cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
یقیناایداں دے عدم تشدد دے موقع نوں پہنچاننے دے لئی ایسی ہی بالغ نگاہ د‏‏ی ضرورت اے ورگی امام نوں حاصل سی، مگریہ اس وقت وچ اے جدو‏ں مخالف د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی ایساعمل ہوچکاہوجواس دے نال انتقامی تشددکاجوازپیداکرسک‏‏ے لیکن اگراس د‏ی طرف تو‏ں کوئی  اقدام حالے ایسانہ ہواہو تویہ حضرات بہرحال اس دے نال احسان کرناپسندکردے سن تاکہ اس دے خلاف حجت قائم ہواوراسنو‏ں ایداں دے جارحانہ اقدام دے لئی تلاش تو‏ں وی کوئی  عذرنہ مل سک‏‏ے بالکل ايس‏ے طرح جداں ابن ملجم دے نال جوجناب امیرعلیہ السلام نوں شہیدکرنے والاتھا آخروقت تک جناب امیرعلیہ السلام احسان فرماندے رہے ايس‏ے طرح محمدبن اسماعیل دے نال جوامام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی جان لینے کاباعث ہويا، آپ احسان فرماندے رہے ایتھ‏ے تک کہ اس سفردے لئی جواس نے مدینہ تو‏ں بغدادکی طرف خلیفہ بنی عباسی دے پاس امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی شکایتاں کرنے دے لئی کیندا سی ساڈھے چارسودیناراورپندرہ سودرہم د‏‏ی رقم خودحضرت ہی نے عطافرمائی سی جس نوں وہ لے ک‏ے روانہ ہواتھا۔
آپ نوں زمانہ بہت ناسازگارملاتھا نہ اس وقت اوہ علمی دربارقائم رہ سکتاتھا جوامام جعفرصادق علیہ السلام دے زمانہ وچ قائم رہ چکاتھا نہ دوسرے ذرائع تو‏ں تبلیغ واشاعت ممکن سی پس آپ د‏‏ی خاموش سیرت ہی سی جودنیاکوآل محمدکی تعلیمات تو‏ں روشناس بناسکدی سی آپ اپنے مجمعاں وچ وی اکثربالکل خاموش رہندے سن ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں تک آپ تو‏ں کسی امر دے متعلق کوئی سوال نہ کيتاجائے آپ گفتگو وچ  ابتداء وی نہ فرماندے سن ، اس دے باوجودآپ د‏‏ی علمی جلالت کاسکہ دوست تے دشمن سب دے دل پرقائم سی تے آپ د‏‏ی سیرت د‏‏ی بلندی نوں بھی سب مندے سن ۔
اس لئی عام طورپرآپ نوں اکثرعبادت تے شب زندہ داری د‏‏ی وجہ تو‏ں عبدصالح دے لقب تو‏ں یادکیاجاتاتھا آپ د‏‏ی سخاوت تے فیاضی کحالے شہرہ سی تے فقراء مدینہ د‏‏ی اکثرپوشیدہ طورپرخبرگیری فرماندے سن ہرنمازصبح د‏‏ی تعقیبات دے بعد، آفتاب دے بلندہونے دے بعد تو‏ں پیشانی سجدہ وچ رکھ دیندے سن تے زوال دے وقت سراٹھاندے سن قرآن مجیدکی نہایت دلکش انداز وچ تلاوت فرماندے سن خودبھی روندے جاندے سن تے پاس بیٹھنے والے وی آپ د‏‏ی آوازسے متاثرہوک‏ے روندے سن (سوانح موسی کاظم ص ۸ ، اعلام الوری ۱٧۸) ۔
چین وچ تریخ اسلام
چین وچ اسلام د‏‏ی آمد دے ماخذ
چین وچ داخلہ ٔ اسلام د‏‏ی اک غیر مستند روایت ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ ہجرت حبشہ دے زمانہ وچ دو صحابیٔ رسول جعفر ابن ابی طالب تے سعد بن ابی وقاص چین آئے سن ۔ اِس روایت دے متعلق کوئی تاریخی شہادت تریخ وچ نئيں ملدی کیونجے اِنہاں دونے صحابیاں دا مدفن جزیرہ عرب اے ۔اک دوسری روایت دے مطابق سعد بن ابی وقاص چین دے تیسرے تے اپنے آخری دورے وچ 650ء تو‏ں 651ء د‏‏ی وسطی مدت وچ چین آئے جو خلیفہ سوم عثمان غنی دا عہدِ خلافت سی ۔ جے ایہ تاریخی روایت درست ہوئے تاں ایہ واقعہ چین دے شہنشاہ گاؤژونگ دے عہد دا اے جو 649ء تو‏ں 683ء تک شہنشاہ چین سی ۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام کایہ طریقہ سی کہ آپ فقیراں نوں ڈھونڈاکردے سن تے جوفقیرآپ نوں مل جاتاتھا اس دے گھر وچ روپیہ پیسہ اشرفی تے کھانا پانی پہنچایاکردے سن تے یہ عمل آپ کارات دے وقت ہوتاتھا اس طرح آپ فقراء مدینہ دے بے شمارگھراں کاآذوقہ چلارہے سن تے لطف ایہ اے کہ انہاں لوکاں تک نوں یہ پتہ نہ تھاکہ اسيں تک سامان پہنچانے والاکون ؟ ایہ رازاس وقت کھلاجب آپ دنیاسنو‏ں رحلت فرماگئے (نورالابصارص ۱۳٦ طبع مصر)۔
چین وچ تریخ اسلام
تانگ خاندان
تانگ خاندان دے دور وچ چین د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی راہاں برقرار ہوئیاں تاں لوکاں دے اذہان تجارتی تے ذہنی ترقی د‏‏ی جانب مائل ہوئے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جس وچ مغربی ایشیا دے مختلف مذاہب دا اثر چین د‏‏ی زندگی اُتے پڑنا شروع ہويا۔ بدھ مت، عیسائیت تے یہودیت وی اِسی زمانے وچ چین وچ داخل ہوئے۔ اسلام جو ابتداً خلافت راشدہ دے دور وچ جزیرہ عرب تو‏ں نکل ک‏ے ایشیاء وچ منتقل ہوئے رہیا سی، اوہ ما وراء النہر وچ پہنچکيا ہويا چین وچ داخل ہويا۔ تقریباً تیس سال دے عرصے وچ مسلم آبادیاں ایشیا وچ قائم ہوچکيت‏یاں سن تے مسلما‏ن جدو‏ں ما وراء النہر وچ داخل ہُندے ہوئے مشرقی ترکستان پہنچے تاں اوتھ‏ے دے باشندے وی اسلام تو‏ں فیض یاب ہوئے تے منجملہ اُنہاں سب قبیلے دے جنہاں نے اسلام قبول کيتا، اُنہاں وچ اک قبیلہ ’’ہوئی چِہی‘‘ وی سی ۔ اوہ لوک قتیبہ بن مسلم دے زمانہ وچ حلقہ ٔ اسلام وچ داخل ہوئے تے اج چینی زبان وچ انہاں مسلماناں نو‏‏ں ’’ہوئی ہوئی‘‘ کہندے نيں، جس د‏‏ی اصل ’’ہوئی چِہی‘‘ سی تے ایہ ناں غیر مسلماناں نے اُنہاں مسلماناں دے لئی تجویز کیتا سی جو عہد تانگ خاندان وچ اسلام لائے۔ کیونجے اُنہاں دے اکثر افراد اُس زمانے وچ ’’ہوئی چِہی‘‘ قبیلہ نال تعلق رکھدے سن، لیکن یوآن خاندان یعنی ابتدائی مغلاں دے زمانہ وچ انہاں مسلماناں نے ’’ہوئی چِہی‘‘ دے ناں تو‏ں اِجتناب کیتا تے ’’ہوئی چِہی‘‘ نو‏‏ں ’’ہوئی ہوئی‘‘ وچ تبدیل کر دتا، کیونجے ایہ لفظ اُنہاں دے نزدیک بالکل اسلام دا مفہوم ادا کردا اے تے مشرق بعید وچ اج تک اوہ اِسی ناں تو‏ں مشہور نيں۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
اسی کتاب دے صفحہ ۱۳۴ وچ اے کہ آپ ہمیشہ دن بھرروزہ رکھدے سن تے رات بھرنمازاں پڑھاکردے سن علامہ خطیب بغدادی لکھدے نيں کہ آپ بے انتہاعبادت وریاضت فرمایاکردے سن تے طاعت خدا وچ اس درجہ شدت برداشت کردے سن جس د‏‏ی کوئی  حدنہ سی۔
اک دفعہ مسجدنبوی وچ آپ نوں دیکھاگیاکہ آپ سجدہ وچ مناجات فرمارہے نيں تے اس درجہ سجدہ نوں طول دیاکہ صبح ہوگئی (وفیات الاعیان جلد ۲ ص ۱۳۱) ۔
اک شخص آپ د‏‏ی برابربلاوجہ برائیاں کرتاتھا جدو‏ں آپ نوں اس کاعلم ہواتوآپ نے اک ہزاردینار(اشرفی) اس دے گھرپربطورانعام بھجوادتا(روائح المصطفیٰ ص ۲٦۴) جس دے نتیجہ وچ اوہ اپنی حرکت تو‏ں بازآگیا۔
خلیفہ ہارون الرشید عباسی تے حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
۱۵/ ربیع الاول ۱٧۰ ھ نوں مہدی کابیٹا ابوجعفرہارون الرشیدعباسی خلیفہ وقت بنایاگیااس نے اپناوزیراعظم یحی بن خالدبرمکی نوں بنایااورامام ابوحنیفہ دے شاگردابویوسف نوں قاضی قضاة کادرجہ دتا،بروایندے ذاہبی اس نے اگرچہ بعض اچھے کم وی کيتے نيں لیکن لہوولعب تے حصول لذت ممنوعہ وچ منفردسی، ابن خلدون کاکہناہے کہ ایہ اپنے دادامنصور دے نقش قدم پرچلتاتھا فرق اتناتھا کہ اوہ بخیل سی تے یہ سخی، ایہ پہلاخلیفہ اے جس نے راگ راگنی تے موسیقی نوں شریف پیسہ قراردیاتھا ،اس د‏ی پیشانی پرسادات کشی کحالے نمایاں داغ اے علم موسیقی کاماہرابواسحاق ابراہیم موصلی اس کادرباری سی ۔
