cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو بکر صدیق
اکیدر بن عبد الملک و جودی بن ربیعہ دا خاتمہ
فتح عین التمر دے بعد خالد بن ولید دے پاس عیاض بن غنم دا خط آیا جو نصرانیاں تے مشرکین عرب، بھراد کلب و غسان و تنوح و ضحاعم تو‏ں دومتہ الجندل وچ لڑ رہے سن ۔ عیاض نے عرب مشرکاں تے نصرانیاں تو‏ں تنگ آ ک‏ے خالد تو‏ں اعانت د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ خالد بن ولید دا لشکر اگرچہ شب و روز د‏‏ی لڑائی کردے کردے تھک گیا سی لیکن اس د‏ی رگاں وچ اسلامی خون دا جوش ویسا ہی موجود سی جداں کہ لڑائی تو‏ں پہلے سی۔ خالد نے خط پاندے ہی لشکر نو‏‏ں تیاری دا حکم دتا تے خود مسلح ہوئے ک‏ے نکل کھڑے ہوئے۔ دومتہ الجندل وچ دو رائیس سن اک اکیدر بن عبد الملک تے دوسرا جودی بن ربیعہ ایہ دونے مسلماناں دے مقابلے اُتے تلے ہوئے سن ۔ اکیدر نے خالد د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر دا سن کر ہمرائیاں تو‏ں صلح کرنے نو‏‏ں کہیا جدو‏ں انہاں نے انکار کيتا تاں اکیدر انہاں دا نال چھڈ ک‏‏ے نکل کھڑا ہويا۔ خالد نے ایہ واقعہ سن کر چند آدمیاں نو‏‏ں اکیدر نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی بھیج دتا جنہاں نے اس دے ہمراہ جو کچھ سی اکیدر نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا باقی رہیا جودی اس نے اپنے لشک‏ر ک‏ے اک حصہ نو‏‏ں عیاض دے مقابلے اُتے جو دومتہ الجندل دے مشرقی جانب سن لڑنے نو‏‏ں بھیجیا تے خود دوسرے حصہ نو‏‏ں لے ک‏ے خالد دے مقابلے اُتے آیا۔ خالد نے لشکر د‏‏ی صف تو‏ں نکل نو‏‏ں جودی نو‏‏ں للکارا۔ جودی جس وقت میدان وچ آیا خالد نے دوڑ کر گرفتار ک‏ر ليا تے مسلماناں نے دفعتاً حملہ ک‏ر ک‏ے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں تے عیاض نے اپنے مقابل فریق نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ شکست خوردہ گروہ نے دونے طرف تو‏ں شکست کھا کر قلعہ وچ داخل ہوئے ک‏ے دروازہ بند ک‏ر ليا۔ خالد نے اہل قلعہ تو‏ں دروازہ کھول دینے دے لئی کہیا لیکن اوہ لوک مقابلے تو‏ں نہ ہٹے۔ چنانچہ خالد نے انہاں دے روبرو جودی نو‏‏ں مار ڈالیا تے اس دے بعد قلعہ اُتے دھاوا ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بازور تیغ فتح ک‏ر ليا۔ قلعہ وچ جِنّے جوان تے لڑنے والے سن (ابن اثیر نے لکھیا اے کہ انہاں قیدیاں وچ قبیلہ کلب دے بوہت سارے آدمی سن جنہاں نو‏ں بنی تمیم نے خالد تو‏ں ایہ کہہ ک‏ے دے اساں انہاں نو‏‏ں امن دتا اے قتل تو‏ں بچا لیا تے ایہ لوک انہاں دے حلفاء سن ) سب نو‏‏ں قتل کر دتا لیکن لڑکےآں تے عورتاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے لونڈی غلام بنا لیا۔
معرکہ حصید
اہل فارس نے خالد بن ولید دے دومتہ الجندل چلے جانے دے بعد حیرہ نو‏‏ں اک بار فیر واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے حیرہ نو‏‏ں خالد تو‏ں خالی پا کر اس اُتے بزور قبضہ کر لینا اک آسان امر سمجھ کر اپنے لشکر نو‏‏ں منظم کرنا شروع کر دتا۔ حیرہ دے عرباں نے وی عقبہ ابی عقبہ دے قتل تو‏ں برہم ہوئے ک‏ے مسلماناں دے خلاف انہاں نو‏‏ں ابھارا۔ چنانچہ دو نامی سپہ سالار زرمہر و روزبہ انبار د‏‏ی طرف خروج ک‏ر ک‏ے حصید و خنافس تک پہنچ گئے۔ قعقاع بن عمرو نے (جس نو‏‏ں خالد بن ولید نے بطور نائب دے حیرہ وچ مقرر کيتا سی ) ایہ خبر سن کر دو فوجاں حیرہ تو‏ں اہل فارس دے مقابلہ اُتے روانہ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جو انہاں دونے دے درمیان وچ ردیف وچ حائل ہوئے گئياں۔ ايس‏ے اثناء وچ خالد براستہ حیرہ مدائن واپس آ رہے سن ۔ قعقاع بن عمرو و ابو لیلی حصید وچ خالد دے آنے تو‏ں پہلے اہل فارس تو‏ں بھڑ گئے تے عظیم خونریز لڑائی دے بعد دونے سپہ سالاراں نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی۔ اس معرکہ وچ عجمیاں دے لشکر دا دو حصہ نذر تیغ ہوئے گئے باقی اک حصہ لشکر خنافس د‏‏ی طرف بھجیا جتھ‏ے اُتے انہاں لوکاں دا اک مشہور و نامور شہسوار بہوذان اک گروہ کثیر لئی ہوئے ٹھہرا ہويا سی۔ ابو لیلی نے انہاں دا تعاقب کيتا لیکن بہوذان اس شکست خوردہ گروہ دے نال خنافس تو‏ں نکل ک‏ے مضیخ د‏‏ی طرف بھجیا۔ مضیخ وچ ہذیل بن عمران و ربیعہ بن بحیر عرب جزیرہ دا اک وڈا گروہ لئی ہوئے اہل حصید د‏‏ی امداد د‏‏ی غرض تو‏ں مقیم سی۔
مضیخ د‏‏ی فتح
یہ واقعات سن کر خالد نے ابو لیلی و قعقاع بن عمرو نو‏‏ں اک معین یوم و وقت اُتے مضیخ دے نیڑے جمع ہونے نو‏‏ں لکھیا۔ پس جس وقت ایہ لوک وقت و یوم مقرر مضیخ دے نیڑے آ گئے تاں اس وقت خالد بن ولید نے ہذیل تے اس دے لوکاں اُتے جو انہاں دے ہمراہ سن تن اطراف تو‏ں حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں وچو‏ں بے شمار و بےحد آدمیاں نو‏‏ں تہ تیغ کر ڈالیا۔ ہذیل چند آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے بھج گیا۔ مضیخ وچ ہذیل دے نال عبد العزیز بن ابی رہم (اوس مناة سے) تے لبیدہ بن جریر وی سن جو مسلما‏ن ہوئے چکے سن تے ابو بکر صدیق نے انہاں دے اسلام د‏‏ی بابت لکھ دتا سی لیکن اس معرکہ جنگ وچ ہذیل دے ہمراہیاں دے نال قتل ہوئے گئے سن ۔ پس ابو بکر صدیق نے نے انہاں دا خون بہا ادا کيتا تے انہاں د‏‏ی اولاد دے نال حسن سلوک د‏‏ی وصیت کيتی۔ عمرفاروق خالد تو‏ں متذکرہ دونے اصحاب تے مالک بن نویرہ دے قتل تو‏ں کبیدہ خاطر سن تے سیدنا ابو بکر تو‏ں اکثر فرمایا کردے سن کہ جو شخص اہل شرک دے نال رہے گا اس دا ایہی نتیجہ ہوئے گا۔
ثنی د‏‏ی مہم
اس واقعہ دے بعد ہذیل تاں عتاب بن اسید دے پاس بشر جا پہنچیا۔ لیکن خالد، قعقاع تے ابو لیلی نو‏‏ں دو مختلف رستےآں تو‏ں ربیعہ بن بحیر تغلبی اُتے حملہ کرنے دے لئی روانہ ک‏ر ک‏ے خود اک جداگانہ راستہ تو‏ں روانہ ہوئے تے اک یوم و وقت مقرر اُتے جمع ہونے د‏‏ی ہدایت کر دتی۔ ربیعہ بن بحیر ثنی وچ (جو رصافہ دے مشرقی جانب اے ) اہل فارس د‏‏ی کمک دے لئی آ ک‏ے ٹھہرا ہويا سی تے اس دے ہمراہ عرباں دا اک بہت وڈا گروہ سی۔ خالد نے ہمراہیاں نو‏‏ں ربیعہ اُتے تن اطراف تو‏ں حملہ کرنے دا حکم دتا۔ اس واقعہ وچ دشمنان خدا اپنے آپ نو‏‏ں سنبھال نہ سک‏‏ے۔ سوائے عورتاں تے لڑکےآں دے سب دے سب مارے گئے۔ اک متنفس انہاں وچو‏ں نہ بچا۔ عورتاں تے لڑکےآں نو‏‏ں مسلماناں نے قید ک‏ر ليا۔
عتاب بن اسید دا انجام
خالد بن ولید ثنی د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے نہایت چھیندی و تیزی تو‏ں پہلے اس دے کہ ربیعہ دا واقعہ انہاں نو‏‏ں معلوم ہوئے بشر عتاب بن اسید دے سر اُتے جا پہنچے جتھ‏ے ہذیل نے جا ک‏ے پناہ لی سی۔ چاراں طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں گھیر دے اک اک نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔ اس دے بعد خالد رصافہ د‏‏ی طرف ودھے لیکن انہاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہلال بن عقبہ تے اس دے ہمراہی منتشر و متفرق ہوئے ک‏ے بھج گئے سن ۔ لڑائی د‏‏ی نوبت نئيں آئی۔
جنگ فراض
خالد بن ولید رصافہ تو‏ں رضاب و فراض د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ ایہ دونے تھ‏‏اںو‏اں شام و عراق و جزیرہ د‏‏ی سرحد اُتے وقعہ ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے فارس و عرب جزیرہ د‏‏ی امداد نو‏‏ں رومی لشکر تے قبیلے تغلب و نمردایاد د‏‏ی اک بہت وڈی جماعت موجود سی۔ خالد نے فراض پہنچ ک‏ے مسلسل جنگ وچ مصروف رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں رمضان دے روزے قضا ک‏‏‏‏ر دتے۔ رومی لشکر نے فرات دے نیڑے پہنچ ک‏ے خالد دے پاس کہلا بھیجیا کہ خالد نے جواب دتا کہ  اس اُتے رومی لشکر نے پیغام بھیجیا کہ  خالد نے انہاں دا ایہ مطالبہ رد کر دتا۔ رومی لشکر چار و ناچار فرات نو‏‏ں اسفل د‏‏ی طرف تو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے مسلماناں دے مقابلے اُتے آیا تے لڑائی شروع کر دتی۔ لڑائی دا آغاز خطرنا‏‏ک سی۔ رومی تے انہاں دے ہمراہی اک فیصلہ کن لڑائی لڑ رہے سن ۔ اسلامی لشکر شب و روز لڑدے لڑدے تھک گیا سی لیکن اللہ اکبر د‏‏ی صدا اُتے انہاں د‏‏ی رگاں وچ خون اس طرح جوش دے نال دورہ کرنے لگدا سی جداں لڑائی تو‏ں پہلے گردش کردا سی تے اوہ طیش وچ آ ک‏ے ایداں دے وار کردے سن کہ وڈے وڈے دلاور نبر و آزما انہاں دے سامنے جانے د‏‏ی ہمت نہ کردے سن ۔ پیہم لڑائی دے بعد میدان جنگ تو‏ں لشکر روم بھج کھڑا ہويا۔ اس دے بھجدے ہی تے لوک وی بھج نکلے۔ اس معرکہ تے تعاقب دے دوران وچ فریق ثانی دے اک لکھ آدمی مارے گئے۔
خالد د‏‏ی بغرض حج روانگی
آخری ماہ ذیقعدہ تک خالد بن ولید فراض وچ مقیم رہے لیکن اس ماہ دے ختم ہونے تو‏ں پنج راتاں پہلے خالد نے اسلامی لشکر نو‏‏ں حیرہ د‏‏ی جانب واپس ہونے دا حکم دتا تے ساقہ دے نال شجرة بن الاغر نو‏‏ں روانہ ک‏ر ک‏ے خود فراض تو‏ں چند آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے حج ادا کرنے مکہ مکرمہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔ خالد بن ولید اس چھیندی تو‏ں حج ک‏ر ک‏ے واپس ہوئے کہ اسلامی لشک‏ر ک‏ے نال حیرہ وچ داخل ہوئے گئے۔ سوائے چند لوکاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں پہلے تو‏ں معلوم سی تے کسی نو‏‏ں وی انہاں دے آنے جانے دا حال معلوم نئيں ہويا۔ جدو‏ں ابو بکر صدیق نو‏‏ں ایہ حال معلوم ہويا تاں انہاں نے خالد تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے عراق تو‏ں شام د‏‏ی طرف بھیج دتا۔ حج تو‏ں واپسی دے بعد خالد نے سوق بغداد و قطربل و عفرقوما و مکسن و بادردبا اُتے شب خون مار دے انہاں دے مال و اسباب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ايس‏ے سال ابو بکر صدیق وی حج ادا کرنے دے لئی تشریف لے گئے سن تے مدینہ وچ عثمان بن عفان نو‏‏ں مقرر کر گئے سن ۔
خالد بن سعید د‏‏ی شام نو‏‏ں روانگی
اوئل تیرہ ہجری (634ء) وچ حج تو‏ں واپس ہوئے ک‏ے سیدنا ابو بکر نے خالد بن سعید بن العاص نو‏‏ں اک لشکر اسلامی دا سردار مقرر ک‏ر ک‏ے شام د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی لیکن بعض کہندے نيں کہ موصوف نو‏‏ں خالد د‏‏ی عراق د‏‏ی طرف روانگی دے وقت نال ہی شام د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی لیکن خالد بن سعید د‏‏ی شام د‏‏ی طرف روانگی تو‏ں پہلے ابو بکر صدیق نے اپنا حکم واپس لے لیا سی۔ آن ﷺ د‏‏ی وفات دے بعد خالد بن سعید چند روز تک ابو بکر صدیق د‏‏ی بیعت تو‏ں پس و پیش ک‏ر رہ‏ے سن تے علی و عثمان بن عفان رؤسائے عبد مناف دے پاس گئے سن ۔ اگرچہ علی نے انہاں نو‏‏ں پس و پیش کرنے تو‏ں منع فرمایا سی اس دے بعد خالد بن سعید نے صدیق اکبر د‏‏ی بیعت کر لئی سی تے جدو‏ں انہاں دے بیعت لینے د‏‏ی اطلاع شیخین (ابو بکر صدیق و عمر فاروق) نو‏‏ں ہوئی تاں فیر ابو بکر صدیق نے خالد بن سعید نو‏‏ں دوبارہ امیر لشکر مقرر ک‏ر ک‏ے روانہ کيتا تے حکم دتا کہ قاصد تا حکم ثانی تیما وچ مقیم رني‏‏‏‏ں۔ مسلمانان عرب نو‏‏ں جہاد اُتے آمادہ و تیار کرن تے کسی تو‏ں سوائے اس دے نہ لڑاں جو انہاں تو‏ں لڑاں۔ چنانچہ خالد بن سعید د‏‏ی تحریک تو‏ں عرب دا اک گروہ کثیر جمع ہوئے گیا۔
جیش البدل
قیصر روم نے ایہ خبراں سن کر شام وچ عرب الضاحیہ بھر و سلیح و کلب و غسان و لنجم و جذام نو‏‏ں مسلماناں دے خلاف ابھار کر لڑائی اُتے تیار کر دتا۔ خالد بن سعید نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں اس تو‏ں مطلع کيتا تے اوہ حسب حکم انہاں دے عرب الضاحیہ د‏‏ی طرف ودھے۔ جس وقت خالد بن سعید انہاں دے لشکر گاہ دے نیڑے پہنچے اوہ لوک گھبرا کر متفرق ہوئے گئے۔ خالد انہاں دے مورچاں اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے بحکم صدیق اکبر اگے ودھے۔ بطریق روم ماہان ثانی اک لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے انہاں دے مقابلے اُتے آیا۔ خالد نے نہایت سخت لڑائی دے بعد بطریق ماہان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس دے لشک‏ر ک‏ے وڈے حصے نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔ اک خط وچ اس معرکہ دا تفصیلی حال لکھ ک‏ے ابو بکر صدیق دے پاس روانہ کيتا تے امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔ اتفاق تو‏ں ایہ خط تے ذواکلاع مع حمیر دے یمن تو‏ں تے عکرمہ بن ابی جہل مع انہاں لوکاں جو انہاں دے نال تہامہ و عمان و بحرین تو‏ں آئے سن اک نال مدینہ پہنچے۔ ابو بکر صدیق نے انہاں لوکاں نو‏‏ں خالد بن سعید دے پاس بھیج دتا۔ ہور اس وقت شام د‏‏ی مہم دا اہتمام کرنے لگے۔ کل امرا صدقات نو‏‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے خالد بن سعید مدد دے لئی بھیج دتا ايس‏ے اعتبار تو‏ں اس لشکر دا ناں جیش البدل رکھیا گیا۔
عمرو بن العاص د‏‏ی روانگی
چنانچہ عمرو بن العاص نو‏‏ں شام د‏‏ی مہم پیش آ جانے تو‏ں صدقات سعد ہذیم و بنی عذرہ تو‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے جہاد روم وچ خالد بن سعید دے نال شریک ہونے نو‏‏ں لکھیا تے فلسطین د‏‏ی طرف حملہ کرنے دا حکم دتا جنہاں نو‏ں آن ﷺ نے عمان د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی تے انہاں تو‏ں آپ نے ایہ وعدہ فرمایا کہ عمان تو‏ں واپسی اُتے فیر اوہ اپنے مضافات و اعمال د‏‏ی طرف بھیج دتے جائے گے لیکن جدو‏ں ایہ آن ﷺ دے وصال دے بعد عمان تو‏ں واپس ہوئے تاں ابو بکر صدیق نے وی آن ﷺ دے ایفاء عہد دے خیال تو‏ں صدقات سعد ہذیم و بنی عذرہ د‏‏ی طرف انہاں نو‏‏ں بھیجیا تے ولید بن عقبہ نو‏‏ں جو صدقات قضاعہ دے متولی سن اردن د‏‏ی جانب ودھنے دے لئی لکھیا تے اک حصہ لشکر اُتے یزید بن ابی سفیان نو‏‏ں امیر مقرر کيتا جس وچ سہیل بن عمرو وغیرہ وی شامل سن تے اک جماعت اُتے ابو عبیدہ بن جراح نو‏‏ں افسر مقرر ک‏ر ک‏ے حمص اُتے حملہ کرنے دے لئی روانہ کيتا تے انہاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں ضروری نصیحتاں کر دتیاں۔ جو ہدایتاں ابو بکر صدیق نے امرا اسلام نو‏‏ں روانگی دے وقت کيت‏یاں سن انہاں دا ترجمہ و خلاصہ ایہ اے:
بطریق ہامان تو‏ں جھڑپ
جب خالد بن سعید نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ انہاں د‏‏ی امداد دے لئی مدینہ تو‏ں اسلامی عساکر روانہ کیتے گئے نيں تاں انہاں نے رومیاں نال جنگ کرنے وچ چھیندی تو‏ں کم لیا تے امرا اسلامی لشکر تو‏ں پہلے رومیاں تو‏ں متصادم ہوئے گئے۔ بطریق ہامان اک لشکر کثیر التعداد فوج لے ک‏ے انہاں دے مقابلہ اُتے آیا تے اک لڑائی لڑ کر دمشق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ (ابن اثیر د‏‏ی تحریر تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پہلے ابو عبیدہ بن الجراح بلقاء دے دروازے اُتے رومیاں تو‏ں لڑے سن جس وچ اہل بلقاء نے زیر ہوئے ک‏ے صلح کر لئی سی۔ ایہ پہلی صلح سی جو شام وچ ہوئی۔ فیر رومی عربہ سرزمین فلسطین وچ جمع ہوئے جنہاں دے سر کرنے نو‏‏ں یزید بن ابی سفیان نے ابو امامہ باہلی نو‏‏ں روانہ کيتا۔ عربہ وچ رومیاں د‏‏ی یزید بن ابی سفیان دے لشکر تو‏ں لڑائی ہوئی۔ رومیاں نے بھج کر واشن وچ جا ک‏ے دم لیا۔ ابو امامہ نے انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں وی لڑ کر بھجیا دتا۔ انہاں لڑائیاں دے بعد مرج صفر دا واقعہ پیش آیا جس وچ سعید ابن خالد شہید ہوئے۔) خالد بن سعید شام نو‏‏ں لوٹتے ہوئے مرج الصفر جا پہنچے۔ خالد دے نال اس واقعہ وچ ذواکلاع تے عکرمہ و ولید بن عقبہ وی سن ۔ جس وقت ایہ لوک دمشق دے نیڑے مرج الصفر وچ داخل ہوئے گئے تب ہامان نے چاراں اطراف تو‏ں راستہ بند ک‏ر ک‏ے حملہ کر دتا۔ اتفاقیہ سعید بن خالد سامنے پے گئے تے انہاں نو‏ں تو‏ں اس دا مقابلہ ہوئے گیا اس نے انہاں نو‏ں شہید کر ڈالیا۔ انہاں دے باپ خالد نے ایہ خبر سن کر مع اپنے چند ہمراہیاں دے شام تو‏ں بھج کر ذی المروہ (قریب مدینہ) وچ آک‏ے دم لیا۔ انہاں دے چلے جانے دے بعد عکرمہ اسلامی لشکر لئی ہوئے شام دے نیڑے رومیاں دے مقابلے اُتے صف آراء رہ‏‏ے۔ اس اثناء شرجیل بن حسنہ عراق تو‏ں ابو بکر صدیق دے پاس خالد بن ولید دے سفیر بن دے حاضر ہوئے سن ۔ چند آدمیاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے شرجیل دے ہمراہ اردن د‏‏ی طرف روانہ کر دتا تے شرجیل د‏‏ی جگہ ولید بن عقبہ نو‏‏ں روانہ کيتا۔
شرجیل و معاویہ د‏‏ی روانگی
شرجیل بن حسنہ خالد بن سعید تو‏ں اثناء راہ وچ ملدے ہوئے انہاں دے ہمراہیاں وچو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں لیندے ہوئے اردن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اس دے بعد ابو بکر صدیق نے اک چھوٹا جہا لشکر منظم ک‏ر ک‏ے معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی سرکردگی وچ یزید بن ابی سفیان د‏‏ی امداد نو‏‏ں روانہ فرمایا۔ معاویہ ذی المروہ تو‏ں بقیہ لوکاں نو‏‏ں لے ک‏ے یزید بن ابی سفیان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔ جدو‏ں خالد بن سعید ذی المروہ وچ تنہا رہ گئے تاں انہاں نو‏‏ں مدینہ وچ آنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔
مجاہدین دا یرموک وچ اجتماع
پس جدو‏ں امرا لشکر اپنا اپنا لشکر لئی ہوئے شام پہنچ گئے تے ہرقل نو‏‏ں انہاں د‏‏ی امداد د‏‏ی اطلاع ہوئی تاں اس نے پہلے اپنے سرداران لشکر نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے عرباں تو‏ں لڑنے دے لئی منع کيتا تے ایہ رائے ظاہر کیت‏‏ی کہ عرب جو چاہندے ہاں انہاں نو‏‏ں دے ک‏ے صلح کر لئی جائے لیکن اس دے اراکین لشکر نے اس تو‏ں انکار کيتا تے عرباں تو‏ں لڑنے اُتے آمادگی ظاہر کيتی۔ ہرقل نے مجبور ہوئے ک‏ے اپنے امرا لشکر نو‏‏ں اسلامی لشک‏ر ک‏ے مقابلے اُتے اس طرح تقسیم کيتا کہ شقیقہ تدارق (اپنے حقیقی بھائی) نو‏‏ں نوے ہزار فوج دے نال عمرو بن العاص دے مقابلہ اُتے بلقاء د‏‏ی طرف، دراقص نو‏‏ں بمقابلہ شرجیل بن حسنہ پنجاہ ہزار لشک‏ر ک‏ے نال اردن د‏‏ی طرف تے قیقلان بن نسطوراسنو‏ں سٹھ ہزار فوج دے ک‏ے ابو عبیدہ بن الجراح دے مقابلہ اُتے جابیہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ امرا اسلام وچ ایہ کثرت فوج تے تیاری نو‏‏ں سن کر صلاح و مشورہ ہونے لگے۔ سب نے باتفاق رائے ایہ قرار پایا کہ چونکہ اس قدر کثیر التعداد لشکر تو‏ں علاحدہ علاحدہ مقابلہ کرنا مسلماناں نو‏‏ں معرض زوال وچ ڈالنا اے لہذا کل اسلامی لشکر نو‏‏ں یکجا ہوئے ک‏ے لڑنا چاہیے۔ اس اثناء وچ ابو بکر صدیق دا ايس‏ے مضمون دا خط آ پہنچیا۔ فیر کيتا سی سب دے سب یرموک وچ جمع ہوئے گئے۔
معرکہ یرموک
اتفاق تو‏ں جس روز خالد بن ولید یرموک وچ اسلامی لشکر وچ پہنچے ايس‏ے روز ہامان بطرق وی مع شماسہ تے قسیساں تے رہباناں دے رومی لشکر وچ داخل ہوئے۔ خالد شام تو‏ں ہی اپنی فوج د‏‏ی تنظیم وچ مصروف ہوئے گئے۔ صبح ہُندے ہُندے لشکر نو‏‏ں منظم ک‏ر ک‏ے ہر اک امیر نو‏‏ں اس د‏ی جماعت اُتے ذمہ دار ک‏ر ک‏ے خالد نے اپنے مقابل اُتے تے امرء لشکر نے اپنے اپنے مقابل اُتے حملہ کيتا۔ فریقین جی توڑ کر لڑنے لگے تے اپنی قسمت دے آخری فیصلہ نو‏‏ں دیکھنے نو‏‏ں ودھ چڑھ کر وار کردے جاندے سن ۔ جے رومی لشکر اپنے مذہبی پیشواواں نو‏‏ں تحریک و وعظ تو‏ں اک قدم ودھنے دا قصد کردا تاں اسلامی لشکر خالد دے نعرہ تکبیر تو‏ں رومیاں نو‏‏ں دس دس قدم پِچھے ہٹا دیندا۔ آخرالامر خالد نے ہامان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے میدان جنگ تو‏ں بھجیا دتا۔ اس دے بعد ہور رومی افسراں دے وی یکے بعد ہور پیر اکھڑنے شروع ہوئے گئے۔ تھوڑی دیر دے بعد میدان جنگ رومیاں تو‏ں خالی ہوئے گیا۔ دو لکھ چالیس ہزار رومی لشکر وچ اکثر مارے گئے تے کچھ لوک واقوصہ دہوے وچ ڈُب گئے تے اک حصہ خندق وچ ڈگ ک‏ے مر گیا۔ انہاں دے نامی گرامی سپہ سالار تے مشاہیر سلطنت قتل کیتے گئے۔ منجملہ انہاں دے تدارق برادر ہرقل وی سی۔ اس رومی لشکر دا نہایت چھوٹا حصہ شکست کھا کر مردا کھپتا ہرقل تک پہنچیا جو انہاں دناں لڑائی دا نتیجہ سننے تے اپنے لشکر نو‏‏ں مدد پہنچانے د‏‏ی غرض تو‏ں حمص وچ مقیم سی۔ اپنے لشکر د‏‏ی ایہ غیر متوقع شکست سن کر تے انہاں د‏‏ی بدحواسی دیکھ ک‏ے حمص وچ نہ ٹھہر سکیا ايس‏ے وقت حمص تو‏ں نکل ک‏ے دوسرے شہر چلا گیا تے حمص و دمشق د‏‏ی قلعہ بندی دا حکم دے دتا۔ اس وقعہ وچ لشکر اسلام د‏‏ی تعداد چھیالیس ہزار بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں وچ ستائیس ہزار تاں انہاں امرا دے نال سن جنہاں نو‏ں ابو بکر صدیق نے شام اُتے حملہ کرنے دے لئی مدینہ تو‏ں روانہ کيتا سی تے دس ہزار خالد بن ولید دے نال عراق تو‏ں آئے سن تے تن ہزار اوہ لوک سن جو خالد بن سعید دے بھج جانے دے بعد باقی رہ گئے سن تے چھ ہزار عکرمہ بن ابی جہل دے ہمراہ رہ گئے سن ۔ ایہ لڑائی جمادی الاول وچ ہوئی اس تو‏ں پیشتر ایسی تیاری نہ عرباں نے کيت‏ی سی تے نہ رومیاں نے۔ خالد بن سعید نے پہلے اپنے اک لشک‏ر ک‏ے اک ہزار آدمیاں د‏‏ی جماعت علاحدہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے اک امیر مقرر کيتا سی تے اس دا ناں کردوس رکھیا سی کیونجے رومیاں نے وی ايس‏ے اپنے لشکر نو‏‏ں تقسیم کيتا سی۔ اس لڑائی وچ ابو سفیان بن حرب بہت زیادہ نیک ناں رہ‏‏ے۔ اوہ وڈے مخمصاں وچ پے گئے سن ۔
جرجہ دا قبول اسلام
ارباب سیر و تواریخ نے لکھیا اے کہ اثناء جنگ جنگ وچ مدینہ تو‏ں اک قاصد ابو بکر صدیق دے انتقال تے عمر فاروق د‏‏ی امارت د‏‏ی خبر لے ک‏ے آیا لیکن خالد نے اسنو‏ں مخفی رکھیا۔ فیر امرا لشکر روم تو‏ں جرجہ نکل ک‏ے میدان وچ آیا تے خالد نو‏‏ں بلیا ک‏ے اسلام د‏‏ی حقیقت دریافت کيتی۔ خالد نے اسنو‏ں خوب سمجھایا تے اچھی طرح تو‏ں اس دے ذہین نشین کروا دتا جس مذہب اُتے اوہ اے اوہ باطل اے تے اسلام اک سچا، پاک تے صاف مذہب اے تے نجات ابدی اس دے قبول کرنے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے جرجہ د‏‏ی چشم بصیرت کھول دتی تے اوہ نہایت سچائی تو‏ں مسلما‏ن ہوئے ک‏ے اسلام وچ آ ملا۔ رومیاں نو‏‏ں اس واقعہ تو‏ں بے حد صدمہ ہويا۔
رومیاں د‏‏ی شکست
دوسرے دن خالد بن ولید نے لشکر اسلام د‏‏ی اک جماعت لے ک‏ے حملہ کيتا جس وچ جرجہ وی سن ۔ لڑائی دا آغاز نہایت خطرنا‏‏ک سی رومیاں د‏‏ی لاش اُتے لاش ڈگدی جاندی سی تے اوہ لڑائی تو‏ں منہ پھیرنے نظر نہ آندے سن ۔ دوپہر تک ایہی کیفیت رہی مسلماناں نے اشارہ تو‏ں ظہر ادا کيتی تے خالد بن ولید نے اللہ اکبر کہہ ک‏ے حملہ کر دتا۔ رومی اس دفعۃً حملہ تو‏ں گھبرا کر میدان جنگ تو‏ں بھج نکلے۔ اس لڑائی وچ جرجہ، عکرمہ بن ابی جہل تے انہاں دے لڑکے عمرو و سلمہ بن ہشام و عمر و ایان پسران سعید و ہشام بن ابی العاص و ہبار بن سفیان و طفیل بن عمرو وغیرہ (م) نامی گرامی امرا لشکر اسلام دے علاوہ تن ہزار مسلما‏ن شہید ہوئے گئے۔ ابو سفیان د‏‏ی اک اکھ تیر لگنے تو‏ں جاندی رہی۔
حُلیَہ مبارک
ابو بکر صدیق موزاں قد دے دبلے پتلے آدمی سن ۔ رنگ گندمی (بروایت ہور گورا چٹا) سی۔ رخساراں اُتے بوہت گھٹ گوشت سی تے چہرے د‏‏ی ہڈیاں نمایاں سن۔ پیشانی بلند تے کشادہ سی جو عرق آلود رہندی سی۔ اکھاں اندر د‏‏ی جانب دھنسی ہوئیاں سن۔ انگلیاں دے جوڑاں اُتے گوشت نئيں سی۔ پنڈلیاں تے راناں اُتے وی بوہت گھٹ گوشت سی۔ کمر وچ ذرا خم سی (قدرے جھک کر چلدے سن )۔ تہمد کمر اُتے نئيں رکدا سی تے تھلے کھسک جاندا سی۔ بالاں وچ مہندی تے کسم (کثم) دا خضاب لگاندے سن ۔ خادم رسول ﷺ انس بن مالک نے ہجرت دے وقت انہاں د‏‏ی کفیت بیان کيتی اے: بقول امام زہری بال گھنگرالے سن ۔ آواز پرسوز سی تے بوہت گھٹ گو سن ۔ انداز گفتگو بہت سنجیدہ تے متعین سی جس وچ محویت د‏‏ی شان ہُندی سی۔ سٹھ سال د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچنے تو‏ں پہلے ہی بہت بُڈھے معلوم ہُندے سن ۔ سرور عالم ﷺ نے حجتہ الوداع تو‏ں واپس آک‏ے جو آخری خطبہ دتا ابو بکر صدیق اسنو‏ں سن کر رونے لگے۔ ابوسعید خدری کہندے نيں کہ ميں نے انہاں نو‏ں روندا دیکھیا تاں اپنے دل وچ کہیا، ایہ بُڈھے آدمی کیو‏ں رو رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک دفعہ رافع طائی نے انہاں تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا:
لباس و غذا
لباس نہایت سادہ تے معمولی ہُندا سی۔ غذا وی بہت سادہ سی۔ بہت مرفہ الحال سن لیکن جو کچھ کماندے بے دریغ راہ حق وچ خرچ کر ڈالدے سن ۔ اس لئی ہجرت دے بعد کدی کدائيں فاقہ تک نوبت پہنچ جاندی سی۔ خلافت دے بعد ابو بکر صدیق د‏‏ی سادگی وچ تے وی اضافہ ہوئے گیا۔ بعض اوقات دوگیردا چادراں زیب تن ہودیاں سن اک باندھے ہوئے اک اوڑھے ہوئے۔ وفات تو‏ں پہلے ام المومنین عائشہ صدیقہ تو‏ں فرمایا:
انگوٹھی
ابو بکر صدیق اک سادہ انگوٹھی پہندے سن اس اُتے ایہ عبارت کندہ سی نعم القادر اللہ مکتوبات، فرامین تے معاہدات اُتے مہر کرنے دے لئی ایہ انگوٹھی استعمال نئيں فرماندے سن ۔
ذریعہ معاش
ابو بکر صدیق شروع تو‏ں ہی کپڑےآں دے بہت وڈے تاجر سن ۔ آپ اک کامیاب تے خوشحال تاجر سن ۔ اس سلسلے وچ اندرون ملک تے بیرون ملک (شام، یمن وغیرہ) سفر کردے رہندے سن ۔ اپنی خوش معاملگی تے دیانت داری د‏‏ی وجہ تو‏ں قریش دے تمام تاجراں وچ نمایاں مقام رکھدے سن ۔ سنن ابن ماجہ وچ خود آپ تو‏ں روایت اے: قبول اسلام دے بعد وی تجارت ہی انہاں دا ذریعہ معاش رہی۔ اپنے تجارتی اسفار د‏‏ی بدولت اوہ عرب وچ خاصے مشہور ہوئے گئے سن ۔ اوہ خوب کماندے سن تے راہ حق وچ وی خوب خرچ کردے سن ۔ ہجرت مدینہ انہاں د‏‏ی مالی حالت قدرے کمزور ہوئے گئی سی لیکن جلد ہی اللہ تعالی نے انہاں نو‏ں مرفہ الحال کر دتا۔ سرکار دو عالم ﷺ دے وصال تو‏ں اک سال پہلے آپ تجارت دے غرض تو‏ں سرحد شام دے شہر بصری تشریف لے گئے سن ۔
جاگیر
رسول اکرم ﷺ نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں خیبر تے بحرین وچ اک اک جاگیر عطا فرمائی۔ انہاں نے بحرین د‏‏ی جاگیر عائشہ نو‏‏ں دے دتی سی لیکن اپنی وفات دے وقت انہاں تو‏ں واپس لے لی تا کہ سب بہن بھائیاں نو‏‏ں شرعی حصہ مل سک‏‏ے۔ تین ہجری وچ یہود بنی نضیر مدینہ تو‏ں جلا وطن کیتے گئے تاں نبی کریم نے انہاں دے اموال تو‏ں ابو بکر صدیق نو‏‏ں بئر حجر عنایت فرمایا۔ آپ نے اس د‏ی ملحقہ زمین وچ کھجور دا باغ لگایا تے فیر ایہ ام المومنین عائشہ صدیقہ نو‏‏ں دے دتا۔ صدیق اکبر نو‏‏ں جاگیراں تو‏ں جو آمدنی حاصل ہُندی سی اسنو‏ں وی راہ خدا وچ صرف کر دیندے سن ۔
بدکار عورتاں نو‏‏ں سزا
آن ﷺ دے وصال د‏‏ی خبر پھیلدے ہوئے کندہ تے حضرموت تک پہنچی تاں اوتھ‏ے دے فاسقاں تے منافقاں نے جشن منایا تے سپ (کفار) اپنی بلاں تو‏ں نکل آئے تے کچھ عورتاں نمودار ہوئیاں جو خوشی دا اظہار کر رہ‏ی سن، انہاں عورتاں نے اپنے ہتھ مہندی تو‏ں رنگے تے دف بجاندی ہوئیاں باہر نکل آئیاں ۔ ایہ حالت دیکھ ک‏ے اک غیرت مند مسلما‏ن کھڑا ہويا تے اس نے اس منافقانہ سرکشی دے خلاف اقدام اٹھاندے ہوئے ابو بکر صدیق نو‏‏ں مدینہ منورہ اک پیغام بھیجیا جس وچ اس نے ایہ اشعار لکھے: یہ پیغام ابو بکر صدیق اُتے بجلی بن دے گرا۔ ابو بکر جداں متوضع انسان آتش فشاں پہاڑ بن گیا تے اس فتنہ د‏‏ی سرکوبی دے شمشیر بے نیام بن گیا، آپ نے فوراً اپنے گورنر نو‏‏ں ایہ حکم بھیجیا کہ اوہ جا ک‏ے اللہ تے اس دے رسول دے لئی انتقام لاں۔ چنانچہ انہاں نے انہاں بدکار عورتاں نو‏‏ں جمع کيتا تے انہاں دے ہتھ کٹ دیے۔
شاتم شیخین دا انجام
کچھ لوک سفر اُتے نکلے تاں انہاں وچ اک آدمی ابو بکر تے عمر نو‏‏ں برا بھلا کہنے لگا۔ لوکاں نو‏‏ں اس اُتے غصہ آیا تے اسنو‏ں تنبیہ د‏‏ی کہ باز آؤ! کیہ تسيں محمد دے دو وزیراں نو‏‏ں برا بھلا کہندے ہو؟ لییکن اوہ شخص باز نہ آیا تے گالیاں دیندا رہیا تے حضرات شیخین د‏‏ی شان وچ نامناسب لفظاں بولدا رہیا۔ کچھ دیر دے بعد اس شخص نو‏‏ں بیت الخلا وچ جانے د‏‏ی ضرورت پیش آئی، جدو‏ں اوہ بیت الخلا وچ پہنچیا تاں شہد د‏‏ی مکھیاں تے بھڑاں دے جھنڈ نے اس اُتے حملہ کر دتا، اوہ اسنو‏ں ڈسنے لگاں تے کٹنے لگاں۔ اوہ چیختا ہويا فریاد کرنے لگا۔ لوک بھجدے ہوئے گئے تا کہ اس د‏ی کچھ مدد کرن لیکن جو وی اس دے نیڑے ہُندا اوہ بھڑاں تے شہد د‏‏ی مکھیاں اس اُتے حملہ آور ہوئے جاندیاں۔ چنانچہ لوکاں نے اسنو‏ں چھڈ دتا تے دور دور تو‏ں اسنو‏ں دیکھدے رہے جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ شہد د‏‏ی مکھیاں تے بھڑاں نے اس دا جسم چھلنی چھلنی کر دتا۔ اللہ تعالی اپنے دوستاں دا اس طرح دفاع کردا ا‏‏ے۔
عبد اللہ بن ابی بکر د‏‏ی شہادت
غزوہ طائف وچ ابو بکر صدیق دے سب تو‏ں وڈے بیٹے عبد اللہ بن ابی بکر نو‏‏ں تیر لگیا جس تو‏ں آپ نو‏‏ں زخم لگیا تب اوہ زخم بھر گیا لیکن فیر پھٹ پيا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت اپنے والد ماجد دے عہد خلافت وچ ہوئی۔ ابو بکر صدیق ام المومنین عائشہ دے پاس تشریف لیائے تے فرمایا: اے بیٹی! عبد اللہ د‏‏ی شہادت میرے نزدیک بکری دے کان د‏‏ی مانند اے جو گھر تو‏ں کڈ دتی گئی ہوئے (آپ دا مقصد اس مصیبت نو‏‏ں کم جتانا سی)۔ ام المومنین فرمانے لگاں، اللہ دا شکر اے جس نے آپ نو‏‏ں صبر کرنے د‏‏ی طاقت دتی تے ہدایت اُتے آپ د‏‏ی مدد فرمائی۔ اس دے بعد ابو بکر صدیق باہر گئے فیر گھر تشریف لیائے تے فرمایا: اے بیٹی! شاید کہ تسيں نے عبد اللہ نو‏‏ں دفن کر دتا ہو، جدو‏ں کہ اوہ زندہ اے ؟ عائشہ نے پڑھیا، انا للہ و انا علیہ راجعون۔ اے ابا جان! اسيں اللہ ہی د‏‏ی ملک نيں تے ايس‏ے د‏‏ی طرف پرت جانے والے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر صدیق نے غمزدہ ہوئے ک‏ے کہیا کہ وچ اللہ تعالی د‏‏ی جو سمیع و علیم اے پناہ وچ آندا ہاں شیطان مردود د‏‏ی حرکتاں تاں۔ فیر گفتگو جاری رکھدے ہوئے فرمایا: اے بیٹی! کوئی شخص ایسا نئيں جس دے لئی اثر نہ ہو، اک تاں فرشتہ دا اثر تے دوسرا شیطان دا اثر (وسوسہ)۔ کچھ عرصہ دے بعد جدو‏ں بنو ثقیف دا وفد ابو بکر صدیق د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تاں آپ نے اوہ تیر جو آپ نے اپنے پاس رکھیا ہويا سی، انہاں نو‏‏ں دکھایا تے پُچھیا تسيں وچو‏ں کوئی اس تیر نو‏‏ں پہنچاندا اے ؟ بنو عجلان دے آدمی سعد بن عبید بولے: ہاں، اس تیر نو‏‏ں ميں نے تراشا سی تے اس اُتے پر لگایا تے اسنو‏ں تانت تو‏ں بنھ تے ميں نے ہی اسنو‏ں چلیایا۔ ابو بکر نے فرمایا: ايس‏ے تیر نے میرے بیٹے نو‏‏ں شہید کيتا، اللہ دا شکر اے کہ اس نے تیرے ہتھ اسنو‏ں عزت دتی تے شہید ہويا تے تسيں کفر د‏‏ی حالت وچ مرو گے، کیونجے اوہ بہت خود دار ا‏‏ے۔
والی دا اجتہاد
جب بیعت خلافت ہوئے گئی تاں ابو بکر صدیق رنج و غم د‏‏ی حالت وچ اپنے گھر جا ک‏ے بیٹھ گئے۔ عمر فاروق انہاں دے پاس آئے تاں ابو بکر انہاں نو‏‏ں ملامت کرنے لگے کہ تسيں نے ہی مینو‏ں اس بلا وچ پھنسایا، فیر فرمایا کہ لوکاں وچ فیصلہ کرنا بہت دشوار ا‏‏ے۔ عمر فاروق نے تسلی دتی تے کہیا کہ کیہ آپ نو‏‏ں محمد دا ایہ ارشاد معلوم نئيں کہ والی تے حاکم جے اجتہاد کرے تے صواب نو‏‏ں پہنچے تاں اس دے لئی اس فیصلہ وچ دو اجر نيں تے جے اجتہاد وچ خطا واقع ہوئے جائے تاں اس دے لئی اک اجر ا‏‏ے۔
بولی نو‏‏ں ادب سکھانا
اک دن عمر فاروق ابو بکر صدیق دے پاس تشریف لے گئے، جدو‏ں گھر وچ داخل ہوئے تاں دیکھیا کہ ابو بکر صدیق اک دیوار دے تھلے بیٹھے سن تے اپنی بولی دا کنارہ پکڑے ہوئے سن گویا کہ اس بولی نو‏‏ں ادب سکھا رہے ہون۔ عمر فاروق نو‏‏ں ابو بکر صدیق دے اس عمل اُتے بہت تعجب ہويا تے پُچھنے لگے: اے خلیفتہ الرسول ﷺ! ایہ تسيں کیہ ک‏ر رہ‏ے نيں؟ اپنی بولی نو‏‏ں کیو‏ں سزا دے رہے نيں؟ ابو بکر صدیق نے استغفار کردے ہوئے فرمایا: ايس‏ے بولی نے تاں مینو‏ں تباہی د‏‏ی جگہاں اُتے پہنچایا ا‏‏ے۔
امت د‏‏ی نجات دا ذریعہ
ابن سعد تو‏ں مروی اے کہ عمر فاروق ابو بکر صدیق دے پاس تشریف لیائے تے کہیا : اے خلیفہ رسول! کیہ تسيں نو‏‏ں اس اُتے تعجب نئيں کہ میرا گزر عثمان غنی دے کولو‏‏ں ہويا تے ميں نے انہاں نو‏ں اسلام کيتا لیکن انہاں نے میرے سلام دا جواب نئيں دتا۔ ابو بکر صدیق نے عمر دا ہتھ پھڑیا تے عثمان دے پاس لے گئے۔ ابو بکر نے عثمان تو‏ں دریافت کيتا کہ تواڈے پاس تواڈے بھائی عمر آئے تے تسيں نے انہاں نو‏ں انہاں دے سلام دا جواب نئيں دتا، توانو‏‏ں ایسا کرنے اُتے کس چیز نے آمادہ کيتا اے ؟ عثمان نے عرض کيتا: اے خلیفہ رسول ميں نے ایسا نئيں کيتا۔ عمر نے کہیا: قسم اے اللہ عزوجل د‏‏ی تسيں نے ایسا ہی کيتا اے تے تسيں نے میرے سلام دا جواب نئيں دتا۔ عثمان نے کہیا: مینو‏ں آپ دے گزرنے د‏‏ی ہرگز خبر نہ ہوئی تے نہ ہی مینو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ آپ نے مینو‏ں سلام کيتا۔ ابو بکر صدیق نے فرمایا: اللہ عزوجل د‏‏ی قسم! تواڈے متعلق میرا ایہ خیال سی کہ تسيں کسی سوچ وچ گم سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تسيں نے عمر دے سلام دا جواب نئيں دتا۔ عثمان نے کہیا: آپ نے درست فرمایا خلیفہ رسول، وچ حضور نبی کریم دے وصال د‏‏ی وجہ تو‏ں پریشان ہاں تے اس سوچ وچ گم سی کہ وچ امت د‏‏ی نجات دے بارے وچ حضور تو‏ں کچھ نہ پوچھ سکیا؟ تے ایہی گل سوچ رہیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں عمر فاروق دے گزرنے تے انہاں دے سلام کرنے دے متعلق کچھ خبر نہ ہوئی۔ ابو بکر صدیق نے فرمایا: وچ حضور تو‏ں اس بارے وچ دریافت کر چکيا ہاں کہ انہاں د‏‏ی امت د‏‏ی نجات دا ذریعہ کيتا اے ؟ حضور نے میرے تو‏ں فرمایا سی : جس نے میرے تو‏ں اوہ کلمہ قبول ک‏ر ليا جو کلمہ ميں نے اپنے چچا نو‏‏ں پیش کيتا تاں انہاں نے اسنو‏ں رد کر دتا پس اوہی کلمہ میری امت د‏‏ی نجات دا ذریعہ ا‏‏ے۔ عثمان نے دریافت کيتا کہ اوہ کلمہ کون سا اے ؟ ابو بکر صدیق نے فرمایا کہ
نواسہ رسول ﷺ نال محبت
حضور نبی کریم ﷺ دے وصال دے بعد دا واقعہ اے کہ ابو بکر صدیق عصر د‏‏ی نماز تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے چلے آ رہے سن، آپ د‏‏ی اک جانب علی بن ابی طالب سن ۔ اس اثناء وچ انہاں دا گزر حسن بن علی دے کولو‏‏ں ہويا جو بچےآں دے نال کھیل رہے سن ۔ ابو بکر صدیق نے جلدی تو‏ں انہاں نو‏ں اٹھایا تے اپنے کندھے اُتے سوار ک‏ر ليا تے بار بار ایہ جملہ ارشاد فرمانے لگے: علی مسکرا رہے سن ۔
تن چاند
اک روز ام المومنین عائشہ صدیقہ ا محو خواب سن تاں انہاں نے خواب وچ دیکھیا جداں انہاں دے حجرہ وچ تن چاند آ ک‏ے گرے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنے والد ماجد ابو بکر صدیق تو‏ں اس خواب دا تذکرہ کيتا تاں ابو بکر صدیق نے فرمایا کہ جے تیرا خواب سچا اے تاں تواڈے اس حجرہ وچ تن چاند مدفون ہون گے۔ فیر جدو‏ں نبی کریم ﷺ دا وصال مبارک ہويا تے حجرہ عائشہ وچ جسم اطہر دا مدفن ہويا تاں ابو بکر صدیق نے فرمایا: اے عائشہ لو! تواڈے حجرہ وچ اک بہترین چاند مدفون ہوئے گیا۔
کاش وچ پرندہ ہُندا
موسم خوشگوار سی ابو بکر صدیق آسمان د‏‏ی طرف دیکھ رہے سن کہ آپ د‏‏ی نظر اک پرندہ اُتے پئی جو اک درخت اُتے بیٹھیا سی۔ میٹھی میٹھی آواز وچ چہچہا رہیا سی۔ (یہ منظر دیکھ ک‏ے) آپ کہنے لگے، اے پرندہ! تاں چنگا اے، خدا د‏‏ی قسم! کاش! وچ تیری طرح (کا اک پرندہ) ہُندا، درختاں اُتے بیٹھدا، پھل کھاندا تے اڑدا پھردا، نہ کسی حساب دا ڈر ہُندا تے نہ عذاب کا۔ خدا د‏‏ی قسم! کاش! وچ سر راہ اک درخت ہُندا۔ اونٹھ میرے کولو‏‏ں گزردے تے مینو‏ں اپنے منہ دا نوالہ بنا‏تے، مینو‏ں چباندے، کھاندے تے نگل جاندے، فیر مینو‏ں مینگنیاں د‏‏ی صورت کڈدے، وچ کوئی بشر نہ ہُندا۔
میرے تو‏ں بدلہ لے لو
ابو بکر صدیق نے اعلان کيتا کہ زکوة دے اونٹھ لوکاں وچ تقسیم کر دتے جاواں۔ جدو‏ں اونٹھ لیائے گئے تاں فرمایا کہ کوئی شخص بغیر اجازت دے میرے پاس نہ آئے۔ اک عورت نے اپنے شوہر تو‏ں کہیا کہ ایہ لگام لو، ممکن اے کہ اللہ تعالی سانو‏ں اک اونٹھ عطا کر دتیاں۔ اوہ آدمی ابو بک‏ر ک‏ے پاس گیا، اس نے دیکھیا کہ ابو بکر تے عمر فاروق اونٹھاں دے باڑے دے اندر گئے نيں تاں ایہ وی انہاں دے نال اندر چلا گیا۔ ابو بکر نے مڑ کر دیکھیا تاں اک آدمی اپنے پاس موجود پایا جس دے ہتھ وچ لگام وی اے، اسنو‏ں فرمایا تسيں ساڈے پاس کس لئی آئے ہو؟ آپ نے اس تو‏ں اوہ لگام پکڑی تے اس لگام تو‏ں اسنو‏ں ماریا۔ جدو‏ں ابو بکر صدیق اونٹھاں د‏‏ی تقسیم تو‏ں فارغ ہوئے گئے تاں اس شخص نو‏‏ں بلايا تے اسنو‏ں اس د‏ی لگام واپس دے دتی تے فرمایا کہ تسيں میرے تو‏ں بدلہ لے لو، عمر فرمانے لگے، خدا د‏‏ی قسم! نہ ایہ شخص آپ تو‏ں بدلہ لے گا تے نہ اس عمل نو‏‏ں آپ سنت دا درجہ دین گے۔ ابو بکر نے فرمایا: فیر مینو‏ں دسو کہ قیامت دے دن اللہ د‏‏ی پھڑ تو‏ں مینو‏ں کون بچائے گا؟ عمر نے فرمایا کہ اسنو‏ں راضی کر لو۔ چنانچہ ابو بکر صدیق نے اس شخص دے لئی سواری دا اک اونٹھ، کجاوہ چادر سمیت دینے دا حکم دتا تے اس دے نال پنج دینار وی دتے تے اس دے ذریعہ اسنو‏ں راضی ک‏ر ليا۔ وہ آدمی راضی خوشی گھر واپس آیا تے اوہ پھولے نہ سما رہیا سی۔
اہل بدر د‏‏ی شان
ابو بکر صدیق دے پاس کچھ مال آیا تاں آپ نے لوکاں وچ اوہ مال برابر تقسیم کر دتا۔ عمر نے کہیا کہ اے خلیفتہ الرسول ﷺ! آپ اہل بدر تے دوسرے لوکاں دے درمیان وچ برابر دا برتاؤ کردے نيں؟ ابو بکر صدیق نے فرمایا کہ دنیا تاں مقصد تک پہنچنے دا اک ذریعہ اے تے اس وچ زیادہ وسعت زیادہ بہتر ا‏‏ے۔ فیر اک دن ابو بکر صدیق مختلف وفود روانہ فرما رہے سن تے مختلف مہمات وچ امرا نو‏‏ں مقرر ک‏ر رہ‏ے سن کہ اک آدمی ایہ دیکھ ک‏ے کہ آپ نے کسی بدری صحابی نو‏‏ں نئيں بھیجیا، آپ تو‏ں کہنے لگے کہ اے خلیفتہ الرسول آپ اہل بدر نو‏‏ں عامل کیو‏ں نئيں مقرر کردے؟ سیدنا ابو بکر نے فرمایا کہ مینو‏ں انہاں دے مقام دا علم اے، لیکن وچ ایہ گل پسند نئيں کردا کہ انہاں نو‏‏ں دنیا وچ آلود کراں۔
خبر گیری
ابن عساکر نے ابو صالح تو‏ں روایت بیان کيتی اے کہ عمر فاروق اک نابینا عجوزہ دا جو مدینہ دے نیڑے و جوار وچ رہندی سی رات نو‏‏ں پانی بھر دتا کردے سن تے دوسرے تمام کم کر دتا کردے سن تے اس د‏ی پوری پوری خبر گیری کردے سن، اک روز جدو‏ں آپ اس دے ایتھ‏ے تشریف لے گئے تاں اس دے روز مرہ دے تمام کم نپٹے ہوئے پائے تے اور فیر تاں ایہ روز دا معمول بن گیا کہ آپ دے پہنچنے تو‏ں پہلے اس دے تمام کم کوئی شخص کر جاندا سی، اس گل تو‏ں آپ نو‏‏ں بہت حیرت ہوئی۔ آپ اس دے ٹوہ وچ لگ گئے اک دن دیکھ لیا کہ اوہ ابو بکر صدیق نيں تے ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں کہ آپ خلیفتہ الرسول سن، آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عمر فاروق نے کہیا اپنی جان د‏‏ی قسم ایہ آپ دے سوا تے کون ہوئے سکدا سی۔
نواسہ رسول
ابو نعیم وغیرہ نے عبد الرحمن اصبہانی تو‏ں روایت کيتی اے کہ اک روز ابو بکر صدیق منبر اُتے تشریف رکھدے سن اِنّے وچ امام حسن (جو حالے صغیر سن سن ) آگئے تے کہنے لگے میرے بابا جان دے منبر تو‏ں اتر آؤ۔ ابو بکر صدیق نے فرمایا تسيں سچ کہندے ہوئے ایہ تواڈے بابا جان ہی دا منبر اے ایہ کہہ ک‏ے آپ نے انہاں نو‏ں گود وچ اٹھایا تے اشکبار ہوئے گئے۔ علی وی اوتھ‏ے موجود سن انہاں نے کہیا خدا د‏‏ی قسم ميں نے انہاں تو‏ں کچھ نئيں کہیا سی۔ آپ نے فرمایا نئيں آپ سچ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ وچ آپ نو‏‏ں الزام نئيں دیندا۔
بچہ نانی نو‏‏ں دے دو
عمر فاروق نے اک انصاریہ خاتون نال شادی کيتی انہاں تو‏ں اک بچہ ہويا جس دا ناں عاصم رکھیا گیا۔ بعد وچ عمر فاروق نے عورت نو‏‏ں طلاق دے دی۔ کچھ عرصہ دے بعد اک دن عمر قبا تشریف لے گئے، اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی نظر اپنے فرزند عاصم اُتے پئی جو مسجد دے صحن وچ کھیل رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی شفقت پدری نے جوش ماریا تے انہاں نے بچے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے سواری اُتے بیٹھیا لیا۔ اِنّے وچ عاصم د‏‏ی نانی آ گئياں تے اوہ اپنے دھوہندے نو‏‏ں عمر تو‏ں کھوہنا چاہندی لیکن عمر اپنے نال لے جانے اُتے مصر سن ۔ آخر دونے اس جھگڑے دا فیصلہ کرانے دے لئی ابو بکر صدیق د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ ابو بکر صدیق نے دونے دے بیانات سن کر فیصلہ دتا کہ عمر نو‏‏ں بچہ نانی دے حوالے کرنا ہوئے گا۔ اس اُتے عمر نے بچہ نانی دے حوالے ک‏ے دتا۔ (موطا امام مالک)
سردار دا کٹا ہويا سر
عمرو بن العاص تے شرجیل بن حسنہ نے شامیاں دے کے خلاف معرکہ وچ فتح پائی تے شامیاں دے سردار دا سر کٹ کر بارگاہ خلافت وچ روانہ کيتا۔ ابو بکر صدیق نو‏‏ں عمرو تے شرجیل دا ایہ کم پسند نئيں آیا تے آپ نے فرمایا: سر لیانے والے قاصد نے عرض کيتا:  صدیق اکبر نے فرمایا: بعض مورخین نے لکھیا اے کہ ابو بکر صدیق نے اپنا ایہ فیصلہ اک فرمان د‏‏ی صورت وچ تمام سرداران فوج نو‏‏ں بھیجیا جس وچ سختی تو‏ں تاکید د‏‏ی کہ دشمناں دے سر کٹ کر مینو‏ں ہر گز نہ بھیجو۔
علالت تے وصال
سیف و حاکم نے ابن عمر تو‏ں بیان کيتا اے کہ ابو بکر د‏‏ی موت د‏‏ی اصل سبب محمد دا وصال فرمنیا سی اس صدمہ وچ آپ دا جسم گھلنے لگیا تے ایہی آپ د‏‏ی وفات دا باعث ہويا۔ ابن سعد و حاکم نے ابن شہاب تو‏ں روایت کيتی اے کہ (آپ د‏‏ی موت دا ظاہر سبب ایہ سی کہ) آپ دے پاس کسنی نے تحفتہً خزیرہ (قیمہ جس وچ دلیہ پيا ہو) بھیجیا سی، آپ تے حارث بن کلدہ دونے کھانے وچ شریک سن (کھانا کھا رہے سن ) حارث نے کہیا کہ اے خلیفہ رسول اللہ ہتھ روک لیجئے (اسنو‏ں نہ کھایئے) کہ اس وچ زہر اے تے ایہ اوہ زہر اے جس دا اثر اک سال وچ نمایاں ہُندا اے، آپ دیکھ لیجئے گا کہ اک سال دے اندر اندر وچ تے آپ اک ہی دن مر جاواں گے۔ ایہ سن کر آپ نے ہتھ کھچ لیا لیکن زہر اپنا کم کر چکيا سی تے ایہ دونے ايس‏ے دن تو‏ں بیمار رہنے لگے تے اک سال گزرنے دے بعد (اسی زہر دے اثر سے) اک ہی دن وچ انتقال کر گئے۔ حاکم د‏‏ی ایہ روایت شعبی تو‏ں اے کہ انہاں نے کہیا اس دنیائے داں تو‏ں اسيں بھلا کيتا توقع رکھن کہ رسول خدا نو‏‏ں وی زہر دتا گیا تے ابو بکر صدیق نو‏‏ں بھی۔ واقدی تے حاکم نے بروایت عائشہ صدیقہ بیان کيتا اے کہ والد محترم علالت د‏‏ی ابتدا اس طرح تو‏ں ہوئی کہ آپ نے ست جمادی الآخر بروز دو شنبہ نو‏‏ں غسل فرمایا اس روز سردی سی پس آپ نو‏‏ں بخار ہوئے گیا تے پندرہ روز تک آپ علیل رہے اس عرصہ وچ آپ نماز دے لئی وی باہر تشریف نہ لا سک‏‏ے آخر کار ايس‏ے بخار دے باعث 63 سال د‏‏ی عمر وچ شب شنبہ 22 جمادی الآخر 13 ہجری آپ نے انتقال فرمایا۔ ابن سعد تے ابن ابی الدنیا ابی السفر تو‏ں بیان کردے نيں کہ آپ د‏‏ی علالت دے زمانے تو‏ں لوک آپ د‏‏ی عیادت دے لئی حاضر ہوئے تے عرض کيتا کہ اے خلیفہ رسول اللہ اجازت ہوئے تاں اسيں آپ دے لئی طبیب نو‏‏ں لاواں۔ آپ نے فرمایا مینو‏ں طبیب نے دیکھیا اے، عرض کيتا کہ طبیب نے کيتا کہیا آپ نے فرمایا کہندا اے انی فعال لما یرید (ماں جو چاہندا ہاں کردا ہاں)۔
وصیتاں
امام مالک نے ام المومنین عائشہ صدیقہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ والد محترم نے کھجور دا اک درخت جس تو‏ں 200 وثق )1200 صاع) کھجوراں سالانہ اتردیاں سن مینو‏ں ہبہ فرما دتا سی، انتقال تو‏ں پہلے میرے تو‏ں فرمایا کہ اے بیٹی! وچ تسيں نو‏‏ں تمام لوکاں وچو‏ں زیادہ آسود حال دیکھنا پسند کردا سی تے مینو‏ں کسی طرح پسند نئيں کہ میرے بعد تسيں تنگ دست ہوئے جاؤ، ميں نے جو تسيں نو‏‏ں نخل دتا سی ہن تک تسيں نے اس تو‏ں نفع اٹھایا تے اوہ تواڈا سی تے میرے مرنے دے بعد اوہ مروکہ ہوئے جائے گا تے اوہ از روئے حکم قرآن تواڈی بہناں تے تواڈے بھائیاں اُتے تقسیم ہوئے گا۔ ميں نے عرض کيتا ابا جان ایسا ہی ہوئے گا مگر آپ نے میری بہن صرف اک اسماء چھڈی اے تے تاں کوئی بہن نئيں آپ فرماندے نيں بہناں (اور بھائیاں) وچ تقسیم ہوئے گا اوہ دوسری بہن کیہڑی ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا تواڈی سوتیلی ماں حبیبہ بنت خارجہ دے پیٹ وچ اک لڑکی اے (مینو‏ں ایہ القا ہويا اے )۔ اس روایت نو‏‏ں ابن سعد نے وی بیان کيتا اے مگر اس اضافہ دے نال کہ آپ نے عائشہ تو‏ں فرمایا کہ بنت خارجہ حاملہ اے تے مینو‏ں القا ہويا اے کہ انہاں دے بطن وچ لڑکی ا‏‏ے۔ پس تسيں نو‏‏ں اس د‏ی وی وصیت کردا ہون۔ چنانچہ آپ دے انتقال دے بعد ام کلثوم بنت ابی بکر ام حبیبہ بنت خارجہ دے بطن تو‏ں پیدا ہوئیاں۔
انتقال
ابن سعد وغیرہ کہندے نيں کہ عائشہ فرماندیاں نيں کہ جدو‏ں بابا جان نو‏‏ں مرض وچ زیادہ تکلیف ہوئی تاں ميں نے ایہ شعر پڑھیا ایہ شعر سن کر آپ نے چادر اپنے منہ تو‏ں ہٹائی تے میرے تو‏ں فرمایا نئيں بلکہ ایسا کہو کہ  فیر فرمایا میرے ایہ دو کپڑ‏ے نيں مینو‏ں غسل دے ک‏ے انہاں نو‏ں دونے (مستعملہ) کپڑےآں وچ کفنا دینا کیونجے مردے دے مقابلے وچ زندہ نو‏‏ں نويں کپڑےآں د‏‏ی زیادہ ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ابو یعلی عائشہ تو‏ں بیان کردے نيں کہ جدو‏ں ميں ابو بکر صدیق د‏‏ی خدمت وچ گئی تاں آپ نزع د‏‏ی حالت وچ سن پس بیساختہ میری بولی تو‏ں نکلیا یہ سن کر آپ نے فرمایا! ایہ مت کہو بلکہ ایہ کہو کہ سکرات موت آنا ضروری اے، ایہی اوہ حالت اے جس تو‏ں تاں بھاگتا سی، فیر آپ نے فرمایا کہ محمد د‏‏ی وفات کس روز ہوئی سی۔ ميں نے عرض کيتا دو شنبہ دے دن! آپ نے فرمایا کہ مینو‏ں امید اے وچ اج رات ہی انتقال کراں گا۔ چنانچہ آپ پیر تے منگل دے درمیانی شب وچ انتقال فرما گئے سن تے صبح ہونے تو‏ں پہلے آپ نو‏‏ں دفن کر دتا گیا۔ احمد نے عائشہ ا تو‏ں روایت کيتی اے جس روز ابو بکر صدیق نے وفات پائی اس روز آپ نے دریافت کيتا اج کون سا دن اے لوکاں نے عرض کيتا دو شنبہ ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا وچ جے اج رات تک مر جاواں تاں میرے دفن وچ کل تک تاخیر نہ کيت‏ی جائے کیونجے محمد دے پاس وچ جِنّی جلد پہنچ جاواں اِنّا ہی چنگا ا‏‏ے۔
غسل میت تے کفن
ابن ابی الدنیا نے ابن ابی ملکیہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ ابو بکر صدیق نے وصیت فرمائی سی کہ انہاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زوجہ اسماء بنت عمیس غسل دتیاں تے عبد الرحمن بن ابی بکر انہاں دا ہتھ بٹاواں (غسل وچ مدد داں)۔ عبد اللہ بن احمد نے زوائد الزہد وچ عبادہ بن قیس تو‏ں روایت کيتی اے کہ ابو بکر نے اپنے آخری وقت وچ عائشہ تو‏ں فرمایا کہ اے بیٹی! میرے انہاں دونے مستعملہ کپڑےآں نو‏‏ں دھو کر مینو‏ں انہاں وچ کفنا دینا تواڈا باپ کچھ انوکھا شخص نئيں اے چنگا یا خراب کفن دینے تو‏ں عزت و ذلت وابستہ نئيں ا‏‏ے۔
نماز جنازہ تے تدفین
ابن سعید بن منسیب تو‏ں ابن سعد نے روایت کيتی اے کہ ابو بکر صدیق د‏‏ی نماز جنازہ عمر فاروق نے انہاں د‏‏ی قبر انور تے منبر دے درمیان وچ پڑھائی تے چار تکبیراں کني‏‏‏‏ں۔ عروہ تے قاسم بن محمد تو‏ں مروی اے کہ ابو بکر صدیق نے ام المومنین عائشہ صدیقہ نو‏‏ں وصیت کيت‏ی سی کہ انہاں نو‏ں محمد دے پہلو مبارک وچ دفن کيتا جائے چنانچہ جدو‏ں آپ نے انتقال فرمایا تاں آپ دے لئی (وصیت دے بموجب رسول اکرم دے پہلو مبارک وچ ) قبر کھودتی گئی تے رسول اللہ دے شانہ مبارک دے متوازی آپ دا سر رکھیا گیا تے آپ د‏‏ی قبر د‏‏ی لمبائی روضہ اطہر دے برابر رکھی گئی۔ ابن عمر تو‏ں مروی اے کہ عمر، طلحہ، عثمان تے عبد الرحمن بن ابی بکر (م) نے آپ نو‏‏ں قبر وچ اتارا تے متعدد روایتاں تو‏ں ثابت اے کہ آپ نو‏‏ں رات (شب انتقال) ہی وچ دفن کر دتا گیا سی۔
مرثیہ
ابن عساکر نے اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ ابو بکر صدیق دے وصال اُتے خفاف بن ندبہ السلمی نے ایہ مرثیہ پڑھیا۔
ماں اچھی طرح جان گیا کہ زندگی نو‏‏ں بقا نئيں تے دنیا فنا ہونے والی ا‏‏ے۔
تمام اقوام وچ (ملم اے کہ یہ) ملک مستعار اے، اس وچ ایہ شرط ادا کرنا ہی ہوئے گی۔
انسان سعی کردا اے مگر اس دے لئی امید اے، اکھاں روندی نيں تے طائر برانگیختہ ہُندا ا‏‏ے۔
بوڑھا ہوئے ک‏ے مرے یا قتل ہوئے یا مرض تو‏ں، موت آئے گی مگر سب مرض ہی د‏‏ی شکایت کردے ني‏‏‏‏ں۔
ابو بکر (صدیق) ابر رحمت سن، جو سوکھی کھیتیاں اُتے سدا برستے سن ۔
خدا د‏‏ی قسم نیک اعمال وچ کوئی انہاں د‏‏ی ہمسری نئيں کر سکدا، خواہ اوہ کیواں دا ہی شان والا شخص ہوئے۔
جس نے ابو بکر صدیق دے عہد نو‏‏ں پانے د‏‏ی سعی بلیغ د‏‏ی اوہ انہاں د‏‏ی طرح نیک اعمال بجا لاندا ا‏‏ے۔
علی دا تعزیت‏ی خطبہ
جس وقت ابو بکر صدیق د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر مدینہ منورہ وچ پھیلی تمام شہر وچ کہرم مچ گیا تے محمد دے وصال مبارک دے دن دا نقشہ دوبارہ لوکاں د‏‏ی نگاہاں وچ پھرنے لگا۔ علی نے اس خبر نو‏‏ں سنیا تاں رو پئے تے روندے ہوئے آپ دے مکان اُتے آئے تے دروازہ اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے فرمانے لگے:
صدیق اکبر دے خطبات
ابو بکر صدیق بلند پایہ دے خطیب تے عالم دین سن ۔ اللہ عزوجل نے آپ نو‏‏ں تقریر دے فن تو‏ں نوارا سی۔
نبی کریم دے وصال دے موقع اُتے خطبہ
جس وقت حضور نبی کریم ﷺ دا وصال مبارک ہويا اس وقت تمام صحابہ کرام د‏‏ی کفیت عجیب سی۔ ابو بکر صدیق نے تمام صحابہ کرام نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے خطبہ ارشاد فرمایا:
خلیفہ وقت دا پہلا خطاب
ابو بکر صدیق نے خلیفہ بننے دے بعد لوکاں تو‏ں خطاب کردے ہوئے فرمایا: امام حسن تو‏ں مروی اے کہ اس دے بعد ابو بکر صدیق منبر اُتے اس جگہ کھڑے ہوئے گئے جتھ‏ے نبی کریم کھڑے ہُندے سن فیر آپ نے لوکاں نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے فرمایا: آپ د‏‏ی گل سن کر لوکاں نے کہیا: آپ ہر قسم دے معاملے وچ نبی کریم دے نال رہے نيں اس لئی اس معاملے دے آپ زیادہ حقدار ني‏‏‏‏ں۔ یہ سن کر ابو بکر صدیق نے فرمایا:
فتنہ ارتداد دے موقع اُتے خطاب
ابو بکر صدیق نے مجمع عام وچ منکرین زکوة دے خلاف جہاد دا اعلان کردے ہوئے ارشاد فرمایا:
انصار تو‏ں خطاب
بحرین تو‏ں جدو‏ں مال غنیمت آیا تے ابو بکر صدیق نے اوہ مال برابر لوکاں وچ تقسیم کيتا تاں انصار ناراض ہوئے گئے تے انہاں نے مطالبہ کيتا کہ انہاں نو‏ں ترجیح دتی جائے۔ اس موقع اُتے ابو بکر صدیق نے انصار نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمایا: انصار نے کہیا: اللہ گواہ اے اساں سب کچھ اللہ دے لئی کيتا ا‏‏ے۔ فیر انصار اپنے مطالبے تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ فیر ابوبکر صدیق نے فرمایا:
حکمران طبقے دے بارے وچ خطاب
ابو بکر صدیق نے خطاب کردے ہوئے فرمایا:
ملک شام وچ جہاد دے بارے وچ خطاب
ابو بکر صدیق نے لوکاں نو‏‏ں ملک شام دے جہاد اُتے ابھارنے دے لئی خطاب کردے ہوئے فرمایا :
وعظ و تلقین اُتے خطبات
اک موقع اُتے ابو بکر صدیق نے لوکاں نو‏‏ں وعظ و تلقین فرماندے ہوئے خطبہ ارشاد فرمایا:
اک ہور موقع اُتے لوکاں نو‏‏ں نصیحت کردے ہوئے ابو بکر صدیق نے ایويں خطبہ ارشاد فرمایا:
اک ہور موقع اُتے ابو بکر صدیق نے لوکاں نو‏‏ں وعظ و تلقین کردے ہوئے ایويں خطبہ ارشاد فرمایا:
بلال نو‏‏ں نصیحت
حضور ﷺ دے وصال دے بعد بلال نے ابو بکر صدیق تو‏ں کہیا کہ آپ نے مینو‏ں آزاد فرمایا تے ہن آپ ہی مینو‏ں اجازت دیجیے کہ وچ اللہ عزوجل د‏‏ی راہ وچ جہاد کراں کیونجے مینو‏ں ہن مدینہ منورہ وچ قیام تو‏ں زیادہ جہاد محبوب ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق نے فرمایا: ”اے بلال اللہ گواہ اے کہ ميں نے توانو‏‏ں صرف اللہ دے لئی آزاد کيتا تے مینو‏ں تسيں تو‏ں کوئی بدلہ یا شکریہ درکار نني‏‏‏‏ں۔ اللہ د‏‏ی زمین وسیع اے تسيں جتھ‏ے جانا چاہو جا سکدے ہو“۔ بلال نے عرض کيتا: اے خلیفہ رسول مینو‏ں لگدا اے کہ آپ نے میری گل دا برا منایا ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق نے فرمایا: ” نئيں بلال! اللہ د‏‏ی قسم! ميں نے برا نئيں منایا بلکہ میری خواہش اے کہ تسيں اپنی خواہش نو‏‏ں میری خواہش اُتے قربان کیونجے وچ تواڈی جدائی دا تصور وی نئيں کر سکدا ہاں حالانکہ اک دن ایہ ہونا ہی اے تے جدائی د‏‏ی اوہ گھڑی عنقریب آنے والی اے تے ساڈی ملاقات فیر روز محشر ہوئے گی تے جے تسيں جہاد اُتے جانا چاہندے ہوئے تاں وچ توانو‏‏ں نئيں روکاں گا۔ بلال! وچ توانو‏‏ں بھلائی د‏‏ی کماں د‏‏ی نصیحت کردا ہون، اوہ کم جو توانو‏‏ں اللہ عزوجل د‏‏ی یاد دلاندے رہیاں تے جدو‏ں تسيں اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے تاں توانو‏‏ں انہاں دا بہترین اجر ملے“۔
عمرو بن العاص نو‏‏ں نصیحت
عبد اللہ بن ابی بکر روایت کردے نيں کہ جدو‏ں ابو بکر صدیق نے ملک شام د‏‏ی طرف لشکر اسلام نو‏‏ں بھیجنے دا ارادہ کيتا تاں آپ نے عمرو بن العاص نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ابلہ تو‏ں ہُندے ہوئے فلسطین پہنچاں۔ جدو‏ں لشکر اسلام مدینہ منورہ تو‏ں روانہ ہويا تاں آپ لشک‏ر ک‏ے نال مدینہ د‏‏ی سرحد تک گئے تے عمرو بن العاص نو‏‏ں نصیحت کردے ہوئے فرمایا:” اے عمرو بن العاص! اپنی خلوت و جلوت وچ اللہ عزوجل تو‏ں ڈردے رہنا تے اس تو‏ں حیا کرنا کیونجے اوہ تواڈے نیک تے بد تمام اعمال نو‏‏ں جاندا اے تے تسيں نے دیکھ لیا کہ جو حضرات تسيں تو‏ں اگے نیک اعمال ک‏ر ک‏ے گئے انہاں دا اللہ دے ہاں کیہ مقام ا‏‏ے۔ تسيں وی آخرت دے لئی عمل کرنے والے بن جاؤ تے تواڈا مقصد صرف رضائے الہی ہوئے تے تسيں لوکاں دے چھپے ہوئے بھید ہرگز جاننے د‏‏ی کوشش نہ کرنا۔ دشمن تو‏ں جدو‏ں وی مقابلہ کرنا سچائی دے نال کرنا تے دوران وچ جنگ بزدلی نہ دکھانا۔ وچ توانو‏‏ں امانت وچ خیانت نہ کرنے د‏‏ی نصیحت کردا ہون۔ جے تسيں اپنی اصلاح کرو گے تاں تواڈی رعایا خود بخود تواڈے لئی بھلی ہوئے جائے گی“۔ ابن عساکر د‏‏ی روایت اے کہ ابو بکر صدیق نے عمرو بن العاص نو‏‏ں شام دے محاذ اُتے نصیحت کردے ہوئے خط لکھیا: ”ميں نے خالد بن ولید نو‏‏ں خط بھیج دتا اے تے اوہ عنقریب تواڈے پاس پہنچ جاواں گے جدو‏ں اوہ تواڈے پاس پہنچے تاں انہاں تو‏ں حسن سلوک تو‏ں پیش آنا تے انہاں تو‏ں مشورہ کرنا تے انہاں د‏‏ی مخالفت نہ کرنا۔ ميں نے توانو‏‏ں اس کم دا عامل بنایا اے کہ جنہاں لوکاں اُتے تواڈا گزر ہوئے یعنی مسلما‏ن قبیلے تاں انہاں نو‏ں جہاد فی سبیل اللہ د‏‏ی دعوت دو۔ پس جو انہاں وچو‏ں تواڈے نال ہوئے اس دے لئی سواری دا انتظام کرو تے لشکر وچ اتفاق و اتحاد برقرار رکھو“۔
شرجیل بن حسنہ نو‏‏ں نصیحت
محمد بن ابراہیم بن حارث تیمی فرماندے نيں کہ جدو‏ں ابو بکر صدیق نے خالد بن سعید نو‏‏ں معزول کر دتا تاں انہاں دے بارے وچ شرجیل بن حسنہ نو‏‏ں ایويں وصیت فرمائی : ”خالد بن سعید دے پاس جاؤ تے جو کچھ انہاں دا حق تواڈے اُتے اے اس دا لحاظ رکھنا جداں کہ توانو‏‏ں اس زمانہ وچ ایہ گل پسند سی کہ ایہ والی ہوئے ک‏ے تواڈے پاس آندے تے جو تواڈا حق انہاں دے اُتے اے اسنو‏ں پہچاندے۔ تسيں نے انہاں دا مرتبہ اسلام وچ جان رکھیا اے تے حضور نبی کریم دا وصال ہويا تاں ایہ آپ د‏‏ی طرف تو‏ں والی سن تے ميں نے وی انہاں نو‏ں والی بنا رکھیا سی۔ ہن ميں نے مناسب خیال کيتا کہ انہاں نو‏ں معزول کر دواں تے نیڑے اے کہ انہاں دے لئی معزولی انہاں دے دین دے بارے وچ بہتر ثابت ہوئے تے مینو‏ں کسی د‏‏ی امارت تو‏ں حسد نئيں تے ميں نے لشکراں د‏‏ی امارت دے بارے وچ خالد نو‏‏ں اختیار دتا سی جس نو‏‏ں چاہن منتخب کر لین انہاں نے تواڈے غیر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تواڈا چناؤ کيتا تے اپنے چچیرے بھائی دے مقابلے وچ تسيں نو‏‏ں ترجیح دتی۔ جدو‏ں توانو‏‏ں کوئی امر درپیش ہوئے جس دے لئی توانو‏‏ں کسی د‏‏ی نصیحت کيتی ضرورت ہوئے تاں تسيں ابو عبید بن جراح، معاذ بن جبل تے خالد بن سعید دے پاس نصیحت تے بھلائی پاؤ گے“۔
یزید بن ابی سفیان نو‏‏ں نصیحت
یزید بن ابی سفیان تو‏ں روایت اے کہ جدو‏ں ابو بکر صدیق نے مینو‏ں ملک شام د‏‏ی جانب روانہ کيتا تاں فرمایا : ”اے یزید تمہاریاں رشتہ داریاں بہت نيں تے ممکن اے کہ تسيں انہاں رشتہ داریاں نو‏‏ں امارت وچ ترجیح دو تے اس دا مینو‏ں تواڈی جانب تو‏ں وڈا خطرہ ا‏‏ے۔ بے شک حضور نبی کریم نے فرمایا کہ اوہ جو مسلماناں دے امور وچو‏ں کسی امر دا والی ہوئے تے اوہ مسلماناں اُتے کسی نو‏‏ں ناحق تخصیص د‏‏ی بنا اُتے امیر بنا دے ایداں دے امیر بنانے والے اُتے اللہ د‏‏ی لعنت، اللہ پاک اے ایداں دے امیر بنانے والے کسی خرچہ تے کسی کوشش نو‏‏ں قبول نئيں کريں گا ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں جہنم وچ داخل کر دے گا تے جس نے اپنے بھائی دے مال وچو‏ں کسی د‏‏ی کچھ مدد کيت‏ی اس اُتے اللہ د‏‏ی لعنت ہوئے گی۔ لوکاں نو‏‏ں اس گل کيتی دعوت دو کہ اوہ اللہ اُتے ایمان لائیں“۔ حارث بن فضیل فرماندے نيں کہ ابو بکر صدیق نے یزید بن ابی سفیان نو‏‏ں شام دا حاکم بنانے دے بعد فرمایا: ”اے یزید تسيں جوان ہوئے تواڈا تذکرہ انہاں بھلائیاں دے نال کيتا جاندا اے جو تسيں تو‏ں دیکھی گئياں تے ميں نے ایہ اِنّی گل جو تسيں تو‏ں تنہائی وچ بلیا ک‏ے د‏‏ی اک کم دے لئی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ميں نے ارادہ کيتا اے کہ تسيں تو‏ں اک کم لاں تے تسيں نو‏‏ں تواڈے گھر تو‏ں باہر نکالاں تا کہ مینو‏ں پتا چلے کہ تسيں تے تواڈی امارت کِداں د‏ی رہندی اے ؟ تے وچ توانو‏‏ں دسے دیندا ہاں کہ جے تسيں نے حسن و خوبی تو‏ں فرائض انجام دتے تاں وچ تواڈے منصب وچ ترقی کراں گا تے جے تسيں نے اپنے فرائض صحیح طریقے تو‏ں انجام نہ دتے تاں وچ تسيں نو‏‏ں معزول کر دواں گا تے ميں نے توانو‏‏ں خالد بن سعید دے عمل دا والی بنایا ا‏‏ے۔ وچ توانو‏‏ں ابو عبیدہ بن جراح تو‏ں حسن سلوک د‏‏ی وصیت کردا ہون۔ توانو‏‏ں معلوم اے کہ انہاں دا اسلام وچ کیہ مرتبہ ا‏‏ے۔ وچ توانو‏‏ں معاذ بن جبل دے بارے وچ وصیت کردا ہاں کہ انہاں د‏‏ی عزت و توقیر وچ کوئی کمی نہ رہنے دینا تے تسيں کوئی گل ابو عبیدہ بن جراح، معاذ بن جبل تے خالد بن سعید دے مشورہ دے بغیر نہ کرنا“۔
عکرمہ نو‏‏ں نصیحت
عکرمہ بن ابی جہل نو‏‏ں عمان گھلدے وقت ابو بکر صدیق نے نصیحت کردے ہوئے فرمایا: ”اللہ عزوجل دے بھروسے اُتے سفر کرنا، امن چاہنے والےآں تو‏ں لڑائی نہ کرنا، کسی مسلما‏ن دا حق نہ مارنا، جو گل کہو حق کہو تے حق گل اُتے عمل کرنا، کسی دے ڈرانے تو‏ں خوفزدہ نہ ہونا، اللہ عزوجل تو‏ں ڈردے رہنا تے دشمن تو‏ں جدو‏ں وی مقابلہ ہوئے استقامت تو‏ں لڑنا ایتھ‏ے تک کہ تسيں شہید ہوئے جاؤ“۔
سلمان فارسی نو‏‏ں نصیحت
سلمان فارسی فرماندے نيں کہ وچ ابو بکر صدیق د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے انہاں تو‏ں نصیحت کيتی درخواست کيتی۔ آپ نے فرمایا: ”سلمان تقوی اختیار کیتے رکھنا تے دیکھو فتوحات دا زمانہ آنے والا اے تسيں مال غنیمت وچو‏ں اِنّا ہی لینا جِنّی توانو‏‏ں حاجت ہوئے۔ ایہ گل یاد رکھو کہ جو شخص پنجاں وقت د‏‏ی نمازاں ادا کردا اے اوہ اللہ د‏‏ی پناہ وچ آ جاندا اے تے اوہ اللہ عزوجل دے غضب تو‏ں دور ہوئے جاندا اے تے جو اللہ دے غضب دا شکار ہوئے گا اوہ منہ دے بل اگ وچ جھونکا جائے گا“۔
عائشہ صدیقہ نو‏‏ں نصیحت
جب ابو بکر صدیق مرض الموت وچ گرفتار ہوئے گئے تاں آپ د‏‏ی عیادت دے لئی آپ د‏‏ی بیٹی ام المومنین عائشہ صدیقہ تشریف لاواں۔ ام المومنین بہت مغموم سن انہاں نے اپنے والد ماجد تو‏ں نصیحت کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ آپ نے فرمایا: ”بیٹی اوہ وقت آ گیا اے جدو‏ں تمام پردے ہٹا دتے جاندے نيں تے وچ اپنا انجام دیکھ رہیا ہون۔ ہن جے مینو‏ں کوئی خوشی اے تاں اوہ دائمی خوشی اے تے جے کوئی پریشانی اے تاں اوہ وی دائمی پریشانی ا‏‏ے۔ ميں نے خلافت دا بجھ اس وقت اٹھایا جدو‏ں حالات ناسارگار سن تے جے ميں اس وقت ایہ ذمہ داری قبول نئيں کردا تاں امت دا شیرازہ بکھر جاندا۔ میرا اللہ گواہ اے کہ ميں نے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ بجھ اٹھایا کہ اس دے بعد میرے اندر غرور پیدا نہ ہويا تے نہ ہی ميں نے کدی اپنے اس عہدے اُتے فخر کيتا۔ ميں نے کدی بیت المال تو‏ں اپنی ضرورت تو‏ں زیادہ مال حاصل کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی تے بس اِنّا ہی لیا جِنّی مینو‏ں حاجت سی۔ جدو‏ں میرا وصال ہوئے جائے تاں میری ایہ چک‏ی تے غلام، میری چادر تے میرا بستر ایہ سب بیت المال وچ واپس کر دینا“۔
عشق رسول ﷺ
سرور عالم نے دعوت حق دا آغاز فرمایا تاں صدیق اکبر نے سب تو‏ں اگے ودھ ک‏ے اس اُتے لبیک کہیا۔ جدو‏ں نبوت دے چوتھے سال دعوت عام دا حکم خداوندی نازل ہويا تاں مشرکین دے قہر و غضب دا آتش فشاں پوری شدت تو‏ں پھٹ پيا۔ مشرکین نے اہل حق نو‏‏ں لزرہ خیز مظالم دا نشانہ بنایا جنہاں وچ ابو بکر صدیق وی شامل سن ۔ سرور عالم نے شب معراج د‏‏ی صبح نو‏‏ں کفار دے سامنے واقعہ معراج بیان فرمایا تاں انہاں نے ٹھٹھا لگایا۔ صدیق اکبر کدرے باہر سن ۔ بعض کفار نے انہاں تو‏ں جا ک‏ے کہیا کہ تواڈے صاحب اس قسم د‏‏ی ناقابل یقین گلاں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر نے بلا تامل جواب دتا: سفر ہجرت وچ آپ نو‏‏ں اپنے آقا و مولا د‏‏ی رفاقت دا اوہ مہتم بالشان شرف حاصل ہويا کہ بارگاہ الہی د‏‏ی طرف تو‏ں ثانی الثنین دے لازوال تے بے مثال لقب تو‏ں نوازہ گیا۔ اس موقع اُتے حضور اکرم د‏‏ی رفاقت کوئی آسان کم نئيں سی بلکہ اپنی جان اُتے کھیلنا سی تے ابو بکر صدیق خوشی تو‏ں اپنی جان اُتے کھیل گئے سن ۔ صلح حدیبیہ دے موقع اُتے قریش دے سفیر عروہ بن مسعود نے نبی کریم تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ محمد (ﷺ) ایہ جو تواڈے ارد گرد بھیڑ اے جے تسيں اُتے کوئی نازک وقت آیا تاں تواڈی حمایت دا دم بھرنے والے آناً فاناً چھڈ ک‏‏ے بھج جائے گے۔ پاس ابو بکر کھڑے سن سراپہ جلال ہوئے ک‏ے کہیا کہ اسيں تے رسول اللہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بھج جاواں گے؟ جا اپنا کم کر تے اپنے معبود لات د‏‏ی نبی کریم دے وصال فرمانے دے بعد اسامہ بن زید د‏‏ی مہم دا مسئلہ بنا کیونجے تب تمام عرب وچ ارتداد دا فتنہ کھڑا ہوئے گیا سی۔ تب کچھ صحابہ چاہندے سن اس مہم د‏‏ی روانگی ملتوی کر دتی جائے تاں ابو بکر صدیق نے فرمایا: یہ چند مثالیاں سن ورنہ آپ د‏‏ی تمام زندگی عشق رسول تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔
ادب و احترام نبوی ﷺ
ابو بکر نبی کریم تو‏ں بے پناہ محبت تے عقیدت دے بنا اُتے جس قدر ادب و احترام کردے سن اوہ وی اپنی مثال آپ سی۔ ہمیشہ دھیمی آواز وچ گفتگو کردے سن تے گل بات وچ کہندے سن سفر وچ حضور دے ہمرکاب ہُندے تاں آپ دے آرام و راحت دا خیال رکھدے تے آپ استراحت فرما ہُندے تاں آپ نو‏‏ں سوندے تو‏ں جگاندے نہ سن جدو‏ں تک کہ آپ خود نہ اٹھیا بیٹھاں۔