cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ضلع کوٹے ڈی اور
کوٹے ڈی اور فرانس دا اک ضلع (departmnt)اے۔
گٹھ:فرانس دے ضلعے
بخش جوکار
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان ملایر    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
شوٹن جزیرے
شوٹن جزیرے پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
لیمپروفس جیومیٹریکس
لیمپروفس جیومیٹریکس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع کوٹے ڈی ارمر
کوٹے ڈی ارمر فرانس دا اک ضلع (departmnt)اے۔
گٹھ:فرانس دے ضلعے
سائیڈیا جزیرہ
سائیڈیا جزیرہ پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
اشتابولا کاؤنٹی
اشتابولا امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
مخدوم عبدالرشید حقانی
سلطان العارفین حضرت مخدوم عبد الرشید حقانی برصغیر وچ سلسلہ سہروردی دے عظیم روحانی بزرگ نیں ۔ تساں   دا مزار ملتان، پاکستان دے قریب تساں   دے ناں توں منسوب قصبے مخدوم رشید وچ مرجع خلائق اے۔ اس قصبے دا پرانا ناں "ماڑی پور" سی۔  تساں   علوم ظاہری و باطنی توں مالا مال سن، بیک وقت حافظ قرآن، قاری، مفسر، عالم، محدث، عارف، ولی، غوث زماں سن۔ پورے برصغیر وچ نہ صرف تساں   دا شہرہ سی بلکہ صدق و عدل دی صفات دی وجہ توں تساں   دا لقب حقانی مشہور ہو گیا سی۔ تساں   دا شمار انہاں ہستیاں وچ ہُندا اے جنہاں نے ساری زندگی اسلام دی سربلندی تے عشق مصطفٰی دی شمع روشن کر دے ہوئے گزاری، جنہاں دی کوششاں توں لکھاں مسلمان علم دین دی دولت توں سرفراز ہوئے، تساں   نے جودو سخا دی اوہ ارفع مثال قائم کیتی کہ معاشرے اُتے سماجی، معاشرتی تے معاشی مثبت تبدیلیاں رونماں ہونے لگیاں۔ توکل علی اللہ، عشق رسول پاک، عدل، تکریم انسانیت، تساں   دی تعلیمات دی اصل متاع نیں  ۔ تساں   دا زمانہ اولیائے کرام دا زمانہ مشہور اے۔ مشہور بزرگ شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانی، شیخ فرید الدین گنج شکر، شاہ شمس تبریزی،لال شہباز قلندر، جلال الدین رومی تے جلال الدین سرخ بخاری، بو علی شاہ قلندر،پیر موسی نواب انہاں دے ہمعصر اولیاء سن۔ تساں   نسباً سادات ہاشمی ولحسنی نیں  ۔
ولادت
تساں  15 ربیع الاول 669 ھ نوں   ملتان دے قریب کوٹ کروڑ ، لیہ وچ اک کامل بزرگ مخدوم سید وحید الدین احمد غوث تے سیدہ جنت بی بی (دختر سید شرف الدین عیسیٰ جیلانی بن سید عبد القادر جیلانی) دے ہاں پیدا ہوئے۔ تساں   دے والدین نے تساں   دا ناں اللہ دے صفاندی ناماں وچوں اک محمد عبد الرشید رکھیا۔
نسب
تساں  والد ول توں سادات  ہاشمی تے والدہ دی جانب توں سادات حسنی نیں  ۔
خاندانی پس و منظر
مخدوم عبد الرشید حقانی کے آبا ؤ اجداد کا تعلق سادات بنو ہاشم سے تھا، آپ کے خاندان کے ایک بزرگ حضرت امیر تاج الدین المطرف کو بنو امیہ کے حکمران مروان الحکم نے زبردستی اپنی بیعت پر مجبور کیا ۔  مروان کے زبردستی بیعت پر مجبور کرنے کی وجہ سے آپ کو اپنے وطن سے ترک سکونت اختیار کرنا پڑی۔ اور آپ ہجرت کر کے مع اہل و عیال الجبال آباد آباد ہو گئے، جو بعد میں خوارزم اور اب ترکمانستان کے نام سے مشہور ہے۔ خاندانی عزت و شرف و سیادت بنو ہاشم کی بنا پر یہ گھرانہ ہمیشہ معزز و مقتدر رہا، لہذا یہاں بھی آپکی اولاد فضل و کمال میں یکتا ٹھہری۔ اور سلاطین وقت کے ممدو معاون رہے اور اور خاندانی پس منظر کی بنا پر باقاعدہ جاگیر اور منصب حاصل ہوئے۔ لہذا اسی وجہ سے امیر تاج الدین المطرف سے لے کر سلطان ابی بکر تک کی ہستیاں والیاں ریاست میں شمار ہوتی ہیں۔ اپ کے خاندان نے باقاعدہ خوارزم کے اس علاقے میں حکومت قائم کی اور عدل و انصاف سے عوام کے دلوں پر بھی حکمرانی کی۔ امیر تاج الدین المطرف کی اولاد میں سے ایک بزرگ ہستی جو سلطان شاہ حسین کے نام سے موسوم ہے، رفقا سلطان سبکتگین و محمود غزنوی میں شامل تھی، جنھیں ان بادشاہوں کے دربار میں ایک مقام حاصل تھا، سلطان محمود غزنوی کے تیسرے حملے کے وقت اس کے ہمراہ ہند میں وارد ہوئی۔ سلطان محمود غزنوی نے جا بجا اپنے قلعے اور چھاؤنیاں قائم تو ایک قلعہ کوٹ کروڑ میں بھی قائم کیا۔ قلعہ کوٹ کروڑ کی وجہ تسمیہ اس میں ایک کروڑ بار سورہ مزمل کی تلاوت کرنا ہے اور اب یہ جگہ حضرت کی اولاد میں سے ایک معروف روحانی بزرگ سید صدر الدین محمد یوسف  المعروف لعل عیسن کروڑ کے نام سے مشہور ہے۔ سلطان محمود غزنوی نے یہ قلعہ سلطان شاہ حسین سے عقیدت و احترام رکھتے ہوئے آپ کے سپرد کیا اور ایک کروڑ کے علاقے میں ایک بڑی جاگیر آپ کے حوالے کی اور یہیں پر بعد میں مخدوم عبد الرشید حقانی کے دادا مخدوم کمال الدین علی شاہ کی عدل و انصاف سے بھرپور حکومت قائم ہوئی۔ آپ بڑے صاحب کمال اور بزرگ ہستی تھے، غریبوں کی خدمت کرتے اور ظالم کے ساتھ سختی سے پیش آتے۔ کروڑ کے علاقے میں آپ کے خاندان کو بڑی عزت و تقریم حاصل تھی۔ مخدوم کمال الدین علی شاہ  نے دختر شیخ عبد القادر جيلانی سیدہ خیر النساء سے عقد کیا اور جن سے آپ کو اللہ نے دو فرزند عطا کیے: مخدوم سید وحید الدین احمد غوث اور مخدوم سید  وجیہ الدین محمد غوث۔
مخدوم کمال الدین علی شاہ کو تاریخ میں وہ کمال حاصل ہے جو پوری تاریخ میں شاید ہی کسی حاصل ہو کیونکہ آپکے فرزند اکبر سے سلسلہ ۔کبروی کو برصغیر پاک و ہند میں بنیاد کی فضیلت حاصل ہوئی اور فرزند اصغر سے سلسلہ سہروردیہ کو دوام حاصل ہوا۔
بیعت و خلافت
سید علی ہمدانی نے آپ کے متعلق فرمایا " یہ میرے سلسلے کا مہتاب ہو گا اور سلسلہ بھی وسعت پزیر ہوگا"
اتفاق
چار کا عدد حضرت مخدوم عبدالرشید حقانیؒ پر فدا نظر آتا ہے، کیوں کہ آپ کی ازواج مطہرات بھی چار ہیں۔ آپ کے صاحبزادے بھی چار ہیں۔ مزید اتفاق کہ آپ کے ہر ایک فرزند کے چار چار فرزند ہیں۔
ازواج و اولاد
مخدوم عبدالرشید حقانی کے چار حرم تھے۔ اللہ نے آپ کو  صالح اولاد عطا فرمائی اور آپکی اولاد کو بھی ولایت کے عظیم مرتبہ پر پہنچایا۔ صاحب منبع البرکات نے حضرت مخدو م کی اولاد کا شجرہ اس طرح سے دیا ہے۔ ( آپ کی والدہحضرت مخدوم بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ کی ہمشیرہ "مخدومہ کمال خاتون" تھیں۔ ( آپ کی والدہحضرت مخدوم بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ کی ہمشیرہ "مخدومہ کمال خاتون" تھیں۔) (آپ کی والدہ ماجدہ  بادشاہ محمد شاہ تغلق کی دختر "بی بی معظم خاتون تھیں"۔  "منبع البرکت "میں ہے کہ یہ شادی بھی سرور کائنات حضرت محمد مصطفیٰﷺ  کے حضرت حقانی کو حکم سے ہوئی۔ ) (آپ کی والدہ ماجدہ راجگڑھ کے رائے الونہ کھچی کی دختر "بی بی راج کنول" تھیں۔ حضرت حقانی کو خواب میں سرور کائنات حضرت محمد مصطفیٰﷺ  کی اس عقد سے متعلق بشارت ہوئی کہ اس بی بی سے جو فرزند پیدا ہو گا وہ "قطب ثانی" ہوگا۔ اور بعد میں حضرت حقانی کی نسل کثیر تعداد میں انہی بزرگ سے پھیلی۔)
بہن بھائی
جامع الکرامات ( ترجمہ منبع البرکات) میں آپ کے برادران و خواہران کا تذکرہ اس طرح موجود ہے:
خاندانی پس و منظر
