سناتن_دھرم
کھٹمنڈو وچ واقع پشپتناتھ مندر
سناتن دھرم د‏‏ی گتتھيو نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اسنو‏ں اکثر مشکل تے سمجھنے وچ مشکل مذہب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پر، حقیقت ایسی نئيں اے، فیر وی اس دے اِنّے طول و عرض، اِنّے پہلو نيں کہ لوگباگ اسنو‏ں لے ک‏ے الجھن وچ ہو جاندے نيں۔ سب تو‏ں وڈی وجہ اوہدی ایہ اے کہ سناتن دھرم کسی اک فلسفی، منیشا یا بابا دے خیالات د‏‏ی پیداوا‏‏ر نئيں ا‏‏ے۔ نہ ہی ایہ کسی خاص وقت پیدا ہويا۔ ایہ تاں اناد دور تو‏ں پرواهمان تے وكاسمان رہیا۔ نال ہی ایہ صرف اک دیکھنے والا، اصول یا دلیل نو‏‏ں وی ترجیح نئيں دیندا۔ کوئی اک خیال ہی بہترین اے، ایہ سناتن دھرم نئيں مندا۔ اسی وجہ تو‏ں اس وچ کئی سارے فلسفیانہ اصول ملدے نيں۔ اس كھلے پن د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی کئی وکھ - وکھ اصول ایہ مذہب وچ نيں۔ اوہدی ایہ نرمائی ہی اس دے زوال دا سبب رہی اے، او ایہی خصوصیت اسنو‏ں زیادہ گراهي تے ٹھیک ٹھیک بناندی ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ زیادہ سادہ دماغ والے اسنو‏ں سمجھنے وچ بھُل ک‏ر سکدے نيں۔ زیادہ ٹھیک ٹھیک ہونے دے نال ہی سناتن دھرم نو‏‏ں سمجھنے دے کئی مرحلے تے طریقے نيں، جو ایہ ٹھیک ٹھیک اصول تو‏ں پیدا ہُندیاں نيں۔ اُتے اس دا مطلب ایہ نئيں کہ آسان - آسان دماغ والے اسنو‏ں سمجھ ہی نئيں سکدے۔ پوری گہرائی وچ جاننے دے لئی بھلے ہی سانو‏ں شدید تے متحرک سمجھداری تیار پئے، لیکن عام لوکاں دے لئی وی اس دے سادہ تے آسان اصول نيں۔ سناتن دھرم کئی بار گمراہ کرنے والا لگدا اے تے اوہدی کئی وجوہات نيں۔ جے بغیر اس دے گہرے مطالعہ دے آپ اس دا تجزیہ کرنا چاہن گے، تاں کدی سمجھ نئيں پائاں گے۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ سناتن دھرم محدود جہتاں یا پہلوآں والا مذہب نئيں ا‏‏ے۔ ایہ واقعی علم دا سمندر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سمجھنے دے لئی اس وچ گہرے اترنا ہی ہوئے گا۔ سناتن دھرم دے مختلف جہتاں نو‏‏ں نئيں جان حاصل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی کئی لوکاں نو‏‏ں لگدا اے کہ سناتن دھرم دے مختلف رہنما نصوص وچ تضاد نيں۔ اس تضاد دا جواب اسيسے دتا جا سکدا اے کہ ایسا صرف سناتن دھرم وچ نئيں۔ کئی بار تاں سائنس وچ وی ایسی گل آندی ا‏‏ے۔ جداں، سائنس سانو‏ں دسدی اے کہ صفر درجہ حرارت اُتے پانی برف بن جاندا ا‏‏ے۔ اوہی سائنس سانو‏ں ایہ وی دسدا اے کہ پانی صفر ڈگری تو‏ں وی کم درجہ حرارت اُتے وی کچھ خاص حالات وچ اوہدی اصل شکل وچ رہ سکدا ا‏‏ے۔ اس دا جو جواب اے، اوہی سناتن دھرم دے تناظر وچ وی ا‏‏ے۔ جداں، سائنس دے لئی دونے ہی حقیقت صحیح اے، اگرچہ اوہ آپس وچ متضاد نيں تے سائنس دے نيموكو جھٹھلاندے ہون۔ اسی طرح سناتن دھرم وی اپنے كھلے پن د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی سارے مخالف خیالات نو‏‏ں خود وچ سمیٹے رہندا ا‏‏ے۔ لیکن سناتندھرم وچ جو عنصر اے، اسنو‏ں انکار وی تاں نئيں جا سکدا۔ اسيں پہلے وی کہہ چکے نيں - اےك ستي، اکثر وپرا ودت - اسی طرح کسی اک حقیقت دے وی کئی سارے پہلو ہو سکدے نيں۔ کچھ کتاباں ایہ کہہ سکدے نيں کہ علم ہی حتمی عناصر تک پہنچنے دا راستہ اے، کچھ کتاب کہہ سکدے نيں کہ لگن ہی اس الہی تک پہنچنے دا راستہ ا‏‏ے۔ سناتن دھرم وچ ہر اس حقیقت یا حقیقت نو‏‏ں جگہ ملی اے، جنہاں وچ مطلق قیمت تے اہمیت ہوئے۔ اس تو‏ں گمراہ ہونے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ آپ اسی راستے نو‏‏ں اختیار کرن جو آپ دے لئی صحیح تے آسان ہوئے۔ یاد رکھن کہ اک راستہ جے آپ دے لئی صحیح اے، تاں دوسرے تمام راستے یا حقیقت غلط نيں، سناتن دھرم ایہ نئيں مندا۔ نال ہی، سناتن دھرم خود نو‏‏ں کسی دائرہ یا بندھن وچ نئيں بادھتا ا‏‏ے۔ ضروری نئيں کہ آپ د‏‏ی پیدائش تو‏ں ہی سناتني نيں۔ سناتن دھرم دا علم جس طرح کسی پابندی وچ نئيں بندھا اے، اسی طرح سناتن دھرم خود نو‏‏ں کسی ملک، بولی یا نسل دے بندھن وچ نئيں بادھتا۔ سچ پوچھیے تاں زمانے تو‏ں لوک سناتن دھرم نو‏‏ں اپنا رہے نيں۔ سناتندھرم دے قوانین دا جے گہرائی تو‏ں مطالعہ کیتا جائے تاں دل د‏‏ی خود ہی اوہدی سچائی نو‏‏ں مننے نو‏‏ں تیار ہو جاندا ا‏‏ے۔ سائنس جس طرح بغیر علم دے نامکمل ا‏‏ے۔ سناتن دھرم وی بغیر علم نقصان عنصر ا‏‏ے۔ علم انسان دے آس - پاس ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے اندر اندر ہُندا ا‏‏ے۔ اوہدی اک مثال ویکھو - ہون، یشتھ وغیرہ صحیفاں وچ کوئی طریقہ کار قانون ساز کہیا گیا ا‏‏ے۔ کہ اسنو‏ں کس مهورت وچ کس نشست اُتے بیٹھ کر کس قسم دے کھانے دا استعمال کردے ہوئے کرنا چاہیے، اِنّا سا علم تاں کچھ پیچیدہ نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اس دے علم دے بغیر کیتے گئے ہون، یشتھ نقصان ہی کرن گے، ایہ علم وی پیچیدہ نئيں ا‏‏ے۔ دیکھنے سننے وچ آندا اے کہ جاہل لوک فی دن اريسماج، مندراں، گھراں، وچ معمول - قواعد بنا ک‏ے ہون، یشتھ وغیرہ کردے رہندے نيں۔ جدو‏ں منع پھل حاصل ہُندا اے، تب سناتن دھرم قی نرمائی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے سناتن دھرم نو‏‏ں قرببن ک‏ے دیندے نيں تے اس قدیم سناتن دھرم قی كھاميا تلاش کرنے لگدے نيں جدو‏ں کہ سناتن دھرم اپنے آپ وچ مکمل سچ مذہب ا‏‏ے۔