cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابری مسجد
موجودہ عدالتی صورتحال
بھارت دی اعلیٰ عدالت سپریم کورٹ دے تن ودوان ججاں دی بینچ ولوں رام مندر بنام بابری مسجد مدعے تے لگاتار سنوائی شروع کیتے جان دے ادیش نال بیتے بدھوار، 6 دسمبر (2017) نوں سنوائی شروع کیتے جان دے نال ہی مسلم دھر دے وکیلاں ولوں ایہہ کیاے جان تے کہ اوہناں نوں کیس نال متعلق سارے دستاویز انگریزی وچ نہیں مل سکے اس کرکے معاملے دی سنوائی ملتوی کیتی جائے۔ اسدے نال ہی ایہہ وی کیہا گیا کہ اس معاملے نال متعلق ماحول مطابق نہ ہون کارن اس معاملے دی سنوائی لوک سبھا دیاں اگلیاں ( 2019) وچ ہون والیاں عامَ چوناں توں بعد شروع کیتی جائے۔ دسیا جاندا اے کہ ودوان ججاں نے معاملے نال متعلق سارے دستاویز انگریزی وچ نہ ملن دی گل تاں قبول کر لئی پر 2019 دیاں لوک سبھا دیاں عامَ چوناں توں بعد معاملے دی سنوائی شروع کرن دی گل نوں قبول نہیں کیتا اتے معاملے دی اگلی سنوائی اگلے ورھے دی 8 فروری توں شروع کرن دا فیصلہ دے دتا۔ ایہہ گل اتھے ذکر یوگ اے کہ سپریم کورٹ ولوں ایہہ سنوائی الاہباد ہائیکورٹ دے 30 ستمبر 2010 نوں دتے گئے اس فیصلے خلاف کیتی گئی اپیل پور کیتی جا رہی اے، جس وچ اسنے رام مندر - بابری مسجد اختلاف نال متعلق زمین نوں تن حصیاں وچ ونڈ کے اک حصہ، جتھے رام-للا دی مورتی براجمان سی، اوہ ہندواں نوں دین، جس تھاں تے رام چبوترا، بھنڈار اتے سیتا رسوئی ہون دا دعوہ کیتا گیا، اوہ نرموہی اکھاڑے نوں تے باقی دا تیجا حصہ مسلماناں نوں مسجد بناؤن لئی دین دا فیصلہ دتا سی۔ اتھے ایہہ گل وی ورننیوگ اے کہ اس توں کجھ ہی سماں پہلاں اک بھارتی ویبسائیٹ ‘کوبراپوسٹ۔کام’ ولوں ‘آپریشن۔جنمبھومی’ دے نشریاتی راہیں ایہہ خلاصہ کیتا جانا، اپنے آپ وچ بہت ہی ووادروحانی روپ وچ ساہمنے آ چکا سی کہ 90-دے دہاکے وچ بابری مسجد نوں ڈھاہیا جانا، بھیڑ دا وقتی ابھار نہیں سی، جویں کہ بھاجپا دے آگوآں ولوں پرچاریا جاندا رہا، سگوں ایہہ بھاجپا اتے اسدیاں سامان وچار-دھارا والیاں سہیوگی جتھیبندیاں دی ملی-بھگت نال رچی گئی اک سوچی-سمجھی سازش سی۔
پچھوکڑ
دلچسپ گل ایہہ اے کہ جتھے اس خلاصے لئی بھاجپا ولوں کانگرس پور الزام لایا گیا کہ اسنے لوکسبھا چوناں وچ فرقو بنیاد تے متداتاواں دا دھروویکرن کرن دے ادیش نال دبے مردے نوں اکھاڑ باہر لیاندا اے، اتھے ہی کانگرس ولوں بھاجپا پور الزام لاؤندیاں کیہا گیا کہ اس (بھاجپا) نے اسے طرحاں کٹڑپنتھیاں دا جھکاء اپنے حق وچ کرن لئی ایہہ سازش رچی اے، جویں اسدے آگوآں نے اس کانڈ نوں برپا، اوہناں دا دھروویکرن اپنے حق وچ کیتا سی۔
آپسی کھہبڑبازی وچ ہوئے اس خلاصے توں بعد ضروری ہو جاندا اے کہ 90-دے دہاکے وچ بابری مسجد ڈھااے جان دا کانڈ واپرے جان دے تعلق وچ لمبا سماں عدالت وچ چلے مقدمے دا الاہباد ہائی کورٹ دا جو فیصلہ آیا اتے اس اختلاف نال متعلق پارٹیاں دے آگوآں دا جو ردعمل رہا، اسدا جواب تلاشن لئی اس مدعے تے پھلار نال چرچہ کیتی جائے۔
اختلاف دی شروعات
ایہہ لڑائی اس ویلے شروع ہوئی، جدوں 90-ویں دہاکے دی اک رات نوں چپّ-چپیتے ہی ووادت تھاں دے وچکارلے گمبد ہیٹھاں مورتیاں رکھ، مسلماناں دے اتھے نماز پڑھن وچ رکاوٹ پیدا کر دتی گئی۔ ویلے دے نال وکھ-وکھ پڑاواں توں ہندا ایہہ اختلاف لگاتار ودھدا چلیا گیا۔ آخر ایہہ اختلاف اس ویلے نازک دور وچ داخل ہو گیا، جدوں 6 دسمبر 1992 نوں کتھت روپ وچ ‘بھڑکی’ بھیڑ نے بابری مسجد ڈھاہ دتی۔ دسیا گیا کہ اس نوں ڈھااے جان وچ بھاجپا، جسدی کہ اتر پردیش وچ سرکار سی اتے اسدے وزیر اعلیٰ کلیان سنگھ دی مکھ کردار رہی سی۔
بابری مسجد متعلق چل راے اختلاف دوران مسجد ڈھااے جان دے تعلقات وچ ہو رہی سازش دیاں مل رہیاں سوہاں دے بنیاد تے مرکز سرکار ولوں جدوں راج سرکار پاس چنتا ظاہر کیتی گئی تاں اس ویلے دی بھاجپا سرکار دے مکھی وزیر اعلیٰ کلیان سنگھ نے مرکز سرکار نوں بھروسہ دوایا کہ اوہناں دی سرکار بابری مسجد نوں کسے وی قیمت تے نہیں ڈھاہن دیویگی۔ پر بابری مسجد ڈھااے جان دے تعلقات وچ سارے گھٹنا-کرم دے پچھوکڑ وچ بھاجپا دے لیڈراں دی ایہہ سوچ کم کر رہی سی کہ بابری مسجد ڈھاہ کے جے اتھے رام مندر دے اساری کیتے جان دا مدعا اچھالیا جائے تاں اوہ اک خاص ووٹ-بینک نوں اپنے نال جوڑن وچ کامیاب ہو سکدے ہن۔ ایہہ وی منیا گیا کہ اسے ادیش نوں مکھ رکھکے ہی لال کرشن اڈوانی نے ‘رام-رتھّ یاترا’ کیتی، جسدے فلسروپ سمچے دیش وچ اجیہا فرقو تناء دا ماحول بن گیا، جسدے چلدیاں آگوآں ولوں ابھارے جوش دے وہن وچ وہِ، بھاری گنتی وچ ایودھیا وچ اکٹھے ہوئے ‘رام-بھگتاں’ نے بابری مسجد ڈھاہ دتی۔
ادھر مرکز وچ کانگرس پارٹی دی سرکار سی۔ کیہا جاندا اے کہ بابری مسجد ڈھااے جان دے کانڈ پچھے، اس ویلے دے وزیر اعظم سری نرسمہا راؤ دی ایہہ سوچ کم کر رہی سی کہ جے بھاجپا ولوں بابری مسجد ڈھاہ دتی جاندی اے تاں اس پاس کانگرس خلاف ورتن لئی کوئی مدعا نہیں رہِ جائیگا۔
ایہی کارن سی کہ بھاجپا ولوں بابری مسجد ڈھاہ دین دی الیکی گئی سکیم اتے اس وچ پردیش دی کلیان سنگھ سرکار ولوں تعاون دتے جان دیاں خفیہ ایجنسیاں دیاں رپورٹاں ملن دے باو جود، مرکز سرکار ولوں بابری مسجد دی سرکھیا کرکے فسادیاں ہتھوں اس نوں بچاؤن لئی نہ تاں مرکزی سرکھیا بل تعینات کیتے گئے اتے نہ ہی بھیڑ نوں ایودھیا وکھے اکٹھیاں ہون توں روکن لئی کوئی اپرالے ہی کیتے گئے۔
اتے انت وچ
آخر بابری مسجد ڈھاہ دتی گئی۔ فلسروپ دیش دے کئی حصیاں وچ فرقو-پھسادو ہوئے تے کئیاں بے گناہ لوکی ایہناں فساداں دی بھینٹ چڑھ گئے۔ اسدا ردعمل مسلم دیساں وچ ویکھن نوں ملیا، جتھے ہندواں اتے اوہناں دے دھرم-استھاناں پور حملے کیتے گئے تے اوہناں نوں نقصان پہنچایا گیا۔ اسدے نال کجھ مسلم دیساں وچ سکھاں اتے اوہناں دے گوردواریاں نوں وی نشانہ بنایا گیا۔ جسدا کارن ایہہ منیا گیا کہ جنہاں دناں وچ بابری مسجد ڈھاہن دا تحریک چھیڑیا ہویا سی اتے دیش دے وکھ-وکھ حصیاں توں اس ادیش لئی بھاجپا اتے اسدیاں سہیوگی پارٹیاں ولوں ایودھیا ول جتھے بھیجے جا راے سن، تاں اوہناں دناں وچ ہی بابری مسجد ورتکنیک تحریک وچ حصہ لین لئی اک اکالی دل دی دلی اکائی دے مکھی ولوں ایودھیا جتھا لجان اتے اس نوں دلی-اتری پردیش بارڈر تے روک لئے جان دیاں فوٹواں تے خبراں میڈیا وچ آ گئیاں سن۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مسیتاں گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
پاکستانی سیاست وچ سوانیاں
پاکستان د‏‏ی 14 اگست 1947 نو‏‏ں آزادی دے بعد تو‏ں ، سوانیاں پارلیمانی سیاست وچ سرگرم حصہ لیندی رہیاں نيں۔ پہلی تے دوسری دستور ساز اسمبلیاں وچ انہاں د‏‏ی نمائندگی کم رہی ، اُتے آئین پاکستان وچ ہونے والی ترامیم تو‏ں پارلیمنٹ وچ انہاں د‏‏ی ہور شرکت دا راستہ ہموار ہوگیا۔ اس دے علاوہ ، ترقی پسند قوانین نے گذشتہ برساں وچ قانون سازی تے ایگزیکٹو عہدےآں اُتے اپنی شراکت نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد فراہ‏م کیتی۔ 2002 دے بعد تو‏ں ، سوانیاں سیاست داناں نے وفاق دے نال نال صوبائی اسمبلیاں وچ وی نمایاں نمائندگی د‏‏ی ا‏‏ے۔
