cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جوزانی چاوکا بے نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:تنزانیہ دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
ہوہنلوہے
ہوہنلوہے جرمنی دے صوبے بادنورتمبرگ دا اک ضلع اے۔
بیمبرگ یونیورسٹی
بیمبرگ یونیورسٹی جرمنی دے نگر بیمبرگ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
پنجابی لوک گیت
لوک شاعری ہرمن پیارا ادب ہُندا اے۔ اس دا تھاں لوکدھارا تے خصوصی ادب دے وچکار جاے آ جاندا اے۔ اس دا پرمکھ کارن ایہہ اے کہ اس شعری دے روپ ودھان دی جگت تاں پرمپرا دے اصولاں دا پالنا کردی اے، پر اس دی سار جگت گروہی نا ہو کے، لوک گیت لوکدھارا دی اک پرپکّ اتے ودھیا رچنا اے۔ لوک گیت لوکدھارا دے سمچے بنیادی عملاں دی پالنا کردا اے۔
لوک لفظ
'لوک' لفظ دی ورتوں کدے ان پڑھ، گنوار، غیر تہذیبی لوکاں لئی کیتی جاندی رہی اے مگر اج ایہہ دھارنا بدل گئی اے۔ لوکدھارا شاستریاں مطابق کسے اک بولی نال جڑے ہوئے لوکاں دے گروہ نوں لوک کیہا جاندا اے۔ اس دے انترگت نسل، دھرم جات، کتہ وغیرہ نال جڑے گروہ وی شامل ہندے ہن۔ ایہہ گروہ ان پڑھ وی ہو سکدا اے تے پڑھیا لکھیا وی۔ ایہہ پینڈو وی ہو سکدا اے تے شہری وی جاں پھر ایہہ بھوتکالی وی ہو سکدا اے تے سمکالی وی۔ سمچے طور تے جویں اک بولی نال ہر طبعہ، ہر دھرم، جات دے لوک جڑے ہوئے ہندے ہن اسے طرحاں ہی لوکدھارا نال وی ایہہ سارے گروہ جڑے ہندے ہن۔ اس لئی اسیں 'لوک' نوں اک بھاشائی گروہ دا نام دتا اے۔ اس گروہ دی اپنی اک پرمپرا ہندی اے۔
اس گروہ ولوں رچی جاندی شاعری نوں ہی لوک-کاو دا ناں دتا گیا اے۔ اس لوک-کاو دیاں اپنیاں کجھ وشیشتاواں ہن۔ اس دی پہلی خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ اک پیڑھی توں دوجی پیڑھی تک زبانی طور تے پہنچدا اے۔ اسے لئی اک پیڑھی توں دوجی پیڑھی تک پہنچدیاں پہنچدیاں بہت کجھ گمّ گواچ وی جاندا اے۔ اسے لئی اج سانوں لوک ساہت نوں لپیبدھ کرن دی جاں سامبھن دی لوڑ پے رہی اے۔ اس طرحاں کجھ تاں بچ گیا اے جاں بچایا جا رہا اے مگر سینکڑے گیت، کہانیاں اتے ہور دوسرے ساہت روپ ساڈے کولوں کھسّ گئے ہن۔ لوک-کاو دی اگلی خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ لوک من وچوں دبیاں بھاوناواں نوں باہر کڈھن دا بہت ہی اہم کم کردا اے۔ زندگی دے باہری دباواں توں ایہہ اک طرحاں دی راحتَ دندا اے۔ دوجے شبداں وچ ایہہ باہری دباواں نوں جھلن دی ہمت حاصل کردا اے۔ ہریک گروہ کول کوئی نہ کوئی لوک-شاعری دا ایہہ زریعہ ضرور ہندا اے۔
پنجابی عورتاں
جِداں پنجابی عورتاں کول لوک گیتاں دا اتھاہ خزانہ اے۔ ایہناں گیتاں راہیں عورتاں مخول اڈا کے، گمبھیر سراں الاپ کے اتے الاہنیاں پا کے اپنا من حلقہ کردیاں ہن اتے اپنیاں اگلیاں زمیواریاں نبھاؤن لئی اپنے آپ نوں تیار کردیاں ہن۔ نوجوان منڈے- کڑیاں نرت-گیتات راہیں آپنیا پیار بھاوناواں اتے جنسی بھاوناواں نوں نکاس دندے ہن تے ایوں سماجی کماں وچ مڑ جٹّ جاندے ہن۔ کہن دا بھاوَ ایہہ اے کہ سماج دا ہر طبعہ لوک شعری نوں بھاوناواں پرگٹاؤن دا زریعہ بناؤندا اے۔
لوک شعری اپنے وچ وغیرہ دور دیاں پیڑاں سامبھی بیٹھا اے۔ کئی شعری پنگتیاں دی ورتوں جادوئی اثر لئی کیتی جاندی اے۔ جِداں پنجابی وچ گریہہ شانت کرن لئی گائے جاندے گیت، گانا بنھن دے گیت تے وٹنے یا مائیاں دے گیت ایہدیاں مثالاں نیں۔
لوک شاعری
ساڈی نمّ دے ڈائلے پتلے وے راء توتیا۔ لوک شعری روپ، لوک چھند، لوک ناٹک، لوک سنگیت وغیرہ ترقی یافتہ ہو کے بعد وچ وششٹ چھند، وششٹ ناٹک، وششٹ سنگیت اتے وششٹ شعری روپ دا روپ دھارن کردے ہن۔ لوک چھند، سنگیت نال جڑے ہندے ہن اسے لئی انھاں وچ ورناں جاں ماتراواں دی کٹڑتا نال پالنا نہیں ہو سکدی۔ پھر وی سنت سنگھ سیکھوں دے کہن مطابق دوہرا، چوپئی تے دوئیا وغیرہ لوک چھند ہی ہن جس اپر کلاسیکل چھنداں دا محل اسریا ہویا اے۔
جیکر لوک بولی دا نمونہ ٹھیٹھ تے صحیح روپ وچ دیکھنا ہووے تاں لوکگیتاں دا مطالعہ سبھ توں اہم ہووےگا۔ اس بولی وچ وگاڑ نوں وی لوکاں دی منظوری ملی ہوئی ہندی اے۔ لگام نوں گلام وغیرہ گاؤنا لوک شعری وچ عامَ اے۔ کجھ شبداں دا مطلب لبھن وچ بہت زیادہ محنت کرنی پیندی اے۔ جویں شبد انجڑا، آنچل دا وگڑیا ہویا روپ اے اس طرحاں دے ہور وی انیکاں اداہرن مل سکدے ہن۔
ہر بولی دے لوک شعری وانگ پنجابی لوک شعری دے وی انیکاں روپ ہن جویں بئھائیاں (جم ویلے دے گیت)، سہاگ، گھوڑیاں، سٹھنیاں، الاہنیاں، بارانماہاں، پینتی اکھری، باون اکھری، رتاں، اٹھوارا، ستوارا، گنڈھاں وغیرہ۔ کجھ ودواناں نے لوک شعری روپ وچ بجھارتاں، اکھان، محاورے تے سیانپ دے ٹوٹے نوں وی شامل کر لیا اے۔ اوہناں دا اجیہا کرن دا آدھار صرف تکبندی اے جس نوں آدھار نہیں بنایا جا سکدا۔ ایہہ لوک ساہت دا بڑا اہم حصہ ہن مگر اناں نوں لوک شعری وچ شامل کرنا لوک شعری دا مخول اڈاؤنا اے۔
مندوانی
منداونی شبد 'مندن' توں بنیاں اے جس دے مطلب ہن بند کرنا۔ اس توں اگانھ اس دے مطلب کیتے جاندے ہن روکنا، بسّ کرنی، حد بنھنی جاں سونہ پاؤنی۔ پنڈت تارہ سنگھ نروتم نے منداونی نوں جنج بنھن دے گیت کیہا اے۔ اپروکت دتے ارتھاں توں سونہ پاؤنی جاں حد بنھنی دا مطلب وی جنج بنن دے گیت ہی بندا اے۔ پنڈت تارہ سنگھ نروتم دا کتھن اے، "ارجن صاحب جی کے وباہ ویلے استریوں نے جنیت کی تھالیاں بندھی۔ اس بننے کا نام منداونی بنا اے۔"( اتہاس سری گورو گرنتھ صاحب، منداونی، گیانی گردتّ سنگھ، پنہ 90)
بھائی کاہن سنگھ نابھہ نے منداونی دا مطلب مندن جاں موہر چھاپ لاؤنا کردیا لکھیا اے کہ، "بھارت وچ ریتی اے کہ مہاراجیاں دے کھان پان دا پربندھ کرن والا سردار اپنے اپنے غذا تیار کروا کہ دیگچے وغیرہ برتناں پور موہر لا دندا اے تاں کہ اسُæبھّ زہر وغیرہ غذا وچ نہ ملا سکے، پھر جد تھال پروسدا اے تد وی تھال پر سرپوش دے کے موہر لا دندا اے۔ اوہ موہر ذمیوار سردار دے روبرو مہاراجہ دے سمکھ کھولھی جاندی اے۔" بھائی کاہن سنگھ نابھہ نے گربانی دی جس پنگتی دا ذکر کیتا اے اس دا مطلب بجھارت وی بندا اے۔ 'ایہہ منداونی ستگور پائی، گرسکھاں لدھی بھالِ" (محلہ تیجا، وار سورٹھ)۔ جیکر اپروکت ارتھاں تک اپنے آپ نوں سیمت رکھیئے تاں بجھارت جاں جنج بنھن دے گیتاں نوں منداونی کیہا جانا چاہیدا اے۔ پر اسیں ایہہ مندے ہاں کہ 'لوک' جدوں گیت گاؤندا اے تاں انت اپر جا کے کوئی پرمپراگت پنگتیاں اچاردا اے۔ اوہناں پرمپراگت پنگتیاں نوں ہی منداونی کہنا چاہیدا اے۔ عورتاں سٹھنیاں توں بعد اخیر تے معافی منگن دے بول اچاردیاں ہن تاں کہ کوئی غصہ نہ کرے۔ جویں، -ویاہ دیاں سٹھنیاں، لڑائی دے مہنے اسیں نت نت نہیں دینے۔ -سلائیاں سلائیاں، ہن سانوں معاف کرو بہت بولیاں پائیاں
