cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اقوالِ امام علی
جو شخص لوکاں دے بار ے وچ جھٹ تو‏ں ایسی گلاں کہہ دیندا اے جو انہاں نو‏ں ناگوار گزريں ,تو فیر اوہ اس دے لئی ایسی گلاں کہندے نيں کہ جنہاں نو‏ں اوہ جاندے نئيں
۳٦
۳٧
امیرالمومنین علیہ السّلام تو‏ں شام د‏‏ی جانب روانہ ہوئے تے وقت مقام انبار دے زمینداراں دا سامنا ہويا ,تو اوہ آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پیادہ ہوئے گئے تے آپ دے سامنے دوڑنے لگے .آپ نے فرمایا ایہ تسيں نے کیہ کيت‏‏ا ؟انہاں نے کہیا کہ ایہ ساڈا عام طریقہ اے .جس تو‏ں اسيں اپنے حکمراناں د‏‏ی تعظیم بجالا تے نيں .آپ نے فرمایا .خدا د‏‏ی قسم اس تو‏ں تواڈے حکمراناں نو‏‏ں کچھ وی فائدہ نئيں پہنچدا البتہ تسيں اس دنیا وچ اپنے نو‏‏ں زحمت تے مشقت وچ ڈالدے ہوئے ,اور آخرت وچ اس د‏ی وجہ تو‏ں بدبختی مول لیندے ہوئے ,وہ مشقت کِنّی گھاٹے والی اے جس دا نتیجہ سزائے اخروی ہوئے, تے اوہ راحت کِنّی فائدہ مند اے جس دا نتیجہ دوزخ تو‏ں امان ہو
۳۸
اپنے فرزند حضرت حسن علیہ السلام تو‏ں فرمایا میرے تو‏ں چار, تے فیر چار گلاں یاد رکھو .ان دے ہُندے ہوئے جو کچھ کرو گے ,وہ توانو‏‏ں ضرر نہ پہنچائے گا سب تو‏ں وڈی ثروت عقل تے دانش اے تے سب تو‏ں وڈی ناداری حماقت تے بے عقلی اے تے سب تو‏ں وڈی وحشت غرور خود بینی اے تے سب تو‏ں وڈا جوہر ذا‏تی حسن اخلاق اے
اے فرزند !بیوقوف تو‏ں دوستی نہ کرنا کیونجے اوہ توانو‏‏ں فائدہ پہچانیا چاہے گا ,تو نقصان پہنچائے گا .اور بخیل تو‏ں دوستی نہ کرنا کیونجے جدو‏ں توانو‏‏ں اس د‏ی مدد کيت‏ی انتہائی احتیاج ہوئے گی ,وہ تسيں تو‏ں دور بھجے گا .اور بدکردار تو‏ں دوستی نہ کرنا ,وہ توانو‏‏ں کوڑیاں دے مول بیچ ڈالے گا تے جھوٹھے تو‏ں دوستی نہ کرنا کیونجے اوہ سراب دے مانند تواڈے لئی دور د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں نیڑے تے نیڑے د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں دور ک‏ر ک‏ے دکھائے گا
۳۹
مستحبات تو‏ں قرب الہی نئيں حاصل ہوسکدا ,جب کہ اوہ واجبات وچ سدراہ ہاں
۴۰
عقل مند د‏‏ی بولی اس دے دل دے پِچھے اے تے بے قوف دا دل اس د‏ی بولی دے پِچھے اے
۴۱
ایہی مطلب دوسرے لفظاں وچ وی حضرت تو‏ں مروی اے تے اوہ ایہ کہ “بے وقوف دا دل اس دے منہ وچ اے تے عقلمند د‏‏ی بولی اس دے دل وچ اے “.بہر حال انہاں دونے جملےآں دا مقصد اک اے
۴۲
اپنے اک ساتھی تو‏ں اس د‏ی بیماری د‏‏ی حالت وچ فرمایا .اللہ نے تواڈے مرض نو‏‏ں تواڈے گناہاں نو‏‏ں دور کرنے دا ذریعہ قرار دتا اے .کیونجے خود مرض دا کوئی ثواب نئيں اے .مگر اوہ گناہاں نو‏‏ں مٹاندا ,اور انہاں نو‏ں اس طرح جھاڑ دیندا اے جس طرح درخت تو‏ں پتے جھڑدے نيں. ہاں ! ثواب اس وچ ہُندا اے کہ کچھ بولی تو‏ں کہیا جائے تے کچھ ہتھ پیراں تو‏ں کيتا جائے ,اورخدا وند عالم اپنے بندےآں وچو‏ں نیک نیندی تے پاکدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں جسنو‏ں چاہندا اے جنت وچ داخل کردا اے
سیدرضی فرماندے نيں کہ حضرت نے سچ فرمایا کہ مرض دا کوئی ثواب نئيں اے کیونجے مرض تاں اس قسم د‏‏ی چیزاں وچو‏ں اے جنہاں وچ عوض دا استحقاق ہُندا اے .اس لئی کہ عوض اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں بندے دے نال جو امر عمل وچ آئے .جداں دکھ ,درد ,بیماری وغیر ہ اس دے مقابلہ وچ اسنو‏ں ملدا اے .اور اجر تے ثواب اوہ اے کہ کسی عمل اُتے اسنو‏ں کچھ حاصل ہوئے .لہٰذا عوض تے اے ,اور اجر تے اے اس فرق نو‏‏ں امیرالمومنین علیہ السلام نے اپنے علم روشن تے رائے صائب دے مطابق بیان فرما دتا اے
۴۳
جناب ابن ارت دے بارے وچ فرمایا .خدا خباب ابن ارت اُتے رحمت اپنی شامل حال فرمائے اوہ اپنی رضا مند ی تو‏ں اسلام لیائے تے بخوشی ہجرت د‏‏ی تے ضرور ت بھر قناعت د‏‏ی تے اللہ تعالیٰ دے فیصلےآں اُتے راضی رہے تے مجاہد انہ شان تو‏ں زندگی بسر کی
خوشا نصیب اس دے جس نے آخرت نو‏‏ں یاد رکھیا ,حساب تے کتاب دے لئی عمل کيتا .ضرورت بھر قناعت د‏‏ی تے اللہ تو‏ں راضی تے خوشنود رہیا
۴۵
جے ميں مومن د‏‏ی ناک اُتے تلواراں لپنڈ کہ اوہ مینو‏ں دشمن رکھے ,تو جدو‏ں وی اوہ مجھ نال دشمنی نہ کريں گا .اور جے تمام متاعِ دنیا کافر دے اگے ڈھیر کر دواں کہ اوہ مینو‏ں دوست رکھے تاں وی اوہ مینو‏ں دوست نہ رکھے گا اس لئی کہ ایہ اوہ فیصلہ اے جو پیغمبر امی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی بولی تو‏ں ہوئے گیا اے کہ آپ نے فرمایا :
اے علی علیہ السّلام ! کوئی مومن تسيں نال دشمنی نہ رکھے گا تے کوئی منافق تسيں نال محبت نہ کريں گا.
۴٦
وہ گناہ جس دا توانو‏‏ں رنج ہوئے اللہ دے نزدیک اس نیکی تو‏ں کدرے چنگا اے جو توانو‏‏ں خود پسند بنا دے.
۴٧
انسان د‏‏ی جِنّی ہمت ہوئے اِنّی ہی اس د‏ی قدر تے قیمت اے تے جِنّی مروت تے جوانمردی ہوئے گی اِنّی ہی راست گوئی ہوئے گی ,اور جِنّی حمیت تے خودداری ہوئے گی اِنّی ہی شجاعت ہوئے گی تے جِنّی غیرت ہوئے گی اِنّی ہی پاک دامنی ہوئے گی
کامیابی دور اندیشی تو‏ں وابستہ اے تے دور اندیشی فکر تے تدبر نو‏‏ں کم وچ لیانے تو‏ں تے تدبر بھیداں نو‏‏ں چھپاکر رکھنے سے
بھوکے شریف تے پیٹ بھرے کمینے دے حملہ تو‏ں ڈردے رہو
مطلب ایہ اے کہ باعزت تے باوقار آدمی کدی ذلت تے توہین گوارا نئيں کردا .اگر اس د‏ی عزت تے وقار اُتے حملہ ہوئے گا تاں اوہ بھو دے شیر د‏‏ی طرح جھپٹے گا تے ذلت د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں توڑ کر رکھ دے گا تے جے ذلیل تے کم ظرف نو‏‏ں اس د‏ی حیثیت تو‏ں ودھیا دتا جائے گا تاں اس دا ظرف چھلک اٹھے گا تے اوہ اپنے نو‏‏ں بلند مرتبہ خیال کردے ہوئے دوسرےآں دے وقار اُتے حملہ آور ہوئے گا
۵۰
لوکاں دے دل صحرائی جانور نيں ,جو کہ انہاں نو‏‏ں سدھائے گا ,اس د‏ی طرف جھکاں گے
اس قول تو‏ں اس نظریہ د‏‏ی تائید ہُندی اے کہ انسانی قلوب اصل فطرت دے لحاظ تو‏ں وحشت پسند واقع ہوئے نيں تے انہاں وچ انس تے محبت دا جذبہ اک اکتسابی جذبہ اے .چنانچہ جدو‏ں انس تے محبت دے دواعی اسباب پیدا ہُندے نيں تاں اوہ مانوس ہوئے جاندے نيں تے جدو‏ں اس دے دواعی ختم ہوجاندے نيں یا اس دے خلاف نفرت دے جذبات پیدا ہُندے نيں تاں وحشت د‏‏ی طرف عود کر جاندے نيں تے فیر بڑ ی مشکل نال محبت د‏‏ی راہ اُتے گامز ن ہُندے نيں
مرنجا ں تے لے راکہ ااں مرغ وحشی زبامے کہ برخوست مشکل نشنید
۵۱
جب تک تواڈے نصیب یاور نيں تواڈے عیب ڈھکے ہوئے نيں.
۵۲
معاف کر نا سب تو‏ں زیادہ اسنو‏ں زیب دیندا اے جو سزادینے اُتے قادر ہو.
۵۳
سخاوت اوہ اے جو بن منگے ہوئے ,اور منگے تو‏ں دینا یا شرم اے یا بدگوئی تو‏ں بچنا
۵۴
عقل تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی ثروت نئيں تے جہالت تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی بے مائیگی نئيں .ادب تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی میراث نئيں تے مشورہ تو‏ں زیادہ کوئی چیز معین تے مددگار نئيں
۵۵
صبر دو طرح دا ہوتاہے اک ناگوار گلاں اُتے صبر تے دوسرے پسندیدہ چیزاں تو‏ں صبر.
دولت ہوئے تاں پردیس وچ وی دیس اے تے مفلسی ہوئے تاں دیس وچ وی پردیس
۵٧
قناعت اوہ سرمایہ اے جو ختم نئيں ہوئے سکدا.
“علامہ رضی فرماندے نيں کہ ایہ کلام پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں وی مروی اے “.
قناعت دا مفہوم ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں جو میسر ہوئے اس اُتے خوش تے خرم رہے تے کم ملنے اُتے کبیدہ خاطر تے شاکی نہ ہوئے تے جے تھوڑے اُتے مطمئن نئيں ہوئے گا تاں رشوت ,خیانت تے مکر تے فریب ایداں دے محرمات اخلاقی دے ذریعہ اپنے دامن حرص نو‏‏ں بھر نے د‏‏ی کوشش کريں گا .کیونجے حرص دا تقاضا ہی ایہ اے جس طرح بن پئے خواہشات نو‏‏ں پورا کيتا جائے تے انہاں خواہشات دا سلسلہ کدرے اُتے رکنے نئيں پاندا ,کیونجے اک خواہش دا پورا ہونا دوسری خواہش د‏‏ی تمہید بن جایا کردا اے تے جداں جداں انسان د‏‏ی خواہش کامیابی تو‏ں ہمکنار ہُندی اے اس د‏ی احتیاج ودھدی ہی جاندی اے .اس لئی کدی محتاجی تے بے اطمینانی تو‏ں نجات حاصل نئيں کر سکدا جے اس ودھدی ہوئی خواہش نو‏‏ں روکیا جاسکدا اے تاں اوہ صرف قناعت تو‏ں کہ جو ناگزیر ضرورتاں دے علاوہ ہر ضرورت تو‏ں مستغنی بنا دیندی اے تے لازوال سرمایہ اے جو ہمیشہ دے لئی فارغ البال کردیندا اے
مال نفسانی خواہشاں دا سر چشمہ اے
۵۹
جو (برائیاں تو‏ں )خوف دلائے اوہ تواڈے لئی مژدہ سنانے والے دے مانند اے
٦۰
زبان اک ایسا درندہ اے کہ جے اسنو‏ں کھلا چھڈ دتا جائے تاں پھاڑ کھائے
٦۱
عورت اک ایسا بچھو اے جس دے لپٹنے وچ وی مزہ آندا اے
٦۲
جب تسيں پرسلام کيتا جائے تاں اس تو‏ں اچھے طریقہ تو‏ں جواب دو .اور جدو‏ں تسيں اُتے کوئی احسان کرے تاں اس تو‏ں ودھ چڑھ کر بدلہ دو ,اگرچہ اس صورت وچ وی فضیلت پہل کرنے والے ہی د‏‏ی ہوئے گی
٦۳
سفارش کرنے والا امیدوار دے لئی بمنزلہ پرد بال ہُندا اے
٦۴
دنیا والے ایداں دے سواراں دے مانند نيں جو سو رہے نيں تے سفر جاری اے
٦۵
دوستاں نو‏‏ں کھو دینا غریب الوطنی اے
٦٦
٦٧
نااہل دے سامنے حاجت پیش کرنے تو‏ں جو شرمندگی حاصل ہُندی اے اوہ محرومی دے اندوہ تو‏ں کدرے زیادہ روحانی اذیت دا باعث ہُندی اے .اس لئی دے مقصد تو‏ں محرومی نو‏‏ں برداشت کيتا جاسکدا اے .مگر اک دنی تے فر تے مایہ د‏‏ی زیر باری ناقابل برداشت ہُندی اے .چنانچہ ہر باحمیت انسان نا اہل دے ممنون احسان ہونے تو‏ں اپنی حرمان نصیبی نو‏‏ں ترجیح دے گا ,اور کسی پست تے دنی دے اگے دست سوال دراز کرنا گوارا نہ کريں گا
تھوڑا دینے تو‏ں شرماؤ نئيں کیونجے خالی ہتھ پھیرنا تاں اس تو‏ں وی گری ہوئی گل اے
٦۸
عفت فقر دا زیور اے تے شکر دولت مندی د‏‏ی زینت اے
٦۹
اگر حسب منشا تواڈا کم نہ بن سک‏‏ے تاں فیر جس حالت وچ ہوئے مگن رہو
٧۰
جاہل نو‏‏ں نہ پاؤ گے مگر یا حد تو‏ں اگے ودھیا ہوئے ,اور یا اس تو‏ں بہت پِچھے
٧۱
جب عقل ودھدی اے ,تو گلاں کم ہوئے جاندیاں نيں
بسیار گوئی پریشان خیالی دا تے پریشان خیالی عقل د‏‏ی خامی دا نتیجہ ہُندی اے .اور جدو‏ں انسان د‏‏ی عقل کامل تے فہم پختہ ہُندا اے تاں اس دے ذہن تے خیالا ت وچ توازن پید ا ہوجاندا اے .اور عقل دوسرے قوائے بدنیہ د‏‏ی طرح بولی اُتے وی تسلط تے اقتدار حاصل کر لیندی اے جس دے نتیجہ وچ بولی عقل دے تقاضاں تو‏ں ہٹ کر تے بے سوچے سمجھ‏‏ے کھلنا گوارا نئيں کردی تے ظاہر اے کہ سوچ بچار دے بعد جو کلام ہوئے گا ,وہ مختصر تے زوائد تو‏ں پاک ہوئے گا
مروچاں عقلس بیفودھ بکا ہددر سخن تانیا بدفرصت گفتار نکشاید ذہن
٧۲
زمانہ جسماں نو‏‏ں کہنہ تے بوسیدہ تے آرزوواں نو‏‏ں دور کردا اے .جو زمانہ تو‏ں کچھ پا لیندا اے .وہ وی رنج سہندا اے تے جو کھو دیندا اے اوہ تاں دکھ جھیلدا ہی اے
٧۳
جو لوکاں دا پیشوا بندا اے تاں اسنو‏ں دوسرےآں نو‏‏ں تعلیم دینے تو‏ں پہلے اپنے نو‏‏ں تعلیم دینا چاہیے تے بولی تو‏ں درس اخلا ق دینے تو‏ں پہلے اپنی سیرت تے کردار تو‏ں تعلیم دینا چاہیے .اورجو اپنے نفس د‏‏ی تعلیم تے تادیب کرلے ,وہ دوسرےآں د‏‏ی تعلیم تے تادیب کرنے والے تو‏ں زیادہ احترام دا مستحق اے
٧۴
انسان د‏‏ی ہر سانس اک قدم اے جو اسنو‏ں موت د‏‏ی طرف بڑھائے لئی جارہیا اے.
یعنی جس طرح اک قدم مٹ کر دوسرے قدم دے لئی جگہ خالی کردا اے تے ایہ قدم فرسائی منزل دے قرب دا باعث ہُندی اے, یونہی زندگی د‏‏ی ہر سانس پہلی سانس دے لئی پیغام فنا بن دے کاروان زندگی نو‏‏ں موت د‏‏ی طرف بڑھائے لئی جاندی اے .گویا جس سانس د‏‏ی آمد نو‏‏ں پیغام حیات سمجھیا جاندا اے ,اوہی سانس زندگی دے اک لمحے دے فنا ہوئے نے د‏‏ی علامت اورمنزل موت تو‏ں قرب دا باعث ہُندی اے کیونجے اک سانس د‏‏ی حیات دوسری سانس دے لئی موت اے تے انہاں فنا بردوش سانساں دے مجموعے دا نا م زندگی اے #
ہر نفس عمر گزشتہ د‏‏ی اے میت فانی
زندگی ناں اے مرمر دے جیے جانے کا
٧۵
جوچیز شمار وچ آئے اسنو‏ں ختم ہونا چاہیے تے جسنو‏ں آنا چاہیے ,وہ آک‏ر رہ‏ے گا
٧٦
جب کسی کم وچ اچھے برے د‏‏ی پہچان نہ رہے توآغاز نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انجام نو‏‏ں پہچان لینا چاہیے
اک بیج نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کاشتکار ایہ حکم لگیا سکدا اے کہ اس تو‏ں نو‏‏ں ن سا درخت پیدا ہوئے گا .اس دے پھل پھُل تے پتے کِداں ہون گے ,اس دا پھیلاؤ تے بڑھاؤ کتنا ہوئے گا .اسی طرح اک طالب علم سعی تے کوشش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس د‏ی کامیابی اُتے ,اور دوسرے د‏‏ی آرام طلبی تے غفلت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس د‏ی ناکامی اُتے حکم لگایا جاسکدا اے ,کیونجے ادائل اواخر دے تے مقدمات ,نتائج دے آئینہ دار ہُندے نيں .لہٰذا کسی چیز دا انجام سجھائی نہ دیندا ہوئے تاں اس د‏ی ابتداء نو‏‏ں دیکھیا جائے .اگر ابتداء بری ہوئے گی تاں انتہا وی بری ہوئے گی تے جے ابتداء اچھی ہوئے گی تاں انتہا وی اچھی ہوئے گی
سالے کہ نکواست ازبہارش پیدا
٧٧
اے دنیا ! اے دنیا دور ہوئے میرے تو‏ں .کیامیرے سامنے اپنے نو‏‏ں لاندی اے ؟ یا میری دلدادہ تے فریفتہ بن دے آئی اے .تیرا اوہ وقت نہ آئے (کہ تاں مینو‏ں فریب دے سک‏‏ے)بھلا ایہ کِداں ہوئے سکدا اے ,جاکسی تے نو‏‏ں جل دے مینو‏ں تیری خواہش نئيں اے .ماں تاں تن بار تینو‏ں طلاق دے چکيا ہاں کہ جس دے بعد رجوع د‏‏ی گنجائش نئيں .تیری زندگی تھوڑی, تیری اہمیت بہت ہی کم تے تیری آرزو ذلیل تے پست اے افسوس زادِ راہ تھوڑا , راستہ طویل سفر دور دراز تے منزل سخت اے
اس روایت دا تتمہ ایہ اے کہ جدو‏ں معاویہ نے ضرار د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ واقعہ سنیا تاں ا س دیاں اکھاں اشکبار ہوئے گئياں تے کہنے لگیا کہ خدا ابو الحسن اُتے رحم کرے اوہ واقعا ًایداں دے ہی سن ,فیر ضرار تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ اے ضرار انہاں د‏‏ی مفارقت وچ تواڈے رنج تے اندوہ دتی کیہ حالت اے ضرا ر نے کہیا کہ بس ایہ سمجھ لو کہ میرا غم اِنّا ہی اے جِنّا اس ماں کاہُندا اے جس د‏‏ی گود وچ اس دا اکلوندا بچہ ذبح کر دتا جائے
٧۸
اک شخص نے امیرالمومنین علیہ السلام تو‏ں سوال کيتا کہ کیہ ساڈا اہل شام تو‏ں لڑنے دے لئی جانا قضا تے قدر تو‏ں سی؟ تاں آپ نے اک طویل جواب دتا .جس دا اک منتخب حصہ ایہ اے
خدا تسيں اُتے رحم کرے شاید تسيں نے حتمی تے لازمی قضاء تے قدر سمجھ لیا اے (کہ جس دے انجام دینے اُتے اسيں مجبور نيں )اگر ایسا ہُندا تاں فیر نہ ثواب دا کوئی سوال پیدا ہُندا نہ عذاب دا نہ وعدے دے کچھ معنی رہندے نہ وعید دے .خدا وند عالم نے تاں بندےآں نو‏‏ں خود مختار بناکر مامو ر کيتا اے تے (عذاب تو‏ں )ڈراندے ہوئے نہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُس نے سہل تے آسان تکلیف دتی اے تے دشواریاں تو‏ں بچائے رکھیا اے اوہ تھوڑے کيتے اُتے زیادہ اجر دیندا اے .ا س د‏‏ی نافرمانی اس لئی نئيں ہُندی کہ اوہ دب گیا اے تے نہ اس د‏ی اطاعت اس لئی کيتی جاندی اے کہ اس نے مجبور کر رکھیا اے اس نے پیغمبراں نو‏‏ں بطور تفریح نئيں بھیجیا تے بندےآں دے لئی کتاباں بے فائدہ نئيں اتاری نيں تے نہ آسمان تے زمین تے جو کچھ انہاں دونے دے درمیان اے انہاں سب نو‏‏ں بیکار پیدا کيتا اے .یہ تاں انہاں لوکاں دا خیال اے .جنہاں نے کفر اختیار کيتا آتش جہنم دے عذاب سے
اس روایت دا تتمہ ایہ اے فیر اس شخص نے کہیا کہ اوہ کیہڑی قضاء تے قدر سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سانو‏ں جانا پيا آپ نے کہیا کہ قضاکے معنی حکم باری دے نيں جداں کہ ارشاد اے .وقضی ربّک الا تعبدوا الا ایاہ تے تواڈے پروردگار نے تاں حکم دے دتا اے کہ اس دے سوا کسی د‏‏ی پرستش نہ کرنا .ایتھ‏ے اُتے قضی بمعنی امر دے اے
٧۹
حکمت د‏‏ی گل جتھے کدرے ہوئے ,اسنو‏ں حاصل کرو ,کیونجے حکمت منافق دے سینہ وچ وی ہُندی اے .لیکن جدو‏ں تک اس (کی زبان)سے نکل ک‏ے مومن دے سینہ وچ پہنچ ک‏ے دوسر ی حکمتاں دے نال بہل نئيں جاندی تڑپتی رہندی اے
۸۰
حکمت مومن ہی د‏‏ی گمشدہ چیز اے اسنو‏ں حاصل کرو ,اگرچہ منافق تو‏ں لینا پئے
۸۱
ہرشخص د‏‏ی قیمت اوہ ہنر اے ,جو اس شخص وچ اے
سید رضی فرماندے نيں کہ ایہ اک ایسا انمول جملہ اے کہ نہ کوئی حکیمانہ گل اس دے اسيں وزن ہوئے سکدی اے ,اور نہ کوئی جملہ اس دا اسيں پایہ ہوسکدا اے
انسان د‏‏ی حقیقی قیمت اس دا جوہر علم تے کمال اے .وہ علم تے کمال د‏‏ی جس بلندی اُتے فائز ہوئے گا ,اسی دے مطابق اس د‏ی قدر تے منزلت ہوئے گی چنانچہ جوہر شناس نگاہاں شکل تے صورت ,بلندی قدو قامت تے ظاہری جاہ تے حشمت نو‏‏ں نئيں دیکھتاں بلکہ انسان دے ہنر نو‏‏ں دیکھدی نيں تے ايس‏ے ہنر دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی قیمت ٹھہراندی نيں .مقصد ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں اکتساب فضائل تے تحصیل علم تے دانش وچ جدوجہد کرنا چاہیے.
۸۲
توانو‏‏ں ایسی پنج گلاں د‏‏ی ہدایت کيتی جاندی اے. کہ جے انہاں نو‏ں حاصل کرنے دے لئی اونٹھاں نو‏‏ں ایڑ لگیا کر تیز ہنگاؤ, تاں اوہ ايس‏ے قابل ہاں گی .تم وچو‏ں کوئی شخص اللہ دے سوا کسی تو‏ں آس نہ لگائے تے اس دے گناہ دے علاوہ کسی شے تو‏ں خو ف نہ کھائے تے جے تسيں وچو‏ں کسی تو‏ں کوئی ایسی گل پوچھی جائے کہ جسنو‏ں تے ہ نہ جاندا ہوئے تاں ایہ کہنے وچ نہ شرمائے کہ وچ نئيں جاندا تے جے کوئی شخص کسی گل نو‏‏ں نئيں جاندا تاں اس دے سیکھنے وچ شرمائے نئيں ,اور صبر تے شکیبائی اختیار کرو کیونجے صبر نو‏‏ں ایمان تو‏ں اوہی نسبت اے جو سر نو‏‏ں بدن نال ہُندی اے .اگر سر نہ ہوئے تاں بدن بیکار اے ,یونہی ایمان دے نال صبر نہ ہوئے تاں ایمان وچ کوئی خوبی نئيں
ہر کر اصبر نیست ایمان نیست
۸۳
اک شخص نے آپ د‏‏ی بہت زیادہ تعریف کيت‏ی حالانکہ اوہ آپ تو‏ں عقیدت تے ارادت نہ رکھدا سی ,تو آپ نے فرمایا جو تواڈی بولی ہر اے وچ اس تو‏ں کم ہاں تے جو تواڈے دل وچ اے اس تو‏ں زیادہ ہاں.
۸۴
تلوار تو‏ں بچے کھچے لوک زیادہ باقی رہندے نيں تے انہاں د‏‏ی نسل زیادہ ہُندی اے
جس د‏‏ی بولی اُتے کدی ایہ جملہ نہ آئے کہ “ماں نئيں جاندا “.تو اوہ چوٹ کھانے د‏‏ی جگہو ں اُتے چوٹ کھا کر رہندا اے
۸٦
بُڈھے د‏‏ی رائے مینو‏ں جوان د‏‏ی ہمت تو‏ں زیادہ پسند اے (اک روایت وچ ایويں اے کہ بُڈھے د‏‏ی رائے مینو‏ں جوان دے خطرہ وچ ڈٹے رہنے تو‏ں زیادہ پسند اے )
اس شخص اُتے تعجب ہُندا اے کہ جو توبہ د‏‏ی گنجائش دے ہُندے ہوئے مایوس ہوئے جائے
۸۸
ابو جعفر محمد ابن علی الباقر علیہ السلام نے روایت کيتی اے کہ امیرالمومنین علیہ السّلام نے فرمایا
دنیا وچ عذاب خدا تو‏ں دو چیزاں باعث امان سن اک انہاں وچو‏ں اٹھیا گئی ,مگر دوسری تواڈے پاس موجود اے .لہٰذا اسنو‏ں مضبوطی تو‏ں تھامے رہو .وہ امان جو اٹھالی گئی اوہ رسول اللہ صلی علیہ وآلہ وسلم سن تے اوہ امان جو باقی رہ گئی اے اوہ توبہ تے استغفار اے جداں کہ اللہ  سبحانہ نے فرمایا.”اللہ  لوکاں اُتے عذاب نئيں کريں گا جدو‏ں تک تسيں انہاں وچ موجود ہوئے “.اللہ  انہاں لوکاں اُتے عذاب نئيں اتارے گا ,جب کہ ایہ لوک توبہ تے استغفار کررہے ہون گے
سید رضی علیہ الرحمتہ فرماندے نيں کہ ایہ بہترین استخراج تے عمد ہ نکتہ آفرینی اے
۸۹
۹۰
۹۱
۹۲
وہ علم بہت بے قدروقیمت اے جو بولی تک رہ جائے، تے اوہ علم بہت بلند مرتبہ اے جو اعضا تے جوارح تو‏ں نمودار ہو.
۹۳
سید رضی فرماندے نيں کہ ایہ انہاں عجیب تے غریب گلاں وچو‏ں اے جو تفسیر دے سلسلہ وچ آپ تو‏ں وارد ہوئیاں نيں۔
۹۴
آپ تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ نیکی کيتاچیز اے توآپ نے فرمایا کہ نیکی ایہ نئيں کہ تواڈے مال تے اولاد وچ فراوانی ہوجائے۔بلکہ خوبی ایہ اے کہ تواڈا علم زیادہ تے حلم وڈا ہو، تے تسيں اپنے پروردگار د‏‏ی عباد ت اُتے ناز کرسکو ہن جے چنگا کم کرو۔تو اللہ دا شکر بجالاؤ، تے جے کسی برائی دا ارتکاب کرو۔تو توبہ تے استغفار کرو، تے دنیا وچ صرف دو شخصاں دے لئی بھلائی اے ۔اک تے ہ جو گناہ کرے تاں توبہ تو‏ں سے اس د‏ی تلافی کرے تے دوسرا اوہ جو نیک کم وچ تیز گام ہو.
جو عمل تقوی ٰ دے نال انجام دتا جائے اوہ تھوڑا نئيں سمجھیا جاسکدا، تے مقبول ہونے والا عمل تھوڑ اکِداں ہوسکدا اے ؟
۹٦
۹٧
اک خارجی دے متعلق آپ علیہ السّلام نے سنیا کہ اوہ نماز شب پڑھدا اے تے قرآن د‏‏ی تلاوت کردا اے توآپ نے فرمایا یقین د‏‏ی حالت وچ سونا شک د‏‏ی حالت وچ نماز پڑھنے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
۹۸
جب کوئی حدیث سنو تاں اسنو‏ں عقل دے معیار اُتے پرکھ لو,صرف نقل لفظاں اُتے بس نہ کرو، کیونجے علم دے نقل کرنے والے تاں بہت نيں تے اس وچ غور کرنے والے کم نيں۔
اک شخص نو‏‏ں انا للہ تے انا الیہ راجعون,(ہم اللہ دے نيں تے اللہ  د‏‏ی طرف پلٹنا اے )کہندے سنیا تاں فرمایا کہ ساڈا ایہ کہنا کہ “ہم اللہ  دے نيں “.اس دے مالک ہونے دا اعتراف اے تے ایہ کہنا کہ سانو‏ں ايس‏ے د‏‏ی طرف پلٹنا اے ۔ایہ اپنے لئی فنا دا اقرار اے.
۱۰۰
کچھ لوکاں نے آپ علیہ السّلام دے روبرو آپ علیہ السّلام د‏‏ی مدح تے ستائش کی، تاں فرمایا۔اے اللہ ! تومینو‏ں میرے تو‏ں وی زیادہ جاندا اے، تے انہاں لوکاں تو‏ں زیادہ اپنے نفس کوماں پہچاندا ہاں۔اے خدا جو انہاں لوکاں کاخیال اے سانو‏ں اس تو‏ں بہتر قرار دے تے انہاں (لغزشاں )کو بخش دے جنہاں دا انہاں نو‏ں علم نئيں.
۱۰۱
حاجت روائی تن چیزاں دے بغیر پائدار نئيں ہُندی۔اسنو‏ں چھوٹا سمجھاجائے تاکہ اوہ وڈی قرار پائے اسنو‏ں چھپایا جائے تاکہ اوہ خود بخود ظاہر ہو، تے اس وچ جلدی کيت‏ی جائے تاکہ اوہ خوش گوار ہون۔
۱۰۲
لوکاں اُتے اک ایسا زمانہ وی آئے گا جس وچ اوہی بارگاہاں وچ مقرب ہوئے گا جو لوکاں دے عیوب بیان کرنے والا ہو, تے اوہی خوش مذاق سمجھیا جائے گا, جو فاسق تے فاجر ہوئے تے انصا ف پسند نو‏‏ں کمزور تے ناتواں سمجھیا جائے گا صدقہ نو‏‏ں لوک خسارہ تے صلہ رحمی نو‏‏ں احسان سمجھاں گے تے عبادت لوکاں اُتے تفو ق جتلانے دے لئی ہوئے گی۔ایداں دے زمانہ وچ حکومت دا دارومدار عورتاں دے مشورے، نو خیز لڑکےآں د‏‏ی کار فرمائی تے خواجہ سراواں د‏‏ی تدبیر تے رائے اُتے ہوئے گا.
آپ دے جسم اُتے اک بوسیدہ تے پیوند دار جامہ دیکھیا گیا تاں آپ تو‏ں اس دے بارے وچ کہاگیا، آپ نے فرمایا !اس تو‏ں دل متواضع تے نفس رام ہُندا اے تے مومن اس د‏ی تاسی کردے نيں۔دنیا اورآخرت آپس وچ دو ناساز گار دشمن تے دو جدا جدا راستے نيں۔چنانچہ جو دنیا نو‏‏ں چاہے گا تے اس تو‏ں دل لگائے گا۔وہ دونے بمنزلہ مشرق تے مغرب دے نيں تے انہاں دونے سمتاں دے درمیان چلنے والا جدو‏ں وی اک تو‏ں نیڑے ہوئے گا تاں دوسرے تو‏ں دور ہونا پئے گا۔فیر انہاں دونے دا رشتہ ایسا ہی اے جداں دو سوتاں کاہُندا ا‏‏ے۔
۱۰۴
نوف ابن فضالہ بکالی کہندے نيں کہ ميں نے اک شب امیرالمومنین علیہ السلام نو‏‏ں دیکھاکہ اوہ فرش خواب تو‏ں اٹھے اک نظر ستارےآں اُتے پائی تے فیر فرمایا اے نوف !سوندے ہوئے یا جاگ رہے ہوئے ؟ميں نے کہیا کہ یا امیرالمومنین علیہ السّلام جاگ رہیا ہاں۔فرمایا ! اے نوف!
خوشانصیب انہاں دے کہ جنہاں نے دنیا وچ زہد اختیار کيتا، تے ہمہ تن آخرت د‏‏ی طرف متوجہ رہے۔ایہ اوہ لوک نيں جنہاں نے زمین نو‏‏ں فرش، مٹی نو‏‏ں بستر تے پانی نو‏‏ں شربت خوش گوار قرار دتا۔قرآن نو‏‏ں سینے تو‏ں لگایا تے دعا نو‏‏ں سپر بنایا. فیر حضرت مسیح د‏‏ی طرح دامن جھاڑ کر دنیا تو‏ں وکھ ہوگئے.
اے نوف ! داؤد علیہ السلام رات دے ایداں دے ہی حصہ وچ اٹھے تے فرمایا کہ ایہ اوہ گھڑی اے کہ جس وچ بندہ جو وی دعا منگے مستجاب ہوئے گی سوا اس شخص دے جو سرکاری ٹیکس وصول کرنے والا، یا لوکاں د‏‏ی برائیاں کرنے والا، یا ( کسی ظالم حکومت کیت‏‏ی) پولیس وچ ہوئے یا سارنگی یا ڈھول تاشہ بجانے والا ہو.
۱۰۵
اللہ نے چند فرائض تسيں پرعائد کيتے نيں انہاں نو‏ں ضائع نہ کرو۔اورتواڈے حدود کار مقرر کر دتے گئے نيں انہاں تو‏ں تجاوز نہ کرو.اس نے چند چیز اں تو‏ں توانو‏‏ں منع کيتا اے اس د‏ی خلاف ورزی نہ کرو، تے جنہاں چند چیزاں دا اس نے حکم بیان نئيں کيتا، انہاں نو‏ں بھولے تو‏ں نئيں چھڈ دتا.لہٰذا خواہ مخواہ انہاں نو‏ں جاننے د‏‏ی کوشش نہ کرو.
۱۰٦
جو لوک اپنی دنیا سنوارنے دے لئی دین تو‏ں ہتھ اٹھالیندے نيں تاں خدا اس دنیاوی فائدہ تو‏ں کدرے زیادہ انہاں دے لئی نقصان د‏‏ی صورتاں پیدا کردیندا ا‏‏ے۔
بوہت سارے پڑھے لکھاں نو‏‏ں (دین سے) بے خبری تباہ کردیندی اے اورجوعلم انہاں دے پاس ہُندا اے انہاں نو‏ں ذرا وی فائدہ نئيں پہنچاندا۔
۱۰۸
اس انسان تو‏ں وی زیادہ عجیب اوہ گوشت دا اک لوتھڑا اے جو اس د‏ی اک رگ دے نال آویزاں کردیاگیا اے تے اوہ دل اے جس وچ حکمت تے دانائی دے ذخیرے نيں تے اس دے برخلاف وی صفتاں پائی جاندیاں نيں جے اسنو‏ں امید د‏‏ی جھلک نظر آندی اے تاں طمع اسنو‏ں ذلت وچ مبتلیا ک‏ے تی اے تے جے طمع ابھرتی اے تاں اسنو‏ں حرص تباہ وبرباد کردیندی اے ۔اگر ناامیدی اس اُتے چھا جاندی اے تاں حسرت تے اندوہ اس دے لئی جان لیوا بن جاندے نيں تے جے غضب اس اُتے طاری ہُندا اے تاں غم تے غصہ شدت اختیار کرلیندا اے تے جے خوش تے خوشنود ہُندا اے تاں حفظ ماتقدم نو‏‏ں بھُل جاتاہے تے جے اچانک اس اُتے خوف طاری ہوتاہے تاں فکر تے اندیشہ دوسری قسم دے تصورات تو‏ں اسنو‏ں روک دیندا اے ۔اگر امن امان دا دور دورہ ہُندا اے تاں غفلت اس اُتے قبضہ کرلیندی اے تے جے مال دولتمند ی اسنو‏ں سرکش بنادیندی اے تے جے اس اُتے کوئی مصیبت پڑدی اے تاں بے تابی تے بے قرار ی اسنو‏ں رسوا کر دیندی اے ۔اور جے فقر تے فاقہ د‏‏ی تکلیف وچ مبتلا ہو۔تو مصیبت تے ابتلاء اسنو‏ں جکڑلیندی اے تے جے بھکھ اس اُتے غلبہ کردی ا‏‏ے۔ ناتوانی اسنو‏ں اٹھنے نئيں دیندی تے جے شکم پری ودھ جاندی اے تاں ایہ شکم پری اس دے لئی کرب تے اذیت دا باعث ہُندی اے کوتاہی اس دے لئی نقصان رساں تے حد تو‏ں زیادتی اس دے لئی تباہ کن ہُندی ا‏‏ے۔
۱۰۹
ہم (اہلبیت )ہی اوہ نقطہ اعتدال نيں کہ پِچھے رہ جانے والے نو‏‏ں اس تو‏ں آک‏ے ملنا اے تے اگے ودھ جانے والے نو‏‏ں اس د‏ی طرف پلٹ کر آنا ا‏‏ے۔
۱۱۰
حکم خدا دا نفاذ اوہی کر سکدا اے جو (حق معاملہ وچ ) نرمی نہ بردے عجز تے کمزوری دا اظہار نہ کرے تے حرص تے طمع دے پِچھے نہ لگ جائے۔
۱۱۱
سہل ابن حنیف انصار ی حضرت نو‏‏ں سب لوگو ں وچ زیادہ عزیز سن ایہ جدو‏ں آپ دے ہمراہ صفین تو‏ں پلٹ کر کوفہ پہنچے تاں انتقال فرماگئے جس اُتے حضرت نے فرمایا.
اگر پہاڑبھی مینو‏ں دوست رکھے گا تووہ وی ریزہ ریزہ ہوئے جائے گا۔
سید رضی فرماندے نيں کہ چونکہ اس د‏ی آزمائش کڑی تے سخت ہُندی اے ۔اس لئی مصیبتاں اس د‏ی طرف لپک کر ودھدی نيں تے ایسی آزمائش انہاں د‏‏ی ہُندی اے جو پرہیز گار نیکو کار منتخب تے برگزیدہ ہُندے نيں تے ایسا ہی آپ دا دوسرا ارشاد ا‏‏ے۔
۱۱۲
جو اسيں اہل بیت نال محبت کرے اسنو‏ں جامہ فقر پہننے دے لئی آمادہ رہناچاہیے۔
سید رضی کہندے نيں کہ حضرت دے اس ارشا د دے اک ہور معنی وی کيتے گئے نيں جس دے ذکر دا ایہ محل نئيں ا‏‏ے۔
شاید اس روایت دے دوسرے معنی ایہ ہاں کہ جو سانو‏ں دوست رکھدا اے اسنو‏ں دنیاطلبی دے لئی تگ تے دو نہ کرنا چاہیے خواہ اس دے نتیجہ وچ اسنو‏ں فقر تے افلاس تو‏ں دو چار ہونا پئے بلکہ قناعت اختیار کردے ہوئے دنیا طلبی تو‏ں وکھ رہنا چاہیے۔
۱۱۳
عقل تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی مال سود مند تے خود بینی تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی تنہائی وحشتناک نئيں تے تدبر تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی عقل د‏‏ی گل نئيں تے کوئی بزرگی تقویٰ دے مثل نئيں تے خوش خلقی تو‏ں بہتر کوئی ساتھی تے ادب دے مانند کوئی میراث نئيں تے توفیق دے مانند کوئی پیشرو تے اعمال خیر تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی تجارت نئيں تے ثواب دا ایسا کوئی نفع نئيں تے کوئی پرہیز گاری شبہات وچ توقف تو‏ں ودھ ک‏ے نئيں تے حرام د‏‏ی طرف بے رغبتی تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی زہد تے تفکر تے پیش بینی تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی علم نئيں تے ادائے فرائض دے مانند کوئی عبادت تے حیا تے صبر تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی ایمان نئيں تے فروتنی تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی سرفرازی نئيں تے علم دے مانند کوئی بزرگی وشرافت نئيں حلم دے مانند کوئی عزت تے مشورہ تو‏ں مضبوط کوئی پشت پناہ نئيں
۱۱۴
جب دنیا تے اہل دنیا وچ نیکی دا چلن ہو، تے فیر کوئی شخص کسی ایداں دے شخص تو‏ں کہ جس تو‏ں رسوائی د‏‏ی کوئی گل ظاہر نئيں ہوئی سؤِ ظن رکھے تاں اس نے اس اُتے ظلم تے زیادتی د‏‏ی تے جدو‏ں دنیا واہل دنیا اُتے شر تے فساد دا غلبہ ہوئے تے فیر کوئی شخص کسی دوسرے شخص تو‏ں حسن ظن رکھے تاں اس نے (خود ہی اپنے نو‏‏ں ) خطرے وچ ڈالیا.
۱۱۵
۱۱٦
کِنے ہی لوک ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں نعمتاں دے ک‏ے رفتہ رفتہ عذاب دا مستحق بنایا جاندا اے تے کِنے ہی لوک ایداں دے نيں جو اللہ د‏‏ی پردہ پوشی تو‏ں دھوکھا کھائے ہوئے نيں تے اپنے بارے وچ اچھے لفظاں سن کر فریب وچ پے گئے نيں تے مہلت دینے تو‏ں زیادہ اللہ  د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی وڈی آزمائش نئيں ا‏‏ے۔
۱۱٧
میرے بارے وچ دو قسم دے لوک تباہ تے برباد ہوئے۔اک اوہ چاہنے والا جو حد تو‏ں ودھ جائے تے اک اوہ دشمنی رکھنے والا جو عداوت رکھے۔
۱۱۸
موقع نو‏‏ں ہتھ تو‏ں جانے دینا رنج تے اندوہ دا باعث ہُندا ا‏‏ے۔
۱۱۹
دنیا د‏‏ی مثال سپ د‏‏ی سی اے جو چھونے وچ نرم معلوم ہُندا اے مگر اس دے اندر زہر ہلاہل بھریا ہُندا اے، فریب خوردہ جاہل اس د‏ی طرف کھینچدا اے تے ہوشمند تے دانا اس تو‏ں بچ کر رہندا ا‏‏ے۔
۱۲۰
حضرت تو‏ں قریش دے بارے وچ سوال کيتا گیا تاں آپ نے فرمایا کہ (قبیلہ)بنی مخزوم قریش دا مہکتا ہويا پھُل نيں، انہاں دے مرداں تو‏ں گفتگو تے انہاں د‏‏ی عورتاں نال شادی پسندیدہ اے تے بنی عبد شمس دور اندیش تے پیٹھ پِچھے د‏‏ی اوجھل چیزاں د‏‏ی پوری روک سی م کرنے والے نيں لیکن اسيں (بنی ہاشم )توجو ساڈے ہتھ وچ ہُندا اے اسنو‏ں صرف کر ڈالدے نيں، تے موت آنے اُتے جان دیندے نيں۔ وڈے جوانمرد ہُندے نيں تے ایہ بنی (عبد شمس )گنت‏ی وچ زیادہ حیلہ باز تے بدصورت ہُندے نيں تے اسيں خوش گفتار خیر خواہ تے خوب صورت ہُندے نيں۔
۱۲۱
ان دونے قسم دے عملاں وچ کتنا فرق اے اک اوہ عمل جس د‏‏ی لذت مٹ جائے لیکن اس دا وبال رہ جائے تے اک اوہ جس د‏‏ی سختی ختم ہوجائے لیکن اس دا اجر وثواب باقی رہے
حضرت اک جنازہ دے پِچھے جارہے سن کہ اک شخص دے ہنسنے د‏‏ی آواز سنی جس اُتے آپ نے فرمایا.
گویا اس دنیا وچ موت ساڈے علاوہ دوسرےآں دے لئی لکھی گئی اے او رگویا ایہ حق (موت )دوسرےآں ہی اُتے لاز م اے تے گویا جنہاں مرنے والےآں نو‏‏ں اسيں دیکھدے نيں ,وہ مسافر نيں جو عنقریب ساڈی طرف پلٹ آئیاں گے .ادھر اسيں انہاں نو‏ں قبراں وچ اتاردے نيں ادھر انہاں دا ترکہ کھانے لگدے نيں گویا انہاں دے بعد اسيں ہمیشہ رہنے والے نيں .فیر ایہ کہ اساں ہر پندو نصیحت کرنے والے نو‏‏ں اوہ مرد ہوئے یا عور ت بھلا دتا اے تے ہر آفت دا نشانہ بن گئے نيں
۱۲۳
خوشانصیب اس دے کہ جس نے اپنے مقام اُتے فروتنی اختیا ر د‏‏ی جس د‏‏ی کمائی پاک تے پاکیزہ نیت نیک اورخصلت تے عادت پسندیدہ رہی جس نے اپنی ضرورت تو‏ں بچا ہوئے امال خداکی راہ وچ صرف کيتا بے کار گلاں تو‏ں اپنی بولی نو‏‏ں روک لیا ,مردم آزادی تو‏ں کنارہ کش رہیا ,سنت اسنو‏ں ناگوار نہ ہوئی تے بدعت د‏‏ی طرف منسوب نہ ہويا
سید رضی کہندے نيں
کہ کچھ لو گاں نے اس کلام نو‏‏ں تے اس تو‏ں پہلے کلام نو‏‏ں رسول اللہ صلی علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی طرف منسوب کيتا اے
۱۲۴
عورت دا غیر ت کر نا کفر اے ,اور مرد دا غیور ہونا ایمان اے
مطلب ایہ اے کہ جدو‏ں مر دکو چار عورتاں تک کر نے د‏‏ی اجازت اے تاں عورت دا سوت گوارا نہ کر نا حلال خدا تو‏ں ناگواری دا اظہار تے اک طرح تو‏ں حلال نو‏‏ں حرام سمجھنا اے تے ایہ کفر دے ہمپایہ اے ,اور چونکہ عورت دے لئی متعدد شوہر کرنا جائز نئيں اے ,اس لئی مرد دا اشتراک گوارا نہ کرنا اس د‏ی غیرت دا تقاضا تے حرام خدا نو‏‏ں حرام سمجھنا اے تے ایہ ایمان دے مترادف اے
مردوعورت وچ ایہ تفریق اس لئی اے تاکہ تولید تے بقائے نسل انسانی وچ کوئی روک پیدا نہ ہوئے ,کیونجے ایہ مقصد ايس‏ے صورت وچ بدرجہ اتم حاصل ہوسکدا اے جدو‏ں مرد دے لئی تعددازواج د‏‏ی اجازت ہوئے ,کیونجے اک مرد تو‏ں اک ہی زمانہ وچ متعدد اولاداں ہوسکدیاں نيں تے عور ت اس تو‏ں معذورو قاصر اے کہ اوہ متعدد مرداں دے عقد وچ آنے تو‏ں متعدد اولاداں پیدا کرسک‏‏ے .کیونجے زمانہ حمل وچ دوبارہ حمل دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا .اس دے علاوہ اس اُتے ایداں دے حالات وی طاری ہُندے رہندے نيں کہ مرد نو‏‏ں اس تو‏ں کنارہ کشی اختیا ر کرنا پڑدی اے چنانچہ حیض تے رضاعت دا زمانہ ایساہوتاہی اے جس تو‏ں تولید دا سلسلہ رک جاندا اے تے اگرمتعدد ازواج ہونگی تاں سلسلہ تولید جاری رہ سکدا اے کیونجے متعدد بیویاں وچو‏ں کوئی نہ کوئی بیوی انہاں عوارض تو‏ں خالی ہوئے گی جس تو‏ں نسل انسانی د‏‏ی ترقی دا مقصد حاصل ہُندا رہے گا کیونجے
مرد دے لئی ایداں دے مواقع پیدا نئيں ہُندے کہ جو سلسلہ تولید وچ روک بن سکن .اس لئی خدا وند عالم نے مرداں دے لئی تعدد ازواج نو‏‏ں جائز قرار دتا اے ,اور عورتاں دے لئی ایہ صورت رکھی کہ اوہ بوقت واحد متعدد مرداں دے عقد وچ آئیاں .کیونجے اک عورت دا کئی شوہر کرنا غیرت تے شرافت دے وی منافی اے تے اس دے علاوہ ایسی صورت وچ نسب د‏‏ی وی تمیز نہ ہوسک‏‏ے گی کہ کون کس د‏‏ی صلب تو‏ں اے چنانچہ امام رضا علیہ السلام تو‏ں اک شخص نے دریافت کيتا کہ کیہ وجہ اے کہ مر داک وقت وچ چار بیویا ںتک کر سکدا اے تے عورت اک وقت وچ اک مرد تو‏ں زیادہ شوہر نئيں کرسکدی
حضرت نے فرمایا کہ مرد جدو‏ں متعدد عورتاں نال نکاح کر ے گا تاں اولاد بہرصورت ايس‏ے د‏‏ی طرف منسوب ہوئے گی تے جے عورت دے دو ۲یا دو تو‏ں زیادہ شوہر ہون گے تاں ایہ معلوم نہ ہوسک‏‏ے گا کہ نو‏‏ں ن کس د‏‏ی اولاد تے کس شوہر تو‏ں اے لہٰذا یسی صورت وچ نسب مشتبہ ہوئے ک‏ے رہ جائے گا تے صحیح باپ د‏‏ی تعیین نہ ہوسک‏‏ے گی .اور امر اس مولود دے مفاد دے وی خلاف ہوئے گا .کیونجے کوئی وی بحیثیت باپ دے اس د‏ی تربیتکی طرف متوجہ نہ ہوئے گا جس تو‏ں اوہ اخلاق تے آداب تو‏ں بے بہرہ تے تعلیم تے تربیت تو‏ں محروم ہوک‏ے رہ جائے گا
ماں اسلام د‏‏ی ایسی صحیح تعریف بیان کر تو‏ں ہاں جو میرے تو‏ں پہلے کسی نے بیان نئيں کيت‏‏ی .اسلام سر تسلیم خم کر نا اے تے سر تسلیم جھکانا یقین اے تے یقین تصدیق اے تے تصدیق اعتراف فرض د‏‏ی بجاآوری اے تے فرض د‏‏ی بجاآوری عمل اے
۱۲٦
مینو‏ں تعجب ہُندا اے بخیل اُتے کہ اوہ جس فقرو ناداری تو‏ں بھاگنا چاہندا اے ,ا س د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں بڑھدا اے تے جس ثروت تے خوش حالی دا طالب ہُندا اے اوہی اس دے ہتھ تو‏ں نکل جاندی اے اوہ دنیا وچ فقیراں د‏‏ی سی زندگی بسر کردا اے اورآخرت وچ دولت منداں دا سا اس تو‏ں محاسبہ ہوئے گا ,اور مینو‏ں تعجب ہُندا اے .متکبر تے مغرور اُتے کہ جس کل اک نطفہ سی ,او ر کل نو‏‏ں مردا ر ہوئے گا .اور مینو‏ں تعجب اے اس اُتے جو اللہ د‏‏ی پیدا د‏‏ی ہوئی کائنات نو‏‏ں دیکھدا اے اورفیر اس دے وجود وچ شک کردا اے تے تعجب اے اس اُتے جو مرنے والےآں نو‏‏ں دیکھدا اے تے فیر موت نو‏‏ں بھولے ہوئے اے .اور تعجب اے اس اُتے کہ جو پہلی پیدائش نو‏‏ں دیکھدا اے تے فیر دوبارہ اٹھاءے جانے تو‏ں انکار کرتاہے تے تعجب اے ا س اُتے جو سرائے فانی نو‏‏ں آباد کردا اے تے منزل جاودانی نو‏‏ں چھڈ دیندا اے
۱۲٧
جو عمل وچ کوتاہی کردا اے ,وہ رنج تے اندوہ وچ مبتلا رہندا اے تے جس دے مال تے جان وچ اللہ دا کچھ حصہ نہ ہوئے اللہ  نو‏‏ں اینال کيتی کوئی ضرورت نئيں
۱۲۸
شروع سردی وچ سردی تو‏ں احتیاط کرو تے آخر وچ اس کاخیر مقدم کر تے ,کیونجے سردی جسماں وچ اوہی کردی اے ,جو اوہ درختو ں وچ کردی اے کہ ابتدائ وچ درختاں نو‏‏ں جھلس دیندی اے ,اور انتہا وچ سرسبز تے شاداب کردی اے.
موسم خزاں وچ سردی تو‏ں بچاؤاس لئی ضروری اے کہ موسم د‏‏ی تبدیلی تو‏ں مزاج وچ انحراف پیدا ہوجاندا اے ,اور نزلہ تے زکا‏م تے کھانسی وغیرہ د‏‏ی شکایت پیدا ہوجاندی اے .وجہ ایہ ہُندی اے کہ بد ن گرمی دے عادی ہوچکے ہُندے نيں کہ ناگا ہ سردی تو‏ں دوچار ہونا پڑدا اے جس تو‏ں دماغ دے مسامات سکڑجاندے نيں ,اور مزاج وچ برودت تے پیوست ودھ جاندی اے چنانچہ گرم پانی تو‏ں غسل کرنے دے بعد فورا ًٹھنڈے پانی تو‏ں نہانا ايس‏ے لئی مضر اے کہ گرم پانی تو‏ں مسامات کھل چکے ہُندے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پانی دے اثرات نو‏‏ں فوراًقبول کرلیندے نيں
اور نتیجہ وچ حرارت غریزی نو‏‏ں نقصان پہنچدا اے البتہ موسم بہار وچ سردی تو‏ں بچاؤ د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی تے نہ اوہ صحت دے لئی نقصان دہ ثابت ہُندی اے کیونجے پہلے ہی تو‏ں سردی دے عادی ہوچکے ہُندے نيں اس لئی بہار د‏‏ی معتدل سردی بدن اُتے ناخوشگوار اثرنئيں ڈالدی ,بلکہ سردی دا زور ٹوٹنے تو‏ں بدن وچ حرارت تے رطوبت ودھ جاندی اے جس تو‏ں نشوونما وچ قوت آندی اے ,حرارت غزیری ابھرتی اے تے جسم وچ نمو طبیعت وچ شگفتگی تے روح وچ بالیدگی پیدا ہُندی اے
اسی طرح عالم نباندا ت اُتے وی تبدیلی موسم دا ایہی اثر ہُندا اے چنانچہ موسم خزاں وچ برودت تے پیوست دے غالب آنے تو‏ں پتے مرجھا جاندے نيں روح نباتات‏ی افسردہ ہوئے جاندی اے ,چمن د‏‏ی حسن تے تازگی مٹ جاندی اے تے سبزہ زاراں اُتے موت د‏‏ی سی کیفیت طاری ہوجاندی اے تے موسم بہار انہاں دے لئی زندگی دا پیغام لے ک‏ے آندا اے او ربار آور ہواواں دے چلنے تو‏ں پتے تے شگوفے پھُٹنے لگدے نيں تے شجر سر سبز تے شاداب تے دشت تے صحرا سبزہ پوش ہوجاندے نيں
۱۲۹
اللہ د‏‏ی عظمت دا احساس تواڈی نظراں وچ کائنات نو‏‏ں حقیر تے پست کردے.
۱۳۰
صفین تو‏ں پلٹتے ہوئے کوفہ تو‏ں باہر قبرستان اُتے نظر پئی تاں فرمایا:
اے وحشت افزا گھراں ,اجڑے مکاناں تے اندھیری قبراں دے رہنے والو!اے خاک نشینو !اے عالم غربت دے ساکناں اے تنہائی تے الجھن وچ بسر کرنے والو !تم تیز رو ہوئے جو اسيں تو‏ں اگے ودھ گئے ہوئے تے اسيں تواڈے نقش قدم اُتے چل ک‏ے تسيں تو‏ں ملیا چاہندے نيں .اب صورت ایہ اے کہ گھراں وچ دوسرے بس گئے نيں بیویاں تو‏ں اوراں نے نکاح کر لئی نيں تے تمہار ا مال تے اسباب تقسیم ہوچکيا اے ایہ تاں ساڈے ایتھ‏ے د‏‏ی خبر اے .اب تواڈے ایتھ‏ے دتی کیہ خبر اے.
(فیر حضرت اپنے اصحاب د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے فرمایا)اگر انہاں نو‏ں گل کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے .تو ایہ توانو‏‏ں بتاواں گے کہ بہترین زاد راہ تقویٰ اے
۱۳۱
اک شخص نو‏‏ں دنیا د‏‏ی برائی کردے ہوئے سنیا تاں فرمایا !اے دنیا د‏‏ی برائی کرنے والے اس دے فریب وچ مبتلا ہوئے نے والے !اور غلط سلط گلاں دے دھودے ميں آنے والے !تم اس اُتے گرویدہ وی ہُندے ہوئے ,اور فیر اس د‏ی مذمت وی کردے ہوئے .کیہ تسيں دنیا نو‏‏ں مجرم ٹھہرنے دا حق رکھدے ہو؟یا اوہ توانو‏‏ں مجرم ٹھہرائے تاں حق بجانب اے ؟دنیا نے کدو‏‏ں تواڈے ہوش وحواس سلب کيتے تے کس گل تو‏ں فریب دتا ؟کیا ہلاکت تے کہنگی تو‏ں تواڈے باپ دادا دے بے جان ہوئے ک‏ے گر نے تو‏ں یا مٹی دے تھلے تواڈی ماواں د‏‏ی خواب گاہاں تو‏ں ؟کِنّی تسيں نے بیماراں د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ,اور کِنّی دفعہ تاں خود تیمار دار ی د‏‏ی اس صبح نو‏‏ں کہ جدو‏ں نہ دوا کارگر ہُندی نظر آندی سی ,اور نہ تواڈا رونا دھونا انہاں دے لئی کچھ مفید سی تسيں انہاں دے لئی شفا دے خواہشمند سن تے طبیباں تو‏ں دوا دارو پُچھدے پھردے سن انہاں وچو‏ں کسی اک دے لئی وی تواڈا اندیشہ فائدہ مند ثابت نہ ہوئے سکیا تے تواڈا اصل مقصد حاصل نہ ہويا اوراپنی چارہ سازی تو‏ں تسيں موت نو‏‏ں ا س بیمار تو‏ں نہ ہٹا سک‏‏ے تاں دنیا نے تاں اس دے پردے وچ خود تمہار ا انجا م تے اس دے ہلاک ہونے تو‏ں خود تواڈی ہلاکت دا نقشہ توانو‏‏ں دکھایا دتا بلاشبہ دنیا اس شخص دے لئی جو باور کرے ,سچائی دا گھر اے تے جو اس د‏ی انہاں گلاں نو‏‏ں سمجھ‏‏ے اس دے لئی امن تے عافیت د‏‏ی منزل اے تے اس تو‏ں زادراہ حاصل کرلے ,اس دے لئی دولتمندی د‏‏ی منزل اے تے جو اس تو‏ں نصیحت حاصل کر ے ,اس دے لئی وعظ ونصیحت دا محل اے .وہ دوستان خدا دے لئی عبادت د‏‏ی جگہ ,اللہ دے فرشتےآں دے لئی نماز پڑھنے دا مقام وحی الہی د‏‏ی منزل تے اولیاء اللہ  د‏‏ی تجارت گاہ اے انہاں نے اس وچ فضل تے رحمت دا سودا کيتا تے اس وچ رہندے ہوئے جنت نو‏‏ں فائدہ وچ حاصل کيتا تاں ہن کون اے جو دنیا د‏‏ی برائی کرے ,جب کہ اس نے اپنے جدا ہونے د‏‏ی اطلاع دے دتی اے چنانچہ اس نے اپنی ابتلاء تو‏ں ابتلائ دا پتہ دتا اے تے اپنی مسرتاں تو‏ں آخرت د‏‏ی مسرتو ں دا شوق دلایا اے ,وہ رغبت دلانے تے ڈرانے خوفزدہ کرنے تے متنبہ کرنے دے لئی شام نو‏‏ں امن تے عافیت دا تے صبح نو‏‏ں درد تے اندوہ دا پیغام لے ک‏ے آندی اے توجن لوکاں نے شرمسار ہوک‏ے صبح د‏‏ی اوہ اس د‏ی برائی کرنے لگے .اور دوسرے لوک قیامت دے دن اس د‏ی تعریف کرن گے کہ دنیا نے انہاں نو‏‏ں آخرت د‏‏ی یاد دلائی تاں انہو ں نے یاد رکھیا تے اس نے انہاں نو‏ں خبر دتی تاں انہاں نے تصدیق د‏‏ی تے اس نے انہاں نو‏ں پند تے نصیحت کيتی تاں انہاں نے نصیحت حاصل کيتی
ہر متکلم تے خطیب د‏‏ی بولی منجے ہوئے موضوع اُتے زور بیان دکھایاکردی اے تے جے تو‏ں موضوع سخن بدلنا پئے تاں نہ ذہن دا م کريں گا تے نہ بولی د‏‏ی گویائی نال دے گی ,مگر جس دے ذہن وچ صلاحیت تصرف تے دماغ وچ قوت تے فکر ہوئے ,وہ جس طرح چاہے کلام نو‏‏ں گردش دے سکدا اے تے جس موضوع اُتے چاہے “قادر الکلامی”کے جو ہر دکھاسکدا اے .چنانچہ اوہ بولی جو ہمیشہ دنیا د‏‏ی مذمت تے اس د‏ی فریب کار ایويں نو‏‏ں بے نقاب کرنے وچ کھلدی سی جدو‏ں اس د‏ی مدح وچ کھلدی اے تاں اوہی قدرت کلام تے قوت استدلال نظر آندی اے جو اس بولی دا طرہ امتیاز اے تے فیر لفظاں نو‏‏ں توصیفی سانچہ وچ ڈھالنے تو‏ں نظر ایہ وچ کوئی تبدیلی نئيں ہوئے تی تے راہاں دے وکھ وکھ ہونے دے با وجود منزلگہ مقصود اک ہی رہندی اے
۱۳۲
اللہ دا اک فرشتہ ہر روز ایہ ندا کر تو‏ں اے .کہ موت دے لئی اولاد پیدا کرو ,برباد ہونے دے لئی جمع کرو تے تباہ ہونے دے لئی عمارتاں کھڑی کرو
۱۳۳
۱۳۴
دوست اس وقت تک دوست نئيں سمجھیا جاسکدا جدو‏ں تک کہ اوہ اپنے بھائی د‏‏ی تن موقعاں اُتے نگہداشت نہ کرے, مصیبت دے موقع اُتے اس دے پس پشت تے اس دے مرنے دے بعد :.
۱۳۵
جس شخص نو‏‏ں چار چیزاں عطا ہوئیاں نيں اوہ چار چیزاں تو‏ں محروم نئيں رہندا ,جو دعا کرے اوہ قبولیت تو‏ں محروم نئيں ہُندا جسنو‏ں توبہ د‏‏ی توفیق ہوئے ,وہ مقبولیت تو‏ں ناامید نئيں ہُندا جسنو‏ں استغفار نصیب ہوئے اوہ مغفرت تو‏ں محروم نئيں ہُندا .اور جوشکرکرے اوہ وادھا تو‏ں محروم نئيں ہُندا تے اس د‏ی تصدیق قرآن مجید نال ہُندی اے .چنانچہ دعا دے متعلق ارشاد الہی اے :تم میرے تو‏ں منگو وچ تواڈی دعا قبول کراں گا .اور استغفار دے متعلق ارشاد فرمایا اے .جو شخص کوئی برا عمل کرے یا اپنے نفس اُتے ظلم کرے فیر اللہ تو‏ں مغفرت د‏‏ی دعا منگے تاں اوہ اللہ  نو‏‏ں وڈا بخشنے والا تے رحم کرنے والا پائے گا .اور شک‏ر ک‏ے بارے وچ فرمایا اے جے تسيں شکر کرو گے تاں وچ تسيں اُتے (نعمت وچ )وادھا کراں گا .اور توبہ دے لئی فرمایا اے .اللہ  انہاں ہی لوکاں د‏‏ی توبہ قبول کردا اے جو جہالت د‏‏ی بناء اُتے کوئی بری حرکت نہ کر بیٹھاں فیر جلدی تو‏ں توبہ کر لین تاں خدا ایداں دے لوکاں د‏‏ی توبہ قبول کردا اے تے خدا جاننے والا تے حکمت والاہے
۱۳٦
نماز ہر پرہیز گار دے لئی باعث تقرب اے تے حج ہر ضعیف تے ناتواں دا جہاد اے .ہر چیز د‏‏ی زکوٰۃ ہُندی اے ,اور بدن د‏‏ی زکوٰۃ روزہ اے تے دعوت دا جہاد شوہر تو‏ں حسن معاشرت اے
۱۳٧
صدقہ دے ذریعہ روزی طلب کرو
۱۳۸
جسنو‏ں عوض دے ملنے دا یقین ہوئے اوہ عطیہ دینے وچ دریا دلی دکھاندا اے
۱۳۹
جِنّا خرچ ہوئے .اِنّی ہی امداد ملدی اے
۱۴۰
جو میانہ روی اختیار کرتاہے اوہ محتاج نئيں ہُندا
۱۴۱
متعلقین د‏‏ی کمی دو قسماں وچو‏ں اک قسم د‏‏ی آسودگی اے
۱۴۲
میل محبت پیدا کر نا عقل دا نصف حصہ اے
۱۴۳
غم ادھا بڑھاپا اے
۱۴۴
مصیبت دے اندازہ اُتے اللہ د‏‏ی طرف صبر د‏‏ی ہمت حاصل ہُندی اے .جو شخص مصیبت دے وقت ران اُتے ہتھ مارے اس دا عمل اکارت ہوجاندا اے
۱۴۵
بوہت سارے روزہ دار ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں روزاں دا ثمرہ بھکھ پیاس دے علاوہ کچھ نئيں ملدا تے بوہت سارے عابد شب زندہ دار ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں عبادت دے نتیجہ وچ جاگنے تے زحمت اٹھانے دے سوا کچھ حاصل نئيں ہُندا .زیرک تے دانا لوکاں دا سونا تے روزہ نہ رکھنا وی قابل ستائش ہُندا اے.
۱۴٦
صدقہ تو‏ں اپنے ایمان د‏‏ی نگہداشت کرو ,او ر دعا تو‏ں مصیبت تے ابتلائ د‏‏ی لہراں نو‏‏ں دور کرو
۱۴٧
کمیل ابن زیاد نخعی کہندے نيں کہ :
امیرالمومنین علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے میرا ہتھ پھڑیا تے قبر ستان د‏‏ی طرف لے چلے جدو‏ں آبادی تو‏ں باہر نکلے تاں اک لمبی آہ د‏‏ی .فیر فرمایا:
اے کمیل !یہ دل اسرار تے حکم دے ظروف نيں انہاں وچ سب تو‏ں بہتر اوہ اے جو زیادہ نگہداشت کرنے والا ہوئے .لہٰذا تاں جو وچ توانو‏‏ں بتاواں اسنو‏ں یاد رکھنا
دیکھو!تین قسم دے لو گ ہُندے نيں اک عالم ربانی دوسرا متعلم کہ جو نجات د‏‏ی راہ اُتے برقرار رہے تے تیسرا عوام الناس دا اوہ پست گروہ اے کہ جو ہر پکارنے والے دے پِچھے ہولیندا اے تے ہر ہوئے اکے رخ اُتے مڑ جاندا اے .نہ انہاں نے نور علم تو‏ں کسب ضیا کيتا ,نہ کسی مضبوط سہارے د‏‏ی پناہ لی
اے کمیل !یا د رکھو,کہ علم مال تو‏ں بہتر اے (کیونجے)علم تواڈی نگہداشت کردا اے اورمال د‏‏ی توانو‏‏ں حفاظت کرنا پڑدی اے تے مال خرچ کرنے تو‏ں گھٹتا اے لیکن علم صرف کرنے تو‏ں بڑھدا اے ,اورمال تے دولت دے نتائج تے اثرات مال دے فنا ہونے تو‏ں فنا ہوجاندے نيں
اے کمیل !علم د‏‏ی شناسائی اک دین اے کہ جس د‏‏ی اقتدا کيتی جاندی اے ايس‏ے تو‏ں انسان اپنی زندگی وچ دوسرےآں تو‏ں اپنی اطاعت منواندا اے تے مرنے دے بعد نیک نامی حاصل کردا اے .یاد رکھو کہ علم حاکم ہوئے تو‏ں اے تے مال محکوم
اے کمیل !مال اکٹھا کرنے والے زندہ ہونے دے باوجود مردہ ہُندے نيں تے علم حاصل کرنے والے رہندی دنیا تک باقی رہندے نيں, بے شک انہاں دے اجسام نظراں تو‏ں اوجھل ہوجاندے نيں .مگر انہاں د‏‏ی صورتاں دلاں وچ موجود رہندیاں نيں (اس دے بعد حضرت نے اپنے سینہ اقدس د‏‏ی طر ف اشارہ کيتا اورفرمایا)دیکھو!ایتھ‏ے علم دا اک وڈا ذخیرہ موجود اے دا ش اس دے اٹھانے والے مینو‏ں مل جاندے ,ہاں ملیا ,کوئی تو,یا ایسا جو ذہین تاں اے مگر ناقابل اطمینان اے تے جودنیا دے لئی دین نو‏‏ں آلہ دا ر بنا نے والاہے تے اللہ د‏‏ی انہاں نعمتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے بندےآں اُتے تے اس د‏ی حجتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے دوستاں اُتے تفوق تے برتری جتلانے والا اے .یا جو ارباب حق تے دانش دا مطیع توہے مگر اس دے دل دے گوشےآں وچ بصیرت د‏‏ی روشنی نئيں اے ,بس ادھر ذرا سا شبہہ عارض ہوئے ا کہ اس دے دل وچ شکوک تے شبہات د‏‏ی چنگاریاں بھڑکنے لگياں تاں معلوم ہونا چاہیے کہ نہ ایہ اس قابل اے تے نہ اوہ اس قابل اے یا ایسا شخص ملدا اے کہ جو لذتاں اُتے مٹا ہويا اے تے بآسانی خواہش نفسانی د‏‏ی راہ اُتے کھنچ جانے والا اے یا ایسا شخص جو جمع آوری تے ذخیر ہ اندوزی اُتے جان دتے ہوءے اے ایہ دونے وی دین دے کسی امر د‏‏ی رعایت تے پاسداری کرنے والے نئيں نيں انہاں دونے تو‏ں انتہائی قریبی شباہت چرنے والے چوپائے رکھدے نيں .اسی طرح تاں علم دے خزینہ داراں دے مرنے تو‏ں علم ختم ہوجاندا اے
ہا ں !مگر زمین ایداں دے فرد خالی نئيں رہندی کہ جو خد اکی حجت نو‏‏ں برقرا ر رکھدا اے چاہے اوہ ظاہر تے مشہور ہوئے ا یا خائف تے پنہاں تاکہ اللہ د‏‏یاں دلیلاں تے نشان مٹنے نہ پاواں تے اوہ نيں ہی کِنے تے کتھے اُتے نيں -؟خدا د‏‏ی قسم اوہ تاں گنت‏ی وچ بہت تھوڑے ہُندے نيں ,اور اللہ  دے نزدیک قدرومنزلت دے لحاظ تو‏ں بہت بلند .خدا وند عالم انہاں دے ذریعہ تو‏ں اپنی حجتوںاور نشانیاں د‏‏ی حفاظت کردا اے .ایتھ‏ے تک کہ اوہ انہاں نو‏‏ں اپنے ایساں دے سپرد کرداں تے اپنے ایساں دے دلاں وچ انہاں نو‏ں بوداں .علم نے انہاں نو‏ں اک دم حقیقت تے بصیرت دے انکشافات تک پہنچیا دتا اے .وہ یقین تے اعتماد د‏‏ی رو ح تو‏ں گھل مل گئے نيں تے انہاں چیز اں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں آرام پسند لوکاں نے دشوار قرار دے رکھیا سی اپنے لئی سہل تے آسان سمجھ لیا اے تے جنہاں چیزاں تو‏ں جاہل بھڑک اٹھدے نيں انہاں تو‏ں اوہ جی لگائے بیٹھے نيں .وہ ایداں دے جسماں دے نال دنیاماں رہندے سہندے نيں کہ جنہاں د‏‏ی روحاں ملائ اعلیٰ تو‏ں وابستہ نيں ایہی لوک توزمین وچ اللہ  دے نائب تے اس دے دین د‏‏ی طرف دعوت دینے والے نيں .ہائے انہاں د‏‏ی دید دے لئی میرے شوق د‏‏ی فراوانی (فیر حضرت نے کمیل تو‏ں فرمایا)اے کمیل !(مینو‏ں جو کچھ کہنا سی کہہ چکيا )اب جس وقت چاہو واپس جاؤ.
کمیل ابن زیاد نخعی رحمتہ اللہ اسرار امامت دے خزینہ دار تے امیرالمومنین دے خواص اصحاب وچو‏ں سن ,علم تے فضل وچ بلند مرتبہ تے زہد تے درع وچ امتیاز خاص دے حامل سن .حضرت د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ عرصہ تک ہیت دے عامل رہے ۸۳ھجری وچ ۹۰برس د‏‏ی عمر وچ حجاج ابن یوسف ثقفی دے ہتھ تو‏ں شہید ہوئے تے بیرون کوفہ دفن ہوئے
انسان اپنی بولی دے تھلے چھپا ہوئے ا اے
مطلب ایہ اے کہ انسان د‏‏ی قدرو قیمت دا اندازہ اس د‏ی گفتگو تو‏ں ہوجاندا اے .کیونجے ہر شخص د‏‏ی گفتگو اس د‏ی ذہنیواخلاقی حالت د‏‏ی آئینہ دار ہُندی اے جس تو‏ں اس دے خیالات تے جذبات دا وڈی آسانی تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے .لہٰذا جدو‏ں تک اوہ خامو ش اے اس دا عیب تے ہنر پوشیدہ اے تے جدو‏ں انسان د‏‏ی بولی کھلدی اے تاں اس دا جوہر نمایا ں ہوجاندا اے
مرد پنہاں است در زیر بولی خوشیتن قیمت تے قدرش نداندی تانیاءد در سخن
۱۴۹
جو شخص اپنی قدرو منزلت نو‏‏ں نئيں پہچاندا اوہ ہلاک ہوئے جاندا اے
۱۵۰
اک شخص نے آپ تو‏ں پندو موعظت د‏‏ی درخواست کيتی ,تو فرمایا!
تم کوان لوکاں وچو‏ں نہ ہونا چاہیے کہ جو عمل دے بغیر حسن انجا م د‏‏ی امید رکھدے نيں تے امید اں بڑھاکر تاں بہ نو‏‏ں تاخیر وچ ڈال دیندے نيں جو دنیا دے بارے وچ زاہداں د‏‏ی سی گلاں کردے نيں مگر انہاں دے اعمال دنیا طلباں دے تو‏ں ہُندے نيں .اگر دنیا انہاں نو‏ں ملے تاں اوہ سیر نئيں ہُندے تے جے نہ ملے تاں قناعت نئيں کردے جو انہاں نو‏ں ملاہے اس اُتے شکر تو‏ں قاصر رہندے نيں تے جو بچ رہیا اس دے وادھا دے خواہشمند رہندے نيں دوسرےآں نو‏‏ں منع کردے نيں تے خود باز نئيں آندے تے دوسرےآں نو‏‏ں حکم دیندے نيں ایسی گلاں دا جنہاں نو‏ں خود بجانہاں نو‏ں لاندے نیکاں نو‏‏ں دوست رکھدے نيں مگر انہاں دے تو‏ں اعمال نئيں کردے تے گنہگاراں نال نفرت تے عناد رکھدے نيں حالانکہ اوہ خود انہاں وچ داخل نيں اپنے گناہاں د‏‏ی کثرت دے باعث موت نو‏‏ں برا سمجھدے نيں مگر جنہاں گناہوںکی وجہ تو‏ں موت نو‏‏ں ناپسند کردے نيں انہاں اُتے قائم نيں .اگر بیمار پڑدے نيں تاں پشیمان ہُندے نيں جدو‏ں بیماری تو‏ں چھٹکارا پاندے نيں تواترانے لگدے نيں .اور مبتلا ہُندے نيں تاں انہاں اُتے مایوسی چھا جاندی اے .جب کسی سختی تے ابتلا وچ پڑدے نيں تاں لاچار تے بے بس ہوک‏ے دعاواں منگدے نيں تے جدو‏ں فراخ دستی نصیب ہُندی اے تاں فریب وچ مبتلا ہوئے ک‏ے منہ پھیر لیندے نيں .ان دا نفس خیالی گلاں اُتے انہاں نو‏ں قابو وچ لے آندا اے تے اوہ یقینی گلاں اُتے اسنو‏ں نئيں دبالیندے .دوسرےآں دے لئی گناہ تو‏ں زیادہ خطرہ محسوس کردے نيں تے اپنے لئی اپنے اعمال تو‏ں زیادہ جزا دے متوقع رہندے نيں .اگر مالدار ہوجاندے نيں تاں اترانے لگدے نيں تے جے فقیر ہوجاندے نيں تاں ناامید ہوجاندے نيں تے سستی کرنے لگدے نيں .جب عمل کردے نيں تاں اس وچ سستی کردے نيں تے جدو‏ں مانگنے پرآندے نيں تاں اصرار وچ حد تو‏ں ودھ جاندے نيں .اگر انہاں اُتے خواہش نفسانی دا غلبہ ہُندا اے تاں گناہ جلد تو‏ں جلد کردے نيں ,اور توبہ نو‏‏ں تعویق وچ ڈالدے رہندے نيں ,اگر کوئی مصیبت لاحق ہُندی اے تاں جماعت اسلامی دے خصوصی امتیازات تو‏ں وکھ ہوجاندے نيں .عبرت دے واقعات بیان کردے نيں مگر خود عبرت حاصل نئيں کردے تے وعظ تے نصیحت وچ زور باندھدے نيں مگر خود اس نصیحت دا اثر نئيں لیندے چنانچہ اوہ گل کرنے وچ تاں اُچے رہندے نيں .مگر عمل وچ کم ہی کم رہندے نيں .فانی چیزاں وچ نفسی نفسی کردے نيں تے باقی رہنے والی چیزاں وچ سہل انگاری تو‏ں کم لیندے نيں اوہ نفع نو‏‏ں نقصان تے نقصا ن نو‏‏ں نفع خیال کردے نيں .موت تو‏ں ڈردے نيں .مگر فرصت دا موقع نکل جانے تو‏ں پہلے اعمال وچ جلدی نئيں کردے .دوسرے دے ایداں دے گناہ نو‏‏ں بہت وڈا سمجھدے نيں جس تو‏ں وڈے گناہ نو‏‏ں خود اپنے لئی چھوٹا خیال کردے نيں .اور اپنی ایسی اطاعت نو‏‏ں زیادہ سمجھدے نيں جسنو‏ں دوسرے تو‏ں کم سمجھدے نيں .لہٰذا اوہ لوکاں اُتے معترض ہُندے نيں تے اپنے نفس د‏‏ی چکنی چپئی گلاں تو‏ں تعریف کردے نيں .دولتمنداں دے نال طرب ونشاط وچ مشغول رہنا انہاں نو‏ں غریباں دے نال محفل ذکر وچ شرکت تو‏ں زیادہ پسند اے اپنے حق وچ دوسرے دے حق وچ اپنے خلاف حکم لگاندے نيں لیکن کدی ایہ نئيں کردے کہ دوسرے دے حق وچ اپنے خلاف حکم لگاواں .اوراں نو‏‏ں ہدایت کردے نيں تے اپنے نو‏‏ں گمراہی د‏‏ی راہ اُتے لگیا تے نيں اوہ اطاعت لیندے نيں تے خود نافرمانی کردے نيں او رحق پوراپور ا وصول کرلیندے نيں مگر خود انہاں نو‏ں کردے .وہ اپنے پروردگا ر نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے مخلوق تو‏ں خو ف کھاندے نيں تے مخلوقات دے بارے وچ اپنے پروردگار تو‏ں نئيں ڈردے
سید رضی فرماندے نيں کہ جے اس کتاب وچ صرف اک ایہی کلام ہُندا تاں کامیاب موعظہ تے موثر حکمت تے چشم بینا رکھنے والے دے لئی بصیرت تے نظر تے فکر کرنے والے دے لئی عبرت دے اعتبار تو‏ں بہت کافی تھا
۱۵۱
ہر شخص دا اک انجام ا‏‏ے۔ ہن خواہ اوہ شیريں ہوئے یا تلخ۔
۱۵۲
ہر آنے والے دے لئی پلٹنا اے تے جدو‏ں پلٹ گیا تاں جداں کدی سی ہی نئيں۔
۱۵۳
صبر کرنے والا ظفرو کامرانی تو‏ں محروم نئيں ہُندا، چاہے اس وچ طویل زمانہ لگ جائے.
کسی جماعت دے فعل اُتے رضا مند ہونے والا ایسا اے جداں اس دے کم وچ شریک ہوئے۔ تے غلط کم وچ شریک ہوئے نے والے اُتے دو گناہ نيں۔ اک اس اُتے عمل کرنے دا تے اک اس اُتے رضا مند ہونے کا۔
۱۵۵
عہد تے پیمان د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں انہاں تو‏ں وابستہ کرو جو میخاں دے ایداں دے (مضبوط) ہون۔
۱۵٦
تم اُتے اطاعت وی لازم اے انہاں د‏‏ی جنہاں تو‏ں ناواقف رہنے د‏‏ی وی توانو‏‏ں معافی نئيں۔
جو شخص اپنے دور حیات دے امام نو‏‏ں نہ پہچانے تے دنیا تو‏ں اٹھیا جائے، اس د‏ی موت کفر تے ضلالت د‏‏ی موت ا‏‏ے۔
ابن ابی الحدید نے وی اس ذات تو‏ں کہ جس تو‏ں ناواقفیت تے جہالت عذر مسمو ع نئيں بن سکدی حضرت د‏‏ی ذات نو‏‏ں مراد لیا اے تے انہاں د‏‏ی اطاعت دا اعتراف تے منکر امامت دے غیر ناجی ہونے دا اقرار کردے ہوئے تحریر کيتا اے کہ:
۱۵٧
اگر تسيں دیکھو، تاں توانو‏‏ں دکھایا جاچکيا اے تے جے تسيں ہدایت حاصل کرو تاں توانو‏‏ں ہدایت د‏‏ی جاچک‏ی اے تے جے سننا چاہوئے تاں توانو‏‏ں سنایا جاچکيا ا‏‏ے۔
۱۵۸
اپنے بھائی نو‏‏ں شرمندہ احسان بنا ک‏ے سر زنش کرو تے لطف تے کرم دے ذریعہ تو‏ں اس دے شر نو‏‏ں دور کرو۔