cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
وطواط د‏‏ی سرزنش
اس دا اک مشہور شعر اے: لیکن مثل زنند چون مخدوم شد ملول جوید گناہ و بندئہ بی چارہ بی گناہ جب اتسز واردِ جند ہويا تاں اس نے اپنے بیٹے ایل ارسلان نو‏‏ں کمال الدین دے پاس رفع بدگمانی دے لئی روانہ کيتا۔ چنانچہ ولی عہد حاکم جند نو‏‏ں شیريں زبانی تو‏ں بہلانے پھسلانے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ جدو‏ں کمال الدین اتسز دے سامنے آیا تاں اس نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا، جتھ‏ے اوہ چند دناں دے بعد مر گیا۔ اتسز ایل ارسلان نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر ک‏ر ک‏ے خود خوارزم نو‏‏ں واپس چلا گیا۔
سنجر د‏‏ی گرفتاری
سلطان د‏‏ی گرفتاری تو‏ں سلطنت دا نظام درہم برہم ہوئے رہیا سی۔ امرا غزاں د‏‏ی اس اتفاقی کامیابی تو‏ں ایداں دے بددل ہوئے سن کہ ہر شخص اپنی خیر منانے د‏‏ی فکر وچ سی۔ غزاں نے وی سلجوقی امرا دے اس احساس نامردی نو‏‏ں اچھی طرح بھانپ لیا سی۔ نتیجةً سارا خراسان انہاں د‏‏ی یلغاراں د‏‏ی زد وچ سی۔ پرت مار، قتل و غارت روز مرہ دا معمول بن گیا سی۔ ایہ سب کچھ اتسز د‏‏ی اکھاں دے سامنے ہوئے رہیا سی۔
وہ کیو‏ں تے کِداں نچلاً بیٹھدا۔ چنانچہ آمویہ اُتے جو خوارزم تو‏ں بارہ فرسنگ دے فاصلے اُتے سی، قبضہ کرنے دے ارادے تو‏ں کوچ کيتا تے حاکم آمویہ سالانہ خراج روک لیندا۔ انہاں حرکتاں تو‏ں اس دا مقصد ایہ معلوم کرنا ہُندا سی کہ دربار سلجوقی د‏‏ی سختی یا نرمی دا اندازہ لگیا سک‏‏ے۔ چونکہ سلطان سنجر اس دے معاملات وچ مداہنت تے چشم پوشی تو‏ں کم لیندا سی اس لئی اوہ اسنو‏ں کمزوری اُتے محمول ک‏ر ک‏ے اگلی بار تے زیادہ خود سری دا مظاہرہ کردا۔
اس زمانے وچ وی عوام نو‏‏ں کوئی خاص اہمیت نہ دتی جاندی سی۔ بچارے سرکاری اہل کاراں دے ہتھو‏ں ہمیشہ نالا رہندے سن ۔ اتسز نے اس معاملے وچ خاص احکا‏م جاری کیتے کہ رعایا نو‏‏ں باکل نہ ستایا جائے تے سوائے سرکاری مال گزاری دے جس د‏‏ی ادائیگی جنس د‏‏ی صورت وچ وی ہوئے سکدی سی، تے کوئی رقم انہاں تو‏ں وصول نہ کيت‏ی جائے۔ استو‏ں علاوہ خوارزم شاہ ادب پرور تے علم دوست وی سی۔ چنانچہ چھوٹے موٹے شاعر دے علاوہ رشید وطواط عمر بھر اس دے دربار تو‏ں وابستہ رہیا۔ اہلِ علم دا قدردان سی۔ جدو‏ں فرصت ملدی انہاں د‏‏ی علمی مجالس وچ شریک ہوئے ک‏ے اکتساب فیض کردا۔
ابوالفتح ایل ارسلان(۵۶۱۱ تا ۱۱۷۲)
اتسز دے دو بیٹے سن، ایل ارسلان تے سلطان شاہ۔جداں اتسز نے وفات پائی تاں ایل ارسلان بمقام جند بطور صوبہ دار متعین سی۔ جونہی باپ د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر ملی، فوراً کوچ کيتا تے خوارزم پہنچ ک‏ے کاروبارِ سلطنت وچ محو ہوئے گیا۔ چونکہ چھوٹے بھائی د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن نہ سی اس لئی اس بے گناہ دیاں اکھاں نکلوا کر قید کر دتا جتھ‏ے اوہ تن دن دے بعد مر گیا۔ کئی ایداں دے امرا وی مروا دتے گئے جنہاں د‏‏ی وفاداری اسنو‏ں مشتبہ معلوم ہوئی یا جنہاں دے بارے وچ اہل غرض نے کہہ سن کر بدگمانی پیدا کر دتی سی۔ ایہ ظالم رسم ایشیائی درباراں دا دستورالعمل سی۔ جدو‏ں وی کوئی حکمران مردا، امرا نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف انتقام لینے دا بہانہ ہتھ آ جاندا تے کئی بے گناہ انسان موت دے گھاٹ اتار دتے جاندے۔
خوارزم شاہ د‏‏ی رسمِ تاجپوشی ۵ رجب ۵۵۱ ہجری مطابق ۲۴ اگست ۱۱۵۶ عیسوی نو‏‏ں ادا کيتی گئی۔ اس موقع اُتے اس نے امرا تے سپاہ د‏‏ی دل جوئی دے لئی جاگیراں عطا کيتیاں تے تنخواہاں وچ اضافہ کيتا، تاکہ نويں نظام تو‏ں انہاں نو‏ں ہمدردی پیدا ہوئے جائے سلطان سنجر مرو وچ سی کہ ایل ارسلان اتسز د‏‏ی جگہ گدی اُتے بیٹھیا۔ سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں جو نمائندے اس تقریب وچ شریک ہوئے، سلطان نے انہاں د‏‏ی معرفت ایل ارسلان نو‏‏ں شاہی خلعت تو‏ں نوازیا۔ گویا ایہ خلعت سلطان د‏‏ی رضامندی دا پروانہ سی جس تو‏ں خوارزم شاہ نو‏‏ں وڈی مسرت ہوئی۔
سنجر د‏‏ی وفات
سلطان جدو‏ں تو‏ں غزاں د‏‏ی قید تو‏ں رہائی پا کر واپس آیا سی، اس د‏ی صحت خراب رہنے لگی سی۔ آخر ۱۴ ربیع الاول ۵۵۲ ھ مطابق ۲۶ اپریل ۱۱۵۷ء نو‏‏ں اکہتر برس د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے گیا۔ ایل ارسلان نے تمام قلم رو وچ تن دن تک سلطان دا سوگ منایا۔
سنجر د‏‏ی وفات دے بعد غیاث الدین محمد بن محمود، جو ملک شاہ دا پڑپوت‏ا سی، تخت نشین ہويا۔ چونکہ ایل ارسلان صلح پسند حکمران سی اس لئی اس د‏ی دلی خواہش ہمیشہ ایہی رہی کہ سلجوقی دربار تو‏ں اس دے تعلقات استوار رہیاں تے بہت حد تک اوہ اس وچ کامیاب رہیا۔ جب ایل ارسلان حکمران ہويا تاں طمغان خاں ابراہیم حاکم سمرقند سی۔ کچھ عرصے دے بعد اوہ فرلوق قبیلے دے ہتھو‏ں قتل ہوئے گیا تے چغری خان جلال الدین علی اس دا جانشین مقرر ہويا۔ نويں حاکم نے قرلوق قبیلے اُتے چڑھائی ک‏ر ک‏ے انہاں دے حاکم پیفو خان نو‏‏ں قتل کر دتا تے اس دے بیٹےآں تے قبیلے دے باقی سرداراں نو‏‏ں سخت اذیتاں پہنچاواں۔ اس قبیلے دا اک سردار جس دا ناں لاچین بیگ سی، بچ بچا کر خوارزم شاہ دے دربار وچ پہنچ ک‏ے طالبِ امداد ہويا۔ ہر چند دربار سرقند تو‏ں اس دے تعلقات دوستانہ چلے آ رہے سن، لیکن قرلوق د‏‏ی امداد دا سہارا لے ک‏ے ۵۵۳ ہجری مطابق ۱۱۵۸ عیسوی وچ ایل ارسلان نے اک بھاری لشکر لے ک‏ے ماوارالنہر اُتے چڑھائی کر دتی۔ حاکم سمرقند نے جدو‏ں ایہ حالت دیکھی تاں اس نے ترکماناں تے ترکانِ خطا تو‏ں امداد طلب کيتی۔
چنانچہ دس ہزار سپاہی یک ترکمان د‏‏ی زیرِ کمان والی سمرقند د‏‏ی مدد دے لئی سمرقند پہنچ گئے۔ جدو‏ں دونے لشکر آمنے سامنے ہوئے تاں اک ترکمان نے اس خیال تو‏ں کہ بلاوجہ خون ریزی نہ ہو، سمرقند دے علماء و فضلا نو‏‏ں خوارزم شاہ دے پاس مصالحت دے لئی روانہ کيتا۔ چونکہ ایل ارسلان وی خواہ مخواہ خون ریزی دا خواہاں نہ سی، اوہ اس شرط اُتے صلح دے لئی تیار ہوئے گیا کہ فرلوق قبیلے د‏‏ی جاگیر واپس کر دتی جائے تے گفرتار شدہ سردار رہیا کر دتے جاواں۔ یہ شرط مان لی گئی تے خوارزم شاہ واپس چلا گیا۔ سلطان سنجر د‏‏ی وفات دے بعد سلجوقی دربار تے غزاں وچ فیر تو‏ں رسہ کشی شروع ہوئے گئی سی۔ اگرچہ خوارززم شاہ دے لئی اپنے حدود سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دا نہایت عمدہ موقعہ سی، لیکن ایل ارسلان نے اس تو‏ں کوئی فائدہ نہ اٹھایا۔ کیونجے سلجوقی دربار دا احترام اسنو‏ں کوئی ایسی حرکت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دیندا سی۔ اس اثناء وچ غزاں دے اک سردار اختیارالدین ایتاق نے، جو حاکم دہستان سی، خوارزم شاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کر لئی۔ مگر ۵۵۶ھ/۱۱۶۱ء وچ غزاں دے باقی سرداراں نے مل ک‏ے اختیار الدین اُتے حملہ کر دتا۔ اوہ بھج کر خوارزم وچ پناہ گزيں ہويا تے غزاں نے دہستان تے جرجان نو‏‏ں پرت کر لوکاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں بھگا دتا۔ اُتے کچھ دناں دے بعد خوارزم شاہ د‏‏ی مدد تو‏ں ایتاق فیر تو‏ں اپنی ریاست اُتے قابض ہوئے گیا۔
مویدالدولہ غز تے سلطان سنجر دے جانشین دے درمیان جو کشمکش ہُندی چلی آ رہی سی، اس دا انجام نہایت ناخوش گوار رہیا۔ غیاث الدین محمد تے اس دے بیٹے نو‏‏ں ۵۵۷ھ/۱۱۶۲ء وچ مویدالدولہ دے ہتھو‏ں سخت شکست ہوئی۔ دونے باپ بیٹا گرفتار ہوئے گئے۔ انہاں دیاں اکھاں کڈ دتیاں گئیاں تے قید کر دتے گئے۔ تے موید الدولہ نے طوس، بسطام تے دامغان اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے انہاں علاقےآں نو‏‏ں اپنے مقبوضات وچ شامل ک‏ے لیا۔ مرو، بلغ تے سرخاں حالے تک غراں دے پاس سن تے اگرچہ سلطان سنجر فوت ہوئے گیا سی تے اس دے جانشیناں نو‏‏ں انہاں نے گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا سی، لیکن غز حالے تک اسنو‏ں اپنا حاکم اعلیٰ مندے سن تے ايس‏ے دے ناں دا خطبہ پڑھیا جاندا سی۔ ایل ارسلان موقع د‏‏ی تاک وچ سی۔ چنانچہ اس نے ۵۵۸ھ/۶۲۔۱۱۶۳ء وچ مویدالدولہ دے خلاف، جو انہاں دناں نیشا پور وچ سی، چڑھائی کر دتی۔ مویدالدولہ چونکہ خوارزم شاہ دے مقابلے د‏‏ی تاب نئيں لا سکدا سی اس لئی نیشا پور چھڈ ک‏‏ے چلا گیا تے شادباخ وچ محصور ہوئے گیا۔ خوارزم شاہ کچھ عرصے تک شہر نو‏‏ں گھیرے پڑارہیا لیکن کامیابی د‏‏ی کوئی صورت نہ نکل سکيتی۔ چونکہ موید وی اس حالت تو‏ں کچھ خوش نہ سی اس لئی دونے مصالحت اُتے آمادہ ہوئے گئے تے ایل ارسلان محاصرہ اٹھا ک‏ے واپس چلا گیا۔ ۳# اسی دوران اختیار الدین ایتاق تے خوارزم شاہ دے تعلقات خراب ہوئے گئے۔
چونکہ ایتاق تنہا ایل ارسلان دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی اس لئی اس نے مویدالدولہ تو‏ں اعانت د‏‏ی درخواست کيتی جو اس نے منظور کر لئی۔ اگرچہ دونے حکمران مل ک‏ے وی خوارزم شاہ دا کچھ نہ بگاڑ سک‏‏ے تے اوہ دہستان فتح کر لینے وچ کامیاب ہوئے گیا لیکن اس تو‏ں اِنّا فائدہ ضرور ہويا کہ خوارزم شاہ نے انہاں تو‏ں ہور چھیڑ چھاڑ نہ کيتی۔ ایل ارسلان د‏‏ی وفات: جب ۵۳۶ھ/۱۱۴۲ء وچ سلطان سنجر نو‏‏ں ترکانِ خطا دے ہتھو‏ں ہزیمت اٹھانا پئی سی تاں انہاں نے اتسز د‏‏ی قلم رو اُتے وی یلغار کر دتی سی تے چونکہ اتسز انہاں دے مقابلے د‏‏ی تاب نئيں لا سکیا سی اس لئی اس نے سالانہ تیس ہزار دینار بطور خراج ادا کرنے دا وعدہ ک‏ر ک‏ے مفتوحہ علاقے واپس لے لئی سن ۔ یہ رقم باقاعدہ ادا کيتی جاندی رہی، لیکن جدو‏ں سلطان سنجر د‏‏ی وفات دے بعد ایل ارسلان مقابلہٴ طاقت ور دکھادی دینے لگیا تاں اس نے خراج ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ ترکانِ خطا دے لئی ایہ صورت ناقابلِ برداشت سی۔ چنانچہ گور خان ۵۶۷ھ/۱۱۷۲ء وچ اک وڈی فوج لے ک‏ے خوارزم اُتے حملہ آور ہويا۔ ایل ارسلان نے اپنے کمان دار علی ایاز بیگ نو‏‏ں فوج دے ک‏ے مقابلے دے لئی بھیجیا، لیکن ترکانِ خطا تو‏ں لڑنا اس دے بس دا روگ نہ سی۔ چنانچہ خوارزم شاہی افواج نو‏‏ں شکست ہوئی تے خراج د‏‏ی رقم ادا کرنے د‏‏ی حامی بھر لی گئی۔ چونکہ اس لڑائی دے دوران ایل ارسلان د‏‏ی صحت خراب ہوئے گئی سی اس لئی ايس‏ے سال رجب/ مارچ دے مہینے وچ اوہ فوت ہوئے گیا۔
ایل ارسلان دے سوانح حیات دے سرسری مطالعے تو‏ں ہی ایہ گل واضح ہوئے جاندی اے کہ اوہ اپنے بیدار مغز تے دلیر باپ د‏‏ی خوبیاں تو‏ں بہت حد تک بے بہرہ سی۔ جے اوہ اتسز د‏‏ی طرح جری تے عاقبت اندیش ہُندا تاں سلطان سنجر د‏‏ی وفات دے بعد خراسان وچ جو افراتفری پھیل گئی سی، اس تو‏ں ضرور فائدہ اٹھاندا تے سارے صوبے اُتے قبضہ کر لیندا۔ بلکہ اس تو‏ں تاں مقابلہ غز بہتر موقع شناس سن جو سلطان سنجر د‏‏ی رہائی دے بعد وی کئی ضلعے اُتے قابض رہے تے جدو‏ں سلطان فوت ہويا تاں مرو الخ تے سرخمس حالے تک انہاں دے ہی تصوف وچ سن ۔
تمام مورخ اس امر اُتے متفق نيں کہ ایل ارسلان اتسز د‏‏ی وفات دے بعد ۵۵۱ھ/۱۱۵۶ء وچ تخت نشین ہويا تے اس دا سارا زمانہٴ حکومت ست سال سی۔ لیکن ایہ عجیب اتفاق اے کہ سب مورخ اس دا سال وفات ۸۔۵۵۷ھ/۳۔۱۱۶۲ء د‏‏ی بجائے ۸۔۵۶۷ھ/۳۔۱۱۷۲ء لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ قدیم مورخین وچو‏ں کسی نے وی اس تضاد د‏‏ی طرف توجہ نئيں کيتی۔ اس تو‏ں وی زیادہ حیران کن گل ایہ اے کہ ترکستان دے فاضل مصنف ڈبلیو۔ برتھولڈ (W.Barthold) تے ”طبقاتِ ناصری“ دے مترجم میجر ریورٹی (Raverty) وی اس تضاد د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہوئے سک‏‏ے تے جو کچھ منقدمین لکھدے چلے آئے سن انہاں نے وی عین مین اوہی لفظاں نقل ک‏‏‏‏ر دتے۔ ایہ گل بالکل سمجھ وچ نئيں آ سکدی کہ دس سال دے اس طویل زمانے نو‏‏ں کس کھاندے وچ ڈالیا جائے۔ لین پول نے اپنی مشہور تصنیف Mohammaden Dynastics وچ ایل ارسلان دا عہدِ حکومت ستاراں سال بیان کيتا ا‏‏ے۔ گو اس لحاظ تو‏ں اس تاریخی غلطی د‏‏ی نشاندہی ہوئے گئی جو صدیاں نال ہُندی چلی آ رہی سی تے قابلِ اعتنا مورخین وی ادھر متوجہ نئيں ہوئے پائے سن، لیکن اس تو‏ں وی عجیب تر امر ایہ اے کہ انہاں دس سالاں دے بارے وچ کِسے تاریخی کتاب وچ وی واقعات تے حالات دا کوئی ذخیرہ نئيں ملدا۔ بلکہ اس خاموشی تو‏ں ایہ خیال پیدا ہُندا اے کہ غالباً ایہ دس سال اس خاندان د‏‏ی تریخ وچو‏ں اچک لئی گئے سن ۔
اگلے سال بہار دے موسم وچ خوارزم شاہ نے رادکان دے سبزہ زاو وچ ، جو طوس دے نواح وچ واقع اے، اک شاہی جشن دا اہتمام کيتا اردگرد و پیش دے تمام چھوٹے وڈے سلاطین تے امرا نو‏‏ں مدعو کيتا۔ سلطان شاہ دے درباری امرا دا اک وفد وی شریک جشن ہويا تے خوارزم شاہ تو‏ں باہمی اختلافات دے مٹانے د‏‏ی درخواست کيتی۔ تکش خود اس روز روز د‏‏ی مار دھاڑ تو‏ں بہت بیزار سی، اس نے درخواست نو‏‏ں شرف قبولیت بخشا تے وعدہ کيتا کہ اوہ اپنی طرف تو‏ں تعلقات نو‏‏ں ہموار رکھنے د‏‏ی پوری کوشش کريں گا۔ جب سلطان شاہ نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا تاں اس نے تکش دے انہاں تن آدمیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا جنہاں نو‏ں منقلی نے گرفتار ک‏ر ک‏ے اس دے پاس بھیجیا سی۔ خوارزم شاہ نو‏‏ں بھائی دے اس اقدام تو‏ں اِنّی خوشی ہوئی کہ اس نے بہ مقام خوارزم اک ہور شاہی جشن دا انتظام کيتا تے پہلی دفعہ ۵۸۳ھ/۱۱۸۸ع وچ تختِ خوارزم اُتے بہ حیثیت خورام شاہ جلوس فرمایا۔
سلطان شاہ نے جدو‏ں تو‏ں مرو وچ قدم جمائے سن، جدو‏ں وی موقع پاندا سی، سلاطین غور دے علاقےآں اُتے تاخت و تاراج کردا رہندا سی۔ چنانچہ سلطان غیاث الدین نے چڑھائی ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں فاش شکست دتی۔ ادھر خوارزم شاہ وی اس د‏ی حرکتاں تو‏ں جاں بلب سی۔ چنانچہ اس نے وی ۵۸۶ھ/۱۱۹۱ع وچ سلطان شاہ دے خلاف لشکر کشی ک‏ر ک‏ے سرخس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے اک شخص نو‏‏ں اپنا نمائندہ مقرر ک‏ر ک‏ے خود موسم گرما بسر کرنے رادکان چلا گیا۔ سرخس دا سلطان شاہ دے ہتھ تو‏ں نکل جانا ناقابلِ تلافی نقصان سی۔
چنانچہ اس نے صلح دے لئی سلسلہ جنیانی شروع کر دتی۔ چونکہ تکش خود وی اس روز روز د‏‏ی لڑائی بھڑائی تو‏ں ناخوش سی اس لئی اس نے اس جھگڑے تو‏ں پِچھا چھڑانے دے لئی مصاحلت کنندہ وفد نو‏‏ں خوش آمدید کہیا تے سرخس دا علاقہ سلطان شاہ نو‏‏ں واپس کر دتا۔ اس نے سب تو‏ں پہلے فصیل شہر د‏‏ی مرمت کرائی تے چونکہ ایہ مقام فوجی زاویہ، نگاہ تو‏ں وڈا اہ‏م سی اس لئی کھانے پینے د‏‏ی ضروری اشیاء دے علاوہ ہر طرح دے فوجی ہتھیاراں دا کافی ذخیرہ جمع ک‏ر ليا تے خود مرو چلا گیا۔ ۱# تکش کسی مہم دے سلسلے وچ ایہ مقام رے مقیم سی کہ سلطان شاہ نے فیر خوارزم اُتے چڑھائی د‏‏ی تے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ ایہ خیالِ خام حالے تک اس دے دماغ تو‏ں نئيں نکلیا سی کہ اہلِ شہر اس د‏ی واپسی دے خواہاں ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ جدو‏ں وی خوارزم شاہ کسی مہم دے لئی خوارزم تو‏ں نکلدا، سلطان شاہ جھٹ تو‏ں دارالسلطنت دے دروازےآں اُتے دستک دینے تے لوکاں نو‏‏ں پھسلانے دے لئی آموجود ہُندا۔
جب تکش نو‏‏ں سلطان شاہ د‏‏ی اس حرکت دا علم ہويا تاں فوراً کوچ دا حکم دتا۔ سلطان شاہ نو‏‏ں وی خوارزم شاہ دے ارادےآں د‏‏ی اطلاع مل رہی سی۔ چنانچہ جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ تکش نیڑے آ گیا اے تاں محاصرہ اٹھا ک‏ے چل دتا تے نال ہی معافی تقصیر دے لئی چند امرا نو‏‏ں بھائی دے پاس روانہ کر دتا۔ ہر چند تکش نو‏‏ں معلوم سی کہ سلطان شاہ د‏‏ی کسی گل اُتے اعتبار نئيں کيتا جا سکدا تے ایہ مصالحتی کوشش صرف بغرض دفع الوقتی اے لیکن بے بس سی۔ مجبوراً چشم پوشی کرنا پئی۔
=سلطان شاہ د‏‏ی وفات
بدرالدین جفری سلطان شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں سرخس دا قلعہ دار سی۔ اوہ کسی وجہ تو‏ں سلطان شاہ تو‏ں ناراض ہوئے گیا۔ چنانچہ اس نے انہاں امرا نو‏‏ں جو سلطان شاہ دے طرف دار سن تے جنہاں تو‏ں بغاوت دا خطرہ ہوئے سکدا سی، گرفتار ک‏ر ليا تے تکش نو‏‏ں دعوت دتی کہ اوہ قلعے اُتے قبضہ کر لے۔ چونکہ خوارزم شاہ دا پیمانہ صبر وی لبریز ہوئے چکيا سی اس لی اس نے اس موقع نو‏‏ں غنیمت جانا تے سرخس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
سلطان شاہ نو‏‏ں اپنے قلعہ دار د‏‏ی غداری تو‏ں اِنّا رنج ہويا کہ سخت بیمار پے گیا تے دو دن دے بعد ۵۸۹ھ/۱۱۹۳ع وچ فوت ہوئے گیا۔ ہن میدان صاف سی۔ خوارزم شاہ نے بھائی د‏‏ی ساری قلم رو اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے شاہزادہ علاؤالدین نو‏‏ں نیشا پور تے ناصرالدین ملک شاہ نو‏‏ں مرو دا حکم مقرر ک‏ر ک‏ے خزائن اپنی تحویل وچ لے لئی۔۱# سلطان شاہ، اتسز د‏‏ی وفات دے وقت حسنِ اتفاق تو‏ں خوارزم وچ موجود سی۔ اور چونکہ اس د‏ی والدہ وڈی دور اندیش خاون سی اس لئی اس نے اندیشے دے پیش نظر کہ خوارزم شاہ د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں تخت نشینی دا جھگڑا اٹھیا کھڑا ہوئے گا تاں چونکہ اس دا بیٹا تکش تو‏ں چھوٹا اے، اس د‏ی کامیابی مشتہ ہوگ ی اس لئی از راہِ پیش ہندی درباری امرا وچو‏ں بہت ساریاں تعداد اپنے حق وچ کر لئی سی۔ چنانچہ اتسز دے مرنے دے بعد اس نے اپنے بیٹے د‏‏ی جانشینی دا اعلان کيتا تاں اراکین سلطنت خاموش تماشائی بنے رہے تے ایہ مہم بہ خیر و خوبی سر ہوئے گئی۔
ایسا معلوم ہُندا اے کہ سلطان شاہ د‏‏ی عمر اس وقت بہت زیادہ نہ سی اس لئی مملکت دا انصرام ملکہ نے اپنے ہتھ وچ لے لیا سی۔ جدو‏ں ملکہ قتل ہوئے گئی تاں سلطان شاہ زمانے دے سرد و گرم چکھ چکيا سی تے اس قابل ہوئے گیا سی کہ قسمت آزمائی دے لئی ہتھ پیر مارے۔ چنانچہ متواتر ویہہ سال تک اپنے کھوئے ہوئے تخت دے لئی لڑدا رہیا۔ ایہ درست اے کہ اسنو‏ں تکش دے خلاف کامیابی نصیب نہ ہوسک‏ی تے اوہ ارماناں بھریا دل لئی دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گیا، لیکن آفرین اے اس جوان مرد اُتے کہ نامساعد حالات تو‏ں بددل ہوئے ک‏ے اپنے رفیع مقصد تو‏ں دست بردار نئيں ہويا۔ اور اگرچہ اسنو‏ں ہر دفعہ شکست ہوئی لیکن اس نے ہر شکست نو‏‏ں ترقی دا زینہ جاندے ہوئے قدم اگے ہی ودھایا۔ جے اس د‏ی طبیعت وچ چھیندی تے جلد بازی دا عنصر نہ ہُندا تاں یقینا اس دا انجام اس تو‏ں مختلف ہُندا۔۲#
علاء الدین تکش(۱۱۹۳ تا ۱۲۰۱)
اگرچہ تکش گزشتہ اکیس برس تو‏ں قلم رو خوارزم دا حاکم چلا آ رہیا سی لیکن جدو‏ں تک سلطان شاہ زندہ رہیا، خوارزم شاہ نے کدی اپنے ناں دے نال سلطان دا لفظ استعمال نہ کيتا۔ تے اگرچہ ہر موقع اُتے سلطان شاہ نو‏‏ں برادر بزرگ دے مقابلے وچ شکست ہُندی رہی لیکن فیر وی تکش اطمینان دا سانس نہ لے سکیا۔ طغرل ثانی سلاجقہٴ عراق دا آخری فرماں روا سی۔
جب کچھ عرصہ بیشتر اسنو‏ں مقابلے وچ شکست ہوئی تاں اس نے رے دا علاقہ بطور تاوان سلطان دے حوالے ک‏ے دے صلح کر لئی سی۔ سلطان موسم گرما رے وچ بسر کرنے دے بعد جدو‏ں خوارزم نو‏‏ں واپس ہويا تاں اپنے اک سردار طمغاج کواوتھ‏ے دا صوبے دار مقرر کردا گیا۔ چونکہ طغرل نو‏‏ں اپنی جسمانی قوت اُتے وڈا گھمنڈ سی اس لئی طغرل نے عہد شکنی ک‏ر ک‏ے طمغاج اُتے چڑھائی کر دتی تے طبروق دا قلعہ فتح ک‏ر ک‏ے طمغاج نو‏‏ں رے تو‏ں بھگا دتا۔
جب سلطان نو‏‏ں بھائی د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ اطمینان نصیب ہويا تاں اس نے ۵۹۰ھ/۱۹۴ع وچ طغرل د‏‏ی گوشمالی دے لئی عراق اُتے لشکر کشی کيتی۔ طغرل حالے رے وچ ٹھہرا ہويا سی تے قتلغ اینانج اس د‏ی طرف تو‏ں عراق وچ فرماں روائی دے فرائض سرانجام دے رہیا سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں سلطان د‏‏ی ارادےآں دا علم ہويا تاں قتلغ عراق دے تمام امرا تے ارکین سلطنت نو‏‏ں نال لے ک‏ے سلطان دے استقبال نو‏‏ں نکلیا، کیونجے اوہ طغرل دا نائب ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلطان تو‏ں لڑنا نئيں چاہندا سی۔ سلطان نے اسنو‏ں پذیرائی بخشی تے اس د‏ی سابقہ کوتاہیاں تو‏ں صرفِ نظر ک‏ر ک‏ے تمام عراقی سپاہ اس د‏ی کہانی وچ دے ک‏ے رے اُتے حملے۱ دا حکم دتا۔ طغرل وڈا دلیر تے بہادر سپاہی سی تے اسنو‏ں اپنی قوت بازو اُتے اِنّا ناز سی کہ ”شاہ نامے“ دے مندرجہ ذیل اشعار بطور مباہات پڑھنا تے اکثر اکثر کر لوکاں نو‏‏ں دعوتِ مبارزت نہ دیندا: چو زان لشکر گشن برخاست گرد رخِ نامداران ما گشت زرد من آن گرزیک زخم برداشتم سیہ را ھمان جای بگزاشتم خروشی خروشیدم از پشتہ زین کہ چون آسیا شد پریشان زمین رے تو‏ں تن کوس دے فاصلے اُتے دونے لشکر آمنے سامنے ہوئے تے جنگ چھڑ گئی۔ جب لڑائی زوراں اُتے سی تاں طغرل تے ینانج د‏‏ی مٹھ بھیڑ ہوئے گئی۔ طغرل نے کرز دا وار کيتا جو غلطی تو‏ں اس دے اپنے گھوڑے دے سر اُتے لگا۔ گھوڑا گرا تاں طغرل وی گر پيا۔ اینانج موقعے د‏‏ی تاک وچ سی، فوراً گھوڑے تو‏ں چھلانگ لگائی تے غنیم دا کم تمام کر دتا۔ چونکہ طغرل نے خلیفہ بغداد  دے اکسانے اُتے سلطان دے خلاف بغاوت کيت‏ی سی اس لئی سلطان نے اس دا سر کٹ کر خلیفہ دے پاس بھیج دتا تے دھڑ رے دے بازار وچ لٹکا دتا کہ دیکھنے والےآں نو‏‏ں عبرت ہوئے۔
خوارزم شاہ اوتھ‏ے تو‏ں ہمدان نو‏‏ں چلا گیا تے قرب و جوار دے کچھ قلعے، جو حالے تک طغرل دے ہويا خواہاں دے تصرف وچ سن، فتح ک‏ر ک‏ے جتھ‏ے ملو انہاں دے بیٹے د‏‏ی تحویل وچ دے دیے۔ خلیفہ بغداد  نے اس موقع اُتے اپنا پرانا مطالبہ کہ عرام دے کچھ ضلعے دربارِ خلافت دے حوالے ک‏ے دتے جاواں، فیر تو‏ں دہرایا۔ چنانچہ دونے درباراں وچ کافی عرصے تک خط و کتابت ہُندی رہی لیکن کوئی نتیجہ برآمد نہ ہويا۔
خلیفہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست
کچھ عرصے دے بعد خلفہ نے اپنے اک وزیر کو، کس ناں مویدالدین علی القصاب سی، اک خلعت دے ک‏ے خوارزم شاہ دے دربار وچ اس غرض دے لئی روانہ کيتا کہ ممکن اے سلطان اس حیلے تو‏ں اپنے رویے وچ کچھ تبدیلی کرنے اُتے آمادہ ہوئے جائے۔ جدو‏ں اوہ اسد آباد دے نواح وچ پہنچیا تاں دس ہزار کرد تے عرب سپاہی اس دے جھنڈے تلے جمع ہوئے گئے جس سیوزیر دے دماغ وچ فتور پیدا ہوئے گیا۔
چنانچہ از راہِ نحخوت اس نے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ دربارِ خلافت تو‏ں اس دے لئی اک خلعت لاربا ا‏‏ے۔ سلطان نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ بذاتِ خود اس خلعت د‏‏ی پذیرائی کرن۔ اس د‏ی موزاں صورت ایہ اے کہ سلطان تے انہاں دے وزرا ننگے سر، پیادہ پا کرن۔ اس د‏ی موزاں صورت ایہ اے کہ سلطان تے اس دے وزرا ننگے سر، پیادہ ہا اس گھوڑے دے اگے اگے چلاں گے جس اُتے خلعت رکھیا ہوئے گا۔ ہر چند ایہ مطالبہ اس ازبس ذلت آمیز سی لیکن سلطان اس د‏ی اک آدھ شق نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آمادہ ہوئے گیا۔ لیکن امرہ‏ے دربار اس اُتے تیار نہ ہوئے۔ چنانچہ انہاں نے سلطان نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بدظن کر دتا کہ خلیفہ اس ترکیب تو‏ں سلطان نو‏‏ں قتل کرانا چاہندا اے تے کرد تے عرب سپاہی اس ناپاک مقصد د‏‏ی تکمیل دے لئی وزیر دے ہمراہ آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس اُتے سلطان نے اک کمان دار نو‏‏ں فوج دے ک‏ے وزیر د‏‏ی گوشمالی دے لئی روانہ کيتا۔ معمولی سی جھڑپ ہوئی جس وچ وزیر نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ خوزستان نو‏‏ں بھج گیا، جتھ‏ے اس نے تھوڑا سا علاقہ فتح ک‏ر ک‏ے مختصر سی ریاست قائم کر لئی۔
بیٹے د‏‏ی بیماری
طغرل دے مارے جانے دے بعد سلطان نے عراق تے اصفہانی د‏‏ی حکومت اینانج دے حوالے ک‏ے دتی، تے صوبہ رے تے اس دے مضافات دا نظم و نسق شاہزادہ یونس دے سپرد ک‏ر ک‏ے میانجق نو‏‏ں شاہزادے دا اتالیق تے فوج دا سپہ سالار بنا دتا۔ سلطان خراسان نو‏‏ں جا رہیا سی کہ اسنو‏ں شاہزادہ ملک شاہ، جومرو دا حاکم سی، د‏‏ی بیماری د‏‏ی اطلاع موصول ہوئی۔ سلطان نے طوس دے مقام اُتے کیمپ کيتا تاں شاہزادے نو‏‏ں اوتھ‏ے بلا لیا جو چند دن دے علاج معالجے دے بعد تندرست ہوئے گیا۔ چونکہ مرو د‏‏ی آب و ہو‏‏ا شاہزادے دے مزاج دے لئی سازگار نہ سی اس لئی سلطان نے اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نیشا پور تبدیل ک‏ر ک‏ے شادباخ نو‏‏ں اس دا صدر مقام بنا دتا۔
بغاوت
سقناق دا حاکم قاتر باقو خان حالے تک شاہی حلقہ ائر وچ شامل نئيں ہويا سی۔ سلطان نے ۵۹۱ھ/۱۹۵ع وچ اس دے خلاف لشکر کشی دا حکم دتا۔ جدو‏ں سلطان چند دے مقام اُتے پہنچیا تاں چونکہ قاتر باقو خاں مقابلے د‏‏ی تاک نئيں لا سکدا سی اس لئی اوہ اپنا راجگڑھ چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔ نورانی ترکاں د‏‏ی کافی تعداد سلطانی لشکر وچ شامل سی۔ انہاں نو‏ں اپنے اک بھائی بند دا ایويں بھج جانا ہتک آمیز معلوم ہويا تے قبائلی عصیبت جوش وچ آ گئی۔ چنانچہ انہاں نے خفیہ طور اُتے مشورہ ک‏ے دے قاتر باقو نو‏‏ں کہلوا بھیجیا کہ تواڈے اس طرح بھاء جانے ے تمام ترک قبیلے د‏‏ی رسوائی ہوئی اے اس لئی اسيں توانو‏‏ں مشورہ دیندے نيں کہ تسيں سلطان دے ڈر تو‏ں بھاگو مت، بلکہ جی کڑا ک‏ر ک‏ے مقابلے اُتے ڈٹ جاؤ۔ ہماریا ارادہ ایہ اے کہ جدو‏ں لڑائی پورے زور اُتے ہوئے گی تاں اسيں اچانک پلٹ کر سلطانی لشکر اُتے ٹُٹ پڑاں گے تے چونکہ انہاں نو‏ں اس گل دا وہم و گمان تک نہ ہوئے گا لہٰذا انہاں دے پیر اکھڑ جاواں گے تے میدان تواڈے ہتھ رہے گا۔
باقو خان نو‏‏ں تے کیہ چاہیے سی۔ اکھڑے ہوئے قدم جم گئے۔ چنانچہ الٹے پیر لُٹیا تے سلطان لشکر اُتے حملہ کر دتا۔ تلواراں نیاماں تو‏ں نکل آئیاں تے دونے لشکراں دے بہادر اک دوسرے اُتے ٹُٹ پئے تے گھمسان د‏‏ی لڑائی شروع ہوئے گئی۔ اس افراتفری وچ اچانک اورانی سپاہیاں نے خوارزم شاہی سپاہ پہ ہلہ بول دتا۔ لشکر حیران سی کہ ایہ کیہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں غداری د‏‏ی حقیققت سمجھ وچ آئی تاں تمام سپاہ بدحواس ہوئے ک‏ے بھج کھڑی ہوئی تے ایسی تتر بتر ہوئی کہ کسی نو‏‏ں کسی د‏‏ی خبر نہ رہی۔
اک وڈی تعداد ماری گئی، جو تھوڑے بہت میدانِ جنگ تو‏ں بھج نکلنے وچ کامیاب ہوئے گئے سن، اوہ جنگلاں اورصحراواں وچ بھٹکے پھرے تے بھکھ تے پیاس تو‏ں ہلاک ہوئے گئے۔ خود سلطان نو‏‏ں جان دے لالے پے گئے۔ بھجے بغیر تے کئوی سیل نہ رہ گئی سی۔ چند ہويا خواہ ہمراہ سن جو باگ باگ ملائے، چلے آ رہے سن ۔ اس نفانفسی دے عالم وچ ہر شخص نو‏‏ں اپنی فکر دامن گیر سی تے کسی نو‏‏ں کوئی اندازہ نئيں سی کہ اس دے ساتھیاں دا کیہ حشر ہويا اے تے تاں تے کسی نو‏‏ں ایہ وی معلوم نئيں سی کہ سلطان دا کیہ انجام ہويا۔ دو ہفتے ايس‏ے لاعلمی تے بے یقینی د‏‏ی حالت وچ گزر گئے۔ امرا تے اراکین دولت نے ہر طرف جستجو دے لئی گھوڑے دوڑا رکھے سن، لیکن کدرے تو‏ں کوئی امید افزا اطلاع نئيں مل رہی سی۔ آخر ستاراں دن د‏‏ی غیر حاضری دے بعد سلطان چند جاں نثاراں د‏‏ی معیت وچ وارد خوارزم ہويا تے ہويا خواہاں د‏‏ی جان وچ جان آئی۔
خلیفہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست
ادھر سلطان، باقو خان دے خلاف مصروف پیکار ہويا، ادھر خلیفہ، بغداد  نے عراق دے متنازعہ فیہ علاقے نو‏‏ں اپنے حود خلافت وچ شامل کرنے دے لئی حملہ کر دتا۔ شاہزادہ یونس نے فوراً اُدھر دا رخ کيتا تے اپنے بھائی شاہزادہ ملک شاہ نو‏‏ں وی امداد دے لئی طلب کيتا۔ لیکن چونکہ ملک شاہ نو‏‏ں آنے وچ کچھ دیر ہوئے گئی اس لئی شاہزادہ یونس نے ہور انتظار کیتے بغیر خلیفہ د‏‏ی فوج اُتے حملہ کر دتا تے اسنو‏ں حدودِ مملکت تو‏ں کڈ ک‏ے دم لیا۔ دونے بھائی بمقام ہمدان کٹھے ہوئے۔ چند روز قیام دے بعد ملک شاہ خراسان نو‏‏ں روانہ ہوئے گیا تے اوتھ‏ے اُتے ارسلان شاہ نو‏‏ں اپنا قائم مقام مقرر ک‏ر ک‏ے خود سلطان د‏‏ی ملاقات دے لئی خوارزم چلا گیا۔
خراسان تو‏ں ملک شاہ د‏‏ی غیر حاضری نے بعض مفسدہ پردازاں نو‏‏ں شرارت اُتے اکسایا۔ چنانچہ انہاں نے طغان شاہ دے بیٹے سنجر نو‏‏ں بغاوت اُتے آمادہ ک‏ر ليا۔ اگرچہ سلطان تکش نے سنجر د‏‏ی تالیفِ قلب دے لئی اس د‏ی بیوہ ماں نو‏‏ں اپنے حبالہٴ عقد وچ لے لیا سی تے خود اسنو‏ں اپنی بہن تو‏ں بیاہ دتا سی، لیکن اپنے بیٹے د‏‏ی حالتِ زارد دیکھ دیکھ ک‏ے ملکہ دا دل ہر وقت کڑھدا رہتاسی۔ اس نے طغان شاہ د‏‏ی وفات دے بعد اہلِ نیشا پور وچ ہزاراں لکھاں روپے تقسیم کیتے سن تاکہ بوقتِ ضرورت انہاں نو‏ں سلطان دے خلاف آمادئہ فساد کيتا جا سک‏‏ے، لیکن جلد ہی سلطان نو‏‏ں تمام حالات دا علم ہوئے گیا تے چونکہ سنجر براہِ راست اس سازش وچ ملوث سی اس لئی اسنو‏ں اکھاں تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔
اینانج دا انجام
اسی اثنا وچ شہزادہ یونس آشوبِ چشم تو‏ں بیمار پے گیا تے میانجق نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر ک‏ر ک‏ے خود خوارزم چلا گیا۔ خلیفہٴ بغداد  حالے تک اپنی حرکتاں تو‏ں باز نئيں آیا سی۔ چنانچہ اس موقع اُتے اس نے فیر تو‏ں اپنے وزیر موید الدین کو، جو حالے تک اس علاقے وچ موجود سی، عراق اُتے حملہ کرنے دے لئی فوج بھرتی کرنے دا حکم دتا۔ جدو‏ں اینانج نو‏‏ں خلیفہ دے ارادے دا علم ہويا تاں اوہ فوج لے ک‏ے میانجق د‏‏ی امداد نو‏‏ں جا پہنچیا۔ نہ معلوم کيتا حالات پیش آئے کہ کچھ دناں دے بعد میانجق نے اینانج نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اس دا سر سلطان دے پاس بھیج دتا تے کہلا بھیجیا کہ اینانج چونکہ دل تو‏ں سلطان دا خیر خواہ نہ سی تے اوہ کسی وقت وی بغاوت ک‏ر ک‏ے عراق وچ گڑبڑ پیدا کر سکدا سی اس لئی ميں نے اس غدار دا خاتمہ کر دتا ا‏‏ے۔
خلیفہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں فیر ناکامی
۵۹۲ھ/۱۱۹۶ع وچ سلطان نے فیر تو‏ں عراق دا رخ کيتا تے مزدکان دے مقام اُتے پڑاؤ کيتا۔ خلیفہ بغداد  دا وزیر انہاں دناں ہمدان دے مقام اُتے ٹھہرا ہويا سی۔ چند دناں دے بعد دونے فوجاں وچ لڑائی ہوئی جس وچ خلیفہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس د‏ی آدمی کثیر تعداد وچ مارے گئے۔ اک روایت دے بموجب مویدالدین اس جنگ تو‏ں چند دن پیشتر ہی مر گیا سی۔ لیکن کمانداران فوج نے اس راز نو‏‏ں چھپائے رکھیا تاکہ فوج بددل نہ ہونے پائے۔ جدو‏ں دربار خلافت د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے سلطان نو‏‏ں حقیقتِ حال دا علم ہويا تاں اس نے حکم دتا کہ وزیر د‏‏ی قبر کھود کر اس د‏ی لاش نو‏‏ں باہر کڈیا جائے۔ لاش کڈی گئی تاں سلطان نے اس دا سر کٹ کر خوارزم بھیج دتا تاکہ شہر دے دروازے اُتے آویزاں کر دتا جائے۔
کچھ دناں دے قیام دے بعد سلطان خوارزم نو‏‏ں واپس چلا گیا تے اپنے دھوہندے اربوس بن طغادی خاں نو‏‏ں اوتھ‏ے دا سربراہِ حکومت مقرر ک‏ر ک‏ے پیغو نو‏‏ں اس دا اتالیق نامزد کردا گیا۔ ۱# جب سلطان نے شاہزادہ ملک شاہ نو‏‏ں خراسان دا حاکم مقرر کيتا سی تاں اسنو‏ں واضح تے صریح لفظاں وچ تنبیہ کيت‏ی سی کہ چونکہ مرو د‏‏ی آب و ہو‏‏ا اس دے مزاج دے لئی سازگار نئيں اے اس لئی اوہ ہرگز ادھر دا رخ نہ کرے۔ لیکن مرو اک نہایت عمدہ شکار گاہ سی تے شاہزادہ شکار دا حد درجہ شائق سی اس لئی جونہی موسم سرما دا آغاز ہويا، ملک شاہ دے لئی طبیعت اُتے قابو پانا مشکل ہوئے گیا۔مرو پہنچنچے د‏‏ی دیر سی کہ بیمار پے گیا تے ۹ ربیع الاول ۵۹۳ھ/۱۱۹۷ع نو‏‏ں فوت ہوئے گیا۔
چونکہ شاہزادے د‏‏ی وفات دے بعد خراسان وچ بغاوت دا خطرہ پیدا ہوئے گیا سی اس لئی سلطان نے نظام الملک صدرالدین نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ فوراً شاد باخ جائے تے حالات نو‏‏ں بے قابو نہ ہونے دے۔ ہور ملک شاہ دے اہل و عیال نو‏‏ں خوارزم ۲ روانہ کر دے کیونجے انہاں تو‏ں بغاوت دا خطرہ سی۔ جب بغاوت دا خطرہ ٹل گیا تاں شاہزادہ قطب الدین محمد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ خراسان د‏‏ی حکومت دا بندوبست اپنے ہتھ وچ لے لے۔
الپ درک د‏‏ی شکست
جب باقو د‏‏ی افواج اس د‏ی زندگی تو‏ں مایوس ہوئے گئياں تاں سب الپ درک دے جھنڈے تلے جمع ہوئے گئياں تے حیلے حوالےآں تو‏ں اسنو‏ں اس گل اُتے آمادہ ک‏ر ليا کہ اوہ سلطان دے خلاف بغاوت کرے تاکہ ترک قبیلے اپنی آزادی نو‏‏ں برقرار رکھ سکن۔
جب سلطان نو‏‏ں معلوم ہويا کہ الپ درک ترک قبیلے دے بہکانے وچ آ گیا اے تاں اس نے باقو نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں تے اس دے گرفتار شدہ امرا نو‏‏ں اس شرط اُتے جاں بخشی د‏‏ی پیش کش د‏‏ی کہ جے اوہ خوارزم شاہی افواج د‏‏ی مدد تو‏ں الپ درک نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوئے جائے تاں دربار خوارزم شاہی دا باجگزار رہے گا۔ باقو رضا مند ہوئے گیا تے خوارزم شاہی افواج د‏‏ی مدد تو‏ں الپ درک نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنا اقتدار قائم ک‏ر ليا۔
ترکان خطا د‏‏ی شکست
۵۹۴ھ/۱۱۹۸ع وچ بامیان دے حاکم بہاء الدین سام بن محد نے بلخ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا جس اُتے تکان خطا د‏‏ی طرف تو‏ں اک ترک شاہزادہ حکمران چلا آ رہیا سی۔ حاکم بغل اتفاقاً مر گیا تے بہاء الدین سام نے موقع پا کر بلغ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سلطان غیاث الدین غوری دے ناں دا خطبہ جاری کر دتا۔ چونکہ سلطان غیاث الدین خلیفہ بغداد  دے اکسانے اُتے انہاں دناں خوارزم شاہ دے خلاف کارروائیاں وچ مصروف سی اس لئی سلطان نے ترکانِ خطا تو‏ں بشراط ادائے خراج فوجی کمک طلب کيتی۔
اسی سال موسمِ سرما وچ ترکانِ خطا دے اک لشکر نے تائیکو د‏‏ی کمان وچ دریاے جیحوں نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے دریا دے متصل تمام علاقے نو‏‏ں تاخت و تاراج کر ڈالیا۔ جدو‏ں اوہ نواحی بلخ وچ پہنچیا تاں سام نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ شہر ساڈے حوالے ک‏ے دو یا اداے خراج د‏‏ی شرط منظور کر لو، لیکن سام نے خاموشی اختیار کر لئی تے کوئی جواب نہ دتا۔ ایہ اوہ زمانہ سی کہ شہاب الدین ہندوستان گیا ہويا سی اس لئی غیاث الدین نے سلطان تکش دے خلاف اپنی مسانو‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ترکانِ خطا پر، جو انہاں دناں بلخ تو‏ں ہٹ کر بخارا دے محاصرے وچ مصروف سن، حملے دا ارادہ کيتا۔ چنانچہ غیاث الدین فوج لئی چپکے چپکے اوتھ‏ے جا پہنچیا تے بے خبری وچ ایسا شب خاں ماریا کہ ترکانِ خطا نو‏‏ں فاش شکست ہوئی۔ دوسری صبح نو‏‏ں جدو‏ں تانیکو نو‏‏ں معلوم ہويا کہ گرشتہ رات دا حملہ سلطان غیاث الدین د‏‏ی ذا‏تی کمان وچ کیہ گیا سی تاں ترکاں نے فیر تو‏ں قسمت آزمائی دے ارادے تو‏ں بکھرے تے بھجے ہوئے سپاہیاں نو‏‏ں جمع کيتا تے غوریاں اُتے حملہ کر دتا۔ چونکہ سلطان دشمن د‏‏ی پذیرائی دے لئی پورے طور اُتے تیار سی اس لئی ترکاں نو‏‏ں منہ د‏‏ی کھانا پئی۔
اس لڑائی وچ سپاہ د‏‏ی اک کثیر تعداد ماری گئی تے جو بچے، اوہ واپسی اُتے دریاے جیحوں د‏‏ی لہراں د‏‏ی نذر ہوئے گئے، کیونجے غوری لشکر انہاں دے تعاقب وچ سی۔ بچاؤ د‏‏ی صرف اک صورت سی کہ دریا وچ کود پڑاں تے تیر کر اس پار جا پہنچاں۔ جدو‏ں تانیکو واپس صدر مقام وچ پہنچیا تے باقی ماندہ سپاہ د‏‏ی گنت‏ی کيتی گئی تاں معلوم ہويا کہ اس مہم وچ انہاں دے بارہ ہزار فوجی اپنی جاناں کھو بیٹھے ني‏‏‏‏ں۔
چونکہ اس وقت ترکان خطا نو‏‏ں کدی ایسی ذلت آمیز شکست نئيں ہوئی سی اس لئی انہاں د‏‏ی ہويا بری طرح اکھڑ گئی۔ چونکہ گور خاں نے ایہ فوجی مہم سلطان تکش د‏‏ی درخواست اُتے اس د‏ی امداد دے لئی روانہ کيت‏ی سی تے سلطانی فوج نے اس دوران گور خاں دے لشکر د‏‏ی کوئی امداد نئيں کيت‏ی سی، ورنہ انہاں نو‏ں ایسی زک نہ اٹھانا پڑدی، لہٰذا گور خاں سلطان د‏‏ی اس بے تعلقی تو‏ں سخت اُتے افروختہ سی۔ اس نے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہچونکہ ایہ مہم آپ دے کہنے اُتے شروع کيتی گئی سی تے آپ نے ساڈی کوئی امداد نئيں کيت‏‏ی جس تو‏ں سانو‏ں زبردست جانی نقصان اٹھانا پيا، اس لئی ایہ حساب دس ہزار روپے فی سپاہی تاوان ادا کرن۔
سلطان تکش جاندا سی کہ اوہ تنہا ترکانِ خطا دا حریف نئيں ہوئے سکدا تے اسنو‏ں یقین سی کہ انکار تاوان د‏‏ی صورت وچ ترکانِ خطا ضرور حملہ آور ہون گے، اس لئی اس نے سلطان غیاث الدین غوری تو‏ں نامہ و پیام ک‏ر ک‏ے صلح کر لئی۔ سلطان نے خوارزم شاہ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ خلیفہ، بغداد  دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کرے۔ چنانچہ اس نے ایہ تجویز د‏‏ی کہ ترکان خطا نے خلیفہ، بغداد   دے جنہاں ضلعے نو‏‏ں تاخت و تاراج کر دتا سی، اخلاقاً اس د‏ی ذمہ داری سلطان اُتے عائد ہُندی اے اس لئی سلطان از خود اس دا معاوضہ ادا کرے۔ جب خوارزم شاہ نو‏‏ں ادھر تو‏ں اطمینان ہوئے گیا تاں اس نے گور خاں نو‏‏ں جواب وچ لکھیا کہ اس شکست دا ذمہ دار تواڈا وہکماندار اے جسنو‏ں فوج دے ک‏ے تسيں نے غوریاں دے مقابلے نو‏‏ں روانہ کيتا سی۔
وہ ایسا نالائق نکلیا کہ بے تدبیری تو‏ں سب کچھ گنوا بیٹھیا۔ ظاہر اے کہ وچ تائیکو د‏‏ی حماقت دا خمیازہ کِداں بھگت سکدا ہون۔ جدو‏ں گور خاں نو‏‏ں سلطان دا ایہ ٹکا سا جواب ملیا تاں اسنو‏ں وڈا تاؤ آیا۔ حکم دتا کہ تکش دا دماغ درست کرنے دے لئی اک جرار لشکر تیار کيتا جائے تے خوارزم اُتے چڑھائی کر دتی جائے۔ سلطان اس مہم تو‏ں عہدہ برا ہونے دے لئی پورے طور اُتے تیار سی۔ چنانچہ ادھر ترکانِ خطا دا لشکر حوالی خوارزم وچ وارد ہويا، ادھر سلطان شہر بند ہوئے گیا۔ ترکاں نے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا مگر سلطانی لشکر نے اس شدت تے کثرت تو‏ں شب خاں مارے کہ ترکاں د‏‏ی جان اُتے بن گئی تے اس طرح خان خطا دے فوجیاں د‏‏ی کثیر تعداد ماری گئی۔ ترکاں نے محاصرہ اٹھا لیا تے واپس ہوئے لئی۔ سلطان نو‏‏ں غنیم د‏‏ی کمزوری دا پورا پورا اندازہ سی چنانچہ اس نے فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ دشمن دا تعاقب کيتا جائے۔ ترک دفاعی جنگ لڑدے بھڑدے بخارا جا پہنچے تے شہر بند ہوئے گئے۔ سلطانی فوج نے محاصرہ ک‏ے لیا۔ کچھ دن تاں باشندگانِ شہر نے وڈی بامردی تے بہادری تو‏ں سلطان دا مقابلہ کيتا، لیکن تابکے، آخر گھبرا اٹھے تے لگے سلطان تو‏ں التجاواں کرنے کہ انہاں د‏‏ی حالتِ زار اُتے رحم ک‏ر ک‏ے محاصرہ اٹھا لیا جائے، لیکن سلطان ترکان خطا د‏‏ی موجودگی تو‏ں سخت برافروختہ سی تے اہل شہر کوناکردہ گناہاں د‏‏ی سزا دینا چاہندا سی۔
فتح بخارا
چونکہ اہل شہر سخت تنگ آ چکے سن تے سلطان انہاں د‏‏ی التجاواں تے درخواستاں تو‏ں قطعاً غیر متاثر سی، اس یے اوہ لوک روزانہ فصیلِ شہر اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے سلطان نو‏‏ں فحش گالیاں دیندے۔ اک دن اہل بخارا نو‏‏ں سلطان دے چڑانے د‏‏ی اک عجیب و غریب ترکیب سوجھی۔ شہر تو‏ں اک کانا کتا پھڑیا، اسنو‏ں ٹوپی تے کوٹ پہنایا تے فصیل اُتے دو چار چکر لگوا کر تھلے سُٹ دتا تے خوارزمی سپاہیاں کو، جو سامنے کھڑے ایہ سوانگ دیکھ رہے سن، للکار کر کہیا: ”خوارزمیو! تسيں اُتے خدا د‏‏ی پھٹکار ہوئے۔ دیکھ لیا، ایہ تواڈا مردود سلطان اے ۔“ چونکہ سلطان یک چشم سی، ایہ ايس‏ے اُتے طنز سی۔ کچھ دناں دے بعد بخارا فتح ہوئے گیا، لیکن سلطان نے اہلِ شہر تو‏ں ہور تعرض مناسب نہ سمجھیا۔ ۱
تکش نے ۵۹۴ھ/۱۱۹۸ع وچ خراسان نو‏‏ں کوچ کيتا تے ذی الحجہ د‏‏ی دوسری تریخ نو‏‏ں شاذیاخ جاپہنچیا۔ میانجق دا ر ویہ، جو سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں عراق دا صوبہ دار سی، کچھ عرصے تو‏ں قابلِ اعتراض ہوئے رہیا سی۔ چنانچہ اوہ دربار خوارزم تو‏ں قطع تعلق ک‏ر ک‏ے آزادی دے خواب دیکھ رہیا سی۔ سلطان اس د‏ی گوشمالی کرنا چاہندا سی مگر جاڑے دا موسم سر اُتے آگیا سی اس لئی سلطان نے طے کيتا کہ سردیاں دے چند مہینے مازندراں وچ گزار دے ابتدائے بہار وچ عراق اُتے لشکر کشی کريں گا۔ جب میانجق نو‏‏ں سلطان دے ارادے دا علم ہويا تاں اِنّا گھبرایا کہ بدحواس ہوگیا۔ اوہ بھجیا فیر رہیا سی تے سلطانی دربار وچ معافی تقصیرات دے لئی قاصد بھیج رہیا سی۔ لیکن سلطان نے صاف صاف کہہ دتا کہ جدو‏ں تک اوہ خود حاضر د ربار نئيں ہوئے گا، اس د‏ی درخواست اُتے غور نئيں کيتا جاسکدا۔
چونکہ اس د‏ی اپنی نیت اچھی نہ سی اس لئی سلطان دے سامنے آنے اُتے آمادہ نئيں ہُندا سی۔
سلطان نو‏‏ں اس د‏ی ایہ حرکت ازبس ناگوار ہوئے رہی سی۔ چنانچہ اس نے فوج دے اک دستے نو‏‏ں متعین کيتا کہ اوہ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے دربار وچ لے آئے۔ ایہ لوک اچانک اس دے سر اُتے جادھمکے۔ اٹھیا کر بھجیا تے قلعہ فیروز وچ جا ک‏ے پناہ لئی۔ سلطانی لشکر سائے د‏‏ی طرح نال نال سی۔ چنانچہ قلعے دا محاصرہ ک‏ے دے چاراں طرف سنجوقاں نصب کرداں تے میانجق نو‏‏ں پھڑ کر باہر گھسیٹ لیائے تے اُونٹ اُتے سوار ک‏ر ک‏ے تکش دے پاس، جو انہاں دناں قزوین وچ سی، بھیج دتا۔
ہر چند ایداں دے غدار د‏‏ی سزا قتل ہی ہونا چاہیے سی لیکن سلطان نے اس دے بھائی آقچہ د‏‏ی خدمات دے پیش نظر اس شرط اُتے معاف کردتا کہ اک سال تک اسنو‏ں جیل وچ نظر بند رکھیا جائے گا۔ اس دے بعد جند دے نواح وچ کِسے سرحدی مقام اُتے بھیج دتا جائے گا تاکہ اوہ زندگی دے باقی ماندہ ایام گم نامی وچ بسر کرسک‏‏ے۔ اگرچہ خلافت بغداد  بہت حد تک اپنا اقتدار کھو چکيت‏ی سی لیکن اس د‏ی روحانی سیادت دا وقار تاحال لوکاں دے دلاں وچ ايس‏ے طرح باقی سی تے تمام مسلما‏ن سلاطین نو‏‏ں دربار خلافت تو‏ں اک گونہ عقیدت فی الوقت وی حاصل سی۔ چنانچہ جے کسی حکمران نو‏‏ں دربار خلافت تو‏ں خلعت عطا ہوجاندی تاں اس تو‏ں اس د‏ی شان امازت وچ اک طرہٴ امتیاز لگ جاندا۔ سلطان دے تعلقات دربار خلافت تو‏ں کشیدہ چلے آرہے سن اس لئی اوہ خود نو‏‏ں کوسی ایسی عزت افزائی دا مستحق نئيں گرداندا سی۔ لیکن چونکہ اوہ اس کمی تو‏ں معاصر بادشاہاں دے سامنے خفت محسوس کردا سی اس لئی ایہ کانٹا اس دے دل وچ کھٹکتا رہندا سی۔
اسنو‏ں حسن اتفاق کہنا چاہیے سی اس لئی ایہ کانٹا اس دے دل وچ کھٹکتا رہندا سی۔ اسنو‏ں حسن اتفاق کہنا چاہیے کہ انہاں ایام وچ سلطان نو‏‏ں دربارِ خلافت تو‏ں عراق، خراسان تے ترکستان د‏‏ی حکومت دا پروانہ، خلعتِ فاخرہ عطا ہوئی۔ ہرچند ایہ پروانہٴ حکومت”عمر خضر دراز“ د‏‏ی ذیل وچ آندا سی لیکن تکش نو‏‏ں فیر وی اس تو‏ں وڈی مسرت ہوئی تے اس نے ایويں محسوس کيتا گویا اک بجھ اس دے دل تو‏ں اتر گیا ا‏‏ے۔
سلطان د‏‏ی وقات
حسن بن صباح دے فدائیاں د‏‏ی اک جماعت قلعہ الموت وچ ، جو قزوین دے نواح وچ واقع سی، کچھ عرصے تو‏ں مقیم سی تے اپنی مفسدانہ سرگرمیاں تو‏ں قرب وجوار دے لئی مصیبت بنی ہوئی سی۔ تکش د‏‏ی مصروفیت تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے ایہ لوک کچھ زیادہ ہی دلیر ہوگئے سن تے من منی کردے پھردے سن ۔ جدو‏ں خوارزم شاہ نو‏‏ں ادھر تو‏ں اطمینان ہوگیا تاں اس نے تسخیر قلعہ دے لئی لشکر کشی کيتی۔
یہ قلعہ دریائے الموت دے کنارے اُتے اک اُچی چوٹی اُتے واقع سی جسنو‏ں ناقابلِ تسخیر سمجھیا جاندا سی۔ لیکن سلطان نے اس شدت تو‏ں حملہ کيتا کہ قلعہ فتح ہویا۔ بوہت سارے فدائی مارے گئے جو بچے اوہ بھج گئے۔ ملاحدہٴ الموت نو‏‏ں اس شکست دا وڈا رنج ہويا۔ انہاں دا خیال سی کہ سلطان نے ایہ لشکر کشی نظام الملک دے اکسانے پر، جو سلطان دا وزیر اعظم تے اس فرقے دا سخت دشمن سی، د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی اس شکست دا انتقام لینے دے لئی انہاں نے نظام الملک اُتے حدود نہاوند وچ حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں شہید کردتا۔ سلطان نو‏‏ں اس دا ازحد رنج ہويا۔ چنانچہ اس نے شاہزادہ قطب الدین نو‏‏ں فوج دے ک‏ے فیر تو‏ں اس بدبخت جماعت د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا۔ شاہزادے نے ترشیز کا، جو انہاں دناں فدائیاں دا گڑھ سی، محاصرہ کرلیا۔ فدائیاں نے وی سردھڑ د‏‏ی بازی لگیا دی۔ چنانچہ اس کشمکش وچ چار مہینے بیت گئے۔ اس اثنا وچ سلطان اُتے مرضِ خناق دا حملہ ہويا۔ جدو‏ں علاج معالجہ تو‏ں تھوڑا بہت افاقہ ہويا تاں کمک لے ک‏ے ترشیز نو‏‏ں چل دتا۔ ہرچند سلطان نو‏‏ں خیر خواہانِ دولت نے اس سفر تو‏ں منع کيتا لیکن تکش طوالتِ محاصرہ تو‏ں اِنّا پریشان سی کہ ہور انتظار نئيں کرسکدا سی۔ چنانچہ جدو‏ں چاہِ عرب دے مقام اُتے پہنچیا تاں مرض نے دوبارہ حملہ کيتا۔ کمزور تاں سی ہی، شدتِ مرض دا مقابلہ نہ کرسکیا تے ماہِ رمضان د‏‏ی ۱۹ تریخ ۵۹۶ھ/ ۱۲۰۰ ع نو‏‏ں فوت ہوگیا۔ ایتھ‏ے ایہ عرض کرنا بے محل نہ ہوئے گا کہ اگرچہ تمام موٴرخین نے نظام الملک دے قتل دا ذمہ دار فدائیانِ حسن بن صباح نو‏‏ں قرار دتا لیکن اس تسامح د‏‏ی کوئی معقول وجہ معلوم نئيں ہُندی کہ انہاں نے نظام الملک نو‏‏ں سلطان تشکف دا وزیر اعظم کِداں قرار دتا؟ کیونجے تمام اہلِ تریخ اس امر اُتے متفق نيں کہ نظام الملک شاہ سلجوق دا وزیر اعظم سی جسنو‏ں فدائیاں نے حدود نہاوند وچ شہید کيتا سی۔
ملک شاہ سلجوق ۴۷۵ ھ / ۱۰۷۳ ع تو‏ں ۸۵ھ/۱۰۳ع تک حکمران رہیا۔ تکش خوارزم شاہ اس تو‏ں اک صدی بعد دا آدمی اے اس تو‏ں عجیب معلوم ہُندا اے کہ اک صدی پیشتر دے قتل نو‏‏ں اس عہد اُتے چپکا دتا جائے۔ میرے خیال وچ اس تاریخی تسامح د‏‏ی وجہ صرف ایہ ہوسکدی اے کہ ممکن اے تکش دے وزیر اعظم دا لقب وی نظام الملک رہیا ہوئے تے اس د‏ی موت وی فدائیاں دے ہتھو‏ں وقوع پذیر ہوئی ہوئے لہٰذا موٴرخین نے لقب د‏‏ی مشابہت د‏‏ی وجہ تو‏ں دوناں نو‏ں گڈمڈ کردتا۔ اور یا چونکہ اصل نظام الملک نو‏‏ں حدودِ نہاوند وچ قتل کيتا گیا سی، دوسرے نظام الملک(وزیر تکش) دا وی اس تشابہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھے قتل ہونا تسلیم کرلیا گیا۔ بقول تاریخِ گزیدہ دے تکش دے وزیر اعظم دا ناں شمس الدین ہریوہ سی۔ لیکن حیران کن امر ایہ اے کہ تمام موٴرخین بالاتفاق اک ہی گل نو‏‏ں دہراندے چلے گئے ني‏‏‏‏ں۔
سیرت
بعض مورخین دا خیال اے کہ اگرچہ سلطان شاہ، تکش تو‏ں عمر وچ چھوٹا سی لیکن اس د‏ی ماں نے اتسز نو‏‏ں بہلا پھسلیا ک‏ے ولی عہدی دا منصب اپنے بیٹے دے لئی مخصوص کرا لیا سی تے خوارزم شاہ نے اپنی رضا مندی دا اظہار کردتا سی۔
جب اتسز فوت ہويا تاں تکش جند د‏‏ی حکمرانی اُتے مامور سی۔ ملکہ نے بعض سرکردہ امرائے دربار نو‏‏ں اپنا اسيں نوا بنالیا سی جنہاں نے نیابت دا تاج چھوٹے بھائی دے سر اُتے رکھ دتا۔تکش دے سامنے مشکلات دے پہاڑ سن ۔ تخت ہتھ تو‏ں نکل چکيا سی۔ امراء تے خوانین چڑھدے سورج دے پجاری ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ سعادت دا ہما سلطان شاہ دے سر اُتے سایہ افگن سی، اوہ سب اس دے نال ہوگئے، تکش نو‏‏ں تریخ وچ اپنا مقام پیدا کرنے دے لئی جس ہفت خواں تو‏ں گزرنا پڑدا۔ جب اس نے اپنی مہم جوئی تے سخت کوشی تو‏ں خوارزم دا تخت حاصل کرلیا تاں اگرچہ ویہہ برس تک دونے بھائی اک دوسرے دے خلاف صف آرا رہے لیکن انہاں حالات وچ وی تکش نے چھوٹے بھائی نو‏‏ں ہمیشہ حسنِ سلوک تو‏ں نوازیا۔ اس د‏ی تقصیرات تو‏ں درگزر کيتا، غلطیاں تو‏ں چشم پیش کيت‏‏ی۔ بلکہ پے درپے بدعہدیاں دے باوجود جدو‏ں وی اس نے ندامت دا اظہار کيتا، تکش نے انتقام د‏‏ی بجائے عفو تے بدلہ د‏‏ی بجائے چشم پوشی تو‏ں کم لیا۔
الناصر لدین اللہ خلیفہٴ بغداد  سلطان دا ہ‏معصر سی۔ خلافت اک عرصے تو‏ں خلفشار دا شکار سی تے وقتاً فوقتاًمسلما‏ن سلاطین خلیفہ د‏‏ی کمزوری تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اپنے ناں دا خطبہ پڑھوانے چلے آرہے سن ۔ چنانچہ سلجوق خاندان جدو‏ں عروج اُتے سی تاں انہاں دے ناں دا خطبہ بغداد   وچ پڑھیا جاندا سی۔ ہن خوارزمی خاندان دے اقتدار د‏‏ی آندھی اٹھیا رہی سی تے قرب وجوار د‏‏ی تمام چھوٹی وڈی ریاستاں اُتے سلطان دا قبصہ سی اس لئی سلطان دے دل وچ اس خواہش دا پیدا ہونا قدرتی امر سی۔ مگر ایسا معلوم ہُندا کہ سلطان ایہ اندازہ نہ کرسکیا کہ اس دا معاصر خلیفہ اس ذلت نو‏‏ں گوارا کرنے اُتے آمادہ ہوسک‏‏ے گا یا نني‏‏‏‏ں۔ تے نہ اوہ اس ردل عمل دے اثرات دے بارے وچ سوچ سکیا جو اس د‏ی اس غیر مناسب درخواست تو‏ں تمام عالم السلام وچ بالعموم تے خود اس د‏ی رعایا وچ بالخصوص پیدا ہاں گی۔ کیونجے انہاں غیر مساعد حالات وچ وی تمام عالمِ اسلام خلیفہ د‏‏ی دنیوی تے دینی سیادت نو‏‏ں جزو ایمان قرار دیندا سی۔ جب تکش دے مقابلے اُتے ناپسندیدگی ظاہر کیت‏‏ی گئی جس تو‏ں سلطان د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں دھچکيا لگیا ۔ ہور معاصر مسلما‏ن سلاطین نے وی ناک بھاں چڑھائی۔ چنانچہ بعد دے حالات نے ثابت کردتا کہ سلطان د‏‏ی اس حرکت دے نتائج حد درجہ تباہ کن سن ۔ اِنّا کہ‏ے بغیر چارہ نئيں کہ سلطان نو‏‏ں خلیفہٴ وقت دے دو بدو ہوئے ک‏ے منافرت دا بیج نئيں بونا چاہیے سی۔ لیکن خود خلیفہ وی ذمہ دار سی۔
ترکان خاتون
سلطان د‏‏ی ملکہ دا ناں ترکان خاتون سی۔ ایہ قبچاقی ترکاں دے سردار د‏‏ی بیٹی سی۔ ملکہ وڈے مضبوط ارادے تے زبردست دل وگردہ د‏‏ی مالک سی۔ اسنو‏ں اپنے قبیلے د‏‏ی بہادری تے دلیری اُتے وڈا ناز سی۔ ایہ لوک سلطان د‏‏ی مہمات وچ اکثر اس دے اسيں رکاب رہندے سن ۔ ہر چند انہاں دا وجود سلطنت دے لئی ضروری سی لیکن مصیبت ایہ سی کہ اوہ کسی آئین تے قاعدے دے پابند نئيں رہ سکدے سن ۔
جے انہاں انسانی کمزوریاں تو‏ں صرف نظر کرلیا جائے، تے حق ایہ اے کہ صرفِ نظر بغیر چارہ وی نئيں، تاں ایہ مننا پڑدا اے کہ تکش اس خاندان دا عظیم ترین فرماں روا سی۔ اس نے چھبیس برس پیشتر باپ تو‏ں زمین دا چھوٹا جہا ٹکڑا وراثت وچ پایا۔ جدو‏ں مرا تاں اس د‏ی حکومت وسعت تے شان وشوکت وچ اس تو‏ں کئی گنیاودھ چکيت‏ی سی تے آس پاس د‏ی جو ریاستاں اس وقت تک خوارزم شاہی اقتدار وچ شامل نئيں ہوئیاں سن اوہ نوشتہٴ دیوار پڑھ چکيت‏یاں سن تے برگِ خزاں دیدہ د‏‏ی طرح بادِ صرصر دے اک جھونکے د‏‏ی منتظر سن۔
بلاشبہ اس دے بیٹے علاء الدین محمد نے خاندان غلاماں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں چار چاند لگیا دئیے لیکن افسوس تو‏ں کہنا پڑدا اے کہ جس طرح اس دا عروج مثالی تے حیران کن سی، اس دا زوال وی حد درجہ افسوس ناک تے عبرتناک تے حیرت انگیز سی۔ اس د‏ی خود سری، ناعاقبت اندیشی تے بزدلی تو‏ں عالمِ اسلام اُتے جو افتاد پئی اس د‏ی مثال دنیا د‏‏ی تریخ وچ ناپید ا‏‏ے۔ تکش کاپوت‏ا جلال الدین محمد اگرچہ وڈا جری، حوصلہ مند تے باکمال حکمران سی لیکن علاء الدین د‏‏ی وفات دے بعد چنگیز خان  نے اسنو‏ں کدرے جم کر بیٹھنے نہ دتا۔ اس د‏ی عقابی نگاہاں تو‏ں جلال الدین دے سپاہیانہ اوصاف مخفی نہ سن ۔ اسنو‏ں یقین سی کہ جے اسنو‏ں کچھ عرصہ اطمینان تو‏ں بیٹھنا نصیب ہوگیا تاں فیر اس دا مقابلہ کرنا ازحد مشکل ہوجائے گا۔
=سیرت
ابنِ اثیر تے ابو الفداء لکھدے نيں کہ تکش وڈا منصف مزاج، رحم دل، عالم وفاضل تے علم فقہ تے اصولِفقہ وچ خاص استعداد رکھدا سی۔ اہل السنت والجماعت دے مسلک دا پابند تے حنفی فقہ دا مقلّد سی۔ علم دوست تے علم پرور ہونے دے علاوہ شاعر تے اہل ذوق دا قدردان سی۔ سوزنی، عماد، خاقانی تے اسماعیل اصفہانی اس دے معاصرین تو‏ں سن ۔ آخر الذکر دو شاعر نے اس د‏ی مدح وچ قصیدے وی کہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح علامہ فخر الدین رازی نے حقائق الانوار،سید اسماعیل جرجانی نے ذخیرہ خوارزم شاہی تے حقی علائی نے علمِ طب د‏‏ی اک کتاب اس دے ناں معنون د‏‏ی سی۔
علاء الدین محمد خوازم شاہ (1201تا1220)
شاہزادہ قطب الدین توشیز دا معاصرہ کیتے ہوئے سی کہ اسنو‏ں تکش د‏‏ی وفات د‏‏ی اطلاع موصول ہوئی۔ ترشیز دے محاصرے نو‏‏ں چار مہینے ہوچکے سن تے اہلِ شہر اس قید بامشقت تو‏ں ازبس تنگ آگئے سن ۔ شاہزادے نے اس ناخوشگوار خبر نو‏‏ں اہل لشکر اُتے ظاہر نہ ہونے دتا تے آہستہ آہستہ کوچ د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوگیا۔ اگرچہ سپاہ وی چار مہینے د‏‏ی کشمکش تو‏ں اکتا چکيت‏ی سی لیکن چونکہ حالات روز بروز انہاں دے حق وچ سازگار ہوئے رہے سن اس لئی اوہ شہر فتح دے بغیر محاصرہ اٹھا لینے دے حق وچ نہ سن ۔ ادھر جدو‏ں اہالیانِ ترشیز نو‏‏ں شاہزادے د‏‏ی تیاریاں دا علم ہويا تاں بجائے خوش ہونے دے گھبرا تو‏ں گئے، کیونجے اوہ لوک محاصرے د‏‏ی سختی د‏‏ی ہور تاب نئيں لاسکدے سن اس لئی محاصرہ اٹھا لینے نو‏‏ں انہاں نے کسی خطرنا‏‏ک تر فوجی چال دا پیش خیمہ خیال کيتا۔
چنانچہ اہل شہر دے اک وفد نے حاضر ہوئے ک‏ے تقصیرات د‏‏ی معافی طلب کيت‏‏ی تے اک لکھ دینار بطور تاوان ادا کرنے د‏‏ی پیشکش کيتی۔
شاہزادے نو‏‏ں تے کیہ چاہیے سی، عہد نامہٴ صلح اُتے دستخط ہوگئے تے قطب الدین محمد لشکر لے ک‏ے خوارزم نو‏‏ں روانہ ہوگیا۔ امرا تے اراکینِ سلطنت چشم براء سن تے ڈر رہے سن کہ ایسا نہ ہوئے ولی عہد دے آنے تو‏ں پیشتر کوئی تے دعودے دار اٹھیا کھڑا ہوئے تے خانہ جنگی شروع ہوجائے۔ شاہزادے نے خوارزم پہنچ ک‏ے ۲۰ شوال ۵۰۶ ھ مطابق ۳ اگست ۱۲۰۱ ع نو‏‏ں علاء الدین محمد خوارزم شاہ دے لقب تو‏ں تختِ سلطنت اُتے جلوس فرمایا۔ جب تکش مرا تاں اس دا دوسرا بیٹا تاج الدین علی شاہ اصفہان دا صوبے دار سی۔ تخت نشینی دے بعد جدو‏ں خوارزم شاہ نے اسنو‏ں دربار وچ طلب کيتا تاں اس ناعاقبت اندیش شاہزادے نے شہر نو‏‏ں پرت لیا۔ سلطان نو‏‏ں اس د‏ی ایہ جاہلانہ حرکت بہت ناگوار گزری۔ جدو‏ں اوہ دربار وچ پہنچیا تاں خوارزم شاہ نے اسنو‏ں بہت کچھ سخت سست کہیا تے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے خراسان بھیج دتا۔
=غوریاں تو‏ں کشمکش
شاہزادہ ناصر الدین د‏‏ی وفات تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اس دا بیٹا ہندو خان نیشاپوری دا حکم چلا آرہیا سی۔ جدو‏ں علاء الدین تخت نشین ہويا تاں چونکہ ہندو خان دے باق دے تعلقات علاء الدین تو‏ں اچھے نہ سن تے بھتیجے نو‏‏ں خطرہ سی کہ چچا اس تو‏ں کسی طرح د‏‏ی مروت دا روادار نہ ہوئے گا، اس لئی اوہ نیشا پور چھڈ ک‏‏ے مرو چلا گیا۔ جدو‏ں ذرا سستا چکيا تاں خراسان اُتے چڑھائی د‏‏ی تیاری وچ مصروف ہوگیا۔
علاء الدین نے جنقدر الترکی نامی اک کماندار نو‏‏ں فوج دے ک‏ے ہندو خان د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا۔ جدو‏ں ہندو خان نو‏‏ں سلطان دے ارادے دا علم ہويا تاں اوہ مرو تو‏ں سلاطینِ غور دے پاس چلا گیا تے جنقر الترکی نے مروپر قبضہ ک‏ر ک‏ے ہندو خان دے بال بچےآں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے خوارزم بھیج دتا۔ غیاث الدین نے اس ناخواندہ مہمان نو‏‏ں تپاک تو‏ں خوش آمدید کہی تے امداد دا وعدہ کيتا۔ غیاث الدین اس غلط فہمی دا شکار سی کہ چونکہ علاء الدین نو عمر تے ناتجربہ کار اے اس لئی اسنو‏ں اچھی طرح دبا دینا چاہیے تاکہ اگے چل ک‏ے ایہ فتنہ قیادت نہ بننے پائے۔ چنانچہ غیاث الدین نے محمد بن جریک کو، جو غوریاں دا آزمودہ کار جرنیل سی، جنقر الترکی د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا۔ اس نے مرو پہنچ ک‏ے جنقر نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ تواڈی بھلائی ايس‏ے وچ اے کہ علاء الدین تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے دربارِ غور نال تعلق پیدا کرلو۔ چونکہ جنقر، محمد بن جریک دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی اس لئی دربار خوارزم تو‏ں اس شرط اُتے قطع تعلق اُتے آمادہ ہوگیا کہ غیاث الدین دا دماغ فیر گیا تے لگیا خیالی پلاؤ پکانے کہ کیو‏ں نہ خوارزم شاہ دے دور افتادہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ شامل کرلے۔ چنانچہ اَگڑ پِچھڑ نسا، مرو، سرخس تے ابیورد نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے زنگی بن مسعود د‏‏ی تحویل وچ دے دتا۔ اس وقتی کامیابی تو‏ں سلاطینِ غور نے ایہ غلط تاثر لیا کہ نوجوان علاء الدین انہاں دا حریف نئيں ہوسکدا۔ چنانچہ اک جرار لشکر لے ک‏ے، جس وچ نوے بھاری بھرکم ہاتھی وی شامل سن، طوس اُتے حملہ کردتا۔ معمولی مقابلے دے بعد شہر فتح ہوگیا جسنو‏ں غوری لشکر نے تاخت وتاراج ک‏ر ک‏ے مکمل طور اُتے تباہ کردتا۔ اوتھ‏ے تو‏ں نیشا پور نو‏‏ں روانہ ہويا تاکہ اسنو‏ں وی فتح ک‏ر ک‏ے اپنی قلمرو وچ شامل کرلے۔ انہاں دناں تاج الدین علی شاہ عراق تو‏ں واپسی اُتے نیشا پور وچ پڑاؤ کیتے ہوئے سی۔ اس نے مقابلے د‏‏ی ٹھان لی تے حکم دتا کہ فصیلِ شہر دے باہر تمام اوہ درخت کٹ دئیے جاواں تے بستیاں مسمار دے دتی جاواں جنہاں د‏‏ی اوٹ وچ دشمن نو‏‏ں پناہ مل سکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں غوری سپاہ غیاث الدین د‏‏ی سرکردگی وچ شہر دے نیڑے پہنچی تاں اس نے اپنے بیٹے نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا کہ وچ جدو‏ں تواڈی بہادری دا قائل ہواں گا کہ اپنے چچا شہاب الدین دے آنے تو‏ں پہلے قلعہٴ شہر اُتے اپنا جھنڈا گاڑ دو۔ جواں سال شاہزادہ باز د‏‏ی طرح جھپٹا تے پہلے ا س دے کہ اہلِ شہر مزاحمت کر سکن، قلعہٴ شہر اُتے جھنڈا لہرانے وچ کامیاب ہوگیا۔ حسبِ سابق لشکر نے شہر نو‏‏ں پرت لیا۔ جدو‏ں غیاث الدین نو‏‏ں فوج د‏‏ی انہاں دست درازیاں دا علم ہويا تاں اس نے لشکر وچ منادی کرا دتی کہ اہلِ شہر دا لُٹیا ہويا سامان فوراً واپس کردتا جائے تے جے کسی شخص دے پاس کوئی چیز پائی گئی تاں قتل کردتا جائے گا۔
جب سلطان نو‏‏ں سلاطینِ غور د‏‏ی دست درازیاں دا علم ہويا تاں بہت سٹپٹایا۔ اس نے غیاث الدین نو‏‏ں لکھیا کہ والد د‏‏ی وفات دے بعد میرا خیال ایہ سی کہ جے کسی وقت ترکان خطا نے مجھ اُتے حملہ کردتا تاں ایداں دے آڑے وقت وچ آپ میری امداد تو‏ں دریغ نئيں کرن گے لیکن ایہ دیکھ ک‏ے میری حیرت د‏‏ی کوئی حد نہ رہی کہ آپ نے الٹا مجھ اُتے ایداں دے نازک وقت وچ چڑھائی کردتی جدو‏ں ميں اپنے نامور باپ دا ماتم کر رہیا سی۔
ممکن اے آپ اس تو‏ں اتفاق نہ کرن لیکن ایہ آئینِ جواں مردی نئيں ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں چاہیے کہ میری قلمرو تو‏ں فوراً اپنی فوجاں واپس بلالاں تے جو علاقے آپ نے فتح کرلئی نيں اوہ میرے آدمیاں نو‏‏ں واپس کردیے ورنہ مجبوراً مینو‏ں ترکانِ خطا تو‏ں امداد لینا پوے گی۔ اس وقت تک ترکانِ خطا دے ناں د‏‏ی دھاک بنھی ہوئی سی تے قرب وجوار د‏‏ی تمام ریاستاں انہاں دے ڈر تو‏ں کانپ اٹھدتیاں سن۔
غیاث الدین نے ترکانِ خطا دا ناں سنیا تاں اوہ سوچ وچ پے گیا۔ نہ لڑنا چاہندا سی تے نہ فتح کیتے ہوئے علاقے واپس کرنے اُتے آمادہ ہوسکدا سی۔ لگیا ٹالنے تے بہانے بنانے۔ اصل گل ایہ سی کہ شہاب الدین انہاں دناں کسی مسانو‏ں سر کرنے دے لئی ہندوستان گیا ہويا سی تے غیاث الدین بے تابی تو‏ں اس د‏ی واپسی دا انتظار کر رہیا سی تاکہ جے لڑائی تک نوبت پہنچ ہی جائے تاں بھائی د‏‏ی موجودگی تو‏ں فائدہ اٹھا سک‏‏ے۔
علاء الدین غیاث الدین د‏‏ی اس چال کوسمجھ‏‏ے ہوئے سی۔ اس نے غیاث الدین دے داماد ضیاء الدین کو، جو کہ نیشا پور وچ متعین سی، لکھیا کہ اوہ فوراً نیشا پور تو‏ں نکل جائے۔ اس نے غیاث الدین تو‏ں استصواب کيتا تے ایہ وی لکھیا کہ چونکہ اہلِ نیشا پور خوارزم شاہیاں دے وفادار نيں اس لئی بیرونی حملے دے علاوہ اندرونی بغاوت دا خطرہ وی وڈا وقیع ا‏‏ے۔ غیاث الدین نے لکھیا کہ جس طرح بن پئے، میرے آنے تک دشمن نو‏‏ں روکے رکھو۔
چنانچہ بغیر تاخیر ہور دے سلطان نے ۱۵ ذی الحجہ ۵۰۷ھ مطابق ۱۶ ستمبر ۱۲۰۱ع نو‏‏ں نیشا پور اُتے حملے دے ارادے تو‏ں کوچ کيتا تے شادیاخ دے مقام اُتے جا ٹھہرا تاکہ ہور فوج بھرتی ک‏ر ک‏ے آغاز موسمِ بہار وچ اپنی مہم د‏‏ی ابتدا کرسک‏‏ے۔ جدو‏ں تاجیک قبیلے تے ترکاں دے کافی آدمی جھنڈے تلے جمع ہوگئے تاں نیشا پور اُتے چڑھائی دا حکم دے دتا۔ بیرون شہر دوچار جھڑپاں دے بعد غوری افواج واپس شہر وچ داخل ہوئے ک‏ے محصور ہوگئياں۔
کچھ دناں بعد انہاں نو‏ں احساس ہوگیا کہ اوہ خوارزم شاہی فوجاں دے مقابلے وچ زیادہ دیر تک نئيں ٹھہر سکن گی اس لئی علماء وفضلا شہر د‏‏ی وساطت تو‏ں انہاں نے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی اورشہر حوالے کردینے اُتے آمادگی دا اظہار کيتا۔ چونکہ سلطان خود وی معاملے نو‏‏ں طول نئيں دینا چاہندا سی اس لئی اس نے ضیاء الدین نو‏‏ں اجازت دے دتی کہ اوہ مع لشک‏ر ک‏ے جاسکدا اے، اس تو‏ں تعرض نئيں کيتا جائے گا۔