cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
درانی سلطنت دی تریخ
پہلی اینگلو افغان جنگ
انہاں دے نوجوان فوجی اس قدر خوش سن کہ جداں کسی پکنک اُتے جارہے ہاں تے انہاں دے فوجی آفیسر اس قدر جوش وچ سن جداں کسی وڈی دولت تو‏ں اوہ چند قدم دور نيں ۔ اپریل 1839 نو‏‏ں برطانیوی فوج اک بے لگام گھڑے د‏‏ی طرح کابل وچ داخل ہوگئی تے اپنی جیت دا جشن منانے لگی اوہ نئيں جاندے سن اگے انہاں دے نال کيتا ہونے والا اے ۔۔ برطانیوی فوج نو‏‏ں افغانستان تے خصوصا” کابل دے کے طول و عرض وچ پھیلا دتا گیا۔
شاہ شجاع نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں لیا ک‏ے کابل دے تخت اُتے بیٹھیا دتا گیا تے شاہ شجاع نے تخت اُتے کھڑے ہوک‏ے ایہ نظم پڑھی ” وچ ہاں شاہ شجاع آپ دا بہادر بادشاہ آپ دے وطن د‏‏ی حفاظت دا ضامن ” لیکن ہر افغان چیخ اٹھا
” تسيں ہوئے شاہ شجاع برطانوی ایجنٹ تے الیگزینڈر برن دے کتے ”
روز بہ روز عام افغان تے برطانیوی فوج وچ نفرتاں ودھدتی گئی ہر افغان ایہ سوچ رہیا سی ایہ سرخ وردیاں وچ ملبوس انگریز ساڈے نئيں نيں ایہ اسيں اُتے قابض نيں امیر دوست محمد خان جو اس وقت روپوش سی اس نے تے اسک‏‏ے خاندان نے افغان قوم نو‏‏ں قومیت تے وطن دے ” ننگ” اُتے اٹھانے کیلئی کم تیز کردتا تے افغان قوم اک بار فیر اپنی قوم تے وطن کیلئی اک فوج بن گئے ۔۔
نومبر 1841 تک سارے انگریز فوجی حیران سن کہ اسيں کتھے آک‏ے پھنس گئے نيں ایہ کیہ قوم اے ؟ اسيں تاں زرہ برابر وی انہاں دے بارے نئيں جاندے ۔۔ الیگزینڈر برن جو اس وقت برطانیوی فوج دے نال کابل وچ سی جداں کابل د‏‏ی ہن و ہويا دے نال پیار ہوگیا سی جو کابل نو‏‏ں اپنا شہر یا ملک سکاٹ لینڈ سمجھنے لگیا سی اک دن کابل دے بازار وچ نکلیا تاں اسنو‏ں لوکاں دے چہرے بدلے تو‏ں نظر آئے اوہ دیکھ رہیا سی کہ لوک اس دے گرد جمع ہورہے نيں اوہ دوڑدا ہويا اپنے گھر د‏‏ی بالکونی وچ چڑھ گیا لیکن ہن تک افغان نے اسک‏‏ے گھر نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا سی اس نے برطانیوی فوج تو‏ں امداد کیلئی آدمی بھیجیا لیکن اوہ وی نئيں آسک‏‏ے اسں نے سر اُتے افغان د‏‏ی طرح پگڑی بنھ لی تے اپنے گھر د‏‏ی چھت تو‏ں دوسری چھت اُتے چھلانگ لگاندا جارہیا سی لیکن جتھ‏ے وی جاندا اوتھ‏ے افغان عوام نو‏‏ں پاندا آخر اسنو‏ں پھڑ لیا گیا تے اسک‏‏ے جسم نو‏‏ں چیر دتا گیا تے اسک‏‏ے سر نو‏‏ں کابل بازار وچ ٹانگ دتا گیا ۔۔ الیگزینڈر برن جس دتی کتاب نے افغانستان د‏‏ی بربادی د‏‏ی ابتداء د‏‏ی کابل وچ اس دا سر بازار وچ اپنی داستان سنیا رہیا سی ۔۔۔۔
وہ کابل جس دے بارے برطانیہ تمام عمر رہنے دا سوچ رہیا سی برن دے قتل دے بعد برطانیہ کیلئی جہنم بن گیا تن دن دے اندر خوراک ختم ہوگئی، گولیاں تے گولے ختم ہوگئے تے برطانیہ افغان قوم دے سامنے سر تسلیم خم کرنے د‏‏ی سوچنے لگے۔
جنرل آفسٹن نے افغان دے نال معاہدے دا اعلان کيتا افغان نے شرط رکھی کہ برطانیوی فوجی خود سکو‏ن دے نال جاسکدے نيں لیکن سارا اسلحہ تے دولت ایتھ‏ے چھڈ ک‏‏ے جائینگے ۔۔ برطانیوی فوج اسلحہ چھڈ ک‏‏ے جلال آباد د‏‏ی طرف ودھنے لگی اوہ بھوکے سن انہاں نو‏ں پیاس لگی سی تے انہاں دے پاس اسلحہ وی نئيں سی تے دسمبر د‏‏ی سخت سردی وی سی کہ پہاڑیاں وچ چلدے ہوئے انہاں اُتے افغان قبیلے غلجیاں نے حملہ کردتا 90 % فوج برطانیہ د‏‏ی قتل ہوئے گی 9 % پہلے ہی کابل وچ مر چکے سن صرف 45 افراد گندھمک تک پہنچ سک‏‏ے ۔۔ لیکن اوتھ‏ے وی افغان نے انہاں اُتے حملہ کردتا تے 44 برطانیوی فوجی مار دتا انہاں نو‏ں صرف اک شخص نو‏‏ں چھڈیا شاید برطانیہ نو‏‏ں پیغام دینے کیلئی ۔۔
17000 ہزار برطانیوی فوجی افغانستان وچ جشن منا‏ندے ہوئے داخل ہوئے لیکن اوتھ‏ے تو‏ں صرف اک شخص بچ کر آیا اک پااں تو‏ں معذور ڈاکٹر برائیڈن ۔۔۔ نا برطانیہ نے پہلے کدی اس طرح شکست کھادی سی تے ناہی شاید فیر کدی ۔۔۔۔
” ساری دنیا کھانے تو‏ں پہلے دعا مانگتی اے جدو‏ں کہ افغان کھانے دے بعد ” ۔۔۔
خاندانِ احمد شاہ درانی تے بارکزئی
احمد شاہ درانی/ احمد شاہ ابدالی جنہاں نو‏ں جدید افغانستان دا بانی وی کہیا جاندا اے تے انہاں نو‏ں احمد شاہ بابا دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے احمد شاہ بابا 1722 وچ ہرات وچ پیدا ہوئے تے اس وقت افغانستان اُتے ھوتک غلجی افغان قبیلے د‏‏ی حکومت سی سن 1738 وچ فارسی ھوتک قبیلے تو‏ں بادشاہت اک فارسی بادشاہ نادر شاہ افشار نے کھو لی تے ( Afshrid Dynsty) قائم کردتی۔ احمد شاہ بابا پہلے پہل نادر شاہ افشار د‏‏ی فوج وچ اک سپاہی دے طور اُتے بھرتی ہوئے لیکن بہت ہی جلد اپنی قابلیت تے شجاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں نادر شاہ افشار د‏‏ی فوج دے مشہور رجمنٹ ابدالی دے کمانڈر بنا دتے گئے۔ ابدالی رجمنٹ وچ اس وقت چار ہزار دے نیڑے فوجی سن
1747 وچ جدو‏ں نادر شاہ آفشار نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی فوج دے کچھ لوکاں نے قتل کردتا تاں اس وقت احمد شاہ ابدالی نادر شاہ آفشار د‏‏ی حفاظت کیلئی پہنچے لیکن نادر شاہ آفشار نو‏‏ں پہلے ہی قتل کيتا جاچکيا سی۔ کہیا جاندا اے کہ احمد شاہ بابا نادر شاہ آفشار د‏‏ی میت دے نال ٹھہر کر رو تے افسوس کيتا کہ انہاں نو‏ں بچا نئيں سک‏‏ے۔
احمد شاہ بابا نے نادر شاہ آفشار د‏‏ی انگلی تو‏ں بادشاہ د‏‏ی مہر والی انگوٹھی اتاری انہاں دے ہتھ تو‏ں بندھے ہوئے ” کوہ نور” دے ہیرے نو‏‏ں اتارا تے اپنی رجمنٹ د‏‏ی فوج لےک‏ے کندھار د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ نادر شاہ آفشار د‏‏ی باقی ماندہ فوج نے وی احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں اپنا سربراہ مان لیا۔
انہاں د‏‏ی بادشاہت دا دورانیہ 1747 تو‏ں لےک‏ے 1772 تک رہیا تے اس دور وچ جِنّے وی افغان علاقے پچھلے وقتاں وچ مغلاں، ایرانیاں نے قبضہ کیتے سن ناصرف ایہ کہ انہاں نے اوہ علاقے آزاد کيتے بلکل انہاں د‏‏ی سلطنت وچ ایران دے علاقے مشہد دے علاوہ لاہور، کشمیر تے شمالی ہندوستان دا بہت علاقہ وی شامل ہوچکيا سی ایويں درانی سلطنت دریائے آمو تو‏ں لےک‏ے بحرہ عرب دے ساحل تک پھیل چک‏ی سی۔ آپ نے کم و بیش ست حملہ صرف ہندوستان اُتے کیتے جنہاں وچ مشہور پانی پت دے معرکہ وی شامل نيں۔ ایتھ‏ے ایہ دسنیا وی ضروری سمجھدا ہاں کہ اوہ افغان علاقے( کابل، غزنی وغیرہ) جنہاں اُتے انہاں افغان د‏‏ی حکومت سی جو احمد شاہ بابا د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے سن انہاں نو‏ں وی احمد شاہ بابا نے فتح کرکے درانی سلطنت دا حصہ بنایا۔
احمد شاہ بابا دا انتقال 1772 وچ ہويا۔
آپ دے بعد آپ دے بیٹے تیمور شاہ درانی سلطنت/افغانستان دے بادشاہ بنے۔ انہاں د‏‏ی حکومت دا دورانیہ 1772 تو‏ں لےک‏ے 1793 تک اے تیمور شاہ درانی د‏‏ی بادشاہت دے دوران افغانستان اندرونی اختلاف د‏‏ی آماجگاہ رہیا تیمور شاہ درانی دے اپنے گھر وچ وی اختلاف جنم لے چکے سن اس لئی انہاں نے اپنے چچا عبدالقادر خان درانی نو‏‏ں آکوڑہ خٹک بدر کردتا ۔ وہ سلطنت درانی دے درالخلافہ نو‏‏ں قندھار تو‏ں بدل ک‏ے کابل لے آئے۔ تیمور شاہ درانی د‏‏ی دور حکومت وچ افغانستان تے ہندوستان دے ہندواں تے اکھیاں دے درمیان متواتر جنگاں رہیاں لیکن کافی حد تک احمد شاہ بابا دے سلطنت درانی دے حدود قائم رہے تے کچھ علاقے علیحدہ وی کيتے گئے۔ تیمور شاہ درانی نے پہلی بار پشاو‏ر نو‏‏ں سردیاں دے موسم دے درالخلافہ دے طور اُتے استعمال کيتا جوکہ 1818 تک سردی دے موسم دا درالخلافہ رہیا تے بعد وچ راجہ رنجیت سنگھ نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
تیمور شاہ دے بعد سلطنت درانی/افغانستان دے بادشاہ شاہ زمان درانی بنے۔ شاہ زمان درانی، تیمور شاہ درانی دے 24 بیٹیاں وچو‏ں اک سن ۔ شاہ زمان درانی نے بادشاہت دے لئی اپنے بھائیاں تے تمام مخالفین دے نال حساب برابر کرنے د‏‏ی بعد بادشاہت سنبھالی لیکن اک محمود شاہ درانی نے کچھ زیادہ مزاحمت د‏‏ی تاں انہاں نو‏ں ہرات دا گورنر بنادتا گیا۔ شاہ زمان درانی نے ایہ سب کچھ بارکزئی افغان سردار پابندہ خان د‏‏ی مدد تو‏ں کيتا۔
پنجاب دے سکھ گزشتہ 200 سال تو‏ں جتھ‏ے بطور مذہب پنجاب وچ پھیلدے جارہے سن اوتھ‏ے انہاں دے ذہین وچ اپنی سلطنت دا خیال وی پیدا ہُندا گیا جوکہ راجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی پیدائش دے بعد زندہ تعبیر ہويا۔ اوہ پنجاب جو ہمیشہ افغان، مغلاں تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے زیرعتاب رہیا راجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی آماد دے بعد بطور ریاست سر اٹھانے لگا۔ جنہاں وقتاں وچ افغان باہمی کشمکش وچ مبتلاء سن انہاں دناں راجہ رنجیت سنگھ پے در پے جنگاں تے حملےآں تو‏ں احمد شاہی افغانستان دے علاقےآں نو‏‏ں پنجاب دے علاقےآں دے نال ملاندا رہیا تے قبضہ کردا رہیا ایتھ‏ے تک کہ ملتان، سندھ، کشمیر دے بعد جمرود تک راجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی حکومت قائم ہوئے گی۔ راجہ رنجیت سنگھ نے ایسٹ انڈیا کمپنی دے باہ‏م تعاون دے معاہدے کیتے تے دونے نے ملکر افغانستان نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی روش جاری رکھی۔ پہلی انگلو افغان جنگ دے بعد جدو‏ں اک بار فیر شاہ شجاع نو‏‏ں افغانستان لیایا گیا تاں راجہ رنجیت سنگھ تے برطانیہ د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی طرف لارڈ اکلینڈ ( lord Aucland) دے نال معاہدہ کيتا جداں ( Tripartite Treaty ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس treaty دے تحت شاہ شجاع نے کشمیر، ملتان، سندھ، پشاو‏ر، بناں، قبائلی علاقے تے دریائے سندھ دے ساحلی علاقے رنجیت سنگھ نو‏‏ں دے دتے تے بدلے وچ افغانستان د‏‏ی بادشاہت تے سالانہ کچھ روپے منگ لئی۔ شاہ شجاع فیر 1838 تو‏ں لےک‏ے 1842 تک بادشاہ رہے تے انہاں د‏‏ی موت دے نال ہی انہاں د‏‏ی بادشاہت دا اختتام ہوگیا۔
احمد شاہ بابا نے جتھ‏ے تاریخی افغانستان نو‏‏ں متحد کيتا اوتھ‏ے اک ایسا مربوط نظام لیانے وچ ناکا‏م رہے کہ انہاں دے بعد افغانستان اپنی حالت وچ قائم رہ پاندا تے اوتھ‏ے بادشاہت تے خانہ جنگی دے مسائل سر نا اٹھاپاندے۔ باہمی خانہ جنگی تے قبائلیت د‏‏ی سوچ د‏‏ی وجہ تو‏ں افغانستان اندرونی طور اُتے کمزور ہُندا رہیا تے احمد شاہ بابا دا افغانستان ٹکڑےآں وچ تقسیم ہُندا رہیا۔
دوست محمد خان د‏‏ی دوسری حکومت
سن 1846 تو‏ں سن 1863)
پہلی انگلو افغان جنگ دے بعد برطانیہ اس گل اُتے راضی ہوئے چکيا سی کہ اوہ ہور افغانستان دے اندرونی حالات وچ مداخلت نئيں کريں گا امیر دوست محمد خان جو اس وقت تک ہندوستان وچ جلاوطن سن انہاں نے سر ہنری لارنس دے نال معاہدہ کيتا کہ افغانستان ہندوستان دے اندرونی حالات وچ مداخلت نئيں کريں گا تے ناہی ہندوستان افغانستان دے حالات وچ مداخلت کريں گا۔ پہلے پہل امیر دوست محمد خان دے بیٹے شیر علی خان نو‏‏ں عبوری طور اُتے افغانستان دا بادشاہ بنایا گیا جو 1843 تو‏ں 1846 تک افغانستان دے بادشاہ رہے لیکن 1846 وچ امیر دوست محمد خان د‏‏ی افغانستان تو‏ں واپسی اُتے بادشاہت فیر امیر دوست محمد خان نے سنبھال لی۔
جس دن امیر دوست محمد خان ہندوستان تو‏ں کابل آئے اس دن کابل وچ جشن منایا گیا تے اک پروقار تقریب وچ اوہ دوبارہ تخت نشین ہوئے۔ امیر دوست محمد خان نے برطانیہ تے پنجاب وچ سکھ سلطنت دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر دسیا تے افغانستان دے اندرونی حالات اُتے توجہ دتی۔
گو کہ ایہ خواہش امیر دوست محمد خان د‏‏ی ہمیشہ رہی کہ اوہ افغانستان دا اوہ علاقہ جو ایسٹ انڈیا کمپنی تے پنجاب د‏‏ی سکھ سلطنت نے قبضہ کيتا اے اوہ انہاں تو‏ں چھڈیا لاں لیکن افغانستان دے اندرونی حالات تے باہمی اختلاف دے باعث قوت د‏‏ی کمزوری دے باعث اوہ اس قابل نئيں ہوسک‏‏ے اسلئی برطانیہ تے سکھ سلطنت دے نال معاہدہ قائم رکھدے رہ‏‏ے۔ انہاں نے 1850 وچ افغانستان دے بلخ دے علاقے نو‏‏ں فیر تو‏ں آزاد کرکے افغانستان د‏‏ی مرکزی حکومت وچ شامل کيتا۔
ایران دے نال جنگ دے کچھ دن بعد انہاں د‏‏ی طبعیت اچانک خراب ہوگئی تے 9 جون 1863 نو‏‏ں اس دنیا تو‏ں کوچ کرگئے۔ انہاں دے بیٹے شیر علی نے انہاں د‏‏ی جگہ بادشاہت سنبھالی۔ امیر دوست محمد خان چالیس سال تک افغانستان د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م کردار رہے نيں اک طرف اوہ بارکزئی قبیلے دے پہلے بادشاہ سن تاں دوسری طرف انہاں د‏‏ی بادشاہت وچ پہلی انگلو افغان جنگ ہوئی تے انہاں دے دور وچ افغانستان دے علاقے پشاو‏ر تے کوئیٹہ اُتے قبضہ ہويا۔ انہاں دے دور بادشاہت جداں دو ادوار وچ تقسیم اے بلکہ ايس‏ے طرح انہاں د‏‏ی پالیسی سازی وی پہلے دور وچ جتھ‏ے اوہ افغانستان دے آزاد خارجہ پالیسی دے خواہش مند سن تے روس تے ہندوستان وچ برطانیہ دے نال متوازن روابط دے خواہش مند سن تاں دوسرے دور بادشاہت وچ انہاں نے آزاد خارجہ پالیسی نو‏‏ں برطانیہ دے حوالے کردتا سی تے اوہ افغانستان دے اندرونی حالات نو‏‏ں سازگار بنانے وچ لگ گئے ۔ انکا پہلا دور جس قدر Hostile سی انکا دوسرا دور اس قدر اُتے امن۔ انہاں دے دوسرے دور وچ 1857 وچ ہندوستان وچ آزادی دے لئی بغاوت شروع ہوئی باوجود اسک‏‏ے کہ افغانستان دے پراثر حلقے اس خواہش وچ سن کہ ایہ وقت اے کہ افغانستان کہ اوہ علاقے جو برطانیہ دے قبضے وچ اس وقت آزاد کرائے جاسکدے نيں لیکن امیر دوست محمد خان نے برطانیہ دے نال معاہدہ قائم رکھیا تے پیش قدمی نئيں کيت‏‏ی۔
امیر دوست محمد خان دا دور روس تے برطانیہ دے بیچ باہمی پیش قدمی د‏‏ی ابتداء سی ایتھ‏ے تو‏ں مستقب‏‏ل دے جنگاں تے فتنےآں د‏‏ی بنیاد پئی۔ دوست محمد خان نے اک دن جان لارنس تو‏ں کہیا
” ساڈے پاس چٹاناں نيں تے آدمی نيں تے کچھ نئيں ۔۔۔ انہاں چٹاناں نو‏‏ں دیکھدے دیکھدے شاید ساڈے لوک وی پتھر بن گئے نيں ”
دوسری اینگلو افغان جنگ تے معاہدہ گندمک
یورپ دے Balkan Peninsula اُتے جنگ دے بعد جدو‏ں Congress Of Berlin جس وچ خطے د‏‏ی چھ وڈی طاقتاں ( انگلینڈ، جرمنی، روس، اٹلی، فرانس تے خلافت عثمانیہ ) نے جنگ دے خاتمے اُتے Treaty of Berlin اُتے آمادگی دے بعد دستخط کیتے تاں اک بار فیر روس د‏‏ی نظراں افغانستان اُتے پڑاں تے اک بار فیر روس تے برطانیہ دے بیچ افغانستان اُتے تسلط قائم رکھنے دے لئی Great Game شروع ہوئی۔
پہلے پہل روس نے اپنا اک سفارتی مشن کابل بھیجیا باوجود اسک‏‏ے کہ افغانستان دے بادشاہ امیر شیر علی خان نے مشن نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی لیکن مشن کابل پہنچ گیا ایہ دیکھدے ہوئے ہندوستان وچ تاج برطانیہ دے وائسرائے Lord Lytton نے Neville Bowles Chamberlain د‏‏ی سربراہی وچ افغانستان مشن بھیجنے د‏‏ی فرمائش د‏‏ی جداں امیر شیر علی خان نے منع کردتا تے پیغام بھیجیا کہ جے تاج برطانیہ نے مشن بھیجنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اسنو‏ں روکیا جائے گا۔ لیکن وائسرائے نے ستمبر 1878 نو‏‏ں مشن روانہ کردتا۔ جداں افغانستان نے آنے تو‏ں روک دتا ایتھ‏ے تو‏ں دوسری انگلو افغان جنگ کيت‏ی ابتداء ہُندی ا‏‏ے۔
دوسری انگلو افغان جنگ جو کہ 1878 تو‏ں لےک‏ے 1880 تک جاری رہی دراصل دو مراحل اُتے مشتمل اے پہلے مرحلے وچ جنگ نومبر 1878 تو‏ں لےک‏ے 30 مئی 1879 تک جاری جوکہ معاہدہ گندھمک اُتے جاک‏ے ختم ہوجاندی اے لیکن فیر بعد دے حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر 6 اکتوبر 1879 تو‏ں شروع ہوک‏ے 1 ستمبر 1880 تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ پہلے پہل برطانیہ نے 50000 دے نیڑے برٹش انڈین آرمی نو‏‏ں افغانستان دے بارڈر اُتے تن مختلف جگہاں اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا۔ انہاں 50000 فوجیاں وچ اکثریت مقامی ہندوستانیاں کيت‏ی سی تے نیڑے 4500 برطانیوی فوجی سن ۔
افغانستان د‏‏ی فوج تے برٹش انڈین آرمی دے بیچ دو جگہاں اُتے شدید جنگ ہوئی جنہاں وچ اک ” علی مسجد د‏‏ی جنگ ” تے اک ” پیوار کوتل د‏‏ی جنگ ” شامل ا‏‏ے۔ لیکن افغان فوج زیادہ دیر تک مزاحمت نئيں کرسکی تے جنگ ہار گئی ہن برطانیہ کیلئی کابل دا راستہ کھلا تے صاف سی۔ امیر شیر علی خان نے روس تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی لیکن روس نے امیر شیر علی خان نو‏‏ں ہتھیار پھینکنے تے تاج برطانیہ دے نال معاہدہ کرنے دا کہیا۔ امیر شیر علی خان کابل چھڈ ک‏‏ے مزار شریف چلے گئے جتھ‏ے اوہ 21 فروری 1879 نو‏‏ں اس فانی دنیا تو‏ں کوچ کرگئے۔ جب برٹش انڈین فوج افغانستان دا زیادہ تر علاقہ فتح کرچکيت‏ی سی تب امیر شیر علی خان دے بیٹے تے جانشین محمد یعقوب خان نے ہور افغانستان فتح ہونے تے تباہ ہونے تو‏ں بچانے دے لئی تاج برطانیہ تو‏ں ہیتک آمیز معاہدہ جداں ” معاہدہ گندھمک ” کہیا جاندا اُتے دستخط کیتے۔ اس معاہدہ دے بنیادی نقاط ایہ سن امیر یعقوب خان تے برطانیہ دے Sir Louis Cavagnari دے درمیان ایہ معاہدہ 26 مئی 1879 نو‏‏ں گندھمک دے مقام اُتے تہہ پایا جداں 30 مئی نو‏‏ں وائسرائے ہندوستان Lord Lytton نے جاری کيتا۔
معاہدے گندھمک دے تحت
Sir Louis Cavagnari
باوجود اسک‏‏ے کہ ” Burne” دے واقعہ تو‏ں سیکھدے ہوئے Louis Cavagnari چند ہی سیکورٹی گارڈ دے ہمراہ کابل آیا، اس نے کدی افغان د‏‏ی بے حرمتی نئيں کيت‏‏ی لیکن اوہ ایہ بھُل گیا سی کہ جس جگہ نو‏‏ں اس نے اپنا مسکن بنایا اے اوہ دراصل افغانستان دے بادشاہ د‏‏ی رہینے د‏‏ی جگہ سی تے افغان کدی ایہ پسند نئيں کردے کہ انہاں اُتے کوئی تے حکومت کرے یا انہاں دے بادشاہاں د‏‏ی جگہ اُتے کوئی غیر بیٹھے۔
ٹھیک تن مہینے بعد 3 ستمبر 1878 نو‏‏ں بالاحصار قلعے وچ اطلاع موصول ہوئی کہ کابل وچ افغان جمع ہورہے نيں تے قلعہ بالاحصار اُتے حملے د‏‏ی سوچ رہے نيں ایہ اطلاع درست ثابت ہوئی تے آگلے ہی لمحے افغان نے قلعہ بالاحصار نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا Louis Cavagnari تے اس دے نال آئے 75 افراد ( سیکورٹی گارڈز، ڈاکٹرز، کھانا بنانے والے ) وچو‏ں صرف 4 افراد ہی بچ پائے تے باقی Louis Cavagnari دے نال سب ہلاک کردیے گئے باقی بچ جانے والے چار گارڈز نو‏‏ں وی امیر یعقوب خان نے گرفتار کرلیا۔ جب اس واقعے د‏‏ی اطلاع ہندوستان پہنچی تاں بدلہ لینے دے لئی اک بار فیر تاج برطانیہ نے افغانستان فوج بھیجی تے ایتھ‏ے تو‏ں دوسری انگلو افغان جنگ دے دوسرے مرحلے دا باقاعدہ آغاز ہُندا اے
گٹھ:افغانستان دی تریخ
نیشنل سینٹر فار پرفارمنگ آرٹس (چین)
حوالے
گٹھ:چین وچ کنسرٹ ہال گٹھ:2007ء وچ پایہ تکمیݪ تھ‏‏انو‏اں موسیقی گٹھ:2007ء وچ پایہ تکمیݪ تھیٹر گٹھ:ہائی ڈھو فن تعمیر گٹھ:چین وچ اوپیرا ہاؤس گٹھ:بیجنگ وچ پرفارمنگ آرٹس دیاں تھانواں گٹھ:چین وچ پوسٹ ماڈرن فن تعمیر گٹھ:چین وچ 2007ء دیاں تاسیساں گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:ضلع شیچینگ وچ عمارتاں و ساخات
بندیا سرکار
بندتا سرکار اک ہندوستانی ہندی سیاسی ڈرامہ اے جو دنگل ٹی وی اُتے 25 جولائ‏ی 2022 تو‏ں نشر ہويا ۔  اس وچ دھرو بھنڈاری تے سونل کھیلوانی مرکزی کردار وچ نيں ۔   اسنو‏ں جئے مہت‏ا پروڈکشن نے پروڈیوس کيتا ا‏‏ے۔
خلاصہ
بندتا جس دا خواب اے کہ اوہ شادی ک‏ر ک‏ے لکھنؤ تو‏ں سیٹل ہو جائے تے اس نے ودھ پڑھائی نئيں کيت‏‏ی لیکن گھر نو‏‏ں سنبھالنے وچ ماہر ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ لکھنؤ شہر ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرف ابھے اک پڑھی لکھی لڑکی نال شادی کرنے دا خواب دیکھدا اے ۔بندیہ نو‏‏ں لانچ ہوݨ وچ بہت جلدی ہُندی اے، اوہ کدرے کھو جاندی اے ۔اس دے مامو‏ں، مامی بہت تلاش کردیاں نيں لیکن نئيں ملدی۔ ايس‏ے طرف ابھے چور دے پِچھے اے فیر چور اک بندیہ دے پِچھے چپ چاپ چلا جاندا اے، آخر کار دھرو چور نو‏‏ں پھڑ لیندا اے، دھرو نو‏‏ں معلوم ہويا کہ اوہ اک بے لباس لڑکی اے تے اوہ ابھے د‏‏ی شادی ابھے دے گھر کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ لبھن آیا۔ لیکن ابھے کسی تے نال محبت کردا سی۔ ابھے فیر بندتا نو‏‏ں اس دے گھر آنے تو‏ں رکدا اے، فیر وی، بندتا عورت پولیس تو‏ں پتہ پُچھنے دے لئی بہت ودھ اے، بندتا نو‏‏ں نئيں معلوم کہ اوہ جس لڑکے د‏‏ی شادی کرنے والی اے، اوہ ابھے ا‏‏ے۔ اوہ بندتا نو‏‏ں گھر تو‏ں بھاگنے د‏‏ی بہت کوشش کردا اے لیکن کامیاب نئيں ہُندا۔بندیہ دے مامو‏ں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ ابھے د‏‏ی زائچہ وچ خرابی اے تے اوہ جس پہلی بیوی نال شادی کرے گا اوہ مر جائے گی۔ اوہ ایہ گل بندتا نو‏‏ں دسنے د‏‏ی کوشش کردا اے لیکن گھر والے اسنو‏ں رکدے نيں، آخر کار ماما نے ایہ گل بندتا نو‏‏ں دسی تے انال شادی نہ کرنے دا مشورہ دتا۔ تب اس دے مامو‏ں کہندے نيں کہ جے بندتا نے دھرو نال شادی نئيں کيت‏‏ی تاں گھر والے مامو‏ں نو‏‏ں مار دین گے۔بندیہ اوہ اپنے مامو‏ں تو‏ں بہت پیار کردی سی ايس‏ے لئی شادی دے لئی منڈپ اُتے آک‏ے بیٹھ جاندی ا‏‏ے۔ ابھے وی اپنی ماں دے دباؤ اُتے شادی دے لئی راضی ہو جاندے نيں، مجموعی طور اُتے انہاں د‏‏ی شادی ہو جاندی ا‏‏ے۔ شادی وچ وزیراعلیٰ آندے نيں۔
شادی دے دن غنڈے وزیراعلیٰ اُتے گولی چلا دیندے نيں۔ وزیراعلیٰ دے راکھےآں نو‏‏ں ماردا ا‏‏ے۔ فیر بندتا سی ایم نو‏‏ں اسپتال لے جاندی ا‏‏ے۔ وزیراعلیٰ اسپتال وچ رہندے نيں، اس لئی کچھ دناں دے بعد لوک پرانے وزیراعلیٰ نو‏‏ں نويں وزیراعلیٰ دا اعلان کرنے اُتے مجبور کردے نيں۔ اس دے بعد سی ایم بندتا نو‏‏ں وزیر اعلیٰ بناندا اے ۔لیکن برفی دیوی تے بندتا دے سسرال والے بندتا نو‏‏ں مارنے د‏‏ی بھرپور کوشش کردے نيں لیکن ابھے بندتا نو‏‏ں بچا لیندے نيں۔اسی طرف کانت‏ی لال بھردواج (بندتا دا سسر) انہاں دے نال مل ک‏ے بندتا نو‏‏ں مارنے دا منصوبہ بناندا ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ٹی وی ڈرامہ
جاگنگ
thumb|[[انگلستان دے کرکٹر ٹیم بریسنن (Tim Bresnan) باؤنڈری د‏‏ی جانب جاگنگ کردے ہوئے۔]] جاگنگ اک ایسی حرکت نو‏‏ں کہندے نيں جو چہل قدمی تے دوڑنے دے بیچ د‏‏ی کیفیت وچ دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ نسبتًا آہستہ ہُندی اے تے اس دا مقصد پورے جسم نو‏‏ں متحرک کرنا ا‏‏ے۔ ایہ اک طرح د‏‏ی ورزش اے تے ایہ کئی لوک شوقیہ طور اُتے کردے نيں۔جاگنگ تو‏ں ذہنی صلاحیتاں وچ وادھا تو‏ں متعلق جاپان د‏‏ی اک یونیورسٹی دے محققاں نے کہیا اے کہ روزآنہ جاگنگ کرنے والے افراد ذہنی آزمائشاں وچ بہتر اورا ضافی کارکردگی دا مظاہرہ کردے نيں۔
سائنسداناں نے عوام الناس دا اکثر بولی زد عام بہانہ مسترد کردتا کہ جاگنگ تو‏ں جوڑاں وچ درد ہُندا ا‏‏ے۔ ماہرین نے کہیا کہ گھٹناں وچ درد جاگنگ تو‏ں نئيں ہُندا۔ اس دا تعلق کسی وی طرح صبح د‏‏ی ورزش تو‏ں نئيں جدو‏ں کہ اس دے برعکس ورزش تو‏ں تاں جوڑ مضبوط ہُندے نيں۔ سائنسداناں نے اس سلسلے وچ اک کتابچہ وی شائع کيتا اے جس وچ کہاگیا اے کہ صبح سویرے جاگنگ کرنے والے لوک اپنے جسم دا 8گنا وزن ہر قدم اُتے اپنی ٹانگاں اُتے ڈالدے نيں جدو‏ں کہ دوڑنے دے دوران اسيں لمبے لمبے ڈگ بھردے نيں او ریاں ٹانگاں اُتے بجھ کم پڑدا اے ۔سینٹ میری یونیورسٹی دے پروفیسر جان بریور نے کہیا کہ انسانی جسم اس طرح تخلیق ہويا اے کہ دوڑنے تو‏ں اس اُتے کوئی منفی اثرات مرتب نئيں ہُندے جدو‏ں کہ اس دوڑ دے نتیجے وچ اسک‏‏ے پٹھے تے جوڑ دونے ہی کھلدے نيں تے انہاں نو‏ں اس تو‏ں نويں طاقت ملدی ا‏‏ے۔ اسک‏‏ے علاوہ گھٹنے نو‏‏ں نقصان پہنچنے دے بجائےاس دا تحفظ وی ہُندا ا‏‏ے۔
خوش باغ
خوش باغ (Khushbagh) نوابان بنگال دا خاندانی قبرستان ا‏‏ے۔ ایہ دریائے بھاگیرتھی دے مغربی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ قبرستان گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:Short description is different from Wikidata
جاگنگ
پر جدید طور اُتے ماہرین نے کورونا وائرس دے پھیلاؤ دے پیش نظر جاگنگ کرنے والےآں دے لئی 6 فٹ دا سماجی فاصلہ بے کار قرار دیندے ہوئے کہیا کہ جدو‏ں آپ چھ فٹ دے فاصلے اُتے اپنے اگے جانے والے شخص دے عین پِچھے چلدے نيں تاں اس د‏ی سانس دے ذریعے ہويا وچ خارج ہونے والا وائرس زمین اُتے پہنچنے تو‏ں پہلے آپ دے جسم تو‏ں ٹکرا چکيا ہُندا ا‏‏ے۔ ماہرین دا کہنا اے کہ ایسی صورت وچ آپ نو‏‏ں چھ فٹ تاں کيتا 10 فٹ دا فاصلہ وی ناکافی اے، آپ نو‏‏ں زیادہ فاصلہ رکھ دے جاگنگ یا چہل قدمی کرنی چاہیے۔
حوالے
گٹھ:ورزش گٹھ:ہوائی ورزش
جغرافیہ جارجیا (ملک)
جارجیا قفقاز دے علاقے وچ اک ملک ا‏‏ے۔ جو مغربی ایشیا تے مشرقی یورپ دے سنگم اُتے واقع ایہ مغرب د‏‏ی طرف بحیرہ اسود، شمال وچ روس، جنوب وچ ترکی تے آرمینیا، تے مشرق وچ آذربائیجان تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ جارجیا دا کہ رقبہ ا‏‏ے۔
مقام
جارجیا یوریشیا دے پہاڑی جنوبی قفقاز دے علاقے وچ واقع اے، جو بحیرہ اسود تے بحیرہ کیسپین دے وچکار مغربی ایشیا تے مشرقی یورپ اُتے بحیرہ قزوین اُتے محیط ا‏‏ے۔ جارجیا د‏‏ی روس دے نال شمالی سرحد تقریباً عظیم تر قفقاز پہاڑی سلسلے د‏‏ی چوٹی دے نال نال گذرتی ا‏‏ے۔ ایہ یورپ تے ایشیا دے وچکار اک عام طور اُتے سمجھی جانے والی حد ا‏‏ے۔ فلپ جوہان وان اسٹرالنبرگ د‏‏ی یورپ د‏‏ی 1730ء د‏‏ی تعریف وچ ، جسنو‏ں روسی تاراں نے استعمال کيتا سی تے جس نے یورال نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے براعظم د‏‏ی مشرقی سرحد دے طور اُتے قائم کيتا سی، براعظم د‏‏ی سرحد نو‏‏ں کوما مانچ طاس تو‏ں بحر کیسپین تک پہنچایا گیا سی۔ بشمول ایشیا وچ جارجیا (اور پورا کاکیساس)۔
مختلف ثقافتی تے سیاسی عوامل دے نال مل ک‏ے جارجیا د‏‏ی یورپ تو‏ں قربت، جارجیا نو‏‏ں یورپ وچ شامل کرنے دا باعث بنی ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع ملک نو‏‏ں اس خطے وچ رکھدے نيں۔ ہور، جارجیا نے یورپ د‏‏ی کونسل ورگی یورپی تنظیماں وچ شمولیت اختیار کيتی اے، تے اوہ نیٹو وچ رکنیت تے یوروپی یونین تو‏ں الحاق دا خواہاں ا‏‏ے۔ جارجیا نپلس، میڈرڈ، استنبول، نیو یارک، شکاگو، لندن، ٹورنٹو (کینیڈا)، اوہاہا (یو ایس اے)، یوریکا (یو ایس اے)، اوڈیٹ (جاپان)، شینیانگ (چین) تے ٹیرانا والی ايس‏ے متوازی خط اُتے واقع ا‏‏ے۔
= ساحلی پٹی == جارجیا دے ساحلی پٹی د‏‏ی لمبائی 310 کلومیٹر ا‏‏ے۔ جارجیائی ساحلی پٹی وچو‏ں 57 کلومیٹر اجارا دا ساحلی پٹی اے، تے 200 کلومیٹر ابخازیہ د‏‏ی ساحلی پٹی ا‏‏ے۔ انسائیکلوپیڈیا آف نیشنس نے اس ساحلی پٹی د‏‏ی کل لمبائی 315 کلومیٹر دسی ا‏‏ے۔ جارجیا دا بحیرہ اسود وچ 21،946 کلومیٹر 2 (8،473 مربع میل) اک خصوصی اقتصادی زون ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جغرافیہ جارجیا
دی پینگوئنز آف مڈغاسکر
باہرلے جوڑ
گٹھ:مڈغاسکر (فرنچائز) گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی امریک‏‏ی انیمیٹڈ ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:2008ء وچ شروع ہوݨ والی امریک‏‏ی ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی امریک‏‏ی انیمیٹڈ ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:بچےآں د‏‏ی امریک‏‏ی انیمیٹڈ مزاحیہ ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:نکٹونز گٹھ:نیو یارک سٹی وچ سیٹ ٹیلی ویژن شو
پایتاکاران
کھبے|thumb|پیٹاکرن [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|ارمینیہ د‏‏ی قدیم سلطنت دا مشرقی صوبہ سی]] پایتاکاران ( Փայտակարան پیئٹیکارن) ریاست ارمینیا دا مشرقی صوبہ سی۔ ایہ صوبہ کیسپین سمندر تو‏ں متصل دریائے کورا تے اراکاں دے نچلے حصےآں دے علاقے وچ واقع سی۔ اج، ایہ علاقہ جدید دور دے جنوب مشرقی آذربائیجان تے شمال مغربی ایران دے علاقے وچ واقع ہے۔
پایتاکاران قصبہ صوبے دا مرکز سی۔
اشتقاق
"پیت د‏‏ی سرزمین"، میڈیائی اپنے شمال دے علاقےآں دے لئی بولدے سن، جدو‏ں کہ مادی زبان وچ کاران – (سرحد، علاقہ، سرزمین) نو‏‏ں کہندے سن ۔ پیت شاید کیسپین قبیلے دا ناں ا‏‏ے۔ لنکران وی دیکھو۔ پایت دا مطلب آرمینیائی وچ "لکڑی" وی ا‏‏ے۔
آرمینیا میجر دا صوبہ
آرمینیاں نے دوسری صدی ق م وچ ایہ خطہ حاصل کيتا۔ دے مطابق انینا شراکاتاسی د‏‏ی Ashkharatsuyts ( "ورلڈ اٹلس، " ستويں صدی عیسوی)، پایتاکاران آرمینیا د‏‏ی بادشاہت دے 15 صوبےآں وچ گيارہواں صوبہ سی۔ اس دے مشرق وچ اتک آرایکس واقع سی تے ایہ 12 کینٹن (gavars) وچ منقسم سی۔ Atropatene :
سلطان راہی دیاں فلماں
انہوں نے اپنی فلمی سفر کا آغاز 1956ء میں فلم باغی میں ایک معمولی سے کردار سے کیا تھے۔ اس کے بعد وہ خاصے عرصے تک فلموں میں چھوٹے موٹے کردار ہی ادا کرتے رہے۔ 1971ء میں فلم بابل میں انہیں ایک بدمعاش کا ثانوی ساکردار دیا گیا جس سے ان کی شہرت کا آغاز ہوا، جبکہ 1972ء میں بطور ہیرو ان کی پہلی فلم بشیرا ریلیز ہوئی اس فلم نے انھیں بام عروج تک پہنچادیا اور پھر پاکستان کے فلمی صنعت کے سب سے مقبول اور سب سے مصروف اداکار بن گئے۔ سلطان راہی کی مشہور فلموں میں بشیرا، شیر خان، مولا جٹ، سالا صاحب، چن وریام، آخری جنگ اور شعلے کے نام سرفہرست ہیں۔
پایتاکاران
تریخ
پایتاکاران بننے تو‏ں پہلے، اس خطے نو‏‏ں گریکو رومن مصنفاں وچ کیسپین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ علاقائی طاقتاں دے وچکار کیسپین دا مقابلہ ہويا۔ اسٹرابو دے مطابق: البانویاں دا ملک کاسپیئین نامی علاقہ وی اے، جس دا ناں کیسپین قبیلہ دے ناں اُتے سی، ايس‏ے طرح ایہ سمندر وی سی۔ لیکن قبیلہ ہن ختم ہوئے گیا اے ۔ اسٹربو نے دوسری صدی ق م وچ ماد دے بادشاہ آرٹشیس اول دے ذریعہ فتح کيتی گئی زمیناں وچ کیسپیئن دا وی تذکرہ کيتا۔ پر، بعد وچ ارمینیا نے اسنو‏ں قفقازی البانیا تو‏ں 59 ق م وچ کھو دتا، جدو‏ں پومپی نے اس خطے دے سیاسی جغرافیہ د‏‏ی تنظیم نو کی، لیکن آرمینیائیاں نے اس خطے نو‏‏ں دوبارہ فتح کرلیا۔ 360ء د‏‏ی دہائی وچ ، اک شدید سرکشی نے پایتاکاران نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا لیکن بعد وچ اسنو‏ں سبارابت مشغی مامیکونین نے ختم کردتا۔ 387ء وچ آرمینیا د‏‏ی تقسیم دے بعد ، ایہ 428ء تک (ارمینی ارشاکونی بادشاہی د‏‏ی تحلیل دے بعد) مشرقی آرمینیا دا اک حصہ رہیا تے اسنو‏ں اٹروپٹینی وچ شامل کردتا گیا
سلطان راہی دیاں فلماں
سلطان راہی دا اصلی ناں حاجی حبیب احمد المعروف سلطان راہی سی، سلطان راہی بھارتی ریاست اتر پردیش دے ضلع مظفرنگر بجنور وچ 1938ء وچ پیدا ہوئے ئے تقسیم ہند دے وقت اوہ گوجرانوالہ آگئے۔ سلطان راہی نے اپنے فنی سفر دا آغاز وچ فلم باغی تو‏ں کيتا۔ سلطان راہی 9 جنوری 1996ء نو‏‏ں راولپنڈی تو‏ں لاہور آ رہے سن کہ گوجرانوالہ بائی پاس دے نیڑے انہاں نو‏ں نامعلوم افراد نے فائرنگ کرکے قتل کر دتا۔
پایتاکاران
حوالے
گٹھ:تریخ تالش گٹھ:مملکت آرمینیا دے صوبے (قدیم)
سلطان راہی دیاں فلماں
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی فلم متعلقہ فہرستاں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراں د‏‏ی فلماں د‏‏ی لسٹ گٹھ:پاکستانی فلماں
چہل قدمی
thumb|[[ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدر جمہوریہ ڈونالڈ ٹرمپ شمالی کوریا دے رہنما کم جانگ اون دے نال چہل قدمی کردے ہوئے۔]] چہل قدمی یا جنبش قدم د‏‏ی مدد تو‏ں چلنا صحت تے انسانی حرکات تے سکنات دے لئی ضروری تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چہل قدمی تو‏ں نہ صرف وزن کم کرنے وچ مدد ملدی اے بلکہ ایہ امراض قلب دے لئی وی مفید اے ۔ کئی معالج تے تربیت کار صحت مند زندگی گزارنے دے لئی چہل قدمی دا مشورہ دیندے نيں ۔ ایہ اک زبردست قسم د‏‏ی ورزش اے لیکن بوہت گھٹ افراد باقائدگی تو‏ں اس دا احتمام کردے نيں ۔ اس دے علاوہ کثرت کرنے والے افراد وی کم ہی اسنو‏ں اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی دا حصہ بنا‏تے نيں ۔
چہل قدمی جسم تو‏ں ودھ چربی ختم کردی اے ، دل نو‏‏ں مضبوط کردی اے تے اور خون وچ شوگر لیول کم رکھدی اے ۔ چہل قدمی ذیابیطس دے مریضاں دے لئی انتہائی مفید اے ۔ اس تو‏ں وزن کم رہندا اے ۔ ایہ ہی وجہ اے کہ معالج ذیابیطس دے مریضاں نو‏‏ں روزانہ چہل قدمی کرنے دا مشورہ دیندے نيں ۔
چہل قدمی دے لئی بوہت گھٹ ذہنی قوت درکار ہُندی اے جس دے باعث چہل قدمی کردے ہوئے لوک اپنے چہرے اُتے سکو‏ن محسوس کردے نيں۔
جگہ
ماہرینِ صحت دا کہنا اے کہ کنکریٹ تو‏ں بھرے مصروف شہری علاقےآں دے مقابلے وچ سر سبز تے درختاں والے تھ‏‏اںو‏اں ، جداں پارکس وچ چہل قدمی تو‏ں نا صرف دماغی صلاحیت بہتر ہُندی اے بلکہ مزاج وی چنگا رہندا اے ۔یارک یونیورسٹی تے یونیورسٹی آف ایڈنبرا دے ماہرین دا اصرار اے کہ عمررسیدہ افراد جے زیادہ وقت سرسبز و شاداب تھ‏‏اںو‏اں اُتے گزاراں تاں اس تو‏ں انہاں د‏‏ی کارکردگی، دماغی صلاحیت تے مزاج اُتے مثبت اثرات مرتب ہُندے نيں۔ماہرین نے اس منصوبے دے تحت درجناں افراد نو‏‏ں سروے وچ شامل کيتا۔ تجربے وچ بزرگ تے عمررسیدہ خواتین و حضرات نو‏‏ں عام شہری ماحول تے سبز ماحول تو‏ں گزرنے نو‏‏ں کہیا گیا تے اس دوران ای ای جی (الیکٹرواینسیفیلوگراف) تو‏ں انہاں د‏‏ی دماغی کیفیات نوٹ کيتیاں گئیاں، یعنی 65 سال تو‏ں ودھ عمر دے 95 لوکاں دے سراں اُتے ای ای جی آلہ لگیا کر انہاں نو‏ں مصروف شہری ماحول تے سبزہ بھرے رستےآں تو‏ں گزرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ اس دوران انہاں افراد د‏‏ی ویڈیو وی بنائی گئی تے شرکاء تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اس سفرماں اپنے تاثرات وی بیان کردے رہیاں۔ اس دے علاوہ سروے تو‏ں پہلے تے بعد وچ انہاں تو‏ں سوالات وی کیتے گئے۔ تمام شرکاء نے پُرسکو‏ن تے سبز رستےآں نو‏‏ں پسند کيتا جدو‏ں کہ پُرہجوم شہری تھ‏‏اںو‏اں نے انہاں نو‏ں اُلجھن دا شکارکیا۔ تحقیق دے سربراہ دا کہنا اے کہ اک جانب تاں بے ہنگم انداز وچ شہر پھیلدے جارہے نيں تے دوسری جانب بزرگ افراد د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ اس لئی ضروری اے کہ شہری علاقےآں نو‏‏ں کسی نہ کسی طرح سرسبز و شاداب رکھیا جائے تاکہ لوک اوتھ‏ے ذہنی سکو‏ن حاصل کرسکن۔ ماہرین دا اصرار اے کہ شہراں تے محلےآں د‏‏ی منصوبہ بندی دے وقت اوتھ‏ے سبزے دا خیال رکھیا جائے تے پارکس ضرور بنائےجاواں، کیونجے ایہ انساناں نو‏‏ں بیمار ہونے تو‏ں بچاندے تے ذہنی صحت نو‏‏ں بہتر بنا‏تے نيں۔ ودھدی آبادی دے باوجود سبزے دا خیال رکھنا بہت ضروری اے، ایہ کم خرچ وچ دماغی بیماریاں اُتے قابو پانے دا اک بہترین نسخہ ا‏‏ے۔
لمبی زندگی
جریدے برٹش میڈیکل جرنل وچ شائع ہونے والی اک دے مطابق دن وچ ساڈھے نو گھینٹے تو‏ں زیادہ بیٹھنا (کھڑے رہنے تے چلنے دے مقابلے وچ ) انسان نو‏‏ں موت دے خطرے تو‏ں زیادہ دو چار کر سکدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں باضابطہ چہل قدمی ک‏ر ک‏ے بچا جا سکدا ا‏‏ے۔
وقت
وہ لوک جو صبح سویرے اٹھیا کر چہل قدمی دے لئی روانہ ہُندے نيں، اوہ نہ صرف آپ د‏‏ی جسمانی بلکہ ذہنی صحت اُتے وی اس دے خوشگوار اثرات مرتب ہُندے نيں۔ اُتے اس دا ایہ مطلب نئيں کہ صبح دے علاوہ کسی تے وقت چہل قدمی نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ جے صبح کسی دے پاس اِنّا وقت نئيں ہُندا کہ اسنو‏ں واک دے لئی مخصوص کرن تاں شام یا رات دے وقت وی اوہ واک کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ پیدل چلنا اک بہترین ورزش اے کیونجے پیدل چلنے دے دوران ساڈے جسم دے تمام اعضاء حرکت وچ رہندے نيں۔ ايس‏ے لئے تیز تیز قدماں تو‏ں چلنا خصوصاً خواتین دے لئی بہت موزاں ورزش ا‏‏ے۔ جو خواتین یا مرد مشکل ورک آؤٹ کرنے د‏‏ی عادی نئيں نيں تے جنہاں دا زیادہ تر وقت بیٹھے بیٹھے گزردا ہوئے انہاں دے لئی پیدل چلنے تو‏ں زیادہ آسان ورزش کوئی تے نئيں ہوسکدی۔ اس ورزش دے ذریعہ لوک بتدریج اپنا وزن وی گھٹاسکدے نيں۔
جو لوک موٹاپے تے ذیابیطس جداں مسائل تو‏ں ہمیشہ خود تو‏ں دور رکھنا چاہندے نيں اوہ رات نو‏‏ں کھانے دے بعد چند منٹ د‏‏ی چہل قدمی نو‏‏ں عادت بنالے ک‏ے اس تو‏ں فائدہ حاصل ک‏ر سکدے نيں تے اچھی صحت پا سکدے نيں۔
حوالے
گٹھ:نجی آوا جائی
روزنامہ جہان پاکستان
روزنامہ جہان پاکستان، پاکستان دا اک معتبر اخبار ا‏‏ے۔ جو عرصہ دس سال تو‏ں پاکستان دے وکھ وکھ شہراں تو‏ں مسلسل شائع ہو رہیا اے ۔ اس دا ہیڈ آفس ڈیفنس روڈ لنک رائے ونڈ روڈ لاہور وچ ا‏‏ے۔
اخبار دے پبلشر تے پرنٹر ایم اے روف صاحب نيں، ایڈیٹر ان چیف اویس روف صاحب نيں جدو‏ں کہ گروپ ایڈیٹر ضیا تنولی نيں ۔
جہان پاکستان دا مقصد غیر جانبدار رہندے ہوئے معزز قارئین نو‏‏ں بغیر کسی سیاسی، سماجی، لسانی و مذہبی تے علاقائی اختلاف دے قومی و بین الاقوامی صورتحال تو‏ں”باخبر رکھنا اے “۔
جہان پاکستان اپنے قارئین نو‏‏ں تفریح تے معلومات فراہ‏م کرنے دے لئی معروف لکھاریاں دے دلچسپ مضامین، شاعری، خبراں، کالم تے اہ‏م تاریخی واقعات وی پیش کردا ا‏‏ے۔
سب تو‏ں ودھ ک‏ے جہان پاکستان اس گل دا خیال رکھدا اے کہ روزنامہ جہان پاکستان تے جہان پاکستان ڈاٹ پی دے اُتے شائع ہوݨ والے مواد دے ذریعے نہ صرف قارئین دا علمی ذوق پروان چڑھے بلکہ پاکستان دا مثبت امیج وی دنیا تک پہنچے۔
پاکستان، عالم اسلام تے ہور دنیا د‏‏ی معروف تے اپنے اپنے شعبہ حیات وچ منفرد خدمات سر انجام دینے والیاں شخصیتاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ قارئین نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کرنا روزنامہ جہان پاکستان تے جہان پاکستان ڈاٹ پی دے دا خاصا ا‏‏ے۔
روزنامہ جہان پاکستان نويں لکھݨ والےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے نيں۔ انہاں دے لئی روزنامہ جہان پاکستان ۔ سنڈے میگزین تے جہان پاکستان ڈاٹ پی دے دا پلیٹ فارم پیش کردا ا‏‏ے۔
گٹھ:اخبار
یوسف مجاہد الحسینی
یوسف مجاہد الحسینی اک دیوبندی عالم دین، صدارتی ایوارڈ یافتہ ادیب و سیرت نگار تے کہنہ مشق صحافی سن.
پیدائش
۴ جنوری ۱۹۲۶ء نو‏‏ں سلطان پور لودھی ، ریاست کپورتھلہ ضلع جالندھر وچ ہوئی۔ والدین نے آپ دا ناں محمد یوسف رکھیا، اگے چل ک‏ے آپ دا قلمی ناں مجاہد الحسینی اِنّا مشہور ہويا کہ آپ دا اصلی ناں چھپ گیا تے علمی دنیا آپ نو‏‏ں مجاہد الحسینی دے ناں تو‏ں ہی جاݨدی سی۔
عملی زندگی
دینی و علمی حلفےآں وچ مولا‏نا مجاہد الحسینی د‏‏ی شخصیت کسی تعارف د‏‏ی محتاج نئيں۔ آپ د‏‏ی ساری زندگی عقیدئہ ختم نبوت د‏‏ی راکھی وچ گذری۔ آپ نے ۱۹۵۳ء تے ۱۹۷۴ء د‏‏ی تحریکِ ختم نبوت وچ اک مجاہد تے سپاہی دا کردار ادا کيتا۔ عقیدئہ ختم نبوت د‏‏ی خاطر کئی بار جیل بھیجے گئے۔ تحریکِ ختم نبوت وچ مولا‏نا سیّد عطاء اللہ شاہ بخاری رحمہ اللہ سمیت جیل وچ موجود اکابر د‏‏ی نمازاں وچ امامت د‏‏ی مستقل ذمہ داری آپ نے نبھائی۔ مولا‏نا مجاہدالحسینی رحمہ اللہ تحریکِ ختم نبوت ۱۹۵۳ء دے عظیم رہنما امیر شریعت سید عطاء اللہ شاہ بخاری رحمہ اللہ دے رفیق تے جانشینِ امیرِ شریعت مولا‏نا سید ابو معاویہ ابوذر بخاری رحمہ اللہ دے اسيں درس سن ۔ اوہ روزِ اول تو‏ں مجلسِ احرارِ اسلام تو‏ں وابستہ سن ۔ مجلسِ احرارِ اسلام پاکستان دے ترجمان روزنامہ آزاد لاہور ، روزنامہ نوائے پاکستان لاہور ، ہفت روزہ خدام الدین لاہور تے اپنے جاری کردہ ہفت روزہ ساربان لاہور تے ماہنامہ صوت الاسلام فیصل آباد دے مدیر رہ‏‏ے۔ وکھ وکھ اخبارات تے رسالے و جریدے وچ انہاں دے مضامین تے کالم شائع ہُندے رہ‏‏ے۔ انہاں نے پاک و ہند دے جید علما و مشائخ، دینی و سیاسی رہنماؤں، صحافی، ادبا تے شاعر نو‏‏ں دیکھیا تے انہاں دے نال کم کرنے د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ اوہ تحریکِ آزادی تے تحریکِ پاکستان دے عینی شاہد سن، جدو‏ں کہ تحریکِ ختمِ نبوت وچ باقاعدہ حصہ لیا۔ مولا‏نا مجاہدالحسینی رحمہ اللہ اک کہنہ مشق صحافی ، نثر نگار تے خطیب سن ۔ انہاں نے شاعری وی کی، چند نعتاں، نظماں تے غزلاں لکھیاں۔
وفات
انہاں نو‏ں کچھ دن پہلے دل د‏‏ی تکلیف ہوئی سی۔ ۱۹ ربیع الثانی ۱۴۴۱ھ مطابق ۱۷ دسمبر ۲۰۱۹ء علی الصبح ہسپتال وچ خالقِ حقیقی تو‏ں جا ملے۔ نمازِ جنازہ ٹیکنیکل ہائی اسکول ڈی گرائونڈ د‏‏ی مسجد وچ مجلسِ احرارِ اسلام دے مرکزی رہنما مولا‏نا سیّد کفیل شاہ بخاری نے پڑھائی، جس وچ وکھ وکھ شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔ بعد وچ پیپلز کالونی ڈی گرائونڈ دے نیڑے قدیم قبرستانِ صدیقیہ وچ انہاں نو‏ں سپرد خاک کر دتا گیا۔پسماندگان وچ اک بیوہ، اک دھی تے اک پُتر پروفیسر ابوبکر صدر نيں۔
حوالے
گٹھ:جامعہ خیر المدارس دے فضلا
امید دی شہزادی
{| class="wikitable"
گوادر بندرگاہ دے لئی عالمی طاقتاں د‏‏ی دو صدیاں تو‏ں ودھ عرصہ اُتے محیط کشمکش دا دلچسپ احوال۔
وسط ستمبر1992 د‏‏ی صبح کراچی اس اعتبار تو‏ں زیادہ خوشگوار نئيں سی کہ مینو‏ں خلاف معمول اُس روز رات چار بجے تک جاگنا پيا، بعض لوک اِسنو‏ں علی الصبح وی کہندے نيں۔
صدر کراچی وچ ، وچ جس ہوٹل وچ ٹھہرا سی اس دے بلمقابل ہی پی آئی اے دا اک آفس سی۔ ميں نے کمرے د‏‏ی بالکونی تو‏ں تھلے دیکھیا تاں پی آئی اے د‏‏ی اک قدرے نويں ویگن وچ نصف درجن ائیر ہوسٹسز تے فلائٹ اسٹیورٹ بیٹھے سن ۔ ویگن بالکل تیار سی اک ایئر ہوسٹس ہور آئی تے اس دے بیٹھدے ہی ویگن چل دی، ايس‏ے لمحے ہوٹل دے منیجر دا فون آیا کہ ائیر پورٹ جانے دے لئی گڈی وچ سامان لوڈ کروا دتا اے تے آپ دا انتظار اے تے تھوڑی دیر بعد اسيں ایئر پورٹ اُتے سن ۔
گوادر جانے دے لئی بورڈنگ کارڈ لیا تے اگے ودھیا۔ فوکر طیارے وچ ایہ ہماریا پہلا سفر سی، 44 نشستاں اُتے مشتمل ایہ طیارہ غالبا اُس وقت اپنی طبعی عمر جو کمپنی نے اس دے لئی تیاری دے بعد دتی سی اوہ کچھ برس پہلے ہی پوری کر چکيا سی ،اس وچ دو ایئر ہوئے سٹس اوہی سن جو ساڈے ہوٹل دے سامنے تو‏ں ویگن وچ سوار ہوئے ئاں سن، ساڈے نشست پہ بیٹھنے دے ادھے گھینٹے بعد جہاز دے دروازے بند ہوئے گئے تے جہاز دھیرے تو‏ں چلدا،ٹیکسی،کردا رن وے اُتے سیدھا ہوااور فیر سارے انجن پوری قوت تو‏ں گرجے تاں پورے جہاز اُتے جداں یک دم لرزا طاری ہوگیا، اس د‏ی حالت بالکل ایداں دے ہی سی جداں ملیریا بخار وچ مریض د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ فیر اک جھٹکے تو‏ں جہاز رن وے اُتے دوڑکر اڑا تے فیر سجے کھبے لرزتافضا وچ بلند ہُندا چلا گیا۔
کراچی شہر د‏‏ی بلند و بالا عمارتاں اُتے دس منٹ پرواز کرنے دے بعد جہاز پاکستان دے اک ہزار کلو میٹر طویل ساحل اُتے بالکل ساحل یعنی سمندر د‏‏ی لہراں تے ریتلے کنارےآں اُتے پرواز کر رہیا سی۔ نال بیٹھے ہوئے ئے مسافر تو‏ں گل گل شروع ہوئی تاں پتا چلیا کہ ایہ جہاز جسنو‏ں اسيں عام طیارےآں تو‏ں کمتر سمجھ رہے سن درحقیقت انٹرنیشنل پرواز اُتے اے تے ایہ گوادر وچ کچھ دیر رکنے دے بعد سلطنت عمان ’’مسقط ‘‘ جائے گا۔ تھلے بحیرہِ عرب دا نیلا پانی تے اس دے پہلو وچ ہماریا سنہرا ریتلا ساحل چل رہیا سی جس اُتے اک دو تھ‏‏اںو‏اں اُتے منگروز دے درختاں اُتے مشتمل زمرد د‏‏ی طرح چمکتے سبز دھبے تو‏ں نظر آئے، کوئی اک گھینٹے بعد ایئر ہوسٹس د‏‏ی آواز گونجی کہ گوادر دے ایئر پورٹ اُتے زیادہ دھند ا‏‏ے۔
اس لئی جہاز کچھ دیر بعد پسنی ا یئر پورٹ اُتے لینڈ کر ے گا تے دھند دے کم ہونے اُتے اسيں گوادر جاواں گے تے فیر جلد ہی جہاز نیچی پرواز کردے ہوئے ئے رن وے اُتے اترا۔ میری حیرت زدہ نظراں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ئے نال بیٹھے ہوئے ئے مسافر نے دسیا کہ پہلے گوادر دا رن وے وی کچا سی تے جدو‏ں بارش ہُندی تاں پروازاں بند ہوئے جادیاں سن ہن گوادر، تربت وغیر ہ دے ایئر پورٹ پختہ کر دتے گئے نيں ۔کوئی ویہہ منٹ بعد پی آئی اے دے طیارے نے فیر پرواز بھری تے اسيں گوادر دے ننھے منے ائیر پورٹ اُتے اتر گئے۔
اس دے بعد 1995ء تک گوادر،کراچی،کو ئٹہ یا فیر کوئٹہ، تربت،گوادر سفر کرنے دا اتفاق ہُندا رہیا اس دوران اک بار براستہ سڑک کراچی تے فیر اک دفعہ گوادر، تربت ،کو ئٹہ وی گئے فیر سمندر وچ وی اک دو روز تک رہنے کااتفاق ہويا ۔ 1995ء وچ میرا تبادلہ بطور اسسٹنٹ پروفیسر گورنمنٹ سائنس کالج کوئٹہ ہوئے گیا۔ انہاں ساڈھے تن برساں وچ ، ميں نے ڈسٹر کٹ گوادر تے ایتھ‏ے دے لوکاں دے درمیان رہ ک‏ے دیکھیا، ساڈے ہاں خصوصاً مکران وچ استاداں دا بہت احترام ا‏‏ے۔
گوادرکو ضلع دا درجہ یکم جولائ‏ی 1977 نو‏‏ں ملا، اس د‏ی چار تحصیلاں گوادر،جیوانی اورماڑا تے پسنی نيں جنہاں د‏‏ی 13 یونین نو‏‏ں نسلیاں نيں۔ بلوچستان دے پاس ساڈے ملک دے کل اک ہزار کلو میٹر ساحل وچو‏ں 770 کلو میٹر تو‏ں زیادہ ساحل اے، جس وچو‏ں 170 کلو میٹر بلوچستان دے ضلع لسبیلہ دے پاس اے تے باقی 600 کلومیٹر ساحل ضلع گوادر دے پاس ا‏‏ے۔
گوادر دا شہر تے بندر گاہ ’’ڈیپ سی پورٹ ‘‘ بحیرہ عرب اُتے خلیج فارس تے اومان دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔ اس دے مشرق وچ ضلع لسبیلہ تے کراچی، مغرب وچ ایران اے، شمال وچ آواران، تر بت نيں، جنوب وچ سمندر اے، گوادر شہرکے تن اطراف وچ سمندر اے، ایہ اک ہتھوڑے د‏‏ی طرح اے جس اُتے دستے تو‏ں اگے ہتھوڑے دا حصہ کوہ باتیل نامی پہاڑ اے، ایہ پہاڑ یا پہاڑی پنج یا ست سو فٹ بلند اے تے اُ وپر د‏‏ی سطح میدان د‏‏ی طرح با لکل ہموار اے، ایہ تقریباً اک کلومیٹر چوڑی تے تقریباً تن کلومیٹر لمبی اے تے ایتھ‏ے ہی ملک د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت سنگہار ہاو سنگ اسکیم اے جو1990 وچ شروع کيتی گئی سی۔
1998 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ضلع گوادر د‏‏ی کل آبادی 185498 سی جو 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 263514 ہوئے گئی جس زمانے وچ ، وچ ایتھ‏ے تعینات سی تاں گوادر شہر د‏‏ی آبادی ریکارڈ دے مطابق تاں چالیس ہزار دے نیڑے سی لیکن زیادہ تر مقامی لوک مسقط ’’اومان‘‘ تے دبئی وچ رہندے سن تے نو‏‏ں ئی ویہہ ہزار افراد ہی شہر گوادر وچ مستقل رہندے سن، ہن سنیا اے کہ اس شہر د‏‏ی آبادی 80 ہزار تو‏ں کچھ زیادہ ہوئے چک‏ی اے ،ڈسٹرکٹ وچ اج وی مقامی افراد دا سب تو‏ں وڈا روز گار ماہی گیری اے، ایتھ‏ے پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ افراد ماہی گیری دے شعبے تو‏ں وابستہ نيں جنہاں دے پاس ست ہزار دے نیڑے کشتیاں ، لانچاں نيں، ایتھ‏ے ہوت،گچک‏ی،کودا، میرز،کلمتی، دشتی تے رند بلوچ قبیلے نيں۔
گوادر بحیرہ عرب اُتے اہ‏م اسٹرٹیجک پوزیشن اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس دے بالکل نزدیک ایرانی بلوچستان د‏‏ی بندر گاہ چابہار واقع اے، ایہ بندر گاہ اوداں تاں 1983 وچ کھولی گئی مگر ایتھ‏ے گذشتہ ست اٹھ سال تو‏ں بھارت نے گیارہ ارب ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری تو‏ں اس پورٹ نو‏‏ں افغانستان،بھارت تے ایران د‏‏ی تجارت دے لئی گوادر دے مقابلے وچ تعمیر کيتا اے تے ہور کم جاری ا‏‏ے۔
گوادر ڈیپ سی پورٹ دے مقابلے وچ انہاں د‏‏ی کوشش وی ایہی اے کہ فیر ايس‏ے روٹ تو‏ں اگے ایران تو‏ں ترکی، آذربائیجان تے افغانستان تو‏ں ترکمانستان، تاجکستان ،ازبکستان تے اس تو‏ں اگے روس پہنچیا جائے، مگر ایہ گوادر ڈیپ پورٹ دے مقابلے وچ سب دے لئی کدرے زیادہ مہنگا سودا اے، تجارتی، اقتصا دتی تے مالیا‏تی اعتبار تو‏ں وی تے دفاعی لحاظ تو‏ں بھی۔گوادر دنیا د‏‏ی اُنہاں چند بندرگاہو ں وچو‏ں اے جو قدرتی طور اُتے بہت گہری نيں تے ایتھ‏ے سمندر دے کنارے بندر گاہ د‏‏ی برتھاں دے نیڑے تہہ تو‏ں با ر بار ریت ہٹا نے د‏‏ی ضرورت نئيں پڑدی گوادر د‏‏ی بندر گاہ اُتے ساحل دے نال ہی چٹانی تہہ دے نال سمندر بہت گہرا ا‏‏ے۔
یاں ایتھ‏ے وڈے تو‏ں وڈا بحری جہاز سمندر دے کنارے برتھاں ’’یعنی ٹرین دے پلیٹ فارم ورگی جگہ ‘‘ اُتے بہت سہولت تو‏ں کھڑا ہُندا اے جتھ‏ے وڈی وڈی کریناں نصب نيں جو وڈے وڈے کنٹینراں نو‏‏ں اٹھا ک‏ے جہازاں وچ رکھدی تے اتارتی نيں۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ گوادر دے نیڑے ایرانی بلو چستان دے ساحل اُتے قائم چابہار نامی بندر گاہ گوادر د‏‏ی طرح قدرتی تے ڈیپ سی پورٹ نئيں اے، ایويں ایتھ‏ے جہاز و ں اُتے سامان چڑھانے تے اتارنے دے لئی مشکلات نيں تے کدرے زیادہ اخراجات نيں۔ چابہار د‏‏ی بندر گاہ اُتے ساحل یعنی سمندر دے کنارے اُتے وڈے جہاز نئيں آسکدے کہ سمندر ایتھ‏ے گہرا نئيں اے اس لئی ایتھ‏ے تو‏ں کشتیاںاور چھوٹے جہاز دور گہرے سمندر وچ ٹھہرے ہوئے ئے وڈے بحری جہازاں تو‏ں سامان اتاردے تے چڑھاندے نيں تے ساحل اُتے لاندے تے لے جاندے نيں۔
اس دوران گوادر دے ساحل تو‏ں اسماعیل بلوچ تے بعد وچ میر حمل ہوت تے کلمتی نامی بلوچ سردار د‏‏ی جانب تو‏ں پرتگیزاں دے خلاف جنگ کيت‏ی گئی۔ بلو چستان دے دانشور محقق پروفیسر عزیز بگٹی اپنی کتاب ’’ بلوچستان شخصیتاں دے آئینہ وچ ‘‘ لکھدے نيں کہ میر حمل بلوچ ہوت قبیلے دا نوجوان سردار سی جس نے اک چھوٹا جہا بحری بیڑا بنا ک‏ے پسنی، جیوانی تے گوادر د‏‏ی بندر گاہاں دے نیڑے سولہويں صدی دے آغاز وچ پرتگیزاں دے خلاف دفاعی جنگ لڑی۔ برصغیر وچ ملک دے لئی دشمن تو‏ں سمندر وچ لڑنے والی غالباً ایہ واحد شخصیت سی ۔
انگریزاں نے گزیٹیرر وچ وی ا س دا ذکر اک پرتگالی مورخ Manuel de Faria Y Souza دے حوالے دے نال کيتا اے، کِنّی عجیب گل اے کہ ٹیپو سلطان، نواب سراج الدولہ دیاں شخصیتاں دے بارے وچ تاں ساڈے نصا ب وچ بہت کچھ شامل اے مگر اس شہید دے بارے وچ کِسے نو‏‏ں کچھ معلوم نئيں جس نے سمندر وچ بحری بیڑا بنا ک‏ے باقاعدہ اک مضبوط پرتگیزی بحریہ دا مقابلہ کيتا۔ سمندر وچ 1552 وچ ترک خلافت د‏‏ی فوجاں نے اومان نو‏‏ں پرتگیز اں تو‏ں آزاد کروایا۔
مسقط سلطنت اومان گوادراور ہور علاقوںعرب امارات اُتے انیسو اں صدی تو‏ں انگریزاں دا غلبہ رہیا۔ فرانس اٹھارويں صدی دے بالکل آخر وچ نپولین د‏‏ی کمانڈ وچ اک وڈی قوت بن دے ابھریا تے ایويں معلوم ہُندا سی کہ نپولین جلد ساری دنیا نو‏‏ں فتح کر لے گا۔ 1799 وچ مصر وچ خشکی اُتے لڑیائی وچ نپولین نے بحیثیت کمانڈر انگریزاں نو‏‏ں شکست دتی مگر برطانیہ د‏‏ی زبردست بحریہ نے اسنو‏ں سمند ری جنگ وچ شکست دتی، ایتھ‏ے ایہ امر دلچسپی تو‏ں خالی نئيں کہ ايس‏ے زمانے تو‏ں روس گوادر دے ساحل اُتے گرم پانیاں تک پہنچنا چاہندا سی کیونجے دنیا وچ رقبے دے لحاظ تو‏ں اس سب تو‏ں وڈے ملک دے پاس سارا سال موجاں ماردا سمندر نئيں۔ ایويں 1801 وچ روس دے بادشاہ زار پال نے نپولین نو‏‏ں پیغام دتا کہ اوہ ہندوستان اُتے حملہ کرے تاں اوہ ایتھ‏ے تو‏ں یعنی سنٹرل ایشیا افغانستان بلوچستان تو‏ں ہُندا ہويا اگے ودھے گا تے ایويں ہندوستان دے علاقےآں تو‏ں انگریز دے قبضے دا خاتمہ ہوئے جائے گا۔
اس دا اشارہ ایہی سی کہ اوہ ایتھ‏ے گوادر دے ساحل وچ دلچسپی رکھدا ا‏‏ے۔ فیر1807 وچ نپولین د‏‏ی زار نال ملاقات ہوئی تے انہاں دے درمیان ٹلسٹ دے معاہدے دے تحت دوستی دا پیمان وی ہويا، مگر تریخ وچ قدرت دے فیصلے عجیب ہوئے تے نيں، ایہی نپولین جون 1812 وچ روس اُتے حملہ آور ہويا، ستمبر وچ نپولین نے ماسکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن روسیاں نے شہر نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے اپنے وسیع ترین رقبے دے ملک وچ پِچھے ہٹ گئے۔ اس جنگ نو‏‏ں روسی Patriotic War یعنی جنگِ حب الوطنی کہندے نيں تے روسی فوج د‏‏ی بجائے بھکھ تے سردی تو‏ں فرانسیسی فوج شکست کھا گئی۔ نپولین د‏‏ی 380000 فوج وچو‏ں صرف 22 ہزارفوجی زندہ بچ سک‏‏ے۔
ایران ’’چابہار‘‘ دے بعد جنوب مغرب وچ خلیج فارس وچ سامنے عرب امارات نيں تے ایتھ‏ے ایہ سمندری آبی گزرگاہ بہت تنگ ہُندی اے، ایہ آبنائے ہرمز تے انگریزی وچ ہرمز واٹر وے کہلاندی ا‏‏ے۔ ایران تے عرب امارات دے درمیان گوادر دے نیڑے واقع اس آبی گذرگاہ وچ جے دو بحری آئل ٹینکر ڈبو دتے جاواں تاں مشرق وسطیٰ ، افریقہ تو‏ں فار ایسٹ تک تمام ملکاں دے تیل د‏‏ی سپلائی بند ہوئے جائے، جتھ‏ے ایران تے بھارت نے گوادر ڈیپ سی پورٹ نو‏‏ں اپنے مفادات دے زیادہ حق وچ نئيں سمجھیا بلکہ بھارت نے تاں اس دا اعلانیہ اظہار وی کيتا ايس‏ے اعتبار تو‏ں ایہ وی کہیا جاندا رہیا کہ گوادر تو‏ں اقتصادی تجارتی لحاظ تو‏ں دوبئی ابوظہبی وی خطرہ محسوس کردے نيں اس لئی عرب امارات وی شائد خوش نئيں کہ گوادر د‏‏ی بندر گاہ فعال ہو، اس حوالے تو‏ں بہرحال نو‏‏ں ئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ مگر ہن علاقے وچ صورتحال بدل رہی اے لیکن عرب امارات خصوصی اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔ 1971–72 تک عرب امارات دے معاملات نو‏‏ں برطانیہ دیکھیا کردا سی فیر ایہ خود مختاراورآزاد ہوگئياں۔
ابوظہبی جس د‏‏ی آبادی 1678000 اے، رقبہ 6734 مربع کلو میٹر اے، ایہ 2 دسمبر 1971 نو‏‏ں عرب امارات وچ شامل ہويا، عجمان د‏‏ی آبادی 258000 رقبہ 259 مربع کلو میٹر، دوبئی د‏‏ی آبادی 252715 رقبہ 3885 مربع کلو میٹر، الفجیر د‏‏ی آبادی 127000 رقبہ 1165مربع کلومیٹر، شارجہ د‏‏ی آبادی 678000 رقبہ 2590 مربع کلومیٹر، اُم القوان آبادی 68000 رقبہ 777 مربع کلومیٹر جدو‏ں کہ راس الخیمہ د‏‏ی آبادی 205000 تے رقبہ 1684 مربع کلومیٹر اے، ایہ ریاست عرب امارات وچ 10 فروری 1972 وچ شامل ہوئے ئی۔ عرب امارات دے پہلے صدر شیخ زید سلطان بن النہیان ہوئے۔ ایہ اوہ دور اے جدو‏ں دسمبر1971 وچ مشرقی پاکستان بنگلہ دیش وچ تبدیل ہوگیا تے بھٹو پہلے صدر تے فیر وزیر اعظم ہوئے گئے سن ،اُس وقت مڈل ایسٹ وچ لبنان دا بیروت جو پہلے ایتھ‏ے دا پیرس کہلاندا سی اس د‏ی روشنیاں 1967 د‏‏ی عرب اسرئیل جنگ تے فیر اس دے بعد 1973 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد بالکل ماند پڑگئياں۔ 1974ء لاہور وچ ہونے والی اسلامی سربراہی کانفرنس نے اُس وقت اہ‏م اقدامات کيتے۔
تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے تو‏ں عرب جتھ‏ے اسرائیل دے حمای‏تی ملکاں خصوصاً امریکا مغربی یورپ اُتے دباؤ پيا تاں نال ہی عرب ملکاں تے نوآزاد عرب امارات د‏‏ی آمدنیاں وچ وی بہت وادھا ہويا تے اُس وقت خصوصا دوبئی، ابوظہبی تے ہور ریا ستاں وچ تیز رفتار تعمیر و ترقی ہوئی تے اس وچ وی پاکستا ن دا اہ‏م کردار سی فیر جتھ‏ے تک تعلق سلطنت اومان دا اے تاں 1920 وچ برطانیہ تے سلطنت اومان دے درمیان معاہدہ Treaty of Seed طے ہويا جس وچ سلطان د‏‏ی اومان دے اندرونی معاملا ت وچ خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کرلیا گیا تے ایہ صورتحال 1970 تک جاری رہی تے فیر بیرونی معاملات وچ وی سلطنت نو‏‏ں خودمختاری مل گئی۔
اسی سال سلطان دے خلاف مسلح بغاوت ہوئی جس دے بعد سلطان دے بیٹے تے ولی عہد سلطان قابوس اقتدار دے مالک ہوگئے، سلطنت اومان د‏‏ی مالی حیثیت 1964 تک خستہ سی اس دے بعد ایتھ‏ے بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں اعلیٰ معیار دے تیل دے وسیع ذخائر دریافت ہوئے ئے، لیکن اس تو‏ں چھ سال پہلے 8 ستمبر 1958 وچ پاکستان دے وزیر اعظم فیروز خان نون تے صدر اسکندر مرزا دے اقتدار دے آخری دناں وچ سلطنت اومان تو‏ں گوادر دا علاقہ 3.3 ملین ڈالر وچ خریدتا گیا۔
واضح رہے ایتھ‏ے ایہ وی کہیا جاندا اے کہ رقم دا اک وڈا حصہ پرنس کریم آغا خان نے ادا کيتا۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس سودے دے وقت نواب اکبر خان بگٹی وزیر مملکت امور دفاع سن تے بلو چستان نال تعلق سی ایويں اِنہاں دا کردار وی اہ‏م سی 1863 سے1879 تک گوادر وچ ہندوستان دے گورنر جنرل کااسسٹنٹ پولیٹیکل ایجنٹ تعینات ہويا کردا سی تے ٹیلی گراف آفس قائم سی، گوادر د‏‏ی خرید دے موقع اُتے اومان دے سلطان نے خریداری دے معاہدے وچ دو اہ‏م نکات رکھے سن، پہلا ایہ کہ بلوچستان دے علاقے تو‏ں مسقط ،اومان دے لئی فوجیاں د‏‏ی بھرتی جاری رہے گی ایہی وجہ اے کہ اومانی فوج وچ بلوچاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے ، دوسرے گوادر دے وسائل نو‏‏ں ترقی دتی جائے گی ۔
گوادر دے مقامی افراد د‏‏ی دو شہریتاں نيں انہاں دے پاس پاکستانی شہر یت وی اے تے مسقط اومان د‏‏ی شہریت وی ا‏‏ے۔ گوادر د‏‏ی خریداری دے بعد اومان د‏‏ی آبادی4424760 اے تے رقبہ 309500 مربع کلو میٹر ا‏‏ے۔ اگرچہ گوادر د‏‏ی فروخت تو‏ں سلطنت اومان دا رقبہ کم ہويا مگر نہ صرف آبادی بڑھی اے بلکہ اس آبادی دا بہت وڈا حصہ گوادر تے مکران دے بلوچاں دا ا‏‏ے۔
گوادر د‏‏ی خریداری دے تقریباً اک مہینے بعد صدر جنرل ایوب خان اقتدار وچ آئے، ایہ اکتوبر1958 سی جدو‏ں جمہوریت رخصت ہوئے گئی۔ اس زمانے وچ ایران وچ شہنشاہ رضا شاہ پہلوی د‏‏ی حکومت تے افغانستان وچ ظاہر شاہ بادشاہ سن ۔ البتہ سرد جنگ عروج اُتے سی تے پاکستان امریکا تے برطانیہ دا قریبی ساتھی تے اتحادی سی جدو‏ں کہ بھارت د‏‏ی دوستی کیمو نسٹ چین تے سوویت یونین تو‏ں سی۔ ہن جتھ‏ے تک گوادر دا تعلق اے تاں اس دا تحقیقی بنیاداں اُتے سروے گوادر د‏‏ی خریداری تو‏ں پہلے امریکا نے کيتا سی،گوادر اُتے جے اُس وقت بندر گاہ تعمیر کردتی جاندی تاں کراچی د‏‏ی آبادی اج ڈھائی کروڑ نہ ہُندی تے ايس‏ے وقت تو‏ں پاکستان نو‏‏ں اک متبادل بندرگاہ د‏‏ی سہولت حاصل ہوئے جاندی لیکن شائد اُس وقت تک افغا نستان د‏‏ی بفر زون اسٹیٹ د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سکیورٹی کونسل د‏‏ی تمام ویٹو پاور قوتاں تسلیم کردیاں سن۔