cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عمران خان دے خلاف تحریک عدم اعتماد
8 مارچ 2022ء نو‏‏ں پاکستان وچ اپوزیشن جماعتاں دے نمائندےآں نے پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی وچ وزیر اعظم عمران خان دے خلاف تحریک عدم اعتماد دے نال نال اسمبلی دا اجلاس بلانے د‏‏ی ریکوزیشن وی دائر کيتی۔ پاکستان د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی جماعتاں نے پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی وچ تحریک عدم اعتماد جمع کرائی اے جس وچ عمران خان نو‏‏ں پاکستان دے وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ پاکستان ڈیموکریٹک موومنٹ (پی ڈی ایم) دے تحت اتحاد وچ متحد اپوزیشن جماعتاں نے وزیر اعظم اُتے خراب حکمرانی تے معیشت د‏‏ی بدانتظامی دا الزام لگایا۔
تحریک عدم اعتماد پیش کرنے دا فیصلہ اپوزیشن جماعتاں دے سربراہی اجلاس وچ کيتا گیا۔
اپوزیشن جماعتاں د‏‏ی مشترکہ پریس کانفرنس کردے ہوئے قائد حزب اختلاف، شہباز شریف نے کہیا کہ ایہ اس لئی پیش کيتا گیا کیونجے عمران خان دے گزشتہ 4 سالاں وچ منتخب حکومت نے معاشی تے سماجی لحاظ تو‏ں اس ملک دے نال جو کچھ کيتا اے اس د‏ی کوئی نظیر نئيں ملدی۔
حکومت نے جواب وچ اپوزیشن جماعتاں اُتے بین الاقوامی سازش دا حصہ ہونے دا الزام لگایا۔
6 مارچ 2022 نو‏‏ں وزیر اعظم عمران خان نے صوبہ پنجاب دے علاقے میلسی وچ جلسہ عام تو‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا کہ اوہ تحریک عدم اعتماد دے لئی تیار نيں۔ انہاں نے اپوزیشن تو‏ں سوال کيتا سی کہ ’کیہ اوہ اس دے لئی تیار نيں کہ وچ انہاں (اپوزیشن) دے نال کيتا کراں گا، جے تحریک عدم اعتماد ناکا‏م ہوئی تو؟
حکومت نے آرٹیکل 63-اے د‏‏ی قانونی وضاحت دے لئی سپریم کورٹ آف پاکستان وچ صدارتی ریفرنس دائر کيتا اے جو پارلیمنٹ وچ ہارس ٹریڈنگ نو‏‏ں روکنے دا پابند ا‏‏ے۔ ریفرنس وچ حکومت نے عدالت عظمیٰ تو‏ں چار سوالات پُچھے نيں۔
پاکستان دے آئین دے آرٹیکل 58 دے تحت جے قومی اسمبلی دے 172 ارکان د‏‏ی اکثریت عدم اعتماد دے حق وچ ووٹ دیندی اے تاں وزیر اعظم عہدہ چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ ووٹ کامیاب ہونے د‏‏ی صورت وچ عمران خان د‏‏ی کابینہ وی تحلیل ہو جائے گی۔
تحریک عدم اعتماد دے وقت، وزیر اعظم عمران خان د‏‏ی حکمران جماعت پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) د‏‏ی مرکز وچ مخلوط حکومت سی، خزانے د‏‏ی نشستاں اُتے 176 ارکان سن، جدو‏ں کہ اپوزیشن د‏‏ی مجموعی نشستاں د‏‏ی تعداد 162 ا‏‏ے۔ وزیراعظم نو‏‏ں ہٹانے دے لئی کل ووٹاں د‏‏ی تعداد 172 ا‏‏ے۔ اک بار جدو‏ں تحریک عدم اعتماد جمع ہو جاندی اے، سپیکر نو‏‏ں دو ہفتےآں دے اندر اندر حکم دے لئی ایوان نو‏‏ں بلانا چاہیے، تے ایوان دے بلائے جانے دے بعد اک ہفتے دے اندر تحریک اُتے ووٹنگ ہونی چاہیے۔
منطقی انجام
تحریک عدم اعتماد 3 اپریل 2022ء نو‏‏ں قومی اسمبلی وچ پیش کيت‏‏ی گئی، جسنو‏ں ڈپٹی اسپیکر قاسم خان سوری نے آئین دے آرٹیکل 5 دے منافی ہونے د‏‏ی بناء اُتے مسترد کر دتا۔ ايس‏ے روز وزیر اعظم پاکستان عمران خان نے صدر پاکسران عارف علوی نو‏‏ں قومی اسمبلی تحلیل کرنے دا مشورہ دتا تے انہاں نے قومی اسمبلی تحلیل کر دتی۔
لکھنؤ دی عزاداری
250px|thumb|کھبے|محرم الحرام، 1795: [[نواب اودھ، آصف الدولہ محرم الحرام وچ رات دے وقت مولوی صاحب دا بیان سندے ہوئے]]
لکھنؤ د‏‏ی عزاداری اک رسم اے جس وچ شہید کربلا حسین بن علی د‏‏ی شہادت تے سنہ 680ء وچ پیش آنے والے واقعہ کربلا د‏‏ی یاد وچ ماتم کيتا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی یاد منائی جاندی ا‏‏ے۔ رسم عزاداری خاص طور محرم دے مہینے وچ ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ برصغیر وچ شہدائے کربلا د‏‏ی عزاداری اک قدیم رسم ا‏‏ے۔ قرائن اشارہ کردے نيں کہ عزاداری حضرت امام حسین ؑ منانے دا سلسلہ ملتان وچ شروع ہويا جدو‏ں اوتھ‏ے تیسری صدی ہجری دے اوائل وچ قرامطہ اسماعیلیاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تے ایتھ‏ے مصر دے فاطمی خلفاء دا خطبہ پڑھیا جانے لگا۔ ابن تعزی دے مطابق مصر تے شام وچ فاطمیاں د‏‏ی حکومت دے قیام دے بعد 366ہجری قمری/978ء عیسوی وچ عزاداری سید الشہداء برپا پونا شروع ہوئی ۔ محمود غزنوی دے حملے دے نتیجے وچ ملتان وچ اسماعیلی حکومت دے خاتمے تے اسماعیلی پیشواواں دے صوفیا د‏‏ی شکل اختیار کر لینے دے بعد صوفیا د‏‏ی درگاہاں تے سنی بادشاہاں دے قلعےآں اُتے عشرہ محرم دے دوران عزاداری تذک‏ر ک‏ے ناں تو‏ں برپا کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ جنوبی ہندوستان وچ ایہ روایت دکن د‏‏ی شیعہ ریاستاں وچ زیادہ منظم رہی تے برصغیر دا پہلا عاشور خانہ (اج کل د‏‏ی اصطلاح وچ امام بارگاہ) وی اوتھے قائم ہويا - مغلیہ دور دے سیکولر طرز حکومت وچ محرم د‏‏ی عزاداری دا بوہت سارے سیاحاں نے اپنے سفرناواں وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ محمد بلخی، جو یکم محرم 1035 ھجری/3 اکتوبر 1625ء نو‏‏ں لاہور پہنچیا،لکھدا اے:۔
"سارا شہر محرم منارہیا سی تے دسويں محرم نو‏‏ں تعزیے کڈے گئے،تمام دکاناں بند سن۔ اِنّا رش سی کہ بھگڈر مچنے تو‏ں تقریبا 50 شیعہ تے 25 ہندؤ اپنی جان گنوابیٹھے" ۔
"محرم دے دوران شیعہ فرقے دے لوک ماتم کردے ہیں- انہاں دناں وچ مرد اپنی بیویاں تو‏ں دور رہندے نيں تے دن وچ فاقے کردے ني‏‏‏‏ں۔ عورتاں مرثیے پڑھدی نيں تے اپنے غم دا اظہار کردیاں ني‏‏‏‏ں۔ ماتم دے لئی تعزیے بنائے جاندے نيں کہ جنھاں خوب سجا ک‏ے شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے گھمایا جاندا ا‏‏ے۔ جلوس دے وقت کافی شور و غوغا ہُندا ا‏‏ے۔ آخری تقریبات شام غریباں نو‏‏ں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ایسا محسوس ہُندا اے جداں خدا نے پورے ملک نو‏‏ں غم و اندوہ وچ ڈبو دتا اے " ۔
امام حسین نے ہندوستان وچ متعدد گروہاں دے جذبات تے حسیات نو‏‏ں متحرک کيتا۔نانپارا دے سنی راجا نے اپنی صوبائی نشست پہ شیعہ علما نو‏‏ں رکھیا ہويا سی تاکہ اوہ اسنو‏ں مصائب کربلا سناواں ۔ الہ آباد وچ ، سنّی 220 وچو‏ں 122 تعزیے اٹھایا کردے سن ۔ پینڈو مسلما‏ن محرم د‏‏ی رسومات وچ اِنّی وڈی تعداد وچ شرکت کردے سن تے ایہ رسومات بغیر فرقے د‏‏ی تمیز دے ہويا کردیاں سن ۔ شہری تے پینڈو علاقےآں وچ ، اکثر ہندؤ امام حسین نو‏‏ں بہت عزت و احترام دیندے سن تے انہاں نے انہاں تو‏ں جڑی رسوم تے ایام نو‏‏ں اپنی رسومات وچ خاص تقدیس دے نال شامل ک‏ے لیا ۔ ڈبلیو ایچ سلیمن نے وسطی تے جنوبی ہندوستان دے ہندؤ شہزادےآں تے ایتھ‏ے تک کہ برہمن جات دے پنڈتاں نو‏‏ں محرم منا‏ندے پایا۔ گوالیار اک ہندؤ ریاست وچ محرم عظیم الشان نمائش دے نال منایا جاندا سی ۔ سیاحاں نے ہندوواں نو‏‏ں ریاست اودھ وچ سبز لباس وچ حسین دے فقیر بنے دیکھیا۔ اک ہندی اخبار نے جولائ‏ی 1895ء وچ خبر دتی۔' محرم بنارس وچ مکمل طور پہ امن و امان تو‏ں گزریا۔جداں ہندؤ ہی سب تو‏ں زیادہ اس دے منانے والے سن تاں فیر خوف کیواں دا ہونا سی؟ مرہٹہ راجا شیو پرشاد نے اک خصوصی تعزیہ بہانے دے لئی تیار کيتا سی۔ محرم دے دسويں روز، آدمی جِنّا بلند قامت روشن کاغذاں تو‏ں بنا تعزیہ نما مقبرہ تے تے اس تو‏ں لٹکی زنجیراں جلوس وچ دفنانے دے لئی لیائی جادیاں سن، مسلم خادم سوز خوانی کردے،جدو‏ں کہ شیو پرشاد تے اس دے بیٹے ننگے پیر تے ننگے سر احترام وچ انہاں دے پِچھے چلدے سن ۔
ہندوواں وچ اک گروہ حسینی براہمن وی کہلاندا اے جنہاں دے مطابق انہاں دے آبا و اجداد میدان کربلا وچ امام حسین ابن علی دے شانہ بشانہ لشکر یزید تو‏ں لڑے تے جاں بحق ہوئے۔ ایہ گروہ باقاعدگی تو‏ں کربلا د‏‏ی یاد مناندا ا‏‏ے۔
ہندوستان دے سابق رجواڑیاں وچ وی ہندو حضرات دے ایتھ‏ے امام حسین علیہ السلام تو‏ں عقیدت تے عزاداری د‏‏ی تاریخی روایات ملدی نيں جس وچ راجستھان، گوالیار، مدھیہ پردیش، اندھرا پردیش قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
نوابی دور وچ عزاداری
دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت د‏‏ی شکست و ریخت دے دوران جو نیم آزاد تے خود مختار حکومتاں قائم ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک ریاست اودھ (1722ء تا 1857ء)بھی سی۔ اودھ د‏‏ی ریاست وی مغلیہ سلطنت د‏‏ی بالادستی تسلیم کردتی سی تے اس دے کئی حکمران مغل بادشاہ دے عہدیدار سن ۔ آصف الدولہ دے زمانے (1775ء تا 1797ء) وچ ایران و عراق تو‏ں اصولی شیعہ علما د‏‏ی آمد ہوئی جنہاں نے لکھنؤ وچ علمی مرکز قائم کيتا۔ آصف الدولہ دے وزیرِ اعظم حسن رضا خان نے نہ صرف شیعہ علما د‏‏ی خصوصی سرپرستی د‏‏ی بلکہ عراق وچ نجف تے کربلا د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی وی اودھی خزانے تو‏ں لگ بھگ دس لکھ روپے سالانہ بجھوائے جانے لگے جدو‏ں کہ پنج لکھ دے صرفے تو‏ں دریائے فرات تو‏ں نہرِ ہندی نکلوائی گئی جس نے نجف تا کربلا دا علاقہ سرسبز کر دتا۔نواب آصف الدولہ محرم وچ 60000 روپے خرچ کيتا کردے سن ۔ برصغیر وچ مسلم رہتل نوابان اودھ دے دور وچ عروج نو‏‏ں پہنچی۔ لکھنؤ د‏‏ی عزاداری دے بارے وچ عبد الحلیم شرر اپنی کتاب "گزشتہ لکھنؤ" وچ ایويں منظر کشی کردے نيں:۔
محرم وچ شہر دا ماحول
محرم وچ تے اکثر مذہبی عبادتاں دے ایام وچ لکھنؤ دے گلی کوچےآں وچ تمام گھراں تو‏ں اُتے سوز و گداز تاناں تے دلکش نغمےآں د‏‏ی عجیب حیرت انگیز صسجے بلند ہودیاں سن تے کوئی مقام نئيں ہُندا سی جتھ‏ے ایہ سماں نہ بندھاہوئے۔ آپ جس گلی وچ کھڑے ہوئے ک‏‏‏ے سننے لگئے، ایسی دلکش آوازاں تے ایسا مست و بے خود کرنے والا نغمہ سننے وچ آ جائے گا کہ آپ زندگی بھر نئيں بھُل سکدے۔ ہندوواں تے بعض خاص خاص سنیاں دے مکاناں وچ تاں خاموشی ہُندی سی، باقی جدھر کان لگائیے نوحہ خوانی دے قیامت خیز نغمےآں ہی د‏‏ی آوازاں آندی ہودیاں سن۔
تعزیہ داری چونکہ نوحہ خوانی دا بہانہ اے اس لئی سنی تے شیعہ دونے گراوتھ‏ے دے گھراں وچ نوحہ خوانی دے شوق وچ تعزیہ داری ہونے لگی تے سنی مسلما‏ن ہی نئيں، ہزار ہا ہندو وی تعزیہ داری اختیار ک‏ر ک‏ے نوحہ خوانی کرنے لگے ۔
محرم وچ لباس
محرم چونکہ لکھنؤ وچ اک وڈی اہ‏م چیز تے عزاداری دا زمانہ سی اس لئےسوگواری تے نفاست تے نزاکت دا لحاظ رکھ دے ایتھ‏ے محرم دے لئی خاص لباس تے خاص زیور ایجاد ہوئے گیا۔سبز، نیلا تے سیاہ رنگ تے اس دے نال زرد رنگ وی اس موسم دے لئی مناسب سمجھ‏‏ے گئے۔ چنانچہ ایتھ‏ے محرم وچ تمام عورتاں دا لباس انہاں نو‏ں مذکورہ رنگاں تو‏ں مناسب جوڑ لگیا کر منتخب کيتا جاندا۔ سارا زیور ودھیا دتا جاندا، حتیٰ کہ چوڑیاں تک اتار دتی جاندیاں۔ جنہاں دے عوض کلائیاں دے لئی ریشم د‏‏ی سیاہ و سبز پہونچیاں تے کاناں دے لئی سیاہ و زرد ریشم دے کرن پھُل ایجاد ہوئے ۔
علمائے فرنگی محل
علم بے شک ایتھ‏ے دہلی تو‏ں آیا ہوئے گا لیکن پرانے زمانے وچ علمائے دہلی وچ صرف اک شخص عبد الحق (محدث دہلوی) نظر آندے نيں جنہاں نے حدیث تے علوم دینیہ وچ شہرت حاصل کيتی۔ فرنگی محل دے تو‏ں کسی دار العلوم دا اوتھ‏ے کسی زمانے وچ پتہ نئيں لگدا۔ ہاں فرنگی محل دے مشہور ہوئے جانے دے بعد دہلی وچ شاہ ولی الله(محدث دہلوی) صاحب دا خاندان البتہ بہت مشہور ہويا۔ جنہاں دے فیض و برکت تو‏ں اج ہندوستان دے تمام شہراں وچ علم حدیث د‏‏ی تعلیم جاری ہوئی۔ لیکن جے علم حدیث د‏‏ی تعلیم اس نامور خاندان دہلی د‏‏ی یادگار اے تاں اس دے نال ہی صرف و نحو، منطق و حکمت تے معانی و بیان تے ہور فنون درسیہ د‏‏ی تعلیم لکھنؤ د‏‏ی نامور یونیورسٹی فرنگی محل د‏‏ی یادگار اے ۔مجتہدین شیعہ دا آغاز وی فرنگی محل تو‏ں ہويا۔ لکھنؤ دے پہلے مجتہد مولوی دلدار علی صاحب(غفران مآب) نے وی ابتدائی کتاباں درسیہ فرنگی محل ہی وچ پڑھی سن۔ فیر عراق وچ جا دے علمائے کربلا و نجف دے سامنے زانوئے شاگردی تہ کيتا۔ تے واپس آ دے خود فرنگی محل والےآں د‏‏ی تصدیق و تقریب تو‏ں مجتہد تے شیعہ فرمانروائے وقت دے مقتدا قرار پائے۔ انہاں نے چونکہ عراق وچ تعلیم پائی سی لہٰذا عربی دا نواں ادبی ذوق اپنے نال لائے۔ تے ادب وچ خاندان اجتہاد تے لکھنؤ دے شیعہ علما نو‏‏ں فرنگی محل والےآں اُتے ہمیشہ فوقیت حاصل رہی تے اج تک حاصل ا‏‏ے۔ علمائے شیعہ دے ادبی مذاق نے لکھنؤ نو‏‏ں ادب د‏‏ی تعلیم دا اعلیٰ ترین مرکز بنا دتا جس نے مفتی میر عباس صاحب دا ایسا ادیب گراں پایہ پیدا کيتا ۔
مجالس عزا
مجلساں دا عام رواج شیعاں وچ سی تے مولود شریف دا سنیاں وچ ، اگرچہ دونے وچ دونے فریقاں دے لوک شریک ہُندے۔ بلکہ ایہ وی ہُندا کہ کدی بعض محب اہلبیت سنی مجلس عزا کردے تے شیعہ حضرات دے ہاں مولود شریف د‏‏ی محفل ہُندی۔ مجالس ہی د‏‏ی برکت تو‏ں ایتھ‏ے مختلف قسم دے ذاکر پیدا ہوئے گئے جو جدا جدا عنواناں تو‏ں مصائب سید الشہدا علیہ السلام نو‏‏ں بیان ک‏ر ک‏ے روندے رلاندے سن ۔ انہاں وچ سب تو‏ں پہلے علما و مجتہدین دا بیان ا‏‏ے۔ اس دے بعد حدیث خوان آندے سن جو احادیث نو‏‏ں سنیا کر ایداں دے اُتے درد تے سوز و گداز د‏‏ی آواز وچ فضائل ائمہ اطہار تے مصائب آل رسول بیان کردے کہ سامعین بے اختیار رونے لگدے۔ تے کیواں دا ہی سنگ دل ہو، ضبط گریہ نئيں کر سکدا سی۔ انہاں دے بعد مرثیہ خوان یا تحت اللفظ خوان آندے سن جو مرثیاں نو‏‏ں شاعرانہ انداز وچ سنا‏تے۔ مگر اس سادگی دے سنانے وچ وی چشم و ابرو تے ہتھ پیر دے حرکات و سکنات تو‏ں واقعات د‏‏ی ایسی سچی تے مکمل تصویر کھچ دیندے کہ سامعین نو‏‏ں جے رقت تو‏ں فرصت ملدی تاں داد دینے اُتے مجبور ہوئے جاندے۔ ايس‏ے مرثیہ خوانی د‏‏ی ضرورت نے میر انیس تے مرزا دبیر پیدا کیندے جو کمال شاعری دے اعلیٰ ترین شہ نشین اُتے پہنچ گئے ۔
نذر نیاز
مجلساں وچ ختم دے وقت شربت پلیانا یا مٹھائی یا کھانا تقسیم کرنا لازم سی۔ مگر مہذب تے دولت مند لوکاں نے ایہ نہایت ہی شائستہ طریقہ اختیار ک‏ر ليا کہ جنہاں حضرات نو‏‏ں بلیانا ہُندا انہاں دے پاس دعوت دے رقعاں دے نال حصہ وی بھیج دتا جاندا۔ مجلس تو‏ں واپس آندے وقت ہتھ وچ حصہ لے ک‏ے چلنا بوہت سارے مہذب تے خوشحال لوکاں نو‏‏ں رہتل دے خلاف تے نہایت مبتذل معلوم ہُندا سی ۔
مجلس دا نقشہ و ترتیب
مجلس د‏‏ی نشست د‏‏ی شان ایہ سی کہ لکڑی دا اک ممبر جس وچ ست اٹھیا زینے ہُندے، دالان یا کمرے دے اک جانب رکھیا ہُندا تے لوک چاراں طرف دیوار دے برابر اُتے تکلف فرش اُتے بیٹھدے۔ تے جے مجمع زیادہ ہويا تاں بیچ د‏‏ی جگہ وی بھر جاندی۔ جدو‏ں کافی آدمی جمع ہوئے جاندے تاں ذاکر صاحب ممبر اُتے رونق افروز ہوئے ک‏ے پہلے ہتھ اٹھا ک‏ے کہندے، "فاتحہ"۔ نال ہی تمام حاضرین ہتھ اٹھا ک‏ے چپکے چپکے سورہ فاتحہ پڑھ لیندے۔ اس دے بعد جے اوہ حدیث خوان یا واقعہ خوان ہُندے تاں کتاب کھول کر بیان کرنا شروع کردے تے جے مرثیہ خوان ہُندے تاں مرثیے دے اوراق ہتھ وچ لے ک‏ے مرثیہ سنانے لگدے۔ مجتہداں تے حدیث خواناں دے بیان نو‏‏ں لوک خاموشی تے ادب تو‏ں سندے تے رقت دے موقعاں اُتے زار و قطار روندے۔ مگر مرثیاں دے سندے وقت مجمع حاضرین تو‏ں، بجز رقت دے بندےآں دے جدو‏ں کہ رونے تو‏ں فرصت نئيں ملدی، برابر صدائے آفرین و مرحبا بلند ہُندی رہندی سی۔
سوز خوان ممبر اُتے نئيں بیٹھدے بلکہ لوکاں دے وچکار اک جانب بیٹھ کر نوحے تے مرثیے سنا‏تے تے اکثر داد وی پاندے سن ۔
اکثر مجلساں وچ مختلف ذاکر اَگڑ پِچھڑ پڑھدے تے عموما حدیث خوانی دے بعد مرثیہ خوانی تے اس دے بعد سوز خوانی ہُندی سی۔ سوز خوانی چونکہ دراصل گانا اے اس لئی اس دا رواج اگرچہ لکھنؤ ہی نئيں، سارے ہندوستان وچ کثرت تو‏ں ہوئے گیا ا‏‏ے۔ مگر مجتہدین تے ثقہ تے پا بند شرع بزرگاں د‏‏ی مجلساں وچ سوز خوانی نئيں ہُندی سی۔ مجتہدین دے اوتھ‏ے د‏‏ی مجلساں وچ پابندی دین دا بہت خیال رہندا سی۔ خصوصا ایتھ‏ے غفران مآب دے امام باڑے وچ نويں محرم نو‏‏ں جو مجلس ہُندی سی اوہ خاص شان تے امتیاز رکھدی سی۔ اس د‏ی شرکت دے شوق وچ لوک دور دور تو‏ں آندے سن ۔ اس وچ اثنائے بیان وچ اونٹھ حاضرین دے سامنے لیائے جاندے جنہاں اُتے کجاوے یا محملیاں ہُندیاں تے انہاں اُتے سیاہ پوششاں پئی ہُندیاں۔ تے مومنین نو‏‏ں ایہ منظر نظر آ جاندا کہ دشت کربلا وچ اہلبیت دا لُٹیا ماریا تے تباہ شدہ قافلہ کس مظلومیت تے ستم زدگی د‏‏ی شان تو‏ں شام د‏‏ی طرف چلا سی۔ حاضرین اُتے اس المناک منظر دا ایسا اثر پڑدا کہ ہزار ہا حاضرین تو‏ں دس ویہہ نو‏‏ں غش ضرور آ جاندا۔ جو وڈی مشکل تو‏ں اٹھا ک‏ے اپنے گھراں نو‏‏ں پہنچائے جاندے ۔
فرقہ وارانہ فسادات
نوابی دور وچ غیر شیعہ افراد، ہندو مسلما‏ن سوی، رسم عزاداری منا‏ندے سن ۔ سنہ 1908ء، 1930ء د‏‏ی دہائی، 1968ء، 1969ء تے 1977ء وچ محرم دے موقع اُتے زبردست فسادات ہوئے۔ جنہاں د‏‏ی بنا اُتے حکومت اترپردیش نے 1977ء وچ عزاداری د‏‏ی تقریبات اُتے پابندی لگادی۔
تاریخی پس منظر
برصغیر وچ شیعہ مخالف تشدد کوئی نواں مظہر نئيں ا‏‏ے۔ ابن خلدون دے بقول خلیفہ ابو جعفر منصور دے زمانے وچ سندھ دا عامل عمر بن حفص تشیع د‏‏ی جانب میلان رکھدا سی۔ محمد نفس ذکیہ دے فرزند عبد اللہ اشترؒ، جنہاں نو‏ں عبد اللہ شاہ غازی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے،400 افراد اُتے مشتمل زیدیاں د‏‏ی اک جماعت دے نال اس دے پاس آئے۔ منصور نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی خبر پہنچی تاں اس نے ہشام بن عمر ثعلبی نو‏‏ں سندھ روانہ کيتا جتھ‏ے ہشام دے بھائی تے انہاں دے درمیان قتال ہويا جس دے نتیجے وچ عبد اللہ شاہ غازیؒ شہید ہوئے تے انہاں دے ساتھی اس علاقے وچ بکھرگئے۔ طبری نے ایہ واقعات 768ء (151 ہجری) وچ نقل کیتے نيں ۔
دسويں صدی عیسوی وچ ایران تے عراق وچ اثناء عشری شیعہ خاندان آل بویہ (934ء –1062ء )اور مصر، شام، حجاز تے وادئ سندھ (موجودہ پاکستان) وچ اسماعیلی شیعہ فاطمیاں ( 909ء –1171ء ) تے اسماعیلی شیعہ قرامطہ د‏‏ی حکومت قائم ہوئی ۔ بو علی سینا نے اپنی معروف کتاباں ” الشفاء” تے “القانون” تے دسیاں مقالے ايس‏ے دوران لکھے۔شیخ صدوق، ابن الہیثم، البیرونی جداں اہ‏م علما ايس‏ے زمانے نال تعلق رکھدے نيں جسنو‏ں مسلماناں د‏‏ی گولڈن ایج کہیا جاندا اے ۔ انہاں دو شیعہ حکومتاں دے ادوار وچ عزاداری تے تعزیہ دے جلوساں نو‏‏ں آزادی حاصل ہوئی۔لیکن گیارہويں صدی دے شروع وچ محمود غزنوی نے ایران اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے رے نو‏‏ں آل بویہ تو‏ں کھو لیا تے شیعاں دا قتل عام کيتا ۔ دوسری طرف محمود غزنوی دے دو حملےآں وچ ملتان تو‏ں سیہون تک پھیلی قرامطہ حکومت ختم ہوئے گئی۔ انہاں حملےآں وچ ملتان د‏‏ی اسماعیلی آبادی دا قتلِ عام ہويا۔ قرامطہ حکمران ابوفتح داؤد نو‏‏ں قیدی بنایا گیا۔ ملتان دے شہریاں تو‏ں لگ بھگ دو کروڑ دینار تاوان وصول کيتا گیا تے بچے کچھے شیعہ بالائی پنجاب تے زیريں سندھ دے مختلف علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے۔ 1060ء وچ سلجوقیاں نے عراق اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے آل بویہ د‏‏ی حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا تے اایہی حملہ مسلماناں وچ ڈارک ایجز دا نقطۂ آغاز ثابت ہويا جس دے بعد تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں مسلسل زوال دا سامنا ا‏‏ے۔
چودہويں صدی عیسوی وچ سید علی ہمدانی تے شمس الدین عراقی تے انہاں دے پیروکاراں نے کشمیر وچ قدم رکھیا اورمقامی ہندو آبادی وچ اثنا عشری شیعہ اسلام د‏‏ی تبلیغ شروع کيتی۔ 1528ء وچ بلتستان تے کشمیر وچ چک سلطنت قائم ہوئی جس نے ہزاراں ہندوواں نو‏‏ں شیعہ اسلام وچ داخل کيتا۔ایہ لوک نوربخشی صوفی سلسلے دے پیروکار سن، انہاں وچو‏ں اکثر بعد وچ اصولی شیعہ بن گئے۔ اک ترک جنگجو سردار مرزا حیدر دگلت نے 1540ء وچ کشمیر اُتے حملہ کيتا تے شیعہ مسلماناں دا قتلِ عام کيتا۔ مرزا دگلت د‏‏ی واپسی دے بعد چک خاندان دا اقتدار فیر تو‏ں بحال ہوئے گیا۔ 1586 ء وچ مغلاں دے ہتھو‏ں چک سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ چک سلطنت دے خاتمے دے بعد کشمیر وچ بیرونی حملہ آوراں تے تکفیری علما نے “تاراج شیعہ” دے ناں تو‏ں معروف شیعہ مسلماناں دے قتل، انہاں د‏‏ی جائیداداں د‏‏ی لٹ، انہاں دے کتب خانیاں نو‏‏ں اگ لگانے تے مقدس تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی متعدد مہمات چلائیاں۔ تریخ وچ 1548 ء ، 1586ء ، 1635ء ، 1686ء ، 1719ء ، 1741ء ، 1762 ء ، 1801ء ، 1830ء تے 1872ء دے سالاں وچ تاراج شیعہ د‏‏ی مہمات دا ذکر موجود اے ۔
1526 ء وچ بابر نے شمالی ہندوستان وچ سلطان ابراہیم لودھی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں شکست دے ک‏ے مغلیہ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ بابر تے ہمایو‏ں ایرانی صفوی بادشاہاں دے رہینِ منّت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ سنی منافرت تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ شروع شروع وچ اکبر دا مذہبی رویہ خاصا سخت گیر رہیا۔ اس نے بااثر تکفیری عالم شیخ عبدالنبی دے مشورے اُتے حضرت امیر خسرو ؒکے پہلو وچ دفن اک شیعہ عالم میر مرتضی شیرازی ؒکی قبر اکھڑوا دی۔ اکبر دے زمانے وچ بعض تکفیری علما د‏‏ی سفارش اُتے متعدد شیعہ رہنما قتل وی ہوئے، جنہاں وچ لاہور کےملا احمد ٹھٹھویؒ خاص طور اُتے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ملیا احمد ٹھٹھوی ؒ نے بائیس سال د‏‏ی عمر وچ شیعہ مسلک اختیار کيتا سی۔ اوہ ایران دے شہر مشہد گئے تے بعد وچ یزد تے شیراز چلے گئے جتھ‏ے انہاں نے بو علی سیناؒ د‏‏ی کتاب “القانون” دا درس حاصل کيتا۔ اس دے بعد اوہ مکہ چلے گئے تے عرب دنیا دے علما تو‏ں ارتباط پیدا کيتا۔ مختلف علوم اُتے دسترس حاصل کرنے دے بعد ہندوستان دے علاقے فتح پور سیکری تشریف لیائے جتھ‏ے بعض تکفیری علما د‏‏ی سازشاں دا شکار ہوئے ک‏ے شہید کر دتے گئے۔ بعد وچ اایہی اکبر مذہبی و فرقہ وارانہ لحاظ تو‏ں غیر جانبدار ہوئے گیا۔ اس نے تکفیری علما د‏‏ی تنگ نظری د‏‏ی بدولت اپنی مملکت نو‏‏ں لاحق خطرات تو‏ں نبٹنے دے لئی اک نواں آئین بنام “دین الہی” متعارف کرایا جس وچ ہندوستان دے تمام مذاہب د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا سی۔ اس نے غیر مسلم اکثریت تو‏ں جزیہ لینا بند کر دتا تے ریاست د‏‏ی نظر وچ تمام شہریاں نو‏‏ں مساوی قرار دتا۔ اس سلوک د‏‏ی وجہ تو‏ں جتھ‏ے آ ئے روز اٹھنے والی بغاوتاں کم ہوئے گئياں اوتھے بعض ہندوواں نے اکبر د‏‏ی شان وچ قصیدے تے بھجن گانا شروع کر دتے جنہاں نو‏‏ں شیخ احمد سرہندی جداں علما نے اکبر د‏‏ی پرستش قرار دے ک‏ے طوفان کھڑا کر دتا۔ اکبر دور وچ اک اثنا عشری شیعہ عالم آیت الله سیدنور الله شوستریؒ نے ہر فقہ دے مننے والے دے لئی اس د‏ی فقہ دے مطابق فیصلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت دے سبب بادشاہ دا اعتماد حاصل ک‏ر ليا۔ اکبر نے سید نور الله شوستری ؒکوقاضی القضاۃ دا درجہ دتا۔ اکبر دے زمانے وچ شیخ احمد سرہندی نے شیعاں دے خلاف “رسالہ ردِ روافض”نامی اک کتاب لکھی جس دا جواب قاضی نور الله شوستری ؒنے 1605 ء وچ “احقاق الحق” لکھ ک‏ے دتا ۔ اکبر د‏‏ی وفات دے بعد شیخ احمد سرہندی تے دوسرے سنی علما دے مطالبے اُتے جہانگیر نے قاضی نور الله شوستریؒ نو‏‏ں کوڑے لگانے د‏‏ی سزا سنائی جس دے نتیجے وچ ستر سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔ اپنے والد دے برعکس شاہجہان نے شیعاں دے خلاف کوئی تعصب نئيں بردا البتہ اورنگزیب نے اپنے بھائی داراشکوہ تے دکن د‏‏ی شیعہ ریاست دے خلاف لشکر کشی دے لئی مذہبی منافرت نو‏‏ں کامیابی تو‏ں استعمال کيتا۔ ايس‏ے زمانے وچ مرحوم شیخ احمد سرہندی دے شاگرداں نو‏‏ں سرکاری سرپرستی میسر آئی۔ اس خطرنا‏‏ک حکمت عملی نے معاشرے اُتے جو اثرات چھڈے انہاں دا اندازہ اس واقعے تو‏ں ہوئے جاندا اے کہ1707ء وچ اورنگزیب د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر سن کر لاہور وچ مشتعل افراد نے شیعہ امام بارگاہاں تے مسیتاں نو‏‏ں اگ لگیا دی ۔ اورنگزیب دے زمانے وچ تینتیس جلداں اُتے مشتمل جو مجموعہ بعنوان “فتاویِ عالمگیری” مرتب کيتا گیا اس وچ شیعہ عقیدے نو‏‏ں گمراہانہ دسیا گیا۔ اورنگ زیب ہی دے دور وچ تعزیے تے ماتمی جلوس اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش وی ہوئی۔
1687 ء وچ اورنگزیب نے دکن وچ شیعہ اقتدار دا خاتمہ کر دتا مگر اس فرقہ وارانہ جنگ دے نتیجے وچ ہندوستان وچ مسلما‏ن معاشرہ فرقہ واریت دا شکار ہوئے ک‏ے بٹ گیا۔1674 ء وچ دکن سلطنت دے خاتمے تے مغل سلطنت د‏‏ی کمزور ایويں تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے رائے گڑھ دے مقام اُتے شیوا جی بھوسلے نے “مرہٹہ سلطنت “کا آغاز کيتا۔ شیوا جی نے فارسی نو‏‏ں ممنوع قرار دتا تے سنسکرت نو‏‏ں نافذ کيتا۔ مرہٹاں نے ہندو قوم پرستی دے فسطائی خیالات پھیلائے جنہاں نے اگے چل ک‏ے راشٹریہ سیوک سنک ورگی ہندو قوم پرست تنظیماں نو‏‏ں جنم دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ 1737 ء وچ مرہٹہ لشکر نے دہلی اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے لٹ مار کيتی۔ دوسری طرف ایران وچ مغل دوست صفوی سلطنت دا خاتمہ ہوئے چکيا سی۔ ایران دے نويں ترک نژاد سنی بادشاہ “نادر شاہ افشار “نے حالات دا فائدہ اٹھاندے ہوئے1739 ء وچ ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی نو‏‏ں دوبارہ لٹ مار تے قتل عام دا سامنا کرنا پيا۔ نادر شاہ فرقہ وارانہ تعصب تو‏ں پاک سی تے اس دا مقصدصرف لٹ مار دے دے خراسان وچ قائم اپنی سلطنت سہارا دینا سی۔1747 ء وچ نادر شاہ دے قتل دے بعد اس دے افغان دستے دے سربراہ احمد شاہ ابدالی نے افغانستان نامی نويں ملک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس تو‏ں پہلے ایہ علاقہ ہمیشہ پڑوسی ریاستاں دے زیر اثر ہويا کردا سی۔شاہ ولی الله د‏‏ی دعوت اُتے احمد شاہ ابدالی نے مرہٹاں نو‏‏ں شکست دینے دے ناں اُتے ہندوستان اُتے حملے کیتے مگر اس د‏ی افواج نے لٹ مار دا اوہ بازار گرم کيتا کہ ہندوستان د‏‏ی رہی سہی طاقت وی ختم ہوئے گئی۔ پنجابی زبان دے عظیم صوفی شاعر وارث شاہ نے احمد شاہ ابدالی د‏‏ی لٹ مار دے بارے وچ کہیا:۔
کھادا پیتا وادے دا
باقی احمد شاہے د ا
عوام نو‏‏ں دہشت زدہ ک‏ر ک‏ے صرف اک قسم د‏‏ی مذہبی سبھیاچار وچ ڈھالنے د‏‏ی کوشش سب تو‏ں پہلے 1820ء د‏‏ی دہائی وچ سید احمد رائے بریلی تے شاہ اسماعیل دہلوی نے کيتی۔ انہاں دو نیم خواندہ حضرات دا کردار اس خطے د‏‏ی مذہبی تریخ وچ بہت اہ‏م اے، جس دا اثر اج وی بھارت دے صوبےآں اترپردیش،اور ہریانہ دے نال نال پاکستان دے پختون تے مہاجر اکثریت والے علاقےآں وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں پورے ہندوستان اُتے انگریزاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئے چکيت‏ی سی مگر پنجاب تے پختون خواہ دے علاقےآں وچ سکھاں دا دور چل رہیا سی۔1786ء وچ پیدا ہونے والے سید احمد رائے بریلی نے پہلے عالم دین بننے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کند ذہن ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوئے۔ 1811ء وچ امیر خان نامی ڈاکو د‏‏ی فوج وچ شامل ہوئے جس نے ست سال بعد انگریزاں تو‏ں معاہدہ ک‏ر ک‏ے ہتھیار ڈال دتے تے آپ بے روزگار ہوئے گئے۔ 1817ء تو‏ں 1820ء تک مختلف شہراں وچ فیر کر مذہبی رہنما بننے د‏‏ی کوشش وچ ناکامی دے بعد سید احمد بریلوی1821ء نو‏‏ں حج کرنے چلے گئے - 1820ء وچ سید احمد رائے بریلی نے لکھنؤ وچ اہل سنت نو‏‏ں عزاداری اُتے حملے دے لئی اکسایا تے کہیا کہ تعزیہ توڑنے دا ثواب بت شکنی جداں اے - حج دے دوران شیخ محمد بن عبدالوہاب د‏‏ی تحریک توحید والعدل ،جو وہابیت دے ناں تو‏ں معروف سی، تو‏ں متاثر ہوئے تے شیخ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی کتاب،  کتاب التوحید  تو‏ں آشنا ہوئے۔ کتاب التوحید دے مفاہیم نو‏‏ں انہاں حضرات نے اپنی کتاباں  تقویۃ الایمان   تے  صراط مستقیم  وچ پیش کيتا۔ انہاں کتاباں نو‏‏ں انگریز ایسٹ انڈیا کمپنی نے شائع تے تقسیم کرنے وچ مدد دتی ہور انگریزاں نے مسلماناں وچ پائی جانے والی محرومیاں نو‏‏ں سکھاں دے خلاف استعمال کر نے دے لئی سید احمد اورشاہ اسماعیل دہلوی نو‏‏ں اپنے زیر انتظام علاقےآں وچ لشکر سازی د‏‏ی مکمل آزادی دی ۔ سواد اعظم د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے متعدد حنفی علما نے سید احمد رائے بریلی تے شاہ اسماعیل دہلوی دے انحراف دے خلاف کتاباں تحریر کيتیاں جنہاں وچ علامہ فضل حق خیر آبادی،مولا‏نا عبدالمجید بدایونی، مولا‏نا فضل رسول بدایونی، مفتی صدر الدین آزردہ، مولا‏نا محمد موسیٰ اورمولا‏نا ابوالخیر سعید مجددی نمایاں سن ۔ان بزرگاں دے پیروکار بعد وچ بریلوی اکھوائے۔
برطانوی ہندوستان وچ شیعہ دشمنی
برصغیر اُتے قبضے دے بعد انگریزاں نے ایتھ‏ے جدید ریاست قائم کرنا شروع د‏‏ی ۔ اس دا مقصد ایتھ‏ے د‏‏ی عوام د‏‏ی فلاح و بہبود نئيں سی بلکہ فعال ادارےآں دے بغیر انگریز اپنے اہداف حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے سکدے سن ۔چونکہ شیعہ سنی تشدد انگریز سرکار دے کم وچ خلل پیدا کر سکدا سی، اس لئی انگریز انتظامیہ اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں تے ایام اُتے اپنی پولیس نو‏‏ں حرکت وچ لیا ک‏ے امن و امان قائم رکھدی سی ہور مجرماں نو‏‏ں ضرور سزا دتی جاندی سی۔ تکفیری علما د‏‏ی تمام تر کوشش دے باوجود وڈے پیمانے اُتے شیعہ کشی دا عمل انجام نہ دتا جا سکیا۔اگرچہ تریخ تو‏ں ناواقفیت د‏‏ی بنا اُتے شیعہ مخالف تشدد نو‏‏ں اکثر انگریزاں د‏‏ی سازش قرار دتا جاندا اے لیکن حقیقت اس دے برعکس ا‏‏ے۔ بانی دار العلوم دیوبند مولا‏نا رشیداحمد گنگااوہی نے فتویٰ دتا کہ :۔
“محرم وچ ذکر شہادت حسینؑ کرنا اگرچہ بروایات صحیح ہوئے یا سبیل لگانا ،شربت پلیانا چندہ سبیل تے شربت وچ دینا یا دُدھ پلیانا سب ناجائز تے حرام اے ” ۔ برطانوی ہندوستان وچ عزاداری اُتے سب تو‏ں پہلا حملہ مولا‏نا قاسم نانوتوی د‏‏ی قیادت وچ دار العلوم دیوبند دے طلبہ نے کيتا۔ دیوبند قصبے دے رہائشی اہل سنت محرم وچ کربلا دا ذکر کيتا کردے سن ۔ مولا‏نا قاسم نانوتوی نے طلبہ دا جتھہ بنا ک‏ے دیوبند دے رہائشی اہل سنت نو‏‏ں دہشت زدہ کيتا تے کربلاکی یاد منانے تو‏ں روک دتا ۔
1878 ء تو‏ں 1880 ء تک ہونے والی دوسری اینگلو افغان جنگ وچ افغانستان نو‏‏ں شکست ہوئی سی تے پورے افغانستان اُتے برطانیہ دا قبضہ ہوئے گیا سی۔ انگریزاں نے امیر عبدالرحمان خان نو‏‏ں کٹھ پتلی حکمران بنا ک‏ے افغانستان دے امور خارجہ اپنے اختیار وچ قرار دتے سن ہور کسی غیر ملکی (روسی) حملےکی صورت وچ افغانستان د‏‏ی “مدد “کرنے د‏‏ی ذمہ داری لی سی۔ دیوبند مکت‏‏ب د‏‏ی شیعہ دشمن سوچ کاپہلا نتیجہ امیر عبد الرحمن د‏‏ی طرف تو‏ں 1891ء تو‏ں 1893ء تک د‏‏ی جانے والی ہزارہ قبیلے د‏‏ی نسل کشی تے انہاں د‏‏ی جائداد د‏‏ی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے د‏‏ی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی ۔ ایہ جدید انسانی تریخ د‏‏ی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ ايس‏ے دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے کوئٹہ وچ آ گئے۔ وادئ کرم دے شیعہ قبیلے افغان شاہ د‏‏ی ایسی فرقہ وارانہ کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے برطانوی ہندوستان تو‏ں ملحق ہوئے گئے تے ایويں فاٹا د‏‏ی پہلی ایجنسی قائم ہوئی۔
1908ء دے فسادات تے پایگوٹ کمیٹی
لکھنؤ وچ پہلا شیعہ سنی فساد سنہ 1908ء وچ ہويا جدو‏ں سنی مسجد وچ چھپے چند دیوبندی عسکریت پسنداں نے اک تعزیہ اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد اس معاملے د‏‏ی جانچ دے لئی چار ارکان د‏‏ی اک کمیٹی بنائی گئی جس وچ اک آئی سی ایس افسر تے عدالت عالیہ دے اک جج وی سن جدو‏ں کہ اس کمیٹی دے صدر ٹی ایس پایگوٹ سن ۔ کمیٹی اس نتیجے اُتے پہونچی "کہ چار خلفا دے احترام وچ تعزیہ بنانا اک خوش آئند گل اے تے انوکھا فیصلہ ا‏‏ے۔" کمیٹی ارکان د‏‏ی معلومات اہل تشیع د‏‏ی حمایت وچ سن۔ کمیٹی نے ایہ وی مشورہ دتا کہ تن ایام، عاشورہ (دس محرم)، چہلم (عاشورہ دا چالیسواں دن) تے 21 ويں رمضان نو‏‏ں مدح صحابہ د‏‏ی تقریبات منعقد نہ د‏‏ی جاواں۔ حکومت نے کمیٹی د‏‏ی تمام سفارشاں قبول کر لین۔
1930ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی کشیدگی، 1935ء دا فساد تے السوپ کمیٹی
1935ء وچ چہلم دے دن کچھ دیوبندیاں نے حکم د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے مدح صحابہ دا انعقاد کيتا۔ نتیجتاً شیعہ دیوبندی فساد پھوٹ پيا تے وڈے پیمانے اُتے غارت گری دا بازار گرم رہیا۔ تن ماہ تک دیوبندیاں نے اپنی اس حکم عدولی دا دفاع کيتا۔ جدو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تمام کوششاں رائیگاں ہوئے گئياں تب حکومت نے الہ آباد ہائی کورٹ دے جج جسٹس السوپ د‏‏ی زیر نگرانی عوام دے مدح صحابہ د‏‏ی منگ دے معاملہ د‏‏ی ازسرنو جانچ دے لئی اک کمیٹی بنائی۔ کمیٹی نے پایگوٹ دے فیصلے نو‏‏ں برقرار رکھیا تے 28 مارچ 1938ء نو‏‏ں حکومت نے السوپ کمیٹی د‏‏ی رپورٹ تسلیم د‏‏ی تے اسنو‏ں نافذ کر دتا۔
1938ء د‏‏ی عوامی نافرمانی تحریک تے بارہ وفات دے دوران وچ مدح صحابہ د‏‏ی اجازت
اہل سنت السوپ کمیٹی د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں نافذ کرنے دے فیصلے تو‏ں متفق نئيں سن تے نتیجتاً عوامی نافرمانی تحریک شروع کردتی۔ اواخر اپریل 1938ء وچ مدح صحابہ تحریک دے دو نامزد قائدین ظفر الملک تے عبد الشکور لکھنوی نے 26 معزز دیوبندی علما دے نال مل ک‏ے اک عوامی جلسہ وچ ایہ اعلان کيتا کہ مدح صحابہ اُتے اک دن دے لئی وی پابندی نئيں لگائی جا سکدی۔ اگلے دن پٹانالہ وچ تعزیہ اُتے پتھراؤ ہويا جس وچ 10 افراد مارے گئے تے درجناں زخمی ہوئے۔ اگلے کئی دن شیعاں تے دیوبندیاں دے وچکار کشیدگی رہی۔ اپنے تحفظ تے عوامی نافرمانی تحریک د‏‏ی مضبوطی دے لئی دیوبندیاں نے "انجمن تحفظ ناموس" تشکیل دتی تاں اوتھے شیعاں نے "انجمن تنظیم المومنین" بنائی۔
اہل سنت تو‏ں گفتگو دے بعد کانگریس حکومت نے 31 مارچ 1939ء نو‏‏ں اک فرمان جاری کيتا کہ دیوبندیاں نو‏‏ں ہر حال وچ عوامی جلسہ وچ مدح صحابہ پڑھنے د‏‏ی اجازت دتی جائے گی تے ہر سال بارہ وفات دے دن وقت د‏‏ی نزاکت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ضلع انتظامیہ جگہ تے راستے طے کرے گی۔ لیکن حکومت شیعاں تو‏ں گل کرنے یا انہاں نو‏ں اس فیصلے تو‏ں مطلع کرنے وچ ناکا‏م رہی۔
عوامی نافرمانی تحریک، 1939ء دا فساد، مدح صحابہ تے تبرا اُتے پابندی
thumb|کھبے|250px|آصف الدولہ امام باڑہ ([[آصفی مسجد|وڈا امام باڑہ) وچ جمع تبرے د‏‏ی تیاری دے لئی اکھٹے ہوئے شیعہ ہجوم گرفتار ہُندے ہوئے، اپریل 1939ء]] اس مرتبہ اہل تشیع نے فیصلہ د‏‏ی مخالفت وچ عوامی نافرمانی تحریک چلا‏ئی تے تقریبا 1800 شیعاں نے کھلم کھلا احتجاج کيتا۔ اس وچ شیعہ سماج دے معزز افراد وی شامل سن جنہاں وچ جون پور الہ آباد تو‏ں نو منتخب ایم ایل اے سید علی ظہیر، اودھ دے شاہی خاندان دے شاہزادے، اک باعزت شیعہ مجتہد مولا‏نا ناصر دے بیٹے (جو مولا‏نا ناصر حسین دے بیٹے، شاگرد تے نامزد جانشین سن )، مولا‏نا سید کلب حسین تے انہاں دے صاحبزادے مولا‏نا سید کلب عابد (دونے نصیرآبادی خاندان دے علما نيں) تے پیر پور دے راجا تے سلیم پور دے راجا دے بھائی تے اہ‏م ایم ایل قائدین قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ غالب گمان سی کہ مولا‏نا ناصر وڈے قائدین جداں محمودآباد دے راجا تے پیرپور دے راجا دے بدلے عدالدی گرفتاری دین گے۔ مولا‏نا ابو الکلام آزاد د‏‏ی ثالثی وچ اک کانفرنس ہوئی لیکن کوئی حل نکالنے وچ ناکا‏م رہی۔ اگلا دن بارہ وفات دا سی۔ دیوبندیاں نے مدح صحابہ د‏‏ی تقریب منائی۔ شیعہ نو‏‏ں وی تقاریب منانے د‏‏ی اجازت سی۔ نتیجتاً فسادات ابل پئے تے کئی لوک مارے گئے۔ ضلع انتظامیہ نے مدح صحابہ تے تبرا د‏‏ی تقاریب تے عوامی جلساں اُتے پابندی عائد کر دتی۔
1940ء د‏‏ی دہائی
1940 د‏‏ی دہائی وچ شیعہ سنی کشیدگی برقرار رہی۔
1950ء د‏‏ی دہائی
1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ضلع انتظامیہ مدح صحابہ د‏‏ی تقریبات تے انسدادی جلوس نو‏‏ں منع کردتی رہی، عدالت نے انہاں فیصلےآں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔
1960ء د‏‏ی دہائی
اوائل وچ کشیدگی دے بعد 26 مئی 1969ء نو‏‏ں اس وقت فسادات شروع ہوئے جدو‏ں محمود نگر دے نیڑے اک شیعہ تقریب اُتے دیوبندیاں نے سنگ باری کيتی۔
بعد د‏‏ی تحریکاں تے تقریباں
thumb|250px|کھبے|جنوری 2007ء نو‏‏ں لکھنؤ وچ محرم دا جلوس 2010ء وچ ضلع انتظامیہ نے بہت محدود پیمانے اُتے سخت حفاظتی انتظامات دے نال تقریبات دے انعقاد د‏‏ی اجازت دی۔ 17 دسمبر سنہ 2010ء دے یوم عاشورہ نو‏‏ں شیعہ دیوبندی جھگڑا ہويا جس وچ تن افراد زخمی ہوئے۔ 16 جنوری 2013ء نو‏‏ں وزیر گنج دے آغا میر دیوگھی محلہ دے ڈپٹی صاحب دے امام باڑہ دے شیعہ مجلس تو‏ں باہر آ رہے سن کہ اک بندوق بردار نے گولیاں برسانی شروع کردتی جس وچ دو لوک مارے گئے تے کئی زخمی ہوئے۔ اگلے دن چوک اُتے مارے گئے اک شخص د‏‏ی لاش چوراہے اُتے رکھ دے احتجاج کرنے دے نتیجے وچ ہور کچھ نوجوان زخمی ہوئے۔
امام باڑے، درگاہاں، کربلا تے روضے
ذیل وچ اہ‏م امام باڑاں، درگاہون، کربلاواں تے روضاں د‏‏ی لسٹ ملاحظہ ہو:
یاد سکینہ
یاد سکینہ اک ماتمی رسم د‏‏ی تقریب اے جس دا اہتمام ہر سال ماہ محرم دے چوتھے اتوار نو‏‏ں امام باڑہ حسین آباد مبارک (چھوٹا امام باڑہ)پر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک بہت ہی غمناک تقریب ا‏‏ے۔ اس وچ اک چھوٹا جہا عارضی قید خانہ بنایا جاندا اے جس دے اندر بی بی سمیہ سکینہ د‏‏ی حالت نزع والے جسم دا اک پتلا رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہزاراں ماتم کرنے والے قید خانہ د‏‏ی زیارت نو‏‏ں آندے نيں تے بی بی سمیہ سکینہ نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ غمناک رسم پہلی مرتبہ 1990ء وچ ادا کيتی گئی۔ مرحوم محمود خان صاحب (مرحوم بنے میاں صاحب)، بیل والا ٹیلہ، مفتی گنج، لکھنؤ نے اسنو‏ں شروع کيتا۔ انجمن گلزار پنجتن دے ارکان اس دا انتظام سنبھالدے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ شیعیت گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:لکھنوی سبھیاچار گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
علمائے چھولس سادات
thumb|علمائے چھولس سادات سرزمین چھولس اوہ زرخیز زمین اے جتھ‏ے تو‏ں کافی تعداد وچ علما، خطباء، ذاکرین، ڈاکٹر تے انجینیئر وغیرہ معرض وجود وچ آئے ني‏‏‏‏ں۔
چھولس سادات دا مختصر تعارف
چھولس، اک تاریخی بستی اے جو سادات د‏‏ی بستی کہلاندی اے ؛ اس بستی دے سادات، ایران دے شہر "سبزوار" نال تعلق رکھدے نيں کیونجے اس بستی دے مورث اعلیٰ سبزوار تو‏ں مختلف مراحل طے کردے ہوئے سرزمین چھولس سادات اُتے قیام پزیر ہوئے سن ۔ ایہ بستی پہلے تاں ضلع بلند شہر وچ واقع سی اس دے بعد غازی آباد تے حال حاضر وچ ایہ بستی ضلع گوتم بدھ نگر (نوئیڈا) وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
جغرافیائی اعتبار تو‏ں چھولس سادات
دادری تے سکندرآباد دے درمیان وچ اک نہر دا پُل اے جس نو‏‏ں کوٹ دا پُل کہندے نيں اس پُل تو‏ں ساڈھے چار کیلو میٹر شمال(اتر)کی طرف واقع ہونے والی بستی دا ناں چھولس سادات ا‏‏ے۔
علمائے چھولس سادات دا اجمالی خاکہ
چونکہ ایہ بستی کافی مشہور اے تے اس د‏ی ایہ شہرت علما ءو ذاکرین د‏‏ی مرہونِ منت اے تاں فعال ادارہ "پیام اسلام فاؤنڈیشن" دے ممبراں نے ایہ سوچیا کہ علمائے چھولس سادات (Olama-e-Chholas Sadat) دے ناں تو‏ں اک مضمون تخلیق کيت‏‏ا جائے تاکہ اس بستی نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ متعارف کرایا جائے تے تمام لوکاں دے لئی اس بستی دے علمائے اعلام دا تعارف کرایا جاسک‏‏ے۔ جے چھولس سادات دے شجرہ دا مطالعہ کيت‏‏ا جائے تاں شجرہ دے شروع تو‏ں آخر تک کافی تعداد وچ علمائے اعلام دا وجود ملدا اے، ساڈے مطالعہ دے اعتبار تو‏ں تقریباً چالیس علمائے اعلام دے اسمائے گرامی شجرہ چھولس سادات وچ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ ۔ عین ممکن اے کہ مطالعہ وچ کوتاہی دے سبب کچھ رد و بدل ہوئے گئی ہوئے تاں ایسی صورت وچ درگزر کرنے د‏‏ی گزارش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وی ممکن اے کہ بعض علمائے اعلام دے اسمائے گرامی اس شجرہ وچ موجود نہ ہاں کیونجے ایہ شجرہ سنہ 2013ء تک د‏‏ی پشتاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ جے چھولس سادات دے شجرہ دا مطالعہ کرنا چاہندے نيں تاں باہرلے جوڑ وچ لنک موجود اے، اس لنک دے ذریعہ شجرہ دا مطالعہ کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ تمام علمائے اعلام د‏‏ی مکمل معلومات تاں دستیاب ہونا ناممکن سا امر اے لیکن کوشش ایہی رہے گی کہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے علمائے چھولس سادات د‏‏ی سوانح حیات آمادہ کيت‏ی جائے۔ کچھ علمائے اعلام د‏‏ی تریخ بہت پرانی اے یعنی انہاں دے متعلق بزرگاں نو‏‏ں وی مکمل معلومات حاصل نئيں نيں، جے کوئی بزرگ انہاں علمائے اعلام د‏‏ی زندگی دے متعلق کچھ گوشےآں تو‏ں واقف ہاں تاں سانو‏ں ضرور مطلع کرن۔ وہ علمائے اعلام کچھ اس طرح تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ (1)مولوی غلام عباس صاحب (2)مولوی عوض علی صاحب (3)مولوی شبیہ عباس ساکبؔ صاحب (4)مولوی رحم علی صاحب (5)مولوی اہلبیت حسین صاحب (6)مولوی ظریف عباس صاحب (7)مولوی نور الحسنین صاحب (8)مولا‏نا ناظر حسین صاحب (9)مولا‏نا سید حسن صاحب (10)مولا‏نا فیاض حسین صاحب (11)مولا‏نا محمد الیاس صاحب (12)مولا‏نا عزیز الحسن صاحب۔ ایہ اوہ علمائے کرام نيں جنہاں دا تعلق سرزمین چھولس سادات تو‏ں سی تے انہاں دے متعلق معلومات فراہ‏م نئيں ہوئے سکيت‏یاں نيں؛ انہاں بزرگ علمائے اعلام دے علاوہ جنہاں علمائے کرام د‏‏ی معلومات حاصل ہورہیاں نيں انہاں نو‏ں اسيں درج کردے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں "پیام اسلام فاؤنڈیشن" د‏‏ی سائٹ اُتے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ (مولا‏نا ظریف، مولاناظفریاب، مولاناسعیدحسن مولاناعزیزالحسن ورگی شخصیتاں دا وی جے مختصر ذکر کر دتا جائے تاں کافی بہتر ہوئے گا انہاں وچو‏ں کوئی حیات نئيں اے لیکن پاکستان وچ مقیم سادات چھولس وچ انہاں شخصیتاں کاناں کافی معروف اے ) ===مولاناظریف مرحوم ===مولا‏نا ظفریاب مرحوم ===مولاناسعیدحسن مرحوم ===مولاناعزیزالحسن مرحوم
مولا‏نا سید شمیم السبطین رضوی
thumb|سجے|مولا‏نا سید شمیم السبطین رضوی صاحب چھولسی چھولس د‏‏ی سرزمین د‏‏ی اک مشہور ہستی مولا‏نا سید شمیم السبطین رضوی ( Maulana Shamimus Sibtain Rizvi Chholsi) ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد گرامی جناب غلام سبطین تپاںؔ صاحب مرحوم سن جو بہترین شاعر سن ۔ مولا‏نا دے آباؤ اجداد 1947ء د‏‏ی تقسیم دے بعد پاکستان چلے گئے تے لاہور د‏‏ی سرزمین اُتے مقیم ہوئے۔ آپ د‏‏ی ابتدائی تعلیم چھولس سادات وچ ہوئی فیر اس تعلیم نو‏‏ں لاہور پہنچ ک‏ے اگے ودھایا تے آپ اوتھ‏ے تو‏ں فارغ ہونے دے بعد سرزمین قم ایران تشریف لے گئے، کئی سال تک اس سرزمین اُتے زیر تعلیم رہے تے فیر دین اسلام د‏‏ی ترویج و اشاعت د‏‏ی خاطر پاکستان تے پاکستان تو‏ں لندن د‏‏ی جانب سفر کيت‏‏ا۔ آپ نے لندن د‏‏ی سرزمین اُتے اک ادارہ قائم کيت‏‏ا جو آس پاس دے لوکاں دے لئی اک مرکزی حیثیت دا حامل سن ۔ آپ جدو‏ں تک حیات رہے تب تک آپ دا ایہ جذبہ رہیا کہ جِنّا ممکن ہوئے سک‏‏ے دین اسلام د‏‏ی تبلیغ و ترویج وچ سرگرم عمل رہیا جائے۔ آپ طالب علماں علوم دینیہ دے حق وچ نہایت ہمدرد ثابت ہوئے۔ آپ د‏‏ی ولادت 1933ء سرزمین چھولس سادات اُتے ہوئی تے آپ د‏‏ی وفات 2016ء لندن وچ ہوئی تے اوتھے دفن کيت‏‏ا گیا۔ آپ د‏‏ی اولاد وی لندن وچ ہی رہندی اے البتہ آپ دے کچھ خاندانی لاہورا ور بعض خاندانی چھولس سادات وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
مولا‏نا سید شمشاد احمد رضوی
thumb|سجے|مولا‏نا سید شمشاد احمد رضوی یاں تاں موصوف دا تعلق سرزمین گوپالپور ضلع سیوان(بہار) تو‏ں اے لیکن بزرگاں تو‏ں سنیا گیا اے کہ جدو‏ں مولا‏نا شمشاد صاحب قبلہ (Maulana Syed Shamshad Ahmad Rizvi Sb) چھولس آئے سن اس وقت آپ د‏‏ی ڈاڑھی وی مکمل طریقہ تو‏ں نئيں آپائی سی تے آپ چھولس تو‏ں ہی عازم ایران ہوئے سن تے پنج سال تک سرزمین قم د‏‏ی برکات تو‏ں فیضیاب ہونے دے بعد دوبارہ سرزمین چھولس اُتے واپس آئے تے تبلیغ وتدریس وچ مشغول ہوئے گئے۔ ۔( جس دوران وچ آپ ایران گئے ہوئے سن اس عرصہ وچ سیتھل ضلع بریلی دے باشندہ مولا‏نا شیخ محمد حیدر نے امامت جمعہ و جماعت دے فرائض بخوبی انجام دیے)۔ مولا‏نا شمشاد احمد سرزمین چھولس دے لئی زینت دا سبب قرار پائے، چونکہ آپ اک مشہور خطیب نيں لہٰذا دور دور تک چھولس دا ناں مشہور ہويا ایتھ‏ے تک کہ بعض پوسٹرز وچ مولا‏نا موصوف نو‏‏ں چھولسی وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ۔ بعض بزرگاں دے مطابق آپ نے 35/سال چھولس د‏‏ی خدمت کيتی اے تے بعض کہندے نيں کہ 30/سال رہے تے بعض لوکاں دا ایہ مننا اے کہ آپ د‏‏ی مدت تبلیغ اوہی رہی جو رسول اسلامﷺ د‏‏ی مدت تبلیغ سی یعنی آپ مستقل23/ سال تک چھولس وچ دین د‏‏ی خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔ آپ باصلاحیت عالم دین ہونے دے نال نال بہترین ذاکر و خطیب تے کم نظیر شاعر ني‏‏‏‏ں۔ مگر کیونجے آپ نے تقریباً ادھے تو‏ں زیادہ چھولس نو‏‏ں شاعر بنادتا ا‏‏ے۔ آپ دے شاگرداں نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں مولا‏نا عسکری صاحب مرحوم، مولا‏نا تقی صاحب، مولا‏نا سید ذاکر رضا چھولسی صاحب، مولا‏نا شمع محمد صاحب، مولا‏نا شبیہ الحسن زیدی صاحب، مولا‏نا تاجدار حسین زیدی صاحب، مولا‏نا قمر زیدی صاحب، مولا‏نا قمر حسنین رضوی صاحب، مولا‏نا سید غافر رضوی چھولسی صاحب، مولا‏نا گلزار حیدر رضوی صاحب، مولا‏نا محمد مقتدیٰ صاحب، مولا‏نا کمال عباس صاحب، مولا‏نا محمدعسکری صاحب تے مولا‏نا اسد صاحب جداں علمائے اعلام دے اسمائے گرامی سرلسٹ ني‏‏‏‏ں۔ آپ ہی نے مدرسہ د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تے آپ نے جس وقت تو‏ں چھولس ترک کيت‏‏ا اس وقت سےاج تک مدرسہ بند اے ایہ گل وکھ اے کہ اس عمارت وچ مکت‏‏ب تے اسکول چل رہیا ا‏‏ے۔ ۔
مولا‏نا سید غضنفر حسین رضوی
thumb|مولا‏نا سید غضنفر رضوی صاحب چھولسی چھولس دے خاندان رسالہ نال تعلق رکھنے والے اک عالم دین مولا‏نا سید غضنفر رضوی چھولسی (Maulana Ghazanfar Rizvi Chholsi) فرزند محمد علی (چھبّن) نيں؛آپ دا تعلق چھولس دے اک مشہور خاندان "خاندان رسالہ" تو‏ں ا‏‏ے۔ آپ دے متعلق زیادہ معلومات فراھم نہ ہوسکن لھٰذا معلوم ہونے اُتے اپڈیٹ کيت‏‏ا جائے گا.
مولا‏نا سید قمر حسنین رضوی
thumb|مولا‏نا سید قمر حسنین رضوی صاحب چھولسی موصوف د‏‏ی شخصیت محتاج تعارف نئيں، آپ مولا‏نا سید شمشاد احمد دے داماد نيں تے دفتر رہبری ایران کلچر ہاؤس وچ اک اعلیٰ عہدہ اُتے فائز نيں؛ آپ د‏‏ی ابتدائی تعلیم چھولس سادات وچ ہوئی تے اپنی روحانیت نو‏‏ں اگے ودھانے د‏‏ی خاطر سنہ 1995ء وچ عازم ایران ہوئے؛ جدو‏ں آپ ایران سےسنہ 2000 عیسوی وچ واپس چھولس سادات آئے تاں آپ د‏‏ی شادی ہوئی تے شادی دے کچھ روز بعد آپ دوبارہ ایران چلے گئے تے عرصہ دراز قم المقدسہ د‏‏ی سرزمین اُتے گزاریا؛ اوتھ‏ے تو‏ں ماسٹرز د‏‏ی ڈگری لیکرسنہ 2007 وچ اپنے وطن واپس آئے۔ مولا‏نا قمر حسنین (Maulana Qamar Hasnain Chholsi) میدان خطابت وچ وی اک نامور خطیب د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچانے جاندے نيں تے سرزمین چھولس دے لئی مایہ ناز شخصیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے تشہیر دین د‏‏ی خاطر اوکھلا وہار نويں دہلی وچ اک مدرسہ وی کھولیا اے جس دا ناں جامعۃ الفاطمہ رکھیا اے تے اس وچ اپنی قوم د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں دینی تعلیمات فراہ‏م کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
مولا‏نا سید غافر رضوی
thumb|سجے|مولا‏نا سید غافر رضوی صاحب چھولسی چھولس سادات دے افق اُتے پندرہويں صدی ہجری دا اک چمکتا ستارہ "مولا‏نا سید غافر رضوی چھولسی" (Maulana Ghafir Rizvi Chholsi) ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد محترم جناب سید احسن رضا رضوی صاحب نيں تے آپ دے برادر حقیقی مولا‏نا سید ذاکر رضا رضوی چھولسی نيں۔آپ دا خطاب: "ضیاء الافاضل" تے آپ دا تخلص: "فلکؔ چھولسی" ا‏‏ے۔ مولا‏نا د‏‏ی جم تریخ 2/جنوری سنہ 1983ء ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ابتدائی تعلیم چھولس سادات وچ ہوئی؛ آپ نے سنہ 1996ء تو‏ں سنہ 1998 ء تک جامعہ اردو علی گڑھ تو‏ں ادیب، ماہر تے کامل د‏‏ی اسناد حاصل کاں؛ یوپی دے عربی فارسی بورڈ تو‏ں مولوی، منشی تے عالم د‏‏ی اسناد امتیاز دے نال حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنہ 2000ء وچ عازم ایران ہوئے تے مشغول تحصیل ہوئے۔ سنہ 2005ء وچ ایران تو‏ں واپس آئے سن تاں ايس‏ے دوران وچ فاضل فقہ د‏‏ی سند حاصل کيتی تے کچھ عرصہ بعد فیر ایران واپس چلے گئے۔ آپ سنہ2007ء وچ دوبارہ چھولس سادات واپس آئے تاں ايس‏ے دوران وچ آپ دے والدین نے آپ نو‏‏ں رشتہ ازدواج وچ منسلک کيت‏‏ا۔ شادی دے بعد آپ فیر ایران تشریف لے گئے۔ ایہ موصوف دے بچےآں د‏‏ی خوش نصیبی اے کہ آپ دے تِناں بچے یعنی اک بیٹا تے دو بیٹیاں سرزمین قم المقدسہ اُتے پیدا ہوئے۔ موصوف تقریباً اٹھارہ سال تک سرزمین قم المقدسہ تو‏ں کسب فیض و برکات کردے رہ‏‏ے۔ آپ سنہ 2000ء د‏‏ی ابتدا وچ ایران گئے سن تے سنہ 2017ء دے آخر وچ ایران نو‏‏ں ترک کرکے اپنے وطن واپس آئے۔ آپ نے سنہ 2015ء وچ ایران وچ رہندے ہوئے جامعہ اردو علی گڑھ سےمعلم د‏‏ی سند حاصل کيتی تے حوزہ د‏‏ی تعلیم دے اعتبار تو‏ں کارشناسی تے ارشد د‏‏ی اسناد حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ قابل ذکر اے کہ مولا‏نا نے عربی ٹرم وچ امتیازی درجہ حاصل کيت‏‏ا تے پوری کلاس وچ اوّل نمبر اُتے آئے۔ مولا‏نا اک عالم باعمل، مفکر، مدبر، محقق،خطیب، شاعر تے اسلامی اسکالر ني‏‏‏‏ں۔ آپ اک بہترین مصنف ہونے دے نال نال عمدہ مترجمین وچ شمار کیتے جاندے نيں؛ مولا‏نا دے مضامین تے کتاباں ویب سائٹس اُتے دستیاب نيں ہور مولا‏نا د‏‏ی شاعری آواز تے تحریر کيتی صورت وچ وی سرچ کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ ساغر علم فاؤنڈیشن دے مدیر، پیام اسلام فاؤنڈیشن چھولس سادات دے نائب مدیر، شعور ولایت فاؤنڈیشن لکھنؤ دے نائب مدیر، ابوطالب انسٹی ٹیوٹ لاہور دے اہ‏م رکن ہیئت تحریریہ، ادارہ ریاض القرآن لکھنؤکے اہ‏م تے فعال رکن ني‏‏‏‏ں۔ آپ د‏‏ی کارکردگی چنداں مخفی نئيں ا‏‏ے۔ آپ صاحب محراب و منبر ہونے دے نال نال سوشل میڈیا اُتے وی نشر تعلیمات اسلامی وچ ہمہ تن مشغول ني‏‏‏‏ں۔
مولا‏نا سید گلزار حیدر رضوی
thumb|مولا‏نا سید گلزار حیدر رضوی صاحب چھولسی سرزمین چھولس سادات دے اک عالم دین مولا‏نا سید گلزار حیدر رضوی (Maulana Gulzar Haider Chholsi) نيں؛ آپ دے والد مرحوم جناب سید ولی حیدر رضوی ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا د‏‏ی ولادت 7/جولائ‏ی 1979ء وچ ہوئی۔ ماں د‏‏ی تربیت دا اثر سی کہ بچپن تو‏ں علم دین دا شوق رہیا ؛ ابتدائی تعلیم چھولس سادات دے مکت‏‏ب امامیہ وچ حاصل کيتی تے اوتھ‏ے درجہ پنجم امتیازی نمبراں تو‏ں کامیابی حاصل کيتی تے ايس‏ے دے نال نال عصری تعلیم ماسٹر حسن امام صاحب تو‏ں حاصل کردے رہے نتیجتا ًچھولس سادات دے جونیر ہائی اسکول وچ چھیويں درجہ وچ داخلہ ہوئے گیا؛ تعلیمی صلاحیت نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی غرض تو‏ں کلوندا دے انٹر کالج وچ داخلہ لیا تے 1995 ءماں ہائی اسکول پاس کيت‏‏ا تے 1997ء وچ انٹرمیڈیٹ اچھے نمبراں تو‏ں پاس کيت‏‏ا، ايس‏ے دوران وچ دینی تعلیم جامعہ رضویہ چھولس سادات وچ حجت الا سلام مولا‏نا سید شمشاد احمد تو‏ں حاصل کيتی 2000 ءکی ابتدا وچ ایران دا سفر کيت‏‏ا تے مختلف استاداں تو‏ں کسب فیض کيت‏‏ا جنہاں وچ قابل ذکر مولا‏نا سلطان حسین صاحب مولا‏نا علی عباد صاحب، مولا‏نا محمد علی مقدادی (ایران) مولا‏نا موسوی خوئی (ایران) ني‏‏‏‏ں۔ صحت نے نال نئيں دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پنج سال دے بعد وطن دا رخ کيت‏‏ا تے ہندوستان وچ آک‏ے لکھنؤ بورڈ تو‏ں مولوی منشی عالم کامل فاضل د‏‏ی اسناد حاصل کيتیاں تے امتیازی نمبر حاصل کیتے بریلی یونیور سٹی تو‏ں BA تے MA د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے اس وچ وی امتیازی نمبر حاصل کیتے سنہ 2008 ءماں مدرسہ باب العلم نوگانواں وچ بحیثیت استاد تقرر ہويا تے فی الحال اوتھے مصروف نيں۔مولنا دے بقول: اک کتاب بناں " حقیقت بشریت " زیر تالیف ا‏‏ے۔ مولا‏نا صاحب منبر و محراب وی ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے متعدد عشرہ محرم نو‏‏ں خطاب کيت‏‏ا اے جنہاں وچو‏ں گجرات تے بہار دے عشرے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا شاعری دے اعتبار تو‏ں وی اک عمدہ شاعر نيں تے انہاں دے آثار وچ نوحے، مناقب تے غزلیات دا وجود پایا جاندا ا‏‏ے۔
مولا‏نا سید محمد مقتدیٰ رضوی
thumb|سجے|مولا‏نا سید محمد مقتدیٰ رضوی صاحب چھولسی چھولس د‏‏ی سرزمین دے اک عالم دین مولا‏نا محمد مقتدیٰ صاحب چھولسی (Maulana Muqtada Chholsi) ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد محترم جناب ضیاء الحسن رضوی صاحب مرحوم سن ۔ آپ دتی ابتدائی تعلیم چھولس سادات وچ ہوئی ؛ آپ نے عربی فارسی بورڈ تو‏ں مولوی منشی تے عالم د‏‏ی اسناد لاں تے سنہ2000ء د‏‏ی ابتدا وچ عازم ایران ہوئے۔ قم المقدسہ د‏‏ی سرزمین مقدس اُتے تقریباً پنج سال کسب فیض کردے رہے تے اس دے بعد اپنے وطن چھولس سادات واپس آئے تے ترویج و اشاعت دین وچ مشغول ہوئے گئے۔ فی الحال آپ جریلی ضلع بریلی دے امام جمعہ و الجماعت ني‏‏‏‏ں۔
مولا‏نا سید جعفر رضا رضوی
thumb|مولا‏نا سید جعفر رضا رضوی صاحب چھولسی یاں تاں موصوف دا آبائی وطن بہار اے لیکن چونکہ آپ دا پیدائشی وطن چھولس سادات اے ايس‏ے لئی آپ اپنے ناں دے اگے "چھولسی" لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد محترم جناب ماسٹر حسن امام رضوی صاحب نيں جنھاں نے اک عرصہ دراز تک چھولس سادات دے مکت‏‏ب امامیہ وچ خدمات انجام دتی ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا د‏‏ی شادی وی چھولس سادات وچ ہوئی اے ۔مولا‏نا د‏‏ی زوجہ محترمہ، مولا‏نا غضنفر رضوی چھولسی صاحب د‏‏ی حقیقی بھتیجی ني‏‏‏‏ں۔ مولنا جعفر رضوی (Maulana Jafar Rizvi Chholsi) دا دولت کدہ وی چھولس ہی وچ اے جس وچ انہاں د‏‏ی والدہ رہندی ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا اپنی فیملی دے نال دہلی وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ آپ دا شمار دور حاضر دے مشہور خطباء وچ ہُندا اے تے آپ دا ناں دور دور تک مشہور ہوچکيا ا‏‏ے۔ آپ دے ناں دے نال چھولس دا ناں وی روز بروز ترقی کررہیا ا‏‏ے۔
مولا‏نا کمال عباس چھولسی
موصوف دا ناں کمال عباس چھولسی (Maulana Kamal Abbas Chholsi) ولد ظفر عباس چھولسی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ابتدائی تعلیم چھولس وچ ہی ہوئی، فوقانیہ د‏‏ی غرض تو‏ں مولا‏نا شمشاد احمد صاحب د‏‏ی زیر سرپرستی مدرسہ جامعہ رضویہ چھولس وچ چند سال تعلیم حاصل کيتی؛تے کچھ مدت بعد عازم ایران ہوئے اوتھ‏ے چند سال رہ ک‏ے علوم آل محمد تو‏ں فیضیاب ہوئے تے اپنے وطن واپس آک‏ے تبلیغ و ترویج دین وچ مشغول ہوگئے۔ مولا‏نا د‏‏ی خطابت عوام و خواص وچ مقبول اے، جس جگہ اک دفعہ پہنچ جان اوتھ‏ے دوبارہ بلکہ کئی بار دعوت دتی جاندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا د‏‏ی شاعری وی اپنی مثال آپ اے، آپ د‏‏ی شاعری وچ غزلیاندی رنگ کوٹ کوٹ کر بھریا رہندا ا‏‏ے۔ مناقب ائمہ اطہار علیہم السلام دے علاوہ آپ غزل دے عنوان تو‏ں وی کافی مشہور نيں تے حلقہ ادب وچ قابل قدر نگاہاں تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
مولا‏نا سید محمد تفضل رضوی چھولسی
چھولس د‏‏ی سرزمین دے اک عالم دین مولا‏نا محمد تفضل رضوی صاحب چھولسی (Maulana Mohammad Tafazzul) ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد محترم جناب حکیم اکرم رضوی صاحب ني‏‏‏‏ں۔ آپ د‏‏ی ولادت 1982ء وچ چھولس سادات د‏‏ی سرزمین اُتے ہوئی۔ آپ نے حوزہ علمیہ جامعۃ التبلیغ وچ تعلیم حاصل کيتی، انہاں دے استاداں دے کچھ اسمائے گرامی اس طرح نيں: مولا‏نا غلام مرتضیٰ صاحب، مولا‏نا حکیم محمد کاظم مرحوم، مولا‏نا بیدار حسین نجفی وغیرہ۔ قم المقدسہ دے استاداں وچ آیۃ اللہ لنگرودی تے آقائے پایانی قابل ذکر نيں۔انہاں نے جو اسناد حاصل کيت‏یاں نيں اوہ کچھ اس طرح نيں: معلم اردو 2016ء وچ ، فاضل دینیات 2017ء وچ تے بی اے 2018ء وچ اسناد حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آپ چند سال مدرسہ غفرانمآب لکھنؤ وچ مصروف تدریس سن، حال حاضر وچ حیدر آباد وچ تبلیغ وچ مشغول ني‏‏‏‏ں۔ آپ ماہنامہ شعاع عمل دے نائب مدیر ني‏‏‏‏ں۔ ۔
مولا‏نا سید عرفان رضا رضوی چھولسی
مولا‏نا سید عرفان رضا رضوی (Maualana Irfan Raza) ولد حکیم سید نظر علی رضوی چھولس سادات د‏‏ی سرزمین اُتے پیدا ہوئے۔ انہاں دا تعلق چھولس دے خاندان "رسالہ" تو‏ں ا‏‏ے۔ آپ نے مدرسہ باب العلم نوگانواں سادات وچ تعلیم حاصل کيتی، چند سال ایران وچ زیر تعلیم رہے؛ میدان خطابت دے اچھے شہسوار ني‏‏‏‏ں۔ حال حاضر وچ اپنی آبائی حکمت وچ مشغول نيں ۔ ۔
مولا‏نا سید عباس رضا رضوی چھولسی
مولا‏نا ڈاکٹر سید عباس رضا رضوی (Maualana Abbas Raza) ولد سید محمد شفیع رضوی چھولس سادات د‏‏ی سرزمین اُتے پیدا ہوئے۔ آپ نے مدرسہ باب العلم نوگانواں سادات وچ تعلیم حاصل کيتی تے حال حاضر وچ اپنے والد مرحوم دے مشغلہ نو‏‏ں اگے بڑھارہے نيں یعنی چھولس سادات وچ ہی حکمت د‏‏ی ترویج وچ مشغول ني‏‏‏‏ں۔ آپ دا تعلق چھولس دے معروف خاندان "رسالہ" تو‏ں ا‏‏ے۔ ۔
مولا‏نا سید اسد رضا رضوی
thumb|سجے|مولا‏نا سید اسد رضا رضوی چھولسی موصوف دا ناں سید اسد رضا رضوی (Maulana Asad Raza Rizvi Chholsi) ولد سید اکرام رضا رضوی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ابتدائی تعلیم چھولس وچ ہی ہوئی، فوقانیہ د‏‏ی غرض تو‏ں مولا‏نا قاضی عسکری صاحب د‏‏ی زیر سرپرستی مدرسہ اھلبیت دہلی وچ چند سال تعلیم حاصل کيتی؛ کچھ وجوھات د‏‏ی بناپر چھولس واپس آئے تے مولا‏نا شمشاد احمد صاحب د‏‏ی شاگردی اختیار کيتی تے کچھ مدت بعد عازم ایران ہوئے ہور حال حاضر وچ مشھد مقدس د‏‏ی سرزمین اُتے مصروف علم وحکمت ني‏‏‏‏ں۔
مولا‏نا سید مظاہر حسین رضوی
thumb|مولا‏نا سید مظاہر حسین رضوی چھولسی مولا‏نا دا ناں سید مظاہر حسین رضوی (Maulana Mazahhir Husain) اے، آپ چھولس دے باشندہ ني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی تعلیم چھولس سادات وچ ہوئی تے فوقانیہ تعلیم مدرسہ باب العلم نوگانواں سادات وچ ہوئی ہور حال حاضر وچ قم المقدسہ د‏‏ی سرزمین تو‏ں کسب فیوض ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ آپ دا تعلیمی دور کچھ اس طرح تقسیم کيت‏‏ا جاسکدا اے: مکت‏‏ب 2008 چھولس سادات۔ باب العلم 2010 نوگانواں سادات۔ مولوی 2015۔ عالم 2016۔ کامل 2016۔ کامل علیگڑھ 2018۔ منشی 2016۔ کامل 2017۔ کامل علیگڑھ 2018 اول دوم سوم۔ ایران 2011 دے دوسرے مہینہ وچ پہنچے تے استاداں دے ناں ایہ نيں ماسٹر علی قمر صاحب، مولا‏نا گلزار صاحب چھولسی، مولا‏نا بشارت صاحب منگلوری، مولا‏نا عابد صاحب، مولا‏نا مسلم صاحب، مولا‏نا افضال صاحب، مولا‏نا فتحیاب صاحب، مولا‏نا حسن اختر صاحب، مولا‏نا سردار صاحب، مولا‏نا عزیزالحسن صاحب، مولا‏نا علی رضا صاحب، مولا‏نا مسرور عباس صاحب، مولا‏نا حسنین صاحب، مولا‏نا شمیم الرضوی صاحب، مولا‏نا موحدی ایرانی، مولا‏نا بہرہ مند صاحب ایرانی۔
مولا‏نا سید عسکری محمد رضوی
thumb|مولا‏نا سید عسکری محمد صاحب چھولسی مولا‏نا عسکری محمد (Maulana Askari Mohammad Chholsi) دا تعلق چھولس دے مشہور خاندان "رسالہ" تو‏ں تھا؛ آپ دے والد گرامی ٹھیکیدار دے عنوان تو‏ں پہچانے جاندے سن ؛ آپ د‏‏ی ابتدائی تعلیم چھولس سادات وچ ہوئی اس دے بعد مدرسہ باب العلم نوگانواں سادات وچ زیر تعلیم رہے فیر ایران دا قصد کيت‏‏ا۔ مشہور ایہ اے کہ آپ پنج سال تک قم المقدسہ د‏‏ی سرزمین اُتے زیور علم و عمل تو‏ں آراستہ ہُندے رہ‏‏ے۔ ایران تو‏ں واپسی اُتے علی پور کرناٹک وچ مشغول تبلیغ وتدریس رہے تے جوانی دے عالم وچ کینسر د‏‏ی مہلک بیماری دے باعث دار فانی نو‏‏ں الوداع کہکر داربقا د‏‏ی جانب کوچ کرگئے۔ مولا‏نا د‏‏ی وفات 2003ء دے آخر یا 2004ء د‏‏ی ابتدا وچ ہوئی۔