cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روس ترکی جنگ (1877-1878)
چالاں کھولنا
جنگ دے آغاز وچ ، نتیجہ واضح سی۔ روسی بلقان وچ اک وڈی فوج بھیج سکدے سن : تقریبا 300 300،000 فوج پہنچنے وچ سی۔ جزیرہ نما بلقان اُتے عثمانیاں دے پاس نیڑے 200،000 فوج سی ، جنہاں وچو‏ں تقریبا 100،000 نو‏‏ں قلعہ بند فوجی دستےآں دے سپرد کيت‏‏ا گیا سی ، تے اس وچ آپریشن د‏‏ی فوج دے ل for نیڑے 100،000 رہ گئے سن ۔ عثمانیاں نو‏‏ں ایہ فائدہ اٹھایا گیا کہ اوہ بحیرہ اسود د‏‏ی مضبوطی ، مکمل کمان ، تے ڈینوب دریا دے کنارے گشت کشتیاں بنائے۔ انہاں دے پاس اعلیٰ اسلحہ وی سی ، جس وچ نويں برطانوی تے امریکی ساختہ رائفلاں تے جرمنی تو‏ں تیار توپ خانہ وی شامل سی۔ داواں|thumb| روسی ڈینوب ، جون 1877 نو‏‏ں عبور کرنا ، نیکولائی دمتریو-اورنبرگسکی ، 1883 د‏‏ی مصوری پر ، اس واقعے وچ ، عام طور اُتے عثمانیاں نے غیر فعال دفاع دا سہارا لیا ، تے روسیاں دے لئی اسٹریٹجک پہل چھڈ دتی ، جس نے کچھ غلطیاں کرنے دے بعد ، جنگ کيت‏ی جیت د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں تلاش کيت‏‏ا۔ قسطنطنیہ وچ عثمانی فوجی کمانڈ نے روسی ارادےآں دے بارے وچ خراب قیاس آرائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے فیصلہ کيت‏‏ا کہ روسی ڈینوب دے نال مارچ کرنے تے اسنو‏ں ڈیلٹا تو‏ں دور کرنے وچ بہت ہی کاہل ہون گے ، تے بحیرہ اسود دے ساحل دے نال مختصر راستے نو‏‏ں ترجیح دین گے۔ اس حقیقت نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا جائے گا کہ اس ساحل اُتے ترکی دے مضبوط قلعےآں ، مضبوط ترین فراہمی تے نگرانی د‏‏ی منزل موجود سی۔ دریائے ڈینیوب ، وڈن دے اندرونی حصے وچ صرف اک ہی مضبوط قلعہ سی۔ اس د‏ی وجہ صرف اس وجہ تو‏ں کيتی گئی سی کہ عثمانی پاشا د‏‏ی سربراہی وچ فوجیاں نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف حالیہ جنگ وچ سرباں نو‏‏ں شکست دینے وچ حالے حصہ لیا سی۔
روسی مہم د‏‏ی بہتر منصوبہ بندی کيتی گئی سی ، لیکن اس نے ترک سرگرمیاں اُتے بہت زیادہ انحصار کيت‏‏ا۔ اک اہ‏م روسی غلطی ابتدائی طور اُتے بوہت گھٹ فوج بھیج رہی سی۔ جون وچ تقریبا 185 185،000 د‏‏ی اک مہم فورس نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا ، جو بلقان وچ مشترکہ ترک افواج تو‏ں (تقریبا 200،000) قدرے کم سی۔ جولائ‏ی ( پلیون تے اسٹارا زگورہ وچ ) دھچکیو‏ں دے بعد ، روسی فوجی کمانڈ نو‏‏ں احساس ہويا کہ اس دے پاس جارحانہ عمل نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ذخائر موجود نئيں نيں تے اوہ دفاعی انداز وچ بدل گئے ني‏‏‏‏ں۔ روسیاں دے پاس اگست دے آخر تک پلین نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں روکنے دے لئی اِنّی قوتاں وی نئيں سن ، جس نے پوری مسانو‏ں تقریبا دو مہینےآں تک موثر انداز وچ موخر کردتا۔
بلقان تھیٹر
thumb| بلقان تھیٹر دا نقشہ جنگ دے آغاز اُتے ، روس تے رومانیہ نے ڈینیوب دے نال موجود تمام جہازاں نو‏‏ں تباہ کردتا تے دریا د‏‏ی کان کنی د‏‏ی ، اس طرح ایہ یقینی بنایا گیا کہ روسی افواج عثمانی بحریہ دی مزاحمت دے بغیر کسی وی مقام اُتے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ عثمانی کمان نے روسیاں دے اقدامات د‏‏ی اہمیت د‏‏ی تعریف نئيں کيتی۔ جون وچ ، اک چھوٹے تو‏ں روسی یونٹ وچ ، ڈیلٹا نو‏‏ں ڈینیوب نیڑے تو‏ں تجاوز کر گالاسی ، تے روسچک (اج د‏‏ی جانب مارچ کيت‏‏ا روس ). اس تو‏ں عثمانیاں نو‏‏ں تے زیادہ اعتماد ہوئے گیا کہ وڈی روسی طاقت عثمانیاں دے مضبوط گڑھ دے وسط وچ واقع ہوئے گی۔ داواں|thumb| [[پلیوین|پلوینا وچ روسی ، رومانیہ تے عثمانی فوج د‏‏ی نقل و حرکت ]] 25–26 مئی نو‏‏ں ، رومانوی ٹارپیڈو کشتی نے مخلوط رومانیہ-روسی عملے دے نال حملہ کيت‏‏ا تے ڈینیوب اُتے اک عثمانی مانیٹر نو‏‏ں ڈُبیا ۔ میجر جنرل میخائل ایوانوویچ ڈریگومیروو د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ ، 27/28 جون 1877 ( NS ) د‏‏ی شب روسیاں نے سویشوٹو وچ ڈینوب دے پار اک پونٹون پل تعمیر کيت‏‏ا۔ اک مختصر جنگ دے بعد جس وچ روسیاں نو‏‏ں 812 افراد ہلاک تے زخمی ہوئے ، روسیاں نے مخالف بینک نو‏‏ں محفوظ کرلیا تے سوویتیو دا دفاع کردے ہوئے عثمانی پیتادہ بریگیڈ نو‏‏ں بھگا دتا۔ د‏‏ی کمان دے تحت مشرقی ڈیٹیچمنٹ: اس مقام اُتے روسی فورس نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی ساریویچ الیگزینڈر الیگزينڈرووچ ، مستقب‏‏ل دے زار روس الیگزینڈر سوم ، روچک دے قلعے اُتے قبضہ تے فوج د‏‏ی مشرقی سمت دا احاطہ کرنے دے لئی تفویض. مغربی لاتعلقی ، نیکپول ، بلغاریہ دے قلعے اُتے قبضہ کرنے تے فوج دے مغربی حصے دا احاطہ کرنے دے لئی۔ تے کاؤنٹ جوزف ولادی میریوچ گورکو دے تحت ایڈوانس دستہ ، جسنو‏ں ویلیکو ترنوو دے راستے تو‏ں تیزی تو‏ں منتقل ہونے تے ڈینیوب تے قسطنطنیہ دے درمیان واقع سب تو‏ں اہ‏م رکاوٹ بلقان پہاڑ وچ گھس جانے دا کم سونپیا گیا سی۔ thumb| ایوانوو - چِفِلک دے نیڑے لڑائی ڈینوب دے روسی عبور اُتے ردعمل دا اظہار کردے ہوئے ، قسطنطنیہ وچ عثمانی ہائی کمان نے عثمان نوری پاشا نو‏‏ں ودین تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف ودھنے تے روسی کراسنگ دے بالکل مغرب وچ نیکپول دے قلعے اُتے قبضہ کرنے دا حکم دتا۔ نیکوپول جاندے ہوئے عثمان پاشا نو‏‏ں معلوم ہويا کہ روسیاں نے پہلے ہی اس قلعے اُتے قبضہ کرلیا اے تے اس طرح اوہ پلغنہ (جو ہن پلوین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) دے سنگم چوک اُتے چلے گئے نيں ، جس اُتے انہاں نے 19 جولائ‏ی (این ایس) نو‏‏ں تقریبا 15 15،000 د‏‏ی طاقت تو‏ں قبضہ کرلیا۔  روسی ، تقریبا 9،000 جنرل شیلڈر - شلڈنر د‏‏ی سربراہی وچ ، صبح سویرے پلوینا پہنچ گئے۔ اس طرح پلوینا دا محاصرہ شروع ہويا۔
عثمان پاشا نے دفاعی انتظام کيت‏‏ا تے روسی طرف تو‏ں ہونے والے زبردست ہلاکتاں دے نال دو روسی حملے پسپا کیتے۔ اس موقع اُتے ، فریقین تعداد وچ تقریبا برابر سن تے روسی فوج بہت حوصلہ شکنی د‏‏ی سی۔ بیشتر تجزیہ کار اس گل اُتے متفق نيں کہ جوابی حملے تو‏ں عثمانیاں نو‏‏ں روسی پل اُتے کنٹرول حاصل کرنے تے اسنو‏ں تباہ کرنے دا موقع مل جاندا۔ <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">] اُتے ، عثمان پاشا نو‏‏ں پلوانا وچ قلعہ بند رہنے دا حکم سی ، تے اس لئی اس نے ایہ قلعہ نئيں چھڈیا۔ <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="The material near this tag possibly uses too-vague attribution or weasel words. (August 2009)">کون؟ داواں|thumb| غازی عثمان پاشا داواں|thumb| 1877 وچ نیبولو (نیکوپولیس ، جدید نیکوپول) وچ عثمانی راجگڑھ اہمیت دا حامل سی ، کیو‏ں کہ ایہ [[جنگ نکوپولس|1396 وچ عثمانی فتح د‏‏ی اک اہ‏م جگہ سی جس نے بلقان وچ سلطنت عثمانیہ وچ توسیع د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ ]] روس دے پاس پلوینا دے خلاف پھینکنے دے لئی ہور فوج نئيں سی ، لہذا روسیاں نے اس دا محاصرہ کرلیا ، تے بعد وچ رومانیہ دے لوکاں نو‏‏ں اضافی فوج مہیا کرنے نو‏‏ں کہیا۔ 9 اگست نو‏‏ں سلیمان پاشا نے 30،000 فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں عثمان پاشا د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن انہاں نو‏ں شپکا پاس د‏ی لڑائی وچ بلغاریائیاں نے روک لیا۔ تن دن تک جاری رہنے والی لڑائی دے بعد ، رضاکاراں نو‏‏ں اک روسی فورس نے جنرل ریڈزکی د‏‏ی سربراہی وچ فارغ کردتا ، تے ترک افواج دستبردار ہوگئياں۔ اس دے فورا بعد ہی ، رومانیہ د‏‏ی افواج ڈینیوب نو‏‏ں عبور کرکے محاصرے وچ شامل ہوگئياں۔ 16 اگست ، گورنی اسٹوڈن وچ ، پلوینا دے آس پاس د‏ی فوجاں (ویسٹ آرمی گروپ) رومانیہ دے پرنس کیرول اول د‏‏ی سربراہی وچ رکھی گئياں ، جس د‏‏ی مدد روسی جنرل پایل دمتریویچ زوٹوف تے رومانیہ دے جنرل الیگزینڈررو سیرناٹ نے د‏‏ی ۔
اک روسی فوج نے موسم سرما وچ تیز برفانی راستے تو‏ں اسٹارا پلانینا عبور کيت‏‏ا ، عثمانی فوج د‏‏ی توقع دے مطابق مقامی بلغاریائیاں د‏‏ی رہنمائی تے مدد کيت‏ی ، تے تاشقان د‏‏ی لڑائی وچ ترکاں نو‏‏ں شکست دتی تے صوفیہ نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ۔ راستہ ہن پلوڈیو تے ایڈیرن دے ذریعے قسطنطنیہ دے راستے وچ تیزرفتاری دے لئے کھلا سی ۔
اس دے علاوہ رومنی آرمی (130،000 آدمیاں نو‏‏ں اس جنگ وچ انہاں وچو‏ں 10،000 کھونے متحرک اے )، 12،000 تو‏ں ودھ رضاکار بلغارین فوجیاں (Opalchenie) مقامی تو‏ں بلغاریائی آبادی دے نال نال دے طور اُتے بوہت سارے hajduk روسیاں دے کنارے اُتے جنگ وچ لڑی دستےآں.
