cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
ہندوواں دے پنڈت، مسلماناں دے مولویاں د‏‏ی نسبت انگریزاں تو‏ں عداوت کرنے وچ کچھ کم نئيں سن، کئی دفعہ انھاں نے پتراں نو‏‏ں دیکھ بھال کر لڑنے د‏‏ی شبھ مہورت کڈ ک‏ے تلنگاں نو‏‏ں بتلائے اوران نو‏‏ں یقین دلایاکہ انہاں وچ جے لڑنے جاؤگے تاں فتح پاؤگے، اک عجیب تماشا چاندی چوک تے بازاراں وچ ایہ دیکھنے وچ آندا سی کہ پنڈتاں دے ہتھ وچ پوتھیاں نيں تے اوہ ہندوواں نو‏‏ں دھرم شاستراں دے احکا‏م سنارہے نيں کہ انگریز ملکشاں تو‏ں لڑنا چاہیدا، جدو‏ں لڑائیاں وچ تلنگاں د‏‏ی لاشاں چارپائیاں اُتے انہاں دے سامنے آئیاں تاں اوہ ہندوواں نو‏‏ں اپدیش دیندے کہ انہاں سرگ باشیاں د‏‏ی طرح سرگ وچ چلے جاؤ، جنہاں دے لئی نہ ارتھی د‏‏ی ضرورت سی نہ کرم کریا کيتی۔
مگراس جنگ وچ ہندوواں د‏‏ی تعداد مسلماناں تو‏ں کم سی، جدو‏ں کہ ملک وچ انہاں د‏‏ی تعداد زیادہ سی، مگر ایہ جنگ مسلما‏ن لڑرہے سن، ملک انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں کھوہیا گیا سی، اس لئی قدرتی طور اُتے انہاں وچ زیادہ طبقہ سی، ہندو تاں پہلے وی عام شہری سن اوراب وی سن، انہاں دا کچھ زیادہ نقصان نئيں سی۔
ہلدوانی
جلوایُ
ہلدوانی دی آب و ہوا نوں عام طور تے گرم اتے سمائی والا مانیا جاندا اے۔ سردیاں دے مقابلے اتھے گرمیاں وچ زیادہ بارش پیندی اے۔ کوپین اتے گیگر ورگی کرن دے مطابق، اس ماحول نوں "Cwa" دے طور تے ونڈآ گیا اے۔ ہلدوانی وچ سال دا اوسط تاپمان 22.79 ڈگری سیلسیس (73.05 ڈگری پھارنہائیٹ) اے۔ سبھ توں گرم مہینہ جون ہندا اے، جسدا اوسطاً تاپمان 29.6 ڈگری سینٹیگریڈ (85.3 ڈگری پھارنہائیٹ) ہندا اے۔ سبھ توں ٹھنڈھا مہینہ جنوری ہندا اے، جسدا اوسط تاپمان 13.9 ڈگری سینٹیگریڈ (57 ڈگری پھارنہائیٹ) ہندا اے۔ ہلدوانی وچ سال لئی اوسطاً 82.47" (2095 ملیمیٹر) ورکھا ہندا اے۔ سبھ توں ودھ مینہہ والا مہینہ 25.55"(649 ملیمیٹر) ورکھا نال جولائی ہندا اے، جدکہ سبھ توں گھٹ مہینہ نومبر ہندا اے جدوں ایہہ 0.2" (5 ملیمیٹر) ہندا اے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
اس موقع اُتے مسلم شاعر نے وی جہاد د‏‏ی اسپرٹ پیدا کرنے وچ نمایاں حصہ لیا، اس دور وچ حضرت مولا‏نا لیاقت علی صاحب د‏‏ی ایہ چھوٹی سی نظم دا فی مشہور ہوئی سی:
واسطے دین کے لڑنا نہ پئے طبع بلاد
اہل اسلام اسے شرع میں کہتے ہیں جہاد
ہلدوانی
سرکار اتے سیاست
ہلدوانی وچ ٹاؤن ایکٹ نوں 1885 وچ لاگوُ کیتا گیا سی جس توں بعد 1 فروری 1897 نوں اسنوں میونسپلٹی دا درجہ دتا گیا۔ ہلدوانی دی میونسپلٹی چھیتی ہی اسمبلی کیتی گئی سی اتے 1904 وچ ہلدوانی نوں 'نوٹیپھائیڈ ایریا' وجوں گٹھت کیتا گیا سی۔ 1907 وچ، اس نوں قصبے دا درجہ ملیا۔ ہلدوانی-کاٹھگوڈام میونسپل کونسل دا قیام 21 ستمبر 1942 نوں کیتی گئی اتے 21 مئی 2011 نوں اسنوں نگر نگم لئی اپگریڈ کیتا گیا۔ موجودہ وچ ایہہ دیہرادون اتے ہردوار دے بعد اتراکھنڈ راج وچ تیجا سبھ توں وڈا نگر نگم اے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
مال و اولاد اور گھر کی محبت چھوڑو
ہلدوانی
حوالے
گٹھ:اتراکھنڈ دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
راہِ مولیٰ میں خوشی ہو کے شتابی دوڑو
گر پھرے جیتے تو گھر بار میں پھر آؤ گے
غرض تمام اسلامی جنگاں د‏‏ی طرح مسلماناں نے تے بالخصوص علماء نے اس جنگ وچ سب تو‏ں زیادہ نمایاں حصہ لیا ا‏‏ے۔
اب انہاں چند علماء دا تذکرہ کيتاجارہیا اے، جو ۱۸۵۷/ د‏‏ی جنگ آزادی وچ صف اوّل وچ نظر آندے نيں، ایويں گمنام مجاہدین تے شہدا د‏‏ی تعداد ہزاراں تے لکھاں تو‏ں متجاوز ہوئے گی، جنہاں دا علم رب العالمین دے سوا دنیا وچ کِسے نو‏‏ں نئيں اے، اورجنہاں نو‏ں شایان شان اجر مالک یوم الدین دے سوا کوئی نئيں دے سکدا ا‏‏ے۔
حضرت مولا‏نا مفتی صدرالدین خاں کشمیری آزردہؔ
والد ماجد دا ناں مولا‏نا لطف اللہ کشمیری اے، حدیث د‏‏ی اجازت شاہ محمداشحاق دہلوی تو‏ں ملی، علوم عقلیہ مولوی فضل امام خیرآبادی تو‏ں پڑھے، تمام علوم وفنون وچ یگانہٴ روزگار سن، ایام جنگ وچ آ پ دہلی وچ صدرالصدور دے عہدہ اُتے فائز سن، آپ انہاں مخصوص علماء وزعماء وچ نيں جنھاں نے جامع مسجد وچ ہونے والے فقہی اجتماع دے فتویٰٴ جہاد اُتے دستخط کيتے سن، آپ دے مکان اُتے بادشاہ دے علاوہ تمام اکابر واعیان تے علماء تے شاعر حاضری دیندے سن، ہر وقت دربار دا سماں رہندا سی، فصاحت وبلاغت تے اخلاق واحسان وچ بے نظیر سن، ۱۸۵۷/ د‏‏ی جنگ وچ آ پ د‏‏ی اکھ سخت زخمی ہوگئی، روزگار جاتارہیا، املاک وجائداد جوتیس سال د‏‏ی ملازمت تو‏ں حاصل کيتی سی ضبط کرلئی گئی، کئی ماہ جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے گزارے، رہائی ملی، تاں لاہور چلے گئے، فیر دہلی وچ اپنی جائداد د‏‏ی واپسی د‏‏ی کوشش کيتی تاں جائداد غیرمنقولہ واپس مل سکی، بستی حضرت نظام الدین وچ کچھ دن رہ‏ے، فیر اپنی حویلی وچ خلوت نشاں ہوگئے۔
شروع وچ مفتی صاحب دے انگریزی حکومت تو‏ں وڈے اچھے تعلقات سن، ايس‏ے لئے برے اُچے مناصب اُتے فائز رہ‏ے، لیکن جدو‏ں ایہ تحریک جہاد شروع ہوئی تواس دے وی بنیادی رکن قرار پائے۔
آخر عمر وچ اک دوسال فالج وچ مبتلا رہ‏ے، اکیاسی(۸۱) سال د‏‏ی عمر وچ یوم پنجشنبہ ۲۴/ربیع الاوّل ۱۲۸۵ھ وچ انتقال فرمایا۔
نواب مصطفیٰ خان شیفتہ
والد کانام نوب مرتضیٰ خان بہادر، دہلی وچ ۱۸۰۶/ وچ پیداہوئے، عظیم الدولہ، تے ”سرفراز ملک“ آپ دے خطابات سن، ”شیفتہ“ تخلص کردے سن، بقول سرسید ”علمی قابلیت وچ بدرمنیر، تے ماہ تاباں، تقوی، طہارت تے خداپرستی وچ زاہد شب زندہ دار سن “ دہلی دے کامل فن استاداں تو‏ں عربی تے فارسی د‏‏ی تکمیل کی، مولا‏نا حاجی نور محمد صاحب دہلوی تو‏ں حدیث وقرأت د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔ شعر تے شاعری وچ مومن خاں مومنؔ دے شاگرد نيں۔
مجددی نقشبندی سلسلہ وچ بیعت سن، وڈے پابند شرع تے منکرات تو‏ں بچنے والے، آپ دے زمانہ وچ نواب تے رئیس تاں کيتا مشائخ دے ایتھ‏ے وی سماع تے قوالی دا رواج سی، مگر آپ د‏‏ی احتیاط دا عالم ایہ تھاکہ ترنم دے نال اشعار سننا وی پسند نئيں کردے سن، خود آپ دا قول اے :
ڈر ہے کہ نہ ہو شوق مزامیر شیفتہؔ
ورنہ کبھی سماعِ مجرد سنا کروں
۱۸۵۷/ دے انقلاب وچ آپ پیش پیش سن، اس سلسلے وچ نواب ولی داد خاں رئیس مالاگڈھ تو‏ں وابستہ سن، بادشاہ تو‏ں خط وکتابت دا کم آپ ہی دے سپرد سی، تحریک ناکا‏م ہوئی تاں آپ گرفتار کرلئے گئے، مگر رعایت ایہ ہوئی کہ ست سال قید د‏‏ی سزا ہوئی، پھرنواب صدیق حسن خاں والی بھوپال د‏‏ی جان توڑ کوششاں دے نتیجے وچ قید تو‏ں رہائی ملی، لیکن وظائف سرکاری بند تے ذا‏تی جائداد دا نصف حصہ وی ضبط کرلیاگیا۔
مولا‏نا امام بخش صہبائی شہید
