cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پی کے (فلم)
خاکہ
بعد وچ اوہ اپنے چوری شدہ ریموٹ د‏‏ی تلاش وچ دہلی جاندا ا‏‏ے۔ اپنے انوکھے رویے تے سوالات دے باعث، شہر دے لوک سمجھدے نيں کہ اوہ نشے وچ دھت اے، لہٰذا اُسنو‏‏ں ’’پی دے ‘‘ بلانے لگدے نيں۔ اوہ مختلف لوکاں تو‏ں اپنے گم شدہ ریموٹ کنٹرول دے بارے وچ سوال کردا اے تے سب اُسنو‏‏ں دسدے نيں کہ بھگوان/ خدا ہی اس دا ریموٹ تلاش کرنے وچ اُس د‏‏ی مدد کر سکدا ا‏‏ے۔ پی دے خدا تلاش کرنا چاہندا اے تاں اُسنو‏‏ں پتا چلدا اے کہ اس دھرتی اُتے کئی مذاہب نيں تے ہر مذہب دا اپنا خدا ا‏‏ے۔ تب پی دے ایہ کھوجنے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ اُس دا مذہب کون سا اے تے سب نو‏‏ں کِداں اپنے اپنے مذاہب دا پتا چلدا ا‏‏ے۔ اس کھوج وچ ناکامی دے بعد اوہ ہر مذہب د‏‏ی عبادت گاہاں وچ جاک‏ے اُنہاں ہی د‏‏ی طرح عبادت کردا اے تے ہر اک دے خدا نو‏‏ں منانے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ شاید اُنہاں وچو‏ں کوئی اُس دا خدا ہو تے اوہ اُس د‏‏ی دعا قبول کرلے۔ آخرکار، اُسنو‏‏ں اپنا ریموٹ اک مذہبی پیشوا، تپسوی مہاراج (سورابھ شکلا) دے پاس ملدا اے، لیکن تپسوی جھوٹھا دعویٰ کردا اے کہ ایہ ریموٹ اُسنو‏‏ں ہمالیہ وچ خدا نے دتا سی تے واپس کرنے تو‏ں انکار کردیندا ا‏‏ے۔
ٹیلی ویژن صحافی، جگو (انوشکا شرما) دے والد تپسوی دے انتہائی عقیدت منداں وچ شمار ہُندے نيں۔ بیلجیم وچ جدو‏ں جگو نو‏‏ں سرفراز یوسف (سوشانت سنگھ راجپوت) نامی اک پاکستانی لڑکے تو‏ں محبت ہوجاندی اے تاں جگو دا باپ فوراً تپسوی مہاراج د‏‏ی خدمت وچ جاک‏ے معاملہ پیش کردا اے تے تپسوی پیشین گوئی کردا اے کہ مسلما‏ن ہونے دے باعث سرفراز دھوکا دے گا۔ جگو اس پیشین گوئی نو‏‏ں غلط ثابت کرنے دے لئی سرفراز نو‏‏ں فوراً شادی دے لئی مناندی اے لیکن اگلے دن جدو‏ں اوہ شادی دے لئی رجسٹرار دفتر پہنچدے نيں تاں اوتھ‏ے اک بچّہ اُسنو‏‏ں اک خط تھمیا جاندا اے جس اُتے لکھیا ہُندا اے کہ والدین دے دباؤ تے ثقافتی تفریق دے باعث ساڈی شادی نئيں ہوسکدی۔ جگو افسردہ دل اوتھ‏ے تو‏ں پرت آندی ا‏‏ے۔
بھارت واپسی اُتے جگو نو‏‏ں پی دے ملدا اے جس دا انوکھا پن اُسنو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرلیندا اے تے اوہ خبر د‏‏ی تلاش وچ اُس دا تعاقب کرنے لگتی ا‏‏ے۔ بعد وچ پی دے اُسنو‏‏ں اپنے اُتے بیتنے والے تمام واقعات د‏‏ی روداد سناندا اے تاں جگو اُس د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی ٹھان لیندی ا‏‏ے۔ پی دے تے جگو ٹی وی اُتے مسلسل پروگرام کردے نيں تے تپسوی سمیت ہور خود ساختہ مذہبی ٹھیکے داراں دے خلاف مہم چلاندے نيں۔ نتیجتاً تپسوی د‏‏ی مقبولیت گہنانے لگتی ا‏‏ے۔ چناں چہ تپسوی مجبوراً پی دے کے نال ٹی وی پروگرام وچ آنے اُتے تیار ہوجاندا اے تاکہ اُس دے سوالات دا جواب دے ک‏ے اُسنو‏‏ں خاموش کرواس دے۔ ٹی وی شو وچ پی دے نہ صرف تپسوی نو‏‏ں لاجواب کردیندا اے بلکہ ایہ وی ثابت کردا اے کہ سرفراز نے جگو نو‏‏ں دھوکا نئيں دتا سی ۔ ایويں آن ایئر، بیلجیم وچ پاکستانی سفارت خانے دے ذریعے سرفراز یوسف نال رابطہ کیتا جاندا اے جس تو‏ں تصدیق ہُندی اے کہ اوہ شادی رجسٹرار دفتر وچ اوہ خط اُس نے نئيں بھجوایا سی بلکہ اوہ جدو‏ں اوتھ‏ے آیا سی تاں جگو موجود نئيں سی تے اوتھ‏ے اک خط پيا سی کہ والدین دے دباؤ تے ثقافتی تفریق دے باعث ساڈی شادی نئيں ہوسکدی۔ تپسوی دے جعل ساز ثابت ہونے اُتے پی دے نو‏‏ں اُس دا ریموٹ واپس مل جاندا ا‏‏ے۔
اس تمام تر عرصے وچ پی دے نو‏‏ں جگو تو‏ں محبت ہوجاندی اے لیکن اُس دے دل وچ سرفراز د‏‏ی محبت دیکھ ک‏ے اوہ اظہار تو‏ں گریز کردا ا‏‏ے۔ اپنی دنیا وچ واپس لوٹتے ہوئے اُس دے پاس ڈھیراں بیٹریاں تے چند کیسٹ دیکھ ک‏ے جگو پوچھتی اے کہ انہاں کیسٹاں وچ کیہ اے، جس اُتے پی دے جواب دیندا اے کہ اُس نے کیسٹاں وچ اس دنیا د‏‏ی آوازاں ریکارڈ کيتیاں نيں، مگر موقع ملنے اُتے جدو‏ں جگو اوہ کیسٹاں سندی اے تاں اُس وچ صرف اُسی د‏‏ی آوازاں بھری ہُندیاں نيں۔ پی دے اپنے سیارے واپس پرت جاندا ا‏‏ے۔ جگو انہاں تمام تر واقعات دے یاد وچ ’پی دے ‘ دے عنوان تو‏ں کتاب لکھدی اے تے اس دے اقتباست سنا‏تے ہوئے اعتراف کردی اے کہ اُسنو‏‏ں پی دے ہن وی شدت تو‏ں یاد آندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ہندی فلماں گٹھ:2014 د‏‏یاں بھارتی فلماں گٹھ:2014ء د‏‏یاں فلماں
گٹھ:بلجئیم وچ بنائی گئی فلماں گٹھ:بھارت اُتے طنزیہ فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:خلائی مخلوق د‏‏یاں فلماں گٹھ:راجکمار ہیرانی د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی فلماں گٹھ:عمومی سبھیاچار وچ پاک بھارت تعلقات گٹھ:مذہب اُتے طنزیہ فلماں گٹھ:مزاحیہ ڈراما فلماں گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:دہلی وچ فلم سیٹ گٹھ:راجستھان وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں گٹھ:راجستھان وچ عکس بند فلماں گٹھ:بھارتی فنٹاسی فلماں گٹھ:دہلی وچ عکس بند فلماں گٹھ:اردو بولی د‏‏یاں فلماں گٹھ:یو ٹی وی موشن پکچرز د‏‏ی فلماں گٹھ:فلماں
بریسیا
بریسیا اٹلی دا اک شہر اے ۔
ਬ੍ਰੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਿਲੀਪੀਨੀ "ਫਿਲੀਪੀਨਿਸਮੋ" ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ہرا سیانا کاں
ہرا سیانا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ہکلبری فن دے کارنامے
حوالے
گٹھ:امریکی ناول گٹھ:کتاباں گٹھ:ناول گٹھ:انگریزی ساہت گٹھ:انگریزی ناول
مہان امریکی ناول
گٹھ:امریکی ناول گٹھ:امریکی ساہت
ضلع چاوودیر
ضلع چاوودیر ترکی دے صوبہ بردور دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 6 ج ب لہندا
چک 6 ج ب لہندا ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
فسانہ عجائب
فسانہ عجائب رجب علی بیگ سرورؔ دی لکھی ہُوئی داستان اے۔
چک 6 ج ب لہندا
ناں
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
فسانہ عجائب
بقول شمس الدین احمد، ”فسانہ عجائب لکھنؤ وچ گھر گھر پڑھیا جاندا سی۔ تے عورتاں بچیاں نوں کہانی دے طور اُتے سنایا کردیاں سن تے بار بار پڑھنے نال اس دے جملے تے فقرے زباناں اُتے چڑھ جاندے سن۔“ سرور 1786ء نوں لکھنؤ وچ پیدا ہوئے اور1867ء نوں بنارس وچ وفات پائی۔ سرور نوں فارسی تے اردو اُتے پوری پوری دسترس حاصل سی۔ شعر و شاعری دے وڈے شوقین سن۔ فسانہ عجائب انہاں دی سب توں مشہور تصنیف اے۔ جو اک ادبی شاہکار تے قدیم طرز انشاء دا بہترین نمونہ اے۔ اس دی عبارت مقفٰفی تے مسجع، طرز بیان رنگین تے دلکش اے۔ ادبی مرصع کاری، فنی آرائش تے علمی گہرائی نوں خوب جگہ دتی گئی اے۔ اگرچہ فورٹ ولیم کالج دی سلیس نگاری نے مولانا فضلی تے مرزا رسوا دے پرتکلف انداز تحریر اُتے کاری ضرب لگائی سی۔ تے اس دا ثبوت باغ و بہار دی سادہ و سلیس نثر اے۔ پر فیر وی اکثر ادبا ہٹ دھرمی دا ثبوت دیندے ہوئے قدیم طرز دے دلدادہ تے تے پرستار رہے۔ رجب علی بیگ سرور وی اسی لکیر نوں پٹ رہے سن۔ چنانچہ باغ و بہار دے آسان تے عام فہم اسلوب اُتے اس زمانے وچ اعتراضات کیتے جانے لگے تو انہاں نے اس دے مقابلے وچ ”فسانہ عجائب“ دی صورت وچ مشکل تے گراں عبارت لکھ کے ”باغ و بہار“ دی ضد پیش کیتی۔ تے اس زمانے وچ خوب داد حاصل کیتی۔
= اسلوب =
زبان و بیان:۔
ڈاکٹر عابدہ بیگم فسانہ عجائب دے متعلق لکھتی نیں، ”فسانہ عجائب اپنے دور دی مقبو ل ترین کتا ب سی۔ ایہ متاثرین فارسی دی انشاپردازی دا اردو جواب سی۔ سرور نے کچھ ایسا جادو جگایا جو تیس سال تک اردو نثر دے سر اُتے چڑھا رہیا۔“ فسانہ عجائب دی سب توں وڈی خوبی اس دی زبان سمجھی جاندی اے۔ اس دی عبارت از اوّل تا آخر مقفٰی تے مسجع اے۔ سرور موقع و محل دے مطابق زبان اختیار کرنے اُتے پوری قدرت رکھدے نیں۔ منظر کشی، مختلف فنون دی اصطلاحاں، ہر قسم دے سازو سامان دی تفصیلاں، عوام الناس دے مختلف طبقاں دا طرز کلام، گویا ہر قسم دا بیان اس دے مناسب تے موزاں الفاظ وچ کیتا گیا اے۔ عبارت آرائی تے قافیہ بندی وچ سرور نوں قدرت تے استادانہ مہارت حاصل سی۔ تے ایہ کتاب اردو نثر اُتے کئی حوالاں توں اثر انداز ہوئی۔ ” اس کتاب توں اک ادبی روایت دی مستحکم بنیاد پئی۔ اردو دی کم کتاباں نے اپنے عہد دی زبان تے ادب اُتے اتنا اثرڈالا جتنا فسانہ عجائب نے۔“ فسانہ عجائب دی زبان نوں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے۔ اک قسم سلیس تے بامحاورہ زبان تے دوسری قسم اوہ پیچیدہ تے گراں بار زبان اے جس نوں سمجھنے دے لئی قاری نوں فرنگی محل دی گلیاں دی خاک چھاننا پیندی اے۔
سادگی تے پرکاری:۔
اردو دی کم کتاباں نوں تعریف و تنقیص تے تعظیم و تحقیر دے اتنے متضاد تجربے ہوئے ہون گے جتنے ”فسانہ عجائب “ نوں سامنا کرنا پیتا۔ بعض نقاداں دا خیال اے کہ ایہ کتاب اپنے اسلوب دی وجہ توں مقبول ہوئی۔ جدونکہ کچھ نقاد اس دی طرز تحریر توں نالاں نیں۔ مثال دے طور اُتے کلیم الدین احمد لکھدے نیں۔ ”فسانہ عجائب اک عجوبہ روزگار اے اس دی ممکن اے کچھ تاریخی اہمیت ہو لیکن زندہ ادب وچ اس دی کوئی جگہ نئی‏‏ں۔“ اس رائے دی سب توں وڈی وجہ مسجع تے مقفٰی تے آورد توں بھر پور زبان اے۔ اُنہاں دی عبارت آرائی دی مثال مندرجہ ذیل اے۔ ”اس نقش قدرت اُتے تصویر منی و بہزاد حیران او ر صناعی آذر دی ایسے بعت حقیقت دے روبرو پشمان۔“ لیکن اس دے برعکس جو لوک مرزا سرور دی مقفٰی تے مسجع تے دقیق نثر اُتے معتر ض نیں انہاں مرزا دا ایہ اقتباس وی دیکھنا چاہیے۔ اس جداں بے شمار اقتباسات فسانہ عجائب توں نقل کیتے جا سکدے نیں جن توں ایہ ثابت ہُندا اے کہ فسانہ عجائب وچ سہل ممتنع تے سادگی توں وی کم لیا گیا اے۔ ” شہزادہ گھوڑے توں اتر کر نلکہ دے کول گیا۔ وسم سلام بجا لیایا۔ اس نے دعائے خیر دے کر چھاندی توں لایا۔ کہیا: الحمداللہ تہانو‏‏ں صحت و عافیت نے کامیاب کر دکھایا۔ “ اس لئی قمر الہدیٰ نے کلیم الدین احمد دی رائے نوں انتہا پسندانہ قرار دتا اے۔ انہاں دا خیال اے۔ ” بلاشبہ اس انداز تحریر نوں اپنایا نئی‏‏ں جا سکدا، مگر ایہ اک دور، اک تہذیب دا نمائندہ اسلوب اے۔ اسنوں اسی نظر نال دیکھنا چاہیے۔“
قافیہ پیمائی:۔
سرور دے بارے وچ یحییٰ تنہا دا خیال اے کہ، ” فسانہ عجائب اپنے خاص رنگ وچ بہترین تصنیف اے۔ جس دی عبارت، مقفٰی و مسجع اے۔ ایہ رنگینی تے قافیہ پیمائی فارسی تحریراں وچ پائی جاندی اے۔ لیکن اردو وچ اس انداز تحریر دے تسی‏‏ں ای موجد نیں۔“ سرور دی عبارت وچ قافیہ بندی عام پائی جاندی اے۔ اوہ بعض اوقات کسے پیراگرا ف دے چند فقراں نوں مقفٰی کر دے نیں تے بعض دفعہ پورا پیراگراف مقفٰی ہُندا اے۔ کئی بار اوہ جملاں نوں اسی‏‏ں قافیہ لاتے نیں تے کئی بار اس توں زیادہ فقراں نوں۔ جتھے مسلسل قافیہ بندی توں کم لیا گیاہے اوتھے قافیے بدلتے رہندے نیں۔ ایسا وی ہویا اے کہ دوتین تن جملاں جاں اُنہاں دے اجزاءکے بعد قافیہ آیا اے۔ آئیے سرور دی قافے ہ بندی دی اک مثال دیکھدے نیں۔ ” اس رات دی بے قراری، گریہ وزاری، اختر شماری، شہزادے دی کیتا کہاں ہر گھڑی بہ حال پریشاں، سوئے آسماں مضطر نگراں سی کہ رات جلد بسر ہو جائے، نمایاں رخِ سحر ہو۔“
اختصار:۔
اس داستان وچ اختصار دی وجہ توں ابتداءاور انتہا وچ اک ربط پید ا ہویا۔ جدونکہ گردو پیش دے ماحول تے حال توں متاثر اے۔ یعنی ماضی نوں حال دا رنگ دتا گیا اے۔ جدونکہ مصنف نے اسلوب نوں کتاب دی دلچسپی دی جان بنایا اے۔ گویا اختصار تے قصےآں دے درمیان باہمی ربط نے ناول دے لئی آئندہ دے لئی راستہ بنایا۔ دوسرے دلکش اسلوب دے لئی جس دی پیروی آزاد نے دی دے لئی راستہ ہموار کیتا۔ ڈاکٹر منیر مسعود فسانہ عجائب دے اختصار دے بارے وچ لکھدے نیں کہ، ”فسانہ عجائب دا اختصار اس لحاظ توں اہمیت رکھدا اے کہ بعد وچ جو داستاناں اس توں متاثر ہو کے لکھی گئاں انہاں وچ طوالت توں پرہیز کیتا گیا تے اس طرح اردو ناول دے لئی راہ ہموار ہوئی۔ عزیز احمد اسی اختصار دی وجہ توں فسانہ عجائب نوں ناول توں قریب مانتے نیں، مگر ڈاکٹر سہیل بخاری نوں اس بات توں اتفاق اے کہ فسانہ عجائب داستان تے ناول دی درمیانی کڑی اے تے اس کتاب نے ناول دی پیدائش وچ بوہت کچھ مدد دی اے۔
مکالمہ نگاری:۔
سرور دی مکالمہ نگاری دی اکثر ناقدین نے تعریف دی اے۔ بعضاں دا کہنا اے کہ سرور دی مکالمہ نگاری وچ کافی حد تک پختگی پائی جاندی اے تے ایہ انداز سرور توں پہلے دے افسانوی ادب وچ تقریباً مفقود اے۔ سرور نے مکالمات وچ لکھنوی لہجہ تے مزاج اپنایا اے تے ہر کردار دے سماجی مرتبہ و حیثیت دے مطابق اس توں بات کہلوائی اے۔ سوداگر تے بھٹیاری دا مکالمہ سنیے، سوداگر:		ایتھے کون رہندا اے بھٹیاری:		چڑی مار! سوداگر:		اس دا لڑکا خوب باتاں کردا اے۔ بھٹیاری :		لڑکا بالا تو کوئی نئی‏‏ں فقط جورو خصم رہندے نیں۔
خامیاں:۔
کچھ نقاداں دے خیال وچ فسانہ عجائب وچ پلاٹ تے کہانی وچ نقائص پائے جاندے نیں۔ مثلا فسانہ عجائب دا موضوع فرسود ہ تے گھسا پٹا اے۔ ”گلشن نو بہار “ جس دا ایہ مکمل چربہ اے۔ مہجور نے فسانہ عجائب توں بیس سال پہلے لکھنؤ وچ ای لکھی تے یقینا سرور دی نظراں توں وی لنگھی ہوگی اس لئی اس کہانی وچ کوئی نیا پن تے اچھوندا پن نئی‏‏ں بلکہ انہاں قصےآں نوں اگے پیچھے کرکے لکھ دتا اے۔ فسانہ عجائب دا قصہ ہیرو دی چند مصیتاں دا بیان اے چند بلائاں اٹھانے دے بعد اسنوں اس دی محبوبہ مل جاندی اے۔ عموما کلائمکس (ارتقا) دے بعد اختتام ہُندا اے مگر فسانہ عجائب وچ ارتقاءکے بعد چاہیے تو ایہ سی کہ واقعات سلجھائے جاندے مگر انہاں نوں بے جا طول دتا گیا اے۔ قصہ ختم ہُندے ہُندے درمیان توں فیر شروع ہو جاندا اے۔ پلاٹ دے لئی ایہ اک اہم نقص اے۔ لیکن انہاں تمام تر اعتراضات دے باوجود اسی‏‏ں اس داستان دی اہمیت نوں نظراندا ز نئی‏‏ں کر سکدے۔ جو سادگی تے پرکاری دا بہترین نمونہ اے۔ تے اسی خصوصیت نے اس نوں زندہ جاوید کر دتا اے۔ اس دی عظمت دا سب توں بڑ اثبوت ایہ اے کہ لکھنؤ وچ مائاں اپنے بچاں نوں ایہ داستان زبانی یاد کرکے سناندی سن۔
= معاشرت دی عکاسی = مرزا سرور دی کتاب ”فسانہ عجائب “ معاشرت نگاری دا اک خوبصورت نمونہ اے۔ اس وچ ہندی معاشرے دے زیر اثر تشکیل پانے والے مسلم معاشرہ دی نہایت عمدہ ڈھنگ توں تصویر کشی کیتی گئی اے۔ اس دے دیباچے وچ لکھنؤ دی جو مرقع نگاری کیتی گئی اے۔ اس وچ لکھنوی تہذیب دے خدوخال واضح دکھائی دیندے نیں۔ اس سلسلہ وچ رام بابو سکسینہ دا ایہ بیان ملاحظہ فرمائیے۔ ”فسانہ عجائب دا دیباچہ اس لئی تے وی دلچسپ اے کہ اس وچ اس زمانے دی شہر لکھنؤ دی سوسائٹی، اوتھے دی طرز معاشرت، امرا تے روسا دی وضعداریاں، انہاں دے اُتے تکلف جلساں، شہر دے رسوم و رواج، کھیڈ تماشاں، دلچسپ مناظر، مختلف پیشیاں تے اہل کمال دے حالات، بازاراں دی چہل پہل، سودا فروشاں دی آوازاں وغیرہ وغیرہ دی دلکش تے جِتی جاگتی تصویراں نیں۔“
