cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ضلع مالاکاستر
البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔ ضلع مالاکاستر البانیا دے صوبہ فیر دا ضلع اے اسدا راجگڑھ مالاکاستر شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
جنوبی امریکا دے شہراں دی لسٹ
جنوبی امریکا دے شہراں د‏‏ی لسٹ
حوالے
گٹھ:آبادیات جنوبی امریکا گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:جنوبی امریکا دے شہر گٹھ:جنوبی امریکا متعلقہ فہرستاں گٹھ:جنوبی امریکا دے شہر گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی
چک 112 دس آر
چک 112 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
شہزادہ مسیت
شہزادہ مسیت فاتح استمبول ترکی چ 16ویں صدی دی بنی ہوئی مسیت اے۔ اے سلطان سلیمان دے پتر دی یاد چ بنی تے اے مستری سنان دی پہلی مسیت اے۔
چک 112 دس آر
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
شہزادہ مسیت
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
دھبیاں آلا جنگلی کتوبر
گٹھ:گھُگیاں
گولاگ
گولاگ  سوویت یونین دے تعزیری جبری مشقت دی خیمہ گاہاں (کیمپاں) نوں چلان والا حکومتی ادارہ سی ۔ گولاگ روسی نام Главное управление исправительно-трудовых лагерей и колоний، نقل حرفی: Glavnoye upravlyeniye ispravityel'no-trudovih lagyeryey i koloniy دا سرنامیہ اے جس دا مطلب "اعلیٰ انتظامیہ برائے اصلاحی مشقتی خیمہ گاہان و نو آبادیات" اے۔
"گولاگ: اک تاریخ" (Gulag: A History) دی مصنفہ اینی ایپلبام (Anne Applebaum) کہندی نیں کہ "ایہ قومی سلامتی دے شعبے دی اک شاخ سی جو جبری مشقت دیاں خیمہ گاہاں تے متعلقہ حراستی تے عبوری خیمہ گاہاں تے قید خانےآں دا انتظام چلاندی سی۔ حالانکہ انہاں خیمہ گاہاں وچ تمام قسماں دے مجرم ہندے سن، لیکن گولاگ نظام نوں بنیادی طور تے سیاسی قیدیاں تے سوویت ریاست دے سیاسی مخالفاں نوں دبان دے عمل دے طور تے جانیا جاندا اے۔ حالانکہ اس نظام دے تحت لکھاں افراد نوں قید کیتا گیا لیکن ایہ ناں مغرب وچ اس وقت مشہور ہویا جدوں الیکزیندر سولژینتسن (Aleksandr Solzhenitsyn) نے 1973ء وچ اپنی کتاب "مجموعہ الجزائر گولاگ" (انگریزی: The Gulag Archipelago) لکھی ، جس وچ ملک بھر وچ پھیلیاں انہاں خیمہ گاہاں نوں"جزائر دی زنجیر" نال تشبیہ دتی گئی سی۔
ایسیاں کم از کم 476 خیمہ گاہاں سن جنہاں وچ سینکڑےآں توں ہزاراں تک قیدی رکھے جاندے سن۔ سب توں زیادہ بدنام زمانہ اوہ خیمہ گاہاں سن جو قطبی تے نیم قطبی علاقےآں وچ قائم کیتیاں گئیاں سن۔ روس دے قطبی علاقےآں وچ نورلسک، وورکوتا، کولیما تے مگادان دے اہم صنعتی شہر انہاں خیمہ گاہاں دے قیدیاں دے بنائے گئے شہر نیں۔
1929ء توں 1953ء دے دوران اک کروڑ 40 لکھ توں ودھ لوک اس جبری نظام وچوں گزرے جبکہ ہور 60 توں  70 لکھ نوں جبراً روس دے  دور دراز علاقےآں وچ  وطن بدر کر دتا گیا۔ سوویت اعداد و شمار دے مطابق 1934ء توں  1953ء دے دوران 10 لکھ 53 ہزار 829 لوک گولاگ دے دوران جان توں  ہتھ دھو بیٹھے،
بیرونی رابطے
گٹھ:سوویتی قنون گٹھ:سویت یونین دی تریخ گٹھ:سیاسی جبر گٹھ:گولاگ گٹھ:جبری مشقت گٹھ:سویت یونین
ضلع لوشنیہ
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبے ج 2 توں 4 ضلعے نیں ۔
البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔ ضلع لوشنیہ البانیا دے صوبہ فیر دا ضلع اے اسدا راجگڑھ لوشنیہ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے ضلعے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
ایشی جنگلی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
رومی ایرانی جنگاں
رومی ایرانی لڑائیاں یونانی-رومی سلطنتاں دے راجاں اتے  دو اگڑ پچھڑ ایرانی سلطنتاں دے وچ  لڑائیاں دی اک لڑی سی: پارتھی سلطنت اتے   رومی لوک راج دے وچکار لڑائیاں 66 عیسوی وچ شروع ہوئیاں؛ جنگاں رومی لوکراج دے اخیر تک ہندیاں رہیاں  ، اتے رومی سلطنت  اتے فارس دی ساسانی سلطنت دے ذریعے جاری رہیاں۔ بفر ریاستاں دے روپ وچ کئی باجگزار ریاستاں  دے نال-نال کئیاں شراکت دار قومانتری دیساں نے وی اک کردار نبھایا۔اوہناں دے وچکار آخری لڑائی دے ختم ہون توں کجھ ویلے بعد عرب مسلم جتاں راہیں ایہ لڑائیاں ختم ہوئیاں ، جس کارن ساسانی سلطنت دا خاتمہ ہویا اتے بازنطینی سلطنت (چڑھدی رومی سلطنت)  دا وڈا زمینی علاقہ نقصان ہویا ۔Justinian Byzanz.png reign بھانويں رومیاں تے فارسیاں دے وچکار ست صدیاں تک جنگ جاری رہی ، لیکن شمال د‏‏ی شفٹاں دے علاوہ ، سرحد کافی حد تک مستحکم رہی۔ زبردست جنگ دا کھیل شروع ہويا: شہراں ، قلعےآں تے صوبےآں نو‏‏ں مستقل طور اُتے برطرف کيتا گیا ، قبضہ کيتا گیا ، تباہ کيتا گیا تے کاروبار کيتا گیا۔ کسی وی طرف اپنی حدود تو‏ں دور اس طرح د‏‏ی لمبی مہماں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لاجسٹک طاقت یا افرادی قوت موجود نئيں سی ، تے اس طرح نہ تاں اوہ اپنے حدود نو‏‏ں زیادہ پتلی پھیلانے دا خطرہ لیائے بغیر بہت اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ دونے اطراف نے سرحد تو‏ں اگے فتحاں کيتياں ، لیکن وقت دے نال توازن تقریبا ہمیشہ بحال رہیا۔ بھانويں ابتدائی طور اُتے فوجی تدبیراں وچ مختلف نيں ، دونے اطراف دیاں فوجاں آہستہ آہستہ اک دوسرے تو‏ں اپنائی گئياں تے چھیويں صدی دے دوسرے نصف تک ، اوہ یکساں تے یکساں طور اُتے مل گئے۔
تارِیخی پَسِ‌مَنظَر
جیمز ہاورڈ - جانسٹن دے مطابق ، "تیسری صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے ستويں صدی عیسوی دے اوائل تک ، حریف کھلاڑی [مشرق وچ ] شاہی تعصب دے نال اک عظیم الشان سیاست سن ، جو علاقائی تقسیم نو‏‏ں عبور کردے ہوئے مستحکم علاقےآں نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں دا تحفظ کرنے وچ کام‌یاب رہیا تھا"۔ رومی تے پرتھئین سیلیوسڈ سلطنت دے کچھ حصےآں اُتے اپنی فتح دے ذریعے رابطے وچ آئے۔ تیسری صدی ق م دے دوران ، پرتھین وسطی ایشین میدان تو‏ں شمالی ایران چلے گئے۔ بھانويں سیلیوسیڈس دے ذریعہ اک وقت دے لئی دبے ہوئے ، دوسری صدی ق م وچ انہاں نے توڑ ڈال دتی ، تے اک آزاد ریاست قائم کيتی جو مستقل طور اُتے اپنے سابقہ ​​حکمراناں د‏‏ی قیمت اُتے ودھدتی گئی ، تے تیسری تے پہلی صدی ق م دے دوران ، انہاں نے فتح حاصل کرلئی- فارس ، میسوپوٹیمیا ، تے آرمینیا۔
ارساڈ خاندان دے ذریعہ حکمرانی کردے ہوئے ، پارتھیاں نے اپنے گمشدہ علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کئی سیلیوڈ کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا ، تے قفقاز وچ متعدد نامی شاخاں قائم کيت‏یاں ، یعنی ارمینیا د‏‏ی ارساڈ خاندان ، آئبیریا دے ارساڈ خاندان ، تے کاکیسیئن البانیہ دے ارساڈ خاندان۔ دراں اثنا ، رومیاں نے 2 صدی ق م دے اوائل وچ اناطولیہ وچ سیلیوکیڈس نو‏‏ں انہاں دے علاقےآں تو‏ں بے دخل کردتا ، تھرموپائلی تے میگنیشیا وچ عظیم انٹیچوس III نو‏‏ں شکست دینے دے بعد۔ آخر کار ، 64 ق م وچ پومپیو نے شام وچ بقیہ سیلیوسیڈ علاقےآں اُتے فتح حاصل کيتی ، اپنی ریاست نو‏‏ں بجھایا تے رومن مشرقی سرحد نو‏‏ں فرات د‏‏ی طرف ودھایا ، جتھے اس نے پارتھین دے علاقے نال ملاقات کيت‏ی۔
رُومی-پارتھیائی جَنگَاں
