏ں دوگنا کردتا_ خادم حرمین شرفین دا لقب اختیار کيتا تے شریف مکہ دی طرف تو‏ں اس دے ناں دا خطبہ پڑھیا گیا تے مصر وچ خاندان عباسى دے آخرى خلیفہ متوکل على اللہ سوم تو‏ں خلیفہ دا عنوان اپنے لئی تے اپنے عثمانى خاندان دے لئی منتقل کرنے دے لئی پورے عالم اسلام اُتے حکمرانى دے درپے ہويا(۱) _ انہى فتوحات بالخصوص بحیرہ روم دے مشرقى تے شمال مشرقى تمام سواحل دے عثمانى مملکت تو‏ں الحاق نے اس مملکت دی اقتصادى ترقى وچ اہ‏م کردار ادا کيتا _(۲)
شاہ سلیم بذات خود شاعر سی فارسى وچ اس دا دیوان اج بھى اس دی یادگار دے طور اُتے باقى اے _ اوہ علماء تے عرفاء دی محفل وچ بیٹھنا پسند کردا تھا_ شیخ محى الدین ابن عربى دے ساتھعقیدت دی بناء اُتے شام وچ انکى قبرپر اک مقبرہ بنایا _(۳) اس نے اپنے زمانے دے مشہور علمى وثقافتى مراکز دی لائبریریاں تو‏ں نفیس کتاباں نو‏‏ں استنبول منتقل کيتا تے علماء ، ہنرمنداں تے تاجراں نو‏‏ں بھى استنبول دعوت دتی، اسطرح اوہ چاہندا سی کہ جسطرح اوہ اسلامى دنیا دا طاقتورترین سلطان نظر آندا اے _ اسى طرحاس دا راجگڑھ بھى عالم اسلام دا عظیم الشان شہر بن جائے(۴) _ اگرچہ شاہ سلیم نے آٹھسال تو‏ں زیادہ حکومت نئيں دی اسک‏‏ے باوجود اتنى قلیل مدت وچ روم ایلى تے آناتولى دے علاقےآں دی اک مقامى مملکت اک عالمگیر بادشاہت تک ترقى کرگئی _(۵)
۱) Serafeddinturan ، selim in La ، Vol ۱۰ p ۴۲٧-۴۳۲ sander ، opcit ، p ۳۵
۲) Derin ، op. citP ۴۸۱
۴) P.۱۱٦ ، Kunt ، op دربارہ ہنرمندان تے دانشمندان وشعراى راہى شدہ از ایران بہ استانبول در زمان سلطان سلیم _ نصراللہ فلسفى ، جنگ چالدران _ مجلہ دانشکدہ ادبیات، س۱ ،ش ۲ ،ص ۱۱۱ _ فریدون بیک منشات السلاطین _ استانبول ج ۱ ، ص ۴۰۵ _
۵) kunt ، op ، cit ، p-۱۱۹
۲۳۳ سلیم دے بعد اسکابیٹا سلیمان ( ۹٧۴ _ ۹۲٦ قمرى / ۱۵٦٦_ ۱۵۲۰ عیسوی) المعروف قانونی، کبیر تے باشکوہ _(۱) تخت نشین ہويا_ اس نے اپنے آباؤ اجداد دی روایت نو‏‏ں جارى رکھیا _ اپنے اقتدار دے ابتدائی دور تو‏ں ہى مملکت عثمانیہ نو‏‏ں مشرق ومغرب تو‏ں برّى تے بحرى مناطق وچ وسعت دینا شروع کردتا_ مثلاً اس نے ست مرتبہ ہنگرى اُتے حملہ کيتا_(۲) جنگاں تے حملےآں دا ایہ دائرہ اوتھ‏ے تو‏ں ودھیا ایتھ‏ے تک کہ ہنگرى تو‏ں اگے بوہم (چیکو سلواکیہ) تے باداریا تک جاپہنچیا_(۳) اس نے دوبارہ سن ۱۵۲۹ تے ۱۵۳۲ عیسوى وچ اس امید اُتے ہیسبورگ خاندان دے مرکز حکومت اُتے حملہ کيتا جو یورپ دے وسیع حصہ اُتے حاکم سن _(۴) تو‏ں کہ اس اُتے قبضہ کرسک‏‏ے یا گھٹ تو‏ں گھٹ آسٹریاکى فوجى حیثیت نو‏‏ں ایسا تباہ کردے کہ ہنگرى دے معاملات وچ دخل دینے تو‏ں باز رہے(۵) _ لیکن مختلف اسباب دی بناء اُتے اس شہر نو‏‏ں فتح نہ کرسکا(٦) _
سلیمان نے کئی بارمسلسل چند سال تک صفوى سلطنت اُتے بھى حملہ کيتا لیکن تہماسب صفوى دی افواج دی طرف تو‏ں زمین جلانے والى سیاست دی بناء اُتے سلیمان دی آذربائیجان عراق عجم تے عراق عرب اُتے فوجى دا میابیاں زیادہ مستحکم نہ رہ سکن _ بالآخر ۹٦۲ قمرى / ۱۵۰۵ عیسوى وچ آماسیہ معاہدہ اُتے دستخط کردے ہوئے انہاں جنگى ثمرات نو‏‏ں بھى کھو بیٹھیا_(٧)
لیکن عراق اس دے پہلے حملے (سال ۹۴۲ _ ۹۴۰ قمری) _( ۱۵۳۴ _۱۵۳۳عیسوی) وچ شاہ سلیمان دے قبضہ وچ آگیا اس فتح دے ساتھشاہ سلیم دے زمانے تو‏ں شروع ہونے والى اسلامى خلافت دے تمام
