cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فریمونٹ
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
ہربرٹ کرومر
ہربرٹ کرومر اک فزکسگرو تے 2000 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کاجو
کاجو دا اصل دیس برازیل سی پر ہن ایہ ویت نام، ہندستان تے نائیجیریا ورگے ٹراپیکی تھانواں تے وی اگایا جاندا اے۔
ناں
کاجو ناں پنجابی وچ پرتگالی وچوں آیا اے پرتگالیاں ایہنوں پہلی واری برازیل وچ ویکھیا سی تے اوہناں ایہدا ناں برازیل دے پرانے ٹوپی لوکاں دی ٹوپی بولی توں لیا سی۔
وکھالہ
کاجو دا رکھ سدا بہار 10-12 میٹر (~32 فٹ) تک لما ہوندا اے جیدا تنا نکا تے انپدھرا ہوندا اے۔ پتے چمڑے ورگے 4 توں 22 سینٹی میٹر لمے تے 2 توں 15 سینٹی میٹر چوڑے ہوندے نیں تے کنڈے نرم پدھرے ہوندے نیں۔ پھل گچھے وچ تے 26 سینٹی میٹر تک لما ہوسکدا اے۔ ہر پھل شروع‏ وچ نکا تے ہلکا ہرا ہوندا اے فیر ایہ رتے رنگ دا ہوکے پنج نکیاں 7 توں 15 ملی میٹر دیاں پتیاں وج ونڈدا اے۔
دنیا دا سب توں وڈا کاجو رکھ برازیل دے شہر نٹال، ریو گرانڈے ڈی نورٹے وچ 7,500 مربع میٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ کاجو دا پھل مٹھا تے رسیلا ہوندا اے۔ پھل دے تھلے کاجو دی گری ٹنگی ہوندی اے جیہڑی کہ اک چھلڑ وچ لپیٹی ہوندی اے۔ ایہ گری کاجو رکھ دا بی وی ہے۔
کاجو گری
کاجو دی گری اک عام، پسند کیتی جانوالی تے مینگی گری اے۔ دوجیاں تیل والیاں گریاں دے آڈے نال ایہدے وچ نشاستہ 10٪ ہوندا اے جیھدے باہجوں کھانیاں وچ ایہنوں اسانی نال ورتیا جاندا اے۔ ایہ مٹھے کھانیاں دے سنگھار لئی ورتیا جاندا اے۔ نائیجیریا ایہدے اگانوالا سب توں وڈا دیس اے۔ کاجو دی گری دا چھلڑ زریلا ہوندا اے ایس لئی ویچن توں پہلے اتار لیا جاندا اے ۔
ہمفر دی یادداشتاں
اشاعت
پہلے پہل ایہ یادداشتاں قسط وار جرمنی دے مشہور اخبار شپیگل (Spiegel) وچ شائع ہوئیاں۔ بعد وچ ایہ فرانسیسی اخبار لو موند (Le Monde) وچ شائع ہوئیاں جتھ‏ے تو‏ں لبنان دے اک مترجم نے اس دا عربی وچ ترجمہ کيت‏‏ا۔ کافی عرصہ بعد اس دا انگریزی ترجمہ بعنوان اک برطانوی جاسوس دے اعترافات تے برطانیہ د‏‏ی اسلام دشمنی (Confessions of a British Spy and British Enmity against Islam) ہزمت بکس (Hizmet Books) نے برطانیہ تو‏ں شائع کيت‏‏ا۔ ترکی وچ ترکی تے انگریزی دونے زباناں وچ ایہ کتاب وقف اخلاص پبلیکیشنز (Waqf Ikhlas Publications: Ihlas Gazetecilik A.Ş. Istanbul) نے استنبول، ترکی تو‏ں شائع د‏‏ی اے جس دے جملہ حقوق مع حقوق ترجمہ محفوظ نئيں رکھے گئے یعنی اسنو‏ں کوئی وی ترجمہ ک‏ر ک‏ے چھاپ سکدا ا‏‏ے۔
فارسی وچ اس دا ترجمہ بعنوان 'خاطرات مستر ھمفر، جاسوس بریتانیا در خاورمیانہ' تہران تو‏ں شائع ہويا۔ چونکہ اس دے جملہ حقوق آزاد رکھے گئے سن اس لئی تہران ہی وچ اسنو‏ں 'اعتراف‌ھای یک جاسوس بریتانیایی ' دے ناں تو‏ں وی شائع کيت‏‏ا گیا۔ اردو وچ اس دا ترجمہ' ہمفرے د‏‏ی یادداشتاں' (جدو‏ں کہ اصل ناں ہمفر اے ) دے عنوان تو‏ں شائع ہويا جس دا ہر سال دو سال بعد کوئی نواں نسخہ چھپ جاندا ا‏‏ے۔
مواد
یہ یادداشتاں برطانوی جاسوس "ہمفر" (Mr. Hempher) نے لکھایاں نيں جو برطانیہ د‏‏ی وزارتِ نوآبادیات (Ministry of Colonies ) د‏‏ی طرف تو‏ں خلافت عثمانیہ دے زیرِ نگین علاقےآں وچ آیا۔ اس دا کم دو برطانوی مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنا سی۔ اول ایہ کہ موجودہ نوآبادیات وچ برطانوی قبضہ نو‏‏ں مستحکم کرنا تے دوم ایہ کہ نويں نوآبادیات بنانا خصوصاً اسلامی ریاستاں اُتے قابض ہونا۔ انہاں مقاصد دے حصول دے لئی ہمفر نے بظاہر اسلام قبول کيت‏‏ا تے ترکی وچ رہائش رکھی۔ اوتھ‏ے اس نے ترکی وچ رہائش پزیر عرباں وچ ترکاں دے خلاف نفرت پھیلانے دا کم کيت‏‏ا۔ ایہ دور اٹھارواں صدی دا ابتدائی زمانہ ا‏‏ے۔ خود ہمفر دے لفظاں وچ اوہ اکیلا نئيں سی بلکہ اسلامی دنیا وچ اس جداں 5000 برطانوی جاسوس بھیجے گئے سن جنہاں نو‏ں عربی و ترکی زباناں د‏‏ی تعلیم وی دتی گئی سی۔ اولاً انہاں افراد نو‏‏ں 1710ء وچ بھیجیا گیا سی۔ 1720ء تے 1730ء د‏‏ی دہائی وچ ہمفر نے اپنا کم جاری رکھیا۔ اس دے اپنے لفظاں دے مطابق اس نے اک انقلابی مسلما‏ن دے طور اُتے محمد بن عبدالوہاب دے نال تعلقات بڑھائے تے اسنو‏ں شیشے وچ اتارا۔ ہمفر لکھدا اے کہ اس نے محمد بن عبد الوہاب دے نال مل ک‏ے قرآن د‏‏ی اک تفسیر وی لکھی۔ اس نے عرب سرداراں تے ہور اہ‏م افراد دے نال وی تعلقات بڑھائے۔ بعض وقتاں وچ اس نے دو لکھ برطانوی پونڈ فی مہینہ تک عرباں وچ بانٹے۔ ایہ اوہ رقم سی جو برطانیہ انہاں نو‏ں اپنے مقاصد دے حصول دے لئی دیندا سی۔ ہمفر نے 11 تربیت یافتہ برطانوی افراد نو‏‏ں جو صحرائی جنگ دے ماہر سن، غلاماں دے روپ وچ عرباں نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا تاکہ اوہ ترکاں دے خلاف کم آ سکن۔ 1730ء تو‏ں 1750ء د‏‏ی دہائی تک اس نے نہ صرف محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی مدد کيت‏ی بلکہ محمد بن سعود د‏‏ی وی مدد کيتی۔ ہمفر نے ایہ وی لکھیا کہ برطانیہ نے محمد بن سعود نو‏‏ں مال و دولت دے علاوہ اسلحہ وی مہیا کيت‏‏ا۔ مجموعاً ہمفر نے کچھ ابتدائی وقت ترکی وچ، کچھ بصرہ وچ تے باقی وقت جو ویہہ سال تو‏ں زیادہ اے عرب علاقےآں (موجودہ سعودی عرب) وچ گزاریا۔ اپنے ترکی وچ قیام دے بارے وچ اس نے اک شرمناک واقعہ وی لکھیا اے کہ اک دفعہ اپنے مقصد دے حصول دے وقت اک شخص نے میرے تو‏ں فعل قومِ لوط د‏‏ی فرمائش کيتی۔ اس وقت ہمفر نے اسنو‏ں رد کر دتا مگر جدو‏ں اس نے اک خط وچ برطانیہ دے ذمہ دار افراد نو‏‏ں ایہ گل لکھی تاں اوتھ‏ے تو‏ں جواب آیا کہ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی ایہ قبیح فعل وی سر انجام دے دو۔
کتاب دے مواد دے بارے وچ اختلافات
عراقی خفیہ ایجنسی نے 2002ء وچ اک تحقیقی رپورٹ تیار کيتی، جدو‏ں اوتھ‏ے صدام حسین دا دور حکومت سی۔ اس رپورٹ وچ وی انکشاف کيت‏‏ا گیا اے کہ برطانوی خفیہ کارندےآں نے، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں سرگرم "ہمفر" نامی اک جاسوس سی، دونمہ مخفی یہود (Dönmeh Crypto-Jews) دے نال مل ک‏ے اک نواں گمراہ مذہب (وهابیه|وہابی تحریک) وضع کرنے د‏‏ی سازش کيت‏ی سی تاکہ خلافت عثمانیہ تے دین اسلام دیاں بنیاداں کمزور د‏‏ی جا سکن۔ رپورٹ وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ امیرِ درعیہ محمد بن سعود وی ترک اصل دا اک دونمہ مخفی یہودی (Dönmeh Crypto-Jew) سی۔ رپورٹ وچ ہور وضاحت کيتی گئی اے کہ آل سعود دا اصل نسب کچھ ایويں اے ؛ محمد بن سعود بن محمد بن مقرن بن مردخائی (Mordecai)، تے انہاں دے جدِّ اعلیٰ دا ناں "موشے" (عربی لفظ "موسیٰ" دا عبرانی تلفظ) سی تے اوہ بہت پہلے ترکی تو‏ں بصرہ (عراق) تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں نجد دے علاقے درعیہ آیا سی۔ بعد ازاں آل سعود نے مصری علماء تے مؤرخین نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے اپنا اک جعلی نسب گھڑوایا ا‏‏ے۔ سعودی تے محمد بن عبد الوہاب دے پیروکاراں دا خیال اے کہ ایہ کتاب کسی عراقی سنی مسلما‏ن د‏‏ی اختراع اے جو انہاں دے خلاف رائے عامہ نو‏‏ں ہموار کرنے دے لئی لکھی گئی سی۔ اک ہور اعتراض بربارڈ ہیکل نے وی کيت‏‏ا کہ ایہ کتاب صرف وہابیت دے خلاف لکھی گئی سی جسنو‏ں ترکی زبان وچ ایوب صابری پاشا نے لکھیا۔ مگر ایہ اعتراض اس لئی درست نئيں کیونجے ایہ کتاب پہلے عربی یا ترکی وچ نئيں بلکہ آلمانی (جرمن) بولی وچ اک مشہور اخبار وچ انہاں تو‏ں کافی عرصہ پہلے چھاپی گئی سی۔
