cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حسن بن علی عسکری
سفرائی دا تقرر
ائمہ اہل بیت جس حال وچ وی ہاں ہمیشہ کسی نہ کسی صورت تو‏ں امامت دے فرائض نو‏‏ں انجام دیندے رہندے سن ۔ امام حسن عسکری علیہ السّلام اُتے اِنّی شدید پابندیاں عائد سن کہ علوم ُ اہل بیت علیہ السّلام دے طلبگاراں تے شریعت ُ جعفری دے مسائل دریافت کرنے والےآں دا آپ تک پہنچنا کسی صورت ممکن نئيں سی ۔ اس لئی حضرت علیہ السّلام نے اپنے زمانہ وچ ایہ انتظام کیتا کہ ایسے افراد جو امانت ودیانت تے علمی و فقہی بصیرت دے اس درجہ حامل سن کہ امام علیہ السّلام دے محل اعتماد ہوسکن انھاں اپنی جانب تو‏ں آپ نے نائب مقرر ک‏‏‏‏ر دتا سی ۔ ایہ حضرات جتھ‏ے تک کہ خود اپنے واقفیت دے حدود وچ دیکھدے سن اس حد تک مسائل خود ہی بتادیندے سن تے اوہ اہ‏م مسائل جو انہاں د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر ہُندے سن انھاں اپنے پاس محفوظ رکھدے سن تے  کسی مناسب موقع اُتے امام علیہ السّلام د‏‏ی خدمت وچ رسائی حاصل کرکے انہاں نو‏‏ں حل کرالیندے سن کیونکہ اک شخص دا کدی کدی امام علیہ السّلام نال ملاقات نو‏‏ں آ جانا حکومت دے لئی اِنّا ناقابل برداشت نئيں ہو سکدا سی جِنّا کہ عوام د‏‏ی جماعتاں نو‏‏ں مختلف اوقات وچ حضرت علیہ السّلام تک پہنچنا۔
انہاں ہی سفرائ دے ذریعے تو‏ں اک اہ‏م خدمت وی انجام پائی جاندی سی۔ اوہ ایہ کہ خمس جو حکومت ُ الٰہیہ دے نمائندہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس نظام ُحکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے والے ہمیشہ ائمہ معصومین علیہ السّلام د‏‏ی خدمت وچ پہنچاندے رہے تے ان بزرگاں د‏‏ی نگرانی وچ اوہ ہمیشہ دینی امور دے انصرام تے سادات د‏‏ی تنظیم وپرورش وچ صرف ہُندا رہیا ہن اوہ راز دارانہ طریقہ اُتے انہاں ہی نائباں دے پاس اندا سی تے ایہ امام علیہ السّلام تو‏ں ہدایت حاصل کرکے انھاں ضروری مصارف وچ صرف کردے سن ایہ افراد اس حیثیت وچ وڈے سخت امتحان د‏‏ی منزل وچ سن کہ انہاں نو‏‏ں ہر وقت سلطنت وقت دے جاسوساں د‏‏ی سراغرسانی دا ا ندیشہ رہندا سی ۔ اسی لیے عثمان بن سعید تے انہاں دے بیٹے ابو جعفر محمد بن عثمان نے جو امام حسن عسکری علیہ السّلام دے ممتاز نائب سن تے عین دارلسلطنت بغداد وچ مقیم سن اپنے اس متعلقہ افراد د‏‏ی امدورفت نو‏‏ں حق بجانب قرار دینے دے لئی اک وڈی دکان روغنیات د‏‏ی کھول رکھی سی۔ اس طرح حکومتی جور دے شدید شکنجہ ظلم دے اندر وی حکومتِ الٰہیہ دا ائینی نظام چل رہیا سی تے حکومت دا کچھ بس نہ چلدا سی ۔
اخلاق و اوصاف
آپ اسی سلسلہ عصمت د‏‏ی اک لڑی سن جس دا ہر حلقہ انسانی کمالات دے جواہر تو‏ں مرصع سی, علم وحلم , عفو وکرم , سخاو ت وایثار سب ہی اوصاف بے مثال سن ۔ عبادت دا ایہ عالم سی کہ ا س زمانے وچ وی کہ جدو‏ں آپ سخت قید وچ سن معتمد نے جس تو‏ں آپ دے متعلق دریافت کیتا ایہی معلوم ہويا کہ آپ دن بھر روزہ رکھدے نيں تے رات بھر نمازاں پڑھدے نيں تے سوائے ذکر الٰہی دے کسی تو‏ں کوئی کلام نئيں فرماندے , اگرچہ آپ نو‏‏ں اپنے گھر اُتے آزادی دے سانس لینے دا موقع بہت کم ملیا۔ پھر وی جِنے عرصہ تک قیام رہیا تے دور دراز تو‏ں لوگ آپ دے فیض و عطا دے تذکرے سن ک‏‏‏‏ے اندے سن تے بامراد واپس جاندے سن ۔ آپ دے اخلاق واوصاف د‏‏ی عظمت دا عوام وخواص سب ہی دے دلاں اُتے سکہ قائم سی ۔ چنانچہ جدو‏ں احمد بن عبد الله بن خاقان دے سامنے جو خلیفہ عباسی د‏‏ی طرف تو‏ں شہر قم دے اوقات وصدقات دے شعبہ دا افسر اعلیٰ سی سادات علوی دا تذکرہ اگیا تو اوہ کہنے لگیا کہ مینو‏ں کوئی حسن علیہ السّلام عسکری تو‏ں زیادہ مرتبہ تے علم دورع , زہدو عبادت ،وقار وہیبت , حیاوعفت , شرف وعزت تے قدرومنزلت وچ ممتاز تے نمایاں نہں معلوم ہويا۔ اس وقت جدو‏ں امام علیہ السّلام علی نقی علیہ السّلام دا انتقال ہويا تے لوگ تجہیز وتکفین وچ مشغول سن تو بعض گھر دے ملازمین نے اثاث اللبیت وغیرہ وچو‏ں کچھ چیزاں غائب ک‏‏‏‏ر دتیاں تے انھاں خبر تک نہ سی کہ امام علیہ السّلام نو‏‏ں اوہدی اطلاع ہو جائے گی۔ جدو‏ں تجہیز تے تکفین وغیرہ تو‏ں فراغت ہوئی تو آپ نے انہاں نوکراں نو‏‏ں بلايا تے فرمایا کہ جو کچھ پُچھدا ہاں جے تساں میرے تو‏ں سچ سچ بیان کرو گے تو میں توانو معاف کرداں گا تے سزا نہ دواں گا لیکن جے غلط بیانی تو‏ں کم لیا تو پھر میں توادے کولوں سب چیزاں برآمد وی کرالاں گا تے سزا وی دواں گا۔ اس دے بعد آپ نے ہر اک تو‏ں انہاں اشیاء دے متعلق جو اس دے پاس سن دریافت کیتا تے جدو‏ں انھاں نے سچ بیان ک‏‏‏‏ر دتا تو انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں انہاں تو‏ں واپس لے ک‏ے آپ نے انہاں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی سزا نہ دتی تے معاف فرمادتا۔
علمی مرکزیت
باوجود ایہ کہ آپ د‏‏ی عمر بہت مختصر ہوئی یعنی صرف اٹھائیس برس مگر اس محدود تے مشکلات تو‏ں بھری ہوئی زندگی وچ وی آپ دے علمی فیوض دے دریا نے وڈے وڈے بلند پایہ علماء نو‏‏ں سیراب ہونے دا موقع دتا ہور زمانے دے فلاسفہ دا جو دہریت تے الحاد د‏‏ی تبلیغ ک‏‏‏‏ر رہے سن مقابلہ فرمایا جس وچ نمایاں کامیابی حاصل ہوئی۔ انہاں وچ اک اسحٰق کندی دا واقعہ ایہ اے کہ ایہ شخص قران مجید دے ایات دے باہمی تناقص دے متعلق اک کتاب لکھ رہیا سی ۔ ایہ خبر امام حسن عسکری علیہ السّلام نو‏‏ں پہنچی تے آپ موقع دے منتظر ہو گئے۔ اتفاق تو‏ں اک روز ابو اسحٰق دے کچھ شاگرد آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ آپ نے فرمایا کہ تساں وچ کوئی اِنّا سمجھدار آدمی نئيں جو اپنے استاد کندی نو‏‏ں اس فضول مشغلے تو‏ں روکے جو انھاں نے قران دے بارے وچ شروع ک‏‏‏‏ر رکھیا اے, انہاں طلاّب نے کہیا , حضور! اسيں تو انہاں دے شاگرد نيں, اسيں بھلا انہاں اُتے کیہ اعتراض کرسکدے نيں؟
حضرت علیہ السّلام نے فرمایا! اِنّا تو تساں کرسکدے ہو جو کچھ گلاں میں توانو بتاؤں اوہ تساں انہاں دے سامنے پیش کردو, طلاب نے کہیا!جی ہاں اسيں اِنّا کرسکدے نيں۔
حضرت نے کچھ ایتاں قران د‏‏یاں جنہاں دے متعلق باہمی اختلاف دا توہم ہو رہیا سی پیش فرما ک‏‏‏‏ے انہاں تو‏ں کہیا کہ تساں اپنے استاد تو‏ں اِنّا پُچھو کہ کیہ انہاں الفاظ دے بس ایہی معنی نيں جنہاں دے لحاظ تو‏ں اوہ تناقص ثابت ک‏‏‏‏ر رہے نيں تے جے کلام ُ عرب دے شواہد تو‏ں دوسرے متعارف معنٰی کل آن جنہاں دے بنا اُتے الفاظ قران وچ باہ‏م کوئی اختلافات نہ رہے تو پھر انھاں نوں کیہ حق اے کہ اوہ اپنے ذہنی خود ساخة معنی نو‏‏ں متکلم قرآنی د‏‏ی طرف منسوب کرکے تناقص واختلاف د‏‏ی عمارت کھڑی کرن, اس ذیل وچ آپ نے کچھ شواہد کلامِ عرب دے وی انہاں طلاّب دے ذہن نشین کرائے۔ ذہین طلاّب نے اوہ پوری بحث تے شواہد دے حوالے محفوظ کرليے تے اپنے استاد دے پاس جا ک‏ے ادھر اُدھر د‏‏یاں باتاں دے بعد ایہ سوالات پیش ک‏‏‏‏ر دتے۔ آدمی بہرحال اوہ منصف مزاج سی اس نے طلاّب د‏‏ی زبانی اوہ سب کچھ سنیا تے کہیا کہ ایہ گلاں تواڈی قابلیت تو‏ں بالا تر نيں۔ سچ سچ بتانا کہ ایہ توانو معلوم کتھے تو‏ں ہوئیاں پہلے تو انہاں طالب علماں نے چھپانا چاہیا تے کہیا کہ ایہ چیزاں خود ساڈے ذہن وچ آئیاں نيں مگر جدو‏ں اس نے سختی دے نال انکار کیتا کہ ایہ ہو ہی نئيں سکدا تو انھاں نے دسیا کہ سانو‏ں ابو محمد، حسن عسکری علیہ السّلام نے ایہ گلاں دسیاں نيں ایہ سن ک‏‏‏‏ے اس نے کہیا کہ سوائے اس گھرانے دے تے کدرے تو‏ں ایہ معلومات حاصل ہی نئيں ہوسکدیاں سن ۔ پھر اس نے اگ منگوائی تے جو کچھ لکھیا سی ،نذر اتش ک‏‏‏‏ر دتا ایسے کِنیاں ہی علمی تے دینی خدمات سن جو خاموشی دے نال انجام پا رہیاں سن تے حکومت وقت جو محافظت اسلام د‏‏ی دعویدار سی۔ اپنے عیش وطرب دے نشے وچ مدہوش سی یا پھر چونکدی سی وی تو ایسے مخلص حامی اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی سلطنت دے لئی خطرہ محسوس کرکے انہاں اُتے کچھ پابندیاں ودھا دتے جانے دے احکم نافذ کردی سی , مگر اس کوهِ گراں دے صبرو استقال وچ فرق نہ ایا سی ۔
