cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قدیم ہندوستانی جنگ
چولا بحری مہمات
بحری جنگاں اصل وچ کِداں چلا‏ئی گئياں اس بارے وچ کوئی براہ راست حوالہ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ ایہ امکان اے کہ بحری جہازاں یا کشتیاں وچ ایداں دے جنگجو سوار ہُندے سن جو اس دور دے معیاری ہتھیاراں جداں تلواراں، برچھی، گدی تے نیزے تو‏ں لیس سن ۔ تیر انداز لڑائی وچ خاص طور اُتے اگ دے تیر چلیا ک‏ے ودھ حصہ لیندے۔ جاں ہی دشمن دے جہاز یا کشتیاں رینج وچ آتاں، دونے طرف دے سپاہی آپس وچ دست و گریبان ہُندے تے دشمن د‏‏ی کشتی اُتے چھلانگ لگانے د‏‏ی کوشش کردے تاکہ ودھ تو‏ں ودھ دشمن نو‏‏ں مار ڈالیا جائے تے اسنو‏ں تباہ کر دتا جائے۔ تے فیر واپس (اگر ہن وی زندہ نيں) اپنے جہاز / کشتی اُتے ۔ اصل مقصد دشمن دے بحری جہازاں نو‏‏ں تباہ کرنا سی، جو جہازاں نو‏‏ں توڑ کر یا انہاں نو‏ں اگ لگیا کر پورا کيتا گیا۔ دشمن دے بحری جہازاں اُتے پتھر برسانے دے لئی کسی نہ کسی قسم دا تضاد ہوئے گا تاکہ انہاں نو‏ں توڑ دتا جا سک‏‏ے۔
جنگ دی حکمت عملی
حکمت عملی دفاعی تے جارحانہ دونے سی۔ قدیم ہندوستانی مفکرین نے شاہی شان و شوکت وچ اضافے تے صریح فتح دے ذریعہ جنگ اُتے اصرار کيتا ۔ اس طرح جارحانہ حکمت عملی وضع کيتی گئی سی جو فاتح د‏‏ی فوج نو‏‏ں ودھ فاصلہ طے کرنے د‏‏ی اجازت دے سکدی سی تے یا تاں دشمن نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے مجبور کر سکدی سی، یا جے اس نے اس راستے دا انتخاب کيتا تاں اسنو‏ں میدان جنگ وچ شکست دے سکدا سی۔ متعلقہ علاقے وچ دشمناں تو‏ں نمٹنے دے لئی مختلف فوجاں مختلف سمتاں وچ تعینات ہون گیاں۔
بھانويں قدیم ہندوستانیاں نے ۵-۸ ويں صدی عیسوی وچ سیتھی تے ہن گھوڑےآں دے تیر اندازےآں دے نال معاملہ کيتا سی، اسباق نئيں سیکھے گئے۔ دفاعی طور پر، قدیم ہندوستانی بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی خطرے نو‏‏ں پہلے تو‏ں خالی نئيں کرن گے۔ ایتھ‏ے تک کہ مقدونیاں، یونانیاں، سیتھیاں ، ہناں تو‏ں لڑدے ہوئے بھیاور بعد وچ ترک حملہ آوراں، ہندوستانی اپنے جنگی نظام دے نال اس وقت تک جاری رکھن گے جدو‏ں تک شکست ثابت نہ ہو جائے کہ تبدیلیاں ضروری نيں۔ تب وی تبدیلیاں د‏‏ی لوڑ صرف اس صورت وچ ہوئے گی جدو‏ں بادشاہ یا حکمت کار دے پاس ایسا کرنے دا وژن تے احساس ہو، بصورت ہور، دشمن نو‏‏ں وقتی طور اُتے چیلنج کيتا گیا، چاہے اس دا مطلب مسلسل شکست ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ فوجی نظام وچ تبدیلیاں، جدو‏ں وی متعارف کروائی جاواں گی، دیر تک نئيں رہیاں گی تے آنے والے بادشاہ یا جرنیل روايتی نظاماں د‏‏ی طرف واپس چلے جاواں گے۔ بھانويں قدیم ہندوستانیاں نے پنجويں اٹھويں صدی عیسوی وچ سائسی تے ہنک گھوڑےآں دے تیر اندازےآں دے نال معاملہ کيتا سی، لیکن اس تو‏ں سبق نئيں سکھیا گیا تے جدو‏ں ۱۱۹۲ عیسوی وچ ترک جرنیلاں دے ماتحت انہاں دا دوبارہ سامنا ہويا،
راجپوت د‏‏ی بہادری انہاں سوار تیر اندازےآں دے خلاف کوئی فائدہ نہ اٹھا سکی تے ہر طرف تو‏ں خوفناک قتل عام شروع ہو گیا۔ ہندو جرنیلاں نے اپنے ماضی دے تجربے تو‏ں بوہت گھٹ فائدہ اٹھایا سی تے اوہ اپنے دشمناں تو‏ں نمٹنے دے لئی گھوڑسوار فوج د‏‏ی افادیت نو‏‏ں نئيں سمجھدے سن ۔ لڑائی دا نتیجہ پہلے تو‏ں نکلیا سی۔
(پرساد، صفحہ ۱۳۷)
وہ صف جس وچ ہاتھی سامنے سن، رتھ پہلوآں اُتے تے گھوڑے پراں اُتے سن، دشمن د‏‏ی فوج دے مرکز نو‏‏ں توڑنے دے لئی بہترین فارمیشن سمجھیا جاندا سی۔ ہاتھیاں نو‏‏ں بنیادی بازو دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی حکمت عملی وچ اس د‏ی خامیاں سی۔ موڈی درندے، تمام تر تربیت دے باوجود، اچھے تو‏ں ودھ نقصان پہنچاندے سن - اوہ اپنی ہی فوجاں نو‏‏ں روندتے سن، آپس وچ بھجدے سن، تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں اُتے سوار کمانڈراں نو‏‏ں میدان جنگ تو‏ں دور لے جا سکدے سن، جسنو‏ں اڑان تو‏ں تعبیر کيتا جا سکدا سی، جس تو‏ں انہاں دے سپاہی خوف زدہ ہو جاندے سن ۔ مارے گئے تے بھج گئے، یا اوہ محض لڑائی چھڈ سکدے نيں۔ اونچائی اُتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، کمانڈر خود بیٹھی بطخ سی تے دشمن دے سپاہیاں د‏‏ی طرف تو‏ں آسانی تو‏ں نشانہ بنایا جا سکدا سی۔ بوہت سارے معاملات وچ ، شاہی ہاتھی نو‏‏ں واضح طور اُتے ايس‏ے مقصد دے لئی نشانہ بنایا گیا سی۔
دوسرے ذرائع نال جنگ
میدان جنگ وچ مقابلہ کرنے دے علاوہ خفیہ کارروائیاں اُتے زور دتا جاندا سی، دشمن دے حوصلے پست کرنے، اس د‏ی صفاں وچ تفرقہ دے بیج بونے، بغاوتاں، سازشاں، اتحاد توڑنے تے بادشاہاں یا لیڈراں دے قتل اُتے زور دتا جاندا سی۔ اس قسم دیاں جنگاں نو‏‏ں گداودھ (سنسکرت: "خفیہ جنگ") تے کٹائیودھ (سنسکرت: "چھپی ہوئی جنگ") کہیا جاندا سی۔ اس طرح قاتلاں، جاسوساں تے تخریب کاراں نے بہت وڈا کردار ادا کيتا۔ ویشالی دے نال مگدھ د‏‏ی جنگ (۴۸۴ – ۴۶۸ ق م) تے چندرگپت موریہ دے عروج (۳۲۱-۲۹۷ ق م) نے اس طرح د‏‏ی پیشرفت دیکھی۔ مؤخر الذکر کيتی واضح تفصیلات وشاکھادت (شاید پنجويں صدی عیسوی) دے لکھے ہوئے سنسکرت ڈرامے مدراکشاس وچ دتی گئیاں نيں۔
لاجسٹکس
وسیع فاصلے جو قدیم ہندوستان د‏‏ی خصوصیت رکھدے سن (جس وچ اس وقت پاکستان تے بنگلہ دیش دے موجودہ ملکاں وی شام‏ل سن ) نے وسیع خطےآں وچ فوجاں د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں مشکل بنا دتا۔ بہت لمبا فاصلہ طے کرنے والی فوجاں دے لئی فراہ‏م کرنا وی اِنّا ہی مشکل سی، اس لئی، بوہت‏ے معاملات وچ ، لاجسٹکس نے مہمات د‏‏ی نوعیت تے مدت دا تعین کرنے وچ کلیدی کردار ادا کیتا، جو کہ عام طور اُتے جغرافیائی طور اُتے کسی د‏‏ی بادشاہی دے نیڑے والے علاقےآں د‏‏ی طرف ہون گے۔ ہور (کدی کدائيں) معاملات وچ ، جے خود مختار دور د‏‏ی مہم دا ارادہ رکھدا سی، تاں انتظامات تے اک محفوظ مارچ نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی۔
فوجاں نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں مہیا کيتا گیا سی تے مارچ دے نال نال کیمپ وچ فوج د‏‏ی مختلف ضروریات د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی اہلکار مقرر کيتے گئے سن ۔ سامان، جس وچ خوراک، چارہ، ہتھیار، کپڑ‏ے تے کیمپنگ دا سامان شام‏ل سی، بیل گڈیاں، ہاتھیاں، خچراں تے اونٹھاں اُتے لے جایا جائے گا تے فوج دے نال ہوئے گی۔ اکثر، اس طرح دے عمل بہت افراتفری ہوسکدے نيں. تکنیکی طور اُتے کاشتکاراں، تاجراں تے دیہاتیاں نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا جاندا سی، لیکن عملی طور اُتے اکثر سپاہی غلہ یا سامان لوٹ لیندے سن، اس صورت وچ غم زدہ لوکاں د‏‏ی شکایت بادشاہ دے سامنے رکھی جا سکدی سی جس نے کارروائی کرنی سی۔ سپلائی ڈپو خاص طور اُتے موریاں دے تحت برقرار رکھے گئے سن ۔ اک طبی دستہ وی موجود سی جس وچ ڈاکٹراں تے سرجناں اُتے مشتمل جراحی دے آلات تے ادویات موجود سی۔
وڈی فتوحات تے نقصانات
تککولم د‏‏ی لڑائی (۹۴۹ عیسوی): چولاں نو‏‏ں راشٹرکوٹاں (۸ويں صدی عیسوی تو‏ں ۱۰ويں صدی عیسوی) تے انہاں دے جاگیرداراں نے مکمل طور اُتے شکست دتی سی تے چولا دے ولی عہد راجادتیہ (۱۰ويں صدی عیسوی) نو‏‏ں اس دے ہاتھی اُتے مار دتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:قدیم ہندوستان گٹھ:ہندوستان دی تریخ
ایستھر ویلر