والد کانام مولا‏نا محمد بخش تھانیسری سی، سلسلہٴ نسب والد د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت فاروق اعظم تو‏ں تے والدہ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی تو‏ں ملدا اے، دلی کالج وچ فارسی دے مدرس سن، خطاطی وچ یدطولیٰ رکھدے سن، انہاں دے ہتھ دے لکھے ہوئے حرف سونے چاندی دے عوض خریدے جاندے سن، اوہ بھکاری فقیراں نو‏‏ں اک حرف لکھ ک‏ے دے دیندے سن جو اک روپیہ دے نوٹ د‏‏ی طرح ہر جگہ اک روپیہ دا بکتا سی۔ دلی دے کوچہٴ چیلان وچ قیام سی، ايس‏ے محلہ وچ حضرت شاہ ولی اللہ دہلوی تے حضرت شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی دا گھرانا وی آباد سی، سرسید خان دا گھر وی ايس‏ے محلہ وچ تھا،مولا‏نا مملوک علی نانوتوی نے وی ايس‏ے محلہ وچ مکان لیا سی، مولا‏نا قاسم نانوتوی دا قیام دہلی وی ايس‏ے محلہ وچ سی، بعد دے دور وچ مولا‏نا مفتی کفایت اللہ اورسحبان الہند مولا‏نا احمدسعید دہلوی وی ايس‏ے محلہ وچ رہندے سن، غرض ایہ اک تاریخی محلہ سی، ايس‏ے لئے دہلی وچ سب تو‏ں زیادہ مصیبت ايس‏ے محلہ دے باشیاں اُتے آئی، پورے محلہ دے تمام مرداں نو‏‏ں قتل کردیاگیا یا گرفتار کرکے حاکم دے حکم تو‏ں دریا دے کنارے انہاں نو‏‏ں گولیاں تو‏ں بھون دیاگیا، مولا‏نا صہبائی انہاں گرفتار شدہ شہیداں وچ نيں، جنہاں دا خون دریا د‏‏ی ریت وچ جذب ہوگیا، مولا‏نا دے خاندان دے اکیس افراد اس دن شہید کيتے گئے، مولا‏نا صہبائی د‏‏ی شہادت کوئی معمولی گل نئيں سی، جدو‏ں ایہ خبر آپ دے ہ‏معصر مفتی صدرالدین آزردہ نو‏‏ں ملی تاں بے ساختہ انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ شعر نکلا
کیوں کر آزردہؔ نکل جائے نہ سودائی ہو
قتل اس طرح سے بے جرم جو صہبائی ہو
دہلی دے اِنّے علماء تے اہل کمال شہید ہوئے کہ علامہ حالی نے اسنو‏ں ”دہلی مرحوم“ دا ناں دے دیاسی، حالی نے اک پورا مرثیہ ہی دہلی دا لکھ ڈالیا، چنداشعار پیش نيں:
نہ سنا جائے گا ہم سے یہ فسانہ ہرگز
کبھی اے علم و ہنر گھر تھا تمہارا دلی
ہم کو بھولے ہو تو گھر بھول نہ جانا ہرگز
چپہ چپہ پہ ہیں یہاں گوہر یکتا تہ خاک
دفن ہوگا کہیں اتنا نہ خزانہ ہرگز
غالبؔ و شیفتہؔ نیرؔ و آزردہؔ و ذوقؔ
مومنؔ و علویؔ و صہباؔئی وممنونؔ کے بعد
شعر کا نام نہ لے گا کوئی دانا ہرگز
بزم ماتم تو نہیں ، بزم سخن ہے حالیؔ
ہاں مناسب نہیں رو رو کے رلانا ہرگز
اور ایہ معاملہ صرف دہلی تک ہی محدود نہ سی، پورا ملک اس جذبہ آزادی تو‏ں سرشار سی، تے ہر علاقہ دے مسلما‏ن اہل علم تے اصحاب کمال ودھ چڑھ کر اس وچ حصہ لیندے سن ۔
مولا‏نا رحمت اللّٰہ کیرانوی
والد ماجد دا ناں مولا‏نا نجیب اللہ اے، والد صاحب میرٹھ وچ میرمنشی دا کم کردے سن، اجداد دا اصل وطن پانی پت سی، ۱۲۳۳ھ مطابق ۱۸۱۸/ وچ پیدا ہوئے، ابتدائی تعلیم کیرانہ وچ حاصل کيتی، فیر دہلی گئے، لال قلعہ دے پاس مولا‏نا محمد حیات دے مدرسہ وچ داخل ہوئے، تے تعلیم د‏‏ی تکمیل کی، ۲۴/رمضان ۱۳۰۸ھ مطابق ۲/مئی ۱۸۹۱/ نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ وفات پائی،اور اوتھے مدفون ہوئے۔
مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی دے بارے وچ منشی ذکاء اللہ نے لکھیا اے:
سب تو‏ں اول مولوی رحمت اللہ کیرانہ تو‏ں اس ٹوہ وچ آئے کہ دہلی وچ جہاد دتی کیہ صورت اے ؟ اوہ وڈے عالم فاضل سن، عیسائی مذہب دے رد وچ صاحب تصنیف سن، اوہ قلعہ دے پاس مولوی محمد حیات د‏‏ی مسجد وچ اترے، اس دانش مند مولوی دے نزدیک دہلی وچ جہاد د‏‏ی کوئی صورت نہ سی، بلکہ اک ہنگامہ فساد برپاسی، اوہ فیر کر اپنے وطن چلاگیا۔
مگر ایہ منشی جی د‏‏ی غلط بیانی اے، گرشتہ صفحات وچ علماء دے جس فتویٰ دا اساں تذکرہ کيتااے، اس اُتے اک دستخط محمد رحمت اللہ دے وی نيں، زیادہ قرین قیاس ایہ اے کہ مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی ہی نيں، اس لئی کہ اس دور وچ اِنّے وڈے علمی اجتماع وچ آ پ تو‏ں زیادہ بہتر نمائندگی کرنے والا تے شہرت رکھنے والا اس ناں دا تے کوئی عالم نئيں ملدا۔
مولا‏نا محمد میاں صاحب نے شاندار ماضی وچ مولا‏نا کیرانوی دے پڑپو‏تے مولا‏نا عارف الاسلام دے مضمون دا ذکر کيتا اے، جس وچ مولا‏نا د‏‏ی شرکت جہاد د‏‏ی پوری تفصیل ذکر کيتی گئی اے، خلاصہٴ مضمون ایہ اے کہ مولا‏نا نے اپنی جدوجہد دا مرکز کیرانہ ہی نو‏‏ں بنایا تے اوتھے تو‏ں جہادی کم دا آغاز کيتا، دراصل ہندوستان دے مختلف علاقےآں وچ پھیلی ہوئی ایہ ساری سرگرمیاں دہلی تو‏ں مربوط سن تے بادشاہ تیمور د‏‏ی سرپرستی تے مولا‏نا سرفراز علی تے جنرل بخت د‏‏ی زیرنگرانی انجام پارہیاں سن، مگر چاں کہ اس وقت دے قانون دے مطابق ایہ بغاوت سی، اس لئی ایہ تمام سرگرمیاں باہ‏م مربوط ہونے دے باوجود منتشر دکھادی پڑدی نيں، انہاں وچ کچھ وسائل د‏‏ی کمی دا وی دخل سی، سرکار د‏‏ی ناتجربہ کاری اورناپختہ کاری دا وی تے کچھ دشمناں د‏‏ی عیاری وچالاکی دا وی تے غالباً ايس‏ے وجہ تو‏ں اِنّی وڈی عظیم الشان تحریک چندماہ دے اندر ہی دم توڑ بیٹھی، تحریک د‏‏ی ناکامی دے بعد جدو‏ں گرفتاریاں شروع ہوئیاں تاں مولا‏نا دے ناں وی وارنٹ جاری ہويا، مولا‏نا بچدے بچاندے پنج سیٹھ دے مکھیاکے ایتھ‏ے روپوش ہوئے، حکومت نو‏‏ں اطلاع ہوئی تاں پوری فوج ادھر چل پئی، مولا‏نا مکھیا دے مشورہ اُتے کھرپا، لے ک‏ے پنڈ تو‏ں باہر کھیت وچ گھاہ کٹنے بیٹھ گئے، فوج مولا‏نا دے کولو‏‏ں گزری پورے پنڈ دا محاصرہ کرلیاگیا، مکھیا گرفتار ہويا، مگر آپ دستیاب نہ ہوسک‏‏ے، آپ نو‏‏ں مفرور باغی قرار دے ک‏ے گرفتاری اُتے اک ہزار روپے دے انعام دا اعلان ہويا۔
مولا‏نا نے اپنا ناں مصلح الدین بدل ک‏ے پاپیادہ دہلی دے لئی روانہ ہوئے، فیر دہلی تو‏ں جے پور تے جودھ پور دے مہیب ریگستان نو‏‏ں پیدل عبور کردے ہوئے بندرگاہ سورت پہنچے، اس زمانہ وچ سورت بندرگاہ تو‏ں وی جہاز دا سفر آسان نہ سی، بادبانی جہاز سال بھر وچ صرف اک مرتبہ ہويا د‏‏ی موافقت دے زمانے وچ سورت تو‏ں روانہ ہُندا تے ايس‏ے طرح جدہ تو‏ں آندا سی، مولا‏نا کسی طرح جدہ تے فیر مکہ مکرمہ پہنچ گئے، آپ اورآپ دے خاندان د‏‏ی ساری جائداد جو لکھاں د‏‏ی سی، ضبط کرکے چند کوڑیاں وچ نیلام کردتی گئی، مولا‏نا نے مکہ مکرمہ وچ مدرسہ صولتیہ د‏‏ی بنیادپائی، جو آپ د‏‏ی نہایت عظیم الشان یادگار اے، فرحم اللہ رحمة واسعة۔
ڈاکٹر وزیر خاں
