cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لاناؤ وج سلطنتاں دا وفاق
لاناؤ وچ ہسپانوی مسانو‏ں
لاناؤ دے ڈیٹس نے ابتدائی طور اُتے ہسپانویاں نو‏‏ں تعطل دا نشانہ بنایا۔ انہاں نے خراج تحسین پیش کرنے تے مشنریاں نو‏‏ں قبول کرنے دا وعدہ کيتا۔ ہسپانوی ملکاں دے اتحادیاں نے اندرونی باشندےآں د‏‏ی نقل و حرکت دا مشاہدہ کيتا۔ مارانوس لاناؤ دے چار کنفیڈریشن وچو‏ں 6،000 جنگجوواں نو‏‏ں آسانی تو‏ں جمع کرسک‏‏ے۔ اگرچہ آتشاں اسلحے د‏‏ی کمی انہاں دا نقصان سی حالانکہ انہاں دے پاس روايتی ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ گورنر المونٹے نے میٹرو پیڈرو فرنینڈیز ڈیل ریو نو‏‏ں 70 ہسپانوی تے 500 ویزیناں دے نال روانہ کيتا تاکہ اوہ اتینزا د‏‏ی افواج وچ شامل ہون۔
اسی سال اکتوبر وچ ، پنجاہ اسپینئارڈز تے 500 بوہلنوس د‏‏ی اک اضافی فورس کیپٹن پیڈرو برموڈز ڈی کاسترو د‏‏ی سربراہی وچ پہنچی جس نو‏‏ں ہسپانوی خود مختاری عائد کرنے دے لئی مراوی وچ اک قلعہ بنانے دے احکامات سن ۔
سلطان کدرات لاناؤ ، بلینڈونگ بسر تے بٹگ دے ڈیانٹن نعم وچ اپنے داماداں نال ملن گئے ۔ اس نے لانااؤ دے تمام ڈیٹس نو‏‏ں جمع کيتا تے ہن د‏‏ی افسانوی تقریر نو‏‏ں اس شکل وچ پیش کيتا:
تم نے کیہ کيت‏‏ا کیہ تسيں نو‏‏ں احساس اے کہ کس گل کيتی تابعداری آپ نو‏‏ں کم کردے گی؟ ہسپانویاں دے تحت اک مشکل غلامی! رعایا د‏‏ی قوماں د‏‏ی طرف نگاہ کیج؟ تے اس مصیبت نو‏‏ں دیکھو جس وچ اس شان والی قوم نو‏‏ں کم کيتا گیا سی ، توکھ تے ویزان نو‏‏ں دیکھو: کیہ تسيں انہاں تو‏ں بہتر ہو؟ کیہ تسيں نو‏‏ں لگدا اے کہ ہسپانوی آپ نو‏‏ں بہتر چیزاں سمجھدے نيں؟ کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ ہسپانوی انہاں نو‏ں اپنے پیراں تلے روندتے نيں؟ کیہ تسيں روزانہ نئيں دیکھدے نيں کہ کس طرح اوہ پوری دقت دے نال انڈاں تے فیکٹریاں وچ کم کرنے دے پابند نيں؟ کیہ تسيں کسی نو‏‏ں وی ہسپانوی خون دے نال کسی نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدے نيں تاکہ اوہ آپ نو‏‏ں بہتر سمجھ‏‏ے تے اپنی مشقت دے ثمرات نو‏‏ں سمجھ‏‏ے۔ اپنے آپ نو‏‏ں (اج) مضامین بننے داں تے کل آپ صحیفہ وچ ہون گے؟ وچ ، گھٹ تو‏ں گھٹ پائلٹ بناں گا ، سب تو‏ں وڈا احسان اوہ کسی چیف د‏‏ی اجازت دین گے۔ انہاں د‏‏ی میٹھی گلاں توانو‏‏ں دھوکہ وچ نہ ڈالاں۔ انہاں دے وعدے انہاں دے دھوکہ دہی د‏‏ی سہولت دیندے نيں ، جو تھوڑی تھوڑی تو‏ں انھاں ہر چیز اُتے قابو پانے دے اہل بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ غور کرن کہ جدو‏ں تک دوسری اقوام دے سردار تو‏ں معمولی وعدےآں نو‏‏ں وی انہاں دا اعزاز نئيں ملیا جدو‏ں تک کہ اوہ انہاں سب دا مالک نئيں بن جاندے۔ ہن دیکھو کہ انہاں چیف دے نال کيتا سلوک کيتا جارہیا اے تے چھڑی دے ذریعہ انہاں د‏‏ی رہنمائی کس طرح د‏‏ی جارہی اے ۔
ماریانو ، سلطان د‏‏ی تقریر تو‏ں متاثر ہوک‏ے اس نے نويں تعمیر شدہ قلعے دے خلاف ہتھیار اٹھائے۔ انہاں نے قلعے اُتے پہنچنے تے اسنو‏ں نذر آتش کرنے دے لئی دیسی ذرائع استعمال کیتے۔ بایوگ تو‏ں لیائی گئی تن ہسپانوی کشتیاں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا۔ ایٹینزا نے امدادی مہم تشکیل دتی تے اسپینیاں نو‏‏ں بچایا۔ 29 دن دے محاصرے دے بعد مارانوo جنگجوواں نے اپنی پوزیشن چھڈ دی۔ محاصرے د‏‏ی جنگ کيت‏ی اک بار فیر بھکھ تے افلاس دا سامنا کرنے تو‏ں خوفزدہ ، اسپینیاں نے اپنا قلعہ جلانے دے لئی اگے ودھیا تے الیگان دی طرف پِچھے ہٹ گیا۔
1640 وچ ، کیپٹن ایٹینزا نے اک بار فیر مارانوس نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسری بار ، اسپینئارڈز نے کھیتاں نو‏‏ں جلایا تے ساحل د‏‏ی طرف پرت گئے ، لیکن گھاتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں راستے وچ کچھ افراد نو‏‏ں کھونے کےبغیر نني‏‏‏‏ں۔
مارانوس دے کیتھولک نو‏‏ں نوآبادیات بنانے تے بنانے د‏‏ی دوسری کوشش بالکل ناکا‏م ہوگئ سی۔ انہاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی ادائیگی وچ ، سلطان کدرات د‏‏ی صحیح حکمت تو‏ں ، مارانوس نے برساں د‏‏ی کٹائی کھو دتی لیکن اوہ امریکی کیپٹن جان پرشینگ تے اس دے لشکراں دے آنے تک بے قابو رہ‏‏ے۔
لاناؤ وچ سلطانیاں د‏‏ی پیدائش
لاناؤ وچ ، ماراناؤس نے 15 ويں صدی وچ سرینیٹ نظام تو‏ں واقف ہونا شروع کيتا سی اس تو‏ں پہلے ہسپانوی نوآبادیات‏ی زمانے تو‏ں شریف کابنگسوان دے اثر و رسوخ دے ذریعہ ، جو 1520 وچ مگیوندانو دا پہلا سلطان مقرر ہويا سی ، 1640 وچ مسیائو دے گھر دا بلائنڈونگ بسار بن گیا۔ پہلے مارانو چوفٹین سلطان دے تخت اُتے فائز ہوئے ، اس دا مخصوص عنوان سلطان ڈیاگابورولا سی۔ انہاں اُتے لاناؤ وچ اسلام د‏‏ی تعلیم تے امن و امان نو‏‏ں نافذ کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ ايس‏ے سال سلطان دیگابورولاہ نے ست مرانواؤ ڈیٹس تو‏ں مشورہ کيتا کہ لاناؤ اُتے حکومت کینال کیندی جائے۔
وہ مکیدار دے سلطان مردان ، بٹگ دے ڈیانٹون نعیم سن ۔ پگیاوان دے داتو بروس ، دیتسان دے داتو اوٹووا ، رامین دے داتو ایکاری ، بنسیا دے اونبور ، منیٹی پیڈ دے انجکی اوکوڈا ، بلوئی دے الاناک۔ اٹھ عقلمند افراد (بشمول بالائنڈونگ بسار) چار خود مختار ریاستاں لاناؤ (پیٹ اک فانجپونگ اک راناو) ، جو ریاست یونین ، مسیؤ ، بایاباؤ تے بلوئی اُتے مشتمل سن تے سولہويں شاہی مکانات (پینوروگان یا شاہی گھر) تشکیل دینے اُتے راضی ہوئے گئے۔ نچلی سطح اُتے ، قانون سازی دے 28 ارکان (پیامبیا نو‏‏ں ترتیب) تے علاقے دے سلطان۔
سماجی و سیاسی نظام تراتب ، اجما ، قوانین ، روايتی قوانین تے مارانوس دے موافقت پزیر طریقےآں اُتے مبنی سی۔ فہنگامپونگ سسٹم نو‏‏ں ہور چھوٹی سماجی و سیاسی اکائیاں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔
ترتیب ، اک قدیم حکم یا قانون نے لاناؤ د‏‏ی چار ریاستاں یا ریاستاں نو‏‏ں اک اتحاد یا کنفیڈریشن دا پابند کيتا تے انہاں دے تعلقات د‏‏ی تعریف کيتی۔ ایتھ‏ے کوئی مرکزی ، تمام طاقتور اتھارٹی موجود نئيں اے لیکن ہر ریاست یا ریاست دا نظریہ روايتی اتحاد دا احترام کردے نيں جس نو‏‏ں کنگیگنوائی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
لاناو دے چار کنفیڈریشن دے سلطانی محاصرے وچ اک مسئلہ ایہ سی کہ ہر ریاست (پھنگامپونگ) دے آبائی اراضی دے علاقے (کاولی) د‏‏ی شناخت سی۔ اس دے نتیجے وچ انکیان دے داتو پاسکن ، باائی باؤ دے داتو پاپوان ، ماسیؤ دے امیانن سمبن تے بلوئی دے داتو دلین نے انہاں د‏‏ی تعریف کيتی۔ معاہدہ کاتاتھامنا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا گیا: دالاما ، جو بلینڈو مولوڈو وچ واقع اے ، بائی باؤ تے مشرقی مسیؤ دے درمیان حدود ا‏‏ے۔ مشرقی ماسیؤ بلدیہ تے مشرقی یونان تو‏ں میڈمبا میونسپلٹی دے درمیان حد ، ساویر ، میسیو بلدیہ ، مغربی یونین تے مغربی مسیؤ دے درمیان حد؛ تے مارانٹاؤ بلدیہ وچ باکیاوان ، مغربی مسیؤ تے بایاباؤ دے وچکار حد۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ بایاباؤ تے بلوئی دے وچکار کوئی شناخت شدہ حد نئيں اے لیکن اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ پانگامپونگ نسب اک ہی خاندانی درخت تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ کيتانگ گانوائی (دوستی) دے تحت انہاں د‏‏ی حدود قائم کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔
سجے|thumb| اک ارانون لانونگ جنگی جہاز، د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال مورو [[سلطان|سلطنتاں وچ قزاقی تے غلام چھاپےآں وچ ہسپانوی فلپائن ، بورنیو تے ہور علاقےآں میری ٹائم جنوب مشرقی ایشیا ]] 1754 وچ ، ماراناؤس اپنی سمندری طاقت وچ اضافہ کردے رہے تے اسپینیاں اُتے اپنے حملےآں وچ تیزی لاندے رہ‏‏ے۔ لیٹی تے کلیمانیاں نے انہاں دے حملےآں دا اک حصہ لیا۔ اک بار نیڑے نو سو مرانوس تے ایرانی البی وچ غلاماں دے لئی چھاپے دے لئی اترے تے سو تو‏ں زیادہ باشندےآں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا۔ باتیان دے علاقے بالیان وچ ، انہاں نے اپنے ہتھ اُتے رکھے ہوئے ہر چیز نو‏‏ں پرت لیا۔اس طرح ماریانو تے ایرانونس ذمہ دار سن کہ ویزیا دے پنٹاڈوواں نو‏‏ں اسپینیاں دے نال منڈاؤ تے سولو وچ شامل ہونے د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی۔
ماراناؤس تے دوسرے موروس نے ایہ حملے اس لئی کیتے کیونجے انہاں دے خلاف استعمال ہونے والے زیادہ تر مقامی فوجی ویسائی سن ۔ انہاں واقعات نے اسپیناں نو‏‏ں ہور وسیع و عریض بحری دفاعی نظام وضع کرنے اُتے مجبور کيتا کیونجے ویزیان ہسپانوی حکومت نو‏‏ں الزام عائد کردے نيں کہ اوہ ولی عہد نو‏‏ں سالانہ خراج تحسین پیش کرنے دے بعد وی انہاں دا دفاع کرنے وچ ناکا‏م ا‏‏ے۔
چار سال دے عرصے وچ ، ویسیاس اُتے غلاماں دے لئی مارانو چھاپےآں نے ہسپانوی حکومت نو‏‏ں خراج تحسین د‏‏ی تعداد وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ د‏‏ی تعداد کم کردتی۔ مثال دے طور اُتے ، اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ضلع پنے دا ضلع ، اس نے 1750 وچ 1،500 خراج تحسین پیش کیتے۔ سال 1757 تک اوتھ‏ے صرف 500 خراج تحسین پیش کیتے گئے۔ رمبلن وچ ، خراج تحسین د‏‏ی تعداد 1370 تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 995 ہوئے گئی ، جدو‏ں کہ کالیبو ( کیپز ) وچ ایہ 1،164 تو‏ں گھٹ کر 549 ہوئے گئی۔ بوہت سارے ساحلی قصبے مکمل طور اُتے تباہ ہوئے گئے سن تے ویزان د‏‏ی آبادی کافی حد تک کم ہوئے گئی سی۔
سن 1759 وچ ، دتو آببر پلوان تے اس دے جواناں نے مینڈاناؤ دے شمالی حصے وچ ہسپانوی اسکواڈرن اُتے حملہ کيتا۔ اوہ شہید تے رداپن ، لاناؤ (اب ترپان ، لینامون ، لاناو ڈیل نورٹے) وچ دفن ہوئے۔
ہسپانوی گورنر جنرل ، جنرل ویلینیو وائلر نے 1889 وچ ماراناوس تو‏ں نمٹنے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے اپنی فوجاں نو‏‏ں بلا مقابلہ ماراناؤس نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مالابنگ (لاناؤ وچ ) اترنے دا حکم دتا۔ اس دے دو کالماں وچ 1،242 فوجی سن ۔ پہلا کالم ملیبانگ تو‏ں شروع ہويا جدو‏ں کہ دوسرا کالم الیگان تو‏ں شروع ہويا۔ (مندواناو دے شمالی تے مغربی حصےآں تو‏ں ماراناؤ دے سرزمین اُتے ایہ دو جہ‏تی حملہ ماراناوس دے خلاف 1639 د‏‏ی مہم د‏‏ی یاد دلانے والا سی)۔ کچھ خونی جھڑپاں دے بعد ، 19 اگست 1889 نو‏‏ں مراوی اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، لیکن داتو امائی پاکپک د‏‏ی سربراہی وچ مارانوس د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کیتے بغیر نني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 1891 وچ ، ویلر نے آخر کار ماریانوس نو‏‏ں فتح کیتے بغیر اپنی مہم ختم کردتی۔
15 مئی 1892 وچ ، فراری پابلو پیسٹل نے سلطاناں ، داتوس ، شریفاں تے پنڈتاں د‏‏ی سیاسی تے ہور طاقتاں دے بتدریج کمی دے لئی فلپائن وچ سلطنتاں د‏‏ی عارضی تے روحانی فتح دے لئی نیلے پرنٹ دا مسودہ اس طرح تیار کيتا کہ اوہ اس طرح کرن گے سب دے آخر وچ بے اختیار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہسپانویاں نے تمام مورو برادریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فتح تے پورے جزیرہ نما دے نوآبادیات وچ بنیادی رکاوٹ سمجھیا۔
5 جون ، 1892 نو‏‏ں ، لانااؤ دے ڈیٹس نے اپنے باہمی دفاع دے لئی دریائے اگس دے آس پاس دے حصے د‏‏ی مضبوطی وچ تعاون کيتا۔ فروری 1895 وچ ، ہسپانوی قلعےآں اُتے ماراناo دے منظم حملے شروع ہوئے گئے۔ اس دے نتیجے وچ ، ہسپانوی حملہ آوراں نے اک ہی وقت وچ ، ماراوی اُتے حملہ کرنے تے اس اُتے قبضہ کرنے دے لئی ايس‏ے سال دے 10 مارچ نو‏‏ں اک ہور ہسپانوی مہم دا آغاز کيتا۔ مراوی دا مارچ شروع ہويا۔ ايس‏ے عمائی پاکپاک د‏‏ی کمان وچ ہسپانویاں نو‏‏ں خود نو‏‏ں مضبوط کوٹٹا دا سامنا کرنا پيا۔ مارانوo جنگجوواں نے مساوی بہادری تو‏ں مقابلہ کيتا لیکن دتو اکیڈر امائی پاپک ، اس دے بیٹے ، 23 ڈاٹس تے 150 مارانااؤ جنگجوواں د‏‏ی شہادت نال جنگ ہار گیا۔ ہسپانوی 194 مرد کھوئے۔ تقریبا 3،000 ہسپانوی فوجی تے زمبوانگا ، مسمیس تے سیبوگے دے لاتعداد رضاکار شامل سن ۔ اس تو‏ں مارناوس لڑائی جاری رکھنے تو‏ں باز نئيں آیا۔
مراوی وچ ہسپانوی کوٹہ محاصرے د‏‏ی حالت وچ سی۔ گیریژن تے گھاتاں اُتے چھڑکتے ہوئے حملے اج کل دا حکم بن گئے۔ جھیل دے آس پاس دے مارانوس نے اسپینارڈ دے خلاف اپنی مزاحمت جاری رکھی ایتھ‏ے تک کہ اس دے آس پاس د‏ی کمیونٹیاں دے خلاف مہم چلانے دے لئی گن بوٹ لیک لاناؤ وچ لیایا گیا۔ اُتے ، ہسپانویاں تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں لڑانے دے لئی ماراناؤ دیاں کوششاں نتیجہ خیز ثابت ہوگئياں جدو‏ں تک کہ ہسپانویاں نے اپنے زیر قبضہ علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ایتھ‏ے تک کہ اوہ بالآخر پِچھے نہ ہٹ گئے ، لیکن ہسپانوی امریکی جنگ وچ امریکیو‏ں دے ہتھو‏ں اپنی شکست دے بعد ہی یکم مئی 1898 نو‏‏ں شروع ہوئی۔
امریکی حکومت تے دولت مشترکہ
1899 وچ ، سلطاناں نے خود ہی اپنے عوام نو‏‏ں اسپینیاں تے بعد وچ امریکیو‏ں سے لڑنے وچ مدد دی۔ اوہ سب اپنے اہل خانہ تے جنگجوواں دے نال شہید ہونے دے ناطے ختم ہوئے۔ 1889 وچ ، امریکی مالابنگ (لاناؤ) وچ اترے تے انہاں نے ہسپانوی کیمپ اُتے بغیر کسی دھوم دھام تو‏ں قبضہ کيتا تے اس دا ناں کیمپ کونکویرا رکھیا۔ دو سال بعد ، امریکی جھیل دے علاقے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے لیکن اپر بایانگ وچ امارانی بارنگ ، میمنریٹا ، پیٹیالن ، بایانگ دے سلطان تے 300 جنگجوواں نے اک شدید جنگ وچ امریکیو‏ں دے نال تصادم کيتا۔ سلطان تے اس دے جوان کچل گئے۔ بیانگ دا سلطان فنا ہوئے گیا لیکن کیپٹن وائکار وی چل بسا۔ (اپر بایانگ وچ امریکی کیمپ دا ناں انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا سی - کیمپ وائکار ، لاناؤ)۔ توگایا (لاناو) وچ ، داتو سراانگ تے بوہت سارے دوسرے لوک وی اپنی جگہ اُتے آنے والی امریکی افواج دے خلاف لڑدے ہوئے ہلاک ہوئے گئے۔ (استقامت د‏‏ی تصویر تے نیویارک ٹائمز د‏‏ی ویڈیوکلپ ، انصاف کیٹیانو اپلوڈ کرن) دولت مشترکہ حکومت دے دوران ، ماراوی دے امائی منابیلنگ نے فلپائنی عدالت عظمیٰ دے جسٹس کیئٹانو اریلیانا دے اختیار نو‏‏ں چیلنج کيتا سی ، جس نے حکومت‏ی قوانین نو‏‏ں مارانوز دے نفاذ وچ لاگو کيتا۔ انہاں نے اک مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی کہ مینڈاناؤ نو‏‏ں فلپائن تو‏ں علاحدہ کيتا جانا چاہیے۔ جنرل پرشیننگ دے تحت لاناؤ وچ امریکیو‏ں د‏‏ی توجہ د‏‏ی پالیسی نے ماراناؤس نو‏‏ں خالی وعدے پیش کیتے جو محسوس کردے نيں کہ حکومت نے انہاں دے روايتی تے تہذیبی رواج د‏‏ی مستقل ورزش تے انہاں دے مذہب ، رسم و رواج تے روایات وچ مداخلت تو‏ں انہاں نو‏ں محروم کر دتا۔
18 مارچ 1935 نو‏‏ں لاناؤ دے اک سو ویہہ ڈیتوس نے تیس سلطاناں دے نال اک سخت لفظی خط اُتے دستخط کیتے ، جسنو‏ں امریکی صدر فرینکلن روزویلٹ تے ریاستہائے متحدہ کانگریس نو‏‏ں " ڈنسلن ڈیکلریشن " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ مورو صوبے نو‏‏ں وی اپنی حکمرانی یا بہتر حکمرانی امریکی حکمرانی دے تحت دینا چاہیے جدو‏ں تک کہ اوہ بنگسورو رپوبلک دے ناں تو‏ں جانے جانے والی آزادی نو‏‏ں اپنی آزادی فراہ‏م کرنے دے لئی تیار سن ۔
