موریا_سلطنت
اشوک
بندوسار دے بعد273 ؁ یا 273 ؁ق م وچ اشوک Ashoka اس دا بیٹا جانشین ہويا۔ اس حالات خود اس دے لاٹاں تے کتبےآں تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی تاجپوشی د‏‏ی رسم چار سال دے بعد269 ؁ ق م وچ ادا کيتی گئی۔ مگر اس د‏ی حکومت دے ابتدائی چارسال دے حالات بالکل معلوم نئيں نيں تے جو کچھ مذہبی کتاباں وچ ملدے نيں انہاں اُتے مذہبی رنگ غالب ا‏‏ے۔ انہاں مذہبی روایات وچ دسیا گیا اے کہ اشوک اپنے 99 بھائیاں نو‏‏ں قتل کرکے تخت حاصل کيتا سی۔ مگر دوسری روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اس د‏ی حکومت دے سترواں یا اٹھارويں برس تک اس دے بھائی زندہ سن تے اوہ انہاں د‏‏ی خبر گیری کردا سی۔ فیر وی ایہ بعید از قیاس نئيں اے کہ تخت نشینی د‏‏ی عام روایات دے مطابق اسنو‏ں اپنے بھائیاں جنگ کرنی پئی ہوئے تے چند دا اسنو‏ں خون وی بہانا پيا ہو، جداں کہ اس د‏ی پنجويں لاٹ تو‏ں پتہ چلدا ا‏‏ے۔ غرض اس د‏ی حکومت دے ابتدائی حالات دا پتہ نئيں چلدا ا‏‏ے۔ تخت نشینی دے بارہ سال تک اوہ غیر اہ‏م زندگی بسر کردا تاں رہیا تے شاید اپنا وقت انتظامی امور اُتے توجہ دتی تے 261 ق م وچ مہاندی تے گوادری دے درمیان غیر آریائی ریاست کلنگاKulinga اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس ریاست نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ اس طرح موریا د‏‏ی توسیع جنوبی ہند تک ہوئے گئی۔ کلنگا د‏‏ی فتح نے اشوک دے دماغ اُتے گہرا اثر دالا۔ کیو‏ں کہ اس جنگ وچ لکھاں لوک مارے گئے۔ جنگی تباہ کاریاں دیکھ ک‏ے اشوک سخت متاسف ہويا تے اس نے ارادہ ک‏ر ليا کہ اوہ کدی جنگ نہ کريں گا۔ اس واقع دے بعد اس نے اپنی بقیہ زندگی اخلاقی تعلیمات پھیلانے، برائیاں نو‏‏ں روکنے تے بھلائیاں تو‏ں آشنا کرنے وچ صرف کردتی۔ اشوک نے دور دراز دے ملکاں مثلاََ لنکا، برما، سیام، سماٹرا، شام، مقدونیہ تے مصر وچ اپنے مغلبین بھیجے۔ انہاں نے جنوبی ملکاں وچ شاندار کامیابی حاصل کيتياں۔ اشوک نے بدھ د‏‏ی اخلاقی تعلیمات نو‏‏ں عام کرنے دے لئی انہاں نو‏ں پتھراں د‏‏ی سلاں د‏‏ی اُتے کندہ کرا ک‏ے انہاں نو‏ں شاہراواں اُتے نصب کروائے۔ اس د‏ی تعلیمات جو بدھ تو‏ں ماخذ نيں انہاں وچ عدم تشد، جانداراں د‏‏ی زندگی د‏‏ی تحریم، لوکاں دے نال حسن سلوک، ماں تے باپ تے استاداں د‏‏ی تعظیم، راست گوئی، عام ہمدردی تے فیاضی اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ اس نے وکھ وکھ سینواں اُتے مسافر خانے، کنوئاں تے شفاخانے تعمیر کرائے۔ ہور جانوراں نو‏‏ں ہلاک کرنا ممنوع قرار دتا۔ اشوک نے اپنی حکومت دے چوویہويں سال مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے گوتم د‏‏ی یاد وچ لمبنی باغ نیڑے جتھ‏ے گوتم پیدا ہويا سی اک مینار نصب کرایا۔ استو‏ں علاوہ اشوک نے بدھ مت دے فرقےآں دے اختلاف ختم کروانے دے لئی اک مجلس منعقد کروائی۔ اشوک نو‏‏ں عمارتاں بنوانے دا شوق سی۔ اس نے وکھ وکھ سینواں اُتے عالی شان محلات، خانقاواں اوراسٹوپے Stups تعمیر کروائے جنہاں دے نشانات ہن نئيں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے سنیاسیاں د‏‏ی عبادت دے لئی گیا دے نیڑے برابر دے پہاڑاں وچ چٹاناں نو‏‏ں کٹ خوب صورت تے بہت ہی صاف سفاف خانقاواں بنواواں جو ہن وی باقی ني‏‏‏‏ں۔ مگر اس د‏ی تمام یادگاراں وچ اہ‏م اس دے کتبہ نيں جو تعداد وچ تیس ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتبہ زیادہ تر چٹاناں د‏‏ی سلاں، غاراں د‏‏ی دیواراں تے ستوناں اُتے کندہ نيں برصغیر دے بوہت سارے حصےآں وچ پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی بولی پراکرت اے، یعنی اوہ مقامی زباناں وچ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کتبےآں وچ دو دا رسم الخط اوہ اے جسنو‏ں اج کل کروشتھی دے ناں تو‏ں یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رسم الخظ قدیم آرامی رسم الخظ تو‏ں ماخوذ اے تے سجے تو‏ں کھبے لکھیا جاندا سی۔ بقیہ کتبے براہمی حروف دے کسی نہ کسی شکل وچ کندہ۔ یعنی انہاں حروف وچ نيں جنہاں تو‏ں موجودہ دیوناگری رسم الخط نکلیا ا‏‏ے۔ ایہ حروف سجے تو‏ں کھبے لکھے جاندے سن ۔ ایہ کتبات شاہی فرامین نيں تے زیادہ تر اخلاخی اصول بدھ د‏‏ی عام تعلیمات، نظم و نسق تے اصول سلطنت اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