پاکستان د‏‏ی مساوی شہری ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں سوانیاں عام انتخابات لڑنے تے قومی ، صوبائی تے مقامی سطح اُتے کسی وی عوامی عہدے اُتے بلا امتیاز منتخب ہونے دے لئی آزاد نيں۔ انہاں نو‏ں آزادانہ حق اے کہ اوہ تمام انتخابات ، عام یا ضمنی انتخابات وچ اپنے حق رائے دہی دے استعمال کرن۔ اوہ سوانیاں دے مخصوص کوٹہ دے ذریعہ وی براہ راست انتخابات لڑ سکدے نيں۔ سوانیاں نو‏‏ں کسی وی اعلیٰ سرکاری عہدے اُتے فائز ہونے د‏‏ی کوئی قانونی رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔ پاکستان نے بطور وزیر اعظم ، وفاقی وزیر ، اسپیکر ، تے قائد حزب اختلاف وغیرہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سوانیاں نو‏‏ں مواقع دتے نيں۔
سیاست وچ سوانیاں د‏‏ی نمائندگی دے بارے وچ آئینی تے قانون سازی دے اقدامات
1956 دے آئین پاکستان نے غیر جمہوری پارلیمنٹ وچ سوانیاں دے لئی 10 نشستاں مشرقی تے مغربی پاکستان د‏‏ی پنج نشستاں مختص کیتیاں۔
1962 دے آئین پاکستان نے قومی اسمبلی وچ سوانیاں دے لئی چھ نشستاں مشرقی تے مغربی پاکستان د‏‏ی تن نشستاں دے مختص کیتیاں۔
آئین پاکستان 1973 نے آئین دے شروع ہونے والے دن تو‏ں یا تیسرے عام انتخابات دے انعقاد تو‏ں قومی اسمبلی دے لئی ، دس سال د‏‏ی مدت دے لئی سوانیاں دے لئی دس نشستاں مخصوص کیتیاں۔ 1985 وچ ، دس نشستاں نو‏‏ں ودھیا کر ویہہ کردتا گیا سی ، جدو‏ں کہ سوانیاں دے لئی مخصوص نشستاں نو‏‏ں سن 2002 وچ جنرل پرویز مشراف دور وچ سٹھ کردتی گئی۔
آئین پاکستان 1973 د‏‏ی مختلف شقاں وچ صنفی بنیاداں اُتے امتیازی سلوک دے خاتمے تے ہر شعبہ زندگی وچ سوانیاں د‏‏ی شمولیت د‏‏ی حوصلہ افزائی کرکے صنفی مساوات نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے دے ریاست دے عزم د‏‏ی تصدیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ آئین دا آرٹیکل 17 (2) ہر شہری نو‏‏ں کسی سیاسی جماعت دے تشکیل یا رکن بننے دا حق فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ آئین دے آرٹیکل 34 وچ قومی زندگی وچ سوانیاں د‏‏ی مکمل شرکت اُتے زور دتا گیا اے تے کہیا گیا اے کہ "قومی زندگی دے ہر شعبے وچ سوانیاں د‏‏ی مکمل شرکت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اقدامات اٹھائے جاواں گے۔" آئین وچ ضمانت دتے گئے بنیادی حقوق نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی ، سیاسی عمل وچ سوانیاں د‏‏ی ودھدی ہوئی شرکت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی آئین وچ نمایاں ترامیم دے نال نال انتخابی قوانین وی بنائے گئے نيں۔ مثال دے طور اُتے ، سوانیاں دے لئی 60 نشستاں آرٹیکل 51 تحت قومی اسمبلی وچ محفوظ نيں تے آرٹیکل 59 دے تحت پاکستان د‏‏ی سینیٹ وچ 17 نشستاں محفوظ نيں۔ جدو‏ں کہ ، صوبائی اسمبلیاں دے لئی 168 نشستاں یعنی آئین دے آرٹیکل 106 دے تحت بلوچستان (11) ، خیبر پختونخوا (26) ، پنجاب (66) تے سندھ (29) ۔ ايس‏ے طرح ، الیکشن ایکٹ ، 2017 نے سیاسی جماعتاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ عام نشستاں اُتے امیدوار کھڑا کردے وقت گھٹ تو‏ں گھٹ پنج فیصد سوانیاں امیدواراں د‏‏ی نمائندگی نو‏‏ں یقینی بناواں ، جو قانون ساز ادارےآں وچ سوانیاں د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی ترقی پسند ترقی ا‏‏ے۔
تجزیہ تے شماریات
الیکشن کمیشن آف پاکستان دے جاری کردہ اعدادوشمار دے مطابق رائے دہندگان دے لحاظ تو‏ں صنفی لحاظ تو‏ں اک بہت وڈا فرق موجود اے جس وچ انکشاف کيتا گیا اے کہ پاکستان وچ 64 ملین مرد (55٪) ، 51 ملین سوانیاں (45٪) تے (0.002٪) ٹرانس جینڈر ووٹرز نيں۔
بین پارلیمانی یونین د‏‏ی درجہ بندی دے مطابق ، سوانیاں د‏‏ی نمائندگی دے معاملے وچ 190 ملکاں د‏‏ی لسٹ وچ پاکستان 100 واں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عالمی سیاسی صنف گیپ رپورٹ 2020 دے مطابق ، سوانیاں نو‏‏ں سوانیاں د‏‏ی سیاسی بااختیار بنانے وچ 153 ملکاں وچ پاکستان دا نمبر 93 اے جتھے 20.2٪ سوانیاں مقننہ نيں ، جدو‏ں کہ 12 فیصد سوانیاں وزارتی عہدےآں اُتے مقرر نيں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سی ڈی اے ڈبلیو کمیٹی نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی CSOs متبادل رپورٹ دے مطابق ، قومی تے صوبائی سطح اُتے کابینہ دے ممبراں د‏‏ی صنف تناسب ایہ نيں: وفاقی 6:36 ، پنجاب 2:43 ، سندھ 2: 18 ، جدو‏ں کہ بلوچستان وچ کابینہ وچ سوانیاں د‏‏ی نمائندگی نئيں ا‏‏ے۔ تے خیبر پختونخوا۔ سوانیاں قومی اسمبلی د‏‏ی 34 اسٹینڈنگ کمیٹیاں وچو‏ں 2 تے سینیٹ د‏‏ی 50 وچو‏ں 10 کمیٹیاں د‏‏ی سربراہی کردیاں نيں۔ پارلیمانی سیکرٹریاں وچ صنفی تناسب 14:36 ا‏‏ے۔ قائمہ کمیٹی دے کرسیاں دے صوبائی تناسب ایہ نيں: بلوچستان 6: 12 ، دے پی 3:31 ، پنجاب 10: 14 ، سندھ 2: 17۔
پاکستان د‏‏ی قومی پارلیمنٹ وچ سوانیاں د‏‏ی نمائندگی
متبادل=A lower house or legislative body of Pakistan|thumb|161x161px| قومی اسمبلی پاکستان دا نشان
آئین ساز اسمبلی تے قومی اسمبلی
پاکستان د‏‏ی پہلی دستور ساز اسمبلی وچ جس وچ 69 ارکان شامل سن ، دو سوانیاں بیگم شائستہ سہروردی اکرام اللہ تے بیگم جہانارا شاہنواز نے 1947 تو‏ں 1954 تک خدمات انجام دتیاں ، جدو‏ں کہ دوسری آئین ساز اسمبلی وچ سوانیاں د‏‏ی نمائندگی نئيں سی جس وچ 72 ممبران سن جنھاں نے اپنی خدمات انجام دتیاں۔ متبادل=A first woman Prime Minister of Pakistan|thumb|207x207px| بے نظیر بھٹو متبادل=An upper house or legislative body of Pakistan|thumb| سینیٹ آف پاکستان دا نشان
سینیٹ آف پاکستان (1973–2018)
سینیٹر سامعہ عثمان فتح نے 6 اگست 1973 نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی پہلی سینیٹ وچ واحد خاتون رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا جس نے 1973 تو‏ں 1975 تک مدت ملازمت کيت‏‏ی۔
ہرنی آبشار
ہرنی آبشار آبشار اے جو جھاڑکھنڈ، بھارت وچ واقع اے اس دے مقام بہاؤ د‏‏ی مجموعی بلندی 37 m ا‏‏ے۔
پاکستانی سیاست وچ سوانیاں
سینیٹ
متبادل=Representation in the upper house or legislative body of Pakistan|thumb|230x230px| ایہ تصویر سینیٹ وچ ممبراں د‏‏ی تعداد د‏‏ی نمائندگی کردی اے
ہرنی آبشار
حوالے
_}}
گٹھ:جھارکھنڈ د‏‏یاں آبشاراں گٹھ:جغرافیہ جھارکھنڈ دے نامکمل مضامین گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:بھارت دے آبشار
پاکستانی سیاست وچ سوانیاں
پاکستان سوانیاں بطور سیاسی عہدیدار
متبادل=The first women speaker of the National Assembly of Pakistan|thumb|140x140px| فہمیدہ مرزا متبادل=The first woman leader of the opposition in the Senate of Pakistan|thumb|158x158px| شیری رحمان
سوانیاں د‏‏ی پارلیمنٹ وچ شمولیت وچ رکاوٹاں
سوانیاں پارلیمنٹیرینز نو‏‏ں معاشرے وچ مروجہ سماجی و ثقافتی ممنوعہ ، کامیاب انتخابی مہم چلانے دے اعلیٰ اخراجات سمیت متعدد رکاوٹاں دا سامنا کرنا پڑدا اے جو سوانیاں نو‏‏ں پارٹی انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی انتخاگل کيتی لڑائی تے خاندانی روابط دا غلبہ محدود کردیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں گٹھ:متحدہ قومی موومنٹ دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان پیپلزپارٹی دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ق) دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں گٹھ:پاکستان وچ تحریک نسواں گٹھ:وزرائے پاکستان گٹھ:پاکستان د‏‏ی وفاقی وزرا سوانیاں گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی سیاست دان گٹھ:سوانیاں قائدین حزب اختلاف گٹھ:قائدین حزب اختلاف، پاکستان گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی سوانیاں ارکان گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی سیاسی سوانیاں گٹھ:پاکستانی خواتین گٹھ:پاکستانی سوانیاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
کوشیائی زباناں
یہ افرو۔ایشیائی زباناں د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ اس وچ شام‏ل زباناں نو‏‏ں بولنے والے قرنِ افریقہ، یمن، صومالیہ، جبوت‏ی، کینیا تے ایتھوپیا وچ رہندے نيں۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی بولی صومالی ا‏‏ے۔ جو عربی تو‏ں بہت نیڑے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کوشیائی زباناں گٹھ:افرو۔ایشیائی زباناں گٹھ:خاندانہائے زبان گٹھ:فہرستاں (لسانیات)
ہربرٹ بنجامن ایڈورڈز
میجر جنرل سر ہربرٹ بنجامن ایڈورڈز پنجاب، ہند دا اک انگریز ایڈمنسٹریٹر، سپاہی تے ریاست کار سی۔ اسنو‏ں دوسری اینگلو سکھ جنگ د‏‏ی برطانوی فتح وچ اہ‏م کردار سر انجام دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ”ملتان دا ہیرو“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1819 دے جم گٹھ:1868 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے فوجی افسران گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:کنگز کالج لندن دے فضلا
شیوَم دوبے
شوم دبے دا جم ۲۶ جون ۱۹۹۳ نوں ہویا۔ جو کہ اکّ بھارتی کرکٹر اے۔ جو گھریلو کرکٹ وچ ممبئی اتے انڈین پریمیئر لیگ (IPL) وچ چینئی سپر کنگز لئی کھیڈدا اے۔ اوہ اکّ آلراؤنڈر اے جو کھبے ہتھ نال بلےبازی کردا اے اتے مدھم رفتار نال سجے ہتھ نال گیندبازی کردا اے۔ اسنے نومبر ۲۰۱۹ وچ بھارتی کرکٹ ٹیم لئی اپنی قومانتری شروعات کیتی۔
گھریلو کیریئر
اسنے ۱۸ جنوری ۲۰۱۶ نوں ۲۰۱۵-۱۶ سید مشتاق علی ٹرافی وچ ممبئی لئی اپنا ٹی-۲۰ ڈیبیو کیتا۔ اسنے ۲۵ فروری ۲۰۱۷ نوں ۲۰۱۶-۱۷ وجے ہزارے ٹرافی وچ ممبئی لئی اپنی لسٹ اے دی شروعات کیتی۔
دسمبر ۲۰۱۸ وچ، اسنوں ۲۰۱۹ انڈین پریمیئر لیگ لئی کھڈاریاں دی نیلامی وچ رائل چیلینجرز بنگلور ولوں خریدیا گیا سی۔ فروری ۲۰۲۱ وچ، ۲۰۲۱ انڈین پریمیئر لیگ توں پہلاں آئیپیئیل نیلامی وچ دوبے نوں راجستھان رائلز ولوں خریدیا گیا سی۔ فروری ۲۰۲۲ وچ، اسنوں ۲۰۲۲ انڈین پریمیئر لیگ ٹورنامینٹ لئی نیلامی وچ چینئی سپر کنگز ولوں خریدیا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی اک دنا قومانتری کھڈاری گٹھ:بھارتی کرکٹ کھڈاری گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1993گٹھ:جم ۱۹۹۳
صاحبزادہ محمد خورشید
صاحبزادہ محمد خورشید قیام پاکستان دے بعد پاکستان دے صوبے خیبر پختونخوا دے پہلے پاکستانی گورنر سن ۔
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر گٹھ:۱۹۰۱ دے جم
رابرٹ کاتھوم
میجر جنرل رابرٹ کاتھوم آسٹریلوی نژاد برطانوی فوج دے جنرل آفیسر سن تے بعد وچ پاک فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔ اوہ بعد وچ نو تشکیل شدہ پاک فوج دے ڈپٹی چیف آف اسٹاف بنے۔ انہاں نے میجر جنرل دے طور اُتے وی فوج وچ خدمات انجام دتیاں تے انٹر سروسز انٹیلی جنس دے 1950 تو‏ں 1959 تک ڈائریکٹر جنرل رہ‏‏ے۔
انٹر سروسز انٹیلی جنس
انٹر سروسز انٹیلی جنس نو‏‏ں کاتھوم نے قائم کيت‏‏ا سی۔  دسمبر 1952 دے اختتام پر، میجر جنرل کاتھوم، انٹر سروس انٹیلی جنس (آئی ایس آئی) دے ڈائریکٹر جنرل نے سید محمد احسن (پاکستان نیوی دے کمانڈر دے لئی اک ترجیحی رپورٹ بھیجی تے آئی ایس آئی دے بنیادی اصولاں اُتے پاکستان د‏‏ی مسلح افواج دے اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں اک تفصیلی رد عمل دے لئی پُچھیا۔
حوالے
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:پاکستان نو‏‏ں آسٹریلوی تارکین وطن گٹھ:پاکستانی جاسوس گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس گٹھ:پاک فوج
پی ٹی آئی حکومت دے خلاف بیرونی مداخلت تے سازش
مارچ ۲۰۲۲ دے دوران عمران خان تے پی ٹی آئی حکومت دے خلاف سازشاں دا دور سی ۔ اس دوران عمران خان دے خلاف تحریک عدم اعتماد اٹھا ۔ اس وچ شدت آندی گئی ۔ ایتھ‏ے تک کہ عمران خان نے اس ہنگامے دے پِچھے امریکا د‏‏ی سپورٹ نو‏‏ں قرار دتا ۔
پاکستان تحریک انصاف دا اسلام آباد دے ’امر بالمعروف‘ جلسے
ستائیہہ مارچ نو‏‏ں پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ حکمران جماعت پاکستان تحریک انصاف دے جلسے تحریک انصاف نے پریڈ گراؤنڈ دے جس حصے وچ اپنے جلسے دا اہتمام کیا،
امریک‏‏ی خط
۱۱ فروری نو‏‏ں متحدہ اپوزیشن نے تحریک عدم اعتماد لیانے دا اعلان کيتا سی تے اٹھ مارچ نو‏‏ں ایہ تحریک قومی اسمبلی سیکرٹریٹ وچ جمع کرائی گئی جس اُتے ۸۶ اراکین قومی اسمبلی دے دستخط موجود سن ۔
ایہ تحریک جمع ہونے تو‏ں صرف دو روز پہلے سابق وزیراعظم عمران خان نے پنجاب دے ضلع میلسی وچ اک جلسے تو‏ں خطاب وچ کہیا سی کہ ’کیا اپوزیشن نے ایہ سوچیا اے کہ جے تحریک ناکا‏م ہو گئی تاں وچ اُنہاں دے نال کيتا کراں گا؟‘
پر سابق وزیر اعظم عمران خان نے ۲۷ مارچ نو‏‏ں اسلام آباد وچ اک جلسہ عام تو‏ں خطاب دے دوران اپنی جیب تو‏ں اک مبینہ خط کڈیا تے اُسنو‏‏ں لہراندے ہوئے دعویٰ کيتا کہ متحدہ اپوزیشن اک ’بیرونی سازش‘ دے ذریعے اُنہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں گرانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے تے ایہ خط اس مبینہ سازش دا ثبوت ا‏‏ے۔
.
مسلم لیگ ن حکومت تو‏ں مطالبہ کرچک‏ی اے کہ اس خط نو‏‏ں پارلیمنٹ یا قومی سلامتی کمیٹی وچ لیایا جائے۔ .
عوامی احتجاج
اپنے اک ٹویٹ وچ عمران خان دا کہنا سی کہ امریک‏‏ی رجیم چینج دے خلاف نکلنے اُتے وچ پاکستانی عوام دا شکریہ ادا کردا ہاں۔میرجعفروہ مقامی ٹھگ نيں جو کہ ضمانت اُتے رہیا نيں۔ پاکستانی ملک وچ ہاں یا اوورسیز سب نے اس حکومت کیت‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ تریخ وچ کدی وی لوک اِنّی وڈی تعداد وچ امپورٹڈ حکومت نو‏‏ں مسترد کرنے دے لئی نئيں نکلے۔ .