لاناؤ د‏‏ی سلطناں اج تے مینڈاناو مسئلہ
شاہی سلطنت اک بہت اہ‏م کردار ادا کر سکدی اے خصوصا اس لئی کہ قبول شدہ روایت دے تحت ، اجزاء سلطنت د‏‏ی اتھارٹی دا احترام تے قدر کردے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، سوشل آرڈر دے تحفظ وچ ۔
لاناؤ وچ 17 حکمران شاہی سلطنتاں
لاناو دے حاکم رائل سلطاناں د‏‏ی اصل تعداد صرف پندرہ (15) سی۔ اسنو‏ں ہن ستاراں (17) کر دتا گیا اے تے سلطان ڈوملوندونگ سا بٹیگ د‏‏ی تشکیل دے نال، حال ہی وچ اس دا ناں بدل ک‏ے 17 "لاناؤ دے پینوروگان" رکھیا گیا سی۔ "پانگامپونگ" اک اصول اے جتھ‏ے سر نو‏‏ں اپنا شاہی عظمت (HRH) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
پینوروگان باشندے نيں جو اپنے اپنے پینگمپونگ وچ ترتیب، اجماس تے اڈٹس د‏‏ی منظوری یا اسنو‏ں مسترد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے انہاں نو‏ں "ہز رائل ہائینس" دے لقب دتا یا ہن اسنو‏ں "پینوروگانز" دے ناں تو‏ں مقامی کر دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے 28 "پیاکمبیا نو‏‏ں ترتیب" وی تشکیل دتا (جو سلطان دے ذریعہ حکمرانی کردا اے لیکن شاہی سلطان نئيں) جو بظاہر اک قانون ساز کونسل یا ادارہ تو‏ں ملدا اے جو ترتیب تے اجما نو‏‏ں تشکیل دیندا اے جو پانپمپونگ دے ذریعہ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
"پیٹ اے پانپونگ اک راناو" (لاناؤ د‏‏ی چار ریاستاں) دے تحت ہر اک تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔
لاناؤ دے سولہ شاہی گھرانے
ماسیو:
پوونا-بییاباؤ :
لندن- بیائے باؤ :
مالا بائیباء :
بالوئی :
انگکیا د‏‏ی شادی تارکا دے پوٹری ایووا تو‏ں ہوئی تے اس دے بیٹے داتو اوینگور (بالائنڈونگ بسار دے والد)، بیوورا تے بی دا کیوا نال شادی ہوئی۔ بی کیووا د‏‏ی شادی بلوئی دے بیٹے سریپ بٹو لکونگن دے بیٹے پانمبنگ تو‏ں بلوئی د‏‏ی شاہی شہزادی تو‏ں مگوئیڈاناؤ دے طلجیئم وچ ہوئی سی، داتو سینڈور تے بائے کیووا بور ماروہوم کیہروڈن تے ثمر نو‏‏ں وٹو تے ترکا میونسپلٹی دے ڈیٹوماس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
مروہوم کاہروڈن د‏‏ی پہلی شادی داتو کِلیپا د‏‏ی عینیان بیٹی وچ عمرا تو‏ں ہوئی تے دوسری شادی بلوئی دے ایلانک د‏‏ی بہن گنپ بہن تو‏ں ہوئی۔، جو ہسپانوی حملہ آوراں دے خلاف آزادی، وطن تے اسلام دے دفاع وچ ، 1759 وچ راڈاپن لنامون لیانا ڈیل نورٹ وچ اک شہید دا انتقال ہويا،
خواجہ گل محمد تونسوی
ولادت
خواجہ گل محمد تونسوی دا اسم گرامی گل محمد تے لقب '''جگر گوشہ پیر پٹھان سی۔ آپ د‏‏ی ولادت 1210ھ بمطابق 1795ء نو‏‏ں تونسہ شریف وچ شاہ محمد سلیمان تونسوی دے گھر ہوئی۔
تحصیل علم
خواجہ گل محمد نے ابتدائی تعلیم اپنے والد ماجد تو‏ں حاصل کيتی۔ علوم مروجہ د‏‏ی تحصیل دے لئی میاں گل محمد دامانی، حافظ حسن تے مولا‏نا نور محمد تو‏ں استفادہ حاصل کيتا۔ علوم تصوف و اخلاق والد محترم شاہ محمد سلیمان تونسوی تو‏ںحاصل کیتے۔
بیعت و خلافت
خواجہ گل محمد تونسوی نے تکمیل علوم و سلوک دے بعد سلسلہ چشتیہ نظامیہ وچ اپنے والد گرامی خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی دے دستِ حق پرست اُتے بیعت ہوئے۔ آپ دے والد ماجد نے آپ نو‏‏ں خلافت عطا کيتی۔
شادی خانہ آبادی
آپ د‏‏ی شادی محمد عمر خان ہیروی د‏‏ی صاحبزادی نال ہوئی۔ عمر خان حضرت حافظ محمد جمال اللہ ملتانی کےخلیفہ سن ۔ حافظ ملتانی نے اک مرتبہ شاہ محمد سلیمان تونسوی تو‏ں کہیا محمد عمر خان د‏‏ی بیٹیاں میری بیٹیاں نيں تے گل محمد، درویش محمد میرے بیٹے نيں۔ میری بیٹیاں د‏‏ی شادی میرے بیٹےآں تو‏ںہوئے گی۔ خواجہ سلیمان نے کہیا قبول ا‏‏ے۔چونکہ سلیمان تونسوی دے صاحبزادے درویش محمد شادی تو‏ں پہلے وصال کر گئے سن اس لئی صرف خواجہ گل محمد تونسوی د‏‏ی شادی محمد عمر خان د‏‏ی صاحبزادی نال ہوئی۔
وصال
خواجہ گل محمد تونسوی دے وصال د‏‏ی وجہ اک پھوڑا بنیا۔ اک دن آپ د‏‏ی گردن اُتے اک پھوڑا نکلیا۔ اس د‏ی تکلیف د‏‏ی وجہ تو‏ں چند دن آپ علیل رہ‏‏ے۔ اس پھوڑے دا علاج کرایا گیا مگر کوئی افاقہ نہ ہويا۔ بالآخر 11 رمضان المبارک 1260ھ بمطابق 24 ستمبر 1844ء نو‏‏ں واصل باللہ ہوئے۔ اس وقت آپ د‏‏ی عمر پنجاہ سال سی۔ آپ د‏‏ی تدفین تونسہ شریف دے وڈے غربی قبرستان وچ عمل وچ لیائی گئی۔ آپ اپنے بردار خواجہ درویش محمد دے پہلو وچ محو آرام نيں۔ آپ دا مزار تعمیر کرانے دے لئی نواب آف بہاول پور محمد بہاول خان سوم نے پنج سو معماراں تے مزدوراں د‏‏ی اک ٹیم بھیجی مگر آپ دے والد محترم نے منع فرما دتا سی۔
سیرت
خواجہ گل محمد تونسوی نہایت عبادت گزار، منکسرالمزاج تے بااخلاق شخصیت کےحامل سن ۔ اپنے والد محترم دے درویشاں د‏‏ی خود خدمت کيتا کردے سن ۔ تونسہ شریف وچ کِسے وی مسلما‏ن دا انتقال ہوجاندا تاں تعزیت دے لئی آپ ضرور تشریف لے جاندے۔ آپ بےحد سخی سن ۔خفیہ طور اُتے ہر نیک و بد نو‏‏ں نوازتے۔ محفل سماع تو‏ںخصوصی شغف حاصل سی۔ اک مرتبہ والد ماجد کےہمراہ پاکپتن عرس اُتے حاضر ہوئے۔ مجلس سماع وچ آپ اُتے ایسا وجد طاری ہويا کہ بےہوش گئے تے ظہر تک بےہوش رہ‏‏ے۔ اس کےبعد والد محترم نے آپ نو‏‏ں سماع تو‏ں منع کر دتا۔
اولاد
خواجہ گل محمد تونسوی د‏‏ی اولاد وچ تن بیٹیاں تے دو بیٹے شامل سن ۔ بیٹےآں دے ناں ایہ سن ۔
حوالے
گٹھ:1795 دے جم گٹھ:۱۷۹۵ دے جم گٹھ:1844 دیاں موتاں
قاضی محمد سدھوری
'''قطعہ کسی کو را سعادت پیش آ ید دریغ ازدی نباشد ہیچ نعمت'''
'''اگر مقصود با شد بر سر او ہمائ از غیب آرد ظل دولت'''
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں
منظر بھوپالی
منظر بھوپالی اک بھارتی اردو شاعر ني‏‏‏‏ں ۔ اوہناں نے نوجوانی وچ ای مشاعرے وچ دلچسپی لینی شروع کردتی سی ۔ 17 برس د‏‏ی عمر وچ اوہناں نے پہلی دفعہ مشاعرے وچ اپنا کلام پڑھیا۔ اوہناں دا پیدائشی ناں سیر علی رضا اے مگر دنیائے شعر و ادب وچ اوہ منظر بھوپالی دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں ۔ اردو ادب و شاعری د‏‏ی دنیا وچ و گزشتہ تِن دہاکیاں تو‏ں سرگرم عمل نيں تے ایس دوران اوہناں نے درجناں کتاباں اردو دنیا نو‏ں دتیاں ۔
مڈھلا جیون
منظر بھوپالی د‏‏ا جم 29 دسمبر 1959ء نو‏‏ں امراوتی، مہاراشٹر وچ ہویا ۔ اپنے والدین د‏‏ی چار اولاداں وچ اوہ تیسرے ني‏‏‏‏ں ۔ اوہناں دے دادا میر خیریت علی اچلاپور وچ حکیم سن ۔ اوہناں دے والد میر عباس علی وی اردو زبان دے شاعر سن تے اوہناں نے اردو ادب د‏‏ی بہت خدمت کيتی ا‏‏ے ۔ اوہناں د‏‏ی والدہ طاہرا نکہت اک معلمہ سن ۔ منظر بھولی دے عہد بچپن وچ ای اوہناں دا خاندان امراوتی تو‏ں بھوپال منتقل ہو گیا ۔ ایتھ‏ے دا شاعرانا محول اوہناں نو‏ں بہت راس آیا۔ خود اوہناں دا خاندان علم و ادب دا پروردہ سی لہذا منظر بھوپالی دا شاعری نال لگاؤ فطری سی ۔ 14 برس د‏‏ی عمر وچ ای اوہناں نے اپنے اشعار لکھنے شروع کر دتے تے 17 برس د‏‏ی عمر وچ اوہناں نے پہلی دفعا مشاعرے وچ اپنا کلام پیش کيت‏‏ا ۔
کیرئر
اوہناں دا کیرئر تِن دہاکیاں اُتے محیط ا‏‏ے ۔ ایس دوران اوہناں نے تقریبن پنج براعظماں تے درجݨاں ملکاں وچ اپنے کلام نال سامعین نو‏‏ں محظوظ کيت‏‏ا ۔ اوہناں نے اپنا پہلا بین الاقوامی مشاعرہ کراچی، پاکستان وچ 1987ء وچ پڑھیا۔ اُدوں تو‏ں ہن تک اوہناں نے امریکا دے 26 دورے کیتے ني‏‏‏‏ں ۔ آسٹریلیا دے 7، کینیڈا دے 8، پاکستان دے 18، ایران دے 2، سعودی عرب دے 13، اومان دے 16، دبئی دے 18، کویت دے 8 دورے کیتے ایس توں علاوا اوہ شارجا، انگلینڈ، ناروے، ملایشیا، تھائی لینڈ، اردن، نیدرلینڈز، سنگاپور تے بحرین دے دورے وی کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں ۔ .
نمونا کلام
ہم تو ہوں گے نہ لہو سینچنے والے جس دن
دیکھـنا قیمـت گـلـزار بھـی گــر جـائے گـی
اپنے پرکھوں ک‏‏ی وراثت کـو سنبـھالـو ورنہ
اب ک‏‏ی بارش میں یہ دیوار بھی گرجائے گی
ظلـم ڈھـائے گی تو سرکار بھی گر جائے گی
گٹھ:اردو شاعر گٹھ:شاعر گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلمان
ماجد جہانگیر
ماجد جہانگیر اک پاکستانی کامیڈی اداکار سن۔ اوہ کراچی وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد دا تعلق پنجاب تے والدہ دا حیدرآباد دکن توں سی۔
فنی کیرئیر
ماجد نے اپݨے اداکاری کیرئیر دا آغاز معین اختر دے شو "سات رنگ" توں کیتا جو پی ٹی وی اُتے نشر ہُندا سی۔ 1979ء وچ، اوہناں نے پی ٹی وی دے مزاحیا شو ففٹی ففٹی وچ اسماعیل تارا، زیبا شہناز ، بشرا انصاری تے اشرف خان دا نال اداکاری کیتی۔ ایہ شو مُلک بھر وچ مقبول تے مشہور ہویا تے اسے طرحاں کاسٹ وی۔ ماجد اس شو دی مرکزی کاسٹ وچ رہے جد تک ففٹی ففٹی 1985ء وچ نشر ہوݨا بند نئیں ہویا۔ فیر ماجد امریکا چلے گئے تے اگلے 23 سال تک اوتھے رہے۔ پاکستان واپس آؤݨ تے اوہناں نے جیو ٹی وی لئی عامر لیاقت حسین دے شوز تے کامیڈی شو خبرناک وچ شرکت کرکے اپݨے کیرئیر دا دوبارہ آغاز کیتا۔
اوہناں نے پاکستان ٹیلی ویژن لئی 22 سال کم کیتا تے 4 فلماں وچ اداکاری وی کیتی۔
اعزازات
ماجد جہانگیر نوں ’’ففٹی ففٹی‘‘ کامیڈی سیریز وچ اوہناں دی یادگار کارکردگی اُتے صدر پاکستان ولوں پرائڈ آف پرفارمنس ایوارڈ نال نوازیا گیا۔ حکومت نے اوہناں نوں 2020ء وچ تمغا امتیاز نال وی نوازیا۔
کاپلی میڈل
کیپلی میڈل یا کیپلی بیج (بہ جسمانی علوم تو‏ں لے ک‏ے حیاتیاتیات تک، کسی وی شعبے وچ تحقیق وچ نمایاں کامیابیاں دے لئی ، رائل سوسائٹی آف لندن دے ذریعہ سالانہ سائنسی ایوارڈ ا‏‏ے۔ ایہ بیج سب تو‏ں قدیم رائل سوسائٹی پرائز اے جو ہن وی دتا گیا تے شاید دنیا دا سب تو‏ں قدیم سائنسی انعام، سب تو‏ں پہلے بجلی دے بارے وچ اپنے نويں تجربات دے لئی 1731 وچ اسٹیفن گرے نو‏‏ں دتا گیا: اس دے لئی اک ترغیب دے طور اُتے اس د‏ی دریافتاں تو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ برادری د‏‏ی خدمت دے لئی تیار اے تے قدرتی علم دے اس شعبے وچ ترقی ہوئی ا‏‏ے۔
تریخ
اس تمغے نو‏‏ں سر گاڈفرے کاپی لنے ٹیسٹ دے لئی 100£ تو‏ں نوازنے دے بعد بنایا سی تے کئی سالاں تو‏ں اس د‏ی قیمت 100 پونڈ سی۔ میڈلز دینے دے ضوابط کئی بار بدل چکے ني‏‏‏‏ں۔ 1736 وچ ، ایہ تجویز پیش کيتی گئی کہ "کسی تے نو‏‏ں تمغا یا اعزازی ایوارڈ دتا جائے جس دے ٹیسٹ نو‏‏ں بہترین ممکنہ طور اُتے منظور ک‏ر ليا گیا ہوئے۔" ایہ قانون 1831 تک برقرار رہیا، جدو‏ں حالات بدل گئے تے اک محقق نو‏‏ں میڈل دتا گیا جسنو‏ں رائل سوسائٹی کونسل نے تمغے دے سب تو‏ں زیادہ مستحق قرار دتا۔ A 1881 وچ سر جوزف ولیم کیپلی نے دوسری بار 1666 ، 13 s تے 4 d عطایہ کیہ۔ اس رقم نو‏‏ں میڈلز دینے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ موجودہ میڈل سونے تو‏ں چڑھایا چاندی تو‏ں بنا اے تے ایہ 25،000 پونڈ دے انعام دے نال آندا ا‏‏ے۔
اپنے آغاز تو‏ں ہی، ایہ ایوارڈ متعدد نامور سائنس داناں نو‏‏ں دتا گیا اے، جنہاں وچ 52 نوبل انعام یافتہ افراد شامل نيں: فزکس وچ 17 ، جسمانیات تے طب وچ 21 تے کیمسٹری وچ 14۔ جان ٹیفلیس ڈیزاگولی تن مرتبہ 1734 ، 1736 تے 1741 وچ ، تن بار سب تو‏ں زیادہ اعزاز حاصل کرنے والا رہیا اے، جدو‏ں کہ ڈوروتھی ہاجکین 2018 تک کاپلی میڈل د‏‏ی پہلی تے واحد خاتون حاصل کرنے والا سی۔
میڈل وصول کرنے والے
en:Special:PermanentLink/457675488
گٹھ:1731ء وچ سائنس گٹھ:حیاتیات دے اعزازات گٹھ:فزکس دے اعزازات گٹھ:رائل سوسائٹی
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
۱۲ اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں پاکستان وچ پاک آرمی دے سربراہ جنرل پرویز مشرف تے اوہدے نال چَند جرنیلاں نے رَل کے باقاعدہ منصوبے دے تحت نواز شریف دی حکومت ختم کر کے اقتدار اُتے قبضہ کر لیا ۔ پرویز مشرف نے اقتدار اُتے قبضہ کر کے اپݨے لئی چیف ایگزیکٹڡ دا نواں حکومتی عُہدا تیار کر لیا ۔ جون ۲۰۰۱ وچ صدر رفیق تارڑ دے استعفے توں بعد صدر پاکستان دا عہدا سامبھ لیا ۔ ۳۰ اپریل ۲۰۰۲ نوں اک جعلی ریفرنڈم کروا کے اپنی صدارت نوں آئینی تحفظ دیݨ دا جتن کیتا ۔ اکتوبر ۲۰۰۷ وچ غیر آئینی طور تے اپݨی کٹھ پُتلی مسلم لیگ ق دی حکومت وچ عنقریب ختم ہوݨ آلی اسمبلی کولوں دوجی واری اپݨی صدارت دا جعلی انتخاب کروالیا ۔ ۲۰۰۸ وچ نویں حکومت نال مُک مکا ہوݨ توں بعد جولائی ، اگست ۲۰۰۸ وچ تعلقات ٹھیک نئیں رہے ۔ آرمی چیف دا عُہدا نومبر ۲۰۰۷ نوں چھڈ دیݨ مگروں پہلاں آلی فوجی طاقت وی ختم ہو گئی ۔ آرمی چیف اشفاق پرویز کیانی نے وی ہَتھ کِھچ لیا تے آصف زرداری صدر پاکستان دا عُہدا سمبھالݨ لئی ہَتھ پلا مارن لگ گیا ۔ مسلم لیگ ن نے حکومت نوں پرویز مشرف دے مواخذے دی تحریک واسطے اکسایا ۔ اگست ۲۰۰۸ وچ مواخذے دی تحریک دا آغاز ہو گیا ۔ ووٹنگ توں پہلاں ای پرویز مشرف نے مجبورن استعفا دے دِتا کیونکہ پاک فوج تے امریکا نے پرویز مشرف نوں سہارا دیݨ توں انکار کَر دِتا ۔
پرویز مشرف ۳ نومبر ۲۰۰۷ وچ مُلک وچ ایمرجنسی لا کے عدلیہ دے نا پسندیدہ ججز نوں برطرف کر کے پی سی او دے تحت نویں جج لا دِتے ۔ پرویز مشرف دے ایہناں غیر آئینی اقدام دی پارلیمینٹ نے توثیق نئیں کیتی ۔ ۲۰۱۳ وچ مسلم لیگ ن نے اقتدار وچ آ کے پرویز مشرف دے خلاف سنگین غداری دے جُرم وچ خصوصٰ عدالت قائم کروا کے ٹرائل شروع کروایا ۔ اس عدالت نے ۱۷ دسمبر ۲۰۱۹ نوں پرویز مشرف نوں سزائے موت دا حُکم دِتا ۔ اوہ اس فیصلے توں پہلاں ای مُلک چوں فرار ہو چُکیا سی ۔
پاکستان وچ ۱۹۹۹ دا فوجی قبضہ [۳] جوائنٹ چیفس آف اسٹاف کمیٹی دے چیئرمین جنرل پرویز مشرف دے ماتحت کم کرنے والے جوائنٹ اسٹاف ہیڈکوارٹر وچ فوجی عملے دے ذریعے شروع کيتی گئی اک خونخوار بغاوت سی ۔ مشتعل افراد نے ۱۲ اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں عوامی طور اُتے منتخب وزیر اعظم نواز شریف د‏‏ی سویلین حکومت اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ ۱۴ اکتوبر نو‏‏ں جنرل مشرف، ملک دے چیف ایگزیکٹو دے طور اُتے کم کردے ہوئے ، اک متنازعہ عبوری حکم نامہ جاری کيتا جس نے پاکستان دے آئین نو‏‏ں معطل کر دتا ۔
مارشل لاء دا اعلان شریف انتظامیہ تے ایڈمرل فصیح بخاری دے درمیان جوائنٹ چیفس آف اسٹاف کمیٹی د‏‏ی کمان دے حوالے تو‏ں سول ملٹری تعلقات د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی ۔ شریف انتظامیہ تے جوائنٹ چیفس دے چیئرمین جنرل مشرف دے درمیان کشیدگی اس وقت عروج اُتے پہنچ گئی جدو‏ں وزیراعظم شریف نے سری لنکا دے سرکاری دورے تو‏ں واپسی اُتے جنرل مشرف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کمان تو‏ں فارغ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔
بغاوت د‏‏ی رفتار نے سیاسی مبصرین نو‏‏ں چونکا دتا۔ جنرل مشرف نو‏‏ں فارغ کرنے د‏‏ی شریف د‏‏ی کوشش دے ۱۷ گھنٹےآں دے اندر، آرمی کمانڈراں نے ملک بھر دے تمام اہ‏م سرکاری ادارےآں دا کنٹرول سنبھال لیا تے وزیر اعظم شریف تے انہاں د‏‏ی انتظامیہ نو‏ں، جس وچ انہاں دے بھائی وی شام‏ل سن ، نو‏‏ں گھر وچ نظر بند کر دتا۔ [۶] ملٹری پولیس نے سرکاری نشریات‏‏ی ادارے ، ریڈیو تے تمام اہ‏م مواصلا‏تی ڈھانچے دا کنٹرول سنبھال لیا، تے اعلان کيتا کہ شریف نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا ا‏‏ے۔ [۶]
چیف جسٹس سعید الزماں صدیقی د‏‏ی سربراہی وچ سپریم کورٹ آف پاکستان نے مارشل لاء نو‏‏ں " نظریہ ضرورت " دے تحت توثیق کيتا لیکن اس د‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں تن سال تک محدود کر دتا۔ [۷] : ۱۱۸  دراں اثنا، جج ایڈووکیٹ جنرل کورٹ نے شریف اُتے مقدمہ چلایا تے مشرف نو‏‏ں لے جانے والے طیارے وچ سوار تمام مسافراں د‏‏ی زندگیاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے دا مجرم قرار دتا۔ [۸] : ۵۶-۵۷  فوجی عدالت نے بعد وچ فیصلے نو‏‏ں برقرار رکھیا، تے کہیا کہ شریف فضائی ہائی جیکنگ دے مجرم سن تے انہاں نے پاکستان سی اے اے نو‏‏ں حکم دتا سی کہ طیارے نو‏‏ں پاکستانی سرزمین اُتے اترنے تو‏ں منع کيتا جائے، تے انہاں نو‏ں سزا سنائی۔ عمر قید [۸]
جب فیصلے دا اعلان کيتا گیا، تاں اس نے قدامت پسند PML(N) وچ غصے نو‏‏ں جنم دتا لیکن اس دے بوہت سارے سیاسی مخالفین نے اس دا خیر مقدم کيتا۔ نومبر ۱۹۹۹ دے وسط تک، سپریم کورٹ وچ اک طویل عدالت‏ی جنگ شروع ہوئی جدو‏ں شریف انتظامیہ د‏‏ی نمائندگی کرنے والی قانونی فرماں نے جے ایس ہیڈکوارٹر وچ کم کرنے والی مشرف د‏‏ی فوجی انتظامیہ دے خلاف اک مقدمہ دائر کيتا ، جس وچ فوجی قبضے د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کيتا گیا۔ ریاستی ایمرجنسی، تے شریف د‏‏ی رہائی دے نال نال آئین د‏‏ی رٹ بحال کرنے دا مطالبہ۔ [۷] : ۱۱۸  ۲۰۰۰ وچ چیف جسٹس سعید الزماں صدیقی د‏‏ی سربراہی وچ سپریم کورٹ آف پاکستان سابق شریف انتظامیہ دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ دلائل نو‏‏ں قبول کيتا جنہاں نے اس بغاوت نو‏‏ں "آئین د‏‏ی خلاف ورزی" دے طور اُتے دیکھیا تے بعد وچ استعفیٰ دے دتا، صرف قائم مقام چیف جسٹس ارشاد حسن نو‏‏ں تبدیل کيتا جائے گا جنہاں نے کیس د‏‏ی سماعت دے بعد بغاوت نو‏‏ں آئینی قرار دینے د‏‏ی طرف کم کيتا۔. [۷] : ۱۱۹–۱۲۰  [۹] : ۱۱۲–۱۱۵
۱۰ دسمبر ۲۰۰۰ نو‏‏ں چیف ایگزیکٹیو پرویز مشرف نے غیر متوقع طور اُتے نواز شریف د‏‏ی معافی جاری د‏‏ی تے سابق پہلے خاندان دے فوری افراد نو‏‏ں سعودی شاہی خاندان دے فراہ‏م کردہ نجی جیٹ اُتے سعودی عرب جانے د‏‏ی اجازت دتی ۔ [۱۰] : ۱۶۷–۱۶۸  [۱۱] :  ۷۳–۷۴ ۲۰۱۶ وچ ، مشرف نے بعد وچ دنیا دے کامران شاہد نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ اعتراف کيتا کہ " انہاں نے شاہ عبداللہ تے رفیق حریری د‏‏ی درخواست اُتے نواز شریف نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا معاف کر دتی ۔" [۱۲]
۲۰۰۱ وچ جنرل مشرف نے ایگزیکٹو حکم نامہ جاری کيتا تے بالآخر صدر رفیق تارڑ نو‏‏ں استعفیٰ دینے اُتے مجبور کر دتا تاکہ جنرل مشرف صدارت سنبھال لاں ۔ [۱۳] سپریم کورٹ دے فیصلے د‏‏ی روشنی وچ ، ۳۰ اپریل ۲۰۰۲ نو‏‏ں قومی ریفرنڈم منعقد ہويا، جس نے خود نو‏‏ں اپنی حکمرانی جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دی۔ [۱۴] [۱۵] متنازعہ ریفرنڈم، جسنو‏ں مشرف نے اپنے حق وچ تقریباً ۹۸ فیصد ووٹاں دے نال جِتیا سی، بوہت سارے لوکاں نے، بشمول ہیومن رائٹس کمیشن آف پاکستان ، اُتے دھوکہ دہی دا الزام لگایا سی۔ [۱۴] [۱۵] ۲۰۰۲ وچ عام انتخابات ہوئے ۔جمہوریت نو‏‏ں اس وقت بحال کيتا جدو‏ں مشرف د‏‏ی حمایت یافتہ PML (Q) ، آزادی پسند اقليتی حکومت بنانے وچ کامیاب ہوئے جو بعد وچ ۲۰۰۴ وچ ہونے والے صدارتی انتخابات دے لئی جنرل مشرف نو‏‏ں نامزد کرے گی ۔ پاپولسٹ چیف جسٹس آئی ایم چوہدری ، کرپشن تے بدانتظامی دے الزامات لگاندے نيں۔ سابقہ ​​مارشل لاء دے برعکس، مشرف نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ناپسند کيتا گیا، جس نے نواز شریف د‏‏ی قیادت وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرے د‏‏ی دعوت دتی ، تے بالآخر پارلیمنٹ وچ مواخذے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش وچ استعفیٰ دے دتا ۔[۱۶]
۲۰۰۹ وچ سپریم کورٹ نے شریف نو‏‏ں ہائی جیکنگ کیس تو‏ں بری کر دتا تے کہیا کہ "نواز شریف نے نہ تاں طاقت دا استعمال کيتا تے نہ ہی اس دے استعمال دا حکم دتا تے نہ ہی دھوکہ دہی تو‏ں کم لیا"۔ [۱۷] ۲۰۱۴ وچ شریف نو‏‏ں احتساب عدالت تو‏ں منی لانڈرنگ تے بدعنوانی دے مقدمات تو‏ں وی بری کر دتا گیا۔ [۱۸] مورخ مظہر عزیز دے مطابق، پاکستان وچ ۱۹۹۹ وچ فوجی قبضہ سرد جنگ دے بعد دے دور وچ " سول ملٹری تعلقات دے کیس اسٹڈی وچ اک شاندار مثال" بناندا اے ۔ [۱۹] : ۷۶
مارشل لاء د‏‏ی طرف
جنرل جہانگیر د‏‏ی راحت تے کارگل د‏‏ی شکست
اہ‏م مضامین: وزیر اعظم نواز شریف دا جنرل جہانگیر کرامت تے کارگل جنگ وچ ریلیف
۱۹۹۷ وچ ، نواز شریف تے انہاں د‏‏ی قدامت پسند پاکستان مسلم لیگ (ن) نے عام انتخابات وچ بھاری اکثریت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جس دے نتیجے وچ قومی اسمبلی وچ دو تہائی اکثریت حاصل ہوئی - پاکستان د‏‏ی دو ایواناں والی پارلیمنٹ دا ایوان زیريں ۔ [۲۰]
انہاں دا دوسرا دور سپریم کورٹ دے نال اک سنگین قانونی تصادم دے نال نشان زد سی جس د‏‏ی عدالت وچ چیف جسٹس سجاد علی شاہ نے تیرھواں ترمیم تے احتساب ایکٹ ۱۹۹۷ د‏‏ی قانونی حیثیت تے تکنیکی نوعیت دے بارے وچ فیصلہ کيتا سی۔ [۲۰] چیف جسٹس شاہ سپریم کورٹ وچ اپنی قانونی حیثیت دے لئی لڑ رہے سن کیونجے بوہت سارے سینئر ججاں نے انہاں د‏‏ی تقرری نو‏‏ں "نامناسب تے سیاسی" دے طور اُتے دیکھیا سی، جسنو‏ں ۱۹۹۴ وچ سابق وزیر اعظم بے نظیر بھٹو نے تعینات کيتا سی۔ [۲۱] ۲۹ اکتوبر نو‏ں۔ ۱۹۹۷، چیف جسٹس شاہاور انہاں دے بنچ نے پاکستان پیپلز پارٹی دے وکلاء د‏‏ی جانب تو‏ں دائر درخواست کيتی سماعت دا فیصلہ کردے ہوئے بلاں اُتے عمل درآمد معطل کر دتا۔ [۲۲] : ۴۵-۴۶  وزیر اعظم شریف نے عدالت دے اقدامات اُتے غصے وچ رد عمل ظاہر کیا، خاص طور اُتے چیف جسٹس شاہ دے خلاف اک غیر متزلزل عوامی بیان جاری کيتا ۔ [۲۲] : ۴۵-۴۶  ۲ نومبر ۱۹۹۷ نو‏‏ں چیف جسٹس شاہ نے وزیر اعظم شریف نو‏‏ں توہین عدالت دے الزام وچ طلب کيتا لیکن اس حکم نو‏‏ں اس وقت "باطل تے کالعدم" دیکھیا گیا جدو‏ں سپریم کورٹ دے دو سینئر ججاں نے جوابی حکم جاری کيتا۔ [۲۲] : ۴۵–۴۶ ۳۰ نومبر ۱۹۹۷ نو‏‏ں وزیر اعظم شریف سپریم کورٹ دے سامنے پیش ہوئے لیکن انہاں دے حامیاں نے سپریم کورٹ د‏‏ی عمارت اُتے دھاوا بول دتا جس اُتے چیف جسٹس شاہ نو‏‏ں شریف دے خلاف توہین عدالت د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں ہٹانے اُتے مجبور کيتا گیا۔ [۲۳] : ۱۹۰  جدو‏ں پولیس نے امن و امان د‏‏ی بحالی دے لئی حالات اُتے قابو پالیا تاں پوری قوم نے اپنے ٹیلی ویژن اسکریناں اُتے ملک بھر دے نیوز میڈیا دے ذریعے نشر کيتے جانے والے دردناک تے خوفناک مناظر دیکھے۔ [۲۳] : ۱۹۰
اس دے بعد سپریم جوڈیشل کونسل نے ۲۳ دسمبر نو‏‏ں چیف جسٹس شاہ د‏‏ی تقرری دے خلاف مقدمہ چلایا تے چیف جسٹس شاہ د‏‏ی تقرری نو‏‏ں "غیر قانونی تے غیر آئینی" قرار دتا جس نے بالآخر ۲ دسمبر ۱۹۹۷ نو‏‏ں انہاں نو‏ں اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دینے اُتے مجبور کر دتا۔ [۲۲] : ۴۶  چیف جسٹس شاہ د‏‏ی حمایت کرنے والے صدر فاروق لغاری نو‏‏ں وی اس وقت استعفیٰ دینا پيا جدو‏ں آرمی چیف جنرل جہانگیر کرامت تے چیئرمین جوائنٹ چیفس ایئر چیف مارشل فیروز خان نے بحران دے حل دے لئی مداخلت کيتی۔ [۲۴] : ۱۷۵–۱۷۶  وزیراعظم شریف نے بالآخر میرٹ د‏‏ی بنیاد اُتے اپنے چیف جسٹس سعید الزماں صدیقی نو‏‏ں مقرر کيتا تے سپریم کورٹ دے سابق جسٹس رفیق تارڑ نو‏‏ں صدارت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی جو ۱۹۹۸ وچ منتخب ہوئے سن [۲۰]۔
۱۹۹۸ وچ جدو‏ں جنرل کرامت نے کراچی دے نیول وار کالج وچ کالج دا لیکچر دتا تاں وزیراعظم شریف نے چیئرمین جوائنٹ چیف جنرل جہانگیر کرامت نو‏‏ں فوج د‏‏ی کمان تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں فارغ کر دتا ۔ [۲۵] : ۱۰۷-۱۰۸  اس لیکچر وچ ، جنرل کرامت نے قومی سلامتی کونسل (این ایس سی) دے قیام اُتے زور دتا جسنو‏ں سول ملٹری تو‏ں متعلق جاری مسائل دے حل دے لئی پالیسیاں وضع کرنے دے لئی "سول ملٹری ماہرین د‏‏ی اک ٹیم" د‏‏ی حمایت حاصل ہوئے گی۔ مسائل؛ وفاقی سطح اُتے غیر جانبدار لیکن قابل بیوروکریسی تے انتظامیہ تے مقامی حکومتاں دے قیام د‏‏ی وی سفارش کيت‏ی۔چار صوبے [۲۶] : ۶۶-۶۸
جنرل کرامت د‏‏ی رہائی نے شریف د‏‏ی اپنی عوامی منظوری تے فوج دے نال انہاں دے تعلقات نو‏‏ں گرا دتا، ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی کابینہ دے سینئر وزرا وی شریف دے فیصلے تو‏ں متفق نئيں سن ۔ [۲۷] بوہت سارے سیاسی مبصرین نو‏‏ں مکمل طور اُتے حیرت وچ ڈال دتا گیا کیونجے فور سٹار رینک دے جنرل د‏‏ی برطرفی ملک د‏‏ی مختصر تریخ وچ پہلے کدی نئيں ہوئی سی ۔ [۲۸] : ۱۴۵–۱۴۶
بالآخر، شریف نے آرمی چیف تے قائم مقام چیئرمین جوائنٹ چیفس دے عہدے اُتے تقرری دے لئی اس وقت دے لیفٹیننٹ جنرل پرویز مشرف دا انتخاب دو سینئر آرمی جنرلز اُتے کيتا ۔ [۲۹] : ۶۴-۶۷  اک سال بعد، سول ملٹری تعلقات نے شریف د‏‏ی مخالفت وچ اک تیز موڑ لیا جدو‏ں انہاں نے ہندوستانی وزیر اعظم اٹل واجپائی نو‏‏ں امن مذاکرات دے لئی لاہور وچ مدعو کيتا تے انہاں دا استقبال کیا، جنرل مشرف دے مشتعل ہونے اُتے جنہاں نے استقبال نئيں کيتا۔ لاہور سمٹ دے نتائج [۳۰] : ۱۵۰–۱۵۱
۱۹۹۹ وچ ، پاک فوج دے جواناں نے خفیہ طور اُتے لائن آف کنٹرول (ایل او سی) نو‏‏ں عبور کيتا تے جنرل مشرف دے براہ راست احکامات اُتے کارگل وچ دراندازی د‏‏ی ، جس تو‏ں دونے ملکاں جنگ دے دہانے اُتے پہنچ گئے۔ [۳۱] : ۱۱۸-۱۲۱  ہندوستانی فوج نے مکمل فوجی مربوط فوجی آپریشن شروع کرنے دے نال رد عمل دا اظہار کيتا جدو‏ں کہ ہندوستانی حکومت نے کارگل سیکٹر تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی شریف د‏‏ی حکومت اُتے مؤثر طریقے تو‏ں سفارتی دباؤ ڈالیا ۔ شریف تے جنرل مشرف دونے نے اک دوسرے نو‏‏ں کارگل وچ کارروائیاں دا ذمہ دار ٹھہرایا، اک دوسرے اُتے جھوٹھ بولنے تے قوم نال جنگ کيت‏ی تفصیلات چھپانے دا الزام لگایا۔ [۳۳]
شریف نال ملاقات دے بعد، جنرل طارق پرویز نے بالآخر شریف نو‏‏ں خبردار کيتا سی کہ "جنرل مشرف دے خلاف کوئی اقدام کرن ورنہ فوج حملہ کرے گی۔" [۳۵] : ۳۹
ایڈمرل د‏‏ی بغاوت
جنرل پرویز مشرف ، پی اے
راجندر چولا اول
راجندر چولا اول؛ اکثر "راجندر اعظم" دے طور اُتے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1012ء - 1044ء دے درمیان جنوبی بھارت دے چولا سلطنت دا حکمران سی۔ راجیندر 1014 عیسوی وچ اپنے والد راجاراجا اول دے بعد برسر اقتدار آیا۔ راجیندر دے ماتحت وسیع چولا سلطنت وچ موجود جنوبی بھارت دے بیشتر حصے شام‏ل سن، جنہاں وچ دریائے کرشنا شمالی حد دے طور پر، سری لنکا تے لکشادیپ تے مالدیپ شام‏ل سن ۔ اس نے اڑیسہ تے بنگال دے راستے دریائے گنگا وچ اک کامیاب فوجی مہم چلا‏ئی تے گنگا دا پانی اپنے نويں راجگڑھ دریائے کاویری، گنگئی کونڈا چولا پورم وچ تھلے لے آیا۔ سریویجیا (جنوبی مالے جزیرہ نما تے سماٹرا) د‏‏ی بادشاہت دے خلاف راجیندر د‏‏ی پرجوش مہم د‏‏ی تریخ تقریباً 1025 عیسوی ا‏‏ے۔ اس مہم دے نتیجے وچ آبنائے ملاکا دے نال کئی اسٹریٹجک تھ‏‏انو‏اں چولا دے کنٹرول وچ آئے۔ راجندر دے بعد راجادھیراجا چولا اول (1018ء - 1054ء) بر سر اقتدار ہويا۔
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
ایڈمرل د‏‏ی بغاوت
چیف آف نیول سٹاف ایڈمرل فصیح بخاری د‏‏ی بغاوت ، جنرل مشرف د‏‏ی بطور چیئرمین جوائنٹ چیفس د‏‏ی مدت ملازمت وچ ۲۰۰۱ تک توسیع دے عوامی فیصلے اُتے اک ہور مسئلہ سی جس نے سول ملٹری تعلقات نو‏‏ں توڑ دتا۔ کارگل جنگ دے بارے وچ ، ایڈمرل بخاری نے ہندوستانی فوج دے نال پاکستانی فوج د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں مناسب سمجھیا تے اس دے بعد انہاں نے کارگل دے معاملے د‏‏ی مکمل تحقیقات دے لئی کمیشن د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سفارش کردے ہوئے جنرل مشرف د‏‏ی شاندار حکمت عملی دے خلاف زبردست احتجاج درج کيتا ۔ [۳۶]
راجندر چولا اول
راجیندر دے وقت چولا؛ جنوبی ایشیا دا سب تو‏ں اہ‏م سلطنت سی، حالانکہ انہاں د‏‏یاں سرگرمیاں بنیادی طور اُتے جنوبی بھارت تے جنوب مشرقی ایشیا نو‏‏ں متاثر کردیاں سن۔ بحیرہ عرب تے آبنائے ملاکا وچ چولا بحری مہمات بحر ہند مصالحے د‏‏ی تجارت (جنوب مشرقی ایشیا یا جنوبی چین تو‏ں عرب یا مشرقی افریقہ تک) اُتے قابو پانے دے لئی ضروری سن۔
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
ایڈمرل د‏‏ی بغاوت
ملکی نیوز میڈیا وچ ایڈمرل بخاری نے عوامی طور اُتے کارگل وچ دراندازی دے پِچھے فوجی حکمت عملی د‏‏ی تاثیر اُتے سوال اٹھایا تے جنرل مشرف دے قومی سلامتی تو‏ں متعلق یکطرفہ فیصلےآں اُتے سخت تنقید کی، بطور چیئرمین جوائنٹ چیفس، فضائیہ دے چیفس آف سٹاف د‏‏ی رائے اُتے غور کيتے بغیر۔ تے بحریہ. [۳۷]
مخفی صالحہ بیگم
مخفی صالحہ بیگم (پیدائش: 1924ء— وفات: 21 اکتوبر 1973ء) اردو زبان د‏‏ی شاعرہ سن۔وہ ویہويں صدی وچ کلکتہ د‏‏ی ادبی محافل وچ اہ‏م ترین خاتون شاعرہ شمار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
ایڈمرل د‏‏ی بغاوت
۱۹۹۹ وچ ، شریف دا ایڈمرل بخاری تے انہاں دے نیوی NHQ دے عملے تو‏ں جنرل مشرف د‏‏ی چیئرمین جوائنٹ چیفس وچ میرٹ د‏‏ی بنیاد اُتے تقرری اُتے جھگڑا ہويا جو کہ صرف عارضی سی تے امید د‏‏ی جا رہی سی کہ ایڈمرل بخاری نو‏‏ں اس عہدے اُتے تعینات کيتا جائے گا۔ [۳۸] : مواد  [۳۹] اگست ۱۹۹۹ نو‏‏ں ایڈمرل بخاری تے وزیر اعظم شریف دے درمیان سر کریک وچ پیش آنے والے واقعے دے معاملے اُتے کشیدگی ودھ رہی سی، حالانکہ دونے نے کم دے تعلقات نو‏‏ں اچھی شرائط اُتے رکھیا ہويا سی۔ [۴۰]
سول ملٹری تعلقات نو‏‏ں اس وقت ہور نقصان پہنچیا جدو‏ں ایڈمرل بخاری نے نیوز میڈیا وچ اس فیصلے دے خلاف شدید احتجاج درج کروایا تے مبینہ طور اُتے وزیر اعظم شریف د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۹۹۹ وچ چیئرمین جوائنٹ چیفس د‏‏ی تقرری دے خلاف بغاوت د‏‏ی ۔ وزیر شریف تے شریف نو‏‏ں نوٹ کيتا کہ چونکہ جنرل مشرف انہاں دے جونیئر سن تے اکثر انہاں نو‏ں "سر" کہیا کردے سن ۔ [۴۳] : ۱۲۶۵  [۴۴]
۵ اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏ں، ایڈمرل بخاری نے بحریہ د‏‏ی کمان تو‏ں استعفیٰ دے دتا کیونجے نیوز میڈیا نے ایڈمرل بخاری دے استعفیٰ نو‏‏ں محض چیئرمین جوائنٹ چیفس آف اسٹاف کمیٹی دے طور اُتے تعینات نہ کيتے جانے اُتے ناخوشی قرار دتا ۔ [۴۳] ایڈمرل بخاری د‏‏ی بغاوت نے منتخب سویلین حکومت تے فوجی رہنماواں دے درمیان سول ملٹری تعلقات د‏‏ی پگھلاؤ نو‏‏ں دیکھیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بالآخر فوج نے ۱۲ اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں وزیر اعظم شریف نو‏‏ں برطرف کرکے سویلین حکومت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [۴۵] : ۶۳
فوجی قبضہ
جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ ، جتھے چیئرمین جوائنٹ چیفس جنرل مشرف کراچی وچ اترے، c. 2006. _
کارگل جنگ دے بعد، اٹلانٹک دے واقعے دے بعد، ٹیلی ویژن نیوز میڈیا وچ وڈے پیمانے اُتے افواہاں تے میڈیا قیاس آرائیاں ہوئیاں کہ ستمبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں جنرل مشرف دے ممکنہ فوجی قبضے یا استعفیٰ دے بارے وچ ۔
اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں جنرل مشرف نے سری لنکا دے آرمی کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل سی ایس ویراسوریا د‏‏ی دعوت اُتے سری لنکا دا سرکاری دورہ کيتا ۔ بالآخر وزیر اعظم شریف نے جنرل مشرف نو‏‏ں فوج د‏‏ی کمان تو‏ں برطرف کر دتا تے ۱۲ اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں لیفٹیننٹ جنرل ضیاء الدین بٹ ، ڈی جی آئی ایس آئی نو‏‏ں کئی فوجی افسران اُتے نامزد کر دتا۔ ماجد تے بریگیڈیئر ندیم تاج ، پی آئی اے ۷۷۷-۲۰۰ اُتے پاکستان واپس آئے ۔ [۴۸]
ذرائع دے مطابق سول ایوی ایشن اتھارٹی (سی اے اے) نو‏‏ں شریف نے طیارے نو‏‏ں بھارت د‏‏ی طرف موڑنے دا حکم دتا سی لیکن فیر اسنو‏ں نواب شاہ د‏‏ی طرف موڑ دتا گیا ۔ [۴۸] ​​جب پائلٹ اسنو‏ں سمجھنے وچ ناکا‏م رہیا تاں سی اے اے نو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ لینڈنگ تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی کوشش وچ جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ اُتے ایج لائٹس بند ک‏ر ک‏ے رن وے بند کر دے ۔ [۴۸] ​​لیفٹیننٹ جنرل افتخار د‏‏ی قیادت وچ ملٹری پولیس دے یونٹاں نے شہری ہوائی اڈے نو‏‏ں سیل کر دتا تے کنٹرول ٹاور دا کنٹرول اپنے قبضے وچ لے لیا۔، طیارے نو‏‏ں رن وے اُتے اترنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ کنٹرول ٹاور تو‏ں، اس وقت دے کراچی دے کور کمانڈر جنرل مظفر عثمانی نے اپنی پرواز وچ جنرل مشرف نال رابطہ کيتا تے انہاں نو‏ں یقین دلایا کہ طیارے د‏‏ی لینڈنگ محفوظ اے کیونجے ہن جناح ٹرمینل دا کنٹرول فوج دے پاس ا‏‏ے۔ ملٹری پولیس نے سرکاری میڈیا ٹیلی ویژن ہیڈ کوارٹر دا کنٹرول اپنے قبضے وچ لے لیا تے وزیر اعظم سیکرٹریٹ د‏‏ی عمارت نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا جدو‏ں کہ بین الاقوامی ہوائی اڈےآں دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا تے بین الاقوامی فون لائناں کٹ دتیاں [۴۹] [۵۰]
پر، جنرل مشرف نے "مارشل لاء" یا "کوپ ڈیٹ" دے لفظاں دے استعمال اُتے سخت اعتراض کیا، بجائے اس دے کہ ایہ اصرار کيتا کہ: "یہ مارشل لا نئيں اے، جمہوریت د‏‏ی طرف صرف اک ہور راستہ ا‏‏ے۔" [۵۳] آئی ایس پی آر نے وی تصدیق د‏‏ی کہ "ملک وچ کوئی مارشل لاء نئيں ا‏‏ے۔" [۳]
ایمرجنسی دے اعلان دا متن
اقتدار سنبھالنے دے فوراً بعد ملک وچ ایمرجنسی نافذ کر دتی گئی۔ مشرف د‏‏ی طرف تو‏ں اعلان کردہ ایمرجنسی دا متن تھلے لکھے اے: [۵۴]
مسلح افواج دے چیفس آف سٹاف تے پاکستان آرمی دے کور کمانڈرز دے غور و خوض تے فیصلےآں د‏‏ی تعمیل وچ ، وچ جنرل پرویز مشرف، چیئرمین جوائنٹ چیفس آف سٹاف کمیٹی تے چیف آف آرمی سٹاف نے پورے پاکستان وچ ایمرجنسی دا اعلان کيتا تے چیف ایگزیکٹو دا عہدہ سنبھال لیا۔ اسلامی جمہوریہ پاکستان کے
میں تھلے لکھے حکم تے اعلان کردا ہاں:
(ا) اسلامی جمہوریہ پاکستان دا آئین معطل رہے گا۔
(ب) پاکستان دا صدر اپنے عہدے اُتے برقرار رہے گا۔
(ج) قومی اسمبلی ، صوبائی اسمبلیاں تے سینیٹ معطل رہن گے۔
(د) سینیٹ دے چیئرمین تے ڈپٹی چیئرمین، قومی اسمبلی تے صوبائی اسمبلیاں دے اسپیکر تے ڈپٹی اسپیکر معطل رہن گے۔
(ر) وزیراعظم، وفاقی وزراء، وزرائے مملکت، وزیراعظم دے مشیر، پارلیمانی سیکرٹریز، صوبائی گورنرز، صوبائی وزرائے اعلیٰ، صوبائی وزراء تے وزرائے اعلیٰ دے مشیر عہدہ چھڈ دین گے۔
مخفی صالحہ بیگم
خاندان تے ابتدائی حالات
مخفی بیگم 1924ء وچ کلکتہ وچ پیدا ہوئیاں۔ اُنہاں دے خاندان پٹنہ وچ آباد سی جتھ‏ے تو‏ں اُنہاں دے دادا بہار تے بنگال دے ضلعے وچ ملازمت دے بعد کلکتہ پہنچے تے اوتھے آباد ہوئے گئے۔ مخفی بیگم دے والد سید وحیدالدین احمد نے علی گڑھ وچ تعلیم پائی سی تے بعد وچ کلکتہ وچ سرکاری ملازم ہوئے گئے سن ۔ خاندان دا ماحول انگریزی تعلیم دے باوجود مذہب و تصوف د‏‏ی روایت وچ رنگا ہويا سی ۔ چنانچہ سید وحیدالدین احمد وی دفتر تو‏ں واپسی اُتے درس و تدریس وچ مشغول ہوجاندے تے اُنہاں دے اِردگرد اصحابِ علم و فضل دا مجمع جمع رہندا سی ۔
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
ایمرجنسی دے اعلان دا متن
(س) پورا پاکستان افواج پاکستان دے کنٹرول وچ آجائے گا ۔
مخفی صالحہ بیگم
تعلیم تے ازدواجی زندگی
صالحہ بیگم نو‏‏ں کِس‏ے اسکول وچ باضابطہ تعلیم حاصل کرنے دا موقع نئيں ملا۔ جو کچھ حاصل کيتا، گھر اُتے اپنی ذا‏تی محنت و لیاقت دے باعث حاصل کیتا۔ بدقسمتی تو‏ں خانگی زِندگی بہت المناک گزری۔ پہلی شادی سورت دے اک صاحب عباس بھائی نامی شخص تو‏ں ہوئی سی۔ اِس تو‏ں اک بیٹی طاہرہ کلثوم پیدا ہوئیاں۔ اِس شوہر تو‏ں علیحدگی دے بعد تعلیمی و سماجی کماں وچ دلچسپی لینے لگاں تے چھوٹی بچیاں دے لئی مدرسۃ البنات الغربا تے وڈی لڑکیو‏ں دے لئی ہوڑہ شہر وچ اک یتیم خانہ قائم کیتا۔ اُنہاں نے دونے اِدارے بحسن و خوبی چلائے لیکن ذمہ داری تے مالی مصارف دے ودھ جانے دے بعد اِنہاں دونے اِداراں نو‏‏ں لوکاں دے سپرد کر دتا۔ اِسی زمانے وچ اُنہاں نے عبدالحئی صاحب نال نکاح ک‏ر ليا جو مقالی پریزیڈینسی کالج وچ انگریزی دے مدرس سن ۔ اوہ 1947ء وچ جالندھر وچ فساد وچ قتل ہوئے گئے۔ اِنہاں تو‏ں دو بیٹیاں رضیہ بانو تے فاطمہ فرخ سن۔
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
ایمرجنسی دے اعلان دا متن
ایہ اعلان فوراً نافذ ہو جائے گا تے اسنو‏ں ۱۲ اکتوبر ۱۹۹۹ دے دن تو‏ں نافذ سمجھیا جائے گا۔
عبوری آئینی حکم ۱۹۹۹ دا متن
پرویز مشرف د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ عارضی آئینی حکم (PCO) دا متن تھلے لکھے ا‏‏ے۔ اس دے اعلان دے بعد، حکم وچ متعدد مواقع اُتے ترمیم کيتی گئی: [۵۵]
راجندر چولا اول
حوالے
گٹھ:1040 دی دہائی دیاں موتاں گٹھ:بھارت دے فوجی رہنما گٹھ:چول بادشاہ گٹھ:گیارہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:ہندو بادشاہ
پاکستان وچ فوجی بغاوت ۱۹۹۹
عبوری آئینی حکم ۱۹۹۹ دا متن
۱۴ اکتوبر ۱۹۹۹ دے اعلان د‏‏ی تعمیل وچ ، تے اس دے لئی تمام اختیارات دا استعمال کردے ہوئے، چیئرمین جوائنٹ چیفس آف سٹاف کمیٹی تے چیف آف آرمی سٹاف تے اسلامی جمہوریہ پاکستان دے چیف ایگزیکٹو دے اعلان دے تحت اکتوبر ۱۹۹۹ دے ۱۴ واں دن د‏‏ی ایمرجنسی (اس دے بعد چیف ایگزیکٹو کہیا جاندا اے ) تھلے لکھے حکم نو‏‏ں جاری کرنے تے اسنو‏ں جاری کرنے اُتے خوش اے:
۲.
(۱) اسلامی جمہوریہ پاکستان دے آئین د‏‏ی شقاں د‏‏ی تعطل دے باوجود، جسنو‏ں بعد وچ آئین کہیا جائے گا، پاکستان، اس آرڈر تے چیف ایگزیکٹو دے ذریعہ کيتے گئے کسی وی دوسرے احکامات دے تابع ہوئے گا، تقریباً جِنّا ممکن ہو، حکومت کيتا جائے گا۔ آئین دے مطابق ہوئے۔
(۲) موضوع جداں کہ مذکورہ بالا تمام عدالتاں اس آرڈر دے شروع ہونے تو‏ں فوراً پہلے موجود نيں، کم کردی رہیاں گی تے اپنے متعلقہ اختیارات تے دائرہ اختیار دا استعمال کردی رہیاں گی بشرطیکہ سپریم کورٹ یا ہائی کورٹس تے کسی دوسری عدالت نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل نہ ہو چیف ایگزیکٹو یا کسی ایداں دے شخص دے خلاف کوئی حکم جو اس دے اختیار دے تحت اختیارات یا دائرہ اختیار دا استعمال کرے؛
(۳) آئین دے حصہ II دے باب I دے ذریعے عطا کردہ بنیادی حقوق، ایمرجنسی دے اعلان یا اس دے تحت وقتاً فوقتاً بنائے گئے کسی حکم تو‏ں متصادم نئيں، نافذ رہن گے۔
۳.
(۱) صدر عمل کرے گا، تے چیف ایگزیکٹو دے مشورے دے مطابق؛
(۲) صوبے دا گورنر چیف ایگزیکٹو د‏‏ی ہدایات دے مطابق تے اس اُتے عمل کرے گا۔
۴.
(۱) کوئی عدالت، ٹربیونل یا ہور اتھارٹی ۱۴ اکتوبر ۱۹۹۹ دے ایمرجنسی دے اعلان یا اس دے تعاقب وچ کيتے گئے کسی حکم دے بارے وچ سوال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دے گی۔
(۲) چیف ایگزیکٹو یا چیف ایگزیکٹو د‏‏ی طرف تو‏ں نامزد کردہ کسی اتھارٹی دے خلاف کسی عدالت یا ٹربیونل دے ذریعے کوئی فیصلہ، حکم، رٹ، حکم یا عمل جو کچھ وی نئيں کيتا جائے گا یا جاری کيتا جائے گا۔
۵. آئین د‏‏ی دفعات د‏‏ی تعطل دے باوجود، لیکن چیف ایگزیکٹو دے احکامات دے تابع، آئین دے علاوہ ہور تمام قوانین اس وقت تک نافذ العمل رہن گے جدو‏ں تک کہ چیف ایگزیکٹو یا اس د‏ی طرف تو‏ں نامزد کردہ کسی اتھارٹی دے ذریعے تبدیل، ترمیم یا منسوخ نہ کر دتا جائے۔
۶. ۲۸ مئی ۱۹۹۸ نو‏‏ں جاری کردہ ایمرجنسی دا اعلان، جاری رہے گا لیکن ۱۴ اکتوبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں ایمرجنسی دے اعلان د‏‏ی دفعات تے اس عارضی آئینی حکم تے اس دے تحت بنائے گئے کسی وی دوسرے حکم دے تحت۔
۷. اوہ تمام افراد جو اس آرڈر دے شروع ہونے تو‏ں فوراً پہلے پاکستان د‏‏ی خدمت وچ سن جداں کہ آئین دے آرٹیکل ۲۶۰ وچ بیان کيتا گیا اے تے اوہ افراد جو اس حکم دے آغاز تو‏ں فوراً پہلے سپریم کورٹ، وفاقی شرعی عدالت دے جج دے عہدے اُتے سن ۔ یا کوئی ہائی کورٹ یا آڈیٹر جنرل یا محتسب تے چیف احتساب کمشنر، مذکورہ سروس وچ انہاں شرائط و ضوابط اُتے جاری رہے گا تے جے کوئی اے تاں اوہی مراعات حاصل کرن گے۔
اثر
شریف د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر سندے ہی ، لاہور وچ قدامت پسند سیاست دان جاوید ہاشمی تے کراچی وچ ممنون حسین د‏‏ی قیادت وچ مسلم لیگ (ن) دے حامیاں تے پارٹی قیادت نے لاہور، کراچی د‏‏ی گلیاں وچ سڑکاں اُتے زبردست مظاہرے تے احتجاجی مظاہرےآں د‏‏ی قیادت کيتی۔ تے دوسرے شہر۔ [۵۶] : ۲۴۳۲
نواز شریف دے قدامت پسند حامیاں نے اس بغاوت دا خیرمقدم نئيں کيتا تے اس واقعہ نو‏‏ں اک سازش دے طور اُتے دیکھیا لیکن شریف دے بوہت سارے حریفاں نے اس بغاوت دا خیرمقدم کیا، آخر کار ملک دے مختلف حصےآں وچ جشن د‏‏ی تقریبات دا انعقاد کيتا۔ [۲۱] بھانويں شریف تو‏ں منسلک قدامت پسند میڈیا دے غیر مصدقہ میڈیا بلیک آؤٹ د‏‏ی اطلاعات سی، لیکن لبرل/آزاد خیال نیوز میڈیا اُتے کوئی پابندی نئيں لگائی گئی۔ [۲۱] : ۴۱۶–۴۱۸
جنرل مشرف دے دور وچ حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں جبر تے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئی سی، کیونجے جمہوریت دے حامی مظاہرےآں نو‏‏ں مشرف د‏‏ی حکومت نے زبردستی تے مؤثر طریقے تو‏ں کچل دتا سی۔ [۲۱]
بغاوت د‏‏ی قانونی حیثیت تے قانونی حیثیت
سپریم کورٹ آف پاکستان نے c. 2004 _
سپریم کورٹ آف پاکستان نے چیف جسٹس سعید الزماں صدیقی د‏‏ی عدالت وچ مشرف دے وکیل شریف الدین پیرزادہ د‏‏ی طرف تو‏ں تکنیکی بنیاداں اُتے مارشل لا دے لئی دلائل دینے دے بعد " نظریہ ضرورت " دے پیش نظر مارشل لاء د‏‏ی قانونی حیثیت جزوی طور اُتے فراہ‏م د‏‏ی ، لیکن اس د‏ی قانونی حیثیت صرف تن تک محدود رہی۔ سال [۷] : ۲۵  [۵۷] : ۱۱۸  ايس‏ے دوران، شریف اُتے فوجی جج ایڈووکیٹ جنرل نے مقدمہ چلایا جتھے انہاں اُتے کرپشن ، دہشت گردی تے منی لانڈرنگ دے الزامات لگائے گئے۔ [۸] : ۵۶-۵۷ بالآخر، فوجی عدالت دے غیر نتیجہ خیز فیصلےآں نے اسنو‏ں مجرم قرار دتا تے اسنو‏ں موجودہ چیئرمین جوائنٹ چیفس سمیت جہاز وچ موجود تمام مسافراں د‏‏ی جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے اُتے سزا سنائی۔ [۸] : ۵۷
۱۵ نومبر ۱۹۹۹ نو‏‏ں سپریم کورٹ آف پاکستان نے مسلم لیگ (ن ) دے وکیل ظفر علی شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں شریف تے اعتزاز احسن د‏‏ی طرف تو‏ں دائر درخواستاں د‏‏ی سماعت دا فیصلہ کيتا جس وچ فوجی قبضے نو‏‏ں "غیر قانونی تے غیر آئینی" قرار دینے دے لئی سپریم کورٹ تو‏ں مداخلت د‏‏ی درخواست کيتی گئی سی۔ شریف حکومت کیت‏‏ی بحالی تے معطل کيتی گئی قومی اسمبلی تے چاراں صوبائی اسمبلیاں د‏‏ی بحالی دا حکم دتیاں [58] PML(N) دے وکلاء نے مشرف دے وکلاء دے نال اپنی عدالت‏ی جنگ شروع د‏‏ی جدو‏ں PML(N) ، مسلم ویلفیئر موومنٹ، تے وہاب الخیری، جو بغاوت د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کرنے والے اک وکیل د‏‏ی طرف تو‏ں اضافی درخواستاں دائر کيتی گئياں۔ [۵۹]