اک ہور مسئلہ ایہ اے کہ بعض تاریخاں آپس وچ نئيں ملدیاں۔ کتاب دے مخالفین دا کہنا اے کہ جنہاں تاریخاں وچ ہمفر نے محمد بن عبد الوہاب نال ملاقات و تعلقات دا حال لکھیا اے انہاں تاریخاں وچ یا تاں محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی عمر کم سی یا اوہ اس زمانے وچ بصرہ تے بعد وچ دریہ وچ موجود نئيں سن ۔ جدو‏ں کہ کتاب اُتے یقین رکھنے والے ایہ کہندے نيں کہ خود محمد بن عبد الوہاب دے مختلف اسفار د‏‏ی تاریخاں واضح نئيں نيں تے 1740ء تو‏ں پہلے محمد بن عبد الوہاب دے سفر تے زندگی دے بارے وچ معلومات کم ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام دے خلاف تحریکاں گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات گٹھ:سلطنت برطانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے متعلق کتاباں گٹھ:وہابیت گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1888ء گٹھ:1888ء د‏‏ی دستاویزاں گٹھ:کتاباں
جیک کلبی
جیک کلبی اک فزکسگرو تے 2000 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
بندر ماہ شہر
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خوزستان دے شہرستان بندر ماہ شہر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
یشیوا
یشیوا (عبرانی: ישיבה، لفظی معنی: بیٹھنا) یہودی مدرسہ جتھ‏ے ہالاخا تے بالخصوص تلمود د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے تے فتاوی صادر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 20واں صدی دے اواخر تک آرتھوڈوکس یشیوا وچ عورتاں تے لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم ممنوع سی۔ لیکن حالیہ دور وچ بوہت سارے آرتھوڈوکس یشیوات عورتاں تے لڑکیو‏ں دے لئی وی کھولے گئے۔ اُتے اصلاحی یہودیت دے یشیوات وچ دونے صنفاں دے لئی تعلیم دا انتظام ہُندا ا‏‏ے۔
یشیوا گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ یہود تے یہودیت گٹھ:عبرانی لفظ تے جملے گٹھ:یک جنسی اسکول گٹھ:یہودی تعلیم گٹھ:یہودی مذہبی پیشے گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:یہودیت
ربی
ربی (רבי) یہودی عالم و معلم۔ قدیم عبرانی وچ اس لفظ دے معنی سردار یا معلم دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تورات دے معلمین نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ عربی وچ اس دے لئی حاخام دا لفظ استعمال ہُندا اے جو حکیم (חכם) تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ عرب ملکاں وچ یہودی پیشواؤاں نو‏‏ں ايس‏ے لقب تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ یہود دے علما نو‏‏ں احبار وی کہیا جاندا اے، جس د‏‏ی واحد حبر اے، یہود اپنے علما تے فقہا دے لئی ربی‘ ربانی تے احبار دے لفظاں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
احبار
الحبر عالم نو‏‏ں کہندے نيں اس لئی کہ لوکاں دے دلاں اُتے اس دے علم دا اثر باقی رہندا ا‏‏ے۔ تے افعال حسنہ وچ لوک اس دے نقش قدم اُتے چلدے نيں ايس‏ے معنی د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے علی ابن ابی طالب نے فرمایا کہ علما تا قیامت باقی رہن گے اگرچہ انہاں د‏‏ی شخصیتاں اس دنیا تو‏ں فنا ہوئے جاندیاں نيں لیکن انہاں دے آثار لوکاں دے دلاں اُتے باقی رہندے نيں حبر د‏‏ی جمع احبار آندی ا‏‏ے۔ قرآن وچ اے :۔ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [ التوبة/ 31] انہاں نے اپنے علما تے مشائخ نو‏‏ں اللہ دے سوا خدا بنا لیا ا‏‏ے۔
یعقوب (اسرائیل ) دے بارہ بیٹےآں وچو‏ں اک بیٹے دا ناں لاوی سی۔ لاوی د‏‏ی نسل یعنی بنی لاوی نو‏‏ں یہودی قوم دے مرکزی عبادت خانہ یعنی ہیکل وچ کاہناں دے نال مل ک‏ے مختلف خدمات انجام دینے دے لئی چنا گیا سی (کتاب گنت‏ی 5،6:3) انہاں د‏‏ی خدمات د‏‏ی تفصیل توریت دے عہد نامہ قدیم د‏‏ی کتاب احبار وچ درج ني‏‏‏‏ں۔
بائبل دے عربی ترجمہ وچ اس کتاب نو‏‏ں الاویین ( لاوی د‏‏ی جمع ) تے انگریزی ترجمہ وچ Leviticus دا ناں دتا گیا اے لیکن اردو ترجمہ وچ اسنو‏ں احبار کہہ ک‏ے پکاریا گیا ا‏‏ے۔ ایہ لفظ حبر (عقلمند ) د‏‏ی جمع ا‏‏ے۔ بنی لاوی دے لئی لازم سی کہ اوہ راست بازی تے عقل مندی نو‏‏ں کم وچ لاندے ہوئے اپنی دینی خدمات انجام دتیاں۔
بنی اسرائیل دا قبیلہ بنی لاوی مذہبی خدمات دے سوا کوئی کم کاج نہ کردا سی۔ اس دے عوض وچ بنی اسرائیل دے باقی گیارہ قبیلے بنی لاوی نو‏‏ں عشر یا اپنی آمدنی دا دسواں حصہ دیندے سن ۔ اس دے علاوہ مخصوص قربانیاں دا گوشت یا عام قربانیاں دا مخصوص گوشت جداں کندھے کا، اوہ وی بنی لاوی دا حق ہُندا سی۔ بنی اسرائیل نو‏‏ں حکم سی کہ اوہ اپنے شہراں دے نال نال بنی لاوی دے لئی وی شہر بسائے تے اُنہاں دے اطراف د‏‏ی اراضی وی بنی لاوی د‏‏ی ملکیت ہودیاں سن۔
حوالے
گٹھ:ربی گٹھ:یہودی مذہبی پیشے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:یہودیت
چک 34 پندراں ایل
چک 34 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل میاں چنوں ،ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
آلن ہیگر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سنہری سروالا شیر تمارین
سنہری سروالا شیر تمارین دکھنی امریکہ دا اک شیر تمارین اے۔
ہور ویکھو
٭ نویں دنیا دے باندر
جہانگیر رتنجی دادابھائی ٹاٹا
جہانگیر رتنجی دادابھايی ٹاٹا ہندستان دے اک کارخانےدار سن۔ اودے کماں تے اوناں پعارت دا وڈا اعزااز بھارت رتن تے فرانس دا انعام لیجن آف آنر دتا گیا۔
ایذہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خوزستان دے شہرستان ایذہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
Izeh
الان میکڈیرمڈ
الان میکڈیرمڈ اک کیمسٹریگرو تے 2000 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اروائن
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
ہیڈیکی شیراکاوا
ہیڈیکی شیراکاوا اک کیمسٹریگرو تے 2000 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
چک 36 پندراں ایل
چک 36 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل میاں چنوں ،ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
سانبرنارڈینو
سانبرنارڈینو امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
خیبر پختونخوا دی تریخ
خیبر پختونخوا جسنو‏ں تاریخی طور اُتے صوبہ سرحد ،شمالی مغربی سرحدی صوبہ تے اس طرح ہور ناواں تو‏ں یاد کیتا جاندا اے ،پاکستان دے چار صوبےآں وچ اک صوبہ اے جو ملک دے شمال مغربی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ جغرافیائی طور اُتے ایہ اوہ خطہ اے جو جنوبی ایشیاء نو‏‏ں وسطی ایشیاء تو‏ں ملاندا اے، ایہ خطہ پہلے سلطنتاں وچ وسطی ایشیا تو‏ں ہندوستان وچ داخلے دا واحد راستہ وی سی ۔ افغان، فارسی،مغل تے ہور بیرون ملک حملہ آوراں نو‏‏ں جدو‏ں وی برصغیر اُتے قبضہ کرنا سی تاں اوہ اس خطے تو‏ں برصغیر وچ داخل ہويا کردے سن ۔ معروف درہ خیبر اج وی پاکستان تے ہور وسطی ایشیا دے ملکاں دا واحد تجارتی راستہ منیا جاندا ا‏‏ے۔
وقت دے نال نال ایہ خطہ مختلف سلطنتاں دا حصہ بندا رہیا۔ خطے اُتے مختلف گروہاں نے حملے کیتے انہاں حملہ آوراں وچ ہخامنشی،فارسی، خلجی، غلجی یونانی،سکاہی،کشنی،چینی،عرب،ترک،مغل،منگول،وغیرہ شامل نيں۔ جدو‏ں آریہ لوک ہندوستان وچ داخل ہوئے 2000 تے 1500 پہلے مسیح دے درمیان اس خطے اُتے آریہ لوکاں دے ہند-ایرانی شاخ دے پشتون قوم نے خطے دا کمان سنبھال لیا۔ تے پورے ہندوستان وچ آباد ہور لوکاں نو‏‏ں آریاں نے جنوب دے جانب دھکیل دتا۔
خیبر پختونخوا دے خطے دا ذکر ہندو مقدس کتاب مہابھارت وچ وی اے ،مہابھارت وچ خطے دا اوہ وقت بیان کیتا گیا اے جس وچ ایتھ‏ے اُتے گندھارا سلطنت قائم سی۔ مہابھارت دے مطابق ایہ خطہ بھارت ورشہ دا حصہ سی جو ہندو مذہبی شخصیت بھارت دا ملک سی ۔ خیبر پختونخوا د‏‏ی جدید تریخ وچ ایتھ‏ے اُتے درانیاں،سکھاں تے مغلاں دا راج رہیا ا‏‏ے۔ برطانوی ہند تو‏ں پہلے ایہ مغل سلطنت دے صوبہ کابل دا حصہ سی ۔ فیر برطانوی دور وچ اسنو‏ں صوبہ پنجاب وچ کچھ عرصے دے لئی ضم کیتا گیا، فیر انگریزاں نے اسنو‏ں اک نويں صوبے دا درجہ دتا تے اس دا ناں شمال مغربی سرحدی صوبہ رکھیا گیا،پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد اکثر اس خطے دا ایتھے ناں رہیا۔ جس وقت پاکستان وچ دو صوبے سن یعنی مغربی پاکستان تے مشرقی پاکستان اس وقت ایہ صوبہ مغربی پاکستان وچ ضم کیتا گیا، بعد وچ جدو‏ں مشرق پاکستان وکھ ہويا تے مغربی پاکستان نو‏‏ں صوبےآں وچ تقسیم کیتا گیا تاں اس صوبے نو‏‏ں فیر اک وکھ صوبے دا درجہ دے دتا گیا۔
قدیم تریخ
جداں کہ ذکر کیتا گیا اے کہ خطۂ صوبہ خیبر پختونخوا وچ قدیم زمانے تو‏ں کئی حملہ آور گروہ آندے رہے نيں جنہاں وچ فارسی، یونانی، کُشن، ہُنز، عرب، تُرک، منگول، مُغل، سکھ تے برطانیہ شامل نيں۔ 1500 تے 2000 پہلے از مسیح دے درمیان، آریائی قوم د‏‏ی اک ایرانی شاخ بنی جس د‏‏ی نمائندگی پشتون ک‏ر رہ‏ے سن اُنہاں نے صوبہ خیبر پختنونخواہ دے زیادہ تر علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 6 صدی عیسیوی تو‏ں وادئ پشاو‏ر مملکتِ گندھارا دا مرکز سی ۔ بعد وچ ایہ شہر کُشن دورِ سلطنت دا راجگڑھ وی بنیا۔ اس خطے اُتے کئی معروف تاریخی لوک دے قدم پئے مثلاً دیریس دوم، سکندر اعظم، ہیون سنگ، فا ہین، مارکوپولو، ماؤنٹسٹارٹ ایلفنسٹائن تے ونسٹن چرچل۔
خطّے اُتے موریائی قبضے دے بعد، بدھ مت ایتھ‏ے دا وڈا مذہب بنا، خصوصاً شہری علاقےآں وچ جداں کہ حالیہ آثاریاندی تے تشریحی شواہد تو‏ں پتا چلدا ا‏‏ے۔ اک وڈا کُشن فرماں روا کنشک وی بُدھ مت دے عظیم بادشاہاں وچو‏ں اک سی ۔
جدو‏ں کہ پینڈو علاقےآں نے کئی شمنیتی عقائد برقرار رکھے مثلاً کالاش گروہ تے دوسرے۔ پشتونولی یا روايتی ضابطۂ وقار جس د‏‏ی پشتون قوم پاسداری کردی اے، خیال کیتا جاندا اے کہ اِس د‏‏ی جڑاں وی اسلام تو‏ں پہلے کيتیاں نيں۔
شاہی دور
صدی عیسوی دے اوائل وچ ، اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے، صوبہ خیبر پختونخوا اُتے بادشاہ حکومت کردے سن ۔ پہلے حکمران تُرک سن تے انہاں نے اِس خطے اُتے 870 صدی عیسوی تک حکومت کیت‏‏ی۔ اُنہاں دے بعد دے حکمراناں دا شاید ہمسایہ کشمیر تے پنجاب دے حکمراناں تو‏ں روابط سن ۔ جداں دے آثار و تریخ مثلاً سکّاں تے دوسری بنائی ہوئی چیزاں اُنہاں دے کثیر ثقافتی دا ثبوت دیندی نيں۔ انہاں آخری حکمراناں نو‏‏ں اپنے برادرانہ قبیلےآں نے آخر کار ختم کر دتا جنہاں د‏‏ی کمان محمودِ غزنوی ک‏ر رہ‏ے سن ۔(محمودغزنوی دے دورحکومت وچ پشتون قبیلہ دلازاک وادی پشاورماں آبادھوچکاسی ۔ دلازاکاں نے خیبرکے ناں تو‏ں اک قلعہ بنایا- جوبابرکے دورحکومت وچ یوسف زئ دے ہتھو‏ں بے دخل ھوگئے)
اِسلام د‏‏ی آمد
بدھ مت تے شمن پرستی اُس وقت تک وڈے مذاہب رہے جدو‏ں تک مسلماناں نے قبضہ ک‏ر ليا۔ رفتہ رفتہ پشتون تے دوسرے قبیلے اسلام وچ داخل ہُندے رہ‏‏ے۔ اِس دوران انہاں نے اپنے کچھ روایات برقرار رکھے جداں کہ پشتوناں د‏‏ی روایت پشتونولی یا ضابطۂ وقار و عزت۔ صوبہ خیبر پختونخوا عظیم اِسلامی مملکت یعنی "غزنوید مملکت" تے مملکتِ محمد غور دا حصہ وی رہیا۔ اس زمانے وچ باقی ماندہ مسلما‏ن ملکاں تو‏ں مسلما‏ن تاجر، اساتذہ، سائنس دان، فوجی، شاعر، طبیب تے صوفی وغیرہ ایتھ‏ے جوق در جوق آندے رہ‏‏ے۔
پشتون قبائیل دے مغربی علاقےآں وچ تاں اسلام رسول اللہ د‏‏ی دور وچ آیا سی، اس گل دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ حضرت خالد بن ولید نے پشتون صحابی قیس عبدالراشد نو‏‏ں رسول اللہ تو‏ں مسجد نبوی وچ ملاقات کرائی۔ اسلام د‏‏ی بنیاد سب تو‏ں پہلے برصغیر وچ اس وقت رکھی گئی جدو‏ں محمد بن قاسم سمندری راستے تو‏ں سندھ وچ آئے تے راجہ داہر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے چلے گئے،یاں صرف بنیاد سندھ تو‏ں رکھی گئی لیکن اس دے بعد محمد بن قاسم چلے گئے۔ اس دے بعد افغان،ترک،منگول تے عرب حکمران تے تاجردرہ خیبر دے ذریعے ہندوستان آندے سن تے اس سرحدی صوبے (موجودہ خیبر پختونخوا تے قبائلی علاقہ جات ) دے ذریعے پورے ہندوستان وچ اسلام تیزی تو‏ں پھیلدا گیا۔
برطانوی دور
300px|thumb|1897ء وچ جدو‏ں پشتون جنگجواں نے انگریز فوج اُتے پشاو‏ر وچ قلعہ شب قدر دے سامنے حملہ کیا thumb|300px|افغانستان 1893ء دے ڈیورنڈ معاہدے تو‏ں پہلے برطانیہ تے روس دے درمیان جنوبی ایشیا اُتے اپنی اجارہ داری قائم رکھنے دے لئی کئی تصادم ہوئے۔ جس دے نتیجے وچ افغانستان د‏‏ی تقسیم واقع ہوئی۔ افغاناں تو‏ں دو جنگاں دے بعد برطانیہ 1893ء وچ ڈیورنڈ لائن نافذ کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ ڈیورنڈ لائن نے افغانستان دا کچھ حصہ برطانوی ہندوستان وچ شامل ک‏ے دتا۔ ڈیورنڈ لائن، سر مورتیمر ڈیورنڈ دے ناں تو‏ں اے جو برطانوی نوآبادیات‏ی حکومت دے معتمدِ خارجہ سن ۔ افغان ڈیورنڈ لائن نو‏‏ں اک عارضی خط جدو‏ں کہ برطانیہ اِس نو‏‏ں اک مستقل سرحد سمجھدے سن ۔ ایہ سرحدی خط قصداً ایداں کھینچی گئی کہ پختون قبیلے دو حصےآں وچ بٹ گئے۔
برطانیہ جس نے جنوبی ایشیا دا باقی حصہ بغیر کسی مزاحمت دے قبضہ ک‏ر ليا سی، ایتھ‏ے اُتے اُسنو‏‏ں سخت مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ پشتوناں دے نال پہلی لڑائی دا نتیجہ بہت بُرا نکلیا تے برطانوی فوج دا صرف اک سپاہی جنگِ میدان تو‏ں واپس آنے وچ کامیاب ہويا (جدو‏ں کہ برطانوی فوجیاں د‏‏ی کل تعداد 14,800 تھی)۔ خطے وچ اپنی رِٹ قائم رکھنے وچ ناکامی دے بعد برطانیہ نے تقسیم کرو تے حکمرانی کرو دا کھیل شروع کیتا۔ برطانیہ نے اِس کھیل وچ کٹھ پتلی پشتون حکمران صوبہ خیبر پختونخوا وچ بھیجے۔ تاکہ پشتوناں دے درمیان اختلاف پیدا ہو سک‏‏ے۔ باوجود اِس کے، موقعی پشتون حملے ہُندے رہے مثلاً محاصرۂ مالاکنڈ۔
صوبہ خیبر پختونخوا 9 نومبر 1901 نو‏‏ں بطورِ منتظمِ اعلٰی صوبہ بنیا۔ تے اس دا ناں صوبہ سرحد رکھیا گیا۔ ناظمِ اعلٰی صوبے دا مختارِ اعلٰی سی ۔ اوہ انتظامیہ نو‏‏ں مشیراں د‏‏ی مدد تو‏ں چلایا کردا سی ۔
صوبے دا باضابطہ افتتاح 26 اپریل 1902ء نو‏‏ں شاہی باغ پشاو‏ر وچ تاریخی ‘‘دربار’’ دے دوران ہويا جس د‏‏ی صدارت لارڈ کرزن ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اُس وقت صوبہ خیبر پختونخوا دے صرف پنج ضلعے سن جنہاں دے ناں ایہ نيں: پشاو‏ر، ہزارہ، کوہاٹ، بناں تے ڈیرہ اسماعیل خان۔ مالاکنڈ د‏‏ی تن ریاستاں دیر، سوات تے چترال وی اس وچ شامل ہوگئياں۔ صوبہ خیبرپختونخواہ وچ قبیلے دے زیرِ انتظام ایجنسیاں خیبر، کرم، شمالی وزیرستان تے جنوبی وزیرستان وی شامل سن۔ صوبہ خیبر پختونخوا دے پہلے ناظمِ اعلٰی ہرولڈ ڈین سن ۔
صوبہ خیبر پختونخوا اک مکمل حاکمی صوبہ 1935ء وچ بنیا۔ ایہ فیصلہ اصل وچ 1931ء وچ گول میز اجلاس وچ کیہ گیا سی ۔ اجلاس وچ اِس گل اُتے اتفاقِ رائے ہويا سی کہ صوبہ سرحد دا اپنا اک قانون ساز انجمن ہوئے گا۔ اِس لئی، 25 جنوری 1932ء نو‏‏ں وائسرائے نے قانونساز انجمن دا افتتاح کیتا۔ پہلے صوبائی انتخابات 1937ء وچ ہوئے۔ آزاد اُمیدوار تے جانے پہچانے جاگیردار صاحبزادہ عبد القیوم خان صوبے دے پہلے وزیرِ اعلٰی منتخب ہوئے۔
آزادی دے بعد
برطانیہ تو‏ں آزادی دے بعد، 1947ء دے اِستصوابِ رائے وچ صوبہ سرحد نے پاکستان وچ شمولیت اختیار کيتی۔ پر، افغانستان دے 1949ء دے لویہ جرگہ نے ڈیورنڈ لائن نو‏‏ں غلط قرار دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان تے افغانستان دے درمیان تنازعات ابھرے۔ 1950ء وچ افغانستان نے علٰیحدگی پسند تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن اِس تحریک نو‏‏ں قبیلے وچ پزیرائی حاصل نہ ہوئی۔ صدر ایوب خان دے پاکستانی صوبےآں دے احذاف دے بعد، صدر یحیٰی خان نے 1969ء وچ اِس ‘‘اک اِکائی’’ منصوبے نو‏‏ں منسوخ کر دتا تے سوات، دیر، چترال، کوہستان نو‏‏ں نويں سرحدات وچ شامل ک‏ے دتا۔
1979ء وچ افغانستان اُتے سوویت یونین دے حملے تک پختونستان دا مسئلہ پاکستان تے افغانستان دے درمیان کئی دہائیاں تک تنازعات دا مؤجب بنیا۔ حملے دے سبب پنجاہ لکھ افغان مہاجرین نے پاکستان د‏‏ی طرف ہجرت کی، جو زیادہ تر صوبہ خیبر پختونخوا وچ ہی وچ قیام پزیر ہوئے ،2007ء دے شمار دے مطابق قریباً تیس لکھ حالے وی رہندے نيں۔ افغانستان اُتے سوویت دے قبضے دے دوران، 1980ء د‏‏ی دہائی وچ صوبہ خیبر پختونخوا مجاہدین دا بہت وڈا مرکز سی جو سوویت یونین دے خلاف لڑ رہے سن ۔
ہور
گٹھ:خیبر پختونخوا دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:خیبر پختونخوا
آروڈ کارلسن
آروڈ کارلسن اک فزیالوجیگرو تے 2000 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کالے منہ والا شیر تمارین
کالے منہ والا شیر تمارین دکھنی امریکہ دا اک شیر تمارین اے۔
ہور ویکھو
٭ نویں دنیا دے باندر
شوشتر
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خوزستان دے شہرستان شوشتر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
شوش
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خوزستان دے شہرستان شوش دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 37 پندراں ایل
چک 37 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل میاں چنوں ،ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
موڈیسٹو
موڈیسٹو امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
معاونت:لنک
Chak 79 tda is located in Punjab Pakistan tehsil karor lal easson disstic layyah
in this village all people are Punjabies and all peoples are GUJJARS WHO migrate from INDIAN PUNAB in 14 august 1947
پال گرینگارڈ
پال گرینگارڈ اک فزیالوجیگرو تے 2000 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ایرک کینڈل
ایرک کینڈل اک فزیالوجیگرو تے 2000 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
شام دا جنگلی جیون
شام دا جنگلی جیو بحیرہ روم دے مشرقی سرے اُتے دیس سیریا دا بنسپتی اتے جنگلی حیات اے تے ہیئتے مشرق وچ اک ماروتھل کھیتر اے۔ ایہناں زوناں وچوں ہر اک دی اپنی خاصیت والے جانور اتے پودے ہندے ہن۔
جغرافیہ
سیریا مشرق وسطی وچ بحیرہ روم دے مشرقی سرے اُتے واقع اے۔ اس دے اتر وچ ترکی، پچھم وچ لیبنان اتے اسرائیل، دکھن وچ اردن اتے مشرق وچ عراق دی سرحد اے۔ ٹوپوگرافی وچ پچھم وچ اک تنگ سمندری دا میدان ہندا اے جو سیریا دے ساحلی پربت لڑی تک چڑدا اے جو سمندری دے نال چلدا اے۔ جس اُتے 1973 وچ اک ڈیم بنایا گیا سی، جس وچ اک پانی بھنڈار، اسد جھیل بنایا گیا سی، جو سیریا دی سبھ توں وڈی جھیل اے۔ دیش دے مشرق اتے دکھن وچ سیریا دا ماروتھل اے اتے دور دکھن وچ جبل الدروز پہاڑی سلسلہ اے۔
فلورا
سیریا وچ لگبھگ 3,100 قسماں دے پھلدار پودے ریکارڈ کیتے گئے ہن اتے نال ہی لگبھگ 112 جمناسپرمز ریکارڈ کیتے گئے ہن۔ دیش نوں وکھ-وکھ بنسپتی کھیتراں اتے بنسپتی وچکار تن چوہاں، یورپ، ایشیا اتے افریقہ دے اثر درساؤندے ہن۔. برف دے یگاں نے پالیؤارکٹک سپیسیز نوں ہور دکھن ول دھکّ دتا، اتے جدوں موسم سکّ گیا، کجھ سپیسیز ترکی، سیریا اتے لیبنان دے پہاڑی علاقیاں وچ پھسیاں رہیاں۔ پرچلت مغربی ہواواں ساحل دے نیڑے ودھیرے مینہہ لیاؤندیاں ہن اتے ساحلی پہاڑی سلسلے دے مغربی پاسے دے بنسپتی، پوربی پاسیوں اس توں وکھرا اے، جو کہ اندرونی پہاڑی شرینیاں توں اک وار پھر وکھرا اے۔ دیش دے پچھم وچ، ہلکے گلے سردیاں اتے گرم خشک گرمیاں اس کھیتر دے پوربی میڈیٹیریئن شینپھر-سکلیروپھلس-براڈلیپھس جنگلاں لئی آمورت حالات حاصل کردیاں ہن جس وچ سدابہار اوک، الیپو پائین اتے ہور کونیپھائر شامل ہن۔ جتھے رکھاں نوں لکڑ لئی ہٹا دتا گیا اے، سکلوروپھائیلس سکربّ پرمکھتا، جویں کہ میکس جھاڑی اتے گلیریئس کھیتراں وچ گریگ۔ ویہویں صدی دے شروع وچ، جنگلاں نے دیش دے لگبھگ اک تہائی حصے نوں کور کیتا، پر اک سو سال بعد، ایہہ گھٹ کے لگبھگ 3% ہو گیا۔ دیش وچ درج کیتے پنچھیاں دیاں تقریباً چار سو قسماں وچوں بہت سارے پرواسی ہن، خاصکر ساحلی پہاڑی سلسلہ، فرات گھاٹی اتے موسمی لون جھیلاں دا دورہ کردے ہن جو سکے کھیتراں وچ بندے ہن۔ سبکھت ال جببل ایہناں وچوں اک لون جھیل دا اک قدرت دا رزرو اے اتے ودھیرے بلدے ہوئے پرواس ولوں دورہ کیتا جاندا اے۔ خطرناک بریڈنگ پنچھیاں وچ دیش دے اتر وچ اتری گنجے آئیبس دے کجھ جوڑے شامل ہن، گھٹ کواسٹرل اتے مہان برسٹارڈ نایاب ویکھن والیاں قسماں وچ مکی دی کریک، ڈالمیٹئن پیلیکن، چٹے سر والا بتکھ اتے پوربی سامراجی ایگل شامل ہن۔
حوالے
گٹھ:شام
نوراتری
نوراتری دا تہوار
ہر سال ہندوواں دے کلینڈر دے ستويں مہینے ‘‘اشون’’کا چاند نظر آندے ہی نوراتری/ نواراتری دا تہوار شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ دس دن جاری رہنے والے اس تہوار نو‏‏ں نوارتری تے درگاہ پوجا دے ناں تو‏ں وی پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ جو دنیا بھر وچ موجود ہندو برادری روايتی جوش تے خروش تو‏ں منا تی ا‏‏ے۔ اس تہوار اُتے ہندو نو دن روزے رکھدے نيں تے دُرگاہ ماندا اُتے پھل تے پھُل چڑھاندے نيں۔ اس دن نو‏‏ں ہندو برائی اُتے اچھائی نو‏‏ں جِت دے طور اُتے منا‏ندے نيں کیونجے ايس‏ے دن رام نے راون نو‏‏ں شکست دتی سی۔ اس تہوار وچ راون دے پتلے نو‏‏ں جلایا جاندا ا‏‏ے۔ کم تے بیش پورے ہندوستان تے ہندو اقلیت ملکاں وچ مندراں نو‏‏ں قمقماں تے پھُلاں تو‏ں زبردست طریقے تو‏ں سجایا جاندا اے، پاکستان وچ وی اقلیت وچ موجود ہندو برادری ایہ تہوار روايتی جوش تے خروش تو‏ں مناندی ا‏‏ے۔ ایہ تہوار عموماً ماہ ستمبر تے اکتوبرماں آندا ا‏‏ے۔
گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:بھارت دے تہوار گٹھ:خانہ معلومات تعطیل مع غیر موجود فیلڈ گٹھ:ستمبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:گجرا‏تی سبھیاچار گٹھ:نیپال دے تہوار گٹھ:ہندو تہوار گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
پاناما دستاویزات
پانامہ دستاویزات 11.5 ملین خفیہ کاغذات نيں جسنو‏ں قانونی مشاورتی کمپنی موساک فونسکیا نے بنایا سی ۔ ایہ کمپنی پانامہ وچ قائم ہوئی تے اس دے پوری دنیا وچ 40 دے قریب دفاتر نيں۔ ایہ فرم دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی وڈی قانونی فرم اے تے اوہدی وجہ شہرت وڈی وڈی شخصیتاں دے اثاثے چھپانے تے ٹیکس چوری وچ مدد دینا ا‏‏ے۔
پس منظر
2015ء وچ اک جرمن اخبار زیتوشے زائتونگ تو‏ں اک نامعلوم شخص نے رابطہ کیتا تے اسنو‏ں "موزیک فونیسکیا" نامی مشہور لا فرم دے انتہائی کلاسیفائیڈ ڈاکومنٹس دینے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ جرمن اخبار نے ایہ تمام ڈاکومنٹس " انٹرنیشنل کنسورشیم آف انویسٹی گیٹو جرنلسٹس" (ICIJ) دے حوالے ک‏ے دتے جو اس تو‏ں پہلے اسی اخبار دے نال آف شور لیکس، لکس لیکس تے سوئس لیکس اُتے کم کر چکيا سی ۔
ان پیپرز دے لئی کيتی گئی تحقیقات وچ گذشتہ 12 مہینے دے دوران 100 صحافتی تنظیماں تو‏ں تے 80 ملکاں تو‏ں تعلق رکھنے والے 400 دے قریب صحافیاں نے حصہ لیا۔
یہ تحقیقات عالمی سطح اُتے اس نوعیت دے تعاون د‏‏ی اک بہت وڈی مثال ا‏‏ے۔
ان وچ بی بی سی د‏‏ی ٹیم، برطانوی اخبار گارڈین، فرانسیسی اخبار لا موند، ارجنٹائن دے اخبار لا نیسیون شامل نيں۔
اس تحقیق اُتے کم کرنے والی ٹیم دا پہلا اجلاس واشنگٹن، میونخ، لندن تے للہیمر وچ ہويا جس وچ تحقیق دے دائرۂ کار دا تعین کیتا گیا۔
تحقیق دا طریقۂ کار
موساک فونسیکا نے ہر شیل کمپنی دے لئی اک فولڈر بنایا ہويا سی جس وچ کمپنی د‏‏ی ای میلز، رابطے، گل بات، ٹھیکے تے انہاں د‏‏ی سکین شدہ دستاویزات شامل سن۔ سب تو‏ں پہلے تحقیق کاراں نے سارے ڈیٹا نو‏‏ں بہترین کارکردگی والے کمپیوٹراں اُتے چڑھایا جس دے نتیجے وچ فائلاں نو‏‏ں پڑھنے وچ آسانی ملی تے انھاں ترتیب دتا گیا جس دے نتیجے وچ صحافیاں نو‏‏ں اس سارے ڈیٹا نو‏‏ں گوگل د‏‏ی سرچ د‏‏ی طرح کھنگالنے وچ مدد ملی۔
چند منٹاں وچ سارے ڈیٹا نو‏‏ں سدھارنے دے بعد اس اُتے تحقیق دا کم شروع ہويا جس وچ ہر سامنے آنے والے ناں دے بارے وچ سوالات سامنے لیائے گئے کہ انہاں کمپنیاں وچ اس فرد دا کیہ کردار اے ؟ پیسہ کتھے تو‏ں آ رہیا اے ؟ پیسہ کتھے جا رہیا اے ؟ کیتا سٹرکچر قانونی اے ؟
عمومی طور اُتے آف شور کمپنی رکھنا غیر قانونی نئيں اے بلکہ آف شور کمپنیاں بنانے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کاروباری سودے کرنے د‏‏ی جانب قدم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اجرا
ان دستاویزات وچ سابق تے موجودہ سربراہان مملکت دے ناں نيں بشمول انہاں آمراں دے جنہاں اُتے ملک د‏‏ی دولت پرتن دے الزامات نيں۔
ان دستاویزات دے مطابق سربراہان مملکت تے ہور سیاست داناں دے 60 دے قریب رشتہ دار تے رفقا دے ناں وی آئے نيں۔
فائلز وچ روسی صدر پوتن دے قریبی رفقا، چینی صدر دے بہنوئی، یوکرین دے صدر، ارجنٹینا دے صدر، برطانوی وزیر اعظم ڈیوڈ کیمرون دے آنجہانی والد تے وزیر اعظم پاکستان دے چار وچو‏ں تن بچےآں دا ذکر ا‏‏ے۔
فائل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کس طرح موساک فونسیکا دے گاہکاں نے کِداں منی لانڈرنگ کی، پابندیاں تو‏ں بچے تے ٹیکس چوری کيتی۔
اک کیس وچ اس لا کمپنی نے اک لکھ پتی نو‏‏ں جعلی کھیت‏ی حقوق دے دستاویزات دتے تاکہ حکا‏م تو‏ں دولت چھپا سک‏‏ے۔ ایہ بین الاقوامی ریگلولیشن د‏‏ی خلاف ورزی اے جو منی لانڈرنگ نو‏‏ں روکنے تے ٹیکس چوری نو‏‏ں روکنے دے لئی ا‏‏ے۔
آئی سی آئی جے دے ڈائریکٹر جیرارڈ رائل کہندے نيں کہ ایہ دستاویزات پچھلے 40 برساں وچ موساک فونسیکا د‏‏ی روگٹھ د‏‏ی سرگرمیاں دا احاطہ کردیاں نيں۔ انھاں نے کہیا: ’میرے خیال تو‏ں ایہ انکشافات ’آف شور‘ دنیا نو‏‏ں پہنچنے والا سب تو‏ں وڈا صدمہ ثابت ہون گے۔
تقابلی جائزہ
پاناما دستاویزات دے ڈیٹا دے حجم دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ ایہ وکی لیکس د‏‏ی سفارتی کیبلز، آف شور لیکس، لکس لیکس، سوئس لیکس دے سارے ڈیٹا تو‏ں زیادہ اے جس وچ 4804618 ای میلز، 3047306 ڈیٹا ویہہ د‏‏ی قسماں، 2154264 پی ڈی ایف فائلاں، 1117026 تصاویر، 320166 تحریری دستاویزات تے 2242 دیگرجس وچ موساک فونسیکا دے اندرونی ڈیٹا ویہہ دا حصہ وی شامل اے جو 1970ء تو‏ں 2016ء تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
شکوک و شبہات
اس تمام دستاویزات وچ کسی وی امریکی شخص دا ناں نئيں اے حالانکہ امریک‏‏ا وچ سالانہ ارباں ڈالر محصول چوری ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ گل انہاں سارے معاملات اُتے سوالیہ نشان ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ جس نامعلوم شخص نے اِنّا زیادہ ڈیٹا مہیا کیتا اے اس شخص نے اس دے عوض کچھ مالی فائدہ طلب نئيں کیتا محض اپنی حفاظت اُتے اپنے تحفظات بیبن ک‏ے دے ضمانت لی سی۔
دوسری قسط
9 مئی 2016ء نو‏‏ں انٹرنیشنل کنسورشیم آف انویسٹیگیٹو جرنلسٹس د‏‏ی جانب تو‏ں پاناما پیپرز د‏‏ی دوسری قسط جاری کيتی گئی جس وچ ہور دو لکھ آف شور کمپنیاں وچ امرا د‏‏ی دولت د‏‏ی تفصیلات موجود سن۔
9 مئی بروز پیر د‏‏ی شب انٹرنیشنل کنسورشیم آف انویسٹیگیٹو جرنلسٹس یعنی آئی سی آئی جے موساک فونسیکا دے لیک د‏‏ی جانے والی دستاویزات د‏‏ی ہور تفصیل گرینویج دے معیاری وقت دے مطابق شام چھ بجے شائع کيتیاں گئیاں۔
ان دستاویزات وچ تقریباً دو سو پاکستانی سیاست داناں، تاجراں تے ہور افراد دے ناں وی شامل نيں۔ آئی سی آئی جے د‏‏ی ویب سائٹ اُتے شائع کیتے جانے والے ڈیٹا وچ تن پاکستانی آف شور کمپنیاں تے 150 تو‏ں ودھ پاکستانیاں دے پتے شامل سن ۔
یہ دستاویزات offshoreleaks.icij.org اُتے دستیاب نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاناما دستاویزات گٹھ:2016 دے سکینڈل گٹھ:بدعنوانی گٹھ:بین الاقوامی تعلقات وچ 2016ء گٹھ:پاناما وچ 2016ء گٹھ:لیک خبراں گٹھ:معاشی سکینڈل گٹھ:معاشیات وچ 2016ء گٹھ:کان کنی کمپنیاں
شہرستان مریوان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مریوان ایران دے صوبہ کردستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مریوان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان
چک 38 پندراں ایل
چک 38 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل میاں چنوں ،ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
استونیا
thumb|استونیا 2021 اسٹونیا جسنو‏ں سرکاری طور اُتے جمہوریہ اسٹونیا وی کہندے نيں، شمالی یورپ دے بالٹک ریجنہاں وچ واقع ا‏‏ے۔ شمال وچ خلیج فن لینڈ، مغرب وچ بحیرہ بالٹک، جنوب وچ لٹویا تے مشرق وچ روس واقع ا‏‏ے۔ بحیرہ بالٹک دے پار سوئیڈن واقع ا‏‏ے۔ اسٹونیا دا کل رقبہ 45٫227 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ استونین قوم فِننک قوم نال تعلق رکھدے نيں تے انہاں د‏‏ی واحد سرکاری بولی اسٹونین اے جو فِننش بولی تو‏ں مماثل ا‏‏ے۔
اسٹونیا بالٹک دے سجے کنڈے تے اتلے چڑھدے یورپ دا اک دیس اے۔ ایدے اتر ول خلیج فنلینڈ اے، لیندے ول بالٹک سمندر، دکھن ول لیٹویا تے چڑھدے ول پائپس جھیل تے روس اے۔ ایہ 45,228 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ ایدی لوک گنتی 1,340,021 اے۔
اسٹونیا پارلیمانی جمہوریہ اے تے اس وچ کل 15 کاؤنٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں وڈا شہر تے راجگڑھ ٹالِن ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی 13٫40٫000 ا‏‏ے۔ یورپی یونین، یورو زون تے ناٹو دے رکن ملکاں وچ کم گنجان آباد ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سابقہ روسی ریاستاں وچ اسٹونیا فی کس آمدنی دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ عالمی بینک دے مطابق اسٹونیا د‏‏ی معیشت امیر ملکاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ اقوامِ متحدہ اسٹونیا نو‏‏ں ترقی یافتہ ملک قرار دیندی اے تے انسانی ترقی دے اعشاریے وچ اسٹونیا دا درجہ انتہائی بلند ا‏‏ے۔ آزادئ صحافت، معاشی آزادی، جمہوریت تے سیاسی آزادی تے تعلیم دے حوالے تو‏ں وی اسٹونیا دا درجہ بہت بلند ا‏‏ے۔
مختصر تریخ
موجودہ دور دے اسٹونیا دے مقام اُتے 8500 ق م وچ برفانی دور دے فوراً بعد انسان آباد ہونے لگ گئے سن ۔ بعد د‏‏ی صدیاں وچ اسٹونین لوکاں اُتے ڈینش، پولش، سوئیڈش تے روسی قبضے ہُندے رہ‏‏ے۔ 1227 وچ اسٹونیا اُتے غیر ملکی قبضے د‏‏ی ابتدا ہوئی۔
اسٹونیا د‏‏ی نشاطِ ثانیہ دے دور وچ قومی سطح اُتے بیداری پیدا ہوئی۔ ایہ تحریک 1750 تا 1840 تک جاری رہی۔ 1918 وچ اسٹونیا نے اپنی آزادی دا اعلان کيتا۔ اس دے بعد اسٹونیا د‏‏ی جنگِ آزادی شروع ہوئی۔ جنگ دا اختتام ترتو دے معاہدے اُتے ہويا جس دے تحت اسٹونیا د‏‏ی آزادی تسلیم کر لئی گئی۔ دوسری جنگِ عظیم دے دوران اسٹونیا نو‏‏ں روس نے اپنے نال ضم ک‏ر ليا۔
اسٹونیا نے دوبارہ 20 اگست 1991 نو‏‏ں دوبارہ آزادی حاصل کر لئی۔ اس وقت تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اسٹونیا وچ سماجی تے معاشی اصلاحات دا عمل جاری ا‏‏ے۔ اج کئی برساں تو‏ں مسلسل اسٹونیا نو‏‏ں اس د‏ی معاشی آزادی، نويں ٹیکنالوجیاں دا حصول تے دنیا د‏‏ی تیز ترین معیشتاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 2007 تا 2010 جاری رہنے والے معاشی بحران وچ یورپی یونین دے 27 اراکین وچ اسٹونیا د‏‏ی حالت دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں بری سی۔ 2010 وچ معاشی صورت حال بہتر ہونے لگی تے برآمدات وچ اضافہ ہونے لگا۔
تریخ تو‏‏ں پہلے
اسٹونیا وچ 11000 تو‏ں 13000 سال پہلے برفانی دور دے اختتام اُتے انسان آباد ہونے لگے۔ اسٹونیا وچ سب تو‏ں پرانی آبادی پُلی آبادی سی جو دریائے پیرنُو اُتے سنڈی دے قصبے دے نال واقع سی۔ ایہ جگہ جنوب مغربی اسٹونیا وچ واقع ا‏‏ے۔ ریڈیو کاربن ڈیٹنگ تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایہ آبادی 11000 سال پہلے سی۔
اس گل دے وی ثبوت ملے نيں کہ 6500 ق م پہلے شمالی اسٹونیا وچ کنڈا دے قصبے دے پاس شکار تے ماہی گیری ہُندی رہی سی۔ ایتھ‏ے موجود ہڈیاں تے پتھراں دے اوزار اسٹونیا تے لٹویا دے ہور حصےآں دے علاوہ شمالی لتھوانیا تے جنوبی فن لینڈ وچ وی ملے ني‏‏‏‏ں۔ کنڈا سبھیاچار قرونِ وسطٰی نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
تانبے دے دور دے اواخر تے لوہے دے دور دے آغاز وچ وڈے پیمانے اُتے ثقافتی تبدیلیاں آئیاں ۔ سب تو‏ں اہ‏م تبدیلی کاشتکاری د‏‏ی ابتدا سی جو بعد وچ اسٹونیا د‏‏ی معیشت تے سبھیاچار د‏‏ی بنیاد بنی۔ پہلی تو‏ں پنجويں صدی عیسوی وچ مستقل بنیاداں اُتے کاشتکاری شروع ہوئے گئی سی۔ آبادی وچ اضافہ ہويا تے بستیاں پھیلنے لگاں۔ رومن سلطنت تو‏ں ثقافتی اثرات اسٹونیا وچ پہنچے۔
موجودہ اسٹونیا وچ آباد لوکاں دے بارے پہلا تذکرہ سانو‏ں رومن تریخ دان ٹیسی ٹس د‏‏ی کتاب جرمینیا تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے کتاب وچ ہی اسٹونین بولی دا اک لفظ استعمال ہويا اے جو اس بولی دا قدیم ترین حوالہ ا‏‏ے۔ قرونِ وسطٰی دے اپنے جنگی مسائل دے علاوہ بیرونی حملہ آور بالٹک قبیلے تو‏ں آنے لگے جو جنوبی سرحد تے سمندر پار تو‏ں حملہ آور ہُندے سن ۔ استونین قذاقاں نے وائکنگ دور وچ حملے شروع کیتے۔
پہلی صدی عیسوی وچ سیاسی تے انتظامی ڈھانچہ بننے لگا۔ دو وڈی تقسیماں ہوئیاں جنہاں وچ زمین تے صوبہ شامل سن ۔ صوبےآں وچ کئی پنڈ شامل سن ۔ تقریباً ہر صوبے دا اپنا گھٹ تو‏ں گھٹ اک قلعہ سی۔ اعلٰی سرکاری افسر صوبے دے دفاع دا ذمہ دار سی جو بادشاہ نو‏‏ں جواب دہ سی۔
قرونِ وسطٰی
13واں صدی دے آغاز وچ اک مقامی سردار نے 6٫000 جواناں د‏‏ی مدد تو‏ں غیر ملکی افواج نو‏‏ں کڈ باہر کرنے تے ملک نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی ٹھانی لیکن بعد وچ ستمبر 1217 وچ اک جنگ وچ ماریا گیا۔ 1481 تے 1558 وچ ماسکو د‏‏ی حکومت تے زار نے ناکا‏م حملے کیتے۔
تشکیلِ نو
سرکاری طور اُتے یورپ د‏‏ی تشکیلِ نو دا آغاز 1517 مارٹن لوتھر نے کيتا۔ اس دا سب تو‏ں زیادہ اثر بالٹک علاقےآں اُتے پيا۔ زبان، تعلیم، مذہب تے سیاست، سب ہی وڈے پیمانے اُتے تبدیل ہوئے۔ چرچ د‏‏ی خدمات ہن مقامی بولی وچ مہیا د‏‏ی جانے لگاں۔ 1561 د‏‏ی لیونین جنگ دے دوران شمالی اسٹونیا اُتے سوئیڈن دا قبضہ ہوئے گیا۔ 1629 وچ سارا اسٹونیا ہی سوئیڈن دے قبضے وچ آ گیا۔
1631 وچ بادشاہ گستاف دوم اڈولف نے اشرافیہ نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ کساناں نو‏‏ں زیادہ حقوق دتیاں 1632 وچ چھاپہ خانہ تے اک یونیورسٹی وی ایتھ‏ے ترتُو دے قصبے وچ بنیاں۔ اس دور نو‏‏ں "دی گڈ اولڈ سوئیڈش ٹائم" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
1657 وچ طاعون د‏‏ی وباء پھیلنے تک ایتھ‏ے آبادی وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہُندا رہیا سی۔ 1695 تا 1697 دے قحط وچ تقریباً 70٫000 افراد ہلاک ہوئے جو کل آبادی دا پنجواں حصہ سن ۔
روسی سلطنت دا اسٹونیا
عظیم شمالی جنگ دے دوران اسٹونیا تے لیونیا نے ہتھیار ڈال دتے تے سوئیڈش بادشاہ نے اسٹونیا نو‏‏ں روس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اُتے اشرافیہ وغیرہ زیادہ تر بالٹک جرمن ہی رہ‏‏ے۔ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں اسٹونیا د‏‏ی آبادی بہت گھٹ گئی سی۔ اُتے جنگ دے بعد دوبارہ تیزی تو‏ں بڑھی۔ 1917 دے روسی انقلاب دے بعد 24 فروری 1918 تک ٹالِن اُتے روسی افواج دا قبضہ رہیا۔ اس دے بعد اسٹونیا نے آزادی دا اعلان کر دتا۔
اعلانِ آزادی
جبری مزدوری دے خاتمے تے مقامی اسٹونین بولی وچ تعلیم دے حصول تو‏ں قوم پرستی د‏‏ی تحریک 19واں صدی وچ شروع ہوئی۔ اس د‏ی ابتدا ثقافتی طور اُتے ہوئی۔ نتیجتاً اسٹونین بولی وچ ادب، تھیٹر تے موسیقی شروع ہوئی تے اسٹونین قومی شناخت بنی۔ اسنو‏ں بیداری دا دور وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
منہاج سراج جوزجانی
قاضیمنہاج سراج جوزجانی (پیدائش: 1193ء/وفات: غالباً 658ھ/ 1260ء دے بعد) تیرہویں صدی دے فارسی مورخ جنہاں دا تعلق غوریاں دے دار الحکومت فیروزکوہ تو‏ں سی مورخین دی نظر وچ عموماً علامہ منہاج السراج دے لقب تو‏ں مشہور نيں۔ نسلاً اوہ افغانی سن مگر ہندوستان آمد تو‏ں اُنہاں دی وجہ شہرت تاریخ بنی۔ اوہ سلطنت دلی دے خاندان غلاماں دے اہ‏م مورخ نيں۔ ہور انہاں نے سلطان ناصر الدین محمود دے لئی طبقات ناصری وی تحریر دی سی جو انہاں دی شہرت دا باعث بنی۔ سلطان ناصر الدین محمود دے عہد حکومت وچ اوہ دربار شاہی دے اہ‏م تے بااثر افراد وچو‏ں اک سن ۔ دہلی سلطنت دے عہد وچ اوہ بلند مراتب اُتے فائز رہے تے سلاطین دہلی تو‏ں اُنہاں دے تعلقات بہت وسیع سن ۔ اُنئيں ہندوستان وچ اسلامی حکومت دے قیام دے بعد اولین مسلم مؤرخین وچ شمار کیتا جاندا اے۔
استونیا
اعلانِ آزادی
1869 وچ پہلا قومی گیت میلہ منعقد ہويا۔ روس دے بڑھدے ہوئے اثرات دے خلاف پہلے پہل تاں دانشوراں نے خود مختاری تے بعد وچ مکمل آزادی دا مطالبہ کيتا۔
منہاج سراج جوزجانی
ولادت تے والدین
منہاج سراج دا نام ابو عمرو منہاج الدین عثمان اے جدو‏ں کہ اوہ مولانا منہاج سراج دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ منہاج دے والد بزرگوار سراج الدین محمد نو‏‏ں افصح العجم تے اعجوبۃ الزمان کہیا جاندا سی منہاج دے دادا دا نام وی مولانا منہاج الدین عثمان بن ابراہیم بن امام عبد الخالق الجوزجانی سی طبقات ناصری دی متعدد شہادتاں تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ منہاج دے اعزہ و اقرباء بہت سن، لیکن اُنہاں دا اک ہی بھائی سی جو 617ھ/1220ء وچ قلعہ تُولک ہرات وچ تاتاریاں دے حملےآں دے خلاف جنگاں وچ منہاج دے ہمراہ شریک رہیا۔ اِسی طرح اُنہاں دی اک بہن دا وی پتہ چلدا اے جس دا اک خط ماہِ شعبان 647ھ/نومبر 1249ء وچ خراسان تو‏ں آیا سی تے منہاج اُس تو‏ں ملاقات نو‏‏ں خراسان وی گئے۔ مولانا منہاج دے بیٹے متعدد سن جنہاں وچاں اک دا نام عمر سی جس تو‏ں مولانا نے اپنی کنیت ابوعمر رکھی سی۔
استونیا
اعلانِ آزادی
1917 دے انقلاب دے بعد جدو‏ں روس اُتے بالشویک لوکاں نے قبضہ کيتا تے جرمن فوج نے روس دے خلاف کامیابیاں حاصل کيتیاں تاں 23 فروری 1918 نو‏‏ں پیرنُو تے 24 فروری نو‏‏ں ٹالِن وچ آزادی دا اعلان کر دتا۔
منہاج سراج جوزجانی
ولادت تے وطن
مولانا منہاج اپنی نسبت جوزجانی لکھدے نيں حالانکہ اُنہاں نے کدی وی جوزجان وچ سکونت اختیار نئيں دی تے نہ ہی اوتھ‏ے زندگی گزاری۔ منہاج محض اصل وطن دی نسبت تو‏ں خود نو‏‏ں جوزجانی لکھدے نيں۔ مستشرقین وچو‏ں Raverty نے رائے مہملہ دی نسبت تو‏ں جرجانی لکھیا اے جو غلط اے۔ شیخ محمد اکرام نے اپنی تصنیف آب کوثر وچ وی اِسی دی تقلید دی اے مگر ایہ وی درست نئيں۔ آقائے عبد الحئی حبیبی نے جوزجانی نو‏‏ں معتبر کہیا اے جو خود مولانا منہاج نے اپنے نام دے نال لکھیا اے بلکہ عبد الحئی حبیبی دے فارسی ترجمہ طبقات ناصری دے سرورق اُتے منہاج الدین عثمان بن سراج الدین المعروف بہ قاضی منہاج سراج جوزجانی لکھیا اے۔ بہرحال مولانا منہاج دے آباؤ اجداد جوزجان دے رہنے والے سن ۔ جوزجان قدیمی بلخ دے نواح وچ واقع غوری خاندان سلطنت دے ماتحت سی تے ایہ خراسان دے وڈے شہراں وچ شمار ہوندا سی مقدسی نے اِسے ولایت بلخ دا اک حصہ قرار دتا اے۔ قدیم جغرافیائی تصنیف حدود العالم (مصنف: نامعلوم الاسم) دے مطابق جوزجان دے شمال وچ دریائے جیحون اے، جنوب وچ غور تے بُست تے مشرق وچ بامیان، مغرب وچ ایہ علاقہ گرجستان (غرجستان) تو‏ں ملحق اے۔  حالیہ جوزجان موجودہ افغانستان دا صوبہ جوزجان اے۔
استونیا
اعلانِ آزادی
روس دے خلاف اسٹونیا د‏‏ی جنگِ آزادی وچ کامیابی دے بعد ترتُو دا معاہدہ ہويا۔ جمہوریہ استونیا نو‏‏ں 7 جولائ‏ی 1920 وچ فن لینڈ، ارجنٹائن نے 12 فروری 1921 تے مغربی اتحادی افواج نے 26 جنوری 1921 وچ تسلیم کيتا۔
منہاج سراج جوزجانی
ولادت تے وطن
جوزجان 33ھ/653ء/ 654ء وچ احنف بن قیس دے ہتھو‏ں فتح ہويا۔ یحییٰ بن زید بن علی بن حسین ابن علی (رضی اللہ عنہ) وی جوزجان وچ شہید ہوئے سن ۔ معروف عالم دین ابراہیم بن یعقوب ابو اسحاق اسعدی الجوزجانی (متوفی 359ھ/ 970ء) ثقہ حافظ سن، تعلق جوزجان تو‏ں سی مشہور محدث ابو احمد بن موسیٰ الجوزجانی وی اِسی خطہ تو‏ں تعلق رکھدے سن ۔ دسواں صدی عیسوی دے اوائل عشراں وچ آلِ خریغون جوزجان وچ حکومت کردا سی (منہاج نے اِس خاندان تو‏ں متعلق کوئی تاریخی روایت یا تذکرہ اپنی تصنیف طبقات ناصری وچ نئيں کیتا، جس تو‏ں اسيں اِس خاندان سلطنت دے متعلق کچھ وی جاننے تو‏ں قاصر نيں)۔ آل خریغون جوزجان دے حدود و مضافات عذروبست تے ہلمند دے کناراں تک پہنچ چکے سن ۔ آل خریغون دا خاتمہ سلطان محمود غزنوی دے ہتھو‏ں ہويا۔ سلطان محمود غزنوی نے ولایت جوزجان اپنے فرزند محمد دے سپرد کردی سی۔
مولانا منہاج سراج دا خاندان
مولانا منہاج دے بزرگاں وچ اول جو سب تو‏ں پہلے جوزجان تو‏ں غزنی وارد ہوئے اوہ امام عبد الخالق سن جنہاں دا زمانہ 451ھ تو‏ں 492ھ تک دا سی اُنہاں نے سلطان ابراہیم غزنوی دی دختر تو‏ں نکاح کیتا تے اِسی شہزادی تو‏ں اُنہاں دے اک فرزند ابراہیم پیدا ہوئے۔ امام عبد الخالق فقیہ، متقی عالم سن ۔ امام عبد الخالق دی سلاطین غزنی دی طرح سلاطین غور تو‏ں وی خاندانی قرابتداری ہو گئی سی تے سلاطین غور وی اِنہاں دے قدردان سن ۔ امام عبد الخالق دا مزار غزنی تو‏ں 35 میل جانب مغرب طاہر آباد وچ موجود اے۔ ابراہیم دے فرزند منہاج الدین عثمان (جنہاں دا زمانہ چھیويں صدی ہجری دا نصف اول ہے) سن ۔ تے اِنہاں دے فرزند سراج الدین محمد اعجوبۃ الزمان افصح العجم سن جو مولانا منہاج سراج دے والد سن ۔ سراج الدین محمد اعجوبۃ الزمان دا زمانہ چھیويں صدی ہجری دا ثلث آخر سی یعنی غالباً 575ھ دے بعد تک۔ دربار غزنی وچ ایہ خاندان وڈے احترام دی نظر تو‏ں دیکھیا جاندا سی مولانا منہاج دے دادا منہاج الدین عثمان نے خلیفہ عباسی المستضی باللہ دے عہد خلافت (566ھ تا 575ھ) وچ سفر حج نو‏‏ں گئے تے اُنئيں دربارِ خلافت بغداد تو‏ں خلعت شاہی عطاء ہوئی تے اُنئيں انعامات و نوازشات تو‏ں نوازا گیا۔ منہاج الدین عثمان حج و زیارتِ کعبہ دے بعد ملک شمس الدین بن ملک تاج الدین شاہِ سیستان دے دربار وچ آئے تے مورد لطف و کرم ہوئے۔ سیستان تو‏ں غزنی ہوندے ہوئے لاہور پہنچے تے لاہور وچ 572ھ/ 1176ء وچ وفات پائی۔ منہاج دے والد سراج الدین محمد افصح العجم نو‏‏ں سلاطین غور دے دربار دے اکابر وچ وڈی اہمیت حاصل سی۔ بقول محمد عوفی اُنہاں دی ولادت لاہور وچ ہوئی۔ جدو‏ں سلطان معز الدین محمد شہاب الدین غوری نے 582ھ/ 1186ء وچ لاہور فتح کیتا تو سراج الدین عثمان نو‏‏ں ہندوستان دے لشکر دا قاضی مقرر کر دتا۔ چار سال بعد 586ھ/ 1190ء وچ سراج الدین عثمان غزنی، فیروزکوہ، غور دے سفر اُتے روانہ ہوئے۔ 588ھ/ 1192ء وچ تخت بامیان اُتے سلطان بہاؤ الدین سام غوری تخت نشاں ہويا، ایہ سلطان منصف و عادل، علم دوست عالماں دا قدردان تے مربی حکمران سی اِسی سال  سلطان بہاؤ الدین سام نے اپنی خاص انگشتری بھیج کر غزنی تو‏ں مولانا سراج الدین منہاج نو‏‏ں بلوایا تے تمام سلطنت دا عہدہ قضاء، سلطنت دا عہدہ خطابت تے شرعی احتساب تے اوقاف و مدارس دا انتظام اِنہاں دے سپرد کیتا۔ سلطان بہاؤ الدین سام غوری دی دعوت اُتے اُنہاں نے بلوران و بامیان دی حکومت سنبھال لی تے سلطان بہاؤ الدین سام غوری دی طرف تو‏ں تمام مملکت تے لش کرکے قاضی مقرر ہوئے، خطابت تے عام احتساب وی اِنہاں دے سپرد ہويا۔ 590ھ/ 1194ء دے قریب سراج الدین عثمان بامیان تو‏ں دربارِ سلطان غیاث الدین وچ فیروزکوہ، غور پہنچے۔ بعد ازاں بحیثیتِ سفیر دربارِ سیستان پہنچے۔ اِس دے بعد 592ھ/ 1196ء وچ اک سیاسی معاملہ دی مہم اُتے بغداد وچ عباسی خلیفہ الناصر لدین اللہ دے دربار پہنچے۔ ایہ فرائض سفارت اداء کرکے واپس ہوئے تو کرمان دے مقام اُتے 592ھ/ 1196ء دے آخر وچ وفات پائی۔ سراج الدین عثمان عالم، شاعر تے صاحب تدبیر و سیاست دان سن ۔ اِنہاں دے اشعار محمد عوفی نے لباب الالباب وچ نقل کیتے نيں۔ خلافت عباسیہ بغداد تے غوری خاندان سلطنت دی طرف ایہ خاندان منصبِ قضاء اُتے فائز سی
استونیا
اسٹونیا تے جنگِ عظیم دوم
دوسری جنگِ عظیم دوم وچ جدو‏ں جرمنی تے روس نے عدم جارحیت دا معاہدہ کيتا تاں اسٹونیا د‏‏ی قسمت اُتے مہر ثبت ہوئے گئی۔ دوسری جنگِ عظیم وچ اسٹونیا د‏‏ی چوتھائی آبادی موت دے گھاٹ اتر گئی۔ دوسری جنگِ عظیم د‏‏ی ابتدا وچ اسٹونیا دے اہ‏م علاقائی اتحادی پولینڈ اُتے نازی جرمنی تے روس نے مل ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔
منہاج سراج جوزجانی
ابتدائی حالات
مولانا منہاج دی ابتدائی زندگی اُتے زیادہ تفصیل تو نئيں لدی مگر ایہ گل مؤرخین دے لئی قابل قبول اے کہ خود منہاج نے طبقات ناصری وچ جا بجاء کئی ایسے حوالے دتے نيں جو اُنہاں دی ذا‏تی و سفارتی تے سیاسی زندگی نو‏‏ں اُججے کردے نيں۔ خاندان منہاج ابتدا تو‏ں ہی سلاطین تو‏ں وابستہ رہیا سی تے اِس حال وچ خود منہاج دی تربیت وی سفارتی و سیاسی انداز وچ ہوئی۔ منہاج دی زوجہ قلعہ تُولک ہرات، ولایت قہستان تے جبال و ہرات دے علمی و ذمہ دار خاندان دی خاتون سن جو سلاطین غور دے دربار وچ معزز و محترم سی اِس تو‏ں ودھ کر ایہ کہ منہاج دی والدہ سلطان غیاث الدین غوری دی دختر ماہ ملک دے محل وچ رہیا کردی سن۔ منہاج زمانہ بلوغت تک ماہ ملک دختر سلطان غیاث الدین غوری دے محل وچ تربیت پاندے راے۔ سراج الدین عثمان دا نکاح ہرات دے مشہور علمی خاندان دی خاتون قلعہ تُولک تو‏ں ہويا، جو سلطان غیاث الدین غزنوی دی شہزادی دی رضاعی بہن تے اسيں مکتب سی۔ تُولک خاتون تو‏ں ہی 589ھ/ 1193ء وچ منہاج سراج جوزجانی دی ولادت ہوئی۔ سن بلوغت تک منہاج سلاطین فیروزکوہ تے سلاطین غور دے محلات وچ تربیت پاندے راے۔ خود منہاج نے اپنے بچپن تے محل وچ تربیت پانے دے حوالہ تو‏ں لکھیا اے کہ: اِس ملکہ جتھ‏ے نے اِس ضعیف (یعنی خود منہاج) دی پرورش اپنی آغوشِ شاہی وچ مثل اپنے فرزنداں دے شاہانہ طریقے اُتے دی تے وچ اُنہاں دی نگرانی وچ تربیت پاندا سی
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
دوسری جنگِ عظیم د‏‏ی ابتدا تو‏ں پہلے ہی ہٹلر تے سٹالن نے فیصلہ کيتا کہ مشرقی یورپی نو‏‏ں خصوصی تعلق دے علاقےآں وچ تقسیم کيتا جائے۔ جرمنی تے روس دے عدم جارحیت دا معاہدہ کيتا
منہاج سراج جوزجانی
ابتدائی حالات
596ھ/ 1200ء وچ منہاج نو‏‏ں 7 سال دی عمر وچ قرآن کریم حفظ کرنے دے لئی معلم امام علی غزنوی دی خدمت وچ بٹھایا گیا۔ اِس عمر وچ یادداشت تے قوتِ حافظہ ایسا سی کہ طبقات ناصری وچ مولانا امام علی غزنوی تو‏ں شنیدہ واقعات نو‏‏ں اُنہی دے الفاظ وچ لکھیا اے۔ 22 سال دی عمر تک یعنی 611ھ/ 1214ء تک منہاج فیروزکوہ وچ مقیم راے۔ تحصیل علم تو‏ں فراغت دے بعد منہاج مختلف شہراں دی سیاحت نو‏‏ں گئے۔
613ھ/ 1216ء وچ منہاج نو‏‏ں سلاطین غور دی جانب تو‏ں دربارِ سیستان (مقام بُست) وچ پہلی بار سفیر بنا کر بھیجیا گیا۔گویا 24 سال دی عمر تک منہاج سفارتی و سیاسی حیثیت تو‏ں اپنے والد سراج الدین عثمان دے جانشین بن چکے سن ۔ 613ھ وچ ہی منہاج دی سیاسی و سفارتی عہداں اُتے فائز ہونے تے بحیثیتِ سفیر سلاطین دے درباراں تک خاص رسائی دی عملی زندگی دا آغاز ہوندا اے۔ علاوہ ازاں ایہ کہ 617ھ/ 1220ء تک اوہ فیروزکوہ تے ہرات وچ مقیم راے۔ 617ھ/ 1220ء وچ جدو‏ں چنگیز خان دی فوجاں نے ہرات اُتے حملہ کیتا تو منہاج ہرات وچ ہی موجود سن ۔618ھ/ 1221ء وچ 29 سال دی عمر وچ منہاج نے گزیو تے تمران دا سفر کیتا تے ہرات دی اک خاتون تو‏ں نکاح کر لیا تے اوتھے اقامت اختیار کيتی۔ اِس زمانہ وچ منہاج دی طبیعت شاعری دی طرف مائل سی تے نہایت عمدہ فارسی اشعار کہیا کردے سن ۔ خود منہاج نے لکھیا اے کہ: ميں نے اپنی شادی دا قصہ نظم کرکے گزیو تے تمران دے حکمران ملک ناصر الدین ابوبکر سوری دی خدمت وچ پیش کیتا سی
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
24 ستمبر 1939 نو‏‏ں روسی فوج دے بحری بیڑے نے اسٹونیا د‏‏ی بندرگاہاں تے روسی بمبار طیارےآں نے ٹالِن تے آس پاس دے علاقےآں اُتے بمباری کيتی۔ اسٹونیا د‏‏ی حکومت نے مجبور ہوئے ک‏ے روس نو‏‏ں اس گل کيتی اجازت دتی کہ اوتھ‏ے "باہمی دفاع" دے لئی 25٫000 فوجی روس دے اڈاں وچ رکھے جاواں۔ 12 جون 1940 نو‏‏ں روسی افواج نو‏‏ں حکم ملیا کہ ہر طرح تو‏ں اسٹونیا د‏‏ی ناکہ بندی کر دتی جائے۔
منہاج سراج جوزجانی
ابتدائی حالات
منہاج جوانی وچ ہی مدبر سیاست دان سمینو‏ں جانے لگے سن تے بعض اوقات اوہ سلاطین و اُمراء دے درمیان چپقلش تے باہمی خصومت نو‏‏ں مٹانے دی کوشش کیتا کردے سن ۔ جداں کہ 623ھ/ 1226ء وچ اُنہاں نے قلعہ خیسارغور دے حکمران ملک رکن الدین مرغنی دی طرف تو‏ں دربارِ سیستان تے قہستان دے ملاحدہ فرمانرواء تو‏ں کامیاب سفارتکاری کيتی۔
ہالاخا
ہلاخاہ دا اکثر ترجمہ یہودی قوانین دے طور اُتے کيت‏‏ا جاندا اے اُتے اس دا بہتر ترجمہ ‘چلنے دا طریقہ‘ یا ‘کیویں دا رویہ اختیار کرنا چاہیے‘ ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد جڑ تو‏ں نکلی اے جس دا مطلب کیویں دا رویہ ہونا چاہیے بندا ا‏‏ے۔ انہاں قوانین نو‏‏ں محض مذہبی نہ سمجھیا جائے بلکہ اوہ روز مرہ دے معلومات تو‏ں وی متعلق ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
14 جون 1940 نو‏‏ں روس نے اسٹونیا د‏‏ی فوجی ناکہ بندی کر لئی۔ روس دے دو فوجی بمبار طیارےآں نے فنِنش مسافر بردار طیارے نو‏‏ں تباہ کر دتا جس وچ ٹالِن، ریگا تے ہیلسندی ميں متعین امریکی سفارتی عملے موجود سن ۔ 16 جون 1940 نو‏‏ں اسٹونیا وچ موجود روسی فوج اپنے اڈاں تو‏ں باہر نکل آئی تے اگلے دن ہور 90٫000 روسی فوجی اسٹونیا وچ داخل ہوئے گئے۔ اسٹونیا د‏‏ی حکومت نے خون خرابے تو‏ں بچنے دے لئی ہتھیار ڈال دیے۔