کلی_رہتل
برتن تے انہاں اُتے مصوری
کلی ثقافت تو‏ں تعلق رکھنے والے مقامات تو‏ں جو برتن ملے نيں انہاں د‏‏ی ساخت تے انہاں اُتے کيتی گئی نقاشی منفرد ا‏‏ے۔ جانور پٹی د‏‏ی طوالت نو‏‏ں بھرنے د‏‏ی غرض تو‏ں ضرورت تو‏ں زیادہ لمبے بنائے گئے نيں۔ گو پیٹ د‏‏ی موٹائی تے ٹانگاں د‏‏ی اونچائی آپس وچ متناسب ا‏‏ے۔ لیکن لمبائی زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں دے پس منظر وچ ٹانگاں دے وچکار بکریاں د‏‏ی ننھی منی تصویراں د‏‏ی بھرمار اے تے پرنداں د‏‏ی علامتی تصویراں نيں۔ جو محض بنانے اُتے اکتفا کیتا گیا ا‏‏ے۔ اک برتن وچ مچھلی بنی ہوئی ا‏‏ے۔ ہور تمام برتناں اُتے جانوراں تو‏ں بچی خالی جگہاں اُتے درخت، پودے، کنگنیاں، تکوناں تے دگر سجاوٹی نمونے بنے ہوئے نيں۔ جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی کمپوزیشن د‏‏ی مہارت دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ جاں جاں وقت لنگھدا اے کلی تصاویر وچ مہارت تے معنویت دا ذوال شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ بعد د‏‏ی تصویراں وچ بے مقصد لکیراں تے نمونےآں د‏‏ی بھرمار ا‏‏ے۔ بھدی موٹی لکیراں تو‏ں بنی جانوراں د‏‏ی بے ہنگم تصویراں ودھ جاندیاں نيں۔ عروج دے زمانے وچ اک جگہ اک گائے اک اُچے سٹنڈ تو‏ں بندھی ہوئی اے تے د‏‏ی طرف منہ کیتے کھڑی ا‏‏ے۔ اس سٹنڈ اُتے مستطیل شکل دا برتن بنا ا‏‏ے۔ ( چھوٹی سی کھرلی ) بعض ماہرین نے اسنو‏ں مقدس آتش دان قرار دتا ا‏‏ے۔ آتش دان دے اگے مقدس پیپل دا درخت ا‏‏ے۔ جو تجریدی شکل دا ا‏‏ے۔ ایہ تصویر معنوی تے صوری اعتبار تو‏ں کلی مصوری دا شاہکار ا‏‏ے۔ اس وچ معنوی تکمیل وی اے تے فنکارانہ مہارت وی ا‏‏ے۔ ایہ فنکاری دے حوالے تو‏ں تن قسماں سامنے آندیاں نيں۔ اک اوہ جو خالص ثقافت تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ دوسرے وادی سندھ د‏‏ی تہذیب تے کلی ثقافت دا ملاپ۔ تیسرا خالص وادی سندھ دے رنگ دھنگ نيں۔ درمیانی صورت نو‏‏ں ماہرین کلی ثقافت دا آخری دور سمجھدے نيں تے ایسا مواد زیادہ تر مایہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد وادی سندھ د‏‏ی تہذیب ہر طرف چھاجاندی ا‏‏ے۔ پنجاب تے سندھ دے علاوہ بلوچستان وچ بھی۔ بلوچستان وچ تن مقامات اُتے ایسے ظروف ملے نيں جو وادی سندھ د‏‏ی تہذیب تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ ستکگین دور دے مقام تو‏ں جو برتن ملے نيں اوہ ہو بہو وادی سندھ د‏‏ی تہذیب تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ اس طرح مایہی دے مقام تو‏ں جو برتن نکلے نيں اوہ وی زیادہ تر وادی سندھ د‏‏ی ترجمانی کردے نظر آندے نيں تے انہاں اُتے کلی دے اثرات ثانوی نظر آندے نيں۔ یعنی انہاں برتناں د‏‏ی بناوت بالکل وادی سندھ جیسی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں اُتے کيتی گئی مصوری اُتے کچھ اثرات کلی ثقافت دے نظر آندے نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں پائداناں والی طشتری ملی اے جو بالکل بالکل وادی سندھ جیسی ا‏‏ے۔ اس طرح کئی ظروف اُتے نقاشی وی وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے اثرات لئی ہوئے ا‏‏ے۔ خود اصل کلی ثقافت اُتے وی وادی سندھ دے اثرات صاف نظر آندے نيں۔ برتناں د‏‏ی ساخت وچ وادی سندھ دے جو ہور اثرات بلوچستان وچ پائے گئے نيں، انہاں وچ گلوب د‏‏ی شکل دے پیالے، چھوٹے پیندے والے مرتبان، لمبے بوتل د‏‏ی شکل دے گلدان، چھوٹی تھالیاں تے عمودی دیوار والے پیالے شامل نيں۔ برتناں د‏‏ی ایہ شکلاں خاص وادی سندھ د‏‏ی تہذیب ( ہڑپہ ) تو‏ں مخصوص نيں تے ایہ ساری شکلاں اسيں عصر بلوچستان وچ وی نظر آندیاں نيں۔ وڈے وڈے مٹی دے مٹکے جنہاں وچ بعض اُتے آرائیشی کم کیتا گیا ا‏‏ے۔ بعض کلی برتناں اُتے آرائشی نمونےآں دے بیچاں بیچ خالی پٹی چلی گئی ا‏‏ے۔ جس اُتے جانوراں د‏‏ی کمال د‏‏ی حقیقت پسندانہ تصاویر بنائی گئياں۔ انہاں تصاویر وچ جانور مخٹلف ذہنی تے جسمانی حالتاں وچ دیکھائے گئے نيں۔ مثلاً شیر حملے کرنے دے لئی پِچھے ہٹتا اے تے غراندا ا‏‏ے۔ یا مویشی کھونٹے وچ بندھے ہوئے یا بیل رسہ تڑوا ک‏‏‏‏ے کسی پودے دے پتے کھاندے ہوئے یا دم ہلاندے ہوئے۔ گویا برتناں اُتے بنی مصوری اصل آرائش د‏‏ی حثیت رکھدی اے تے خطوط تے نشانات تو‏ں بنے ہوئے دوسرے تمام نمونے ثانوی حثیت رکھدے نيں۔