کاکیشین تھیٹر
thumb| دے قلعہ دے خلاف ترکی حملہ پسپا روسی فوجیاں [[دوغوبایزید|Beyazid 8 جون، 1877 پر، لیو Feliksovich Lagorio، 1891 د‏‏ی طرف تو‏ں تیل د‏‏ی پینٹنگ ]] روسی قفقاز کور جارجیا تے آرمینیا وچ تعینات سی ، جو قفقاز دے گورنر جنرل گرینڈ ڈیوک مائیکل نیکولاویچ د‏‏ی مجموعی کمانڈ وچ تقریبا 50،000 مرد تے 202 بندوقاں اُتے مشتمل سی۔ روسی احمد عثمانی فوج نے جنرل احمد مختار پاشا د‏‏ی سربراہی وچ اک لکھ جواناں اُتے مشتمل عثمانی فوج د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اگرچہ روسی فوج خطے وچ لڑائی دے لئی بہتر طور اُتے تیار سی ، لیکن اوہ بھاری توپ خانے جداں مخصوص علاقےآں وچ تکنیکی اعتبار تو‏ں پِچھے رہ گئی سی تے اس تو‏ں وی پِچھے رہ گئی سی ، مثال دے طور اُتے ، اعلیٰ دور دراز دے کروپ توپ خانے تو‏ں جو جرمنی نے عثمانیاں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ سی۔
قفقاز کور د‏‏ی سربراہی آرمینیائی کمانڈراں دے اک دستے د‏‏ی سربراہی وچ کيتی گئی تھی: جرنیل میخائل لوریس میلیکوف ، ارشاک ٹیر گوکاسوف (ٹیر گوکاسوف / ٹیر گوکاسن) ، ایوان لازاریف تے بیبٹ شیلکوینککوف ۔ لیفٹیننٹ جنرل ٹیر گوکاسوف د‏‏ی سربراہی وچ ، جو یریوان دے نیڑے واقع ہے ، نے 27 اپریل 1877 نو‏‏ں بایزید قصبے اُتے قبضہ کرکے عثمانی علاقے وچ پہلا حملہ شروع کيت‏‏ا۔ اوتھ‏ے شمالی-Gukasov د‏‏ی فتح اُتے سرمایہ، روسی افواج د‏‏ی خطے لینے، اعلیٰ درجے Ardahan 17 مئی؛ روسی یونٹاں نے مئی دے آخری ہفتے وچ کارس شہر دا وی محاصرہ کيت‏‏ا ، حالانکہ عثمانی کمک نے محاصرے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے واپس بھیج دتا۔ کم سن 1877 وچ کمک فوجاں دے ذریعہ تقویت ملی ، جنرل لازاریف نے کارس اُتے اک نواں حملہ کيت‏‏ا ، اس نے شہر نو‏‏ں جانے والے جنوبی قلعےآں نو‏‏ں دبانے تے 18 نومبر نو‏‏ں ہی کاراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 19 فروری 1878 نو‏‏ں اک طویل محاصرے دے بعد تزویراندی قلعے دا شہر ایرزورم روسیاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ انہاں نے جنگ آخر وچ نو‏‏ں ارض روم دا کنٹرول چھڈ دتا اگرچہ، روسیاں نے باتومی ، ارداہان ، قارص ، اولتو ، تے ساریکامیش تے انہاں د‏‏ی تشکیل نو قارص اوبلاست دے علاقےآں حاصل کیئے.
کرد بغاوت
جب روس-ترکی د‏‏ی جنگ اختتام پذیر ہوئی تاں اک کرد بغاوت شروع ہوگئی۔ اس د‏ی سربراہی دو بھائیاں ، حسین تے عثمان پاشا نے کيتی۔ اس بغاوت نے بوہتان دے بیشتر علاقے نو‏‏ں 9 ماہ تک جاری رکھیا۔ اسنو‏ں صرف نقل دے ذریعہ ہی ختم کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت ناکا‏م ہوگئی۔
جنگ دے دوران بلغاریہ وچ سویلین حکومت
thumb|300x300px| Plevna چیپل د‏‏ی دیواراں دے نیڑے تو‏ں Kitay-gorod دی جنگ دے دوران شاہی روسی فوج دے ذریعہ بلغاریہ دے علاقےآں نو‏‏ں آزاد کرانے دے بعد ، ابتدائی روسی انتظامیہ دے ذریعہ انہاں اُتے حکومت کیت‏‏ی گئی سی ، جو اپریل 1877 وچ قائم ہوئی سی۔ معاہدہ برلن (1878) نے مئی 1879 وچ اس عارضی روسی انتظامیہ دے خاتمے دے لئی مہیا د‏‏ی ، جدو‏ں بلغاریہ تے مشرقی رومیلیا د‏‏ی ریاست قائم ہوئی۔ عارضی روسی انتظامیہ دے بنیادی مقاصد امن و امان نو‏‏ں محفوظ بنانا تے بلغاری ریاست د‏‏ی بحالی دے لئی تیاری کرنا سن ۔
روس
کاکیشین فرنٹ د‏‏ی کارروائیاں دے لئی ، گرینڈ ڈیوک میخائل نیکولاویچ د‏‏ی سربراہی وچ اک لکھ افسران تے جواناں د‏‏ی اک ایکٹو آرمی تشکیل دتی گئی۔
سلطنت عثمانیہ
داواں|thumb|195x195px| سلطان عبد الحمید دوم کمانڈر عبد الکریم نادر پاشا دے ماتحت عثمانی افواج دے پاس جون دے اوائل وچ جزیرہ نما بلقان اُتے 280،000 افسران تے سپاہی سن ۔ انہاں وچو‏ں 190،000 افسران تے فوجی روس دے خلاف براہ راست کارروائی وچ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں جنگ تو‏ں پہلے تعمیر کردہ قلعےآں دا فائدہ ا‏‏ے۔ ڈینیوب اُتے بحیرہ اسود تے گشت والے جہازاں اُتے وی انہاں دا مکمل کنٹرول ا‏‏ے۔ جنگ تو‏ں پہلے ، اوہ برطانیہ تے امریکا تو‏ں جدید چھوٹے ہتھیاراں تے جرمنی تو‏ں توپ خانے تو‏ں لیس سن ۔ کاکیشس فرنٹ اُتے کم کرنے دے لئی احمد مختار پاشا د‏‏ی سربراہی وچ 70،000 افسران تے جواناں د‏‏ی فوج تشکیل دتی گئی۔
روس دے اتحادی
رومانیہ ، سربیا-مونٹی نیگرو نو‏‏ں جنگ وچ معاون کردار سونپیا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی افواج د‏‏ی تشکیل تے انہاں دے کماں دا تعین ايس‏ے فہم دے مطابق ہُندا ا‏‏ے۔
جارحانہ دور (جون جولائ‏ی 1877)
جنگ دے آغاز وچ ، روسی ڈینوب فلوٹیلا نے ڈینیوب دے نال عثمانی بحری جہاز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا تے اس د‏ی کان کنی کيتی۔ کسی وی مقام اُتے اسنو‏ں عبور کرنا ممکن ا‏‏ے۔ 10/22 جون نو‏‏ں ، لوئر ڈینیوب ڈی ٹیچمنٹ ، جو لیفٹیننٹ جنرل اپولوون زیمرمن د‏‏ی سربراہی وچ سی ، نے گالاٹی تے بریئلا دے درمیان ڈینوب عبور کيت‏‏ا ، تے اس دے بعد شمالی ڈوبروجا اُتے قبضہ کرلیا۔ اُتے جون 12/24، روسی توپ خانے گولہ باری شروع کر دتا روس تے توتراکان عثمانیہ کمانڈ دا اعتماد اے کہ اہ‏م روسی افواج علاقے وچ ڈینیوب پار کريں گا تقویت. thumb|300x300px| فنکار نکولائی دمتریو-اورینبرگ ، سویوستو وچ لینڈنگ 15/27 جونناں ، میجر جنرل میخائل ڈریگومروف د‏‏ی زیرقیادت روسی یونٹ زیمنیچ سیوشٹوف دے نیڑے ڈینوب دے پار پہنچی ۔ اک محفوظ برج ہیڈ بنایا گیا ا‏‏ے۔ میجر جنرل الیگزنڈر ڈیپ د‏‏ی کمان وچ انجینئرنگ یونٹاں نے سوویشو دے نیڑے دو پونٹ پل بنائے تے ایکٹو روسی فوج نو‏‏ں بلغاریہ دے ساحل اُتے منتقل کردتا۔ علاقے وچ کوئی قابل ذکر عثمانی افواج سن تے مرکزی کمان دے کمانڈر دے نال ویدن کور حکم دتا عثمان پاشا د‏‏ی سمت وچ منتقل کرنے دے لئی ویدن - نیکوپول تے مغرب تو‏ں پس منظر اُتے روسی افواج اُتے حملہ کيت‏‏ا. مشرقی ڈینیوب آرمی نو‏‏ں کمانڈر محمود علی پاشا دے ہمراہ روس - سلسٹرا ورنا شمعون قلعےآں دے چوکور علاقے دے علاقے تو‏ں مشرق تو‏ں روسی افواج نو‏‏ں دھمکی دینے دا حکم دتا گیا سی۔
روسی کمان نے سوویشو نو‏‏ں منتقل کردہ یونٹاں وچ تقسیم کيت‏‏ا:
جنوبی بلغاریہ وچ فرنٹ دستہ د‏‏ی تیز رفتار تحریک تے مشرقی تے مغربی ٹکڑیاں دے فعال اقدامات دے ذریعے ، عثمانی فوجی منصوبے نو‏‏ں ناکا‏م بنانا سی۔ جنگ دا جارحانہ دور شروع ہُندا ا‏‏ے۔ thumb|300x300px| ایوانوو ، آرٹسٹ پاویل کووالیوسکی دے پنڈ دے نیڑے لڑائی جون 23 / اُتے 5 جولائ‏ی، میجر جنرل د‏‏ی کمان وچ روسی فوجیاں الیگزینڈر آرنولڈی آزاد کرا بایالا تے اہ‏م اُتے کنٹرول قائم بیلنسکی پل بھر دے آلہ دریا، جتھ‏ے Ruschuk – ویلیکو تارنوو تے شومن – پلیوین سڑکاں نو‏‏ں کاٹنا. 8/20 جولائ‏ی تو‏ں اگست 1/13 تک ، روسی شہنشاہ الیگزینڈر دوم دا صدر مقام ایتھ‏ے قائم ہويا سی ، جس نے 5 تے 10 اگست نو‏‏ں دو فوجی کونسلاں تشکیل دتیاں سن۔ 25 جون / 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، فرنٹ د‏‏ی لاتعلقی دے یونٹ ویلیکو ترنوو وچ داخل ہوئے ، تے 4/16 جولائ‏یناں انہاں نے ہین بواز پاس دے راستے بالکان پہاڑاں نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا ۔ 7/19 جولائ‏ی نو‏‏ں ، شپکا پاس اُتے کنٹرول قائم کيت‏‏ا گیا ، جو شمالی تے جنوبی بلغاریہ دے درمیان رابطےآں دے لئی اہ‏م سی (دیکھو شپکا د‏‏ی جنگ (جولائ‏ی 1877) )۔ انہاں اقدامات تو‏ں ، قسطنطنیہ د‏‏ی طرف جانے والے حملے د‏‏ی راہ کھول دتی گئی ، تے لیفٹیننٹ جنرل جوزف گرکو نے اسٹارا زگورہ نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا ۔ 4/16 جولائ‏ی نو‏‏ں ، مغربی دستہ نیکپول اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا ۔ عثمان پاشا ، جو شہر د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی ، پلین د‏‏ی طرف جانے اُتے مجبور ہويا۔ انہاں د‏‏ی آمد دے 24 گھینٹے تو‏ں وی کم وقت دے بعد ، روسی افواج نے انہاں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ عثمان پاشا اک کامیاب دفاع منظم تے دونے جانب اہ‏م جانی نقصان د‏‏ی قیمت اُتے دو روسی حملےآں (پسپا جولائ‏ی 8/20 تے جولائ‏ی 18/30) (سییف. پلیین دا محاصرہ )۔ اسنو‏ں کمک ملی تے کارپس مغربی فوج وچ دوبارہ منظم ہوگئے۔ thumb|300x300px| فنکار پیٹر موروزوف ، اسٹارا زگورہ دے نیڑے سامرا پرچم دے لئی جدوجہد کر رہیاں نيں روسشکیات دستےآں نے قلعےآں روسے – سیلیسترا – وارنا – شومن دے چوکور دے علاقے وچ عثمانی گروپ ، مشرقی ڈینوب آرمی دے نال طاقتور توازن حاصل کيت‏‏ا۔.
دراں اثنا ، عثمانی کمانڈ نے کمانڈر سلیمان پاشا دے ماتحت 20،000 آرمی کور البانیہ تو‏ں منتقل کيت‏‏ا۔ ہور اکائیاں دے نال تقویت پانے والی ، اس نے سنٹرل آرمی تشکیل دتی ، جس نے پلین وچ روکے ہوئے فوجیاں تو‏ں اتحاد کرنا سی تے جوابی کارروائی کيت‏ی سی ۔ 19/31 جولائ‏یناں اسٹارا زگورہ دے نیڑے زبردست جنگ لڑی گئی ، جس دے نتیجے وچ ایہ شہر عثمانیاں دے قبضے وچ آگیا۔ بلغاریہ د‏‏ی ملیشیا لڑائیاں وچ خود نو‏‏ں ممتاز کردی ا‏‏ے۔ ساماریا پرچم دا دفاع خاص طور اُتے بہادر ا‏‏ے۔ عثمانی فوج د‏‏ی مستقل فوج دے ذریعہ اس شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، دریائے تونڈزہ دی وادی وچ اُتے امن بلغاریائی آبادی دے خلاف وڈے پیمانے اُتے مظالم ڈھائے گئے۔ نووا زگورا تے جورانلی د‏‏ی لڑائیاں وچ کامیابیاں دے باوجود ، فرنٹ ڈیٹسمنٹ بالکان پہاڑاں د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا تے شپکا پاس اُتے اپنے آپ نو‏‏ں مضبوط کيت‏‏ا۔
حملے دے دوران ، اہ‏م روسی افواج مشرقی تے مغربی حصےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ مصروف سن۔ بیک وقت ڈبل فلانک ہڑتال دا عثمانی منصوبہ ناکا‏م ہوگیا۔ ايس‏ے وقت ، جنوبی بلغاریہ وچ فرنٹ روسی لاتعلقی دے گہرے دخول نے وسطی فوج دے تھیٹر دے عمل نو‏‏ں ابھارا۔ عثمانی افواج نے ابتدائی ہنگامےآں تے بگاڑ اُتے قابو پالیا۔ مغربی تے وسطی فوجاں متحد تے جوابی کارروائی دے لئی سرگرم عمل کررہیاں نيں۔
بالادستی دے لئی جدوجہد (اگست۔ دسمبر 1877)
اس دور د‏‏ی اک خصوصیت ایہ سی کہ وڈے پیمانے اُتے آپریشن کرنا ، ايس‏ے دوران جنگ دے نتائج دا فیصلہ کيت‏‏ا گیا سی۔
چرسکوئی د‏‏ی لڑائی روس-ترک جنگ (1877–1878) وچ مشرقی محاذ دا پہلا وڈا آپریشن سی۔ داواں|thumb|230x230px| شپکا دے روسی عہدے ، آرٹسٹ واسیلی ویریشگین شپکا دے مہاکاوی نے عثمانی کمان دے وسطی فوج نو‏‏ں شمالی بلغاریہ منتقل کرنے تے مغربی فوج دے نال متحد کرنے دے منصوبے نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ شپکا لاتعلقی خاص طور اُتے شپکا پاس دے لئی لڑائیاں وچ بہادر ا‏‏ے۔ اس وچ بلغاریہ ملیشیا شامل ا‏‏ے۔ ایہ میجر جنرل د‏‏ی کامیاب کمانڈ د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کيتی گئی سی دا دفاع کرنے وچ اک فیصلہ کن کردار نکولائی ستولیتوف تے یونٹس د‏‏ی کمک جنوبی لاتعلقی لیفٹیننٹ جنرل دے حکم دے تحت فودور رادسکی. اس پاسنو‏ں برقرار رکھنا جنگ دے نتائج دے لئی فیصلہ کن سی (دیکھو شپکا د‏‏ی جنگ (اگست 1877) ، شپکا د‏‏ی جنگ (ستمبر 1877) )۔ thumb|300x300px| آرٹسٹ نکولائی دمتریو-اورینبرگ ، اُتے گریویش ریڈوبٹ اُتے حملہ پلیون نو‏‏ں پھڑنے دے لئی ناکا‏م حملےآں نے روسی فوج دے جارحیت نو‏‏ں روک دتا۔ رومانیہ تو‏ں درخواست کيتی گئی کمک شہر نو‏‏ں بھیج دتی گئی ا‏‏ے۔ اس شہر اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اک ہور ناکا‏م کوشش دے بعد (اگست 26 / ستمبر 7۔ ستمبر 1/13) ، روس دے ذریعہ بلائے گئے انجینئرز دے جنرل انجنیئر ایڈورڈ توٹلین ، جائے وقوع اُتے پہنچے۔ اس د‏ی کمان وچ ، پلین دے آس پاس محاصرے د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی گئی۔ سخت ناکہ بندی د‏‏ی انگوٹھی لگائی گئی۔ (ملاحظہ کرن لوویچ د‏‏ی لڑائی ، جنگ گورنی دبنیک ، جنگ تلسی ، وراستا د‏‏ی جنگ ، اوریاہوو د‏‏ی لڑائی ، تیتوین د‏‏ی لڑائی ، عرباکوناک د‏‏ی لڑائی تے الینا د‏‏ی لڑائی)تھکن دے لئی اک طویل جدوجہد دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ خوراک د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مجبور ، 28 نومبر / 10 دسمبرناں عثمان پاشا نے دریائے وٹ اُتے پل دے نیڑے والے علاقے وچ محاصرہ توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ شکست کھا گیا سی تے پوری مغربی فوج دے حوالے ک‏ے گیا سی۔ پلین فتح ہوگیا۔
مشرقی محاذ اُتے ، روسی افواج نے اپنی مرضی تے حکمت عملی دا لائحہ عمل ایزریچے ، کاشاک بائر تے کراہاسانکوی ، کٹسویلو تے گورسکو ابلانونو ، چیئرکیئ تے میککا ٹراسٹینک دیاں جنگاں وچ لگیا دتا ۔
اختتامی مدت (دسمبر 1877- جنوری 1878)
thumb|300x300px| شینومو دے نیڑے میدان جنگ ، فنکار واسیلی وریش شیگن داواں|thumb|230x230px| بلغاریہ د‏‏ی آبادی دے خلاف مظالم د‏‏ی یاد وچ فعال روسی فوج ، جس وچ 314،000 افسران تے سپاہی شامل سن ، نے عثمانی افواج نو‏‏ں نمایاں طور اُتے کمزور کردتا سی۔ مدت دے آغاز وچ ، انتہائی مشکل موسم سرما وچ اسٹارا پلانینا نو‏‏ں عبور کرنا بہت ضروری ا‏‏ے۔ بلغاری رضاکار دستےآں نے وی حصہ لیا ۔ پہاڑاں وچ پاسز نو‏‏ں منافع بخش نقطہ نظر قبضہ ک‏ر رہ‏ے نيں (دیکھو اراباکوناک د‏‏ی لڑائی ، پراوتس د‏‏ی لڑائی ، ایتروپول د‏‏ی لڑائیاں ). سربیا اس مرحلے وچ لڑائی وچ حصہ لے رہی اے ، نیس ، پیروٹ ، صوفیہ تے ودین وچ 55،000 تو‏ں زیادہ جنگجو بھیج رہی ا‏‏ے۔ لیفٹیننٹ جنرل جوزف گرکو دے نال مغربی اسکواڈرن پہلے عبور کرنے والے سن ۔ 23 دسمبر / 4 جنوری نو‏‏ں ، اورانہانی فوج نو‏‏ں کمانڈر شاکر پاشا دے نال شکست دینے دے بعد) ، اس نے صوفیہ اُتے قبضہ کرلیا
ان دے بعد لیفٹیننٹ جنرل فیوڈور راڈیٹسکی د‏‏ی کمان وچ ساؤتھرن ڈیچمنٹ سی ۔ لیفٹیننٹ جنرل پاول کارٹوسوف د‏‏ی کمان وچ ٹروجنہاں د‏‏ی لاتعلقی نو‏‏ں عبور کرنے تو‏ں عثمانی کمان نو‏‏ں مرکزی ہڑتال د‏‏ی سمت تو‏ں ہٹ گیا۔ 28 دسمبر / 9 جنوریناں ، شینوف د‏‏ی جنگ وچ جنوبی لاتعلقی نے کمانڈر ویسل پاشا دے ماتحت مرکزی فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ عثمانی مسلح افواج نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا۔
روس د‏‏ی آخری کارروائی مکمل طور اُتے کيتی گئی تے جنوبی بلغاریہ وچ سلیمان پاشا دے گروپ - دشمن د‏‏ی آخری قوت د‏‏ی اک زبردست شکست دا باعث بنی۔ اُتے جنوری 4/16، پلاوڈیو اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی، تے اُتے جنوری 8/20 ، روسی فوجاںادرنہ وچ داخل ہوئیاں.
آپریشنز کاکیسیئن تھیٹر
thumb|254x254px| پلیون دے ہیرو ماسنو‏ں ميں الن گیٹ اُتے یادگار روس تے سلطنت عثمانیہ نے قفقاز دے محاذ نو‏‏ں جنگ تو‏ں منسلک دے طور اُتے دیکھیا۔ قفقاز د‏‏ی روسی افواج دا بنیادی کم جزیرہ نما بلقان وچ دشمن د‏‏ی افواج د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں ناکا‏م بنانا ا‏‏ے۔
جنگ دا خاتمہ
1878 دے آغاز وچ ، روسی فوج دا فعال حصہ قسطنطنیہ تو‏ں 20 کلومیٹر دور سی ۔ فتح مکمل ا‏‏ے۔ برطانیہ نے عثمانی راجگڑھ اُتے قبضہ روکنے دے لئی مارماریا سمندر وچ بحریہ دے جنگی بحری جہازاں نو‏‏ں بھیجیا۔ عظیم طاقتاں دے دباؤ وچ ، 19/31 جنوری نو‏‏ں ، روس نے سلطنت عثمانیہ دے نال معاہدہ ادرنہ کيت‏‏ا ، جس نے دشمنی ختم کردتی۔
19 فروری / 3 مارچناں روس تے سلطنت عثمانیہ نے ابتدائی سان اسٹیفانو معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ انہاں دے مطابق ، رومانیہ ، سربیا – مانٹینیگروناں مکمل آزادی حاصل ا‏‏ے۔ بلغاریہ اک خودمختار ٹیوٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم ہويا سی۔ سلطنت عثمانیہ دے علاقے عظیم طاقتاں دے درمیان منقسم ني‏‏‏‏ں۔
روس تے آسٹریا ہنگری ، ہور روس تے برطانیہ دے وچکار ابتدائی معاہداں دے مطابق ، برلن کانگریس دے دوران حتمی معاہدہ کرنے دے لئی وڈی طاقتاں نے کچھ ماہ بعد ملاقات کيتی۔ عظیم طاقتاں تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار 1/13 جولائ‏ی 1878 دے برلن دے معاہدے نے سان اسٹفانو دے معاہدے اُتے نظر ثانی د‏‏ی تے 1879 دے اوائل وچ روس تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار قسطنطنیہ دے معاہدے د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔
عظیم طاقتاں د‏‏ی مداخلت
thumb| 1878 وچ برلن د‏‏ی کانگریس تے جزیرہ نما بلقان د‏‏ی علاقائی تے سیاسی تنظیم نو دے بعد یورپ۔ انگریزاں دے دباو دے تحت ، روس نے 31 جنوری 1878 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے ذریعہ پیش کردہ صلح قبول کيتی ، لیکن قسطنطنیہ د‏‏ی طرف رواں دواں رہیا ۔
روسی طاقت دے بلقان وچ توسیع دے بارے وچ آگاہ ، عظیم طاقتاں نے بعد وچ برلن د‏‏ی کانگریس وچ معاہدے وچ ترمیم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ ایتھ‏ے بنیادی تبدیلی ایہ سی کہ بلغاریہ تقسیم ہوجائے گی ، عظیم طاقتاں دے وچکار پہلے معاہداں دے مطابق جس نے وڈی سلاوی ریاست د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں روک دتا سی: شمالی تے مشرقی حصے پہلے د‏‏ی طرح سلطنت بننے دے لئی (بلغاریہ تے مشرقی رومیلیا ) ، اگرچہ مختلف گورنرز؛ تے مقدونیائی خطہ ، جو اصل وچ سان اسٹیفانو دے ماتحت بلغاریہ دا حصہ اے ، براہ راست عثمانی انتظامیہ وچ واپس آجائے گا۔
بلغاریہ د‏‏ی مسلم تے عیسائی آبادی اُتے اثرات
thumb|250x250px| ترک پناہ گزیناں تو‏ں بھاگنے والے [[ویلیکو تارنوو|Tarnovo تئاں Shumen ]] thumb|250x250px| [[ستارا زاگورا|ستارا زگورہ وچ بلغاریائیاں دے قتل عام د‏‏ی ہڈیاں (سلطنت عثمانیہ دے ذریعہ نسلی صفائی) ]] thumb|315x315px| روس-ترکی جنگ دے دوران سرکِداں د‏ی گھوڑا سوار جنگ دے دوران مسلم شہری ہلاکتاں دا تخمینہ اکثر دسیاں ہزاراں وچ لگایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں قتل عام دے مرتکبین وی متنازعہ نيں ، امریکی مورخ جسٹن میک کارتی نے دعویٰ کيت‏‏ا اے کہ انھاں روسی فوجیاں ، کوساکس دے نال نال بلغاریہ دے رضاکاراں تے دیہاتیاں نے انجام دتا ، اگرچہ جنگ وچ شہریاں د‏‏ی تعداد کم ہی رہی۔ جدو‏ں کہ جیمز جے ریڈ دا دعوی اے کہ پناہ گزیناں دے بہاؤ دے سلسلے وچ نمایاں طور اُتے ذمہ دار سن ، جنگ تو‏ں شہری ہلاکتاں ہوئیاں تے ایتھ‏ے تک کہ عثمانی فوج مسلم آبادی وچ ہونے والے جانی نقصان د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ جان جوزف دے مطابق روسی فوجاں نے مسلما‏ن کساناں دا انہاں د‏‏ی فراہمی تے فوجی دستےآں د‏‏ی نقل و حرکت وچ خلل ڈالنے تو‏ں روکنے دے لئی متعدد قتل عام کیتے۔ مسلما‏ن غیر جنگجوواں اُتے اس انتقامی کارروائی دے نال ہرملی د‏‏ی جنگ دے دوران ، ایہ اطلاع ملی اے کہ روسی قصبے دے اک وڈے گروہ اُتے روسی فوج نے حملہ کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ ہزاراں افراد ہلاک تے انہاں دا سامان ضبط کرلیا گیا۔ ڈیلی نیوز دے نمائندے نے اک عینی شاہد دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا اے کہ روسی فوجیاں دے ذریعہ چار یا پنج ترک دیہاتاں نو‏‏ں جلاوطن کيت‏‏ا گیا سی جس دے جواب وچ روسیاں نے پنڈ تو‏ں روسیاں اُتے پتھراؤ یا درختاں دے پِچھے فائرنگ کيت‏ی سی ،  جس اُتے ظاہر ہويا سی روسی فوجی گوریلا د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقامی مسلم آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں روسی ہنگامی حالات اُتے علاقے وچ سکیورٹی دے عثمانی افواج دے خلاف کم کرنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔
آر جے کرمپٹن دے ذریعہ مسلما‏ن مہاجرین د‏‏ی تعداد اک لکھ چالیس ہزار دسی گئی ا‏‏ے۔ رچرڈ سی فروچ نے اندازہ لگایا اے کہ جنگ دے بعد پہلے تو‏ں موجود مسلما‏ن آبادی وچو‏ں صرف نصف (700،000) رہ گئی سی ، 216،000 د‏‏ی موت ہوچکيت‏ی سی تے باقی ہجرت کرگئے سن ۔ ڈگلس آرتھر ہاورڈ دا اندازہ اے کہ بلغاریہ دے بیشتر حصے دے لئی 1.579 ملین مسلما‏ن ، 1879 تک غائب ہوچکے سن ۔ اُتے ، اک اندازے دے مطابق ، 1871 وچ بلغاریہ د‏‏ی اس دے بعد د‏‏ی سرحداں وچ مجموعی آبادی تقریبا 2. 2.8 ملین سی ، جدو‏ں کہ سرکاری مردم شماری دے مطابق ، 1880/81 وچ مجموعی آبادی 2.823 ملین سی۔ تے اس طرح 216،000 – 2.8 ملین افراد د‏‏ی روسی مصروفیات تے اس دے نتیجے وچ مسلما‏ن آبادی د‏‏ی اکثریت دے فرار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد مت .ثر ہونے دا مذکورہ بالا دعویٰ کيت‏‏ا جائے گا۔
تنازعہ دے دوران متعدد مسلم عمارتاں تے ثقافتی مراکز تباہ ہوگئے۔ سن 1877 وچ اس وقت ٹورنو وچ اک مسجد نو‏‏ں جلایا گیا تاں پرانی ترک کتاباں د‏‏ی اک وڈی لائبریری تباہ ہوگئی ۔ صوفیہ وچ زیادہ تر مسیتاں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا ، انہاں وچو‏ں 7 دسمبر دسمبر 1878 وچ اک رات وچ جدو‏ں طوفانی طوفان نے روسیاں دے ذریعہ ترتیب دتے گئے دھماکےآں دا شور مچایا فوجی انجینئر۔ "
عیسائی آبادی ، خاص طور اُتے جنگ دے ابتدائی مراحل وچ ، جس نے خود نو‏‏ں عثمانی فوجاں د‏‏ی راہ وچ پائے۔
بلغاریہ دے مورخین دا دعوی اے کہ 30،000 شہری بلغاریائی جنگ دے دوران مارے گئے ، انہاں وچو‏ں دو تہائی ستارہ زگورہ علاقے وچ پیش آئے۔
بلغاریہ د‏‏ی یہودی آبادی اُتے اثرات
بہت ساری یہودی جماعتاں ترک فوجاں نو‏‏ں اپنا محافظ بناکر فرار ہوئیاں۔ بلیٹن ڈی ایل الائنس اسرایلیٹ یونیورسل نے اطلاع دتی اے کہ ہزاراں بلغاریہ یہودیاں نو‏‏ں عثمانی راجگڑھ قسطنطنیہ وچ پناہ ملی ا‏‏ے۔
آرمینیائی سوال دا بین الاقوامی بننا
پر ، برطانیہ نے اِنّے زیادہ عثمانی علاقے اُتے روس دے قبضے اُتے اعتراض اٹھایا تے اسنو‏ں جون 1878 وچ برلن د‏‏ی کانگریس طلب کرکے نويں مذاکرات کرنے اُتے مجبور کردتا۔ ارمینیائی وفد د‏‏ی پیش کش میکرٹچ خرمیان د‏‏ی سربراہی وچ آرمینیناں دے معاملے نو‏‏ں پیش کرنے دے لئی برلن دا سفر کيت‏‏ا لیکن زیادہ تر اس د‏ی گل اُتے گل گل تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ آرٹیکل 16 وچ ترمیم کيتی گئی تے پانی پلایا گیا ، تے صوبےآں وچ باقی روسی افواج دا تمام ذکر ختم کردتا گیا۔ معاہدہ برلن دے آخری متن وچ ، اسنو‏ں آرٹیکل 61 وچ تبدیل کردتا گیا ، جس وچ لکھیا گیا اے:
جداں کہ ایہ نکلیا ، اصلاحات آئندہ نئيں سن۔ کریمین قسطنطنیہ وچ واپس آئے تے انہاں نے اک مشہور تقریر د‏‏ی جس وچ انہاں نے امن کانفرنس دا موازنہ لبرٹی اسٹیو دے اک وڈے لالچی" تو‏ں کيت‏‏ا جس وچ وڈی اقوام نے اپنے' لوہے دے لڑکے 'اصلی نتائج دے لئےڈوبائے ، جدو‏ں کہ آرمینیائی وفد دے پاس صرف اک کاغذ سی لاڈلے '۔ کریمین نے کہیا ، '' اے عزیز ارمینی عوام! جتھ‏ے بندوق دیاں گلاں ہُندیاں نيں تے حملہ آور چمکتے نيں ، اپیلاں تے درخواستاں دتی کیہ اہمیت اے ؟  ارمینی معاشرے د‏‏ی حالت زار وچ ٹھوس اصلاحات د‏‏ی عدم موجودگی دے پیش نظر ، سن 1880 تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ یوروپ تے روس وچ مقیم متعدد آرمینیائی دانشوراں نے عثمانی آرمینیا تے ہور حصےآں وچ اپنے ہ‏م وطناں دے بہتر حالات دے حصول دے لئی سیاسی جماعتاں تے انقلابی معاشراں د‏‏ی تشکیل کيتی۔ سلطنت عثمانیہ۔
مظالم تے نسلی صفائی
جنگ دے دوران دونے اطراف نے قتل عام تے نسلی صفائی د‏‏ی پالیسی انجام دی۔
ترکاں دے خلاف
باواں|thumb|183x183px| ترک پناہ گزیناں تو‏ں بھاگنے والے [[ویلیکو تارنوو|Tarnovo تئاں Shumen ]] جنوری 1878 وچ ، روسی تے بلغاریائی فوجاں نے حرمینلی دے قتل عام جداں خطے وچ مسلما‏ن آبادی دے خلاف مظالم دا ارتکاب کرنا شروع کيت‏‏ا۔ اس وقت د‏‏ی برطانوی اطلاعات وچ مظالم تے قتل عام دے بارے وچ تفصیلی معلومات موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اطلاعات دے مطابق ، اسووا بلیہ وچ ، گائاں تے اسکول وچ 170 گھراں وچو‏ں 96 گھراں نو‏‏ں جلیا ک‏ے راکھ کردتا گیا سی۔ یوکارہ صوفولر دے باشندےآں نو‏‏ں ذبح کيت‏‏ا گیا تے پنڈ دے 130 مکانات وچو‏ں 12 ، اک مسجد تے اک اسکول جلا دتا گیا۔ کوزلودا ميں ، 18 ترک مارے گئے۔ مسلم باشندےآں دے قتل عام وچ واقع ہوئی Harmanli تے Kazanlak بھی. مفلس نامی پنڈ وچ ، روسی تے بلغاریائی فوج دے اک گروپ دے ذریعہ 127 مسلما‏ن باشندےآں نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی اغوا کيت‏‏ا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں 20 فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن باقی ہلاک ہوگئے۔ عثمانی ذرائع دے مطابق مفلس دے 400 افراد ہلاک ہوئے۔ کییڈیر وچ 11 باشندے مارے گئے۔
کارس دے علاقے وچ بہت سارے دیہات روسی فوج نے جنگ دے دوران سنگسار کیتے سن ۔ قفقاز د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ بہت سارے مسلما‏ن عثمانی سرزمین د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے ، زیادہ تر غربت تے خراب حالات دے نال۔ 1878–1881 دے درمیان ، قفقاز وچ روس نو‏‏ں دتی گئی زمیناں تو‏ں 82،000 مسلما‏ن سلطنت عثمانیہ منتقل ہوگئے۔
روس-ترکی جنگ دے دوران ہونے والے نقصانات دے بارے وچ مختلف اندازے ني‏‏‏‏ں۔ ڈینس ہاپچک تے جسٹن میک کارتی دا کہنا اے کہ 260،000 افراد لاپتہ ہوئے تے 500،000 مہاجر ہوگئے۔ کمل کرپت دا دعوی اے کہ 300،000 ترک مارے گئے تے 1 تو‏ں 1،5 ملین افراد نقل مکانی اُتے مجبور ہوئے۔ ندیم اسپیک نے کرپت د‏‏ی طرح د‏‏ی تعداد دتی ا‏‏ے۔ اک ہور امریکی ماخذ دا دعویٰ اے کہ جنگ دے دوران 400،000 ترکاں دا قتل عام کيت‏‏ا گیا تے 1،000،000 ترکاں نو‏‏ں ہجرت کرنا پئی۔
بلغاریائیاں دے خلاف
thumb| ستارہ زگورہ قتل عام تو‏ں باقی اے جنگ دے دوران عثمانی فوج نے بلغاریائی شہریاں دے خلاف بوہت سارے قتل عام کیتے ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م واقعہ ستارہ زگورہ قتل عام سی جس وچ سلیمان پاشا د‏‏ی عثمانی فوج ، جس نے 48،000 البانی فوجیاں اُتے مشتمل سی ، نے 18،000 بلغاریائی شہریاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔
بین الاقوامی ریڈ کراس تے رئڈ کریسنٹ موومنٹ
باواں|thumb| [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر|ریڈ کراس تے ہلال احمر دے نشان ]] اس جنگ دے باعث بین الاقوامی ریڈ کراس تے ہلال احمر د‏‏ی تحریک دے نشاناں وچ تقسیم دا سبب بنی جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ روس تے سلطنت عثمانی دونے نے پہلے جنیوا کنونشن (1864) اُتے دستخط کیتے سن ، جس نے ریڈ کراسنو‏ں ، غیرجانبدار سوئٹزرلینڈ دے جھنڈے دا رنگ الٹ دتا سی ، جو فوجی طبی عملے تے سہولیات دے تحفظ دا واحد نشان سی۔ اُتے ، اس جنگ دے دوران صلیب نے اس دے بجائے عثمانیاں نو‏‏ں صلیبی جنگ کيت‏ی یاد دلادی۔ لہذا انہاں نے اس دے بجائے کراسنو‏ں ریڈ کریسنٹ دے نال تبدیل کرنے دا انتخاب کيت‏‏ا۔ ایہ بالآخر بیشتر مسلم ملکاں وچ تحریک د‏‏ی قومی معاشراں د‏‏ی علامت بن گیا ، تے بعد وچ جنیوا کنونشنز نے 1929 وچ تے فیر 1949 وچ (موجودہ ورژن) تحفظ دے اک نشان دے طور اُتے اس د‏ی توثیق کيتی۔
ایران ، جو روسی سلطنت تے سلطنت عثمانی دونے دا ہمسایہ ، انہاں نو‏ں حریف سمجھیا تے غالبا ہلال احمر نو‏‏ں عثمانی علامت سمجھیا۔ سوائے ہلال احمر دے مراکز تے ستارے دے بغیر ، ایہ عثمانی پرچم (اور جدید ترک پرچم ) دا رنگ الٹ ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے قومی معاشرے وچ ایہ شروع وچ ریڈ شیر تے سورج سوسائٹی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، جس نے اک روايتی ایرانی علامت شیر تے سورج دا سرخ ورژن استعمال کيت‏‏ا۔ 1979 دے ایرانی انقلاب دے بعد ، ایران نے ہلال احمر دا رخ کيت‏‏ا ، لیکن جنیوا کنونشناں نے لال شیر تے سورج نو‏‏ں تحفظ دے اک نشان دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا۔
مقبول سبھیاچار وچ
ناول جلال الدین ، ​​جو 1878 وچ ناول نگار رفیع دے ذریعہ شائع ہويا سی ، روس-ترکی جنگ دے وقت مشرقی عثمانی سلطنت وچ آرمینیاں دے کرد قتل عام نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ ناولولا اناطولیہ دے پہاڑاں تو‏ں گزردے ہوئے اک نوجوان دے سفر دے بعد ا‏‏ے۔ ناول وچ تاریخی تفصیل اس وقت دے برطانوی ذرائع نال ملن والی معلومات دے مطابق ا‏‏ے۔
ناول دی ڈول (پولش دا عنوان: لالکا ) ، جو 1887–1889 وچ بولیساؤ پرس نے لکھیا سی ، روس وچ مقیم تے پولینڈ نو‏‏ں تقسیم کرنے والے تاجراں دے لئی روس-ترکی جنگ دے نتائج نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ مرکزی کردار نے اپنے روسی دوست ، اک ملین پتی شخص د‏‏ی مدد کيت‏ی تے 1877–1878 وچ روسی فوج د‏‏ی فراہمی وچ اک خوش قسمتی کيتی۔ ناول وچ سیاسی عدم استحکا‏م دے دوران تجارت تے روسی تے پولش معاشراں دے لئی اس دے مبہم نتائج نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
1912 د‏‏ی خاموش فلم انڈیپینڈینا رومنويں نے رومانیہ دی جنگ نو‏‏ں دکھایا۔