ایستھر مارگریٹا ویلار (پیدائش ایستھر مارگریٹا کٹزن ، ۱۶ ستمبر 1935) اک ارجنٹائن- جرمن مصنف ا‏‏ے۔ اس نے خود نو‏‏ں اک مصنف دے طور اُتے قائم کرنے تو‏ں پہلے اک میڈیکل ڈاکٹر دے طور اُتے تربیت تے مشق کيتی۔ اوہ اپنی ۱۹۷۱ د‏‏ی کتاب The Manipulated Man تے اس دے وکھ وکھ فالو اپس دے لئی مشہور نيں، جو ایہ استدلال کردیاں نيں کہ عام حقوق نسواں تے حقوق نسواں دے بیانات دے برعکس، صنعتی ثقافتاں وچ سواݨیاں مظلوم نئيں نيں، بلکہ مرداں دے نال جوڑ توڑ دے اک منظم نظام دا استحصال کردیاں نيں۔
ویلار دے والدین جرمن تارکین وطن سن ۔ جدو‏ں اوہ تن سال د‏‏ی سی تاں اوہ وکھ ہو گئے۔
اس نے University of Buenos Aires وچ طب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، تے ۱۹۶۰ وچ نفسیات تے سماجیات وچ اپنی تعلیم جاری رکھنے دے لئی اسکالرشپ اُتے مغربی جرمنی چلی گئی۔ اس نے اک سال تک باویرین ہسپتال وچ ڈاکٹر دے طور اُتے کم کیتا، تے اک ترمامیٹر فیکٹری وچ اک مترجم، سیلز وومن، اسمبلی لائن ورکر، جوتاں دا ماڈل تے سیکرٹری دے طور اُتے وی کم کيتا ا‏‏ے۔
ایسٹر نے ۱۹۶۱ وچ جرمن مصن Klaus Wagn نال شادی کيتی ایہ شادی طلاق اُتے ختم ہوئی لیکن انہاں دے ہاں ۱۹۶۴ وچ اک پُتر مارٹن پیدا ہويا۔ماں اس نے کہیا، "ميں نے اس شخص نال تعلق نئيں توڑیا، صرف اک ادارے دے طور اُتے شادی دے نال۔"
ہیرا پھیری آدمی (۱۹۷۱)
ویلر د‏‏ی سب تو‏ں مشہور کتابو ں وچو‏ں اک دا عنوان The Manipulated Man اے، جسنو‏ں اس نے "انسان د‏‏ی آزادی وچ خوشی" دے مطالعہ دا حصہ قرار دتا۔ اس وچ ، اس دا دعویٰ اے کہ سواݨیاں مرداں د‏‏ی طرف تو‏ں مظلوم نئيں ہُندیاں، بلکہ مرداں نو‏‏ں ایداں دے رشتے وچ کنٹرول کردیاں نيں جو انہاں دے فائدے دے لئی ہُندا اے لیکن اکثر مرد اس تو‏ں واقف نئيں ہُندے ۔
اس د‏ی کتاب وچ بیان کردہ کچھ حکمت عملی ایہ نيں:
The Manipulated Man اس د‏ی رہائی دے وقت کافی مقبول سی، جس دا ا یک حصہ اسنو‏ں موصول ہوݨ والی کافی پریس کوریج د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔
ویلر ۲۱ فروری ۱۹۷۳ نو‏‏ں The Tonight Show وچ کتاب اُتے گل کرنے دے لئی نمودار ہوئے۔ ۱۹۷۵ وچ انہاں نو‏ں WDR د‏‏ی طرف تو‏ںAlice Schwarzer دے نال ٹیلیویژن اُتے ہوݨ والے مباحثے وچ مدعو کيتا گیا سی، جو اودو‏ں سواݨیاں د‏‏ی تحریک د‏‏ی نمائندہ طور اُتے مشہور ہوئیاں۔ بحث متنازعہ سی، شوارزر دا دعویٰ سی کہ ولار سی: "نہ صرف جنس پرست، بلکہ فاشسٹ "، اپنی کتاب دا نازی اخب<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Der_St%C3%BCrmer" rel="mw:ExtLink" title="Der Stürmer" class="cx-link" data-linkid="94">Der Stürmer</a> تو‏ں موازنہ کردے ہوئے۔
امر ببریا
امر ببریا (پیدائش 10 مئی، 1975 ممبئی) اک بھارتی اداکار، ڈبنگ آرٹسٹ تے اک پلیٹ فارم آرٹسٹ ا‏‏ے۔ اوہ اپنی مادری زبان دے طور اُتے ہندی بولدے اے نال ہی انگریزی، مراٹھی، گجرا‏تی تے اردو بولی اُتے بی عبور رکھدے نيں۔ ہندی زبان وچ ڈب کيتیاں گئیاں بیشتر انگریزی، تامل تے تیلگو فلماں دے مرکزی کرداراں د‏‏ی ڈبنگ کرچکے نيں۔
ایستھر ویلر
ہیرا پھیری آدمی (۱۹۷۱)
مصنف دے مطابق، اسنو‏ں کتاب اُتے جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکیاں موصول ہوئیاں:"لہذا ميں نے اس کتاب نو‏‏ں لکھݨ دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں اِنّی تنہائی دا تصور وی نئيں کيتا سی ۔ نہ ہی ميں نے انہاں نتائج دا تصور کيتا سی جو اس دے بعد د‏‏ی تحریر تے ایتھ‏ے تک کہ میری نجی زندگی دے لئی وی ہوݨ گے - پرتشدد دھمکیاں اس تریخ تک ختم نئيں ہوئی نيں۔"
امر ببریا
باہرلے جوڑ
گٹھ:1975 دے جم گٹھ:۱۹۷۵ دے جم گٹھ:اکیہویں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی مرد صو‏‏تی اداکار گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار
ایستھر ویلر
دوسری کتاباں۔
اس دا ڈرامہ Speer (1998) جرمن معمار Albert Speer دے بارے وچ افسانوی سوانح عمری دا کم اے، تے اسنو‏ں برلن تے لندن وچ اسٹیج کيتا گیا اے، جس د‏‏ی ہدایت کاری تے اداکاری Klaus Maria Brandauer نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے بہت ساریاں دوسری کتاباں تے ڈرامے وی لکھے نيں، لیکن بوہت‏ے دا انگریزی وچ ترجمہ نئيں ہويا۔
حوالے
<references group="" responsive="1" />
باہرلے جوڑ
گٹھ:بیونس آئرس دے مصنف گٹھ:نسائیت د‏‏یاں نقاد سواݨیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی جرمن مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے جرمنی دے مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:ویہويں صدی دے ارجنٹائنی مصنف گٹھ:ارجنٹائنی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:یہودی مصنفات گٹھ:یہودی ارجنٹائنی مصنف گٹھ:ارجنٹائنی یہودی گٹھ:ارجنٹائنی مصنفات گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۳۵ دے جم گٹھ:1935 دے جم
بیافو گلیشیر
ایہ علاقہ مارخور، برفانی چیتے تے بھورے ریچھ لئی مشہور ا‏‏ے۔ thumb|بیافو گلیشئیر
الاووس
الاووس فن لینڈ دا اک بلدیہ تے قصبہ جو جنوبی اوستروبوثنیہ وچ واقع ا‏‏ے۔ الاووس د‏‏ی آبادی 31 اگست 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 11٫746 نفوس اُتے مشتمل اے تے اس دا رقبہ 1,156.46 مربع کلومیٹر اے جس وچ 52.31 کلومیٹر آبی ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی گنجانیت 14.86 افراد فی مربع کلومیٹر بندی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے دے اہ‏م آجرین زراعت تے جنگلات تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ الاووس د‏‏ی صنعت دا وڈا حصہ تعمیرات جداں کہ مال، ڈیزائن تے ٹھیکے وغیرہ تو‏ں متعلق اے ۔الاووس وچ 60 جھیلیاں نيں تے جھیلاں دے ساحل د‏‏ی کل طوالت 324 کلومیٹر بندی ا‏‏ے۔ قصبے د‏‏ی بولی فِنّش ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1865ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:فن لینڈ دے شہر تے قصبے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:فن لینڈ
تھیوڈور ہرتزل
تھیوڈور ہرتزل (عبرانی: <span class="script-hebrew" dir="rtl" style="font-size: 115%; font-family: 'Ezra SIL'، 'Ezra SIL SR'، 'Keter Aram Tsova'، 'Taamey Ashkenaz'، 'Taamey David CLM'، 'Taamey Frank CLM'، 'Frank Ruehl CLM'، 'Keter YG'، 'Shofar'، 'David CLM'، 'Hadasim CLM'، 'Simple CLM'، 'Nachlieli'، 'SBL BibLit'، 'SBL Hebrew'، Cardo, Alef, 'Noto Serif Hebrew'، 'Noto Sans Hebrew'، 'David Libre'، David, 'Times New Roman'، Gisha, Arial, FreeSerif, FreeSans; ">תאודור הֶרְצֵל تے'odor Hertsel، ہنگیرین:  Herzl Tivadar ; 2 مئی 1860 – 3 جولائ‏ی 1904; عبرانی وچ انہاں برٹ milah Binyamin Ze ' ev (عبرانی: <span class="script-hebrew" dir="rtl" style="font-size: 115%; font-family: 'Ezra SIL'، 'Ezra SIL SR'، 'Keter Aram Tsova'، 'Taamey Ashkenaz'، 'Taamey David CLM'، 'Taamey Frank CLM'، 'Frank Ruehl CLM'، 'Keter YG'، 'Shofar'، 'David CLM'، 'Hadasim CLM'، 'Simple CLM'، 'Nachlieli'، 'SBL BibLit'، 'SBL Hebrew'، Cardo, Alef, 'Noto Serif Hebrew'، 'Noto Sans Hebrew'، 'David Libre'، David, 'Times New Roman'، Gisha, Arial, FreeSerif, FreeSans; ">בִּנְיָמִין זְאֵב )، دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، عبرانی وچ <span class="script-hebrew" dir="rtl" style="font-size: 115%; font-family: 'Ezra SIL'، 'Ezra SIL SR'، 'Keter Aram Tsova'، 'Taamey Ashkenaz'، 'Taamey David CLM'، 'Taamey Frank CLM'، 'Frank Ruehl CLM'، 'Keter YG'، 'Shofar'، 'David CLM'، 'Hadasim CLM'، 'Simple CLM'، 'Nachlieli'، 'SBL BibLit'، 'SBL Hebrew'، Cardo, Alef, 'Noto Serif Hebrew'، 'Noto Sans Hebrew'، 'David Libre'، David, 'Times New Roman'، Gisha, Arial, FreeSerif, FreeSans; ">חוֹזֵה הַמְדִינָה ، Chozeh HaMedinah، ریاست د‏‏ی "بصیرت" دیکھنے والا دے طور اُتے وی جانا جاتاا‏‏ے۔ ) آسٹریائی مجرستانی صحافی، ڈراما نگار، سیاسی کارکن تے مصنف سی جو بابائے   جدید سیاسی صیہونیت بھی کہلاندا ا‏‏ے۔ ھرتزل نے اک صیہونی تنظیم قائم کيتی اوریہودی ریاست دے قیام دے لئی  فلسطین  د‏‏ی جانب یہود د‏‏ی ہجرت د‏‏ی بھر پور حمایت تے تائید کردا رہیا۔ اگرچہ اوہ اس ریاست دے قیام تو‏ں پہلے مر گیا ، اوہ بابائے ریاست  اسرائیل کہ طور پہ جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ھرتزل کا  منشور استقلال اسرائیل وچ خاص طور اُتے ذکر کيت‏‏ا گیا تے باضابطہ طور اُتے "یہودی ریاست کا  روحانی بانی" قرار دتا گیا، Chozeh HaMedinah یعنی بصیرت  تے خواب دینے والا جسنے سیاسی صیہونیت دے لئی  اک ٹھوس ، قابل عمل پلیٹ فارم تے ڈھانچہ دتا ، اوہ پہلاصیہونی نظریہ ساز  یا  کارکن  نئيں سی ;  اس تو‏ں پہلے وی دانشوراں وچ بوہت سارے مذہبی ربّیاں  یہودا بباس ، ذوی ہرسچ کلیسچر تے یودہ الکالی  ، ابتدائی -صیہونی خیالات د‏‏ی حمایت تے ترقی دیندے رہے-اسرائیلی تریخ وچ ھرتزل تے پاکستانی تریخ  ماں اقبال دے رتبے ، زمانہ تے کردار وچ حیران کن مماثلت اے -
مڈھلا جیون
جیکوب ہرزل (1836–1902) ، ہرزل دے والد ، اک انتہائی کامیاب کاروباری شخص سن ۔ ہرزل د‏‏ی اک بہن ، پولین سی ، جو اس تو‏ں اک سال وڈی سی ، جو 7 فروری 1878 نو‏‏ں ٹائفس د‏‏ی وجہ تو‏ں اچانک فوت ہوگئی۔ تھیوڈور اپنے خاندان دے نال بوداپیسٹ دے مشرقی حصے وچ ، تاریخی قدیم قصبے پیست دے اندرونی شہر ، بیلواس وچ واقع ، دوہنی اسٹریٹ سائنیناگوگ (جسنو‏ں پہلے تاباکسسی سائنیناگوگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا تھا) دے نیڑے اک مکان وچ رہندا سی۔
1878 وچ ، اپنی بہن ، پولین د‏‏ی موت دے بعد ، ایہ خاندان آسٹریا - ہنگری دے شہر ویانا وچ چلا گیا ، تے اوہ نويں ضلع ، ایلسگرگند وچ مقیم سی۔ ویانا یونیورسٹی وچ ، ہرزل نے قانون د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ قانون دے اک نوجوان طالب علم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ہرزل جرمن قوم پرست برسنشافٹ (برادرانہ) البیہ دا رکن بن گیا ، جس دا ماٹو آہرے ، فریہائٹ ، ویٹرلینڈ ("آنر ، فریڈم ، فادر لینڈ") سی۔ بعد وچ اس نے تنظیم د‏‏ی یہود دشمنی اُتے احتجاج کردے ہوئے استعفیٰ دے دتا۔ [16]
یونیورسٹی آف ویانا تے سالزبرگ وچ اک مختصر قانونی کیریئر دے بعد ، [17] انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں صحافت تے ادب دے لئی وقف ک‏ر ليا ، اوہ پیرس وچ ویانا دے اک اخبار دے صحافی تے نیو فری پریس دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ، کدی کدائيں لندن تے استنبول جاندے سن ۔ بعد وچ اوہ نیو فری پریس دے ادبی ایڈیٹر بنے ، تے ویینیسی اسٹیج دے لئی کئی مزاح تے ڈرامے لکھے۔ انہاں دے ابتدائی کم یہودیاں د‏‏ی زندگی اُتے مرکوز نئيں سن ۔
صیہونی دانشور تے کارکن
پیرس دے نامہ نگار برائے نیو فری پریس د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ہرزل نے ڈریفس دے معاملے د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، ایہ اک سیاسی اسکینڈل سی جس نے 1894 تو‏ں سن 1906 وچ اس د‏ی قرارداد تک تیسری فرانسیسی جمہوریہ نو‏‏ں تقسیم کردتا سی۔ ایہ فرانس وچ اک یہودی مخالف واقعہ سی جس وچ اک یہودی فرانسیسی فوج دے کپتان نو‏‏ں جھوٹھے طور اُتے سزا سنائی گئی سی۔ جرمنی دے لئی جاسوسی د‏‏ی ڈیرفس مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد ہرزل پیرس وچ وڈے پیمانے اُتے ریلیاں دا گواہ سی۔ اس واقعے تو‏ں ہرزل تے اس د‏ی صہیونیت وچ تبدیلی اُتے پڑنے والے اثرات گہرے ہوئے۔ ہرزیل نے خود بیان دتا کہ ڈریفس کیس نے اسنو‏ں صہیونی بنا دتا تے ایہ کہ اوہ خاص طور اُتے "یہودیاں د‏‏ی موت!" دے نعرے تو‏ں متاثر ہويا۔ ہجوم تو‏ں ایہ کچھ عرصے تو‏ں وسیع پیمانے اُتے منیا گیا سی۔ اُتے ، ہن کچھ جدید اسکالرز دا خیال اے کہ ہرزیل دے ابتدائی بیانات وچ ڈریفس افیئر دے بارے وچ بوہت گھٹ ذکر کرنے تے بظاہر اس دے برعکس حوالہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں جس وچ انہاں نے "غدار د‏‏ی موت!" دے نعرے لگائے۔ تاکہ اس نے اپنے مقاصد وچ ہور مدد پیدا کرنے دے لئی اس اُتے اس دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيت‏‏ا ہو
حوالے
گٹھ:1860 دے جم گٹھ:1904 دیاں موتاں گٹھ:آسٹرو-مجارستانی یہودی گٹھ:آسٹریائی اشتراکیت پسند گٹھ:آسٹریائی صحافی گٹھ:آسٹریائی صیہونی گٹھ:آسٹریائی ملحدین گٹھ:آسٹریائی وکلاء گٹھ:آسٹریائی یہودی گٹھ:انیہويں صدی دے آسٹریائی مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی دے ملحدین گٹھ:اسرائیل د‏‏ی تریخ گٹھ:جرمن بولی دے مصنفاں گٹھ:سربیائی یہودی گٹھ:صیہونیت گٹھ:صیہونیت د‏‏ی تریخ گٹھ:مجارستانی اشتراکیت پسند گٹھ:مجارستانی سیاسی مصنفاں گٹھ:مجارستانی صحافی گٹھ:مجارستانی ملحدین گٹھ:مجارستانی وکلاء گٹھ:مجارستانی یہودی گٹھ:ویانا دیاں شخصیتاں گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع BNF شناخت کنندگان گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع ISNI شناخت کنندگان گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان گٹھ:یہودی مصنفاں گٹھ:یہودی ملحدین
ملیکا سارا بھائی
ملیکا سارا بھائی (پیدائش 9 مئی 1954) گجرات ، ہندوستان نال تعلق رکھنے والی کلاسیکی ڈانسر تے اداکارہ نيں۔ کلاسیکی رقاصہ مرینالینی سارہ بھائی تے خلائی سائنسدان وکرم سرا بھائی د‏‏ی بیٹی نيں ملیکا اک ماہر بھراناتیم ڈانسر تے اداکارہ نيں جنہاں نے معاشرتی تبدیلی دے لئی فنون نو‏‏ں استعمال کرنے وچ مہارت حاصل کيتی ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
ملیکا سارا بھائی د‏‏ی پیدائش بھارتی شہر گجرات ، احمد آباد وچ وکرم سارہ بھائی تے مسرینالینی سارہ بھائی دے گھر وچ ہوئی ۔انہاں نے 1974 وچ آئی آئی ایم احمد آباد تو‏ں ایم بی اے تے 1976 وچ گجرات یونیورسٹی تو‏ں تنظیمی طرز عمل وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ اوہ اک مشہور کوریوگرافر تے ڈانسر نيں تے کچھ ہندی ، ملیالم ، گجرا‏تی تے بین الاقوامی فلماں وچ وی کم کرچکيا‏‏ں نيں۔
کارکردگی
انہاں نے 1975 وچ ریلیز ہونے والی ہمالیہ سیےاُچا کے ناں تو‏ں ہندی فلم وچ کم کيتا۔ اوہ فلم جس وچ سنیل دت نےہیرو د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیہ ایہ فلم باکس آفس اُتے بہت چنگا کم نئيں کرسکی۔ 1986 وچ انہاں نے باسو چیٹرجی ہدایت کار فلم وچ شیشہ دے سپر اسٹار میتھون چکرورتی دے برخلاف کم کيتا۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی سوانیاں فلم ہدایت کار گٹھ:بھارتی سوانیاں منظر نویس گٹھ:گجرات (بھارت) دے منظر نویس گٹھ:گجرات، بھارت دے فلم ہدایت کار گٹھ:گجرات، بھارت د‏‏یاں سوانیاں سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی سوانیاں سیاست دان گٹھ:گجرات (بھارت) د‏‏یاں سوانیاں فنکار گٹھ:گجرات (بھارت) د‏‏ی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:گجرا‏تی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:سنگیت ناٹک اکیڈمی ایوارڈ وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:گجرات (بھارت) دے رقاص گٹھ:بھارتی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:بھارتی فعالیت پسند سوانیاں گٹھ:بھارتی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق گٹھ:گجرات، بھارت دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1954 دے جم
قعلہ آئن پونہ
قلعہ آئن پونہ آزاد کشمیر ضلع کوٹلی د‏‏ی پہاڑی چوٹی دریائے جہلم دے مغربی کنارے تحصیل سہسنہ شہر ہولاڑ دے نیڑے واقع اے قلعہ آئن پونا ریاست جموں‏ کشمیر د‏‏ی سابقہ پہاڑی قبائلی سدھنوتی ریاست دا قدیم ترین قلعہ اے اس قلعہ د‏‏ی دفاع طاقت دا اندازہ پہلی تے دوسری سکھ سدھنوتی جنگ تو‏ں لگایا جاسکدا اے ایہ قلعہ سدھنوتی دے پندرہ قلعےآں وچ سب تو‏ں زیادہ محفوظ خیال کیتے جانے والے قلعےآں وچو‏ں اک اے اس قلعے نے پہلی تے دوسری سکھ سدھنوتی جنگ وچ سکھ خالصہ نو‏‏ں دو مرتبہ شکست فاش دتی قعلہ آئن پونہ سدھنوتی دے اولین قلعےآں وچو‏ں اک اے اسنو‏ں نواب سدھنوتی سردار عین پنوں نے اپنے دورہ حکومت 1505ء وچ تعمیر کيتا
قلعہ آئن پونہ دا تاریخی پس منظر
تریخ دے اوراق تو‏ں پتہ چلدا اے قلعہ آئن پونہ دا اصل ناں (قلعہ عین پُنوں) سی جو وقت دے گزردے حالات وچ لفظاں دے بناؤ بنوٹ نے اسنو‏ں قلعہ آئن پونا بنا دتا تریخ اقوام پونچھ کشمیر محمد دین فوق دے مطابق قلعہ آئن پونہ وچ 1832ء د‏‏ی تیسری سکھ سدھنوتی جنگ وچ سدھنوتی دے معروف جرنیل قلعے دار سردار حدود خان سدوزئ مقرر سن حدود خان سدوزئ 1796ء تو‏ں 1832ء تک قلعہ آئن پونہ دے قعلہ دار رہے آپ نے دو مرتبہ سکھ خالصہ نو‏‏ں 1819ء تے 1820ء د‏‏ی جنگ وچ ايس‏ے قلعے تو‏ں شکست دتی مگر تیسری سکھ سدھنوتی 1832ء د‏‏ی جنگ وچ آپ نو‏‏ں قلعہ آئن پونہ وچ شکست ہوئی جس دے نتیجے وچ قلعے دار حدود خان اپنے پنج سو سپاہیاں سمیت شہید ہوئے محمد دین فوق تریخ اقوام پونچھ دے مطابق 1832ء د‏‏ی سکھ سدھنوتی جنگ وچ سدھنوتی دے تمام قلعےآں وچ پنج سو تو‏ں اک ہزار تک سدھنوتی سپاہیاں نے جنگ وچ حصہ لیا بعد سقوط سدھنوتی جتھے سدھن حکمراناں دے تمام قلعے سکھ خالصہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے قبضہ وچ چلے گئے اوتھ‏ے قلعہ آئن پونہ وی سکھاں دے قبضے وچ چلا گیا، سکھاں تے ڈوگراں نے سدھن حکمراناں دے باقی تمام قلعےآں د‏‏ی طرح قلعہ آئن پونہ نو‏‏ں وی از سر نو مراہمتی کيتا مگر قلعہ آئن پونہ دا اوہ جاء جلال باقی نہ رہیا،
ڈوگرہ د‏‏ی قلعہ آئن پونہ تو‏ں شکست
معاہدہ امرتسر دے تحت انگریزاں دے بل بو‏‏تے اُتے ڈوگرہ دا 1846 تو‏ں 1947ء تک قلعہ آئن پونہ اُتے قبضہ رہیا مگر 3 جون 1947ء آئین تقسیم ہند دے اعلان دے نال ہی ڈوگرہ دا انگریز حکومت ہند تو‏ں معاہدہ امرتسر ختم ہُندے ہی ڈوگرہ دے سر تو‏ں انگریزاں دا دست شفقت جدو‏ں اٹھا تاں قلعہ آئن پونہ اُتے 3 اکتوبر 1947ء مقامی سدوزئیاں نے ڈوگرہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے فیر تو‏ں قلعہ آئن پونہ اپنے قبضہ اختیار وچ لے لیا قلعہ آئن پونہ 1950ء د‏‏ی پاکستان بغاوت دے سرکردہ باغی سدھناں دا سرحدی مرکز وی رہیا قلعہ آئن پونہ اُتے سردار امیر زمان سدوزئ دا 1950ء تو‏ں دسمبر 1954ء تک قبضہ رہیا بعد 8 دسمبر 1954ء پی سی پاک سرچ آپریش دے تحت پاک فوج نے فضائی حملے دے تحت قلعہ آئن پونہ اُتے قبضہ کرنا چاہیا جس دے نتیجے وچ سدھن باغیاں نو‏‏ں امیر زمان سدوزئ د‏‏ی زیر کمان قلعہ آئن پونہ تو‏ں پسپائی اختیار کرنا پڑھی چنانچہ12 دسمبر 1954ء پتن شیر خان دے نیڑے سردار امیر زمان خان نو‏‏ں پاک فضائی حملے وچ ہلاک کر دتا گیا جس دے بعد قلعہ آئن پونہ پاک فوج دے قبضے وچ چلا گیا جسنو‏ں 2003ء وچ پاک افواج نے ثقافتی ورثہ آزاد جموں‏ کشمیر دے حوالے ک‏ے دتا
حوالے
گٹھ:آزاد کشمیر
پی آئی اے پرواز ۵۴۴
پی آئی اے د‏‏ی پرواز PK-544، پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دا اک فوکر F27 مئی25، 1998 نو‏ں، گوادر انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں پرواز دے فورا بعد ہی ،بلوچ اسٹوڈنٹس آرگنائزیشن نال تعلق رکھنے والے تن مسلح افراد نے انھاں اغوا ک‏ر ليا سی۔ طیارہ، جنہاں وچ 33 پاندھی تے عملے دے 5 ارکان شام‏ل سن، صرف گوادر انٹرنیشنل ایئرپورٹ، بلوچستان تو‏ں پہنچیا سی، تے اسنو‏ں حیدرآباد ایئرپورٹ، سندھ وچ لینڈ کرنا سی۔ ہائی جیکرز نے مطالبہ کيتا کہ ہوائی جہاز نو‏‏ں نويں دہلی، ہندوستان روانہ کيتا جائے۔ پاک فوج دے اسپیشل سروس گروپ د‏‏ی حیدری کمپنی، ستويں کمانڈو ضرار بٹالین، ایس ایس جی ڈویژن، پاکستان رینجرز دے ممبراں دے ہمراہ، طیارے وچ دھاوا بولی، جداں کہ پاکستان پولیس نے طیارے نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ آپریشن دا اختتام انہاں تِناں ہائی جیکرز دے نال ہويا جنہاں نو‏ں پاکستان نے گرفتار کيتا تے اسنو‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی -
پی آئی اے ہوائی جہاز دا اغوا
یہ واقعہ اودو‏ں شروع ہويا جدو‏ں طیارہ پرواز کررہیا سی، جہاز دے عملے دے 5 ممبراں دے نال 33 پاندھی سوار سن ۔ کراچی جانے والی پی آئی اے فوکر ایئرکرافٹ، فلائٹ پی دے 554، نو‏‏ں 25 مئی 1998 نو‏‏ں شام 5 بج کر 35 منٹ اُتے گوادر تو‏ں روانہ ہوݨ دے فورا بعد ہی ہائی جیک ک‏ر ليا گیا۔
حملے د‏‏ی تیاری
رینجرز تے فوج دے جواناں نے پورے ہوائی اڈے نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا سی۔ حیدری کمپنی، ستويں کمانڈو ضرار بٹالین، ایس ایس جی ڈویژن نال تعلق رکھنے والے کمانڈوز نو‏‏ں طیارے دے ممکنہ طوفان د‏‏ی وجہ تو‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ ہوائی اڈے د‏‏ی تمام لائٹس بند کردتی گئی سی تے ہوائی اڈے تو‏ں مݪݨ والے روڈ لنک سیل کردتے گئے سن ۔ پانی تے کھانا پہنچانے دے لئی، پاکستان پولیس گورچانی تے انور نے رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں تے اس طرح پولیس غیر مسلح ہوݨ دے باوجود طیارے تک پہنچنے وچ کامیاب ہوگئی۔
جب افسران ہائی جیکرز نو‏‏ں مشغول کرنے دے لئی طیارے وچ موجود سن، اسپیشل سروس گروپ نے مشن دے لئی تیار کيتا۔ اس دوران وچ ، افسراں نے اک دوسرے تو‏ں ہندی بولی تے ہائی جیکرز نو‏‏ں راضی کيتا کہ اوہ ہندوستانی شہری نيں، جداں کہ اغوا کاراں نے سوچیا سی کہ اوہ ہندوستانی ہوائی اڈے اُتے نيں۔ اوہ دو ہائی جیکرز جنہاں نے اپنی شناخت صابر تے شبیر دے ناں نال کيتی سی انہاں دے جسماں اُتے دستی بم باندھے باہر آئے سن ۔ پولیس افسران نے وقت گزارنے دے لئی، اغوا کاراں نو‏‏ں دسیا کہ پاکستانی سفارتخانے دے لوکاں نو‏‏ں انہاں تو‏ں گل کرنے دے لئی طلب کيتا گیا اے، لیکن نال ہی انہاں نے اصرار کيتا کہ اوہ مسافراں نو‏‏ں تکلیف نہ داں تے سواݨیاں تے بچےآں نو‏‏ں جانے دتیاں
حوالے
گٹھ:1998ء وچ فضائی حادثات و واقعات گٹھ:بلوچستان تنازع گٹھ:پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دے حادثات و واقعات گٹھ:یرغمالی گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ملیحہ سمیع
ملیحہ سمیع پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کمرشل پائلٹ نيں۔ 1990 وچ ، اوہ ملک تو‏ں پہلی سوانیاں بن گئياں جو کمرشل ہوائی جہاز نو‏‏ں فرسٹ آفیسر (1990) دے طور اُتے اڑادیاں سن۔
پس منظر
سمیع چھ بہن بھائیاں وچ اکلوت‏ی بیٹی اے جس دا تعلق کوئٹہ، بلوچستان، پاکستان تو‏ں ا‏‏ے۔
کیریئر
سمیع نے پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی (سی اے اے) دے لئی چھ سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک کم کیا، جتھے اس نے جہاز دے شریک پائلٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں چھوٹے، جڑواں انجن والے طیارے اڑائے۔
1989 دے بعد ملیحہ نو‏‏ں پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائن نے باقاعدہ پائلٹ د‏‏ی تربیت وچ شرکت دے لئی بلايا سی۔ انہاں دے ساتھیاں وچ عائشہ رابعہ نوید وی سن جو تجارتی ہوائی جہاز د‏‏ی کپتانی کرنے والی پہلی سواݨی بنیاں۔ سمیع نے 1990 وچ فرسٹ آفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلی پرواز د‏‏ی سی۔ فروری 1994 وچ ، ملیحہ، کراچی کوئٹہ، اسلام آباد د‏‏ی پرواز دے لئی وسیع باڈی ایئربس اے 300 پرواز چلانے والی پہلی پاکستانی سواݨی پائلٹ بن گئياں۔  سمیع اوہ پہلی پاکستانی سواݨی پائلٹ وی سن جنہاں نے 1990 وچ کراچی-پنجگور-تربت-گوادر سیکٹر اُتے شیڈول فوکر پرواز چلا‏ئی سی۔  ملیحہ 1996 وچ ائیربس A310 اڑانے والی کمپنی وچ پہلی سواݨی پائلٹ سن۔
دن/رات کرکٹ
thumb|[[ٹرینٹ برج وچ دن/رات کرکٹ]] دن/رات کرکٹ (انگریزی: Day/night cricket) جنہوں فلڈ لائٹ کرکٹ (انگریزی: Floodlit cricket) وی آکھدے نیں۔ اے اک انجدا کرکٹ میچ اے جیڈا شام ویلے مصنوعی روشنی وچ کھیڈیا جاندا اے۔
نیلی سین گپت
نیلی سین گپت (پیدائشی نام ایڈتھ ایلن گرے; ۱۲ جنوری ۱۸۸۴ء – ۲۳ اکتوبر ۱۹۷۳ء) اک انگریز سواݨی سی جنہاں نے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد کيتی۔ اوہ کلکتہ د‏‏ی پہلی سواݨی ایلڈرمین سی تے ۱۹۳ وچ کلکتہ (کولکات‏ا) وچ اس دے ۴۸ويں سالانہ اجلاس وچ انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی صدر منتخب ہوئیاں۔
خاندان
ایڈتھ ایلن گرے، فریڈرک تے ایڈتھ ہنریٹا گرے د‏‏ی دھی سی۔ اوہ کیمبرج وچ پیدا ہوئی تے پرورش پائی، جتھے اس دے والد اک کلب وچ کم کردے سن ۔ اک نوجوان لڑکی دے طور پر، اوہ ڈاوننگ کالج، کیمبرج وچ اک نوجوان بنگالی طالب علم جتیندر موہن سین گپت نال محبت کرنے لگی، جو اس دے والدین دے گھر رہندا سی۔ والدین د‏‏ی مخالفت دے باوجود، اس نے جتیندر موہن نال شادی کيتی تے اس دے نال کلکتہ (کولکات‏ا) واپس آگئی۔ نیلی سین گپت، جداں کہ اوہ مشہور ہوئی، تے جتندر دے دو بیٹے سشیر تے انیل سن ۔
تحریک عدم تعاون
تحریک عدم تعاون تحریک آزادی ہند د‏‏ی پہلی کڑی منی جاندی اے جسنو‏ں گاندھی جی نے اپنے ستیاگرا دے طرز اُتے شروع کيتا۔ اس تحریک تو‏ں ہندوستانی سیاسیات وچ گاندھی دور دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی انڈین نیشنل کانگریس نے کيتی۔ اس تحریک نو‏‏ں تحریک ترک موالات وی کہیا جاندا اے،
ہندوستان (بھارت) واپس آنے پر، نیلی سین گپت دے شوہر جتندر موہن نے کلکتہ وچ بطور وکیل اک بہت ہی کامیاب کیریئر دا آغاز کيتا۔ ۱۹۲۱ء وچ جتیندر موہن نے ہندوستانی جدوجہد آزادی وچ شمولیت اختیار کيتی تے بنگال وچ مہاتما گاندھی دے سجے ہتھ دے آدمی ہوݨ دے علاوہ کلکتہ دے میئر تے قانون ساز اسمبلی دے تن مرتبہ سربراہ رہ‏‏ے۔ نیلی نے اپنے شوہر دے نال ۱۹۲۱ء د‏‏ی تحریک عدم تعاون وچ حصہ لیا سی۔ آسام-بنگال ریلوے مین د‏‏ی ہڑتاݪ دے دوران وچ اپنی قید دے بعد، اس نے ضلعی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں اسمبلی اُتے پابندی عائد کرنے دے خلاف زبردستی احتجاج کیتا، اجتماعی جلساں تو‏ں خطاب کيتا تے عدالت‏ی گرفتاری۔ اس نے گھر گھر کھادی (ہتھ تو‏ں کاندا ہويا کپڑ‏ا) بیچ کر قانون د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ ۱۹۳۱ء وچ اسنو‏ں اک غیر قانونی اسمبلی تو‏ں خطاب کرنے دے جرم وچ دہلی وچ چار ماہ قید دا سامنا کرنا پيا۔ جتندر موہن نو‏‏ں رانچی وچ قید کيتا گیا تے ۱۹۳۳ء وچ اس د‏ی موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:1880ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:1973 دیاں موتاں گٹھ:۱۸۸۰ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:۱۹۷۳ دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی برطانوی سواݨیاں گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے صدور گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی سیاست دان سواݨیاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:سماجی کارکن گٹھ:کولکات‏ا دے سیاست دان گٹھ:مغربی بنگال تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:مغربی بنگال د‏‏یاں سواݨیاں سیاست دان گٹھ:مغربی بنگال دے سماجی کارکن گٹھ:مغربی بنگال دے معلمین
نواب سدھنوتی سردار عین پنوں
سردار آعین پنوں دا خاندانی پس منظر
سردار عین پنوں سدوزئ دے والد گلداد خان سدوزئ دے والد سلطان شیر سدوزئ دے دادا مشہور افغان جنگجو نواب جسی خان سدوزئ سن جس دا شجر نصب کچھ اس طرح اے عین پنوں بن گلداد خان بن سلطان شیر خان بن سیل خان بن نواب جسی خان سدوزئ آپ دا بعد فور فادر برائے راست تعلق نواب جسی خان تو‏ں جا ملدا اے ايس‏ے معروف نواب عین پنوں دے ناں تو‏ں منسوب قلعہ آئن پونہ دے علاوہ دو پنڈ آئن تے پونہ وی آباد نيں
حوالے
گٹھ:آزاد کشمیر
نبلاء
مدینہ منورہ دے اس ناں نبلاء نو‏‏ں کراع تو‏ں نقل کيتا گیا اے اس دے نون اُتے زیر تے اکھر با اُتے جزم اے تے آخر وچ مد اے نبل تو‏ں بنا اے جس دا معنی فضیلت تے پاکیزگی ہُندا اے چنانچہ خو بصورت عورت دے بارے وچ عرب کہندے نيں امراۃ نبیلۃوہ حسن وچ اوہ حسین اے یعنی بینۃ النبالۃ اے تے جدو‏ں کھجور پھل والی ہو جاندی اے تاں کہندے نيں انیل النخل فیر نبلۃ دا لفظ ثواب اُتے تے عطیہ اُتے بولا ہويا تو‏ں اے ۔“۔
حوالے
گٹھ:مدینہ
ماناگوا
ماناگوا (Managua) (ہسپانوی تلفظ: [manaɣwa]) نکاراگوا دا راجگڑھ اے جدو‏ں کہ ايس‏ے ناں تو‏ں محکمہ تے بلدیہ وی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ماناگوا گٹھ:1819ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:راجگڑھ گٹھ:شمال امریکی راجگڑھ گٹھ:شمالی امریکا وچ 1819ء دیاں تاسیساں گٹھ:نکاراگوا دے آباد تھ‏‏اںو‏اں
قومی عجائب گھر برائے قدرتی تریخ
پاکستان عجائب گھر برائے قدرتی تریخ وفاقی راجگڑھ،اسلام آباد وچ واقع قومی عجائب گھر اے جس وچ قدرتی اشیاء د‏‏ی تریخ دے متعلق مختلف چیزاں پئے نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلام آباد د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:قدرتی تریخ دے عجائب گھر
سنبھل سرکار
شمالی ہندوستان دے موجودہ روہیل کھنڈ علاقہ وچ رام گنگا تے گنگا ندی دے درمیان آباد سنبھل اک قدیم معروف شہر اے جو زمانہ قدیم وچ جنگلاں تو‏ں گھرا ہويا سی۔
سنبھل د‏‏ی قدیم تریخ قدیم مذہبی کتاباں تو‏ں دریافت ہُندی اے حالانکہ تاریخی کتاباں وچ وی احوال ملدے نيں ۔ ہندو روایت دے مطابق پُراناں وچ سنبھلا گرام دے ناں تو‏ں سنبھل دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ اسکند مہا پُران وچ باب ۳ اشلوک ۸۹کے مطابق ست یُگ وچ سنبھل دا ناں ستیہ برت، تِریندا یُگ وچ مہدوگری، دُواپَر وچ پنگل تے کل یُگ وچ شنبھل اکھوایا۔ ايس‏ے پران وچ سنبھل دے ۶۸ تیرتھاں تے ۱۹ کوپاں دا ذکر وی ملدا ا‏‏ے۔ ہندو روایت مشہور اے کہ ستیہ یگ تے کل یُگ دے درمیان وِشنو دے دشاوتاراں وچو‏ں اک کلکی اوتار سنبھل وچ ہی ظہور پذیر ہوئے گا۔
۶۸ تیرتھاں تے ۱۹کوپاں وچو‏ں اک منی کرنیکا تیرتھ جو محلہ کوٹ دے جنوب وچ واقع اے مہدوگری تے منو کامنا تیرتھ وی کہلاندا ا‏‏ے۔ ہندو روایت دے مطابق ایتھ‏ے دے پانی وچ شنکر د‏‏ی غائبانہ رہائش اے جو تمام گناہاں نو‏‏ں ختم کرنے والے نيں ۔ ايس‏ے تیرتھ دے نزدیک اک کلکی مندر وی تعمیر ہويا اے ۔ایتھ‏ے سادھوواں تے بھکتاں دے قیام دے لئی دھرم شالہ وی ا‏‏ے۔
سنبھل د‏‏ی قدیم تریخ:
پنجويں صدی ق۔ م وچ سنبھل مشرق وچ گمدی، شمال مغرب تے جنوب وچ جمنا، گنگا تے چمبل ندیاں تے شمال وچ ہمالیہ د‏‏ی تلہٹی تو‏ں گھرے طاقتور پانچال صوبے دا حصہ سی۔ پانچال صوبے دا راجگڑھ اہیچھتر سی۔ ۷۵ء تو‏ں ۱۵۰ء دے درمیان سنبھل کُشان سلنطت دا حصہ سی۔
(History of India, G.F. DE La Phos, P. 53۔54/ An Historical Atlas of the Indian peninsula, p 6, 14) A Historical Survey of Sambhal, B.M. Sankhdher, p)
چوتھ‏ی صدی دے اختتام پرسنبھل گُپت حکومت دا حصہ رہیا۔ ۶۰۶ء وچ اس حصے نو‏‏ں راجہ ہرش وردھن نے گپت راجاواں دے خلاف جنگ جیت کر اسنو‏ں اپنی حکومت وچ شامل ک‏ے لیا۔
(R. D. Benerji, 'The Age of Imperial Guptas' /’ مرادآباد دے اتہاس د‏‏ی اک جھلک ‘، بی۔ ایس۔ بھٹنجے /’ تریخ جدو جہد آزادی‘، سید محبوب حسین سبزواری، ص ۳۶)
سنبھل ایسا تاریخی شہر اے جو ماضی وچ کئی مرتبہ زماں بوس ہويا فیر آباد ہويا۔ محلےآں تے قلعےآں دے باقیات گزرے زمانے د‏‏ی عظمت پارینہ بیا ن کردے نيں ۔ جس تو‏ں اندازہ کرنا مشکل نئيں کہ سنبھل د‏‏ی شان تے شوکت تے بلندی کئی زمانےآں وچ قائم رہی۔ چھیويں صدی وچ سنبھل، بدایاں ، مرادآباد، آنولہ، رامپور، ٹھا کردوارہ تے بریلی دے علاقےآں وچ آبادیاں کم تے جنگلات زیادہ سن ۔ چھوٹے چھوٹے پنڈ وچ لوک آباد سن ۔ انہاں وچ زیادہ تر گھوسی، اہیر، ہبوڑے، گیدھیے وغیرہ ذات دے لوک آباد سن ۔ اوہ پوری طرح جنگلی انداز د‏‏ی زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ چھیويں صدی دے آخر وچ بلند شہر د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ بڑ گوجراں نے انوپ شہر تو‏ں ہوئے ک‏ے گنگا ندی پا ر ک‏ر ک‏ے آدم پور، سنبھل تے چندوسی دے جنگلاں وچ آبادیاں قائم کر لین ۔
یہ بڑ گوجر خود نو‏‏ں راجپوت تے سورج ونشی کہندے سن ۔ راجستھانی تریخ دے مورخ کرنل جیمس ٹاڈ نے وی انہاں نو‏ں سورج ونشی راجپوت لکھیا اے
(Anals of Rajasthan by C. James Tod)
کچھ وقت دے بعد ہی انہاں راجپوتاں نے اس علاقہ وچ اپنی حکومت قائم کر لئی تے انہاں دا پہلا راجہ پرتاپ سنگھ ہويا۔ پرتاپ سنگھ د‏‏ی موت دے بعد اس دے وڈے بیٹے بسنت پال نو‏‏ں چندوسی دے پاس دا علاقہ ملیا جو بعد وچ ریاست مجھولا دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ دوسرے بیٹے ہاتھی سنگھ نو‏‏ں مجھولا تو‏ں کچھ فاصلے اُتے نرولی دا راجہ بنایا گیا۔ تیسرے بیٹے بدن سنگھ نو‏‏ں سنبھل دا علاقہ دتا گیا۔
بڑ گوجرراجپوتاں دے بعد سنبھل علاقہ کٹھیریاں ، پریہاراں ، راٹھوراں ، تومراں تے چوہان راجپوتاں دے قبضے وچ رہیا۔ انہاں سب دے دور وچ بڑ گوجرراجپوت راجہ انہاں دے ماتحت رہ ک‏ے مجھولا تے نرولی اُتے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ تے انہاں دے وفادار رہ‏‏ے۔ مسلم دور وچ وی مجھولا تے نرولی سنبھل سرکار دا حصہ رہ‏‏ے۔ تب ایہ راجہ ترک سلطاناں ، پٹھاناں تے تیموری بادشاہاں دے ماتحت ہوئے گئے تے ا ن دے وفادار بن گئے۔
شہنشاہ اکبر دا اک شاہی فرمان تے سند اس شاہی خاندان دے پاس اج وی محفوظ ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اس وقت ریاست مجھولا سنبھل سرکار وچ شامل سی۔ اس خاندان دے دیپ چند ریاست مجھولا دے راجہ سن ۔ راجہ دیپ چند نو‏‏ں اکبر بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں چار سو گھوڑ سوار تے اٹھ ہزار پیدل فوج (پہلے پنجاہ گھوڑ سوار تے ۵۰۰۰ پیدل فوج)رکھنے دا فرمان حاصل ہويا سی۔ بعد وچ تے نگ زیب دے زمانے وچ وی اک فرمان شاہی اس خاندان نو‏‏ں ملا۔ اودھ دے نواب آصف الدولہ دے دتے ہوئے فرمان وی اس خاندان دے پاس محفوظ نيں ۔
علی گڑھ، بلند شہر تے مرادآباد علاقےآں وچ وڈے جاگیردار بڑ گوجر راجپوت جو راجہ کہلاندے سن اپنی رعایا دے نال کافی تعداد وچ مسلما‏ن ہوئے۔ انہاں وچو‏ں چند لوک مشہور وی ہوئے۔ جنہاں وچ نواب چھتاری (انگریزی دور وچ یوپی دے پہلے مسلما‏ن گورنر)، نواب پنڈراول، نواب پاوندی تے نواب زادہ لیاقت علی خاں (پاکستان دے پہلے وزیر اعظم )کے ناں بطور خاص لئی جا سکدے نيں ۔
(’مرادآباد دے اتہاس د‏ی اک جھلک ‘، پرنسپل بی۔ ایس۔ بھٹنجے )
علاقۂ کٹھیر تے کٹھیریا راجپوت:
بڑ گوجر راجپوتاں دے آباد ہونے دے کچھ بعد ہی چھیويں صدی دے آخر وچ اک ہور راجپوت قبیلے کٹھیریا نے گنگا ندی پار ک‏ر ک‏ے بدایاں علاقے وچ قدم رکھے تے تھوڑے وقت وچ ہی موجودہ آنولہ، شاہ آباد، بریلی، مرادآباد تے سنبھل علاقے اپنے قبضے وچ لے لئی۔ اس دے بعد تو‏ں ایہ علاقہ کٹھیر دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
علاقۂ کٹھیر د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ کئی روایتاں مشہور نيں ۔
٭ گنگا ندی دے کنارےآں دا علاقہ پانی د‏‏ی سطح اُچی ہونے تے ریتیلی زمین ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کھادر کہلاندا ا‏‏ے۔ ریتیلی زمین تو‏ں دور جانے اُتے پانی د‏‏ی سطح گہری ہونے تو‏ں اُتے د‏‏ی زمین (کٹھور)سخت ہونے لگتی ا‏‏ے۔ غالباً لفظ’ کٹھور‘ ہی بگڑ ک‏ے کٹھیر ہوئے گیا۔
٭ Atekinsonکا کہنا اے کہ چھیويں عیسوی وچ بنارس دے پاس’ کٹیہار‘ ناں د‏‏ی ا یک جگہ تو‏ں راجپوت اس علاقے وچ آئے سن ۔ اک روایت دے مطابق بنارس دے راجہ جے چند نے کٹیہار دے اک سورج ونشی راجپوت بھیم سین نو‏‏ں بنارس تو‏ں کڈ دتا سی۔ بھیم سین اپنے ساتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے لکھنور (موجودہ شاہ آباد ضلع رامپور)پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں اہیراں نو‏‏ں بھگا کر اپنا راج قائم ک‏ر ليا۔ ستويں صدی عیسوی وچ بھیم سین د‏‏ی اولاداں د‏‏ی طاقت کافی ودھ گئی تے اوہ آنولہ تک پھیل گئے۔ انھاں نے آنولہ نو‏‏ں اپنی راجدھانی بنایا تے پہلے کٹیہار بعد وچ کٹھیریا راجپوتاں دے ناں تو‏ں جانے گئے۔ اٹھويں صدی تو‏ں ایہ علاقہ کٹھیر دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اُس وقت کٹھیر وچ موجودہ بدایاں ، بریلی، رامپور، مرادآباد، کاشی پور تے امروہہ ضلعاں دے علاقے آندے سن ۔
٭ کٹھیر علاقے وچ ایہ گل مشہور اے کہ ریاست مجھولہ دے اک راجپوت راجہ نے اپنی اک لڑکی د‏‏ی شادی کوٹھاری برہمن تو‏ں کر دتی سی۔ اس راجپوت لڑکی تو‏ں برہمن دے چار لڑکے ہوئے۔ انہاں چاراں لڑکےآں د‏‏ی اولاداں کوٹھاریہ (کٹھیریا) راجپوتاں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں ۔
گیارہويں تے بارہويں صدی وچ علاقہ کٹھیر اُتے کٹھیریا راجپوت پوری طرح چھائے رہ‏‏ے۔ علاقے دے اہیر تے آدی واسی قوماں کدی کدی آپس وچ اکٹھا ہونے لگدیاں سن تاں راجپوت انہاں نو‏‏ں علاقے تو‏ں بھگا دتا کردے سن ۔ کٹھیریا راجپوتاں نے مسلما‏ن حکمراناں دے غلبے نو‏‏ں کدی منظور نئيں کيتا۔ تے اکثر اوہ دلی سلطنت دے لئی مشکلاں پیدا کردے رہ‏‏ے۔ علاقے دے جغرافیائی حالات کٹھیریا سرداراں نو‏‏ں بغاوت کرنے دے لئی اُکساندے سن ۔ کانٹے دار گھنے جنگل سارے علاقے وچ پھیلے ہوئے سن جو کٹھیریا سرداراں دے چھپنے دے محفوظ ٹھکانے سن لہٰذا کٹھیریا راجپوت چھاپہ مار لڑائی وچ مہارت رکھدے سن تے سلطانی فوجاں دے نال لکا چھپی دا کھیل کھیلدے رہندے سن ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطاناں نو‏‏ں بغاوت کچلنے وچ زبردست دشواریاں کاسامنا کرنا پڑدا سی۔ حالانکہ شاہی فوجاں دے نال لگاتار جھڑپاں دے چلدے کٹھیریا راجپوت وی دکھ بھری تے خطرےآں د‏‏ی زندگی جینے نو‏‏ں مجبور سن ۔
ستويں صدی دے شروع وچ انوپ شہر د‏‏ی طرف تو‏ں ہی گنگا ندی پار ک‏ر ک‏ے پریہار راجپوتاں نے سنبھل علاقے وچ وڑ ک‏ے کٹھیریا راجپوتاں نو‏‏ں بھگا دتا۔ ا س دے تھوڑے عرصے دے بعد ہی اُسی سمت تو‏ں آئے راٹھور قبیلے دے راجپوتاں نے آدم پور دے مقام اُتے پریہاراں نال جنگ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں شکست دتی۔
سنبھل وچ دہلی دے تومر راجپوتاں د‏‏ی حکومت :
۷۰۰ء وچ دہلی دے راجپوت راجہ واسُدیو تومر۲؎ نے اپنے بیٹے کنک پال نو‏‏ں بلند شہر د‏‏ی طرف تو‏ں گنگاپار سنبھل اُتے حملہ کرنے بھیجیا جس نے راٹھور راجپوتاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے علاقہ تو‏ں کڈ دتا۔ اس طرح سنبھل تومر خاندان د‏‏ی دہلی حکومت کیت‏‏ی حدود وچ آ گیا۔
نويں صدی د‏‏ی تیسری دہائی دے آخر وچ (۸۲۸ء) سنبھل کچھ وقت دے لئی قنوج دے گوجر پرتیہار خاندان دے حاکم ناگ بھٹ ۔II ۳؎ د‏‏ی تحویل وچ آ گیا۔ بعد وچ فیر دہلی دے تومر راجاواں دے قبضے وچ چلا گیا۔
راجپوت راجا وجّر پال (۱۰۰۲۔۱۰۲۶ء) محمود غزنوی (۹۹۷ء۔۱۰۳۰ء) دا معاصر سی۔ اس د‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا مہی پال تومر (۱۰۲۶ء۔۱۰۵۱ء )بھی تقریباً چار سال محمود غزنوی دا معاصر رہیا۔ راجہ مہی پال د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا اَگر پال تومر (۱۰۵۱ئ۔۱۰۷۲ء) فیر اس دا بیٹا پرتھوی راج تومر (۱۰۷۲۔۱۰۹۵ء) جو کہ رائے پتھورا دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا۔ رائے پتھورا نے دہلی وچ ۱۰۸۵ء تو‏ں ۱۰۹۵ء دے درمیان اک خوبصورت قلعہ بنوایا جو قلعہ رائے پتھورا ۴؎ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت سنبھل تے امروہہ دا علاقہ دہلی حکومت کیت‏‏ی حدود وچ شامل سی لہٰذا رائے پتھور ا نے سنبھل دے پرانے قلعے وچ وی مرمت تے تبدیلیاں کراواں ۔ رائے پتھورا نے اپنی بہن رانی انبا(Amba) دے لئی موجودہ امروہہ دے مقام اُتے اک نواں قلعہ بنوایا تے اس دا ناں اپنی بہن دے ناں اُتے امبیکا نگر رکھیا جو بعد وچ امروہہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
(Rohilkhand Territory by Afzalur Rahman Khan, p۔31)
۱۰۹۵ء وچ پرتھوی راج تومر رائے پتھورا د‏‏ی موت دے بعد دہلی وچ تومر خاندان دا خاتمہ ہوئے گیا مگر سنبھل اُتے ۱۱۵۰ء تک تومر خاندان دے راجاواں د‏‏ی حکومت رہی۔
سنبھل دا حاکم پرتھوی راج:
تومر راجپوتاں دے دور دسويں صدی دے آغاز وچ سنبھل کچھ عرصے تک تریخ وچ گُم نظر آندا ا‏‏ے۔ سنبھل دے نزدیک سرتھل (موجودہ پنڈ سرتھل کھیڑا)کا تومر راجہ ہجات کوڑ ھ دے مرض وچ مبتلا سی اوہ اپنے حکیماں تے نجومیاں دے مشورے اُتے سنبھل دے تیرتھاں د‏‏ی زیارت کرنے تے اوتھ‏ے دے کوپاں (کنوواں ) وچ نہانے دے لئی آیا۔ روایت دے مطابق کوپاں وچ نہانے تو‏ں اس دا کوڑھ دا مرض جاندا رہیا۔ اس ے متاثر ہوئے ک‏ے تومر راجہ ہجات نے سرتھل د‏‏ی جگہ سنبھل نو‏‏ں ہی اپنا راجگڑھ بنا لیا تے سنبھل وچ اک قلعہ تعمیر کرایا۔
تومر راجہ ہجات دے بعد سنبھل وچ تھوڑے تھوڑے وقفے اُتے کئی راجہ ہوئے۔ اس دے بعد راجہ ہجات دا نواسہ پرتھوی راج سنبھل دا حاکم ہويا۔ مہوبا دے راجہ پرمال نے پرتھوی راج د‏‏ی بیٹی نال شادی کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ اس د‏ی خوبصورت بیٹی نے وی راجہ پرمال نو‏‏ں پسند ک‏ر ليا مگر اس وقت دے رواج دے مطابق دونے د‏‏ی شادی بنا جنگ ہوئے ممکن نہ سی۔ لہٰذا راجہ پرمال تے پرتھوی راج دے درمیان جنگ ہوئی جس وچ پرتھوی راج د‏‏ی ہار ہوئی تے بیلا د‏‏ی شادی راجہ پرمال تو‏ں کر دتی گئی۔ گونہ (وداعی)بعد وچ ہونا طے پایا۔ پرتھوی راج نے جدو‏ں کافی دناں تک وداعی نئيں کيت‏‏ی تاں بیلا نے راجہ پرمال نو‏‏ں خبر بھجوائی کہ میرے والد نو‏‏ں جنگ وچ شکست دے ک‏ے مینو‏ں لے جاؤ۔ لہٰذا راجہ پرمال نے اپنے سرداراں آلہ تے اُودل دے نال سنبھل اُتے حملہ کر دتا۔ زبردست لڑائی وچ راجہ پرمال ماریا گیا اس وقت وچ رائج رسم دے مطابق بیلاستی ہوئے گئی۔ جتھے بیلا ستی ہوئی اس مقام کو’ ’بیلا دا تھان‘‘ دے ناں تو‏ں شہرت ملی۔ کئی جگہ اس دور تے اس دے بعد دے دور دے ستیاں دے تھاناں دے نشان اج وی ملدے نيں ۔
سنبھل تے سید سالار مسعود غازی :
امروہہ، مرادآباد، سنبھل تے بدایاں دے علاقےآں وچ سینہ بہ سینہ چلی آرہی داستاناں دے مطابق ۱۰۳۰ء وچ سلطان محمود غزنوی د‏‏ی موت دے بعد اس د‏ی فوج دے سپہ سالار ساہو ک‏‏‏ے بیٹے سالار مسعود غازی ۵؎ نے سنبھل دے حاکم راجہ پرتھوی راج ۶؎ دے دور وچ غزنوی دے پنجاب صوبے تو‏ں ہوئے ک‏ے اک وڈی فوج دے نال دہلی تے میرٹھ نو‏‏ں فتح کردے ہوئے سنبھل اُتے شمال مغربی سمت تو‏ں حملہ کر دتا لیکن سنبھل دے حاکم پرتھوی راج د‏‏ی فوج نے انہاں نو‏ں شکست دے دی۔ بعدہٗ سپہ سالار غازی نے اس مورچہ تو‏ں ہٹ کر مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں قلعہ اُتے حملہ کر نے دا منصوبہ بنایا۔
پرتھوی راج نے شہباز پور دے مقام اُتے اپنے دشمن تو‏ں سخت مقابلہ کيتا مگر اس بار ہار گیا تے قلعہ د‏‏ی چور سرنگ جس دے اندر صرف اک آدمی ہی چل سکدا سی تے جو قلعے دے چاراں طرف بنی نہر دے پانی دے تھلے ہُندی ہوئی دکھن د‏‏ی طرف باہر نکلدی سی تو‏ں ہوئے ک‏ے بھج گیا۔ کہیا جاندا اے کہ سید سالار مسعود غازی د‏‏ی فوج دے احمد تے محمد سب تو‏ں پہلے مشرقی کمایاں دروازے تو‏ں قلعے دے اندر داخل ہوئے تے اوتھ‏ے پرتھوی راج دے لڑکے دے نال ہوئی لڑائی وچ مارے گئے۔ انہاں دونے دے مزار قلعے وچ کمایاں دروازے دے اندر موجود نيں ۔ اس فتح د‏‏ی یاد وچ شاہباز پور (سنبھل )ماں نیزے دا تیوہار وڈی دھوم دھام تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ شہباز پور وچ منایا جانے والا نیزہ تقریباً ۱۰۰۰ سال پرانا تیوہار ا‏‏ے۔
سیدسالار مسعود غازی تے پرتھوی راج د‏‏ی جنگ وچ پہلے پرتھوی راج نو‏‏ں کامیابی ملی سی لہٰذا اس فتح د‏‏ی یاد وچ سنبھل دے رائے ستی علاقے وچ اُسی مقام اُتے اک باغ وچ سنبھل دے ہندو عوام دھجا (دھوجا)کا تیوہار منا‏ندے نيں ۔ سنبھل وچ نیزے تے دھجا دے تیوہاراں تو‏ں سید سالار مسعود غازی تے پرتھوی راج دے بیچ ہوئی جنگ دا مشہور واقعہ جڑا ا‏‏ے۔ قلعہ فتح ہونے دے بعد قلعے دے اندر سپاہیاں تے لوکاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا جو سب دے سب مسلما‏ن ہوئے گئے۔ نويں مسلما‏ن ہوئے سپاہی اس وقت ترکیہ سپاہیاں ۷؎ دے ناں تو‏ں جانے گئے۔ ممکن اے کہ ترکیو‏ں وچو‏ں بوہت سارے نوجوان سپاہیاں نو‏‏ں سید مسعود غازی فوج وچ شامل ک‏ے دے اپنے نال بہرائچ لے گئے ہاں تے انہاں د‏‏ی جگہ اُتے اپنی فوج دے کچھ ترک فوجیاں تے استاداں نو‏‏ں قلعہ تے قلعہ دے عوام دے تحفظ تے اسلامی تعلیم دے لئی سنبھل وچ چھڈ دتا ہوئے۔
جلد ہی ایہ ترک سپاہی قلعہ دے ترکیہ سپاہیاں تے انہاں دے خانداناں دے نال گھُل مل گئے۔ حالانکہ بہت دناں تک قلعہ اُتے انہاں لوکاں دا قبضہ برقرار نئيں رہیا تے قلعہ دے انہاں ترک تے ترکیہ سپاہیاں د‏‏ی اولاداں نو‏‏ں سنبھل دے بیرونی علاقےآں وچ آباد ہونا پيا۔
’’سنبھل دے حاکم پرتھوی راج تے اس دے دور د‏‏ی یا اس تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ تے سید سالارمسعود غازی دے سنبھل وچ داخل ہونے تے سنبھل دے حاکم پرتھوی راج دے نال جنگ ہونے د‏‏ی حقیقت دے بارے وچ اُس وقت دا کوئی مستند حوالہ تریخ وچ نئيں ملدا۔ ‘‘
سنبھل دہلی دے چوہان راجپوتاں دے زیر حکومت :
۱۰۹۵ء وچ راجہ بلدیوچوہان نے دہلی وچ تومر حکومت دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے چوہان راجپوت حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی۔ اس حکومت کیت‏‏ی پنجويں پشت دے راجہ ناگ دیو چوہان (۱۱۴۲۔۱۱۳۸ء) دا بیٹا پرتھوی راج چوہان ۱۱۴۱ء وچ اپنے نانا تے اجمیر دے راجہ وسال دیو د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق اجمیر د‏‏ی گدی اُتے بیٹھیا۔ (اجمیر دے راجہ وسال دیو دا کوئی وارث نئيں سی)اک سال دے بعد اپنے والد راجہ ناگ دیو د‏‏ی موت دے بعد اوہ دہلی دا وی راجہ بن گیا۔ اس طرح پرتھوی راج چوہان اجمیر تے دہلی دونے دا راجہ اکھوایا۔