مغرب وچ پرتھین انٹرپرائز دا آغاز میتریڈیٹس اول دے وقت وچ ہويا سی تے اسنو‏ں میتریڈیٹس دوم نے دوبارہ زندہ کيتا سی ، جس نے لوسیئس کارنیلیس سلہ دے نال رومن پارٹیان اتحاد (سی. 105 ق م) دے لئی ناکا‏م مذاکرات کیتے سن ۔ []] جدو‏ں لوکلوس نے جنوبی ارمینیا اُتے حملہ کيتا تے 69 ق م وچ ٹگرانیاں دے خلاف حملے د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی ، تاں اس نے مداخلت تو‏ں انکار کرنے دے لئی فرایٹس III دے نال خط و کتابت کیتی۔ بھانويں پرتھین غیر جانبدار رہے ، لیکن لِکلوس نے انہاں اُتے حملہ کرنے اُتے غور کيتا۔ [8] ––-–– ق م وچ ، پومپیو نے فرایٹس دے نال معاہدہ کيتا ، تے رومن - پرتھائی فوج نے آرمینیا اُتے حملہ کيتا ، لیکن فرات د‏‏ی حدود دے بارے وچ جلد ہی تنازعہ پیدا ہوگیا۔ آخر وچ ، فرایٹس نے میسوپوٹیمیا اُتے اپنا کنٹرول قائم کيتا ، سوائے مغربی ضلع آسروئین دے ، جو رومن دا انحصار بن گیا۔ []]
رومن جنرل مارکس لائسنس کراسس نے 53 ق م وچ تباہ کن نتائج دے نال میسوپوٹیمیا اُتے حملہ د‏‏ی قیادت کیتی۔ اوہ تے اس دا بیٹا پبلیوس جنرل سورنہ دے ماتحت پرتھائیاں دے ذریعہ کیرھے د‏‏ی لڑائی وچ مارے گئے سن [[10] اراؤسیو د‏‏ی لڑائی دے بعد رومن د‏‏ی بدترین شکست سی۔ پارتھیاں نے اگلے ہی سال شام اُتے چھاپہ ماریا ، تے BC1 ق م وچ اک وڈا حملہ کيتا ، لیکن انہاں د‏‏ی فوج رومیاں دے ہتھو‏ں انٹیگونیہ دے نیڑے اک گھات وچ گھس گئی تے انہاں نو‏ں پِچھے ہٹا دتا گیا۔ قیصر د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران پرتھین وڈی حد تک غیر جانبدار رہے ، جولیس سیزر د‏‏ی حمایت کرنے والی افواج تے پومپیو د‏‏ی حمایت کرنے والی افواج تے رومی سینیٹ دے روايتی دھڑے دے وچکار لڑائی لڑی۔ اُتے ، انھاں نے پومپیو دے نال تعلقات برقرار رکھے ، تے اس د‏ی شکست تے موت دے بعد ، پیکورس اول دے تحت اک فورس نے پومپین جنرل ق سیسیلیس باسس د‏‏ی مدد کيت‏ی ، جس نو‏‏ں سیزریئن فورسز نے وادی اپامیہ وچ محاصرہ کيتا سی۔ خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد ، جولیس سیزر نے پرتھیا دے خلاف اک مہم تیار کيتی ، لیکن اس دے قتل نال جنگ ٹل گئی۔ آنے والے لبریزاں د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران پرتھیناں نے بروطس تے کیسیوس د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے BC 42 ق م وچ فلپائ د‏‏ی جنگ وچ اپنی طرف تو‏ں لڑنے دے لئی اک دستہ بھیجیا۔ [१2] لبریزاں د‏‏ی شکست دے بعد ، برٹوس تے کیسیوس دے سابق حامی ، رومن کوئنٹس لایبینس دے نال مل ک‏ے ، پارٹیناں نے 40 ق م وچ رومی سرزمین اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے شام دے رومن صوبے نو‏‏ں تیزی تو‏ں مغلوب کردتا تے رومیہ مؤکل ہائرنکینس II دا تختہ پلٹ کر تے اس دے بھتیجے اینٹیگونس نو‏‏ں انسٹال کرنے دے بعد اوہ یہودیہ وچ داخل ہوگئے۔ اک لمحے دے لئی ، پورا رومن وسطی پرتھائیاں دے ہتھو‏ں گم ہوئے گیا یا انہاں دے ہتھ پے گیا۔ اُتے ، دوسری رومن خانہ جنگی دے اختتام نے جلد ہی ایشیاء وچ رومی طاقت نو‏‏ں بحال کردتا۔ [13] مارک اینٹونی نے وینٹیڈیئس نو‏‏ں لایبینس د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی بھیجیا سی ، جس نے اناطولیہ اُتے حملہ کيتا سی۔ جلد ہی لیبیانس نو‏‏ں رومی فوجاں دے ذریعہ شام واپس بھیج دتا گیا ، تے ، بھانويں پارٹھیئناں دے ذریعہ اس تو‏ں تقویت ملی ، اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، قیدی بنا لیا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا۔ شام دے دروازےآں دے نیڑے ہور شکست کھانے دے بعد ، پرتھین شام تو‏ں وکھ ہوگئے۔ اوہ 38 ق م وچ پرت آئے سن لیکن وینٹیڈیئس نے فیصلہ کن شکست کھادی سی ، تے پیکورس ماریا گیا سی۔ یہوڈیا وچ ، اینٹیگونس نو‏‏ں ہیروڈ نے روم وچ مدد دے نال 37 ق م وچ بیخ ​​ک wasا۔ [14] شام تے یہودیہ اُتے رومن دا کنٹرول بحال ہونے دے بعد ، مارک اینٹونی اک بہت وڈی فوج نو‏‏ں اٹروپٹین د‏‏ی طرف لے گئے ، لیکن انہاں د‏‏ی محاصرے والی ٹرین تے اس دا محافظ وکھ تھلگ تے مٹ گیا ، جدو‏ں کہ اس دے آرمینی اتحادی اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ پرتھین عہدےآں دے خلاف پیشرفت کرنے وچ ناکا‏م ہونے اُتے ، رومی بھاری جانی نقصان تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ انٹونی 33 ق م وچ آرمینیہ وچ دوبارہ آکٹویئن تے پرتھائیاں دے خلاف مدین بادشاہ دے نال شامل ہونے دے لئی سی۔ ہور مشغولیات نے اسنو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا ، تے پورا خطہ پرتھین دے زیر اقتدار آگیا۔ [15]
رُومی‌سَلطَنَت‌بَمُقابلہ‌اشکان
دونے طاقتاں دے وچکار تناؤ د‏‏ی وجہ نال جنگ نو‏‏ں نويں جنگ دا خطرہ ، آکٹوویان تے فراٹاسیس نے 1 AD وچ سمجھوتہ کيتا۔ معاہدے دے مطابق ، پرتھیا نے ارمینیا تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کرنے تے اوتھ‏ے دے اک رومی محافظ نو‏‏ں تسلیم کرنے دا بیڑا اٹھایا۔ بہر حال ، ارمینیا وچ قابض تے اثر و رسوخ اُتے رومن - فارسی دشمنی اگلی کئی دہائیاں تک بلا روک ٹوک جاری ا‏‏ے۔ [1 16] اپنے بیٹے نو‏‏ں خالی آرمینیائی تخت اُتے بٹھانے دے پارتھیائی بادشاہ آرٹابنس III دے فیصلے نے روم دے نال AD AD عیسوی وچ اک جنگ شروع کردتی سی ، جس دا اختتام اس وقت ہويا جدو‏ں ارٹابینس III نے ارمینیا وچ پرتھائی اثر و رسوخ دے دعوے نو‏‏ں ترک کردتا۔ [17] پارٹین دے بادشاہ وولوگس اول دے بعد زبردستی اپنے بھائی ٹیریڈیٹس نو‏‏ں آرمینی تخت اُتے نصب کرنے دے بعد ، 58 ء وچ جنگ شروع ہوگئی۔ [18] رومی فوجاں نے تیریڈیٹس دا تختہ پلٹ دتا تے اس د‏ی جگہ اک کیپاڈوسیائی شہزادہ بنا دتا ، جس تو‏ں اک غیر یقینی جنگ دا آغاز ہويا۔ اس دا خاتمہ AD 63 عیسوی وچ ہونے دے بعد ہويا جدو‏ں رومیاں نے تیریڈیٹس تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں اس شرط اُتے آرمینیا اُتے حکمرانی کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے اتفاق کيتا سی کہ اوہ رومن شہنشاہ تو‏ں بادشاہت حاصل کردے نيں۔
تنازعات دا اک تازہ سلسلہ دوسری صدی عیسوی وچ شروع ہويا ، اس دوران رومیاں نے مستقل طور اُتے پرتھیا نو‏‏ں اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ شہنشاہ ٹراجان نے 114 تے 115 دے دوران آرمینیا تے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا تے انھاں رومن صوبےآں دے طور اُتے جوڑ لیا۔ خلیج فارس دا رخ کرنے والے جہاز تو‏ں پہلے انہاں نے پارٹیان دے راجگڑھ سٹیفون اُتے قبضہ کرلیا۔ [20] اُتے ، مقبوضہ پرتھین علاقےآں وچ १1 115 in ء وچ بغاوتاں پھوٹ پڑاں ، جدو‏ں کہ رومی سرزمین وچ یہودیاں د‏‏ی اک وڈی بغاوت شروع ہوگئی ، جس نے رومی فوجی وسائل نو‏‏ں بری طرح پھیلادتا۔ پارتھیائی فوجاں نے کلیدی رومیاں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا ، تے سیلیوسیا ، نسیبیس تے اڈیسا دے رومی فوجی دستےآں نو‏‏ں مقامی باشندےآں نے بے دخل کردتا۔ ٹراجان نے میسوپوٹیمیا وچ باغیاں نو‏‏ں مات دیدی ، لیکن پارٹینی شہزادہ پارٹاماسپیٹس نو‏‏ں اک موکل حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا ، اس نے اپنی فوج واپس لے لی تے شام واپس چلا گیا۔ 117 وچ ٹراجان د‏‏ی موت ہوگئی ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ پارٹیان صوبےآں اُتے رومن کنٹرول نو‏‏ں منظم تے مستحکم کرسک‏‏ے۔ [21] ٹراجنہاں د‏‏ی پرتھین جنگ نے "رومن سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی" وچ زور دینے د‏‏ی اک تبدیلی د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، لیکن اس دے جانشین ، ہڈرین نے فیصلہ کيتا کہ فرات نو‏‏ں اس دے براہ راست کنٹرول د‏‏ی حد دے طور اُتے دوبارہ قائم کرنا روم دے مفاد وچ ا‏‏ے۔ ہڈرین پہلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آگیا ، تے ارمینیا ، میسوپوٹیمیا تے اڈیا بینی دے علاقےآں نو‏‏ں اپنے سابقہ ​​حکمراناں تے مؤکل بادشاہاں دے حوالے کردتا۔ [२2] 161 وچ آرمینیا دے خلاف اک بار فیر جنگ چھڑ گئی ، جدو‏ں وولوگیس چہارم نے اوتھ‏ے رومیاں نو‏‏ں شکست دتی ، ایڈیسا اُتے قبضہ کيتا تے شام نو‏‏ں تباہ کردتا۔ 163 وچ رومانیہ دے اس جوابی حملے وچ اسٹیٹیوس پرِکِس نے آرمینیا وچ پارتھیاں نو‏‏ں شکست دتی تے آرمینی تخت اُتے اپنا پسندیدہ امیدوار کھڑا کيتا۔ اگلے ہی سال ایڈیڈیس کیسیوس نے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا ، جس نے ڈورا یوروپوس تے سلیوشیا وچ لڑائی جِت کر 165 وچ کلاسیفون نو‏‏ں برخاست کيتا۔ اک وبا جو ممکنہ طور اُتے چیچک د‏‏ی وجہ تو‏ں رومی فوج وچ پھیل گئی سی تے اس د‏ی واپسی اُتے مجبور ہوگئی سی۔ [23] انٹونائن طاعون د‏‏ی اصل سی جس نے پوری رومی سلطنت وچ اک نسل دے لئی چھاپا ماریا۔ 195–197 وچ ، بادشاہ سیپٹیمیم سیویرس دے تحت رومی حملے دے نتیجے وچ روم نے شمالی میسوپوٹیمیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا جتھے تک نسیبیس ، سنگارا دے آس پاس دے علاقےآں تے سٹیسیفون د‏‏ی تیسری برطرفی ہوئی سی۔ [24] پارتھیاں دے خلاف آخری جنگ شہنشاہ کاراکالہ نے شروعکيتی سی ، جس نے 216 وچ اربیلا نو‏‏ں برطرف کيتا سی۔ اس دے قتل دے بعد ، اس دے جانشین ، میکرینس نو‏‏ں نسیبیس دے نیڑے پرتھیناں نے شکست دتی سی۔ امن دے بدلے وچ ، اوہ کراکلا تو‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی ادائیگی کرنے اُتے پابند سی۔ [25]
رُومی-ساسانی جَنگَاں
پرتھین حکمرانی دا خاتمہ تے اردشیر اول نے ساسانی سلطنت د‏‏ی بنیاد دے فورا بعد ہی تنازعہ اک بار فیر شروع ہويا۔ اردشیر (ر 226۔241) نے 230 وچ میسوپوٹیمیا تے شام اُتے چھاپہ ماریا تے اچیمینیڈ سلطنت دے تمام سابقہ ​​علاقےآں نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ [26] بے نتیجہ گل گل دے بعد ، الیگزینڈر سیویرس 232 وچ اردشیر دے خلاف روانہ ہويا تے آخر کار اس د‏ی فوج دے اک کالم نے کامیابی تو‏ں آرمینیا وچ مارچ کرنے دے بعد اسنو‏ں پسپا کردتا ، جدو‏ں کہ دو ہور کالم جنوب د‏‏ی طرف چل پئے تے ناکا‏م ہوگئے ، زیادہ تر جسمانی مشقت دے سبب۔ شہنشاہ نے روم وچ فتح دا جشن منایا۔ [27] 238-240 وچ ، اپنے اقتدار دے خاتمے د‏‏ی طرف ، اردشیر نے شام تے میسوپوٹیمیا دے متعدد شہراں اُتے قبضہ کيتا ، جس وچ کارہائی ، نسیبیس تے ہاترا شامل سن ۔
اردشیر دے جانشین شاپور اول دے تحت جدوجہد اک بار فیر شروع ہوئی تے تیز ہوگئی۔ اس نے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا تے ہاترا اُتے قبضہ کرلیا ، جس نے حال ہی وچ اس د‏ی وفاداری نو‏‏ں بدل دتا سی لیکن اس د‏ی فوج 243 وچ ریسینا دے نیڑے لڑی گئی سی۔ رومی دے ذریعہ کیرھے تے نسیبیس نو‏‏ں بازیافت کيتا گیا۔ []1] اس کامیابی تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، سلطنت گورڈین III نے فرات د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اگے ودھایا لیکن 244 وچ میسیچے د‏‏ی لڑائی وچ Ctesiphon دے نیڑے شکست کھا گئی۔ گورڈین یا تاں اس جنگ وچ ماریا گیا سی یا اسنو‏ں اپنے ہی لوکاں نے قتل کردتا سی۔ فلپ شہنشاہ بن گیا ، تے انہاں نے جلد بازی تو‏ں اک امن سمجھوتہ کرنے اُتے فارسیاں نو‏‏ں 500،000 دیناری ادا کردتی۔ [32]
جرمنی دے حملےآں تے قلیل مدتی شہنشاہاں د‏‏ی اک سیریز تو‏ں رومی سلطنت کمزور ہوگئی ، شاپور اول نے جلد ہی اپنے حملے دوبارہ شروع کردئے۔ 250 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، فلپ آرمینیا دے کنٹرول اُتے جدوجہد وچ شامل سی۔ شاپور نے آرمینیا اُتے فتح حاصل کيتی تے اس دے بادشاہ نو‏‏ں مار ڈالیا ، 253 وچ بربلسوسو د‏‏ی لڑائی وچ رومیاں نو‏‏ں شکست دتی ، فیر غالبا Anti انطاکیہ نو‏‏ں پرت لیا تے پرت لیا۔ [] 33] 258 تے 260 دے درمیان ، شاپور نے ایڈیسہ د‏‏ی جنگ وچ اپنی فوج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد شہنشاہ ویلین نو‏‏ں پھڑ لیا۔ اوہ اناطولیہ وچ چلا گیا لیکن اوتھ‏ے رومی افواج نے اسنو‏ں شکست دتی۔ [] 34] پامیرا دے اوڈیناتھس دے حملےآں نے فارس نو‏‏ں رومن دے علاقے تو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کيتا ، تے انہاں نے آرمینیا تے انطیوک دے حوالے کردتا۔ [ering.]
275 تے 282 وچ اوریلین تے پروبس نے بالترتیب فارس اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا ، لیکن اوہ دونے اپنے منصوبے پورے کرنے تو‏ں پہلے ہی قتل کردتے گئے۔ [fulfill 35] 283 وچ شہنشاہ کیروس نے اس دے راجگڑھ ، سٹیفون نو‏‏ں برطرف کرکے ، فارس اُتے اک کامیاب حملہ کيتا۔ جے کارس ايس‏ے سال دسمبر وچ نہ مردے تاں شاید انھاں نے اپنی فتوحات وچ توسیع کردتی۔ [36 36] ڈیوکلیٹیئن دے ابتدائی دور وچ امن دے اک مختصر عرصے دے بعد ، نرس نے رومیاں اُتے آرمینیا اُتے حملہ کرنے دے نال نويں دشمنی د‏‏ی تے اس نے 296 یا 297 وچ گراہیریس نو‏‏ں کاراہے تو‏ں دور نئيں کيتا۔ [] 37] اُتے ، 298 وچ گیلیرس نے ستالہ د‏‏ی لڑائی وچ نریش نو‏‏ں شکست دتی ، راجگڑھ سٹیفون نو‏‏ں برخاست کردتا تے فارسی خزانے تے شاہی حرم اُتے قبضہ کرلیا۔ کئی دہائیاں تک رومن د‏‏ی فتح سب تو‏ں زیادہ فیصلہ کن رہی: دجلہ دے مشرق وچ بوہت سارے شہر رومیاں نو‏‏ں دتے گئے سن جنہاں وچ ٹگرانوکرٹ ، سیرڈ ، مارٹروپولس ، بالالیسا ، موکسوس ، داؤدیہ تے ارزان شامل سن ۔ ہور ، رومن نو‏‏ں ارمینیا اُتے قابو پالیا گیا۔ [38]
شہنشاہ کیروس نے 283 وچ فارس اُتے کامیاب یلغار د‏‏ی ، جس نے تیسری بار ساسیان دے راجگڑھ سٹیفون نو‏‏ں برخاست کيتا۔ خاندانی تنازعات دے بعد جاری داخلی تنازعات تو‏ں فارسی کمزور ہوگئے سن تے شاید رومیاں نے اپنی فتوحات وچ توسیع کردتی ہُندی جے کیروس دا اس سال دسمبر وچ انتقال نہ ہُندا۔ [39] [40 40] اس دے جانشین نومیرین نو‏‏ں اپنی ہی فوج نے پسپائی اُتے مجبور کردتا ، اس یقین تو‏ں خوفزدہ ہوئے کہ کارس د‏‏ی موت آسمانی بجلی د‏‏ی ہڑتال نال ہوئی ا‏‏ے۔ [] 40]
ڈیوکلیٹین دے دور دے اوائل وچ اک مختصر امن دے بعد ، فارسیاں نے اس وقت دشمنی نو‏‏ں نويں شکل دتی جدو‏ں انہاں نے آرمینیا اُتے حملہ کيتا تے 296 یا 297 وچ قارحے تو‏ں باہر رومیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ []1] اُتے ، گیلیرس نے 298 وچ ستالہ د‏‏ی جنگ وچ فارسیاں نو‏‏ں کچل دتا ، اس نے خزانے تے شاہی حرم اُتے قبضہ کيتا۔ نتیجے وچ امن تصفیہ نے رومیاں نو‏‏ں دجلہ تے گریٹر زیب دے درمیان والے علاقے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔ ایہ کئی عشراں تک رومن د‏‏ی سب تو‏ں فیصلہ کن فتح سی۔ اوہ تمام علاقے جو ضائع ہوچکے سن ، تمام قابل بحث اراضی تے آرمینیا دا کنٹرول رومن دے ہتھ وچ سی۔
299 دے انتظامات 330 دے وسط تک جاری رہے ، جدو‏ں شاپور II نے رومیاں دے خلاف کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيتا۔ سنگاارا (8 34 at) وچ قسطنطنیس دوم د‏‏ی زیرقیادت رومی فوج دا تختہ الٹنے دے نتیجے وچ ، جنگ وچ کامیابیاں د‏‏ی اک وڈی لہر دے باوجود ، اس د‏ی مہمات دا کوئی دیرپا اثر نئيں ہويا: نسیبیس دے تن فارسی محاصرہ ، اس دور وچ ، جسنو‏ں میسوپوٹیمیا د‏‏ی کلید کہیا جاندا اے ، [ ] 43] پسپا کردتا گیا ، تے جدو‏ں شاپور ida 35 to وچ کامیابی دے نال امیڈا دا محاصرہ کرنے تے سنگارا لینے وچ کامیاب ہويا ، دونے شہراں نو‏‏ں جلد ہی رومیاں نے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ []1] s 350s د‏‏ی دہائی دے دوران ، جدو‏ں شاپور نے فارس دے مشرقی تے فیر شمالی سرحدی علاقےآں اُتے خانہ بدوش حملےآں دا مقابلہ کيتا ، اس نے 9 359 وچ مشرقی قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں اک نويں مہم چلا‏ئی جس نو‏‏ں اس نے شکست تو‏ں دوچار کيتا ، تے اک مشکل محاصرے دے بعد فیر امیڈا اُتے قبضہ کرلیا (35 359) ). اگلے ہی سال اس نے بیزبڈے تے سنگارا اُتے قبضہ کرلیا ، تے قسطنطنیس دوم دے جوابی حملے نو‏‏ں پسپا کردتا۔ [] 44] لیکن انہاں فتوحات د‏‏ی بے تحاشا قیمت نے اسنو‏ں کمزور کردتا ، تے اوہ جلد ہی اپنے وحشی حلیفاں دے ہتھو‏ں ویران ہوئے گیا ، تے اسنو‏ں رومن شہنشاہ جولین نے 363 وچ اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال فرات نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے Ctesiphon [45] د‏‏ی طرف ودھنے والے وڈے حملے دا خطرہ بنا دتا۔ فتح دے باوجود [] 46] [] 47] دیواراں تو‏ں پہلے کلیسیفون د‏‏ی لڑائی وچ جولین فارس دا راجگڑھ لینے وچ ناکا‏م رہیا تے دجلہ دے نال پِچھے ہٹ گیا۔ فارسیاں دے ذریعہ چھیڑا ہويا ، جولین دجلہ دے نال اک مشکل پسپائی دے دوران ، سامرا د‏‏ی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ فرات دے مشرقی کنارے اُتے رومن فوج د‏‏ی پھنس جانے دے بعد ، جولین دے جانشین جوویان نے امن قائم کيتا ، تے اس نے ساسانیائی علاقے تو‏ں محفوظ راستہ جانے دے بدلے وڈی مراعات اُتے اتفاق کيتا۔ رومیاں نے دجلہ دے مشرق وچ اپنے سابقہ ​​جائداد نیزبیس تے سنگارا دے نال ہتھیار ڈال دتے ، تے شاپور نے جلد ہی رومناں دے ذریعہ ترک کردتی گئی آرمینیا اُتے فتح حاصل کرلئی- [] 48]
بازنَطِینی-ساسانی جَنگَاں
ایناستازی جنگ نے امن د‏‏ی دو طویل طاقتاں دا خاتمہ کيتا جو دونے طاقتاں نے لطف اندوز ہوئے نيں۔ جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں فارس دے بادشاہ کاودھ اول نے بازنطینی شہنشاہ ایناستاسس اول د‏‏ی طرف تو‏ں زبردستی مالی مدد حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شہنشاہ نے اس د‏ی فراہمی تو‏ں انکار کردتا تے فارسی بادشاہ نے زبردستی اسنو‏ں لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ []1] 2 502 عیسوی وچ ، اس نے تیزی تو‏ں بغیر تیاری دے شہر تھیوڈیوسیوپولیس []2] اُتے قبضہ کرلیا تے موسم خزاں تے موسم سرما وچ (50 50–-–33)) امیڈا دے قلعہ شہر دا محاصرہ کيتا۔ قلعہ شہر دا محاصرہ کتواڈ د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ مشکل ثابت ہويا۔ محافظاں نے مار پیٹنے تو‏ں پہلے تن ماہ تک فارسی حملہ روک دتا۔ [] 53] 3 503 وچ ، رومیاں نے بالآخر فارس دے زیر انتظام امیڈا دا ناکا‏م محاصرہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ کاودھ نے آسروئین اُتے حملہ کيتا تے ايس‏ے نتائج دے نال ایڈیسہ دا محاصرہ کيتا۔ [] 54] آخر کار 4 504 وچ ، رومیاں نے امیڈا د‏‏ی تجدید سرمایہ کاری دے ذریعے کنٹرول حاصل کرلیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر گر گیا۔ اس سال قفقاز تو‏ں ہناں دے ذریعہ آرمینیا اُتے حملے دے نتیجے وچ اک آرمسٹائس پہنچی۔ بھانويں دونے طاقتاں دے وچکار گل گل ہوئی ، لیکن ایہ معاہدہ نومبر 50y6 تک نئيں ہويا سی۔ [] 55] 505 وچ ، ایناستاسس نے دارا وچ اک عظیم قلعہ بند شہر بنانے دا حکم دتا۔ ايس‏ے دوران ، ایڈیسا ، بتنے تے امیڈا وچ وی خستہ حال قلعےآں نو‏‏ں اپ گریڈ کيتا گیا۔ [] 56] بھانويں ایناستاسس دے دور حکومت وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی تنازعہ نئيں ہويا ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں دارا وچ کم جاری رہیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ کسی عہدے دے تحت بارڈر زون وچ نويں ​​قلعےآں د‏‏ی تعمیر اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ ایناستاسس نے فارسی اعتراضات دے باوجود اس منصوبے دا پِچھا کيتا ، تے دیواراں 507–508 تک مکمل ہوئے گئياں۔ [57 57]
شہر دا محاصرہ کاودھ د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ مشکل کاروباری مہم ثابت ہويا۔ محافظاں نے شکست کھانے تو‏ں پہلے تن ماہ دے لئی فارسی حملےآں نو‏‏ں پسپا کردتا۔ [] 58] 3 50 the وچ رومیاں نے بالآخر فارس دے زیر انتظام امیڈا دا ناکا‏م محاصرہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ کاودھ نے آسروین اُتے حملہ کيتا ، تے ايس‏ے نتائج دے نال ایڈیسا دا محاصرہ کيتا۔ [] 59]
آخر کار 4 504 وچ ، رومیاں نے امیڈا د‏‏ی تجدید سرمایہ کاری تو‏ں بالا دستی حاصل کرلئی ، تے ایہ شہر اس دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس سال قفقاز تو‏ں ہناں دے ذریعہ ارمینیا اُتے حملے دے نتیجے وچ اک اسلحہ سازی اُتے اتفاق کيتا گیا سی۔ دونے طاقتاں دے وچکار مذاکرات ہوئے ، لیکن انہاں دا ایہ عدم اعتماد سی کہ 6 506 وچ رومیاں نے ، غداری دے شبہے وچ ، فارسی اہلکاراں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ رہیا ہونے دے بعد ، فارسیاں نے نسبیس وچ ہی رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ [60] نومبر ، 506 وچ ، اک معاہدے اُتے بالآخر اتفاق کيتا گیا ، لیکن اس معاہدے د‏‏ی شرائط کيتا سن اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ہويا۔ پروکوپیس نے دسیا اے کہ ست سال تک امن اُتے اتفاق کيتا گیا ، تے امکان اے کہ فارسیاں نو‏‏ں کچھ ادائیگیاں کيتیاں گئیاں۔ []1]
505 وچ ایناستاسس نے دارا وچ اک عظیم قلعہ بند شہر بنانے دا حکم دتا۔ اڈیسا ، بتناک تے امیڈا وچ خستہ حال قلعےآں نو‏‏ں وی اپ گریڈ کيتا گیا۔ []2] بھانويں ایناستاسس دے دور حکومت وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی تنازعہ نئيں ہويا ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں دارا وچ کم جاری رہیا۔ ایہ تعمیرا‏تی منصوبہ رومن دفاعی دفاع دا اک کلیدی جزو بننا سی ، تے ایہ وی پارسیاں دے نال تنازعہ دا اک مستقل ذریعہ سی ، جس نے شکایت کیت‏‏ی سی کہ اس نے معاہدہ 422 د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، جس دے ذریعہ دونے سلطنتاں نے سرحدی علاقے وچ نويں ​​قلعے قائم کرنے اُتے اتفاق نئيں کيتا سی۔. اُتے ایناستاسس نے اس منصوبے دا تعاقب کيتا ، تے دیواراں 507/508 تک مکمل ہوئے گئياں۔ [60]
بعدماں
اس آخری جنگ دے تباہ کن اثرات نے ، تقریبا مسلسل اک صدی دے لگ بھگ تنازعات دے مجموعی اثرات وچ وادھا کيتا ، جس تو‏ں دونے سلطنتاں معل .م ہوگئياں۔ جدو‏ں کاؤد دوم تخت اُتے آنے دے صرف مہینےآں دے بعد ہی مر گیا تاں ، فارس کئی برساں تو‏ں خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ ڈُب گیا۔ معاشی زوال ، خسرو II د‏‏ی مہماں تو‏ں بھاری ٹیکس عائد کرنے ، مذہبی بدامنی تے صوبائی زمینداراں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ساسانیاں نو‏‏ں ہور کمزور کيتا گیا۔ بازنطینی سلطنت وی شدید متاثر ہوئی ، اس دے مالی ذخائر جنگ تو‏ں ختم ہوئے چکے نيں تے بلقان ہن وڈی حد تک سلاواں دے ہتھو‏ں وچ ا‏‏ے۔ [132] ہور برآں ، اناطولیہ بار بار فارسی حملےآں تو‏ں تباہ ہويا۔ قفقاز ، شام ، میسوپوٹیمیا ، فلسطین تے مصر وچ حالیہ دوبارہ زیر قبضہ علاقےآں اُتے سلطنت دے قبضے نو‏‏ں فارسی قبضے دے کئی سالاں نے ڈھیل دتا سی۔
نہ ہی سلطنت نو‏‏ں بحال ہونے دا کوئی موقع فراہ‏م کیہ گیا ، جداں کہ چند ہی سالاں وچ انہاں اُتے عرباں دے حملہ (جو اسلام دے ذریعہ نويں متحد سن ) نے حملہ کيتا ، جسنو‏ں ہاورڈ جانسٹن دے مطابق "صرف اک سونامی تو‏ں تشبیہ دتی جا سکدی ا‏‏ے۔" 134] جارج لِسکا دے مطابق ، "غیر ضروری طور اُتے طویل عرصے تک بازنطینی – فارسی تنازعہ نے اسلام د‏‏ی راہ کھولی"۔ [155] سلطانی سلطنت تیزی تو‏ں انہاں حملےآں دا شکار ہوگئی تے مکمل طور اُتے فتح ہوگئی۔ بازنطینی wars عرب جنگاں دے دوران ، رومن سلطنت دا حال ہی وچ ختم ہونے والا شام دے مشرقی تے جنوبی صوبےآں ، آرمینیا ، مصر تے شمالی افریقہ وچ وی خاتمہ ہوگیا ، جس تو‏ں سلطنت اناطولیہ اُتے مشتمل اک علاقائی ریمپ تے بلقان وچ جزیراں تے قدماں دے پھیلاؤ تک پھیل گئی۔ تے اٹلی۔ [136] ایہ باقی زمین بار بار حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں مکمل طور اُتے غریب ہوگئی سی ، جس نے کلاسیکی شہری رہتل تو‏ں معاشرے د‏‏ی اک زیادہ پینڈو ، قرون وسطی د‏‏ی شکل وچ تبدیلی د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی سی۔ اُتے ، فارس دے برعکس ، رومن سلطنت نے بالآخر اپنے بقایا علاقےآں اُتے قبضہ کردے ہوئے ، 674–678 تے 717–718 وچ اپنے راجگڑھ دے دو عرب محاصراں نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے پسپا کردے ہوئے ، عرب حملہ تو‏ں بچا۔ [137] رومن سلطنت نے بعد وچ ہونے والے تنازعات وچ کریٹ تے جنوبی اٹلی وچ وی اپنے علاقےآں نو‏‏ں عرباں دے ہتھو‏ں کھو دتا ، حالانکہ ایہ وی بالآخر بحال ہوگئے۔
تشخیص
رومن – فارسی دیاں جنگاں نو‏‏ں "فضول" تے بہت ہی "افسردہ کرنے تے تکلیف دینے اُتے تکلیف دہ" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ پیشن گوئی دے مطابق ، کیسیوس ڈیو نے انہاں دے "مسلح تصادم دے کدی نہ ختم ہونے والے چکر" نو‏‏ں نوٹ کيتا تے مشاہدہ کيتا کہ "یہ گل خود حقائق تو‏ں ظاہر ہُندی اے کہ [سیورس] فتح ساڈے لئے مسلسل جنگاں تے بہت زیادہ خرچ دا ذریعہ رہی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی پیداوا‏‏ر بہت ہی کم ا‏‏ے۔ تے وسیع رقوم استعمال کردے نيں and تے ہن جدو‏ں اسيں اپنی قوم د‏‏ی بجائے انہاں لوکاں تک پہنچ گئے نيں جو مادیاں تے پارٹھیاں دے پڑوسی نيں ، تاں اسيں ہمیشہ موجود نيں ، انہاں لوکاں د‏‏ی لڑائی لڑدے ہوئے۔ "[161] دونے طاقتاں دے وچکار جنگاں دا طویل سلسلہ ، بالائی میسوپوٹیمیا وچ حد تک کم و بیش مستقل رہیا۔ مورخین نے دسیا کہ صدیاں دے دوران سرحدی استحکا‏م قابل ذکر اے ، حالانکہ نسیبیس ، سنگارا ، دارا تے بالائی میسوپوٹیمیا دے ہور شہراں نے وقتا فوقتا ہتھ بدلے ، تے انہاں سرحدی شہراں اُتے قبضہ نے اک سلطنت نو‏‏ں دوسری تجارت تو‏ں فائدہ اٹھایا۔جداں د‏‏ی فیرے کہندا ا‏‏ے۔ "۔ اک ہی تاثر ایہ اے کہ دونے ریاستاں دے وچکار جنگ وچ خون بہا ہويا اک طرف یا دوسری طرف بوہت گھٹ حقیقی فائدہ اٹھایا اے کیونجے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی خندق جنگ وچ چند میٹراں د‏‏ی زمین نو‏‏ں خوفناک قیمت اُتے حاصل ہويا سی۔"
دونے فریقاں نے اپنے اپنے فوجی اہداف نو‏‏ں فعال تے رد عمل دونے طریقےآں تو‏ں جواز پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تسنار دے خط تے مسلم مصنف الثالثیبی دے مطابق ، رومن علاقےآں دے بالترتیب ، اردشیر اول تے پیکورس اول دے حملےآں نے ، سکندر اعظم دا فارس اُتے فتح دا بدلہ لینا سی ، جو سمجھیا جاندا سی کہ بعد دے ایرانی بد نظمی؛ [1 163] [14]] اس خیال دا نقشہ امیٹیوٹو اسکندری نے رومن شہنشاہ کاراکالہ ، الیگزینڈر سیویرس ، [155] تے جولین دے نال پسند کيتا ا‏‏ے۔ [16]] عالمی تسلط دے ل The رومی جدوجہد دے نال مغربی رہتل وچ مشن تے فخر دا احساس تے امن و امان دا ضامن بننے دے عزائم سن ۔ رومی ذرائع مشرقی طاقتاں دے رسم و رواج ، مذہبی ڈھانچے ، زباناں تے حکومت کیت‏‏ی شکلاں دے حوالے تو‏ں دیرینہ تعصبات دا انکشاف کردے نيں۔ جان ایف ہالڈن نے اس گل کيتی تاکید د‏‏ی اے کہ "بھانويں فارس تے مشرقی روم دے وچکار تنازعات مشرقی سرحد دے ارد گرد اسٹریٹجک کنٹرول دے امور دے گرد گھمدے نيں ، لیکن اس دے باوجود ہمیشہ اک مذہبی - نظریا‏تی عنصر موجود رہندا ا‏‏ے۔" قسطنطنیہ دے زمانے تو‏ں ، رومن شہنشاہاں نے خود نو‏‏ں عیسائیہ فارس دا محافظ مقرر کيتا۔ [17 [] اس رویہ تو‏ں ساسانیان ایران وچ مقیم عیسائیاں د‏‏ی وفاداری اُتے شدید شکوک و شبہات پیدا ہوئے تے اکثر رومن – فارسی تناؤ یا حتیٰ کہ فوجی تصادم دا باعث بنی [168] (جداں 421–422 وچ )۔ تنازعہ دے آخری مرحلے د‏‏ی اک خصوصیت ، جدو‏ں اک چھاپہ دے طور اُتے جو کچھ 61112612 وچ شروع ہويا سی ، اوہ جلد ہی فتح د‏‏ی جنگ وچ تبدیل ہوچکيا سی ، ایہ شاہی فتح د‏‏ی علامت تے مضبوط مذہبی عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں صلیب د‏‏ی اہمیت سی رومن سامراجی پروپیگنڈا وچ ؛ ہرکلیئس نے خود خسرو نو‏‏ں خدا دا دشمن قرار دتا سی ، تے چھیويں تے ستويں صدی دے مصنفاں نے فارس تو‏ں شدید دشمنی د‏‏ی سی۔ [169] [170]
تارِیخ‌نِگاری
پرتھیا د‏‏ی تریخ تے روم دے نال جنگ ​​کے ذرائع بوہت گھٹ تے بکھرے ہوئے نيں۔ پارتھیاں نے اچیمینیڈ روایت کيتی پیروی د‏‏ی تے زبانی تریخ نگاری د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس نے انہاں د‏‏ی تریخ ختم ہونے دے بعد انہاں د‏‏ی تریخ خراب ہونے د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ اس دور دے اہ‏م وسائل اس طرح رومن (ٹیکیٹس ، ماریس میکسمس ، تے جسٹن) تے یونانی مورخین (ہیروڈیان ، کیسیوس ڈیو تے پلوٹارک) نيں۔ سبیلین اوریکلز د‏‏ی 13ويں کتاب وچ شام وچ رومن – فارسی جنگاں دے اثرات گورڈین سوم دے دور تو‏ں لے ک‏ے پالمیرا دے اوڈیناتھس دے ذریعہ صوبے دے تسلط تک دے اثرات بیان کیتے گئے نيں۔ ہیروڈین دے ریکارڈ دے خاتمے دے بعد ، چوتھ‏ی صدی دے آغاز وچ ، لیکتینٹیوس تے یوسیبیوس دے بیانیے ، عیسائی نقطہ نظر تو‏ں ، جدو‏ں تک رومی تریخ د‏‏ی تمام ہ‏م عصر تاریخی داستاناں ختم ہوئے جاندیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:ایران دیاں جنگاں گٹھ:تریخ مغربی ایشیا گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت گٹھ:رومی جمہوریہ دیاں جنگاں
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:رومی سلطنت گٹھ:بازنطینی سلطنت گٹھ:ساسانی سلطنت گٹھ:پارتھی سلطنت گٹھ:یونان دی تریخ
شتو مونٹبرن
شتو مونٹبرن فرانس دے صوبے لیموزین دے ضلعے اوٹ وجیں وچ اک شتو اے۔
ضلع گڑھوا
ضلع گڑھوا پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
اسمانی سہنپ
اسمانی سہنپ پتنگیاں دے اک ٹبر دا ناں اے۔ ایہدے وچ 700 دے نیڑے ونڈاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اسمانی سہنپ گٹھ:پتنگا
ایسار
ایسار اک دریا اے جیہڑا الپس، آسٹریا ج اپنا مڈ رکھدا اے تے جرمنی ج آ کے میونخ کولوں لنگدا اے۔ ایدے الے دوالے دا پاسہ بڑا سوہنا اے۔ ایہ ڈینیوب نال رلدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی دے دریا گٹھ:دریا
میونخ دا نشان
میونخ شہر دی نیو سغای جوگیان نے رکھی سی تے فیر اوہی شہر دے نشان لئی جنے کۓ۔ بول میونح جرمن بول (Monche) توں بنیا جیدا ارتھ اے سغاي جوگی۔ اے نشان پہلی واری 28 مئی 1239 نوں اک لکھت ج اک مہر تے آیا۔ مہر چ جوگی نین اک کھلا ٹوپی والا کوٹ پایا ہویا اے۔ سارے نشاناں چ جوگی نے اک ہتھ چ کتاب پھڑی ہوئی اے تے دوجے ہتھ دیاں تن انگلان باہر کدیان ہویاں نیں۔
گٹھ:میونخ
آمنہ الیاس
آمنہ الیاس اک پاکستانی اداکارہ اتے ماڈل اے۔ اوہ ماڈل عظمی الیاس دی بھین اے۔ اوہ نویاں اتے وپاری کامیاب فلماں، زندہ بھاگ(2013) اتے گڈّ مورننگ کراچی (2014) وچ اپنے پرمکھ کرداراں لئی مشہور اے۔ ایہناں توں علاوہ اوہ ہم ٹیوی دے ٹیلیوژن ڈرامے تم میرے پاس رہو (2015) وچ لیڈ کردار وچ وی دکھائی گئی اے۔
کریئر
2011 اتے 2012 وچ، اوہناں نوں 11 واں لکس سٹائیل اوارڈ اتے 12واں لکس سٹائیل اوارڈ وچ ماڈل آف دِی ایئر (فیملی) لئی نامزد کیتا گیا سی اتے 11 ویں لکس سٹائیل اوارڈ اتے 14 ویں لکس سٹائیل اوارڈ وچ سبتوں ودھیا فیملی ماڈل وی رہی۔
حوالے
گٹھ:جم 1987 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں
نلگری جنگلی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
رتہ ٹاؤن ہال
رتہ ٹاؤن ہال برلن جرمنی دا ٹاؤن ہال اے اے برلن دے وشکار متے چ اے۔ اے برلن دے میئر دا دفتر اے۔ ایدا اے ناں ایدیاں رتیاں اٹان توں پیا۔ اینوں 1861 تے 1869 دے ویلے بنایا گیا۔ اے رینیسان نمونے تے بنایا گیا۔ لڑائی چ تباہ ہون مگرون اینوں 1956 ج فیر بنایا گیا۔
ضلع ڈمکا
ضلع ڈمکا پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
ضلع فیر
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبے ج 2 توں 4 ضلعے نیں ۔
البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔ ضلع فیر البانیا دے صوبہ فیر دا ضلع اے اسدا راجگڑھ فیر شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے ضلعے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
سوکولو محمد پاشا مسیت
سوکولو محمد پاشا مسیت ایمینونو استمبول ترکی چ 16ویں صدی دی بنی ہوئی مسیت اے۔ اے سلطان سلیمان دی پوتی نے مستری سنان کولوں بنوائی سی۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
چک 114 دس آر
چک 114 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
جامنی جنگلی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
رامساؤ
رامساؤ باویریا جرمنی دا اک گراں اے اے میونخ توں 150 کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔ ایتھے 1800 دے نیرے لوک وسدے نیں۔ رامساؤ اپنے سوہنے گرجے اچے پعاڑاں تے ستھرے رکھاں لئی منیا ہویا گراں اے۔
ونایک دامودر ساورکر
وناک دامودر ساورکر جنہاں نو‏ں انہاں دے مداح ویر ساورکر دے لقب تو‏ں ملقب کردے نيں، ہندوتوا دے نظریے دے بانیاں وچ اک سن ۔ انہاں دا جنم 28 مئی، 1883ء وچ مہاراشٹر دے ناسک ضلع دے بھجے پنڈ وچ ہويا سی ۔ انہاں د‏‏ی ماں دا ناں رادھا بائی ساورکر تے باپ دامودر پنت ساورکر سن ۔ دونے د‏‏ی چار اولاد سن۔ ویر ساورک‏ر ک‏ے تن بھائی تے اک بہن وی سی۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم ناسک دے شیواجی اسکول تو‏ں ہوئی سی۔ محض 9 سال د‏‏ی عمر وچ ہیضے بیماری تو‏ں انہاں د‏‏ی ماں دا انتقال ہوئے گیا۔ اس دے کچھ سال بعد انہاں دے والد دا وی 1899ء وچ طاعون د‏‏ی وبا وچ انتقال ہوئے گیا۔ اس دے بعد انہاں دے وڈے بھائی نے خاندان د‏‏ی دیکھ بھال دا بھار سنبھالیا۔ ساورکر بچپن تو‏ں ہی باغی فطرت دے سن ۔ جدو‏ں اوہ گیارہ ورش دے سن تبھی انہاں نے ̔وانر سینا ̕ (بندراں د‏‏ی فوج) ناں دے گروپ بنایا سی ۔ اوہ ہائی اسکول دے دوران بال گنگادھر تلک دے ذریعے شروع کیتے گئے ̔شواجی اتسو ̕تے ̔گنیش اتسو ̕ دا انعقاد کیتا کردے سن ۔ سنہ 1901ء مارچ وچ انہاں د‏‏ی شادی ̔یمنابائی ̕ تو‏ں انجام پائی۔ سنہ 1902ء وچ انہاں نے ڈگری دے لئی پونے دے فرگوسن کالج وچ داخلہ لیا۔ معاشی بد حالیکی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی کلیاندی تعلیم دا خرچ انہاں دے سسر یعنی یمنابائی دے والد نے اٹھایا۔ ساورکر اگے چل ک‏ے ہندو مہا سبھا تے راشٹریہ سویم سیوک سنگھ تو‏ں منسلک ہوئے۔ اوہ بھارت د‏‏ی آزادی دے لئی وی کچھ کوشش کیتے سن، جس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں کالے پانی د‏‏ی سزا ہوئی مگر بعد وچ انہاں نے انگریزاں تو‏ں معافی وی چاہی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں رہیا کیتا گیا۔
مرگ
ونایک دامودر دی مرگ 26 فروری 1966ء نوں ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1883 دے جم گٹھ:1966 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:بریت شدہ ملزمان قتل گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی ملحدین گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:مراٹھی بولی دے مصنفاں گٹھ:مراٹھی شخصیتاں گٹھ:مراٹھی شاعر گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:مہاراشٹر دیاں شخصیتاں گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر گٹھ:ہندوتوا
شتو فلوراک
شتو فلوراک فرانس دے صوبے لانگدوک-روسیون دے ضلعے لوزر وچ اک شتو اے۔
پشکوپی
البانیا براعظم یورپ دے  تناں مسلمان دیساں چوں اک اے  ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ  بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔ پشکوپی شہر البانیا دا شہر اے تے البانیا دے صوبہ دیبر دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:البانیا دے آباد تھاں
چک 113 دس آر
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع خانیوال دے پنڈ گٹھ:تحصیل جہانیاں دے پنڈ گٹھ:10آر نہر دے پنڈ
ابابیل پوچھل پکھڑوں
ابابیل پوچھل پکھڑوں آرڈر چانے پر دا اک پکھڑواں ٹبر اے۔ ایہدے وچ 500 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہدا ناں ایس ٹبر دیاں پکھڑواں دی ابابیل ورگے پجھے باہجوں پیا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ابابیل پوچھل پکھڑوں
رپورتاژ
رپورتاژ صحافتی صنف اے اسنو‏ں بطور ادبی صنف صرف اردو ادب وچ بردا گیا۔ لفظ (Reportage) لاطینی تے فرانسیسی زباناں دے خاندان تو‏ں اے ۔انگریزی وچ ایہدا مطلب (Report)رپورٹ ا‏‏ے ۔ رپورٹ تو‏ں مراد تاں سِدھی سادی تصویر پیش کرن دے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جے ایس رپورٹ وچ ادبی اسلوب، تخیل د‏‏ی آمیزش تے معروضی حقائق دے نال نال باطنی لمس وی عطا کیتا جاوے تاں ایہ صحافت تو‏ں وکھ ہوک‏ے ادب وچ شامل ہو جاندی ا‏‏ے ۔ ایس لئی ادبی اصطلاح وچ رپورتاژ اک ایسی چلدی پھردی تصویر کشی اے جیہدے وچ خود مصنف د‏‏ی ذات، اسلوب، قوتِ متخیلہ، تخلیقی توانائی تے معروضی صداقت موجود ہُندی ا‏‏ے۔ اکثر سفر ناواں نو‏‏ں وی رپورتاژ دے زمرے وچ رکھیا جاندا اے لیکن سفر نامے دے لئی سفر د‏‏ی ضرور ت ہُندی اے لیکن رپورتاژ وچ ایسا ضروری نني‏‏‏‏ں۔ مصنف چشم ِ تخیل دے ذریعے ہی رپورتاژ تخلیق کر سکدا ا‏‏ے۔
تعریف
مختصر ایويں کہیا جاسکدا اے کہ ایہ اک ایسی صنف اے جس وچ خارجیت تے داخلیت دا اک حسین امتزاج ہُندا اے اوہ اک دوسرے تو‏ں شیر و شکر ہُندیاں نيں تے دونے ہی اس صنف دے معیار دا تعین کرنے د‏‏ی ذمّہ دار ہُندیاں نيں ۔ رپورتاژ صرف چشم دید واقعات پرلکھاجاسکدا ا‏‏ے۔ سنے سنانے واقعات پرلکھی گئی کوئی تخلیق ،افسانہ ،ناول یا ڈراما تاں ہوسکدی ا‏‏ے۔ رپورتاژ نني‏‏‏‏ں۔
تریخ
رپورتاژ دورجدید د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ رپورتاژ تے صحافت کاچولی دامن کانال ا‏‏ے۔ برّصغیر د‏‏ی تقسیم دے وقت سکھاں نے مسلماناں تو‏ں جوخون د‏‏ی ہولی کھیلی۔ پاکستان داخل ہونے والی مسلماناں د‏‏ی گاڑیاں د‏‏ی گاڑیاں تباہ کيتیاں گئیاں۔ مسلما‏ن عورتاں اوربچےآں پرجو طرح طرح دے مظالم ڈھائے گئے تاں اس جامع تے ہمہ گیر صنف نثر نے اپنے اندر انہاں ہنگامی اورخون آشام موضوعات نو‏‏ں سمیٹنا شروع کر دتا۔ اس وقت جورپورتاژ لکھے گئے انہاں وچ جمناداس دا " خدادیکھدا اے " شاہداحمد دہلوی دا " دہلی د‏‏ی بپتا " تے تاجور سامری دا "جب بندھن ٹوٹے " مشہور نيں ۔ جدید دور وچ رپورتاژ نو‏‏ں جنہاں چیزاں نے ترقی و خوشحالی بخشی ، انہاں وچ زمانے دے انتشار،معاشی وسیاسی کشمکش، جنگ تے سیلاب د‏‏ی تباہ کاریاں،سپرپاورز دے وچکار ودھدی ہوئی جدید اسلحے د‏‏ی دوڑ تے سٹاروار جداں پروگرام بہت اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ رپورتاژ کاکینوس جنگ اورفسادات تک ہی محدود نئيں بلکہ انہاں دے علاوہ ادبی تقاریب ،تہذیبی جلساں اورسیر و سیاحت اُتے وی وڈے خوبصورت رپورتاژ لکھے گئے۔
اردو رپوتاژ
اردو ادب د‏‏ی پہلی باقاعدہ رپورثاژ کرشن چندر د‏‏ی ”پودے“ اے اس دے بعد ترقی پسنداں نے اس صنف نو‏‏ں اگے ودھایا ۔1947 دے واقعات نے رپورتاژ نگاری دے ارتقاءماں اہ‏م کردار ادا کیتا۔ فسادات اُتے لکھی جانے والی رپورتاژ ادبی شہکار ثابت ہوئیاں۔ انہاں وچ محمود ہاشمی د‏‏ی رپورتاژ ”کشمیر ادا س اے “ قدرت اللہ شہاب د‏‏ی کاوش ”اے بنی اسرائیل“ ابراہیم جلیس د‏‏ی ”دو ملک اک کہانی“ رامانند سجے د‏‏ی ”تے انسان مر گیا “ تے جمنا داس اختر د‏‏ی ”تے خدا دیکھدا رہیا “ ایسی رپورتاژاں نيں جو سِدھے سادے سچے واقعات اُتے دلگزار تبصرہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں واقعات وچ صداقت تے افسانوی انداز دونے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس کارآمد صفِ ادب نو‏‏ں تقسیم ہند دے واقعے نو‏‏ں بہت بھر پور طریقے تو‏ں پیش کرنے وچ مدد دی۔ رپورتاژ فرانسیسی دا لفظ اے ۔انگریزی بولی وچ اس دے لئی رپورٹ دا لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس صنف وچ لکھنے والا نہ صرف کِس‏ے اہ‏م واقعہ یا حالات، کِس‏ے سفر دا حال، میلے، ٹھیلے، حادثہ یا کِس‏ے جنگ دے محاذ د‏‏ی رپورٹ بیان کردا اے بلکہ اوہ اوہناں واقعات د‏‏ی جزئیات و تفصیلات وچ اپنے نقطۂ نظر تے تخیل د‏‏ی آمیزش وی کردا اے یعنی کِس‏ے حادثے، مقام تے واقعہ کودیکھ ک‏ے جو مصنف دے دل و دماغ پرلنگھدی اے اسنو‏ں بعینہ رقم کردیندا اے (صداقت تے خلوض د‏‏ی ضرورت)۔ رپوتاژ کاتعلق ماضی تے مستقب‏‏ل د‏‏ی بجائے حال تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ مصنّف چشم دیدواقعات و مشاہدات نو‏‏ں اپنی داخلی کیفیات دے نال شامل کرکے پیش کردا ا‏‏ے۔ رپورتاژ دے مصنّف د‏‏ی اکھ کیمرے د‏‏ی اکھ د‏‏ی مانند ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن کیمرے د‏‏ی تصویر وچ مصنّف د‏‏ی تصویر جداں جذبہ، خلوص، جوش و شوق تے سوز و ساز نئيں ہُندا۔ مفہوم ایہ اے کہ رپورتاژ اک ایداں دے پودے د‏‏ی مانند اے، جس د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں صرف تے صرف سچائی، خلوص تے اندرونی جذبے دے پانی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ۔
ارد رپوتاژ نگار
مشہور ہیں سیر و سیاحت پر جو رپورتژ سامنے آئے ان میں قابل ذکر نيں ۔ اس توں علاوہ اردو وچ رپورتاژ لکھن والےآں وچ حمید نظامی، عنایت اللہ، حمید اختر، اے حمید، فخر ہمایوں، مستنصر حسین تارڑ تے ممتاز مفتی وغیرہ مشہور ني‏‏‏‏ں ۔
حوالے
گٹھ:اردو ادب د‏‏ی اصطلاحات گٹھ:اصناف ادب گٹھ:رپوتاژ گٹھ:صحافتی اصطلاحات گٹھ:اردو گٹھ:صحافت گٹھ:ادب
اردو ساہت ادھ انیہويں صدی تک
تیرہويں صدی دے اختتام تک بابا فرید گنج شکر تے ہمہ گیر شاعر امیر خسرو دیاں نظماں اردو ادب د‏‏ی داغ بیل ڈال چکیاں سن۔ امیر خسرو د‏‏ی بولی دہلی دے قرب و جوار د‏‏ی بولی دا اک نواں روپ سی۔ انھاں نے اس بولی نو‏‏ں دہلوی دا ناں دتا۔ لیکن بعد وچ اس دا ناں کھڑی بولی پڑگیا۔ایہ اس وقت د‏‏ی گل اے جدو‏ں کہ جنوبی ہند دے دہلی راج دے تحت چلے جانے تو‏ں دہلی دے راج دربار تو‏ں فوجی، صوفی، فقیر، تاجر تے آفیسر اوتھ‏ے گئے تے شمالی ہندوستان د‏‏ی بول چال د‏‏ی بولی وی اپنے نال لیندے گئے۔ کئی تاریخی قوتاں نے دہلی دے علاقے وچ بولی جانے والی بولی دا مرکز جنوبی ہند نو‏‏ں بنا دتا۔ آہستہ آہستہ ایہ دکن تے گجرات وچ پھیل گئی۔ شمال وچ ایہ صرف بول چال د‏‏ی بولی رہی لیکن جنوب وچ اس دا ادبی روپ نکھرنے لگیا تے اسنو‏ں مختلف ناں مثلاً ہندی، ہندوی، دکھنی تے گجری وغیرہ دتے گئے۔ بہمنی سلطنت تے بعد وچ گول کنڈہ تے بیجا پور د‏‏یاں ریاستاں وچ اس د‏ی خوب نشوونما ہوئی۔ صوفی امن و عبادت دا پیغام عام فہم بولی وچ دیندے سن ۔ بادشاہ اس د‏ی سرپرستی کردے سن تے اس بولی وچ نظماں کہندے سن ۔ اس لئی ظاہر اے کہ قدیم اردو دکن وچ بہت مقبول ہوئی تے دہلی دے مشہورصوفی بزرگ خواجہ گیسو دراز نے، جو گلبرگہ چلے گئے سن 1420 تو‏ں پہلے، تصوف اُتے اپنا مشہور رسالہ ’’معراج العاشقین‘‘ لکھیا۔ ایہ گل وی قابل ذکر اے کہ بیجا پور، گول کنڈہ تے احمد نگر وچ صوفیاں نے پندرہويں تے سولہويں صدی وچ صوفیانہ نظماں تے کتاباں لکھياں۔ ایہ سب کچھ شمال وچ اردو د‏‏ی جاے پیدائش تو‏ں بہت دور تھ‏‏اںو‏اں اُتے ہورہیا سی۔
دکھنی اردو نے 1600 دے نیڑے بیجا پور تے گول کنڈہ وچ خوب ترقی کيتی۔ بیجا پور دے ابراہیم عادل شاہ نے 1599کے لگ بھگ اپنا مجموعۂ کلام ’’نورس‘‘ تیار کيتا۔ انھاں نہ صرف قدیم اردو بلکہ برج بھاشا اُتے وی دسترس سی۔ ایہ کتاب ہندوستانی موسیقی د‏‏ی بہترین روایات تو‏ں خوشہ چینی کردی ا‏‏ے۔ انہاں دے دور وچ فارسی بولی دے عالماں تے شاعراں دے علاوہ اردو دے شاعراں مثلاً مقیمی تے امین نے خوب ترقی کيتی۔ بعد وچ بیجا پور وچ بوہت سارے اردو شاعر ہوئے جنہاں وچ ہاشمی، رستمی تے نصرتی دے ناں اہ‏م نيں۔ گول کنڈہ وچ وی حالات اس تو‏ں مختلف نہ سن ۔ اوتھ‏ے محمد قلی قطب شاہ نے، جنھاں نے 1611 تک حکومت کیت‏‏ی، اک لکھ تو‏ں زیادہ شعر کہ‏ے جنہاں وچ انھاں نے اپنے مذہبی تے روحانی حالات دا اظہار کيتا۔ انہاں د‏‏ی نظماں وچ سانو‏ں اک حقیقی ہندوستانی بادشاہ دے دل د‏‏ی دھڑکناں د‏‏ی آواز سنائی دیندی اے ۔انھاں ہندوستان دے موسم، پھُل پھل تے تیوہار جداں بسنت، ہولی تے دیوالی بہت پسند سن ۔ انہاں دے دربار وچ اردو دے کئی اچھے شاعر موجود سن ۔ جنہاں وچ ملیا وجہی دا نام، جنھاں نظم تے نثر دونے اُتے عبور حاصل سی، درخشاں ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نثر د‏‏ی کتاب ’’سب رس‘‘ تے نظم ’’قطب مشتری‘‘ دے مقابلے وچ کتاباں آج وی نئيں ملدیاں۔ محمدقلی قطب شاہ دے بھتیجے عبداللہ، انہاں دے پو‏تے محمد تے محمد دے صاحبزادے ابوالحسن اچھے شاعر سن تے شاہی خاندان دے باہر غواصی تے ابن نشاطی جداں اعلیٰ شاعر ہوئے۔
سنہ1687 وچ اورنگ زیب نے دکن د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں ختم کردتا۔ لیکن ادبی ترقی دا سلسلہ جاری رہیا۔ اس وقت تک اردو وچ نہ صرف اعلیٰ درجے د‏‏ی صوفیانہ تے مذہبی شاعری سی بلکہ ’’نورس‘‘، محمد قلی قطب شاہ دیاں لکھتاں ، ’’سب رس‘‘،’’ قطب مشتری‘‘، ’’پھُول بن‘‘، ’’سیف الملوک‘‘،’’ طوطی نامہ‘‘،’’ علی نامہ‘‘،’’ گلشن عشق‘‘ اور’’ یوسف زلیخا‘‘ ورگی بلند پایہ غیر مذہبی کتاباں وی لکھی جاچکیاں سن۔
اٹھارويں صدی دے آغاز وچ جدو‏ں کہ ولی دکنی دا طوطی بول رہیا سی، شمالی ہند وچ وی اس بولی وچ شعر و شاعری ہونے لگی جو کہ پنج سوسال تو‏ں اوتھ‏ے نشو و نما پارہی سی۔ فارسی دا طلسم ٹُٹ رہیا سی تے ایسا وقت آنے لگیا سی جدو‏ں کہ شاعر محسوس کرنے لگے کہ انھاں عام بول چال د‏‏ی بولی وچ اپنے ادبی خیالات دا اظہار کرنا چاہیے۔ دکن دے شاعراں د‏‏ی مثال اردو وچ شعر کہنے دے لئی انہاں دا حوصلہ ودھیا رہی سی۔ اردو شاعری دا مرکز جنوبی ہند دے بجاے شمالی ہندوستان بن گیا۔ لیکن ایہ گل یاد رہے کہ جس وقت دہلی د‏‏ی اہمیت ودھ رہی سی، اس وقت وی دکن وچ ولی، بحری تے سراج جداں عظیم شاعر موجود سن تے صوفیانہ تے عشقیہ تے بیانیہ شاعری وچ انہاں د‏‏ی کامیابیاں دا شمالی ہندوستان وچ اردو شاعری اُتے گہرا اثر پيا۔
دہلی دے ابتدائی دور وچ جان جاناں، خان آرزو، فائز، آبرو، ناجی، مظہر، یک رنگ، انجام تے مضمون دے ناں قابل ذکر نيں۔ انہاں وچ آرزو، مظہر تے فائز نويں مکت‏‏ب خیال دے روح و رواں سن ۔ نادر شاہ دے ہتھو‏ں دہلی د‏‏ی پرت کھسوٹ دے باجود شاعراں د‏‏ی پوری نسل اوتھ‏ے مقیم رہی تے انھاں نے ہندوستان وچ پھیلدی ہوئی بولی نو‏‏ں مالا مال کيتا۔ جاگیردارانہ دور ختم ہورہیا سی تے مغلاں د‏‏ی عظیم سلطنت چھوٹی چھوٹی نیم آزاد ریاستاں وچ بٹ رہی سی۔ اس صورت حال نے انہاں شاعراں نو‏‏ں ، جنھاں تریخ دے دھارے دا علم نئيں سی، الجھن وچ ڈال دتا۔ اس لئی اس دور د‏‏ی تخلیقی نگارشات وچ الم ناک خلوص جھلکتا ا‏‏ے۔ دہلی دے مکت‏‏ب خیال دے ابتدائی دور وچ ایہ شاعر اہ‏م سن لیکن ايس‏ے دور وچ اردو دے عظیم ترین شاعر پیدا ہوئے جنھاں نے کئی ادبی اصناف د‏‏ی نشو ونما کرکے اردو ادب دے دامن نو‏‏ں وسیع کيتا۔ اوہ نيں خواجہ میر درد، مرزا محمد رفیع سودا تے میر تقی میر۔
اردو دے صوفی شاعر وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م شاعر خواجہ میر درد نے زیادہ تر غزلاں کدرے۔ انھاں بولی اُتے کامل عبور حاصل سی۔ سودا نو‏‏ں کئی اصناف اُتے عبور حاصل سی۔ اوہ اردو دے ہمہ گیر شاعر سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ انہاں دا شمار ہن وی بہترین طنز نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ افراد، سماجی افراتفری، تے اخلاقی بے راہ روی پربھرپور طنز کردے نيں۔ انھاں نے مرثیے نو‏‏ں وی ادب دا اک حصہ بنا دتا۔ اس طرح سودا دا مقابلہ فارسی دے وڈے شاعراں تو‏ں بہ آسانی کيتا جاسکدا اے جنھاں نے کچھ اصناف وچ مشعل راہ دا کم کيتا۔
اس وقت تک دہلی د‏‏ی سلطنت دا شیرازہ وی بکھر گیا سی تے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی ریاستاں بن گئی سن جنہاں دے والیان عالماں، شاعراں تے فن کاراں د‏‏ی سرپرستی وچ اک دوسرے تو‏ں آگے ودھنے د‏‏ی کوشش وچ رہندے سن ۔ انہاں ریاستاں وچ فرخ آباد، ٹانڈہ(ضلع بریلی)، اودھ، عظیم آباد( پٹنہ)، حیدرآباد تے بعد وچ رام پور دے ناں قابل ذکر نيں۔
لکھنؤ دے مکتبۂ خیال دے نويں شاعراں دے تذکرے تو‏ں پیشتر عوام دے عظیم شاعر نظیر اکبر آبادی دا ذکر ضروری اے، جنہاں د‏‏ی شاعری وچ ہندوستان د‏‏ی روگٹھ د‏‏ی زندگی د‏‏ی جھلکیاں دکھادی تے دھڑکناں سنائی دیندی نيں۔ حیدر آباد، بھرت پور تے اودھ دے شاہی درباراں دے دعوت ناواں نو‏‏ں ٹھکرا ک‏ے نظیر نے اک معمولی معلم د‏‏ی حیثیت تو‏ں آگرے دے لوکاں دے درمیان رہنا ہی گوارا کيتا۔ نظیر آدرش وادی نئيں سن ۔ ہمیشہ انہاں د‏‏ی نظر زندگی د‏‏ی حقیقتاں اُتے رہندی سی۔ انھاں نے عام لوکاں دے مسائل بھکھ، عشق، تے اقتصادی ضروریات وغیرہ نو‏‏ں اپنی شاعری دا موضوع بنایا۔ اوہ ہندوؤں، مسلماناں تے سکھاں دے تیوہاراں وچ دل کھول کر حصہ لیندے سن ۔ انھاں نے کرشن جی، مہادیو جی، نرسی بھگت تے گرونانک اُتے درجناں نظماں کہی نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی لکھنؤ تے دہلی دے شاعراں د‏‏ی بولی د‏‏ی طرح شستہ نئيں ہُندی سی۔ لیکن انہاں دے موضوعات تے بولی وچ مطابقت ضرور سی۔ انہاں د‏‏ی بولی عوام دے ذوق د‏‏ی کسوٹی اُتے پوری اترتی سی۔
اب تک لکھنؤ، ادب دا اہ‏م مرکز بن چکيا سی تے ناسخ و آتش لکھنؤ دے اس دور دے مشہور ترین شاعر سن ۔ بولی تے علم عروض اُتے عبور حاصل ہونے تو‏ں ناسخ د‏‏ی ادب دے میدان وچ ڈکٹیٹر د‏‏ی سی حیثیت سی تے انھاں نے دہلی دے شاعراں اُتے وی اثر ڈالیا۔ اس دور د‏‏ی بہترین تخلیقات وچو‏ں آتش دے شاگرد پنڈت دتا شنکر نسیم د‏‏ی ’’مثنوی گلزار نسیم‘‘ ا‏‏ے۔ جنھاں نے لکھنؤ دے طرز بیان تے محاورے نو‏‏ں فنکارانہ چابک دستی تو‏ں استعمال کيتا۔
لکھنؤ د‏‏ی کامیابیاں دا بیان نامکمل رہ جائے گا جے انیہويں صدی دے وسط دے دوعظیم مرثیہ گو شاعراں میر انیس تے مرزا دبیر دا ذکر نہ کيتا جائے۔ میر انیس نے بولی اُتے عبور، تخیل د‏‏ی بلند پروازی تے وسیع علم نو‏‏ں مرثیہ نگاری وچ خوب استعمال کيتا تے انہاں دے مرثیاں وچ رزمیہ تے المیہ دا عجیب امتزاج ملدا ا‏‏ے۔ مرزا دبیر جو کہ اِنّے ہی مشہور سن، انہاں د‏‏ی بلندیاں نو‏‏ں نہ چھو سک‏‏ے۔
امانت د‏‏ی ’’اندر سبھا‘‘ نے اوپیرا د‏‏ی صورت وچ شاعری وچ اضافے کیتے۔اگرچہ لکھنؤ د‏‏ی شان و شوکت نے کچھ عرصے دے لئی دہلی نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا سی لیکن 1857 دے انقلاب وچ تباہ و برباد ہونے تو‏ں پہلے دہلی نے اردو دے عظیم ترین شاعراں وچ چند نو‏‏ں جنم دتا۔ ذوق، مومن، بہادر شاہ ظفر، شیفتہ تے غالب تمام ايس‏ے دور دے نيں۔ ایتھ‏ے انہاں تمام شاعر د‏‏ی کامیابیاں اُتے تفصیل تو‏ں بحث کرنا ممکن نئيں، لیکن فیر وی اردو شاعری دے سب تو‏ں بیش بہا تے تاب ناک موندی مرزا غالب دا ذکر ضروری ا‏‏ے۔ انسان دے دل د‏‏ی گہرائیاں اُتے نظر، اس دے مسائل دے متعلق فلسفیانہ رویے، زندگی تے موت دے اسرار دے علم تے خیالات نو‏‏ں چابکدستی تو‏ں فن دا جامہ پہنانے د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اردو ادب دے عظیم ترین شاعر نيں۔
انیہويں صدی دے وسط وچ اردو ادب دا جدید دور شروع ہونے تو‏ں پیشتر اردو شاعری وچ غزل، مثنوی، قصیدہ تے مرثیہ جداں کلاسیکی اصناف وچ کمال حاصل کيتا جاچکيا سی۔
جداں کہ پہلے بیان کيتا جاچکيا اے اردو نثر د‏‏ی پہلی کتاب پندرہويں صدی وچ خواجہ گیسو دراز د‏‏ی تصنیف ’’معراج العاشقین‘‘ سی۔ بعد وچ دکن وچ اردو نثر د‏‏ی تے کئی کتاباں لکھی گئياں جنہاں وچ ملیا وجہی د‏‏ی تصنیف اعلیٰ ترین منی جاندی ا‏‏ے۔ قدرتی طور اُتے ابتدا د‏‏ی زیادہ تر لکھتاں مذہبی سن لیکن 1775کے آس پاس اٹاوہ دے میر حسین عطا تحسین نے’’ نوطرز مرصع‘‘ ناں د‏‏ی کتاب لکھی۔ اس کتاب وچ فارسی د‏‏ی کتاب تو‏ں ماخوذ چہار درویش دا قصہ بیان کيتا گیا سی۔ ايس‏ے اثنا وچ عیسائی مشنریاں، یورپی تاجراں تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے ملازماں نے اردو د‏‏ی گرامر پڑھ لی سی۔ انھاں نے اس بولی نو‏‏ں انڈک، انڈوستانی یا ہندوستانی دا ناں دتا تے اوہ اسنو‏ں ہندوستان د‏‏ی عوامی بولی سمجھدے سن ۔ انھاں نے اس بولی دے متعلق کچھ کتاباں لکھياں تے اسنو‏ں مقبول بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔
انگریزاں نے سمجھ لیا سی کہ اس وسیع ملک د‏‏ی بولی سیکھے بغیر گذارہ کرنا مشکل اے تے اپنے افسراں نو‏‏ں اردو پڑھانے دے لئی انھاں نے 1800 وچ فورٹ ولیم کالج قائم کيتا۔ اس کالج نے اپنے قیام دے پہلے دس سال وچ اردو د‏‏ی کچھ اہ‏م کتاباں شائع کيتياں۔ اگرچہ اس کالج تو‏ں عام لوکاں دا کوئی تعلق نہ سی لیکن فیر وی اس دے اثرات اورزبان وچ اضافے د‏‏ی اہمیت تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا۔ میر امن د‏‏ی ’’باغ و بہار‘‘، شیر علی افسوس د‏‏ی ’’آرائش محفل‘‘، حیدربخش حیدری کی’’ حاتم طائی‘‘، کاظم علی جو انہاں د‏‏ی ’’سنگھاسن بتیسی ‘‘اور’’ شکنتلا ‘‘اور نہال چند کی’’ مذہب عشق‘‘ وغیرہ آج وی اردو ادب دے خزانے وچ بیش بہا موندی نيں۔