۱- Magnificent
۲) لردکین راس ، سابقہ حوالہ ص ۲٦۱_
۳)استانفورڈجى ، شاو، سابقہ حوالہ ، ص ۱٧۱_
۴) دایرة المعارف فارسى ، ج ۱ ص ۳۲ _ ۲۵_
۵) استانفورد جى ، شاد،سابقہ حوالہ ص ۱٧۰_
٦) لرد کین راس، سابقہ حوالہ ص ۲۰۵_ ۱۹۸_
۸- Kramers ، Op Cit ، P ۱۹۵
۲۳۴ دارالحکومتاں نو‏‏ں فتح کرنے دی مہم ختم ہوگئی_(۱)
مملکت عثمانیہ دی وسعت مشرق وچ خلیج فارس تک پھیل گئی(۲) بلاشبہ باشکوہ سلیمان دے دور وچ مملکت عثمانیہ دی سرحداں وسعت دی آخرى حداں نو‏‏ں چھونے لگياں سن _ اسکى وفات دے زمانہ وچ یورپ وچ بن بوڈاپسٹ دی تمام سرزمین جزیرہ عرب دے آخرى کنارے بندگارہ عدن تک تے افریقا وچ مراکش تو‏ں ایشیا وچ ایران تک تمام سرزمیناں اسکى مملکت وچ شامل سن _(۳)
شاہ سلیمان نے اپنى آدھى صدى اُتے محیط حکومت وچ سوائے زندگى دے آخرى چند سال دے بقیہ زندگى اک محاذ تو‏ں دوسرے محاذ اُتے جنگ تے حملہ وچ گذارى کیونجے دارالحرب دی طرف مملکت نو‏‏ں وسعت دینا ، اسلامى عقیدہ جہاد دے ضرورى احکا‏م وچو‏ں تھا_ اسى لئے جدو‏ں اوہ اپنى عمر دے آخرى دور وچ اندرونى مشکلات ومسائل نو‏‏ں حل کرنے تے بڑھاپے دی بناء اُتے چند سال جہاد نہ کرسکا تاں شیخ نوراللہ جو کہ اس زمانہ دے فقہاء وچو‏ں سن ، انہاں نے اعلان کيتا کہ جو بادشاہ جہاد جداں فرض اجرا نئيں کررہیا اے اس دا مواخذہ کرنا چاہیدا _ بعض محققاں اس تنقید نو‏‏ں اس دے لشکر کشى دے دور دے اختتام دی وجہ سمجھدے نيں اسى دور وچ اوہ وفات پاگیا _(۴)
شاہ سلیمان اک انتھک جنگى کمانڈر ہونے دے ساتھساتھعدل تے نظم دے قیام دی خواہش رکھنے والا قانون دان بھى تھا_ اسکى واضح مثالاس دا قانون نامہ سلیمان اے کہ جو اس دی براہ راست نگرانى وچ شرعى احکا‏م تے گذشتہ قوانین بالخصوص قانون نامہ محمد دوم فاتح دی رعایت کردے ہوئے تے اس زمانہ دے تقاضاں نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھدے ہوئے تدوین کيتا گیا _ ہور اس قانون نامہ نو‏‏ں مترتب کرنے دی وجہ ایہ تھى کہ طبقہ حاکم تے سلطان دے تابع افراد دے حقوق تے فرائض دی تشخیص دی جائے تے رعایا دے حقوق تے مالى مسائل نو‏‏ں حل کيتاجائے تے حکومتى ادارےآں دے فرائض دی حدود معین دی جاواں وغیرہ
۱) kramers ، op.cit ، p ۳٧
۲)_ استانفورد چى ، شاوسابقہ حوالہ ص ۱٧۵_ ۱٧۴_
۳) Sander ، op cit ، P ۳٧
۴) Gokbilgin LA ،۱۱ ، P ۱۵۵
۲۳۵ مذکورہ قانون نامہ شیخ الاسلام ابوالسعود آفندى دی راہنمائی تے فتاوى دے ساتھساتھملا ابراہیم حلبى دی نگرانى وچ تدوین ہويا _ اس قانون نامہ دے وسیع پیمانہ اُتے اجراء ہونے دی صلاحیت دی بناء اُتے اسنو‏ں ملتقى الابحر یعنى سمندراں دی ملاقات دی جگہ '' دا ناں دتا گیا _ تے ایہ قانون نامہ انیہويں صدى وچ قانون وچ اصلاحات تے ترامیم دے دور تک باقى رہیا(۱) _ سلیمان نو‏‏ں قانونى دا لقب بھى اسى لئے دتا گیا تھا_
شاہ سلیمان دا طولانى دور حکومت ہنر تے ادب دی رونق دے ادوار وچو‏ں اک دور جانیا جاندا اے _ شاعر ، ہنرمند، قانون دان، فلاسفہ ، مورخےن ، دانشور حضرات ، علماء ، اہل ادب تے دربار دے مہمان انہاں تمام مادى وسائل تو‏ں بہرہ مند سن جو اس نے انہاں دے لئی فراہ‏م کيتے سن _(۲)
اسک‏‏ے دور حکومت وچ برگزیدہ علماء دی لسٹ وچ عبداللہ شیخ ابراہیم شبسترى تے ظہیرالدین اردبیلى بلاشبہ ایرانى مملکت نال تعلق رکھدے سن _(۳)