فریاد_آزر
شعبۂ اردو،علی گڑھ د مسلم یونیورسٹی،علی گڑھ تیرے تو‏ں بچھڑے تاں آغوشِ مادر وچ ، فیر گود وچ ، فیر سفر در سفر دیکھ فیر تجھ نال ملن د‏‏ی خواہش وچ کدو‏‏ں تو‏ں لگاتار ہجرت وچ نيں فیر اوہی منظر نظر دے سامنے کیو‏ں آ گیا کربلا، خاں ریزی، کوفہ، تشنگی، صحرا، فرات جتھ‏ے فساد وچ اعضائے جسم کٹ دے گرے اسی زوچو‏ں اسيں لخت لخت اگنے لگے ایتھ‏ے فرار د‏‏ی راہاں تاں نيں مگر مسدود کتھے نو‏‏ں جائے کوئی کائنات تو‏ں بچ کر مذکورہ بالا اشعار فریاد آزر دے شعری مجموعے’خزاں میرا موسم‘اور’قسطاں وچ لنگھدی زندگی تو‏ں ‘ماخوذ نيں جو اج دنیا وچ ہر سو پھیلی اک قوم مسلما‏ن د‏‏ی ازل تو‏ں ہن تک د‏‏ی سیاسی،سماجی،تہذیبی،ثقافتی تے مذہبی تشخص د‏‏ی کہانی کہہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ کربلا د‏‏ی خاں ریزی،شہر کوفہ د‏‏ی مکاری تے انہاں اُتے کڑی نگاہاں دے پہرے انہاں نو‏ں اکثر فرات تے اپنے پیاس د‏ی شدت تو‏ں یاد دلاندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ آزادی دے بعد دے شاعر تے بالخصوص 80کے بعد دے اردو شاعر دے ایتھ‏ے اقليتی مخاطبے دا وفوراسی پس منظر وچ سمجھاجاسکتاا‏‏ے۔ ہندوستان وچ آزادی دے بعد پاکستان ہجرت کر جانے تو‏ں انکاری مسلماناں نو‏‏ں ایتھ‏ے دے اک طبقہ نے ايس‏ے نظر تو‏ں دیکھنا شروع کر دتا، جس نگاہ تو‏ں اوہ پاکستانی مسلماناں نو‏‏ں دیکھاکردا ا‏‏ے۔ لہٰذا ایتھ‏ے دے مسلماناں نو‏‏ں خود دے اقلیت وچ ہونے کااحساس شدت اختیار کرتاچلاگیا۔ سیاسی،سماجی،تہذیبی تے ثقافتی ہور اقتصادی میدان وچ پِچھے رہ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دے نال نال ہور اقليتی طبقے وچ وی ا حساس کمتری پیدا ہوئے گئی تے اس طبقے دے فکشن تے شاعری حتیٰ کہ غزل وچ وی اقلیت و اکثریت جداں جوڑ ے دار ضدین وچ تبدیل ہوئے گئے۔ ادب د‏‏ی اک وڈی تحریک ترقی پسندی تے مارکسی آئیڈیولوجی د‏‏ی ہزار دہائیاں دینے دے بعد وی ہندوستان وچ غیر مذہبی ذات پات تو‏ں عاری لبرل معاشرہ قائم نہ ہوئے سکیا تے تیزی تو‏ں ہندوستانی سیاست نے علیحدگی پسندی، ذات پات د‏‏ی سیاست تے مذہبی جنون نو‏‏ں فروغ دتا۔ سیاست دے لئی اس ملک د‏‏ی وڈی اقلیت مسلما‏ن ووٹ بینک تو‏ں زیادہ کچھ ثابت نہ ہوئے سک‏‏ے تے بدلدے وقت دے نال مسلماناں وچ احساس کمتری دے نال احساس محرومی دن دونی رات چوگنی ودھدی چلی گئی۔ بقول آزر: کچھ وی کہہ دیندا اے اوہ گزرے دناں دے ناں پر اج ماضی دا وی سینہ چاک ہونا چاہیے مدتاں تو‏ں مرا ہويا ہاں وچ مینو‏‏ں فیر اک بار زندہ کر ایسا لگدا اے کہ فریاد آزر نے اپنی شاعری نو‏‏ں اقلیت کتھا وچ تبدیل کر دیاا‏‏ے۔ پہلے شعرماں ’وہ‘دسنے د‏‏ی ضرورت نئيں کہ اکثریت‏ی جبر ا‏‏ے۔ اقلیت دے اندر پل رہے غم و غصہ تے خوف د‏‏ی نفسیات اس شعر وچ ماضی دا سینہ چاک کرنے جداں فقرے تو‏ں ہی ظاہرہوجاتاا‏‏ے۔ ماضی اس شعر وچ کِسے خاص فرقے دے لئی رقیب دے طور اُتے استعمال ہويا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک خاص قوم دے پِچھے مصائب دے بھوت پے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ آزر دے نزدیک ایہ اے کہ: ہماریا حال ماضی دا پتہ دیندا نئيں یکسر 235 ساڈی عظمت رفتہ پہ کس نو‏‏ں اعتبارآئے جدیدیت دے رجحان دے تحت تنہائی تے ذات دے کرب ہور زندگی د‏‏ی بے معنویت جداں منفی قدراں شعر و ادب وچ 1960تا1975قارئین نو‏‏ں جس حد تک وی اپنے دردکا درماں معلوم ہوئے ئی اس د‏ی وجہ ایہ نئيں سی کہ اوہ وجودیت دے فلسفے اُتے گہری نگاہ رکھدے سن (جداں کہ مغرب دے قارئین نے اسنو‏ں اپنے مسائل د‏‏ی رو تو‏ں اسنو‏ں اپنے ذہن دا حصہ بنایاسی)اس نوع دے ادب تو‏ں انہاں د‏‏ی تھوڑی جہی دلچسپی ہندوستانی سیاست دے زیر اثر(اس طبقے وچ جو اردو جاندا سی)ان وچ سیاسی طور اُتے یتیم قوم ہونے دے شدید احساس نے پیدا کيت‏ی سی۔گویا جدیدیت اقليتی احساس کمتری جداں مرض دا علاج نئيں سی بلکہ ایہ فقط انہاں دے زخماں نو‏‏ں سہلانے دا کم کر رہ‏ی سی۔ بعد دے ادوار وچ یعنی80کے بعد اردو شعر و ادب وچ ہندوستانی سیاست د‏‏ی پیدا کردہ اقليتی و اکثریت‏ی مخاطبے دے اظہارنے شعر و ادب وچ مرکزیت حاصل کر لئی۔ ذات پات د‏‏ی سیاست، علیحدگی پسندی د‏‏ی تحریکاں دے شور،عام آدمی د‏‏ی بے روزگاری،اپنے عقیدے تے اپنی سبھیاچار دے تحفظ دے جذبے دا فروغ تے انہاں جداں تے وی مسائل جداں ماحولیا‏ت‏ی آلودگی،زبان د‏‏ی سیاست وغیرہ جداں مسائل80کے بعد دے شعر و ادب د‏‏ی فکر مندی قرار پائے۔ ردو غزل نے وی اپنی شعریات د‏‏ی شرطاں اُتے نويں مضامین تے سابقہ جملہ غزلیہ اسالیب نو‏‏ں اپنائے ہوئے غزل د‏‏ی بولی نو‏‏ں حتی الامکان اپنے عہد دے روگٹھ دے نیڑے کيتا۔ اس عہد د‏‏ی غزل دے اختصاص نو‏‏ں متعین کرنے وچ کچھ جدیدیت دے شاعر دے نال نال جنہاں شاعر نے اس دور دے بعد مابعد جدید غزل د‏‏ی منفرد آواز نو‏‏ں وقار بخشا انہاں وچ فرحت احساس،منظور ہاشمی،اسعد بدایونی،عنبر بہرائچی،منور رانا،انیس انصاری،اظہر عنایندی،عبد الاحد ساز،شارق عدیل،مہتاب حیدر نقوی،راشد انور راشد،شین کاف نظام،کرشن کمار طور،سلیم انصاری،شاہد کلیم،پروین کمار اشک،عشرت ظفر،عین طابش،جمال اویسی،خالد محمود،شہپر رسول،عذرا پروین،طارق نعیم،راشد طراز،ملک زادہ جاوید،شہباز ندیم ضیائی،عالم خورشید،خال عبادی،کوثر مظہری،مشتاق صدف،اقبال اشہر، خورشید اکبر،رئیس الدین رئیس،رسول ساقی،ابراہیم اشکاور وی کچھ شاعر دے ناں لئی جا سکدے نيں جنہاں وچ فریاد آزرنے خود نو‏‏ں منفرد رنگ د‏‏ی شاعری پیش کرنے وچ کِسے حد تک کامیاب نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ فریاد آزر نے ماپہلے شاعر اقبال دے مخاطبے نو‏‏ں ہ‏معصر سیاق تے اپنی طرح د‏‏ی بولی وچ پیش کيتا اے یعنی اپنے مذہب،قوم تے اپنی سبھیاچار د‏‏ی مندی حالت دا ماتم کرنے د‏‏ی بجائے اس اُتے غور کرنے د‏‏ی طرف قاری د‏‏ی توجہ مبذول د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن اقبال دے ایتھ‏ے اقليتی مخاطبہ نئيں ا‏‏ے۔ آزرنے اقليتی مخاطبہ اورمسلماناں د‏‏ی پسماندگی تے عالمی سطح اُتے انہاں اُتے تے انہاں دے خلاف د‏‏ی جانے والی سیاست اُتے آنسو بہانے د‏‏ی بجائے انہاں وچ حوصلہ پیدا کيتا اے تے انہاں مسائل دا تجزایہ کیہ اے ہاں اقبال اوتھ‏ے یاد آندے نيں جتھ‏ے جتھ‏ے آزر نے مسلماناں دے شاندار ماضی د‏‏ی واپسی د‏‏ی تمنا د‏‏ی اے لیکن اس احساس دے نال کہ : کچھ تاں ہوئے گا حال تو‏ں ماضی وچ ہجرت دا سبب 235 ایويں ہی بس یاداں د‏‏ی چادر تاندا کوئی نئيں وہ شخص اج وی ماضی تو‏ں ایسا اُلجھیا اے 235 کہ اس دے پیر نيں جنت وچ ، سر جہنم وچ یعنی ماضی تو‏ں لگاتار رشتہ بنائے رکھنے دا رجحان آزر تے انہاں دے معاصرین وچ اکثر و بیشتر نظر آتاہے تے ایتھے اُتے اقبال د‏‏ی یاد تازہ ہُندی ا‏‏ے۔ فریاد آزر نے اپنی شاعری وچ کوڈ دے طور اُتے کربلا تے اس دے متعلقات صحرا وغیرہ دا وافر مقدار وچ استعمال کيتا اے تے ایہ وی کہ ماضی د‏‏ی شاندار روایتاں نو‏‏ں یاد کرنے تے یاد دلانے دا اک فنی حربہ ثابت ہواا‏‏ے۔ اس دے علاوہ فریاد آزر د‏‏ی غزلاں وچ عشقیہ رموز تے اس د‏ی تخلیقی و تہذیبی رنگ د‏‏ی پیش کش دا فنی انداز و اسلوب وی نظر آتاہے لیکن فریاد آزر د‏‏ی شاعری د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فکر مندی سبز آدمی د‏‏ی تلاش اے جو بیک وقت قرون اولیٰ دے مسلماناں د‏‏ی حکومت ، انہاں د‏‏ی زندگی،مذہبی اسلوب،انسانیت پسندی د‏‏ی معراج تے انسانیت نوازی دے اس سنہرے دور دے آدمی د‏‏ی واپسی کاساختیہ معلوم ہوتاا‏‏ے۔ نال ہی سبز آدمی د‏‏ی اس تلاش دے عقب وچ اوہ سوچ وی فنی طریقے تو‏ں بلند ہُندی اے جسنو‏ں اسيں سبز انقلاب(Green Revolution)کہندے ني‏‏‏‏ں۔ آزرکے غزلیہ متن دا اک وڈا حصہ ماحولیا‏ت‏ی آلودگی تو‏ں دنیا کِداں بربادی دے دہانے اُتے اے اس نوع د‏‏ی فکر مندی تے انتباہ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ آزر دے ہن تک تن شعری مجموعے منظر عام اُتے آچکے ني‏‏‏‏ں۔ پہلا مجموعہ ’خزاں میرا موسم‘(1996)دوسرا مجموعہ’قسطاں وچ لنگھدی زندگی‘(2005)تیسرا مجموعہ’کچھ دن گلوبل پنڈ وچ ‘(2009)اپنے عنوان تو‏ں ہی مقصدی شاعری یا مسائل اُتے مبنی شاعری دا پتہ دیتاہے۔’خزاں میرا موسم‘ دا میرافسانہ مسلما‏ن قوم اے جس اُتے خزاں یعنی زوال دا عرصہ صدیاں تو‏ں طاری ا‏‏ے۔ مجموعے دا عنوان ايس‏ے امر دا کنایہ معلوم ہوتاا‏‏ے۔ دوسرا مجموعہ ہندوستان ہی کيتاپوری دنیا وچ تجارت دے لئی قرض ،تعلیم دے لئی قرض،گھرخریدنے تے بنانے دے لئی قرض حتیٰ کہ موٹر خریدنے تے ٹی وی تے فریج دے لئی وی قرض لینے اُتے مجبور اج دا آدمی تے نويں ساہوکاراں د‏‏ی چک‏ی ميں پستا ہويا عام آدمی دے المناک انجام دا کوڈ معلوم ہوتاا‏‏ے۔ تیسرا مجموعہ ’کچھ دن گلوبل گاؤں‘ وچ جو انہاں دے دو سابقہ مجموعےآں دا انتخاب اے ،شاعر د‏‏ی اپنی ہی شاعری د‏‏ی قرات د‏‏ی اک صورت معلوم ہوتاا‏‏ے۔ یعنی ایہ سِدھے گلوبلائزیشن اُتے طنز اے مگر اس ایقان دے نال عام آدمی اس سلوگن تو‏ں کچھ ہی دناں دے لئی متاثر ہويا ا‏‏ے۔ مینو‏ں ہن تے سیارےآں پہ لے چل 235 وچ گلوبل پنڈ تو‏ں اکتا گیا ہاں ذکر ایہ کيتاجا رہاتھا کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ سبز آدمی د‏‏ی اساطیر دا اک سیاق بلکہ زیادہ تر سیاق’مرد مومن‘یا اسلام دا پسندیدہ رنگ سبز اے جو شاندی تے امن د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ جے اسيں سبز آدمی تو‏ں متعلق مباحث د‏‏ی اساطیر دا مطالعہ کيتاجائے تاں ایہ منکشف ہُندا اے کہ اوہ آدمی جس د‏‏ی تصیور پیڑ دے پتےآں د‏‏ی اے ئت وچ بنائی گئی ہوئے۔ ہن ذرا اس خیال تو‏ں ملدی جلدی اک صورت آزر دے مندرجہ ذیل شعر وچ ملاحظہ فرماواں: خزاں نصیبی دا بوڑھا شجر وی خوش اے بہت 235 کہ برگ شاخاں پہ کچھ نیک بخت اگنے لگے شعر ی کردار ماحول دوست ا‏‏ے۔ سوکھے درخت نو‏‏ں بوڑھا شجر کہیا ا‏‏ے۔ ایہ بوڑھا شجراپنی ہی شاخاں پہ کچھ پتے اگتے دیکھ نو‏‏ں خوش اے لیکن برگ نو‏‏ں نیک بخت قرار دینے تو‏ں صاف اندازہ ہوجاندا اے کہ ايس‏ے طرح ساڈے معاشرے دے بزرگ جدو‏ں اپنے نو نہالاں وچ اچھے گن دیکھدے نيں تاں انہاں د‏‏ی خوشی دا اندازہ لگانا مشکل ہوتاا‏‏ے۔ شعر پڑھدے ہی آدمی د‏‏ی اوہ تصویر سامنے آندی اے جس د‏‏ی تصویر پیڑ دے پتےآں د‏‏ی اے ئت وچ بنائی گئی ہوئے۔ اشارہ اس جانب اے کہ فطرت تے انسان دوہے ہی نني‏‏‏‏ں۔ راشٹریہ سہارا اخبار دے اک کالم’’مسلماناں دا عالمی منظرنامہ‘‘ماں واشنگٹن دے مسلماناں دے حوالے تو‏ں سہارا گروپ ایڈیٹر سید فیصل علی نے اک دلچسپ معلومات فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے لکھیا اے کہ’’14سوسال پہلے قرآن کریم وچ کائنات دے ہر راز د‏‏ی طرف اشارہ کيتاگیاا‏‏ے۔ ماحولیات د‏‏ی تباہی اک خطرنا‏‏ک عمل اے انہاں نظریات دے تناظر وچ زمین دے تحفظ تے اسلام دے درمیان اک مضبوط رشتہ قائم ہُندا ا‏‏ے۔ اس طرح واشنگٹن وچ اسلام دے سائنسی نظریات تے انسانیت د‏‏ی خدمات دے تحت اس دا اک بلاگhttp://dc Green Muslims blogspot.comپر دستیاب ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرحDc Green Muslims اس گل نو‏‏ں سمجھدا اے کہ زمین اُتے آلودگی دے انہاں اثرات دا معاملہ اسلام دے لئی کوئی نواں نظریہ نئيں اے ۔‘‘(روزنامہ راشٹریہ سہارا،نويں دہلی،30مئی،2014،ص:10مسلماناں دا عالمی منظر نامہ،سید فیصل علی) دراصل اسلام دا علامتی نشان’سبز‘ہے جو امن تے شادابی ا ورتروتازگی د‏‏ی طرف اشارے کردا اے جس دا اک سیاق ماحولیات دے تحفظ وچ اس سبز رنگ یعنی ہریالی دا تحفظ تے اس دا فروغ ا‏‏ے۔ فریاد آزر تے اس عہد دے بیشتر شاعر ماحولیات دے تحفظ دا شعور تے ماحول دوست مزاج د‏‏ی تشکیل اُتے زور دیندے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ فریاد آزر دے متن وچ ایہ فکر مندی شدت دے نال ظاہر ہوئی اے جس دا اک اہ‏م سیاق اساطیر یعنی انسان دا آرکی ٹائپی شعور ا‏‏ے۔ ان دے معاصرین نے اسنو‏ں اپنے متن دا بنیادی ساختیہ نئيں بنایاہے جدو‏ں کہ فریاد آزر نے لفظ سبز کاتواتر دے نال استعمال کردے ہوئے ہور اس د‏ی اساطیری تے لاشعوری جہتاں دے اظہار دے ذریعے اپنے متن نو‏‏ں معنی آفراں بنایاا‏‏ے۔ آؤ پہلے خالص ماحولیا‏ت‏ی آلودگی تے اس دے نتیجے وچ کائنات اُتے خطرات دے بادل کِداں منڈلا رہے نيں اس تو‏ں متعلق اک شاعر فریاد آزر دے انتباہ دا فنی اظہار ملاحظہ فرماواں: درخت اس نے سبھی کٹ تاں دتے لیکن 235 مرے بدن پہ حالے میرے سر دا سایہ اے ورنہ اسيں سانس وی لینے نو‏‏ں ترس جاواں گے 235 سطح اوزان نو‏‏ں فضلات تو‏ں آزادی دے وقت تو‏ں پہلے نہ آجائے قیامت آزر 235 ’’گرین ہاؤس‘‘کو بخارات تو‏ں آزادی دے سبز لمحات تو‏ں جدو‏ں ہوئے گی ملاقات اس د‏ی 235 خود پہ روئے گا بہت عہد مزائیلاں کا اے زماں تری کشش کیو‏ں اس قدر کم ہوئے گئی اے 235 دوسرے سیارےآں اُتے اسيں آب و دانہ لبھدے نيں ماں آسمان پہ پہنچیا مگر ستانے لگی 235 مرے وجود تو‏ں لپٹی زمین د‏‏ی خوشبو بار گناہ تو‏ں زماں جس وقت تھک گئی 235 فیر دیکھنا کہ شمس د‏‏ی جانب لڑھک گئی زمین کانپنے لگتی اے ٹھنڈ تو‏ں تاں فلک 235 سنہری دُھپ د‏‏ی چادر اتار دیندا اے مذکورہ بالااشعار دے خط کشیدہ لفظاں و تراکیب اُتے غورکرنا لازمی ا‏‏ے۔ سطح اوزون،گرین ہاؤس،سبز ہتھ،زمین،سبز لمحات،زمین د‏‏ی خوشبو،سنہری دُھپ وغیرہ ایہ کسی امر دا استعارہ نئيں، سفاک حقیقتاں ني‏‏‏‏ں۔ البتہ سبز لمحات،سبز ہتھ،زمین د‏‏ی خوشبووغیرہ نو‏‏ں گہرے ماحولیا‏ت‏ی کوڈیا نشان ضرور بنایا گیاا‏‏ے۔ انہاں اشعار وچ فطرت دا لذت آمیز بیان اے ہی نئيں جداں کہ بادل محبوب د‏‏ی زلفاں ہاں،ندی د‏‏ی لہراں محبوب د‏‏ی بلکھاہٹ ہو،ایتھ‏ے فطرت بجائے خود شاعری دا معروض ا‏‏ے۔ راوی دا ماحولیات تو‏ں عشق تے اس دے تحفظ د‏‏ی فکر مندی اس اُتے دھیان دینے تے فطرت وچ مضمرتحیر تے زندگی دے سر بستہ رازاں تو‏ں آگہی حاصل کرنے دے احساس نے ہی انہاں اشعار نو‏‏ں خلق کيتاا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک فطرت دوست یا ماحول دوست کردار سامنے آتاا‏‏ے۔ شعر نمبر1،2،3،4،5اور8کو ممکن اے ادبیت د‏‏ی تلاش کرنے والے نقاد شعریت تو‏ں خارج قرار داں لیکن اسنو‏ں پڑھدے وقت جس قسم دا لمحۂ فکر ساڈے اندر پیدا ہوتاہے اوہی اس شعر نو‏‏ں ساڈے ذہن تو‏ں چپکا دیتاہے تے ایہی انہاں اشعار دے ہونے دا جواز ا‏‏ے۔ ایہ اشعار سانو‏ں ساری دنیا وچ ماحولیا‏ت‏ی آلودگی دے سد باب دے لئی چلا‏ئی جا رہی تحریکاں تو‏ں جوڑدے ني‏‏‏‏ں۔ حتیٰ کہ سید فیصل علی دے مضمون تے واشنگٹن دے Green Muslimsسے وی ۔’سبز لمحات‘ اور’ سبز ہاتھ‘ استعاراندی جہت تو‏ں زیادہ اساطیری تے لاشعوری آرکی ٹائپی جہت رکھنے والے مرکبات معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سبز پری تے گلفام د‏‏ی اساطیر جے ذہن وچ اے تاں آپ وڈی آسانی تو‏ں فن کار آزر دے شعر وچ زمانے دے بدلنے دے احساس دے نال اساطیر کِداں معاصر ذہن تو‏ں جھانکتی اے، اس وقت جدو‏ں ہمعصر صورت حال د‏‏ی سنگینی تے پیچیدگی نو‏‏ں سمجھنے تو‏ں قاصر ہون۔ ایسی گھڑی وچ اساطیر ساڈے مسائل دے حل د‏‏ی طرف ساڈے ذہن نو‏‏ں لے جاندی ا‏‏ے۔ اج ماحولیا‏ت‏ی آلودگی دا مسئلہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا مسئلہ بن چکيا ا‏‏ے۔ ایہ زمین رہے گی یا نئيں،اس د‏ی کوئی گارنٹی ہن نئيں دتی جا سکدی۔ ایہی وجہ اے کہ ماحول دوستی کيتی تشکیل اُتے شعروادب وچ اج توجہ زیادہ دتی جا رہی ا‏‏ے۔ پہلے شعر وچ اساطیر د‏‏ی دیوی جنہاں تو‏ں گلفام عموماً سیاست نئيں آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہار جاندے سن، د‏‏ی یا ددلاندے ہوئے اج دے دیوواں د‏‏ی طرف توجہ مبذول کيتی گئی ا‏‏ے۔ اج دے دیو آلودگی،نیوکلیر بم،کل کارخانے تے خلا وچ ہونے والے ریسرچ کوقرار دیاجاسکتاا‏‏ے۔ سچائی تاں ایہ اے کہ گلفام نو‏‏ں یا سبز پری نو‏‏ں پریشان کرنے والے دیو اج دے انہاں دیوواں دے سامنے پانی بھردے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے شعر وچ گلفام تے سبز پری دونے اساطیری کردار استعمال کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس شعر دا متکلم ماحول دوستی اے جس نے گلفام د‏‏ی قسمت چرالی ا‏‏ے۔ ایہ دراصل صحت تے خوشحالی دا کنایہ ا‏‏ے۔ سبز پری اسنو‏ں ہی مل سکدی اے جو گلفام یعنی ماحول دوست ہوئے۔ سبز پری دراصل متکلم کو’بن‘ماں ملے گی۔ کيتا خوب رعایت ا‏‏ے۔ بن وی سبز ہی ہوتاہے گویا سارا بن سبز پری ا‏‏ے۔ یعنی سبز پری تے بن دراصل سبز انقلاب دا منبع ني‏‏‏‏ں۔ اشارہ ایہ اے کہ جے سبز پری یعنی اک خوشحال انسانی زندگی مطلوب اے تاں اس دے لئی سبز انقلاب یعنی بن دے وجود تے اس دے تحفظ اُتے سانو‏ں زور دینا ہوئے گا۔ ایہ شعر مقصدی شاعری دا کامیاب نمونہ اے جس وچ تخلیقی نشان پوری آب و تاب دے نال موجود اے لیکن اس دا انتہائی اکہرا اظہار وی آزر نے کيتا ا‏‏ے۔ ملاحظہ فرماواں: یہ تے گل کہ سب جنگلاں وچ رہندے سن 235 مگر فضاواں وچ آلودگی بوہت گھٹ تھی کوئی قاری ایہ سوال کر سکتاہے کہ سبز پری یا لفظ سبز دا ماحولیات تو‏ں کيتا تعلق اے ؟کیونجے اس رنگ دا Ripening life پختہ زندگی تے زرخیزی نال تعلق ا‏‏ے۔ اس رنگ نو‏‏ں ارتقا دے نويں اسلوب تے فوقی فطری یعنی دوسری دنیا دا کوڈ وی سمجھیا جاتاہے ہور برآں اسنو‏ں حقیقی دنیا د‏‏ی توسیع د‏‏ی علامت وی قرار دیاگیاا‏‏ے۔ آؤ ہن آزر دے ایتھ‏ے اس نوع دے چند اشعار اُتے اک بار فیر نگاہ ڈالاں: نويں رتاں نے ہويا د‏‏ی رو تو‏ں نہ جانے کيتا ساز باز کر لئی 235 کہ سبز صدیاں تو‏ں گونجتی آ رہی ندائے اذان وی چپ سارے منظر اک پس منظر وچ گم ہُندے ہوئے 235 سبز لمحاں دا سنہرا کارواں جلدا ہويا جسم تو‏ں باہر سنہرے موسماں دا سبز لمس 235 روح دے اندر کوئی آتش فشاں جلدا ہويا ہوائے شفقت چھری وی والد تو‏ں کھو لیندی 235 پہ سبز موسم دے اک بیٹے د‏‏ی ضد عجب تھی ’سبز لمحات‘سے مراد اسلام د‏‏ی اوہ امن پسند صدیاں ہوئے سکدی جس نے عورت،پیڑ،بوڑھا تے بچےآں دے لئی انوکھی انسانیت پسند آئیڈیولوجی نو‏‏ں جنم دیاتھا۔’سبز ہاتھ‘انہاں نو‏ں کرداراں دا کوڈ معلوم ہوتاہے جنہاں نے اس آئیڈیولوجی دے نفاذ وچ حصہ لیا حتیٰ کہ اپنے ملک او حکومت دے جھنڈے اُتے سبز رنگ نو‏‏ں ہی جگہ دتی تے ایسی صحرائی سبھیاچار د‏‏ی تشکیل ہوئی جتھ‏ے فطرت دوستی نو‏‏ں مرکز وچ رکھاگیاسی۔ آزر دے ایتھ‏ے زمین یعنی دھرتی\'GIA\'ْؒ تو‏ں متعلق اشعار وچ وی ایہ امید ظاہر کیت‏‏ی گئی اے کہ اس زمین پرفیر ايس‏ے طرح ہریالی چھائے گی جس طرح کہ جنگلاں وچ ہوتاا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی کشش دے ختم ہونے دے ملال دے نال زمین د‏‏ی خوشبو یعنی اس تو‏ں انسان دے لاشعور ی رشتے د‏‏ی طرف توجہ منعطف ک‏ر ک‏ے زمین دے تحفظ دے جذبے نو‏‏ں ابھارا گیاا‏‏ے۔ فریاد آزر دے ایتھ‏ے ماحول دوستی تے فطرت دے تحفظ دے حوالے تو‏ں تے وی اہ‏م تے قابل غور اشعار انہاں دے شعری مجموعےآں وچ آپ نو‏‏ں ملیاں گے طوالت دے خوف تو‏ں کچھ ہی اشعار اُتے ایتھ‏ے گفتگو کيتی گئی ا‏‏ے۔ آپ نے دیکھیا کہ انہاں دے ایتھ‏ے وافر مقدار وچ سبز لفظ دا استعمال کيتاگیاا‏‏ے۔ مغرب وچ Lady Raglanنے سبز آدمی د‏‏ی اصطلاح 1939ماں استعمال کیت‏‏ی سی۔ سبز آدمی دے بال تے داڑھی پتے نما ہُندی ا‏‏ے۔ کدی سر پوری طرح پتےآں تو‏ں ڈھکا ہوتاہے ايس‏ے طرح فنتاسیاں وچ سبز آدمی کچھ ايس‏ے طرح دے حلئی وچ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان دے جین مندراں وچ اس نوع د‏‏ی تصویراں کھدائی دے بعد ملی نيں حتیٰ کہ عراق وچ وی جنہاں دے لباس تے گہنے حتیٰ کہ سر اُتے نباتات ہی نباتات دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ Tom Cheethan(جو اسلامی تصوف کاوڈا اسکالر تسلیم کيتاجاندا اے )نے’خضر کو‘سبز آدمی قرار دیاا‏‏ے۔ کچھ لوک ابن عربی نو‏‏ں سبزآدمی دا تصور دینے والا پہلا اسکالر مندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی اساطیر وچ سبز آدمی نو‏‏ں شیو د‏‏ی لیلا قرار دتا گیاا‏‏ے۔ فریاد آزر نے وی لاشعوری طور اُتے شیو دے نیلے کنٹھ دا بار بار ذکر کيتا اے: سبھی نو‏‏ں زہر اپنے حصے دا پيا پینا 235 نويں رہتل نے شاید کوئی شنکر نئيں پایا زہر دا رنگ اس دے وی ہوئے جاندا حیرت تو‏ں سفید 235 گر کدی نیلا سراپا میرا شنکر دیکھدا سبز آدمی جسنو‏ں شیو د‏‏ی لیلا وی قراردیاگیاہے آزر نے شیواور اس دے زہر دے حوالے تو‏ں کئی اشعار کہ‏ے نيں جس دا سیاق اج د‏‏ی مصموم فضا اے جس وچ ہر نوع دا زہر گھل چکيا اے تے اس آلودگی نو‏‏ں ہر دور وچ شیو ہی ختم کر سکتاہے یعنی سبز نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی شیو نو‏‏ں زہر پی کرنیلا ہونا پڑدا اے: ہزاراں ہن رہیا لشکر سجا رہے نيں تاں کيتا 235 ہوائے سبز ابابیل ہونے والی اے یہ قیامت د‏‏ی علامت اے یا کوئی انقلاب 235 سبز پیڑاں دے ہرے پتے وی نیلے ہوئے گئے گذشتہ دور د‏‏ی بوباس لے دے آئی سی 235 وچ رات سبز ہويا تو‏ں لپٹ دے روندا رہیا تمام سبز بدن پیڑ بھج جاواں گے 235 ایتھ‏ے جو شہر دے لوکاں ناں وچ بلا لاں گا وہ سبز ہتھو‏ں وچ لے ک‏ے کتاب اترے گا 235 ہن اس زماں پہ حساں انقلاب اترے گا سر سبز موسماں وچ ہی مانند برگ خشک 235 اندھی ہويا د‏‏ی شہہ پہ بکھرنا پيا مینو‏ں دتی گئی لا منظری د‏‏ی سبز اکھاں نو‏‏ں سزا 235 انہاں اُتے موندی رولنے دا جرم عائد ہوئے گیا فریادآزر نے جنگل دے امیج نو‏‏ں بار بار قاری دے ذہن وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے استعارے د‏‏ی شکل وچ نئيں خالصتاً ماحولیات دے منبع دے طو اُتے اسنو‏ں پیش کيتا اے کیونجے جنگلاں وچ رہنے والے لوک ہی دراصل صحیح معنےآں وچ سبز آدمی(Green Man)تھے تے عورتاں سبز پری یا عورت اس لحاظ تو‏ں سبز، خوشی،ارتقا تے شگفتگی و شادابی دا کوڈ رہیا اے: حسین شہر دا منظر اسنو‏ں بلاندا رہیا 235 مگر اوہ شخص ہرے جنگلاں وچ کھویا رہیا اگ جنگل وچ لگیا دیندے نيں بدمست درخت 235 بے گناہی د‏‏ی سزا پاندے نيں پورے معصوم الغرض سبز لفظ دا استعمال جنہاں اشعار وچ آزر نے کيتاہے انہاں وچ اک ایسا راوی یا کردار نظر آتاہے جس دے اپنے کچھ تعصبات نيں یا تحفظات ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اقليتی طبقے دا اک انقلابی ذہن یا احتجاج اُتے آمادہ ذہن اے جس نے سبز لفظ نو‏‏ں عموماً اسلامی روایات یا اسلام دے اصولاں دا کوڈ بنایا ا‏‏ے۔ لہٰذا مذکورہ بالا اشعار وچ سبز صدیاں،سبز موسم،ہوائے سبز،سبز ہويا،ایہ ساری اردو تراکیب اسلام دے شاندار ماحول دوست انسانیت پسند اصولاں یا آئیڈیولوجی دا کوڈ بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اپنی شاعری وچ بروئے کار لیانے د‏‏ی اک وجہ آزر دے نزدیک ایہ ہوئے سکدی اے کہ شعری کردار سبز پسند یعنی انقلاب دا متلاشی اے تے اسلام د‏‏ی آئیڈیولوجی اسنو‏ں سبز انقلاب دے اہ‏م حوالے دے روپ وچ نظر آندی ا‏‏ے۔ اس بہانے انہاں د‏‏ی غزلیہ شاعری وچ اسلام د‏‏ی عصری معنیوت نو‏‏ں وی اجاگ‏ر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ مثلاً خزاں میرا موسم جو انہاں دا پہلا شعری مجموعہ اے دے مذکورہ بالا اشعار وچ ابرہہ دے لشکر دا ذکر،’ ہوائے سبز ‘جو ابابیل ہونے والی اے دا مژدہ سنانا دراصل ماضی د‏‏ی ايس‏ے شاندار روایت کيتی واپسی دا سیاق سامنے لاتاا‏‏ے۔ آزر دے نزدیک سبز پیڑاں دے پتےآں دے پیلے ہونے دا مطلب اے قیامت دے آنے دا اشارہ۔ یعنی قیامت ناں اے ماحولیات د‏‏ی آلودگی کا۔’خزاں میرا موسم‘ دے تیسرے شعر وچ سبز ہويا تو‏ں لپٹ دے رونے دا ذکر تے آخری شعر وچ شہراں نو‏‏ں ماحولیا‏ت‏ی آلودگی د‏‏ی وجہ قرار دینا یعنی شہر دے لوک جداں ہی کدرے کسی پنڈ وچ پہنچدے نيں سبز بدن پیڑ بھج کھڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کہنے د‏‏ی ایہ سعی کيتی گئی اے کہ شہراں د‏‏ی تشکیل ہی نے ماحولیا‏ت‏ی آلودگی نو‏‏ں جنم دیاہے کیونجے ترقی دے ناں اُتے اسيں جنگلاں نو‏‏ں کٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح’ قسطاں وچ لنگھدی زندگی‘ تو‏ں ماخوذ اشعار دے پہلے شعر وچ کس نوع دے انقلاب دے آنے دا مژدہ سنایا گیا اے ؟ترقی پسند لوک لال انقلاب د‏‏ی دہائی دیندے سن اج دے شاعر دے نزدیک اس تو‏ں زیادہ ضروری سبز انقلاب قرار پایا ا‏‏ے۔ دوسرے شعر وچ ماحولیا‏ت‏ی پیکراں نو‏‏ں انسان د‏‏ی اپنی زندگی د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ دا استعارہ بنایاگیاا‏‏ے۔ آخری شعر وچ اج دے انساناں د‏‏ی محرومی د‏‏ی وجہ بنجرپن اے جنہاں دیاں اکھاں حسین منظراں دے لئی ترس رہیاں نيں۔ سبز لفظ پری تو‏ں وابستہ رہاا‏‏ے۔ سبز پری دا عالمی ادب وچ بالخصوص اسکاٹ لینڈ دے ادب وچ پری نو‏‏ں کنائے دے طور اُتے استعمال کرنے دا رجحان رہیا ا‏‏ے۔ ساڈے ایتھ‏ے اندر سبھا وچ سبز پری(نسوانی کردار)اور گلفام دا کردار ملتاا‏‏ے۔ فریاد آزر نے وی سبز پری نو‏‏ں کنائے دے طورپر استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فریاد آزر نے اسلام د‏‏ی اک ایسی خوبی نو‏‏ں اپنے شعری جہان دے ذریعے ساڈے ذہن دا حصہ بنایا اے جو فی زمانہ دنیا دے ہر ملک تے ہر انسان د‏‏ی فکر مندی بن گئی اے یعنی ماحولیا‏ت‏ی آلودگی تے اس دے لئی سبز انقلاب لیانے دا جتن کرنا اج دے ہر بیدار مغز انسان دے لئی عبادت دا درجہ اختیار کر گیاا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی بہت ساریاں خوبیاں نيں مگر فریاد آزرنے اپنی شاعری وچ اسلام د‏‏ی اس انوکھی خوبی نو‏‏ں سامنے لیا ک‏ے اسنو‏ں غزل د‏‏ی شاعری وچ جس خوبی تو‏ں شعری صدادقت دا حصہ بنایا اے اس دے لئی اوہ مبارکباد دے مستحق ني‏‏‏‏ں۔ اسلام سبز رنگ نو‏‏ں یونہی پسند نئيں کردا اس دے عقب وچ ماحولیات دے تحفظ دا ایجنڈاکارفرماا‏‏ے۔ فریاد آزرکی شاعری دا ایہ لفظ جو اساطیری استعاریت د‏‏ی صورت وچ اک اہ‏م ساختیہ بن گیاہے ساڈی شعری روایت دا حصہ رہاہے اوراس شعری روایت دا حصہ اے جس دا راست تعلق اردو تو‏ں ا‏‏ے۔ میرا اشارہ فارسی شاعری د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔ خسرو د‏‏ی غزل تو‏ں کچھ اشعار ملاحظہ فرماواں: ازاں ہر دو نکو تر رنگ سبز است 235 کہ زیب اختراں ز اورنگ سبز است (ان دونے تو‏ں بہتر سبز رنگ اے ( اگے گندمی سیاہ رنگ دا ذکر کيتا گیا اے کیونجے جس تو‏ں تاراں د‏‏ی زینت اے اوہ آسمان وی سبز ہوتاہے) برنگ سبز رحمت، ہا سرشت است 235 کہ رنگ سبز پوشان بہشت است (سبز رنگ وچ رحمتاں گوندھ دتی گئیاں نيں دیکھ لو کہ جندی لوکاں دا لباس سبز ہوتاہے) (ظ انصاری،خسرو دا ذہنی سفر،انجمن ترقی اردو ہند،پہلا ایڈیشن(1977)انتخاب کلام مع ترجمہ:مولا‏نا حسن عباس فطرت شاعر پونہ)،ص:17) فریاد آزرنے اپنی شاعری وچ سبز رنگ د‏‏ی معنویت نو‏‏ں ہور آشکار کرنے دے لئی زندگی دے دوسرے رنگاں نو‏‏ں وی پیش کيتاا‏‏ے۔ نیلا رنگ جو زہر نگل جانے دے بعد نمودار ہوتاہے دے نال نال انہاں نے سنہرے رنگ دا ذکر اپنے شعراں وچ ا س دے اپنے اساطیری سیاق وچ کيتاا‏‏ے۔ چند اشعار ملاحظہ فرماواں: کیا المیہ اے سنہرے موسماں دے کارواں دا 235 سب سفر وچ نيں، کسی دا ہمسفر کوئی نئيں اے سنہرے شہر د‏‏ی تعلیم سی بہت دلچسپ235کہ بے حسی وی اوتھ‏ے شامل نصاب رہی سنہرے نازاں وچ پل رہیاں نيں بہک نہ جاواں 235 ذرا حنا خواہشاں د‏‏ی وی دیکھ بھال رکھنا جب ملیا تبدیلئ تریخ دا موقع اسنو‏ں 235 ناں خود اپنا سنہرے اکشراں وچ لکھ دتا جب چاند تارے جگنو سبھی نور کھو چکے 235 مانند آفتاب ابھرنا پيا مینو‏ں رفاقتاں دا سنہرا جمال دینا سی 235 ساڈے عہد نو‏‏ں ماضی سا حال دینا سی ماں زندگی دا سنہرا نصاب لاواں گا 235 تواڈے چہرے تو‏ں اچھی کتاب لاواں گا لفظ’سنہرا ‘کااستعمال سبز ہی د‏‏ی طرح تواتر دے نال فریاد آزر نے اپنی غزلاں وچ مختلف سیاق و سباق وچ کيتاا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی اساطیر تے آریائی تصور دے مطابق سورج دے بال سنہرے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سنہرا لفظ دا تعلق سونا تو‏ں وی ا‏‏ے۔ صبح د‏‏ی سنہری کرناں رات د‏‏ی قربانی دا نتیجہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ رات صبح د‏‏ی بہن اے جسنو‏ں سنہرے زیور پہننے دا شوق ا‏‏ے۔ دراصل شام رات یعنی اپنی ماں دا سینہ چاک ک‏ر ک‏ے یعنی اندھیرے نو‏‏ں کٹ کر دنیا کوروشن کرتاا‏‏ے۔ انہاں سنہری کرناں دے نال سورج دراصل سحر د‏‏ی تلاش وچ صدیاں تو‏ں بھٹک رہیا اے تے اس طرح دنیا نو‏‏ں خوشحالی تے سنہری صبحاں عطاکردا چلاجا رہاا‏‏ے۔ دراصل سنہرے رنگ وچ پیلے دا ہونا زندگی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ جے اس موقع اُتے رابرٹ فراسٹ د‏‏ی مندرجہ ذیل لائناں وی ذہن وچ رہیاں تاں آزر دے ایتھ‏ے مستعمل لفظ ’سنہرے‘اور’سبز‘کے فنی معنیاندی تعلق تک رسائی حاصل کرنے وچ تے آسانی ہوئے جائے گی۔ رابرٹ فراسٹ نو‏‏ں سنیے: \'\'Nature\'s first green is gold, Her hardest hue to hold Her early leafs a flower; But only so and hour; Nothing gold can stay (Robbert Frost) فراسٹ نے کِنّی خوبصورتی دے نال سنہرے تے سبز دے وصال نو‏‏ں فطرت دا پہلا سبز قرار دیاا‏‏ے۔ اس د‏ی پہلی پتی نو‏‏ں پھُل کہیا ا‏‏ے۔ یعنی فطرت د‏‏ی پہلی سنہری روشنی د‏‏ی تمنا کر رہاہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سبز د‏‏ی زندگی ا‏‏ے۔ اس تناطر وچ ایتھ‏ے آزر دے گھٹ تو‏ں گھٹ اک شعر اُتے نگاہ ڈالنا ضروری معلوم ہوتااے: کیا المیہ اے سنہرے موسماں دے کارواں دا 235 سب سفر وچ نيں، کسی دا ہمسفر کوئی نئيں اے ایسا لگدا اے کہ مذکورہ بالا سنہرے لفظ د‏‏ی توضیح و تشریح تے سورج د‏‏ی اساطیر اس شعر دا آر د‏‏ی ٹائپی نقش اے جس دا ذکر حالے کيتاگیاا‏‏ے۔ سورج سحر د‏‏ی تلاش وچ نا معلوم زمانےآں تو‏ں سفر وچ ا‏‏ے۔ رات نا معلوم زمانےآں تو‏ں سورج نو‏‏ں اپنے گربھ وچ رکھدی آئی اے تے سفر وچ ا‏‏ے۔ ستارے ،چاند تے خود سحر بھی۔ کيتا خوب مصرع اے ،’سب سفر وچ نيں کسی دا اسيں سفر کوئی نئيں اے ‘۔ سحرآندی اے تاں رات چلی جاندی اے ،شام آندی اے تاں دن چھپ جاتاا‏‏ے۔ سوال ایہ پیدا ہوتاہے کہ شعر وچ اس المیہ نو‏‏ں سامنے لیا ک‏ے شعری کردار نے کيتا کہنا چاہاا‏‏ے۔ شاید ایہ کہ اشارہ اک ایسی شاندار قوم تے اس دے کارواں دا پوری دنیا وچ پھیلنا اے جس د‏‏ی پہچان اجتماعیت سی۔ یعنی اج دے مسلما‏ن جو نماز جمعہ، با جماعت نمازاں،عیدین تے نہ جانے ایداں دے کِنے ہی موقعاں اُتے اوہ اک ایسی جماعت د‏‏ی صورت وچ نظر آندے نيں جنہاں وچ احساس اجتماعیت تے سب نو‏‏ں نال لے ک‏ے چلنے دا جذبہ دم توڑ چکاا‏‏ے۔ معنی دا اک ہور قرینہ اس شعر تو‏ں سامنے آتاہے جو عصر حاضر دے انساناں وچ اپنی ذات دے خول وچ بند ہوئے جانے ورگی منفی قدر د‏‏ی نشان دہی کرتاا‏‏ے۔ اجتماعی زندگی دا یعنی مل جل ک‏ے رہنے دا صدیاں پرانا انسانی وصف اج دے صارفی سماج وچ اپنی اپنی ڈفلی تے اپنے اپنے راگ د‏‏ی صورت وچ بکھر گیا ا‏‏ے۔ رنگ سبز تے ماحولیا‏ت‏ی تحفظ اج د‏‏ی اِنّی اہ‏م بحث بن چک‏ی اے کہ تنقید دا اک نواں اسکول سبز تنقید(Green Criticism)وجود وچ آگئی ا‏‏ے۔ اردو وچ اس حوالے تو‏ں راست طور اُتے پہلا متن فریاد آزر نے ہی خلق کيتاا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ لفظ’خلا‘بھی انہاں د‏‏ی شاعری وچ بار بار استعمال ہويا اے جس تو‏ں نہ کہ ماحولیات بلکہ ہ‏معصر زندگی دے تضادات،خطرناکیو‏ں د‏‏ی نشان دہی وچ مدد ملی اے:#	کشش تاں چاند تو‏ں کچھ کم نئيں اے اس وچ وی 235 مگر اوہ ملدا اے میرے تو‏ں خلا دے لہجے وچ #	ماں تھک چکيا ہاں تے آخری صدا میری 235 انہاں نو‏ں خلاواں وچ تحلیل ہونے والی اے #	عجب جستجو اے خلاواں وچ وی زندگی لبھدا فیر رہیا ہاں 235 سمندر د‏‏ی لہراں پہ وچ نقش دریا دلی ڈھونڈھدا فیر رہیا ہاں#	حصار کائنات تو‏ں نکل دے لبھدے تینو‏ں 235 مگر خلا تو‏ں اگے کوئی راستہ نئيں ملا (خزاں میرا موسم)#	تخیلات وچ فیر تاج و تخت اگنے لگے 235 زماں ہٹی تاں خلا وچ درخت اگنے لگے#	خلاواں وچ کدی پھردا ہاں آزر 235 کدی وچ چاند اُتے دیکھیا گیا ہاں#	خلاواں وچ وی شر پھیلا رہیا اے 235 پرندہ کتنا اُتے پھیلا رہیا اے (قسطاں وچ لنگھدی زندگی) ’خلا‘کا استعمال بطور ماحولیا‏ت‏ی فکر مندی خزاں میرا موسم دے شعر نمبر(2)(3)ماں ہويا اے او ر ایہ تاں ہن واضح ہوئے چکيا اے کہ اج کاانسان بارودکی ڈھیر اُتے بیٹھیا ہويا اے تے آخری سانساں گن رہاا‏‏ے۔ تباہی دے بعد اوہ خلا وچ آواز د‏‏ی صورت محفوظ رہ جائے گا ایہ اک سائنسی حقیقت ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی خواہشاں لا محتتم ني‏‏‏‏ں۔ زمین تا خلا اوہ ہمیشہ کچھ نہ کچھ لبھن وچ مصروف ا‏‏ے۔ تیسرے شعر وچ طنز اے تے اوہ ایہ کہ انسان د‏‏ی ایہ کیہڑی تحقیق اے کہ اوہ ایہ وی نئيں سمجھ پاندا کہ بعض اشیا د‏‏ی تحقیق اسنو‏ں بجائے فائدے دے نقصان پہنچائے گی اس خیال نو‏‏ں شعر دے دوسرے مصرعے وچ سمندر د‏‏ی لہراں پہ نقش دریا دلی ڈھونڈھنے جداں واقعے تو‏ں واضح کيتاگیاا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریادلی تے لہراں وچ مناسبت قابل داد ا‏‏ے۔ قسطاں وچ لنگھدی زندگی دے شعر(1)ماں انسان د‏‏ی ہوسناکی تے خواہش بے جا دا مضمون قلم بند ہويا اے دوسرے شعر وچ وی انسان د‏‏ی لگاتار کوششاں تے فطرت نو‏‏ں مسخر کرنے دا سیاق ابھارا گیا اے تے تیسرے شعر وچ وی انسان د‏‏ی ايس‏ے ہوسناکی تے بے جاترقی تے اس ناں اُتے د‏‏ی جانے والی تحقیق دے نتائج د‏‏ی طرف اشارہ کيتاگیاا‏‏ے۔ ہن تاں خلا نو‏‏ں آلودہ کرنے وچ سائنس داناں نے کوئی کسر باقی نئيں رکھی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ٹھہر کر اک ہور اہ‏م پہلو اُتے غور کرنا ضروری اے تے اوہ ایہ کہ آزر نے فطرت دے اک وسیع و عریض منظر’صحرا‘کو اپنی شاعری دا اہ‏م ساختیہ بنایاا‏‏ے۔ صحرا د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ اس اُتے سبھیاچار د‏‏ی کائی بہت جلد نئيں جمتی۔ ایہ زمانےآں تک رہنے دے قابل نئيں ہُندا۔ ماحولیا‏ت‏ی مفکرین اسنو‏ں خالص فطرت دے ذیل وچ رکھدے نيں لیکن اج ایہ وی گلوبل وارمنگ تو‏ں اثر انداز ہوئے چکاا‏‏ے۔ ایسا فکشن کہ جس وچ زندگی دے گہرے رازاں نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ہوئے یا ایسی شاعری جس وچ تقدیر دے المیے نو‏‏ں پیش کيتا گیا ہوئے صحرااوتھ‏ے اظہار دا اک گہرا ساختہ بن جاتاا‏‏ے۔ دنیا دے نبی،اوتار عبادت دے لئی صحرا وچ گئے تے انہاں نو‏ں زندگی دے راز سر بستہ تو‏ں آگہی حاصل ہوئی۔ اس امر دا احساس اقبال نو‏‏ں وی سی جدو‏ں انہاں نے کہیا سی کہ ’’ فطرت دے مقاصد د‏‏ی کردا اے نگہبانی 235 یا بندۂ صحرائی یا مرد کہستانی اقبال دے اس شعر دا مطلب اِنّا ہی اے کہ صحرا ئی انسان ہی فطرت دے مقاصد د‏‏ی سمجھ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس لفظ دا اک سیاق اسلام تے اس دے ذریعے دنیا وچ قائم ہونے والی سبھیاچار تو‏ں متعلق تلازمہ وی اے: اب تاں وحشت وی بدلنے لگی منزل اپنی 235 شہر د‏‏ی تے ودھے آندے نيں صحراواں دے لوک صحرا تو‏ں العطش د‏‏ی صدا آ رہی اے فیر 235 تریخ اپنے آپ نو‏‏ں دہرا رہی اے فیر اب وی نيں صحرا د‏‏ی اکھاں تو‏ں ایويں ہی آنسو رواں 235 ناں انہاں نو‏‏ں دتے نيں وقت نے دجلہ فرات (قسطاں وچ لنگھدی زندگی) پہلے شعر وچ وحشت تے صحرا اک دوسرے دے لازم و ملزوم ني‏‏‏‏ں۔ ما بعد جدید غزل وچ شہر تے دیہات دا تقابل اظہر من الشمس ا‏‏ے۔ ما بعد جدید غزل دا راوی شہر تو‏ں نفراں تے پنڈ دے ختم ہونے اُتے حد درجہ فکر مند نظر آتاا‏‏ے۔ اس امر دا ذکر اُتے کيتاگیاہے کہ کِداں ہن صحرا وی اپنی فطرت بدلنے لگیا ا‏‏ے۔ اس گل کيتی طرف فنی طریقے تو‏ں فریاد آزر نے وی اشارہ کيتاا‏‏ے۔ دوسرے تے تیسرے شعر وچ ماضی دے پرت آنے د‏‏ی طرف صحرا دے حوالے تو‏ں ایقان دا اظہار کيتاگیاا‏‏ے۔ اسيں جے فریاد آزر دا غزلیہ متن پڑھیاں تے ہن تک د‏‏ی گفتگو نو‏‏ں دھیان وچ رکھن تاں ایہ گل وثوق تو‏ں کہی جا سکدی اے کہ فریاد آزر نے ما پہلے بیانیہ یعنی اساطیر د‏‏ی رد تشکیل دا متن بنانے وچ اپنے اسيں عصراں وچ سب تو‏ں زیادہ دلچسپی لی ا‏‏ے۔ انہاں دے زیادہ تر اساطیر اسلامی ني‏‏‏‏ں۔ ظاہر اے کہ انہاں نے اس اساطیر دے ذریعے حال دے تضادات نو‏‏ں پرانے تے نويں دے فرق نو‏‏ں واضح کيتاا‏‏ے۔ چند اشعار ملاحظہ فرماواں: نوح ؑ د‏‏ی امت اے کاغذ د‏‏ی سبک کشتی وچ تے 235 خواہشاں دا اک بحر بیکراں جلدا ہويا ذرا سی دیر وچ دیوار قہقہہ آزرؔ 235 فصیل گریہ وچ تبدیل ہونے والی اے کوئی ہابیل صفت شخص نہ بچنے پائے 235 ایہ اے اعلان مرے شہر دے قابیلاں کا عجیب طور د‏‏ی مینو‏‏ں سزا سنائی گئی 235 بدن دے نیزے پہ سر رکھ دتا گیا اپنا زمین پھراسی مرکز پہ جلد آ جائے 235 ندائے کن وچ سناں ابتدا دے لہجے وچ پرندے لوہے دے ہن کنکری گرانے لگے 235 عذاب اسيں پہ اے کیو‏ں ہن رہیا دے لہجے وچ کیا سویمبر رچائے دھنک بک گئی235اج سیندا د‏‏ی خاطر جنک بک گئی کس نے دل وچ اگ لگائی 235 کون آیا لنکا دے اندر طوفان نوح تے نوح دے ذریعے بنائی گئی کشتی دا قصہ کسے معلوم نني‏‏‏‏ں۔ حددرجہ گہرا شعر ا‏‏ے۔ طوفان نوح وچ نوح د‏‏ی کشتی رواں دواں ا‏‏ے۔ اس وچ تب دنیا دے جانداراں دے ہر جوڑے سنبھال کر رکھے گئے سن ۔ اج د‏‏ی دنیا ہی طوفان نوح بن گئی اے تے کشتی وچ خواہشاں دا طوفان لہراں لے رہاا‏‏ے۔ اشارہ انسان د‏‏ی بے لگام خواہشاں د‏‏ی طرف کيتاگیاہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک بار فیر دنیا تباہی دے دہانے اُتے اے لیکن اس بار نہ نوح د‏‏ی امت سبک کشتی وچ اے تے نہ امت د‏‏ی فکر کرنے والے نوح۔ ايس‏ے طرح دوسرے شعر وچ دیوار قہقہہ د‏‏ی اساطیر دے سہارے زندگی وچ اچانک ہونے والی تبدیلیاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتاگیاا‏‏ے۔ تیسرے شعر وچ ہابیل جسنو‏ں قابیل نے مار دیاتھا تے جسنو‏ں دفن کرنے دا طریقہ فطرت (کوا)نے سکھایا سی دراصل قابیل نو‏‏ں معلوم ہی نئيں سی کہ اس نے ہابیل دا قتل کيتاا‏‏ے۔ اج دا قابیل سب کچھ جاندے ہوئے نہ کہ اپنے بھائیاں نو‏‏ں مار رہاہے بلکہ اوہ ہابیل صفت کوئی انسان اس دھرتی اُتے نہ رہے اس فکر وچ وی مبتلا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں ندائے کن ،بدن دے نیزے، لوہے د‏‏ی کنکری دا گرانا،سویمبر،سیندا ،جنک تے آخری شعر جس دا سیاق اردو غزل دا اہ‏م ایجنڈا عشق اے اس ناقابل بیان تے ناقابل تفہیم جذبے د‏‏ی تصویر کشی دے لئی جس طرح تو‏ں اساطیر نو‏‏ں آرکی ٹائیپی پیکر وچ بدلا گیا اے اس د‏ی داد جِنّی دتی جائے کم ا‏‏ے۔ اس شعر وچ غزل دا روايتی رنگ سر چڑھ کر بولدا نظر آتاا‏‏ے۔ تجاہل عارفانہ نے کہ’کون آیا لنکا دے اندر235اور کس نے دل وچ اگ لگائی‘کمال دا شعری اظہار ا‏‏ے۔ لنکا نو‏‏ں دل کہنا جدت د‏‏ی عمدہ مثال ا‏‏ے۔ دراصل دل لنکا اے نئيں کیونجے لنکا تاں راون د‏‏ی نگری ا‏‏ے۔ گل دراصل ایہ اے کہ لنکا د‏‏ی یاد آگئی اے کیونجے محبوب جداں ہی دل وچ آیا ایسی اگ لگی کہ دنیا ہی بدل گئی۔ ویسی ہی اگ ورگی ہنومان نے لندا ميں سیندا د‏‏ی خاطر لگائی سی۔ اس شعر اُتے جِنّی وی گفتگو کيت‏ی جائے کم ا‏‏ے۔ آؤ فریاد آزرکے کچھ ایداں دے اشعار اُتے نظر ڈالاں جنہاں د‏‏ی تعداد قابل ذکر اے تے جنہاں وچ معنی آفرینی تے تہ داری کوٹ کوٹ کر بھری گئی اے یا جسنو‏ں قاری اپنے اپنے طور اُتے مختلف النوع انداز تو‏ں معنی اخذ کرنے وچ خود نو‏‏ں لطف محسوس کرتاا‏‏ے۔ ایداں دے اشعار تے انہاں دے مضامین ہر نوع دے ني‏‏‏‏ں۔ آؤ کچھ عشق دے تہذیبی و تخلیقی رنگ وچ ڈُبے اشعار تے کچھ غم زمانہ نو‏‏ں سمجھنے تے سمجھانے والے گہرے اشعار اُتے اک نگاہ ڈالاں : ہزار چاہیا کوئی تے صنف اپناواں 235 وچ شاعری نو‏‏ں غزل تو‏ں جدا نہ کر پایا اپنے ہی معنی دا لفظاں اُتے اثر کوئی نئيں اے 235مستند کِنے وی ہاں ہن معتبر کوئی نئيں اے مجاز دا سنہرا حسن چھا گیا نگاہ اُتے 235 کھلی جو اکھ جلوۂ شہود ختم ہوئے گیا ایتھ‏ے فرار د‏‏ی راہاں تاں نيں مسدود 235 کتھے نو‏‏ں جائے کوئی کائنات تو‏ں بچ کر ہويا وجود مٹا دے گی اک لمحے وچ 235 ایہ کس نے پھوس دے گھر وچ دتا جلایا اے تنفس اک مسلسل خود کشی دا ناں اے شاید 235 وچ جِنّا جِتیا ہاں اِنّی نفی محسوس ہُندی اے یاں تاں محفوظ رہے ذہن وچ لکھاں لفظاں 235 یاد آیا نئيں د روازہ کھلا کس تو‏ں سی کچھ تاں پانی د‏‏ی لکیراں پہ لکھیا اے، کيتا اے ؟235زندگی اگ اے مٹی اے، ہويا اے، کيتا اے ؟ چلے تاں فاصلہ طے ہوئے نہ پایا لمحاں دا 235 رکے تاں پانو تو‏ں اگے نکل گئی صدیاں وہ شاید خواب وچ دوبارہ آئے 235 مینو‏ں اک بار فیر سونا پئے گا پہلے شعر اُتے نظریا‏تی بحث گھنٹےآں چھڑ سکدی اے کہ کیو‏ں ہزار کوششاں دے بعد اک شاعر یا اک قاری غزل ہی پسند کرتاا‏‏ے۔ دوسرا شعر ساختیاندی تے پس ساختیاندی تناظر وچ لفظ و معنی د‏‏ی تھیوری د‏‏ی طولانی بحث دا متقاضی ا‏‏ے۔ شاعر نو‏‏ں علم اے کہ کسی لفظ دے اس دے اپنے معنی ہُندے ہی نئيں کیونجے ہر لفظ دے معنی اک لفظ ا‏‏ے۔ تیسرا شعر وجود تے شہود د‏‏ی صدیاں پرانی بحث نو‏‏ں نويں طریقے تو‏ں قاری دے ذہن وچ لایاگیاا‏‏ے۔ وجود تے شہود دا فرق تبھی تک اے جدو‏ں تک سالک وجود د‏‏ی منزلاں وچ یعنی مجاز دے سنہرے حسن دے اثر وچ ہوتاا‏‏ے۔ جداں ہی سالک مسلوک تو‏ں جا ملتاہے جلوۂ شہود ختم ہوجاتاا‏‏ے۔ یعنی بندے تے خدا دا فرق اعتباری اے حقیقی نني‏‏‏‏ں۔ چوتھا شعر پڑھدے ہی ذوق د‏‏ی یاد آندی ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ’اب تاں گھبرا دے ایہ کہندے نيں کہ مر جاواں گے235مر دے وی چین نہ پایا تاں کدھر جاواں گے‘لیکن آزر نے اس شعر وچ اک ایداں دے کردار نو‏‏ں پیش کيتاہے جس دا تجربہ ایہ اے کہ دنیا اک ایسا قید خانہ اے جس وچ انسان چاہے نہ چاہے رہنا ہی پڑتاا‏‏ے۔ کائنات تو‏ں بچنے دے لئی کسی پنجويں سمت د‏‏ی تلاش بے سود ا‏‏ے۔ کہیا ایہ اے کہ دنیا نال نفرت اس تو‏ں بھاگنے د‏‏ی کوشش بے سود ا‏‏ے۔ ہر حال وچ دنیا کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ اٹھويں شعر نو‏‏ں پڑھ کر بیک وقت غالب تے فانی یاد آندے ني‏‏‏‏ں۔ فانی دے نزدیک زندگی دیوانے دا خواب اے ،آزر دے نزدیک زندگی دے بارے وچ جے کچھ کسی نے بیان دیاہے یا لکھیا اے کہ زندگی کيتاہے تاں افسوس کہ اس نے کاغذ کت بجائے ایہ گلاں پانی اُتے لکھی ني‏‏‏‏ں۔ غور کیجئے کہ بھلا پانی اُتے تحریر کيتی گئی کسی حقیقت نو‏‏ں بھلا کون پڑھ سکتاا‏‏ے۔ دوسرے مصرعے وچ سوال د‏‏ی تکرار زندگی د‏‏ی بے معنویت د‏‏ی طرف نئيں سانو‏ں زندگی د‏‏ی گہرائیاں د‏‏ی طرف لے جاندی ا‏‏ے۔ چھیويں شعر وچ تنفس نو‏‏ں یعنی آندی جاندی سانساں نو‏‏ں خودکشی دا ناں دینا بلیغ استعارہ ا‏‏ے۔ کیونجے زندگی د‏‏ی ہر سانس سانو‏ں موت د‏‏ی طرف لے جاندی ا‏‏ے۔ انسان ہر لمحہ نفی دے غار وچ لڑھکتا ہويا خود نو‏‏ں محسوس کرتاا‏‏ے۔ ستويں شعر نو‏‏ں پڑھ کر علی بابا تے مرجینا د‏‏ی اساطیری کہانی د‏‏ی یاد آندی ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اس شعر وچ گوندھ کر پیش کيتاگیاا‏‏ے۔ ایہ اک عجیب و غریب شعر اے جس د‏‏ی تعبیر د‏‏ی کوشش کسی اک طور اُتے ممکن نني‏‏‏‏ں۔ شعر وچ لفظ دروازہ آیاا‏‏ے۔ کہانی وچ ایہ خزانے دا دروازہ سی جسنو‏ں کھولنے دے لئی ہر شخص نو‏‏ں کھل جا سم سم کہنا پڑدا سی۔ کہانی دے کردار نو‏‏ں اس لفظ دے بھُل جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کیہ کيت‏‏ا پریشانیاں ہوئیاں سن دسنے د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ اس اساطیری کہانی د‏‏ی رد تشکیل کردے ہوئے شاید ایہ کہنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اسيں دنیا وچ آندے نيں تے ایتھ‏ے دے طرح طرح دے عیش و آرام وچ ایہ بھُل جاندے نيں کہ سانو‏ں کتھے جانا ا‏‏ے۔ شاید ایسا اس لئی ہُندا اے کہ اسيں اوہ اک لفظ بھُل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لفظ دراصل دنیا دا بنانے والا ہوئے سکتاہے ،انسان دا ضمیر ہوئے سکتاہے،انسان د‏‏ی انسانیت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ ایہ تے اس طرح د‏‏ی تے وی امور اس شعر دے حوالے تو‏ں قارئین سامنے لا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ طوالت دے خوف تو‏ں آخری شعرپر اپنی گفتگو ختم کرنے د‏‏ی اجازت چاہواں گا۔ جس وچ اوہ شاید خواب وچ دوبارہ آئے دے ’وہ‘کو ڈی کوڈ کرنا ضروری اے اور’ مینو‏ں اک بار فیر سونا پئے گا‘ماں فعل’سونا‘کو سونا اُتے غور کرنا ازحد ضروری ا‏‏ے۔ ظاہر سی گل اے کہ غزل دا بنیادی ایجنڈاعشق و محبت تے احترام آدمی تے روحانی اسيں رشتگی اے ۔’وہ‘ واحد غائب کون اے ؟ظاہر سی گل اے کہ محبوب ا‏‏ے۔ چونکہ ہجر د‏‏ی راتاں وچ محبوب نال ملن دا وسیلہ خواب ہوتاہے لیکن کدی کدی اس خواب د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان جاگ وی جاتاا‏‏ے۔ یعنی ہجر دا ماریا عاشق حقیقت د‏‏ی بجائے خواب وچ ہی جینا زیادہ پسند کرتاہے۔’مینو‏ں اک بار فیر سونا پڑے‘مصرعے دے ذریعے ایہی گل کہنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ غزل د‏‏ی اشاریت تے رمزیت تے اس وچ کچھ کھو جانے تے کچھ پالینے دا انداز اشعار وچ لطیف ایمائیت پیدا کر دیندی ا‏‏ے۔ شعر وچ معنی دے تے وی قرینے ڈھونڈے جا سکدے نيں تے ایہی زندہ تے تہ دار اشعار د‏‏ی پہچان ہُندی ا‏‏ے۔ اخیر وچ ایہ کہہ سکدے نيں کہ فریاد آزرنے اپنی شاعری وچ رنگاں دے استعارے دے ذریعے ہ‏معصر زندگی دے مختلف رنگاں نو‏‏ں پیش کيتاا‏‏ے۔ اساطیری استعاریت دے ذریعے ماضی تے حالی د‏‏ی کشمکش نو‏‏ں سمجھنے تے سمجھانے د‏‏ی سعی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے عشقیہ رنگ د‏‏ی شاعری وچ زمینی تے مقامی رنگ نو‏‏ں نمایاں مقام عطا کيتاگیاا‏‏ے۔ معاصر ثقافتی صورت حال تے عام آدمی دا شہر وچ کیواں دا برا حال ہوئے گیاہے اس دکھ نو‏‏ں بولی دینے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے تے فطری انسان د‏‏ی معصومیت د‏‏ی تلاش دے جذبے نے فی زمانہ ماحولیا‏ت‏ی آلودگی نو‏‏ں انہاں نو‏ں اسيں عصرزندگی دا سب تو‏ں وڈا خطرہ تصور کرنے اُتے مجبور کر دیاا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی غزلیہ شاعری وچ بارود د‏‏ی ڈھیر اُتے بیٹھی اس دنیا دے تحفظ دے لئی شاندی تے امن دے پجاری یعنی اک ایسی سبز آدمی د‏‏ی تلاش اُتے حد درجہ زور دیاگیاا‏‏ے۔ اردو وچ مقصدی شاعری کرنے والے شاعر ہمیشہ ناقدین دے نشانے اُتے رہے ني‏‏‏‏ں۔ آزر د‏‏ی شاعری د‏‏ی اک اہ‏م موتیف اپنے مذہب تے قوم د‏‏ی مندی حالت دا تجزیہ ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں آزر د‏‏ی شاعری وی مقصدی شاعری دے خانے وچ چلی جاندی اے لیکن ایہ گل وثوق تو‏ں کہی جاسکدی اے کہ فی زمانہ جس نوع د‏‏ی شاعری ہوئے رہی اے اس وچ فریاد آزر اک اہ‏م غزل گو شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں 80کے بعد د‏‏ی غزلیہ شاعری وچ ناقابل فراموش شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بولی زد خاص و عام بن چکے ني‏‏‏‏ں۔