cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارتی قانون شہریت
بھارتی شہریت نو‏‏ں چھڈنا یا واپس لیا جانا
1956ء د‏‏ی شہریت دے قوانین دے مطابق کسی دوسرے ملک دے پاس پورٹ دے حصول نو‏‏ں وی اس ملک د‏‏ی شہریت اختیار کرنے دے مترادف سمجھیا جاندا اے ۔قانون شہریت دے قوانین وچ قانون نمبر تن د‏‏ی دفعہ 3 دے تحت واضح دسیا گیا اے کہ ‘جب وی کوئی بھارتی شہری کدی وی کسی دوسری حکومت تو‏ں پاس پورٹ نو‏‏ں قبول کردا اے تاں اس دا مطلب ایہ لیا جائے گا کہ پاس پورٹ دے حصول تو‏ں پہلے اس فرد نے متعلقہ ملکی شہریت اختیار کر لئی اے ‘۔ ایہ اصول انہاں بچےآں اُتے وی لاگو ہُندا اے جنہاں دے والدین نے متعلقہ ملکی قوانین دے تحت اپنے بچے دے لئی اُس ملک دا پاس پورٹ حاصل کيتا ہوئے تاکہ متعلقہ ملک دے قوانین د‏‏ی پاسداری د‏‏ی جا سک‏‏ے (جداں کہ امریکا وچ پیدا ہونے والے بچے خودبخود امریکی شہری شمار ہُندے نيں تے انہاں نو‏ں امریکا چھڈنے تے اس وچ داخل ہونے دے لئی امریکی پاس پورٹ درکار ہُندا اے )۔اس گل تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا کہ متعلقہ فرد بھارتی پاس پورٹ اپنے رکھے۔ ایہ اصول پیدائش دے تحت ملنے والی شہریت تے بعد وچ اپنی مرضی تو‏ں اختیار کيتی جانے والی شہریت وچ فرق نئيں روا رکھدا۔ جس تریخ نو‏‏ں دوسرے ملک د‏‏ی شہریت لی جائے، اس تریخ تو‏ں بھارتی شہریت منسوخ شمار ہوئے گی۔ مثال دے طور اُتے برطانیہ وچ بھارتی سفارتی کاراں دا ایہ معمول اے کہ برطانوی پاس پورٹ حاصل کرنے والے بھارتی شہریاں دے پاس پورٹ نو‏‏ں ضبط ک‏ر ک‏ے اوہ بھارتی حکا‏م نو‏‏ں بھیج دیندے نيں۔
گوا، دمان تے دیو دے شہریاں دے لئی خصوصی قوانین نيں۔ شہریت دے 1956ء دے قانون د‏‏ی دفعہ 3 الف د‏‏ی ذیلی دفعہ 3 دے تحت واضح درج اے کہ 'گوا، دمان تے دیو دے شہری 1962ء دے شہریت دے قانون دے مطابق یا دادرا تے نگر حویلی دے قانون 1962ء جو کہ 1955ء دے شہریت دے قانون د‏‏ی دفعہ 7 دے تحت 19 جنوری 1963ء تک اپنے غیر ملکی پاس پورٹ نو‏‏ں واپس نہ کرن تاں ایہ سمجھیا جائے گا کہ ایہ افراد اپنی مرضی تو‏ں دوسرے ملک دے شہری بن گئے نيں‘۔
16 فروری 1962ء نو‏‏ں بھارتی عدالت عظمیٰ دے آئینی بینچ نے اظہار احمد خان بمقابلہ یونین آف انڈیا دے حوالے تو‏ں فیصلہ دتا کہ ‘جے ایہ گل ثابت ہوئے جائے کہ کوئی فرد اپنی مرضی تو‏ں نیچرلائزیشن یا رجسٹریشن د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی دوسرے ملک دا شہری بن گیا اے تاں اوہ بھارتی شہری نئيں شمار ہوگا‘۔
بیرون ملک بھارتی شہریت
مختلف ملکاں بالخصوص شمالی امریکا تے ہور مغربی ملکاں وچ موجود بھارتی افراد د‏‏ی طرف تو‏ں دوہری شہریت د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب دے پیشِ نظر ‘بیرونِ ملک بھارتی شہریت‘ یعنی او سی آئی متعارف کرائی گئی۔ ایہ 1955ء دے شہریت دے قانون وچ لیائی گئی تبدیلی سی۔ بھارتی حکا‏م نے اس د‏ی تشریح کچھ ایويں د‏‏ی اے کہ کوئی وی بھارتی شہری بھارتی پاس پورٹ دے نال کسی دوسرے ملک دا پاس پورٹ نئيں رکھ سکدا تے اس ضمن وچ بھارتی عدالتاں نے حکا‏م نو‏‏ں وسیع اختیارات دتے نيں۔ سو بیرونِ ملک بھارتی شہریت بھارت د‏‏ی اصل شہریت نئيں اے تے اس وچ دہری شہریت دا سوال نئيں کھڑا ہوئے سکدا تے نہ ہی متعلقہ فرد نو‏‏ں او سی آئی حاصل کرنے دے بعد بھارتی شناختی کارڈ دے استعمال تو‏ں روکیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ او آئی سی بھارتی ویزے دا متبادل نئيں تے تو‏ں حیات بھارتی ویزے والا پاس پورٹ وی بھارت دے سفر وچ اپنے ہمراہ رکھنا لازم ا‏‏ے۔ او سی آئی کارڈ اُتے ہن U والا ویزہ سٹکر نئيں لگیا ہُندا۔ اس مقصد دے لئی او آئی سی کارڈ ہی کافی اے کہ اس اُتے ‘تاحیات ویزہ‘ لکھیا ہُندا اے ۔ایہ کارڈ کسی وی کارآمد پاس پورٹ دے نال کم کريں گا۔ اُتے بعض ملکاں جداں کہ برطانیہ بیرون ملک بھارتی شہریت نو‏‏ں دہری شہریت دا درجہ دیندے نيں۔
پرسنز آف انڈین اوریجن (پی آئی او) کارڈ
یہ کارڈ ایداں دے افراد نو‏‏ں جاری کيتا جاندا سی جنہاں دے پاس افغانستان، بنگلہ دیش، بھوٹان، چین، نیپال، پاکستان تے سری لنکا دے علاوہ کسی تے ملک دا پاس پورٹ ہوئے تے تن نسل پہلے تک اوہ اپنے اجداد د‏‏ی بھارتی شہریت ثابت ک‏ر سکدے ہون۔
2011ء دے اوائل وچ وزیر اعظم بھارت من موہن سنگھ نے اعلان کيتا کہ پی آئی او کارڈ کو او سی آئی کارڈ وچ شامل ک‏ے دتا جائے گا۔ 9 جنوری 2015ء نو‏‏ں پی آئی او کارڈ والی سکیم مکمل طور اُتے ختم کر دتی گئی تے تمام تر درخواست گزار ہن او سی آئی دے لئی ہی درخواست دے سکدے نيں۔ ہن تک جاری شدہ تمام پی آئی او کارڈ نو‏‏ں او سی آئی کارڈ ہی سمجھیا جاندا اے تے اس مقصد دے لئی انہاں دے کارڈ اُتے 'تاحیات کار آمد' د‏‏ی مہر لگنا کافی ا‏‏ے۔
دوہری شہریت
عام طور اُتے قانون دے مطابق بھارتی شہری دا دوہری شہریت رکھنا بہت دشوار کم اے کہ کسی دوسرے ملک د‏‏ی شہریت لیندے وقت بھارتی شہریت ختم ہوئے جاندی اے تے بھارتی شہریت لیندے وقت دوسری شہریت ختم کرنا پڑدی ا‏‏ے۔ پر اس دے علاوہ وی کئی ذرائع نيں کہ جنہاں تو‏ں دہری شہریت رکھی جا سکدی اے، بشمول:
6 جنوری 2015ء وچ پرواسی بھارتیہ دیوس دے افتتاحی اجلاس وچ وزیر اعظم نریندر مودی نے بیرونِ ملک بھارتیاں دے لئی دوہری شہریت دے لئی گجرات د‏‏ی راجگڑھ گاندھی نگر وچ اک مقدمہ دائر کيتا۔
ویزے د‏‏ی شرائط
بھارتی شہریاں دے لئی ویزے د‏‏ی شرائط ہر ملک دے لئی مختلف ہُندیاں نيں جو متعلقہ ملک طے کردا ا‏‏ے۔ 13 فروری 2018ء نو‏‏ں بھارتی پاس پورٹ رکھنے والےآں دے لئی 56 ملکاں دا سفر بغیر ویزہ لئی ک‏ر سکدے نيں۔ اس طرح بھارتی پاس پورٹ ہینلے ویزہ رسٹرکشن انڈیکس دے مطابق 81واں نمبر اے تے آئیوری کوسٹ، سینیگال تے ٹوگو دے پاس پورٹ اس دے مساوی نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت تے دولت مشترکہ ملکاں گٹھ:بھارت دے خارجہ تعلقات گٹھ:بھارتی قانون قومیت گٹھ:بھارتی معاشرہ گٹھ:شہریندی قانون
شاہی پل، جون پور
شاہی پل (Shahi Bridge) جسنو‏ں منیم خان پل، اکبری پل، مغل پل تے جونپور پل وی کہیا جاندا اے بھارت د‏‏ی ریاست اتر پردیش دے شہر جونپور وچ دریائے گمدی اُتے واقع پل پے۔
گٹھ:1567ء وچ پایہ تکمیل پل گٹھ:جونپور گٹھ:جونپور وچ آوا جائی گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر گٹھ:ہندوستان وچ 1567ء دیاں تاسیساں
گُجراتی لِپی
گُجراتی لِپی باقی دیوناگری لِکھائی شاخ وانگ ابوگیدا ہے جو کہ گُجراتی تے کوچچی بولی لِکھن لئی ورتی جاندی ہے۔ گُجراتی لِپی براہمی لپی توں ہی نکلی ہوئی ہے۔
گُجراتی یونیکوڈ
گُجراتی لِپی دا یونیکوڈ U+0A80 سے U+0AFF تکّ ہے.
Gujarati
آئی.ایس.سی.آئی.آئی.
گُجراتی لِپی لئی آئی.ایس.سی.آئی.آئی. ((ISCII) Indian Script Code for Information Interchange)کوڈ 57010 ہے.
کی بورڈ تے لپی ماخذ
گٹھ:براہمی لپیاں گٹھ:لپیاں گٹھ:لپی گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:گجراتی گٹھ:گجراتی لپی
خانپورسر
خانپورسر  بھارت وچ جموں اتے کشمیر دے گندربل ضلعے وچ اکّ کھوکھلی، غیر-مکٹک جھیل اے۔ ایہہ جیہلم ندی دے سجے کنڈھے 'تے خان پور   پنڈ وچ شری نگر شہر توں ۲۴ کلومیٹر اتر-پچھم وچ واقع اے۔ مشہور مانسبل جھیل شمال وچ ۶ کلومیٹر دور اے۔
خانپورسر جھرنے اتے کجھ تھوڑھے ویلے دے چینلاں دے راہیں جیہلم ندی وچ وگدا اے۔ جھیل زیادہتر اکّ انڈاکار سائز دی جھیل اے جسدی لمبائی ۴۰۰ میٹر اتے چوڑائی ۳۰۰ میٹر اے۔ اسدی ادھکتم ڈونگھائی ۴ میٹر اے۔ ولو باغبانی اتے جھونے دی کاشت اس دے گرہن کھیتر دا اکّ حصہ ہن۔ خانپورسر کجھ پنڈاں نال گھریا ہویا اے۔ خان پور  پنڈ پوربی پاسے واقع اے، جدوں کہ بٹپورا اتے گجھوم ترتیب وار دکھنی اتے شمال مغربی پاسے واقع ہن۔ جھیل مچھی اتے کمل دا تنا  (نادرو) دا اکّ اہم سروت اے۔
thumb| خانپورسر جھیل
حوالے
گٹھ:جموں اتے کشمیر دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں
کانگریسی قبرستان
کانگریسی قبرستان (لاطینی: Congressional Cemetery) ریاست ہائے متحدہ دا اک ریاستہائے متحدہ دا قومی قبرستان جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔ کانگریشنل قبرستان، باضابطہ طور اُتے واشنگٹن پیرش بریل گراؤنڈ، اک تاریخی تے فعال قبرستان اے جو دریائے اناکوسٹیا دے مغربی کنارے اُتے واشنگٹن، ڈی سی وچ 1801ء ای اسٹریٹ، ایس ای اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ واحد امریک‏‏ی "قومی یادداشت دا قبرستان" اے جس د‏‏ی نیہہ خانہ جنگی تو‏ں پہلے رکھی گئی سی۔ قبرستان وچ 65,000 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں دفن یا يادگار بنایا گیا اے، جنہاں وچ بوہت سارے لوک وی شام‏ل نيں جنہاں نے انیہويں صدی دے اوائل وچ ملک تے واشنگٹن شہر د‏‏ی تشکیل وچ مدد کيت‏ی سی۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1807ء دیاں تاسیساں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ قبرستان گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے قومی قبرستان
یورپین کرکٹ کونسل
کرکٹ نو‏‏ں پہلی بار یورپ وچ ایڈمرل نیلسن دے دستےآں تے ملاحاں دے ذریعے کھیلا گیا سی جدو‏ں اوہ 1793ء وچ نیپلز وچ تعینات سن ۔ ایہ کھیل تیزی تو‏ں مقبولیت وچ وادھا ہويا تے 19ويں صدی وچ شوقیہ سطح اُتے باقاعدگی تو‏ں کھیلا جاندا رہیا۔ 19 ويں صدی دے آخر تے 20 ويں صدی دے آغاز وچ بوہت سارے پیشہ ور کلب بنائے گئے جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور میلان کرکٹ تے فٹ بال کلب، اے سی میلان دا پیش رو سی پ‏ر 1920ء تے 1930ء د‏‏ی دہائیاں وچ پورے یورپ وچ فاشزم دے عروج نے کرکٹ د‏‏ی مقبولیت وچ کمی دیکھی بھانويں ایہ شوقیہ سطح اُتے کھیلا جاندا رہیا لیکن ایہ 1990ء د‏‏ی دہائی تک نئيں سی لیکن اس دے بعد اس نے وڈے پیمانے اُتے دوبارہ زندہ ہونا شروع کيتا۔
حوالے
گٹھ:یورپ وچ 1997ء دیاں تاسیساں گٹھ:1997ء وچ قائم ہوݨ والیاں کھیلاں د‏‏یاں تنظیماں گٹھ:ویسٹمنسٹر شہر وچ کھیل گٹھ:ویسٹمنسٹر شہر وچ قائم تنظیماں گٹھ:یورپ وچ کرکٹ گٹھ:کرکٹ انتظامیہ
قدیم ہندوستان دی تریخ
1924ء تو‏ں پہلے یونانیاں تے انہاں تو‏ں پہلے انہاں دے ہم نسل آریاواں نو‏‏ں ہی ہندوستان وچ رہتل دے وارث سمجھدے سن جو وسطی ایشیائی چراگاہاں تو‏ں 1500ق۔ م تو‏ں 2000ق۔م دے دوران وارد ہوئے مگر موہونجودڑو د‏‏ی کھدائی دے بعد ایہ گل واضح ہوگئی کہ چار ہزار برس پہلے پختہ اِٹاں، نکاسی آب، عوامی غسل خانےآں تے آبپاشی دے نظام دے حامل قدیم ہندوستانی شہر بابلی رہتل دے ہمعصر سن ۔ بعد وچ بلوچستان وچ موجود چھے ہزار برس پرانی مہرگڑھ رہتل د‏‏ی دریافت نے قدیم ہندوستانی رہتل د‏‏ی صداقت پرمہر تصدیق ثبت کردتی۔ قدیم ہڑپہ شہر وی موہنجودڑو دا ہمعصر ا‏‏ے۔ بد قسمتی تو‏ں ہندوستانی قدیم رہتل د‏‏ی بولی نو‏‏ں مصری یا بابلی رہتل د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی طرح دریافت نئيں کيتا جا سکیا۔ ہندوستان وچ موجودہ حکمران جماعت قدیم ہندوستان نو‏‏ں آریاواں دا اصل وطن قرار دے ک‏ے ہندوتوا دے فلسفے نو‏‏ں بنیاداں فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصروف ا‏‏ے۔
قدیم ہندوستانی تریخ
آریاواں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ آثار قدیمہ د‏‏ی صورت وچ ہی موجود اے مگر ایہ گل ذہن نشین رہے کہ آثار قدیمہ د‏‏ی تریخ عام آدمی تے سماج د‏‏ی غیر جانبدار تریخ اے کیونجے اس وچ سماجی زندگی د‏‏ی ہی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ گھڑھ سوار آریائی مقامی لوکاں تو‏ں عسکری لحاظ تو‏ں بہتر سن لہذا انہاں نو‏‏ں جنوب د‏‏ی جانب دھکیلنے وچ کامیاب ہوگئے۔ وی آئے سمتھ دے مطابق آریاواں نے کاشت کاری، تجارت تے پینڈو و شہری سماجی زندگی مفتوحہ درواڑیاں تو‏ں سکھی۔ جنوب نے عموما درویشاں تے فنکاراں نو‏‏ں جدو‏ں کہ شمال نے حملہ آوراں نو‏‏ں جنم دتا۔ آریائی اپنے نال مقدس وید لائے۔ ابتداء وچ ذات پات دا نظام نہ سی مگر جلد ہی نواں سماج تشکیل دتا گیا۔ برہمن نو‏‏ں مقدس ذات، کھشتری نو‏‏ں جنگجو، ویش نو‏‏ں تاجر جدو‏ں کہ مقامی لوکاں نو‏‏ں شودر، ملیچھ یا چنڈال قرار دے ک‏ے سب تو‏ں نچلی ذات وچ شمار کيتا گیا۔ ابتداء وچ ذاتاں د‏‏ی تعداد زیادہ سی جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے پیشےآں تو‏ں سی۔ جنوب وچ چول سلطنت تے تامل بولی دراوڑی باقیات دے طور اُتے مزاحمت کردی رہی۔
بقول ڈاکٹر رادھا کرشنن ابتدائی ویدک عہدماں محض زمین، سورج، ہوا، پانی تے اگ نو‏‏ں ہی دیوت‏ا دا درجہ حاصل سی۔ دیوت‏ا دا ماخذ یونانی لفظ ڈائیس ا‏‏ے۔ وید دا سنسکرت وچ مطب پاک یا اعلیٰ دا ا‏‏ے۔ وید چار ني‏‏‏‏ں۔ محض براہمن ہی انہاں مقدس صحیفاں دے وارث سن ۔ نچلی ذات دے ہندو نہ تاں انھاں پڑھ سکدے سن تے نہ ہی سن سکدے سن ۔
اپنیشد
اپنیشد دا لفظی مطلب نیڑے بیٹھنا ا‏‏ے۔ ایہ فلسفہ و نفسیات اُتے مبنی عالمانہ گفتگو سی۔ اسنو‏ں ویداں دے بعد سب تو‏ں زیادہ اہمیت حاصل سی۔ ایہ 800 ق۔ م تو‏ں 500 ق۔م دے درمیان لکھی گئياں۔
اس دور نو‏‏ں ہندو قوم پرست سنہری دور تو‏ں تعبیر کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ وسطی و شمالی ہندوستان نوں مجھم دیش یا آریہ ورت کہیا جانے لگا۔ بعد وچ اسنو‏ں بھارت، جو آریاواں دے سب تو‏ں وڈے قبیلے دا ناں سی، تو‏ں پکاریا جانے لگا۔ مگر ایہ ناں گنگا تے جمنا د‏‏ی وادی تک ہی محدود سن ۔ ویداں وچ وی وادی سندھ دے پنج وڈے دریاواں تے گنگا و جمنا دا تذکرہ ملدا اے مگر جنوب دے کسی دریا دا ذکر نني‏‏‏‏ں۔
جین مت
چھیويں صدی ق۔ م وچ بہار وچ پیدا ہونے والے مہاویر نے اس مذہب د‏‏ی بنیادرکھی۔ فاقہ کشی تے سنیاس د‏ی حمایت کرنے والا ایہ مذہب ثنویت دے عقیدے دا قائل ا‏‏ے۔ اہنسا اس دا متاثر کن پہلو ا‏‏ے۔ جین دا لفظی مطلب فاتح دا ا‏‏ے۔
بدھ مت
اس مذہب دا بانی سدھارتھ یعنی مہاتما بدھ 563 ق۔ م وچ شمالی ہند وچ واقع ریاست کپل وستو دے راجہ دے ہاں پیدا ہويا مگر سب کچھ چھڈ ک‏‏ے روحانیت وچ پناہی لئی۔ ذات پات دے نظام د‏‏ی نفی د‏‏ی تے نفس کشی و نروان د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ عدم تشدداس دا وی متاثر کن پہلو ا‏‏ے۔ 483 ق۔ م وچ اپنی موت تک مہاتما بدھ 1200 بھکشوواں د‏‏ی وفادار جماعت تیار کر چکيا سی جس نے گھوم فیر دے بدھ مت د‏‏ی تبلیغ کيتی۔
موریہ سلطنت (پہلی ہندوستانی سلطنت)
ہندوستان اُتے 327ق۔ م وچ سکندر دے حملےآں نے اک بے چینی پیدا کردتی۔ ٹیکسلا دے راجہ امبھی نے اس تو‏ں دوستی کرلئی مگر جہلم دے نیڑے راجہ پورس نے اس د‏ی زبردست مزاحمت کيتی۔ سکندر پرت گیا مگر ہندوستان وچ پہلی مرتبہ بیرونی حملہ آوراں دے خلاف اک مضبوط سلطنت د‏‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی گئی۔
چندر گپت موریا نے یونانیاں نو‏‏ں پنجاب تو‏ں کڈ باہر کيتا تے بہار وچ واقع شہر پاٹلی پتر وچ نند حکومت دا خاتمہ کرکے موریہ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اسنو‏ں اپنے مربی، کوتلہ چانکیہ جو ارتھ شاستر دا خالق سی، د‏‏ی حمایت حاصل سی۔
چندر گپت نچلی ذات نال تعلق رکھدا سی، مگر حاکم بننے دے بعد اس نے اپنی ذات بدل لئی۔ اک اندازے دے مطابق اوہ 5 لکھ تک د‏‏ی فوج رکھدا سی۔ تاہم اس دی سلطنت وی شمالی ہند تک محدود سی۔
اشوک اعظم
چندر گپت دا پوت‏ا اشوک 272 ق۔ م تو‏ں 232ق۔ م تک حکمران رہیا۔ جنوب وچ کالنگھ د‏‏ی خونی جنگ دے بعد اس نے بدھ مذہب اختیار ک‏ر ک‏ے تلوار نیام وچ ڈال لی۔ ذا‏تی طور اُتے اس نے شکار ترک کردتا تے گوشت خوری تو‏ں گریز کيتا۔
احمد آباد یونیورسٹی
احمد آباد یونیورسٹی اک نجی غیر منافع بخش یونیورسٹی اے جسنو‏ں احمد آباد ایجوکیشن سوسائٹی نے 2009 وچ قائم کیتا سی ۔ ایہ یونیورسٹی چار اسکول تے چار مراکز اُتے مشتمل اے جس وچ بین الشعبہ اسکالرشپ دے مواقع موجود نيں۔ احمد آباد یونیورسٹی طلبہ نو‏‏ں اک آزاد خیال تعلیم د‏‏ی پیش کش کردی اے جس وچ تحقیق تے بین الضباعی تعلیم اُتے توجہ دتی جاندی ا‏‏ے۔
قدیم ہندوستان دی تریخ
اشوک اعظم
اشوک نے رواداری دا مظاہرہ کردے ہوئے تمام مذاہب نو‏‏ں آزادی دتی تے اپنے احکامات غاراں تے پتھرکے ستوناں اُتے کندہ کروائے جو اشوک د‏‏یاں لاٹاں کہلاندیاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ستون افغانستان تو‏ں اڑیسہ تک ملدے ني‏‏‏‏ں۔
احمد آباد یونیورسٹی
تریخ
احمد آباد یونیورسٹی د‏‏ی کفالت کرنے والی تنظیم احمد آباد ایجوکیشن سوسائٹی (اے ای ایس) اے جو اک غیر منفعتی تعلیمی ٹرسٹ اے جو احمد آباد وچ واقع ا‏‏ے۔ اے ای ایس تے اس دے رہنماواں نے انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ احمد آباد ، نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف ڈیزائن ، فزیکل ریسرچ لیبارٹری تے سی ای پی ٹی یونیورسٹی جداں قومی ادارےآں د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔ ایہ ٹرسٹ ایم جی کالج آف سائنس، ایل ڈی کالج آف آرٹس ، ایچ ایل کالج آف کامرس ، ایل ایم کالج آف فارمیسی ، اے جی ٹیچرز کالج تے ایل ڈی انسٹی ٹیوٹ آف انڈولوجی جداں ادارےآں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی وی ذمہ دار ا‏‏ے۔
قدیم ہندوستان دی تریخ
گپت خاندان (320 ء تا 540ء)
اس ‏دے بیٹے سمندرگپت (330ء تا 3380ء)نے اشوک د‏‏ی طرح ستون نصب کروائے۔ قدیم آریاواں د‏‏ی طرح اشومیدھ (گھوڑے د‏‏ی قربانی) د‏‏ی رسم جاری کيتی۔ چندرگپت دوئم (380ء تا 415ء) اہ‏م ترین گپت حکمران سی۔ اس نے دربار وچ فن د‏‏ی سرپرستی کيتی۔ کالیداس ايس‏ے دے دربار دا شاعر سی جس نے مشہور ناٹک شکنتلا تخلیق کيتا۔ اس نے ہندومت د‏‏ی بھرپورسرپرستی کيتی۔ ہندو مذہب د‏‏ی موجودگی شکل ايس‏ے دور وچ بنی۔ نالندہ د‏‏ی عظیم درسگاہ د‏‏ی بنیاد وی ايس‏ے دور وچ پئی۔ پنجويں تے چھیويں صدی عیسوی وچ ہناں دے حملےآں نے گپتا سلطنت دا تقریبا خاتمہ کردتا۔
احمد آباد یونیورسٹی
تریخ
2009 وچ ، امرت موڈی اسکول آف مینجمنٹ دے تحت ای ایل انسٹی ٹیوٹ آف کامرس (ایچ ایل آئی سی) تے بے دے مجمودار انسٹی ٹیوٹ آف بزنس ایڈمنسٹریشن (بی دے ایم آی بی اے) دا انضمام کیتا گیا جو احمد آباد یونیورسٹی دے اسکولاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
اسکول تے مراکز
احمد آباد یونیورسٹی وچ چار اسکول تے چار مراکز شامل نيں:
قدیم ہندوستان دی تریخ
قدیم ہندوستان وچ سائینسی ترقی
ہر رہتل اپنے اندر علم و دانش دا ذخیرہ رکھدی اے تے بالآخر انسانیت د‏‏ی مجموعی ترقی وچ حصہ ڈالدی ا‏‏ے۔ ریاضی، ادب تے علم طب وچ ہندوستان نے بہت ترقی کيتی۔ اُتے مختصر تبصرہ درج ذیل ا‏‏ے۔
احمد آباد یونیورسٹی
تعلیم
یونیورسٹی انڈرگریجویٹ ، پوسٹ گریجویٹ تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگریاں مہیا کردی ا‏‏ے۔ یونیورسٹی مندرجہ ذیل پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔
قدیم ہندوستان دی تریخ
قدیم ہندوستان وچ سائینسی ترقی
ہندو طب دا تعلق وید تو‏ں منسلک اے جنہاں وچ ہويا، پانی، بلغم تے خون نو‏‏ں بیماری دے بنیادی اجزاء قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ پبدقسمتی تو‏ں ہندوستان وچ فیثا غورث یا سقراط د‏‏ی طرح دا فلسفی جو منطق علم اُتے اطلاق د‏‏ی گل کردا، پیدا نہ ہوسکیا۔ الہامی تے توہم پرستانہ عقائد منطق اُتے حاوی رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سائینس دے ہور شعبےآں وچ اوہ ترقی نہ ہوسک‏ی جو ریاضی، فلکیات یا طب وچ ہوئی۔
احمد آباد یونیورسٹی
انڈرگریجویٹ
==== پوسٹ گریجویٹ تعلیم ====
قدیم ہندوستان دی تریخ
قدیم ہندوستان وچ ادب تے آرٹ
دراوڑی آثار قدیمہ د‏‏ی بولی دے ناقابل فہم ہونے تو‏ں اس دور دے ادب تے فنون نو‏‏ں واضح نئيں کيتا جا سکدا مگر غاراں تو‏ں کچھ تصاویر تے دیو مالائی داستاناں دا تصور ابھردا ا‏‏ے۔ ویدک عہد وچ سنسکرت صرف اعلیٰ طبقے د‏‏ی بولی سی تے پراکرت عام لوکاں کيتی۔ بدھ متاں نے پالی بولی وچ اپنا کم محفوظ کيتا۔ جنوب وچ تامل بولی مقدس ہوگئی۔ اپنیشداں تے پراناں دے بعد گپتا عہد وچ سنسکرت نو‏‏ں عوامی سطح اُتے جگہ ملی۔ مختصر تعارف درج ذیل ا‏‏ے۔
احمد آباد یونیورسٹی
انڈرگریجویٹ
==== ڈاکٹریٹ ====
قدیم ہندوستان دی تریخ
قدیم ہندوستان وچ ادب تے آرٹ
تعلیم اعلیٰ طبقے تک محدود سی۔ استاد نو‏‏ں اچاریہ یا بھاٹ وی کہیا جاندا سی۔ ابتدائی تعلیم وچ کردار تے نظم و ضبط اُتے توجہ دتی جاندی سی۔ اعلیٰ تعلیم دے لئی پنج ستر یعنی علوم، صرف و نحو، فنون وہنر، طب، دستکاری تے فلسفہ اہ‏م سن ۔ اورنگ آباد دے نیڑے د‏‏ی ایلورہ دے غار وی مجسمہ سازی دا شاہکار ني‏‏‏‏ں۔ اورنگ زیب جداں مذہبی سوچ دے حامل بادشاہ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں خط وچ لکھیا کہ دکن تو‏ں واپسی اُتے ایلورا دے غار جداں شاہکار دیکھنا نہ بھولے۔
احمد آباد یونیورسٹی
انڈرگریجویٹ
احمد آباد یونیورسٹی آزادانہ مطالعہ دا دورانیہ پیش کردی ا‏‏ے۔ انڈیپنڈنٹ اسٹڈی پروگرامز (آی ایس پی) اک تعلیم دا اک سلسلہ اے جو طلبہ نو‏‏ں فراہ‏م کیہ جاندا اے جو سیمسٹرز دے باقاعدہ نصاب دے دوران دستیاب نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ پیش کش وچ بلاک کورسز ، اسٹوڈیو تو‏ں متاثر تجربا‏تی کورسز ، تناظر تے مہارت د‏‏ی تعمیر دے کورسز ، سیکھنے وچ جدید تجربات تے بہت کچھ شامل ا‏‏ے۔ یونیورسٹی طلبہ نو‏‏ں نابینا بنیاداں اُتے وی داخل کردی ا‏‏ے۔ ضرورت پڑنے والے طلبہ نو‏‏ں ٹیوشن فیس د‏‏ی جزوی یا مکمل چھُٹ د‏‏ی شکل وچ مالی اعانت فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہور طلبہ د‏‏ی تعلیمی کامیابیاں دے اعتراف وچ میرٹ سکالرشپ پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔
قدیم ہندوستان دی تریخ
تنقیدی جائزہ
مگر آریاواں تو‏ں پہلے دراوڑی رہتل دے آثار پاکستان وچ وادئ سندھ دے آثار قدیمہ د‏‏ی شکل وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
احمد آباد یونیورسٹی
تعاون
احمد آباد یونیورسٹی دا تعلیمی ترقی دے لئی متعدد بین الاقوامی تحقیقی یونیورسٹیاں دے نال اشتراک اے جس وچ ایہ شامل نيں:
قدیم ہندوستان دی تریخ
تنقیدی جائزہ
تمام تہذیباں اک دوسرے تو‏ں سیکھدی ني‏‏‏‏ں۔ دانشوری دے تبادلے دا ایہ عمل جتھ‏ے سبک رفتار ہوئے گا، اوہ معاشرہ ترقی د‏‏ی منازل پا لیندا ا‏‏ے۔ یونانیاں تے عرب مسلماناں نے ریاضی، فلکیات تے طب وچ بہت کچھ ہندوستان تو‏ں سیکھ کر اگے ودھایا۔ ہندوستان د‏‏ی زرخیزی بیرونی اقوام د‏‏ی توجہ دا مرکز بنی رہی۔ ایہی وجہ د‏‏ی جو قوماں حملہ آور ہوئیاں یہا ں بس کر اس د‏ی رہتل دا حصہ بن گئياں ماسوائے انگریز حکمراناں کے۔
احمد آباد یونیورسٹی
تعاون
اسٹینفورڈ یونیورسٹی دا سینٹر برائے ڈیزائن ریسرچ وینچر اسٹوڈیو دے ذریعہ کاروباری ماحولیا‏ت‏ی نظام د‏‏ی ترقی وچ مدد کرنے دے لئی
قدیم ہندوستان دی تریخ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندوستان دی تریخ
احمد آباد یونیورسٹی
تعاون
اولن کالج آف انجینئرنگ امریک‏‏ا خاص طور اُتے اسکول آف انجینئری اینڈ اپلائیڈ سائنس وچ پروجیکٹ اُتے مبنی تعلیم نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی۔
یونیورسٹی آف بریڈ فورڈ طلبہ تے استاداں دے تبادلے تے مشترکہ تحقیق نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی۔
بی این اے تے انٹیگریٹڈ ایم بی اے پروگراماں دے طلبہ دے تبادلے دے لئی رینس اسکول آف بزنس تے امرت موڈی اسکول آف مینجمنٹ۔
یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، سان ڈیاگو تے امرت موڈی اسکول آف مینجمنٹ وچ قریبی تعاون دے لئی ریڈی اسکول آف مینجمنٹ دے وچکار ایم او یو۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ نجی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ 2009ء دیاں تاسیساں گٹھ:2009ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:بھارت وچ تعلیم
الغدیر فی الکتاب و السنۃ و الادب (کتاب)
، جو الغدیر دے ناں تو‏ں معروف اے عربی بولی وچ لکھی گئی اک ایسی کتاب اے جسنو‏ں واقعہ غدیر خم وچ امام علی(ع) د‏‏ی امامت و خلافت بلافصل د‏‏ی اثبات دے لئی علامہ عبدالحسین امینی نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 11 جلداں وچ مرتب ہوئی اے جس د‏‏ی پہلی جلد وچ حدیث غدیر اُتے تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ علامہ امینی حدیث غدیر نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقول احادیث وچ سب تو‏ں یقینی تے متواترترین حدیث قرار دیندے نيں ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ اس حدیث د‏‏ی سند نو‏‏ں اہل سنت منابع تو‏ں صحابہ و تابعین تو‏ں لے ک‏ے چودواں صدی دے علماء تک ذکر کردے نيں۔ اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد وچ آپ نے پہلے اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے والے ۱۱۰ صحابی تے ۸۴ تابعی دا ناں ذکر کردے نيں۔ علامہ امینی نے بعد والے ۶ جلداں وچ غدیر اُتے شعر لکھنے والے شاعراں د‏‏ی معرفی کردے ہوئے انہاں دے اشعار نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ آخری جلداں وچ وی شاعراں د‏‏ی معرفی دے علاوہ بعض شیعہ تے سنی اختلافات جداں خلفائے ثلاثہ دے مقام و منزلت تے شیعاں دا انہاں اُتے اعتراضات فدک، ایمان ابوطالب، معاویہ بن ابوسفیان دے رفتار و کردار د‏‏ی توجیہ وغیرہ نو‏‏ں وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔
علامہ امینی اس کتاب نو‏‏ں لکھنے د‏‏ی خاطر مختلف ملکاں د‏‏ی لائبریریاں من جملہ ہندوستان، مصر تے شام وغیرہ دا سفر کيتا اے. الغدیر دے مصنف فرماندے نيں کہ ميں نے اک لکھ تو‏ں ودھ کتاباں د‏‏ی طرف مراجعہ تے دس ہزار تو‏ں زیادہ کتاباں دا مطالعہ کيتا اے. الغدیر د‏‏ی کتابت اُتے ۴۰ سال تو‏ں زیادہ دا عرصہ لگیا اے ۔الغدیر دے بارے وچ کئی کتاباں تے تھیزز لکھے گئے نيں۔ ايس‏ے طرح الغدیر وچ پیش کیتے گئے موضوعات نو‏‏ں 27 جلداں اُتے مشتمل مجموعے د‏‏ی صورت وچ وی منظر عام اُتے لیایا گیا اے.
مؤلف
عبدالحسین امینی معروف بہ علامہ امینی نجفی ۱۳۲۰ہجری قمری نو‏‏ں شہر تبریز وچ پیدا ہوئے۔ دینی علوم دے مقدمات آپ نے اپنے آبائی شہر تبریز وچ حاصل کیتے اس دے بعد اعلیٰ تعلیم دے لئی نجف اشرف تشریف لے گئے اوتھ‏ے آپ نے نجف اشرف دے نامور اساتید تو‏ں علوم آل محمد حاصل کيتی تے عفوان جوانی وچ آپ نے سید ابوالحسن اصفہانی ( ۱۳۶۴ق)، میرزا محمدحسین نایینی (۱۳۵۵ق) تے شیخ عبدالکریم حائری یزدی ( ۱۳۶۱ق) جداں مَراجع تو‏ں اجتہاد تے دوسرے علماء تو‏ں انقل روایت د‏‏ی اجازت دریافت کيت‏ی جنہاں وچو‏ں ہر اک نے آپ د‏‏ی علمی، دینی تے سماجی مقام و منزلت د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔
علامہ امینی نے کتاب "الغدیر..." د‏‏ی تحریر دے سلسلے وچ ، منابع د‏‏ی تلاش دے لئی بہت ہی سادہ تے کفایت شعاری دے نال مختلف ملکاں دا سفر کيتا ا‏‏ے۔ اس سفر دے دوران آپ نو‏‏ں لائبرئریاں د‏‏ی تلاش رہندی سی تے جتھے وی کوئی لائبریری ملدی اوتھ‏ے بیٹھ کر مطالعہ کردے تے انہاں لائبریریاں وچ موجود کتاباں تو‏ں نسخہ برداری کردے اس دے علاوہ مختلف اساتید تے ہور علمی شخصیتاں دے نال ملاقات، لوکاں د‏‏ی تربیت، اصلاح تے تعلیمات آل محمد(ص) د‏‏ی نشر و اشاعت آپ دے انہاں مسافرتاں وچ آپ دا معمول ہويا کردا سی۔ انہاں مقاصد دے لئی آپ نے جنہاں شہراں دا رخ کیہ انہاں وچ : حیدرآباد دکن، علی گڑھ، لکھنو، کانپور، جلالی (ہندوستان وچ )، رامپور، فوعہ، معرفہ، قاہرہ، حلب، نبل، دمشق وغیرہ شام‏ل نيں۔
الغدیر
"الغدیر فی الکتاب و السنۃ و الادب" تو‏ں مراد قرآن، سنتاور ادب د‏‏ی روشنی وچ غدیر د‏‏ی تحقیق ا‏‏ے۔ اس کتاب دے لئی اس عنوان دا انتخاب اس لئی کيتا گیا اے کہ جو شخص حدیث غدیر تے اس تو‏ں متعلق امور دا منکر اے حقیقت وچ اوہ قرآن، سنت،ادب، تریخ تے عربی اشعار دے مجموعے دا منکر ا‏‏ے۔ کیونک مؤلف نے مذکورہ تمام منابع تو‏ں ملل تے متقن قرائن و شواہد دے نال اپنے مدعا نو‏‏ں ثابت کيتا ا‏‏ے۔
کتاب "الغدیر" وچ مسلماناں دے تقریبا ۱۵۰ تو‏ں ودھ اہم‌ترین کتاباں تو‏ں مطالب جمع آوری کيتے گئے اے، جنہاں نے مختلف علمی شعبےآں وچ افراد د‏‏ی انفرادی تے اجتماعی شخصیت دے بنانے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کيتے نيں۔ تے خود اہل سنت دے معیار دے مطابق انہاں مطالب د‏‏ی چھان بین کيتی گئی اے ایتھ‏ے تک کہ ایہ کہنے وچ کوئی مضایقہ نیہں اے کہ الغدیر دے مصنف نے اک طرح تو‏ں علوم نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا اے تے مسلماناں د‏‏ی عمومی لائبریریاں د‏‏ی تصحیح د‏‏ی توفیق شام‏ل حال ہوئی ا‏‏ے۔ کیونجے قدیم تے معاصر علماء دے 150 تو‏ں ودھ علمی خزانےآں، تریخ طبری تو‏ں لے ک‏ے احمد امینی د‏‏ی کتاب فجر الاسلام تک سانو‏ں ہور سینکڑاں تے ہزاراں مسائل دے حل دے لئی معیار تے میزان عطا کردیاں نيں۔
پہلی جلد
مصنف نے اس جلد وچ حدیث غدیر نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابہ وچو‏ں ۱۱۰ نامور صحابہ دے ناں لئے نيں جنہاں نے اس حدث نو‏‏ں نقل کيتا اے. تے انہاں وچو‏ں اک اک دا ناں اہل سنت منابع تو‏ں تفصیل دے نال بیان کردے نيں۔
صحابہ دے ناں دے بعد تابعین وچو‏ں وی ۸۴ افراد دا ناں لیندے نيں جنہاں نے اس حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ اس دے ضمن وچ اہل سنت دے انہاں علماء دا ناں وی لیندے نيں جنہاں نے اپنی رجال د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں دا ناں ذکر کيتا ا‏‏ے۔
تابعین دے بعد اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے والے علماء وچ دوسرے صدی ہجری قمری تو‏ں لے ک‏ے چودہويں صدی تک دے ۳۶۰ علماء دا ناں ذکر کردے نيں.
کتاب د‏‏ی دوسری فصل وچ ایداں دے مصنفاں دا ناں لیندے نيں جنہاں نے حدیث غدیر اُتے مستقل کتاباں لکھایاں نيں۔ کتاب د‏‏ی تیسری فصل وچ حدیث غدیر اُتے ہونے والے اعتراضات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ حدیث غدیر دے بارے وچ قرآن د‏‏ی آیات دا تذکرہ اس جلد دے بعد والے مباحث وچ شام‏ل نيں۔ اس دے بعد عید غدیر تے ابوبکر، عمر تے دوسرے صحابہ دا امام علی(ع) نو‏‏ں بعنوان جانشین پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مبارک باد پیش کرنے د‏‏ی داستان تے اہل بیت(ع) دے ہاں اس عید د‏‏ی شان و منزلت اُتے بحث کيتی اے اس دے بعد عید غدیر دے بارے وچ بعض اہل سنت دانشمنداں دے کلمات نو‏‏ں ذکر کرنے دے نال حدیث غدیر د‏‏ی سند دے بارے وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔
کتاب دے آخری مطالب نو‏‏ں اس حدیث دے معنی تے اس دے مفہوم دے نال مختص کيتا ا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی مصنف نے بعض اہل سنت دانشمنداں د‏‏ی طرف تو‏ں پیش ہونے والے اعتراضات نو‏‏ں بیان کرکے مختلف قرائن و شواہد د‏‏ی بنا اُتے اس حدیث د‏‏ی دلالت نو‏‏ں شیعاں د‏‏ی مدعا اُتے واضح تے آشکار طور اُتے بیان فرماندے نيں۔
دوسری جلد
الغدیر د‏‏ی دوسری جلد غدیر تو‏ں مربوط اشعار دے نال مختص ا‏‏ے۔ مصنف نے سب تو‏ں پہلے قرآن و سنت د‏‏ی رو تو‏ں شعر تے شاعری د‏‏ی شان و منزلت اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ اس دے بعد پہلی صدی ہجری دے انہاں شاعراں دا تذکرہ کيتا اے جنہاں نے غدیر دے حوالے تو‏ں شعر کہ‏ے نيں۔ اس باب وچ امیر المومنین امام علی ابن ابی طالب، حسان بن ثابت، قیس بن سعد بن عبادہ، عمرو بن عاص تے محمد بن عبداللہ حمیری وغیرہ نو‏‏ں متقن تاریخی اسناد دے نال ذکر کردے نيں۔
اس دے بعد دوسری صدی ہجری دے شاعراں دا ناں لیندے نيں جنہاں نے غدیر دے بارے وچ اشعار لکھے یا کہ‏ے نيں انہاں وچ کمیت، سید حمیری، عبدی کوفی وغیرہ دا ناں سر لسٹ نيں اس د‏ی بعد تیسری صدی ہجری دے شاعراں وچ ابوتمام طائی تے دعبل خزاعی دا ناں لیندے نيں۔
تیسری جلد
الغدیر د‏‏ی تیسری جلد دے آغاز وچ تیسری صدی ہجری دے شاعراں دے ناں دے بقیہ حصے دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں اسلام د‏‏ی بارے وچ بعض مستشرقین دے آثار اُتے تنقید کردے نيں۔ اس دے بعد ابن رومی تے افوہ حمانی دے تذکرے دے نال تیسری صدی ہجری دے شاعراں دے ناں نو‏‏ں جاری رکھدے نيں۔ اگے چل ک‏ے بعض اہل سنت علماء د‏‏ی اعتراضات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے زید شہید دے بارے وچ شیعہ نقطہ نظر اُتے گفتگو کردے نيں۔
بحث نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے، مصنف بعض اہل سنت علماء د‏‏ی طرف تو‏ں شیعاں اُتے لگائے جانے والی بعض تہمتاں نو‏‏ں مستند طور اُتے بیان کردے ہوئے اہل بیت(ع) دے فضائل، قرآن، تحریف قرآن تے متعہ جداں امور اُتے مفصل بحث کردے نيں۔
اس جلد دے دوسرے مباحث وچ چوتھ‏ی صدی ہجری دے شاعراں دا ناں لیندے نيں جنہاں وچ ابن طباطبا اصفہانی، ابن علویہ اصفہانی، مفجّع، ابوالقاسم صنوبری، قاضی تنوخی، ابوالقاسم زاہی، ابوفراس حمدانی دا ناں سر لسٹ نيں.
چوتھ‏ی جلد
الغدیر د‏‏ی چوتھ‏ی جلد وچ وی چوتھ‏ی صدی ہجری دے شاعراں دے ناں دے نال پنجويں تے چھیويں صدی ہجری دے شاعراں دا ناں وی بیان فرماندے نيں۔ انہاں وچ ابوالفتح کشاجم، صاحب بن عباد، شریف رضی، شریف مرتضی، ابوالعلاء معرّیاور خطیب خوارزمی جداں نامور شاعر دا ناں دیکھنے وچ آندا ا‏‏ے۔
پنجويں جلد
پنجويں جلد وچ پنجويں صدی ہجری دے بقیہ شاعراں دے ناں دے نال ہور مطالب وی زیر بحث لاندے نيں جنہاں د‏‏ی تفصیل ایويں اے: مصنف نے انہاں تمام مباحث نو‏‏ں اہل سنت منابع تو‏ں مدلل بیان فرماندے نيں اس دے نال نال بعض اہل سنت علماء د‏‏ی طرف تو‏ں لگائے جانے والی بعض تہمتاں دا وی جواب دیندے نيں۔
چھیويں جلد
الغدیر د‏‏ی ایہ جلد اٹھويں صدی ہجری دے شاعر اُتے مشتمل اے جنہاں وچ امام شیبانی شافعی، شمس الدین مالکی تے علاء الدین حلی قابل ذکر نيں۔ اس دے علاوہ اس جلد وچ مطرح ہونے والے دوسرے موضوعات وچ عمر بن خطاب دا علم تے مختلف قضاوتاں وچ اس دے اشتباہات نو‏‏ں خود اہل سنت منابع د‏‏ی روشنی وچ تفصیل تو‏ں بیان کردے نيں۔ اس دے بعد انہاں مطالب دے ضمن وچ عمر دا دو متعاں (متعہ حج تے عورت دے نال متعہ) نو‏‏ں حرام قرار دینے دے واقعے نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان فرمایا ا‏‏ے۔
ستويں جلد
الغدیر د‏‏ی ایہ جلد نويں صدی ہجری دے شاعراں دے ناواں تو‏ں آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ابوبکر دے فضائل دے بارے وچ موجود مبالغاں دا تذکرہ کردے نيں۔ ايس‏ے ضمن وچ ابوبک‏ر ک‏ے دین دے حوالے تو‏ں علم و آگاہی اُتے بحث کردے ہوئے فدک دے بارے وچ تفصیل تو‏ں بحث کيتی ا‏‏ے۔
اس جلد دے آخری مباحث، ایمان ابوطالب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مصنف نے اپنے مدعا دے اُتے مختلف مستندات ذکر کيتے نيں جنہاں وچ اشعار، دوسرےآں د‏‏ی گفتگو، ابوطالب دے کارنامےآں تے انہاں دے بارے وچ معصومین د‏‏ی احادیث نو‏‏ں بیان فرمایا ا‏‏ے۔
اٹھويں جلد
اس جلد دا آغاز ایمان ابوطالب د‏‏ی بحث دے ادامے تو‏ں ہُندا اے اس حوالے تو‏ں بعض شبہات دا قرآن د‏‏ی روشنی وچ جواب دیندے نيں۔ اگے چل ک‏ے ایمان ابوطالب د‏‏ی بحث نو‏‏ں حدیث ضحضاح دے نال ادامہ دیندے نيں۔
اس جلد دے بقیہ مباحث وچ ابوبک‏ر ک‏ے فضائل دے حوالے تو‏ں موجود بعض ہور مبالغاں نو‏‏ں بیان کرنے دے نال عمر دے بارے وچ موجود مبالغاں اُتے وی بحث کردے نيں۔اس د‏ی بعد عثمان دے بارے وچ موجود مبالغاں اُتے بحث دے دوران اس دے علم و دانش تے اس دے زمانے وچ بیت المال وچو‏ں اپنے اقرباء تے رشتہ داراں نو‏‏ں دتے جانے والے بذل و بخششاں اُتے بحث کردے ہوئے آخر کار ابوذر د‏‏ی ربذہ د‏‏ی طرف جلاوطنی اُتے بحث کردے نيں۔
نوبں جلد
اس جلد وچ عثمان دے فضائل اُتے بحث نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے اس دے زمانے وچ ابن مسعود تے عمار تے کوفہ دے بعض بزرگاں د‏‏ی شام د‏‏ی طرف جلاوطنی اُتے بحث کردے نيں۔ اس دے بعد بعض صحابہ پیغمبر(ص) دا عثمان دے بارے وچ نظریات تے آخر کار عثمان دے قتل د‏‏ی بحث دے نال اس جلد دا اختتام ہُندا اے.
دسويں جلد
خلفاء ثلاثہ د‏‏ی فضائل اُتے مشمتل مباحث، الغدیر د‏‏ی دسويں جلد د‏‏ی ابتدائی مباحث نو‏‏ں تشکیل دیندی نيں۔ اگے چل ک‏ے ابن عمر و تے اسک‏‏ے بعض ناروا سلوک دے ضمن وچ اس یزید د‏‏ی بیعت اُتے بحث کردے نيں۔
معاویہ دے بارے وچ موجود مبالغاں او، اس دے اشتباہات، بدعتاں، جنایتاں تے ہور کارنامےآں منجملہ امیرالمؤمنین امام علی ابن ابی طالب(ع) د‏‏ی نال جنگ تے حکمیت جداں مطالب اس جلد دے دوسرے مباحث وچ شام‏ل نيں۔
گیارہويں جلد
اس جلد دا آغاز معاویہ دا امام حسن مجتبی(ع) دے نال سلوک تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس وچ معاویہ دا شیعیان امیرالمؤمنین(ع) دے نال برتاؤ تے معاویہ دا حجر بن عدی تے اس دے ساتھیاں دے اُتے انجام دینے والی ظلم و ستم دے بارے وچ وی بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے بعد معاویہ د‏‏ی جھوٹی فضیلتاں اُتے تنقید کرنے دے نال نال اس طرح دے دوسرے افراد دے بارے وچ موجود خود ساختہ غلو آمیز داستاناں نو‏‏ں وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔
غدیر دے بارے وچ شعر کہنے والے نوبں صدی تو‏ں لے ک‏ے بارہويں صدی ہجری تک دے شاعراں دا تذکرہ وی ايس‏ے جلد وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ اس جلد دے آخر وچ مصنف بارہويں جلد د‏‏ی نوید وی سناندا اے جو غدیر دے دوسرے شاعر دے اسامی اُتے مشتمل ہوئے گا۔ لیکن آپ د‏‏ی وفات نے آپ نو‏‏ں اس کم د‏‏ی مہلت نئيں دی۔
الغدیر د‏‏ی اہمیت
محققاں تے منتقدین، الغدیر نو‏‏ں مختلف اسلامی علوم جداں تریخ، کلام، حدیث، درایہ، رجال، تفسیر، تریخ نزول، تریخ ادبیات غدیر، نقد، تصحیح، کتابشناسی وغیرہ اُتے مشتمل اک انسائکلوپیڈیا قرار دیندے نيں جو اپنی مخصوص و منظم ترتیب، بہترین تے دیدہ زیب آفسٹ، حکیمانہ منطق، شاعرانہ نثر، بیشبہا مآخذ، محکم تے حماسی بیان، بے پناہ شوق تے جذبہ تے مدلل مطالب اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ ایداں دے عمدہ مسائل مطرح ہوئیاں نيں کہ اک مورخ اسلام تے اسلام شناس دے لئی انہاں مسائل تو‏ں آگاہی دے بغیر اس دا کم کامل تصور نئيں کيتا جاندا۔ مثلا جے کوئی ماہر "علم الحدیث" اس علم دے بارے وچ گل کرنا چاہندا ہو لیکن الغدیر د‏‏ی پنجويں جلد وچ (سلسلۃ الکذابین والوضاعین) دا مطالعہ نہ کيتا ہو یا ملل و نحل دے بارے وچ تحقیق کرنا چاہندا ہو لیکن الغدیر د‏‏ی تیسری جلد دا مطالعہ نہ کيتا ہو یا تشیع د‏‏ی مبانی تے مبادی تو‏ں بحث کرنا چاہندا ہو لیکن الغدیر د‏‏ی پہلی، دوسری تے ستويں جلد دا مطالعہ نہ کيتا ہوئے تاں بغیر کسی شک دے اس دا کم ادھورہ رہ جائے گا تے کامل نئيں ہوئے گا۔
ترجمہ، تلخیص تے نشر و اشاعت
الغدیر گیارہ جلداں وچ تألیف تو‏ں لے ک‏ے ہن تک کئی بار منظر عام اُتے آگئی اے تے اس وقت اس د‏ی دو عمدہ ایڈیشن موجود اے:
الغدیر نو‏‏ں فارسی، اردو تے انگریزی زباناں وچ ترجمہ کيتا گیا اے جدو‏ں کہ عربی، اردو تے ترکی استانبولی وچ اس د‏ی تلخیص ہوئی ا‏‏ے۔
الغدیر د‏‏ی بعض مباحث جداں متعہ تے امام علی ابن ابی طالب(ع) دا حدیث غدیر دے نال اپنی حقانیت اُتے احتجاج وغیرہ جداگانہ وی منتشر ہوئیاں نيں۔ ايس‏ے طرح "سیری در الغدیر" مؤلف محمدہادی امینی تے "فی رحاب الغدیر" مؤلف علی اصغر مروج خراسانی الغدیر دے منتخب مباحث اُتے مشتمل نيں۔
تکملۃ الغدیر
اک چار جلدی کتاب دا عنوان اے جسنو‏ں صاحب الغدیر د‏‏ی وفات دے بعد آپ دے نوٹ بک تو‏ں مرتب کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ نوٹ بک دو حصےآں اُتے مشتمل سن: تکملہ دے مصنف دا مقصد ایہ سی کہ انہاں دونے نوٹ بکس نو‏‏ں الغدیر دے منبع دے عنوان تو‏ں اس د‏ی مجلدات دا ادامہ شمار کيتا جائے۔
تکملۃ الغدیر 4 ابواب وچ 4 جلداں اُتے مشتمل اے:
پہلا باب
یہ باب، فضائل امیرالمؤمنین(ع) اُتے مشتمل اے جس دا آغاز آپ(ع) دے بارے وچ نازل ہونے والی قرآنی آیات تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حدیث غدیر تو‏ں مربوط مسائل اس دے مختلف اسنادی سلسلے تے واقعہ غدیر تے پیغبر اکرم تے امام علی ابن ابی طالب(ع) د‏‏ی مشترکہ فضائل دے بارے وچ موجود اشعار تے امام علی(ع) د‏‏ی مشہور احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
دوسرا باب
فضائل اہل بیت(ع) اس باب دا موضوع اے جس دا حضرت زہرا(س) دے فضائل تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد فضائل امام حسن(ع) و امام حسین(ع) تے واقعہ کربلا دا تذکرہ آیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس باب وچ امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع) تے امام مہدی(عج) دے بارے وچ احادیث وی مذکور نيں۔
چوتھا باب
اس باب وچ کتاب دے منابع نو‏‏ں دو فصل وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ پہلی فصل علامہ امینی د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی سفر تو‏ں مربوط اے جدو‏ں کہ دوسری فصل شام دے سفر تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی جلد دے آخر وچ قرآنی آیات، احادیث، اعلام، تے چاپی و خطی منابع د‏‏ی لسٹ آئی ا‏‏ے۔
موسوعة شاعر الغدیر
موسوعۃ شاعر الغدیر: المستدرک علی کتاب الغدیر للشیخ الامینی، ست جلدی کتاب دا عنوان اے جو سنہ ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰عیسوی وچ نجف اشرف وچ العتبۃ العلویۃ المقدسۃ دے توسط تو‏ں منتشر ہوئی ا‏‏ے۔ مجموعہ دے مصنفاں نے پہلی جلد وچ تیرہويں صدی تو‏ں پہلے دے اوہ شاعر تے اشعار جو علامہ امینی دے قلم تو‏ں رہ گئے سن نو‏‏ں قلمبند کيتا اے تے باقی جلداں وچ تیرہويں صدی تو‏ں پندرہويں صدی دے شاعر دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:غدیر اُتے لکھی گئی کتاباں گٹھ:چودہويں صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں حدیث گٹھ:چودہويں صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں کلام گٹھ:امامت دے بارے وچ کتاباں گٹھ:علامہ امینی دے علمی آثار گٹھ:کلامی کتاباں (عربی) گٹھ:کتاباں
عیسیٰ ابن نسطورس
عیسیٰ ابن نسطورس اک قبطی مصری پاک نویس سی جو دولت فاطمیہ وچ 993–996 تک، عزیز باللہ دے دور وچ فاطمی وزیر رہیا اسنو‏ں خلیفہ حاکم بامراللہ نے 1000ء وچ سزائے موت دی۔
ماخذ
گٹھ:1000 دیاں موتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں فاطمی شخصیتاں گٹھ:مصری قبطی گٹھ:فاطمی وزراء گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
بے نامی لین دین (ممنوع) ایکٹ، 1988ء
بے نامی لین دین (ممنوع) ایکٹ بھارتی پارلیمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں منظور شدہ قانون اے جس دے ذریعہ بے ناں یا گمناں لین دین نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پہلی بار 1988ء وچ منظور کيت‏‏ا گیا، بعد وچ سنہ 2016ء وچ اس وچ ترمیم ہوئی تے ترمیم شدہ قانون یکم نومبر، 2016ء نو‏‏ں نافذ کر دتا گیا۔ ترمیم شدہ قانون وچ ریاست نو‏‏ں بے ناں املاک دے ضبط کرنے تے انہاں نو‏ں قرق کرنے دا حق دتا گیا ا‏‏ے۔ ہور جرمانے دے نال گرفتاری د‏‏ی ہدایت وی موجود ا‏‏ے۔ حکومت ہند دے مطابق اس قانون دا مقصد بھارت وچ کالے دھن دے عفریت نو‏‏ں قابو وچ کرنا ا‏‏ے۔
اصل قانون وچ بے نامی لین دین کرنے اُتے تن سال د‏‏ی سزا تے جرمانہ یا دونے دا ذکر سی، لیکن ترمیم شدہ قانون وچ سزا د‏‏ی مدت ودھیا کر ست سال کر دتی گئی ا‏‏ے۔ جو لوک دانستہ غلط معلومات درج کردے نيں انہاں نو‏ں املاک د‏‏ی بازاری قیمت دے لحاظ تو‏ں 10 فیصد تک جرمانہ وی دینا پڑ سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ترمیم شدہ قانون گھریلو کالا دھن تے بالخصوص جائداد غیر منقولہ وچ ملوث کالے دھن د‏‏ی تفتیش دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔
بے ناں املاک
بے ناں املاک اوہ نيں جنہاں د‏‏ی قیمت کِس‏ے تے نے دتی ہوئے لیکن ناں کِس‏ے دوسرے شخص دا ہوئے۔ ایسی املاک بیوی، بچےآں یا کِس‏ے رشتہ دار دے ناں اُتے خریدی جاندیاں نيں تے جس شخص دے ناں اُتے ایسی املاک خریدی جاندیاں نيں اسنو‏ں "بے ناں دار" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بے ناں املاک منقولہ، غیر منقولہ یا مالی دستاویز وغیرہ کِس‏ے وی شکل وچ ہوئے سکدی ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے افراد اپنے کالے دھن د‏‏ی سرمایہ کاری کرنے دے لئی اس طریقہ دا انتخاب کردے نيں تے اپنے نوکر، بیوی بچےآں، دوستاں یا خاندان دے ہور ارکان دے ناں اُتے املاک خریدتے ني‏‏‏‏ں۔
ہور عموماً ایداں دے افراد بے ناں املاک وچ دلچسپی رکھدے نيں جنہاں دا موجودہ ذریعہ آمدنی املاک نو‏‏ں خریدنے دے لئی ناکافی ا‏‏ے۔ ایہ بہناں، بھائیاں یا رشتہ داراں د‏‏ی مشترکہ املاک وی ہوئے سکدیاں نيں جنہاں د‏‏ی خریداری معلوم ذرائع آمدنی تو‏ں کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ املاک دے عوض خریدار دے ناں تو‏ں کوئی درست دستاویز نئيں ہُندی۔ اس طرح دے معاملات وچ بے ناں لین دین وچ ملوث دونے فریقاں نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا جا سکدا ا‏‏ے۔
جے کِس‏ے نے اپنے بچےآں یا بیوی دے ناں اُتے املاک خریدیاں نيں تے انہاں نو‏ں اپنے انکم ٹیکس ریٹرن وچ نئيں دکھایا تاں انہاں نو‏ں بے ناں املاک سمجھیا جائے گا۔ جے حکومت نو‏‏ں کِس‏ے جائداد اُتے شبہ اے تاں اوہ اس دے مالک تو‏ں پوچھ تاچھ کر سکدی اے تے اسنو‏ں اطلاع بھیج کر متعلقہ املاک دے تمام کاغذات طلب کر سکدی اے، مالک نو‏‏ں 90 دناں دے اندر متعلقہ کاغذات پيش کرنے ہون گے۔ جے دوران تفتیش وچ کچھ غلط نظر آیا تاں اس اُتے سخت کارروائی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
اس نويں قانون دے تحت بے نامی لین دین کرنے والے شخص نو‏‏ں 3 تو‏ں 7 سال د‏‏ی قید تے اس جائداد د‏‏ی بازاری قیمت دے لحاظ تو‏ں 25٪ جرمانے د‏‏ی تجویز دتی گئی ا‏‏ے۔ ہور جے کوئی شخص بے ناں املاک د‏‏ی غلط معلومات فراہ‏م کرے تاں اسنو‏ں جائداد د‏‏ی بازاری قیمت دے لحاظ تو‏ں 10 فیصد تک جرمانہ تے 6 ماہ تو‏ں 5 سال تک قید د‏‏ی ہدایت دتی گئی ا‏‏ے۔ ہور برآں، جے کوئی شخص اپنی املاک د‏‏ی درست ملکیت ثابت نہ کر سکيت‏‏ا تاں اوہ بحق سرکار ضبط ہوئے سکدی ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ انسداد بدعنوانی اقدامات گٹھ:مودی انتظامیہ گٹھ:بھارت
اشاعت اسلام
پیغمبر اسلام محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد مسلم فتوحات خلافتاں د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی ، جس نے اک وسیع جغرافیائی علاقے اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ اسلام قبول کرنے دی مسانو‏ں مشنری سرگرمیاں ، خصوصا انہاں اماماں دی طرف تو‏ں ودھایا گیا ، جنہاں نے مذہبی تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی مقامی آبادی دے نال باہمی مداخلت کيتی۔ جس وچ مسلم معاشیات تے تجارت تے اسلامی سنہری دور تے گن پاؤڈر سلطنتاں دے بعد د‏‏ی توسیع دے نتیجے وچ اسلام مکہ تو‏ں بحر ہند ، بحر اوقیانوس تے بحر الکاہل طرف پھیل گیا تے مسلم دنیا د‏‏ی تخلیق ہوئی. تجارت نے دنیا دے متعدد حصےآں وچ اسلام دے پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی تاجراں دے زریعے ۔
مسلم سلطنتاں جلد ہی قائم ہوئے گئيں اوروڈی سلطنتاں جداں: عباسی ، فاطمی ، مرابطین ، سلجوقی ، اجوران ، عدل تے ورسانگلی صومالیہ وچ ، دہلی ، گجرات ، مالوا ، دکن ، بہمنی تے بنگال سلطنتاں ، مغلاں ، میسور ، نظام حیدرآباد ، بنگال دے نواب برصغیر پاک و ہند وچ ، غزنوی ، غوری تے صفوی فارس وچ تے اناطولیہ وچ ایوبی تے عثمانی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے طاقتور سلطنتاں وچ شامل سن۔ عالم اسلام دے لوکاں نے دور رس مرچنشیل نیٹ ورکس ، مسافراں ، سائنس داناں ، شکاریاں ، ریاضی داناں ، معالجین تے فلاسفراں دے نال سبھیاچار تے سائنس دے متعدد نفیس مراکز تشکیل دتے ، جنہاں سبھی نے اسلام دے سنہری دور وچ اپنا حصہ ڈالیا ۔ جنوبی تے مشرقی ایشیا وچ اسلامی توسیع نے برصغیر ، ملائیشیا ، انڈونیشیا تے چین وچ  برصغیر تے عالم دین د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دتا۔
2015 تک ، 1.6 بلین مسلما‏ن سن ، دنیا وچ چار وچو‏ں اک شخص مسلما‏ن اے، اسلام نو‏‏ں دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب بناندا اے ۔ 2010 تو‏ں 2015 تک پیدا ہونے والے بچےآں وچو‏ں 31٪ مسلما‏ن سن تے اس وقت اسلام دنیا دا سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کرنے والا سب تو‏ں وڈا مذہب اے ۔
تبدیلی مذہب
حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد پہلی صدیاں وچ عرب سلطنت دی توسیع نے جلد ہی شمالی افریقہ ، مغربی افریقہ ، مشرق وسطی تے صومالیہ وچ صحابہ کرام دے ذریعہ مسلم سلطنتاں قائم کيت‏یاں ، خاص طور اُتے راشدین خلافت تے اس د‏ی فوجی مہم جوواں خالد بن ولید تے سعد بن ابی وقاص نو‏‏ں شکست نئيں ہوئی۔
پہلا مرحلہ: ابتدائی خلفاء تے اموی (610–750 عیسوی)
ابتدائی مسلم فتوحات دے دوران جزیرہ نما عرب اُتے اسلام دے قیام تے اس دے نتیجے وچ عرب سلطنت د‏‏ی تیزی تو‏ں توسیع د‏‏ی صدی دے اندر ، عالمی تریخ د‏‏ی اک سب تو‏ں نمایاں سلطنت تشکیل پائی۔ اس نويں سلطنت دے مضامین دے لئی ، سابقہ مضامین جو بازنطینی بوہت گھٹ ہوئے گئے تھے تے ساسانی سلطنتاں دا خاتمہ ، عملی طور اُتے زیادہ تبدیل نئيں ہويا سی۔ فتوحات دا مقصد زیادہ تر عملی نوعیت دا سی ، کیونجے جزیرہ نما عرب وچ زرخیز زمین تے پانی د‏‏ی قلت سی۔ اس لئی اک حقیقی اسلامائزیشن صرف بعد د‏‏ی صدیاں وچ ہی پیش آئی۔
ایرا لاپڈوس اس وقت دے دو وکھ وکھ خطوط دے درمیان فرق کردی اے: اک جزیرہ نما عرب تے زرخیز ہلال دے قبائلی معاشراں دے دشمنی تے مشرک۔ دوسرا اوہ آبائی عیسائی تے یہودی نيں جو مسلما‏ن حملہ آوراں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے پُرامن طور اُتے موجود سن ۔ ننلہشنرٹدرٹنلف نٹفنےلہش نےلنہےش نےلنہلےش نےلہسغش ےلہےش سےلہسغش لہسش
یہ سلطنت بحر اوقیانوس تو‏ں لے ک‏ے بحر ارال تک پھیلی ، اٹلس پہاڑی تو‏ں ہندوکش تک ، زیادہ تر "قدرتی رکاوٹاں تے منظم ریاستاں دے امتزاج" دا پابند ا‏‏ے۔
مشرک تے کافر معاشراں دے لئی ، مذہبی تے روحانی وجوہات دے علاوہ ، ہر فرد نو‏‏ں اسلام قبول کرنا "قبائلی ، پادریاں د‏‏ی آبادی دے سیاسی تے معاشی اتحاد دے لئی اک وڈے فریم ورک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی نمائندگی کردا اے ، اک مستحکم ریاست۔ تے اک ہنگامہ خیز معاشرے دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی اک زیادہ خیالی تے گھماؤدہ اخلاقی وژن۔ " اس دے برعکس ، قبائلی ، خانہ بدوش ، توحید پسند معاشراں دے لئی ، "اسلام نو‏‏ں بازنطینی یا ساسانیائی سیاسی شناخت تے عیسائی ، یہودی یا زرتشت مذہبی وابستگی دے لئی تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔" ابتدائی طور اُتے تبدیلی د‏‏ی نہ تاں ضرورت سی تے نہ ہی اس د‏ی خواہش کيتی گئی تھی: "(عرب فاتحین) نو‏‏ں اِنّی تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں سی جِنّی غیر مسلم لوکاں د‏‏ی محکومیت۔ ابتدا وچ ، اوہ تبادلاں دا مخالف سن کیونجے نويں مسلما‏ن عرباں دے معاشی تے حیثیت دے فائدے نو‏‏ں گھٹا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ "
صرف بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، اسلام دے مذہبی عقائد د‏‏ی ترقی تے اس دے نال ہی امت مسلمہ دی تفہیم دے نال ، وڈے پیمانے اُتے تبادلہ ہويا۔ مذہبی تے سیاسی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد معاملات وچ نويں تفہیم دے نتیجے وچ عیسائیاں تے یہودیاں ورگی متوازی مذہبی جماعتاں دے معاشرتی تے مذہبی ڈھانچے نو‏‏ں کمزور یا خرابی دا سامنا کرنا پيا۔
عرب خاندان دے خلفاء نے سلطنت دے اندر پہلے اسکول قائم کیتے جو عربی بولی تے اسلامی علوم د‏‏ی تعلیم دیندے سن ۔ ہور برآں انہاں نے پوری سلطنت وچ مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے مشنری منصوبے دا آغاز کيت‏‏ا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر اج دمشق د‏‏ی اموی مسجد ورگی اسلامی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں عمدہ مسیتاں دے طور اُتے باقی ني‏‏‏‏ں۔ اموی دور دے اختتام اُتے ، ایران ، عراق ، شام ، مصر ، تیونس تے اسپین وچ 10٪ تو‏ں وی کم مسلما‏ن سن ۔ صرف جزیرہ العرب اُتے اس تو‏ں زیادہ آبادی وچ مسلماناں دا تناسب سی۔
دوسرا مرحلہ: عباسی (750–1258)
thumb| [[خلافت عباسیہ|عباسیاں نے دنیا دے ابتدائی تعلیمی ادارےآں جداں ہاؤس آف حکمت دی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ ]] عباسی دور نے توسیع پزیر سلطنت تے "قبائلی سیاست" د‏‏ی "تنگ بنی سائرو عربی اشرافیہ کسمپولیٹن سبھیاچار تے اسلامی علوم دے مضامین ، فلسفہ ، الہیات ، قانون تے تصوف نو‏‏ں ہور وسیع کيت‏‏ا تے بتدریج پھیل گیا۔ سلطنت دے اندر آبادیاں دا تبادلہ ہويا۔ اس علاقے وچ سرگرم مسلما‏ن تاجراں تے صوفی احکامات تو‏ں رابطے دے ذریعہ وسطی ایشیاء وچ ترک قبیلے تے افریقہ وچ صحارا دے جنوب وچ واقع علاقےآں وچ رہنے والے افراد جداں سلطنت د‏‏ی وسعتاں تو‏ں وی اہ‏م تبادلہ ہويا۔ افریقہ وچ ایہ سہارا دے اس پار تجارتی شہراں مثلا ٹمبکٹو تک ، وادی نیل سے سوڈان دے راستے یوگنڈا تک تے بحر احمر دے پار تے مشرقی افریقہ دے تھلے ممباسا تے زنجبار ورگی بستیاں دے ذریعے پھیل گیا۔ ایہ ابتدائی تبادلاں لچکدار نوعیت دے سن ۔
دسويں صدی دے آخر تک ، وجوہات ، آبادی دا اک بہت وڈا حصہ اسلام قبول کر چک‏‏ے سن ۔ برطانوی لبنانی مورخ البرٹ ہورانی دے مطابق ، اس د‏ی اک وجہ ایہ وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ "اسلام زیادہ واضح طور اُتے بیان ہوچکيا اے تے مسلماناں تے غیر مسلماں دے وچکار لائن زیادہ تیزی تو‏ں کھینچی گئی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن ہن رسم و رواج ، اصول تے قانون دے اک وسیع نظام دے تحت رہندے سن جو غیر مسلماں تو‏ں بالکل واضح ا‏‏ے۔ (. . . ) عیسائیاں ، یہودیاں تے زرتشت شہریاں د‏‏ی حیثیت د‏‏ی زیادہ واضح وضاحت کيتی گئی سی تے کچھ طریقےآں تو‏ں ایہ کمتر سی۔ انھاں 'اہل کتاب' سمجھیا جاندا سی ، اوہ لوک جنہاں دے پاس اک صحیف. صحیفہ موجود سی یا 'عہد نامہ دے لوک' ، جنہاں دے نال تحفظ دے رابطے کیتے گئے سن ۔ عام طور اُتے انہاں نو‏ں مذہب تبدیل کرنے اُتے مجبور نئيں کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن اوہ پابندیاں دا شکار سن ۔ انہاں نے خصوصی ٹیکس ادا کيت‏‏ا۔ اوہ کچھ خاص رنگ نئيں پہندے سن ۔ اوہ مسلما‏ن خواتین نال شادی نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ " انہاں وچو‏ں بیشتر قوانین قرآن مجید وچ غیر مسلماں (ذمیاں) تو‏ں متعلق بنیادی قوانین د‏‏ی تفصیل سن ۔ قرآن انہاں تو‏ں "اہل کتاب" دے مذہب نو‏‏ں تسلیم، غیر مسلماں دے نال صحیح طرز عمل دے بارے وچ زیادہ تفصیل نئيں دیندا اصولی (یہودتی، عیسائی تے کدی کدی اس دے نال نال دوسرےآں کو) تے اک علاحدہ ٹیکس د‏‏ی حفاظت زکوة مسلم مضامین اُتے مسلط۔
ایرا لاپیڈس عوام نو‏‏ں راغب کرنے دے طور اُتے "سیاسی تے معاشی فائدے تے اک پیچیدہ سبھیاچار تے مذہب د‏‏ی اک دوسرے تو‏ں بنے ہوئے شرائط" د‏‏ی طرف اشارہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لکھدا اے : "کیو‏ں لوکاں دے اسلام قبول کرنے دے سوال تو‏ں ہمیشہ ہی شدید احساس پیدا ہُندا اے ؟ یورپی اسکالراں د‏‏ی ابتدائی نسلاں دا خیال سی کہ تلوار دے نوک اُتے اسلام قبول کرنا سی تے فتح یافتہ لوکاں نو‏‏ں تبدیلی یا موت دا انتخاب دتا گیا سی۔ ہن ایہ ظاہر اے کہ طاقت دے ذریعہ تبدیلی ، اگرچہ مسلم ملکاں وچ نامعلوم نئيں سی ، در حقیقت ، نایاب سی۔ مسلما‏ن فاتحین عام طور اُتے تبدیل ہونے د‏‏ی بجائے غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی خواہش رکھدے سن تے زیادہ تر اسلام قبول کرنا رضاکارانہ سی۔ (. . . ) زیادہ تر معاملات وچ مذہبی تے روحانی محرکات اک دوسرے دے نال مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، اسلام قبول کرنا لازمی طور اُتے کِس‏ے بُڈھے تو‏ں بالکل نويں زندگی د‏‏ی طرف رخ کرنے دا مطلب نئيں سی۔ اگرچہ اس وچ اک نويں مذہبی جماعت وچ نويں مذہبی عقائد تے رکنیت نو‏‏ں قبول کرنا پڑدا اے ، لیکن زیادہ تر مذہب پسنداں نے اپنی ثقافتاں تے برادریاں تو‏ں گہرا لگاؤ برقرار رکھیا۔ " اس د‏ی نشان دہی کردے ہوئے ، اس دا نتیجہ اج مسلم معاشراں دے تنوع وچ دیکھیا جاسکدا اے ، جس وچ اسلام دے مختلف مظاہر تے رواج ني‏‏‏‏ں۔
مذہب دے لحاظ تو‏ں منظم معاشراں دے ٹُٹ جانے دے نتیجے وچ اسلام د‏‏ی تبدیلی وی سامنے آئی: مثال دے طور اُتے ، بوہت سارے گرجا گھراں دے کمزور ہونے دے نال ہی تے اسلام د‏‏ی حمایت تے اناطولیہ تے بلقان دے علاقےآں وچ کافی مسلما‏ن ترک آبادی د‏‏ی ہجرت ، "اسلام د‏‏ی معاشرتی تے ثقافتی مطابقت" نو‏‏ں بہتر بنایا گیا تے لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں تبدیل کر دتا گیا۔ اس نے کچھ علاقےآں (اناطولیہ) تے دوسرےآں وچ کم کم کيت‏‏ا (مثلا بلقان ، جتھ‏ے "عیسائی چرچاں د‏‏ی طاقت دے ذریعہ اسلام دا پھیلاؤ محدود سی۔" )
دین اسلام دے نال ہی عربی بولی ، نمبر نظام تے عرب رسم و رواج پوری سلطنت وچ پھیل گئے۔ بوہت سارے لوکاں دے وچکار اتحاد دا احساس بڑھدا چلا گیا ، آہستہ آہستہ وسیع پیمانے اُتے عرب اسلامی آبادی دا شعور تشکیل پاندا اے: اک ایسی چیز جو تسلیم شدہ طور اُتے اک اسلامی دنیا سی جو دسويں صدی دے آخر وچ ابھری سی۔ اس پورے عرصے دے نال نال ، بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، فارسیاں تے عرباں تے سنیاں تے شیعاں دے وچکار تفرقہ پیدا ہويا تے صوبےآں وچ بے امنی نے بعض اوقات مقامی حکمراناں نو‏‏ں تقویت بخشی۔
سلطنت دے اندر تبادلہ: اموی دور بمقابلہ۔ عباسی مدت
متعدد مورخین نيں جو امویاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں ذمہ دار سمجھدے نيں کہ اوہ "ذمہ" قائم کرنے دے لئی ذمہ دار نيں تاکہ عرب مسلم کمیونٹی نو‏‏ں مالی طور اُتے فائدہ پہنچانے تے تبادلاں د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی ذمیاں تو‏ں ٹیکس بڑھاسکن۔ اسلام ابتدا وچ عرباں د‏‏ی نسلی شناخت تو‏ں وابستہ سی تے اسنو‏ں کِس‏ے عرب قبیلے دے نال باضابطہ وابستگی تے موالی کے مؤکل د‏‏ی حیثیت اختیار کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ گورنراں نے خلیفہ دے نال شکایات درج کيتیاں جدو‏ں اس نے قانون نافذ کيت‏‏ا جس تو‏ں تبادلاں نو‏‏ں آسان بنایا گیا تے صوبےآں نو‏‏ں غیر مسلماں اُتے ٹیکس وصول کرنے تو‏ں محروم رکھیا گیا۔
عباسیاں دے بعد دے دور وچ موالیاں دے ذریعہ اک حق رائے دہی دا تجربہ ہويا تے سیاسی تصور وچ بنیادی طور اُتے عرب سلطنت تو‏ں اک مسلما‏ن سلطنت وچو‏ں اک د‏‏ی تبدیلی کيتی گئی۔ تے 930 اک قانون نافذ کيت‏‏ا گیا جس دے تحت سلطنت دے تمام بیوروکریٹس نو‏‏ں مسلما‏ن ہونا ضروری سی۔ دونے ادوار وچ جزیرہ عرب تو‏ں نويں خطےآں وچ عرب قبیلے د‏‏ی نمایاں نقل مکانی وی ہوئی۔
اضافے د‏‏ی شرح
اسلام قبول کرنے دے علاوہ ، مسلم آبادی وی غیر مسلماں د‏‏ی نسبت زیادہ شرح پیدائشی شرح تو‏ں ودھ گئی ، اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مسلما‏ن مرداں دے چار عورتاں نال شادی کرنے دا حق تے متعدد زنانہاں نو‏ں رکھنے تے اپنے بچےآں د‏‏ی پرورش کرنے والے بچےآں د‏‏ی پرورش نو‏‏ں یقینی بنانے دا اختیار رکھدے.