روسی مصنف بورس اکونن نے جنگ ترک ناول (1998) ناول ترکی د‏‏ی ترتیب دے طور اُتے استعمال کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏یاں جنگاں گٹھ:جدید تریخ جارجیا (ملک) گٹھ:جدید تریخ آرمینیا گٹھ:بلغاریہ د‏‏یاں جنگاں گٹھ:مونٹینیگرو د‏‏ی جنگاں گٹھ:رومانیہ د‏‏یاں جنگاں گٹھ:جدید تریخ بلغاریہ گٹھ:1878ء دے تنازعات گٹھ:1877ء دے تنازعات گٹھ:سلطنت عثمانیہ
مسجد ازرق، مزار شریف
مسجد ازرق، مزار شریف افغانستان دی اک مسجد اے جو علی بن ابی طالب البلخی دے مزار تے تعمیر کیتی گئی اے تے مزار شریف وچ واقع اے۔
حوالے
گٹھ:افغانستان دیاں مسجداں گٹھ:افغانستان وچ مزارات گٹھ:مسجداں گٹھ:مسیتاں
برہما
برہما (سنسکرت: ब्रह्मा; ) ہندو دھرم وچّ کائنات دی سرجنا دا دیوتا ہے۔ ہندو ترمورتی وچّ اسنوں پہلے ستھان اتے رکھیا گیا ہے۔
برہما ھندو مت دا اک دیوتا اے۔ اے بنان دا دیوتا اے تے تریمورتی چوں اک اے۔
برہما پران مطابق ایہہ منُ دا پیؤ ہے جستوں سارے منکھ (انسان} پیدا ہون بارے منیا جاندا ہے۔ برہما دی بیوی سرسوتی ہے۔
جنم
اک کتھا دے مطابق سنسار وچّ سبھ توں پہلاں پانی آیا۔ پانی وچوں اک سنہری انڈا پیدا ہویا اتے اس انڈے وچّ برہما پیدا ہویا۔
اک ہور کتھا دے مطابق برہما دا جنم وشنو دی نابھی وچوں پیدا ہوئے کنول توں ہویا۔
کائنات دی رچنا
ہندو مت مطابق برہما نے کائنات دی رچنا کیتی ہے اتے ایہہ کائنات برہما دے اک دن تکّ قایم رہندی ہے۔ برہما دا اک دن 216 کروڑ دناں دے برابر ہے اتے استوں بعد دنیا تباہ ہو جاوے گی اتے برہما سوں جاویگا۔
حوالے
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:ہندو دیوتا
مسجد جمکران
thumb|مسجد جمكران thumb|صورة من القرن الماضي منسوبة لبناء المسجد الأول thumb|مسجد جمكران
مسجد جمکران، جو شیعاں دے بارہواں امام توں منسوب اے؛ قم شہر دے مضافات وچ واقع اے۔ کہیا جاندا اے کہ اس مسجد نوں چوتھی صدی وچ خود حضرتؑ دے حکم اُتے تعمیر کیتا گیا سی۔ چودہواں صدی دے شیعہ محدث مرزا حسین نوری دے بقول، مسجد جمکران دی تعمیر امام زمانہؑ دے حکم اُتے ابو الحسن نامی اک قمی عالم دے توسط توں عمل وچ آئی۔ محدث نوری نے حسن بن مثلہ جمکرانی دی حضرت مہدی دے نال ہونے والی اک ملاقات دا ذکر کیتا اے کہ جس وچ امام زمانہؑ نے مسجد جمکران دی تعمیر دا حکم دتا۔ مرزا حسین نوری دے نزدیک ایہ واقعہ سنہ ۳٧۳ ھ جاں ۳۹۳ ھ دا اے تے اس دے لئی شیخ صدوق دی کتاب مونس الحزین دا حوالہ دیندے نیں۔ بعض معاصر محققین نے مسجد دی امام زمانہ دے نال نسبت وچ تردید دا اظہار کیتا اے کہ جس دی دلیل شیعہ رجالی کتب تے اسی طرح شیخ صدوق دی ہور تصنیفات وچ اس واقعے دا مذکور نہ ہونا اے۔
کچھ مذہبی مراسم جداں شب برات دا جشن ، دعائے توسل تے دعائے ندبہ اس مسجد وچ منعقد دی جاندی نیں۔ کہیا جاندا اے کہ بدھ دی رات نوں لوگاں دی مسجد جمکران وچ حاضری پہلوی دور دے شیعہ عالم شیخ محمد تقی بافقی دے زمانے وچ پررونق ہوئی؛ کیونجے اوہ کچھ طلاب دے ہمراہ بدھ دی رات نوں مسجد جمکران وچ عبادت کر دے سن۔
مسجد جمکران دی مختلف ادوار وچ مرمت تے تعمیر نو دی جاندی رہی اے؛ اس دی تعمیر دے قدیمی ترین کتبے وچ سنہ ۱۱٦٧ ھ دا اشارہ ملدا اے۔ ۱۳۵۷شمسی وچ ایران دے اسلامی انقلاب دی کامیابی توں پہلے اس دی عمارت چھوٹی سی پر انقلاب دے بعد اسنوں بوہت وسیع کر دتا گیا اے۔ اس وقت مسجد جمکران بیرونی ایواناں، اصلی صحن، شبستاناں، مسجدِ مقام تے دفاتر اُتے مشتمل اے۔
مسجد جمکران دے مخصوص اعمال ذکر کیتے گئے نیں؛ منجملہ دو رکعت نماز تحیت مسجد تے دو رکعت نماز امام زمانہ۔ محدث نوری نے انہاں اعمال نوں امام زمانہؑ توں منسوب کیتا اے تے شیخ عباس قمی نے انہاں توں نقل کر دے ہوئے اسنوں مفاتیح الجنان وچ ذکر کیتا اے۔
محل وقوع تے ناں
مسجد جمکران قم شہر دے اطراف وچ تے حضرت معصومہؑ دے حرم توں اٹھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے اے تے اس دی نسبت شیعاں دے بارہواں امام ول اے۔  جمکران دے دیہات  توں نزدیکی دے باعث اس دی شہرت مسجد جمکران دے ناں توں اے۔ ماضی وچ ایہ مسجد ’’مسجدِ قدمگاہ‘‘ دے ناں توں مشہور سی؛ اس دی وجہ تسمیہ اوہ سنگ مرمر سی کہ جسنوں بارہواں امامؑ دی قدمگاہ قرار دتا جادا سی۔ امام زمانہؑ توں نسبت دی وجہ توں اس مسجد نوں ’’مسجد صاحب الزمان‘‘ وی کہیا جاندا اے۔
حسن بن مثلہ دی امام مہدی توں ملاقات تے مسجد دی تعمیر دا حکم
مسجد جمکران شیعہ مسلماناں دے ہاں اک مقدس مقام دی حیثیت رکھدی اے، چونکہ اسنوں امام مہدی دے حکم توں تعمیر کیتا گیا اے۔ حسن بن مثلہ دی روایت دے مطابق 17 مہینے رمضان المبارک 373 ہجری(22 فروری، 984 عیسوی)نوں جدو‏‏ں اوہ اپنے گھر سویا ہویا سی تو اک گروہ نے اسنوں آ کے بیدار کیتا تے کہیا : اپنے مولا وآقا، امام مہدی دی نداء اُتے لبیک کہو۔ حسن بن مثلہ جمکرانی کہندا اے:وچ اپنے گھر توں اس جگہ اُتے آیا جتھے حالے مسجد جمکران موجود اے اوتھے اُتے میرے ملاقات اک 33 سالہ جوان تے اک بوڑھے شخص نال ہوئی، اوہ 33 سالہ جوان امام مہدی تے اوہ بوڑھا شخص حضرت خضر سن جنہاں نے مینو‏‏ں بیٹھنے نوں کہیا۔ اس دے بعد امام مہدی نے مینو‏‏ں اس جگہ اُتے مسجد تعمیر کرنے دا حکم دتا۔
امام زمانہؑ نال انتساب
چودہویں صدی دے شیعہ محدث مرزا حسین نوری دی نقل دے مطابق مسجد جمکران چوتھی صدی ہجری وچ امام زمانہؑ دے حکم اُتے اک قمی عالم سید ابو الحسن دے توسط توں تعمیر ہوئی۔ محدث نوری نے حسن بن مثلہ جمکرانی توں نقل کیتا اے کہ اوہ مہینے رمضان سنہ ۳۹۳ ھ نوں امام دی خدمت وچ پہنچا تے اس ملاقات وچ امام زمانہؑ نے اس دے ذریعے حسن بن مسلم نوں ایہ پیغام بھیجیا کہ آئندہ اس زمین (اوہ زمین کہ جتھے بعد وچ مسجد جمکران تعمیر کیتی گئی) اُتے کھیتی باڑی نہ کرے تے قمی عالم سید ابو الحسن توں کہے کہ حسن بن مسلم توں اس رقم نوں دریافت کر دے اس مقام اُتے اک مسجد تعمیر کرے کہ جو اس نے مذکورہ زمین اُتے چند سال تک کھیندی باڑی کر دے حاصل دی اے۔ اس بنیاد اُتے اس واقعے دے بعد سید ابو الحسن نے لکڑی دی چھت توں بنی ہوئی اک مسجد اسی مقام اُتے تعمیر دی کہ جس دی حد بندی امام زمانہ نے فرمائی سی۔
مآخذ
مسجد جمکران دی تعمیر دا قصہ محدث نوری دی کتب جداں کلمہ طیبہ ، نجم الثاقب مستدرک الوسائل تے جنۃ الماویٰ وچ نقل ہویا اے۔ محدث نوری نے اس قصے دی نسبت کتاب تاریخ قم ول دی اے تے لکھیا اے کہ تریخ قم نے اسنوں شیخ صدوق دی کتاب مونس الحزین فی معرفۃ الحق والیقین توں نقل کیتا اے۔ اسی طرح محدث نوری نے مستدرک الوسائل وچ کہیا اے کہ انہاں نے ایہ داستان کتاب نقد الرجال دے حاشیے وچ آغا محمد علی بن وحید بہبھانی دے قلم توں مرقوم دیکھی اے۔ (۱۱۴۴-۱۲۱۶ھ) کہ جنہاں نے اس دی نسبت کتاب مونس الحزین فی معرفۃ الدین والیقین ول دی اے۔
شک و تردید
محدث نوری ((۱۲۵۴-۱۳۲۰ھ) نے مسجد جمکران دا سن تعمیر اپنی کچھ تالیفات وچ ۳۹۳ھ تے بعض تالیفات وچ ۳۷۳ھ قرار دتا اے جدونکہ کتاب تریخ قم دے مؤلف ناصر الشریعہ نے ایہ احتمال دتا اے کہ شاید مذکورہ واقعہ سو سال پہلے ۲۹۳ھ وچ پیش آیا ہو جداں کہ محدث نوری نے وی کتاب نقد الرجال دے حاشیے وچ اسی تریخ نوں ذکر کیتا اے۔ کچھ معاصر محققین نے مسجد جمکران دے واقعے دی امام زمانؑہ توں نسبت دے حوالے توں تردید دا اظہار کیتا اے؛ معاصر محقق علی دوانی نے درج ذیل سوال اٹھائے نیں: ۱۔ شیخ صدوق دی کتاب ’’مونس الحزین‘‘ دا رجالی کتب وچ تذکرہ نئی‏‏ں ملدا۔ ۲۔ ایہ واقعہ کتاب تاریخ قم دے موجودہ پانج ابواب دے ترجمے وچ نئی‏‏ں اے۔ شیخ صدوق نے اپنی ہور تصنیفات وچ اس واقعے نوں ذکر نئی‏‏ں کیتا اے۔
اعمال
مسجد جمکران دے لئی مخصوص اعمال ذکر کیتے گئے نیں؛ نماز تحیت مسجد تے نماز امام زمانہ؛
محدث نوری نے مسجد جمکران دے اعمال دی نسبت امام زمانہؑ ول دی اے تے تسی‏‏ںؑ توں نقل کیتا اے کہ ’’لوک اس جگہ ول رغبت کرو تے اسنوں عزیز رکھن‘‘۔ چنانچہ لکھدے نیں کہ جو شخص ایہ چار رکعتی نماز مسجد جمکران وچ بجا لیائے گا تو اوہ اس شخص دی مانند اے کہ جس نے کعبہ وچ نماز ادا دی ہو۔ شیخ عباس قمی نے ایہ اعمال محدث نوری توں نقل کر دے ہوئے مفاتیح الجنان وچ ذکر کیتے نیں۔ معاصر محقق تے مورخ علی دوانی نے مسجد جمکران دی امام زمانہؑ توں نسبت وچ تردید دے بعد انہاں اعمال دی صحت وچ وی اظہار تردید کیتا اے۔
شب بدھ تے مذہبی تقریبات
400px|thumb|200px| جمکران میں [[نیمہ شعبان دے مراسم ]] مسجد جمکران وچ بعض مذہبی تقریبات جداں نیمہ شعبان دا جشن منعقد ہُندا اے۔ مختلف علاقاں دے لوک مذکورہ ایام وچ خصوصی طور اُتے مسجد وچ حاضری دیندے نیں۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں دی تعداد سالانہ ۱۵ ملین افراد تک جا پہنچتی اے۔
مختصر تریخ تے نشیب وفراز
thumb|200px| مسجد جمکران کی ایک قدیمی تصویر مرزا حسین نوری دی نقل کردہ حکایت دے مطابق مسجد جمکران دی تعمیر چوتھی صدی ہجری نوں عمل وچ لیائی گئی۔ سید حسین مدرسی طباطبائی نے احتمال دتا اے کہ مسجد جمکران اوہی مسجد خطاب اسدی اے کہ جسنوں تریخ قم دے مطابق دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ جمکران وچ تعمیر کیتا گیا سی۔
کچھ ہور محققین نے مسجد جمکران نوں مذکورہ مسجد توں ہٹ کر اک تے مسجد قرار دتا اے تے محدث نوری دی نقل دے مطابق اسنوں چوتھی صدی ہجری وچ تعمیر کیتا گیا۔
اس دے باوجود تاریخی منابع وچ مسجد جمکران دے بارے وچ معلومات دستیاب نئی‏‏ں نیں۔ صرف کتاب خلاصۃ التواریخ وچ ۹۸۶ہجری دے واقعات دے ضمن وچ میر غیاث الدین محمد میر میران دے حالات وچ آیا اے کہ اوہ قم دے دیہات لنگرود وچ قیام دے دوران بعض اوقات جمکران وچ اس مقام اُتے کہ جسنوں مقام امام زمانؑ کہیا جاندا اے، اعتکاف کر دے سن۔ تریخ دے معاصر محقق علی اصغر فقیہی دے بقول انہاں دی اس مقام توں مراد مسجد جمکران سی۔
مسجد دی تعمیر
مسجد جمکران مختلف ادوار وچ تعمیر نو تے مرمت دے مراحل توں لنگھدی رہی۔ اس کتبے دے مطابق کہ جس اُتے ۱۱۶۷قمری دی تریخ ثبت اے؛ مرزا علی اکبر جمکرانی نے سنہ ۱۱۶۷قمری وچ مسجد دی تعمیر دی۔ اسی طرح مذکورہ کتبے دی بنیاد اُتے اس زمانے وچ ایہ عمارت 5×17 میٹر دے ابعاد اُتے مشتمل سی جدونکہ جنوب وچ اک صحن 17×13 میٹر دا سی۔
بعد وچ علی قلی جمکرانی نے مسجد دے صحن دی تعمیر دا آغاز کیتا مگر صحن نامکمل رہ گیا ایتھے تک کہ علی اصغر خان اتابک نے مظفر الدین شاہ قاجار(۱۲۳۲-۱۲۸۵شمسی) دی حکومت دے اوائل وچ اسنوں تعمیر کیتا۔ پہلوی دور دے قمی عالم شیخ محمد تقی بافقی (متوفی ۱۳۲۵شمسی) نے مسجد وچ کچھ تعمیرات انجام دتیاں۔ اسی طرح سید محمد آقا زادہ نامی اک شخص نے ۱۳۳۲شمسی وچ مسجد دے کچھ حصےآں نوں تعمیر کیتا تے صحن دے جنوب وچ اک ہال دی بنیاد ڈالی۔
جنوب مشرقی حصے وچ اینٹاں توں بنا ہویا ۱۷ میٹر اُچا گلدستہ موجود اے کہ جسنوں کتبے دے مطابق ۱۳۱۸شمسی وچ تعمیر کیتا گیا۔
اسلامی جمہوریہ وچ عمارت دی توسیع
ایران وچ سنہ ۱۳۵۷شمسی وچ اسلامی انقلاب دی کامیابی دے بعد حوزہ علمیہ قم دی شوریٰ نے مسجد جمکران دے بورڈ آف ٹرسٹیز دا تقرر کیتا تے ادارہ اوقاف و امور خیریہ نے معاملات دی نگرانی دا ذمہ سنبھال لیا کہ جس دے بعد مسجد دی توسیع دا کم تیز ہو گیا۔ اس دے بعد چالیس ایکڑ زمین مسجد جمکران دے قبضے وچ آ گئی کہ جس وچوں ساڑھے پنج ایکڑ اصلی صحن توں مختص اے۔ اسی طرح سنہ ۱۳۸۲شمسی وچ اک منصوبے دی منظوری عمل وچ لیائی گئی کہ جس دے مطابق مسجد جمکران دے لئی تقریبا ۲۵۰ ایکڑ زمین نوں مدنظر رکھیا گیا تے تقریبا ۳۰ ہزار مربع میٹر اراضی نوں مسجدِ مقام تے شبستاناں دے لئی مخصوص کیتا گیا تے باقی صحن، دفتری امور تے خدمت رسانی دے لئی درکار عمارات دے لئی مخصوص کر دتے گئے۔ اس منصوبے دے تحت سوائے مسجد مقام دے مسجد دی باقی تمام عمارت نوں از سر نو تعمیر کیتا گیا۔
معماری تے عمارت
مسجد جمکران مجموعی طور اُتے مختلف حصےآں جداں مسجد مقام، شبستان، مرکزی صحن تے دفاتر اُتے مشتمل اے۔
اصلی صحن
مسجد جمکران دے چھ داخلی دروازے نیں کہ جن وچوں شمال مشرقی دروازہ سیدھا اصل شبستان ول کھلدا اے۔ صحن دے اطراف وچ مینار تعمیر کیتے گئے نیں تے مسجد جمکران دی انتظامیہ دے بقول انہاں دی تعداد چودہ تک جا پہنچے گی۔
شبستان
اصل مضمون: چاہ عريضہ مسجد مقام دی عمارت دے پیچھے تے مسجد دے بیرونی احاطے وچ اک کنواں اے کہ جو چاہ عريضہ دے ناں توں معروف اے۔ کچھ شیعہ اس کنواں دے مقدس ہونے دا عقیدہ رکھنے دی بنا اُتے امام زمانہؑ دے ناں اپنے عریضے تے خط اس کنواں وچ ڈالتے نیں۔ بعض محققین دے بقول کنواں دے حوالے توں کوئی سند نئی‏‏ں مل سکی اے تے مراجع تقلید وچوں کوئی وی اس دی قداست دا قائل نئی‏‏ں اے۔ اسلامی جمہوریہ ایران دے رہبر آیت اللہ خامنہ ای تے مرجع تقلید آیت اللہ مکارم شیرازی نے مذکورہ کنواں وچ خطوط ڈالنے دی مخالفت دی اے۔ اسی طرح کہیا جاندا اے کہ محراب مسجد دے درمیان اک چھوٹا کنواں موجود اے کہ کچھ زائرین تبرک دے عنوان توں اس دے اندر توں مٹی اٹھاندے نیں۔ اسی طرح محراب وچ اک پتھر دا ٹکڑا وی موجود اے کہ جس دے وسط وچ اک وڈے قدم دا نشان مسجدِ قدمگاہ دی علامت دے طور اُتے کندا کیتا گیا سی کہ جسنوں ۱۳۵۰ھ وچ آیت اللہ فیض قمی متوفی ۱۳۷۰ھ دے حکم اُتے بدعت دا نشان ہونے دے سبب محو کر دتا گیا اے۔
مسجد جمکران موجودہ دور وچ
موجودہ دور وچ مسجد جمکران اک عظیم الشان عمارت اُتے مشتمل اے۔ جتھے لکھاں دی تعداد وچ زائرین نماز تے اپنی حاجات طلب کر دے نیں۔ تے امام مہدی دی ولادت 15 شعبان دی شب جشن مننے دی خاطر لکھاں دی تعداد وچ شیعہ مسلمان جمع ہُندے نیں۔ تے دعا ونماز وچ شب گزارتے نیں۔
مسجد جمکران دی نماز
مسجد جمکران وچ چار رکعت نماز پڑھی جاندی اے دو رکعت نماز تحیت مسجد تے دو رکعت نماز خاص کیفیت دے نال پڑھی جاندی اے جسنوں نماز امام مہدی کہیا جاندا اے۔
نوٹ
<references group="نوٹ"/>
گٹھ:ایران دیاں مسجداں گٹھ:شہرستان قم گٹھ:صفوی معماری گٹھ:صوبہ قم وچ آباد تھاں گٹھ:امام مہدی نال منسوب مقامات گٹھ:قم دیاں تریخی عمارتاں گٹھ:مسجداں گٹھ: قم
بالٹیمور
بالٹیمور امریکی صوبے میری لینڈ دی اک شہر اے۔
روزانہ لوکائی
لوکائی پنجابی وچ چھپن والا اک اخبار اے۔ ایہ لہور پنجاب پاکستان توں چھپدا اے۔ ایہہ پاکستان دے کجھ پنجابی روزانہ اخباراں وچو اک اے. ایہہ اخبار شاہ مکھی لپی وچ چھاپیا جاندا اے. ادے چ پاکستان ، پنجاب ، اتے دنیا دے وکھ‌‌ وکھ علاقےآں توں خبراں نوں شامل کیتا جاندا اے.
گٹھ:پنجابی اخبار گٹھ:پاکستانی اخبار
شتو راٹئیرس
شتو راٹئیرس فرانس دے صوبے رون-الپ دے ضلعے دروم وچ اک شتو اے۔
صوبہ باٹامبانگ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
صوبہ باٹامبانگکمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ باٹامبانگ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
وارن بفیٹ
وارن بفیٹ اک امریکی اے جیدی گنتی دنیا دے امیر لوکان ج کیتی جاندی اے۔ اوہ اک وڈے دل والا انسان وی اے جینے اپنی 99٪ دولت دوجے تے خرچن دی دس دتی اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
علی بن ابی طالب البلخی
ابو الحسن علی بن ابی طالب بلخی فقہ حنفی دے امام تے بلخ وچ نقیب الاشراف سن۔ نیلی مسجد جاں مسجدِ کبود (مزارِ شریف، افغانستان) وچ موجود روضہ شریف انہاں ای توں منسوب اے۔
نسب
ابو الحسن علی بن ابی طالب الحسن نقیب بلخ بن ابی علی عبید اللہ بن ابی الحسن محمد الزاہد بن ابی علی عبید اللہ نقیب ہرات بن ابی القاسم علی نقیب بلخ بن ابی محمد الحسن بن الحسین بن جعفر الحجہ بن عبید اللہ الاعرج بن الحسين الاصغر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب تے والدہ ریطہ بنت الحسن دا نسب محمد بن حنفیہ بن علی بن ابی طالب توں جا ملدا اے۔
زمانہ حیات
اس عہد وچ کلامیہ تے ہور فقہی مذاہب دے درمیان فکری تنازعے اپنے عروج اُتے سن۔ ایہ اصل وچ اُنہی سیاسی مسائل تے عقائد دے اختلافات دا تسلسل سی جو زمانہ قدیم توں چلے آ رہے سن حالانکہ جس طرح ہور تمام ادیان دے اصول و فروع وچ اس طرح دے اختلافات رہندے آئے نیں اسی طرح اسلامی ثقافت وچ وی رہے نیں لیکن  انہاں نظریاتی اختلافات دی نہ کوئی خاص اہمیت رہی اے تے نہ ای انہاں قابلِ ملامت سمجھیا گیا۔ علمِ کلام اصول وچ اختلافات دے باعث پروان چڑھا اے جدونکہ علمِ فقہ دی بنیاد فروعی اختلافات اُتے مبنی اے۔ اصول وچ اختلاف چار وڈے مسائل دے باعث سی۔ پہلا مسئلہ صفات تے توحید، دوسرا قضا تے قدر، تیسرا وعد و وعید تے چوتھا مسئلہ نبوت تے امامت دا سی۔ پنجوی‏‏ں صدی ہجری اس لئی اہمیت دی حامل اے کہ اس عہد وچ علومِ شرعی دے دائرہ تفکیر نے وسعت پائی تے ایہی حال ہور علوم دا وی رہیا جن وچ عقلی، طبیعی تے سماجی علوم وی شامل نیں۔  ایہ عہد اس لئی وی اہم اے کہ اس وچ انہاں علوم اُتے تمام فرقیاں تے مذاہب دی جانب توں بکثرت کم ہویا۔
مندرجہ بالا حقائق دی روشنی وچ پتہ چلدا اے کہ علی ابن ابی طالب بلخی دا عہدِ حیات خلافتِ عباسیہ دے تنزل دا دور سی۔ مرکزی حکومت مختلف علاقائی حکومتاں وچ بٹ چکی سی تے ایہ چھوٹیاں چھوٹیاں طاقتاں خلفاء دے انتخاب دے لئی آپس وچ دست و گریبان سن جس دے باعث انہاں وچ تے خلیفہ وقت وچ جنگی کیفیت پیدا ہو گئی سی جو عام زندگی دے سارے شعبیاں اُتے    بری طرح اثر انداز سی۔ اس دے علاوہ اس عہد وچ زلزلےآں تے قحط سالی ورگے  قدرتی حوادث وی بکثرت واقع ہوئے جنہاں دے نتیجے و نقصانات دا تفصیلی ذکر مورخاں نے کیتا اے۔ ایہ دور اس لئی وی اہمیت دا حامل اے کہ اس وچ ہر علم و فن وچ علمائے کاملین پیدا ہوائے نیں۔
اضمحلال تے تنزل دے باعث انہاں اہم واقعات دی بنیاد اُتے اس دور نوں مختصراً ایوی‏‏ں‏ بیان کیتا جاسکدا اے:
اسی افراتفری تے بدحالی دے دور وچ آپ نے طلبِ علم دے لئی جد و جہد فرمائی ' مختلف حنفی شیوخ دی خدمت وچ فقہ دی تعلیم  حاصل دی تے مذہب' خلاف  تے اصول وچ  یکتائے زمانہ ہو گئے ۔اسی طرح آپ نے  ادب پڑھیا تے مختلف محدثین توں سماعتِ حدیث دا شرف حاصل کیتا۔ آپ تیس سال تک علوم ِ شرعی تے انہاں دے اصول و فروع دی تعلیم وچ مشغول رہے ۔
آپ دے بعض حالاتِ زندگی
آپ ساداتِ حنفیہ و ماتریدیہ وچ اعلیٰ مرتبت دے حامل سن ۔ خاص طور اُتے فاضل دی موجودگی وچ مفضول دی امامت دے مسئلہ اُتے آپ دا قول معروف اے۔  آپ شاعر وی سن نثر نگار وی' زاہد وی سن عابد وی ۔ مشربِ تصوف دے عامل سن۔ آپ دا شمار بلخ  تے اقلیمِ خراسان دے انہاں ساداتِ کرام وچ ہُندا سی جنکی اوتھے دے عوام وچ وڈا مقام و منزلت سی۔   "شاہِ مردان" دے لقب توں معروف سن۔ تے سلجوقی امرا مثلاً  الپ ارسلان تے اس دے بیٹے جلال الدولہ ملک شاہ ' وزرائے سلطنت  مثل نظام الملک وغیرہ دے سفیر رہے جنہاں اپنی سرکاری مہمات و وفود وچ آپ اُتے کامل اعتماد سی۔    آپ نے بغداد' دمشق' قاہرہ تے ہندوستان دا سفر کیتا   تے  انہاں ملکاں دے بادشاہاں تے عوام وچ آپ یکساں طور اُتے محترم سن۔ آپ نے کتاب "فضائلِ بلخ" تصنیف کیتی۔ بغداد دے مدرسہء نظامیہ وچ حنفی تے شافعی فقہ دے استاد رہے تے اک عرصہ  تک اوتھے خدمات انجام دتیاں    آپ دی ریشِ مبارک نہایت کثیف و حسین سی۔ شجاعت و قوتِ قلبی اورپہلوانی وچ  اپنے والد دی مانند  شجیع سن۔ آپ خواجہ خیران نامی گاؤں وچ بوہت مشہور سن   جو اج کل "مزارِ شریف" دے ناں توں موسوم اے تے خراسان وچ بلخ توں چند میل دی دوری اُتے واقع اے   ۔   آپ نے دو دفعہ حجِ بیت اللہ دی سعادت حاصل کیتی تے اک دفعہ "ہرات" دا سفر کیتا جتھے دے بادشاہ نے آپ دا نہایت احترام کیتا۔ اس دے علاوہ وی آپ نے متعدد سفر کیتے جنہاں وچ سمرقند؛     ریورتون؛ سمنان؛ مرو؛ طوس ؛ تایباد' قزل رباط؛ کیش شامل نیں۔ آپ دے عوام النّاس نال بہترین تعلقات سن تے انہاں دے دلاں وچ  آپ دا رعب سی تے آپ تمام فرقیاں وچ اپنے زہد و تقویٰ دے باعث محبوب سن۔
معروف عالم أبو الحسن علي بن أبي طالب بن عبيد الله البلخي الباخرزي نے اپنی کتاب   "دمية القصر وعصرة أهل العصر" وچ آپ دا ذکر  کر دے ہوئے تحریر کیتا اے کہ آپ  اشرف السادات تے صاحبِ فضیلت  سن تے  اس عظیم الشان سلطنت دی اک  شاخ تے  اس  ہوادار شجر دے اک پھُل سن۔وچ نے شیخ ابو عمرو نوں دیکھیا اے کہ اوہ اپنے چچا دی خدمت وچ انہاں دے شعر  سناندے  تو انہاں دے چہرے اُتے مسرت دی لہر دوڑ جاندی اوران دی زبان اس خزینہء فضل و رحمت دے چھلکتے پیالے اُتے  حمد و شکر وچ مشغول ہوجاندی  جس دے باعث انہاں ایہ شرف و منزلت حاصل سی۔ وچ نے کتاب "قلاید الشرف" وچ     آپ توں منسوب حسبِ ذیل  نطم دیکھی اے جس دے متعلق وچ ایہ کہاں تو بے جا نہ ہوئے گا کہ آپ اُتے اللہ سبحانہ تعالیٰ دی دی خاص نظرِ عنایت اے: