cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان دے بدھ متی آثار
ہُنزہ دی مقدس چٹان
وادئ ہنزہ وچ کریم آباد دے نال اک چھوٹا جیہا قصبہ ”ہلدیکش” دے ناں توں آباد اے جتھے اک پہاڑی دے اُتے، دریائے ہُنزہ دے کنارے بدھ مت دی ایہ مقدس کُندہ چٹان موجود اے جو ہزاراں سال قدیم اے۔ اِس چٹان دے دو حِصے نیں تے دوناں اُوپر مختلف تصویراں تے عبارتاں کندہ نیں۔ ایہ جگہ اک زمانے وچ بدھ پناہ گاہ دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی اے۔ حکومت پاکستان نے اس نوں اپنی تحویل وچ لے کے محفوظ کر رکھیا اے لیکن دریائے ہنزہ وچ آنے والے سیلاب اس قدیم ثقافتی ورثے نوں نقصان پہنچانے دا باعث بندے رہندے نیں۔15واں صدی وچ اسلام دی آمد دے بعد بوہت سارے بدھسٹ، مسلمان ہو گئے تے جو چند اک بچے سن اوہ "لداخ” ول ہجرت کر گئے جتھے اج وی بدھسٹس دی اکثریت اے
خیبر پختونخوا
گندھارا تہذیب دا مسکن ہونے دی وجہ توں خیبر پختونخوا بدھ مت دا گڑھ سی تے ایتھے جا بجا مختلف خانقاہاں،درسگاہاں، میوزیم اورسٹوپے بکھرے ہوئے نیں۔ سب توں پہلے ذکر ہو جائی اس قدیم بدھ تہزیب دا جس دی بدولت بدھ مذہب ایتھے تک پھیلیا۔
گندھارا
گندھارا بُدھ مت دی اک قدیم سلطنت سی جو شمالی پاکستان وچ خیبر پختونخوا تے پنجاب وچ پوٹھوہار دے کچھ علاقیاں اُتے مشتمل سی۔ پشاور، ٹیکسلا، تخت بھائی، سوات ،دیر تے چارسدہ اس دے اہم مرکز سن۔ ایہ دریائے کابل توں شمال ول سی۔ گندھارا چھیویں صدی قبل مسیح توں گیارہواں صدی تک قائم رہی۔گندھارا دا ذکر رگ وید تے بدھ روایات دوناں وچ موجود اے۔ چینی سیاح ”ہیون سانگ” (جو ایتھے زیارتاں دے لئی آیا سی) نے تفصیل توں اس دا ذکر کیتا اے۔ کشان دور گندھارا دی تریخ دا سنہرا دور سی۔ کشان بادشاہ ”کنشک” دے عہد وچ گندھارا تہزیب اپنے عروج اُتے پہنچی۔ گندھارا بدھ مت دی تعلیمات دا مرکز بن گیا تے لوک ایتھے تعلیم حاصل کرنے آنے لگے۔
پنجویں صدی وچ ہُن حملہ آوراں دے آنے توں ایتھے بدھ مت دا زوال شروع ہو گیا۔ محمود غزنوی دے حملیاں دے بعد گندھارا وی تریخ توں محو ہو گیا۔ گندھارا دیاں سرحداں وادئ کابل توں لیکر دریائے سندھ دے پار تک سن جس وچ صوابی، سوات، مردان تے راولپنڈی تک دے علاقے شامل سن۔ عرب مورخاں گندھارا دی ہندوستانی سلطنت نوں قندھار (گندھار) دے ناں توں یاد کر دے نیں۔ بدھ مذہب دی کتاباں وچ وی گندھارا دا ذکر ملدا اے۔ گوتم بدھ دے زمانے وچ ٹیکسلا دی شہرت اک علمی مرکز تکشا شیلا یونیورسٹی پاروں وی سی، جتھے دور دور توں لوک حصولِ علم دے لئی آندے سن۔
اننوالا اڈنا گالڑ
اننوالا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
تختِ بھائی، مردان
ضلع مردان دی تحصیل تختِ بھائی دا جتھے تخت بھائی بازار توں 2 کلومیٹر دور اک چھوٹی سی پہاڑی دے اُتے موجود گندھارا دی بہترین طرزِ تعمیر دی حامل بدھ خانقاہ تے اس دے آثار واقع نیں جو جو عالمی ثقافتی ورثے دا حِصہ اے۔تخت ناں دی وجہ تسمیہ ایہ اے کہ ایہ اک پہاڑی اُتے واقع اے تے بھائی (فارسی وچ پانی نوں کہندے نیں ) اس لئی کہ اس دے نال ای اک دریا بہندا سی۔ تخت بھائی ضلع مردان دا سب توں زرخیز علاقہ اے۔ اس زمین دی زرخیزی دے پیشِ نظر ایشیا دا پہلا شکر خانہ جاں شوگرمل برطانوی راج وچ ایتھے بدھ خانقاہ دے نزدیک بنائی گئی سی۔
ایہ جگہ بدھ مت دی قدیم تہذیب و تمدن دے بارے وچ نہایت مفصل معلومات و شواہد فراہم کردتی اے۔ اس پنڈ دی بنیاد اک قدیم قصبے دی باقیات اُتے رکھی گئی سی، اوہ باقیات اج وی عمدہ حالت وچ موجود نیں۔ ایتھے پائے جانے والے قدیم زمانے دے سکیاں توں پتہ چلدا اے کہ ایتھے بدھ مت تے ہندو دھرم دے لوک آباد سن۔ ایتھے تعمیر کیتیاں گئیاں عمارتاں جو راہباں دے لئی بنوائی گئی سن، ہر لحاظ توں تمام تر ضروریات ِ زندگی توں آراستہ سن۔ پہاڑی دے اُتے رہنے والیاں دے لئی وی فراہمیٔ آب دا انتظام سی۔ عمارتاں داںی دیواراں وچ ہوا دی آمد و رفت دے لئی روشندان تے رات وچ تیل دے چراغ روشن کرنے دے لئی طاقاں وی بنائیاں گئیاں سن۔ کھدائی دے دوران ایتھے جو چیزاں دریافت کیتیاں گئیاں نیں، اُنہاں وچ بدھ مت دیاں عبادت گاہاں، صومعہ، عبادتگاہاں دے کھلے صحن، جلسہ گاہاں، وڈے وڈے ایستادہ مجسمے تے مجسمیاں دے نقش و نگار توں مزین بلند و بالا دیواراں شامل نیں۔ پہلی مرتبہ تخت بھائی دی تاریخی حیثیت ول توجہ 1836ء وچ فرانسیسی آفیسر جنرل کورٹ نے مبذول کرائی سی جدونکہ تحقیق تے کھدائی دے کم دا آغاز 1852ء وچ شروع کیتا گیا۔تریخ، نوادرات تے آثارِ قدیمہ توں محبت رکھنے والیاں دے لئی ایہ اک نہایت بہترین جگہ اے
سیری/سہری بہلول
تخت بھائی دے قریب، مالاکنڈ مردان روڈ اُتے واقع ایہ سائیٹ 1980 توں یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے دی لسٹ وچ شامل اے۔ شہرِ بہلول جاں سہری بہلول دے آثار اصل وچ کشان دور وچ بسائے گئے اک قدیم قلعہ بند شہر نوں ظاہر کر دے نیں۔ لفظ سیھری بہلول دی کئی لوگاں نے مختلف انداز وچ تعریف دی اے۔ مقامی لوگاں دا کہنا اے کہ ایہ اک ہندی لفظ اے، جس دے معنی نیں “سر بہلول“ جو علاقے دے اک سیاسی و مذہبی شخصیت سن۔ پر ایہ ناں اتنا پرانا نئی‏‏ں کہ جتنا پرانا ایہ گاواں اے۔ ایتھے موجود بُدھا دی باقیات کر مکمل طور اُتے نئی‏‏ں کھودا گیا۔ ستم بالائے ستم ایہ کہ مقامی افراد نے اپنے گھراں وچ وی غیر قانونی کھدائیاں کر کہ اس سائیٹ نوں نقصان پہنچایا اے۔ایتھے سےعام طور اُتے برتن، مورتیاں، زیوراور سِدے دریافت کیتے گئے نیں۔ ایہ جگہ اک بلند ٹیلے اُتے واقع اے جس دے ارد گرد زرخیز کھیت کھلیان نیں۔ اس جگہ نوں حکومتی تے بین الاقوامی سرپرستی دی اشد ضرورت اے۔
شہباز گڑھی و جمال گڑھی
مردان :مردان شہر توں 12 کلومیٹر شمال وچ واقع شہباز گڑھی، پہاڑاں توں گھرا اک حسین و سرسبز گاواں اے جتھے کچھ اونچائی اُتے تیسری صدی ق م وچ اشوکا دور دی اک کُندہ چٹان واقع اے۔ دو وڈے وڈے ٹکڑاں اُتے مشتمل اس چٹان وچ کُندہ عبارتاں قدیم رسم الخط ”خروشتی” وچ لکھی گئی نیں۔ اس دی تاریخی اہمیت دی بنیادی وجہ ایہ اے کہ پورے جنوبی ایشیا وچ قدیم دور دی عبارتاں تے رسم الخط دی ایہ پہلی مثال اے۔ ایہ چٹان وی یونیسکو دے علامی ثقافتی ورثے دا حِصہ اے۔ مردان دے شمال وچ 13 کلومیٹر دور واقع ”جمال گڑھی” قدیم زمانے دی اک بُدھ خانقاہ رہی اے جو غالباً پہلی توں پنجوی‏‏ں صدی تک قائم رہی ۔ جمال گڑھی دے کھنڈر نوں 1848 وچ برطانوی ماہر آثارِ قدیمہ سر الیگزینڈر کُننگھم نے دریافت کیدا سی۔ ایتھے اک سٹوپا وی موجود سی جو کسے خاص اہمیت دا حامل نئی‏‏ں۔ جمال ڈھیرئی دے کھنڈر توں دریافت کیتے گئے مجسمے تے بت اج برٹش میوزیم تے کلکتہ میوزیم دی رونق نیں جدونکہ خانقاہ توں دریافت شدہ خروشتی رسم الخط دا نمونہ پشاور میوزیم بھیجوا دتا گیا سی۔
پُشکلا وتی، چارسدہ
گندھارا سلطنت دا پائہ تخت، پُشکلاوتی، دے کھڈرات اج دے چارسدہ شہر توں کچھ باہر دریائے کابل تے سوات دے سنگم اُتے موجود نیں۔ پُشکلاوندی سنسکرت زبان دا لفظ اے جس دے معنی نیں ” کنول دے پھُل دا شہر”۔ ہندوواں دی مقدس کتاب ”رامائن” دے مطابق اس شہر دی بنیاد راجا رام دے بھتیجے پشکلا ( جس دے بھائی تاکشا دے ناں اُتے ٹیکسلا دا شہر آباد اے) نے دریائے سندھ دے مغربی جانب رکھی سی۔ پشکلاوندی دے کھنڈر وچ دو شہراں دی باقیات تے کئی سٹوپے شامل نیں۔ ایتھے دریائے کابل دی تن شاخاں آپس وچ ملدی نیں۔ اس خاص جگہ نوں ”پرانگ” کہیا جاندا اے جو مقدس خیال دی جاندی اے ۔ اس دے شمال وچ چارسدہ دا قبرستان واقع اے جسنوں دنیا دے وڈے قبرستاناں وچوں اک منیا جاندا اے۔
وادئ زیریں سوات
زیریں سوات دی وادی ضلع سوات،ضلع لوئر دیر تے مالاکنڈ اُتے مشتمل اک اہم تاریخی علاقہ اے جتھے آریائی لوگاں دے ابتدائی دور دے آثار موجود نیں۔ دریائے سوات دی جنوبی وادی کئی ہزار سال توں حملی آوراں دی آماجگاہ رہی اے ایتھے چکدرہ برج توں لے کے سیدو شریف تک گندھارا دے آثار، بدھ خانقاہاں تے شاہی عمارتاں بِکھری ہوئی نیں۔ زیادہ تر قدیم تاریضی جگہاں بریکوٹ سیدو شریف تے اوڈیگرام دے آس کول نیں۔
بری کوٹ، سوات
وادئ سوات دا دروازہ بریکوٹ، دریائے سوات دے کنارے آباد اے۔ کہندے نیں کہ ایہ سکندرِ اعظم دے بسائے گئے شہر ”بزیرہ” دے آثاراں اُتے آباد اے جسنوں اک اطالوی ٹیم 1984 توں کھود رہی اے۔ ایتھے دریافت ہونے والی قابلِ توجہ اشیاء وچوں اپنے گھوڑے اُتے سوار، سدھارتھ بُدھا دا وڈا سبز مجسمہ تے چٹان وچ کھدی دو شیراں والے سٹوپے دی شباہت شامل نیں۔ اک تے شاہکار شراب دے یونانی دیوندا ”ڈیانوسس” دا مجسمہ اے جس وچ گھنگریالے بالاں والے، تخت نشاں اس دیوندا نے اک ہاتھ وچ جام تے دوسرے وچ بکرے دا سر اُٹھا رکھیا اے۔کشان سلطنت وچ ایہ شہر اک وڈی منڈی دے طور اُتے ابھر کہ آیا لیکن 3 صدی وچ آنے والے اُتے در پے زلزلےآں نے اسنوں تباہ کر دتا تے شاید اسی وجہ توں بزیرہ دا شہر ختم ہو کے رہ گیا۔
سیدو شریف، سوات
سیدو تے اس توں ملحقہ شہر منگورہ دے آس کول کئی بدھ متبرک مقام واقع نیں جن وچ علی گرامہ، بتکارہ 1 تے 2، متلائی تے دریائے جمبیل دی وادی شامل نیں۔
اوڈیگرام
اوڈیگرام، سیدو شہر توں 8 کلومیٹر دور واقع اے۔ برٹش ماہر آثارِ قدیمہ اسٹین نے اسنوں ”اورا” شہر قرار دتا اے جتھے سکندرِ اعظم نے اک جنگ لڑی سی۔ 1950 وچ اطالوی ماہرین دی زیرِ نگرانی ایتھے کھدائی دا کم شروع کیتا گیا۔ شاہی ہندو دور وچ ایہ سوات دا دارالسلطنت سی۔
122ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
پاکستان دے بدھ متی آثار
بت کڑہ سٹوپا، مینگورہ
مینگورہ دے نزدیک واقع بت کڑہ دا سٹوپا میورا دے راجا اشوک نے بنوایا سی۔ اس سٹوپے دی کھدائی اطالوی ماہرین آثارِ قدیمہ نے 1956 وچ کروائی۔ ایتھے توں اک وڈی تعداد وچ کڈے جانے والے آثآرِ قدیمہ دی باقیات نوں اٹلی دے شہر ”تورینو” دے میوزیم وچ رکھیا گیا اے۔
تحصیل خانپور کٹورا
خانپور کٹورا پنجاب دے ضلع رحیم یار خاں دی اک تحصیل اے ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
چکدرہ
ضلع لوئر دیر دا دوسرا وڈا شہر چکدرہ ، دریائے پنجکوڑہ تے دریائے سوات دے سنگم اُتے واقع اے۔ 3500 سال توں اک اہم مرکزی شہر ہونے دے نال نال ایہ شہر گندھارا سلطنت دے آثارِ قدیمہ تے ہندوواں دے قلعاں دے حوالے توں وی شہرت رکھدا اے۔ ایتھے دم کوٹ ہِل دی چوٹی دی کھدائی توں ملنے والے برتن تے زیورات سوات دے سیدو شریف میوزیم وچ رکھے گئے نیں۔ 65-1962 وچ احمد حسن دانی نے کھدائی دے دوران ایتھے توں پہلی صدی دا قدیم بدھ سٹوپا تے خانقاہ دریافت کیتے نیں۔ اس چٹان دے نیچے وی کندہ بدھ عبارتاں ملی نیں۔
تحصیل خانپور کٹورا
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
پاکستان دے بدھ متی آثار
چکدرہ
چکدرہ توں کچھ شمال وچ اُچ دے دیہات دے قریب گُل آباد وچ وی ”آندند ڈھیرئی” دے آثارِ قدیمہ دریافت ہوئے نیں۔ چینی زائر ”ژوان زینگ” دے مطابق اس جگہ توں اک واقعہ منسوب اے اوہ ایہ کہ ایتھے آئے قحط توں لوگاں نوں بچانے دے لئی بُدھا نے اس وادی وچ مرے ہوئے اژدھا دا روپ دھار لیا تاکہ بھوکے لوک اس اژدھے نوں کٹ کے اپنا پیٹ بھر سکاں۔
آندند ڈھیرئی توں کچھ دور ”نِموگ رام” بدھ خانقاہ تے سٹوپا دے کھنڈر واقع نیں۔ ایتھے اُتے تن سٹوپا موجود نیں جو بدھ مت دے تن اصولاں بُدھا اک استاد، دھرم تے سنگھ (بدھ مت دے بھکشواں دی جماعت جنھاں نے دنیا توں مکمل طور اُتے ناتا توڑ کر حصول نروان دے لئی اپنے نوں وقف کر دتا سی )، نوں ظاہر کر دے نیں ۔ ایتھے دریائے سوات دے پُل توں ادھا کلومیٹر دور واقع ”دیر میوزیم” وچ بُدھ تے ہندو سلطنتاں دی نادر اشیاء سمیت مقامی ثقافت نوں وی دیکھیا جا سکدا اے۔
عزیز ڈھیرئی ، صوابی
عزیز ڈھیرئی ، ضلع صوابی وچ گنگو ڈھیرئی نامی قصبے توں 3 کلومیٹر دور واقع اے۔ ایہ جگہ 1976 وچ دریافت کیتی گئی سی لیکن اس دی کھدائی 1993 وچ شروع کیتی گئی۔ ایہ جگہ چند وجوہات دی بنا اُتے بوہت اہم اے جداں کہ ایتھے تہانو‏‏ں قدیم زمانے دی باقاعدہ منصوبہ بندی توں بسائی گئی بستیاں ملیاں گی تے ایہ گندھارا تہزیب دی اوہ جگہ اے جو تہانو‏‏ں بغیر کسے رکاوٹ دے، دوسری صدی ق م توں لے کے اسلامی سلطنت تک دی تمام ثقافتی تصویر پیش کردتی اے۔ پشاور یونیورسٹی دے شعبہ آثارِ قدیمہ دی مدد توں جدو‏‏ں ایتھے دی کھدای کیتی گئی تو کئی چیزاں تے تہاں دریافت ہوئیاں جواس جگہ دی گندھارا سلطنت وچ اہمیت نوں ظاہر کردیاں نیں۔ ایتھے اک جگہ نوں ”متبرک مقام” دا ناں دتا گیا اے جتھے کئی سٹوپے واقع نیں جنہاں دے درمیان اک بارانی نالا لنگھدا اے۔ ایتھے مزہبی عبادتگاہاں دے نال نال رہائشی علاقے وی دریافت کیتے گئے نیں۔
ہُنڈ، صوابی
قلعہ اٹک توں 15 کلومیٹر دور دریائے سندھ دے مغربی کنارے واقع ضِلع صوابی دا ایہ چھوٹا سا قصبہ بُدھ تریخ وچ ممتاز حیثیت رکھدا اے۔ ایہی اوہ جگہ اے جتھے توں سکندرِ اعظم تے اس دی فوجاں نے اباسین نوں عبور کیتا تے پنجاب اُتے حملہ آور ہوئے۔ 11 ویں صدی تک ہندو شاہی حکمراناں دے زیرِ حکومت ہُنڈ ، گندھارا سلطنت دا آخری پائہ تخت سی ( جو تقریباً 300 سال تک ہندو شاہی ریاست دا صدر مقام رہیا) جس دے بعد ایتھے محمود غزنی دی حکومت شروع ہوئی جدونکہ ہندو سلطنت دے صدر مقام نوں کوہِ نمک دے علاقے نندنہ منتقل کر دتا گیا۔ بادشاہ اکبر دے بنائے گئے اک قلعے دے کھنڈر ہن وی ایتھے موجود نیں۔اس دی شان و شوکت نوں ختم کرنے دی لئی مغلاں نے سندھ دے اُس پار اٹک دا شہر بسایا جس نے بتدریج اس شہر دی اہمیت کم کر دتی تے اج ہنڈ اک چھوٹا سا قصبہ اے۔ ایتھے توں دریافت شدہ دیواراں دے ٹکڑے ، سِدے تے سنسکرت رسم الخط دے نموناں نوں پشاور میوزیم وچ رکھیا گیا اے۔
کنشک سٹوپا پشاور
پشاور شہر دے نواح وچ واقع ایہ سٹوپا 2 صدی ق م وچ کشان سلطنت دے حکمران کنشکا نے بدھ مذہب دی باقیات نوں محفوظ رکھنے دے لئی تعمیرکروایا سی۔ کھدائی دے بعد بُدھ مت دی متبرک اشیاء نوں برما دے شہر ”مانڈلے” منتقل کر دتا گیا۔ بدھاں دے مطابق گوتم بُدھا نے مرنے توں پہلے ای بتا دتا سی کہ اس جگہ کنشکا اپنے ناں توں اک اُچی عمارت بنائے گا۔ہُن حکمراناں نے اس سٹوپے نوں وی نہ بخشا۔ لیکن اس دی پتھریلی بنیاد اُتے لکڑی توں اسنوں دوبارہ تعمیر کیتا گیا۔ سب توں اُتے تانبے دی 13 تہاں توں نقش نگاری کیتی گئی۔ ایہ اپنی طرز دا اک منفرد سٹوپا سی جو مینار دی شکل وچ بنایا گیا سی۔ اس جگہ دی کھدائی ڈیوڈ سپونر دی زیرِ نگرانی 1908 وچ شروع کیتی گئی تے اس کہ تہہ توں نہایت قیمتی چھ کوناں والا صندوقچہ برآمد کیتا گیا۔ اس صندوقچے وچ بُدھا دی ہڈیاں دے تن حِصے رکھے سن جو برما دے شہر مانڈلے بھیج دتے گئے جدونکہ صندوقچے نوں پشاور میوزیم دی زینت بنا دتا گیا۔پشاور وچ گنج گیٹ دے باہر واقع اج وی ایہ جگہ حکومت تے محکمہ آثارِ قدیمہ دی بے حسی دا منہ بولتا ثبوت اے
بھامالا سٹوپا، ہری پور
ضلع ہری پور وچ خانپور دے نال بھامالا دے کھنڈر واقع نیں جو اک زمانے وچ ”بہامالہ بُدھ کمپلیکس” دا حِصہ ہویا کردا سی۔ اس سائیٹ نوں 1929 وچ سر جون مارشل تے سر سفیان ملک نے مل کر کھودا سی۔ اس کھدائی نوں 2017 وچ بند کر دتا گیا اے۔ ایہ جگہ وی یونیسکو دی ”عالمی ثقافتی ورثہ” دی فہرست وچ شامل اے۔ اس فہرست وچ جگہ بنانے دے بعد ایتھے بحالی دا بوہت کم ہا اے تے بلا شبہ ایہ ٹیکسلا وادی دی بہترین طریقے توں محفوظ کیتی گئی جگہ اے۔ایتھے موجود مرکزی سٹوپا اک صلیب دی شکل دا اے تے پوری ٹیکسلا وگندھارا دی وادی وچ اس مخصوص شکل دا ایہ سب توں وڈا محفوظ سٹوپا اے۔ صلیب نما اس سٹوپے اُتے کسے قدیم اہرام دا گماں ہُندا اے۔ اس دے اردگرد وی تقریباً 19 چھوٹے چھوٹے سٹوپے واقع نیں جو اس دی دلکشی وچ تے اضافہ کر دے نیں ۔
آہن پوش ، اورکزئی
اورکزئی ایجنسی وچ واقع اس جگہ کھودی گئی بدھ خانقاہ تے سٹوپے توں بُدھ دھرم دی کئی متبرک اشیاء دریافت ہوئی نیں۔ انہاں وچ کندھارا دا سُنہری تعویز، کشان دے بادشاہ کنشکا تے سلطنتِ روم دے بادشاہ تراجن دے دور دے سونے دے سکے جن اُتے گوتم بدھ دی تصویر بنی اے، شامل نیں۔ بدقسمتی توں ایہ قیمتی اشیاء اج مرٹش میوزیم دا حصہ نیں۔
شپولا سٹوپا، خیبر
پشاور توں طورخم ول جائاں تو علی مسجد تے لنڈی کوتل دے بیچ اک ”زرائے” ناں دا پنڈ آندا اے جتھے سڑک دے نال ای اک تنگ پہاڑی گزرگاہ دے کنارے اک قدیم سٹوپے دے کھنڈر نظر آندے نیں۔ ایہ خیبر ایجنسی دا شپولا/ سپھولا سٹوپا اے۔ پتھراں توں بنے اس سٹوپے دا ہن صرف گنبد ای باقی اے تے اوہ وی قابلِ رحم حالت وچ۔ تریخ داناں کہ مطابق دوسری صدی دا ایہ سٹوپا کشان سلطنت دے آخر وچ بنایا گیا ہوۓ گا۔ خیبر کول تے اس دے آس کول دے علاقے دا ایہ سب توں مکمل سٹوپا سی جس توں کافی مقدار وچ پتھر گِر چکے نیں۔ ایتھے ملنے والی باقیات نوں پشاور میوزیم وچ رکھیا گیا اے۔ اج ایہ جگہ فرنٹیئر کانسٹیبلری دے زیرِ انتظام اے۔
پنجاب
پنجاب دے شمال وچ وسیع و عریض رقبے اُتے بدھ مذہب دے آثار دریافت ہوئے نیں جن وچ سٹوپے تے خانقاہاں شامل نیں۔ تقریباً تمام دریافتاں ضلع راولپنڈی وچ ٹیکسلا تے اس توں ملحقہ علاقاں وچ ہوئی نیں۔
ٹیکسلا
ٹیکسلا، راولپنڈی توں 22 میل دورایک قدیم شہ رہے جس دے لفظی معنی ”کٹے ہوئے پتھر دا شہر” دے نیں۔ ایتھے ای راجا امبھی نے سکندرِ اعظم دی اطاعت قبول دی۔ جس دے بعد سکندر راجا پورس توں لڑنے دے لئی جہلم دے کنارے پہنچا۔ باختر دے یونانی حکمراناں دیمریس نے 190 ق م وچ گندھارا دا علاقہ فتح کرکے ٹیکسلا نوں اپنا پایہ تخت بنایا۔ مہاراجا اشوک اعظم دے عہد وچ وی اس شہر دی رونق پورے عروج اُتے سی تے ایہ بدھ تعلیم دا مرکز سی۔
ستوی‏‏ں صدی عیسوی وچ مشہور چینی سیاح ”ہیون سانگ” ایتھے آیا سی۔ اس نے اپنے سفر نامے وچ اس شہر دی عظمت و شوکت دا ذکر کیتا اے۔ ٹیکسلا شہر توں دریافت ہونے والے کچھ کھنڈر 6 صدی توں تعلق رکھدے نیں۔ اس دے علاوہ میورا سلطنت، ہند یونانی تے کشان سلطنت دے زمانے دی وی کافی چیزاں دریافت کیتی گئی نیں۔ اک روایت دے مطابق ٹیکسلا دی یونیورسٹی دنیا دی سب توں پہلی یونیورسٹی سی۔ ماضئ قریب وچ ٹیکسلا دے کھنڈر نوں سر الیگزینڈر کننگھم نے 19 ویں صدی وچ دوبارہ دریافت کیتا۔ 1980 وچ اسنوں یونیسکو نے ”عالمی ثقافتی ورثہ” قرار دتا۔ جدونکہ 2006 وچ ایہ پاکستان وچ سیاحاں دا پسندیدہ ترین مقام قرار پایا۔ ایتھے گوتھک سٹائل دا اک خوبصورت عجائب گھر اے، جس وچ پنجوی‏‏ں صدی پہلے مسیح دے گندھارا آرٹ دے نمونے، دس ہزار سکے ( جن وچ بعض یونانی دور دے نیں ) زیورات، ظروف، پتھر، بدھا دے مجسمے تے دیگرقیمتی نوادرات رکھے نیں۔
سرکپ
سِرکپ دے قدیم شہر دے کھنڈر ٹیکسلا میوزیم توں کچھ فاصلے اُتے واقع نیں۔ ایہ 180 پہلےِ مسیح وچ قدیم ہند سلطنت دے مہاراجا دمِترس دا بسایا گیا شہر اے۔ کہندے نیں کہ بادشاہ مہندرا اول نے اسنوں دوبارہ بنایا سی۔ 1912 توں 1930 دے درمیان ”سر جون مارشل” دی زیرِ نگرانی اس جگہ دی کھدائی کیتی گئی سی۔ سرکپ توں اک قدیم سٹوپے تے مندر دے آثار وی ملے نیں۔ ایتھے جگہ جگہ تہانو‏‏ں قدیم یونانی طرز دے نقش و نگارملے گا جو اج وی جِدت دے نال ایتھنز شہر وچ دیکھے جا سکدے نیں۔
جنڈیال ٹمپل
جنڈیال ٹیکسلا دے کول دوسری صدی پہلےِ مسیح دا اک قدیم تے پرشکوہ یونانی مندر اے جو سرکپ دے کول اک اُچے چبوترے اُتے واقع اے۔ اس دی کھدائی 1912 توں 1913 مین کیتی گئی سی تے اسنوں حالے تک برِصغیر دی دھرتی اُتے پائی جانے والی سب توں زیادہ ”خالص یونانی عمارت” کہیا جاندا اے۔ اس مندر دے یونانی ستون تے فرش یونان وچ پائے جانے والے مندراں توں ہو بہو ملدے جلتے نیں۔
دھرما راجیکا سٹوپا
دھرما راجیکا جاں دھرم راجیکا دا بُدھ سٹوپا ٹیکسلا وچ واقع اے۔ 2 صدی وچ بنائے گئے اس سٹوپے نوں ٹیکسلا دا عظیم سٹوپا وی کہیا جاندا اے۔ ایہ سٹوپا بُدھا دی چھوٹی چھوٹی ہڈیاں نوں دفن کرنے دے لئی تعمیر کیتا گیا سی۔کہیا جاندا اے کہ دھرماراجیکا سٹوپا، راجا اشوک دے بنائے گئے اک سٹوپے دی باقیات اُتے بنایا گیا اے۔ ایتھے توں دوسری صدی پہلے مسیح دے ہند یونانی سِدے وی دریافت کیتے گئے نیں۔
ہُن دورِ حکومت وچ اسنوں شدید نقصان پہنچایا گیا۔ تریخ بتاندی اے کہ ہُن حکمراناں نے بُدھ مت دے ماننے والیاں اُتے بوہت ظلم ڈھائے۔ انہاں دے زمانے وچ گندھارا دی ہزاراں بدھ خانقاہاں گرا دی گئاں۔ ایہ جگہ وی 1913 وچ سر جون مارشل دی زیرِ نگرانی کھودی گئی ۔ انکی دریافت توں پہلے ایہ سٹوپا بوہت بری حالت وچ سی ۔ 1934 وچ کافی جگہ دی کھدائی دے بعد ایتھے کھلے میداناں توں انسانی ڈھانچے برآمد ہوئے جو تریخ داناں دے مطابق انہاں بُدھ راہباں دے سن جنہاں ہۃن حکمراناں نے قتل کیدا سی۔
لہندی یمنا نہر
لہندی یمنا نہر یمنا دریا توں کڈھی اک نہر اے ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
بھر ماؤنڈ دے کھنڈر
بھڑ ماونڈ، ٹیکسلا دے کھنڈر دا قدیم ترین حصہ اے۔ اس شہر دے کھنڈر شمالاً جنوباً 1 کلومیٹر تے شرقاً غرباً قریباً 600 میٹر رقبہ اُتے واقع نیں۔ انہاں کھنڈر دا سب توں پرانا حصہ پنجوی‏‏ں تے چھٹی صدی پہلے مسیح توں تعلق رکھدا اے۔ اس دے بعد والی سطح چوتھی صدی پہلے مسیح توں اے تے سکندر اعظم دے حملے دے وقت آباد سی۔ تیسری سطح موریا بادشاہاں دے وقت وچ تیسری صدی پہلے مسیح وچ آباد سی۔ کھنڈر دی چوتھی تے سب توں بالائی سطح موریا خاندان دے بعد دے زمانہ توں تعلق رکھتی اے۔شہر دی گلیاں ایہ ظاہر کردیاں نیں کہ اوہ تنگ تے ایتھے واقع گھر بلا ترتیب سن۔ گھراں وچ باہر دی جانب کوئی کھڑکیاں نہ سن بلکہ اندر صحن وچ کھلتی سن۔ بھڑ ماونڈ دے کھنڈر نوں پہلی دفعہ سر جان مارشل نے 1913 توں 1925 دے عرصہ وچ کھودا ۔
لہندی یمنا نہر
دلی سلطنت ویلے
پنجاب دے اتہاس وچ لہندی یمنا نہر اک مشہور نہر ہے، جس نوں بادشاہ جلال الدین خلجی (1290-96) دریا یمنا دے سجے کنڈھے توں پنڈ خضرآباد توں کڈھ کے اپنی راجدھانی دلی لے گیا سی ۔ بادشاہ فیروز شاہ تغلق (1351-1388) جو باغاں دا بہت پریمی سی، نے دلی وکھے قرول باغ اتے جوڑ باغ ستھاپت کیتے اتے اس نہر نوں اتھوں تکّ لے گیا تاں جو اوہناں نوں اتے ہور لوکہت کیتے کماں نوں پانی مل سکے ۔ کیہا جاندا ہے کہ دلی اس سمیں دنیا بھر دیاں راجدھانیاں نالوں بہتی ہری بھری سی ۔ فیروز شاہ تغلق 1356 وچ نہر نوں حصار اتے ہانسی تکّ لے گیا تاں جو شاہی باغاں نوں سنچت کیتا جا سکے ۔ اس بادشاہ نوں بھارتی سنچائی دا پتاما کیہا جاندا ہے کیونکہ اس نے ہور کئی نہراں کھدوائیاں سن ۔
مغل راج ویلے
بادشاہ اکبر دے سمیں اس دے گورنر شہاب الدین احمد خاں نے 1561 وچ اس نہر نوں نویں دکھ دندیاں اس دا ناں نہر شاہتی رکھیا ۔ بادشاہ شاہ جہاں (1627-1658) دے سمیں اس دا گورنر اتے انجینیئر علی مردان خان اس نہر نوں دلی چاندنی چوک براستہ تیس ہزاری اتے پھر لال قلعے تکّ لے گیا ۔ اس نہر نوں نہر بہشت کیہا جاندا سی ۔ لال قلعے وچ اس نہر نال مہتاب باغ اتے حیات باغ نوں پانی ملدا سی ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
موہرا مرادو دی خانقاہ
موہرا مرادو وی ٹیکسلا وچ واقع اک قدیم بدھ اسٹوپہ تے درسگاہ دا کھنڈر اے۔ ایہ علاقہ نہایت خوبصورت تے پہاڑاں توں گھرا ہویا اے۔ ایتھے رہنے والے بدھ راہب تنہائی وچ عبادت کر سکدے سن ۔ایہ شہر دوسری صدی عیسوی وچ تعمیر کیتا گیا سی تے کشن سلطنت توں تعلق رکھدا اے۔ایہ کھنڈر تن حصےآں اُتے مشتمل اے۔ وڈا اسٹوپہ، نذر دا استوپہ تے درسگاہ ۔ قدیمی درسگاہ جاں خانقاہ وچ طالب علماں دے لئی 27 کمرے موجود نیں جو اک مرکزی تلاب دے ارد گرد واقع نیں۔ مستطیل شکل دے اس تلاب دی گہرائی نصف میٹر سی تے اس دا پانی مذہبی مقاصد دے لئی استعمال ہُندا سی۔ بارش دا پانی چھت توں لکڑی دے پرنالاں دے راستہ تلاب وچ گردا سی۔ تلاب وچ اترنے دے لئی چاراں طرف زینے موجود نیں۔ درسگاہ وچ اک باورچی خانہ وی موجود اے تے اک کنواں وی جو اج وی استعمال ہو سکدا اے۔ بدھ دے مجسمے درسگاہ دے صحن تے طالب علماں دے کمراں وچ بکثرت موجود نیں۔ درسگاہ وچ اک طرف اجتماع دا وڈا کمرہ وی بنا ہویا اے۔اک خاص یادگار درسگاہ دے اک کمرہ وچ موجود اے۔ ایہ یادگار قریبا 4 میٹر بلند اے تے اس دے بعض حصے رنگین سن۔
لہندی یمنا نہر
نہر دی تباہی
اورنگزیب ویلے اس نہر دی اندیکھی کیتی گئی اتے ایہہ اپنی پرسدھتا گوا بیٹھی ، اس وچ گھاہ اتے ہور گندمند جمع ہو گیا تے پانی دے کھڑاء نے لوکاں دیاں پیٹ دیاں بیماریاں نوں جنم دتا اتے اس بیماری لئی لوک املی دا پانی پین لگے تے اس طرحاں 'گول گپے' دا جنم ہویا ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
مانکیالہ سٹوپہ، راولپنڈی
مانکیالہ اسلام آباد توں 36 کلومیٹر جنوب وچ روات قلعے دے قریب واقع اے۔ اس علاقے دی اک وجہ شہرت ایتھے ماجود گوتم بدھا دا اوہ سٹوپا اے جتھے اک روایت دے مطابق بُدھا نے ست بھوکے چیتے دے بچاں نوں اپنے جسم توں کچھ گوشت کٹ کے کھلایا سی۔کہیا جاندا اے کہ ایہ سٹوپا راجا مانک نے تعمیر کروایا سی تے اس جگہ دا پرانا ناں وی ”مانک پور” جاں ”مانک نگر” سی جو ہندو دھرم دے مطابق قدیم ہندو راخشساں ( بدی دے پیروکار، دیومالا کردار) دا گڑھ سی ، لیکن ایہ بات کسے مستند حوالے توں ثابت نئی‏‏ں دی جا سکی۔منکیالا دی تریخ 2000 سال پرانی اے جدو‏‏ں ایہ گندھارا سلطنت وچ اک بدھ خانقاہ سی تے ایتھے 15 دے قریب سٹوپے سن۔ موجودہ سٹوپا کنشکا دا تعمیر کرایا ہویا اے جسنوں اگ لگنے دے باعث کافی نقصان پہنچا سی۔ لیکن اس دے مکمل تباہ ہونے دا کوئی ثبوت نئی‏‏ں ملدا۔ ایتھے کھنڈر توں نکلنے والی تمام قیمتی اشیاء نوں برطانیہ لے جایا گیا تے اج اوہ برٹش میوزیم دی زینت نیں۔
لہندی یمنا نہر
مڑ چالو
بادشاہ محمد شاہ رنگیلا (1719-1748) نے اپنے اودھ دے گورنر اتے انجینیئر سعادت خاں نوں اس نہر نوں ٹھیک کرکے پھر چالو کرن لئی کیہا اتے کشمیری گیٹ کول 30،000 درخت لائے اتے اس نوں تیس ہزاری کیہا ۔ ایہہ نہر چاندنی چوک وچوں ہو کے فتح پوری مسجد تکّ جاندی سی ۔ اس نہر دے دوویں پاسیں سیر کرن لئی راہ سن اتے رستے وچ تھاں-تھاں کھان-پین لئی کئی تھاں سن ۔ اج وی ایہناں تھاواں دے لاگے-چھاگے کھان-پین دے شوقیناں لئی بہت سارے ٹکانے ہن ۔
مڑ تباہی
نہر اک وار پھر بے-دھیانی دا شکار ہوئی ، پانی ہانسی اتے حصار جانا بند ہو گیا ۔ دلی نوں جاندی اس نہر دی برانچ 1753-60 وچ بند ہو گئی ۔ ہسار اتے ہانسی دے آلے-دوآلے دا کھیتر سدا قحطاں دی مار تھلے رہن لگّ پیا ۔ 1782-83 دے قحط نے اس کھیتر وچ بڑی تباہی مچائی ، جد وی پنجاب وچ قحط پیندا سی، اسے کھیتر وچ ہی بہتا جانی تے مالی نقصان ہندا سی ۔ 1832-33 وچ آئے قحط نے اتھوں دے لوکاں دی بس ہی کرا دتی ۔ اس توں پہلاں 1817 وچ بنگال انجینیئرز دے جی.آر. بلین (7. R. 2lane) نوں اس نہر نوں ریماڈل کرن لئی ایسٹ انڈیا کمپنی نے کیہا سی ۔ اس نہر دا ہیڈّ ہتھنی کنڈ والی تھاں 'تے رکھیا اتے اس طرحاں 1819 وچ دلی برانچ نوں چالو کیتا گیا اتے 1825 وچ ہانسی برانچ نوں ۔ جی. آر. بلین دی چھیتی ہی موت ہو جان کارن اتے ہانسی برانچ دی پنگتی (Alignment) دوشپورن ہون کارن نہر ٹھیک طرحاں کم نہ کر سکی. اپروکت سارے ہلاتاں کرکے نہر اتے اس دی دلی برانچ نوں وگیانک طور 'تے سنچائی یوگ بناؤنا بڑا ضروری سی ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
پتن مِنارہ، رحیم یارخان
رحیم یار خان توں ابوظہبی محل روڈ اُتے تقریباً 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پتن منارہ واقع اے جسنوں تریخ دان اک قدیم بدھ خانقاہ قرار دیندے نیں۔ پتن منارہ تریخ وچ پتن پور دے ناں توں جانا جادا سی ۔ بعض محققین دے مطابق پتن پور سکندراعظم نے تعمیر کروایا سی تے ایتھے اک بوہت وڈی درسگاہ تعمیر دی سی۔ جدونکہ کچھ دے نزدیک ایہ شہر سکندراعظم دے زمانے توں وی پہلے دا آباد سی تے صحرائے چولستان وچوں گزرنے والا اک قدیم دریا ہاکڑا جاں گھاگھرا پتن پور دے قریب توں بہدا سی۔ سکندراعظم نے اس شہر نوں فتح کرنے دے بعد کچھ عرصہ اپنی فوج دے نال ایتھے قیام کیدا سی ۔ اسی قیام دے دوران سکندراعظم نے ایتھے اک مینار تعمیر کروایا۔ جس دا ناں پتن منارہ سی۔
لہندی یمنا نہر
1857 دی جنگ آزادی ویلے
1857 دے غدر جس نوں ہندستان دی آزادی دی جنگ وی کئی لوک کہندے ہن، دے سمیں ایہہ نہر لاشاں نال بھری پئی سی ۔ اس کھیتر وچ جنہاں لوکاں پاس بھوئیں سی، اوہ اس نوں واہن توں اسمرتھّ سن اتے بھکھے مر رہے سن ۔ وپاریاں پاس دو تنّ سال دا خاص پدارتھ لکویا پیا سی پر لوکاں پاس خریدن لئی پیسہ نہیں سی ۔ پچھے جتھے پانی ملدا سی، اتھوں دے لوک اپنے دیش دے لوکاں دے دکھاں نوں محسوس نہیں کردے سن تے اوہ امیر سن ۔ ایہہ نہر کرنال شہر دے پورب وچ وگدی سی تے نیڑے ہی یمنا ندی دا بیٹ دا کھیتر پیندا سی اتے نہر نوں ضروری ڈھلوان نہ ملن کارن پانی دی گتی مٹھی رہندی سی، جس کارن گھاہ اتے کانھے وغیرہ اس 'چ آؤن کارن اس کھیتر وچ سیم دی سمسیا وی سی اتے اس طرحاں لوکاں دی صحتَ 'تے وی اثر پے رہا سی ۔ بھومی وچ لون اتے کلر پیدا ہو جان کارن حالات دنو-دن وگڑ رہے سن ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
پتن مِنارہ، رحیم یارخان
پتن پور موہن جوڈارو تے ٹیکسلا دی تہزیباں دا امین رہیا اے۔ تے تریخ وچ ہندومت ، بدھ مت دا خاص مرکز رہیا اے۔ اس دے کنارے بہنے والا دریا ہاکڑا موسمی تبدیلیاں دے باعث خشک ہو گیا۔ دریا خشک ہونے توں پتن پور دی عظمت ہولی ہولی ختم ہونے لگی۔ تے اک وقت آیا کہ پورا علاقہ ویران ہو گیا۔ بعض روایات دے مطابق پتن منارہ خزانہ دفن اے۔ انگریزاں دے دور حکومت وچ 1849 وچ کرنل منچن نے اس خزانے نوں تلاش کرنے دی کوشش دی مگر ناکام رہیا۔ رحیم یار خان وچ دریائے ہاکڑہ دے کنارے اُتے آباد پتن پور جو کدی تہذیب و تمدن دا آئینہ دار سی، اج ایہ کھنڈر اس دی داستان بتانے توں وی قاصر نیں۔ہن ایہ صرف اینٹاں دا مینار باقی رہ گیا اے۔ جو کسے وقت وی زمین بوس ہونے والا اے۔
لہندی یمنا نہر
انگریزی حکومت دا نہر چ سدھار
نہر نوں وڈا کرن اتے نویں دکھّ دین اتے وگیانک آدھار 'تے چلاؤن خاطر کئی سکیماں بنائیاں گئیاں ۔ 1873 وچ نہر نوں ریماڈل کرن دا کم ہتھاں وچ لیا گیا اتے تاجیوالا (پاؤنٹا صاحب توں تھلے) دی تھاں 'تے اک ستھائی بنھ بنایا گیا اتے نہر دے رستے وچ پیندے پتھرالا اتے سومب چھوٹیاں ندیاں دے دادوپر دی تھاں 'تے کراس ڈرینیز ورکس بنائے گئے ۔ ایہہ کم بنگال انجینیئرز دے اک انجینیئر جان کالون دی نگرانی ہیٹھ بنے ، تاجیوالا والا ویئر 1700 فٹّ لما سی اتے دوویں پاسیں کھالے (نہر) بنائے گئے ۔ سجے پاسے لہندی یمنا نہر دا ہیڈّ ریگولیٹر بنیا تے کھبے پاسے چڑھدی یمنا نہر دا ۔ ایہناں دوواں نہراں دی پانی دی سمرتھا کرم وار 6380 کیوسکس اتے 1300 کیوسکس سی ۔ لہندی یمنا نہر پہلے 14 میل یمنا دریا دے پرانے وہن وچ وگدی ہے ۔ دادوپور دی تھاں 'تے پھر ہیڈّ ریگولیٹر بنایا گیا ۔ 38 میل دا سفر کردیاں اندری دی تھاں 'تے اس وچوں سرسا برانچ 1889-95 وچ کڈھی گئی ۔ 31 میل ہور چل کے لہندی یمنا نہر 'چوں دو ہور برانچاں ہانسی برانچ اتے نویں دلی برانچ نکلدیاں ہن ۔ مین لائن اتے نویں دلی برانچ ہیڈّ توں اخیر تکّ کشتیاں چلاؤن دے یوگ بنائیاں گئیاں جدکہ ہانسی برانچ ہانسی ریلوے سٹیشن تکّ ۔ اس ویلے سرسا برانچ دی سمرتھا 2000 کیوسکس اتے لمبائی 115 میل سی اتے ایہہ اندری اتے سرسا دے وچکارلے کھیتر نوں سنچت کردی سی ۔ ہانسی برانچ (لمبائی 47 میل) دی سمرتھا وی 2000 کیوسکس سی اتے اس وچوں اک سب برانچ نکلدی ہے، جس دا ناں بٹانا سب برانچ ہے اتے سمرتھا 700 کیوسکس ہے ۔ اس سب برانچ وچوں سجے پاسیوں سندر سب برانچ نکلدی ہے جو پنڈ اوباس تکّ جاندی ہے ۔ اک سندھی راہیں جیند ریاست نوں وی لگبھگ 60،000 ایکڑ لئی پانی دتا گیا، جس وچوں 10،000 ایکڑ مفت سی اتے باقی رقبے لئی رقم دینی سی ۔ نویں دلی برانچ دی سمرتھا 1750 کیوسکس سی اتے لمبائی 74 میل جتھے ایہہ اوملا نیویگیشن چینل نال ملدی سی ۔ نویں دلی برانچ توں سردھانا پنڈ پاس باہوت سب برانچ نکلدی ہے، جو روہتک تکّ جاندی ہے ۔
نہر بارے جانکاری
ویہویں صدی دے شروع تکّ لہندی یمنا نہر دے نیٹورک وچ مکھ نہراں دی لمبائی 343 میل، ڈسٹریبیوٹری نہراں دی 1797 میل، ڈرینیز کٹس دی 657 میل، ایسکیپس دی 76 میل، گھراٹاں لئی چینلاں دی 9 میل سی ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 4000 مربع میل، جس وچوں 3300 نوں پانی ملدا سی/آؤندا سی، وچ نہر برٹش کھیتر دے 1056950 ایکڑ، پٹیالہ ریاست 87405 ایکڑ نوں پانی دندی سی ۔ 1941-42 دے مالی سال وچ اس نہر ادھین 2278008 ایکڑ نوں پانی ملیا ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
آزاد کشمیر
آزاد جموں و کشمیر وچ واقع بدھ مت دے آثارِ قدیمہ وچ سرِفہرست ”شاردہ دی قدیم بدھ یونیورسٹی” اے ۔شاردہ یونیورسٹی دا قدیم ناں شاردہ پتھ اے۔ ”پتھ” قدیم سنسکرت زبان توں تعلق رکھدا اے۔ اس دے لغوی معنی ایسی جگہ جاں نشست گاہ دے نیں، جس نوں روحانی تکریم توں نوازا گیا ہو۔ کنشک اول (نیپال دے شہزادے) دے دور وچ شاردہ وسط ایشیا دی سب توں وڈی تعلیمی و تدریسی درسگاہ سی ۔ ایتھے بدھ مت دی باقاعدہ تعلیم دے نال نال تریخ، جغرافیہ، ہیت، منطق تے فلسفے اُتے مکمل تعلیم دی جاندی سی۔ اس درسگاہ دا اپنا رسم الخط سی، جو دیوناگری توں ملدا جلدا سی۔ اس رسم الخط دا ناں وی شاردہ سی۔
لہندی یمنا نہر
نہر بارے جانکاری
جد بھاکھڑا نہر سسٹم دی اساری ہوئی تد سرسا برانچ تھلے آؤندا سارا رقبہ اس سسٹم نوں تبدیل کر دتا گیا اتے اس لئی بھاکھڑا مین لائن نہر توں سونڈ ہیڈّ توں نروانا برانچ (1794 کیوسکس) ناں دی پکی نہر کڈھ کے اتھے پہنچایا گیا ۔ ایہہ نہر سرہند نہر کولوں لنگھدی بھاکھڑا مین لائن نہر وچوں جی. ٹی. روڈ توں تھوڑھا تھلیوں نکلدی ہے ۔
پاکستان دے بدھ متی آثار
آزاد کشمیر
کہیا جاندا اے کہ 3058 پہلےِ مسیح وچ وسط ایشیا وچ آنے والے سراس وات برہمن، جو علم آشنا تے مہذب لوک سن، اس درے وچ آ کے آباد ہوئے۔ شاردہ دیوی انہاں قبائل دی تخلیق دسی جاندی اے تے گاواں دا ناں شاردہ دیوی دے ناں اُتے ای اے۔ شاردہ دا شمار ہندو مت، بدھ مت تے شیو مت دے مقدس ترین تھاں وچ ہُندا اے۔ یونیورسٹی دی اس عمارت نوں کنشک اول نے تعمیر کروایا سی۔ شاردہ یونیورسٹی دی عمارت اک چبوترے دی شکل وچ اے۔ عمارت دی تعمیر اج دے انجینیئرز نوں وی حیرت وچ ڈال دیتی اے۔ ایہ عمارت برصغیر وچ پائی جانے والی تمام قدیمی عمارتاں توں مختلف اے، خاص طور اُتے اس دے درمیان وچ بنا چبوترہ اک خاص فن تعمیر دا نمونہ پیش کردا اے۔ اس دی اونچائی تقریباً سو فٹ اے۔ اس دے چاراں اطراف دیواراں اُتے نقش و نگار بنائے گئے نیں۔ جنوب ول اک دروازہ اے۔ عمارت دے اُتے چھت دا ہن ناں و نشان باقی نئی‏‏ں اے۔ کرتار پور دے بعد ہن آزاد کشمیر دی حکومت وی ایتھے موجود بدھ تے ہندو عبادت گاہاں نوں کھولنے دے لئی اُتے تول رہی اے جو اک چنگا اقدام اے۔
لہندی یمنا نہر
نہر بارے جانکاری
گٹھ:یمنا دریا دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:سارا سال چلن آلیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
پاکستان دے بدھ متی آثار
ٹھل میر رکن، نوابشاہ
ایہ اک منفرد قسم دا اسٹوپا ( جاں ٹھل) اے جو ضلع نواب شاہ دے شہر دولت پور صفن توں 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے تے قاضی احمد شہر توں شمال وچ اے۔ سندھ وچ بدھ مت دا ایہ واحد یادگار ٹھل جاں اسٹوپا اے جس دی چھت گنبذنما اے۔ اس یادگار دی اونچائی 60 فٹ اے تے ایہ کچی تے پکی اینٹاں توں تعمیر کیتا گیا اے۔ ٹھل میر رکن دی گنبد نما تعمیر دے لئی اینٹاں بدھ حکمراناں دے ادوار وچ بنائی تے تیار کیتیاں گئیاں۔ اس دی تاریخی تفصیلاں توں پتہ چلدا اے کہ ایہ نہ صرف بوہت پرانا ٹھل اے بلکہ صدیاں تک بدھ مت دا مذہبی مرکز رہیا۔ اس ٹھل دے نزدیک گوتم بدھ دے متعلق کئی آثار تے ثبوت ملے نیں۔ اس ٹھل توں گوتم بدھ دے بارے وچ ملنے والے تاریخی تے تحقیقی تفصیلاں تے تذکراں توں معلوم ہُندا اے کہ ٹھل میر رکن دوسری صدی عیسوی توں لے کے گیارہواں صدی عیسوی تک بدھ مت دے اہم مراکز وچوں سی۔
کہوجو دڑو، میر پور خاص
میر پور خاص شہر توں کچھ فاصلے اُتے واقع ایہ جگہ اج اک بے آب و گیاہ قطعے دا منظر پیش کردتی اے لکن بلا شبہ اس دی مٹی وچ اج وی کدرے نہ کدرے تریخ بسی ہوئی اے۔ ایکڑ اُتے محیط اس سائیٹ توں کھدائی دے دوران سٹوپے ، مٹی تے شیشے توں بنے گلدان، کندہ اینٹاں تے پتھر تے مختلف قدیم چیزاں دریافت ہوئیاں جن وچوں کچھ نوں کراچی میوزیم وچ رکھیا گیا اے۔ اج اس سٹوپے دی حالت انتہائی خستہ اے۔ سیاحاں دے لئی ایتھے ہن کچھ نئی‏‏ں بچا لیکن ماہرینِ آثارِ قدیمہ ہن وی ایتھے کھنچے چلے آندے نیں۔
سراج جی ٹاکری، خیرپور
روہڑی ہلز دے کنارے واقع ایہ بُدھ آثارِ قدیمہ خیرپور توں سوراہ جانے والی سڑک دے نزدیک نیں۔ پتھر تے گارے توں بنے انہاں آثار دا ذکر سندھ دی تریخ وچ کدرے نئی‏‏ں ملدا تے اج وی بوہت کم لوک اس دے بارے وچ جانتے نیں۔ انہاں جگہاں دے علاوہ موہنجو دڑو توں وی گوتم بدھا تے پیروکاراں دی مورتیاں دریافت کیتی گئی نیں۔
بلوچستان
بلوچستان وچ وی چند تھاں اُتے بدھ مت دے آثار پائے گئے نیں۔ انہاں وچ سرِ فہرست گوندرانی لسبیلہ دی غاراں نیں جو ضلع لسبیلہ وچ بیلا شہر توں 20 کلومیٹر شمال دی جانب واقع نیں۔ اس جگہ نوں ”مائی گودرانی دا شہر” ، ”شہرِ روغان” تے روحاں دا مسکن وی کہیا جاندا اے۔ اس شہر دی تریخ کیتا اے تے ایہ قدیم غاراں کس نے تے کدوں بنائیاں، تریخ دان اس بارے وچ کچھ بتانے توں قاصر نیں۔ لیکن انہاں دا قیاس اے کہ ایتھے 8 ویں صدی وچ اک عظیم بُدھ خانقاہ قائم سی، چونکہ تد ایہ علاقہ بُدھ سلطنت دا حِصہ سی سو اس قیاس نوں سچ منیا جا سکدا اے۔ دوسری جانب کچھ تریخ داناں دا کہنا اے کہ بے شک انہاں غاراں وچ بدھ مت دی خصوصیات پائی جاندی نیں لیکن حتمی طور اُتے اسی‏‏ں انہاں بدھ مذہب توں منسلک نئی‏‏ں کر سکدے۔گوندرانی دی ایہ غاراں جنہاں مقامی ”پرانے گھر” وی کہندے نیں، چٹاناں دے اندر چھوٹے چھوٹے کمراں دی صورت وچ بنائی گئی نیں تے آپس وچ راستاں توں جُڑی نیں۔ انگریز راج وچ انکی تعداد 1500 دسی گئی اے لیکن اج انہاں دی تعداد 500 دے قریب اے۔ افسوس دا مقام ایہ اے کہ اج ایہ مٹنے دے دہانے اُتے نیں۔
گٹھ:بدھ مت
123ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
لال تے چٹا وڈا اڈنا گالڑ
لال تے چٹا وڈا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔
124ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
چک 87 گ ب
چک 87 گ ب  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
گھینٹا گھر، فیصل آباد
گھینٹہ گھر، فیصل آباد وچ اک گھڑی مینار اے جہڑا فیصل آباد پنجاب پاکستان وچ اے۔ ایہ برطانوی راج ویلے 1903 وچ بنایا گیا سی۔ ایہ برطانیہ دی ملکہ وکٹوریہ دی یاد وچ بنایا گیا سی۔
منار دی کھاڑی
منار دی کھاڑی (මන්නාරමි ‌බොක්ක மன்னார் வளைகுடா) اک وڈی کچھار کھاڑی ہے جو بحر ہند وچلے لکادیپ سمندر دا حصہ ہے۔ ایہہ بھارت دے دکھنی سرے اتے سری لنکا دے  لہندے ساحل وچکار واقع ہے۔ نیویں جزیرےآں اتے مونگاں-چٹاناں دی اک لڑی، جس نوں آدم دا پل جاں رامسیتو کیہا جاندا ہے (جس وچّ منار جزیرہ شامل ہے)، اس کھاڑی نوں پاک کھاڑی توں وکھ کردی ہے جو اتر ولّ بھارت اتے سری لنکا وچکار پیندی ہے۔ دکھنی بھارت تھمیربرانی دریا اتے سری لنکا دا ارووی ارو دریا اس وچّ آ ڈگدے ہن۔
گھینٹا گھر، فیصل آباد
گٹھ:فیصل آباد
منار دی کھاڑی
حوالے
گٹھ:بحر ہند گٹھ:سمندر گٹھ:خلیجاں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
چڑھدی یمنا نہر
تاجیوالا دی تھاں توں یمنا دے کھبے کنڈھے توں چڑھدی یمنا نہر وی نکلدی ہے، ایہہ یو. پی. (یونائیٹڈ پروونسز آف آگرہ اینڈ اودھ) دے کھیتر نوں پانی دندی سی ۔ ایہہ نہر 1823-29 وچ برٹش حکومت ولوں پٹی گئی سی، جدوں پنجاب سلطنت وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا راج سی ۔ یو. پی. نوں اس ویلے 'نارتھ ویسٹرن پروونس' کیہا جاندا سی ۔ 1864 وچ لہندی یمنا نہر اتے اس نال سنچت کھیتر نوں پنجاب وچ تبدیل کیتا گیا ۔ جد 1873 وچ دوواں نہراں دے ہیڈّ ورکس بنائے گئے، تد 'نارتھ ویسٹرن پروونسز' دی سرکار نے اپنے حصے دا خرچہ دینوں نانہہ کر دتی ۔ ایہہ جھگڑا 1892 تکّ چلدا رہا، جدکہ اک معالدے تحت ایہہ خرچہ سانجھا کیتا گیا ۔ دوواں نہراں دی سمرتھا دریا وچ پانی دی آمد اتے لوڑ انوسار سمیں-سمیں سر ودھدی گھٹدی رہی ۔ 1912 وچ چڑھدی یمنا نہر اتے لہندی یمنا نہر دی سمرتھا کرم وار 1780 کیوسکس اتے 6430 کیوسکس سی ۔ 1931 وچ چڑھدی یمنا نہر دی سمرتھا 2100 کیوسکس سی ۔ 1944 دے لاگے-چھاگے لہندی یمنا نہر دی سمرتھا 9000 کیوسکس سی ۔
بھاکڑا ڈیم دی اساری
ستلج اپر بھاکھڑا ڈیم دی اساری 1948 وچ شروع ہو گئی سی کیونکہ پنجاب دے دکھنی کھیتر نوں پانی دی بڑی لوڑ سی ۔ لہندی یمنا نہر دی سمرتھا وی ودھائی جانی سی ۔ اس لئی مارچ 1954 وچ یو. پی. اتے پنجاب وچکار تاجیوالا دی تھاں 'تے پانی نوں ونڈن اتے تاجیوالا وکھے جہڑے وستھار لئی کم ہونے سن، اوہناں دا خرچہ ونڈن لئی اک معاہدہ ہوئیا جہڑا پہلاں ہوئے معاہدےآں نوں ختم کردا سی، ایہہ معاہدہ پچھلے سمیں دی پہلی اپریل 1950 توں لاگوُ ہونا قرار دتیا گئیا ۔ اس انوسار خرچہ یو. پی. نے تیسرا حصہ دینا سی تے باقی دا پنجاب نے ، اس سندھی(معاہدہ) وچ ہور گلاں توں علاوہ ایہہ وی درج سی کہ جے یو. پی. اپنے حصے دا پانی لین لئی ہور پربندھ کر لوے تاں اوہ پنجاب نوں تنّ سال دا نوٹس دے کے ایہہ سندھی ختم کر سکدا سی ۔ ویسے دوویں دھراں اس سندھی لئی 50 سالاں لئی وچنبدھّ سن ارتھات 2004 تکّ ۔
لہندی یمنا نہر دے پانی توں پنجاب دی محرومی
لہندی یمنا نہر دا پانی پنجاب نوں ملنا چاہیدے : ایہہ بڑی مندبھاگی گلّ ہے کہ جد پنجاب وچوں اک نومبر 1966 نوں اک وکھرے صوبے دا جنم ہویا، اس ویلے پانیاں دی ونڈ ویلے لہندی یمنا نہر جو پہلاں پنجاب وچ پیندی سی، دا پانی شامل نہ کیتا گیا اتے سارے دا سارا ہریانہ نوں دے دتا گیا ۔ جدکہ پنجاب یو. پی. نوں تاجیوالا ہیڈورکس 'تے ہون والے خرچیاں 'چ اپنا حصہ پاؤندا رہا اتے نہر دی کھدائی تے کروڑاں روپئے خرچ وی کیتے ۔ پانیاں دی ونڈ ویلے ایہہ منیا گیا سی کہ گھگر دریا سندھ طاس وچ پیندا ہے، جو ہریانہ اتے پنجاب دے کھیتراں وچوں دی لنگھدا ہے، اس لئی سندھ بیسن (بھارتی بھاگ) دے سارے دریاواں دے پانی 'چوں ہریانے دا حصہ بندا ہے ۔ پر اتھے ایہہ لکھیا جاندا ہے کہ گھگر پرانے ویلے وی سندھ بیسن دا حصہ نہیں جدکہ اس دا پانی راجستھان وچ انوپگڑھ دے لاگے ماروتھل  چ اپنی ہوند گوا بہندا ہے ۔ گھگر دریا سرسوتی دریا دے سنگم توں تھلے وی گھگر اکھواؤندا ہے ۔ پرانے سمیاں وچ اس نوں سرسوتی کیہا جاندا سی ۔ ڈاکٹر ڈی. سی. سرکار دے آرٹیکل (ڈاکٹر: ایل. ایم. جوشی دی پستک ہسٹری آف پنجاب، والییم 1، 1977 پنہ-28) انوسار رگوید دسدا ہے کہ سرسوتی مول طور 'تے اک وڈا دریا سی اتے پرانے سمندر دے اس حصے ولّ جاندا سی، جس نوں ہن رن کچھ (Ran of Kutch) کیہا جاندا ہے ۔ البرونی جہڑا گیارویں صدی وچ ہندستان آیا پستک الہند وچ لکھدا ہے کہ سرسوتی دریا سارسوت دیش 'چوں لنگھ کے سومناتھ مندر توں اک تیر سٹن دی دوری 'تے سمندر وچ پیندا ہے ۔ اسیں اس طرحاں کہہ سکدے ہاں کہ گھگر (سرسوتی) نہ ورتمان سمیں سدھ بیسن وچ پیندا ہے اتے نہ ہی پراچین سمیں وچ پیندا ہے ۔
یمنا دریا دا اتہاس
جغرافیائی گواہی ایہہ وی دسدی ہے کہ بہت سماں پہلاں یمنا ندی گھگر دریا دی سہائک ندی سی، جس نوں وید وچ سرسوتی دریا کیہا گیا ہے، پر بعد وچ اس نے بھوچال جاں کسے رچنا سبندھی کارناں کرکے رستہ پورب ولّ نوں بدل لیا اتے ایہہ گنگا دی سہائک ندی(معاون دریا) بن گئی ۔ اس طرحاں سرسوتی دریا خشک ہو گیا اتے ہڑپہ رہتل دیاں بستیاں برباد ہو گئیاں اتے اس کھیتر نوں ماروتھل بنا دتا ۔
اپروکت انوسار جے گھگر دریا دے سندھ بیسن دا حصہ نہ ہندیاں ہویاں وی ہریانہ نوں پنجاب دے پانیاں چوں حصہ دے دتا گیا ہے تاں یمنا دے پانی (لہندی یمنا نہر)  چوں پنجاب نوں کیوں حصہ نہیں ملیا، جدکہ یمنا گھگر ندی دی سہائک (معاون)ندی سی ۔ سو، لہندی یمنا نہر دے پانی دی بھارتی پنجاب اتے ہریانے وچ ونڈ ہونی بہت لازمی ہے ۔ اس توں علاوہ 1966 توں پہلاں انونڈے پنجاب دی ایہہ سانجھی نہر وی ہے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
نگر
نگر پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان دے ضلع نگر وچ اک شہر اے ۔ ایہ ضلع نگر دا راجگڑھ وی اے ۔ ایتھے دے باشندے ، جہڑے کہ بروشو کہلاندے نیں ، شمال دے قدیم ترین تے اولین آبادکار نیں ۔ ایتھے دے لوکاں دی بولی بروشسکی اے ۔
موسم
نگر دی آب و ہوا سردیاں چ سخت سردی تے گرمیاں چ موسم خوشگوار ہندا اے ۔ سردیاں چ پالا منفی 10 ڈگری سینٹی گریڈ تک ہندا اے ، جدوں کہ گرمیاں چ درجہ حرارت 15 ڈگری سینثی گریڈ تک ہندا اے ۔
لوک
نگر دے لوک بوت مہمان نواز نیں ، ایتھے دے لوک امن پسند تے مہماناں دا خیال رکھن آلے نیں ۔ نگر دے لوک بروشو قوم نال تعلق رکھدے نیں تے اینیاں دی وڈی گنتی بروشسکی بولی بولدے نیں تے کچھ وخی تے شینا بولی وی بولدے نیں ۔ ایس توں علاوا اردو تقریبن سبھ لوک بولدے نیں ۔
تریخ
نگر دی تریخ بہت پرانی اے ۔ ایہہ پہلاں بروشال دے ناں نال مشہور سی ۔ جیہدا راجگڑھ کیپل ڈونگس سی ۔ ایتھے دے راجے تھم کہلاندے سن ، تے ایہہ اج دے نگر تے ہنزہ تے مشتمل سی ۔ چونکہ کیپل ڈونگس دے چار چوفیرے برفانی گلیشیئر  سن ، جنہاں دے ودھن نال ایتھے دا آبپاشی دا نظام بوت متاثر ہوئیا  تے ایتھوں لوک ہوپر وچ آ کے آباد ہوگئے ۔ ایس توں مگروں راجا میور خان دے پتراں مغلوٹ تے گرکس نے بروشال نوں نگر تے ہنزا وچ ونڈ لیا ۔
نگر دے پہاڑ
نگر وچ بوت سارے نکے وڈے پہاڑ نیں ، جنہاں چ راکا پوشی 7788 میٹر ، گولڈن پیک 7027 میٹر ، دیران 7275 میٹر تے اس دے علاوہ بیافو گلیشیئر مشہور نیں ۔
اینگلو بروشو جنگ
نگر تے ہنزا چھوٹیاں ریاستاں سن تے ایہہ اپنی آمدنی دا زیادہ حصہ چین توں آن آلے تجارتی قافلےآں نوں لٹ کے حاصل کردیاں سن ۔  چونکہ انگریز ایتھوں دیں روس تائیں تجارت کرنا چاہندے سن  ، پر ایہہ ریاستاں ایداں کرن توں روک رہئیاں سن ۔ اس لئی 1891ء چ کرنل ڈیورنڈ دی آگوائی چ نگر تے حملے دا فیصلہ کیتا گئیا  تے نگر ول فوجاں دی پیش قدمی شروع ہو گئی ۔ انگریزاں نے 6 مہینے تک نلت قلعے دا محاصرہ کیتا ، چھیکڑلے اک غدار دے مدد نال انگریز فوج قلعے دے اتلے پاسے اک  چوٹی تے پہنچ گئی  تے قلعے تے حملہ کر دتا ۔ ایداں نگر دی ہزاراں سالاں تے مشتمل آزادی ختم ہوگئی  ۔ اس جنگ چ انگریز فوج نوں 4 وکٹوریہ کراس ملے جہڑے اصل وچ نگر دی چھوٹی جہی فوج دی بہادری دا اعتراف اے ۔
محل وقوع
نگر دے لہندے پاسے گلگت ، چڑھدے پاسے چین ، اُبھے پاسے ہنزا تے لمے پاسے بلتستان اے ۔ گلگت توں 40 کلومیٹر دے پندھ تے نگر دی پہلی آبادی چھلت آوندی اے جیہڑی نگر دے شمال وچ واقع اے ۔ایہہ شمال ول نگر دی کلی آبادی اے ۔
گلگت بلتستان دی آزدی وچ نگر دا حصا
انج تاں گلگت بلتستان دی ڈوگرےآں توں آزادی وچ سارے آزادی وچ سارے گلگت بلتستان دے لوکاں دا کردار اے پر نگر دا کیپٹن بابر خان اوہ پہلا شخص سی جیہنےڈوگرےآں دے خلاف بغاوت شروع کیتی سی ۔ فیر ایس توں علاوا نگر دا ای کرنل احسان علی خان وی شامل ہو گیا جیہڑا کہگلگت بلتستان دا پہلا کمیشنڈ آفیسر سی ۔ کرنل مرزا حسن خان دا تعلق وی نگر نال سی ۔ فیر جد گلگت بلتستان دے ظالم میراں دے خلاف بغاوت ہوئی تاں اوہ وی نگر توں ای شروع ہوئی سی ۔
گٹھ:پاکستان گٹھ:گلگت بلتستان گٹھ:گلگت گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
125ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
لو شن
لُو شُن (25 ستمبر، 1881 - 19 اکتوبر، 1936) چینی لیکھاری چھوؤ شُو رَن (周樹人) دا قلمی ناں اے۔ 20 وی صدی دے صاحت وچ اِکّ اہم کردار عدہ کرن والے لو شں آپنیاں چھوٹیاں کہانیاں کرکے مشہور نے؛ اوہناں دیاں کتاباں دا ترجمہ درجن توں زیادہ بولیاں وچ ہو چکا اے۔ خاص طور تے اوہناں دی کتاب اِکّ پاگل دی ڈائری قافی پسند کیتی جاندی اے۔
زندگی
لو شن دا جنم چھےشیانگ صوبہ دے شاؤسنگ شہر وچ ہویا۔ گربت دے باؤجود اس دے ٹبر وچ پڑائی لکھائی تے زور دیتا جاندا سی۔ 12 سال دی عمر وچ شن آپنی ماں نال نانکیاں کول رہن چلا گیا؛ اس دے دادا نوں جیل وچ ڈک دیتا گیا سی۔ 1898-99 دوران اوہ چھی ائن نان جہاجی اکادمی تے ریلوی تے خداناں دے سکول وچ پڑے۔ 1902 وچ اوہ ڈاکٹری دی پڑائی لئی جاپان چلے گئے۔ ٹوکیو وچ اوہںاں نے کمیونسٹ رسالے حہ نان لئی لیکھ لکھنے شوروع کر دیتے۔
جاپان وچ اوہناں نے پڑائی وچ ای چھڈّ دیتی تے 1909 وچ چین آ پرتے۔ واپسی توں بعد اہوناں نے ہانگ چھوؤ تے شاؤ شنگ یونیورسیٹیاں وچ پڑاؤنا سوروع کر دیتا۔ 1912-1926 دوران اوہ سیکھیا منترالے وچ کم کردے رہے۔ 1920-1926 دوران اوہ بیجنگ قومی یونیورسیٹی وچ صاحت دے ٹیچر سن۔
اوہ رسالیاں پہ نہ لؤ تے ای ون دے سمبادک وی سن۔ اس دوران اوہناں نوں کھبے پنتھی لیکھاریاں دی لیگ دا پردھان بنا دیتا گیا۔ 1933 وچ اوہناں نوں ٹی بی ہو گئی تے اس نا موراد بیماری نے 1936 وچ اہوناں دی جان لے لئی۔
نمونہ
جدوں جرنیل قتل کردے ہن،
ڈاکٹراں نوں بچاؤنا پیندا اے،
کجھ نوں قبر دے منہ چوں کڈّ لیا جاندا اے،
پر اس نال نقسان گھٹ نہی ہندا،
افسوس۔
(بے نام کویتا، 1931ء)
باہردی کڑیاں
گٹھ:چینی شخصیتاں
چک 91 گ ب
چک 91 گ ب  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
ملک زادہ منظور احمد
ملک زادہ منظور احمد اردو دے مصنف، شاعر، نقاد، پروفیسر تے مشاعراں وچ اپنے منفرد فن نظامت دے لئی شہرت رکھدے سن ۔
پیدائش
ملک زادہ منظور احمد 17 اکتوبر، 1929ء نو‏‏ں بھارت دے فیض آباد ضلع دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں کاخاندان اک سادات گھرانہ سی۔
تعلیم
ملک زادہ نے تن مختلف شعبےآں، یعنی انگریزی، تریخ تے اردو وچ ایم اے کيتا۔ انہاں نے مولا‏نا ابوالکلام آزاد: فکروفن دے عنوان تو‏ں مقالہ تحریر کرکے پی ایچ ڈی مکمل کيتی۔
ہور عہدے
مدیر، رسالہ امکان۔ ایہ اک ماہنامہ د‏‏ی شکل وچ شروع ہويا۔ اس وچ منظور اک کالم کسک دے عنوان تو‏ں لکھدے جو بہت مشہور ہويا۔ ايس‏ے کالم وچ اک بار منظور نے لکھیا سی کہ انہاں د‏‏ی خواہش اے کہ امکان انہاں د‏‏ی زندگی وچ بند نہ ہو
صدر، آل انڈیا اردو رابطہ کمیٹی۔
صدر، فخرالدین علی احمد میموریل کمیٹی، لکھنؤ۔
رکن، ایگزیکیٹیو کمیٹی، لکھنؤ یونیورسٹی۔
لکھتاں
کالج گرل، 1954ء (ناول)۔
سحر سخن، 1961ء، (مجموعہ کلام)
ابوالکلام آزاد: فروفن، 1964ء (تحریراں دا تنقیدی جائزہ)
غبارخاطر دا تنقیدی جائزہ۔
سحر ستم (مجموعہ کلام)
رقص شرر، 2004ء (خود نوشت سوانح حیات) : اس کتاب دے مطالعے تو‏ں اُس دور د‏‏ی ادبی رہتل دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ خاص شاعرات دے مشاعرے ہويا کردے سن ۔ اس طرح دا پہلا مشاعرہ منظور د‏‏ی کوششاں تو‏ں گورکھپور وچ منعقد ہويا سی۔ شاعرات بیوٹی پارلر تو‏ں تیار ہوئے ک‏ے مشاعرے وچ آدیاں سن۔ ایہ لوک دلکش ترنم تو‏ں سطحی تے غیر معیاری غزلاں پڑھیا کردیاں سن جنہاں دا خالق کوئی تے ہويا کردا سی۔
انتخات غزلیات نظیر اکبر آبادی (منتخب غزلاں)
200 کتاباں دے پیش لفظ
اعزازات
اترپردیش اردو اکادمی دا ایوارڈ برائے فروغ اردو
زندگی بھر اردو ادب وچ تعاون کرنے دے لئی مدھیہ پردیش اردو اکادمی دا اعزاز
آل انڈیا میر اکیڈمی د‏‏ی جانب تو‏ں امتیاز میراعزاز
آل انڈیا میر اکیڈمی د‏‏ی جانب تو‏ں افتخاز میراعزاز
زندگی بھر اردو ادب وچ تعاون کرنے دے لئی خدابخش کت‏ب خانے دا اعزاز
مے کش اکبرآبادی ایوارڈ
ہری ونش رائے بچن ایوارڈ
صوفی اجمل اختر ایوارڈ
عالمی اردو کانفرنس، نويں دہلی د‏‏ی جانب تو‏ں فراق سمان
زندگی بھر د‏‏ی کامیابیاں دے لئی مومن خان مومن اعزاز
گریٹر شکاگو د‏‏ی سابق عثمانیہ یونیورسٹی دے سابقہ طلبا د‏‏ی جانب تو‏ں فخر اردو ایوارڈ
پریاگ کوی سمیلن د‏‏ی جانب تو‏ں ساہتیہ سرسوت ایوارڈ۔
حوالے
گٹھ:1929 دے جم گٹھ:۱۹۲۹ دے جم گٹھ:2016 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے شاعر گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو شاعر گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف
دینا
دینا پنجاب دے ضلع جہلم، تحصیل دینا وچ جی ٹی روڈ اُتے اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل دینا دا راجگڑھ وی اے ۔ ایتھوں راولپنڈی میرپور تے جہلم نوں سڑکاں جاندیاں نیں ۔ لہور توں راولپنڈی جاݨ آلی ریلوے لائن وی دینا توں لنگھدی اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع جہلم
مجمع الجزائر سمندر
مجمع الجزائر سمندر (فنلینڈی Saaristomeri, سویڈنی Skärgårdshavet) بالٹک سمندر دا اک حصہ ہے جو بوتھنیا دی کھاڑی، فنلینڈ دی کھاڑی اتے الاند دا سمندر وچکار فنلینڈ دے علاقائی پانیاں وچّ واقع ہے۔ کجھ آنکڑےآں مطابق اس وچّ جزیرےآں دی گنتی پکھوں دنیا دا سبھ توں وڈا بحیرا ہے پر کئی جزیرے بہت چھوٹے اتے جھرمٹ وچّ ہن۔
حوالے
گٹھ:سمندر گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
رودبار موزمبیق
رودبار موزمبیق مڈگاسکر اتے موزمبیق وچلا بحر ہند  دا اک حصہ ہے۔ ایہ دوسری جنگ عظیم دوران ماداگاسکر دی لڑائی دا ٹکر-تھاں  سی۔ اپنے سبھ توں بِھیڑے(تنگ) مقام وچّ اس دی انگوچے، موزمبیق اتے تمبوہورانو، مڈگاسکر وچکار چوڑائی 460 ک.م. ہے۔
حوالے
گٹھ:بحر ہند گٹھ:سمندر گٹھ:خلیجاں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
نہر سوئز
نہر سویز مصر دی اک سمندری گذرگاہ اے جہڑی رومی سمندر نوں لال سمندر نال ملاندی اے ۔ اسدے رومی سمندر دے کنارے تے پورٹ سعید تے لال سمندر دے کنارے تے سوئز شہر آباد اے ۔ ایہہ نہر 163 کلومیٹر تے گھٹوگھٹ 300 میٹر چوری اے ۔
پہلے اس نہر تے امریکہ ، برطانیہ تے فرانس دا قبضہ سی پر جمال عبد الناصر نے اس نہر نوں قومی تحویل چ لے لئیا جس تے امریکہ ، برطانیہ تے اسرائیل نے مصر نال جنگ چھیڑ لئی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
گٹھ:مصر گٹھ:مصر دا آبی جغرافیہ گٹھ:مصر دا جغرافیہ
دھبیانوالا وڈا اڈنا گالڑ
دھبیانوالا وڈا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔
126ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
ہاجسن وڈا اڈنا گالڑ
ہاجسن وڈا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔
127ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:120ھ دی دہائی
تحصیل گوجرا
گوجرا پنجاب دے ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ دی اک تحصیل اے ۔
چک 659 گ ب
چک 659 گ ب  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
ککڑاں دی لڑائی
ککڑاں دی لڑائی دنیا دے پرانے کھیڈاں وچ اک اے۔ پاکستان وچ ایہ پنجاب تے سند  دے پنڈاں وچ کھیڈیا جاندا اے جیدے  وچ ککڑاں  نوں  لڑایا جاندا اے۔ اس کھیڈ دے ککڑ عام ککڑاں نالوں وکھرے ہوندے نیں، لڑاکے ہوند نیں تے اوہناں دی واوا سیوہ کیتی جاندی اے۔ ایدے کھیڈن والے نوں شکاری کیندے نیں۔
لڑائی والا ککڑ دوجیاں توں وکھرا ہوندا اے۔ ایہ اصیل اکھواندے نیں تے اگوں ایہناں دیاں کئی ونڈاں نیں۔ ایہ کالا، چٹا تے پیلا ہوسکدا اے۔ ایہنوں کلیاں رکھی دا اے ہور ککڑاں یا ککڑی نال نئیں ملن دئیدا۔
باجرہ، بدام ایہنوں کھان نوں دیندے نیں۔ دن نوں ترایئی دا اے تے مالش کیتی جاندی اے۔
پاکستان سپر لیگ 2017ء دے کھلاڑی
ایہ انہاں پنج فرنچائز دے کصلاڑیاں د‏‏ی لسٹ اے، جنھاں نے پاکستان سپر لیگ 2017ء وچ شرکت کيتی۔
پی ایس ایل 2017ء شریک کھلاڑی
یادہانی: بین الاقوامی سطح اُتے کھیلنے والے کھلاڑیاں دے ناں جلی نيں۔
اسلام آباد یونائیٹڈ
اسلام آباد یونائیٹڈ پاکستان 2017ء دے کھلاڑی مندرجہ ذیل سن :
پشاو‏ر زلمی
پشاو‏ر زلمی پاکستان دے کھلاڑی دے کھلاڑی مندرجہ ذیل سن :
لاہور قلندرز
لاہور قلندرز پاکستان 2017ء دے کھلاڑی دے کھلاڑی مندرجہ ذیل سن :
کراچی کنگز
کراچی کنگز پاکستان 2017ء دے کھلاڑی دے کھلاڑی مندرجہ ذیل سن :
کوئٹہ گلیڈی ایٹرز
کوئٹہ گلیڈی ایٹرز پاکستان 2017ء دے کھلاڑی دے کھلاڑی مندرجہ ذیل سن :
حوالے
گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:پاکستان سپر لیگ 2017ء گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2017ء
لاطینی امریکا وچ سزائے موت
thumb|بھانسی دا پھندا بیش تر لاطینی امریکی ملکاں نے یا تاں سزائے موت دے نفاذ دے بارے وچ کوئی موقف نئيں لیا اے یا اپنے موقف دا رسمی تے واضح طور اُتے اعلان نئيں کیا ا‏‏ے۔ اُتے سیاسی مبصرین نے محسوس کیا اے کہ اس خطے وچ سزائے موت د‏‏ی منسوخی دے حق وچ فضا سازگار ا‏‏ے۔
برازیل
بین الاقوامی سطح اُتے سزائے موت د‏‏ی معطلی دے حق وچ ادارہ اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں برازیل نے تائید کرنے دا اعلان کیا سی۔ خود برازیل وچ 1979ء وچ سزائے موت اُتے روک لگیا دتی گئی سی۔ ملک وچ سزا د‏‏ی اعظم ترین میعاد 30 سال ا‏‏ے۔