مخدوم عبد الرشید حقانی دے آبا ؤ اجداد دا تعلق سادات بنو ہاشم توں سی، تساں   دے خاندان دے اک بزرگ حضرت امیر تاج الدین المطرف نوں   بنو امیہ دے حکمران مروان الحکم نے زبردستی اپنی بیعت اُتے مجبور کیتا ۔  مروان دے زبردستی بیعت اُتے مجبور کرنے دی وجہ توں تہاناں   اپنے وطن توں ترک سکونت اختیار کرنا پئی۔ تے تساں   ہجرت کر دے مع اہل و عیال الجبال آباد آباد ہو گئے، جو بعد وچ خوارزم تے ہن ترکمانستان دے ناں توں مشہور اے۔ خاندانی عزت و شرف و سیادت بنو ہاشم دی بنا اُتے ایہ گھرانہ ہمیشہ معزز و مقتدر رہیا، لہذا ایتھے وی آپکی اولاد فضل و کمال وچ یکتا ٹھہری۔ تے سلاطین وقت دے ممدو معاون رہے تے تے خاندانی پس منظر دی بنا اُتے باقاعدہ جاگیر تے منصب حاصل ہوئے۔ لہذا اسی وجہ توں امیر تاج الدین المطرف توں لے کر سلطان ابی بکر تک دی ہستیاں والیاں ریاست وچ شمار ہُندی نیں  ۔ اپ دے خاندان نے باقاعدہ خوارزم دے اس علاقے وچ حکومت قائم دی تے عدل و انصاف توں عوام دے دلاں اُتے وی حکمرانی دی۔ امیر تاج الدین المطرف دی اولاد وچوں اک بزرگ ہستی جو سلطان شاہ حسین دے ناں توں موسوم اے، رفقا سلطان سبکتگین و محمود غزنوی وچ شامل سی، جنھاں انہاں بادشاہاں دے دربار وچ اک مقام حاصل سی، سلطان محمود غزنوی دے تیسرے حملے دے وقت اس دے ہمراہ ہند وچ وارد ہوئی۔ سلطان محمود غزنوی نے جا بجا اپنے قلعے تے چھاؤنیاں قائم تو اک قلعہ کوٹ کروڑ وچ وی قائم کیتا۔ قلعہ کوٹ کروڑ دی وجہ تسمیہ اس وچ اک کروڑ بار سورہ مزمل دی تلاوت کرنا اے تے ہن ایہ جگہ حضرت دی اولاد وچوں اک معروف روحانی بزرگ سید صدر الدین محمد یوسف  المعروف لعل عیسن کروڑ دے ناں توں مشہور اے۔ سلطان محمود غزنوی نے ایہ قلعہ سلطان شاہ حسین توں عقیدت و احترام رکھدے ہوئے تساں   دے سپرد کیتا تے اک کروڑ دے علاقے وچ اک وڈی جاگیر تساں   دے حوالے دی تے ایتھے ای اُتے بعد وچ مخدوم عبد الرشید حقانی دے دادا مخدوم کمال الدین علی شاہ دی عدل و انصاف توں بھرپور حکومت قائم ہوئی۔ تساں   وڈے صاحب کمال تے بزرگ ہستی سن، غریباں دی خدمت کر دے تے ظالم دے نال سختی توں پیش آندے۔ کروڑ دے علاقے وچ تساں   دے خاندان نوں   وڈی عزت و تقریم حاصل سی۔ مخدوم کمال الدین علی شاہ  نے دختر شیخ عبد القادر جيلانی سیدہ خیر النساء توں عقد کیتا تے جن توں تہاناں   اللہ نے دو فرزند عطا کیتے: مخدوم سید وحید الدین احمد غوث تے مخدوم سید  وجیہ الدین محمد غوث۔
مخدوم کمال الدین علی شاہ نوں  تریخ وچ اوہ کمال حاصل اے جو پوری تریخ وچ شاید ای کسے حاصل ہو کیونجے آپکے فرزند اکبر توں سلسلہ قادریہ نوں   برصغیر پاک و ہند وچ بنیاد دی فضیلت حاصل ہوئی تے فرزند اصغر توں سلسلہ سہروردیہ نوں   دوام حاصل ہویا۔
بیعت و خلافت
بیت المقدس وچ علما مشائخ دی صحبت وچ رہنے دے بعد تساں  جدوں ہمدان پہنچے تو تساں   بے مثل عالم دی حثیت حاصل کر چکے سن۔ اس وقت ہمدان شریف دے اندر میر سید علی ہمدانی الملقب علی ثانی (دوم علی ) دا طوطی بول رہیا سی، مخدوم عبد الرشید حقانی جدوں تساں   دی بارگاہ عالیہ وچ حاضر ہوئے تو انہاں نے دور توں دیکھ کر فرمایا "اے سیدی تساں   نے اِنی دیر لگادی، وچ کئی دناں توں تساں   دا منتظر ہوں"۔ تساں   نے ادب توں دھون جھکا لی تے شیخ کامل نے حلقہ ارادت وچ شامل کر لیا۔ تساں   تن سال تک بطور خلیفہ اپنے مرشد کامل دی خدمات وچ رہے تے بعد ازاں اپنے مرشد کامل دے حکم اُتے ملتان توں جانب مشرق آکر قیام کیتا۔ ایتھے تساں   نے اک عالی شان مدرسہ دی بنیاد ڈالی، جتھے حصول علم دی خاطر لوک دور دور توں ایتھے آندے تے اپنی پیاس بجھاندے ۔ تساں   تا دم مرگ درس قران پاک تے حدیث مبارکہ دی تعلیم دیندے رہے۔ آپکے مرشد حضرت سید علی ہمدانی نے تہاناں   دنیاوی شہرت توں دور رہنے دی ہدایت فرمائی تے نال ای کہیا کہ اپنا کوئی گدی نشین مخصوص نئيں کرنا، ایہی وجہ اے کہ اج تک تساں   دی درگاہ اُتے باقاعدہ کوئی گدی نشین موجود نئيں تے تساں   دی آل اولاد ای تمام امور سر انجام دیتی اے ۔
سید علی ہمدانی نے تساں  دے متعلق فرمایا " ایہ میرے سلسلے دا مہتاب ہو گا تے سلسلہ وی وسعت پزیر ہوگا"
ازواج و اولاد
مخدوم عبدالرشید حقانی دے چار حرم سن۔ اللہ نے تہاناں    صالح اولاد عطا فرمائی تے آپکی اولاد نوں   وی ولایت دے عظیم مرتبہ اُتے پہنچایا۔ صاحب منبع البرکات نے حضرت مخدو م دی اولاد دا شجرہ اس طرح توں دتا اے۔ ( تساں  دی والدہحضرت مخدوم بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ دی ہمشیرہ "مخدومہ کمال خاتون" تھاں۔ ( تساں   دی والدہحضرت مخدوم بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ دی ہمشیرہ "مخدومہ کمال خاتون" تھاں۔) (تساں   دی والدہ ماجدہ   بادشاہ محمد شاہ تغلق دی دختر "بی بی معظم خاتون تھاں"۔  "منبع البرکت "ماں اے کہ ایہ شادی وی سرور کائنات حضرت محمد مصطفیٰﷺ  دے حضرت حقانی نوں   حکم توں ہوئی۔ ) (تساں   دی والدہ ماجدہ راجگڑھ دے رائے الونہ کھچی دی دختر "بی بی راج کنول" تھاں۔ حضرت حقانی نوں   خواب وچ سرور کائنات حضرت محمد مصطفیٰﷺ  دی اس عقد توں متعلق بشارت ہوئی کہ اس بی بی توں جو فرزند پیدا ہو گا اوہ "قطب ثانی" ہوگا۔ تے بعد وچ حضرت حقانی دی نسل کثیر تعداد وچ انہی بزرگ توں پھیلی۔)
قرامطیاں دے خلاف تحریک
ابو محمد مشتاق عکس و تحریر دے مقالہ مخدوم عبد الرشید حقانی رحمتہ اللہ وچ لکھتے نیں ، ایہ اس دور دی بات اے کہ جدوں مخدوم عبد الرشید حقانی کوٹ کروڑ وچ جتھے فرائض سلطنت نبھا رہے سن اوتھے اپنے آباؤ اجداد وانگعلم و عمل دے ذریعے دین اسلام دی اشاعت و تبلیغ وچ پوری طرح مصروف سن ایہی وجہ اے کہ اس دور وچ کوٹ کروڑ وچ قرامطہ اثرات نہ پھیل سکے۔ ایہ حقیقت اے کہ مخدوم عبد الرشید حقانی دی موجودگی وچ قرامطیاں نوں   اپنے عقائد و نظریات دی اشاعت دا موقع نہ مل سکا البتہ ملتان وچ قرامطیاں نے اپنے مذہب دی خوب اشاعت دی اس لئی ملتان دے گرد و نواح تے دیہی علاقہ جات وچ قرامطہ دے نظریاندی اثرات موجود سن۔ اک مرتبہ 1191ء شہاب الدین غوری اک لکھ ستر ہزار فوج لئی غزنی توں روانہ ہویا اس دوران وچ اس دا گزر لیہ توں ہویا اسنوں دسیا گیا اس وقت ایتھے دی سربراہ حکمران شخصیت 18 سال دے نوجوان عالم دین اے جو کوٹ کروڑ لیہ وچ قیام پزیر اے۔ شہاب الدین غور ی نے مخدوم حقانی توں ملاقات دی تے ملتان وچ قرامطی اثرات پھیلنے دے خدشہ دا اظہار کیتا تے نال ای تساں   توں  ملتان منتقل ہونے دی گزارش دی تے اس اُتے مخدوم حقانی نوں   اس نے آمادہ کر لیا۔ سلطان غوری دا مخدوم حقانی نوں   ملتان منتقل کرنے دا واحد مقصد قرامطیاں دا قلع قمع کرنا سی۔ مخدوم حقانی سلطان غوری دی درخواست اُتے کوٹ کروڑ دی جاگیرات توں دست بردار ہو کر ملتان قیام پزیر ہو گئے اس نے ملتان وچ کوٹ کروڑ دی سربراہی دے بدلے وچ تہاناں   وسیع جاگیر عطا دی۔ ملتان منتقل ہونے دے نال ای کوٹ کروڑ وچ قائم مدرسہ وی ملتان منتقل کر دتا۔ ملتان وچ تساں   دے علم و رشد دا شہرہ دور دور تک ہویا تے لوک تساں   دے گرد جوق در جوق جمع ہونے لگے۔ تریخ دان نور احمد خان فریدی لکھتا اے کہ خصوصی حالات دی بنا اُتے تساں   (مخدوم حقانی)کوٹ کروڑ توں ملتان ہجرت کر آئے تے قلعہ قدیم وچ اس مقام اُتے قیام فرمایا جتھے اس وقت حضرت  بہاؤالدین زکریا  ملتانی سہروردی دا مزار اے۔ تساں   دے ملتان وچ قیام دے دوران وچ قرامطہ تحریک نوں   ہمت نہ ہو سکی۔
برصغیر دی پہلی اقامتی درس گاہ دا قیام
قرامطیاں توں نمٹنے دے بعد مخدوم حقانی نے ملتان توں جانب مشرق 28 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ابو الفتح مڑل توں قطعہ اراضی خرید کر جنگل و بیابان وچ اک مسجد تے دینی و اخلاقی درس گاہ دی بنیاد رکھی جسنوں  برصغیر وچ پہلی اقامتی درس گاہ ہونے دا اعزاز و شرف عطا ہویا۔ (پہلے ایتھے نرسنگ پسرایسر دیو دا ستھان سی) اس درس گاہ دا مقصد علمائے حق و مبلغین اسلام تے صوفیائے کرام دی اک ایسی جماعت دی آبیاری کرنا سی جو لوگاں دی اخلاقی و نظریاندی روحانی ودینی تربیت کرنے دی صلاحیت توں بہرہ ور ہو، ایہ درس گاہ چھیندی ای اقامتی یونیورسٹی دی حیثیت اختیار کر گئی۔ اسی درس گاہ وچ علوم دنیاوی دے نال نال علوم دینی فلسفہ و منطق معقولات و منقولات دا علم وی سکھایا تے پڑھایا جادا سی۔ نہایت گھٹ عرصہ وچ مخدوم حقانی دے علم و رشد تے فقر ولایت دا چرچا چہار دانگ عالم وچ پھیل گیا۔ اکناف عالم توں سعید روحاں کھچ کھچا کر ایتھے جمع ہونے لگاں حتیٰ کہ قال ﷲ و قال الرسول ﷲ توں ملتان دے در و کندھ گونجنے لگے۔ تساں   دی مجلس وچ علماءمشائخ جمع ہویا کر دے سن۔ اک بار ایسا ہویا تساں   دی مجلس وچ علمائے مشائخ دی اک جماعت بحث و مناظرہ وچ سرگرم سی حتیٰ کہ سہ پہر گزر گئی کہاں شام کوجا کر اجلاس برخاست ہویا۔ ایہ معمول بلاتاخیر روزانہ جاری رہدا سی۔ ایتھے توں فارغ التحصیل علما و فضلاء نے اکناف عالم وچ پھیل کر تبلیغ اسلام اشاعتِ دین وچ لازوال کردار ادا کیتا۔ تساں   دی تعلیمات دا عکس اج وی انہاں علاقاں دے لوگاں دی تہذیبی و ثقافتی زندگیاں وچ نمایاں دکھائی دیتا اے۔ تساں   دی درسگاہ الگ الگ دو شعبہ جات اُتے مشتمل سی۔ اک شعبہ علوم دینیہ واخلاقی و روحانی تربیت دے لئی مخصوص سی جدونکہ دوسرا شعبہ فلسفہ منطق زبان و بیان جداں علوم دے لئی خاص سی۔
روایت گنج شکر
حضرت بابا فرید الدین گنج شکر فرماندے نیں کہ اک مرتبہ برادرم بہاؤالدین تے (ماں)فقیر  ملتان وچ اک جگہ  اکٹھے بیٹھے سن کہ مجاہدہ و ریاضت دا ذکر شروع ہویا۔ مخدوم حقانی دے بارے وچ ذکر ہویا تو  برادرم بہاؤالدین نے فرمایا: "مراتب برادرم مخدوم عبدالرشید حقانی در قرب الہی علو مکان است در رسد مخدوم عبدالرشید حقانی یار امی تعدیل نمی دارد۔ ھو اقْرَبُ الله و أقربه چنانچہ خلعت جسم و جاں برادرم ماسوی الله یک سوئے راغت نمی درد برچہ از جسم ایشاں خروج میشو داز سر فارغ نست۔"
"یعنی میرے بھائی مخدوم عبدالرشید حقانی دا درجہ قرب الہی وچ اتنا بلند اے کہ وچ اس معاملے وچ انہاں دی برابری دا یارا نئيں رکھتا۔اوہ الله دے بوہت قریب نیں ، تے الله انہاں دے بوہت قریب۔ چنانچہ میرے بھائی دے جسم و جاں وچ اک بال وی برابر جگہ وی ماسوی الله دے لئی خالی نئيں "۔ شیخ السلام مخدوم بہاؤ الدین زکریا  نے  مزید  فرماندے  ہوئے کہیا کہ: ولایت دے جس مقام اُتے میرے بھائی مخدوم عبد الرشید حقانی پہنچے نیں  ، اوتھے تک اساں   نئيں پہنچ سکے۔
لعل شہباز توں ملاقات
حضرت لعل شہباز قلندر مجزوبانہ تے قلندرانہ طریقہ اختیار کر دے سن، ملتان دے قاضی کاشانی جو خود وی عالم سن لیکن قلندرانہ طریقے نوں  پسند نئيں فرماندے سن نے لعل شہباز قلندر اُتے فتوی جاری کر دتا، لال شہباز قلندر جو اس وقت ملتان دے قریب کسے گاؤں وچ موجود سن، تساں   دے کسے مرید نے تہاناں   قاضی صاحب دے فتوی توں آگاہ کیتا تو تساں   وڈے غضبناک ہوئے تے اپنے مریداں دے نال ملتان ول چل دے۔ شیخ السلام مخدوم بہاؤ الدین زکریا نوں   کسے نے اطلاع دی دے لال شہباز قلندر نامی کوئی بزرگ قاضی دے فتوی نوں   سن کر غضبناک ہو کر ملتان تشریف لا رہے نیں  ، مخدوم بہاؤ الدین زکریا نے کسے توں کہیا دے انھاں ہماری محفل وچ لے آو، اس وقت اس محفل وچ مخدوم عبد الرشید حقانی وی موجود سن۔ تساں   نے اپنے بیٹے  مخدوم حسن توں کہیا دے جاؤ تے قلندر نوں   احترام توں ہمارے کول لے آؤ، جدوں قلندر خانقاہ اُتے پہنچے تو عظیم بزرگ ہستیاں دی موجودگی وچ اپنا غصہ بھول بیٹھے۔  لعل شہباز قلندر تے مخدوم حقانی اک دوسرے توں وڈے اخلاق تے پیار توں پیش آئے۔
وصال
مخدوم حقانی نے عمر دے آخری حصے وچ گوشہ نشینی اختیار کرلی سی تے اساں  وقت یاد الٰای وچ مصروف رہتے  تے مریدین توں وی صرف خاص اوقات وچ ملاقات فرماندے ۔ اک دن تساں   اپنے حجرے وچ یاد الہی وچ مصروف سن، تو اک نورانی چہرے والے اک بزرگ ہتھ وچ اک پھُل لئی تساں   دے حجرے دے باہر تشریف لیائے تے حجرے دے باہر تساں   دے پوتے مخدوم  مخدوم سلطان ایوب قتال توں مخاطب ہو کر کہیا دے ایہ پھُل حضرت دی خدمت وچ پیش کردو،   مخدوم سلطان ایوب قتال پہلے تو ہچکچائے تے اس دے بعد اوہ پھُل لے کر اپنے دادا دی خدمات وچ حاضر ہوئے تے سارا ماجرا سنایا۔ مخدوم حقانی نے اس پھُل نوں   سونگھا تے اشارہ سمجھ گئے کہ پروردگار دا بلاوا آگیا اے۔ تساں   نے دو رکعت نفل پڑھی تے آخری سجدے وچ (بالآخر 773 ھ) آواز دوست اُتے لبیک کہندے ہوئے اپنی جان جان آفرین دے سپرد کر دی تے عالم برززخ دا سفر کیتا۔ تے یوں آسمان تصوف دا حیات آفراں ستارہ اساں   توں جدا ہویا۔ تساں   دے ناں توں منسوب قصبہ مخدوم رشید وچ قائم کردہ مدرسہ توں ملحقہ تساں   دے حجرے وچ مخدوم سلطان ایوب قتال دے ہاتھاں آپکی تدفین ہوئی۔
مزار
تساں   دا مزار   سردار بہادر خان دریشک  (راجن پور) نے تعمیر کروایا سی، جو تساں   دے خاص معتقدین وچوں سی۔
جامع مسجد حقانی
تساں  دے مزار دے نال ای اک نہایت عالیشان جامع مسجد جو پنج وڈے گنبداں اُتے مشتمل اے، ملک بھر وچ اپنے منفرد طرز تعمیر دی واحد مسجد اے۔ جس اُتے ملتانی کاشی گری دا کم نہایت خوبصورت انداز وچ کیتا گیا اے۔
کراماندی چشمہ/آب شفاء
تساں  دے مزار دے نزدیک اک چشمہ اے، جو عرس دے موقع اُتے زائرین دے لئی کھولا جاندا اے۔ روایت اے کہ اک بار جدوں مخدوم حقانی نے کسے مرض توں شفاء حاصل دی تو اس دوا (بعض دے نزدیک ایہ دوا تہاناں   تساں   دے پیر و مرشد نے دی سی، بعض دے نزدیک اوہ تساں   دوا تساں   دے خود دے کول سی)نوں   اس کنواں وچ پھینک دتا تے اس دے بعد عقیدت منداں نے اس کنواں دے پانی نوں   جسمانی بیماریاں توں نجات دے لئی استعمال کرنا شروع کر دتا تے اللہ دے حکم توں شفاء یاب ہوئے۔
اک دوسری روایت جو "تذکرہ مدینه الاولیاء، مؤلف سید امتیاز حسین قادری" وچ اے کہ حضرت مخدوم نے اک چاہ لگوایا سی ۔ تے اس دے متعلق تساں  دی دعا ایہ اے کہ جو شخص اس دا پانی پئے گا الله دے حکم توں اوہ شفاء یاب ہوگا۔ چنانچہ ایہ کنواں سارا سال بند رہتا اے  تے ایام عرس  وچ اوقا ف دی جانب توں کھولا جاندا اے جتھے ہزاراں افراد آکر اس دے پانی نوں   پیتے تے غسل کر دے نیں  ۔
عرس
تساں  دا عرس ہر سال 15 جون توں شرو ع ہُندا اے تے پورا اک مہینے جاری رہتا اے۔ تساں   دی تعلیمات اجاگر کرنے دی خاطر کانفرنس دا وی اہتمام ہُندا اے جس وچ ملک دے مشہور تے معروف علما محققین شریک ہُندے نیں  ۔ تساں   دے مزار اُتے روزانہ ہزاراں زائرین و عقیدت مند فاتحہ خوانی دے لئی حاضر ہُندے نیں  ، تساں   دا مزار ہر وقت خاص و عام دے لئی کھلا رہتا اے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ مزارات گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:عرب نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:عرب نسل دیاںبھارتی شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا گٹھ:صوفی سنت
شط العرب
شط العرب جسنوں فارسی چ "اروند رود" اکھدے نیں ، لہندے دکھنی ایشیاء دا اک دریا اے جہڑا ملک عراق چ وگدا اے ۔ 200 کلومیٹر طویل ایہہ دریا جنوبی عراق چ القرنہ دے مقام تے دریاۓ دجلہ تے دریاۓ فرات نال مل کے بندا اے ۔ اس دریا دا جنوبی ساحل عراق تے ایران وچکار سرحد بناندا اے تے خلیج فارس چ جا ڈگدا اے ۔ اسدی چوڑائی بصرہ دے نیڑے 232 میٹر یا 760 فٹ توں لے کے سمندر چ ڈگن دی تھاں تے 800 میٹر اے ۔
اس خطے چ جہازرانی دے تنازعے تے ای ایران تے عراق دے درمیان 80ء دی دہائی چ ایران عراق جنگ ہوئی ۔ عراق دے مشہور شہر بصرہ تے ام القصر ایسے دریا دے کنارے آباد نیں ، اس دے علاوہ ایران دے شہر آبادان تے خرم شہر وی اس دے دوجے پاسے تے واقع نیں ۔ ایہہ چارو شہر خلیج فارس دیاں مشہور بندر گاہاں ، نیں ۔
گٹھ:دریا گٹھ:عرب گٹھ:ایران گٹھ:عراق گٹھ:عراق دا جغرافیہ گٹھ:عراق دے دریا گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:جغرافیہ
لیمپروفس لائناٹس
لیمپروفس لائناٹس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چتراکوٹ
چتراکوٹ ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:ہندستان
ضلع کروز
کروز فرانس دا اک ضلع (departmnt)اے۔
گٹھ:فرانس دے ضلعے
مولانا عبد الستار خان نیازی
مولا‏نا عبدالستار خان نیازی اہلسنت دے اکابرین وچ شمار مجاہد ملت تو‏ں معروف ہستی نيں
ابتدائی حالات
مولا‏نا نیازی حالے تن چار سال دے سن کہ والد محترم دا سایہ سر تو‏ں اٹھیا گیا۔ آپ حالے تیسری جماعت وچ سن کہ والدہ ماجدہ وی داغ مفارقت دے گئياں۔ آپ د‏‏ی پرورش آپ دے نانا جان صوفی محمد خان تے آپ دے چچا جان ابراہیم خان نے کيتی۔ آپ نے ابتدائی تعلیم کنڈل دے پرائمری اسکول وچ حاصل کيتی فیر میڑک دا امتحان عیسی خیل ہائی اسکول تو‏ں اچھے نمبراں وچ پاس کیتا۔ آپ نے میڑک دا امتحان 1933ء وچ پاس کیتا۔ آپ پرائمری تو‏ں میڑک تک وظیفہ حاصل کردے رہ‏‏ے۔
اعلیٰ تعلیم
میڑک دے بعد آپ اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے دے لئی لاہور تشریف لے گئے۔ اوتھ‏ے آپ نے حکیم الامت علامہ محمد اقبال د‏‏ی جاری کردہ مشہور درسگاہ اشاعت اسلام کالج لاہور وچ داخلہ لے لیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں آپ نے ایف اے دا امتحان پاس کیتا۔ فیر منشی فاضل دا امتحان پاس کیتا۔ اس دے بعد اسلامیہ کالج وچ بی اے تے 1940ء وچ ایم اے دا امتحان پاس کیتا۔ قرآن پاک ، حدیث پاک ، فقہ ، سیرت ، تقابل ادیان ، اسلامی رہتل و تمدن تے اسلامی تحریکات دے موضوع اُتے مبنی دو سالہ کورس مکمل کرنے اُتے ترجمان حقیقت علامہ محمد اقبال تو‏ں سند حاصل کيتی۔ ايس‏ے کالج دے توسط تو‏ں 1934ء وچ علامہ اقبال نال ملاقات ہوئی تے گاہے گاہے حضرت علامہ اقبال د‏‏ی خدمت وچ حاضری دا شرف حاصل ہُندا رہیا اس طرح آپ د‏‏ی شخصیت اُتے مفکر اسلام د‏‏ی علمی و فکری صحبتاں دے گہرے نقوش ثبت ہوئے۔ آپ علامہ محمد اقبال تو‏ں بہت متاثر ني‏‏‏‏ں۔ عالم اسلام دے اس عظیم مفکر نے مولا‏نا نیازی د‏‏ی زندگی نو‏‏ں انقلاب آشنا کیتا تے آپ نے اقبال دے تصور شاہین د‏‏ی عملی تصویر بن دے اک مثالی مسلما‏ن طالب علم دا کردار خوب نبھایا۔ جدو‏ں اسيں مولا‏نا نیازی دے دور طالب علمی اُتے نگاہ ڈالدے نيں تاں آپ اک منفرد مقام دے حامل غیر معمولی حساس طالب علم دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اپنی عمر تو‏ں زیادہ پختہ فکر تے جوش شباب د‏‏ی بجائے جوش ایمانی تو‏ں بھر پور۔
معاشرتی اصلاح
مولا‏نا نیازی نو‏‏ں دور غلامی دے اخلاقی دیوالیہ پن دا شدید احساس سی تے اس احساس زیاں نے آپ دے دل وچ کچھ کر گزرنے د‏‏ی تڑپ پیدا کيتی۔ 1934ء وچ میانوالی واپس آئے تاں اپنے ضلع وچ اک اصلاحی تنظیم انجمن اصلاح قوم د‏‏ی بنیاد پائی۔ ضلع بھر وچ اس انجمن نے معاشرتی و اقتصادی اصلاح تے دینی تعلم و تربیت دے اہتمام وچ زبردست تعمیری کردار ادا کیتا۔ مسلماناں نو‏‏ں تجارت اُتے مائل کیتا تے دوکاناں کھولنے اُتے آمادہ کیتا جدو‏ں کہ اس زمانے وچ تمام تر کاروبار ہنود دے ہتھ وچ سی حتی کہ دُدھ دہی د‏‏ی دوکاناں انہاں کيت‏یاں سن۔ مسلم خواتین نو‏‏ں کھلے منہ بازاراں وچ آنے جانے تو‏ں روک دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی درس قرآن و حدیث دے مراکز کھولے گئے۔ جنہاں مجبور و بے سہارا خواتین دے پاس سودا سلف خریدنے دے لئی کوئی نہ ہُندا سی انہاں د‏‏ی مدد دے لئی رضا کار متعین کر دتے گئے۔ ایويں ہندوواں دے استحصال تے بد معاشی تو‏ں معاشرہ نو‏‏ں محفوظ کرنے دے سامان کیتے گئے۔ جامع مسجد صدر بازار عیسی خیل وچ اک دار العلوم قائم کیتا گیا۔ تبلیغی دوراں دے لئی مبلغین تیار کیتے گئے تے مقدمہ بازی تو‏ں نجات دلانے ہور سینہ کچیری دے اہل کاراں د‏‏ی عیارانہ دست برد تو‏ں عوام نو‏‏ں بچانے دے لئی متبادل نظام عدل دا قیام عمل وچ لیایا گیا جس وچ حضرت غلام زین الدین چشتی نظامی آف ترگ شریف نو‏‏ں مفتی اعظم مقرر کیتا گیا تے مسلماناں دے تنازعات نو‏‏ں سرکاری عدالتاں تو‏ں باہر تصفیہ ہونے لگیا۔ خود مولا‏نا نیازی نے کئی الجھے ہوئے تنازعاں دا تصفیہ کرایا۔ مولا‏نا نیازی نے کونسل دے مشورے تو‏ں انجمن اصلاح قوم دا ناں بدل ک‏ے  مجلس اصلاح المسلمین رکھ دتا۔
مسلم سٹوڈنٹس فیڈریشن دا قیام
1936ء دے آخر وچ مولا‏نا نیازی تکمیل حصول تعلیم دے لئی لاہور آئے۔ انہاں دناں آپ دے ذہین رسا وچ مسلم طلبہ د‏‏ی اک جداگانہ نمائندہ تنظیم دا خیال پیدا ہويا۔ آپ دے ساتھیاں وچو‏ں بعض نے اختلاف رائے کیتا تاں مولا‏نا نیازی نے تجویز پیش د‏‏ی کہ حکیم الامت حضرت علامہ محمد اقبال تو‏ں اس بارے وچ مشورہ ک‏ے لیندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ علامہ اقبال دے حضور جدو‏ں مولا‏نا نیازی نے اپنا موقف پیش کیتا تاں علامہ نے نہ صرف آپ د‏‏ی تائید و حمایت فرمائی بلکہ زور دتا کہ اپنے انہاں ارادےآں نو‏‏ں جلد عملی جامہ پہناؤ۔ یاں علامہ اقبال د‏‏ی سرپرستی تے نگرانی وچ جنوری 1937ء وچ مسلم طلبہ د‏‏ی اک وکھ نمائندہ تنظیم پنخاب سٹوڈنٹس فیڈریشن دے ناں تو‏ں وجود وچ آئی۔ اس طلبہ تنظیم دے بانیاں وچ مولا‏نا نیازی دے نال نال جناب حمید نظامی ، جسٹس انوار الحق ، میاں محمد شفیع ، مولا‏نا ابراہیم علی چشتی تے عبد السلام خورشید شامل سن ۔ مولا‏نا نیازی نے 1939ء وچ اس تنظیم دا دستور مرتب فرمایا تے ایہ آیت کریمہ اس دستور دا زیب عنوان تھی
ترجمہ اس فیڈریشن دے پہلے صدر میاں محمد شفیع دوسرے حمید نظامی تے تیسرے صدر مولا‏نا نیازی منتخب ہوئے۔ مارچ 1941ء وچ مسلم سٹوڈنٹس فیڈریشن نے قائد اعظم محمد علی جناح د‏‏ی صدارت وچ لاہور وچ پاکستان کانفرنس منعقد کيتی گئی جس وچ پینڈو علاقےآں وچ تحریک پاکستان نو‏‏ں منظم طور اُتے چلانے دے لئی پاکستان رورل پروپیگنڈا کمیٹی تشکیل دتی گئی جس دے مولا‏نا نیازی سیکرٹری منتخب ہوئے۔
نظام مصطفٰی دے لئی کوششاں
قیام پاکستان دے بعد مجاہد ملت ارباب اقتدار دے پاس اپنی کوئی غرض لے ک‏ے نہ گئے۔ قیام پاکستان دے بعد مولا‏نا نیازی نے پاکستان نو‏‏ں اک اسلامی فلاحی مملکت بنانے دے عظیم مشن دے لئی اپنی تمام تر صلاحیتاں وقف کر دتیاں۔ قیام پاکستان دے نال ہی مجاہد ملت نے نظام مصطفٰی ﷺ دے نفاذ دیاں کوششاں شروع کر دیؤ تے اپنی خلافت سکیم نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی سر دھڑ د‏‏ی بازی لگیا دی۔ 1947ء وچ خلافت پاکستان اخبار کڈیا تے اپنی آواز پوری قوم تک موثر انداز وچ پہنچائی۔ اسمبلی اسلامی آئین ، اسلامی نظام تے دوسرے موضوعات اُتے بھرپور تقاریر ک‏ر ک‏ے حق گوئی و بیباکی دا حق ادا کیتا۔ آپ نے اسمبلی وچ مشہور پردہ بل پیش کیتا۔ ہر آمر و جابر دے سامنے ڈٹ جانا مولا‏نا نیازی دا شیوہ حیات ا‏‏ے۔ آپ حق گل کہنے وچ اپنا ثانی نئيں رکھدے۔ جدو‏ں آپ نے دیکھیا کہ مسلم لیگ ابن الوقتاں تے مفاد پرستاں دے ہتھو‏ں چلی گئی اے تاں آپ نے اپنا راستہ وکھ ک‏ر ليا تے خلافت پاکستان گروپ قائم ک‏ر ک‏ے حصول نصب العین د‏‏ی جدوجہد جاری رکھی۔ پیر صاحب مانہاں دتی شریف تے دوسرے رفقائے محترم کئی نال مل ک‏ے نظام مصطفٰی ﷺ دے نفاذ د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا۔ اسی اثنا وچ مسلم لیگ مکمل طور اُتے افسر شاہی ، جاگیرداراں تے سرمایہ داراں د‏‏ی لوںڈی بن گئی تاں اس صورت حال وچ مولا‏نا نیازی نے پیر صاحب مانہاں دتی شریف تے حسین شہید سہروردی دے نال مل ک‏ے 1950ء وچ آل پاکستان ورکرز کنونشن بلايا تے آل پاکستان عوامی لیگ د‏‏ی بنیاد پائی۔ مولا‏نا اس دے پہلے جنرل سیکرٹری منتخب ہوئے۔ جدو‏ں سہروردی جو عوامی لیگ دے صدر سن نے نواب ممدوٹ د‏‏ی جناح لیگ دے نال ادغام ک‏ر ليا تاں مجاہد ملت تے سہروردی شہید د‏‏ی راہاں جدا ہوئے گئياں۔ لیاقت علی خان وزیر اعظم پاکستان نے مولا‏نا نیازی نو‏‏ں دولکھ روپے نقد اک حبیپ تے میانوالی تو‏ں بلامقابلہ اسمبلی د‏‏ی رکنیت پیشکش کیت‏‏ی مگر مولا‏نا نیازی نے ایہ کہہ ک‏ے ٹھکرا دتی کہ جے سہروردی غلط ہوئے سکدا اے تاں آپ کتھے درست ہوئے گئے؟ چنانچہ 1951ء دے الیکشن وچ آپ نے خلافت گروپ د‏‏ی جانب تو‏ں اسمبلی دا الیکشن لڑا۔ 1952ء وچ آئین خلافت پاکستان پیش کیتا۔ 1953ء وچ حضرت مجدد الف ثانی دے عرس اُتے بھارت گئے تے ہندوازم د‏‏ی دھجیاں بکھیراں جس د‏‏ی پاداش وچ آپ دے بھارت وچ داخلے اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔
دینی و علمی خدمات
مولا‏نا عبد الستار خان نیازی اک متبحر عالم دین تے عارف حق شناس ني‏‏‏‏ں۔ آپ رموز شریعت و طریقت ہر دو تو‏ں واقف نيں تے اس عہد بے ثمر وچ انہاں دا دم غنیمت ا‏‏ے۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی زندگی دا اک اک لمحہ دین مصطفٰی ﷺ د‏‏ی تبلیغ و خدمت تے اسلام دے احیا و سربلندی دے لئی صرف ہويا ا‏‏ے۔ مقصد د‏‏ی لگن تو‏ں سرشار ایہ مرد حق ساری زندگی اقلیم لا وچ آباد رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دنیا داری ، شادی بیاہ ، بیوی بچےآں دے جھنجھٹ وچ پڑنے د‏‏ی فرصت وی نئيں ملی۔ مولا‏نا نیازی اسلام دے اک ایداں دے انتھک مبلغ نيں جنہاں دا کردار اس د‏ی گفتار د‏‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی ذات سراپا تبلیغ ا‏‏ے۔ امر بالمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے فرائض د‏‏ی ادائیگی وچ دنیا د‏‏ی کوئی طاقت انہاں دے لئی رکاوٹ نہ بن سکيتی۔ انہاں د‏‏ی تبلیغی خدمات دا دائرہ پورے عالم انسانی اُتے محیط ا‏‏ے۔ اوہ بسلسلہ تبلیغ بیرون ملک کئی دورے فرما چکے سن تے کئی بین الاقوامی کانفرنساں تو‏ں خطاب کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ گذشتہ چند سالاں تو‏ں برطانیہ دے مسلماناں د‏‏ی دعوت اُتے عید میلاد النبی ﷺ دے موقع اُتے جلوس میلاد د‏‏ی قیادت دے لئی تشریف لے جاندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے پوری دنیا وچ اسلامی نظریات و عقائد دا دفاع کیتا تے اسلام د‏‏ی حقانیت دا اثبات ک‏ر ک‏ے بین الاقوامی طور اُتے عظمت اسلام دا پرچم بلند کیتا۔ آپ دے خطبات و تقاریر اسلامی معلومات دا بیش بہا خزانہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی تقاریر بندگان حق د‏‏ی دلاں وچ جوش ایمانی بھڑکانے تے غیرت و حمیت جگانے والی تے خرمن باطل دے لئی برق خاطف د‏‏ی طرح ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا نیازی نے کچھ عرصہ اسلامیہ کالج لاہور وچ شعبہ علوم اسلامیہ دے صدر د‏‏ی حثیت تو‏ں علمی خدمات سر انجام دتیاں۔ اس دے بعد زندگی بھر اک مصلح کيت‏‏‏ی حثیت تو‏ں مسلماناں د‏‏ی علمی و فکری راہنمائی دا فریضہ انجام دیندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ 2 جون 1968ء نو‏‏ں مجلس صداقت اسلام لاہور د‏‏ی طرف تو‏ں پہلی بار موثر انداز وچ یوم رضا منایا گیا جس وچ مجاہد ملت نے وی پرزور مقالہ مقالات یوم رضا پڑھیا۔ مارچ 1982 وچ بعض فتہ پرور لوکاں د‏‏ی سازش د‏‏ی بنا اُتے بعض عرب ملکاں نے امام احمد رضا خان بریلوی دے ترجمہ کنزالایمان تے مولا‏نا محمد نعیم الدین مراد آبادی د‏‏ی تفسیر خزائن العرفان اُتے ناروا پابندی عائد کيتی تاں مجاہد ملت نے متحدہ عرب امارات ، کویت تے سعودی عرب دے سفیراں نو‏‏ں اصلاح احوال دے لئی تفصیلی خط لکھے۔ 5 مئی 1985ء نو‏‏ں ورلڈ اسلامک مشن ، برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ویملے ہال لندن وچ حجاز کانفرنس منعقد کيتی گئی جس وچ سعودی حکمراناں تو‏ں اپیل کيتی گئی کہ اہل سنت و جماعت دے مطالبات تسلیم کیتے جاواں۔ 1983ء د‏‏ی گل اے کہ مجاہد ملت نے علامہ مفتی محمد عبد الحکیم شرف قادری نو‏‏ں ٹیلی فون کیتا تے فرمایا کہ سمن آباد وچ پروفیسر طاہر القادری د‏‏ی رہائش گاہ اُتے اک ضروری میٹنگ اے آپ وی اس وچ شرکت کرن۔ عبد الحکیم شرف قادری تے مولا‏نا نیازی اکھٹے سمن آباد پہنچے تاں اوتھ‏ے اُتے پہلے تو‏ں طاہر القادری تے مفتی محمد خان قادری موجود سن ۔ اوتھ‏ے اُتے موضوع احسان الہی ظہیر د‏‏ی کتاب البریلویت سی جس وچ اس نے غلط بیانیاں دے انبار لگیا دتے سن تے بریلوی بزرگاں د‏‏ی کردار کشی کيتی گئی سی۔ اس دے جواب دے لئی عبد الحکیم شرف قادری دے ذمہ داری لگیائی سی جس دے لئی شرف قادری نے دو کتاباں لکھياں اک اندھیرے لے اجالے تک تے دوسری شیشے دے گھر۔
وصال
مولا‏نا نیازی اپنے وصال تو‏ں تن چار روز پہلے میر پور آزاد کشمیر تشریف لے گئے سن جتھ‏ے تاجدار بریلی کانفرنس سی جس وچ سینکڑاں علما و مشایخ تشریف فرما سن ۔ نیازی صاحب باوجودیکہ علیل سن مگر شدت د‏‏ی گرمی ، دور دراز دا سفر اس عاشق رسول دے سد راہ نہ بنیا۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی وفات 7 صفر 1422ھ بمطابق 2 مئی 2001ء نو‏‏ں بروز بدھ بعارضہ قلب ہوئی۔ آپ دا نماز جنازہ ہاکی سٹیڈیم میانوالی وچ پڑھیا گیا۔ کثیر تعداد وچ علما ، مشایخ تے عوام نے جنازے وچ شرکت کيت‏ی سی تے آپ مجاہد ملت کمپلکس روکھڑی موڑ میانوالی وچ آسودہ خاک ہوئے۔ آپ نے چونکہ شادی نئيں کيت‏ی سی تے مجردانہ زندگی بسر کيت‏ی سی اس لئی صرف تے صرف آپ دے عقیدت مند ہی سن جو آپ نو‏‏ں اولاد د‏‏ی طرح پیتارے سن ۔
مجاہد ملت دا اثاثہ
مولا‏نا نیازی ورگی بلند پایہ شخصیت جس نے بوہت سارے اعلیٰ ترین عہدےآں اُتے کم کیہ انہاں دا اثاثہ 4 جوڑے کپڑ‏ے ، 3 اچکن ، 4 کلاء تے اک عصا سی۔ کوئی بینک بیلنس نئيں سی ایہ لمحہ فکر اے انہاں دے لئی جو اج کل دے سیاست دان ني‏‏‏‏ں۔
بیعت و خلافت
مولا‏نا نیازی د‏‏ی بیعت حضرت فقیر قادر بخش سجادہ نشین آستانہ عالیہ میبل شریف ضلع بھکر تو‏ں سی لیکن بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں معلوم اے کہ اک وڈی روحانی شخصیت مولا‏نا ضیاء الدین مدنی جو اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان دے خلیفہ سن نے آپ نو‏‏ں تمام سلاسل وچ خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا سی۔ مولا‏نا نیازی نے صرف محمد صادق قصوری صاحب نو‏‏ں بیعت و خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا سی۔
اعزازات
14 اگست 2003ء نو‏‏ں مولا‏نا نیازی د‏‏ی تحریک پاکستان وچ خدمات دے اعتراف وچ اک یادگاری ٹکٹ جاری کیتا گیا۔ 1987ء وچ آپ د‏‏ی انہاں خدمات دے صلے وچ حکومت پنجاب نے آپ نو‏‏ں گولڈ میڈل وی عطا کیتا گیا سی۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ عیسی خیل دے کھگلانوالہ روڈ دا ناں بدل ک‏ے مجاہد ملت روڈ تے اک چوک دا ناں مجاہد ملت چوک رکھ دتا گیا ا‏‏ے۔
لکھتاں
مولا‏نا نیازی اپنی مصروف تحریکی زندگی وچ اک سراپا انقلاب شخصیت سن تے اک سراپا انقلاب شخصیت نو‏‏ں اگرچہ تصنیف و تالیف دا وقت بوہت گھٹ ملدا اے مگر فیر وی مجاہد ملت نے اہ‏م دینی و علمی موضوعات اُتے بے شمار اُتے مغز مقالات و کتاباں لکھتاں فرماواں۔ چند دے ناں بطور نمونہ درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1915 دے جم گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:جمعیت علمائے پاکستان دے سیاست دان گٹھ:مسلما‏ن مصلحین گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر گٹھ:پاکستانی سیاستدان
ومیقا گبی
ومیقا گبی اک بھارتی پنجابی فلم اداکارہ اے۔
کتہ
اک ماہر کتھک نرتکی اے۔ اوہ اوس ڈانس شو دے سخر دے پنج مدمقابلاں وچوں اک سی جسنوں عامر خان نے ججّ کیتا۔ اسے ڈانس شوٕ دوران اس نوں جب وی مٹ فلم وچّ چھوٹے کردار دا موقع ملیا۔
ایتھنز کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
کتب اہل سنت دی لسٹ
ذیل وچ اہل سنت دے ایتھ‏ے کلیدی حیثیت د‏‏ی حامل کتاباں د‏‏ی لسٹ درج ا‏‏ے۔
سیرت نبوی
ہور ویکھو لسٹ کتاباں سیرت.
حوالے
گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتاباں
چک 80 ای بی
چک 80 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
چنڈولی
چنڈولی ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
چک 387 ٹی ڈی اے
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
بخش مرکزی شهرستان بهار
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
دبورہ
دبورہ (Deborah) بنی اسرائیل دی اک نبیہ سن۔
حوالے
گٹھ:عہد نامہ قدیم وچ خواتین گٹھ:عبرانی بائبل وچ خواتین گٹھ:کتاب قضاۃ گٹھ:یہودی گٹھ:یہودیت گٹھ:اسرائیل دی تریخ گٹھ:کتاب قضاۃ دے قاضی گٹھ:قدیم یہودہ دیاں شخصیتاں گٹھ:مذہبگٹھ:یہودی شخصیتاں
سمبری جزیرہ
سمبری جزیرہ پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
ضلع دوردون
دوردون فرانس دا اک ضلع (departmnt)اے۔
گٹھ:فرانس دے ضلعے
سینٹ میتھیاس جزیرے
سینٹ میتھیاس جزیرے پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
اگلائز کاؤنٹی
اگلائز امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
لیمپروفس فسکس
لیمپروفس فسکس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع دوبس
دوبس فرانس دا اک ضلع (departmnt)اے۔
گٹھ:فرانس دے ضلعے
گرمکھی لپی
گرمکھی لپی پنجابی دی اک لپی اے جیہڑی کھبے توں سجے پاسے نوں لکھی جاندی اے ۔ گرمکھی دا مطلب اے گرو دے مونھ آلی ۔ لکھائی دا اے نظام براہمی لپی توں لیا گیا اے ۔ ایہ لپی چڑھدے پنجاب وچ ورتی جاندی اے ۔ سِکھاں دی مذہبی کتاب گرنتھ صاحب دے 1430 صفے گرمکھی وچ ای لکھے گئے نیں۔ ایس لپی وچ 10 سور /ا،آ،اِ،ای،او،ؤ،اے،اے،او،ؤ/ تن سور-واہک (،ا،) تے 29 وئنجن ہن۔/گھ،جھ،ڈھ،دھ،بھ/ نادی-مہانپران دھنیاں ہون کرکے وئنجناں دی گٹھ توں باہر رکھے گئے ہن۔ پنجابی بولی دی گورمکھی لپی وی اس دیاں بھاشائی لوڑاں پوریاں کردی اے۔ دوسرے ملکاں توں لوک پنجاب وچ آئے یا پنجابی بولی بولن والے دوسرے ملکاں وچ گئے تاں پنجابی بولی وچ ہور بولیاں دیاں دھنیاں تے لفظاں دا رلاء ہویا ۔ پنجابی بولی نے جتھے دوسریاں بولیاں دے کئی شبداں نوں جیوں دا تؤں اپنایا اتھے اپنے سبھاء مطابق کچھ لفظاں وچ تھوڑی بہتی تبدیلی نال وی لفظاں نوں اپنایا ۔ انگریزی توں پہلاں اردو، عربی، فارسی بھاشائی لوکاں دے پنجاب آؤن تے اتھے ٹکن یا وچرن نال واپری۔ پنجابی دے آدی شاعر بابا فرید توں لے کے جدید شاعری یا وارتک لکھاریاں دے اس بھاشائی پچھوکڑ پاروں پنجابی بولی وچ دوسرے لفظاں دی ورتوں سبھاوک ورتارا رہیا اے ۔ مغل سلطنت ویلے پنجاب سمیت بھارت دے راج حصے اتے دفتراں دی بولی اردو فارسی رہی۔ پنجابی دیاں ‘پینتی’ مول دھنیاں وچ پنج پیر بندی والیاں دھنیاں (ش، خ، غ، ز، ف) اردو فارسی دے اچارن واسطے رلیاں سن۔ ل دھنی بعد وچ ایجاد کیتی گئی۔ گرمکھی توں علاوا پنجابی لکھن لئی شاہ مکھی لپی دی ورتوں وی ہُندی اے۔
تریخ
ہر بولی نوں لکھتی روپ وچ وئکت کرن لئی لپی دی لوڑ ہندی اے۔ بناں لپی دے کسے بولی دے لمے مستقبل دا تسور نہیں کیتا جا سکدا۔ پنجابی بولی دنیا دی باراں سبھ توں ودھ بولیاں جان والیاں بولیاں وچوں اک اے اتے اسنوں لکھن لئی گورمکھی لپی ورتی جاندی اے۔ شبد ‘گورمکھی’ نے زیادہ اہمیت اس لفظ دے (سکھ) گروآں دے مکھ وچوں نکلے ہون دے اثر کارن حاصل کیتی اے۔ ایہدے وچ کوئی شک نہیں کہ اکھر ، گرو انگد دیوَ جی دے ویلے توں پہلاں (سگوں گرو نانک جی توں وی پہلاں) ہوند وچ سن۔ایہناں دا مول سروت برہمی وچ سی پر اس (حال) گورمکھی لپی دی اتپتی گرو انگد دیوَ جی ولوں کیتی گئی منی جاندی اے۔ کجھ ودواناں دا مننا اے کہ پینتی اکھری گرو انگد دیوَ جی نے بنائی پر ایہہ وچار صحیح نہیں لگدا کیونکہ اسیں گرو انگد دیوَ جی توں پہلاں گرو نانک دیوَ جی دی رچنا پٹی دیکھ سکدے ہاں۔ ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ گرو انگد دیوَ جی نے اس لپی نوں پرچلت کرن وچ یوگدان پایا۔ ایہناں نے نہ صرف کچھ اکھراں نوں سودھیا تے کچھ اکھراں نوں دوبارہ ترتیب وچ وی کیتا بلکہ ایہنوں اک لپی دا سائز وی حاصل دتا ۔ اکھراں نوں ایہناں نے نواں سروپ تے نواں کرم حاصل کر کے ایہنوں تے خالص بنایا ۔ ایہناں نے ہر اکھر نوں پنجابی دیاں دھنیاں نال متعلق کیتا، سور چنھاں دی ورتوں نوں وی لازمی بنایا اتے جو شبد ستعینات بندے سن اوہناں نوں شامل نہیں کیتا گیا۔ صرف اوہناں شبداں نوں شامل کیتا گیا جہڑے اس ویلے دی بولی جان والی بولی دیاں دھنیاں نوں ٹھیک روپ وچ بیان کر سکدے سن۔ کجھ شبداں دی پنر ترتیب وی کیتی گئی سی۔ ‘س` اتے ‘ہ` جہڑے موزود اکھراں دی آخری پنکتی وچ سن، اوہناں نوں پہلی پنکتی وچ لے آندا گیا۔ ‘` نوں دوبارہ نویں اکھرکرم وچ پہلا ستھان حاصل کیتا گیا۔
گرمکھی برہمی بولی دے ٹبر دا حصہ اے۔ برہمی اک آریئن لپی اے جہڑی کہ آریئن لوکاں ولوں ترقی یافتہ کیتی گئی اتے مقامی ضرورتاں مطابق اپنائی گئی سی۔ اک وچار مطابق برہمی لپی 8ویں اتے 6ویں صدی عیسیٰ سابق دے درمیان پرچلت کیتی گئی سی۔ اتھے ساڈا ایہ مصلا نہیں اے کہ ایہ لپی غیرملکی سی جاں مقامی، مگر ایہہ ہن اپنے اندرونی تتھاں دے بنیاد تے قائم ہو چکیا اے کہ اسدا ناں کچھ وی ہووے، آریئناں کول لکھن کلا دا ودھان سی، جسنوں کھلھ-دلیھ نال مقامی لپیاں توں لیا گیا سی۔ ایرانیاں نے پنجاب اپر تیسری تے چوتھی صدی عیسوی سابق وچ حکومت کیتی سی۔ اوہ اپنے نال اریمک لپی لے کے آئے جیہنے کھروشٹھی دے ترقی وچ مدد کیتی اتے جہڑی پنجاب، گندھارا تے سندھ وچ 300 عیسوی سابق توں تیسری صدی دے وچالے عام ورتی جاندی سی مگر اس ویلے برہمی، پنجاب وچ اپنے ترقی ویلے کئی تبدیلیاں وچوں لنگھ کے عامَ طور تے کھروشٹھی دے نال ہی ورتی جاندی اے۔ بیکٹرئن (Bactrian) راجیاں دے سکیاں تے کشان حاکماں دے شلا لیکھاں اپر ایہ دوویں لپیاں حاصل نیں ۔ نرسندیہ، برہمی اپنیاں عام اتے سدھیاں ریکھاواں دے کارن زیادہ حرمن پیاری سی؛ اس لئی کچھ ویلے وچ ہی اس نے کھروشٹھی دا ستھان لے لیا تے اکلوتی اجیہی لپی بݨ گئی۔ خفیہ دور (چوتھی تے پنجویں صدی) دوران ادبی تے تہذیبی سرگرمیاں دےی ترقی نال، برہمی لپی ہور وی بہتر ہو گئی اتے ایہہ ہور وی وستار والی اتے عامَ بݨ گئی۔
اس توں ترنت بعد، ایہدی ترقی خاص طور تے شمالی بھارت وچ ہوئی ۔ ہر اک اکھر نوں سندر گولائی دے کے اتے ہر اک اکھر دے اپر چھوٹی لائن لا کے سندر سجاوٹی بنایا گیا۔ بھارتی لپی دی ایہ حالت ‘کٹل’ وجوں جانی جاندی سی، جس توں مطلب مڑی ہوئی سی۔ کٹک وجوں سدھماترکا اتپن ہوئی جسدی اتری بھارت وچ بہت وڈے پدھر تے ورتوں کیتی جاندی سی۔ کجھ ودوان سوچدے ہن کہ ایہ دوویں لپیاں نالوں نال ہوند وچ سن۔ چھیویں صدی توں لے کے نونویں صدی تک ، سدھماترکا دی کشمیر توں وارانسی تک بہت وڈے پیمانے تے ورتوں کیتی جاندی سی۔ سنسکرت تے پراکرت دی جگہ لینی شروع کرن والیاں پرادیشک بولیاں دے ابھار نال پرادیشک لپیاں دی گنتی بہت ودھ گئی سی۔ اردھناگری (پچھم)، شاردا (کشمیر) تے ناگری (دلی توں پرے) ورتوں وچ آئیاں اتے بعد وچ ناگری دیاں پرمکھ شاخاواں دوویں شاردا اتے دیوناگری نے پنج دریاواں دی دھرتی تے اپنا بول بالا شروع کر دتا۔ اسدا ثبوت غزنوی اتے غوری دے سکیاں توں ملدا اے جو لاہور اتے دلیوکھے بنائے گئے سن۔ ایہہ وی منیا جاندا اے کہ عامَ (غیر-براہمن اتے غیر- سرکاری) انسان اپنے وہارک اتے وپاری لوڑاں دی تکمیل لئی بہت ساریاں لپیاں دی ورتوں کردے سن۔ ایہناں وچونلنڈے اتے ٹاکرے دے اکھر بہت پرچلت سن۔
ایہناں پرچلت پرورتیاں دے کارن ودواناں نے گورمکھی لپی دے دیوناگری (جی۔ایچ۔اوجھا)، اردھناگری (جی۔بی۔سنگھ)، سدھماترکا (پریتم سنگھ)، شاردا (درنگر) اتے عامَ کرکے برہمی نال تعلقات قائم کرن دی کوشش کیتی اے۔ کجھ اس لپی نوں لنڈے نال متعلق کردے ہن اتے کجھ ہور اسنوں شاردا دی شاخا اتے چمبا اتے کانگڑا وچ ورتی جاندی لپی ٹاکری نال متعلق کردے ہن۔ حقیقت ایہہ اے کہ اس لپی نوں اس نال متعلق اتے اپر ورنت ساریاں لپیاں دے تریخی حوالہ دے بنیاد تے سرجیا گیا اے۔
کھیتری تے ہم عصر تلنا توں گرمکھی دے اکھراں دی بنتر واضع روپ وچ گجراتی لپی، لنڈا لپیاں ، دیڡ ناگری لپی، شاردا لپی تے ٹاکری لپی نال ملدی اے : اوہ یا تاں بلکل اوہدے ورگے نیں یا پورن روپ وچ اک سامان نیں ۔ اندرونی طور تے، گرمکھی دے ا،ہ،چ،نج،ڈ، ن،ن،ل اکھراں وچ 1610 ای۔ توں پہلاں شبد-جوڑ متعلق کچھ معمولی تبدیلیاں ہویاں سن ۔ انھیویں صدی دے پہلے ادھ وچ اگے ا، ہ اتے ل دے سروپانوچ تبدیلیاں آئیاں سن۔ کھرڑے جہڑے 18ویں صدی نال متعلق سن اوہناں دے اکھراں دے سروپ وچ ایہناں نالوں معمولی بھنتا اے مگر ایہناں اکھراں دا جدید اتے پرانے سروپ 17ویں اتے 18ویں صدی دے اوہناں ہی لکھاریاں دے شبد-جوڑاں نال ملدا اے۔ اس وچ اک ہور سدھار کیتا گیا؛ پہلاں اک رلگڈّ اکائی دے روپ ملن والیاں واک دیاں کوشگت اکائیاں دی الہدگی کیتی گئی۔ کافی بعد وچ اچارن چنھاں نوں انگریزی توں ادھارے لے لیا گیا اتے ایہناں نوں پورن ورام دے طور تے پہلاں ہی حال فل سٹاپ (۔) دے نال ہی اپنا لیا گیا۔
تبار ٹولی
تبار ٹولی پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
گرمکھی لپی
تریخ
سبھ توں پرانے اے بھاویں شروع وچ اس لئی بندی دی ورتوں کیتی جاندی سی۔ سور-چنہ ‘ی’ اتے ‘=’ اشوک دے راج-سندیساں وچ اتے بعد دے شلالیکھاں وچ ملدے ہن۔
سارے گورمکھی اکھراں دی اک سامان اچائی اے اتے ایہناں نوں دو برو برابر لیٹویاں ریکھاواں دے وچکار لکھیا جا سکدا اے، صرف نوں چھڈّ کے (جہڑا اکھرکرم دا پہلا اکھر اے)، جسدی اپرلی مڑی ہوئی ریکھا اپرلی لائن توں اتے چلی جاندی اے۔ کھبے توں سجے ول وی ایہناں دی تقریباً اکسمان اچائی اے، صرف ا اتے گھ شاید باقیاں نالوں تھوڑے جئے لمبے ہن۔ پھر وی، سور-چنھاں دی اکھراں دے اپر اتے تھلے ورتوں ساریاں بھارتی لپیاں دی خاصیت اے جو چھپائی اتے ٹائیپ وچ کجھ اوکڑاں پیدا کردی اے۔
اکھر دے سائز وچ اس ویلے کوئی وی تبدیلی نہیں واپردی جدوں اس نال کوئی سور-چنہ جاں بھید سوچک چنہ لگایا جاندا اے۔ دو اکھراں دی پرتندھتا کرن والا صرف ہی اک اپواد اے جس نال اک وادھو موڑ جڑیا ہون کرکے ایہہ دو اکھراں دی دھنی دندا اے۔ ایہہ صرف اکو لیکھاچتری روپ دا اداہرن اے جو بہمتعلق دھنیاں دی پرتندھتا کردا اے؛ دراصل اس سائز دی مذہبی پٹھزمین اے؛ عام طور تے گورمکھی دا کوئی وی اکھر اک توں زیادہ دھناں دی پرتندھتا نہیں کردا اتے نہ ہی اوہناں دے دو سائز ہن۔
گورمکھی کرم وچ پہلا اکھر ‘’ غیر- پرمپرک اے اتے سکھ دھرم گرنتھاں وچ ੴ یعنی پرماتما اک اے، وجوں آؤن کارن خاص اہمیت رکھدا اے۔ سوراں توں پچھے ‘س’ اتے ‘ہ’ آؤندے ہن جہڑے کہ عامَ کرکے باقی بھارتی سور بودھ دے انت وچ آؤندے ہن۔ ہور وئنجناتمک چنہ اپنی پرمپرک ترتیب وچ ہی ہن۔ پربھاشک طور تے وئنجناں نوں دوہراؤ یکت گنجائش وی حاصل اے جویں کہ ‘ک’ نوں ککا ، ‘و نوں واوا کیہا جاندا اے۔ صرف ‘ٹ ’ نوں ٹینکا کیہا جاندا اے۔ اکھر-مالا ڑ (ڑاڑا) نال ختم ہندی اے۔ اکھراں دی کل گنتی 35 اے (3 سور، 2 اردھ-سور اتے 30 وئنجن ہن)۔ ایہہ دیوناگری وچ 52, شاردا اتے ٹاکری وچ 41 نیں ۔ کچھ وئنجناں دے ہیٹھلے پاسے مانگویاں آوازاں دی پرتندھتا کرن لئی بندی دی ورتوں کیتی گئی اے جویں کہ: ش،خ،غ،ز،ف۔ ایہناں نوں بعد وچ لاگوکیتا گیا اے حالانکہ ایہ مول اکھر کرم دا حصہ نہیں ہن۔ جوڑیدار وئنجناں نوں اوہناں دے اپر ادھک پا کے درسایا جاندا اے جسنوں وئنجن دے اپر پایا جاندا اے تے ایہ ایہدی آواز وچ اک وادھا کر دندا اے۔ اتھے پربندھ وچ ستعینات وئنجن دی کمی ہندی اے۔ صرف ہ،ر،و نوں دوسرے اکھر وجوں ستعینات وئنجن نال جوڑکے پایا جاندا اے اتے اسنوں پہلے اکھر دے ہیٹھاں پیر وچ بناں اپرلکیر کھچے پایا جاندا اے۔ ستعینات دے دوجے اکھر وجوں پہلے اکھر دے پیر وچ ترچھے ‘کومے` دے روپ وچ پایا جاندا اے ۔ ایہ محسوس کیتا جاندا اے کہ ستعینات وئنجن سنسکرت اتے انگریزی دے اثر اتے وادھے وجوں پنجابی بولی وچ شامل ہوئے ہن، مگر ہن ایہہ پنجابی اچار دا انگ بن گئے ہن۔ اس لئی اتھے ایہناں نوں اپناؤن دی مطابق بناؤن دی جاں گھڑن دی بہت لوڑ اے۔ کجھ ودواناں ولوں یتن کیتے گئے ہن مگر اوہناں دی سویکرتی اجے وی محدود اے۔
گرمکھی نے سکھ دھرم اتے پرمپرا وچ اہم کرتوّ نبھایا اے۔ اسنوں مول روپ وچ سکھ گرنتھاں لئی ورتوں وچ لیاندا گیا سی۔ ایہہ لپی مہاراجا رنجیت سنگھ ماتحت دور-دور تکپھیلی اتے اس توں بعد پنجاب دے سکھ سرداراں ماتحت پربندھکی ادیساں لئی پھیلی۔ اس سبھ نے پنجابی بولی نوں نگر روپ دین اتے پرمانک بناؤن وچ اہم حصہ پایا اے۔ صدیاں توں ایہہ پنجاب وچ ساہت دا مکھ زریعہ رہی اے اتے اس دے نال لگدے علاقیاں وچ جتھے مڈھلے سکول گوردواریاں نال متعلق سن اتھے وی اسنوں اپنایا گیا اے۔ اج-کل اس نوں سبھیاچار، فن، اکیڈمک تے انتظامی، سارے کھیتراں وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہ پنجاب دی راج لپی اے تے اپݨے آپ وچ ایہدا عام تے مستقل گن پورن طور تے قائم ہو چکیا اے۔
گرمکھی پینتی
گرمکھی لپی وچ 35 ورن نیں ۔ پہلے تن ورن بلکل خاص نیں کیونکہ اوہ سور دھنیاں دے بنیاد نیں۔ صرف ایڑا نوں چھڈکے باقی پہلے تن ورن کلے کِتے نہیں ورتے جاندے۔ پھلار نال سمجھن لئی آواز ورن نوں دیکھو۔
یونیکوڈ وچ گورمکھی
گورمکھی لپی دی یونیکوڈ رینج U+0A00 ولوں U+0A7F تک اے۔ گورمکھی لئی یونکوڈ دا استعمال شروع ہوئے ہنے زیادہ دن نہیں ہوئے ہن۔ پنجابی دے زیادہتر جانکاراں نے ہنے یونیکوڈ نہیں اپنایا اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:لپیاں گٹھ:پنجابی گٹھ:پنجابی بولی
چک 81 ای بی
چک 81 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
دیوریا
دیوریا ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:ہندستان
لائیکوڈونومورفس روفولس
لائیکوڈونومورفس روفولس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ٹاکو جزیرے
ٹاکو جزیرے پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
بخش لالجین
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان بہار   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
بیلمونٹ کاؤنٹی
بیلمونٹ امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
شطرنج
ایدے وچ 8x8 کر کے 64 خانے ہوندے نیں۔ شطرنج جگ دے سب توں مشہور کھیڈاں چوں اک اے، جینوں کعر، پارک، کلب، انٹرنیٹ، خط تے ٹورنامنٹاں چ کھیڈیا جاندا اے۔ ایدے وج 6 مختلف قسم دیاں گیٹیاں ہوندیاں نیں، جیڑیاں اک دوجے توں وکھریاں ٹردیاں نیں۔ ایناں نوں ورتدیاں دوجے بندے دیاں گوٹیاں نوں مار کہ اودے بادشاہ نوں پھڑنا ہوندا اے۔ شطرنج وچ ہار بادشاہ دے پھڑے جان یا ہار مان لین تے ہوندی اے۔ ایدے وچ گیم برابر وی ہوسکدی اے۔ شطرنج دی اک گیم دے تین حصے ہوندے نیں، شروع، درمیان تے ختم گیم۔ 20ویں صدی دے اگلے ادھ چ کمپیوٹراں نوں شطرنج کھیڈن لئی پروگرام کیتا جاریا اے۔ آہستہ آہستہ کمپیوٹر شطرنج چنگی کھیڈن لگ گۓ تے اج کل دے عام کعر آلے کمپیوٹر جگ دے سب توں چنگے شطرنج کھڈاری دے برابر کھیڈ سکدے نیں۔ 1997 وچ پہلی واری آئی بی ایم دے سپر کمپیوٹر ڈیپ بلو نیں جگ دے شطرنج چیمپیئن گیری کیسپاروف نوں ہرا دتا۔
شطرنج دے قنون
شطرنج اک چکور بورڈ اتے کھیڈی جاندی اے جیدے اتے 8x8 خانے بنے ہوندے نیں۔ ایہ ٹوٹل 64 خانے بن جاندے نیں۔ ایہ خانے ہلکے یا گوڑے رنگ دے ہوندے نیں۔ 64 خانیاں چوں 32 خانے ہلکے تے 32 گوڑے ہوندے نیں تے کوئی نال آلا خانا اکو رنگ دا نئیں ہوندا۔ شطرنج دیاں گوٹیاں وی ہلکے یا گوڑے رنگاں دیاں ہوندیاں نیں۔ اک بندے دیاں ساریاں گوٹیاں اکو رنگ دیاں ہوندیاں نیں۔ چٹی گوٹیاں آلا ہمیشہ پہلی واری کردا اے جسدے بعد واری لگ جاندی اے۔ شطرنج وچ مخالف دی گوٹی مارن تے اس گوٹی دی تھآں اپنی گوٹی آجاندی اے۔ انج کر کر کے مخالف بادشاہ نوں پھڑنا ہوندا اے۔ اگر بادشاہ نوں کوئی گوٹی مار رئی ہوۓ تے کوئی بچان لئی کوئی چال نا ہوۓ تے ہار ہوجاندی اے تے اگر بادشاہ نا مر ریا ہوۓ مگر چال وی کوئی نا ہوۓ تے میچ برابر ہوجاندا اے۔
شطرنج وچ ہر گوٹی وکھریاں ٹردی اے:
شطرنج دی گیم وچ اگر بادشاہ نوں شاہ نا ہوئی ہوۓ تے کاسلنگ دی چال چلی جاسکدی اے۔ کاسلنگ وچ بادشاہ تے اک پاسے دی توپ اک دوجے ول 2 قدم ٹر کے اپنیاں تھاواں بدل لیندے نیں۔ ایہ چال اوسے ویلے چلی جاسکدی اے کہ اگر بادشاہ تے توپ نیں کوئی چال نا چلی ہوۓ تے بادشاہ نوں اس ویلے شاہ نا ہورئی ہوۓ تے راہ وچ کسے خانے اتے وی کوئی گیٹی دی شاہ ناں آرئی ہوۓ۔
En passant اک شطرنج دی چال اے جیدے وچ اگر کوئی پیادہ دو قدم ٹر کے دشمن پیادے دے سجے کھبے آگیا اے تہ دشمن پیادہ اس پیادہ نوں اسی طرح مار سکدا اے جنج اوہ اک قدم ٹریا ہوۓ۔
چک 457 ٹی ڈی اے
457 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
ضلع دروم
گٹھ:فرانس دے ضلعے
چک 457 ٹی ڈی اے
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
ٹانگا جزیرے
ٹانگا جزیرے پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
ایٹا
ایٹا ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:ہندستان
ضلع یورے
یورے فرانس دا اک ضلع (departmnt)اے۔
گٹھ:فرانس دے ضلعے
لائیکوفیڈین کاپنس
لائیکوفیڈین کاپنس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 82 ای بی
چک 82 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
براؤن کاؤنٹی، اوہائیو
براؤن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
محمد افضل خان
محمد افضل خان (1811ء تا 7 اکتوبر، 1867ء ؛ پشتو: محمد افضل خان)، امارت افغانستان دے 1865ء تا 1867ء دے امیر رہ‏‏ے۔ آپ دوست محمد خان دے وڈے بیٹے۔ آپ نے اپنے والد د‏‏ی وفات دے تن برس بعد اپنے بھائی، شیر علی خان، تو‏ں زبردستی تخت کھو لیا۔
شعر
شعر دی جمع نوں اشعار کہیا جاندا اے ۔ شعر دی سطر یا لائن نوں مصرع کہیا جاندا اے ۔ اک شعر وچ دو مصرعے ہُندے نیں ۔
محمد افضل خان
آپ د‏‏ی وفات دے فوراً بعد آپ دا تخت محمد اعظم خان دے نصیب وچ آیا۔ آپ اک پشتون سن جنہاں دا تعلق بارکزئی قبیلے تو‏ں سی۔ آپ دا اکلوندا بیٹا عبدالرحمن خان بعد وچ خود 1880ء تا 1901ء افغان امیر بنیا۔
شعر
ہور دیکھو
گٹھ:ادب گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولی علم گٹھ:اردو ادب گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:گریمر گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:شعری صنف
محمد افضل خان
پیدائش
آپ امیر دوست محمد خان دے دوسری بیوی تو‏ں 1811ء وچ پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی ماں اک بنگش سردار، ملیا صادق علی، د‏‏ی بیٹی سن۔ آپ دا اک سگا بھائی تے اک سگی بہن وی سی۔ آپ اپنے والد دوست محمد خان دے پہلے بیٹے سن لیکن بنگش اولاد ہونے د‏‏ی نسبت تو‏ں امیرِ وقت آپ نو‏‏ں اپنا وارث تسلیم کرنا نئيں چاہندے سن ؛ اوہ اپنی پنجويں بیوی خدیجہ د‏‏ی اولاداں نو‏‏ں اپنا تخت سونپنے دے خواہش مند سن ۔