حوالے
گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:عمران خان گٹھ:پاکستان تحریک انصاف گٹھ:سازش
عالمی بینک اعلی آمدن معیشت
اعلیٰ آمدن معیشت (High-income economy) د‏‏ی تعریف عالمی بینک ایويں کردا اے کہ فی کس مجموعی قومی آمدنی 12480 امریک‏‏ی ڈالر یا زیادہ ہوئے سال 2011 وچ ۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی ملکی درجہ بندی گٹھ:سیاست بلحاظ خطہ گٹھ:ملکی جماعت بندی
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
دلت برصغیر پاک و ہند دے اصل باشندے نیں تے آریا لوکاں نے 1800 ق م وچ وچکار ایشیا توں درہ خیبر راہیں ہندستان وچ داخل ہوکے ایتھوں دی اصل لوکاں دی ترقی یافتہ رہتل ہڑپا رہتل جاں وادی سندھ دی رہتل نوں تباہ کر دتا تے انہاں دے علاقےآں اُتے مل مار لیا تے بوہتےآں نوں دکھن ول دھک دتا تے باقیاں نوں غلام بنا کے انہاں دا ناں شودر رکھ دتا ۔ برصغیر دے اصل لوک کالے رنگ دے سن تے آریہ چٹے رنگ ،بھورے بالاں والے سن ۔
ابھار دا پچھوکڑ
برصغیر وچ سماجی تحریکاں دا مڈھ آریہ لوکاں دے اس خطے وچ خانابدوشاں-گھمنتوآناں تے آجڑیاں وجوں تقریباً 1800 سال ق م  داخل ہون نال ہی بجھّ گیا سی۔ اوہناں مرکزی ایشیا دے وکھ-وکھ علاقیاں توں درہ خیبر راہیں انونڈے ہندوستان دے شمال دے پاسیوں پنجاب (پنج ند - پنج ندیاں ستلج، بیاس، راوی، چناب تے جیہلم مطلب پانیاں دے علاقے) وچ داخلہ کیتا۔ بھاویں اوہناں گوری-چٹی چمڑی تے نیلیاں-بھوریاں اکھاں، ککے-بھورے تے کالے والاں والے آریہ لوکاں دی گنتی بہت نگونی سی پر جسمانی پکھوں اوہ بھرویں جسے والے تے مضبوط قد-کٹھی تے درڑھ ارادے والے سن۔ برصغیر دے دھرت-پتراں یعنی مول-نواسیاں دا اوہناں آریہ دھاڑویاں، لٹیریاں، دھونسبازاں اتے دھرتی-دھن تے قبضہ لین والیاں دی وستاروادی آریہ (گریٹر  پنجاب، سندھ، ہمالہ - دے کجھ کھیتر، گجرات، راجستھان، شمال  مغربی ) رچی خلاف ٹکراء ہونا ممکن  سی۔ سٹے وجوں، آریہ لوکاں نے اس ہریالے-خش خطے دی دنیا  دی سبھ توں پرانی تے امیر سندھو گھاٹی دی (2500 سال ق م) رہتل تے ہڑپا دی رہتل تے سبھیاچار نوں تباہ کرن لئی پورا ٹلّ لایا۔ خطے دے مول نواسیاں ولوں ہڑپا تے موہنجودڑو ورگے اتی ترقی یافتہ کیتے شہراں نوں برباد کیتا جنہاں دنیا دی رہتل دے ترقی دی شروعات کیتی سی۔ اوہناں اتھوں دی معیشت نوں تہس-نہس کرن تے قدرتی سروتاں نوں نشٹ کرن دے ادم کیتے۔ اداہرن دے طور تے کئی پرانے گرنتھاں سمیت رگوید وچ سرسوتی ندی دا بھرواں ذکر اے۔ سرسوتی دے سکّ جان دا ذکر ویدک رچاواں وچ وی نہیں ملدا تے نہ ہی مہابھارت وچ، سگوں اس دے بھرویں وہن دا چرچہ اے۔ پچھلے 100 سال توں وی ودھ ویلے توں ہوئیاں کھوجاں نے تائید کیتی اے کہ ہاکڑا/گھگر دے سکے ندی تل اتے ہی سرسوتی وہندی سی۔ اس موضوع تے لگاتار کم کر راے ودواناں دا مت اے سرسوتی دے سکن دا کارن ستلج دی جل-دھارا بدلنا سی۔ نتیجے وجوں، اوہ سرسوتی وچ نہ مل کے سندھو ندی وچ ملن لگی۔ یمنا دی دھار بدلن نوں (پچھم وچ نہ وہِ کے مشرق وچ گنگا نال ملنا) اوہناں نے اس دا اک ہور کارن دسیا۔
اپروکت ذکر دا مطلب بھارتی اپ-براعظم وچ آریہ لوکاں دے اتھے آؤن توں پہلاں تے بعد دی سماجک-آرتھکک حالت نوں سمجھن لئی تتھّ ہن جنہاں ذریعے اوہناں خانابدوشاں-گھمنتوآناں نے اپنے پیر پکے جماؤن، ستا حصول لئی ہر حیلہ ورتدیاں مقامی وسوں نوں غلام بناؤن دا جتن کیتا۔ اوہناں مول-نواسیاں وچ پاڑا تے پواڑا پاؤن لئی چار ورناں/طبقےآں دی سرجنا کیتی جویں براہمن، کھتری، ویش تے شودر۔ شودراں نوں اپنے توں اپرلے تن ورناں لئی ‘سیوا ادھیکار’ دی ذمہ واری لائی تے ایلانیا کہ اس سارے سلسلے تے ورن-دھرم دی قیام پرماتما دے حکم نال اے تے اس دی اوگیا کوئی ورن جاں انسان نہیں کر سکدا۔ شودراں نوں ناغہ، راخش، اسر، دراوڑ، دانوَ، نشاد، کنر آدی ناں دے کے اپمانت کیتا۔ اوہناں انسان جاتی دی ادھی وسوں یانِ عورت دا سماجی رتبہ پاپ یونی کہہ کے اتی نمن کر کے پرچلت کیتا۔ سینازوری تے دھکیشاہی اتھے ہی ختم نہ ہوئی۔ آریہ گروہاں نے مول نواسی وسوں نوں ڈراؤن-دھمکاؤن، اپنے خونخار تے خوف ناک ہون دا ثبوت دین لئی اوہناں دی نر-بلی تے عورت ستی پرتھا چلائی۔ اوہ ‘جگ’ دے ناں تے سینکڑے-ہزاراں پشواں تے پنچھیاں دی بلی دندے۔ مول نواسیاں ولوں اس دا خلاف قدرتی سی کیونکہ پشو-پالن اوہناں دی روٹی-روزی دا مکھ زریعہ سی۔ شرابنوشی، جوئے بازی، وبھچارپنا، انیتک خاندانی سمضموناں دا آریہ لوکاں وچالے پرچلن عامَ سی۔
آریہ لوکاں نے اپنی برتری نوں ہور مضبوط کرن لئی ورن-انتظام دے نال ذات نظام نوں پرچلت کر کے بھارتی اپ-براعظم دی مول نواسی وسوں دا ہور وی امانویکرن کیتا تے اس دا پرچار-پرسار اپنے مذہبی گرنتھاں راہیں کیتا۔ ‘منُو سمرتی’ ایہناں تتھاں دی ویروے سمیت تائید کردا گرنتھ اے۔ اداہرن وجوں، ڈاکٹر۔ بی۔ آر۔ امبیڈکر اپنی کتاب ‘ہو ور دِی شودراز’ دی پرستاونا دے پنہ 8-9 اتے لکھدے ہن: ‘جنہاں کتاباں نوں پوتر گرنتھ کیہا جاندا اے اوہ اجہیاں جالسازیاں نال بھرے پئے ہن جنہاں دی پرورتی سیاسی اے، جنہاں دی رچنا پکھپاتی تے جنہاں دا مقصد تے مقصد اے کپٹ تے چھل۔ مینوں اوہناں دیاں دھمکیاں جاں تنقید دی کوئی پرواہ نہیں کیونکہ مینوں ایہہ چنگی طرحاں پتہ اے کہ ایہہ اجیاے جائلی ملاہ ہن جنہاں نے اپنے دھرم دی سرکھیا دا بہانہ کردیاں-کردیاں اس (دھرم) نوں اپنا وپار بنا لیا اے۔ سمچے دنیا وچ اوہناں ورگا سوآرتھی طبقہ کوئی نہیں اے۔’
“جے اسیں مانو جاتی نوں تن طبقےآں وچ ونڈدے ہاں - سبھیاچار دے موڈھی، سبھیاچار دے واہک تے سبھیاچار دے ناشک تاں آریہ (جنہاں نوں ہٹلر خانہ بالزام - گھمنتو لکھدا اے) اکٹھے ہی پہلی کیٹیگری دی نمائندگی کرنے والیاں وجوں وچارے جا سکدے ہن … آریہ نسلاں نے اپنی نگونی گنتی صدقہ ہی اوٹپٹانگ ڈھنگ نال غیرملکی قوماں نوں اکثر برباد کیتا تے نمن گٹھ دے لوکاں نے مدد کیتی جہڑے اوہناں دی مدد لئی اوہناں دے اختیار ہیٹھ ہن، قبضہ کیتے علاقیاں دی اپجائکتا، پون-پانی وچ جیون لئی خاص حالات دے مطابق آدی … لئی اوہ ترقی واسطے چالے پاؤندے ہن۔”
اپرلے حوالیاں وچوں آریہ لوکاں دی برتی تے پرورتی دا سہج ہی پتہ لگ جاندا اے۔ بھارتی اپ-براعظم وچ اوہناں دی دمنکاری پالیسی سیاسی منورتھاں دی حصول لئی سماجک-انتظام اتے مرتکز ہو کے رہِ گئی۔ اپنی صلاحیت مطابق خطے دے مول نواسی اوہناں نال ٹکراؤندے راے تے اوہ اپنی پچھان برقرار رکھن، اپنے دھرتی، دھن تے دھرم (آدی دھرم، مول نواسیاں دا مانووادی دھرم) دی سرکھیا لئی لگاتار جدوجہد کردے راے۔ ایہہ ٹکراء مکھی تحریک صدیاں توں چلدا آ رہا اے۔
بھگتی تحریک
وچکارلے دور وچلے بھگتی تحریک نے ذاتپات، چھوتچھات، براہمن ازم تے کرم-کانڈ دی متھیا، وہم-بھرمم، آڈمبر، پاکھنڈ تے دمبھ خلاف پروعدہ لہر چلائی۔ اس دے مکھ سنچالکاں وچ مہاداسٹر دے سنت نامدیو (1270–1350) دا ناں اگھڑواں اے۔ اوہناں شمالی بھارت دے گریٹر پنجاب تک ورن-دھرم اتے اپنے پروچناں تے تعمیری بانی راہیں ورن-دھرم، رنگ بھیت، ذاتپات تے چھوتچھات دیاں چالاں تے تکھے حملے کیتے۔ جویں:
چندی ہزار عالم ایکل خاناں۔۔
ہم چینی پاتساہ سانولے برناں۔۔3॥
-آدی گرنتھ، پنہ 727.
اسے طرحاں ہی گرو رویداس تے گرو کبیر جو ہم عصر سن، نے مل کے وچاردھاری نمن ذاتیاں تے شودراں وچالے پرچاریا کہ سبھناں منکھاں دے ہڈّ-ماس، ناڑی، پنجر تے سارے انگ اکو جاے تے اکو جنے ہن، سریراں اندر لال رنگ دا خون ہی وگدا اے، سو، سارے برابر ہن۔ اتم، نیچ، جاتپات تے چھوتچھات اک خاص طبقہ دی سرجی ہوئی اے۔ اس کلپت سماجی انتظام اتے کبیر صاحب وینگ کردے ہوئے لکھدے ہن:
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
دیس بدیس دے ڈیلیگیٹ
ہر سال گوا وچ ہون والا قومانتری فلم میلہ اپنے افتتاحی تقریب مگروں 21 نومبر 2017 نوں شروع ہو گیا سی۔ گوا دے سبھ توں وڈے انوکس سنیما ہال پنجی کمپلیکسز وچ دیس ودیس توں پہنچے ڈیلیگیٹ اپنے آئی ڈی کارڈ/کٹّ بیگ حاصل کرکے فلماں متعلق جانکاری حاصل کرن لگے۔ کلا اکادمی تے انوکس وچ بیٹھے معاون ڈیلیگیٹ دیاں ہر طرحاں دیاں سمسیاواں نوں حل کرن وچ تیار-بر-تیار سن۔ جہڑیاں کٹاں پربندھکاں ولوں دتیاں گئیاں سن، اوہ اس میلے وچ دکھائیاں جان والیاں فلماں، اوہناں دا دیس، کم کرن والے کلاکار تے ڈریکٹر دی جانکاری دندیاں سن۔ بوہتے ڈیلیگیٹ اس جانکاری توں مدد لے کے اپنیاں فلماں دیاں ٹکٹاں بکّ کردے سن۔ ایہناں فلماں دیاں ٹکٹاں ‘اؤنلائین’ وی بکّ کرواؤن دی سودھا اس وار دتی گئی سی۔ ‘کتابی روپ’ جانکاری بھرپور دو کتاباں دتیاں گئیاں سن، جنہاں وچوں اک ‘قومانتری سنیما’ نال تے دوجی ‘بھارتی سنیما’ نال جڑی ہوئی سی۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
جو توں براہمن برہمنی جایا۔۔ تؤ آن باٹ کااے نہیں آیا۔۔
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
جیوری
قومانتری مقابلے دی جیوری وچ اس وار آسٹریلیا دی میکسین ولیئمسن، پروڈکشن ڈزائینر اتے فلم ڈریکٹر برطانیہ دا روجر کرشچئن، اسرائیل دا زاہی گراد، روس دا ولادیسلاو اپولئیتس سن۔ اس جیوری دے چیئرمین بھارتی فلم ڈریکٹر/فیشن ڈزائینر/شاعر/سنگیت پریمی سماجی کرتا-دھرتا جناب مظفر علی صاحب سن۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
تم کت براہمن ہم کت سود۔۔ ہم کت لوہو تم کت دودھ۔۔
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
پیش فلماں
اس 48ویں فلم میلے وچ قومانتری سنیمے دے نال-نال بھارتی سنیما وی اپنے رنگ ابھاردا اے، جس وچ 26 فیچر فلماں، 16 نان فیچر فلماں پیش ہوئیاں۔ اس نوں ‘انڈین پنورما’ دا ناں دتا گیا۔ اس دی جیوری دے چیئرمین سجائے گھوس اتے میمبر اپروا اسرانی، گوپی دسائی، گیان کوریا، ہری وشوناتھ، مرلون مخم، نکھل اڈوانی، نشکانت کامت، راہل رویل، روچی نرین، سچن چاٹے، ستروپا سنیال تے سریش ہیبلیکر سن۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
-آدی گرنتھ، پنہ 324
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
پہلی پیش کیتی فلم
اس 48ویں قومانتری فلم میلے وچ ‘نان فیچر فلم’ دی جیوری دے چیئرمین مشہور ڈریکٹر جناب سدھیر مشرا سن۔ ‘دادا صاحب پھالکے ایوارڈ’ اس وار دا، وشویتیم نوں دس لکھ روپئے دا دتا گیا۔ اوہ تامل/تیلگو تے ہندی سنیمے لئی جانے جاندے ہن۔ اوہناں دی تینگو فلم ‘ساگر سنگمم/ شنکربھارنم/ سواتی کرنم دکھائیاں گئیاں۔ امتابھ بچن نوں بھارتی سنیمے دی وڈی شخصیت لئی دس لکھ روپئے نال اعزاز پیش کیتا، پر اوہ نہیں آئے۔ اس فلم میلے دی شروعات فلم ایرانی کلاکار مجید مجیدی دی فلم ‘بیونڈ دی کلاؤڈ’ سی جہڑی کہ ممبئی دیاں جھگیاں وچ وچردی کئی طرحاں دے سوال پیدا کردی اے۔ اکادمی ایوارڈی میمبر مجید مجیدی پہلی وار بھارت وچ فلم بناؤن والا ایرانی کلاکار بنیا۔ ایہی اوہی بندہ اے جس دی مشہور فلم ‘چلڈرن آف ہیون’ آسکر لئی نامزد ہوئی سی۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
وید کی پتری سمرتی بھائی۔۔ سانکل جیوری لے اے آئی۔۔1॥
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
گاندھی میڈل حاصل فلماں
اس میلے دوران ‘انٹرنیشنل کونسل فار فلم، ٹیلیوین اینڈ آڈیؤویل کمیونیکیشن’ (936“) ولوں گاندھی میڈل حاصل 9 فلماں دکھائیاں گئیاں، جنہاں وچ مراٹھی فلم ‘کشیتیز-ایشیتیز ہورائیزن، تامل ‘منوسنگڈا’، راہل بوس دی ‘پرنا’، کنڑ ‘ریلوے چلڈرن’، ملیالم ‘ٹیک آف’ پیش ہوئیاں بھارتی فلماں سن۔ اس میلے دی آخری فلم (بنگالی/انگریزی) ‘تھنکنگ آف ہمّ’، پابوشیجر (ارجٹائینا) دی دکھائی گئی۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
-آدی گرنتھ، پنہ 329
بیگم پرا سحر کو ناؤ۔۔ دوکھُ اندوہُ نہی تہِ ٹھاؤ۔۔ ناں تسویس کھراجُ ن مال۔۔ خوفُ ن خطا ن ترسُ جوالُ۔۔ اب موہِ خوب وطن گہ پائی۔۔ اوہاں خیر سدا میرے بھائی۔۔1॥رہاؤ۔۔
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
بھارتی بولیاں دیاں فلماں
اس فلم میلے وچ تقریباً ہر بولی دی فلم نے حاضری لوائی پر پنجابی فلم میلے دا حصہ نہیں بن سکی۔ ساڈے لئی اصل وچ ایہہ منچ کوئی بہتی اہمیت نہیں رکھدا کیونکہ ساڈا سنیما پیسے دے دم تے اگے آؤندا اے نہ کہ اہلیت دے دم تے۔ جاں پھر ساڈی نویں پیڑھی نوں اسدا علم ہی نہیں کہ اجیہا وی کوئی وڈا بھارت دا منچ اے، جتھے تسیں اپنی حاضری لوا سکدے ہو۔ پنجابی سنیمے دی غیر حاضری کئی قسم دے سوال پیدا کردی اے۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
قائمُ دائمُ سدا پاتساہی۔۔ دوم ن سیم ایک سو آہی۔۔ آبادانُ سدا مسحور۔۔ اوہاں غنی بسہِ مامور۔۔2॥ تیؤ تیؤ سیل کرہِ جیو بھاوے۔۔ مہرم محل ن کو اٹکاوے۔۔ کہہ رویداس خلاص چمارا۔۔ جو ہم سحری سو میتُ ہمارا۔۔3॥2॥
-آدی گرنتھ، پنہ 345 مطلب ‘دکھ، تکلیف مکت شہر’ جو جات-رہت، ورن-رہت سماج، اک جدید سماج، مندراں دے ذکر توں رہت؛ شہری سماج، اوہ خطہ جس وچ وچرن واسطے کوئی ٹیکس نہیں دینا پیندا جاں کسے طرحاں دی پریشانی نہیں، منکھاں دی جتھے درجابندی نہیں، سگوں سارے برابر ہن۔ گرو گرنتھ صاحب وچ درج اس شبد دے اخیر وچ شاعر رویداس کہندے ہن کہ میں چمار جاتی نال متعلق بندہ آزاد ہو چکا ہاں تے اپنے متراں نال آزاد ہو کے گھمدا-پھرداا ہاں، کدھرے وی آؤن-جان دا حق اے، شہر جاں پنڈ۔ اک ہور شاعری (شبد) وچ نمن جاتی کاے جاندے لوکاں نوں مل کے رہن دا سندیش دندے ہن: ‘تم مکھتول سپید سپٔل ہم بپرے جس کیرا۔۔ ستسنگ مل رہیئے مادھؤُ جیسے مدھپ مکھیرا۔۔2॥
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
بھارتی بولیاں دیاں فلماں
48ویں قومانتری فلم میلے دوران بھارتی بولیاں نال ج’، کونکنی فلم ‘جوج’، ہندی ‘کڑوی ہوا’ نے دھماں پا رکھیاں سن۔ اسے میلے وچ عبدل ماجد، ، جے للیتا، کندن شاہ، ڈاکٹر۔ دساری نارائن راو، اوم پوری، رامانند سین گپیؤ، ریما لاگوُ، ٹام آلٹر تے ونود کھنے دے کم نوں یاد کیتا گیا۔ ‘ہندی میڈیئم، سیکریٹ سپرسٹارڑیا سنیما کئی بیہترین فلماں لے کے پہنچیا۔ بنگالی فلم ‘وسرجن’، مراٹھی فلم ‘وینٹیلیٹر وی ناظرین سنگ جڑی۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
بھگتی تحریک
-آدی گرنتھ، پنہ 486. اپروکت تکاں دا آدی یانِ مول نواسی نظر توں اس دی مختصر وضاحت اس طرحاں اے: کہ آدی واسیاں/آدی لوکاں دے گروہاں نوں ایوں مل کے رہنا چاہیدا اے جویں شہد دیاں مکھیاں اکو چھتے اتے رہندیاں-بہندیاں ہن۔ اوہ اپنی آگوُ مکھی دے فرماناں نوں مندیاں ہوئیاں حرکت وچ آ کے اپنے ٹیچے نوں حاصل کردیاں ہن۔ اوہ دور-دور دے علاقیاں وچ جا کے پوری تندیہی نال محنت کر کے قطرہ-قطرہ شہد اکتر کردیاں ہن۔ اپنی اس وراثت نوں لوک کلیان ہت اوہناں دے جیون نوں مٹھاس بخشدیاں ہن۔ آپسی سانجھ بھرے سلوک دی اداہرن بندیاں ہن۔ پر جے کوئی باہری طاقت حملے کرے تاں اس نوں اپنا دشمن منّ کے چپھیریوں دھاوا بولدیاں ہن کہ اوہناں نوں گھروں-بے گھر کرن دی منشا نال اوہناں ول انگل چکن والیاں نوں برداشت نہیں کردیاں سگوں جانلیوا روپ اختیار کر لیندیاں ہن۔ اکٹھ وچ برکتاں ہن تے اکٹھ اے لواے دی لٹھّ۔ ایوں شاعر گرو رویداس نے حقاں دی رکھوالی تے کھسے حقاں نوں حاصل کرن دی جگت دسی اے۔ ایوں اوہناں مول نواسیاں تے سارے کاریگر بھائیچاریاں نوں اکجٹّ کرن دی واہ لائی۔ غورطلب حقیقت ایہہ اے مدھ دور دے جاتپات تے چھوتچھات ورتکنیک 15 سنت-شاعراں جو بنگال، راجپوتانا، پنجاب، مہاندیس، سندھ، اتر پردیش تے اودھ آدی دے سن تے اوہناں دیاں رچناواں سری گرو گرنتھ صاحب وچ درج ہن تے اگے جا کے گرو صاحبان نے بھرفتار تحریک دی وچاردھارا نوں گرمتِ دے روپ وچ پرچاریا۔ اس نظر توں کئی ودوان گرو گرنتھ دی سمچی ٹیکسٹ نوں دلت ٹیکسٹ وجوں وی وچاردے ہن۔ سکھ گروآں نے سنسکرت تے اوہدی رہتل نوں نہ سویکاریا سگوں اوہناں مورتی پوجا تے کرم-کانڈ دا کھنڈن کیتا تے اپنی مقامی بولی پنجابی/گورمکھی وچ اپنے بلند وچاراں نوں پرگٹایا تے نال ہی ‘مانس کی جات سبے ایکو پہچانبو’ دا نعرہ حقیقت وچ بدلن دا سندیش دتا۔
48واں انٹرنیشنل فلم میلا
اثر
48ویں قومانتری فلم میلے نے اپنا جو اثر چھڈیا، اوہ ایہہ سی کہ محبت دنیا دا اک اجیہا سانجھا منچ اے، جتھوں انسانیت شروع ہندی اے اتے تہذیب جوان ہندی ہے۔
بھارت وچ دلت سماجی تحریک تے پنجابی دلت ساہت
پنجاب وچ آدی دھرم تحریک تے سماجی حالات
پنجاب 1920ویاں وچ سمچے ہندوستان وانگ اوچ-نیچ، چھوت-چھات، بھٹّ اتے جاتپات دے بے رحم شکنجے وچ کسیا ہویا سی۔ اچھوتاں/آدی دھرمیاں، اج دیاں شیڈولڈ ذاتیاں یانِ دلت لوکاں نوں کاواں تے کتیاں، بلیاں نالوں وی گئے گزرے سمجھیا جاندا سی۔ اوہناں توں کئی طرحاں دی بیگار کروائی جاندی سی۔ جویں کسے پلسیئے نوں سرکاری ملازم وجوں پنڈ آؤنا-جانا پوے تاں اوہدا سامان، بسترا ٹھانے توں لیاؤنا تے لجانا۔ ٹھانیدار دی گھوڑی لئی گھاہ دا پربندھ کرنا۔ لمبڑدار، سفیدپوش تے ذیلدار دیاں گھوڑیاں دیاں واگاں پھڑ کے نال-نال ترنا جاں دوڑنا۔ اوہناں وچوں کوئی حقہ پیندا ہووے تاں سر تے حقہ چکّ کے دوہو-دوہو تردے جانا تاں کہ اوہ گھوڑی اتے سوار ہویا حقے دے سوٹے بھردا راے۔ جے مسلماناں دا مذہبی آگوُ سعید پنڈ وچ آوے تاں اس نوں کندھیڑی چکّ کے دوجے پنڈ لجانا اچھوتاں دی ذمہ واری ہندی سی۔ اچّ جاتی آکھے جاندے جاں ذمیندار آپس وچ لڑ کے مر جاندے تاں اوہناں دیاں لاشاں ضلع ہیڈکوارٹر چکّ کے لجاؤنیاں پیندیاں سن۔ کئی وار فاصلہ ویہہ میل تک ہندا۔ جے اچھوت پروار دا آدمی بیمار جاں گھر نہ ہندا تاں لاش چکّ لجان دا فرض اس دے پروار دی کسے عورت نوں باقی اچھوتاں نال نبھاؤنا پیندا۔ جے لیڑا-کپڑا اچّ-جاتی دے انسان نال چھوہ جاندا تاں بھٹّ منی جاندی۔ نتیجے وجوں، اچھوت نوں پھینٹا چاڑھیا جاندا۔ راجپوتاں دے پنڈاں وچ اچھوت بھر گرمی وچ وی اپنے گھراں دی چھت اتے سوں نہ سکدے۔ ویاہاں-شادیاں وچ براتاں نوں مٹھیائی پاؤن دی مناہی سی۔ باجا وجاؤنا، ویاہی وہوٹی نوں ڈولی وچ پا کے لجان دی آگیا نہیں سی۔ ہمیرپر-کانگڑا دے پاسے تاں اچھوتاں نوں سراں اتے پگاں بنھن تے لال کپڑا پہنن دی ورجنا سی۔ جدوں راجپوتاں دے منڈے دا ویاہ ہندا تاں اچھوت دی پٹھّ اتے نگارا بنھیا جاندا تے کوئی ہندو انسان اس نوں وجاؤندا سی۔
ورن-انتظام دے پالکاں-پوشکاں دی شہِ اتے کجھ قانون برطانوی حکومت نے بنائے۔ جویں لینڈ ریوینیو ایکٹ، 1887 دی پیروی وچ انتقال ارازی ایکٹ-1900 (لینڈ ایلیئینیشن ایکٹ، 1900) اتے گورمنٹ آف انڈیا ایکٹ آف 1919 بنائے جو ذمینداراں نوں زمین خریدن-ویچنن دے اختیار دندے سن پر اچھوتاں اتے پابندی لاؤندے سن کہ اوہ مکان پاؤن لئی زمین نہیں خرید سکدے۔ زکریوگ حقیقت اے کہ جنہاں گھراں وچ اچھوت رہندے سن تے اوہ زمین جنی مکان ہیٹھ آؤندی، زمیدار دی ہندی سی (جس نوں موروسی کہندے سن)۔ جد کسے ذمیندار دا حکم نہ منیا جاندا تاں اوہ حکم چاڑھدا کہ مفت کم (بیگار) نہیں کرنا تاں اپنا منجا-بسترا چکّ لجاوو۔ اچھوت اپنے گھراں دے ویہڑے وچ جے کوئی درخت پتاں وانگ آسرے لئی پالدا تاں ذمیندار اس نوں وڈھّ لجاندا۔ مکان واسطے جگہ ‘رجتناما’ وجوں ہندی۔
اچھتاں اتے ظلم کئی روپاں وچ ہندے۔ اچھوت عورتاں چھوت-چھات توں پرھے سن۔ جبر-جناہ دیاں واقعے نت واپردیاں۔ ہندواں وانگ جات-ابھمانی سکھ بھٹّ، چھوتچھات تے جاتپات نوں مندے۔ پنڈاں دے گوردواریاں وچ اوہناں نوں سری گرو گرنتھ صاحب نوں متھا نہ ٹیکن دندے۔ 1920ویاں وچ وی دربار صاحب دے پجاری اکھوتی-پچھڑیاں جاتاں دے سکھاں دا پرساد قبول نہیں کردے سن۔ پھر وی اچھوت بھائی چارا سکھی نال نزدیکی رکھدا کہ اوہناں دے اپنے سنتاں-مہانپرشاں دی بانی سری گرو گرنتھ صاحب وچ درج اے۔ اوہ مذہبی دیواناں وچ اچاردے کہ دشمیش پتا-درویش بادشاہ سری گرو گوبند سنگھ جی نے اکو باٹے وچ سبھناں ورناں-جاتیاں نوں امرت چھکا کے برابری دا انقلاب کاری سندیش دتا اے۔ اس کرکے وی کئی شودراں-اچھوتاں نے گرو صاحب دا ساتھ دتا تے شہادتاں دتیاں سن۔ پھر وی سماجی برابری دا رتبہ نہیں حاصل ہو سکیا۔
اودھر، آریہ سماج جس دی قیام 1875 ای۔ وچ مالک دیانند سرسوتی نے کیتی۔ اوہناں ‘شدھی’ راہیں دوجے دھرماں وچ گئے اچھوتاں نوں ہندواں وچ رلاؤن لئی بیڑا چکیا۔ اوہناں ہی سمیاں وچ 1861 ای۔ وچ رادھا سوآمی ستسنگ بیاس دی قیام ہوئی تے 1887 ای۔ وچ دیوَ سماج دی۔ جالندھر، انبالہ، لاہور تے سیالکوٹ وکھے امریکی مشنریاں نے اپنیاں سرگرمیاں ودھا لئیاں۔ احمدیاں سمپردا 1879 ای۔ وچ قائم ہوئی تے اس وچ ہندو-سکھاں وانگ اچھوتاں پرتِ نفرت تے چھوتچھات نہیں سی۔ اچھوت دوجے دھرماں-متانں ول کھچے گئے کیونکہ ہزاراں سال پہلاں اتھوں دے مول نواسیاں دے دھرتی، دھن تے دھرم نوں آریہ لوکاں نے کھوہ لیا سی۔
20ویں صدی دے شروع وچ سمچے ہندوستان وچ آدی تحریک شروع ہوئے۔ مول نواسیاں (دلت، شودراں، اتی شودراں نوں اک جٹّ تے اکمٹھّ کرن لئی کئی اچھوت لیڈر اٹھ کھڑے ہوئے۔ اوہناں انسانی ادھیکاراں دی منگ نوں اچھوتاں وچالے پرچاریا تے پرساریا۔ اس ویلے دے وکھ-وکھ پرانتاں دے اگھے اچھوت آگوُ سن؛ کیرل وچ آئنلکلی (1863–1941)، مدراس وچ ایمّ۔ سی۔ راجا (1883–1943)، سرینواسن، بنگال وچ گرو چاند، اتر پردیش وچ مالک اچھوتانند ہرہر (1879–1933) مہاندیس وچ ڈاکٹر۔ بی۔ آر۔ امبیڈکر (1891–1956)، پنجاب وچ بابو منگو رام مگووال (1886–1980) آدی۔ ایہہ سارے لیڈر اپنے آپ نوں ہندو کاے جان دا خلاف کردے سن۔ اوہ اپنی پچھان لئی اپنے دھرم اتے فلسفہ دی قیام وچ دن-رات جٹے ہوئے سن۔ جویں بنگال وچ گرو چاند نے 1838 ای۔ وچ پورے بنگال وچ تحریک کیتا تے ‘متوآ دھرم’ دی قیام کیتی۔ پنجاب وچ بابو منگو رام نے 1926 وچ ادِ دھرم دی قیام کیتی۔ 1932 ای۔ وچ لارڈ لوتھیئن کمیٹی دے بھارت آؤن اتے اپریل وچ لاہور وکھے میٹنگ دوران بابا صاحب ڈاکٹر۔ امبیڈکر دی مدد نال بابو جی نے آدی دھرم نوں رکوگنائیز کروایا۔ متوآ دھرم اتے آدی دھرم نے ہندو دھرم نوں خارج کردیاں اپنی پچھان لئی یتن جاری رکھے۔
امریکہ دیاں ایہناں تھاواں اتے رہندیاں اوہناں محسوس کیتا کہ اتھے کدھرے وی چھوتچھات نہیں تے نہ ہی ہندوستان وانگ اوچ-نیچ دا سماجی کوہڑ اے۔ اتھوں دے کالے لوک اپنے خلاف ہندے جھگڑیاں وچ گوریاں نوں قانونی طور تے جت لیندے۔ جدوں گورے لوک ہندوستانیاں نوں ‘ہندو سلیو’ کہہ کے مہنے ماردے تاں ایہہ وچار اوہناں دے دل وچ کٹار وانگ کھبھّ جاندے۔ اوہناں دیاں اکھاں موہرے اپنے ملک وچ اچھوتاں دی تن طرحاں دی غلامی آ جاندی۔ بابو منگو رام مطابق برطانوی حکومت دی غلامی، ہندو راجیاں تے پھر ہندو سماج دی غلامی۔
آدی دھرم دا قیام
آدی دھرم منڈل پنجاب دی قیام بابو منگو رام مگووال نے 11-12 جون 1926 نوں اپنے پنڈ مگووال وکھے بھاری کانفرنس وچ کیتی۔ کانفرنس وچ چوہڑے، چمار، روداسیئے، سانسی، بھنجڑے، گدھیلے، برڑ، میگھ، کبیر پنتھی، مہاشے، ڈوم، جٹیئے آدی 5000 توں ودھ گنتی وچ شامل ہوئے۔ منڈل نے ایلانیا کہ اسیں اچھوت تے نمن آکھیاں جاندیاں 36 ذاتیاں ہندو، سکھ، مسلمان تے عیسائی نہیں ہاں۔ ایہہ ساڈے وچوں نہیں تے نہ اسیں ایہناں وچوں ہاں۔ اسیں اس دیش دے مول نواسی ہاں تے ساڈے دیش اتے مرکزی ایشیا توں آئے آریہ لوکاں نے قبضہ کیتا ہویا اے۔ اسیں تن طرحاں دی غلامی کردے ہاں؛ 1) انگریزاں دی غلامی، 2) ہندو راجیاں دی غلامی تے 3) ریاستاں وچ ہندو سماج دی۔ وڈا اعلان ایہہ کیتا گیا کہ اس لاہنت توں چھٹکارا پاؤن لئی آپاں سارے اج توں ‘آدی قوم’ آدی دھرمی بن جائیے۔ یانِ مول نواسیاں دا اپنا مانووادی دھرم مطلب سارے دیش تے ودیش دے نواسی اک سامان ہن۔
دسنا ضروری جاپدا اے بابو منگو رام 1909 وچ امریکہ نوں ہور لوکاں وانگ کمائیاں کرن چلے گئے سن۔ اوہ اتھے ہندوستان آزاد کراؤن لئی 1913 وچ بنی غدر پارٹی وچ شامل ہو گئے سن۔ اوہ سان فراسسکو وچ ‘غدر’ دی پریس وچ کم کردے راے۔ سرکاری ریکارڈ مطابق اوہناں نوں بہت خطرناک سمجھیا جاندا سی۔ اوہ ہندوستان نوں آزاد کراؤن لئی امریکہ توں ہندوستان نوں ہتھیاراں دی سمگلنگ دے کیس وچ 4 ہور ججھارو دیش بھگتاں سمیت رستے وچ پھڑے گئے۔ جیلھاں کٹیاں، خونی وارنٹ نکلے پر اوہ کئی وار موت دے منہ جاندے-جاندے بچے۔ 1925 دے اخیر وچ اوہ ہندوستان پرتے۔ اوہناں امریکہ رہندیاں غلامی تے آزادی دے معنےآں نوں چنگی طرحاں سمجھ لیا سی۔ اسے کرکے اوہناں دیاں لکھتاں مطابق اوہناں اچھوتاں دے انسانی ادھیکاراں دی حصول واسطے آدی دھرم لہر چلائی۔ اوہناں دی کاوَ-کتاب ‘آدی دکھڑے’ اتے اوہناں دے لیکھ پڑھن تے گولنیوگ ہن۔
دلت شبد تے دلت ساہت
سمچے بھارت وچ وکھ-وکھ بولیاں وچ لکھے جاندے ساہت وچ دلت شبد تے دلت ساہت نال جڑے سماجی سروکاراں، پچھوکڑ وچ پئے مقصداں، منورتھاں، ادیساں، ورن-آشرم دی پرانے انتظام، جاگیرداری نظام، سرمایہ داری نظام تے بین القوامیت دے سمیاں وچ بدلدے حوالےآں وچ سماجی تے تہذیبی قدراں-قیمتاں اتے مختصر چرچہ کرنی ضروری اے۔ دلت شبد دی ورتوں سنسکرت، اس دی رہتل تے مذہبی دکھّ والیاں پوتھیاں وچ ہوئی ملدی اے جنہاں دا ادیش سیاسی ہون کارن دیش دے گروہ لوکاں خاص طور تے مول نواسیاں دی درجابندی کر کے اوہناں دا استحصال کرنا اے۔ مول نواسیاں نوں اپمانت کرن ہت کئی ناواں نال پکاریا جاندا رہا تے پھر جم نال جوڑی جات نظام وچ مول نواسیاں خاص طور تے ‘پنچم’ لوکاں نوں ‘اچھوت’ کہہ کے سماج توں چھیکیا گیا۔ جدید سمیاں وچ ہندواں تے کانگرس دے آگوُ موہن داس کرم چند گاندھی نے اچھوتاں نال ‘ہمدردی’ پرگٹاؤندیاں اوہناں نوں ‘ہریجن’ دا ناں دتا۔ بھارت دے اچھوتاں نے اس نوں اپنے لئی ہور وی اپمان بھریا شبد سمجھیا کیونکہ اس دا مطلب دیوداسیاں دی سنتان توں سی، مطلب براہمناں-پجاریانں دی نجائز اولاد۔ اس ‘ہریجن’ شبد دا تکھا خلاف ویہویں صدی دے مڈھلے دو دہاکیاں دوران سمچے ہندوستان وچ ہویا۔ پر ہن اس شبد دی ورتوں دیش دی سرب-اچّ عدالت ولوں پابندیشدا اے تے اتہاس دا حصہ بن کے رہِ گیا اے۔ اچھوت آکھیاں جاندیاں ذاتیاں بھارتی آئین مطابق ‘شیڈولڈ ذاتیاں’ ہن۔ جتھوں تک دلت شبد دے مطلب تے اس دی ورتوں دا سوال اے، اس اتے وی تردی جہی نظر مارنی ضروری اے۔
دلت شبد دا مطلب اس انسان توں اے جو علیٰحدہ کیتا ہویا تے سماج وچوں چھیکیا ہویا ہووے۔ سماجی بنتر تے حالت مطابق دلیا، پچھڑیا تے جنم-جات نال جڑیا ہون کارن مول نواسی/اچھوت/ہریجن/ شیڈولڈ جاتی دا ہی سیاسی طور تے بدلواں جدید نام اے جو سماجی پرورتن، سماجی انقلاب لئی ترک-بھرپور فکر تے مانووادی نظر دا پرتیک اے۔ ایہہ گروہ اچھوتاں/شیڈولڈ ذاتیاں نوں اپنے کلاوے وچ لے کے اوہناں نوں اکجٹ کردا اے تے سماجک-آرتھکک تے سیاسی فکر دے نال-نال اوہناں دے سماجی اعزاز ہت اتے معاشی استحصال تے رنگ-بھید تے نسل واد خلاف لامبند ہو کے انسانی ادھیکاراں دی حصول تک جوجھن لئی مُتحرک کردا اے۔ ایہہ گروہ سماج نوں اک طبقہ وجوں وچاردا اے۔
دلت شبد دی ورتوں پنجابی دی ‘دیش سیوک’ اخبار وچ مارچ 1928 وچ ہویا ملدا اے۔ جدوں آدی دھرم منڈل، پنجاب دے پردھان غدری بابا منگو رام نے اپنے ساتھیاں نال مل کے سائیمن کمیشن نوں لاہور وکھے اچھوتاں دی سماجی حالت تے انسانی ادھیکاراں دی حصول لئی دتے میمورنڈم دا پنجابی اناختلاف چھپیا۔ دلت شبد ڈپریسڈ تے اوپریسڈ کلاسز لئی ہویا اے۔ ہور تاں ہور 1938 وچ ‘دلت بندھو’ ناں دا اک رسالہ چھپدا رہا جس دے اڈیٹر یشونت رائے تے پرتھی سنگھ آزاد سن۔ ڈاکٹر۔ بی۔ آر۔ امبیڈکر نے اپنیاں شروعاتی مراٹھی لکھتاں وچ دلت شبد دی ورتوں کیتی سی۔
دلت ساہت متعلق اکو-اک نگر تتھّ تشریح وجوں ایہہ اے جو پچھلے سالاں توں پرچلت اے تے اس نوں ساہت دی مکھدھارا وچ ستھان وی حاصل ہو گیا اے، ‘دلتاں ولوں دلتاں دی سماجک-آرتھکک پیڑا، روہ-ودروہ، سماجی پرورتن لئی فکر تے سماجی سمتا لئی لکھیا ساہت ہی دلت ساہت اے۔’ اجیاے ساہت دی شروعات پنجابی وچ بابو منگو رام دی کاوَ-کتاب ‘آدی دکھڑے’ تے ‘آدی پیغام’- سنت رام بوہن تے آدی دھرم منڈل، پنجاب ولوں 1929–30 وچ چھپائے ٹریکٹاں نال ہوئی جنہاں وچ دلت شبد دی ورتوں ہوئی ملدی اے۔ ایہناں اندر سکھیا، تنظیم دے سماجی انسانی فکر لئی تے پریرنا کاوَ-حوالہ ہن۔
پنجابی دلت شاعری
حال پنجابی دلت شاعری نے ویہویں صدی دے تیجے دہاکے توں لے کے اچھوت تے اس دے ونچت طبقہ نوں چیتن کرن ہت اک کاوَ-تحریک کیتا ہویا اے۔ اس وچ ترقی دیاں سمبھاوناواں ہمیشہ رہیاں ہن۔ پہلاں-پہلاں اس شاعری نوں آدی دھرم دی شاعری تے شاعراں نوں آدی دھرم دے شاعر کیہا جاندا سی۔ سٹیجاں توں گیت/پرگیتک کویتاواں سنن-سناؤن دا سلسلہ اج وی جاری اے۔ ایہناں وچ دلت انسان دی ویدنا-سنویدنا تے منوویگ نوں بہو-ویاپی فکر وجوں پرگٹایا گیا اے۔ کئی وار ایہہ نجّ-مکھی ہندیاں گروہ سماج نوں اپنے گھیرے ہیٹھ لیندی اے۔ اس وچ دلت عورت نوں وی دلت انسان دے برابر جاں کہو کہ اس توں ودھ جسمانی تے دماغی پیڑا بھوگدی درسایا گیا اے۔ ایہہ شاعری گروہ سماج، نیچر، قدرتی سروتاں نوں پیاردی ہوئی ہریک نوں سمع-نظر نال دیکھدی اے۔ دلت تے غیر-دلت نوں سامان ادھیکاراں، غلامی مکت سماج تے معاشی سومیاں اتے سبھ دے اختیار دی لوء نوں ماحول حاصل کردی اے۔ بابو منگو رام مگووال، گرداس رام مڈھلے شاعراں توں اگے آؤندے نے سنت رام الونڈی تے انقلاب کاری دلت شاعر لال سنگھ دل۔ دل بہت ہی سوخم وینگ کسدا اے: مینوں پیار کردیئے پر-جات کڑیئے ساڈے سکے مردے وی اک تھاں تے نہیں جلاؤندے۔ بلبیر مادھوپری دی شاعری دیکھو جو سنواد دے روپ وچ اے: اس نے کیہا میں بہت چر تہاڈے پچھے تریا ہاں ہن تسیں میرے پچھے ترو
