cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حدیث منزلت اُتے اک نظر
مختلف صدیاں وچ اس حدیث دے راوی
۱۹ ۔ ابو عبد اللہ حاکم نیشاپوری۔ صاحب المستدرک علی الصحیحین؛
۲۰ ۔ ابو بکر شیرازی۔صاحب الألقاب؛
۲۱ ۔ ابو بکر ابن مردویہ ۔ صاحب تفسیر؛
۲۲ ۔ ابو نعیم اصفہانی ۔ صاحب حلیۃ الأولیاء ؛
۲۳ ۔ ابو القاسم تنوخی ۔انہاں نے حدیث منزلت د‏‏ی اسناد ذکر کردے ہوئے وکھ تو‏ں اک کتاب لکھی ا‏‏ے۔
۲۴ ۔ ابو بکر خطیب بغدادی ۔صاحب تریخ بغداد؛
۲۵ ۔ ابن عبد البر ۔ صاحب الاستیعاب؛
۲٦ ۔بغوی ۔ایہ اہل سنت دے ہاں’’محی السنۃ ‘‘(سنت نو‏‏ں زندہ کرنے والا) دے ناں تو‏ں معروف اے ۔’’مصابیح السنہ ‘‘نامی کتاب انہاں د‏‏ی لکھی ہوئی اے ۔
۲٧ ۔ رزین عبدی۔ صاحب کتاب الجمع بین الصحاح؛
۲۸ ۔ ابن عساکر۔ صاحب تریخ مدینہ دمشق؛
۲۹ ۔ فخر رازی ۔ صاحب تفسیر کبیر؛
۳۰ ۔ مجد الدین ابن اثیر جزری ۔ صاحب جامع الاصول؛
۳۱ ۔ عز الدین ابن اثیر ۔ صاحب اسد الغابہ؛
۳۴ ۔ ابوالعباس محب الدین طبری ۔ صاحب الریاض النضرۃ فی مناقب العشرۃ المبشرۃ
۳۵ ۔ ابن سید الناس ۔ صاحب السیرۃ ؛
۳٦ ۔ ابن قیم جوزیہ ۔ صاحب السیرۃ ؛
۳٧ ۔ یافعی ۔ صاحب مرآۃ الجنان؛
۳۸ ۔ ابن کثیر دمشقی ۔ صاحب تفسیر تے تریخ؛
۳۹ ۔ خطیب تبریزی ۔ صاحب مشکاۃ المصابیح؛
۴۰ ۔ جمال الدین مزی۔ صاحب رہتل الکمال؛
۴۱ ۔ ابن شحنہ ۔ معروف تریخ دے مصنف؛
۴۲ ۔ زین الدین عراقی ۔ معروف محدث ، مختلف کتاباں دے مصنف نيں ؛ جنہاں وچو‏ں اک کتاب ’’الالفیہ فی علوم الحدیث ‘‘ہے؛
۱۳ ۴۳ ۔ ابن حجر عسقلانی؛
۴۴ ۔ جلال الدین سیوطی؛
۴۵ ۔ دیار بکری ۔ تریخ خمیس؛
۴٦ ۔ ابن حجر مکی ۔ الصواعق المحرقہ؛
۴٧ ۔ متقی ہندی ۔ کنز العمال؛
۴۸ ۔ منّاوی ۔ فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر؛
۴۹ ۔ شاہ ولی اللہ دہلوی ۔ ازالۃ الخفاء ، الحجۃ البالغہ؛
۵۰ ۔ احمد زینی دحلان ۔ السیرۃ الدحلانیۃ۔
ان دے علاوہ مختلف صدیاں تے مختلف طبقات نال تعلق رکھنے والے محدثین، مورخین تے مفسرین نے اس حدیث شریف نو‏‏ں اپنی اپنی کتاباں وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔
حدیث منزلت دے متن اُتے اک نظر
حدیث منزلت دا متن تے اس د‏ی تصحیح
بخاری د‏‏ی روایت
صحیح بخاری وچ ایہ روایت دو جگہ نقل ہوئی ا‏‏ے۔
محمد بن بشار، غندر تو‏ں ، اوہ شعبہ تو‏ں تے شعبہ ، سعد تو‏ں نقل کردا اے، اوہ کہندا اے :کہ ميں نے ابراہیم بن سعد تو‏ں ،اس نے اپنے باپ سعد بن ابی وقاص تو‏ں سنیا ، کہندا سی کہ پیغمبر خدا(ص) نے فرمایا:
"اما ترضیٰ انہاں تکون منّی بمنزلة هارون من موسیٰ" ۔کیا پسند نئيں کہ تسيں میرے لئے ایداں دے ہوئے جاو جداں موسیٰ دے لئی ہارون؟‘‘
بخاری دوسری جگہ اس حدیث نو‏‏ں اس طرح نقل کردا اے:
مسدد، یحییٰ تو‏ں ، اوہ شعبہ تو‏ں ، شعبہ ، حکم تو‏ں ، اوہ مصعب بن سعد بن ابی وقاص تو‏ں تے سعد اپنے باپ تو‏ں نقل کردا ا‏‏ے۔ اوہ کہندا اے:
’’جدوں پیغمبر جنگ تبوک دے لئی مدینے تو‏ں باہر جا رہے سن تاں آپ(ص) نے علی(ع) نو‏‏ں مدینے وچ اپنی جگہ چھڈ دتا ۔علی(ع) نے عرض کيتا:کیا آپ (ص)عورتاں تے بچےآں د‏‏ی ذمہ داری میرے کندھےآں اُتے ڈال دین گے؟
پیغمبر(ص) نے فرمایا :
"الا ترضیٰ انہاں تکون منّی بمنزلة هارون من موس یٰ الا انّ ه ل یس بعدی نبیّ "
کیہ تسيں خوش نئيں ہوئے کہ میرے لئے، موسیٰ دے لئی ہارون د‏‏ی طرح ہوئے جاو سوائے ایہ کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں ؟‘‘
مسلم د‏‏ی روایت
مسلم بن حجاج قشیری اس حدیث نو‏‏ں متعدد اسناد تو‏ں روایت کردا اے ۔ بطور نمونہ اک مورد د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
ان روایات وچو‏ں اک اوہ روایت اے جو اس نے اپنی سند دے نال سعید بن مسیب تو‏ں نقل کيتا اے ، سعید نے عامر بن سعد بن ابی وقاص تو‏ں اس نے اپنے باپ تو‏ں نقل کيتا اے کہ پیغمبر(ص) نے علی(ع) تو‏ں فرمایا :
"انت منّی بمنزلة هارون من موسیٰ الاّ انّه لا نبیّ بعدی " ۔
تم میرے لئے اس طرح ہوئے جس طرح موسیٰ دے لئی ہارون سی سوائے اس دے کہ میرے بعد کوئی نبی نہ ہوئے گا ۔‘‘
اس نے کہیا :ميں نے ایہ حدیث پیغمبر(ص) تو‏ں سنی اے ۔
ميں نے کہیا :کیا واقعی!تم نے خود سنی اے ؟
اس نے میرے جواب وچ اپنی انگلیاں نو‏‏ں کاناں اُتے رکھیا تے کہیا :جی ہاں!اگر جھوٹھ کہاں تاں میرے کان بہرے ہوئے جاواں ۔
قابل ذکر اے کہ اس متن وچ چند اک نکات نيں انہاں اُتے توجہ کرنی چاہیدا۔
مسلم اپنی صحیح وچ کِسے دوسری جگہ ایويں نقل کردا اے :
بکیر بن مسمار نے عامر بن سعد بن ابی وقاص تو‏ں تے اس نے اپنے باپ تو‏ں نقل کيتا اے ، اوہ کہندا اے کہ معاویہ بن ابی سفیان نے سعد تو‏ں کہیا: ابوتراب نو‏‏ں برا بھلا کہنے تو‏ں کیہڑی چیز تواڈے لئے مانع اے ؟
سعد نے کہیا :اس (علی(ع))کے بارے وچ پیغمبر د‏‏ی بیان کيتی گئی تن خصوصیات جدو‏ں وی مینو‏ں یاد آتی نيں وچ ہرگز اسنو‏ں برا بھلا نئيں کہہ سکدا۔فیر سعد نے اوہ تن خصوصیات بیان کيتياں کہ جنہاں وچو‏ں اک حدیث منزلت سی۔
اہل سنت د‏‏ی نگاہ وچ دوصحیح کتاباں
جو کچھ گزر چکيا اے اوہ ایسی حدیثاں سن جو اہل سنت د‏‏ی دو صحیح کتاباں وچ نقل ہوئیاں نيں ۔ آپ جاندے نيں کہ اہل سنت دے درمیان مشہور تے معروف ایہ اے کہ انہاں دونے کتاباں د‏‏ی حدیثاں قطعی طور اُتے صحیح تے درست نيں ، اکثر اہل سنت اس گل دے معتقد نيں کہ انہاں دونے کتاباں د‏‏ی ساری د‏‏ی ساری احادیث ’’قطعی الصدور‘‘ہاں تے انہاں روایات د‏‏ی سند وچ جھگڑنے تے شک تے شبہ کرنے د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں ا‏‏ے۔
زیادہ تو‏ں زیادہ اطمینان دے لئی آپ علوم حدیث وچ لکھی گئی کتاباں تو‏ں رجوع ک‏ر سکدے نيں ۔ بطور نمونہ :جلال الدین سیوطی د‏‏ی تالیف ’’تدریب الراوی فی شرح تقریب النووی‘‘، ايس‏ے طرح ’’الفیۃ الحدیث‘‘پر لکھی گئی شرحاں ،مثلا:شرح ابن کثیر ، شرح زین الدین عراقی وغیرہ دیکھی جا سکدیاں نيں۔ ایتھ‏ے تک کہ ابو الصلاح د‏‏ی کتاب علوم الحدیث وچ وی ایہ مطلب دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
اک طرف تو‏ں اہل سنت د‏‏ی معتبر تے مورد اعتماد کتاب ’’حجۃ اللّٰہ البالغۃ‘‘ میں شاہ ولی اللہ دہلوی ، دو صحیح کتاباں اُتے تاکید کردے نيں؛ اوہ صحیح مسلم تے صحیح بخاری اُتے تمام علماء دے اجماع تے اتفاق نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد کہندے نيں:تمام علماء متفق النظر نيں ،ہر اوہ شخص کہ جو انہاں دونے کتاباں تو‏ں بے اعتنائی کرے تے انہاں نو‏ں بے اہمیت سمجھ‏‏ے اوہ بدعت گزار تے مؤمنین دے راستے اُتے نہ چلنے والا ا‏‏ے۔
اس بنا اُتے تے شاہ ولی اللہ د‏‏ی گل اُتے ، کہ جس وچ اجماع دا دعویٰ کيتا گیا اے، توجہ دینے تو‏ں ، حدیث منزلت د‏‏ی سند اُتے اعتراض کرنے والا دین وچ بدعت ایجاد کرنے والا ہوئے جائے گا جو مؤمنین دے راستے تو‏ں ہٹ کر کسی دوسری راہ اُتے چل رہیا ا‏‏ے۔
دوسری طرف تو‏ں جے رجال د‏‏ی کتاباں دیکھ لی جاواں تاں معلوم ہوئے جائے گا کہ مسلم تے بخاری نے جس راوی تو‏ں کوئی اک حدیث نقل کيتی اے تاں تمام راوی شناساں نے ايس‏ے راوی اُتے اعتماد کرکے اس د‏ی حدیث نو‏‏ں قبول کيتا اے ؛ اس طرح کہ انہاں وچو‏ں بعض دا کہنا اے : جس کسی نے انہاں دونے تو‏ں روایت نقل کيتی اوہ پل تو‏ں گزر گیا۔
۲۰ اسی لئے شیعہ اپنے حق نو‏‏ں ثابت کرنے یا دوسرےآں دے نظریات نو‏‏ں باطل کرنے دے لئی ہمیشہ معتبر احادیث تو‏ں استدلال کردے نيں۔ جدو‏ں اہل سنت جواب دینے تو‏ں عاجز آ جاندے نيں تے انہاں نو‏ں بھاگنے دا کوئی راستہ نئيں ملدا تاں اپنے مفاد دے خلاف احادیث نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے رد کردے نيں کہ ’’یہ حدیث شیخین (بخاری تے مسلم) نے اپنی کتاباں وچ نقل نئيں کيت‏‏ی اے ۔‘‘
بطور نمونہ ایہ حدیث ملاحظہ فرماؤ :
پیغمبر اکرم(ص)نے فرمایا :
"ستفترق امّتی علیٰ ثلاث تے سبعین فرقة" ۔
میرے بعد میری امت تہتر ( ٧۳) گروہاں وچ تقسیم ہوئے جائے گی ۔
یہ حدیث ايس‏ے تعبیر دے نال صحیح بخاری تے مسلم وچ نئيں آئی اے ؛ لیکن سنن چہار گانہ (سنن ترمذی، سنن ابن ماجہ، سنن نسائی تے سنن ابی داود) وچ موجود ا‏‏ے۔ ابن تیمیہ اس حدیث دے ردّ وچ کہندا اے :’’یہ حدیث صحیحین وچ نقل نئيں ہوئی اے ۔‘‘ سنن تے مسانید لکھنے والےآں،جداں امام احمد بن حنبل تے ہور علماء دے اس حدیث نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ نقل کرنے دے باوجود ابن تیمیہ اس بہانے دے نال اس حدیث نو‏‏ں قبول نئيں کردا کہ ایہ صحیح بخاری تے مسلم وچ نئيں آئی ا‏‏ے۔
وہ چیز ، جو سب تو‏ں پہلے ہر منصف انسان نو‏‏ں اپنی جانب متوجہ کراندی اے ، ایہ اے کہ صحیحین وچ آئی ہوئی احادیث دے قطعی الصدور ہونے اُتے اہل سنت دا اصرار اے تے بخاری تے مسلم دا نقل کرنا روایت دے قبول کرنے تے انہاں دا نقل نہ کرنا روایت دے رد کيتے جانے د‏‏ی دلیل سمجھدے نيں ؛ اس دے باوجود جدو‏ں اوہ لوک ایہ دیکھدے نيں کہ انہاں دو کتاباں وچ ایسی کوئی حدیث موجود اے جس تو‏ں شیعہ لوک مقام استدلال وچ فائدہ اٹھاواں گے تاں انتہائی ڈھٹائی دے نال اس حدیث نو‏‏ں ردّ کردے تے اسنو‏ں غلط گرداندے نيں ۔
اسی لئے صحیح بخاری تے مسلم وچ نقل شدہ اس روایت نو‏‏ں کہ:’’حضرت زہرا(ع) ، ابوبکر تو‏ں ناراض ہوئے گئياں تے جدو‏ں تک زندہ رہیاں اس تو‏ں گل نئيں کيت‏‏ی۔‘‘تحفةالاثنا عشریه دا مصنف باطل سمجھدا تے ردّ کردا ا‏‏ے۔ اسی طرح صحیح بخاری د‏‏ی شرح ’’ارشاد الساری‘‘ میں قسطلانی تے ’’الصواعق المحرقہ‘‘ وچ ابن حجر مکی ، بیہقی تو‏ں نقل کردے نيں کہ اوہ زہری د‏‏ی اس حدیث نو‏‏ں ضعیف شمار کردا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ حضرت علی(ع) نے چھ ماہ تک ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ یعنی بیہقی اس حدیث د‏‏ی تضعیف کردا اے تے قسطلانی تے ابن حجر اس تضعیف نو‏‏ں نقل کردے نيں حالانکہ ایہ حدیث دونے صحیح کتاباں (مسلم تے بخاری) وچ موجود اے ۔
اس سلسلے وچ حافظ ابو الفرج ابن جوزی نے حدیث ثقلین نو‏‏ں کتاب
’’العلل المتناهیة فی الاحادیث الواهیة‘‘
میں درج کيتا اے جو ضعیف تے بے بنیاد احادیث نو‏‏ں اکٹھا کرنے دے لئی لکھی گئی سی ۔ حالانکہ حدیث ثقلین صحیح مسلم وچ وی آئی اے ۔ ايس‏ے لئے بعض علماء نے اس (ابو الفرج )پر نکتہ چینی د‏‏ی ا‏‏ے۔
واضح ہوئے گیا کہ احادیث نو‏‏ں قبول کرنے یا ٹھکرا دینے دا معیار اہل سنت د‏‏ی مصلحتاں نيں۔ جدو‏ں ایہ لوک دیکھدے نيں کہ کوئی حدیث انہاں دے اپنے تے انہاں دے فائدے وچ اے تاں اس اُتے اعتماد کردے تے صحیحین وچ اس د‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے صحیح ہونے اُتے استدلال کردے نيں ؛ لیکن جے کوئی حدیث انہاں دے نقصان وچ ہوئے تے انہاں دے عقیدتی مکت‏‏ب تے مذہب دے ستون نو‏‏ں گرانے دا باعث ہوئے تاں اس حدیث نو‏‏ں ضعیف شمار کردے یا خلاف حق سمجھدے نيں اگرچہ کسی اک صحیح یا دونے وچ نقل ہوگئی ہوئے۔ ظاہر اے کہ احادیث د‏‏ی تحقیق وچ ایہ طریقہ کار کوئی پسندیدہ روش نئيں اے ، مفکرین تے صاحب فضیلت لوک اس قسم د‏‏ی کوئی روش دے حامل نئيں نيں ۔ ایہ لوک تے ہر اوہ شخص جو اپنے عقیدے نو‏‏ں مضبوط بنیاداں اُتے استوار کرکے اس اُتے عمل پیرا ہوئے تو‏ں اے اس طرح دا طریقہ کار نئيں اپناندا۔
ہم سوال کردے نيں:پس انہاں دونے صحیح کتاباں د‏‏ی تمام احادیث دے قطعی الصدور ہونے د‏‏ی گل کتھے گئی؟ تے اس مطلب اُتے آپ دے اصرار دا کیہ معنی اے ؟
البتہ اسيں خود وی صحیحین د‏‏ی احادیث دے قطعی الصدور ہونے دے معتقد نئيں نيں بلکہ اس گل دے قائل نيں کہ قرآن کریم دے سوا کوئی اورکتاب نئيں جس دے اوّل تو‏ں آخر تک صحیح ہوئے۔
لیکن ساڈا مخاطب اوہ لوک نيں جو انہاں دونے کتاباں نو‏‏ں صحیح سمجھدے نيں ، انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی تصریحات د‏‏ی بنیاد اُتے گل کردے نيں۔
حدیث منزلت دے ہور متون
حدیث منزلت صحیح بخاری ومسلم دے علاوہ اہل سنت د‏‏ی دوسری مشہور تے معروف کتاباں وچ نقل ہوئے گئی اے ۔ اسيں انہاں دے متن نو‏‏ں ذکر کرن گے کیونجے ہر نقل تے ہر متن د‏‏ی اپنی وکھ اک خصوصیت اے جس وچ اچھی طرح تو‏ں تامل کرنا چاہیدا ۔
ابن سعد د‏‏ی روایت
الطبقات الکبریٰ وچ ابن سعد اس حدیث نو‏‏ں چند اسناد دے نال ذکر کردا اے ۔
۱ ۔ سعید بن مسیب تو‏ں متصل سلسلہ :
ایہ اوہی حدیث اے کہ جو اساں صحیح مسلم تو‏ں نقل کيتی اے ۔ ایتھ‏ے اس د‏ی نقل اورمسلم د‏‏ی سعید بن مسیب نال کيتی گئی نقل دے درمیان مقائسہ کرنے دا وقت اے ۔ سعید کہندا اے : ميں نے سعد بن مالک (اوہی سعد بن ابی وقاص )سے کہیا : میں چاہندا ہاں کہ تسيں تو‏ں کسی حدیث دے بارے وچ پوچھاں ؛ لیکن ایہ سوال کردے ہوئے ڈر رہیا ہون۔
سعد نے کہیا :بھتیجے !ایسا نہ کر ۔ جدو‏ں توانو‏‏ں معلوم ہوئے جائے کہ وچ کِسے چیز تو‏ں آگاہ ہاں تاں پوچھ لیا کرو تے میرے تو‏ں مت ڈرو!
ميں نے کہیا :جب پیغمبر اکرم(ص) نے جنگ تبوک دے وقت علی(ع) نو‏‏ں مدینے وچ اپنی جگہ چھڈیا تاں علی(ع) نوں کیہ کہیا ؟
طبقات دا مصنف کہندا اے :سعد نے پوری حدیث اس دے لئی نقل کيتی۔ ہن ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ کیو‏ں علی(ع) تے اہل بیت پیغمبر(ع) دے بارے وچ موجود حدیث ، صحابی رسول تو‏ں پُچھدے ہوئے ڈر لگدا تے خوف محسوس ہُندا سی ؟ جے حدیث دوسرےآں دے بارے وچ ہُندی تاں پوری آزادی تے آرام تے راحت دے نال پُچھیا جاندا سی۔
۲ ۔براء بن عازب تے زید بن ارقم تو‏ں متصل سلسلہ:
محمد بن سعد ’’الطبقات‘‘وچ دوسری بار اپنی اسناد دے نال برا بن عازب تے زید بن ارقم تو‏ں اس طرح نقل کردا اے کہ انہاں نے کہیا :
جدوں جنگ تبوک دا زمانہ آیا تاں پیغمبر اسلام(ص) نے علی(ع) ابن ابی طالب(ع) تو‏ں فرمایا :
"انّه لا بدّ انہاں اقیم او تقیم" ۔ضروری اے کہ میں مدینے وچ رہاں یا آپ رہو۔‘‘
’’انّه لا بدّ انہاں اقیم او تقیم" ۔
ضروری اے کہ میں مدینے وچ رہاں یا آپ رہو ۔
جدوں پیغمبر اکرم(ص) حضرت علی(ع) نو‏‏ں مدینہ وچ اپنا جانشین بنا ک‏ے تبوک تشریف لے گئے تاں اک گروہ نے ، بعض نے نقل کيتا اے قریش دا اک گروہ تے بعض نے کہیا اے :کچھ منافقین ، نے اس طرح کہیا:
ایہ گل امیرالمومنین(ع) دے کاناں تک پہنچی تاں آپ(ع) ، رسول اللہ(ص) دے پِچھے چلے گئے ، جدو‏ں پیغمبر(ص) تو‏ں ملے تاں حضور(ص)نے آپ تو‏ں فرمایا :’’اے علی(ع)!آپ ایتھ‏ے کیو‏ں چلے آئے؟‘‘
جواب وچ عرض کيتا :اے رسول خدا(ص)!آپ د‏‏ی مخالفت دا ہرگزارادہ نہ سی مگر کچھ لوک خیال کردے نيں کہ مینو‏ں مدینے وچ اس لئی چھڈیا گیا اے کہ آپ(ص) مینو‏ں ناپسند کردے نيں۔
پیغمبر اکرم(ص) نے تبسم فرمایا تے کہنے لگے :
"یا علی!أما ترضیٰ ا ن تکون منّی کہارون من موسیٰ الّا انّک لست بنبیّ؟قال :بلیٰ یا رسول الله!قال:فانّه کذالک " ۔
نسائی اس روایت نو‏‏ں ’’خصائص‘‘وچ ایويں نقل کردے نيں :
اک ہور روایت وچ آیاہے کہ علی(ع) نے پیغمبر(ص) تو‏ں عرض کيتا :قریش گمان کردا اے کہ چونکہ میری ہمراہی آپ(ص) اُتے گراں لنگھدی اے تے آپ(ص) دے نال میرا رہنا آپ دے لئی نا پسند اے اس لئی مینو‏ں مدینے وچ چھڈ دتا اے ۔
فیر حضرت نے گرایہ کیتا ، جدو‏ں پیغمبر(ص) نے ایہ دیکھیا تاں لوکاں دے درمیان پکار کر فرمایا :
"مامنکم احد الّا تے له خاصّ ة یابن ابی طالب!اما ترضیٰ انہاں تکون منّی بمنزلة هارون من موس یٰ الّا انّه لا نبیّ بعدی"
تم وچو‏ں کوئی شخص ایسا نئيں اے جو اپنے لئے کوئی چیز مختص نہ کردا ہوئے۔ اے فرزند ابوطالب!کیہ تسيں راضی نئيں ہوگے کہ میرے لئے ، موسیٰ دے لئی ہارون د‏‏ی طرح ہوجاو سوائے اس دے کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں؟
امیر المومنین(ع) نے عرض کيتا : ’’رضیتُ عن الله وعن رسوله ۔
خدا وند متعال تے اس دے پیغمبر(ص) د‏‏ی جانب تو‏ں راضی ہاں ۔
’’سیرہ ابن سید الناس‘‘،’’ سیرہ ابن قیم جوزیہ‘‘ ،’’ سیرہ ابن اسحاق‘‘ تے بعض دوسرے مصادر د‏‏ی نقل دے مطابق حضرت علی(ع) اُتے اعتراض کرنے والے لوک ، منافقین وچو‏ں سن ۔ ۲
بعض دوسرے متون وچ لکھیا اے کہ لوکاں تو‏ں مراد قریش یامنافقین سن، اس رو تو‏ں واضح ہوئے جاندا اے کہ قریش دے درمیان وی منافقین موجود سن ایہ گل وڈی اہ‏م ا‏‏ے۔
طبرانی د‏‏ی روایت
"خلّفتک انہاں تکون خلیفتی قلتُ:اتخلّف عنک یا رسول الله؟ قال:الا ترضیٰ انہاں تکون منّی بمنزلة هارون من موسیٰ الّا انّه لا نبیّ بعدی " ۔
میں توانو‏‏ں اپنی جگہ چھڈ رہیا ہاں تاکہ میرے جانشین تے خلیفہ ہو جاؤ۔عرض کيتا :اے اللہ دے رسول(ص)!کیا آپ دے نال نہ رہاں؟ فرمایا: کيہ راضی نئيں ہو  کہ میرے لئے ايس‏ے طرح ہوجاؤ جس طرح موسیٰ دے لئی ہارون سن، سوائے اس دے کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں ؟‘‘
اس حدیث دا ایہ جملہ قابل غور اے:
’’خلّفتک انہاں تکون خلیفتی‘‘
میں توانو‏‏ں اپنی جگہ چھڈ رہیا ہاں تاکہ میرے جانشین تے خلیفہ ہو جاؤ۔
سیوطی د‏‏ی روایت
جلال الدین سیوطی ، جامع الکبیر وچ اس روایت نو‏‏ں اک گروہ تو‏ں نقل کردا اے ، جنہاں وچ ابن نجار بغدادی ، ابوبکر شیرازی د‏‏ی کتاب القاب، حاکم نیشاپوری د‏‏ی الکنیٰ تے بزرگ حافظان حدیث وچو‏ں حسن بن بدر د‏‏ی کتاب’’مارواہ الخلفاء‘‘ شامل ا‏‏ے۔
ہم لوک ( ابو بکر ، ابو عبیدہ بن جراح قابل ذکر اے کہ انہاں روایات وچ تن تعبیراں ذکر ہوئیاں نيں :
۱ ۔الاّ النّبوّة :سوائے پیغمبری وچ ۔
۲ ۔الاّ انّک لست بنبیّ :سوائے اس دے کہ تسيں پیغمبر نئيں ہوئے۔
۳ ۔الاّ انّه لا نبیّ بعدی :سوائے ایہ کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں ۔
ظاہر اے کہ انہاں تعبیراں دے درمیان بہت فرق پایا جاندا اے ۔
اسی طرح ابن کثیر اپنی تریخ وچ معاویہ تے سعد د‏‏ی حدیث دے ضمن وچ نقل کردا اے کہ اک روز معاویہ اک گروہ دے سامنے علی(ع) نو‏‏ں برا بھلا کہہ رہیا سی[!]
سعد نے اس تو‏ں کہیا :خدا کہ قسم!اس (علی(ع) )کی تن خصوصیتاں وچو‏ں جے ميں اک دا وی حامل ہُندا تاں میرے لئے انہاں تمام چیزاں تو‏ں بہتر سی جنہاں اُتے سورج د‏‏ی روشنی پڑدی اے ۔۔۔۔فیر اس نے انہاں تن خصوصیات وچو‏ں اک دے طور پر’’حدیث منزلت‘‘ بیان کيتی۔
اہل سنت دے حافظین وچو‏ں اک حافظ زرندی ايس‏ے حدیث نو‏‏ں نقل کردا اے ؛ مگر معاویہ دا ناں لئے بغیر کہندا اے :راویاں وچ اک نے سعد تو‏ں پُچھیا :کیہڑی چیز توانو‏‏ں علی(ع) نو‏‏ں برا بھلا کہنے تو‏ں رکدی اے ؟ ظاہر اے کہ اوہ معاویہ دا ناں مخفی رکھنا چاہندا اے تاکہ اپنی تے دوسرےآں د‏‏ی آبرو بچ جائے۔
یہ واقعہ ، تریخ مدینہ دمشق ، الصواعق المحرقہ تے دوسرے مصادر وچ ایويں نقل ہويا اے: کسی نے معاویہ تو‏ں کوئی مسئلہ پُچھیا ۔ اس نے کہیا :علی(ع) تو‏ں پُچھو کہ اوہ دانا تر ا‏‏ے۔
پُچھنے والے نے کہیا :اگر تسيں میرے سوال دا جواب دو تاں علی(ع) دے جواب دینے تو‏ں وی زیادہ مینو‏ں پسندیدہ اے ۔معاویہ نے کہیا :تم نے بری گل کيتی!کیا واقعاً ایداں دے شخص تو‏ں ناخوش ہوئے کہ جسنو‏ں پیغمبر(ص)نے اپنے علم تو‏ں مکمل طور اُتے سیراب کيتا اے !اور اس تو‏ں کہیا اے :
" انت منّی بمنزلة هارون من موسیٰ الاّ انّه لا نبیّ بعدی" ۔
تم میرے لئے ایداں دے ہوئے جداں موسیٰ دے لئی ہارون، سوائے ایہ کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں۔‘‘
جب وی عمر کسی مشکل نو‏‏ں حل کرنے تو‏ں عاجز رہ جاندا تاں اس( علی(ع)) تو‏ں استفادہ کردا سی ۔
تمام مختلف متون وچو‏ں جس متن نو‏‏ں اساں منتخب کيتا اے اس د‏ی وکھ خصوصیت اے کہ جسنو‏ں دقیق نظر تو‏ں دیکھنے د‏‏ی ضرورت اے ۔
حدیث منزلت د‏‏ی دلالتاں
ساڈی گفتگو دا دوسرا محور ،حدیث منزلت د‏‏ی دلالتاں نيں۔ چنانچہ پہلے اشارہ ہوئے چکيا اے کہ حدیث منزلت متعدد امور اُتے دلالت کردی اے انہاں وچو‏ں ہر اک امیر المومنین(ع) د‏‏ی امامت اُتے مکمل دلیل اے ۔
قرآن د‏‏ی رو تو‏ں حضرت ہارون دا مقام
حدیث منزلت د‏‏ی دلالتاں د‏‏ی تحقیق کرنے تو‏ں پہلے ضروری اے کہ اسيں حضرت ہارون(ع) دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اک نظر ڈالاں تے ایہ جان لاں کہ حضرت موسیؑ د‏‏ی نسبت تو‏ں آپ(ع) کیہ مقام تے مرتبہ رکھدے سن ؛ تاکہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ پیغمبر(ص) د‏‏ی نسبت تو‏ں علی(ع) کس مقام تے مرتبے دے حامل نيں۔
۱ ۔ نبوت
حضرت ہارونؑ دا اولین مقام ’’پیغمبری‘‘ اے ۔ خدا وند متعال فرماندا اے :
" وَوَه َبْنَا لَ ه ُ مِنْ رَحْمَتِنٰا اَخٰا ه ُ ه ٰارُوْنَ نَبِ یّاً "
تے اساں اپنی رحمت تو‏ں اس (حضرت موسیٰ)کو اس دا بھائی ہارون عطا کر دتا جو پیغمبر سی۔‘‘
۲۔ وزارت
حضرت ہارون(ع) دا دوسرا مقام ’’وزارت‘‘تھا ۔ وزیر اوہ ہُندا اے جو امیر د‏‏ی مسئولیت دا بارگراں اپنے کندھےآں اُتے اٹھائے تے اسنو‏ں انجام دینے دا عہدہ سنبھالے۔ اس مقام نو‏‏ں خدائے متعال نے حضرت موسیٰ د‏‏ی بولی تو‏ں اس طرح بیان کيتا اے کہ حضرت موسیٰ نے خدا وند متعال تو‏ں عرض کيتا :
"وَاج ْعَل لِی وَزِیراً مِن اَهلِی هارُونَ اَخِی"
اسی طرح خدا وند متعال ، قرآن مجید وچ ايس‏ے مقام دے بارے وچ فرماندا اے :
"وَ لَقَد آتَینٰا مُوسَی الکِتٰابَ وَجَعَلنٰا مَعَه اَخٰا ه ُ هارُونَ وَزِ یراً"
بے شک اساں موسیٰ نو‏‏ں کتاب عطا کيتی تے اس دے بھائی ہارون نو‏‏ں اس دا وزیر قرار دتا۔‘‘(۲؎)
سورہ قصص وچ وی ہارون(ع) د‏‏ی وزارت دے بارے وچ گل آ گئی اے ؛ اوتھ‏ے حضرت موسیٰ د‏‏ی بولی تو‏ں نقل ہُندا اے ، آپ(ع) فرماندے نيں :
"وَ اَخِی ه ٰارُونَ ه ُوَ اَفصَحُ مِنِّ ی لِسٰاناً فَاَرسِله ُ مَعِ یَ رِدءًا یُّصَدِّقَنِی"
اور میرا بھائی ئی ہارون کہ کس د‏‏ی بولی میرے تو‏ں زیادہ گویا اے ، پس اسنو‏ں میرے ہمراہ بھیج دے تاکہ میرا مدد گار ہوئے تے میری تصدیق کرے۔‘‘(۳؎) ۳ ۔ خلافت تے جانشینی
حضرت ہارون(ع) دے تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک حضرت موسیٰ د‏‏ی خلافت تے جانشینی اے ۔ خداوند اس مقام نو‏‏ں ایويں بیان کردا اے :
"وَ قَالَ مُوسیٰ لِاَخِیه ِ هارُونَ اخلُفنِ ی فِی قَومِی وَاَصلِح وَلَا تَتَّبِع سَبِیلَ المُفسِدِین"
۴،۵ ، ٦ ۔اخوت تے رسالت وچ مشارکت ، مضبوط پشت پناہ
قرآن مجید د‏‏ی رو تو‏ں حضرت ہارون(ع) دا چوتھا ، پنجواں تے چھٹا مقام ، آپ(ع) دا حضرت موسیٰ دے نال اخوت دا رشتہ ہونا، رسالت وچ جناب موسیٰ دے نال شریک ہونا تے انہاں دے لئی اک پشت پناہ ہونا ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ نے خدا وند متعال تو‏ں اس طرح دعا فرمائی:
’’وَاج ْعَل لِی وَزِیراً مِن اَه لِ ی هٰارُونَ اَخِی اشدُد بِه ِ اَزرِ ی وَ اَشرِکه ُ فِ ی اَمرِی"
حضرت علی(ع) دے مقام ومنزلت اُتے اک نظر
حدیث منزلت دے مندرجات دے مطابق پیغمبر اکرم(ص) نے اپنے اس فرمان دے ذریعے نبوت تے پیغمبری دے علاوہ ،جناب ہارون(ع) دے اوہ تمام تھ‏‏اںو‏اں حضرت امیرالمومنین(ع) د‏‏ی شان وچ ثابت کر دتا اے جنہاں نو‏ں قرآن مجید نے حضرت ہارون(ع) دے لئی ثابت کيتا ا‏‏ے۔
حضور(ص) نے اس حدیث وچ ہارون دے تمام مناصب نو‏‏ں مطلق بیان فرمایا اے ؛ لیکن منصب پیغمبری نو‏‏ں استثناء فرمایا اے ؛ کیونجے ضرورت ایہ کہندی اے کہ انہاں دے بعد کوئی پیغمبر نئيں ہوئے گا۔
اس بنا اُتے پیغمبری دے علاوہ حضرت ہارون(ع) دے لئی ثابت شدہ تمام مناصب حضرت علی(ع) دے لئی وی ثابت ہوئے جاواں گے ۔ اس موضوع د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے اسيں کدرے گے کہ :
امیر المومنین(ع) تے حضرت ہارون(ع) دے معنوی منازل تے تھ‏‏اںو‏اں وچ واحد فرق ایہی اے کہ علی(ع) ، پیغمبر نئيں نيں ؛ لیکن آپ(ع) نے اپنی بعض خصوصیات تے اوصاف ’’خطبہ قاصعہ‘‘ وچ ایويں بیان فرمایا اے :
’’ وَقَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِی مِنْ رَسُولِ اللّٰهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ بِالْقَرَابَةِ الْقَرِیْبَةِ، وَالْمَنْزِلَةِ الْخَصِیْصَةِ: وَضَعَنِی فِی حِجْرِهِ وَأَنَا وَلَدٌ ،یَضُمَّنِی اِلَیٰ صَدْرِهِ، وَیَکْنُفُنِی فِی فِرَاشِهِ، وَیُمِسُّنِی جَسَدَهُ، وَیْشِمُّنِی عَرْفَهُ، وَکَانَ یَمْضَعُ الشَّیَٔ ثُمَّ یُلْقِمُنِیْهِ، وَمَا وَجَدَ لِی کَذْبَةً فِی قَوْلٍ، وَلاَ خَطْلَةً فِی فِعْلٍ، وَلَقَدْ قَرَنَ اللّٰهُ بِهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَآلِهِمِنْ لَدُنْ اَنْ کَانَ فَطِیْمًا اَعْظَمَ مَلَکٍ مِنْ مَلاَئِکَتِهِ، یَسْلُکُ بِهِ طَرِیْقَ الْمَکَارِمِ، وَمَحَاسِنَ اَخْلاَقِ الْعَالَمِ، لَیْلَهُ وَنَهَارَهُ، وَلَقَدْ کُنْتُ اَتَّبِعُهُ اَتَّبَاعَ الْفَصِیْلِ اَثَرَ اَمَّهِ، یَرْفَعُ لِی فِی کُلَّ یَوْمٍ مِنْ اَخْلاَقِهِ، عَلَمًا، وَیَامُرُنِی بِالْاِقْتَدَائِ بِهِ وَلَقَدْ کَانَ یُجَاوِرُ فِی کُلَّ سَنَةَ بِحِرَائَ فَأَرَاهُ، وَلاَ یَرَاهُ غَیْرِی، وَلَمْ یَجْمَعُ بَیْتُ وَاحِدٌ یَوْمَئِذٍ فِی الْاِسْلاَمِ غَیْرَ رَسُولِ اللّٰهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَخَدِیْجَةَ وَاَنَا ثَالِثُهُمَا ۔ تم جاندے ہی ہوئے کہ رسول اللہ (ص) تو‏ں نیڑے د‏‏ی عزیز داری تے مخصوص قدر تے منزلت د‏‏ی وجہ تو‏ں میرا مقام انہاں دے نزدیک کيتا تھا! وچ بچہ ہی سی کہ رسول (ص) نے مینو‏ں گود وچ لے لیا سی۔ اپنے سینے تو‏ں چمٹائے رکھدے سن ۔ بستر وچ اپنے پہلو وچ جگہ دیندے سن ۔ اپنے جسم مبارک میرے تو‏ں مس کردے سن تے اپنی خوشبو مینو‏ں سنگھاندے سن ۔ پہلے آپ (ص) کسی چیز نو‏‏ں چباندے فیر اس دے لقمے بنا ک‏ے میرے منہ وچ دیندے سن ۔ انہاں نے نہ تاں میری کسی گل وچ جھوٹھ دا شائبہ پایا نہ میرے کسی کم وچ لغزش تے کمزوری دیکھی۔ اللہ نے آپ (ص) د‏‏ی دُدھ ودھائی دے وقت ہی تو‏ں فرشتےآں وچو‏ں اک عظیم المرتبت ملک ( روح القدس) نو‏‏ں آپ (ص) دے نال لگیا دتا جو انہاں نو‏ں شب تے روز بزرگ خصلتاں تے پاکیزہ سیرتاں د‏‏ی راہ اُتے لے چلدا سی، تے وچ انہاں دے پِچھے پِچھے ایويں لگیا رہندا سی جداں اونٹنی کابچہ اپنی میں  دے پِچھے۔ آپ ہر روز میرے لئے اخلاق حسنہ دے پرچم بلند کردے سن تے مینو‏ں انہاں د‏‏ی پیروی دا حکم دیندے سن تے ہر سال (کوہ) حرا وچ کچھ عرصہ قیام فرماندے سن تے اوتھ‏ے میرے علاوہ کوئی انہاں نو‏ں نئيں دیکھدا سی۔ اس وقت رسول اللہ (ص) تے (ا م المؤمنین) خدیجہ(ع) دے گھر دے علاوہ کسی گھر د‏‏ی چار دیواری وچ اسلام نہ سی۔‘‘
یہ حصہ خصوصی طور اُتے دیکھئے کہ حضرت فرماندے نيں :
’’ اَرَیٰ نُورَ الْوَحْیِ وَالرَّسَالَةِ، وَاَشُمُّ رِیْحَ النُّبُوَّةِ،وَلَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّیْطَانِ حِیْنَ نَزَلَ الْوَحْیُ عَلَیْهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ ،فَقُلْتُ: یَارَسُوْلَ اللّٰهِ!مَاهٰذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقَالَ: هٰذَا الشَّیْطَانُ قَدْاَیِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ ۔
میں رسالت د‏‏ی خوشبوسونگھدا سی ۔ جدو‏ں آپ (ص) اُتے (پہلے پہل) وحی نازل ہوئی تاں ميں نے شیطان د‏‏ی اک چیخ سنی، جس اُتے ميں نے پُچھیا کہ یا رسول اللہ (ص) ایہ آواز کِداں د‏ی اے ؟ آپ (ص) نے فرمایا کہ ایہ شیطان اے کہ جو اپنے پوجا جانے تو‏ں مایوس ہوئے گیا اے ۔‘‘
اب حضرت علی(ع) دے بارے وچ پیغمبر(ص) دے مندرجہ ذیل فرمان اُتے غور کرو!فرماندے نيں :
ان جملےآں اُتے توجہ کيت‏ی جائے تاں واضح ہوئے جاندا اے کہ حدیث پیغمبر اور’’ خطبہ قاصعہ‘‘ وچ امیر المومنین(ع) دے فرامین دے نال آیات قرآن کس طرح اسيں آہنگ نيں۔ اگرچہ امام علی(ع) ، پیغمبر نئيں ؛ لیکن وحی تے رسالت دے نور نو‏‏ں دیکھیا تے خوشبوئے رسالت نو‏‏ں سونگھا اے ۔
اب اسيں پوچھاں گے کہ :کیا امیر المومنین(ع) دا ایہ مقام تے منزلت پیغمبر خدا(ص) دے دوسرے اصحاب دے مقام ومنزلت تو‏ں قابل مقائسہ اے ؟
پس کیو‏ں بعض لوک کچھ خالی خیالی فضائل نو‏‏ں اس بلند مقام تے مرتبے اُتے برتری دینا چاہندے نيں ؟
اس پیغمبر دا جو اشرف المرسلین ، تمام پیغمبراں تو‏ں بزرگوار ترین ، شریف ترین تے خدا وند سبحان د‏‏ی انہاں سب تو‏ں نزدیک ترین نيں۔
اس بنا اُتے ایسی شخصیت دا وزیر ہونا حضرت موسیٰ د‏‏ی وزارت تو‏ں کافی حد تک مختلف اے ؛ اس لحاظ تو‏ں ہارون کتھے اس مقام ومرتبے تک پہنچ سکدا اے ؟
اس وقت ساڈی گل ہارون(ع) اُتے علی(ع) د‏‏ی برتری دے بارے وچ نئيں اے ؛ بلکہ اس بارے وچ اے کہ رسول خدا(ص) د‏‏ی خلافت دا مستحق علی(ع) نيں یا ابو بکر؟
بعثت د‏‏ی ابتدا ء تے حضرت علی(ع) د‏‏ی وزارت
حضرت علی(ع) د‏‏ی وزارت اُتے دلالت کرنے والی احادیث وچو‏ں اک حدیث’’حدیث الدار‘‘ ا‏‏ے۔ اوہی دن کہ جس وچ پیغمبراکرم(ص) نے اپنی بعثت دے آغاز وچ قریبی رشتہ داراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے فرمایا:’’فایّکم یوازرنی علیٰ امری هذا؟‘‘ تسيں وچو‏ں کون اس کم وچ میرا وزیر بنو گے ؟
امیر المومنین(ع) نے عرض کيتا :’’انا یا نبیّ الله!اکون وزیرک علیه ‘‘ وچ ، اے اللہ دے رسول(ص)!اس مسئولیت وچ ، وچ آپ(ص)کا وزیر بناں گا ۔
پیغمبر(ص)نے فرمایا:
’’انّ هٰذا اخی تے و صیّی تے خلیفتی فیکم فاسمعو ا له تے اطیعوا ۔بے شک ایہ میرے بھائی ، وصی تے تواڈے درمیان میرے جانشین نيں ، پس اس د‏ی گل اُتے کان دھرو تے اس د‏ی اطاعت کرو۔‘‘(۱؎)
حلبی ، اپنی سیرہ وچ اس واقعے نو‏‏ں ایويں نقل کردا اے :
اس وقت علی(ع) نے آمادگی دا اظہار کيتا تاں پیغمبر(ص) نے اس تو‏ں فرمایا :
’’اِجلس!فانت ا خی تے وزیری تے وصیّی تے وارثی تے خلیفتی من بعدی ۔بیٹھ جا!تو میرا بھائی، وزیر ، وصی ، وارث تے میرے بعد میرا جانشین ہوئے گا۔‘‘(۱؎)
علی(ع) د‏‏ی وزارت تے پیغمبر(ص) د‏‏ی دعا
تریخ مدینہ دمشق ، المرقاۃ ، درالمنثور تے ریاض النضرۃ لکھنے والےآں نے ایہ روایت ابن مردویہ ، ابن عساکر ، خطیب بغدادی تے دوسرےآں تو‏ں نقل کيتی اے کہ اسماء بنت عمیس ؓ نے رسول خدا(ص) نو‏‏ں درگاہ الٰہی وچ ایہ عرض کردے ہوئے سنیا :
’’اللّهمّ انّی اقول کما قال اخی موسیٰ:اللّهمّ اجعل لی وزیراً من اهلی اخی علیّاً،اشدد به ازری تے اشرکه فی امری د‏‏ی نسبّحک کثیراً تے نذکرک کثیراً، انّک کنت بنا بصیراً ۔ خداوندا! میں تیرے تو‏ں اوہی کہواں گا جو میرے بھائی موسیٰ نے کہیا سی: خدایا!
میرے لئے میرے خاندان تو‏ں اک وزیر قرار دے میرے بھائی علیؑ کو، اس دے ذریعے میری پشت نو‏‏ں مضبوط بنا، اسنو‏ں میرے کم وچ شریک فرما تاکہ زیادہ تیری تسبیح کراں تے زیادہ تیری یاد وچ رہاں ، بے شک تاں سانو‏ں دیکھنے والا اے ۔‘‘(۱؎)
مخصوص منزلت
امیر المومنین(ع)،پیغمبر اکرم(ص)کی نسبت تو‏ں اک مخصوص مقام دے حامل نيں جو آپ(ع) نے اپنے فصیح تے بلیغ خطبے وچ بیان فرمایا اے :’’تم جاندے ہی ہوئے کہ رسول اللہ (ص) تو‏ں نیڑے د‏‏ی عزیز داری تے مخصوص قدر تے منزلت د‏‏ی وجہ تو‏ں میرا مقام انہاں دے نزدیک کيتا سی۔‘‘
’’وَاجْعَل لِی وَزِیراً مِن اَهلِی هٰارُونَ اَخِی ۔اور میرے لئے میرے خاندان تو‏ں اک وزیر قرار دے، میرے بھائی ہارون کو۔‘‘
اسی وجہ تو‏ں ، جداں کہ بعد وچ بیان کرن گے، پیغمبر(ص) نے اپنی تے علی(ع) د‏‏ی برادری دا اعلان کردے وقت حدیث منزلت ذکر فرمائی۔
خصوصی برتری
امیر المومنین(ع) د‏‏ی خصوصیات انہاں گلاں تو‏ں کدرے بلند نيں۔ اس دے علاوہ قرآن مجید وچ اللہ تعالیٰ ارشاد فرماندا اے :
فخر رازی نے مذکورہ آیت د‏‏ی تفسیر وچ محمد بن عبد اللہ بن حسن مثنیٰ (فرزند امام حسن(ع) ) دے ، جو عالم تے فاضل تے قرآن کریم تو‏ں آشنا شخص سن، استدلال نو‏‏ں نقل کردے ہوئے لکھیا اے کہ جناب محمد بن عبد اللہ بن حسن مثنیٰ نے عباسی خلیفہ منصور نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ايس‏ے آیت تو‏ں استدلال کيتا اے ۔
منصور نے انہاں دے جواب وچ لکھیا :پیغمبر(ص) د‏‏ی نسبت ، علی(ع) تو‏ں زیادہ عباسؓ حقدار اے ؛ کیونجے عباس ؓ ،آنحضرت(ص) دے چچا جدو‏ں کہ علی(ع)، چچا دے بیٹے نيں۔
البتہ خود فخر رازی نو‏‏ں بخوبی علم اے کہ عباس اگرچہ حضور پاک(ص) دے چچا نيں ؛ لیکن مہاجرین وچو‏ں نئيں نيں ؛ کیونجے اوہ فتح مکہ دے بعد مدینہ آئے نيں تے پیغمبر فرما چکے سن کہ فتح مکہ دے بعد ہن کوئی ہجرت نئيں اے ۔ اس بنا ء اُتے مہاجرین وچو‏ں واحد شخص جو حضور(ص) دا قریبی رشتہ اے اوہ تنہا علی(ع) د‏‏ی ذات گرامی اے ۔
انصاف د‏‏ی رو تو‏ں دیکھیا جائے کہ پیغمبر(ص) دے اصحاب وچ علی(ع) دے علاوہ مؤمن تے مہاجر بہت سارے نيں ؛ لیکن انہاں وچو‏ں کوئی وی رسول خدا(ص) دا قریبی نئيں اے ۔ فقط عباس رہ جاندا اے ؛ لیکن اوہ مہاجر نئيں اے پس ایہ آیت علی(ع) دے سوا کسی تے اُتے قابل انطباق نئيں اے ۔
قابل ذکر اے کہ رازی اس مقام اُتے عباسیاں تے منصور عباسی تو‏ں موافقت کر لیندا اے ؛ جدو‏ں کہ ہاشمیاں تے علویاں د‏‏ی مخالفت کردا اے تاکہ ، بزعم خود ، اس آیت تو‏ں امیر المومنین(ع) د‏‏ی امامت اُتے استدلال نہ کيتا جا سک‏‏ے ۔
بنا ء بر ااں ، آیہ شریفہ’’اولوا الارحام‘‘ آپ(ع) د‏‏ی امامت اُتے اک ہور دلیل ہوئے جائے گی تے ایتھے تو‏ں آشکار ہوئے جاندا اے کہ امیر المومنین(ع) دا اس آیت تو‏ں استدلال کرنا تے قرابت دا مسئلہ اٹھانا اس گل کيتی طرف اشارہ اے کہ ایہ آیت امامت تے ولایت دے مسئلے وچ دخل رکھدی اے ۔
اس دے علاوہ ایہ کہ عباس نے غدیر خم وچ آپ(ع) د‏‏ی بیعت کيتی تے ايس‏ے بیعت اُتے قائم رہندے ہوئے دوسرےآں د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی تے ماجرائے سقیفہ دے وقت جناب امیر المومنین(ع)کی خدمت وچ آکر آپ(ع) د‏‏ی تجدید بیعت کرنا چاہی۔
اس لحاظ تو‏ں عباس ؓ ، پیغمبر(ص) دے بعد امامت تے خلافت دے مستحق نہ سن ۔
امور وچ شرکت
اک مقام جو کسی تے آیت وچ بیان ہويا اے اوہ ایہ کہ موسیٰ نے جدو‏ں خدا تو‏ں چاہیا کہ ہارون(ع)کو انہاں دے ک میں وچ شریک کردے تاں عرض کيتا :
( وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ) تے اسنو‏ں میرے کم وچ شریک قرار دے ۔‘‘(۱؎)
یعنی ہارون(ع) انہاں تمام مسئولیتاں تے تمام مناصب تے تھ‏‏اںو‏اں وچ شریک سن جو حضرت موسیٰ نو‏‏ں دئیے گئے سن ۔ اس حدیث دے تحت ایہ مقام امیر المومنین(ع) دے لئی ثابت ہوئے گا تے آپ(ع) پیغمبری دے علاوہ تمام امور وچ پیغمبر اکرم(ص) دے یاور ہون گے ۔اس بناء اُتے پیغمبری دے علاوہ ہر منصب تے مقام وچ امیر المومنین(ع) پیغمبر خدا(ص) دے شریک ہون گے۔
رسول خدا(ص) د‏‏ی اک ذمہ داری قرآن کریم د‏‏ی تعلیم دینا تے اس د‏ی تفسیر کرنا سی ؛ جداں کہ فرما رہیا اے :
( وَأَنزَلْنَا إلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ) ۔اور اساں قرآن آپ اُتے نازل کيتا تاکہ آپ لوکاں دے لئی انہاں د‏‏ی طرف جو کچھ اتارا گیا اے اسنو‏ں روشن کرداں تے شاید ایہ لوک غور کرن۔ ‘‘(۱؎)
اسی طرح آنحضرت(ص) نو‏‏ں حکمت عطا کيتی گئی اے :
( وَأَنزَلَ اللّهُ عَلَیْکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ ) ۔اور خدا نے تسيں اُتے کتاب وحکمت نازل فرمائی اے ۔‘‘(۲؎)
( لِیُبَینَِّ لَهُمُ الَّذِی یخَْتَلِفُونَ فِیه ) تاکہ اللہ انہاں دے لئی اوہ گل واضح طور اُتے بیان کرے جس وچ ایہ لوک اختلاف ک‏ر رہ‏ے نيں ۔‘‘(۳؎)
اسی طرح آپ(ص) ،لوکاں اُتے حاکم سن :
( إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللّهُ ) ۔اساں ایہ کتاب حق دے نال آپ د‏‏ی طرف نازل د‏‏ی اے تاکہ جداں اللہ نے آپ نو‏‏ں دسیا اے ايس‏ے دے مطابق لوکاں وچ فیصلے کرن۔‘‘(۴؎)
اور اک جہت تو‏ں پیغمبر(ص) لوکاں اُتے خود انہاں تو‏ں زیادہ برتری رکھدے نيں تے آپ(ص) دا حکم سب لوکاں اُتے نافذ اے :
( النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُومِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ ) ۔نب ی مومنین د‏‏یاں جاناں اُتے خود انہاں تو‏ں زیادہ حق تصرف رکھدا ا‏‏ے۔۔۔۔‘‘(۱؎)
ان تمام تھ‏‏اںو‏اں تے ہور مناصب وچ جو قرآن ، پیغمبر(ص) دے لئی ثابت کردا اے امیر المومنین(ع) ، پیغمبر(ص) دے شریک نيں تے آپ(ع) خود انہاں تھ‏‏اںو‏اں دے حامل ہون گے ۔
اک مختصر جملے وچ ایہ کہ حضرت علی(ع) ،نفس پیغمبر(ص) نيں تے نبوت دے علاوہ تمام تھ‏‏اںو‏اں تے کمالات وچ پیغمبر(ص) دے نال شریک نيں ۔ایہ اوہ نکتہ اے جو پیغمبر اکرم(ص) نے روز مباہلہ اپنی جان تے نفس دے طور اُتے علی(ع) دا تعارف کرا دے بیان فرمایا اے:
( فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاء نَا وَأَبْنَاء کُمْ وَنِسَاء نَا وَنِسَاء کُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ) ۔تو آپ کہہ د اں:آو اسيں اپنے بیٹوںکو بلاندے نيں اورتم اپنے بیٹےآں نو‏‏ں بلاو، اسيں اپنی خواتین نو‏‏ں بلاندے نيں تے تسيں اپنی عورتاں کوبلاو، اسيں اپنے نفسوںکو بلاندے نيں تے تسيں اپنے نفساں نو‏‏ں بلاو ۔‘‘(۲؎)
اس بناء اُتے امیر المومنین(ع)تمام مؤمنین د‏‏یاں جاناں اُتے خود انہاں تو‏ں زیادہ حق رکھدے نيں تے انہاں اُتے آپ(ع) دا حکم نافذ اے ۔ آپ(ع) ہی قرآن دے مفسر ومبین ، احکا‏م کوبیان کرنے والے، مطلق حاکم تے اختلافات دے وقت مرجع ہون گے ۔ اب کيتا ایداں دے شخص دے ہُندے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ کوئی تے پیغمبر(ص) دا جانشین ہوئے گا ؟
کیا عقل تسلیم کردی اے کہ ایداں دے شخص نو‏‏ں کنارے لگیا دتا جائے تے اک ایداں دے نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا جائے جو ذرہ برابر انہاں تھ‏‏اںو‏اں دا حامل نئيں اے تے اس نے انہاں تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی خوشبو تک نئيں سونگھی اے ؟
پیغمبر اکرم(ص) دے بعد امیر المومنین(ع) د‏‏ی موجودگی گویا خود پیغمبر(ص) د‏‏ی موجودگی اے کہ اوہ جان پیغمبر (ص) تے آپ(ص) دے شریک کار سن ۔
حضرت موسیٰ نے خدا تو‏ں جنہاں چیزاں د‏‏ی درخواست کيتی سی ، انہاں وچ اک حضرت ہارون(ع) دے ذریعے اپنی پشت پناہی د‏‏ی دعا سی :( اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی ) ۔اسنو‏ں میرا پشت پناہ بنا دے!‘‘(۱؎)
خدا نے وی آپ(ع) د‏‏ی دعا قبول کيتی تے فرمایا :( سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ ) عنقریب اسيں آپ دے بھائی دے ذریعے آپ دے بازو مضبوط کرن گے۔‘‘(۲؎) اس بارے وچ مروی روایات دے علاوہ مندرجہ بالا آیت ہی د‏‏ی بنا اُتے پیغمبر(ص) د‏‏ی پشتیبانی دا مرتبہ حضرت علی(ع) تو‏ں مخصوص ہوئے گا۔
اس وچ کوئی شک نئيں کہ ختم رسالت دا بجھ پیغمبر خاتم (ص) دے کندھےآں اُتے رکھیا گیا اے ، ایہ تمام مسئو لیتاں تو‏ں بہت وڈی تے بہت بھاری مسئولیت سی تے پیغمبر گرامی اسلام(ص) دے سوا کوئی اس بجھ نو‏‏ں اٹھانے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدا سی ۔
جداں کہ ذکر شدہ احادیث وچ گزر گیا کہ پیغمبر اکرم(ص) نے دعا فرمائی کہ امیر المومنین(ع) اس وڈی مسئولیت دے سلسلے وچ آپ(ص) دا پشت پناہ تے قوی بازو بن جائے ۔
لیکن واضح اے کہ پیغمبر خاتم (ص) د‏‏ی پشت پناہی تے حضرت موسیٰ د‏‏ی پشت پناہی ، بہت ہی مختلف اے تے ایہ اختلاف اس اختلاف دے مطابق اے جو انہاں حضرات دے مقام تے مرتبے وچ اے ۔
امور د‏‏ی اصلاح ودرستگی
ساتواں مرتبہ، جو آیت تو‏ں استفادہ ہُندا اے ، امور د‏‏ی اصلاح اوردرستگی ا‏‏ے۔ خداوند متعال ، حضرت موسیٰ د‏‏ی بولی تو‏ں فرماندا اے کہ انہاں نے خدا تو‏ں عرض کيتا :
( وَقَالَ مُوسَی لأَخِیهِ هَارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ ) ۔اور موس یٰ نے اپنے بھائی ہارون تو‏ں کہیا: میری قوم وچ میری جانشینی کرنا تے اصلاح کردے رہنا۔(۱؎)
چنانچہ ہارون(ع) ،امت موسیٰ دے مصلح سن تے آپ(ع) ، حضرت موسیٰ د‏‏ی جگہ اُتے اس د‏ی امت دے امور د‏‏ی اصلاح تے انہاں نو‏ں منظم کردے سن ۔ اس امت وچ ایہ مقام علی(ع) ابن ابی طالب(ع) دے حوالے کيتا گیا اے ۔ آپ(ع) نو‏‏ں امت پیغمبر(ص) دے امور د‏‏ی اصلاح تے آراستگی کرنا اے ، فتنےآں دے آگے کھڑے ہوئے ک‏ے روکنا اے تے گمراہی تے انحرافات تو‏ں لوکاں نو‏‏ں بچا کر رکھنا اے ۔
یہ واضح اے کہ جو شخص ہرکم وچ مطلقًا مصلح (اصلاح کرنے والا) ہوئے تاں حتما ًاسنو‏ں ہر حال وچ صالح (اصلاح شدہ ) ہونا چاہیدا ؛ ايس‏ے طرح جو مطلقًا ہر شعبے وچ مصلح ہوئے اسنو‏ں چاہیدا کہ ہر چیز د‏‏ی خوبی تے برائی تو‏ں خوب آ گاہ ہوئے ۔ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ اصلاح دے ناں اُتے برائی د‏‏ی ترویج کر بیٹھے ۔
اس لحاظ تو‏ں ایہ مقام ، امیر المومنین(ع) د‏‏ی عصمت تے علم لدنی دا اقتضا کردا اے ۔
علم تے آگہی
ہارون(ع) د‏‏ی منزلتاں وچو‏ں اک ایہ سی کہ آپ(ع) حضرت موسیٰ دے بعد بنی اسرائیل وچو‏ں داناتر تے آ گاہ ترین فرد سن ۔ تے حضرت علی(ع) دے ہارون(ع) د‏‏ی جگہ لینے تو‏ں ایہ مقام آپ(ع) دے لئی وی ثابت ہوجانا چاہیدا ۔ آپ(ع) نے خطبہ قاصعہ وچ اس فضیلت د‏‏ی طرف ایويں اشارہ فرمایا اے :
’’ کُنْتُ اَتَّبِعُهُ اَتَّبَاعَ الْفَصِیْلِ اَثَرَ اَمَّهِ، یَرْفَعُ لِی فِی کُلَّ یَوْمٍ مِنْ اَخْلاَقِهِ، عَلَمًا، وَیَامُرُنِی بِالْاِقْتَدَائِ بِهِ ۔ وچ انہاں دے پِچھے پِچھے ایويں لگیا رہندا سی جداں اونٹنی کابچہ اپنی میں  دے پِچھے۔ آپ ہر روز میرے لئے اخلاق حسنہ دے پرچم بلند کردے سن تے مینو‏ں انہاں د‏‏ی پیروی دا حکم دیندے سن ۔‘‘(۱؎)
اک ہور خطبے وچ ، جدو‏ں کہ گل غیب د‏‏ی ہوئی اے ، آپ(ع) فرماندے نيں :
’’فَهَذَا عِلْمُ الْغَیْبِ الَّذِی لَا یَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ نَبِیَّهُ فَعَلَّمَنِیهِ وَ دَعَا لِی بِأَنْ یَعِیَهُ صَدْرِی وَ تَضْطَمَّ عَلَیْهِ جَوَانِحِی ۔ایہ اوہی علم غیب اے جو خدا دے سوا کوئی نئيں جاندا تے ( خدا نے جو علم اپنے لئے مختص کيتا اے ) اس دے علاوہ باقی اوہ علم اے کہ جو خدا نے پیغمبر(ص) نو‏‏ں سکھایا اے ، فیر آنحضرت(ص) نے مینو‏ں اس د‏ی تعلیم دتی اے تے میرے لئے دعا فرمائی اے کہ میرے سینے وچ اس د‏ی گنجائش ہوئے جائے تے میرے اعضاء تے جوارح اس تو‏ں پُر ہوئے جائے ۔‘‘(۱؎)
آپ(ع) د‏‏ی اعلمیت تے آگاہی اک طرف تو‏ں ايس‏ے خطبہ قاصعہ تو‏ں وی ثابت ہوئے جاندی اے جس وچ خود آپ(ع) نے آنحضرت(ص) تو‏ں نقل فرمایا اے کہ حضور(ص) نے آپ(ع) تو‏ں فرمایا :
’’ اِنَّکَ تَسْمَعُ مَا اَسْمَعُ وَتَرَیٰ مَا اَرَیٰ ۔( اے علی(ع)!) جو وچ سندا ہاں تسيں وی سندے ہوئے تے جو وچ دیکھدا ہاں تسيں وی دیکھدے ہو۔‘‘(۲؎)
اک ہور مقام اُتے پیغمبر اکرم(ص) ، امیر المومنین(ع) تو‏ں فرماندے نيں :
’’انا مدینة العلم وعلی بابها فمن اراد المدینة فلیاتها من بابها ۔ میں علم دا شہر ہاں تے علی(ع) اس دا دروازہ نيں پس جو اس شہر وچ آنا چاہے اس اُتے لازم اے کہ دروازے تو‏ں آئے ۔‘‘(۳؎) یہ حدیث وی انہاں احادیث وچو‏ں اے جو امیر المومنین(ع) د‏‏ی امامت نو‏‏ں ثابت کردیاں نيں ۔ اس حدیث دے لئی وکھ ہی بحث مختص کر دينا چاہیدا تاکہ اس د‏ی اسناد تے دلالت د‏‏ی تحقیق تے جستجو کيت‏ی جائے تے اسنو‏ں ردّ کرنے دے لئی مخالفین د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی کوششاں ، جھوٹھے پروپیگنڈاں ، تحریفاں تے انہاں د‏‏ی خیانتاں تو‏ں پردہ اٹھایا جائے ۔
لیکن ایہ گل ثابت شدہ اے کہ حضرت موسیٰ دے بعد ہارون(ع) سب تو‏ں دانا تر سن ۔ بطور نمونہ مندرجہ ذیل آیت دے ضمن وچ کتاباں تفاسیر تو‏ں رجوع فرماواں!خدا وند متعال قارون د‏‏ی زبانی نقل فرماندا اے :
( قَالَ إنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی ) ۔قارون نے کہیا: ایہ سب مینو‏ں اس مہارت د‏‏ی بنا اُتے دتا گیا اے جو مینو‏ں حاصل اے ۔‘‘(۱؎)
مفسرین نے اس آیت دے ذیل وچ ایہ تصریح د‏‏ی اے کہ ہارون(ع) حضرت موسیٰ دے سوا تمام بنی اسرائیل تو‏ں دانا تر سن ۔(۲؎)
مقام عصمت
حدیث شریف تو‏ں معلوم ہونے والا نواں مقام ’’مقام عصمت ‘‘ہے ۔ واقعاً کيتا کسی نو‏‏ں حضرت ہارون(ع) د‏‏ی عصمت وچ شک اے ؟ اس حدیث وچ پیغمبر(ص) نے علی(ع) نو‏‏ں ہارون(ع) د‏‏ی طرح تے انہاں د‏‏ی منزلت اُتے قرار دتا اے ۔ اک طرف تو‏ں کسی اک صحابی نے مقام عصمت دا دعویٰ نئيں کيتا اے ۔ ايس‏ے طرح کوئی وی حضرت علی(ع) دے سوا کسی صحابی د‏‏ی عصمت دا دعویٰ نئيں کردا۔
ستويں مقام د‏‏ی توضیح وچ اسيں کہہ چکے نيں کہ کوئی وی تمام امور وچ مصلح نئيں ہُندا مگر ایہ کہ خود تمام امور وچ صالح ہوئے ۔ ہن اس مقام د‏‏ی توضیح وچ چند سوالات درپیش نيں۔
کیہ کوئی عاقل مان سکدا اے کہ پیغمبر(ص) دے بعد معصوم د‏‏ی موجودگی وچ کوئی غیر معصوم شخص ، امام بن جائے ؟
کیا عقل انسانی تسلیم کردی اے کہ معصوم د‏‏ی موجودگی وچ غیر معصوم، خدا تے مخلوقات دے درمیان واسطہ بن جائے ؟
کیا عقل د‏‏ی رو تو‏ں صحیح اے تے کیہ عقلاء اجازت دیندے نيں کہ معصوم د‏‏ی موجودگی وچ غیر معصوم د‏‏ی پیروی کيت‏ی جائے ؟
حقیقتاً کیہ ایہ معقول طرز عمل اے کہ ایداں دے انسان نو‏‏ں کنارے لگیا دتا جائے تے اینال کيتی پیروی کيت‏ی جائے جس نو‏‏ں اس منزلت تو‏ں تھوڑا سا حصہ وی نہ ملیا ہوئے ؟
واضح اے کہ ساڈے پیغمبر(ص) جو کچھ دیکھدے تے سندے سن اوہ گزشتہ انبیا ء دے دیکھنے تے سننے تو‏ں بہت بالا تر تے با اہمیت سی ۔ پس امیر المومنین(ع) ہر اوہ چیز سندے سن جو ساڈے پیغمبر(ص) سندے تے ہر اوہ دیکھدے جو ساڈے پیغمبر(ص) دیکھدے سن ۔ایہ نکتہ بیشتر غور تے فکر دا متقاضی اے ۔
مقام طہارت تے پاکیزگی
دسويں منزلت ، طہارت تے پاکیزگی د‏‏ی منزلت اے ۔ خدا ئے متعال نے مسجد الاقصیٰ دے بارے وچ جناب ہارون(ع) دے لئی اوہ چیزاں حلال کرداں جو دوسرےآں دے لئی حلال نہ سن ، حدیث منزلت د‏‏ی رو تو‏ں ایہ فضیلت تے خصوصیت وی امیر المومنین(ع) تے اہل بیت(ع) دے لئی موجود ہونا چاہیدا ، تے ایہ آپ(ع) تے اہل بیت(ع) د‏‏ی اک ایسی خصوصیت ہوئے گی جو انہاں بزرگواراں نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں ممتاز کرے گی تے ایہ ہستیاں اس جہت تو‏ں دوسرےآں تو‏ں برتر ہاں گی ۔
جو فضیلت جناب ہارون(ع) دے لئی ثابت سی اوہ امیر المومنین(ع) دے لئی اثبات کرنے دے لئی احادیث وچ بہت سارے شواہد نيں ۔ انہاں وچو‏ں اک حدیث ’’سدّ الابواب‘‘ہے؛ ایسی حدیث جو شیعہ سنی مورد اتفاق روایات وچ مختلف عبارتاں دے نال نقل ہوئی اے ۔ ایتھ‏ے اہل سنت د‏‏ی معتبر کتاباں تو‏ں بعض احادیث د‏‏ی طرف اشارہ کرن گے ۔
ابن عساکر اپنی تریخ وچ ایويں نقل کردے نيں :اک دن رسول خدا(ص) نے اک خطبہ دتا تے اس طرح ارشاد فرمایا :
’’انّ الله امر موسیٰ تے هارون ا ن یتبوّا لقومهما بیوندا ً ، تے امرها انہاں لا یبیت فی مسجدهما جنب ، ولا یقربوا فیه النسآء الّا هارون تے ذرّیّته ، ولا یحلّ لاحد انہاں یقرب النسآء فی مسجدی هذا ولا یبیت فیه جنب الّا علیّ تے ذرّیّته ۔خدا وند عالم نے حضرت موسیٰ تے ہارون نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنی قوم دے لئی گھراں دا انتخاب کرن تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ کوئی وی موسیٰ تے ہارون د‏‏ی مسجد وچ جنابت د‏‏ی حالت وچ رات نہ گزارے تے کوئی مسجد وچ عورتاں تو‏ں مقاربت نہ کرے سوائے ہارون تے اس د‏ی ذرّیت دے ۔ تے کسی دے لئی ایہ جائز نئيں کہ میری اس مسجد وچ عورتاں تو‏ں مقاربت کرے تے حالت جنابت وچ ایتھ‏ے رات بسر کرے ، سوائے علی(ع) تے اس د‏ی ذرّیت دے ۔‘‘(۱؎)
اس حدیث نو‏‏ں سیوطی نے وی در منثور وچ ،تریخ ابن عساکر تو‏ں نقل کيتا اے ۔(۲؎) مجمع الزوائد وچ اے کہ علی(ع) نے فرمایا : پیغمبر(ص) نے میرا ہتھ تھاما تے فرمایا :
’’انّ موسیٰ سال ربه ا ن یطهّر مسجده بهارون تے انّی سالت ربّی ا ن یطهّر مسجدی بک تے بذرّیّتک ۔موسیٰ نے اپنے پروردگار تو‏ں چاہیا سی کہ اس د‏ی مسجد نو‏‏ں ہارون(ع) دے لئی پاک فرما دے تے ميں نے اپنے پروردگار تو‏ں چاہیا اے کہ میری مسجد نو‏‏ں تواڈے تے تواڈی ذرّیت دے لئی پاک قرار دے ۔‘‘
اس وقت پیغمبر اکرم(ص) نے کسی نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس ایہ کہلابھیجیا کہ تسيں نے جو دروازہ اپنے گھر تو‏ں مسجد د‏‏ی طرف کھولیا اے اسنو‏ں بند کرو ۔
ابوبکر نے کہیا :’’انّا لله تے انّا الیه راجعون‘‘ ، فیر کہیا :سن لیا تے اطاعت کیتی۔ ايس‏ے وقت گھر دے دروازے نو‏‏ں مسدود کر دتا ۔فیر حضور اکرم(ص) نے کسی نو‏‏ں عمر تے ابن عباس دے ہاں ايس‏ے فرمان دے نال بھیجیا ۔
اس موقع اُتے آپ(ص) نے فرمایا :’’ما انا سددتُ ابوابکم تے فتحتُ باب علیّ ، ولکنّ الله فتح باب علیّ تے سدّ ابوابکم ۔ميں نے تواڈے گھراں دے دروازے بند نئيں کيتے تے علی(ع) دا دروازہ کھلا نہ چھڈیا ؛ بلکہ خدا نے علی(ع) دے گھر دا دروازہ کھلا چھڈیا تے تواڈے دروازے بن دے دئیے ۔‘‘(۱؎) یہ واقعہ دوسری بار مجمع الزوائد ، کنز العمال تے ہور منابع وچ کِسے تے صورت وچ نقل ہويا اے ۔ مجمع الزوائد وچ ذکر ہويا اے کہ:
جب پیغمبر اکرم(ص) نے تمام اہل مسجد نو‏‏ں کڈ باہر کر دتا تے علی(ع) دے دروازے دے سوا مسجد د‏‏ی طرف کھلنے والے تمام دروازے بند کرا دتے تاں لوکاں وچ چہ میگوئیاں شروع ہوئے گئياں ، لوک اعتراض کرنے لگے ، حضور اکرم (ص) نو‏‏ں اس اعتراض د‏‏ی خبر ہوئی تاں آپ(ص) نے فرمایا :