مرداں دے بھنگڑے دے اخیر دے بول عامَ طور تے ایہہ ہندے ہن؛
-رنگلی دنیاں توں جی نی جان نوں کردا۔
اسے ترھا کویشر وی اخیرلیاں پنگتیاں ایوں اچاردا اے؛ -کجھ دن کھیڈ لے، موجاں مان لے، تیں بھجّ جاونا اوئے کنگنا کچّ دیا۔ نانکیاں جدوں ویاہ ختم ہون توں بعد کھڑکا-دڑکا کردیاں واپس پرتدیاں ہن تاں اتھے وی اوہ سٹھّ کرنوں نہیں ٹلدیاں؛ -کوٹھے اتے گھگیاں بنیرے اتے کاں لوکو، اسیں چلے چلے اسیں چلے چلےæææوچ لے لؤ تھاں لوکو، اسیں چلے چلے۔ ایوں گیتاں دی سروآت نوں منگلاچرن تے انتم پنگتیاں نوں منداونی کہنا چاہیدا اے۔
کیرنا
الاہنی تے کیرنے نوں سوکگیت کہنا ودھیرے اچت ہووےگا۔ کجھ ودواناں نے کیرنے نوں الاہنی دے انترگت ہی وچاریا اے۔ ڈاکٹرæ ونجارا بیدی نے کیرنے نوں اس کرکے الاہنی نالو کجھ وکھرا منیا اے کہ ایہہ اک انسان گت رچنا ہندی اے جدوں کہ الاہنی ساموہک سوæکگیت منیاں جانا چاہیدا اے۔ ڈاکٹر کرنیل سنگھ تھند تے مہیندر سنگھ رندھاوا الاہنی تے کیرنے نوں اک ہی روپ منّ کے اس تے چرچہ کردے ہن۔ ڈاکٹرæ ناہر سنگھ پنجابی دا اک اجیہا ودوان اے جو ایہناں دوہاں روپاں نوں وکھرا کرکے کیرنے اتے وستار سہت چرچہ کردا اے۔ اس نوں متاثر کردیا اوہ لکھدا اے، "کیرنا ہوکے تے لیر دے انترگت شکایت دے لحظے وچ اچرت اجیہا پرگیتاتمک گیت روپ اے جو کہ تھیمک ٹکراؤ دی شعری جگت اتے مشتمل میں تے توں دے اکاگر تعلقات پر سوے سمبودھن راہیں تھیمک ٹکراؤ نوں صرف ٹکراؤ/تناؤ دی ستھتی وچ ہی پیش کردا اے۔ اس دی بولی دا رخ محاورے ول ہندا اے۔ اس وچ بہت وار روپک سرجنا تے مانویکرن دیاں شعری ودھیاں دی ورتوں کیتی جاندی اے۔
الاہنی
پنجابی دے جنے وی شعری روپ ہن اوہناں دے مولک نام ہن جو ایہناں شعری روپاں دی مولکتا دی جامنی وی بندے ہن۔ ایہہ شعری روپ صدیاں توں پنجابی جیون وچ کوئی نہ کوئی تہذیبی کم نبھاؤندے آ راے ہن۔ گورو نانک دیوَ جی ولوں وڈہنس راگ وچ پنج الاہنیاں دی رچنا اتے بھائی گرداس دیاں واراں وچ الاہنی دا ذکر ایہہ گلّ تاں واضع کر ہی دندا اے کہ ایہہ شوک گیت دا روپ صدیاں پرانا اے۔ بابے نانک نے الاہنی دے موضوع نوں دھیان وچ رکھدیاں ہویاں دنیاں دی ناشمانتا اتے دنیا چھڈّ گئے بندے پرتِ جھوٹھے ردن نوں نکار کے پربھو پریم ول دھیان کرن اپر بل دتا اے۔ جویں، دھنُ وسرندا سچا پتساہُ، جنِ جگُو دھندے لایا۔ مہلتِ پنی پائی بھری جانیئڑا گھتِ چلایا۔ جانی گھتِ چلایا لکھیا آیا رنے ویر سبائے۔ کایا ہنس تھیا ویچھوڑا جا دن پنے میری مائی۔ جیہا لِæکھا تیہا پایا جیہا پربِ کمایا۔ دھنّ سرندا سچا پاتساہُ جنِ جگُ دھندے لایا۔1। (راگُ وڈہنس محلہ 1, الاہنیا)
لوک شوکگیت سمچے طور تے اجیہا شوکگیت اے جو موت توں اپجے دکھ کارن اتے دنیا چھڈّ گئے بندے پرتِ نہ صرف شردھانجلی ہی پیش کردا اے سگوں اسدا گن گان کرکے ہر من نوں پگھلاؤن دی طاقت وی رکھدا اے۔ ایہی اوہ طاقت اے جس راہیں ساموہک دبیاں بھاوناواں باہر نکل کے من نوں سنتلت کردیا ہن۔ فرائڈ نے ویہویں صدی وچ آ کے دبیاں بھاوناواں دا اصول دتا اے پر لوک من صدیاں توں دبیاں بھاوناواں نوں باہر کڈھن دا اہمیت سمجھدے راے ہن۔ دنیا چھڈّ کے چلے گئے انسان دے نکٹورتی نوں اسے لئی رون لئی مجبور کیتا جاندا اے کہ اجیہا نہ ہون دی صورتَ وچ اسدے دل وچ گمّ بنن دیاں سمبھاوناواں ہندیاں ہن بھاوَ اوہ اسنتلت ہو سکدا اے جاں پھر جمع پاگل ہو سکدا اے۔ ساæاد ایہہ کم دنیا چھڈّ گئے بندے دے نزدیکی انی خوبی نال نہیں کر سکدے جنی خوبی نال پیشیور سیاپاکار نین جاں مراسن کر سکدی اے۔ دنیا چھڈّ گئے بندے دے سارے رشتے دار آپ ہی سوæکگرست ہندے ہن اتے اوہناں نوں دوسریاں دی مدد دی لوڑ رہندی اے۔
سیاپاکار نین جاں مراسن بھاویں کہ آپ بھاوک نہیں ہندیاں پر اوہ دوسریاں نوں روا سکن دی سمرتھا رکھدیاں ہن۔ الاہنیاں عمر دے حساب نال وکھ وکھ ہو جاندیاں ہن۔ جوان جہان انسان دا جہان توں تر جانا سبھ توں دکھدائی ورتارا اے۔ اسے لئی اسدے جہانوں تر جان اپرنت پائیاں جان والیاں الاہنیاں سبھ توں ودھیرے ہردے-ویدھک ہندیاں ہن۔ جوانی نال جڑے سمچے کارجاں نوں یاد کر کر کے ورتمان تے مستقبل وچ جو جوان انسان نے کرنا سی اس دی تلنا کرکے ویلے نوں ہور وی غم گین بنا دتا جاندا اے۔ جدوں مستقبل ہنیرا نظر آؤن لگّ پوے تاں دکھانت ہور وی گہرا ہو جاندا اے۔ ایوں ہی دھی، بزرگ وغیرہ دے دنیا چھڈّ جان توں اپرنت پائیاں جان والیاں الاہنیاں وکھ وکھ ہن۔ اداہرن لئی، -اے سی کھیڈدیاں پوتیاں والا-واہا راجا اے سی ہندیاں حکماں والا-واہا راجا اے سی ڈٹھی چوکیوالا-واہیوالا راجا اے سی کھلھیاں دفتراں والا-واہا راجا -تینوں کی ہویا کی ہویا، بیبی مورنیئے---ہایایئے دھیے مورنیئے تینوں کی ہویا حیران ہاں دھیے مورنیئے---ہایایئے دھیے مورنیئے تینوں مارو جھولا وگیا بیبی مورنیئے---ہایایئے دھیے مورنیئیے -تینوں کی ہویا کی ہویا ماں دے بچڑے نوں---ہایا ماں دے بچڑے نوں تینوں موت پچھیندی آئی ماں دے بچڑے نوں---ہایا ماں دے بچڑے نوں ڈاکٹرæ ناہر سنگھ نے روپگت نظر توں الاہنی دی پریبولی کردیاں لکھیا اے کہ، "الاہنی پیشاور سیاپاپاکار ولوں اچاریا جاندا 'سیاپے' نال متعلق اجیہا گیت روپ اے جو موت دے شوک بھاوَ نوں تھیمک ٹکراؤ وچ پیش کرکے سلجھاؤ ول لے جاندا اے۔ اسدا تھیم وچھڑ گئے جی دے گناں دا گان اتے پچھے رہِ گیاں نوں دھرواس دینا ہندا اے۔"
جویں اسیں اپر دیکھیا اے الاہنی دا پرمکھ کم سمچے بھائیچارے دیاں بھاوناواں دا وریچن کرنا ہندا اے۔ جتھے دوسرے شعری روپ گمبھیر بھاوناواں جاں خوشی دیاں بھاوناواں دا وریچن کردے ہن اتھے الاہنی دکھ نوں گھٹاکے بھائیچارے نوں دوبارہ کار-وہار وچ لگن دے اہل بناؤندی اے۔
سٹھنی
سٹھنی دا مطلب نہ تاں سٹائر (نئٹرِe) اے تے شاید نہ ہی کسے ہور شبد توں اس دی ویوتشوہر لبھی جا سکدی اے۔ سٹھنی شعری روپ وچوں ہی اس دے مطلب موٹے ٹھلے ہاسے دے نکلدے ہن جو کسے مذاق وچ کڈھی گالیæ توں پیدا ہندا اے۔ یوæپی وچ اس شعری روپ نوں کیہا ہی گالیæ جاندا اے۔ ہریانے وچ اس نوں سیٹنے کیہا جاندا اے۔ پنجابی وچ ودواناں نے اس نوں کڑی والیاں دی عورتاں دی دھر ولوں دتیاں گالیæآں دے روپ وچ ہی پچھانیا ہ۔ پر ڈاکٹرæ راجونت کور پنجابی نے سٹھنیاں دا صحیح سندربھ لبھیا اے۔ اس مطابق، "سٹھنیاں جم، کڑمائی، شگن، ویاہلی تے ویاہلے دوناں دے گھراں تے بہتی عمر بھوگ کے مرن والے بزرگ دی موت تے پین والے بھوگ دے ویلے دتیاں جاندیاں ہن۔" ڈاکٹرæ ناہر سنگھ نے سٹھنیاں نوں وی باقی شعری روپاں وانگ، روپ دی نظر توں ہی وچاریا اے۔ بمب دی آلوکارتا، ناٹکی ستھتیاں وغیرہ دا ذکر اسنے بڑے وستار وچ کیتا اے۔ سٹھنیاں منڈے تے کڑی دوہاں دے نانکے میل ولوں دتیاں جاندیاں ہن۔ ویاہ دوران جیجیاں، وچولے-وچولن نوں وی سٹھنیاں دا سواد چکھنا پیندا اے۔ جنج ویلے تاں کڑیاں تے عورتاں پورے جلوء وچ آ کے سٹھنیاں دندیاں ہی ہن مگر لاڑی دے سہرے گھر داخلہ ویلے وی سٹھنیاں دی کوئی گھاٹ نہیں۔ لاڑی-لاڑے نوں دھارمک ستھاناں تے لجان ویلے وسیش کر جٹھیریاں دی پوجا ویلے سٹھنیاں دا رنگ ویکھن والا ہندا اے۔ جاگو وچ صرف گدھا ہی نہیں ہندا سگو سٹھنیاں دا سلسلہ وی نال نال چلدا رہندا اے۔ اتھو تکّ کہ گدھے وچ وی سٹھنیاں ناچ گیتاں دا حصہ بن جاندیاں ہن۔ انھاں سٹھنیاں دے بھاگی بندے پاتر ہن-کڑم-کڑمنی، لاڑا-لاڑی، جیجا، وچولا، سمچا کڑم دا پروار تے کڑم دے گھر دیاں عورتاں وغیرہ۔