پنجابی دلت فکشن ساہت
پنجابی دلت ساہت نوں امیر بناؤن وچ کئی چیتن دلت ساہتکار اپنی خاص کردار لگاتار نبھا راے ہن۔ ایہناں وچلا کرور حقیقت دلت سویجیونیاں وانگ ہی سماج نوں اوہدا کروپ چہرہ دکھاؤندا اے۔ مثال دے طور تے ڈاکٹر۔ گرچرن سنگھ راؤ اپنے ناول ‘مشالچی’ وچ پنڈاں وچ وسدے اچھوتاں یانِ دلتاں دی گھٹ گنتی اے تے اوہ معاشی طور تے زمین مالکاں اتے انحصار ہن۔ اوہ ایہناں جاگیرو رچیاں دے دھنی کساناں دا جسمانی تے دماغی تشدد برداشت کردے ہن۔ ناول کار پرمپرک پرگتیوادی ساہتکاراں تے مارکسسٹ آلوچکاں دیاں انٹیکجوئل سیماواں اتے انگلی دھردا اے۔ ‘مشالچی’ نوں دلت جیون دا پہلا حقیقت پسند تے کلاسک ناول ہون دا گرو حاصل اے۔
پنجابی کہانی وچ اپنی نویکلی دلت نظر صدقہ پریم گورکھی، اترجیت، بھگونت رسولپری، سروپ سیالوی، دیس راج کالی، مکھن مان، گرمیت کڑیالوی، اجمیر سدھو، نچھتر آدی اگھڑویں ہستاکھر ہن۔ ایہناں دیاں کہانیاں وچلے سماجک-یتھارتھک پاتر حق، سچ تے نیاں لئی جوجھدے ڈریکٹ دکھائی دندے ہن۔ ذکر انے دل-ٹمبویں ہن کہ پاٹھک اپنی سہج برتی توں ڈولدا ہویا ایہناں نمانیاں-نتانیاں دے پکھ وچ بھگتن نوں کاہلا پیندا جاپدا اے۔ ایہناں کہانی کاراں دیاں کجھ کہانیاں اتے پنجابی فلماں وی بن گئیاں ہن۔
سوانح عمریاں
19ویں صدی دے انت تے 20ویں صدی دے شروع وچ اچھوت اندولناں نے ساہتکاراں نوں دلت ساہت دی سرجنا لئی راغب کیتا۔ اوہناں شاعری، کہانی، ناول، ناٹک، جیونیاں، سویجیونیاں تے لیکھ لکھے۔ سبھ ودھاواں دے کتابی روپ بازار وچ مہیا ہن۔ دلت دے دکھ-درد، روہ-ودروہ، سماجی حقیقت تے سماجی برابری لوڑدیاں سویجیونیاں نے سماج نوں اس دا اصلی تے کرور روپ دکھایا۔ پنجابی وچ غدری بابا منگو رام دی سویجیونی دے کجھ انش 1971 وچ ‘رویداس پترکا’ وچ ‘میرا جیون ذکر تے میری ودیش یاترا’ ناں ہیٹھ چھپے۔ ایہناں وچ غلامی، بیگار، جبر-جناح تے ظلم دے دل دہلا دین والے ویروے ہن۔ آدی دھرم دے انقلاب کاری شاعر گرداس رام عالم نے ‘میرا جیون پندھ’ ہیٹھ ‘عوامی لہر’ اخبار وچ 1988 وچ 15 سویجیونی کانڈ چھپوائے۔ کہانی کار پریم گورکھی دی سویجیونی ‘غیر-حاضر آدمی’ (1995) وچ دلت سماج نال ہندے انیاں دا پھلار اے۔ نکسلوادی شاعر لال سنگھ دل (11.4.1943-14.8.2007) اپنی ‘داستان’ (1998) وچ لکھدا اے کہ پولیس والے میرے تے زیادہ ڈنڈے اس کرکے مار دندے سن کیونکہ اوہناں نوں میری جات ‘چمار’ ہون دا پتہ سی۔ سکول وچ کئی وار جات دے مہنے وی سننے پیندے سی۔ پہلاں-پہلاں لال سنگھ دل سکھ بنیا، اتھے وی جات دے وتکریاں تے اوچ-نیچ توں اوہدا کھہڑا نہ چھٹیا۔ سرگرم نکسلوادی وجوں اوہ اس لہر دے چڑھت دے دناں (1968–1972) دوران مسلمان بن گیا۔ اتر پردیش وچ لک-چھپ کے رہندا رہا اگھا شاعر، کدی دہاڑیدار کدی چوکیدار، تے کدی چاہ دا کھوکھا چلاؤندا رہا۔ پر لگاتار لکھدا رہا۔ تے آخر اوہ انویاہیا ہی پنجاب وچ لدھیانہ دے اک شہر سمرالا وچ گزر گیا۔ سروپ سیالوی دی سویجیونی ‘ضلالت’ وچ پاکستان توں اجڑ کے چڑھدے پنجاب وچ آ وسن والے دلت پروار نوں گھر ٹکانا نہ ملنا، اچیاں جاتاں ولوں کھوہ توں پانی نہ بھرن دینا، زمیداراں ولوں شاملات دی زمین توں بار-بار اٹھاؤنا، بار-بار کیس درج ہونے تے پریشان ہندے رہن دے بے شمار ویروے ہن۔ سکھ ہندے ہوئے وی سکھاں ولوں ظلم نوں برداشت کرنا بہت ہی ترس یوگ حالات دا ذکر اے۔ اترجیت دی ‘اکّ دا دودھ’ تے میت کھٹڑا دی سویجیونی ‘تنکا تنکا آلھنا’ پڑھنیوگ ہن۔ بلبیر مادھوپری دی ‘چھانگیا رکھ (2002) دا اؤکسپھورڈ یونیورسٹی پریس ولوں 2010 وچ، پاکستان وچ شاہمکھی وچ 2010 تے ہندی وچ 2007 وچ شائع ہون نال اس دی دیش-ودیش وچ خاص ساہتی ستھان قائم ہویا۔ ودوان آلوچکاں ولوں اس سویجیونی نوں پہلی دلت پنجابی سویجیونی اس وچلے دلت ساہت-شاستر تے دلت سماجیات دے مصلے جگاؤن والی ایلانیا گیا تے نویکلی ٹیکسٹ دے چرچے کیتے گئے ہن۔
ایہہ پنجابی دلت سویجیونیاں ہی ہن جنہاں نے پنجابی دلت ساہت دی پچھان بناؤن وچ اہم کردار نبھایا تے وکھرے دلت ساہت شاستر لئی ماپدنڈ مقرر کیتے تے پہلیاں پرمپرک سابق دھارناواں دی تھاں نواں بدل پیش کیتا۔ اپنیاں سماجی حالات دے نال-نال جات، جماعت، دھرم تے نسل دے مصلے گمبھیرتا تے سہردتا نال اتے اک آمورت جات-رہت سماج دی سرجنا لئی اپنے ماندنڈ ساہمنے لیاندے۔
مکدی گل کہ دلت ساہت تے بلیک لٹریچر ہی ہن عالمی ساہت وجوں وچاریا جا رہا اے۔ ایہہ حقیقت وی گمبھیر توجو دی منگ کردی اے کہ غیر دلت ساہتکار ‘دھرتی، دھن نہ اپنا’ جگدیش چندر نوں کسے طرحاں وی دلت ساہت وچوں خارج نہیں کیتا جا سکدا جویں بلیک لٹریچر وچوں ہاورڈ فاسٹ نوں کیونکہ ایہناں لکھاریاں اندر مانوی-سنویدنا سمیت مکمل سہردتا اے۔ ایہہ وکھری گل اے کہ صرف ‘راکھ جاندی اے سڑ جان دا درد۔’ کاش! ساڈے غیر-دلت ساہتکار وی ایہو جہی نظر اپنا لین۔
احتتامی حوالے
جویں کہ دلت ساہتکار مندے ہن کہ صرف راکھ جاندی اے پانی جان دا تجربہ۔ اسے نظرئیے توں غیر-دلت ساہتکار اینی شدت، ڈونگھائی تے حقیقت نال دلت جیون نوں ابھار سکن وچ کامیاب نہیں ہوئے۔ اوہناں دا لکھیا ‘دلت ساہت’ ہمدردی والا جاں شہرت حاصل کرن دا اک حصہ بن کے رہِ جاندا اے۔ ایہہ وی سچ اے کہ کسے غیر-دلت ودوان، مفکر تے فلسفی نے نفرت پھیلاؤن والی ورن-انتظام، جاتپات تے چھوتچھات خلاف کوئی تحریک نہیں چلایا سگوں موک بن کے پرچلت سماجی انتظام دا پکھ پوردے ہوئے پوشک پرتیت ہندے ہن۔ دلت سماج دا اپنا منکھوادی فلسفہ اے جو ورن-دھرم نوں مولوں ہی ردّ کردا اے۔ اس دا مننا اے کہ دلت سماج براہمناں، بودھیاں، جینیاں تے سکھاں تے مسلماناں دا حصہ نہیں سگوں بھارت وچ وسدے مول نواسیاں دا وڈا سماج اے جس نوں سوارتھی لوکاں نے غلام بنایا ہویا اے۔ دلت مفکر جدوجہد کردے ہوئے مر-کھپ جاندے ہن تے غیر دلت اوہناں دی مانووادی نظر دا پکھ نہیں پوردے۔ اسے کرکے بھارت دے سمچے تے سموہک انسانی ترقی وچ نگر وادھا نہیں ہو رہا سگوں اڑکا بنی ہوئی اے ورن-دھرم دی انتظام۔ ایہناں سبھ لوبھی، دمبھی تے اانسانی رچیاں دا پردہ فاش کردا فلسفہ گرنتھ جنوری 2017 وچ ‘مہان آجیوک: کبیر، ریداس اور گوسال’ آیا اے۔ اس دے لکھاری ہن - ڈاکٹر۔ دھرمویر۔
گل سمیٹدیاں کہنا بہتر ہووےگا کہ حال ماضی دا بنیاد ہندا اے تے ماضی ہمیشہ مستقبل واسطے کم کردا اے۔ اس نظر توں دیکھدیاں محسوس ہندا اے کہ ساہت خاص طور تے دلت ساہت سمچے سماجی پرورتن لئی ولکھن تے وڈی کردار نبھا رہا اے۔ اتھے کہن دا مطلب پنجابی دلت ساہت بھارتی دلت ساہت دے سوچ وچار تے فکر وچ لگاتار پائدار وادھا کر کے غیر دلت ساہتکاراں تے پورے بھارتی سماج نوں منکھوادی پہنچ اپناؤن لئی راغب کر رہا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:پنجابی ساہت
گھٹو گھٹ سہارا مُل (بھارت)
گھٹو گھٹ سہارا ملّ ( بھارت ) (ایمئیسپی )(انگریزی: Minimum support price (MSP) اک کھیتی باڑی پیداوار قیمت اے جو بھارت سرکار ولوں کساناں توں سدھے فصل خریدن لئی مقرر کیتی گئی اے۔ جیکر کھلے بازار وچ فصل تے ہوئی لاگت نالوں گھٹ قیمت ہووے تاں ایہہ بھاء کسان دی فصل دے گھٹو گھٹ منافیاں دی راکھی لئی اے۔ بھارت سرکار سال وچ دو وار 23 وستواں دی قیمت طے کردی اے۔