cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
حضرت علیؓ د‏‏ی تاریخی تقریر
اس دے بعد حضرت امیر معاویہؓ نے حبیب بن مسلمہ شرجیل بن السمط ،معن بن یزید نو‏‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ بطور سفیر روانہ کيتا حبیب بن مسلمہ نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں کہیا کہ عثمانؓ خلیفہ برحق سن تے کتاب وسنت دے موافق حکم دیندے سن، انہاں د‏‏ی زندگی تسيں نو‏‏ں ناگوار گزری تے تم نے اسنو‏ں قتل کرڈالیا، جے تسيں نے انہاں نو‏‏ں قتل نئيں کيتا تاں انہاں دے قاتلین نو‏‏ں ساڈے سپرد کردو،فیر خلافت تو‏ں دستبردار ہوجاؤ، اس دے بعد مسلما‏ن جس نو‏‏ں چاہن گے اپنا خلیفہ تے امیر مقرر کرلاں گے، ایہ کلام سن کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں غصہ آیا تے انہاں نے فرمایا کہ تاں خاموش ہوجا،امارت وخلافت دے متعلق ایسی تقریر کرنے دا تینو‏ں کوئی حق نئيں اے، حبیب بن مسلمہ نے کہیا کہ تسيں مینو‏‏ں ایسی حالت وچ دیکھ لوگے جو تسيں نو‏‏ں ناگوار ہوئے گی،مدعایہ سی کہ تلوار دے ذریعہ اسيں فیصلہ کرلاں گے،حضرت علیؓ نے کہیا کہ جا جو تیرا جی چاہے کر، ایہ کہہ ک‏ے حضرت علیؓ کھڑے ہوگئے تے حمد وثنا دے بعد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے مبعوث ہونے دا ذکر کيتا،فیر خلافت شیخین تے اُنہاں دے خصائل پسندیدہ دا ذکر کرکے فرمایا کہ اساں انہاں دوناں نو‏ں اپنے فرائض عمدگی تو‏ں ادا کردے ہوئے پایا لہذا اساں باوجود اس دے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں رشتہ وچ نیڑے تر سن اُنہاں د‏‏ی خلافت وچ کوئی دست اندازی نئيں کيت‏‏ی، فیر لوکاں نے عثمانؓ نو‏‏ں خلیفہ بنایا،اُنہاں دا طرزِ عمل ایسا سی کہ لوک اُنہاں تو‏ں ناراض ہوگئے تے انہاں نے عثمانؓ نو‏‏ں قتل کر ڈالیا،اس کےبعد لوکاں نے میرے ہتھ اُتے بیعت کرنے د‏‏ی درخواست کيتی،ميں نے اس درخواست نو‏‏ں قبول کرلیا،بیعت دے بعد طلحہؓ وزبیرؓ نے عہد شکنی د‏‏ی تے معاویہؓ نے میری مخالفت کيتی حالانکہ اوہ میری طرح سابق بالاسلام نئيں مینو‏‏ں تعجب اے کہ تسيں لوک کس طرح اُس دے مطیع ہوگئے؛حالانکہ وچ کتاب وسنت تے ارکانِ دین د‏‏ی طرف بُلاندا،احیاء حق تے ابطال باطل د‏‏ی کوشش کردا ہون، شرجیل بن السمط نے ایہ تقریر سُننے دے بعد حضرت علیؓ تو‏ں کہیا کہ کیہ ٓپ اس امر د‏‏ی شہادت نئيں دیندے کہ عثمانؓ مظلوم ہوئے، حضرت علیؓ نے جواب دتا کہ وچ نہ عثمانؓ نو‏‏ں مظلوم کہندا ہاں،نہ ظالم،ایہ سُن کر تینو ں شخص ایہ کہہ ک‏ے اُٹھ کھڑے ہوئے کہ جو شخص عثمانؓ نو‏‏ں مظلوم نئيں کہندا اسيں اُس تو‏ں بیزار نيں، اُنہاں لوکاں نو‏‏ں نصیحت کرنا نہ کرنا مساوی اے ،اُنہاں اُتے کوئی اثر نہ ہوئے گا، اس دے بعد فیر مصالحت د‏‏ی کوئی کوشش جو قابلِ تذکرہ ہوئے عمل وچ نئيں آئی۔
جنگ صفین دا اک ہفتہ
ماہِ محرم ۳۰ ھ د‏‏ی آخری تریخ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنے لشکر نو‏‏ں حکم عام دے دتا کہ کل یکم ماہ صفر تو‏ں فیصلہ کن جنگ شروع ہوئے گی، نال ہی ایہ وی اعلان کردتا کہ حریف جدو‏ں تواڈے سامنے تو‏ں پسپا ہوتو بھاگنے والےآں دا نہ تاں تعاقب کيتا جائے نہ انہاں نو‏‏ں قتل کيتا جائے،زخمیاں دا مال نہ کھوہیا جائے،کسی لاش نو‏‏ں مثلہ نہ کيتا جائے، عورتاں اگرچہ گالیاں وی داں، اُنہاں اُتے کوئی زیادتی نہ کيت‏ی جائے، ايس‏ے قسم دے احکا‏م امیر معاویہؓ نے وی اپنے لشکر وچ جاری کردتے، یکم صفر نو‏‏ں صبح تو‏ں لڑائی شروع ہوئی اُس روز اہل کوفہ نے اُشتر د‏‏ی سرداری وچ تے اہلِ شام نے حبیب بن مسلمہ د‏‏ی سرداری وچ اک دوسرے دا مقابلہ کيتا،صبح تو‏ں شام تک برابر ہنگامہ دا رزار گرم رہیا، مگر کوئی فیصلہ شکست وفتح د‏‏ی شکل وچ نمودار نہ ہوسکا، دوسرے دن حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں ہاشم بن عتبہ سوار وپیادہ لشکر لے ک‏ے نکلے تے اہل شام د‏‏ی طرف تو‏ں ابو الاعور سلمی نے مقابلہ کيتا، اُس روز وی شام تک وڈی خونریز لڑائی جاری رہی تے کوئی فیصلہ نہ ہويا،تیسرے روز حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں عمار بن یاسرؓ تے حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں عمرو بن العاصؓ لشکراں نو‏‏ں لے ک‏ے مقابل ہوئے،ایہ لڑائی سابقہ دو دن د‏‏ی لڑائیاں تو‏ں وی زیادہ سخت وشدید سی، حضرت عمار بن یاسرؓ نے شام دے نیڑے آخر وچ ایسا سخت حملہ کيتا کہ حضرت عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں کسی قدر پسپا ہوجانا پيا، اُتے اج وی کوئی فیصلہ نہ ہويا، چوتھے روز حضرت معاویہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں عبیداللہ بن عمروؓ تے حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں اُنہاں دے صاحبزادے محمد بن الحنفیہ لشکر لے کر نکلے،اُس روز وی خوب زور شور د‏‏ی لڑائی ہوئی جدو‏ں شام ہونے نو‏‏ں آئی تاں عبید اللہ بن عمرؓ نے محمد بن الحنفیہ نو‏‏ں صفِ لشکر تو‏ں جُدا ہوک‏ے مبارزہ د‏‏ی لڑائی دے لئی للکارا،محمد بن الحنفیہ جوشِ شجاعت وچ مقابلہ دے لئی نکلے، لیکن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے گھوڑا دوڑا کر تے قریب جاک‏ے محمد بن الحنفیہ نو‏‏ں واپس لوٹالیا، انہاں دے واپس ہونے دے بعد عبید اللہ بن عمر وی لشکرِ شام د‏‏ی طرف واپس چلے آئے،پنجويں روز حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں ولید بن عتبہ نکلے تے صبح تو‏ں شام تک وڈی سخت لڑائی جاری رہی،چھیويں روز ادھر تو‏ں مالک اُشترتے اُدھر تو‏ں حبیب بن مسلمہ دوبارہ نبرد آزما ہوئے، اس روز وی شام تک د‏‏ی زور آزمائی وخونریزی نے کوئی نتیجہ پیدا نئيں کيتا، ستويں روز حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے حضرت امیر معاویہؓ نے بذاتِ خود لشکر نو‏‏ں لڑائی اُتے آمادہ کيتا،اُس روز وی اگرچہ لڑائی سابقہ ایام د‏‏ی نسبت زیادہ سخت ہوئی،مگر دونے فریق میدان وچ برابر دا جوڑ ثابت ہوئے۔
اس جنگِ ہفت روزہ ہر روز دونے طرف تو‏ں نويں نويں سپہ سالار مقرر ہوئے ہوک‏ے اپنی اپنی جنگی قابلیت دا اظہار کردے رہے،چونکہ دونے لشکراں د‏‏ی تعداد وی نوے تے اسی ہزار یعنی قریباً برابر ہی سی تے طرفین دے لڑنے والےآں وچ وی اک ہی حیثیت تے اک ہی سی طاقت وشجاعت والے لوک سن ،لہذا کسی نو‏‏ں نہ فتح حاصل ہوئی نہ شکست،البتہ اس گل دا اظہار ہُندا رہیا کہ طرفین وچ لڑائی دے لئی کافی جوش تے اظہارِ شجاعت دا کافی شوق اے، ایہ ہفتہ اسلام دے لئی وڈا ہی منحوس سی کہ مسلماناں د‏‏ی تلواراں پوری تیزی دے نال مسلماناں د‏‏ی گردناں کٹ رہیاں سن تے دشمنانِ اسلام اطمینان دے نال مصروفِ تماشہ سن ،لیکن اس ہفتہ تو‏ں وی زیادہ منحوس دو دن تے آنے والے سن ۔
جنگ صفین دے آخری دو دن
پورے اک ہفتہ د‏‏ی سخت زور آزمائیاں دے بعد ۸ صفر فیصلہ کن معرکہ آرائی دے لئی تیار ہوگئے؛چہارشنبہ تے پنجشنبہ د‏‏ی درمیانی شب دونے نے فیصلہ کن جنگ کيت‏ی تیاریاں وچ بسر کی،جمعرات دے دن نماز فجر دے وقت بعد وچ نماز فجر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنے پورے لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے شامیاں اُتے حملہ کيتا، اس حملہ وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ قلبِ لشکر وچ سن جتھ‏ے کوفہ وبصرہ دے شرفاء تے اہلِ مدینہ جنہاں وچ اکثر انصار تے کم تر بنو خزاعہ وبنو کنانہ سن شامل سن ،میمنہ د‏‏ی سرداری حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے عبداللہ بن بدیل بن ورقاء خزاعی نو‏‏ں سپردکيتی سی تے میسرہ حضرت عبداللہ دے سپرد کيتا سی، ہر اک قبیلہ دے لئی جگہ تے مقام مقرر کردتا گیا تھا،ہر اک قبیلہ دا وکھ وکھ جھنڈا تے وکھ وکھ افسر سی حضرت عمار بن یاسرؓ نو‏‏ں اج رجز خواناں تے قاریاں دا انتظام سپرد تھا،قیس بن سعد تے عبداللہ بن یزید وی رجز خواناں د‏‏ی افسری اُتے مامور سن ۔
معاویہ نے اپنے خیمہ وچ بیٹھ کر لوکاں تو‏ں موت اُتے بیعت لی سی، انہاں دے لشکر وچ حبیب بن مسلمہ میسرہ دے تے عبید اللہ بن عمر میمنہ دے افسر سن ،حضرت علیؓ دے لشکر دا میمنہ اول اگے ودھیا تے عبداللہ بن بدیل خزاعی نے اپنی ماتحت فوج یعنی میمنہ نو‏‏ں لے ک‏ے امیر معاویہؓ دے میسرہ یعنی حبیب بن مسلمہ اُتے حملہ کيتا،ایہ حملہ اگرچہ نہایت سخت تے نقصان رساں تھا،لیکن اس دا نتیجہ لشکرِ شام دے لئی چنگا نکلیا،حبیب بن مسلمہ د‏‏ی رکابی فوج نو‏‏ں عبداللہ بن بدیل دباندے تے پِچھے ہٹاندے ہوئے اس مقام تک لے گئے جتھ‏ے حضرت امیر معاویہؓ دے ہتھ اُتے موت دے لئی بیعت کيتی گئی سی،اپنے میمنہ د‏‏ی اس نازک حالت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حضرت امیر معاویہؓ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں جو انہاں دے گرد سن حملہ دا حکم دتا، انہاں لوکاں دا حملہ ایسا زبردست سی کہ عبداللہ بن بدیل صرف ڈھائی سو آدمیاں دے نال رہ گئے، باقی تمام عراقی پسپا تے فرار ہوک‏ے اُس مقام تک پہنچ گئے جتھ‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ کھڑے سن ،اپنے میمنہ د‏‏ی ایسی ابتر حالت دیکھ ک‏ے حضرت علیؓ نےسہیل بن حنیف نو‏‏ں اہلِ مدینہ دا افسر بناکر عبداللہ بن بدیل د‏‏ی حفاظت وامانت دے لئی روانہ کيتا؛ لیکن شامیاں نے سہیل بن حنیف نو‏‏ں عبداللہ بن بدیل تک نہ پہنچنے دتا تے تھوڑی دیر دے بعد عبداللہ بن بُدیل شامی لشک‏ر ک‏ے ہتھ تو‏ں معہ اپنے ہمراہیاں دے کم آئے،ادھر میمنہ د‏‏ی ایہ شکست حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتے ہوئے سی، کہ اُدھر اُنہاں دے میسرہ نو‏‏ں وی شامیاں دے مقابلہ وچ ہزیمت ہوئی، میسرہ وچ صرف اک قبیلہ ربیعہ پامردی واستقلال دے نال اپنی جگہ اُتے قائم رہیا، باقی دستے فرار ہونے اُتے مجبور ہوگئے، اپنے میسرہ نو‏‏ں فرار ہُندے دیکھ ک‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حسنؓ، حسینؓ،محمدؓ،اپنے تِناں بیٹےآں نو‏‏ں اُس طر ف روانہ کيتا کہ قبیلہ ربعی دے وی کدرے پیر نہ اکھڑ جاواں تے اُشتر نو‏‏ں حکم دتا کہ میمنہ دے فراریاں تو‏ں جاک‏ے ایہ کہو کہ تسيں اس موت تو‏ں کتھے بھجے جاندے ہوئے جس نو‏‏ں تسيں حیات دے ذریعہ مجبور نہ کرسکو گے،اُشتر نے گھوڑا دوڑا کر میمنہ دے بھجے ہوئے لوکاں نو‏‏ں حضرت علیؓ دا ایہ پیغام سُنایا تے بلند آواز تو‏ں غیرت دلانے والے فقرے کہہ ک‏ے اُنہاں نو‏‏ں روکیا تے اپنے ہمرہ لےکر شام دے مقابلہ اُتے مستعد کيتا،اُدھر حضرت علیؓ میسرہ د‏‏ی حالت سنبھالنے دے لئی خود متوجہ ہوئے،قبیلۂ ربیعہ نے جدو‏ں دیکھیا کہ حضرت علیؓ خود اسيں وچ شامل ہوک‏ے چلارہے نيں تاں اُنہاں د‏‏ی ہمتاں وچ تے وی وادھا ہوگیا۔
حضرت علیؓ نو‏‏ں بذاتِ خود لڑدے ہوئے دیکھ ک‏ے ابو سفیان دا غلام احمر اُنہاں د‏‏ی طرف جھپٹا لیکن حضرت علیؓ دے غلام کیسان نامی نے اگے ودھ ک‏ے اُس دا مقابلہ کيتا، دونے وچ تلوار چلنے لگی، بالآخر احمر دے ہتھ تو‏ں کیسان مقتول ہويا،حضرت علیؓ نے اپنے خادم نو‏‏ں مقتول دیکھ ک‏ے احمر اُتے حملہ کيتا تے جوشِ غضب وچ اسنو‏ں اُٹھا کر اس زور تو‏ں زمین اُتے دے ماریا کہ اس دے دونے ہتھ بیکار ہوگئے، لشکرِ شام نے حضرت علیؓ نو‏‏ں مصروفِ جنگ دیکھ ک‏ے انہاں اُتے حملہ کيتا،مگر اہلِ ربیعہ نے انہاں دے حملہ نو‏‏ں روک لیا تے حضرت علیؓ تک اُنئيں نہ پہنچنے دتا،اشتر نے وی ادھر میمنہ د‏‏ی حالت نو‏‏ں سنبھال لیا تے لڑائی دا عنوان جو حضرت علیؓ دے لئی بہت خطرنا‏‏ک ہوچکيا تھا،کسی قدر درست ہويا تے طرفین نے میدان وچ جم کر تلواراں چلانی شروع کيتياں،عصر دے وقت تک برابر تلوار چلدی رہی، عصر دے نیڑے مالک اشتر نے امیر معاویہؓ دے میسرہ نو‏‏ں دبا ک‏ے پِچھے ہٹایا،لیکن امیر معاویہؓ د‏‏ی رکابی فوج نے جو مرنے اُتے بیعت کرچک‏ی سی اپنے میسرہ نو‏‏ں سہارا دتا تے حضرت علیؓ دے میمنہ نو‏‏ں دھکیل کر دُور تک پِچھے ہٹادتا،حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ بن حصین جو عمار بن یاسرؓ دے ہمراہیاں وچو‏ں سن رجز پڑھدے ہوئے اگے نکلے،مخالف سمت تو‏ں عقبہ بن حدیبہ نمیری نے ودھ ک‏ے مقابلہ کيتا،عقبہ دے مارے جانے اُتے شامیاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت حملہ ہويا تے اہلِ عراق نو‏‏ں بہت نقصان برداشت کرنا پيا،لیکن اوہ اپنی جگہ اُتے قائم رہے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ میسرہ د‏‏ی طرف تو‏ں میمنہ والےآں د‏‏ی ہمت بندھانے تے اُنہاں نو‏‏ں لڑائی د‏‏ی ترغیب دینے دے لئی تشریف لائے، ایتھ‏ے خوب جم کر نہایت زور شور تو‏ں تلوار چل رہی سی،ادھر ذوالکلاع حمیری تے عبیداللہ بن عمرؓ نے حضرت علیؓ دے میسرہ اُتے اس شدت تو‏ں حملہ کيتا کہ قبیلہ ربیعہ دا حکم وی اپنی جگہ اُتے قائم نہ رہ سکیا تے کشتاں دے پشتے لگ گئے، میسرہ د‏‏ی اس تباہ حالت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عبدالقیس نے اگے ودھ ک‏ے ربیعہ نو‏‏ں سنبھالیا تے اہلِ شام د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکیا اس بروقت امداد تو‏ں میسرہ د‏‏ی حالت فیر سنبھل گئی تے اتفاق د‏‏ی گل کہ ذوالکلاع حمیری تے عبید اللہ بن عمرؓ دونے لڑائی وچ کم آئے۔
غرض صبح تو‏ں شام تک میمنہ ومیسرہ تو‏ں وڈے زور شور تو‏ں تلوار چلدی رہی مگر دونے فوجاں دے قلب حالے تک ہنگامہ کارزار دے شور وغل تو‏ں خالی تے خاموش سن ،آخر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت عمار بن یاسرؓ نے بلند آواز تو‏ں لوکاں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا کہ جو شخص خدا تعالی د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنا چاہندا ہوئے تے اسنو‏ں مال تے اولاد د‏‏ی طرف واپس جانے د‏‏ی خواہش نہ ہوئے اوہ میرے نال آجائے اوہ ایہ کہندے ہوئے، چلے تے اُنہاں دے نال بوہت سارے لوک مارنے تے مرنے اُتے مستعد ہوک‏ے شامل ہوگئے،آخر اوہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے علمبردار ہاشم بن عتبہ دے پاس پہنچے اوہ وی عَلم لئے ہوئے اُنہاں دے نال ہولئے،عمار بن یاسرؓ اپنے ذا‏تی گروہ کولئے ہوئے لشکرِ شام دے قلب اُتے حملہ آور ہوئے، ہن دن ختم ہوک‏ے رات شروع ہوگئی سی ،عمار بن یاسرؓ دا ایہ حملہ نہایت سخت سی جس نو‏‏ں عمرو بن العاصؓ نے وڈی مشکل تو‏ں روکیا،خوب تلوار چلی تے آخر کار حضرت عمارؓ ايس‏ے لڑائی وچ کم آئے۔
عمار بن یاسرؓ دے مارے جانے د‏‏ی خبر جدو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں معلوم ہوئی تاں سخت صدمہ ہويا تے اس دے بعد لشکرِ اہلِ شام دا وی ہر حصہ مصروفِ جنگ ہوگیا،تلواراں د‏‏ی خچاخچ تے نیزےآں د‏‏ی طعن وضرب ہور رجز خواناں د‏‏ی آوازاں تے لڑنے والےآں د‏‏ی تکبیراں تو‏ں تمام عرصہ شب معمور رہیا، ایہ رات جمعہ د‏‏ی رات وی جو لیلۃ الہر یر دے ناں تو‏ں مشہور اے ،اسی شب وچ حضرت اویس قرنی وی شہید ہوئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ کدی میمنہ وچ ہُندے سن کدی میسرہ وچ نظر آندے تے کدی لشکر وچ شمیشر زنی کردے ہوئے دیکھے جاندے سن، عبداللہ بن عباسؓ میسرہ نو‏‏ں سنبھالے ہوئے سن تے اُشتر نے میمنہ نو‏‏ں سنبھال رکھیا تھا،اسی طرح معاویہؓ عمرو بن العاصؓ تے دوسرے سرداراں نے لشکر شام نو‏‏ں مصروفِ جنگ رکھیا،ساری رات ايس‏ے جنگ وپیکار وچ بسر ہوگئی،دن دے بعد رات وی ختم ہوگئی، مگر لڑائی دے ختم ہونےکی کوئی صورت ظاہر نہ ہوئی، جمعہ دا دن شروع ہويا تے آفتاب افقِ مشرق تو‏ں طلوع ہويا تاں اس نے غروب ہُندے وقت دونے لشکراں نو‏‏ں جس طرح مصروفِ قتال چھڈیا سی ايس‏ے طرح مصروفِ قتال دیکھیا۔
لیلۃ الہریر د‏‏ی جنگ وپیکار وچ اک قابلِ تذکرہ واقعہ ایہ وی ہويا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اک مرتبہ بارہ ہزار سواراں دا زبردست دستہ لئے ہوئے اس سرعت وقوت تو‏ں حملہ آور ہوئے کہ حضرت امیر معاویہؓ دے خیمے تک پہنچ گئے تے امیر معاویہؓ نو‏‏ں آواز دے ک‏ے کہیا کہ مسلماناں دے قتل کرانے تو‏ں کوئی فائدہ نئيں اے ،آؤ اسيں دونے میدان وچ اک دوسرے دا مقابلہ کرن،ہم وچ جو کامیاب ہوئے اوہی خلیفہ ہوجائے گا، اس آواز نو‏‏ں سُن کر عمرو بن العاص ؓ نے امیر معاویہؓ تو‏ں کہیا کہ گل تاں معقول اے ،آپ نو‏‏ں مقابلہ دے لئی نکلنا چاہیدا،امیر معاویہؓ نے کہیا کہ اس فیصلے نو‏‏ں تسيں اپنے لئے کیو‏ں پسند نئيں کردے؟ کیہ تسيں نو‏‏ں معلوم نئيں کہ علیؓ دے مقابلہ اُتے جو شخص میدان وچ نکلدا اے اوہ جاں بر نئيں ہُندا،فیر ہنس کر کہیا کہ شاید تسيں مینو‏‏ں اس لئی مقابلہ اُتے گھلدے ہوئے کہ وچ ماریا جاواں تے میرے بعد تسيں ملکِ شام دے مالک بن بیٹھو،غرض امیر معاویہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت علیؓ نو‏‏ں کوئی جواب نئيں دتا گیا تے اوہ اپنے لشکر د‏‏ی طرف تشریف لے آئے،جمعہ دے دن وی دوپہرتک بدستور لڑائی جاری رہی،اب تلوار چلدے ہوئے مسلسل تیس گھینٹے تو‏ں زیادہ مدت گزرچک‏ی سی، اس تیس گھنٹہ وچ ستر ہزار دے نیڑے آدمی طرفین تو‏ں مارے جاچکے سن ،اسلام د‏‏ی اِنّی وڈی طاقت دا آپس وچ لڑکر ضائع ہونا سب تو‏ں وڈی مصیبت سی، جو اس تیس گھنٹہ د‏‏ی منحوس مدت وچ مسلماناں اُتے وارد ہوئی،ستر ہزار ایداں دے بے نظیر بہادراں نو‏‏ں قتل کراکر تاں مسلما‏ن نہ صر ف اس زمانہ د‏‏ی ساری دنیا ؛بلکہ ایسی کوئی دنیاواں نو‏‏ں فتح کرسکدے سن ،جب دوپہر ڈھل گیا تاں مالک اُشتر نے اپنے متعلقہ حصہ فوج دا چارج عیان بن جوزہ نو‏‏ں سپرد کيتا، تے خود سواراں د‏‏ی جمعیت نو‏‏ں اک طرف لے جاک‏ے اہلِ شام اُتے حملہ کرنے تے جان دینے د‏‏ی ترغیب دی، سواراں نے اس گل دا اقرار کيتا کہ اسيں فتح حاصل کيتے یا جان دتے بغیر واپس نہ آئیاں گے،سواراں دا اک حصہ حضرت علیؓ د‏‏ی رکاب وچ رہیا تے وڈے حصہ نو‏‏ں اشتر نے لےکر اک مناسب سمت تو‏ں شامی لشکر اُتے حملہ کيتا،لڑائی دا فیصلہ کرنے دے لئی ایہ وقت وی بہت ہی مناسب آگیا سی کیونجے ہن تک د‏‏ی لڑائی وچ اگرچہ پہلے دن یعنی جمعرات دے روز شامی لشکر چیرہ دست تے غالب نظر آندا سی، حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی حالت جمعرات دے دن شام تک ایسی خطرنا‏‏ک سی جس تو‏ں گمان ہوسکدا سی کہ شکست انہاں نو‏ں دے حصے وچ آئے گی تے لشکرِ شام فتح مند ہوجائے گا، لیکن رات دے معرکہ وچ شامیاں دے آدمی زیادہ مارے گئے تے ہن جمعہ دے دن دوپہر ڈھلے تک اگرچہ لڑائی کانٹے د‏‏ی تول برابر تُلی ہوئی نظر آندی سی مگر شامیاں دے نصف تو‏ں زیادہ آدمی مارے جاچکے سن تے ان د‏‏ی تعداداب بجائے ايس‏ے ہزار دے صر۳۵ہزار رہ گئی سی، حضرت علیؓ دے لشکر وچ ہن تک ویہہ پچیس ہزار آدمی مارے گئے سن تے اُنہاں د‏‏ی تعداد سٹھ ہزار باقی سی، یعنی حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی تعداد ہن حضرت امیر معاویہؓ دے لشکر د‏‏ی تعداد تو‏ں دُگنی سی۔
ایسی حالت وچ حضرت علیؓ دے لئی موقع سی کہ اوہ دشمن نو‏‏ں مصروفِ جنگ رکھدے ہوئے اپنی فوج دے اک معقول حصہ نو‏‏ں جُدا ک‏ر ک‏ے مصروف ومشغول دشمن دے پہلو یا پشت اُتے اک زبردست ضرب لگاواں کہ اس دا کم تمام ہوجائے تے لڑائی دا نتیجہ فتح د‏‏ی شکل وچ فوراً برآمد ہوجائے؛چنانچہ مالک اُشتر نے اپنے فدائی سواراں دے نال اک نہایت ہیبت ناک حملہ کيتا، ایہ حملہ سواراں ہی دے ذریعہ ہونا چاہیدا سی کیونجے جو فوج تیس یا بتیس گھنٹہ تو‏ں برابر مصروفِ جنگ سی اس دے سپاہیاں وچ جسمانی طاقت بہت کچھ ضعف وتکان د‏‏ی مغلوب ہوچک‏ی ہوئے گی،ایداں دے سپاہیاں دے حملے وچ مرغوب کن شان دا پیدا کرنا آسان نہ تھا،لیکن گھوڑےآں نو‏‏ں ہن تک زیادہ کم نہ کرنا پيا سی تے اوہ پیدل سپاہیاں د‏‏ی نسبت یقیناً تازہ دم سن ،اُشتر نے برق وباد د‏‏ی طرح حملہ کيتا،صفاں نو‏‏ں ریلدا،ڈھکیلدا تے روندتا ہويا شامیاں دے قلبِ لشکر تک پہنچ گیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے جدو‏ں اشتر نو‏‏ں کامیاب حملہ کردے تے اس دے علم نو‏‏ں دم بدم اگے بڑھدے ہوئے دیکھیا تاں ادھر تو‏ں اپنے رکابی سواراں دے کمکی دستے اَگڑ پِچھڑ پیہم بھیجنا شروع کيتے تاکہ اس حملہ د‏‏ی ترقی کسی جگہ رُکنے نہ پائے تے اُشتر دم بدم زیادہ طاقتور ہُندا جائے۔
اس تدبیر دا تیر ٹھیک نشانے اُتے بیٹھیا، شامی فوج دا علمبردار وی اُشتر کےہتھ تو‏ں ماریا گیا تے عمرو بن العاصؓ تے حضرت معاویہؓ د‏‏ی فرودگاہ دے سامنے کشت وخون ہونے لگا،اُشتر دے حملہ آور ہونے دے وقت شدتِ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں دونے فوجاں دا پھیلاؤ سمٹ چکيا تھا،میمنہ تے میسرہ اپنے اپنے قلب دے نال مل ک‏ے اک ہوگئے سن تے پوری تیزی تو‏ں اک دوسرے دے قتل کرنے وچ مصروف سن ،جے میمنے تے میسرے پھیلے ہوئے ہُندے تے لڑائی دے مرکز ہُندے تاں اُشتر دا ایہ حملہ کوئی قطعی فیصلہ نئيں کرسکدا سی کیونجے فوج دے اک حصے دا زور بآسانی دوسرے حصے د‏‏ی جانب منتقل کيتا جاسکدا تے سپہ سالارِ اعظم کوئی نہ کوئی تدبیر کڈ سکدا تھا،لیکن ایہ حملہ ایداں دے صحیح موقع تے مناسب وقت اُتے کيتا گیا سی کہ شامی لشکر د‏‏ی شکست وچ کوئی کسر باقی نہ سی،لشکرِ شام دے سردار حریف نو‏‏ں اپنے قلب لشکر وچ چیرہ دست تے اپنے علمبردار نو‏‏ں مقتول دیکھ ک‏ے حو اس باختہ ہوچکے سن ،ساری د‏‏ی ساری طاقت اپنے مد مقابل تو‏ں زور آزمائی وچ مصروف سی تے ان اچانک آپڑنے والے حملہ آوراں د‏‏ی مدافعت دے لئی کوئی محفوظ طاقت باقی نہ سی،حالے تک شامیاں نے میدانِ جنگ تو‏ں منھ نئيں موڑا سی تے حالے تک اوہ کسی طرح شکست خوردہ نئيں کہ‏ے جاسکدے سن ،لیکن انہاں دے شکست پانے تے ہزیمت یافتہ ہونے وچ ہن گھنٹےآں د‏‏ی نئيں ؛بلکہ منٹاں د‏‏ی دیر سی کہ حضرت عمروبن العاصؓ د‏‏ی انگشتِ تدبیر دے اک اشارے نے نتیجہ جنگ نو‏‏ں ادھر تو‏ں اُدھر پلٹ دتا۔
خاتمۂ جنگ
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اُشتر دے کامیاب حملہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جس قدر مسرور ومطمئن سن معاویہ اُسی قدر پریشان وحواس باختہ ہوئے رہے سن ،عمرو بن العاص نے معاویہؓ تو‏ں کہیا کہ ہن دیکھدے کيتا ہو،لوکاں نو‏‏ں حکم دو کہ اوہ فوراً نیزےآں اُتے قرآن مجید نو‏‏ں بلند کرن تے بلند آواز تو‏ں کدرے: ھٰذَا کِتَابُ اللہِ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ (ساڈے تواڈے درمیان خدا تعالیٰ د‏‏ی کتاب قرآن مجید اے ) چنانچہ فوراً ایہ حکم دتا گیا تے اہلِ شام نے نیزےآں اُتے قرآن شریف نو‏‏ں بلند کرکے کہنا شروع کيتا کہ سانو‏ں قرآن شریف دا فیصلہ منظور اے ،بعض حصےآں تو‏ں آواز آندی سی کہ مسلمانو!ساڈی لڑائی دین دے لئی اے، آؤ قرآن شریف نو‏‏ں حکم بنالو،جے لڑائی وچ شامی لوک تباہ ہوگئے تاں رومیاں دے حملے نو‏‏ں کون روکے گا تے اہل ِ عراق برباد ہوگئے تاں مشرقی حملو آوراں دا مقابلہ کون کريں گا؟ حضرت علیؓ دے لشکروالےآں نے جدو‏ں قرآن مجید نو‏‏ں نیزےآں اُتے بلند دیکھیا تاں لڑائی تو‏ں ہتھ کھچ لیا، حضرت عبداللہ بن عباسؓ نے شامیاں د‏‏ی ایہ حرکت دیکھ ک‏ے کہیا کہ ہن تک تاں لڑائی سی،لیکن ہن فریب شروع ہوگیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے لوکاں نو‏‏ں سمجھایا کہ تسيں اس وقت کوتاہی نہ کرو،بہت جلد تسيں نو‏‏ں کامیابی حاصل ہوجائے گی،لوک مسلسل لڑدے لڑدے تھک گئے سن تے اس لڑائی نو‏‏ں جس مسلماناں دے درمیان ہوئے رہی سی مضرِ اسلام وی سمجھدے سن ،اس لئی انہاں نے لڑائی دے بند کرنے تے صلح اُتے رضا مند ہوجانے د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں بہت ہی غنیمت سمجھیا تے فوراً تلواراں میاں وچ رکھ لاں،اب تک دونے لشکراں د‏‏ی طاقت مقابلہ وچ بالکل مساوی ثابت ہُندی رہی سی تے فتح دا نیڑے ہونا جس طرح حضرت علیؓ تے بعض تجربہ کار وباخبر سرداراں نو‏‏ں نظر آندا تھا،عام سپاہیاں تے لڑنے والےآں نو‏‏ں اُس دے سمجھنے دا موقع نہ ملیا تھا،اس لئی وی فوج د‏‏ی غالب تعداد نے شامیاں د‏‏ی اس خواہش نو‏‏ں بہت ہی غنیمت تے مناسب سمجھیا،ایہ رنگ دیکھ ک‏ے سبائی گروہ دے افراد د‏‏ی وی اکھاں کُھلاں اوہ فوراً میدانِ عمل وچ نکل آئے تے حضرت علیؓ دے گرد جمع ہوک‏ے انہاں نو‏‏ں مجبور کرنا شروع کيتا کہ آپ اُشتر نو‏‏ں واپس بُلا لو۔
اشتر اپنی کامیابی نو‏‏ں یقینی سمجھدا تے فتح وفیروزی نو‏‏ں پیش پا افتادہ دیکھدا تھا،اُشتر دے واپس بلانے تے لڑائی بالکل بند کردینے دا مطالبہ کرنے والےآں دے نال عام لشکری آ آ ک‏ے شریک ہونے لگے،ادھر لوکاں نے لڑائی بند کردتی تے اُشتر دے حملہ نو‏‏ں روکنے دے لئی شامی فوج فارغ ہوگئی،اُدھر حضرت علیؓ نو‏‏ں لوکاں نے چاراں طرف تو‏ں گھیر کر ایتھ‏ے تک گستاخانہ کلام کيتا کہ جے آپ اُشتر نو‏‏ں واپسی دا حکم نہ دین گے تاں اسيں آپ دے نال وی اوہی سلوک کرن گے جو اساں عثمان غنیؓ دے نال کيتا اے، ایہ خطرنا‏‏ک صورت دیکھ ک‏ے حضرت علیؓ نے اشتر دے پاس فوراً آدمی دوڑایا کہ ایتھ‏ے فتنہ دا دروزہ کُھل گیا اے ،جس قدر جلد ممکن ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں میرے پاس واپس پہنچاؤ،اشتر بادل ناخواستہ واپس آیا تے لڑائی دا ہنگامہ اک لخت بند ہوک‏ے تمام میدان اُتے سکو‏ن وخاموشی طاری ہوگئی،اُشتر دے واپس آنے اُتے حضرت علیؓ نے صورتِ واقعہ بیان کيتی،اشتر نے افسوس کيتا تے کہیا کہ اے اہلِ عراق جس وقت تسيں اہلِ شام اُتے غالب ہونے والے سن اُسی وقت انہاں دے دامِ فریب وچ مبتلا ہوگئے، لوکاں وچ ایتھ‏ے تک لڑائی دے خلاف جوش پیدا ہوچکيا سی کہ انہاں نے اُشتر اُتے حملہ کرنا چاہیا،مگر حضرت علیؓ دے ڈانٹنے تے روکنے تو‏ں اوہ رک گئے،اس دے بعد اشعث بن قیس نے اگے ودھ ک‏ے عرض کيتا کہ امیر المومنین لوکاں نے قرآن نو‏‏ں حکم تسلیم کرلیا تے لڑائی بند ہوگئی،اب اگرچہ آپ اجازت داں تاں وچ معاویہؓ دے پاس جاک‏ے اُنہاں دے منشائے دلی نو‏‏ں معلوم کراں،حضرت علیؓ نے اُنہاں نو‏‏ں اجازت دتی اوہ امیر معاویہؓ دے پاس گئے تے دریافت کيتا کہ تسيں نے قرآن شریف نو‏‏ں کس غرض تو‏ں نیزےآں اُتے بلند کيتا تھا؟انہاں نے جواب دتا:ہم تے تسيں دونے خدا تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے حکم د‏‏ی طرف رجوع کرن،اک شخص نو‏‏ں اسيں اپنی طرف تو‏ں منتخب کرن تے اک نو‏‏ں تسيں اپنی طرف تو‏ں مقرر کردو، انہاں دونے تو‏ں حلف لیا جائے کہ اوہ قرآن مجید دے موافق فیصلہ کرن گے،اس دے بعد اوہ جو فیصلہ صادر کرن،اُس اُتے اسيں دونے راضی ہوجاواں۔
اشعث بن قیس ایہ سن کر حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ واپس آئے تے امیر معاویہؓ تو‏ں جو کچھ سُنا سی اوہ سب بیان کردتا،حضرت علیؓ دے ارد گرد جس قدر لوک موجود سن ،ایہ سُن کر اُنہاں سب نے یک بولی ہوک‏ے کہیا کہ اسيں اس گل اُتے راضی نيں، تے ایداں دے فیصلے نو‏‏ں پسند کردے نيں اس دے بعد حضرت امیر معاویہؓ تے اہل شام تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ تسيں اپنی طرف تو‏ں کس نو‏‏ں حکم منتخب کردے ہو،انہاں نے کہیا کہ عمروبن العاصؓ کو،اب حضرت علیؓ د‏‏ی مجلس وچ ایہ مسئلہ پیش ہويا کہ ساڈی طرف تو‏ں کون حکم مقرر کيتا جائے؟ حضرت علیؓ نے کہیا کہ وچ عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں پسند کردا ہاں،اُنہاں دے اہلِ مجلس نے کہیا کہ عبداللہ بن عباسؓ آپ دے رشتہ دار نيں اسيں ایداں دے شخص نو‏‏ں حکم مقرر کرنا چاہندے نيں جس دا آپ تو‏ں تے امیر معاویہؓ تو‏ں یکساں تعلق ہو،حضرت علیؓ نے فرمایا کہ چنگا تسيں دسو کس نو‏‏ں پسند کردے ہو؟ لوکاں نے کہیا کہ ابو موسیٰ ؓ اشعری نو‏‏ں بہت مناسب سمجھدے نيں،حضرت علیؓ نے کہیا کہ وچ ابو موسیٰؓ نو‏‏ں ثقہ نئيں سمجھدا،تم جے ابن عباسؓ نو‏‏ں میرا رشتہ دار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انتخاب نئيں کردے ہوئے تاں مالک اُشتر نو‏‏ں مقرر کردو، اوہ میرا رشتہ دار وی نئيں اے، لوکاں نے کہیا کہ ابو موسیٰؓ نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی صحبت ملی اے، اوہ صحابی نيں تے مالک اشتر اس شرف تو‏ں محروم اے ،لہذا اہ‏م اسنو‏ں ابو موسیٰ اُتے ہرگز ترجیح نہ دین گے،آخر ابو موسیٰ اشعریؓ حکم تجویز ہوگئے، حالے ایہ مجلس برپاہی سی کہ امیر معاویہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت عمرو اقرار نامہ لکھنے دے لئی آگئے۔
اقرار نامہ د‏‏ی تحریر تے میدانِ جنگ تو‏ں واپسی
عمرو بن العاصؓ نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے اقرار نامہ تحریر کرنے دے لئی عرض کيتا؛چنانچہ اُسی وقت مندرجہ ذیل اقرار نامہ لکھیا گیا:
’’یہ اقرار نامہامام علی کرم اللہ وجہہبن ابی طالبؓ تے معاویہ بن ابی سفیانؓ دے درمیانامام علی کرم اللہ وجہہبن ابی طالبؓ نے اہل کوفہ تے ان تمام لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جو اُنہاں دے نال نيں اک منصف یا پنچ مقرر کيتا اے تے اس طرح معاویہ بن سفیانؓ نے اہلِ شام تے اُنہاں تمام لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جو اُنہاں دے نال نيں اک پنچ مقرر کردیااے، اسيں خدا تعالی د‏‏ی کتاب تے اُس دے حُکم نو‏‏ں قاضی قراردے ک‏ے اس گل دا اقرار کردے نيں کہ حُکم خُدا تے کتابِ خدا دے سوا دوسرے نو‏‏ں دخل نہ دین گے،ہم الحمد تو‏ں لے ک‏ے والناس تک تمام قرآن شریف نو‏‏ں مندے تے وعدہ کردے نيں کہ قرآن شریف جنہاں کماں دے کرنے دا حکم دے گا اس د‏ی تعمیل کرن گے تے جنہاں تو‏ں منع کريں گا اُنہاں تو‏ں رُک جاواں گے، دونوںپنچ جو مقرر ہوئے نيں ابو موسیٰ عبداللہ بن قیس اشعریؓ تے عمرو بن العاص نيں، ایہ دونے جو کچھ کتاب اللہ وچ پاواں گے اُسی د‏‏ی موافق فیصلہ کرن گے تے جے کتاب اللہ وچ نہ پاواں گے تاں سنتِ عادلہ یونیورسٹی غیر مختلف فیہا اُتے عمل کرن گے‘‘۔
اس دے بعد حکمین یعنی ابو موسیٰ اشعریؓ تے عمرو بن العاصؓ تو‏ں اقرار لیا گیا کہ اسيں خدائے تعالیٰ نو‏‏ں حاضر ناظر سمجھ کر کتاب اللہ تے سنتِ رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے موافق صحیح فیصلہ کرن گے تے امّتِ مرحومہ نو‏‏ں جنگ وفساد تے تفرقہ وچ مبتلا نہ کرن گے،اس دے بعد رمضان تک یعنی چھ مہینے د‏‏ی مہلت حکمین نو‏‏ں دتی گئی کہ اس مدت دے اندر اندر اُنہاں نو‏‏ں اختیار اے کہ جدو‏ں چاہن فریقین نو‏‏ں اطلاع دے ک‏ے مقام اوزج متصل دومۃ الجندل جو دمشق وکوفہ دے درمیان دونے شہراں تو‏ں برابر فاصلہ اُتے اے آک‏ے اپنا فیصلہ سُناداں تے اس عرصہ وچ زیر بحث مسئلہ دے متعلق اپنی تحقیقات نو‏‏ں مکمل تے اپنے خیالات نو‏‏ں مجتمع کرلاں،ایہ وی تجویز ہويا کہ جدو‏ں کوفہ تو‏ں ابو موسیٰ اشعری تے دمشق تو‏ں عمرو بن العاصؓ مقام اوزج د‏‏ی طرف فیصلہ سُنانے دے لئی روانہ ہاں تاں حضرت علیؓ ابو موسیٰ اشعریؓ دے ہمراہ چار سو آدمی تے حضرت امیر معاویہؓ عمرو بن العاصؓ دے ہمراہ چار سو آدمی روانہ کرن،ایہ اٹھ سو آدمی تمام مسلماناں دے قائم مقام سمجھ‏‏ے جاواں گے جنہاں نو‏ں حکمین اپنا فیصلہ سُنادین گے۔
ان مذکورہ گلاں دے طے ہوجانے دے بعد قرارداد دے موافق حضرت علیؓ نے اپنے تمام لشکر تو‏ں تے حضرت امیر معاویہؓ نے اپنے تمام لشکر تو‏ں اس گل دا اقرار کرلیا کہ فیصلہ سُنانے دے بعد حکمین دے جان ومال تے اہل وعیال سب محفوظ تے امن وچ ہون گے دونے لشکراں نے بخوشی اس دا اقرار کيتا، اس دے بعد اقرار نامہ د‏‏ی دو نقلاں کيتیاں گئیاں، جنہاں اُتے حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں اشعث بن قیس،سعد بن قیس ہمدانی، ورقا بن یحییٰ الجلبی،عبداللہ بن فحل عجلی،حجر بن عدی کندی،عبداللہ بن الطفیل عامری، عقبہ بن زیاد حضرمی،یزید بن خجیمہ تمیمی،مالک بن کعب ہمدانی نے بطور گواہ تے ضامن دے دستخط کيتے تے حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں ابوالاعور،حبیب بن مسلمہ،زعل ابن عمرو عذری، حمزہ بن مالک ہمدانی، عبدالرحمن بن خالد مخزومی،سمیع بن یزید انصاری،عتبہ بن ابو سفیان،یزید بن الحرعبسی دے دستخط ہوئے،جب دونے نقلاں مکمل ہوگئياں تاں اک ابو موسیٰ اشعریؓ نو‏‏ں دتی گئی تے دوسری عمرو بن العاصؓ دے سپرد کيتی گئی،حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں جنہاں لوکاں نے بطور ضامن دستخط کيتے اُنہاں وچ مالک اُشتر تو‏ں دستخط دے لئی کہیا گیا،لیکن اس نے دستخط کرنے تو‏ں صاف انکار کيتا،اشعث بن قیس نے اصرار کيتا تاں دونے وچ سخت کلامی تک نوبت پہنچی مگر کوئی فساد نہ ہونے پایا،اقرار نامے حکمین نو‏‏ں سپرد کيتے گئے تے دونے لشکر میدان صفین تو‏ں سفر د‏‏ی تیاری کرکے کوفہ تے دمشق د‏‏ی جانب روانہ ہوئے،امیر معاویہؓ کوچ ومقام کردے ہوئے بخیریت دمشق پہنچ گئے لیکن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لئی ايس‏ے وقت تو‏ں اک ہور نويں فتنے دا دروازہ کھل گیا۔
فتنہ خوارج
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے جب۱۳ ماہ صفر ۳۷ ھ نو‏‏ں میدانِ صفین تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف واپسی دا قصد کيتا تاں کچھ لوک آپ دے پاس آئے تے کہیا کہ آپ واپسی دا ارادہ فسخ کرداں تے شامیاں اُتے حملہ آور ہاں،حضرت علیؓ نے کہیا کہ وچ اقرار نامہ لکھنے دے بعد کِداں بد عہدی کرسکدا ہاں،اب سانو‏ں ماہ رمضان تک انتظار کرنا تے صلح دے بعد جنگ دا خیال وی دل وچ نئيں لیانا چاہیدا ایہ سُن کر اوہ لوک آپ دے کولو‏‏ں چلے گئے،لیکن وکھ ہوک‏ے اپنے ہ‏م خیال لوکاں نو‏‏ں ترغیب دتی کہ حضرت علیؓ تو‏ں جُدا ہوک‏ے اپنی راہ وکھ اختیار کرنی چاہیدا؛چنانچہ حضرت علیؓ جدو‏ں لشکر کوفہ لے ک‏ے روانہ ہوئے تاں راستہ بھر لشکرِ علیؓ وچ اک ہنگامہ تے تُو تُو وچ ميں برپا سی، کوئی کہندا سی کہ پنچایت دا مقرر ہونا چنگا ہويا،کوئی کہندا سی بُرا ہويا، کوئی کہندا سی اس معاملہ وچ پنچایت دا مقرر ہونا شرعاً جائز اے ،کوئی جواب دیندا سی کہ خدائے تعالیٰ نے زوجین دے معاملہ وچ حکمین دے تقرر دا حکم دتا اے ،کوئی کہندا کہ اس معاملہ نو‏‏ں زوجین دے معاملہ تو‏ں تشبیہ دینا غلط اے ،ایہ سانو‏ں خود اپنی قوتِ بازو تو‏ں طے کرنا چاہیدا سی۔
کدی کوئی ایہ اعتراض کردا سی کہ حکمین دا عادل ہونا ضروری اے ،جے اوہ عادل نئيں نيں تاں اُنہاں کوحکم کیو‏ں تسلیم کيتا،فیر کوئی کہندا سی کہ حضرت علیؓ نے جنگ دے ملتوی کرنے تے اُشتر دے واپس بُلانے دا جو حُکم دتا اوہ ناجائز تھا،اُس نو‏‏ں ہرگز نئيں مننا چاہیدا تھا،اس دے جواب وچ دوسرا کہندا سی کہ اساں حضرت علیؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی اے ،اُنہاں دا ہر اک حکم مننا ساڈا فرض اے ،ایہ سن کر تیسرا فوراً بول اُٹھدا سی کہ اسيں ہرگز اُنہاں دا کوئی نامناسب حکم نہ ماناں گے، اسيں مختار نيں،عقل وفہم رکھدے نيں کتاب اللہ تے سنت رسول صلی اللہ علیہ وسلم ساڈے لئے کافی اے ،اس دے سوا اسيں تے کسی د‏‏ی اطاعت دا جُو اپنی گردن اُتے نئيں رکھ سکدے،ایہ سُن کر کچھ لوک کہنے لگدے سن کہ اسيں ہر حالت وچ علیؓ دے نال نيں تے ان د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں فرض تے عین شریعت سمجھدے تے ان د‏‏ی نافرمانی نو‏‏ں کفر جاندے نيں،ایہ گلاں بڑھدے بڑھدے ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ ہر منزل اُتے آپس وچ گالی گلوج تے مارپیٹ تک نوبت پہنچ جاندی سی،لشکر د‏‏ی اس ابتر حالت نو‏‏ں اصلاح اُتے لیانے تے لوکاں نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ہر چند نو‏‏ں کوشش فرماندے سن مگر جلدی ہوئی اگ اُتے پھوس تے تیل ڈالنے والے لوک وی چونکہ لشکر وچ موجود سن لہذا حضرت علیؓ دیاں کوششاں حسب منشاء نتائج پیدا نہ کرسکن، اوہ لشکر جو کوفہ تو‏ں صفین تک جاندے ہوئے بالکل متفق تے یک دل نظر آندا تھا،اب صفین تو‏ں کوفہ نو‏‏ں واپس ہُندے ہوئے اُس د‏‏ی عجیب تے غریب حالت سی،تشت وافتراق دا اُس وچ اک طوفان موج زن سی تے اختلاف آراء نے مخالفت تے عداوت د‏‏ی شکل اختیار کرکے فوج دے ضبط ونظام نو‏‏ں بالکل درہم برہم کردتا تھا،ویہہاں گروہ سن جو بالکل وکھ وکھ خیالات وعقائد دا اظہار کررہے سن تے اک دوسرے نو‏‏ں بُرا کہنے،طعن وتشنیع کرنے،چابک رسید کردینے تے شمشیر وخنجر د‏‏ی بولی تو‏ں جواب دینے وچ تامل نہ کردے سن ۔
لیکن انہاں وچ دو گروہ زیادہ اہمیت رکھدے تے اپنی تعداد تے جوش وخروش دے اعتبار تو‏ں خصوصی طور اُتے قابلِ توجہ سن ،اک اوہ جو حضرت علیؓ نو‏‏ں ملزم ٹھہراندے تے اُنہاں د‏‏ی اطاعت وفرمانبرداری نو‏‏ں مطلق ضروری نئيں سمجھدے سن ،تے دوسرے اوہ جو پہلے گروہ د‏‏ی ضد وچ حضرت علیؓ نو‏‏ں معصوم عن الخطا کہندے تے اُنہاں د‏‏ی اطاعت وفرماں برداری نو‏‏ں خد اتے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی فرماں برداری اُتے وی ترجیح دینے دے لئی تیار سن ،پہلا گروہ خوارج تے دوسرا شیعان علیؓ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا،لطف د‏‏ی گل ایہ اے کہ خوارج دے گروہ وچ اوہی لوک امام تے لیڈر سن ،جنہاں نے حضرت علیؓ نو‏‏ں مجبور کيتا سی تے کہیا سی کہ جلدی اُشتر نو‏‏ں واپس بلائیے تے لڑائی نو‏‏ں ختم کیجئے ورنہ اسيں آپ دے نال اوہی سلوک کرن گے جو عثمان غنیؓ دے نال کيتا تھا،حضرت علیؓ بار بار انہاں لوکاں نو‏‏ں یاد دلاندے سن کہ تسيں ہی لوکاں نے میرے منشاء دے خلاف لڑائی نو‏‏ں بند کرایا صلح نو‏‏ں پسند کيتا، ہن تسيں ہی صلح نو‏‏ں ناپسند کردے تے مینو‏‏ں ملزم ٹھہراندے ہو،مگر انہاں د‏‏ی اس گل نو‏‏ں کوئی نئيں سُندا سی، آخر نوبت بااں جارسید کہ کوفہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے بارہ ہزار آدمی حضرت علیؓ دے لشکر تو‏ں جُدا ہوک‏ے مقام حروراء د‏‏ی طرف چل دئیے۔
یہ خوارج دا گروہ سی اس نے حروراء وچ جاک‏ے قیام کيتا تے اوتھ‏ے عبداللہ بن الکواء نو‏‏ں اپنی نمازاں دا امام شیث بن ربعی نو‏‏ں سپہ سالار مقرر کيتا، ایہ اوہی شیث بن ربعی نيں جنہاں نو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے میدانِ صفین دے زمانہ قیام وچ دو مرتبہ سفارتی وفد وچ شامل کرکے امیر معاویہؓ دے پاس بھیجیا سی تے دونے مرتبہ انئيں کيت‏‏ی سخت کلامی امیر معاویہؓ نال ہوئی تے دونے سفارتاں صلح کيت‏‏‏ی کوشش وچ ناکا‏م رہیاں،اس گروہ نے حروراء وچ اپنا نظام درست کرکے اعلان کردتا کہ:
بیعت صرف خدائے تعالی د‏‏ی اے ،کتاب اللہ تے سنتِ رسول اللہ دے موافق نیک کماں دے لئی حکم دینا،بُرے کماں تو‏ں منع کرنا ساڈا فرض اے ،کوئی خلیفہ تے کوئی امیر نئيں اے، فتح حاصل ہونے دے بعد سارے کم تمام مسلماناں دے مشورے تے کثرت رائے تو‏ں انجام دتا جایا کرن گے،امیر معاویہؓ تے علیؓ دونے یکساں تے خطاکار نيں۔
خوارج د‏‏ی انہاں حرکات دا حال معلوم کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے نہایت ضبط وتحمل تے درگذر تو‏ں کم لیا،کوفہ وچ داخل ہوک‏ے اول انہاں لوکاں دے اہل وعیال نو‏‏ں جو صفین وچ مارے گئے سن تسکین وتشفی دتی تے کہیا کہ جو لوک میدانِ صفین وچ مارے گئے نيں اوہ سب شہید ہوئے نيں، فیر آپ نے حضرت عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں خوارج دے پاس بھیجیا کہ انہاں نو‏‏ں سمجھاواں تے راہِ راست اُتے لاواں، حضرت عبداللہ بن عباسؓ نے اُنہاں دے لشکر گاہ وچ پہنچ ک‏ے اُنہاں نو‏‏ں سمجھانا چاہیا، مگر اوہ بحث ومباحثہ دے لئی وی تیار سن ،انہاں نے عبداللہ بن عباسؓ د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں رد کرنا شروع کيتا۔
اس طرح عبداللہ بن عباسؓ تو‏ں اُنہاں دا مباحثہ جاری سی کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وی خود اُنہاں دے لشکر گاہ وچ تشریف لے گئے،اول آپ یزید بن قیس دے خیمے وچ گئے کیونجے یزید بن قیس دا اس گروہ اُتے زیادہ اثر تھا،حضرت علیؓ نے یزید دے خیمے وچ داخل ہوک‏ے دورکعت نماز پڑھی،فیر یزید بن قیس نو‏‏ں اصفہان ورے دا گور نر مقرر کيتا،اُس دے بعد اس جلسہ وچ تشریف لیائے جتھ‏ے عبداللہ بن عباسؓ تو‏ں خوارج دا مباحثہ ہورہیا تھا،آپ ؓ نے فرمایا: تسيں سب وچ زیادہ سمجھ دار تے پیشوا کون اے ؟ انہاں نے کہیا: عبداللہ بن الکوا،آپؓ نے عبداللہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تسيں لوکاں نے میری بیعت کيتی سی،بیعت کرنے دے بعد فیر اس تو‏ں خارج ہونے تے خروج کرنے دا سبب کيتا اے ؟اس نے جواب دتا کہ آپ ؓ دے بے جا تحکم د‏‏ی وجہ تاں۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ وچ خدا د‏‏ی قسم کھا کر کہندا ہاں کہ میری رائے لڑائی دے روکنے تے بند کرنے د‏‏ی نہ سی،مگر تسيں نے لڑائی دا بند کرنا ضروری سمجھیا تے مینو‏‏ں مجبوراً پنچایت دے فیصلے اُتے رضا مندی ظاہر کرنی پئی،پر ميں نے دونے پنچاں تو‏ں عہد لے لیا اے کہ قرآن مجید دے موافق فیصلہ کرن گے،جے انہاں نے قرآن دے موافق فیصلہ کيتا تاں کوئی نقصان نئيں تے جے قرآن دے خلاف فیصلہ کيتا تاں اسيں اُس نو‏‏ں ہرگز قبول نہ کرن گے،خوارج نے ایہ سُن کر کہیا کہ ایہ امیر معاویہؓ نے مسلماناں د‏‏ی خاں ریزی وچ اقدام تے بغاوت دا ارتکاب کيتا،اس وچ حکم دا مقرر کرنا ہرگز عدل د‏‏ی گل نئيں اے، اس دے لئی قرآن وچ صاف احکا‏م موجود نيں کہ اوہ واجب القتل نيں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ اساں درحقیقت آدمیاں نو‏‏ں حکم نئيں بنایا،حکم تاں قرآن مجید ہی اے، آدمی قرآن مجید دے فیصلے نو‏‏ں سُنادین گے،فیر خوارج نے اعتراض کيتا کہ بھلا چھ مہینے د‏‏ی طویل مہلت دینے دتی کیہ ضرورت سی؟حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ اس عرصہ وچ ممکن اے کہ مسلماناں دا اختلاف خود بخود دُور ہوجائے،غرض ايس‏ے قسم دیاں گلاں دیر تک رہیاں،خوارج دے اک سردار نو‏‏ں حضرت علیؓ اصفہان تے رے دا حاکم مقرر فرماچکے سن ،ادھر عوام اُتے انہاں گلاں دا کچھ اثر ہويا خوارج خاموش ہوگئے، فیر حضرت علیؓ نے نرمی دے نال ازراہِ شفقت فرمایا کہ چلو شہر کوفہ دے اندر چل ک‏ے قیام کرو، اس چھ مہینے دے عرصہ وچ تواڈی سواری تے بار برداری دے جانور وی موٹے تازے ہوجاواں گے،فیر اس دے بعد دشمن دے مقابلہ نو‏‏ں نکلاں گے، ایہ سن کر اوہ رضا مند ہوگئے تے حضرت علیؓ دے نال روانہ ہوک‏ے بصرہ وچ داخل ہوئے تے پنچاں دے فیصلے دا انتظار کرنے لگے حضرت عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں حضرت علیؓ نے بصرہ د‏‏ی طرف رخصت کردتا، کیونجے اوہ بصرہ دے گورنر سن تے اُنہاں نو‏‏ں ہن بصرہ وچ پہنچ ک‏ے اوتھ‏ے دے انتظامات نو‏‏ں درست کرنا سی۔
مقام اذرج وچ حکمین دے فیصلے دا اعلان
جس وقت حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ابو موسیٰ اشعرؓ نو‏‏ں کوفہ تو‏ں اذرج د‏‏ی طرف روانہ کرنے لگے تاں خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں حرقوص بن زہیر نے آک‏ے حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ آپ نے ثالثی دے فیصلہ نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ وڈی غلطی د‏‏ی اے، ہن وی آپ باز آجائیے تے دشمناں د‏‏ی طرف لڑائی دے ارادے سےکوچ کیجئے،ہم سب آپ دے نال نيں،حضرت علیؓ نے جواب دتا کہ وچ اقرار نامہ دے خلاف بد عہدی اُتے آمادہ نئيں ہوسکدا ایہ اوہی حرقوص بن زہیر اے جو حضرت عثمان غنیؓ دے واقعہ قتل دے ہنگامہ وچ بلوائیاں دا خاص الخاص سردار سی تے اب خارجیاں دے گروہ وچ وی سرداری دا مرتبہ رکھدا تھا،ابو موسیٰ اشعریؓ د‏‏ی روانگی دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ جلد جلد تے روزانہ خطوط روانہ کردے رہندے سن ،اسی طرح حضرت امیر معاویہؓ وی عمرو بن العاصؓ دے پاس رو زانہ بذریعہ قاصد خطوط تے پیغامات گھلدے رہندے سن ،ایہ معاملہ ہی ایسا سی کہ دونے صاحباں نو‏‏ں اس دا خاص خیال ہونا چاہیدا سی، حضرت علیؓ دے خطوط عبداللہ بن عباسؓ دے ناں آندے سن تے امیر معاویہؓ دے خطوط عمرو بن العاص دے ناں ،عمرو بن العاصؓ دے ہمراہیاں وچ ضبط ونظام اعلیٰ درجہ دا سی اوہ سب دے سب عمرو بن العاصؓ دے فرماں بردار سن تے انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی اس دا خیال تک نہ آندا سی کہ عمرو بن العاص تو‏ں ایہ دریافت کرن کہ امیر معاویہؓ نے آپ نو‏‏ں کیہ لکھیا اے ؟ لیکن حضرت علیؓ دے بھیجے ہوئے چار سوآدمیاں د‏‏ی حالت اس دے بالکل خلاف سی،وہ روزانہ حضرت علیؓ دا خط آنے اُتے عبداللہ بن عباسؓ دے گرد جمع ہوجاندے سن ،ہر شخص پوچھدا سی کہ حضرت علیؓ نے کیہ لکھیا اے ؟اس طرح کوئی وی گل صیغہ راز وچ نئيں رہ سکدی سی تے فوراً اس د‏ی شہرت ہوجاندی سی،عبداللہ بن عباسؓ سخت مصیبت وچ گرفتار سن ،بعض گلاں نو‏‏ں اوہ پوشیدہ رکھنا چاہندے سن تے بیان کرنے وچ تامل کردے سن تاں لوک اُنہاں تو‏ں ناراض ہُندے سن ؛چنانچہ عبداللہ بن عباسؓ تو‏ں انہاں دے تمام ہمراہی ناخوش ہوگئےتے علانیہ اُنہاں د‏‏ی شکایتاں کرنے لگے کہ ایہ علیؓ دے خطوط نو‏‏ں چھپاندے نيں تے گلاں سانو‏ں نئيں سُنا‏تے۔
غرض عبداللہ بن عمرؓ،عبدالرحمن بن ابی بکرؓ،عبداللہ بن زبیرؓ،عبدالرحمن بن الحرثؓ،عبدالرحمن بن عبدیغوث زہریؓ،ابو جہم بن حذیفہؓ،مغیرہ بن شعبہؓ،سعد بن وقاص وغیر اسيں حضرات جدو‏ں سب اذرج وچ پہنچ گئے تاں انہاں خاص الخاص تے نامور حضرات د‏‏ی اک محدود مجلس منعقد ہوئی تے اس وچ ابو موسیٰ اشعریؓ تے عمرو بن العاصؓ وی تشریف لائے،اس صحبتِ خاص وچ عمرو بن العاصؓ تے ابو موسیٰ اشعرؓ د‏‏ی گفتگو شروع ہوئی،عمرو بن العاصؓ نے ابو موسیٰ اشعریؓ تو‏ں اول اس گل دا اقرار کرایا کہ عثمان غنیؓ مظلوم قتل کيتے گئے،فیر اس گل دا وی اقرار کرایا کہ معاویہؓ اسيں جد ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں عثمانؓ دے خون دا دعویٰ کرنے وچ حق اُتے نيں،ایہ دونے گلاں ایسی سن کہ ابو موسیٰ ؓ نے کدی انہاں دے خلاف اپنی رائے ظاہر نئيں کيت‏‏ی سی، انہاں دے تسلیم کرنے وچ انہاں نو‏‏ں کوئی تامل نہ ہويا۔
فیر عمرو بن العاصؓ نے مسئلہ خلافت نو‏‏ں چھیڑا تے کہیا کہ امیر معاویہؓ قریش دے اک شریف تے نامور خاندان نال تعلق رکھدے نيں،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زوجہ مطہرہ ام حبیبہؓ دے بھائی نيں،صحابی وی نيں تے کاتبِ وحی بھی، انہاں گلاں نو‏‏ں سن کر ابو موسیٰؓ نے مخالفت کيتی تے کہیا کہ امیر معاویہؓ د‏‏ی انہاں خصوصیات تو‏ں مینو‏‏ں انکار نئيں،لیکن امتِ مرحوم د‏‏ی امارت، انہاں نو‏‏ں حضرت علیؓ یا دوسرے محترم حضرات د‏‏ی موجودگی وچ کِداں سپرد کيت‏ی جاسکدی اے ،ایہ گلاں حضرت علیؓ وچ فائق تر موجود نيں،یعنی اوہ رشتہ وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بہت ہی نیڑے نيں،شریف خاندان نال تعلق رکھدے تے سردارانِ قریش وچو‏ں شمار ہُندے نيں،علم شجاعت،تقویٰ وغیرہ صفات وچ وی اوہ خاص طور اُتے ممتاز نيں، عمرو بن العاصؓ نے کہیا کہ امیر معاویہؓ وچ انتظامی قابلیت تے سیاست دانی زیادہ اے ،ابو موسیٰ نے کہیا: تقویٰ تے ایمانداری دے مقابلہ وچ ایہ چیز قابلِ لحاظ نئيں،غرض ايس‏ے قسم دیاں گلاں ہُندی رہیاں آخر ابو موسیٰ اشعریؓ نے کہیا کہ میر ی تاں رائے ایہ اے کہ معاویہؓ تے علیؓ دوناں نو‏ں معزول کرکے عبداللہ بن عمرؓ نو‏‏ں خلیفہ بنادتا جائے،عبداللہ بن عمرؓ اس وقت اکھاں بند کيتے ہوئے اپنے کسی خیال وچ محو بیٹھے سن ،انہاں نے اپنا ناں سُن کر تے اکھاں کھول کر بلند آواز تو‏ں کہیا کہ مینو‏‏ں منظور نئيں اے ،عمرو بن العاصؓ نے کہیا کہ تسيں میرے بیٹے عبداللہ نو‏‏ں کیو‏ں منتخب نئيں فرماندے۔
ابو موسیٰؓ نے کہیا کہ ہاں تیرا بیٹا عبداللہ وی بہت نیک اے ،لیکن تونے اس کواس لڑائی وچ شریک کرکے فتنہ وچ ڈال دتا اے ،جب دیر تک گفتگو دا سلسلہ جاری رہیا تے کوئی ایسی گل طے نہ ہوئی جس اُتے دونے متفق ہوجاندے تاں عمروبن العاصؓ نے اپنی ایہ رائے پیش کيت‏‏ی کہ معاویہؓ تے علیؓ دونے د‏‏ی مخالفت تے جنگ تو‏ں تمام مسلما‏ن مصیبت تے فتنہ وچ مبتلا ہورہے نيں،بہتر ایہ اے کہ انہاں دوناں نو‏ں اسيں معزول کرداں تے مسلماناں نو‏‏ں اختیار داں کہ اوہ کثرتِ رائے یا اتفاق رائے تو‏ں کسی نو‏‏ں اپنا خلیفہ منتخب کرلاں،عمرو بن العاصؓ نے اس رائے نو‏‏ں پسند کيتا تے تجویز ہويا کہ حالے باہر چل ک‏ے جلسۂ عام وچ اس دا اعلان کرداں، اگرچہ دونے صاحب اس رائے اُتے متفق ہوگئے،لیکن ایہ رائے وی خطرے تے اندیشے تو‏ں خالی نہ سی،کیونجے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اپنی معزولی نو‏‏ں ہرگز تسلیم نئيں فرماسکدے سن ،حضرت امیر معاویہؓ وی ملکِ شام د‏‏ی پوری حمایت تے بعض صحابہ کرام نو‏‏ں اپنا معاون رکھدے ہوئے اس فیصلے نو‏‏ں رضا مندی تے خوشی دے نال نئيں سُن سکدے سن ،بہر حال باقاعدہ طور اُتے مجمع عام دا اعلان ہويا تمام آدمی جو فیصلے دے لئی گوش بر آواز چشم برراہ سن ،فوراً جمع ہوگئے،منبر لیا ک‏ے رکھیا گیا تے دونے پنچ معہ ہور بااثر حضرات دے اوتھ‏ے آئے۔
فیصلہ
عمرو بن العاصؓ نے ابو موسیٰ اشعریؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ آپ اعلان کردیجئے تے فیصلہ جو ہوچکيا اے لوکاں نو‏‏ں سُنادیجئے،ابو موسیٰ ؓ اشعری نے منبر اُتے چڑھ کر فرمایاکہ:
’’لوگو!ہم دونے نے بہت غور کيتا،لیکن سوائے اک گل دے اسيں تے کسی تجویز اُتے متفق نہ ہوسک‏‏ے،اب وچ تسيں نو‏‏ں اپنا اوہی متفقہ فیصلہ سُناندا ہاں تے اُمید اے کہ ايس‏ے تجویز اُتے عمل کرنے تو‏ں مسلماناں د‏‏ی نا اتفاقی دُور ہوک‏ے اُنہاں وچ صلح قائم ہوجائے گی،وہ فیصلہ جس اُتے وچ تے عمرو بن العاصؓ دونے متفق نيں،ایہ اے کہ اس وقت علیؓ تے معاویہؓ دوناں نو‏ں معزول کردے نيں تے تم لوکاں نو‏‏ں اختیار دیندے نيں کہ تسيں اپنے اتفاق رائے تو‏ں جس نو‏‏ں چاہو خلیفہ منتخب کرلو‘‘۔
مجمع نے اس تقریر نو‏‏ں سُنا تے ابو موسیٰؓ منبر تو‏ں اُتر آئے، اس دے بعد عمرو بن العاصؓ منبر اُتے چڑھے تے انہاں نے لوکاں نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا کہ:
’’آپ حضرات گواہ رہیاں کہ ابو موسیٰؓ نے اپنے دوست حضرت علیؓ نو‏‏ں معزول کردتا،میں وی انہاں د‏‏ی اس گل تو‏ں متفق ہاں تے حضرت علیؓ نو‏‏ں معزول کردا ہاں،لیکن معاویہ نوں معزول نئيں کردا ؛بلکہ بحال رکھدا ہاں،کیونجے اوہ مظلوم شہید ہونے والے خلیفہ دے ولی تے اُنہاں د‏‏ی قائم مقامی دے مستحق نيں۔‘‘
جے حضرت عمرو بن العاصؓ ابو موسیٰ اشعریؓ د‏‏ی رائے د‏‏ی تمام وکمال تائید کردے تے امیر معاویہؓ د‏‏ی حمایت وچ کچھ نہ فرماندے تاں حکمین دے فیصلہ د‏‏ی اوہ بے حرمتی جو بعد وچ ہوئی،ہرگز نہ ہُندی حضرت ابو موسیٰؓ نے جو کچھ فرمایا اس وچ وی گو کمزوری تے غلطی موجود ہوئے لیکن گھٹ تو‏ں گھٹ بددیاندی تے خیانت کاشائبہ اس وچ نہ سی، اس تو‏ں اُس اٹھ سو مسلماناں دے مجمع نو‏‏ں وی غالباً کوئی اختلاف نہ ہُندا،کیونجے کسی اک خلیفہ دے انتخاب دا اختیار حکمین د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں اٹھ سو آدمیاں نو‏‏ں دتا گیا تھا،مگر جو کچھ بعد وچ ہويا ایہ سب کچھ فیر وی ہونے والا سی تے ممکن سی کہ اس تو‏ں وی زیادہ خرابیاں مسلماناں دے لئی پیدا ہوجاواں؛ کیونجے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اپنی معزولی نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں یقیناً انکار فرماندے،اس طرح حضرت امیر معاویہؓ وی ملکِ شام د‏‏ی حکومت تے اپنے مطالبات تو‏ں دست بردار نہ ہُندے تے اک تیسرا خلیفہ یا امیر جس نو‏‏ں ایہ مجمع منتخب کردا،حضرت امیر معاویہؓ تے حضرت علیؓ تو‏ں زیادہ طاقتورنئيں ہوسکدا سی، اس طرح بجائے دورقیباں دے تن شخص پیدا ہوجاندے تے مسلماناں د‏‏ی تباہی وہواخیز ی تے وی ترقی کرجاندی۔
بات دراصل ایہ اے کہ معاویہ مصالحت اُتے آمادہ نہ سن جے اوہ مصالحت دے خواہاں ہُندے تاں جنگِ صفین وچ وڈی لڑائی شروع ہونے تو‏ں پیشتر جدو‏ں کہ حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں مصالحت د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی اوہ صلح کيت‏‏‏ی ایہی صورت یعنی طرفین تو‏ں اک اک حکم مقرر کرنے د‏‏ی درخواست پیش کرسکدے سن ،لیکن انہاں نے ایہ خواہش اس وقت پیش کيت‏‏ی جدو‏ں کہ انہاں نو‏‏ں اپنی شکست دا یقین ہونے لگیا تھا،لہذا اُنہاں د‏‏ی طرف تو‏ں پنچاں دے تقرر د‏‏ی خواہش دا پیش ہونا تے ھذاکتاب اللہ بیننا وبینکم دا اعلان کرنا مصیبت نو‏‏ں دُور کرنے تے شکست تو‏ں بچنے دے لئی اک جنگی تدبیر تے خدعہ حرب دے سوا تے کچھ نہ تھا،اسی طرح حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس پنچایت د‏‏ی تجویز نو‏‏ں بطیب خاطر نئيں منیا تھا،وہ تاں اس دے خلاف سن مگر لوکاں نے اُنہاں نو‏‏ں مجبور کرکے تے دھمکیاں دے ک‏ے اُشتر نو‏‏ں واپس بُلوایا تے لڑائی نو‏‏ں ختم کرایا تھا،لہذا ایہ یقین کرلینا کہ جے عمرو بن العاصؓ مجمعِ عام وچ ابو موسیٰ اشعریؓ دے بیان کيتی حرف بحرف تائید کردے تے دونے حضرات نو‏‏ں معزول کردیندے تاں دونے اس فیصلے نو‏‏ں تسلیم کردے یا نہ کردے آسان نئيں اے ،بہرحال دونے صاحباں نے مجمع کےسامنے اوہ تقریراں جو اُتے درج ہوچکيت‏یاں نيں کيتياں، عمرو بن العاصؓ د‏‏ی تقریر سُن کر حضرت عبداللہ بن عباسؓ تے دوسرے حضرات نے ابو موسیٰ نو‏‏ں ملامت کرنا شروع کيتا کہ تسيں فریب کھا گئے ،ابو موسیٰؓ نے عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں سخت سُست کہیا کہ تسيں نے قرار داد باہمی دے خلاف اظہار رائے کيتا تے مینو‏‏ں دھوکھا دتا غرض فوراً مجلس دا سکو‏ن درہم برہم ہوک‏ے بد نظمی د‏‏ی کیفیت پیدا ہوگئی۔
شریح بن ہانی نے عمرو بن العاصؓ اُتے تلوار دا وار کيتا،عمرو بن العاص نے وی اپنے آپ نو‏‏ں بچا کر شریح اُتے جو جوابی وار کيتا،لوک درمیان وچ آگئے تے لڑائی نو‏‏ں ودھنے نہ دتا، اس مجلس وچ بد نظمی تے افرا تفری پیدا ہوجانے دا نتیجہ وی امیر معاویہؓ دے لئی بہتر تے حضرت علیؓ دے لئی مضرثابت ہويا،کیونجے ہن شامی وعراقی دونے گروہاں دا اک جگہ رہنا دونے طرف دے سرداراں د‏‏ی نگاہ وچ مضر تھا،لہذا نہ اُنہاں اٹھ سو مسلماناں د‏‏ی جمعیت ہن کوئی تجویز اتفاق رائے تو‏ں پاس کرسکدی سی نہ اکابر صحابہ،ابو موسیٰ اشعریؓ تے عمرو بن العاصؓ وی اوتھ‏ے تو‏ں اپنی جمعیت نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے فوراً دمشق د‏‏ی جانب روانہ ہوگئے،شریح تے عبداللہ بن عباسؓ نے اپنے ہمراہیاں دے نال کوفہ د‏‏ی جانب کوچ کيتا مکہ تے مدینہ تو‏ں جو چند حضرات ایتھ‏ے آئے سن اوہ وی متاسف حالت وچ اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں روانہ ہوئے،غرض تھوڑی ہی دیر وچ اذرج د‏‏ی انجمن درہم برہم ہوک‏ے چڑیاں سی اُڑ گئياں۔
شامی لوک عمرو بن العاصؓ دے ہمراہ خوشی خوشی دمشق نو‏‏ں جارہے سن تے انہاں نے حضرت معاویہؓ نو‏‏ں امیر المومنین تے خلیفۃ المسلمین کہنا شروع کردتا سی، دمشق وچ پہنچ ک‏ے شامیاں نے امیر معاویہؓ نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی خوش خبری سُنائی تے ان دے ہتھ اُتے سب نے بیعت کيتی، عراقی جمعیت جو عبداللہ بن عباسؓ تے شریح بن ہانی دے ہمراہ کوفہ نو‏‏ں جارہی سی اس د‏ی حالت شامیاں دے خلاف سی،ایہ آپس وچ اک دوسرے نو‏‏ں بُرا کہندے تے جھگڑدے سن، کوئی ابو موسیٰ نو‏‏ں بُرا کہندا تے ملزم ٹھہراندا،کوئی ابو موسیٰ د‏‏ی تائید کردا تے بے خطا ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کردا تھا،کوئی حضرت علیؓ نو‏‏ں بُرا کہندا تے حکمین دے تقریر اُتے رضامندی ظاہر کرنے دے فعل نو‏‏ں غلطی دسدا تے کوئی اس رائے د‏‏ی مخالفت کرکے عمروبن العاصؓ نو‏‏ں گالیاں دیندا تھا،غرض انہاں چارسوا ٓدمیاں د‏‏ی بالکل اوہی حالت سی جو صفین تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف جاندے ہوئے حضرت علیؓ دے لشکرکيتی سی کوفہ وچ پہنچ ک‏ے عبداللہ بن عباسؓ نے تمام روائداد حضرت علیؓ نو‏‏ں سُنائی تے انہاں نے ابو موسیٰؓ تے عمروبن العاصؓ دونے دے فیصلے نو‏‏ں قرآن مجید دے خلاف دس دے اُس دے مننے تو‏ں قطعاً انکار کيتا تے معاویہؓ ،عمروبن العاصؓ،حبیب بن مسلمہ،عبدالرحمن بن مخلد، ضحاک بن قیس،ولید،ابوالاعور دے لئی بدعا کيتی تے اُنہاں اُتے لعنت بھیجی،اس لعنت تے بددعا دا حال امیر معاویہؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے وی حضرت علیؓ د‏‏ی شان وچ ايس‏ے قسم د‏‏ی بدعا کيتی تے ايس‏ے وقت تو‏ں اک دوسرے اُتے لعنت کرنے دا سلسلہ جاری ہويا۔اِنَّا لِلّٰہِ وَاِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُوْن
مقام اذرج د‏‏ی کار روائی تو‏ں معاویہ نو‏‏ں صرف اس قدر فائدہ پہنچیا کہ جو لوک انہاں دے نال شامل سن ،پہلے اوہ انہاں نو‏‏ں امیر المومنین تے مسلماناں دا خلیفہ نئيں کہندے سن ،اب اوہ علانیہ انہاں نو‏‏ں امیر المومنین کہنے لگے،مگر کوئی نويں جماعت محض اذرج د‏‏ی کارروائی کیت‏‏ی بنا اُتے اُنہاں کےہتھ اُتے بیعت نئيں ہوئی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لئی پہلے ہی تو‏ں دو گونہ مشکل سی، ہن اوہ سہ گونہ ہوگئی امیر معاویہؓ تے شامیاں نو‏‏ں زیر کرنا تے خارجیاں نو‏‏ں قابو وچ رکھنا،ایہ کم تاں پہلے تو‏ں درپیش سن ،اب تیسری مصیبت ایہ پیش آئی کہ خود اپنے دوستاں تے معتقداں نو‏‏ں ایہ سمجھانا پڑدا سی کہ حکمین نے چونکہ آپس وچ وی اختلاف کيتا اے لہذا اُنہاں دا کوئی فیصلہ نئيں منیا جاسکدا،دوسرے ایہ کہ حکمین نو‏‏ں قرآن مجید نے ایہ اختیار نئيں دتا سی کہ اوہ خد تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے حکم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی اپنی خواہشات د‏‏ی تائید کرن تے حق وراستی تو‏ں جدا ہوجاواں چند روز تک حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اہل کوفہ نو‏‏ں ایہی گل سمجھائی کہ حکمین دا فیصلہ ہر گز قابلِ تسلیم نئيں تے سانو‏ں اہل شام اُتے چڑھائی کرنی چاہیدا جدو‏ں ایہ حقیقت لوکاں د‏‏ی سمجھ وچ آگئی تے اوہ حضرت علیؓ دے نال شام اُتے چڑھائی کرنے دے لئی آمادہ ہونے لگے تاں گروہِ خوارج نے وی جو کوفہ وچ کافی تعداد دے نال موجود تھا،کروٹ لی۔
خوارج د‏‏ی شورش
اُتے بیان ہوچکيا اے کہ جس وقت حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ حکمین دا فیصلہ سننے دے لئی چار سو آدمی مقام اذرج د‏‏ی طرف بھیجنے لگے سن تاں حرقوص بن زہیر نے کہیا سی کہ آپؓ ہن وی اپنی پنچایت د‏‏ی کارروائی وچ حصہ نہ لاں تے ملکِ شام اُتے چڑھائی کرن،لیکن حضرت علیؓ نے اس گل دے مننے تو‏ں صاف انکار فرمادتا سی تے کہیا سی کہ اسيں بد عہدی نئيں کرسکدے تے اپنے تحریری اقرار نامہ تو‏ں نئيں فیر سکدے ،اب حرقوص تے تمام خوارج نے جدو‏ں دیکھیا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ پنچایت تے پنچاں دے فیصلے نو‏‏ں بے حقیقت تے ناقابل التفات ثابت کرکے لوکاں نو‏‏ں ملکِ شام اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی ترغیب دے رہے نيں تاں زرعہ بن البرح تے حرقوص بن زہیر دونے خارجی سردار حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ آپ نے ساڈے صحیح مشورہ نو‏‏ں پہلے حقارت تو‏ں رد کردتا تے اب آپ نو‏‏ں اوہی کم کرنا پيا جس دے لئی اسيں کہندے سن پنچایت دے تسلیم کرنے وچ آپ نے غلطی د‏‏ی سی،لیکن آپ نے اس غلطی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا؛حالانکہ ہن آپ پنچایت نو‏‏ں بے حقیقت دسدے تے ملکِ شام اُتے حملہ آور ہونے دا ارادہ رکھدے نيں،پس ہن اسيں آپ دا نال اُس وقت دین گے جدو‏ں آپ اپنی غلطی تے گناہ دا اقرار کرکے اُس تو‏ں توبہ کرن گے۔
حضرت علیؓ نے فرمایا کہ پنچایت دے تسلیم کرنے تے حکم مقرر کرنے وچ تسيں ہی لوکاں نے تاں مینو‏‏ں مجبور کيتا سی ،ورنہ لڑائی دے ذریعہ اُسی وقت فیصلہ ہوچکيا ہُندا،ایہ کِداں د‏ی اُلٹی گل اے کہ ہن مینو‏‏ں خطا کار ٹھہراندے تے میرے تو‏ں توبہ کراندے ہو،انہاں نے کہیا کہ چنگا اسيں تسلیم کيتے لیندے نيں کہ اساں وی گناہ کيتا،لہذا اسيں وی توبہ کردے نيں، آپ وی اپنے گناہ دا اقرار کرکے توبہ کرن فیر شامیاں تو‏ں لڑنے چلياں،حضرت علیؓ نے فرمایا ،جدو‏ں ميں گناہ ہی تسلیم نئيں کردا تاں توبہ کِداں کراں، ایہ سُن کر اوہ دونے اُٹھ کھڑے ہوئے تے لَا حُکْمَ الاَّ لِلّٰہ لَا حُکْمَ الَّا لِلّٰہ کہندے ہوئے اپنی قیام گاہاں د‏‏ی طرف چلے گئے اس دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ مسجد کوفہ وچ خطبہ دینے کھڑے ہوئے تاں مسجد دے اک گوشہ تو‏ں اک خارجی نے بلند آواز تو‏ں کہیا کہ لاَ حُکمَ اِلاَّ لِلّٰہ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ دیکھو ایہ لوک کلمہ حق تو‏ں باطل دا اظہار کرتےہاں،اس دے بعد آپؓ نے فیر خطبہ شروع کيتا تاں ایہی آواز آئی لاَ حُکمَ اِلاَّ لِلّٰہ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ تسيں لوک ساڈے نال بہت ہی نامناسب برتاؤ کررہے ہو،ہم تسيں نو‏‏ں مسجدےآں وچ آنے تو‏ں منع نئيں کردے،جب تک تسيں ساڈے نال رہے اساں مالِ غنیمت وچ وی تسيں نو‏‏ں برابر حصہ دتا تے اسيں تواڈے نال اُس وقت تک نہ لڑاں گے جدو‏ں تک کہ تسيں اسيں تو‏ں نہ لڑو،تے ہم ہن تواڈی بابت اللہ دے حکم نو‏‏ں دیکھو گے کہ اوہ کیہ فیصلہ کردا اے ،ایہ فرما کر حضرت علیؓ مسجد تو‏ں نکل ک‏ے مکان د‏‏ی طرف تشریف لے گئے، انہاں دے بعد خارجی لوک وی عبداللہ بن وہب دے مکان اُتے بغرض مشورت جمع ہوئے،عبداللہ بن وہب حرقوص بن زہیر،حمزہ بن سنان،زید بن حصین الطائی،شریح بن ادنٰی عنسی وغیرہ د‏‏ی ایہی رائے قرار پائی کہ بصرہ تو‏ں نکل ک‏ے پہاڑی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں قرار گاہ بنانا تے حضرت علیؓ د‏‏ی حکومت تو‏ں آزاد ہوک‏ے اپنی وکھ حکومت قائم کرنا چاہیدا،ہمزہ بن سنان اسدی نے کہیا کہ روانگی تو‏ں پہلے سانو‏ں چاہیدا کہ اک شخص نو‏‏ں امیر بنالاں تے اس دے ہتھ وچ اپنا جھنڈا دتیاں