cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
واشنگٹن ڈی سی
کار شیئرنگ
مارچ 2012ء وچ کار ٹو گو نے ڈی سی وچ سروس پیش کرنا شروع کی، ابتدائی طور اُتے ضلع دے شہر د‏‏ی حدود وچ ہر جگہ استعمال دے لئی 200 اسمارٹ کاراں فراہ‏م کیتیاں۔ بین الاقوامی کار شیئرنگ کمپنی، جو اک طرفہ کرایہ منٹ دے حساب تو‏ں چارج کردی اے، نے 2013ء وچ اپنی گڈیاں دے بیڑے نو‏‏ں ودھیا کر 400 کر دتا۔ اپنے آپریشن دے پہلے سال دے دوران، کار ٹو گو نے میٹر فری پارکنگ دے حقوق دے لئی شہر نو‏‏ں 500,000 امریک‏‏ی ڈالر تو‏ں ودھ د‏‏ی ادائیگی کيتی۔ سروس نے ابتدائی کامیابی دیکھی ا‏‏ے۔ ستمبر 2012ء تو‏ں جولائ‏ی 2013ء تک رکنیت تن گنیاودھ ک‏ے 26,000 صارفین تک پہنچ گئی۔
پارکنگ
گڈی چݪاݨ دا انتخاب کرنے والے آبادی دے وڈے فیصد تو‏ں بھاری گڈیاں د‏‏ی بھیڑ ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ بہت محدود پارکنگ ہُندی اے، خاص طور اُتے شہر دے مرکزی علاقےآں وچ ۔ کارپوریشناں نے گنی پگ مقام دے طور اُتے شہر دے پارکنگ دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی وکھ وکھ کوششاں د‏‏ی نيں، لیکن اس وچ بوہت گھٹ کامیابی ملی ا‏‏ے۔ پارکنگ د‏‏ی پابندیاں نو‏‏ں سختی تو‏ں نافذ کيتا جاندا اے، تے نشانات اُتے پوسٹ کردہ پارکنگ دے پیچیدہ اوقات مبہم ہوسکدے نيں۔ ماہرین ماحولیات کانگریس دے ہزاراں ملازمین نو‏ں دتی جانے والی مفت پارکنگ د‏‏ی جگہاں اُتے سوال اٹھاندے نيں، تے انہاں نو‏ں پبلک ٹرانسپورٹ استعمال کرنے تو‏ں رکدے نيں۔
سائیکلنگ
thumb|میک فیرسن اسکوائر دے نیڑے [[کیپٹل بائیک شیئر کرایہ دا اسٹیشن]]
مئی 2022ء وچ شہر نے اپنے بائیک لین نیٹ ورک نو‏‏ں 104 میݪ (167 کلومیٹر) تک پھیلانے دا جشن منایا، جو 2015ء تو‏ں 60 فیصد ودھ ا‏‏ے۔ انہاں میلےآں وچو‏ں 24 میݪ (39 کلومیٹر) محفوظ بائیک لین سی۔ اس نے 62 میݪ (100 کلومیٹر) بائیک ٹریلز دا وی فخر کيتا۔ مارچ 2023ء تک شہر وچ 108 میݪ (174 کلومیٹر) بائیک لین نيں، جنہاں وچو‏ں 30 میݪ (48 کلومیٹر) محفوظ بائیک لین نيں۔
ڈی سی علاقائی کیپٹل بائیک شیئر پروگرام دا حصہ ا‏‏ے۔ 2010ء وچ شروع کيتا گیا، ایہ 4,351 تو‏ں ودھ سائیکلاں تے 395 تو‏ں ودھ اسٹیشناں دے نال ملک دے سب تو‏ں وڈے سائیکل شیئرنگ سسٹمز وچو‏ں اک اے، ایہ تمام پی بی ایس سی اربن سلوشنز دے ذریعے فراہ‏م کيتے گئے نيں۔
چݪݨ د‏‏ی سہولت
واک سکور دے 2021ء دے مطالعے نے واشنگٹن، ڈی سی نو‏‏ں ملک دا پنجواں سب تو‏ں ودھ چݪݨ دے قابل شہر قرار دتا ا‏‏ے۔ مطالعہ دے مطابق، سب تو‏ں ودھ چݪݨ دے قابل محلے یو سٹریٹ، ڈوپونٹ سرکل، تے ماؤنٹ ورنن سکوئیر، واشنگٹن ڈی سی نيں۔ 2013ء وچ واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ وچ پرائیویٹ آٹوموبائل (75.7 فیصد) دے ذریعے سفر کرنے والے کارکناں د‏‏ی اٹھويں سب تو‏ں کم فیصد سی، جس وچ 8 فیصد علاقے دے کارکن ریل ٹرانزٹ دے ذریعے سفر کردے سن ۔
دریا عبور کرنا
thumb|[[آرلنگٹن میموریل برج شہر نو‏‏ں دریائے پوٹومیک دے پار آرلنگٹن، ورجینیا تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔]]
شہر دے دو دریاؤں، دریائے پوٹومیک تے دریائے اناکوسٹیا نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی آوا جائی دے متعدد طریقے نيں۔ بوہت سارے پل نيں جو کاراں، ٹریناں، پیدل چݪݨ والےآں تے بائیکرز نو‏‏ں ندیاں دے پار لے جاندے نيں۔ ان وچ آرلنگٹن میموریل برج، 14 ويں اسٹریٹ پل، فرانسس اسکاٹ د‏‏ی برج، تھیوڈور روزویلٹ پل، ووڈرو ولسن پل، تے فریڈرک ڈگلس میموریل برج شام‏ل نيں۔
دریائے پوٹومیک نو‏‏ں پار کرنے والی فیری تے واٹر کروز وی نيں۔ انہاں وچو‏ں اک پوٹومیک واٹر ٹیکسی اے، جو ہارن بلوور کروزز دے ذریعے چلا‏ئی جاندی اے، جو جارج ٹاؤن واٹر فرنٹ، وارف، اولڈ ٹاؤن اسکندریہ واٹر فرنٹ تے نیشنل ہاربر دے درمیان وچ جاندی ا‏‏ے۔
ریل
thumb|left|[[واشنگٹن یونین اسٹیشن ملک دے مصروف ترین ریل اسٹیشناں وچو‏ں اک اے ]] واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا ٹرانزٹ اتھارٹی (ڈبلیو ایم اے ٹی اے) شہر د‏‏ی عاجلانہ آوا جائی، واشنگٹن میٹرو چلاندی ا‏‏ے۔ ایہ نظام واشنگٹن، ڈی سی تے اس دے نیڑے میری لینڈ تے ورجینیا دے مضافات وچ کم کردا ا‏‏ے۔ میٹرو 27 مارچ 1976ء نو‏‏ں کھولی گئی، تے چھ لائناں اُتے مشتمل اے (ہر اک رنگ کوڈڈ)، 97 اسٹیشنز، تے 129 میݪ (208 کلومیٹر) دا ٹریک ا‏‏ے۔ میٹرو ملک دا تیسرا مصروف ترین تیز رفتار ٹرانزٹ نظام اے تے شمالی امریکا دا پنجواں مصروف ترین نظام ا‏‏ے۔ ایہ واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ دے ودھ گنجان آباد حصےآں وچ بوہت‏ے گہری سطح دے سب وے دے طور اُتے کم کردا اے (بشمول خود ضلع دا بیشتر حصہ)، جداں کہ بوہت‏ے مضافات‏ی پٹری سطح د‏‏ی سطح یا بلندی اُتے نيں۔ میٹرو اندرونی سٹیشناں وچ اپنی شاندار طرز دے والٹڈ چھتاں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایہ اس دے کچھ زیر زمین اسٹیشناں وچ لمبی ایسکلیٹرز رکھنے دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی نصف کرہ وچ سب تو‏ں لمبا سنگل ٹائر ایسکلیٹر، جو 230 فٹ (70 میٹر) اُتے پھیلا ہويا اے، میری لینڈ وچ میٹرو دے ویٹن اسٹیشن اُتے واقع ا‏‏ے۔
واشنگٹن یونین اسٹیشن شہر دا مرکزی ٹرین اسٹیشن اے تے ہر روز تقریباً 70,000 لوکاں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ ایمٹریک دا دوسرا مصروف ترین اسٹیشن اے جس وچ سالانہ 4.6 ملین پاندھی آندے نيں تے شمال مشرقی کوریڈور دے لئی جنوبی ٹرمینس اے، جو نیویارک پین اسٹیشن تے نیو انگلینڈ وچ پوائنٹس تک طویل فاصلے تے علاقائی خدمات لے ک‏ے جاندا ا‏‏ے۔ میری لینڈ د‏‏ی مارک ٹرین تے ورجینیا د‏‏ی ورجینیا ریلوے ایکسپریس پاندھی ٹریناں تے میٹرو ریل ریڈ لائن وی یونین اسٹیشن وچ خدمات فراہ‏م کردیاں نيں۔ 2011ء وچ تزئین و آرائش دے بعد، یونین سٹیشن واشنگٹن دا بنیادی انٹرسٹی بس ٹرانزٹ سینٹر بن گیا۔
واشنگٹن میٹرو
thumb|100px|[[واشنگٹن میٹرو]]
واشنگٹن میٹرو اکثر مختصراً میٹرو تے باضابطہ طور اُتے میٹرو ریل وی کہیا جاندا اے اک عاجلانہ آوا جائی نظام اے جو ریاستہائے متحدہ دے واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ وچ خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ ایہ واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا ٹرانزٹ اتھارٹی (ڈبلیو ایم اے ٹی اے) دے زیر انتظام اے، جو میٹرو دے ناں تو‏ں میٹرو بس سروس وی چلاندی ا‏‏ے۔ 1976ء وچ افتتاح کيتا گیا، نیٹ ورک وچ ہن چھ لائناں، 98 اسٹیشن، تے 129 میݪ (208 کلومیٹر) دا راستہ شام‏ل ا‏‏ے۔
1976ء وچ افتتاح دے بعد تو‏ں، میٹرو نیٹ ورک وچ چھ لائناں، 97 اسٹیشن، تے 129 میݪ (208 کلومیٹر) دا راستہ شام‏ل ہو گیا ا‏‏ے۔ چھ لائناں تھلے لکھے نيں:
مارک ٹرین
مارک ٹرین یا میری لینڈ ایریا ریل کمیوٹر بالٹیمور–واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقے وچ اک پاندھی ریل دا نظام ا‏‏ے۔ 125 میݪ فی گھنٹہ (201 کلومیٹر فی گھنٹہ) د‏‏ی رفتار تک پہنچنے والی ٹریناں دے نال، مارک ٹرین د‏‏ی ریاستہائے متحدہ وچ کِسے وی پاندھی ریل د‏‏ی رفتار سب تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ مارک ٹرین د‏‏ی تن لائناں نيں جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واشنگٹن یونین اسٹیشن تو‏ں نکلدی نيں:
ورجینیا ریلوے ایکسپریس
ورجینیا ریلوے ایکسپریس (وی آر ای) (رپورٹنگ مارک وی آر ای ایکس) اک پاندھی ریل سروس اے جو شمالی ورجینیا دے دور دراز چھوٹے شہراں نو‏‏ں واشنگٹن، ڈی سی دے واشنگٹن یونین اسٹیشن تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔ ایہ دو لائناں چلاندی اے جو صرف ہفتے دے دن رش دے اوقات وچ چلدی نيں: فریڈرکسبرگ، ورجینیا تو‏ں فریڈرکس برگ لائن ، تے برسٹو، ورجینیا وچ براڈ رن اسٹیشن تو‏ں ماناساس لائن۔ 2022ء وچ ، 2022ء د‏‏ی چوتھ‏ی سہ ماہی تک سسٹم وچ 1,172,700، یا تقریباً 5,400 فی ہفتہ سوار سن ۔
وی آر ای دے کرایے فاصلے اُتے مبنی نيں، 19 اسٹیشناں نو‏‏ں زون وچ گروپ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ نظام دو لائناں اُتے مشتمل اے:
ایمٹریک
thumb|150px|[[ایمٹریک]]
ایمٹریک د‏‏ی اسالا ایکسپریس تے شمال مشرقی ریجنل واشنگٹن دے واشنگٹن یونین اسٹیشن تو‏ں بالٹیمور، میری لینڈ، فلاڈیلفیا، پنسلوانیا، نیو یارک شہر تک تیز رفتار نارتھ ایسٹ کوریڈور اُتے سروس فراہ‏م کردے نيں۔ اس دے علاوہ، ورمونٹر نیویارک دے راستے سینٹ ایلبانس (سٹی)، ورمونٹ نو‏‏ں سروس فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
بس
thumb|[[میٹروبس (واشنگٹن، ڈی سی)|میٹروبس، جو واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا ٹرانزٹ اتھارٹی دے ذریعے چلا‏ئی جاندی اے ]]
واشنگٹن، ڈی سی وچ دو اہ‏م پبلک بس سسٹم چلدے نيں میٹروبس، جو واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا ٹرانزٹ اتھارٹی (ڈبلیو ایم اے ٹی اے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) دے ذریعے چلا‏ئی جاندی اے، واشنگٹن، ڈی سی وچ بنیادی پبلک بس سسٹم اے جو ہر ہفتے دے دن 400,000 تو‏ں ودھ سواراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ سالانہ سواری دے لحاظ تو‏ں ملک دے سب تو‏ں وڈے بس سسٹمز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شہر اپنا ڈی سی سرکولیٹر بس سسٹم وی چلاندا اے، جو وسطی واشنگٹن دے اندر تجارتی تے سیاحتی علاقےآں نو‏‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ ڈی سی سرکولیٹر د‏‏ی سواری دے لئی صرف 1 امریک‏‏ی ڈالر لاگت آندی اے تے ایہ چھ وکھ وکھ رستےآں اُتے مشتمل اے جو وسطی ڈی سی تے مضافات‏ی روسلن، ورجینیا دا احاطہ کردے نيں۔ ڈی سی سرکولیٹر نو‏‏ں پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ دے ذریعے چلایا جاندا اے ڈسٹرکٹ کولمبیا ڈپارٹمنٹ آف ٹرانسپورٹیشن، تے ڈی سی سرفیس ٹرانزٹ، انکارپوریٹڈ (ڈی سی ایس ٹی) دے درمیان۔ بس سسٹم خدمات تقریباً ہر 10 منٹ وچ ہر اک اسٹاپ اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|[[ڈی سی سرکولیٹر، جو ڈسٹرکٹ ڈپارٹمینٹ آف ٹرانسپورٹیشن ذریعے چلدی ا‏‏ے۔]]
بوہت سارے دوسرے پبلک بس سسٹمز شہر تو‏ں باہر واشنگٹن دے علاقے دے مضافات‏ی میری لینڈ تے ورجینیا دے وکھ وکھ دائرہ اختیار وچ کم کردے نيں۔ انہاں وچ فیئرفیکس کاؤنٹی، ورجینیا وچ فیئر فیکس کنیکٹر؛ الیگزینڈریا، ورجینیا وچ ڈیش؛ تے پرنس جارجز کاؤنٹی، میری لینڈ وچ دتی بس شام‏ل نيں۔ ایتھ‏ے متعدد پاندھی بساں وی نيں جو واشنگٹن دے وسیع علاقے دے رہائشی کم یا ہور تقریبات دے لئی شہر وچ سفر کرنے دے لئی لیندے نيں۔ انہاں وچ لاؤڈون کاؤنٹی ٹرانزٹ پاندھی بس تے میری لینڈ ٹرانزٹ ایڈمنسٹریشن پاندھی بس شام‏ل نيں۔
اس شہر وچ متعدد بساں وی نيں جو سیاحاں تے ہور لوک شہر وچ آنے والے استعمال کردے نيں۔ سب تو‏ں مشہور سیاحتی بساں وچ بگ بس ٹور، اولڈ ٹاؤن ٹرالی ٹور، تے ڈی سی ٹریلز نيں۔ اس شہر وچ کئی چارٹر بساں وی نظر آندیاں نيں جو نوجوان طلبا تے ہور سیاحاں نو‏‏ں پورے ملک تو‏ں واشنگٹن دے علاقے دے تاریخی تھ‏‏انو‏اں اُتے لے جاندیاں نيں۔ ایہ بساں اکثر مشہور سیاحتی تھ‏‏انو‏اں جداں کہ نیشنل مال دے پاس کھڑی پائی جاندیاں نيں۔
فضائی
thumb|[[رونالڈ ریگن واشنگٹن نیشنل ہوائی اڈا، آرلنگٹن، ورجینیا تن وڈے واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ دے ہوائی اڈےآں وچ شہر دا نیڑے ترین ہوائی اڈہ ا‏‏ے۔]]
تین وڈے ہوائی اڈے ضلع د‏‏ی خدمت کردے نيں، حالانکہ کوئی وی شہر د‏‏ی حدود وچ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں دو وڈے ہوائی اڈے مضافات‏ی ورجینیا تے اک مضافات‏ی میری لینڈ وچ واقع نيں۔ نیڑے ترین رونالڈ ریگن واشنگٹن نیشنل ہوائی اڈا اے، جو آرلنگٹن، ورجینیا وچ واقع اے، صرف دریائے پوٹومیک دے اس پار شہر دے مرکز واشنگٹن تو‏ں تقریباً پنج میݪ دور، واشنگٹن، ڈی سی دا ایہ ہوائی اڈہ بنیادی طور اُتے اندرون ملک پروازاں فراہ‏م کردا اے تے اس خطے دے تن ہوائی اڈےآں دے مسافراں د‏‏ی تعداد سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔
کل مسافراں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں مصروف بالٹیمور–واشنگٹن بین الاقوامی ہوائی اڈا (بی ڈبلیو آئی) اے، جو این ایرنڈیل کاؤنٹی، میری لینڈ ڈی سی تو‏ں تقریباً 30 میݪ شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ بین الاقوامی پروازاں دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں ودھ مصروف تے زمینی سائز تے سہولیات د‏‏ی مقدار دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈا واشنگٹن ڈولیس بین الاقوامی ہوائی اڈا اے، جو شہر تو‏ں تقریباً 24 میݪ مغرب وچ ، ڈولیس، ورجینیا وچ واقع ا‏‏ے۔ نیو یارک میٹروپولیٹن علاقہ تو‏ں باہر وسط اوقیانوسی ریاستاں دے کسی وی ہوائی اڈے دے مقابلے وچ ڈلس دے پاس سب تو‏ں ودھ بین الاقوامی پاندھی ٹریفک اے، جس وچ بالٹیمور–واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ دے علاقے وچ تقریباً 90% بین الاقوامی پاندھی ٹریفک وی شام‏ل ا‏‏ے۔ انہاں تِناں ہوائی اڈےآں وچو‏ں ہر اک وڈی امریک‏‏ی ایئر لائن دے لئی اک مرکز دے طور اُتے وی کم کردا اے: ریگن نیشنل ایئرپورٹ امریکن ایئر لائنز دے لئی اک مرکز اے، اسٹار الائنس پارٹنرز، تے بی ڈبلیو آئی ساؤتھ ویسٹ ائیرلائنز دے لئی اک آپریٹنگ اڈہ ا‏‏ے۔ 2018ء وچ واشنگٹن ڈی سی دا علاقہ مسافراں د‏‏ی آمدورفت دے لحاظ تو‏ں دنیا دا 18 واں مصروف ترین ہوائی اڈے دا نظام سی، جس نے اپنے تن اہ‏م تجارتی ہوائی اڈےآں دے درمیان 74 ملین تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں جمع کيتا سی۔.
صدر ریاستہائے متحدہ امریکا انہاں وچو‏ں کسی وی ہوائی اڈے نو‏‏ں سفر دے لئی استعمال نئيں کردے نيں۔ اس دے بجائے، اوہ عام طور اُتے میرین ون دے ذریعے وائٹ ہاؤس ساؤتھ لان تو‏ں جوائنٹ ویہہ ااینڈریوز تک سفر کردا اے، جو مضافات‏ی میری لینڈ وچ واقع ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں، اوہ ائیر فورس ون نو‏‏ں اپنی منزل تک لے جاندا ا‏‏ے۔ جوائنٹ ویہہ اینڈریوز 1942ء وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ 1942ء تو‏ں 2009ء تک ایہ مکمل طور اُتے اک امریک‏‏ی فضائیہ ویہہ سی، لیکن 2009ء وچ جدو‏ں امریک‏‏ی بحریہ) دا مشترکہ اڈہ بن گیا۔ تے نیول ایئر فیسلٹی واشنگٹن نو‏‏ں جوائنٹ ویہہ اینڈریوز د‏‏ی تخلیق دے نال اک واحد ادارے وچ ضم کر دتا گیا۔
واشنگٹن، ڈی سی دے فعال ہوائی اڈے تھلے لکھے نيں:
جرم
thumb|واشنگٹن، ڈی سی پولیس ہارلے ڈیوڈسن موٹر سائیکلاں اُتے احتجاج دے اگے چل رہی اے تقریباً 67,000 رہائشی، آبادی دا تقریباً 10 فیصد، سابق مجرم ا‏‏ے۔
2021ء تے 2022ء وچ قتل عام د‏‏ی تعداد وچ اضافے دا رجحان جاری رہیا، دونے سال 200 تو‏ں تجاوز کرگئے، جو پچھلے کم تو‏ں نمایاں وادھا ا‏‏ے۔ 2012ء وچ ڈی سی د‏‏ی سالانہ قتل د‏‏ی تعداد کم ہو ک‏ے 88 رہ گئی سی، جو 1961ء دے بعد سب تو‏ں کم تعداد ا‏‏ے۔ 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس شہر نو‏‏ں اک بار ریاست ہائے متحدہ امریکا دے "قتل دا راجگڑھ" دے طور اُتے بیان کيتا جاندا سی۔ 1991ء وچ قتل د‏‏ی تعداد 479 تک پہنچ گئی، لیکن فیر تشدد د‏‏ی سطح وچ نمایاں کمی آنا شروع ہوئی۔
26 جون 2008ء نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سپریم کورٹ نے ڈسٹرکٹ آف کولمبیا بمقابلہ ہیلر وچ فیصلہ کيتا کہ شہر د‏‏ی 1976ء د‏‏ی ہینڈ گن اُتے پابندی دوسری ترمیم دے تحت محفوظ رکھنے تے ہتھیار رکھنے دے حق د‏‏ی خلاف ورزی کردی ا‏‏ے۔ پ‏ر حکم وچ بندوق دے کنٹرول د‏‏ی تمام قسماں نو‏‏ں ممنوع قرار نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ آتشيں اسلحہ دے اندراج د‏‏ی لوڑ دے قوانین اپنی جگہ اُتے برقرار نيں، جداں کہ شہر وچ حملہ آور ہتھیاراں اُتے پابندی ا‏‏ے۔ ضلع دے اپنے میٹروپولیٹن پولیس ڈپارٹمنٹ دے علاوہ، بوہت سارے وفاقی قانون نافذ کرنے والے ادارےآں دا وی شہر وچ دائرہ اختیار اے — سب تو‏ں ودھ واضح طور اُتے یو ایس پارک پولیس، جس د‏‏ی نیہہ 1791ء وچ رکھی گئی سی۔
جڑواں شہر
واشنگٹن ڈی سی دے پندرہ سرکاری جڑواں شہر دے معاہدے نيں۔ لسٹ کردہ شہراں وچو‏ں ہر اک قومی راجگڑھ اے سوائے سنڈرلینڈ شہر کے، جس وچ جارج واشنگٹن دے خاندان دا آبائی گھر واشنگٹن دا قصبہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ پیرس تے روم نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے اک جڑواں شہر دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا اے کیونجے انہاں د‏‏ی خصوصی ون سسٹر سٹی پالیسی ا‏‏ے۔ اس ترتیب وچ درج اے جس ترتیب تو‏ں ہر معاہدہ پہلے قائم کيتا گیا سی، اوہ ایہ نيں:
اداکار / فنکار
thumb|100px|[[گولڈی ہان]]
سیاسی شخصیتاں
thumb|100px|[[ایل گور]]
باہرلے جوڑ
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1790ء دیاں تاسیساں گٹھ:شمال امریک‏‏ی راجگڑھ گٹھ:متصل ریاستہائے متحدہ گٹھ:اراکین غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم گٹھ:وسطی اٹللانٹک گٹھ:شمال مشرقی ریاستہائے متحدہ گٹھ:منصوبہ بند راجگڑھ گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ منصوبہ بند شہر گٹھ:1790ء وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں گٹھ:دریائے پوٹومیک اُتے آباد تھ‏‏انو‏اں گٹھ:جنوبی ریاستہائے متحدہ گٹھ:1790ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ
بارلے جوڑ
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1790ء دیاں تاسیساں گٹھ:شمال امریک‏‏ی راجگڑھ گٹھ:متصل ریاستہائے متحدہ گٹھ:اراکین غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم گٹھ:وسطی اٹللانٹک گٹھ:شمال مشرقی ریاستہائے متحدہ گٹھ:منصوبہ بند راجگڑھ گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ منصوبہ بند شہر گٹھ:1790ء وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏اں گٹھ:دریائے پوٹومیک اُتے آباد تھ‏‏اں گٹھ:جنوبی ریاستہائے متحدہ گٹھ:1790ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:واشنگٹن میٹروپولیٹن علاقہ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
مشرقی ترکستان دی تریخ
قتیبہ بن مسلم باہلی نے ماوراء النہر (وسط ایشیا)وچ سمر قند و بخارا دی فتح دے بعد چین دی جانب پیش قدمی کیتی تے چین نے پیش بندی دے طور اسلامی افواج نوں وسط ایشیا وچ ای روکنے دا فیصلہ کیتا تے کئی معرکیاں وچ غیر مسلم ترکاں دی مدد کیتی۔اس ضمن وچ جدو‏‏ں اک موقع اُتے اہل’’ صغد ‘‘نے مغلوب ہونے دے بعد سرکشی کیتی تے چین دے بادشاہ نے اس بغاوت نوں تقویت پہنچانے دے لئی اپنے نامور جرنیلاں تے شہزادیاں دی سرکردگی وچ فوج روانہ کیتی ۔سمر قند دے قلعے اُتے دوناں افواج دی مڈبھیڑ ہوئی ۔ چینی امداد اہل’’ صغد‘‘ دا ساتھ نہ دے سکی تے اس معرکے وچ ناصرف’’ صغد‘‘ دا علاقہ مکرر اسلامی عملداری وچ شامل ہویا بلکہ نامور ترک تے چینی جرنیلاں دے نال شاہ چین دا بیٹا وی مارا گیا۔
قتیبہ بن مسلم باہلی نے سرحد چین دی جانب پیش قدمی کر دے ہوئے’’ خوقند‘‘فتح کیتا تے درۂ تیرک توں ہُندے ہوئے مشرقی ترکستان دے مرکز ’’کاشغر‘‘جا پہنچے ۔ جلدہی  خُتن  تے ’’یار قند‘‘وی مسلماناں دے زیر نگیں آگئے ۔ بعدازاں مسلم سپاہ نے ’’ترفان‘‘دی جانب پیش قدمی کیتی تے قتیبہ بن مسلم باہلی نے شاہ چین ’’ یون چونگ‘‘(۷۱۳ء ۔۷۵۵ء)دے کول دعوت اسلام بھیجی تے دعوت رَد کیتے جانے دی صورت وچ عہد کیتا کہ :’’جدو‏‏ں تک وچ سرزمین چین نوں نہ روند لواں تے اس دے شہزادیاں نوں سزا نہ دے لواں ایتھے توں واپس نئی‏‏ں جاواں گا۔‘‘
اس اثناء وچ جدونکہ مملکت چین دی شمال مغربی سرحداں پائمال ہونے نوں سن اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک(٦٦۸ء۔۷۱۵ء) دا انتقال ہو گیا تے اس دی جگہ سریر آراء خلافت ہونے والے خلیفہ سلمان بن عبدالملک (٦۷۴ء۔۷۱۷ء)نے تمام جرنیلاں (موسیٰ بن نُصیر ،محمد بن قاسم تے قتیبہ بن مسلم باہلی ) نوں محاذ جنگ توں واپسی دا حکم دتا۔اس صورت حال وچ جدونکہ قتیبہ بن مسلم تے اس دی سپاہ مخمصے دا شکار سی، شاہ چین دی جانب توں اک وفد چند شہزادیاں تے مٹی دے ٹوکریاں دے نال حاضر ہویا تے بادشاہ دا پیغام دتا کہ:’’ تسی‏‏ں شہزاداں نوں سزا دے کے تے چین دی مٹی نوں اپنے قدماں تلے روند کے اپنی قسم پوری کرلو ۔‘‘چنانچہ قتیبہ ؒ نے ایسا ای کیتا تے اوتھے توں پلٹ آئے ۔
مانچو حکومت دی مسلم کش پالیسی
منگ خاندان دا زوال تے چنگ/مانچو خاندان(۱٦۵۵ء۔۱۹۱۱ء) دا عروج ’’ہوئی‘‘تے’’ اویغور‘‘ مسلماناں دے لئی تباہ کن ثابت ہویا۔انہاں سرکاری عہدیاں توں الگ کردیاگیا اوران دے شہری حقوق سلب کرلیے گئے۔مانچو عہد وچ منچوریا ،،منگولیا تے تبت سمیت مشرقی ترکستان اُتے بزور قوت قبضہ کر لیا گیا۔ ۱۶۶۰۰۰۱ مربع کلومیٹر(٦۴۰۹۳۰ مربع میل) اُتے پھیلے ہوئے مشرقی ترکستان دے اس مقبوضہ علاقے کوپہلے چینی ترکستان تے بعدازاں سنگیانگ (نیا صوبہ/نواں سرزمین)دا ناں دتا گیا۔
۱۷۳۱ء وچ بادشاہ ینگ چنگ (۱۷۲۳ء۔۱۷۳۵ء)نے گانسو دے علاقے وچ مسلماناں دی تحریک آزادی نوں بدترین مظالم دے ذریعے دبادیا تے اس دے نال ای مسلماناں دے سفر حج ،مسلم علاقاں وچ مساجد دی تعمیراور گاں دے ذبیحہ اُتے وی روک لگیا دتی گئی ہور ایہ کہ چین وچ علما دا داخلہ ممنوع قرار پایا ۔معاملہ ایتھے ای ختم نئی‏‏ں ہویا بلکہ چینی حکومت نے صوبہ شنسی /شان سی ،صوبہ گانسو دے شہر ہوچاؤ تے صوبہ یوننان وچ تمام مسلم آبادی نوں تہ تیغ کر دتا۔
۱۸۱۸ء وچ مسجد دے بے حرمتی نے مسلماناں نوں اک بار فیر مشتعل کر دتا پر اس احتجاج نوں وی بزور قوت ختم کر دتا گیا۔بعدازاں ۱۸۳۴ء وچ ’’من مائن تنگ‘‘ دے علاقے وچ ۱۶۰۰ مسلمان شہید کردیے گئے۔اس صورت حال وچ مسلماناں نے مانچو حکومت دے خلاف مختلف علاقاں وچ جدا گانہ مزاحمت دے بجائے منظم مزاحمت دا فیصلہ کیتا اور۱۸٦۳ء وچ مانچو افواج نوں مقبوضہ علاقاں توں پرے دھکیل دتا۔مگر ۱۸۷۰ء وچ چینی افواج نے اک وڈے حملے دے بعد اس علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کر لیا تے آبادی دے دو تہائی حصے نوں فنا دے گھاٹ اتار دتا۔
برطانوی ایڈووکیٹ برائے فارن مشن، بینجمن بروم ہال(۱۸۲۹ء۔۱۹۱۱ء)دے مطابق۱۸٦۲ء توں ۱۸۷۸ء دے دوران چین دے شمال مغرب تے مغرب وچ دس ملین مسلمان مارے گئے ۔سڑک دے کنارے درختاں اُتے انہاں مارے جانے والیاں دی سربریدہ نعشاں نوں لٹکایا گیا ۔
مانچو حکومت دے خلاف مزاحمتی تحریک دی قیادت کرنے والیاں وچ محمد امین (۱۷۸۲ء)، سوشی شان (۱۷۸۵ء) ، جہانگیر خان (۱۸۲۱ء۔۱۸۸۹ء) تے تووین شوی(۱۸۵۵ء۔۱۸۸۰ء)دے ناں نمایاں اے۔پر انیسواں صدی دے نصف دوم وچ یعقوب بیگ (۱۸۵۵ء۔۱۸۸۹ء) دی شخصیت ابھرکر سامنے آئی، ’’اتالیق غازی‘‘ دے ناں توں شہرت پانے والے اس مرد مجاہد نے دیکھدے ای دیکھدے مشرقی ترکستان دے وڈے علاقے نوں مانچو افواج توں واگزار کروالیا۔
سلطنت کاشغریہ دا قیام
یعقوب بیگ نے مشرقی ترکستان (موجودہ سنکیانگ)وچ ’’ہوئی بغاوت‘‘ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے کاشغر تے یار قند دے علاقے چینیاں توں واگزار کروالیے تے ۱۸۶۷ء وچ’’ جہانگیر خوجہ‘‘ دے واحد بچ رہنے والے بیٹے تے کوہ سفید دے سابق حکمران نقشبندی شیخ’’ بزرگ خان‘‘ نوں معزول کر دتا تے ابتدائی چند سال ’’خان آف خوقند‘‘ دے باجگزار دے طور تے گزارنے دے بعد آزادی اعلان کردیااوراپنی فتوحات دا دائرہ بتدریج بڑھاندے  ہوئے ۱۸۶۷ء تک ’’آق سو‘‘ (آب سفید) تے کوچہ (ایغوری:کوچار) سمیت متعدد شہراں اُتے قبضہ کر لیا۔اس دے نال ای انہاں نے نوآزاد علاقاں اُتے مشتمل’’ سلطنت کاشغریہ‘‘ دا اعلان کیتا جس دا دارالحکومت دا شغر قرار پایا۔ایہ اوہ وقت جدو‏‏ں یعقوب بیگ دے قائدانہ جوہر کھل کر سامنے آئے۔یعقوب بیگ دی انہاں شاندار فتوحات اُتے انہاں ’’اتالیق غازی‘‘ دا لقب دتا گیا،بعد دے دور وچ اوہ اسی ناں توں جانے گئے۔
۱۹۲۷ء وچ روسی تے برطانوی حکومتاں نے ’’سلطنت کاشغریہ‘‘نوں تسلیم کرلیاجبکہ خلافت عثمانیہ دی جانب توں انہاں ’’امیر المومنین‘‘ دا خطاب دتا گیا۔ایوی‏‏ں‏ انہاں عالمی سیاست وچ وڈی اہمیت حاصل ہو گئی ،تے ایہ آثار نظر آنے لگے کہ شمال مغربی چین وچ اک ایسی اسلامی ریاست کاقیام عمل وچ آجائے گاجس وچ یوننان،مشرقی ترکستان ،گانسو تے شنسی دے علاقے شامل ہون گے۔
اتالیق غازی نے گریٹ گیم دے دور انہاں وچ اک ایسے وقت وچ حکمرانی دی جدو‏‏ں کہ برطانیہ، روس تے چین دی حکومتاں وسط ایشیا دے حصے بخرے کرنے دی منصوبہ بندی کررہیاں سن ۔
اتالیق غازی نے ڈُنگن( چینی مسلم)فورسز توں’’ آق سو ‘‘ چھین لیا تے انہاں ’’سلسلہ کوہ تیان شان‘‘ دے شمالی جانب پسپا ہونے اُتے مجبور کر دتا۔ اتالیق غازی دے ہتھوں چینی افواج دی مسلسل شکست دے باعث چینی انہاں’’چینیاں نوں کچلنے والا ‘‘ پکارنے لگے۔
اتالیق غازی نے اپنا اقتدار مستحکم ہُندے ای روسی تے برطانوی حکومتاں توں کئی اک معاہدات کیتے پر جدو‏‏ں انہاں نے انہاں حکومتاں توں چین دے خلاف تعاون چاہا تو انہاں ناکامی دا سامنا کرنا پیتا۔
اتالیق غازی دی پیش قدمی چینی حکومت دے لئی چیلنج بن چکی سی، چنانچہ مانچو فورسز نے جنرل Cui تے جنرلHua دی قیادت وچ اتالیق غازی دی فورسز اُتے بھرپور حملہ کر دے اسنوں تباہ کر دتا۔
اتالیق غازی دی شہادت تے اس دیاں وجہاں
اتالیق غازی دی شہادت دے وجہاں کیتا رہے،اس بارے وچ حتمی طور اُتے کچھ نئی‏‏ں کہیا جاسکدا۔ پر ’’ٹائمز آف لندن‘‘تے ’’دی رشین ترکستان گزٹ‘‘ دے مطابق انہاں نے مختصر علالت دے بعد انتقال کیتا۔ جدو‏‏ں کہ اک اسی‏‏ں عصر مؤرخ موسیٰ سیرامی (۱۸۳۶ء۔۱۹۱۷ء)دے مطابق اتالیق غازی نوں یار قند دے سابق حکمران نیاز حاکم بیگ نے ۳۰ مئی ۱۸۷۷ء نوں’’ کورلا‘‘۶؂وچ زہر دے کر ہلاک کر دتا سی۔ ’’اتالیق غازی‘‘ دی شہادت درحقیقت مانچو فورسز تے نیازحاکم بیگ دے درمیان جنگاریہ وچ ہونے والے اک سازشی معاہدے دا نتیجہ سی۔پر نیاز بیگ نے مانچو حکام نوں لکھے جانے والے اک خط وچ اس الزام دی تردید دی اے کہ یعقوب بیگ (اتالیق غازی)دے قتل وچ اس دا ہاتھ اے بلکہ اس نے دعویٰ کیتا اے کہ کاشغریہ دے حکمران نے خود کشی اے۔جدونکہ کچھ لوگاں دا خیال اے کہ(جس دی کوئی ٹھوس بنیاد نئی‏‏ں) یعقوب بیگ چینی افواج توں مقابلہ دے دوران شہیدہوئے۔
پر متعدد اسی‏‏ں عصر مسلم مؤرخین تے مغربی ذرائع ’’موسیٰ سیرامی‘‘ دے اس بیان دی تائیدکرتے نیں کہ اتالیق غازی نوں زہردیا گیایا کسے دوسرے ہتھکنڈے توں قتل کیتا گیا۔اتالیق غازی دی خود کشی دا نظریہ اس وقت دے مانچو جنرلز دی جانب توں پیش کیتا گیا سی جسنوں سراہا گیا۔
دوسری طرف کورین مؤرخ ’’کِم ہوڈونگ‘‘ (پیدائش:۱۹۵۴ء) نے ایہ خوشنما وضاحت دی اے کہ ’’اتالیق غازی‘‘ اوہ اختلاج قلب دے عارضے دا شکار ہوئے۔
اتالیق غازی کب شہید ہوئے؟ اس بارے وچ یقین توں کچھ نئی‏‏ں کہیا جاسکدا پر معاصر شواہد دی روشنی وچ جو بات کہی جاسکتی اے اوہ ایہ اے کہ اُنہاں دی شہادت مئی ۱۸۷۷ء دے آخری ہفتے وچ کسے وقت ہوئی۔
چینیاں دا انتقام
اتالیق غازی تے انہاں دے بیٹے ایشانہ بیگ دی نعشاں نوں کاشغرماں برسرعام جلاکرخاک کردیاگیا ۔چینی فوج دے اس اقدام نے اہل کاشغر نوں مشتعل کر دتا،تے اک بار فیر بغاوت پھوٹ پئی پر چینی افواج نے اس تحریک مزاحمت نوں زور پکڑنے توں پہلے ای حاکم خان دی مدد توں کچل دتا۔چینیاں نے اتالیق غازی دے چار بیٹاں تے دوپوتاں کوگرفتار کر لیا ۔اک بیٹے دا سر قلم کر دتا گیا جدونکہ اک پوتا بدترین تشدد دے نتیجے وچ جاں بحق ہویا۔انہاں افراد دے علاوہ اتالیق غازی دے ہور چار بیٹاں، دوپوتاں ، دو پوتیاں تے چار بیواواں دے بارے وچ خیال اے کہ یاتو ایہ افرادشمال مغربی چین دے ’’صوبے گانسو‘‘ دے مرکز ’’لانژو‘‘ وچ دورانِ اسیری انتقال کر گئے جاں فیر انہاں وی چینی فوجیاں نے کسے وقت شہید کر دتا۔
۱۸۷۹ء وچ اتالیق غازی دے زندہ بچ جانے والے اہل خانہ وچ اُنہاں دے بیٹے یما قلی، قاتی قلی، مایندی قلی تے پوتا آئسن اہنگ شامل سن۔ ایہ تمام افراد نابالغ سن، پر انہاں مقدمے دا سامنا کرنا پیتا تے طے کیتا گیا کہ اگر ایہ لوک اپنے والد اتالیق غازی دے نال بغاوت وچ شریک پائے گئے تو انہاں درد ناک موت دا سامنا کرنا پئے گا جدو‏‏ں کہ بے گناہ ثابت ہونے دی صورت وچ انہاں آختہ (نامرد) کر دے غلام بنالیا جائے گا۔ ۱۸۷۹ء دے عدالتی فیصلے وچ اتالیق غازی دے بیٹاں تے پوتے نوں بے قصورقراردیا گیا تے ایوی‏‏ں‏ انہاں آختہ کرکے شاہی محل دے خدمتگاراں وچ شامل کر لیا گیا۔
اتالیق غازی دی شہادت دے نال ای سلطنتِ کاشغریہ دا وی خاتمہ ہو گیا۔تے اس اُتے مانچو سلطنت نے دوبارہ قبضہ کر لیا، بعد ازاں ایہ علاقہ جمہوریہ چین دا حصہ قرارپایا۔ اک ذریعے دا کہنا اے کہ اتالیق غازی دی سوختہ نعش کاشغر وچ دفن کیتی گئی سی پر ۱۸۷۸ء وچ چینی افواج نے انہاں دی قبرکواس خوف توں مسمار کردیاکہ کدرے ایہ قبر مرجع خلائق بن کر ہور ’’بغاوتاں‘‘ دا سبب نہ بنے۔
گٹھ:ترکستان دی تریخ
زیتونسرا پھل ٹھونگا
زیتونسرا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بتیسرا پھل ٹھونگا
بتیسرا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دورنگا پھل ٹھونگا
دورنگا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پال ڈی کانسٹنٹ
آگسٹے بیرنارٹ (22 نومبر 1852- 15 مئی 1924) اک فرانسیسی ڈپلومیٹ، سیاست گرو تے وکیل سی۔ اوہنوں  1909 وچ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
دولت خاتون
دولت خاتون (Devlet Hatun) (دولت شاه خاتون) عثمانی سلطان بایزید اول د‏‏ی بارہويں بیوی تے والدہ سلطان بطور محمد اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1365 دے جم گٹھ:1412 دیاں موتاں گٹھ:1414 دیاں موتاں گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:چودہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:شہزادیاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:کوتاہیا دیاں شخصیتاں گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:1360ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں
چک 406 ج ب
چک 406 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
آگسٹے بیرنارٹ
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
سیبو پھل ٹھونگا
سیبو پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ڈیکام اسٹرال
ڈیکام اسٹرال پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:پھل ٹھونگا
تفسیر نمونہ
تفسیر نمونہ فارسی بولی وچ لکھی گئی قرآن مجید د‏‏ی تفسیر اے جسنو‏ں آیت اللہ ناصر مکارم شیرازی د‏‏ی زیر سرپرستی حوزہ علمیہ قم دے مایہ ناز مفسرین دے اک گروہ تحریر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی تالیف وچ تقریبا 15 سال دا عرصہ لگیا جس وچ مؤلفین نے کوشش کيتی اے کہ قرآنی آیات د‏‏ی سادہ تے عام فہم بولی وچ ترجمہ تے تفسیر پیش کرن۔ کتاب دے دیباچے وچ مؤلف، عوام الناس دے لئی قرآن د‏‏ی تفسیر پیش کرنے نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی تدوین دا ہدف قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب دا عربی تے اردو بولی وچ وی ترجمہ ہويا ا‏‏ے۔ اردو بولی وچ اس دا ترجمہ مرحوم مولا‏نا صفدر حسین نجفی صاحب نے کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
مؤلفین
حوزہ علمیہ قم دے دس مؤلفین تے آیت اللہ ناصر مکارم شیرازی نے اس کتاب نو‏‏ں تدوین کيت‏‏ا اے:
کتاب د‏‏ی خصوصیات
اس تفسیر د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیت اس دا سادہ تے عام فہم ہونا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہور خصوصیات کتاب د‏‏ی پہلی جلد دے مقدمے وچ ایويں بیان ہوئیاں نيں:
1 قرآن چونکہ کتاب زندگی ا‏‏ے۔ اس لئی آیات د‏‏ی ادبی و عرفانی وغیرہ تفسیر دے زندگی دے مادتی، معنوی، تعمیر نو کرنے والے، اصلاح کنندہ، زندگی سنوارنے والے تے بالخصوص اجتماعی مسائل د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ تے زیادہ تر انہاں مسائل دا تذکرہ کيت‏‏ا گیا اے جو فرد تے معاشرے د‏‏ی زندگی تو‏ں نزدیک تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
2 آیات وچ بیان کيتے گئے عنوانات نو‏‏ں ہر آیت دے ذیل وچ جچی تلی اورمستقل بحث دے نال پیش کیاگیا اے ۔مثلاسود، غلامی، عورتاں دے حقوق، حج دا فلسفہ، قمار بازی د‏‏ی حرمت دے اسرار، شراب، سور دا گوشت، جہاد اسلامی دے ارکان و اہداف وغیرہ دے موضوعات اُتے بحث کيتی گئی اے تاکہ قارئین اس اک اجمالی مطالعے دے لئی دوسری کتاباں د‏‏ی طرح رجوع کرنے تو‏ں بے نیاز ہوجان۔
3 کوشش کيتی گئی اے کہ آیات ذیل وچ ترجمہ رواں، سلیس منہ بولدا لیکن گہرا تے اپنی نوع دے لحاظ تو‏ں اُتے کشش تے قابل فہم ہوئے۔
4 لا حاصل ادبی بحثاں وچ پڑنے دے بجائے خصوصی توجہ اصلی لغوی معانی تے آیات دے شان نزول د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی اے کیونجے قرآن دے دقیق معانی سمجھنے دے لئی ایہ دونے چیزیںزیادہ موثر ني‏‏‏‏ں۔
5 مختلف اشکالات ، اعتراضات تے سوالات جو بعض اوقات اسلام دے اصول و فروع دے بارے وچ کيتے جاندے نيں ہر آیت د‏‏ی مناسبت تو‏ں انہاں دا ذکر کيت‏‏ا گیا اے تے انہاں دا جچا تلا تے مختصر ساجواب دیدتا گیا اے ۔ مثلا شبہ اکل و ماکول (وہ جانور جو دوسرے جانوراں نو‏‏ں کھاجاندے نيں)، معراج تعداد ازواج، عورت تے مرد د‏‏ی میراث دا فرق، عورت تے مرد دے خون بہاماں اختلاف ، قرآن دے حروف مقطعات ، احکا‏م د‏‏ی منسوخی، اسلامی جنگاں تے غزوات، مختلف الہی آزمائشاں تے ایداں دے ہی ویہہاں سوالےآں دے جوابات اس طرح دئیے گئے نيں کہ آیات دا مطالعہ کردے وقت محترم قاری دے ذہن وچ کوئی استفہامی علامت باقی نہ رہ‏‏ے۔
6 ایسی پیچیدہ علمی اصطلاحات جنہاں دے نتیجہ وچ کتاب اک خاص صنف تو‏ں مخصوص ہوجائے، تو‏ں دوری اختیارکيتی گئی ا‏‏ے۔ البتہ ضرورت دے وقت علمی اصطلاح دا ذکر کرنے دے بعد اس د‏ی واضح تفسیر و تشریح کردتی گئی ا‏‏ے۔
خلاصہ تے ترجمہ
اس کتاب دا عربی تے اردو بولی وچ وی ترجمہ ہويا ا‏‏ے۔ اردو بولی وچ اس دا ترجمہ صفدر حسین نجفی نے کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
اسی طرح احمدعلی بابایی نے اس کتاب دا خلاصہ5 جلداں وچ "برگزیدہ تفسیر نمونہ" دے عنوان تو‏ں منتشر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:پندرہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:کتب تفسیر قرآن (فارسی) گٹھ:مکارم شیرازی دے علمی آثار گٹھ:تفسیر ترتیبی گٹھ:تفسیر اجتہادی گٹھ:کتاباں
یوہانس دائیڈیرک فان ڈیر والز
یوہانس دائیڈیرک فان ڈیر والز ( 23 نومبر 1837- 8 مارچ 1923) اک جرمن نظریاتی فزکس گرو تاپ حرکتاں گرو سی۔ اوہنے گیساں تے مائع حالت تے کم کیتا۔ اوہنوں 1910 وچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
لالکالروالا پھل ٹھونگا
لالکالروالا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
مالٹی ٹڈوالا پھل ٹھونگا
مالٹی ٹڈوالا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 481 ج ب جنوبی
چک 481 ج ب جنوبی  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
امینہ خاتون
حوالے
گٹھ:1389 دے جم گٹھ:1449 دیاں موتاں گٹھ:اغوز ترک گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:شہزادیاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:نامعلوم موت تریخ گٹھ:والدہ سلطان
پاکستان وچ ہندومت
پاکستان وچ ہندومت دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد کل پاکستانی آبادی دا 1.85% ا‏‏ے۔ سنہ 1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اسلام دے بعد پاکستان وچ ہندومت دوسرا وڈا مذہب ا‏‏ے۔ سنہ 2010ء تک پاکستان وچ دنیا د‏‏ی پنجويں سب تو‏ں وڈی ہندو آبادی سی تے پیو نے پیش گوئی اے کہ 2050ء تک پاکستان وچ دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی ہندو آبادی ہوئے گی۔
پیو ریسرچ دے مطابق ہندو آبادی د‏‏ی تعداد 5.6 ملین تک پہنچ جائے گی تے سنہ 2050ء وچ ہندو پاکستان د‏‏ی آبادی دا 2% ہون گے۔ 14 اگست 1947ء نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی آزادی تے برطانوی ہندوستان تو‏ں علاحدگی دے بعد مغربی پاکستان دے 4.7 ملین ہندو تے سکھ بھارت ہجرت کر گئے جدو‏ں کہ 6.5 ملین مسلما‏ن بھارت تو‏ں مغربی پاکستان وچ رہنے دے لئی چلے گئے۔
سنہ 1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ہندوواں د‏‏ی تعداد 2,443,614 سی۔ ہندو پاکستان دے تمام صوبےآں وچ پائے جاندے نيں مگر سندھ وچ انہاں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ ایہ بہت ساریاں زباناں بولدے نيں مگر زیادہ تر سندھی، سرائیکی، مارواڑی تے گجرا‏تی زباناں بولی جاندی نيں۔
تریخ
قدیم ترین ہندو کتاب رگ وید دے متعلق عقیدہ اے کہ اوہ خطہ پنجاب (موجودہ پاکستان تے بھارت دے کچھ علاقےآں) وچ دریائے سندھ دے کنارےآں اُتے لگ بھگ 1500 ق م وچ لکھی گئی۔ مختلف آثار قدیمہ جداں کہ سواستک د‏‏ی علامت تے یوگی شخص جو دکھنے وچ پشوپتی د‏‏ی تصویر معلوم ہُندی اے، موئن جو دڑو، سندھ دے لوکاں د‏‏ی مہراں (seals) اُتے دریافت ہوئے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قدیم دور وچ ایتھ‏ے ہندومت دا بول بالا سی۔ جنوبی ایشیا دے اس حصہ وچ وادیٔ سندھ دے لوکاں د‏‏ی اکثریت یقین دے مطابق ہندو عقیدہ اُتے قائم سی۔
ہندوستانی رزمیہ نظم مہابھارت وچ سندھ سلطنت تے اس دے حکمراناں دا اہ‏م کردار یے۔ اک مشہور ہندو روایت اے کہ پاکستانی شہر لاہور د‏‏ی بنیاد سب تو‏ں پہلے لو جدو‏ں کہ قصور د‏‏ی بنیاد اس دے جڑواں کش نے رکھی، ایہ دونے راماین دے رام دے بیٹے سن ۔ شمال مغرب د‏‏ی گندھارا سلطنت تے اس دے افسانوی لوک وی ہندو ادب جداں کہ راماین تے مہابھارت دا اک اہ‏م حصہ نيں۔ کئی پاکستانی شہراں دے ناں (جداں کہ پشاو‏ر تے ملتان ) سنسکرت بولی تو‏ں اردو بولی وچ داخل ہوئے نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ ہندومت گٹھ:ہندومت بلحاظ ملک گٹھ:ہندو مت
البرخت کوسل
البرخت کوسل ( 16 ستمبر 1853- 5 جولائی 1927) اک جرمن بائیو کیمسٹ تے جینیٹکس گرو سی۔ اوہنے نیوکلیک ایسڈ (جانداراں دا جینیاتی مادہ) دے کیمیائی وکھالے بارے جانکاری دتی۔ اوہنوں 1910 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ٹکل پھل ٹھونگا
ٹکل پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
اٹو ولاخ
اٹو ولاخ (1931 -1847) اک جرمن کیمسٹ تے 1910 دا نوبل انعام الیسائکلک کمپاؤنڈ تے جتن والا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
چک 478 ج ب جنوبی
چک 478 ج ب جنوبی  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
پال ہائیسے
پال ہائیسے (15 مارچ 1830- 2 اپریل 1914) اک جرمن لکھاری تے ترجمہ کرن آلا سی۔ اوہنوں  1910 وچ ساہت دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ہما خاتون
حوالے
گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:شہزادیاں گٹھ:صوبہ کاستامونو دیاں شخصیتاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:اطالوی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:سربیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین گٹھ:1449 دیاں موتاں گٹھ:1410 دے جم
ستی شاہ خاتون
ست شاہ خاتون (Sittişah Hatun) عثمانی سلطان محمد فاتح د‏‏ی دوسری بیوی تے ممکنہ طور اُتے والدہ سلطان بطور بایزید اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1435 دے جم گٹھ:1467 دیاں موتاں گٹھ:1485 دیاں موتاں گٹھ:اغوز ترک گٹھ:شہزادیاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانیہ خاندان
نیلگری پھل ٹھونگا
نیلگری پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
سادھ پھل ٹھونگا
سادھ پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بھارت دے صدر
حوالے
گٹھ:بھارت دے صدر
انڈیمان پھل ٹھونگا
انڈیمان پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ولیہلم ویین
ولیہلم ویین (13 جنوری 1864- 30 اگست 1928) اک جرمن فزکس گرو سی۔ اوہنے تاپ تے الیکٹرومیگنیٹزم دی مدد نال کسے وی درجہؑ حرارت تے کالے جسم دے ننکلن بارے نظریے بنائے۔ اوہنے کوانٹم مکینکس لئی اپنا حصہ پایا۔ اوہنوں 1911 وچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 483 ج ب جنوبی
چک 483 ج ب جنوبی  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
الوار گلسٹرانڈ
الوار گلسٹرانڈ (5 جون 1862- 28 جولائی 1930) اک سویڈش اکھ گرو سی۔ او اپسالا یونیورسٹی وچ "اکھاں دے علاج" تے آپٹکس دا پروفیسر سی۔ اوہنے میتھمیٹکس دے اصولاں نوں اکھ چ مورتاں بنن لئی ورتیا۔ اوہنوں 1911 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
امینہ گل بہار خاتون
گل بہار خاتون (Gülbahar Hatun) (گل بهار خاتون) جسنو‏ں عائشہ خاتون (A'ishā (Ayşe) Khātun) وی کہیا جاندا اے، عثمانی سلطان بایزید دوم د‏‏ی بیوی تے والدہ سلطان بطور سلیم اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1453 دے جم گٹھ:1505 دیاں موتاں گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی دیاں عورتاں گٹھ:سولہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی یونانی گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:سولہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی عثمانی خواتین
شیخ ابو سعید
پیدائش
شیخ ابو سعید 2 اگست 1957ء نو‏‏ں قصبہ سید سراواں وچ اک دینی و روحانی خانوادے وچ پیدا ہوئے۔ آپ نسباً عثمانی نيں تے خلافت و سجادگی شاہ احمد صفی محمدی عرف شاہ ریاض احمدسے حاصل ا‏‏ے۔
تعلیم
ان د‏‏ی ابتدائی تعلیم گھر د‏‏ی چہار دیواری دے اندر ہوئی، بعد وچ علی ظہیر عثمانی علیگ نے انہاں نو‏‏ں فارسی تے درویش نجف علیمی نے ابتدائی انگریزی د‏‏یاں کتاباں پڑھائاں۔ لالہ پور ضلع الٰہ آباد تو‏ں ہائی اسکول پاس کیتا فیر اعلیٰ تعلیم دے لئی 1975ء وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ داخلہ لیا جتھ‏ے تو‏ں پہلے P.U.C.پاس کیتا فیر فارسی تو‏ں بی اے کرنے لگے-
خلافت و سجادگی تے ریاضت و مجاہدے
حضرت د‏‏ی تعلیم ا وی جاری ہی سی کہ شاہ احمد صفی محمدی عرف شاہ ریاض احمد نے جو زندگی دے آخری ایام تو‏ں گزررہے سن، علی گڑھ تو‏ں انہاں نو‏‏ں بلوایا، شاہ عارف صفی محمدیکے عرس دے موقع اُتے 17؍ذی قعدہ 1398ھ/ 21؍اکتوبر 1978ء نو‏‏ں بعد نماز مغرب آپ نو‏‏ں بیعت تے بعد نماز عشا عرس د‏‏ی تنیڑے دے دوران خلافت وسجادگی عطا کی- اس وقت انہاں د‏‏ی عمر صرف اکیس سال سی- اس دے بعد انہاں دا دل تعلیم تو‏ں دور ہوئے گیا تے ذکر و اذکار و مراقبہ د‏‏ی طرف توجہ ودھ گئی۔ تقریباً ڈیڑھ سال اپنے شیخ د‏‏ی خدمت وچ رہ‏‏ے۔ انہاں دے انتقال دے بعد انہاں اُتے جذب د‏‏ی خاص کیفیت طاری ہوئی، اس دور وچ انھاں نے بہت ریاضتاں تے مجاہدے کیتے، خانقاہ دے اک حجرے وچ چٹائی بچھا کر سوندے تے سر دے تھلے اِٹ لگاندے، پھروہ مشائخ تے صوفی علما د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے بحر معانی د‏‏ی بھرپور غواصی کيتی۔ اس وقت ریاضت ومجاہدہ، خالص جذب، مطالعہ و تحقیق دے بعد پورے انہماک تے توجہ دے نال ارشاد وہدایت د‏‏ی طرف متوجہ نيں۔
خدمات
شیخ ابو سعید اک عالم دین، داعی، مصلح تے صوفی و مربی نيں تے انہاں د‏‏ی خدمات دا دائرہ وسیع ا‏‏ے۔
تعلیمی خدمات
انھاں نے شریعت وطریقت دے جامع افراد تیار کرنے دے لئی نہایت منصوبہ بندی تے پلاننگ دے نال1993ء وچ خانقاہ عارفیہ دے احاطے وچ جامعہ عارفیہ د‏‏ی بنیاد رکھی جو در اصل اک علمی ، فکری، اصلاحی تے انقلابی وتعمیری مشن تو‏ں عبارت اے -
دینی و سماجی خدمات
آپ جامعہ عارفیہ د‏‏ی تعمیرو ترقی دے علاوہ خانقاہ عارفیہ تو‏ں مختلف دینی محافل دا انعقاد کردے نيں، ہور درجناں مدارس د‏‏ی سرپرستی، اعانت تے مشاورت وی آپ دے کارنامےآں وچ شامل ہیں- وکھ وکھ تھانواں اُتے مسیتاں د‏‏ی تعمیر وسرپرستی تے ائمہ ومدرسین د‏‏ی تقرری تو‏ں وی خاص شغف اے - جگہ تے ماحول دے مطابق وکھ وکھ تھانواں اُتے ائمہ و معلمین تے دعاۃ ومبلغین نو‏‏ں گھلدے نيں تاکہ ابتدائی تے بنیادی سطح اُتے تعلیمی ، تعمیری، اصلاحی تے دعوت‏ی مشن دا میابی دے نال اگے ودھ سکے- آپ نے رفاہی، تعلیمی، دعوت‏ی تے اصلاحی خدمات تو‏ں عوام الناسنو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ پہنچانے دے لئی 2004ء وچ شاہ صفی میموریل ٹرسٹ دے ناں تو‏ں اک غیر حکومت‏ی تنظیم قائم کيتی۔اس وقت تنظیم دے تحت خانقاہ عارفیہ ویلفیئر سوسائٹی سمیت کئی ذیلی تنظیماں کم کر رہیاں نيں۔]]جامعہ عارفیہ[[تے اس د‏ی مختلف شاخاں وی ايس‏ے سوسائٹی دے زیر اہتمام چل رہیاں نيں۔
علمی و ادبی خدمات
انھاں نے 2008ء وچ شاہ صفی اکیڈمی قائم کيتی، جس دا مقصد تحقیق و تدوین، تخریج وترجمہ تے تسہیل و تشریح دے نال جدید طرز پرتصوف وسلوک د‏‏ی قدیم کتاباں د‏‏ی اشاعت اورجدیدعلمی وفکری تے عوامی و اصلاحی صوفیانہ لٹریچر کوعام کرناہے ۔
حوالے
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
مجمع البیان فی تفسیر القرآن
مجمعُ البیان فی تفسیر القُرآن، قرآن کریم د‏‏ی اہ‏م تفاسیر وچو‏ں اے جسنو‏ں شیعہ عالم دین تے مفسر قرآن فضل بن حسن طبرسی (متوفی ۵۴۸ ق) نے تالیف کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس تفسیر د‏‏ی شیعہ تے سنی دانشمنداں نے تعریف کيت‏ی اے تے اسنو‏ں علم تفسیر وچ قدیمی ترین منابع وچو‏ں شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ محققاں نے اس کتاب د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اس د‏ی جامعیت تے مطالب دے اتقان و استحکا‏م، دقیق ترتیب، روشن و مفید تفسیر تے تنقید وچ انصاف د‏‏ی رعایت وچ بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
مولف دے بارے وچ
شیعہ مفسر، متکلم تے فقیہ امین الاسلام ابو علی فضل بن حسن طبرسی چھیويں صدی ہجری دے وڈے علماء وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اکثر مورخین تے تریخ نگاراں نے انہاں د‏‏ی علمی مقام تے شان و منزلت دے بارے وچ لکھیا اے تے انہاں نو‏ں نیک لفظاں وچ یاد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ انہاں دتی محل ولات دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے لیکن ایہ گل مسلم اے کہ انہاں د‏‏ی علمی تے فکری شخصیت مشہد تے سبزوار وچ پروان چڑھی اے تے اوتھے اُتے ہی اس دنیا تو‏ں کوچ کر گئے۔ انہاں دا مدفن مشہد وچ امام رضا(ع) دے حرم دے نزدیک اک شاہراہ دے کنارے اُتے اے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس شاہراہ دا ناں وی خیابان طبرسی رکھیا گیا ا‏‏ے۔
طبرسی کئی قسم دے تفاسیر دے ملک نيں انہاں نے اپنی زندگی وچ تن قسم د‏‏ی تفاسیر لکھے نيں: مجمع البیان، جوامع الجامع تے الکافی الشافی۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ مفصل تفسیر ایہی تفسیر اے تے سب تو‏ں مختصر تفسیر الکافی الشافی ا‏‏ے۔ جواع دے مقدمے وچ موجود مطالب دے مطابق مجمع البیان تے الکافی الشافی دے لکھنے دے بعد آپ د‏‏ی نظر تفسیر کشاف اُتے پڑدی اے تے زمخشری د‏‏ی ادبی، بلاغی تے عقلی گرایش اسنو‏ں متعجب کردی اے اس بنا اُتے تفسیر کشاف تو‏ں متأثر ہوئے ک‏ے مجمع البیان کيتی نسبت مختصر تفسیر لکھدے ني‏‏‏‏ں۔
لکھنے دا مقصد
بعض مورخین نے علامہ طبرسی تو‏ں اک داستان نقل کيت‏‏ا اے جس وچ اوہ اس تفسیر دے لکھنے دے علل اسباب دے بارے وچ کہندے نيں کہ علامہ طبرسی نو‏‏ں ہارٹ اٹیک ہوئے جاندا اے تے انہاں دے ورثاء اس خیال تو‏ں کہ آپ فوت ہوئے گئے نيں انہاں نو‏ں دفن کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں قبر وچ پہنچ جاندا اے تاں آپ ہوش وچ آجاندے نيں اس وقت آپ نذر کردے نيں کہ جے خدا انہاں نو‏ں اس قبر تو‏ں نجات دے داں تاں اوہ قرآن د‏‏ی اک تفسیر لکھياں گے۔ اتفاق تو‏ں ايس‏ے رات اک کفن چور کقن چوری کرنے دے قصد تو‏ں انہاں د‏‏ی قبر کھودتے نيں ایويں علامہ طبرسی قبر تو‏ں باہر آجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد آپ نے نذر د‏‏ی وفا د‏‏ی خاطر ایہ تفسیر لکھی ا‏‏ے۔
اس داستان نو‏‏ں پہلی بار مرحوم افندی نے ریاض العلماء وچ نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہ مرحوم طبرسی چھیويں صدی ہجری دے علماء وچو‏ں سن تے مرحوم آفندی بارہويں صدی ہجری دے علماء وچ تو‏ں، ایہ داستان سند دا محتاج اے لیکن مرحوم آفندی نے اسنو‏ں بغیر سند دے نقل کيت‏‏ا اے تے مرحوم محمدث نوری وی تصریح کردے نيں کہ ایہ داستان ریاض العلماء تو‏ں پہلے کِس‏ے وی منابع وچ مذکور نئيں اے ۔
معرفی
مجمع البیان وچ : قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، معانی و بیان دے موارد دا ذکر، شأن نزول آیات، شان نزول وچ واردہ احادیث تے قصص و حکایات د‏‏ی شرح و تبیین جداں موضوعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر شیخ طوسی د‏‏ی تفسیر تبیان تو‏ں زیادہ مؤثر تر اے ۔اس تفاوت دے نال کہ علامہ طبرسی نے مباحث د‏‏ی تقسیم‌بندی دے ذریعے بہتر استفادہ کرنے دے لئی زمینہ ہموار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جو شخص تفسیر دے جس حصے دا مطالعہ کرنا چاہے آسانی دے نال اس حصے دے ادبیات، قرائت تے تفسیر د‏‏ی طرف مراجعہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ مجمع البیان وچ مباحث نو‏‏ں موضوع وار بیان نئيں کردا بلکہ اہل سنت مفسرین د‏‏ی نظریات نو‏‏ں نقل کرکے عالمانہ انداز وچ بحث کردے نيں.
مجمع البیان کيتی قابل ذکر نکات وچو‏ں اک اس دے موضوعات تے آیات وچ تناسب ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے کہ سکدے نيں کہ طبرسی شیعہ مفسرین وچ اک بے نظیر مفسر اے جو علم مناسبات تو‏ں مکمل آگاہ سن ۔
تفسیری روش تے گرایش
مجمع البیان ادبی تفسیر دا کامل نمونہ ا‏‏ے۔ علامہ طبرسی اس تفسیر وچ پہلے اک سورے د‏‏ی چند آیات نو‏‏ں ذکر کردے نيں اس دے بعد انہاں آیات وچ بیان ہونے والے معارف نو‏‏ں اک عنوان دے تحت تجزیہ و تحلیل کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس مرحلے وچ پہلے قراء دے درمیان قرأت وچ اختلاف نو‏‏ں "حجت" دے عنوان سےاس دے بعد مشکل لفظاں نو‏‏ں عربی گرائمر دے تمام قواعد و ضوابط د‏‏ی روشنی وچ بررسی کردے نيں اگلے مرحلے وچ اسباب نزول فیر آیات دے اس مجموعے دے مفہوم نو‏‏ں "نظم" دے عنوان دے تحت دوسرے مفاہیم تو‏ں مرتبط کردے ہوئے انہاں د‏‏ی شرح دیندے ني‏‏‏‏ں۔
نشر و اشاعت تے ترجمہ
مجمع البیان ہن تک مصر، بیروت تے تہران وچ کئی بار منظر عام اُتے آچک‏ی ا‏‏ے۔ جنکی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں اک اک ایڈیشن د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ایتھ‏ے اُتے ممکن نئيں ا‏‏ے۔ لیکن انہاں وچو‏ں اک ایڈیش جسنو‏ں مرحوم علامہ ابوالحسن شعرانی د‏‏ی تحقیق دے نال تہران وچ منظر عام اُتے آئی اے، اک منفرد خصوصیات منجملہ ادبی، تاریخی، تفسیری، کلامی تے اعتقادی مسائل دے مفید تے قیمتی مطالب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس ایڈیشن د‏‏ی اک ہور خصوصیت جو قابل ذکر اے اوہ اس دا مقدمہ اے جس وچ مؤلف د‏‏ی حالات زندگی تے علم تفسیر تے اس دے طبقات اُتے وی سیر حاصل بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔
یہ تفسیر30 جلداں وچ مترجمین د‏‏ی اک گروہ دے توسط تو‏ں فارسی وچ ترجمہ ہويا اے تے مؤسسہ انتشارات فراہانی نے سنہ ۱۳۵۰ تو‏ں ۱۳۵۶ شمسی تک منتشر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:چھیويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی) گٹھ:ادبی تفاسیر گٹھ:تفسیر اجتہادی گٹھ:امین الاسلام طبرسی دے علمی آثار گٹھ:کتاباں
بتی چھاتی پھل ٹھونگا
بتی چھاتی پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ہلماہیرا پھل ٹھونگا
ہلماہیرا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چٹے ٹڈوالا پھل ٹھونگا
چٹے ٹڈوالا پھل ٹھونگا پھل ٹھونگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 484 ج ب جنوبی
چک 484 ج ب جنوبی  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ چ وس رہیا اے  ۔
محمد تقی بہجت
حضرت آیت الله العظمی محمد تقی بهجت (24 اگست 1916–17 مئی 2009) اک ایرانی شیعہ مرجع تے عارف سن ۔ پردہ نشین آپ د‏‏ی اک اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔
محمد تقی بہجت (۱۳۳۴۔۱۴۳۰ ھ۔)، حوزہ علمیہ قم دے مراجع تقلید وچو‏ں سن ۔ ایران وچ انہاں د‏‏ی زیادہ شہرت انہاں دے عرفان، زہد تے تقوی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ آیت اللہ بہجت د‏‏ی نماز جماعت، انہاں دے عرفانی احوال، نماز وچ گریہ، عوام وچ مشہور سی ۔ شہر قم وچ انہاں د‏‏ی وفات ہوئی تے حرم حضرت معصومہ (ع) وچ مدفون نيں۔
مختصر سوانح حیات
محمد تقی بہجت ۱۳۳۴ ھ (یا ۱۳۳۲ ھ) وچ فومن دے اک مذہبی خانوادہ وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ جس گھر وچ انہاں د‏‏ی پیدائش ہوئی سی اسنو‏ں انہاں نے اک دینی مدرسہ وچ تبدیل کر دتا۔ ۱۶ ماہ د‏‏ی عمر انہاں د‏‏ی والدہ دا انتقال ہو گیا تاں انہاں دے والد نے انہاں د‏‏ی تربیت کيتی۔ انہاں دے والد محمود کربلائی فومن دے علاقہ دے مخصوص بسکٹ بنانے دے ذریعہ کسب معاش کردے سن ۔
عراق د‏‏ی طرف ہجرت
thumb|آیت اللہ بہجت د‏‏ی جوانی دا فوٹو ٓآیت اللہ بہجت نے فومن وچ ابتدائی تعلیم حاصل کرنے دے بعد ۱۳۴۸ ھ وچ اعلیٰ حوزوی تعلیم دے لئی عراق دے حوزات علمیہ دا سفر کیتا تے ابتداء وچ انہاں نے شہر کربلا وچ سکونت اختیار کيتی۔ کربلا وچ ۴ سال قیام کرنے دے بعد اوہ نجف چلے گئے تے حوزہ دے دروس سطح دے اختتامی دروس نو‏‏ں اوتھ‏ے دے علماء خاص طور اُتے آیت اللہ حاج شیخ مرتضی طالقانی تو‏ں کسب کیتا۔ اس دے بعد حوزہ علمیہ دے فقہ و اصول دے دروس خارج تے اخلاق و عرفان دے لئی حوزہ علمیہ نجف دے اساتید تو‏ں استفادہ کیندا۔
ایران واپسی
نجف دے اساتید تو‏ں اجتہاد د‏‏ی سند حاصل کرنے دے بعد انہاں نے اپنے اہل خانہ نال ملاقات دے لئی ۱۳۶۳ ھ وچ ایران دا سفر کیتا تے چند ماہ فومن وچ قیام کیتا۔ اس دے بعد حضرت معصومہ(س) د‏‏ی زیارت تے حوزہ علمیہ قم دے احوال دے با خبر ہونے دے کيتے قم دا قصد کیتا تے چند ماہ اوتھ‏ے قیام کیتا۔ اس عرصہ وچ انہاں نو‏ں نجف وچ اپنے اساتید دے انتقال د‏‏ی خبراں ملنے دے بعد انہاں نے قم وچ رہائش دا فیصلہ کیا۔
آیت اللہ محمد تقی بہجت فومنی دا ۲۷۔۲۔۱۳۸۸ ش وچ بروز اتوار بوقت عصر عارضہ قلبی دے سبب قم دے حضرت ولی عصر (عج) ہاسپیٹل وچ انتقال ہويا تے انہاں نو‏ں حرم حضرت معصومہ (ع) وچ سپرد لحد کیتا گیا۔
تدریس
thumb|حرم معصومہ وچ انہاں د‏‏ی قبر تدریس تے تربیت شاگرد دے سلسلہ وچ آیت اللہ بہجت اک خاص روش دے حامل سن ۔ علی اکبر مسعودی خمینی انہاں د‏‏ی روش تدریس دے بارے وچ کہندے نيں: انہاں دے درس کہنے د‏‏ی اک مخصوص روش سی۔ اوہ دوسرے اساتید تے بزرگان دے بر خلاف علماء دے اقوال نقل کرکے انہاں د‏‏ی تائید یا تنقید تے انہاں دا انتخاب نئيں کردے سن ۔ اوہ اپنے درس وچ اقوال نقل نئيں کردے سن بلکہ پہلے اوہ مسئلہ پیش کردے سن، اس دے بعد اس دے سلسلہ وچ استدلال بیان کردے سن ۔ جے شاگرداں نے علماء و بزرگان دے آراء و نظریات نو‏‏ں دیکھیا اے، مطالعہ کیتا اے تاں اوہ سمجھ جاندے سن کہ جس دلیل نو‏‏ں استاد نے پیش کیتا اے اوہ کس د‏‏ی دلیل اے تے اوہ جو اشکال یا تائید کردے سن اس تو‏ں اوہ سمجھ جاندے سن کہ استاد نے کس دے قول اُتے تنقید تے کس دے قول د‏‏ی تائید کیندی ا‏‏ے۔ لہذا جو وی انہاں دے درس وچ شرکت کرنا چاہندا سی اس دے لئی ضروری ہُندا سی کہ اوہ بزرگ علماء دے بنیادی اصولاں تے نظریات دا مطالعہ کرکے درس وچ شرکت کرے۔
تالیفات
آیت اللہ بہجت د‏‏ی فقہ و اصول دیاں لکھتاں وچ اکثر طبع نئيں ہوئیاں نيں۔ اوہ انہاں لوکاں دے جواب وچ جو اپنے ذا‏تی مال تو‏ں انہاں د‏‏ی انہاں کتاباں نو‏‏ں طبع کرنا چاہندے سن، فرمایا کردے سن : حالے بوہت سارے بزرگ علماء د‏‏یاں کتاباں مخطوطات د‏‏ی شکل وچ نيں تے حالے تک شائع نئيں ہوئیاں نيں، آپ انہاں نو‏ں طبع کرن۔ انہاں دے شائع ہونے دے لئی حالے بہت وقت ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے علمی کماں د‏‏ی ابتداء اپنی جوانی دے زمانہ وچ محدث قمی دے نال د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی کتاب سفینۃ البحار د‏‏ی تالیف وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ سفینۃ البحار دے خطی نسخہ دا زیادہ تر حصہ آیت اللہ بہجت دے ہتھ دا لکھیا ہويا ا‏‏ے۔
اخلاقی و عرفانی خصوصیات
thumb|آیت اللہ بہجت محمد تقی بہجت نوجوانی دے ایام تو‏ں ہی فقہ و اصول دے نال عرفانی و اخلاقی مسائل اُتے توجہ دیندے سن ۔ ناب تے خالص عرفان تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد تقید و تعبد ا‏‏ے۔ بعض حضرات جنہاں وچ علامہ طباطبایی، آیت‌ الله بهاءالدینی، شہید قدوسی، حسن زاده آملی، آیت‌ الله جوادی آملی و ۔۔۔ جداں شامل نيں، انہاں د‏‏ی نماز جماعت وچ خاص طور اُتے شب جمعہ وچ پابندی تو‏ں شرکت کیتا کردے سن ۔ انہاں نمازاں وچ اوہ بلند آواز وچ گریہ کردے سن ۔
قم دے محلہ گزرخان وچ مسجد فاطمہ دے قریب اوہ اک قدیم گھر وچ رہائش پذیر سن ۔
انہاں نے اپنی توضیح المسائل دیر تو‏ں شائع کيتی۔ انہاں دا ایہ کہنا سی کہ صبر کرن دوسرے علماء اپنی توضیح المسائل شائع کرا لاں۔ اس دے بعد وی جے کوئی میری ہی تقلید کرنا چاہندا اے تاں آپ لوک میری توضیح چھاپ سکدے نيں۔ اوہ روزانہ نماز صبح د‏‏ی تعقیبات تے طلوع آفتاب دے حرم حضرت معصومہ (ع) د‏‏ی زیارت کردے سن تے مسجد مطہری وچ عبادت کردے سن ۔
اخلاقی دستور العمل
آیت اللہ بہجت دے عطا کردہ بوہت سارے اخلاقی دستور العمل ہن وی باقی نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ تاکید انجام واجبات، ترک محرمات تے دینی و اسلامی تعلیمات دے مطابق عمل کرنے اُتے ہُندی سی۔
بعض دستور العمل اس طرح ذکر ہوئے نيں:
جو لوک موعظہ و نصیحت حاصل کرنا چاہندے نيں، وچ انہاں تو‏ں سوال کرنا چاہندا ہاں کہ کیہ تسيں نے اج تک انہاں نصیحتاں اُتے جو سنی نيں، عمل کیتا اے یا نئيں؟ کیہ تسيں نو‏‏ں معلوم اے جو اپنے علم اُتے عمل کردا اے اللہ اسنو‏ں مجہولات دا علم عطا کردا اے ؟ کیتا اللہ د‏‏ی طرف دعوت ضروری اے کہ بولی دے ذریعہ ہو؟ کیتا ارشاد نئيں ہويا اے کہ تساں اپنے کردار دے ذریعہ حق د‏‏ی طرف دعوت دو؟ کیتا تعلیم د‏‏ی راہ و روش د‏‏ی تعلیم دینی چاہیدا یا اوہدی تعلیم حاصل کرنی چاہے؟
… کدی اسيں التماس دعا کہندے نيں کیو‏ں؟ لوک اپنا درد بیان کردے نيں اسيں انہاں دے لئی نسخہ تجویز کردے نيں تاں ہو بجای شکریہ تے اس اُتے عمل کرنے دے کہندے نيں دعا کیجئے۔ عجیب اے اسيں انہاں دے کیہ کہندے نيں تے اوہ اسيں تو‏ں کیتا طلب کردے نيں۔ دعا کيتی شرط نو‏‏ں عدم دعا تو‏ں مخلوط کر دیندے نيں۔ ایسا کہہ دینے تو‏ں ساڈے اُتے تو‏ں شرعی ذمہ داریاں ختم نئيں ہو جاندیاں نيں بلکہ سانو‏ں چاہیدا کہ اسيں اپنے اعمال تو‏ں نتیجہ حاصل کرن تے ممکن نئيں اے کہ عمل دا کوئی نتیجہ نہ ہو تے عمل کيتے بغیر کوئی نتیجہ حاصل ہو جائے۔