cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
استنبول اُتے اتحادی قبضہ
اک نويں تحریک
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Occupation_of_Constantinople_3.jpg/230px-Occupation_of_Constantinople_3.jpg|کھبے|thumb|230x230px| اتحادی قابض فوجی [[شارع استقلال|گرآنڈے رو ڈی پیرا دے نال نال مارچ ک‏ر رہ‏ے نيں۔]] کیلتھورپ نو‏‏ں اودو‏ں تشویش ہوئی جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ گیلی پولی دا فاتح اناطولیہ دا انسپکٹر جنرل بن گیا اے، تے اس عرصے دے دوران مصطفیٰ کمال دے رویے نے معاملات نو‏‏ں بہتر کرنے دے لئی کچھ نئيں کيتا۔ کالتھورپ نے زور دتا کہ کمال نو‏‏ں واپس بلايا جائے۔ حکومت‏ی حلفےآں وچ مصطفیٰ کمال دے دوستاں تے ہمدرداں د‏‏ی بدولت، اک 'سمجھوتہ' تیار کيتا گیا جس دے تحت انسپکٹر جنرل دے اختیارات نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ کاغذ اُتے ہی روک دتا گیا۔ "انسپکٹر جنرل" اک ایسا لقب بن گیا جس دے پاس حکم چݪاݨ دا اختیار نئيں سی۔ ۲۳ جون ۱۹۱۹ نو‏‏ں سمرسیٹ آرتھر گف کیلتھورپ نے کمال تے ترک قومی تحریک دے قیام وچ انہاں دے کردار نو‏‏ں سمجھنا شروع کيتا۔ انہاں نے مصطفیٰ کمال تو‏ں متعلق رپورٹ دفتر خارجہ نو‏‏ں بھجوائی۔ انہاں دے ریمارکس نو‏‏ں مشرقی محکمہ دے جارج کڈسن نے مسترد کيتا۔ سامسن وچ کیپٹن ہرسٹ (برطانوی فوج) نے کالتھورپ نو‏‏ں اک بار فیر ترکی د‏‏ی قومی تحریک دے بارے وچ خبردار کیتا، لیکن اس دے یونٹاں نو‏‏ں گورکھاں د‏‏ی اک بریگیڈ تو‏ں تبدیل کر دتا گیا۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/HMS_M_1_in_Constantinople.jpg/210px-HMS_M_1_in_Constantinople.jpg|کھبے|thumb|210x210px|استنبول وچ [[HMS M1 (1917) ۔]] آرتھر گو-کالتھورپ نو‏‏ں ۵ اگست ۱۹۱۹ نو‏‏ں اک ہور عہدے اُتے تفویض کيتا گیا تے استنبول چھڈ دتا۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Dead_of_a_Turkish_soldier_Sehzadebasi_raid.jpg/210px-Dead_of_a_Turkish_soldier_Sehzadebasi_raid.jpg|کھبے|thumb|210x210px| 16 مارچ ۱۹۲۰ نو‏‏ں شہزادے باشی وچ میزکا واچ ہاؤس دے خلاف برطانوی چھاپے دے دوران اک ترک فوجی د‏‏ی موت
جان ڈی روبیک، اگست ۱۹۱۹–۱۹۲۲
اگست ۱۹۱۹ وچ جان ڈی روبیک نے سومرسیٹ آرتھر گف کیلتھورپ د‏‏ی جگہ "کمانڈر انہاں چیف، بحیرہ روم، تے قسطنطنیہ وچ ہائی کمشنر" دا خطاب دتا۔ اوہ روس تے ترکی (عثمانیہ سلطنت-ترک قومی تحریک) دے حوالے تو‏ں سرگرمیاں دا ذمہ دار سی۔
جان ڈی روبیک عثمانی پارلیمنٹ دے مناکھر مزاج تو‏ں بہت پریشان سن ۔ جدو‏ں ۱۹۲۰ آیا، تاں اوہ انہاں اطلاعات تو‏ں پریشان سی کہ اسلحہ دا کافی ذخیرہ ترکی د‏‏ی قومی تحریک تک پہنچ رہیا اے، کچھ فرانسیسی تے اطالوی ذرائع تاں۔ لندن نو‏‏ں لکھے گئے اپنے اک خط وچ انہاں نے سوال کيتا کہ ایہ ذرائع کس دے خلاف کم کرن گے؟
لندن وچ ، لندن د‏‏ی کانفرنس (فروری ۱۹۲۰) ہوئی؛ اس وچ سان ریمو وچ پیش کيتے جانے والے معاہدے د‏‏ی شرائط نو‏‏ں طے کرنے دے بارے وچ گل گل کيتی گئی سی۔ جان ڈی روبیک نے شرکاء نو‏‏ں چي‏تا دلایا کہ اناطولیہ مزاحمتی مرحلے وچ داخل ہو رہیا ا‏‏ے۔ "قومی معاہدہ" ( Misak-ı Milli ) دے دلائل گردش ک‏ر رہ‏ے سن، تے جے ایہ مضبوط ہو گئے، تاں اس کیس نو‏‏ں سنبھالنے وچ ودھ وقت تے ودھ وسائل درکار ہوݨ گے ( سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تقسیم )۔ اس نے لیڈراں نو‏‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اوہ فوری کارروائی کرن تے سلطان نو‏‏ں قابو کرن تے باغیاں اُتے (دونے سمتاں تو‏ں) دباؤ ڈالاں۔ اس درخواست نے اعلیٰ ترین سطح اُتے عجیب و غریب مسائل نو‏‏ں جنم دتا: قومی خودمختاری دے وعدے میز اُتے سن تے امریکا تیزی تو‏ں تنہائی وچ نکل رہیا سی۔
۱۹۲۰ د‏‏ی عثمانی پارلیمنٹ
استنبول وچ نو منتخب عثمانی پارلیمنٹ نے قبضے نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ انہاں نے اک قومی معاہدہ (Misak-ı Milli) تیار کيتا۔ انہاں نے چھ اصول اپنائے، جنہاں وچ خود ارادیت، استنبول د‏‏ی سلامتی، آبنائے دا افتتاح، تے تسلط دے خاتمے دا مطالبہ کيتا گیا۔ جدو‏ں استنبول وچ خود ارادیت تے سلطنت عثمانیہ دے تحفظ دے لئی آواز اٹھائی گئی، ہندوستان وچ خلافت د‏‏ی تحریک نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی خلافت دے تحفظ دے لئی برطانوی حکومت اُتے اثر انداز ہوݨ د‏‏ی کوشش کيتی، تے بھانويں ایہ بنیادی طور اُتے اک مسلم مذہبی تحریک سی، خلافت د‏‏ی جدوجہد بندی جا رہی سی۔ وسیع تر ہندوستانی تحریک آزادی دا اک حصہ۔ انہاں دونے تحریکاں (مِساک ملی تے خلافت تحریک) نے نظریا‏تی سطح اُتے بوہت سارے خیالات دا اشتراک کیتا، تے لندن د‏‏ی کانفرنس (فروری ۱۹۲۰) دے دوران اتحادیاں نے انہاں مسائل اُتے توجہ مرکوز کيتی۔
سلطنت عثمانیہ پہلی جنگ عظیم ہار گئی، لیکن مساک ملی مقامی خلافت تحریک دے نال ہن وی اتحادیاں تو‏ں لڑ رہی سی۔
تقسیم دا استحکا‏م، فروری ۱۹۲۰
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تقسیم دے منصوبےآں نو‏‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی لوڑ سی۔ ۴ مارچ ۱۹۲۰ نو‏‏ں لندن د‏‏ی کانفرنس وچ ، ٹرپل اینٹنٹ نے اپنے سابقہ (خفیہ) معاہدےآں اُتے عمل درآمد کرنے دا فیصلہ کيتا تے سیوریس دا معاہدہ کیہ ہوئے گا۔ ایسا کردے ہوئے، سلطنت عثمانیہ (بغاوتاں، سلطان وغیرہ) تو‏ں شروع ہوݨ والی مزاحمت د‏‏ی تمام شکلاں نو‏‏ں ختم کرنا پيا۔ استنبول وچ اتحادیاں د‏‏ی فوجی دستےآں نے ضروری اقدامات کرنے دا حکم دتا۔ سیاسی فریق نے وی سیورے دے معاہدے نو‏‏ں تحریری شکل دینے د‏‏ی کوششاں وچ وادھا کيتا۔
سیاسی طور پر، سیوریس دے معاہدے دے لئی ہوݨ والی گل گل وچ یونانی (عیسائی انتظامیہ)، اک فرانسیسی-آرمینیائی (عیسائی انتظامیہ)، اطالوی قبضے دا علاقہ (عیسائی انتظامیہ) تے ولسونین آرمینیا (عیسائی انتظامیہ) دا تصور کيتا گیا سی کہ سلطنت عثمانیہ (مسلماناں د‏‏ی انتظامیہ) کيتا سی۔ انتظامیہ)۔ سلطنت عثمانیہ دے مسلما‏ن شہریاں نے اس منصوبے نو‏‏ں خودمختاری تو‏ں محروم کرنے دے طور اُتے سمجھیا۔ برطانوی انٹیلی جنس نے ترکی د‏‏ی قومی تحریک نو‏‏ں اناطولیہ دے مسلما‏ن شہریاں د‏‏ی تحریک دے طور اُتے رجسٹر کيتا۔ اناطولیہ دے چاراں طرف مسلماناں د‏‏ی بدامنی نے برطانوی حکومت دے سامنے نويں ادارےآں دے حوالے تو‏ں دو دلائل پیش کيتے: مسلم انتظامیہ (سلطنت عثمانیہ) عیسائیاں دے لئی محفوظ نئيں سی۔ سیورے دا معاہدہ واحد راستہ سی جس تو‏ں عیسائی محفوظ رہ سکدے سن ۔ مصطفیٰ کمال د‏‏ی قومی تحریک نو‏‏ں دبائے بغیر معاہدہ سیوریس دا نفاذ ممکن نئيں سی۔
فوجی حوالے تو‏ں برطانویاں دا دعویٰ سی کہ جے اتحادی اودو‏ں اناطولیہ نو‏‏ں کنٹرول نئيں ک‏ر سکدے تاں اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ استنبول نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر سکدے نيں۔ ایہ منصوبہ مرحلہ وار سی کہ استنبول تو‏ں شروع کيتا جائے، ہر تنظیم نو‏‏ں ختم کر دتا جائے تے آہستہ آہستہ اناطولیہ وچ داخل ہو جائے۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ترکی د‏‏ی جنگ آزادی اکھوائے گی۔ برطانوی محکمہ خارجہ تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اس راستے نو‏‏ں آسان بنانے دے لئی اک منصوبہ تیار کرے، تے اوہی منصوبہ تیار کيتا جو انھاں نے عرب بغاوت دے دوران استعمال کيتا سی۔ سلطان نو‏‏ں اس د‏ی حکومت تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے اختیار نو‏‏ں توڑنے تے اک دوسرے دے خلاف وکھ وکھ جواراں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ایہ پالیسی، جداں کہ عیسائی جوار مسلم باجرہ دے خلاف، جے کم تو‏ں کم برطانوی طاقت دا استعمال کيتا جائے تاں بہترین حل سی۔
