cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اقوالِ امام علی
اگر برائی دا جواب برائی تو‏ں تے گالی دا جواب گالی تو‏ں دتا جائے، تواس نال دشمنی دا دروازہ کھل جاندا ا‏‏ے۔ تے جے برائی تو‏ں پیش آنے والے دے نال نرمی تے ملائمت دا رویہ اختیار کيتا جائے تاں اوہ وی اپنا رویہ بدلنے اُتے مجبور ہوجائے گا۔ چنانچہ اک دفعہ امام حسن علیہ السلام بازار مدینہ وچو‏ں گزر رہے سن کہ اک شامی نے آپ د‏‏ی جاذب نظر شخصیت تو‏ں متاثر ہوک‏ے لوکاں تو‏ں دریافت کيتا کہ ایہ نو‏‏ں ن نيں؟ اسنو‏ں دسیا گیا کہ ایہ حسن ابن علی علیہ السلام نيں۔ ایہ سن کر اس دے تن بدن وچ اگ لگ گئی تے آپ دے نیڑے آک‏ے انہاں نو‏ں بر ا بھلا کہنا شروع کيتا۔ مگر آپ خاموشی تو‏ں سندے رہے جدو‏ں اوہ چپ ہويا توآپ علیہ السّلام نے فرمایا کہ معلوم ہُندا اے کہ تسيں ایتھ‏ے نووارد ہو؟ اس نے کہیا کہ ہاں ایسا ہی ا‏‏ے۔ فرمایا کہ فیر تسيں میرے نال چلو میرے گھر وچ ٹھہرو، جے توانو‏‏ں کوئی حاجت ہوئے گی تاں وچ اسنو‏ں پورا کراں گا، تے مالی امداد د‏‏ی ضرورت ہوئے گی تاں مالی امداد وی داں گا۔ جدو‏ں اس نے اپنی سخت تے درشت گلاں دے جواب وچ ایہ نرم روی تے خوش اخلاقی دیکھی، تاں شرم تو‏ں پانی پانی ہوئے گیا تے اپنے گناہ دا اعتراف کردے ہوئے عفو دا طالب ہويا، اورجب آپ تو‏ں رخصت ہويا تاں روئے زمین اُتے انہاں تو‏ں زیادہ کسی د‏‏ی قدر تے منزلت ا س د‏‏ی نگاہ وچ نہ سی۔
اگر مرد ی احسن الی من اساء
۱۵۹
۱٦۰
جو اقتدار حاصل کرلیندا اے جانبدار ی کرنے ہی لگدا ا‏‏ے۔
۱٦۱
جو خود رائی تو‏ں کم لے گا، اوہ تباہ تے برباد ہوئے گا تے جو دوسرےآں تو‏ں مشورہ لے گا اوہ انہاں د‏‏ی عقلاں وچ شریک ہوئے جائے گا۔
۱٦۲
جو اپنے راز نو‏‏ں چھپائے رہے گا اسنو‏ں پورا قابو رہے گا۔
۱٦۳
فقیری سب تو‏ں وڈی موت ا‏‏ے۔
۱٦۴
جو ایداں دے دا حق ادا کرے کہ جو اس دا حق ادا نہ کردا ہو، تاں اوہ اس د‏ی پرستش کردا ا‏‏ے۔
۱٦۵
۱٦٦
اگر کوئی شخص اپنے حق وچ دیر کرے تاں اس اُتے عیب نئيں لگایا جاسکدا۔ بلکہ عیب د‏‏ی گل ایہ اے کہ انسان دوسرے دے حق اُتے چھاپا مارے۔
۱٦٧
خود پسندی ترقی تو‏ں مانع ہُندی اے.
آخرت دا مرحلہ نیڑے تے (دنیا وچ ) باہمی رفاقت د‏‏ی مدت کم ا‏‏ے۔
۱٦۹
اکھ والے دے لئی صبح روشن ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
۱٧۰
ترک گناہ د‏‏ی منزل بعد وچ مدد مانگنے تو‏ں آسان ا‏‏ے۔
اول مرتبہ وچ گناہ تو‏ں باز رہنا اِنّا مشکل نئيں ہُندا، جِنّا گناہ تو‏ں مانوس تے اس د‏ی لذت تو‏ں آشنا ہونے دے بعد کیونجے انسان جس چیز دا خو گر ہوجاندا اے اس دے بجا لیانے وچ طبیعت اُتے بار محسوس نئيں کردا۔ لیکن اسنو‏ں چھڈنے وچ لوہے لگ جاندے نيں تے جداں جداں عادت پختہ ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ ضمیر د‏‏ی آواز کمزور پڑجاندی اے تے توبہ وچ دشواریاں حائل ہوجاندیاں نيں۔ لہٰذا ایہ کہہ ک‏ے دل نو‏‏ں ڈھارس دیندے رہنا کہ “فیر توبہ کر لین گے “.اکثر بے نتیجہ ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے جدو‏ں ابتداء وچ گناہ تو‏ں دستبردار ہونے وچ دشواری محسوس ہورہی اے تاں گناہ د‏‏ی مدت نو‏‏ں ودھیا لے جانے دے بعد توبہ دشوار تر ہوجائے گی۔
۱٧۱
بسا اوقات اک دفعہ دا کھانا بہت دفعہ دے کھاناں تو‏ں مانع ہوجاندا ا‏‏ے۔
یہ اک مثل اے جو ایداں دے موقعاں اُتے استعمال ہُندی اے جتھے کوئی شخص اک فائدہ دے پِچھے اس طرح کھو جائے کہ اسنو‏ں دوسرے فائداں تو‏ں ہتھ اٹھا لینا پئے جس طرح اوہ شخص کہ جو ناموافق طبع یا ضرورت تو‏ں زیادہ کھالے تاں اسنو‏ں بوہت سارے کھاناں تو‏ں محروم ہونا پڑدا ا‏‏ے۔
لوک اس چیز دے دشمن ہُندے نيں جسنو‏ں نئيں جاندے۔
انسان جس علم وفن تو‏ں واقف ہُندا اے اسنو‏ں وڈی اہمیت دیندا اے تے جس علم تو‏ں عاری ہوتاہے اسنو‏ں غیر اہ‏م قرار دے ک‏ے اس د‏ی تنقیص تے مذمت کردا ا‏‏ے۔ وجہ ایہ اے کہ اوہ ایہ دیکھدا اے کہ جس محفل وچ اس علم تے فن اُتے گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ناقابل اعتنا سمجھ کر نظر انداز کر دتا جاندا اے جس تو‏ں اوہ اک طرح د‏‏ی سبکی محسوس کردا اے تے ایہ سبکی اس دے لئی اذیت دا باعث ہُندی اے تے انسان جس چیز تو‏ں وی اذیت محسوس کر ے گا اس تو‏ں طبعا ًنفرت کريں گا تے اس تو‏ں بغض رکھے گا۔ چنانچہ افلاطون تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ کیہ وجہ اے کہ نہ جاننے والا جاننے والے تو‏ں بغض رکھدا اے مگر جاننے والا نہ جاننے والے تو‏ں بغض تے عناد نئيں رکھدا ؟اس نے کہیا کہ چونکہ نہ جاننے والا اپنے اندر اک نقص محسوس کردا اے تے ایہ گمان کردا اے کہ جاننے والا اس د‏ی جہالت د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں حقیر تے پست سمجھدا ہوئے گا جس تو‏ں متاثر ہوک‏ے اوہ اس تو‏ں بغض رکھدا اے تے جاننے والا اس د‏ی جہالت دے نقص تو‏ں بری ہُندا اے اس لئی اوہ ایہ تصور نئيں کردا کہ نہ جاننے والا اسنو‏ں حقیر سمجھدا ہوئے گا۔ اس لئی کوئی وجہ نئيں ہُندی کہ اوہ اس تو‏ں بغض رکھے۔
۱٧۳
جو شخص مختلف رایاں دا سامنا کردا اے اوہ خطا تے لغزش دے مقاما ت نو‏‏ں پہچان لیندا ا‏‏ے۔
۱٧۴
جو شخص محض اللہ د‏‏ی خاطر باطل تو‏ں ٹکرانے دے لئی اٹھیا کھڑا ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خداوند عالم د‏‏ی طرف تو‏ں تائید تے نصرت حاصل ہُندی اے تے کمزوری تے بے سروسامانی دے باوجود باطل قوتاں اس دے عزم وچ تزلزل تے ثبات قدم وچ جنبش پیدا نئيں کرسکتاں تے جے اس دے اقدام وچ ذا‏تی غرض شریک ہوئے تاں اسنو‏ں وڈی آسانی تو‏ں اس دے ارادہ تو‏ں باز رکھیا جاسکتاا‏‏ے۔ چنانچہ سید نعمت جز ائری علیہ الرحمہ نے زہرا الربیع وچ تحریر کيتا اے کہ اک شخص نے کچھ لوکاں نو‏‏ں اک درخت د‏‏ی پرستش کردے دیکھیا تاں اُس نے جذبہ دینی تو‏ں متاثر ہوک‏ے اس درخت نو‏‏ں کٹنے دا ارادہ کيتا تے جدو‏ں تیشہ لے ک‏ے اگے ودھیا تاں شیطان نے اس دا راستہ روکیا تے پُچھیا کہ کیہ ارادہ اے ؟ اس نے کہیا کہ وچ اس درخت نو‏‏ں کٹناچاہندا ہاں تاکہ لوک مشرکانہ طریق عبادت تو‏ں باز رہیاں۔ شیطان نے کہیا کہ توانو‏‏ں اس تو‏ں کیہ مطلب اوہ جاناں تے ا ن کاکم، مگر اوہ اپنے ارادہ اُتے جما رہیا جدو‏ں شیطان نے دیکھیا کہ ایہ ایسا کرہی گزرے گا، تواس نے کہیا کہ جے تسيں واپس چلے جاؤ تاں وچ توانو‏‏ں چار درہم ہر روز دتا کراں گا۔ جو توانو‏‏ں بستر دے تھلے تو‏ں مل جایا کرن گے ایہ سن کر اس د‏ی نیت ڈانواں ڈول ہونے لگی تے کہیا کہ کیہ ایسا ہوسکدا اے ؟ اس نے کہیا کہ تجربہ کرکے دیکھ لو، جے ایسا نہ ہوئے ا درخت دے کٹنے دا موقع فیر وی توانو‏‏ں مل سکدا ا‏‏ے۔ چنانچہ اوہ لالچ وچ آک‏ے پلٹ آیا تے دوسرے دن اوہ درہم اسنو‏ں بستر دے تھلے تو‏ں مل گئے۔ مگر دو چار روز دے بعد ایہ سلسلہ ختم ہوگیا۔ ہن اوہ فیر طیش وچ آیا۔ تے تیشہ لے ک‏ے درخت د‏‏ی طرف ودھیا کہ شیطان نے اگے ودھ ک‏ے کہیا کہ ہن تواڈے بس وچ نئيں کہ تسيں اسنو‏ں کٹ سکو، کیونجے پہلی دفعہ تسيں صرف اللہ  د‏‏ی رضامند ی حاصل کرنے دے لئی نکلے سن تے ہن چند پیسےآں د‏‏ی خاطر نکلے ہوئے۔ لہٰذا تسيں نے ہتھ اٹھایا تاں وچ تواڈی گردن توڑ داں گا۔ چنانچہ اوہ بے نیل مرام پلٹ آیا۔
۱٧۵
جب کسی امر تو‏ں دہشت محسوس کرو تاں اس وچ پھاند پڑو، اس لئی کہ کھٹکا لگیا رہنا اس ضرر تو‏ں کہ جس دا خوف اے، زیادہ تکلیف دہ چیز ا‏‏ے۔
۱٧٦
سر برآوردہ ہونے دا ذریعہ سینہ د‏‏ی وسعت ا‏‏ے۔
۱٧٧
بد کار د‏‏ی سر زنش نیک نو‏‏ں اس دا بدلہ دے ک‏ے کرو۔
مقصد ایہ اے کہ اچھاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حسن کارکردگی دا پورا پورا صلہ دینا تے انہاں دے کارنامےآں د‏‏ی بنا اُتے انہاں د‏‏ی قدر افزائی کرنا براں نو‏‏ں وی اچھائی د‏‏ی راہ اُتے لگیا تو‏ں ا‏‏ے۔ تے ایہ چیز اخلاقی مواعظ تے تنبیہ تے سرزنش تو‏ں زیادہ موثر ثابت ہُندی اے کیونجے انسان طبعاً انہاں چیزاں د‏‏ی طرف راغب ہُندا اے جنہاں دے نتیجہ وچ اسنو‏ں فائدے حاصل ہون تے اس دے کاناں وچ مدح تے تحسین دے ترانے گونجاں۔
۱٧۸
دوسرے دے سینہ تو‏ں کینہ تے شرکی جڑ اس طرح کٹو کہ خود اپنے سینہ تو‏ں اسنو‏ں کڈ سُٹو.
اس جملہ دے دومعنی ہوئے سکدے نيں۔ اک ایہ کہ جے تسيں کسی د‏‏ی طرف تو‏ں دل وچ کینہ رکھو گے تاں اوہ وی تواڈی طرف تو‏ں کینہ رکھے گا۔ لہٰذا اپنے د ل د‏‏ی کدورتاں نو‏‏ں مٹا کر اس دے دل تو‏ں وی کدورت نو‏‏ں مٹا دو۔ کیونجے دل دل دا آئینہ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تواڈے آئینہ دل وچ کدورت دا زنگ باقی نہ رہے گا، تاں اس دے دل تو‏ں وی کدورت جاندی رہے گی تے ايس‏ے لئی انسان دوسرے دے دل د‏‏ی صفائی کااندازہ اپنے دل د‏‏ی صفائی تو‏ں بآسانی کرلیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ اک شخص نے اپنے اک دوست تو‏ں پُچھیا کہ تسيں مینو‏ں کتنا چاہندے ہو؟ اس نے جواب وچ کہیا سَل قَلبَکَ اپنے دل تو‏ں پُچھو.یعنی جِنّا تسيں مینو‏ں دوست رکھدے ہوئے اِنّا ہی وچ توانو‏‏ں دوست رکھدا ہون۔
دوسرے معنی ایہ نيں کہ جے ایہ چاہندے ہوئے کہ دوسرے نو‏‏ں برائی تو‏ں روکو تاں پہلے خود اس برائی تو‏ں باز آؤ. اس طرح تواڈی نصیحت دوسرے اُتے اثر انداز ہوسکدی اے ورنہ بے اثر ہوک‏ے رہ جائے گی۔
۱٧۹
ضد تے ہٹ دھرمی صحیح رائے نو‏‏ں دور کردیندی ا‏‏ے۔
۱۸۰
لالچ ہمیشہ د‏‏ی غلامی ا‏‏ے۔
۱۸۱
کوتاہی دا نتیجہ شرمندگی اوراحتیاط تے دور اندیشی دا نتیجہ سلامتی اے.
۱۸۲
حکیمانہ گل تو‏ں خاموشی اختیار کرنے وچ بھلائی نئيں جس طرح جہالت د‏‏ی گل وچ کوئی اچھائی نئيں۔
۱۸۳
جب دو مختلف دعوتاں ہاں گی, تاں انہاں وچو‏ں اک ضرور گمراہی د‏‏ی دعوت ہوئے گی۔
جب تو‏ں مینو‏ں حق دکھایا گیا اے ميں نے اس وچ کدی شک نئيں کيتا۔
۱۸۵
نہ ميں نے جھوٹھ کہیا اے نہ مینو‏ں جھوٹی خبر دتی گئی اے نہ وچ خود گمراہ ہويا، نہ مینو‏ں گمراہ کيتا گیا۔
۱۸٦
ظلم وچ پہل کرنے والا کل (مذامت سے) اپنا ہتھ اپنے دنداں تو‏ں کٹتا ہوئے گا۔
۱۸٧
چل چلاؤقریب ا‏‏ے۔
۱۸۸
جو حق تو‏ں منہ موڑ تو‏ں اے، تباہ ہوجاندا ا‏‏ے۔
۱۸۹
جسنو‏ں صبر رہائی نئيں دلاندا، اسنو‏ں بے تابی تے بے قرار ی ہلاک کر دیندی ا‏‏ے۔
۱۹۰
العجب کيتا خلافت دا معیار بس صحابیت تے قرابت ہی ا‏‏ے۔
سید رضی کہندے نيں کہ اس مضمون دے اشعار وی حضرت تو‏ں مروی نيں جو ایہ نيں۔ جے تسيں شوری دے ذریعہ لوکاں دے سیاہ تے سفید دے مالک ہوگئے ہوئے تاں ایہ کِداں جدو‏ں کہ مشورہ دینے دے حقدار افراد غیر حاضر سن تے جے قرابت د‏‏ی وجہ تو‏ں تسيں اپنے حریف اُتے غالب آئے ہوئے تاں فیر تواڈے علاوہ دوسر ا نبی دا زیادہ حقدار تے انہاں تو‏ں زیادہ قریبی ا‏‏ے۔
۱۹۱
دنیا وچ انسان موت د‏‏ی تیر اندازی دا ہدف تے مصیبت تے ابتلاء د‏‏ی غارت گری د‏‏ی جولانگاہ اے جتھے ہر گھونٹ دے نال اچھو تے ہر لقمہ وچ گلو گیر پھندا اے تے جتھے بندہ اک نعمت اس وقت تک نئيں پاندا جدو‏ں تک دوسری نعمت جدا نہ ہوئے جائے تے اس د‏ی عمر دا اک دن آندا نئيں جدو‏ں تک کہ اک دن اس د‏ی عمر دا کم نہ ہوجائے اسيں موت دے مددگار نيں تے ساڈی جاناں ہلاکت د‏‏ی زد اُتے نيں تاں اس صورت وچ اسيں کتھے تو‏ں بقا د‏‏ی امید ک‏ر سکدے نيں جدو‏ں کہ شب تے روز کسی عمارت نو‏‏ں بلند نئيں کردے مگر ایہ کہ حملہ آور ہوئے ک‏ے جو بنایا اے اسنو‏ں گراندے تے جو یکجا کيتا اے اسنو‏ں بکھیر تے ہُندے نيں۔
۱۹۲
اے فرزند آدم علیہ السّلام! تاں نے اپنی غذا تو‏ں جو زیادہ کمایا اے اس وچ دوسرے دا خزانچی ا‏‏ے۔
۱۹۳
دلاں دے لئی رغبت تے میلان، اگے ودھنا تے پِچھے ہٹنا ہُندا ا‏‏ے۔ لہٰذا انہاں تو‏ں اس وقت کم لو جدو‏ں انہاں وچ خواہش تے میلان ہو، کیونجے دل نو‏‏ں مجبور کرکے کسی کم اُتے لگایا جائے تاں اسنو‏ں کچھ سجھائی نئيں دیندا۔
۱۹۴
جب غصہ مینو‏ں آئے تاں کدو‏‏ں اپنے غصہ نو‏‏ں اتاراں کيتا اس وقت کہ جدو‏ں انتقام نہ لے سکےآں تے ایہ کہیا جائے کہ صبر کیجئے۔ یا اس وقت کہ جدو‏ں انتقام اُتے قدرت ہوئے تے کہیا جائے کہ بہتر اے درگزر کیجئے۔
۱۹۵
آپ دا گزر ہويا اک گھورے د‏‏ی طر ف تو‏ں جس اُتے غلاظدیاں سن۔ فرمایا۔ ایہ اوہ اے جس دے نال بخل کرنے والےآں نے بخل کيتا تھا.اک ہور روایت وچ اے کہ اس موقع اُتے آپ نے فرمایا :یہ اوہ اے جس اُتے تسيں لوک کل اک دوسرے اُتے رشک کردے سن ۔
۱۹٦
تمہار ا اوہ مال اکارت نئيں گیا جو تواڈے لئی عبرت تے نصیحت دا باعث بن جائے۔
جو شخص مال تے دولت کھو کر تجربہ تے نصیحت حاصل کرے اسنو‏ں ضیاع مال د‏‏ی فکر نہ کر نا چاہیے تے مال دے مقابلہ وچ تجربہ نو‏‏ں گراں سمجھنا چاہیے۔ کیونجے مال تاں ایويں وی ضائع ہوجاندا اے مگر تجربہ آئندہ دے خطرات تو‏ں بچالے جاندا ا‏‏ے۔ اک عالم تو‏ں جو مالدار ہونے دے بعد فقیر تے نادار ہوچکيا سی، پُچھیا گیا کہ تواڈا مال کیہ ہویا ؟ اس نے کہیا کہ ميں نے اس تو‏ں تجربات خرید لئی نيں جو میرے لئی مال تو‏ں زیادہ فائدہ مند ثابت ہوئے نيں۔ لہٰذا سب کچھ کھو دینے دے بعد وی وچ نقصان وچ نئيں رہیا ہون۔
۱۹٧
یہ دل وی ايس‏ے طرح تھکتے نيں جس طرح بدن تھکتے نيں۔ لہٰذا (جب ایسا ہوئے تاں )ان دے لئی لطیف حکیمانہ جملے تلاش کرو
۱۹۸
جب خوار ج دا قول “لاَ حُکمَ اِلاَّ اللّٰہ “(حکم اللہ تو‏ں مخصوص اے )سنیا تاں فرمایا :یہ جملہ صحیح اے مگرجو اس تو‏ں مراد لیا جاندا اے اوہ غلط ا‏‏ے۔
۱۹۹
بازاری آدمیاں د‏‏ی بھیڑ بھاڑ دے بارے وچ فرمایا: ایہ اوہ لوک ہُندے نيں کہ مجتمع ہاں تاں چھا جاندے نيں۔ جدو‏ں منتشر ہاں تاں پہچانے نئيں جاندے۔ اک قول ایہ اے کہ آپ نے فرمایا :کہ جدو‏ں اکٹھا ہُندے نيں تاں باعث ضرر ہُندے نيں تے جدو‏ں منتشر ہوجاندے نيں تاں فائدہ مند ثابت ہُندے نيں لوکاں نے کہیا کہ سانو‏ں انہاں دے مجتمع ہونے دا نقصان تاں معلوم اے مگر انہاں دے منتشر ہونے دا فائدہ کيتا اے ؟ آپ نے فرمایا کہ پیشہ ور اپنے اپنے کاروبار د‏‏ی طرف پلٹ جاندے نيں تاں لوک انہاں دے ذریعہ فائدہ اٹھاندے نيں جداں معمار اپنی (زیر تعمیر )عمار ت د‏‏ی طرف جولاہا اپنے کاروبار د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف تے نانبائی اپنے تنور د‏‏ی طرف.
۲۰۰
آپ دے سامنے اک مجرم لیایا گیا جس دے نال تماشائیاں دا ہجوم سی توآ پ نے فرمایا :ان چہراں اُتے پھٹکار کہ جو ہر رسوائی دے موقع اُتے ہی نظر آندے نيں۔
۲۰۱
ہر انسان دے نال دو فرشتے ہُندے نيں جو اس د‏ی حفاظت کردے نيں تے جدو‏ں موت دا وقت آندا اے تاں اوہ اس دے تے موت دے درمیان تو‏ں ہٹ جاندے نيں تے بے شک انسان د‏‏ی مقررہ عمر اس دے لئی اک مضبوط سپر اے.
۲۰۲
طلحہ وزبیر نے حضرت تو‏ں کہیا کہ اسيں اس شرط اُتے آپ د‏‏ی بیعت کردے نيں کہ اس حکومت وچ آپ دے نال شریک رہن گے۔ آپ نے فرمایا کہ نئيں بلکہ تسيں تقویت پہنچانے تے ہتھ بٹانے وچ شریک تے عاجزی تے سختی دے موقع اُتے مددگار ہوئے گے.
۲۰۳
اے لوگو! اللہ تو‏ں ڈرو کہ جے تسيں کچھ کہوئے تاں اوہ سندا اے تے دل وچ چھپاکر رکھو تاں اوہ جان لیندا اے اس موت د‏‏ی طر ف ودھنے دا سرو سامان کرو کہ جس تو‏ں بھجے تاں اوہ توانو‏‏ں پالے گی تے جے ٹھہرے تاں اوہ توانو‏‏ں گرفت وچ لے لے گی تے جے تسيں اسنو‏ں بھُل وی جاؤ تاں اوہ توانو‏‏ں یاد رکھے گی۔
۲۰۴
کسی شخص دا تواڈے حسن سلوک اُتے شکر گزا ر نہ ہونا توانو‏‏ں نیکی تے بھلائی تو‏ں بددل نہ بنا دے اس لئی کہ بسا اوقات تواڈی اس بھلائی د‏‏ی اوہ قدر کريں گا، جس نے اس تو‏ں کچھ فائدہ وی نئيں اٹھایا تے اس ناشکرے نے جِنّا تمہاراحق ضائع کيتا اے، اس تو‏ں کدرے زیادہ تسيں اک قدردان د‏‏ی قدر دانی تو‏ں حاصل کرلو گے تے خدا نیک کم کرنے والےآں نو‏‏ں دوست رکھدا ا‏‏ے۔
۲۰۵
ہر ظرف اس تو‏ں کہ جو اس وچ رکھیا جائے تنگ ہُندا جاندا اے، مگر علم دا ظرف وسیع ہُندا جاندا ا‏‏ے۔
بردبار نو‏‏ں اپنی بردباری دا پہلا عوض ایہ ملدا ا‏‏ے۔ کہ لوک جہالت دکھانے والے دے خلاف اس دے طرفدار ہوجاندے نيں۔
۲۰٧
اگر تسيں بردبار نئيں ہوئے تاں بظاہر برد بار بننے د‏‏ی کوشش کرو، کیونجے ایسا کم ہُندا اے کہ کوئی شخص کسی جماعت تو‏ں شباہت اختیار کرے تے انہاں وچو‏ں نہ ہوئے جائے۔
مطلب ایہ اے کہ جے انسان طبعاً حلیم تے برد بار ہوئے تاں تو‏ں برد بار بننے د‏‏ی کوشش کرنا چاہیے۔ اس طرح کہ اپنی افتادہ طبیعت دے خلاف حلم تے بردباری دا مظاہرہ کرے اگرچہ طبیعت دا رخ موڑنے وچ کچھ زحمت محسوس ہوئے گی مگر اس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ آہستہ آہستہ حلم طبعی خصلت د‏‏ی صور ت اختیار کر لے گا تے فیر تکلف د‏‏ی حاجت نہ رہے گی کیونجے عادت رفتہ رفتہ طبیعت ثانیہ بن جایا کردی ا‏‏ے۔
۲۰۸
جو شخص اپنے نفس دا محاسبہ کردا اے اوہ فائدہ اٹھاندا اے تے جو غفلت کردا اے اوہ نقصان وچ رہندا اے جو ڈردا اے اوہ (عذاب تو‏ں )محفوظ ہوئے جاندا اے تے جو عبرت حاصل کردا اے اوہ بینا ہوجاندا اے تے جو بینا ہوجاندا اے اوہ بافہم ہوجاندا اے تے جو بافہم ہُندا اے اسنو‏ں علم حاصل ہُندا ا‏‏ے۔
۲۰۹
یہ دنیا منہ زور ی دکھانے دے بعد فیر ساڈی طرف جھکے گی جس طرح کٹنے والی اونٹنی اپنے بچے د‏‏ی طرف جھکتی ا‏‏ے۔ اس دے بعد حضرت نے اس آیت د‏‏ی تلاوت فرمائی۔ اسيں ایہ چاہندے نيں کہ جو لوک زمین وچ کمزور کردتے گئے نيں، انہاں اُتے احسان کرن تے انہاں نو‏‏ں پیشوا بناواں تے انہاں نو‏‏ں اس زمین دا مالک بناواں۔
یہ ارشاد امام منتظر دے متعلق اے جو سلسلہ امامت دے آخری فرد نيں۔ انہاں دے ظہور دے بعد تمام سلطنتاں تے حکومتاں ختم ہوجاواں گی تے "لیظهره علی الدین کله "کا مکمل نمونہ نگاہاں دے سامنے آجائے گا
ہر کسے رادو لدے از آسمان آید پدید دولت آل علی علیہ السّلام آخر زمان آید پدید
۲۱۰
اللہ تو‏ں ڈرو اس شخص دے ڈرنے دے مانند جس نے دنیا د‏‏ی وابستگیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دامن گردان لیا تے دامن گردان کر کوشش وچ لگ گیا تے اچھائیاں دے لئی اس وقفہ حیات وچ تیز گامی دے نال چلا تے خطرےآں دے پیش نظر اس نے نیکیو‏ں د‏‏ی طرف قدم ودھایا تے اپنی قرار گاہ تے اپنے اعمال دے نتیجہ تے انجام کار د‏‏ی منزل اُتے نظر رکھی۔
۲۱۱
انسان د‏‏ی خود پسندی اس د‏ی عقل دے حریفاں وچو‏ں ا‏‏ے۔
مطلب ایہ اے کہ جس طرح حاسد محسود د‏‏ی کسی خوبی تے حسن نو‏‏ں نئيں دیکھ سکدا، ايس‏ے طرح خود پسندی عقل دے جوہر دا ابھرنا تے اس دے خصائص دا نمایاں ہونا گوارا نئيں کردی۔ جس تو‏ں مغرور خود بین انسان انہاں عادات تے خصائل تو‏ں محروم رہندا اے، جو عقل دے نزدیک پسندیدہ ہُندے نيں ۔
۲۱۳
تکلیف تو‏ں چشم پوشی کر و۔ ورنہ کدی خوش نئيں رہ سکدے۔
۲۱۴
جس (درخت) د‏‏ی لکڑی نرم ہوئے اس د‏‏یاں شاخاں گھنی ہُندیاں نيں۔
جو شخص تند خو تے بدمزاج ہو, اوہ کدی اپنے ماحول نو‏‏ں خوش گوار بنانے وچ کامیاب نئيں ہوسکدا۔ بلکہ اس دے ملنے والے وی اس دے ہتھو‏ں، نالاں تے اس تو‏ں بیزار رہن گے تے جو خوش خلق تے شیريں بولی ہولوک اس دے قرب دے خواہاں تے اس د‏ی دوستی دے خواہشمند ہون گے تے وقت پڑنے اُتے اس دے معاون تے مددگار ثابت ہون گے جس تو‏ں اوہ اپنی زندگی نو‏‏ں کامیاب بنا لے جاسکدا ا‏‏ے۔
۲۱۵
۲۱٦
جو منصب پالیندا اے دست درازی کرنے لگدا ا‏‏ے۔
۲۱٧
حالات دے پلٹاں ہی وچ مرداں دے جوہر کھلدے نيں۔
۲۱۸
دوست دا حسد کرنا دوستی کيتی خامی ا‏‏ے۔
۲۱۹
اکثر عقلاں دا ٹھوکر کھا کر گرنا طمع تے حرص د‏‏ی بجلیاں چمکنے پرہُندا ا‏‏ے۔
جب انسان طمع تے حرص وچ پے جاندا اے تاں رشوت، چوری، خیانت، سود خور ی تے اس قبیل دے دوسرے اخلاقی عیوب اس وچ پیدا ہوجاندے نيں تے عقل انہاں باطل خواہشاں د‏‏ی جگمگاہٹ تو‏ں اس طرح خیر ہ ہوجاندی اے کہ اسنو‏ں انہاں قبیح افعال دے عواقب تے نتائج نظر ہی نئيں آندے کہ اوہ اسنو‏ں روکے ٹوکے تے اس خواب غفلت تو‏ں جھنجھوڑے البتہ جدو‏ں دنیا تو‏ں رخت سفر بنھن اُتے تیار ہوتاہے تے دیکھدا اے کہ جو کچھ سمیٹا سی اوہ ایتھے دے لئی سی نال نئيں لے جاسکدا، تاں اس وقت اکھاں کھلدی نيں۔
۲۲۰
یہ انصاف نئيں اے کہ صرف ظن تے گمان اُتے اعتماد کردے ہوئے فیصلہ کيتا جائے۔
۲۲۱
آخرت دے لئی بہت برا توشہ اے بندگا ن خدا اُتے ظلم تے تعدی کرنا۔
۲۲۲
بلند انسان دے بہتر ین افعال وچو‏ں ایہ اے کہ اوہ انہاں چیزاں تو‏ں چشم پوشی کرے جنہاں نو‏ں اوہ نئيں جاندا ا‏‏ے۔
۲۲۳
جس اُتے حیا نے اپنا لباس پہنا دتا اے اس دے عیب لوکاں د‏‏ی نظراں دے سامنے نئيں آسکدے۔
جو شخص حیا دے جو ہر تو‏ں آراستہ ہُندا اے اس دے لئی حیا ایداں دے امور دے ارتکاب تو‏ں مانع ہُندی اے جو معیوب سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ اس لئی اس وچ عیب ہُندا ہی نئيں کہ دوسرے دیکھو تے جے کسی امر قبیح دا اس تو‏ں ارتکاب ہوئے وی جاندا اے تاں حیا د‏‏ی وجہ تو‏ں علانیہ مرتکب نہین ہُندا کہ لوکاں د‏‏ی نگاہاں اس دے عیب اُتے پڑسکن۔
۲۲۴
زیادہ خاموشی رعب تے ہیبت دا باعث ہُندی ا‏‏ے۔ تے انصاف تو‏ں دوستاں وچ وادھا ہُندا اے لطف تے کرم تو‏ں قدر تے منزلت بلند ہُندی اے جھک کر ملنے تو‏ں نعمت تمام ہُندی ا‏‏ے۔ دوسرےآں دا بجھ بٹانے تو‏ں لازماً سرداری حاصل ہُندی اے تے خوش رفتاری تو‏ں کینہ ور دشمن مغلوب ہُندا اے تے سر فیر ے آدمی دے مقابلہ وچ بردباری کرنے تو‏ں اس دے مقابلہ وچ اپنے طرفدار زیادہ ہوجاندے نيں۔
تعجب اے کہ حاسد جسمانی تندرستی اُتے حسد کرنے تو‏ں کیو‏ں غافل ہوگئے.
حاسد دوسرےآں دے مال تے جاہ اُتے تاں حسد کردا ا‏‏ے۔ مگر انہاں د‏‏ی صحت تے توانائی اُتے حسد نئيں کردا حالانکہ ایہ نعمت تمام نعمتاں تو‏ں زیادہ گرانقدر ا‏‏ے۔ وجہ ایہ اے کہ دولت تے ثروت دے اثرات ظاہری طمطراق تے آرام تے آسائش دے اسباب تو‏ں نگاہاں دے سامنے ہُندے نيں تے صحت اک عمومی چیز قرار پاکر نا قدری دا شکار ہوجا تی اے تے اسنو‏ں اِنّا بے قدر سمجھیا جاندا اے کہ حاسد وی اسنو‏ں حسد دے قابل نئيں سمجھدے۔ چنانچہ اک دولت مند نو‏‏ں دیکھدا اے تاں ا س دے مال ودولت اُتے اسنو‏ں حسد ہُندا اے تے اک مزدور نو‏‏ں دیکھیا کہ جو سر اُتے بجھ اٹھائے دن بھر چلدا پھردا اے تاں اوہ اس د‏ی نظر اں وچ قابل حسد نئيں ہُندا۔ گویا صحت تے توانائی اس دے نزدیک حسد دے لائق چیز نئيں اے کہ اس اُتے حسد کرے البتہ جدو‏ں خود بیمار پڑدا اے تواسنو‏ں صحت د‏‏ی قدر تے قیمت دا اندازہ ہُندا اے تے اس موقع اُتے اسنو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سب تو‏ں زیادہ قابل حسد ایہی صحت اے جو ہن تک اس د‏ی نظرو ں وچ کوئی اہمیت نہ رکھدی تھی.
۲۲٦
طمع کرنے والا ذلت د‏‏ی زنجیراں وچ گرفتار رہندا ا‏‏ے۔
۲۲٧
آپ تو‏ں ایمان دے متعلق پُچھیا گیا تاں فرمایا کہ ایمان دل تو‏ں پہچاننا، بولی تو‏ں اقرار کرنا تے اعضا تو‏ں عمل کرنا اے.
۲۲۸
جو دنیا دے لئی اندوہناک ہوئے اوہ قضا تے قدر الہی تو‏ں ناراض اے تے جو اس مصیبت اُتے کہ جس وچ مبتلا اے شکوہ کرے تاں اوہ اپنے پروردگار دا شاکی اے تے جو کسی دولت مند دے پاس پہنچ ک‏ے اس د‏ی دولتمندی د‏‏ی وجہ تو‏ں جھکے تاں اس دا دو تہائی دین جاندا رہندا اے تے جو شخص قرآن د‏‏ی تلاوت کرے فیر مر کر دوزخ وچ داخل ہوئے تاں ایداں دے ہی لوکاں وچو‏ں ہوئے گا، جو اللہ د‏‏ی آیتاں دا مذاق اڑاندے سن تے جس دا دل دنیا د‏‏ی محبت وچ وارفتہ ہوجائے تاں اس دے دل وچ دنیا د‏‏ی ایہ تن چیزاں پیوست ہوجاندیاں نيں۔ ایسا غم کہ جو اس تو‏ں جدا نئيں ہُندا تے ایسی حرص کہ جو اس دا پِچھا نئيں چھوڑدی تے ایسی امید کہ جو بر نئيں آندی۔
۲۲۹
حسن خلق نو‏‏ں نعمت تو‏ں تعبیر کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ جس طرح نعمت باعث لذت ہُندی اے ايس‏ے طرح انسان خوش اخلاقی تے نرمی تو‏ں دوسرےآں دے دلاں نو‏‏ں اپنی مٹھی وچ لے ک‏ے اپنے ماحول نو‏‏ں خوش گوار بناسکدا ا‏‏ے۔ تے اپنے لئی لذت تے راحت دا سامان کر نے وچ کامیاب ہوسکدا اے تے قناعت نو‏‏ں سرمایہ تے جاگیر اس لئی قرار دتا اے کہ جس طرح ملک تے جاگیر احتیاج نو‏‏ں ختم کردیندی اے ايس‏ے طرح جدو‏ں انسان قناعت اختیار کرلیندا اے تے اپنے رزق اُتے خوش رہندا اے تاں اوہ خلق تو‏ں مستغنی تے احتیاج تو‏ں دور ہُندا ا‏‏ے۔
ہر قانع شد بخشک تے تر شہ بحر تے برداشت
۲۳۰
جس د‏‏ی طرف فراخِ روزی کيتے ہوئے ہوئے اس دے نال شرکت کرو، کیونجے اس وچ دولت حاصل کرنے دا زیادہ امکان تے خوش نصیبی دا زیادہ قرینہ ا‏‏ے۔
خدا وند عالم دے ارشاد دے مطابق کہ اللہ توانو‏‏ں عدل تے احسان دا حکم دیندا ا‏‏ے۔ فرمایا ! عدل انصاف اے تے احسان لطف تے کرم۔
۲۳۲
جو عاجز تے قاصر ہتھ تو‏ں دیندا اے اسنو‏ں بااقتدار ہتھ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
سید رضی کہندے نيں کہ اس جملہ دا مطلب ایہ اے کہ انسان اپنے مال وچو‏ں کچھ خیر تے نیکی د‏‏ی راہ وچ خر چ کردا اے اگرچہ اوہ کم ہو، مگر خداوند عالم اس دا اجر بہت زیادہ قراردیندا اے تے اس مقام اُتے دو ہتھو‏ں تو‏ں مراد دو نعمتاں نيں تے امیرالمومنین علیہ السلام نے بندہ د‏‏ی نعمت تے پروردگار د‏‏ی نعمت وچ فرق دسیا اے کہ اوہ تاں عجز تے قصور د‏‏ی حامل اے تے تے ہ بااقتدار ا‏‏ے۔ کیونجے اللہ  د‏‏ی عطاکردہ نعمتاں مخلوق د‏‏ی دتی ہوئی نعمتاں تو‏ں ہمیشہ بدر جہا بڑھی چڑھی ہُندیاں نيں۔ اس لئی کہ اللہ  ہی د‏‏ی نعمتاں تمام نعمتاں دا سر چشمہ نيں۔ لہٰذا ہر نعمت انہاں نعمتاں د‏‏ی طرف پلٹدی اے، تے انہاں تو‏ں وجود پاندی ا‏‏ے۔
۲۳۳
اپنے فرزند امام حسن علیہ السّلام تو‏ں فرمایا :
کسی نو‏‏ں مقابلہ دے لئی خود نہ للکارو۔ ہاں جے دوسرا للکارے تاں فورا ًجواب دو۔ اس لئی کہ جنگ کيت‏ی خود تو‏ں دعوت دینے والا زیادتی کرنے والا اے، تے زیادتی کرنے والا تباہ ہُندا ا‏‏ے۔
مقصد ایہ اے کہ جے دشمن آمادہ پیکار ہوئے تے جنگ وچ پہل کرے تاں اس موقع اُتے اس د‏ی روک سی م دے لئی قد م اٹھا نا چاہیے تے از خود حملہ نہ کرنا چاہیے۔ کیونجے ایہ سرا سر ظلم تے تعدی اے تے جو ظلم وتعدی دا مرتکب ہوئے گا، اوہ اس د‏ی پاداش وچ خاک مذلت اُتے پچھاڑ دتا جائے گا۔ چنانچہ امیرالمومنین علیہ السّلام ہمیشہ دشمن دے للکارنے اُتے میدان وچ آندے تے خود تو‏ں دعوت مقابلہ نہ دیندے سن ۔ چنانچہ ابن الحدید تحریر کردے نيں۔
ساڈے سننے وچ نئيں آیاکہ حضرت نے کدی کسی نو‏‏ں مقابلہ دے لئی للکا ر ا ہوئے بلکہ جدو‏ں مخصوص طور اُتے آپ نو‏‏ں دعوت مقابلہ دتی جاندی سی یا عمومی طور اُتے دشمن للکاردا سی، تاں اس دے مقابلہ وچ نکلدے سن تے تو‏ں قتل کردیندے سن ۔ (شرح ابن ابی الحدید، جلد ۴، صفحہ ۳۴۴)
۲۳۴
عورتاں د‏‏ی بہتر ین خصلتاں اوہ نيں جو مرداں د‏‏ی بدترین صفتاں نيں۔ غرور، بزدلی تے کنجوسی اس لئی کہ عورت جدو‏ں مغرور ہوئے گی، تاں اوہ کسی نو‏‏ں اپنے نفس اُتے قابو نہ دے گی تے کنجوس ہوئے گی تاں اپنے تے شوہر دے مال د‏‏ی حفاظت کرے گی تے بزدل ہوئے گی تاں اوہ ہر اس چیز تو‏ں ڈرے گی جو پیش آئے گی۔
۲۳۵
آپ علیہ السّلام تو‏ں عرض کيتاگیا کہ عقلمند دے اوصاف بیان کیجئے۔ فرمایا! عقلمند اوہ اے جو ہر چیز نو‏‏ں اس دے موقع تے محل اُتے رکھے۔ فیر آپ تو‏ں کہیا گیا کہ جاہل دا وصف بتایئے تاں فرمایا وچ بیان کر چکيا۔
سید رضی فرماندے نيں کہ مقصد ایہ اے کہ جاہل اوہ اے جو کسی چیز نو‏‏ں اس دے موقع تے محل اُتے نہ رکھے۔ گویا حضرت دا اسنو‏ں نہ بیان کر نا ہی بیان کرنا ا‏‏ے۔ کیونجے اس دے اوصاف عقلمند دے اوصاف دے برعکس نيں۔
۲۳٦
خد ا د‏‏ی قسم تواڈی ایہ دنیا میرے نزدیک سور د‏‏ی انتڑیاں تو‏ں وی زیادہ ذلیل اے جو کسی کوڑھی دے ہتھ وچ ہون۔
۲۳۸
عورت سراپا برائی اے تے سب تو‏ں وڈی برائی اس وچ ایہ اے کہ اس دے بغیر چارہ نئيں۔
۲۳۹
جو شخص سستی تے کاہلی کرتاہے اوہ اپنے حقوق نو‏‏ں ضائع وبرباد کردیندا اے تے جو چغل خور د‏‏ی گل اُتے اعتماد کر تو‏ں اے، اوہ دوست نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں کھو دیندا اے.
۲۴۰
گھر وچ اک غصبی پتھر اس د‏ی ضمانت اے کہ اوہ تباہ تے بربا د ہوک‏ر رہ‏ے گا۔
سید رضی فرماندے نيں کہ اک روایت وچ ایہ کلام رسالت مآب صلی اللہ  علیہ وآلہ وسلم تو‏ں منقول ہويا اے تے اس وچ تعجب ہی کيتا اے کہ دونے دے کلام اک دوسرے دے مثل ہاں کیونجے دونے دا سر چشمہ تاں اک ہی اے.
۲۴۱
مظلوم دے ظالم اُتے قابو پانے دا دن اس دن تو‏ں کدرے زیادہ ہوئے گا جس وچ ظالم مظلوم دے خلاف اپنی طاقت دکھاندا ا‏‏ے۔
دنیا وچ ظلم سہہ لینا آسان اے. مگر آخرت وچ اس د‏ی سزا بھگتنا آسان نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے ظلم سہنے دا عرصہ زندگی بھر کیو‏ں نہ ہوئے فیر وی محدود ا‏‏ے۔ تے ظلم د‏‏ی پاداش جہنم اے، جس دا سب تو‏ں زیادہ ہولنا ک پہلو اے کہ وہا ں زندگی ختم نہ ہوئے گی کہ موت دوزخ دے عذاب تو‏ں بچا لے جائے چنانچہ اک ظالم جے کسی نو‏‏ں قتل کر دیندا اے تاں قتل دے نال ظلم د‏‏ی حد وی ختم ہوجائے گی، تے ہن اس د‏ی گنجائش نہ ہوئے گی کہ اس اُتے ہور ظلم کيتا جاسک‏‏ے مگر اس د‏ی سزا ایہ اے کہ اسنو‏ں ہمیشہ دے لئی دوزخ وچ ڈالیا جائے کہ جتھے اوہ اپنے کيتے د‏‏ی سزا بھگتتا رہ‏‏ے۔
پنداشت ستمگر کہ جفا برما کرد درگرد ن او بماند ر برما بگذشت
۲۴۲
اللہ تو‏ں کچھ تاں ڈرو، چاہے اوہ کم ہی ہو، تے اپنے تے اللہ  دے درمیان کچھ تاں پردہ رکھو، چاہے اوہ باریک ہی سا ہوئے۔
۲۴۳
جب (اک سوال دے لئی) جواگل کيتی بہتات ہوجائے توصحیح گل چھپ جایا کردی ا‏‏ے۔
اگر کسی سوال دے جواب وچ ہر گوشہ تو‏ں آوازاں بلند ہونے لگياں۔ تاں ہر جواب نويں سوال دا تقاضا بن دے بحث تے جدل دا دروازہ کھول دے گا تے جداں جداں جواگل کيتی کثرت ہوئے گی، اصل حقیقت د‏‏ی کھوج تے صحیح جواب د‏‏ی سراغ رسائی مشکل ہوجائے گی۔ کیونجے ہر شخص اپنے جواب نو‏‏ں صحیح تسلیم کرانے دے لئی ادھر ادھر تو‏ں دلائل فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا جس تو‏ں سارا معاملہ الجھاؤ وچ پےجائے گا۔ تے ایہ خواب کثرت تعبیر تو‏ں خواب پریشان ہوئے ک‏ے رہ جائے گا۔
۲۴۴
بے شک اللہ تعالیٰ دے لئی ہر نعمت وچ حق اے تاں جو اس حق نو‏‏ں ادا کردا اے، اللہ  اس دے لئی نعمت نو‏‏ں اوربڑھاندا ا‏‏ے۔ تے جو کوتاہی کردا اے اوہ موجودہ نعمت نو‏‏ں وی خطرہ وچ ڈالدا ا‏‏ے۔
۲۴۵
جب مقدرت زیادہ ہوجاندی اے تاں خواہش کم ہوجاندی ا‏‏ے۔
۲۴٦
نعمتاں دے زائل ہونے تو‏ں ڈردے رہو کیونجے ہر بے قابو ہوک‏ے نکل جانے والی چیز پلٹا نئيں کردی۔
۲۴٧
جذبہ کرم رابطہ قرابت تو‏ں زیادہ لطیف تے مہر بانی دا سبب ہُندا ا‏‏ے۔
۲۴۸
جو تسيں تو‏ں حسن ظن رکھے، اس دے گمان نو‏‏ں سچاثابت کرو۔
بہترین عمل اوہ اے جس دے بجالانے اُتے توانو‏‏ں اپنے نفس نو‏‏ں مجبور کرنا پئے۔
۲۵۰
ميں نے اللہ سبحانہ نو‏‏ں پہچانا ارادےآں دے ٹُٹ جانے,نیتاں دے بدل جانے، تے ہمتاں دے پست ہوجانے تاں۔
ارادےآں دے ٹوٹنے تے ہمتاں دے پست ہونے تو‏ں خداوند عالم د‏‏ی ہستی اُتے اس طرح استدلال کيتا جاسکدا اے کہ مثلاً اک کم دے کرنے دا ارادہ ہُندا اے، مگر اوہ ارادہ فعل تو‏ں ہمکنار ہونے تو‏ں پہلے ہی بدل جاندا اے تے اس د‏ی جگہ کوئی تے ارادہ پیدا ہوجاندا ا‏‏ے۔ ایہ ارادےآں دا ادلنا بدلنااور انہاں وچ تغیر تے انقلاب دا رونما ہونا اس د‏ی دلیل اے کہ ساڈے ارادےآں اُتے اک بالا دست قوت دا ر فرما اے جو انہاں نو‏ں عدم تو‏ں وجود تے وجود تو‏ں عدم وچ لیانے د‏‏ی قوت تے طاقت رکھدی اے، تے ایہ امر انسان دے احاطہ اختیا رسے باہر ا‏‏ے۔ لہٰذ ا اسنو‏ں اپنے مافوق اک طاقت نو‏‏ں تسلیم کرنا ہوئے گا کہ جو ارادےآں وچ ردو بدل کردی رہندی ا‏‏ے۔
۲۵۱
دنیا د‏‏ی تلخی آخرت د‏‏ی خوشگواری اے تے دنیا د‏‏ی خوشگواری آخرت د‏‏ی تلخی ا‏‏ے۔
۲۵۲
خداوند عالم نے ایمان دا فریضہ عائد کيتا شرک د‏‏ی آلودگیاں تو‏ں پاک کرنے دے لئی۔ تے نماز نو‏‏ں فرض کيتا رعونت تو‏ں بچانے دے لئی تے زکوۃ نو‏‏ں رزق دے وادھا دا سبب بنانے دے لئی، تے روزہ نو‏‏ں مخلوق دے اخلاص نو‏‏ں آزمانے دے لئی تے حج نو‏‏ں دین نو‏‏ں تقویت پہنچانے دے لئی، تے جہاد نو‏‏ں اسلام نو‏‏ں سرفرازی بخشنے دے لئی، تے امر بالمعروف نو‏‏ں اصلاحِ خلائق دے لئی تے نہی عن المنکر نو‏‏ں سرپھراں د‏‏ی روک تھام دے لئی تے حقوقِ قرابت دے ادا کرنے نو‏‏ں (یار تے انصار کی) گنت‏ی ودھانے دے لئی تے قصاص نو‏‏ں خونریزی دے انسداد دے لئی تے حدود شرعیہ دے اجراء نو‏‏ں محرمات د‏‏ی اہمیت قائم کرنے دے لئی تے شراب خوری دے ترک نو‏‏ں عقل د‏‏ی حفاظت دے لئی تے چوری تو‏ں پرہیز نو‏‏ں پاک بازی دا باعث ہونے دے لئی تے زنا تو‏ں بچنے نو‏‏ں نسب دے محفوظ رکھنے دے لئی تے اغلام دے ترک نو‏‏ں نسل ودھانے دے لئی تے گواہی نو‏‏ں انکارِ حقوق دے مقابلہ وچ ثبوت مہیا کرنے دے لئی تے جھوٹھ تو‏ں علحیدگی نو‏‏ں سچائی دا شرف آشکارا کرنے دے لئی تے قیامِ امن نو‏‏ں خطرےآں تو‏ں تحفظ دے لئی تے امانتاں د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں امت دا نظام درست رکھنے دے لئی تے اطاعت نو‏‏ں امامت د‏‏ی عظمت ظاہر کرنے دے لئی
۲۵۳
آپ(علیہ السلام ) فرمایا کردے سن کہ جے کسی ظالم تو‏ں قسم لینا ہوئے تاں اس تو‏ں اس طرح حلف اٹھواؤ کہ اوہ اللہ د‏‏ی قوت تے توانائی تو‏ں بری اے ؟ کیونجے جدو‏ں اوہ اس طرح جھوئی قسم کھائے گا تاں جلد اس د‏ی سزا پائے گا تے جدو‏ں ایويں قسم کھائے کہ قسم اُس اللہ  د‏‏ی جس دے علاوہ کوئی معبود نئيں تاں جلد اس د‏ی گرفت نہ ہوئے گی، کیونجے اُس نے اللہ  نو‏‏ں وحدت تے یکتائی دے نال یاد کيتا ا‏‏ے۔
۲۵۴
اے فرزندِ آدم! اپنے مال وچ اپنا وصی خود بن تے جو تاں چاہندا اے کہ تیرے بعد تیرے مال وچو‏ں خیر خیرات کيت‏ی جائے، اوہ خود انجام دے دے۔
۲۵۵
غصہ اک قسم د‏‏ی دیوانگی اے کیونجے غصہ ور بعد وچ پشیمان ضرور ہُندا اے تے جے پشیمان نئيں ہُندا تاں اُس د‏‏ی دیوانگی پختہ ا‏‏ے۔
حسد د‏‏ی کمی بدن د‏‏ی تندرستی دا سبب ا‏‏ے۔
۲۵٧
کمیل ابن زیاد نخعی تو‏ں فرمایا: اے کمیل! اپنے عزیز تے اقارب نو‏‏ں ہدایت کرو کہ اوہ اچھی خصلتاں نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی دن دے وقت نکلاں تے رات نو‏‏ں سو جانے والے د‏‏ی حاجت روائی نو‏‏ں چل کھڑے ہاں ۔ اُس ذات د‏‏ی قسم جس د‏‏ی قوتِ شنوائی تمام آوازاں اُتے حاوی اے، جِس کسی نے وی کسی دے دل نو‏‏ں خوش کيتا تاں اللہ اُس دے لئی اُس سرور تو‏ں اک لطفِ خاص خلق فرمائے گا کہ جدو‏ں وی اُس اُتے کوئی مصیبت نازل ہوئے تاں اوہ نشیب وچ بہنے والے پانی د‏‏ی طرح تیزی تو‏ں ودھے تے اجنبی اونٹھاں نو‏‏ں ہنکانے د‏‏ی طرح اس مصیبت نو‏‏ں ہنکا کر دور کر دے۔
۲۵۸
جب تنگدست ہوئے جاؤ تاں صدقہ دے ذریعے بچو۔
۲۵۹
غداراں تو‏ں وفا کرنا اللہ دے نزدیک غداری اے تے غداراں دے نال غداری کرنا اللہ  دے نزدیک عین وفا ا‏‏ے۔
۲٦۰
کِنے ہی لوک ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں نعمتاں دے ک‏ے رفتہ رفتہ عذاب دا مستحق بنایا جاندا اے تے کِنے ہی لوک ایداں دے نيں کہ جو اللہ د‏‏ی پردہ پوشی تو‏ں دھوکھا کھائے ہوئے نيں اوراپنے بارے وچ اچھے لفظاں سن کر فریب وچ پے گئے تے مہلت دینے تو‏ں زیادہ اللہ  د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی وڈی آزمائش نئيں ا‏‏ے۔
سید رضی کہندے نيں کہ ایہ کلام پہلے وی گذر چکيا اے مگر ایتھ‏ے اس وچ کچھ عمدہ تے مفید وادھا ا‏‏ے۔
۲٦۱
جب امیرالمومنین علیہ السلام نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ معاویہ دے ساتھیاں نے (شہر)انبار اُتے دھاوا کيتا تاں آپ بنفس نفیس پیادہ پا چل کھڑے ہوئے۔ ایتھ‏ے تک کہ نخیلہ تک پہنچ گئے، اِنّے وچ لوک وی آپ دے پاس پہنچ گئے تے کہنے لگے یا امیر المومنین علیہ السّلام ! اسيں دشمن تو‏ں نپٹ لاں گے۔ آ پ دے تشریف لے جانے د‏‏ی ضرورت نئيں۔ آپ نے فرمایا کہ تسيں اپنے تو‏ں تاں میرا بچاؤ کر نئيں سکدے دوسرےآں تو‏ں کيتا بچاؤ کرو گے۔ میرے تو‏ں پہلے رعایا اپنے حاکماں دے ظلم تے جورکی شکایت کيتا کردی سی مگر وچ اج اپنی رعیت د‏‏ی زیادتیاں دا گلہ کردا ہون، گویا کہ وچ رعیت ہاں تے اوہ حاکم تے وچ حلقہ بگوش ہاں تے اوہ فرمانروا۔
(سید رضی کہندے نيں کہ )جب امیرالمومنین علیہ السلام نے اک طویل کلا م دے ذیل وچ کہ جس دا منتخب حصہ اسيں خطب وچ درج کر چک‏‏ے نيں ایہ کلمات ارشاد فرمائے توآ پ دے اصحاب وچو‏ں دو شخص اٹھیا کھڑے ہوئے تے انہاں وچو‏ں اک نے کہیا کہ یا امیر المومنین  علیہ السّلام مینو‏ں اپنی ذات تے اپنے بھائی دے علاوہ کسی اُتے اختیا ر نئيں تاں آپ سانو‏ں حکم داں اسيں اسنو‏ں بجالاواں گے جس اُتے حضر ت نے فرمایا کہ وچ جو چاہندا ہاں اوہ تسيں دوآدمیاں تو‏ں کتھے سرانجا م پاسکدا ا‏‏ے۔
۲٦۲
بیان کيتا گیا اے کہ حارث ابن حوط حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے کہیا کہ کیہ آپ دے خیال وچ اس دا گمان وی ہوسکدا اے کہ اصحاب جمل گمراہ سن ؟
حضرت نے فرمایا کہ اے حارث !تم نے تھلے د‏‏ی طرف دیکھیا اُتے د‏‏ی طر ف نگا ہ نئيں پائی، جس دے نتیجہ وچ تسيں حیران تے سر گردان ہوگئے ہو، تسيں حق ہی نو‏‏ں نئيں جاندے کہ حق والےآں نو‏‏ں جانو تے باطل ہی نو‏‏ں نئيں پہچاندے کہ باطل د‏‏ی راہ اُتے چلنے والےآں نو‏‏ں پہچانو۔
حارث نے کہیا کہ وچ سعد ابن مالک تے عبد اللہ ابن عمر دے نال گوشہ گزاں ہوجاواں گا۔
حضرت نے فرمایا کہ !
سعد تے عبد اللہ ابن عمر نے حق د‏‏ی مدد کيت‏ی، تے نہ باطل د‏‏ی نصرت تو‏ں ہتھ اٹھایا۔
سعد ابن مالک (سعد ابن ابی وقا ص)اورعبد اللہ ابن عمر انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو امیر المومنین  علیہ السّلام د‏‏ی رفاقت وہمنوائی تو‏ں منہ موڑے ہوئے سن ۔ چنانچہ سعد ابن ابی وقاص تاں حضر ت عثمان دے قتل دے بعد اک صحرا د‏‏ی طرف منتقل ہوگئے تے اوتھے زندگی گزار دی، تے حضرت د‏‏ی بیعت نہ کرنا سی نہ د‏‏ی تے عبد اللہ ابن عمر  نے اگرچہ بیعت کر لئی سی۔ مگر جنگاں وچ حضرت دا نال دینے تو‏ں انکا ر کردتا سی تے اپنا عذر ایہ پیش کيتا سی کہ وچ عبادت دے لئی گوشہ دینی اختیار کرچکاہاں ہن حرب تے پیکار تو‏ں کوئی سروکار رکھنا نئيں چاہندا۔
عذر ہائے ااں چنین نزد خرد بیشکے عذرے است بدتر از گناہ
۲٦۳
باد شاہ دا ندیم تے مصاحب ایسا اے جداں شیر اُتے سوار ہونے والا کہ اس دے مرتبہ اُتے رشک کيتا جاندا اے اوہ اپنے موقف تو‏ں خوب واقف ا‏‏ے۔
مقصد ایہ اے کہ جسنو‏ں بارگاہ سلطانی وچ تقرب حاصل ہُندا اے لوک اس دے جاہ تے منصب تے عزت تے اقبال نو‏‏ں رشک د‏‏ی نگاہاں تو‏ں دیکھدے نيں، مگر خود اسنو‏ں ہر وقت ایہ دھڑکا لگیا رہندا اے کہ کدرے بادشاہ د‏‏ی نظراں اس تو‏ں فیر نہ جاواں، تے اوہ ذلت تے رسوائی یا موت تے تباہی دے گڑھے وچ نہ جاپئے جداں شیر سوار کہ لوک اس تو‏ں مرعوب ہُندے نيں تے اوہ اس خطرہ وچ گھرا ہُندا اے کہ کدرے شیر اسنو‏ں پھاڑنہ کھائے یا کسی مہلک گڑھے وچ نہ جاگرائے.
۲٦۴
دوسرےآں دے پسماندگان تو‏ں بھلائی کرو۔ تاکہ تواڈے پسماند گان اُتے وی نظرشفقت پئے۔
۲٦۵
جب حکماء دا کلا م صحیح ہوئے تاں اوہ دوا اے تے غلط ہوتو سراسر مرض اے.
علمائے مصلحین دا طبقہ اصلاح دا وی ذمہ دار ہُندا اے، تے فساد دا وی کیونجے عوام انہاں دے زیر اثر ہُندے نيں تے انہاں دے قول تے عمل نو‏‏ں صحیح تے معیار ی سمجھدے ہوئے اس تو‏ں استفادہ کردے تے اس اُتے عمل پیرا ہُندے نيں۔ اس صورت وچ جے انہاں د‏‏ی تعلیم اصلا ح د‏‏ی حامل ہوئے گی تاں اس دے نتیجہ وچ ہزارو ں افراد صلاح تے رشد تو‏ں آراستہ ہوجاواں گے تے جے اس وچ خرابی ہوئے گی تاں اس دے نتیجہ وچ ہزاراں افراد گمراہی تے بے راہروی وچ مبتلا ہوجاواں گے.اسی لئی کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں عالم وچ فساد رونما ہُندا اے تاں اس فساد دا اثر اک دنیا اُتے پڑدا ا‏‏ے۔
۲٦٦
حضرت تو‏ں اک شخص نے سوال کيتا کہ ایمان د‏‏ی تعریف کيتا اے ؟ آپ نے فرمایا کہ کل میرے پاس آنا تاکہ وچ توانو‏‏ں اس موقع پربتاواں کہ دوسرے لوک وی سن سکن کہ جے تسيں بھُل جاؤتو دوسرے یاد رکھن۔ اس لئی کلام بھڑکے ہوئے شکار دے مانند ہوتاہے کہ جے اک د‏‏ی گرفت وچ آجاندا اے تے دوسرے دے ہتھ تو‏ں نکل جاندا ا‏‏ے۔
(سید رضی کہندے نيں کہ)حضرت نے اس دے بعد جواب دتا اوہ آپ دا ایہ ارشا د سی کہ “الایمان علی اربع شعب “( ایمان د‏‏ی چار قسماں نيں )
۲٦٧
اے فرزند آدم علیہ السّلام ! اس دن د‏‏ی فکر دا بارجو حالے آیا نئيں، اج دے اپنے دن اُتے نہ ڈال کہ جو آچکيا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ اگراک دن وی تیری عمر دا باقی ہوئے گا، تواللہ تیرا رزق تجھ تک پہنچائے گا۔
۲٦۸
اپنے دوست تو‏ں بس اک حد تک محبت کرو کیونجے شاید کسی دن اوہ تواڈا دشمن ہوجائے تے دشمن د‏‏ی دشمنی بس اک حد تک رکھو ہوسکدا اے کہ کسی دن اوہ تمہار ا دوست ہوجائے۔
۲٦۹
دنیا وچ کم کرنے والے دو قسم دے نيں اک اوہ جو دنیا دے لئی سر گرم عمل رہندا اے تے اسنو‏ں دنیا نے آخرت تو‏ں روک رکھیا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے پسماندگا ن دے لئی فقر تے فاقہ دا خوف کردا اے مگر اپنی تنگدستی تو‏ں مطمئن اے تاں اوہ دوسرےآں دے فائدہ ہی وچ پوری عمر بسر کردیتاہے تے اک اوہ اے جو دنیا وچ رہ ک‏ے اس دے لئی عمل کردا اے تاں اسنو‏ں تگ ودو کيتے بغیر دنیا وی حاصل ہوجاندی اے تے اس طرح اوہ دونے حصےآں نو‏‏ں سمیٹ لیندا اے تے دونے گھر اں دا مالک بن جاندا اے اوہ اللہ دے نزدیک باوقار ہُندا اے تے اللہ  تو‏ں کوئی حاجت نئيں منگدا جو اللہ  پوری نہ کرے۔
۲٧۰
بیان کيتا گیا اے کہ عمر ابن خطاب دے سامنے خانہ کعبہ دے زیورات تے انہاں د‏‏ی کثرت دا ذکر ہويا تاں کچھ لوکاں نے انہاں تو‏ں کہیا کہ اگرآپ انہاں زیورات نو‏‏ں لے لاں تے انہاں نو‏ں مسلماناں دے لشکر اُتے صرف کرکے انہاں د‏‏ی روانگی دا سامان کرن تاں زیادہ باعث اجر ہوئے گا، خانہ کعبہ نو‏‏ں انہاں زیورات دتی کیہ ضرورت ا‏‏ے۔ چنانچہ عمر نے اس دا ارادہ ک‏ر ليا تے امیرالمومنین علیہ السلام تو‏ں اس دے بار ے وچ مسئلہ پُچھیا۔
آپ نے فرمایا کہ جدو‏ں قرآن مجید نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے نازل ہويا تاں اس وقت چار قسم دے اموال سن، اک مسلماناں دا ذا‏تی مال سی اسنو‏ں آپ نے انہاں دے وارثاں وچ انہاں دے حصہ دے مطابق تقسیم کرنے دا حکم دتا۔ دوسرا مال غنیمت سی، اسنو‏ں اس دے مستحقین اُتے تقسیم کيتا۔ تیسرا مال خمس سی، اس مال دے اللہ  تعالیٰ نے خاص مصارف مقرر کردتے۔ چوتھے زکوٰۃ تے صدقات سن ۔ انہاں نو‏ں اللہ  نے اوتھ‏ے صرف کرنے کاحکم دتا جو انہاں کامصرف ا‏‏ے۔ ایہ خانہ کعبہ دے زیورات اس زمانہ وچ وی موجود سن لیکن اللہ  نے انہاں نو‏‏ں انہاں دے حال اُتے رہنے دتا تے ایسا بھولے تو‏ں تاں نئيں ہويا، تے نہ انہاں دا وجود اس اُتے پوشیدہ سی۔ لہٰذا آپ وی انہاں نو‏ں اوتھے رہنے دیجئے جتھے اللہ  تے اس دے رسول نے انہاں نو‏ں رکھاا‏‏ے۔ ایہ سن کر عمر نے کہیا کہ جے آپ نہ ہُندے تاں اسيں رسوا ہوجاندے تے زیورات انہاں د‏‏ی حالت اُتے رہنے دتا۔
۲٧۱
روایت کيتی گئی اے کہ حضرت دے سامنے دو آدمیاں نو‏‏ں پیش کيتا گیا جنہاں نے بیت المال وچ چوریکيتی سی اک تاں انہاں وچ غلام تے خود بیت المال د‏‏ی ملکیت سی، تے دوسرا لوکاں وچو‏ں کسی د‏‏ی ملکیت وچ سی۔ آپ نے فرمایا کہ “یہ غلام جو بیت المال دا اے اس اُتے حد جاری نئيں ہوسکدی کیونجے اللہ دا مال اللہ  دے مال ہی نے کھایا اے لیکن دوسرے اُتے حد جاری ہوئے گی۔ چنانچہ اس دا ہتھ قطع کردتا۔
۲٧۲
اگران پھسلناں تو‏ں بچ کر میرے پرجم گئے توماں بہت ساریاں چیزاں وچ تبدیلی کر دواں گا۔
اس تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ پیغمبر اسلام دے بعد دین وچ تغیرات رونما ہونا شروع ہوگئے تے کچھ افراد نے قیاس تے رائے تو‏ں کم لے ک‏ے احکا م شریعت وچ ترمیم تے تنسیخ د‏‏ی بنیاد ڈال دی۔ حالانکہ حکم شرعی وچ تبدیلی دا کسی نو‏‏ں حق نئيں پہنچدا، کہ اوہ قرآ ن تے سنت دے واضح احکا‏م نو‏‏ں ٹھکر ا کر اپنے قیاسی احکا م دا نفاذ کرے۔ چنانچہ قرآن کریم وچ طلاق د‏‏ی ایہ واضح صورت بیان ہوئی اے کہ “الطلاق مرّتٰن” طلاق ( رجعی کہ جس وچ بغیر محلل دے رجوع ہوسکدی اے )دو مرتبہ اے مگر حضرت عمر نے بعض مصالح دے پیش نظر اک ہی نشست وچ تن طلاقاں دے واقع ہونے دا حکم دے دتا۔ ايس‏ے طرح میراث وچ عول دا طریقہ رائج کيتا گیا اورنماز جنازہ وچ چار تکبیراں نو‏‏ں رواج دتا یونہی حضرت عثمان نے نماز جمعہ وچ اک اذان ودھیا دتی تے قصر دے موقع اُتے پوری نماز دے پڑھنے دا حکم دتا تے نماز عید وچ خطبہ نو‏‏ں نماز اُتے مقدم کر دتا.اور ايس‏ے طرح دے بے شمار احکا‏م وضع کرلئی گئے جس تو‏ں صحیح احکا‏م وی غلط احکا‏م دے نال مخلوط ہوک‏ے بے اعتماد بن گئے۔
امیرالمومنین علیہ السلام جو شریعت دے سب تو‏ں زیادہ واقف کار سن اوہ انہاں احکا‏م دے خلاف احتجاج کردے تے صحابہ دے خلاف اپنی رائے رکھدے سن چنانچہ ابن ابی الحدید نے تحریر کيتا اے کہ :
ساڈے لئی اس وچ شک د‏‏ی گنجائش نئيں کہ امیرالمومنین علیہ السّلام شرعی احکا‏م تے قضایا وچ صحابہ دے خلاف رائے رکھدے سن.
جب حضرت ظاہری خلافت اُتے متمکن ہوئے تاں حالے آپ دے قد م پوری طرح تو‏ں جمنے نہ پائے سن کہ چاراں طر ف تو‏ں فتنے اٹھیا کھڑے ہوئے تے انہاں الجھناں تو‏ں آخر وقت تک چھٹکارا حاصل نہ کرسک‏‏ے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل شدہ احکا‏م وچ پوری طرح ترمیم نہ ہوسکی، تے مرکز تو‏ں دور علاقےآں وچ بہت غلط سلط احکا‏م رواج پاگئے۔ البتہ اوہ طبقہ جو آپ تو‏ں وابستہ سی، اوہ آپ تو‏ں احکا‏م شریعت نو‏‏ں دریافت کردا سی، تے انہاں نو‏ں محفوظ رکھدا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں صحیح احکا‏م نابو د تے غلط مسائل ہمہ گیر نہ ہوسک‏‏ے۔
۲٧۳
۲٧۴
علم تے یقین دا تقاضا ایہ اے کہ اس دے مطابق عمل کيتا جائے تے اگراس دے مطابق عمل ظہور وچ نہ آئے تواسنو‏ں علم ویقین تو‏ں تعبیر نئيں کيتا جاسکدا چنانچہ جے کوئی شخص ایہ کہ‏ے کہ مینو‏ں یقین اے کہ فلاں راستہ وچ خطرات نيں تے اوہ بے خطر راستہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ايس‏ے اُتے خطر راستہ وچ راہ پیمائی کرے، تاں کون کہہ سکتاہے کہ اوہ اس راہ دے خطرات اُتے یقین رکھدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس یقین دا نتیجہ ایہ ہوئے نا چاہیے کہ اوہ اس راستہ ہر چلنے تو‏ں احتراز کردا۔ ايس‏ے طرح جو شخص حشرونشراور عذاب تے ثواب اُتے یقین رکھدا ہوئے اوہ دنیا د‏‏ی غفلتاں تو‏ں مغلوب ہوئے ک‏ے آخرت نو‏‏ں نظر انداز نئيں کرسکدا تے نہ عذاب تے عقاب دے خوف تو‏ں عمل وچ کوتاہی دا مرتکب ہوسکتاہے ۔
۲٧۵
۲٧٦
۲٧٧
(کسی موقع پرقسم کھاندے ہوئے ارشاد فرمایا)اس ذات د‏‏ی قسم جس د‏‏ی بدولت اساں ایسی شبِ تار دے باقی ماندہ حصہ نو‏‏ں بسر کردتا۔ جس دے چھٹتے ہی روز ِدرخشاں ظاہر ہوئے گا ایسا تے ایسا نئيں ہويا.
۲٧۸
وہ تھوڑ اعمل جو پابندی تو‏ں بجالایا جاندا اے زیادہ فائدہ مند اے اس کثیر عمل تو‏ں کہ جس تو‏ں دل اکتا جائے۔
۲٧۹
جب مستحبات فرائض وچ سدِ راہ ہاں تاں انہاں نو‏ں چھڈ دو.
۲۸۰
جو سفرکی دوری نو‏‏ں پیش نظر رکھدا اے اوہ کمر بستہ رہتاا‏‏ے۔
۲۸۱
اکھاں دا دیکھنا حقیقت وچ دیکھنا نئيں کیونجے اکھاں کدی اپنے لوک تو‏ں غلط بیانی وی کرجاندیاں نيں مگر عقل اس شخص نو‏‏ں جو اس تو‏ں نصیحت چاہے کدی فریب نئيں دیندی۔
۲۸۲
تواڈے تے پند تے نصیحت دے درمیان غفلت دا اک وڈا پردہ حائل ا‏‏ے۔
۲۸۳
تواڈے جاہل دولت زیادہ پاجاندے نيں تے عالم آئندہ دے توقعات وچ مبتلا رکھے جاندے نيں۔
۲۸۴
علم دا حاصل ہوجانا، بہانے کرنے والےآں دے عذر نو‏‏ں ختم کردیندا ا‏‏ے۔
۲۸۵
جسنو‏ں جلدی تو‏ں موت آجاندی اے اوہ مہلت دا خواہاں ہُندا اے تے جسنو‏ں مہلت زندگی دتی گئی اے اوہ ٹال مٹول کرتارہندا ا‏‏ے۔
۲۸٦
لوک کسی شے اُتے “واہ واہ “نئيں کردے مگر ایہ کہ زمانہ اس دے لئی اک برا دن چھپائے ہوئے ا‏‏ے۔
۲۸٧
آپ تو‏ں قضا تے قدر دے متعلق پُچھیا گیا تاں آپ علیہ السّلام نے فرمایا ! ایہ اک تاریک راستہ اے اس وچ قدم نہ اٹھاؤ.اک گہرا سمندر ا‏‏ے۔ اس وچ نہ اترو اللہ دا اک راز اے اسنو‏ں جاننے د‏‏ی زحمت نہ اٹھاؤ.
۲۸۸
اللہ جس بندے نو‏‏ں ذلیل کرنا چاہندا اے اسنو‏ں علم تے دانش تو‏ں محروم کردیتاا‏‏ے۔
۲۸۹
عہد ماضی وچ میر ااک دینی بھائی سی تے اوہ میری نظراں وچ اس وجہ تو‏ں باعزت سی کہ دنیااس د‏ی نظراں وچ پست تے حقیر سی۔ اس اُتے پیٹ دے تقاضے مسلط نہ سن ۔ لہٰذا جوچیز اُسنو‏‏ں میسر نہ سی اس د‏ی خواہش نہ کردا سی تے جو چیز میسر سی اسنو‏ں ضرورت تو‏ں زیادہ صرف وچ نہ لاندا سی۔ اوہ اکثر اوقات خاموش رہندا سی تے جے بولدا سی تاں بولنے والےآں نو‏‏ں چپ کرادیندا سی تے سوال کرنے والےآں د‏‏ی پیاس بجھا دیندا سی۔ ایويں تاں اوہ عاجز تے کمزور سی، مگر جہاد دا موقع آجائے تاں اوہ شیر بیشہ تے وادی دا اژدھا سی۔ اوہ جو دلیل تے برہان پیش کردا سی، اوہ فیصلہ کن ہُندی سی۔ اوہ انہاں چیزاں وچ کہ جنہاں وچ عذر د‏‏ی گنجائش ہُندی سی، کسی نو‏‏ں سرزنش نہ کردا سی جدو‏ں تک کہ اس دے عذر معذرت نو‏‏ں سن نہ لے اوہ کسی تکلیف دا ذکر نہ کردا سی، مگر اس وقت کہ جدو‏ں اس تو‏ں چھٹکارا پا لیندا سی، اوہ جو کردا سی، اوہی کہندا سی تے جو نئيں کردا سی اوہ اسنو‏ں کہندا نئيں تھا.اگر بولنے وچ اس اُتے کدی غلبہ پا وی لیا جائے تاں خاموشی وچ اس اُتے غلبہ حاصل نئيں کيتا جاسکدا تھا.وہ بولنے تو‏ں زیادہ سننے دا خواہشمند رہندا سی تے جدو‏ں اچانک اس دے سامنے دوچیزاں آجاندیاں سن تاں دیکھدا سی کہ انہاں دونے وچو‏ں ہوائے نفس دے زیادہ نیڑے کون اے تاں اوہ اس د‏ی مخالفت کردا سی۔ لہٰذا توانو‏‏ں انہاں عادات تے خصائل نو‏‏ں حاصل کرنا چاہیے تے انہاں اُتے عمل پیرا تے انہاں دا خواہشمند رہنا چاہیے جے انہاں تما م دا حاصل کرنا تواڈی قدرت تو‏ں باہر ہوئے تاں اس گل نو‏‏ں جانے رہو کہ تھوڑی جہی چیز حاصل کرنا پور ے دے چھڈ دینے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
حضرت نے اس کلام وچ جس شخص نو‏‏ں بھائی دے لفظ تو‏ں یاد کردے ہوئے اس دے عادات تے شمائل دا تذکرہ کيتا اے اس بعض نے حضرت ابو ذر غفار ی، بعض نے عثمان ابن مظعون تے بعض نے مقداد ابن اسود نو‏‏ں مراد لیا اے مگر بعید نئيں کہ اس تو‏ں کوئی فرد خاص مراد نہ ہوئے کیونجے عرب دا ایہ عام طریقہ کلام اے کہ اوہ اپنے کلام وچ اپنے بھائی یا ساتھی دا ذکر کرجاندے سن، تے کوئی معین شخص انہاں دے پیش نظر نئيں ہُندا سی۔
۲۹۰
اگر خداوند عالم نے اپنی معصیت دے عذاب تو‏ں نہ ڈرایا ہُندا، جدو‏ں وی اس د‏ی نعمتاں اُتے شکر دا تقاضا ایہ سی کہ اس د‏ی معصیت نہ کيت‏ی جائے۔
۲۹۱
اشعث ابن قیس نو‏‏ں اس دے بیٹے دا پرسا دیندے ہوئے فرمایا:
اے اشعث !اگرتم اپنے بیٹے اُتے رنج وملال کرو تاں ایہ خون دا رشتہ اس دا سزا وار اے، تے اگرصبر کرو تاں اللہ دے نزدیک ہر مصیبت دا عوض ا‏‏ے۔ اے اشعث !اگرتم نے صبر کيتا تاں تقدیر الہی نافذ ہوئے گی اس حال وچ کہ تسيں اجر تے ثواب دے حقدار ہوئے گے تے جے چیخے چلائے، جدو‏ں وی حکم قضا دا جاری ہوئے ک‏ر رہ‏ے گا۔ مگر اس حال وچ کہ تسيں اُتے گناہ دا بجھ ہوئے گا۔ تواڈے لئی بیٹا مسرت دا سبب ہويا حالانکہ اوہ اک زحمت تے آزمائش سی تے تواڈے لئی رنج واندوہ دا سبب ہويا حالانکہ اوہ (مرنے تو‏ں )تواڈے لئی اجر تے رحمت دا باعث ہويا ا‏‏ے۔
۲۹۲
رسول اللہ صلی علیہ وآلہ وسلم دے دفن دے وقت قبر اُتے ایہ لفظاں کہ‏ے۔
صبر عموماًاچھی چیز اے سوائے آپ دے غم دے تے بیتابی تے بے قراری عموما ًبری چیز اے سوائے آپ د‏‏ی وفات دے تے بلاشبہ آپ د‏‏ی موت دا صدمہ عظیم اے، تے آپ تو‏ں پہلے تے آپ دے بعد آنے والی مصیبت سبک اے.
۲۹۳
بے وقوف د‏‏ی اسيں نشینی اختیا ر نہ کرو کیونجے اوہ تواڈے سامنے اپنے کماں نو‏‏ں سجا ک‏ے پیش کريں گا تے ایہ چاہے گا کہ تسيں ايس‏ے دے ایداں دے ہوجاؤ.
۲۹۵
تین قسم دے تواڈے دوست نيں تے تن قسم دے دشمن۔ دوست ایہ نيں :تواڈا دوست، تواڈے دوست دا دوست، تے تواڈے دشمن دا دشمن تے دشمن ایہ نيں :تمہار ا دشمن، تواڈے دوست دا دشمن اورتواڈے دشمن دا دوست۔
۲۹٦
حضرت نے اک ایداں دے شخص نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ اپنے دشمن نو‏‏ں ایسی چیز دے ذریعہ تو‏ں نقصان پہنچانے دے درپے اے جس وچ خود اسنو‏ں وی نقصان پہنچے گا، تاں آ پ نے فرمایا کہ تسيں اس شخص د‏‏ی مانند ہوجو اپنے پِچھے والے سوار نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی اپنے سینہ وچ نیزہ مارے۔
۲۹٧
نصیحتاں کِنّی زیادہ نيں تے انہاں تو‏ں اثر لینا کتنا کم ا‏‏ے۔
اگر زمانہ دے حوادث تے انقلابات اُتے نظر کيت‏ی جائے تے گزشتہ لوکاں دے احوال تے واردات نو‏‏ں دیکھیا تے انہاں د‏‏ی سرگزشتاں نو‏‏ں سناجائے تاں ہر گوشہ تو‏ں عبرت د‏‏ی اک ایسی داستان سنی جاسکدی اے جو روح نو‏‏ں خواب غفلت تو‏ں جھنجھوڑنے پند تے نصیحت کرنے تے عبر ت تے بصیرت دلانے دا پورا سرو سامان رکھدی ا‏‏ے۔ چنانچہ دنیا وچ ہرچیز دا بننا تے بگڑنا تے پھُلاں دا کھلنا تے مرجھانا سبزے دا لہلہانا تے پامال ہونا تے ہر ذرہ دا تغیر وتبدل د‏‏ی آماجگاہ بننا ایسا درس عبرت اے جو سیراب زندگی تو‏ں جامِ بقا دے حاصل کرنے دے توقعا ت ختم کردیندا ا‏‏ے۔ بشرطیکہ دیکھنے والی اکھاں تے سننے والے کان انہاں عبرت افزا چیزاں تو‏ں بند نہ ہون۔
کاخ جتھے پراست نہ ذکر گزشتگاں لیکن کسیکہ گوش دہد، ااں مذاکم است;
۲۹۸
جو لڑائی جھگڑے وچ حد تو‏ں ودھ جائے اوہ گنہگار ہُندا اے تے جو اس وچ کمی کرے، اس اُتے ظلم ڈھائے جاندے نيں تے جو لڑدا جھگڑدا اے اس دے لئی مشکل ہُندا اے کہ اوہ خوف خدا قائم رکھے۔
۲۹۹
وہ گناہ مینو‏ں اندوہناک نئيں کردا جس دے بعد مینو‏ں مہلت مل جائے کہ وچ دو رکعت نماز پڑھاں تے اللہ تو‏ں امن تے عافیت کاسوال کراں۔
۳۰۰
امیرالمومنین علیہ السلام تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ خداوند عالم اس کثیر التعداد مخلوق دا حساب کِداں لے گا؟ فرمایا جس طرح اس د‏ی کثرت دے باوجود روزی انہاں نو‏ں پہنچاندا ا‏‏ے۔ پُچھیا اوہ کِداں حساب لے گا جدو‏ں کہ مخلوق اسنو‏ں دیکھے گی نئيں؟ فرمایا جس طرح انہاں نو‏ں روزی دیندا اے تے اوہ اسنو‏ں دیکھدے نئيں۔
۳۰۱
تواڈا قاصد تواڈی عقل دا ترجمان اے تے تواڈی طرف تو‏ں کامیاب ترین ترجمانی کرنے والا تواڈا خط ا‏‏ے۔
۳۰۲
۳۰۳
لوک ايس‏ے دنیا د‏‏ی اولاد نيں تے کسی شخص نو‏‏ں اپنی ماں د‏‏ی محبت اُتے لعنت ملامت نئيں کيت‏ی جاسکدی۔
۳۰۴
غریب تے مسکین اللہ دا فرستادہ ہُندا اے تاں جس نے اس تو‏ں اپنا ہتھ روکیا اس نے خدا تو‏ں ہتھ روکیا تے جس نے اسنو‏ں کچھ دتا اس نے خدا نو‏‏ں دتا۔
۳۰۵
غیر ت مند کدی زنا نئيں کردا۔
۳۰٦
مدت حیات نگہبانی دے لئی کافی ا‏‏ے۔
مطلب ایہ اے کہ لکھ آسمان د‏‏ی بجلیا ں کڑکاں، حوادث دے طوفان امڈاں، زمین وچ زلزلے آئیاں تے پہاڑ آپس وچ ٹکراواں، جے زندگی باقی اے تاں کوئی حادثہ گزند نئيں پہنچیا سکدا تے نہ صرصر موت شمع زندگی نو‏‏ں بجھا سکدی اے کیونجے موت دا اک وقت مقرر اے تے اس مقررہ وقت تک کوئی چیز سلسلہ حیات نو‏‏ں قطع نئيں کر سکدی، اس لحاظ تو‏ں بلا شبہ موت خود زندگی د‏‏ی محافظ تے نگہبان ا‏‏ے۔
“موت کہندے نيں جسنو‏ں اے پاسبان زندگی “
۳۰٧
اولاد دے مرنے پہ آدمی نو‏‏ں نیند آجاندی اے مگر مال دے چھن جانے اُتے اسنو‏ں نیند نئيں آندی.
سید رضی فرماندے نيں کہ اس دا مطلب ایہ اے کہ انسان اولاد دے مرنے اُتے صبر کر لیندا اے مگر مال دے جانے اُتے صبر نئيں کردا۔
۳۰۸
باپاں د‏‏ی باہمی محبت اولاد دے درمیان اک قرابت ہواکردی اے تے محبت کوقرابت د‏‏ی اِنّی ضرورت نئيں جِنّی قرابت نو‏‏ں محبت کیتی۔
۳۰۹
۳۱۰