ملوئی لوکگیتاں اپر کم کرن والے ودواناں نے سٹھنیاں دی اک وسےæش گیت سٹائل ولّ ساڈا دھیان کھچیا اے۔ اناں سٹھنیاں وچ اخیر تے آکے اک لمکا اے پر ماجھے جاں دوآبے وچ سٹھنیاں دی لے وچ دوسرے شعری روپاں وانگ کافی ونگی دیکھی جا سکدی اے۔ کئی وار ایہناں خطیاں وچ ایہہ سٹھنیاں ڈھولک گیتاں دی تال وانگ چلدیاں ہن تے کدے لمے گیتاں دے روپ وچ۔
ڈاکٹر ونجارا بیدی نے سٹھنیاں دا پچھوکڑ قبیلے دے ادھالے نال جا جوڑیا اے پر اس اپر اجے ہور وچار کرن دی لوڑ اے۔ مرد پردھان سماج وچ مرد دی ہؤں بھارو اے۔ پنجاب دے خطے وچ ویاہ دیاں رسماں ویلے اس دا بول بالا دیکھیا جا سکدا اے۔ ایوں لگدا اے کہ تھوڑھی دیر لئی لاڑی دے پکھ دیاں عورتاں مکھولاں راہی کڑماں دی ہیٹھی کرکے اوہناں نوں ایہہ جتاؤنا چاہندیاں ہن کہ اوہ وی کسے توں گھٹّ نہیں ہن پر اصلیت نوں اگھڑدیاں بہتی دیر نہیں لگدی۔ گھر پہنچدیاں ہی پھیر پہلاں والی ستھتی نال ساہمنا کرنا پیندا اے۔ اتھے سٹھنیاں دیاں کجھ اداہرناں ویکھیاں جا سکدیاں ہن۔ -نکی جہی کوٹھڑیئے تیرے وچ میرا آٹا… لاڑے دی اماں نکل گئیؤ لے کے دھولا جھاٹا۔ نکی جہی کوٹھڑیئے تیرے وچ میرے دانے… لاڑے دی اماں نکل گئیؤ لے کے نکے نیانے۔ -لاڑا اوس دیسوں آیا جتھے توت وی نہ، لاڑے دی باندر ورگی بوتھی اتے روپ وی نہ۔ -سوانجھنے دی جڑھ گلی کڑے، سانجھنے دی جڑھ … ہورناں دے گھر دو دو رناں، کڑمے دے گھر بلی کڑے، سوانجھنے دی۔۔۔۔۔ -ہری ڈالھی تے طوطا بیٹھا، ٹکّ ٹکّ سٹے بادام اج کوئی لے جاوے لاڑے دی چاچی ہووے نلام اج کوئی کنجری ہووے نلام اج کوئی لے جاوے۔
ناچ گیت
وغیرہ انسان دی کلا مہلی جلی کلا سی۔ اوہ اکو ویلے نچدا وی سی تے گاؤندا وی سی۔ گاؤن دا آدھار شاعری دے بول سن تے نال نال تال وی سی؛ بھاوَ سنگیت تے ابھنی وی اسدا پرمکھ انگ سی۔ ایہہ ساریاں قلعواں بعد وچ نرت، سنگیت، شاعری اتے ابھنی وچ ترقی یافتہ ہوئیاں پر لوک ناچ نے اپنی مول بھاونا نہیں چھڈی۔ جویں پنجابی ناچ وچ ناچ دے نال نال شاعری تے سنگیت نالو نال چلدا اے اتے ابھنی اس دا انکھڑوا انگ اے۔ اتھے ساڈا موضوع ناچ گیت اے۔ پنجابی دے سندربھ وچ بولیاں-چھوٹیاں، وڈیاں، دو تکیاں ساریاں اس وچ سامل ہو جاندیاں ہن۔ ناچ دی گتی مطابق پنجابی دے خطیاں وچ چھوٹے چھوٹے ناچ گیت وی ملدے ہن۔
ناچ گیت نوں ڈاکٹرæ ناہر سنگھ نے ککلی تے سانگ گیتاں تک ہی سیمت کر دتا اے جد کہ گدھے بھنگڑے، سمی، بابیاں دے گدھے اتے جھمر وغیرہ نال جڑیاں تے پائیاں جاندیاں ہر طرحاں دیاں اک تکیاں، دو تکیاں جاں لمیاں بولیاں وی ناچ گیتاں وچ ہی شامل ہن۔
ناچ گیت دی وسےæستا ایہہ اے کہ ایہہ ناچ دے تال مطابق اپنی لے نشچت کردا اے۔ لمیاں بولیاں کھڑے ہو کے پائیاں جاندیاں ہن اس لئی اس دی لے اچارن مطابق ہندی اے مگر توڑے تے ناچ نے تیز ہو جانا ہندا اے اس لئی پنگتی چھوٹی ہو جاندی اے تے لے تکھی جویں؛ عاری عاری عاری ہیٹھ بروٹے دے داتن کرے کوآری داتن کیوں کردی سوہنی بنن دی ماری سوہنی کیوں بندی ویاہ کراؤن دی ماری بابلا ویاہ دے وے نہیں تاں چڑھ جاؤ ریل کوآری۔ ناچ دی خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ خوشی ویلے ہی نچیا جاندا اے۔ وغیرہ انسان دا ناچ دیوی دیوتیاں نوں رجھاؤن ہتّ ہندا اے اس لئی اس وچ جادوئی طاقت وی پروان کیتی جاندی اے پر بعد وچ ایہہ دھارمکتا دے کھیتر دے نال ہی سماجی جان پچھان والا وکھرا روپ بن گیا۔ خوشی ظاہر کردا انسان ابھنیتا وی بن جاندا اے، انگاں دا ابھنی اپنے آپ تال نال آ ملدا اے۔ چہرہ، اکھاں، ہتھ باہاں، لکّ، لتاں سارے انگ ابھنی وچ شامل ہندے ہن۔ اک تال وچ ہی تھرکدے ہن۔ کئی واری ایہناں وچ دنت کتھاواں وی ابھنی دا انگ بن جاندیاں ہن۔ سسی-پنو، ہیر-راجھاں، سوہنی-مہینوال، قیمہ-ملکی دیاں دنت کتھاواں دے ٹوٹے لے دے اندر اندر خوبصورت اداکاری دا نمونہ بن جاندے ہن اتے ناچ اپنی گتی وچ تریا جاندا اے۔ عورتاں دے گدھے وچ پائے جاندے چھوٹے چھوٹے سانگ وی ابھنی کلا دا نمونہ ہن جو سہرے پروار، شوہر تے ہور تہذیبی اہمیت دے پاتراں دا موجو اڈاؤندے ہن۔ اِAں ابھنی تے ناچ گیت اک نرنترتا وچ بجھے ہوئے ہن۔
ناچ خوشی دا آپ مہارا پرگٹا اے تاں ناچ گیت ایہناں خموضوعاں نال ہلکے پھلکے موضوع وستو لے شامل ہندے ہن۔ ناچ دے اشارے اک نیتک کھیتر توں باہر نہیں جاندے۔ ناچ گیت سمچے سماج سبھیاچار نال جڑے ہوئے ہن۔ اس لئی انھاں وچ اوہ سارے گن ہندے ہن جو لوک شعری وچ سانوں ملدے ہن (دیکھو، لوک ناچ) جویں، ایہہ بھاواں دا کتھارسس کردے ہن، ایہہ دباواں دے کارناں نال جڑے پاتراں دا مخول اڈاؤندے ہن، کھان-پین، پہراوے، ہار-شنگار، ریتی رواج وغیرہ دے سہجاتمک پرگٹائ راہیں ایہہ لوک سبھیاچار نوں نویں پاسار دندے ہن جویں، گنیریا، گنیریاں، گنیریا، کالی پگّ نہ بنھ وے کتے نظراں ناں لگّ جان میریاں۔ گنیریاں گنیریاں گنیریاں، کالی پگّ بنھ لین دے ساڈے باغ وچ مرچاں بتھیریاں۔ ناچ گیت اپنے وچ اتہاس دا سہجاتمک تے پریرنا سروت والا پکھ سامبھی بیٹھے ہن۔ بلے بلے نی بھگت سنگھ ویر کڑیؤ پھانسی دیس دی کھاتر چڑھیا۔
چھوٹے چھوٹے کتھا گیتاں وچ ننان بھرجائی دیاں لڑائیاں، سوکن پاتر دا مذاق، جات-باہرے رشتیاں نوں میل کے سواد لین دی پرورتی بھارو اے۔ اتھے اک ناچ گیت نال اسیں اپنے وچاراں نوں سمیٹن دا یتن کردے ہاں۔ وے کھتری، وے کھتری، چتّ لڈوآں نوں کردا۔ نی جٹیئے نی جٹیئے بھاویں دھڑی جکھا لے۔ وے کھتری وے کھتری ہن لیکھا کر لے۔ نی جٹیئے نی جٹیئے ہن پورا پنج سو۔ وے کھتری وے کھتری میری سسّ نوں کر لے۔ نی جٹیئے نی جٹیئے تیری سسّ سیانی۔ وے کھتری وے کھتری میری نند نوں کر لے۔ نی جٹیئے نی جٹیئے تیری نند نیانی۔ وے کھتری وے کھتری توں مینوں ای کرلے۔ نی جٹیئے نی جٹیئے میں ایہو گلّ چاہندا نی جٹیئے۔ پنجابی لوک جیون وچ ناچ ہر خوشی دے موقعے تے آ شامل ہندا اے تے اسدے نال ہی آ شمل ہندا اے ناچ گیت۔ منڈا جمنن تے، ویاہ ویلے، خوشی وچ کیتے دھارمک کارجاں توں بعد، تہذیبی سماگماں اتے ناچ نہ ہووے تاں جویں خوشی ادھوری ادھوری لگدی اے۔ اسے لئی بھنگڑا تے گدھا پنجابی لوک سبھیاچار دا عالمی پدھر تے پرتیک بن کے ابھرے ہن تے نال ہی اوہناں دے گائے ہن ناچ گیت۔ اک پدھر تے آ کے ناچ گیت باسی لگن لگّ جاندے ہن بھاویں کہ کجھ نہ کجھ نواں جوڑن دی پرورتی عامَ اے۔ اس پاسے ول گروہ پنجابیا نوں مل کے سوچنا پویگا۔
جگنی
ڈاکٹر ونجارا بیدی مطابق جگنی، "پنجاب دا اک مشہور شعری روپ (اے) جس وچ جگنی دا جسّ گایا جاندا اے: اس شعری روپ وچ جگنی اک رومانچک مٹیار دی پرتیک اے جو جتھے وی جاندی اے اپنے حسن نال ترتھلی لے آؤندی اے۔" جس سماج وچ عورت پیر گھروں باہر نہ رکھ سکے اتھے جگنی جدوں ہندوستان دے وکھ وکھ شہراں وچ جاندی اے تاں رمانٹکتا دا انش آ جانا سبھاوک اے۔ جگنی نال واپردیاں گھٹناواں ہاس رس پیدا کردیاں ہن۔ کئی وار نگر وسےæش دی وسےæشتا جگنی دا انگ بن جاندی اے۔ جگنی شعری روپ بالکل سیمت ہو کے رہِ گیا اے کیوں کہ شہراں نال جڑ کے بہتی لمبی چوڑی سرجنا نہیں ہو سکدی،ے ناں ہی اس وچ بھاوک وستار آ سکدا اے اتے نہ ہی لوکگیتاں والا تہذیبی وستار آؤن دی سمبھاونا رہندی اے۔ اتھے ہیٹھ لکھیاں پنکتیاں وچاریاں جا سکدیاں ہن؛ -جگنی جا وڑی پٹیالے، اتھے وکدے ریشمی نالے، ادھے لال تے ادھے کالے، ویر میریا وے جگنی کہندی اے، اوہ نام سائیں دا لیندی اے۔ -جگنی جا وڑی بمبئی، اس دی بھجّ پسلی گئی، اوہنوں نویں پواؤنی پئی ویر میریا جگنی پتل دی میں دیکھی شہروں نکل دی۔
بارانماہاں
پنجابی دے سارے ودوان ایہہ مندے ہن کہ بارانماہاں دا شعری روپ گورو کویاں نے لوکگیتاں وچوں اپنایا مگر ایہہ حیرانی دی گلّ اے کہ لوک بارانماہاں اپر کسے وی پنجابی لوکدھارا شاستری نے بہتا کم نہیں کیتا۔ جیکر ونجارا بیدی جاے ودواناں نے اس نوں اپنے مطالعہ دا موضوع بنایا وی اے تاں اوہ ساہتی بارانماہیاں تکّ سیمت ہو کے رہِ گیا اے۔ رتو ورنن توں بارانماہاں دا ترقی، بارانماہاں تکھاری توں لے کے انیویں صدی تکّ دے بارانماہیاں اپر چرچہ کیتی گئی اے۔ مگر لوک بارانماہاں نوں دھیان گوچرے نہیں کیتا گیا۔ لوک بارانماہاں دی پرت بابا فرید توں وی پہلاں تکّ جاندی اے۔ لوک بارانماہیں ساہتی بارانماہیاں دے سماننتر سرجے جاندے راے ہن تے پیڑھی در پیڑھی ساڈے تکّ پہنچے ہن۔ ایہناں لوک بارانماہیاں دیاں کجھ خاص وشیشتاواں ہن۔ انھاں باراماہیاں وچ عورت برہا دی ستھتی وچوں گزردی اے۔ اسدیاں برہا بھاوناواں ہی بارانماہاں دا وستو بندیاں ہن۔ ادھیاتمک ساہت وچ جا کے ایہو عورت آدرشک روپ وچ آتما بن بہندی اے جو پرماتما پرتی برہا بھوگدی اے۔ بارانماہاں وچ مرد پاتر اصلوں غائب اے، اس دا کسے وی طرحاں دا ہنگارا سانوں دکھائی نہیں دندا۔ جیکر اک ادھ تھاں تے اجیہا ہویا وی اے تاں اوہ اس روپ وچ کہ، "پچھلا بھلا نی خیال مسافر رم راے۔"
لوک بارانماہیں دی دوسری خاصیت ایہہ اے کہ عورت اپنیاں بھاوناواں دھارمک ہیرو دے اوہلے نال ظاہر کردی اے۔ خاص طور تے رادھا اتے کرشن دے پریم دے اوہلے وچ۔ جس سماج وچ عورت لئی من دی سدھی گلّ کہنی سنبھوَ نہ ہووے اتھے اجیہا اوہلا لین دی لوڑ پیندی اے۔
لوک بارانماہیں دی اگلی خاصیت ایہہ اے کہ کیونکہ ایہہ عورت دی رچنا اے اس لئی اس وچ صرف برہا دی ستھتی دا ہی ورنن اے ملاپ دی ستھتی دا نہیں۔ کالپنک پدھر تے ادھیاتمک کھیتر وچ ایہہ بھاویں سنبھوَ ہووے مگر یتھارتھک جیون وچ ایہہ ممکن نہیں اے۔
لوک برانماہاں وچ برہا دا کارن شوہر دا پرواس گمن اے۔ شوہر معاشی لوڑاں دی پورتی کرن دی خاطر سالاں بدھی گھر توں دور رہندا اے جس کارن بارانماہاں وچ برہا دی تیبرتا نوں پچھانیاں جا سکدا اے۔
-چڑھیا مہینہ وساکھ، چتّ نی اداس سہیؤ نی میں کی کراں؟ میرا شام وسے پردیس کجھ نی میں کھائے مراں۔
-کتک قہر جو کیتا، پیالہ زہر دا پیتا ہور نشہ وی نہ کیتا اب تو مل جا مل جا جی سانوں کرشن مرار۔
ٹپا
ٹپا تے ماہیا اکو شعری روپ دے دو ناں ہن۔ دو پنگتیاں دا چھند-بدھّ شعری روپ ٹپا جاں ماہیا اے۔ جسدی بھاوَ وستو برہا دا چترن کرنا اے۔ اس دا ایہہ بھاوَ وی نہیں کہ اس وچ کسے ہور طرحاں دی وستو لئی کوئی تھاں نہیں اے۔ کیونکہ اس وچ سدھا مخاطب ماہیئے لئی ہویا اے اسے لئی اسنوں ماہیئے دا نام دتا گیا اے۔ ڈاکٹر ناہر سنگھ نے ٹپے نوں ناچ گیت منّ کے اس دی چرچہ کیتی اے۔ اصل وچ جسنوں ناہر سنگھ ٹپا کہندا اے اوہ اک تکی بولی ہی اے۔ ناچ گیت دے مطابق ہی ناہر سنگھ نے اس نوں مکت نبھاؤ سندربھ نال جوڑیا اے۔ اس نوں ناٹکی ہوند تکنیک والا شعری روپ منیا اے۔ ناچ گیت ہون کارن قدرتی اے کہ اس دی لے وچ اک تکھیراپن ہووےگا اتے دوہرا وی۔ اس وچ اکاگر سمورت بمب وی اے تے ایہہ بھاوَ دی مکمل اکائی وی اے۔
مگر جس ٹپے جاں ماہیئے دا ذکر اسیں کر راے ہاں اوہ دو تکی بولی توں بالکل بھنّ اے۔ کیونکہ اس دے گاؤن دے حوالے وکھ ہن تے اس دی بھاوَ وستو وی بھنّ اے۔ اس دی گاؤن سٹائل وچ اک وکھرا سوز تے سہج اے۔ اتھے اسیں اوہناں ٹپیاں دا ذکر کر راے ہاں جو ویاہاں وچ بیٹھ کے گروہ ولوں گائے جاندے ہن۔ ایہہ کدے وی کسے ہور موقعیاں تے من دیاں بھاوناواں نوں راحتَ دین لئی وی گا لئے جاندے ہن۔ ایہناں ٹپیاں دی شروعات کجھ اس طرحاں ہندی اے۔ ٹپے ٹپیاں دی آئی واری میں کڑی نویں شہر دی ٹپیاں توں کدے نہ ہاری۔ اسدے نال ہی ٹپیاں دی لمبی لڑی دا شروع ہو جاندا اے۔ اک توں بعد دوجی کڑی جاں کوئی وی گائک ضد کے ٹپے گاؤندا اے اتے پورا گروہ اوہناں دا ساتھ دندا اے۔ ڈاکٹرæ ونجارا بیدی نے ٹپے نوں صرف دھنی-پوٹھوہار دا شعری روپ منیاں اے جو 1947 دی ونڈ توں بعد پنجاب دے ہورناں خطیاں وچ پرچلت ہویا۔ شعری روپاں لئی اس طرحاں دی ونڈ کرنا کدے وی سنبھوَ نہیں ہویا کردا۔ ہاں کوئی اک شعری روپ کسے اک خطے وچ ودھیرے پرچلت ہون دی سمبھاونا رہندی اے۔ ٹپے نال وی کجھ اسے طرحاں واپریا اے۔ لمی بولی مالوے وچ ودھرے پرچلت اے تے اسے طرحاں اک تکی بولی پچھمی پنجاب وچ ودھیرے اہمیت دی دھارنی اے۔ اس نظر توں سکھدیو مادپوری ودھیرے سنتلت پہنچ اپناؤندا اے۔ اس مطابق، "ماہیا پنجابیاں دا حرمن پیارا چھوٹے سائز دا شعری روپ اے۔ ایہہ پنجابی دیاں ساریا اپ-بولیاں وچ رچیا ہویا ملدا اے۔ ملتان، سیالکوٹ، پوٹھوہار اتے جموں دے پہاڑی کھیتراں وچ ایہہ پرانے دور توں لوک پریا رہا اے۔ ایہناں سارے کھیترا وچ اسدا روپ ودھان تے گاؤن دی پرتھا اکسار اے۔" (نینیں نیند نہ آوے ، پنہ-51æ) کنول مشتاق نے ٹپے جاں ماہیئے نوں اک تکی بولی نال تلنایا اے۔ اس مطابق ماہیا قافیئے جاں تکانت دا پابند اے جد کہ اک تکی بولی اس قافیئے توں آزاد اے۔ (لوک ورثہ، پنہ-89æ) جویں اسیں اپر وی کہہ چکے ہاں کہ ٹپے دی مکھ وستو برہا اے۔ پر ایہناں ٹپیاں وچ دوسرے ہور موضوع پوری طرحاں وورجت نہیں ہن۔ ایہناں ٹپیاں وچ ماپیاں نوں وڈیاں ہو رہیاں دھیاں نوں ویاہن دی نصیحت اے؛ انجوڑ ور اتے بھیڑے سہرے گھر ملن دے رونے ہن؛ ویر ماپیاں اتے پریمی نال جڑیاں یاداں ہن؛ پریمی نوں ملن دی تانگھ اے؛ سجن دیاں اداواں دا پرگٹاوا اے۔ پریمی نوں ملن دی تڑف اے؛ دھارمک حوالہ ہن؛ نوکر اتے نوکر دی نوکری بارے وانگاتمک ٹپنیاں ہن؛ طعنے-مہنے ہن؛ رسیویں-منیویں ہن، جنگ دی ورودھتا اے، سوکناں لئی وینگ ہن اتے شریکے بھائیچارے دیاں ایرکھاواں ہن۔
کئی واری ٹپے دی پہلی پنگتی ردم نوں پورا کرن لئی ہی بھرتی کیتی گئی ہندی اے۔ اسدا دوجی پنگتی دےæ بھاوَ نال کوئی ترکسنگت میل نہیں ہندا۔ دوجی پنگتی اپنے آپ وچ اہم اتے مکمل ہوند دی دھارنی ہندی اے۔ جویں ، امب پیسے دے پا ہو گئے، لگیاں ٹٹّ ویٹ گئیاں رنگ کالے شاہ ہو گئے۔ کئی ٹپیاں دی دوجی پنگتی پہلی دے سندربھ وچ ہی اپنے مکمل ارتھاں نوں پہنچدی اے۔ دونوں پنگتیاں مل کے ہی ٹپے دی اک اکائی بناؤدیاں ہن۔ پچھواڑے کھوہ ماہیا، گھڑا ساڈا ڈبدا نہیوں، ساڈا ترسدا روح ماہیا۔ چھوٹا شعری روپ ہون دے باو جود ٹپیاں وچ لوک سبھیاچار دیاں جھاکیاں ہن۔ پچھوکڑ وچ شہر تے پنڈ ہن؛ گڈیاں، کھوہ تے مدھانیاں ہن۔ ہار شنگار تے پہن-پہراوا اے؛ سبھیاچار دا سنکیتک روپ ایہناں وچ مل جاندا اے۔ ٹپا اپنے آپ وچ اک اکائی اے۔ پر جدوں ایہہ بالو ماہیا دا روپ دھارن کردا اے تاں دو ٹپیاں دی اک اکائی بندی اے۔ اک ٹپے وچ عورت اپنیاں بھاوناواں دا اظہار کردی اے تاں دوسرے وچ مرد اپنے بھاواں نوں پرگٹاوا دندا اے۔ کئی وار ایہہ سوال-جواب دا روپ دھارن کر لیندے ہن۔ ٹپیاں دی نیچر نوں سمجھن لئی ہیٹھ لکھے کجھ ٹپے ساڈی مدد کرنگے۔ -ڈبی بھری ہوئی لکّ دی اے، سھونے ماہی باجھوں رات غماں وچ مکدی اے۔ -راوی ہولی وہندی اے، عاشقاں دی جان لین لئی لائی ہتھاں اتے مہندی اے۔ -دو پتر شتوتاں دے، سینے 'چوں نکلدے نہیں، تیر لگے معشوقاں دے۔ -باغاں وچ چند چڑھیا، گئی ساں کپاہ چگنے، عشقَ دا ناگ لڑیا۔
بولی
اک تکی بولی اپنے آپ وچ مکمل اکائی اے۔ اس وچلی بھاوَ-وستو وی اپنے آپ وچ مکمل ہندی اے۔ جویں،
'تینوں دیکھ کے دہیں شرماوے نی دودھ وانگوں لشکدیئے'
ایہہ اک-تکی بولی اپنے آپ وچ مکمل اکائی اے جس وچ اک مٹیار دی سندرتا نوں اتے اسدے گورے رنگ نوں چٹے دہیں اتے دھپّ نال اپما دتی گئی اے۔ ایہہ اپماواں اس اک تکی بولی دے سہج نوں ودھاؤن دا کارن بندیاں ہن۔ چھوٹی دو سطراں دی بولی دی پہلی تک وچ پوروَ-نردھارت تک نوں ہی ورت لیا جاندا اے۔ دوجی تک وچ توڑا آؤندا اے۔ ایہناں دوناں سطراں دی تھیمک اکاگرتا کارن اس وچ بھاوَ دی اکاگرتا بنی رہندی اے۔ مگر جے پہلی تک ستنتر ہووے تاں ایہہ اکاگرتا بھنگ ہو جاندی اے۔
لمیاں بولیا وچ تکاں دی گنتی نردھارت نہیں ہندی مگر ہر تک دا تکانت ملدا اے۔انت اپر توڑا جھاڑیا جاندا اے تے ایوں ناچ وچ وی تیزی آ جاندی اے۔ مرداں دیاں بولیاں وچ توڑے توں پہلاں دا حصہ کوئی اک انسان اچاردا اے پر توڑے اپر جا کے سارا گروہ بولی چکدا اے تے نال ہی ناچ وی اپنا تیزی دا رنگ دکھاؤندا اے۔ عورتاں دیاں لمیاں بولیاں وچ کدے تاں توڑے توں پہلا حصہ اکلی کڑی اچاردی اے مگر کئی وار ساری دی ساری بولی سموہک طور تے ہی پائی جاندی اے۔ اکلے انسان ولوں بولی پائے جان تے گروہ بالکل چپّ نہیں رہندا سگوں وچ وچ ہلاشیری دین دی سر وچ ہنگارا بھردا رہندا اے۔ لمی بولی دیاں تکاں وچ بھاوَ دی بھنتا ہو سکدی اے اتے اکاگرتا وی۔ بولیاں وچ سمچا پنجابی سبھیاچار سہجاتمک پدھر تے ناچ دی لے مطابق پرسعنصر ہندا اے۔ (وستار لئی دیکھو، لوک ناچ) لمیاں بولیاں خاص طور تے مرداں ولوں سرجیاں جاندیاں ہن، جے کر ایہہ بولیا لوک سرجت ہون بھاوَ جہڑیا کسے اک انسان ولوں سرجیاں جا کے صدیاں توں پنر سرجت ہندیاں رہندیا ہن اوہناں دی پدھر اچیری سرجنا دا نمونہ بندی اے مگر جتھے ایہہ بولیاں تتپھٹّ اچارن توں سرجت ہندیاں ہن اتھے ایہناں دی پدھر تکانت میلن تک ہی رہِ جاندی اے۔ ہیٹھاں اسیں تنوں طرحاں دیاں بولیاں دیاں کجھ اداہناں دے راے ہاں۔
اک تکی بولیاں:
-ایویں بھرم رناں نوں مارے ہلکے نے چھڑے پھردے۔
- اندروں پھڑا برچھی نی کڑیئے بادام رنگیئے۔
-اکھاں وچ پا لے آلھنا، تینوں دل دی آکھ سناواں۔
-بھلّ گئی یار دی گلی، جد چن بدلی وچ آیا۔
لمیاں بولیاں: -پنڈاں وچوں پنڈ سنیدا پنڈ سنیندا موگا، موگے دا اک سادھ سنیندا بڑی سنیندی سوبھا۔ آؤندی جاندی نوں گھڑا چکاؤندا مگروں ماردا گوڈا۔ لکّ میرا پتلا جیہا بھار سہن نہ جوگا۔ -سوٹی سوٹی سوٹی، بین بجا جوگیا تینوں دیونگی مکی دی روٹی۔ پتلے جاے لکّ والیا، تینوں عادت پے گئی کھوٹی۔ مہرے گھوڑا متراں دا مگر پھلاں آلی بوتی۔ میلن منڈیاں نے ڈگدی چباریوں بوچی - پنڈاں وچوں پنڈ سنیندا پنڈ سنیندا کھیالا۔ اتھوں دے دو گھبھرو سنیندے اک گورا اک کالا۔ کالے دا میں کچھا سوا لیا،گورے دا پا لیا نالا۔ روپ ہنڈھالے نی یار حوصلے والا۔۔۔۔۔
لوک-شاعری دا تہذیبی پرکم
پنجابی لوک-کاو پنجابی سبھیاچار دی ہو-بہو تصویر پیش کردا اے، پنجاب دے لوک جیون دی اصلی جھلک ایہناں لوک-گیتاں وچوں دس پیندی اے۔ لوکاں دی رہنی بہنی، کار-وہار، ریتی-رواج، سبھ کجھ گیتاں وچّ چتریا ملدا اے۔ ‘گدھے تے بھگڑے دے ناچ بولیاں بناں ادھورے سمجھے جاندے ہن۔ میلیا اتے خموضوعاں دے ہور موقعیاں تے وی بولیاں پائیاں جاندیاں ہن، ودھیرے کرکے ایہہ ٹولیاں وچّ گائیاں جاندیاں ہن۔ پنجابی لوک گیتاں پیار، محبت دے نال گھریلو معاملے، کاروباری گلاں، ہار شنگار، گہنیاں، میلے تے تیوہار بارے، جیون دیاں سمسیاواں، دنیاں وچّ واپر رہا اندھیر، شریکے دا وطیرہ، پشو-پنچھی، بنسشوہر، اتے سماج دے کئی پکھاں دی ٹوہ دندے ہن۔’ڈ ودھیرے گیت وچھوڑے دے ہن جہناں وچّ ملاپ دی تھاں ادھوریاں سدھراں، ملن دی تانگھ تے برہا تے زجبیاں دی پردھانتا اے۔
اپروکت وچاراں دے آدھار تے اسیں کہہ سکدے ہاں کہ پنجابی لوک گیتاں وچّ پنجابیاں دا سمچا جیون سمویا ہویا اے تے ایہہ گیت پنجابی جن-جیون دی سمچی تصویر نوں پیش کردے ہن۔
معاون کتاب لسٹ:
-منجیت سنگھ رتو  لوک ورثہ، سویرا پرکاشن، جالندھر، 1998.
-ڈاکٹر۔ونجارا بیدی:پنجابی لوک دھارا عالمی کوش، (اٹھ جلداں وچ)
-ڈاکٹر۔ راجونت کور پنجابی: ویاہ دے لوک گیت وکھ وکھ پرپیکھ، لوک گیت پرکاشن چنڈی گڑھ،
-ڈاکٹر۔ناہر سنگھ: لوک شعری دی سرجن پرکریا، لوک گیت پرکاشن چنڈی گڑھ، 1993.
-ڈاکٹر۔کرمجیت سنگھ: دھرت دوآبے دی، روی ساہت پرکاشن امرتسر، 1985.
-ڈاکٹر۔ کرنیل سنگھ تھند، لوکیان اتے مدھکالین پنجابی ساہت، نانک سنگھ کتاب مالا، 1973.
-دیویندر ستیارتھی تے مہیندر سنگھ رندھاوا، پنجابی لوک گیت
-ڈاکٹر کرمجیت سنگھ، کونجاں پردیسناں، روی ساہت پرکاشن، 2004.
حوالے
گٹھ:پنجابی سبھیاچار گٹھ:پنجابی لوکدھارا گٹھ:پنجابی رہتل
ٹائیگر تتلی
ٹائیگر تتلی ایشیاء تے افریقہ دی چوکھی دسن والی اک تتلی اے۔
اک گل
اگ کسے پڑھن والے نوں ایس تتلی دا کوئی ہور پنجابی ناں پتہ ہوۓ تے گل بات والے صفے تے کسے اتے پتے نال دس دیوے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دیاں تتلیاں گٹھ:پکھڑوں
مائم تتلی
مائم تتلی دکھنی ایشیاء دے دیساں چ وسن والی اک پکھڑوں اے۔
اکمال تہذیب الکمال
اِکمال تہذہب اللمال فی اَسماء الرجال علامہ مزی د‏‏ی کتاب اُتے علامہ حافظ علاؤ الدین مغلطائی نے حاشیہ لکھیا اے تے تکمیل فرمائی اے
ایہ ضخیم کتاب اے تے نفع بخش وی زیادہ اے علامہ مزی نے اپنی کتاب ’’ رہتل الکمال ‘‘ وچ حسبِ ذیل گلاں ملحوظ رکھی نيں
( 1 ) 	صحاح ستہ دے رجال اُتے کلام کیتا اے ، ايس‏ے طرح صحاحِ ستہ دے مصنفاں نے جو ہور کتبِ احادیث لکھایاں نيں انہاں دے رجال اُتے وی کلام کیتا اے ، ہاں اصحاب صحاحِ ستہ نے جو کتاباں تواریخ تصنیف کيت‏یاں ناں انہاں دے رجال نو‏‏ں ترک کر دتا اے ، کیو‏ں کہ کتبِ تواریخ وچ آنے والی احادیث تو‏ں دلائل پیش کرنا مقصود نئيں ہُندا ۔
( 2 ) 	ہر ترجمے وچ ایداں دے رموز و اشارات اپنائے نيں جو انہاں مصنفات نو‏‏ں بتلاندے نيں جو صاحب ترجمہ د‏‏ی سند تو‏ں حدیث نقل کردیاں نيں ۔
( 3 ) 	ہر راوی دے حالات وچ اس دے استاداں تے شاگرداں دا وی بالا ستیعاب ذکر کیتا گیا اے ، جِنّا مصنفؒ تو‏ں ہوئے سکیا اِنّا کیتا اے ، ايس‏ے لئی اکثر رواۃ وچ اسنو‏ں ملحوظ رکھیا اے ، اس لئی کہ تمام رواۃ وچ انہاں دے شیوخ و استاداں تے شاگرداں دا بالاستیعاب ذکر محال نئيں تاں مُتَعَسِّر ضرور اے ۔
( 4 ) 	رواۃ دے استاداں تے شاگرداں دا ذکر وی حروف معجم د‏‏ی ترتیب اُتے کیتا گیا اے ۔
( 5 ) 	راوی دا سنہ وفات ، اختلاف تے علمائے کرام دے اقوال دا اس سلسلے وچ تفصیلی ذکر کیتا اے ۔
( 6 ) 	کچھ تراجم ایداں دے ذکر کیتے نيں جنہاں وچ احوالِ رواۃ مذکور نئيں ، صرف اِنّا کہیا اے کہ : ’’ روی عن فلان ، روی عنہ فلان ، أخرج لہ فلان ‘‘ ظاہر ایہی اے کہ کچھ رواۃ دے احوال اُتے کلام نئيں کیتا اے تے ایہ کوئی انوکھی گل نئيں اے کیو‏ں کہ ہزاراں راویاں دے احوال اُتے کلام کرنا کوئی معمولی کم نئيں اے ، اس دے باوجود جنہاں راویاں دے احوال ذکر نئيں کیتے نيں انہاں د‏‏ی تعداد ذکر کردہ راویاں دے احوال د‏‏ی بہ نسبت بوہت گھٹ اے ۔
( 8 ) 	تراجم رجال دے اسماء نو‏‏ں حروفِ معجم اُتے ترتیب دتا اے جس وچ صحابہ دے اسماء دوسرےآں دے نال ملے جلے نيں ، اس دے برعکس ، الکمال دے مصنف نے صحابہ دے اسماء نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کیتا ، دوسرےآں دے ناواں نو‏‏ں انہاں وچ مخلوط نئيں کیتا اے ، البتہ حرف ہمزہ وچ اپنے ناں احمد تو‏ں تے حرف میم وچ اپنے ناں محمد تو‏ں آغاز فرمایا اے ۔
( 9 ) 	بعض اقوال جرح و تعدیل وچ ، ائمہ جرح و تعدیل وچو‏ں انہاں دے قائلین د‏‏ی طرف ، سند دے نال منسوب کیتے گئے نيں ۔ انہاں اقوال وچو‏ں بعض اقوال بغیر سند دے ذکر کیتے گئے نيں تے اس سلسلے وچ فرمایا اے : جنہاں اقوال نو‏‏ں اساں اپنی اس کتاب وچ بلا سند ذکر کیتا اے ، جے اسنو‏ں معروف تے جزم و یقین دے صیغے دے نال ذکر کیتا اے تاں انہاں اقوال وچ کوئی خرابی نئيں تے جے اوہ اقوال بغیر سند دے ، صیغہ مجہول ( تے تمریض ) دے نال مذکور ہوئے نيں تاں سمجھنا چاہیے کہ اوہ محل نظر نيں ۔
بیلفلڈ یونیورسٹی
بیلفلڈ یونیورسٹی جرمنی دے نگر بیلفلڈ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ تعلیم گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
اکمال تہذیب الکمال
جے کنیت والے اصحاب وچ ایداں دے راوی نيں جنہاں دے اسماء بغیر کِس‏ے اختلاف دے معروف و مشہور نيں تاں اساں انہاں نو‏‏ں اسماء وچ ذکر کیتا اے فیر کنیت والےآں وچ اس اُتے تنبیہ کردتی اے تے جے انہاں وچ اوہ راوی ہیںجن دے اسماء غیر معروف نيں یا اس وچ اختلاف اے تاں اساں انہاں دا ذکر کنیت وچ کیہ اے تے اسماء وچ جو وی اختلاف اے اسنو‏ں بیان کیتا اے ۔
ايس‏ے طرح خواتین راویاں دے اسماء وچ وی کیتا اے ، کدی کدی ایسا وی ہُندا اے کہ بعض اسماء دو یا دو تو‏ں زیادہ تراجم وچ داخل ہوجاندے نيں تاں اسيں انہاں نو‏‏ں پہلے ترجمے وچ ذکر کر دیندے نيں فیر دوبارہ ترجمے وچ اس اُتے تنبیہ ک‏ر ک‏ے گزر جاندے نيں ۔ بعد وچ انہاں راویاں دے لئی فصلیاں ناں جو اپنے باب یا دادا یا ماں یا چچا د‏‏ی طرف منسوب ہوک‏ے مشہور ہوئے نيں ، ايس‏ے طرح اپنے قبیلے ، شہر یا پیشے وغیرہ د‏‏ی طرف نسبت کرکے جانے جاندے نيں یا اپنے لقب وغیرہ تو‏ں مشہور ہوئے یا ایداں دے راوی جنہاں دا مبہم انداز وچ تذکرہ اے مثلاً : فلان عن أبیہ یا فلان عن جدہ أو أمہ أو عمہ أو خالہ ، أو فلان عن رجل أو إمرأۃ وغیرہ ، انہاں دے نال اسماء دا جے پتہ چل جائے تاں انہاں نو‏‏ں وی ذکر کردے نيں ۔ ایہی حال خواتین رواۃ وچ وی کیتا اے ۔
( 11 ) 	کتاب وچ تن فصلاں ذکر کيت‏یاں ناں : اک ائمہ ستہ د‏‏ی شرائط دے بارے وچ ، دوسرے روایت عن الثقات د‏‏ی ترغیب دے سلسلے وچ تے تیسری فصل نبوی ترجمے دے بارے وچ ۔
( 12 ) ’’ الکمال ‘‘ اصل دے متعدد تراجم نو‏‏ں رہتل الکمال وچ حذف کر دتا اے ، اس لئی کہ مصنفِ ’’ الکمال ‘‘ نے انہاں دے تراجم ذکر کیتے نيں ، کیو‏ں کہ بعض اصحاب ستہ نے انہاں دے تراجم ذکر کیتے نيں ، لیکن کتاباں ستہ وچو‏ں کِس‏ے اُتے وی انہاں دے راویاں د‏‏ی روایت اُتے انحصار نئيں کیتا اے ۔
گٹھ:علم الرجال گٹھ:کتاباں
ہرادتس کارلوفے ضلع
ہرادتس کارلوفے ضلع ( لاطینی: Hradec Králové District) چیک لوکراج دا اک ضلع جو ہرادتس کارلوفے چ واقع اے۔
رقبہ آبادی
ہرادتس کارلوفے ضلع دا رقبہ 891.62 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 160,107 لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
ہرادتس کارلوفے ضلع
چک 33 ڈی
چک 33 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
معارف القرآن (عثمانی)
’’معارف القرآن‘‘ وچ مفتی محمد شفیع عثمانی د‏‏ی اردو تفسیر قرآن ا‏‏ے۔ اس وچ مفتی صاحب نے اپنے طور اُتے کوئی ترجمہ نئيں کيتا، بلکہ مولا‏نا محمود الحسن دا ترجمہ ہی اختیار کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے نزدیک ترجمہ تفسیر تو‏ں زیادہ نازک معاملہ اے تے چونکہ سلف دا ترجمہ موجود اے، اس لئی اس د‏ی ضرورت نئيں کہ کوئی نواں ترجمہ کیتا جائے۔ تفسیر وچ انھاں نے سب تو‏ں پہلے لغت دے مسائل اُتے توجہ دتی اے، فیر خلاصۂ تفسیر دے تحت مختصراً قرآن د‏‏ی تفسیر بیبن ک‏ے دتی ا‏‏ے۔
معارف القرآن د‏‏ی چند خصوصیات
مصنف موصوف دے پیش نظر ایہ سی کہ عوام جو علمی اصلاحات تو‏ں واقف تے دقیق مضامین دے متحمل نئيں نيں اوہ وی قرآن کریم نو‏‏ں اپنے حوصلے دے مطابق سمجھ سکن، اس لئی تفسیر نو‏‏ں لکھدے ہوئے اس د‏ی پوری رعایت کيتی گئی اے کہ فنی اصطلاحات، دقیق بحثاں تے غیر معروف ومشکل لفظاں تو‏ں گریز کیتا جائے، تفسیر وچ سلف صالحین د‏‏ی تفسیراں اُتے اعتماد کیتا گیا اے تے بے سندگلاں تو‏ں احتراز کیتا گیا اے ؛ چنانچہ جگہ بہ جگہ صحابہ وتابعین دے تفسیری اقوال تے متقدمین د‏‏ی تفسیری کتاباں تو‏ں استفادہ کرکے انہاں دا حوالہ وی دتا گیا ا‏‏ے۔ لطائف ومعارف دے ضمن وچ متاخرین وچو‏ں مستند مفسرین دے مضامین وی لئی گئے نيں، خصوصاً ایداں دے مضامین جو اللہ تعالی تے اس دے رسولﷺ د‏‏ی عظمت ومحبت نو‏‏ں بڑھاندے ہاں تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اعمال صالحہ انجام دینے د‏‏ی تحریک ہُندی ہوئے متن قرآن دے ترجمہ وچ حکیم الامت اشرف علی تھانوی تے شیخ الہند دے ترجموں‏ اُتے اعتماد کیتا گیا اے، ترجمہ دے بعد مکمل تفسیر وتشریح تو‏ں پہلے خلاصہ تفسیر لکھ دتا گیا اے جو اشرف علی تھانویؒ د‏‏ی تفسیر بیان القرآن تو‏ں ماخوذ اے، اسنو‏ں آیات اُتے مختصر نوٹ کہیا جاسکدا اے کہ جے کوئی مشغول آدمی اِنّا ہی دیکھ لے تاں فہم قرآن دے لئی اک حد تک کافی ہوئے جائے، آخر وچ آیات مندرجہ تو‏ں متعلق احکا‏م ومسائل لکھے گئے نيں، اس وچ اس دا التزام کیتا گیا اے کہ صرف اوہ احکا‏م ومسائل لئی جان جو کِس‏ے نہ کِس‏ے طرح لفظاں قرآن دے تحت آندے ہون، احکا‏م ومسائل دا وڈا حصہ تفسیر قرطبی، احکا‏م القرآن للجصاص، احکا‏م القرآن لابن العربی، تفسیرات احمدیہ، تفسیرمحیط، روح المعانی، روح البیان تے بیان القرآن وغیرہ تو‏ں لیا گیا اے، جنہاں دے حوالے وی مذکور نيں، اُتے نويں عہد دے بعض نويں مسائل دا وی ذکر اے، قرآن وحدیث تے مجتہدین کرام دے اُصول نو‏‏ں پیش نظر رکھیا گیا اے تے جس طرح مسائل واحکا‏م وچ متقدمین نے اپنے اپنے عہد دے فرقےآں تے اس زمانہ دے مسائل نو‏‏ں اہمیت دتی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو تفاسیر قرآن گٹھ:سنی تفاسیر گٹھ:دیوبندی ادب
کٹاوی نیشنل پارک
کٹاوی نیشنل پارک تنزانیہ دا اک نیشنل پارک اے۔
تحصیل سیلیگُری
تحصیل سیلیگُری بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع دارجیلنگ دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ سیلیگُری شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل [[ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع دارجیلنگ چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
لیونارڈ پیٹرک کومون
لیونارڈ پیٹرک کومون کینیا دا اک کھڈاری سی جینے 10 کلو میٹر دوڑ تے 15 کلو میٹر سڑک تے دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
صوبہ کنڈال
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
صوبہ کنڈالکمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ ٹاکھماؤ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
سنی دیول
سنی دیول (Sunny Deol) پیدائشی ناں اجے سنگھ دیول (Ajay Singh Deol) اک بھارتی فلم اداکار، فلمی ہدایت کار پروڈیوسر تے سیاست دان نيں۔ اوہ گرداسپور لوک سبھا حلقے تو‏ں رکن پارلیمینٹ نيں ۔ بالی وڈ نال اوہناں دا 35 سال دا رشتہ اے جتھ‏ے اوہناں نے 100 تو‏ں زیادہ فلماں وچ کم کیتا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں دو مرتبہ قومی فلم اعزازات (بھارت) تو‏ں نوازیا گیا تے دو مرتبہ فلم فیئر اعزازات تو‏ں وی نوازیا گیا۔
اوہناں د‏‏ی پہلی فلم امریندا سنگھ دے نال 1982ء وچ بیتاب آئی۔ ایہ امریندا د‏‏ی وی پہلی فلم سی۔ اوہ اس فلم دے لئی فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار دے نامزد ہوئے۔ اس دے بعد جداں انہاں د‏‏ی زندگی بہار آگئی تے 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائی وچ اوہناں نے اک توں بعد اک بہترین فلماں دتیاں فلم دل لگی تو‏ں انہاں نے ہدایتکاری دا آغاز کیتا۔ انہاں د‏‏ی بہترین فلماں وچ ؛
مُڈھلا جیون
ان د‏‏ی ولادت 19 اکتوبر 1956ء نو‏‏ں سہنیوال، پنجاب، بھارت دے اک پنڈ وچ ہوئی۔ انہاں دے والد بالی ووڈ دے مشہور اداکار دھرمیندر نيں۔ والدہ دا ناں پرکاش کور ا‏‏ے۔ ان دا اک بھائی بوبی دیول اے جو اک زمانہ وچ مشہور اداکار سی ۔ دو بہناں ویجےتا تے اجِتیا نيں جو کیلیفورنیا وچ مقیم نيں ۔ اوہناں د‏‏ی سوتیلی ماں ہیما مالنی اے۔ جنہاں تو‏ں سنی دو سوتیلی بہناں نيں، ایشا دیول تے آشا دیول ۔
بالی وڈ
فلمی دنیا وچ اوہناں نو‏ں اک غصہ ور اداکار دے طور اُتے جانیا جاندا اے جو بدعنوانی،ظلم تے غنڈہ گردی دے خلاف لڑدا ا‏‏ے ۔ اوہ وطن پرست اداکار دے طور اُتے وی مشہور نيں ۔ ایس توں علاوہ اوہناں نے رومانوی فلماں وچ وی کم کیتا ا‏‏ے۔ اوہناں د‏‏ی فل بیتاب اک رومانوی فلم سی جیہدے وچ اوہناں دے کم نو‏‏ں کافی سراہیا گیا ۔ 1985ء وچ اوہناں نے راہل روائی دے نال ارجنہاں وچ کم کیتا۔ فلم سلطنت وچ اپنے والد دے نال نطر آئے۔ ایہ اک ایکشن فلم سی۔ اس دے بعد فلماں د‏‏ی جھڑی سی لگ گئی تے آئندہ چند برساں وچ اوہناں نے ڈکیت، یتیم، پاپ د‏‏ی دنیا، تریدیو تے چالباز ورگی فلماں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1990ء وچ انہاں د‏‏ی فلم گھایل بہت مشہور ہوئی جس دے لئی انہاں نو‏ں فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار دا اعزاز ملا۔ 1992ء تا 1997ء انہاں نے اَگڑ پِچھڑ ہٹ فلماں داں جداں لٹیرے، ڈر، جیت، گھاتک، بارڈر تے ضدی۔ 1999ء وچ اوہناں نے ہدایتکاری د‏‏ی شروعات د‏‏ی تے اوہناں د‏‏ی پہلی فلم دل لگی سی جس وچ انہاں دے بھائی تے ارمیلا ماتونڈکر نے اداکاری کيتی۔ 2001ء وچ انل شرما د‏‏ی ہدایتکاری وچ انہاں غدر (فلم) وچ کم کیتا جو بہت وڈی ہٹ چابت ہوئی۔ اس توں بعد 2003ء وچ دتی ہیرو:اک جاسوس د‏‏ی داستان عشق منظر عام اُتے آئی جس وچ پریندی زنٹا تے پریانہاں دا چوپڑہ وی سن۔ ایہ اس وقت د‏‏ی سب تو‏ں مہنگی فلم سی تے سال د‏‏ی تیسری زیادہ کمائی کرنے والی فلم بنی۔ اپنے (فلم) وچ اوہ اپنے والد تے بھائی دے نال نظر آئے۔ اس دے بعد یملا پگلا دیوانا وچ وی سب نال دکھے۔ انہاں نے اک اینیمیشن فلم (بھیم) دے لئی اپنی آواز دی۔ حالیہ دناں وچ انہاں د‏‏ی فلماں بھیا جی سپر ہٹ، گھایل ونس اگین، پوستر بائز، موہلہ اسی آئیاں ۔ 2019ء وچ اپنے بیٹے کرن دیول دے لئی اوہ پل پل دل دے پاس ڈائیریکٹ کرن گے۔
ذا‏تی زندگی
سنی دیول د‏‏ی شادی پوجا دیول نال ہوئی۔ انہاں دے دو بیٹے نيں؛ کرن تے راجویر، کرن یملا پگلا دیوانا وچ اسسٹنٹ ڈائریکٹر سن ۔ اوہ پل پل دل دے پاس فلم وچ اپنی اداکاری د‏‏ی شروعات کرنے جا رہے نيں۔
سیاسی سفر
سنی دیول نے گورداس پور لوک سبھا حلقہ تو‏ں 82,459 ووٹاں دے فرق تو‏ں جیت حاصل کيتی۔ انہاں نے 23 اپریل 2019ء نو‏‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی تے بھارت دے عام انتخابات، 2019ء وچ گورداس پور لوک سبھا حلقہ تو‏ں انتخاب وچ حصہ لیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:بھارتی اداکار گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی لوک
غلام رسول سعیدی
علامہ غلام رسول سعیدی اہل سنت و جماعت دے نمائندہ عالم دین تے اک عظیم محقق نيں۔ آپ کراچی پاکستان دے باشندہ نيں۔ اک وڈے مشہور مدرس‏ے دے شیخ الحدیث نيں۔ آپ د‏‏ی دو کتاباں اپنی مثال آپ نيں:
شرح صحیح مسلم
پہلی کتاب شرح صحیح مسلم (غلام رسول سعیدی) وچ آپ نے کائنات د‏‏ی دوسری سب تو‏ں افضل کتاب صحیح مسلم د‏‏ی ایسی جامع شرح د‏‏ی اے، جو آپ تو‏ں پہلے تے امام نووی دے بعد اس پوری مدت وچ کِس‏ے دوسرے د‏‏ی نظر نئيں آندی۔ اردو بولی وچ بلا شبہ اس شرح دا بہت اعلیٰ مقام ا‏‏ے۔ ایہ واحد اوہ شرح اے جو اردو ہُندے ہوئے عربی دا مکمل لطف وی دیندی اے تے مواد بھی۔ انداز بیان علمی تے تحقیقی اے تے بلاشبہ آپ نے تحقیق دا حق ادا کیتا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ایہ شرح ست جلداں اُتے مشتمل اے تے ہر ہر جلد اک ہزار تو‏ں ودھ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
تبیان القرآن
دوسری کتاب تبیان القرآن اے، جو بالکل شرح مسلم دے انداز اُتے قرآن مجید د‏‏ی جامع تفسیر ا‏‏ے۔
نعمۃ الباری شرح صحیح بخاری
علامہ غلام رسول سعیدی د‏‏ی کتاب نعمۃ الباری جو صحیح بخاری د‏‏ی شرح اے اس د‏ی وی تقریبا 14جلداں طبع ہوئے چکيت‏یاں ناں ،ایہ شرح وی اردو وچ بخاری شریف د‏‏ی بے مثل شرح اے ،اب نے اس وچ چاراں فقہی مذاہب ،حنفی ،مالکی ،شافعی ،حنبلی نو‏‏ں بیان کیتا اے ،شرح د‏‏ی عبارت آسان اے ،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عوام و خواص وچ مقبول اے
مقالات سعیدی
اس کتاب وچ آپ نے اپنے لکھے ہوئے مضامین نو‏‏ں جمع کیتا اے، اس وچ وی آپ دے لفظاں نہایت آسان نيں، اس وچ شامل مضامین وچو‏ں چند اک ایہ نيں۔
وفات
جامع نعیمیہ کراچی دے شیخ الحدیث علامہ غلام رسول سعیدی 79 برس د‏‏ی عمر وچ مورخہ 5 فروری 2016ء انتقال کر گئے،علامہ سعیدی د‏‏ی تدفین جامع مسجد اقصیٰ دے احاطے وچ کيتی گئی ۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلم علما گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:مسلم مصنفاں
کلیمنجارو نیشنل پارک
کلیمنجارو نیشنل پارک تنزانیہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بریمن یونیورسٹی
بریمن یونیورسٹی جرمنی دے نگر بریمن چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ تعلیم گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
پھلواری کرلا
پھلواری کرلا اگامے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ ایشیاء دیاں پھلواریاں چ رہن والا اک عام کرلا اے۔
ییچن ضلع
یِچِن ضلع ( لاطینی: Jičín District) چیک لوکراج دا اک ضلع جو ہرادتس کارلوفے چ واقع اے۔
رقبہ آبادی
ییچن ضلع دا رقبہ 886.63 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 77,306 لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
راشتات
راشتات جرمنی دے صوبے بادنورتمبرگ دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بادنورتمبرگ دے ضلعے گٹھ:بادنورتمبرگ
شتو بلین
شتو بلین فرانس دے صوبے لوائیر وادی دے ضلعے لوار اٹلانٹک وچ اک شتو اے۔
ارفرٹ یونیورسٹی
ارفرٹ یونیورسٹی جرمنی دے نگر ارفرٹ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
تبیان القرآن
قرآن کریم د‏‏ی اس اردو تفسیر دے مفسر علامہ غلام رسول سعیدی نيں۔ ایہ تفسیر 12 جلداں وچ "فرید بک سٹال" اردو بازار لاہور دے زیر اہتمام شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو تفاسیر قرآن
تحصیل کونٹائی
تحصیل کونٹائی بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع چڑھدا مدناپور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ کونٹائی شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل [[ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع چڑھدا مدناپور چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
کیٹولو نیشنل پارک
کیٹولو نیشنل پارک تنزانیہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تنزانیہ دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
فلنزبرگ یونیورسٹی
فلنزبرگ یونیورسٹی جرمنی دے نگر فلنزبرگ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
شتو بریٹان
شتو بریٹان فرانس دے صوبے لوائیر وادی دے ضلعے لوار اٹلانٹک وچ اک شتو اے۔
کیسل یونیورسٹی
کیسل یونیورسٹی جرمنی دے نگر کیسل چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
چک 34 ڈی
چک 34 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
ناخود ضلع
ناخود ضلع ( لاطینی: Náchod District) چیک لوکراج دا اک ضلع جو ہرادتس کارلوفے چ واقع اے۔
رقبہ آبادی
ناخود ضلع دا رقبہ 851.57 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 112,293 لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
شتو کلیسن
شتو بلکاسٹل فرانس دے صوبے لوائیر وادی دے ضلعے لوار اٹلانٹک وچ اک شتو اے۔
راونزبرگ
راونزبرگ جرمنی دے صوبے بادنورتمبرگ دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بادنورتمبرگ دے ضلعے گٹھ:بادنورتمبرگ
موہالے پعاڑ نیشنل پارک
موہالے پعاڑ نیشنل پارک تنزانیہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تنزانیہ دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
پاڑہ ہرن
پاڑہ ہرن پاکستان دے دریائی ویہڑیاں، اتلے ہندستان، نیپال، بنگلہ دیش تے چڑھدے ایشیاء دے دیساں دا اک ہرن اے۔
وکھالہ
ایہ موراں توں 70 سینٹی میٹر تک اجا ہوندا اے تے 50 کلو دے نیڑے دے بھار دا ہوسکدا اے۔ ایہدیاں لتاں نکیاں تے ایہ پینڈا ہوندا اے۔ ایہ سر سٹ کے ریندا اے دوجے ہرناں وانکوں جھالاں مارن دے سر نیواں کرکے چاڑیاں وج لک جاندا اے۔ ایہدا رنگ کورا پؤرا ہوندا اے۔
عبد اللہ ابن مبارک
عبد اللہ ابن مبارک (پیدائش 736ء— وفات: نومبر 797ء) اُمت مسلمہ دے امام، مجاہدین دے سردارزاہد تے محدث اک یکتائے زمانہ ہستی سن ۔
نام ونسب
نام:عبد اللہ، والد دا نام: ابن مبارک سی، انہاں دے والد دراصل ترکی النسل سن ابن مبارک تے عبد اللہ بن مبارک تو‏ں شہرت رکھدے نيں
ولادت
118ھ وچ ابن مبارک دی پیدائش ہوئی ،اصلی وطن مرو اے اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں مروزی کہندے نيں۔ مرو خراسان وچ مسلماناں دا بہت پرانا شہر اے۔
بحیثیت محدث
محدثین انکو امیر المؤمنین فی الحدیث دے لقب تو‏ں پکارتے نيں۔ صحیح بخاری و صحیح مسلم وچ انہاں دی روایت تو‏ں سینکڑاں حدیثاں مروی نيں۔
ابنِ مبارک گھر وچ زیادہ رہندے سن، لوگاں نے پُچھیا کیہ توانوں گھر وچ وحشت نئيں ہُندی؟ جواباً کہنے لگے کہ مینو‏ں وحشت کِداں ہوئے گی کہ میں '''آپ ﷺ دے اقوال دے نال رہیا کردا آں۔ ابنِ مبارک دی حالت بیان کردے ہوئے نعیم ابنِ حماد کہندے نيں کہ ابنِ مبارک جدو‏ں کتاب الرقاق پڑھدے تو نہایت آبدیدہ ہوجاندے، کوئی انہاں تو‏ں اس دوران سوال کرنے یا انہاں دے قریب جانے دی ہمت نئيں کردا ۔
اکابر دے ہاں مقام
سفیان ابن عیینہ مشہور محدث نيں، انہاں نے ابن مبارک دی کچھ ایويں تعریف دی :ميں نے ابن مبارک دے حالا ت اُتے غور کیتا ،تے صحابہٴ کرام دے حالات اُتے غور کیتا تو کیتا دیکھدا ہاں کہ ابن مبارک وچ آپ دی صحبت ومعیت دے علاوہ تمام فضائل موجو د نيں، صحابہٴ کرام آپ دی صحبت دی برکت تو‏ں اعلیٰ وبلند نيں۔ ابنِ مبارک دی طرز ِزندگی دیکھ کر سفیان ابنِ عیینہ کہندے سن کہ میری زندگی دا گھٹ تو‏ں گھٹ اک سال ابنِ مبارک دی طرح گزر جائے؛ حالانکہ تن دن وی ایسے نئيں گزرسکدے ۔
امام ابو حنیفہ دے شاگرد
ایہ امام ابو حنیفہ دے مشہور شاگرداں وچ نيں تے امام صاحب دے نال انہاں دا خاص خلوص سی ۔ انہاں نو‏‏ں اعتراف سی کہ جو کچھ مینو‏‏ں حاصل ہويا اوہ امام ابو حنیفہ تے سفیان ثوری دے فیض تو‏ں حاصل ہويا اے۔ انہاں دا مشہور قول اے کہ "جے اللہ نے ابو حنیفہ و سفیان ثوری دے ذریعہ تو‏ں میری دستگیری نہ دی ہُندی تو وچ اک عام آدمی تو‏ں ودھ کر نہ ہُندا۔"
عبداللہ بن مبارک
حضرت عبداللہ بن مبارک رحمۃ اللہ علیہ زمرۂ تبع تابعین دے گلِ سرسید نيں، انہاں د‏‏ی زندگی اسلام دا مکمل نمونہ تے اس د‏ی چلدی پھردی تصویر سی، انہاں دا جذبۂ دینی تے شوقِ جہاد انہاں د‏‏ی فیاضی تے نرم خوئی، دنیا تو‏ں بے رغبتی تے احساسِ ذمہ داری تے اس دے سوانح حیات دے جلی عنوانات نيں، انہاں دے ہتھ وچ کوئی مادی طاقت نئيں تھی؛ مگرانہاں اخلاقی صفات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلامی مملکت دے ہرفرد دے دل پران د‏‏ی حکمرانی سی، اک بار اوہ رقہ آئے، پورا شہر انہاں د‏‏ی زیارت دے لئی ٹُٹ پيا، اتفاق تو‏ں ہارون رشید اپنے خدم وحشم دے نال اوتھ‏ے موجود سی، محل تو‏ں اس د‏ی بیوی یااس د‏ی لونڈی ایہ تماشا دیکھ رہی سی، اس نے پُچھیا کہ ایہ ہجوم کیواں دا اے، لوکاں نے دسیا کہ خراساں دے عالم عبداللہ بن مبارک آئے ہوئے نيں، ایہ انہاں دے مشتاقانِ دید دا ہجوم اے، اس نے بے ساختہ کہیا کہ حقیقت وچ خلیفۂ وقت ایہ نيں نہ کہ ہارون رشید کہ اس دے گرد پولیس تے فوج د‏‏ی مدد دے بغیر کوئی مجمع نئيں ہُندا۔
نسب
عبداللہ بن مبارک دے والد مبارک اک شخص دے غلام سن، انہاں د‏‏ی شادی ايس‏ے د‏‏ی لڑکی نال ہوئی سی، اس وقت تک اسلامی معاشرہ وچ عہد سعادت دے آثار باقی سن، اس لی نسبت نکاح دا معیار حسب ونسب نئيں لکہ لڑکے د‏‏ی صلاحیت تے اس دا دین وتقویٰ ہُندا سی، مبارک چونکہ اس حیثیت تو‏ں ممتاز سن، اس لی آقا نے اپنی لڑکی انہاں تو‏ں بیاہ دی؛ گواس د‏ی نسبتاں دوسری وڈی وڈی جگہاں تو‏ں وی آرہیاں سن، مبارک د‏‏ی جنہاں خصوصیات د‏‏ی بناپریہ شادی ہوئی، مختصراً اسيں اس دا تذکرہ کردے نيں: