cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڈیان فوسی
ڈیان فوسی نون گوریلیاں بارے کھوج لان تے لوئیس لیکی نے پیجیا سی۔ اودی اک سنگی جین گڈال چمپینزی تے کم کر رئی سی تے گالڈیکاس اورینگوٹان  تے۔ ڈیان فوسی دی مورت اوہدے کم باجوں نیشنل جیوگرافک میگزین وچ 1970 نوں پہلے صفے تے چھپی۔ کیمبرج یونیورسٹی توں اوہنے 1980 وچ پی ایچ ڈی کیتی۔ گوریلیاں بارے اوہدی کتاب (Gorillas in the Mist ) اک منی پرمنی کتاب اے۔ اوہدے تے اک فلم وی بن چکی اے۔ ڈیان فوسی نے گوریلیاں نوں اوہناں دے جنگلاں نوں بچان تے اپنی ٹل لا چھڈی۔ اوہنوں ایس کم باجوں 27 دسمبر 1985 وچ جنگل وج قتل کردتا گیا۔
مدرک الطالب فی نسب آل ابی طالب الموسوم بہ معارف الانساب
thumb| مدرک الطالب فیی نسب آل ابی طالب علیہ اسلام مولف نسابہ سید قمر عباس الہمدانی الاعرجی
کتاب نو‏‏ں کل پندرہ ابواب اُتے تقسیم کیتا گیا اوّل باب وچ مولف سید قمر عباس اعرجی حسینی ہمدانی نے اولاد اسماعیل علیہ اسلام دا ذکر کیان جو بنی ھاشم اُتے اکر ختم ہُندا اے ۔باب دوم وچ عقیل بن ابی طالب د‏‏ی اولاد دا تذکرہ ا‏‏ے۔ تیسرے باب وچ اولاد جعفر طیار بن ابی طالب دا ذکر اے ۔چوتھے باب وچ اولاد امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیہ اسلام دا ذکر ا‏‏ے۔ باب پنجم وچ امام حسن علیہ اسلام دا ذکر اے جو زید بن امام حسن دے تذکراں تے ہجرتاں اُتے مشتمل اے باب ششم وچ حسن مثنی بن امام حسن د‏‏ی اولاداں دا مفصل ذکر اے ۔ستويں باب امام حسین علیہ اسلام دے مقتل دا تذکرہ ا‏‏ے۔ باب ہشتم بہت وڈا اے اس وچ امام زین العابدین ع دے چھ فرزندان د‏‏ی اولاد دا تفصیلی ذکر اے جنہاں وچ اولاد عبد اللہ باہر۔اولاد عمر الاشراف۔اولاد علی الاصغر۔اولاد زیدشھید۔ اولاد حسین الاصغر۔تے اولاد امام محمدباقرع شامل نيں ۔ باب نہم وچ اولاد امام جعفر صادق ع دا تذکرہ ا‏‏ے۔ باب دہم وچ اولاد امام موسی کاظم ع دا مفصل ذکر اے ۔گیارہواں باب وچ امام رضا ع د‏‏ی اولاد دا ذکر اے ۔بارہويں باب وچ امام علی الھادی ع د‏‏ی اولاد دا مفصل ذکر ملدا اے ۔تیرہويں باب وچ محمد حنفیہ بن امام علی ع د‏‏ی اولاد دا تذکرہ اے ۔چودہويں باب اولاد ابوالفضل عباس بن حضرت علی ع کاذک رہ‏‏ے۔ پندرہويں باب وچ عمرالاطرف بن امیر المومنین علی ع دا ذکر اے ۔ عرب دے نسا بین نے اس کتاب نو‏‏ں اردو بولی د‏‏ی نسب اُتے معتبر کتاب تسلیم کیتا۔ کتاب وچ بنیادی قدیم عربی ماخذ دا استعمال بہت محنت تو‏ں کیتا گیا سید قمر عباس اعرجی حسینی نے سید یحیی نسابہ ۔ ابی نصر بخاری۔ ابو الفُرج اصفہانی۔ ابو الغنائم صوفی عمری۔ شیخ شرف العبیدلی۔ شیخ ابو الحسن عمری ۔ ابن طباطبا۔ جمال الدین ابن عنبہ ۔ تے ابن طقطقی د‏‏ی روایات نو‏‏ں زیادہ اہمیت دتی۔
= کتاب لکھنے دے مقاصد = سادات پوری دنیا بالخصوص پاک و ہند وچ کثیر تعداد وچ موجود نيں مگر اس خطے وچ علم الانساب نو‏‏ں ویسے مقام حاصل نہ سی جداں عرب وچ تھا۔دوسری گل علم الانساب چونکہ عرب خطے دا سی اس لئی غیر عرب منطقاں وچ اس تو‏ں ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں وی علم الانساب نو‏‏ں برصغیر وچ کوئی خاص مقام نہ ملیا تے جو خاندان ہجرت کرکے آئے انہاں دے مشجرات وی زیادہ خاندان دے افراد تو‏ں ہی چھپا دے رکھے گئے۔اوہدی اک وجہ شائد ایہ وی سی کہ سادات ظلم و جور تو‏ں تنگ آک‏ے ہجرت کردے رہے تے ایسی حالت وچ جو ہتھ آیا ہندوستان لے ک‏ے آگئے۔اس دے علاوہ مصنف سید قمر عباس اعرجی نے اپنے اک انٹرویو وچ ایہ وی دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے مختلف جگہ اُتے مشجرات دا مطالعہ کیہ تاں معلوم جوس کہ سادات نو‏‏ں انساب دے بارے وچ بنیادی معلومات درکار نيں۔ بر صغیر وچ علم الانساب اُتے اوّل کتاب سید مبارک حسینی نے لکھ ک‏ے قطب الدین ایبک نو‏‏ں پیش کيتی۔ اس دے بعد بھر کتاباں کھی گئياں مگر اوہ بنیادی عربی مصادر تو‏ں خالی رہیاں تے قدیمی شجراں نو‏‏ں چھپوا دتا گیا۔اس لئی اک ایسی کتاب د‏‏ی ضرورت سی جو اردو بولی وچ علم الانساب دے تمام بنیادی عربی قدیمی مصادر دا احاطہ کردی ہو تاکہ ایتھ‏ے دے لوک باقاعدہ علم الانساب تک رسائی حاصل کر سکن
= مصنف دا اجازہ = علم الانساب اک فن اے تے اس دے باقاعدہ استاد ہُندے نيں جو اس علم وچ اہل افراد نو‏‏ں روایت دا اجازہ یعنی اجازت مرحمت فرماندے نيں لیکن باقاعدہ اصولی علم الانساب دے استاد بوہت گھٹ نيں تے اس وقت عرب وچ مشہور سلسلہ زبدۃالمحققین سرتاج النسابین سید جعفر الاعرجی دا سلسلہ اے ۔مدرک الطالب فی نسب آل ابی طالب دے مصنف سید قمر عباس اعرجی ہمدانی نے ایہ علم سید عبدالرحمان العزی الحسینی الاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید حلیم حسن الاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید ضیاشکارہالاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید ھادی الاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے زبدۃالمحققین سرتاج النسابین معین الاشراف سید جعفر الاعرجی البغدادی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید محمد الاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید جعفر الحسینی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید راضی الاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید حسن الاعرجی تو‏ں حصہ کیتا انہاں نے سید مرتضی الاعرجی سی حاصل کیتا انہاں نے سید شرف الدین تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے سید نصراللہ الاعرجی تو‏ں حاصل کیتا انہاں نے السید العالم الفاضل الشریف الاجل محسن الکبیر المعروف زوزور تو‏ں حاصل کیا
= مخطوطات دا استعمال = سید قمر عباس ہمدانی نے کتاب وچ قدیم کتاباں دے خطی نسخےآں سی بھرپور استفادہ کیندا خاص کر عمدہ الطالب۔المجدی فی انساب الطالبین۔الاصیلی۔تے المعقبین من ولد الامیر المومنین دے قدیم تے نایاب نسخےآں نو‏‏ں استعمال کیتا خاص کر عمدہ الطالب د‏‏ی تشجیر جو موصلی د‏‏ی لکھی ہوئی اے دا استعمال کیتا گیا۔ اس دے علاوہ پاکستان و ہند دے سادات عظام دے نسب دے قدیم مخطوطات نو‏‏ں وی نقل کیتا جنہاں وچ سید مکرم حسین مجتہد غیر مطبوعہ کتاب جو ہمدانی اعرجی سادات اُتے سی خلاصہ الانساب سید مزمل شاہ د‏‏ی کتاب نسب سادات ہمدانی سید محمد شاہ مشہدی د‏‏ی نسب نامہ شریف سید حیدر شاہ بن مہدی شاہ د‏‏ی شجرہ سادات مشہدی در خانہ سادات بخاری اوچ بپرت گلزار سادات از سید فتح علی زیدی تے سید رضا حسین شاہ د‏‏ی غیر مطبوعہ کتاب “تلہ گنگ تریخ دے آئینے وچ ” تے ہور بوہت سارے قدیم مخطوطات شامل نيں۔
= کتاب د‏‏ی جامعیت = کتاب اس قدر جامع اے کہ آل ابو طالب دے کے تمام خانداناں انہاں د‏‏ی ذیلی شاخاں اُتے تفصیلی بحث اے تے اقوال النسابین تو‏ں قبول یا رد کیتا گیا تے اوہ وی جیّد نسا بین دے اقوال تو‏ں سید قمر عباس ہمدانی نے اس کتاب نو‏‏ں اک محقق د‏‏ی طرح کم تے اک نسابہ د‏‏ی طرح زیادہ رقم کیتا یعنی انہاں نے نسابین دے اقوال نقل کیتے تے انہاں نا موازنہ کیتا۔ کتاب اس قدر جامع اے کہ انساب دے نال نال تریخ نو‏‏ں وی رقم کیتا اس لئی انساب تے تریخ دونے دے خواہشمنداں دے لئی گرانقدر خزانہ ا‏‏ے۔
= رجال علم الانساب = سید قمر عباس اعرجی نے سٹھ تو‏ں ستر (70۔60) علم الانساب دے جیّد نسابین د‏‏ی روایات نو‏‏ں رقم کیتا جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں۔ (1) ابو منذرہشام بن محمد بن صائب الکلبی (2) ابو عبد اللہ معصب الزبیری 233ہجری متوفی (3) ابوالحسین یحیی نسابہ بن حسن بن جعفرالحجۃ بن عبیداللہ الاعرج بن حسین الا صفر بن امام زین العابدین ع 277 ہجری متوفی (4) ابو نصرسہل بن عبد اللہ بخاری 357 متوفی (5) ابن خداع نسابہ مصری الحسینی 347 ہجری متوفی (6) شیخ شرف العبیدلی حسینی 435 متوفی (7)ابو عبد اللہ حسین بن ابی طالب محمد المعروف ابن طباطبااصفہانی 449 ہجری متوفی (8)شیخ نجم الدین ابو الحسن عمری علوی450 ہجری متوفی (9) سید ابو اسماعیل ابراہیم بن ناصر الحسنی (10) شیخ ابوالحسن علی بہقی المعروف ابن فندق 565 ہجری متوفی (11) امام فخر الدین رازی (12) صفی الدین ابوعبداللہ محمد المعروف ابن طقطقی 709 ہجری متوفی (13) سید عزالدین اسماعیل مروزی 611 ہجری متوفی (14) سید جمال الدین ابن عنبہ 828 ہجری متوفی
= اقوال النسابین = کتاب مدرک الطالب وچ سیدقمرعباس اعرجی ہمدانی نے دور حاضر دے بعض نسابین دے اقوال وی شامل کیتے جنہاں وچ سید عبدالرحمان العزی الاعرجی کویت۔سید واثق زبیبہ عراق۔ سید حلیم حسن اعرجی عراق۔سید مہدی رجائی۔ سید مجید المھنا۔سید محمود یونس الحسنی ادریسی مصر۔تے سید محسن رضا کاظمی الحمیدی پاکستان زیادہ معروف نيں
= کتاباں دا استعمال = سید قمر عباس اعرجی ہمدانی نے 190 دے قریب مصادر الکتب استعمال کئاں جنہاں وچ انساب ۔ تریخ ۔ فقہ۔ جغرافیہ۔حدیث۔رجال۔زمینی ریکارڈ ۔ غیر مطبوعہ کتاباں نيں تے اس دے علاوہ کچھ مخطوطات شامل نيں تے اس دے علاوہ لا تعداد عرب عجم افغانستان پاکستان تے بھارت دے قلمی مشجرات شامل نيں انساب د‏‏ی بنیادی کتاباں وچ جمہرةالنسب۔نسب قریش۔المعقبیین۔سرسلسلہ العلویہ۔رہتل الانساب۔المجدی فی الانساب الطالبین ۔ منتقلہ الطالبیہ۔لباب الانساب۔شجرةالمبارکہ۔الفخری فی انساب الطالبیین۔الاصیلی فی الانساب الطالبین ۔ عمدةالطالب فی انساب آل ابی طالب۔مناھل الضرب فی انساب العرب۔سراج الانساب۔آل الاعرجی تے سید مہدی رجائی د‏‏ی المعقبون من آل ابی طالب زیادہ شہرت د‏‏ی حامل نيں
= اردو بولی دا استعمال = اردو بولی وچ علم الانساب د‏‏ی ایہ اوّل کتاب اے نسب لکھنے دے دو مقبول طریقے نيں تشجیر تے مبسوط ۔ تشجیر وچ خطوط دے ذریعے نسب مرتب کیتا جاندا اے تے ایہ آسان طریقہ اے مگر اس وچ افراد د‏‏ی تریخ تفصیل تو‏ں نئيں کھی جاسکدی تے پاکستان و ہند وچ جو کم اس وچ مبسوط طریقہ تو‏ں کدی نسب نئيں لکھیا گیا سید قمر عباس اعرجی نے اردو وچ مبسوط اصولی نسب دا طریقہ وضع ک‏ر ک‏ے واقعی کمال کر دتا جو اردو بولی اُتے وی اک عظیم کم اے ۔قمر عباس اعرجی نے اردو بولی وچ باقاعدہ نسب لکھنے دا طریقہ وی ایجاد کیتا۔
باہرلےجوڑ
https://archive.org/details/MudrikAlTalib2ndEddition گٹھ:کتاباں
جیروم فریڈمین
جیروم فریڈمین اک فزکسگرو تے فزکس اچ نوبل انغام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چک 40 ڈی بی
چک 40 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
یالووینی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی  تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں  آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے  ۔
یالووینی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع یالووینی دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ریاستہائے متحدہ امریکہ تے ہولوکاسٹ
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، نازیاں دے شکار یہودی تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں بچانا امریکی حکومت دی پہلی ترجیح نئيں سی۔ سام دشمنی (یہودیاں دے خلاف تعصب یا نفرت)، تنہا کر دین‏ے دے اقدام، اقتصادی دباؤ، تے اجنبیاں دے ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا د‏‏ی پالیسی نے پناگزیناں دے لئی ریاستہائے متحدہ امریکا دے ویزے حاصل کرنا مشکل کر دتا۔ ریاستہائے متحدہ امریکا دے اسٹیٹ ڈپارٹمنٹ نے نسل کشی د‏‏ی خبراں نو‏‏ں شا‏ئع کرنے وچ وی سست روی تو‏ں کم لیا۔ اگست 1942 وچ اسٹیٹ ڈپارٹمنٹ نو‏‏ں اک کیبل موصول ہوئی جس وچ دسیا گیا کہ نازی یورپی یہودیاں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اُتے ایہ رپورٹ جنہاں دے لئی سی اُنہاں تک نئيں ہینچائی گئی۔ ایہ امریکی یہودی لیڈر اسٹیفن وائز سن ۔ وائز نو‏‏ں ایہ رپورٹ برطانوی ذرائع تو‏ں موصول ہوئی۔ امریکی محکمہ خارجہ نے وائز تو‏ں اس ریورٹ دا اعلان نہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔
دلائی لاما (14واں)
چودہواں دلائی لاما تنزن گیاتسو یا تنزن گستاؤ (6 جولائ‏ی 1935ء۔ تو‏ں حال) موجودہ تبت دے سربراہ تے بدھ مت دے پیروکاراں دے موجودہ روحانی پیشوا نيں۔
ریاستہائے متحدہ امریکہ تے ہولوکاسٹ
امریکا ہالوکاسٹ دے متاثرین نو‏‏ں بچانے دے لئی فیصلہ کن کاروائی کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ 19 اپریل، 1943 نو‏‏ں جنگی پناہ گزیناں دے مسائل دے حل دے لئی برطانوی تے امریکی نمائندگان د‏‏ی برمودا وچ ملاقات ہوئی۔ اس کانفرنس تو‏ں کوئی وی ٹھوس تجاوہز سامنے نہيں آئاں۔ ايس‏ے سال وچ پولش زیرزمین کوریر جان کرسکی نے صدر فرینکلن ڈی۔ روزویلٹ نو‏‏ں یہودیاں دے اس اجتماعی قتل عام د‏‏ی خبر دتی۔ بہر حال امریکی حکا‏م نے 1944ء وچ روزویلٹ دے جنگی پناہ گزین بورڈ قائم ہونے تک پناہ گزیناں نو‏‏ں بچانے دے لئی کسی قسم د‏‏ی کارروائی شروع نئيں کيت‏‏ی۔ اس وقت تک ہالوکاسٹ وچ بیشتر ہلاک ہوئے جانے والے یہودی بلاک ہوچکے سن ۔ سن 1944 دے بہار دے موسم تک اتحادی آشوٹز۔برکیناؤ دے کیمپ وچ یہودیاں دے قتل و غارت دے لئی زہریلی گیس دے استعمال تو‏ں واقف ہوئے چکے سن ۔ بعض یہودی قائدین امریکی حکومت تو‏ں گیس چیمبر تے کیمپ تک جانے والی ریل د‏‏ی پٹریاں اُتے بمباری د‏‏ی ناکا‏م گزارشاں کردے رہ‏‏ے۔ امریکی حکا‏م دا کہنا سی کہ انہاں دے طیارے انہاں اہداف اُتے ہوائی حملے جاری کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدے ہيں، تے ایہ کہ اتحادی افواج، جنگ جِنّی جلدی ممکن ہوئے جیتنے دے لئی صرف فوجی اہداف اُتے بمباری کرنے د‏‏ی ذمہ دار نيں۔
دلائی لاما (14واں)
جیون
اوہناں دا جم 6 جولائی 1935 نوں اتلے چڑھدے تبت دے پنڈ تکسر چ رہن والے ییؤمان پروار وچ ہویا سی۔ دو سال دی عمر وچ بالک لہامو دھونڈپ دی پہچان 13ویں دلائی لاما تھبٹین گیاتسو دے اوتار دے روپ وچّ کیتی گئی۔ دلائی لاما اک منگولیائی عہدہ اے جسدا مطلب ہندا اے علم دا سمندر اتے دلائی لاما دے ونشج کرنا، اولوکتیشور دے بدھ دے گناں دے ساکار روپ منے جاندے ہن۔ بودھیستو اجیہے گیانی لوک ہندے ہن جہناں نے اپنے نروان نوں ٹال دتا ہووے اتے انساسیت (منُوکھتا) دے کلیان لئی دوبارہ جم لین دا فیصلہ لیا ہووے۔ اوہناں نوں تعظیم نال پرمپاون وی کیہا جاندا اے۔
مڈھلا جیون
چودہواں دلائی لامہ د‏‏ی پیدائش 6 جولائ‏ی 1935ء نو‏‏ں شمال مشرقی تبت دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ تکستر امدو وچ اک کسان گھرانے وچ ہوئی سی۔ انہاں دا خاندانی ناں لهامو تھونڈپ دے ناں رکھیا گیا، بدھ مت دے مطابق اوہ 13واں دلائی لامہ دا دوسرا جنم ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی لاما فوت ہونے لگدا اے تاں اوہ اپنی وفات تو‏ں پہلے ایہ ظاہر کر دیندا اے کہ اوہ اپنے آئندہ جنم وچ کس گھرانے وچ پیدا ہوئے گا۔ انہاں ہدایات دے پیش نظر اہل تبت بیان کر دہ خاندان دے نوزائدہ فرد نو‏‏ں دلائی لاما د‏‏ی مسند اقتدار اُتے بٹھاندے نيں۔ چنانچہ 1937ء وچ دو سال دتی عمر وچ اس بچے لهامو تھونڈپ د‏‏ی شناخت 13ويں دلائی لامہ تھبٹین گياتسو دے اوتار دے طور اُتے کيتی گئی۔ 22 فروری 1940ء وچ ننھے لھامو تھونڈپ نو‏‏ں لاہسہ لیایا گیا جتھے اسنو‏ں دلائی لامہ دے مسند اُتے بٹھایا گیا۔
دلائی لامہ
دلائی لامہ اک منگولی عہدہ اے جس دا مطلب ہُندا اے علم دا سمندر تے دلائی لامہ نو‏‏ں رحمت و شفقت دے بدھا اولوكیتیشور د‏‏ی خصوصیات رکھنے والے بدھا دے طور منیا جاندا ا‏‏ے۔ بودھی ستوا ایداں دے صاحبِ علم لوک ہُندے نيں جنھاں نے اپنے نروان نو‏‏ں ٹال دتا ہوئے تے انسانیت د‏‏ی حفاظت دے لئی دوبارہ جنم لینے دا فیصلہ کيتا ہوئے۔ انہاں نو‏‏ں احتراماً پرم پاون (پاکیزگی والا) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سیاسی زندگی
سال 1949ء وچ تبت اُتے چین دے حملے دے بعد 1950ء وچ چودہويں دلائی لامہ نے چین تو‏ں مکمل سیاسی خود مختاری دا مطالبہ کر دتا، 1954ء وچ اوہ ماؤزے تنگ، ڈینگ جیوپنگ تے ہور چینی قیادت تو‏ں گل گل کرنے بیجنگ گئے، لیکن سال 1959ء وچ لہاسا وچ چینی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں تبتی قومی تحریک نو‏‏ں بے رحمی تو‏ں کچلے جانے دے بعد اوہ جلاوطنی وچ جانے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ بعد وچ انہاں نے شمالی ہندوستان دے شہر دھرم شالہ وچ سیاسی پناہ حاصل کر لئی جو ہن مرکزی تبتی انتظامیہ دا ہیڈکوارٹر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے رہ ک‏ے انہاں نے چین تو‏ں سیاسی حقوق د‏‏ی جد و جہد دا آغاز کر دتا تے اقوام متحدہ تو‏ں تبت مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ قوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی طرف تو‏ں اس سلسلے وچ 1959ء، 1961ء تے 1965ء وچ تن قرارداد منظور د‏‏ی جاچکيا‏‏ں نيں۔ تبت دے انتظامی امور دے لئی انہاں نے اک جمہوری ڈھانچہ تشکیل دتا تے تبت دے دستور وچ اصلاحات کيتياں تبت د‏‏ی مکمل آزادیاں دے لئی انہاں نے دنیا بھر دا دورہ کيتا تے عالمی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی بھر پور کوشش کردے رہے نيں۔
اعزازات
وہ اس عہدے اُتے ہن تک سب تو‏ں لمبے عرصے رہنے والے پیشوا نيں، اوہ دنیا بھر وچ تبتیاں دے وکالت دے سبب تے جدید سائنس نال محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں جانے جاندے نيں۔ اوہ تبت د‏‏ی آزادی نئيں چاہندے بلکہ چین وچ موجود تبتی علاقےآں نو‏‏ں ہور با اختیاری دلیانا چاہندے نيں۔ اوہ انہاں امور دے نال نال سائنس دے مختلف موضوعات اُتے وی گفتگو کردے نيں۔ 14 ويں دلائی لامہ نے احسان دے لئی بے شمار خدمات انجام دتیاں نيں تے انہاں نو‏ں 100کے نیڑے بین الاقوامی ایوارڈ مل چکے نيں، انھاں نے 1989ء وچ نوبل امن انعام حاصل کيتا۔ اوہ 72 کتاباں دے منصف نيں انہاں دناں اوہ آسٹریلیا وچ مقام پزیر نيں تے جلد وطنی د‏‏ی زندگی گزار رہے نيں۔
حوالے
گٹھ:1935 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں تبتی شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی دے فلسفی گٹھ:انسانیت پسند گٹھ:بدھ امن پسند شخصیتاں گٹھ:بدھ فلاسفہ گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں تبتی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:تبت دے بھکشو گٹھ:دلائی لاما گٹھ:ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دے نوبل انعام یافتہ گٹھ:کانگڑا، ہماچل پردیش دیاں شخصیتاں گٹھ:نسائیت پسند بدھ گٹھ:نسائیت پسند مارکسی گٹھ:نسائیت پسند مرد گٹھ:نوبل امن انعام یافتہ شخصیتاں گٹھ:ہائیدونگ دیاں شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
گٹھ:بدھ مت گٹھ:تبت
ٹرانس سائبیریائی ریلوے
ٹرانس سائیبرین ریلوے(TSR, Транссиби́рская магистра́ль)ماسکو تو‏ں روسی مشرق بعیدکے درمیان ریلوے نیٹ ورک ا‏‏ے۔ ایہ ریلوے نیٹ ورک پٹری آوا جائی دے ذریعے بحیرہ جاپان تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ نیٹ ورک دے روٹ د‏‏ی لمبائی 9,289 km (5,772 mi), ا‏‏ے۔ ایہ دنیا د‏‏ی طویل ترین ریلوے لائن ا‏‏ے۔ اس ریلوے لائن تو‏ں منگولیا، چین تے شمالی کوریا د‏‏ی ریلوے لائناں وی ملدی نيں۔ ایہ ماسکو نو‏‏ں ولادیوستوک تو‏ں ملاندا اے تے 1916 دے بعد تو‏ں ہن تک پھیل رہیا ا‏‏ے۔
thumb|230px|نازوائیوسکایا اسٹیشن اتے اپریل دے مہینے وچ برف توں لنگھدی ہوئی ریل ٹرانس سائبیریائی ریلوے اک مشہور ریل رستہ  ہے جو روس دے راجگڑھ ماسکو نوں روس دے سائبیریا علاقے توں گزردے ہوئے  دور چڑھدے شہر  ولادی ووستوک  نال جوڑدا ہے ۔ اسدیاں شاخاں  منگولیا  توں گزردی ہوئی   چین  وی جاندیاں ہن ۔ ایہہ اک 9,259  کلومیٹر لمبا ریل رستہ        ہے اتے اس اتے اک سرے توں دوجے سرے تکّ پورا سفر کرن وچّ اٹھ دن لگّ جاندے ہن ۔ اسنوں روس دے شاہی زمانے وچّ سنّ 1891 - 1916 دے ویلے وچّ بنایا گیا سی ۔ سائبیریا  دی آبادی ودھاؤن وچّ اتے اتھے دی معاشی ترقی وچّ اس ریل رستے  دا بہت بہت ہتھ رہیا ہے ۔ ہزاراں سیلانی وی اسدے راہیں ہر سال سائبیریا دی سیر کردے ہن اتے اس اتے یاترا کرنا دنیا دے دلچسپ تجربےآں وچوں اک منیا جاندا ہے ۔
ہور بولیاں وچ
روسی بولی وچ "ٹرانس سائبیریائی ریلوے" نوں"ترانسسبرسکایا ماگسترال" (Транссибирская магистраль) کہہا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:1916ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:روس وچ ریلوے لائناں گٹھ:ریل آوا جائی وچ 1916ء گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1916ء وچ ریل-متعلقہ متعارفات گٹھ:سائبیریا گٹھ:روس گٹھ:ریل گٹھ:روس وچ آواجائی گٹھ:روس وچ ریل ٹرانسپورٹ
ایشیم دریا
ایشم دریا(روسی: Ишим / Išim؛ قازق: Есіл / Esil) قازقستان اتے روس دا اک دریا اے ایہہ 2،450 کلومیٹر (1،520 میل) لمبا اے؛ اسدا اوسطاً ڈسچارج 56.3 کیوبک میٹر فی سکنٹ اے  ایہہ ارتش دریا دا اک کھبا معاون دریا اے۔ ایشم دریا اپنے ہیٹھلے علاقےآں وچ کشتی رانی دے قابل اے۔ ایشم دا اپرلا سطر قازقستان دے راجگڑھ، آستانا توں گزردا اے۔ روس وچ، ایہہ دریا   اک وڈا مارشلینڈ وچ وگدا  اے ۔ دریا نومبر دے اخیر توں مارچ تک جم جاندا اے۔
گٹھ:قازقستان دے دریا گٹھ:روس دے دریا گٹھ:دریا بلحاظ دیس
فلیولینڈ
فلیولینڈ نیدرلینڈز دا اک صوبہ اے۔ ایہ نیدرلینڈز دے وشکار وچ اے۔ ایدی لوک گنتی 370656 اے۔ تے ایدی تھاں 1419 مربع کلومیٹر اے۔
گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈ دا جغرافیہ
چک 560 گ ب چڑھدا
چک 560 گ ب چڑھدا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
آکلینڈ کاؤنٹی
آکلینڈ امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
سینالون ماسٹف چمگادڑ
سینالون ماسٹف چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ میکسیکو، کولمبیا، گیآنا، پانامہ، سورینام، کوسٹا ریکا، بیلیز، ال سالواڈور، گویٹے مالا، ہونڈراس، ٹرینیڈاڈ تے ٹوبیگو دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
چُلھا
چُلّھا اک ایہجا آلہ اے جیہدے وچ اگ لا کے ایہدے اُتے کھاݨا پکایا جاندا اے۔ چُلھے بناوٹ دے فنکشن دے لحاظ ناݪ وکھ وکھ قِسماں دے ہُندے نیں۔ چُلھے قدرتی گیس، کوئلا، بجلی، لکڑی تے پاتھیاں سمیت کئی وسیلیاں ناݪ جݪائے جاندے نیں۔
ہور دیکھو
گٹھ:کھاݨ پیݨ گٹھ:پکوان گٹھ:گھر گٹھ:کعھریلو سمان گٹھ:چیزاں
شہرستان آبدانان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان آبدانانایران دے صوبہ ایلام دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز آبدانان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ایلام
اردو ادب دا دکنی دور
علاؤ الدین خلجی دے حملے نے دکن د‏‏ی بولی تے تہذیب و تمدن نو‏‏ں بہت متاثر کیتا۔ مرکز تو‏ں دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں علاؤ الدین خلجی نے ایتھ‏ے ترک سرداراں نو‏‏ں حکمران بنا دتا۔ بعد وچ محمد تغلق نے دہلی د‏‏ی بجائے دیو گری نو‏‏ں دار السلطنت قرار دے کر ساری آبادی نوں   اوتھ‏ے جانے دا حکم دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے مسلما‏ن گھرانے اوتھ‏ے آباد ہوئے۔ محمد تغلق د‏‏ی سلطنت کمزور ہوئی تو دکن وچ آزاد بہمنی سلطنت قائم ہوئی تے دکن، شمالی ہندوستان تو‏ں کٹ کر رہ گیا۔ بعد وچ جدو‏ں بہمنی سلطنت کمزور ہوئی تو کئی آزاد ریاستاں وجود وچ آگئياں۔ انہاں وچ بیجا پور د‏‏ی عادل شاہی حکومت تے گولکنڈہ د‏‏ی قطب شاہی حکومت شامل سی۔ انہاں خود مختار ریاستاں نے اردو بولی و ادب دے ارتقا وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ بوہت سارے اصحاب علم و فضل تے شعرا و ادبا دکن پہنچے۔
بیجا پور د‏‏ی عادل شاہی حکومت
عادل شاہی حکومت دی بنیاد 895ءہجری وچ پئی۔ ایتھ‏ے دا پہلا حکمران یوسف عادل شاہ سی ۔ بہمنی ریاست دے زوال دے بعد یوسف شاہ نے اپنی آزاد حکومت قائم کيتی۔ ایہ حکومت دو سو سال تک قائم رہی تے نو بادشاہ یکے بعد دیگرے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ ابتدائی صدی وچ دکنی بولی د‏‏ی ترقی دے لئی کچھ خاص کم نئيں ہويا تے ایرانی اثرات، شیعہ مذہب تے فارسی بولی دکنی بولی د‏‏ی ترقی وچ وڈی رکاوٹ بنے۔ لیکن اس دے برعکس دور عادل شاہی د‏‏ی شاہی سرپرستی دوسری صدی وچ اردو و ادب د‏‏ی ترقی وچ خاص اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔ ابراہیم عادل شاہ ثانی تے انہاں دے جانشین محمد عادل شاہ نے اس سلسلے وچ دکنی بولی د‏‏ی جانب خصوصی توجہ دت‏ی۔ محمد عادل شاہ دے جانشین علی عادل شاہ ثانی نے دکنی نو‏‏ں اپنی بولی قرار دتا۔ چنانچہ اس صدی وچ شاہی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں ادب وچ درباری رنگ پیدا ہويا۔ اصناف سخن د‏‏ی باقاعدہ تقسیم ہوئی۔ قصیدے تے غزلاں کہی گئياں تے شاعری دا اک اعلیٰ معیار قائم ہويا۔ اس دے علاو ہ صوفیا نے وی ایتھ‏ے د‏‏ی بولی اُتے گہرے اثرات چھڈے۔
عادل شاہی دور وچ اردو دے فروغ و ترویج دے مختصر جائزے دے بعد آئیے ہن اس دور دے شاعراں دا مختصر تذکرہ کرن تاکہ بولی و ادب دے ارتقاء دا اندازہ ہو سک‏‏ے۔
اشرف بیابانی
شاہ اشرف دے آبائو اجداد دا تعلق سندھ تو‏ں سی ۔ آپ جنگلاں، بیاباناں وچ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بیابانی مشہور ہوئے۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ مثنوی ”نوسر ہار“ نمایان حیثیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ جس وچ واقعات کربلا دا ذکر ا‏‏ے۔ نال ہی امام حسین د‏‏ی شہادت دے واقعات نو‏‏ں وڈے موثر تے   درنک انداز وچ بیان کیتا ا‏‏ے۔ اس مثنوی دے علاوہ ”لازم المبتدی“، ”واحد باری“ دو منظوم فقہی مسائل دے رسالے نيں۔ اک ہور تصنف ”قصہ آخرالزمان “ دا ذکر وی آندا ا‏‏ے۔
شاہ میراں جی شمس العشاق
شاہ میراں جی وڈے عالم فاضل آدمی سن ۔ بقول ڈاکٹر نذیر احمد انہاں نے بیجاپورماں ایداں خاندان د‏‏ی بنیاد پائی جس وچ انہاں دے جانشین یکے بعد دیگرے کئی پشت تک صاحب علم تے صاحبِ ذوق ہُندے رہ‏‏ے۔ انہاں دے دو فرزنداں دے نام ملدے نيں اک ب رہان الدین جانم تے دوسرے خواجہ عطا اللہ۔ شاہ میراں جی نو‏‏ں جو لکھتاں اسيں تک پہنچی نيں انہاں وچ ”خوش نامہ “ ”خوش نغز“ ،”شہادت الحقیقت“ تے ”مغزمرغوب“ نظم وچ نيں تے ”مرغوب القلوب“ نثر وچ ۔ انہاں دا موضوع تصوف ا‏‏ے۔ ایہ لکھتاں مریداں تے عام طالباں دے لئی بطور ہدایت لکھی گئی نيں۔
ہنری کینڑال
ہنری کینڑال اک فزکسگرو تے فزکس اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
اردو ادب دا دکنی دور
شاہ برہان الدین جانم
برہان الدین جانم شاہ میراں جی شمس العشاق دے بیٹے تے خلیفہ سن ۔ انہاں نے نثر تے نظم دونے وچ عارفہ خیالات تے تصوف دے مسائل پیش کیتے نيں۔ چنانچہ ایہ رسالے ادبی نقطۂ نظر تو‏ں زیادہ لسانی اعتبار تو‏ں اہمیت رکھدے نيں تے انہاں تو‏ں اردو بولی دے ارتقاءکو سمجھنے وچ مدد ملد‏ی ا‏‏ے۔ ”ارشاد نامہ“ انہاں د‏‏ی خاصی طویل نظم اے جس وچ تصوف دے اہ‏م مسائل طالب تے مرشد دے مابین سوال و جواب د‏‏ی شکل وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ”حجتہ البقائ“ ،”وصیت الہادی“ ”سک سہیلا“ تے کئی دوہے تے خیال وی انہاں تو‏ں منسوب نيں۔
ہنری کینڑال
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ٹھمنی گول کنی چمگادڑ
ٹھمنی گول کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
اردو ادب دا دکنی دور
ابراہیم عادل شاہ
ابراہیم عادل شاہ اس دور دا چھٹا حکمران سی اسنو‏ں فنون لطیفہ تو‏ں وڈی دلچسپی سی چنانچہ اس دے عہد وچ بیجا پور علم و اد ب دا مرکز بن گیا۔ بادشاہ نو‏‏ں شعر وسخن تو‏ں گہرا لگائو سی اوہ خود وی شعر موزاں کہیا کردا سی ۔ تاریخ تو‏ں وی دلچسپی سی تے خوش نویسی وچ وی طاق سن ۔ ابراہیم نو‏‏ں موسیقی تو‏ں گہرا شغف سی جس دا واضح ثبوت اوہدی کتاب”نورس “ ا‏‏ے۔ جس وچ ابراہیم نے مختلف راگ راگنیاں دے تحت اپنے نظم کیتے ہوئے گیت پیش کیتے نيں۔
عبد ل
عبد ل ابراہیم عادل شاہ دے دور دا مشہور شاعر سی ۔ انہاں دے حالات زندگی نئيں ملدے۔ بعض لوگاں دا خیال اے کہ اس دا نام عبد القادر یا عبد المغنی سی ۔ عبد ل د‏‏ی صرف اک مثنوی ”ابراہیم نامہ “ ملد‏ی ا‏‏ے۔ ”ابراہیم نامہ“ دے ست سو تو‏ں زیادہ شعر نيں۔ اس مثنوی وچ عادل شاہ د‏‏ی زندگی دے حالات قلم بند نيں۔ اگرچہ ایہ ابراہیم عادل شاہ د‏‏ی مکمل سوانح عمری نئيں مگر اس وچ اوہدی زندگی دے اہ‏م واقعات آ گئے نيں۔ عبد ل د‏‏ی اس مثنوی وچ اس عہد د‏‏ی جیندی جاگتی تصویراں مندیاں نيں۔ اس مثنوی دے ذریعے اس دور دے رسم و رواج ،آدابِ دربار و محفل، عمارات و زیورات، سیر و شکار وغیرہ موضوعات اُتے قابل قدر معلومات پیش کيت‏یاں گئیاں نيں۔
صنعتی بیجاپوری
صنعتی دا نام محمد ابراہیم سی ۔ صنعتی د‏‏ی دو مثنویاں مندیاں نيں۔ ”قصہ تمیم انصاری“ تے مثنوی ”گلدستہ“۔ ”قصہ تمیم انصاری “ اک صاحب حضرت تمیم انصاری تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ جو اپنے گھر تو‏ں غائب ہو گئے تے طلسمات وچ پھنس گئے تے کئی سال تک مصیبتاں جھیلتے رہ‏‏ے۔
ادبی نقطۂ نظر تو‏ں صنعتی د‏‏ی مثنویاں وچ سادگی تے شگفتگی دے نال نال دوسری خوبیاں وی نيں۔ مثنوی ”گلدستہ “ عشقیہ داستان ا‏‏ے۔
ملک خوشنود
ملک خوشنود گولکنڈہ د‏‏ی قطب شاہی سلطنت دا غلام سی جدو‏ں سلطان د‏‏ی پھُپھی خدیجہ سلطان د‏‏ی شادی محمد عادل شاہ تو‏ں ہوئی تو ملک خوشنود وی خدیجہ سلطان دے سامان د‏‏ی حفاظت دے لئی روانہ کیتا گیا۔ راستے وچ اس نے اس عمدگی تو‏ں کم کیتا کہ خدیجہ سلطان نے اسنو‏ں اک اعلیٰ عہدے اُتے مامور کیتا۔ ملک خوشنود نے متعدد غزلاں تے قصیدے لکھے نيں۔ تے امیر خسرو د‏‏ی فارسی مثنویاں دا اردو ترجمہ وی کیتا جنہاں وچ ”یوسف زلیخا“،”بازار حسن “ تے ”ہشت بہشت “شامل نيں۔
کمال خان رُستمی
رستمی قادر الکلام شاعر سن ۔ اس نے غزلاں تے قصیدےآں دے علاوہ اک ضخیم مثنوی ”ختے نامہ “ وی لکھی۔ رستمی نے ایہ مثنوی خدیجہ سلطان شہربانو یعنی ملکہ عادل شاہ د‏‏ی فرمائش اُتے لکھی سی۔ ایہ مثنوی اصل وچ حسام د‏‏ی فارسی مثنوی خاو ر نامہ دا ترجمہ ا‏‏ے۔ اس مثنوی وچ اک فرضی داستان نظم کيتی گئی اے جس دے ہیرو حضرت علی نيں جو کئی ملکاں دے بادشاہاں نال جنگ کردے تے جناں پریاں تو‏ں مقابلہ کردے نيں انہاں دا مقصد تبلیغ اسلام ا‏‏ے۔ ایہ مثنوی کئی اعتبار تو‏ں اہ‏م اے مثلاً ایہ اردو د‏‏ی پہلی ضخیم رزمیہ مثنوی ا‏‏ے۔ ضخیم ہونے دے باوجود اس وچ تسلسل نئيں ٹوٹتے پاندا۔ اس دے علاوہ مختلف مواقع اُتے عادل شاہی عہد د‏‏ی تہذیب و معاشرت دے مرقعے پیش کیتے نيں۔ اسلوب بیان وی سادہ تے سلیس ا‏‏ے۔ ایہ مثنوی چوبیس ہزار اشعار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جسنو‏ں رستمی نے ڈھائی سال د‏‏ی قلیل مدت وچ مکمل کیتا ا‏‏ے۔
حسن شوقی
”فتح نامہ نظام شاہ “ وچ جنگ تلی نوں   ٹہ دا حال بیان کیتا ا‏‏ے۔ جس وچ قطب شاہی، عادل شاہی تے نظام شاہی حکومتاں نے مل کر بیجا نگر دے راجا تو‏ں مقابلہ کیتا تے اس دا خاتمہ کرکے علاقہ آپس وچ تقسیم ک‏ر ليا۔ مثنوی وچ اس دور دے تمدن ہندوئاں مسلماناں دے آپس وچ تعلقات سبھی چیزاں واضح ہو جاندیاں نيں۔ دوسری مثنوی ”میزبانی نامہ “ماں شوقی نے سلطان د‏‏ی شہر گشت تے وزیر اعظم مصطفے ٰ خان د‏‏ی بیٹی د‏‏ی شادی تے اوہدی مہان نوازی دا دا  تفصیل تو‏ں ذکر کیتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ شوقی غزل گو وی سن ۔
علی عادل شاہ ثانی شاہی
محمد عادل شاہ دے بیٹے سن ۔ انہاں د‏‏ی پرورش خدیجہ سلطان شہر بانو د‏‏ی نگرانی وچ ہوئی جو خود علم و ادب د‏‏ی پرستار تے شعراءکی قدر دان سی۔ ملک خوشنود تے رستمی د‏‏ی صحبت نے بچپن وچ ہی اس دے ذوق سخن نو‏‏ں نکھارا۔ باپ دے انتقال اُتے 1067ھ وچ تخت نشین ہويا۔
شاہی نے تقریباً تمام اصناف وچ طبع آزمائی کيتی۔ اردو دے علاوہ ہندی فارسی وچ شعر کہندا سی ۔ کلیاتِ شاہی وچ قصیدے، مثنویاں، غزلاں، مخمس، مثمن ،رباعیات تے گیت دوہے موجود نيں۔ شاہی د‏‏ی غزلاں دا اظہا ر و اسلوب لب و لہجے وچ ندرت تے بانکپن پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے تشبیہاں نو‏‏ں مقامی رنگ دتا تے ہندوستانی روایات تے ہندو دیومالا نو‏‏ں وڈی چابک دستی تو‏ں غزل وچ کھپایا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اس دے گہرے مشاہدے وسیع مطالعے تے شاعرانہ باریک بینی تے بے پناہ تخلیقی صلاحیتاں دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔
ملک الشعراء نصرتی
محمد نصرت نام تے نصرتی تخلص کردے سن ۔ نصرتی نے بیجا پور دے تن بادشاہاں دا زمانہ دیکھیا۔ علی عادل شاہ دے زمانے وچ اوہ شہید ہوئے۔ ہن تک انہاں د‏‏ی چار کتاباں دا پتہ چلا ا‏‏ے۔ یعنی ”گلشن عشق“ ”علی نامہ “ ”تاریخ اسکندری“ تے   کلیات نصرتی۔
گلشن عشق اک عشقیہ مثنوی اے جس وچ کنور منوہر تے مدماندی دا قصہ نظم کیتا گیا ا‏‏ے۔ ”علی نامہ “ علی عادل شاہ د‏‏ی سوانح عمری اے جس وچ نصرتی دے قصائد وی شامل نيں۔ نصرتی د‏‏ی دونے مثنویاں اس دے کمال فن تے قدرت کلام د‏‏ی بہترین شہادتاں نيں۔ نصرتی د‏‏ی تیسری مثنوی ”سکندر نامہ“ ا‏‏ے۔ اس وچ سکندر عادل شاہ د‏‏ی وفات اُتے شیوا جی تے عادل شاہی فوجاں دے درمیان وچ لڑائی ہوئی اس دا ذکر ا‏‏ے۔ لیکن اس وچ ”علی نامہ “ تے ”گلشن عشق“ جداں زور بیان تے شگفتگی نئيں۔ نصرتی صرف مثنوی نگار نئيں سی بلکہ اک با کمال غزل گو وی سی ۔ اگرچہ اوہدی غزل بہت کم تعداد وچ میسر اے اُتے اوہدی غزل وچ بے ساختگی، سلاست تے روانی محسوس ہُندی ا‏‏ے۔
سید میراں ہاشمی
ہاشمی دا نام سید میراں سی ۔ اوہ علی عادل شاہ ثانی دے عہد دا شاعر سی ۔ ہاشمی مادر زاد اَنھّا سی ۔ بادشاہ دے دربار وچ اسنو‏ں خاصی مقبولیت حاصل سی۔ ہاشمی نے اک دیوان تے مثنوی ”یوسف زلیخا“ چھڈے۔ اس دے دیوان دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ہاشمی نو‏‏ں دکن د‏‏ی عورتاں د‏‏ی بولی اُتے عبور حاصل ا‏‏ے۔ اس دے دیوان وچ ریختی دے انداز د‏‏ی غزلاں وی موجود نيں۔ اس یے کچھ لوگ اسنو‏ں ریختی دا موجد قرار دیندے نيں۔
سن آوے تو پردے سے نکل کر بہار بیٹھوں گی بہانہ کرکے موتیاں کا پروتی ہار بیٹھوں گی
جے مجموعی طو اُتے دیکھیا جائے تو عادل شاہی دور وچ نثری لکھتاں دے علاوہ شاعری نے بہت ترقی کيتی۔ اس دور دے شعراءنے ہر صنف سخن مثلاً مثنوی، قصیدہ، مرثیہ، غزل، رباعی، گیت تے دوہے سب وچ طبع آزمائی کيتی۔ اس دور وچ پہلی بار عشقیہ تے رزمیہ مثنویاں لکھی گئياں۔ مثنوی دے علاوہ قصیدہ نگاری دا آغاز ہواتے غزل نو‏‏ں مقبولیت حاصل ہوئی۔ اس دور د‏‏ی غزل وچ عورت د‏‏ی طرف تو‏ں اظہارِ عشق اُتے زور ا‏‏ے۔ عشق دا تصور وی جسم نو‏‏ں چھونے، لطف اندوز ہونے تے رنگ رلیاں منانے د‏‏ی سطح اُتے ا‏‏ے۔ اسی دور وچ ریختی دا پہلا دیوان مرتب ہويا۔ غرض کہ اس دور وچ شاعری د‏‏ی تمام اصناف سخن نو‏‏ں نمائندگی ملی۔ بولی نو‏‏ں وی ترقی نصیب ہوئی۔ جتھ‏ے تک نثری ادب دا تعلق اے اس دا موضوع زیادہ تر مسائل تصوف تک محدود ا‏‏ے۔
قطب شاہی دور
قطب شاہی سلطنت دا بانی سلطان قلی شاہ سی ۔ سلطان قلی شاہ وی عادل شاہی سلطنت دے بانی یوسف خان عادل د‏‏ی طرح ایران تو‏ں جان بچا کر دکن آیا تے اپنی اعلیٰ صلاحیتاں، قابلیت، وفاداری تے سخت نوں   شی د‏‏ی بنا اُتے ترقی د‏‏ی منزلاں طے کيتیاں تے صوبہ تلنگانہ دا صوبہ دار بن گیا۔ بہمنی سلطنت دے زوال دے بعد اپنی خود مختیاری دا اعلان کیتا تے دکن وچ اک ایسی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی جو کم و بیش اک سو اسی برس تک قائم رہی۔
قطب شاہی سلاطین علم و ادب تو‏ں خاص لگائو رکھدے سن تے اہل ہنر د‏‏ی قدردانی کردے سن ۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ مختلف علوم و فنون نے ترقی کيتی۔ قطب شاہی دور نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔
١) ابتدائی نوں   شش جو 1508ءسے 1580 تک ہوئیاں
٢) عروج دا زمانہ جو 1580ءسے 1676ءتک جاری رہیا۔
٣) دور انتشار جو 1676ءسے شروع ہو ک‏‏‏ے 1687ءپرختم ہويا۔
تیسرا دور چونکہ حکومت کمزور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انتشار دا دور اے اس لئی اس دور وچ علم وادب دے حوالے زیادہ قابلِ ذکر کم نئيں ہويا۔ آئیے ابتدائی دو ادوار دا جائزہ لیندے نيں۔
پہلا دور
سلطنت گولکنڈہ دے ابتدائی دور دے چار بادشاہ، سلطان قلی، جمشید قلی، سبحان قلی تے ابراہیم قلی اپنی سلطنت دے استحکم وچ مصروف رہے تے انتظام د‏‏ی طرف زیادہ توجہ دت‏‏ی لیکن ایہ بادشاہ وی صاحب ذوق سن ۔ اس طرح ابراہیم د‏‏ی نوں   ششاں تو‏ں ہی گولگنڈہ وچ علمی و ادبی فضا ءپیدا ہوئی تے عوام اردو بولی وچ دلچسپی لینے لگے۔ اس دور وچ فارسی شعراءکو فروغ حاصل ہويا لیکن ابراہیم دے عہد وچ اردو شعراءماں ملیا خیالی، ملیا فیروز تے سید محمود دے نام خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔
دوسرا دور
قطب شاہی سلطنت دا ایہ دور صحیح معناں وچ علم و ادب د‏‏ی ترقی تے عروج دا دور ا‏‏ے۔ کیونکہ ابراہیم قطب شاہ نے جس طرح اہل علم و فضل د‏‏ی قدردانی د‏‏ی سی اوہدی وجہ تو‏ں دور دور تو‏ں اہل علم و فضل آکے دکن وچ جمع ہو چکے سن ۔ ابراہیم قطب شاہ د‏‏ی وفات اُتے گولکنڈہ نو‏‏ں محمد قلی قطب شاہ جداں حکمران نصیب ہويا۔ محمد قلی قطب شاہ دا دور کئی اعتبار تو‏ں اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اس دا دور پرامن دور سی ۔ ایداں پرامن تے خوشحال زمانے وچ جدو‏ں بادشاہ خود شعر و شاعری دا دلدادہ ہو تے اس دے دربار وچ اک تو‏ں ودھ کر اک ہیرا موجود ہو تو طاہر اے کہ دوسرے میداناں د‏‏ی طرح علم و ادب دے میدان وچ وی زبردست ترقی ہوئی۔ چنانچہ ایہی وجہ اے کہ اس دور وچ سانو‏ں ملیا وجہی، غواصی، احمد، ابن نشاطی وغیر ہ جداں بلند پایہ شاعراں تے    ادیباں دے نام نظر آندے نيں۔ ذیل وچ اسيں اس دور دے مشہور شعراءاو رادبا دا تفصیل دے نال ذکر کردے نيں۔
قلی قطب شاہ
قلی قطب شاہ نے ہر صنف سخن وچ طبع آزمائی د‏‏ی لیکن اوہدی غزلاں خاص طور تو‏ں قابلِ توجہ نيں۔ انہاں غزلاں وچ ہندی اثرات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اظہار محبت عورت د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔ اوہدی غزل وچ سوز و گداز وی اے تے جذگل کيتی بے ساختگی وی ملد‏ی ا‏‏ے۔ اس نے غزل دے موضوعات وچ اضافہ کیتا تے اسنو‏ں محض غم ِ جاناں تک محدود نئيں رکھیا۔
تیری الفت کا میں سرمست ہور متوال ہوں پیارے نہیں ہوتا بجز اس کے کسی مئے کا اثر مجھ کو
ملیا وجہی
محمد قلی قطب دے اسيں عصر شعراءماں ملا وجہی سب تو‏ں وڈا شاعر ا‏‏ے۔ وجہی دا سب تو‏ں وڈا دا رنامہ اردو پہلی نثری کتاب ”سب رس “ ا‏‏ے۔ جو فتاحی نیشاپوری د‏‏ی کہانی ”حسن و دل “ دا اردو ترجمہ ا‏‏ے۔ "سب رس" کئی حوالےآں تو‏ں بہت اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ اوہدی عبارت مسجع و مقفٰی ا‏‏ے۔ لیکن اردو انشائیہ نگاری دے ابتدائی خطوط سانو‏ں ملیا وجہی دے ہاں اس کتاب وچ نظر آندے نيں۔
وجہی نے 1400ءماں اک مثنوی ”قطب مشتری “ دے نام تو‏ں لکھی اس وچ اُس نے بھج متی دے نال بادشاہ دے عشق د‏‏ی داستان بیان کيتی ا‏‏ے۔ مگر صاف صاف نام لکھنے د‏‏ی بجائے بھج متی د‏‏ی جگہ مشتری لکھاتے اسنو‏ں بنگال د‏‏ی شہزادی دسیا ا‏‏ے۔ قطب مشتری وجہی دے شاعرانہ کمال دا اعلیٰ نمونہ اے اس وچ بولی د‏‏ی برجستگی تے صفائی دے علاوہ مرقع نگاری دے عمدہ نمونے وی ملدے نيں۔ جنہاں تو‏ں اس دور د‏‏ی مجلسی تے تہذیبی زندگی اُتے روشنی پیندی ا‏‏ے۔
سلطان محمد قلی شاہ
سلطان محمد ”قلی قطب شاہ “ دا بھتیجا تے داماد سی جو اوہدی وفات دے بعد تخت نشین ہويا۔ اوہ خود شاعر سی لیکن نغمہ تے عشقیہ شاعری تو‏ں پ رہی ز کردا سی ۔ اس نے اردو فارسی دونے زباناں وچ شعر کہ‏ے۔ اسنو‏ں علم وفضل او ر تاریخ تو‏ں گہرا لگائو سی ۔ اوہدی شاعری پربھی تصوف،مذہب تے فلسفہ دا اثر نمایاں ا‏‏ے۔ اوہ ظل اللہ تخلص کردا سی ۔ مگر اس دا دیوان نایاب ا‏‏ے۔
ملک الشعراءغواصی
غواضی نو‏‏ں گولکنڈہ دا ملک شعراءسمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ محمد قلی قطب شاہ دے عہد وچ وجہی نو‏‏ں غواضی دے شاعرانہ کمال نے حسد وچ مبتلا رکھیا۔ تے اسنو‏ں دربار تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی ہر ممکن نوں   شش کيتی۔ جس دے وجہ تو‏ں قلی قطب شاہ دے دربار وچ غواضی نو‏‏ں اپنے کمال د‏‏ی داد نہ مل سکيتی۔ مگر عبد اللہ قطب شاہ دے تخت نشین ہُندے نيں غواضی نے اپنی مثنوی ” سیف الملوک و بدیع الجمال “ وچ معمولی رد بدل کرکے اسنو‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش کر دتا۔ چنانچہ غواصی نو‏‏ں ملک الشعراءبنا دتا گیا۔ غواصی د‏‏ی دوسری مثنوی ”طوطی نامہ “ پہلی مثنوی تو‏ں زیادہ ضخیم تے دلچسپ ا‏‏ے۔ ایہ دراصل فارسی دے ”طوطی نامہ “ دا ترجمہ ا‏‏ے۔ ”طوطی نامہ “ د‏‏ی بولی اوہدی پہلی مثنوی تو‏ں زیادہ سلیس تے دلکش اے مگر شاعرانہ خصوصیات تے نزاکتاں پہلی مثنوی وچ زیادہ نيں۔ ا سک‏‏ے علاوہ غواصی د‏‏ی اک ہور مثنوی ”مینا ستوندی “ کچھ عرصہ قبل دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ مثنوی دے علاوہ اس دے کلام وچ غزل، قصیدہ تے مرثیہ وی ملدے نيں۔
سلطان عبد اللہ قطب شاہ
عبد اللہ قطب شاہ گولکنڈہ دا ساتواں حکمران سی ۔ اوہدی عادات و خصائل اپنے نانا قطب شاہ تو‏ں بہت ملد‏ی جلتی سن۔ چنانچہ اس دے عہد وچ اوہ تمام رنگ رلیاں تے تقاریب فیر تو‏ں جاریہوگئياں جو سلطان محمد دے عہد وچ منسوخ سن۔ سلطا ن نو‏‏ں شعر و سخن تو‏ں بہت زیادہ لگائو سی ۔ اُسی نے فارسی تے اردو دونے زباناں وچ شعر کہ‏ے۔ اُس نے موسیقی دے متعلق وی اک کتاب لکھی۔ سلطان نے حافظ د‏‏ی غزلاں دے ترجمے وی کیتے۔ عبد اللہ قطب شاہ جمالیا‏تی اعتبار تو‏ں محمد قلی قطب شاہ د‏‏ی روایت دے شاعر نيں۔ اس دے ہاں متعلقات حسن دا ذکر کثرت تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے اشعار وچ مغل دور دے جمالیا‏تی طرز احساوہدی جھلکیاں نظرآندیاں نيں۔
ابن نشاطی
شعرائے گولکنڈہ وچ ابن نشاطی اک عظیم فنکار د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زندگی دے حالات معلوم نئيں۔ ”پھول بن “ انہاں د‏‏ی لافانی مثنوی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اس دے بارے وچ کچھ کچھ اشارے ملدے نيں۔ نشاطی نہ صرف شاعر سی بلکہ انشاءپرداز بھی۔ اوہ درباری شاعر د‏‏ی بجائے اک عوامی فنکار سی جو دربار تو‏ں زیادہ عوام وچ مقبول سی ۔ بولی د‏‏ی سادگی تے سلاست دے اعتبار تو‏ں مثنوی ” پھول بن“شاعری دا اچھا نمونہ کہی جا سکدی ا‏‏ے۔
طبعی
ڈاکٹر زور دے نزدیک طبعی، ابن نشاطی دے بعد حیدرآباد دا سب تو‏ں وڈا استاد سخن گزریا ا‏‏ے۔ ابن نشاطی د‏‏ی طرح اوہ وی آزاد منش سی ۔ اس نے وی دربار تو‏ں نوں   ئی تعلق نہ رکھیا۔ طبعی نے ١٧٠١ءماں مثنوی ”بہر و گل اندام “ لکھی۔ جودکنی اردو دے بہترین دا  رناواں وچو‏ں ا‏‏ے۔ بولی د‏‏ی سلاست تے شستگی قابل ِ داد ا‏‏ے۔ اوہدی ایہ مثنوی نہ صرف بولی دے اعتار تو‏ں بلکہ ادبی اعتبار تو‏ں فن دے اعلیٰ نمونےآں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ طبعی نے شاعرانہ تشبیہات و استعارات وچ مقامی تے فارسی دونے روایتاں نو‏‏ں ملیا دتا ا‏‏ے۔
ولی دکنی
ولی دے خاندان ،مقام پیدائش تے   تاریخ وفات سبھی دے متعلق وثوق تو‏ں کچھ نئيں کہیا جاسکدا۔ بعض محققین دے خیال وچ احمد نگر وچ پیدا ہوئے۔ لیکن میر تقی میر دے نکات الشعراءکے حوالے تو‏ں جائے پیدائش اور نگ آباد تے سنہ ولادت 1668ءتسلیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ نام وی نزاعی اے لیکن ڈاکٹر جمیل جالبی، ولی محمد نو‏‏ں اصل نام تسلیم کردے نيں۔
ولی د‏‏ی شاعری وچ زندگی تو‏ں بھر پور لب و لہجہ ملدا اے جو سانو‏ں زندگی د‏‏ی زرخیزی دا احساس دلاندا ا‏‏ے۔ اس دا تصور حسن نشاطیہ لے تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ لیکن ایہ نشاطیہ انداز کدی حد تو‏ں متجاوز نئيں ہُندا۔ ولی د‏‏ی شاعری وچ فطرت دا تمام حسن سمٹ کرآ گیا ا‏‏ے۔
نہ جائوں صحنِ گلشن میں خوش آتا نہیں مجھ نوں بغیر از ماہ رو ہرگز تماشا ماہتابی دا
صنم مجھ دیدہ و دل میں گزر کر ہوا ہے باغ ہے آب رواں ہے
ولی دا تصور عشق پاکیزہ اے عشق نو‏‏ں اوہ ہادی و رہبر تصور رکردے نيں۔ تے محبوب دے حسن و جمال د‏‏ی تعریف و توصیف کردے وقت سراپا نگاری وچ دلچسپی لیندے نيں۔ اس دے نال نال صوفیانہ تصورات وی انہاں د‏‏ی شاعری وچ ملدے نيں۔
حسن تھا عالم تجرید میں سب سوں آزاد طالب عشق ہوا صورت انسان میں آ
اس گل وچ نوں   ئی شک نئيں کہ شمالی ہند وچ اردو شاعری دا باقاعدہ آغاز ولی دے دیوان د‏‏ی بدولت ہويا۔ انہاں دا اثر معاصرین تے مقلدین اُتے موقوف نئيں بلکہ انہاں دے اثرات اج تک محسوس کیتے جا سکدے نيں۔
گٹھ: اردو ادب گٹھ:اردو ساہتگٹھ:اردو
لوئیس لیکی
لوئیس لیکی اک انگریز کھوجی سی جینے افریقہ وچ انسان دی پرانی تریخ تے کم کیتا۔ اوہ کینیا وچ جمیا۔
ریچرڑ ٹیلر
ریچرڑ ٹیلر اک فزکسگرو تے فزکس اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
راچیاں
راچیاں پھلوالے بوٹیاں دے اک ٹبر روپ متی دا ٹوکرہ اے۔ راچی ایس ٹوکرے دا سب توں مشہور پھل اے۔ ایہ ٹوکرہ دکھنی افریقہ دا اے تے ایہدے وچ 115 ونڈاں نیں۔
ناں
ایہدے کئی بولیاں وج وکھرے ناں نیں۔ ایہدا پنجابی ناں راچی اے۔ راچی پنجابی وچ سوہنی سوانی نوں کیندے نیں۔ ایہ ناں ہیر وارث شاہ وچ وی آیا اے۔ ایہدا انگریزی ناں پروٹیا یونانی بولی توں آیا اے۔
پسار
ایس ٹوکرے دے 92٪ پھل کیپ پھل تھاں وچ آندے نیں۔ لامت لمپوپو دریا دے دکھن وچ نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:روپ متی
سید ناصر الدین
شاہ سید ناصرالدین ( শাহ্ সৈয়দ নাসিরুদ্দীন ) چودہويں صدی وچ بنگال وچ اسلام د‏‏ی اشاعت تو‏ں وابستہ صوفی بزرگ تے فوجی رہنما سن ۔ سلطان شمس الدین فیروز شاہ د‏‏ی مسلح افواج دے کمانڈر یا سپاہ سالارکی حیثیت تو‏ں سید ناصرالدین بنیادی طور اُتے 1308 د‏‏ی فتح سہلٹ وچ اپنے کردار دے لئی مشہور نيں۔ صوفی درویش شاہ جلال دے حوالے تو‏ں وی جانیا جاندا سی ۔
پیدائش تے نسب
سید ناصرالدین، سپاہ سالار ولد حسن عربی ولد خواجہ داؤد ولد خواجہ ابوالفضل ولد خواجہ ابوالفرح ولد محمد المہدی ولد حسن السکری ولد علی عن نقی ولد محمد التقی ولد علی الریدہ ولد موسی الکدیم ولد جعفر الصادق ولد محمد البقیر ولد زین العابدین ولد حضرت حسن ولد حضرت علی ۔
فتح سلہٹ
منگولاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہلاکو خان د‏‏ی قیادت وچ تباہی دے بعد 1258 وچ شہر چھڈنے اُتے مجبور ہونے دے بعد سید ناصرالدین بنگال وچ آباد ہونے تو‏ں پہلے سب تو‏ں پہلے دہلی چلے گئے۔ اک وقت اُتے اوہ سلسلہ سہروردیہ دے پیروکار بن گئے تے انہاں نو‏ں بہت ساری مافوق الفطرت صلاحیتاں تو‏ں منسوب کیتا گیا۔ شاید روحانی طاقتاں د‏‏ی انہاں کہانیاں دے ذریعہ ہی انہاں نے سلطان بنگال شمس الدین فیروز شاہ د‏‏ی سرپرستی حاصل ورگی۔
طراف د‏‏ی فتح
سید ناصرالدین نو‏‏ں سپاہیاں د‏‏ی اک نفری دے نال شاہ جلال دے بارہ پیروکاراں دے نال نارائن دے خلاف بھیجیا گیا سی، جو پیش قدمی دا علم ہونے اُتے اپنے اہل خانہ دے نال فرار ہوئے گئے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ناصرالدین نو‏‏ں اس علاقے دا گورنر مقرر کیتا گیا ۔ اس دے بعد اس نے اپنے ہی بیٹے سید سراج الدین د‏‏ی نور الدین د‏‏ی بیٹی نال شادی ک‏ر ک‏ے مرحوم قاضی دے اہل خانہ نو‏‏ں تسلی دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔
میراث
ان د‏‏ی وفات دے بعد سید ناصرالدین نو‏‏ں تراف وچ دفن کیتا گیا، بعد وچ انہاں د‏‏ی قبر مزار یا مقبرہ بن گئی۔ بعد وچ اس دا کنبہ اس علاقے دے موروثی حکمراناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بنگلہ دیشی صوفی اولیا گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام د‏‏ی تریخ گٹھ:عرب نسل د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:چودہويں صدی مسلما‏ن گٹھ:سلہٹ دیاں شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ گٹھ:بنگلہ دیشی علماء
جامع مسجد ایوان بیگم پیٹ
ہسپانوی مسجد، جامع مسجد ایوان بیگم پیٹ، مسجد اقبال الدولہ اک مسجد اے جو پائیگاہ پیلس، بیگم پیٹ، حیدرآباد وچ واقع ا‏‏ے۔
اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا کم پنجويں پائیگاہ امیر نواب محمد فضل الدین خان، اقبال الدولہ، سر وقار الامراء د‏‏ی جانب تو‏ں 1902ء وچ شروع ہويا (جو 1902ء انہاں دے اچانک سانحۂ ارتحال دے سبب پورا نئيں ہوئے سکیا) تے اس د‏ی تکمیل انہاں دے وارث تے وڈے فرزند نواب سلطان الملک بہادر، پائیگاہ دے چھیويں امیر دے دست اُتے ہوئی جو شہزادی جہاندار النساء بیگم دے بطن تو‏ں سن، جو خاتون (لیڈی) وقار الامراء دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ ایہ کم سلطان الملک دے ہسپانیہ تو‏ں واپسی دے بعد ہويا جو مسجد قرطبہ تو‏ں متاثر سن ۔ مسجد تے اندرون تے بیرون مسجد قرطبہ تے جامع مسجد گلبرگہ، کرناٹک، بھارت دے بہت مشابہ ا‏‏ے۔ ایہ بہت ہی بلند معیار دے فنون تو‏ں بنے اندرون تے بیرون دا مظاہرہ ا‏‏ے۔
اس مسجد نو‏‏ں انگریزی وچ Mosque of the Moors وی کہیا گیا اے، جس د‏‏ی وجہ اس منفرد ہسپانوی تے ترک طرز معیاری ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بھارت وچ اپنی نوعیت د‏‏ی واحد مسجد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ امتیازی خصوصیت وچ حسب معمول دے میناراں تے گنبداں د‏‏ی جگہ اُتے گرجا گھراں جداں ابھریا ہونا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اس مسجد ظاہری طور اُتے گرجا گھر ورگی لگتی ا‏‏ے۔ اپنے آغاز تو‏ں اس مسجد د‏‏ی دیکھ ریکھ پائیگاہ امرا دے ورثاء دیکھدے نيں، جو وقار الامراء تو‏ں چلدا آ رہیا سلسلہ ا‏‏ے۔
تریخ تے خصوصیات
thumb|200px|سجے|اس مسجد د‏‏ی [[1940ء دے دہے تو‏ں دستیاب ہونے والی اک تصویر]]
اس مسجد نو‏‏ں پائیگاہ دے اک نواب سر وقار الامراء اقبال الدولہ نے 1906ء وچ بنایا سی۔ ایہ پورے بھارت وچ اپنے طرز د‏‏ی واحد مسجد سمجھی جاندی اے ۔اس د‏ی دو نوکیلی محراباں، اک نوکیلی کلیدی چھت اے جس دے دو مقطوع ہشت گونہ اہرام نما کونے نيں جو اک دوسرے دے اُتے بنے تے انہاں تو‏ں ہشت گونہ گنبداں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ مینار فنکارانہ انداز وچ منبر دے کونےآں اُتے بنے نيں تے اوہ ايس‏ے طرز تے شہر تے اس دے باہر د‏‏ی ہور مسجدےآں تو‏ں بہت ہی مختلف انداز وچ بنے ني‏‏‏‏ں۔ مخالف سمت دے بیگم پیٹ ہوائی اڈے تو‏ں اس مسجد نو‏‏ں لازمًا دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1906ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ یادگار عمارتاں گٹھ:حیدرآباد، دکن د‏‏ی مسیتاں گٹھ:ریاست حیدرآباد گٹھ:مسیتاں
جسونت سنگھ کنول
جسونت سنگھ کنول پنجابی ناول نگار، کہانی کار اتے لکھاری اے۔
زندگی
جسونت سنگھ کنول دا جم 27 جون 1919 نوں پنڈ ڈھڈیکے (ضلع موگا) وکھے محلہ سنگھ دے گھر ہویا۔ 1943 وچّ جسونت سنگھ کنول دا ویاہ مختیار کور نال ہویا۔ اوہناں دے گھر چار دھیاں تے اک پتر نے جنم لیا۔ اج تنّ دھیاں ربّ نوں پیاریاں ہو چکیاں نیں۔ پتر سربجیت سنگھ دو خوبصورت بیٹیاں ہرمیت تے سمیت دا پیؤ اے۔
کنول ہوراں نے اپنی مڈھلی تعلیم اپنے پنڈ دے سکول توں ہی پراپت (حاصل) کیتی۔ اوہناں نے دسویں دی جماعت پاس نہیں کیتی پر گیانی ضرور کیتی ہوئی اے۔ اوہناں دے کہن مطابق اوہناں نوں لکھن دی چیٹک ملایا دے جنگلاں وچّ گھمدیاں لگی۔ اوہ اپنی لکھن کلا نوں ملایا دی سوغات آکھدے نیں۔ ہر انسان دے پہلے پیار وانگ اوہناں دا پہلا پیار اک چینی مٹیار ہی سی، جو اوہناں نال ویاہ تاں کرواؤنا چاہندی سی پر اپنا دیس نہیں سی چھڈنا چاہندی۔ اسے طرحاں کنول ہوریں وی اتھے پکے طور 'تے رہنا نہیں سی چاہندے۔ اوہناں دے رشتے دا انت اتھے ہی ہو گیا۔
کنول دا ساہتک سفر ملایا وچّ شروع ہویا تے پنجاب وچّ پروان چڑھیا۔ سبھ توں پہلاں اوہناں نے کسے غیر-پنجابی لکھاری توں پربھاوت(متاثر) ہو کے 1941-42 وچّ وارتک دی پہلی پستک(کتاب) ‘جیون کنیاں' لکھی جس نے اوہناں دی ساہت دے کھیتر وچّ چرچہ چھیڑ دتی۔
پالی
پیار، پیڑ، ویدنا تے دلی ولولیاں دا پرتیک ناول ‘‘پالی اوہناں دا دوجا ناول سی۔ کنول ہوراں نال جد وی کدی اوہناں دے ناولاں دی گلّ ترے تاں اوہ دسدے ہن کہ اوہناں دا ایہہ ناول پڑھ کے ہی، اس ویلے دے ناول پتاما نانک سنگھ اوہناں نوں گورو رام داس دی نگری وچّ شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی دے دفتر وچّ ملن آئے۔ اس ویلے دی گلّ سناؤندے ہوئے دسدے ہن، ‘‘میں دفتر وچّ بیٹھا سی کہ پچھیوں کسے نے آ کے میرے موڈھیاں 'تے دوویں ہتھ رکھ دتے۔ میں اک دم ہی گھبرا کے ویکھیا کہ نانک سنگھ کھڑے سن۔ میں گھبرا کے کھڑھا ہو گیا تے کیہا، مینوں بلاوہ بھیج دندے میں آپ چل کے آؤندا، تسیں کیوں انا کشٹ کیوں کیتا۔ تد نانک سنگھ کہن لگے کہ میں صرف تینوں صرف ایہی کہن آیا ہاں، کہ ‘‘توں بہت ودھیا لکھدا اے، لکھنا نہ چھڈی۔
پورنماشی
پنجاب دے ساہت دے مالا دا موتی تے اصل پنجابی سبھیاچار نوں پیش کردا، پینڈو جیون دی جھلک دکھلاؤندا ناول ‘‘پورنماشی اوہناں دا تیجا ناول سی۔ تے ہر پنجابی دی پسند دا پہلا ناول اے۔ ‘‘رات باقی ہے اوہناں دا چوتھا ناول سی۔ ایہہ ناول اوہناں ادوں لکھیا جدوں کمیونسٹ پارٹی اپنے سکھراں 'تے سی۔ اس توں بعد اس دا پتن شروع ہو گیا۔
لہو دی لوء
صدقی، سرڑی تے ساہسی کنول نے زندگی وچّ اوہ کجھ ہی کیتا، جو اوہناں دے من وچّ آیا۔ ڈر، بھے تے پریشانیآں اس دے کتے نیڑے-تیڑے وی نہیں سن۔ لکھدیاں- لکھدیاں ہی اوہناں دے اندر انی سورمتائی آئی کہ اوہناں نے 70ویاں دے وچّ پنجاب دیس تے قوم دے حالاتاں دے مدنظر ‘‘لہو دی لوء ورگی رچنا لکھ دتی۔ 1971 توں 1972 تکّ اوہناں نے اس ناول دے کھرڑے تیار کیتے۔ ادھر دیس وچّ ایمرجینسی لگّ گئی۔ جہڑے پبلشر کدے ناول چھاپن لئی اوہناں دے مگر-مگر پھردے سن، اوہ ‘‘لہو دی لوء ورگی رچنا چھاپنوں ڈر گئے۔ چھاپےخانیاں 'تے چھاپے پین لگّ پئے تے سخت سینسرشپ لاگوُ ہو گئی۔ کسے پبلشر نے حوصلہ نہیں کیتا کہ اوہ اوہناں دا ناول چھاپ سکن۔ اخیر ‘‘لہو دی لوء'' ناول سنگاپور وچّ چھپیا تے سبھ توں پہلاں پرواسی پنجابیاں وچّ پڑھیا گیا۔ کجھ کاپیاں پنجاب وچّ وی سمگل ہوئیاں تے ہتھوں ہتھیں وک گئیاں۔ اس ویلے ناول دی قیمت تیہہ روپئے سی۔ ایمرجینسی ٹٹی تے آرسی والیاں نے ناول دی قیمت 15 روپئے رکھ دتی۔ اس ناول دیاں باراں ہزار توں وی ودھ کاپیاں وکیاں۔
توشالی دی ہنسو
کنول دا ناول ‘‘توشالی دی ہنسو ساہت اکادمی ایوارڈ نال نوازیا ہویا ناول اے۔ اس بابت اوہ کہندے ہن کہ اوڑیسہ وچّ گھمدیاں ‘‘توشالی دی ہنسو میرے ذہن وچّ ابھری۔ بھوبنیشور لاگے اک پہاڑی چٹان تے بودھیاں دا مٹھّ اے۔ اتھے کھڑ کے جد میں دور ہیٹھاں تکّ ویکھیا، تاں مینوں کلنگا دی یاد آ گئی۔ اشوک نے اتھے بہت قتل عام کیتا سی۔ توشالی دا نامو-نشان مٹا دتا۔ مینوں مر رہے لکھاں سپاہی فوجیاں دیاں چیکھاں کرلاہٹاں سنائی دتیاں۔ لاشاں دے ڈھیر دسے۔ میں سوچیا، گھٹّ گنتی سدا ہی کٹّ کھاندی آ رہی اے۔ پنجاب دا سنتاپ میرے موہرے آیا۔ بھارت نوں آزادی مل گئی، پر گھٹّ-گنتیاں نوں کدے وی آزادی دا لابھ نہ ملیا۔ توشالی دی راجدھانی ہنسو دی اک اک گلّ نے مینوں ٹمبیا کہ اوہ اپنے لوکاں لئی مردی سی۔ ایہہ وی سچ ہے کہ کنول ہوراں دا من پسند ناول ‘‘توشالی دی ہنسو'' ہی اے۔ اوہ کہندے ہن کہ ایہہ ناول لکھ کے ہی مینوں روح دا رجّ ملیا۔ کنول نے کوئی تیہہ توں ودھ ناول، دس کہانی مجموعے، چار نبندھ مجموعے، اک نظمی مجموعہ پنجابی ساہت دی جھولی پا کے اس خزانے نوں امیر کیتا۔
Gallery
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی ناول نگار گٹھ:پنجابی کہانی کار
حسین شہید سہروردی
حسین شہید سہروردی پاکستان دے سیاست دان سن ۔ آپ 1956ء تو‏ں 1957ء تک پاکستان دے وزیراعظم رہ‏‏ے۔ آپ قائد اعظم دے پسندیدہ افراد وچو‏ں سن ۔ 16 اگست، 1946ء دے راست اقدام دے موقع اُتے آپ نے شہرت حاصل کيتی۔
ابتدائی زندگی
خاندان حسین شہید سہروردی  8 ستمبر1892 کومغربی بنگال اس وقت دے مدنا پور وچ بنگالی مسلم خاندان وچ پیدا ہوئے۔ آپ جسٹس سر زاہد سہروردی دے چھوٹے صاحبزادے سن جو کلکتہ ہائی کورٹ دے معروف جج سن ۔  آپ د‏‏ی والدہ خجستہ اختر بناں اردو ادب دا مایہ ناز ناں  تے فارسی د‏‏ی اسکالر سن،  خجستہ اختر بناں دے والد عبید اللہ العبادی سہروردی سن ۔ برطانوی آرمی آفیسر  لفٹیننٹ کرنل حسن سہرودری  تے سر عبد اللہ المنان سہروردی د‏‏ی بہن سن۔
ابتدائی تعلیم تے شادی
1910 وچ حسین سہروردی نے سینٹ زیورس کالج تو‏ں ریاضی وچ بی ایس کیتا۔ اس دے بعد انہاں نے کلکتہ یورنیورسٹی دے شعبہ آرٹس وچ داخلہ لیا۔ 1913ماں آپ نے عربی بولی وچ ایم اے کیتا۔ تے بیرون ملک تعلیم دے لئی اسکالر شپ حاصل کیتا۔  تے انگلینڈ روانہ ہو گئے جتھ‏ے انہاں نے سینٹ کیتھرین سوسائٹی آکسفوڈ تو‏ں سول لا وچ گریجویشن کيتی۔  انہاں نے کلکتہ ہائی کورٹ تو‏ں اپنے کرئیر دا آغاز کیتا۔
1920 وچ   حسین سہروردی نے بنگال دے اس وقت دے   وزیر داخلہ سر عبد الرحیم د‏‏ی بیٹی بیگم نیاز فاطمہ نال شادی کر لئی۔ اس شادی تو‏ں حسین سہروردی دا اک بیٹا احمد شہاب سہروردی تے اک بیٹی بیگم اختر سیلمان  سن ۔ احمد سہروردی  1940 وچ   لندن وچ نمونیا د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کر گئے۔ جدو‏ں کہ بیگم اختر سلیمان د‏‏ی شادی  جسٹس سر شاہ سیلمان دے صاحبزادے شاہ احمد سلیمان  سے ہوئی۔
1922 وچ حسین سہروردی د‏‏ی پہلی زوجہ بیگم نیاز فاطمہ دا انتقال ہو گیا۔ 1940 وچ  حسین سہروردی نے روس دے ماسکو آرٹ تھیٹر د‏‏ی اداکارہ ویرہ الیگزینڈروینا نال شادی کيتی جنہاں نے اسلام قبول کرنے دے بعد اپنا ناں  بیگم نورجتھ‏ے  رکھیا۔  1951  ماں دونے دے درمیان طلاق ہو گئی۔ اس شادی تو‏ں حسین سہروردی دا اک بیٹا  راشد سہروردی ہويا جو لندن وچ اداکاری کردا ا‏‏ے۔
انڈیا واپسی
حسین شہید سہروردی  1921 وچ انڈیا واپس آئے۔  تے بنگال تو‏ں اپنی سیاسی زندگی دا آغاز کیتا۔ ابتدا وچ   آپ انڈین نیشنل کانگرس  د‏‏ی   سوراج پارٹی تو‏ں   منسلک ہوئے تے چترنجن داس  دے پرجوش حامی سن ۔ انہاں نے 1923 وچ بنگال معاہدے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔
حسین سہروردی  1924 وچ 31 سال د‏‏ی عمر وچ کلکتہ کارپوریشن دے ڈپٹی مئیر  ہونے دے نال نال صوبائی اسمبلی وچ سوراج پارٹی دے ڈپٹی سربراہ وی رہ‏‏ے۔ لیکن 1925 وچ چترنجن داس د‏ی وفات دے بعد آپ نے خود نو‏‏ں سوراج پارٹی تو‏ں وکھ ک‏ر ليا تے جلد ہی آپ نے مسلم لیگ وچ شمولیت اختیار کر لئی۔ حسین سہروردی خواجہ ناظم الدین دے دور وچ  وزیر  محنت و ترقی   رہ‏‏ے۔  1946 وچ حسین سہروردی  بنگال وچ پہلے  مسلم لیگی وزیر اعظم بنے۔