لکھنؤ دی تصویر کشی:۔
”فسانہ عجائب“ دے کردار اگرچہ غیر ملکی تے مافوق الفطرت نیں۔ لیکن سرور نے جتھے کدرے انہاں دے ماحول تے معاشرت دا نقشہ کھچیا اے۔ اوتھے ہندوستانی معاشرت، بالخصوص لکھنؤ دی تہذیب و تمدن نوں پیش نظر رکھیا اے۔ انہاں اپنے وطن لکھنؤ توں بے انتہا محبت اے۔ انہاں نے لکھنؤ دے ہر طبقہ فکر اس دے رسم و رواج تے چال ڈھال دی بات دی اے۔ انہاں نوں ناز اے کہ انہاں کہ انہاں دا شہر لکھنؤ رشکِ جناں تے حورو غلماں دا مسکن اے۔ ایتھے دے باشندے ڈکی فہم تے انصاف دے گرویدہ نیں۔ انہاں دا دعویٰ اے کہ اس شہر نوں دیکھ کر دنیا دے کسے شہر نوں دیکھنے دی حسرت باقی نئی‏‏ں رہتی۔ اوہ اس شہر دے گلی کوچاں،نانبائیاں، مٹھائیاں تے کھاناں دا ذکر اس ڈھب توں کر دے نیں کہ محسوس ہونے لگتا اے۔ کہ اسی‏‏ں خود نوں انہاں گلی بازاراں وچ پہنچ گئے نیں تے جِتے جاگتے کرداراں نوں اپنے اپنے کم وچ منہمک دیکھ رہے نیں۔ سرور دی زبانی لکھنؤ دا حال سنیے؛ ” عجب شہر گلزار اے۔ ہر گلی کوچہ دلچسپ باغ وبہار اے۔ ہر شخص اپنے طور اُتے باوضع، قطع دار اے۔ ہر چند ہر محلے وچ جتھے دا سازوسامان مہیا اے۔ لیکن اکبری دروازے توں جلو خانے تے پکے پل تک صراط مستقیم اے۔ کیتا جلسہ اے۔ نانبائی سلیقہ شعار، شیر مال، کباب، نان، نہاری جتھے دی نعمت اس آبداری دی، جس دی بوباس توں دل طاقت پائے دماغ معطر ہو جائے۔“
توہم پرستی:۔
داستان دا مطالعہ توں ثابت ہُندا اے کہ مرزا سرور دے دور دا مسلم لکھنوی معاشرہ، ہندو معاشرہ ای وانگ توہمات دا شکار سی تے اس وچ پیدائش تے شادی بیاہ دے موقع اُتے پنڈتاں تے جوتشیاں وغیرہ توں زائچے کھنچوانے تے سعد و نجس ساعتاں دے دریافت کرنے دا رواج سی۔ سرور نے بادشاہ دے دربار وچ پنڈتاں، جوتشیاں تے مالاں دا ہجوم دکھایا اے۔ ایہ دوسری لوک داستاناں وچ وی نظر آندا اے۔ ذیل دا اقتباس دیکھو جس وچ جان عالم دی پیدائش اُتے جوتشی تے نجومی بادشاہ فیروز بخت دے دربار وچ شہزادہ دے مستقبل دے بارے وچ قیافہ آرائیاں کر رہے نیں، ”ساڈی پوتھی کہتی اے کہ بگوان دی دتا توں چندر ماں بلی اے، چھیواں سورج اے، جو گرہ اے اوہ بھلی اے۔ دیگ تیگ دا مالک رہے، دھرم مورت ایہ بالک رہے۔ جلد راج اُتے براجے، پرتھوی وچ دھوم مچائے۔“
شادی بیاہ:۔
جان عالم دی شادی دے موقع اُتے مہندی دی جو رسم دکھائی گئی اے ہندئاں دے علاوہ ہندی مسلماناں وچ وی پائی جاندی اے۔ لکھنوماں ایہ تقریب بطور خاص منائی جاندی سی۔ سرور دی زبانی مہندی دی تعریف سنیے، ”نار نول دی مہندی، ہزار من بو باس وچ دلہن پن رنگین، جس دی دیدسے ہاتھ مثل پنجہ مرجان رشک عمیق یمن تے لعل بدخشاں ہو جائے۔“ دلہن دی رخصتی اُتے اد ا دی جانے والی اک رسم دا تذکرہ سنیے، ”جدو‏‏ں دولہا دلہن نوں رخصت کراکے لے گیا، اس وقت بکرا ذبح کیتا انگوٹھے وچ لہو دتا فیر کھیر کھلائی۔“
مشرقیت:۔
برصغیر پاک و ہند وچ بیٹیاں بالغ ہونے اُتے وی اپنے والدین، بالخصوص والد دی مرضی دے تابع ہُندی نیں۔ شادی دے سلسلے وچ لڑکی اپنے والدین دے رحم و کرم اُتے ہُندی اے۔ اوہ جتھے چاہاں اس دی شادی کر دتیاں۔ گویا عورت اک گاں اے، اس دے والدین اسنوں جس کھونٹے توں چاہاں باندھ دتیاں۔ لڑکیاں توں انہاں دی مرضی پوچھنے دا رواج نئی‏‏ں۔ اگر رسمی طور اُتے پچھیا جائے تو لڑکیاں شرما جاندی نیں۔ تے اس موقع اُتے اکثر خاموش رہتی نیں۔ انجمن آراء اگرچہ جان عالم نوں چاہتی اے تے اسی توں منسوب ہونے دا تہیہ کر چکی اے۔ لیکن جدو‏‏ں اس دی ماں اس دا عندیہ لینا چاہتی اے تو شرما کر رہ جاندی اے۔ مشرقی شرم و حیا دا تقاضا اے، جسنوں سرور نے اس موقع اُتے دکھایا اے، ”صاحبو !دلہن توں صاف صاف کہلوایا چاہندے ہو؟ دنیا دی شرم و حیا نگوڑی کیتا اڑ گئی؟ اتنا تو سمجھو بھلا ماں باپ دا فرمان کس نے ٹالا اے۔ جو ایہ نہ ماناں گی۔ الخاموشی نیم رضا، بوڑھے بڑاں دے روبرو تے کہنا کیتا۔“ قصہ مختصر کہ رجب علی بیگ سرور نے اپنی کتاب ”فسانہ عجائب “ وچ جس معاشرت دی تصویر کشی دی اے اوہ ہندی تے بالخصوص لکھنوی معاشرت اے۔
= کردار نگاری =
رجب علی بیگ نے فسانہ عجائب دے کرداراں نوں وڈی مہارت دے نال پیش کیتا اے تے ہر کردار دی شخصیت واضح کرنے دی کوشش دی اے۔ انہاں کرداراں دے ماحول دی تصویر کشی کرنے وچ خاص ملکہ حاصل اے۔ انہاں نے داستان سنانے وچ داستان سرائی دے اسلوب، ادائیگی، لہجے تے کیفیات اُتے گہری توجہ دی اے۔ تے کرداراں دے منہ توں جو الفاظ کہلوائے نیں۔ انہاں وچ لکھنوی زبان، لہجہ، محاورہ بندی، روزمرہ انداز گفتگو تے مزاج نوں ملحوظ رکھیا گیا اے۔ انہاں دے مافوق الفطرت کرداراں دی کرشمہ سازیاں تے جادو وغیر ہ نوں دیکھ کر تعجب نئی‏‏ں ہُندا کہ ہندوستا ن وچ اس قسم دی داستاناں تے واقعات پہلے ای توں عام سن۔ سرور نے انہاں کرداراں دے تصور نوں ہندودیو مالا توں اسی‏‏ں آہنگ کر دیاہے۔ آئیے فسانہ عجائب دے اہم کرداراں دا جائزہ لیندے نیں۔
شہزادہ جان عالم :۔
شہزادہ جان عالم داستان دا مرکزی کردار اے۔ جو بادشاہ فیروز بخت دے ہاں سٹھ سال دی عمر وچ پیدا ہویا۔ سرور نے اسنوں نہایت حسین و جمیل دکھایاہے۔ اوہ اپنے حسن دی بدولت ساحرہ نوں وی رام کر لیندا اے۔ ملکہ مہر نگار جدو‏‏ں اس نوں دیکھتی اے تو اس دے جلوہ حسن دی تاب نہ لا کربے ہوش ہو جاندی اے۔ مہر نگار دی باندیاں اسنوں چاند، سورج تے پرستان دا وزیر زادہ تصور کردیاں نیں۔ اسی طرح انجمن آراء وی اس دے حسن توں مسحور ہو جاندی اے۔ شہزادہ جان عالم حسین ہونے دے نال نال حسن پرست وی اے۔ طوطے دی زبانی حسن آرا دے حسن دی تعریف سن کر تصور ای تصور وچ اس اُتے عاشق ہو جاندا اے۔ تے فیر اس صورت نوں ڈھونڈنے دے لئی کھڑا ہُندا اے تے ہزاراں مصیبتاں برداشت کردا اے۔ اس دی فقرہ بازی تے چرب زبانی اسنوں لکھنؤ دا کوئی بانکا ثابت کردتی اے۔ بعضاں دا کہنا اے کہ سرور نے جان عالم دے کردار وچ لکھنوی شہزاداں تے نواباں دی زندگی پیش دی اے۔ تے نواب وی اس دور دے جدو‏‏ں مغلیہ حکومت روبہ زوال ہوچکی سی۔ بہر حال ایسا دکھائی دیتا اے کہ جان عالم لکھنؤ دے تعیش پسند تے نمائشی معاشرہ دا اک نمائندہ اے بعضاں دا کہنا اے کہ اس دے کردار وچ مردانہ پن تے قوت تے طاقت دی بجائے عورتاں دی سی نزاکت پائی جاندی اے۔ لیکن جدو‏‏ں اسنوں مرکزی کردار دی حیثیت توں اس دے تحریک نوں دیکھدے نیں تو اس دا مصیبتاں جھیلنا تے آفات دا ثابت قدمی توں سامنا کرنا اس دی مستقل مزاجی تے ہمت و حوصلہ دی دلیل اے۔ اوہ اک دانشمند شخص اے لیکن کدی کبھار ایہ دانشمندی، عیاری و حیلہ سازی ایتھے تک کہ منافقت دی شکل اختیار کر لیندی اے۔ ساحرہ دے چنگل وچ گرفتار ہونے دے بعد جدو‏‏ں اسنوں نجات دی کوئی صورت نئی‏‏ں دکھائی دیتی تو اوہ حالات توں سمجھوتہ کر دے ہوئے نہایت عیاری توں ساحرہ نوں اپنی محبت دا یقین دلاندا اے تے نہ چاہندے ہوئے وی ساحرہ دی دھون وچ ہاتھ ڈال دیتا اے۔ بعض تھاں اُتے اوہ بے وقوفی دا مظاہر ہ وی کردا اے۔ جس دی بنا اُتے مہر نگار اسنوں ”احمق الذی“ کہتی اے۔ تے اک موقع اُتے مہر نگار کہتی نیں۔ ” شہزادے دا سا عقل دا دشمن دیکھیا نہ سُنیا ۔“
شہزادی انجمن آراءکا کردار:۔
ملک زر نگار دی شہزادی انجمن آراء، جان عالم دی محبوبہ تے داستان دی ہیروئن اے۔ رجب علی بیگ سرور نے اسنوں نہایت حسین تے جمیل بتا جاں اے۔ لیکن حسین ہونے دے نال اوہ اک بااخلاق، نیک دل تے عالی ظرف خاتون اے۔ مہر نگار توں پہلی ملاقات دے موقع اُتے بجائے حسد جاں بعض دے، جو عورت دی فطرت دے پیش نظر اس توں بعید نئی‏‏ں سی ملکہ توں وڈے اخلاص تے گرمجوشی توں ملدی اے۔ رات بھر اس توں بے تکلفانہ گفتگو کردتی اے تے وڈی عالی ظرفی توں جان عالم دی تعریفاں کردتی اے۔ ورنہ اگر اوہ خود غرض تے پست ہمت ہُندی تو اوہ ایسا ہرگز نہ کردتی۔ ایہ انجمن آراءکے عمد ہ اخلاق دے سبب ای ممکن ہویا کہ دوناں سوکناں وچ مثالی محبت سی۔ تے حسد تے دشمنی دا ناں و نشان نئی‏‏ں۔ سرور نے انجمن آرا نوں نہایت بھولی بھالی تے الھڑ دوشیزہ دکھایاہے۔ جس وچ مشرقی عورت دی شرم و حیا نوں ٹ کوٹ کر بھری ہوئی اے۔ اوہ اگرچہ جان عالم اُتے فریفتہ اے تے اسنوں پانا چاہتی اے لیکن اس دا تذکرہ زبان اُتے نئی‏‏ں لاتی۔ تے جدو‏‏ں جان عالم توں نکاح دی بابت اس توں پچھیا جاندا اے تو شرما جاندی اے جو ہندوستانی عورت دا شیوہ اے۔ شادی دے بعد اوہ شوہر نوں مجازی خدا سمجھتی اے تے اس دے احکام اُتے بے چوں چراں عمل کردتی اے۔ ہن اوہ مہر نگار اُتے حاوی نظرآتی اے۔ کیونجے ملکہ بے بیاہی عورت اے تے اوہ خود بیوی بن چکی اے۔ ہن ملکہ اسنوں جھک کر سلام کردتی اے۔ لیکن اوہ ہن وی ملکہ دی عزت کردتی اے اورخلوص دے نال پیش آندی اے۔
مہینے طلعت:۔
مہینے طلعت جان عالم دی پہلی بیو ی اے۔ جو دولت دینوی تے دولت حسن اُتے نازاں اے۔ طوطا جدو‏‏ں اک اجنبی حسینہ دے حسن دی تعریف کردا اے تو اوہ چاہتی اے کہ طوطا اس دے حسن دی تعریف کرے۔ طوطا جدو‏‏ں اس دی خواہش پوری نئی‏‏ں کردا تو اوہ اس دی دھون مروڑنے تے کھانا پینا چھڈ دینے دی دھمکی دیتی اے اس دا کردار تھوڑی دیر دے لئی ساڈے سامنے آندا اے تے اس دے بعد منظر توں غائب ہوجاندا اے۔
وزیر زادہ:۔
وزیر زادہ جان عالم دا اک دوست اے جس اُتے اوہ بے حد اعتماد کردا اے۔ جان عالم جدو‏‏ں مہر نگار توں ملدا اے تو مہر نگار وزیر زادہ دی وفاداری اُتے شک کردتی اے۔ تے اپنے خدشہ توں جان عالم نوں آگاہ کردتی اے۔ لیکن جان عالم اپنے دوست دے خلاف کوئی بات نئی‏‏ں سننا چاہتا۔ جان عالم جدو‏‏ں انجمن آراءکی اک جھلک دیکھ کر اس اُتے شق ہو جاندا اے تو اوہ نمک حرامی اُتے اتر آندا اے۔ تے و ہ انجمن آرا ءکو حاصل کرنے دی کوشش کردا اے۔ اپنے آقا نوں بند ر دے قالب وچ تبدیل کرکے خود جان عالم دا قالب اختیار کردا اے۔ تے تمام بندراں دی ہلاکت دا حکم دیتاہے۔ مختصر ایہ کہ ایہ کردار نمک حرام، بے وفا تے مطلب پرست تے ظالم قسم دے انسان دی صورت وچ دکھایا گیا اے۔ ایہ مناظر انتہاءی دلچسپ تے سحر انگیز نیں۔
چڑی مار دی بیوی دا کردار:۔
چڑی مار دی بیوی داستان دا اک ضمنی کردار اے۔ جدو‏‏ں وزیر زادہ جان عالم نوں باندر دے قالب وچ تبدیل کرکے حکم دیتا اے کہ تمام بندراں کوہلاک کر دتا جائے تو چڑی مار باندر(جان عالم ) نوں پکڑ کر گھر لے جاندا اے۔ جدو‏‏ں اوہ اسنوں مارنے دا ارادہ کرتاہے تو تو اس دی بیوی اسنوں منع کردتی اے۔ تے باندر دی نگہداشت دا بیڑا اٹھاندی اے۔ اوہ غریب قلاش ہُندے ہوئے وی نہایت صابر و شاکر تے رحمدل عورت اے۔ اوہ خود بھوکا رہتی اے۔ لیکن جاندار دی جان گنوانا پسند نئی‏‏ں کردتی۔ اوہ جان عالم دی محسنہ اے اسی دے طفیل جان عالم نواں زندگی پاتا اے۔ مجموعی طور اُتے اگر دیکھیا جائے تو سرور نے داستان وچ نسوانی کرداراں نوں بوہت زیادہ اہمیت دی اے۔ تے اُنہاں دی شکل و صورت سنوارنے وچ کافی محنت توں کم لیا اے۔ لیکن اس وچ کوئی شک نئی‏‏ں کہ ہر کرداراپنی اک انفرادی حیثیت وی ضرور رکھدا اے۔
حوالے
گٹھ:ادبی کتاباں گٹھ:کتاباں
ضلع چلٹیکچی
ضلع چلٹیکچی ترکی دے صوبہ بردور دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ٹارنٹو
ٹارنٹو اٹلی دا اک شہر اے ۔
ہند چینی ہرا سیانا کاں
ہند چینی ہرا سیانا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان اهلم‌رستاق شمالی
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان محمودآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان محمودآباد ، صوبہ مازندران چ اے ۔
بقراط
بقراط مشہور یونانی سائنسدان سی ۔ اسنے طب چ بوہت کم کیتا ، اسنے بیماری چ تویت گنڈے دے علاج دی بجائے سائنسی علاج دی نیہہ رکھی ، ایسے لئی بقراط نوں بابائے طب دا درجہ وی دتا جاندا اے ۔ طب دے علم ج بقراط دیاں رکھیاں بنیاداں تے بعد چ جالینوس ، محمد بن زکریا الرازی تے ابن سینا ورگے عالماں دیاں تحقیقاں نال طب یونانی دی بنیاد قائم ہوئی ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:یونان گٹھ:سائنسدان گٹھ:یونانی لوک
پراٹو
پراٹو اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
ضلع گوہلیسار
ضلع گوہلیسار ترکی دے صوبہ بردور دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا اک بین الاقوامی ہوائی اڈا اے جو حیدرآباد د‏‏ی ضروریات د‏‏ی تکمیل کردا اے جو بھارت د‏‏ی ریاست تیلنگاݨا دا سبھ تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایہ شمس آباد وچ موجود اے جو حیدرآباد دے جنوب تو‏ں 20 km دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے د‏‏ی نظامت جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ لیمیٹیڈ کردی اے جو اک عوامی-نجی تجارتی شراکت ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح مارچ 2008ء وچ ہويا سی۔ ایہ بیگم پیٹ ہوائی اڈے د‏‏ی جگہ لے چکيا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے بیگم پیٹ ہوائی اڈا حیدرآباد دا ابتدائی تجارتی ہوائی اڈا ہويا کردا سی۔ شمس آباد وچ تعمیر جدید ہوائی اڈے نو‏‏ں راجیو گاندھی دے ناں تو‏ں موسوم کیتا گیا جو بھارت دے سابق وزیر اعظم سن ۔
ہوائی اڈے اُتے اک مسافر ٹرمنل، کارگو ٹرمنل تے دو رن وے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے ہوابازی د‏‏ی تربیت د‏‏ی سہولتاں، ایندھن دا فارم، شمسی توانائی دا اک پلانٹ تے دو رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری سہولتاں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہوائی اڈا ملک دا پنجواں مصروف ترین ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے ایئر انڈیا ریجنل، بلو ڈارٹ ایوئیشن، لفتھانسا کارگو، اسپائس جیٹ تے ٹرو جیٹ یکجا موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہوائی اڈا انڈیگو دے لئی اک مرکزی شہر دا کم دیندا ا‏‏ے۔
thumb|[[ایئر ٹریفک کنٹرول دا برج (ٹاور)]] thumb|ٹرمنل دے چیک اِنہاں د‏‏ی جگہ thumb|روانگی د‏‏ی جگہ
تریخ
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا، حیدرآباد، بھارت دا پہلا پی پی پی ہوائی اڈا (عوامی نجی شراکت دا ہوائی اڈا) ا‏‏ے۔ ایہ ملک دا اک گرین فیلڈ ہوائی اڈا وی ا‏‏ے۔ گرین فیلڈ ہوائی اڈا اس ہوائی اڈے نو‏‏ں کہندے نيں جو کسی غیرترقی یافتہ جگہ اُتے بنایا جائے۔ حکومت ہند کی ہوائی اڈاں دے بنیادی ڈھانچاں د‏‏ی پالیسی 1999ء (Government of India's Policy on Airport Infrastructures issued in دسمبر، 1999) د‏‏ی رو تو‏ں کوئی وی گرین فیلڈ ہوائی اڈا موجودہ ہوائی اڈا دے 150 کیلومیٹر دے فاصلے دے اندر نئيں بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔
منصوبا بندی (1997ء–2004ء)
حیدرآباد دے لئی اک نويں ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر دا خیال 1997ء وچ چندرا بابو نائڈو انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں پہلی بار پیش کیتا گیا سی۔ برسر استعمال تجارتی ہوائی اڈا، بیگم پیٹ ہوائی اڈا مسافراں د‏‏ی ودھدی تعداد دے لئی ناکافی ثابت ہوئے رہیا سی۔ ریاستی حکومت نے ابتدا وچ حکیم پیٹ فضائی اڈے نو‏‏ں شہریاں دے استعمال دے لئی کھولنا چاہیا، مگر فضائیے نے اسنو‏ں نامنظور کیتا۔ جدو‏ں ریاستی حکومت نے فضائیے دے لئی اک نويں ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تجویز رکھی، وزارت دفاع نے ریاست نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ بیگم پیٹ دے جنوب دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے غور کرے۔ اکتوبر 1998ء تک ریاست تن تھ‏‏اںو‏اں اُتے اپنی توجہ مرکوز کر چکيت‏ی سی: بونگلور، نادرگل تے شمس آباد۔ شمس آباد دا انتخاب دسمبر 1998ء وچ ہويا سی۔ اس د‏ی وجہ دو قومی شاہراہاں این ایچ 44 تے این ایچ 765 تے اک ریلوے لائن تو‏ں نزدیک اس دا محل وقوع ہونا سی۔
نومبر 2000ء وچ ریاستی حکومت تے ایئرپورٹس اتھاریٹی آف انڈیا (اے اے آئی) دے وچکار اک یادداشت مفاہمت اُتے دستخط ہوئی۔ اس د‏ی رو تو‏ں ہوائی اڈے دا منصوبہ اک عوامی-نجی شراکت ہوئے گا۔ ریاست تے اے اے آئی متحدہ طور اُتے 26% دے حصے دار ہون گے، جدو‏ں کہ 74% نجی کمپنیاں نو‏‏ں سونپی جائے گی۔ بولی دے اک طریقے تو‏ں اک اتحاد کو، جس وچ جی ایم آر گروپ تے ملیشیا ایئرپورٹس ہولڈنگز بیرہاد (ایم اے ایچ بی) نو‏‏ں منتخب کیتا گیا سی۔ دسمبر 2002ء وچ جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹس لیمیٹیڈ (ایچ اے آئی ایل)، نے بعد وچ ناں بدل ک‏ے جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ لیمیٹیڈ (جی ایچ آئی اے ایل) کیتا، اسنو‏ں اک مخصوص مقصد دا وجود (special purpose entity) بنایا گیا جس وچ ریاست، اے اے آئی، جی ایم آر تے ایم اے ایچ بی دے مفادات وابستہ سن ۔
ستمبر 2003ء جی ایچ آئی ایل دے ارکان نے شراکتداراں دے معاہدے اُتے دستخط د‏‏ی تے ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں inr 4000000000 د‏‏ی رعایت اُتے رضامند ہوئے۔ اک رعایندی معاہدہ جی ایچ آئی ایل تے مرکزی حکومت دے بیچ دسمبر 2004ء طے پایا جس د‏‏ی رو تو‏ں راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے دے 150 km دے دائرے وچ کوئی ہوائی اڈے د‏‏ی کارگزاری نئيں ہوئے گی۔ لہٰذا بیگم پیٹ ہوائی اڈے دا بند ہونا ضروری سی۔
تعمیر تے کشادگی
سنگ بنیاد د‏‏ی رسم دے تقریبًا تن سال بعد ہوائی اڈے دا افتتاح 14 مارچ 2008ء نو‏‏ں احتجاج دے بیچ ہويا۔ تیلگو دیشم پارٹی نے اپنے مطالبے دا اعادہ کیتا کہ خانگی ٹرمنل دا ناں تبدیل کیتا جانا چاہیے۔ اس دے علاوہ 12 تے 13 مارچ نو‏‏ں اے اے آئی دے 20,000 ملازمین بیگم پیٹ ہوائی اڈے تے ایچ اے ایل بنگلور ہوائی اڈے دے بند ہونے دے خلاف ہڑتال کی، جس دے پس دے پس پردہ انہاں د‏‏ی ملازمتاں نو‏‏ں کھو دینے دا خوف سی۔ راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے د‏‏ی تجارتی کارگزاری 16 مارچ 2005ء نو‏‏ں شروع ہونا تھا؛ اُتے ایہ تریخ وچ تاخیر ہوئی جس د‏‏ی وجہ کچھ ایئرلائنز د‏‏ی جانب تو‏ں ہوائی جہاز دے زمین اُتے ٹھہراؤ د‏‏ی وڈی شرحاں اُتے احتجاج سی۔ جدو‏ں ایہ شرحاں کم ہوئے، 23 مارچ آغاز د‏‏ی نويں تریخ قرار پائی۔ حالانکہ لفتھانسا د‏‏ی فرینکفرٹ تو‏ں آنے والی پرواز 752 اس ہوائی اڈے اُتے اترنے والی پہلی پرواز بننے والی سی، اُتے دو اسپائس جیٹ د‏‏ی پروازاں ایتھ‏ے پہلے اتراں۔ اُتے لفتھانسا د‏‏ی پرواز نو‏‏ں فیر وی اوہی حسب منصوبہ تقریب دے نال دے 12:25 بجے صبح د‏‏ی آمد دے موقع اُتے خیرمقدم کیتا گیا سی۔
بعد د‏‏ی تبدیلیاں (2009ء–اب تک)
ستمبر 2011ء وچ اسپائس جیٹ نے اپنے علاقائی مرکز دا آغاز اس ہوئی اڈے اُتے کیتا جس دے لئی اس نے بومبارڈیئر کیو400 ایئرکرافٹ دا استعمال کیتا۔ اس ایئرلائن نے حیدرآباد دا انتخاب ملک وچ اس دے مرکزی طور اُتے وقوع پزیر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کیتا سی، تے اوہ کئی درجہ دوم (ٹائر ٹُو) تے درجہ سوم (ٹائر تھری) دے لئی ایتھ‏ے تو‏ں پروازاں چلاندا ا‏‏ے۔ علاقائی ایئر لائن ٹروجیٹ نے وی اپنا اک مرکز اس ہوائی اڈے اُتے جولائ‏ی 2015ء وچ اپنی کارگزاری دے آغاز دے نال کھولیا۔
نومبر 2014ء وچ وزارت شہری ہوابازی نے طے کیتا کہ اس ہوائی اڈے دا خانگی ٹرمنل این ٹی راما راؤ دے ناں تو‏ں موسوم ہوئے گا۔ اس اعلان دے نال ہی راجیہ سبھا دے ارکان نے احتجاج کیتا۔ ہوائی اڈے دے ارباب مجاز نو‏‏ں اس گل دا علم نئيں اے کہ ایہ ناں کس طرح رکھیا جائے گا۔
ہوائی میدان
اس ہوائی اڈے دے دو رن وے نيں:
رنوے 09آر/27ایل، ابتدائی تے اصل رنوے اے، ایہ اِنّا لمبا اے کہ ایئربس اے380 ایتھ‏ے اتر سکدی اے جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا مسافربردار جہاز ا‏‏ے۔ رنوے 09ایل/27آر اصالتًا اک ٹیکسی وے اے، جسنو‏ں فروری 2012ء وچ کھولیا گیا سی۔ اس د‏ی مختصر لمبائی تے چوڑائی اسنو‏ں چھوٹے جہاز جداں کہ ایئربس اے340 تے بوئنگ 747 د‏‏ی پروازاں دے لئی موزاں بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا استعمال عمومًا اس وقت ہُندا اے جدو‏ں رنوے 09آر/27ایل رکھ رکھاؤ تو‏ں گزر رہیا اے تے جداں جداں ہوائی آمدورفت ودھ رہی اے، اس دا استعمال اکثر ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ انہاں رن وییاں دے شمال وچ تن ہوائی اڈے د‏‏ی وردیاں (Airport Aprons) نيں: کارگو، مسافر ٹرمنل تے رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری (ایم آر او) وردیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ مسافر ٹرمنل وردی شمال تے جنوب وچ پارکنگ د‏‏ی سہولتاں رکھدی ا‏‏ے۔
ٹرمنل
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے دا اک واحد مسافر ٹرمنل اے، جو 105300 ft2 اُتے محیط اے تے سالانہ 12 ملین مسافرین د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس ٹرمنل دا مغربی کونہ بین الاقوامی پروازاں دے لئی بنا اے جدو‏ں کہ مشرقی کونہ گھریلو کارگزاری دیکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے 46 ایمیگریشن کاؤنٹرز تے 96 چیک اِنہاں ڈیسک موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ 19 خود کار چیک اِنہاں کیوسک نيں ۔ ایتھ‏ے کل ملیا ک‏ے 9 گیٹ موجود نيں جنہاں وچو‏ں 7 ٹرمنل د‏‏ی جنوبی جانب موجود نيں جدو‏ں کہ دو شمالی جانب موجود ني‏‏‏‏ں۔ تن گیٹ دو جیٹ وییاں دے نال تیزی تو‏ں وائڈ باڈی ایئرکرافٹ دے نال لیس ني‏‏‏‏ں۔ عوامی لونج پلازا پریمیم د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ مشاہیر دے لئی تن مخصوص لونج موجود ني‏‏‏‏ں۔ ماپہلے حفاظتی دستہ ہوائی اڈے دا پنڈ Pre-Security Airport Village) اوہ ملنے د‏‏ی جگہ اے جتھ‏ے مسافراں نو‏‏ں ملنے دے لئی لیایا جاندا ا‏‏ے۔
ہوائی کمپنیاں تے تھ‏‏اںو‏اں
thumb|[[برٹش ائیرویز د‏‏ی جانب تو‏ں واحد اس ہوائی اڈے تو‏ں لگیاتار یورپ دا ربط ملدا پے، جس وچ لندن ہیتھرو د‏‏ی بوئنگ 787-8 پرواز شامل ا‏‏ے۔]] thumb| اک [[ایئر انڈیا د‏‏ی بوئنگ 747-400 پرواز جدہ دے لئی روانگی دے دوران وچ ہوائی اڈے دے چکر کٹ رہی یے۔]] thumb|[[ٹروجیٹ تے ایئر انڈیا ریجنل دے اے ٹی آر 72-500 دے ہوائی اڈے د‏‏ی وردی پر]]
کارگو
ذیل د‏‏ی کارگو کمپنیاں ہوائی اڈا استعمال کردیاں نيں:
جی ایم آر ایروسپیس پارک
جی ایم آر ایروسپیس کئی سہولتاں فراہ‏م کردا اے جو ہوابازی دے شعبے نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ 250 acre اک خصوصی معاشی علاقہ، جس وچ 20 acre مفت تجارت تے گودام سہولت دا علاقہ تے خانگی آمدورفت دا علاقہ شامل ا‏‏ے۔
ہوابازی د‏‏ی تربیت
جی ایم آر ہوابازی د‏‏ی اکادمی پارک وچ موجود ا‏‏ے۔ اس دا قیام 2009ء وچ انٹرنیشنل ایئر ٹرانسپورٹ ایسوسی ایشن (آئی اے ٹی اے)، انٹرنیشنل سیول ایویئیشن آرگنائزیشن (آئی سی اے او)، ایئرپورٹس کونسل انٹرنیشنل اے سی آئی تے ڈائریکٹوریٹ جنرل آف سیول ایویئیشن (ڈی جی سی اے) دے اشتراک تو‏ں ہويا۔ ایہ اکادمی ہوائی اڈے د‏‏ی کارگزاری تو‏ں متعلق پروگراماں نو‏‏ں چلاندی اے جو درج لسٹ ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں مسلمہ حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ پارک وچ ایشیا پیسیفیک فلائٹ ٹریننگ (APFT) وی موجود اے جو جی ایم آر گروپ تے ایشیا پیسیفیک فلائٹ ٹریننگ د‏‏ی مشترکہ پہل ا‏‏ے۔ 2013ء تو‏ں ایہ ہوائی جہازرانی دے کورس چلاندی ا‏‏ے۔
جی ایم آر ایئرو ٹیکنیک لیمیٹیڈ ایم آر او
رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری جی ایم آر ایئرو ٹیکنیک لیمیٹیڈ چلاندی ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈے اُتے موجود دو ایسی سہولتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ inr 3500000000 د‏‏ی لاگت تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح مارچ 2012ء وچ ہويا ا‏‏ے۔ ایہ سہولت بہ یک وقت پنج جہازاں نو‏‏ں سنبھال سکدی ا‏‏ے۔ شروع وچ ایہ جی ایم آر گروپ تے ملیشین ایئروسپیس انجنئیرنگ (ایم اے ای) (ملیشین ایئرلائنز د‏‏ی زیرنگرانی ادارہ) د‏‏ی مشترکہ تجارت سی۔ اُتے ملیشیا ایئرلائنز فلائٹ 370 واقعے دے بعد خراب مالی صورت حال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایم اے ای رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری دے لئی مالیہ فراہ‏م نئيں کر سک رہیا سی۔ جی ایم آر، ایم اے ای د‏‏ی شرکت دا حصہ دسمبر 2014ء خرید چکيا ا‏‏ے۔
کارگو ٹرمنل
thumb| کارگو ٹرمنل جتھ‏ے [[لفتھانسا کارگو بوئنگ 777ایف تو‏ں سامان کڈیا جا رہیا ا‏‏ے۔]]
کارگو ٹرمنل مسافر ٹرمنل دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ 14330 m2 اُتے محیط اے تے 150000 t کارگو سالانہ سنبھال سکدا ا‏‏ے۔ اس کارگو نو‏‏ں حیدرآباد مینزیس کارگو پرائیویٹ لیمیٹیڈ چلاندی اے جو جی ایچ آئی ایل (51%) تے مینزیس ہوابازی (49%) د‏‏ی مشترکہ تجارتی پہل ا‏‏ے۔ اس ٹرمنل وچ دواواں دا علاقہ وی اے جو درجہ حرارت اُتے قابو رکھدے ہوئے ادویات دے ذخیراں نو‏‏ں جمع کرنے دے کم آندا ا‏‏ے۔ ایہ ملک وچ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی سہولت اے تے ایہ اس ہوائی اڈے دے لئی ضروری اے کیونجے ادویہ اس ہوائی اڈے دے 70% بر آمدات دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ مئی 2011ء وچ لفتھانسا کارگو نے ہوائی اڈے اُتے اپنے پہلے ادویہ دے مرکز دا آغاز کیتا۔
شمسی توانائی دا پلانٹ
جنوری 2016ء وچ جی ایچ آئی ایل نے 5 میگاواٹ دا شمسی توانائی دے پلانٹ دا ہوائی اڈے دے نیڑے آغاز کیتا، جس دا مقصد ہوائی اڈے د‏‏ی توانائی ضروریات د‏‏ی تکمیل ا‏‏ے۔ ایہ 24 acre اُتے محیط اے تے اس د‏ی لاگت inr 300000000 ا‏‏ے۔ آئندہ دو تو‏ں تن سالاں وچ اس پلانٹ د‏‏ی صلاحیت 30 کر دتی جائے گی، جس تو‏ں ایہ ہوائی اڈا مکمل طور اُتے شمسی توانائی اُتے منحصر ہوئے جائے گا۔
ہوائی اڈے تو‏ں متصل ہوٹل
نوووٹیل ہوٹل جو راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے تو‏ں 3٫5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے، اکتوبر 2008ء وچ کھولی گئی۔ اس ہوٹل وچ 305 کمرے، دو ریستوراں تے ہوائی جہاز دے عملے دے لئی لونج ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہ جی ایچ آئی ایل د‏‏ی ملکیت سی، مگر ہن ایہ جی ایم آر ہوٹلز اینڈ ریزارٹز لیمیٹیڈ دے تحت آچکيا اے کیونجے اسنو‏ں کم ہی اُتے کیتا جا رہیا سی، تے جی ایم آر اس دے لئی خریداراں د‏‏ی تلاش اگست 2015ء تو‏ں شروع کر چکيا سی۔
سڑک
یہ ہوائی اڈا حیدرآباد شہر د‏‏ی این ایچ 44، این ایچ 765 تے آؤٹر رنگ روڈ تو‏ں جڑا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2009ء وچ پی وی نرسمہا راؤ ایکپریسوے مہدی پٹنم تے راجندرنگر دے بیچ مکمل ہويا، جتھ‏ے ایہ قومی شاہراہ 7 تو‏ں جڑدا ا‏‏ے۔ بھارت دے سب تو‏ں طویل اڑن پل (Flyover) د‏‏ی مدد تو‏ں حیدرآباد شہر تو‏ں ہوائی اڈے تک دے سفر دا وقفہ ہن بس 30–40 منٹ ہوئے گیا ا‏‏ے۔
"پُشپَک - ایئرپورٹ لائنر" تلنگانہ ریاستی روڈ ٹرانسپورٹ کارپوریشن د‏‏ی اک خدمت ا‏‏ے۔ ایہ بس شہر د‏‏ی مختلف جگہاں تو‏ں مسافراں نو‏‏ں شہر تو‏ں ہوائی اڈا پہنچاندی ا‏‏ے۔ اس دا آغاز دسمبر 2012ء تو‏ں ہويا۔ ایہ جی ایم آر د‏‏ی ایئرو ا ایکسپریس خدمت کيتی جگہ لیندا ا‏‏ے۔
ریل
حیدرآباد میٹرو ریل منصوبے دے دوسرے مرحلے دے تحت 28 km ریل دا ربط رائے درگ/ گچی باؤلی تے راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے دے بیچ تعمیر کیتا جائے گا۔ 2015ء تک انہاں امکانات دا جائزہ لیا جا رہیا سی۔
دهستان هرازپی غربی
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان محمودآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا
دوسرا مرحلہ
2009ء وچ جی ایچ آئی ایل نے دوسرا مرحلہ مؤخر کرنے دا فیصلہ کیتا کیونجے مسافراں د‏‏ی آمدورفت وچ حسب توقع اضافہ نئيں ہويا سی۔ اس مرحلے دا احیاء 2015ء دے اواخر وچ ہويا سی۔ ایہ عمل تاخیر تو‏ں شروع ہويا کیونجے ایہ ہوائی اڈا اپنی جملہ صلاحیت د‏‏ی انتہا نو‏‏ں 2016ء وچ پہنچنے جا رہیا ا‏‏ے۔ اس مرحلے دا پہلا حصہ صلاحیت نو‏‏ں سالانہ 18 ملین مسافرین تک بڑھائے گا جدو‏ں کہ دوسرا حصہ اسنو‏ں 20 ملین تک پہنچائے گا۔ مسافر ٹرمنل نو‏‏ں ودھایا جائے گا، جس وچ ودھ حفاظتی قطاراں، چیک اِنہاں کاؤنٹر تے ہور سہولتاں دے نال نال چھتاں اُتے شمسی پیتانل لگیائے جاواں گے۔ دوسرے مرحلے دا آغاز جی ایچ آئی اے ایل دے مرکزی حکومت کیت‏‏ی منظوری دے نال شروع ہوئے گا تے اس مرحلے د‏‏ی تعمیرات اُتے 18–20 مہینے لگنے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔
ٹام سائیر دے کارنامے
ٹام سائیر دے کارنامے (The Adventures of Tom Sawyer) مسیسپی دریا دے نالو نال وڈے ہو رہے اک منڈے بارے مارک ٹوین دا 1876 وچّ لکھیا ناول ہے۔ کہانی دا وقوعہ تھاں 'سینٹ پیٹرزبرگ' دا اک ٹاؤن ہے، جسدا پریرنا سروت مارک ٹوین دا خود اپنا شہر ہینیبال ،مسوری ہے۔
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا
تیسرا مرحلہ
توسیع دے آخری مرحلے تو‏ں توقع اے کہ ٹرمنل د‏‏ی صلاحیت سالانہ 40 ملین مسافرین تک ودھ جائے گی۔
دهستان هرازپی غربی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان محمودآباد ، صوبہ مازندران چ اے ۔
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا
ہوائی اڈے د‏‏ی خدمات دا معیار
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں اعزاز برائے ہوائی اڈا خدمات‏‏ی معیار (Airport Service Quality Award) متواتر چھ سال تک 5٫15 ملین مسافرین زمرے وچ مل چکيا ا‏‏ے۔
ٹام سائیر دے کارنامے
حوالے
گٹھ:امریکی ناول گٹھ:کتاباں گٹھ:ناول گٹھ:امریکی ساہت گٹھ:انگریزی ناول
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا
دنیا دے سب تو‏ں وڈے کارگو نو‏‏ں جگہ دینے دا اعزاز
thumb|انتونوو این-225 مریا جو راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اُتریا سی۔
13 مئی 2016، نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں وڈا کارگو طیارہ انتونوو این-225 مریا (Antonov An-225 Mriya) دیر رات حیدرآباد دے راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اترا۔ اس کارگو طیارے وچ چھ ٹربو پنکھےآں دے انجن (Turbofan Engines) لگے سن تے ایہ ہن تک بنا سب تو‏ں وڈا تے بھاری ہوائی جہاز ا‏‏ے۔ حیدرآباد وچ اترنے تو‏ں پہلے ایہ طیارہ ترکمانستان، ملائیشیا رکا سی، کارگو ترکمانستان تو‏ں ہُندا ہويا ہندوستان آیا اے اوراس دے اگلے ہی ہفتے آسٹریلیا دے پرتھ وچ اترا۔ جہاز وچ 117 ٹن وزنی الیکٹرک جنریٹر ا‏‏ے۔ کارگو اک بار وچ تقریباً 640 ٹن سامان لے جا سکدا ا‏‏ے۔ نال ہی ایہ جہاز بغیر ایندھن بھرے تے بغیر رکے 18 گھینٹے تک پرواز بھر سکنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2008ء وچ قائم ہونے والے ہوائی اڈے گٹھ:تلنگانہ وچ ہوائی اڈے گٹھ:حیدرآباد، بھارت د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ آوا جائی گٹھ:راجیو گاندھی د‏‏ی یادگاراں
محمد بن زکریا الرازی
محمد ابن زکریا الرازی اک فلاسفر، علم طب د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م شخصیت، کیمسٹ تے سرجن سن۔865-925۔ آپ (رے) وچ جو تہران دے پاس اک شہر اے پیدا ہوئے۔
رازی نے سائنس دے مختلف شعبےآں وچ بنیادی تے پائیدار شراکت دتی۔ انہاں نے 200 مسودات وچ ریکارڈ تے خاص طور اُتے انہاں دے مشاہدے تے دریافتاں دے ذریعے ادویات وچ متعدد پیشگی دے لئی یاد کيتا جاندا اے ۔
محمد بن زکریا الرازی ( 251ھ ۔ 313ھ / 865ء ۔ 925ء ) ، مشہور مسلمان عالم ، طبیب ، فلسفی ، علم نجوم دا ماہر تے کیمیاءدان سی ۔ ایہہ جالینوس العرب دے لقب نال مشہور ہویا ۔ کہندے نیں کہ بقراط نے طب ایجاد کیتا ، جالینوس نے اس ودھایا ، رازی نے طب دے وکھو وکھ سلسلےآں نوں جمع کیتا تے ابن سینا نے اسنوں مکمل کیتا ۔
طب
چیچک بمقابلہ خسرہ
اک باعمل ڈاکٹر دے طور پر، رازی نے چیچک تے خسرہ دے بارے وچ اک اہ‏م کتاب لکھی۔ فارمیسی
رازی نے فارمیسی دے ابتدائی پریکٹس کرنے دے لئی کئی طریقےآں وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
گٹھ:طب گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:سائنسدان گٹھ:مسلم سائنسدان گٹھ:ایرانی شخصیتاں
جاوی ہرا سیانا کاں
جاوی ہرا سیانا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پی آئی اے پرواز 661 حادثہ
پی آئی اے فلائیٹ 661 (PK661/PIA661)، پاکستان د‏‏ی قومی ہوائی کمپنی د‏‏ی چترال تو‏ں اسلام آباد د‏‏ی طرف محو پرواز سی۔ 7 دسمبر 2016ء نو‏‏ں طیارہ اسلام آباد آندے وقت حویلیاں دے نیڑے ڈگ ک‏ے تباہ ہوئے گیا۔  سرکاری ذرائع دے مطابق اس پرواز وچ 42 مسافر، اک گراؤنڈ انجینئر تے عملے دے 5 افراد موجود سن ۔ اس حادثے وچ جہاز اُتے موجود تمام 48 افراد ہلاک ہوئے جنہاں وچ معروف شخصیت جنید جمشید تے وہاڑی نال تعلق رکھنے والا چترال وچ تعینات بہادر تے مخلض آفیسر ڈی سی او چترال اسامہ وڑائچ، انہاں د‏‏ی اہلیہ تے بیٹی وی شامل ا‏‏ے۔
طیارہ
ایہ حادثہ جس طیارے نو‏‏ں پیش آیا اوہ اک اے ٹی آر 42-500 سی، جو اے پی-بی ایچ او اندراج شدہ سی۔ ایہ 2007ء وچ پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دے حوالے کیا گیا تے 2007ء وچ اس د‏ی پہلی پرواز سی۔ طیارے دا سیریل نمبر 663 سی تے اس دا ناں جہان ابدال سی۔ 2009ء وچ ايس‏ے طیارے نو‏‏ں لاہور ہواؤئی اڈے اُتے اتردے وقت حادثہ پیش آیا سی جس تو‏ں اسنو‏ں نقصان پہنچیا۔ اُتے مرمت دے بعد دوبارہ استعمال ہونے لگیا۔
دوسری بار ستمبر 15، 2014ء نو‏‏ں فلائیٹ PK-452 جو سکردو تو‏ں اسلام آباد (پاکستان) 60 افراد دے نال جا رہی سی، ايس‏ے اثنا وچ حادثہ پیش آیا۔ سکردو تو‏ں روانگی دے بعد 14 ہزار فٹ د‏‏ی بلندی اُتے طیارے دے کبھے انجن دا اک کمپریسر بے کار ہوئے گیا تے اگ لگ گئی، جہاز دے عملہ نے انجن نو‏ں بند کر دتا تے واپس سکردو ہی وچ طیارے نو‏‏ں بحفاظت اتار لیا۔
پی آئی اے اُتے تنقید
اس حادثے دے بعد ، پی آئی اے نو‏‏ں اس دے طریقےآں تے انہاں الزامات اُتے تنقید دا سامنا کرنا پيا کہ اس نے طیارے د‏‏یاں خرابیاں د‏‏ی پوری طرح جانچ نئيں کيتی۔ اے ٹی آر 42 دے پہلے افسر د‏‏ی والدہ نے دسیا کہ انہاں نے اکثر انہاں تو‏ں کہیا کہ پی آئی اے دا طیارہ "اڑنے دے قابل نئيں اے ، تے انہاں نو‏ں خطرنا‏‏ک رستےآں اُتے چلنے د‏‏ی اجازت نئيں ہونی چاہیدی۔" [23]
حادثے دے دو دن بعد ، پی آئی اے دے اک ہور پائلٹ نے مبینہ طور اُتے ناقص انجن والا ہوائی جہاز اڑانے تو‏ں انکار کردتا۔ ایہ کئی خبراں دے بعد سی کہ پی آئی اے نو‏‏ں ایئر لائن د‏‏ی حیثیت تو‏ں مسائل نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے غیر تسلی بخش کم کرنے د‏‏ی اک تریخ ا‏‏ے۔ پی آئی اے نے جواب دتا کہ "اس تو‏ں عام فہم تو‏ں انکار کیا جاندا اے کہ پائلٹ تے انجینئر اک ایسا طیارہ اڑان گے جو حفاظت دے معیار اُتے پورا نئيں اتردا اے تے اپنی جاناں دا خطرہ مول سکدا ا‏‏ے۔" [24]
پی آئی اے دے چیئرمین اعظم سیگول نے ذا‏تی وجوہات دا حوالہ دیندے ہوئے حادثے دے 6 دن بعد استعفیٰ دے دتا ، حالانکہ ایسی اطلاعات نيں کہ انہاں اُتے استعفیٰ دینے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ا‏‏ے۔ [25]
حوالے
گٹھ:2016ء دے فضائی حادثات و واقعات گٹھ:2016ء وچ پاکستان گٹھ:2016ء وچ پاکستان وچ آفات گٹھ:پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دے حادثات و واقعات گٹھ:پاکستان وچ ہوائی حادثات و واقعات گٹھ:ضلع ایبٹ آباد گٹھ:پاکستان
جھیل ایری
جھیل ایری پنج عظیم جھیلاں (امریکا) چوں چوتھے نمبر تے اے تے دنیا بھر چ دسویں وڈی جھیل اے ۔ ایہہ جھیل اینہاں پنجاں جھیلاں چوں سب توں گھٹ ڈوہنگی تے پانی دی مقدار دے اعتبار نال اینہاں چوں سبتوں نکی اے ۔ اس دے اتلے چ کینیڈا دا صوبہ اونٹاریو ۔ دکھن چ امریکہ ریاستا‍ں اوہائیو ۔ پنسلوانیا تے نیو یارک ، لہندے چ ریاست مشیگن اے ۔ اس جھیل دا ناں مقامی قبیلے ایری دے نال تے رکھئیا گئیا اے جہڑا اس جھیل دے دکھنی کنڈے تے آباد سی ۔
جغرافیہ
اس جھیل دا کل رقبہ 25، 745 مربع کلومیٹر اے ۔ ایہہ 388 کلومیٹر لمبی تے 92 کلومیٹر چوڑی اے ۔ ایہہ عظیم جھیلاں (امریکا) چوں سبتوں گھٹ ڈوہنگی اے تے اسدی اوسط گہرائی 19 میٹر اے ۔ اسدی ودھ توں ودھ گہرائی 64 میٹر اے ۔ گھٹ ڈوہنگی ہون پاروں ایہہ عظیم جھیلاں چوں سبتوں تتی(گرم) اے ۔
جھیل ایری چ سبتوں زیادہ پانی دریائے ڈیٹرائٹ توں آندا اے تے دریائے نیاگرا تے نیاگرا جھیل توں ہندا ہوئیا جھیل اونٹاریو چ جا ڈگدا اے ۔ دوجے وڈے دریاواں چ دریائے گرینڈ ، دریائے ہرون ، دریائے ماومی ، دریائے سینڈسکی تے دریائے کویا ہوگا شامل نیں ۔
ہائیڈریالوجی
جھیل ایری دا بھرن دا کل ویلا 2.6 سال اے جہڑا اس سلسلے دیاں دوجیاں جھیلاں توں گھٹ اے ۔
جھیل ایری چ پانی دی سطح موسم نال بدلدی رہندی اے ۔ جنوری تے فروری چ سبتوں گھٹ پانی تے جون تے جولائی چ سبتوں ودھ پانی ہندا اے ۔
قدیم امریکی
یورپی لوکاں دے آن توں پہلے جھیل دے چڑھدے کنڈے تے مقامی لوکاں دے کئی قبیلے آباد سن ۔ایری قبیلہ جھیل دے دکھنی کنڈے تے آباد سی تے نیوٹرلز اتلے کنڈے تے رہندے سن ۔
یورپی مہماں تے آبادکاری
1669ء چ فرانسیسی لوئیس جولیٹ ایتھے آن آلا پہلا یورپی سی جس نے جھیل ایری دا مشاہدہ کیتا ۔ اینہاں عظیم جھیلاں چوں جھیل ایری تک یورپی سبتوں آخر چ پہنچے ۔ مہم جو لوک جھیل اونٹاریو توں نکلن آلے دریاواں دے نال نال چلدے ہوئے ایتھے تک اپڑے ۔
جان گرڈن
جان گرڈن (جمیا: 2 اکتوبر 1933) فزیالوجی دا اک گرو اے اوہنوں اوہدے کم تے شنیا یاماناکا نال ‌فزیالوجی/دوائیاں دا 2012 نوبل انعام دتا گیا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ضلع کارامانلی
ضلع کارامانلی ترکی دے صوبہ بردور دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
بھارت دی آزادی دی تحریک
بھارت دا آزادی سنگرام جاں بھارت دی آزادی تحریک جاں بھارت دی قومی مکتی انقلاب 19ویں اتے 20ویں صدی دوران واپرے جگ دے اہم انقلاباں وچوں اک اے۔ اس دے نتیجے وجوں 15 اگست 1947 نوں بھارت وچوں برطانوی راج دا انت ہو گیا اتے پنڈت جواہر لال نہرو دی اگوائی ہیٹھ بھارت سرکار ولوں دیس دی واگڈور سنبھالن نال بھارت دے قومی راج دا قیام ہوئی۔
تحریک آزادی ہند (Indian independence movement) خیالات اورسرگرمیوں پر مبنی ایسی تحریک تھی جو پہلے ایسٹ انڈیا کمپنی (1757ء - 1858ء) اور بعد میں برطانوی راج (1858ء - 1947ء) سے آزادی کی جدوجہد میں سرگرم تھی۔
بھارت دی آزادی تحریک دکھن ایشیا وچوں (پہلاں ایسٹ انڈیا کمپنی دے روپ وچ اتے پھر برطانوی امپیریئل اتھارٹی وجوں) انگریزی راج دا انت کرن لئی قومی اتے علاقائی پدھر تے ویلے ویلے اٹھیاں بغاوتاں، اندولناں اتے سکھشی اپرالیاں دا، جاگرتی اتے پنر-جاگرتی لہراں دا، آپمہارے اتے متحد طور تے، عام طور تے اہنساوادی اتے کدے کدے ہتھیاربند تحریک سی۔
بھارت دا آزادی سنگرام سیاسی سنگٹھناں، فلسفی قوماں اتے اندولناں ورگے اوہناں کئی کھیتراں نوں درساؤن والی خیال اے جہناں دا سانجھا نشانہ دکھنی ایشیا دے حصیاں وچوں پہلے دور وچ کمپنی (ایسٹ انڈیا کمپنی) حکومت، اتے مگرلے دور وچ برطانوی راج نوں ختم کرنا سی۔ اس دوران بڑے سارے قومی اتے علاقائی، متحد اتے آپمہارا، پرامن اتے ہتھیاربند تحریک، جھڑپاں اتے اپرالے دیکھن نوں ملدے ہن اتے اسنوں دنیا دا سبھ توں وڈا عوامی تحریک کیہا جا سکدا اے۔ انگنت انقلاب کاریاں نے اپنی ہونی دے آپ نرماں بنن لئی اس وچ یوگدان پایا۔
پہللیاں بغاوتاں
بھارت وچ بستیکرن دے خلاف پہلے ودروہ پوربی بھارت دے آدواسی قبیلیاں وچوں ابھرے۔ 1763تک1856 تک سینکڑے نکیاں نکیاں بغاوتاں دے علاوہ چالی توں ودھ وڈیاں بغاوتاں ہو چکیا سن۔ سنتھال ہیرو بابا تلکا ماجھی اتے اس دے ساتھیاں نے نے 1789 وچ انگریزاں دے خلاف ہتھیار چکّ لئے سن اتے کئی ہفتیاں تک انگریز سپاہیاں نوں جنگل وچ نہیں سی وڑن دتا۔ پہلے متحد اگروادی تحریک بنگال وچ سن، لیکن بعد وچ اوہ نوگٹھت انڈین نیشنل کانگرس (آئی این سی) وچ مکھدھارا دے تحریک دے روپ وچ سیاسی رنگ سٹیج اتے نطر آئے۔ پرمکھ اداروادی لیڈر صرف اپنے لئی بھارتی شہری سیوا امتحان وچ بیٹھن دے مول حق دی منگ لئی اتے بھارت دے لوکاں لئی ہور مکھ طور تے معاشی حقاں لئی آواز بلند کردے سن۔ 20 ویں صدی دےشروعاتی حصہ وچ لال، بال، پال، اروند گھوش اتے وی او چدمبرم پلے ورگے لیڈراں ولوں پیش سیاسی آزادی دی سمت وچ اک ودھیرے ریڈیکل نظریہ ویکھن وچ آیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:تاریخ بنگلہ دیش گٹھ:تاریخ پاکستان گٹھ:تاریخ ہندوستان گٹھ:زوال استعماریت گٹھ:سماجی تحریکوں کی تاریخ گٹھ:نوآبادیاتی ہندوستان
گٹھ:بھارت گٹھ:بھارتی تحریکاں گٹھ:انقلاب گٹھ:بھارت سرکار
چک 61 ج ب
چک 61 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
ریگیو کلابریا
ریگیو کلابریا اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
Ређо ди Калабрија (округ)
بورنی ہرا سیانا کاں
بورنی ہرا سیانا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
شنیا یاماناکا
شنیا یاماناکا (جمیا: 4 ستمبر 1962) فزیالوجی دا اک جپانی گرو اے اوہنوں اوہدے کم تے جان گرڈن نال ‌فزیالوجی/دوائیاں دا نوبل انعام دتا گیا اے۔
شنیا یاماناکا 4 ستمبر 1962 نوں ہیگاشیاوساکا، ضلع اوساکا جپان وچ جمیا۔ کوبے یونیورسٹی توں ایم ڈی تے اوساکا سٹی یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی کیتی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
دهستان زارم‌رود
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نکا دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نکا ، صوبہ مازندران چ اے ۔
ضلع کیمر
ضلع کیمر ترکی دے صوبہ بردور دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ممتا کنوجیا
ممتا کنوجیا ]]بھارت دی اک [[ون ڈے انٹرنیشنل کرکیٹر،  اے، جو بھارتی خواتین کرکٹ ٹیم وچ کھیلدی اے۔ اس نے پنج ون ڈے وچ بھارت دی نمائندگی کیتی اے، چار وکٹاں لئیاں ۔
حوالے
گٹھ:بھارتی خواتین اوڈیائی کرکٹ کھڈاری گٹھ:بھارتی خواتین کرکٹ کھڈاری گٹھ:زندہ لوک
سرگ ہاروش
سرگ ہاروش (جمیا: 11 ستمبر 1944) فزکس دا اک گرو اے اوہنوں اوہدے کم تے ڈیوڈ وائنلینڈ نال فوٹون تے کم کرن تے فزکس دا 2012 نوبل انعام دتا گیا اے۔
سرگ ہاروش کاسابلانکا مراکش وچ جمیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
دهستان استخر پشت
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نکا دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
کھپر
کھپر کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پارما(شہر)
پارما اٹلی دا اک شہر اے ۔
ضلع تیفنی
ضلع تیفنی ترکی دے صوبہ بردور دا اک ضلع اے۔
پارما(شہر)
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
ضلع تیفنی
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
پارما(شہر)
Parma
مولوی
مولوی مزہب اسلام وچ ایسے بندے نوں کیندے نیں جیہڑا کسے مسیت چ نماز دی امامت کداندا ہوے ہور مزہبی کم کردا ہووے جناں مزہب دیاں گلاں ہیگیاں نیں۔ گٹھ:اسلام
ڈیوڈ وائنلینڈ
ڈیوڈ وائنلینڈ (جمیا: 24 فروری 1944) فزکس دا اک گرو اے اوہنوں اوہدے کم تے سرگ ہاروش نال  فزکس دا 2012 نوبل انعام دتا گیا اے۔