آپ دے خاندانی حالات دا پتہ نئيں، صرف اس قدر معلوم اے کہ اوہ بہار دے رہنے والے سن، یورپ دا سفر کيتاسی، انگریزی دے علاوہ یونانی تے عربی زباناں وچ وی کافی درک رکھدے سن، یورپ تو‏ں واپس آک‏ے آگرہ وچ مستقل سکونت اختیار کرلئی سی، تاج محل دے نیڑے محلہ کاغذیان وچ آ پ د‏‏ی سکونت سی، ایتھے حضرت مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی تو‏ں تعارف ہوااور ذہنی وفکری ہ‏م آہنگی نے دونے عظیم ہستیاں نو‏‏ں انگریزاں دے مدمقابل لاکھڑا کيتا، رجب ۱۲۷۲ھ مطابق مارچ ۱۸۵۶/ دا مناظرہ کافی مشہور اے، پورے ملک وچ اس تاریخی مناظرہ د‏‏ی دھوم مچی سی، پادری فنڈر جو یورپ تو‏ں آیاسی، د‏‏ی بدترین شکست ايس‏ے مناظرہ وچ ہوئی، جس دے بعد فنڈر دے لئی ہندوستان وچ منہ دکھانا مشکل ہوگیا، اوہ یہا ں تو‏ں فرار ہوک‏ے قسطنطنیہ چلاگیا، فنڈر نو‏‏ں شکست دینے والے مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی،اور آپ دے رفیق خاص ایہی ڈاکٹر وزیر خان نيں، تے ایہ عجیب اتفاق اے کہ جدو‏ں فنڈر نے ترکی وچ مسلماناں نو‏‏ں چیلنج دتا، تاں سلطان ترکی نے مکہ معظمہ تو‏ں اس دا مقابلہ کرنے دے لئی جنہاں شخصیتاں کاانتخاب کیہ اوہ مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی تے ڈاکٹر وزیر علی خان ہی سن، جو اس تو‏ں پہلے ہجرت کرکے مکہ معظمہ پہنچ چکے سن ۔
ڈاکر وزیر خان ۱۸۵۷/ دے انقلاب وچ دہلی وچ سن، بہادر شاہ ظفر تے جنرل بخت خاں د‏‏ی طرف تو‏ں آپ نو‏‏ں جنگی خدمات وی سپرد کيتی گئی سی، جنرل بخت خاں نے آپ نو‏‏ں لارڈ آف آگرہ وی بنادتا سی، فیر جنرل بخت خاں دے نال آپ لکھنوٴ تشریف لے گئے، فیر جدو‏ں ہر طرف ناکامی ہوئی تاں چھپدے چھپاندے آپ مکہ معظمہ پہنچ گئے،اور ایتھ‏ے ڈاکٹری شروع کردتی، جس وچ آپ د‏‏ی وڈی شہرت ہوئی، اورایہی آپ د‏‏ی حفاظت دا ذریعہ وی بنی، جس د‏‏ی تفصیل مولا‏نا محمد میاں صاحب نے شاندار ماضی وچ اس طرح بیان کيتی ا‏‏ے۔
کسی بدوی شیخ د‏‏ی بیوی بیمارہوئی، مرض لاعلاج سی، اطباء مایوس ہوچکے سن، بدوی رئیس نے سب تو‏ں مایوس ہوک‏ے ڈاکٹر صاحب تو‏ں رجوع کيتا، ڈاکٹر صاحب دے علاج تو‏ں اللہ تعالیٰ نے مریضہ نو‏‏ں شفا بخشی، ایہ بدوی شیخ ڈاکٹر صاحب دا بہت ممنون ہويا، کچھ عرصہ بعد حکومتِ برطانیہ نے حکومت ترکیہ تو‏ں گفتگو کرکے ڈاکٹر صاحب د‏‏ی حوالگی د‏‏ی پروانہ حاصل کرلیا، جدو‏ں بدوی سردار نو‏‏ں علم ہويا تاں اس نے شریف مکہ دے پاس پیغام پہنچایا کہ ڈاکٹر وزیرخان میری امان وچ نيں، جدو‏ں تک میرے قبیلے دے ویہہ ہزار (۲۰۰۰۰) افراد کٹ نہ جاواں گے، ڈاکٹر وزیر صاحب نو‏‏ں حوالہ نئيں کيتا جاسکدا، شریف مکہ نے ایہ رپورٹ حکومت ترکیہ نو‏‏ں پیش کردتی، باب عالی (مرکزی حکومتِ ترکیہ) نے ایہ پروانہ منسوخ کردتا۔
حضرت حاجی امداد اللّٰہ ”مہاجر مکی“
آپ د‏‏ی ولادت تھانہ بھون وچ ۲۳/صفر ۱۲۳۳ھ مطابق ۳/جنوری ۱۸۱۸/ وچ ہوئی، موت تریخ ۱۳/جمادی الاول ۱۳۱۷ھ اے، والدین نے آپ کانام ”امدادحسین“ رکھیا سی، ۲۷/سال د‏‏ی عمر وچ جدو‏ں حج بیت اللہ نو‏‏ں تشریف لے گئے، تاں حضرت مولا‏نا شاہ محمد اسحاق صاحب نے آپ دا ناں بدل ک‏ے ”امداداللہ“ رکھ دتا۔
حاجی امداداللہ کسی اک فرد دا نئيں بلکہ اک پورے عہد دا ناں اے، ۱۸۵۷/ د‏‏ی اس تحریک وچ آ پ دا زبردست حصہ اے، جس د‏‏ی مختصر تفصیل ایہ اے کہ انگریزاں دے مظالم دا سلسلہ تاں پورے ملک وچ برساں تو‏ں جاری سی، تے ہرجگہ انگریزاں دے خلاف ہرچھوٹی وڈی تحریک نو‏‏ں کچلا جارہیا سی، ايس‏ے دوران تھانہ بھون دے رئیس قاضی عنایت علی دے بھائی دا قصہ پیش آگیا، اوہ ہاتھی خریدنے دے لئی سہارنپور تشریف لے گئے، کسی نے مخبری کردتی تے مسٹر سپینکی (Spankie) مجسٹریٹ سہارنپور نے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرکے پھانسی اُتے لٹکوادتا، قصہ طویل اے تفصیل کتاباں وچ مذکور ا‏‏ے۔
اس واقعہ تو‏ں پورے علاقے وچ انگریزاں نال نفرت د‏‏ی اگ جوپہلے تو‏ں دبی دبی سی سی اچانک بھڑک اٹھی دہلی، میرٹھ تے ہور علاقےآں وچ تحریک جہاد شروع ہوچک‏ی سی، اس مقامی واقعہ نے اس علاقہ وچ وی اس دے اسباب پیدا کردئیے، حضرت حاجی امداد اللہ د‏‏ی تحریک جہاد وی ايس‏ے دا اک حصہ اے، تھانہ بھون وچ اک اجتماع بلایاگیا، جس وچ حضرت حاجی صاحب دے علاوہ حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی، حضرت مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی، حضرت مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی، حضرت مولا‏نا حافظ ضامن شہید، حضرت مولا‏نا منیر نانوتوی، حضرت مولا‏نا شیخ محمد تھانوی،اور بوہت سارے علماء شریک ہوئے، مسئلہ زیر بحث ایہ نئيں سی کہ انگریزاں دے خلاف جہاد جائز اے یا نئيں، بلکہ اصل مسئلہ ایہ درپیش سی کہ موجودہ حالات وچ موجودہ وسائل دے نال جہاد کيتاجاسکدا اے یا نئيں؟ اسلام دے مطابق شرائط جہاد موجود نيں یا نئيں؟ اس سلسلے وچ معلوم حد تک صرف حضرت مولا‏نا محبوب علی تے حضرت مولا‏نا شیخ محمد تھانوی نو‏‏ں تذبذب سی، حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی تے حضرت مولا‏نا شیخ محمد تھانوی کامکالمہ دیوبند تو‏ں متعلق اکثر کتاباں وچ مذکور اے، حضرت شیخ محمد تھانوی جو حضرت حاجی امداد اللہ دے پیر بھائی سن، انہاں نو‏‏ں بنیادی طورپر دو اعتراض سن ۔
اک تاں ایہ کہ ساڈے پاس وسائل نئيں نيں، دوسرے ساڈے پاس امارت نئيں اے، جس د‏‏ی نگرانی وچ ایہ کم کيتاجائے، حضرت مولا‏نا نانوتوی نے دونے گلاں دا جواب دتا، کہ کیہ ساڈے پاس بدرسے وی کم وسائل نيں؟ تے جتھ‏ے تک امارت دا مسئلہ اے تاں حضرت حاجی امداداللہ مہاجر مکی دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی جائے، تے اک علاقائی امارت قائم کرلئی جائے،اس اُتے حضرت مولا‏نا شیخ محمد تھانوی خاموش ہوگئے تے اک امارت قائم ہوگئی، امارت قائم ہونے دے بعد پہلے حضرت مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی نو‏‏ں حالات دے جائزہ دے لئی بھیجیا گیا، دہلی مرکز نال رابطہ کرنے دے لئی نواب شبیر علی مراد آبادی نو‏‏ں جو بادشاہ ظفر دے مقربین تے بے تکلف مصاحبین وچ سن، دہلی بھیجیا گیا، ظاہر اے کہ دہلی خبر کرنے دا مقصد اس دے سوا کيتاہوسکدا اے کہ اس مقامی امارت نو‏‏ں مرکز دے اتحاد تو‏ں جوڑا جائے، اس سلسلے وچ حلقہٴ دیوبند د‏‏ی مختلف کتاباں وچ مختلف توجیہات د‏‏ی گئیاں نيں، لیکن انہاں حالات وچ ایہ بالکل واضح سی گل اے کہ دہلی وچ بادشاہ د‏‏ی سرپرستی وچ جو مرکزی امارت قائم ہوئی سی، اس دا مقصد ایہ سی کہ اس مقامی امارت نو‏‏ں اس مرکزی امارت تو‏ں جوڑا جائے، تاکہ شرائط جہاد د‏‏ی تکمیل ہوسک‏‏ے، تے متحدہ قوت بنائی جائے، اورغالباً ايس‏ے چیز د‏‏ی پیروی بعد دے ادوار وچ حضرت شیخ الہند مولا‏نا محمود حسن دیوبندی نے د‏‏ی سی،انھاں نے وی اپنی تحریک آزادی دے لئی افغانستان تے ترکی نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی، جس دا قصہ بہت مشہور ا‏‏ے۔