شورش اُتے ابتدائی دباؤ، اپریل-جون ۱۹۲۰
برطانویاں دا استدلال سی کہ ترکی د‏‏ی قومی تحریک د‏‏ی شورش نو‏‏ں اناطولیہ وچ مقامی قوتاں دے ذریعے برطانوی تربیت تے ہتھیاراں د‏‏ی مدد تو‏ں دبایا جانا چاہیے۔ اک باضابطہ برطانوی درخواست دے جواب وچ ، استنبول حکومت نے اک غیر معمولی اناطولیہ جنرل انسپکٹر سلیمان شیفک پاشا تے اک نويں سیکیورٹی آرمی، کووا-آئی انزیباٹی ، نو‏‏ں برطانوی تعاون تو‏ں مرکزی حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ انگریزاں نے اناطولیہ دے مرکز وچ مقامی گوریلا گروپاں د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی (انہاں نو‏ں سرکاری طور اُتے 'آزاد فوج' کہیا جاندا سی) پیسے تے ہتھیاراں تاں۔
بالآخر ایہ قوتاں قوم پرست تحریک نو‏‏ں دبانے وچ ناکا‏م رہیاں۔ ازمیت دے باہر جھڑپ تیزی تو‏ں ودھ گئی، برطانوی افواج نے قوم پرستاں اُتے گولیاں برساواں، تے ہويا تو‏ں انہاں اُتے بمباری کيتی۔ بھانويں اس حملے نے قوم پرستاں نو‏‏ں پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور کر دتا لیکن برطانوی پوزیشن د‏‏ی کمزوری واضح ہو گئی سی۔ برطانوی کمانڈر جنرل جارج مݪݨ نے گھٹ تو‏ں گھٹ ستائیہہ ڈویژناں د‏‏ی کمک طلب کيت‏‏ی۔ پ‏ر، برطانوی حکومت انہاں افواج نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی تیار نئيں سی، کیونجے اس سائز د‏‏ی تعینا‏‏تی دے سیاسی نتائج ہو سکدے سن جو برطانوی حکومت د‏ی برداشت کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں باہر سن ۔
کچھ سرکیسیائی جلاوطن، جنہاں نے سرکیسیائی نسل کشی دے بعد سلطنت وچ ہجرت د‏‏ی سی، ہو سکدا اے کہ انگریزاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ہو، خاص طور اُتے احمد انزاور ، جنہاں نے کووا انزیباٹی د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے پینڈو علاقےآں نو‏‏ں تباہ کيتا۔ ہور، جداں حسین رؤف اوربے ، جو کہ اوبیخ نسل تو‏ں سن، اتاترک دے وفادار رہ‏ے، تے ۱۹۲۰ وچ جدو‏ں برطانوی افواج نے شہر اُتے قبضہ کيتا تاں انہاں نو‏ں مالٹا جلاوطن کر دتا گیا۔   انگریزاں نے اس حقیقت نو‏‏ں قبول کرنے وچ جلدی کر لئی کہ قوم پرست تحریک، جو پہلی جنگ عظیم دے دوران سخت ہو چک‏ی سی، مستقل تے اچھی تربیت یافتہ افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بغیر سامنا نئيں کيتا جا سکدا سی۔ ۲۵ جون نو‏‏ں انگریزاں دے مشورے اُتے قواۃ انظباتیہ نو‏‏ں ختم کر دتا گیا، کیونجے اوہ اک ذمہ داری بن رہے سن ۔
سلطان نو‏‏ں معاہدہ د‏‏ی پیشکش، جون ۱۹۲۰
معاہدے د‏‏ی شرائط جون دے وسط وچ سلطان نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئياں۔ ایہ معاہدہ کسی د‏‏ی توقع تو‏ں ودھ سخت سی۔ پ‏ر، اپریل تو‏ں جون ۱۹۲۰ تک شورش اُتے رکھے گئے فوجی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں، اتحادیاں نو‏‏ں ایہ توقع نئيں سی کہ کوئی شدید مخالفت ہوئے گی۔
پ‏ر، اس دوران، مصطفیٰ کمال نے انقرہ وچ گرینڈ نیشنل اسمبلی دے نال اک حریف حکومت قائم کيتی سی۔ ۱۸ اکتوبر نو‏ں، دامت فرید پاشا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں احمد توفیک پاشا دے تحت اک عبوری وزارت نے گرینڈ وزیر دے طور اُتے تبدیل کیتا، جس نے اس معاہدے د‏‏ی توثیق دے مقصد دے نال سینیٹ نو‏‏ں بلانے دے ارادے دا اعلان کیتا، بشرطیکہ قومی اتحاد نو‏‏ں حاصل کيتا جائے۔ اس دے لئی مصطفیٰ کمال تو‏ں تعاون د‏‏ی لوڑ سی۔ مؤخر الذکر نے معاہدے نال نفرت دا اظہار کيتا تے فوجی حملہ شروع کيتا۔ نتیجے دے طور پر، ترک حکومت نے Entente نو‏‏ں اک نوٹ جاری کيتا کہ اودو‏ں معاہدے د‏‏ی توثیق ناممکن سی۔
قبضے دا خاتمہ
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Liberation_of_Istanbul_on_اکتوبر_6%2C_1923.jpg/230px-Liberation_of_Istanbul_on_اکتوبر_6%2C_1923.jpg|کھبے|thumb|230x230px| 6 اکتوبر ۱۹۲۳ نو‏‏ں ترک فوجاں استنبول وچ داخل ہوئیاں۔ فرانسیسی تے یونانیاں دے خلاف ترک قومی تحریک د‏‏ی کامیابی دے بعد انہاں د‏‏ی افواج نے چناک دے مقام اُتے اتحادی افواج نو‏‏ں دھمکیاں دتیاں انگریزاں نے آبنائے دے نیوٹرل زون وچ گھسنے د‏‏ی کسی وی کوشش کيتی مزاحمت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ کمال نو‏‏ں فرانسیسیاں نے اس گل اُتے آمادہ کيتا کہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں چانک وچ کِسے وی واقعے تو‏ں بچنے دا حکم دے۔ بہر حال، چانک بحران دا نتیجہ تقریباً دشمنی د‏‏ی صورت وچ نکلیا، جنہاں تو‏ں ۱۱ اکتوبر ۱۹۲۲ نو‏‏ں گریز کيتا گیا، جدو‏ں مدنیا د‏‏ی جنگ بندی اُتے دستخط کيتے گئے، جس تو‏ں ترکی د‏‏ی جنگ آزادی دا خاتمہ ہويا۔ اس بحران تو‏ں نمٹنا ۱۹ اکتوبر ۱۹۲۲ نو‏‏ں ڈیوڈ لائیڈ جارج د‏‏ی وزارت دے خاتمے دا سبب بنا
ترکی د‏‏ی جنگ آزادی (۱۹۱۹–۱۹۲۲) دے بعد، انقرہ وچ ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی نے یکم نومبر ۱۹۲۲ نو‏‏ں سلطنت نو‏‏ں ختم کر دتا، تے آخری عثمانی سلطان ، محمد VI ، نو‏‏ں شہر تو‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ ۱۷ نومبر ۱۹۲۲ نو‏‏ں برطانوی جنگی جہاز ایچ ایم ایس <i id="mwAUY">ملایا</i> اُتے سوار ہو ک‏ے اوہ جلاوطنی اختیار کر گئے تے ۱۶ مئی ۱۹۲۶ نو‏‏ں اٹلی دے شہر سانریمو وچ انتقال کر گئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۲۳ء گٹھ:۱۹۲۳ء وچ ترکی گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۲۲ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۲۱ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۲۰ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۱۹ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ۱۹۱۸ء گٹھ:فوجی قبضہ گٹھ:قسطنطنیہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1923ء گٹھ:1923ء وچ ترکی گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1922ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1921ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1920ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1919ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1918ء
اجتماعی آبروریزی
thumb|200px|1830ء د‏‏ی جاپانی مصوری دا نمونہ۔ اس تصویر وچ مصور نے اس دور دے حساب تو‏ں اجتماعی آبروریزی د‏‏ی عکاسی د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ اک جاپانی کتاب تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔
اجتماعی آبروریزی، اجتماعی عصمت دری یا اجتماعی زیادتی اس وقت وقوع پزیر ہُندی اے جدو‏ں افراد دا اک گروہ مل ک‏ے کسی اک واحد مظلومہ د‏‏ی آبروریزی کردا ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ ایداں دے بے شمار واقعات د‏‏ی اطلاعات عام نيں جتھے دو یا اس تو‏ں ودھ خاطیاں نے (عمومًا گھٹ تو‏ں گھٹ تن ) مل ک‏ے اس جرم نو‏‏ں انجام دتا ا‏‏ے۔ مسئلے د‏‏ی وسعت اُتے منظم معلومات تے شماریات محدود نيں۔
جتماعی آبروریزی نو‏‏ں کدی کدائيں "گراوہی آبروریزی" یا "دعوت‏ی آبروریزی"  تے "ہمہ جرم و آبروریزی دا مرتکب"  وی ادب وچ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اجتماعی زیادتی گٹھ:عصمت دری
ویکیپیڈیا:چنویں لیکھ لئی امیدوار
گٹھ:لیکھ گٹھ:چونویں لیکھ
لتا منگیشکر دے نغمےآں دی لسٹ
1947ء وچ منظر عام اُتے آنے والی فلم ’’ آپ د‏‏ی سیوا وچ ‘‘ وچ گائے گئے گیت تو‏ں لتا نو‏‏ں پہلی بار وڈی کامیابی ملی تے فیر انہاں نے پِچھے مڑ كر نئيں دیکھیا۔ 1949ء وچ گیت ’’ آئے گا آنے والا ‘‘، 1960ء وچ ’’ او سجنا برکھیا بہار آئی ‘‘، 1958ء وچ ’’ آجا رے پردیسی ‘‘، 1961ء وچ ’’ انتی نہ تو مجھ سے محبت بڑھا‘‘، ’’ اللہ تیرو نام ‘‘، ’’ احسان تیرا ہو گا مجھ پر‘‘ تے 1965ء وچ ’’یہ سماں، سماں اے ایہ پیار دا ‘‘ ورگے گیتاں دے نال انہاں دے پرستار تے انہاں د‏‏ی آواز دے چاہنے والےآں د‏‏ی تعداد مسلسل ودھدتی گئی۔ انہاں د‏‏ی بہن آشا بھوسلے نے وی گلوکاری وچ اہ‏م مقام حاصل کيتا تے اک وقت ایسا وی آیا کہ دونے بہناں د‏‏ی آوازاں بھارتی فلم انڈسٹری اُتے چھا گئياں۔
بھارتی فلم صنعت وچ دیدی دے ناں تو‏ں پہچانی جانے والی لتا منگیشکر نے اپنے کیریئر وچ مختلف زباناں وچ پنجاہ ہزار تو‏ں ودھ گانے گائے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ 1974ء تو‏ں 1991ء تک سب تو‏ں زیادہ گانے ریکارڈ کرانے اُتے انہاں دا ناں گنيز بک آف ورلڈ ریکارڈ وچ وی درج کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ اوہ محمد رفیع، کشور کمار تے مکیش سمیت اپنے دور دے تمام کامیاب گلوکاراں دے نال اپنی آواز دا جادو جگا چکياں نيں۔ لدا منگیشکر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گائیکی د‏‏ی بدولت متعدد وڈے اعزازات تو‏ں وی نوازیا جا چکيا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دا کہنا اے کہ انہاں دے لئی سب تو‏ں وڈا اعزاز انہاں دے گیتاں نو‏‏ں پسند کرنے والےآں د‏‏ی چاہت ا‏‏ے۔
مندرجہ ذیل لسٹ نامکمل اے، فی الحال انہاں وچ لدا دے مشہور گاناں ہی نو‏‏ں درج کيتا گیا ا‏‏ے۔
2000 دی دہائی اور آگے
نوٹ: اپنے پورے کیرئیر وچ صرف 2003ء اوہ واحد سال رہاہے جس وچ لدا منگیشکر دا کوئی گانا ریلیز نئيں ہويا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بالی وڈ گٹھ:بھارتی فلم متعلقہ فہرستاں گٹھ:ہندی گیت گٹھ:بھارتی فلمی جگت
اسلام آباد بین الاقوامی ہوائی اڈا
اسلام آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ (IATA: ISB, ICAO: OPIS) پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ خدمات انجام دیݨ واݪا بین الاقوامی ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ شہر تو‏ں ۲۵ کلومیٹر (۱۶ میل) جنوب مغرب ول تحصیل فتح جنگ وچ واقع اے، تے سری نگر ہائی وے دے ذریعے اس تک رسائی حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔
اس ہوائی اڈے نے ۶ مئی ۲۰۱۸ء وچ مکمل طور اُتے کم شروع کیتا، تے راولپنڈی انٹرنیشنل ایئرپورٹ د‏‏ی جگہ لے لئی جو ہݨ پی اے ایف بیس نور خان دا حصا ا‏‏ے۔ ایہ رقبا تے مسافراں د‏‏ی گنجائش دے لحاظ تو‏ں پاکستان دا سبھ تو‏ں وڈا کارگو ہوائی اڈا اے ، جو سالانہ ۹ ملین مسافراں د‏‏ی خدمت کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل وچ ہور توسیع تو‏ں اسنو‏ں سالانہ ۲۵ ملین مسافراں د‏‏ی خدمت کرنے دا موقع ملے گا۔ ایہ جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ، کراچی دے بعد مسافراں د‏‏ی آمدورفت دے لحاظ تو‏ں پاکستان دا دوسرا مصروف ترین ایئرپورٹ ا‏‏ے۔ ٹرمینل وچ ۱۵ دروازے، ڈیوٹی فری شاپس، اک فوڈ کورٹ تے ۴۲ امیگریشن کاؤنٹرز شام‏ل نيں۔ پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی تیسرے رن وے د‏‏ی تعمیر دے لئی ۲٬۸۳۳ ایکڑ (۱۱٫۴۶ کلومیٹر ۲/۴٫۴۲ مربع میݪ) اراضی حاصل کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دا پہلا تے واحد ہوائی اڈہ اے جو ایئربس A380 نو‏‏ں ہینڈل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ میٹروبس ریپڈ ٹرانزٹ سروس دے ذریعے ایئرپورٹ نو‏‏ں اسلام آباد تے راولپنڈی تو‏ں جوڑدی اے، میٹرو بس سروس ۱۸ اپریل ۲۰۲۲ء نو‏‏ں مکمل ہوئی۔
تریخ / منصوبے د‏‏ی تفصیلات
اسلام آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ (ICAO: OPIS) د‏‏ی تعمیر ۷ اپریل ۲۰۰۷ نو‏‏ں شروع ہوئی تے باقاعدہ بین الاقوامی تے گھریلو پروازاں دے لئی ۲۰ اپریل ۲۰۱۸ء نو‏‏ں اس دا باقاعدہ افتتاح کيتا گیا۔
پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی ولوں جنوری 2005 وچ اک نويں ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر دے منصوبے دا اعلان کيتا گیا سی۔ نومبر 2005ء وچ ۲٫۵ بلیئن روپے د‏‏ی لاگت ناݪ ۳٬۲۴۲ ایکڑ (۱٬۳۱۲ ہیکٹر) زمین حاصل کيتی گئی۔
نويں ہوائی اڈے د‏‏ی منصوبہ بندی راولپنڈی بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی ٹریفک تے مسافراں دے بوجھ وچ اضافے دے پیش نظر کيتی گئی سی۔ ایہ اندازا لایا گیا کہ سابق ہوائی اڈے اُتے مسافراں د‏‏ی تعداد وچ ۱۴ فیصد سالانا وادھا ہو رہیا اے جدو‏ں کہ قومی ہوائی مسافراں د‏‏ی شرح نمو ۴ فیصد سی، جو اودو‏ں ملک دا دوسرا مصروف ترین ہوائی اڈا سی۔ لہذا، رانجھا، تحصیل فتح جنگݿ وچ اک جگہ نو‏‏ں M-1/M-2 موٹر ویز اُتے اسلام آباد انٹرچینج تو‏ں صرف چند کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک نويں ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر دے لئی جگہ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا۔ اس منصوبے دا نیہہ پتھر سابق صدر پرویز مشرف تے وزیر اعظم شوکت عزیز نے ۷ اپریل ۲۰۰۷ء نو‏‏ں رکھیا سی۔
یہ پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی (PCAA) دا اک منصوبہ سی تے اسنو‏ں فرانسیسی کمپنی Aéroports de Paris Ingenierie (ADPi) تے CPG کارپوریشن آف سنگاپور نے ڈیزائن کيتا سی۔ پورے منصوبے د‏‏ی مالی اعانت PCAA نے اپنے طور اُتے کيتی۔ ایہ ۳٬۲۰۰ ایکڑ تو‏ں ودھ اراضی اُتے تعمیر کيتا گیا اے تے اس وچ اک پاندھی ٹرمینل د‏‏ی عمارت، ۲ رن ویز، ٹیکسی ویز، تے وسیع جسم والے ہوائی جہازاں دے لئی ایپرن تے پارکنگ بے شام‏ل نيں۔ ایتھ‏ے اک کارگو ٹرمینل، ایئر ٹریفک کنٹرول کمپلیکس، فیول فارم دے نال نال اگ، حادثے تے بچاؤ د‏‏ی سہولت وی ا‏‏ے۔ ہوائی اڈے د‏‏ی جگہ ضلع اٹک د‏‏ی تحصیل فتح جنگ وچ ا‏‏ے۔ ایہ زیرو پوائنٹ، اسلام آباد تے صدر، راولپنڈی تو‏ں ۲۵ کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ہوائی اڈہ بین الاقوامی معیار دے مطابق اے تے پاکستان وچ تمام ہويا بازی د‏‏ی سرگرمیاں دے لئی اک اہ‏م مرکز دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔
پی سی اے اے نے برطانوی آرکیٹیکٹس د‏‏ی اک ٹیم تو‏ں نويں ہوائی اڈے نو‏‏ں ڈیزائن کرنے دے لئی کہیا۔ PCAA نے پاکستانی کنسلٹنگ فرم GT AASR دے نال مل ک‏ے امریکا وچ لوئس برجر گروپ دے نال پراجیکٹ مینجمنٹ د‏‏ی خدمات انجام دینے دے لئی اک معاہدے اُتے دستخط کيتے نيں۔ ہوائی اڈے نو‏‏ں ۵ سال وچ مکمل ہونا سی لیکن اسنو‏ں مکمل ہوݨ وچ ۱۲ سال لگے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لاگت وچ ۳ گنیاوادھا ہويا۔ یکم مئی ۲۰۱۸ء نو‏‏ں وزیراعظم شاہد خاقان عباسی نے نويں ایئرپورٹ دا باضابطہ افتتاح کيتا۔ اس دے بعد ہوائی اڈے نے ۳ مئی ۲۰۱۸ء نو‏‏ں مکمل کمرشل فلائٹ آپریشن شروع کر دتا تے اس طرح پرانے ہوائی اڈے د‏‏ی جگہ لے لی۔
۸ جولائ‏ی ۲۰۱۸ء نو‏ں، پہلا ایئربس A380 اسلام آباد وچ اترا، دبئی انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں امارات د‏‏ی پرواز EK-2524 دے طور اُتے پہنچیا۔ اس پرواز وچ فروخت دے لئی سیٹاں نئيں سی لیکن پہلی بار اک ایئربس اے ۳۸۰ پاکستان وچ اترا۔
پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائنز نے اپنے بین الاقوامی مرکز نو‏‏ں کراچی دے جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں اسلام آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ منتقل کردتا اے، جو اس دے بین الاقوامی مسافراں د‏‏ی اصلیت د‏‏ی بہتر عکاسی کردا ا‏‏ے۔
سہولیات
اسلام آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ وچ 180,000 m² د‏‏ی ماڈیولر ٹرمینل عمارت اے جو ۹۰ لکھ مسافراں تے سالانہ ۸۰٬۰۰۰ میٹرک ٹن کارگو نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ ۲۰۲۴ء تک ایہ تعداد ۲۵ ملین مسافراں تک پہنچنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ نواں ہوائی اڈہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین دا اک اہ‏م حصہ تجارتی مقاصد دے لئی مختص کيتا گیا اے جداں ڈیوٹی فری شاپس، اک ہوٹل تے کنونشن سینٹر، ایئر مالز، اک بزنس سینٹر، فوڈ کورٹس، تے تفریحی تے سینما د‏‏ی سہولیات وغیرہ وغیرہ۔
زمینی آوا جائی
ہوائی اڈا اسلام آباد تو‏ں سری نگر ہائی وے تے راولپنڈی دے ذریعے جی ٹی روڈ (ہائی وے N-5) نال منسلک ا‏‏ے۔ کارگو ٹریفک د‏‏ی سہولت دے لئی اک چار لین ہائی وے وی زیر تعمیر ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام آباد گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پنجاب، پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:ضلع اٹک گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے
جین تے انسان
کرسچن ڈوپلر آسٹرین سائنسدان سن ۔ 1842 وچ انتالیس سالہ ڈوپلر نے ریاضیا‏تی منطق نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے استدلال کيتا کہ آواز د‏‏ی پِچ یا روشنی دے رنگ دا انحصار مشاہدہ کرنے والے د‏‏ی جگہ تے رفتار اُتے ا‏‏ے۔ جے آواز دا سورس سننے والے د‏‏ی طرف آ رہیا اے تاں کمپریس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آواز د‏‏ی پچ زیادہ جدو‏ں کہ دور جانے د‏‏ی صورت وچ کم ہوئے گی۔ نقاداں نے مذاق اڑایا۔ بھلا ایہ کِداں ممکن اے کہ اک ہی لیمپ تو‏ں نکلنے والی روشنی دے رنگ مختلف نظر آئیاں؟
ڈوپلر نے 1845 وچ باجا بجانے والےآں دے اک بینڈ نو‏‏ں ٹرین اُتے سوار کيتا تے انہاں نو‏ں کہیا کہ جدو‏ں ٹرین چلے تاں اک ہی نوٹ بجاندے رہیاں۔ پلیٹ فارم اُتے کھڑے سامعین حیرت وچ سندے رہے کہ جدو‏ں ٹرین انہاں د‏‏ی طرف آ رہی سی تاں ایہ نوٹ زیادہ جدو‏ں کہ جدو‏ں دور جا رہی سی تاں کم پِچ دے نال تھا ۔
ڈوپلر دا کہنا سی کہ آواز تے روشنی یونیورسل تے قدرتی اصولاں دے تحت کم کردے نيں، خواہ اوہ سننے تے دیکھنے والےآں نو‏‏ں کتنا ہی خلافِ عقل کیو‏ں نہ لگے۔ جے آپ احتیاط تو‏ں دیکھو تاں دنیا دے بے ہنگم تے پیچیدہ لگنے والے فنامینا بہت ہی نظم والے فطری قوانین دا نتیجہ نيں۔ کئی بار اسيں اپنے ادراک تے وجدان تو‏ں انہاں نو‏‏ں سمجھ لیندے نيں لیکن زیادہ تر سانو‏ں ذہانت تو‏ں مرتب کردہ تجربات تے حالات د‏‏ی ضرورت پڑدی اے ۔۔۔ جداں کہ باجا بجانے والے بینڈ نو‏‏ں ٹرین اُتے سوار کرنا ۔۔۔ کہ اسيں انہاں نو‏‏ں سمجھ سکن۔
ویانا وچ سائنس پھل پھُل رہی سی۔ ڈوپلر فزکس دے استاد سن تے انہاں دے اک شاگرد ڈوپلر دے طریقےآں تو‏ں بہت متاثر وی ہوئے سن تے پریشان بھی۔ ایہ شاگرد مینڈیل سن ۔ انہاں نو‏‏ں دلچسپی بائیولوجی تو‏ں سی لیکن بائیولوجی د‏‏ی سائنس بے ہنگم ڈسپلن لگ رہی سی۔ بائیولوجی وچ ٹیکسانومی پڑھی جاندی سی۔ زندہ اشیاء نو‏‏ں کنگڈم، فائلم، کلاس، آرڈر، فیملی، جینرا تے نوع وچ تقسیم کرنے دا کم ہُندا سی۔ لیکن ایہ سب بس کیٹگری بنانے والا کم سی۔ اس دے پِچھے منطق کیہ سی؟ ایسا کیو‏ں سی؟ کینگرو دا بچہ کینگرو ہی کیو‏ں ہُندا اے، چمگاڈر دا چمگادڑ؟ سنہرے بالاں تے نیلی اکھاں والے سنہرے بال تے نیلی اکھ والی اولاد نو‏‏ں تے سیاہ فام گھنگھریالے بالاں دے گھر سیاہ فام تے گھنگریالے بال والے بچے ہی کیو‏ں پیدا ہُندے نيں؟ ایہ سب کچھ نامعلوم سی۔
ایہ سوال صدیاں پرانے سن ۔ فیثاغورث نے اس اُتے اپنی سیوری چھیويں صدی قبلِ مسیح وچ پیش کيت‏‏ی سی۔ اس دا بنیادی نکتہ ایہ سی کہ وراثت باپ تو‏ں آندی ا‏‏ے۔ نر دا سیمن پورے جسم وچو‏ں ہدایتاں اکٹھی کردا ا‏‏ے۔ ہر عضو تو‏ں پرسرار بخارات جمع کردا اے تے اک شخص د‏‏ی لائیبریری بن جاندا اے تے اک شخص دا نچوڑ ہُندا ا‏‏ے۔ اکھ دا رنگ، بالاں د‏‏ی ساخت ورگی ہدایات اس وچ ہُندیاں نيں۔
یہ ماں دے جسم وچ جا ک‏ے جدو‏ں ٹھہر جائے تاں اوتھ‏ے تو‏ں غذا حاصل کردا اے تے ایويں بچہ وجود وچ آندا ا‏‏ے۔ اس سیوری نو‏‏ں بعد وچ سپرم ازم دا ناں دتا گیا۔ اس وچ مرکزی کردار سپرم دا سی۔ باپ بچے نو‏‏ں “نیچر” دیندا ا‏‏ے۔ ماں اس د‏ی پرورش کردی ا‏‏ے۔ اس خیال دے پِچھے فیثاغورث دا مثلث دے نال جنون سی۔ اپنی مثلث د‏‏ی ریاضی د‏‏ی طرح انہاں دا فارمولا ایہ سی کہ اس د‏ی اک سائیڈ باپ د‏‏ی نیچر اے، دوسرا ماں د‏‏ی نرچر تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں تیسری سائیڈ معلوم د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
ارسطو دے تیز تے تجزیا‏‏تی دماغ نے فیثاغورث  د‏‏ی وراثت د‏‏ی سیوری نو‏‏ں بائیولوجیکل دنیا تو‏ں تجربا‏تی ڈیٹا دے ذریعے غلط قرار دتا سی۔ وراثتی فیچر اک یا کئی بار دو نسلاں چھڈ ک‏‏ے وی آ سکدے نيں۔ کئی عادات جداں کہ چال ڈھال، خلا وچ گھورنا یا ذہنی حالت ایداں دے فیچر نئيں جو سپرم وچ جا سکن۔ تے جے لڑکی پیدا ہوئی اے تاں فیر اوہ بھلا اپنے تمام فیچر والد تو‏ں کِداں لے سکدی اے ؟
ارسطو نے متبادل خیال پیش کيتا جو اپنے وقت تو‏ں بہت اگے دا سی۔ جس طرح والد د‏‏ی طرف تو‏ں فیچر وراثت وچ آندے نيں، اوداں ہی والدہ د‏‏ی طرف تو‏ں وی تے نواں وجود انہاں دے ملاپ تو‏ں ا‏‏ے۔ والد تو‏ں جو چیز والدہ وچ منتقل ہُندی اے، اوہ پیغام ا‏‏ے۔ جداں کہ عمارت دا نقشہ۔ ايس‏ے طرح کچھ ہدایات نيں جو منتقل ہُندیاں نيں، جدو‏ں کہ کچھ ہدایات والدہ د‏‏ی طرف تاں۔ جدو‏ں کہ والدہ د‏‏ی طرف تو‏ں بچے دے بننے دا میٹیریل آندا ا‏‏ے۔ وراثت دراصل پیغام د‏‏ی منتقلی ا‏‏ے۔ ایہ مثلث نئيں، اک دائرہ ا‏‏ے۔ فارم تو‏ں انفارمیشن تے انفارمیشن تو‏ں فارم۔
ارسطو نے اسنو‏ں کوڈ کہیا سی تے اگرچہ ارسطو  دا کوڈ دا بنیادی خیال درست سی لیکن جے وراثت انفارمیشن د‏‏ی منتقلی اے تاں ایہ انفارمیشن کيتا اے ؟ کتھے اُتے اے ؟ ہزاراں سال تک اس سوال اُتے ارسطو تے فیثاغورث  تو‏ں اگے نئيں ودھیا جا سکیا۔
بائیولوجی ۔ بنیادی سوالات
کوئی وی خاصیت کِداں والدین تو‏ں بچےآں وچ منتقل ہُندی اے ؟ آخر والدین تے بچے اک جداں ہی کیو‏ں ہُندے نيں؟ اس اُتے جو خیال وڈا عرصہ مقبول رہیا، اوہ ایہ کہ سپرم دے اندر ہی ننھا منا سا انسان ہُندا ا‏‏ے۔ مکمل طور اُتے بنیا ہویا جو اک چھوٹے تو‏ں پیکج وچ ہُندا اے تے ایہ انسان بندا ا‏‏ے۔ ایہ چھوٹا انسان ہومنکلس ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے چھوٹے انسان دے اپنے اندر اس تو‏ں اگلی نسل دے انسان نيں تے ایويں ایہ سلسلہ چلدا رہندا ا‏‏ے۔ ایہ سب کچھ پہلے انسان دے نال ہی رکھ دتا گیا سی۔ نسلِ انسانی دے آغاز اُتے تمام انسان ايس‏ے طریقے تو‏ں زمین اُتے آ گئے سن ۔ اک دے اندر بند اگلا ہومنکولس۔ ایہ سیوری اس قدر مقبول رہی کہ مائیکروسکوپ د‏‏ی ایجاد ہوئے جانے دے بعد وی ختم نئيں ہوئی۔ 1699 وچ ڈچ مائیکروسکوپسٹ نے دعوی کيتا کہ انہاں نو‏ں انسانی سپرم وچ بوہت سارے چھوٹے انسان نظر آ گئے نيں۔ (یہ ویسا ہی تخیل سی جو بادلاں اُتے چہرے دکھا دیندا نيں)۔ ستارہويں صدی وچ سپرم د‏‏ی تصویر کھوپئی تے اس دے پِچھے لگے اک لمبے بال دے طور اُتے بنائی جاندی سی۔ ایہ پری فارمیشن ازم دا خیال سی۔ منتقل کوڈ نئيں پورا انسان ہُندا ا‏‏ے۔
