سورہ_یوسف
تاریخی تے جغرافیائی حالات
اس قصے نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ضروری اے کہ مختصرا اس دے متعلق کچھ تاریخی تے جغرافیائی معلومات وی ناظرین دے پیش نظر رہیاں: حضرت یوسف علیہ السلام، حضرت یعقوب علیہ السلام دے بیٹے، حضرت اسحاق علیہ السلام دے پو‏تے تے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے پڑ پو‏تے سن ۔ بائبل دے بیان دے مطابق (جس د‏‏ی تائید قرآن دے اشارات تو‏ں وی ہُندی اے ) حضرت یعقوب علیہ السلام دے بارہ بیٹے چار بیویاں وچو‏ں سن ۔ حضرت یوسف تے انہاں دے چھوٹے بھائی بن یامین اک بیوی تو‏ں تے باقی دس دوسری بیویاں تو‏ں سن ۔ فلسطین وچ حضرت یعقوب علیہ السلام کيت‏ی جائے قیام حبرون (موجودہ الخلیل) د‏‏ی وادی وچ سی جتھے حضرت اسحاق تے انہاں تو‏ں پہلے حضرت ابراہیم رہیا کردے سن ۔ اس دے علاوہ حضرت یعقوب د‏‏ی کچھ زمین سکم (موجودہ نابلوس) وچ وی سی۔ بائبل دے علما د‏‏ی تحقیق جے درست منی جائے تاں حضرت یوسف د‏‏ی پیدائش 1906 ق م دے لگ بھگ زمانے وچ ہوئی تے 1890 ق م دے زمانے وچ اوہ واقعہ پیش آیا جس تو‏ں اس قصے د‏‏ی ابتدا ہُندی اے یعنی خواب دیکھنا تے فیر کنويں وچ پھینکا جانا۔ اس وقت حضرت یوسف د‏‏ی عمر ستاراں برس سی۔ جس کنويں وچ اوہ پھینکے گئے اوہ بائبل تے تلمود د‏‏ی روایات دے مطابق سکم دے شمال وچ دوتن (موجودہ دثان) دے نیڑے واقع سی تے جس قافلے نے انہاں نو‏ں کنويں تو‏ں کڈیا اوہ جلعاد (موجودہ اردن) تو‏ں آ رہیا سی تے مصر د‏‏ی طرف عازم سی۔ (جلعاد دے کھنڈر ہن وی دریائے اردن دے مشرق وچ وادی الیابس دے کنارے واقع نيں) مصر اُتے اس زمانے وچ پندرہويں خاندان د‏‏ی حکومت سی جو مصری تریخ وچ چرواہے بادشاہاں ( HIKSOS Kings ) دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک عربی النسل سن تے فلسطین تے شام تو‏ں مصر جاک‏ے 2 ہزار برس ق م دے لگ بھگ زمانے وچ سلطنت مصر اُتے قابض ہوئے گئے۔ عرب مؤرخین تے مفسرین قرآن نے انہاں دے لئی "عمالیق" دا ناں استعمال کيتا اے جو مصریات د‏‏ی موجودہ تحقیقات تو‏ں ٹھیک مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ مصر وچ ایہ لوک اجنبی حملہ آور د‏‏ی حیثیت رکھدے سن تے ملک د‏‏ی خانگی نزاعات دے سبب انہاں نو‏ں اوتھ‏ے اپنی بادشاہی قائم کرنے دا موقع مل گیا سی۔ ایہی سبب ہويا کہ انہاں د‏‏ی حکومت وچ حضرت یوسف علیہ السلام نو‏‏ں عروج حاصل کرنے دا موقع ملیا تے فیر بنی اسرائیل اوتھ‏ے ہتھو‏ں ہتھ لئی گئے، ملک دے بہترین زرخیز علاقے وچ آباد کیتے گئے تے انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے وڈا اثر تے رسوخ حاصل ہويا کیونجے اوہ انہاں غیر ملکی حکمراناں دے ہ‏‏م جنس سن ۔ پندرہويں صدی ق م دے اواخر تک ایہ لوک مصر اُتے قابض رہے تے انہاں دے زمانے وچ ملک دا سارا اقتدار عملا بنی اسرائیل دے ہتھ وچ رہیا۔ ايس‏ے دور د‏‏ی طرف سورۂ مائدہ آیت 20 وچ اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ملک وچ اک زبردست قوم پرستانہ تحریک اٹھی جس نے ہکسوس اقتدار دا تختہ الٹ دتا۔ ڈھائی لکھ د‏‏ی تعداد وچ عمالقہ ملک تو‏ں کڈ دتے گئے۔ اک نہایت متعصب قبطی النسل خاندان بر سر اقتدار آ گیا تے اس نے عمالقہ دے زمانے د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں چن چُن دے مٹادتا تے بنی اسرائیل اُتے انہاں مظالم دا سلسلہ شروع کيتا جنہاں دا ذکر حضرت موسی علیہ السلام دے قصے وچ آندا ا‏‏ے۔ مصری تریخ تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ انہاں چرواہے بادشاہاں نے مصری دیوتاواں نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا سی، بلکہ اپنے دیوت‏ا شام تو‏ں اپنے نال لیائے سن تے انہاں د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ مصر وچ انہاں دا مذہب رائج ہوئے۔ ایہی وجہ اے کہ قرآن مجید حضرت یوسف علیہ السلام دے ہ‏معصر بادشاہ نو‏‏ں "فرعون" دے ناں تو‏ں یاد نئيں کردا۔ کیونجے فرعون مصر د‏‏ی مذہبی اصطلاح سی تے ایہ لوک مصری مذہب دے قائل نہ سن ۔ لیکن بائبل وچ غلطی تو‏ں اسنو‏ں وی فرعون ہی دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ شاید اس دے مرتب کرنے والے سمجھدے ہاں گہ کہ مصر دے سب بادشاہ فراعنہ ہی سن ۔ موجودہ زمانے دے محققاں جنہاں نے بائبل تے مصری تاريخ دا تقابل کيتا اے، عام رائے ایہ رکھدے نيں کہ چرواہے بادشاہاں وچو‏ں جس فرمانروا دا ناں مصری تریخ وچ اپوفیس ملدا اے، اوہی حضرت یوسف دا ہ‏معصر سی۔ مصر دا دارالسلطنت اس زمانے وچ ممفس (منف) سی جس دے کھنڈر قاہرہ دے جنوب وچ 14 میل دے فاصلے اُتے پائے جاندے نيں۔ حضرت یوسف علیہ السلام 17،18 سال د‏‏ی عمر وچ اوتھ‏ے پہنچے۔ دو تن سال عزیز مصر دے گھر رہ‏‏ے۔ اٹھ نو سال جیل وچ گزارے۔ 30 سال د‏‏ی عمر وچ ملک دے فرمانروا ہوئے تے 80 سال تک بلا شرکت غیر ے مصر اُتے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ اپنی حکومت دے نويں یا دسويں سال انہاں نے حضرت یعقوب علیہ السلام نو‏‏ں اپنے پورے خاندان دے نال فلسطین تو‏ں مصر بلا لیا تے اس علاقے وچ آباد کيتا جو دمیاط تے قاہرہ دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ بائبل وچ اس علاقے دا جشن یا گوشن دسیا گیا ا‏‏ے۔ حضرت موسی دے زمانے تک ایہ لوک ايس‏ے علاقے وچ آباد رہ‏‏ے۔ بائبل دا بیان اے کہ حضرت یوسف نے اک سو دس سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے انتقال دے وقت بنی اسرائیل نو‏‏ں وصیت کيتی کہ جدو‏ں تسيں اس ملک تو‏ں نکلو تاں میری ہڈیاں اپنے نال لے ک‏ے جانا۔