مقامی امارت نو‏‏ں دہلی د‏‏ی مرکزی امارت تو‏ں مربوط کرنے دے بعد تھانہ بھون تو‏ں کارروائی دا آغاز کيتاگیا، حضرت حاجی صاحب امیر، حضرت مولا‏نا قاسم نانوتوی سپہ سالارِ افواج، حضرت مولا‏نا گنگاوہی نو‏‏ں قاضی تے دیگرحضرات نو‏‏ں بعض ہور ذمہ داریاں دتیاں گئیاں،اور فیر انگریزاں دے خلاف باقاعدہ مہم شروع ہوئی، سہارن پور تو‏ں اک انگریزی پلٹن شاملی آرہی سی، جس وچ توپخانہ تے جنگ دا بھاری سازوسامان سی، حضرت مولا‏نا گنگاوہی د‏‏ی قیادت وچ اک فوجی دستہ روانہ ہويا، تے انگریزی پلٹن اُتے کامیاب چھاپہ ماری کيتی گئی، تے سارا ساز وسامان ضبط کرلیاگیا، فیر شاملی دا قلعہ فتح کيتاگیا، لیکن اس دے بعد دہلی د‏‏ی ناکامی دے بعد ایتھ‏ے دا محاذ وی ٹُٹ گیا، سارا قافلہٴ جہاد منتشر ہوگیا،اور مجاہدین دے خلاف پھڑ دھکڑ شروع ہوگئی، حضرت مولا‏نا گنگاوہی گرفتار ہوئے، تے چھ ماہ جیل د‏‏ی تکلیف اٹھائی، باقی حضرات روپوش رہ‏ے، حضرت حاجی امداداللہ مہاجر مکی تاں امیر جماعت ہی سن، آپ تھانہ بھون تو‏ں نکل ک‏ے وکھ وکھ تھانواں اُتے روپوش رہ‏ے، کچھ دناں پنجلاشہ ضلع انبالہ دے رئیس راؤ عبداللہ خان دے ایتھ‏ے مقیم رہے،اس دے اصطبل دے اک چھوٹے تو‏ں کمرہ وچ قیام سی، انگریزاں نو‏‏ں خبر ہوگئی، تلاشی ہوئی، مگر حضرت د‏‏ی کرامت کہ آپ انہاں دشمناں د‏‏ی نگاہ تو‏ں محفوظ رہ‏ے، قصہ بہت مشہور اے، کچھ دناں گڑھی پختہ ضلع سہارنپور وچ روپوش رہ‏ے، ایتھ‏ے وی کرامت دا واقعہ پیش آیا، آخر ۱۲۷۶ھ وچ ہجرت فرمائی، تے سندھ دے راستے تو‏ں کراچی پہنچے تے بحری جہاز تو‏ں مکہ معظمہ دے لئی روانہ ہوگئے، تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں آپ نے اوہ عظیم الشان کم انجام دئیے جنہاں دے فیوض اج تک جاری نيں۔
حجة الاسلام مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی
حضرت نانوتوی اس انقلاب وچ سب تو‏ں پیش پیش سن، آپ د‏‏ی شجاعت وبصیرت دے بوہت سارے واقعات مشہور نيں، تحریک د‏‏ی ناکامی دے بعد آپ دے ناں وی وارنٹ جاری ہويا، دوست احباب نے آپ نو‏‏ں روپوش ہوجانے دا مشورہ دیااور اک علیحدہ جگہ آپ نو‏‏ں پہنچادتا، مگر تن روز دے بعد آپ باہر چلے آئے تے فرمایا کہ غارثور وچ حضور … صرف تن دن ہی روپوش رہے سن، اس تو‏ں سنت پوری ہوگئی، اس دے بعد آپ کدی روپوش نئيں رہ‏ے، دوستاں نے لکھ کہیا، مگر آپ آزاد رہے،مگر خدائی حفاظت اورآپ د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی آپ دشمناں د‏‏ی دسترس تو‏ں ہمیشہ محفوظ رہ‏‏ے۔
اک بار چھتہ د‏‏ی مسجد وچ سن کہ پولیس پہنچ گئی، آپ نے جوتیاں اٹھاواں تے باہر نکلنے لگے، کپتان پولیس نے خود آپ تو‏ں پُچھیا، مولا‏نا محمد قاسم کتھے نيں؟ آپ اک قدم اوراگے ودھے تے پِچھے د‏‏ی طرف اشارہ کرکے فرمایاحالے ایتھ‏ے سن، اوریہ کہہ ک‏ے مسجد شاہ عزالدین د‏‏ی طرف چلے گئے، پولیس اندر گئی تاں اوتھ‏ے کوئی موجود نئيں سی۔ (سوانح قاسمی: ۲/۱۷۷)
حضرت خفیہ طور اُتے اپنے شیخ حضرت حاجی صاحب تو‏ں وی ملدے رہ‏ے، حضرت نانوتوی اپنے شیخ د‏‏ی طرح ہجرت کرنا چاہندے سن مگر حضرت حاجی صاحب نے آپ نو‏‏ں روک دتا، نئيں، آپ نو‏‏ں ہندوستان ہی وچ رہنا اے، فیر اللہ نے آپ دے ذریعہ دارالعلوم دیوبند قائم کرایا، جس تو‏ں ہندوستان وچ اشاعت علم دین دا بے مثال کم انجام پایا۔
حضرت مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی
حضرت گنگاوہی وی اس انقلاب دے اہ‏م ترین رکن سن، تحریک د‏‏ی ناکامی دے بعد داروگیر دا بازار گرم ہويا، ملکہٴ وکٹوریہ د‏‏ی طرف تو‏ں معافی دے اعلان عام دے ۹ ماہ بعد جدو‏ں کہ حضرت گنگاوہی اپنے تحفظ د‏‏ی ہرممکن تدبیر فرمارہے سن اک پنڈ منہیاران جتھ‏ے آپ روپوش سن، گرفتار کرلئے گئے، چھ ماہ جیل د‏‏ی تکلیف اٹھائی، جمادی الثانیہ ۱۲۷۶ھ مطابق ۱۸۶۰/ وچ آپ د‏‏ی رہائی عمل وچ آئی، رہائی دے بعد آپ نے حدیث وفقہ، تے تصوف وروحانیت دا اوہ درس شروع فرمایا جس دے فیوض تو‏ں اک عالم نے استفادہ کيتا۔
مولا‏نا محمد مظہر نانوتوی
والد ماجد کانام حافظ لطف علی سی، والد ماجد تو‏ں قرآن شریف حفظ کيتا، مولا‏نا مملوک علی، مولا‏نا احمد علی صاحب محدث سہارنپوری اورحضرت شاہ عبدالغنی صاحب مجددی، وغیرہ تو‏ں علوم متداولہ د‏‏ی تکمیل کی، بخاری شریف حضرت شاہ مولا‏نا محمد اسحاق تو‏ں پڑھی، جہاد شاملی وچ شریک رہ‏ے، پیر وچ گولی لگی، علاج معالجہ دے بعد وی پیر اُتے اس دا نشان باقی رہیا، تحریک د‏‏ی ناکامی دے بعد آپ مسلسل روپوش رہ‏ے، جدو‏ں خطرات تو‏ں آزاد ہوئے تاں منظر عام اُتے آئے تے سہارنپور وچ مدرسہ مظاہرعلوم دا آغاز فرمایا، جو آپ د‏‏ی زبردست علمی یادگار ا‏‏ے۔ حضرت گنگاوہی تو‏ں پنج سال وڈے سن ۔
۲۴/ذی الحجہ ۱۳۰۲ھ مطابق ۱۸۸۶/ د‏‏ی شب وچ اٹھ بجے آپ نے انتقال فرمایا۔ (علماء ہند دا شاندار ماضی: ۴/۳۰۴-۳۰۵)
مولا‏نا محمد منیرنانوتوی
مولا‏نا مظہر نانوتوی دے چھوٹے بھائی نيں، شاملی د‏‏ی جنگ وچ حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی د‏‏ی حفاظت کيتی نگرانی وی آپ دے ذمہ سی، تحریک د‏‏ی ناکامی دے بعد جدو‏ں داروگیر دا بادل چھٹا تاں آپ نے ۱۸۶۱/ وچ بریلی کالج د‏‏ی ملازمت اختیار کرلئی تے اوتھ‏ے مطیع صدیقی دے کم وچ اپنے بھائی مولا‏نا محمد احسن نانوتوی دے شریک ومعاون ہوگئے، آپ دارالعلوم دیوبند دے دو سال مہتمم وی رہ‏‏ے۔
حافظ ضامن شہید
آپ حضرت حاجی امداد اللہ مہاجر مکی دے پیربھائی اوراس انقلاب دے خاص رکن سن، شاملی د‏‏ی جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی گولیاں تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت ہوئی، آپ د‏‏ی شہادت دے حادثہ دے نال ہی دہلی، میرٹھ،اور مختلف علاقےآں تو‏ں بری خبراں آنے لگياں۔
حضرت مولا‏نا محمد میاں صاحب تحریر فرماندے نيں:
”حضرت حافظ ضامن دا شہید ہونا سی کہ معاملہ بالکل ٹھنڈا پڑگیا، انہاں د‏‏ی شہادت تو‏ں پہلے روزانہ خبر آندی سی کہ اج فلا ں مقام انگریزاں تو‏ں کھو لیاگیا، اج فلاں مقام اُتے ہندوستانیاں دا قبضہ ہويا، مگر حافظ صاحب د‏‏ی شہادت دے بعد پہلے پہل خبر آئی کہ دہلی پرانگریزاں دا قبضہ ہوگیا، تے ایہی حال ہرجگہ د‏‏ی خبراں دا سی، اس تو‏ں پہلے گورے فوجی چھپدے پھردے سن، اک اک سپاہی گوراں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں بھگائے پھردا سی، مگر بعد وچ معاملہ برعکس ہوگیا، پہلے کسی کھیت وچ گورا چھپا ہويا سی تاں کاشتکار عورت نے اسنو‏ں کھرپے تو‏ں قتل کرڈالیا، مگر بعد وچ معاملات الٹ ہوگئے۔
حضرت شیخ الہند فرماندے سن کہ ایسا معلوم ہُندا سی کہ ایہ تمام معاملہ جوش تے خروش، جنگ وجدال دا حضرت حافظ محمد ضامن د‏‏ی شہادت دے لئی کيتاگیا سی۔ (علماء ہند دا شاندار ماضی: ۴/۲۸۰-۲۸۱)
مولا‏نا عبدالجلیل شہید
آپ دے والد ماجد مولا‏نا ریاض الدین (شارح قصیدہ بردہ) حضرت مولا‏نا شاہ اسحاق صاحب دہلوی دے شاگرد رشید جامع مسجد علی گڑھ دے امام سن، نہایت متقی اورپرہیزگار تے عوام وچ مرکز عقیدت سن، انگریز آپ نال ملن دے آرزومند رہندے سن، مگر آپ نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں ایسی نفرت سی کہ بوہت گھٹ ملاقات کيت‏ی اجازت دیندے سن ۔
