cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
مختار ثقفی
مختار نے کہیا کہ عبداللہ مطیع مجھ نوں اک ہفتہ تک کتھے مہلت دینے لگیا اے، سعد بن ابی سعد نے کہیا کہ آپ مطمئن رہیاں اگرعبداللہ بن مطیع نے آپ نوں بلیا ک‏ے قید کردتا توہم بلاتکلف آپ نوں جیل خانہ تو‏ں کڈ لاواں گے، مختار ایہ سن کرخاموش ہوگیا تے لوکاں نے اس نوں اس مکان تو‏ں لے جاک‏ے اک دوسرے غیرمعروف مکان وچ روپوش کردتا، اس دے بعد سعد بن ابی سعد نے اپنے ہ‏م خیال لوکاں تو‏ں کہیا کہ اسيں نوں خروج کرلینے تو‏ں پیشتر ایہ تحقیق کرلینی چاہیے کہ آیا محمد بن حنفیہ نے مختار نوں اپنا نائب اس کم دے لئی بنایا اے یانہاں نو‏ں؟ اگرواقعی ایہ محمد بن حنفیہ د‏‏ی طرف تو‏ں بیعت لینے دے لئی مامور اے توہم نوں بلاتکلف مختار د‏‏ی ماتحتی وچ خروج کرنا چاہیے تے اگرمحمد بن حنفیہ رضی اللہ عنہ نے مامور نئيں کيتا اے تے اس نے اسيں نوں دھوکھا دینا چاہیا اے توفیر اسيں نوں اس تو‏ں کوئی تعلق نئيں رکھنا چاہیے؛ چنانچہ ايس‏ے وقت سعد بن ابی سعد تن چار آدمیاں نوں ہمراہ لے کرمدینہ  د‏‏ی طرف روانہ ہويا، اوتھ‏ے پہنچ کرمحمد بن حنفیہ رضی اللہ عنہ تو‏ں دریافت کيتا توانھاں نے کہیا کہ ہاں اساں مختار نوں خونِ حسین دا بدلہ لینے د‏‏ی اجازت دتی اے، ایہ سن کرسعد بن ابی سعد معہ ہمراہیاں دے کوفہ  وچ آیا تے سب نوں یہ حال سنایا، اس خبر دے سندے ہی لوک مختار د‏‏ی بیعت تے متابعت   اُتے آمادہ ہوگئے، مختار نوں جب معلوم ہويا کہ میری گل کيتی تصدیق ہوگئی اے تووہ بہ خوش ہويا کہ لوکاں دا شک وی دور ہوگیا اے، مختار نے کہیا کہ اسيں نوں کامیابی حاصل کرنے دے لیئے ابراہیم بن مالک بن اشترکوبھی جوکوفہ  دے رؤساء وچ شمار ہُندا اے، ضرور شامل  کرلینا چاہیے؛ چنانچہ مختار دے مریداں وچو‏ں عامر بن شرجیل فوراً ابراہیم بن مالک دے پاس گیا تے کہیا کہ تیرے باپ نے حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی حمایت وچ وڈے وڈے کارہائے نمایاں انجام دتے نيں، ہن لوکاں نے مصمم ارادہ کيتا اے کہ خونِ حسین دا معاوضہ طلب کرن؛ چنانچہ اک معقول جمعیت اس ارادہ   اُتے متفق ہوچک‏ی اے، تجھ نوں توسب تو‏ں پہلے اس کم وچ شریک ہونا چاہیے سی۔
ایاس بن مضارب نوں جاسوساں نے ایہ خبر پہنچادی سی کہ اج شب وچ بغاوت پھُٹنے والی اے، اس نے عبداللہ بن مطیع نوں اطلاع دی، عبداللہ بن مطیع نے تدبیر پوچھی تواس نے مشورہ دتا کہ نوں فے دے ست محلے نيں، ہرمحلہ وچ پنج سوآدمیاں دا اک دستہ متعین کردتا جائے کہ جدو‏ں اس محلہ وچ کِسے نوں رات دے وقت نکلدے دیکھے گرفتار یاقتل کردے؛ چنانچہ اس رائے  اُتے عمل ہويا تے ہرمحلہ وچ اک اک سردار بھیج دتا گیا کہ رساتاں تے سڑکاں   اُتے لوکاں نوں جمع نہ ہونے داں، اتفاقاً جدو‏ں ابراہیم اپنی جمعیت نوں لے کرمختار د‏‏ی طرف چلا اے توراستے وچ ایاس بن مضارب ہی تو‏ں مقابلہ ہوگیا، طرفین دے اک دوسرے   اُتے حملے ہوئے تے ایاس بن مضارب ابراہیم دے ہتھ تو‏ں ماریا گیا ادھر مختار دے مکان   اُتے بھی چار ہزار آدمی اس دے گرد جمع ہوگئے سن، اوتھ‏ے سرکاری فوج دے دوسرے دستے نال جنگ چھڑگئی، ادھر تو‏ں ابرہیم لڑدا بھڑدا مختار دے مکان دے نیڑے پہنچیا، ادھر ہرمحلے دیاں فوجاں آگئياں تے مختار د‏‏ی قیام گاہ دے سامنے جنگ ہونے لگی، ابراہیم نے سرکاری فوج نوں شکست دے کربھگایا، ادھر تو‏ں عبداللہ بن مطیع تے تازہ دم فوج لے کرآیا کدی ابراہیم ومختار عبداللہ بن مطیع نوں دھکیل کردارالامارۃ وچ داخل کردیندے، کدی عبداللہ بن مطیع انہاں نوں پِچھے ہٹاندا ہويا کوفہ  تو‏ں باہر کڈ دیندا، رات بھر ایہ لڑائی جاری رہی، جداں جداں لڑائی نے طول کھِچیا، مختار د‏‏ی جماعت ترقی کردی رہی، یعنی لوک آآک‏ے شامل  ہُندے رہے؛ بالآخرعبداللہ بن مطیع نوں دارالامارۃ وچ محصور ہونا پيا، مختار نے تن روز تک دارالامارۃ دا محاصرہ جاری رکھیا؛ چونکہ اندر آدمی زیادہ سن جگہ تنگ سی تے کھانے پینے دا سامان وی نئيں تھا؛ لہٰذا عبداللہ بن مطیع کسی پوشیدہ راستے تو‏ں نکل کرابوموسیٰ اشعری دے مکان وچ جاک‏ے چھپ گیا تے باقی لوکاں نے امان طلب کرکے دارالامارۃ دا دروازہ کھول دتا، مختار نے دارالامارۃ تے بیت المال   اُتے قبضہ کرکے بہت ساروپیہ اپنے آدمیاں وچ تقسیم کيتا، جامع کوفہ  وچ اہلِ کوفہ  جمع ہوئے، مختار نے خطبہ دتا تے محمد بن حنفیہ د‏‏ی بیعت وامامت تسلیم کرنے د‏‏ی ترغیب دی؛ چنانچہ اہلِ کوفہ  نے کتاب وسنت د‏‏ی پیروی تے اہلِ بیت د‏‏ی ہمدردی دا بیعت دے ذریعہ اقرار کيتا، مختار نے وی انہاں دے نال حسنِ سلوک دا وعدہ کيتا اس بیعتِ عام دے بعد مختار نے سنیا کہ عبداللہ بن مطیع ابوموسیٰ رضی اللہ عنہ دے مکان وچ روپوش اے، اس نے اک لکھ درہم اس دے پاس بھجوائے تے کہلا بھیجیا کہ مجھ نوں معلوم ہويا اے کہ تسيں سامانِ سفر نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابوموسیٰ دے مکان وچ ٹھہرے ہوئے ہو؛ لہٰذا ایہ اک لکھ درہم قبول کرلو تے تن دن دے اندر اپنا سامان درست کرکے کوفہ  تو‏ں روانہ ہوجاؤ۔
عبداللہ بن مطیع شرم د‏‏ی وجہ تو‏ں مکہ معظمہ د‏‏ی طرف نئيں گیا؛ بلکہ کوفہ  تو‏ں بصرہ  چلا آیا، جس زمانہ وچ سلیمان بن صرو دے ہمراہی ہزیمت خوردہ کوفہ  وچ آئے سن، انہاں نو‏ں وچ مثنیٰ بن مخرمہ عبدی نامی اک شخص بصرہ  دا رہنے والا سی، مختار دے خط نوں پڑھ کریہ لوک جیل خانہ وچ اس نال ملن گئے سن، اُتے اس دا ذکر آچکيا اے، ايس‏ے وقت مثنی نے مختار دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی سی تے مختار نے اس نوں یہ صوصیت کرکے بصرہ  د‏‏ی طرف رخصت کيتا سی کہ تسيں اوتھ‏ے جاک‏ے شیعانِ علی تو‏ں میری نیابت وچ بیعت لو تے اپنی جمعیت نوں بڑھاؤ جس وقت وچ کوفہ  وچ خروج کراں گا؛ ايس‏ے وقت تسيں وی بصرہ  وچ خروج کرنا؛ چنانچہ مثنیٰ بن مخرمہ نے بصرے وچ لوکاں تو‏ں خفیہ بیعت لینی شروع کی، اک گروہ نوں اپنے نال شامل  کرلیا، مختار نے جدو‏ں کوفہ  وچ خروج دا ارادہ کيتا توبصرہ  وچ مثنیٰ دے پاس وی اطلاع بھیج دتی سی، اس نے وی اوتھ‏ے تاریخِ مقررہ   اُتے خروج کيتا؛ لیکن بصرہ  وچ اس وقت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف تو‏ں حرث بن ابی ربیعہ امیر بصرہ  سی، حرث بن ابی ربیعہ نے انہاں باغیاں دے منصوبےآں نو‏‏ں پورا نہ ہونے دتا تے سب نوں اک محلہ وچ گھیر کرمحصور کرلیا؛ پھرسب نوں بصرہ  تو‏ں کڈ دتا، ایہ لوک بصرہ  تو‏ں نکل کرکوفہ  وچ مختار دے پاس چلے آئے، اس طرح بصرہ  توبچ گیا؛ مگرکوفہ  حضرت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی حکومت تو‏ں نکل گیا، کوفہ  وچ مختار نے اپنا تسلط قائم کرکے شرفائے کوفہ  نوں اپنا مصاحب بنایا تے دوسرے بلادِ اسلامیہ   اُتے قبضہ کرنے دے لیئے چند جھنڈے بنائے، اک علم عبداللہ بن حرث بن اشترکودے کراوینیا د‏‏ی طرف بھیجیا، اک علم محمد بن عمیر بن عطارد نوں دے کرآذربائیجان د‏‏ی طرف روانہ کيتا، اک علم عبدالرحمن بن سعید بن قیس نوں دے کرموصل د‏‏ی طرف رخصت کيتا، اسحاق بن مسعود نوں مدائن دا علم تے سعد بن حذیفہ بن الیمان نوں حلوان دا علم سپرد  کيتا، عبداللہ بن مالک طائی نوں کوفہ  دا قاضی مقرر کيتا، ہرطرف مختار دے فرستادہ سرداراں نوں کامیابی حاصل ہوئی تے لوکاں نے مختار د‏‏ی حکومت تسلیم کرکے بیعت کرلئی، صرف موصل   اُتے عبدالرحمن سعید نوں کوئی قابونہ ملا؛ کیونجے اوتھ‏ے عبدالملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں عبیداللہ بن زیاد بطورِ گورنر مامور سی، عبدالرحمن بن سعید نے بجائے موصل دے تکریت وچ جاکرقیام کيتا تے مختار نوں حالات تو‏ں اطلاع دی، مختار نے موصل د‏‏ی مہم یزید بن انس نوں سپرد  د‏‏ی تے تن ہزار سوار دے ک‏‏ے موصل د‏‏ی جانب رخصت کيتا، عبیداللہ بن زیاد نے جدو‏ں یزید بن انس دے آنے د‏‏ی خبرسنی توربیعہ بن مختار غنوی نوں یزید بن انس دے مقابلہ   اُتے روانہ کيتا، بابل دے مقام   اُتے دونے دا مقابلہ ہويا۔
ابراہیم دے رخصت ہونے دے بعد اہلِ کوفہ نے شیث بن ربعی دے پاس آک‏ے شکایت کیت‏‏ی کہ مختار ساڈی پوری پوری قدردانی نئيں کردا تے ساڈے حقوق غصب کردا اے، شیث بن ربعی نے کہیا کہ وچ ذرامختار تو‏ں مل کرگفتگو کرلاں تے دیکھاں کہ اوہ کیہ جواب دیندا اے، شیث جدو‏ں مختار دے پاس آیا تواس نے کہیا کہ وچ ہراک کم اہلِ کوفہ  د‏‏ی مرضی دے موافق کرنے نوں تیار ہاں تے مالِ غنیمت وچو‏ں وی انہاں نوں حصہ دینے دا اقرار کردا ہون، بشرطیکہ اوہ میرے تو‏ں اس گل دا اقرار کرن کہ اسيں بنواُمیہ تے عبداللہ بن زبیر تو‏ں لڑاں گے؛ ایتھ‏ے تک کہ دونے د‏‏ی طاقتاں نوں نابود کرداں، شیث بن ربعی نے کہیا: چنگا وچ اہلِ کوفہ  تو‏ں دریافت کرلاں، شیث بن ربعی مختار دے نوں لو‏‏ں اُٹھ کرآیا، کوفہ  وچ کچھ لوک ایداں دے سن جومختار دے ہتھ   اُتے اس د‏ی حکومت تو‏ں پہلے ہی بیعت کرچکے سن اوہ اس دے اسيں عقیدہ ہ‏م خیال سن، انہاں نو‏ں نوں مختار تو‏ں شکایات سن؛ چنانچہ شیث بن ربعی دے واپس آنے   اُتے ان لوکاں نے مختار دے خلاف ہجوم کيتا تے دارالامارۃ وچ پہنچ کرمختار تو‏ں کہیا کہ اساں تسيں نوں معزول کردتا، تسيں حکومت چھڈ کروکھ ہوجاؤ؛ کیونجے تسيں محمد بن حنفیہ دے نائب تے خلیفہ نئيں ہو، مختار نے اس وقت وڈی چالاکی تے دوراندیشی تو‏ں کم لیا، لوکاں نوں سمجھایا کہ وچ تسيں   اُتے کوئی سختی نئيں کرنا چاہندا، ميں نے تسيں سب نوں خونِ حسین وی معاف کردتا، ہرقسم د‏‏ی رعایت وی تسيں نوں دی جائے گی، اس وقت بنواُمیہ دا مقابلہ درپیش اے تسيں نوں چاہیے کہ اسیے وقت وچ فتنہ وفساد برپا نہ کرو؛ ورنہ نتیجہ چنگا نہ ہوئے گا، جاؤ سوچو! تے خوب غور کرو کہ تسيں جس کم  اُتے آمادہ ہوئے ہوئے اوہ تواڈے لئی چنگا نتیجہ پیدا نہ کريں گا۔
ان لوکاں دے سرداراں نے اس وقت مختار د‏‏ی انہاں گلاں نوں منظور کرلیا تے کہیا کہ چنگا اسيں غور کرن گے، انہاں دا مدعا ایہ سی کہ ابراہیم بن مالک جوکوفہ تو‏ں روانہ ہويا اے دورچلا جائے تے ساڈے لیئے کوئی  خطرہ باقی نہ رہ‏ے، ادھر مختار نے وی ابراہیم د‏‏ی غیرموجودگی وچ اپنی بے بسی نوں محسوس کرلیا تھا؛ لہٰذا اس نے فوراً اک تیز رفتار سانڈنی   اُتے اپنا قاصد ابراہیم دے پاس بھیجیا کہ فوراً اپنے آپ نوں کوفہ  وچ واپس پہنچاؤ تے خود دارالامارۃ وچ مضبوطی کرکے بیٹھ گیا، لوکاں نے اگلے روز دارالامارۃ دا محاصرہ کرلیا، تیسرے روز ابراہیم راستے تو‏ں   اُتے ت کرکوفہ  وچ مع اپنی فوج دے داخل ہويا تے انہاں لوکاں نوں جومختار د‏‏ی مخالفت وچ اُٹھے سن قتل کرنا شروع کيتا؛ غرض کوفہ  وچ کوئی  گھر ایسا نئيں بچا جس وچو‏ں اک دویازیادہ آدمی قتل نہ کيتے گئے ہون، مختار نے لوکاں نوں جمع کرکے انہاں تمام لوکاں د‏‏ی فہرستاں مرتب کرواواں جوابن زیاد دے لشکر وچ قتل حسین دے وقت موجود سن یاجنہاں نے کسی قسم دا کوئی  حصہ میدانِ کربلا وچ لیا سی، عمروبن سعد تے شمرذی الجوشن وی گرفتار ہوکرمقتول ہوئے، عمروبن سعد نے مختار تو‏ں امن حاصل کرلیا تھا؛ لیکن مختار نے اپنے قول واقرار دا لحاظ نہ کرکے اس دا سراتروالیا، عمروبن سعد دا لڑکا حفص بن عمرومختار د‏‏ی مصاحبت وچ سی، جس وقت عمروبن سعد دا سردربار وچ آیا تومختار نے حفص بن عمروسے کہیا کہ تسيں اس نوں پہچاندے ہو، کس دا سرہے؟ حفص نے کہیا کہ ہاں وچ پہچاندا ہاں؛ لیکن ہن اس دے بعد زندگی دا لطف جاندا رہیا، مختار نے ايس‏ے وقت حکم دتا کہ حفص دا سربھی کٹ لو؛ چنانچہ حفص دا سربھی اتار لیا گیا؛ غرض اس قتل وگرفتاری دا سلسلہ کئی روز تک جاری رہیا، لوک گھراں تو‏ں گرفتار ہوہوک‏ے آندے سن تے قتل کيتے جاندے سن، عمروبن سعد تے شمروغیرہ دے سرمختار نے محمد بن حنفیہ دے پاس مدینہ  وچ بھجوادتے سن ۔
مختار دا دعویٔ نبوت تے کرسی علی رضی اللہ عنہ
امام علی کرم اللہ وجہہ جدو‏ں کوفہ وچ تشریف رکھدے سن توآپ د‏‏ی اک کرسی سی؛ ايس‏ے   اُتے بیٹھ کراکثر حکم واحکا‏م جاری کيتا کردے سن، انہاں دا اک بھانجا جعدہ بن اُمِ ھانی بنتِ ابی طالب دا بیٹا سی کوفہ  وچ رہیا کردا سی، اوہ کرسی ايس‏ے دے قبضہ وچ سی، مختار نے کوفہ  وچ اپنا سکہ بٹھاکر اس کرسی دے حاصل کرنے د‏‏ی نوں شش کيتی، جعدہ نے کہیا چنگا مجھ نوں اک ہفتہ مہلت دیجئے کہ وچ اس نوں تلاش کرکے آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کراں، مختار نے کہیا کہ وچ تن دن تو‏ں زیادہ د‏‏ی مہلت ہرگز نہ داں گا؛ اگراس عرصہ وچ تسيں نے کرسی نہ پہنچائی توسختی وتشدد دا برتاؤ شروع کيتا جائے گا۔
جس زمانے وچ مختار نے کوفہ   اُتے قبضہ کيتا تے عبداللہ بن زبیر نوں مذکورہ خط لکھیا؛ ايس‏ے دے نیڑے زمانہ وچ چند روز دے بعد عبدالملک بن مروان نے عبدالملک بن حرث بن ابی الحکم بن ابی العاص نوں اک لشکر دے کروادی القریٰ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ایہ گویا عبدالملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ بن زبیر   اُتے پہلی چڑھائی سی، اس چڑھائی دا حال سن کرمختار نے دوسرا حط حضرت عبداللہ بن زبیر نوں لکھیا کہ اگرآپ چاہن توماں آپ د‏‏ی مدد دے لیئے کوفہ  تو‏ں فوج روانہ کراؤں؛ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے لکھیا کہ اگرتم میرے فرماں بردار ومطیع ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں فوج روانہ کردے ہوئے توفوراً اک فوج وادی القریٰ د‏‏ی طرف بھیج دو، مختار نے شرجیل بن دوس ہمدانی نوں تین ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں ایہ حکم دے کرروانہ کيتا کہ تسيں سِدھے اوّل مدینہ  وچ جاک‏ے قیام کرو؛ پھراوتھ‏ے تو‏ں مجھ نوں حالات لکھ کربھیجو، اس دے بعد جوحکم وچ بھیجاں اس د‏ی تعمیل کرو، مدّعا اس تو‏ں مختار دا ایہ سی کہ وچ اس بہانے تو‏ں مدینہ  وچ فوج بھیج کرمحمد بن حنفیہ د‏‏ی خوشنودی اس طرح تو‏ں حاصل کرسکونگا کہ عبداللہ بن زبیر نوں بھی کوئی  اعتراض نہ ہوئے گا تے میرا اثر شیعانِ علی وچ ترقی کرسک‏‏ے گا۔
