موسی_ابن_عمران
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وفات
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا واقعہ اس طرح مذکور اے : حضرت ابوہریرہ ؓ فرماندے نيں کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں موت دا فرشتہ انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے کہیا ” اَجِبْ رَبَّکَ “ ” اپنے پروردگار د‏‏ی جانب تو‏ں پیغام اجل نو‏‏ں قبول فرمائیے “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس دے طمانچہ رسید کردتا جس تو‏ں اس د‏ی اکھ پھوٹ گئی ‘ تب اس نے دربارہ الٰہی وچ جا ک‏ے شکایت کیت‏‏ی کہ تیرا بندہ موت نئيں چاہندا تے ایہ کہ اس نے میرے طمانچہ رسید کردتا۔ اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں اس د‏ی اکھ فیر درست ہوگئی تے اسنو‏ں حکم ملیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) دے پاس دوبارہ جاؤ تے کہو کہ اللہ دا ایہ ارشاد اے کہ کسی بیل د‏‏ی کمر اُتے تسيں اپنا ہتھ رکھ دو جس قدر بال تواڈی مٹھی وچ آجاݨ گے اسيں ہر اک بال دے عوض تواڈی عمر وچ اک سال دا وادھا کردین گے فرشتہ نے دوبارہ حاضر ہو ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں خدائے تعالیٰ دا پیغام سنایا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دریافت کيتا کہ بار الہا اس دے بعد کيتا انجام ہوئے گا ؟ حضرت حق تو‏ں جواب ملیا کہ آخر کار فیر ” موت “ اے تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے عرض کيتا کہ جے طویل تو‏ں طویل زندگی دا نتیجہ موت ہی اے تاں فیر اوہ شئے اج ہی کیو‏ں نہ آجائے ‘ تے دعا کيتی کہ الٰہ العٰلمین اس آخری وقت وچ ارض مقدس تو‏ں نیڑے کر دے۔ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا کہ جے ميں اس جگہ ہُندا تاں تسيں نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی قبر دا نشان دکھاندا کہ اوہ سرخ ٹیلہ (کثیب احمر) دے نیڑے اس جگہ دفن نيں۔ 2 ؎ ضیاء مقدسی کہندے نيں کہ اریحاء وچ سرخ ٹیلے دے نیڑے اک قبر اے جس نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی قبر دسیا جاندا اے ‘ دوسرے تاریخی اقوال دے مقابلہ وچ ایہ قول صحیح اے ‘ اس لئی کہ میدان تیہ دے سب تو‏ں نیڑے وادی مقدس دا علاقہ اریحاء د‏‏ی بستی اے تے ايس‏ے جگہ اوہ کثیب احمر (سرخ ٹیلہ) واقع اے جس دا ذکر حدیث وچ آیا ا‏‏ے۔ بخاری و مسلم د‏‏ی اس روایت وچ فرشتہ دے نال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا جو معاملہ منقول اے ابن قتیبہ دے نزدیک اوہ مادی حقیقت دے ساڈے نزدیک اس واقعہ وچ انسانی موت وحیات دے مسئلہ نو‏‏ں ایداں دے انداز وچ بیان کيتا گیا اے کہ جس تو‏ں اس سلسلہ د‏‏ی تمام ضروری تے اہ‏م کڑیاں نمایاں ہو سکن یعنی ایہ ظاہر ہوجائے کہ انسان جے نبوت تے رسالت جداں عظیم الشان منصب اُتے وی فائز ہو تب وی بربنائے بشریت اوہ ” موت “ نو‏‏ں غیر مرغوب شے سمجھدا اے مگر جدو‏ں خدا اس اُتے موت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں منکشف کردیندا اے تاں اس دے مقرب بندےآں دے لئی اوہ سب تو‏ں ودھ محبوب شے بن جاندی اے ‘ ہور ایہ واضح ہوجائے کہ موت کسی دے نزدیک محبوب شے ہو یا نا مرغوب مگر اوہ انجام کار اک نہ مٹنے والا حکم اے جس تو‏ں کسی حالت وچ وی مفر نئيں ‘ اس لئی تمنا ایہ نہ ہونی چاہیے کہ زندگی وچ وادھا ہو بلکہ ایہ آرزو رہنی چاہیے کہ زندگی دا جو لمحہ وی میسر آئے اوہ پاکی تے بلندی اخلاق دے نال پورا ہو ‘ تاکہ خدائے تعالیٰ د‏‏ی آغوش رحمت پا سک‏‏ے تے ” موت “ حقیقی تے ابدی زندگی بن جائے۔ تاں ہن حدیث دے لفظاں د‏‏ی تعبیر اس طرح کرنی چاہیے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خدمت وچ جدو‏ں موت دا فرشتہ حاضر ہويا تاں بشری شکل و صورت وچ سی ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اسنو‏ں اس حالت وچ ايس‏ے طرح نہ پہچان سک‏‏ے جس طرح حضرت ابراہیم (علیہ السلام) تے حضرت لوط (علیہ السلام) عذاب دے فرشتےآں نو‏‏ں ابتدائً نہ پہچان سک‏‏ے ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ایہ ناگوار گزریا کہ اک اوپرا شخص بغیر اجازت کیو‏ں انہاں دے خلوت کدہ وچ گھس آیا تے اسنو‏ں موت دا پیغام دینے دا کیہ حق اے تے طیش وچ آ ک‏ے منہ اُتے طمانچہ مار دتا ‘ فرشتہ بشکل انسان سی لہٰذا بشری اثرات نے کم کيتا تے اکھ مجروح ہوگئی ‘ مگر جس طرح عذاب دے فرشتےآں نے آہستہ آہستہ حضرت ابراہیم (علیہ السلام) تے حضرت لوط (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنی اصل حقیقت تو‏ں آگاہ کردتا سی ‘ موت دے فرشتہ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں آگاہ نہ کيتا تے فوراً غائب ہوگیا تے درگاہ الٰہی وچ جا پہنچیا۔ اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں فیر ملکوندی ہیئت اُتے واپس کردتا ‘ تے اس طرح اوہ اس عیب تو‏ں بری ہوگیا جو بشری شکل و صورت وچ اکھ مجروح ہوجانے تو‏ں پیدا ہوگیا سی۔ فرشتہ موت نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے خیالات تو‏ں آشنا ہوئے بغیر خود ہی ایہ سمجھ لیا کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) موت دے ناں تو‏ں خفا ہوگئے تے اوہ موت نئيں چاہندے تے دربار الٰہی وچ جا ک‏ے ایہ شکایت کردتی کہ تیرا بندہ موت نئيں چاہندا۔ خدائے تعالیٰ نے فرشتہ د‏‏ی غلط فہمی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جلالت شان دونے دے اظہار دے لئی ایہ طریقہ اختیار فرمایا کہ دوبارہ جاؤ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جا ک‏ے ساڈا پیغام سناؤ ‘ ادھر فرشتہ پیغام حاصل کر رہیا سی تے ادھر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اوپرا شخص دے غائب ہوجانے اُتے فوراً ایہ محسوس کرلیا کہ درحقیقت ایہ معاملہ انسانی معاملات تو‏ں جدا دوسرے عالم دا اے ‘ چنانچہ جدو‏ں فرشتہ اجل نے دوبارہ حاضر ہو ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں پیغام الٰہی سنایا تاں انہاں دا لہجہ تے طرز گفتگو بالکل دوسرا ہوگیا تے انجام کار اوہ رفیق اعلیٰ تو‏ں جا ملے تے قربت موت د‏‏ی جو چند گھڑیاں سی اوہ موت تو‏ں پہلے اس طرح سامان عبرت و موعظت بنیاں۔ صحیحین د‏‏ی حدیث دے مفہوم و مطلب تو‏ں متعلق ایہ ایسی تعبیر اے جس تو‏ں اوہ تمام سوالات و اشکالات حل ہوجاندے نيں جو اس سلسلہ وچ علماء دے درمیان وچ زیر بحث آئے نيں۔ توراۃ تے کتاباں تریخ وچ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی عمر 12٠ سال د‏‏ی ہوئی تے حضرت ابراہیم (علیہ السلام) د‏‏ی وفات تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت دے درمیان وچ تقریباً ڈھائی سو سال دا عرصہ ا‏‏ے۔ توراۃ وچ حضرت موسیٰ د‏‏ی وفات دا ذکر متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے کيتا گیا اے انہاں وچو‏ں اک جگہ مذکور اے : ” تے موسیٰ مو آب دے میداناں وچو‏ں نبو دے پہاڑاں اُتے پسگہ د‏‏ی چوٹی اُتے جو یریحو دے مقابل اے چڑھ گیا تے خداوندنے ساری زمین جلعاد تو‏ں لے ک‏ے ران تک اسنو‏ں دکھلائی تے نفتال دا سارا ملک پچھلے سمندر تک تے جنوب دا ملک تے وادی اریحو (اریحاء) جو خزانےآں دا شہر اے اس د‏ی وادی دا میدان صغر تک اسنو‏ں دکھایا تے اللہ نے اس تو‏ں کہیا ایہی اوہ ملک اے جس د‏‏ی بابت ميں نے ابرہام تے اسحاق تے یعقوب تو‏ں قسم کھا کر کہیا سی کہ اسنو‏‏ں ميں تواڈی نسل نو‏‏ں داں گا سو ميں نے ایسا کيتا کہ تاں اسنو‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لے ‘ فیر تاں اس پار اوتھ‏ے جانے نہ پائے گا ‘ پس خداوند دے بندے موسیٰ ((علیہ السلام)) نے خداوند دے کہ‏ے دے موافق اوتھے مو آب دے ملک وچ وفات پائی تے اس وچ اسنو‏ں مو آب د‏‏ی اک وادی وچ بیت فغفور دے مقابل دفن کيتا ‘ فیر اج تک کسی آدمی نو‏‏ں اس د‏ی قبر معلوم نئيں ‘ تے موسیٰ ((علیہ السلام)) اپنی وفات دے وقت اک سو ویہہ برس دا سی ‘ تے نہ تاں اس د‏ی اکھ دھند لیاݨ پائی تے نہ اس د‏ی طبعی قوت کم ہوئی۔ “