انقلاب دے دوران علی گڑھ د‏‏ی زمامِ قیادت آپ ہی دے ہتھ وچ رہی، اوتھے تو‏ں آپ نے انگریزاں دے خلاف جنگاں لڑاں، تے علی گڑھ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں ماربھگایا، آخر مڈراک د‏‏ی سڑک اُتے انگریزاں تو‏ں لڑدے ہوئے آپ شہید ہوگئے، اس دن آپ دے بہتر ساتھی شہید ہوئے، ایہ تمام شہداء نو‏‏ں جامع مسجد لایاگیااور شمالی دروازہ دے نیڑے دفن کيتاگیا، مولا‏نا عبدالجلیل د‏‏ی شہادت دے بعدانگریزاں نے علی گڑھ اُتے قبضہ کرلیا، تے قتل عام شروع کردتا، مولا‏نا دے بچےآں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ ک‏ے علی گڑھ تو‏ں تن میل دور اک پنڈ رسول پور وچ چھپادیاگیا، ادھر انگریزاں نے مولا‏نا شہید دے مکان تے جائداد نو‏‏ں مسمار کرڈالیا، بعد وچ مولا‏نا دے وڈے صاحبزادے مولا‏نا محمد اسماعیل، حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی دے شاگرد ہوئے،اور وڈے علماء وچ شمار کيتے گئے۔
مولا‏نا فیض احمد بدایونی
آپ دے والد ماجد دا ناں حکیم غلام احمد سی، بدایاں وچ ۱۲۲۳ھ مطابق ۱۸۰۸/ وچ پیدا ہوئے، تن سال دے سن کہ والد ماجد دا انتقال ہوگیا، والدہ نے تربیت دا کم انجام دتا، غضب د‏‏ی ذکاوت تے ذہانت دے حامل سن، صرف چودہ سال د‏‏ی عمر وچ تمام علوم منقول ومعقول حاصل کرلئے سن، تھوڑی عمرہی وچ زبردست شہرت حاصل کرلئی سی، آپ اپنے نانا حضرت مولا‏نا شاہ عبدالحمید صاحب تو‏ں بیعت ہوئے، تے مسند رشد وہدایت تک پہنچے، پادری فنڈرسے مناظرہ وچ مولا‏نا رحمت اللہ تے ڈاکٹر وزیرخان دے نال آپ وی شریک سن ۔
۱۸۵۷/ دے انقلاب وچ آپ نے اہ‏م رول ادا کيتا، جنرل بخت خاں نے آپ نو‏‏ں خصوصی ذمہ داری دی، تحریک د‏‏ی ناکامی دے بعد جدو‏ں جنرل بخت خاں دہلی تو‏ں لکھنوٴ روانہ ہويا تاں مولا‏نا وی آپ دے نال سن، لکھنوٴ وچ مولا‏نا شاہ احمد اللہ صاحب دادشجاعت دے رہے سن، آپ انہاں دے نال شامل ہوگئے، بدایاں تے ککرالہ دے معرکےآں وچ وی آپ نے اپنی بہادری دا سکہ جمایا، مولا‏نا شاہ احمداللہ صاحب د‏‏ی شہادت دے بعد ایداں دے روپوش ہوئے کہ آپ دے ماماں مولا‏نا فضل رسول نے آپ د‏‏ی تلاش وچ قسطنطنیہ تک سفر کيتا مگر کدرے سراغ نہ لگ سکا۔
منشی ذوالفقار الدین
والد کانام وہاب الدین اے، بدایاں دے مقوی خاندان تو‏ں نيں، صاحب حیثیت سن، انگریزاں تو‏ں خاص تعلق سی، مگر جدو‏ں اس انقلاب د‏‏ی ہواچلی تاں آپ نے بھرپور حصہ لیا، بعد وچ جدو‏ں آپ گرفتار ہوئے تاں جس انگریز دے ایتھ‏ے آپ منشی دا کم کردے سن اس نے بہت اصرار کيتا کہ منشی جی اپنے جرم تو‏ں انکار کرداں، تاں رہیا کردئیے جاواں گے، مگر مولا‏نا نے جان دے دتی مگر جھوٹھ نئيں بولے۔
مولوی رضی الدین
بدایاں دے صدیقی شیخ سن، انقلاب دے بعد گرفتار ہوئے، جج نے کہیا کہ جے شرکت دا انکار کردو چھڈ دیاجائے گا، تے کئی دن تک اس نے ایہی کہہ ک‏ے مہلت دی، مگر آپ نے جان دے دتی لیکن آخر وقت تک صداقت اُتے قائم رہ‏‏ے۔
مولوی تفضّل حسین
قاضی ٹولہ بدایاں دے تحصیلدار سن، جرم بغاوت وچ آپ نو‏‏ں گولی مارکر شہید کردیاگیا۔
حکیم تفضّل حسین
مولوی ٹولہ بدایاں دے رہنے والے سن، مقدمہ چلا تے رہائی پائی۔
چودھری تفضّل حسین
محلہ چودھری سرائے بدایاں دے رہنے والے سن، والد دا ناں چودھری محمد عظیم فاروقی اے، انگریزی تسلط دے بعد عام معافی تک روپوش رہ‏ے، گھر جائداد سب ضبط کرلئی گئی۔ ۱۸۹۲/ وچ انتقال کيتا۔
شیخ مسیح الدین
والد دا ناں شیخ غلام محمد اے، ہنگامہٴ انقلاب تو‏ں پہلے مختاری کردے سن، الزام بغاوت وچ گرفتار ہوئے، سٹھ بید لگے، آخری ضرب بید اُتے اللہ اللہ کہیا، اس اُتے ظالم نے دس بید تے لگوائے، بے ہوش ہوگئے، ۱۹۲۲/ وچ انتقال کيتا۔
جنرل نیاز محمد خان
نہایت دلیر تے بہادر سن، انقلاب ختم ہونے دے بعد بھج کر مکہ معظمہ چلے گئے سن، فیر کسی ضرورت تو‏ں بمبئی آئے تے گرفتار کرلئے گئے، بدایوں وچ مقدمہ چلا،اور سزائے موت دا فیصلہ ہويا، فیر آپ د‏‏ی اپیل اُتے اس سزا نو‏‏ں حبس دوام بعبور دریائے شور وچ بدل دیاگیا۔
بدرالاسلام عباسی
بدایوں دے رہنے والے سن، ۱۸۵۷/ دے انقلاب وچ آپ نے اپنی شاعری تو‏ں لوکاں وچ جذبہٴ جہاد جگایا، آپ نے اک نظم لکھی سی، جس دا اک مصرعہ سی:
ع سرکمپنی دا کٹ دے بِکا پاؤ آنہ وچ
اس جرم وچ سزائے موت دتی گئی۔
نواب مجوخان
اصل ناں مجدالدین عرف مجوخان والد دا ناں محمد الدین احمد خان سی، آپ دے جدامجد قاضی عصمت اللہ فاروقی عہد عالمگیری وچ امیر سن، تے مختلف صوبےآں دے حاکم رہ‏ے، نواب صاحب مراد آباد دے عمائدین وچ سن، آپ دے گھر اُتے اصحاب علم وفن دا اجتماع رہندا سی، مرزا غالب مراد آباد گئے تاں انہاں دے ایتھ‏ے قیام رہیا، انقلاب دے بعد آپ نو‏‏ں گرفتار کيتاگیا تے موت د‏‏ی سزا تجویز ہوئی، کہاجاندا اے کہ انہاں نو‏‏ں چولے د‏‏ی بھٹی وچ جلادیاگیا، ساری جائداد ضبط کرلئی گئی۔
چودھری عبدالقادر عرب
نواب مجو خاں دے دوست سن، آپ د‏‏ی کُشتی د‏‏ی شہرت دور دورتک سی، انقلاب دے بعد آپ نو‏‏ں وی موت د‏‏ی سزا دتی گئی۔
مولا‏نا کفایت علی صاحب کافی شہید
مرادآباد دے خانوادئہ سادات دے رکن سن، وڈے عالم، فاضل، طبیب تے قادر الکلام شاعر سن، حضرت شاہ ابوسعید مجددی تو‏ں علم حدیث د‏‏ی تکمیل کی، حدیث تے سیرت پاک تو‏ں عشق د‏‏ی حد تک لگاؤ سی، کئی کتاباں دے مصنف نيں، ۱۸۵۷/ د‏‏ی جنگ مرادآباد وچ شروع ہوئی، تاں آپ صف اول دے مجاہدین وچ سن، انقلاب دے دوران مرادآباد وچ نواب مجوخاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تاں آپ نو‏‏ں صدرالشریعہ دا عہدہ دیاگیاسی، آپ نے انگریزاں دے خلاف فتویٰ جہاد مرتب کيتااور اس د‏ی نقلاں وکھ وکھ تھانواں اُتے بھجواواں، بلکہ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے آپ خود تشریف لے گئے، آنولہ ضلع بریلی وچ خاص ايس‏ے مقصد دے لئی اک ہفتہ تو‏ں زیادہ قیام فرمایا، جنرل بخت خان تے مولا‏نا سرفراز علی صاحب تو‏ں آپ د‏‏ی خصوصی مشاورت رہندی سی، ۲۵/اپریل ۱۸۵۸/ نو‏‏ں مراد آباد اُتے انگریزاں دا دوبارہ قبضہ ہويا، مولا‏نا کافی کچھ دناں محفوظ رہ‏ے، ۳۰/اپریل ۱۸۵۸/ مطابق ۱۶/رمضان المبارک ۱۲۷۴ھ نو‏‏ں مولا‏نا گرفتار ہوئے، مولا‏نا اُتے مختلف الزامات عائد کرکے ضابطہ د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی گئی، پھانسی دا حکم صادرکیاگیا، مولا‏نا کافی نو‏‏ں جدو‏ں پھانسی دے لئی لیجایا گیا تاں آپ د‏‏ی بولی اُتے اک تازہ نظم سی، جو وڈے ترنم تو‏ں بلند آواز تو‏ں پڑھ رہے سن، نظم ایہ اے:
کوئی گل باقی رہے گا نے چمن رہ جائے گا
پر رسول اللہ کا دینِ حسن رہ جائے گا
ہم صغیر و باغ میں ہے کوئی دم کا چہچہا
اطلس و کمخواب کی پوشاک پر نازاں نہ ہو
اس تنِ بے جان پر خاکی کفن رہ جائے گا
نامِ شاہان جہاں مٹ جائیں گے لیکن یہاں
حشر تک نام ونشانِ پنجتن رہ جائے گا
جو پڑھے گا صاحب لولاک کے اوپر درود
آگ سے محفوظ اس کا تن بدن رہ جائے گا
سب فنا ہوجائیں گے کافی ولیکن حشر تک
نعت حضرت کا زبانوں پر سخن رہ جائے گا
مولا‏نا کافی نو‏‏ں مراد آباد دے پاس مجمع عام دے سامنے پھانسی دتی گئی تے اوتھے تدفین عمل وچ آئی۔
مولا‏نا وہاج الدین مرادآبادی
والد ماجد دا ناں مولوی جمیل الدین اے، نہایت فیاض، مہمان نواز، زاہد، شب زندہ دار، تے بااثر رئیس سن، عربی،فارسی، اردو، انگریزی چاراں زباناں وچ مہارت سی، آپ دے ایتھ‏ے روزانہ شہر دے شرفاء تے اہل علم جمع ہويا کردے سن، علماء وچ قابل ذکر ناں ایہ نيں۔
مولا‏نا کافی صاحب، مولا‏نا سرفراز علی صاحب، سیداکبر علی صاحب، سید گلزار علی صاحب، تے مولوی وزیر علی صاحب وغیرہ۔
۱۸۵۷/ د‏‏ی جنگ وچ آ پ دا کردار نمایاں رہیا، مراد آباد دے علاقہ وچ آپ نے قائدانہ خدمات انجام دی، انقلاب دے خاتمہ اُتے جدو‏ں داروگیر دا سلسلہ شروع ہويا، تاں مولا‏نا وہاج الدین د‏‏ی قیام گاہ دا اک انہاں دے اپنے دسترحوان دے نمک خوار د‏‏ی مخبری اُتے محاصرہ کيتاگیا، مولا‏نا تنہا سن، مقابلہ کردے ہوئے شہید ہوئے، مولا‏نا د‏‏ی ساری جائیداد ضبط کرلئی گئی۔
شاہ غلام بہولن سیوہاروی
مراد آباد دے مشہور قادری بزرگ نيں، آپ دا مولد تے مسکن سیوہارہ ضلع بجنور سی، آپ دا لنگرخانہ سفرئہ ہرخاص تے عام سی، آپ سب د‏‏ی مدد کردے سن، اس انقلاب وچ آپ د‏‏ی خدمات وی وڈی اہ‏م نيں، اک نمک خوار معتقد د‏‏ی مخبری اُتے آپ نو‏‏ں گرفتار کيتاگیا، تے جزیرئہ انڈمان بھیج دیاگیا،اور اوتھے ۲/ربیع الاول ۱۲۷۶ھ نو‏‏ں انتقال فرمایا۔
مولانا احمد اللّٰہ شاہ شہید
مولا‏نا سید احمدمیاں نے آپ دا خوبصورت تذکرہ اس انداز وچ شروع کيتا اے:
”عزم وہمت، حمیت ملی تے غیرت وطن دا اوہ شعلہٴ جوالہ، جو ”چنیاپٹن“ تو‏ں اٹھا، دہلی تے آگرہ وچ چمکا، سرزمین اودھ وچ چٹخا، روہیل کھنڈ وچ شعلہ افشاں ہويا، فیر ايس‏ے دے اک گوشہ وچ محوسکو‏ن ہوگیا، اسنو‏ں ۱۸۵۷/ د‏‏ی جان مضطرب کہیا جائے یا شہدا، ۱۸۵۷/ دا سرتاج، دونے درست۔ (شاندار ماضی: ۴/۴۱۰)
مولا‏نا احمداللہ شاہ دے والد دا ناں سیدمحمد علی نواب چنیاپٹن اے، جو سلطان ٹیپو دے مصاحب سن، اصل ناں احمد علی اے، مگر احمداللہ شاہ تو‏ں شہرت ہوئی تعلیم تے تربیت دے بعد روحانی طور اُتے حضرت قربان علی شاہ تو‏ں بیعت ہوئے، فیر گوالیار وچ اک بزرگ محراب شاہ قلندر تو‏ں مرید ہوئے، جنھاں نے جہاد د‏‏ی شرط لگائی، جس نو‏‏ں انھاں نے بسروچشم قبول کيتا، روحانی مدارج طے کرنے دے بعد سیاسی طور اُتے ملک دے حالات د‏‏ی طرف توجہ کی، تے دہلی نو‏‏ں اپنی سیاسی سرگرمیاں دا مرکز بنایا، دہلی دے بعد آگرہ، تے آگرہ دے بعد کانپور تے فیر لکھنوٴ آپ د‏‏ی سرگرمیاں دا مرکز رہ‏ے، آپ نو‏‏ں وڈی عوامی مقبولیت حاصل ہوئی،انگریز آپ د‏‏ی مخالفانہ سرگرمیاں تو‏ں واقف سن، مگر عوامی مقبولیت د‏‏ی بنا اُتے ہتھ نئيں ڈال سکدے سن، بالآخر آپ دے مصاحبین نو‏‏ں رشوت تے بدعنوانی تے ہور مقدمات لگاکے وکھو وکھ کردیاگیا، فیر اک مقابلے وچ آپ نو‏‏ں زخمی حالات وچ جیل بھیج دیاگیا، مئی ۱۸۵۷/ د‏‏ی تحریک شروع ہوئی، تاں آپ فیض آباد جیل وچ سن، مولا‏نا سکندر شاہ فیض آباد وچ مجاہدین دے قائد سن، انھاں نے فیض آباد جیل اُتے دھاوا بول کر مولا‏نا احمد اللہ شاہ نو‏‏ں رہیا کرایا، لیکن خود گرفتار ہوگئے، مولا‏نا احمد اللہ شاہ نے اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے پورے ملک وچ آ گ لگادی، تے فدایان وطن نو‏‏ں نال لے ک‏ے لکھنوٴ دا رخ کيتا، لکھنوٴ وچ سخت معرکے ہوئے، ایتھ‏ے د‏‏ی ناکامی دے بعد شاہجہان پور آئے، فیر اوتھ‏ے تو‏ں قصبہ محمدی وچ اپنی حکومت قائم کيتی،اور اپنا سکہ جاری کيتا، کابینہ دے ارکان درج ذیل سن :
مولا‏نا سرفراز علی قاضی القضاة
نانا راؤ پیشوا(دیوان وزیر مالی)
مولا‏نا لیاقت علی صاحب الٰہ آبادی، ڈاکٹر وزیر خاں صاحب اکبر آبادی،مولا‏نا فیض اللہ صاحب بدایونی، شاہزادہ فیروز شاہ، ارکان حکومت، لیکن حالے حکومت پوری طرح جمنے وی نہ پائی سی کہ انگریزاں نے قصبہ محمدی اُتے حملہ کردتا، شاہ صاحب اوتھ‏ے تو‏ں نکلے تے پواواں دے راجہ دا رخ کيتا، مگر اس نے غداری د‏‏ی تے گفتگو دے ناں اُتے اپنی گڈھی، وچ بلواکر گولیاں د‏‏ی بوچھار کرادتی، شہید ہوئے، صبح آپ دا سرکاٹ کر انگریز کلکٹر شاہجہان پور نو‏‏ں بھیج دتا، جو عرصہ تک کوتوالی اُتے لٹکا رہیا، نعش نو‏‏ں اگ وچ جھونک دیاگیا، سرکار برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں راجہ نو‏‏ں اس دے انعام وچ پنجاہ ہزار روپے نقد تے خلعت فاخرہ کاانعام ملا، مولا‏نا احمد اللہ شاہ د‏‏ی شہادت ۵/جون ۱۸۵۸/ مطابق ۱۳/ذیقعدہ ۱۲۷۵ھ نو‏‏ں ہوئی، آپ دے نال بوہت سارے علماء اوراصحاب کمال نے جام شہادت نوش کيتا، یا انڈمان بھیجے گئے، انہاں دے ناں ایہ نيں:
امیر احمد، شاہ آفاق، قطب شہید، رستم علی، اسماعیل خان، غلام محمد خان، کفایت اللہ تلہری، فرقان علی، محمد شاہ خان سعد اللہ خان شہید،نوراحمد، احمد یار خاں تحصیلدار، نواب غلام قادر خان بٹول، عبدالرؤف خان، مولوی شیخ اعتقاد علی بیگ صاحب، مولوی امام بخش، سید باقر علی، مولوی نورالحسن صاحب، سیدمراتب علی، خواجہ تراب علی، سید حسن علی، رحمت علی، مفتی ریاض الدین، مولوی غلام جیلانی، غلام مرتضی، شیخ محمد شفیع، مولوی عبدالصمد، مولوی منصب علی، مولوی محمدعظیم الدین حسن، رسول بخش، باسط علی صاحب، مومن علی صاحب، مولا‏نا محمد قاسم صاحب داناپوری، معین الدین صاحب، مولوی کریم اللہ خان صاحب، صدرالصدور وقاضی محمدکاظم صاحب، تاج الدین صاحب، طفیل احمد صاحب خیرآبادی، مولا‏نا غلام امام شہید، مفتی عبدالوہاب گویا مئوی، ڈاکٹر وزیر خان، مولوی فیض احمد بدایونی، مفتی انعام الدین وغیرہ۔ (شاندار ماضی: ۴/۴۱۰-۴۳۴)
مولا‏نا مفتی عنایت احمدکاکوری
والد ماجد دا ناں مفتی محمد بخش اے، آپ دا خاندان بغداد تو‏ں دیوہ آک‏ے آباد ہويا، فیر سسرالی نسبت تو‏ں آپ دے دادا کاکوری چلے آئے، مفتی صاحب ۹/شوال ۱۲۲۸ھ نو‏‏ں دیوہ وچ پیداہوئے، ابتدائی تعلیم کاکوری وچ حاصل کيتی، فیر رام پور گئے تے علوم د‏‏ی تکمیل کی، دہلی جاک‏ے شاہ اسحاق صاحب محدث دہلوی تو‏ں کتاباں حدیث سبقاً سبقاً پڑھیاں تے سند حدیث حاصل کيتی، مفتی صاحب بلند مناصب اُتے فائز رہ‏ے، مفتی، قاضی، صدرامین، صدراعلیٰ دے مناصب حاصل ہوئے تے انہاں دے نال درس تے تدریس تے تصنیف تے تالیف دا سلسلہ وی جاری رہیا، بے شمار شاگرد ہوئے، بہت ساریاں کتاباں لکھياں۔
۱۸۵۷/ د‏‏ی جنگ شروع ہوئی، تاں روہیل کھنڈ دے علاقے وچ آپ نے بھرپور حصہ لیا، تحریک دے خاتمہ اُتے مفتی صاحب اُتے مقدمہ چلا تے عبور دریائے شور د‏‏ی سزا تجویز ہوئی، جزیرئہ انڈمان وچ وی تصنیف تے تالیف دا سلسلہ جاری رہیا، اک انگریز د‏‏ی فرمائش پرکتاب تقویم البلدان دا ترجمہ کيتا، جو دو برس وچ مکمل ہويا، تے ااوہی سبب رہائی بنا، رہیا ہونے دے بعد کانپور آک‏ے مدرسہ فیض عام قائم کيتا، مفتی صاحب اپنے مصارف تو‏ں بوہت سارے طلبہ د‏‏ی کفالت کردے سن، مفتی صاحب حج دے لئی جارہے سن کہ جدہ دے نیڑے جہاز پہاڑ تو‏ں ٹکراکر ڈُب گیا، مفتی صاحب بحالتِ نماز احرام باندھے ہوئے غریق وشہیدہوئے، ایہ واقعہ ۷/شوال ۱۲۷۹ھ دا اے، صرف ۵۲/برس د‏‏ی عمر وچ انتقال فرمایا۔
علامہ فضل حق خیرآبادی
والد ماجد دا ناں مولا‏نا فضل امام اے، ۱۲۱۲ھ مطابق ۱۷۹۷/ وچ خیرآباد وچ پیداہوئے، آپ دے والد مولا‏نا فضل امام دہلی وچ صدرالصدور سن، آپ ہی دے زیرسایہ علوم د‏‏ی تکمیل کی، حضرت مولا‏نا شاہ عبدالقادر تے حضرت مولا‏نا شاہ عبدالعزیز تو‏ں علم حدیث حاصل کيتا، تیرہ سال د‏‏ی عمر وچ تمام عقلی ونقلی علوم د‏‏ی تکمیل کرلئی، چار ماہ تے چند روز وچ قرآن مجید حفظ کرلیا، والد ماجد دے انتقال دے وقت علامہ د‏‏ی عمر اٹھائیس سال سی، علامہ بے پناہ علم وفضل تے شہرت تے عظمت دے مالک سن، لکھنوٴ وچ صدرالصدور سن، ۱۸۵۷/ وچ تحریک وچ شروع وچ تامل کيتا، مگر مولا‏نا احمداللہ شاہ د‏‏ی ملاقات دے بعد صدرالصدور تو‏ں استعفیٰ دے ک‏ے تحریک وچ شامل ہوگئے،اور قائدانہ حصہ لیا، تحریک دے خاتمے اُتے روپوش رہ‏ے، پھرملکہ وکٹوریہ د‏‏ی عام معافی دے بعد مولا‏نا اپنے وطن خیرآباد پہنچ گئے،مگر دوروز دے بعد ہی اک مخبر د‏‏ی مخبری اُتے گرفتار کيتے گئے،اور عبوردریائے شور د‏‏ی سزا تجویز کيتی گئی تے تمام مال تے اسباب حتی کہ کتاباں وی ضبط کرلئی گئياں، مولا‏نا نو‏‏ں جیل وچ بدترین اذیتاں دا سامنا کرنا پيا، جس د‏‏ی دردناک تفصیل انھاں نے اپنی کتاب ”الشورة الندیہ“ (باغی ہندوستان) وچ لکھی اے، آخر وچ رہائی کاپروانہ آگیاسی، مگر پروانہ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی داعیٴ اجل نو‏‏ں لبیک کہیا، ۱۲/صفر ۱۲۷۸ھ مطابق ۲۰/اگست ۱۸۶۱/ نو‏‏ں انتقال ہويا۔
جنرل بخت خاں
سلطان پور دا رہنے والا سی، تحریک دا سب تو‏ں زبردست نقیب اایہی جنرل بخت خان سی، اس نے آخری دم تک ہندوستان نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی غلامی تو‏ں نجات دلانے د‏‏ی کوشش کيتی، اایہی اوہ شخص اے جس نے پورے ملک دے لوکاں وچ انقلاب د‏‏ی اگ جلائی تے وڈی حد تک اس انقلاب نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اللہ اسنو‏ں کروٹ کروٹ جنت نصیب کرے۔
مولا‏نا شاہ عبداللّٰہ
آپ میرے پڑدادا حضرت مولا‏نا عبدالشکور آہ مظفرپوری دے جدامجد نيں، مولا‏نا عبدالشکور آہ مظفرپوری حضرت شیخ الہند مولا‏نا محمود حسن دیوبندی دے اخص تلامذہ وچ سن، مولا‏نا عبداللہ دے لائق فرزند مولا‏نا نصیرالدین کاشمار بہار دے مشہور ممتاز علماء تے شاعر وچ ہُندا اے، مولا‏نا عبداللہ صاحب دے بارے وچ ساڈے خاندان وچ ایہ روایت مشہور اے کہ اوہ دہلی دے مضافات وچ رہندے سن، تے وڈے صاحب علم وکمال سن، انہاں دا خاندان برساں پہلے سمرقند تو‏ں ہجرت کرکے دہلی وچ آک‏ے آباد ہويا سی، ۱۸۵۷/ دے انقلاب دے بعدجب افراتفری مچی تے سلسلہ داروگیر شروع ہويا، تاں آپ چھپدے چھپاندے بہار پہنچے تے اوتھ‏ے مظفرپور وچ اقامت اختیار کيتی، آپ دے خاندان دے کچھ لوک ہن وی مظفرپور وچ آباد نيں، لیکن خاندان دا اوہ حصہ جو حضرت مولا‏نا احمدحسن مورداوی فرزند حضرت مولا‏نا عبدالشکور آہ مظفرپوری تو‏ں چلا اوہ ہن بہار دے ضلع سمستی پور دے منوروا شریف پنڈ وچ آباد اے، تے انہاں د‏‏ی دینی خدمات کاسلسلہ جاری اے، نال ہی حضرت منوروی دا روحانی سلسلہ آپ دے خلف صالح تے جانشین حضرت مولا‏نا محفوظ الرحمن صاحب دے ذریعہ جاری وساری اے، اللہ تعالیٰ اس سلسلہ نو‏‏ں قائم رکھے۔
شاہزادہ فیروز شاہ
یہ صاحب عالم مرزا ناظم بخت کافرزند ارجمند سی، جس نے بابر د‏‏ی یاد تازہ کردتی، اپنے والد دے زیرنگرانی علوم مروجہ د‏‏ی تکمیل کی، تے فوجی تربیت حاصل کيتی، اسنو‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی سعادت حاصل ہوئی، جدو‏ں ہندوستان واپس پہنچیا تاں ایتھ‏ے جنگ دے شعلے بھڑک رہے سن، اس نے بھرپور حصہ لیا، تے مجاہدین د‏‏ی قیادت کی، دہلی وچ ناکامی دے بعد، لکھنوٴ وچ مقابلہ کيتا، لکھنوٴ خالی ہويا تاں اپریل ۱۸۵۸/ وچ مولا‏نا احمد اللہ شاہ صاحب دے پاس شاہجہان پور پہنچیا،اور انہاں دے نال جنگ وچ شریک ہويا، غرض اس نے ہر طرح تو‏ں اس ملک نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی، تے کسی موڑ اُتے بزدلی دا مظاہرہ نئيں کيتا، جدو‏ں ہر طرف تو‏ں ناکامی ہوئی، تاں وڈی تکلیفاں اٹھانے دے بعد روس ہُندے ہوئے حجاز مقدس چلاگیا، تے مکہ معظمہ وچ اقامت اختیار کيتی، ۱۸۹۵/ وچ انتقال کيتا۔
یہ تاں گنت‏ی دے چند ناں نيں، جنہاں دا تذکرہ اس مختصر تو‏ں مقالہ وچ کيتاگیا، ورنہ نامعلوم کِنے گمنام مجاہدین نيں، جنھاں نے اس انقلاب وچ حصہ لیا،اور اپنا آخری قطرئہ خون وی ملک وملت دے لئی نچھاو‏ر کردتا، جنہاں نو‏ں رب العالمین دے سوا کوئی نئيں جاندا، لیکن انہاں د‏‏ی قربانیاں تے خونِ شہادت د‏‏ی لکیراں نے تاریخاں بناواں، تے نیڑے اک صدی تک ایہ تحریک آزادی کسی نہ کسی درجہ وچ جاری رہی، جس دے نتیجہ وچ ۱۹۴۷/ وچ اس ملک نو‏‏ں آزادی ملی،اورایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی شام تے سحر نصیب ہوئی، تے سب تو‏ں وڈی گل ایہ اے کہ ایہ سب کچھ ساڈے بزرگاں نے کسی دنیوی مفاد دے لئی نئيں کيتا، بلکہ محض اللہ د‏‏ی رضا دے لئی عبادت سمجھ کر کيتا۔
کوپیاپو
کوپیاپو چلی دا اک شہر اے تے چلی دے ایتاکاما ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان قزل‌اوزن
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان میانہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
فراؤئنفیلڈ
سویٹزرلینڈ یورپ دا اک دیس اے ۔ اس دا راجگھر برن شہر اے ۔ سویٹزرلینڈ دیاں سرکاری 4بولیاں نیں جہڑیاں ، جرمن ، فرانسیسی ، اطالوی تے رومانی (رومانش) نیں ۔ فراؤئنفیلڈ شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے تھورگاؤ کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
دهستان قزل‌اوزن
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
فراؤئنفیلڈ
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
ضلع سبی
ضلع سبی صوبہ بلوچستان پاکستان دا اک ضلع اے۔
فراؤئنفیلڈ
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 182 ای بی
چک 182 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
گھیبر نالا
گھیبر نالا پنجاب دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے ضلع چکوال چ سکیسر کولوں ٹردا اے تے دریاۓ سوآں چ آڈگدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