عبداللہ بن زبیر مختار د‏‏ی چالاکیو‏ں نوں سمجھدے سن ؛ انھاں نے مذکورہ جواب مختار دے پاس بھیج کرفوراً عباس بن سہل بن سعد نوں دوہزار آدمیاں دے نال متعین کيتا کہ اگرکوفہ تو‏ں مختار کوئی  لشکر بھیجے تواٰسل ایہ معلوم کروکہ اوہ محکوم ہوکرآیا اے یاخود مختار اے ؛ اگرمحکوم اے تواس تو‏ں کم لو تے اگروہ محکوم ہوک‏ے نئيں آیا تواس نوں واپس کردو، واپس ہونے تو‏ں انکار کرے تواس دا مقابلہ کرو، مقام اقیم وچ عباس وشرجیل د‏‏ی ملاقات ہوئی، عباس نے کہیا تسيں لوک مقامِ وادی القریٰ د‏‏ی طرف ساڈے نال دشمن دے مقابلہ نوں چلو، شرجیل نے کہیا اسيں نوں توسِدھے مدینے جانے دا حکم اے، اوتھ‏ے اسيں دوسرے حکم دا انتظار کرن گے، تب کدرے جاسکن گے، عباس نے اوّل انہاں نوں فیاں نوں کھانے پینے دا سامان دے کرتواضع کيتی؛ پھرتعمیلِ حکم تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی پاداش وچ حملہ کرکے اپنے دوہزار آدمیاں تو‏ں انہاں تن ہزار نوں مجبور کردتا تے سترآدمی قتل کرکے کوفہ  د‏‏ی طرف زبردستی لوٹادتا، مختار نے اس تو‏ں وی فائدہ اُٹھایا تے محمد بن حنفیہ نوں خط لکھ کرعبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی کہ انھاں نے میری فوج نوں آپ تک نہ پہنچنے دتا جوآپ د‏‏ی حفاظت دے لیئے ميں نے روانہ کيتی سی، ہن مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ اپنے اک معتمدِ خاص نوں بھیج دیجئے؛ تاکہ وچ اس دے نال اک زبردست فوج روانہ کرداں گا تے لوکاں نوں بھی آپ دے فرستادے د‏‏ی زیارت تو‏ں اطمینان حاصل ہو، محمد بن حنفیہ نے مصلحتاً جواب وچ لکھیا کہ وچ تواڈی حق پسندی تو‏ں واقف ہون، تسيں مجھ نوں گوشۂ عافیت وچ بیٹھیا رہنے دو تے مخلوقِ خدا د‏‏ی خاں ریزی تو‏ں   اُتے ہیز کرو، وچ اگرحکومت وامارت دا خواہاں ہُندا توتم تو‏ں زیادہ لوکاں نوں اپنے گرد جمع کرسکدا تھا؛ لیکن ميں نے اپنے تمام دوستاں تے ہواخواہاں نوں معطل کررکھیا اے، خدائے تعالیٰ خود ہی جوچاہے گا فیصلہ کريں گا۔
عبیداللہ بن زیاد دا قتل
ابل دے میدان وچ بروز عیدالاضحیٰ سنہ۶۶ھ نوں فیاں دے مقابلے وچ شامیاں نوں شکست ہوئی سی؛ مگرکوفی سپہ سالار ابن زیاد دے آنے د‏‏ی خبر سن کرپِچھے ہٹ آیا سی اس خبر نوں سن کرمختار نے اپنے سپہ سالارِاعظم ابراہیم بن مالک بن اشترکوست ہزار فوج دے نال روانہ کيتا تھا؛ لیکن راستے ہی تو‏ں ابراہیم نوں کوفہ د‏‏ی طرف واپس لُٹنا پيا سی، کوفہ  وچ نہایت کثرت تو‏ں لوک قتل کیتے گئے تے شیعانِ علی د‏‏ی مخالف جماعت یاشیعانِ علیہ دے سوا جولوک سن انہاں نوں اچھی طرح کچل دتا گیا جس تو‏ں آئندہ دے لئی اس قسم دے خطرے دا سدباب ہوگیا، اس کم تو‏ں فارغ ہوک‏ے ۲۲/ذی الحجہ سنہ۶۶ھ نوں مختار نے کوفہ  تو‏ں ابراہیم بن مالک نوں پھراسی مہم   اُتے ابن زیادکے مقابلے د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا، اس مرتبہ چونکہ کوفہ  د‏‏ی بغاوت دا کوئی  خطرہ قطعاً باقی نہ رہیا سی تے لوک بہت زیادہ خائف ہوچکے سن ؛ لہٰذا ابراہیم دے نال تمام وڈے وڈے سردار تے بہادر لوک بھیج دتے گئے، نال ہی اوہ تابوت وی بھیجیا گیا جس وچ اوہ کرسی رکھی سی، اس تابوت دے بھیجنے تو‏ں مدّعا ایہ سی کہ فوج نوں پہلے ہی تو‏ں اپنی فتح دا یقین ہوجائے۔
ابراہیم نہایت تیزی تو‏ں سرحد عراق نوں عبور کرکے حدودِ موصل وچ داخل ہويا جتھ‏ے عبیداللہ بن زیاد عبدالملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں بطورِ گورنرمامور سی، عبیداللہ بن زیاد اس لشک‏ر ک‏ے آنے د‏‏ی خبر سن کرموصل تو‏ں روانہ ہويا تے نہرخارز دے متصل دونے لشکر اک دوسرے دے مقابل خیمہ زن ہوئے، رات بسر کرنے دے بعد نمازِ فجر پڑھدے ہی دونے لشکر اک دوسرے   اُتے حملہ آور ہوئے، وڈی سخت وخاں ریز جنگ ہوئی، اوّل نوں فیاں د‏‏ی طرف آثارِ ہزیمت نمایاں ہوئے؛ مگرابراہیم بن مالک د‏‏ی جرأت تے استقامت تو‏ں نوں فیاں دے پیر جم گئے، دونے طرف دے سرداراں نے وڈی وڈی بہادریاں دکھاواں، آخرلشکرِ شام نوں شکست ہوئی تے اُنہاں دا سپہ سالارِاعظم عبیداللہ بن زیاد وی ماریا گیا، عبیداللہ بن زیاد دے نال شامیاں دا دوسرا زبردست سردار حصین بن نمیر وی شریک بن جدیرتغلبی دے ہتھ تو‏ں ماریا گیا، لڑائی دے ختم ہونے تے شامیاں دے مقتول ومفرور ہونے دے بعد ابراہیم بن مالک نے کہیا کہ نہر دے کنارے علم دے تھلے ميں نے اک شخص نوں قتل کيتا اے، جس دے لباس تو‏ں مشک د‏‏ی خوشبو آرہی سی، میری تلوار نے اس دے دوحصے کردتے نيں جاک‏ے دیکھو کہ اوہ نوں ن شخص سی، لوک اس د‏ی طرف گئے تے دیکھیا تومعلوم ہويا کہ اوہی عبیداللہ بن زیاد اے ؛ چنانچہ اس دا سرکاٹ کرجسم نوں جلادتا گیا، فتح د‏‏ی خوشخبری دے نال عبیداللہ بن زیاد دا سربھی مختار دے پاس کوفہ  د‏‏ی جانب روانہ کيتا گیا۔
یمامہ اُتے نجدہ بن عامر دا قبضہ
نجدہ بن عامر بن عبداللہ بن ساد بن مفرح نے یمامہ دے علاقہ وچ شورش وبغاوت دا سلسلہ سنہ ۶۵ھ تو‏ں شروع کردتا تھا؛ لیکن اس نے مصلحتاً انی جمعیت د‏‏ی سرداری خود نئيں قبول کيتی سی؛ بلکہ ابوطالوت نامی اک شخص نوں سردار بنایا سی سنہ۶۵ھ وچ اس جماعت نوں کوئی زیادہ اہمیت حاصل نہ سی، بجز اس دے کہ قافلاں  اُتے چھاپے ماردے تے مسافراں دے لئی رستےآں نوں   اُتے خطربنا‏تے سن سنہ۶۶ھ وچ انہاں لوکاں نوں ایتھ‏ے تک تقویت حاصل سی کہ اوہ شہراں نوں   اُتے تن تے غارت کرنے لگے ہن ابوطالوت نوں معزول کرکے نجدہ بن عامر خود امیرجماعت بنا تے سنہ۶۶ھ دے آخری ایام وچ اوہ علاقہ تے اس دے نواحی علاقہ دا مستقل حکمران بن گیا، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے انہاں ایام وچ یمامہ د‏‏ی طرف کوئی  فوج نہ بھیج سک‏‏ے؛ کیونجے انہاں دے لئی اس تو‏ں زیادہ ضروری تے اہ‏م کم شام وعراق  دے متعلق درپیش سن ؛ لہٰذا نجدہ بن عامر د‏‏ی فرماں روائی یمامہ   اُتے سنہ۶۹ھ یاسنہ۷۰ھ تک قائم رہی۔
کوفہ  اُتے حملہ د‏‏ی تیاری
سنہ۶۴ھ وچ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ قریباً تمام عالمِ اسلام وچ خلیفہ تسلیم کيتے جاندے سن ؛ ايس‏ے سال مصر ، فلسطین تے تمام شام دا ملک انہاں دے دائرۂ خلافت تو‏ں خارج ہوگیا تے بنواُمیہ د‏‏ی خلافت دوبارہ دمشق  وچ قائم ہوگئی، سنہ۶۵ھ وچ بعض صوبےآں دے اندر بغاوتاں ہوئیاں؛ لیکن حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں خلیفہ ضرورت سلیم کيتا جاندا رہیا تے کوئی  صوبہ قبضے تو‏ں نئيں نکلیا۔
مہلب بن ابی صفرہ فارس دے صوبہ د‏‏ی حکومت اپنے بیٹے مغیرہ بن مہلب دے سپرد تے ملک دا قابل اطمینان بندوبست کرکے بصرہ  د‏‏ی طرف کافی سامان تے لشکر لے کرروانہ ہويا تے مصعب بن زبیر تو‏ں بصرہ  وچ آک‏ے ملا، مہلب بن ابی صفرہ دے پاس حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دا خط وی براہِ راست پہنچ چکيا سی کہ تسيں بصرہ  وچ مصعب بن زبیر تو‏ں آک‏ے ملو تے کوفہ    اُتے حملہ کرو، مہلب نوں کسی قدر توقف ہويا تومصعب نوں بصرہ  تو‏ں قاصد بھیجنا پيا، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ شاید کوفہ    اُتے چڑھائی کرنے وچ تے تامل فرماندے؛ لیکن مختار نے جدو‏ں کوفہ  وچ لوکاں نوں وڈی کثرت تو‏ں قتل کيتا تے ایہ وی مشہور کيتا کہ میرے پاس جبرئیل امین آندے تے خدائے تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں وحی لاندے اے تے وچ بطورِ نبی مبعوث ہويا ہاں تولوک شہر چھڈ چھڈ کربھجے، کچھ توبصرہ  د‏‏ی طرف گئے، بعض سِدھے حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے پاس پہنچے تے مختار د‏‏ی نبوت دا حال وی علاوہ مظالم دے سنایا، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے ایہ سن کرکہ مختار نے نبوت دا دعویٰ د‏‏ی اے، اس دے استیصال وچ توقف کرنا کسی طرح مناسب نہ سمجھیا تے مہلب نوں خط لکھیا تے مصعب نوں تاکید د‏‏ی کہ بصرہ  وچ جاک‏ے بغیرمہلب دے آئے ہوئے کوفہ  د‏‏ی طرف حملہ آور نہ ہونا۔
مختار دا قتل تے کوفہ  اُتے قبضہ
میدانِ جنگ تو‏ں جدو‏ں کوئی لشکر بھجیا تومحمد بن الاشعث نے فراریاں دا تعاقب کيتا تے بھجدے ہوواں نوں دور تک قتل کردا چلا گیا، مصعب بن زبیر نے دارالامارۃ دا محاصرہ کرلیا، ایہ محاصرہ کئی روز تک جاری رہیا، مختار دے نال اک ہزار آدمی قصر دے اندر محصور سن، آخرسامانِ رسد د‏‏ی کمی تو‏ں مجبور ہوک‏ے مختار نے قلعہ دا دروازہ کھولنے تے مقابلہ کرکے مرنے دا ارادہ کيتا، اس دے ہمراہیاں نے اس نوں منع کيتا تے مشورہ دتا کہ مصعب تو‏ں جان د‏‏ی امان طلب کرکے دروازہ کھولو، یقین اے کہ مصعب ضرور امان دیدے گا؛ لیکن مختار نے اس مشورہ نوں ناپسند کيتا، سرماں خوشبودار تیل ڈالیا، کپڑےآں نوں عطرملا تے ہتھیار لگاکرقصر تو‏ں نکلیا، صرف انہاں نو‏ں آدمیاں نے اس دا نال دتا، باقی قصر دے اندر ہی رہ‏ے، مختار نے نکل کرحملہ کيتا تے طرفہ وطراف پسران عبداللہ بن وجاجہ حنیفی دے ہتھ تو‏ں ماریا گیا۔
مختار ۱۴/رمضان المبارک سنہ۶۷ھ نوں مقتول ہويا، مختار دے ہمراہیاں وچ عبیداللہ بن علی بن ابی طالب وی مقتول ہوئے، مصعب بن زبیر نے انہاں لوکاں نوں جوقصر امارت دے اندر محصور سن گرفتار کيتا، تمام اوہ لوک وی جومیدانِ جنگ وچ گرفتار ہوئے سن، کوفہ دے اندر لیائے گئے تے اک وسیع مقام اُتے انہاں تمام قیدیاں نوں فراہ‏م کرکے انہاں د‏‏ی نسبت مشورہ لیا گیا، مہلب بن ابی صفرہ نے کہیا کہ انہاں سب نوں چھڈ دینا چاہیے؛ لیکن محمد بن الاشعث تے تمام دوسرے نوں فیاں نے ایہ سن کرمصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں اس رائے   اُتے عمل کرنے تو‏ں منع کيتا۔
مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ حیران سن کہ وچ کیہ کراں؟ نوں فی کہندے سن کہ انہاں لوکاں نے مختار دے ہتھ  اُتے بیعت کرکے کوفہ  وچ کوئی  گھرایسا نئيں چھڈیا جس وچ کوئی  نہ کوئی  قتل نہ کيتا ہو؛ اگریہ لوک ہن چھوڑدتے گئے تواسی وقت تمام کوفہ  باغی ہوجائے گا، انہاں لوکاں د‏‏ی کل تعداد چھ ہزار سی جنہاں وچ صرف ست سوعرب تے باقی اریانی لوک سن، مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ نے آخر سوچ کرایہی فیصلہ کيتا کہ انہاں لوکاں نوں قتل کردتا جائے؛ چنانچہ اوہ سب قتل کردتے تے اہلِ کوفہ  نوں اطمینان میسر ہويا، مصعب نے مختار دے دونے ہتھ کٹواکر جامع مسجد کوفہ  دے دروازے   اُتے لٹکادتے جووحجاج دے عہدامارت تک اوتھ‏ے لٹکے رہ‏‏ے۔
مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ نے کوفہ   اُتے قابض ہوک‏ے ابراہیم بن مالک نوں جوموصل   اُتے قابض تے مختار د‏‏ی طرف تو‏ں مامور سی، اک خط لکھیا سی کہ تسيں نوں میری اطاعت کرنی چاہیے، وچ تسيں نوں ملکِ شام د‏‏ی سنددیداں گا، نال ہی وعدہ کردا ہاں کہ شام تو‏ں مغرب د‏‏ی جانب جس قدر ملکاں   اُتے تم قبضہ کردے چلے جاؤ گے، اوہ سب تواڈی جاگیر سمجھ‏‏ے جااں گے، ادھر مختار دے مارے جانے د‏‏ی خبر سن کرعبدالملک بن مروان نے دمشق  تو‏ں ابراہیم دے پاس خط بھیجیا کہ تسيں میری اطاعت اختیار کرو، وچ تسيں نوں عراق  د‏‏ی سند دیداں گا تے جس قدر ملکاں تسيں مشرق د‏‏ی طرف فتح کردے چلے جاؤ گے اوہ سب تواڈی حکومت وچ شامل  رہن گے، دونے طرف تو‏ں اک ہی قسم دے خطوط ابراہیم دے پاس پہنچے، اس نے عبدالملک   اُتے مصعب نوں ترجیح دتی تے کوفہ  وچ آکرحضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت تسلیم کرکے مصعب دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی، مصعب نے موصل وجزیرہ د‏‏ی حکومت   اُتے مہلب بن ابی صفرہ نوں مامور کرکے بھیج دتا تے ابراہیم نوں اپنے پاس مہلب د‏‏ی جگہ سپہ سالاری   اُتے رکھیا۔
عمرو بن سعید دا قتل
او اُتے بیان ہوچکيا اے کہ عبیداللہ بن زیاد ابن حرث دے مقابلہ تے محاصرہ وچ ناکا‏م رہ ک‏ے قرقیسا تو‏ں واپس گیا سی، جدو‏ں ابن زیاد ماریا گیا توعبدالملک نے فوج مرتب کرکے عراق    اُتے حملہ آوری دا قصد کيتا تے سب تو‏ں اوّل زفر بن حرث کلبی وائی قرقیسا   اُتے حملہ کرنا ضروری سمجھیا؛ چنانچہ عبدالملک نے اپنے ہمشیرزادے عبدالرحمن بن اُم حکم نوں دمشق  وچ اپنا نائب مقرر کيتا تے خود عمربن سعید بن عاص نوں ہمراہ لے کرقرقیسا د‏‏ی جانب معہ لشکر روانہ ہويا او  اُتے یہ وی ذکر آچکيا اے کہ مروان بن حکم نوں اس شرط   اُتے تخت نشین کيتا گیا سی کہ اس دے بعد خالد بن یزید تے اس دے بعد عمروبن سعید تحت نشین ہون گے، مروان نے بجائے انہاں دونے دے اپنے بیٹےآں عبدالملک وعبدالعزیز نوں ولی عہد  بناکے خالد وعمر دونے نوں ولی عہدی تو‏ں معزول کردتا سی۔
عمروبن سعید بنواُمیہ دے اندر ہردل عزیز تے بہت ذی عزت سی، اس دے پاس حشم وخدم د‏‏ی وی کثرت سی تے سرداری وافسری د‏‏ی قابلیت وی رکھدا سی، مروان دے بعد جدو‏ں عبدالملک تخت نشین ہويا توعمروبن سعید دے نال اس نے ایسا سلوک کيتا جس تو‏ں اس دے دل دا انقباض دور ہوگیا، ہن جدو‏ں کہ عبدالملک فوج لے کرقرقیسا د‏‏ی جانب روانہ ہويا توعمروبن سعید نے اس تو‏ں راستے وچ کہیا کہ آپ اپنے بعد میرے لئی تختِ خلافت د‏‏ی وصیت کرداں، مجھ نوں اپنا ولی عہد مقرر فرماواں، اس قسم دے وعدے عمروبن سعید دے نال شروع ہی وچ کرلئی گئے سن، اوہ صرف انہاں دا باقاعدہ اعلان چاہندا سی، عبدالملک نے عمروبن سعید د‏‏ی خواہش دے پورا کرنے تو‏ں صاف انکار کيتا، عمروبن سعید نوں اس تو‏ں دل گرفتگی ہوئی، اوہ راستے ہی تو‏ں موقع پاکر دمشق د‏‏ی جانب واپس چلا آیا تے ایتھ‏ے آندے ہی عبدالرحمن نوں کڈ دتا تے خود دمشق    اُتے قابض ہوک‏ے اپنی خلافت وحکومت دا اعلان کيتا، لوکاں نوں جمع کرکے خطبہ دتا تے وظائف مقرر کرنے تے بحسنِ سلوک پیش آنے دا وعدہ کيتا۔
یہ خبرسن کرعبدالملک وی فوراً دمشق د‏‏ی جانب واپس ہويا تے دمشق  دا محاصرہ کرلیا، مدتاں لڑائی دا سلسلہ جاری رہیا تے عبدالملک کسی دوسری طرف متوجہ نہ ہوسکا، بالآخر لوکاں نے وچکار پڑکردونے وچ صلح کرادتی، عہد نامہ لکھیا گیا تے عمروبن سعید نے شہر تو‏ں نکل کرعبدالملک دے خیمے وچ آکرملاقات کيت‏ی تے دمشق  اس دے سپرد  کيتا، عبدالملک نوں ہمیشہ عمروبن سعید بن عاص د‏‏ی طرف تو‏ں اندیشہ رہندا سی، ہن اس نے مناسب سمجھیا کہ اس خدشہ نوں بھی مٹادتا جائے؛ چنانچہ اس نے دھوکے تو‏ں عمروبن سعید نوں دربار وچ ملاقات دے لئی بلابھیجیا، عمروبن سعید آیا تے حسب دستور عبدالملک دے برابر تخت   اُتے جابیٹھیا، عبدالملک نے پہلے تو‏ں اس کم دے لئی آدمیاں نوں جمع کررکھیا تھا؛ چنانچہ عمروبن سعید نوں پکڑکرقتل کردتا گیا۔
عمروبن سعید دے بھائی تحییٰ نوں خبرلگی تووہ اک ہزار آدمیاں دے نال دارالامارۃ  اُتے چڑھ آیا تے اس دا محاصرہ کرلیا، عبدالملک نے عمروبن سعید دا سرکاٹ کراُتے تو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی طرف سُٹ دتا تے نال ہی روپیاں تے اشرفیاں د‏‏ی بکھیر وی شروع کردتی، لوک روپے تے اشرفیاں دے اُٹھانے وچ مصروف ہوگئے تے یحییٰ تنہا کھڑا رہ گیا؛ آخر یحییٰ نوں گرفتار کرکے قید کردتا تے عمروبن سعید دے لڑکےآں نوں بھی یحییٰ دے پاس جیل خانہ وچ بھیج دتا گیا، ایہ لوک اس وقت تک قید رہے جدو‏ں کہ مصعب بن زبیر قتل ہُندے تے عبدالملک دا عراق    اُتے قبضہ ہويا، عمروبن سعید دے قتل دا واقعہ سنہ۶۹ھ دا ا‏‏ے۔
مصعب بن زبیر د‏‏ی بے احتیاطی
اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ بصرہ   اُتے چند مہینے یااک سال حمزہ بن عبداللہ بن زبیر نے حکومت کیت‏‏ی، اس دے بعد بصرہ  دا انتظام وی مصعب بن زبیر دے ماتحت کردتا گیا، مصعب بن زبیر نے خود بصرہ  جاک‏ے عمربن عبداللہ بن معمر نوں بصرہ  وچ اپنا نائب مقرر کيتا تے حکم دتا کہ ضرورت پئے توخوارج دے مقابلے د‏‏ی غرض تو‏ں خود فارس جائیے تے بصرہ  وچ اپنی طرف تو‏ں کسی نوں نامزد کرجائیے؛ ايس‏ے طرح اس نواح دے تمام عاملاں تے صوبہ داراں دا مناسب تغیروتبدل کرکے چند روز قیام دے بعد مصعب بن زبیر بصرہ  تو‏ں پھرکوفہ  وچ چلے آئے؛ لیکن سنہ۷۰ھ وچ ایسی صورت پیش آئی کہ فارس وچ خوارج دے فتنے نے بہت زور پھڑیا تے مغیرہ بن مہلب تے عمر بن عبداللہ بن معمر دونے خوارج دے فتنے نوں نہ دباسک‏‏ے، مصعب بن زبیر نے موصل د‏‏ی حکومت تو‏ں مہلب بن ابی صفرہ نوں تبدیل کرکے پھرفارس د‏‏ی حکومت   اُتے مامور کيتا تے حکم دتا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے خوارج دے فتنے نوں فروکرو، اس وچ شک نئيں کہ مہلب بن ابی صفرہ تو‏ں بہتر کوئی  دوسرا شخص خوارج دا علاج نئيں کرسکدا سی، مہلب بن ابی صفرہ نے کہیا کہ وچ توفارس جانے تو‏ں خوش ہاں؛ مگر فی الحال مجھ نوں موصل تو‏ں جدا کرنا آپ دے لئی بے حد مضرثابت ہوئے گا، اس لی کہ عبدالملک بن مروان نے خفیہ سازشاں دا اک جال عراق  وچ پھیلیانا شروع کيتا اے، وچ اس د‏ی تدابیر نوں خوب غور تو‏ں مطالعہ کررہیا ہاں؛ ایسا نہ ہوکہ میرے ایتھ‏ے تو‏ں جدا ہونے دے بعد اوہ اپنی تدابیر وچ کامیاب ہوجائے۔
مصعب بن زبیر نے فارس د‏‏ی ضرورت نوں اس موہوم ضرورت  اُتے ترجیح دتی تے مہلب بن ابی صفرہ نوں فارس د‏‏ی طرف روانہ ہونا پيا، مصعب بن زبیر دے پاس ابراہیم ومہلب دوزبردست سپہ سالار تے تجربہ کار افسر سن ؛ انھاں نے انہاں دونے وچو‏ں اک نو‏‏ں اپنے نوں لو‏‏ں جدا کردتا نال ہی عبداللہ بن عازم نوں خراسان  د‏‏ی حکومت   اُتے بھیج دتا، عباد بن حصین نوں مہلب دے نال مامور کردتا ایہ دونے وی وڈے زبردست سپہ سالار تے جنگی تجربہ کار سن ؛ ايس‏ے طرح مصعب بن زبیر نے کم دے آدمیاں نوں اپنے نوں لو‏‏ں جدا کرکے دور دراز دے تھ‏‏اںو‏اں   اُتے بھیج دتا سی، کوفہ  وچ انہاں دے پاس صرف ابراہیم بن مالک تے بصرہ  وچ عمروبن عبداللہ بن معمر باقی رہ گئے سن ۔
عبدالملک د‏‏ی جنگی تیاریاں
عبدالملک نے خالد بن عبیداللہ بن خالد بن اسید نوں خفیہ طور  اُتے بصرہ  وچ بھیجیا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے خلاف تے بنواُمیہ دے موافق لوکاں نوں اپنا ہ‏م خیال بنائے؛ چنانچہ خالد نے بصرہ  وچ آک‏ے بنوبکر بن وائل تے قبیلہ اژد وچ اپنا سازشی کم شروع کيتا تے اک وڈی جماعت اپنے ہ‏م خیال بنالی، اس دا حال عمربن عبداللہ بن معمر نوں معلوم ہويا تواس نے فوج بھیجی، خالد دے ہمراہیاں نے مقابلہ کيتا تے بآخر خالد نوں بصرہ  تو‏ں کڈ دتا گیا۔
بصرہ د‏‏ی ایہ   اُتے یشان کن خبراں جدو‏ں کوفہ  پہنچی تے حالات دا صحیح علم ہويا توناممکن سی کہ مصعب بن زبیر خاموش بیٹھے رہندے، بصرہ  د‏‏ی ایسی تشویشناک حالت سن کرمصعب بن زبیر نوں فے تو‏ں بصرہ  آئے تے اوتھ‏ے خالد دے ہمراہیاں تے اسيں خیالاں نوں سزاواں داں، جرمانے کيتے تے بعض دے مکانات منہدم کرادتے؛ ايس‏ے طرح کوفہ  وچ وی اندر ہی اندر عبدالملک دے لوک اپنا کم کررہے سن، سب تو‏ں وڈی مصیبت ایہ سی کہ فوجی سردار مثلاً عتاب بن ورقاء وغیرہ وی اندرونی طور   اُتے عبدالملک تو‏ں ساز باز کرچکے سن ۔
اک طرف عبدالملک نے فوجی تیاریاں شروع کيتياں تودوسری طرف کوفہ وبصرہ  د‏‏ی فوجاں وچ بغاوت د‏‏ی سازشاں وڈے وڈے لالچ دے ک‏‏ے پھیلاداں؛ چنانچہ اک مرتبہ ابراہیم بن اشتر دے پاس عبدالملک بن مروان دا اک سربمہرخط آیا، ابراہیم جاندا سی کہ اس وچ کیہ لکھیا ہوئے گا، اس نے اس خط دے لفافے نوں کھولے بغیر بجنسہٖ مصعب د‏‏ی خدمت وچ پیش کردتا، مصعب نے اس نوں کھول کرپڑھیا تواُس وچ عبدالملک نے ابراہیم نوں لکھیا سی کہ تسيں میرے پاس چلے آؤ وچ تسيں نوں تمام ملکِ عراق  دا گورنرمقرر کردواں گا۔
مصعب نے ابراہیم تو‏ں کہیا کہ کیہ تسيں جداں شخص وی ایداں دے فقراں وچ آسکدا اے ؟ ابراہیم نے کہیا کہ وچ توکدی عذروخیانت نہ کراں گا؛ لیکن عبدالملک نے آپ دے تمام سرداراں نوں اسی قسم دے خطوط لکھے نيں؛ اگرآپ میری رائے مندے نيں توان تمام سرداراں نوں قتل یاقید کرداں، مصعب نے اس رائے نوں ناپسند کيتا تے اپنے کسی سردار تو‏ں نہ کچھ دریافت کيتا نہ کچھ مواخذہ کيتا۔
مصعب بن زبیرعنہ دا قتل
آخرعبدالملک اپنی مکمل تیاریاں دے بعد شام تو‏ں عراق د‏‏ی جانب فوج لے کرچلا، عبدالملک دمشق  تو‏ں اس وقت روانہ ہويا اے جدو‏ں کہ اس دے پاس روساء کوفہ  دے بوہت سارے خطوط پہنچ چکے سن کہ آپ نوں فوراً عراق    اُتے حملہ آور ہونا چاہیے، عبدالملک دے مشیراں نے روانگی دے وقت اس نوں روکیا کہ کدرے اہلِ عراق  تے اہلِ کوفہ  دے ایہ خطوط ايس‏ے قسم دے نہ ہاں جداں انھاں نے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں لکھے سن، عبدالملک نے کہیا کہ امام حسین رضی اللہ عنہ تومحض کوفہ  دے بھروسے   اُتے چل دتے سن تے وچ اک زبردست فوج دے نال جارہیا ہون، مجھ نوں ان د‏‏ی بدعہدی یابے وفائی تو‏ں کوئی  نقصان نئيں پہنچ سکدا تے مجھ نوں یقین اے کہ اوہ جدو‏ں مجھ نوں اک طاقتور فوج دے نال دیکھو گے توہرگز اپنے انہاں وعدےآں تو‏ں جووہ خطوط وچ کررہے نيں، نہ پھراں گے۔
آخر عبدالملک فوج لے کرچلا، ادھر تو‏ں اس دے آنے د‏‏ی خبر سن کرمصعب بن زبیر وی روانہ ہوئے، جس زمانے وچ عبدالملک د‏‏ی فوج کشی د‏‏ی خبر کوفہ وچ پہنچی، اس تو‏ں پہلے مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ، عمربن عبداللہ بن معمر نوں خوارج دے مقابلے دے لیئے بصرہ  تو‏ں فارس د‏‏ی طرف بھیج چکے سن ؛ لہٰذا عمر بن عبداللہ وی اس لڑائی وچ موجود نہ سی، دارجاثلیق دے نیڑے دونے لشکر اک دوسرے دے مقابل پہنچ کرخیمہ زن ہوئے، مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی فوج بہت تھوڑی سی؛ کیونجے عین روانگی دے وقت بوہت سارے لوکاں نے حیلے بہانے کرکے جانے تو‏ں انکار کردتا سی، جولوک میدان وچ نال آئے سن اُنہاں وچو‏ں وی زیادہ حصہ دشمن تو‏ں ملیا ہويا سی تے اس گل دا منتظر سی کہ لڑائی شروع ہوتودشمن تو‏ں جاملیاں؛ غرض لڑائی شروع ہوئی، عبدالملک نے پوری طاقت تو‏ں اوّل ايس‏ے حصہ فوج   اُتے حملہ کيتا جوابراہیم بن مالک د‏‏ی ماتحتی وچ سی؛ کیونجے اس نوں ابراہیم بن مالک د‏‏ی طرف تو‏ں بہت خوف سی، ایہ حملہ عبدالملک دے بھائی محمد بن مروان نے کيتا سی، طرفین تو‏ں خوب خوب دادِ شجاعت دتی گئی، آخرابراہیم نے محمد بن مروان نوں پِچھے ڈھکیل دتا، محمد بن مروان نوں ہزیمت ہُندے ہوئے دیکھ کرعبدالملک نے عبیداللہ بن یزید نوں اک تازہ دم فوج دے نال محمد د‏‏ی مدد   اُتے بھیجیا، ہن جم کرمقابلہ ہونے لگا؛ ايس‏ے معرکہ وچ مسلم بن عمروباہلی قتیبہ بن مسلم دا باپ وی کم آیا۔
ابراہیم  اُتے دشمناں دا ہجوم دیکھ کرمصعب بن زبیر نے عتاب بن ورقاء نوں ابراہیم د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا عتاب بن ورقاء پہلے ہی در  اُتے دہ عبدالملک د‏‏ی بیعت کرچکيا سی اوہ قرار داد دے موافق فوراً میدان تو‏ں فرار ہوگیا، ابراہیم دشمناں دے نرغے وچ گھرکروڈی بہادری تو‏ں لڑدا ہويا ماریا گیا، ابراہیم بن ملک دے مارے جاندے ہی عبدالملک تے اہلِ شام دا دل ودھ گیا تے انہاں نوں اپنی فتح دا کامل یقین ہوگیا، مصعب بن زبیر نے دوسرے سرداراں تے اپنے ہمراہیاں تو‏ں اگے ودھنے تے حملہ کرنے دے لئی کہیا؛ مگرکوئی اپنی جگہ تو‏ں نہ ہلا، سب نے اس کان سنیا تے اس کان   اُتے اڑادتا، تھوڑے جہے آدمی سن جومیدان وچ لڑرہے سن، باقی تمام فوج نوں فیاں د‏‏ی کھڑی ہوئی تماشا دیکھ رہی سی۔
کوفیاں د‏‏ی ایہ غداری درحقیقت اُس غداری تو‏ں جوانھاں نے امام حسین علیہ السلام نال کيتی بہت بڑھی ہوئی سی؛ کیونجے امام حسین دا نال نہ دینے وچ اُنہاں نوں ابن زیاد تے اس دے لشکر نے مجبور کردتا سی تے خوف وہراس انہاں  اُتے غالب ہوگیا تھا؛ لیکن مصعب بن زبیر دا نال نہ دینا سراسر انہاں د‏‏ی شرارت وغداری تے محسن کشی سی، عبدالملک ایہ نئيں چاہندا سی کہ مصعب بن زبیر قتل کيتے جاواں، اس لئی اس نے اپنے بھائی محمد بن مروان نوں مصعب دے پاس بھیجیا تے کہلا بھجوایا کہ آپ د‏‏ی طرف تو‏ں ہن لڑائی د‏‏ی شکل بگڑ چک‏ی اے، آپ نوں کسی طرح فتح نئيں ہوسکدی، وچ آپ نوں امان دیندا ہون، آپ میری امان قبول کرلاں، مصعب نے اس دا انکاری جواب دتا تے کہیا کہ مجھ نوں صرف خدا د‏‏ی امان کافی اے اس دے بعد مصعب بن زبیر دے بیٹے عیسیٰ تو‏ں محمد بن مروان نے کہیا کہ تسيں نوں  تے  تواڈے باپ مصعب دونے نوں امیرالمؤمنین عبدالملک نے امان دتی اے، عیسیٰ نے ایہ سن کرباپ تو‏ں آکرکہیا، مصعب نے کہیا کہ ہاں ایہ تومجھ نوں یقین اے کہ اہلِ شام تواڈے نال وعدہ پورا کرن گے؛ اگرتواڈا جی چاہے توتم اُنہاں د‏‏ی امان وچ چلے جاؤ، عیسیٰ نے کہیا کہ وچ قریش د‏‏ی عورتاں نوں یہ کہنے دا موقع ہرگز نہ داں گا کہ عیسیٰ اپنی جان بچانے دے لئی باپ تو‏ں جدا ہوگیا، مصعب نے کہیا چنگا تسيں اپنے چچا عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف مکہ  روانہ ہوجاؤ تے اُنہاں نوں اہلِ عراق  د‏‏ی غداری دا حال سناؤ، مجھ نوں ایہی چھڈ جاؤ ميں نے اپنے آپ نوں مقتول سمجھ لیا اے، عیسیٰ نے کہیا ميں ایہ خبر جاک‏ے نہ سناواں گا، مناسب ایہ اے کہ آپ اس میدانِ جنگ تو‏ں واپس چلياں تے سِدھے بصرے پہنچیاں اوتھ‏ے دے لوک آپ تو‏ں بہت خوش نيں تے آپ دے ہرطرح مطیع نيں، بصرہ  پہنچ کرکچھ تدارک کيتا جاسک‏‏ے گا، یاپھرمکہ  د‏‏ی طرف چلئی۔
مصعب نے کہیا کہ صاحبزادے ایہ ممکن نئيں اے ؛ کیونجے تمام قریش وچ میرے میدان تو‏ں بھاگنے دا چرچا ہوجائے گا؛ بہتر ایہ اے کہ تسيں ہراک خیال نوں چھوڑدو تے دشمن  اُتے حملہ کرو، عیسیٰ ایہ سندے ہی اپنے چند ہمراہیاں سمیت دشمن   اُتے حملہ آور ہويا تے سیکڑاں نوں خاک وخون وچ لٹا کرمصعب بن زبیر د‏‏ی اکھاں دے سامنے خود وی ہمیشہ دے لئی سوگیا، اس دے بعد عبدالملک اگے ودھ کرآیا تے مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ تو‏ں وڈی منت تے اصرار دے نال کہیا کہ آپ ہن میدان تو‏ں چلے جاواں یاامان قبول کرلاں؛ ایتھ‏ے تک کہ اس نے اس اصرار وچ الحاح وعاجزی تو‏ں کم لیا؛ مگرمصعب نے اس د‏ی طرف مطلق التفات نہ کيتا، ایہ وقت وی عجیب وغریب وقت ہوئے گا کہ عبدالملک اپنی خفیہ تدابیر دے نتائج دیکھ دیکھ کرخوش ہورہیا ہوئے گا۔
کوفیاں دا لشکر میدان وچ موجو دہے؛ مگرامیراپنے امیر دا نال نئيں دیندا تے دور تو‏ں تماشا دیکھ رہیا اے، دوسری طرف مصعب بن زبیر حیران ہون گے کہ جولشکر میرے اشاراں  اُتے کم کردا تے گردناں کٹواندا سی اوہ میری مدد نئيں کردا، نوں فیاں نے مصعب بن زبیر تے امام حسین دونے دے قتل کرانے وچ اک ہی درجہ دا جرم کيتا؛ لیکن ایہ دونے جرم دومختلف شکلاں وچ ظاہر ہوئے اوتھ‏ے امام حسین علیہ السلام اپنے دشمناں تو‏ں چاہندے سن کہ اوہ انہاں نوں میدانِ جنگ تو‏ں مکہ  یادمشق  یاکسی تے طرف نوں چ کرجانے داں؛ ایتھ‏ے مصعب بن زبیر دے دشمن خود چاہندے سن کہ مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ میدان تو‏ں نکل جاواں، اوتھ‏ے امام حسین دے دشمناں نے انہاں د‏‏ی گل قبول نئيں کيت‏‏ی تے ایتھ‏ے مصعب بن زبیر نے اپنے دشمناں د‏‏ی گل نئيں مانی، نتیجہ دونے دا اک ہی ہويا۔
عبدالملک نے ايس‏ے میدان وچ تمام لشکر کوفہ تو‏ں اپنی خلافت د‏‏ی بیعت لی تے اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے کوفہ  دے نیڑے مقامِ نخیلہ وچ چالیس دن ٹھہرا رہیا جدو‏ں اہلِ کوفہ  د‏‏ی طرف تو‏ں بہرطور اطمینان حاصل ہوگیا توشہر وچ داخل ہويا، جامع مسجد وچ خطبہ دتا، لوکاں تو‏ں حسنِ سلوک دا وعدہ کيتا، انعام واکرام تو‏ں خوش کيتا، فارس وخراسان  وبصرہ  واہواز وغیرہ دے عاملاں نوں خط لکھیا کہ رعایا تو‏ں ساڈے ناں   اُتے بیعت لے لو، مہلب بن ابی صفرہ نوں بھی اس د‏ی جگہ   اُتے بدستور قائم رکھیا، سب نے عبدالملک د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلیا تے بجز تسلیم کرنے دے ہن انہاں دے لئی کوئی  چارہ وی نہ سی، صرف عبداللہ بن حازم نے کہ اوہ وی اک حصہ خراسان  دے حاکم سن بیعت تو‏ں انکار کيتا تے بحرین بن ورقاء صریمی دے ہتھ تو‏ں چند ہی روم دے بعد مارے گئے۔
زفر بن حرث تے عبدالملک
زفر بن حرث نے کہلا بھجوایا کہ وچ اس شرط  اُتے صلح کرنے نوں تیار ہاں کہ اک سال تک میرے تو‏ں بیعت کرنے د‏‏ی خواہش نہ د‏‏ی جاے تے عبداللہ بن زبیر دے خلاف کسی قسم د‏‏ی اعانت طلب نہ کيت‏ی جائے، نیڑے سی کہ صلح نامہ تحریر ہو، اِنّے وچ عبدالملک نوں یہ خبر پہنچی کہ شہر پناہ دے چار برج منہدم ہوچکے نيں، عبدالملک نے فوراً صلح تو‏ں انکار کرکے شہر   اُتے حملہ کيتا؛ مگریہ حملہ سراسر ناکا‏م رہیا تے زفر بن حرث نے عبدالملک د‏‏ی فوج نوں پسپا کرکے اس دے مورچاں وچ پہنچیا دتا، عبدالملک نے دوبارہ پیغام بھیجیا کہ اسيں آپ د‏‏ی تمام شرائطاں نوں منظور کردے نيں، زفر بن حرث نے کہیا کہ وچ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی زندگی وچ کِسے دوسرے دے ہتھ   اُتے بیعت نہ کراں گا؛ ہور ایہ وعدہ وی لاں گا کہ میرے تو‏ں تے میرے ہمراہیاں تو‏ں کسی قسم دا کوئی  مواخذہ یاقصاص طلب نہ کيتا جائے۔
عبدالملک نے سب کچھ منظور کرلیا تے عہد نامہ لکھ کربھیج دتا؛ اُتے زفر بن حرث عبدالملک دے پاس نئيں آیا؛ کیونجے عمروبن سعید دا واقعہ سب نوں معلوم سی، آخر عبدالملک نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا عصا جواس دے پاس سی زفر بن حرث دے پاس بھیج دتا، زفر بن حرث اس نوں کافی ضمانت سمجھ کرفوراً عبدالملک دے پاس چلا آیا، عبدالملک نے زفربن حرث نوں اپنے برابر تخت   اُتے جگہ دتی تے وڈی عزت وتکریم تو‏ں پیش آیا تے اپنے بیٹے مسیلمہ بن عبدالملک تو‏ں زفر بن حرث د‏‏ی لڑکی دا عقد کيتا؛ ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوک‏ے مصعب بن زبیر د‏‏ی طرف بڑطا سی۔
مصعب بن زبیر دے قتل د‏‏ی خبرمکہ وچ
جب مکہ معظمہ وچ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے پاس ایہ خبر پہنچی کہ انہاں دے بھائی مصعب بن زبیر عراق یاں د‏‏ی بے وفائی تو‏ں قتل ہوگئے تے تمام ملکِ عراق    اُتے عبدالملک بن مروان دا قبضہ ہوگیا توانھاں نے اہلِ مکہ  نوں جمع کرکے اس طرح تقریر فرمائی:
اَلْحَمْدُ لِلهِ الَّذِيْ لَهُ الْخَلقُ وَالْأَمْرُ، يُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ يَّشَاءُ، وَيَنْزَعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ يَّشَاءُ، وَيُعِزُّ مَنْ يَّشَاءُ، وَيُذِلُّ مَنْ يَّشَاءُ۔
آپ لوکاں نوں معلوم ہونا چاہیے کہ خدائے تعالیٰ اس شخص نوں ذلیل نئيں کيتا کردا جوحق  اُتے ہو چاہے اوہ اکیلا ہی کیو‏ں نہ ہوئے تے اس نوں عزت عطا نئيں کردا جس دا ولی شیطان ہو، چاہے اس دے نال بوہت سارے آدمی کیو‏ں نہ ہون، آپ لوکاں نوں معلوم ہونا چاہیے کہ ساڈے پاس ملک عراق  تو‏ں اسيں نوں غمگین تے خوش کرنے والی خبرآندی اے، یعنی ساڈے پاس مصعب دے قتل د‏‏ی خبر آئی اے، اسيں خوش اس لیئے ہوئے نيں کہ اس دا قتل ہونا شہادت اے تے اسيں رنجیدہ اس لیئے نيں کہ دوست د‏‏ی جدائی مصیبت دے وقت اک سوزش ہُندی اے، جس دا دوست نوں احساس ہُندا اے، صاحب عقلِ سلیم صبرواستقامت ہی تو‏ں کم لیندا اے، مصعب کيتا سی؟ اوہ خدا دے بندےآں وچو‏ں اک بندہ تے میرے مددگاراں وچو‏ں اک مددگار سی، آپ نوں معلوم ہونا چاہیے کہ اہلِ عراق  وڈے بے وفا تے منافق نيں؛ انھاں نے انہاں منافع نوں جومصعب دے ذریعے انہاں نو‏‏ں حاصل سن وڈی ہی کم قیمت   اُتے بیچ ڈالیا، مصعب اگرقتل ہويا تواس دے باپ بھائی تے ابنِ عمر وی توقتل ہی ہوئے سن جونہایت نیک تے صالح سن تے خدا د‏‏ی قسم اسيں اپنے بستراں   اُتے اس طرح نہ مراں گے جداں کہابوالعاص د‏‏ی اولاد اپنے بستراں   اُتے مررہی اے، خدا د‏‏ی قسم انہاں لوکاں وچو‏ں کوئی  شخص نہ کدی جاہلیت وچ ماراگیا، نہ اسلام وچ تے اسيں نیزےآں دے زخم کھاکر تلواراں دے تھلے دم دتا کردے نيں تے بھائیو! آگاہ رہو کہ دنیا اس عظیم الشان شہنشاہ تو‏ں اُدھار لی گئی اے، جس د‏‏ی حکومت ہمیشہ رہے گی تے جس دا ملک کدی زائل نہ ہوئے گا؛ پس اگردنیا ساڈے پاس آئے گی توہم اس نوں کمینہ وگمراہ تے ذیل وناہنجار لوکاں د‏‏ی طرح نہ لاں گے تے اگروہ اسيں تو‏ں پشت پھیرکر بھجے گی توہم اسيں اس  اُتے کمزور وناتواں تے ضعیف وبے اوسان لوکاں د‏‏ی طرح نہ روئاں گے؛ بس مجھ نوں ایہی کہنا سی تے وچ اپنے تے تواڈے لئی خدائے تعالیٰ تو‏ں مغفرت طلب کردا ہون۔
عبدالملک تے حضرت عبداللہ بن زبیر
عبدالملک بن مروان نوں یہ خبر پہنچی تواس نے طارق بن عمرکوحجاز د‏‏ی مہم دا افسر بناکے روانہ کيتا تے حکم دتا کہ وادی القریٰ تے ایلہ دے درمیان قیام کرکے جتھ‏ے تک ممکن ہوابن زبیر رضی اللہ عنہ دے عاملاں نوں تصرف تو‏ں روکو تے حجازیاں وچ ساڈے خلاف جوتحریک پیدا ہوئے اس نوں کامیاب ہونے تو‏ں پہلے مٹانے د‏‏ی نوں شش کرو، طارق نے عبدالملک دے حکم دے موافقِ حجاز وچ پہنچ کرقیام کيتا تے اک زبردست دستہ فوج خیبر د‏‏ی طرف روانہ کيتا، اوتھ‏ے جنگ ہوئی تے ابوبکر ابنِ ابوقیس معہ دوسوہمراہیاں دے میدانِ جنگ وچ مقتول ہويا، طارق نے خیبر وچ جاک‏ے قیام کيتا، جابربن اسود نے ایہ خبر سن کرمدینہ منورہ تو‏ں دوہزار آدمیاں دا اک لشکر طارق تو‏ں لڑنے دے لئی خیبر د‏‏ی طرف روانہ کيتا، خیبر دے نیڑے دونے لشکراں وچ سخت لڑائی ہوئی، طارق نے فتح پائی تے میدانِ جنگ دے قیدیاں تے زخمیاں نوں قتل کرڈالیا، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے جابر بن اسود نوں مدینہ  منورہ د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے سنہ۷۰ھ وچ طلحہ بن عبداللہ بن عوف معروف بہ طلحتہ النداء نوں مدینہ  منورہ دا حاکم مقرر کيتا، اس دے بعد خیبر دا علاقہ عبدالملک بن مروان د‏‏ی حکومت وچ شامل  رہیا تے طلحہ بن عبداللہ مدینہ  منورہ وچ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں مدینہ  وچ حکومت کردا رہیا، دوبرس تک طرفین وچ کوئی  قابل تذکرہ معرکہ آرائی نئيں ہوئی تے عبدالملک د‏‏ی توجہ عراق  وایران  د‏‏ی طرف مبذول رہی۔
محاصرہ مکہ
عبدالملک بن مروان نے سردارانِ شام نوں مکہ معظمہ   اُتے حملہ کرنے دے لئی آمادہ کرنا چاہیا؛ مگرسب نے حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے مقابلے   اُتے جانے تے خانہ کعبہ نو‏‏ں رزم گاہ بنانے تو‏ں انکار کيتا، عبدالملک بن مروان دمشق  تو‏ں کوفہ  گیا، اوتھ‏ے اس نے حجاج بن یوسف ثقفی نوں اس کم   اُتے آمادہ کيتا، حجاج تن ہزار آدمی ہمراہ لے کرجمادی الاوّل سنہ۷۲ھ وچ کوفہ  تو‏ں روانہ ہويا تے مدینہ  منورہ نوں چھوڑدا ہويا عبدالملک د‏‏ی ہدایت دے موافق طائف وچ پہنچ کرقیام کيتا؛ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ اپنے سواراں نوں عرفہ د‏‏ی طرف روانہ کردا تے اوہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے سواراں تو‏ں لڑبھڑکرواپس آجاندے، کئی مہینے ايس‏ے حالت وچ گذرگئے، توحجاج نے عبدالملک نوں لکھیا کہ میری امداد دے لئی کچھ فوج تے بھیجی جائے؛ ہور مجھ نوں اجازت دتی جائے کہ اگے ودھ کرمکہ  دا محاصرہ کرلاں۔
عبدالملک نے حجاج د‏‏ی درخواست نوں منطور کرکے پنج ہزار آدمی اس د‏ی امداد دے لئی تے روانہ کردتے تے طارق نوں لکھیا کہ مدینہ منورہ   اُتے حملہ کرو تے مدینہ  تو‏ں فارغ ہوکرمکہ  د‏‏ی طرف جاؤ تے حجاج د‏‏ی مدد کرو، حجاج نے ماہِ رمضان المبارک وچ مکہ  معظمہ دا محاصرہ کرلیا تے نوں ہِ ابوقبیس   اُتے منجنیق لگاکے سنگ باری شروع کردتی، اہلِ مکہ  دے لئی ایہ رمضان دا مہینہ اس سنگ باری دے عالم وچ وڈی مصیبت دا مہینہ سی، لوک محاصرہ د‏‏ی شدت تو‏ں تنگ آک‏ے مکہ  تو‏ں نکل نکل کربھاگنا شروع ہوئے، رمضان وشوال دے بعد ذیقعدہ دا مہینہ وی آگیا تے اہلِ مکہ  د‏‏ی مصیبت تے محاصرہ د‏‏ی شدت وچ کوئی  کمی واقع نہ ہوئی، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ روزانہ مقابلہ   اُتے جاندے تے محاصرین نوں پسپا کرنے دیاں نوں ششاں عمل وچ لاندے؛ لیکن روزانہ انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی تعداد کم ہورہی سی، اس لئی انہاں د‏‏ی تدابیر کوئی  ایسا نتیجہ پیدا نہ کرسکن، جس تو‏ں کامیابی د‏‏ی اُمید ہُندی۔
اہلِ مکہ اک طرف مکہ  تو‏ں باہر نکلے چلے جارہے سن، دوسری طرف سامان خوردونوش د‏‏ی نایابی وگرانی نے محصورین دے حوصلاں نوں پست کررکھیا سی، ماہ ذیقعدہ سنہ۷۲ھ وچ طارق نے مدینہ  منورہ تو‏ں عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے عامل طلحۃ النداء نوں کڈ دتا تے اک شامی نوں مدینہ  دا حاکم مقرر کرکے خود مکہ  معظمہ د‏‏ی طرف پنج ہزار فوج دے نال روانہ ہويا، اس زبردست امداد دے پہنچنے   اُتے حجاج د‏‏ی طاقت بہت زیادہ ودھ گئی تے اہلِ مکہ  د‏‏ی رہی سہی اُمیداں وی منقطع ہوگئياں؛ ايس‏ے حالت وچ ماہِ ذوالحجہ شروع ہوگیا تے دور دور تو‏ں لوک حج دے لئی آنے شروع ہوئے، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے حجاج نوں حج کرنے د‏‏ی اجازت دیدی سی؛ مگراس نے نہ طواف کيتا، نہ صفاومروہ دے درمیان سعی کی، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے میدانِ عرفات وچ جانا چاہیا توحجاج نے روک دتا؛ چنانچہ انھاں نے مکہ  ہی وچ قربانی کی، میدانِ عرفات وچ کوئی  امام نہ تھا؛ غرض اس سال لوک ارکانِ حج ادا نہ کرسک‏‏ے، ایام ِحج وچ وی حجاج نے سنگباری نوں بند نہ کيتا؛ اس لئی خانہ کعبہ دا طواف وی خطرہ تو‏ں خالی نہ سی، حاجیاں د‏‏ی آمد تو‏ں مکہ  وچ قحط تے وی زیادہ ودھ گیا، حضرت عبداللہ بن عمر وی اس سال حج دے لئی تشریف لیائے سن ؛ انھاں نے ایہ حالت دیکھ کرحجاج دے پاس پیغام بھیجیا کہ بندۂ خدا! اِنّا توخیال کرکہ لوک دور دور تو‏ں حج دے لے آئے ہوئے نيں، انہاں نوں طواف کرنے تے صفاومروہ دے درمیان سعی کرنے دا توموقع مل جائے اس سنگ باری نوں حج ختم ہونے تک بند کرادے، اس پیغام دا ایہ اثر ہويا کہ حجاج نے سنگ باری بند کرادتی؛ مگرخود طواف نئيں کيتا تے نہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں میدانِ عرفات وچ جانے دتا، ایامِ حج دے گذردے ہی حجاج د‏‏ی طرف تو‏ں اعلان کيتا گیا کہ باہر تو‏ں آئے ہوئے تمام لوک فوراً اپنے اپنے شہراں نوں روانہ ہوجاواں؛ کیونجے ابنِ زبیر  اُتے سنگ باری شروع ہونے والی اے، اس آواز نوں سندے ہی لوکاں دے قافلے روانہ ہوگئے تے نال ہی بچے ہوئے مکہ  والےآں وچو‏ں وی بوہت سارے لوک اپنی اپنی جان بچا کرنکل گئے۔
حجاج نے پھرسنگ باری شروع کردتی، اک وڈا پتھر خانہ کعبہ د‏‏ی چھت  اُتے آکرگرا تے چھت ٹُٹ کرگری، اس پتھر دے آندے ہی آسمان تو‏ں اک سخت کڑک د‏‏ی آواز آئی، بجلی چمکی تے زمین وآسمان وچ تاریکی چھاگئی، حجاج د‏‏ی فوج دے لوک ڈرگئے تے پتھر پھینکنے بند کردتے، حجاج نے لوکاں نوں تسلی وتشفی دتی تے کہیا کہ ایہ بجلی تے ایہ کڑک میری امداد دے لئی آئی اے تے ایہ میری فتح دا نشان اے، تسيں لوک مطلق خوف وہراس نوں اپنے دلاں وچ راہ نہ دو، دو روز تک ایہ تاریکی چھائی رہی تے کڑک د‏‏ی آواز دے خوف تو‏ں کئی آدمی حجاج د‏‏ی فوج دے مرگئے، حجاج د‏‏ی فوج وچ وڈی تشویش پھیلی ہوئی سی، اتفاقاً اگلے روز پھربجلی گری تے دوآدمی حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی فوج دے وی اس دے صدمے تو‏ں فوت ہوگئے؛ اس تو‏ں حجاج نوں وڈی خوشی ہوئی تے اس دے لشکروالےآں نوں بھی کچھ اطمینان ہويا، حجاج نے خود اپنے ہتھ تو‏ں منجنیق   اُتے پتھر رکھ رکھ کرپھینکنے شروع کيتے، اس دے بعد تمام لشکر دا خوف جاندا رہیا تے زوروشور تو‏ں سنگ باری شروع ہوگئی۔
یہ محاصرہ ايس‏ے شدت تو‏ں برابر جاری رہیا، مکہ معظمہ وچ باہر تو‏ں کسی قسم د‏‏ی امداد تے سامانِ رسد نئيں پہنچ سکدا سی، نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے اپنا گھوڑا ذبح کرکے لوکاں وچ تقسیم کردتا، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے پاس غلہ تے کھجوراں دا اک ذخیرہ موجود سی تے اوہ اس ذخیرہ وچو‏ں صرف اس قدر لوکاں نوں تقسیم کردے سن جس تو‏ں حیات باقی رہ‏ے، مدّعا اُنہاں دا ایہ سی کہ اسيں دیر تک محاصرین دے مقابلہ   اُتے قائم رہ سکن، حجاج نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ کوئی  تدبیر کارگرنئيں ہُندی اے تواس نے حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے ہمراہیاں دے پاس امان نامے لکھ لکھ کربھیجنے شروع کردتے، ایہ امان نامہ والی تدبیر کارگرثابت ہوئی تے بوہت سارے آدمی حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دا نال چھڈ چھڈ کرحجاج دے پاس چلے آئے، بہت ہی تھوڑے جہے آدمی حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے پاس رہ گئے؛ حتی کہ انہاں دے دولڑکے حمزہ وحبیب وی باپ نوں چھڈ کرحجاج دے پاس آگئے، تیسرا لڑکا باپ دے نال رہیا تے آخروقت تک دادِمردانگی دیندا رہیا؛ حتی کہ عین معرکہ کارزار وچ کم آیا، جدو‏ں حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے نوں لو‏‏ں ہزاراں آدمی حجاج دے پاس آگئے تے تھوڑے جہے شخص باقی رہ گئے توحجاج نے اپنے لشکر نوں اک جگہ جمع کرکے اس طرح تقریر د‏‏ی کہ:
شہادت ابنِ زبیر
میرے پاس ہن کوئی آدمی نئيں رہیا، برائے ناں صرف پنج آدمی باقی نيں جومیرا نال دینے اُتے بظاہر آمادہ نيں، لوکاں نے میرے نال ايس‏ے طرح دھوکے دا برتاؤ کيتا جداں کہ حسین بن علی رضی اللہ عنہ دے نال کيتا تھا؛ لیکن انہاں دے بیٹے جدو‏ں تک زندہ رہے باپ دے سامنے تلوار لے کردشمناں تو‏ں لڑدے رہ‏ے، میرے بیٹے اس فاسق د‏‏ی امان وچ چلے گئے، ہن حجاج کہندا اے کہ تسيں وی امان وچ آجاؤ تے جوکچھ منگو اسيں دینے نوں تیار نيں؛ پس وچ آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا ہاں کہ تسيں کیہ حکم دیندی نيں؟۔
حضرت اسماء رضی اللہ عنہا نے جواب دتا کہ:
تم اپنے معاملے نوں میرے تو‏ں بہتر سمجھدے ہو؛ اگرتم حق  اُتے ہو تے حق د‏‏ی طرف لوکاں نوں بلاندے ہوتواس کم وچ برابر مصروف رہو، تواڈے ساتھی وی راہِ حق وچ شہید ہوئے تے تسيں وی ايس‏ے راہ   اُتے گامزن رہ کرشہادت حاصل کرو؛ اگرتم نے دنیا حاصل کرنے دا قصد کيتا سی توتم بہت ہی نالائق آدمی ہو، تسيں خود وی ہلاکت وچ پئے تے تسيں نے اپنے ہمراہیاں نوں بھی ہلاکت وچ ڈالیا، میری رائے ایہ اے کہ تسيں اپنے آپ نوں بنواُمیہ دے حوالے نہ کرو، موت اپنے وقت   اُتے ضرور آجائے گی تسيں نوں مرداں د‏‏ی طرح جینا تے مرداں د‏‏ی طرح مرنا چاہیے، تواڈا ایہ کہنا کہ وچ حق   اُتے تھا تے لوکاں نے مجھ نوں دھوکھا دے کرکمزور کردتا، اک ایسی شکایت اے جونیک آدمیاں د‏‏ی بولی   اُتے نئيں آیا کردی۔
عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ:
مجھ نوں اس گل دا ڈر اے کہ اوہ لوک قتل کرنے دے بعد مجھ نوں مثلہ کرن گے تے صلیب   اُتے لٹکاواں گے۔
بیٹا! جدو‏ں بکری ذبح کرپائی گئی توفیر اسنو‏ں اس د‏ی کيتا  اُتے واہ ہوسکدی اے کہ اس د‏ی کھل کھینچی جاندی اے، تسيں جوکچھ کررہے ہوئے بصیرت دے نال کیتے جاؤ تے اللہ تو‏ں امداد طلب کردے رہوئے۔
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے ماں دے سرکابوسہ لیا تے عرض کيتا کہ:
میری وی ایہی رائے سی جواپنی رائے آپ نے ظاہر فرمائی، مجھ نوں دنیا د‏‏ی خواہش تے حکومت کیت‏‏ی تمنا بالکل نہ سی، ميں نے اس کم نوں صرف اس لئی اختیار کيتا سی کہ خدائے تعالیٰ دے احکا‏م د‏‏ی پابندی نئيں کيت‏‏ی جاندی سی تے ممنوعات تو‏ں لوک بچدے نہ سن، جدو‏ں تک میرے دم وچ دم اے وچ حق دے لئی لڑدا رہواں گا، ميں نے آپ تو‏ں مشورہ لینا ضروری سمجھیا تے آپ د‏‏یاں گلاں نے میری بصیرت نوں بہت کچھ ودھیا دتا تے اماں جان! وچ اج ضرور ماریا جاواں گا، تسيں زیادہ مغموم نہ ہونا، تسيں مجھ نوں خدائے تعالیٰ دے سپرد کردو، ميں نے کدی کسی ناجائز کم دا قصد نئيں کيتا تے نہ کسی تو‏ں بدعہدی کی، نہ کسی   اُتے ظلم کيتا، نہ ظالم دا معاون بنا؛ حتی الامکان خدائے تعالیٰ د‏‏ی مرضی دے خلاف کوئی  کم نئيں کيتا؛ الہٰی! ميں نے ایہ گلاں فخر د‏‏ی راہ تو‏ں نئيں کدرے؛ بلکہ صرف اس لئی کہ میری ماں نوں تسکین خاطر حاصل ہو، حضرت اسماء رضی اللہ عنہا بولاں: مجھ نوں امید اے کہ خدائے تعالیٰ تسيں نوں اس دا اجر عطا فرمائے گا، تسيں اللہ تعالیٰ دا ناں لے کردشمناں  اُتے حملہ کرو۔
بیٹے نوں رخصت کردے وقت حضرت اسماء رضی اللہ عنہا نے گلے تو‏ں لگایا توہتھ زرہ  اُتے پيا، پُچھیا تسيں نے ایہ زرہ کس ارادہ تو‏ں پہن رکھی اے، کہیا صرف اطمینان ومضبوطی د‏‏ی غرض تاں، اسماء رضی اللہ عنہا نے کہیا: اسنو‏ں اُتاردو تے معمولی کپڑ‏ے پہنے ہوئے دشمناں تو‏ں لڑو، حضرت ابن زبیر رضی اللہ عنہ نے اوتھے زرہ اُتار کرسُٹ دی، قمیص دے دامن اُٹھاکر کمر تو‏ں باندھے، دونے آستیناں او  اُتے چڑھاواں تے گھر تو‏ں باہر نکل آئے تے اپنے ساتھیاں تو‏ں کہیا کہ:
اے آلِ زبیر رضی اللہ عنہ! تسيں تلوار د‏‏ی جھنکار تو‏ں خوف زدہ نہ ہونا؛ کیونجے زخم وچ دوا لگانے د‏‏ی تکلیف زیادہ ہُندی اے، بمقابلہ اس تکلیف دے جوزخم دے پیدا ہونے نال ہُندی اے، تسيں لوک اپنی اپنی تلواراں تول لو، جس طرح اپنے چہراں نوں بچاندے ہو؛ ايس‏ے طرح انہاں نوں بھی خونِ ناحق تو‏ں بچاؤ؛ اپنی اکھاں نیچی کرلو کہ تلواراں د‏‏ی چمک تو‏ں چکاچوند نہ ہوجاؤ، ہرشخص اپنے مقابل  اُتے حملہ آور ہو، تسيں مینو‏ں لبھدے نہ پھرنا تے اگرمیری تلاش ہی ہوتوماں سب تو‏ں اگے دشمناں تو‏ں لڑدا ہويا ملاں گا۔
یہ کہہ کرشامواں  اُتے اک سخت حملہ کيتا، صفاں نوں چیردے، لوکاں نوں ماردے تے گراندے ہوئے شامیاں د‏‏ی پچھلی صفاں تک پہنچ گئے تے پھراسی طرح لشکر شام دے سمندر وچ تیردے ہوئے واپس آگئے۔