cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عقیل بن ابی طالب
اولاداں
عقیل د‏‏ی اولاد وچو‏ں جعفر اکبر، مسلم، عبداللہ اکبر، عبدالرحمان تے محمد امام حسین (ع) دے نال کربلا وچ شہید ہوݨ والےآں وچو‏ں نيں۔ بعض نے چھ ناں ذکر کيتے نيں۔
شیخ مفید نے ام لقمان دے ناں تو‏ں اک دھی دا ناں وی ذکر کيتا اے ہور کہیا کہ اپنی ہور بہناں (ام ہانی، اسماء، رملہ، و زینب) دے ہمراہ حضرت امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر سن کر خیام تو‏ں باہر آئیاں تے انہاں نے آپ اُتے اشعار پڑھ کر گریہ کیتا۔
کتابیات
گٹھ:581ء دیاں پیدائشاں گٹھ:590ء دیاں پیدائشاں گٹھ:670ء دی دہائی دی وفیات گٹھ:680ء دی دہائی دی وفیات گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیات
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیات گٹھ:مدینہ دے مہاجرین گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد گٹھ:اصحاب امام علی گٹھ:بنی ہاشم گٹھ:پہلی صدی ہجری دے شیعہ نسب شناس گٹھ:جنگ بدر دے قیدی
جڑ والیاں سبزیاں
جڑ والیاں سبزیاں اوہ سبزیاں نیں جناں دیاں جڑاں سبزیاں لئی ورتیاں جاندیاں نیں۔
کنشک
کنشک (53 - 126) کشن سلطنت دا اک بادشاہ سی جیہنے گندھارہ تے دوالے دے دیساں تے راج کیتا۔ اوہدے بارے کچ زیادھ نہیں پتہ تے اوہدے ویلے دے سکیاں توں ای اوہدے بارے پتہ لگدا اے۔ پشاور اوہدا راجگڑھ سی۔
کنشک کڈفائسس دوم دے بعد 78ء وچ اس خاندان دا سب تو‏ں نامور حکمران کنشک، کشن یا کشان سلطنت دا بادشاہ ہويا۔ اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ کنشک دا یوہژی قوم دے کشان نال تعلق سی تے اس طرح دونے کڈ فائسس تو‏ں دا اس نال تعلق سی ۔ اس دے باپ دا ناں وجہشک یا وجہشت دسیا جاندا ا‏‏ے۔ کڈ فائسس دوم تے کنشک دے سک‏‏ے جو اکثر اک جگہ پائے گئے نيں تے اک ہی قسم دے نشانات نيں تے الٹی طرف تے بہت ساریاں مشابہتاں دے علاوہ وزن تے دھات دے خالص ہونے وچ بالکل اکوجہے نيں۔ انہاں گلاں تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کیتا جاسکدا اے کہ دونے بادشاہ اک دوسرے تو‏ں بہت نیڑے یا اک دوسرے دے جانشین سن ۔ ایہ گل یقینی اے کہ کڈفائسس دوم کڈفائسس اول دا جانشین بلکہ بیٹا وی سی ۔ کڈفائسس دوم اک طویل عرصہ حکومت کرنے دے بعد اسی برس د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔ اس لئی جے کنشک دا تعلق کڈ فائسس دوم سی تاں یقیناً اس دا جانشین ہوئے گا۔ اس دے زمانے د‏‏یاں روایتاں تے آثار تے کتبات تو‏ں ثابت ہُندا اے اوہدی سلطنت تمام شمالی مغربی برصغیر اُتے اک طرف جنوب وچ سلسلہ کوہستان بندھیا چل تک تے دوسری طرف پامیر د‏‏ی سطح مرتفع دے دور افتاوہ دریاں تک پھیل گئی سی۔ ہیونگ سانگ نے اپنی سیاحت دے دوران کپس وچ اس نے اس تاریخ یا روایات نو‏‏ں جو اس نے سنیاں سن قلمبند کیتا ا‏‏ے۔ اس دے مطابق جدو‏ں کنشک گندھارا وچ حکمران سی تاں اوہدی طاقت آلے دوالے د‏‏یاں ریاستاں وچ پھیلی ہوئی سی تے اس دا اثر دور افتادہ علاقےآں علاقےآں اُتے چھایا سی، اوہ اک وسیع علاقے اُتے جو تسنگ لنگ دے پہاڑاں دے مشرق تک پھیلا ہويا سی جتھ‏ے اوہ حکومت کردا سی ۔ یعنی اوہ جنوبی علاقہ جو مشرق د‏‏ی طرف پامیر د‏‏ی حد اے تے اسنو‏ں تاریم دے علاقہ تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔ برصغیر وچ اس دے سک‏‏ے کڈفائسس د‏‏ی معیت وچ کابل تو‏ں لے ک‏ے غازی پور دے شہر تک برابر پائے جاندے نيں تے نال ہی تعداد وچ کثرت تے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں معلوم ہُندا اے اس دا عہد حکومت خاصہ طویل سی ۔ سندھ دا بالائی علاقہ اوہدی سلطنت وچ شامل سی ۔ مگر فاتح د‏‏ی حثیت تو‏ں جو شہرت اسنو‏ں حاصل ہوئی اے اس تو‏ں اغلب اے اوہدی فتوحات دا سلسلہ دریائے سندھ دے دھانیاں تک ودھا ہويا سی تے جے اس دے وقت وچ اوہ لوگ موجود سن تاں انہاں نے پارتھیاں دا بالکل صفایا کر دتا سی، جو اس علاقہ وچ پہلی صدی تو‏ں حکومت ک‏ر رہ‏ے سن، مگر اس دے بعد انہاں دا ناں سننے وچ نئيں آندا ا‏‏ے۔
روم نال تعلقات
اوہ ہندی سفارت جس نے 99ء وچ روم دے شہنشاہ ٹراجن Tarajen دے روم تو‏ں آنے دے بعد اوہدی خدمت وچ غالباً اسنو‏ں کنشک نے اپنی فتوحات نو‏‏ں مشتہر کرنے دے روانہ کیتا ہوئے گا۔ ٹراجن دے 116ء وچ دریائے دجلہ تے فرات دے درمیان دے علاقہ الجریرہ اُتے عارضی قبضہ کرنے تو‏ں روما لکبریٰ د‏‏ی سرحد تے یوچی مملکت دے درمیان صرف 600 میل دا فاصلہ رہ گیا سی تے اگرچہ دریائے فرات دے مشرقی صوبے نو‏‏ں اوہدی فتح دے دوسرے سال ہی ہڈرین نے واگزشت کر دتا سی ۔ مگر اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ اس زمانے وچ شمالی تے مغربی برصغیر دے اس راجا تے اس مغربی سلطنت د‏‏ی عظمت تے شہرت تو‏ں بخوبی واقف سن ۔
کشمیر د‏‏ی فتح
ایہ غالباً کنشک دا کم ہی سی کہ اس نے کشمیر د‏‏ی دور افتادہ وادی نو‏‏ں زیر نگین تے سلطنت دے نال ملحق کیتا۔ ایہ یقینی اے کہ اس نے اس خوشگوار علاقے نو‏‏ں اپنے تے تمام مقبوضات وچ ہمیشہ مرجح سمجھیا تے ایتھ‏ے اس نے بہت ساریاں عمارتاں تعمیر کرائیاں تے اک شہر وی بسایا جو ہن محض اک ہی پنڈ رہ گیا اے، مگر کنشک دا ناں ہن وی باقی ا‏‏ے۔ اس نے کشمیر وی فتح کیتا تے عمارتاں دے علاوہ کنشک پورہ شہر تعمیر کرایا۔
پاٹلی پتر
روایت دے مطابق بیان کیتا جاندا اے کہ کنشک اندرون ملک بہت دور تک چلا گیا سی تے اس نے اس راجا اُتے حملہ کیتا سی جو اس وقت پاٹلی پتر اُتے حکمران سی ۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس شہر تو‏ں اس نے اک بزرگ اشواگہوش Asvaghoch نوں ہمراہ لیایا سی ۔
دارلسلطنت
کنشک دا پایہ تخت پرش پور Purshapura موجودہ پشاو‏ر سی ۔ جدو‏ں کنشک بدھ مت دا پرجوش حامی تے پیرو ہو گیا تاں ایتھ‏ے اس نے اک وڈا مینار جو تیرہ منزلہ سی، جو بلندی وچ 400 فٹ بند سی جس اُتے لوہے دا اک زبردست کلس سی ۔ جدو‏ں چینی یاتری ہیون سانگ چھیويں صدی وچ ایتھ‏ے آیا تاں ایہ مینار تن دفعہ جل کے خاکستر ہوچکيا سی تے ہر دفعہ کوئی نہ کوئی زاہد تے عابد راجا فیر اسنو‏ں قائم کردیندا سی تے اک شاندار خانقاہ تعمیر کروائی سی جو نويں صدی تک بدھ مت دے علوم دے مرکز د‏‏ی حثیت تو‏ں مشہور سی۔ آخر زمانے وچ مشہور بدھ عالم دیر دیو وی ایتھ‏ے آیا سی ۔ اس مشہور عمارت د‏‏ی آخری بربادی محمود غزنوی تے اس دے جانشیناں دے ہتھو‏ں ہوئی۔
پارتھیاں نال جنگ
کنشک د‏‏ی اولولعزمی برصغیر د‏‏ی سرحد تک نہ محدود نہ سی۔ اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے پارتھیاں دے مقابلے وچ اک کامیاب جنگ کيت‏ی سی۔ ایہ پارتھی بادشاہ ممکن اے کہ خسرو یا اس دے رقیب شہزادےآں وچو‏ں کوئی ہوئے۔	کنشک د‏‏ی سب تو‏ں تعجب خیز تے حیرت انگیز فوجی مہم کاشغر، یارقند تے ختن د‏‏ی فتح سی۔ ایہ چینی ترکستان دے نہایت وسیع صوبے نيں جو تبت دے شمال تے پامیر دے مشرق وچ واقع نيں۔ جدو‏ں چینی جنرل پن چو دا انتقال ہو گیا تاں تے اس نے ہندوستان دے مقبوصات نو‏‏ں مستحکم ک‏ر ليا تاں اس نے اک زبر دست فوج نو‏‏ں پامیر دے دشوار گزار پہاڑاں دے پار روانہ کیتا۔ ایہ اک ایسا کارنامہ اے جو برصغیر دا کوئی وی حکمران انجام دینے د‏‏ی ہمت نئيں کرسکیا۔ کنشک اس مہم وچ کامیاب ہویا تے اس نے نہ صرف خراج د‏‏ی ادائیگی تو‏ں گلو خلاصی کرلئی بلکہ اک ایسی ریاست تو‏ں یرغمال حاصل کیتے جو چین د‏‏ی سلطنت د‏‏ی باج گزار سی۔
مذہب
قابل ذکر ایہ گل اے کہ کنشک دا مذہب مہایان Mahayana بدھ مت سی ۔ مہایانا وچ بدھ دے نال مختلف دیوتا وی شامل نيں۔ انہاں وچ اوہ دیوتا وی شامل نيں، جنہاں دے کان ایمان رکھنے والےآں د‏‏ی دعا سندے نيں تے جنہاں دے ماتحت بہت بدھستواواں تے دوسرے کارکناں دا اک سلسلہ اے، جو انہاں دے تے گنہگاراں دے درمیان اک واسطہ ا‏‏ے۔ اس فرقہ وچ بتاں د‏‏ی پرستش بہت ساریاں مفصل رسوم تے بذریعہ ایمان نجات پانے والےآں دا عقیدہ وی شامل ا‏‏ے۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 251) اصل وچ اس زمانے دا نواں مذہب جو مہایان دے ناں تو‏ں مشہور سی اک وڈی حد تک بیرونی اثرات تو‏ں متاثر سی تے اس دے ارتقا وچ ہندی، زرتشتی، مسیحی، ناسٹک تے یونانی عناصر دا عمل ہويا سی ۔ اس عمل نو‏‏ں سکندر د‏‏ی فتوحات، ہند وچ موریا سلطنت دے قیام تے سب تو‏ں ودھ چڑھ کے شروع دے قیاصرہ دے زمانے وچ رومتہ الکبریٰ دے سلطنت دے اتحاد تو‏ں بہت مدد ملی سی۔ اس نو خاستہ مذہب وچ گوتم بدھ اگرچہ نظری طور اُتے نئيں لیکن عملاً اک دیوتا بن گیا سی تے اس دے ماتحت بدھی ستو د‏‏ی کم طاقت ور قوتاں سن جو گناہ گار لوگاں تے اس دے درمیان بیچ بچاؤ دا کم دیندی سن۔ اس قسم دا بدھ انہاں اقوام دے کے دیوتاواں وچ شامل ہو گیا سی جو کنشک د‏‏ی وسیع سلطنت وچ اس دے زیر فرمان سن تے غالباً بعدکے زمانے وچ ہرش د‏‏ی طرح جو شیو تے بدھ دونے دا پیرو سی، کنشک وی اپنے ناں نہاد دے تبدیل مذہب دے بعد پرانے تے نويں دیوتا د‏‏ی پرستش کردا سی ۔	گندھارا دے مشہور تے معرف سنگ تراشی دے نمونے جو پشاو‏ر تے اس دے گرد تے نواہ دے علاقہ وچ بکثرت پائے جاندے نيں تے جس دے بہت اچھے نمونے کنشک تے اس دے جانشیناں دے زمانے دے ملدے نيں۔ اس نويں تے تغیر شدہ مذہب د‏‏ی صورت نو‏‏ں بہت اچھی طرح ظاہر کردے نيں۔ ایہ اک نواں مذہب سی جس وچ بوہت سارے دیوتا شامل سن ۔
بدھ مت د‏‏ی مجلس
انہاں روایات وچ جو چینی تے تبتی لکھتاں وچ محفوط نيں کہ مطابق اشوک د‏‏ی طرح کنشک نے بدھاں د‏‏ی اک کونسل طلب کيت‏‏ی، اس کونسل بلانے دا مقصد ایہ سی کہ بدھ مذہب دے اختلافات نو‏‏ں ختم کیتا جائے تے بدھ مت دے صیح مطالب بیان کیتے جان۔ کیو‏ں کہ کنشک بدھ مت دے مختلف فرقےآں دے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت پریشان سی ۔ چنانچہ کنشک نے کشمیر وچ بدھ مت دے پیشواواں د‏‏ی مجلس منعقد کيتی۔ اس مجلس دا صدر واسومتر Vasumitra تے نائب صدر مشہور مصنف آسو گھوش Asvaghoch سی ۔ اس مجلس وچ اختلافات دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ہور کنشک دے ایما اُتے اس مجلس نے قدیم ترین مذہبی علوم د‏‏یاں کتاباں تو‏ں لے ک‏ے اس دور د‏‏ی حاضر کتاباں د‏‏ی چھان بین کيتی گئی تے گوتم بدھ د‏‏ی تعلیمات اُتے صخیم تفسیراں تانبے د‏‏یاں چادراں اُتے کندہ کرا دے اک خاص اسٹوپا جو اسی عرض تو‏ں تعمیر کیتا گیا سی، اس وچ محفوظ کيتیاں گئیاں۔ ایہ قیمتی خزانہ سری نگر دے قریب کسی ٹیلے دے تھلے دفن اے، شاید کدی ایہ مدفون مل جائے۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ مجلس 100ء؁ دے قریب منقد ہوئی سی۔
کنشک د‏‏ی موت
کنشک د‏‏ی موت دے متعلق اک روایت وچ کہیا گیا اے کہ اس دے اپنے آدمی اوہدی جنگجویانا پالیسی تو‏ں اس قدر دل برداشتہ ہو گئے سن کہ تنگ آ کے خود انہاں نے ہی اسنو‏ں قتل کر دتا۔ معلوم ہُندا اے کہ کنشک نے 54 سال حکومت کیت‏‏ی تے ایہ فرض کیتا جاسکدا اے کہ اس زندگی دا خاتمہ 123ء؁ دے لگ بھگ ہويا۔
کنشک دے جانشین
کنشک Kanshaka دے دو بیٹے واسشک Vasishka تے ہوشک Huvishka غالباََ اپنے باپ د‏‏ی زندگی وچ شمالی صوبےآں دے گورنر سن ۔ واسشک دے ناں دے سکہ نئيں ملدے نيں، اس تو‏ں قیاس کیتا جاندا اے کہ اوہ اپنے باپ د‏‏ی زندگی وچ مرگیا سی ۔ کنشک دا جانشین اس دا دوسرا بیٹا ہوشک ہويا سی ۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ اوہ طوہل عرصہ تک حکومت کردا رہیا۔ ہوشک دے بعد واسیودیو Vasudivaکا ناں ملدا اے، جو اس دا جانشین دسیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ اس دا ناں خالص ہندی اے تے اس دے سکیاں اُتے شیو Shiva د‏‏ی تصویر پائی جاندی اے، اس تو‏ں گمان کیتا جاندا اے کہ اس دا تعلق گو کشان خاندان تو‏ں ہی سی، مگر ایہ ہندمت دا پیرو سی ۔ واسیویو نے نے تقریباََ پچیس سال حکومت کیت‏‏ی تے دوسری صدی عیسوی دے بعد ایہ فوت ہويا سی ۔ واسیو دیو دی موت دے بعد کشان سلطنت چھوٹے چھوٹے ٹکریاں وچ بٹ گئی۔ اک طرف وادی جمنا دے ناگآواں Nagas نے وسطہ ہند تک اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دی، دوسری طرف انہاں د‏‏ی اک شاخ نوا ناگاہ Nava Nagas نے اک بہادر نو‏‏ں جنم دتا، جس نے یوپی بہار دے متصل ضلعے اُتے اپنی حکومت قائم کيتی تے اک نويں خاندان بھرسیوا Bhrsiva د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس طرح بالائی دکن اُتے اک خاندان وکٹک Vakataks نے قبضہ جمالیا، شاید واسیویو دے زمانے وچ ہی سوراشٹر دے شتریاں نے خود مختیاری دا اعلان کر دتا سی ۔ اس بٹوارے دے بعد کشن خاندان دے قبضہ وچ صرف افغانستان تے پاکستان دا شمالی علاقہ ہی رہے گیا سی ۔ جتھ‏ے اوہ سنبھلنے د‏‏ی توقع کرسکدے سن، مگر انہاں د‏‏ی بدنصیبی سی عین سی وقت ایران وچ اک نواں خاندان ابھر رہیا سی، جو ساسانی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے اس دا نامور بادشاہ اردشیر اول اپنی حثیت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اپنی سلطنت وسیع کر رہیا سی ۔ کشان سلطنت د‏‏ی کمزوری نے اسنو‏ں ایہ موقع فراہ‏م کیتا۔ چنانچہ اپنے ہمسایہ سلطنت دے انتشار تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اس نے کشن سلطنت اُتے حملہ کر دتا تے کشان حکمراناں نو‏‏ں ایران د‏‏ی بالادستی اُتے مجبور کر دتا۔ اس واقع دے بعد کشان حکمران ستراپ د‏‏ی حثیت تو‏ں انہاں علاقےآں وچ حکومت کردے رہے،ایتھ‏ے تک پنجويں صدی عیسوی وچ سفید ہناں With Huns نے انہاں د‏‏ی حکومت دا ناں تے نشان مٹادتا۔ بعض مورخین دا خیال اے کہ کشن حکومت دے زوال د‏‏ی رفتار 127ء؁ دے پلیگ نے جو بابل وچ شروع ہويا سی تے جس نے سلطنت روم تے پارتھیا نوں کئی سال تک تباہ کیتا سی تے وی تیز کردتی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی بدھ شخصیتاں گٹھ:تاریخ پاکستان گٹھ:دوسری صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:کشان سلطنت
چک 194 گ ب
چک 194 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
پنجابی کتابیات
پنجابی کتابیات اک کتاب دا ناں اے جیہڑی پنجابی لکھاری ڈاکٹر شہباز ملک نے 1991 چ چھاپی۔ ایدے چ فارسی لپی چ پنجابی بولی چ لکھیاں ہویاں 12,506 کتاباں دی سائینسی ول چ لسٹ دتی گئی اے۔ اے کتاب شہباز ملک نے 1963 چ لکھن دا مڈ رکھیا تے پہلی جلد بنن چ 28 ورے لنگ گۓ۔
1963 چ ایوب خان نے ٹرین دا سفر کیتا تے سفر چ کئی سٹیشناں تے لوکاں اگے تفریراں کیتیاں ایناں چوں اک تفریر پنجابی ج کیتی جس تے صحافی مولانا صلاحالدین نے اے گل آکھی جے ایوب خان نوں پنجابی چ تقریر نیں کرنی چائیدی سی جے ایس بولی دی کوئي تھاں نیں۔ ایدیاں ساریاں کتاباں اک الماری چ آجاندیاں نیں۔ اے گل سن کے شہباز ملک نے پنجابی وچ لکھیاں کتاباں دی ببلیوگرافی تے کم دی نیو رکھی۔ اودے ایم اے دے آرٹیکل دا ناں "فارسی رسمالخط وچ چھپیاں کتاباں" سی۔
احمد خان کھرل
احمد خان کھرل(ولدیت: رائے نتھو خاں) (1785-1857) پنجاب دے مجاہد آزادی سی، جیہناں دا دا تعلق نیلی بار پنجاب نال سی۔ 1857 دی جنگ وچ احمد خان بڑی بہادری نال انگریزاں دے خلاف لڑے حالانکہ اودوں اوہناں دی عمر 80 سال سی۔ 21 ستمبر 1857 گوگیرا دے نیڑے احمد خان لڑدیاں ہویاں شہید ہو گئے۔
کھرل برادری
جغرافیائی اعتبار نال ضلع منٹگمری (ساہیوال) دی تحصیل گوگیرہ کھرل برادری دا علاقا سی۔ ایہ باری دوآب دا علاقا سی۔ اج دا گوگیرہ ضلع اوکاڑا دا حصا اے تے اوکاڑا شہر توں 25 کلومیٹر فیصل آباد روڈ اُتے واقع اے۔
پنجاب دے حصول دی لڑائی انگریزا نے بہت سہج سہج کے لڑی ۔ بھیرووال دے سمجھوتے توں لے کے لاہور وچّ جھنڈا لہراؤن تکّ ، مزاہمتاں دا اک نہ رکھن والا سلسلہ سی اتے احمد خان کھرل دی لڑائی وی اس سلسلے دی اک کھڑی سی ۔ ​
پنجاب کیہ ڈگیا، بار دے رہن والے تے قیامت ٹٹّ گئی ۔ کجھ سمیں بعد ہندوستان وچّ سن 57 ہو گیا ۔ دلی اتے میرٹھ وچّ لڑائی دے انگارا بھڑ دے تاں وار وچّ وی اس دی گرمی محسوس ہوئی ۔ انگریزاں نے گڑھبڑھ توں بچن دے لئی پھڑ دھکڑ شروع کیتی ۔ ایہہ ادیش دے لئی جگہ جگہ جیل خانے بنائے اتے ودروہیاں دا جوش ٹھنڈا کرن لئی شکتی دا بے سنکوچ استعمال کیتا ۔ اجیہی ہی اک جیل گوگیرا وچّ وی بنی ۔
سن 1857 دی پہلی گولی مئی وچّ چلی سی ۔ جون دی اک سویرے ، گوگیرا وچّ تینات انگریز ادھیکاری برکلے نے کھیتر دے بھروسے یوگ سرداراں نوں منگ کیتی ۔ راوی دے اس پار توں احمد خان کھرل تے سارنگ خان، برکلے نوں ملے ۔ انگریز ادھیکاری نے بغاوت توں نپٹن دے لئی گھوڑے اتے جوان منگن ۔ احمد خان نے جواب دیا؛​ " " صاحب ، اتھے کوئی وی اپنا گھوڑا ، عورت اتے زمین نہیں چھڈدا " " اتے اسدے بعد واپس چلیا آیا ۔ ​
انگریز فوج نے احمد خان کھرل دی گرفتاری واسطے جھامرے تے حملہ کیتا ۔ سردار نہ ملیا تاں بستی نوں اگ لا دتی تے بے گناہ عورتاں تے بچیاں نوں قیدی بنا لیا۔
اس دوران گوگیرا دے بہت سارے پریوار قید کر لئی گئی ۔ مقامی سرداراں نے حکام بالا نوں لوکاں دی بے گناہی توں جانو کرن دی کوشش کیتی مگر بے ویاج ۔ آخرکار مراد فتیانہ اتے بہلول فتیانا جویں جی داراں دی ساتھی اتے احمد خان دی سرداری وچّ اوہناں لوکاں نے 24 جولائی 1858 نوں گوگیرا جیل تے حملہ کرکے کیدیاں نوں رہا کروا لیا ۔ ​
گوگیرا جسدا نام ہن ساہیوال اے، ایہدے اسسٹننٹ کمیشنر نے ڈویزن دے کمشنر تے سپرنٹنڈنٹ نوں بتاریخ 30 جنوری 1948 : لکھیا کہ " " 7 ستمبر دی سویر نوں مینوں برکلے توں اک پتر ملیا جس وچّ اوہناں نے نے سوچنا دتی سی کہ اوہ احمد خان کھرل نوں رستے وچ روکن وچّ سفل نہیں ہو سکدے اتے جس کشتی وچّ اسنے ندی پار کیتا ہے اوہ ندی دے کنارے اک اجیہی کھاڑی وچّ لنگر انداز ہے جتھے ساڈے بندوقاں دیاں گولیاں نہیں پہنچ سکدے ہن ۔ اودھے تینات چونکیدار نے اعلان کر دتا ہے کہ اوہ کشتی نوں کسے حالت وچّ واپس نہیں لے جان دیویگا حالانکہ اسنوں اسدے بارے وچّ سکھت آدیش رلے ہوئے ہن ۔ احمد خان اس علاقے دا بادشاہ بنا بیٹھا ہے ۔ اوہ سردار آپ شری برکلے دے پا توں موجود ہویا اتے اوہناں دے ڈاکٹر نے دھمکاؤن دے جواب وچّ اسنوں کہن لگا کہ اسنے سرکار برٹین دی پالن نوں ردّ کر دتا ہے اتے ہن اپنے آپ نوں سمراٹ دلی دے جنتا سویکار کردا ہو جس توں اسنوں سبھ دیش وچّ بغاوت کرن دے آدیش ملے ہن ۔ اسدے بعد اسدے ساتھیاں نے گولہ واری شروع کر دتی جس دا جواب ساڈی گھوڑ سوار فون نے دتا ۔ " " احمد خان کھرل دی شہادت توں پہلاں ہی دلی دے سمراٹ بہادر شاہ جپھر نے ہتھیار پا دتے سی ۔ احمد خان کلر دے خلاف دسّ فوجی دستے کرنل پیٹن ( ol paton ) لفٹینٹ چیشٹر ( t । chichester ) کیپٹن چیمبرلین ( ap । chamberlaine ) کیپٹن سنیں ( apt । snow ) کیپٹن میک اینڈ ریو ( apt । macandrew ) لیفٹینینٹ نیوائیل ( t । neville ) اتے ایسسٹینٹ کمیشنر برکلے دی کمان وچّ بھیجے گئے سی ۔ احمد خان دی شہادت 21 ستمبر 1857 ای. نوں ہوئی ۔ احمد خان دے ساتھیاں نے Lt । neville اتے ایسسٹینٹ کمیشنر برکلے نوں وی مار دتا تدّ جاکے ہن نومبر وچّ شانتی قایم ہوئی ۔ مراد فتیانا نے برکلے نوں ماریا سی اتے اس دے بارے وچّ اک نمن لوک گیت وی پرچلت ہے ۔
پنجاب اُتے انگریزاں دا قبضا
1849ء چ پنجاب تے انگریزی قبضے توں بعد کساناں تے آبیانے، مالیے تے لگان کئی گنا ودھا دِتے گئے جیہدی وجہ نال مقامی لوک غریب تے بدحال ہون لگ پئے ۔ کھرل سردار اپنے علاقے تے گوڑی نظر رکھے ہوئے سی تے صحیح قدم چُکن لئی اوہ کسے مناسب ویلے دے انتظار چ سی۔
جنگ آزادی
پنجاب تے انگریزی قبضے توں اَٹھ ورھے بعد میرٹھ توں جنگ آزادی شروع ہوئی تے گوگیرہ دی انگریز انتظامیہ نوں وی ہائی الرٹ کر دتا گیا،گوگیرہ چھائونی وچ مقامی سپاہیاں کولوں ہتھیار رکھوا لئے گئے تے شک شبہ دا بہانہ کر کے سینکڑاں بے گناہاں نوں پھڑ کے جیل چ بند کر دتا گیا۔
منٹگمری دا گوگیرا
1857ء چ موجودہ ساہیوال ضلع دا ناں منٹگمری سی تے اے چار تحصیلاں منٹگمری، گوگیرہ، دیپالپور تے پاکپتن تے مشتمل سی۔ گوگیرہ ضلعی صدر مقام سی۔ ایتھے چھائونی تے بہت وڈی جیل وی سی۔ گوگیرہ اج اوکاڑہ چ آندا اے۔ گوگیرہ دی انتظامیہ انگریز اسسٹنٹ کمشنر برکلے دی قیادت چ کم کر رہی سی۔1857ء دی جنگ آزادی وچ موجودہ پاکستان دا علاقہ گوگیرہ مجاہداں دا سب توں وڈا مرکز سی۔
رائے احمد دا انگریزاں نال پہلا ٹاکرا
جنگ آزادی دی وجہ نال حالات خراب ہوندے ویکھ کے انگریز افسر برکلے نے گوگیرہ تے آلے دوالے دے سرداراں نال ملاقات کیتی جیہدے وچ رائے احمد خاں تے سارنگ وی موجود سی۔ رائے احمد نے ایس موقعے دا فیدہ چُکدے ہوئے انگریز دیاں ظالمانہ پالیسیاں دی وجہ نال مقامی لوکاں دے دلاں وچ پھیلدی نفرت بارے آگاہ کیتا۔برکلے نے سب کجھ سن کے بجائے حل کڈھن دے احمد خان تو ایہہ نفرت ختم کران لئی مدد منگی تے مطالبہ کیتا کہ ساہنوں جوان تے گھوڑے دِتے جان تاں جے اسیں سر کڈھدی بغاوت توں نبڑ سکیے۔رائے احمد خاں نے برملا جواب دیندے ہوئے آکھیا: ’’ایتھے کوئی اپنی عورت، زمین تے گھوڑا نئیں چھڈدا‘‘ تے اٹھ کے واپس چلے گئے۔
انگریزاں دی پریشانی
انگریزاں واسطے علاقے دے سب توں وڈے سردار دا رویہ پریشانی چ پان والا سی۔ اوہناں نوں سمجھ نئیں آ رہی سی کہ رائے احمد دا جواب علاقے دے رسم و رواج ظاہر کر ریا سی یا بغاوت دا سنیہا سی۔
پنجاب دی اہمیت
جنگ آزادی شروع ہون توں بعد کلکتہ دا رابطہ پنجاب سندھ سرحد توں کٹ گیا سی۔ ہن رابطا صرف کراچی دے ذریعے سی۔ انگریزاں دی کوشش سی کہ پنجاب، سرحد وچ امن رہے تاکہ جرنیلی سڑک رسد تے فوجاں دے آن جان لئی کھلی رہے۔ ایس رستے وچ ملتان ، ساہیوال دا علاقہ بڑا اہم سی جتھے رائے احمد خان کھرل دی سرداری سی۔ انگریزاں نوں رائے احمد خان دے تیور دس رہے سن کہ اوہدے ہوندیاں سب کجھ قابو چ رکھنا انگریزاں دے وسوں باہر ہو جائے گا۔
رائے احمد خان کھرل دی حکمت عملی
برکلے نال آخری ملاقات توں بعد رائے احمد نے انگریزاں دے ظلم و ستم دا بدلہ چکان دا فیصلا کیتا۔ اوہناں نے 16ستمبر 1857نوں گوگیرہ تے جھنگ دیاں علاقیاں وچ آباد کھرل، وٹو، کاٹھیے، گرہانے، ہرل، بگھیلے، فتیانے، جنجوعے، جوئیے پنجابیاں دے سرداراں نوں کمالیہ وچ اکٹھا کیتا تاں جے جنگ آزادی وچ حصہ لیندے ہوئے انگریزاں دی غلامی توں آزادی واسطے جہاد دا اعلان کیتا جا سکے۔ ساریاں سرداراں نے رائے احمد نال اتفاق کردے ہوئے اوہناں نوں اپنا سردار من لیا۔
اپنیاں دی غداری
انگریزاں دے مخبر تے حمایتی سرفراز خان کھرل نے کمالیہ اجلاس دی خبر میجر ہملٹن (کمشنر ملتان) نوں دے دتی جس نے مجاہداں نوں پھڑن دی ذمہ داری اسسٹنٹ کمشنر برکلے تے پا دتی۔ برکلے دے آن توں پہلاں ای مجاہدین راوی پار چلے گئے۔
پچھوکڑ
رائے احمد خاں کھرل، پنجاب دے ساندل بار علاقے وچ کھرل قبیلے دے اک امیر زمیندار ٹبر وچّ پیدا ہویا سی۔ نوجوان عمرے اوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ ] دی اگوائی ہیٹھ ودھ رہی سکھ سلطنت   دے خلاف لڑیا۔
محمد آصف خان مطابق : جدوں ہندوستان وچ انگریزاں دے خلاف جدوجہد ودھن دیاں خبراں ساہیوال اپڑیاں تاں مردانا، دھارانا، ترہانا، کاٹھیا، سپرا، وہنیوال، جوئیہ، مسلی اتے ہور قبیلیاں دے آگوآں دی انکھ نوں جگا کے ایہناں غیر ملکی دھاڑویاں دے خلاف اکمٹھّ ہون لئی پریرت کرن والا دیش بھگت احمد خان کھرل ابھر کے سامنے آیا۔ اس دی ونگار نے پنجابیاں دی ستی ہوئی انکھ نوں اجیہا ہلونا دتا کہ ویکھدیاں ہی ویکھدیاں انگریزی سامراج خلاف روہ دی جوالا بھڑک پئی۔ انگریزاں دیاں غلط نیتیاں دی مخالفت کرن والا ایہہ بہادر جنگجو انگریزاں دا ڈٹّ کے ٹاکرا کردا ہویا 21 ستمبر 1857 نوں لڑائی لڑدا ہویا شہید ہو گیا سی۔
جنگ دی شروعات
1857ء دی جنگ آزادی دے مہان ہیرو رائے احمد نواز خان کھرل نے 21 ستمبر نوں حالت سجدہ وچّ شہادت حاصل  کیتی ۔ 1776 نوں جھامرا وچّ رائے نتھو خان دے گھر پیدا ہون والے کھرل جنجاتی دے سردار رائے احمد نواز خان نے 80 سال دی عمر وچّ "ساوی" ( رائے احمد خان دی گھوڑی دا نام ) دے لگام تھامی اتے انگریز سامراج تے ہلا بول دتا ۔
راوی بار وچ رہِ رہا سیال ، فتیانا ، وہنی وال تے وٹو قبیلےآں نے وطن دے اس مہان بڈھے سپوت دی اگوائی وچّ پریم اتے وفادار دی گہرا کہانیاں رقم کیتی ۔ جون دی اک سویرے ، گوگیرا وچّ تینات انگریز ادھیکاری برکلے نے کھیتر دے بھروسے یوگ سرداراں نوں بلایا اتے بغاوت توں نپٹن دے لئی اوہناں توں گھوڑے اتے جوان منگن ۔ رائے احمد نواج خان کھرل نے برکلے نوں جواب دتا ، کہ
صاحب ، اتھے کوئی وی اپنا گھوڑا ، عورت اتے زمین نہیں چھڈدا
تہی دست قبائل دا ایہہ 80 سال سردار جس وقت قومی غیرت کا نشاں بنے سامراج دے ساہمنے سینہ سپر کھڑا سی ۔ این اسی سمیں کجھ درگاہاں دے سجادہ نشین جاگیراں اتے نقدی مال اتے زر دے بدلے قومی غیرت اتے عزت انگریز سامراج دے قدماں وچّ نچھاور کیتے جا رہے سی ۔
گاجر
گاجر اک جڑ سبزی اے۔ ایہ چھتری ٹبر توں اے۔ جڑ گول تے لمی ہوندی اے۔۔ ایہ سبزی تے سلاد لئی کھادی جاندی اے۔ عام جڑ ای کھادی جاندی اے جد کہ پتے وی ورت لۓ جاندے نیں۔ 2011 وچ گاجراں تے گونگلو رلا کے دنیا وچ 35.658 ملین ٹن ہوۓ۔ نیڑے تریڑے ادھیاں چین وچ ہویاں۔
احمد خان کھرل
جہادی کاروائیاں دا آغاز
رائے احمد نے کامیاب کاروائیاں کردے ہوئے نہ صرف انگریز فوجاں نوں مختلف موقعیاں تے نقصان پہنچایا بلکہ بے گناہ تے معصوم قیدی وی چھڑوائے۔ آہستہ آہستہ رائے احمد دا نام انگریزاں واسطے دہشت دی علامت بن گیا۔
آخری معرکا
مجاہداں نے فتح پور وچ 20 ستمبر 1857ء نوں انگریزاں نوں عبرتناک شکست دتی تے اوہناں نے بدلہ لین لئی اگلے دن گشکوری دے جنگل وچ نورے دی ڈال تے حملہ کیتا۔ ایس واری انگریز توپ خانے، بندوقاں تے دستی بماں نال مسلح سی جد کہ مجاہداں کول تلواراں، برچھیاں، 4توڑے دار بندوقاں تے لاٹھیاں سن۔ وڈی گل ایہہ کہ رائے احمد اج سر تے کفن بنھ کے لڑ رہے سی۔ زبردست معرکے توں بعد مجاہداں نے انگریز فوجاں نوں پچھے ہٹن تے مجبور کر دتا۔
وقت شہادت
21ستمبر 1857ء دی عصر دے ویلے میدان صاف دیکھ کے رائے احمد نے نماز نیت لئی تے دوجے مجاہد زخمیاں دی دیکھ بھال کرن لگ پئے۔ جدوں ای اوہ دوجی رکعت دے سجدے وچ گئے گولیاں دی اک بوچھاڑ نے اوہناں نوں شہادت دے بلند ترین مرتبے تے فائز کر دتا۔ ایس ویلے اوہناں دی عمر 80ورھے سی۔ اوہناں دے کئی ساتھی دوبارا ہون والے ایس معرکے چ شہید ہو گئے۔ احمد خاں کھرل دا بھتیجا مراد تے بیگے دا سارنگ ایہہ دونویں وی جواں مرد ی نال شہید ہو گئے۔
گاجر
تریخ
گاجر دے جنگلی پرکھ ایران-افغانستان وج سن جتھے جنگلی گاجر (Daucus carota) ہن وی اگدی اے۔ اپنی پسند دی گاجراں نوں جن چن کے تے فیر اوہناں نوں ای اگے اگان وچ مٹھیاں، نکے کلے والیاں تے تھوڑی کڑتن والیاں گاجراں سامنے آیاں نیں۔ گاجر دا پہلی واری لکھتاں وچ ناں پہلی صدی وچ آیا۔ اجکل ورتی جانوالی گاجر 1100 ورے پہلے افغانستان وچ بنی ۔ 10 ویں صدی وچ ایہدا رنگ کئی تھانواں تے جامنی سی ۔ یورپ وچ ایہنوں عرباں نے 8ویں صدی وچ پہلی واری اگایا۔ 12ویں صدی دے عرب اندلسی لکھاری نے پیلیاں تے لال گاجراں دا لکھیا اے۔ سائمن سیٹھ نے وی 11ویں صدی وچ دونویں رنگاں دیاں گاجراں دا لکھیا اے۔ گاجراں دی اگائی 14ویں صدی وج چین وچ تے 18ویں صدی وچ جپان وچ ہوئی ۔ مالٹئی رنگ دی گاجر نیدرلینڈز وچ 17ویں صدی وچ بنی۔ یورپی وسنیک گاجر نوں 17ویں صدی وچ امریکہ لے گۓ ۔
احمد خان کھرل
کربلا دی یاد
اے بوچھاڑ کرن والے دھاڑے سنگھ تے گلاب رائے بیدی سن۔ فیر ایہناں وچوں اک ظالم اگے ودھیا تے شہید دا سر کٹ کے نیزے دی انی تے چُک لیا۔ اس طراں کئی سو سالاں بعد کربلا دی یاد فیر تازہ ہو گئی۔ سر نوں ایس حالت وچ ای گوگیرا لے جایا گیا تے جیل دے دروازے اگے لگے درخت نال ٹنگ دتا گیا۔شام پئی تے لا کے سامان نال رکھ دِتا گیا۔
گاجر
اگائی
گاجر نوں اگن لئی دھپ چاہیدی اے۔ 16 توں 21 °C دا گرمی ناپ ودھیا اے۔ سدھی گاجر اگان لئی نرم تے پتھراں توں صاف زمین دی لوڑ ہوندی اے۔ ایہ اچیاں کیتیاں گئیاں وٹاں وچ سوہنی اگدی اے۔ گاجر دا بی جیہڑا 1–3 ملی میٹر موٹا ہوندا اے۔ گاجر نوں پوری گاجر بنن وچ مہینے لگدے نیں۔
احمد خان کھرل
پنجاب وچ انگریزاں دے مددگار
وکیل انجم اپنی کتاب "سیاست کے فرعون" وچّ رقم طراز ہن کہ " 10 جون 1857 : نوں ملتان چھاونی وچّ پلاٹون نمبر69کو بغاوت دے شکّ وچّ نہتا کیتا گیا اتے پلاٹون کمانڈر نوں نال دسّ سپاہیاں دے توپ دے اگے رکھکے اڈا دتا گیا ۔ آخر جون وچّ باقی نہدی پلاٹون نوں شکّ ہویا کہ اوہناں چھوٹی چھوٹی ٹولیاں وچّ سارے اتے پھر تھوڑھا تھوڑھا کرکے تہ تلوار کیتا جاویگا ۔ سپاہیاں نے بغاوت کر دتی ۔ لگبھگّ باراں سو سپاہیاں نے بغاوت دا جھنڈا بلند کیتا ۔ انگریزاں دے خلاف بغاوت کرن والے مجاہدین نوں سحر اتے چھاونی دے وچّ واقع پلّ شوالا اتے دربار بہاالدین زکریا دے سجادا نشین مخدوم شاہ محمود قریشی نے انگریزی فوج دی اگوائی وچ اپنے چیلے دے نال گھیرے وچّ لے لیا اتے تنّ سو دے لگبھگّ نہتھے مجاہدین نوں شہید کر دتا ۔ ایہہ مخدوم شاہ محمود قریشی مجودا شاہ محمود قریشی دے لکڑد ادا سن اتے ایہناں دا نام ایہناں دے بارے رکھیا گیا ہے ۔
کجھ باغی ندی چناب دے کنارے شہر توں باہر نکل رہے سن کہ اوہناں دربار شیرشاہ دے سجادا نشین مخدوم شاہ علی محمد نے اپنے چیلے دے نال گھیر لیا اتے اوہناں دا قتل عام کیتا ۔ مجاہدین نے اس قتل عام توں بچن دے لئی ندی وچّ چھلنگا لگا دیو کجھ لوک ندی وچّ ڈبّ کے ہلاک ہو گئے اتے کجھ لوک پار پہنچن وچّ سفل ہو گئے ۔ پار پہنچ جان والیاں نوں سید سلطان احمد قتل ہون والے بخاری دے سجادہ نشین دیوان آف جلالپور پیر والہ نے اپنے چیلے دی مدد نال شہید کر دتا۔ جلالپور پیروالا دے دیوان عاشق بخاری ایہناں دی آل وچ نیں۔
حویلی کورنگا دی لڑائی
اسنوں ایہ قتل عام وچ پرتی مجاہد شہید کرن اتے ویہہ روپئے نقد جاں اک ورگ زمین پردان دی گئی ۔ مخدوم شاہ محمود قریشی نوں 1857 دی لڑائی آزادی دے کچلن وچّ انگریزاں دی مدد دے بدلے وچّ قیمت تنّ ہزار روپئے نقد ، جاگیر ، وارشک معاوضا قیمت اک ہزار ستّ سو اسی روپئے اتے 8 چاہات بتور معافی منزل پردان ہوئی ۔ ہور ایہہ کہ 1860 وچّ وائسرائے بھارت نے بیگی والا باغ پردان کیتا ۔ مخدوم آف شیرشاہ مخدوم شاہ علی محمد نوں ندی چناب دے کنارے مجاہدین نوں شہید کرن دے بدلے وچّ وڈے جاگیر پردان کیتی گئی ۔
بغاوت دے شعلے
حویلی کورنگا دے معرکے وچّ ظاہر طور تے ساری مجاہدین مارے گئے مگر علاقے وچّ آزادی دی شمع روشن کر گئے ۔ حویلی کورنگا دی لڑائی دے نتیجے وچّ جگہ جگہ بغاوت پھوٹ پئی اتے حویلی کورنگا ، قتالپور توں لے کے ساہیوال سگوں اوکاڑا تکّ دا علاقہ خاص طور تے ندی راوی دے کنارے وسن والے مقامی لوکاں دی اک وڈی گنتی اس تحریک آزادی وچّ شامل ہو گئے ۔
نیلی بار وچ بغاوت
نیلی بار وچ ایہ بغاوت دا سرخیل رائے احمد خان کھرل سی جو گوگیرا دے اپنگری قصبا جھامرا دا وڈا زمیندار اتے کھرل قبیلے دا سردار سی ۔ احمد خان کھرل دے نال مراد فتیانا ، بہادر بھدرو ، موکھا وہنی وال اتے سارنگ کھرل جویں مقامی سردار اتے زمیندار سن ۔
جدوں درگاہاں دے سجادا نشیناں دے ولوں مجاہدین آزادی اتے زمین تنگ کر دتی گئی ، اجیہے سمیں وچّ راوی وار وچّ رائے احمد نواج خان کھرل دا وجود اوہناں دے لئی چھایا آتفت ثابت ہویا ۔ । رائے احمد نواج خان کھرل نے نہ کیول انگریز ادھیکاری برکلے نوں گھوڑے اتے جوان دین توں انکار کیتا ، سگوں ابھیان نوں رنگا توں بچّ جان والے مجاہدین نوں وی شرن دتی ۔ اودھر جولائی دے پہلے ہفتے ندی ستلج دے کنارے وسے وٹو جنجاتی نے انگریز سرکار نوں لگان ادا کرن توں انکار کیتا تاں انگریز نے اوہناں اتے چڑائی کر دتی ۔ اوہناں دے پسو ہکنا کر لوے گئے اتے بستیاں نوں اگّ لگا دتی ۔ اس دوران گوگیرا دے بہت سارے پریوار قید کر لئے گئے ۔ انگریز دے اس قدم دی خبر جدوں رائے احمد خان کھرل نوں پہنچی تاں اوہناں دا خون کھولھ چکّ ۔ اتے انھاننے جیل توڑن دا فیصلہ کر لیا ۔ گوگیرا بانگلا دی جیل وچّ کھرل سردار دے مجاہدین وی قید سی ۔ اس لئی 26 جولائی 1857 : نوں رائے احمد خان کھرل نے اپنے ساتھیاں دے نال جیل اتے حملہ کر دتا اتے کیدیاں نوں چھڑا لیا ۔ ایہہ ابھیان وچّ رائے احمد خان کھرل آپ وی زخمی ہویا ۔ گوگیرا جو اس سمیں ضلع ہیڈ کواٹر سی ۔ اس دی جیل توڑن تے سامراج دے کول تھرتھلی مچّ گئی ۔ گوگیرا دے برکلے ، مینٹگمری (ساہیوال) دے مارٹن تے ملتان دے میجر ہملٹن دی نیداں اڑگیاں ۔
جون ، جولائی دے مہینیاں وچّ لڑائی زور نال اتے رہا ۔ مینٹگمری گزٹ لکھدا ہے کہ " احمد خان کھرل اک غیر معمولی یوگتاواں دا مالک ، دلیر اتے من رسا دا مالک منکھ سی ۔ اس دی اگواہی وچّ ستلج اتے راوی دے سارے پرمکھ جنجاتیاں سنیوکت ہو کے بغاوت وچّ شامل ہوئے اوہناں دا ہیڈ کواٹر راوی دے اس پار کوٹ کمالیا سی ۔ "
ایہہ اٹھن والے طوفان دا پہلا نشانہ ضلع راشٹرپتی ستھان گوگیرا (موجودا اوکاڑا دے نیڑے ستھت قصبا) دے ستھان اتے ستھت جیل بنی جس اتے حملہ کرکے رائے احمد خان کھرل اتے اس دے ساتھی بغاوت دے دوش وچّ بند کئی سو قیدیاں نوں چھڑا کے گھنے جنگلاں وچّ چھپیا ہو گئے ۔ احمد خان دے تے واپس تے حملیاں دی وجہ توں منٹگمری دا علاقا (موجودا ساہیوال ڈویژن تے ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ) لگبھگ تن مہینیاں تک قبضے توں نکل گیا تے ووہارک روپ وچ رائے احمد خان دی عملداری قائم ہو گئے ۔ رائے احمد خان کھرل نے 16 ستمبر نوں کمالیا دے سارے زمیندار نوں اکٹھے کیتا اتے اوہناں لڑائی آزادی وچّ شامل دی پریرنا دتی ۔
اودھر راوی وار دا ایہہ مجاہد وطن دی آزادی دے لئی تازہ خون دا پربندھ کر رہا سی تاں اودھر دلی وچّ بھارت دی غلامی اتے مہر جمے ہوئے کیتی جا چکی سی کہ میرٹھ اتے دلی ولوں بھڑکنے والے جنگ آزادی دے انگارا بہادر شاہ جپھر دی گرپھتاری دے نال مٹی ہو چکے سی ۔
غدار
حالانکہ رائے احمد خان کھرل دے بلاوئے تے آؤن والے زمیندار کھرل سردار دی آواز اتے لبیک کہہ رہے سن پر اوہناں وچ ہی سرفراز کھرل نامک اک ویکتی میر جعفر اتے میر صادق دے اتہاس درہون نوں وی بے چین بیٹھا سی ۔
رات نے جویں ہی کالا چادر اوڑہی ، کمالیا دے سرفراز کھرل نے میرا جافراں دے اتہاس وچّ اک ہور کالا ادھیائے دے وادھا دے لئی گھوڑی دا رخ برکلے دے بنگلے دی طرف پھیر دتا ۔ رات دے لگبھگّ ساڈھے گیاراں وجے سن ، جدوں سرفراز نے برکلے نوں جگا کے رائے احمد خان کھرل دے اکٹھ دی اتیت سنائی ۔ سویرے ہندے ہی برکلے نے جھامرا اتے چڑائی کر دتی ۔ لیکن رائے احمد خان کھرل ہتھ نہ آیا ، تاں انگریز نے پنڈ دے بچیاں اتے عورتاں نوں لے جا کے گوگیرا جیل وچّ بند کر دتا ۔ ایہہ خبر مجاہدین تکّ پہنچی تاں مجودا اؤکاڑا توں کھانےوال تکّ دا علاقہ میدان جنگ بن گیا ۔
سجادا نشیناں دا رویہ
اک طرف اگر راوی وار وچ رہِ رہا جنجاتیاں راشٹری عزت دا نشان بنن اپنے 80 سال کھرل سردار دی اگوائی وچّ سینہ سپر سی ۔ تاں دوجی طرف سجادگانو مخدومین ہکِ لون ادا کردے ہوئے انگریز سامراج دی فوج دے نال سی ۔ جنہاں وچوں دربار سیید یوسف گردیز دا سجادا نشین سیید مراد شاہ گردیزی ، دربار بہاالدین زکریا دا سجادا نشین مخدوم شاہ محمود قریشی ، دربار فریدالدین گنج شکر دا گدی نشین مخدوم آف پاکپتن ، مراد شاہ آف ڈولا بالا ، سردار شاہ آف کنڈا اتے گلاب علی چشتی آف ٹبی لال بیگ دے علاوہ وی کئی مخدوم وسجادا نشین شامل سی ۔
شہادت
21 ستمبر دے دن انگریز نے مخبری دے آدھار اتے گشکوری دے جنگل وچّ " نورے دی ڈال " اتے حملہ کیتا ۔ وار دے مجاہدین آزادی نے اجیہی دادِ شجاعت دتی کہ انگریز فوج توپ خانے توں ہتھیاربند ہون دے باو جود ظہر تکّ ڈیڈھ کوس پچھے ہٹّ چکی سی ۔ میدان کجھ صاف تاں کھرل سردار نے نماز اجوکا دی نئت بنھ لئی ۔ اودھر برکلے وی پنجابی سپاہیاں دے نال قریب ہی لکو ہویا سی ۔ اوہ دوجی رکعت سی ، جدوں برکلے نے گولی مارو دا آرڈر دتا ، دھاڑے سنگھ جاں گلاب رائے بیدی دی گولی جویں ہی کھرل سردار نوں لگی سردار سجدے وچّ ڈگّ گیا ۔ رائے احمد خان کھرل اتے سارنگ کھرل اپنے اکثر ساتھیاں دے نال ایہہ ابھیان وچ شہید ہوئے ۔
انگریز رائے احمد خان کھرل دا سر کٹّ کے لے گئے ۔ رائے احمد خان کھرل دے قصبہ جھامرا نوں ملیا میٹ کر دتا ، فصلاں جلا دین اتے پسو ضبط کر لئے ۔ رائے احمد خان کھرل دے سر نوں دن دے وقت گوگیرا جیل دے ساہمنے لٹکا دتا جاندا اتے رات نوں جیل وچ کھڑے پہرے وچّ رکھیا جاندا ۔
رائے احمد خان نوں گولی مار نے دے بعد برکلے نے صلاحکاراں دے کہن تے اسدے عورت بچے نوں وی مروا نے دا حکم دے دتا ۔ سردار دی بیگم نے بچیاں نوں مراد فتیانا دے پنڈ روانہ کیتا اتے نال سنیہا بھجوایا کہ تہاڈا بھرا ماریا گیا ہے ۔ مراد فتیانا نے بچیاں دے سر تے ہتھ رکھیا اتے گھوڑے نوں اڈی لگائی ۔ جاندے جاندے اپنی بیگم نوں کیہا کہ مڑ آیا تاں اوہناں آپ پالاں گا اتے نہ آ سکیا تاں جتھے چار دا چوغا سنگرہ کرو گی ، اتھے اوہناں دو دا وی کر لینا ۔
جت دی نشانی دے طور تے انگریز ادھکاریاں نے پہلے جھامرے نوں اگّ وکھائی ، پھر وٹوآں دے کئی پنڈ نظر اگّ کیتے اتے آخر کار پنڈی شیخ موسیٰ تکّ پہنچ گئے ۔ ندی پار کرن دی گھڑی آ ای تاں دور جاٹاں دے بلارے سنائی دندے سن ۔ برکلے نے کیتی کہ احمد خان دے بعد اسنوں روکن والا کوئی نہیں اس لئی اسنے گھوڑا ندی وچّ پا دتا ۔ تھوڑھا اگے چل کے گھوڑا ذرا ٹھٹھکا اتے پھر الیف ہو گیا ۔ پانیاں، دریاواں توں فتیا نے دے مراد نے اٹھکے برکلے نوں پہلا نیزہ ماریا ۔ تے واپس تے وار ہوئے تاں صاحب گھوڑے سمیت ندی وچّ ڈوب ہو گیا اتے انگریز فوج تتر بتتر ہونا شروع ہو گئی ۔
شہید دا جسد خاکی
دوجے پاسے شہید دا جسد خاکی اوہناں دے ساتھی جھامرا لے گئے تے پورے احترام نال دفن کر دتا۔ جھامرا دا اک مراثی جیہڑا برطانوی فوجی دستے وچ ملازم سی اوہ اپنے سردار نال اے ظلم برداشت نہ کر سکیا۔ اوہنے ادھی راتیں شہید دا سر سامان نالوں چوری چکیا تے اک گھڑے وچ رکھ کے جھامرہ چ شہید دی قبر دے آلے دوالے اندازے نال دفنا دتا۔ دھڑ دی پکی قبر بناندے ہوئے 1973ء وچ او گھڑا وی لبھ گیا۔ سب نے زیارت کیتی۔ شہید دا چہرہ تروتازہ سی ، بال موڈھیاں تک لمبے سی تے اوہناں تے مہندی لگی ہوئی سی۔ فیر ایس سر نوں وی دھڑ دے نال دفن کر دتا گیا۔
برکلے دا انجام
رائے احمد دی شہادت توں برکلے نے کھلم کھلا پھرنا شروع کیتا پر اگلے ای دن رائے احمد دے ساتھی مراد فتیانہ نے اوہنوں راوی دے پل تے گھیر لیا تے اپنا نیزہ مار کے اوہدیاں آندراں باہر کڈھ دتیاں۔ مراد فتیانہ تے سوجے بلوچ نے ایدھے سر تے اینیاں لاٹھیاں ماریاں کہ اوہدی کھوپڑی ٹُٹ گئی تے بھیجا باہر نکل آیا۔ برکلے نوں گوگیرہ دے اک پرانے قبرستان چ دفنایا گیا پر ہُن اوہدی قبر دا کوئی نشان نئیں ملدا۔
انگریزاں دا انتقام
انگریزاں نے جھامرے دے مکاناں تے فصلاں نوں اگ لا دتی۔ پسو ضبط کر لئے گئے تے احمد خان دے بیوی بچیاں نوں مروان دا حکم دے دتا گیا پر سرداری بیگم نے بچیاں نوں مراد فتیانے دے پند گھلا دتا۔
پنجاب غدر رپورٹ
ایس رپورٹ چ انگریزاں نے ایس گل دا اعتراف کیتا اے پئی جے رائے احمد خاں کھرل کامیاب ہو جاندے تے گوگیرہ توں ملتان توڑی پورا علاقہ انگریزاں دے ہتھوں نکل جاندا تے کراچی نال اوہناں دا رابطہ ختم ہو جانا سی۔ جے کر انج ہو جاندا تے فیر اوہ پورے پنجاب وچوں نکل جاندے۔
بدلہ
پہرے داراں وچّ اک سپاہی جھامرے دا سی ۔ اس دی پہرے دی واری آ ای تاں اسنے سر نوں گھڑے وچّ رکھیا اتے جھامرے پہنچ کے رات دے ہنھیرے وچ رائے احمد خان دی قبر تلاش کرکے کسے نوں دسے بناں سر دبنا دتا ۔ 22 ستمبر نوں راوی کنڈے شری برکلے دا مجاہدین توں سامنا تاں مراد فتیانا ، داد فتیانا ، احمد سیال اتے سجیاں بھدرو نے برکلے نوں مار کے اپنے سردار دا گنتی برابر کر دتا ۔ گورا فوج نے اوہناں مجاہدین نوں گرفتار کرکے کالے پانی بھیج دتا ۔
افسوس کہ 1857 اکی لڑائی آزادی وچّ انگریزاں دی اتیاچار دا نشانہ بنن والی اتے پچھلے 150 سال تکّ ظلم دی چکی وچّ پسنے والی اس کھیتر دی بھائیچارے دی کوئی متی نردھارت نہیں کیتی گئی ۔ کئی لوک انگریز دے اتیاچار توں بچن دے لئی کھرل توں " کے " اتے " ہر ل " کہلاؤنا لگے ۔ اوہناں کھیتراں دے سیماواں تے وسے کھرل اتے دوجے جنجاتیاں دی دھرتی کھوہ کے انگریزاں دے مخبراں نوں الاٹ کر دتی گئی ۔
یادگار
انگریز چلے گئے، برصغیر آزاد ہو گیا لیکن پاکستانی حکومت تے ساہیوال دی ضلعی حکومت دے اہلکاراں نوں اج تک ایس بہادر مجاہد دے نام اک چوک تک منسوب کرن دی توفیق نئیں ہوئی ۔ ضلعی حکومت فیصل آباد نے گیٹاں والا چوک نوں احمد خان کھرل چوک دا نام دتا۔ جڑانوالا وچ سیید والا توں ہو کے جھامرا جان والی سڑک اتے اس ہیرو دی یادگار بنائی گئی اے۔
حوالے
گٹھ:۱۸۵۷ دیاں موتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:ضلع ساہیوال
دوجا چڑھدا ترکستان لوکراج
دوجا چڑھدا ترکستان لوکراج جیہنوں عام طور تے مشرقی ترکستان جمہوریا وی کہیا جاندا اے ، ایہ اک گھٹ چِر لئی قائم رہن آلی، سویت یونین دی پشت پناہی نال وجود وچ آؤن آلی علیحدگی پسند ریاست جیہڑی 12 نومبر 1944ء توں 1946ء تک قائم رہی ۔ ایہ چین دے صوبے سنکیانگ دے تن اتلے ضلعیاں (الی ۔ تارباغاتائی تے التائی) وچ قائم ہوئی سی جیہڑا اج کل سنکیانگ اے ۔
پچھوکڑ
اس معاہدے دے بعد 1940ء -1941ء چ سنکیانگ چ سویتاں نے وڈے پیمانے تے معدنیات لبھن دیاں مہماں بھیجئیاں تے مختلف معدنیات ، جنہاں چ یورینیم تے بریلیم (اینہاں دونہاں دھاتاں نوں خام حالت چ 1949ء تک سویت یونین لے جائیا جاندا رہئیا تے جوہری ہتھیاراں دے ڈیزائن تے پہلے سویت ایٹم بم دی تیاری چ ورتئیا گئیا ) وی شامل سن، دے وڈے ذخیرے کاشغر دے نیڑے کوہ التائی دے علاقے توں لبھے ۔ جون 1941ء چ روس تے جرمنی دے حملے تے دسمبر 1941ء چ دوجی جنگ عظیم چ امریکہ دی شمولیت دے بعد شینگ شکائی لئی اتحادی دے طور سویت یونین گھٹ تے کومنتاگ بوہتے فیدہ مند سن ۔ 1942ء دے اخیر چ شینگ نے سویت یونین توں مطالبہ کیتا کہ اوہ سنکیانگ توں اپنے ساریاں فوجاں تے سیاسی اہلکار واپس بلائے ۔ 1943ء چ شینگ ، سنکیانگ چ کومنتاگ دی شاخ دا سربراہ مقرر کیتا گئیا تے صوبے چ کومنتاگ نوں پیر جمان دی اجازت ملی ۔ 1944ء دے موسم گرما چ جرمنی دی مشرقی فرنٹ تے شکست دے بعد ، اس نے سنکیانگ تے دوبارہ کنٹرول دی کوشش کیتی تے اک وار فیر سویت یونین توں مدد منگی ۔ اس وار ستالن نے انکار کر دتا تے اگست 1944ء چ کومنتاگ نے اسنوں سنکیانگ توں ہٹا دتا تے چونگقینگ چ وزارت جنگلات چ اک چھوٹے عہدے تے لا دتا ۔
بغاوت
شینگ شیکائی دے سنکیانگ توں جان دے بعد ، نویں کومنتاگ انتظامیا نوں امن و امان تے قنون توں قائم رکھن چ مشکلات پیدا ہوئیاں ۔ 16 ستمبر 1944ء چ قازق اکثریت دے علاقے گونغا چ فوجی دستے بھیجے گئے پر اوہ دنگا فساد کرن آلے گروہ نوں قابو کرن چ ناکام رہے ۔ 8 اکتوبر نوں دنگا کرن آلےآں نے نیلکا تے قبضہ کر لئیا ۔ اکتوبر چ ای تن ضلعاں دی بغاوت شروع ہوگئی جہڑے سنکیانگ چ غلجا دے دکھن چ الی ، التائی تے تارباغاتائی سن ۔ سویت یونین دی مدد تے کافی گنتی چ سنکیانگ دے جلاوطن، جیہناں نوں سویت یونین وچ ٹریننگ دتی گئی سی، دی حمایت نال باغیاں نے چھیتی ای ایہناں تناں ضلعیاں اُتے کنٹرول حاصل کر لئیا تے نومبر چ غلجا تے وی قبضا کرلیا ۔ علاقے دی چینی نژاد آبادی نوں قتل عام تے بے دخلی نال گھٹ کر دتا گئیا ۔ امریکا دے کونسلر اہلکاراں دے مطابق، اسلامی سکالر علی خان تورے نے ترکستان اسلامی حکومت دے قیام دا اعلان کیتا :
"ترکستان اسلامی حکومت دی قائم ہو گئی اے :اللہ دی حمد اوہدیاں طرحا طرح دیاں نعمتاں تے ، اللہ دی ثناء ، اللہ دی مدد نے سانوں حوصلا دتا کہ اسیں ظالم چینیاں دی حکومت اُتے غالب آ گئے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ "
باغیاں دے مطالبےآں چ چینی حکمرانی دا خاتما، ساریاں فومیتاں لئی برابری ، مقامی بولیاں دا استعمال ، سویت یونین نال دوستانا تعلقات تے سنکیانگ چ چینیاں دے آ کے آباد ہون دی مخالف شامل سن ۔ بغاوت وچ حصا لین آلی فوج، نویں بنن آلی قومی فوج سی ، جیہدے وچ زیادا تر ایغور ، قازق تے روسی سپاہی (تقریبا 25،000 سپاہی جنہاں نوں ہتھیار تے ٹریننگ سویت یونین نے دتی تے لال فوج دے یونٹاں نال رہے) تے قازق کرائی قبائلیاں دا اک گروہ (تقریبن 20،000 گھڑ سوار) عثمان باتور دی قیادت وچ شامل سن ۔
گل بات
اگست 1945ء چ چین نے سویت یونین نال اتحاد تے دوستی دے اک معاہدے تے دستخط کیتے جس چ سویت یونین نوں بوہت زیادہ مراعات دتیاں گئیاں ۔ اس نال مشرقی ترکستان جمہوریہ لئی سویت حمایت ختم ہو گئی ۔ جولائی 1946ء چ کومنتاگ جمہوریہ دے رہنماواں نال مذاکراتی حل تے پہنچ گئیا ۔ تے کجھ تبدیلیاں نال جمہوریہ سویت نواز ریاست دے طور تے جسدی اپنی فوج تے کرنسی سی باقی رہی ۔
مشرقی ترکستان جمہوریا دا خاتما
1949ء دے اخیر وچ پیپلز لبریشن آرمی تے دریائے یانگزے پار کر کے کومنتاگ انتظامیہ دا جنوبی سنکیانگ توں خاتما کر دتا۔ کچھ کومنتاگ اہلکار افغانستان، بھارت تے پاکستان فرار ہوگئے تے بوہتےآں نے چینی کیمونسٹ پارٹی اگے ہتھیار سٹ دتے۔ سنکیانک تے چین دا قبضا اکتوبر 1949ء وچ مکمل ہو گیا تے عثمان باتور تے اوہدے ‍قازق 1954ء تک مزاحمت کردے رہے ۔ جولائی 1949ء وچ کیمونسٹ پارٹی نے ڈینگ لیچن نوں چڑھدا ترکستان جمہوریا دے رہنماواں نال مذاکرات لئی غلجا (چینی بولی چ ییننگ) گھلئیا ۔ ماؤزے تنگ نے جمہوریا دے لیڈراں نوں قومی عوامی مشاورتی کانفرنس چ حصہ لین دی دعوت دتی ۔ جمہوریا دے آگو سویت یونین گئے جتھے اوہناں نوں دسئیا گیا کہ اوہ چین دی کیمونسٹ پارٹی نال تعاون کرن ۔ اگست وچ احمد جان قاسم ، عبدالکریم عباس ، اسحاق بیگ ، لوؤ ژی تے دیلی خان سوگوربائیف ، آلماتا قازقستان توں بیجنگ جان لئی ہوائی جہاز تے سوار ہوئے ۔ 3 ستمبر نوں سویت یونین نے چینیاں نوں دسئیا کہ جہاز ڈگھ گئیا تے جہاز وچ موجود سب مارے گئے ۔ اپنے تجربہ کار ساتھیاں دے بعد جمہوریہ دے باقی بچن آلے رہنماواں نے ایہناں تناں ضلعیاں دی ایغور خودمختار علاقے وچ شمولیت تے رضامندی ظاہر کر دتی تے انتظامیا وچ اہم عہدے سمبھال لئے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:گھٹ مدتی دیس گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:ترکستان گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:ایشیا گٹھ:سنکیانگ گٹھ:چڑھدا ترکستان
اقبال دا تصور تعلیم
اردو وچ تعلیم دا لفظ، دو خاص معنےآں وچ مستعمل اے اک اصطلاحی دوسر ے غیر اصطلاحی، غیر اصطلاحی مفہوم وچ تعلیم دا لفظ واحد تے جمع دونے صورتاں وچ استعمال ہوئے سکدا اے تے آدرش، پیغام، درسِ حیات، ارشادات، ہدایات تے نصائح دے معنی دیندا ا‏‏ے۔ جداں آنحضرت د‏‏ی تعلیم یا تعلیمات، حضرت عیسیٰ د‏‏ی تعلیم یا تعلیمات تے شری کرشن د‏‏ی تعلیمات، دے فقراں وچ ، لیکن اصطلاحی معنےآں وچ تعلیم یا ایجوکیشن تو‏ں اوہ شعبہ مراد لیا جاندا اے جس وچ خاص عمر دے بچےآں تے نوجواناں د‏‏ی ذہنی تے جسمانی نشو و نما، تخیلی و تخلیقی قوتاں د‏‏ی تربیت و رہتل، سماجی عوامل و محرکات، نظم و نسق مدرسہ، استاداں، طریقہ تدریس، نصاب، معیار تعلیم، تریخ تعلیم، استاداں د‏‏ی تربیت تے اس طرح دے دوسرے موضوعات زیر بحث آندے نيں۔
علامہ اقبال دے تعلیمی تصورات یا فلسفہ تعلیم دے متعلق کتاباں و مقالات د‏‏ی شکل وچ ہن تک جو کچھ لکھیا گیا اے اس وچ تعلیم دے اصطلاحی مفہوم تو‏ں کدرے زیادہ تعلیم دے عام مفہوم کوسامنے رکھاگیا ا‏‏ے۔ یعنی جو کچھ لکھیا گیا اے اس وچ درس و تدریس، تعلیم یا طلبہ و مدارس دے توسط تو‏ں پیدا ہونے والے مسائل تو‏ں بحث کرنے د‏‏ی بجائے عام طور اُتے اوہی گلاں کہی گئیاں نيں جواقبال دے فکرو فن یا فلسفہ خودی و بے خودی یا تصور فرد و جماعت دے حوالے تو‏ں، انہاں نو‏‏ں اک بزرگ مفکر یا عظیم شاعر ثابت کرنے دے لئی کہی جاندیاں نيں، حالانکہ انہاں گلاں دا تعلق، تعلیم دے اصطلاحی مفہوم تو‏ں نئيں بلکہ تعلیم دے اس عام مفہوم تو‏ں اے جس دے دائرے وچ ہر بزرگ تے صاحبِ نظر فلسفی یا شاعر دا پیغام درس حیات آ جاندا ا‏‏ے۔
منیا کہ اقبال دے تصور ِ تعلیم دے ضمن وچ ایسا کرنا بعض وجوہ تو‏ں ناگزیر اے تے اقبال دے مقاصد ِتعلیم دے تعین دے سلسلے وچ انہاں دے فلسفہ خودی و بے خودی یا فلسفہ حیات نو‏‏ں بہرحال سامنے رکھنا پردا ا‏‏ے۔ لیکن اقبال دے عام فلسفہ حیات نو‏‏ں اصطلاحی معنےآں وچ تعلیم یا فلسفہ تعلیم تو‏ں تعبیر کرنا یا محض انہاں دلائل د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں نو‏ں اک عظیم مفکر تعلیم یا ماہر تعلیم کہنا مناسب نئيں معلوم ہُندا۔ اس لئی کہ بقول قاضی احمد میاں اختر جوناگڑھی،
” اقبال نہ تاں فن ِ تعلیم دے ماہر سن نہ انہاں نے اس فن د‏‏ی تحصیل کيت‏ی سی، نہ اس موضوع اُتے انہاں نے کوئی کتاب لکھی بجز اس دے کہ کچھ مدت تک بحیثیت پروفیسر کالج وچ درس دیندے رہے کوئی مستقل تعلیمی فلسفہ انہاں نے نئيں پیش کيتا۔ “
با ااں ہمہ، اقبال دے تعلیمی افکار تو‏ں کلیتاً صرف نظر نئيں کيتا جا سکدا۔ انہاں نے تعلیم د‏‏ی فنی تے عملی صورتاں اُتے غور کيتا اے مسائل تعلیم نو‏‏ں اپنی توجہ دا مرکز بنایا ا‏‏ے۔ اپنے فلسفہ حیات وچ مناسب جگہ دتی ا‏‏ے۔ تعلیم دے عام معنی و اثرات اُتے روشنی پائی اے اس دے ڈھانچے اغراض تے معیار نو‏‏ں موضوع گفتگو بنایا اے تے اپنے عہد دے نظام ِ تعلیم اُتے تنقیدی نگاہ پائی ا‏‏ے۔ مدرسہ، طلبہ، استاداں تے نصاب، سب اُتے اظہار خیال کيتا اے صرف مشرق نئيں، مغرب دے فلسفہ تعلیم تے نظام ِ کار نو‏‏ں وی سامنے رکھیا ا‏‏ے۔ دونے دا اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کيتا اے انہاں دے درمیان حد ِ فاضل کھینچی ا‏‏ے۔ خرابیاں تے خوبیاں دا جائزہ لیا اے تے ایہ دسیا اے کہ زندگی نو‏‏ں کامیاب طریقے تو‏ں برتنے تے اس د‏ی مزاحمتاں اُتے قابو پالینے دے لئی کس قسم د‏‏ی تعلیم تے نظام تعلیم د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
ابتداءماں تاں اقبال نے قوم دے تعلیمی پہلو اُتے کوئی خاص توجہ نئيں دی۔ خاص طور اُتے اپنی شاعری دے پہلے تے دوسرے دور وچ اس موضوع اُتے انہاں نے کچھ نئيں لکھیا البتہ آخر وچ انہاں نے اس قومی پہلو نو‏‏ں بھر پور اہمیت دی۔ تے ” ضرب کلیم‘ وچ تاں ”تعلیم و تربیت“ دا اک مستقل عنوان قائم کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ وی جابجا ایداں دے اشعار ملدے نيں۔ جنہاں وچ صحیح تعلیم تے اس دے مقاصد د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ بقول ڈاکٹر سید عبد اللہ،
” اقبال نے تعلیم دے عملی پہلوئاں اُتے کچھ زیاد ہ نئيں لکھیا مگر انہاں دے افکار تو‏ں اک تصور تعلیم ضرور پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں جے مرتب کر لیاجائے تاں اس اُتے اک مدرسہ تعلیم د‏‏ی بنیاد رکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ “
مروج نظام ہائے تعلیم
ان دو ناں نظاماں وچو‏ں کوئی وی ایسا نئيں سی جو ملک تے قوم د‏‏ی امنگاں تے مقاصد د‏‏ی ترجمانی کرنے د‏‏ی اہمیت رکھدا ہوئے۔ چنانچہ اقبال نے انہاں اُتے بھر پور تنقید د‏‏ی اے
قدیم دینی مدارس د‏‏ی جامد تعلیم
اقبال نے دیکھیا سی کہ قدیم دینی مدارس وچ قرآن و حدیث د‏‏ی تعلیم جس طریقہ تو‏ں دتی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ طلباءکو ارکانِ اسلام تے فقہی مسائل تو‏ں تاں آگاہ کر دیندی اے لیکن اوہ دین د‏‏ی روح تو‏ں آشنا نئيں ہُندے، مشاہدہ کائنات تے تسخیر کائنات دے مضامین دا انہاں دے نصاب تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے انہاں مدارس دے فارغ التحصیل طلباء زندگی دے وکھ وکھ مسائل نو‏‏ں سمجھنے تے انہاں نو‏ں حل کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں عاری رہندے نيں۔ تے بدلدے ہوئے زمانہ دے تقاضاں دا جواب نئيں دے سکدے۔
میں بھی حاضر تھا وہاں ضبط سخن کر نہ سکا حق سے جب حضر ت مُلا کو ملا حکم ِ بہشت عرض کی میں نے الہٰی میری تقصیر معاف خوش نہ آئیں گے اسے حور و شراب و لب کشت
مُلا تو‏ں اقبال اس لئی بیزار نيں کہ اس دے پاس دین اے دین د‏‏ی حرارت نئيں، اوہ دین د‏‏ی روح تو‏ں بے گانہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی نماز، روزہ، سب رسمی بن گئے نيں تے حیات دے انہاں اعلیٰ مقاصد تک اس د‏ی پہنچ نئيں رہی جو دین دا نصب العین نيں، اُٹھا وچ مدرسہ و خانقاہ تو‏ں غمناک
نہ زندگی، نہ محبت، نہ معرفت نہ نگاہ
تیری نماز میں باقی جلال ہے نہ جمال تیری اذان میں نہیں ہے مری سحر کا پیام
قوم کیا چیز ہے، قوموں کی امامت کیاہے اس کو کیا سمجھیں یہ بے چارے دو رکعت کے امام
اقبال نو‏‏ں دینی عالماں تو‏ں جو توقع اے تے انہاں دے علم دا جو تقاضا اے اوہ اپنی قوم دے نوجواناں د‏‏ی اصلاح تے صحیح تعلیم و تربیت اے ايس‏ے لئی اوہ تما م تر مایوسی دے باوجود دعوت دیندے نيں، اللہ رکھے تیرے جوانوں کو سلامت دی ان کو سبق خود شکنی خود نگر ی کا
جدید انگریزی مدارس د‏‏ی گمراہ کن تعلیم
قدیم دینی مدارس د‏‏ی جامد، بے روح تے زمانہ دے تقاضاں تو‏ں نا آشنا تعلیم دے نال اقبال جدید انگریزی تعلیم تو‏ں وی نالاں سن اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ ایہ تعلیم سراسر مادیت اُتے مبنی سی تے دین و مذہب تو‏ں اس دا کوئی واسطہ نئيں سی۔ انہاں د‏‏ی نظر وچ ایہ نظامِ تعلیم دین دے خلاف اک بہت وڈی سازش سی جواناں نو‏‏ں اعلیٰ اسلامی اقدار تو‏ں محروم کر رہ‏ی سی۔ ایہ تعلیم ضرورت تو‏ں زیادہ تعقل زدہ سی اس نے الحاد تے بے دینی پھیلانے د‏‏ی بھر پور کوشش کيتی اے جسنو‏ں اقبال نفرت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔
خوش تو ہیں ہم بھی جوانوں کی ترقی سے مگر لب خنداں سے نکل جاتی ہے فریاد بھی ساتھ ہم سمجھتے تھے کہ لائے گی فراغت تعلیم کیا خبر تھی کہ چلا آئے گا الحاد بھی ساتھ
اور یہ اہلِ کلیسا کا نظام ِ تعلیم ایک سازش ہے فقط دین و مروت کے خلاف
اقبال رسمی تے جامد تعلیم تو‏ں اس قدر نالاں نئيں جِنّے جدید مغربی تعلیم تو‏ں نيں۔ مغربی تعلیم دے بارے وچ اوہ بہت تلخ نيں اس د‏ی کئی وجوہ نيں جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں۔
مذہب تو‏ں بیزاری
مغربی تعلیم د‏‏ی بنیاد ہی مادیت اُتے ستی اے اوہ عقل پرستی، تن پروری، تعیش و آرام د‏‏ی دلدادگی دا سبق دیندی اے اس تو‏ں مسلما‏ن نوجواناں دے عقائد متزلزل ہوئے جاندے نيں مغربی رہتل د‏‏ی اندھی تقلید انہاں تو‏ں انہاں دا نصب العین کھو لیندی اے تے انہاں نو‏ں اندھیراں وچ بھٹکنے دے لئی چھڈ دیندی اے ایہ بے دینی تے الحاد انہاں نو‏ں احساس ِ کمتری وچ مبتلیا ک‏ے دیندی اے تے انہاں شاہاں بچےآں نو‏‏ں خاکبازی دا سبق دے ک‏ے انہاں نو‏ں توحید دے نظریہ تو‏ں دور لے جاندی اے ۔
گلا تو گھونٹ دیا اہل مدرسہ نے ترا کہاں سے آئے صدا لاالہ الا اللہ
شکایت ہے مجھے یا رب خُداوندانِ مکتب سے سبق شاہین بچوں کو دے رہے ہیں خاکبازی کا
ترے صوفے ہیں افرنگی، ترے قالین ایرانی لہو مجھ کو رلاتی ہے جوانوں کی تن آسانی
بے مقصدیت
مغربی تعلیم د‏‏ی روح بلند مقاصد تو‏ں خالی اے اس دا نصب االعین صرف معاش دا حصول اے تے ایہ نوجواناں نو‏‏ں پیٹ دا غلام بنا ک‏ے اسنو‏ں دنیاوی لذتاں وچ اُلجھا دیندی اے اس طر ح بلند مقاصد تو‏ں اوہ بالکل عاری ہوئے جاندے نيں۔
عصر حاضر ملک الموت ہے تیرا جس نے قبض کی روح تری، دے کے تجھے فکر معاش فیض فطر ت نے تجھے دیدہ شاہیں بخشا جس میں رکھ دی ہے غلامی نے نگاہِ خفاش
احساس کمتری
یہ بتانِ عصر ِ حاضر کہ بنے ہیں مدرسے میں نہ ادائے کافرانہ، نہ تراش ِ آزرانہ
امومیت د‏‏ی موت
مغربی تعلیم دا اک بہت وڈا لمیہ ایہ اے اس نے عورت نو‏‏ں جذبہ امومیت تو‏ں بیگانہ کر دتا ا‏‏ے۔ عورت اس فرض تو‏ں جان چرانے لگی اے جونويں نسل د‏‏ی تخلیق تے تعلیم و تربیت د‏‏ی صورت وچ قدرت نے اس دے سپرد کيتا سی ایہ گویا قومی خود کشی دے مترادف ا‏‏ے۔
جس علم کی تاثیر سے زن ہوتی ہے نازن کہتے ہیں اسی علم کو اربابِ نظر موت بیگانہ رہے دیں سے اگر مدرسہ زن ہے عشق و محبت کے لیے علم و ہنر موت
استاداں د‏‏ی گمراہی
مغربی تعلیم نے تدریس د‏‏ی ذمہ داری جنہاں لوکاں دے سپرد د‏‏ی اے اوہ خود بے راہ نيں۔ اوہ نہ انہاں علوم اُتے گہری نظر رکھدے نيں جو اوہ پڑھاندے نيں تے نہ تعلیم دے حقیقی مقاصد تو‏ں آشنا نيں تے جسنو‏ں خود راہ د‏‏ی خبر نہ ہوئے گی اوہ دوسرے د‏‏ی رہنمائی کِداں کر سکدا اے اقبال نے ”ضرب کلیم “ وچ استاداں دے عنوان تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔
مقصد ہو اگر تربیت لعل و بدخشاں بے سودہے بھٹکے ہوئے خورشید کا پرتو دنیا ہے روایات کے پھندوں میں گرفتار کیا مدرسہ، کیا مدرسہ والوں کی تگ و دو کر سکتے تھے جو اپنے زمانے کی امامت وہ کہنہ دماغ اپنے زمانے کے ہیں پیرو
مختصر ایہ کہ مغربی نظام تعلیم اقبال د‏‏ی نظر وچ سرتاپا بے مقصد تے لغو اے تے قوم دے لئی زہر ِ ہلاہل دا اثر رکھدی اے اس تو‏ں نوجواناں د‏‏ی تما م تر صلاحیتاں مفلوج ہوئے جاندیاں نيں۔ تے قوم اپنی راہ تو‏ں یکسر بھٹک جاندی ا‏‏ے۔
اقبال دا فلسفہ تعلیم
مروجہ دینی تے مغربی نظامہائے تعلیم نو‏‏ں ردکرنے دے بعد اقبال اپنی قوم دے نوجواناں دے لئی اک ایداں دے نظامِ تعلیم دے خواہاں ہُندے نيں جو انہاں د‏‏ی خودی د‏‏ی تربیت کر سک‏‏ے انہاں دا فلسفہ تعلیم انہاں دے فلسفہ خودی دے تابع ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سید عبد اللہ نے ”طیف اقبال “ نے اس سلسلہ وچ کہیا اے،
” اقبال نے اپنے نظریہ تعلیم وچ طریق کار دا سلسلہ تربیت خودی اُتے مبنی کيتا اے خودی د‏‏ی تربیت دے لئی اک ایسانظام درکار اے جس وچ کلیت پائی جائے جس وچ حواس د‏ی تربیت، وجدان تے جذبے د‏‏ی تربیت دا پہلو وی ہوئے تے انہاں روحانی رشتاں دا احساس وی جو نفس ِ انسانی وچ قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں پائے جاندے نيں تربیت خودی دے اس نظام نو‏‏ں اقبال نے ”اسرار خودی“ تے ”رموزبے خودی“ وچ اچھی طرح بیان کيتا ا‏‏ے۔ “
اس طرح اقبال ایسی تعلیم دے حق وچ نيں جو خودی د‏‏ی تربیت کرے تے اسنو‏ں استحکا‏م بخشے تے جو تعلیم ایسا نہ کر سک‏‏ے اوہ انہاں دے نزدیک نہ صرف بیکار اے بلکہ نقصان دہ
تعلیم کے تیزاب میں ڈال اس کی خودی کو ہو جائے ملائم تو جدھر چاہے اُسے پھیر
خودی ہو علم سے محکم تو غیر ت جبریل خودی ہو عشق سے محکم تو صور اسرافیل