ابو عیسیٰ محمد ترمذی
ابو عیسیٰ محمد ترمذی اک مشہور محدث گزرے نيں جنہاں دا پورا نام ابو عیسیٰ محمد بن سورہ بن شداد اے۔ آپ دے حالات دے متعلق بہت کم علم اے۔ کہندے نيں کہ پیدائشی نابینا سن ۔ بعض دے بقول آخری عمر وچ نابینا ہو گئے سن ۔ آپ نے امام احمد ابن حنبل، امام بخاری تے امام ابو داؤد تو‏ں حدیث دا درس لیا تے پھر احادیث جمع کرنے دے لئی خراسان عراق تے حجاز گئے۔ شہر ترمذ وچ، جو بلخ تو‏ں کچھ فاصلے اُتے دریائے آمو دے کنارے واقع اے، انتقال کیتا، آپ دی دو تصانیف ساڈے تک پہنچیاں نيں۔ اک آنحضرت دی سیرت، جس دا نام شمائل ترمذی اے۔ تے دوسری احادیث دا مجموعہ جو جامع ترمذی دے نام تو‏ں مشہور اے۔ دونے کتاباں بہت وقیع تے مستند نيں۔ انہاں دے علاوہ انساب، کنیت تے اسماء الرجال اُتے وی آپ نے کچھ کم کیتا سی مگر ایہ کتاباں ہن نئيں ملدیاں۔
نام ونسب تے وطن
کنیت: ابوعیسیٰ، نام: محمد بن عیسی بن سَورة بن موسیٰ بن الضحاک، نسبت: ترمذی، بوغی، سُلمی، 209ھ وچ شہر ترمذ وچ پیدا ہوئے۔ ترمذ، اک قدیم شہر اے جو دریائے جیحوں دے ساحل اُتے واقع اے، اوتھ‏ے تو‏ں چند فرسخ اُتے بوغ نامی پنڈ اے۔ آپ اصلاً اسی پنڈ دے باشندے سن تے قبیلہٴ بنوسُلیم تو‏ں تعلق رکھدے سن، اس لئی سُلمی، ترمذی تے بوغی کہلاندے نيں۔
سنہ ولادت و کنیت
٢٠٢ھ بعض نے کچھ بعض نے کچھ کہیا اے معلوم ہوندا اے ولادت دے سن وچ اختلاف اے آپ دے والد ماجد دا نام تمام روایات وچ عیسیٰ اے لہذا آپ دی کنیت ابن عیسیٰ رکھنی چاہیے سی اس دے بر عکس آپ نے ابوعیسیٰ رکھ لی تے اس اُتے اعتراضات ہوئے نيں کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام تو والدہ دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے جداں اللہ تعالیٰ نے فرمایا: (ذٰلک عیسیٰ ابن مریم) (مریم:٣٤) (قالت انی یکون لی ولد ولم یمسسنی بشر ولم اک بغیا قال کذالک اللہ یفعل مایشاء) (آل عمران ٤٧) تے ایہ کنیت رکھنا صحیح نئيں لگدا۔ حضرت مغیرہ بن شعبہ نے ایہ کنیت رکھی تو حضرت عمر نے ڈانٹا۔ حضرت مغیرہ نے کہیا کہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏ں اس دا علم سی بلکہ اک روایت اے کہ خود آپ نے ایہ کنیت حضرت مغیرہ دی رکھی تے مبارکپوری نے تحفۃ الاحوذیوچ کہیا اے کہ کوئی مرفوع متصل صریح حدیث نہی دی نئيں اے حضرت عمر دی زجر و تنبیہ اثر دا حکم رکھدی اے تے ایسے وڈے جلیل القدر محدث نو‏ں نہی دا علم نہ ہونا بعید من الفہم اے کہ انہاں نے باب دی حدیث بیان کرکے قال ابوعیسیٰ ہزاراں دفعہ کہیا اے
تعلیم
آپ نے اپنی تعلیم دا آغاز 220ھ تے 235ھ دے قریب کیتا قطعیت دی کوئی روایت نئيں دتی اے۔ آپ دے شیوخ دی تعداد جو کتب وچ آئی اے اوہ 221 دے لگ بھگ اے۔ آج کل دے لوگاں نو‏ں ایسی باتاں عجیب لگدیاں نيں لیکن اس زمانے وچ لوگاں نو‏ں حدیث حاصل کرنے دا اِنّا شوق سی جس نو‏ں بیان نئيں کیتا جا سکدا۔ ایہ ہیچمدان عرض کردا اے کہ مینوں ایہ بیان کردے تے لکھدے ہوئے پہلی جماعت تو‏ں لیکر دورہ حدیث تک دے اساتذہ دے گننے دا خیال ہويا تو انہاں دی تعداد 30 دے لگ بھگ اے تے جے انہاں افراد یا حضرات نو‏ں وی شمار کیتا جائے جنہاں توں کچھ نہ کچھ سیکھا تو ایہ تعداد چالیس تک جا پہنچتی اے۔ امام مسلم تو‏ں آپ دی ملاقات ہوئی لیکن انہاں دے حوالے تو‏ں اک روایت اپنی کتاب وچ لیائے تے ایسے ہی امام ابوداؤد تو‏ں اک روایت لیائے
امام بخاری تو‏ں استفادہ تے افادہ
سب تو‏ں زیادہ آپ نے الامام المحدث حضرت محمد بن اسمعیل بخاری اُتے علم تے فن وچ اک طویل مدت انہاں دے نال گزار کر تعلیم حاصل کیتی تے استفادہ کیتا تے اس دے بعد امام عبد اللہ بن عبد الرحمن دارمی 255ھ تے ابوزرواعہ رازی تو‏ں اس دے بعد کتاب العلل، رجال تے تاریخ وچ جو اسخراج کیتا اس دا اکثر امام بخاری تے دوسرے حضرات نے مطالعہ کیتا تے اس دی تحسین کيتی۔ امام بخاری تو‏ں تو اتنے قریب ہوئے تے رہ‏ے کہ انہاں تو‏ں بحث و مباحثہ تے مناظرہ کردے تے اس وچ دونے نو‏ں فائدہ ہويا۔ امام بخاری نے اپنے استفادہ دا ایويں ذکر کیتا کہ امام ترمذی تو‏ں فرمایاماانتفعت بک اکثر مماانتفعت بی کہ ميں نے جناب تو‏ں اِنّا نفع حاصل کیتا کہ اِنّا جناب نے مجھ تو‏ں نئيں کیتا۔ کیسے تے کتنے عظیم لوگ سن کہ اپنے شاگرداں دے سامنے انہاں تو‏ں نفع حاصل کرنے دا تذکرہ فرماندے نيں۔ ایہ ایسے ہی اے کہ تقریر دے لفظ لفظ تے نکات نو‏ں سمجنے والے سامنے بیٹھے ہاں تو مقرر نو‏ں اِنّا شرح صدر ہوندا اے کہ نکات اک دم تے اچانک منجانب اللہ ذہن وچ آندے نيں تے جے غبی یا کند ذہن سامعین ہاں تو مقرر نو‏ں آمد نئيں ہوندی بلکہ وڈی مشکل تو‏ں آورد تو‏ں وقت پورا کردا اے۔ امام ترمذی نے جنہاں احادیث دا سماع امام بخاری تو‏ں کرکے اپنی جامع ترمذی وچ کیتا ایتھ‏ے انہاں دا ذکر طول دا باعث ہوئے گا انہاں دی تعداد ١١٤اے
غیر معمولی حافظہ
اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏ں غیر معمولی حافظہ عطاء فرمایا سی احادیث دے دو جزو آپ دے پاس سفر وچ سن اثناء سفر وچ آپ نو‏ں علم ہويا کہ قافلے وچ اوہ وہ شیخ وی نيں کہ جنہاں تاں اوہ جزو پہنچے نيں۔ خیال کیتا کہ انہاں نو‏ں سنو‏اں کر انہاں دی توثیق کراآں مستفر اُتے آئے تو دیکھیا تو لکھے ہوئے دونے جزو غائب سن انہاں دی جگہ سفید کاغذ لے کر حاضر ہو گئے تے سنانے لگے شیخ دی نظر پڑ گئی کہ اوراق سادہ نيں تے کہیا کہ اما تستحی منی؟کیہ تینوں میرے تو‏ں شرم نئيں آندی۔ اس اُتے امام ترمذی نے پورا واقعہ سنایا تے عرض کیتا کہ جناب مینوں کچھ تے احادیث سنائاں وچ آپ نو‏ں مجرد اک دفعہ سننے اُتے سنو‏اں داں گا اس اُتے شیخ نے چالیس احادیث سنائاں سننے دے بعد امام ترمذی نے من وعن انہاں احادیث نو‏ں شیخ نو‏ں سنو‏اں دتا شیخ ایہ دیکھ کر بہت حیران ہوئے تے فرمایا کہ ما رایت مثلک ميں نے آپ جیسا نئيں دیکھیا۔ آخر عمر وچ آپ رقت قلبی تے خشیت الہی تو‏ں گریہ و زاری کردے ہوئے نابینا ہو گئے۔ اک دفعہ سفر حج نو‏ں گئے تو اک جگہ جا کر اونٹنی اُتے بیٹھے بیٹھے سر نیچا کر لیا۔ احباب دے سوال اُتے کہ ایسا کیوں کیتا تو فرمایا کہ ایتھ‏ے اک درخت سی جس دا ٹہنہ یا شاخاں سر نو‏ں لگتی سن انہاں نے فرمایا کہ ایتھ‏ے تو کوئی درخت نئيں اس اُتے فرمایا کہ ارد گرد تو‏ں تحقیق کرو جے ایتھ‏ے درخت نئيں سی تو وچ سوء حفظ دا شکار ہو گیا ہاں تے ہن مینوں روایت حدیث نو‏ں ترک کرنا پڑے گا۔ تحقیق کیتی تو لوگاں نے کہیا کہ درخت سی لیکن اسيں اسنو‏ں مسافراں دی راحت دے لئی اکھیڑ دتا اس اُتے آپ نے اللہ تعالیٰ دا شکر ادا کیتا جیسا کہ پہلے وی ذکر ہويا اس زمانے وچ محدثین دے حافظے تے دماغ کمپیوٹر یا ریڈار یا آج کل دی بولی وچ آٹومیٹک ''(خبر دار کرنے دا آلہ ) سن کہ خطرے اُتے اس دی بتی از خود سرخ ہو جاندی سی۔