امام_ابو_یوسف
امام صاحب دے درس د‏‏ی خصوصیات امام ابویوسف دے درس وچ
میرے قطب ودماغ وچ جوکچھ علم (فضل) اے اگراسنو‏ں تسيں لوکاں (تلامذہ) وچ تقسیم کرسکدا توتقسیم کردیندا۔ اس تو‏ں تلامذہ دے نال انہاں د‏‏ی غیرمعمولی دلسوزی، ہمدردی تے تعلقِ خاطر دا اندازہ کيتا جاسکدا اے، جداں تک عہدۂ قضاپر مامور نئيں ہوئے سن، درس وافادہ دا کم یکسوئی تو‏ں انجام دیندے رہے؛ مگرجب قضاءت د‏‏ی ذمہ داری سنبھال لی تے اس دے کماں وچ مشغول ہوگئے توظاہر اے کہ و ہ یکسوئی تے انہماک باقی نئيں رہ سکدا تھا؛ لیکن پھربھی اس تو‏ں جووقت بچدا سی، اوہ افادہ وتعلیم ہی وچ صرف ہُندا تھا؛ ایتھ‏ے تک کہ حالت سفر وچ وی ایہ فیض جاری رہندا سی، اک بار بصرہ تشریف لے گئے تووڈا ہجوم ہويا، اصحاب حدیث چاہندے سن کہ پہلے اوہ استفادہ کرن تے اصحاب فقہ چاہندے سن کہ پہلے انہاں کوخطاب کيتا جائے، فرمایا وچ دونے گروہاں نال تعلق رکھدا ہوݨ، کسی کوکسی پرترجیح نئيں دے سکدا، اس دے بعد انہاں نے اک سوال کیتا، جنہاں لوکاں نے جواب دتا اُنہاں کواندر لے گئے تے دیرتک ایہ مجلس درس وافادہ جاری رہی حج دے لئی تشریف لے گئے تواوتھ‏ے وی درس وافادہ دا سلسلہ جاری سی، امام مالک تو‏ں ايس‏ے سفر وچ انہاں نے ملاقات کيت‏ی تے دونے وچ علمی گلاں ہوئیاں؛ غرض ایہ کہ انہاں نے کوئی مخصوص مجلس درس توقائم نئيں کيت‏‏ی مگرتعلیم وافادہ تے درس وتدریس دا مشغلہ پوری زندگی جاری رہیا؛ حتی کہ موت تو‏ں چند لمحے پہلے تک ایہ چشمۂ فیض جاری سی، انہاں دے خاص شاگرد قاضی ابراہیم بن الجراح دا بیان اے کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ جدو‏ں آخری بار بیمار پئے توماں برابر انہاں د‏‏ی عیادت دے لئی جایا کردا، اک روز گیا تووہ بے ہوش پئے سن، ذراہ ہوش ہويا توفرمایا: ابراہیم! پیدل رمی جمار کرنا بہتر اے یاسوار ہوک‏ے؛ عرض کيتا پیدل، فرمایا: غلط اے، ميں نے فیر عرض کیتا، سوارہوک‏ے، ارشاد ہويا ایہ وی غلط اے ؛ پھرانہاں نے مسئلہ د‏‏ی پوری تفصیل بیان کيتی، انہاں د‏‏ی خدمت تو‏ں اُٹھ کرابھی دروازہ تو‏ں باہر نکلیا وی نئيں سی کہ اندر تو‏ں آواز آئی کہ امام د‏‏ی وفات ہوگئی۔ ظاہر اے کہ جس دا چشمہ علم تقریباً ۳۲/برس تک مسلسل جاری رہیا ہو، اُس تو‏ں پوری مملکتِ اسلامیہ دے نہ معلوم کِنے تشنگانِ علم نے اپنی تریہہ رفع د‏‏ی ہوئے گی، انہاں سب دے ناواں دا معلوم تے جمع کرنا وڈا مشکل تے دشوار کم اے ؛ مگرجونام تذکراں وچ ملدے نيں، انہاں د‏‏ی تفصیل وی طوالت تو‏ں خالی نئيں، چند ممتاز تے مشہور تلامذہ وطالبانِ علم دے ناں درجِ ذیل نيں: قاضی ابراہیم بن جراح مازنی، ابراہیم بن سلمۃ الطیالسی، ابراہیم بن یوسف بن میمون البلخی، امام احمد بن حنبل رحمہ اللہ فرماندے سن کہ ميں نے تن الماریاں دے بقدر کتاباں دا علم انہاں تو‏ں حاصل کيتا اے، اسد بن فرات امام مالک رحمہ اللہ دے مشہور شاگرد اسماعیل بن حماد، امام صاحب رحمہ اللہ دے پو‏تے، اشرف بن سعید نیشاپوری، بشاربن موسیٰ بصری، بشربن یزید نیشاپوری، نویر ن سعد مروزی، جعفر بن یحییٰ برمکی (ہارون دا مشہور وزیر)، حسن بن زیادالحسین بن ابراہیم بغدادی، حسین ابن حفص اصفہانی، ابوالخطاب (امام ابویوسف دے کاتب یعنی پرائیوٹ سکریٹری)، خلف بن ایوب بلخی، داؤد بن رشید خوارزمی، سعید بن الربیع ہروی، شجاع بن مخلد، ابوالعباس طوسی، عبدالرحمن بن مہر، عبدالرحمن بن عبدی، عبدوس بن بشرالرازی، عثمان بن بحرالجاحظ، عرزم ابن فروہ، حافظ علی جعدالجوہری، علی بن حرملہ کوفی، علی بن صالح جرجانی، علی بن المدینی (مشہور حافظِ حدیث)، علی بن مسلم طوسی، عمروبن ابی عمروحرانی، فضیل بن عیاض، امام محمد بن حسن شیبانی، محمد بن ابی رجاء خراسانی، موسیٰ بن سلیمان جوزجانی، وکیع بن الجراج، ہلال بن یحییٰ بصری (صاحب احکا‏م الوقف)، یحییٰ بن آدم (صاحب کتاب الخراج)، یحییٰ بن معین (امام جرح وتعدیل)، یوسف (امام دے صاحبزادے جوکتاب الآثر دے راوی نيں)۔ اِنہاں ناواں تو‏ں آپ کواندازہ ہوئے گا کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ تے امام شافعی رحمہ اللہ د‏‏ی دوملاقتااں دا ذکر کيتا اے، اک مدینہ منورہ وچ تے دوسری بغداد وچ ، بغداد وچ امام ابویوسف رحمہ اللہ تے امام شافعی رحمہ اللہ د‏‏ی ملاقات بالکل افسانہ اے، اس لئی کہ امام شافعی رحمہ اللہ عراق وچ پہلی بار سنہ۱۸۴ھ وچ گئے نيں، جداں کہ دوسال پہلے سنہ۱۸۲ھ وچ امام ابویوسف دا انتقال ہوچکيا تھا؛ پھروہ امام فن د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں لکہ اک معمولی طالب علم د‏‏ی حیثیت تو‏ں امام محمد د‏‏ی خدمت وچ گئے سن ؛ خود فرماندے نيں کہ ميں نے محمد بن حسن تو‏ں اک اونٹھ دے برابر علم حاصل کیتا، میری اکھاں نے انہاں دے جداں کس کونئيں پایا، ظاہر اے کہ امام شافعی رحمہ اللہ جوامام محمد د‏‏ی شاگردی دے لئی گئے سن، انہاں دا امام ابویوسف بفرض محال اوہ زندہ وی ہُندے تومناظرہ کرنا تے پھران کوساکت کردینا کس طرح سمجھ وچ آسکدا اے، جداں کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ انہاں دے استاد امام محمد رحمہ اللہ دے وی استاد سن، اس روایت کيتی تردید کردے ہوئے حافظ ابنِ کثیر تے حافظ ابن حجر نے جوکچھ لکھیا اے، اس کبھلیکھا ایتھ‏ے نقل کردے نيں: ومن زعم من الرواة أن الشافعي اجتمع بأبي يوسف كما يقوله عبد الله بن محمد البلوي الكذاب في الرحلة التي ساقها الشافعي فقد أخطأ في ذلك، إنما ورد الشافعي بغداد في أول قدمة قدمها إليها في سنة أربع وثماني۔ ترجمہ: جنہاں راویاں نے ایہ گمان کيتا اے کہ امام شافعی تے امام ابویوسف وچ ملاقات ہوئی جداں کہ عبداللہ بن محمد البلوی کذاب (عبداللہ بن محمد بلوی دے متعلق حافظ ابن کثیر د‏‏ی اس رائے د‏‏ی تائید وچ امام ذہبی نے میزان وچ دارِقطنی دا ایہ قول نقل کيتا اے کہ ایہ حدیث وضع کردا سی، ابن حجر نے جولکھیا اے اوہ اگے منقول اے ) نے اک فرضی سفرامام شافعی د‏‏ی طرف منسوب کيتا اے، اس نے اس وچ اک فاش غلطی د‏‏ی اے، بغیر کسی شبہ دے ایہ گل مسلم اے کہ امام شافعی پہلی بار بغداد وچ سنہ۱۸۴ھ وچ گئے (اس تو‏ں دوبرس پہلے امام ابویوسف دا انتقال ہوچکيا سی)۔