پری فارمیشن تو‏ں ہر کوئی متفق نئيں سی۔ ایہ اس چیز د‏‏ی وضاحت بالکل نئيں کردا سی کہ جدو‏ں سپرم بیضے تو‏ں ملدا اے تاں آخر ہُندا کيتا ا‏‏ے۔ اس دا جواب 1768 وچ برلن دے ایمبریولوجسٹ کاسپر وولف نے دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دا خیال ارسطو تو‏ں ملدا جلدا سی کہ ایمبیرو وچ کوئی انفارمیشن موجود ا‏‏ے۔ کوئی ہدایات موجود نيں۔
جب بائیولوجسٹ، فلاسفر، مذہبی سکالر تے ایمبریولوجسٹ اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ گرما گرم بحثاں ک‏ر رہ‏ے سن تاں حقیقت ایہ سی اس سوال دے جواب دے لئی ارسطو تے فیثاغورث  تو‏ں زیادہ اگے نئيں ودھیا جا سکیا سی۔
انیہويں صدی دا وسط اوہ وقت سی جدو‏ں بائیولوجی اک جامد سا نظریہ لئے ہوئے سی۔ جس طرح اک فزسٹ گیند د‏‏ی ہويا وچ حرکت د‏‏ی وضاحت کردا اے، ویسا بائیولوجی وچ کیو‏ں نئيں؟ بائیولوجی اک تسلسل، اک پراسس، اک پراگریشن، اک تریخ د‏‏ی طرح کیو‏ں نئيں؟ ایہ سوال کرنے والے دو لوک سن ۔ دونے باغبان سن، دونے فطرت دے مشاہدے دا جنون رکھدے سن، دونے سیولوجی تو‏ں بائیولوجی د‏‏ی طرف آئے سن تے دونے بائیولوجی د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں سمجھنا چاہندے سن ۔ مینڈیل دا سوال مائیکروسکوپک سی۔ اک نسل تو‏ں انفارمیشن اگلی نسل نو‏‏ں کِداں منتقل ہُندی ا‏‏ے۔ چارلس ڈارون دا سوال میکروسکوپک سی۔ جانداراں د‏‏ی ہزار نسلاں وچ انفارمیشن پہنچدے پہنچے بدل کِنّی جاندی اے ؟ انہاں دونے دے پیش کردہ خیالات وکھ وکھ چیزاں دا جواب دیندے سن ۔ لیکن وقت دے نال انہاں دونے دے وژن اک دوسرے دے نیڑے ہُندے گئے تے انہاں نے جدید بائیولوجی دے سب تو‏ں اہ‏م ملاپ نو‏‏ں جنم دتا۔ ایہ ملاپ جدید بائیولوجی د‏‏ی بنیاد بنی۔ وراثت د‏‏ی سمجھ دا ایہ نظریہ ماڈرن سنتھیسز اکھوایا۔
چارلس ڈارون دا بریک تھرو اہ‏م سی لیکن نامکمل سی۔ اس وچ جو خلا سب تو‏ں وڈا سی، اوہ ایہ کہ اس وچ وراثت د‏‏ی سیوری نئيں سی۔ آخر اک نسل تو‏ں اگلی نسل تک کوئی وی خاصیت کِداں منتقل ہُندی اے ؟
چارلس ڈارون نے اپنے باریک بین مشاہدے تے برساں د‏‏ی فک‏ر ک‏ے بعد ایولیوشن د‏‏ی سیوری تاں پیش کر دتی سی لیکن وراثت دا اس وچ موجود نہ ہونا چارلس ڈارون  نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ پریشان کردا سی۔ وراثت د‏‏ی ایسی سیوری جو استحکا‏م وی دے تے تبدیلی د‏‏ی گنجائش بھی۔ چارلس ڈارون  نے اس اُتے جو خیال پیش کیہ اوہ ایہ کہ جسم وچ گیمولز پھردے رہندے نيں جو جسم د‏‏ی حالت دے بارے وچ انفارمیشن نو‏‏ں اکٹھا کردے رہندے نيں تے فیر والد تے والدہ دے ابتدائی جرم سیلز وچ ایہ اوداں مل جاندے نيں جداں رنگ دے ڈبے وچ رنگ ملدے نيں۔ چارلس ڈارون  دا پیش کردہ خیال ارسطو  تے فیثاغورث  دے خیالات دا ملاپ سی تے اپنی کتاب اوریجن آف سپیشز تو‏ں دس سال بعد 1867 وچ انہاں د‏‏ی کتاب “جانوراں تے پودےآں وچ تنوع” وچ لکھیا گیا۔
چارلس ڈارون د‏‏ی اس کتاب تے پین جینیسز د‏‏ی سیوری اُتے تنقید غیرمتوقع طور اُتے فلیمنگ جینکنز تو‏ں آئی جو ریاضی دان تے انجینیر سن ۔ انہاں نے ایہ کتاب تفصیل تو‏ں پڑھی سی تے اس وچ فاش غلطی تلاش کر لئی سی۔ جینکنز نے استدلال دے لئی کہانی پیش کيت‏‏ی، “فرض کرن کہ اک سفید فام کسی ایداں دے جزیرے اُتے پہنچکيا اے جتھے سیاہ فام بستے نيں۔ اسيں ایہ وی فرض کر لیندے نيں کہ اسنو‏ں بادشاہ بنا دتا جاندا اے تے اوہ بہت ساریاں شادیاں کر لیندا اے تے بچے پیدا ہُندے نيں لیکن فیر وی اس دے بچےآں وچ اس وچو‏ں نصف خاصیتاں آئیاں کيتی۔ پوتاں وچ اک چوتھائی۔ اس تو‏ں اگے اٹھواں حصہ تے ایويں چند نسلاں وچ اس د‏ی “سفید فامی د‏‏ی خاصیت” ختم ہوئے جائے گی، خواہ ایہ خاصیت اِنّی ہی کارآمد تے فِٹ کیو‏ں نہ ہوئے کہ اسنو‏ں بادشاہ بنا دے تے اپنی خاصیتاں اگے منتقل کرنے دے لئی مدد کرے”۔ جینکنز د‏‏ی کہانی دا خلاصہ ایہ سی کہ جے تنوع آ وی جائے تاں اوہ جلد ہی اوسط بن جائے گا۔ تنوع دے بعد ایہ برقرار کِداں رہے گا؟
چارلس ڈارون نو‏‏ں جینکنز د‏‏ی منطق نے جھنجھوڑ دتا۔ انہاں نے لکھیا، “فلیمنگ د‏‏ی تنقید میرے لئے کسی وی مضمون تو‏ں زیادہ مفید رہی اے ”۔ اس دا مطلب کيتا سی؟ ارتقا نو‏‏ں کم کرنے دے لئی وراثت دا طریقے رنگاں دے ملاپ جداں نئيں ہوئے سکدا سی۔ انفارمیشن دے “ایٹم” درکار سن ۔ ناقابلِ تقسیم پیکٹ جو والدین تو‏ں بچے وچ جا سکن۔
کیا ایداں دے کسی طریقے دا ثبوت سی؟ جے چارلس ڈارون اپنی لائیبریری نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں کنگھال لیندے تاں اک غیرمعروف ماہرِ نباتات دے غیرمعروف جریدے وچ شائع ہونے والے غیرمعریف پیپر دا حوالہ مل جاندا جس دا عنوان “پودےآں نو‏‏ں ملانے اُتے تجربات” سی جو مشکل جرمن بولی وچ لکھیا گیا سی تے ریاضی دے ٹیبل تو‏ں بھریا ہويا سی۔ 1866 وچ لکھے گئے اس پیپر نو‏‏ں جے چارلس ڈارون  د‏‏ی ذہانت شاید انہاں نو‏ں اس جواب تک پہنچیا دیندی جس نو‏‏ں اوہ لبھ رہے سن تے یقیناً اوہ اس اُتے د‏‏ی جانے والی محنت، نفاست تے اس تو‏ں نکلنے والے نتائج نو‏‏ں داد دتے بغیر نہ رہ سکدے۔ بائیولوجی دا ایہ اوہ معمہ سی جس نو‏‏ں وڈی ہی محنت تے احتیاط تو‏ں مٹر دے پودےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ڈاپلر دے شاگرد مینڈیل اک خانقاہ دے قطعہ اراضی وچ برساں د‏‏ی محنت تو‏ں حل کيتا سی۔
مٹر دے دانے
آگیسٹین د‏‏ی خانقاہ دے اک مذہبی راہنما گریگور جوہان مینڈل نو‏‏ں پھُلاں دا شوق سی۔ انہاں دا دوسرا شوق بائیولوجی د‏‏ی سائنس سی۔
مینڈیل نے 1853 وچ مٹر کاشت کيتے۔ ایہ انہاں نے پہلی بار نئيں کيتا سی۔ اوہ پچھلے تن سال تو‏ں ایتھ‏ے اُتے ایہ تجربات ک‏ر رہ‏ے سن ۔ مٹراں د‏‏ی 34 قسماں جمع کر چک‏‏ے سن ۔ پہلے انہاں د‏‏ی بریڈنگ ک‏ر ک‏ے کنفرم کرنا سی کہ اک طرح دے مٹر اپنی اگلی نسل ویسی ہی پیدا کردے نيں۔ اگلی نسل پچھلی ورگی ہی ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں دے تجربات دے لئی بنیادی میٹیریل بنیا۔
جے لمبے پودے دا ملاپ لمبے تو‏ں ہو، نتیجہ لمبا ہوئے گا، چھوٹے دا چھوٹے تو‏ں تاں چھوٹا ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح کچھ سٹرین سموتھ بیج پیدا کردے سن، کچھ شکناں والے۔ کچھ سبز تے کچھ زرد۔ کچھ وچ پھلی پک کر ڈھیلی رہ جاندی سی، کچھ وچ ٹائٹ ہُندی سی۔ انہاں نے ست خاصیتاں د‏‏ی لسٹ بنائی۔
یہ تجربات بہت مہارت تے محنت والا کم سی۔ مٹر خود اپنے پولن تو‏ں فرٹیلائیز ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ تجربے دے لئی اسنو‏ں روکنے دے لئی مینڈیل نو‏‏ں پہلے ہر پھُل اُتے تو‏ں اینتھر کٹنے پڑدے سن ۔ پولن نو‏‏ں اک برش دے ذریعے اک پھُل تو‏ں دوسرے اُتے منتقل کرنا ہُندا سی۔ اوہ اکیلے ہی کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے ایہ ایداں دے تجربات چوہاں اُتے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی لیکن چرچ وچ چوہے پالنے تو‏ں منع کر دتا گیا سی۔ مٹر اگانے اُتے کوئی مسئلہ نئيں سی۔ مینڈیل نے انہاں دے لئی اک چرچ دے باہر د‏‏ی جگہ نو‏‏ں استعمال ک‏ر ليا۔
کنٹرولڈ طریقے تو‏ں پہلی ملی جلی نسل 1857 وچ آنا شروع ہوئی۔ اٹھ سال تک تجربات جاری رہ‏‏ے۔ بونا، پولینیٹ کرنا، توڑنا، چھلکا اتارنا، گنت‏ی کرنا، تے اسنو‏ں دہرانا۔ ایہ مینڈیل د‏‏ی زندگی سی۔ چھوٹی سی سوچ تو‏ں وڈے اصول نکلدے نيں۔ سائنسی انقلاب د‏‏ی آمد د‏‏ی بنیاد اک چیز اُتے سی۔ تے اوہ ایہ کہ قوانینِ فطرت اک ہی جداں نيں تے ہر جگہ اُتے نيں۔ جو قوت سیب گراندی اے، بالکل اوہی سیارےآں د‏‏ی گردش وی کرواندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جے ایہ مٹر دے دانے کسی یونیورسل وراثتی قانون دا پتا دے دیندے نيں تاں ایہی قانون انساناں اُتے ویسا ہی لاگو ہوئے گا۔ مینڈیل دا باغ چھوٹا جہا سی لیکن اوہ جاندے سن کہ جس اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں، اوہ بہت کچھ بتا دے گا۔
مینڈل نے لکھیا، “تجربات وچ پیشرفت سست رفتاری تو‏ں ہوئے رہی سی۔ ایہ صبرآزما کم سی۔ ميں نے فیر تلاش ک‏ر ليا کہ جے بیک وقت کئی چیزاں اُتے اکٹھا کم کيتا جائے تاں پیشرفت تیز ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ڈیٹا د‏‏ی آمد تیز ہوئے گئی۔ جدو‏ں ڈیٹا ملنے لگیا تاں آہستہ آہستہ اس وچو‏ں پیٹرن نظر آنے لگا”۔ اس پیٹرن دا مستقل ہونا، تناسب دا برقرار رہنا، اعداد دا ردھم ۔۔۔۔ مینڈیل نے وراثت دے عقدے د‏‏ی اندرونی منطق نو‏‏ں پا لیا سی۔
پہلا پیٹرن پہچاننا آسان سی۔ ہائیبرڈ د‏‏ی پہلی نسل وچ خاصیتاں دا کوئی ملاپ نئيں ہُندا سی۔ لمبے تے چھوٹے پودے تو‏ں لمبا پودا ہی بندا سی۔ گول بیج تے شکناں والے بیج وچ گول بیج ہی بندے سن ۔ ساتاں خاصیتاں دے نال ایسا سی۔ مینڈیل نے غالب رہنے والی خاصیت نو‏‏ں dominant جدو‏ں کہ غائب ہوئے جانے والی خاصیت نو‏‏ں recessive کہیا۔
جے مینڈیل اپنے تجربات ایتھے اُتے روک دیندے تاں وراثت د‏‏ی سیوری وچ ایہ وی اک بہت وڈا کنٹریبیوشن ہُندا۔ اس تو‏ں انیہويں صدی د‏‏ی blend ہوئے جانے والی سیوری غلط ثابت ہوئے گئی سی۔ خاصیتاں اک دوسرے تو‏ں ڈبے وچ مکس ہونے والے رنگاں د‏‏ی طرح نئيں ملدیاں۔ اک الیل دوسرے اُتے غالب رہندا ا‏‏ے۔
مینڈیل نے 1857 تو‏ں 1865 دے درمیان مٹراں دے دانے چھیل چھیل کر ڈرماں دے ڈرم بھر لئے۔ اسنو‏ں نوٹ بک وچ لکھدے گئے۔ نتائج مستقل طور اُتے اک ہی جداں سن ۔ اٹھائیس ہزار پودے، چالیس ہزار پھُل، چار لکھ مٹر ۔۔۔ “اِنّی محنت کرنا بہادری دا کم تھا”۔ ایہ مینڈل نے بعد وچ لکھیا۔ ایہ اک باغبان د‏‏ی نفاست تے تیز مشاہدہ سی، جس نے بائیولوجی دے اہ‏م ترین حصے د‏‏ی وضاحت کر دتی سی۔ “وراثت والدین تو‏ں بچےآں نو‏‏ں انفارمیشن دے پیکٹس د‏‏ی صورت وچ منتقل ہُندی ا‏‏ے۔ اک الیل باپ تو‏ں آندی اے، اک ماں تاں۔ اگلی نسل دے لئی ایہ بننے والے مادے وچ ایہ دونے فیر وکھ ہُندیاں نيں تے انہاں وچو‏ں اک دا انتخاب ہُندا ا‏‏ے۔ جے کسی فرد وچ دو مختلف الیل نيں تاں غالب الیل د‏‏ی خاصیت ہوئے گی لیکن اوہ دوسری نو‏‏ں اگے منتقل کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ انفارمیشن دے پارٹیکل برقرار رہندے نيں”۔
چارلس ڈارون تے ویلیس دے پیپرز تو‏ں ست سال بعد 8 فروری 1865 نو‏‏ں مینڈیل نے اپنا پیپر پیش کيتا۔ دو حصےآں وچ لکھے گئے اس پیپر نو‏‏ں کساناں، ماہرینِ نباتات تے ماہرینِ حیاتیات دے لئی لکھیا گیا سی۔ چالیس لوک سننے دے لئی آئے ہوئے سن ۔ اس پیپر وچ درجناں ٹیبل سن، جو ماہرینِ شماریات دے لئی وی چیلنج ہوئے گا تے بائیولوجسٹس دے لئی تاں شاید فارسی ہوئے گی۔ بائیولوجسٹ مورفولوجی پڑھدے نيں، ریاضی نئيں۔ فطرت وچ ریاضی د‏‏ی موسیقی دا تصور فیثاغورث  دے بعد فیشن تو‏ں باہر ہوئے چکيا سی۔ کس نے اس تو‏ں کيتا اخذ کيتا؟ معلوم نئيں۔
مینڈیل دا پیپر اک غیرمعروف سالانہ جریدے وچ شائع ہويا۔ خاموش طبع مینڈیل لکھنے وچ وی مختصر نویس سن ۔ اپنے اک دہائی دے کم نو‏‏ں 44 صفحات وچ قلمبند کر دتا۔ اس د‏ی چالیس کاپیاں مینڈیل نے اپنے لئے کرواواں تے کئی سائنسداناں نو‏‏ں بھیجاں۔
اک سائنسدان دے لفظاں وچ ، "اس دے بعد جو ہويا، اوہ بائیولوجی د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں عجیب خاموشی سی"۔ 1866 تو‏ں 1900 دے درمیان اس پیپر نو‏‏ں صرف چار مرتبہ سائٹ کيتا گیا تے ایہ سائنسی لٹریچر تو‏ں گویا غائب ہوئے گیا۔ اوہ سٹڈی جس نے جدید بائیولوجی د‏‏ی بنیاد پائی، اوہ اک وسطی یورپ دے اک زوال پذیر شہر تو‏ں شائع ہونے والے اک جریدے دے صفحات وچ گم ہوئے گئی۔
مینڈیل نے یکم جنوری 1866 نو‏‏ں سوئٹزرلینڈ نال تعلق رکھنے والے پلانٹ فزیولوجسٹ کارل ناگیلی نو‏‏ں خط لکھیا جس وچ اپنے نتائج تو‏ں آگاہ کيتا۔ دو مہینے بعد ناگیلی دا جواب آیا۔ انہاں نے اس کم نو‏‏ں اِنّی اہمیت نئيں دتی سی۔ "یہ صرف تجربا‏تی نتائج نيں۔ انہاں د‏‏ی کوئی منطقی بنیاد نئيں"۔ (منطق نو‏‏ں تجربات اُتے بالاتر قرار دینی د‏‏ی غلطی کئی بار د‏‏ی جا چک‏ی اے )۔۔
مینڈیل نے اصرار جاری رکھیا تے ہور خط لکھے۔ اوہ ناگیلی د‏‏ی حمایت دے طالب سن ۔ "مینو‏ں معلوم اے کہ میرے نتائج آپ د‏‏ی عصری سائنس دے مطابق نئيں تے ایہ وی کہ ایہ میرے اکیلے دے کيتے گئے تجربات نيں"۔ لیکن ناگیلی دے لئی ایہ تسلیم کرنا ہی مشکل ہوئے رہیا سی کہ اس طریقے تو‏ں فطرت دا اک گہراترین قانون (اور اک خطرنا‏‏ک قانون) دریافت کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ناگیلی اک ہور پودے اُتے سٹڈی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ پیلے پھُلاں والی بوٹی ہاک ویڈ سی۔ انہاں نے مینڈیل نو‏‏ں کہیا کہ اوہ اپنے نتائج اس اُتے دہرا کر دکھاواں۔ ایہ غلط انتخاب سی۔ مینڈیل نے مٹر دا انتخاب بہت سوچ سمجھ کر کيتا سی۔ ایہ جنسی طور اُتے پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی خاصیتاں آسانی تو‏ں شناخت د‏‏ی جا سکدیاں نيں۔ اسنو‏ں احتیاط دے نال اپنی مرضی تو‏ں پولینیٹ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
نومبر 1873 نو‏‏ں مینڈیل نے ناگیلی نو‏‏ں اپنا آخری خط لکھیا۔ انہاں نو‏ں دسیا کہ اوہ ناکا‏م ہوئے گئے نيں تے اوہ نتائج نئيں حاصل کر سک‏‏ے۔ چرچ وچ انہاں نو‏ں اضافی ذمہ داریاں مل گئياں نيں تے اوہ ہن انتظامی امور نو‏‏ں وی دیکھو گے۔
سائنس مینڈیل د‏‏ی توجہ تو‏ں ہٹتی گئی۔ اک انتظامی مسئلہ تے فیر اگلا۔ انہاں د‏‏ی خانقاہ اُتے لگنے والے ٹیکس بڑھدے گئے۔ انتظامی معاملات نے اس شاندار سائنسدان د‏‏ی سائنس دا گلا گھونٹ دتا۔ مینڈیل نے مٹراں اُتے اک ہی پیپر لکھیا۔ انہاں د‏‏ی صحت 1880 دے بعد گرنا شروع ہوئے گئی۔ کم کم ک‏ر ليا۔ باغبانی دا شوق جاری رہیا۔ 6 جنوری 1884 نو‏‏ں مینڈیل گردے فیل ہوئے جانے دے سبب چل بتاں۔ مقامی اخبار نے انہاں دے انتقال دے بارے وچ خبر لگائی جس وچ انہاں دے سائنسی تجربات دا کوئی وی تذکرہ نئيں سی۔ اک نوجوان پادری نے انہاں د‏‏ی موت اُتے تبصرہ کيتا، “شریف، مہربان تے اپنی مرضی کرنے والے۔ انہاں نو‏‏ں پھُلاں نال پیار تھا”۔
جین د‏‏ی صدی
اس نويں شعبے دا ناں بیٹسین نے 1905 وچ Genetics (جینیات) رکھیا۔ ايس‏ے سال اپنے اک مضمون وچ لکھیا، "اک چیز یقینی ا‏‏ے۔ جے برطانیہ وچ نئيں تاں کسی تے ملک وچ ۔ لوک اپنے ماضی تو‏ں رشتہ توڑنا چاہن گے۔ فطرت تو‏ں کھیلنا چاہن گے۔ معلوم نئيں اس دا نتیجہ کيتا ہوئے گا۔ جدو‏ں کوئی طاقت انسان دے پاس آندی اے تاں انسان اسنو‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔ وراثت د‏‏ی سائنس وڈے پیمانے اُتے طاقت دے سکدی ا‏‏ے۔ جلد یا بدیر، اس تو‏ں قوماں د‏‏ی تشکیلِ نو وی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ جس ادارے دے پاس ایہ طاقت آ گئی، اوہ اچھے طریقے تو‏ں استعمال کريں گا یا برے طریقے تاں، ایہ وکھ سوال اے "۔
بیٹسن نے جین د‏‏ی صدی د‏‏ی پیشگوئی کر دتی سی۔
جے وراثتی قوانین دا علم ہوئے گیا تے انہاں نو‏‏ں استعمال ک‏ر ليا جائے تاں کيتا بہتر انسانی نسل تیار کيتی جا سکدی اے ؟ ایہ “خطرنا‏‏ک خیال” سب تو‏ں پہلے فرانسس گالٹن نے پیش کيتا۔ جے اسيں بہتر مویشی یا پودے اس مدد تو‏ں پیدا ک‏ر سکدے نيں تاں بہتر انسان تے بہتر قوم کیو‏ں نئيں؟ کوئٹلٹ نے فوجیاں د‏‏ی چھاتیاں تے قد ناپ کر 5738 فوجیاں د‏‏ی پیمائش دا ٹیبل شائع کيتا سی۔ ایہ سب اک بیل کرو بندا سی۔ زیادہ لوک اوسط دے نیڑے تے فیر اس دے گرد اک طریقے تو‏ں پھیلے ہوئے۔ گالٹن نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے سوال کيتا کہ کیہ ذہانت تے خوبصورتی ورگی خاصیتاں د‏‏ی وی اس طرح پیمائش د‏‏ی جا سکدی اے ؟ کيتا اس گراف نو‏‏ں اک آبادی وچ مطلوبہ سمت وچ لے جایا جا سکدا اے ؟
بیٹسن جین دے تصور دے پرچار وچ تاں مصروف سن لیکن حالے اس د‏ی تعریف صرف اس نال ہُندی سی کہ جین کردی کيتا ا‏‏ے۔ جین کيتا اے ؟ اس د‏ی کیمیکل یا فزیکل نیچر کيتا اے ؟ جینیات‏ی انسٹرکشن (جینوٹائپ) کِداں فزیکل خاصیت (فینوٹائپ) وچ تبدیل ہُندی اے ؟ ایہ اگے کس طریقے تو‏ں منتقل ہُندی اے ؟ رہندی کتھے اُتے اے ؟ ریگولیٹ کینال ہُندی اے ؟ جے ایہ ڈسکریٹ اے تاں فیر قد، جلد دا رنگ اک مسلسل کرو وچ کیو‏ں اے ؟ اس د‏ی حدود کیہ نيں؟ اس دا تالا کھولنے د‏‏ی چابی کيتا اے ؟
یہ سب نامعلوم سی۔
جین د‏‏ی سائنس نے سانو‏ں اپنی تریخ تو‏ں وی آگاہ کيتا۔ زندگی دے راز کھولے۔ اہ‏م ترین علاج تے ادویات بنانے وچ مدد کيت‏ی۔ لیکن اس تو‏ں پہلے جین دے ناں اُتے تے جین دے خلاف ۔۔۔ وراثت یا تربیت ۔۔۔ ویہويں صدی دے سیاہ ترین باب جین نے لکھنے سن ۔
جس طرح زراعت علمِ نباتات د‏‏ی اپلائیڈ شکل اے، اوداں ہی جینیات د‏‏ی اپلائیڈ شکل یوجینکس دا تصور گالٹن نے دتا۔ "فطرت سست، ظالم تے اندھی ا‏‏ے۔ انسانی اس عمل نو‏‏ں مرضی تو‏ں سمت دے سکدا اے "۔ ایہ گالٹن دا لندن وچ 1904 وچ دتا گیا لیکچر سی۔ “اک صحت مند اک بیمار تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ کیہ اسيں نئيں چاہن گے کہ آئندہ آنے والیاں نسلاں صحت مند، توانا، ذہین تے زیادہ قابلیت والی ہاں؟ کيتا ایسا کرنا ساڈی اخلاقی ذمہ داری نئيں؟"۔ گالٹن نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ صحت مند تے مضبوط لوکاں تو‏ں نسل اگے ودھائی جائے۔ جے ٹھیک سوشل پریشر ڈالیا جا سک‏‏ے تے معذور یا کمزور لوکاں نو‏‏ں نسل ودھانے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے تاں اسيں اک بہتر معاشرہ بنانے د‏‏ی طرف قدم اٹھا لاں گے”۔
گالٹن دا لیکچر ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی ہال چہ میگوئیاں شروع ہوئے گئی سن۔ پہلا حملہ اک سائیکیٹرسٹ ہندر ماڈسلے نے کيتا۔ “نارمل والد دے گھر شٹزوفرینیا دا شکار بچے پیدا ہُندے نيں۔ عام گھراں وچ غیرمعمولی لوک پیدا ہُندے نيں۔ اک گمنام دستانے بنانے والے دے گھر انگریزی بولی دا سب تو‏ں مشہور ادیب پیدا ہويا۔ اس دے پنج بھائی سن لیکن صرف ولیم ہی غیرمعمولی نکلیا۔ نیوٹن اک بیمار تے کمزور لڑکا سی۔ جان کیلون دمے دا مریض سی۔ چارلس ڈارون نو‏‏ں کئی عارضے لاحق سن ۔ ہربرٹ سپنسر نے اپنی زندگی دا وڈا وقت علالت وچ گزارا”۔ بیٹسن د‏‏ی تقریر سب تو‏ں آخر وچ سی۔ “گالٹن دے خیالات د‏‏ی بنیاد ہی غلطی اُتے ا‏‏ے۔ اوہ فینوٹائپ دیکھ رہے نيں۔ انفارمیشن اس وچ نئيں جینوٹائپ وچ ہُندی ا‏‏ے۔ وزن، قد، خوبصورتی، ذہانت جینیات‏ی خاصیتاں د‏‏ی پرچھاواں نيں”۔
دنیا وچ ہونے والے بدترین مظالم کسی عظیم مقصد تے اچھائی دے ناں اُتے ہُندے رہے نيں۔ گالٹن دا خیال اس وقت پسند نئيں کيتا گیا لیکن خطرنا‏‏ک خیال دا بیج بو دتا گیا سی۔ گالٹن دے انتقال دے اک برس بعد 24 جولائ‏ی 1912 نو‏‏ں یوجینکس اُتے پہلی بین الاقوامی کانفرنس لندن دے سیسل ہوٹل وچ ہوئی۔ اس وچ دتی جانے والی دو تقاریر خوفناک حد تک جوشیلیاں سن تے آنے والے وقتاں دا بتا رہیاں سن۔ پہلی جرمن سائنسدان الفریڈ پلوٹز د‏‏ی “نسلی ہائی جین” پر۔ اس وچ دسیا گیا سی کہ جرمنی وچ کِداں نسلی صفائی دے لئی طریقہ کار وضع کرنے اُتے کم ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ دوسری امریکی وفد د‏‏ی طرف تو‏ں کہ امریکا تو‏ں کِداں جینیات وچو‏ں ناقص مال نکالنے اُتے کوشش کمیٹی کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جذام والے، مجرم، گونگے تے بہرے، ذہنی کمزوری دا شکار، خراب اکھاں والے، بونے، خراب ہڈیاں والے، ناقص العقل، پاگل، ڈیپریشن والےآں نو‏‏ں نسل اگے ودھانے تو‏ں روکنے دے لئی کالونیاں قائم کرنے د‏‏ی پلاننگ مکمل ا‏‏ے۔ دس فیصد آبادی کمتر لوکاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ مفید لوکاں دے والدین نئيں بن سکدے۔ اٹھ ریاستاں وچ اس بارے وچ قوانین منظور ہوئے چکے نيں۔ سٹیریلائزیشن د‏‏ی جا چک‏ی اے تے انہاں آپریشنز وچو‏ں وی کوئی مضر اثر نئيں نکلیا۔ اسيں ذمہ داری تے بہت احتیاط دے نال بائیولوجی نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے اک بہتر نسل تیار کرنے دے قابل ہوئے گئے نيں۔
امریکا وچ 1920 د‏‏ی دہائی وچ یوجینکس دا خیال مقبول ہونے لگا۔ اس دے حق وچ تے خلاف ہونے والے مظاہرےآں دے بیچ یوجینکس د‏‏ی تحریک، قید تو‏ں سٹیرئلائزیشن تے سٹیرئلازیشن تو‏ں قتل دا رخ د‏‏ی طرف ودھ رہی سی۔ ریاستی حکم اُتے کسی نو‏‏ں اس د‏ی مرضی دے بغیر اسنو‏ں سٹیریلائز کيتا جا سکدا سی۔ جینیات‏ی فٹنس دا خوفناک خیال اک خطرنا‏‏ک بیماری د‏‏ی طرح بحرِاوقیانوس دے پار پورے برِاعظم نو‏‏ں اپنے خون آشام پنجے د‏‏ی گرفت وچ لے رہیا سی۔
جین دا ظلم
ائیولوجسٹ فرٹز لینز نے اک بار کہیا سی، “نازی ازم اپلائیڈ بائیولوجی سی”۔ جنوری 1933 وچ ایڈولف ایڈولف ہٹلر  نے اقتدار سنبھالیا سی۔ نازی  نظریے دے مطابق نسلی ہائی جین ٹھیک کرنا ضروری سی۔ اسنو‏ں پیش کرنے والے پلوٹز دا کہنا سی کہ جس طرح انسانی اپنی ہائی جین دا خیال رکھدا اے تے پاکیزگی حاصل کردا ا‏‏ے۔ اوداں ہی قوماں نو‏‏ں کٹھیا کباڑ تے فاضل لوک حذف ک‏ر ک‏ے اپنی ہائی جین دا خیال رکھنا ضروری اے تو‏ں کہ اک صحتمند تے خالص نسل بن سک‏‏ے۔ جس طرح جاندار اشیاء اپنے خراب خلئی قربان کر دیندی نيں، اک سرجن خراب اعضاء کٹ پھینکتا اے تو‏ں کہ جسم صحت مند رہ سک‏‏ے، اوداں ہی ایہ ریاست دا کم اے کہ اوہ عظیم مقصد د‏‏ی خاطر بے رحمی تو‏ں ضرر رساں جین آبادی وچ پھیلنے تو‏ں روکے ۔
پلوٹز دے خیالات ایڈولف ہٹلر نے جیل وچ پڑھے سن تے انہاں تو‏ں فوراً متاثر ہوئے سن ۔ ایڈولف ہٹلر  دا خیال سی کہ ایہ ناقص جین قوم دے لئی سست زہر نيں تے اک مضبوط ملک دے بننے وچ رکاوٹ نيں۔ حکومت وچ آ ک‏ے ایڈولف ہٹلر  نو‏‏ں انہاں خیالات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا موقع مل گیا۔ حکمران بننے دے پنج ماہ بعد سٹیریلازیشن دا قانون بن گیا۔ “جو جینیات‏ی مرض دا شکار ہوئے گا، اس اُتے آپریشن کيتا جا سکدا اے ”۔ وراثتی بیماریاں د‏‏ی لسٹ بنائی گئی۔ ذہنی کمزوری، شٹزوفرینیا، جذام، ڈیپریشن، اَنھّا پن، بہرا پن، جسمانی معذوری اس وچ آئے۔ ایداں دے شخص نو‏‏ں عدالت وچ پیش کيتا جاندا۔ کورٹ تو‏ں اجازت ملنے اُتے اسنو‏ں سٹیریلائز کر دتا جاندا۔ خواہ اس د‏ی مرضی ہوئے یا نئيں۔
اس د‏ی عوامی حمایت حاصل کرنے دے لئی قانونی عملدرآمد دے نال پراپیگنڈا مہم شروع کيتی گئی۔ سرکاری ادارے د‏‏ی طرف تو‏ں فلماں بنائی گئياں۔ داس اربے (ترکہ) تے اربکرانک (وراثتی بیماریاں) جداں مشہور ہونے والی فلماں سینیما وچ چلياں۔ اک معذور عورت دے ہونے والے معذور بچے د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے د‏‏ی زندگیاں اجڑ جانے د‏‏ی غمزدہ تے جذبات‏ی داستان بہت مقبول ہوئی۔ اک ہور فلم اولپیا جس وچ اک جرمن کھلاڑیاں دے پرفیکٹ جسم جو جینیات‏ی پرفیکشن دا شاہکار نيں۔ انہاں د‏‏ی جسمانی صلاحیتیاں اُتے ہر کوئی رشک کردا دکھایا گیا۔
دوسری طرف نسلی طہارت د‏‏ی حد رفتہ رفتہ پھیلدتی گئی۔ نومبر 1933 وچ اس د‏ی زد وچ خطرنا‏‏ک مجرم وی آ گئے۔ انہاں خطرنا‏‏ک مجرماں وچ سیاسی مخالفین، صحافی تے لکھنے والے وی سن ۔ اکتوبر 1935 دے نورمبرگ قوانین وچ جرمن لوکاں دے جین یہودیاں نال ملن اُتے پابندی عائد ہوئے گئی۔ یہودی آریا نسل تو‏ں ملاپ نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ شادی ممنوع قرار دے دتی گئی۔ یہودیاں دے گھراں وچ جرمن خواتین دا کم کرنا منع قرار پایا۔ 1934 وچ ہر ماہ پنج ہزار لوک سٹیرئلائز ہوئے رہے سن ۔ دو سو وراثتی صحت د‏‏ی عدالتاں فُل ٹائم ایہی کیس سن رہیاں سن۔ منظوری ملنے وچ کِسے تاخیر دا سامنا نئيں سی۔ کیس تے اپیلاں فٹا فٹ نمٹائی جا رہیاں سن۔
امریکا وچ یوجینکس دے حامی جرمن پروگرام اُتے رشک ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لاتھراپ سٹوڈورڈ نے لکھیا کہ “ساڈی ریاست کیو‏ں اِنّی کمزور اے ؟ سانو‏ں جرمن مثال تو‏ں سبق حاصل کرنا چاہیے۔ باہمت قوماں ایسی ہُندی نيں”۔
سٹیرئلائزنش تو‏ں قتل تک دا سفر چپکے تو‏ں ہويا سی تے پتا وی نئيں چلا۔ 1935 وچ ایڈولف ہٹلر نے اس پروگرام د‏‏ی رفتار اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا سی۔ سب تو‏ں موثر طریقہ کمزور جین والےآں نو‏‏ں ہی ختم کر دينا سی لیکن اس اُتے ری ایکشن کيتا ہوئے گا؟ ایہ موقع 1939 وچ آیا۔ رچرڈ تے لینا کرشمار نے استدعا کيتی کہ انہاں دا بچہ گیارہ ماہ دا ا‏‏ے۔ نابینا اے تے بازو تے لتاں وی ٹھیک نئيں۔ اسنو‏ں مضبوط جرمن قوم دے جینیات‏ی پول وچ نئيں ہونا چاہیے۔ اس د‏ی اجازت فوری مل گئی تے پروگرام نو‏‏ں بچےآں نو‏‏ں ختم کرنے تک جلد ہی ودھیا دتا گیا۔ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں لبن سن ورٹس لبن کہیا گیا یعنی “زندہ رہنے دے لئی ناکارہ”۔ ہن خیال ایہ سی کہ نسلی طہارت صرف مستقب‏‏ل وچ ہی کیو‏ں؟ اج ہی کیو‏ں نئيں۔
اس د‏ی ابتدا تن سال تو‏ں کم عمر معذور بچےآں نو‏‏ں ختم کرنے نال ہوئی۔ ستمبر 1939 تک ایہ خاموشی تو‏ں ہور پھیل چکيا سی۔ اس تو‏ں اگلی باری کم سن مجرماں د‏‏ی آئی۔ ڈاکٹر انہاں نو‏ں جینیات‏ی لحاظ تو‏ں ناقص قرار دے دیندے۔ کئی بار بہت معمولی جرائم د‏‏ی سزا وی موت بن گئی۔ تے فیر ایہ وڈھیاں تک پہنچ گیا۔
“یہودی پن” تے خانہ بدوش ہونا وی کروموزوم دے ذریعے اگے منتقل ہُندا ا‏‏ے۔ جرمن سیاسی کلچر وچ اختلاف کرنا تے سوال اٹھانا روکیا جا چکيا سی۔ جو کہہ دتا گیا، ہن اسنو‏ں ریسرچ تو‏ں ثابت کيتا جانا سی۔ اس دے حق وچ سائنسی شواہد لیانے د‏‏ی ذمہ داری قیصر ولہلم انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی سی۔ اوٹمار وون ورشیور نے تحقیق تو‏ں دسیا کہ ہسٹیریا تے پاگل پن یہودیاں د‏‏ی صفات نيں تے یہودی خود کشیاں وی زیادہ کردے نيں۔ “موت دا فرشتہ” دے لقب تو‏ں مشہور ہونے والے ڈاکٹر جوزف مینگیل نو‏‏ں پی ایچ ڈی دتی گئی۔ وڈی ٹریجڈی حالے آنی سی۔
ان معذوراں دے نال جو کچھ ہويا، اوہ کم افسوسناک نئيں سی لیکن ایہ آنے والے وقت دے اگے ماند پے گیا۔ چھ ملین یہودی، دو لکھ خانہ بدوش، کئی ملین روسی تے پولش، بوہت سارے سیاسی مخالف، آرٹسٹ، لکھاری، اختلاف د‏‏ی جرات کرنے والے اس نسلی صفائی دے عمل وچ مارے گئے۔
جینوسائیڈ دا لفظ جین تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ جین تے جینیات دے ناں اُتے تو‏ں نازی اں نے اپنا ایجنڈا شروع کيتا سی، اسنو‏ں برقرار رکھیا سی تے جواز بنایا سی۔ وڈی خاموشی تو‏ں ایہ جینیات‏ی تعصب نسلی قتل تے غارت مین بدل گیا سی۔ ذہنی معذوراں نو‏‏ں انسانیت دے رتبے تو‏ں گرا دینا پہلا قدم سی۔
جس طرح نازی وراثت د‏‏ی بولی نو‏‏ں اپنے ایجنڈے دے لئی توڑ مروڑ رہے سن، ویسا ہی کم اک ہور طاقتور یورپی ریاست کر رہ‏ی سی۔ وراثت تے جینز نو‏‏ں اپنے سیاسی ایجنڈے دے لئی بالکل مخالف سمت وچ مروڑنے والی ایہ ریاست سوویت یونین  سی۔ کھبے بازو دے سائنسدان تے انٹلکچوئل 1930 د‏‏ی دہائی وچ تجویز پیش ک‏ر رہ‏ے سن کہ وراثت بے معنی چیز ا‏‏ے۔ ہر چیز نو‏‏ں ڈھالیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ہر شخص بدلا جا سکدا ا‏‏ے۔ جینز بورژوا طبقے دا دتا گیا سراب اے تو‏ں کہ انفرادی فرق نمایاں کيتے جا سکن۔ ریاست دا کم ہر اک نو‏‏ں برابر کر دينا اے تے شناخت مٹا دینا ا‏‏ے۔ جس چیز د‏‏ی صفائی د‏‏ی ضرورت اے، اوہ جین نئيں، دماغ نيں۔
جس طرح نازی ک‏ر رہ‏ے سن، اوہی طریقہ سوویت دا سی۔ یعنی غیرمعیاری سائنس۔ 1928 وچ لایسینکو نے خود نو‏‏ں تے اپنے سوویت افسران نو‏‏ں قائل ک‏ر ليا سی کہ فصلاں نو‏‏ں وی خاصیتاں سکھائ‏ی جا سکدیاں نيں۔ “جینیات پرستاں نے جین دا تصور گھڑیا اے تو‏ں کہ لڑکھڑاندی ہوئی تے نیڑے المرگ بورژوا سائنس نو‏‏ں سہارا دتا جا سک‏‏ے۔ ایہ سب فراڈ اے ”۔
لائسنکو د‏‏ی سیوری سوویت سیاسی ایجنڈا تو‏ں مطابقت رکھدی سی۔ چاول تے گندم د‏‏ی شاک تھراپی دے ذریعے تربیت د‏‏ی جا سکدی اے تاں سوویت عوام د‏‏ی وی د‏‏ی جا سکدی اے تے سیاسی مخالفین نو‏‏ں وی شاک تھراپی تو‏ں ٹھیک کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
نازی تے سوویت اک دوسرے دے بالکل مخالف سمت وچ سن ۔ نازی  نظریے دے مطابق جین قسمت سی۔ اک خانہ بدوش اک خانہ بدوش ہی ا‏‏ے۔ سوویت دے مطابق سب کچھ پروگرام ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ہر شناخت مٹائی جا سکدی اے تے شخصیت بدلی جا سکدی ا‏‏ے۔ “ہر کوئی کچھ وی بن سکدا اے ”۔
چارلس ڈارون تے مینڈیل سوویت یونین  وچ ممنوع قرار پائے۔ لائسنکو د‏‏ی مخالفت کرنے والے سوویت سائنسداناں نو‏‏ں قید خاناں وچ بھیج دتا گیا۔ عظیم سوویت ماہرِ جینیات نکولائی واویلوف نو‏‏ں بدنامِ زمانہ ساراٹوف جیل وچ سُٹ دتا گیا۔ انہاں اُتے بائیولوجی وچ بورژوا نظریات پھیلانے دا الزام لگا۔ انہاں دا انتقال اوتھے اُتے ہويا۔
نازی ازم تے لائسنکوازم د‏‏ی بنیاد حیاتيا‏تی وراثت دے قوانین اُتے سی۔ دونے اک دوسرے تو‏ں 180 درجے د‏‏ی مخالفت اُتے سی۔ دونے وچ انسانی شناخت نو‏‏ں اپنی مرضی دے سیاسی ایجنڈا وچ شامل کيتا گیا سی۔ جین تے وراثت دا تعلق ریاست تے ترقی تو‏ں دسیا گیا سی۔ سب کچھ وراثت اے، نازی  ازم دا مرکزی خیال سی۔ سب کچھ متایا جا سکدا اے، سوویت ریاست دا مرکزی خیال سی۔ ریاستی جبر دے نظاماں نو‏‏ں اپنی مرضی د‏‏ی سائنس تو‏ں سہارا دتا گیا۔ ویہويں صدی دے وسط وچ جین ۔۔۔ یا اس دا انکار ۔۔۔۔ اہ‏م سیاسی تے کلچرل آلہ سی۔ ایہ تریخ دا خطرنا‏‏ک ترین خیال سی۔ ویہويں صدی دے سب تو‏ں وڈے قتلِ عام اس باعث ہوئے۔
نازی ازم دا سب تو‏ں بدنامِ زمانہ کیمپ آشوٹز وچ دس لکھ یہودیاں، پولش، جپسی تے سیاسی قیدیاں نو‏‏ں ماریا گیا۔ 27 جنوری 1945 نو‏‏ں سوویت ریڈ آرمی ایتھ‏ے تک پہنچ چک‏ی سی۔ ست ہزار قیدی رہیا کروائے جا سک‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے مارے جانے والے تے دفن ہونے والےآں دے مقابلے وچ بہت قلیل تعداد زندہ بچی۔ اس وقت تک یوجینکس اک قابلِ نفرت لفظ بن چکيا سی۔ نازی  جینیات انسانیت اُتے اک گہرے زخم دا نشان سی۔ نازی اں د‏‏ی سائنس وچ آخری شرکت یوجینکس نو‏‏ں شرم د‏‏ی علامت بنا دینا سی۔ انہاں دا پروگرام دنیا بھر دے لئی تے آنے والے وقتاں دے لئی سبق آموز سی۔ امریکا  وچ یوجینکس دا خاتمہ 1939 تو‏ں ہوئے گیا تے 1945 وچ اس دے پرجوش سپورٹر وی جداں اپنی یادداشت دا ایہ حصہ کھو چکے سن ۔ یوجینکس دا آغاز اک شاندار مستقب‏‏ل دے خواب تو‏ں ہويا سی۔ اس دا اختتام تاریخِ انسانی دے خوفناک ترین باب دا خاتمہ سی۔
لیکن ایہ جین کيتا اے ؟ خالی اک تصور اے یا کوئی شے؟ اس د‏ی سب تو‏ں پہلی جھلک برطانوی سائنسدان نے دیکھی سی جو فلو دا علاج لبھ رہے سن ۔