cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شہزاد اسلم
شہزاد اسلم دی پنجابی شاعری
دِل دے اَندر وی دُوسرا کوئی نئیں
کِتھّے دَر چھوڑ کے تِرا جائیے
کدھرے وی تے تِرے جہیا کوئی نئیں
اوس بے مثل دی اے دین ،اِیہ دَرد
دَرد وی اوہ، جِہدی دَوا کوئی نئیں
جلوہ تکیا اے تیرے حُسن دا مَیں
بول اوہ، دِل تِرا جو چاہندا اے
ڈُھونڈ لینی پتنگیاں نیں شمع
کول بھاویں اَتا پَتا کوئی نئیں
جان والے لئی نہ رو شہزاد
کون ایتھے سَدا رہیا،کوئی نئیں
※※※ اِک ہارے ہوۓ ہیرو دے ناں
سر تے بھاویں رات کھڑی اے
دل نُوں فِروی آس بڑی اے
کیہ ہویا جے ہر گئےآں تے
جنگ تے آپنی آپ لڑی اے
سبھ نوُں جانا پَیندااِک دِن
کیہدی ایتھے توڑ چڑھی اے
※※※
کیہ سوچدی پئ ایں
دِل دی گّل نہ ٹال نی،کیہ سوچدی پئ ایں
اکھیاں ہویاں لال نی،کیہ سوچدی پئ ایں
عشق چ اپنا آپ گوا کے
اُچّیاں دے سنگ یاری لا کے
دنیاوانگ سوال نی،کیہ سوچدی پئ ایں
سجناں میلہ لایا ہویا
تُوں کیہ حال بنایا ہویا
اپنا آپ سمھال نی،کیہ سوچدی پئ ایں
نہ بہہ سوچاں کول نی کُڑئے
عشق تِرا انمول نی کُڑئے
مار چنھاں وچ چھال نی،کیہ سوچدی پئ ایں
پیار تے دُشمن داری دی گل
ٹیلی فون تے چَس نئیں دیندی
اَکھ نال اَکھ ملا کے گل کر
ہِمّت کر۔۔۔تے آہمنے ساہمنے آ کے گل کر
پوہ وچ دُھپ جہئ
جنھوں ویکھ کے
ہر بندے نُوں
لگ جاندی اِک وکھری چُپ جہئ
کَلّا بہہ کے ہر کوئ اوہدے ہجر چ رویا
ساریاں ساہمنے
ہر کوئ اُس توں لُکدا پِھردا
سارے پِنڈ دا سانجھا شیشا
اَج وی بَندا
نِھیری اَگّے،
جَھکّھڑ اَگّے
تَن سَک دا اے
راہ دی
ہر مشکل دی آکڑ
بَھن سَک دا اے
دل وچ ہووے
تھوڑا جیہا خلوص
تے اَج وی
اِک بُوٹے توں
سَمَے دا سچ
روز دیہاڑے پاڑدا گلماں
روز دیہاڑے سِیندا
تک لَیندا سقراط جے تینوں
زہر کدے نہ پِیندا
ਬਰਫ਼ ਦੇ ਹੱਥ
ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਬਰਾਫ ਦੇ ਸੱਜਣਾ
ਸੋਚ ਰਹੇ ਆਂ
ਖ਼ਵਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਲਿਖਦਿਆਂ
ਕਲਮ ਕਿਥੇ ਰੁਕ ਜਾਵੇ
ਦਿਲ ਦੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ...
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਅਸਲਮ
شالا ایس دسمبر پِچّھوں
خُشیاں اِنج دی جھومر پاوَن
اَؤندے جاندے ساہواں دے نال
بَدّھے ہوئے دُکھ کُھل جاوَن
سُکھ دے ہَڑھ وِچ رُہڑ جاوے دل
تے دل چوں سُکھ ڈُلھ ڈُلھ جاوَن
ویلے دے سُنّے مَتّھے تے
دُنیا اینی سوہنی ہو جائے
کدھرے بُھل کے سوں جائیے تے
سفنیاں وِچ وی کُھل کُھل جاوَن
ایہ دُنیا مَن موہنی ہو جائے
سوچ توں ودھ کے سوہنی ہو جائے
غزلاں ساڈے مگروں لہہ جان
گیتاں ہَتّھوں بوہنی ہو جائے
ਦਿਲਾਸਾ
ਨਾ ਕਹਿ ਦਿਲ ਤੋਂ ਭਾਰ ਹਿਜਰ ਦੇ ਲਹਿਣੇ ਨਾਹੀਂ ।
ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਕਦੀ ਵੀ ਰਿਲ ਮਿਲ ਬਹਿਣੇ ਨਾਹੀਂ ।
ਝੂਠੇ ਲੋਕੀਂ ਕਦ ਤਕ
ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕਣਗੇ
ਸਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਆਖ ਇਹ ਮੰਜ਼ਰ ਸੋਹਣੇ ਨਾਹੀਂ
ਰੋ ਰੋ ਅੱਖੀਆਂ ਨਮ ਨਾ ਕਰ
ਤੇ ਗ਼ਮ ਨਾ ਕਰ
ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਰਹਿਣੇ ਨਾਹੀਂ ।
دُنیا میریاں راہواں ویکھے، میں راہ ویکھاں تیری
میں دُنیا لئی چَن، تُوں سُورج، تُوں رُشنائی میری
میں کیوں نہ مُنہ نِت اِس دل دا یاد تِری وَل رَکّھاں
پیار دی گَل دَس پیاریا کد تک، سُنی سنائی جائیے
کد تَک پانی پانی کہہ کہہ پیاس ودھائی جائیے
بال تے سہی اِک واری ساہمنے شمع اپنے مُکھ دی
ਸ਼ਹਿਰ ਕੀ ਆ ਗਿਆ ਦਿਲ ਬਣ ਠਣ ਕੇ ।
ਰਹਿ ਗਿਆ ਸ਼ੌਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ।
ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਨਈਂ ਜੀਣਾ ਸਿਖਿਆ
ਵੈਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਣ ਕੇ ।
ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਦੋਸ਼ ਨਈਂ ਸੀ ਕਣਕੇ ।
ਤਕ ਕੇ ਉਸ ਹੁਸਨ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਕਿਧਰੇ ਹਾਂ
ਕਿਧਰੇ ਧਾਗੇ ਨੇ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਮਣਕੇ
ਕਿਤੇ ਘੁੰਗਰੂ ਤੇ ਕਿਤੇ ਦਿਲ ਛਣਕੇ ।
شہر کیہ آ گیا دل بَن ٹَھن کے
رہ گیا شوق تماشا بَن کے
نِیوِیں پا کے نہیں جِینا سِکھیا
وَیرِیاں اَگّے رہے ہاں تَن کے
ساڈی مِٹّی چ بغاوت سی بڑی
شوہ نظر آیا تے شہزاد اسلم
کِتے گھنگرو تے کِتے دِل چھنکے
ਲਵ ਇਜ਼ ਨੌਟ ਆ ਪਾਰਟ ਟਾਈਮ ਜੌਬ
ਕਿਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆ
ਪੂਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ
ਪਿਆਰ ਕੋਈ ਜੁਜ਼ ਵਕਤੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ
ਇਸ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹਰ ਕੰਮ ਨਫਲੀ
ਇਹ ਕੰਮ ਹਰ ਦਮ ਫਰਜ਼ ਈ
ਮੰਨਿਆ ਕਰ...ਮਨਵਾਇਆ ਨਾ ਕਰ
ਛੱਡ ਦੇ ਇਹ ਖੁਦ ਗ਼ਰਜ਼ੀ
ਜੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਾਉਣੀ ਏੰ ਤੂੰ
ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ
ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਸਮਝਾ ਦੇਣਾ ਸੀ
ਅੱਗੇ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ
ਸਮੇ ਦਾ ਸੱਚ
ਰੋਜ਼ ਦਿਹਾੜੇ ਪਾੜ ਦਾ ਗਲਮਾ
ਰੋਜ਼ ਦਿਹਾੜੇ ਸੀਂਦਾ
ਜ਼ਹਿਰ ਕਦੇ ਨਾ ਪੀਂਦਾ
کھٹن گیا، کماؤن گیا ___________________
بارھیں برسیں کھٹن گیا
تے کھٹ کے لیایا چانن
ساڈا بھاویں ککھ نہ رهوے
ساڈے بال حیاتیاں مانن
※
اُترن چڑھن پئے
سبھ آپو اپنی واری
※ بارھیں برسیں کھٹن گیا
تے کھٹ کے لیایا ڈَھگّے
ڈَھگّے پِچھے رہ گئے
تے کھٹ کے لیایا کُجھ ناں
ہاں نُوں اڈیکدیا
کدے نظراں دی گل وی بُجھ ناں
تے کھٹ کے لیایا دھاگے
سنگلاں دی لوڑ کوئی نہ
جے پیار رَکھے دل لاگے
تے کھٹ کے لیایا چِٹّھی
اوہ ہئو کسراں دا
جہدی چِٹّھی ہے شہد توں مِٹّھی
تے کھٹ کے لیایا حیلہ
عشق ناں اکھ مِلی
شکرو سراج اوغلو سٹیڈیم
شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم استنبول، ترکی دے ضلع قاضی کوئے وچ اک کثیر المقاصد اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ اس اسٹیڈیم دا افتتاح سن 1908ء وچ ہويا تے 1929ء تو‏ں 1932ء، 1965ء تو‏ں 1982ء، تے 1999ء تو‏ں 2006ء دے درمیان وچ اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی۔ اسٹیڈیم دا انتخاب 2009ء دے یوئیفا کپ فائنل د‏‏ی میزبانی دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:1908ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:استنبول وچ کھیلاں دے تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ترکی وچ فٹ بال تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1908ء دیاں تاسیساں گٹھ:قاضی کوئے وچ کھیل
شہزاد اسلم
شہزاد اسلم دی پنجابی شاعری
تے کھٹ کے لیایا مُورت
مُورت ویکھ لئی
ہُن یار وکھا جا صُورت
تے کھٹ کے لیایا کلیاں
کلیاں دی فکر کرو
خشبوواں تے اُڈ چَلیاں
تے کھٹ کے لیایا لوئی
دنیا توں بَچ کے رہویں
ایہ کدے نہ کِسے دی ہوئی
تے کھٹ کے لیایا یاداں
میرا کدے وَس جے چَلے
تے میں چن تے چکور پچاداں
تے کھٹ کے لیایا کھاداں
دھرتی تیہائی وِلکے
تے کھٹ کے لیایا باتاں
درشن منگیا سی
مِلے کاغذ، قلم، دواتاں
تے کھٹ کے لیایا بُندے
ہَس ہَس مِلن والے
ایڈے دل دے چنگے نئیں ہُندے ※※※
حوالے
http://apnaorg.com/poetry/shahzad-aslam/ShahzadAslamsPunjabiPoetry/shahzad_aslam001-1.html
https://www.facebook.com/shahzad.aslam.uk
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی شاعرگٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک
مہیندر سنگھ رندھاوا
مہیندر سنگھ رندھاوا (2 فروری 1909 -3 مارچ 1986) ودھیرے پرچلت ناں ایم۔ ایسّ۔ رندھاوا، پنجابی سول اہلکار اتے ساہتکار سی۔ اوہناں نے بھارت دی ونڈ دے اجڑے پنجابیاں نوں دے مڑ وسیوے، چنڈی گڑھ دی قیام اتے بھارت دے ہرے انقلاب اتے پنجاب دیاں کلاواں دے دستاویزیکرن وچ اہم کردار ادا کیتا۔
نوکری اتے وکھ عہدے
1934 وچ اوہناں آئی۔ سی۔ایس۔ دی امتحان پاس کیتی۔ سبھ توں پہلاں اوہناں نوں سہارنپور وچ معاون میجسٹریٹ تعینات کیتا گیا۔ 1936–38 وچ اوہ فیض آباد وچ میجسٹریٹ بنے اتے 1938 وچ الموڑا اتے 1939–40 وچ الہ آباد دے ایڈیشنل ضلع میجسٹریٹ تعینات ہوئے۔ 1940–41 وچ اوہ آگرہ دے ضلع میجسٹریٹ اتے 1942–45 وچ رائے بریلی دے ڈپٹی کمیشنر بنے۔ 1945 وچ اوہناں اقوام متحدہ دی کینیڈا وچ ہو رہی ‘فوڈ تے کھیتی تنظیم’ دے بھارتی ڈیلیگیشن دے سیکٹری وجوں شمولیت کیتی۔ 1945–46 وچ اوہ ‘بھارتی کھیتی کھوج ادارہ نویں دلی’ دے سیکٹری بنے۔ 1946–48 دے فساداں والے ویلے دوران اوہ دلی دے ڈپٹی کمیشنر سن۔ اوہ اک یوگ اتے کامیاب پربندھک سن۔ 1948–49 وچ اوہناں نوں ضلع انبالہ وکھے ڈی۔سی۔ لگایا گیا۔ 1949–51 وچ اوہ پنجاب دے پنرواس ڈیپارٹمنٹ دے ایڈیشنل ڈائریکٹر جنرل بنے۔ اوہناں 4 لکھ توں ودھ ہندواں اتے سکھاں نوں اپنیاں چھڈیاں ہوئیاں زرخیز زمیناں بدلے زمیناں دی ونڈ اس نرپکھتا نال کیتی کہ بہت گھٹ لوکاں نوں شکایت کرن دا موقع ملیا۔ اوہ 1951–53 وچ انبالہ منڈل دے کمیشنر بنے۔ 1953–55 وچ اوہ ‘ترقی تے پنرواس ڈیپارٹمنٹ دے کمیشنر تعینات ہوئے۔ 1955 وچ اوہ بھارتی کھیتی وزارت دی کونسل دے ایڈیشنل سیکٹری وی رہے۔ پنجاب وچ کمیونٹی ترقی سکیم دے شروع ہون مگروں کئی سال اوہ اس ڈیپارٹمنٹ دے ترقی کمیشنر راے۔ اوہناں نوں ‘بھارت دے ہرے انقلاب’ دا باپ وی کیہا جاندا اے۔ اوہ تن سال چنڈی گڑھ دے کمیشنر رہے۔ اوہناں دی پارکھو نظر نے چنڈی گڑھ نوں ‘گلاباں دا شہر’ بنا دتا۔ چنڈی گڑھ پنجابی کلا، ناچ، سنگیت اتے شاعری دیاں دھنیاں نال گونجن لگیا۔ رٹائر ہو کے اوہ تن سال لئی ‘پنجاب کھیتی باڑی یونیورسٹی لدھیانہ’ دے وائس چانسلر وی رہے۔ اوہناں دے ویلے یونیورسٹی کھوج اتے سکھیا دا سرووتم مرکز بنی۔ یونیورسٹی دی لائبریری دا نام آپ دے نام تے رکھیا گیا اے 14 جنوری 1976 نوں اوہ وائس چانسلر وجوں رٹائرڈ  ہوئے۔ ڈاکٹر۔ مہیندر سنگھ رندھاوا انتظامی کارجاں توں علاوہ ساہت اتے کلا دے پریمی، اک اگھے سائنسدان، خوبصورتی دے پارکھو تے باغبانی دے ماہر وی سن۔ اوہ ساہتکاراں اتے کلاکاراں دے سرپرست وی سن۔
دیس دی ونڈ
دیس دی ونڈ دوران اجڑے پنجابیاں دے پنرواس، چنڈیگڑھ شہر دے قیام اتے پنجاب دیاں کلاواں دے دستاویزیکرن وچ پرمکھ کردار نبھایا۔ ایہہ اوہناں دی درڑہتا اتے نرپکھتا کارن ہی سی کہ دنگیاں وچ مرن والیاں دی گنتی نوں قابو کر لیا گیا۔ اس توں بعد اوہناں اپنا گھر کھرڑ وچ 8 ایکڑ زمین والے فارم وچ بنایا۔ ڈاکٹر۔ رندھاوا ورگے دور اندیشی تے ترنت فیصلہ کرن والے اہلکار صدقہ ہی پاکستان وچوں اجڑ کے آئے پناہ گیراں  دے مڑ وسیبے دی ذمہ واری سمبھالی تے صرف تن سالاں وچ ایہناں اجڑے پریواراں دا وسیبا ہو گیا۔ اوہناں نوں زمین تے گھر دے دتے گئے۔ خالی ہتھ آئے شرنارتھیاں نوں سرکار نے بلد، بیج، کھیتی سند خریدن تے کھوہ لگواؤن لئی قرضے دتے اتے ہور رعایتاں دتیاں گئیاں۔
کھیتی وچ یوگدان
اک سائنسدان ہون کارن اوہناں نوں بوٹیاں نال پیار سی اتے اوہناں کائی تے الی اتے کھوج وی کیتی۔ پنڈاں وچ پھردیاں ڈاکٹر۔ رندھاوا نے محسوس کیتا کہ کساناں دی مالکی زمین کئی ٹکڑیاں وچ ونڈی ہوئی اے۔ اوہناں نے مربع بندی کرن دا فیصلہ کیتا۔ اس نال جتھے کساناں دی زمین اک تھاں اکٹھی ہو گئی، اتھے سڑکاں وی سدھیاں بن گئیاں۔ پگڈنڈیاں تے راہاں ہیٹھ آئی زمین وی مکت ہوئی۔ انج واہی ہیٹھ رقبے وچ وادھا ہویا تے کساناں نوں اک تھاں کھوہ لگواؤنا سوکھا ہو گیا۔ رندھاوا صاحب نے کھوہ جاں ٹیوبویلّ لاؤن لئی سرکار ولوں قرضے دا پربندھ کروایا۔ جدوں ڈاکٹر۔ رندھاوا نے پنجاب دے ہریک ضلعے وچ اک گارڈن کلونی بنائی۔ اک اجیہا پنڈ چنیا گیا جتھے سارے ہی پناہ گیر سن تے اوہناں نوں کجھ رقبے وچ باغ لگاؤنا ضروری کیتا گیا۔ کھیتی باڑی ڈیپارٹمنٹ نے کساناں نوں پھل دار بوٹے تے تکنیکی جانکاری دتی۔ بھاویں بہتے بغیچے پٹے جا چکے ہن پر ایہناں کھیتاں وچ سبزیاں خاص کرکے آلئواں دی کاشت شروع ہو گئی اے۔ انج پنجاب وچ سبزیاں دی کاشت نوں مُتحرک کرن دا سہرا وی اوہناں دے سر ہی بجھدا اے۔ پنجاب دیاں سڑکاں اتے لگے پھلدار رکھ اتے جھاڑیاں ڈاکٹر۔ رندھاوا دی سوچ دا ہی نتیجہ ہن۔ بھارت وچ ہرے انقلاب دی آمد اوہناں دی دیکھ-ریکھ وچ ہوئی۔ پنجاب کھیتی باڑی یونیورسٹی دی قیام وچ اوہناں دا اہم یوگدان رہا۔ اپنی سیوامکتی پچھوں اوہ پنجاب کھیتی باڑی یونیورسٹی دے دوجے وائس چانسلر بنے۔
انعام تے اعزاز
پنجاب سرکار ولوں پنجاب ساہت سیوا اعزاز، انڈین سٹینڈرز انسٹیچیوشن ولوں فیلوشپ، قایل ایگری-ہورٹیکلرچرل سوسائٹی آف انڈیا، کلکتہ ولوں گولڈ موڈل، بھارت سرکار ولوں پدم بھوشن ، پنجاب سرکار دی کوآپریٹو فروٹ ڈویلپمینٹ فیڈریشن ولوں اعزاز، یونیورسٹی آف ادیپور راجستھان ولوں ڈاکٹر۔ آف سائنس دی مانرتھ ڈگری، پنجابی یونیورسٹی ولوں ڈی۔ایس۔سی۔ دی مانارتھ ڈگری، دلی ہورٹیکلچرل سوسائٹی ولوں طالب علم پرم ویر اوارڈ، للت کلا اکادمی نویں دلی ولوں فیلوشپ، تیجی عالمی پنجابی کانفرنس بینکاک ولوں پنجابی اوارڈ، پنجاب سٹیٹ ہورٹیکرلچرل سوسائٹی ولوں اعزاز۔
اوہ اک کامیاب پربندھک، ودھیا انسان اتے ساہت تے کلا دے سرپرست سن۔ اوہ 77 سال دی عمر وچ 3 مارچ، 1986 نوں اس فانی دنیا نوں الوداع آکھ گئے۔ سچ مچّ، اوہ اک ندھڑک، نرپکھّ اتے بے داغ شخصیت سن۔
کتاباں
اوہ ساہت پریمی تے لکھاری وی سن۔ اوہناں نے 17 کتاباں لکھیاں جو ہیٹھ لکھے مطابق ہن: اوہناں نے سائنس اتے کھیتی نال متعلق 7 کتاباں انگریزی وچ وی لکھیاں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:بھارتی کلا اتہاسکار گٹھ:جم 1909 گٹھ:موت 1986 گٹھ:سائنسدان
پرپھولا دہانوکر
پرپھلا دہنوکر (1 جنوری 1934 گوآ وچ – 1 مارچ 2014) اکّ بھارتی چترکار سی، آدھنک بھارتی کلا دی اکّ نیتا سی جسنے بھارت وچ بہت سارے نوجوان کلاکاراں دی مدد کیتی اتے اہناں نوں متاثر وی کیتا سی۔
جیونی
پرپھلا دہنوکر دا جم پرپھلّ جوشی گوآ وچ ہویا سی اتے اسدا پالن پوشن ممبئی وچ ہویا سی۔ اسنے ممبئی دے سر جے جے سکول آف آرٹ وچ چنگی کلا دی پڑھائی کیتی اتے 1955 وچ گولڈ میڈل نال گریجوئیٹ ہوئی۔ اسنے ممبئی دے سیمینل بلابھائی دیسائی انسٹیچیوٹ وچ اکّ سٹوڈیؤ لگایا سی اتے اس نوں وی ایس گیتونڈے نال سانجھا کیتا سی، 1956–1960 دے انڈیئن پروگریسو گرپّ جاں کلاکاراں وچ شامل ہوئی سی۔ انسٹیچیوٹ چمکدار نال بھریا ہویا سی جسنے بھارت وچ کلا اتے سبھیاچار دے مورت نوں بدل دتا۔ پھرانس دی سرکار نے اس نوں 1961 وچ پیرس وچ ودھیا کلا دا ادھئین کرن لئی سکالرشپ دتی۔
پرپھلا دہنوکر سنگیت کلا مرکز دے بانی میمبراں وچوں اکّ سی۔ جسدی مرہوم شری آدتیا برلا سی، جس دے پردھان 3 سالاں توں رہے سن اتے پچھلے 30 سالاں توں آپنی کمیٹی اتے کمّ کردے رہے ہن۔ اہ میوزک پھورم دی کمیٹی میمبر اے۔ اہ پچھلے 4 سالاں توں انڈیئن نیشنل تھیئیٹر دے ٹرسٹیاں دے بورڈ وچ اے۔ کلاکاراں لئی کمّ توں الاوا، اہ پچھلے 30 سالاں توں لوناوالا وچ بال انندگرام یتیم آشرم وچ مکھّ ٹرسٹی وجوں شامل اے۔ اس دیاں دو بیٹیاں ہن، گوری مہتا اتے گوپکا دہانوکر اتے پنج پوتیاں، رتم مہتا، کاماشی کارتیکئن، انم مہتا، شانتلا مہتا اتے کیشو اکّ کارتیکیین سن۔
کمّ
thumb| "سدیوی سپیس" پرپھلا دہانوکر نے وکھّ وکھّ رنگت اتے سوکھمتا نال آم تور اُتے اک واضع اتے بااثر رنگاں وچ وکھرا روپانت پینٹ کیتا۔ اسنے آپنیاں پینٹنگاں نوں "سدیوی خلاء" کہا کیونکِ اسنوں یعقین سی کِ تھاں کھالی نہیں اے اتے اس نوں کھتم نہیں کیتا جا سکدا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورت چترکار گٹھ:جم 1934 گٹھ:موت 2014
ساہیوال ساہت تے رہتل وچ
پنجاں پانیاں دی دھرتی پنجاب دی جغرافیائی ونڈ مطابق "نیلی بار" تے "ساندل بار" دا درمیانی علاقہ گنجی بار دے ناں توں مشور اے۔
ساندل بار دا ناں پنجاب دے مشہور لجپال پتر "دلے بھٹی "دے دادے ساندل بھٹی دے ناں تے رکھیا گیا۔
اُجاڑاں، بیاباناں دے وجوں ایس علاقے نوں گنجی بار کہیا جاندا اے۔
ماجھے (امبرسر، لہور، گرداس پور ) دے لوک ایدھر ایس خیالوں دھیاں دا ساک نہیں سی کر دے کہ ایتھے اِلاں نہیں رجدیاں ۔ ساڈیاں دھیاں کیویں رجن گئیاں۔ ایہہ بولی ایویں نہیں سی بن گئی۔
جا بچہ راوی
نہ کوئی آوی ، نہ کوئی جاوی
گروواں، پیراں، یودھیاں تے سور ویراں دی دھرتی گنجی بار جتھے ہند، سندھ دے مشہور بزرگ حضرت فریدالدین مسعود گنج شکر دے ناں توں مان یوگ اے۔
اوتھے پنجاب دے لجپال پتراں احمد خاں کھرل، مراد فتیانہ، سوجھا بھدرو، پھجا مصلی، ولی داد ترہانہ تے موکھا ویہنیوال ورگیاں سورمیاں دی جنم بھومی دا استھان وی اے۔
سال 1857ء دی جنگ آزادی دی شمع آزادی دے پروانیاں دے ہتھوں انگریز ڈپٹی کمش "لارڈ برکلے" دے قتل توں بعد باغیاں دی سرکوبی لئی وسیع آپریشن شروع ہویا جہدے وچ کئیاں نے جام شہادت نوش کیتا تے کئی زندہ گرفتار ہوئے۔ گرفتار ہوون والیاں وچ احمد خاں کھرل دا قریبی ساتھی ہڑپے دا وسنیک موکھا ویہنیوال وی سی۔ گرفتار شدگان نوں سزا دے طور تے جزائر انڈیمان دے مشہور جزیرے کالے پانی دی سزا ہوئی۔ اوتھوں کوئی جیوندا بچ کے نہیں سی آ سکدا۔ بحری جہاز راہیں قیدی برما پہنچائے جاؤندے سی۔ موکھا ست دن کہانی سناؤن جاندا رہیا تے مسز برکلے نے ست مربعے زمین اوہدی بہادری، دلیری تے جی داری وجہوں انعام دے طور تے دتی۔ ” “ انڈیمان پورٹ توں جزیرے تک گڈی جاؤندی سی جنہوں کوئلیاں نال چلن والا کالا انجن کھچدا سی۔ ایس جزیرے توں جیوندا صرف امبر سر دا سکھ "فوجا ماچھی" آیا سی۔ فوجا کسے بندے نوں جانوں مار کے اوہدے لیڑے پاء کے کالے انجن وچ کوئلیاں والی تھاں تے لُک کے امبرسر آ گیا۔
اوہدے مفرور ہوؤن تے انعام تے گرفتاری دے اشتہار لگ گئے۔ اوہ بھیس وٹائی پھردا سی۔ یار نے پچھان لیا۔
انعام دے لالچ وچ مخبری کر دتی ۔ فوجا پھڑیا گیا۔ اوہنوں منٹگمری جیل بھیج دتا گیا۔ سن سنتالی دی ونڈ توں بعد بری ہویا تے لوکی اوہنوں ڈھول ڈھمکیاں دے جلوس نال منٹگمری توں امبر سر لے کے گئے۔
منٹگمری جیل دا شمار ہندوستان دیاں سخت ترین جیلاں وچ ہوندا سی۔ برطانوی دور وچ ایہنوں کالا پانی وی کہیا جاؤندا سی۔ ایہتھے وڈے وڈے سیاستدان قید و بند دیاں سختیاں جھلدے رہے۔
امریکہ وچ وسدے ہندوستانیاں نے برطانیہ دی غلامی توں آزادی حاصل کرن لئی غدر پارٹی دی بنیاد رکھی۔
ایہدے آگو"بابا سوہن سنگھ" خدائی خدمتگار تحریک دے خان عبدالغفار خان، فیض احمد فیض، شورش کاشمیری، پیپلز پارٹی دے چئیرمین ذوالفقار علی بھٹو تے انڈین کمیونسٹ پارٹی دے صدر کرشن سنگھ سرجیت منٹگمری جیل وچ قید رہے۔
اوہ مشقت نہیں سی مندا ہوندا۔ ایہدے نال گوری سرکار دی رٹ چیلنج ہوندی سی۔ انگریز جیلر بڑا پریشان سی۔ اوہدی مسز نے پریشانی بارے پچھیا۔ جیلر نے کہیا اک قیدی مشقت نہیں کردا۔
اوہدی بیوی نے کہیا میں ویکھدی آں۔ اوہ لڈوواں دا ٹوکرا ملازم دے سر تے رکھوا کے جیل لے آئی۔ حاجی کھوکھر دی بیرک دے قیدی لائن بنا کے کھڑے ہو گئے۔ میم نے حاجی کھوکھر نوں بلا کے کہیا قیدیاں وچ دو دو لڈو تقسیم کر دیو۔
حاجی کھو ّ کھر اپنے حصے دے دو لڈو چک کے اک پاسے ہو کے کھاؤن لگ پیا تے اوہنے کہیا میں اینی مشقت وی نہیں کر سکدا۔
میم نے جیلر نوں کہیا جیہڑا بندہ لڈو ونڈن نوں مشقت سجھدا اے اوہدی بھانویں جان کڈھ لو اوہنے مشقت نہیں کرنی۔
جیلر نے اوہندی مشقت معاف کر دتی۔ اوہدوں جیل وچ اک بورڈ تے لکھیا ہوندا سی۔ "یہاں حاجی کھوکھر بننے کی کوشش نہ کریں"
ساہی قبیلے دے پاروں ایس آبادی دا ناں ساہیوال ہندا سی۔ پنجاب دے لیفٹینٹ گورنر"رابرٹ منٹگمری" دے ناں تے ایہدا ناں منٹگمری رکھیا گیا۔ جنہوں گورنر پنجاب جنرل موسی خاں نے منٹگمری توں بدل کے دوبارہ ساہیوال دا ناں دتا۔
ہاں : گل تے موکھے ویہنیوال دی ہو رہی سی وچ فوجے ماچھی تے حاجی کھوکھر دا ذکر آ گیا۔ ایہناں لجپال پتراں بارے کو ّ ن دس پائے گا؟ منٹگمری جیل دا شمار ہندوستان دیاں سخت ترین جیلاں وچ ہوندا سی۔ برطانوی دور وچ ایہنوں کالا پانی وی کہیا جاؤندا سی۔ ” “ جے گوری سرکار ایہناں دی دشمن سی تے کالی سرکار کدو ّں سجن ایں؟ موکھے ویہینوال نوں قیدیاں دے بھرے جہاز وچ کالے پانی لیجائیا جا رہیا سی، اوہنے سمندر وچ چھال کڈھ ماری، جویں فلم ایکٹر سلطان راہی نے پنجابی فلم مولا جٹ وچ کہیا سی "مولے نوں مولا نہ مارے تے مولا نہیں مردا"
کئیاں دینھاں بعد موکھا اپنے پنڈ آ گیا۔ شریکاں نوں پتا لگا۔ اوہناں شریک پُنا وکھایا۔ سرکار تک خبراں پہنچ گئیاں۔ موکھے نوں گرفتار کر کے مسز برکلے دے موہرے لیاندا گیا۔ مسز برکلے نے کہیا : اسیں تینوں موت دی سزا نہیں سی دتی۔
سمندر وچ چھال مار کے موت نوں توں آپ سینےلایا سی۔ ر ّب نے تینوں بچا لیا۔ ساڈے ولوں دتی گئی سزا پوری ہو گئی۔
ہُن مینوں تسلی نال ساری کہانی سنا۔ موکھے نے کہانی سنائی۔ مسز برکلے نے اک مربعہ زمین انعام دے طور تے دتی۔ موکھے دی اولاد وچوں اک بزرگ لال ویہنی وال نے مینوں دسیا کہ مو ّ کھا ست دن کہانی سناؤن جاندا رہیا تے مسز بر ّ کلے نے ست مربعے زمین اوہدی بہادری، دلیری تے جی داری وجہوں انعام دے طور تے دتی۔
گنجی بار دا دل اجوکا ساہیوال اے جیہڑا پہلے منٹگمری دے ناں توں مشہور سی۔ اٹھارہ سو سٹھ وچ جدوں لہوروں، ملتان ریلوے لائن شروع ہوئی۔ راہ وچ آؤن والیاں آبادیاں دے ناواں توں ریلوے اسٹیشناں دے ناں رکھے گئے۔ جویں اُکاں دے درختاں پاروں اوکاڑہ مشہور ہویا۔ اُنج ای ساہی قبیلے دے پاروں ایس آبادی دا ناں ساہیوال ہندا سی۔
پنجاب دے لیفٹینٹ گورنر"رابرٹ منٹگمری" دے ناں تے ایہدا ناں منٹگمری رکھیا گیا۔ جنہوں گورنر پنجاب جنرل موسی خاں نے منٹگمری توں بدل کے دوبارہ ساہیوال دا ناں دتا۔ میرا وشہ ساہیوال دیاں ادبی، ثقافتی سرگرمیاں دا چرچا کرنا اے۔ میں ہو ّ ر پکھ چھڈ کے ایس پاسے آؤناں۔
فریدا! کالے مینڈے کپڑے کالا مینڈا ویس
گناھیں بھریا میں پھراں لوک کہن درویش
جے پنجابی دے پہلے منے پرمنے شاعر بابا فرید الدین مسعود المشہور گنج شکر دا تعلق ایس دھرتی نال اے۔ اوتھے پنجابی زبان دے وارث سید وارث شاہ ہوراں اپنی آفاقی تصنیف ہیر وی ایسی دھرتی دے قدیم قصبے ملکاں ہانس دی مسیت دے حجرے وچ بہہ کے لکھی۔
سید وارثوں ہن وارث شاہ ہویا
ساہیوال اُتے سبھیا چارک تے ساہتک پکھوں پنچھی جھاک پائیاں سانوں فرنیچر بازار دی گلی وچ اوہ چوبارہ نظر آؤندا اے جتھے مشہور فوٹو گرافرعطا اللہ جنون، عزیزدین عظامی، ہیوں ادیب اشرف قدسی، مراتب اختر تے شہزاد احمد ورگیاں علمی ادبی شخصیات محفلاں سجاؤندیاں نظریں پیندیاں نیں۔
پاکپ بازار دی اک بیٹھک وچ ڈاکٹر سعادت سعید، خورشید رضوی، حکیم محمود رضوی، راؤ محمود علی محمود تے ڈاکٹر اے ڈی نسیم اپنی محفل سجاؤندے۔
ایہدے توں وکھ جناح چوک دے نیڑے اکرم خاں قمر دے ڈیرے تے وی شاعر حضرات دا اٹھن بیٹھن ہوندا سی۔ جاگیردار اکرم خاں جنہاں دی بصیر پور دے نیڑے سٹھ مربعے زمین سی، خود وی شاعر سن۔
اوہناں دے ڈیرے تے مشاعرے ہوندے سی۔ جتھے شاعر حضرات لئی لنگر پانی دا پربندھ وی کیتا جاؤندا سی۔ اکرم خاں قمر شاعری توں علاوہ گھوڑیاں دی ریس دے وی شوقین سن۔ صدر بازار دے چونک وچ میونسپل لائبریری ہوندی سی۔ ایتھے منیر نیازی، اسرار احمد، رضا کیف، مشتاق شیدا شعرو سخن دیاں محفلاں سجاؤندے سن۔ ڈھڈ دا دوزح بھرن لئی ایتھوں اٹھ کے کیفے ڈی روز چلے جاؤندے۔
کیفے ڈی روز دا مالک "رونق شاہ" کدی فوج وچ لانگری ہوندا سی۔ انگریز وی اوہدے پکے ہوئے کھانے پسند کردے سی۔ ریٹائرمنٹ توں بعد اوہنے چرچ روڈ دی نکڑ تے" آنجہانی آئرس سینمے" دے نیڑے کیفے ڈی روز کھول لیا۔
کیفے ڈی روز تے بہہ کے سموسے تے شامی کھاؤن والیاں دا کہنا ایں کہ: ر ّب جاندا اے رونق شاہ دے بنائے شامیاں تے سموسیاں ورگا سواد فیر کدی نہیں آیا۔ اک وقت وچ میونسپل لائبریری اجڑن توں بعد ادبی شخصیات دے بہن دے دو ای ٹکانے رہ گئے۔
کیفے ڈی روز تے اسٹیڈیم ہوٹل، ایتھے بلاناغہ محفل سجاؤن والیا وچ حاجی بشیراحمد بشیر ، جعفر شیرازی ، گوہر ہوشیار پوری ، یاسین قدرت ، مجید امجد، شہزاد احمد شہزاد ، حامد جیلانی، دین محمد درد، کاوش بٹ، کامریڈ اشرف رضا، خواجہ عسکری حسن ، خواجہ مہدی حسن ، سید دانیال
شاہ ، غلام فرید کاٹھیا، راشد صہبائی، حبیب اللہ شاکر، نعیم نقوی، ایزد عزیز، راؤ شفیق، طالب جتوئی ، نسیم فیض اعوان ، سائرہ ہاشمی، جمیلہ ہاشمی تے بسمل صابری دے ناں ذکر جوگ نیں۔ اجوکی نامور لکھارن عائشہ صدیقہ جمیلہ ہاشمی دی دھی اے۔ کیفے ڈی روز دا مالک رونق شاہ کراچی ٹر گیا تے ساہیوال دیاں رونقاں نال ای لے گیا۔
اک ویلے میونسپل لائبریری اجڑن توں بعد ادبی شخصیات دے بہن دے دو ای ٹکانے رہ گئے۔
جنہاں چر کوئی نال بہہ کے کھاؤن والا نہیں سی آؤندا اوہ روٹی نہیں سن کھاؤندے۔ نامور پنجابی شاعر نسیم فیض نے اک ملاقات وچ پرانیاں یاداں تازہ کردیاں کہیا کہ ریڈیو اسٹیشن دی دنیا دا نامور کردار مرزا سلطان بیگ، المعروف "نظام دین" بابے جوگی دا جگری یار سی تے لہوروں اوہنوں ملن لئی ساہیوال آؤندا سی۔
کرکٹر فضل محمود نوں وی میں ایتھے بیٹھے ویکھیائے۔ نامور ٹی وی فلم اداکار طارق عزیز ، نذیر عادل، شیخ عبدالرحمن ، اکبر کُوریا تے عبدالخالق اختر وی ہوٹل دی اک نکرے فلمی موضوع تے وچار وٹاندرے کردےنظر آؤندے سی۔
سٹیڈیم ہوٹل دے مستقل ملازم تایا شہاب الدین تے انور ایتھے آؤن والیاں دی سیوا وچ جٹے رہندے۔ استاد محمد حسین دے ہتھاں دی بنی مٹن کڑاہی دا سواد ہور کدھرے نہیں آیا۔ اک ادب نواز شخصیت چوہدری غلام رسول دی تے رہائش ای ایتھے ہوندی سی۔ اوہ وی ادب دوستاں دی میزبانی کردے رہندے۔
کیفے ڈی روز تے سٹیڈیم ہوٹل دے اجڑن توں بعد اجکل شاعراں، ادیباں، صحافیاں دا ٹکانہ چرچ روڈ تے واقع گلزار ٹی سٹال تے ہوندا ھے۔
انہی پتھروں پہ چل کے اگر آ سکو تو آؤ
ورگے خوبصورت شعردے سرجنہار مصطفی زیدی کسے دور وچ ساہیوال دے ڈپٹی کمش سن۔ اک ہور شاعر نے ایس شعر دی پیروڈی وچ لکھیا سی
میرے گھر کے راستے میں لاکھوں ہیں کہکشاں
میرا پتا ملے گا پوچھو جہاں جہاں سے
ٰ "مصطفی زیدی" جوش ملیح آبادی دے شاگردسن۔ ایہناں دے دور وچ جوش ملیح آبادی ساہیوال آئے تے اک سال ایہناں دے مہن رہے۔پاک وہند دے مشہور استاد شاعر جوش وی اسٹیڈیم ہوٹل تے بہہ کے "یادوں کی بارات" دیاں یاداں تازہ کردےرہندے۔
بوہت بعد وچ اسٹیڈیم ہوٹل تے بہن والے پنجابی شاعراں وچ رانا زاہد، ریاض نغمی، سرفراز تبسم تے پولیس انسپکٹر شاعر اشفاق فروتن دے ناں ذکر جوگ نیں۔ مشہور صحافی سعید کھرل ، پرویز کھرل، جاوید کھرل تے رانا سردار پرویز وی ایتھوں لبھدے ہوندے سی۔
پنجابی دا خوبصورت شاعر سرفراز تبسم اک روڈ ایکسیڈینٹ وچ فوت ہو گیا۔ اوہدا نہ بھلن والا شعر لکھ رہیاں
چنگے چنگے لوک تبسم بھل جاندے
دل دے کھوٹے، بے اعتبارے نہیں بھلدے
سبھیا چارک پکھوں نظر دوڑائیے تے کئی مہان ہستیاں ساہمنےآؤندیاں نیں ۔ ساہیوال دا "بابےوالا ّج وی ایتھوں لنگھئیے تے میوزک دیاں چھنکاراں چونک" مڈھ توں ای ساز سنگیت دا مرکزرہیااے۔ا ّں پیندیاں نیں۔ کنی کاکا مہندر! غصہ ایس گل دا اے، کہ گوشت والے آلو توں مینوں پہلاں کیوں نہ کھوائے۔ ” “ ہندوستان دے استاد سنگیت کار " پنڈت رتن مورتی" بابے والے چونک دے چوبارے وچ شاگرداں نوں سنگیت ودیا دیندے رہے۔ مشہور انڈین فلں سری متی، شیریں فرہاد، محلوں کے خواب، علاؤالدین کا بیٹا ، کارواں ، سات لڑکے لڑکیاں، خوبصورت دھوکہ ورگیاں فلں دا موسیقار "ایس مہندر" رتن مورتی دا شاگرد اے۔ ایس مہندر دا جنم 25 فروری 1925ء نوں منٹگمری وچ ہویا۔ اوہدے پتا بخشی سجان سنگھ سرنا پلس انسپکٹر سن۔
اپنے استاد بارے اوہ دسدے نیں کہ پنڈت ہوریں مڈھوں چھڑے سن۔ مینوں اک پچھدے کہ گوشت دا سواد کیہو جیہا ہوندااے۔؟ میں جواب دیندا: " کھنباں ورگا" میرے وڈے بھرا دے ویاہ تے پنڈت ہوریں وی آئے ہوئے سن۔ ولیمے دیاں کھانیاں وچ آلو گوشت دیاں دیگاں پکیاں سن۔
چونکہ پنڈت ہوریں گوشت نہیں سن کھاؤندے ۔ میں اوہناں اگے بوٹیاں توں بغیرآلو شورے دا سالن رکھیا۔ اگلے دن پنڈت ہوریں کہن لگے: کاکا مہندر! آلو تاں میں کئی واری کھاہدے نیں پر ایہنے سوادی آلو تے مزیدار تری پہلی وار تہاڈے گھر ای کھاہدی اے۔ کویں بنائے سن تری والے آلو؟ میں بھول پنے وچ کہیا: بکرے دا گو ّ شت پاء کے۔ ایہہ سنن دی دیر سی پنڈت جی اگ بھبھوکا ہو اٹھے۔ کہن لگے: حرام خور نکل میرے چوباریوں۔ تینوں سرسوتی دیوی دی مار وگے۔ توں تے میرا دھرم ای بھرشٹ کر چھڈیا اے۔ میں شرمسار ہویا چوباریوں تھلے لہہ آیا۔
کجھ دینھاں پچھوں پنڈت دا اک ہور شاگرد قصائی کولوں گوشت لیندا مینوں مل پیا۔ میں پچھیا: ایہہ کہدے لئی لے رہیا ایں؟ منڈا کہندا : پنڈت ہوراں نے جدوں دا تہاڈے گھروں کھانا کھاہدا ، نت گوشت ای کھاندے نیں۔ میں ایہہ سوچ کے استاد ہوراں دا غصہ ٹھنڈا ہو گیا ہونا ایں۔ استاد دے چبارے آ گیا۔
مینوں ویکھ کے پنڈت ہوریں فیر گالھاں کڈھن لگ پئے۔ دور ہو جا میریاں نظراں توں، مڑکے اپنی شکل نہ وکھائی۔ میں پچھیا: ہن تے تسیں آپ گوشت کھاؤن لگ پئے او، ایڈا غصہ کاہدا ؟ پنڈت ہوراں کہیا: کاکا مہندر! غصہ ایس گل دا اے، کہ گوشت والے آلو توں مینوں پہلاں کیوں نہ کھوائے۔
کوئی دور ہوندا سی جدوں پنڈاں وچ ویاہ شادیاں جاں منڈا جمن دی موقعیاں تے لاؤڈ اسپیکر وجاؤنا لازمی ہوندا سی۔ ایہدے بغیر خوشیاں ادھوریاں سمجھیاں جاؤندیاں سن۔ کوٹھیاں دیاں چھتاں تے لاؤڈ اسپیکر لایا جاؤندا سی، ریکارڈ نوں توا تے جہدے اوتے توا گھمدا سی اوہنوں مشین کہیا جاؤندا سی۔
ِ بلبل ُ پنجاب سریندر کور، پرکاش کور، نواب گھمیار، دینا قوال، لال چند یملا جٹ، آسا سنگھ مستانہ دے نال ہزارا سنگھ رمتا دے گائے گیتاں دے ریکارڈ چلدے ہوندے سی۔ لوکاں نے ویلاں دینیاں۔ اسپیکر والیاں چلدا ریکارڈ روک کے ویلا ہوکنیاں۔
منڈے دا ماما سہرے گانے والے دے ناں توں خوش ہو کے پندرہواں روپیہ انعام دے رہیا اے، جناب دا بہت بہت شکریہ! سنن والیاں کہنا: جناب جناب دا بہت بہت فٹے مونہہ۔ پنڈاں وچ سبھ توں زیادہ فرمائش ہزارا سنگھ رمتے دے گیتاں دی ہوندی سی۔ رمتے دا جنم یکم اگست 1926ء نوں گل چک وچ ہویا۔ گلاں دا پنڈ عارف والے توں پاکپتن جاؤن والی سڑک اوتے اے۔
اوہنے دیپالپور بازار ساہیوال دے کول خالصہ ہائی سکول وچوں دسویں پاس کیتی۔ سنتالی دی ونڈ توں بعد اپنے پریوار نال لدھیانے جا وسیا۔ اوہدے گائے گیتاں وچ، رمتے دا ویاہ، رمتا افریقہ وچ، رمتا ّج کل کینیڈا و ّسدا اے۔
دہلی وچ، تے رمتا ایکٹر ہو گیا، مشہور سن۔ ا ساہیوال وچ سبھ توں پہلا سین "حکیم گنپت رام" نے چرچ روڈ تے بنوایا تے اوہدا ناں گنپت ٹاکیز رکھیا۔ کنیڈا و ّسدے نامور پنجابی لکھیار سلیم پاشا نے اوہدا موبائل بر مینوں سینڈ کیتا۔ میری رمتے نال اک گل ہوندی رہندی اے۔ ساہیوال دیاں گلاں کردا کہندا: میرے نانکے رینالہ خورد دے نیڑے دو چک وچ رہندے سن۔ میں اتوار دی چھٹی نانکے پنڈ گزاردا سی۔
ساہیوال شہر وچوں لنگھن والی نہر تے کدی بھلی نہیں۔ گرمیاں نوں اسیں اوہدے کنڈھے بہہ کے امب چوپدے ہوندے سی۔ ہن وی جدوں نیاگرا فال ویکھن جاواں تے ساہیوال والی نہر اکھاں اگے آ جاؤندی اے۔
ساہیوال دے جم پل" حکم سنگھ" نے خونی جادوگر، مجنوں 35 ،اک مسافر تے منگتی فلم وچ کم کیتا سی۔
گوری دیاں جھانجھراں بلاؤندیاں گئیاں گلیاں دے وچ ڈنڈ پاؤندیاں گئیاں گوریاں دیاں جھانجھراں۔۔۔۔۔۔۔ وی نور پوری دا لکھیا ہویا اے پنجابی زبان دے مان یوگ شاعر "نند لال نور پوری" نے بھکھ دے ہتھوں مجبور ہو کے ماڈل ٹاؤن جالندھر دے کھوہ وچ چھال مار کے آتم ہتھیا کر لئی۔ ” “ ساہیوال وچ سبھ توں پہلا سین "حکیم گنپت رام" نے چرچ روڈ تے بنوایا تے اوہدا ناں گنپت ٹاکیز رکھیا۔ ایہدا افتتاح ڈپٹی کمش پی این تھاپر نے 19 مارچ 1932ء وچ کیتا۔ تصویر محل، برکی، اوڈین، محفل، الممتاز، لارڈ تے پائل وی ایہدے ناں رہے نیں۔ پاک و ہند وچ سبھ توں بوہتے ناں ایسے سینمے دے ای رکھے گئے نیں۔ ہُن ایہہ سین گرا دتا گیا اے تے ایتھے موٹر سائیکلاں دی مارکیٹ بن گئی اے۔ ساہیوال ڈویژن دا درجہ رکھدا اے۔ کدی ایتھے پنج سینمے آئرس، شمع، پیراڈایز، فرینڈز تے پائل ہوندے سی۔
ہن اک وی نہیں رہیا۔ پائل تے آئرس نال نال سن۔ جدوں فلم دا شو ٹٹدا، چرچ روڈ توں لنگھنا مشکل ہو جاؤندا سی۔ گلوکارہ ترنم ناز دا تعلق وی ساہیوال نال اے۔ ٹی وی اداکار حامد رانا، اداکار اظہر رنگیلا، گلوکار اے نئیر وی ساہیوال ڈویژن دی تحصیل عارف والا دے رہن والے نیں۔ اداکار شاہد دا جنم دیپالپور دا اے۔ مزاحیہ اداکار ننھے دا تعلق حجرہ شاہ مقیم نال اے۔ اداکارہ نازلی ساہیوال دی سی، جہدے عشق وچ ننھے نے دو جون 1985ء نوں خودکشی کر لئی۔ ہدائتکار سید نور شیر گڑھ دا رہن والا اے۔
نامور غزل گائیک مہدی حسن جنہاں دے بارے لتا منگیشکر نے کہیا: "ایہناں دے گلے وچ بھگوان بولدااے" دا تعلق وی ساہیوال ضلع دی تحصیل چیچہ وطنی نال اے۔ کسےدور وچ مہدی حسن پرانی چیچہ وطنی سائیکل مرمت دا کم کردے رہے۔
سینئر ٹی وی اداکار مسعود اختر وی چیچہ وطنی دے رہن والے نیں۔ ٹی وی پروڈیوسر عباس نجمی دا تعلق وی چیچہ وطنی نال سی۔ مشہور پنجابی گیت :
تانگے والا خیر منگدا تانگہ لہور دا ہووےتے بھاویں جھنگ دا تانگے والا خیر منگدا۔۔۔۔ گاؤن والے گلوکار مسعود رانا دا جنم تے میرپور خاص " سندھ" وچ ہویا پر اوہناں دا اخیر ریلوے اسٹیشن ساہیوال تے ہویا۔ مسعود رانا میوزک گروپ نال کسے فنکشن تے رحیم یار خان جا رہے سی۔ گڈی جدوں پتوکی دے کول پہنچی تے ساتھیاں نے کھانے دا پروگرام بنایا۔
مسعود رانا نے کہیا : یار کھانا ساہیوال جا کے کھاواں گے۔ ایتھے آ کے ساتھیاں نے کھانے لئی اٹھایا تے اوہناں ہل جل ای نہ کیتی۔ ایسے شش و پنج وچ گڈی ہڑپے پہنچ گئی۔ کسے نے زنجیر کھچ کے رکوائی۔
ساہیوال دے اداکار قاسم خاں نے 1972ء دی پنجابی فلم "چار خون دے پیاسے" وچ ٹائٹل رول کیتا۔ 1977ء وچ ساہیوال دے دو شوقین منڈیاں نے امریکہ توں آ کے اردو فلم "بوبی اینڈ جولی" بنائی۔ غلہ منڈی دے شیخ سعید نے پنجابی فلم "عادل" بنائی۔ غلہ منڈی دے ای رانا عبد العزیز جوئیہ نے "معصوم گواہ" بنائی، جہدی شوٹنگ ساہیوال دے مختلف پارکاں وچ کیتی گئی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:ساہیوال
ریاست بھرت پور
ریاست بھرت پور (Bharatpur State) ہندوستان وچ اک نوابی ریاست سی جیہدے حکمران ہندو جٹ سن ۔
ہور دیکھو
گٹھ:جٹ گٹھ:جاٹ گٹھ:دیسی ریاستاں گٹھ:راجستھان گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:تریخ راجستھان
خلیفہ عبدالحکیم
پروفیسر ڈاکٹر خلیفہ عبد الحکیم (پیدائش: یکم جولائ‏ی، 1893ء - وفات: 30 جنوری، 1959ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے مشہور و معروف فلسفی، شاعر، نقاد، محقق، ماہر اقبالیات، ماہر غالبیات، مترجم تے سابق پروفیسر فلسفہ عثمانیہ یونیورسٹی تے سابق ڈائریکٹر ادارۂ ثقافت اسلامیہ لاہور سن ۔
ناں و خاندان
خلیفہ صاحب ڈار خاندان د‏‏ی لاہوری شاخ نال تعلق رکھدے سن ۔ ناں عبدالحکیم سی جدو‏ں کہ خلیفہ کشمیری ڈار خاندان وچ عالم یا قابل آدمی دے لئی مستعمل سی جس دے متعلق منشی محمد دین فوق نے لکھیا اے کہ: ’’شروع شروع وچ اِس خاندان وچ پشمینے تے ڈوری باقی دا کم کثرت تو‏ں ہُندا سی تے لوکاں د‏‏ی معقول تعداد باقاعدہ طور اُتے اِس فن دا اِکتساب اِسی خاندان تو‏ں کردی سی۔ خاندان دے بزرگاں نو‏‏ں خلیفہ یعنی اُستاد دے ناں تو‏ں پکاریا جانے لگیا۔ ایہی لفظ ’’خلیفہ‘‘ اِس خاندان دے افراد دے ناں دا پہلا جزو قرار پایا۔ خلیفہ عبدالحکیم دے دادا خلیفہ رمضان ڈار اک چھوٹے تو‏ں کارخانہ دے مالک سن ۔خلیفہ عبدالحکیم دے والد خلیفہ عبدالرحمٰن پرانی وضع دے راسخ الاعتقاد مذہبی شخص سن ۔ خلیفہ عبدالرحمٰن سلیم الطبع، کم سخن، متین ، بااُصول تے صاف ستھری معاشرت دے قائل سن ۔ گلستانِ سعدی تے بوستانِ سعدی دا مطالعہ وسعت النظری تو‏ں کيت‏‏ا کردے سن تے اُنہاں دا معمول سی کہ کتاباں دے سبق آموز حصے اپنے بچےآں دے گوش گزار کيت‏‏ا کردے سن ۔ لہٰذا اِسی لئی خلیفہ عبدالحکیم گو بہت چھوٹی عمر دے سن، اُتے چونکہ اِس ماحول وچ پرورش پائی سی، اِسی لئی بچپن ہی تو‏ں فارسی ادب تو‏ں لگاؤ پیدا ہوگیا سی۔ خلیفہ عبدالحکیم، خلیفہ عبدالرحمٰن د‏‏ی دوسری بیوی تو‏ں پیدا ہوئے سن جنہاں دا رحیم بی بی سی۔ اک حقیقی بھائی عبدالغنی تے اک بہن امیر بیگم اوائل عشرہ 1970ء تک بقیدِ حیات سن ۔ اک سوتیلے بھائی خلیفہ ابراہیم وی سن جنہاں دا انتقال 1960ء دے عشرے وچ ہويا۔
جائے پیدائش
خلیفہ عبدالحکیم د‏‏ی پیدائش اُنہاں دے آبائی مکان وچ ہوئی جو اندرون اکبری دروازہ، محلہ چِلَّہ بِیبیاں، لاہور وچ واقع اے اِسنو‏ں محلہ چہل بِیبیاں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لاہور دے اِس محلہ وچ وڈی وڈی شخصیتاں دا تعلق رہیا ا‏‏ے۔ جس مکان وچ خلیفہ عبدالحکیم پیدا ہوئے، اوہ دراصل مغلاں د‏‏ی اک وڈی شاندار حویلی دا اک حصہ سی جو ہن محض مکان د‏‏ی صورت وچ اُنہاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں ملیا سی۔ اِس حویلی دا ناں مغلاں دے عہد وچ مبارک حویلی سی۔ اک روایت دے مطابق مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے نو رتناں وچ شامل ابو الفضل فیضی تے ابوالفضل علامی دے والد شیخ مبارک ناگوری رہیا کردے سن ۔ چنانچہ اُنہی دے ناں تو‏ں ایہ حویلی مشہور سی۔
تعلیم
ابتدائی تعلیم دا آغاز مِٹھا شاہ والی مسجد تو‏ں ہويا۔ جو اُنہاں دے مکان دے سامنے واقع سی۔ چار سال د‏‏ی عمر وچ (نومبر 1898ء) وچ اُنئيں والدہ نے مسجد وچ پڑھنے دے لئی بِٹھا دتا۔بعد وچ پرائمری جماعت د‏‏ی تعلیم دے لئی انجمن حمایت اسلام دے ميں داخل ہوئے جو اندرون موچی دروازہ وچ واقع سی تے اُس زمانے وچ ’’لال کھوہ دا اسکول‘‘ کہلاندا سی۔ خلیفہ عبدالغنی (برادر خلیفہ عبدالحکیم) نے اسکول وچ داخلے دا سال 1899ء بیان کيت‏‏ا اے لیکن اِس بارے وچ میاں شمس الدین د‏‏ی رائے مختلف اے تے موصوف نے خلیفہ عبدالحکیم دے پرائمری اسکول وچ داخلے دا سال 1901ء بیان کيت‏‏ا اے جو زیادہ صحیح معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ تیسری جماعت دے بعد خلیفہ عبدالحکیم نو‏‏ں اسلامیہ ہائی اسکول، شیرانوالہ دروازہ وچ داخل کروایا گیا تے ایتھے تو‏ں میٹرک دا امتحان فرسٹ ڈویژن وچ پاس کيت‏‏ا۔ میٹرک دے بعد د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے متعلق وی محققاں دے ایتھ‏ے اختلاف موجود ا‏‏ے۔ محمد عبداللہ قریشی، منشی محمد دین فوق تے میاں شمس الدین کہندے نيں کہ خلیفہ صاحب نے 1910ء وچ میٹرک پاس کيت‏‏ا جدو‏ں کہ پروفیسر حمید احمد خان دے مطابق 1911ء وچ میٹرک پاس کيت‏‏ا۔ اِس بابت پروفیسر حمید احمد خان دا قول زیادہ درست اے کہ میٹرک 1911ء وچ پاس کيت‏‏ا۔
والد دا انتقال تے شعرگوئی
خلیفہ عبدالحکیم حالے اعلیٰ تعلیم د‏‏ی جانب گامزن نئيں ہوئے سن کہ والد خلیفہ عبدالرحمٰن انتقال کرگئے۔ والد دے اِنتقال دے بعد آپ دے والد دے بھائیاں نے حکیم چچا تے دوسرے چچاواں تے پھوپھیاں نو‏‏ں وراثت دا حصہ دینے تو‏ں اِنکار کردتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنہاں سب نو‏‏ں سالہا سال غربت و عسرت وچ زِندگی بسر کرنا پئی۔ باپ دے سایۂ شفقت تو‏ں محروم ہوجانے دے بعد خلیفہ عبدالحکیم د‏‏ی تعلیم و تربیت د‏‏ی ذِمہ داری تنہا والدہ دے سر آپئی۔ اوہ صابر، متحمل مزاج تے عقلمند خاتون سن۔ مالی حالات د‏‏ی ناسازی دے باعث اُنہاں نے دھان اُتے تو‏ں چھلکا اُتارنے دا پرانا کم شروع کردتا تے اپنی اولاد د‏‏ی تربیت وچ کوئی کمی نہ چھڈی۔ اِسی زمانے وچ شعرگوئی وی شروع کردتی سی، بقول منشی محمد دین فوق، خلیفہ عبدالحکیم د‏‏ی پہلی نظم کشمیری میگزین، لاہور وچ شائع ہوئی سی۔ اسکول د‏‏ی ادبی سرگرمیاں وچ پیش پیش رہندے سن ۔ اچھے مُقَرَّر سن تے اِسی زمانے وچ اردو ادب تے فارسی ادب دے مطالعے دا شوق اِنتہاء نو‏‏ں پہنچیا۔
اعلیٰ تعلیم
جن دِناں خلیفہ صاحب نے میٹرک پاس کيت‏‏ا تاں اِنہاں دِناں پنجاب وچ سر سید احمد خان د‏‏ی تعلیمی تحریک تو‏ں بہت دِلچسپی تے وابستگی پائی جاندی سی تے اُس زمانے دے اکثر بزرگ اپنی اولاد نو‏‏ں علی گڑھ وچ تعلیم دِلوانے د‏‏ی کوشش کيت‏‏ا کردے سن ۔ مگر اِس دے برعکس غالباً مالی مشکلات دے سبب تو‏ں آپ نے میٹرک دے بعد فورمن کرسچین کالج، لاہور وچ داخلہ لیا تے اپنے بہنوئی عطاء اللہ بٹ د‏‏ی ہدایت اُتے سائنس دے مضامین اِختیار کیتے، لیکن آپ نو‏‏ں سائنس تو‏ں کوئی رغبت نہ سی، اِسی لئی چند مہینے گزارنے اُتے آپ نے کالج چھڈ دتا تے فیر علی گڑھ چلے گئے۔ علی گڑھ وچ فرسٹ ائیر دے امتحانات دے لئی آرٹس (فنون لطیفہ و اَدب) دے مضامین اِختیار کیتے۔ فرسٹ ائیر د‏‏ی جماعت وچ محض پنج منٹ د‏‏ی تیاری دے بعد فی البدیہہ تقریر تو‏ں ڈیبیٹنگ یونین دے صدر بن گئے۔
بی اے
علی گڑھ تو‏ں ایف اے کرنے دے بعد آپ نے وسط 1912ء وچ سینٹ اسٹیفن کالج، دہلی وچ داخلہ لے لیا۔ پروفیسر حمید احمد خان دا بیان اے کہ 1913ء وچ الٰہ آباد یونیورسٹی تو‏ں ایف کرکے دہلی آئے کیونجے اُس زمانے وچ علی گڑھ کالج دا اِلحاق اِلٰہ آباد یونیورسٹی تو‏ں سی تے علی گڑھ نو‏‏ں مسلم یونیورسٹی دا درجہ ء وچ دتا گیا سی۔ آپ دے فلسفہ دے اُستاد مسٹر سَین سن (جو بعد وچ رجسٹرار ہوگئے سن )، اوہ آپ د‏‏ی ذہانت دے مداح سن تے فلسفہ د‏‏ی جماعت وچ صرف پنج چھ لڑکے سن، اِسی لئی اوہ مختصر سی جماعت نو‏‏ں پڑھانے د‏‏ی غرض تو‏ں اکثر خلیفہ صاحب د‏‏ی قیام گاہ اُتے تشریف لاندے تے تعلیم دیندے۔ 1915ء وچ خلیفہ عبدالحکیم نے بی اے د‏‏ی ڈِگری حاصل کرلئی تے پنجاب یونیورسٹی، لاہور وچ فلسفہ وچ اَوَّل آک‏ے ریکارڈ قائم کردتا۔
ایم اے
پنجاب یونیورسٹی (لاہور) تو‏ں بی اے دے بعد دہلی دے سینٹ اسٹیفن کالج تو‏ں 1917ء وچ ایم اے (فلسفہ) پاس کيت‏‏ا تے ہن د‏‏ی بار فیر خلیفہ عبدالحکیم پنجاب بھر وچ اول آئے۔
ایل ایل بی
ایم اے دے بعد خلیفہ عبدالحکیم نے قانون د‏‏ی تعلیم دے لئی ایل ایل بی دے لئی لاہور دے ’’لاء کالج‘‘ وچ داخلہ لیا تے نال ہی خواجہ احمد شاہ دے انگریزی اخبار ’’آبزرور‘‘ د‏‏ی اِدارت دے فرائض اُتے وی متمکن ہوگئے۔ اِس اخبار وچ ے لاگ تبصرےآں تے تنقیدات دے باعث اخبار د‏‏ی ضمانت حکومت نے ضط کرلئی-
ملازمت
اگست 1919ء وچ علامہ محمد اقبال د‏‏ی سفارش اُتے حیدرآباد، دکن وچ نويں قائم شدہ عثمانیہ یونیورسٹی وچ فلسفے دے اسسٹنٹ پروفیسر ہوئے گئے۔ 1922ء وچ جرمنی گئے تے 1925ء وچ ہائیڈل برگ یونیورسٹی تو‏ں فلسفہ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ انہاں دے تحقیقی مقالے دا عنوان Metaphysics of Rumi (رومی د‏‏ی مابعد الفزکس) سی۔ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد اوہ حیدرآباد دکن واپس آک‏ے جامعہ عثمانیہ وچ فلسفہ دے پروفیسر تے صدرِ شعبہ مقرر ہوئے۔1943ء وچ امر سنگھ کالج سرینگر دے پرنسپل ہوئے ک‏ے کشمیر چلے گئے جتھ‏ے بعد وچ ناظمِ تعلیمات وی مقرر ہوئے۔1947ء وچ مستعفی ہوئے ک‏ے واپس حیدرآباد دکن آ گئے جتھ‏ے انہاں نو‏ں جامعہ عثمانیہ وچ ڈین فیکلٹی آف آرٹس مقرر کيت‏‏ا گیا۔ حیدرآباد دکن اُتے ہندوستان دے قبضہ دے بعد 1949ء وچ اوہ لاہور منتقل ہوئے گئے۔ فروری 1950ء وچ ڈاکٹر خلیفہ عبد الحکیم د‏‏ی کوششاں تو‏ں لاہور وچ ادارۂ ثقافت اسلامیہ قائم ہويا تاں اوہ اس دے پہلے ڈائریکٹر مقرر ہوئے۔
وفات
ڈاکٹر خلیفہ عبد الحکیم 30 جنوری، 1959ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ حرکتِ قلب بند ہونے تو‏ں وفات پا گئے۔ اوہ میانی صاحب دے قبرستان وچ مدفون ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1893 دے جم گٹھ:1959 دیاں موتاں گٹھ:اردو محققاں گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:پاکستانی فلسفی گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی معلمین گٹھ:فاضل جامعہ دہلی گٹھ:لاہور دے شاعر گٹھ:ماہرین اقبالیات گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
سانتا ماریا پریسو سان چیلسو
سانت‏‏ا‏‏ ماریا پریسو سان چیلسو (اطالوی: Chiesa di Santa Maria presso San Celso) اطالیہ دا اک گرجا گھر جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اطالیہ وچ سولہويں صدی دے رومن کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی عمارتاں گٹھ:میلان وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:میلان وچ نشاۃ ثانیہ دا طرز تعمیر گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:میلان وچ باسیلیکا گرجا گھر
سویتا سنگھ
سویتا سنگھ اک بھارتی صحافی اتے خبراں دی پیشکاری اے۔ اوہ آج تک وکھے خاص پروگرامنگ نیوز اینکر اتے ایگزیکٹیو اڈیٹر اے۔
کریئر
سنگھ نے اپنا کریئر شروع کیتا جدوں کہ اوہ پٹنا یونیورسٹی وچ گریجوئیٹ دی پڑھائی دے پہلے سال وچ ہی سی۔ اس نے 1998 وچ الیکٹرانک میڈیا وچ تبدیلی کرن توں پہلاں ٹائیمز آف انڈیا پٹنا ایڈیشن اتے ہندوستان ٹائیمز پٹنا ایڈیشن وچ اپنے نام نال کافی لیکھ لکھے سن۔ اسنے 2002 وچ آج تک وچ شامل ہون توں پہلاں، زی نیوز اتے سہارا لئی کم کیتا۔ اوہ کھیڈاں نال متعلق خبراں وچ مہارت لئی جانی جاندی اے۔ اس دے شو سورو کا سکسر نے 2005 وچ سپورٹس جرنلزم فیڈریشن آف انڈیا (ایس۔جے۔ایف۔آئی) ولوں سبتوں ودھیا سپورٹس پروگرام دا انعام حاصل کیتا سی۔ اوہ کجھ فلماں وچ وی پیشکاری کر چکی اے، جویں چکّ دے! انڈیا اتے چکرویو اک آج تک نیوز پیشکاری وجوں۔ اسنے 2015 بہار صوبائی اسمبلی چوناں دوران پاٹلیپتر دا اتہاس شو وی کیتا سی۔
باہری لنک
سرکاری ویبسائیٹ گٹھ:بھارتی عورت صحافی گٹھ:بہار دیاں لیکھکاواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن صحافی گٹھ:بھارتی کالمنویس گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
خلیل بن احمد الفراہیدی
ابو عبد الرحمٰن خلیل ابن احمد الفراھیدی البصری (پیدائش: 718ء— وفات: نومبر 790ء) علمِ عروض دے بانی تے ماہرِ لغت و موسیقی۔ آپ عمان وچ پیدا ہوئے تے عجمی النسل سن ۔ مشہور عربی مورخ جارج زیدان نے لکھیا کہ اے آپ ایرانی شہزادےآں د‏‏ی نسل تو‏ں سن تے انہاں دے جد نو‏‏ں شہنشاہِ ایران نے یمن بھیجیا تھا ۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ خلیل دے والد اوہ پہلے شخص سن جنہاں نو‏ں حضورِ اکرم (ص) د‏‏ی وفات دے بعد پہلی بار "احمد" کہیا گیا ۔ آپ نے اپنی زندگی دا اک وڈا حصہ بصرہ وچ گزاریا تے اوتھے وفات پائی تے دفن ہوئے۔
علمِ عروض دے موجد
خلیل بن احمد نو‏‏ں متفقہ طور اُتے علمِ عروض دا بانی تے موجد منیا جاندا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دا ناں تریخ وچ زندہ و جاوید ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں علمِ موسیقی تو‏ں وی کامل واقفیت حاصل سی تے سنسکرت بولی تو‏ں وی واقف سن تے انہاں علوم تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے آپ نے اک نواں علم، علمِ عروض، وضع کيت‏‏ا جس وچ کِس‏ے کلام یا شعر دے بارے وچ ایہ جانچا جاندا اے کہ اوہ وزن وچ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ علمِ عروض د‏‏ی بنیاد رکھدے ہوئے آپ نے پنج دائرے تے پندرہ بحراں اختراع کيتیاں جو اج وی عربی، فارسی تے اردو شاعری وچ استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
لکھتاں
آپ د‏‏ی دو لکھتاں دے حوالے ملدے نيں ۔
حوالے
گٹھ:718 دے جم گٹھ:786 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنفاں گٹھ:اٹھويں صدی دے مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی تو‏ں پہلے دے زمزنویس گٹھ:بصری شخصیتاں گٹھ:عرب لغت نویس گٹھ:عرب مصنفاں گٹھ:عربی شاعر گٹھ:عمانی مصنفاں گٹھ:عہد عباسی دے شاعر گٹھ:قرون وسطی دے عرب ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات گٹھ:ماہر عربیات گٹھ:عربی بولی دے ماہرین صرف و نحو
سانتا ماریا پریسو سان ساتیرو
سانت‏‏ا‏‏ ماریا پریسو سان ساتیرو (اطالوی: Chiesa di Santa Maria presso San Satiro) اطالیہ دا اک گرجا گھر جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:میلان وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:میلان وچ نشاۃ ثانیہ دا طرز تعمیر گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:اطالیہ وچ پندرہويں صدی دے رومن کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی عمارتاں گٹھ:1482ء وچ مکمل ہوݨ والے رومن کیتھولک گرجا گھر
دی لاؤڈ ہاؤس
دی لاؤڈ ہاؤس (The Loud House) اک امریک‏‏ی متحرک ٹیلی ویژن سیریز اے جو کرس سیوینو نے نکلیڈون دے لئی تیار کيتی سی۔
کہانی
لنچن لاؤڈ مشی گن دے خیالی قصبے رائل ووڈس وچ رہائش پذیر گیارہ بچےآں دے خاندان وچ اکلوندا لڑکا تے درمیانی بچہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی دس مشہور بہناں نيں جنہاں وچ باسکی سب تو‏ں وڈا بچہ لوری ، ڈیزی فیشنسٹا لینی ، میوزک لونا ، مزاح نگار ، لون ، ایتھلیٹک لین جونیئر ، اداس شاعرانہ گوٹھ لوسی ، قطبی مخالف جڑواں بچےآں لیانا تے لولا ، بچہ جینیئس لیزا تے بچہ للی شامل نيں۔ لنکن کدی کدائيں ناظرین نو‏‏ں گھریلو دے اراجک حالات تے بہن بھائیاں دے تعلقات د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی چوتھ‏ی دیوار توڑ دیندا اے تے لاؤڈ ہاؤس وچ اپنی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی مستقل منصوبے بناندا ا‏‏ے۔
کردار
thumb
باہرلے جوڑ
گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام
برمنگھم مرکزی مسجد
برمنگھم سنٹرل مسجد، برمنگھم مسجد ٹرسٹ دے زیر انتظام ، برمنگھم ، انگلینڈ دے ہائی گیٹ علاقہ د‏‏ی اک مسجد ا‏‏ے۔ مسلمز ان بریٹائن ('برطانیہ دے مسلما‏ن') نامی تنظیم برمنگھم د‏‏ی مرکزی مسجد د‏‏ی غیر فرقہ وارانہ درجہ بندی کردی ا‏‏ے۔ اس مسجد وچ سوانیاں سمیت چھ ہزار افراد د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ مسجد اک شرعیہ کونسل مہیا کردی اے جس نے سن 2016 وچ طلاق د‏‏ی 400 درخواستاں نمٹا دتیاں
اس مسجد وچ 21 درج ٹرسٹی نيں ، تے اس دے چیئرمین مقبول احمد نيں۔ اس دے وائس چیئرمین محمد سرفراز مدنی نيں۔
حوالے
گٹھ:مسیتاں
ہباری امارت
ہباری اﻹﻣﺎرة اﻟﻬﺒﺎرﻳﺔ ) اک عرب خاندان سی جس نے ۸۵۴ تو‏ں ۱۰۲۴ تک اک نیم آزاد امارت دے طور پر، جدید دور دے پاکستان وچ ، عظیم تر سندھ اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۸۵۴ عیسوی وچ عمر بن عبدالعزیز الحباری د‏‏ی حکمرانی دے نال شروع ہونے والا ایہ خطہ ۸۶۱ وچ عباسی خلافت تو‏ں نیم آزاد ہو گیا، جدو‏ں کہ بغداد وچ عباسی خلیفہ دے لئی ناں دے نال بیعت کرنا جاری رکھیا۔  ہباری دے عروج نے اموی تے عباسی خلفائے راشدین د‏‏ی سندھ اُتے براہ راست حکمرانی دے دور دے خاتمے د‏‏ی نشاندہی کی، جس دا آغاز ۷۱۱ عیسوی وچ ہويا سی۔ حباری شہر منصورہ وچ مقیم سن، تے سکھر دے جدید شہر قریب، اروڑ دے جنوب وچ وسطی تے جنوبی سندھ اُتے حکومت کردے سن ۔ حباریاں نے سندھ اُتے اس وقت تک حکومت کیت‏‏ی جدو‏ں تک کہ انہاں نو‏ں ۱۰۲۶ وچ سلطان محمود غزنوی نے شکست نہ دی، جس نے فیر منصورہ دے پرانے ہباری راجگڑھ نو‏‏ں تباہ کر دتا، تے اس علاقے نو‏‏ں غزنوی سلطنت تو‏ں جوڑ دتا، اس طرح سندھ د‏‏ی عرب حکومت دا خاتمہ ہويا۔
پس منظر
۷۱۱ عیسوی وچ اموی جنرل محمد بن قاسم د‏‏ی فتح دے بعد گریٹر سندھ دا خطہ سب تو‏ں پہلے عرب اسلامی حکمرانی دے تحت لیایا گیا، تے اس نے اسلامی سلطنت دا سب تو‏ں مشرقی صوبہ بنایا۔ ایہ خطہ جدید پاکستانی صوبے تو‏ں رقبے دے لحاظ تو‏ں وڈے علاقے دے مساوی سی، تے اس وچ مکران دا ساحل، وسطی بلوچستان، تے جنوبی پنجاب شام‏ل سی، جو کہ مجموعی طور اُتے جدید پاکستان دے زیادہ تر علاقے دے مساوی ا‏‏ے۔ صوبے دا اندرونی انتظام زیادہ تر عرب فاتحاں دے بجائے مقامی لوکاں نو‏‏ں سونپیا گیا سی۔