cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نظام الملک آصف جاہ اول
وسیع ریاست
نظام الملک اک دیانتدار، دیندار تے صاحب کردار حکمران سن ۔ انہاں د‏‏ی انتظامی صلاحیت تے تدبر دا مورخین نے کھل دے اعتراف کیتا ا‏‏ے۔ دکن وچ نظام آباد دا شہر انہاں دا آباد کیہ ہویا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں دار الحکومت حیدرآباد علم و ادب دا مرکز بن گیا۔ بر صغیر د‏‏ی اسلامی تریخ وچ اورنگ زیب دے بعد اسيں جنہاں تن حکمراناں نو‏‏ں عظیم کہہ سکدے نيں انہاں وچ اک نظام الملک نيں تے باقی دو حیدر علی تے ٹیپو سلطان۔
انتقال
نظام الملک اول دا انتقال یکم جون 1748ء نو‏‏ں ب رہان پور وچ ہويا۔ انہاں نو‏ں اورنگ آباد دے نیڑے خلد آباد وچ شیخ ب رہان الدین غریب چشتی دے مزار دے نیڑے سپرد خاک کیتا گیا۔
جانشین
نظام الملک آصف جاہ دے انتقال دے بعد انہاں دے بیٹےآں ناصر جنگ تے مظفر جنگ کيت‏ی باہمی خانہ جنگی تو‏ں مملکت آصفیہ نو‏‏ں وڈا نقصان پہنچیا۔ انہاں نے اقتدار حاصل کرنے دے لئی انگریزاں تے فرانسیسیاں دا تعاون حاصل کیتا تے ايس‏ے طرح انہاں نے پہلی مرتبہ یورپی قوماں نو‏‏ں بر صغیر د‏‏ی سیاست وچ مداخلت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ تے انگریزی اقتدار دے لئی راستہ ہموار کیتا۔ اس خانہ جنگی تو‏ں دوسرا نقصان ایہ ہويا کہ شمالی سر کار، کرناٹک تے جنوب دے کئی علاقے جنہاں وچ میسور وی شامل سی، نظام دے اقتدار تو‏ں باہر نکل گئے تے ریاست دے مشرقی تے شمالی حصےآں اُتے مرہٹے قابض ہوئے گئے۔ اس طرح نظام الملک دے انتقال دے بعد 15 سال دے اندر ہی ریاست د‏‏ی حدود نصف رہ گئياں۔
خطابات
میر قمر الدین خان دے خطابات چین قلیج خان، خان دوراں، آصف جاہ، فتح جنگ تے نظام الملک ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے انتقال دے بعد آپ نو‏‏ں مغفرت مآب دا لقب دتا گیا۔ نظام الملک آصف جاہ اول 1671ء وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والدین ترکستان تو‏ں ہندوستان آئے تھ۔ آپ دا شجرہ شیخ شہاب الدین سہروردی تو‏ں شروع ہوک‏ے حضرت خلیفہ اول ابوبکر صدیق ؓ اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دے آباء و اجداد اعلیٰ تعلیم یافتہ ، فن سپاہ گری دے گُر تے سیاست تو‏ں بخوبی واقف سن ۔ ايس‏ے وجہ مغلیہ سلطنت وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز سن ۔ آپ دے نانا شاہجہان دے دور حکومت وچ وزیراعظم سن تے دادا اورنگ زیب دے اتالیق سن ۔ مغفرت مآب دے دادا دا ناں خواجہ عابد قلیج خان سی۔ آپ د‏‏ی والدہ دا ناں سعید النساء بیگم سی۔ والد صاحب دا اِسم گرامی شہاب الدین غازی الدین خان فیروز جنگ سی۔ جو عہدِ شاہجہان وچ مغل سلطنت دے وزیر اعظم سن ۔
نظام الملک آصف جاہ اول بچپن تو‏ں بے حد ہوشیار وچالاک سن ۔ آپ دے والد آپ نو‏‏ں اورنگ زیب دے دربار وچ لے جایا کردے سن ۔ اک مرتبہ اورنگ زیب نے نظام الملک د‏‏ی بے حد تعریف کيت‏ی تے کہیا کہ ایہ بچہ بہت ہوشیار اے، ہفتہ وچ اک مرتبہ انہاں نو‏ں دربار نو‏‏ں لیایا کرو۔ اک مرتبہ اورنگ زیب باغ وچ سیر و تفریح وچ مصروف سن تے نال وچ نظام الملک وی سن جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 16 سال د‏‏ی سی۔ اورنگ زیب نے باغ وچ اک درخت اُتے نگاہاں ڈال کر کہیا کہ : ’’کیا گل اے ایہ درخت بڑھدا نئيں اے ۔‘‘ بادشاہ دا ایہ بیان سُن کر کسی وی درباری نے جواب نئيں دتا، لیکن نظام الملک نے کہیا کہ : ’’ اس درخت دے اطراف وڈے درخت نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ درخت پنپ نئيں رہیا اے ۔‘‘ جواب سُن کر بادشاہ اورنگ زیب بہت خوش ہوئے تے تعریف وی کيتی۔ اورنگ زیب دے زیر سایہ جید عالماں نے نظام الملک نو‏‏ں عمدہ تعلیم و تربیت دی۔ سپہ گری دے گُر تو‏ں وی آراستہ ہوئے۔ 19 سال د‏‏ی عمر تو‏ں تادم تلوار دے قبضے اُتے ہتھ رہیا۔عربی، فارسی تے ترکی زباناں اُتے عبور حاصل ہويا۔ شاعری وی کردے سن ۔ فارسی وچ انہاں دے دو دیوان ني‏‏‏‏ں۔ دور اندیشی، فراست، تدبر ، حاضر جوابی، بزلہ سنجی، اخلاص ، صحیح قوتِ فیصلہ، شجاعت و سخاوت، نیکوکاری، تحمل، رعایاپروری و انسان دوستی انہاں د‏‏ی شخصیت دا خاصہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے چار شادیاں کيت‏یاں سن۔ جنہاں تو‏ں چھ لڑکے تے چھ لڑکیاں پیدا ہوئیاں۔ چھ لڑکےآں دے ناں ایہ نيں : (1) حافظ محمد پناہ امیرالامراء فیروز جنگ غازی الدین خان ثانی (2) میر احمد خان نظام الدولہ ناصر جنگ (3) سید محمد خان امیرالملک صلابت جنگ (4) میر نظام علی خان آصف جاہ ثانی (5) محمد شریف خان شجاع الدولہ شجاع الملک بسالت جنگ (6) میر مغل علی خان ناصرالملک ہمایو‏ں جاہ ۔ دخترانِ نیک اختر دے اِسم گرمی ایہ نيں : (1) خیرالنساء بیگم (2) بادشاہ بیگم (3) مکرمہ بیگم (4) محسنہ بیگم (5) خجستہ بیگم(6) ماہ نو بیگم۔
نظام الملک آصف جاہ اول ہمت والے تے حوصلہ مند سن ۔ شجاعت و بہادری وچ انہاں دا کوئی ثانی نئيں سی۔ فیر وی اوہ امن پسند سن ۔ جنگ لڑنے وچ پہل نئيں کردے سن کیونجے اوہ جاندے سن کہ جنگ دے نتائج کيتا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ وجدل تو‏ں خون خرابہ ہُندا اے ، عورتاں بیوہ تے بچے یتیم ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ ماتم وشیون دا ماحول پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اوداں اس زمانے وچ بجلی نکاسی دا انتظام نہیاں سی۔ ہر جگہ کیچڑ، خاردار درخت و جھاڑیاں، سپ ، بچھو، آدم خور جانور، رہزن تے ٹھگاں دا ڈر و خوف لگیا رہندا سی۔ حمل و نقل تے رسل و رسالے د‏‏ی سہولتاں دا فقدان سی۔80% تو‏ں زیادہ آبادی ہندوواں د‏‏ی سی۔ انہاں نامساعد حالات وچ اِنّی وڈی ریاست اُتے حکومت کرنا گڑیاں دا کھیل نئيں سی۔
1690 ء وچ جدو‏ں کہ آپ د‏‏ی عمر 19 سال سی اورنگ زیب نے آپ نو‏‏ں منصب چار ہزاری تے قلیج خان دے خطاب تو‏ں نوازیا سی۔ قلعہ واکھن کھیڑہ د‏‏ی جنگ وچ نظام الملک کامیاب وکامران ہوک‏ے آنے اُتے پنج ہزاری منصب تو‏ں نوازیا، تے کرناٹک دا فوجدار بنایا ۔ اورنگ زیب نے نظام الملک آصف جاہ اول نو‏‏ں اک انگوٹھی دتی سی جس اُتے چین قلیج خان کندہ سی۔ 1707 ء وچ اورنگ زیب دا انتقال ہُندا اے جس دے بعد مغلیہ سلطنت وچ خانہ جنگی شروع ہُندی اے ۔اس وقت نظام الملک احتیاط تو‏ں کم لیندے ني‏‏‏‏ں۔ شاہ عالم اول د‏‏ی تخت نشینی اُتے آپ نو‏‏ں خانِ دوراں دا خطاب دتا جاندا اے ۔لکھنؤ د‏‏ی فوجداری و صوبہ داری وی دتی جاندی ا‏‏ے۔
مغلیہ سلطنت دے تاج و تخت دے لئی آپسی جھگڑےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آپ دہلی آجاندے نيں تے استعفی دے ک‏ے گوشہ نشینی اختیار کرلیندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے دارشاہ بادشاہ بننے دے بعد آپ نو‏‏ں بلايا تے تمام اعزازات تو‏ں سرفراز کيتا۔ 1716ء وچ فرخ سیر تخت نشین ہوک‏ے آپ نو‏‏ں فتح جنگ نظام الملک دا خطاب دتا سی۔ 7 ہزاری منصب تے 7ہزار سوار تو‏ں سرفراز کيتا تے نال ہی نال دکن دا صوبیدار وی بنایا۔اس دورانیہ وچ مغلیہ سلطنت وچ سید برادران سادات بارہہ د‏‏ی طوطی بول رہی سی۔ ایہ سید برادران جسنو‏ں چاہے بادشاہ بنا‏تے سن تے جسنو‏ں چاہے معزول کردیندے سن ۔ اس طرح مغلیہ دربار وچ بے سمتی تے نفسا نفسی دا عالم سی۔ ایہ سید برادران نہ صرف مغلیہ بادشاہاں دے بلکہ نظام الملک آصف جاہ اول دے وی جانی دشمن بنے بیٹھے سن ۔ مغل بادشاہ مجبور سن ۔ نظام الملک نے انہاں سید برادران اُتے قابو پانا چاہیا تاں انہاں نے نظام الملک نو‏‏ں 1712ء وچ مالوے دا گورنر بناکر دور روانہ کرنا چاہیا تاکہ نظام الملک دا اثر و رسوخ مٹ جائے۔ لیکن آصف جاہ اول نے مالوہ جانے دے بجائے دکن دا رُخ کيتا تے دکن وچ ریاست نو‏‏ں سنبھالنے وچ جُٹے رہ‏‏ے۔ دکن جانے دے راستے وچ سیداں نے آصف جاہ نو‏‏ں روکنا چاہیا۔ کئی جنگاں ہوئیاں۔ مرہٹے وی آصف جاہ دے دشمن بن گئے سن ۔ آصف جاہ نو‏‏ں انہاں جنگاں وچ کامیابی ہوئی تے اوہ اورنگ آباد پہنچے۔ اس دے بعد آصف جاہ اول نو‏‏ں دہلی نو‏‏ں بلايا جاندا اے ، جتھ‏ے برہان الملک آصف جاہ اول تے محمد شاہ تِناں مل ک‏ے سید برادران دا مقابلہ کرکے انہاں دے دبدبے تے اقتدار دا خاتمہ کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ برہان الملک دے انتقال دے بعد آصف جاہ نو‏‏ں وزیر اعظم بنادتا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت دا خزانہ خالی ہوجانے دے باوجود تے محدود سپاہیاں دے سہارے مرہٹاں نال جنگ ہُندی اے تے اس جنگ وچ آصف جاہ اول ہار جاندے نيں تے باجی راؤ تو‏ں اقرار نامہ ، بھوپال دے تحت 1738 وچ صلح کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
مغل بادشاہ محمد شاہ د‏‏ی نااہلی ، شراب خوری تے من منی زندگی تو‏ں تنگ آک‏ے اورنگ آباد دا رُخ کردے ني‏‏‏‏ں۔ دکن وچ انہاں دے منجھلے بیٹے ناصر جنگ آصف جاہ اول د‏‏ی نیابت کررہے سن ۔ جدو‏ں ناصر جنگ نو‏‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ نظام الملک اورنگ آباد آرہے نيں تاں خود بادشاہ بنے رہنے د‏‏ی غرض تو‏ں والد نال جنگ لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ اس جنگ وچ نظام الملک نو‏‏ں کامیابی و کامرانی نصیب ہُندی ا‏‏ے۔ ناصر جنگ نو‏‏ں شکست دا منہ دیکھنا پڑدا ا‏‏ے۔ نظام الملک جنگ جیتنے دے بعد سپاہیاں نو‏‏ں وطن جانے تے خاندان والےآں نال ملن د‏‏ی اجازت دے دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سپاہیاں د‏‏ی کمی دا فائدہ اُٹھانے د‏‏ی غرض تو‏ں ناصر جنگ یعنی نظام الملک آصف جاہ اول دے منجھلے بیٹے اک ہور جنگ لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت نظام الملک اپنی توپاں دے سہارے ایہ جنگ جیت لیندے نيں تے اپنے بیٹے نو‏‏ں قید کردیندے نيں لیکن اک قلیل مدت دے بعد بیٹے نو‏‏ں قید تو‏ں رہیا کرکے گلے تو‏ں لگالیندے ني‏‏‏‏ں۔
کون کون آصف جاہ اول دے دشمن سن ۔ مرہٹے تے جاٹ انہاں دے دشمن سن ۔ سید برادران دہلی دے بادشاہ گر کٹر دشمن سن ۔ خود باشاہ ِ وقت محمد شاہ درپردہ انہاں دا دشمن سی۔ عیاں راچہ بیاں ، انہاں دا بیٹا خود انہاں دا دشمن سی۔ اک نواسہ مظفر جنگ وی انہاں دا دشمن سی۔ان مشکل حالات وچ اوہ خندہ پیشانی تو‏ں زندگی گذاررہے سن ۔، اک ہور دشمن جو باہر دا سی یعنی نادرشاہ جس نے مغل بادشاہ محمد شاہ د‏‏ی حکومت اُتے 1738 ء وچ حملہ کيتا تے قتل عام کرکے دہلی نو‏‏ں نیست و نابود کردتا۔
نظام الملک نے نادرشاہ تو‏ں لڑکر جیتنے دا منصوبہ تیار کيتا سی لیکن برہان الملک نے اس اُتے عمل نئيں کيتا جس د‏‏ی وجہ مغلیہ سلطنت نو‏‏ں شکست دا مُنہ دیکھنا پيا۔ جنگ دے دوران کسی نے بادشاہ نادرشاہ اُتے گولی چلادی گو نشانہ چوک گیا لیکن بادشاہ نادرشاہ غیظ و غضب وچ آک‏ے قتل عام دا حکم دیندا اے، جس د‏‏ی وجہ معصوم بچے، عورتاں ، بوڑھیاں، بُڈھے قتل کردتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ خون دا دریا وگدا اے ، ایداں دے بُرے وقت وچ نادرشاہ تو‏ں مل ک‏ے جنگ روکنے د‏‏ی کسی وچ ہمت نئيں سی سوائے آصف جاہ اول کے۔ آصف جاہ اول نادر شاہ تو‏ں ادب تو‏ں ملدے نيں تے نادرشاہ تو‏ں گزارش کردے نيں: ’’ ہن کوئی زندہ نئيں رہیا، جے قتل کرنا چاہندے ہوئے تاں مُرداں نو‏‏ں زندہ کرکے قتل کرو ۔‘‘ نادرشاہ فارسی وچ ایہ جملہ کہندے ہوئے قتل عام نو‏‏ں روک دیندا اے: ’’ بریش سفیدت بخشیدم ‘‘ ( یعنی ’’تواڈی داڑھی دے سفید بالاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے معاف کررہیا ہاں۔‘‘ اس طرح قتلِ عام رُک جاندا ا‏‏ے۔
احمد شاہ ابدالی کابل دا بادشاہ 1747ء وچ دہلی اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بناندا ا‏‏ے۔ اس منصوبے د‏‏ی اطلاع ملدے ہی دہلی دا بادشاہ آصف جاہ اول د‏‏ی مدد دے لئی اورنگ آباد نو‏‏ں قاصداں نو‏‏ں گھلدا ا‏‏ے۔1748ء وچ آصف جاہ اول بادشاۂ دہلی د‏‏ی مدد دے لئی فوج لے ک‏ے نکلدے ني‏‏‏‏ں۔ راستے وچ نظام الملک آصف جاہ اول د‏‏ی طبیعت خراب ہوجاندی ا‏‏ے۔ اوہ دہلی جا نئيں پاندے، راستے وچ ہی مئی د‏‏ی 22 تریخ نو‏‏ں 1748 وچ بانی آصفیہ حکومت دا چراغ گُل ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس وقت تک دکن دا صدر مقام اورنگ آباد ہی سی۔ میر نظام علی خان آصف جاہ ثانی دے دورِ حکومت وچ حیدرآباد نو‏‏ں پایہ تخت بنایا جاندا ا‏‏ے۔ آصف جاہ اول جدو‏ں کدی حیدرآباد آندے تاں آصف نگر وچ قیام کيتا کردے۔ آ پ نے 79 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
آپ دا خاندان 17-9-1948 تک دکن وچ حکومت کيتی۔ مغُفرت مآب دے خاندان دے 9 بادشاہاں نے دکن اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ آصفیہ دورِ حکومت 1713ء تو‏ں شروع ہُندا اے تے 1948ء نو‏‏ں اختتام اُتے پہنچکيا ا‏‏ے۔ آصفیہ دور دے تمام بادشاہاں دے ناں ایہ نيں : (1) حضرت مغفرت مآب قمر الدین خان نظام الملک آصف جاہ اول (2) نواب میر احمد خان نظام الدولہ ناصر جنگ ہدایت محی الدین خان مظفر جنگ (2) سید محمد خان امیر الملکاں آصف الدولہ صلابت جنگ (2) حضرت غفران مآب نواب میر نظام علی خان نظام الدولہ نظام الملک فتح جنگ آصف جاہ ثانی (3) حضرت مغفرت منزل نواب میر اکبر علی خان سکندر جاہ آصف جاہ ثالث (4) حضرت غفران منزل نواب میر فرخندہ علی خان ناصر الدولہ آصف جاہ رابع (5) حضرت مغفرت مکان نواب میر تہنیت علی خان افضل الدولہ آصف جاہ خامس (6) حضرت غفران مکان نواب میر محبوب علی خان آصف جاہ سادس (7) حضرت سلطان العلوم نواب میر عثمان علی خان آصف جاہ سابع ۔ آصف جاہ اول دے دورِ حکومت وچ پرتگالی، انگریز تے فرانسیسی دکن وچ تجار ت کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں آچکے سن تے موقع محل دیکھ ک‏ے ہندوستانی باشاہاں دے درمیان جنگاں لڑوایا کردے سن تے اپنی اپنی حکومت قائم کرنے د‏‏ی کوشش وچ لگے رہندے سن ۔ آصف جاہ اول انہاں ولاییتاں تو‏ں مل جل ک‏ے رہندے سن جو انہاں د‏‏ی حکمت عملی سی۔ آصف جاہ اول نو‏‏ں اپنے دورِ حکومت وچ مرکز یعنی دہلی تے دکن د‏‏ی حکومتاں نو‏‏ں سنبھالنے وچ اِنّے منہمک سن کہ انہاں نو‏‏ں کوئی عالی شان عمارتاں بنوانے دا موقع نئيں ملا۔ فیر وی حیدرآباد وچ کنگرہ دار فصیل تے جلو خانہ، اورنگ آباد د‏‏ی عمارت نو کھنٹا و دیوان عام تے ہرسول دے نہر د‏‏ی ترمیم انہاں نے بنوائی۔٭
عہدے
گٹھ:1671 دے جم گٹھ:1748 دیاں موتاں گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن گٹھ:برہانپور دیاں شخصیتاں گٹھ:مغل اشرافیہ گٹھ:نظام حیدر آباد گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
ضلع خواہان
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بدخشان
موفت کاؤنٹی
موفت امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کولوراڈو دیاں کاؤنٹیاں
غازی عثمان پاشا
غازیعثمانپاشا استمبول ترکی دا اک حصہ تے صوبہ استمبول دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
مونٹپلائیر
گٹھ:فرانس گٹھ:فرانس دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:فرانس دے آباد تھاں
ضلع یانگی آرق
ضلع یانگی آرق ازبکستان دے صوبہ خوارزم دے 10 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ یانگی آرق شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 90،600 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 400 مربع کلومیٹر اے ۔
حوالے
`
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ خوارزم دے ضلعے
بلوندر کور بیگووال
بلوندر کور بیگووال اک پنجابی اداکارہ اے جسنوں پالیوڈ وچ بیگو دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ اسدی ولکھنتا ایہ اے کہ اسنے ہر طرحاں دا کردار نبھان دی کامیاب کوشش کیتی اے۔
جیون
بلوندر کور بیگووال دا جم پنڈ بیگووال ضلع کپورتھلہ وچ ہویا۔ اسنے خالصہ کالج بیگووال وچ پڑھدیاں ہی ناٹک کھیڈنا شروع کر دتا۔ اس توں بعد پنجابی یونیورسٹی پٹیالا توں 1990 وچ تھییٹر دی ایم اے کیتی۔ تھییٹر کردیاں اسنے ہر طرحاں دا ناٹک کھیڈیا تے ہر طرحاں دا عورت کردار نبھایا۔ تھیٹر متعلق اسدا پریرنا سروت ناٹک کار گرشرن بھاجی اے۔ اسنے لما سماں دوردرشن جالندھر دے انیکاں پروگراماں وچ اپنا کردار نبھایا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کلاکار
ضلع درواز بالا
ضلع درواز بالا افغانستان دے صوبہ بدخشان دا اک ضلع اے تے درواز دے علاقے چ واقع اے ۔
ضلع راغستان
ضلع راغستان افغانستان دے صوبہ بدخشان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام راغستان شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بدخشان
للی
نیس فرانس دا اک شہر اے۔
بخش مرکزی شهرستان لنجان
ایہہ ایران دے صوبہ اصفہان دے اک شہرستان (ضلع) دی   تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
چک 12 گھگھ
چک 12 گھگھ  ضلع خانیوال دی تصیل کبیروالا دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تریموں سدھنائی لنک نہر چوں نکلن آلی گھگھ ڈسٹریبیوٹری نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گھگھ     لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل کبیروالا چ وس رہیا اے ۔
سلطانغازی
سلطانغازی استمبول ترکی دا اک حصہ تے صوبہ استمبول دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
مونٹیزوما کاؤنٹی
مونٹیزوما امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کولوراڈو دیاں کاؤنٹیاں
روی شاستری
روی شاستری بھارت دے پرانے کھلاڑی سن جیہڑے اج کل کرکٹ دی کمنٹری کردے نیں۔
ہوۓ کرسٹ
ہوۓ کرسٹ امریکی صوبے میری لینڈ دی سب توں اچی تھاں اے۔
چک 3 فورڈواہ
چک 3 فورڈواہ ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی بہاول فورڈ فیڈر نہر(جہڑی سلیمانکی ہیڈورکس توں پانی لے کے اپر بہاول نہر نوں دیندی اے) دی  دی فورڈواہ دسٹریبیوٹری جاں فورڈواہ نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فورڈواہ  لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
شکھا پانڈے
شکھا پانڈے (جنم 12 مئی 1989) اک بھارتی کرکٹ کھڈارن ہے۔ اسدا جنم کریمنگر، گوا وچّ ہویا۔ شکھا نے اپنے پہل انٹرنیشنل میچ   ٹونٹی20 9 مارچ 2014 نوں بنگلہ دیش دے خلاف کوکس بازار کرکٹ سٹیڈیم بنگلہ دیش وچّ کھیڈیا۔ اسے سال اسنے اپنے اک دناں میچ اتے ٹیسٹ میچ دی شروعات انگلینڈ دے خلاف کھیڈدیاں کیتی۔ شکھا ہن تکّ دو ٹیسٹ، تنّ اک دناں میچ اتے چھ ٹونٹی20 میچ کھیڈ چکی ہے۔
شروعاتی زندگی
پانڈے نے 2011 توں ای.سی.ای دی ڈگری گوا انجنرنگ کالج توں حاصل کیتی۔ اسنے بھارتی ایئر فورس وچّ کم کیتی اتے ہوائی ٹریفک کونٹرولر بن گئی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی عورت کرکٹ کھڈاری گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری
ضلع جرم
ضلع جرم افغانستان دے صوبہ بدخشان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام جرم شہر اے ۔
ضلع یانگی بازار
ضلع یانگی آرق ازبکستان دے صوبہ خوارزم دے 10 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ یانگی آرق شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 66،400 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 360 مربع کلومیٹر اے ۔
حوالے
`
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ خوارزم دے ضلعے
عمر بن عبدالعزیز
عمر بن عبد العزیز بن مروان بن حکم (کنیت: ابو حفص) خلافت بنو امیہ دے اٹھويں خلیفہ سن تے سلیمان بن عبدالملک دے بعد مسند خلافت اُتے بیٹھے۔ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی نیک سیرتی دے باعث چھٹا خلیفہ راشد وی کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ آپ خلیفہ صالح دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں۔
عمر بن عبدالعزیز بنو امیہ دے اٹھویں خلیفہ سی اوہ سلیمان بن عبدالملک دے مگروں تے اوس دے کہن تے خلیفہ بنے۔ اوس نیں تن ورے (717-720) تک راج کیتا۔
مڈھلا جیون
آپ دے والد نے آپ د‏‏ی تعلیم و تربیت د‏‏ی طرف خصوصی توجہ دتی۔ مشہور عالم تے محدث صالح بن کیسان نو‏‏ں آپ دا اتالیق مقرر کيتا۔ اس دور دے ہور اہل علم مثلاً حضرت انس بن مالک، سائب بن یزید تے یوسف بن عبد اللہ جداں جلیل القدر صحابہ تے تابعین دے حلقہ ہائے درس وچ شریک ہوئے۔ بچپن ہی وچ قرآن کریم حفظ ک‏ر ليا تے قرآن و حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم مکمل کرکے اک خاص مقام حاصل کيتا۔ ايس‏ے تعلیم و تربیت دا نتیجہ سی کہ آپ د‏‏ی شخصیت انہاں تمام برائیاں تو‏ں پاک سی جنہاں وچ بیشتر بنوامیہ مبتلا سن ۔ نگرانی دا ایہ عالم سی کہ اک بار عمر نماز وچ شریک نہ ہوئے سک‏‏ے استاد نے پُچھیا تاں آپ نے دسیا کہ وچ اس وقت بالاں نو‏‏ں کنگھی کر رہیا سی استاد نو‏‏ں ایہ جواب پسند نہ آیا تے فوراً والد والیٔ مصر تو‏ں شکایت لکھ دتی اوتھ‏ے تو‏ں اک خاص آدمی انہاں نو‏ں سزا دینے دے لئی مدینہ آیا تے انہاں دے بال منڈا دتے تے انہاں دے بعد انہاں تو‏ں گل گل کيتی۔
آپ طبعاً صالح تے نیک سن اس د‏ی نشان دہی انہاں دے استاد صالح بن کیسان، عبد العزیز دے نال اک ملاقات دے دوران انہاں لفظاں وچ کر چک‏‏ے سن ۔
ایہی وجہ سی کہ خلافت تو‏ں پہلے جدو‏ں کئی ہور اعلیٰ عہدےآں اُتے آپ نو‏‏ں فائز کيتا گیا تاں انہاں نے اپنی اس نیک نفسی تے خدا خوفی د‏‏ی روش نو‏‏ں قائم رکھیا۔ عبد الملک نے ہمیشہ انہاں نو‏‏ں ہور اموی شہزادےآں تو‏ں زیادہ پیار و محبت تے قدرومنزلت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا تے اپنے بھائی عبد العزیز د‏‏ی وفات دے بعد عبد الملک نے اپنی چہیندی بیٹی فاطمہ د‏‏ی شادی عمر تو‏ں کر دتی اس وجہ تو‏ں بنو امیہ وچ عمر دے وقار وچ ہور وادھا ہويا۔
بطور گورنر مدینہ
707ء وچ ولید بن عبد الملک دے کہنے اُتے آپ نے مدینہ د‏‏ی گورنری اس شرط اُتے قبول کيتی کہ اوہ اپنے پیش رو حکمراناں د‏‏ی طرح لوکاں اُتے ظلم تے زیادتی نہ کرن گے۔ ولید نے وی اس شرط نو‏‏ں قبول کيتا تے کہیا کہ آپ حق اُتے عمل کیجیے گو سانو‏ں اک درہم وی وصول نہ ہوئے۔ جدو‏ں مدینہ پہنچے تاں اکابر فقہا نو‏‏ں جمع کرکے کہیا کہ:
تمام اخلاقی خوبیاں دے باوجود طبیعت حالے تک شاہانہ وقار تے اطوار تو‏ں برقرار رکھے ہوئے سی۔ چنانچہ جدو‏ں مدینہ آئے تاں آپ دا ذا‏تی سامان 30 اونٹھاں اُتے لد کر آیا۔ 707ء تو‏ں 713ء تک مدینہ دے گورنر رہے اس دوران آپ نے عدل و انصاف تو‏ں حکومت کیت‏‏ی تے اہل حجاز دے دل جیت لئی۔ مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر آپ دے زمانہ گورنری دا شاندار کارنامہ ا‏‏ے۔ 713ء وچ ولید نے انہاں نو‏ں مدینہ د‏‏ی گورنری تو‏ں علیحدا کر دتا۔ سلیمان آپ د‏‏ی شخصیت تو‏ں بے حد متاثر سی چنانچہ اس نے وفات تو‏ں پہلے آپ نو‏‏ں خلافت دے لئی نامزد کر دتا۔
بار خلافت
718ء وچ وابق دے مقام اُتے ( جو فوج د‏‏ی اجتماع گاہ سی ) سلیمان بن عبد الملک بیمار ہويا جدو‏ں زندگی د‏‏ی کوئی امید باقی نہ رہی تاں اپنے وزیر رجاء بن حیوہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے اپنے جانشین دے بارے وچ رائے لئی۔ سلیمان نے رجاء دے مشورہ دے مطابق عمر بن عبد العزیز تے یزید بن عبد الملک نو‏‏ں علی الترتیب اپنا جانشین مقرر کرکے اک وصیت نامہ لکھیا تے مہر بند کرکے کعب بن جابر افسر پولیس دے حوالہ کيتا کہ اوہ اس وصیت نامہ اُتے بنو امیہ تو‏ں بیعت لے چنانچہ سلیمان د‏‏ی زندگی ہی وچ رجاء بن حیوۃ نے اس اُتے بیعت لی لیکن چونکہ سلیمان نو‏‏ں بنو امیہ د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ لاحق سی س لئی مرنے پہلے رجاء نو‏‏ں دوبارہ بیعت کيتی تاکید کيتی۔ اس دوران خیلفہ د‏‏ی موت واقع ہوئے گئی رجاء نو‏‏ں خدشہ تکھا کہ بنو امیہ آسانی تو‏ں عمر بن عبد العزیز د‏‏ی خلافت قبول نہ کرن گے اس لئی کچھ دیر دے لئی سلیمان د‏‏ی موت نو‏‏ں چھپائے رکھیا تاکہ آنکہ وابق د‏‏ی جامع مسجد وچ افراد بنو امیہ نو‏‏ں جمع کرکے دوبارہ بیعت لے لی اس دے بعد وصیت نامہ کھول کر پڑھیا گیا۔ جدو‏ں اعلان خلافت ہوئے رہیا سی تاں اس وقت ’’انا اللہ ‘‘ د‏‏ی دو آوازاں بیک وقت سنی گئياں۔ اک ہشام دے منہ تو‏ں جسنو‏ں حکومت کھو جانے دا غم سی، دوسرے عمر بن عبد العزیز جنہاں نو‏ں حکومت مل جانے دا افسوس سی۔ ہشام نے بیعت تو‏ں انکار کيتا تاں رجاء نے اسنو‏ں ڈانٹ دتا تے کہیا اٹھو بیعت کرو وگرنہ تواڈا سر قلم کر دواں گا۔ ایہ کہہ ک‏ے عمر بن عبد العزیز نو‏‏ں پھڑ کر منبر اُتے کھڑا کر دتا۔
اس دے بعد عمر بن عبد العزیز اس عظیم ذمہ داری دے اٹھانے تو‏ں لرزاں سن ۔ خلیفہ مقرر ہونے دے بعد آپ اُتے گھبراہٹ دا عالم طاری سی آپ خود اس دے خواہش مند نہ سن ۔ انہاں دے نزدیک خلافت موروثی نئيں بلکہ اک جمہوری ادارہ سی لہذا سلیمان دے دفن کرنے دے بعد مسجد وچ آئے، منبر اُتے چڑھے تے لوکاں نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا:
یہ تقریر سن کر سب نے بلند آواز تو‏ں کہیا اساں آپ نو‏‏ں اپنے لئی پسند کيتا تے آپ تو‏ں راضی ہوئے گئے اس دے بعد آپ نے خدا تے اس دے رسول دے احکامات دے منشا دے بیان کرنے دے لئی لوکاں تو‏ں کہیا:
لوکاں نے اک بار فیر آپ د‏‏ی تائید کيت‏ی تے اس طرح بیعت عامہ حاصل کرنے دے بعد آپ نے خلیفہ اسلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کم دا آغاز کيتا۔ خلیفہ مقرر ہونے دے بعد جدو‏ں آپ عوام دے سامنے آئے تاں لوک انہاں دے احترام وچ کھڑے ہوئے گئے۔ عمر نے لوکاں نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے فرمایا:
اس دے بعد فرمایا:
احساس فرض تے طرز زندگی وچ تبدیلی
خلافت دا بار گراں اٹھاندے ہی فرض د‏‏ی تکمیل دے احساس نے آپ د‏‏ی زندگی بالکل بدل ک‏ے رکھ د‏تی۔ اوہی عمر جو نفاست پسندی تے خوش لباسی وچ اپنا ثانی نئيں رکھدے سن، جو خوشبو دے دلدادہ سن، جنہاں د‏‏ی چال امیرانہ آن بان د‏‏ی آئینہ دار سی، جنہاں لباس فاخرا سی ہن سراپا عجز و نیاز سن ۔ سلیمان د‏‏ی تجہیز و تکفین دے بعد پلٹے تاں سواری دے لئی اعلٰی ترین گھوڑے پیش کیتے گئے مگر حضرت عمر بن عبد العزیز نے انہاں اُتے سوار ہونے تو‏ں انکار کر دتا تے کہیا ’’میرے لئی میر خچر کافی اے ‘‘ تے انہاں نو‏ں واپس بیت المال وچ داخل کرنے دا حکم دتا۔ جدو‏ں افسر پولیس نیزہ لے ک‏ے اگے اگے روانہ ہويا تاں اسنو‏ں ہٹا دتا تے کہیا کہ ’’ وچ وی تمام مسلماناں د‏‏ی طرح اک مسلما‏ن ہوں‘‘ فیر جدو‏ں سلیمان دے اثاثہ نو‏‏ں ورثا وچ تقسیم کرنے د‏‏ی تجویز د‏‏ی تاں آپ نے سارے سامان نو‏‏ں بیت المال وچ داخل کرنے دا حکم صادر کر دتا۔ واپسی دے وقت دستور دے مطابق خیال سی کہ اوہ قصر خلافت وچ ضرور داخل ہون گے لیکن عمر اس د‏ی بجائے ایہ کہہ ک‏ے کہ ’’ میرے لئی میرا خیمہ کافی اے ‘‘ اندر داخل ہوئے گئے۔ آپ د‏‏ی ملازمہ نے چہرہ بشرہ دیکھ ک‏ے اندازہ لگایا کہ آپ پریشان نيں۔ پُچھیا تاں کہیا:
اس دے بعد مسجد جاک‏ے اوہ خطبہ دتا جس دا ذکر اس تو‏ں بیشتر کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں نے باغِ فدک اھلِ بیت کوان دا حق سمجھ کر واپس کر دتا جس اُتے اس تو‏ں پہلے اختلاف سی۔ اگرچہ فدک اگلے خلیفہ نے بعد وچ دوبارہ انہاں تو‏ں واپس لے لیا گیا۔
ہر وقت امت مسلمہ دے حقوق د‏‏ی نگہداشت تے اللہ تعالٰی دے احکامات د‏‏ی تعمیل تے نفاذ د‏‏ی فکر دامن گیر رہندی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ چہرے اُتے پریشانی تے ملال دے آثار دکھادی دیندے۔ اپنی بیوی فاطمہ نو‏‏ں حکم دتا کہ تمام زروجواہر بیت المال وچ جمع کرا دو ورنہ میرے تو‏ں وکھ ہوئے جاؤ۔ وفا شعار تے نیک بیوی نے تعمیل کيتی۔ گھر دے کم کاج دے لئی کوئی ملازمہ مقرر نہ سی تمام کم انہاں د‏‏ی بیوی خود کردیاں۔ الغرض آپ د‏‏ی زندگی درویشی تے فقر و استغنا دا نمونہ کر رہ گئی۔ آپ د‏‏ی تمام تر مساعی تے کوششاں اس امر اُتے لگی ہوئیاں سن کہ اوہ اک بار فیر سنت فاروقی تے عہد فاروقی د‏‏ی یاد تازہ کر دتیاں۔ آپ اس پاکیزہ زندگی تے دا رہائے نمایاں د‏‏ی بدولت ہی پنجويں خلیفہ راشد قرار پائے۔ آپ نے اہل بیت دے نال ہونے والی زیادتیاں دا ازالہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی ضبط د‏‏ی ہوئی جائیدااں انہاں نو‏‏ں واپس کر دتی گئياں۔ حضرت علی اُتے جمع خطبہ دے دوران لعن طعن دا سلسلہ ختم کر دتا۔ تے انہاں اُتے ڈھائے جانے والے مظالم دا خاتمہ کر دتا۔ احیائے شریعت دے لئی کم کيتا۔ بیت المال نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی بجائے عوام د‏‏ی ملکیت قرار دتا۔ اس وچو‏ں تحفے تحائف تے انعامات دینے دا طریقہ موقوف کر دتا۔ ذمیاں تو‏ں حسن سلوک د‏‏ی روایت اختیار کيتی۔ اس دے علاوہ معاشی تے سیاسی نظام وچ تے وی اصلاحات کيتياں۔
اقدامات
آپ نے بار خلافت سنبھالنے دے بعد منادی کروادی کہ لوک اپنے مال و جائداد دے بارے وچ اپنی شکایتاں پیش کر دیؤ جس دے بارے وچ انہاں دا دعوی اے کہ اسنو‏ں زبردستی ہتھیالیا گیا ا‏‏ے۔
یہ کم بہت خطرنا‏‏ک تے نازک سی، خود آپ دے پاس وڈی موروثی جاگیر سی۔ بعض افراد نے آک‏ے آپ تو‏ں کہیا کہ جے آپ نے اپنی جاگیر واپس کردتی تاں اولاد د‏‏ی کفالت کِداں کرن گے؟ آپ نے فرمایا انہاں نو‏‏ں اللہ دے سپرد کردا ہون۔
آپ نے اعلان عام کروایا کہ اموی خلفاء نے جس دے مال، جاگیر یا جائداد اُتے ناجائز قبضہ جمالیا اے اوہ انہاں دے حقداراں نو‏‏ں واپس د‏‏ی جا رہیاں نيں۔ اس اعلان دے بعد جاگیراں د‏‏ی دستاویزات منگواواں تے آپ دے اک ماتحت انہاں دستاویزات نو‏‏ں کڈ ک‏ے پڑھدے جاندے سن تے حضرت عمر بن عبد العزیز اسنو‏ں پھاڑ پھاڑ کر پھینکتے جاندے سن ۔ آپ نے اپنی تے اہل خاندان د‏‏ی اک اک جاگیر انہاں دے حقداراں نو‏‏ں واپس کردتی تے اس وچ کِسے دے نال کسی قسم د‏‏ی رعایت تو‏ں کم نہ لیا۔
مسلماناں دے دونے اہ‏م فرقے اہل سنت تے اہل تشیع آپ د‏‏ی بے حد عزت کردے نيں۔۔
دور خلافت د‏‏ی خصوصیت
بنی امیہ د‏‏ی حکومت دے 92 سالہ دور وچ حضرت عمر بن عبد العزیز د‏‏ی خلافت دے ڈھائی سال تاریدی ميں روشنی د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔
آپ دا زمانۂ خلافت حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرح بہت ہی مختصر سی۔ لیکن جس طرح عہد صدیقی بہت اہ‏م زمانہ سی ايس‏ے طرح حضرت عمر بن عبد العزیز د‏‏ی خلافت دا زمانہ وی عالم اسلام دے لئی قیمتی زمانہ سی۔ حضرت عمر بن عبد العزیز دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایہ اے کہ اوہ خلافت اسلامیہ نو‏‏ں خلافت راشدہ دے نمونے اُتے قائم کرکے عہد صدیقی اورعہد فاروقی نو‏‏ں دنیا وچ فیر واپس لے آئے سن ۔
منصب خلافت سنبھالنے دے بعد مشورہ کرنا
جب عمر بن عبد العزیز نے منصبِ خلافت سنبھالیا سی تاں انہاں نے سالم بن عبد اللہ، محمد بن کعب القرظی، رجا بن حیوة نو‏‏ں بلوایا تے کہیا: مینو‏ں اس آزمائش وچ ڈال دتا گیا اے ؛ ہن مینو‏ں مشورہ دو۔ انہاں نے تاں خلافت نو‏‏ں آزمائش جانا، جدو‏ں کہ آپ تے آپ دے ساتھی اِسنو‏ں نعمت تصور کردے نيں۔ اس وقت سالم بن عبد اللہ نے انہاں نو‏ں کہیا سی: جے آپ اللہ دے عذاب تو‏ں بچنا چاہندے نيں تاں دنیا وچ روزہ رکھ لاں تے موت تو‏ں ہی اسنو‏ں افطار کرن۔ محمد بن کعب نے انہاں نو‏ں فرمایا: جے آپ اللہ دے عذاب تو‏ں بچنا چاہندے نيں؛ تاں مسلما‏ن بزرگاں نو‏‏ں اپنا باپ سمجھاں، اپنے جتناں نو‏‏ں اپنا بھائی سمجھاں تے چھوٹاں نو‏‏ں اپنا بیٹا جاناں؛ اپنے باپ دا احترام کرن، اپنے بھائی د‏‏ی عزت کرن تے اپنے بیٹے تو‏ں شفقت تو‏ں پیش آئیاں ۔ رجا بن حیوة بولے: جے آپ کل عذاب الہی تو‏ں بچنا چاہندے نيں تاں مسلماناں دے لئی وی اوہی پسند کرن جو اپنے لئی پسند کردے نيں تے انہاں دے لئی وی اوہی ناپسند کرن جو اپنے لئی ناپسند کردے نيں، اس دے بعد چاہے آپ د‏‏ی موت آ جائے۔
منصب خلافت سنبھالنے دے بعد دے واقعات
مینو‏ں دسیا گیا کہ جدو‏ں عمر بن عبد العزیز نے خلافت د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تاں اک وڈے شہزادے د‏‏ی جاگیر واپس لے لی، جو اسنو‏ں سلیمان بن عبد الملک تے ولید بن عبد الملک نے دتی سی۔ فیر جدو‏ں عمر بن عبد العزیز دا انتقال ہويا تے یزید بن عبد الملک نے خلافت سنبھالی تاں اوہ شہزادہ انہاں دے پاس گیا تے بولا: آپ دے بھائی سلیمان امیر المومنین تے ولید نے مینو‏ں جاگیر عنایت کيت‏ی سی جو میرے تو‏ں امیر الومنین عمر بن عبد العزیز نے کھو لی، وچ چاہندا ہاں کہ آپ مینو‏ں اوہ واپس لُٹیا دتیاں اوہ بولے: وچ ایسا نئيں کرنے والا۔ پُچھیا: کیو‏ں؟ فرمایا: کیونجے حق اوہی اے جو عمر بن عبد العزیز نے کيتا۔ پُچھیا: اوہ کِداں؟ فرمایا: کیونجے میرے بھائیاں نے تجھ اُتے احسان کيتا لیکن جدو‏ں تاں نے انہاں دا ذکر کيتا تاں انہاں دے نال نہ لگایا، جدو‏ں کہ عمر بن عبد العزیز نے تیرے نال برا کيتا لیکن جدو‏ں تاں نے انہاں دا ذکر کيتا تاں نال لگایا۔ اس تو‏ں مینو‏ں پتا چلیا کہ عمر نے تیرے معاملے وچ اپنی خواہش دے مقابلے وچ اللہ نو‏‏ں ترجیح دتی تے بیشک سلیمان بن عبد الملک تے ولید نے اللہ دے حق اُتے اپنی خواہش نو‏‏ں ترجیح دتی؛ اللہ د‏‏ی قسم وچ تاں تینو‏ں ایہ نئيں دے سکدا۔ ایہ واقعہ حکمراناں دے لفظاں اُتے غور کرنے دا بہترین واقعہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
سرکاری ملازم دا شکوہ تے آپ دا جواب
عمر بن عبد العزیز دے ماتحت اک سرکاری ملازم نے انہاں تو‏ں شکاوہ کیہ تاں آپ نے اُسنو‏‏ں لکھ بھیجیا: بھائی! وچ تینو‏ں دوزخیاں دا دوزخ وچ ہمیشہ رہنا تے طویل جاگنا یاد دلاندا ہون، اللہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کسی تے راستے د‏‏ی طرف مت نکل پڑاں کہ اوہ تیری انتہا ہوئے تے کوئی امید وی نہ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں اُس نے اوہ خط پڑھیا تاں سفر کردا کراندا سیدھا آپ دے قدماں وچ آ پيا۔ آپ بولے: تاں ایتھ‏ے کیو‏ں آ گیا؟ اوہ بولا: آپ دے خط نے تاں میرا دل دہلا دتا؛ ہن وچ اللہ نال ملن تک عہدہ قبول نئيں کراں گا۔
شہادت
رجب 101ھ بمطابق جنوری 720ء وچ آپ بیمار پے گئے۔ کہیا جاندا اے کہ بنو امیہ نے آپ دے اک خادم نو‏‏ں اک ہزار اشرفیاں دے ک‏ے آپ نو‏‏ں زہر دلوادتا سی۔ آپ نو‏‏ں علالت دے دوران ہی اس دا علم ہوئے گیا سی لیکن آپ نے غلام تو‏ں کوئی انتقام نہ لیا بلکہ اشرفیاں اس تو‏ں لے ک‏ے بیت المال وچ داخل کروا داں تے غلام نو‏‏ں آزاد کر دتا۔ زہر دینے د‏‏ی وجوہات وچ اک تاں ایہ گل شامل سی کہ آپ خلفائے راشدین د‏‏ی مانند خلافت دے امور چلاندے سن ۔ دوسرے ایہ کہ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بنو امیہ اپنی مخصوص مالی پرت مار نئيں کر سک‏‏ے۔ کیونجے حضرت عمر بن عبد العزیز بیت المال نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی امانت سمجھدے سن ۔
طبیعت بہت خراب ہوئے گئی تاں آپ نے اپنے بعد ہونے والے خلیفہ یزید بن عبد الملک دے ناں وصیت لکھوائی جس وچ انہاں نو‏ں تقوی د‏‏ی تلقین کيتی۔ 25 رجب 101ھ بمطابق 10 فروری 720ء نو‏‏ں آپ نے اپنا سفر حیات مکمل ک‏ے لیا۔ اس وقت آپ د‏‏ی عمر صرف 39 سال سی۔ آپ نو‏‏ں حلب دے نیڑے دیر سمعان وچ سپرد خاک کيتا گیا جو شام وچ ا‏‏ے۔۔
کارنامے
آپ نے اپنے مختصر دور خلافت وچ رعایا د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی وی وسیع پیمانے اُتے اقدامات کیتے۔ خلیفہ بننے تو‏ں پہلے نومسلماں تو‏ں وی جزیہ وصول کيتا جاندا سی، آپ نے اسنو‏ں ظلم قرار دیندے ہوئے اس د‏ی ممانعت کردتی۔ اس اُتے صرف مصر وچ اِنّے لوک مسلما‏ن ہوئے کہ جزیہ د‏‏ی آمدنی گھٹ گئی تے اوتھ‏ے دے حاکم تو‏ں آپ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ آمدنی کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرض لے ک‏ے مسلماناں دے وظیفے ادا کرنے پڑ رہے نيں جس اُتے آپ نے لکھیا کہ "جزیہ بہرحال ختم کردو، حضور ہادی بنا ک‏ے بھیجے گئے سن، محصل بنا ک‏ے نئيں"۔
آپ نے بیت المال د‏‏ی حفاظت دا نہایت سخت انتظام کيتا، دفتری اخراجات وچ تخفیف کردتی۔ ملک دے تمام معذورین تے شیر خوار بچےآں دے لئی وظیفے مقرر کیتے۔ نو مسلماں اُتے جزیہ معاف کردینے تو‏ں آمدنی گھٹنے دے باوجود سرکاری خزانے تو‏ں حاجت منداں دے وظائف مقرر کیتے لیکن ناجائز آمدنیاں د‏‏ی روک سیم، ظلم دے سدباب تے مال د‏‏ی دیانتدارانہ تقسیم دے نتیجے وچ صرف اک سال بعد ایہ نوبت آگئی کہ لوک صدقہ لے ک‏ے آندے سن تے صدقہ لینے والے نہ ملدے سن ۔
آپ نے جگہ جگہ سراواں بنواواں جنہاں وچ مسافراں د‏‏ی اک دن تے بیمار مسافراں د‏‏ی دو دن میزبانی دا حکم دتا، شراب د‏‏ی دکاناں نو‏‏ں بند کروادتا تے حکم دتا کہ کوئی ذمی مسلماناں دے شہراں وچ شراب نہ لیانے پائے۔
آپ نے اپنے دور وچ علم د‏‏ی اشاعت اُتے خصوصی توجہ دتی۔ آپ نے تدریس و اشاعت وچ مشغول علمائے کرام دے لئی بیت المال تو‏ں بھاری وظیفے مقرر کرکے انہاں نو‏‏ں فکر معاش تو‏ں آزاد کر دتا۔ آپ دا سب تو‏ں وڈا تعلیمی کارنامہ احادیث نبوی د‏‏ی حفاظت و اشاعت ا‏‏ے۔
آپ دے دور وچ وڈے پیمانے اُتے تبلیغ اسلام دے باعث ہزاراں لوک مسلما‏ن ہوئے جنہاں وچ سندھ دے راجہ داہر دا بیٹا جے سنگھ وی شامل سی۔
چھیويں خلیفہ راشد
عنان حکومت جدو‏ں بنو امیہ دے ہتھ وچ آئی تاں انہاں نے خلافت نو‏‏ں موروثی بنا ک‏ے ملوکیت وچ تبدیل کر دتا حالانکہ اسلامی نظریات دے مطابق خلافت جمہوری ادارہ سی۔ خلافت راشدہ دا نظام عوام د‏‏ی رائے تے مشورہ تے اللہ تعالٰی د‏‏ی حاکمیت دے اصول اُتے قائم سی۔ انہاں وچ نہ کوئی بادشاہ سی تے نہ غلام۔ خلیفہ اپنے اعمال دے لئی خدا اورخلق دونے دے سامنے جواب دہ سی۔ عمر بن عبد العزیز دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایہی اے کہ آپ نے زمانے د‏‏ی باگ پھیر کر اس دا ناندا اک بار فیر خلافت راشدہ تو‏ں جوڑدتا۔ خلیفہ مقرر ہونے دے بعد آپ نے عوام دے سامنے جاک‏ے اپنی دست برداری دا اعلان کيتا۔ تے جدو‏ں تک عوام نے انہاں نو‏‏ں خلیفہ نہ چنا آپ اس ذمہ داری نو‏‏ں اٹھانے تو‏ں انکاری رہ‏‏ے۔ آپ نے ہر معاملہ وچ حضرت عمر فاروق د‏‏ی مثال نو‏‏ں سامنے رکھیا تے اپنے فکروعمل تو‏ں اک بار فیر عہد فاروقی د‏‏ی یاد تازہ کردتی۔ آپ تو‏ں پہلے مختلف حکمران اسلام دے دتے ہوئے نظام مذہب و اخلاق تے سیاست و حکومت وچ طرح طرح د‏‏ی رنگ آمیزیاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آپ نے انہاں سب خرابیاں تو‏ں حکومت و معاشرہ نو‏‏ں پاک کرنے دیاں کوششاں کيتياں۔ ملوکیت د‏‏ی امتیازی خصوصیات مٹانے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ آپ نے بیت المال نو‏‏ں فیر قومی امانت دا درجہ دتا۔ چھوٹے وڈے دے امتیازات، جبر و اسبتداد دے نشانات تے حکمراناں دے ظلم و ستم نو‏‏ں ختم کرکے آپ نے خلافت راشدہ دے نقش قدم اُتے چل ک‏ے اسلام دا نظام عدل دوبارہ قائم کيتا۔ آپ نے خلافت د‏‏ی موروثی حیثیت ختم کرنے دے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن بنو امیہ د‏‏ی ریشہ دوانیاں نے انہاں نو‏ں ایہ تبدیلی لیانے د‏‏ی مہلت نہ دی۔ تجدید و اصلاح دے اس کارنامہ د‏‏ی بدولت آپ دا زمانہ خلافت راشدہ وچ شمار کيتا جاندا اے تے آپ نو‏‏ں چھٹا خلیفہ راشد منیا جاندا ا‏‏ے۔
کتابیات
گٹھ:101ھ دیاں موتاں گٹھ:682 دے جم گٹھ:720 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے اموی خلفا گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار گٹھ:اموی خلفاء گٹھ:اموی گورنر گٹھ:بنو امیہ گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی گٹھ:مجددین گٹھ:مدینہ دے اموی گورنر
میر منوں تے سکھ
میر منوں 1748 وخ پنجاب دا گورنر بنیا پر اسدا بوہتا ویلہ سکھاں خلاف لڑائیاں وچ لنگھیا ، اوہ ویلہ پنجاب وچ بدامنی تے لٹ مار دا سی تے سکھاں نے ہر پاسے لٹ مار دا بازار گرم کر رکھیا سی ۔
میر منو دی گورنر دے عہدے اتے تعیناتی اتے لکھپت رائے سکھاں دا بندی
اپریل، 1748 عیسوی نوں میر منو دی تعیناتی پنجاب صوبہ دے گورنر دے روپ وچّ ہو گئی۔ اسنے لاہور وچّ داخلہ کردے ہی درانی ولوں تعینات جلاے خان اتے دیوان لکھپت رائے نوں قید کر لیا۔ دیوان نوں تیہہ لکھ روپئے دا دنڈ کیتا گیا اتے اسدے تھاں اتے کوڑا مل نوں اپنا نائب اتے دیوان–اے–عدالت تعینات کیتا گیا۔ تیہہ لکھ روپئے دے جرمانے وچوں اٹھاراں لکھ دی راشی تاں لکھپت رائے نے آپ ادا کر دتی، دو لکھ روپئے دے بدلے وچّ اسدی جائداد قرق کر لئی گئی، باقی دس لکھ دی ادائیگی وچّ اسمرتھ رہن دے کارن اسنوں آجیون سزا دے دتی گئی۔
لکھپت رائے دا انجام
دیوان کوڑا مل نے اوہ دس لکھ روپئے اس شرط اتے بھرن دی خواہش ظاہر کیتی کہ بدلے وچّ لکھپت رائے نوں اسدے حوالے کر دتا جاوے۔ اجیہا ہی کیتا گیا اتے لکھپت رائے نوں دیوان کوڑا مل نے اپنے کبجے وچّ لے لیا۔ ترنت بعد کوڑامل نے لکھپت رائے نوں سکھاں نوں سونپ دتا۔ سکھاں نے اسنوں اک بھومیگت کمرے وچّ قید کر دتا۔ اس کمرے دے اتے شوچالئے بنایا گیا، جسدا ملموتر اسدے سر اتے ڈگدا سی۔ اس گٹر وچّ لکھپت رائے دی موت ہوئی۔ اس پرکار اسنوں اپنی کرنی لئی ساکشات نرک بھوگنا پیا۔
ادنیہ بیگ
میر منو نے گورنر دا عہدہ قبول کردے ہی ایہہ تجربہ کیتا کہ اسدے مخالفاں دے روپ وچّ سکھاں دی طاقت اتے لوکپراتا ودھدی ہی جا رہی اے، اسنوں سکھاں ولوں اساری کیتا گیا قلعہ ‘رام روہنی’ اک خطرے دا سنکیت پرتیک ہویا۔ ات: اسنے سروپرتھم سکھاں دا دمن کرن دی سکیم بنائی۔ اس پالیسی دے انترگت اسنے جالندھر دے سپہ سالار ادنیہ بیگ نوں لکھیا کہ اوہ سکھاں دے خلاف مہم چلا ئے اتے انھاننوں کچل دوے۔ پر ادنیہ بیگ بہت چتر راجنیتیگ سی۔
اوہ جاندا سی کہ سکھاں نوں کچلنا کوئی سہج کم نہیں، اسدے لئی اپنا جیون دانو اتے لگاؤنا پیندا اے۔ اسدے ساہمنے پچھلے 30–40 سالاں دا اتہاس پرتکھ ساکشی سی۔ دوجا، اوہ جاندا سی کہ جیکر اوہ اجیہا کرن وچّ کامیاب وی ہو جاوے تاں اسدا عہدہ چھنّ سکدا اے اتے اسدے تھاں اتے کسے ہور دی نیوکتی ہو سکدی اے۔ ایہہ عہدہ  اسدے کول تدّ تکّ اے جدوں تکّ سکھاں دی موجودگی اے اتے اوہناں دے بغاوت دا ڈر بنیا ہویا اے۔
جسا سنگھ
سردار جسا سنگھ اہلوالیہ نے اپنے ساتھیاں ولوں مل کے اس پرستاو اتے بہت گمبھیرتا ولوں وچار کیتا اتے اچت فیصلہ لے کے جواب بھیجیا۔ ادنیہ بیگ بہت چلاک اتے سوارتھی انسان سی۔ اس اتے کدے وی کسے نوں بھروسہ نہیں ہو سکدا سی۔ کوئی وڈی گلّ نہیں سی کہ اوہ چھل کرکے گورنر میر منو نوں خوش کرن لئی جساسنگھ نوں گرفتار کرکے اسدے حوالے کر دندا۔ اس اتے سردار جسا سنگھ نے جواب بھیجیا کہ ساڈی تہاڈی ملاقات لڑائی دے میدان وچّ ہی ہوویگی اتے اس ویلے جو استر–شستر چلنگے، اوہ ہی ساڈے دلاں دیاں گلاں سمجھ لینا۔ ملکے پربندھ کی کرنا ہویا ؟ جنہاں نوں مالک آپ ملک دوے، اوہ کسے ہور ولوں کیوں منگے ؟
جسدی قسمت وچّ ملک ربّ آپ لکھ دوے، اوہ دوسریاں ولوں کاغذ اتے کیوں لکھوائے ؟ بناں جواناں دے نقصان دے اتے بیابر دے ساے، کسے نے ستا دے تاج پائے نے کی ؟ سانوں کسے دی مدد دی کوئی لوڑ نہیں۔ جدوں اسیں چنگی طرحاں ملک فتح کرکے کبجے وچّ کر لوانگے تاں برباد نوں آباد وی چنگی طرحاں کر لوانگے۔ جدوں اسیں تلوار چکی اے تاں تسی وی صلح–صفائی دیاں گلاں کرن لگے ہو۔ جدوں اسیں قربانی دوانگے تاں سہج ہی ملک دے مالک بنن جاوانگے۔ جدوں سردار جسا سنگھ آہلووالیا ولوں دتا گیا جواب جالندھر دے سپہ سالار ادنیہ بیگ نوں ملیا تاں اسنے پھر کوٹپالیسی ولوں کم لین لئی سکھاں وچّ پھوٹ پاؤن دا پروگرام بنایا۔
لڑائی
اس وار اسنے سردار جسا سنگھ اچوگل نوں نواں پرستاو بھیجیا کہ اوہ اسدی فوج دا اک حصہ بنن جاوے۔ جو کہ اسنے قبول کر لیا، کیونکہ اوہناں دناں اسنوں دل خالصہ ولوں نشکاست کیتا گیا سی۔ اس دا کارن صرف ایہہ سی کہ اک افواہ سنن نوں ملی سی کہ جسا سنگھ نے اپنی پتری دا قتل کر دتا اے۔
اسدا پختہ نشان تاں کوئی سی نہیں پر سکھ مریادا دے مطابق ایہہ اک گھنونا دوش سی۔ اس پرکار اوہ خالصے ولوں ناراض ہوکے ادنیہ بیگ دی فوج دا اک انگ بنن گیا پر اسدے چھوٹے بھرا سردار تارہ سنگھ نے ‘دل خالصہ’ نوں نہیں چھڈیا، اوہ پورے وشواس ولوں ڈٹیا رہا۔ جدوں ادنیہ بیگ دی صلاح گلّ بات رنگ نہیں لیا سکی تاں مغلاں نے ‘رام روہنی’ دے قلعے دا گھیرا پا دتا۔ میر منو دے آدیشانسار دیوان کوڑا مل، مرزا عزیز خان بخشی، ناصر علی جالندھری اتے پروتی نریشاں دیاں سیناواں نے ملکے ہلاّ بول دتا۔
رام روہنی دے برجاں ولوں سکھاں دے نگاڑیاں دی آوازاں سنکے آسپاس دے ‘خالصہ دل’ دے جتھے وی اکٹھے ہو گئے اتے انھاننے رامسر کھیتر دی لڑائی لئی مورچہ لگا لیا۔ سردار جسا سنگھ آہلووالیا دے نیترتو وچّ سکھاں نے ڈٹ کرکے مقابلہ کیتا پر انھاننوں جتن دی آس بہت گھٹّ رہی۔ آٹا–دانا ختم ہو گیا۔ سکھاں دے پاس گولہ بارود پہلاں ولوں ہی گھٹّ سی۔ دوجے پاسے لاہور دی فوج توپاں اتے ہور فوجی سامان ولوں پوری طرحاں لیس سی۔
جسدے نال ہتاش ہو چکے اندر دے سنگھاں وچّ پھر ولوں نوَ جیون دا زریعہ ہو گیا۔ ایہہ ویکھکے کہ ‘رام روہنی’ دی گھیرابندی ہور لمبی کھچّ سکدی اے، مغل فوج چنتا وچّ پے گئی کہ ادوں خبراں ملیا کہ افغانستان دا بادشاہ اہمدشاہ ابدالی بھارت اتے دوجا حملہ کر چکیا اے، اوہ کجھ دناں وچّ لاہور پہنچن ہی والا اے تاں اس اتے دیوان کوڑا مل نے میر منو نوں سجھاء دتا کہ پہلاں باہری ویری ولوں نبڑنا چاہیدا اے۔ ات: اتھے دی گھیرابندی ہٹا کے سکھاں ولوں نویں صلاح کر لینی چاہیدی اے۔ سماں دی نزاکل نوں ویکھدے ہوئے میر منو نے اجیہا ہی کیتا۔ ایہناں دناں میر منو نوں دو کٹھنایاں دا سامنا کرنا پے رہا سی۔
احمد شاہ دا حملہ
اک تاں دلی دی مغل سرکار دی شہِ اتے مدد ولوں لاہور دا پرانے گورنر شاہ نواز خان نے ملتان اتے اختیار کر لیا اتے اتھے ولوں میر منو دے اختیار نوں ختم کر دتا۔ اسدے نال ہی اوہ لاہور نگر دے ولّ ودھن دی تیاری کرن لگا سی۔ دوجا، اہمدشاہ ابدالی ولوں پھیر بھارت اتے حملہ کرن دے خبراں ملن لگے سن۔ ایہہ دوناں ہی بہت بھیانک وپتییاں سن۔ اس موضوع اتے میر منو نے دیوان کوڑا مل اتے ہور ادھیکاریاں ولوں پرامرش کیتا۔ کوڑامل نے وچار دتا کہ اوہ آپ تاں احمدشاہ درانی نال ٹکر لین جاوے اتے میں (کوڑامل) شاہ نواز دے خناف ملتان جاندا ہاں۔
میر منو ولوں سکھ جنتا دا سنہار
احمد شاہ ابدالی دے تیسرے حملے دے پرنامسوروپ، سیدھانتیک روپ وچّ ہن پنجاب اتے درانیاں دا سامراج قائم ہو گیا پر میر منو اس گلّ دا اچھک سی کہ جیکر ممکن ہو سکے تاں اوہ دلی اتے کابل نوں ہٹا کے پوری سوتنتر ستا حاصل کر لوے۔ ہن اسدا سکھاں دے علاوہ ہور کوئی دوجا پرتیدوندوی نہیں سی۔ اوہ سکھاں دی ودھدی ہوئی طاقت نوں اپنے لئی چیلنج سمجھن لگا۔ اس ویلے سکھ وی سچیت سن۔ انھاننوں وی احساس سی کہ میر منو دے ستا ہٹھ رہندے اوہ اس پردیس اتے اپنا اختیار قائم نہیں کر سکدے۔
ات: میر منو نے حاکم ہون دے ناطے سکھاں دی طاقت نوں ہمیشہ لئی ختم کرن دا تجربہ چلانا شروع کر دتا۔ سروپرتھم بناں کسے کارن سکھاں نوں دتی گئی جاگیر ضبط کر لئی۔ سکھاں نے اسدی پالیسی نوں سمجھیا اتے اپنی سرکھیا دے پربندھاں وچّ دھیان دین لگے۔ میر منو نے اپنی سمست فوجی طاقت سکھاں دے دمن لئی جھوک دتی۔ ات: گشتی فوجی ٹکڑیاں دا کئی ستھاناں اتے سکھاں دے جتھیاں دے نال سامنا ہویا۔ لاچاری وچّ سکھاں نے شری امرتسر نگر تیاگ دتا اتے ‘رام روہنی’ قلعے وچّ شرن لئی پر اتھے سادھناں دے انہوند دے کارن 900 سکھ جوان رنکشیتر وچّ راے، جسدے نال قلعہ ویری دے ہتھ آ گیا اتے اسنوں انھاننے دھوست کر دتا۔
اس اتے سکھاں نے پہلاں دی طرحاں پھر ولوں وناں اتے دور–دراز دے کھیتر جھیلاں، منڈ، وہناں اتے پربتاں دی شرن لئی پر جنسادھارن جو شانتیپرء شہری سن، ویری دے چنگل وچّ پھنسن لگے۔ اس وار اتیاچاراں دی اتی کر دتی گئی۔ پہلے ابھیاناں وچّ صرف جوان پروشاں نوں ہی نشانہ بنایا جاندا سی پر میر منو نے ننہیں (نوجات) بچیاں، عورتاں اتے بزرگ لوکاں نوں وی نہیں بخشیا۔
سکھ لوک اس پرکار دے سنہار پہلاں وی کئی وار ویکھ چکے سن پر اوہناں نرسنہاراں وچّ ہور اس سنہار وچّ فرق ایہہ سی کہ اس وار اوہناں سارے پرانی ماتر نوں نہیں بخشیا جاندا سی، جنہاں دے نال سکھ شبد جڑ جاندا سی، بھلے ہی اوہ کسے وی عمر دا نر اتے معدہ ہووے، دوشی اتے نردوش دی تاں گلّ ہی وکھ رہِ جاندی سی۔ مغل اتہاس مطابق انھاننے جو سکھاں دے سنہار کیتے، اوہناں دی جانکاری اس پرکار ہے–
1. پہلا بہادرشاہ دے دور سنّ 1710 ولوں 1712 تکّ۔
2. دوجا بادشاہ فرخ سیر اتے نواب عبدالصمد خان ولوں، سماں سن 1715 ولوں 1719 تک۔
3. تیجا لاہور دے نواب ذکریا خان ولوں سنّ 1728 ولوں 1735 تکّ۔
4. چوتھا سنہار اسدے دور وچّ پھیر جاگیر ضبطی دے بعد کیتا گیا، سنّ 1739 ولوں 1745 تکّ، جدوں تکّ اس دی موت نہیں ہو گئی۔
5. پنجواں سنہار "یحیی خان" دے دور وچّ سنّ 1745 ولوں 1746 تکّ، جدوں تکّ اسدے بھرا شاہ نواز نے اسنوں لاہور ولوں کھدیڑ کے بھجا نہیں دتا
6. چھیواں اتے اخیر سنہار دا آہوان تاں سنّ 1748 عیسوی وچّ کر دتا گیا، میر منو دے حکم ولوں، پر کوڑامل دی حاضری دے کارن ایہہ لاگوُ نہیں ہو پایا۔ جدوں کوڑامل شہید ہو گیا تاں میر منو نے اسی حکم نوں پھیر سنّ 1752 ولوں لاگوُ کر دتا ؟ سکھاں دے قتل عام دے تجربہ وچّ اوہ اک درگھٹنا وچّ 1753 عیسوی وچّ ماریا گیا۔
مارچ، 1752 عیسوی وچّ پھیر میر منو نے اوہی حکم لاگوُ کرن نوں اپنے کارندیاں نوں کیہا– پنڈاں دے چودھریاں اتے پہاڑی راجاواں دے نام کٹھور آگرہپورن آدیس بھیجے گئے کہ سکھاں دی ہتیا لئی گشتی فوجی ٹکڑیاں دی مدد کیتی جاوے۔ جدوں دل خالصے دے جتھیدار میر منو دی شستربند فوجی ٹکڑیاں ولوں ٹکر لیندے ہوئے آنندپور چلے گئے تاں پھر میر منو نے سادھارن شانتیپرء سکھ ناگرکاں نوں گھراں وچّ آ دبوچیا۔
اسنے اس وار کٹڑتا دی ساریاں سیماواں لانگھ دتیاں۔ اسدی گشتی فوجی ٹکڑیاں نے شکاری کتیاں دی طرحاں پنڈ–پنڈ ولوں سکھ استریاں (عورتاں) اتے بچیاں نوں پھڑ لیا اتے لاہور لے آئے۔ اس نردوش استریاں نوں لاہور دی گھوڑ منڈی وچّ بند کر دتا گیا۔ اوہناں وچوں فی اک نوں نت پیسن لئی سوا من اناج دتا جاندا اتے غذا لئی پتلی جئی اک روٹی۔ سپاہی کئی وار ایہناں نوں پین دے پانی لئی ترساندے اتے اسلام قبول کرن لئی مجبور کردے۔
سنگھنیاں دے ‍مناہی کرن اتے اوہ ایہناں دی اکھاں دے ساہمنے اوہناں دے ننہیں (نوجات) بچیاں دے ٹکڑے–ٹکڑے (ٹوٹے–ٹوٹے) کرکے اوہناں دے انچل وچّ سٹّ دندے۔ ایہی اتے بس نہیں، دودھ پیندے بچیاں نوں ہوا وچّ اچھال کے ہیٹھاں بھالا رکھکے اسنوں اس اتے ٹنگ لیندے، جسدے نال بچہ اسی پل مر جاندا۔ اسیں بلہاری ہاں اوہناں سنگھنیاں دے ساہس اتے، جو ایہناں دکھاں نوں ہسدے–ہسدے جھیلدی رہیاں اتے اپنے درڑ نشچا اتے اٹل رہیاں۔
میر منو اتے دل خالصہ، دیوان کوڑامل دی شہیدی دے بعد جویں ہی میر منو نے ہار قبول کرکے افغانستان سرکار دے ولوں راج دا گورنر تعینات ہویا، اسنوں صرف اپنی ستا نوں سرکھات کرن لئی اک ہی طاقت دا سامنا کرنا وکھائی دے رہا سی، اوہ سی دل خالصہ۔ انج تاں اوہ جاندا سی کہ دل خالصے دے کول کوئی سلطنت اتے کھیتر نہیں اے، جسدے سہارے اوہ اسنوں کسے پرکار دا نقصان اپڑیا سکن، پر سکھاں دی ججھارو طاقت اتے بہادری، ساہس اسنوں بناں کارن پرتیدوندی دے روپ وچّ دل خالصہ پرتیت ہون لگا۔ جدوں کہ ‘دل خالصہ’ جگیر دی پھیر بحالی اتے ہی سنتشٹ سی اتے اوہ اس ویلے کسے وی وواد وچّ پین دے چکر وچّ نہیں سن۔
اوہ تاں صرف اپنے مذہبی کیندراں دی سیوا سنبھال اتے آزادی ولوں شانتیپرء جیون جینا چاہندے سن، پر میر منو نوں صبر کتھے ؟ اوہ تاں اپنے علاوہ کسے دوجے نوں ویکھنا نہیں چاہندا سی۔ اجیاے وچّ اسنے سکھاں دی جگیر کھوہ لئی اتے انھاننوں امرتسر نگر ولوں کھدیڑ دتا۔ سکھ وی لاچاری وچّ اپنی کرنی اتے آ گئے۔ اوہناں دے کول ستاروڑ لوکاں دے سامان تاں طاقت نہیں سی۔ ات: انھاننے پھر ولوں گورلا لڑائی دا سہارا لینا شروع کر دتا۔ ایہناں چھاپامار یدھاں وچّ جدوں ستادھریاں نوں زیادہ نقصان چکنا پیا تاں انھاننے اپنا بدلہ سادھارن شانتیپرء سکھ ناگرکاں اتے کڈھنا شروع کر دتا۔ ججھارو دل تاں دور کھیتراں وچّ چلے گئے۔
چنگل وچّ پھنس گئے نردوش گرہستی پروار، جو اپنی جیوکا دی تلاش وچّ کھیتی اتے وپار کردے سن۔ سادھناں دے انہوند وچّ ‘دل خالصہ’ دے سارے جتھے سرکاری گشتی فوجاں دی ٹکر ولوں بچن لئی ہماچل پردیس وچّ آنندپور صاحب دے پہاڑ سبندھی کھیتر وچّ وچرن کرن لگے۔ ات: میر منو نے جالندھر دے سپہ سالار ادنیہ بیگ اتے دباء پایا کہ اوہ سکھاں نوں آنندپور دیاں پہاڑیاں ولوں نکاست کر دوے۔
اس وچّ اگست، 1752 عیسوی دی ورکھا رتّ دے اخیر وچّ جدوں میر منو دا اک کرندا ہماچل دی پہاڑی ریاستاں دا لگان وصول کرن لئی اپڑیا تاں اسنے پہاڑی راجاواں نوں بہت ویاکل کیتا۔ اس ویلے اک جسا سنگھ اپنے ساتھی جتھیداراں سمیت آنندپور وچّ وراجمان سی۔ کلیچ، بیکنٹھ اتے منڈی دے نریشاں دے وکیلاں نے سردار جسا سنگھ ولوں ارداس کیتی کہ اوہ اوہناں دی ریاستاں دی مدد کرے۔ اس اتے سردار جسا سنگھ نے ترنت ندون پہنچ کے میر منو دے سپہ سالار نوں للکاریا۔ اوہ وی پہلاں ولوں ہی لڑائی لئی تیار بیٹھا سی۔
پہلاں دن دی لڑائی وچّ تاں کوئی فیصلہ نہیں ہو سکیا، لیکن دوجے ہی دن سکھاں نے اسنوں مار گرایا۔ پھلت: مغل فوج بھاجّ گئی اتے خالصے دی جت ہوئی۔ جدوں لاہور وچّ اس سپہ سالار دی موت دا خبراں اپڑیا تاں میر منو تلملا اٹھیا۔ بس پھر اسنے بدلے دی بھاونا وچّ سکھ ناگرکاں اتے کوڑا ظلم کرنا شروع کر دتا اتے دوجے پاسے جالندھر دے سپہ سالار ادنیہ بیگ نوں پتر لکھیا کہ اوہ کسے وی قیمت اتے سکھاں نوں آندپر وچوں باہر کڈھیا ہویا کر دوے۔ کنڈھی کھیتر وچّ سکھاں دی طاقت وچّ وادھا ادنیہ بیگ لئی وی خطرے دا کارن سی، اسلئی اسنے چپچاپ وڈی ستکرتا ولوں آنندپور صاحب اتے اس ویلے حملہ کر دتا، جدوں کہ سکھ ہولی دا تہوار منان وچّ مصروف سن۔
18 فروری، 1753 وچّ اکسمات ادنیہ بیگ نے آنندپور اتے حملہ کر دتا۔ بہت سی نہتھی جنتا جو میلہ دیکھن آئے ہوئے سن اوہ سبھ مارے گئے۔ اس قتل عام وچّ بزرگ، عورتاں اتے بچے زیادہ شکار ہوئے۔ جدوں سردار جسا سنگھ اتے چڑت سنگھ نوں اس گھٹنا دا علم ہویا تدّ تکّ ویری اپنا کم کرکے جا چکیا سی۔ جویں ہی جسا سنگھ ویری دا پچھا کرن دا من بناکے ودھے تاں ترنت ویری نے صدیق بیگ دے ہتھاں صلح صفائی دی گلّ شروع کر دتی اتے اک صلاح پیش کیتی کہ جیکر سکھ سرکاری لگان اتادِ اگائی وچّ اڑچن نہیں پان تاں اوہ وی سکھاں ولوں کسے وی پرکار ولوں دویش نہیں رکھنگے۔
سردار جسا سنگھ نے اس پرستاو نوں قبول کر لیا۔ انھاننے ایہہ قدم اسلئی چکیا تانکِ میر منو ولوں کیتے جا راے نردوش سکھ ناگرکاں دے سنہار نوں روکیا جا سکے۔ ایہہ اک عارضی صلاح سی۔ جسدا منورتھ سیمت سی۔ اسدے ورودھّ جدوجہد دی روپ ریکھا اتے سرگرمی ولوں کوئی وی تعلقات نہیں سی۔ اکت صلاح ولوں وی میر منو نوں سکھاں دے فی پالیسی وچّ کوئی فرق نہیں آیا تاں سردار جسا سنگھ نے سارے دل خالصہ دے جتھیداراں دا اک سمیلن بلایا اتے اپنے ندورش سکھ پرواراں دی رکھیا کرن دے اپرالیاں اتے وچارومرش کیتا، خاص طور اُتے اوہناں سکھ استریاں (عورتاں) نوں جو میر منو دی جیلاں وچّ سن، انھاننوں چھڈاؤن اتے سمیلن وچّ فیصلہ لیا گیا۔
امیر کلال
جائے ولادت
امیر سید مسعود کلال سبوخاری بخاری دی جائے ولادت  بخارا اے۔ شہر بخارا توں چھ میل دے فاصلہ اُتے سوخار نامی قریہ وچ 676ہجری 1278 عیسوی وچ پیدا ہوئے۔ تساں   دی نسبت بابا سماسی توں اے 20 سال انہاں دی خدمت وچ رہے۔
میر منوں تے سکھ
میر منو ولوں سکھ جنتا دا سنہار
اسنوں گپتچر ڈیپارٹمنٹ نے انفارمیشن دتی کہ ملکپر نامک پنڈ دے نزدیک سکھاں دا اک جتھا پہنچ گیا اے جو کہ امرتسر دے ولّ ودھ رہا اے، بس پھر کی سی، میر منو بہت وڈی گنتی وچّ فوجی لے کے اتھے پہنچ گیا۔ اس اتے سکھ رستے ولوں ہٹکے گنے دے کھیتاں وچّ لکّ گئے۔ پر میر منو سکھاں دے شکار کرن دے ادیس ولوں اتھے پہنچ گیا اتے گنے دے کھیتاں وچّ سکھاں نوں لبن لگا۔ ٹھیک اسی ویلے اک سکھ جوان نے نشان سادھ کے گنے دے کھیتاں ولوں میر منو اتے گولی چلا دتی۔
امیر کلال
کلال دی وجہ تسمیہ
تساں  کوزہ گری دا شغل رکھدے سن فارسی وچ کلال کوزہ گر(کمھار،داشتگر) نوں   کہندے نیں   معاش دا ذریعہ زراعت سی۔ طاقت ور پہلوان سن، اوائل جوانی وچ شوق نال کشتی کھیلیا کر دے سن۔ چنانچہ اک مرتبہ لوکاں دا مجمع لگیا ہویا سی،اک دن رامتین وچ کشتی وچ مصروف سن کہ اوتھے توں بابا سماسی دا گزر ہویا تے تساں   اوتھے ای کھڑے ہو گئے تے فرمانے لگے ”ایتھے موجود اس میدان وچ اک مرد میدان جس دی صحبت توں کاملین زمانہ فیض یاب ہون گے تے بندگان خدا نوں   فیض پہنچے گا، میں اسی لئی کھڑا آں “۔ جدوں خواجہ امیر کلال دی نگاہ پئی تے سب کچھ چھڈ کے انہاں دے پیچھے چل پئے تے طریق تصوف وچ شامل ہو گئے۔ ایہ سیدزادے بابا سماسی دے نال روانہ ہو گئے۔ صحبت و خدمت وچ رہ کے تساں   دے خلیفہ بلکہ جانشین بنے۔ تساں   دے باکمال تے صاحب فیض ہونے دے لئی ایہی کافی اے کہ تساں   طریقہ عالیہ نقشبندیہ دے عظیم پیشوا سید بہاؤالدین نقشبند بخاری دے پیر و مرشد نیں  ۔
میر منوں تے سکھ
میر منو ولوں سکھ جنتا دا سنہار
زخمی سمت وچّ ہی میر 2 نومبر، 1753 عیسوی نوں مویا اعلان ہو گیا۔ میر منو دے ندھن دا خبراں پھیلدے ہی آپادھپی مچّ گئی۔ استوں منافع چککے سکھاں دا اک جتھا ماردھاڑ کردا ہویا لاہور دی گھوڑ منڈی چکڑ بازار وچّ پہنچ گیا۔ اتھے دے تہکھانوں وچّ میر منو دے آدیس اتے قید کیتی ہوئی بہادر سکھ عورتاں بہت بری پریستھتیاں وچّ سن۔ ایہناں نوں اسلام قبول کرن لئی بھکھا پیاسا رکھیا جاندا سی اتے انھاننوں سوا من نت اناج پیسن لئی مجبور کیتا جاندا سی۔ جیکر اوہ دکھاں دے کارن کم نہیں کڈھ پاندی تاں انھاننوں کٹھن یاتناواں دتیاں جاندیاں سن۔
امیر کلال
استغناء دا عالم
اک دفعہ امیر تیمور نے سمرقند توں اک قاصد تساں  دی خدمت وچ بھیجیا کہ اس دی ولایت نوں   قدم مبارک نال مشرف کرو۔ تساں   نے اپنے صاحبزادے امیر عمر نوں   عذر خواہی دے لئی بھیجیا تے کہیا کہ اگر امیر تیمور تہانوں   کوئی جاگیر جاں انعام دے تے مت قبول کرنا۔ اگر تو قبول کرے گا تو اپنے جد بزرگوار حضرت محمد ﷺ دے خلاف کرے گا۔ امیر تیمور نے تہانوں   تمام بخارا عطا کیتا لیکن تساں   نے قبول نہ کیتا۔ امیر تیمور نے کہیا اگر سارا نئيں تو کچھ حصہ قبول کر لوو امیر عمر نے فیر انکار کیتا تے کہیا کہ اجازت نئيں اے۔ امیر تیمور نے کہیا کہ امیر کلال نوں   کیہ لکھ بھیجاں کہ ساڈا تقرب درویشاں وچ ہو جا ئے۔ سید امیر عمر نے کہیا کہ اگر تو چاہندا اے کہ تیرا تقرب درویشاں وچ ہو جائے تو تقویٰ تے عدل نوں   اپنا شعار بنا لے کیونجے اللہ تعالیٰ تے خاصان حق دے تقرب دا ایہی راستہ اے۔
میر منوں تے سکھ
میر منو ولوں سکھ جنتا دا سنہار
اسلام قبول نہیں کرن اتے اوہناں دے دودھ پیندے بچیاں نوں اوہناں دی اکھاں دے ساہمنے ہوا وچّ اچھال کے ہیٹھاں بھالا لگا کے پرو کے ہتیا کر دتی جاندی سی۔ سکھ جتھے نے اس کاراواس اتے اکسمات ہلاّ بول دتا اتے اوہناں بندھیگرست عورتاں نوں اپنے گھوڑیاں اتے بیٹھا کے واپس چل دتے۔ اس پرکار ایہناں جواناں نے جان ہتھیلی اتے رکھکے اپنی بھیناں دی رکھیا کیتی جو کٹھن کشٹ جھیل رہیاں سن۔ اس پرکار میر منو دا سکھاں دے فی دمنچکر ختم ہو گیا۔