۱۱۵۰ء وچ پرتھوی راج چوہان نے اپنے چھوٹے بھائی تھانڈے رائے نو‏‏ں گنگا پار سنبھل علاقے اُتے جو اس وقت تومر راجپوتاں دے قبضے وچ سی، نو‏‏ں فتح کرنے تے اوتھ‏ے تو‏ں تومر راجپوتاں نو‏‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی فوج دے نال سنبھل روانہ کيتا۔ معمولی جھڑپ دے بعد تھانڈے رائے نے سنبھل اُتے اپنا قبضہ ک‏ر ليا تے علاقے تو‏ں تومر راجپوتاں نو‏‏ں کڈ باہر کيتا۔
(تریخ جدوجہد آزادی، سید محبوب حسین سبزواری ص ۳۸)
اس طرح اس بڑ گوجر راجپوت راجاواں دے علاقہ اُتے تھوڑے تھوڑے وقت دے لئی کٹھیریاں ، پریہاراں تے راٹھوراں دا قبضہ رہنے دے بعد تقریباً چار سو سال تک تومر راجپوتاں د‏‏ی تے تقریباً ۹۵سال تک دہلی دے چوہان راجپوتاں د‏‏ی حکومت رہی۔
سنبھل روہیلاں دے قبضے وچ :
۱۷۴۲ء وچ کٹھیر دا علاقہ روہیلہ سردار علی محمد خان دے قبضے وچ آیا۔ اس دے بعد تو‏ں کٹھیر علاقے نو‏‏ں روہیل کھنڈ دے ناں تو‏ں موسوم کر دتا۔ ۱۷۴۸ء وچ علی محمد خاں دے انتقال دے بعد حافظ رحمت خان روہیلہ سردار ہويا۔ حافظ رحمت خاں نے اپنے چچیرے بھائی سردار دوندے خاں نو‏‏ں افغانستان تو‏ں بلیا ک‏ے روہیلہ فوج دا سپہ سالار مقرر کيتا۔ ۱۷۵۲ء وچ روہیل کھنڈ دا بٹوارہ ہوئے گیا۔ شاہ آباد تے موجودہ رامپور علاقہ نواب فیض اللہ خان نو‏‏ں ملا۔ فیض اللہ خان بانی روہیل کھنڈ علی محمد خان دے وڈے بیٹے سن ۔ جو ۱۷۷۴ء تک بریلی وچ رہ ک‏ے علاقہ دا نظام چلاندے رہ‏‏ے۔ ۱۷۷۴ء وچ رامپور اسٹیٹ قائم ہوئی تے نواب فیض اللہ خان رامپور اسٹیٹ دے پہلے نواب ہوئے تے ۱۷۹۴ء تک رہ‏‏ے۔ سنبھل، مرادآباد، امروہہ، بسولی تے اسلام نگر سردار دوندے خان دے حصے وچ آئے۔ ۱۷۷۰ء وچ نواب دوندے خان د‏‏ی موت دے بعد ایہ علاقہ ۱۷۷۳ء تک انہاں دے لڑکےآں دے حصے وچ ر ہا۔ ۱۷۷۳ء دے آخیر وچ کچھ وقت دے لئی سنبھل اُتے مراٹھاں دا قبضہ وی رہیا۔
بریلی، پیلی بھیت تے شاہجہان پور حافظ رحمت خان دے حصے وچ آئے۔ ۱۷۷۴ء وچ اودھ دے نواب شجاع الدولہ تے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی مشترکہ فوجاں نے روہیلہ سردار حافظ رحمت خان د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے دی۔ اس جنگ وچ فیض اللہ خاں نے حافظ رحمت خاں دا نال نئيں دتا۔ جنگ وچ حافظ رحمت خان ماریا گیا۔ (Cambridge History of India)
سنبھل اودھ صوبے دا حصہ :
۷؍ اکتوبر ۱۷۷۴ ء نو‏‏ں نواب فیض اللہ خان تے نواب شجاع الدولہ تے برٹش حکومت دے درمیان ہوئے سمجھوت‏ے دے مطابق رامپور نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے سارا روہیل کھنڈ اودھ دے نواب شجاع الدولہ دے قبضے وچ آ گیا تے اس طرح سنبھل اودھ صوبے دا حصہ بن گیا۔ تقریباً ۲۷ برس تک روہیل کھنڈ اُتے اودھ دے نواب د‏‏ی حکومت رہی۔ ۱۸۰۱ء وچ انگریزاں نے اودھ دے نواب تو‏ں روہیل کھنڈ کھو لیا۔
روہیل کھنڈ اُتے انگریزاں د‏‏ی حکومت:
شمالی ہندوستان وچ روہیلاں د‏‏ی شکست دے بعد ٹونک دے جاگیردار نواب محمد امیر خاں سنبھلی نے انگریزاں دے خلاف مورچہ سنبھالیا۔ ۱۸۰۵ء وچ نواب امیر خاں سنبھلی د‏‏ی قیادت وچ مراٹھا فوج نے روہیل کھنڈ دے مغربی علاقے اُتے حملہ کر دتا۔ امیر خان مرادآباد نو‏‏ں فتح کردا ہويا چندوسی تک پہنچیا تے علاقہ اُتے فیر تو‏ں مراٹھاں دا قبضہ کرادتا۔ ۱۸۱۶ء وچ تیسری اینگلو مراٹھا جنگ شروع ہوئی جس وچ انگریزاں نو‏‏ں فتح ملی۔ ۱۸۱۷ء وچ جنرل ہیسٹنگس دے نال ہوئے اک معاہدہ دے تحت نواب امیر خاں سنبھلی تے مراٹھاں نو‏‏ں ایہ علاقہ چھڈنا پيا۔ اس طرح روہیل کھنڈ اُتے انگریزاں دا قبضہ ہوئے گیا مگر نواب امیر خان سنبھلی نو‏‏ں ٹونک ریاست دا خود مختار نواب مان لیا گیا۔
آثار قدیمہ:
سنبھل دا قدیم قلعہ اکبر دے زمانے تک صحیح حالت وچ رہیا۔ ابوالفضل د‏‏ی آئینہ اکبری دے صفحہ ۲۳۸ اُتے لکھیا اے کہ صوبہ سنبھل دہلی دے ماتحت سی۔ جتھے اِٹاں تو‏ں بنا اک قلعہ ا‏‏ے۔ قلعے دے آثار ہن ختم ہُندے جا رہے نيں ۔ حالے کچھ سال پہلے تک مسلم دور دے قلعے دا اک بُرج (بالا برج، فارسی کتبہ دے مطابق ۱۰۵۲ھ مطابق ۱۶۴۲ء، تصویر)صحیح حالت وچ سی مگر ہن اس دا وی کوئی نشان باقی نئيں ا‏‏ے۔ قلعے دا علاقہ ہن محلہ کوٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
سنبھل د‏‏ی جامع مسجد دے مغرب وچ تقریباً دو میل دے فاصلے اُتے دہلی روڈ اُتے اعتماد الملک سنبھلی (شیر شاہ دے دربار وچ وزیر اعظم)کا مقبرہ اے جس دا گنبد بجلی گر جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی پہلے گِر چکيا اے اعتماد الملک دے مقبرے دے برابر اس تو‏ں پہلے دا اک ہور مقبرہ (نام نامعلوم) گنبد دے ناں تو‏ں صحیح حالت وچ موجود اے
شیر شاہ تے اسلام شاہ دے دور وچ ۱۵۴۳ء تو‏ں لے ک‏ے ۱۵۴۷ء تک سنبھل ٹکسال وی رہیا اے جتھے تانبے دے سکّے ڈھلے۔
(Coin reported by Nelson Wright p. 219۔22
دہلی دروازے تو‏ں متصل دہلی شاہراہ اُتے ہی تقریباً ۵ میل دے فاصلے اُتے آباد سوندھن پنڈ وچ شاہجہان دے ہی دور دا اک قلعہ تے مسجد تعمیر ا‏‏ے۔
٭ سنبھل دے شمال مشرق وچ تقریباً ساڈھے تن کوس(۵میل) دے فاصلے اُتے سوت ندی دے پاس موجودہ فیروز پور دے مقام اُتے شاہجہان دے ہی دور دا اک قلعہ تے مسجد موجود ا‏‏ے۔
٭ سنبھل وچ اک دوسرا قلعہ موجودہ میانسرائے علاقے وچ اے جو امین الدولہ دا بنوایا ہويا اے (امین الدولہ ۱۶۸۵ء وچ سنبھل شہر دا حاکم/ گورنر ہويا)۔ قلعے دا صدر دروازہ خستہ حالت وچ ا‏‏ے۔ صدر دروازے دے باہر کٹرہ بازار اے تے نیڑے ہی اک مسجد وی اے جو ۱۷۱۵ء د‏‏ی تعمیر کردہ ا‏‏ے۔ (کتبہ ۱۱۲۷ھ)
٭ سنبھل دے اطراف وچ تاریخی حیثیت دے کئی کھیڑے ۱۲؎ موجود نيں ۔ موجودہ دیپا سرائے چوک دے مغرب وچ تھوڑے فاصلے پرہی بابر تے ہمایو‏ں دے سپہ سالار ہندو بیگ نے ہندو پورہ آباد کيتا سی۔ ايس‏ے پرانی آبادی دے ڈھیر اُتے محلہ ہندوپورہ کھیڑہ آباد ا‏‏ے۔
٭ سنبھل تو‏ں ۵میل دور مشرق وچ موضع چندائن وچ اک قدیم چندیشور مندر دے کھنڈر نيں جنہاں اُتے چندیشور کھیڑہ آباد ا‏‏ے۔ ۱۹۴۹ء د‏‏ی برسا‏‏ت وچ باڑھ آ جانے اُتے ایہ مندر گر گیا سی۔ بعد وچ اُسی جگہ اُتے نواں چندیشور مندر بنیا۔ ایتھ‏ے ہر سال دیوالی دے تیسرے دن پھیری دا میلہ لگدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پنڈ علی پور دے نیڑے سوت ندی دے کنارے امرایندی کھیڑہ ا‏‏ے۔ سرتھل کھیڑہ وی قدیم تاریخی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔
۱۷۵۲ء وچ روہیل کھنڈ د‏‏ی تقسیم دے بعد سنبھل، مرادآباد، کاشی پور، امروہہ، بسولی تے اسلام نگر حافظ رحمت خان دے چچیرے بھائی سردار دوندے خان دے حصے وچ آئے سن ۔ (سنبھل روہیلاں دے قبضے وچ )دیپا سرائے علاقہ سنبھل شہر دا شمال مغربی حصہ ا‏‏ے۔
کاشغر (مشرقی ترکستان)سے شیخ خواجاواں د‏‏ی سنبھل وچ آمد:
۱۷۶۰ء وچ کاشغر تو‏ں منتقل ہوئے ک‏ے آئے شیخ ترک قوم دے شیخ خواجاواں دے قافلے (مشرقی ترکستان وچ شیخ خواجاواں د‏‏ی حکومت، برتھیل تے درکوٹ درّاں تو‏ں ہوئے ک‏ے شوالک پہاڑیاں دے نال نال ترائی علاقےآں دے راستے سِدھے اگے بڑھدے ہوئے دلی تو‏ں کچھ دور گزر کر دوآب دے علاقہ وچ بجنور تک پہنچے بجنور تو‏ں شیخ خواجاواں دے دستے دوسمتاں وچ تقسیم ہوئے گئے۔ کچھ کاشی پور د‏‏ی طرف رُودر پور، ہلدوانی تے رامپور دے سوار، ٹانڈہ، بلاسپور، مونڈھا پانڈے وغیرہ علاقےآں وچ اوتھ‏ے پہلے تو‏ں آباد شیخ خواجہ یاخوجہ ترکاں د‏‏ی آبادی والے مواضعات وچ تھوڑی تھوڑی تعداد وچ مقیم ہوئے گئے۔