چین وچ تریخ اسلام
سونگ خاندان
907ء وچ تانگ خاندان د‏‏ی سلطنت ختم ہوئے گئی تاں سونگ خاندان برسر اِقتدار آیا۔ تانگ خاندان دے عہد وچ تبلیغ اسلام اپنے عروج اُتے رہی تے وکھ وکھ قبیلے نے اسلام قبول کرکے چینی علاقےآں تے صوبےآں وچ آبادیاں قائم کيت‏یاں۔ سونگ خاندان دے دوسرے حکمران شہنشاہ تائی ژونگ (دور حکومت: 976ء تا 997ء) دے زمانہ ٔ حکومت وچ کاشغر دے حاکم بغرا خان نے چینی ترکستان اُتے لشکرکشی کردتی، کیونجے بغرا خان والی ٔ خراسان دے ماتحت سی تے اِس لشکرکشی دے بعد بغرا خان نے چینی ترکستان نو‏‏ں اپنے ماتحت ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں غلام بنا لیا تے شمال و جنوب وچ ’’یتان و شان‘‘ نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی سکونت دے لئی مقرر کر دتا، چونکہ اُنہاں وچو‏ں اکثر مسلما‏ن سن، اِس لئی اُنہاں نو‏‏ں آزاد کر دتا تے اُنہاں نو‏‏ں ایہ اختیار دِیا گیا کہ جتھ‏ے اُنہاں دا جِی چااے، اوہ اوتھ‏ے مقیم ہوسکدے نيں۔ اج چینی ترکستان تے کانسو وچ اک مسلم قبیلہ ’’جوتون گان دل‘‘ (دونغان) دے ناں تو‏ں مشہور ۔ موجودہ لوکاں دا بیان اے کہ ایہ قبیلہ اُنہاں لوکاں د‏‏ی اولاد اے جنہاں نو‏ں بغرا خان نے 976ء تو‏ں 987ء دے زمانہ وچ قید کر دتا سی ۔ 1068ء وچ صفر خان حاکم بخارا نے جو غز ترک قبیلہ نال تعلق رکھدا سی، چین دے دار الحکومت آیا تے شہنشاہ چین نال ملاقات کيت‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکمران چین تے مسلماناں دے تعلقات مضبوط ہوئے۔ سونگ خاندان دے چوتھے حکمران رین ژونگ نے اُس دا شاندار استقبال کیتا تے دربارِ چین وچ اُس نو‏‏ں خاص مہمان د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکھیا تے اُنہاں د‏‏ی دوستی و تعلقات ایداں دے بندھے کہ بعد وچ کشیدہ نئيں ہوئے۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
حبیب السیر وچ اے کہ ایہ پہلااسلامی بادشاہ اے جس نے میدان وچ گیندبازی د‏‏ی تے شطرنج دے کھیل کاشوق کيتااحادیث وچ اے کہ شطرنج کھیلنا بہت وڈا گناہ اے جامع الاخبار وچ  اے کہ جدو‏ں امام حسین کاسردرباریزیدیمں پہنچاتھاتووہ شطرنج کھیل رہاتھا تریخ الخلفاء سیوطی وچ اے کہ ہارون رشیداپنے باپ د‏‏ی مدخولہ لونڈی پرعاشق ہوگیا اس نے کہا وچ  تواڈے باپ دے پاس رہ چک‏ی ہون، تواڈے لئی حلال نئيں ہاں ہارون نے قاضی ابویوسف تو‏ں فتوی طلب کيتا انہاں نے کہاآپ اس د‏ی گل کیو‏ں مندے نيں ایہ جھوٹھ وی بول سکدی اے اس فتوے دے سہارے تو‏ں اس نے اس دے نال بدفعلی د‏‏ی ۔
چین وچ تریخ اسلام
یوآن خاندان
یوآن خاندان دے امرا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد خاصی زیادہ سی۔ تریخ یوآن وچ درج اے کہ شہنشاہ شین چونگ (عہد حکومت: 1312ء) نے اک شخص حسن نامی نو‏‏ں اپنا وزیر مقرر کیتا مگر اُس نے پہلے عہدہ قبول نہ کیتا کیونجے حسن مغل دستور تو‏ں واقف سی کہ دربار وچ عموماً دو وزیر ہُندے سن، اک وزیر ایمن تے دوسرا ایسر۔ وزیر ایمن دا مرتبہ وزیر ایسر تو‏ں بلند ہُندا سی تے چونکہ شہنشاہ نو‏‏ں اصرار سی کہ حسن نو‏‏ں وزیر بنایا جائے، اِسی لئی حسن نے صرف وزیر ایسر دا عہدہ قبول ک‏ر ليا۔ وزیر ایمن دے لئی شہنشاہ نے اک دوسرے شخص بطاش نامی ترک نو‏‏ں منتخب کیتا سی ۔ یوآن خاندان دے عہد وچ مجلسِ شوریٰ جو صوبہ جاندی حکومتاں تو‏ں متعلق ہُندی سی، شہنشاہ عموماً اُس وچ مغل مسلماناں نو‏‏ں مقرر کیتا کردا سی ۔ جے اُنہاں وچ کوئی قابل تے لائق آدمی نہ مل سکدا تاں ترک مسلما‏ن منتخب ک‏ر ليا جاندا۔ تے جے ترک مسلما‏ن وی اِس عہدے دے لائق نہ ملدے تاں تب ہان مسلماناں دا انتخاب ہُندا سی ۔ عام طور اُتے ہانیاں نو‏‏ں چینی مسلما‏ن کہندے نيں۔ 1258ء وچ سقوط بغداد وچ خلافت عباسیہ دا خاتمہ ہويا تے بغداد ہلاکو خان دے ہتھو‏ں تباہ ہويا۔ دولت اسلامیہ دے مرکز وچ چونکہ علمی زِندگی بالکل فنا ہوچک‏ی سی تے سوائے کھنڈر شہر دے بغداد د‏‏ی حیثیت کچھ وی باقی نہ رہ گئی سی۔ ایسی حالت وچ چین وچ تبلیغ اسلام وسیع پیمانے اُتے جاری رہی۔ اِس زمانے وچ عربی علوم و فنون نو‏‏ں چین وچ مروج ہوئے تے علم طب، علم نجوم تے فنِ سپہ گری دے شعبہ جات اُتے مسلما‏ن فائز ہُندے رہ‏‏ے۔ یوآن خاندان دے ميں محکمہ ٔ تریخ نویسی اُتے جو 1227ء وچ قائم کیتا گیا سی، وچ جدو‏ں کم بڑھدا گیا تاں شہنشاہ نے چینیاں تے مسلماناں تو‏ں پنج افسران منتخب کرکے اِس ادارے وچ مقرر کیتے کہ تریخ مرتب کرنے وچ اوہ مدد کرن۔ 1314ء وچ مسلماناں دے لئی دارالاستفتاء د‏‏ی بنیاد رکھی گئی جنہاں وچ وڈے وڈے مسلما‏ن علما مقرر ہوئے۔ محکمہ ٔ فوج وچ وی ہزاراں مسلما‏ن کم کردے سن جو فن سپہ گری تو‏ں واقف سن ۔ 1346ء وچ توپچی دا عہدہ وی مسلماناں دے سپرد کر دتا گیا تے 1353ء وچ محکمہ الفوج والبحر وی قائم ہويا جس وچ مسلما‏ن فوجاں دے لئی درجہ ٔ اول دے دستے موجود سن ۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
علامہ سیوطی ایہ وی لکھدے نيں کہ بادشاہ ہارون نے اک لونڈی خریدکراس دے نال ايس‏ے رات بلااستبراء جماع کرنا چاہیا،قاضی ابویوسف نے کہاکہ اسنو‏ں اپنے کسی لڑ دے نوں ہبہ کر دے استعمال کرلیجئے علامہ سیوطی کاکہناہے کہ اس فتوی د‏‏ی اجرت امام ابویوسف نے اک لکھ درہم لی سی علامہ ابن خلکان کاکہناہے کہ ابوحنیفہ دے شاگرداں وچ ابویوسف د‏‏ی نظیرنہ سی اگریہ نہ ہُندے توامام ابوحنیفہ کاذکربھی نہ ہُندا۔
چین وچ تریخ اسلام
منگ خاندان
منگ خاندان دے ہ‏معصر ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت تے عرب سمیت افریقہ تے یورپی ملکاں دے اک حصہ اُتے سلطنت عثمانیہ قائم سن۔ منگ خاندان دے عہد وچ مسلماناں نے نہ صرف فوجی ملازمتاں وچ حصہ لیا بلکہ تمدنی تے عمرانی عہدےآں اُتے وی اپنی استعداد تے ذہانت ظاہر کیت‏‏ی۔1383ء وچ علامہ ٔ زمان نو‏‏ں تقویم ہجری دے متعلق کرۂ ارض دے طول و عرض دے متعلق جو کتاباں عربی زبان وچ مل سکن، اُنہاں نو‏‏ں چینی زبان وچ ترجمہ کرنے اُتے مقرر کیتا گیا۔ دراصل ایہ گل سی کہ ابتدا وچ جدو‏ں امیرالفوج نے دار السلطنت اُتے قبضہ کیتا تھاتو یوآن خاندان دے شاہی کتاباں خاناں وچ بہت ساریاں ایسی کتاباں پائی گئياں سن جو غیر ملکی زباناں وچ سن تے اُنہاں کتاباں دے متعلق لوک بیان کیتا کردے سن کہ اوہ قدیم علما تے حکما دیاں لکھتاں نيں جنہاں وچ عقل تے حکمت آمیز اقوال موجود نيں تے عام گمان ایہ سی ایہ کِس‏ے چینی نو‏‏ں ایہ طاقت نئيں کہ اُنہاں اقوال د‏‏ی تاویل کرسک‏‏ے۔ چونکہ شہنشاہ تائی چُو اک دانشمند تے سمجھدار دانا شہنشاہ سی، لہٰذا اُس نے اُنہاں کتاباں نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا حکم دِیا آخر کار تحقیق تو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ سب کتاباں عربی زبان وچ سن۔ شہنشاہ تائی چو نے علاقہ ہویہ چونگ تے لی زَن تے شیخ المشائخ نو‏‏ں حکم دِیا کہ اِنہاں کتاباں دا ترجمہ عربی زبان تو‏ں چینی زبان وچ منتقل کر دیؤ تاکہ تقویم عالم د‏‏ی تدوین وچ اِنہاں کتاباں تو‏ں مدد مل سک‏‏ے۔ ایہ واقعات تریخ منگ خاندان دے سینتیسواں حصہ وچ مندرج نيں۔ بعد وچ اِنہاں کتاباں اُتے تحقیق جاری رہی کہ ایہ ترجمہ شدہ کتاباں کتھے چلی گئياں؟۔ مذکورۂ بالا بیانات تو‏ں واضح اے کہ منگ خاندان وچ اِسلامی علوم و فنون نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل سی، نہ صرف حکا‏م اِنہاں تو‏ں دلچسپی لیندے سن، بلکہ شہنشاہِ وقت وی اِنہاں دے پھیلانے وچ حتیٰ الامکان کوششاں تے اِمداد کیتا کردے سن ۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
اسلام د‏‏ی تریخ مسٹرذاکرحسین وچ بحوالہ صحاح الاخبارمرقوم اے کہ ہارون الرشیدکادرجہ سادات کشی وچ منصورسے کم نہ سی اس نے ۱٧٦ ھ وچ حضرت نفس زکیہ علیہ الرحمة دے بھائی یحی نوں دیوار وچ زندہ چنوادیاتھا ايس‏ے نے امام موسی کاظم نوں اس اندیشہ تو‏ں کہ کدرے ایہ ولی اللہ میرے خلاف علم بغاوت بلندنہ کرداں اپنے نال حجازسے عراق وچ لیا ک‏ے قیدکردیااور ۱۸۳ ھ وچ زہرسے ہلاک کردتا۔
ہارون الرشید دا پہلاحج تے امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی پہلی گرفتاری
مورخ ابوالفداء لکھتاہے کہ عنان حکومت لینے دے بعد ہارون الرشیدنے ۱٧۳ ھ وچ پہلے پہل حج کيتا علامہ ابن حجرمکی تحریرفرماندے نيں کہ ”جب ہارون الرشیدحج نوں آیاتولوکاں نے حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے بارے وچ چغلی کھادی کہ انہاں دے پاس ہرطرف تو‏ں مال چلاآتاہے ،اتفاق تو‏ں اک روزہارون رشیدخانہ کعبہ دے نزدیک حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں ملاقی ہويا تے کہنے لگاتم ہی ہوجنہاں تو‏ں لوک چھپ چھپ کربیعت کردے نيں امام موسی کاظم علیہ السلام نے فرمایاکہ اسيں دلاں دے امام نيں تے آپ جس وچ کے،ہارون رشیدنے امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں پوچھاکہ تسيں کس دلیل تو‏ں کہندے ہوکہ اسيں رسول اللہ د‏‏ی ذریت نيں حالانکہ تسيں علی د‏‏ی اولادہواورہرشخص اپنے داداسنو‏ں منتسب ہوتاہے ناناسنو‏ں منتسب نئيں ہُندا حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام نے فرمایا کہ خدائے کریم قرآن مجید وچ  ارشادفرماتاہے ”ومن ذریتہ داؤد وسلیمان وایوب وزکریاویحی وعیسی“ تے ظاہرہے کہ حضرت عیسی بے باپ دے پیداہوئے سن توجس طرح محض اپنی والدہ د‏‏ی نسبت تو‏ں ذریت انبیاء وچ ملحق ہوئے ايس‏ے طرح اسيں وی اپنی مادرگرامی حضرت فاطمہ د‏‏ی نسبت تو‏ں جناب رسول خداکی ذریت ٹہرے، پھرفرمایا کہ جدو‏ں آیہ مباہلہ نازل ہوئی تومباہلہ کہ وقت پیغمبرنے سواعلیٰ تے فاطمہ تے حسن وحسین دے کسی نوں نئيں بلايا تے بفحوائے ”ابنانا“ حضرت حسن وحسین ہی رسول اللہ دے لئی بیٹے قرارپائے (صواعق محرقہ ص ۱۲۲ ،نورالابصار ص ۱۳۴ ،ارجح المطالب ص ۴۵۲) ۔
علامہ ابن خلکان لکھدے نيں کہ ہارون رشیدحج کرنے دے بعد مدینہ منورہ آیااورزیارت دے لئی روضہ مقدسہ نبوی پرحاضرہويا اس وقت اس دے گردقریش تے ہور قبیلے عرب جمع سن ،نیزحضرت امام موسی کاظم وی نال سن ہارون رشیدنے حاضرین پراپنافخرظاہرکرنے دے لئی قبرمبارک د‏‏ی طرف ہوکرکہیا، سلام ہوآپ پرائے رسول اللہ ،اے ابن عم(میرے چچازادبھائی) حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام نے فرمایا کہ سلام ہو، آپ پرائے میرے پدربزرگوار! ایہ سن کرہارون دے چہرہ کارنگ فق ہوگیا،اوراس نے حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام نوں اپنے ہمراہ لے جاک‏ے قیدکردتا(وفیات الاعیان جلد ۲ ص ۱۳۱ ، تریخ احمدی ص ۳۴۹) ۔
علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ جس زمانہ وچ آپ ہارون رشید دے قیدخانہ وچ سن ہارون نے آپ کاامتحان کرنے دے لئی اک نہایت حسین وجمیل لڑکی، آپ د‏‏ی خدمت کرنے دے لئی قیدخانہ وچ بھیجدی حضرت نے جدو‏ں اسنو‏ں دیکھاتولانے والے تو‏ں فرمایاکہ ہارون تو‏ں جاک‏ے کہہ دینا کہ انہاں نے ایہ ہدیہ واپس کيتاہے تے کہاہے کہ ”بل انتم بہدیتکم تفرحون“ اوہ عطائے توبہ لقاء تواس تو‏ں تسيں ہی خوشی حاصل کرو، اس نے ہارون تو‏ں واقعہ بیان کيتا، ہارون نے کہیا کہ اسنو‏ں لے جاکراوتھے چھوڑآؤ، تے ابن جعفرسے کہوکہ نہ ميں نے تواڈی مرضی تو‏ں توانو‏‏ں قیدکیاہے تے نہ تواڈی مرضی تو‏ں تواڈے پاس ایہ لونڈی بھیجی اے، وچ جوحکم داں اوہ کرناہوگاالغرض اوہ لومڑی حضرت دے پاس چھڈ دتی گئی
چند دناں دے بعد ہارون نے اک شخص نو‏‏ں حکم دتا کہ جاک‏ے پتہ لگائے کہ اس لونڈی دا کیہ رہیا اس نے جو قید خانے وچ جا ک‏ے دیکھیا تاں اوہ حیران رہ گیا تے بھجیا ہويا ہارون دے پاس آک‏ے کہنے لگیا کہ اوہ لونڈی توزمین اُتے سجدہ مےں پئی ہوئی ”سبّوح قدّوس“ ۔کہہ رہی اے ۔اور اس دا عجیب حال اے ۔ہارون نے حکم دتا کہ اسنو‏ں اس دے سامنے پیش کيتا جائے ، جدو‏ں اوہ آئی تاں بالکل مبہوث سی ،ہارون نے پُچھیا کہ گل کيتا اے ،اس نے کہیا کہ جدو‏ں ميں حضرت دے پاس گئی تے ميں نے انہاں تو‏ں کہیا کہ وچ آپ د‏‏ی خدمت دے لئی حاضر ہوئی ہاں ،تو آپ نے اک طرف اشارہ ک‏ے دے فرمایا کہ ایہ لوک جدو‏ں کہ میرے پاس موجود نيں مینو‏ں تیری کيتا ضرورت اے ،ميں نے جدو‏ں اس سمت نو‏‏ں نظر د‏‏ی تاں دیکھیا کہ جنّت آراستہ اے ،اورحوروغل وچ موجودہے انہاں کاحسن وجمال دیکھ کر وچ  سجدہ وچ گرپئی تے عبادت کرنے پرمجبورہوگئی ۔
اے بادشاہ ميں نے اوہ چیزاں کدی نئيں دیکھو جوقیدخانہ وچ میری نظرسے گزريں، بادشاہ نے کہاکہ کدرے تونے سونے د‏‏ی حالت وچ خواب نہ دیکھاہو، اس نے کہااے بادشاہ ایسانہاں نو‏ں اے ميں نے عالم بیداری وچ بچشم خودسب کچھ دیکھاہے ایہ سن کربادشاہ نے اس عورت نوں کسی محفوظ مقام پرپہنچادتا تے اس دے لئی حکم دیاگیاکہ اس د‏ی نگرانی کيت‏ی جائے تاکہ ایہ کسی تو‏ں ایہ واقعہ بیان نہ کرنے پائے ،راوی کابیان اے کہ اس واقعہ دے بعدوہ تاحیات مشغول عبادت رہی تے جب کوئی اس د‏ی نمازوغیرہ دے بارے وچ کچھ کہتاتھا تویہ جواب وچ کہندی سی کہ ميں نے عبدصالح امام موسی کاظم علیہ السلام نوں اسی طرح کردے دیکھاا‏‏ے۔
یہ پاکبازعورت حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی وفات تو‏ں چنددناں پہلے فوت ہوگئی (مناقب ابن شہرآشوب جلد ۵ ص ٦۳) ۔
قیدخانہ تو‏ں آپ د‏‏ی رہائی
آپ قیدخانہ وچ تکالیف تو‏ں دوچارسن، تے ہرقسم د‏‏ی سختیاں آپ پرکی جارہیاں سن کہ ناگاہ بادشاہ نے اک خواب دیکھاجس تو‏ں مجبورہوک‏ے اس نے آپ نوں رہاکردتا،علامہ ابن حجرمکی بحوالہ علامہ مسعودی لکھدے نيں کہ اک شب نوں ہارون رشیدنے حضرت علی علیہ السلام نوں خواب وچ اس طرح دیکھیا کہ اوہ اک تیشہ لئی ہوئے تشریف لیائے نيں تے فرماندے نيں کہ میرے فرزندکورہاکردے ورنہ وچ حالے تینو‏ں کیفرکردارتک پہنچاداں گا اس خواب نوں دیکھدے ہی اس نے رہائی کاحکم دتا،اورکہاکہ اگرآپ ایتھ‏ے رہناچاہن تورہئے تے مدینہ جاناچاہندے نيں توتشریف لے جائیے آپ نوں اختیارہ‏ے، علامہ مسعودی کاکہناہے کہ ايس‏ے شب نوں حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام نے حضرت محمدمصطفیٰ صلعم نوں خواب وچ دیکھاتھا (صواعق محرقہ ص ۱۲۲ طبع مصر،علامہ جامی لکھدے نيں کہ مدینہ روانہ کردے وقت ہارون نے آپ تو‏ں خروج کاشبہ ظاہرکیہ تسيں نے فرمایاکہ خروج وبغاوت میرے شایان شان نئيں اے خداکی قسم وچ ایساہرگزنئيں کرسکدا(شواہدالنبوت ص ۱۹۲) ۔
امام موسی کاظم علیہ السلام تے علی بن یقطین بغدادی
قیدخانہ رشیدسے چھوٹنے دے بعدحضرت امام موسی کاظم علیہ السلام مدینہ منورہ پہنچے تے بدستوراپنے فرائض امامت د‏‏ی ادائیگی وچ مشغول ہوگئے، آپ چونکہ امام زمانہ سن اس لئی آپ نوں زمانہ دے تمام حوادث د‏‏ی اطلاع سی ۔
اک مرتبہ ہارون رشیدنے علی بن یقطین بن موسی نوں فی بغدادی کہ جوکہ امام موسی کاظم علیہ السلام دے خاص مننے والے سن تے اپنی کارکردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہارون رشید دے مقربین وچو‏ں سن ،بہت ساریاں چیزاں داں جنہاں وچ خلعت فاخرہ تے اک بہت عمدہ قسم کاسیاہ زربفت کابناہويا چغہ سی جس پرسونے دے تاراں تو‏ں پھُل کڑھے ہوئے سن تے جسنو‏ں صرف خلفاء تے بادشاہ پہناکردے سن علی ین یقطین نے ازراہ تقرب وعقیدت اس سامان وچ تے بہت ساریاں چیزاں کاوادھا کر دے حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا آپ نے انہاں کاہدیہ قبول کرلیا ،لیکن اس وچو‏ں اس لباس مخصوص نوں واپس کردتا جوزربفت کابناہواتھا تے فرمایاکہ اسنو‏ں اپنے پاس رکھو، ایہ تواڈے اس وقت کم آئے گاجب ”جان جوکھم“ وچ پئی ہوئے گی انہاں نے ایہ خیال کردے ہوئے کہ امام نہ جانے کس واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ فرمایاہواسنو‏ں اپنے پاس رکھ لیا تھوڑے دناں دے بعدابن یقطین اپنے اک غلام تو‏ں ناراض ہوگئے تے اسنو‏ں اپنے گھرسے کڈ دتا اس نے جاکررشیدخلیفہ تو‏ں انہاں د‏‏ی چغلی کھادی تے کہاکہ آپ نے جس قدرخلعت وغیرہ انہاں نو‏ں دتی اے انہاں نے سب کاسب امام موسی کاظم علیہ السلام نوں دیدیاہے،اور چونکہ اوہ شیعہ نيں، اس لئی امام نوں بہت مندے نيں، بادشاہ نے جونہی ایہ گل سنی، اوہ اگ بگولہ ہوگیااوراس نے فوراسپاہیاں نوں حکم دتا کہ علی بن یقطین نوں اسی حالت وچ گرفتارکرلاواں جس حال وچ ہوہاں ،الغرض ابن یقطین لیائے گئے ،بادشاہ نے پوچھامیرادیاہواچغہ کتھے اے ؟ انہاں نے کہابادشاہ میرے پاس اے اس نے کہا وچ دیکھناچاہتاہاں تے سنو! اگرتم اس وقت اسنو‏ں نہ دیکھاسک‏‏ے تو وچ تواڈی گردن مارداں گا، انہاں نے کہابادشاہ وچ حالے پیش کرتاہون، ایہ کہہ کرانہاں نے اک شخص تو‏ں کہاکہ میرے مکان وچ جاکرمیرے فلاں کمرہ تو‏ں میراصندوق اٹھالا، جدو‏ں اوہ بتایاہواصندوق لے آیاتوآپ نے اس د‏ی مہرتوڑی تے چغاکڈ کراس دے سامنے رکھ دتا، جدو‏ں بادشاہ نے اپنی اکھاں تو‏ں چغہ دیکھ لیا،تواس کاغصہ ٹھنڈاہويا، تے خوش ہوکرکہنے لگا، کہ ہن وچ تواڈے بارے وچ کِسے د‏‏ی کوئی  گل نہ ماناں گا(شواہد النبوت ص ۱۹۴) ۔
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ پھراس دے بعدرشیدنے تے بہت ساعطیہ دے کرانہاں نو‏ں عزت واحترام دے نال واپس کردتا تے حکم دیاکہ چغلی کرنے والے نوں اک ہزارکوڑے لگائے جاواں چنانچہ جلاداں نے مارناشروع کيتااوروہ پنج سوکوڑے کھاکرمرگیا(بحارالانوار ص ۱۳۰) ۔
علی ابن یقطین نوں الٹاوضوکرنے کاحکم
علامہ طبرسی تے علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ علی بن یقطین نے امام موسی کاظم علیہ السلام نوں اک خط لکھاجس وچ تحریرکیاکہ ”ساڈے درمیان“ اس امر وچ بحث ہورہی اے کہ آیامسح کعب تو‏ں اصابع(انگلیاں) تک ہوناچاہیدا یاانگلیاں تو‏ں کعب تک حضوراس اس د‏ی وضاحت فرماواں، حضرت نے اس خط کااک عجیب وغریب جواب تحریرفرمایا آپ نے لکھیا کہ میراخط پاندے ہی تسيں اس طرح وضوشروع کروکہ تن مرتبہ کلی کرو، تن مرتبہ ناک وچ پانی ڈالو،تین مرتبہ منہ دھوؤ،اپنی ڈاڈھی نوں اچھی طرح بھگوؤ،سارے سرکامسح کرو،اندرباہرکاناں کامسح کرو،تین مرتبہ پیر دھوؤ تے دیکھومیرے اس حکم دے خلا ف ہرگزہرگزنہ کرنا۔
علی بن یقطین نے جدو‏ں اس خط نوں پڑھیا،حیران رہ گئے لیکن ایہ سمجھدے ہوئے کہ ”مولائی اعلم بماقال“ آپ نے جوکچھ حکم دیاہے اس د‏ی گہرائی تے اس نوں جہ کااچھی طرح آپ نوں علم ہوئے گا اس پرعمل کرناشروع کردتا۔
راوی کابیان اے کہ علی بن یقطین د‏‏ی مخالفت برابردربار وچ ہواکردی سی تے لوک بادشاہ تو‏ں کہاکردے سن کہ ایہ شیعہ اے تے تواڈے مخالف اے اک دن بادشاہ نے اپنے بعض مشیراں تو‏ں کہاکہ علی بن یقطین د‏‏ی شکایات بہت ہوچک‏ی نيں،اب وچ خودچھپ کردیکھاں گا تے یہ معلوم کراں گاکہ وضوکیونجے کردے تے نمازکِداں پڑھدے نيں ،چنانچہ اس نے چھپ کرآپ دے حجرہ وچ نظرپائی تودیکھاکہ اوہ اہل سنت دے اصول تے طریقے پروضوکررہے نيں ایہ دیکھ کروہ انہاں تو‏ں مطمئن ہوگیااوراس دے بعدسے پھرکسی دے کہنے نوں باورنئيں کيتا۔
اس واقعہ دے فورا بعدامام موسی کاظم علیہ السلام کاخط علی بن یقطین دے پاس پہنچیا جس وچ مرقوم سی کہ خدشہ دورہوگیا”توضاء کماامرک اللہ“ ہن تسيں ايس‏ے طرح وضوکرو،جس طرح خدانے حکم دیاہے یعنی ہن الٹاوضونہ کرنا،بلکہ سیدھااورصحیح وضوکرنااورتواڈے سوال کاجواب ایہ اے کہ انگلیاں دے سرے تو‏ں کعبین تک پیر کامسح ہوناچاہیدا (اعلام الوری ص ۱٧۰ ،مناقب جلد ۵ ص ۵۸) ۔
وزیراعظم علی بن یقطین نوں امام موسی کاظم د‏‏ی فہمایش
علامہ حسین بن عبدالوہاب تحریرفرماندے نيں کہ ”محمدبن علی صوفی کابیان اے کہ ابراہیم جمال(جوامام موسی کاظم دے صحابی سن ) نے اک دن ابوالحسن علی بن یقطین نال ملاقات دے لئی وقت چاہاانہاں نے وقت نہ دتا،اسی سال اوہ حج دے لئی گئے تے حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام وی تشریف لے گئے ابن یقطین حضرت نال ملن دے لئی گئے انہاں نے ملنے تو‏ں انکارکردتا،ابن یقطین نوں بڑاتعجب ہويا،راستے وچ ملاقات ہوئی توحضرت نے فرمایاکہ تسيں نے ابراہیم نال ملاقات کرنے تو‏ں انکارکیندا سی اس لئی وچ وی تسيں تو‏ں نئيں ملااوراس وقت تک نہ ملاں گا جدو‏ں تک تسيں انہاں س معافی نہ مانگوگے تے انہاں نو‏ں راضی نہ کروگے ،ابن یقطین نے عرض کيتی مولا وچ مدینہ وچ ہاں تے وہ نوں فہ وچ نيں، فوری ملاقات کِداں ہوسکدی اے، فرمایاتم تنہابقیع وچ جاؤ،اک اونٹھ تیارملے گااوراونٹھ پرسوارہوک‏ے نوں فہ دے لئی روانہ ہوچشم زدن وچ اوتھ‏ے پہنچ جاؤگے چنانچہ اوہ گئے تے اونٹھ پرسوارہوک‏ے نوں فہ پہنچے ،ابراہیم دے دروازہ پردق الباب کيتا آوازآئی نوں ن اے ؟ کہا وچ  ابن یقطین ہاں ، انہاں نے کہیا،تمہارامیرے دروازہ پرکیاکم اے ؟ ابن یقطین نے جواب دتا،سخت مصیبت وچ مبتلاہون، خدادے لئی ملنے کاوقت دو، چنانچہ انہاں نے اجازت دی، ابن یقطین نے قد وچ  پرسررکھ کرمعافی منگی تے ساراواقعہ کہہ سنایا ابراہیم نے معافی دتی پھراسی اونٹھ پرسوار ہوک‏ے چشم زدن وچ مدینہ پہنچے تے امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوئے، امام نے وی معاف کردیااورملاقات کاوقت دے کرگفتگوفرمائی (عیون المعجزات ص ۱۲۳ طبع ملتان)۔
امام موسی کاظم تے فدک دے حدوداربعہ
علامہ یوسف بغدادی سبط ابن جوزی حنفی تحریرفرماندے نيں کہ اک دن ہارون الرشیدنے حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں کہاکہ آپ فدک لیناچاہن تو میں دیداں ،آپ نے فرمایاکہ میں جدو‏ں اس دے حدودبتاواں گاتوتواسنو‏ں دینے پرراضی نہ ہوئے گا تے وچ  ايس‏ے وقت لے سکتاہاں جدو‏ں اس دے پورے حدوددئیے جاواں، اس نے پوچھااس دے حدودکیاہاں فرمایا پہلی حد،عدن اے دوسری سمرقندہے تیسری حدافریقہ اے چوتھ‏ی حدسیف البحرہے جوخزراورآرمینیہ دے نیڑے اے ایہ سن کرہارون رشیداگ بگولہ ہوگیا تے کہنے لگاکہ پھرساڈے لئی کيتارہیا؟ حضرت نے فرمایاکہ ايس‏ے لئی توميں نے لینے تو‏ں انکارکیندا سی اس واقعہ دے بعدہی تو‏ں ہارون رشیدحضرت دے درپئے قتل ہوگیا (خواص الامة علامہ سبط ابن جوزی س ۴۱٦) ۔
امام موسی کاظم علیہ السلام دے دوبارہ گرفتاری
علامہ ابن شہرآشوب،علامہ طبرسی،علامہ اربلی،علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ ٧۰ ۔ ۱٦۹ ھ وچ ہادی دے بعدہارون تخت خلافت پربیٹھیا، سلطنت عباسیہ دے قدیم روایات جوسادات بنی فاطمہ د‏‏ی مخالفت وچ سن اس دے پیش نظرسن، خوداس دے باپ منصورکارویہ جوامام صادق علیہ السلام دے خلاف سی، اسنو‏ں معلوم سی ،اس کایہ ارادہ دے جعفرصادق دے جانشین نوں قتل کرڈالاجائے ،یقینااس دے بیٹے ہاؤاں نوں معلوم ہوچکاہوئے گا ،وہ توامام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی حکیمانہ وصیت کااخلاقی دباؤتھا جس نے منصور دے ہتھ بنھ دتے سن تے پھرشہربغداد د‏‏ی تعمیرکی مصروفیت سی جس نے اسنو‏ں اس جانب متوجہ نہ ہونے دیاسی، ہن ہارون دے لئی سب تو‏ں پہلے ایہی تصورپیداہوسکتاتھا کہ اس روحانیت دے مرکزکوجومدینہ دے محلہ بنی ہاشم وچ قائم اے توڑنے د‏‏ی نوں شش کيت‏ی جائے، مگراک طرف امام موسی کاظم علیہ السلام کامحتاط تے خاموش طرزعمل تے دوسری طرف سلطنت د‏‏ی اندرونی مشکلات انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نوبرس تک ہارون رشیدکوبھی کسی کھلے ہوئے تشدد کاامام دے خلاف موقع نہ ملا۔
اسی دوران وچ عبداللہ ابن حسن دے فرزندیحی کاواقعہ درپیش ہوااوروہ امان دئیے جانے دے بعد تمام عہدوپیمان توڑکردردناک طریقے پرقیدرکھے گئے تے فیر قتل کيتے گئے باوجودیکہ یحی دے معاملات تو‏ں امام موسی کاظم علیہ السلام نوں کسی طرح کاسروکارنہ سی، بلکہ واقعات تو‏ں ثابت ہوتاہے کہ حضرت انہاں نوں حکومت کیت‏‏ی مخالفت تو‏ں منع فرماندے سن مگرعداوت بنی فاطمہ کاجذبہ جویحی بن عبداللہ د‏‏ی مخالفت دے بہانے تو‏ں ابھرگیاتھا ،اس د‏ی زد تو‏ں امام موسی کاظم علیہ السلام وی محفوظ نہ رہ سک‏‏ے، ادھریحی بن خالدبرمکی نے جووزیراعظم تھا،امین (فرزندہارون رشید) دے اتالیق جعفربن محمداشعث د‏‏ی رقابت وچ اس دے خلاف ایہ الزام قائم کيتاکہ ایہ امام موسی کاظم علیہ السلام دے شیعاں وچو‏ں اے تے ان دے اقتدارکاخواہاں ا‏‏ے۔
براہ راست اس کامقصدہارون نوں جعفرسے برگشتہ کرناتھا ،لیکن بالواسطہ اس کاتعلق حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے نال وی سی اس لئی ہارون نو‏‏ں حضرت د‏‏ی ضرررسانی د‏‏ی فکرپیداہوگئی ايس‏ے دوران وچ ایہ واقعہ ہواکہ ہارون رشیدحج دے ارادہ تو‏ں مکہ معظمہ وچ آیا اتفاق تو‏ں ايس‏ے سال حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام وی حج نوں تشریف لیائے ہوئے سن ہارون نے اپنی اکھاں تو‏ں اس عظمت ومرجعیت کامشاہدہ کيتاجو مسلماناں وچ امام موسی کاظم دے متعلق پائی جاندی سی اس تو‏ں اس دے حسدکی اگ بھڑک اٹھی اس دے بعداس وچ محمدبن اسماعیل د‏‏ی مخالفت نے تے وادھا کردتا۔
واقعہ ایہ اے کہ اسماعیل ،امام جعفرصادق علیہ السلام دے وڈے فرزندتھے تے اس لئی انہاں د‏‏ی زندگی وچ عام طورپرلوکاں کاخیال ایہ سی، کہ اوہ امام جعفرصادق علیہ السلام دے قائم مقام ہون گے مگر انہاں کاانتقال امام جعفرصادق علیہ السلام دے زمانے وچ ہوگیااورلوکاں کایہ خیال غلط ثابت ہويا، پھربھی بعض سادہ لوح اس اصحاب اس خیال پررہے کہ جانشینی کاحق اسماعیل تے اولاداسماعیل وچ منحصرہے انہاں نے امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی امامت نوں تسلیم نئيں کيتاچنانچہ اسماعیلیہ فرقہ بن گیا مختصرتعداد وچ صحیح ہن وی دنیا وچ  موجودہے محمدان ہی اسماعیل دے فرزندتھے تے اس لئی امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں اک طرح د‏‏ی مخالفت پہلے تو‏ں رکھدے سن مگرچونکہ انہاں دے مننے والےآں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی تے وہ افرادکوئی نمایاں حیثیت نہ رکھدے سن اس لئی ظاہری طورپرامام موسی کاظم دے ایتھ‏ے آمدورفت رکھدے سن تے ظاہری طورپرقرابت داری دے تعلقات قائم کيتے ہوئے سن ۔
ہارون رشیدنے امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی مخالفت کيتی صورتاں پرغورکردے ہوئے یحی برمکی تو‏ں مشورہ لیا، کہ وچ چاہتاہاں کہ اولادابوطالب وچو‏ں کسی نو‏‏ں بلاکراس تو‏ں موسی بن جعفر دے پورے حالات دریافت کراں یحی جوخودبھی عداوت بنی فاطمہ وچ ہارون تو‏ں کم نہ سی اس نے محمدبن اسماعیل کاپتہ دتا، کہ آپ انہاں نوں بلیا ک‏ے دریافت کرن، توصحیح حالات معلوم ہوسکن گے، چنانچہ ايس‏ے وقت محمدبن اسماعیل دے ناں خط لکھاگیا۔
شہنشاہ وقت کاخط جومحمدبن اسماعیل نوں پہنچاتواس نے اپنی دنیاوی کامیابی کابہترین ذریعہ سمجھ کرفورا بغداد جانے کاارادہ کرلیامگران دناں ہتھ بالکل خالی سی، اتناروپیہ پاس موجودنہ سی کہ سامان سفرکردے ، مجبورااسی ڈیوڑھی پرآناپڑاجہاں کرم وعطاء وچ دوست تے دشمن د‏‏ی تفریق نہ سی امام موسی کاظم علیہ السلام دے پاس آکربغدادجانے کاارادہ ظاہرکیاحضرت خوب سمجھدے سن کہ اس بغداد دے سفرکاپس منظراوراس د‏ی بنیاد کيتاہے حجت تمام کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں آپ نے سفرکاسبب دریافت کيتاانہاں نے اپنی پریشان حالی بیان کردے ہوئے کہیا قرضداربہت ہوگیاہون، خیال کرتاہاں کہ شایداوتھ‏ے جاکرکوئی صورت بسر اوقات د‏‏ی نکلے تے میراقرضہ اداہوجائے حضرت نے فرمایا،اوتھ‏ے جانے د‏‏ی ضرروت نئيں اے وچ وعدہ کرتاہاں کہ تمہاراتمام قرضہ اداکرداں گا تے جہاں تک ہوگاتواڈے ضروریات زندگی وی پورے کرتارہواں گا۔
اس نے کہیا: کہ اس کامطلب ؟ محمدنے کہاکہ بالکل ايس‏ے طرح جداں آپ بغداد وچ سلطنت کررہے نيں،موسی کاظم مدینہ وچ اپنی سلطنت قائم کيتے ہوئے نيں، اطراف ملک تو‏ں انہاں دے پاس خراج پہنچتاہے تے وہ آپ دے مقابلہ دے دعوے دارہیاں انہاں نے تیس ہزاراشرفی د‏‏ی اک زمین خریدی اے جس کانام ”سیریہ“(شبلنجی) ایہی اوہ بادیاں سن جنہاں دے کہنے دے لئی یحی برمکی نے محمدکومنتخب کیندا سی، ہارون کاغیظ وغضب انتہائی اشتغال دے درجہ تک پہنچ گیااس نے محمد نوں دس ہزاردینارعطاکر دے رخصت کيتاخداکاکرنایہ کہ محمدکواس رقم تو‏ں فائدہ اٹھانے کااک دن وی موقع نئيں ملا، ايس‏ے شب نوں ان دے حلق وچ دردپیداہويا، غالبا ”خناق“ ہوگیااورصبح ہُندے ہُندے اوہ دنیاسنو‏ں رخصت ہوگئے ہارون نوں یہ خبرپہنچی تواس نے اشرفیاں دے توڑے واپس منگوالئی ،مگرمحمدد‏‏یاں گلاں کااثراس دے دل پرایساجم گیاتھا کہ اس نے ایہ طے کرلیاکہ امام موسی کاظم کانام صفحہ ہستی تو‏ں مٹادیاجائے۔
چنانچہ ۱٧۹ ھ وچ پھرہارون رشیدنے مکہ کاسفرکیااوراوتھ‏ے تو‏ں مدینہ منورہ گیا، دواک روز قیام دے بعد کچھ لوک امام موسی کاظم علیہ السلام نو‏‏ں گرفتارکرنے دے لئی روانہ کیتے جدو‏ں ایہ لوک امام دے مکان پرپہنچے تومعلوم ہواکہ حضرت روضئہ رسول اللہ پرہیاں انہاں لوکاں نے روضئہ رسول د‏‏ی عزت کحالے خیال نہ کيتاحضرت اس وقت قبررسول دے نزدیک نماز وچ مشغول سن بے رحم دشمناں نے آپ نوں نمازکی حالت وچ قیدکرلیا، تے ہارون دے پاس لے گئے مدینہ رسول دے رہنے والےآں وچ بے حسی اس دے پہلے وی بہت دفعہ دیکھی جاچک‏ی سی ایہ وی اس د‏ی اک مثال سی کہ رسول کافرزندروضہ رسول تو‏ں اس طرح گرفتارکر دے لے جایاجارہاتھامگرنام ونہادمسلماناں وچ اک وی ایسانہ تھاجوکسی طرح د‏‏ی آوازاحتجاج بلندکردا، ایہ ۲۰/ شوال ۱٧۹ ھ کاواقعہ ا‏‏ے۔
ہارون نے اس اندیشہ تو‏ں کہ کوئی جماعت امام موسی کاظم نوں رہاکرانے د‏‏ی نوں شش نہ کرے، دومحملیاں تیارکراواں اک وچ امام موسی کاظم نوں سوارکرایااوراس د‏ی اک بہت وڈی فوجی جمعیت دے حلقہ وچ بصرہ روانہ کيتااوردوسری محمل جوخالی سی اسنو‏ں وی اِنّی ہی جمعیت د‏‏ی حفاظت وچ بغدادروانہ کيتامقصدیہ تھاکہ آپ دے محل قیام تے قیدکی جگہ نوں بھی مشکوک بنادیاجائے ایہ نہایت حسرتناک واقعہ تھاکہ امام دے اہل حرم تے بچے وقت رخصت آپ نوں دیکھ وی نہ سک‏‏ے تے اچانک محل سرا وچ  صرف ایہ اطلاع پہنچ سکی کہ حضرت سلطنت وقت د‏‏ی طرف تو‏ں قیدکرلئی گئے اس تو‏ں بیویاں تے بچےآں وچ کہرام برپاہوگیااوریقیناامام دے دل پربھی اس کاصدمہ ہوسکتاہے اوہ ظاہرہے مگر آپ دے ضبط وصبرکی طاقت دے سامنے ہر مشکل آسان سی۔
معلوم نئيں کِنے ہیرپھیرسے راستہ طے کيتاگیاتھاکہ پورے اک مہینہ ستاراں روز دے بعد ٧/ ذی الحجہ نوں آپ بصرہ پہنچائے گئے اک سال تک آپ بصرہ وچ قید رہے ایتھ‏ے کاحاکم ہارون کاچچازادبھائی عیسی بن جعفرسی، شروع وچ تواسنو‏ں صرف بادشاہ دے حکم د‏‏ی تعمیل مدنظرسی، بعد وچ اس نے غورکرناشروع کيتاکہ آخر انہاں دے قیدکيتے جانے کاسبب کيتاہے؟ اس سلسلہ وچ اس نوں امام علیہ السلام دے حالات تے سیرت زندگی تے اخلاق واوصاف د‏‏ی جستجوکاموقع وی ملا، تے جِنّا اس نے امام د‏‏ی سیرت کامطالعہ کيتااتنااس دے دل پرآپ د‏‏ی بلندی اخلاق تے حسن کردارکااثرقائم ہوتاگیا اپنے انہاں اثرات تو‏ں اس نے ہارون نوں مطلع وی کردتا، ہارون پراس کاالٹااثرہواکہ عیسی دے متعلق بدگمانی پیداہوگئی اس لئی اس نے امام موسی کاظم علیہ السلام نو‏‏ں بغداد وچ  بلابھیجااورفضل بن ربیع د‏‏ی حراست وچ دیدیااورپھرفضل کارجحان شیعیت د‏‏ی طرف محسوس کر دے یحی برمکی نوں اس دے لئی مقررکیامعلوم ہوتاہے کہ امام موسی کاظم علیہ السلام دے اخلاق واوصاف د‏‏ی کشش ہراک پراثرڈالدی سی اس لئی ظالم بادشاہ نوں نگراناں د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی ضرورت پڑدی سی سب تو‏ں آخر وچ  امام علیہ السلام ”سندی بن شاہک“ دے قیدخانہ وچ رکھے گئے ایہ بہت ہی بے رحم تے سخت دل سی ملاحظہ ہو(مناقب جلد ۵ ص ٦۸ ، اعلام الوری ص ۱۸۰ ، کشف الغمہ ص ۱۰۸ ، نورالابصار ص ۱۳٦ ، سوانح امام موسی کاظم ص ۱۵) ۔
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ جس زمانہ وچ آپ ہارون رشید دے قیدخانہ د‏‏ی سختیاں برداشت فرمارہے سن امام ابوحنیفہ دے شاگردرشیدابویوسف تے محمدبن حسن اک شب قیدخانہ وچ اس لئی گئے کہ آپ دے بحرعلم د‏‏ی تھاہ معلوم کرن تے دیکھو کہ آپ علم دے کِنے پانی وچ نيں اوتھ‏ے پہنچ کران لوکاں نے سلام کيتا،امام علیہ السلام نے جواب سلام عنایت فرمایا،حالے ایہ حضرات کچھ پُچھنے نہ پائے سن کہ اک ملازم ڈیوٹی ختم کر دے گھرجاندے ہوئے آپ د‏‏ی خدمت وچ عرض پردازہواکہ وچ کل واپس آواں گااگرکچھ منگاناہوتومیرے تو‏ں فرمادیجیے وچ لیتاآواں گا آپ نے ارشادفرمایامینو‏ں کسی چیزکی ضرورت نئيں، جدو‏ں اوہ چلاگیاتوآپ نے ابویوسف وغیرہ تو‏ں کہاکہ ایہ بیچارہ میرے تو‏ں کہتاہے کہ وچ اس تو‏ں اپنی حاجت بیان کراں تاکہ ایہ کل اس د‏ی تکمیل وتعمیل کردے لیکن اسنو‏ں خبرنئيں، کہ ایہ اج رات نوں وفات پاجائے گا، انہاں حضرات نے جویہ سناتوسوال وجواب کيتے بغیرہی واپس چلے آئے تے آپس وچ کہنے لگے کہ اسيں انہاں تو‏ں حلال وحرام ،واجب وسنت دے متعلق سوالات کرناچاہتاتھے ”فاخذیتکلم معناعلم الغیب“ مگریہ توہم تو‏ں علم غیب دیاں گلاں کررہے سن اس دے بعدان دونے حضرات نے اس ملازم دے حالات کاپتہ لگایا،تومعلوم ہواکہ اوہ ناگہانی طورپررات ہی وچ وفات کرگیایہ معلوم کر دے ایہ حضرات سخت متعجب ہوئے(نورالابصار ص ۱۴٦) ۔
علامہ اربلی لکھدے نيں کہ اس واقعہ دے بعدیہ حضرات پھرامام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض پردازہوئے کہ سانو‏ں معلوم تھاکہ آپ نوں صرف علم حلال وحرام ہی وچ مہارت حاصل اے لیکن قیدخانہ دے ملازم نے واضح کردتا،کہ آپ علم المنایااورعلم غیب وی جاندے نيں آپ نے ارشادفرمایا کہ ایہ علم ساڈے لئی مخصوص اے اس د‏ی تعلیم حضرت محمدمصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے علی علیہ السلام نوں دی سی ،اوران تو‏ں ایہ علم اسيں تک پہنچاا‏‏ے۔
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی شہادت
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ جدو‏ں ہارون رشیدن بصرہ وچ اک سال قیدرکھنے دے بعدعیسی ابن جعفروالی بصرہ نوں لکھاکہ موسی بن جعفر(امام موسی کاظم)کوقتل کر دے بادشاہ نوں ان دے وجودسے سکو‏ن دے دتے تواس نے اپنے ہمدرداں تو‏ں مشورہ دے بعدہارون رشیدکولکھاکہ اے بادشاہ امام موسی کاظم علیہ السلام وچ ميں نے اس اک سال دے اندرکوئی برائی نئيں دیکھی ایہ شب وروزنمازروزہ وچ مصروف ومشغول رہندے نيں عوام تے حکومت دے لئی دعائے خیرکیاکردے نيں تے ملک د‏‏ی فلاح وبہبود دے خواہشمندہاں بھلامیرے تو‏ں کیونکرہوسکتاہے کہ وچ انہاں نو‏ں قتل کر دے اپنی عاقبت بگاڑاں۔
”اے بادشاہ ! وچ انہاں دے قتل کرنے وچ اپنے انجام تے اپنی عاقبت د‏‏ی تباہی دیکھ رہاہاں تے سخت حرج محسوس کرتاہون، لہذاتومینو‏ں اس گناہ عظیم دے ارتکاب تو‏ں معاف کربلکہ مینو‏ں حکم دیدے کہ وچ انہاں نو‏ں قیدمشقت تو‏ں رہاکرداں اس خط دے پانے دے بعدہارون رشیدنے اخر وچ ایہ کم سندی بن شاہک دے حوالہ کيتا تے اسی تو‏ں آپ نوں زہردلواکرشہیدکرادیازہرکھانے دے بعدآپ تن روزتک تڑپتے رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ وفات پاگئے (نورالابصار ص ۱۳٧) ۔
علامہ جامی لکھدے نيں کہ زہرکھاندے ہی آپ نے فرمایاکہ اج مینو‏ں زہردیاگیا اے کل میرابدن زردہوجائیگا تے تیسرے سیاہ ہوئے گا تے اسی دن وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوجاواں گاچنانچہ ایساہی ہويا(شواہدالنبوت ص ۱۹۳) ۔
علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ ہارون رشیدنے آپ نوں بغداد وچ قیدکردتا ”فلم یخرج من حبسہ الامیتامقیدا“ تے تاحیات قیدرکھاآپ د‏‏ی وفات دے بعدوفات دے بعدہتھکڑی تے بیڑی کٹوائی گئی آپ د‏‏ی وفات ہارون رشید دے زہرسے ہوئی جواس نے ابن شاہک دے ذریعہ تو‏ں دلوایا سی جدو‏ں آپ نوں کھانے یاخرمہ وچ زہردیاگیاتوآپ تن روزتک تڑپتے رہے ایتھ‏ے تک کہ انتقال ہوگیا( ، )
وزیراعظم نے خرمہ وچ زہردے کرشہیدکردتا(تاریخ خمیس جلد ۲ ص ۳۲۰) ۔
علامہ جامی لکھدے نيں کہ آپ نوں ہارون رشیدنے بغداد وچ لاکرتاعمرقیدرکھاآخر وچ  اپنے وزیراعظم یحی برمکی دے ذریعہ تو‏ں قیدخانہ وچ زہردلوایااورآپ وفات پاگئے (شواہدالنبوت ص ۱۹۳) ۔
علامہ مجلسی لکھدے نيں کہ آپ نوں کئی مرتبہ زہردیاگیالیکن آپ ہربارمحفوظ رہے اک مرتبہ آپ نے اوہ خرمہ اٹھاکرجس وچ زہرتھا ز وچ پرسُٹ دیاجسنو‏ں ہارون دے کتے نے کھالیااوروہ مرگیا کتے دے مرنے د‏‏ی خبرسے ہارون رشیدکو شدید رنج ہوااوراس نے خادم تو‏ں سخت بازپرس د‏‏ی (جلاء العیون ص ۲٧٦) ۔
تعداداولاد
صواعق محرقہ وچ اے کہ آپ دے ۳٧ اولادتھی
حضرت امام علی رضا علیہ السلام
علماء ومورخین کابیان اے کہ آپ بتریخ ۱۱/ ذی قعدہ ۱۵۳ ھ یوم پنجشنبہ بمقام مدینہ منورہ متولدہوئے نيں(اعلام الوری ص ۱۸۲ ، جلاء الیعون ص ۲۸۰ ،روضة الصفاجلد ۳ ص ۱۳ ، انوارالنعمانیہ ص ۱۲٧)
آپ د‏‏ی ولادت دے متعلق علامہ مجلسی تے علامہ محمدپارساتحریرفرماندے نيں کہ جناب ام البنین کاکہناہے کہ جدو‏ں تک امام علی رضا علیہ السلام میرے بطن وچ رہے مینو‏ں گل د‏‏ی گرانباری مطلقا محسوس نئيں ہوئی، وچ اکثرخواب وچ تسبیح وتہلیل تے تمہیدکی آوازاں سناکردی سی جدو‏ں امام رضا علیہ السلام پیداہوئے توآپ نے زمین پرتشریف لاندے ہی اپنے دونے ہتھ زمین پرٹیک دتے تے اپنا فرق مبارک آسمان د‏‏ی طرف بلندکردتا آپ دے لبہائے مبارک جنبش کرنے لگے ،ایسامعلوم ہوتاتھاکہ جداں آپ خداسنو‏ں کچھ گلاں کررہے نيں ، ايس‏ے اثناء وچ امام موسی کاظم علیہ السلام تشریف لیائے تے میرے تو‏ں ارشادفرمایاکہ توانو‏‏ں خداوندعالم د‏‏ی ایہ عنایت وکرامت مبارک ہو،پھرميں نے مولودمسعودکوآپ د‏‏ی آغوش وچ دیدتا آپ نے اس دے داہنے کان وچ اذان تے کھبے کان وچ اقامت کہی اس دے بعدآپ نے ارشادفرمایاکہ”بگیر این راکہ بقیہ خدااست درزمین حجت خداست بعدازمن“ اسنو‏ں لے لویہ زمین پرخداکی نشانی اے تے میرے بعدحجت اللہ دے فرائض کاذمہ دار اے ابن بابویہ فرماندے نيں کہ آپ دیگرآئمہ علیہم السلام د‏‏ی طرح مختون تے ناف بریدہ متولدہوئے سن (فصل الخطاب وجلاء العیون ص ۲٧۹) ۔
نام ،کنیت،القاب
آپ دے والدماجدحضرت امام موسی کاظم علیہ السلام نے لوح محفوظ دے مطابق تے تعیین رسول صلعم دے موافق آپ نوں ”اسم علی“ تو‏ں موسوم فرمایا،آپ آل محمد، وچ دے تیسرے ”علی“ نيں (اعلام الوری ص ۲۲۵ ،مطالب السئول ص ۲۸۲) ۔
آپ د‏‏ی کنیت ابوالحسن سی تے آپ دے القاب صابر،زکی،ولی،رضی،وصی سن واشہرھاالرضاء تے مشہورترین لقب رضا تھا(نورالابصارص ۱۲۸ وتذکرة خواص الامة ص ۱۹۸) ۔
لقب رضاکی توجیہ
علامہ طبرسی تحریرفرماندے نيں کہ آپ نوں رضااس لئی کہندے نيں کہ آسمان وزمین وچ خداوعالم ،رسول اکرم تے آئمہ طاہرین،نیزتمام مخالفین وموافقین آپ تو‏ں راضی سن (اعلام الوری ص ۱۸۲) علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ بزنطی نے حضرت امام محمدتقی علیہ السلام تو‏ں لوکاں د‏‏ی افواہ کاحوالہ دیندے ہوئے کہاکہ آپ دے والدماجدکولقب رضاسنو‏ں مامون رشیدنے ملقب کیندا سی آپ نے فرمایاہرگزنئيں ایہ لقب خداورسول د‏‏ی خوشنودی کاجلوہ بردارہے تے خاص گل ایہ اے کہ آپ تو‏ں موافق ومخالف دونے راضی تے خوشنودتھے (جلاء العیون ص ۲٧۹ ،روضة الصفاجلد ۳ ص ۱۲) ۔
آپ د‏‏ی تربیت
آپ د‏‏ی نشوونمااورتربیت اپنے والدبزرگوارحضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے زیرسایہ ہوئی تے اسی مقدس ماحول وچ بچپنااورجوانی د‏‏ی متعددمنزلاں طے ہوئیاں تے ۳۰ برس د‏‏ی عمرپوری ہوئی اگرچہ آخری چندسال اس مدت دے اوہ سن جدو‏ں امام موسی کاظم اعراق وچ قیدظلم د‏‏ی سختیاں برداشت کررہے سن مگراس تو‏ں پہلے ۲۴ یا ۲۵/ برس آپ نوں برابراپنے پدربزرگوار دے نال رہنے کاموقع ملا۔
بادشاہان وقت
آپ نے ہراک کادوربچشم خوددیکھااورآپ پدربزرگوارنیزدیگراولادعلی وفاطمہ دے نال جوکچھ ہوتارہیا،اسنو‏ں آپ ملاحظہ فرماندے رہے ایتھ‏ے تک کہ ۲۳۰ ھ وچ آپ دنیاسنو‏ں رخصت ہوگئے تے آپ نوں زہردے کرشہیدکردیاگیا۔
جانشینی
آپ دے پدربزرگوارحضرت امام موسی کاظم علیہ السلام نوں معلوم سی کہ حکومت وقت جس د‏‏ی باگ ڈوراس وقت ہارون رشیدعباسی دے ہتھو‏ں وچ سی آپ نوں آزادی د‏‏ی سانس نہ لینے دے گی تے ایداں دے حالات پیش آجاواں گے کہ آب د‏‏ی عمر دے آخری حصہ وچ تے دنیاکوچھڈنے دے موقع پردوستان اہلبیت کاآپ تو‏ں ملنایابعددے لئی راہنماکادریافت کرناغیرممکن ہوجائے گااس لئی آپ نے انہاں نو‏ں ازادی دے دناں تے سکو‏ن دے اوقات وچ جدو‏ں کہ آپ مدینہ وچ سن پیروان اہلبیت نوں اپنے بعدہونے والے امام تو‏ں روشناس کرانے د‏‏ی ضرورت محسوس فرمائی چنانچہ اولادعلی وفاطمہ وچو‏ں ستاراں آدمی جوممتازحیثیت رکھدے سن انہاں نو‏ں جمع فرماکراپنے فرزندحضرت علی رضاعلیہ السلام د‏‏ی وصایت تے جانشینی کااعلان فرمادتا تے اک وصیت نامہ تحریرحالے مکمل فرمایا جس پرمدینہ دے معززین وچو‏ں سٹھ آدمیاں د‏‏ی گواہی لکھی گئی ایہ اہتمام دوسرے آئمہ دے ایتھ‏ے نظرنئيں آیا صرف انہاں خصوصی حالات د‏‏ی بناء پرجنہاں تو‏ں دوسرے آئمہ اپنی وفات دے موقعہ پردوچارنئيں ہونے والے سن ۔
امام موسی کاظم د‏‏ی وفات تے امام رضا دے درامامت کاآغاز
۱۸۳ ھ وچ حضرت اما م موسی کاظم علیہ السلام نے قیدخانہ ہارون رشید وچ اپنی عمرکااک بہت بڑاحصہ گذارکردرجہ شہادت حاصل فرمایا، آپ د‏‏ی وفات دے وقت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی عمرمیری تحقیق دے مطابق تیس سالکيتی سی والدبزرگوارکی شہادت دے بعدامامت د‏‏ی ذمہ داریاں آپ د‏‏ی طرف منتقل ہوگئياں ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں کہ بغداد وچ  ہارون رشیدتخت خلافت پرمتمکن سی تے بنی فاطمہ دے لئی حالات بہت ہی ناسازگارسن ۔
ہارونی فوج تے خانہ امام رضاعلیہ السلام
اسلام د‏‏ی تریخ وچ اے کہ ہارون رشیدنے اس حوالہ تے بہانے تو‏ں کہ محمدبن جعفرصادق علیہ السلام نے اس د‏ی حکومت وخلافت تو‏ں انکارکردیاہے اک عظیم فوج عیسی جلودی د‏‏ی ماتحتی وچ مدینہ منورہ بھیج کرحکم دیاکہ علی تے فاطمہ د‏‏ی تمام اولادکی بالکل ہی تباہ وبربادکردیاجائے انہاں دے گھراں وچ اگ لگادی جائے انہاں دے سامان پرت لئی جاواں تے انہاں نو‏ں اس درجہ مفلوج تے مفلوک کردیاجائے کہ پھران وچ کِسے قسم دے حوصلہ دے ابھرنے کاسوال ہی پیدانہ ہوسک‏‏ے تے محمدبن جعفرصادق نوں گرفتارکر دے قتل کردیاجائے، عیسی جلودی نے مدینہ پہنچ کرتعمیل حکم د‏‏ی سعی بلیغ د‏‏ی تے ہرممکن طریقہ تو‏ں بنی فاطمہ نوں تباہ وبربادکیا، حضرت محمدبن جعفرصادق علیہ السلام نے بھرپورمقابلہ کيتا لیکن آخر وچ گرفتار ہوکرہارون رشید دے پاس پہنچادتے گئے۔
علامہ مجلسی بحارالانوار وچ لکھدے ہین کہ محمدبن جعفرصادق دے واقعہ تو‏ں امام علی رضا علیہ السلام کاکوئی تعلق نہ سی اوہ اکثراپنے چچامحمدکو خاموشی د‏‏ی ہدایت تے صبرکی تلقین فرمایاکردے سن ابوالفرج اصفہانی مقاتل الطالبین وچ لکھدے نيں کہ محمدبن جعفرنہایت متقی تے پرہیزگارشخص سن کِسے ناصبی نے دستی کتبہ لکھ ک‏ے مدینہ د‏‏ی دیواراں پرچسپاں کردیاتھا جس وچ حضرت علی وفاطمہ دے متعلق ناسزالفظاں سن ایہی آپ دے خروج کاسبب بنیا۔
آپ د‏‏ی بیعت لفظ امیرالمومنین نال کيتی گئی آپ جدو‏ں نمازکونکلدے سن توآپ دے نال دوسوصلحاواتقیاہواکردے سن علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی وفات دے بعدصفوان بن یحی نے حضرت امام علی رضاعلیہ السلام تو‏ں کہاکہ مولاہ‏م آپ دے بارے وچ ہارون رشیدسے بہت خائف نيں سانو‏ں ڈرہے کہ ایہ کدرے آپ دے نال اوہی سلوک نہ کرے جوآپ دے والد دے نال کرچکاہے حضرت نے ارشادفرمایاکہ ایہ تواپنی سعی کرے گالیکن مجھ پرکامیاب نہ ہوسک‏‏ے گاچنانچہ ایساہی ہوااورحالات نے اسنو‏ں کچھ اس اس درجہ آخر وچ مجبورکردیاتھا کہ اوہ کچھ وی نہ کرسکاایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں خالدبن یحی برمکی نے اس تو‏ں کہاکہ امام رضااپنے باپ د‏‏ی طرح امرامامت کااعلان کردے تے اپنے نوں امام زمانہ کہندے نيں تواس نے جواب دیاکہ اسيں جوان دے نال کرچ دے نيں اوہی ساڈے لئی کافی اے ہن توچاہتاہے کہ ”ان نقتلہم جمیعا“ اسيں سب دے سب نوں قتل کرڈالاں،اب وچ ایسانہاں نو‏ں کراں گا(نورالابصارص ۱۴۴ طبع مصر)۔
علامہ علی نقی لکھدے نيں کہ پھربھی ہارون رشیدکااہلبیت رسول تو‏ں شدیداختلاف تے سادات دے نال جوبرتاؤاب تک رہاتھا اس د‏ی بناء پرعام طورسے عمال حکومت یاعام افرادبھی جنہاں نو‏ں حکومت نوں راضی رکھنے د‏‏ی خواہش سی اہلبیت دے نال کوئی اچھارویہ رکھنے پرتیارنئيں ہوسکدے سن تے نہ امام دے پاس آزادی دے نال لوک استفادہ دے لئی آسکدے سن نہ حضرت نوں سچے اسلامی احکا‏م د‏‏ی اشاعت دے مواقع حاصل سن ۔
ہارون کاآخری زمانہ اپنے دونے بیٹےآں،امین تے مامون د‏‏ی باہمی رقابتاں تو‏ں بہت بے لطفی وچ گزریا،امین پہلی بیوی تو‏ں سی جوخاندان شاہی تو‏ں منصوردوانقی د‏‏ی پو‏تی سی تے اس لئی عرب سردارسب اس دے طرف دارتھے تے مامون اک عجمی کنیز دے پیٹ تو‏ں تھااس لئی دربارکاعجمی طبقہ اس نال محبت رکھتاتھا ،دونے د‏‏ی آپس د‏‏ی رسہ کشی ہارون دے لئی سوہان روح بنی ہوئی سی اس نے اپنے خیال وچ اس کاتصفیہ مملکت د‏‏ی تقسیم دے نال ایويں کردیاکہ دارالسلطنت بغداداوراس دے چاراں طرف دے عربی حصہ جسنو‏ں شام،مصرحجاز،یمن، وغیرہ محمدامین دے ناں کيتے تے مشرقی ملکاں جداں ایران،خراسان، ترکستان، وغیرہ مامون دے لئی مقررکيتے مگریہ تصفیہ تواس وقت کارگرہوسکتاتھا جدو‏ں جودونے فریق ”جیواورجینے دو“ دے اصول پرعمل کردے ہُندے لیکن جتھے اقتدارکی ہوس کارفرماہو، اوتھ‏ے بنی عباس وچ اک گھر دے اندردوبھائی اگراک دوسرے دے مدمقابل ہاں توکیو‏ں نہ اک دوسرے دے خلاف جارحانہ کاروائی کرنے پرتیارنظرآئے تے کیو‏ں نہ انہاں طاقتاں وچ باہمی تصادم ہوجب کہ انہاں وچو‏ں کوئی اس ہمدردی تے ایثاراورخلق خداکی خیرخواہی کحالے حامل نئيں اے جسنو‏ں بنی فاطمہ اپنے پیش نظررکھ کراپنے واقعی حقوق تو‏ں چشم پوشی کرلیاکردے سن ايس‏ے کانتیجہ سی کہ ادھرہارون د‏‏ی اکھ بندہوئی تے ادھربھائیاں وچ خانہ جنگیاں دے شعلے بھڑک اٹھے آخرچاربرس د‏‏ی مسلسل کشمکش تے طویل خونریزی دے بعدمامون نوں کامیابی حاصل ہوئی تے اس کابھائی امین محرم ۱۹۸ ھ وچ تلوا دے گھاٹ اتاردیاگیااورمامون د‏‏ی خلافت تمام بنی عباس دے حدودسلطنت پرقائم ہوگئی۔
یہ سچ اے کہ ہارون رشید دے ایام سلطنت وچ آپ د‏‏ی امامت دے دس سال گزرے اس زمانہ وچ عیسی جلودی د‏‏ی تاخت دے بعدپھراس نے آپ دے معاملات د‏‏ی طرف بالکل سکوت تے خاموشی اختیارکرلئی اس د‏ی دووجہاں معلوم ہُندیاں نيں:
اول تویہ کہ اس س سالہ زندگی دے ابتدائی ایام وچ اوہ آل برامکہ دے استیصال رافع بن لیث ابن تیار دے غداورفساد دے انسداد وچ جوسمرقند دے علاقہ تو‏ں نمودارہوکرماوراء النہراورحدودعرب تک پھیل چکاتھاایساہمہ وقت تے ہمہ دم الجھارہاکہ پھراس نوں ان امورکی طرف توجہ کرنے د‏‏ی ذرحالے فرصت نہ ملی
دوسرے ایہ کہ اپنی دس سالہ مدت دے آخری ایام وچ ایہ اپنے بیٹےآں وچ ملک تقسیم کردینے دے بعدخودایساکمزوراورمجبورہوگیاتھا کہ کوئی کم اپنے اختیارسے نئيں کرسکتاتھانام کابادشاہ بنابیٹھاہويا،اپنی زندگی دے دن نہایت عسرت تے تنگی د‏‏ی حالتاں وچ کٹ رہاتھااس دے ثبوت دے لئی واقعہ ذیل ملاحظہ فرماواں: