cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نظام شمسی دے چٹانی سیاریاں اُتے پانی
مریخ
مریخ مہم دے جی آر ایس نے سیاروی پیمانے اُتے سطح اُتے ہائیڈروجنہاں دی خاصی مقدار دا مشاہدہ کیتا۔ مقادیر پیما تو‏ں پانی دی کمیت دا اندازہ بتاندا اے کہ جدو‏ں آزاد کاربن ڈائی آکسائڈ قطبین دے قریب سطح دے پاس لگ بھگ تمام دی تمام پانی اُتے مشتمل اے جس نو‏‏ں باریک سفوف دی پرت نے ڈھانہاں دا ہويا ا‏‏ے۔ اوہدی تصدیق مارسس تو‏ں کیتے ہوئے مشاہدات نے وی کردی جس وچ اندازہ لگایا گیا اے کہ 1.6×106مکعب کلومیٹر پانی جنوبی قطبی علاقے وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ پانی اِنّا اے کہ سیاروی پیمانے اُتے 11 میٹر پانی دی تہ بچھ سکدی ا‏‏ے۔ دونے قطبین اُتے ہور مشاہدات بتاندے نيں کہ کل سیاروی پیمانے اُتے پانی دی 30 میٹر دی پرت بن سکدی ا‏‏ے۔ مریخ مہم دے این ایس دے مشاہدات نے نچلی حد لگ بھگ 14 سینٹی میٹر دی بتائی ا‏‏ے۔ ارضی شکلہ دے ثبوت ارضیاندی تاریخ وچ کافی وڈی پانی دی مقدار دا بتاندے نيں، جس وچ سیاروی پیمانے اُتے پانی دی تہ دی گہرائی 500 میٹر تک دی ا‏‏ے۔ موجودہ کرۂ فضائی وچ موجود پانی اگرچہ آب گزر دے لئی کافی اہ‏م اے اُتے اوہدی اہمیت سیاروی پیمانے اُتے پانی دی تہ دے لحاظ تو‏ں نہ ہونے دے برابر (0.00039 انچ)ا‏‏ے۔ کیونکہ عام طور اُتے پایا جانے والا کرۂ فضائی دا سطحی دباؤ پانی دے تہرے نقطے تو‏ں کم اے، مائع پانی سطح اُتے اس وقت تک غیر مستحکم رہے گا جدو‏ں تک اوہدی مقدار کثیر نہ ہوئے۔ ہور براں اوسطاً سیاروی درجہ حرارت لگ بھگ 220کیلون دے قریب اے جو زیادہ تر نمکیات دے گداختنی نقطہ انجماد تو‏ں نیچے ا‏‏ے۔ موازنے دے لئی دو ایم ای آر دی سائٹ اُتے یومیہ زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت لگ بھگ 290 کیلون رہیا ا‏‏ے۔
زہرہ
موجودہ زہرہ دے کرۂ فضائی وچ پانی بطور گیس لگ بھگ 200 ملی گرام فی کلوگرام دی اے تے دباؤ و درجہ حرارت اوہدی سطح اُتے پانی نو‏‏ں قائم نئيں رکھ سکدا۔ اس گل تو‏ں قطع نظر ایہ قیاس کردے ہوئے کہ ابتدائے آفرینش وچ زہرہ دے پانی دا D/H تناسب زمین دے ویانا معیاری اوسط سمندری پانی دے 1.6×10−4 جداں سی، حالیہ D/H اسيں جا دا تناسب زہرہ دے کرۂ فضائی دا 1.9×10−2 جو زمین دے ×120 برابر اے، اس تو‏ں ایہ معلوم چلدا اے کہ مریخ اُتے پانی دی خاصی وڈی مقدار موجود سی۔ ہرچند کہ چٹانی تے زہرائی D/H تناسب دی وجہ تو‏ں زہرہ دے ارضیاندی پانی دا اندازہ لگانا مشکل اے اُتے اوہدی کمیت زمین دے آبی کرہ کا0.3 فیصد ہو سکدی ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے ڈیوٹیریئم دی سطح اُتے لگائے گئے تخمینہ جات بتاندے نيں کہ سیارے نے 4 میٹر تو‏ں لے ک‏ے زمین دے اک سمندر دے درمیان تک دا پانی ضائع کر دتا ا‏‏ے۔
زمین و مریخ اُتے پانی دا اضافہ
D/H اسيں جائی تناسب چٹانی سیاراں دی سطح اُتے پانی دے ماخذ نو‏‏ں جاننے دے لئی بنیادی مسئلہ ا‏‏ے۔ سیاروی D/H تناسب دا موازنہ دوسرے کاربن دار سنگ شہاب تے دم دار ستاراں تو‏ں کرنے دی بدولت پانی دے ماخذ دے بارے وچ سرسری دا معلوم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پانی دے اضافے دی قید نو‏‏ں تعین کرنے دے لئی سب تو‏ں بہترین کرۂ فضائی وچ موجود پانی اے، کیونکہ کرۂ فضائی دا D/H تناسب ہائیڈروجن دے ترجیحی طور اُتے تیزی تو‏ں ضائع ہونے دا سبب ہو سکدا اے تاوقتیکہ ایہ سطحی پانی دے نال اسيں جائی میزان وچ موجود ہوئے۔ زمین دا وی ایس ایم او ڈبلیو D/H تناسب 1.6×10−4 دا اے تے تصادمی نمونے بتاندے نيں کہ دم دار ستاراں دا قشری پانی وچ حصّہ 10 فیصد تو‏ں کم ا‏‏ے۔ بہرحال زیادہ تر پانی عطارد جداں حجم دے نوزائیدہ سیاراں تو‏ں حاصل کیتا جا سکدا سی جو سیارچاں دی پٹی تو‏ں 2.5 AU دور پیدا ہوئے ہون گے۔ مریخ دا اصل D/H تناسب وی ایس ایم او ڈبلیو دی قدر ×(1.9+/-0.25) اے جس دا اندازہ کرۂ فضائی تے مریخی شہابیاں(مثلاً QUE 94201)کے معجونی D/H حصّاں وچو‏ں کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ زیادہ D/H تے تصادمی نمونے (جو زمین تو‏ں کافی حد تک مختلف نيں کیونکہ مریخ دی کمیت کافی کم اے ) اک ایسے نمونے دا بتاندے نيں جتھ‏ے مریخ نے زمین دے آبی کرہ دا کل 6 فیصد تو‏ں لے ک‏ے 27 فیصد تک جمع کیتا سی جو اصل ×1.6 تے ×1.2 ایس ایم او ڈبلیو دی قدر دے D/H دے درمیان ا‏‏ے۔ اول الذکر بڑھوتری لگ بھگ سیارچوی تے دم دار ستاراں دی امداد دے ہی برابر اے، جدو‏ں کہ بعد الذکر صرف سیارچوی امداد تو‏ں میل کھاندی ا‏‏ے۔ اس دے مطابق سیاروی پانی دی سطح 0.6–2.7 کلومیٹر تک ہوئے گی۔ حالیہ کرۂ فضائی کا×5.5 ایس ایم او ڈبلیو تناسب دا D/H تناسب قدیمی1.6 ایس ایم او ڈبلیو تناسب بتاندا اے کہ لگ بھگ 50 میٹر پانی شمسی ہواواں دی وجہ تو‏ں خلاء وچ فرار ہو ک‏ے ضائع ہو گیا۔
ہرچند کہ اوہدی تصدیق D/H تناسب تو‏ں ہُندی اے اُتے دم دار ستاراں تے سیارچاں دی زمین تے مریخ دی سطح اُتے پانی دا اضافہ اک اہ‏م انتباہ کردا اے : دم دار ستاراں تے سیارچاں دے ذریعہ پانی منتقل ہونے دا متبادل اک دوسرا طریقہ اے جس وچ پانی دی بڑھوتری بذریعہ فیزیز ور پشن اس دور وچ ہوئی سی جدو‏ں شمسی سحابیہ تو‏ں چٹانی سیارے بن رہے سن ۔ ایہ مفروضہ شمسی پرت دار قرص دے 3AU دے اندر لگ بھگ زمین دی کمیت دے دو گنا پانی دے بخارات حر حرکی اندازے تو‏ں مطابقت رکھدا اے، ایہ پانی دی کمیت زمین دے 50 آبی کراں نو‏‏ں (زمین اُتے پانی دا سب تو‏ں زیادہ اندازہ) فی چٹانی سیارہ بنانے دے لئی درکار پانی تو‏ں 40 گنا زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے باوجود وی سحابیہ وچ موجود پانی دی بھاپ ہو سکدا اے کہ پرت دار قرص دے ماحول دے بلند درجہ حرارت دی وجہ تو‏ں ضائع ہو گئی ہو، ایہ ممکن ہو سکدا اے کہ پانی فیزیز ور پشن دے ذریعہ جمع ہو ک‏ے 500کیلون دے درجہ حرارت پرتین زمیناں دے لگ بھگ آبی کرہ نو‏‏ں قائم رکھ سکے۔ ایہ جذبی نمونہ اثر دار طریقے تو‏ں 187O تے 188Oہم جائی تناسب وچ پانی دے بعیدانہ ماخذ دے تفاوت نو‏‏ں نظر انداز کر دیندا ا‏‏ے۔ بہرحال سحابی D/H تناسب دے حالیہ بہترین طیف بینی تخمینہ جات برجیسی تے زحل دے کرۂ فضائی دی CH4 دے نال صرف 2.1×10−5، ایہ زمین دے وی ایس ایم او ڈبلیو تناسب تو‏ں 8 گنا کم ا‏‏ے۔ ایہ گل ہن تک نئيں معلوم کہ اس طرح دی تفاوت کس طرح تو‏ں ہو سکدی اے بشرطیکہ پانی دے جمع ہونے دی فیزیز ور پشن زمین دے لئی بالخصوص تے چٹانی سیاراں دے لئی بالعموم حقیقت وچ غالب سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:خارج ارضی پانی گٹھ:علم السیارہ گٹھ:فلکیات
چٹے ٹڈوالا ہرا کبوتر
چٹے ٹڈوالا ہرا کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
ڈیموستھین
ڈیموستھین (384-327BC) پرانے یونان دے نگر ایتھنز دا واسی سیاستدان تے تقریراں کرن والا سی۔ اوہ مل تے تقریراں لکھدا سی تے وکالت وی کردا سی۔
چٹے ٹڈوالا ہرا کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
مٹور
مٹور تحصیل کہوٹا، ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
ڈیموستھین
جدوں مقدونیہ دے بادشاہ فلپ II نے پورے یونان نوں اک کرن لئی ایتھنز تے مل مار لیا تے ڈیموستھین نے ایتھنز دے لوک راج تے آزادی لئی کوششاں کیتیاں۔ فلپ دے مرن توں نوے بادشاہ سکندر دے خلاف اونے ایتھنز چ بغاوت کرا دتی پر سکندر دیاں فوجاں نے اس بغاوت نوں کچل دتا۔ ڈیموستھین نے پکڑائی دین دی بجاۓ خود کشی کر لئی۔
مٹور
گٹھ:ضلع راولپنڈی
ڈیموستھین
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کیکڑا بدلی
کیکڑا بدلی اک سپرنووا دی ریند کھوند چوں اے تے ٹارس تارہ چرمٹ وچ اے۔ ایہ بدلی زمین توں 6,500 چانن ورے دور اے تے ایہدا ریڈیس 11 چانن ورے اے تے اے 1500 کلومیٹر پر سیکنڈ دی تیزی نال پھیلدا اے۔ اے چٹی راہ دے پرزیوس آرم دا اک حصہ اے۔ اینوں جان بیوس نے 1731 وچ ویکھیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
336ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:330ھ دی دہائی
گاندا ہرا کبوتر
گاندا ہرا کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
334ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:330ھ دی دہائی
چک 212 ج ب چڑھدا
چک 212 ج ب چڑھدا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
انٹیستھین
انٹیستھین(465-365BC)(Antisthenes) یونانی فلسفی سقراط دا شگرد سی۔ اودیاں سوچاں سوشلسٹ سن۔ اونوں اپنے گرو سقراط دا سادہ جیون بڑا چنگا لگدا سی۔ اونے سقراط دیاں اخلاقی سوچاں نوں اگے ودایا۔ اونوں کئی لوک سنک فلاسفی دا ٹورن آلا وی کیندے نیں۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ماورائے ارض مائع پانی
سمندری پانی نے زمین دی سطح دا 71 فیصد حصّہ ڈھانپا ہويا اے جس دے نال زمین اوہ واحد معلوم سیارہ اے جس دی سطح اُتے مائع پانی مستحکم حالت وچ موجود اے تے مائع پانی زمین اُتے موجود تمام معلوم حیات دے لئی ناگزیر ا‏‏ے۔ زمین دی سطح اُتے پانی دی مستحکم حالت دی وجہ کرۂ فضائی دباؤ تے سورج دے گرد اک مستحکم نجمی قابل سکونت علاقے وچ مدار دی موجودگی اے، ہرچند کہ ایہ حالے تک نئيں معلوم کہ زمین اُتے پانی آخر آیا کتھے تو‏ں ا‏‏ے۔
پانی دی موجودگی دی تصدیق کرنے دے لئی فی الوقت استعمال ہونے والے اہ‏م طریقاں وچ طیف بینی تے ارضی کیمیا ا‏‏ے۔ انہاں طریقاں دی مدد تو‏ں کرۂ فضائی وچ پانی دے بخارات تے برف نو‏‏ں بہتر طریقے تو‏ں معلوم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ بہرحال فلکی طیف بینی دے موجودہ طریقاں دا استعمال کرکے مائع پانی دا سراغ چٹانی سیاراں اُتے لگانا کافی مشکل کم اے، بطور خاص زیر زمین پانے دے بارے وچ ۔ اس وجہ تو‏ں ماہرین فلکیات، فلکی حیاتیات دان تے سیاروی سائنس دان قابل سکونت خطے، ثقلی تے مدوجزر دے نظریہ، سیاروی امتیاز دے نمونے تے صدا پیمائی دا استعمال ممکنہ مائع پانی دے تعین دے لئی کردے نيں۔ بہندے ہوئے پانی دی صورت دی بجائے آتش فشانی سرگرمیاں وچ استعمال ہونے والا پانی تے ضد انجماد عامل دی موجودگی جداں کہ نمک یا امونیا بالواسطہ پانی دے ثبوت دے بارے وچ زیادہ بہتر بتاندے نيں۔
اس طرح دے طریقاں دا استعمال کرکے کافی سائنس دان قیاس کردے نيں کہ مائع پانی نے کدی مریخ و زہرہ دے وڈے علاقے نو‏‏ں ڈھکا ہويا ہوئے گا۔ پانی دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ سیاروی اجسام دی سطح دے نیچے مائع حالت وچ رہ سکدا اے، جس طرح زیر زمین پانی کرۂ ارض اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ کدی کبھار پانی دے بخارات دی موجودگی نو‏‏ں مائع پانی دی موجودگی دا حتمی ثبوت منیا جاندا اے ہرچند کہ کرۂ فضائی وچ پانی دے بخارات کافی ایسی جگہاں اُتے پائے جا سکدے نيں جتھ‏ے مائع پانی نئيں پایا جاندا۔ اسی طرح نظام شمسی دے کافی سارے چانداں تے بونے سیاراں دی سطح دے نیچے مائع پانی دے بالواسطہ ثبوت ملے نيں۔ انہاں وچو‏ں تو کچھ وڈے ماورائے ارض سمندر وی سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ حتمی ثبوتاں دے نہ ہونے دے باوجود ایہ سمجھیا جاندا اے کہ مائع پانی دوسرے نظام ہائے سیارگان وچ وی عام پایا جاندا ہوئے گا تے ماورائے شمس مائع پانی دے امیدواراں دی فہرست تیزی تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔
مریخ
دور حاضر وچ اگرچہ مریخ اُتے پانی دی تھوڑی سی مقدار کرۂ فضائی وچ بطور آبی بخارات دے موجود اے اُتے ایتھ‏ے اُتے زیادہ تر پانی صرف برف دی صورت وچ ہی پایا جاندا ا‏‏ے۔ دور حاضر وچ کچھ مائع پانی مریخ دی سطح اُتے عارضی طور اُتے نمودار ہو سکدا اے اُتے ایسا صرف مخصوص حالات دے زیر اثر ہی ہُندا ا‏‏ے۔ مریخ دی سطح اُتے مائع پانی دے کھڑے وڈے ذخیرے اس لئی وجود نئيں رکھدے کیونکہ سطح اُتے موجود فضائی دباؤ دی اوسط 600 پاسکل (0.087 psi) – یعنی زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا صرف 0.6 فیصد اے – تے کیونکہ سیاروی درجہ حرارت بہت ہی کم ((210K (-63 °C ) اے لہٰذا اوہدی وجہ تو‏ں یا تو تیز رفتار تبخیر (عمل تصعید) یا تیز رفتار انجماد وقوع پزیر ہو جاندا ا‏‏ے۔ 28 ستمبر 2015ء نو‏‏ں ناسا نے اعلان کیتا کہ انہاں نے باز گرد ڈھلاناں دے خطوط دی وجہ بہندے ہوئے نمکین پانی یا آبیدہ نمک نو‏‏ں پایا ا‏‏ے۔
یوروپا
سائنس دان متفق نيں کہ یوروپا دی سطح دے نیچے مائع پانی دی تہ موجود اے تے مدوجزر دے سکڑاؤ دی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی حرارت زیر سطح سمندراں نو‏‏ں مائع حالت وچ رکھدی ا‏‏ے۔ اندازہ لگایا گیا اے کہ ٹھوس برف دی بیرونی پرت لگ بھگ 10 تا 30 کلومیٹر موٹی ہوئے گی اس وچ اک ملائم گرم برف دی تہ وی شامل ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ ہو سکدا اے کہ اس دے نیچے مائع پانی دا سمندر 100 کلومیٹر تک گہرا ہو سکدا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں یوروپا وچ سمندر دا حجم زمین اُتے موجود سمندراں دے حجم دے مقابلے وچ دو گنا تو‏ں تھوڑا زیادہ ہو سکدا ا‏‏ے۔
انسیلیڈس
انسیلیڈس جو زحل دا اک چاند اے ایتھ‏ے اُتے پانی دے چشماں دی موجودگی دی کیسینی خلیائی جہاز نے 2005ء تصدیق دی تے 2008ء وچ اس دا ہور گہرائی وچ تجزیہ کیتا۔ 2010-2011ء وچ ثقل پیما تو‏ں حاصل کردہ اطلاعات زیر زمین سمندر دی موجودگی دی تصدیق کردیاں ناں۔ اگرچہ پہلے ایہ منیا جاندا سی کہ ایہ مقامی ہوئے گا جس دا زیادہ تر حصّہ جنوبی نصف کرہ وچ ہوئے گا، اُتے 2015ء وچ حاصل شدہ ثبوت بتاندے نيں کہ زیر سطح سمندر اپنی ہیئت وچ پورے چاند اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
جنوبی قطب دی ریخاں دے پاس موجود پانی دے علاوہ انہاں چشماں وچ تھوڑا سا نمک، نائٹروجن، کاربن ڈائی آکسائڈ تے طیران پزیر ہائیڈرو کاربن دی مقدار وی شامل ا‏‏ے۔ سمندر دے پانی دے پگھلاؤ تے چشماں دا سبب زحل تو‏ں پیدا ہونے والے مدوجزر دی وجہ تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
گینامیڈ
ہبل خلیائی دوربین تو‏ں دی جانے والے 2015ء وچ کیتے گئے مشاہدات دے بعد مشتری دے چاند گینامیڈ اُتے اک زیر سطح سمندر دا قیاس کیتا جاندا ا‏‏ے۔ قطبی روشنیاں دی پٹی تے مقناطیسی میدان دی جھونک بتاندی اے کہ اوتھ‏ے اُتے سمندر موجود ا‏‏ے۔ اندازہ اے کہ اوہدی گہرائی 100کلومیٹر ہوئے گی جتھ‏ے اوہدی سطح 150کلومیٹر برف دی تہ دے بعد ہوئے گی۔
سراغ لگانے تے تصدیق کرنے دے طریقے
زیادہ تر معلوم ماورائے شمس نظام ہائے سیارگان نظام شمسی دی ہیئت تو‏ں کافی الگ لگتے نيں اگرچہ اس گل دا امکان اپنی جگہ موجود اے کہ ایسا سراغ لگانے دے طریقاں دی وجہ تو‏ں ہويا ہوئے۔
طیف بینی
دائاں|thumb|مائع پانی دے جذبی طیف بائاں|thumb|مریخ دے مشتبہ موسمی بہاؤ دے طیف بینی دے تجزیہ وچ مائع پانی دا سراغ نئيں ملا۔ ماورائے ارض مائع پانی دے سراغ لگانے تے اوہدی تصدیق کرنے دا سب تو‏ں بہتر طریقہ جو حال ہی وچ رائج اے اوہ جذبی طیف پیمائی ا‏‏ے۔ مائع پانی دے طیفی نشان پانی دی دوسرے حالتاں دے مقابلے وچ کافی الگ ہُندے نيں جس دی وجہ ہائیڈروجن دے بند نيں۔ ماورائے ارض پانی دے بخارات تے برف دی تصدیق ہونے دے باوجود مائع پانی دے طیفی نشاناں دی حالے تصدیق ہونی باقی ا‏‏ے۔ چٹانی سیاراں دی سطح اُتے موجود پانی دے نشان موجودہ فنیات دا استعمال کرکے ناقابل سراغ ہو سکدے نيں جس دی وجہ خلاء دے وسیع فاصلاں اُتے پھیلا ہويا کثیف کرۂ فضائی اے ۔
مریخی گرم ڈھلاناں اُتے ہونے والے موسمی بہاؤ نمکین مائع پانی دا ٹھوس ثبوت نيں اُتے حالے اس دا اشارہ طیف بینی تجزیہ وچ آنا باقی ا‏‏ے۔
338ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:330ھ دی دہائی
ماورائے ارض مائع پانی
طیف بینی
کافی اجسام وچ پانی دے بخارات دی موجودگی دی تصدیق نو‏‏ں بذریعہ طیف بینی کیتا جا چکيا اے اگرچہ ایہ خود تو‏ں مائع پانی دی موجودگی دی تصدیق نئيں کردت‏ی۔ بہرحال جدو‏ں اسنو‏ں دوسرے مشاہدات دے نال ملیا دے دیکھیا جاندا اے تو اس دے ممکن ہونے دا قیاس کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے GJ 1214 b دی کثافت بتاندی اے کہ اوہدی کمیت دا زیادہ تر حصّہ پانی ہوئے گا تے بعد وچ ہبل خلیائی دوربین تو‏ں لگائے جانے والے پانی دے بخارات دی موجودگی دے سراغ نے دسیا کہ اجنبی مادّے جداں کہ 'گرم برف' یا فوق سیال پانی' وی موجود ہو سکدا ا‏‏ے۔
ارضیاندی اشارے
تھامس گولڈ نے توثیق دی اے کہ نظام شمسی دے کافی اجسام ممکنہ طور اُتے زیر سطح پانی رکھ سکدے نيں۔
چٹسری لالپری کگی
چٹسری لالپری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
ماورائے ارض مائع پانی
ارضیاندی اشارے
منتشر میدان یوروپا دی سطح اُتے پائی جانے والی عام صورت اے جس نو‏‏ں لوگ ایسے علاقے کہندے نيں جتھ‏ے زیر زمین سمندر برفیلی قشر دے اندر تو‏ں پگھل گئے ہون گے۔
آتش فشانی ثبوت
thumb|350x350px|انسیلیڈس جداں اجسماں وچ برفیلے آتش فشاناں دا اک ممکنہ  میکانیہ
زحل دے چاند انسیلیڈس تے مشتری دے چاند یوروپا اُتے چشمے پائے گئے نيں۔ انہاں وچ موجود پانی دے بخارات گہرائی وچ موجود پانی دا اشارہ ہو سکدے نيں۔ اوہ برف وی ہو سکدی ا‏‏ے۔ جون 2009ء وچ انسیلیڈس وچ زیر زمین سمندر دے ثبوت ملے نيں۔ 3 اپریل 2014ء نو‏‏ں ناسا نے دسیا کہ کیسینی خلیائی جہاز نے زحل دے چاند انسیلیڈس اُتے زیر زمین مائع پانی دے سمندر دا سراغ لگایا ا‏‏ے۔ سائنس داناں دے مطابق زیر سطح سمندر بتاندا اے کہ انسیلیڈس ساڈے نظام شمسی وچ انہاں جگہاں وچو‏ں اک اے جو "خرد حیات دے لئی میزبانی" سر انجام دے سکدا ا‏‏ے۔
ثقلی ثبوت
سائنس دناں دا اس گل اُتے اتفاق اے کہ مائع پانی دی اک پرت یوروپا دی سطح دے نیچے موجود اے تے مدوجزر تو‏ں آنے والی توانائی دی بدولت زیر زمین سمندر مائع حالت وچ برقرار رہندے نيں۔
زیر زمین سمندر دا سب تو‏ں پہلا سراغ مدوجزر(یوروپا دے تھوڑے تو‏ں بیضوی مدار تے دوسرے گلیلیائی مہتاباں دے نال گمگ دی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی) حرارت دے نظریات تو‏ں ملا۔
کیسینی خلیائی جہاز تو‏ں ثقلی پیمائش دا استعمال کردے ہوئے سائنس داناں نے انسیلیڈس دی قشر دے نیچے وی پانی دے اک سمندر دی تصدیق دی ا‏‏ے۔
نظام شمسی دے دوسرے مہتاباں وچ پانی دی تہاں دا پتا لگانے دے لئی اس طرح دے مدوجزر دے نمونےآں نو‏‏ں بطور نظریات دے استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔
اسطرلاب
اسطرلاب اک اوزار اے جیہڑا پرانے ویلیاں وچ تاریاں دیا تھاں نہپن تے لبھن لئی وریا جاندا سی تے اوستوں ویکھن ورتن والے نوں اپنی تھاں دا وی پتہ چلدا سی۔ گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
ماورائے ارض مائع پانی
کثافت دا حساب
سیاروی سائنس دان کثافت دا حساب لگیا کر سیارے دی بناوٹ تے انہاں وچ پانی موجود ہونے دی اہلیت دا تعین کرسکدے نيں، ایہ طریقہ بہت زیادہ درست نئيں اے کیونکہ مختلف مرکبات تے حالتاں اسی قسم دی کثافت پیدا کرسکدی نيں۔
زحل دے چاند ٹائٹن دی سطح دے نیچے مائع پانی تے امونیا دی تہ دا سراغ لگانے دے لئی سائنس دان کیسینی کھوجی تو‏ں نکلنے والی پست تعدد ارتعاش دا استعمال کردے نيں جو چاند دی کثافت دے حساب تو‏ں میل کھاندی نيں۔
جی جے 1214b (کوروٹ - 7 b) دے بعد تعین کردہ کمیت تے نظام شمسی دے دیوہیکل سیاراں دے مقابلے وچ کم نصف قطر رکھنے والا دوسرا ماورائے شمس سیارہ سی ۔ اس دا حجم زمین دے مقابلے وچ تن گنا زیادہ جدو‏ں کہ ضخامت 6.5 گنا زیادہ سی۔ اوہدی کم کمیت بتاندی اے کہ ایہ ممکنہ طور اُتے چٹاناں تے پانی دا آمیزہ اے، اورایسا لگدا اے کہ جداں ہبل تو‏ں بعد وچ کیتے جانے والے مشاہدات تصدیق کردے نيں کہ اوہدی کمیت دا وڈا حصّہ پانی اے، لہٰذا اوہ وڈی پانی دی دنیا ا‏‏ے۔ بلند درجہ حرارت تے دباؤ دی وجہ تو‏ں اجنبی مادّے جداں کہ 'گرم برف' یا ' فوق سیال پانی' بن سکدے نيں۔
تابکار انحطاط دے نمونے
نظام شمسی دے چھوٹے برفیلے اجسام دے حرارتی برقراری تے حرارت دے نمونے بذریعہ تابکار انحطاط بتاندے نيں کہ ریا، ٹائٹینیا، ابرائین، ایرس، سیڈنا تے اورکس وچ وی ٹھوس برف دی 100 کلومیٹر دبیز تہ دے نیچے سمندر موجود ہوسکدے نيں۔ انہاں دی صورت حال وچ جو دلچسپ گل اے اوہ ایہ کہ نمونے بتاندے نيں کہ مائع پرتاں دا چٹانی قلب تو‏ں براہ راست رابطہ اے، جس دی وجہ تو‏ں معدنیات تے نمکیات اچھی طرح تو‏ں پانی وچ مل سکدی نيں۔ ایہ انہاں سمندراں دے برعکس اے جو وڈے سیارچاں جداں کہ گینی میڈ، کیلستو یا ٹائٹن دے اندر موجود ہوسکدے نيں، جتھ‏ے اُتے بلند دباؤ دے مرحلے کیبرف دی پرتاں نو‏‏ں مائع پانی دی پرت دے نیچے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
تابکار انحطاط دے نمونے بتاندے نيں کہ MOA-2007-BLG-192Lb جو اک چھوٹا سیارہ چھوٹے ستارے دے گرد مدار وچ چکر لگیا رہیا اے اِنّا گرم ہو سکدا اے جتنی زمین اے تے مکمل طور اُتے بہت گہرے سمندر تو‏ں ڈھکا ہويا ہو سکدا ا‏‏ے۔
اندرونی امتیازی نمونے
دائاں|thumb|خاکے وچ سیریز دی  ممکنہ  اندرونی  ساخت دکھادی گئی ا‏‏ے۔ بائاں|thumb|یوروپا دی بناوٹ دے دو نمونے  اک وڈے مائع پانی دے سمندر دا بتاندے نيں۔ اسی طرح دے نمونے نظام شمسی وچ واقع دوسرے سماوی اجسام دے بارے وچ پیش کيتے گئے نيں۔
نظام شمسی دے اجسام دے نمونے پانی دی موجودگی انہاں دے اندرونی امتیاز وچ بتاندے نيں۔
کچھ نمونے بونے سیارے سیریز، جو سیارچاں دی پٹی وچ سب تو‏ں وڈا جسم اے، دے بارے وچ گیلی اندرونی پرت دے بارے وچ اشارہ دیندے نيں بونے سیارے تو‏ں خارج ہونے والے پانی دے بخارات دا سراغ شاید اس گل دا اشارہ نيں کہ سطح دی برف وچ عمل تصعید جاری ا‏‏ے۔
اک سیاروی مائع پانی دی پرت دی موجودگی ٹائٹن، یوروپا تے کچھ کم یقین دے نال کیلسٹو، گینی میڈ تے ٹرائیٹن اُتے سمجھی جاندی اے جو اِنّی دبیز اے کہ قشر تے غلاف توانائی دا تبادلہ نئيں کرسکدے۔ دوسرے برفیلے چانداں وچ وی اندرونی سمندر موجود ہوسکدے نيں یا کدی سمندر موجود ہون گے جو ہن منجمد ہو گئے ہون گے۔
قابل سکونت علاقے
بائاں|thumb|200x200px|ایپسیلون  اینڈرومیڈا  ڈی دا مصور دا خیال  جس وچ اس نے جماعت دوم دے سیارے نو‏‏ں بنانے دی کوشش کيتی اے  جس وچ پانی دے بخارات دے بادل  اک وڈے قیاسی چاند  سے دیکھے جارہے نيں جس دی سطح اُتے مائع پانی موجود اے
ستارے دے قابل رہائش علاقے دے گرد سیارے دے مدار دا استعمال کرکے اوہدی سطح اُتے پانی دی موجودگی دا اندازہ لگانا اک مشہور طریقہ ا‏‏ے۔ قابل سکونت علاقے دا نظریہ کافی سارے ماورائے شمس سیاراں نو‏‏ں مائع پانی دا امید وار بنا دیندا اے، اگرچہ ایہ کافی زیادہ قیاس اُتے مبنی ہُندا اے کیونکہ سیارے دا صرف اکیلا سیارے دا مدار ہی اوہدی سطح اُتے مائع پانی دی موجودگی دی ضمانت نئيں دیندا۔ اپنی کلاس دے علاوہ وچ ، اک وڈے پیمانے اُتے اعتراض گرہاں مائع پانی تے اوہدی سطح اُتے یا اس دے قریب ہائیڈروجن تے آکسیجنہاں دی کافی فراہمی دی حمایت کرنے دے لئی کافی وایمنڈلیی دباؤ دے لئی دی صلاحیت ہونا ضروری ا‏‏ے۔ اس دے مدار دے علاوہ، اک سیاروی کمیت دے جسم وچ اِنّا کرۂ فضائی دا دباؤ موجود ہونہ چاہیے کہ مائع پانی نو‏‏ں سہارا دے سکے تے سطح اُتے یا اس دے قریب ہائیڈروجن تے آکسیجنہاں دی کافی رصد وی ہونی چاہیے۔
گیلز 581 دا نظام کافی ایسے سیارے رکھدا اے جو سطحی پانی رکھنے والے امید وار ہوسکدے نيں، بشمول گلیز 581c کے، گیلز 581d شاید سمندر رکھنے جتنا گرم ہو سکدا اے بشرطیکہ اوتھ‏ے اُتے نباتاندی خانے دا اثر جاری ہوئے۔
گلیز 667 c دے تن ایسے سیارے نيں جو قابل سکونت علاقے وچ موجود نيں بشمول گلیز 667Cc دے جس دے بارے وچ اندازہ اے کہ اوتھ‏ے زمین جداں سطحی درجہ حرارت ہوئے گا تے مائع پانی دی موجودگی دا زبردست امکان ا‏‏ے۔
کیپلر-22B کیپلر دوربین تو‏ں پائے جانے والے اوّلین 54 امیدواراں وچو‏ں اک اے جس دا حجم زمین دے مقابلے وچ 2.4 زیادہ اے، جدو‏ں کہ درجہ حرارت دا اندازہ 22 °C ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سطحی پانی رکھنے والے دے طور اُتے بیان کیتا جاندا اے اگرچہ اوہدی بناوٹ حالے معلوم نئيں ا‏‏ے۔
ناسا دی سیارہ شناس کیپلر خلیائی دوربین نے اپنے ابتدائی چار ماہ وچ جو 1,235 ممکنہ ماورائے شمس سیاراں دا سراغ لگایا سی انہاں وچو‏ں 54 اپنے مرکزی ستارے دے گردقابل سکونت گولڈی لاکس خطے وچ مدار وچ چکر لگیا رہے سن جتھ‏ے مائع پانی وجود رکھ سکدا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں پنج لگ بھگ زمین دے حجم دے نيں۔
6 جنوری 2015ء وچ ناسا نے مئی 2009ء تو‏ں اپریل 2013ء دے دوران کیتے جانے والے ہور مشاہدات دا اعلان کیتا جس وچ اٹھ امید وار زمین دے حجم والے یا اس تو‏ں دوگنے ایسے سن جو قبل سکونت علاقے وچ چکر لگیا رہے سن ۔ انہاں اٹھ وچو‏ں چھ ایسے سن جو سورج جداں حجم و درجہ حرارت والے ستاراں دے گرد چکر لگیا رہے سن ۔ تن نويں تصدیق شدہ ماورائے شمس سیاری سورج جداں ستاراں دے گرد قابل سکونت علاقےآں وچ پائے گئے نيں: تن وچو‏ں دو کیپلر - 438b تے کیپلر - 442b، لگ بھگ زمین جداں حجم تے چٹانی نيں؛ تیسرا کیپلر - 440b، اک فوق ارض ا‏‏ے۔
تاریخ
قمری ماریا چاند اُتے سنگ سیاہ دے وسیع میدان نيں جنہاں دے بارے وچ پہلے دے خلانورد دا خیال سی کہ اوہ پانی دے اجسام نيں جو انہاں نو‏ں "سمندر" کہیا کردے سن ۔ گلیلیو نے قمری 'سمندراں' دے بارے وچ کچھ خدشات اپنے دو خاص جہاناں دے نظام تو‏ں متعلق مکالمے وچ ظاہر کیتے۔
خلیائی کھوجیاں نو‏‏ں چھوڑنے تو‏ں پہلے، زہرہ اُتے سمندر دا تصور کافی معتبر سائنسی خیال سی، اُتے سیارہ کافی تو‏ں وی زیادہ گرم پایا گیا۔
گلیلیو دے وقت تو‏ں دوربین تو‏ں کیتے جانے والے مشاہدات بتاندے نيں کہ مریخ دے خدوخال ایسے نئيں نيں کہ اوتھ‏ے اُتے سمندر موجود ہوئے۔ مریخ دی خشکی نو‏‏ں بہت پہلے تو‏ں جان لیا گیا سی تے اس نے مریخی مصنوعی نہراں اُتے سوالیہ نشان لگیا دتا سی ۔
ماضی وچ سطح اُتے موجود پانی دے ثبوت
دائاں|thumb|ارضیاندی اعداد و شمار دی بنیاد اُتے قدیمی مریخ کس طرح دا نظر آندا ہوئے گا، اک مصور دا تخیل۔
فرض کیجئے کہ دیو ہیکل تصادم دا نظریہ درست اے، تو چاند اُتے کدی وی حقیقی دریا یا سمندر موجود نئيں ہوسکدے سن، شاید کچھ تھوڑی سی نمی (مائع یا برف) کچھ جگہ اُتے ہُندی جدو‏ں چاند دا مہین کرۂ فضائی پھٹتے ہوئے آتش فشاناں یا برفیلے اجسام دے تصادم تو‏ں بنا سی ۔
ڈان خلیائی کھوجی نے سیارچہ ویسٹا اُتے ماضی دے پانی دے ممکنہ بہاؤ دے ثبوت پائے نيں، جس دی وجہ تو‏ں زیر زمین پانی دی برف دے ذخیراں دے متعلق قیاس آرائیاں دی جا رہی نيں۔
خلانورداں نے اندازہ لگایا کہ زہرہ وچ پانی سی تے شاید اوہدی ابتدائی تاریخ وچ سمندر وی سن ۔ اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہ زہرہ اپنی ارضیاندی سرگرمی دی وجہ تو‏ں دوبارہ بنا، لہٰذا قدیمی سمندراں دے نظریے دی جانچ کافی مشکل ا‏‏ے۔ چٹان دے نمونے شاید کسی دن جواب دے سکدے نيں۔
کسی وقت ایہ سمجھیا جاندا سی کہ مریخ زمین جیسی صورت تو‏ں خشک ہويا ہوئے گا۔ شہابی گڑھاں والی سطح دی ابتدا وچ دریافت نے اس طرح دے منظر نامے نو‏‏ں رد کر دتا، اُتے ہور حاصل ہونے والے ثبوت نے اس خیال نو‏‏ں بدل دتا۔ مریخ دی سطح اُتے ماضی بعید وچ مائع پانی موجود ہو سکدا سی تے مریخ اُتے موجود کئی طاس خشک سمندر دے پینداں دے بارے وچ بتاندے نيں۔ سب تو‏ں وڈا وسٹیٹاس بوریلس اے ؛ دوسرےآں وچ ہیلس پلانیشیا تے ارگیر پلانیشیا شامل نيں۔
فی زمانہ اس گل اُتے کافی بحث جاری اے کہ آیا مریخ اُتے اس دے شمالی نصف کرہ وچ کدی پانی دا سمندر موجود سی یا نئيں تے جے اوہ موجود سی تو پھر اس دا کیتا ہويا۔ مریخی کھوجی جتھ‏ے گرداں دی حالیہ مہمات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوتھ‏ے اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ اک جگہ اُتے کافی لمبے عرصے کھڑا رہنے والا پانی سی، اُتے اوہدی وسعت معلوم نئيں ا‏‏ے۔ آپرچونیٹی مریخی جتھ‏ے گرد نے معدنیات دی روشن رگاں دی تصاویر لاں جس تو‏ں مائع پانی دے ذخیرے دی حتمی تصدیق ہو گئی۔
9 دسمبر، 2013ء نو‏‏ں ناسا نے ایولس پالس دے قریب ماؤنٹ شارپ وچ واقع گیل شہابی گڑھے دی کیوریوسٹی جتھ‏ے گرد تو‏ں دی جانے والی تحقیق دی بنیاد اُتے دسیا کہ سیارہ مریخ اُتے تازہ پانی دی وڈی جھیل سی (جس دا ماحول خرد حیات دے لئی قابل حلیم ہو سکدا سی )۔
گولڈ اسٹینڈرڈ
thumb|بائیں|Under a gold standard, paper notes are convertible into pre-set, fixed quantities of [[gold۔]] معیار طلا یا گولڈ اسٹینڈرڈ توں مراد ایسی کاغذی کرنسی سی جسنوں بینکاں توں سونے دی مقرر شدہ مقدار وچ تبدیل کیتا جا سکے۔ دوسرے الفاظ وچ ایہ سونے دے سکےآں دی رسید (نوٹ) ہویا کردی سی۔
ماورائے ارض مائع پانی
دم دار ستاریاں دے اندر پانی
دم دار ترے پانی دی برف دے وڈے حصّے اُتے مشتمل ہُندے نيں، اُتے اپنے حجم تے سورج تو‏ں دوری دی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں عام طور اُتے مکمل طور اُتے جما ہويا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے وائلڈ دوم تو‏ں جمع کيتی گئی مٹی اُتے کيتی گئی تحقیق دم دار تارے دے اندر ماضی وچ کسی وقت مائع پانی دی موجودگی دے ثبوت دا بتاندی ا‏‏ے۔ ایہ گل ہن تک واضح نئيں ہوئی کہ اوہ کیتا چیز سی جس نے دم دار تارے دی کچھ پانی دی برف نو‏‏ں پگھلا دتا سی ۔
گولڈ اسٹینڈرڈ
حوالے
گٹھ:اقتصادی تریخ گٹھ:بین الاقوامی تجارت گٹھ: بینکاری دی تریخ گٹھ:جاپان دی اقتصادی تریخ گٹھ:امریکہ دی اقتصادی تریخ گٹھ:زری پالیسی گٹھ:زری معاشیات گٹھ:سلطنت جاپان گٹھ:سونا گٹھ:معیار طلاء گٹھ:معیشت بلحاظ دیس
ماورائے ارض مائع پانی
دم دار ستاریاں دے اندر پانی
بہر حال، 10 دسمبر 2014ء، سائنسداناں نے دسیا کہ دم دار ستارے چریموف-جیرامینسکو دے پانی دے بخارات دی ہیئت جس دا تعین روزیٹا خلیائی جہاز نے کیتا سی اوہ زمین اُتے پائے جانے والے پانی تو‏ں معقول حد تک مختلف سی۔ یعنی کہ دم دار ستارے تو‏ں حاصل ہونے والے پانی وچ ڈیوٹیریم دی ہائیڈروجنہاں تو‏ں نسبت ارضی پانی اُتے پائے جانے والے پانی تو‏ں تن گنا سی۔ سائنس داناں دے مطابق اس وجہ تو‏ں اس گل دا امکان کافی کم ہو گیا کہ زمین اُتے پایا جانے والا پانی دم دار ستاراں جداں کہ چریموف-جیرامینسکو تو‏ں آیا ہوئے۔
ماورائے ارض قابل سکونت علاقے امید وار برائے پانی
زیادہ تر معلوم ماورائے شمس نظام ہائے سیارگان نظام شمسی دی بناوٹ تو‏ں الگ لگتے نيں اگرچہ ایہ گل ممکن ہوسکدی اے کہ انہاں دے سراغ لگانے دے طریقاں دی وجہ تو‏ں نمونے وچ تعصب موجود ہوئے۔
نیوزی لینڈ
نیوزی لینڈ تھلویں لیندے بحرالکاہل وچ اک جزیرہ دیس اے۔ ایہ دو وڈے جزیریاں تے کئی نکے جزیریاں نال رل کے بنیا اے۔ نیوزی لینڈ آسٹریلیا توں 1,500 کلومیٹر (900 میل) چڑھدے ول، تسمان سمندر توں پار تے نیو کیلیڈونیا، فجی تے ٹونگا توں دکھن ول 1000 کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔ ایدے لمے پینڈے تے ہون باجوں ایہ زمین تے انساناں دے وسن دی چھیکڑی تھاں سی۔
ماورائے ارض مائع پانی
ماورائے ارض قابل سکونت علاقے امید وار برائے پانی
حالیہ تلاش دا مقصد انہاں نظام ہائے سیارگان دے رہنے دے قابل خطے وچ زمین دے حجم دے سیارے تلاش کرنا اے (اکثر انہاں نو‏‏ں گولڈی لاکس زون وی کہیا جاندا اے )۔ سمندراں والے سیاراں وچ دیوہیکل سیاراں دے زمین دے حجم جتنے والے چاند وی شامل نيں، اگرچہ اس طرح دے 'چانداں' دی حقیقی موجودگی حالے وی کافی قیاسی ا‏‏ے۔ کیپلر دوربین اِنّی حساس ہوسکدی اے کہ انہاں دا سراغ لگیا سکے۔ اُتے اس طرح دے ثبوت موجود نيں کہ پانی دی میزبانی کردے چٹانی سیارے پوری ملکی وے وچ عام ہون گے۔
گلیز  667 C - تن سیارے
شروع وچ گلیز 667Cc نو‏‏ں گلیز 66C دے گرد دو 'فوق ارض' سیاراں وچو‏ں اک کہیا گیا، جو اصل وچ اک مدھم سرخ سیارہ اے جو تہرے ستارے دے نظام دا حصّہ ا‏‏ے۔ اس نظام دے ستاراں وچ بھاری عناصر دا ارتکاز ساڈے سورج دے مقابلے وچ صرف 25 فیصد ا‏‏ے۔ اس طرح دے عناصر ارضی سیاراں دی بنیاد ہُندے نيں لہذا اس طرح دے نجمی نظاماں وچ کم کمیت دے سیاراں دی فراوانی غیر معمولی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ پہلے سمجھ‏‏ے جانے دے مقابلے وچ رہنے دے قابل سیارے کافی متنوع فیہ ماحول وچ بن سکدے نيں۔
نیوزی لینڈ
زمین تے دوجیاں تھانوں توں پینڈے تے ہون باجوں ایتھے جیون دیاں نویکلیاں ونڈاں بنیاں۔
ماورائے ارض مائع پانی
گلیز  667 C - تن سیارے
گلیز 667Cc، اک مدھم سرخ سیارے دے گرد تنگ 28 دن دے مدار وچ رہندے ہوئے لازمی طور اُتے زمین دے مقابلے وچ 90 فیصد روشنی حاصل کردا ہوئے گا، اُتے اوہدی زیادہ تر آندی ہوئی روشنی زیراں سرخ طیف دی ہُندی اے، اس آندی ہوئی توانائی دی زیادہ تعداد سیارہ جذب کرلیندا ہوئے گا۔ سیارہ اپنے ستارے تو‏ں اِنّی ہی توانائی جذب کردا ہوئے گا جتنی زمین سورج تو‏ں کردی اے، جس دی وجہ تو‏ں سطح دا درجہ حرارت زمین جداں ہوئے گا تے شاید اوتھ‏ے مائع پانی وی ہوئے۔
جون 2013ء وچ شائع ہونے والے ہور کم نے دسیا کہ نظام دے چھ سیارے نيں تے انہاں وچو‏ں تن قابل سکونت والے علاقے وچ موجود نيں۔
نیوزی لینڈ
پولینیشن لوک ایتھے 13ویں صدی وچ تے یورپی لوک 17 ویں صدی وچ ایتھے آۓ۔ 1840 وچ سلطنت برطانیہ تے نیوزی لینڈ دے دیسی لوکاں ماوری دے وشکار گل بات دے نتارے تے نیوزی لینڈ سلطنت برطانیہ دا اک دیس بن گیا۔ 1853 وچ اینوں اپنے اندر دے ماملیاں وچ ازادی لبی۔
ماورائے ارض مائع پانی
جے جی 1214بی
جی جے 1214b (کوروٹ - 7 b) دے بعد تعین کردہ کمیت تے نظام شمسی دے دیوہیکل سیاراں دے مقابلے وچ کم نصف قطر رکھنے والا دوسرا ماورائے شمس سیارہ سی ۔ اس دا حجم زمین دے مقابلے وچ تن گنا زیادہ جدو‏ں کہ ضخامت 6.5 گنا زیادہ سی۔ اوہدی کم کمیت بتاندی اے کہ ایہ ممکنہ طور اُتے چٹاناں تے پانی دا آمیزہ اے، اورایسا لگدا اے کہ جداں ہبل تو‏ں بعد وچ کیتے جانے والے مشاہدات تصدیق کردے نيں کہ اوہدی کمیت دا وڈا حصّہ پانی اے، لہٰذا اوہ وڈی پانی دی دنیا ا‏‏ے۔ بلند درجہ حرارت تے دباؤ دی وجہ تو‏ں اجنبی مادّے جداں کہ 'گرم برف' یا ' فوق سیال پانی' بن سکدے نيں۔
ایچ ڈی 85512 بی
HD 85512 b اگست 2011ء وچ دریافت ہويا سی ۔ ایہ زمین تو‏ں کافی وڈا اُتے اِنّا چھوٹا اے کہ ممکنہ طور اُتے چٹانی سیارہ ہوئے گا۔ ایہ اپنے ستارے دے قابل سکونت خطے دے کنارے اُتے اے تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی وی رکھدا ہو تے ایہ حیات نو‏‏ں سہارا دینے والے ممکنہ جتھ‏ے دا امیدوار ہو سکدا ا‏‏ے۔
نیوزی لینڈ
نیوزی لینڈ اک لوکراج اے ملکہ برطانیہ ملکہ الزبتھ II ایتھے وی راج کردی اے تے اک گورنر جرنل اودے ناں تے ایتھے۔ دیس دے ماملے اک وزیراعظم کول نین جینوں لوک ووٹان نا چندے نیں۔
ماورائے ارض مائع پانی
کپٹین  بی
کپٹین b اک فوق عرض اے جو کپٹین ستارے دے قابل سکونت علاقے دے اندر چکر لگیا رہیا اے جو 13 نوری برس دور تے 11 ارب برس پرانا ا‏‏ے۔
کیپلر -22 بی
کیپلر-22B اک ایسا سیارہ اے جس دا حجم زمین تو‏ں 2.4 گنا زیادہ اے جس دے درجہ حرارت دا تخمینہ 22 °C ا‏‏ے۔ ایہ انہاں 54 امیدواراں وچو‏ں اک سی جس نو‏‏ں کیپلر دوربین نے تلاش کیتا سی تے فروری وچ اسنو‏ں قابل رہائش دسیا گیا۔ ایہ انہاں وچو‏ں پہلا اے جس دی رسمی تصدیق دوسری دوربیناں دا استعمال کرکے کيتی گئی۔ اوہدی ساخت اس وقت نامعلوم ا‏‏ے۔ کافی امکان اس گل دا اے کہ ایہ سمندری سیارہ ہوئے گا جتھ‏ے کوئی خشک زمین موجود نئيں ہوئے گی جس دی وجہ اس دا وڈا حجم تے وڈی کمیت اے جو ارضی سیاراں تے گیس دیو دے درمیان دی ا‏‏ے۔
کیپلر - 62 ای تے کیپلر  -62 ایف
کیپلر 62 ستارے دے دو سیارے قابل سکونت علاقے وچ نيں۔ کیپلر-62F زمین دے مقابلے وچ صرف 40 فیصد زیادہ وڈا اے، جس دی وجہ تو‏ں ایہ کیپلر - 186f دے دریافت ہونے تک دوسرے ستارے دے قابل سکونت علاقے وچ موجود اوہ ماورائے ارض سیارہ سی جو ساڈے اپنے سیارے دے حجم دے قریب تر سی ۔ کیپلر 62e-رہنے دے قابل خطے دے اندرونی کنارے اُتے مدار وچ موجود اے تے لگ بھگ زمین تو‏ں 60 فیصد زیادہ وڈا ا‏‏ے۔
کیپلر  - 69 سی
یہ وڈا چٹانی سیارہ کیپلر 69 دے قابل سکونت علاقے دے اندر مدار وچ اے، جو ساڈے سورج جداں ہی اے تے زمین تو‏ں 70 فیصد زیادہ ضخیم ا‏‏ے۔
کیپلر  - 186 ایف
کیپلر-186f زمین تو‏ں صرف 10 فیصد زیادہ وڈا اے تے سرخ بونے ستارے کیپلر-186 دے قابل سکونت علاقے دے اندر ا‏‏ے۔ 17 اپریل 2014ء نو‏‏ں جدو‏ں ایہ اعلان ہويا، تو اسنو‏ں اس وقت تک دریافت ہونے والے سیاراں وچ سب تو‏ں زیادہ زمین دے حجم دا بیان کیتا گیا۔
حوالے
وضاحتی  نوٹس
باہرلے جوڑ
گٹھ:آب گٹھ:خارج ارضی پانی گٹھ:فلکیات
انصاف
انصاف اپنے وسیع تر سیاق و سباق وچ حقیقی تے فلسفیانہ معنےآں اس معاملے دے انجام پانے دا ناں اے جس عدل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انصاف دا تصور متعدد زاویاں اُتے مبنی اے، اس دے مختلف نقطہ نظر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اخلاقی صحت، عقلیت، قانون، مذہب، مساوات تے غیر جانب داری شامل ا‏‏ے۔ اکثر انصاف دے عمومی تذکرے نو‏‏ں سماجی انصاف دے دائراں تو‏ں جوڑ دے دیکھیا جاندا اے جوفلسفے، دینیات، مذہب تے انصاف دے طریقۂ کار ملدے نيں، جس دے لئی بہ طور خاص قانون دا مطالعہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
انصاف دا مفقدان اکثر غرور و تکبر، خود ستائی تے دوسرےآں نو‏‏ں کم تر تے نااہل سمجھنے اُتے نتیجہ خیز ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شادی بیاہ دے معاملے وچ اکثر دیکھیا گیا اے کہ لڑکے والے سمجھدے نيں کہ انہاں دے لڑدے ميں کوئی خامی نئيں اے تے لڑکی تے اس دے خاندان والےآں وچ کوئی اچھائی نئيں اے ایہی حال لڑکی والےآں دا وی اے اوہ وی اپنی لڑکی نو‏‏ں لےک‏ے ہمیشہ خوش فہمیاں دا شکار رہندے نيں تے رشتہ وچ آئی کڑواہٹاں دے لئی صرف تے صرف لڑکے تے اس دے نیڑےی رشتہ داراں نو‏‏ں قرار دیندے نيں جو کسی وی طرح روح ایمان تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا بلکہ ایہ کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا کہ اجرائے عدالت وچ ہويا و ہوس اُتے مبنی ایسا غیر منصفانہ طرز عمل، طرفداری تے تعصب تو‏ں کم لینا تاں زمانہ جاہلیت د‏‏ی نشانی سی جتھ‏ے لوک محبت و نفرت تے مفادات و تعلقات دے زیر اثر گواہی دیندے سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں کم د‏‏ی جگہ اُتے لوکاں د‏‏ی منصفانہ جانچ، جائداد تے اثاثہ د‏‏ی حقیقی تے قانونی تقسیم انصاف دا اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔
انصاف د‏‏ی اک قسم تاں اوہ اے جو ہر شخص کسی دوسرے دے نال معاملے وچ راست بازی تے حقیقت پسندی تو‏ں کرے۔ ایہ کم ادارہ جات تے انہاں دے ذمے داراں د‏‏ی جانب تو‏ں وی کیتا جاندا اے جو زیادہ فعال تے اصح افراد نو‏‏ں تے ذمے داری دے عہدے دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم عدالتاں وچ وی ہُندا اے، جو جائداد د‏‏ی تقسیم، رشتاں د‏‏ی برقراری یا انہاں وچ تفریق تے ايس‏ے طرح جرائم دے سرزد ہونے د‏‏ی صورت وچ مجرماں نو‏‏ں معمولی جرمانے تے قید تو‏ں لے ک‏ے سزائے موت د‏‏ی تک سزا دیندی ني‏‏‏‏ں۔
چک 237 ج ب چڑھدا
چک 237 ج ب چڑھدا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
پنجابی لئی لپیاں دی تریخ
براہمی لپی دی اصل بارے سوجھواناں دے خیالات مختلف نیں، کجھ لوک ایہنوں خالصتاً ہندوستانی سمجھدے نیں پر علماء دی اکثریت ایہنوں کسے پچھمی ایشیائی حروف ابجد دا گواچا ہویا اجیہا انگ سمجھدے نیں جیہڑا تجارتی قافلیاں تے فوجی حملہ آوراں دیاں یلغاراں وچ رڑھدا کھڑدا ایتھے آ پہنچیا۔ ایہہ کجھ ہورناں دی جاچے براہمی، شمالی، سامی یاں ارامی تے نیم فونیقی حروف ابجد دا مقابلہ کریئے تاں ایہہ گل سامنے آؤندی اے کہ براہمی نے شمالی سامی حروف ابجد توں جنم لیا، صرف مقامی ودواناں نے اینا کُو کم ضرور کیتا کہ ایس نویں لپی دے لکھن دا رخ موڑ کے سجیوں کھبے کر دِتا ایس توں اڈ ایہدی پیدائش دا سہرا سارے دا سارا مقامی پنڈتاں نوں جاندا اے جیہناں نویں لپی نوں مقامی تلفظ گرامر تے زبان دے مطابق ڈھالیا سی اصل وچ براہمی ارامی حروف ابجد وچوں نہیں نکلی صرف ارامی دے حروف ابجد اُتے اوہدی نیہہ رکھی گئی اے۔
ارامی تے دوجے خط
ارامی تحریر بارے اسیں اُتے دس دِتا اے کہ ایہہ زبان تے تحریر اٹھویں صدی توں تیجی صدی ق م تک پنجاب تے گندھارا وچ ورتی گئی اے۔ تیجی صدی ق م وچ پنجاب وچ ایہدے وچوں اک نویں لپی نے جنم لیا تے اوہدا ناں اسیں خروشتی لیندے ہاں براہمی لپی دا کوئی کتبہ یاں تحریر سانوں تیجی صدی ق م توں پہلوں دی نہیں ملدی اتے کجھ عالماں دا ایہہ نظریہ من لیا جاوے تے دو دلچسپ حقیقتاں دا پتا لگدا اے، اک تاں ایہہ کہ خروشتی تے براہمی لپیاں دے سبھ توں قدیم کتبے مہاراجہ اشوک دے عہد دے ملدے نیں جیہڑے ظاہر کردے نیں کہ اشوک نے اپنے پنجاب دے قیام دے دوران ارامی رسم الخط توں اڈو اڈ اجیہیاں لپیاں کڈھن دا کم کیتا جیہڑیاں پراکرت تے پالی زباناں دے اظہار لئی مناسب سن، دوجا ایہہ کہ چونکہ ارامی تحریر پنجاب توں باہر یورپ ول کدے وی نہیں ورتی گئی ایس واسطے ایہہ کہنا غیر مناسب نہیں کہ خروشتی تے براہمی رسم الخط وی پنجاب وچ ای جمے۔ سانوں ایتھے ایہہ گل ذہن وچ رکھن دی لوڑ اے کہ موریہ حکمراناں دا اصل گھر پنجاب ای سی۔ ارتھ شاستر دا مصنف کوٹلیہ چانکیہ پنجاب واسی سی اتے مشہور گرائمر بن پانینی پنجاب تے صوبہ سرحد دی ونڈ اُتے جھوٹے لاہور یاں قدیم سلاتورا دا بادشاہ سی، ایہہ وی گل دلچسپی توں خالی نہیں کہ سکھاں دی اپنی لپی گورمکھی نے وی دیو ناگری توں پنجاب وچ ای جنم لیا۔ گورمکھی حروف سکھاں دے پنجویں گرو ارجن دیو جی 1585ء دے دور وچ آئے۔ کاہن سنگھ نابھا نے گورمکھی شروع کیتی۔ اوہدی وجہ ایہہ سی کہ ہندوواں نے گورمکھی رسم الخط نوں ہندی وچ لکھنا شروع کر دِتا۔
ارسطیفوس
ارسطیفوس(435-256BC) اک یونانی فلسفی سی تے سقراط دا شگرد سی۔ اونے سائرانیک فلسفے دی نیو رکھی۔ اوہ آزادی تے برابری دا پرچارک سی۔ اوہ اک ایسی دنیا چاندا سی جیدے چ نہ تے کوئی غلام ہوۓ تے نا ای کوئی مالک۔ اودیاں کج سوچاں اپنے استاد سقراط توں وکھریاں سن۔ اودے خیال چ جیون دا مقصد خوشیاں حاصل کرنا تے اے غریبی تے خوشحالی دے درمیان وشکارلی راہ تے چلدیاں ہوئیاں لبدا اے۔
پنجابی لئی لپیاں دی تریخ
دیوناگری لپی جاں خط
متھرا دے آلے دوالے دی لپی جدوں گنگا دے پار ہوئی تاں دسویں صدی وچ اوہدے وچوں دیو ناگری رسم الخط نکلیا تے کشمیر ول ودھن والی لپی وچوں ساردا رسم الخط وجود وچ آیا۔
ارسطیفوس
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:یونانی شخصیتاں
پنجابی لئی لپیاں دی تریخ
دیوناگری لپی جاں خط
سارے جنوبی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا وچ جنے کُو رسم الخط پنجاب وچ ورتے گئے نیں اونے ہور کدھرے نہیں ورتے گئے نالے ایہہ گل وی زور دین دے قابل اے کہ سارے جنوبی ایشیاء نوں ویداں دا علمی خزانہ وی پنجاب دی دین اے۔ ایہدے توں وکھ دیو ناگری رسم الخط تے ایہدے وچوں نکلیاں ہویاں ہور لپیاں وی براہمی رسم الخط وچوں نکلیاں نیں جیہڑی خود پنجاب وچ پیدا ہوئی تے ایتھے ای ودھی پھلی۔
پنجابی رسم الخط(شاہمکھی)
اسلامی دور وچ ایسے ای خطے وچ پنجابی رسم الخط، زبان دی بنیاد رکھی گئی جدوں بابا فرید تے اوہناں توں پہلاں جیہڑی زبان ایس خطے وچ بولی گئی اوہ پنجابی سی جیہڑی عام لوکائی دی زبان سی۔ محمود غزنوی دے زمانے وچ اوہدے اک جرنیل ساروغ نے حسن ابدال دے کول اک مدرسہ قائم کیتا جتھے قلم دوات اتے کاغذ وی ملیا سی ایہو اوہ زمانہ اے جدوں عربی توں فارسی ول رجحان ہویا۔ شاید ایہو ای وجہ جاپدی اے کہ پنجابی دا رسم الخط نسخی کیوں سی، سندھ وچ 712ء وچ جدوں محمد بن قاسم فاتح بن کے داخل ہویا تے ایتھے کیہڑا رسم الخط سی، پر فتح سندھ مگروں ایتھے سندھی زبان لئی نسخی خط اختیار کیتا گیا۔ جدوں عربی ولوں فارسی ول رجحان ہویااتے پنجابی زبان نستعلیق وچ وی لکھی گئی لہٰذا پچھلے دو سو سال وچ سانوں کدھرے نسخ اتے کدھرے نستعلیق دا رواج ملدا اے۔
جیہڑیاں لوک داستاناں نیں اوہناں دا خط وی ایہو پنجابی ای اے سوہنی مہینوال، ہیر رانجھا، مرزا صاحباں اجیہیاں لوک داستاناں دے خالق ایسے خطے دے لوک سن جیہناں راہیں اک خاص کلچر پروان چڑھیا، مشرقی پنجاب وچ سانوں اک وی اجیہی مثال نہیں ملدی کہ پنجابی لٹریچر وچ اودھرلے پاسے کوئی بنیادی کم ہویا ہووے۔ بابا فرید دے پنجابی کلام نوں گرو نانک ہوراں اپنی گرنتھ وچ شامل کیتا اتے اوس پنجاب والے اج وی ایس پاسے دے کلچر تے لٹریچر اُتے گھمن گھیریاں کھاندے پے نیں۔ ایتھے پنجابی اُتے اینا کم ہو چکیا اے کہ دوجے پاسے والے ساڈا ای کلچر ایتھوں چُک چُک کے اپنے متھیاں تے بِندیاں لاندے پے نیں، سانوں ذرا Systemically بھرپور توجہ نال کم کردیاں ہویاں تحقیقی انداز وچ اَگے ودھنا پے گا۔
پنجابی لئی رومن سکرپٹ
سبط الحسن ضیغم لکھدے نیں:
’’رنگ برنگے پنجاب تے مکمل قبضہ کرن مگروں برطانوی راج ایتھے رومن سکرپٹ جاری کر کے پنجابی زبان لکھن لئی اک نواں رسم الخط وضع کیتا پہلی عالمی جنگ وچ فوجی خانداناں اتے فوجیاں لئی اک اخبار حق دے ناں توں جاری کیتا گیا جیہڑا رومن پنجابی وچ سی پر ایہہ زیادہ چل نہ سکیا۔
قیام پاکستان مگروں
قیام پاکستان مگروں ڈاکٹر فقیر محمد، عبد المجید سالک، حمید نظامی، پروفیسر عابد علی عابد، ڈاکٹر محمد دین تاثیر، میاں فیروز الدین پرنسپل میو سکول آف آرٹس سر شہاب الدین سپیکر پنجاب اسمبلی دیاں کوششاں نال پنجابی زبان دے لئی کوششاں شروع کیتیاں گئیاں پر سکرپٹ دے متعلق کوئی گل نہ ہوئی۔ سوائے ایہہ کہ اردو تے پنجابی لئی مشترکہ ٹائپ رائٹر ایجاد کیتا جائے۔‘‘
ایوب تے ضیا دور وچ
ایوب خان نے رسم الخط دے حوالے نال نسخ نوں رائج کرن دی کوشش کیتی پر اوہدی پذیرائی نہ ہوئی۔ فیر ایہہ فیصلہ واپس لینا پیا۔ کیوں جے بچیاں دے خط پہلاں توں وی خراب ہو گئے سن۔ ضیاء الحق دے زمانے وچ نوری نستعلیق دے ناں توں اک سافٹ ویئر متعارف کرایا گیا۔ ایہدے وچ ایس قدر ترمیم تے اضافے ہوئے کہ ہن تیکر سارے اعراب دی کمی وی پوری کیتی گئی۔ جیہدی وجہ نال پاکستان ای نہیں ہندوستان وچ وی اردو تے پنجابی لئی ایہنوں اپنا لیا گیا۔
پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دا سافٹ ویئر
پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ نے اک اجیہا سافٹ ویئر جیہدے کولوں کم لے کے گورمکھی تے شاہ مکھی دوواں لپیاں وچ لکھیا جا رہیا اے۔
ڈاکٹر شہباز ملک دی رائے
ڈاکٹر شہباز ملک دے حوالے نال سعید اپنے کالم وچ لکھدے نیں:
پہلی گل تاں انڈیا دی نہیں سگوں چڑھدے پنجاب دی اے اوتھے ہن وی کوئی طالب علم ایم۔اے۔ پنجابی دی ڈگری اوس وقت تک نہیں لے سکدا جد تک اوہ شاہ مکھی لپی دا پرچہ پاس نہ کر لوے۔ پاکستان نوں مشورہ دِتا گیا اے کہ گورمکھی رسم الخط پنجابی زبان دی ترقی لئی ناگزیر اے۔ جدوں ایسے حصے دے ارباب اختیار نوں ایہدا پتہ چلیا کہ گورمکھی وچ ث۔ ح۔ خ۔ د۔ ذ۔ ژ۔ ص۔ ض۔ ط۔ ظ۔ ع۔ غ۔ ف۔ ق۔ گویا پنجابی دے پندرہ حروف توں محروم اے فیر پاکستان وچ کوئی وی ایس رسم الخط دی تائید نہیں کر سکیا تے فیر حکومت نوں ایہہ سوچ چھڈنی پئی۔
ملتان وچ فاطمی تبلیغ
متحدہ ہندوستان وچ نویں صدی وچ جدوں ملتان وچ فاطمی حکومت قائم ہوئی اتے ایہناں دے تبلیغی کم نوں اَگے ٹورن واسطے اک رسم الخط وضع کیتا گیا جیہدے وچ دراوڑی، عربی، فارسی، آوازاں دی بنیاد تے حروف ابجد تشکیل دتے گئے۔ تے ایہہ کوشش کیتی گئی کہ سارے مقامی دراوڑی، عربی تے فارسی الفاظ دا ایہناں پاروں تلفظ صحیح ہو سکے تے ایہناں دی ادائیگی وی مخارج دے ذریعے صحیح طور تے ہو سکے۔ سوچ بچار توں بعد جیہڑے حروف وضع کیتے گئے اوہ کجھ اِنج نیں۔
دراوڑی۔ عربی۔ فارسی دی آوازاں نال حروف تشکیل دتے گئے اتے اوہناں دے صحیح تلفظ لئی اعراب زیر، زبر، پیش، جزم دے اصول عربی توں لے گئے۔ ایس طرح ایہہ رسم الخط ایس قدر مکمل ہو گیا کہ دنیا دی کوئی وی زبان ایس حوالے نال ایہدا مقابلہ نہیں کر سکدی۔ ایہدے وچ ت۔ ٹ۔ ط۔ دے معمولی جیہے فرق نوں وی سامنے رکھیا گیا تاں جے ایہناں آوازاں توں بنن والے لفظاں نوں وی صحیح مخارج نال ادا کیتا جاوے۔ نویں صدی وچ حروف وضع ہوئے ایہہ وقت دیاں اہم ضرورتاں تے ایہناں علاقیاں وچ موجود ذخیرہ الفاظ نوں صحیح انداز وچ لکھن دی اہلیت تے صلاحیت توں وی واقف سن صدیاں وچ آن والیاں مشکلاں تے وی تحریری اسلوب نال قابو پا لیا گیا۔ ایہناں حرفاں دی بابت جیہڑا رسم الخط پروان چڑھیا ایہدے وچ اک خوبی ایہہ وی سی کہ آغاز کار وچ ایہنوں نسخ وچ لکھیا گیا۔ اکبری دور دے وچ وی کجھ عرصے تیک ایہہ نسخ ای رہیا اتے فیر نستعلیق ول ودھیا۔
سقوط خلافت ترکیہ دے بعد سب توں پہلاں ترکی وچ مصطفی کمال نے ایس رشتے نوں ختم کرن لئی ترکی زبان نوں لکھن لئی اک نواں سکرپٹ متعارف کرایا۔ جیہڑا نسخ تے نستعلیق توں بالکل مختلف سی۔
قیام پاکستان توں پہلاں ڈاکٹر اختر حسین رائے پوری نے ایس سلسلے وچ کاوش کیتی جیہڑی اک ادھے تحریری نمونے توں اگانہہ نہ ودھ سکی۔ پاکستان بنن توں پہلاں پنجاب وچ پنجابی دے علاوہ دو ہور وی رسم الخط سن اک دیو ناگری اتے دوجا گورمکھی۔ برہمن نے چالاکی نال گورو نانک (1469-1539ء) دے عہد دے بابا نانک دی گل دیوناگری وچ لکھنا شروع کر کے ایہہ تاثر پیدا کرن دی کوشش کیتی کہ گورو گھر دی سوچ ہندو مت دی حفاظت دا دوجا ناں اے۔ ایس نوں دوجے گرو وانگ 1504-1552ء نے سجھان کے ہندو پچھان نوں وکھرا کرن لئی گورو بانی لئی اک وکھرا رسم الخط وضع کیتا جیہدی بنیاد لنڈے، ٹاکری اتے خروشتی حروف سن، جیہڑے کہ ہندی سکرپٹ توں وکھرا رسم الخط سی۔ ایس طرح پنجابی تے گورمکھی دو اڈو اڈ رسم الخط سن، پر سکھاں دی اکثریت پنجابی رسم الخط نوں پڑھدی رہی اتے ایہدے وچ ای لکھدی رہی۔ ماسٹر تارا سنگھ نے کانگریس دی سکھاں دے نال بدعہدی بارے 1948ء وچ لکھیا اوہ اردو وچ سی نہ کہ گورمکھی وچ۔ ایس بارے ہن تیک ہوئے سیمیناراں اتے وڈیاں دیاں گلاں باتاں توں اسیں اندازہ کر سکنے آں اگر اساں تختی ای بدل دتی تے سانوں اگلے پنجاہ ورھے اوہنوں سمجھاون وچ لگ جاون گے۔ 4 اکتوبر 2005ء نوں ڈان وچ The script is not the issue وچ لکھیا گیا۔
"Some 90 per cent of the people concerned had rejected the proposed script concluding that would damage the cause."
سعید کریمی لپی دا رد ہونا
پروفیسر ارشد اقبال ارشد، روزانہ خبراں پنجابی 3 اکتوبر 2005ء دے شمارے وچ سعید کریمی لپی دے رد ہون دا سفر 1986ء توں 2005ء تیک لکھدے نیں۔
پنجابی موجودہ رسم الخط وچ صدیاں توں لکھی جا رہی اے دنیا دیاں دوجیاں زباناں وانگ ایہدے لکھن وچ وی کجھ کمیاں موجود نیں، ایہہ خامیاں ہر زبان وچ موجود نیں۔
سعید کریم جیہڑے کمپیوٹر انجینئر نیں جیہناں نے اصلاح دے ناں تے بہت سارے مسائل کھڑے کرن والی اِک نویں تے انوکھی لپی بنائی اے جیہدے وچ ’’و‘‘ چار طریقیاں نال ’’ی‘‘ وی چار سٹائل وچ تے ’’ن‘‘ تن طریقیاں دا لکھیا جاوے گا۔ عبد الحق دی تھاں عبدل حق بشریٰ دی تھاں بشرا لکھیا جائے گا۔
ایہہ لپی پہلی واری پنجابی کانفرنس دے اکٹھ وچ پیش کیتی گئی سی فیر ایہہ پنجابی کانفرنس دے اکٹھ وچ پیش کیتی گئی سی فیر ایس نوں ماہنامہ لہراں دے ستمبر اکتوبر 1987ء دے شمارے وچ اک مقالے دی صورت چھاپیا گیا، ایس نوں چھاپن مگروں جدوں اختر حسین اختر ہوراں تجویزاں منگیاں تاں 90% دانشوراں نے ایس لپی نوں مکمل طور تے رد کر دتا تاں باقی 10% لوکائی نے وی ایہدے کجھ حصے من لے۔ ڈاکٹر محمد باقر نے ایس لپی بارے آکھیا سی۔
اوہناں کم بڑی محنت نال کیتا اے پر علمی طور تے بعض تھاواں تے کھچپ پے گیا اے تجویز کیتیاں ہوئیاں ’و‘ تے ’ی‘ دیاں شکلاں نہ آسانی نال لکھیاں جا سکدیاں نیں تے نہ اوہناں دا فرق بڑا ظاہر اے۔ پھ۔ تھ۔ ٹھ۔ وغیرہ ہن ہندی لپی وانگ اک مکمل حرف دے طور تے پڑھان نال مسئلہ حل ہو جاندا اے، نویں شکلاں بنان نال نہیں۔
ڈاکٹر بحمد حسین دی کریمی لپی بارے رائے
پروفیسر ڈاکٹر احمد حسین قلعداری نے ایس لپی تے تبصرہ کردیاں لکھیا:
’’میری رائے ایہو اے جے سوکھی لپی دی بجائے پرانی لپی ای رہنی چاہیدی اے جیہدے نال لوک صدیاں دے مانوس ہو چکے نیں، زباناں دے لکھن پڑھن دا ڈھنگ اصولاں تے گھٹ تے روایت اتے زیادہ مبنی ہوندا اے فیر لفظاں دی شکل بدلن نال عربی فارسی دے جیہڑے لفظ پنجابی وچ آ گئے نیں اوہناں دا مہاندرا بدل جائے گا، مزاج بدل جائے گا۔ معنیاں وچ فرق پوے گا اتے سوکھی لپی اک ہور اوکھ دا موجب بنے گی تے ایہہ زبان اک نواں چوں چوں دا مربہ بن جاوے گا۔‘‘
اے شاد دی رائے
اے شاد ہوراں اپنی رائے وچ لکھیا:
’’مجموعی طور تے سعید کریم ہوراں دا پنجابی زبان نوں سدھارن بارے ایہہ مقالہ تے پنجابی بولی نوں عام کرن لئی آسان پنجابی قاعدہ کسے کم دا نہیں، ایہدے تے نرا میرا وقت برباد کیتا گیا اے۔‘‘
قدر افاقی دی رائے
قدر آفاقی ہوراں وی ایہدے تے اٹھ دس صفحیاں دا مقالہ لکھیا سی۔ اوہ آخر تے لکھدے نیں:
’’تہاڈے ساڈے قاعدہ کلیے تے تجویزاں مقالے دی حد تائیں نیں، پر پنجابی زبان دی ترقی تے ان پڑھتا مکان دے سلسلے وچ نقصان دہ تے بیکار نیں بلکہ ایہہ اکھر پٹی وغیرہ ان پڑھتا ودھان دا ذریعہ بنے گی۔‘‘ ایہو مقالہ سعید کریم ہوراں شاہین ملک دی نگرانی وچ ہوون والے اک تربیتی پروگرام وچ پڑھیا۔ اساتذہ نوں پنجابی پڑھان دی تربیت دے حوالے نال ہون والے ایس اکٹھ وچ ارشد اقبال ارشد تے ایس تقریب دے مہمان خصوصی جناب اشفاق احمد نے ایس لپی نوں رد کر دِتا۔
پروفیسر ارشد اقبال ارشد ہوری لکھدے نیں:
سیکرٹری تعلیم نے ساریاں نوں سد لیا۔ موصوف آپ تاں سیکرٹری کول نہ اپڑے پر محمد آصف خان، ارشاد پنجابی تے محمد اقبال زخمی تے ہور لوکی ایس میٹنگ تیکر اپڑے جتھے اوہناں ایس لپی دی ڈٹ کے مخالفت کیتی۔
سعید کریم دی عوامی رائے دی کوشش
ایہدے بعد سعید کریم ہوراں دی ایس کوشش نوں پنجاب انسٹیٹیوٹ آٹ لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر دے پلیٹ فارم توں وی عوامی رائے عامہ واسطے چارہ کیتا ایس پروگرام وچ صوبائی وزیر قدسیہ لودھی، منیر نیازی، سبط الحسن ضیغم، افضل توصیف اُچیچے پروہنے سن، سعید کریم دے لیکچر توں بعد وچار وٹاندرا شروع ہویا۔ ایتھے کجھ لوکاں نے ایہہ اعتراض کیتا کہ سعید کریم ہوریں 52 اکھراں والی لپی نوں تاں مشکل قرار دیندے نیں تے آپو اوہ 66 اکھری لپی پیش کر رہے نیں، ایہدا اوہناں کوئی جواب نہ دِتا پر بحیثیت مجموعی ایہہ لپی متنازعہ مسئلہ ای رہیا، ڈاکٹر شہباز ملک لکھدے نیں: پنجابی دا رسم الخط تے اج توں اٹھ سو سال پہلے ای وجود وچ آ گیا سی جیہدی شہادت بابا فرید شکر گنج دے بول نیں۔ گورمکھی لپی دور بابا فرید دے دور توں تن سو ورھے بعد دا اے۔ اَتے اج جس رسم الخط وچ ساڈی پنجابی لکھی جا رہی اے، پنجاب دا اصل تے مڈھلا رسم الخط ایہو ای اے۔ پنجاب انسٹیٹیوٹ آف لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر دی انتظامیہ نوں بہرحال ایہہ کریڈٹ تے جاندا اے کہ اوہناں سعید کریمی مجوزہ سکرپٹ دانشوراں دے سامنے رکھیا۔ ایہنوں قبولنا نہ قبولنا ایہناں اتے چھڈ دِتا۔ ایہناں دی ایس کوشش نوں صوبائی وزیر قدسیہ لودھی نے سراہیا تے اپنی رائے دِتی کہ ایس پنجابی سکرپٹ دی تیاری لئی وسیع بحث دی لوڑ اے۔ ایسے طرح ڈاکٹر نبیلہ عمر نے اپنی رائے دا اظہار ایس طرح کیتا کہ کریمی لپی کولوں لوکاں نوں دور رکھیا جائے، ایسے طرح عام لوکاں نے ایس اتے اپنی رائے وی ظاہر کیتی۔
سندھ دے اِک ماہنو چودھری محمد خالد میرپور خاص سندھ توں اپنی رائے دا اظہار اِنج کردے نیں:
ست نویں حرف تے اوہناں نال شروع ہون والے لفظ تھلے درج نیں جیہناں نوں پڑھ کے نویں حرفاں دیاں آوازاں دا پتہ لگ سکدا اے۔ حرف ’’ژ‘‘ نواں اکھر پٹی وچوں کڈھ دِتا گیا اے۔ سعید کریم ہوراں دے سکرپٹ دے وچ 66 حرف نیں، جیہڑے پنجابی نوں ہور اوکھا کرن گے۔
چودھری محمد خالد میرپور خاص نے کہیا۔ ہن جے اسیں ایس بحث دا ویروا کریئے تے اک گل تے بالکل واضح ہو جاندی اے کہ سکرپٹ ایہو ای رہنا چاہی دا اے جیہڑا ایس ویلے چل رہیا اے۔ ایتھے ہر ویہہ میل تے لہجہ فرقو فرقی اے اَتے ہر کوئی اپنے لہجے وچ رہ کے ای کم کر رہیا اے۔ ایہو ایہدی خوبی اے۔ سانوں کرنا ایہہ چاہی دا اے کہ پہلے تے پنجابی مواد جتھے جتھے وی اے اوہنوں اک لائبریری دی شکل وچ اکٹھا کریئے اتے اوہناں ساریاں لہجیاں دا تقابل کیتا جائے۔ دوجی گل ایہہ وے کہ محمود غزنوی دے دور وچ ایتھے جیہڑا خط فارسی تے مقامی زباناں نوں لکھن واسطے اپنایا گیا اوہ عربی رسم الخط سی، ہن وی صوبہ سرحد، سندھ اتے بلوچستان وچ جیہڑا لٹریچر مقامی زباناں وچ لکھیا جا رہیا اے اوہدا رسم الخط نسخ اے اتے اَج توں کوئی 100 ورھے پہلاں پنجابی ادب وی زیادہ تر نسخی وچ ای لکھیا گیا ایس لئی سانوں وی تِناں صوبیاں دی طرح رسم الخط نوں نسخی ای رکھنا چاہی دا اے۔