cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سفیان ثوری
وثوقِ علم
یہ کہنے دے بعد انہاں نے ایہ واقعہ بیان کیتا کہ اک بار انہاں نے حماد بن ابی سلیمان عن عمروبن عطیہ عن سلمان الفارسی دے واسطہ تو‏ں اک روایت بیان کيتی ميں نے اُنہاں تو‏ں عرض کیتا کہ ابوعبداللہ! اس وچ آپ تو‏ں غلطی ہوئی اے ؟ پُچھیا کِداں؟ کسی تے واسطہ تو‏ں روایت منقول اے، ميں نے کہیا ہاں! حماد تو‏ں ربعی نے، ربعی نے سلیمان فارسی رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت کيتی اے، فرمایا کس نے اس واسطہ تو‏ں روایت بیان کيتی اے ميں نے، امام شعبہ نے فرمایا: امام شعبہ تو‏ں غلطی ہوئی اے ؛ پھرکچھ دیر خاموش ہوکر سوچدے رہے؛ پھرپُچھیا کہ اچھا اس روایت وچ امام شعبہ دی کسی تے نے وی تائید دی اے، ميں نے ہشام الدستواثی، سعید بن عروبہ تے حماد بن زید دا نام لیا، فرمایا کہ حماد تو‏ں غلطی ہوئی اے، انہاں ہی نے میرے تو‏ں عروبہ تے حماد بن زید دا نام لیا، فرمایا کہ حماد تو‏ں غلطی ہوئی اے، انہاں ہی نے میرے تو‏ں عروبہ بن عطیہ دے واسطہ تو‏ں ایہ روایت بیان کيتی اے، ابن مہدی کہندے ہی ں کہ میرے دل وچ ایہ گل بیٹھ گئی کہ جدو‏ں چار اادمی اک گل پرمتفق نيں تواوہی صحیح ہوئے گی؛ لیکن اک سال بعد یعنی سنہ181ھ وچ شیخ غندر دے پاس گیا توانہاں نے امام شعبہ دا مرتب کردہ صحیفہ حدیث مجھ کودکھایا، اس وچ ایہ روایت عن عماد عن ربعی دے الفاظ وچ موجود سی، امام شعبہ نے ایہ وی لکھیا سی کہ حماد کدی اسنو‏ں عمروبن عطیہ تو‏ں وی روایت کردے سن تے کدی ربعی تاں، ایہ دیکھ کرابن مہدی دی بولی تو‏ں بے اختیار نکلیا ابوعبداللہ! آپ پرخدا رحم کرے، آپ جدو‏ں کوئی حدیث یاد کرلیندے نيں توپھریہ پروا نئيں کردے کہ کون آپ دی مخالفت کردا اے۔
اسی بناپریحییٰ بن معین فرماندے سن جوبھی امام سفیان دی مخالفت کرے، گل انہاں ہی دی صحیح ہُندی اے۔
امام سفیان تے امام شعبہ
امام سفیان تے امام شعبہ تقریباً اسيں عصر نيں تے دونے بزرگاں کوامامت فی الحدیث دا درجہ حاصل اے ؛ مگران دونے دی کچھ جدا جدا خصوصیتاں نيں، اسی لئی خطیب نے امام شعبہ تے امام سفیان دی امتیازی خصوصیات دے ذ کرکے لئی اک الگ باب باَنھّا اے، امام شعبہ دی خصوصیات دا ذکر اواُتے آچکيا اے، ایتھ‏ے امام سفیان دی خصوصیات دا ذکر کیتا جاندا اے۔
ابن قطان کہندے سن کہ میری نظر وچ امام شعبہ تو‏ں وڈا تے محبوب آدمی دوسرا نئيں اے ؛ لیکن جدو‏ں امام سفیان تے انہاں وچ اختلاف ہُندا اے توماں امام سفیان دی روایت کولیندا ہاں، ایہ وی فرمایا کردے سن کہ سفیان امام شعبہ تو‏ں زیادہ اثبت نيں تے رجال دے عالم نيں۔
رویات دے مشہور زمانہ ناقدیحییٰ بن معین فرماندے سن کہ روایات وچ سفیان دی جوبھی مخالفت کرے انہاں ہی دی روایت قابل ترجیح ہوئے گی، کسی نے کہیا کہ شعبہ وی انہاں دے مخالف روایت کراں جدو‏ں وی فرمایا، ہاں! پھرکسی نے کہیا کہ اگربصریاں دی روایات وچ شعبہ انہاں دی مخالفت کراں توکس کوترجیح ہوئے گی؟ فرمایا:یہ ممکن ہی نئيں اے کہ امام شعبہ بصریاں دی روایات وچ انہاں دی مخالفت کراں۔
امام ابوحنیفہ تے بعض دوسرے اہلِ علم دا اعتراف
امام ابوحنیفہ انہاں دے فضل وکمال دے حددرجہ معترف سن، اک بار فرمایا کہ اگروہ تابعین دے عہد وچ وی ہُندے توبھی انہاں دا اک خاص مقام ہُندا، اک دفعہ امام دے پاس اک شخص آیا تے بولا کہ آپ نے سنیا نئيں کہ سفیان ثوری نے کیتا روایت کيتی اے، امام ابوحنیفہ نے فرمایا کیتا تساں چاہندے ہوکہ وچ ایہ کہاں کہ سفیان حدیث دی روایت وچ غلطی کردے نيں؛ اگرسفیان، ابراہیم نخعی (امام ابوحنیفہ دے استاذالاساتذہ نيں) دے زمانہ وچ ہُندے توبھی لوگ حدیث وچ انہاں دے محتاج ہُندے، اک روایت وچ اے کہ آپ نے فرمایا کہ اگرابراہیم دے زمانہ وچ وی سفیان دی موت ہُندی تولوگاں کوان دی عدم موجودگی محسوس ہُندت‏ی۔
اسی طرح امام احمد بن حنبل نے وی انہاں دے علم وفضل دا وڈی وسعت قلب دے نال اعتراف کیتا اے، کسی نے پُچھیا کہ سفیان ثوری احفظ سن، یاسفیان بن عیینہ بولے سفیان ثوری احفظ سن تے بہت کم غلطی کردے سن تے سفیان بن عیینہ حافظ سن ۔
ابن مہدی فرماندے سن کہ ميں نے امام مالک تو‏ں عاقل، عبد اللہ بن مبارک تو‏ں زیادہ اُمت دا خیرخواہ، امام شعبہ تو‏ں زیادہ متقشف تے امام سفیان ثوری تو‏ں زیادہ حدیث دا جاننے والا نئيں دیکھیا۔
امام نسائی کہیا کردے سن کہ اوہ اس تو‏ں زیادہ بلند سن کہ انہاں دی توثقی دی جائے، امام مالک فرماندے سن کہ عراق اسيں پردرہم ودینار دی بارش کردا سی، اس نے سفیان دے بعد علم دی بارش شروع کردت‏ی۔
ابنِ خلکان نے لکھیا اے کہ ایہ گل زباناں پ رہے کہ امیرالمؤمنین عمربن الخطاب ر اپنے زمانہ وچ راس الناس سن تے انہاں دے بعد ابن عباسؓ راس الناس ہوئے تے انہاں دے بعد امام شعبی (تابعین وچ ) تے امام سفیان (تبع تابعین) وچ راس الناس قرار پائے۔
مرویات دی تعداد
دوسری صدی دے بعد جدو‏ں حدیث دا منتشر ذخیرہ وڈی حد تک جمع ہو گیا تومحدثین دے لئی لکھاں دی تعداد وچ روایات تے اُنہاں دے سلسلہ اسناد دا یاد رکھنا آسان ہو گیا؛ لیکن جدو‏ں ایہ ذخیرہ منتشر سی توپھردوچار ہزار حدیثاں دا وی سیناں تے سفیناں وچ محفوظ رکھنا مشکل سی، اس لئی تبع تابعین دے عہد وچ دس ہزار تو‏ں زیادہ کسی امام حدیث کوحدیثاں مشکل تو‏ں یاد سن؛ لیکن امام سفیان کواس حیثیت تو‏ں وی امتیاز حاصل سی کہ انہاں دی مرویات دی تعدادجو انہاں دے سینہ وچ ہروقت محفوظ رہندی سن تیس ہزار سی۔
زہد وتقویٰ
زہدوتقویٰ جداں کہ مذکورہ خط تو‏ں وی معلوم ہُندا اے، انہاں دا خاص وصف سی، اک شاگرد نے انہاں تو‏ں اک دن کہیا کہ لوگاں وچ آپ دا اِنّا چرچا اے تے آپ رات کوسوندے رہندے نيں، بولے چپ رہو! اصل چیز دل دا تقویٰ اے (عبادت وریاضت دی کثرت نئيں)۔
انہاں نے دنیا حاصل کرنے دی کدی کوشش نئيں کی؛ بلکہ حصولِ دنیا دے جتنے ذرائع سن، انہاں نے اپنے اواُتے مسدود کرليے سن، خراسان وچ انہاں کواپنے چچا دی کچھ جائداد ملی سی اسی پران دا گذراوقات سی ۔
دنیا تو‏ں بے رغبتی دا حال ایہ سی کہ عمربھر گھرکے اواُتے اک حبہ صرف نئيں کیتا، فرماندے نيں: ماأنفقت درهما قط في بنا۔ ترجمہ:ميں نے اک درہم وی مکان دے بنانے وچ صرف نئيں کیتا۔
امام شعرانی دا بیان اے کہ انہاں نے اپنے اواُتے تن باتاں لازم کرلی سن، اک ایہ کہ اوہ کسی تو‏ں خدمت نہ لاں گے تے نہ انہاں دا کپيا کوئی درست کرے گا تے نہ اوہ اینٹ پراینٹ رکھن گے۔
وہ چاہندے تودنیا وچ مال ودولت اقتدار سب کچھ حاصل کرسکدے سن ؛ مگریحییٰ بن یمان دا بیان اے کہ: أقبلت الدنيا عليه فصرف وجهه عنها۔ ترجمہ:دنیا انہاں دی طرف بڑھی مگرانہاں نے اس تو‏ں منہ پھیرلیا۔
ہدیہ دی طرح قرض لینے تو‏ں وی سخت گریز کردے سن ؛ حالانکہ بسااوقات فاقہ دی نوبت آجاندی سی تے ہدیہ نہ قبول کرنے تے قرض نہ لینے دی وجہ بیان کردے سن کہ لوگ مجھ کوعطیہ وہدیہ دے کراگرفخرمحسوس نہ کردے توماں ضرور اُنہاں دے ہدایا قبول کرلیندا تے جس تو‏ں وچ قرض لاں گا اوہ غایت خوشی وچ اسنو‏ں چھپانے دی بجائے لوگاں تو‏ں فخریہ ایہ کہے گا کہ کل سفیان ثوری میرے تو‏ں قرض لینے آئے سن ۔
ان دے اسی زہدوورع دی بناپرلوگ کہیا کردے سن کہ: لولا الثوري لمات الورع۔ ترجمہ:اگرسفیان نہ ہُندے توزہدوورح دا خاتمہ ہوجاندا۔
رقت قلب تے فکرآخرت
نہایت ہی رقیق تے فکر آحرت وچ ڈُبیا ہويا دل پایا سی، خوف آخرت تو‏ں ہروقت لرزاں تے ترساں رہیا کردے سن، خود فرماندے نيں کہ وچ رات کوسوندا ہاں تے اچانک کوئی آواز آجاندی اے تویہ تصور کرکے چونک پڑتا ہاں کہ اسيں پرعذاب نہ آگیا ہوئے۔
اک بار زوال تو‏ں پہلے نفل پڑھ رہے سن، جدو‏ں قرآن دی اس آیت: فَإِذَانُقِرَ فِي النَّاقُورِo فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ۔ (المدثر:8،9) ترجمہ: پھرجب صور وچ پھونک ماردی جائے گیo تووہ وڈا مشکل دن ہوئے گا۔
پرپہنچے توچیختے ہوئے، سخت دھوپ وچ باہر نکل پڑے؛ ایتھ‏ے تک کہ لوگاں نے دھوپ تو‏ں انہاں کوواپس کیتا۔
عبد الرحمن بن مہدی کہندے نيں کہ اُنہاں تو‏ں زیادہ رقیق القلب آدمی تو‏ں میرا سابقہ نئيں پيا، یکے بعد دیگرے کئی رات اُنہاں کودیکھدا رہیا، اوہ رات دے پہلے حصہ وچ سوجاندے سن ؛ پھریکاک گھبراکر دوزخ، دوزخ چیختے ہوئے اُٹھ جاندے، فرماندے کہ دوزخ دی یاد نے مینو‏ں نیند تے خواہشِ نفس تو‏ں دور کر دتا اے ؛ پھروضٰ کردے تے وضو دے بعد ایہ دُعا کردے کہ اے اللہ! توبغیر بتائے ہوئے میری حاجت تو‏ں واقف اے، وچ تیرے تو‏ں عذاب دوزخ تو‏ں نجات دے علاوہ کچھ نئيں مانگتا، اے اللہ! فکرآخرت دی گھبراہٹ ہی نے مینو‏ں رقیق القلب بنادتا اے تے ایہ میرے اوپرتیرا وڈا انعام اے، اے اللہ! اگرگوشہ گیری دے لئی کوئی عذر میرے پاس ہُندا توماں اک لمحہ وی لوگاں وچ نہ رہندا، اس دُعا دے بعد نماز دے لئی کھڑے ہوجاندے، نماز وچ گریہ وبکا دی وجہ تو‏ں قرأت نئيں کرپاندے سن، وچ شرم تے اُنہاں دی ہیبت دی وجہ تو‏ں اُنہاں دی طرف دیکھ تونئيں پاندا سی ؛ مگرکوشش دے باوجود اُنہاں دی قرأت صاف سنائی نئيں دیندی سی۔
اک بار مجلس وچ آپ نے اک اک شخص تو‏ں سوال کیتا کہ تساں رات وچ کیتا کردے ہو، سب نے اپنے معمولات بتائے، جدو‏ں سب لوگ بتاچکے توکسی نے امام تو‏ں پُچھیا کہ آپ وی تواپنے معمولات تو‏ں مطلع فرمائیے، فرمایا کہ وچ پہلے حصہ وچ بھرپورنیند تو‏ں سوجاندا ہاں؛ پھرجب اُٹھتا ہاں تودوبارہ ٹیک نئيں لگاندا۔
امام فقہ
جن ائمہ فقہ وحدیث کوزمرۂ تبع تابعین دا گل سرسید کہیا جاسکدا اے، انہاں وچ اک امام سفیان ثوری وی نيں، علم وفضل دے لحاظ تو‏ں انہاں دا شمار انہاں ائمہ مجتہدین وچ ہُندا اے جواک جدافقہی مسلک دے بانی سن، گوائمہ اربعہ دے مسلک دے سامنے ایہ مسلک زیادہ دن تک زندہ نہ رہ سکا؛ مگراس دے باوجود فقہ وحدیث دی تمام قدیم کتاباں وچ ائمہ رابعہ دے نال سفیان ثوری دی رایاں تے مجتہدات دا ذکر وی ملدا اے، حدیث دی مشہور کتاب ترمذی ہی کواٹھا کردیکھ لیجئے، قریب قریب ہرباب وچ وعلیہ سفیان الثوری وغیرہ دے الفاظ آپ کوملیاں گے، اس عہد وچ جنہاں بزرگاں کوقرآن تے اوہدی تفسیر وتاویل تو‏ں خاص شغف سی تے جنہاں نے اس فن وچ اپنی تحریری یادگاراں وی چھوڑاں انہاں وچ امام موصوف وی سن، تذکرہ نگاراں نے امام کوبحیثیت فقیہ تے محدث توپیش کیتا اے ؛ مگرطبقات المفسرین وچ انہاں دا شمار نئيں کیتا اے ؛ حلانکہ اس فن وچ انہاں دا کارنامہ سفیان بن عیینہ، وکیع بن جراح، اسحاق بن راہویہ تو‏ں کم نئيں سی، حیرت اے کہ انہاں بزرگاں کوتومفسرین دی فہرست وچ جگہ دتی گئی اے تے سفیان ثوری کواس شرف تو‏ں محروم رکھیا گیا۔
علم وفضل دے نال زہدواتقا وچ وی ضرب المثل سن، انہاں دے بارے وچ عام تذکرہ نویس لکھدے نيں کہ دنیا انہاں دی طرف بڑھی مگرانہاں نے اس تو‏ں اپنی نظرپھیرلی انہاں مجمل اشارات دے بعد مفصل حالاتِ زندگی ملاحظہ ہون۔
لکھتاں
آپ دیاں لکھتاں درج ذیل نيں۔
وفات
انہاں دی وفات۔ 161ھ /۔ 778ء وچ ہوئی
حوالے
گٹھ:کوفی شخصیتاں گٹھ:محدثین گٹھ:مدونین حدیث
سبھاش چندر بوس
سبھاش چندر بوس ہندستان دا ازادی لئی لڑن والا سی۔
سبھاش چندر بوس 23 جنوری، 1897-دا جم اڑیسہ دے کٹک شہر وچ اک بہت وڈے وکیل جانکی داس بوس دے گھر نوں پیدا ہوئے۔ اوہ قومی لیڈر سن اتے دیس دی آزادی لئی جدوجہد کافی کیتی۔ اوہناں نے دسویں دا امتحان کٹک وچ ہی پاس کیتا تے پھر اچیری سکھیا لئی پریزیڈینسی کالج کلکتہ وچ داخل ہوئے۔ اتھے اک اؤٹین ناں دا انگریز پروفیسر بھارتیاں بارے ہمیشہ بے عزتی بھرے شبد بولدا سی۔ اک دن سبھاش چندر بوس نے غصے وچ کلاس وچ ہی اس دے اک تھپڑ مار دتا۔ اس کارن آپ نوں کالج وچوں کڈھ دتا گیا۔ پھر آپ نے سکٹس چرچ کالج وچوں بی۔ اے۔ آنرز کیتی تے 1919 وچ اوہ اچیری سکھیا لئی انگلینڈ چلے گئے۔ اتھے اٹھاں مہینیاں دے محدود جہے ویلے وچ اوہناں نے انڈین سول سروس دا امتحان پاس کر لیا۔
نیتا جی
آزاد ہند فوج دے مشہور آگوُ سبھاش چندر بوس جنہاں نوں بھارت دے لوک ستکار نال نیتا جی کہہ کے بلاؤندے ہن، آزاد ہند فوج دے بانی سن۔ اوہناں نے انگریزی سامراج دے ہندیاں ہی بھارت دی دھرتی اپر آزاد بھارت دا جھنڈا لہرا دتا۔
آزادی دی لڑائی
اپریل 1919 دے جلھیانوالا باغ دے ساکے نے سارے پاسے ترتھلّ مچا دتی۔ دیش بھگت سبھاش چندر بوس کویں چین نال بہہ سکدے سن۔ سو، لیڈر جی 1921 وچ کانگرس دے لیڈر بن گئے۔ اوہناں دناں وچ مہاتما گاندھی نے ناملورتن تحریک چلائی ہوئی سی۔  1921 وچ انگلینڈ دے بادشاہ دا شاہزادہ بھارت آیا۔ نیتا جی دی ذمہ واری لائی گئی کہ جد پرنس آف ویلز کلکتے آوے تاں شہر وچ ہڑتال کرائی جاوے۔ ہڑتال مکمل طور اُتے ہوئی۔  سبھاش چندر بوس اتے ہور آگوآں نوں گرفتار کر لیا گیا تے اٹھاں مہینیاں بعد چھڈّ دتا گیا۔ 1929 وچ اوہ آل انڈیا ٹریڈ یونین کانگرس دے پردھان بنے اتے 1930 وچ کلکتہ کارپوریشن دے پردھان بنے۔ 1938 وچ 51ویں اجلاس دے پردھان چنے گئے۔
آزاد ہند فوج
20 جون، 1940 نوں سبھاش چندر بوس نے ویر ساورکر نال ملاقات کیتی تاں نیتاجی نوں اوہناں توں بہت پریرنا ملی۔ 16 جنوری، 1941 دی رات نوں بھیس بدل کے کلکتے توں پشاور چلے گئے۔ اتھے اوہ کابل اتے جرمنی گئے۔ نیتا جی نے بھارت آزاد کراؤن لئی آزاد ہند فوج دا مڑقیام کیتا تے 21 اکتوبر 1943 نوں آزاد ہند فوج نوں عارضی حکومت دا اعلان دتا۔ آزاد ہند فوج دا نعرہ سی 'دلی چلو'۔ 30 دسمبر، 1943 نوں نیتا جی نے ایہناں دناں وچ آزاد بھارت دا جھنڈا جھلا دتا۔
جدوں وی بھارت دی آزادی دی حصول واسطے کیتے گئے جدوجہد دی گل چلدی اے تاں جتھے 1857 عیسوی دی جنگ آزادی ، کوکیاں دی تحریک، غدر لہر، انڈین نیشنل کانگرس دی کارگزاری اتے ہور سیاسی، مذہبی جتھیبندیاں دا ذکر آؤندا اے، اتھے ‘آزاد ہند فوج دیاں پراپتیاں دا ذکر وی خاص روپ وچ کیتا جاندا اے۔
جدوجہد
اسیں جدوں ‘آزاد ہند فوج’ دی قیام جاں اس دے کارنامیاں اپر دیرگھ نظر پاؤندے ہاں تاں، ساڈے ساہمنے اس فوج دے مکھی لیڈر جی سبھاء چندر بوس جی دا ولکھن قربانیاں اتے جدوجہداں تھانیں لنگھیا جیون اکھاں اگے آ جاندا اے۔ بھارت ماں دے اس سچے سپوت نے سری رام بہاری بوس دے سچے سپنے نوں جتھے بچپن توں جوان کیتا، اتھے جوانی توں پورنتا اتے سمچتا تک وی پہنچا دتا اتے کھنڈت ہو چکے بھارتیاں اگے اک ووہارک نعرہ بلند کیتا:
‘‘تسیں مینوں خون دیو، میں تہانوں آزادی دیاںگا۔’’
بی۔اے۔ پاس کرن اپرنت آپ نے ولایت جا کے آئی۔سی۔ایس۔ دا امتحان پاس کیتا۔ اتھے ہی پڑھائی دوران رہندیاں جدوں آپ نے آزادی دا ماحول ویکھیا تاں بڑے متاثر ہوئے اتے سوعدہ لگ پئے کہ جے بھارت وی آزاد ہو جاوے تاں بھارتی لوک وی اسے طرحاں آزاد جیون بصر کر سکدے ہن۔ ایہناں ہی دناں وچ مہاتما گاندھی ولوں چلائی ‘نہ-ملورتن لہر’ بھارت وچ زوراں تے چل رہی سی۔ سبھاش چندر بوس اپر اس لہر دا وی اثر پیا اتے آپ جی نے آئی۔سی۔ایس۔ دی نوکری توں استعفٰی دے دتا اتے بھارت دی آزادی واسطے لڑے جا راے گھول وچ سری چترنجن داس جی دے ساتھی بن کے شامل ہو گئے۔
آزادی حصول ہتّ آپ ہر طرحاں سرگرمیاں وچ خوب جوجھن لگ پئے۔ سٹے وجوں 1924 عیسوی وچ وقت دی حکومت نے آپ نوں نظربند کرکے مانڈلے جیل بھیج دتا گیا۔ آپ جی اسے جیل وچ ہی سن کہ آپ جی نوں لوکاں نے بنگال کونسل دا میمبر چن لیا۔ 1927 وچ اوہناں دی صحتَ بہت ہی وگڑ جان صدقہ رہاء کر دتا گیا۔ پر اوہناں مقرر ٹیچیاں دی حصول لئی سدا جوجھدے راے۔ آپ جی دی اگوائی ہیٹھ جدوں 26 جنوری، 1930 نوں کلکتہ وکھے آزادی دن منایا جا رہا سی، تاں انگریز حکومت ولوں آپ نوں پھر گرفتار کیتا گیا اتے پھر جیل بھیج دتا گیا۔ اس ویلے دوران آپ جی نوں بہت سارے تسیاے دتے گئے اتے اس شرط تے مڑ رہاء کیتا گیا کہ سبھاش چندر بوس جیل ’چوں نکلدے سار ہی یورپ وچ چلیا جاوے۔
یورپ وچ سبھاش چندر بوس نے فرانس، انگلینڈ، اٹلی، جرمنی، آئرلینڈ دی سفر کیتی۔ اتھوں دے سیاسی آگوآں نوں ملدیاں-گلدیاں لیڈر جی نے وڈا سیاسی تجربہ حاصل کیتا۔ یورپ وچ رہندیاں ہویاں ہی آپ نے وکھ-وکھ تھاواں تے کئی لکچر دتے جنہاں وچ برطانوی سرکار دے اتیاچاراں اتے تشدداں نوں ننگیاں کیتا گیا سی۔
کانگرس دا پردھان
1933 عیسوی نوں ہریپور وکھے ہون والی کانگرس دا آپ نوں پردھان چن لیا گیا۔ پھیر 1939 عیسوی وچ آپ نوں دوبارہ کانگرس دا پردھان چن لیا گیا، پر گاندھی جی اتے پنڈت جواہر لال نہرو نال آپ دی زیادہ دیر تک نہ نبھ سکی۔ سٹے وجوں بوس جی نے اس عہدے توں تیاگ پتر دے دتا کیوں جو آپ جی گروہی ایجیٹیشن اتے گرم کاروائی کرنا چاہندے سن۔ انگریز حکومت ولوں جدوں آپ جی اپر سخت پہرے لگے ہوئے سن تاں آپ 12 جنوری، 1941 نوں، اک پٹھان دے بھیس وچ راتو-رات کلکتے توں پشاور پہنچ گئے۔ پھر پشاور توں کابل پہنچے۔ جتھے جا کے ایہناں نے اپنا ناں ضیاء الدین رکھیا ہویا سی۔ اسے طرحاں ہور جدوجہداں نال جوجھدے ہوئے 23 مارچ، 1941 نوں آپ برلن پہنچے اتے ہٹلر نال جا ملاقات کیتی۔ اس توں مگروں اٹلی جا کے مسولینی نال وی میل کیتا۔ ایہناں سارے دیساں وچ جان دا اکو-اک مقصد اپنے دیش دی آزادی واسطے کوئی جگت-جگاڑ قائم کرنا ہی سی۔
ٹوکیو وچ
20 جون، 1943 نوں نیتا جی ٹوکیؤ پہنچے۔ ٹوکیؤ وکھے اوہناں نے دل ٹمبواں بھاشن دتا اتے ساری اجلاس وچ آزادی دے جدوجہد وچ تن، من اتے دھن قربان کر دین دا جذبہ بھر دتا۔ اس اپرنت سری راس بہاری بوس نے انڈین انڈیپینڈینس لیگ’ دی پردھانگی سبھاش چندر بوس نوں سونپ دتی۔ بڑی لمی-چوڑی اتے سارتھک بھاونا نال جولائی 1943 عیسوی نوں ‘آزاد ہند فوج’ دی اعلان سروجنک روپ وچ کر دتی گئی اتے اس دے کم کارنی اہلکار سبھاش چندر بوس ہی سن۔ ایہناں ہی دناں وچ آزاد ہند فوج دا نعرہ ‘جےَ ہند’ مقرر کیتا گیا۔ ملایا اتے برما وچ وسن والے ہندوستانیاں نے لیڈر سبھاش چندر بوس دی ہر طرحاں دی مدد کیتی۔
لیڈر جی سبھاش چندر بوس نے وقت دی نزاکت نوں سمجھ کے آزاد ہند فوج دا پنر گٹھن وی کیتا اتے اک طاقتور برگیڈ میجر جنرل شاہ نواز خان دی اگوائی وچ جاپانیاں دے تعاون نال ہندوستان دی قائم حکومت خلاف حملہ کرن لئی بھیجیا اتے ججھارو سپاہیاں نوں اوہناں دی منزل دلی دا لال قلعہ دسیا گیا۔ آزاد ہند فوج دے مقررہ کیتے گئے ٹیچیاں ول ودھن لئی اس فوجی برگیڈ دے تن ڈویزن بنائے گئے۔ پہلا ڈویزن کرنل ایم۔آئی۔ کیانی دی اگوائی ہیٹھ آسام وچ جنگ کرن لئی بھیجیا گیا۔ دوجا ڈویزن کرنل عزیز احمد خان دی کمانڈ ہیٹھ رنگون وچ سی اتے تیجا کرنل آر۔جی۔ ناگر دی سرپرستی ہیٹھ سنگھاپور وچ سی۔
18 مارچ، 1944 نوں لیڈر جی دی فوج نے ‘ٹڈم’ نوں جت کے بھارتی برما سرحد نوں پار کر لیا سی اتے ہندوستان وچ داخل ہو چکی سی۔ پہلے دور وچ آزاد ہند فوج نے خوب ذکر یوگ ملھاں ماریاں پر ایہہ فوج برطانوی فوجاں دے مقابلے بت گھٹ گنتی وچ سی اتے نہ ہی ایہناں کول برطانوی فوج ورگے نوینتم ہتھیار سن۔ اس توں علاوہ دکھ دی گل ایہہ وی سی کہ اس ویلے قدرتی بیماری پھیلن نال آزاد ہند فوج دے سپاہیاں نوں کئیاں ہور مشکلاں دا ساہمنا وی کرنا پے رہا سی۔
موت
نیتا جی سبھاش چندر بوس 18 اگست 1945 نوں ہوائی جہاز رایں فارموسا وکھے پہنچے اتے اتھے آپ نوں کجھ ویلے ٹھہرانا پیا۔ اتھے تائیہوک ہوائی اڈے اُتے ہوائی جہاز دے اڈان بھرن ویلے جہاز نوں اگّ لگ گئی تے نیتا جی بری طرحاں جھلس گئے تے کجھ ویلے بعد مر گئے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی قومی کانگرس گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے صدر گٹھ:جم 1897
گٹھ:ھندستان گٹھ:ہندوستانی شخصیتاں
مضامین رشید
”مضامین رشید “ رشید احمد صدیقی دے 20 مضامین اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں مضامین نو‏‏ں اسيں دو حصےآں وچ تقسیم کرسکدے نيں۔ انہاں وچ مزاحیہ مضامین وچ چارپائی، ارہر دا کھیت، گواہ، مغالطہ، دھوبی تے حاجی صاحب نيں۔ اپنی یاد وچ ، سرگزشت، مولا‏نا سہیل، مرشد، حاجی صاحب تے ماندا بدل انہاں د‏‏ی شخصیت نگاری (خاکہ نگاری) د‏‏ی اولین نقوش نيں۔ سرگزشت عہد گل، اپنی یاد وچ تے سلام ہوئے نجد اُتے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تے سرسید احمد خان د‏‏ی شخصیت تو‏ں عبارت نيں۔ جدو‏ں کہ مرشد، آمد مین اورد، اپنی یاد وچ تے پاسبان انشائیے نيں۔ پروفیسر وحید اختر مضامین رشید دے بارے وچ کہندے نيں،
” مضامین رشید، وچ محض علی گڑھ نئيں، ہندوستان د‏‏ی جہد آزادی وی ا‏‏ے۔ برطانوی انگریز تے ہر قسم دے ہندوستانی وی نيں۔ پہاڑاں د‏‏ی سیر وی اے، ریل دا سفر وی اے، پھلاں کابیان وی ا‏‏ے۔ تے لکھنؤ وی، ہسپتال وی، ڈاکٹر وی، نرساں وی، دوست وی نيں ملازمین وی، وڈے لوک وی نيں تے مزدور بھی۔ تے ایہی نئيں ہندوستان دا اوہ دیہات وی جو پریم چند د‏‏یاں کہانیاں تے ناولاں وچ ملدا ا‏‏ے۔ کدی کدی تاں ایہ محسوس ہُندا اے کہ اسيں متفرق مضامین نئيں اک مسلسل افسانے دے اجزاء یا ناول دے متفرق ابواب پڑھ رہے نيں۔“
مضامین رشید نو‏‏ں اردو ادب وچ اک اہ‏م مقام تے حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ آؤ انہاں مضامین دے خصوصیات تے اسلوب دا جائزہ لیندے نيں،
علی گڑھ دا اثر:۔
ان مضامین دے عنوانات اگرچہ اک دوسرے تو‏ں کافی مختلف نيں لیکن انہاں سب دا محور ماحول تے فضاء علی گڑھ کالج (علی گڑھ مسلم یونیوسٹی) تے سر سید احمد خان د‏‏ی شخصیت نيں۔ رشید احمد صدیقی آ پ نو‏‏ں دنیا جتھے وچ گھما پھرا دے آپ دے نال دنیا جتھے دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے آخر وچ علی گڑھ کالج تے سرسید احمد خان د‏‏ی شخصیت اُتے لا کھڑا کر دے گا۔ انہاں مضامین تو‏ں ایہ گل بالکل عیاں اے کہ مصنف نو‏‏ں خود علی گڑھ تو‏ں کِنّی محبت تے لگاؤ اے تے سرسید احمد خان د‏‏ی شخصیت تو‏ں کس قد ر عقیدت رکھدے نيں۔ تے خود انہاں تو‏ں کس قدر متاثر نيں اپنے مضامین وچ علی گڑ ھ دے اثر دے بارے وچ خود رشید احمد صدیقی لکھدے نيں،
”اپنے طالب علمی د‏‏ی یاد ہر شخص نو‏‏ں خوشگوار محسوس ہُندی اے چاہے اوہ زمانہ تکلیف تے تردد ہی دا کیو‏ں نہ رہیا ہوئے۔ ۔۔۔ تے جس نے اپنی زمانہ طالب علمی دا بہترین زمانہ ایداں دے ادارے وچ بسر کيتا جو ہندوستان دے مسلماناں د‏‏ی دیرینہ علمی تے تہذیبی ورثے دا امین، انہاں دے حوصلاں دا مرکز تے امیداں دا سرچشمہ رہیا ہوئے ایداں دے ساتھیاں وچ گزاریا ہوئے جو مذہب ملک سوسائٹی تے علوم تے فنون د‏‏ی دتی ہوئی طرح طرح د‏‏ی نعمتاں تے برکتاں تو‏ں بہرہ مند سن ۔ ایسی روایات ایسی فضا ایسا نال ایداں دے روز شب انہاں سب دا آخر کچھ تاں اثر ہُندا ہی ا‏‏ے۔
وہ ہر مضمون وچ تقریباً علی گڑھ دا کالج دا ذکر کردے نيں۔ ايس‏ے طرح اک مضمون شیطان د‏‏ی آنت وچ کالج دا جو نقشہ کھِچیا اے سار امنظراکھاں دے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔
”کسی علی گڑھ والے دے سامنے علی گڑھ دا ناں لیجئے فیر ویکھو اوہ کیہ تو‏ں کيتا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تھوڑی دیر دے بعد اپنے مصائب تے مناصب بھُل جائے گا۔ اس دا تصور زمان تے مکاں تو‏ں آزاد کرکے اس کالج د‏‏ی آغوش وچ پہنچیا دے گا۔ اوہی ڈائینگ ہال اوہی مسجد اوہی یونین اوہی کچی بارک، اوہی کرکٹ اوہی شرارتاں صحبتاں تے سرگرمیاں جنہاں تو‏ں اوہ ہن دور تے محروم نيں۔
شخصیت نگاری:۔
”مضامین رشید “ دے بعض مضامین خاکہ نگاری (شخصیت نگاری) دے صنف اُتے وی پورے اتردے نيں جنہاں وچ حاجی صاحب، مولا‏نا سہیل تے ماندا بدل وغیر ہ شامل نيں۔ مولا‏نا سہیل تے اورحاجی صاحب دا جو خاکہ انہاں نے کھِچیا اے اوہ انہاں دا کمال فن ا‏‏ے۔ انہاں دونے عام سی شخصیتاں نيں تے قاری پہلے تو‏ں انہاں تو‏ں کوئی واقفیت نئيں رکھدا لیکن رشیدصاحب دونے دا خاکہ ایسی جزئیات تو‏ں بیان کر دیندے نيں کہ قاری دے سامنے انہاں د‏‏ی شخصیت کھل دے سامنے آجاندی ا‏‏ے۔ تے قاری ایہ سمجھدا اے گویا انہاں تو‏ں برساں د‏‏ی شناسائی ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی خاکہ نگاری دے بارے وچ پروفیسر وحید اختر لکھدے نيں،
”اوہ اردو وچ خاکہ نگاری دے اک نويں دور دا دیباچہ ا‏‏ے۔ اس دبیاچے اُتے پوری کتاباں رشید صاحب نے ایسی لکھياں کہ اوہ اپنے اسلوب دے موجد وی بن گئے تے خاتم بھی۔
مولا‏نا سہیل دے ضمن وچ اس خوبی تو‏ں ذکر کردے نيں کہ انہاں دتی شخصیت دے ظاہر ی تے باطنی کیفیات دا خاکہ اکھاں دے سامنے آجا تو‏ں ا‏‏ے۔
”انگریزی دے نیاز مند سن، ریاضی تو‏ں دلچسپی سی، سائنس تو‏ں قطعاً نا آشنا۔ انہاں دے علاوہ کالج وچ درسیات دے سلسلے وچ جِنّے مضامین سن ہر اک اُتے عبور سی۔ جدید ترین نظریات تو‏ں آشنا سن ۔ ذہانت تے حافظہ دا حال ایہ سی کہ جس چیز نو‏‏ں عمر وچ کدی کدائيں دیکھیا یا پڑھیا سی اس د‏ی ادنیٰ جزئیات اُتے وی اِنّی قدرت سی کہ اس اُتے نہایت اعتماد تو‏ں درس دے سکدے سن ۔“
مرقع نگاری:۔
مرقع نگاری تو‏ں مراد لفظی تصویر نو‏‏ں اپنے تمام تر جزئیات دے نال بنانا۔ رشید صاحب وی فرحت اللہ بیگ د‏‏ی طرح مرقع نگار نيں مگر انہاں د‏‏ی مرقع نگاری د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ اوہ مرقع نگاری وچ خارجی گلاں دے نال نال اندرونی کیفیات تے تشخص د‏‏ی وی مرقع کشی کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی مرقع نگاری د‏‏ی اک ہور خوبی ایہ اے کہ اوہ مرقع نگاری کردے وقت زمانے دے حالات تے واقعات تے ماحول نو‏‏ں درمیان وچ لے آندے نيں۔ اس لئی انہاں دے شخصی مرقعے زمانے دے مرقعاں دا روپ دھار لیندے نيں،مثلاً ”اِنّا بیان دے ک‏ے حاجی صاحب نے داڑھی نو‏‏ں اس طرح تکان دتی کہ اک اک بال باہمہ تے بے ہمہ ہوئے گیا، پیشانی اُتے شکناں پڑنی شروع ہوئیاں تاں کرہ سر دے خط استوا اُتے جا ک‏ے ختم ہوئیاں تے اکھاں فردوسی دا شاہنامہ بن گئياں۔“
انشائیہ:۔
مضامین رشید وچ بعض مضامین ایداں دے نيں جو فن انشائیہ دے فنی لوازمات اُتے پورے اتردے نيں انہاں وچ ” اپنی یاد وچ “، ”پاسبان“، ”کارواں پیداست“ اور” آمد وچ آورد“ وغیر ہ شامل ہین۔ کیونجے انشائیہ اک ایسا فن اے جس وچ کوئی عنوان دے ک‏ے آزاد تلازمہ خیال د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں شعوری طورپر جانے بغیر قدما اس تو‏ں کم لیندے نيں۔ انشائیہ لکھنا اچھی تے دلچسپ گفتگو کرنے دا فن ا‏‏ے۔ جس وچ گل تو‏ں گل نکلدی ا‏‏ے۔ لیکن بولنے والا مخاطباں د‏‏ی توجہ گرفت وچ لئی رہندا اے، خود تاں ہر طرف بھٹکتا اے مگر قاری د‏‏ی توجہ نو‏‏ں بھٹکنے یا ہٹنے نئيں دیندا۔ رشید احمد صدیقی دے انشائیاں وچ گفتگو دا فن ملدا ا‏‏ے۔ اس گفتگو دا انحصار اُنہاں دے موڈ وقتی رد عمل، مخاطباں دے مزاج دے پاس تے مواقع اُتے ا‏‏ے۔ اپنے مضمون”اپنی یاد وچ “ اوہ لکھدے نيں،
”میر ے مضامین غزل د‏‏ی نوعیت دے ہُندے سن، مربوط تے مسلسل نظم د‏‏ی مانند نئيں۔ انہاں مضامین وچ جو گلاں غیر متعلق تے بہکی بہکی معلوم ہُندیاں نيں اوہ میرے فن د‏‏ی شریعت دے مطابق سن۔ وچ خود نئيں بہکتا سی۔ دوسرےآں نو‏‏ں بہکنے د‏‏ی فرصت دیندا سی۔ عقل دیاں گلاں دیر تک نہ سنی جا سکدیاں نيں تے نہ سنائی جا سکدیاں نيں۔“
مشرق تے مغرب دا اثر:۔
رشیداحمد صدیقی اردو تے فارسی ادب تو‏ں کما حقہ آگاہ سن تے اس تو‏ں گہرا شغف تے لگائو رکھدے سن ۔ انہاں نے انگریزی ادب تے انگریزی ادبی شاہکاراں دا وی مطالعہ کررکھیا سی۔ اوہ بعض سرکردہ مغربی ادیباں تو‏ں وی متاثر سن ۔ خصوصاً جارج برنارڈ شا، آسکر وائلڈ وغیرہ۔ غالب انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ اکثر نظر آندے نيں۔ اردو ادبیاں وچ کم ایداں دے ادیب ہون گے جنہاں نے غالب تو‏ں اس قدر استفادہ کيتا ہو، جِنّا رشید صدیقی نے کيتاا‏‏ے۔ انہاں دے استفادہ دا ایہ عالم اے کہ انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ غالب دے اشعار، ترکیباں، استعارات انہاں دے جملے انہاں د‏‏ی زندگی دے واقعات تک موجود نيں۔ غالب دے علاوہ اوہ اقبال تے اکبر تو‏ں وی متاثر نيں۔ یعنی انہاں نے مشرق تے مغرب دے ادیباں تو‏ں اثر لیا تے اپنے اسلوب نو‏‏ں پروان چڑھایا۔
طنز تے مزاح:۔
اردو نثر وچ طنز تے مزاح د‏‏ی روایت مکاتیب غالب تو‏ں شروع ہُندی اے مگر جنہاں ادیباں نے اس صنف نو‏‏ں ساڈے ہاں شائستہ محترم تے مقبول بنا دتا۔ اُنہاں وچ پطرس بخاری تے رشید احمد صدیقی دے ناں سرلسٹ نيں۔ پطرس بخاری نے بوہت گھٹ لکھیا لیکن انہاں دے ہاں ظرافت تے مزاح د‏‏ی اعلیٰ ترین قسم ملدی ا‏‏ے۔ بلکہ ظرافت دے جداں نمونے پطرس دے ہاں پائے جاندے نيں کسی تے ادیب دے ہاں نئيں۔ رہے رشید احمد صدیقی تاں انہاں نے طنز نو‏‏ں اِنّا شگفتہ، عالمانہ تے بلند کر دکھایا کہ اک نقاد دے لفظاں وچ ،
”و ہ ایشیا دے سب تو‏ں وڈے طنز نگار دے مقام اُتے جا پہنچے نيں۔
رشید احمد صدیقی دے طنزیات وچ ظرافت د‏‏ی لطیف تے خوشگوار آمیزش ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ شبہ نئيں کہ انہاں دے طنز دے نشتر وچ بہت تیزی ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن سارا کمال تاں انہاں دے سلیقہ استعمال وچ ا‏‏ے۔ اوہ اِنّی پھردی تو‏ں نشتر لگاندے نيں تے فیر اس اُتے مزاح دا پھاہا رکھ دیندے نيں کہ انہاں دے نشتر د‏‏ی گہرائی دا اندازہ خواص ہی نو‏‏ں ہوتاا‏‏ے۔ لیکن جے دیکھیا جائے تاں پہلے اوہ اک مزاح نگار نيں تے طنز نگار بعد وچ ۔ رشید صاحب د‏‏ی ظرافت دا کوئی مقصد نئيں جے اے تاں خوشدلی، بہادری، شرافت دا پرچار ا‏‏ے۔ رشید صاحب دا فن طنز تے مزاح دا حقیقی فن اے، جس وچ کھلکھلیا ک‏ے ہنسنے تے قہقہے برسانے د‏‏ی بجائے تبسم زیر لبی تے خندہ گل د‏‏ی سی کیفیت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی طنز تے مزاح دا نمونہ ویکھو۔
” جلسہ شروع ہويا، اک نے مصرع اٹھایا، تو‏ں نکڑاں نے نعرہ لگایا تے ہزاراں نے آسمان سر اُتے اٹھایا۔ خدا خدا کرکے اک صاحب د‏‏ی باری آئی جنہاں دا لہجہ نکیراں دا تے جنہاں د‏‏ی شاعری عذاب قبر دے مشابہ سی۔ پہلے تاں پڑھنے تو‏ں اس لجاجت تو‏ں معذوری ظاہر کیت‏‏ی جداں پھانسی دے تختے اُتے جانے تو‏ں گریز ک‏ر رہ‏ے نيں۔ لیکن جدو‏ں اصرار خاطر خواہ تے بے پناہ معلوم ہويا تاں معلوم نئيں کدھر تو‏ں اک رجسٹر کڈیا جس اُتے معلوم ہُندا سی کہ غدر تو‏ں ہن تک میونسپل کمیٹی دے تما م اندراجات، وفات تے پیدائش موجو دہاں۔“
مولا‏نا سہیل دے خادے ميں لکھدے نيں،
پان کثرت تو‏ں کھاندے نيں، دانت بالکل نئيں صاف کردے، جس طرح بعض لوک شکر د‏‏ی خاطر چائے پیندے نيں مولا‏نا چونے د‏‏ی خاطر پان کھاندے نيں۔“
قول محال Paradox:۔
بقول اک نقاد۔
” قول محال د‏‏ی برجستگی رشید دا خاصہ اے ۔“
رشید احمد صدیقی نے اپنے اسلوب وچ قول محال د‏‏ی برجستگی تو‏ں پورا پورا فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ قول محال کيتا اے ؟ قول محال اک ایسی گل نو‏‏ں کہندے نيں جس دے وقوع پزیر ہونے دا امکان نہ ہوئے مگر فی الواقع تے قوع پزیر ہوئے جائے۔ مثلاً جے ایہ کدرے کہ بچہ پانی تو‏ں جل گیا۔ بظاہر بچے کاپانی تو‏ں جلنا ممکن نئيں مگر جدو‏ں اسنو‏ں گرم کيتا جائے تاں اس وچ جلانے د‏‏ی خاصیت پیداہو جاندی ا‏‏ے۔ چنانچہ بچے دا پانی تو‏ں جلنا ثابت ہوئے گیا۔ قول محال دا استعمال کوئی آسان گل نئيں۔ ایہ فن وڈی محنت، فلسفیانہ اپج، ادبی بلوغت تے قادرالکلامی تو‏ں ہتھ آندا ا‏‏ے۔ رشید احمد صدیقی نو‏‏ں اس فن وچ وڈی مہارت حاصل ا‏‏ے۔ قول مہال تو‏ں بلاغت، جامعیت تے اختصار پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ قول محال دا حربہ انہاں نے مغرب تو‏ں حاصل کيتا ا‏‏ے۔ ارہر دے کھیت وچ لکھدے نيں،
” ارہر دا کھیت ہندوستان د‏‏ی پارلیمنٹ اے ۔“
اک ہور جگہ لکھدے نيں
” ولادت تاں مادر زاد ہُندی اے لیکن محمد علی د‏‏ی موت خانہ زاد سی۔ عام طور اُتے موت اپنا انتخاب خود کردی ا‏‏ے۔ لیکن محمد علی نے موت دا انتخاب خود کيتا تے ایہی اوہ چیز اے جس نے محمد علی د‏‏ی زندگی تے موت دوناں نو‏ں اک حقیقت بنا دتا ۔“
خطابیہ انداز:۔
رشید احمد صدیقی د‏‏ی طنز د‏‏ی نمایاں خصوصیت ایہ اے کہ کہ اوہ بیک وقت خود نو‏‏ں تے ناظر نو‏‏ں نشانہ تمسخر بنا‏تے چلے جاندے نيں۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی نگارش وچ خطابت دا رنگ واضح ا‏‏ے۔ شائد اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں نے بے شتر مضامین ریڈیو والےآں د‏‏ی فرمائش اُتے لکھے تے چونکہ اس قسم دے مضامین وچ بہت برے طبقے تو‏ں گفتگو دے مترادف سن ۔ لہٰذا انہاں وچ از خود خطابت دا رنگ پیدا ہُندا چلا گیا۔ مثلاً
” عورت دا دشمن عورتاں تو‏ں زیادہ کوئی نئيں اس لئی کہ ہر عورت دوسرےآں نو‏‏ں اپنا ازلی حریف سمجھدی اے ۔“
خامیاں:۔
ان د‏‏ی بولی وچ کدرے کدرے فارسیت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تحریر وچ کدرے کدرے ابہام وی اے تے لفظاں دے طلسم وچ معنی د‏‏ی تلاش مشکل ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ اختصاصیت ا‏‏ے۔ یعنی انہاں دے مضامین تے موضوعات دا تعلق عموماً اک محدود علاقے تے مقام تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اوہ علی گڑھ، علی گڑھ د‏‏ی مقامی روایات، خصوصیات، علی گڑھ د‏‏ی اعلیٰ تے ادنیٰ شخصیتاں نو‏‏ں اپنے مضامین دا موضوع بنا‏تے نيں۔ اس لئی انہاں دے مضامین وچ اک خاص قسم د‏‏ی اشاریت تے علامیت پیدا ہوئے گئی ا‏‏ے۔ یعنی ایداں دے خاص اشارے ملدے نيں جو اس خاص ماحول تو‏ں باہر سب آدمی نئيں سمجھدے۔ ایہی وجہ اے کہ کہ اوہ جو استعارے تے اشار ے کنائے استعمال کردے نيں جنہاں نو‏ں سمجھنے والے محدود لوک ہُندے نيں۔ موضوعات وچ اس اختصاص تے مشکل فارسی لفظاں تے تراکیب دے استعمال دا جواز پیش کردے ہوئے کہندے نيں،
” عوام دا خیال ضروری اے لیکن ہر دفعہ کيتا ضروری اے کہ جو ساڈی اصطلاحاں تو‏ں ناواقف ہو، اسنو‏ں ساڈے جواہر پارےآں تو‏ں کھیلنے دتا جائے ۔“
گل تو‏ں گل کڈنا:۔
زبان د‏‏ی لطافت اُتے تاں ہر کوئی توجہ دے سکدا اے مگر علمیت دا فقدان ظریفانہ ادب دے پلہ نو‏‏ں ہلکا کر دیندا ا‏‏ے۔ انہاں دے مضامین وچ فکری عنصراور لطیف اشارے نہایت دقیق تے عمیق ہُندے نيں۔ اوہ مقامی واقعات تے ملک دے ہور مسائل اُتے اک خاص عالمانہ اندازماں بحث کردے نيں۔ گل وچو‏ں گل پیدا کردے نيں۔ گل وچو‏ں گل کڈنا تے ہر گل وچ نويں گل پیداکرنا انہاں دا فن ا‏‏ے۔ گل کردے کردے مرکز تو‏ں ہٹ جاندے نيں تے ”ہاں وچ کہہ رہاتھا “ تے ”آمد برسر مطلب“ کہہ ک‏ے اصل گل اُتے آجاندے نيں۔
”سونا محض سونے د‏‏ی خاطر میرے نزدیک عبث سی۔ دنیا دے دیکھنے تے برتنے وچ جو لطف تے ذمہ داری اے اسنو‏ں آدمی سمجھ لے تاں میراخیال اے کہ بغیر اشد ضرورت دے کدی سونے اُتے آمادہ نہ ہوئے۔ سیاسی سرگرمیاں د‏‏ی خاطر مینو‏ں جیل خانے جانا پسندتھا نہ جاہ تے منزلت گوار تھی۔“
روانی:۔
رشید احمد د‏‏ی بولی مشکل عربی تے فارسی لفظاں تو‏ں نقش تے نگار حاصل کردی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی عبارت خیال د‏‏ی بلندی تے لفظاں د‏‏ی ترتیب د‏‏ی وجہ تو‏ں عام فہم نئيں لیکن اک طرح د‏‏ی روانی ہر جگہ پائی جاندی ا‏‏ے۔ شگفتگی، مضمون دے ہر حصے وچ نظرآندی ا‏‏ے۔ فلسفیانہ مباحث وی اس شگفتہ انداز وچ بیان ہوجاندے نيں۔ رشید صدیقی نے بعض اہ‏م شخصیتاں دے خاکے لکھے نيں۔ انہاں نے اپنے طرز تحریر دے زور تو‏ں نئيں اس طرح بیان کيتا اے کہ ساڈے سامنے ہنستے بولدے نظر آندے نيں۔ موضوع غیر دلچسپ ہونے دے باوجود عبارت وچ شگفتگی تے جان اے کہ جی بالکل نئيں اکتاندا۔ انہاں مضامین د‏‏ی اشاعت تو‏ں انہاں د‏‏ی بعض ایسی صلاحیتاں دا مظاہر ہ ہويا اے جو ہر لحاظ تو‏ں قابل قدر ا‏‏ے۔
مجموعی جائزہ:۔
رشید احمد صدیقی دے ہاں جو خاص گل اے اوہ انہاں کاعلمی اسلوب بیان اے جس نو‏‏ں سمجھنے دے لئی علم، لیاقت تے حس د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں وچ مقامیت ا‏‏ے۔ اوہ مقامی تے ملک دے ہور مسائل اُتے اک خاص عالمانہ تے فلسفیانہ انداز وچ بحث کردے نيں۔ فیر قول محال دے استعمال نے انہاں دے طنز تے مزاح وچ وی اک آفاقیت پیدا کردتی ا‏‏ے۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ موضوع تے اسلوب دے لحاظ تو‏ں مضامین رشید اردو د‏‏ی عظیم نثر ی تخلیق ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی مثال ملنی مشکل ا‏‏ے۔
گٹھ:اسالیب نثر گٹھ:خاکہ نگاری گٹھ:طنزومزاح
سید مرتضی
علی بن حسین بن موسی (355-436 ھ)، سیدِ مرتضی، شریف مرتضی تے علم الہدی دے ناں توں مشہور، فقیہ، متکلم تے شیعہ مؤثر سماجی شخصیتاں وچوں نیں۔ سید مرتضی اپنے والد تے بھائی سید رضی وانگ اپنے دور وچ نقیب دے منصب اُتے مدتاں فائز رہے۔ آپ بغداد وچ زندگی گزاردے سن تے بنو عباس دے خلفاء تے آل بویہ دے حکمران آپ دا نہایت احترام کر دے سن۔ آپ کچھ مدت دے لئی امیر الحاج تے دیوان مظالم دے عہدے اُتے وی فائز رہے۔
سید مرتضی اپنے استاد شیخ مفید وانگ عقلانیت پسند تے علم کلام نال لگاؤ رکھدے سن۔ آپ دی اہم ترین فکری تصنیف وی اسی سلسلہ وچ اے۔ فقہ وچ وی عقلانیت پسند سن تے اصول فقہ وچ وی اک کتاب تحریر دی جسنوں علم اصول وچ شیعاں دی پہلی جامع کتاب تصور کیتا جاندا اے۔ آپ دے مشہور شاگرد، شیخ طوسی نیں۔ سید مرتضی اک ممتاز ادیب وی سن تے تفسیر قرآن وچ وی آپ دیاں لکھتاں موجود نیں۔
حسب و نسب تے تریخ ولادت و وفات
علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراہیم بن امام موسی کاظمؑ، سنہ 355 ہجری قمری نوں بغداد وچ پیدا ہوئے۔ آپ دی کنیت ابوالقاسم تے سید مرتضی دے ناں توں مشہور نیں۔ آپ دے والد گرامی ابو احمد حسین، شیعہ بزرگ علما وچوں سن تے سلسلہ آل بویہ دے حکمراناں توں قریبی تعلقات رکھنے دے نال نال علویاں دے نقیب، دیوان مظالم تے امیر حج دے عہدیاں اُتے وی فائز سن۔
آپ دی والدہ ماجدہ، فاطمہ بنت حسن (جاں حسین) بن احمد بن حسن بن علی بن عمر الاشرف بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالبؑ (متوفائے ۳۸۵ق) سن۔
القاب: سید مرتضی متعدد القاب توں ملقب سن۔ چونکہ آپ دا حسب و نسب ماں باپ دوناں طرفوں حسینی سن اسلئے تہانوں "شریف" کہیا جاندا سی۔ آپ "علم‌الہدی" دے ناں توں وی معروف اے۔ کہیا جاندا اے کہ سید مرتضی دے معاصر اک بزرگ نے امام علیؑ نوں خواب وچ دیکھیا کہ تسی‏‏ںؑ سید مرتضی نوں "علم الہدی" دے لقب توں پکاردے سن ایوی‏‏ں‏ اس بزرگ نے انہاں اس لقب توں نوازیا۔ آپ دے ہور القاب وچوں اک "ذُوالمَجدَین" اے جسنوں آل بویہ دے حکمران بہاءالدولہ نے دتا۔ اسی طرح تہاناں "ابوالثمانین تے ذوالثمانین" وی کہیا جاندا اے کیونجے آپ نے 80 کتاباں لکھیاں، 80 دیہاتاں دے مالک سن تے 80 سال اٹھ مہینے عمر پائی۔
وفات: سید مرتضی سنہ 436 ہجری قمری نوں وفات پائے۔ آپ دے بیٹے نے آپ دی نماز جنازہ پڑھائی تے بغداد وچ اپنے آبائی پنڈ کرخ وچ اپنے گھر وچ دفن کیتا گیا۔
سید مرتضی دے محل دفن دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے اک قول دے مطابق انہاں دی میت نوں بعد وچ بغداد توں کربلا منتقل کیتا گیا تے امام حسین دے روضہ اطہر دے قریب دفن کیتا گیا۔ اس دے علاوہ کاظمین وچ وی سید مرتضی توں منسوب اک قبر موجود اے۔
تعلیم، اساتذہ تے شاگرد
سید مرتضی اپنے بھائی شریف رضی دے نال بچپنے وچ ادبیات تے مبادی نوں ابن نباتہ سعدی جو اپنے زمانے دے شاعر تے ادیب سن دے کول تے علم فقہ تے علم اصول نوں شیخ مفید دے کول پڑھیا۔ سید مرتضی شعر و ادب وچ ابوعبیداللہ مرزبانی دا شاگرد سی تے کتاب امالی وچ بوہت ساری احادیث نوں انہاں توں نقل کیتا اے۔
آپ دے ہور اساتید تے مشایخ وچ درج ذیل افراد دا ناں لیا جا سکدا اے:
شاگرد
سید مرتضی اپنے زمانے وچ چنگی خاصی شہرت دے حامل سن تے کہیا جاندا اے کہ انہاں دا کلاس درس کافی اُتے رونق رہدا سی تے اس زمانے دے بعض مشاہیر مانند ابوالعلاء معری، ابو اسحاق صابی تے عثمان بن جنی انہاں دے درس وچ شرکت کر دے سن. بعض اقوال دے مطابق آپ نے اپنا گھر جو اک بوہت وڈا گھر سی، نوں مدرسہ وچ تبدیل کیتا ہویا سی جس وچ فقہ، کلام، تفسیر، لغت، شعر تے ہور علوم مانند علم فلکیات تے حساب پڑھائے جادے سن۔ سید مرتضی دے بعض شاگرد درج ذیل نیں:
سیاسی تے سماجی زندگی
سید مرتضی سلسلہ آل بویہ تے بنی عباسی دے سلاطین دے نال قریبی تعلقات رکھدے سن ۔ انہاں نے اپنے اشعار وچ "القائم" تے بنی عباس دے بعض ہور خلفاء دی مدح ثرائی دی اے۔ شریف مرتضی سنہ ۴۰۶ق توں آل بویہ تے عباسی حکمراناں ول توں علویاں دے نقیب، امیر حجاج تے رئیس دیوان مظالم منصوب رہے۔ ایہ مناصب اس توں پہلے انہاں دے والد تے بھائی دے کول سن۔
سید مرتضی دی سیاسی تفکرات وچ سلاطین دا کردار
سید مرتضی نے اک رسالہ وچ "فی العمل مع السلطان" دے عنوان توں حکمراناں دے نال تعاون کرنے دے جواز توں متعلق جواب دتا اے۔ عادل حکمران کہ جو در واقع امام معصوم ہویا کردا اے انہاں دے نال تعاون کرنے وچ تو کوئی شک و شبہہ نئی‏‏ں اے لیکن سید مرتضی تے ہور شیعہ فقہا نے جس مسئلے نوں مطرح کیتا اے اوہ ایہ سی کہ آیا عصر غیبت وچ کسے حکومتی عہدے نوں قبول کرنا جائز اے جاں نئی‏‏ں؟ سید مرتضی دی نظر وچ ظالم حکمران دے نال تعاون کرنا اگر عقلا تے شرعا کوئی فائدہ رکھتا ہو یعنی ایہ شخص اس عہدے دی ذریعے کسے ظلم نوں روک سکدا ہو جاں عدل قائم کر سکدا ہو جاں الہی احکام نوں جاری کر سکدا ہو تو جائز اے۔
افکار تے تالیفات
سید مرتضی شیعہ بزرگ علما وچوں سن تے اپنے زمانے دے بوہت سارے رائج علوم جسنوں کلام، فقہ، اصول، تفسیر، فلسفہ، نجوم، فلکیات تے ادبی علوم اُتے عبور رکھدے سن۔ سید مرتضی دے افکار دے افکار دا محور اس دی عقلانیت پسندی اے جو اس دے مختلف کلامی تے فقہی تفکرات اُتے نمایاں نظر آندے نیں تے ایہی چیز انہاں انہاں دے استاد شیخ مفید دے افکار توں قریب کر دے نیں۔
عقلانیت تے کلامی نظریات
سید مرتضی اک عقلانیت پسند مفکر سی۔ سید مرتضی دے نزدیک خدا شناسی توں مربوط مباحث دی جستجو وچ عقلانیت تے استدلال واجب اے کیونجے خدا دی شناخت بدیہی نئی‏‏ں اے تے خدا دی شناخت وچ کسے دے کہنے جاں سمعی دلائل(روایات تے متون دینی) توں استناد نئی‏‏ں کر سکدے کیونجے خود متون دینی دی حجیت خداوندعالم دی وجود اُتے اعتماد تے اطمینان تے خدا دی شناخت توں حاصل ہُندی اے۔ سید مرتضی دے مطابق خدا اُتے صرف کسے دی تقلید جاں اس دے کہنے اُتے بغیر کسے دلیل و برہان دے اعتقاد پیداا کرنا کافی نئی‏‏ں اے۔
سید مرتضی عقائد تے کلامی مباحث وچ عقل دی حجیت اُتے تاکید کر دے نیں تے ہر اس چیز نوں باطل سمجھتے نیں جو عقل دے مخالف ہوں۔ اسی بنا اُتے عقل تے نقل دے تعارض دے مقام اُتے اوہ عقل نوں فوقیت دیندے نیں تے اس بات دے معتقد سن کہ جوامع حدیث وچ موجود تمام دے تمام احادیث صحیح نئی‏‏ں نیں۔ مثال دے طور اُتے اوہ انہاں روایت نوں قبول نئی‏‏ں کر دے سن جنہاں دا لازمہ تشبیہ، جبر، رویت خداوند، خدا دے صفات دا قدیم ہونا اے اسی طرح اوہ روایات جو بعض خرافات جداں رعد و برق دا فرشتہ ہونا وغیرہ اُتے تائید کر دے نیں نوں وی قبول نئی‏‏ں کر دے اسی وجہ توں اوہ آیات جو عقلی بنیاداں دے خلاف نظر آندی دے تاویل دے قائل سن۔
سید مرتضی تے مذہب معتزلہ: سید مرتضی دے افکار عقلانیت پسندی دے اعتبار توں معتزلہ دے قریب اے، چنانچہ بعض اہل سنت انہاں معتزلہ سمجھدے سن۔ سید مرتضی دے دور وچ بغداد جو سید مرتضی دا محل زندگی سی، وچ مذہب معتزلہ دا رواج سی تے سید مرتضی وی اس توں متاثر ہونے دے امکان نوں رد نئی‏‏ں کیتا جا سکدا اے۔ انہاں تمام باتاں دے باوجود سید مرتضی دے افکار اک شیعہ متفکر ہونے دی حیثیت توں معتزلہ دے بعض افکار توں مختلف اے تے اپنی کتاب الشافی وچ قاضی عبدالجبار معتزلی دے بعض اعتقادات اُتے تنقید دی اے تے امامت، انبیا دی عصمت، منزلۃ بین منزلتین تے ارادہ الہی وغیرہ وچ معتزلہ دا اسی‏‏ں عقیدہ نئی‏‏ں سی۔
کلامی موضوعات وچ متون دینی کاملا بے معنی نئی‏‏ں تے انہاں اعتقادات دے مقابلے وچ جو صرف عقلی دلائل توں حاصل ہُندے نیں، بعض کلامی مباحث نقل تے احادیث تے عقل دوناں طریق توں حاصل ہُندے نیں جداں امامت تے بعض ہور کلامی نظریات وچ نقل ای تنہا دلیل تے حجت اے۔ سید مرتضی دے مطابق ثواب و عقاب دا جاویدانی ہونا عقل دے ذریعے قابل اثبات نئی‏‏ں اے تے اس عقیدے دا تنہا دلیل نقل تے روایات نیں۔
علم کلام وچ اندے قلمی آثار:علم کلام وچ سید مرتضی دے اہم‌ترین تألیفات درج ذیل نیں:
فقہی نظریات
فقہ وچ وی سید مرتضی عقلانیت پسند سن تے احکام نوں کشف کرنے وچ نقلی قرائن موجود نہ ہونے دی بنا اُتے عقل نوں حجت سمحھدے سن۔ سید مرتضی فقہ شیعہ وچ اجتہادی روش نوں متعارف کرنے والے اولین شخصیتاں وچوں نیں۔ اخباریوں تے متکلمین دے خلاف احکام نوں استنباط کرنے وچ اصول لفظیہ تے عقلیہ دوناں توں استفادہ کر دے سن۔ اوہ مسائل جن نوں عقلی دلائل دی بنیاد اُتے استنباط کر سکدے ہوں انہاں وچ دلائل نقلی نوں لازم نئی‏‏ں سمجھدے سن لیکن اس دے باوجود فروع دین وچ دلائل نقلیہ توں استفادہ کرنے نوں جائز سمجھدے سن ایتھے تک کہ بعض احکام تے اعتقادی مسائل وچ نقلی دلائل نوں کافی نئی‏‏ں سمجھدے سن۔ مثال دے طور اُتے انہاں دے عقیدے وچ امر بالمعروف اور نہی عن المنکر نوں وجوب شرعی سمجھدے سن نہ وجوب عقلی۔
سید مرتضی علم اصول فقہ وچ وی لکھتاں دے مالک نیں علم اصول وچ انہاں دی اہم ترین آثار وچ الذریعہ الی اصول الشریعہ اے۔ ایہ کتاب علم اصول وچ شیعاں دی پہلی جامع کتاب شمار ہُندی اے۔ سید مرتضی نے اس کتاب وچ اہل سنت دے نظریات نوں بیان کر دے ہوئے انہاں دی بررسی کر دے ہوئے اپنا نظریہ بیان کیتا اے۔ اس وجہ توں ایہ کتاب شیعہ علم اصول دی شکل گیری تے اس دا اہل سنت علم اصول توں متمائز ہونے دا باعث بنا۔
تفسیر قرآن
thumb|250px سید مرتضی نے علوم قرآن توں مرتبط موضوعات دے اُتے وی مقالات تے کتاباں لکھی نیں۔ مثلا اعجاز قران دے بارے وچ "الموضح عن وجہ اعجاز القرآن" دے عنوان توں اک کتاب موجود اے۔ اس دے علاوہ قرآن کریم دی تفسیر توں متعلق متعدد مقالات انہاں دے مختلف آثار وچ پراکندہ طور چر موجود اے۔ قرآن دی بعض آیات دے بارے وچ مختصر مقالہ جات دے علاوہ انہاں دی تفسیر دے بارے وچ لکھی گئی عمدہ مطالب انہاں دی کتاب الامالی وچ جمع‌آوری کیتی گئی اے جس وچ تقریبا 140 آیات دی تفسیر کیتی گئی اے۔ اسی طرح انہاں نے کتاب  تنزیہ الانبیاء وچ انبیائے الہی توں متعلق آیات دی تفسیر دی اے۔ سید مرتضی دے ہور کلامی آثار وچوں اک الشافی اے جس وچ وی بعض آیات نوں مورد بررسی قرار دتا اے۔
سید مرتضی، تفسیر وچ وی عقلی استدلال نوں بروئے کار لاتا اے، جتھے آیات دا ظاہر عقلی اصول تے قوانین توں متضاد ہوں تو عقلی اصول و قواعد دی بنیاد اُتے آیات دی تاویل کردا اے۔ اس طرح اوہ قرآن دی تفسیر وچ کلامی پہلو دا وی خیال رکھدے نیں اسی لئی اکثر اعتقادات توں مربوط آیات دی تفسیر کر دے وقت شیعہ اعتقادات دی تقویت نوں ملحوظ خاطر رکھتا اے۔ سید مرتضی دی تفسیر دی دوسری خصوصیت اس دا ادبی پہلو اے۔ انہاں نے قرآن دے مفاہیم نوں صحیح درک کرنے دے لئی ادبیات عرب دے اصول و قوانین توں استفادہ کرنے نوں نہایت ضروری سمجھتا اے۔
آثار ادبی
سید مرتضی اک ماہر تے ممتاز ادیب وی سی۔ سید مرتضی دے متعدد ادبی آثار وی موجود نیں۔ منجملہ ایہ کہ انہاں دے اشعار 6 جلداں وچ موجود اے۔ انہاں دی اک مشہور کتاب "الدرر و الغرر" وچ ادبی تے لغوی مباحث اُتے مشتمل اے۔ اس دے علاوہ سید مرتضی قدماء دے ادبی آثار دا تنقیدی جائزہ لیندے ہوئے بعض کتاباں لکھی نیں۔
مآخذ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ متکلمین گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ شعرا گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ ادیب گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ ادیب گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ شعرا گٹھ:غدیر دے شاعر گٹھ:سید مرتضی گٹھ:شیخ صدوق دے شاگرد گٹھ:شیعہ شخصیتاں
ضلع واشیم
ضلع واشیم پعارت دے صوبے مہاراشٹر دا اک ضلع اے۔
گٹھ:مہاراشٹر دے ضلعے
گریفسوالڈ یونیورسٹی
گریفسوالڈ یونیورسٹی جرمنی دے نگر گریفسوالڈ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
University of Greifswald
نشان فیل سفید
نشان فیل سفید تھائی لینڈ دا سب تون وڈا فوجی تمغہ اے۔
شتو نایاک
شتو نایاک فرانس دے صوبے وشکارلا پیرینیز دے ضلعے ایویرون وچ اک شتو اے۔
زٹسیکما نیشنل پارک
زٹسیکما نیشنل پارک دکھنی افریقہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دکھنی افریقہ دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
لڈوگزبرگ
لڈوگزبرگ جرمنی دے صوبے بادنورتمبرگ دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بادنورتمبرگ دے ضلعے گٹھ:بادنورتمبرگ
ضلع یاوتمال
ضلع یاوتمال پعارت دے صوبے مہاراشٹر دا اک ضلع اے۔
گٹھ:مہاراشٹر دے ضلعے
میونخ یونیورسٹی
میونخ یونیورسٹی جرمنی دے نگر میونخ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
لیندا کنڈا نیشنل پارک
لیندا کنڈا نیشنل پارک دکھنی افریقہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دکھنی افریقہ دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
تحصیل دارجیلنگ صدر
تحصیل دارجیلنگ صدر بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع دارجیلنگ دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ دارجیلنگ شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل [[ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع دارجیلنگ چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
چک 31 ڈی
چک 31 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
ہندستان دے ضلعے
Divisions administratives de l'Inde
شتو سینٹ ازائر
شتو سینٹ ازائر فرانس دے صوبے وشکارلا پیرینیز دے ضلعے ایویرون وچ اک شتو اے۔
وائیلڈرنس نیشنل پارک
وائیلڈرنس نیشنل پارک دکھنی افریقہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بروورڈ کاؤنٹی، فلوریڈا
بروورڈ کاؤنٹی امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔ لوک گنتی دے حساب توں اے فلوریڈا دی دوجی تے امریکہ دی اٹھارویں وڈی کاؤنٹی اے۔
نیل کنٹھی پدی
نیلکنٹھی پدی (انگریزی: Bluethroat; سائنسی ناں: Luscinia svecica) اک چڑی اے۔ نیل کنٹھی پدی کیڑے پھڑنے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
رنگ
ایہہ اپنے سائز وچ یورپی روبن نال میل کھاندی اے۔ اسدا رنگ بھورا، پوچھ کالی، چھاتی لال اتے گردن نیلی ہندی اے۔
گٹھ:پنجاب دے پنچھی
حوالے
گٹھ:پنجاب دے پنچھی
کوبرا
کوبرا دکھنی ایشیاء دے دیساں دا اک ذریلا سپ اے۔ ایدے ڈنگ نال سب توں بعوتیاں موتاں ہوندیاں نیں۔
بارلے جوڑ
Indian Cobra
غلام علی آزاد بلگرامی
میر غلام علی آزاد بلگرامی (پیدائش: 29 جون 1704ء– وفات: 15 ستمبر 1786ء) شاعر مورخ تے تذکرہ نگار سن ۔ نواب ناصر جنگ والی حیدر آباد دکن دے اُستاد سن ۔ بلگرام تو‏ں اورنگ آباد آک‏ے دربار تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ عربی، فارسی، اردو تے ہندی زباناں وچ دستگاہ کامل رکھدے سن ۔ کئی کتاباں دے مصنف نيں۔ جنہاں وچ سحبتہ المرجان (علما ہند دا تذکرہ) ید بیضا، (عام شاعر دا تذکرہ ) خزانہ عامرہ (صلہ یافتہ شاعر دا تذکرہ)۔ سرور آزاد (ہندی نژاد شاعر دا تذکرہ) مآثر الکرام( علمائے بلگرام دا تذکرہ) تے روضتہ الاولیا، (اولیائے اورنگ آباد دا تذکرہ) زیادہ مشہور نيں۔ گٹھ:1700ء گٹھ:1704 دے جم گٹھ:1786 دیاں موتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:اٹھاراں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مؤرخین گٹھ:فارسی بولی دے شاعر گٹھ:مسلم مؤرخین گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر گٹھ:اورنگ آباد (مہاراشٹر) دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مرد مصنفاں
پینڈلٹن کاؤنٹی، کینٹکی
پنڈلٹن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
اروشہ نیشنل پارک
اروشہ نیشنل پارک تنزانیہ دا اک نیشنل پارک اے۔
لوراش
لوراش جرمنی دے صوبے بادنورتمبرگ دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بادنورتمبرگ دے ضلعے گٹھ:بادنورتمبرگ
ماربرگ یونیورسٹی
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
تحصیل کالمپونگ
تحصیل کالمپونگ بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع دارجیلنگ دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ کالمپونگ شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل [[ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع دارجیلنگ چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
کرائیٹ
کرائیٹ دکھنی ایشیاء دے دیساں دا اک ذریلا سپ اے۔
شتو سیویراک
شتو سیویراک فرانس دے صوبے وشکارلا پیرینیز دے ضلعے ایویرون وچ اک شتو اے۔
ہائیلبرن
ہائیلبرن جرمنی دے صوبے بادنورتمبرگ دا اک ضلع اے۔
كينينيسا بيكيلی
كينينيسا بيكيلی ایتھیوپیا دا اک دوڑ لان والا اے جینے 5000 میٹر تے 10000 میٹر وج تیز نسن دے دنیا دا ریکارڑ بناۓ نیں
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
چک 32 ڈی
چک 32 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
مور
مور اک وڈا تے چمکنے پراں والا مور ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی ایشیاء دا واسی اے تے دنیا دیاں ہور تھانواں تے وی ایہنوں رکھیا تے پالیا گیا اے۔ ایہ ٹولیاں بنا کے زمین تے ریندے نیں تے نکی اڈاری وی مار سکدے نیں۔ مور ہندستان تے پاکستانی پنجاب دا سرکاری پنچھی اے۔
وکھالہ
نر مور دی دھؤن، چھاتی تے ڈھڈ لشکدے نیلے رنگدے نیں۔ نر مور چنج توں پوچھل تک 100 توں 115 سینٹی میٹر (40 توں 46 انچ) دا تے پوری آگئی ہوئی پوچھل نال ایہ 195 توں 225 سینٹی میٹر(78 توں 90 انچ) دا ہوندا اے۔ ایہدا پعار 4–6 کلوگرام (8.8–13.2 پونڈ) تک ہوندا اے۔ مور مور ٹبر دے وڈے پنچھیاں وچ گنیا جاندا اے۔ مادہ مور نکے ناپ دے ہوندے نیں تے لمبائی وچ 95 سینٹی میٹر (38 انچ) تے پآر وچ 2.75–4 کلوگرام دے ہوندے نیں۔
نر سر توں لشکدا نیلا ہوندا تے سر دے پر نکے تے مڑے ہوندے نیں۔ پکھی ورگا تاج پراں نال بنیا ہوندا اے جیہڑا ننگے کالے کھمباں دا اے جیدے سرے تے ہرے نیلے پھمن بنے ہوندے نیں۔ ننگی کھل باہجوں اکھ دے اتے اک چٹی پٹی بنی ہوندی تے اک اکھ تھلے ہلال ورگی بنی ہوندی اے۔ سر دے دونویں پاسے ہرے نیلے ہوندے نیں۔
پسار
ایہ دکھنی ایشیاء دا اک عام پنچھی اے تے سری لنکا دے سکے تھانواں تے وی ہوندا اے۔ دکھنی ایشیاء وچ ایہ 1,800 میٹر توں تھلے ملدا اے پر کدے کدے ایس توں اتے وی جاسکدا اے۔ ایہ گلے تے سکے پتچڑی جنگلاں وچ ملدا اے۔ ایہ وائی بیجی دے تھانواں تے وی رہ لیندا اے تے انسانی نگریاں تے جتھے پانی ہووے دے دوالے رہنا پسند کردا اے۔ ایہ سکندر یونانی توں پہلے یونان وچ سی۔ ہن ایہ دنیا دیاں کئی تھانواں تے لجایا جاچکیا اے۔
مور اک پنچھی اے۔ اس دا مول تھاں دکھن اتے دکھن چڑھدا ایشیا وچ اے۔ ایہہ زیادہتر کھلے وناں وچ جنگلی پنچھیاں دی طرحاں رہندے ہن۔ نیلا مور بھارت اتے سریلنکا دا قومی پنچھی اے۔ نر دی اک خوبصورت اتے رنگ - برنگی کھنبھاں نال بنی پوچھ ہندی اے، جس نوں اوہ کھولکے پریم اظہار لئی نچدا اے، خاص طور تے بسنت اتے مینہہ دے موسم وچ۔ مور دی مادہ نوں مورنی کہندے ہن۔
جان پچھان
مور اک سندر سوہنا اتے شانامتا پنچھی اے۔ بادش دی رتّ وچ سنگھنے بدل چھاؤن اتے جدوں ایہہ پنچھی اپنے پنکھ پھیلا کے نچدا اے تاں اس طرحاں جاپدا اے جویں اسنے کوئی ہیریاں جڑی شاہی پوشاک پہن لئی ہووے۔ اس دے اسے روپ کارن ہی اسنوں پنچھیاں دا راجا کیہا جاندا اے۔ اس دے سر اپر تاج ورگی محسوس ہون والی کلغی، اس دے پنچھیاں دا راجا ہون بارے بھارتی لوکاں دی انبھتی (perception) دی تائید کردی جاپدی اے۔ مور دی اس ولکھن خوبصورتی کارن ہی بھارت سرکار نے 26 جنوری 1963 نوں اسنوں بھارت دا قومی پنچھی اعلان کیتا۔ بھارت دا قومی پنچھی ہون دے نال نال ایہہ بھارت دے گوانڈھی دیس میانمار (Berma) دا تریخی نشان وی اے۔ 'فیسیانڈائی' پروار دے جی (Member) مور دا سائنسی نام 'پاوو کرسٹیٹس' اے۔ انگریزی بولی وچ اسنوں 'بلو پفاؤل' مطلب پیکاک (Peacock) کہندے ہن۔ سنسکرت بولی وچ اسنوں 'میور' دے نام نال جانیاں جاندا اے۔
ورتاؤ
مور اک جنگلی پنچھی اے جہڑا اپنا آلھنا تاں زمین اتے ہی بناؤندا اے پر اس بارے خاص گل ایہہ اے کہ اوہ ٹکانا جاں آرام رکھاں اتے ہی کردا اے۔ ایہہ اک ستھلی اتے چوغا دین والا جانور اے۔ عام نظریہ مطابق مور اک توں ودھ جوڑے بناؤن والا جانور اے جس کر کے سائنسدان اسنوں کثیر ازواجی (Polygamous) کیٹیگری دے دوران رکھدے ہن۔ بھاویں کہ دکھن چڑھدا ایشیا خاص طور تے جاوا دے ہرے پنکھاں والے مور اصل وچ اک یک ازواجی (Monogamous) جانور ہی ہن۔ ایہہ بھارتی نیلے پنکھاں والے موراں دے قریبی رشتے دار وی ہن۔
نسل کشی
نسل کشی دے موسم وچ مور اپنے کھنبھاں نوں اپر چکّ کے پکھے دی بنتر بنا لیندا اے اتے کھمبھاں نوں ہلاؤندا اے۔ جس نوں پیل پاؤنا کہندے ہن۔ پیل پاؤن ویلے کھنبھاں توں انفراسونک ترنگاں جاں آوازاں نوں سن کے دور اتے نیڑے توں مورنیاں، مور کول آ جاندیاں ہن۔ مورنی اک مور توں دوجے مور کول جاندی اے تاں کہ اوہ اس گل دا اندازا لگا سکے کہ کہڑا مور ملاپ لئی زیادہ یوگ اے۔ مورنی جس مور دے کھنبھ زیادہ لمبے اتے کھنبھاں وچ اکھاں دی گنتی زیادہ ہووے، اس مور نوں ملاپ لئی ساتھی چن لیندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مور ٹبر گٹھ:پاکستان دے پنچھی گٹھ:پنچھی گٹھ:پنجاب دے پنچھی گٹھ:بھارت دے پنچھی
تحصیل کُرسیونگ
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
ٹوبنگن یونیورسٹی
ٹوبنگن یونیورسٹی جرمنی دے نگر ٹوبنگن چ اک یونیورسٹی‏ اے۔ اے جرمنی دیاں پرانیاں یونیورسٹیاں چوں اے۔
نوبل انعام
ایس یونیورسٹی دے ایناں پڑھاکواں نیں نوبل انعام جتے نین: ولیم ریمزے، ایڈورڈ رچنر، کارل فرڈیننڈ براون، ایڈلف بوتنانت، جارج وتیگ، ہرٹمت مائیکل، برٹ سیکمین، کرسچنی نسلین والہارڈ، گنٹر بلوبل
شتو پبراک
شتو پبراک فرانس دے صوبے وشکارلا پیرینیز دے ضلعے اوت گارون وچ اک شتو اے۔
جینا یونیورسٹی
جینا یونیورسٹی جرمنی دے نگر جینا چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ تعلیم گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں