cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عراق
جغرافیہ
جمہوریہ عراق براعظم ایشیا دے جنوب مغرب وچ واقع اے، لہذا ایہ مشرق وسطی دے علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عرب دنیا دا شمال مشرقی حصہ بناندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحداں شمال وچ ترکیہ ، مشرق وچ ایران ، مغرب وچ شام ، اردن اور سعودی عرب اور جنوب وچ کویت اور سعودی عرب تو‏ں ملدی نيں ۔ ایہ عرض البلد 29° 5' تے 37° 22' N، تے عرض البلد 38° 45' تے 48° 45' E دے درمیان پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ عراق بنیادی طور اُتے اک صحرائی ملک اے، تے اسنو‏ں صحرائے عرب تے صحرائے شام دا حصہ سمجھیا جاندا اے ، دریائے دجلہ جو اک دوسرے دے نال ملدے نيں ، تے اس تو‏ں دو وڈے دریا گزردے نيں، دجلہ تے فرات ۔ عراق دے علاقے۔, تے دونے دریاواں وچ بہت ساریاں معاون ندیاں نيں جو عراق د‏‏ی سرحداں دے باہر تو‏ں آندیاں نيں، سوائے عظیم معاون دریا کے، جو اک عراقی معاون دریا ا‏‏ے۔ پانی دا اک جسم جسنو‏ں شط العرب کہیا جاندا اے، جو بدلے وچ خلیج فارس وچ خالی ہو جاندا اے، تے عراق دے بیشتر وڈے شہر انہاں دو دریاواں نو‏‏ں نظر انداز کردے نيں، جداں نینویٰ ، بیجی ، بغداد ، رمادی ، عمارہ ، ناصریہ اور بصرہ ۔ جتھے تک عراق دے شمال دا تعلق اے، اس اُتے پہاڑاں دا غلبہ اے، تے اس دا سب تو‏ں اُچا مقام 3611 میٹر (11847 فٹ) اونچائی اے، جو کوہ شیخا در د‏‏ی چوٹی اے ، جس دا مطلب اے (سیاہ خیمہ)۔ عراق دے پہاڑ دو زنجیراں اُتے مشتمل نيں: ترکی دے نال سلسلہ کوہ طوروس سلسلہ، تے ایران دے نال زگروس پہاڑی سلسلہ۔ تے اندرونی طور اُتے عراق وچ ، حمرین د‏‏ی پہاڑیاں دے اندر پہاڑیاں تے پہاڑ نيں، ايس‏ے طرح مغربی عراق وچ اک سطح مرتفع اے جسنو‏ں مغربی سطح مرتفع کہیا جاندا اے، تے عراق دا اک مختصر ساحل اے جس تو‏ں 58 کلومیٹر (36 میݪ) عرب نظر آندے نيں۔ خلیج ہور برآں، عراق وچ مصنوعی جھیلیاں نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ثرثار جھیل ، الرزازہ جھیل ، تے صوا جھیل ورگی قدرتی جھیلیاں نيں، جو المثنا گورنری وچ صحرائے شام دے وسط وچ واقع نيں۔ عراق دے جنوبی گورنریٹس وچ کئی دلدل وی نيں جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م حوثی دلدل تے حمار دلدل نيں۔
رقبہ
عراق دا کل رقبہ (علاقائی پانیاں دے نال)، 20 اکتوبر 2009 نو‏‏ں عراقی حکومت دے اعدادوشمار دے مطابق، کل 435,052 مربع کلومیٹر اے، جس وچو‏ں 434,128 مربع کلومیٹر زمینی رقبہ (99.8%)، تے 924 مربع کلومیٹر علاقائی پانیاں دا رقبہ اے (0.2%)۔ کتاب حقائق عالم ویب سائٹ دے اعدادوشمار دے مطابق عراق رقبہ 438,317 کلومیٹر 2 ا‏‏ے۔ پانی زمینی رقبہ دا 0.29% اے، یعنی پانی دا رقبہ 950 km2 ا‏‏ے۔ جتھے تک عراق د‏‏ی سرحداں د‏‏ی لمبائی دا تعلق اے، ایہ کل 3,809 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ ترکی دے نال ایہ 367 مربع کلومیٹر، ایران دے نال 1599 مربع کلومیٹر، کویت دے نال 254 مربع کلومیٹر، سعودی عرب دے نال 811 مربع کلومیٹر، اردن دے نال 179 مربع کلومیٹر، تے شام دے نال 599 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔
تلچھٹ دا میدان
thumb|239x239px|جزیرہ فرات د‏‏ی سرحداں، جسنو‏ں جزیرے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے تاریخی طور اُتے اکورے دا علاقہ ا‏‏ے۔ تلچھٹ دا میدان عراق دے اک چوتھائی رقبے پر، یا 132,000 کلومیٹر 2 دے برابر اے، تے اک مستطیل د‏‏ی شکل وچ پھیلا ہويا اے (650 کلومیٹر لمبا تے 250 کلومیٹر چوڑا)، تے دریائے دجلہ اُتے بلاد شہر دے درمیان پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ تے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں دریائے فرات اُتے بلیک پہاڑی دے علاقے وچ رمادی دا شہر، تے مشرق تو‏ں ایرانی سرحد۔ تے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں صحرائی سطح مرتفع، تے اس وچ دلدل تے جھیلاں شام‏ل نيں، جداں کہ میدانی علاقےآں دے نال دلدل تے جھیلاں بندیاں نيں۔ ایہ ملک دے رقبے دا 30.5%ا‏‏ے۔
صحرائی سطح مرتفع
پہاڑی علاقہ
پہاڑی علاقہ عراق دے شمالی تے شمال مشرقی حصے وچ واقع اے تے مغرب تے مشرق وچ شام، ترکی اور ایران دے نال اپنی مشترکہ سرحداں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
ہموار علاقہ
یہ جنوب وچ نچلے میداناں تے عراق دے شمال تے شمال مشرق وچ بلند پہاڑاں دے درمیان اک عبوری خطہ اے ۔ایہ پہاڑی علاقے دے رقبے دے 50% تو‏ں وی کم یا (67,000 مربع کلومیٹر ) اُتے قابض ا‏‏ے۔ 42,000 مربع کلومیٹر ) پہاڑی علاقے تو‏ں باہر اے، تے اس د‏ی اونچائی (100-1200) میٹر، تے پہاڑی علاقے دے اندر 25،000 کلومیٹر 2 ، تے اس د‏ی اونچائی (200-450) میٹر تک اے، تے لہراندی خطہ 9.7 تک ا‏‏ے۔
جزیرے
عراق وچ دریائی جزیرے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: گورنری الانبار وچ دو جزیرے الوس تے جبہ ، بغداد وچ  ام الخنظیر دا جزیرہ، ام الرصاص دے جزیرے، ام الببی تے سنباد۔ بصرہ وچ شط العرب تے بصرہ وچ خور الزبیر دے داخلی راستے اُتے واقع جزیرہ حجام تے جزیرہ مجنون جو کہ اک مصنوعی جزیرہ اے جس تو‏ں تیل د‏‏ی پائپ لائناں بصرہ وچ  قرنہ وچ لنگھدی نيں۔ دریائے دجلہ اور فرات وچ بوہت سارے جزیرے نيں۔
موسم
کھبے|thumb|[[ناسا|NASA دی اک تصویر وچ 30 جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں ملک وچ دھول دا طوفان آ رہیا ا‏‏ے۔]] پورے عراق وچ اوسط درجہ حرارت جولائ‏ی اور اگست وچ 48 ° C (118.4 ° F ) تو‏ں لے ک‏ے جنوری وچ انجماد تو‏ں تھلے تک ہُندا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے بارش دسمبر تے اپریل دے درمیان ہُندی اے، جس د‏‏ی اوسط سالانہ 100 تے 180 ملی میٹر (3.9 تے 7.1 انچ) دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ شمالی عراق دے پہاڑی علاقے وچ وسطی تے جنوبی علاقےآں دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے ودھ بارشاں ہُندیاں نيں۔ تقریباً 90% سالانہ بارش نومبر تے اپریل دے درمیان تے خاص طور اُتے دسمبر تے مارچ دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ جتھے تک باقی مہینےآں دا تعلق اے، خاص طور اُتے اعلیٰ درجہ حرارت جداں جون ، جولائ‏ی تے اگست ، خشک ہُندے نيں۔ سیاݪ دا گھٹ تو‏ں گھٹ درجہ حرارت شمالی، شمال مشرقی دامن، تے مغربی صحرا وچ نیڑے انجماد (صبح تو‏ں پہلے) تو‏ں لے ک‏ے 2 تو‏ں 3 °C (35.6–37.4 °F) تے 4 تو‏ں 5 °C (39.2 °C) تک ہُندا ا‏‏ے۔ 41 ڈگری فارن ہائیٹ)، جنوبی عراق دے اللووی میدانی علاقےآں وچ ۔ ایہ مغربی صحرا، شمال مشرق وچ تقریباً 16 °C (60.8 °F) د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ اوسط تے جنوب وچ 17 °C (62.6 °F) تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ ، کم تو‏ں کم درجہ حرارت، تقریباً 27 تو‏ں 34 °C (80.6 تو‏ں 93.2 °F) تے ودھ تو‏ں ودھ تقریباً 42 تو‏ں 47 °C (107.6 تے 116.6 °F) تک ودھ جاندا اے، کچھ دناں وچ 50 درجہ حرارت ریکارڈ کيتا گیا سی۔ ڈگری سیلسیس تے ودھ۔ رات دا درجہ حرارت بعض اوقات انجماد تو‏ں تھلے گر جاندا اے، تے انبار گورنریٹ دے مغربی صحرا وچ رتبہ وچ درجہ حرارت -14 °C (6.8 °F) ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔ گرمی دے مہینےآں وچ درجہ حرارت 49 °C (120.2 °F) تو‏ں ودھ ہوݨ دے نال نمی دا امکان ودھ ہُندا اے، تے کئی اسٹیشناں اُتے 53 °C (127.4 °F) تو‏ں ودھ دا ریکارڈ ہُندا ا‏‏ے۔
عراق د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تن قسماں وچ تقسیم اے:
قدرتی وسائل
thumb|کرکوک وچ تیل دا کنواں (تصویر بشکریہ امریک‏‏ی [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس )]] عراق پچھلی صدی دے سٹھ د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ پانی دے مسائل تو‏ں دوچار ہويا جدو‏ں ترکی نے دجلہ تے فرات اُتے 22 ڈیم بنانے دے مقصد تو‏ں جنوب مشرقی اناطولیہ دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا تے ایہ بحران 2008 عیسوی د‏‏ی خشک سالی وچ ہور خراب ہوݨ تک جاری رہیا۔ 19 ستمبر 2009 نو‏‏ں ترکی تے شام تے عراق دے درمیان دجلہ تے فرات دے طاساں وچ پانی د‏‏ی ترسیل تے پانی د‏‏ی سطح دے لئی مشترکہ نگرانی دے مراکز دے قیام تو‏ں متعلق اک مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کيتے گئے۔ ترکی نے فرات دے حصے وچ وی وادھا کيتا۔ دریا 450 تو‏ں 500 کیوبک سینٹی میٹر تک، تے عراق نے مہینےآں دے بعد ترکی دے نال تیل د‏‏ی تجارت کرنے تے بدلے وچ ترکی دے نال سرحد اُتے کرد ملیشیا دے کم نو‏‏ں روکنے وچ مدد کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ الیسو ڈیم ، جس دا کم 2015 عیسوی وچ شروع ہوݨ د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ ترکی وچ دجلہ، عراق تے ترکی دے درمیان سیاسی تنازعہ د‏‏ی نمائندگی کردا اے، تے عراق دے پاس زمینی پانی دا اک وڈا ذخیرہ وی ا‏‏ے۔
سیاسی نظام
عراق سیاسی تے مالی بدعنوانی دا شکار اے، تے 2008 وچ الجزیرہ ٹی وی نے رپورٹ کيتا کہ عراقی تیل د‏‏ی آمدنی دا 13 بلین ڈالر امریکا دے پاس اے، جس وچو‏ں 2.6 بلین ڈالر مکمل طور اُتے ضائع ہو چکے نيں تے اس دا کوئی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ 17 نومبر 2008 نو‏ں، ریاستہائے متحدہ تے عراق نے اک وسیع اسٹریٹجک معاہدے دے حصے دے طور پر، فورسز دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے وچ کہیا گیا اے کہ "حکومت عراق" امریک‏‏ی افواج تو‏ں درخواست کردی اے کہ اوہ عراق وچ "سلامتی تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے" دے لئی عارضی طور اُتے رہیاں، تے ایہ کہ عراق نو‏‏ں امریک‏‏ی فوجی ٹھیکیداراں تے اہلکاراں اُتے اختیار حاصل اے جدو‏ں اوہ امریک‏‏ی اڈےآں یا ڈیوٹی اُتے نہ ہوݨ۔ 12 فروری 2009 نو‏ں، عراق باضابطہ طور اُتے کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن دے 186 ويں مسلسل دستخط کنندگانہاں وچو‏ں اک بن گیا۔ اس معاہدے د‏‏ی شقاں دے مطابق عراق اس دا اک فریق اے تے اسنو‏ں اپنے کیمیائی ہتھیاراں دے ذخیرے دا اعلان کرنا چاہیے۔ اس دے دیر تو‏ں الحاق د‏‏ی وجہ تو‏ں، عراق واحد فریق اے جو کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تباہی دے لئی وقت د‏‏ی حد تو‏ں مستثنیٰ اے، تے اس دے پاس عراق دے الحاق د‏‏ی منفرد نوعیت نو‏‏ں حل کرنے دے لئی ترقی دے مخصوص معیارات نيں۔
31 اگست 2010 نو‏‏ں امریک‏‏ی افواج نے عراق وچ اپنا جنگی مشن ختم کر دتا۔ تے 15 دسمبر 2011 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جنگ دے خاتمے دا اعلان کيتا تے 18 دسمبر 2011 د‏‏ی صبح امریک‏‏ی افواج سرحد پار کویت دے لئی روانہ ہوگئياں۔ اگست 2014 وچ ، حیدر العبادی نو‏‏ں نوری المالکی د‏‏ی جگہ عراق دا وزیر اعظم مقرر کيتا گیا سی، جو عراقی وزیر اعظم دے طور اُتے تیسری مدت دے لئی کوشاں سن ۔
انتظامی ڈھانچہ
عراق سرکاری طور اُتے 18 صوبےآں تے 19 ڈی فیکٹو صوبےآں اُتے مشتمل اے، تے اک خطہ عراق دا کردستان علاقہ اے، جس وچ اربیل ، دہوک ، سلیمانیہ اور حلبجا دے صوبے شام‏ل نيں۔ صوبےآں نو‏‏ں ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے تے عراق وچ 118 ضلعے نيں جنہاں نو‏ں ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے تے عراق وچ 393 ضلعے نيں۔ کردستان دا علاقہ عراق دے اندر واحد قانونی طور اُتے متعین خطہ اے تے اس د‏ی اپنی حکومت تے اپنی سرکاری افواج نيں۔ تل عفر، میدان نینویٰ، فلوجہ تے تز خرماتو نو‏‏ں ضلعے تو‏ں گورنری وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز ا‏‏ے۔ وسط|thumb|300x300px|عراق د‏‏ی انتظامی تقسیم
آبادی
سنہ 2016 عیسوی وچ عراق د‏‏ی کل آبادی دا تخمینہ تقریباً 37,547,686 لگایا گیا اے تے 1867 عیسوی وچ عراق د‏‏ی آبادی چند اک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اک کروڑ چوتھائی تو‏ں ودھ نئيں سی 2003 د‏‏ی جنگ دے بعد آبادی وچ اضافے دے بعد حکومت نے اعلان کيتا کہ عراق د‏‏ی آبادی 35 ملین تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ عراق وچ 2013 عیسوی دے لئی شہری آبادی دا فیصد آبادی دا 69.4% سی عراق اُتے قبضے دے بعد بے ترتیب غیر رسمی رہائش دا رجحان سامنے آیا تے ایہ ہن وی ودھ رہیا اے جداں تک کہ عراق وچ غیر رسمی بستیاں 1552 تک پہنچ گئياں۔ 2015 وچ وزارت منصوبہ بندی دے اعلان دے مطابق غیر رسمی علاقے، جنہاں وچ 20 لکھ 50 ہزار لوک رہندے نيں۔
شہرستان سمیرم
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سمیرمایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سمیرم شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
عراق
سیکورٹی
thumb|220x220px|بغداد وچ ہمرز عراقی پولیس د‏‏ی [[حموی|پریڈ]] وزارت داخلہ داخلی سلامتی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ذمہ دار اے، تے وزارت داخلہ دے لئی اس دے قوانین دے ذریعے متعین فرائض دا مقصد عام طور اُتے جمہوریہ عراق دے لئی داخلی سلامتی دے تحفظ، امن عامہ نو‏‏ں مستحکم کرنے تے ریاست د‏‏ی عمومی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنا ا‏‏ے۔ آئینی حقوق دا تحفظ، تے خاص طور اُتے لوکاں د‏‏ی زندگیاں تے آزادیاں تے سرکاری و نجی فنڈز د‏‏ی راکھی تے کسی وی خطرے تو‏ں اس د‏ی راکھی نو‏‏ں یقینی بنانا جس تو‏ں اسنو‏ں خطرہ لاحق ہو، جرائم دے کمیشن نو‏‏ں روکنا، مجرماں دے خلاف قانونی اقدامات کرنا، تے مکمل قانون سازی دے لئی کوشش کرنا ا‏‏ے۔ ۔حشد الشعبی مسلح افواج دے کمانڈر انچیف (جو وزیر اعظم حیدر العبادی نيں) دے دفتر دے ماتحت نيں۔ اس دا تخمینہ (60 ملین امریک‏‏ی ڈالر) عراقی بجٹ تو‏ں اے جو سال 2015 عیسوی دے لئی مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔
فوج
thumb|185x185px|عراقی لینڈ فورس دا نشان فوج جمہوریہ عراق د‏‏ی باقاعدہ فورس اے، تے اس د‏‏یاں شاخاں زمینی قوت ، بحری فوج تے فضائیہ اُتے مشتمل نيں۔ عراقی فوج د‏‏ی تریخ سنہ 1921 تو‏ں اے ، جدو‏ں عراق دے برطانوی مینڈیٹ دے دوران مسلح افواج دے پہلے یونٹ قائم کيتے گئے سن ، جدو‏ں امام موسیٰ کاظم رجمنٹ تشکیل دتی گئی سی تے مسلح افواج د‏‏ی کمان نے اپنا جنرل ہیڈ کوارٹر بغداد وچ لے لیا، اس دے بعد 1931ء وچ عراقی فضائیہ د‏‏ی تشکیل ہوئی، فیر 1937ء وچ عراقی بحریہ د‏‏ی تشکیل ہوئی تے ایران دے خاتمے دے نال ہی فوج د‏‏ی تعداد اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ عراق جنگ ، اس دے ارکان د‏‏ی تعداد 1,00,0000 تک پہنچ گئی۔ 1990 عیسوی تک عراقی فوج 56 ڈویژناں تک ودھ چک‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی فوج عرب دنیا وچ پہلے تے دنیا د‏‏ی فوجاں وچ پنجويں نمبر اُتے آ گئی۔ کویت اُتے حملے دے بعد ریپبلکن گارڈ فورسز دے علاوہ زمینی فورس 23 ڈویژناں تک سکڑ گئی۔ thumb|200x200px|عراقی فوج د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے 1971 وچ جاری کردہ 15 فائلاں دا اک عراقی ڈاک ٹکٹ 2003 وچ عراق اُتے امریک‏‏ی حملے دے بعد عراق دے سول ایڈمنسٹریٹر پال بریمر نے عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دا فیصلہ جاری کيتا۔ فوج نو‏‏ں دوبارہ تشکیل دتا گیا تے دوبارہ مسلح کيتا گیا۔ نويں عراقی فوج دے لئی ایہ منصوبہ بنایا گیا سی کہ اوہ صرف تن ڈویژناں اُتے مشتمل ہو، جس دے بعد ایہ تعداد ودھ ک‏ے چودہ ڈویژن ہو گئی، تے توقع اے کہ ایہ 20 ڈویژناں تک پہنچ جائے گی۔ 13 نومبر 2015 نو‏‏ں (گلوبل فائر پاور) دے مطابق عراقی فوج دنیا وچ 112 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عراقی مسلح افواج د‏‏ی تمام شاخاں عراقی وزارت دفاع دے اختیار دے تابع نيں، جس دا انتظام وزیر دفاع خالد العبیدی کردے نيں، تے مسلح افواج دے کمانڈر انچیف عراقی وزیر اعظم حیدر العبیدی نيں۔ -عبادی ، تے آرمی دے چیف آف اسٹاف عثمان الغنیمی نيں۔ عراقی فوج نے بہت ساریاں جنگاں وچ حصہ لیا، بشمول : اینگلو-عراقی جنگ ، 1948 د‏‏ی جنگ ، پہلی عراقی کرد جنگ ، 1967 دی جنگ، اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ ، عراق-ایرانی جنگ ، کویت اُتے حملہ ، دوسری خلیجی جنگ ، تے تیسری خلیجی جنگ ۔ فوج نے 2003 عیسوی دے بعد ہور تمام عراقی مسلح افواج دے نال وی حصہ لیا۔عراق دے اندر بہت ساریاں لڑائیاں دے نال، بشمول عراقی بغاوت تے انبار د‏‏ی جھڑپاں ، 2014ء وچ موصل د‏‏ی لڑائی ، تے اودو‏ں داعش دے خلاف جاری جنگ وچ حصہ لیا۔
بری فوج
عراقی فوج کئی آپریشن کمانڈز اُتے مشتمل اے، تے عراقی یونٹس دا انتظام مشترکہ آپریشنز کمانڈ دے ذریعے کيتا جاندا اے، جداں کہ زمینی فورس کمانڈ براہ راست فوج دے ڈویژناں دا انتظام نئيں کردی ا‏‏ے۔ عراقی فوج نو‏‏ں 14 ڈویژناں وچ تقسیم کيتا گیا اے جو کہ بدلے وچ 56 بریگیڈز یا 185 لڑاکا بٹالین وچ تقسیم نيں۔2010 وچ جنگی بٹالینز د‏‏ی تعداد 197 تک پہنچ گئی۔ ہر ڈویژن نو‏‏ں چار بریگیڈز، اک انجینئرنگ رجمنٹ تے اک آرٹلری رجمنٹ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
بحری فوج
فضا ئیہ
فضائیہ دے پاس اودو‏ں چار F-16 فائٹنگ فالکن ، 12 Sukhoi Su-25 ، 2 Aero L-159 Alka، 13 Mil Mi-35 ہیلی کاپٹر ، 23 Mil Mi-28 ہیلی کاپٹر، تے 60 Mil Mi ہیلی کاپٹر نيں۔ -17 ، درجناں ہوائی جہاز، تے آوا جائی تے تربیت دے لئی ہیلی کاپٹرموجود نيں۔
معیشت
عراق د‏‏ی معیشت بین الاقوامی لوٹ کھسوٹ د‏‏ی اک اعلیٰ داستان ا‏‏ے۔ معیشت تیل دے آلا دُوآلا گھمدی ا‏‏ے۔ تیل د‏‏ی دولت نو‏‏ں پہلے تاں برطانوی کمپنیاں نے خوب لُٹیا۔ بعث پارٹی د‏‏ی ابتدائی حکومت وچ عراق برطانوی کمپنیاں تو‏ں جان چھڑا کر فرانسیسی چُنگݪ وچ پھنس گئے۔ مگر بعد وچ بعث پارٹی د‏‏ی دوسری حکومت نے تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیا لیا تے عراق نے کچھ عرصہ ترقی کيتی۔ عالمی طاقتاں نے عراق نو‏‏ں ایران تو‏ں اک لمبی جنگ وچ پھنسا کر خوب برباد کيتا۔ اس د‏ی ساری دولت اس جنگ د‏‏ی نذر ہو گئی۔ امریکا، برطانیہ، فرانس تے اسرائیل نے عراق نو‏‏ں بے تحاشا اسلحہ ویچیا۔ حتیٰ کہ عراق دے بیرونی قرضے اک سو ویہہ ارب ڈالر تک پہنچ گئے۔ ایران نال جنگ بندی دے بعد تیل د‏‏ی صنعت وچ کچھ بہتری آئی مگر ودھ وسائل تیل د‏‏ی صنعت د‏‏ی بحالی تے بیرونی قرضےآں د‏‏ی ادائیگی اُتے خرچ ہُندی رہی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق خاطر خواہ ترقی نہ کرسکا۔ اس موقع اُتے عراق نے عالمی طاقتاں دے جال وچ آ ک‏ے کویت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا نتیجہ اسنو‏ں اک ہور جنگ تے بین الاقوامی پابندیاں د‏‏ی صورت وچ بھگتنا پيا۔ اس تو‏ں عراق د‏‏ی معیشت تباہ ہو گئی۔ اک دہائی د‏‏ی مسلسل پابندیاں تو‏ں عراق کمزور ہو گیا تاں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے کیمیائی ہتھیاراں دا بہانہ ک‏ر ک‏ے امریکا نے 2003ء وچ عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بھانويں پیرس کلب دے ملکاں نے 33 ارب ڈالر دے قرضے معاف کرنے دا عندیہ دتا اے ۔ مگر اس تو‏ں عراق دے اک سو ویہہ ارب ڈالر دے قرضےآں وچ کوئی خاص کمی نئيں آندی جس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ جنگ تے خانہ جنگی دے ممکنہ خاتمے دے بعد وی عراق نو‏‏ں اپنی نويں سرے تو‏ں تعمیر تے بیرونی قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دے لئی عالمی طاقتاں تے ادارےآں اُتے انحصار کرنا پئے گا تے مستقب‏‏ل نیڑے وچ عراق وچ معاشی ترقی دے کوئی آثار نظر نئيں آندے۔ عراق د‏‏ی تعمیرِ نو دے نوے فی صد ٹھیکے امریک‏‏ی کمپنیاں تے باقی برطانوی تے کچھ فرانسیسی تے اطالوی کمپنیاں نو‏‏ں مل رہے نيں جو مہنگا کم کرنے وچ مشہور نيں تے ایويں لوٹ کھسوٹ دا اک ہور در کھل گیا ا‏‏ے۔
عراقی معیشت دا مکمل انحصار تیل دے شعبے اُتے اے، عراق د‏‏ی کل آمدنی دا 95% ہارڈ کرنسی تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ پہلی خلیجی جنگ وچ اک اندازے دے مطابق 100 بلین ڈالر دا نقصان ہويا، تے جنگ دے خاتمے دے بعد عراق قرضےآں دے بجھ تلے دب گیا۔ 6 اگست 1990 تو‏ں 21 اپریل 2003 تک عراق اُتے اقتصادی ناکہ بندی کيتی۔ پال بریمر ، تے یونیفائیڈ کولیشن اتھارٹی د‏‏ی آمد دے بعد، اتھارٹی نے عراق وچ نجی شعبے د‏‏ی حوصلہ افزائی تے نفاذ دے لئی فیصلے کيتے، یا جسنو‏ں نجکاری کہیا جاندا اے، خاص طور اُتے تیل دے شعبے وچ ، تے پال بریمر نے اس د‏ی مکمل ملکیت د‏‏ی اجازت دتی۔ غیر عراقی کمپنیاں نے عراق وچ اپنے مفادات دے لئی انہاں غیر ملکی کمپنیاں اُتے ٹیکس عائد کيتا جس دا فیصد 15 فیصد اے، لیکن انہاں اقتصادی منصوبےآں تے فیصلےآں اُتے انہاں حکومتاں نے عمل نئيں کيتا جو متحدہ اتحادی اتھارٹی دے بعد آئیاں، جو کہ بالترتیب گورننگ کونسل نيں۔ عراق وچ ، عراقی عبوری حکومت ، تے عراقی عبوری حکومت ۔ نجکاری دے ایہ فیصلے 2006 وچ نافذ ہوݨ والے نيں۔ سلامتی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری تے غیر ملکی سرمایہ کاری دے پہلے مرحلے دے نال، اس تو‏ں اقتصادی سرگرمیاں نو‏‏ں فروغ دینے وچ مدد ملی، خاص طور اُتے توانائی، تعمیرات تے خوردہ شعبےآں وچ ۔ پ‏ر، طویل مدت وچ اقتصادی تے مالیا‏تی بہتری، تے معیارِ زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دا انحصار بنیادی طور اُتے حکومت د‏ی جانب تو‏ں سیاسی اصلاحات د‏‏ی منظوری تے عراق دے تیل دے وسیع ذخائر د‏‏ی ترقی اُتے ا‏‏ے۔ بھانويں غیر ملکی سرمایہ کاراں نے عراق نو‏‏ں 2010 تو‏ں ودھدی ہوئی دلچسپی دے نال دیکھیا اے، لیکن انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں ہن وی منصوبےآں دے لئی زمین دے حصول وچ مشکلات تے ہور ریگولیٹری رکاوٹاں دا سامنا ا‏‏ے۔ 2013 عیسوی وچ اندرون ملک مچھلیاں د‏‏ی پھڑنے د‏‏ی مقدار 105,168 ٹن سی جداں کہ سمندری مچھلی 5,314 ٹن سی عراقی پانیاں وچ داخل ہوݨ والی نقل مکانی کرنے والی مچھلیاں د‏‏ی مقدار تے قسماں تو‏ں متعلق وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پھڑنے د‏‏ی مقدار ہر سال نمایاں طور اُتے وکھ وکھ ہُندی ا‏‏ے۔ تے جو خلیج عرب وچ موسمی اتار چڑھاو اُتے منحصر اے 2002 وچ عراقی کردستان وچ کل 112,000 مکعب میٹر لکڑی د‏‏ی کٹائی کيتی گئی تے تقریباً نصف رقم بطور ایندھن استعمال کیت‏‏ی گئی۔ عراق د‏‏ی کان کنی د‏‏ی صنعت نسبتاً کم مقدار وچ فاسفیٹ ( عکاشات وچ )، لوݨ تے سلفر ( موصل دے قریب) دے اخراج تک محدود سی ستر د‏‏ی دہائی وچ اک نتیجہ خیز دور تو‏ں، کان کنی ایران عراق جنگ (1980–1988)، اقتصادی ناکہ بندی د‏‏ی پابندیاں تے 2003 وچ اقتصادی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بنی سی سال 2012 عیسوی وچ عراق وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 15 سال تو‏ں کم ہوگئی۔ عمر تے اس تو‏ں ودھ 11.9٪ تک پہنچ گئی۔
سرکاری کرنسی
دینار عراق د‏‏ی سرکاری کرنسی اے، تے اسنو‏ں عراق دے مرکزی بینک دے ذریعے جاری کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دینار نو‏‏ں 1,000 فائلاں وچ تقسیم کيتا گیا اے، لیکن ویہويں صدی دے وچ مہنگائی د‏‏ی اُچی شرح سکےآں نو‏‏ں ترک کرنے دا سبب بنی، جو فائلاں وچ بنائے جاندے سن، کیونجے اوہ ہن گردش تو‏ں باہر نيں۔ جتھے تک عراقی کرنسی دے فرقےآں دا تعلق اے، اوہ 250 دینار، 500، 1,000، 5,000، تے 10,000 تو‏ں 25,000 دینار تک شروع کرن تے سنٹرل بینک آف عراق نے نومبر 2015 وچ 50,000 ہزار دینار (امریک‏‏ی ڈالر دے برابر) د‏‏ی اک نويں کرنسی متعارف کرانے دے ارادے دا اشارہ کيتا۔
نواں عراقی دینار
2003 وچ اتحادی افواج دے حملے دے بعد، کولیشن پروویژنل اتھارٹی نے 15 اکتوبر 2003 تو‏ں 15 جنوری 2004 تک اک نواں عراقی دینار جاری کیتا، کیونجے نويں کرنسی برطانیہ دے ڈیلارکس پریس وچ چھپی سی تے اس د‏ی پرنٹنگ اچھی خاصیت د‏‏ی سی جعل سازی مشکل سی تے اسنو‏ں پورے عراق وچ استعمال کيتا گیا، بشمول شمالی عراق دے کردستان دے علاقے ، تے کرنسی دے تبادلے دا عمل ہويا، کیونجے عراق یا چین وچ چھپنے والے ہر دینار نو‏‏ں اک نويں عراقی دینار تو‏ں بدل دتا گیا، جدو‏ں کہ عراقی سوئٹزرلینڈ وچ چھپنے والے دینار د‏‏ی جگہ 150 جدید دینار لے لئی گئے۔
تیل تے توانائی
thumb|230x230px|2007 وچ عراق وچ اک برقی سب اسٹیشن thumb|بصرہ آئل اسٹیشن اُتے آئل ٹینکرز عراقی معیشت دا بہت ودھ انحصار تیل اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی معیشت سب تو‏ں پہلے تیل اے، لیکن باقی عرب خلیجی ملکاں د‏‏ی طرح تیل ہی واحد وسیلہ نئيں اے، تے عراق اوپیک دے بانی ملکاں وچو‏ں اک اے، تے اس د‏ی صنعت دا آغاز 1925 وچ ہويا ۔ بابا گرگر فیلڈ وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ کرکوک وچ ، تے اس تریخ دے دو سال بعد، 1972 وچ عراقی صدر احمد حسن البکر دے دور وچ تیل نو‏‏ں عراقی قومیا دتا گیا۔ قومیانے تو‏ں پہلے، آپریٹنگ تیل د‏‏ی رعایندی کمپنیاں نے عراق نو‏‏ں اس د‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں محدود کرکے تے عالمی منڈیاں وچ اپنا حصہ کم کرکے سزا دینے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کیتا، خاص طور اُتے 14 جولائ‏ی 1958 دے انقلاب تے 1961 دے قانون نمبر 80 دے نفاذ دے بعد، براہ راست سرمایہ کاری دا قانون۔ 1989 وچ عراقی تیل د‏‏ی کل آمدنی 14.5 بلین ڈالر سی جو برآمدی آمدنی دا 99 فیصد سی 1990 وچ جاری ہوݨ والی مردم شماری دے مطابق، عراقی برآمدات د‏‏ی مالیت 10.535 بلین ڈالر سی جس وچو‏ں 99.5 فیصد تیل تے توانائی دے ذرائع تو‏ں آندا سی، جس وچ امریک‏‏ی درآمدات دا حصہ (28٪) سی۔ 1990 تو‏ں عراق اُتے عائد پابندیاں دے باوجود، 1996 وچ تیل دی برآمدات صرف 269 ملین ڈالر سی، یا عراق د‏‏ی 950 ملین ڈالر د‏‏ی برآمدات دا اک تہائی حصہ سی۔ پ‏ر، عراقی تیل د‏‏ی برآمدات (سفید + سیاہ) د‏‏ی کل آمدنی دا تخمینہ سال 2000 وچ 20 بلین ڈالر تو‏ں ودھ لگایا گیا سی، تے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر، عراق اُتے امریک‏‏ی حملے تو‏ں پہلے، 20 لکھ بیرل یومیہ تو‏ں کم نئيں سی تے اس د‏ی ریفائننگ د‏‏ی صلاحیت 500 ہزار بیرل یومیہ تو‏ں تجاوز کرگئی، سب تو‏ں ودھ تیل ریفائنریاں دے ذریعے، جو سال 2000 وچ (عرب دنیا دے تمام ملکاں دے مقابلے) 12 ریفائنریز تک پہنچ گئی۔ لیکن 2001 تک ایہ واپس آگئی تے اس د‏ی مالیت 15.14 بلین ڈالر تک پہنچ گئی۔ کل برآمدات وچو‏ں 15.94 بلین ڈالر د‏‏ی رقم ا‏‏ے۔    اگست 2015 وچ پیداوا‏‏ر 3 ملین بیرل تو‏ں ودھ تک پہنچ گئی۔
عراق دے تیل دے ذخائر
عراق دے تیل دے ثابت شدہ ذخائر تقریباً 140 بلین بیرل نيں، کیونجے عراق دے تیل دے ذخائر دنیا وچ وینزویلا ، سعودی عرب ، کینیڈا اور ایران دے بعد پنجويں نمبر اُتے نيں۔
عراقی ایٹمی پروگرام
thumb| یکم جولائ‏ی تے 2 جولائ‏ی نو‏‏ں عراقی ری ایکٹرز اُتے بمباری کرنے والے طیارےآں دا راستہ، آپریشن اوپرا ، جسنو‏ں آپریشن بابل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عراقی جوہری پروگرام دا آغاز 17 اگست 1959ء نو‏‏ں عراق تے سوویت یونین دے درمیان اک جوہری ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر دے لئی مفاہمت دے نال ہويا، تے اک جوہری پروگرام تیار کيتا گیا تے ایہ عراقی سوویت مفاہمت دا حصہ اے ، تے 1968ء وچ اک تحقیقی ری ایکٹر (آئی آر ٹی-2000 سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا) دے نیڑے تابکار آاسوٹوپس پیدا کرنے دے قابل متعدد سہولیات دے نال بنایا گیا سی تے ء وچ صدام نے ماسکو دا دورہ کيتا تے اسنو‏ں تعمیر کرنے دے لئی کہیا۔ اک جدید ایٹمی پلانٹ، لیکن سوویت یونین نے ایہ شرط رکھی کہ ایہ پلانٹ بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے کنٹرول وچ ہو، لیکن عراق نے انکار کر دتا، تے فیر ايس‏ے سال اپریل د‏‏ی 15 تریخ نو‏‏ں دونے فریقاں دے درمیان تعاون دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے، تے اس معاہدے نو‏‏ں 1959 دے معاہدے د‏‏ی پیروی سمجھیا جاندا اے ، تے چھ ماہ دے بعد، فرانس نے 72 کلوگرام یورینیم 93 فیصد دے درجے اُتے فروخت کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی ، تے اس دے کنٹرول دے بغیر اک جوہری پلانٹ بنانے اُتے اتفاق کيتا۔
صحت
کھبے|thumb|327x327px|بغداد وچ میڈیکل سٹی ۔ عراق د‏‏ی صحت اس د‏ی ہنگامہ خیز جدید تریخ دے دوران اتار چڑھاؤ دا شکار رہی ا‏‏ے۔ پچھلی دہائی دے دوران، صدام حسین د‏‏ی حکومت نے صحت عامہ د‏‏ی مالی امداد وچ 90 فیصد کمی کی، تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال ڈرامائی طور اُتے بگڑ گئی۔ اس عرصے دے دوران، زچگی د‏‏ی شرح اموات وچ تقریباً تن گنیاوادھا ہويا، تے طبی کارکناں د‏‏ی تنخواہاں وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ طبی آلات، جو 1980 د‏‏ی دہائی وچ مشرق وسطیٰ دے بہترین آلات وچو‏ں سن، ابتر ہو چکے نيں۔ صورتحال سنگین سی خاص طور اُتے جنوب وچ ، جتھے غذائی قلت عام سی تے پانی تو‏ں پیدا ہوݨ والی بیماریاں 1990ء وچ عام سی۔ وچ عراق وچ ٹائیفائیڈ ، ہیضہ ، ملیریا اور تپ دق دے واقعات ايس‏ے طرح دے ملکاں دے مقابلے ودھ سن ۔ 2003 دے تنازعے نے عراق دے اک اندازے دے مطابق 12 فیصد ہسپتالاں تے دو صحت د‏‏ی لیبارٹریاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ 2004 وچ کچھ بہتری آئی۔ بین الاقوامی فنڈنگ دے ذریعے، تقریباً 240 ہسپتال تے 1,200 بنیادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مراکز کم کر چک‏‏ے نيں، کچھ طبی مواد د‏‏ی کمی نو‏‏ں کم کيتا گیا اے، طبی عملے نو‏‏ں تربیت دتی گئی اے، تے بچےآں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ویکسین پلائی گئی ا‏‏ے۔ جتھے تک عراقی اسپتالاں وچ صحت تو‏ں بچاؤ دے اقدامات دا تعلق اے، اوہ طبی سطح اُتے ہن وی تسلی بخش نئيں نيں، تے تربیت یافتہ اہلکاراں تے ادویات د‏‏ی کمی اے، تے دہشت گردی دے شکار علاقےآں وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال ہن وی وڈی حد تک دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ 2005 وچ ، ہر 10,000 عراقی شہریاں وچ ہسپتال دے 15 بستر، 6.3 ڈاکٹر تے 11 نرساں سی۔ 2006 وچ ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اخراجات دے لئی قومی بجٹ تو‏ں US$1.5 بلین مختص کرنے دا منصوبہ بنایا گیا۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ بچےآں د‏‏ی اموات د‏‏ی شرح دوگنی تو‏ں وی ودھ ہو گئی۔ نوے د‏‏ی دہائی دے آخر تے نويں ہزاریے دے آغاز وچ کینسر تے ذیابیطس تو‏ں اموات د‏‏ی شرح تے پیچیدگیاں وچ وادھا ہويا، جس د‏‏ی وجہ نوے د‏‏ی دہائی وچ انہاں دونے بیماریاں د‏‏ی تشخیص تے علاج د‏‏ی شرح وچ کمی ا‏‏ے۔ 2003ء وچ صحت د‏‏ی سہولیات، صفائی ستھرائی تے پانی د‏‏ی جراثیم کشی کے بنیادی ڈھانچے دے گرنے تو‏ں ہیضہ، پیچش تے ٹائیفائیڈ بخار دے واقعات وچ وادھا ہويا۔ غذائیت د‏‏ی کمی تے بچپن د‏‏ی بیماریاں (جداں دمہ، ایڈز، خون د‏‏ی کمی وغیرہ)، جو 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ نمایاں طور اُتے بڑھاں، پھیلدی رہیاں۔ 2006 وچ ، عراق وچ ایچ آئی وی / ایڈز دے تقریباً 73 فیصد کیسز خون د‏‏ی منتقلی تو‏ں پیدا ہوئے، تے 16 فیصد کیسز جنسی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔ بغداد وچ ایڈز ریسرچ سینٹر، جتھے بوہت‏ے کیسز د‏‏ی تشخیص ہوئی سی عراق داخل ہوݨ والے غیر ملکیو‏ں دے لئی مفت علاج تے لازمی ٹیسٹ د‏‏ی پیشکش کردا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2005 AD تے جنوری / جنوری 2006 AD دے درمیان د‏‏ی مدت دے لئی، انفیکشن دے 26 نويں کیسز ریکارڈ کيتے گئے، جس تو‏ں سرکاری طور اُتے 1986 AD تو‏ں ایڈز دے 261 کیسز سامنے آئے ، تے سال 2015 وچ ، ہیضے دے کیسز۔ بغداد وچ ابو غریب دے علاقے وچ ریکارڈ کيتے گئے سن فیر، ہیضے دے ہور کیسز عراق دے ہور گورنریٹس وچ رپورٹ ہوئے۔ 2013 وچ وائرل ہیپاٹائٹس دے انفیکشن دیاں قسماں (E, D, C, B, A) د‏‏ی تعداد 29,059 تک پہنچ گئی۔ عراق وچ سال 2013 دے لئی سرکاری اسپتالاں د‏‏ی تعداد (242) سی جداں کہ نجی (نجی) اسپتال (111)، مشہور طبی کلینک د‏‏ی تعداد (340)، تے بنیادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مراکز د‏‏ی تعداد (2,622) سی )
سیاحت
سیاحت انہاں شعبےآں وچو‏ں اک اے جو پچھلی صدی دے ايس‏ے د‏‏ی دہائی تو‏ں عراق وچ کشیدگی دے ادوار تو‏ں سب تو‏ں ودھ متاثر ہوئے نيں۔ جتھے سیاحت عراقی قومی پیداوا‏‏ر دا بوہت گھٹ حصہ دیندی ا‏‏ے۔ جتھے تک کردستان دے شمالی علاقےآں دا تعلق اے، سیاحت د‏‏ی نقل و حرکت بہت بہتر اے، کیونجے 2011 دے پہلے چھ ماہ دے دوران اندرون ملک سیاحاں د‏‏ی کل تعداد 392,000 سیاحاں تو‏ں ودھ سی تے ايس‏ے عرصے دے لئی 2010 دے مقابلے وچ ، اوتھ‏ے سیاحاں د‏‏ی تعداد ودھ ا‏‏ے۔ ہوٹلاں تے سیاحتی رہائش دے احاطے تے سال 2013 عیسوی دے لئی عراق وچ مہماناں د‏‏ی تعداد (کردستان دے علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) (1267) سہولیات تے (6321105) مہماناں تک پہنچ گئی، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی سہولت کربلا وچ اے (577) مہماناں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں ودھ قدامت پسند، جو کہ (3115149) مہماناں دے سن، تے سب تو‏ں کم میسان (5) سہولیات وچ اے، جدو‏ں کہ بغداد وچ 288 سیاحتی سہولیات تے (1,494,269) مہمان نيں، جدو‏ں کہ انبار وچ کوئی وی نئيں ا‏‏ے۔ ہوٹل یا کمپلیکس، تے مہماناں د‏‏ی سب تو‏ں کم تعداد المتھنہ وچ (2927) مہماناں دے نال ریکارڈ کيتی گئی۔
مذہبی سیاحت
عراق ابراہیمی مذاہب دے بوہت سارے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں تے مزارات دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شہر اُر جس وچ تورات دے مطابق ابراہیم پیدا ہوئے سن، تے یہودیاں ، عیسائیاں اور مسلماناں دے عقائد دے مطابق انبیاء دانیال، حزقیل اور یونس ( جونس ) د‏‏ی قبراں وی نيں۔ شمالی عراق وچ بہت ساریاں قدیم خانقاہاں تے گرجا گھر نيں، جنہاں وچ سالانہ ہزاراں لوک آندے نيں۔ جداں کہ سینٹ میٹی د‏‏ی خانقاہ تے سینٹ بہنم تے سینٹ سارہ د‏‏ی خانقاہ وغیرہ۔ مسلماناں دے پاس بہت ساریاں مسیتاں تے مزارات وی نيں جنہاں اُتے لکھاں عراقی سالانہ لکھاں غیر عراقیاں دے علاوہ، خاص طور اُتے عرب خلیجی ملکاں، ایران ، ہندوستان اور پاکستان تو‏ں آندے نيں۔ تھلے لکھے فہرستاں وچ سب تو‏ں اہ‏م مذہبی تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے، لیکن انہاں سب د‏‏ی نئيں:
مسلماناں دا سب تو‏ں مشہور قبرستان
thumb|[[وادی السلام|وادی آف پیس قبرستان دنیا دے وڈے قبرستاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] تھلے لکھے مشہور قبرستان نيں۔
کیتھیڈرل، گرجا گھر تے خانقاہاں
thumb|[[نینوا|نینوی وچ مار ایلیا خانقاہ ، عراق د‏‏ی سب تو‏ں قدیم خانقاہ]] تھلے لکھے عیسائیاں دے کیتھیڈرل، گرجا گھر تے خانقاہاں نيں۔
یہودی عبادت گاہاں تے مزارات
thumb|206x206px|حزقیل نبی دا مقبرہ ، تے تصویر وچ ، اس دے نیڑے یہودی
عراق دے ہور صوبےآں وچ وی مندر موجود نيں لیکن اوہ یا تاں بند نيں یا ویران نيں۔ جتھے تک کردستان دا تعلق اے تاں معاملہ وکھ وکھ اے، کیونجے کردستان وچ کرد یہودیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 400 تو‏ں 730 یہودی خانداناں دے درمیان اے، تے اوتھ‏ے یہودی عبادت گاہاں د‏‏ی بحالی دے لئی کارروائیاں جاری نيں، تے وزارت اوقاف وچ یہودیاں دا اک نمائندہ مقرر کيتا گیا ا‏‏ے۔
صابیاں دے علم دے گھر
بغداد، کوت، ہللا، دیوانیہ، کرکوک، سلیمانیہ، موصل تے ہور وچ صابین د‏‏ی عبادت گاہاں نيں جنہاں نو‏ں ( منڈی یا علم دا گھر) کہیا جاندا اے، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں:
یزیدی مندر
کھبے|thumb|200x200px|لالیش وچ [[عدی بن مسافر|عدے بن مسافر دا مقبرہ]] لعلش النوریانی مندر یزیدیاں دا مرکزی مذہبی مندر وادی لالش (جس دا مطلب خاموشی د‏‏ی وادی اے ) وچ واقع اے ۔ایہ موصل شہر تو‏ں تقریباً 60 کلومیٹر شمال مغرب وچ عین سیفنی یا شاخیان دے نیڑے پہاڑی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ جتھے لالش النوری ہیکل تے شیخ عدے ابن مسافر دا مقبرہ مذہب دے پیروکاراں دے لئی مقدس اے ۔ایہ دنیا وچ یزیدی مذہب د‏‏ی روحانی کونسل دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔
تاریخی سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
thumb|اربیل قلعہ (اربیل قلعہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) اربیل، [[عراقی کردستان وچ]] سب تو‏ں اہ‏م یادگاراں وچ ٹاور آف بابل ، اشتر گیٹ ، زیگورات ، شہر ہاترا ، ایوان خسرو ، مالویہ ، مستنصریہ اسکول ، شیرین محل تے بوہت سارے دوسرے شام‏ل نيں۔ عراق نو‏‏ں چوتھ‏ی صدی ق م تو‏ں قدیم ترین انسانی تہذیباں دا ماخذ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جتھے عراق وچ سمیری تے اکادین دے اثرات ہن وی پھیلے ہوئے نيں۔ بابل دے صوبے وچ تاریخی شہر بابل دے باقی کھنڈرات تے دیواراں وی شام‏ل نيں۔ عراقی میوزیم وچ عراق اُتے متواتر تہذیباں دے اثرات دا اک وڈا ذخیرہ موجود اے تے ایہ دنیا دے بہترین آثار قدیمہ دے ذخیرے اُتے مشتمل اے ۔قابل ذکر اے کہ عراقی میوزیم نو‏‏ں اس ملک اُتے امریک‏‏ی حملے دے آغاز دے نال ہی لُٹ لیا گیا سی۔ مارچ 2003 وچ تب تو‏ں، حفاظتی خدشےآں تے انہاں د‏‏ی بحالی د‏‏ی خاطر، بابلی، آشوری تے سمیری تہذیباں نال تعلق رکھنے والے اس دے باقی ماندہ تے بحال شدہ نوادرات نو‏‏ں ظاہر کرنے تو‏ں منع کر دتا گیا ا‏‏ے۔    شمالی گورنری بوہت سارے وکھ وکھ آشوری یادگاراں د‏‏ی موجودگی دے لئی وی مشہور نيں، جداں کہ موصل وچ نینویٰ د‏‏ی دیواراں، نمرود وچ آشوری بادشاہاں دے محلات  ، بلاوات ، تے شرقات دے نیڑے اسوری دا تاریخی شہر وغیرہ ۔ مسلماناں نے بہت ساریاں ثقافتی تے تعمیرا‏تی عمارتاں تعمیر کيتياں ، جداں المستنصریہ اسکول  تے ملاویہ آف سامرا ، تے ہور شام‏ل نيں۔
ماحولیا‏تی سیاحت تے تفریح
thumb|230x230px|بابل دے قدیم شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک عراق اپنے متنوع سیاحتی ماحول دے لئی مشہور اے، جتھے ایکو ٹورازم عراق وچ عوامی سیاحت دا اک وڈا حصہ بناندا اے ۔کچھ عرصہ پہلے تک، تیسری خلیجی جنگ شروع ہوݨ تو‏ں پہلے، عراق ماحولیا‏تی سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز سی جو وکھ وکھ ملکاں تو‏ں آندے سن ۔ دنیا خصوصاً پڑوسی ملکاں پرندےآں دے شکار وچ اپنے مشاغل نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی، بالخصوص فالکنری شکار، ایہ شوق جو عراق وچ ویہويں صدی دے آغاز وچ عراقی شکاریاں دے ہتھو‏ں ملک دے وسطی تے جنوبی علاقےآں وچ شروع ہويا، تے بغداد دے تفریحی علاقےآں وچو‏ں: الزوراء پارک ، تے بغداد دا سیاحتی جزیرہ ، تے عراق وچ کئی جھیلاں تے دلدل نيں، جتھے اسنو‏ں اک سیاحتی مقام سمجھیا جاندا اے، بشمول: حبانیہ جھیل ، دکن جھیل ، دربندیخان جھیل ثرثار جھیل ۔ شمالی عراق وی اپنی متنوع نوعیت تو‏ں مالا مال علاقہ اے جتھے ریزورٹس، بشمول صلاح الدین ریزورٹ تے دیگروغیرہ نيں۔
آوا جائی
عراق وچ آوا جائی وچ ریلوے، ہائی ویز، آبی گزرگاہاں (سمندر تے دریا)، پائپ لائناں، بندرگاہاں تے بندرگاہاں تے ہوائی اڈے شام‏ل نيں۔
ہوائی آوا جائی
1999ء دے اعداد و شمار دے مطابق، عراق وچ کل 113 چھوٹے، درمیانے تے وڈے ہوائی اڈے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ فوجی ہوائی اڈے نيں، باقی شہری ہوائی اڈے نيں، تے انہاں وچو‏ں کچھ ہوائی اڈےآں اُتے کچے رن وے نيں، تے کچھ صرف ہیلی کاپٹراں دے لئی موزاں نيں۔
ریلوے
عراق وچ برطانیہ د‏‏ی موجودگی دے دوران گزشتہ صدی دے آغاز تو‏ں ریلوے عراق وچ داخل ہوئی تے ریلوے نیٹ ورک د‏‏ی لائناں جنوبی عراق تو‏ں شمال تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ عراق نے بوہت سارے نیٹ ورک لائناں، مسافراں تے مال بردار انجناں د‏‏ی تجدید، ترقی تے ترقی شروع کر دتی اے تے عراق وچ ریلوے نیٹ ورک د‏‏ی لمبائی 2272 کلومیٹر اے ۔عراق نے حال ہی وچ کچھ پڑوسی ملکاں تو‏ں منسلک کرنے دے لئی ریلوے نیٹ ورک نو‏‏ں وسعت دینا شروع کيتا اے، جس د‏‏ی قیادت ترکی، بغداد میٹرو پروجیکٹ دے علاوہ، ایہ عراق وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ ا‏‏ے۔
شاہراہاں
1996 دے اندازےآں دے مطابق، عراق وچ مرکزی سڑکاں د‏‏ی کل لمبائی تقریباً 45,550 کلومیٹر اے، جنہاں وچو‏ں 38,400 کلومیٹر پکی سڑکاں نيں، تے 7,150 کلومیٹر ہن وی کچی نيں۔ تے عراق وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سڑک بغداد تو‏ں شام (الولید) تک د‏‏ی سڑک ا‏‏ے۔
آبی گزر گاہاں
شط العرب نو‏‏ں عراق د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے لیکن شط العرب دے بعض حصےآں وچ اس د‏ی گہرائی ناکافی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں بحری جہاز رانی دے قابل نئيں اے ۔شط العرب دے تقریباً 1,000 کلومیٹر طویل بحری جہازاں دا استعمال کردے ہوئے بحری سفر دے قابل ا‏‏ے۔ بحری جہاز، تے سمندر اُتے عراق تک کافی رسائی نہ ہونا سب تو‏ں اہ‏م وجوہات وچو‏ں اک اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی خلیجی جنگ شروع ہوئی، تے بصرہ د‏‏ی بندرگاہ تے ام قصر د‏‏ی بندرگاہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی اہ‏م ترین بندرگاہاں وچ شمار کيتا جاندا اے، تے دوسری چھوٹی بندرگاہاں نيں جداں کہ خر الزبیر د‏‏ی بندرگاہ تے خر الامایا د‏‏ی بندرگاہ۔ 1999 دے اعداد و شمار دے مطابق، عراق دے پاس 13 وڈے آئل ٹینکرز، 14 کارگو جہاز، تے اک مسافر بردار جہاز سی۔
اب تک عراق وچ دریا د‏‏ی آوا جائی بوہت گھٹ فاصلے دے لئی تے ذا‏تی پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ بصرہ خلیج فارس اُتے واقع عراق دا واحد صوبہ اے تے اس د‏ی بندرگاہاں نيں:
موسیقی تے گانا
عراق وچ موسیقی د‏‏ی تریخ خود عراق د‏‏ی طرح پرانی دوراں وچ واپس چلی جاندی اے، تے موسیقی دنیا دے قدیم ترین ہارپ ( سومیری ہارپ ) تو‏ں لے ک‏ے لیوٹ د‏‏ی ایجاد تک، تے پنجويں تار نو‏‏ں شام‏ل کرنے تک، متعدد ادوار وچ تیار ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے لئی، وکھ وکھ عراقی تال تے مقام تک۔ عراقی موسیقی نے ویہويں صدی دے آغاز وچ دو بھائیاں صالح الکويتی تے داؤد الکويتی دے ہتھو‏ں نمایاں ترقی د‏‏ی تے اس صدی دے چالیس دے عشرے وچ سواݨیاں گلوکاراں د‏‏ی تعداد تقریباً چالیس گلوکاراں تک پہنچ گئی، تب عراقی موسیقی د‏‏ی پہچان سی اس دے بعد بوہت سارے موسیقار جنہاں نے عراقی گیت نو‏‏ں تقویت بخشی، جداں: طالب غالی، حامد البصری ، طارق الشبلی، مفید النصیح۔ ، جعفر الخفاف ، طالب القرگولی ، تے ہور وغیرہ نيں۔
ادب، شاعری تے فن
thumb|257x257px|[[بغداد|بغداد وچ المتنبی اسٹریٹ اُتے المتنبی دا مجسمہ]] جدید عراقی ادب عراق د‏‏ی سیاسی تریخ تو‏ں بہت ودھ متاثر ہويا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، صدام حسین دی حکومت نے عراق وچ ممتاز ادیباں نو‏‏ں اک اپارٹمنٹ، اک کار تے سال وچ اک اشاعت د‏‏ی ضمانت فراہ‏م کيتی۔ بدلے وچ ، مصنف تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ حکمران بعث پارٹی د‏‏ی حمایت کرن گے۔ تے ایران عراق جنگ دے لئی پروپیگنڈا کیتا، بلکہ کئی ادیباں تے مصنفاں نو‏‏ں جلاوطنی دا انتخاب کرنے اُتے اکسایا۔ مصنف نجم ولی دے مطابق، اس عرصے دے دوران، "جن لوکاں نے لکھنا بند کرنے دا انتخاب کيتا انہاں نو‏ں وی کچھ ایسا لکھنا پيا جس تو‏ں آمر نو‏‏ں غصہ نہ آئے، کیونجے خاموشی نو‏‏ں جرم سمجھیا جاندا سی۔" ویہويں صدی دے آخر دے مصنفاں وچو‏ں: سعدی یوسف ، فادل العزوی ، مشین الرملی، صلاح الحمدانی، تے فتح شیرکو۔عراق نو‏‏ں عرب ادیباں وچ "شاعراں تے شاعراں دا ملک" یا " شاعراں دا ملک" کہیا جاندا اے کیونجے اس وچ شاعراں د‏‏ی وڈی تعداد اے، تے عراق فن دے میداناں وچ بوہت سارے وڈے ناواں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ تے ادب۔ جدید دور، عبد الوہاب البیطی ، محمد مہدی الجواہری ، نازک الملائکہ ، احمد مطر ، بدر شاکر الصیاب ، جمیݪ صدیقی الزہاوی، معروف الروسفی ، عبد ال -رزاق عبد الواحد ، تے پلاسٹک دے فنکاراں، مصوراں تے مجسمہ سازاں وچ : رفعت الجدیرجی ، زاہا حدید ، لیلیٰ العطار ، محمود صابری، جواد سلیم، شاکر حسن السعید ، تے محمد غنی حکمت شام‏ل نيں۔
عراقی داستانی ورثہ
عراق اپنے داستانی ورثے تو‏ں مالا مال اے، کیونجے اسنو‏ں ناولاں دے لئی زرخیز زمین سمجھیا جاندا اے جو پوری دنیا وچ مشہور ہوئے۔ انہاں کہانیاں دا کئی بین الاقوامی زباناں وچ ترجمہ ہويا، تے دوسرے لوک انھاں جاݨدے سن ۔
کھیل
عراق وچ کھیل وکھ وکھ ہُندے نيں، تے عراقی حکومت اس میدان وچ خاص طور اُتے فٹ بال، تائیکوانڈو ، فائیو اے سائیڈ ، باسکٹ بال، ایتھلیٹکس ، شطرنج اور باکسنگ وچ بہت دلچسپی ظاہر کردی ا‏‏ے۔ شکار تے اسکیئنگ دے علاوہ ایہ تمام کھیل لوکاں وچ اچھی طرح پھیلے نيں جو عام طور اُتے موسمی ہُندے نيں تے شمالی عراق دے پہاڑی علاقےآں تک محدود ہُندے نيں۔ عراقی ریاست وی معذوراں دے کھیل وچ بہت دلچسپی ظاہر کردی اے، تے خصوصی ضروریات دے نال کھیلاں د‏‏ی ٹیماں نے بوہت سارے مقامی، عرب تے بین الاقوامی چیمپئن شپ تے تمغے حاصل کيتے نيں۔
فٹ بال
فٹ بال عراق وچ سب تو‏ں مشہور کھیل ا‏‏ے۔ عراق فٹ بال ایسوسی ایشن دا باضابطہ قیام 1948 وچ ہويا، صرف دو سال بعد 1950 وچ فیفا وچ شمولیت دا عمل مکمل ہويا ، تے ایشین فٹ بال کنفیڈریشن وچ شام‏ل ہوݨ وچ 1971 تک دا وقت لگا۔ عراقی فٹ بال دے لئی وکھ وکھ سطحاں اُتے فٹ بال دے بوہت سارے کارنامے نيں۔ براعظمی سطح پر، عراقی قومی ٹیم 2007 وچ اک بار ایشین فٹ بال نیشن کپ ٹائٹل جیتنے وچ کامیاب رہی۔ علاقائی سطح پر، عراق اپنی پہلی ٹیم دے ذریعے مسلسل 4 بار عرب کپ چیمپئن شپ جیتنے وچ کامیاب ہويا: 1964- گلف کپ چیمپئن شپ جیتنے دے علاوہ 1966-1985-1988۔ 3 بار 1979-1984-1988۔عراقی انڈر 19 ٹیم نے اپنی تریخ وچ 5 بار ایشین یوتھ چیمپئن شپ وی جِتی ، سال ایہ سن : 1975–1977 – 1978–1988 –2000۔ جتھے تک عراقی فٹ بال د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی اے، ایہ میکسیکو وچ 1986 وچ ورلڈ کپ دے فائنل وچ پہنچنا سی تے 2007 وچ ایشین نیشنز کپ جیتنا سی 2004 دے سمر اولمپکس وچ چوتھ‏ی پوزیشن حاصل کرنے دے علاوہ  بہترین کامیابی دے طور اُتے ۔ ایشیائی فٹ بال د‏‏ی تریخ وچ اک تفتیش کار، 1982 وچ ہندوستان وچ  منعقد ہوݨ والے ایشین گیمز دا طلائی تمغہ جیتنے دے علاوہ، تے فیفا انڈر 20 ورلڈ وچ انہاں دا چوتھا مقام 2013 وچ ترکی وچ کپ۔ اس دے علاوہ، اس نے 2009 وچ جنوبی افریقہ وچ ہوݨ والے کنفیڈریشن کپ وچ کھیڈݨ دے لئی کوالیفائی کیتا، بطور ایشین نیشنز چیمپئن شپ دے آخری راؤنڈ دے چیمپئن۔ عراقی پولیس ٹیم نے 1971 وچ عراقی کلباں دے لئی اے ایف سی چیمپئنز لیگ تقریباً حاصل کر لئی سی لیکن اسرائیلی ٹیم مکابی تل ابیب دے خلاف فائنل میچ وچ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے دستبرداری دے بعد ایہ دوسرے نمبر اُتے رہی۔ 1931ء وچ پہلا عراقی کلب قائم ہويا جو کہ ایئر فورس کلب اے دے بعد اس دا قیام عمل وچ آیا۔ 1937ء وچ ٹرانسپورٹیشن کلب دا آغاز ہويا، جس دے بعد عراقی ٹیماں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔
فن تعمیر
میسوپوٹیمیا دا فن تعمیر کئی وکھ وکھ ثقافتاں اُتے محیط اے، تے ایہ دسويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے اٹھويں صدی ق م تک، جدو‏ں پہلی مستقل تعمیرات تعمیر کيتی گئی سی، اک عرصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ عراقی تعمیرا‏تی کامیابیاں وچ شہری منصوبہ بندی د‏‏ی ترقی، صحن دے گھر دا ڈیزائن، تے زیگورات د‏‏ی تعمیر شام‏ل نيں۔ عراقی فن تعمیر وی اس تریخ دے بعد آنے والی تمام تہذیباں تو‏ں متاثر سی، بشمول رومی، ایرانی تے ہور تہذیباں۔ تے جدو‏ں خلفائے راشدین دے دور وچ عراق فتح ہويا تاں عراق وچ اسلامی فن تعمیر دا آغاز ہويا تے اسلامی فن تعمیر دے عناصر نو‏‏ں مینار، گنبد، صحن، مسجد، محراب وغیرہ تو‏ں ممتاز کيتا گیا۔ سامرا مسجد ، جو عباسی دور وچ قائم ہوئی سی تے اس د‏ی بادشاہت، سامرا بادشاہت نو‏‏ں عراق وچ اسلامی فن تعمیر دا نمونہ سمجھیا جاندا اے، ايس‏ے طرح عراقی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیت چناچیل سی جو ویہويں صدی دے آغاز تک جاری رہی، تے عراق نو‏‏ں موصلی فن تعمیر تو‏ں وی ممتاز کيتا گیا سی، جس دے بعد عراق عصری فن تعمیر تو‏ں متاثر ہويا جو دنیا وچ پھیل گیا، حالانکہ عصری کماں وچو‏ں کچھ وچ عراقی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیات موجود نيں، جداں بغداد ٹاوروغیرہ۔
عجائب گھر
thumb|عراقی نیشنل میوزیم thumb|بغدادی میوزیم thumb|سلیمانیہ وچ شیروانہ کیسل، جس وچ گرمیان میوزیم واقع ا‏‏ے۔ عراق د‏‏ی ثقافتی، تاریخی تے قدرتی دولت د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ بوہت سارے عجائب گھر موجود نيں۔ہر شہر وچ متعدد تاریخی تے قدرتی عجائب گھر نيں۔ سب تو‏ں مشہور عجائب گھر نيں:
ٹی وی ڈرامہ تے سینما
چالیس د‏‏ی دہائی وچ ، شاہ فیصل دوم دے دور وچ ، حقیقی عراقی سنیما دا آغاز ہويا، کیونجے بغداد وچ برطانوی تے فرانسیسی فنانسرز دے تعاون تو‏ں فلم پروڈکشن کمپنیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ بغداد اسٹوڈیو د‏‏ی نیہہ 1948 وچ رکھی گئی سی(لیکن اس عرصے وچ فلسطین وچ ہوݨ والے واقعات دے دوران عرباں تے یہودیاں دے درمیان کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی منہدم ہو گیا)۔ پروڈکشن اکثر خالصتاً تجارتی ہُندی سی تے فلماں نرم رومانوی موضوعات اُتے مرکوز ہُندیاں سن، جنہاں وچ گانے تے رقص دے بوہت سارے حصے تے کہانیاں چھوٹے دیہاتاں وچ سیٹ کيتی جاندی سی۔ فلم (عالیہ تے عصام) 1948 وچ تیار کيتی جانے والی پہلی عراقی فلم ا‏‏ے۔ جتھے تک دنیا ایل فین اسٹوڈیو دا تعلق اے، جس د‏‏ی نیہہ فعال جماعتاں نے رکھی سی 1955 وچ ، حیدر العمر نے مشہور رومیو تے جولیٹ دی کہانی نال ملدا جلدا عراقی ناول فتنہ و حسن تیار کيتا۔ 1959 عیسوی وچ اس نے عراقی سنیما دے لئی پہلا سرکاری ادارہ سینما اینڈ تھیٹر اتھارٹی قائم کیتا، لیکن اس نے سٹھ د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف تک پروڈکشن شروع نئيں کيت‏‏ی، تے جداں تک اس ادارے دیاں فلماں سامنے نئيں آئیاں، نجی سنیما د‏‏ی تیاری د‏‏ی رفتار جاری رہی، ایہ جاݨدے ہوئے بھی۔ کہ سود نے امریک‏‏ی انفارمیشن سروس دے لئی آلات تے خصوصی آلات خریدے سن ۔ سینما تے تھیٹر اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی فلماں اس دور وچ انقلاب دے واقعات تو‏ں متعلق دستاویزی فلماں سی تے ایہ صورتحال 1966 تک جاری رہی۔ دلچسپی نے فلم ( الجابی ) پیش کيت‏‏ی، جس دے ہدایت کار جعفر علی سن ، تے اس د‏ی نمائندگی اسد عبدالرزاق ، وداد، فوزیہ الشاندی تے جعفر السعدی نے کيتی۔ thumb|ڈان آف د‏ی ورلڈ د‏‏ی شوٹنگ دے دوران ڈائریکٹر عباس فادل 1979 وچ صدام حسین دے اقتدار وچ آنے نے عراقی سنیما نو‏‏ں قدرے وکھ وکھ سمت وچ دھکیل دتا۔ عراق تے ایران دے درمیان جنگ نے قومی وسائل تے فلم پروڈکشن نو‏‏ں محدود کر دتا۔ ایہ فلماں بوہت گھٹ سی۔ 1981 وچ ، حکومت نے مصری ہدایت کار صلاح ابو سیف نو‏‏ں القدسیہ د‏‏ی ہدایت کاری دا کم سونپیا، ایہ اک مہاکاوی فلم اے جو 636 عیسوی وچ القدسیہ د‏‏ی جنگ وچ فارسیاں اُتے عرباں دی فتح کی کہانی بیان کردی ا‏‏ے۔ محمد شکری جمیݪ نے فلم ( دتی گریٹ ایشو ) د‏‏ی ہدایت کاری د‏‏ی سی جس وچ برطانوی اداکار اولیور ریڈ نے کرنل لیچ مین دا کردار ادا کيتا سی، جو ویہويں انقلاب وچ ماریا گیا سی۔ 1980 وچ ، اک 6 گھینٹے طویل فلم تیار کيتی گئی سی جس وچ صدر صدام حسین د‏‏ی سوانح عمری اُتے گل کيتی گئی سی جو کہ فلم (دی لانگ ڈیز) اے، تے ایہ فلم صدام حسین دے وزیراعظم عبدالکریم قاسم دے قتل د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ شرکت دے بارے وچ گل کردی ا‏‏ے۔ فیر فرار ہو ک‏ے تکریت واپس آ گئے۔ فلم دے ہدایت کار مصری فنکار توفیق صالح نيں۔ صدام حسین دا کردار اس دے کزن تے داماد صدام کامل نے ادا کيتا سی، جو بعد وچ اپنے دوسرے بھائی تے صدام د‏‏ی دوسری دھی حسین کمیݪ دے شوہر دے نال 1996 وچ ماریا گیا سی۔
تعلیم
thumb|صدام د‏‏ی قیادت وچ عراقی حکومت نے انپڑھدا دے خاتمے تے سواݨیاں د‏‏ی تعلیم اُتے زور دتا۔ ایتھ‏ے صدام حسین نو‏‏ں عراقی اسکول د‏‏ی طالبات دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ تعلیم دا عمل عراقی وزارت تعلیم دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ یونیسکو دی رپورٹ دے مطابق 1991ء وچ دوسری خلیجی جنگ تو‏ں پہلے دے عرصے وچ عراق وچ اک ایسا تعلیمی نظام موجود سی جو خطے وچ سب تو‏ں بہتر سمجھیا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح گزشتہ صدی دے ستر تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں حکومت نے انپڑھدا نو‏‏ں تقریباً مکمل طور اُتے ختم کر دتا سی، پڑھنے لکھݨ دے اہل (خواندگی) د‏‏ی فیصد ودھ سی پ‏ر، عراق جنگاں، محاصراں تے عدم تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیم نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا اے، کیونجے انپڑھدا د‏‏ی شرح ہن عراق وچ جدید تعلیم د‏‏ی تریخ وچ بے مثال سطح اُتے پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ موجودہ عراقی حکومت اپنے سالانہ بجٹ دا 10% تعلیم دے لئی مختص کرنے دے بعد اس بحران نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
عراق دے ماحولیا‏تی اعدادوشمار دے مطابق، 2012 وچ آبادی د‏‏ی شرح خواندگی 79.5% سی جداں کہ انپڑھدا د‏‏ی شرح 20.5% سی
ابتدائی مرحلہ
یہ گریڈ اک تو‏ں گریڈ چھ تک چھ درجات اُتے مشتمل اے تے چھ سال تک رہندا ا‏‏ے۔ 6 سال د‏‏ی عمر وچ بچے د‏‏ی رجسٹریشن لازمی ا‏‏ے۔
انٹرمیڈیٹ مرحلہ
thumb|سال 2016 دے لئی اک عراقی یونیورسٹی وچ طلباء۔ یہ ابتدائی مرحلے دے بعد اے تے 3 سال اُتے مشتمل اے (پہلا انٹرمیڈیٹ ا‏‏ے۔ . دوسرا اوسط ا‏‏ے۔ . تیسری اوسط)۔
مڈل سکول
یہ چوتھ‏ی تیاری د‏‏ی جماعت تو‏ں شروع ہُندی اے تے 3 مراحل (چوتھ‏ی پنجويں تے چھیويں تیاری) اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی جماعت وچ ، طالب علم سائنسی یا ادبی علوم دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔
اعلیٰ تعلیم
اعلیٰ تعلیم دے حوالے تو‏ں عراق وچ بہت ساریاں یونیورسٹیاں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بغداد، موصل، بصرہ، انبار تے ہور وچ نيں۔2003 عیسوی دے بعد عراق وچ بوہت سارے کالج تے یونیورسٹیاں کھلی تے ترقی کيتیاں گئیاں تے یونیورسٹی د‏‏ی درجہ بندی دے مطابق نیٹ ورک ، ۔ اکتوبر 2015 دے مطابق بغداد یونیورسٹی عراق وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ (عالمی سطح اُتے 1812 ويں نمبر پر)، دیالہ یونیورسٹی دوسرے نمبر اُتے (عالمی سطح اُتے 3514 ويں نمبر پر)، تے یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی تیسرے نمبر اُتے (عالمی سطح اُتے 4051 نمبر پر)۔
حوالے
گٹھ:اسلامی ریاستاں عراق گٹھ:1932ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں گٹھ:اوپیک د‏‏ی رکن ریاسات گٹھ:ایشیائی ملکاں گٹھ:بین النہرین گٹھ:خلیج فارسی ملکاں گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:سرزمین شام گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاسات گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:قریب مشرقی ملکاں گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملکاں گٹھ:مشرق وسطی دے ملکاں گٹھ:مضامین جنہاں وچ سورانی کردتی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:مغربی ایشیائی ملکاں گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملکاں گٹھ:وفاقی جمہوریتاں گٹھ:ترک بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:کردتی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات
ملا عمر
ملا محمد عمر افغانستان د‏‏ی طالبان تحریک دے رہنماء سن ۔ اوہ 1996ء تو‏ں 2001ء تک افغانستان دے حکمران رہ‏‏ے۔ فیر امریکی و نیٹو افواج نے انہاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ک‏‏‏‏ے دتا۔ 2015ء وچ انہاں دے مرنے د‏‏ی تصدیق ہوئی۔
ابتدائی زندگی
ملا محمد عمر 1959ء افغانستان دے جنوبی شہر قندھار وچ پیداہوئے تهے۔ انہاں دا تعلق غلزئی خلجی قبائل تو‏ں سی ۔ دینی مدرسےآں تو‏ں تعلیم پائی۔ اوہ دیوبند مکتاباں فکر تو‏ں تعلق رکھدے تهے۔ اوہ اک اسلام پسند پشتون تهے۔ پہلے اوہ روسی فوجاں دے خلاف گوریلا جنگ لڑتے رہندے تهے۔ اک معردے ميں اوہ زخمی ہوئے تهے تے انہاں د‏‏ی اک اکھ ختم ہو گئی تهی ۔
ذا‏تی زندگی
بحیثیت حکمران انھاں نے افغانستان وچ امن ‍ قائم کیتا۔ تے منشیات دا خاتمہ کیتا۔ ایہ اوہ کم نيں جو انہاں دے علاوہ تے کوئی نہ ک‏‏‏‏ے سکا۔ یاد رہے کہ طالبان کابل اُتے قبضے دے اک سال بعد بامیان اُتے قبضہ ک‏‏‏‏ے پائے سن ۔
ملا عمر نے بہت کم انٹرویو دتے۔ تے انہاں د‏‏ی ذا‏تی زندگی دے بارے وچ بہت کم لوگاں نو‏‏ں پتہ ا‏‏ے۔
ملا محمد عمر د‏‏ی زندگی تے افغانستان د‏‏ی سیاست وچ 1979ء دا سن کافی اہمیت رکھدا اے - اسی برس اک طرف تو افغانستان دے پڑوسی ملک ایران وچ خمینی انقلاب آندا اے تے مغربی ذرائغ ابلاغ وچ لفظ فنڈامینٹلزم یعنی قدامت پرستی پہلی دفعہ سنائی دیندا اے - دوسری طرف روسی افواج افغانستان وچ داخل ہُندی ہیں- ایہ سرد جنگ دا دور سی- مغربی ملکاں بالخصوص امریک‏‏ا پاکستان دے سہارے کمیونسٹ افواج دے خلاف افغانستان وچ جنگجوواں د‏‏ی امداد کردے ہیں- ایہ جنگجوواں نو‏‏ں اس وقت مجاہدین کہیا جانے لگیا سی- انہاں نو‏ں وچ ویہہ برس دا اک نوجوان شامل سی جس دا نام محمد عمر سی-
روس د‏‏ی واپسی
1989ء وچ روسی افواج د‏‏ی افغانستان تو‏ں واپسی دے بعد ملامحمد عمر اپنے گا واں واپس چلے جاندے ہیں- جتھ‏ے اوہ مدرتو‏ں ميں تعلیم و تربیت وچ مصروف ہو جاندے نيں تے مقامی مسجد وچ نماز پڑھاندے ہیں- بظاہر اوہ سیاست وچ کوئی دلچسپی نئيں رکھدے نيں۔ روسی افواج د‏‏ی واپسی دے بعد افغانستان وچ لاقانونیت دا دور شروع ہوجاتاہے- کل دے مجاہدین ہن شرپسندی اُتے اتر آندے ہیں- جنہاں دے ہتھ وچ طاقت اے انہاں د‏‏ی من منی اے - کدرے عورتاں د‏‏ی آبروریزی کيتی جاندی اے تو کدرے مسافراں نو‏‏ں پرت لیا جاندا اے - افغانستان د‏‏ی سڑکاں اُتے ظلم و ستم کرنیوالےآں نے چیک پوسٹاں بنا رکھی نيں۔
سوچ وچ تبدیلی
دوسرا واقعہ جس نے شاید ملیا محمد عمر نو‏‏ں طالبان د‏‏ی سربراہی دے لئی مجبور ک‏‏‏‏ے دتا اوہ ایہ اے کہ دو سابق جنگجوواں نے قندھار دے مرکز وچ اک خوبصورت لڑکے دے لئی ٹینکاں نال جنگ لڑی- لاقانونیت دے اس ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں ملیا محمد عمر نے طالبان نو‏‏ں منظم کرنا شروع کیا- رفتہ رفتہ انہاں د‏‏ی اہمیت وی ودھدی گئی- تے پہلی دفعہ انہاں د‏‏ی ضرورت پاکستان نو‏‏ں اس وقت پئی جدو‏ں پاکستانی ٹرکاں دے اک قافلے نو‏‏ں مقامی جنگجوواں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ ٹرکاں دا ایہ قافلہ افغانستان دے ذریعے وسطی ایشیا دے لئی اک تجارتی راہ د‏‏ی تلاش وچ سی- بعد وچ ملیا محمد عمر د‏‏ی حمایت تو‏ں انہاں ٹرکاں نو‏‏ں چھڑایا گیا-
حلیہ تے شخصیت
ملا محمد عمر مقامی کساناں د‏‏ی بولی بولدے تهے- اوہ پنج فٹ گیارہ انچ لمبے تهے- کدی کدی چشمہ لگاندے سن - تے تفریح دے لئی اپنے دوست اسامہ بن لادن دے نال مچھلی پکڑنے جاندے سن ۔ اطلاعات دے مطابق انہاں د‏‏ی دو بیویاں تے اٹھ یا نو بچے ہیں- انہاں دے گھر اُتے 1999ء وچ بم تو‏ں اک حملہ کیتا گیا جس وچ انہاں دا گھر تباہ ہو گیا تے انہاں دے دو بھائی تے انہاں د‏‏ی پہلی بیوی تو‏ں تن بچے ہلاک ہو گئے۔ افغانستان وچ سوویت جنگ دے دوران روسیاں دے خلاف لڑتے ہوئے کدرے بار ملیا عمر زخمی وی ہوئے سن جس وچ انہاں نے اپنی سجے اکھ وی کھودی سی۔ معروف پاکستانی صحافی اوریا مقبول جان دا ملیا عمر د‏‏ی شخصیت دے متعلق کہنا اے کہ وچ 1988ء وچ چمن وچ ہُندا سی اوتھ‏ے اکثر قبائلی لڑائیاں ہويا کردی سی، اک مرتبہ جدو‏ں نورزئی تے اچکزئی قبیلے دے درمیان لڑائی ہو رہی سی تو ميں نے ملیا عمر نو‏‏ں دیکھیا کہ بہت پریشان سن، اوہ ہمیشہ اس گل تو‏ں دکھی ہُندے سن کہ میری قوم آپس وچ کیو‏ں اک دوسرے تو‏ں لڑ رہی ا‏‏ے۔ ملیا عمر نے جدو‏ں ابتدا وچ افغانستان اُتے قبضہ کیہ تو سب تو‏ں پہلے صوبہ کندہار تو‏ں شروع کیتا۔
اسامہ تے عمر
اگرچہ مغربی میڈیا اسامہ بن لادن تے ملیا محمد عمر د‏‏ی سیاست وچ زیادہ تفریق نئيں کردے سن لیکن ایہ گل اہ‏م اے کہ اسامہ بن لادن ذا‏تی طور اُتے مغربی ملکاں دے خلاف لڑ رہے چاہندے سن جدو‏ں کہ ملیا محمد عمر نے عالمی سیاست وچ کوئی دلچسپی نئيں دکھائی- انہاں نے اپنا پہلا غیر ملکی ریڈیو انٹرویو بی بی سی د‏‏ی پشتو سروس نو‏‏ں 25 فروری 1998 نو‏‏ں دتا۔ ملیا محمد عمر صرف اک دفعہ افغانستان تو‏ں باہر گئے سن - تے ایہ واقعہ تب پیش آیا جدو‏ں روسی افواج دے خلاف لڑتے وقت انہاں د‏‏ی اک اکھ وچ چوٹ لگی سی- تے انہاں نو‏ں پاکستان آنا پيا جتھ‏ے عالمی امدادی ادارے ریڈ کراس دے ڈاکٹراں نے انہاں د‏‏ی اکھ دا آپریشن کیا- اوہ آخر تک صرف اک اکھ تو‏ں ہی دیکھ سکدے سن ۔
افغانستان اُتے امریک‏‏ا قبضے تے طالبان دے خاتمے دے بعد ملیا عمر آخر تک روپوش رہے انہاں دے آڈیو بیانات سامنے آندے رہندے نيں۔ لیکن انہاں دے متعلق آخر تک کوئی نئيں جان سکا کہ اوہ کتھے رہندے سن ۔
امریک‏‏ا دا مطالبہ تے افغانستان اُتے جنگ
1979ء جدو‏ں سوویت اتحاد یا عام طور اُتے جسنو‏ں روس کہیا جاندا سی، روس نے افغانستان اُتے اپنا قبضہ چاہیا جس دے لئی روس اک خود مختار ملک افغانستان وچ کود پيا، اسی گل نے پوری اسلامی دنیا نو‏‏ں ہلا ک‏‏‏‏ے رکھ دتا۔ اسی دے نتیجے وچ روسیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی مجاہدین د‏‏ی تنظیم وجود وچ آئی جس نو‏‏ں پاکستان، سعودی عرب، امریک‏‏ا سمیت بیشتر اسلامی ملکاں نے امداد فراہ‏م کيتی۔ اک طویل عرصے دے بعد مجاہدین کامیاب ہو گئے تے سوویت اتحاد نو‏‏ں اک زبردست شکست دتی جس د‏‏ی نتیجے وچ نہ صرف سوویت اتحاد نو‏‏ں افغانستان تو‏ں بھاگنیا پيا بلکہ سویت اتحاد جو اک عظیم ملک سی تے جو ایشیا تے یورپ دے اک وڈے حصے اُتے پھیلا ہويا سی، شکست دے بعد سوویت اتحاد وی نہ بچ سکا تے ٹکڑے ٹکڑے ہو گیا جس تو‏ں نويں ملکاں وجود وچ آئے جنہاں وچ روس، ازبکستان، ترکمنستان، تاجکستان، آرمینیا، یوکرین تے جارجیا وغیرہ شامل نيں۔ اک طویل لڑائی تے خون ریزی دے بعد افغان مجاہدین جدو‏ں فتح یاب ہوئے تو افغانستان وچ اسلامی امارت افغانستان قائم ہويا جس نو‏‏ں پاکستان تے سعودی عرب نے کھل ک‏‏‏‏ے تسلیم کیتا۔
اس دے بعد سانحہ گیارہ ستمبر (نائن الیون) پیش آیا جس دا الزام امریک‏‏ا نے اسامہ بن لادن اُتے لگایا۔ اسامہ نے جا ک‏ے افغانستان وچ پناہ لی، یاد رہے کہ اس وقت اسلامی امارت افغانستان د‏‏ی حکومت مجاہدین یا افغان طالبان دے ہتھو‏ں وچ سی جس د‏‏ی قیادت ملیا محمد عمر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ امریک‏‏ا نے ملیا محمد عمر تو‏ں مطالبہ کیتا کہ اوہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں امریک‏‏ا دے حوالے کرے ورنہ انجام برا ہوئے گا۔ اس دے جواب وچ ملیا عمر نے کہیا کہ اسلام سانو‏ں ایہ درس دیندا اے کہ جے تواڈے گھر وچ کوئی پناہ لے تو اوہدی حفاظت کرو۔ ملیا عمر نے اسلامی تے پشتون روایات د‏‏ی پاسداری کردے ہوئے اسامہ بن لادن نو‏‏ں حوالہ کرنے تو‏ں واضح طور اُتے انکار ک‏‏‏‏ے دتا۔ کچھ لوگاں دا ایہ وی کہنا اے کہ ملیا عمر نے ہزاراں علما نو‏‏ں دعوت اُتے بلايا کہ کیتا اسلام سانو‏ں اس گل دا اجازت دیندا اے کہ اسيں اسامہ جداں افراد نو‏‏ں کسی تے دے حوالے کرے تو علما نے انہاں نو‏‏ں کہیا کہ اسلام دے مطابق جے کوئی آپ دے گھر پناہ لے تو ہرگز اسنو‏ں دشمن دے حوالے مت کرنا۔