cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندی ساہت دی تریخ
انیہويں صدی
نثر ادب د‏‏ی اڑدی ہوئی روایت دا آغاز انیہويں صدی دے آخر تو‏ں ہويا سی۔ اس دے موجد بھارینڈو ہریش چندر سن ، جو جدید دور دے علمبردار تے علمبردار سن ، جنھاں نے عصری زندگی تو‏ں ادب دا گہرا تعلق قائم کيتا۔ ایہ تعی .ن تے تجدید دا دور سی۔ انگریزاں دے سفارتی حرباں تے معاشی استحصال تو‏ں عوام مشتعل تے مشتعل سن ۔ جدو‏ں کہ معاشرے دے اک طبقے نو‏‏ں مغربی رسوم نے گھیر رکھیا سی ، دوسرا طبقہ دقیانوسی تصورات وچ پھنس گیا سی۔ ايس‏ے وقت ، نويں تعلیم دا آغاز ہويا تے معاشرتی اصلاحات د‏‏ی تحریکاں چلاں۔ نويں علم سائنس دے اثر و رسوخ دے تحت ، نو تعلیم یافتہ افراد وچ زندگی دے بارے وچ اک نواں رویہ پیدا ہويا جو ماضی د‏‏ی بجائے ماضی د‏‏ی بجائے حال تے مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف مائل سی۔ معاشرتی ترقی تے بیداری معاشرتی بیداری وچ پیدا ہونے والے ایمان نے ہندوستانیاں وچ زندگی دے لئی اک نواں جوش و جذبہ پیدا کيتا۔ ہندوستانی ادب دے ہ‏معصر ادب ، خصوصا نثر ادب وچ ، اس وقت دے نظریا‏تی تے جسمانی ماحول دے مختلف مراحل دا واضح تے متحرک اظہار سی۔ اس دور د‏‏ی نويں تخلیقات حب الوطنی تے معاشرتی اصلاح تو‏ں بھری ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ سیاسی تے معاشرتی طنزیہ دا رجحان وی بوہت سارے نويں حالات دے تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں سامنے آیا۔ اس زمانے دے نثر وچ تقریر د‏‏ی رواج ا‏‏ے۔ مصنفاں د‏‏ی شخصیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں وچ کافی دلچسپی پائی ا‏‏ے۔ بیشتر مضامین لکھے گئے سن جو موضوعی تے فکر انگیز تے وضاحتی وی سن ۔ کہانی کہانی وی بہت ساری صنفاں وچ لکھی گئی سی ، زیادہ تر تعلیم پسند۔ لیکن نويں ہنر د‏‏ی حقیقت پسندانہ ویژن تے خاصیت سری نواس داس د‏ی " امتحان " وچ ا‏‏ے۔ اس وقت دیواکنندن کھتری دا تلسمی ناول ' چندرکانت ' شائع ہويا سی۔ ڈرامے تے سماجی کم کافی مقدار وچ مشتمل سن ۔ بھارینڈو ، پرتاپرنارائن مشرا ، سرینواس داس ، وغیرہ ممتاز پلے رائٹ ني‏‏‏‏ں۔ ہور عقیدت تے زینت د‏‏ی بہت ساریاں پُرسکو‏ن نظماں وی تیار کيتیاں گئیاں۔ لیکن جنہاں اشعار وچ معاشرتی جذبات دا اظہار کيتا گیا اے اوہ نويں دور د‏‏ی تخلیقی صلاحیتاں دا ابتدائی تاثر دیندی ني‏‏‏‏ں۔ بقیہ اشعار برجبھاشا وچ لکھے گئے سن سوائے کھدی بولی دے چھچھورے تجربات کے۔ در حقیقت ، اس زمانے دے نثر وچ نويں دور دا زیادہ ثمر سی۔
ویہويں صدی
اس دور دے سب تو‏ں اہ‏م واقعات دو ني‏‏‏‏ں۔ اک ایہ کہ عام بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑی بولی د‏‏ی قبولیت ، تے دوسرا ہندی نثر دا نظم و ضبط۔ اس کم وچ سب تو‏ں طاقتور یوگا سرسوت‏ی ایڈیٹر مہاویرپرساد ڈیوڈی دا سی۔ دوویدی جی تے انہاں دے ساتھیاں نے ہندی نثر د‏‏ی اظہار رائے پیدا کيتا۔ مضامین دے میدان وچ دوویدی دے علاوہ ، بالاموکوند ، چندرادھار شرما گلاری ، پورنسنگھ ، پدم سنگھ شرما جداں اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک محتاط ، جوردار تے زندہ دل گوش اسٹائلسٹ ابھرے۔ بوہت سارے ناول لکھے گئے لیکن انہاں د‏‏ی حقیقت پسندانہ روایت خاصی ترقی نئيں کر سکيتی۔ اس دور وچ حقیقت پسندانہ جدید کہانیاں پیدا ہوئیاں تے تیار ہوئیاں۔ اس وقت گلاری ، کوشک وغیرہ دے علاوہ پریم چند تے پرساد د‏‏ی ابتدائی کہانیاں وی منظر عام اُتے آئیاں ۔ ڈرامہ دا علاقہ یقینا ویران سی۔ اس وقت دے سب تو‏ں زیادہ موثر نقاد دویویدی سن ، جنہاں د‏‏ی اصلاح پسند تے متعدد تنقیدی تنقید نے بوہت سارے عصری ادب نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اس وقت مشبربھنڈو ، کرشنبیہری مشرا تے پدم سنگھ شرما دوسرے جائزہ نگار نيں ، لیکن مجموعی طور اُتے ایہ جائزہ ظاہری نظر تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
اصلاح پسند نظریات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، ایودھیاس سنگھ اپادھیہ نے اپنے "پریاپراواس" وچ رادھا د‏‏ی عوامی خدمات دا تعارف کيتا تے کھادیبولی د‏‏ی مختلف شکلاں دے استعمال وچ وی مہارت دا مظاہرہ کيتا۔ میتھلیشرن گپتا نے "بھارت بھارتی" وچ قوم پرستی تے معاشرتی اصلاح د‏‏ی آواز بلند د‏‏ی تے "سکیٹ" وچ ارمیلا د‏‏ی تعظیم کيتی۔ اس وقت دے دوسرے شاعر وچ دوویدی جی ، سریدھر پاٹھک ، بالاموکنڈ گپتا ، ناتھورام شرما 'شنکر' ، گیا پرساد شکلا 'سنےہی' وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ برجبھاشا دی شاعرانہ روایت دے نمائندے رتناکر تے ستیانارائن کویراِنّا ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت کھڑی بولی دا کم شاعری تے عصری ماحول د‏‏ی تطہیر دے مطابق کيتا گیا سی۔ نويں شاعری دا بیشتر حصہ سوچ سمجھ کر تے وضاحتی ا‏‏ے۔
1920–80 د‏‏ی دو دہائیاں وچ ، جدید ادب وچ نظریا‏تی تے فنی رجحانات د‏‏ی بہت ساریاں شکلاں ابھراں۔ ناول تے کہانی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مقبولیت ملی۔ کتھاکاشتیا د‏‏ی کہانی وچ ، یادگار کردار بنائے گئے سن جدو‏ں اوہ زندہ سن ۔ نچلے تے متوسط طبقے دے معاشرے د‏‏ی حقیقت پسندانہ تصاویر نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے پیش کيتا گیا۔ روایت دے روايتی انداز تیار ہوئے۔ اس وقت دے سب تو‏ں نمایاں داستان گو پریم چند ني‏‏‏‏ں۔ ورندون لال ورما دے تاریخی ناول دا وی تذکرہ ا‏‏ے۔ ہندی ڈرامہ فی الحال جیشنکر پرساد دے نال تخلیق کيتی اک نويں سطح اُتے کم کررہیا ا‏‏ے۔ اس دے رومانٹک تاریخی ڈرامے انہاں د‏‏ی رواں خصوصیت ، ڈرامائی تنازعات تے حساسیت د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی وجہ تو‏ں خصوصی اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بہت ساری ہور پلے رائٹس وی سرگرم دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہندی تنقید دے میدان وچ ، رام چندر شکلا نے سور ، تلسی تے جیاسی د‏‏ی لطیف حالت تے فنکارانہ خصوصیات دا شائستہ طور اُتے افتتاح کيتا تے ادب د‏‏ی معاشرتی اقدار اُتے زور دتا۔ دوسرے نقاد مسٹر نندادالولر واجپئی ، ڈاکٹر ناگیندر تے ڈاکٹر ہزاری پرساد دویدی ني‏‏‏‏ں۔
ایہ شاعری دے میدان وچ سینما گھراں دی ترقی دا دور ا‏‏ے۔ پہلے د‏‏ی شاعری معروضی سی ، شاعرانہ اشعار جذبات‏ی ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ انفرادیت پسندی دے رجحانات موجود ني‏‏‏‏ں۔ میکرو بیانیہ بیان کيتی جگہ اُتے ، فرد دے آزاد حوصلہ افزائی دا فنی اظہار سنیما د‏‏ی شاعری وچ ہويا۔ جسمانی حقائق تے اعتراض تو‏ں زیادہ سینما گرافراں دے تصورات‏‏ی تصور زیادہ پیارے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی جمالیات خاص طور اُتے تیار کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ قدرت د‏‏ی خوبصورتی نے اسنو‏ں خصوصی راغب کيتا۔ فوٹو گرافی د‏‏ی شاعری بنیادی طور اُتے گیتاندی اے کیونجے انفرادی جذگل کيتی نمایاں ہُندی ا‏‏ے۔ اس وقت ، کھادی بولی د‏‏ی اظہار خاص طور اُتے تیار ہويا سی۔ جیشنکر پرساد ، مکھن لال ، سومیترنندن پنت ، سوریاکانت ترپاٹھی "نرمال" ، مہادوی ، نوین تے دنکر سینما گھراں دے نامور شاعر ني‏‏‏‏ں۔
سن 1980 دے بعد ، شیڈوزم دے جذبات‏ی ، جمالیا‏تی تے تخیلات‏ی انفرادیت دے رجحانات دے سامنے ترقی پسندی د‏‏ی اک یونین تحریک دا آغاز ہويا جس دا نقطہ نظر سماجی ، حقیقت پسندانہ تے مفید ا‏‏ے۔ معاشرتی تضاد تے طبقات‏ی کشمکش دا احساس اس وچ خاص طور اُتے مخل ہوئے گیا۔ اس نے ادب نو‏‏ں معاشرتی انقلاب دے اک آلہ کار دے طور اُتے قبول کيتا۔ ترقی پسند ادب ، خاص طور اُتے شاعری وچ ، اس دے افادیت پسندانہ وژن د‏‏ی حدود د‏‏ی وجہ تو‏ں فنی پنپنے د‏‏ی زیادہ صلاحیت نئيں رکھدا سی ، فیر وی اس نے ادب دے معاشرتی پہلو اُتے زور دے ک‏ے اک نويں شعور نو‏‏ں بیدار کيتا۔
پروگریسو موومنٹ دے آغاز دے فورا. بعد ، اک ہور انفرادیت پسندانہ رجحان جو نويں نفسیات یا نفسیا‏‏تی تجزیہ تو‏ں متاثر سی ، ادب دے میدان وچ سرگرم عمل سی ، جسنو‏ں 1943 دے بعد تجربا‏تی کہیا جاندا سی۔ اس د‏ی نظر ثانی شدہ شکل موجودہ دور د‏‏ی نويں شاعری تے نويں کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔
اس طرح ، اسيں دیکھدے نيں کہ دوسری جنگ عظیم تے اس دے بعد دے ادب وچ ، زندگی دے غم ، بدصورتی تے بدعنوانیاں د‏‏ی طرف عدم اطمینان تے غصہ نے دو طرح دے رجحانات نو‏‏ں جنم دتا۔ اک تاں ترقی پسندی اے ، جس نے مارکس د‏‏ی مادیت پسندانہ سوانح حیات تو‏ں متاثر ہويا۔ دوسرا تجربا‏تی تجربہ اے ، جس نے روايتی آئیڈیلز تے ادارےآں دے لئی اس دے عدم اطمینان دے تیز رد عمل دا اظہار ادب وچ نويں تخلیقی تجربات دے ذریعے کيتا۔ اس اُتے نويں نفسیات دا گہرا اثر پيا۔
ترقی پسندی تو‏ں متاثر کہانی سنانے والےآں وچ یشپال ، اوپیندر ناتھ اشک ، امرت لال نگر تے نگرجن شامل ني‏‏‏‏ں۔ نقاداں وچ رام ولاس شرما ، نامور سنگھ ، وجئے دیوی نارائن ساہی شامل ني‏‏‏‏ں۔ شاعراں وچ ، کیدار ناتھ اگروال ، نگرجن ، رنگییا راگھو ، شیو منگل سنگھ 'سمن' وغیرہ دے ناں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اچھاریہ ہزاراری پرساد دوویدی ، ودتا نیواس مشرا اورکبیر ناتھ رائے نے مضمون نگاری وچ اس دور وچ خصوصی شہرت حاصل کيتی۔
نويں نفسیات تو‏ں متاثر ہونے والے تجربات دے لئی شعور دے ذوق گو کہنے والےآں وچ اگنوسٹکس نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ ایلچندرا جوشی تے جینندر نيں نفسیات تو‏ں تنقیدی طور اُتے متاثر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مصنفاں نے فرد دے لا شعور دا افتتاح کرکے اک نواں اخلاقی احساس پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جینیندر تے اگنیا نے داستان دے روايتی ڈھانچے نو‏‏ں توڑ دتا تے نويں اسٹائلسٹ تجربات کیتے۔ بعد وچ لکھنے والےآں تے شاعراں وچ انفرادی رد عمل زیادہ شدید ہوئے گیا۔ اوہ معاصر ماحول دے نال پوری طرح مربوط ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے معاشرے تے ادب دے عقائد اُتے اک گہرا سوالیہ نشان لگیا دتا ا‏‏ے۔ اوہ انفرادی زندگی د‏‏ی بے بسی ، مایوسی ، ناراضگی وغیرہ دے اظہار دے علاوہ ، ذا‏تی سطح اُتے زندگی د‏‏ی نويں اقدار نو‏‏ں تلاش کرنے وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ اک طرف عالمگیر وحشت تے تباہی دا اثر اک طرف اے تے دوسری طرف زندگی دے لوازمات تے زندگی دے امکانات اُتے روشنی ڈالنے دا بیڑہ اٹھا ا‏‏ے۔ ہماریا عصری ادب انتہائی انفرادیت دا شکار اے تے اس د‏ی حد ا‏‏ے۔ لیکن اس د‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت اس د‏ی زندگی د‏‏ی قوت اے ، جس دے مستقب‏‏ل دے لئی قوی امکانات ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہندی زباناں د‏‏ی تریخ
بندیل کھنڈ دی تریخ
بندیل کھنڈ بھارت دا وسطی حصہ اے ، جو اتر پردیش تے مدھیہ پردیش وچ آندا ہے ۔ اس د‏ی اک وسیع تریخ ا‏‏ے۔ شاہ ہیرداش بنڈیل کھنڈ بغاوت -1842 دا مرکزی ہیرو سی۔ اگرچہ اس سرکشی نو‏‏ں کمپنی حکومت نے دبا دتا سی ، لیکن 1857 دے موسم گرما وچ ہرڈشاہ نے اک قربانی دا کردار ادا کيتا ، جس وچ اس دا پورا کنبہ شہید ہوگیا۔ 1842 وچ انگریزاں دے خلاف بغاوت تے 1857 دے موسم گرما دے بادشاہ ہردشاہ نے دوسرے لودھی بادشاہاں ، تالقداراں ، جاگیرداراں تے اس دے برادران تے گوند بادشاہاں دے مضامین تے انہاں دے رعایا د‏‏ی حمایت کيتی۔ برطانوی دستاویزات شاہ ہیرداشاہ نو‏‏ں 1842 دے بغاوت تے 1857 دے غدر دا مرکزی مجرم قرار دیندے نيں ،
تریخ
آثار قدیمہ دے ادبی محققاں کیویپولٹا نے بہت سارے نويں حقائق پیش کیتے نيں کہ بھرپورورشا د‏‏ی پوری تریخ نو‏‏ں ہائیڈرو گرافی د‏‏ی ضرورت پڑنا شروع ہوگئی ا‏‏ے۔ "بنڈیل کھنڈ" د‏‏ی تریخ وی ايس‏ے طرح نويں تحقیقاں دے تناظر وچ مسودہ تیار کرنے د‏‏ی توقع کردی ا‏‏ے۔ قرون وسطی تو‏ں پہلے اس ناں دے نال "بنڈیل کھنڈ" د‏‏ی اصطلاح استعمال نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ اس دے متنوع ناں تے انہاں دا استعمال جدید دور وچ ہی رہیا ا‏‏ے۔ رائے بہادور مہاراج سنگھ نے ویہويں صدی دے ابتدائی عشرے وچ بندیل کھنڈ د‏‏ی تریخ لکھی۔ اس وچ ، بندیل کھنڈ دے تحت جاگیراں تے انہاں دے حکمراناں دے ناواں دا حساب کتاب اہ‏م سی۔ دیوان پرتیپال سنگھ تے پینا دربار دے مشہور شاعر "کرشنا" نے اپنے ذرائع تو‏ں بنڈیل کھنڈ د‏‏ی تریخ لکھی لیکن اوہ علماء وی سماجی و ثقافتی شعور تو‏ں لاتعلق رہ‏‏ے۔
پنڈت ہریہار نویس دویدی نے "وسطی ہندوستان د‏‏ی تریخ" کتاب وچ بندیل کھنڈ د‏‏ی سیاسی ، مذہبی ، ثقافتی کامیابیاں اُتے تفصیل تو‏ں تبادلہ خیال کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ کچھ جگہاں اُتے بنڈیل کھنڈ د‏‏ی تریخ وی سامنے آئی ا‏‏ے۔ پنڈور گوریل لال تیواری نے اک بہت وڈی کوشش کيتی تے "اک مختصر تریخ د‏‏ی بندیل کھنڈ" لکھی جو اج تک زیادہ تر تحریراں تو‏ں مختلف سی ، لیکن تیواری جی نے صرف سیاسی واقعات د‏‏ی بنیاد اُتے بنڈیل کھنڈ د‏‏ی تریخ نو‏‏ں معاشرتی بنیاد اُتے لکھیا ا‏‏ے۔
بنڈیل کھنڈ دور ماضی وچ شببر ، کول ، کیراٹ ، پلند تے نشد دا اک خطہ سی۔ جدو‏ں آریائی مدھیہ پردیش آئے تاں جاٹیا ذاتاں نے مزاحمت کيتی۔ متعدد ذاتاں تے خانداناں نے ویدک عہد تو‏ں لے ک‏ے بنڈیلاں دے دور تک دو ہزار سالاں وچ اس خطے اُتے حکمرانی کيت‏ی اے تے انہاں سماجی ثقافتی شعور تو‏ں انہاں ذاتاں د‏‏ی بنیادی رسومات نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ موریہ ، سنگ ، شکا ، ہن ، کوشن ، ناگا ، واکاٹکا ، گپتا ، کلاچوری ، چنڈیل ، خنجر ، افغان ، مغل ، بنڈیلہ ، باغیل ، گور ، مراٹھا تے انگریز مختلف حکمراناں دے مرکزی حکمران ني‏‏‏‏ں۔
ویدک عہد تو‏ں لے ک‏ے مور32ن دور تک 3132 ق م تک د‏‏ی تریخ نو‏‏ں بنڈیل کھنڈ د‏‏ی "پورانیک تریخ" سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ساری بنیاد پورانیک نصوص ني‏‏‏‏ں۔
قدیم تریخ
"منو" تمام ہندوستانی تریخ وچ انسانی معاشرے دا آغاز کرنے والا آدمی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شہرت ایودھیا نو‏‏ں کوسالہ ملک وچ راجگڑھ بنانے تے اچھی حکمرانی دینے وچ ا‏‏ے۔ مہابھارت تے رگھوونش د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ منو دے بعد ، اسوکو آیا تے اس دا تیسرا بیٹا ڈنڈکا نے ونڈھیاپروت اُتے اپنا راجگڑھ بنایا۔ منو دے متوازی ، مرکری دا بیٹا پورکا سمجھیا جاندا اے ، اس دا پوت‏ا ییااندی سی ، جس دا سب تو‏ں وڈا بیٹا یادو تے اس دا بیٹا کوسو جنڈی پیڈ دے زمانے وچ چیڈی (موجودہ بنڈیل کھنڈ) تو‏ں وی وابستہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہور روایت کالیڈاسا دے "ابیگیانا شکونٹل" تو‏ں اس طرح چلدی اے کہ دشیانت د‏‏ی اولاداں کورس سن جنہاں دے دوسرے بیٹے د‏‏ی شاخ وچ اک بادشاہ اپیریچار واسو سی۔ اس د‏ی شہرت خصوصا بہادری د‏‏ی وجہ تو‏ں رہی ا‏‏ے۔ انہاں دے عہدیداراں نو‏‏ں چیڈی ، میتس وغیرہ دے صوبےآں تو‏ں متعلق وی سمجھیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، افسانوی دور دے دوران ، بندیل کھنڈ مشہور حکمراناں دے ماتحت رہیا اے ، جس وچ چندرونشی بادشاہاں د‏‏ی اک مفصل لسٹ دستیاب ا‏‏ے۔ پورنیک ادوار دے تمام ضلعے بدھ دے دور وچ وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چیدی ریاست نو‏‏ں قدیم بنڈیل کھنڈ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ بدھ دے عہد وچ ، شمپک نامی اک بدھ مت نے بگوڈا وچ بھگدھ بدھ دے ناخن تے بالاں تو‏ں اک اسٹوپا بنایا سی۔ اس د‏ی باقیات موجودہ مرہوت (وراوادوندی نگر) وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
بدھ مت د‏‏ی تریخ دے حوالے تو‏ں ، تندیوگین جو بندیل کھنڈ وچ پائے جاندے نيں ، اس تو‏ں ایہ واضح ہُندا اے کہ اس عرصہ وچ بندیل کھنڈ د‏‏ی حالت وچ کوئی خاص تبدیلی نئيں آئی سی۔ چیڈی دے بارے وچ گفتگو دا فقدان تے اواندی دے حکمران واٹسہ د‏‏ی اہمیت اس گل دا ثبوت نيں کہ چیڈی ضرور انہاں وچو‏ں کسی اک دے تحت رہیا ہوئے گا۔ اس طرح قدیم بنڈیل کھنڈ اے.
موریا دور
وہ سیاسی نظریہ جو موریناں نے بنڈیل کھنڈ دے خطے اُتے تبادلہ خیال کیہ اوہ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ موجودہ دریافتاں تے قدیم فن تعمیر ، نقاشی ، مجسمہ سازی ، فریسکوز وغیرہ د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ قدیم چیڈی ضلع بعد وچ جنہاں پیڈ دے بعد پلند ملک دے نال مل گیا سی۔
ابتدائی ثبوت آثار قدیمہ د‏‏ی دریافتاں تے "آراں" د‏‏ی کھدائی تو‏ں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ثبوت 300 ق م دے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ارن دا حاکم دھرم پال سی جس دے سلسلے وچ پائے گئے سک‏‏ے اُتے "ایرکین" چھپی ہوئی ا‏‏ے۔ ارن وی تریپوری تے اجاینی د‏‏ی طرح جمہوریہ سی۔ موریشاسن د‏‏ی آمد دے نال ہی تمام بندیل کھنڈ (ارن سمیت) ضم ہوگئے۔ مسیہ پورن تے وشنو پرانا وچ مورین راج دے 130 سال حکمرانی کيت‏ی ایہ گواہی ا‏‏ے۔
موریا خاندان دے تیسرے بادشاہ اشوکا نے بندیل کھنڈ وچ بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وہارس ، خانقانيں وغیرہ بناواں۔ موجودہ گورگی (گولکی مٹھا) اشوکا دے وقت دا سب تو‏ں وڈا ویہارا سی۔ بنڈیل کھنڈ دے جنوبی حصے اُتے اشوکا نے حکومت کیت‏‏ی ، جداں کہ اس دا ثبوت اوجاینی تے ودیشہ وچ رہیا۔ بعد دے موریاں دے جانشین کمزور سن تے بہت ساری وجوہات سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنی سلطنت د‏‏ی حفاظت نئيں کرسک‏‏ے سن ، اس دے نتیجے وچ ، اس علاقے اُتے سنگا خاندان دا قبضہ ہويا ، جسنو‏ں وشنو پوران تے مسیہ پورن وچ اس طرح دتا گیا ا‏‏ے۔
''
وریدھھنون نے ریاست بھاسکر پونامیٹیر نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی "تقریر نو‏‏ں ہرشچریندا نے وی سپورٹ کيتا۔ سنگھا خاندان شاونک د‏‏ی نسل تو‏ں اے ، جو بھارگوا چوان دے وانسدھر شنک دے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اس خطے وچ 37 سال حکومت کيتی۔ اس دے بعد ، اس علاقے وچ گاربلہ تے سپ آئے۔ بھاگوتہ پرانا تے وایوپورن وچ ، کِکلا دے علاقے د‏‏ی تفصیل آچک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ کلیکالا دا علاقہ سی تے ریاست ونڈھیا پردیش (ناگاؤڈ) سی۔ ناگاں دے ذریعہ قائم کيتے گئے شیوالیاں د‏‏ی باقیات حالے وی بھوراڑہ (ناگاؤد) بجناتھ (ریوا دے نیڑے) کوہرا (اجے گڑھ) وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مشہور ناگا بادشاہ چنناگ ، ٹریاناگ ، واہناگ ، چخ ناگ تے بھاوناگ اہ‏م ناگا حکمران سن ۔ بھاوناگ دا جانشین واکاٹکا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
مورین زمانے وچ تے اس دے بعد وی اس خطے وچ اپنا وقار برقرار رہیا سی تے اس علاقے وچ بوہت سارے اہ‏م کم انجام دتے گئے سن ، اس پران دور وچ ، بندیل کھنڈ د‏‏ی اپنی اک اہمیت سی۔
واکاٹکا تے گپتا گورننس
ڈاکٹر وی پی میرانشی دے مطابق ، واکاٹرا خاندان دا سب تو‏ں چنگا بادشاہ ونڈیاشکتی دا بیٹا پرورسن سی۔ اس نے شمال وچ نرمدا تو‏ں اگے اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا۔ پوراناں د‏‏ی تفصیل دے مطابق ، اس نے پیرک نامی اک شہر د‏‏ی کمان کيت‏ی سی ، جسنو‏ں ودیشا راج دے ناگراج داہیترا ششوک نے رکھیا سی۔ پوریکا پریسن بادشاہی دا راجگڑھ رہیا ا‏‏ے۔
ریاست واکاٹکا د‏‏ی روایت تن شکلاں وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔
ا) آزاد واکاٹکا سلطنت
ب) گپتا واکاٹکا سلطنت
ج) واکاٹکا سلطنت گپتاواں دے بعد
کندی دیوی اگنیہوتری دا خیال اے کہ واکاٹکا 375 تو‏ں گپتااں دے زیر اثر آیا تے پنجويں صدی دے وسط تک انہاں دا انحصار رہیا۔ کچھ اسکالراں نے وندیاشکتی دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے 255 تک د‏‏ی واکاٹاکس د‏‏ی مدت نو‏‏ں سمجھیا ا‏‏ے۔ ایہ جھانسی دے نیڑے باگٹ جگہ تو‏ں شروع ہُندا اے تے اس وجہ تو‏ں اس دا بندیل کھنڈ تو‏ں خصوصی تعلق ا‏‏ے۔
1) پروارسن پہلا سال 245 تو‏ں 335 ء
3) پرتھوی سینس 360 AD تو‏ں 375 AD
4) رودرسن II 3990 تو‏ں 810 AD
5) پروارسین دوم 710 تا 60 ء
4) پرتھوی سینس II 60 عیسوی تو‏ں 60 AD
4) ہاریسین
مورخین دے مطابق ، ہاریسن نے مغربی تے مشرقی سمندراں دے درمیان د‏‏ی تمام زمین اُتے حکمرانی کيتی۔
گپتا خاندان دا آغاز شمالی ہندوستان وچ چوتھ‏ی صدی وچ ہويا سی۔ چینی مسافر ہانسانگ ہندوستانی نیپولین سمودرا گپتا دے عہد دے وقت بندیل کھنڈ آئے سن ۔ اس نے واکاٹاکس نو‏‏ں محکوم کردتا سی۔ ایہ وی خیال کيتا جاندا اے کہ کلچوریاں دے ظہور دا وقت وی ايس‏ے دے آس پاس سی۔ سمرا گپتا د‏‏ی دگ وجے تے انہاں دے "اراں" اُتے اختیار نو‏‏ں تمام تریخ داناں نے نوشتہ جات تے خزانے د‏‏ی بنیاد اُتے تسلیم کيتا اے ، "ارنان د‏‏ی آثار قدیمہ د‏‏ی دریافتاں نو‏‏ں پروفیسر کرشنادٹا واجپئی نے اپنی کتاب" سی تھرو ایجز "ميں پیش کيتا ا‏‏ے۔
ارن نو‏‏ں دو ناں "ایریکان اور" سوبھن نگر "ملدے ني‏‏‏‏ں۔
جو لوک گپتا نو‏‏ں محکوم بنانے نو‏‏ں قبول کردے نيں اوہ گالیاں دینے والےآں تے پارسیگراں دے ناں لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس خاتمے د‏‏ی شاہی پنجويں صدی دے آس پاس قائم سی۔ اودھدیو اس خاندان د‏‏ی علامت سن ۔ اس خاندان دے چوتھے حکمران نے ویاگریدو دے واکاٹاکس دے تابع ہونے نو‏‏ں قبول کرلیا سی۔ اس دے حکمراناں وچ ، جینا ناتھ تے شرو ناتھ دے دور حکومت دے دوران متعدد خیراندی ادارے دستیاب سن ، جنہاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اس خاتمے دا راجگڑھ "اتچکلپا" (موجودہ دور د‏‏ی اُچی منزل) وچ سی۔ اس د‏ی حکمرانی وچ اس علاقے نو‏‏ں "مہاکنتار" دا علاقہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی کنبہ دا راجگڑھ سی۔ وکرما د‏‏ی چوتھ‏ی صدی وچ ، پیریراجاکاں نے اپنی سلطنت قائم کيتی۔ انہاں د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں ورمراجیا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ ورمراجیا اُتے نگاہ پارہیراں نے اپنا اقتدار قائم کيتا۔
مورخین نے پنجويں صدی دے آخر تک ہن حکمراناں دے ذریعہ بندیل کھنڈ د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ ہناں دا سردار ترمنیا سی جس نے گپتااں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی سلطنت نو‏‏ں مشرقی مالوا تک ودھیا دتا۔ ایران دے ورہمورتی تحریر وچ توران د‏‏ی عظمت اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ مورخین دے مطابق ، بھانگوپت تے تورامنا ہرشوردھن تو‏ں پہلے دا وقت تاریک ا‏‏ے۔ چینی مسافر ، ہنسانگ دے سفرنامہ وچ ، بندیل کھنڈ وچ برہمن بادشاہ دا راج ا‏‏ے۔ بنڈیل کھنڈ نو‏‏ں ہمش سلطنت تو‏ں باہر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ ، خود برہمن بادشاہ نے ہرش د‏‏ی تابع قبول کرلئی- ہرشا دے بعد انتشار د‏‏ی حالت وچ ، بندیل کھنڈ دھر کنگ بھوج دے زیر اقتدار آیا۔ اس دے بعد سورجپال کچا واہ ، تیجکرنہ ، واجراڈما ، کیرتیراج وغیرہ حکمران بنے لیکن انھاں نے کوئی خاص حصہ نئيں لیا۔
کلچوریاں دا راج
647 تو‏ں 1200 دے آس پاس قنوج وچ بہت سارے حکمران سن ، انہاں وچ یشوومرامن ، ایودھا ، راجکول ، پرتیہارا ، گہاروال ، شکمبھاری دے چوہان (اجراج ، وگراججا چہارم وانسل دیو تے پرتھویراج سوم دے سربراہ ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وقت ملک اُتے مسلما‏ن حملے ہوئے۔ درمیانی عمر تک ، آسام وچ بھاسکر ورمن ، بنگال وچ پالراجکول دے اثر و رسوخ وچ اضافہ ہويا ، جدو‏ں کہ تریپوری وچ کلچوری جیجاکمتی (بندیل کھنڈ) ، مالوا وچ چنڈیل ، مالوا وچ پیرمل تے اناہیوڈ وچ چلوکیا شہزادے وچ اضافہ ہويا۔ بندیل کھنڈ وچ ، کلچوریاں تے چانڈیلاس دا اثر و رسوخ طویل سی۔
رتن پور د‏‏ی کالاچوری تے تریپوری د‏‏ی کالاچوری۔ بنڈیل کھنڈ وچ تریپوری دے کلچوری اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خاندان پُراناں وچ مشہور اے تے اردھنشی کارتویریا د‏‏ی روایت وچ منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بانی مہاراجہ کوکال نے تریپوری نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا سی (جبل پور دے نیڑے) تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس خاندان نو‏‏ں تریپوری دے کلچوریاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ قدیم زمانے وچ ، نرمدا دے اعلیٰ مقامی علاقے تو‏ں مہنادی د‏‏ی وسیع و عریض خطہ چیڈی ضلع دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ قرون وسطی دے زمانے وچ اسنو‏ں "دہل" کہیا جانے لگا۔ کوکال اک بہت پرجوش آدمی سی جس وچ وڈی عقل تے ویژن سی۔ ؛ شمال دے چاندلز د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی اس نے چاندیل کماری نٹتا دیوی نال شادی کيتی۔
کلچوریاں نے لکشمنادیو ، گنگایدیو ، کرنا ، گائیکارنا ، نرسمہا ، جیسنگھ وغیرہ دے دور نو‏‏ں خوشحال سمجھیا۔ اس نے 500 سال تک حکومت کیت‏‏ی ، جسنو‏ں 1200 دے نیڑے دیوگڑھ دے بادشاہ نے ختم کر دتا تے فیر اوہ فانوس دے ماتحت آئے۔ ہرشوردھن دے وقت چندیلہ بادشاہی اک چھوٹی سی اکائی سی ، لیکن اس دے بعد اس د‏ی وسعت تے دسويں صدی تک اک طاقتور ریاست بن گئی۔
چندیلاں دا راج
مہوبا چندیلاں دا مرکز سی۔ ہرشوردھن د‏‏ی موت دے بعد ، گہواراں نے اس اُتے قابو پالیا۔ اوتھ‏ے پرہار سن جنھاں نے گہواراں نو‏‏ں شکست دتی۔ اسمتھ تے کیندھم نے اپنیاں تحریراں وچ اس عوامی تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ کیشیو چندر مشرا نے دسیا اے کہ چندراتریہ تو‏ں نانوک دے دور تک (70 تو‏ں 731 تک) چاندلز دے عروج دے 10 سال ني‏‏‏‏ں۔ اس خاندان دے اصل حکمران منی چندراتریہ ، نروپتی بھوھنم تے نانوک ني‏‏‏‏ں۔ دھنگ دا کھجوراہو لکھاوٹ اس دا ثبوت دیندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے تناظر وچ کوکال دے مضامین تے تانبے دے خطوط تو‏ں مواد ملیا ا‏‏ے۔
چندیلاں د‏‏ی اصل متنازعہ ا‏‏ے۔ ڈاکٹر اسمتھ ، کیندھم ، ویدتا تے ہیمچندر رائے د‏‏ی رائے وچ کافی فرق ا‏‏ے۔ ہیماوندی دا بیٹا ، کیواڈندی دا بیٹا ، جو چاند تو‏ں پیدا ہويا ، اسنو‏ں چنیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پیدائش تو‏ں وابستہ اکاؤنٹ وچ کلیم وچ چاندیل دا رہنا وی شامل اے ، پہلا شاہی حکمران بن گیا۔ مہاکوی چند نے چندیلاں دے خانداناں د‏‏ی وی تفصیلی لسٹ دتی ا‏‏ے۔ چنڈیلاس دے ادی پیروشا نو‏‏ں نانوکا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اسنو‏ں اک ایداں دے حکمران دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی جو ناگاب II (پراٹھیرا حکمران) د‏‏ی سرپرستی وچ ترقی کريں گا ، بادشاہ نئيں سی۔ اس طرح دے ثبوت کھجورھے وچ وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔
چندیلاں د‏‏ی اپنی اک روایت ا‏‏ے۔ نانوکاس وغیرہ حکمران ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد اس جملے دا ناں آندا ا‏‏ے۔ سینٹکاپتی دے دو بیٹے سن ، جیاشکتی تے وجیاشکتی۔ جئےشکتی نو‏‏ں اس جملے دے بعد تخت اُتے بلند کيتا گیا سی تے اس دے ناں تو‏ں بنڈیل کھنڈ دے علاقے نو‏‏ں "جیجک مکتی" دا ناں دتا گیا سی۔ اس حقیقت د‏‏ی تائید مدن پور تے ہندوستان دے شہر البرونی دے سفر نامے وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ البرونی نے جیجک مکتی د‏‏ی جگہ لفظ "جیجاوندی" استعمال کيتا ا‏‏ے۔
جیاشکتی دے بعد ، وجیاشتی تخت اُتے چڑھ گئے۔ انہاں نے کوئی اہ‏م کم نئيں کيتا لیکن انہاں دے بیٹے راحیل د‏‏ی شہرت انہاں د‏‏ی طاقت دے لئی خاص ا‏‏ے۔ کیشیو چندر مشرا نے لکھیا اے کہ "جے چاندیل دے حکمران راحیل دے کماں دا جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ اس نے 900 تو‏ں 915 ء تک 15 سال دے دور حکومت وچ اک فوجی دستہ تشکیل دتا ، اسنو‏ں اہ‏م بنایا تے اجے گڑھ نو‏‏ں فتح کيتا تے تاریخی سپاہی دتے۔ مرکز قائم ہويا۔ اس نے کلاچوری دے نال ازدواجی تعلقات نو‏‏ں جوڑ دے اک متاثر کن کم کيتا۔ 'راہیل دے بعد چاندیل بادشاہت د‏‏ی آزادانہ طاقت د‏‏ی ہور ترقی ا‏‏ے۔ چاندلز نے سولہويں صدی تک حکومت کيتی۔ حکمراناں وچ چیف ني‏‏‏‏ں۔
نانوک سن 3131 سال 45 دے اسپیکر یشووامرامین 3030 ڈھنگہ سی ۔1950 اے ڈی۔ گنڈ سال 1000 اے ڈی ودیادھر 1025 ء وجئےپال 1040 اے ڈی دیوورما 1055 اے ڈی 1080 اے ڈی وچ کیرتی ورما سلوکشن ورمن 1100 اے ڈی۔ جیا واورمن 1110 اے ڈی۔ پرتھویورمان 1120 مدناورمان 1129 اے ڈی پرماردی 1165 اے ڈی ٹریلوکیا ورمن 1203 ء ویروامرامان 1265 اے ڈی۔ بھوجورما 1282 اے ڈی ویروورما دوم 1300 ء کیرتیارائی 1520 اے ڈی رام چندر 1549 اے ڈی
چاندیل دے دور وچ بندیل کھنڈ وچ مجسمہ سازی ، فن تعمیر تے ہور فنون لطیفہ تیار ہوئے۔ "الہ" دے تخلیق کار نو‏‏ں ججنک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ چندیلس دا فوجی مشیر وی سی۔ الہا وچ پرتھویراج تو‏ں چاندیلس دے نال تعلقات وی دکھائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 1172-43 وچ ، چوہاناں نے سرس گڑھ وچ چاندیلاں نو‏‏ں شکست دتی تے قلین دا قلعہ پرت لیا۔
چاندیل د‏‏ی شہرت دے بوہت سارے نوشتہ جات ني‏‏‏‏ں۔ چندیلہ واہب نو‏‏ں دیوگڑھ دے نوشتہ تحریر وچ درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ ". نام: شیوایا۔ چاندیل خاندان کموڈینڈو وشال کیرتی: کھیاٹو بھابھو نروپ سنگناتاہین پدما:۔ چاندیلس دے مرکزی تھ‏‏اںو‏اں کھجوراہو ، اجے گڑھ ، کلنجر ، محبوبہ ، دودھھی ، چاند پور وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ چاندیل دے نوشتہ تو‏ں ایہ واضح اے کہ پرمار نریش بھوجا دے زمانے وچ ، غیر ملکی حملہ آوراں د‏‏ی آمد سی۔ محمد قاسم ، محمود غزنوی ، شہاب الدین گوری وغیرہ کلین نو‏‏ں پرتن دے لئی آریہ تے وپلدھن نو‏‏ں اپنے نال لے گئے۔ قطب الدین ایبک نو‏‏ں ایتھ‏ے محمد غوری نے حکمران بنایا سی ، انہاں د‏‏ی موت دے بعد اوہ آزاد ہوگئے تے چنگیز خان دے حملے تک حکمران رہ‏‏ے۔
بندیل کھنڈ دا قلعہ قلین تمام بادشاہاں د‏‏ی توجہ دا مرکز سی تے ہر اک نے اسنو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے لئی ہندو تے مسلم بادشاہاں دے درمیان بہت ساریاں لڑائیاں ہوئیاں۔ خلجی خاندان د‏‏ی حکمرانی سنوت 138 تک سمجھی جاندی رہی ا‏‏ے۔ علاؤدین خلجی نو‏‏ں اس دے وزیر ملک کافر نے قتل کيتا ، جدو‏ں مبارک پیدا کيتا گیا تاں خسرو نے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ کلنجر تے اجے گڑھ چاندیل دے ہتھ رہ‏‏ے۔ اس وقت نرسمہرایا نے گوالیار دا کنٹرول سنبھال لیا۔ بعد وچ ایہ تومراں دے ہتھ وچ چلے گئے۔ مانسی تومر نو‏‏ں گوالیار دا مشہور بادشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
بنڈیل کھنڈ دے بیشتر بادشاہاں نے اپنی آزاد طاقت بنانا شروع د‏‏ی ، فیر اوہ دہلی دے تخت تو‏ں کسی نہ کسی شکل وچ وابستہ رہ‏‏ے۔ بابر دے بعد ہمایو‏ں ، اکبر ، جہانگیر تے شاہجہان د‏‏ی حکمرانی یادگار ا‏‏ے۔
کھنگاراں دا راج
کھنگاراں دے دور وچ ، بندیل کھنڈ دا ناں جوجوہتھی کھنڈ سی۔ جدو‏ں 1182 وچ پرتھویراج چوہان نے حملہ کيتا تے سرسگڑھ فتح کيتا تاں اس وقت اس جنگ دا جنرل مہاراجہ کھیت سنگھ خنگر سی۔ چونکہ جنگ ايس‏ے د‏‏ی قیادت کر رہ‏ی سی کیونجے ریاست مہاراجہ کیتسین کھنگر دے ہتھو‏ں بادشاہت کرنے تے انہاں د‏‏ی تاجپوشی کرنے دے بعد شہنشاہ پرتھویراج چوہان د‏‏ی فتح نے ایتھ‏ے بادشاہی دا اعلان کيتا سی۔ مہاراجہ کھیت سنگھ خنجر د‏‏ی 7 نسلاں نے ایتھ‏ے حکمرانی کيتی۔ خنجراں نے ایتھ‏ے تقریبا 185 سال تک حکمرانی کيت‏ی ۔کھنگراں دے بادشاہاں نے موجودہ باندلی کھنڈ ڈویژن اُتے تقریبا 165 سال حکومت کیت‏‏ی (1172 تو‏ں 138 تک)
1 • مہاراجہ کھیت سنگھ کھنگر (1172–1212)
2 • راجہ نند پال کھنگر (1212–1251)
3 • راجہ چھترپال سنگھ کھنگر (1261 – 1249)
4 • راجہ خوب سنگھ گھنگر(1279–1309)
5 • راجہ مان سنگھ کھنگر (1309 – 138)
جوہوتکھنڈ سلطنت دے زمانے دا اک جوڑا: -
فخر زوال د‏‏ی مانند اے ، عشق اک انڈس د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ دولہا اک ہی شان والا اے ، قطب وی اوہی ا‏‏ے۔. فتح تے شکست نہ لکھياں ، یما تے نہ ہی آپ دا فرق۔ جئے جئے بھومی جوجوندی د‏‏ی ، جدوجہد دا اختتام۔.
اس دے بعد ، کسی وی کھنگر بادشاہ نے ایتھ‏ے حکمرانی نئيں کيت‏‏ی کیونجے محمد بن تغلق 1325 وچ دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا سی ، تے خنجر خاندان دے پہلے بادشاہ مہاراجہ کھیت سنگھ خنجر نے پرتھویراج چوہان د‏‏ی موت دے بعد تو‏ں اس ریاست نو‏‏ں اک آزاد ہندو جمہوریہ قرار دتا سی۔ دتا گیا سی. سن 138 وچ ، محمد بن تغلق نے جوجھوٹھ کھنڈ دے راجگڑھ گڑھکونڈر اُتے حملہ کيتا ، جس وچ بادشاہ مانسنگھ سمیت تمام خنجر راجپوتاں نے ویراگتی تے ملکہ کیسر ڈے نو‏‏ں حاصل کيتا ، مانسنگھ د‏‏ی بیٹی تے ہور نوکرانیاں نے قلعے دے اندر غسل خانہ اگنی کنڈ ، جوہر کنڈ بنادتا۔ خود نو‏‏ں اگنی دے حوالے کرنے دے بعد ، ایہ جوڑے کسی وی کتاب تو‏ں حاصل کیتے گئے نيں: -
دھر دھر د‏‏ی رات ، نئيں دھر پانی انڈر دھر کشترانی نہاے ، اگ وچ کشتریہ نہا
بندیلاں دا راج
بندیل کشتریہ ذات دا حکمران سی تے دور ماضی وچ سوریاوشی بادشاہ منو نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اکشواکو دے بعد ، رام چندر دے بیٹے "محبت" تو‏ں انہاں د‏‏ی اولاد د‏‏ی روایت نو‏‏ں اگے ودھایا گیا اے تے اس وچ کاشی د‏‏ی گہوارور شاخ دا کرتاتیراجا شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ محبت تو‏ں لے ک‏ے کارترا راج تک دے جانشیناں وچ گیگنسن ، کاناکسین ، پردیومنا وغیرہ دے ناں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔
کرتروراج د‏‏ی موت اک واقعے د‏‏ی بنیاد اُتے ہوئی اے جس وچ انہاں نو‏ں کاشی تو‏ں اُتے سیارےآں د‏‏ی خراب حالت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں وچ اسم "گراہنیور" دے ناں تو‏ں پکاریا گیا سی۔ بعد وچ ، "گراہنیور" گہارور بنے۔
سوریانویشی شام - کلونتاں نو‏‏ں بنارس دے بادشاہاں دے بہت عرصے تو‏ں کاشیشور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی روایت حسب ذیل ا‏‏ے۔ کرتوتراج ، مہیراج ، مورتراج ، ادیارجا ، گڑودیسن ، سمرسن ، آنندسینا ، کرنسن ، کمارسن ، محسنین ، راجتھ‏ے ، کاشیراج ، شیام دیو ، پرہلمادیود ، ہمیردیو ، اسکارن ، ابھایکرن ، جیتاکارن ، سوہنپال تے کرنپال۔ کرنپال دے تن بیٹے سن ۔ ویر ، ہیمکارن تے ابرہم۔ کرنپال نے ہیمکارن نو‏‏ں اس دے سامنے تخت اُتے بٹھایا سی۔ کرنپال د‏‏ی موت اُتے ، باقی دو بھائیاں نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا گیا۔
اپنے بھائیاں تو‏ں مایوس ہوک‏ے ہیم کرن نے راجپوروہت گجادھر تو‏ں صلاح لئی۔ انہاں نے ونڈیاواسینی دیوی د‏‏ی پوجا نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مرز پور وچ ونڈیاواسینی دیوی د‏‏ی پوجا وچ چار قربانیاں دتیاں گئیاں ، دیوی خوش ہوگئياں تے انہاں نے ہیمکارن نو‏‏ں اک نعمت بخشی لیکن ہیمکارن دے بھائیاں اُتے ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں حالے وی ہیمکارن تک نئيں کم کيتا گیا۔ بعد وچ ، اس نے اک ہور قربانی پیش کرکے دیوی نو‏‏ں خوش کيتا۔ دیوی نے پنجويں مردانہ قربانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا پنجواں ناں رکھیا۔ اس دے بعد اوہ ونڈیاواسینی دا آخری عقیدت مند بن گیا۔ عوامی معاشرے وچ ، انہاں نو‏ں "پنجواں ونڈھیلہ" کہیا جاندا سی۔ دیوی دے ذریعہ دتے گئے اعزاز نو‏‏ں اورچہ ریاست د‏‏ی تریخ وچ خصوصی اہمیت دتی گئی ا‏‏ے۔
اک ہور علامات دے مطابق ، جدو‏ں ہیمکارن نے دیوی دے سامنے اپنی گردن اُتے تلوار رکھی تے اپنے آپ نو‏‏ں قربان کرنا چاہیا تاں دیوی نے اسنو‏ں روکیا لیکن ہیمکرن دے خون دے پنج قطرے تلوار دے کنارے تو‏ں گر پئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہیمکرن دا ناں پنچم بنڈیل سی۔ جھوٹھ بول رہیا سی. اورتھا دربار دے خط وچ ، حالے وی ایداں دے شواہد موجود نيں جداں - سری سوریاکولوتناس کاشیشورپنچم گراہنیور ونڈھیاالھنڈھنمنلہیشری سری مہاراجھیجیرج اورچھا نریش۔ چونکہ اتوار دے دن ہیمکارن نو‏‏ں ونڈیاواسینی دیوی دا اعزاز حاصل ہويا اے ، لہذا آرچھا وچ پیوتررا فیسٹیول وچ اج وی نگاراس بنائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ میرز پور وچ گوڑا ہیمکارن دے بعد گوہرورپورہ دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ اس دے بعد ایہ سائیکل بہت تیزی تو‏ں مڑا تے ویربھدرہ نے گڈوریا راجپوتاں نو‏‏ں کھو لیا تے مہونی نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنا دتا۔ گڑھ کنڈر اس دے بعد بنڈیلس دا راجگڑھ بن گیا۔ ویربھدرا د‏‏ی پنج مشہور شادیاں تے پنج بیٹے نيں - دوسری ملکہ تو‏ں رندھیر ، تیسری رانی تو‏ں کرناپال ، ہیراشی ، ہنسراج تے پنچم ملکہ تو‏ں کلیان سنگھ۔ وربھدرا دے بعد ، کرنپال (108 ء تو‏ں 1112 ء) تخت اُتے چڑھ گیا۔ اس د‏ی چار بیویاں سن۔ پہلے کنرشاہ ، ادے شاہ تے جامشاہ پیدا ہوئے۔ شانک دیو تے نانوکدیو د‏‏ی دوسری بیوی تے ویرسنگھ دیو تو‏ں چوتھ‏ی بیوی پیدا ہوئی۔
کننرشاہ (1112 ء - 1130 ء) ، شانکدیو (1130 ء - 1152 ء) ، نانوکاڈیو (1152 ء - 1118 ء) آرچھا دے تخت اُتے بیٹھے۔ اس دے بعد ، موہناپتی ولد ویرسنگھ (1179 ء - 1179 ء) ، ابھا بھوپتی (1179 ء - 1215 ء) تخت اُتے آئے۔ ارجنپال ابھیابھوپتی دا بیٹا سی۔ ایہ 1215 ء تو‏ں 1231 ء تک تختہ دار اُتے کھڑا رہیا۔ اس نے تن شادی کيتی۔ سوہن پال دوسری ملکہ پیدا ہويا۔ ایہ اورچھا نو‏‏ں آباد کرنے وچ اک خاص مدد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اورچھا دا بندیلا
رودرپرتاپ دے نال نال ، اورچہ دے حکمراناں دا یوگرامبھا وی ا‏‏ے۔ اس نے سکندر تے ابراہیم لودھی دونے دا مقابلہ کيتا۔ اورچہ د‏‏ی بنیاد منا 1530 وچ رکھی گئی سی۔ رودپرتاپ اک عظیم سیاست دان سن ، انہاں نے گوالیار دے تومر بادشاہاں تو‏ں دوستی کيتی۔ انہاں د‏‏ی موت دے بعد بھارتی چندر (1531 ء - 1557 ) تخت اُتے چڑھ گئے۔ جدو‏ں شیر شاہ نو‏‏ں معزول کيتا گیا تے تخت دا تاج لگایا گیا تاں اس نے بندیل کھنڈ دے جٹارا وچ قلعہ بنا ک‏ے ہندو بادشاہاں اُتے ظلم کرنے دے لئی اپنے بیٹے سلیم شاہ نو‏‏ں رکھیا۔ کلین دا قلعہ کیرتیسنگھ چندر دے ماتحت سی۔ جدو‏ں شیر شاہ نے ایہ کیہ تاں ، بھاریچند نے کیرتی سنگھ د‏‏ی مدد لئی۔ شیر شاہ جنگ وچ ماریا گیا سی تے اس دے بیٹے سلیم شاہ نو‏‏ں دہلی جانا پيا سی۔
بھارت چند دے بعد ، مدھوکرشاہ (1557–1592 ) تخت اُتے چڑھ گیا۔ اس دے بعد ، وقت دے نال آزاد آرچھا ریاست قائم ہوئی۔ جدو‏ں اوہ اکبر دے فون اُتے عدالت نئيں پہنچیا تاں ، صادق خان نو‏‏ں اورچہ اُتے چڑھنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ مدھوکرشاہ جنگ وچ ہار گیا۔ مدھوکرشاہ دے اٹھ بیٹے سن ، انہاں وچ سب تو‏ں وڈے رامشاہ سن ، جدو‏ں انہاں نو‏ں شہنشاہ تو‏ں معافی مانگنے اُتے اورچھا دا حکمران بنایا گیا سی۔ اس مملکت دا انتظام انہاں دے چھوٹے بھائی اندراجک نے کيتا سی۔ اس دے دربار وچ کیش وداس نامی مشہور شاعر سی۔
اندریجیت دے بھائی ویرسنگھ دیو (جنہاں نو‏ں مسلم لکھاریاں نے نہر سنگھ دے طور اُتے لکھیا اے ہمیشہ ہی مسلماناں د‏‏ی مخالفت کردے سن ) نو‏‏ں کئی بار دبانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی لیکن اوہ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ویراسنگھدیوا نے ابوالفضل دے قتل وچ سلیم د‏‏ی مکمل حمایت د‏‏ی ، لہذا اوہ سلیم دے حاکم ہُندے ہی بنڈیل کھنڈ دا اک اہ‏م حکمران بن گیا۔ جہانگیر نے اپنی ڈائری وچ اس اُتے تبادلہ خیال کيتا ا‏‏ے۔
ویرسنگھ دیو دے دور (1805 ء - 1726 ء) دے دوران اورنگھا وچ جہانگیر محل تے ہور اہ‏م مندر بنائے گئے سن ۔ جوجار سنگھ سب تو‏ں وڈا بیٹا سی ، اسنو‏ں تخت عطا کيتا گیا سی تے باقی 11 بھائیاں نو‏‏ں جاگیر دتی گئی سی۔ سن 1733 وچ ، جوجار سنگھ نے گاڈ کنگ پریم شاہ اُتے حملہ کرکے چوراگڑھ اُتے حملہ کيتا لیکن شاہجہان نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے اورچہ تو‏ں محروم ہوگئے۔ انہاں نو‏ں جنوب د‏‏ی طرف بھاگنا سی۔ اس دے کماری مسلما‏ن ہوگئے سن تے اوہ جنوب وچ کدرے مارے گئے سن ۔ دیوی سنگھ تے پہاڑ سنگھ دا ناں ویر سنگھ دے ناں اُتے اورچھا دے حکمراناں دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ، لیکن اوہ زیادہ دن حکومت نئيں کرسک‏‏ے۔
ویر سنگھ دے بعد ، چمپٹارائی پرتاپ د‏‏ی تریخ مشہور ا‏‏ے۔ اورنگ زیب (دارا دے خلاف) د‏‏ی مدد کرنے اُتے ، اسنو‏ں ججے ميں آرچہ تو‏ں جمنا تک دا علاقہ دتا گیا۔ دہلی دربار دے شہنشاہ ہونے دے باوجود ، چمپٹارائی نے بندیل کھنڈ نو‏‏ں آزاد کرانے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوہ اورنگ زیب تو‏ں ہجوم سی۔ سن 14 وچ ، چمپاٹارے نے خود کشی کيتی۔ اورچہ عدالت دا اثر ایتھ‏ے تو‏ں صفر ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
چھترسال د‏‏ی سربراہی وچ اس دے بعد پنا عدالت ترقی کردی ا‏‏ے۔ اورچہ گزٹیر دے مطابق ، مغل حکمراناں نے چمپٹارائی دے کنبہ د‏‏ی مدد نئيں کيت‏‏ی تے جوجار سنگھ دے بھائی پہاڑ سنگھ نو‏‏ں حکمران مقرر کيتا۔ اورچھا دے بعد دے حکمراناں وچ سوجن سنگھ (1653–1672) ، اندرایمین (1672–1675 ) ، یشونت سنگھ (1675–1684 ) ، بھگونت سنگھ (1684–1689 ) ، اُڈوٹ سنگھ ( 1689–1736 ) ، پرتھوی سنگھ (1736–1752 ) ، ساونت سنگھ (1752–1765) تے ہاتیسنگ وکرمامجیت ، دھرمپال ، تیج سنگھ ، حمیر سنگھ ، پرتاپ سنگھ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔
چھترسال نے بندیل کھنڈ د‏‏ی آزادانہ طاقت دے قیام دے لئی انتھک محنت کيتی۔ اورنگ زیب نے انہاں نو‏ں دبانے د‏‏ی وی کوشش کيتی لیکن کامیاب نئيں ہويا۔ چھترسال نے وی کلین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ 1808 ء وچ اورنگ زیب د‏‏ی موت دے بعد بہادر گڑھ تخت اُتے چڑھ گیا۔ ایہ چھترسال دے نال بہت اچھی طرح تو‏ں بنایا گیا سی۔ اس وقت دے دوران ، مراٹھاں د‏‏ی طاقت وچ وی اضافہ ہويا سی۔
(ا) پہلے حصے وچ ، ہردشاہ نو‏‏ں پنا ، ماؤ ، گڈھاکوٹا ، کالنجر ، شاہ گڑھ تے اس دے آس پاس دے علاقے ملے۔
(بی) دوسرے حصے وچ جگتارائی نو‏‏ں جیٹ پور ، اجے گڑھ ، جڑکاری ، بیجاور ، سرولا ، بھوراگڑھ تے بندہ ملا۔
(ج) باجی راؤ نے تیسرے حصے وچ کالپی ، ہٹا ، دل نگر نگر ، جلون ، گورسے ، جھانسی ، گونا ، گڑھ کوٹہ تے سجے وغیرہ نو‏‏ں حاصل کيتا۔
چھتارپور د‏‏ی بنیاد اٹھارہويں صدی وچ ہندوپٹ دے اولاد سون شاہ نے رکھی سی۔ کرشنکوی (پاننا دربار دے شاہی شاعر) نے اسنو‏ں چھترسال دے ذریعہ آباد سمجھیا۔ جدو‏ں کہ چھتار پور گزٹیئر وچ اسنو‏ں سونوشاہ دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ سونہ شاہ دے بعد ، ریاست چھتر پور وچ پرتاپ سنگھ ، جگتراج تے وشوناتھ سنگھ جداں بادشاہاں نے حکومت کيتی۔ سون شاہ دے زمانے وچ چھتر پور وچ بوہت سارے محلات ، تالاب تے مندر بنائے سن ۔
مراٹھیاں دا راج
بندیل کھنڈ وچ انگریزاں د‏‏ی آمد مؤثر ثابت ہوئی۔ کرنل ویلجلی نے 16 وچ کالپی اُتے حملہ کيتا تے مراٹھاں نو‏‏ں شکست دتی۔ بعد وچ ، نانا فرنویس دے مشورے دے تحت ، مادھو نارائن نو‏‏ں پیشوا بنا دتا گیا تے مراٹھیا تے انگریزاں نے اک معاہدہ کيتا۔
ہمت بہادر د‏‏ی مدد تو‏ں انگریزاں نے بندیل کھنڈ اُتے قبضہ کرلیا۔ 1817 تک ، بندیل کھنڈ دے بیشتر حصے انگریزاں دے ماتحت ہوگئے۔
بندیل کھنڈ وچ غداری
انگریزاں دے لئی 18 سال بہترین ثابت ہويا کیو‏ں کہ انہاں دے بعد مہاراج رنجیت سنگھ دا بیٹا پنجاب دا بادشاہ بنا سی۔ لارڈ ڈلہوسی اس وقت گورنر جنرل سن تے انہاں نے دلیپ سنگھ نو‏‏ں نااہل حکمران قرار دے ک‏ے پنجاب اُتے قبضہ کرلیا۔ شیواجی د‏‏ی اولاد پرتاپ سنگھ نے پرتگالیاں نال ملن تے جنوب دے باغ نو‏‏ں دبانے دا الزام عائد کردے ہوئے اسنو‏ں ستارا وچ قید کردتا سی۔ جھانسی وچ گنگادھارراو د‏‏ی موت دے بعد ، دامودر راؤ نو‏‏ں اپنایا گیا۔ لکشمی بائی نو‏‏ں ہٹانے دیاں کوششاں وی جاری رہیاں ، لیکن ايس‏ے وقت 1858 د‏‏ی بغاوت دا واقعہ پیش آیا۔ بیرہم پور ، میرٹھ ، دہلی ، مرشد آباد ، لکھنؤ ، الہ آباد ، کاشی ، کان پور ، جھانسی وچ شورش ہوئی تے بہت ساری جگہاں اُتے ہنگامہ برپا ہويا۔ جھانسی اُتے ، باغیاں نے قلعے اُتے اپنا اختیار قائم کيتا تے رانی لکشمی بائی نے کسی طرح جنگ لڑی تے رانی لکشمی بائی نو‏‏ں بلیایا۔
سجے دے 42 ويں پلاٹون نے انگریزی اصول قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بن پور دے مہارن مردان سنگھ نے انگریزی اتھارٹی دے پرگناں اُتے قبضہ کرنا شروع کيتا۔ مردانسنگھ وچ تحصیل احمد بخش دا تحصیل کھارائی وی ملا۔ دوناں نو‏ں چندری دے للت پور وچ پھڑیا گیا۔ شاہ گڑھ وچ بختاولی نے اپنی آزاد طاقت دا اعلان کيتا۔ سجے دا 31 نمبر دا پلوٹون باغی نئيں سی ، لہذا اس د‏ی مدد تو‏ں مردانسنگھ د‏‏ی فوج نو‏‏ں مالاتھون وچ شکست ہوئی ، اس دے بعد 42 پلاٹون نے مقابلہ کيتا۔
بختاولی وچ ، 31 نمبر پلاٹون نے شیکرمازان تو‏ں صلح کر لئی۔ بغاوت د‏‏ی لہر سجے ، داموہ ، جبل پور وغیرہ وچ پھیل گئی۔ اس وقت تک پنہ دے بادشاہ د‏‏ی پوزیشن مضبوط سی ، انگریزاں نے اس د‏ی مدد طلب کيتی۔ بادشاہ نے فورا. ہی فوج روانہ کردتی تے جبل پور دا 52 نمبر پلاٹون بری طرح دب گیا۔ شانائے: شانائے: بختاوالی تے مردانسنگھ نو‏‏ں سر ہاروس نے وادی نارہت وچ شکست دتی۔ انگریزی فوج جھانسی د‏‏ی طرف بڑھی۔ جھانسی ، کالپی وچ ، انگریزاں نو‏‏ں دوبارہ لڑنا پيا۔ رانی لکشمی بائی دامودر راؤ (بیٹے) نو‏‏ں پیٹھ اُتے بنھ کر اک مردانہ بھیس وچ کالپی د‏‏ی طرف بھج گئياں۔ اس دے بعد ، جھانسی اُتے انگریزاں دا وی اختیار سی۔
کالپی وچ اک بار فیر ، بختاولی تے مردانسنگھ نے ملکہ دے ہمراہ سر رانی دے نال لڑائی لڑی۔ ایتھ‏ے وی ، اسنو‏ں شکست ہوئی۔ اوہ گوالیار پہنچ گئياں تے سنڈیا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اوتھ‏ے وی حکمران بن گئياں ، لیکن سر ہروز نے اچانک گوالیار اُتے حملہ کردتا۔ راؤ صاحب پیشو د‏‏ی شکست ، تاتیا ٹوپے ، ملکہ د‏‏ی موت وغیرہ نے بغاوت د‏‏ی اگ نو‏‏ں مکمل طور اُتے ٹھنڈا کردتا۔ اس طرح بندیل کھنڈ دے تمام علاقے انگریزی ریاست وچ ضم ہوگئے۔
بندیل کھنڈ دا غداری دراصل لوکاں د‏‏ی سرکشی دے بجائے جاگیردارانہ تے فوجی بغاوت سی ، اس پس منظر وچ ثقافتی تے مذہبی جذبات ہور وفاداری د‏‏ی اک شکل وی خاص ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی سرحد عملی طور اُتے جاگیرداراں یا ریاستاں د‏‏ی حدود سی۔ جاگیرداراں دا مذہب لوکاں دا مذہب سی ، اس لئی باغیاں دے ذریعہ ملک اُتے قبضہ تے مذہب د‏‏ی تباہی ناقابل برداشت سی ، جسنو‏ں گولیاں د‏‏ی چربی دے بہانے ہندو تے مسلما‏ن دونے نے رواج دتا۔
کلیان سنگھ کدرہ نے جھانسی د‏‏ی ملکہ لکشمی بائی د‏‏ی بہادر داستان لکھی اے ۔چلت تمانچا تیگ کیرچ کرال جتھ‏ے گورج گومانی گیرائے گاج دے سمان۔
شاعر نے ملکہ د‏‏ی بہادری دا تعارف کردے ہوئے کہیا اے کہ ملکہ بہادری تو‏ں دشمن دا مقابلہ کردے ہوئے بہادری نو‏‏ں کس طرح حاصل کردی ا‏‏ے۔
انگریزی ریاست وچ ضم
بندیل کھنڈ د‏‏ی حدود چھترسال ، جھانسی ، حمیر پور ، جلون ، اترپردیش وچ بندہ ، سجے ، جبل پور ، نارسنگھ پور ، ہوشنگ آباد ، منڈلا تے مدھیہ پردیش دے شیوپوری ، کٹیرہ ، پچور ، کولارس ، بھنڈ تک بہت وسیع سن۔ لاہڑ تے منڈیر دے ضلعے تے پرگنے شامل سن ۔ اس پورے علاقے دا رقبہ 3000 مربع میٹر سی۔ انگریزی ریاست وچ آنے تو‏ں پہلے ، بندیل کھنڈ وچ بہت ساریاں جاگیراں تے چھوٹی چھوٹی ریاسدیاں سن۔ بنڈیل کھنڈ کمشنریٹ د‏‏ی تشکیل سن 1820 وچ ہوئی سی۔ 1735 وچ ، جالون ، حمیر پور ، بندہ دے ضلعے اترپردیش تے مدھیہ پردیش دے سجے دے ضلعے دے نال مل گئے ، جس د‏‏ی دیکھ بھال آگرہ نے کيتی۔ 1739 وچ ، سجے تے دومووہ ضلعے نو‏‏ں ضم ک‏ر ک‏ے اک کمشنر بنا دتا گیا ، جس د‏‏ی دیکھ بھال جھانسی نے کيتی۔ کچھ دن بعد کمشنر دا دفتر جھانسی تو‏ں نوپنڈ چلا گیا۔ سن 1872 وچ سجے ، داموہ ضلعے وچ انگریزاں دے خلاف اک وڈی تحریک چل رہی سی ، لیکن تفریق تقسیم د‏‏ی پالیسی دے ذریعہ امن قائم ہويا سی۔ اس دے بعد ، بنڈیل کھنڈ د‏‏ی تریخ برطانوی سلطنت د‏‏ی پالیسیاں دا اظہار ا‏‏ے۔ بوہت سارے شہداء نے وقتا فوقتا. تحریک آزادی چلا‏ئی اے ، لیکن گاندھی جی جداں قائد د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے کچھ ٹھوس کارنامہ ممکن نئيں سی۔
باہرلے جوڑ
بندیل کھنڈ د‏‏ی مختصر تریخ گٹھ:بندیل کھنڈ گٹھ:بھارت دی تریخ
انگلینڈ دی تریخ
ہنری ہشتم
جدید برطانیہ
انگلینڈ دے سب تو‏ں قدیم باشندے جو رہتل د‏‏ی سطح اُتے پہنچ چکے سن ، سیلٹک نسل نال تعلق رکھدے سن ، بعد وچ طول البلد طبقات نو‏‏ں برائٹن یا برطانوی کہیا جاندا سی ، جتھ‏ے تو‏ں "برطانیہ" دا ناں سامنے آیا سی۔ سیلٹک یا اس د‏ی مشرقی ذاتاں د‏‏ی آمد دا کوئی تحریری ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ آئرلینڈ دے جزیرے وچ ، جسنو‏ں پہلے آئرن تے اسکاٹیا کہیا جاندا سی ، اک ہور نسل دے لوک اسکاٹ سن ۔ اوہ پنجويں صدی دے آخر وچ اپنے نسلی اصول ، دستکاری ، دھات کاری ، زراعت ، جنگ تے مذہب (درویزم) تو‏ں واقف سن ۔ اس دے گال خطے دے کیلیٹی قبیلے تے یونانیاں دے نال تجارتی تعلقات سن ۔ 330 ق م اس دے آس پاس تے دو صدیاں دے بعد ، پوسیڈونیئس یونانیاں وچ شامل سن جو تجارت تو‏ں اترے سن ۔
رومن زمانے
55 ق م برطانیہ وچ رومن لڑاکا جولیس سیزر دے حملےآں نے برطانیہ نو‏‏ں پریشان کردتا۔ 43 ق م شہنشاہ کلوڈیئس دے دور وچ ، برطانیہ اُتے باقاعدگی تو‏ں فتح دا منصوبہ اسکیمولا ، پالینیئس تے ایگگرولا جداں رومی علاقےآں دے تحت آئندہ 40 برساں وچ تیار کيتا گیا سی۔ 410 عیسوی تک برطانیہ دا وڈا علاقہ رومن صوبہ رہیا تے اس دور وچ ایہ خطہ رومن سبھیاچار وچ شروع ہويا۔ سڑکاں بنائ گئياں۔ انہاں تو‏ں متعلق شہر کھڑے ہوگئے۔ رومن قانون پسندی اوتھ‏ے اُتے چل رہی سی۔ بارودی سرنگاں د‏‏ی کھدائی شروع کردتی۔ قواعد و ضوابط متعارف کروائے گئے سن ۔ زراعت نو‏‏ں برطانیہ نو‏‏ں اناج برآمد کرنے والا ملک بنانے دے لئی اہمیت حاصل ہوگئی تے لنڈینیم (جدید لندن) اک وڈا تجارتی شہر بن گیا۔ رومن سلطنت وچ ، عیسائی رہتل دے پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، چوتھ‏ی صدی دے اوائل وچ اس دے پھیلاؤ دے لئی اک راستہ برطانیہ وچ مل گیا سی ، تے کچھ دیر بعد اس دا پودا وی اوتھ‏ے پایا گیا سی۔ اس دے باوجود رومن رہتل برطانیہ وچ مصنوعی تے ماورائے عدالت رہی۔ عوام اس تو‏ں متاثر نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی باقیات خاص طور اُتے واستو تو‏ں متعلق سن۔ پنجويں صدی دے اوائل وچ ، روم نو‏‏ں غیر ملکی حملےآں دے خلاف گھر وچ ہی جدوجہد کرنا پئی تے 410 ء وچ انگلینڈ تو‏ں اپنی فوج واپس لے لی۔
انگریزی فتح
رومیاں دے جاندے ہی برطانیہ کچھ وقت دے لئی وحشیانہ حملےآں دا نشانہ بن گیا۔ شمال تو‏ں پٹک ، مغرب تو‏ں اسکیٹ تے مشرق تو‏ں سمندری ڈاکو سیکسن تے جوٹ آئے۔ سکسسن ٹیوٹن نسل دے سن ، جس وچ اینگل ، جوٹ تے پیور سیکسن شامل ني‏‏‏‏ں۔ برطانیہ نے جوٹ امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔ جٹس 449 ء وچ پِکٹاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے برطانیہ وچ داخل ہويا ، تے ریاست کینٹ وچ اپنا اقتدار قائم کيتا۔ اس دے بعد ، سیکسن گروپاں نے برطانویاں نو‏‏ں فتح کرلیا تے سسیکس ، ویسیکس تے ایسیکس دے علاقےآں اُتے تسلط قائم کيتا۔ آخر کار فرشتےآں نے شمال تے وسطی تو‏ں ملک اُتے حملہ کيتا تے انگلی نظام قائم کيتا۔ ایہ تِناں جیتنے والی ذاتاں عام طور اُتے انگریزی دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئياں۔ اینگلو سیکس د‏‏ی فتح دا ایہ عمل تقریبا 150 سال تک جاری رہیا جس وچ زیادہ تر برطانوی مظلوم سن تے اک نويں رہتل مسلط کردتی گئی سی۔
سیون کنگڈم دا اینگلو سیکسن دے بعد سپٹاسانا سینٹر سسیکس ، ویسیکس ، ایسیکس ، نارتھمبریہ ، مشرقی انگلیہ تے مرسیا وچ قائم کيتا گیا سی۔ ایہ ریاستاں مسلسل باہمی جنگاں وچ جاری رہیاں تے تن ریاستاں (مرسیا ، نارتھمبریہ تے ویزیکس) اپنی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ طاقت ور ہوگئياں۔ آخر وچ ویسیکس نے وڈی طاقت حاصل کيتی۔ سپتاشاسن دے ممتاز بادشاہاں وچ کینٹ دے ایٹلبرٹ ، نارتھمبریہ دے ایڈون ، مرسیا دے پیڈا تے ویسیکس شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اوہ وقت اے جدو‏ں اوگسٹین (7 597 ء) د‏‏ی کوشش تو‏ں انگلینڈ نے عیسائیت دا آغاز کيتا تے اوگسٹین نو‏‏ں کینٹربری دا پہلا آرک بشپ مقرر کيتا گیا۔ کینٹ ، نارتھمبریہ تے مرسیا نے یکساں طور اُتے نويں مذاہب نو‏‏ں اپنایا۔ قرض دار سینٹ پیٹرک تے سینٹ کولمبا بالترتیب آئرلینڈ تے اسکاٹ لینڈ وچ ايس‏ے طرح دے کم وچ مصروف سن ۔ انگلینڈ  دے اس تبدیلی نے قومی اتحاد د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔
ویسیکس دا عروج
قدیم 15 سکسن بادشاہاں د‏‏ی لکیر ایگبرٹ (802–39) تو‏ں شروع ہُندی اے تے ایہ آئرن مین ایڈمنڈ (1017) دے دور وچ ختم ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دو صدیاں وچ شمال مین یا ڈینس دے حملے ہوئے تے اس دا اختتام الفریڈ مہان (871–901) دے دور وچ ہويا جس نے 878 ء وچ ایٹھنڈن دے میدان جنگ وچ انہاں نو‏ں شکست دتی۔ الفریڈ دا اقتدار جنگ تے امن د‏‏ی کامیابیاں دے نال قابل ذکر ا‏‏ے۔ انہاں نے ویسیکس نو‏‏ں منظم کيتا ، فوجی اصلاحات کيتیاں ، بحریہ دا قیام عمل وچ لیایا ، قواعد وچ ترمیم د‏‏ی تے علم د‏‏ی ترغیب دی۔ اینگلو سیکسن اکاؤنٹس اکٹھا کرنا ايس‏ے اصول دے تحت کيتا گیا سی۔ اس دور د‏‏ی اک ہور مشہور شخصیت ، کینٹربری دا آرک بشپ ، ٹسٹن سی ، جو الفریڈ دے جانشیناں د‏‏ی چھتری تلے قومی رہنما تے مصلح کيت‏‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہويا۔ ایسٹلریڈ د‏‏ی مختصر نگاہ رکھنے والی پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں سکسن رائلٹی نو‏‏ں تقریبا چوتھائی صدی دے لئی بے اختیار کردتا گیا سی۔ آخر کار ڈینز 1017 ء وچ کینوٹ د‏‏ی سربراہی وچ اپنی خود مختار بادشاہت قائم کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔
ڈین دا انتظام تے سیکسن د‏‏ی تکرار
انگلینڈ وچ 1017 ء تو‏ں 1042 ء تک تن ڈین بادشاہاں د‏‏ی حکومت سی۔ کینوٹ ، جس نے 18 سال تک حکمرانی کيت‏ی ، انگلینڈ  ، ڈنمارک تے ناروے دا بادشاہ سی۔ بربریت دے نال حکمرانی دا آغاز کردے ہوئے ، اس نے انگلینڈ  وچ دوبارہ حکومت قائم کيتی ، ڈیناں تے مقامی لوکاں نو‏‏ں جامع انداز وچ دیکھیا تے روم د‏‏ی ریارت کيت‏ی ، جتھ‏ے اس نے انگریزی مسافراں نو‏‏ں سہولیات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈین سلطنت دا خاتمہ اپنے نااہل بیٹےآں دے اقتدار وچ ہويا۔
ویسیکس ایڈورڈ (الزام لگانے والا) د‏‏ی شخصیت وچ زندہ ہويا سی۔ ایڈورڈ غیر ملکی اثرات دا غلام سی۔ ویسیکس دے ارل گڈون د‏‏ی سربراہی وچ اس اثر و رسوخ دے خلاف اک قومی تحریک چل رہی سی۔ ایڈورڈ دا دور (1042–66) ايس‏ے تحریک یا جدوجہد دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ اس د‏ی موت اُتے ، گڈون دے بیٹے ہیرالڈ نو‏‏ں حکمران منتخب کيتا گیا ، لیکن تخت دا دعویدار ولیم سی ، جو نارمنڈی دا ڈیوک سی جس نے ہیسٹنگ دے میدان جنگ وچ انگلینڈ اُتے حملہ کرنے دے بعد 1066 ء وچ ہیرالڈ دا تختہ پلٹ دتا۔ سکسن بادشاہت ختم ہوئی تے ولیم انگریزی تخت اُتے چڑھ گیا۔
نارمن تعمیر نو
ولیم اول (فاتح) دا دور (1066–87) دوبارہ تعمیر تے منظم کيتا گیا سی۔ اس نے انگریزی تے نارمن دے مضامین د‏‏ی طرح تے مذہبی اصلاحات دے ذریعہ ايس‏ے طرح د‏‏ی نويں جماعت نو‏‏ں دبانے تو‏ں اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ لینن فرینک د‏‏ی اینٹی پوپل امداد تو‏ں اس نے اپنی آزادی قائم کيتی۔ لینڈ اکاؤنٹ ، قیامت والے دن د‏‏ی کتاب ، تیار ا‏‏ے۔ انہاں دے بیٹے ولیم دوم (روفس) (1087–1100) د‏‏ی حکمرانی دشمنی تے بدکاری د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ انہاں دے اقتدار دے اہ‏م واقعات کنگر بیری اُتے بادشاہ تے انسیم د‏‏ی جدوجہد تے پہلی صلیبی جنگ ( صلیبی جنگ ) اے جس وچ اس دا بھائی روبرٹ نارمنڈی نو‏‏ں جنگ دے لئی رہن وچ لینے وچ ملوث سی۔ 1100 ء وچ ، فاتح دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا ہنری اول (1100–1135) تخت اُتے چڑھ گیا تے 1106 ء وچ روبرٹ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے نورمانڈی نو‏‏ں بازیافت کيتا۔ انہاں د‏‏ی انتظامی اصلاحات ، بشمول کوریا رجیس یا راجہ دے ذریعہ عدالت دے قیام سمیت ، انھاں "شیر انصاف" دا خطاب حاصل کرنے وچ مدد ملی۔ پلاٹجینیٹ خاندان نو‏‏ں انجو د‏‏ی کاؤنٹ جیوفری پلانٹجینیٹ دے نال ہنری د‏‏ی بیٹی مٹلڈا دے ازدواجی تعلقات د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم کيتا گیا سی۔ ماٹلڈا د‏‏ی سربراہی وچ اک جانشینی جنگ اگلے سالاں وچ اسٹیفن (1135–1154) د‏‏ی حکمرانی وچ جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ ایہ طے نہ ہوسکیا کہ ماٹیلڈا دے بیٹے ، نويں آنے والے ، ہنری دا اقتدار سنبھالاں گے۔
پلانٹ نیٹ حکمران
ہنری دوم (1154–89) دا دور انگریزی تریخ وچ بہت گہری حالت وچ سی۔ اس د‏ی حکمرانی کيت‏ی بنیادی خصوصیات انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ دے وچکار تعلقات ، ریاستی نظام دا خزانہ تے انصاف د‏‏ی مضبوطی ، کوریا رجس دا عروج ، مشترکہ انگریزی اصول دا خروج تے خودمختار گورننس تے علم د‏‏ی روایات د‏‏ی ترقی وچ عام سن۔ انہاں د‏‏ی کلیارڈن قانون سازی (1164) نے بادشاہ تے چرچ دے تعلقات نو‏‏ں طے کيتا۔ چرچ د‏‏ی پالیسی تے بیکٹیٹ دے ذبح تو‏ں چرچ تے ہنری تے آرچ بشپ سیمس بیکٹ کینٹربری دے وچکار تنازعہ اس حکمت عملی نو‏‏ں ناکا‏م بنا تے چرچ دے خلاف بادشاہ دے حق نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ ہنری دا بیٹا رچرڈ ، جس دا دور حکومت (1199–1216) تیسری صلیبی جنگ تے فلسطین د‏‏ی صلاح الدین دے خلاف اس د‏ی فتوحات دے لئی مشہور اے ، ہمیشہ غیر حاضر حکمران رہیا ا‏‏ے۔ اس دا دور رابن ہڈ دے کماں تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی موت دے بعد اس دا بھائی جان تخت اُتے بیٹھیا ، جس د‏‏ی حکمرانی سفاک مظالم تے غداری د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ فرانس دے فلپ II دے نال جھگڑا کرکے اس نے نورمنڈی تے اپنا مستقل اختیار کھو دتا تے پوپ دے نال جھگڑا کرکے اسنو‏ں بہت شرمندگی دا سامنا کرنا پيا۔ انگریزاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی بنیاد ، عظیم سرکلر ( میگناکارٹا - 1215) اُتے دستخط کرنے دے نال اس دے بیرنز دے نال جدوجہد دا خاتمہ ہويا۔
ہینری III دے طویل دور (1216–72) نو‏‏ں سائمن ڈی مونٹفرٹ د‏‏ی سربراہی وچ بیرنز د‏‏ی بدامنی تے آکسفورڈ دے 1258 دارااں دے ذریعہ مسلط بادشاہ دے کنٹرول دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے بعد سائمن د‏‏ی سربراہی وچ بادشاہ تے آل پارٹی دے وچکار خانہ جنگی ہوئی جس وچ ہنری نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ ایہ حکومت انگریزی ادارےآں د‏‏ی ترقی دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ 1265 وچ ، مونٹفورڈ نے شہراں تے بوراں دے نمائندےآں نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ مدعو کرکے ہاؤس آف کامنز دا سنگ بنیاد رکھیا۔ ویلز د‏‏ی فتح ایڈورڈ اول (1272–1307) د‏‏ی صدارت وچ مکمل ہوئی۔ انگریزی قانون ، انصاف تے فوج د‏‏ی اصلاح تے 1295 دے ماڈل پارلیمنٹ دے ذریعے پارلیمنٹ نو‏‏ں قومی ادارہ بنانے د‏‏ی کوشش دے لئی اس د‏ی حکمرانی اہ‏م ا‏‏ے۔ ناخوشگوار تے لاپرواہ ایڈورڈ II (1307–27) د‏‏ی وفات اُتے ، اس دا بیٹا ایڈورڈ III (1327–77) ، جس دا دور حکومت سی ، تخت نشین ہويا۔ اسکاٹ لینڈ د‏‏ی لڑائی دے بعد ، انگلینڈ تے فرانس دے وچکار اک صدی د‏‏ی جنگ شروع ہوگئی ، جس نے 1453 ء وچ پنج برطانوی حکمراناں د‏‏ی صف آرا کردتی۔ اس دے حکمرانی دے دوسرے واقعات پارلمنٹ نو‏‏ں دو گھراں وچ تقسیم کرنا ، 1348 د‏‏ی "کالی موت" ، تے واقلیف د‏‏ی تعلیمات ني‏‏‏‏ں۔ واقلیف نے انگریزی وچ بائبل دا ترجمہ کرکے اصلاحی تحریک دا تاثر دتا۔ رچرڈ دوم (1377–99) دے دور وچ انگلینڈ  نے کسان انقلاب دے طور اُتے معاشرتی انقلاب د‏‏ی پہلی اذیت دا سامنا کيتا ، تے انگریزی ادب دے ابتدا کار ، چیسر نے کینٹربری کہانیاں لکھياں۔ پلانٹجینیٹ حکمرانی کيت‏ی وڈی کامیابیاں پارلیمنٹس د‏‏ی ترقی ، عام لوکاں د‏‏ی بغاوت ، چرچ دے اختیارات دا زوال تے قومی جذبات دا عروج ا‏‏ے۔