cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دکھنی بکولانو بولی
دکھنی بکولانو بولی فلپائن چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 25 لکھ لوک بولدے نیں۔
Central Bikolano language گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
اڈوبون کاؤنٹی
اڈوبون امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
امہری بولی
'''امہری جاں امہاری بولی ایتھیوپیا دے اتلے دکھنی علاقے چ بولی جان آلی اک بولی اے۔ ایدے بولن آلیاں دی گنتی ڈھائی کروڑ اے۔
امہاری''' اک سامی بولی ہے جو ایتھوپیا وچّ بولی جاندی ہے۔ ایہہ عربی توں بعد دنیا دی دوجی سبھ توں مشہور سامی بولی ہے۔ 2007 دے انکڑیاں مطابق ایتھوپیا وچّ امہاری بولن والے مول بلارے 2.2 کروڑ سن۔
لپی
امہاری بولی گعز لپی وچ لکھی جاندی اے جواک ابوگیدا لپی ہے اتے اسدے نشاناں نوں فدیل کیہا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں گٹھ:سامی بولیاں گٹھ:ایتھوپیا دیاں بولیاں
دهستان ماربین وسطی
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان خمینی شہر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خمینی شہر ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان دے دہستان گٹھ:ضلع خمینی شہر دے دہستان
ڈچ تھلویں سیکسن بولی
ڈچ تھلویں سیکسن بولی نیدرلینڈز چ بولی جان آلی اک بولی اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ایران دی اسلامی فتح
تاریخ
قادسیہ تے نہاوند دی لڑائی دے بعد عرب مسلماناں نے ایران تے قبضہ کر لیا ایداں خلیفہ دوم عمر فاروق دے دور وچ ایران فتح ہو گیا۔ ایران وچ ساسانی سلطنت وی اپنے انجام نوں پہنچی۔ اس دے نال ای زرتشتیت دا ایران توں خاتمہ ہو گیا۔
پس منظر
ایران دی ساسانی سلطنت کئی دہائیاں توں اپنے دشمنوں دے نال نبردآزما سی جس دی وجہ توں اس نے اپنی افرادی قوت کھو دتی سی۔ سیاسی انحطاط وجہ توں سلطنت مزید کمزور ہو گئی۔ عرب مسلماناں نے 633 وچ بین النہرین تے خالد بن ولید دی سربراہی وچ حملہ دتا۔ بین النہرین ساسانی سلطنت دا سیاسی تے ثقافتی گڑھ سی۔ دوسرا مرتبہ سعد بن ابی وقاص دی سربراہی وچ 636 وچ کیتا گیا جو قادسیہ دی لڑائی دے نام توں  مشہور اے۔ اس دے نال ای ساسانی سلطنت دا مغربی ایران توں  قنضہ ختم ہو گیا۔ 642 وچ خلیفہ دوم نے ساسانی سلطنت تے قبضے دا حکم دتا تے 651 تک عرب مسلماناں نے اسنوں مکمل فتح کر لیا۔
حوالے
گٹھ:ابتدائی مسلم فتوحات گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:ایران وچ ستویں صدی گٹھ: مغربی ایشیا دی تریخ گٹھ:فارس دیاں اسلامی فتوحات گٹھ:ایران دی تریخ
ٹلہ وڈ
ٹلہ وڈ 4,842 میٹر (15,886 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
جاوی انپوچھلی فروٹ چمگادڑ
جاوی انپوچھلی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چک 548 گ ب
چک 548 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ایل خانی سلطنت
ایل خانی سلطنت 13ویں صدی چ ایران چ قائم ہون والی منگول ریاست سی جہڑی منگول سلطنت دا حصہ سمجھی جاندی سی ۔ ایل خانی حکمراناں چوں غازان پہلا حکمران سی جس نے اسلام قبول کیتا ، ایس علاقے دے رہن والے زیادہ تر لوگ مسلمان سن ۔ ایل خانی سلطنت چ اج دا سارا ایران ، عراق ، افغانستان ، ترکمانستان ، آرمینیا ، آذربائیجان ، جارجیا (گرجستان) تے ترکی دے زیادہ تر حصے تے مغربی پاکستان شامل سن۔ 1219-1224 دی چنگیز خان دی خوارزم شاہی سلطنت دے خلاف مہم توں بعد ایس دے پوتے ہلاکو خان نے 1256ء چ ایل خانی سلطنت دی بنیاد رکھی ایہہ سلطنت 1335ء تک قائم رہی ۔
ایل خانی اک منگول خاندان سی جسنو‏ں 13ويں صدی وچ ایران وچ قائم کيتا گیا تے منگول سلطنت دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی۔ ایل خانی د‏‏ی بنیاد اصل وچ خوارزم شاہی سلطنت وچ چنگیز خان د‏‏ی 1219ء تو‏ں 1224ء د‏‏ی مہمات اُتے اے، بعد وچ چنگیز خان دے پو‏تے ہلاکو خان نے تے خطےآں نو‏‏ں فتح کرکے علاقے دا ناں ایل خانی سلطنت رکھ دتا۔ -ہلاکو خان نے اپنا خطاب "ایل خان" یعنی "ماتحت خان" رکھیا سی، جس تو‏ں اوہ شروع وچ اپنے آپ نو‏‏ں منگول سلطنت د‏‏ی سرپرستی وچ وفادار ثابت کرنا چاہندا سی۔ اس نويں سلطنت دا بیشتر اکثر حصہ ایران اُتے مشتمل سی، جدو‏ں کہ اس وچ موجودہ عراق، افغانستان، ترکمانستان، آرمینیا، آذربائیجان، جارجیا، ترکی تے پاکستان وی شامل سن ۔ ابتدا وچ ایل خانی سلطنت نے بوہت سارے مذاہب نو‏‏ں اپنایا لیکن خاص طور اُتے بدھ مت تے مسیحیت دے خیرخواہ سن، بعد وچ ایل خانی حکمراناں نے اسلام قبول کيتا۔ -
ایران چ منگولاں دی حکومت دی شروعات
جدوں خوارزم شاہی سلطنت دے بادشاہ علاؤ الدین محمد دوم نے منگول تاجراں دے سر کپے ، چنگیز خان نے 1219ء خوارزم دے حکومت دے خلاف اعلان جنگ کردتا ۔ منگولاں نے خوارزم شاہی سلطنت دی اٹ نال اٹ بجا دتی تے 1219ء توں 1221ء وچکار سارے وڈے شہراں تے مل مار لیا ۔ ایرانی عراق دے علاقے نوں منگولاں نے جوبے تے سوبدائی بہادر دی اگوائی چ کھنڈراں چ بدل دتا ۔ اس جنگ دے بعد ماوراء النہر دا علاقہ منگولاں دے قبضے چ آیا ۔
پہلا ایل خانی
ایل خانی سلطنت دا اصل بانی چنگیز خان دا پوتا تے مونگکے خان بے قبلائی خان دا بھائی ہلاکو خان سی ۔ مونککے نے اسنوں مشرق وسطی چ تولی خان دے ٹبر دے ایتھے اقتدار نوں مضبوط کرن لئی بھیجیا تے حکم دتا کہ کم ہو جان دے بعد منگولیا واپس آ جائے ۔
گٹھ:رپھڑی صفے گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:ایران گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:وڈیاں سلطنتان گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
ٹیزول کاؤنٹی
ٹیزول امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹلہ وینکوور
ٹلہ وینکوور 4,812 میٹر (15,787 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
ایف 16
F-16 ہر قسم دے جنگی کم انجام دینے والا طیارہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا د‏‏ی اک کمپنی جنرل ڈائینامکس نے بنایا ا‏‏ے۔ ایہ دوسرے طیارےآں تو‏ں بہت ہلکا اے تے مشن نو‏‏ں انہاں تو‏ں زیادہ بہتر طریقے تو‏ں انجام دے سکدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بہتر کار کردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ 24 ملکاں وچ استعمال ہو رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1976ء وچ بنانا شروع کيتا گیا تے اس دے بعد اس طرح دے 4426 طیارے بن چکے نيں۔ thumb|300px|کھبے|ایف-16 دا خاکہ اس دا سرکاری ناں Fighting Falcon ا‏‏ے۔ F-16 نو‏‏ں ہوائی لڑائی وچ بہت اہمیت حاصل ا‏‏ے۔
ایف-16 امریکہ دا لڑاکہ جہاز اے تے اے 1978 توں ہلے تک اپنا کم کر ریا اے۔ اے امریکہ توں علاوہ 25 دوجے دیساں دے کول وی اے۔ ایدی مقبولیت دی وجہ ایدی پھرتی تے زمینی کشش نوں تے ہوا دے زور نوں بہتر تے آسانی دے نال برداشت کرنا اے۔ ایدے چ بوت ساریاں نویاں ٹیکنالجیاں وی سن جیناں چ بغیر فریم دے کینوپی تاکے پائلٹ نوں بوتا نظر آۓ، سیٹ نوں ذرا تھلے کیتا گیا اے تاکہ پائلٹ دے اتےے جی طاقتاں دا لوڑ کٹ ہو جاۓ تے سجے پاسے لگی کنٹرول سٹک جس نال بوتے جی دے موڑ کٹدے ہوۓ پائلٹ نوں آسانی ہوندی اے۔ ایدے چ اک 20 میلیمٹر دی مشین گن ہوندی اے تے ایدے چ 11 ہارڈ پوائینٹ ہوندے نیں۔ اے پہلا فیٹر جہاز سی جیدے ڈیزین چ جی طاقتاں دا مقابلہ کرن دی خاصیت رکھی گئی سی۔ ایدا انجن ایدے وزن توں بوتی طاقت بناندا اے جیدی وجہ توں اے بوتی تیزی نال اتے چڑدا اے تے اس دی وجہ توں اے موڑاں تے بغیر سیپڈ کم کرے بغیر اے موڑ کٹدا اے۔
ایہدی جگہ امریکی ایئر فورس ایف 35 نال ریٹائیر کرے گی تے اینوں 2025 تک ریٹائیر کردتا جاۓ گا۔ ایف 35 2011 چ آۓ گا تے آہستہ آہستہ کج دوجے جہازاں دی جگہ وی بک کر لۓ گا۔ ‌‎
افروڈورا ٹرانسوالیکا
افروڈورا ٹرانسوالیکا گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
ایف 16
بناوٹ د‏‏ی خصوصیات
F-16 اک پائلٹ د‏‏ی گنجائش رکھنے والا طیارہ ا‏‏ے۔ اس دے اسلحہ وچ اک عدد ایم-61 مشین گن اے جو اس دے کھبے اُتے وچ نصب ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ اے آئی ایم-9 سائیڈونڈر میزائل تے اے آئی ایم-120 ایمریم میزائل تو‏ں وی لیس کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ F-16 مختلف بم، راکٹ تے ہويا تو‏ں زمین اُتے مار کرنے والے میزائل وی لے جانے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔
F-16 وچ پہلی بار Fly-By-Wire سسٹم تے مختلف قسماں دے بہت اعلیٰ ریڈار وی نصب نيں۔
پائلٹ د‏‏ی سہولیات
اس دے پائلٹ ​کا کاکپٹ بہت اُچا ہُندا ا‏‏ے۔ F-16 وچ کنٹرول سٹک پائلٹ دے کھبے جانب ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پائلٹ دے سامنے اک سکرین (HUD) لگی ہُندی اے جو طیارے د‏‏ی رفتار، اونچائی، دشمن دے طیارےآں تو‏ں دوری تے طیارہ دے اسلحے د‏‏ی تعداد دسدی ا‏‏ے۔
جنگ وچ شمولیت
انہاں طیارےآں د‏‏ی بہترین صلاحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں کئی بار جنگ دے دوران استعمال وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ F-16 نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مشرق وسطی وچ استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔
1982 دی لیبنان جنگ تے عراقی ریایکٹر دی تباہی
امریکہ دے کج دوجے فیٹر جہازاں دی طرح ایف 16 توں پہلی آری جہاز اسرائیلی ایئر فورس نے گرایا۔ اسرائیلی ایئر فورس نیں 28 اپریل 1981 چ اک لیبنانی ہیلیکاپٹر مشین گن نال مار گرایا۔ اس توں بعد 9 جون 1982 چ اک اسرائیلی پائلٹ نیں میزائیل نال شام دے مگ 21 نوں مار گرایا۔
7 جون 1981 چ 6 ایف 16 جیناں نوں ایف 15 نے بچایا آپریشن اوپرا کیتا۔ آپریشن اوپرا چ پہلی واری ایف 16 نوں زمین تے بمب سٹن چ ورتیا گیا۔ آپریشن اوپرا چ ایف 16 نیں عراقی ایٹمی ریایکٹر اوسعراق نوں تباہ کر دتا۔ اس دا مقصد اے سی کہ عراق نوں ایٹی ہتھیار بنان توں روکیا جا سکے۔
لیبنان جنگ(1982)
1982 دی لبنان جنگ چ اسرائیل ایئر فورس دنیا دی سب توں وڈی جیٹ جہازاں دی لڑائی چ شامل ہوئی تے اسرائیلی ایئر فورس نیں ایف 16 نال 44 شام دے مگ 21 تے مگ 23 جہاز مار گراۓ تے اک وی ایف 16 نی ماریا جا سکیا۔ ایف 16 نیں ٹینک وغیرہ وی تباہ کیتے۔
افغان-سویت لڑائی(1986-1988)
افغان سویت لڑائی دے دوران مئی 1986 توں لے کے جنوری 1989 تک پاکستانی ایئر فورس دے ایف 16 نیں 10 جہاز جیڑے کے پاکستان چ وڈن دی کوشش کر رۓ سی مار گراۓ۔ ایناں چ 4 افغان سو 22 بمبار جہاز، 3 افغان لدو جہاز(2 اے این 24 تے 1 اے این 26) مار گراۓ تے 1 سویت یونین دا سو 25 بمبار جہاز سی۔ ایناں چوں اک جہاز کریش ہو گیا تے اک نوں گولیاں نال گرا دتا گیا جدوں کہ 6 نوں سائیڈ وانڈر میزائلاں نال مار گرایا گیا۔
پہلی تے دوجی عراق جنگ دے درمیان(1991-2003)
آپریشن ڈیزرٹ فاکس دسمبر 1998 نوں امریکہ، برطانیہ تے کینیڈا نے عراق نوں خطرناک ہتھیار بنان توں روکن واسطے کیتا۔ اس آپریشن چ ایف 16 نیں وی حصہ لیا۔
وینیوزویلا چ بغاوت(1992)
27 نومبر 1992 چ دو ایف 16 نیں وینیوزویلا دے سرکار دی طرفوں بغاوت نوں کچلن چ حصہ لیا۔ ایناں ایف 16 نیں نگر باقوایسمیتو چ زمین دے اتے باغیاں تے فیرنگ کیتی تے دو جہاز مار گراۓ۔
بلکان دی لڑائی(1994-1995 تے 1999)
بلکان دی لڑائی چ امریکی ایف 16 اقوام متحدہ دی طرفوں بوزنیا چ رکھوالی دے مشن تے پیجے گۓ۔ 28 فروری 1994 نوں امریکی ایف 16 نیں 6 سرب جہاز مار گراۓ۔ اوناں چوں 1 ایمریم میزائل نال مار گرایا گیا تے باقی 5 سائیڈوائنڈر میزائلاں نال مار گراۓ گۓ۔ 5 جون 1995 چ اک ایف 16 نوں بوزنیا دے اتے رکھوالی دے مشن کردیاں سرباں نیں ایس اے 6 میزائل نال مار گرایا۔ اودے پائلٹ نے جہاز توں پیراشوٹ نال چھال مار دتی تے اونوں بعد چ بچا لیا گیا۔ ایف 16 ستمبر 1995 چ زمین دے اتے بمباری دے مشن کردے رۓ تے اس توں بعد 1999 چ وی اوہ رکھاولی کر رۓ سی۔ 1999 چ اک نیدرلینڈ دے ایف 16 نیں ایمریم میزائل نال اک یوگوسلاوک مگ 29 مار گرایا۔
اس توں بعد 2 مئی 1999 نوں اک ایف 16 نوں ایس اے 3 نال مار گرایا گیا جیدا پائلٹ بچ نکلیا تے اونوں بچا لیا گیا۔ اس جہاز دے ٹوٹے یوگوسلاو ایروناٹکس میوزیم، بلغراد ایئورٹ تے نمائش آستے رکھے گۓ نیں۔
ایجین سمندر چ لڑائی(1996 تے 2006)
10 اکتوبر نوں ایجین سمندر دے اتے اک یونانی میراج 2000 نیں اک ترک ایف 16ڈی نوں میجک میزائل نال مار گرایا۔ ایف 16 دا پائلٹ مر گیا پر اودا سنگی پائلٹ بچالیا گیا۔ اے پہلا ایف 16 سی جینوں کسی دوجے جہاز نے مار گرایا سی۔ 23 مئی 2006 نوں دو یونانی ایف 16 اک ترک آر ایف 4 جاسوس جہاز تے اودے دو سنگی ترک ایف 16 نوں یونان دے کول آن تتوں روکن واسطے اڈے۔ یونانی ایف 16 تے ترک ایف 16 دی لڑائی دی وجہ توں اک ترک ایف 16 اک یونانی ایف 16 نال ٹکرا گیا ترک پائلٹ نے چھال مار دتی تے اونوں بچا لیا گیا پر یونانی پائلٹ مر گیا۔
کارگل دی لڑائی(1999)
کارگل دی لڑائی چ پاکستانی ایف 16 نیں لڑائی نئیں کیتی پر اوناں نیں پاکستانی باڈر دی رکھوالی چ حصہ لیا پر چونکہ پاکستان دے اتے پبندیاں لگیاں سن اس واسطے سپیئر پارٹس دی کمی ہوگئی تے ایف 16 نوں لڑائی چوں کڈنا پیا۔ ھندستانی ایئر فورس اپنے میراج 2000 نال بمباری کراندی سی تے مگ 29 اوناں میراجاں دی رکھوالی کردے سن۔ لڑائی توں بعد اے گل سامنے آئی کے ھندستان دے مگ 29 پاکستانی ایف 16 نوں اپنے ریڈار نال نظر چ رکھدے سن تے پاکستانی ایف 16 اپنے ریڈار توں مگ 29 نوں نظر چ رکدے سن پر کیونجہ لڑائی دا اعلان نئیں کیتا گیا سی اس آسطے کوئی میزائل نئیں ماریا گیا۔
افغان لڑائی(2001-حلے تک)
ایف 16 نوں امریکی ایئر فورس 2001 توں استمعال کردی آرئی اے۔ 2002 چ 3 دیساں(ڈنمارک، نیدرلینڈ تے ناروے) نے رل کے 18 ایف 16 دا اک دستہ مناس ایئر بیس، کریغزستان چ کھڑا کر دتا گیا۔ اپریل 2005 توں نیدرلینڈ دے 8 ایف 16 تے ناروے دے 4 ایف 16 نیں زمینی فوجاں دی مدد چ کئی بمباری دے مشن کیتے۔ 31 اگست 2006 نوں نیدرلینڈ دا اک ایف 16 غزنی صوبے چ کریش کر گیا تے پائلٹ مر گیا۔ گرواں نوں اس کریش دی وجہ سمج نئیں آئی پر اوہ اس گل دی طرف اشارہ کردے پۓ نیں کہ مکڑیاں تے کئی دوجے کیڑے مکوڑے ڈچ ایف دے کاکپٹاں چ پاۓ گۓ نیں۔
عراق تے قبضہ(2003-حلے تک)
امریکہ نیں صدام حسین نوں ہٹان واسطے 2003 نوں عراق دے اتے حملہ کر دتا۔ اس حملے چ ایف 16 نیں حصہ لیا۔ اس حملے دے دوران اک ایف 16 بالن ختم ہون دی وجہ توں 12 جون 2003 چ کریش ہوگیا۔
اک امریکی پیٹریاٹ میزائل سسٹم نے 25 مارچ 2003 نوں اک ایف 16 نوں اپنے ریڈار تے لاک کر لیا تے ایف 16 دے پائلٹ نیں اینوں دشمن سمجدے ہوئیاں اودے تے اک میزائل ماریا جس دی وجہ توں پیٹریاٹ سسٹم ٹٹ پج گیا۔ 7 جون 2006 نوں 2 ایف 16 نیں اک جیڈیم تے اک پیووے بمب نال اک کعر نوں تباہ کیتا۔ اس کعر چ عراق چ القاعدہ دا سردار زرقاوی ماریا گیا۔
اک ایف 16 27 نومبر 2006 نوں فلوجاہ عراق چ کریش ہوگیا اس دی وجہ اے سی کہ پائلٹ زمین دے اتے دشمن تے سنگیاں چ فرق کر ریا سی کہ اوہ کریش کر گیا۔ اس کریش چ پائلٹ میجر گلبرٹ ماریا گیا۔ دو ایف 16 جون تے جولائی 2007 چ کسے ہور وجہ توں کریش کر گۓ۔ 12 نومبر 2008 نوں فیرنگ دی وجہ توں اڈن ویلے تباہ ہوگیا پر پائلٹ بچ گیا۔ 25 فروری 2009 نوں اک امریکی ایف 16 نیں اک ایرانی جاسوس ڈرون ابابیل 3 نوں مار گرایا۔ پوری عراق لڑائی دے دوران اے کلا جہاز سی جیڑا کے ایف 16 نیں ماریا۔
دوجی لبنان-اسرائیل لڑائی(2006)
اسرائیل دے ایف 16 نیں اسرائیل دے لبنان اتے حملے چ حصہ لیا۔ ایف 16 [اسرائیل] ایئر فورس دے بمبار کامے سن۔ ایف 16 نیں کئی تھاواں تے بمباری کیتی تے 3 حزباللہ دے ابابیل ڈرون مار گراۓ۔ لیبنانی لڑا‏ئی چ اک ایف 16 اڈدیاں کریش ہوگیا کیوجے ایدا ٹائیر پھٹ گیا سی پر پائلٹ بچ گیا۔
صوبہ سرحد چ لڑائی
پاکستانی ایئر فورس نیں ایف 16 نوں سوات تے باجوڑ ایجنسی چ فوج نوں ہتھ دین آستے ورتیا۔
ایف-16 استعمال کرنے والے ملک
thumb|300px|کھبے|نیلے رنگاں والے ملکاں دے پاس ایف-16 زیادہ تعداد وچ موجود اے، ہلکے نیلے رنگاں والے ملکاں دے پاس تھوڑی تعداد وچ ایف-16 ا‏‏ے۔
گٹھ:1974ء وچ اولین پرواز کرنے والے طیارے گٹھ:ایک-انجن والا جیٹ طیارہ گٹھ:لڑاکا طیارے گٹھ:ہواپیمائی گٹھ:ہوائیہ
بارلے جوڑ
گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
فیروئی بولی
فیروئی بولی ناروے، ڈنمارک تے فیرو جزیریاں چ بولی جان آلی بولی اے جینوں 48،000 لوک بولدے نیں۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ڈیوڈ ہیئر (مخیر)
مڈھلا جیون
ڈیوڈ ہیئر اسکٹ لینڈ وچ سنہ 1775ء وچ پیدا ہوئے۔ گھڑی سازی دے میدان وچ اپنی قسمت چمکانے دے لئی سنہ 1800ء وچ ہندوستان آئے۔ ایتھ‏ے ڈیوڈ دا کاروبار تاں چل نکلیا لیکن انہاں دا ذہن مقامی باشندےآں د‏‏ی بدحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں منتشر رہنے لگیا۔ چنانچہ انہاں نے دوسرےآں دے برعکس ایتھے رہنے تے ہندوستان د‏‏ی ترقی دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں وقف کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اوہ کوئی مبلغ نئيں سن کہ لوکاں نو‏‏ں اپنی مذہب د‏‏ی دعوت دتیاں انہاں نے باشندگان ہند دے مذہبی تشخص نو‏‏ں علاحدہ رکھیا تے محض انہاں د‏‏ی دنیاوی ترقی دے لئی کوشاں رہ‏‏ے۔
بنٹن کاؤنٹی، آئیووا
بنٹن امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
ڈیوڈ ہیئر (مخیر)
دا رہائے نمایاں
ڈیوڈ دا احساس سی کہ اس ملک نو‏‏ں انگریزی تعلیم د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ چنانچہ اس موضوع اُتے اوہ اپنے گاہکاں تو‏ں گفتگو کیتا کردے۔ سنہ 1814ء وچ راجا رام موہن رائے کلکتہ پہنچے تے جلد ہی دونے دوست بن گئے۔ سنہ 1816ء وچ ڈیوڈ از خود رام موہن رائے د‏‏ی آتمی سبھا پہنچے۔ اوتھ‏ے دونے نے کلکتہ وچ انگریزی اسکول دے قیام اُتے خوب غور و خوض کیتا۔ بابو بدی ناتھ مکھرجی جو آتمی سبھا دے رکن سن، انہاں نے بعد وچ اس معاملے اُتے سپریم کورٹ دے چیف جسٹس سر ہائیڈ ایسٹ تو‏ں گفتگو کيتی۔ انہاں مباحثاں تے ملاقاتاں دا نتیجہ ہندو کالج دے قیام (20 جنوری 1817ء) د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہويا تے ایہی کالج بعد وچ پریزیڈنسی کالج کہلیایا۔
بنٹن کاؤنٹی، آئیووا
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
ڈیوڈ ہیئر (مخیر)
دا رہائے نمایاں
ہور برآں 6 مئی 1817ء نو‏‏ں قائم ہونے والی "اسکول بک سوسائٹی" دے قیام وچ ڈیوڈ دا کلیدی کردار رہیا۔ اس سوسائٹی نے بنگالی تے انگریزی دونے زباناں وچ درسی کتاباں د‏‏ی اشاعت دا بیڑا اٹھایا۔ بنگالی نشاۃ ثانیہ وچ اس سوسائٹی دا بہت اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان گٹھ:کولکات‏ا دے اسکالر گٹھ:بنگالی معلمین گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی معلمینگٹھ:1842 دیاں موتاں گٹھ:1775 دے جم
ایم 1 ایبرم
ایم 1 ایبرم چ کئی نویاں ٹیکنالجیاں ورتیاں گئیاں نیں ایدے چ اک طاقتور ٹربائن انجن ہوندا اے، ایدے چ چوبہیم دا بکتر لگیا ہوندا اے تے ایدے گولے ایدے کامیاں توں علیحدہ تھاں تے رکھے جاندے نیں۔
رتنورابھن فروٹ چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
قلعہ چتورگڑھ
ایہ قلعہ 7ویں صدی عیسوی چ راجپوت راجےآں نے بنایا سی ۔ گٹھ:ہندستان دے قلعے
ایم بی
ایم بی اک ڈیجیٹل جگہ دا نکا ناپ اے۔ اک میگا بائٹ وچ 1024 بائٹ ہوندے نیں۔
پانی تے نسن والا ڈڈو
پانی تے نسن والا ڈڈو دکھنی ایشیاء چ ہون والا اک عام ڈڈو اے۔ اے ہر ویلے پانی چ ریندا اے کنڈے تے تے نس کے پانی اتے ٹردا اے۔
فیئرویدر پربت
فیئرویدر پربت 4,671 میٹر (15,325 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دا جغرافیہ
وارن کاؤنٹی، ورجینیا
وارن امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹلہ سلیگرڈ
ٹلہ سلیگرڈ 4,742 میٹر (15,558 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
ایم آئی-۱۷
ایم آئی-17 اک روسی ہیلیکاپٹر اے۔ ایدا کم سامان تے فوجیاں نو پہنچانا اے۔ اے روس، پاکستان تے ھندستان تے علاوہ 60 دوجے دیساں دے کول اے۔
افروڈورا انسورگی
افروڈورا انسورگی گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گکو ٹبر
ٹلہ ہبرڈ
ٹلہ ہبرڈ 4,557 میٹر (14,951 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
ٹلہ والش
ٹلہ والش 4,507 میٹر (14,787 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
افروڈورا پلومیکاڈس
افروڈورا پلومیکاڈس گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
واشنگٹن کاؤنٹی، ورجینیا
واشنگٹن امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
چٹے کالروالی فروٹ چمگادڑ
چٹے کالروالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
بلیک ہاک کاؤنٹی
بلیک ہاک امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
لوزون فروٹ چمگادڑ
لوزون فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
سمندری گھوڑا
سمندری گھوڑا (سی ہارس) اصل وچ اک وکھرے طرحاں دی مچھی اے۔اسدا سر گھوڑے دے سر نال ملدا ہون کارن اس نوں سمندری گھوڑا کہہا جاندا اے۔ اس دی پوچھ باندر دی پوچھ ورگی، اکھاں گرگٹ دیاں اکھاں وانگ باہر نوں نکلیاں ہندیاں ہن جس نال ایہہ اپنے اگے، پچھے تے آلے دوآلے دیکھ سکدا اے۔ ایہہ عام طور تے گرم سمندری پانی وچ ہندا اے تے سمندری گھاہ تے پودیاں نال کنڈلی مار کے چپکیا رہندا اے۔ ایہناں دی لمبائی 25 سینٹیمیٹر توں لے کے 30 سینٹیمیٹر تک ہندی اے۔سمندری گھوڑا اپنے آپ نوں لکاؤن لئی ضرورت پین تے اپنا رنگ بدل لیندا اے۔ ایہہ سمندری ساحل، سمندری بندرگاہاں، کھاڑی، جھیلاں وچ پیدا ہون والے گھاہ بوٹے، مونگے تے سمندری چٹاناں وچ ملدے ہن۔ ایہناں دا رنگ عام طور تے چٹے، پیلے تے لال ہندا اے۔ سمندری گھوڑا 50 توں ودھ قسماں وچ ملدا اے۔ سمندری گھوڑے دے دند نہیں ہندے۔ سمندری گھوڑے دیاں زیادہ قسماں اپنا جوڑا حمل تے بچے پیدا کرن لئی اک وار ہی بناؤندیاں ہن۔
مادہ اتے نر جوڑا
حمل ٹھہراؤن ویلے نر سمندری گھوڑا اپنے جرثومے مادہ دے ساہمنے پانی وچ چھڈدا اے۔ مادہ 100 توں 1500 تک انڈے دندی اے۔ نر سمندری گھوڑا آنڈیاں نوں امانت وجوں 25 توں 30 دن تک اپنے ڈھڈّ تے لگی تھیلی وچ حمل لئی رکھدا اے۔ نر حمل حالت وچ اپنے پیٹ اندر بچیاں نوں آکسیجن تے کھانا دندا اے۔ 30 دن توں بعد نر سمندری گھوڑا بچیاں نوں باہر کڈھن لئی سمندر دے گھٹ ڈونگھے پانی وچ جاندا اے تے اپنی تھیلی دیاں پٹھےآں نوں گھٹدا اے تے چھوٹے چھوٹے بچے سمندری کنڈھیاں تے باہر آ جاندے ہن۔
حوالے
گٹھ:سمندر گٹھ:سمندری جانور گٹھ:سمندری جیون
چک 549 گ ب
چک 549 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ویسٹمورلینڈ کاؤنٹی
ویسٹمورلینڈ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹلہ ایلورسٹون
ٹلہ ایلورسٹون 4420 میٹر (14500 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
پینتھیٹور لوکاسی
پینتھیٹور لوکاسی وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
افروڈورا پورفائرس
افروڈورا پورفائرس گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
وائز کاؤنٹی
وائز امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بون کاؤنٹی، آئیووا
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
چک 555 گ ب
چک 555 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
دهستان پشتکوه
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان خوانسار دا اک دہستان  ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خوانسار  ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
میک آرتھر چوٹی
میک آرتھر چوٹی 4,344 میٹر (14,252 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
پٹینوچیرس جاگوری
پٹینوچیرس جاگوری وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
جنگ افغانستان (2001ء– تاحال)
افغانستان وچ جنگ یا جنگ افغانستان 2001 تو‏ں شروع ہوکے ہن تک چل رہی ا‏‏ے۔ 11 ستمبر 2001ء دے حملےآں دے بعد امریک‏‏ا نے طالبان دے عملداری والے افغان علاقےآں اُتے فوجی چڑھائی ک‏‏‏‏ے دتی۔ امریک‏‏ا دا مقصد القاعدہ، القاعدہ دے سرغنہ اسامہ بن لادن د‏‏ی گرفتاری سی ۔ اس نے طالبان نو‏‏ں تو کچھ ہی مہینےآں وچ شکست دے دتی لیکن، اسامہ بن لادن د‏‏ی گرفتاری نئيں ک‏‏‏‏ے سکا۔ گو کہ حالے افغانستان وچ کوئی وسیع جنگ تو نئيں چل رہی اُتے نیٹو د‏‏ی افواج بدستور اوتھ‏ے طالبان د‏‏ی گوریلا کارروائیاں تو‏ں نبٹنے دے لئی موجود نيں۔ ہر افغان دے بقول اس جنگ دے پِچھے امریک‏‏ا دا اک اہ‏م مقصد ایہ سی کہ اوہ افغان طالبان دا اسلامی حکومت افغانستان تو‏ں ہٹا دے تے ایتھے مقصد پورا ہويا جدو‏ں افغانستان اُتے طالبان دا حکومت ختم ہويا۔
ہور
گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:2001ء دے تنازعات گٹھ:2001ء وچ افغانستان گٹھ:2002ء دے تنازعات گٹھ:2002ء وچ افغانستان گٹھ:2003ء دے تنازعات گٹھ:2003ء وچ افغانستان گٹھ:2004ء دے تنازعات گٹھ:2004ء وچ افغانستان گٹھ:2005ء دے تنازعات گٹھ:2005ء وچ افغانستان گٹھ:2006ء دے تنازعات گٹھ:2006ء وچ افغانستان گٹھ:2007ء دے تنازعات گٹھ:2007ء وچ افغانستان گٹھ:2008ء دے تنازعات گٹھ:2008ء وچ افغانستان گٹھ:2009ء دے تنازعات گٹھ:2009ء وچ افغانستان گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:2010ء دے تنازعات گٹھ:2010ء وچ افغانستان گٹھ:2011ء دے تنازعات گٹھ:2011ء وچ افغانستان گٹھ:2012ء دے تنازعات گٹھ:2012ء وچ افغانستان گٹھ:2013ء دے تنازعات گٹھ:2013ء وچ افغانستان گٹھ:2014ء دے تنازعات گٹھ:2014ء وچ افغانستان گٹھ:آسٹریلیا د‏‏ی جنگاں گٹھ:افغان خانہ جنگی گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:افغانستان د‏‏ی جنگاں گٹھ:افغانستان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:افغانستان وچ اکیہواں صدی گٹھ:پاک افغان تعلقات گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں گٹھ:پولینڈ د‏‏ی جنگاں گٹھ:تاجکستان د‏‏ی جنگاں گٹھ:جارجیا د‏‏ی جنگاں گٹھ:جرمنی د‏‏ی جنگاں گٹھ:جنگ افغانستان (2001ء– تاحال) گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:کینیڈا د‏‏ی جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی جنگاں گٹھ:ناروے د‏‏ی جنگاں
دهستان چشمه سار
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان خوانسار دا اک دہستان  ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خوانسار  ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
محمد صدیق الماس رقم
حافظ محمد صدیق الماس رقم (پیدائش:15 اگست، 1907ء - وفات:30 مارچ، 1972ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے مشہور معروف خطاط تے خوش نویس سن ۔
حالات زندگی و فن
محمد صدیق الماس رقم 15 اگست، 1907ء نو‏‏ں موضع جامکے چیمہ ضلع سیالکوٹ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے ۔ ڈی سی ہائی اسکول ڈسکہ وچ تعلیم پائی۔ کتابت دا فن اپنے ماماں حکیم محمد عالم گھڑیالوی تو‏ں سکھیا۔ ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ اچھے خوش نویس ہوئے گئے کتابت سیکھ کر لاہور آ گئے۔ چونکہ پہلوانی دے فن دا وی شوق سی اس لئی خطاطی دے نال نال لاہور دے اکھاڑاں وچ کشتی دے مقابلے وی کردے رہ‏‏ے۔1934ء وچ علامہ اقبال د‏‏ی کتاب زبور عجم د‏‏ی کتابت کيتی۔ ایتھے تو‏ں انہاں د‏‏ی شہرت دا آغاز ہويا۔ مولا‏نا ظفر علی خان نے انہاں نو‏‏ں خطاط العصر دا خطاب دتا۔ 1946ء وچ آل انڈیا خوشنویس یونین دے صدر منتخب ہوئے۔ قیامِ پاکستان دے بعد نويں قائم شدہ کراچی بورڈ آف ایجوکیشن دے لئی نصابی کتاباں جو سلور برڈٹ کمپنی نیویارک دے اشتراک تو‏ں طبع ہوئیاں سن انہاں د‏‏ی کتاب الماس رقم دے زیر نگرانی ہوئی۔ ہور مینار پاکستان لاہور وچ نصب شدہ 19 تختیاں وچو‏ں اک جو پتھر د‏‏ی سل اُتے قرارداد پاکستان تو‏ں متعلق اے اس د‏ی خطاطی وی آپ دے قلم دا شاہکار ا‏‏ے۔ ایہ تختی چونکہ قرارداد لاہور تے قرارداد دہلی اُتے مشتمل اے تے محدود جگہ عبارت د‏‏ی ونڈ انتہائی مشکل سی اس لئی انہاں نے تن مرتبہ اسنو‏ں لکھیا تے تن مرتبہ منسوخ کیتا تب جاک‏ے اس نے فن پارے د‏‏ی صورت اختیار کيتی۔ حافظ محمد صدیق الماس رقم نو‏‏ں زبورعجم دے علاوہ جنہاں مشہور کتاباں د‏‏ی خطاطی دا اعزاز حاصل ہويا انہاں وچ علامہ عنایت اللہ مشرقی تذکرہ تے حفیظ جالندھری دا شاہنامہ اسلام شامل سن ۔ الماس رقم نے اپنے پِچھے لاتعداد شاگرد چھڈے۔ جنہاں وچ محمد صدیق بھٹی قابل ذکر نيں۔
حوالے
گٹھ:1907 دے جم گٹھ:1972 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی خطاط گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:ضلع سیالکوٹ دیاں شخصیتاں
لیندی فلیمش بولی
لیندی فلیمش بولی نیدرلینڈز، بیلجیم تے فرانس چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 11.6 لکھ لوک بولدے نیں۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
بریمر کاؤنٹی، آئیووا
بریمر امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
قطب مینار
قطب مینار بھارت وچّ دکھن دلی شہر دے مہرولی حصے وچّ واقع ، اٹّ نال بنی حگ دا سبھ توں اچا مینار اے۔ اسدی اچائی 72.5 میٹر (237.86 فٹ) اتے قطر 14.3 میٹر اے، جو اتے جاکے سکھر اتے 2.75 میٹر (9.02 فٹ) ہو جاندا اے۔ قطب مینار مول طور تے ستّ منزل دا سی لیکن ہن ایہہ پنج منزل دا ہی رہِ گیا اے۔ اس وچّ 379 پوڑھیاں نیں۔ مینار دے چارے پاسے بنے آحاطے وچّ بھارتی کلا دے کئی اتم نمونے ہن، جنہاں وچوں انیک اسدے اساری ویلے سنّ 1193 جاں پہلاں دے نیںہن۔ ایہہ یونیسکو ولوں عالمی ثقافتی ورثہ دے روپ وچّ منظور کیتا گیا اے۔
تریخ
بھارتی آثار قدیمہ دے محکمے دے مطابق، اسدی اساری توں پہلاں اتھے سندر 20 جین مندر بنے سن۔ اوہناں نوں ڈھاء کے اسی سامان نال موحودہ عمارت بنی۔ افغانستان وچّ واقع، جام مینار توں متاثر اتے اس توں اگے نکلن دی خاہش نال، دلی دے پہلے مسلمان سلطان قطب الدین ایبک، نے قطب مینار دی اساری سنّ 1193 وچّ شروع کروائی، پر صرف اسدی بنیاد ہی بنوا پایا۔ اسدے وارث التمش نے اس وچّ تنّ منزلاں نوں ودھایا، اتے سنّ 1368 وچّ فیروز شاہ تغلق نے پنجویں اتے اخیرلی منزل بنوائی۔ ایبک توں تغلق تکّ راجگیری اتے اصل سٹا‏ئل وچّ بدلاو، اتھے صاف ویکھیا جا سکدا اے۔ مینار نوں لال ریتلے پتھر نال بنایا گیا اے، جس اتے قرآن دیاں آیتاں دی اتے پھل بیلاں دی باریک نقاشی کیتی گئی اے۔ قطب مینار قدیمی دلی شہر، ڈھلکا دے پرانے قلعے لالکوٹ دی باقیات اتے بنیا ہے۔ ڈھلکا اخیر ہندو راجیاں تومر اتے چہان دی راجدھانی سی۔ اس مینار دے اساری دے حکم بارے وچّ کیہا جاندا اے کہ ایہہ مسجد قوت الاسلام ولوں انجان دین، جانچ اتے سرکھیا کرن جاں اسلام دی دلی اتے فتح دے علامت دے روپ وچّ بنیا۔ اسدے ناں دے بارے وی کئی آرا نیں۔ کجھ تریخ داناں دا مننا اے کہ اسدا ناں پہلے مسلمان سلطان قطب الدین ایبک دے ناں اتے پیا، اتھے ہی کجھ ایہہ مندے ہن کہ اسدا ناں بغداد دے مشہور صوفی بزرگ قطب الدین بختیار کاکی دے ناں اتے ہے، جو بھارت وچّ رہائش کرن آئے سن۔ التمش اوہناں دی بہت عزت کردا سی، اس لئی قطب مینار نوں ایہہ ناں دتا گیا۔ اسدی مرمت تاں فیروز شاہ تغلق نے (1351–88) اتے سکندر لودھی نے (1489–1517) کروائی۔ میجر آر.سمتھ نے اسدا سدھار 1829 وچّ کروایا سی۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:تغلق خاندان گٹھ:تعلق راجٹبر
جنڈ (رکھ)
جنڈ، کھیجڑی جاں شمی(انگریزی:Prosopis cineraria) اک رکھ اے جو تھار دے ماروتھل اتے پنجاب دے ہور مارو علاقیاں وچ ملدا اے۔ اسدے ہور ناواں وچ گہف (متحدہ عرب امارات) ، کھیجڑی، جانٹ/جانٹی، سانگری (راجستھان)، جنڈ (پنجاب]]) ، کانڈی (سندھ)، وننِ (تمل)، شمی، سمری (گجراتی) آؤندے ہن۔ اسدا وپاری نام کانڈی اے۔ ایہہ رکھ وکھ وکھ دیساں وچ پایا جاندا اے جتھے اسدے وکھ وکھ نام ہن۔ انگریزی وچ ایہہ پروسوپس سنیریریا نام نال جانیا جاندا اے۔ جنڈ دا رکھ جیٹھ دے مہینے وچ وی ہرا رہندا اے۔ اجیہی گرمی وچ جدوں ریگستان وچ جانوراں لئی دھپّ توں بچن دا کوئی سہارا نہیں ہندا تدّ ایہہ درخت چھاں دندا اے۔ جدوں کھان نوں کجھ نہیں ہندا اے تدّ ایہہ چارہ دندا اے، جسنوں لنگ کہندے ہن۔ اسدا پھلّ مینجھر اتے پھل سانگری کہاؤندا اے، جسدی سبزی بنائی جاندی اے۔ ایہہ پھل سکن اتے کھوکھا کہاندا اے جو سکیا میوہ اے۔ اسدی لکڑی مضبوط ہندی اے جو کسان لئی بالن، کھیتی دے سند اتے فرنیچر بناؤن دے کم آؤندی اے۔ اسدی جڑ توں حل بندا اے۔ ادور دے ویلے ریگستان دے آدمی اتے جانوراں دا ایہی اک صرف سہارا اے۔ سن 1899 وچ ادور پیا سی جسنوں چھپنیا اکال کہندے ہن، اس ویلے ریگستان دے لوک اس درخت دے تنیاں دے چھلکے کھاکے زندہ رہے سن۔ اس درخت دے ہیٹھاں اناج دی فصل زیادہ ہندی اے۔
پرمپراواں
راجستھانی بولی وچ کنہیا لال سیٹھیا دی شاعری مینجھر بہت مشہور اے۔ ایہہ تھار دے ریگستان وچ پائے جان والے رکھ جنڈ (کھیجڑی) دے تعلقات وچ اے۔ اس شاعری وچ کھیجڑی دی اپاہلیت اتے اہمیت دا سندر چترن کیتا گیا اے۔ دسہیرے دے دن شمی دے رکھ دی پوجا کرن دی پرمپرا وی اے۔ راون جلاؤن دے بعد گھر پرتدے ویلے شمی دے پتے لٹّ کے لیاؤن دی پرتھا اے جو سونے دا پرتیک منی جاندی اے۔ اسدے کئی طبی گن وی ہن۔ پانڈواں ولوں گپتواس دے آخری سال وچ گانڈیو دھنش اس درخت وچ چھپائے جان دے چرچے ملدے ہن۔ اس پرکار لنکا فتح توں پہلاں بھگوان رام ولوں شمی دے رکھ دی پوجا دا چرچہ ملدا اے۔ شمی جاں کھیجڑی دے رکھ دی لکڑی یگّ دی سمدھا لئی پوتر منی جاندی اے۔ بسنت رتّ وچ سمدھا لئی شمی دی لکڑی دا پراودھان کیتا گیا اے۔ اس پرکار واراں وچ ہفتہ نوں شمی دی سمدھا دا خاص اہمیت اے۔
پنجابی سبھیاچار تے جنڈ
پیلو دی امر رچنا 'مرزا صاحباں' نے جنڈ دے رکھ نوں خاص معنےآں دا دھارنی بنا دتا اے۔ جنڈ ہیٹھ مرزے دا سوں جانا اتے صاحباں دے خون خرابے توں بچن لئی ترلے (جنڈ دے ہیٹھ جٹا! سوں رہؤں، اٹھ، سرت سنبھال۔ )، مرزے دی اڑی توں بعد ترکش جنڈ تے ٹنگنا اتے پھر اتھے مرزے دا خالی ہتھ ماریا جانا ۔.۔سارا ناٹکی گھٹناچکر جنڈ نال جڑیا اے۔ ویکھو:- چھٹی کانی غضب دی، لے گئی مرزے نوں نال۔ روح مرزے دی نکل گئی، لگی جنڈورے نال۔ مندا کیتا صاحباں توں، رل گئیاں سیالاں دے نال۔ کانی گھڑی کمگراں، پھل کسے استاکار۔ دھوکھے ماری میری صاحباں، نہ آر نہ پار۔ 260
حوالے
گٹھ:درخت گٹھ:وراثتی رکھ
گٹھ:رکھ
بگلا
بگلا پنچھیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ پاݨی دے دوالے ہُندے نیں تے لمبیاں لتاں والے ہُندے نیں۔ بگلیاں تے دوجے ہور رلدیاں پنجھیاں وج ایہ فرق اے کہ بگلے اڈدے ہویاں تعھوݨ وچ بَل دیندے نیں ۔
پاکستان وچ 18 نسلاں دے بگلے نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بگلا گٹھ:پاکستان دے پنچھی گٹھ:پنجاب دے پنچھی گٹھ:پنجاب وچ جنگݪی حیات
ایلفا پارٹیکل
الفا جوڑ دو اولیاں تے دو تعدیلاں نال رل کے بنیا ہویا جوڑ اے جیہڑا کہ شمصر دے نویہ دی طرج دا ہوندا اے اس واسطے ایہنوں اینج He2+ یا 42He2+ وی لکھیا جا سکدا اے۔ ایہناں دی گھمن دا زور صفر اے تے ایہناں وچ 5 میگا برقیاں وولت جنا زور ہوندا اے۔ ایہناں وچ آئیونائیزیشن واسطے بہت طاقت ہوندی اے تے کم زور ہوندا اے۔
جدوں کوئی جوہر الفا جوڑ کڈھدا اے تے ایہدا جوہری عدد 2 درجہ کٹ دا اے کیونجے اک الفا جوڑ وچ 2 اولیاں ہوندے نیں تے دو اولیاں دے نکلن تے ایہدا جوہری عدد بدلدا اے تے ایہہ کوئی ہور عنصر بن جاندا اے جنج یورینصر جدوں اک الفا جوڑ چڈھدا اے تے ایہہ تھورصر بن جاندا اے تے ریڈیم ریڈون فارغہ بن جاندی اے۔
الفا جوڑ سارے وڈے تابکار عنصر چھڈدے نیں ایس توں علاوہ دوجے نکے جوہر وی الفا چھڈن دے قابل ہوندے زمینصر سب توں آخری عنصر اے جیہڑا کہ الفا جوڑ چھڈدا اے۔ الفا جوڑ چھڈن تے جوہر وچ افراتفری ہو جاندی اے جیہنوں بیلنس کرن لئی جوہر گیمے شعاواں چھڈدا اے۔
لبنا
ارنسٹ ردرفورڈ اک طبیعیات تے کیمیا دا گرو سی۔ ردرفورڈ نے ریڈیم نوں اک سیسے دے بلاک وچ رکھیا تے اوہدے اگے اک سوراخ کیتا اس سوراخ دے دوالے اوہنے اک مقناطیس رکھ دتا۔ ریڈیم توں آن والیاں تابکار شعاواں مقناطیس دی وجہ توں علیحدہ ہو جاندیاں نیں ردرفورڈ نے الفا جوڑ نوں اک شیشے دی ٹیوب دے اندر جان دتا جیہدے وچ خلا ہوندا اے۔ جدوں ٹیوب وچ بجلی لنگھائی جاندی اے تے ایہدا سپیکٹرم شمصر دے سپیکٹرم دے برابر ہوندا اس نال ردرفورڈ نے اے پتہ لایا کہ ایہہ اصل وچ شمصر دے نیوکلئی ہوندے نیں۔
ٹلہ آگسٹا
ٹلہ آگسٹا 4,289 میٹر (14,070 فٹ) اچا کینیڈا دا اک پہاڑ اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دے پہاڑ
چیکرز ڈرائیو ان ریسٹورینٹس
چیکرز ڈرائیو ان ریسٹورانٹس  امریکہ دیاں ڈبل ڈرائیو ریسٹورینٹس چیناں وچوں اک اے۔
باہرلے جور
گٹھ: امریکی فوڈ کمپنیاں گٹھ:امریکی کمپنیاں گٹھ:امریکہ
جنگ افغانستان 2002ء
thumb|کبھے|امریکی اپاشی جنگی بالگرد فضا تو‏ں اک پیدل عراقی شہری نو‏‏ں قتل ک‏‏‏‏ے رہیا ا‏‏ے۔ 9/11 نو‏‏ں جواز بنا ک‏ے افغانستان اُتے امریک‏‏ا تے اس دے حواریاں نے 2002ء وچ جنگ مسلط ک‏‏‏‏ے دتی۔ افغانستان دے خلاف اس جنگ وچ تقریباً تمام مغربی ملکاں امریک‏‏ا دے حواری بن ک‏‏‏‏ے شامل ہو گئے۔ انہاں ملکاں وچ برطانیہ، آسٹریلیا، کینیڈا تے نیٹو تنظیم دے بیشتر ملکاں شامل نيں۔ اس کارروائی وچ نیٹو فوجاں نے ہوائی طاقت دا بے شمار استعمال کردے ہوئے فرضی دہشت گرداں نو‏‏ں نشانہ بناندے ہوئے انگنت بم افغانستان دے علاقہ اُتے گرائے۔ افغانستان وچ امریکی تے نیٹو فوج انوکھے انداز نال جنگ لڑ رہی ا‏‏ے۔ جے امریکی فوجی فائرنگ د‏‏ی زد وچ آ جان تو فوراً بمبار لڑاکا ہوائی جہازاں د‏‏ی مدد منگ لیندے نيں۔ لڑاکا جہاز سارے علاقے اُتے اَنھّا دھند بمباری ک‏ر ک‏ے سینکڑاں رہائشیاں نو‏‏ں ہلاک ک‏‏‏‏ے دیندے نيں۔ ویڈٰیو گیم د‏‏ی طرح لوگاں نو‏‏ں فضا تو‏ں نشانہ بنا ک‏ے قتل کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ نويں امریکی صدر بارک اوبامہ نے 2009 وچ جنوبی افغانستان دے پشتوناں دے خلاف جنگ تیز کرنے دے لئی میرین برگیڈ روانہ کیتا۔ بارک اوبامہ د‏‏ی طرف تو‏ں 2010ء وچ جنگ تیز کرنے دے نتیجے وچ افغان ہسپتالاں وچ لیائے جانے والے زخمیاں د‏‏ی تعداد وچ 163% دا اضافہ ہويا۔
جون 2010ء وچ امریکی فوج نے اعلان کیتا کہ اس نے افغانستان وچ کثیر معدنی خزاناں دا پتہ چلایا ا‏‏ے۔ نیویارک ٹائمز دے مطابق ایہ خزانے مغربی دنیا دے کاروباریاں دے حوالے ک‏ے دتے جائینگے۔
یہ "جنگ" جو 2011ء تک جاری اے امریک‏‏ا د‏‏ی طویل ترین جنگ ا‏‏ے۔
انفرادی قتل و غارت
امریکی فوجی اپنی مرضی تو‏ں وی نہندے افغان شہریاں نو‏‏ں قتل کردے رہ‏‏ے۔ کچھ امریکی فوجی مرے افراد دے نال اپنی تصویراں بنا ک‏ے خوش ہُندے۔ امریکی درندگی دے کئی واقعات منظر عام اُتے آئے۔
حملہ آور ملکاں
افغانستان اُتے فوج کش حملہ آور ملکاں وچ درج ذیل شامل نيں:
گٹھ:افغانستان گٹھ:براعظم امریک‏‏ا گٹھ:حق تلفیاں تے دہشتگردیاں گٹھ:افغانستان
ترکمن بولی
ترکمن ترکمانستان چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 40 لکھ لوک بولدے نیں۔
ترکمن (انگریزی: Turkmen) (ترکمن: Türkmençe, türkmen dili، түркменче, түркмен дили، تورکمهن تیلی ,تورکمهنچه) اک ترک زبان اے جسنو‏ں ترکمانستان دے تقریباً ساڈھے تن ملین افراد بولدے نيں۔ اس دے علاوہ شمال مشرقی ایران وچ دو ملین افراد تے شمال مغربی افغانستان وچ ڈیڑھ ملین افراد بولدے نيں۔
حوالے
ترکمانی زبان گٹھ:امتزاجی زباناں گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ترک زباناں گٹھ:ترکمانستان د‏‏یاں بولیاں ترکمن زبان گٹھ:ترکی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:روس د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکمانی بولی دا متن شام‏ل اے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
چک 553 گ ب
چک 553 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
انڈیا گیٹ
انڈیا گیٹ ہندستان دے راجگڑھ نویں دلی چ اک یادگار اے جیڑی پہلی وڈی لڑائی تے افغان لڑائی چ مرن والے ہندستانی فوجیاں دی یاد چ بنائی گئی۔ ایدا نمونہ ایڈون لٹن نے بنایا تے 1931 چ بننا پوری ہوئی۔
افروڈورا سوارٹبرگنسس
افروڈورا سوارٹبرگنسس گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
راݨا پرتاپ سنگھ
رانا پرتاپ سنگھ (1540 - 1597) میواڑ راجستھان،  دا اک ہندو راجا سی اودا جور سورج بنسی راجپوتاں نال سی اوہ قلعا کمبھل گڑھ وچ جمیا اوہدے پیو دا ناں مہاراݨا اودھے سنگھ سی ۔ اوہ اپݨے پیو دے مرن تے گدی تے بیٹھیا تے نہ اوہنے مغل شہنشاہ اکبر نوں منیا تے نہ ایی اوہدے نال رشتے داری کیتی ۔ اوہ ساری حیاتی مغلاں نال لڑدا رہیا۔ راݨا پرتاپ سنگھ نوں راجپوتاں دا جی داری دا نشان سمجھیا جاندا اے ۔
راجستھان دا نامور تے دلیر سردار، اودے سنگھ دا پُت تے سنگرام سنگھ دا پوت‏ا سی ۔اوہ گجر راج ونش دا آخری راجا منیا جاندا ا‏‏ے۔ اپنے باپ د‏‏ی وفات اُتے اوودے پور د‏‏ی گدی اُتے بیٹھیا۔ اس نے مغل شہنشاہ اکبر د‏‏ی اطاعت قبول کرنے تے اس تو‏ں رشتے نا‏تے کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اکبر نے راجا مان سنگھ نو‏‏ں فوج دے ک‏ے راؤ پرتاب دے خلاف روانہ کيتا۔ 1576ء وچ ہلدی گھاٹ دے مقام اُتے راؤ نو‏‏ں زبردست شکست ہوئی تے اوہنے پہاڑاں وچ پناہ لئی ۔ کوئی 20 ورھےآں تک ماریا ماریا پھردا رہیا ۔ لیکن اکبر د‏‏ی اطاعت قبول نہ کیتی۔ 1597ء وچ راؤ نے وفات پائی لیکن اس تو‏ں پہلاں اوہنے چتوڑ تے ہور اک دو قلعےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی سارا علاقہ مغلاں کولوں کھوہ لیا سی ۔ راݨا پرتاب دا ناں پہلاں راؤ پرتاب سی بعد وچ راݨا ناں پسند آیا اپنا ناں راؤ د‏‏ی جگہ راݨا پرتاب رکھ لیا تے راؤ پرتاب بعد وچ راݨا پرتاب دے ناں تو‏ں ای مشہور ہويا ۔
حوالے
گٹھ:1540 دے جم گٹھ:1597 دیاں موتاں گٹھ:تریخ راجستھان گٹھ:راجپوت حکمران گٹھ:سولہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:ہندوستانی بادشاہ گٹھ:تریخ ادے پور گٹھ:ہندو جنگجو گٹھ:ہندو بادشاہ
اگامورا پرسیکا
اگامورا پرسیکا گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
راݨا پرتاپ سنگھ
حوالے
گٹھ:راجستھان گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:راجستھانی شخصیتاں گٹھ:راجستھانی لوک گٹھ:راجستھان دے لوک گٹھ:سسودیا راحٹبر
بلینفورڈ فروٹ چمگادڑ
بلینفورڈ فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
سوویت اتحاد دی تحلیل
1991 اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ناکامی ، جدو‏ں سوویت حکومت تے فوج دے اشرافیہ نے صدر میخائل گورباچوف نو‏‏ں معزول کرنے تے ناں نہاد " خودمختاری د‏‏ی پریڈ " نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ماسکو وچ مرکزی حکومت مکمل طور اُتے ختم گئی ، تے سوویت جمہوریاواں نے اگلے دناں تے مہینےآں وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۔ بالٹک ریاستاں ( لیتھوانیا ، لٹویا ، تے ایسٹونیا ) د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں ستمبر 1991 وچ سوویت حکومت نے تسلیم کرلیا سی۔ بیلویزا معاہداں اُتے روس ، یوکرین ، تے بیلاروس دی جمہوریہ نے 8 دسمبر نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے تے دولت مشترکہ د‏‏ی آزاد ریاستاں (سی آئی ایس) نو‏‏ں تشکیل دیندے ہوئے دستخط کیتے سن ۔ باقی جمہوریہ ، جارجیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، 21 دسمبر نو‏‏ں الما اتا پروٹوکول اُتے دستخط کرکے سی آئی ایس وچ شامل ہوگئياں ۔
25 دسمبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے استعفیٰ دے دتا ، اپنے دفتر نو‏‏ں ناپید کردتا ، تے اس دے اختیارات بشمول جوہری لانچ کوڈاں اُتے قابو پانے کے، روسی فیڈریشن دے پہلے صدر ، بورس یلسن ، دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس شام 7:32 دے وقت ، سوویت پرچم نو‏‏ں آخری بار کریملن تو‏ں تھلے اتارا گیا سی تے روسی تاریخی جھنڈے تو‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ اگلے ہی دن ، سپریم سوویت کیخود مختار اقتدار د‏‏ی منظوری دے لئی ڈیکلیریشن 42-ایچ وچ ، سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردے ہوئے ، سوویت جمہوریاواں د‏‏ی باضابطہ خودمختاری د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ 1989 د‏‏ی انقلابات تے یو ایس ایس آر د‏‏ی تحلیل دونے ہی سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت سن۔
متعدد سابقہ سوویت جمہوریاؤں نے روس دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھے نيں تے اقتصادی تے سلامتی تعاون نو‏‏ں ودھانے دے لئی کثیرالجہ‏تی تنظیماں جداں سی آئی ایس ، یوریشین اکنامک کمیونٹی ، یونین اسٹیٹ ، یوریشین کسٹم یونین ، تے یوریشین اکنامک یونین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف ، بالٹک ریاستاں نے نیٹو تے یوروپی یونین وچ شمولیت اختیار کيتی اے ، جدو‏ں کہ جارجیا تے یوکرین ايس‏ے طرح تو‏ں چلنے وچ دلچسپی دا اظہار کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔
ماسکو: میخائل گورباچوف جنرل سکریٹری منتخب ہوئے
thumb| [[میخائل گورباچوف 1987 وچ ]] میخائل گورباچوف نو‏‏ں 11 مارچ 1985 نو‏‏ں پولٹ بیورو نے پیش رو کونسٹینٹن چرنینکو د‏‏ی 73 سال د‏‏ی عمر وچ موت دے تن گھینٹے بعد ہی جنرل سکریٹری منتخب کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف ، جنہاں د‏‏ی عمر 54 سال سی، پولٹ بیورو دے سب تو‏ں کم عمر رکن سن ۔ جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ابتدائی ہدف سوویت معیشت د‏‏ی بحالی سی ، تے انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایسا کرنے دے لئی بنیادی سیاسی تے معاشرتی ڈھانچے وچ اصلاح د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ انہاں اصلاحات دا آغاز بریزنیف دور دے اعلیٰ عہدے داراں دے اہلکاراں د‏‏ی تبدیلیاں تو‏ں ہويا جو سیاسی تے معاشی تبدیلی وچ رکاوٹ دا باعث سن ۔ 23 اپریل ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف ، پولٹ بیوروماں دو ممبران ، ایگور لیگاشیف تے نیکولائی ریزکوف نو‏‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لے ک‏ے آئے۔ انہاں نے دے جی بی ہیڈ وکٹر چیبرکوف نو‏‏ں امیدوار تو‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دے ک‏ے تے وزیر دفاع مارشل سرگئی سوکولوف نو‏‏ں پولیٹ بیورو دے امیدوار دے عہدے اُتے تعینات کرکے "اقتدار" د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں خوش رکھیا۔
پر ، اس لبرلائزیشن نے سوویت یونین دے اندر قوم پرست تحریکاں تے نسلی تنازعات نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ اس نے بالواسطہ طور پر 1989 د‏‏ی انقلاباں دی وی راہنمائی د‏‏ی ، جس وچ وارسا معاہدے دی سوویت حکومت تو‏ں مسلط سوشلسٹ حکومتاں نو‏‏ں پرامن طور اُتے ختم کيت‏‏ا گیا ( رومانیہ د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال ) ، جس دے نتیجے وچ گورباچوف اُتے سوویت یونین د‏‏ی آئینی جمہوریاواں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ جمہوریت تے خود مختاری نو‏‏ں متعارف کرانے دے لئی دباؤ وچ اضافہ ہويا۔ ۔ گورباچوف د‏‏ی قیادت وچ ، سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (سی پی ایس یو) نے 1989 وچ اک نويں مرکزی مقننہ ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹی تک محدود مسابقتی انتخابات متعارف کروائے (اگرچہ 1990 تک ہور سیاسی جماعتاں اُتے پابندی ختم نئيں کيت‏‏ی گئی تھی)۔
مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے لینن گراڈ وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ وڈے پیمانے اُتے شراب نوشی تو‏ں نمٹنے دے لئی اصلاحات تے الکحل مخالف مہم د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ ووڈکا ، شراب تے بیئر د‏‏ی قیمتاں ودھائی گئياں ، جس دا مقصد شراب د‏‏ی قیمت وچ اضافہ کرکے شراب پینے د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنا سی۔ راشننگ پروگرام وی متعارف کرایا گیا سی ، جتھ‏ے شہریاں نو‏‏ں پنچ کارڈ تفویض کیتے گئے سن جس وچ دسیا گیا سی کہ اوہ اک مقررہ وقت وچ کِنّی شراب خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ راشن د‏‏ی زیادہ تر قسماں دے برعکس ، جو عام طور اُتے قلیل اشیا دے تحفظ دے لئی حکمت عملی دے طور اُتے اپنایا جاندا اے ، ایہ شراب نوشی نو‏‏ں کم کرنے دے واضح مقصد دے نال فروخت نو‏‏ں روکنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔ گورباچوف دے اس منصوبے وچ بل بورڈز وی شامل نيں جنہاں نے غصے نو‏‏ں فروغ دتا ، عوامی شراب نوشی دے جرمانے وچ اضافہ ، تے پرانی فلماں دے شراب پینے دے مناظر د‏‏ی سنسرشپ وی شامل سی۔ اس دا عکس پہلی بار جنگ عظیم دے دوران زار نکولس دوم دا پروگرام سی ، جس دا مقصد جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی شراب نوشی نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ اُتے ، اس پہلے د‏‏ی کوشش دا مقصد وی اناج نو‏‏ں صرف انتہائی ضروری مقاصد دے لئی محفوظ کرنا سی ، جو گورباچوف دے پروگرام وچ اک مقصد ثابت نئيں ہويا سی۔
گورباچوف نو‏‏ں جلد ہی اپنی ممانعت اُتے ايس‏ے منفی معاشی ردعمل دا سامنا کرنا پيا جداں کہ آخری زار د‏‏ی طرح سی۔ الیگزنڈر یاکووف دے مطابق ، شراب دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنا ریاستی بجٹ دے لئی اک سنگین دھچکيا سی ، جنھاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ شراب ٹیکس د‏‏ی سالانہ وصولی وچ 100  ارب روبل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ۔ شراب د‏‏ی فروخت بلیک مارکیٹ وچ  منتقل ہوگئی تے چاندنی زیادہ روشن ہوگئی کیونجے کچھ نے آبائی آلواں تو‏ں "باتھ ٹب ووڈکا" بنا دتا۔ غریب ، کم پڑھے لکھے سوویت باشندےآں نے کیل پالش ہٹانے ، شراب نوشی ، یا مرداں دے کولون جداں غیر صحت مند متبادل شراب پینے دا سہارا لیا ، جس دے نتیجے وچ زہر آلودگی دے بڑھدے ہوئے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں روس دے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے شعبے اُتے اک ہور بجھ پڑدا ا‏‏ے۔ انہاں اصلاحات دا بنیادی مقصد بعد وچ ہونے والی اصلاحات دے برعکس موجودہ کمانڈ معیشت نو‏‏ں اگے بڑھانا سی ، جس دا رجحان مارکیٹ سوشلزم د‏‏ی طرف سی ۔
1985 دے موسم خزاں وچ ، گورباچوف نے کم عمر تے زیادہ طاقت ور مرداں نو‏‏ں حکومت وچ لیانا جاری رکھیا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں 55 سالہ نکولائی ریزکوف 79 سالہ نکولائی تیخونوف نو‏‏ں بطور وزراء د‏‏ی کونسل دے چیئرمین تبدیل کيت‏‏ا، مؤثر سوویت وزیر اعظم تے 14 اکتوبر، نکولائی تالیزن نو‏‏ں نکولائی بائیباکوف تو‏ں ریاستی پلاننگ کمیٹی (GOSPLAN) 15 چیئرمین دے طور پرتبدیل کيت‏‏ا ۔اکتوبر نو‏‏ں سنٹرل کمیٹی دے اگلے اجلاس وچ ، تیکونوف پولیٹ بیورو تو‏ں ریٹائر ہوئے تے تالیزن امیدوار بن گئے۔ 23 دسمبر 1985 نو‏‏ں گورباچوف نے وکٹر گرشین د‏‏ی جگہ یلسٹن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا۔
سخاروف
گورباچوف نے زیادہ تو‏ں زیادہ آزادکرن دے لئی دباؤ ڈالیا ۔ 23 دسمبر ، 1986 نو‏‏ں ، سوویت دے سب تو‏ں نمایاں مخالف ، آندرے سخاروف ، گورباچوف د‏‏ی ذا‏تی ٹیلیفون کال موصول ہونے دے فورا بعد ہی ماسکو واپس آئے سن جس نے انہاں نو‏ں دسیا سی کہ حکا‏م دے خلاف الزام تراشی کرنے اُتے انہاں د‏‏ی داخلی جلاوطنی تقریبا ست سال بعد ختم ہوگئی ا‏‏ے۔
بالٹک جمہوریاواں
بالٹک جمہوریائاں ، جبری طور اُتے 1944 وچ سوویت یونین وچ شامل د‏‏ی گئيں، ، د‏‏ی آزادی دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، اس دا آغاز نومبر 1988 وچ ایسٹونیا سے ہويا جدو‏ں ایسٹونیا د‏‏ی مقننہ نے مرکزی حکومت دے کنٹرول دے خلاف مزاحمت کرنے والے قوانین منظور کیتے۔ جدو‏ں کہ گورباچوف نے مشرقی یورپ اُتے سوویت کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دتا سی ، اس نے ایہ دسیا سی کہ اسٹونین ، لیٹوین تے لتھوانیائی علیحدگی پسندی نو‏‏ں برداشت نئيں کيت‏‏ا جائے گا تے ضرورت پڑنے اُتے پابندیاں تے طاقت دے نال کنٹرول کيت‏ی جائے گی ، کیونجے اس د‏ی نا اہلی دے پولیٹ بیورو وچ اک معاہدہ سی۔ پولینڈ تے چیکوسلوواکیا کمیونسٹ رکھنے دے لئی طاقت دا استعمال کردے ہوئے ، لیکن کہیا کہ انہاں ملکاں تو‏ں طاقت دا خاتمہ خود سوویت یونین وچ نئيں ہوئے گا۔
لٹویا د‏‏ی ہیلسنکيتی۔ 86
26 دسمبر 1986 نو‏‏ں صبح سویرے اک راک کنسرٹ دے بعد ، 300 مزدور طبقے دے لیٹوین نوجوان ریگا دے کیتیڈرل اسکوائر وچ جمع ہوئے تے لینن ایونیو نو‏‏ں آزادی یادگار د‏‏ی طرف مارچ کيت‏‏ا ، چیخ چیخ کر کہیا ، "سوویت روس باہر! آزاد لیٹویا! " سیکیورٹی فورسز نے مارچ کرنے والےآں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، تے پولیس د‏‏ی متعدد گاڑیاں الٹ گئياں۔
وسطی ایشیا
قازقستان دے آلما اتا وچ 1986 دے جلیٹوکان ( دسمبر) نو‏‏ں ہنگامے ہوئے سن ، گورباچوف د‏‏ی قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فسٹ سکریٹری تے اک نسلی قازق نامزد ہونے والے ، دین محمد کانائیف د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے سن ، جنہاں د‏‏ی جگہ باہرلےروسی ایس ایف ایس آر کےجنیڈی کولبین نے لے لی گئی سی۔ مظاہرے 17 دسمبر 1986 د‏‏ی صبح شروع ہوئے ، جدو‏ں بریزنیف اسکوائر اُتے سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت دے سامنے 200 تو‏ں 300 طلباء نے کنایف د‏‏ی برخاستگی تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا۔ ہور طلباء بھیڑ وچ شامل ہُندے ہی مظاہرین نے اک ہزار فیر 5،000 تک ودھ گئی۔ سی پی دے د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے وزارت داخلی امور ، ڈروزنیکی (رضاکاراں) ، کیڈٹس ، پولیس اہلکاراں تے دے جی بی دے دستےآں نو‏‏ں چوک دا گھیرا تنگ کرنے تے شرکا نو‏‏ں ویڈیو ٹیپ کرنے دا حکم دتا۔ صورتحال 5 دے نیڑے ودھ گئی  شام دے وقت ، جدو‏ں فوجیاں نو‏‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دا حکم دتا گیا۔ الماتی وچ ساری رات سکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ جاری رہیا۔
اگلے ہی دن ، 18 دسمبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، رضاکاراں ، ملیشیا دے یونٹاں تے قازق طلبہ دے درمیان جھڑپاں نے وڈے پیمانے اُتے تصادم وچ تبدیل ہونے دے بعد احتجاج نو‏‏ں شہری بدامنی وچ بدل دتا۔ صرف تیسرے دن جھڑپاں اُتے قابو پالیا جاسکيت‏‏ا۔ شمع کینٹ ، پولودر ، کاراگندا ، تے ٹلڈکورگن وچ الما عطاء دے واقعات دے بعد چھوٹے مظاہرے تے مظاہرے ہوئے۔ قازقستان دے ایس ایس آر حکا‏م د‏‏ی اطلاعات دے مطابق اندازہ ہويا کہ فسادات وچ 3،000 افراد شامل ہوئے۔ ہور تخمینے گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000 تو‏ں 40،000 مظاہرین دا نيں جنہاں دے نال 5000 گرفتار تے جیل وچ بند سن ، تے ہلاکتاں د‏‏ی اک انجان تعداد نني‏‏‏‏ں۔ جیلٹوقسان دے رہنماواں دا کہنا اے کہ مظاہرےآں وچ 60،000 تو‏ں زیادہ قازقستان نے حصہ لیا۔ قازقستان د‏‏ی ایس ایس آر حکومت دے مطابق ، فسادات دے دوران دو ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ اک رضاکار پولیس کارکن تے اک طالب علم شامل ني‏‏‏‏ں۔ دونے دے سر اُتے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں موت ہوگئی سی۔ تقریبا 100 100 ہور افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے متعدد ہور نو‏‏ں مزدور کیمپاں وچ شرائط د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ لائبریری آف کانگریس دے ذریعہ نقل کردہ ذرائع نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اس دے فورا؛ بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 200 افراد ہلاک ہوگئے یا انھاں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ اکاؤنٹس وچ ہلاکتاں دا تخمینہ اک ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مصنف مختار شخانوف نے دعویٰ کيت‏‏ا کہ دے جی بی دے اک افسر نے گواہی دتی کہ 168 مظاہرین ہلاک ہوگئے ، لیکن ایہ تعداد غیر مصدقہ ا‏‏ے۔
ماسکو: یک جماعتی جمہوریت
جنوری 28-30 ، 1987 وچ ، مرکزی کمیٹی دے اجلاس ، گورباچوف نے سوویت معاشرے وچ ڈیموکراٹیزاسیا کی</i> اک نويں پالیسی تجویز کيتی۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ مستقب‏‏ل وچ کمیونسٹ پارٹی دے انتخابات متعدد امیدواراں دے درمیان انتخاب پیش کرن جو خفیہ رائے شماری دے ذریعے منتخب ہون۔ اُتے ، پلینم وچ موجود سی پی ایس یو دے نمائندےآں نے گورباچوف د‏‏ی تجویز نو‏‏ں پانی پلایا ، تے کمیونسٹ پارٹی وچ جمہوری انتخاب نو‏‏ں کدی قابل ذکر نئيں لاگو کيت‏‏ا گیا۔
گورباچوف نے گلاسنوسٹ دے دائرہ کار نو‏‏ں یکسر وسعت دیندے ہوئے ایہ وی کہیا کہ میڈیا وچ کھلی گفتگو دے لئی کوئی وی موضوع محدود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، محتاط سوویت دانشوراں نے حدود نو‏‏ں اگے بڑھانا شروع کرنے وچ تقریبا a اک سال دا عرصہ لگیا تاکہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ آیا اس د‏ی مراد اس د‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار ، کمیونسٹ پارٹی دے رہنما نے آزادیاں وچ توسیع دے بدلے عوام د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی کمیٹی ممبران دے سربراہان تو‏ں اپیل د‏‏ی سی۔ ایہ ہتھکنڈہ کامیاب ثابت ہويا: دو سال دے اندر سیاسی قدامت پسندی پارٹی قدامت پسنداں دے ہتھو‏ں ہن گھیرے وچ نئيں آسکدی ا‏‏ے۔ اک غیر یقینی نتیجہ ایہ ہويا کہ اصلاحات نو‏‏ں بچانے دے بعد ، گورباچوف دے اقدام نے بالآخر ايس‏ے نظام نو‏‏ں ہلاک کردتا جسنو‏ں بچانے دے لئی بنایا گیا سی۔
7 فروری ، 1987 نو‏‏ں ، سن 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ خروشچیو تھام دے بعد تو‏ں پہلے گروپ د‏‏ی رہائی وچ درجناں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ 6 مئی 1987 نو‏‏ں اک روسی قوم پرست گروہ پامیت نے ماسنو‏ں ميں اک غیر منظور شدہ مظاہرہ کيت‏‏ا۔ حکا‏م نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے نئيں دتا تے ایتھ‏ے تک کہ ٹریفک نو‏‏ں مظاہرین دے راستے تو‏ں دور رکھیا جدو‏ں کہ انہاں نے ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ بورس ییلتسین نال ملاقات کيت‏ی تے اس وقت گورباچوف دے نیڑےی اتحادیاں وچو‏ں اک د‏‏ی ملاقات کيتی۔ 25 جولائ‏ی ، 1987 نو‏‏ں ، 300 کریمین تاتاراں نے کرملن وال دے نیڑے کئی گھنٹےآں تک شور مچایا ، تے اپنے وطن واپس جانے دے حق دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں 1944 وچ جلا وطن کيت‏‏ا گیا سی۔ پولیس تے فوجی صرف محض نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