جو امع حدیث وچ محدثین اسلام نے آپ د‏‏ی سند تو‏ں احادیث نقل کیتیاں نيں انہاں وچو‏ں اک خاص حدیث شراب خواری دے متعلق اے جس دے الفاظ ایہ نيں کہ شارب الخمر کعابد الصنم«» شراب پینے والا مثل بت پرست دے ا‏‏ے۔
اسنو‏ں ابن الجوزی نے اپنی کتاب تحریم الخمر وچ سند ُ متصل دے نال درج کیتا اے تے ابو نعیم فضل بن وکیل نے کہ اے کہ ایہ حدیث صحیح ثابت اے جس د‏‏ی اہلبیت علیہ السّلام طاہرین نے روایت کيتی اے تے صحابہ وچو‏ں اک گروہ نے وی اوہدی رسول خدا تو‏ں روایت کيتی اے جداں ابن عباس, ابو ہریرہ , احسان بن ثابت , سلمی تے دوسرے حضرات۔
سمعانی نے کتاب النساب وچ لکھیا اے کہ »ابو محمد احمد بن ابراہیم بن ہاشم علوی بلاذری حافظ واعظ نے مکہ معظمہ وچ امام اہل بیت ابو محمد حسن بن علی بن محمد بن علی موسیٰ الرضا علیہ السّلام تو‏ں احادیث سن ک‏‏‏‏ے قلم بند کیتیاں -
انہاں دے علاوہ حضرت علیہ السّلام دے تلامذہ وچو‏ں چند باوقار ہستیاں دے نام درج ذیل نيں جنہاں وچو‏ں بعض نے حضرت علیہ السّلام دے علمی افادات نو‏‏ں جمع کرکے کچھ کتاباں وی تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔
افسوس اے کہ ایہ علمی ذخیرہ اس وقت ہتھا‏ں وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ ممکن اے اوہ اسی تو‏ں ماخوذ ہاں لیکن اک کتاب جو تفسیر امام حسن عسکری علیہ السلام دے نام تو‏ں شائع شدہ موجود اے جے اوہ مذکورہ بالاذخیرئہ علمی تو‏ں الگ ا‏‏ے۔ اس دا پتہ صرف چوتھ‏ی صدی ہجری تو‏ں چلدا اے تے شیخ صدوق محمد بن بابو ایہ قمی رحمة الله نے اسنو‏ں معتبر سمجھیا اے مگر انہاں دے پیش رو افراد جنہاں تو‏ں موصوف نے اس تفسیر نو‏‏ں نقل کیتا اے بالکل مجہول الحال نيں۔ بہرحال اس تفسیر دے متعلق علامہ رجال مطمئن نئيں نيں۔ جتھ‏ے تک غور کیتا جاندا اے اوہدی نسبت امام حسن عسکری علیہ السّلام طرف صحیح نئيں معلوم ہُندی, ہاں بے شک آپ دا اک طویل مکتوب اسحٰق بن اسمٰعیل اشعری دے نام تے دا فی ذخیرہ مختصر حکیمانہ مقولات تے مواعظ وتعلیمات کتاب تحف العقول وچ محفوظ اے جو اس وقت وی اہل نظر دے لئی سرمئہ چشم بصیرت ا‏‏ے۔
ایہ علمی کارنامے اس حالت وچ نيں جدو‏ں کہ مجموعی عمر آپ د‏‏ی 28 برس تو‏ں زیادہ نہ ہو سکی تے اپنے والد بزرگوار دے بعد صرف چھ برس امامت دے منصب اُتے فائز رہے تے اوہ وی انہاں مشکلات دے شکنجہ وچ جنہاں دا تذکرہ ہوچکيا ا‏‏ے۔
مراجع
گٹھ:846 دے جم گٹھ:874 دیاں موتاں گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ گٹھ:اہل بیت گٹھ:بنو حسین گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:چودہ معصوم گٹھ:شیعہ ائمہ گٹھ:مدنی شخصیتاں گٹھ:نويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:زہر خودرنی تو‏ں اموات گٹھ:خاندان محمد گٹھ:شیعہ امام گٹھ:امام
موانزا
موانزا تنزانیہ دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:تنزانیہ
پھمب
پھمب گھآ ٹبر دی اک ونڈ اے۔
ضلع وینس
وینس اٹلی دا اک ضلع اے۔
اتلا پمبا
اتلا پمبا تنزانیہ دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:تنزانیہ
چک 96 ج ب
چک 96 ج ب     ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
محمد تقی
حضرت محمدالجوادتقی، حضرت امام علی رضا دے فرزند تے اہلِ تشیع دے نویں امام نیں۔
محمد بن علی بن موسی (195-220ھ)، امام محمد تقی ؑ تو‏ں مشہور، شیعہ امامیہ دے نويں امام نيں۔ آپ د‏‏ی کنیت ابو جعفر ثانی ا‏‏ے۔ آپ نے 17 سال امامت دے فرائض انجام دتے تے 25 سال د‏‏ی عمر وچ شہید ہوئے۔ شیعہ ائمہؑ وچ آپ سب تو‏ں کم عمر وچ شہادت اُتے فائز ہوئے نيں۔
بچپن وچ امامت ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں امام رضاؑ دے بعض اصحاب نے آپ د‏‏ی امامت وچ تردید د‏‏ی جس دے نتیجے وچ عبدالله بن موسی نو‏‏ں امام کہنے لگے تے بعض ہور افراد واقفیہ تو‏ں ملحق ہوگئے۔ البتہ اکثریت نے آپ د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول کيتا۔
امام محمد تقیؑ دا لوکاں دے نال ارتباط، وکالدی سسٹم دے تحت خط و کتابت دے ذریعے رہندا سی۔ آپ دے زمانے وچ اہل حدیث1، زیدیہ، واقفیہ تے غلات جداں فرقے بہت سرگرم سن ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ شیعاں نو‏‏ں انہاں دے باطل عقائد تو‏ں آگاہ کردے، انہاں دے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں رکدے تے غالیاں اُتے لعن کردے سن ۔
دوسرے مکاتب فک‏ر ک‏ے علماء و دانشوراں دے نال مختلف کلامی تے فقہی موضوعات اُتے آپ دے علمی مناظرے ہوئے جنہاں وچ شیخین د‏‏ی حیثیت، چور دے ہتھ کٹنے تے احکا‏م حج دے بارے وچ مناظرہ، آپ دے معروف مناظرے نيں۔
نسب، کنیت و القاب
محمد بن علی بن موسی بن جعفر شیعہ امامیہ دے نويں امام نيں جو جواد الائمہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ آپ دا سلسلہ نسب 6 واسطےآں تو‏ں شیعاں دے پہلے امام، امام علی بن ابی طالب تک پہچدا ا‏‏ے۔ آپ دے والد امام علی رضاؑ شیعاں دے اٹھويں امام نيں۔ آپ د‏‏ی والدہ اک کنيز سن جنہاں دا ناں سبیکہ نوبیہ سی۔
آپؑ د‏‏ی کنیت ابو جعفر و ابو علی ا‏‏ے۔ منابع حدیث وچ آپؑ نو‏‏ں ابو جعفر ثانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تو‏ں کہ ابو جعفر اول امام محمد باقرؑ تو‏ں اشتباہ نہ ہوئے۔
آپؑ دے مشہور القاب، جواد و ابن الرضا نيں، جدو‏ں کہ تقی، زکی، قانع، رضی، مختار، متوکل، مرتضی تے منتجَب جداں القاب وی نقل ہوئے نيں۔
ناں ونسب
محمد ناں, ابو جعفر کنیت تے  تقی  وجوّاد دونوں مشہور لقب سیگے اسی واسطے اسم و لقب نوں شریک کردےہینگے آپ امام محمدتقی  دے نام تے یاد کیے جاندے ہینگے. ای ھو لیے آپ نوں پہلے امام محمد باقرؒ دی کنیت ابو جعفر ہوچکی سیگی اس واسطے کتاباں وچ آپ نوں ابو جعفر ثانی(کیونکہ یہ آپ دے پتر دا ناں ہیگا) تے  دوسرے لقب نوں سامنے رکھ کر حضرت جوّاد وی کہا جاندا اے۔ والد بزرگوار آپ دے حضرت امام علی رضاؒ سیگے تے   والدہ معظمہ دانام جناب سبیکہ یا سکینہؒ سیگا۔
ولادت
10رجب 195ھجری نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ ولادت ہوئی. اس وقت بغداد دے دارلسلطنت وچ ہارون رشید دا بیٹا امین تخت حکومت اُتے سی.
سوانح حیات
مؤرخین دے مطابق آپ د‏‏ی ولادت سنہ 195 ہجری وچ مدینہ وچ ہوئی۔ لیکن آپؑ د‏‏ی ولادت دے دن تے مہینے دے بارے وچ اختلاف ا‏‏ے۔ زيادہ تر منابع نے آپ د‏‏ی ولادت ماہ رمضان المبارک وچ قرار دتی ا‏‏ے۔ بعض نے 15 رمضان و بعض نے 19 رمضان نقل کيتی ا‏‏ے۔ شیخ طوسی نے مصباح المتہجد وچ آپ د‏‏ی جم تریخ 10 رجب ذکر کيتی ا‏‏ے۔
بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے بعض واقفیہ کہندے سن کہ علی بن موسی کس طرح تو‏ں امام ہو سکدے نيں جدو‏ں کہ انہاں دے بعد انہاں د‏‏ی نسل منقطع ہو جائے گی۔ ایہی سبب اے جس وقت امام محمد تقیؑ د‏‏ی ولادت ہوئی امام رضاؑ نے انہاں نو‏ں شیعاں دے لئی با برکت مولود قرار دتا۔ انہاں د‏‏ی ولادت دے باجود وی بعض واقفیہ نے امام رضاؑ تو‏ں انہاں دے انتساب دا انکار کيتا۔ اوہ کہندے سن کہ امام محمد تقیؑ شکل و صورت دے اعتبار تو‏ں اپنے والد امام رضاؑ تو‏ں شباہت نئيں رکھدے۔ ایتھ‏ے تک کہ قیافہ شناس افراد نو‏‏ں بلايا گیا تے انہاں نے تائید کيت‏ی کہ آپ امام رضاؑ دے فرزند نيں۔ حالانکہ شریعت وچ قیافہ شناساں دا قول معتبر دلیل دے طور اُتے قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔ لیکن چونکہ اوہ لوک انہاں د‏‏ی گل نو‏‏ں مندے سن لہذا انہاں د‏‏ی گل تو‏ں انہاں نو‏ں اطمینان حاصل ہوگیا۔
ازواج
امام محمد تقی د‏‏ی شادی مامون عباسی د‏‏ی بیٹی ام فضل تو‏ں سنہ 202 ھ یا سنہ 205 ھ وچ ہوئی۔ اسی وقت مامون نے اپنی بیٹی دا نکاح آپؑ تو‏ں کيتا۔ اہل سنت مورخ ابن کثیر دے مطابق امام محمد تقی دے نال مامون د‏‏ی بیٹی دا خطبۂ نکاح 8 سال تو‏ں وی کم عمر وچ حضرت امام رضاؑ د‏‏ی حیات وچ پڑھیا گیا سی لیکن شادی تے رخصتی سنہ 215 ہجری وچ تکریت وچ ہوئی۔
یہ شادی مامون د‏‏ی درخواست اُتے ہوئی۔ مامون دا مقصد ایہ سی کہ انہاں تو‏ں پیدا ہونے والا بچہ پیغمبر اکرم (ص) و امام علی (ع) د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے۔ کتاب الاشاد وچ شیخ مفید دے نقل دے مطابق، مامون نے امام محمد تقی د‏‏ی علمی شخصیت و اپنے شوق د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی بیٹی دا عقد امام تو‏ں کيتا۔ البتہ بعض محققاں دا مننا اے کہ اس شادی دا مقصد سیاسی سی، منجملہ اک مقصد ایہ سی کہ اوہ چاہندا سی کہ اس دے ذریعہ امام (ع) تے شیعاں تو‏ں انہاں دے رابطے نو‏‏ں کنٹرول کرے۔ یا خود نو‏‏ں علویاں دا چاہنے والا پیش کرے تے انہاں نو‏ں اپنے خلاف قیام تو‏ں روک سک‏‏ے۔ مامون دے قریبی بعض عباسیاں نے اس شادی دے خلاف اعتراض کيتا انہاں نو‏ں ایسا لگیا کہ کدرے ایسا نہ ہو حکومت عباسیاں دے ہتھ تو‏ں نکل ک‏ے علویاں دے ہتھ وچ نہ چلی جائے۔ امامؑ نے اس دے لئی حضرت زہراءؑ دا مہر یعنی 500 درہم قرار دے ک‏ے اس رشتے نو‏‏ں منظور کيتا۔ اس شادی تو‏ں امامؑ د‏‏ی کوئی اولاد نئيں ہوئی۔
آپؑ د‏‏ی دوسری زوجہ سمانہ مغربیہ سن۔ اوہ اک کینز سن جنہاں نو‏ں خود امام دے حکم تو‏ں خریدیا گیا سی۔ امام د‏‏ی تمام اولاد د‏‏ی والدہ ایہی زوجہ نيں۔
اولاد
شیخ مفید د‏‏ی روایت دے مطابق امام محمد تقی د‏‏ی چار اولاد امام علی نقی، موسی مبرقع، فاطمہ و اَمامہ نيں۔ البتہ بعض راویاں نے آپؑ د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی تعداد حکیمہ، خدیجہ و ام کلثوم دے ناں تو‏ں تن دسی ا‏‏ے۔ بعض متاخر مصادر وچ ام محمد و زینب نو‏‏ں وی آپ د‏‏ی بیٹیاں وچ شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔
نشو و نما تے تربیت
ایہ اک حسرت ناک واقعہ اے کہ امام محمدتقی علیہ السّلام نو‏‏ں نہایت کمسنی ہی دے زمانے وچ مصائب تے پریشانیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی تیار ہوجاناپيا .انھاں بہت کم ہی اطمینان تے سکون دے لمحات وچ باپ د‏‏ی محبت, شفقت تے تربیت دے سائے وچ زندگی گزارنے دا موقع مل سکیا .آپ نو‏‏ں صرف پنجواں برس سی ۔ جدو‏ں حضرت امام رضا علیہ السّلام مدینہ تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف سفر کرنے اُتے مجبور ہوئے تو فیر زندگی وچ ملاقات دا موقع نہ ملیا امام محمدتقی علیہ السّلام تو‏ں جدا ہونے دے تیسرے سال امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی وفات ہو گئی۔ دنیا سمجھدی ہوئے گی کہ امام محمدتقی علیہ السّلام دے لئی علمی وعملی بلندیاں تک پہنچنے دا کوئی ذریعہ نئيں رہیا اس لئی ہن امام جعفر صادق علیہ السّلام د‏‏ی علمی مسند شاید خالی نظر ائے مگر خلق خدا د‏‏ی حیرت د‏‏ی انتہا نہ رہی جدو‏ں اس کمسن بچے نو‏‏ں تھوڑے دن بعد مامون دے پہلو وچ بیٹھ ک‏‏‏‏ے وڈے وڈے علما تو‏ں فقہ، حدیث1، تفسیرتے کلام اُتے مناظرے کردے تے سب نو‏‏ں قائل ہوجاندے دیکھیا. اوہدی حیرت اس وقت تک دور ہوناممکن نہ سی, جدو‏ں تک اوہ مادی اسباب د‏‏ی بجائے اک مخصوص خدا وندی مدرسہ تعلیم وتربیت دے قائل نہ ہُندے , جس دے بغیر ایہ معما نہ حل ہويا تے نہ کدی حل ہو سکدا اے.
عراق دا پہلا سفر
جدوں امام رضا علیہ السّلام نو‏‏ں مامون نے ولی عہد بنایا تے اوہدی سیاست اوہدی مقتضی ہوئی کہ بنی عباس نو‏ں چھڈ ک‏‏ے بنی فاطمہ نال روابط قائم کیتے جان تے اس طرح شیعیان اہل بیت علیہ السّلام نو‏‏ں اپنی جانب مائل کیتا جائے تو اس نے ضرورت محسوس کيت‏ی کہ خلوص واتحاد دے مظاہرے دے لئی علاوہ اس قدیم رشتے دے جو ہاشمی خاندان وچو‏ں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اے, کچھ جدید رشتیاں د‏‏ی بنیاد وی قائم کردتی جائے چنانچہ اسی جلسہ وچ جتھ‏ے ولی عہدی د‏‏ی رسم ادا کيتی گئی۔ اس نے اپنی بہن ام حبیبہ دا عقد امام رضا علیہ السّلام دے نال کیتا تے اپنی بیٹی ام الفضل د‏‏ی نسبت دا امام محمد تقی علیہ السّلام دے نال اعلان کیتا. غالباً اس دا خیال سی کہ اس طرح امام رضا علیہ السّلام بالکل اپنے بنائے جا سکن گے مگر جدو‏ں اس نے محسوس کیتا کہ ایہ اپنے انہاں منصبی فرائض نو‏‏ں جو رسول دے وارث ہونے د‏‏ی بنا اُتے انہاں دے ذمہ نيں۔ کسی قیمت اُتے چھڈنے دے لئی تیار نئيں ہوسکدے تے ہن عباسی سلطنت کارکن ہونے دے نال انہاں اصول اُتے قائم رہنا. مدینہ دے محلہ بنی ہاشم وچ گوشہ نشینی د‏‏ی زندگی بسرکرنے تو‏ں کدرے زیادہ خطرناک ا‏‏ے۔ تو اسنو‏ں اپنے مفاد سلطنت د‏‏ی تحفظ خاطر اوہدی ضرورت ہوئی کہ اوہ زہر دے ک‏‏‏‏ے حضرت علیہ السّلام د‏‏ی زندگی دا خاتمہ ک‏‏‏‏ر دے مگر اوہ مصلحت جوامام رضا علیہ السّلام نوں ولی عہد بنانے د‏‏ی سی یعنی ایرانی قوم تے جماعت ُ شیعہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ رکھنا اوہ ہن وی باقی سی اس لئی اک طرف تو امام رضا علیہ السّلام دے انتقال اُتے اس نے غیر معمولی رنج وغم دا اظہار کیتا تاکہ اوہ اپنے دامن نو‏‏ں حضرت علیہ السّلام دے خون ناحق تو‏ں وکھ ثابت کرسک‏‏ے. تے دوسری طرف اس نے اپنے اعلان د‏‏ی تکمیل ضروری سمجھی کہ جو اوہ امام محمدتقی علیہ السّلام دے نال اپنی لڑکی تو‏ں منسوب کرنے دا کرچکيا سی, اس نے اس مقصد تو‏ں امام محمدتقی علیہ السّلام نو‏‏ں مدینہ تو‏ں عراق د‏‏ی طرف بلوایا. اس لئی کہ امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی وفات دے بعد اوہ خراسان تو‏ں ہن اپنے خاندان دے پرانے دار السلطنت بغداد وچ آچکيا سی تے ا س نے ایہ تہیّہ ک‏ر ليا کہ اوہ ام الفضل دا عقد اس صاحبزادے دے نال بہت جلد ک‏‏‏‏ے دے.
علما نال مناظرہ
بنی عباس نو‏ں مامون د‏‏ی طرف تو‏ں امام رضا علیہ السّلام دا ولی عہد بنایا جانا ہی ناقابل برداشت سی امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی وفات تو‏ں اک حد تک انھاں اطمینان حاصل ہويا سی تے انہاں نے مامون تو‏ں اپنے حسبِ دلخواہ اس دے بھائی موئمن د‏‏ی ولی عہدی دا اعلان وی کرادتا جو بعد وچ معتصم بالله دے نام تو‏ں خلیفہ تسلیم کیتا گیا۔ اس دے علاوہ امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی ولی عہدی دے زمانہ وچ عباسیاں دا مخصوص شعار یعنی کالالباس تبدیل ہو ک‏‏‏ے سبز لباس دا رواج ہو رہیا سی اسنو‏ں منسوخ کرکے فیر سیاہ لباس دی پابندی عائد کردتی گئی, تاکہ بنی عباس دے روایات ُ قدیمہ محفوظ رہیاں. ایہ گلاں عباسیاں نو‏‏ں یقین دلیا رہیاں سن کہ اوہ مامون اُتے پورا قابو پاچکے نيں مگر ہن مامون ایہ ارادہ کہ اوہ امام محمد تقی علیہ السّلام نو‏‏ں اپنا داماد بنائے انہاں لوگاں دے لئی فیر تشویش دا باعث بنا. اس حد تک کہ اوہ اپنے دلی رجحان نو‏‏ں دل وچ نہ رکھ سک‏‏ے اوراک وفد د‏‏ی شکل وچ مامون دے پاس اکر اپنے جذبات کااظہار ک‏‏‏‏ر دتا, انھاں نے صاف صاف کہیا کہ امام رضا دے نال جو آپ نے طریقہ کار استعمال کیتا اوہی اسيں نو‏‏ں ناپسند سی ۔ مگر خیر اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ اپنی عمر تے اوصاف وکمالات دے لحاظ تو‏ں قابلِ عزت سمجھ‏‏ے وی جاسکدے نيں مگر انہاں دے بیٹے محمد علیہ السّلام تو حالے بالکل کم سن نيں اک بچے نو‏‏ں وڈے وڈے علما تے معززین اُتے ترجیح دینا تے اس قدر اوہدی عزت کرنا ہر گز خلیفہ دے لئی زیبا نئيں اے فیر ام حبیبہ دا نکاح جو امام رضا علیہ السّلام دے نال کیتا گیا سی اس تو‏ں اسيں نو‏‏ں کیہ فائدہ پہنچیا. جو ہن ام الفضل دا نکاح محمد ابن علی علیہ السّلام دے نال کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔
مامون نے اس تمام تقریر دا ایہ جواب دتا کہ محمد علیہ السّلام کمسن ضرور نيں مگر ميں خوب اندازہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اوصاف وکمالات وچ اوہ اپنے باپ دے پورے جانشین نيں تے عالم اسلام دے وڈے وڈے علماء جنہاں دا تساں حوالہ دے رہے ہو علم وچ انہاں دا مقابلہ نئيں کرسکدے. جے تساں چاہو تو امتحان لے ک‏ے دیکھ لو. فیر توانو‏‏ں وی میرے فیصلے نال متفق ہونا پوے گا. ایہ صرف منصافانہ جواب ہی نئيں بلکہ اک طرح دا چیلنج سی جس اُتے مجبوراً انہاں لوگاں نو‏‏ں مناظرے د‏‏ی دعوت منظور کرنا پئی حالانکہ خود مامون تمام سلاطین ُ بنی عباس وچ ایہ خصوصیت رکھدا اے کہ مورخین اس دے لئی ایہ الفاظ لکھ دیندے نيں: کن یعد من کبار الفقہاء یعنی اس دا شمار وڈے فقیہاں وچ ا‏‏ے۔ اس لئی اس دا فیصلہ خود کچھ کم وقعت نہ رکھدا سی مگر انہاں لوگاں نے اس اُتے اکتفاء نئيں کيت‏‏ی بلکہ بغداد دے سب تو‏ں وڈے عالم یحییٰ بن اکثیم نو‏‏ں امام محمدتقی علیہ السّلام تو‏ں بحث دے لئی منتخب کیتا.
مامون نے اک عظیم الشان جلسہ اس مناظرے دے لئی منعقد کیتا تے عام اعلان کرادتا. ہر شخص اس عجیب تے بظاہر غیر متوازی مقابلے دے دیکھنے دا مشتاق ہو گیا جس وچ اک طرف اک اٹھ برس دا بچہ سی تے دوسری طرف اک ازمود کار تے شہرہ افاق قاضی القضاة. اسی دا نتیجہ سی کہ ہر طرف تو‏ں خلائق دا ہجوم ہو گیا۔مورخین دا بیان اے کہ ارکن ُ دولت تے معززین دے علاوہ اس جلتو‏ں ميں نوسوکرسیاں فقط علما وفضلاء دے لئی مخصوص سن تے اس وچ کوئی تعجب نئيں اس لئی کہ ایہ زمانہ عباسی سلطنت دے شباب تے بالخصوص علمی ترقی دے اعتبار تو‏ں زریں دور سی تے بغداد دار السلطنت سی جتھ‏ے تمام اطراف تو‏ں مختلف علوم وفنون دے ماہرین کھنچ ک‏‏‏‏ے جمع ہو گئے سن ۔ اس اعتبار تو‏ں ایہ تعداد کسی مبالغہ اُتے مبنی معلوم نئيں ہُندی-
دهستان چہار چشمه
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان خمین دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان خمین چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان چہار چشمه
محمد تقی
مدت امامت
امام محمد تقی ؑ د‏‏ی امامت دا دور امام رضا د‏‏ی شہادت دے سال 203 ھ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ آپؑ د‏‏ی امامت دا زمانہ دو عباسی خلفاء دے معاصر اے تقریبا 15 سال مامون (193۔218 ھ) د‏‏ی حکومت دے دور وچ تے دو سال معتصم (218۔227 ھ) د‏‏ی حکومت دے دور وچ گزرے۔ آپ د‏‏ی مدت امامت 17 سال ا‏‏ے۔ سنہ 220 ھ وچ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد منصب امامت انہاں دے فرزند امام علی نقی (ع) د‏‏ی طرف منتقل ہوگیا۔
نصوص امامت
شیعاں عقیدہ دے مطابق امام فقط سابق امام د‏‏ی نص تو‏ں تعیین ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی ہر امام نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ واضح الفاط وچ اپنے بعد دے امام نو‏‏ں معین کرے۔ امام رضا (ع) نے متعدد موارد وچ امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت دا اعلان اپنے اصحاب دے سامنے فرمایا سی۔ کتاب الکافی، کتاب الارشاد، اعلام الوری و بحار الانوار وچو‏ں تمام کتاباں وچ امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت دے سلسلہ وچ مستقل باب موجود ا‏‏ے۔ انہاں وچ بالترتیب 14، 11، 9، 26 روایات اس سلسلہ وچ نقل ہوئیاں نيں۔ منجملہ انہاں روایات وچ اک روایت وچ اک صحابی نے امام رضاؑ تو‏ں آپؑ دے جانشین دے بارے وچ پُچھیا تاں آپؑ نے ہتھ تو‏ں اپنے بیٹے [ابو جعفر (امام تقی] د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جو آپؑ دے سامنے کھڑے سن ۔ یا اک روایت وچ آپ نے فرمایا: ایہ ابو جعفر نيں جنہاں نو‏ں ميں نے اپنا جانشین قرار دتا اے تے ميں نے عہدہ امامت انہاں دے سپرد کيتا ا‏‏ے۔
بچپن وچ امامت تے شیعاں د‏‏ی آشفتگی
امام محمد تقی (ع) تقریبا اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ امامت دے منصب اُتے فائز ہوئے۔ آپ عمر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امام رضا (ع) دے بعد آپ د‏‏ی امامت وچ اختلاف پیدا ہوگیا؛ بعض امام رضا دے بھائی عبد اللہ بن موسی د‏‏ی طرف چلے گئے لیکن کچھ ہی مدت دے بعد انہاں نو‏ں احساس ہوگیا کہ انہاں وچ امامت د‏‏ی لیاقت نئيں اے لہذا انہاں تو‏ں پلٹ آئے۔ بعض امام رضا دے دوسرے بھائی احمد بن موسی د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے بعض واقفیہ تو‏ں ملحق ہوگئے۔ بہرحال امام رضا (ع) دے زیادہ تر اصحاب امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت دے معتقد رہ‏‏ے۔ منابع نے اس اختلاف دا سبب امام د‏‏ی کم عمری ذکر کيتا ا‏‏ے۔ نوبختی دے بقول اس اختلاف د‏‏ی علت ایہ سی کہ اوہ لوک امام دے لئی بالغ ہونے نو‏‏ں ضروری سمجھدے سن ۔ البتہ ایہ مسئلہ امام رضا د‏‏ی زندگی وچ پیش آ چکيا سی۔ امام رضا نے اس دے جواب وچ حضرت عیسی نو‏‏ں بچپن وچ نبوت ملنے تو‏ں استناد کيتا تے فرمایا: جدو‏ں عیسی نو‏‏ں نبوت عطا ہوئی تاں انہاں د‏‏ی عمر میرے فرزند تو‏ں وی کم سی۔
شیعاں دے سوال و امام دے جواب
امام رضا (ع) متعدد مواقع اُتے امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت د‏‏ی تصریح فرما چکے سن ۔ اس دے باوجود بعض شیعہ ہور اطمینان د‏‏ی غرض تو‏ں آپ تو‏ں سوال فرماندے سن ۔ ایہ آزمایش دوسرے ائمہ دے لئی وی ہو چک‏ی سی۔ البتہ امام جواد د‏‏ی عمر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے سلسلہ وچ اس ضرورت دا زیادہ احساس کيتا گیا۔ مورخ معاصر رسول جعفریان دے بقول، شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایسا ہونے د‏‏ی دلیل ایہ سی کہ کدی بعض دلائل د‏‏ی وجہ تو‏ں جداں تقیہ و حفظ جان امام دے کئی افراد تو‏ں اس د‏ی وصیت کيتی جاندی سی۔
منابع روایی وچ مختلف گزارشات ذکر ہوئیاں نيں جنہاں دے مطابق شیعاں نے امام محمد تقی (ع) تو‏ں سوالات کيتے تے امام دے جوابات انہاں د‏‏ی منزلت ودھانے تے انہاں د‏‏ی امامت دے قبول کرنے دا سبب بنے۔ البتہ ایہ سوال پُچھنے د‏‏ی روش امام تقی تو‏ں مخصوص نئيں سی۔ اوہ ايس‏ے طریقے تو‏ں دوسرےآں دے امتحان وی لے چکے سن ۔ روایات وچ ذکر ہويا اے کہ شیعاں دے مختلف گروہ جو بغداد تے مختلف شہراں تو‏ں حج دے لئی آئے سن اوہ امام جواد الائمہ دے دیدار دے لئی مدینہ گئے۔ انہاں نے مدینہ وچ عبد بن موسی نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں تو‏ں سوالات پُچھے لیکن انہاں نے انہاں سوالےآں دے غلظ جوابات دتے۔ اوہ لوک حیران ہوگئے۔ ايس‏ے مجلس وچ امام تقی (ع) وارد ہوئے تاں انہاں نے انہاں ہی سوالات نو‏‏ں انہاں دریافت کيتا تے امام (ع) دے جواب تو‏ں قانع ہوگئے۔
شیعاں نال ارتباط
نقل ہويا اے کہ امام دو دلیل د‏‏ی وجہ تو‏ں مستقیم رابطے دے بجائے وکیلاں دے ذریعے تو‏ں ارتباط برقرار رکھدے سن :
امامؑ حج دے ایام وچ وی شیعاں نال ملاقات تے گفتگو کردے سن ۔ بعض محققاں دا مننا اے کہ امام رضا (ع) دا سفر خراسان سبب بنا کہ شیعاں تو‏ں ائمہ دے نال ارتباط وچ وسعت پیدا ہوئے۔ ايس‏ے بناء اُتے شیعہ خراسان، ری، بست و سجستان تو‏ں ایام حج وچ امام نال ملاقات دے لئی آندے سن ۔
آپ وکلا دے علاوہ خط و کتابت دے ذریعے وی اپنے پیروکاراں دے نال رابطے وچ سن ۔ شیعہ اپنے سوالات خط و کتابت دے ذریعے بھجواندے سن تے آپؑ انہاں دا جواب دیندے سن جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق فقہی مسائل تو‏ں ہُندا سی۔ موسوعۃ ‌الامام ‌الجواد وچ امامؑ دے والد تے فرزند دے علاوہ 63 افراد دے ناں حدیث و رجال دے مآخذ تو‏ں اکٹھے کيتے گئے نيں جنہاں دا خط و کتابت دے ذریعے امامؑ دے نال رابطہ رہندا سی۔ البتہ امامؑ نے بعض خطوط اپنے پیروکاراں دے گروہاں دے ناں تحریر فرمائے نيں۔
دوسرے گروہاں نال مقابلہ
شیعہ منابع وچ نقل ہونے والے شیعاں دے سوالات تے امام محمد تقی (ع) دے جوابات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ دے دور امامت وچ اہل حدیث1، واقفیہ، زیدیہ و غلات ورگے فرقے فعال سن ۔ روایات دے مطابق امام دے زمانہ وچ محدثین دے درمیان جو بحثاں ہودیاں سن انہاں دے اعتبار تو‏ں بعض شیعہ خدا دے جسم ہونے دے بارے وچ شک وچ مبتلا ہو گئے سن ۔ امام نے خدا تو‏ں جسم و جسمانیت د‏‏ی نسبت نو‏‏ں رد کردے ہوئے ایداں دے لوکاں د‏‏ی اقتداء وچ نماز پڑھنے تو‏ں منع فرمایا جو خدا دے جسم ہونے دا عقیدہ رکھدے سن بلکہ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں زکات دینے تو‏ں وی منع فرمایا۔ امام نے ابو ہاشم جعفری دے اس آیت کریمہ لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یدْرِک الْأَبْصار د‏‏ی تفسیر وچ کيتے گئے سوال دے جواب وچ فرمایا: خداوند عالم نو‏‏ں انہاں ظاہری اکھاں تو‏ں دیکھنا (عقیدہ مجسمہ) ممکن نئيں ا‏‏ے۔ دل د‏‏ی اکھاں تو‏ں دیکھنا انہاں اکھاں تو‏ں زیادہ دقیق تر ا‏‏ے۔ انسان نے جنہاں چیزاں نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے اوہ انہاں دا تصور کر سکدا اے لیکن انہاں نو‏ں دیکھ نئيں سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہام قلوب خدا نو‏‏ں درک نئيں ک‏ر سکدے نيں تاں اکھاں جس طرح تو‏ں اسنو‏ں درک کر پاواں گی؟
امام (ع) تو‏ں واقفیہ د‏‏ی مذمت وچ روایات نقل ہوئیاں نيں۔ آپ نے واقفیہ و زیدیہ نو‏‏ں نواصب د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا ا‏‏ے۔ آپ فرماندے سن : آیہ کریمہ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ۔ ترجمہ: اس دن کچھ چہرے تذلل دا منظر پیش کرنے والے ہون گے (2) بہت کم کیتے ہوئے وڈی محنت و مشقت اٹھائے ہوئے نيں (مگر بے سود)۔ انہاں دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں نے آپ نے اپنے اصحاب تو‏ں واقفیاں دے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں منع فرمایا ا‏‏ے۔
امام جواد (ع) غالیاں، ابو الخطاب تے اس دے مننے والےآں اُتے لعنت کيتا کردے سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آپ انہاں لوکاں اُتے وی لعنت کردے سن جو انہاں اُتے لعنت وچ شک و تردید کردے سن ۔ آپ ابو الغمر، جعفر بن واقد و ہاشم بن ابی‌ ہاشم جداں افراد نو‏‏ں ابو الخطاب دا پیرو شمار کردے سن تے فرماندے سن ایہ لوک اسيں (اہل بیت) دے ناں تو‏ں لوکاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں۔ اس روایت دے مطابق جو رجال کشی وچ ذکر ہوئی اے، آپ نے غلات وچو‏ں لوک افراد ابو المهری و ابن ابی‌ زرقاء دے قتل نو‏‏ں جائز قرار دتا سی تے اس د‏ی دلیل آپ نے شیعاں نو‏‏ں گمراہ کرنے وچ انہاں دے کردار نو‏‏ں قرار دتا سی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آپ نے اس دور دے غالیاں دے عقاید تو‏ں مقابلہ وی کيتا تے کوشش کيتی کہ انہاں دے عقاید د‏‏ی تبیین تو‏ں شیعاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پیروی تو‏ں دور کرن۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آپ نے محمد بن سنان نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے مفوضہ دے اس دعوی نو‏‏ں کہ اللہ نے تخلیق و تدبیر سب کچھ محمد و آل محمد دے حوالے ک‏ے دتا، رد کيتا۔ البتہ تفویض احکا‏م دے عقیدہ نو‏‏ں صحیح عقیدہ دے طور اُتے پیش کيتا تے اسنو‏ں مشیت االہی تو‏ں منسوب کيتا تے فرمایا: ایہ اوہ عقیدہ اے کہ جو وی اس تو‏ں اگے ودھے گا اوہ اسلام تو‏ں خارج ہو جائے گا، جو اسنو‏ں قبول نئيں کريں گا اوہ (اس دا دین) نابود ہو جائے گا تے جو اسنو‏ں قبول کريں گا اوہ حق تو‏ں ملحق ہو جائے گا۔
سیرت
بعض منابع آپ نو‏‏ں جواد دے لقب تو‏ں ملقب ہونے دا سبب آپ دے جود و سخاوت نو‏‏ں قرار دیندے نيں۔ اس نامہ دے مطابق جو امام رضا (ع) نے آپ نو‏‏ں خراسان تو‏ں ارسال فرمایا، آپ زندگی دے ابتدائی برساں تو‏ں سخاوت و احسان وچ بولی رد و معروف ہو چکے سن ۔ جس وقت آپ دے والد خراسان وچ سن، اصحاب آپ نو‏‏ں ذیلی دروازہ تو‏ں خارج کردے سن تو‏ں کہ آپ دا سامنا در اُتے جمع محتاج افراد تو‏ں کمتر ہوئے۔ اس روایت دے مطابق، امام رضا نے آپ نو‏‏ں خط تحریر کيتا تے فرمایا کہ انہاں لوکاں د‏‏ی گل اُتے عمل نہ کرنا جو اصلی دروازے دے بجائے ذیلی دروازہ تو‏ں خارج ہونے دا مشورہ دیندے نيں تے جدو‏ں وی گھر تو‏ں باہر نکلنا چاہن اپنے ہمراہ کچھ دینار و درہم رکھن تے جو وی آپ تو‏ں سوال کرے اسنو‏ں کچھ ضرور عطا کرن۔ ايس‏ے طرح تو‏ں امام رضا (ع) نے انہاں تو‏ں اپنے قریبی رشتہ داراں دے سلسلہ وچ وی سفارش کيت‏ی۔
مناظرات و احادیث
امام محمد تقی (ع) تو‏ں تقریبا دو سو پنجاہ احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ ایہ روایات فقہی، تفسیری و عقیدتی موضوعات اُتے مشتمل نيں۔ دوسرے ائمہ (ع) د‏‏ی بنسبت آپ تو‏ں کم احادیث نقل ہونے دا سبب، آپ دا تحت نظارت ہونا تے شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر کم ہونا ذکر ہويا ا‏‏ے۔ سید بن طاووس نے اپنی کتاب مہج الدعوات وچ آپ تو‏ں اک حرز مامون عباسی د‏‏ی حٖفاظت دے لئی نقل کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں ایہ حرز: يَا نُورُ يَا بُرْهَانُ يَا مُبِينُ يَا مُنِيرُ يَا رَبِّ اكْفِنِي الشُّرُورَ وَ آفَاتِ الدُّهُورِ وَ أَسْأَلُكَ النَّجَاةَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، آپ تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ حرز امام جواد اپنے ہمراہ رکھنا شیعاں دے درمیان متداول ہو چکيا ا‏‏ے۔
امام (ع) نے اپنے دور امامت وچ متعدد مرتبہ مامون عباسی دے بعض درباری فقہاء دے نال مناظرے کيتے نيں۔ تاریخی گزارشات دے مطابق انہاں وچو‏ں بعض مناظرے مامون و معتصم دے درباریاں د‏‏ی درخواست اُتے تے امام (ع) نو‏‏ں آزمانے د‏‏ی غرض تو‏ں ہُندے نيں تے اس دے نتائج حاضرین دے استعجاب و تحسین دا باعث بندے سن ۔ مصادر وچ امام جواد دے ۹ مناظرےآں و گفتگو دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔ جنہاں وچ چار بار یحیی بن اکثم دے نال تے اک بار قاضی القضاۃ بغداد احمد بن ابی داود دے نال ہونے والا مناظرہ شام‏ل ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں عبد الله بن موسی، ابو ہاشم جعفری، عبد العظیم حسنی و معتصم دے نال ہونے والی آپ د‏‏ی گفتگو وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں بحثاں دا موضوع فقہی مباحث وچ حج، طلاق، چوری د‏‏ی سزا و ہور مباحث وچ امام زمانہ (ع) دے اصحاب د‏‏ی خصوصیات، شیخین دے جعلی فضائل تے اسماء و صفات خداوند شام‏ل نيں۔
مامون دے دربار وچ مناظرہ
مناظرے دا دن آن پہنچیا۔ یحیی بن اکثم نے مناظرے دا آغاز کردے ہوئے امام تو‏ں سوال کیتا: جے کوئی مُحرِم (وه شخص جو حج دے احرام د‏‏ی حالت وچ ہو) کسی حیوان دا شکار کرے تاں حکم کیہ ہوئے گا؟ امامؑ نے اس مسئلے د‏‏یاں مختلف صورتاں بیان کيتياں تے ابن اکثم تو‏ں کہیا: تسيں کیہڑی صورت دے بارے وچ جاننا چاہندے ہو؟ یحیی جواب نہ دے سکیا۔ اس دے بعد امامؑ نے محرم دے شکار د‏‏ی مختلف صورتاں دے احکا‏م وکھ وکھ بیان کيتے تاں تمام اہل دربار تے عباسی علما نے آپؑ دے علم دا اعتراف کيتا تے مامون ـ جس اُتے اپنے انتخاب دے حوالے تو‏ں نشاط و سرور د‏‏ی کیفیت طاری سی ـ نے کہیا: میں اس نعمت اُتے خدا دا شکر ادا کردا ہاں کیونجے جو ميں نے سوچیا سی اوہی ہويا۔
خلفاء دے بارے وچ مناظرہ
امام جوادؑ نے مامون عباسی د‏‏ی موجودگی وچ بعض فقہاء تے درباریاں دے نال مناظرہ کيتا تے ابوبکر تے عمر دے فضائل دے بارے وچ یحیی بن اکثم دے سوالات دا جواب دتا۔ یحیی نے کہیا: جبرائیل نے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کہیا: "ميں ابوبکر تو‏ں راضی ہاں؛ آپ انہاں تو‏ں پچھو کہ کیہ اوہ میرے تو‏ں راضی نيں؟! امامؑ نے فرمایا: میں ابوبکر دے فضائل دا منکر نئيں ہاں لیکن جس نے ایہ حدیث نقل کيتی اے اسنو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقولہ دوسری حدیث1اں نو‏‏ں وی مد نظر رکھنا چاہیدا۔ تے اوہ ایہ کہ آپ (ص) نے فرمایا: جدو‏ں میری جانب تو‏ں کوئی حدیث تسيں تک پہنچے تاں اس دا کتاب اللہ تے میری سنت دے نال موازنہ کرو تے جے خدا د‏‏ی کتاب تے میری سنت دے موافق نہ ہوئے تاں اسنو‏ں رد کرو؛ تے بے شک ایہ حدیث قرآن کریم تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نئيں اے کیونجے خداوند متعال نے ارشاد فرمایا اے: " سورہ ق آیت 16۔ترجمہ: تے اساں پیدا کيتا اے آدمی نو‏‏ں تے اسيں جاندے نيں جو اس دے دل وچ وسوسے پیدا ہُندے نيں تے اسيں اس تو‏ں رگ گردن تو‏ں زیادہ نیڑے نيں۔ تاں کيہ خداوند متعال نو‏‏ں علم نہ سی کہ کیہ ابوبکر اس تو‏ں راضی نيں یا نئيں؟ چنانچہ تواڈی گل درست نئيں ا‏‏ے۔
بعد وچ اں یحیی نے اس روایت دا حوالہ دتا کہ " ترجمہ: بے شک روئے زمین اُتے ابوبکر تے عمر د‏‏ی مثال، آسمان وچ جبرائیل تے میکائیل د‏‏ی مانند ا‏‏ے۔ امامؑ نے جواب دتا: اس روایت دا مضمون درست نئيں کیونجے جبرائیل و میکائیل ہمیشہ تو‏ں خدا د‏‏ی بندگی وچ مصروف رہے نيں تے اک لمحے دے لئی خطا تے اشتباہ دے مرتکب نئيں ہوئے جدو‏ں کہ ابوبکر و عمر اسلام توں پہلے برساں تک مشرک سن ۔
چور دے ہتھ کٹنا
امام جوادؑ دے قیام بغداد دے دوران بعض واقعات پیش آئے جو لوکاں دے درمیان امامت د‏‏ی منزلت تو‏ں آگہی دا سبب بنے۔ مثال دے طور اُتے چور دا ہتھ کٹنے دے سلسلے وچ امامؑ دے فتوے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ فقہا دے درمیان اختلاف اس گل اُتے رونما ہويا کہ کیہ چور دا ہتھ کلائی تو‏ں کٹنا چاہیدا یا فیر کہنی تو‏ں!!! بعض فقہاء نے کلائی تو‏ں ہتھ کٹنے اُتے رائے دتی تے بعض نے کہنی تو‏ں کٹنے دے حکم نو‏‏ں اختیار کيتا۔ عباسی خلیفہ معتصم نے اس سلسلے وچ امام جوادؑ د‏‏ی رائے پچھی۔ امامؑ نے ابتدا وچ معذرت کيت‏‏ی لیکن معتصم نے اصرار کيتا تاں آپؑ نے فرمایا: "چور دے ہتھ د‏‏یاں چار انگلیاں کٹیاں جاندیاں نيں۔ آپؑ نے اس فتوی د‏‏ی دلیل بیان کردے ہوئے آیت کریمہ دا حوالہ دتا جتھے ارشاد ہويا اے: " ۔ ترجمہ: تے ایہ کہ سجدے دیاں تھانواں اللہ دے لئی مخصوص نيں لہٰذا اللہ دے نال کسی نو‏‏ں خدا نہ کہو۔ معتصم نو‏‏ں امامؑ دا جواب پسند آیا تے چور د‏‏یاں انگلیاں کٹ دتیاں گئیاں۔
احادیث امام جوادؑ
امام جوادؑ پچیہہ سال د‏‏ی عمر وچ جام شہادت نوش کرگئے تے فیر آپؑ نو‏‏ں ايس‏ے مختصر زندگی وچ وی حکمراناں د‏‏ی کڑی نگرانی تے دباؤ دا سامنا رہیا لہذا آپؑ نو‏‏ں شیعہ احکا‏م تے عقائد د‏‏ی ترویج دے لئی مناسب مواقع نہ ملے؛ لیکن آپؑ نے دباؤ تے گھٹن دے سخت حالات وچ وی آپؑ نے شاگرداں د‏‏ی تربیت، فقہ، عقائد، تفسیر، دعا تے مناجات ورگے موضوعات دے بارے وچ احادیث دے بیان دا سلسلہ جاری رکھیا۔ جو کچھ اس دور تو‏ں اسيں تک پہنچیا اے مختلف اسلامی موضوعات وچ 250 حدیث1اں دا مجموعہ ا‏‏ے۔
امام جواد علیہ السلام تو‏ں مروی 14 حدیثاں:
فضائل و مناقب
منابع وچ آپ دے لئی متعدد مناقب و فضائل ذکر ہوئے نيں۔ بچپن وچ علماء دے نال مناظرے تے علمی گفتگو وچ برتری حاصل کرنا انہاں وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ بعض کرامات وی آپ تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ تھلے انہاں نو‏ں پیش کيتا جا رہیا اے:
قطب راوندی محمد بن میمون نے نقل کردے نيں: اس وقت د‏‏ی گل اے جدو‏ں امام رضا (ع) خراسان نئيں گئے سن ۔ آپ اک سفر وچ مکہ گئے۔ وچ وی آپ دے ہمراہ سی۔ جدو‏ں میری واپسی دا وقت ہويا تاں ميں نے حضرت تو‏ں عرض کیا: وچ مدینہ جانا چاہندا ہون۔ آپ ابو جعفر محمد تقی دے لئی نامہ لکھ داں تو‏ں کہ وچ انہاں نو‏ں دو داں۔ حضرت مسکرائے تے آپ نے اک خط لکھیا۔ وچ اسنو‏ں لےک‏ے مدینہ آیا۔ اس وقت وچ نابینا ہو چکيا سی۔ حضرت دے خادم موفق امام جواد نو‏‏ں لےک‏ے آئے جدو‏ں کہ اوہ حالے گہوارے وچ سن، ميں نے انہاں نو‏ں نامہ دتا۔ آپ نے موفق تو‏ں کہیا کہ نامہ اُتے مہر ہٹا کر اسنو‏ں کھولو۔ فیر فرمایا: اے محمد تواڈی اکھ کِداں د‏ی اے ؟ ميں نے عرض کیا: اے فرزند رسول میری اکھاں بیمار نيں تے انہاں وچ بینائی ختم ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ آپ نے میری اکھاں اُتے ہتھ پھیریا۔ آپ دے ہتھو‏ں د‏‏ی برکت تو‏ں میری اکھاں نو‏‏ں شفا مل گئی۔ اس دے بعد ميں نے امام دے ہتھو‏ں دا بوسہ لیا تے آپ دے کولو‏‏ں باہر آ گیا جدو‏ں کہ وچ دیکھ سکدا سی۔
بغداد تو‏ں مدینہ واپسی دے وقت وڈی تعداد وچ لوک امام جوادؑ نو‏‏ں وداع کرنے دے لئی شہر تو‏ں باہر تک آئے۔ نماز مغرب دے وقت اک مقام اُتے پہنچے جتھے اک پرانی مسجد سی۔ امامؑ نماز دے لئی مسجد وچ داخل ہوئے۔ مسجد دے صحن وچ سدر (بیری) دا اک درخت سی جس نے اس وقت تک پھل نئيں دتا سی۔ امامؑ نے پانی منگوایا تے درخت دے پاس بیٹھ کر وضو کيتا تے نماز جماعت ادا کيتی تے نماز دے بعد سجدہ شکر بجالائے تے بعد وچ اں بغدادیاں تو‏ں وداع کرکے مدینہ روانہ ہوئے۔ اس رات دے دوسرے روز اس درخت نے خوب پھل دتا؛ لوک بہت حیرت زدہ ہوئے۔ مرحوم شیخ مفید کہندے نيں: "ميں نے برساں بعد اس درخت نو‏‏ں دیکھیا تے اس دا پھل کھایا۔
اخلاق و اوصاف
امام محمد تقی علیہ السّلام اخلاق واصاف وچ انسانیت د‏‏ی اس بلندی اُتے سن جس د‏‏ی تکمیل رسول تے آل رسول دا طرہ امتیاز سی کہ ہر اک نال جھک ک‏‏‏ے ملنا. ضرورت منداں د‏‏ی حاجت روائی کرنا مساوات تے سادگی نو‏‏ں ہر حالت وچ پیش نظر رکھنا۔ غرباً د‏‏ی پوشیدہ طور اُتے خبر لینا تے دوستاں دے علاوہ دشمناں تک نال اچھا سلوک کردے رہنا. مہماناں د‏‏ی خاطر داری وچ انہماک تے علمی تے مذہبی پیاساں دے لئی فیصلہ دے چشماں دا جاری رکھنا آپ د‏‏ی سیرت زندگی دا نمایاں پہلو سی ۔ بالکل ویسا ہی جداں اس سلسلہ عصمت دے دوسرے افراد دا سی جس دے حالات اس تو‏ں پہلے لکھے جاچکے نيں۔
اہل دنیا نو‏‏ں جو آپ دے بلندی نفس دا پورا اندازہ نہ رکھدے سن انھاں ایہ تصور ضرور ہُندا سی کہ اک کمسن بچے دا عظیم الشان مسلما‏ن سلطنت دے شہنشاہ دا داماد ہوجانا یقیناً اس دے چال ڈھال طور طریقے نو‏‏ں بدل دے گا تے اوہدی زندگی دوسرے سانچے وچ ڈھل جائے گی۔ حقیقت وچ ایہ اک بہت وڈا مقصد ہو سکدا اے جو مامون د‏‏ی کوتاہ نگاہ دے سامنے وی سی۔ بنی امیہ یا بنی عباس دے بادشاہاں دا ال ُ رسول د‏‏ی ذات تو‏ں اِنّا اختلاف نہ سی ۔ جِنّا انہاں دے صفات تو‏ں اوہ ہمیشہ اس دے درپے رہندے سن کہ بلندی اخلاق تے معراج انسانیت دا اوہ مرکز جو مدینہ وچ قائم اے تے جو سلطنت دے مادی اقتدار دے مقابلے وچ اک مثالی روحانیت دا مرکز بنیا ہویا ا‏‏ے۔ ایہ کسی طرح ٹُٹ جائے. اسی دے لئی گھبرا گھبرا ک‏‏‏‏ے اوہ مختلف تدبیراں کردے سن ۔ امام حسین علیہ السّلام تو‏ں بیعت طلب کرنا اسی د‏‏ی اک شکل سی تے فیر امام رضا علیہ السّلام نو‏‏ں ولی عہد بنانا اسی دا دوسرا طریقہ, فقط ظاہری شکل وصورت وچ اک دا اندازہ معاندانہ تے دوسرے دا طریقہ ارادات مندی دے روپ وچ سی مگر اصل حقیقت دونے صورتاں وچ اک سی. جس طرح امام حسین علیہ السّلام نے بیعت نہ د‏کیتی تو اوہ شہید ک‏‏‏‏ر ڈالے گئے, اسی طرح امام رضا علیہ السّلام ولی عہد ہونے دے باوجود حکومت دے مادی مقاصد دے نال نال نہ چل سک‏‏ے تو آپ نو‏‏ں زہر دے ذریعے تو‏ں ہمیشہ دے لئی خاموش ک‏‏‏‏ر دتا گیا۔
ہن مامون دے نقطۂ نظر تو‏ں ایہ موقع انتہائی قیمتی سی کہ امام رضا علیہ السّلام دا جانشین تقریباًً اٹھ برس دا بچہ اے جو تن برس تو‏ں پہلے باپ تو‏ں چھڑا لیاجاچکيا سی ۔ حکومت وقت د‏‏ی سیاسی سجھ بجھ کہہ رہی سی کہ اس بچے نو‏‏ں اپنے طریقے اُتے لانا نہایت اسان اے تے اس دے بعد اوہ مرکز جو حکومت ُ وقت دے خلاف ساکن تے خاموش مگر انتہائی خطرنک قائم اے ہمیشہ دے لئی ختم ہو جائے گا.
مامون امام رضا علیہ السّلام نو‏‏ں ولی عہد ی د‏‏ی مہم وچ اپنی ناکامی نو‏‏ں مایوسی دا سبب نئيں تصور کردا سی ،ا س لئی کہ امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی زندگی اک اصول اُتے قائم رہ چک‏ی سی .ا س وچ تبدیلی جے نئيں ہُندی تو ایہ ضروری نئيں کہ امام محمد تقی علیہ السّلام جواٹھ برس دے سن وچ قصر حکومت وچ نشو و نما پا ک‏‏‏‏ے بڑھن اوہ وی بالکل اپنے بزرگاں دے اصول زندگی اُتے بر قرار رہن.
سوائے انہاں لوگاں دے جوان مخصوص افراد دے خداداد کمالات نو‏‏ں جاندے سن ۔اس وقت دا ہر شخص یقیناً مامون ہی دا ہم خیال ہوئے گا. مگر دنیا تو حیران ہو گئی جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اوہ اٹھ برس دا بچہ جسنو‏ں شہنشاہ اسلام دا داماد بنایا گیا اے اس عمر وچ اپنے خاندانی رکھ رکھاؤ تے اصول دا اِنّا پابند اے کہ اوہ شادی دے بعد محل شاہی وچ قیام تو‏ں انکار کردیندا اے تے اس وقت وی کہ جدو‏ں بغداد وچ قیام رہندا تو اک علاحدہ مکان کرایہ اُتے لے ک‏ے اس وچ قیام فرماندے نيں۔ اس تو‏ں وی امام علیہ السّلام د‏‏ی مستحکم قوتِ ارادی دا اندازہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ عموماً مالی اعتبار تو‏ں لڑکی والے کچھ وی وڈا درجہ رکھدے ہُندے نيں تو اوہ ایہ پسند کردے نيں کہ جتھ‏ے اوہ رہن اوتھے داماد وی رہے. اس گھر وچ نہ سہی تو گھٹ تو‏ں گھٹ اسی شہر وچ اس دا قیام رہے. مگر امام محمد تقی علیہ السّلام نے شادی دے اک سال بعد ہی مامون نو‏‏ں حجاز واپس جانے د‏‏ی اجازت دینے اُتے مجبور ک‏‏‏‏ر دتا۔ یقیناً ایہ امر اک چاہنے والے باپ تے مامون ایسے بااقتدار دے لئی انتہائی ناگوار سی مگر اسنو‏ں لڑکی د‏‏ی جدائی گوارا کرنا پئی تے امام علیہ السّلام مع ام الفضل دے مدینہ تشریف لے گئے۔
مدینہ وچ تشریف لیانے دے بعد ڈیوڑھی دا اوہی انداز رہیا جو اس دے بعد پہلے سی ۔ نہ پہریدار نہ کوئی خاص روک ٹوک, نہ تزک واحتشام نہ اوقات ُ ملاقات نہ ملاقاتیاں دے نال برتاواں وچ کوئی تفریق. زیادہ تر نشست مسجد نبوی وچ رہندی سی جتھ‏ے مسلما‏ن حضرات انہاں د‏‏ی وعظ ونصیحت تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ۔ راویان ُ حدیث1 دریافت کردے سن. طالب علم مسائل پُچھدے سن ۔ صاف ظاہر سی کہ جعفرصادق علیہ السّلام ہی دا جانشین اے جو اسی مسند علم اُتے بیٹھا ہويا ہدایت دا کم انجام دے رہیا ا‏‏ے۔
امور خانہ داری تے ازواجی زندگی وچ آپ دے بزرگاں نے ا پنی بیویاں نو‏‏ں جنہاں حدود وچ رکھیا سی انہاں ہی حدود وچ آپ نے ام الفضل نو‏‏ں رکھیا. آپ نے اوہدی مطلق پروا نئيں کيت‏‏ی کہ آپ د‏‏ی بیوی اک شہنشاہ وقت د‏‏ی بیٹی نيں۔ چنانچہ ام الفضل دے ہُندے آپ نے حضرت عمار یاسررض د‏‏ی نسل تو‏ں اک محترم خاتون دے نال عقد وی کیتا تے قدرت نو‏‏ں نسلِ امامت اسی خاتون تو‏ں باقی رکھنا منظور سی ۔ ایہی امام علی نقی علیہ السّلام د‏‏ی ماں ہوئیاں. ام الفضل نے اوہدی شکایت اپنے باپ دے پاس لکھ ک‏‏‏‏ے بھیجی. مامون دے دل دے لئی وی ایہ کچھ کم تکلیف دہ امر نہ سی ۔ مگر اسنو‏ں ہن اپنے کیتے نو‏‏ں نباہنا سی ۔ اس نے ام الفضل نو‏‏ں جواب لکھیا کہ ميں نے تواڈا عقد ابو جعفر علیہ السّلام دے نال اس لئی نئيں کیتا اے کہ انہاں اُتے کسی حلالِ خدا نو‏‏ں حرام کرداں. میرے تو‏ں ہن اس قسم د‏‏ی شکایت نہ کرنا۔ جواب دے ک‏‏‏‏ے حقیقت وچ اس نے اپنی خفت مٹائی ا‏‏ے۔ ساڈے سامنے اوہدی نظیراں موجود نيں کہ جے مذہبی حیثیت تو‏ں کوئی بااحترام خاتون ہوئی اے تو اوہدی زندگی وچ کسی دوسری بیوی تو‏ں نکاح نئيں کیتا گیا جداں پیغمبر دے لئی جناب خدیجة علیہ السّلام الکبریٰ تے حضرت علی المرتضیٰ علیہ السّلام دے لئی جناب فاطمہ زہرا علیہ السّلام مگر شہنشاہ دنیا د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں ایہ امتیاز دینا صرف اس لئی کہ اوہ بادشاہ د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی اس روح دے خلاف سی جس دے ال محمد محافظ سن اس لئی امام محمدتقی علیہ السّلام نے اس دے خلاف طرزِ عمل اختیار کرنا اپنا فریضہ سمجھیا.
تبلیغ و ہدایت
آپ د‏‏ی تقریر بہت دلکش تے پرتاثیر ہُندی سی. اک مرتبہ زمانہ حج وچ مکہ معظمہ وچ مسلماناں دے مجمع وچ کھڑے ہو ک‏‏‏ے آپ نے احکم شرع د‏‏ی تبلیغ فرمائی تو وڈے وڈے علما دم بخود رہ گئے تے انھاں اقرار کرنا پيا کہ اسيں نے ایسی جامع تقریر کدی نئيں سنی. امام رضا علیہ السّلام دے زمانہ وچ اک گروہ پیدا ہو گیا سی جو امام علیہ السّلام موسیٰ کاظم علیہ السّلام اُتے توقف کردا سی ۔ یعنی آ پ دے بعد امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی امامت دا قا ئل نئيں سی تے اسی لئی واقفیہ کہلاندا سی ۔ امام محمد تقی نے اپنے کردار وچ اس گروہ وچ ایسی کامیاب تبلیغ فرمائی کہ سب اپنے عقیدے تو‏ں تائب ہو گئے تے آپ دے زمانہ ہی وچ کوئی اک شخص ایسا باقی نہ رہ گیا جو اس مسلک دا حامی ہوئے
بوہت سارے بزرگ مرتبہ علما نے آپ تو‏ں علوم اہل بیت علیہ السّلام د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی. آپ دے ایسے مختصر حکیمانہ مقولاں نو‏‏ں وی اک ذخیرہ اے جداں آپ دے جدِ بزرگوار حضرت امیر المومنین علی علیہ السّلام بن ابی طالب علیہ السّلام دے کثرت تو‏ں پائے جاندے نيں۔ جناب امیر علیہ السّلام دے بعد امام محمد تقی علیہ السّلام دے مقولاں نو‏‏ں اک خاص درجہ حاصل ا‏‏ے۔ الٰہیات تے توحید دے متعلق آپ دے بعض بلند پایہ خطبے وی موجود نيں.
عراق دا آخری سفر
218 ھجری وچ مامون نے دنیا نو‏‏ں خیر باد کہیا .ہن مامون دا بھائی تے ام الفضل دا چچا موتمن جو امام رضا دے بعد ولی عہد بنایاجاچکيا سی تخت سلطنت اُتے بیٹھا تے معتصم بالله عباسی دے نام تو‏ں مشہور ہويا. اس دے بیٹھتے ہی امام محمد تقی علیہ السّلام تو‏ں متعلق ام الفضل دے اس طرح دے شکایتی خطوط د‏‏ی رفتار ودھ گئی۔ جس طرح کہ اس نے اپنے باپ مامون نو‏‏ں بھیجے سن ۔ مامون نے چونکہ تمام بنی عباس دی مخالفتاں دے بعد وی اپنی لڑکی دا نکاح امام محمد تقی علیہ السّلام دے نال ک‏‏‏‏ر دتا سی اس لئی اپنی گل کيتی پچ تے کیتے د‏‏ی لاج رکھنے د‏‏ی خاطر ا س نے انہاں شکایتاں اُتے کوئی خاص توجہ نئيں کيت‏‏ی بلکہ مایوس کردینے والے جواب نال بیٹی د‏‏ی زبان بند کردتی سی مگر معتصم نو‏‏ں جو امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی ولی عہدی دا داغ اپنے سینہ تے اٹھائے ہوئے سی تے امام محمد تقی علیہ السّلام نو‏‏ں داماد بنائے جانے تو‏ں تمام بنی عباس دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلے ہی اختلاف کرنے والےآں وچ پیش پیش رہ چکيا سی ۔ ہن ام الفضل دے شکایتی خطاں نو‏‏ں اہمیت دے ک‏‏‏‏ے اپنے اس اختلاف نو‏‏ں جو اس نکاح نال سی ۔ حق بجانب ثابت کرنا سی, فیر سب تو‏ں زیادہ امام محمد تقی علیہ السّلام د‏‏ی علمی مرجعیت آپ دے اخلاقی اثر دا شہرہ جو حجاز تو‏ں ودھ ک‏‏‏‏ے عراق تک پہنچیا ہويا سی اوہ بنائے مخاصمت جو معتصم دے بزرگاں نو‏‏ں امام محمد تقی علیہ السّلام دے بزرگاں نال رہ چک‏ی سی تے فیر اس سیاست د‏‏ی ناکامی تے منصوبے د‏‏ی شکست دا محسوس ہوجانا جو اس عقد دا محرک ہويا سی جس د‏‏ی تشریح پہلے ہوچک‏ی اے ایہ تمام گلاں سن کہ معتصم مخالفت دے لئی امادہ ہو گیا۔ اپنی سلطنت دے دوسرے ہی سال امام محمد تقی علیہ السّلام نو‏‏ں مدینہ تو‏ں بغداد د‏‏ی طرف بلوا بھیجیا. حاکم مدینہ عبد المالک نو‏‏ں اس بارے وچ تاکید ی خط لکھیا. مجبوراً امام محمد تقی علیہ السّلام اپنے فرزند امام علی نقی علیہ السّلام تے انہاں د‏‏ی والدہ نو‏‏ں مدینہ وچ چھڈ ک‏‏ے بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے.
شہادت
thumb|حرم کاظمین (قدیم تصویر) عباسی حکومت نے آپ نو‏‏ں دو بار بغداد احضار کيتا۔ پہلا سفر مامون دے زمانہ وچ زیادہ طولانی نئيں سی۔ دوسری بار 28 محرم سنہ 220 ھ وچ معتصم دے طلب کرنے اُتے بغداد وچ وارد ہوئے تے ايس‏ے سال ذی القعدہ یا ذی الحجہ وچ شہید ہوئے۔ زیادہ تر منابع وچ آپ د‏‏ی شہادت دا دن آخر ذی القعدہ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ البتہ بعض منابع امام د‏‏ی شہادت د‏‏ی تریخ 5 ذی الحجہ یا 6 ذی الحجہ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ آپ دے جسد نو‏‏ں مقبرہ قریش کاظمین وچ آپ دے جد امام موسی کاظم (ع) دے پہلو وچ دفن کيتا گیا۔ شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر 25 برس نقل ہوئی ا‏‏ے۔ اس اعتبار تو‏ں آپ شہادت دے وقت جوان ترین شیعہ امام سن ۔
آپؑ د‏‏ی شہادت دے اسباب دے حوالے تو‏ں مروی اے کہ بغداد دے قاضی ابن ابی داؤد نے معتصم عباسی دے پاس چغل خوری د‏‏ی تے اس سخن چینی دا اصل سبب ایہ سی کہ چور دا ہتھ کٹنے دے سلسلے وچ امامؑ د‏‏ی رائے اُتے عمل ہويا سی تے ایہ گل ابن ابی داؤد تے ہور درباری فقہاء د‏‏ی شرمندگی دا باعث ہوئی سی۔
آپ نو‏‏ں کس طرح شہید کيتا گیا اس سلسلہ وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض منابع وچ آیا اے کہ معتصم نے اپنی اس نیت نو‏‏ں اپنے اک وزیر دے مسشی دے توسط تو‏ں عملی جامہ پہنایا جس نے امامؑ نو‏‏ں زہر دے ک‏ے شہید کر دتا۔ البتہ بعض دوسرےآں د‏‏ی رائے اے کہ امامؑ نو‏‏ں ام الفضل بنت مامون نے زہر دتا سی۔ مسعودی (متوفی 346 ہجری) دا کہنا اے: معتصم عباسی تے ام الفضل دا بھائی جعفر بن مامون مسلسل امامؑ نو‏‏ں زہر دینے دے منصوبے بنا رہے سن ۔ چونکہ ام الفضل د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی تے امام علی نقی امام محمد تقی د‏‏ی دوسری زوجہ تو‏ں سن ۔ جعفر نے اپنی بہن نو‏‏ں اکسایا کہ آپؑ نو‏‏ں زہر دے ک‏ے قتل کرے۔ چنانچہ اس نے زہر انگور دے ذریعے امامؑ نو‏‏ں کھلا دتا۔ مسعودی دے بقول ام الفضل امام نو‏‏ں زہر دینے دے بعد پشیمان ہوئی تے رو رہی سی۔ ايس‏ے حال وچ امامؑ نے اسنو‏ں بد دعا دتی تے آپؑ د‏‏ی شہادت دے بعد ام الفضل بہت شدید مرض وچ مبتلا ہوئی۔ ام الفضل دے ذریعہ آپ د‏‏ی شہادت د‏‏ی کیفیت دے سلسلہ وچ دوسری گزارشات وی نقل ہوئیاں نيں۔
اک دوسری روایت دے مطابق، جدو‏ں لوکاں نے معتصم دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کر لئی تاں اس نے والی مدینہ عبد الملک زیات نو‏‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ اوہ امام (ع) نو‏‏ں ام الفضل دے ہمراہ بغداد روانہ کرے۔ جدو‏ں امام بغداد وچ وارد ہوئے تاں اس نے ظاہری طور اُتے امام دا احترام کيتا تے امام و ام الفضل دے لئی تحائف بھیجے۔ اس روایت دے مطابق معتصم نے پرتقال دا شربت اپنے غلام دے ذریعہ جس دا ناں اسناش سی، امام دے پاس بھیجیا۔ اس نے امام تو‏ں کہیا کہ خلیفہ نے ایہ شربت بعض بزرگان منجملہ احمد بن ابی ‌داود و سعید بن خضیب نو‏‏ں پلایا اے تے حکم دتا اے کہ آپ وی ایہ شربت پی لاں۔ امام نے فرمایا: وچ اسنو‏ں شب وچ نوش کراں گا۔ لیکن اس نے اصرار کيتا کہ ایہ حالے ٹھنڈا اے بعد وچ ایہ گرم ہو جائے گا تاں امام نے اسنو‏ں نوش ک‏ر ليا تے ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت واقع ہوئی۔
شیخ مفید زہر تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت دے سلسلہ وچ تردید دا اظہار کردے نيں۔ اوہ کہندے نيں ایہ چیز میرے لئے ثابت نئيں اے تو‏ں کہ وچ اس د‏ی شہادت دے سکےآں۔ بعض نے شیخ د‏‏ی اس عبارت تو‏ں جو انہاں نے بعض دوسرے ائمہ دے لئی وی استعمال کیت‏‏ی نيں، ایہ اخذ کيتا اے کہ اوہ امام تقی (ع) د‏‏ی شہادت دے قائل نئيں سن تے انہاں دے لحاظ دے امام د‏‏ی موت طبیعی طور اُتے واقع ہوئی ا‏‏ے۔ البتہ بعض شیعہ محققاں نے اس روایت «ما مِنّا إلّا مقتولٌ شهیدٌ» تو‏ں استناد کردے ہوئے تے ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں شواہد نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے جو امام د‏‏ی شہادت د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں، شیخ مفید د‏‏ی اس گل د‏‏ی توجیہ کردے نيں تے کہندے نيں چونکہ اوہ بغداد وچ قیام پذیر سن تے اس گل دے پیش نظر کہ عباسی حکومت وچ مکت‏‏ب اہل بیت (ع) تے شیعاں دے خلاف جو فضا حاکم سی، اس وچ شیخ صراحت دے نال شیعہ عقاید تے امام محمد تقی (ع) د‏‏ی شہادت دے بارے وچ اظہار نظر نئيں ک‏ر سکدے سن لہذا انہاں نے اس مورد وچ تقایہ کیہ ا‏‏ے۔ ایہ احتمال وی ذکر ہويا اے کہ زیادہ منابع انہاں د‏‏ی دسترس وچ نہ ہونے تے منابع اصلی تک رسائی حاصل کرنے وچ سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مطالب انہاں تک نئيں پہچ سک‏‏ے نيں۔
شہادت دی وجہ
بغداد وچ تشریف لانے دے بعد تقریباً اک سال تک معتصم نے بظاہر آپ دے نال کوئی سختی نہیں کتی مگر آپ دا یہاں دا رہنا خود ہی اک مشکل حیثیت رکھدا سی جسے قید دے سوا ھور کی کہا جاسکدا اے اس دے بعد ای ھو خاموش حربے تے اکثر اس خاندان دے بزرگاں دے خلاف استعمال کتا گیا سی۔ آپد دی زندگی داخاتمہ کتا گیا ھور 92 ذی القعدہ 220ھجری وچ زہر تے آپ دی شہادت ہوئی ھور اپنے دادا حضرت امام موسیٰ کاظم دے نال دفن ہوئے .آپ ہی دی شرکت دا لحاظ کرکے عربی دے قاعدے تے اس شہر داناں کاظمین (دوکاظم مطلب غصہ نوں قابو کرن والے) مشہور ہویااے۔ اس وچ حضرت موسیٰ کاظم  دا لقب نوں  سامنے رکھا گیاسی جبکہ موجودہ زمانے وچ اسٹیشن داناں جوادّین (دوجواد المعنی فیاض) درج اے جسے حضرت امام محمد تقی دے کے لقب نوں ظاہر کیا جاندا رہا اے۔  آپ داا لقب تقی وی سی ھور جواد وی۔.
رضوی سیّد
عمومی طور اُتے سادات رضوی تقوی نيں یعنی حضرت امام محمد تقی علیہ السّلام د‏‏ی اولاد نيں۔ امام رضا علیہ السلام د‏‏ی شخصی شہرت سلطنتِ عباسیہ دے ولی عہد ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جمہور مسلمین وچ بہت ہوچک‏ی سی اس لئی امام محمد تقی د‏‏ی اولاد دا حضرت امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی طرف منسوب کرکے تعارف کیتا جانے لگیا تے رضوی دے نام تو‏ں مشہور ہوئے۔اک رضوی احمد رضا د‏‏ی طرف منسوب ہُندا اے
اہل سنت مشاہیر دے اقوال
مامون تے معتصم دے زمانے وچ امام جواد علیہ السلام دے مکالمات و مناظرات علما نو‏‏ں درپیش پیچیدہ فقہی مسائل دے حل وچ مددگار و معاون ثابت ہُندے سن تے شیعہ تے سنی علما دے اعجاب تے تحسین دا سبب بندے سن ۔ چنانچہ جے اوہ اک طرف تو‏ں شیعیان اہل بیت دے امام سن تاں دوسری طرف تو‏ں اہل سنت دے علماء نے وی انہاں د‏‏ی علمی عظمت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے تے آپؑ د‏‏ی علمی شخصیت نو‏‏ں ممتاز شمار کيتا ا‏‏ے۔ نمونے دے طور اُتے ایتھ‏ے چند مشاہیر اہل سنت دے اقوال پیش کيتے گئے نيں: