cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہما جاوید
ہما جاوید (پیدائش: 6 مئی 1993ء) پاکستان دی بیڈمنٹن کھلاڑی نيں۔
قومی
2020ء پاکستان دے شہر لاہور وچ منعقدہ 57 ويں نیشنل بیڈ منٹن چیمپیئن شپ وچ ، ہما جاوید نے سنگل تے وومن ڈبل وچ حصہ لیا۔ ڈبل وچ اس نے سہرا اکرم دے نال جوڑی بنائی تے اسنو‏ں ماحور شہزاد (واپڈا) تے پلوشا بشیر (این بی پی) نے 2 سیٹ (21-9 تے 21-8) تو‏ں شکست دتی۔
حوالے
گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ بیڈمنٹن دے تمغا یافتگان گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان گٹھ:پاکستانی سوانیاں بیڈمنٹن کھلاڑی گٹھ:1993 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
عظیم سرخ دھبہ
thumb|عظیم سرخ دھبہ تصویر دے اوپری وسط وچ دیکھا جا سکندا اے۔ عظیم سرخ دھبہ (Great Red Spot) سیارے مشتری دی سطح وچ اک سمندری طوفان اے۔ ایہ اتنا بڑا اے کہ اس دے اندر دو یا تین زمیناں سما سکندے نیں۔ ایہ کم از کم 350 سال توں جاری اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشتری
اصلی انسان دی کہانی
"اصلی انسان دی کہانی" (مول روسی: Повесть о настоящем человеке، پوویست' او ناستویاشچیم چیلوویکے) - دوجی وڈی جنگ دے دنیں 1941 دیاں سردیاں وچ پھٹڑ اتے اپنگ ہو گئے لڑاکو ہوائی جہاز دے اک سوویت پائلٹ الیکسی مارسیییو دی اصلی جیون گاتھا اتے بیسڈ بورس پولیووئی دا لکھیا 1946 دا اک ناول اے۔
الیکسی مارسیییو دا جہاز نوں دشمن نے ڈیگ دتا سی۔ الیکسی دے بری طرحاں پیڑے گئے سن۔ اوہ تر نہیں سی سکدا، بھکھا-بھاناا، قہر دی ٹھنڈ نال سن ہویا، بھینکر کشٹ جھلدا اوہ اٹھاراں دناں مگروں اپنے لوکاں کول پہنچیا۔ ہسپتال وچ اسدے دے دوویں پیر کٹّ دتے گئے۔ اینیاں مصیبتاں وچ وی اس نے ہمت نہیں ہاری۔ پوری درڑتا تے سرڑ نال اسنے کجھ ٹھیک ہون مگروں ہور اچیری سکھلائی لئی اتے جنگ دے آخر تک کارنامے درج کردا گیا۔ اس لئی اسنوں سوویت یونین دے ہیرو دے اعلیٰ ترین خطاب نال سنمانیا گیا۔
بورس پولیووئی نے الیکسی ماریسیییو دے جیون تے کارنامیاں دی سچی کہانی خود اسدے مونہو سنی اتے اپنے ناول "اصلی انسان دی کہانی" وچ بیان کیتی اے۔ ایہہ مترجمہ اتے سوویت دیس بھگتی دے نال رمیا ہویا اے اتے سٹالن انعام نال اعزازی کیتا گیا سی۔ ایہہ اسی توں ودھ وار روسی وچ شائع ہو چکیا اے۔
حوالے
گٹھ:سوویت ساہت گٹھ:سوویت ناول
ایران دے کرد علاقے
thumb| ایران وچ نسلی نقشہ، کرد نسلی گروہ پیلے رنگ وچ نشان زد ا‏‏ے۔ ایران دے کرد حصے ، ایرانی کردستان یا مشرقی کردستان ایران وچ واقع حصےآں دا ناں اے تے اس وچ کردستان ، کرمانشاہ ، الہام تے مغربی آذربائیجان ( مکران تے مغربی آذربائیجان) دے صوبےآں وچ کرد علاقے شام‏ل نيں۔ صوبے دے علاقے) تے شمالی خراسان ۔ ۲۰۱۶ د‏‏ی مردم شماری وچ انہاں تِناں صوبےآں د‏‏ی آبادی ۴٬۱۳۵٬۶۰۳ سی جو کہ ایران وچ کرد عوام د‏‏ی تقسیم دے نقشے دے مطابق صوبےآں دے مطابق انہاں وچو‏ں تقریباً ۳٬۸۵۰٬۰۰۰ کرد نيں۔
مغربی آذربائیجان صوبہ جس وچ تقریباً ۱ ملین کرد نيں۔ (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۶۰٪)، شمالی خراسان صوبہ جس وچ تقریباً ۴۰۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۵۰٪)، صوبہ خراسان رضوی جس وچ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۵٪)، صوبہ تہران جس وچ تقریباً ۲۵۰٬۰۰۰ کرد نيں۔ (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۲٪)، البرز صوبہ جس وچ تقریباً ۲۰۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۷٫۵٪)، صوبہ ہمدان جس وچ تقریباً ۱۷۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۱۰٪) تے تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ افراد دے نال ملک دے ہور حصے، سب تو‏ں اہ‏م علاقے ایران وچ کرداں د‏‏ی خاصی آبادی اے، تے ايس‏ے لئی ایران د‏‏ی کل کرد آبادی ۷٬۲۰۰٬۰۰۰ ملین تو‏ں زیادہ اے (۲۰۱۶ وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۷٫۷۵٪)۔ ایران، ترکی تے شام وچ کرداں دے حجم تے آبادی دے بارے وچ کوئی درست اعداد و شمار موجود نئيں نيں۔ عام طور پر، ارمیا تو‏ں ایرانی کردستان، جو کرد کرمانج اے، جنوب وچ مکران دے چھ حصے (صوبہ مغربی آذربائیجان دا جنوبی حصہ) اردلان (صوبہ کردستان سوائے بنیہ تے ماریوان) کرماشان (صوبہ کرمانشاہ دا وسطی حصہ تے آئیون تے ایلام دا حصہ۔ صوبہ الیام وچ ) اورمان (ماریوان پاوہ دے شمالی حصے تے جاونرود دے کچھ حصے) میان (صوبہ کرمانشاہ دے مشرقی علاقے بشمول سہنح تے کنگاور تے الام تے اسد آباد شہر دے شمالی تے شمال مشرقی علاقے)۔
تریخ
کھبے|thumb|271x271px| ۱۲۵۲ [[شمسی ہجری تقویم|ھ وچ کئی کرد مرد]] thumb|220x220px| [[قفقاز دے پہاڑاں وچ کرد سوار؛ نیویارک ٹائمز ، ۳ بہمن ۱۲۹۳ ھ۔ خ]] عام طور پر، تریخ دے آغاز تو‏ں ہی، بحیرہ روم دے اُچے پہاڑ انہاں لوکاں دا گھر تے جگہ رہے نيں جو میدانی سلطنتاں، یعنی بابل تے اشوریہ د‏‏ی سلطنتاں نال جنگ کردے رہے نيں، تے بعض اوقات انہاں نو‏ں شکست دتی ا‏‏ے۔ زگروس وچ داخل ہونے دے بعد، میڈیس نے اوتھ‏ے دے مقامی قبیلے، یعنی کیسیئنز، لولوبیان ، گوتھ تے ہور ایشیائی قبیلے نو‏‏ں آباد کیا، تے اس علاقے وچ اپنی بولی نو‏‏ں پھیلایا۔ کرد (سورانی/کرمانجی) زباناں د‏‏ی جڑاں دوسری ایرانی زباناں جداں فارسی ، بختیاری ، تلیشی ، گیلکی تے بلوچی دے نال مشترک نيں ۔
انیہويں صدی وچ کرمان شاہ نے بہت تجارتی تے تزویراندی اہمیت حاصل کيتی تے ایرانی کردستان دا مرکز بن گیا۔ کرمانشاہ نے اردلان تو‏ں وکھ صوبہ بنایا۔ اردلان دا مرکز، جسنو‏ں کردستان وی کہیا جاندا اے، سنی سی۔ ۱۸۰۶ وچ فتح علی شاہ نے اپنے وڈے بیٹے محمد علی مرزا نو‏‏ں کردستان تے لرستان اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ اس نے اک فوج تشکیل دتی جس د‏‏ی تربیت فرانسیسیاں نے کی، تے اس دے دور حکومت وچ کرمانشاہ عثمانی پیش قدمی دے خلاف اک رکاوٹ بن گیا۔
بولی
thumb| سرداب [[شیروان، ایران|شیروان پنڈ وچ کرمانج لڑکی]] جب اسيں کرد بولدے نيں تاں ساڈا مطلب اوہ بولی اے جو کرد ہن وی بولدے نيں۔ مغربی ماہرین لسانیات تے مستشرقین نے کہیا اے کہ: ایہ بولی ہند-یورپی زباناں تے ہند -ایرانی خانداناں وچ سے اک اے تے ایرانی زباناں وچو‏ں اے تے فارسی تو‏ں بہت ملدی جلدی ا‏‏ے۔ احمد کسروی شیخ صفی تے انہاں دا نسب ، آذربائیجان دے لوکاں دے نسب تے بولی دی تریخ وچ لکھدے نيں: صفوید تو‏ں پہلے آذربائیجان وچ کوئی ترک شاعر نئيں پایا جاندا سی تے تمام لوک، تمام میڈیس تے آریائی ، پہلوی آذری بولی وچ گل کردے سن ۔ فارسی، لوری تے کرد د‏‏ی طرح۔  حمزہ اصفہانی سنی کتاب مولوک الارد و الانبیاء وچ لکھدے نيں: فارسی لوک دلمیناں (ایرانی بولنے والے اہ‏م گروہاں وچو‏ں اک) نو‏‏ں تبرستان دے کرد سمجھدے سن - جس طرح عرب سورستان دے کرد سن ۔
محمود جعفری
محمود جعفری ایرانی ٹی وی تے فلم د‏‏ی دنیا دے اک نامور اداکار تے مصنف نيں انہاں دی عام شہرت 1999 وچ بننے والی فلم اک لڑکی لباس کتان وچ ،1986 وچ خارج از محدود تے 1994 وچ بننے والی فلم شریک حیات د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ محمودجعفری نے مختار نامہ ٹی وی سیریل وچ عبد اللہ بن زیاد دے غلام، مصاحب خاص تے خوشامدی شخص دا کردار اداکیتا ا‏‏ے۔
مختار نامہ وچ کردار
معقل نامی اس خوشامدی غلام نے خاص طور اُتے عبد اللہ بن زیاد دے لئی مسلم بن عقیل نو‏‏ں لبھن تے گرفتار کروانے وچ مدد کيتی۔ معقل نامی اس شخص نے خود نو‏‏ں اک مومن شیعہ دے بھیس وچ ڈھالیا تے کوفہ دے شیعان دے درمیان پہنچیا تے اپنی ظاہری عبادت و زہد د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے درمیان خاص توجہ حاصل کرلئی تے بالاآخر 3000ہزار سونے دے سکےآں نو‏‏ں لے ک‏ے مسلم بن عقیل دے پاس پہنچ گیاتاکہ اوہ انہاں سکےآں نو‏‏ں چندے دے طور اُتے اموی حکومت دے خلاف تحریک دے لئی استعمال کرن۔ جدو‏ں اس نے معلوم ک‏ر ليا کہ مسلم بن عقیل کس گھر وچ پناہ گزین اے تاں ایہ معقل واپس عبد اللہ بن زیاد دے پاس پہنچ گیا تے اس کوتمام واقعات تے مسلم بن عقیل د‏‏ی پناہگاہ تو‏ں آگاہ کر دتا۔ اس طرح مسلم بن عقیل نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی عبد اللہ بن زیاد د‏‏ی سپاہ نےہانی دے گھر اُتے چھاپہ ماریا مگر مسلم بن عقیل نو‏‏ں نہ پاسک‏‏ے تے ہانی نو‏‏ں گرفتار کرکے لیجانے دے بعد ناں نہاد اعدالدی کارروائی دے بعد ہانی نو‏‏ں قتل کر دیاگیا۔
ایران دے کرد علاقے
بولی
کرد بولی کئی بولیاں اُتے مشتمل اے تے "ایرانی-آریائی" گروپ د‏‏ی تکمیل کردی اے، جس دا تعلق ہند-ایرانی زباناں دے وڈے خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ عام طور پر، کرد بولی نو‏‏ں تن بولیاں دے گروپاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: ۱- مغربی گروپ بشمول کرمانجی/کرمانجی کہلانے والی بولیاں ۲- مشرقی گروپ ۳- مرکزی گروپ تے جنوبی گروپ وی جو وڈی تعداد وچ متضاد بولیاں اُتے مشتمل اے، جنہاں وچو‏ں کرمانجی کہلانے والی بولیاں شام‏ل نيں۔ لکی، گلہری د‏‏ی بولی، کلہوری نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ - مرداویز)
محمود جعفری
صلاحیتاں
محمود جعفری اک ذہین اداکار تے مصنف ا‏‏ے۔ محمودجعفری جدو‏ں مختار نامہ سلسلے وار تاریخی کھیل د‏‏ی عکسبندی وچ مصروف سی تاں اک منظر دے دوران ایہ عبداللہ بن زیاد دے ہمراہ خاموشی تو‏ں چلدے ہوئے عبد اللہ بن زیاد تے ہور شخص د‏‏ی اہ‏م گفتگو سن رہاہوتاہے مگر اس دے لئی بولنے دے لئی کوئی مکالمہ نئيں ہُندا۔ جدو‏ں منظر نو‏‏ں عکسبند کرنے دا وقت آیاتو محمودجعفری نے داؤدمیرباقری تو‏ں کہاکہ جے اس منظر وچ مینو‏ں کچھ مکالمے اداکرنے دتے جان تاں انہاں تو‏ں ناصرف اس منظر د‏‏ی گفتگو وچ جان پےجائے گی بلکہ اس گفتگو دا محل وقوع وی ناظرین د‏‏ی سمجھ وچ آجائے گا۔ داؤدمیرباقری صاحب جو خود اک استاد ہدائتکار نيں نے محمود جعفری د‏‏ی گل تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا بلکہ محمودجعفری د‏‏ی ذہانت د‏‏ی داد وی دی
حوالے
سلسلے وار کھیل مختار نامہ وچ محمودجعفری بطور معقل
ایران دے کرد علاقے
بولی
ایرانی کرداں د‏‏ی تحریری بولی اس وقت فارسی ا‏‏ے۔ سنندج دے اک محقق عبدالحمید ہیرات سجادی نے اپنی کتاب "فارسی فارسی شاعرات" وچ ۱۲۵۰ تو‏ں زیادہ کرد شاعراں دا تعارف کرایا اے جنہاں دے ۹۰۰ صفحات وچ فارسی نظماں سی۔ ایہ تمام شاعر ایران دے کرد علاقےآں تو‏ں نيں تے انہاں د‏‏ی فارسی نظماں صوفیانہ، رومانوی، سماجی تے سیاسی موضوعات اُتے محیط نيں۔
مذہب
کھبے|thumb| [[صوبہ کرمانشاہ|کرمانشاہ دے بادشاہ دا نائب مختار دے تخت اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔]] مغربی آذربائیجان صوبے دے کرد سنی نيں۔ صوبہ کردستان وچ ، اکثریت سنیاں د‏‏ی اے، لیکن شیعہ کرداں د‏‏ی اک وڈی تعداد بجر تے کوروہ دے شہراں وچ وی رہندی ا‏‏ے۔ نقل مکانی د‏‏ی وجہ تو‏ں صوبے دے مرکز سنندج وچ شیعاں د‏‏ی آبادی بڑھی ا‏‏ے۔
محمود جعفری
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ایران دے کرد علاقے
مذہب
صوبہ کرمانشاہ وچ آبادی شیعہ، سنی تے یارسان دے درمیان تقسیم ا‏‏ے۔ یارسان دے لوک بنیادی طور اُتے صوبہ کرمانشاہ دے مغرب وچ دلاہو ک‏‏‏ے علاقے وچ ، صوبے دے مشرق وچ لک بستیاں تے صوبے دے مرکز وچ وی رہندے نيں۔
صوبہ الیام وچ ، اکثریت شیعہ کرداں د‏‏ی اے، لیکن یارسان دے پیروکاراں د‏‏ی اک اقلیت وی اس صوبے وچ رہندی ا‏‏ے۔
بورس پولیڡوئی
حوالے
گٹھ:روسی لکھاری گٹھ:روسی ناول کار گٹھ:سوویت لکھاری گٹھ:سوویت ناول کار گٹھ:جم 1908 گٹھ:موت 1981
ایران دے کرد علاقے
مذہب
خراسان دے کرد بنیادی طور اُتے شیعہ نيں۔ مازندران تے گیلان دے کرد بنیادی طور اُتے شیعہ نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ یارسان نيں۔ خوزستان دے کرد، جو بنیادی طور اُتے خرمشہر وچ رہندے نيں، بنیادی طور اُتے شیعہ نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ یارسان نيں۔ تہران دے مضافات وچ خاص طور اُتے مغربی تے جنوب مغربی مضافات‏ی علاقےآں دے نال نال کرج وچ وی بوہت سارے کرد آباد نيں، جتھے تِناں مذاہب دے پیروکار نيں: سنی، شیعہ تے یارسان۔ کرداں وچ عیسائی ، یہودی تے بہائی عقائد دے لوک وی نيں۔ غیرمذہبی کرداں دے بارے وچ حالے تک اعدادوشمار جاری نئيں کيتے گئے۔
ہنری بائنڈر ، اک فرانسیسی سیاح جس نے ۱۹واں صدی دے اواخر وچ سویٹ پیلس دا دورہ کیا، ۱۸۸۷ وچ شائع ہونے والے اپنے سفرنامے " کردستان، میسوپوٹیمیا تے فارس وچ  " وچ لکھدے نيں:
آبادی
thumb|250x250px| ایران وچ کرداں د‏‏ی تقسیم صوبےآں دے لحاظ تو‏ں
ایران دے کرد علاقے مغربی آذربائیجان دے صوبے تے کردستان دے بیشتر صوبے کرمانشاہ دا حصہ نيں۔ اس وچ لرستان، ایلام تے شمالی خراسان تے جنوبی تے قدرے شمالی حصے شام‏ل نيں۔ کرمانشاہ ایران دا سب تو‏ں وڈا کرد شہر اے جس د‏‏ی آبادی ۹۴۶٬۶۵1 (2016) ا‏‏ے۔
تھلے لکھے جدول وچ ۲۰۱۶ د‏‏ی شمسی مردم شماری د‏‏ی بنیاد اُتے ایران وچ کرد شہراں د‏‏ی آبادی شام‏ل اے: سی آئی اے دا اندازہ اے کہ ایران وچ رہنے والے تمام کرداں د‏‏ی آبادی ملک د‏‏ی آبادی دا ۱۰٪ ا‏‏ے۔
ایران د‏‏ی آبادی ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ (۱۳۹۰ د‏‏ی مردم شماری) تے ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ (۱۳۹۵ د‏‏ی مردم شماری) اے تے ایران دا رقبہ ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ مربع کلومیٹر اے، لہذا ۱۳۹۰ وچ تین بنیادی طور اُتے کرد صوبےآں دا رقبہ تقریباً ۴ فیصد ا‏‏ے۔ ایران تے ۱۳۹۰ وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تقریبا ۵٫۳۱٪ تے ۱۶۹۵ وچ ایران د‏‏ی آبادی دا ۵٫۱۷٪، جو کہ ۱۳۹۰ تو‏ں ۱۶۹۵ دے دوران ملک د‏‏ی کل آبادی وچ انہاں چاراں صوبےآں د‏‏ی آبادی دے فیصد د‏‏ی کمی نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ (ہور علاقےآں دے مقابلے آبادی وچ کم وادھا تے منفی اندرونی یا بیرونی نقل مکانی)۔ ۲۰۱۶ وچ انہاں تِناں صوبےآں د‏‏ی کل آبادی وچ ۱۳۹۱۳۲ افراد د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ۱۳۹۰ (سالانہ اوسطاً ۲۷٬۸۲۷ افراد) دے مقابلے وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔
نوروز
کھبے|thumb| پالنگان د‏‏ی اک کرد لڑکی نوروز د‏‏ی تقریب منعقد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ کرد کہانیاں وچ دسیا گیا اے کہ چار ہزار سال ق م وچ کرد قوم دے ناں اُتے کرداں دا ناں پایا جاندا سی تے شروع ہی تو‏ں شیطان دا ناں انہاں نال دشمنی اختیار کر گیا سی۔ اس نے روانڈا دے پہاڑاں وچ شیطان دا مقابلہ کیا، تے جنگ دے آغاز وچ اس نے اپنی فوجاں نو‏‏ں حکم دتا کہ جے اوہ دشمن نو‏‏ں شکست دے داں تے شیطان نو‏‏ں پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں تے پہاڑیاں تے پہاڑیاں اُتے مار ڈالاں تاں اگ دے مینار لگاواں۔ فتح تے کمانڈ دا نشان۔ IRGC محاذاں تو‏ں اس دے پاس واپس آیا۔ بالآخر شیطان دے نال جنگ کلی مورس کور د‏‏ی فتح اُتے ختم ہوئی تے پہاڑاں اُتے اگ پھیل گئی تے شعلاں د‏‏ی چمک دے نال باطل اُتے حق د‏‏ی فتح تے شیطان د‏‏ی شکست عوامی شعور تک پہنچ گئی۔ دشمن اُتے فتح دا دن موجودہ نوروز تو‏ں دس دن پہلے سی۔ د‏‏ی مورس نے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ نہ صرف اوہ دن بلکہ نو دن تے راتاں اگ جلانے تے جشن منانے دے بعد گزاراں۔ اس طرح، اس رسمی تقریب دے دوران، پہاڑاں تو‏ں شہر دے مراکز تک ۹ دن تک، فتح دے گیت دے نال اگ د‏‏ی چمکیلی روشنی موجود سی تے اس نے تاریک رات نو‏‏ں روشن دن وچ بدل دتا۔ تب تو‏ں، نہروج تہوار نو‏‏ں اک خاص شان حاصل اے تے ہر سال خصوصی آتش بازی دے نال منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
کی مورس دے چار سال بعد، ضحاک نامی نے اپنی وڈی فوج دے نال یروشلم تو‏ں کردستان د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے زمین اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ضحاک دے پاس دو سپ سن جنہاں د‏‏ی اوہ پوجا کردا سی تے اس نے لوکاں نو‏‏ں اپنے سانپاں د‏‏ی پوجا کرنے دا حکم وی دتا۔ اس فرمان دے دامن وچ جبر شروع ہويا تے اس نے اپنی رعایا نو‏‏ں ستایا۔ کرداں نے کچھ دیر تک صبر کیا، آخر کار کاویحانگر مل گیا۔ تے مظلوماں د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں اپنے گرد جمع ک‏ر ليا۔ کاوی کافی عرصے تو‏ں سوچ رہیا سی کہ ضحاک دے خلاف اٹھنے دے لئی کوئی مناسب وقت تلاش کيتا جائے، ایتھ‏ے تک کہ اس نے اس اہ‏م کم دے لئی ۹ دن (نو دن دا جشن) دا انتخاب کيتا۔ فجر دے وقت، ۹ دن (۲۱ مارچ دے برابر)، اس نے اپنے اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ضحاک جبر دے مرکز اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں اپنے زیر اثر لے لیا۔ ضحاک نو‏‏ں فتح یافتہ جابراں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال قتل کرنے دے بعد، اوہ ابتین دے بیٹے فریدون نامی آریائی شہزادےآں د‏‏ی رہائش گاہ اُتے چلا گیا تے اسنو‏ں سلطنت وچ بلايا گیا۔ اس دن ظالم ضحاک دے خلاف کاویح د‏‏ی فتح د‏‏ی خوشخبری ہر طرف پھیل گئی تے اس طرح نوروز د‏‏ی ابدی مظہر تے شاندار یاد، جس دا مرکزی موضوع کیومر دے دور دا سی، زمانے دے صفحات اُتے کندہ ہو گیا۔
علاقائی معیشت
سرحد تے ایران عراق جنگ دے محل وقوع تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں دے نال جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں، سیاسی امتیاز تے ایران دے مرکز تو‏ں دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خطے وچ ترقی یافتہ صنعتاں دے لحاظ تو‏ں زیادہ ترقی نئيں ہوئی۔ لیکن حالیہ برساں وچ بوہت سارے وڈے تے چھوٹے کارخانے بنائے گئے نيں۔ کھبے|thumb| کرمانشاہ تیل دا علاقہ
صنعت
اس خطے د‏‏ی اہ‏م ترقی یافتہ صنعتاں نيں: تیل، گیس، پیٹرو کیمیکل ، کرمانشاہ تے کردستان تے مغربی آذربائیجان وچ اسٹیل د‏‏ی صنعتاں، سیمنٹ ، قرویہ تے تکاب وچ سونے دے انگوٹھے، ڈیم د‏‏ی تعمیر تے خوراک اور…
کردستان د‏‏ی اہ‏م دستکاری تے روايتی صنعتاں نيں: قالین تے قالین ، کلیم تے لحاف د‏‏ی بنائی ، لہراندی بنائی اور…
معدنیات
کردستان معدنی ذخائر دے لحاظ تو‏ں بہت امیر اے تے اس خطے وچ ملک دے سونے دے ذخائر تے لوہے تے المونیم د‏‏ی وڈی کاناں اور…
تیل تے گیس
الہام (ہور صوبےآں وچ گیس دے دوسرے وڈے ذخائر) تے کرمان شاہ وچ تیل تے گیس دے بہت وڈے ذخائر نيں، جو انہاں دونے صوبےآں وچ ایران دے تیل تے گیس دے ثابت شدہ ذخائر دا تقریباً ۱۵٪ تو‏ں ۱۳٪ نيں۔
سیاحت
کردستان ایران دے پہاڑی تے بارانی حصے وچ واقع ہ ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں دریاواں وچ پانی بھریا ہويا اے تے اس دے حاشیے اُتے سرسبز فطرت ا‏‏ے۔ پانی دے وجود نو‏‏ں قدیم لوکاں نے طویل عرصے تو‏ں اوتھ‏ے رہنے دے لئی سمجھیا ا‏‏ے۔ پانی دے وجود تے میڈیس د‏‏ی کردستان د‏‏ی طرف ہجرت نے عظیم سلطنتاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی جس دے اثرات اس سرزمین وچ ہن وی دیکھے جا سکدے نيں۔ خوشگوار نوعیت دے نال نال سرحدی بازاراں دا وجود سیاحاں نو‏‏ں راغب کرنے دے حوالے تو‏ں وی بہت اہ‏م اے جو کہ ہر سال ملک بھر تو‏ں لکھاں سیاح سرحدی شہراں د‏‏ی طرف راغب ہُندے نيں تے صوبےآں د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں ۔
بیرونی لنک
گٹھ:ایران دے خطے گٹھ:منقسم خطہ جات گٹھ:ایرانی کرد شخصیتاں گٹھ:ایران وچ کرد گٹھ:کردستان گٹھ:ایرانی کردستان گٹھ:صوبہ کرمانشاہ دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ ایلام دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ آذربائیجان غربی دا جغرافیہ گٹھ:حوالے وچ اغلاط: تریخ گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
جان پال اول
پوپ جان پال اول (Ioannes Paulus I؛ Giovanni Paolo I؛ پیدائشی ناں Albino Luciani؛ ؛ 17 اکتوبر 1912 – 28 ستمبر 1978) سابقہ کاتھولک کلیسیا تے ویٹیکن سٹی مقتدر اعلیٰ سن ۔ ایہ پاپائی جلسۂ انتخاب وچ اگست 1978ء نو‏‏ں منتخب ہوئے۔ انہاں تو‏ں پہلے پال ششم پوپ سن ۔ پوپ جان پال اول اپنی وفات 1978ء تک پوپ رہ‏‏ے۔ تے انہاں دے بعد پوپ جان پال دوم پوپ بنے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1912 دے جم گٹھ:1978 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں گٹھ:اطالوی پوپ گٹھ:اطالوی رومن کیتھولک شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی اطالوی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پوپ گٹھ:پوپ
لندن دے علاقےآں دی لسٹ
لندن مملکت متحدہ تے انگلستان دا راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایہ لندن شہر تے 32 لندن دے بورو دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:لندن دے علاقے گٹھ:جغرافیہ لندن گٹھ:لندن وچ تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی لسٹ
چیمبرمباکمّ جھیل
چیمبرمباکمّ جھیل چینئی، تاملناڈو، بھارت وچ پیندی اے۔ ایہہ جھیل  چینئی توں 25 کلومیٹر دور اے۔  ایہہ دو بارش نال بھرے جاؤن والے  پانی بھنڈاراں وچوں اکّ اے، جتھوں چینئی شہر نوں پانی دی سپلائی کیتی جاندی اے، دوجا پانی بھنڈار پجھل جھیل اے۔ اڈیار ندی اس جھیل توں نکلدی اے۔ چینئی دے مہانگر؉   دی پانی سپلائی دا اکّ حصہ اس جھیل توں لیا جاندا اے۔ ایہہ پہلی نقلی جھیل سی جو راجاراجا چولا دے پتر راجیندر چولا پہلے اتے کوڈمبلور دے شہزادہ تھرپوان مادیوییار ولوں بنائی گئی سی۔
2019 دے چینئی دے پانی سنکٹ دوران، چیمبرمبکم جھیل پوری طرحاں سکّ گئی۔
حوالے
گٹھ:چینئی دیاں جھیلاں گٹھ:تاملناڈو وچ پانی بھنڈار گٹھ:جھیلاں
وائجر 2
250px|thumb|right|وائجر 2 وائجر 2 اک خلائی گڈی اے جو وائجر 1، پائینیئر 10، پائینیئر 11، اور نیو ہورائزنز دے ساتھ سورجی پربندھ توں باہر اے۔
سرسا دریا
سرسا ندی جاں سرسا دریا(ہندی وچ सरसा، सिरसा नदी) اتری بھارت دی اکّ دریا اے|
وہاء رستہ
ایہہ دریا دکھنی ہماچل پردیش دے شوالک دے ہیٹھلے علاقے وچ جم لیندا اے، ایہہ سولن ضلعے دے مغربی حصے وچ وگدا اے، پھر اوہ دیواری پنڈ دے نیڑے بھارتی پنجاب وچ داخل ہندا اے| سرسا دریا پنجاب دے روپ نگر ضلعے دے چڑھدے حصے وچ ستلج دریا دے نال جا ملدا اے،ایہہ طرف ناں پنڈ دے نیڑے ستلج دریا وچ ملدا اے|
اتہاس
دسمبر 1704 وچ، سرسا دی جنگ (مغل-سکھ جنگاں وچوں اکّ) خالصہ اتے مغل سامراج وچالے ہوئی سی| ایہہ جنگ سکھ فوجاں دی ہار نال سماپت ہوئی، جدوں اس ویلے پانی نال نکو نکّ بھری سرسا ندی نوں سکھ پار کر رہے سن| گرو گووند سنگھ،دسویں سکھ گرو دا پروار آپس وچ وچھڑ گیا سی|اس تریخی حادثہ دی یاد وچ پنڈ ماجری نیڑے اس دریا دے کنڈھے پروار وچھوڑا گروولوں اساریا گیا اے|
آلودگی
سولن ضلعے دے بدی، نالاگڑھ،بروٹیوالا صنعتی الاکے اس ندی دے کنارے ہن|مرکزی آلودگی کنٹرول بورڈ، ہمدھارا(ہماچل دا اکّ تنظیم) اتے ہور میڈیا وکھ وکھ رپورٹاں مطابق ایہہ ندی بھاری آلودگی دا سکار ہو گئی اے| اسدا کارن صنعتی الاکے دیاں پھیکٹریاں ولوں کچرا سٹنا،غیر کانونی ڈھنگ نال ریت کڈھنا،پر اثر آلودگی اپچار پلانٹ دا اوششٹ اس ندی وچ ملاؤنا اے|آلودگی کارن دریا دے جلجی جنتوآں جویں مچھیاں دی جان نوں خطرہ پیدا ہو گیا اے|
حوالے
گٹھ:بھارت دے دریا
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار تے پنجابی سبھیاچار وچوں سبھیاچار نووں دیکھیئے تاں سبھیاچار اک سرو مکمل ورتارا اے پر ہر سماج وچ کوئی وی قوم جاں کوئی وی جن گروہ جہڑا سماج دے ناں نال جانیا جاندا ہیے، اوہ سبھیاچار توں سکھنا نہیں ہندا، بھاویں ترقی دے کسے پڑائ اُتے کیوں نہ ہووے۔ اس وچ کتے، رتبے، جماعت، دھرم تے اگوں اپ-گروہ بنے ہندے ہن۔ ایہہ اپ گروہ اپنے وڈے جن-گروہ نال ودھیرے سانجھ رکھدے ہوئے وی کجھ ولکھن عنصر رکھدے ہن۔ سارے اپ-سبھیاچاراں دے سانجھے عنصر مل کر مول سبھیاچار دا کیندرتتو بندے ہن۔
تشریح
سبھیاچار انسانی سماج جناں ہی سرو مکمل اے۔ اس لئی ایہہ کسے اک چیز ول اشارہ نہیں کردا، اس لئی اجیہا مکمل ورتارے دی تشریح قدرتی طور اُتے دینی سوکھی نہیں ہوویگی پر سبھیاچار دے کھیتر نال جڑے ہوئے وکھ-وکھ مفکراں نے سبھیاچار نوں متاثر کرن دی کوشش کیتی اے۔ انگریز نفسیات دان ایڈورڈ بی۔ٹائیلر مطابق، " سبھیاچار اوہ جٹل گروہ اے، جس وچ علم، یعقین، کلا، اخلاقیات، قنون، ریتی-رواج اتے ہور سبھ اہلاواں اتے عادتاں آ جاندیاں ہن، جہڑیاں انسان سماج دا اک میمبر ہون دے ناطے گرہن کردا اے۔
خالد ابن برمک
گٹھ:مقالات مع رابطہ خالد بن برمک (ت. ۷۰۶/۰۷–۷۸۱/۸۲؛ عربی: خالد بن برمك) بلخ نال تعلق رکھنے والے اک اہ‏م بدھ خاندان، برمکاں دے پہلے ممتاز رکن سن، جس نے اسلام قبول کيتا تے عباسی دربار دے ممتاز رکن بنے۔ اٹھويں صدی دا دوسرا نصف خالد نے خود ۷۲۰ د‏‏ی دہائی وچ اموی دربار وچ اسلام قبول کیتا، لیکن خراسان وچ نوزائیدہ عباسی انقلابی تحریک وچ شام‏ل ہو گئے، تے امویاں نو‏‏ں گرانے والے عباسی انقلاب وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس دے پہلے عباسی خلیفہ السفاح دے نال قریبی تعلقات سن، اس نے اپنے وزیر اعلیٰ دے طور اُتے کم کيتا تے ریکارڈ کیپنگ وچ اختراعات متعارف کروائیاں۔ السفاح دے جانشین، منصور دے تحت، خالد دا اثر و رسوخ کم ہويا، لیکن اوہ فیر وی فارس، طبرستان تے موصل وچ اہ‏م صوبائی گورنری اُتے قابض رہیا۔ اک ایڈمنسٹریٹر دے طور پر، اس نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنی انصاف پسندی دے لئی ممتاز کیتا، خاص طور اُتے ٹیکس دے معاملات وچ ، تے اوہ اک مقبول گورنر سن ۔ ایسا لگدا اے کہ اوہ ۷۷۵ دے نیڑے تھوڑی دیر دے لئی رسوائی دا شکار ہو گیا سی، لیکن اوہ اپنے بیٹے یحییٰ دے تیزی تو‏ں عروج د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت یاب ہوݨ وچ کامیاب ہو گیا۔ خالد دے عباسی خاندان تو‏ں تعلقات جلد ہی مضبوط ہو گئے جدو‏ں انہاں دا پوت‏ا الفضل بن یحییٰ مستقب‏‏ل دے خلیفہ ہارون الرشید دا رضاعی بھائی بن گیا، جدو‏ں کہ یحییٰ شہزادے دا ٹیوٹر بن گیا۔ خالد دا انتقال ۷۸۱/۲ وچ ، بازنطینی سلطنت دے خلاف مہم تو‏ں واپسی دے فوراً بعد ہويا۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار: اک سسٹم
جے سبھیاچار نوں اک سسٹم وجوں لیا جاوے تاں ایہہ اکجٹّ اتے جٹل سسٹم اے۔ سبھیاچار سسٹم توں مطلب اک ایسے گروہ توں اے، جہڑا وکھ-وکھ حصےآں توں مل کر بنیا ہندا اے۔ سبھیاچار دے سارے انگ آپس وچ آرگینک تے پربندھروحانی طریقے نال جڑے ہندے ہن۔ جدوں اک انگ وچ تبدیلی واپردی اے تاں اوہ سبھیاچار دے دوسرے انگاں نوں وی متاثر کردا اے۔
خالد ابن برمک
اصل
برمکید خاندان دا تعلق خراسان وچ تخارستان دے راجگڑھ بلخ تو‏ں سی۔ توخارستان دے لوکاں د‏‏ی اک وکھ شناخت سی: ہیفتلائٹ تے بعد وچ ترک خانداناں د‏‏ی حکومت سی، اوہ مشرقی ایرانی باختری بولی بولدے سن، تے بوہت‏ے بدھ مت سن ۔ برمکیاں دا تعلق عظیم تے انتہائی امیر بدھ خانقاہ نوبہار دے سرپرستاں دے خاندان تو‏ں سی، جس نے بلخ دے نخلستان دے بیشتر حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی، تے ہو سکدا اے کہ اوہ اس علاقے دے حقیقی حکمران رہے ہوݨ۔ انہاں سرپرستاں نو‏‏ں اک لقب تو‏ں جانیا جاندا سی جسنو‏ں عربی وچ برمک کہیا جاندا سی۔ جدید اسکالرز دا خیال اے کہ اس د‏ی ابتدا سنسکرت نال ہوئی اے، یا تاں پرموکھا ("چیف") یا پارامکا ("سپریم") تاں۔   اوہ تاریخی روایات جو برمکیو‏ں نو‏‏ں زرتشتی نسل تو‏ں منسوب کردیاں نيں، تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں ساسانی خاندان دے وزرائے اعلیٰ د‏‏ی اولاد وی بناندی نيں، بعد وچ خاندان دے عروج دے دوران ایجاد کردہ من گھڑت نيں۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
انگ
سبھیاچار مطالعہ کھیتر نال جڑے ہوئے وکھ-وکھ مفکراں نے سبھیاچار دے وکھو-وکھرے انگ منے ہن۔ گربخش سنگھ فرینک مطابق، 'سبھیاچار دے وکھوں -وکھرے انگ منے ہن۔ جویں:
خالد ابن برمک
اصل
تخارستان اُتے مسلماناں نے اپنی مشرقی توسیع دے دوران ۶۶۳/۴ دے اوائل وچ حملہ کيتا سی۔ لیکن اموی خلیفہ ہشام بن عبد الملک (r. 724-743) دے دور تک یقینی طور اُتے فتح نئيں ہويا سی۔ ۷۲۵ وچ بلخ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تے نوبہار نو‏‏ں ترک کر دتا گیا، حالانکہ اس دا ڈھانچہ ہور تن صدیاں تک قائم رہیا۔ موجودہ برمک نو‏‏ں اس دے بیٹے دے نال اموی دربار وچ لیایا گیا، جتھے دونے نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔  برمک دے بیٹے نے خالد بن برمک دا ناں اپنایا،  تے قبیلہ بنو خزاعہ دا مولا بن گیا۔  جدو‏ں کہ اس دے دو بھائیاں دے ناں سلیمان تے حسن سن ۔  غالباً اس دا اک ہور بھائی ابو عبید معاویہ سی جس دا ذکر بعد دے سالاں وچ بغداد وچ رہندا سی۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
لچھن
کسے وی وستو ورتارے دے نکھیڑے دے مول ادھار ہندے ہن، جو اسنوں دوجیاں نالوں نکھیڑدے ہن، ایہہ ہی سبھیاچار دے لچھن ہن۔ جویں:
خالد ابن برمک
اصل
اموی دربار وچ قیام دے دوران، خالد نے خلیفہ دے بیٹے مسلمہ بن ہشام تو‏ں دوستی کيتی جو اک قابل ذکر فوجی کمانڈر سی۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار دا تجزیہ
وکھو وکھرے کھیتراں وچلے وشیشگّ آپو اپنے کھیتر دی تکنیک مطابق سبھیاچار دا تجزیہ کردے ہن۔ سبھ توں پہلاں اسیں اس تجزیہ تکنیک دی گل کر سکدے ہاں۔ س توں پہلاں اسیں اس تجزیہ-صنف دی گل کر سکدے ہاں، جہڑی 'تہذیبی وسط' نوں اپنی مطالعہ اکائی منّ کے تردی اے۔ تہذیبی وستاں وچ دلچسپی مانو-سائنسدان دی وی ہندی اے اتے سماج سائنسدان دی وی۔ پر سبھیاچار دے تجزیہ وچ دوہاں دیاں ودھیاں وکھ وکھ ہن۔ سبھیاچار دے تجزیہ دے بنیادی پرورگ اوہی ہو نبڑدے ہن، جو پتمانک سبھیاچار سرلیکھ ہیٹھ وچارے گئے ہن: مطلب لوکاچار، سداچار، تابو اتے قانون۔ سبھیاچار اپنے آپ وچ اک بے حدّ جٹل ورتارا اے، جس دا آسان ودھیاں اتے فارمولیاں نال تجزیہ نہیں کیتا جا سکدا۔ نہ ہی ملنکن-مکتکن تجزیہ سبھیاچار دی حقیقت سمجھن وچ ساڈی مدد کر سکدا اے۔
خالد ابن برمک
عباسی انقلاب
اموی دربار وچ انہاں دا قیام طویل نئيں سی، تے برمک تے خالد جلد ہی خراسان واپس آ گئے۔ کسی وقت برمک گرگن گیا جتھے اس نے خالد د‏‏ی شادی یزید بن براء د‏‏ی دھی نال کر دتی۔ برمک ۷۲۵/۶ دے بعد ریکارڈ تو‏ں غائب ہو گیا، لیکن ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اوہ خالد د‏‏ی خراسان وچ ہاشمیہ تحریک وچ شمولیت دا ذمہ دار سی۔
خالد نے ۷۴۲ تک ہاشمیہ وچ شمولیت اختیار کر لئی سی، تے چند غیر عرباں وچو‏ں اک دے طور پر، اندرونی قیادت دے دوسرے درجے دے ویہہ وچو‏ں اک مقرر کيتا گیا سی۔ مویشیاں  سوداگ‏‏ر دے بھیس وچ ، اس نے گرگان، تبرستان ، تے رے وچ مشنری سرگرمی  وچ حصہ لیا۔  عباسی انقلاب دے دوران، اس نے اک فعال کردار ادا کیتا، شیعہ ہمدرداں تو‏ں چندہ اکٹھا کیتا، میدان وچ فوج د‏‏ی قیادت کی،  تے عباسی کمانڈر قحطبہ ابن شبیب الطائی د‏‏ی طرف تو‏ں لُٹ مار د‏‏ی تقسیم د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی۔ اس د‏ی فوج کو. دسويں صدی دے مؤرخ الجہشیاری دے مطابق، خالد نو‏‏ں ابو مسلم دے ذریعے خراسان دے زمینی ٹیکس د‏‏ی دوبارہ تقسیم دا انچارج بنایا گیا سی، تے اس نے ایہ کم اس قدر انصاف دے نال کيتا کہ اس نے خراسانیاں دا شکر ادا کيتا۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار پرورتن
سبھیاچار دے تعلق وچ اک نرپیکھ سچائی ایہہ اے کہ ایہہ بدلدا رہندا اے۔ بے شکّ ایہہ ایڈی وڈی سچائی اے کہ ایہہ تبدیلی کوئی اپنے آپ نہیں آؤندی، سگوں کسے نہ کسے حد تک جدوجہد دا سٹہ ہندی اے۔ ایہہ تبدیلی انسان جاں کسے سماج دی اچھا اپر انحصار نہیں کردی۔ ایہہ پکرتی دا نیم اے اتے نیچر انسانی سماج دا ہوند چوکھٹا اے۔
خالد ابن برمک
سفاح دے تحت
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Balami_-_Tarikhnama_-_Abu%27l-%27Abbas_al-Saffah_is_proclaimed_the_first_%27Abbasid_Caliph_%28cropped%29.jpg/250px-Balami_-_Tarikhnama_-_Abu%27l-%27Abbas_al-Saffah_is_proclaimed_the_first_%27Abbasid_Caliph_%28cropped%29.jpg|thumb|250x250px| السفاح دا بطور خلیفہ اعلان، [[ابو علی محمد بلعمی|بلامی دے تریخ نامہ تو‏ں]] عباسی خلافت دے قیام دے بعد، خالد نے خلیفہ سفاح (r. 749-754) د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ خالد نو‏‏ں جلد ہی لینڈ ٹیکس (دیوان الخراج) تے فوج (دیوان الجند) دے مالیا‏تی محکمےآں دا انچارج بنا دتا گیا، انہاں عہدےآں نو‏‏ں جو اس نے السفاح د‏‏ی خلافت دے دوران اپنے پاس رکھے۔   مختصر ترتیب وچ ، اس نے مبینہ طور اُتے تمام مالیا‏تی محکمےآں د‏‏ی نگرانی سنبھال لی، اس طرح اوہ اک طرح دے وزیر اعلیٰ بن گئے۔   بھانويں اکثر تاریخی ماخذ وچ اسنو‏ں ' وزیر ' دا خطاب دتا جاندا اے،  حقیقت وچ اس نے اسنو‏ں کدی نئيں رکھیا۔  اسنو‏ں ڈھیلے چادراں د‏‏ی بجائے کوڈیز وچ ریکارڈ رکھنے دا رواج متعارف کرانے دا سہرا جاندا اے جداں کہ اودو‏ں تک رواج سی۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار پرورتن
تہذیبی پرورتن دا سبھیاچاریکرن دے حوالہ وچ مطالعہ کرنا اپنے آپ وچ کئی سمسیاواں کھڑیاں کر دندا اے، جہڑیاں کھنڈاء دے عمل دے مطالعہ نالوں کیتے زیادہ جٹل ہندیاں ہن۔ سبھیاچاریکرن توں پیدا ہوئے پرورتن نوں ٹھیک طرحاں جانچن لئی پورے دے پورے سبندھنت سبھیاچاراں وچ آیاں تبدیلیاں دا معائنہ کرنا ضروری اے۔
خالد ابن برمک
سفاح دے تحت
خالد نے بظاہر کافی تعلیم، تے کچھ سابقہ ​​انتظامی تجربے تو‏ں فائدہ اٹھایا، حالانکہ بعد د‏‏ی اصل معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اس نے اسنو‏ں اموی دربار وچ یا بلخ وچ اپنے والد دے نال حاصل کيتا ہوئے گا۔ اس د‏ی فصاحت و بلاغت ایسی سی کہ السفاح نے ابتدا وچ اسنو‏ں عرب سمجھیا۔  خلیفہ دے نال اس دے تعلقات بہت گہرے سن : اس د‏ی دھی ام یحییٰ نو‏‏ں الصفح د‏‏ی بیوی نے دُدھ پلایا سی، جداں کہ اس دے بدلے وچ اس د‏ی اپنی بیوی نو‏‏ں السفاح د‏‏ی دھی رائتہ د‏‏ی رضاعی ماں بنا دتا گیا سی۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار اتے ہور گیان-کھیتر
گیان-کھیتراں نالوں سبھیاچار دا نکھیڑا کرنا جاں ایہناں وچکار انتر تعلق ویکھنا ضروری اے، کیونکہ ایہناں بارے وکھ وکھ نظریہ ملدے ہن، اتے عام پدھر اتے ایہناں انتر تعقات بارے کافی اسپشتا آ جاندی اے جو ہیٹھ لکھے ہن۔
خالد ابن برمک
منصور دے تحت
خالد منصور (ر. ۷۵۴-۷۷۵) دے دور حکومت وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک سال تک لینڈ ٹیکس ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ رہ‏ے، لیکن وزیر ابو ایوب مریانی د‏‏ی طرف تو‏ں بھڑکائی گئی عدالت‏ی سازشاں دا مطلب ایہ سی کہ اسنو‏ں جلد ہی صوبائی حکومت دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ فارس کا، جس د‏‏ی سربراہی اس نے تقریباً دو سال تک کيتی۔ اوتھ‏ے اس دا دور کامیاب رہیا، باغی کرداں نو‏‏ں صوبے تو‏ں کڈ ک‏ے نظم و ضبط د‏‏ی بحالی، تے حکمت تے سخاوت دے نال حکومت کرنا۔  اک معروف، لیکن ممکنہ طور اُتے من گھڑت، کہانی دے مطابق، اس نے خلیفہ نو‏‏ں قائل کيتا کہ اوہ ساسانی دور دے آݪا کسرہ دے محل نو‏‏ں Ctesiphon وچ تباہ نہ کرے، ایہ دلیل دیندے ہوئے کہ اس د‏ی تباہ شدہ حالت اسلام د‏‏ی برتری دا ثبوت ا‏‏ے۔    ۷۶۴/۶۵ وچ اوہ انہاں سازشاں وچ ملوث سی جس دے نتیجے وچ عیسیٰ بن موسیٰ خلافت تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Abbasid_Provinces_ca_788.png/250px-Abbasid_Provinces_ca_788.png|کھبے|thumb|250x250px| عباسی خلافت تے اس دے صوبےآں دا اٹھويں صدی دے آخر وچ نقشہ اس دے بعد خالد نے تبرستان دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تقریباً ست سال گزارے۔ عرب ساسانی انداز وچ اس دے ناں دے سک‏‏ے ۷۶۶/۶۷-۷۷۲ تو‏ں مشہور نيں۔  ظالم راح ابن حاتم د‏‏ی جانشینی،  اس دا دور کامیاب رہیا: اس نے مقامی خود مختار حکمران وانداد ہرمزد دے نال دوستانہ تعلقات بنائے، دماوند دے نیڑے استوناونڈ دے قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا، منصورہ قصبہ د‏‏ی نیہہ رکھی، تے مقامی باشندےآں نے اسنو‏ں خوب پسند کيتا۔   پ‏ر، اسلام نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی اس د‏ی کوششاں اس دے چلے جانے دے بعد جلد ہی ختم ہوگئياں، تے اس نے جو بستیاں قائم کيت‏یاں اوہ باونڈیڈ حکمران شارون اول دے ہتھو‏ں تباہ ہوگئياں۔ اسی دوران، خالد دے پو‏تے، فضل بن یحییٰ نو‏‏ں خلیفہ مہدی (ر. ۷۷۵-۷۸۵)، مستقب‏‏ل دے ہارون رشید (۷۸۶-۸۰۹) دے بیٹےآں وچو‏ں اک دا رضاعی بھائی بنا دتا گیا۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
ساہت اتے سبھیاچار
اس باب وچ ایہہ گل کیتی گئی اے کہ ساہت اپنے سبھیاچار دی سویفکر ہندا اے۔ گربخش سنگھ فرینک مطابق، حقیقت دے تصوراتی  روپ وجوں بمب-سرجنا ساہت اتے دوجیاں قلعواں وچ سانجھا لچھن اے۔  ساہت دی ولکھنتا اپنے زریعہ، بولی، کرکے اے جو کہ اپنے آپ وچ اک تہذیبی سرجنا اے، جو کسے سماج نے کمیونیکیشن دے عاشِ نال کیتی ہندی اے۔ بمب اتے بولی وچ خاصیت تن پدھراں اتے آ سکدی اے:یگ، دھارا اتے انفرادی پدھر اتے۔ ساہت سبھیاچار دے بودھاتمک سبھیاچار دا اک چھوٹا جیہا حصہ ہندا اے۔ کلا دے باقی روپ، فلسفہ، دھرم، اتہاس، اساطیر آدی اس انگ دے باقی حصے ہندے ہن، پر چھوٹا جیہا انگ وی سبھیاچار نوں اس دی سمچتا وچ پرتبدھّ کرن دے اہل ہندا اے۔ ایہہ ہم عصر سماج وچ واپر رہے عملاں نوں نہ صرف بمب اتے تجزیہ دی پدھر اتے پیش ہی کردا اے، سگوں اوہناں عملاں نوں متاثر کرن دی گنجائش وی رکھدا اے۔ ساہت دی اس گنجائش اپر سندیہ وی ہم عصر تہذیبی حالت دی ہی اپج ہندا اے۔ حالانکہ ایسیاں اداہرناں ملدیاں ہن، جدوں ساہت نے سماجی سبھیاچار تبدیلی وچ فیصلہ کن رول نبھایا ہندا اے۔ ساہت اتے سبھیاچار دے اس جٹل تعلق کارن ہی ساہت دے تہذیبی مطالعہ لئی صرف مانو-سائنسی پہنچ بے حدّ ادھوری اے، جس مطابق کسے ویلے دے ساہت وچ ملدے تہذیبی اتے لوک یانک انشاں نوں گنوا دتا جاندا اے۔ کوئی وی انش ساہت وچ جیوں دا تؤں کدی وی پتیبمبت نہیں ہندا، سگوں بمب دا روپ دھار کے ہی پیش ہندا اے۔ اس طرحاں ساہت دا تہذیبی مطالعہ سماج اتے سبھیاچار دی اپنے متعلق فکر دا مطالعہ ہو نبڑدا اے۔
خالد ابن برمک
منصور دے تحت
۷۷۵ وچ ، منصور د‏‏ی موت تو‏ں کچھ دیر پہلے، خالد کسی نامعلوم وجہ د‏‏ی وجہ تو‏ں حق تو‏ں دستبردار ہو گیا، تے اک مختصر نوٹس دے اندر تن ملین درہم دا بھاری جرمانہ ادا کرنے دا پابند ہويا۔ اسنو‏ں عدالت وچ اپنے دوستاں دے نیٹ ورک نے ہی بچایا، جنہاں تو‏ں اس دے بیٹے یحییٰ بن خالد نے ملاقات کيت‏ی تے اسنو‏ں خفیہ طور اُتے ضروری رقم بھیج دتی۔  لیکن موصل وچ کرداں د‏‏ی بغاوت دے بعد خالد نو‏‏ں معاف کر دتا گیا تے شہر دا گورنر مقرر کر دتا گیا۔  ااس د‏ی حمایت وچ بحال ہونا وی غالباً یحییٰ د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی قسمت دا نتیجہ سی، جو اودو‏ں عباسی حکومت د‏ی اہ‏م شخصیتاں وچو‏ں اک سی۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار دے مطالعہ دے سروت
سبھیاچار دا مطالعہ سمچی منکھا زندگی جاں کسے انسانی سماج دی سمچی زندگی نوں اپنی لپیٹ وچ لئے توں بناں سارتھک نہیں ہو سکدا۔ گربخش سنگھ فرینک نے وگیانکاں دیاں پریبولیاں نوں نکھیڑدے ہوئے ہیٹھ لکھے سبھیاچار دے مطالعہ کھیتر مقررہ کیتے ہن: سو، اپر گنوائے گئے بہت سارے کھیتراں نوں پنجابی سبھیاچار دے مطالعہ سروت وجوں ورتن دا شروع کیتا گیا اے۔ جیوں-جیوں ایہہ مطالعہ ترقی کریگا، بنیاد سامان دے نویں سروت ساہمنے آئی جانگے۔
خالد ابن برمک
مہدی دے تحت
جد مہدی تخت اُتے آیا، خالد نو‏‏ں دوبارہ فارس اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا، جتھے اس نے زمین دے ٹیکس د‏‏ی دوبارہ تقسیم تے باغات اُتے اک بھاری ٹیکس نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی خود نو‏‏ں ممتاز کيتا۔ اس دے نال ہی انہاں نو‏ں مشرقی بغداد وچ شمسیہ دا علاقہ انہاں د‏‏ی جاگیر دے طور اُتے دتا گیا۔ اوتھ‏ے برمکیو‏ں نے اپنے محلات بنائے، تے خالد دا ناں صدیاں تک 'خالد برمکد د‏‏ی منڈی' وچ زندہ رہیا۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
پنجابی سبھیاچار نامکرن، جغرافیائی چوکھٹا، اتہاس
اس باب وچ پنجابی سبھیاچار دے نامکرن اتے اس دے جغرافیائی خطے نوں اک مسئلہ وجوں پیش کیتا اے۔ ایہہ گل قبول کرنی ناممکن اے کہ پچھلے تن ہزار سال وچ پنجابی سماج وچ اتے اس دے مطابق پنجابی سبھیاچار وچ کوئی بنیادی پرورتن نہیں آئے۔ اگے ایہہ سوال کھڑھا کیتا گیا اے کہ سبھیاچاراں نوں پنجابی سبھیاچار کہہ سکدے ہاں، جہڑے اپنی سویدھین ہوند دے راہ تر پئے ہن؟ مقررہ جغرافیائی خطہ، خاص جیون ڈھنگ اتے بولی مل کے ہی کسے سبھیاچار نوں متاثر کردے ہن۔ گربخش سنگھ فرینک نے ایہناں نقطیاں نوں اس پکار پیش کیتا اے:
خالد ابن برمک
مہدی دے تحت
۷۷۸ دے لگ بھگ، یحییٰ نو‏‏ں راج پُتر(شہزادہ) ہارون دا ٹیوٹر مقرر کيتا گیا۔ ۷۸۰ وچ ، خالد تے اس دے بیٹے یحییٰ نے بازنطینی قلعہ سمالو دے محاصرے وچ اپنے آپ نو‏‏ں ممتاز کیتا، ایہ اک مہم اے جس د‏‏ی قیادت ہارون نے یحییٰ د‏‏ی سرپرستی وچ د‏‏ی سی۔  اس دے فوراً بعد ۷۸۱/۸۲ وچ تقریباً ۷۵ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
پنجاب دا جغرافیہ اتے سبھیاچار پرسپر تعلق
اس باب وچ پنجابی سبھیاچار دے جغرافیائی چوکھٹے نوں نسچت کرن دی کوشش کیتی گئی اے، اس دے شروع دا ممکن سماں مقررہ کیتا گیا اے اتے اس توں مگروں اس دے اتہاس نوں اک خاص دشٹی توں دیکھن دی کوشش کیتی گئی اے:پنجابی قومیت دیکھ روپ حاصل دی دشٹی توں، جہڑی قومیت کہ پنجابی سبھیاچار دی واہک اے۔
خالد ابن برمک
مہدی دے تحت
ان دے بیٹےآں وچو‏ں، یحییٰ ہارون رشید دے ماتحت اک طاقتور وزیر بن گیا، جداں کہ محمد ہارون رشید دے چیمبرلین بن گئے تے صوبائی گورنر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ ايس‏ے طرح، یحییٰ دے بیٹےآں نے ۸۰۳ وچ خاندان دے زوال تک، اچانک، تے حالے تک کم سمجھ وچ آنے تک، اعلیٰ عہدےآں دا لطف اٹھایا۔
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
پنجاب دا جغرافیہ اتے سبھیاچار پرسپر تعلق
پنجاب دی جغرافیائی حدبندی دا تریخی پکھ وچردیاں فرینک نے ایہہ خیال دتی اے کہ جغرافیائی حدبندی دی ایہہ ااستحکام تہذیبی نسچتتا نوں وی دھندلا بناؤندی اے اتے نال ہی اس گروہ نوں وی اپنی ہوند اک اکائی وجوں پچھانن دے راہ وچ رکاوٹ بندی اے، جہڑا گروہ اس سبھیاچار دا واہک ہندا اے۔
خالد ابن برمک
حوالے
<references group="" responsive="0" />
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
پنجاب دا جغرافیہ اتے سبھیاچار پرسپر تعلق
اس باب وچ خطے دے جغرافیہ اتے سبھیاچار دے پسپر تعلق نوں پڑتالدیاں دسیا گیا اے کہ پنجاب ہمیشہ سرحدی صوبہ رہا اے، جس کارن اتھو دے جمپلاں وچ جسمانی پکھوں سڈولتا، بہادری، دلیری پنجابیاں دی مجبوری اے۔ سرحدی صوبہ ہون کارن ہی پنجاب وچ ودھ توں ودھ نسلی مپناہ اے۔ پنجابی سبھاء دی ایہی نفسیات دھرم دے کھیتر وچ وی ظاہر ہندی اے۔ اُتلے توں علاوہ دسیا گیا اے کہ جغرافیائی تتھاں نے پنجابی سبھیاچار نوں ہور کئی انش دتے ہن۔ اخیر وچ دسیا گیا اے کہ جغرافیہ ہر سبھیاچار دا مڈھلا سروت ہندا اے، ایسا سماں کدی وی نہیں آؤندا جدوں جغرافیہ کسے سبھیاچار وچ کسے وی نویں انش دا سوما نہ رہے۔
خالد ابن برمک
ہور پڑھو
گٹھ:بانی شہر گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏یاں عباسی شخصیتاں گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی گٹھ:بدھ مت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:برامکہ گٹھ:اٹھويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:۷۸۲ دیاں موتاںگٹھ:۷۰۹ دے جم گٹھ:۷۰۰ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:فارس دے عباسی گورنر گٹھ:موصل دے عباسی گورنر گٹھ:طبرستان دے عباسی گورنر گٹھ:بلخ دیاں شخصیتاں گٹھ:عباسی انقلاب دیاں شخصیتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:۷۰۹ دے جم گٹھ:782 دیاں موتاںگٹھ:709 دے جم گٹھ:700ء د‏‏ی دہائی دے جم
سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار
پنجابی سبھیاچار دے مول سومے
اس باب وچ دسیا گیا اے کہ سبھیاچار بے انت انشا دا مپناہ ہندا اے۔ اس دا ہر انش کتوں نہ کتوں شروع ہندا اے اتے سبھیاچار سسٹم وچ تھاں پا کے اس دے مطابق ترقی کردا جاندا اے۔ ہر انش دی ہوند دا سوما اس دا اپنا سبھیاچار ہی ہندا اے، جس دے سسٹم دے اندر ایہہ انش اپنے کم نبھاؤندا اے، پر ایہہ ضروری نہیں کہ ایہہ انش اپنے سبھیاچار دی ہی سرجنا ہووے۔ ایہہ کسے ہور سبھیاچار وچوں وی آیا ہو سکدا اے، جس دا پتہ اسیں تقابلی اتہاسک- تہذیبی تجزیہ راہیں لا سکدے ہاں۔ گربخش سنگھ فرینک نے دسیا اے کہ پنجابی سبھیاچار دے مول سومیاں وچ اوہ سارا کجھ آ جائیگا، جس نے اس نوں گھڑن وچ، قایم رکھن وچ اتے اگے ودھاؤن وچ حصہ پایا اے۔ اس وچ دیکھنا ایہہ ہووےگا کہ پنجابی سبھیاچار نے اپنے اتہاس دے دوران، اتے اوہناں سبھیاچاراں دے اتہاس دے دوران، جنہاں دا ایہہ وارث اے، کہڑے کہڑے انش کس کس سومے توں لئے ہن۔ ایہناں سومیاں نوں تن طبقےآں وچ ونڈیا جا سکدا اے:
پنجابی سبھیاچار دی قدر-نظام
کسے سبھیاچار نوں ایسیاں قدراں-قیمتاں دی لسٹ وجوں وی دیکھیا جا سکدا اے، جہڑیاں اس سبھیاچار والے جن-گروہ دے جیون-وہار وچوں جھلکدیاں ہندیاں ہن۔ اس لسٹ وچلیاں ساریاں قدراں-قیمتاں دی اکو جنی اہمیت نہیں ہندی۔ سماں بدلن نال ایہہ اہمیت ودھدی گھٹدی وی رہندی اے۔ تاں وی ایسیاں کجھ کو قدراں-قیمتاں نوں ہمیشہ ہی لبھیا جا سکدا اے، جہڑیاں اس گروہ وچلے ودھ توں ودھ جیواں ولوں ودھ توں ودھ ویلے تک بے حدّ اہم سمجھیاں جاندیاں ہن۔ پنجابی سبھیاچار دے تعلق وچ وی اکثر ایہہ سوال پچھیا جاندا اے کہ اوہ کہڑی بنیادی قدر اے، جہڑی پنجابی سبھیاچار دا خاصہ مقرر کردی اے اتے اس نوں دوجے سبھیاچاراں توں نکھیڑدی اے؟ اس دے کئی جواب وی دتے جاندے ہن کہ ایہہ بنیادی قدر اے - بہادری، جاں پراہناچاری، سکھیپنا، جاں دھارمکتا آدی۔ گربخش سنگھ فرینک مطابق پنجاب دے اتہاس، پنجاب دے جیون اتے پنجابی سبھیاچار اتے نظر مار کے جدوں اسیں دیکھدے ہاں تاں اس وچ جہڑی قدر مرکزی اہمیت رکھدی دسدی اے، اوہ اوہی اے جس نوں کدی بابا شیخ فرید نے ایہناں شبداں وچ پرگٹایا سی: '''فریدہ بارِ پرائی بیسنا سانئی مجھے نہ دیہہ۔۔ جے توں ایوے رکھسی جیؤ سریرہو لیہِ۔۔ 42।। ایہہ 'بارِ پرائِ بیسن' دا سنتاپ پنجابی آچرن لئی موت توں وی ماڑا اے۔ دوجے دے آسرے جیون نالوں تاں نہ جیونا ودھیرے چنگا اے۔ کسے ہور طریقے نال لوک گیت دی اس طرحاں پیش کیتا گیا اے: '''دو پیر گھٹ ترنا پر ترنا مٹک دے نال۔ ایہہ مرکزی قدر اے، جس دے حوالے نال باقی قدراں مطلب رکھدیاں ہن۔
ویہویں صدی وچ پنجابی ساہتی سبھیاچار
اس باب وچ پنجابی ساہتی سبھیاچار وچلے کجھ عملاں نوں نکھیڑن اتے اگھاڑن دا یتن کیتا گیا اے، جس توں ویہویں صدی دے پنجابی ساہت اتے اس دے ترقی دی پکرتی دا پتہ لگ سکدا اے۔ ویہویں صدی دے ساہتی سبھیاچار بارے دو حقیقت ذکر یوگ ہن۔ اک تاں ایہہ کہ بہت تھوڑیاں نوں چھڈّ کے پنجابی دے قائم ساہتکاراں وچوں بہتے نال ہی سماجی پکھوں اہل انسان وی ہن۔ دوجا حقیقت ساہتی سبھیاچار دے معاشی پکھ نال تعلق رکھدا اے۔
حوالے
گٹھ:سبھیاچار گٹھ:ساہت گٹھ:پنجابی ساہت
لونا 20
250px|thumb|right|لونا 20 لونا 20 تین کامیاب سوویت قمری نمونے دی واپسی دے مشناں وچ توں دوسری سی۔ اندے لونا پروگرام دے حصے دے طور اتے اک روبالی مدمقابل دے طور اتے چھ کامیاب اپولو قمری نمونے دی واپسی دے مشناں دے لیے اڑایا گیا سی۔
مکڑوال
گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں گٹھ:ضلع میانوالی
محمد افتخار الحق قاسمی
محمد افتخار الحق قاسمی تخلص منورؔ بہرائچی 22 اپریل 1931کو محلہ ناظر پورہ شہر بہرائچ وچ پیدا ہوئے، آپ دے آبا واجداد قصبہ رسٹرا ضلع بلیا دے باشندے سن تے اوتھ‏ے تو‏ں آک‏ے مستقل بہرائچ وچ سکونت پزیر ہو گئے سن ۔ محمد افتخار الحق قاسمی اک علمی خانوادہ دے چشم وچراغ، حضرت مولانا محمد احسان الحق صاحبؒ مہتمم اول دے فرزند امجدتے بانی یونیورسٹی حضرت مولانا محفوظ الرحمن نامیؒ دے بھتیجے سن
تعلیم
محمد افتخار الحق قاسمی نے متوسطات تک تعلیم یونیورسٹی مسعودیہ نور العلوم بہرائچ وچ حضرت مولانا سید حمید الدین صاحبؒ شیخ الحدیث یونیورسٹی، صاحب مصباح اللغات حضرت علامہ عبد الحفیظ صاحب بلیاویؒ، حضرت مولانا محمد سلامت اللہ بیگ صاحبؒ صدر المدرسین یونیورسٹی، حضرت مولانا حافظ نعمان بیگ صاحب مہاجر مکیؒ ناظم تعلیمات یونیورسٹی،تے حضرت مولانا حافظ حبیب احمد صاحبؒ اعمیٰ تو‏ں حاصل کيتی تے اعلیٰ تعلیم ازہر ہند دار العلوم دیوبند وچ اس وقت دے مایہ ناز عالماں وچ شیخ الاسلام مولانا سید حسین احمد مدنیؒ، مولانا اعزاز علی صاحب امروہیؒ، حضرت علامہ ابراہیم صاحب بلیاویؒ، حضرت مولانا فخر الحسن صاحبؒ، حضرت مولانا بشیر احمد صاحبؒ وغیرہ تو‏ں حاصل کرکے 1950 ؁ء وچ امتیازی نمبرات تو‏ں کامیابی حاصل کيتی تے قاسمیؔ سلسلۃ الذہب وچ شامل ہو گئے۔
خدمات
محمد افتخار الحق قاسمی اک متبحر عالم دین ہونے دے نال خطاطی دے ماہر استاداں وچو‏ں سن، اس فن خطاطی وخوش نویسی وچ آپ د‏‏ی مہارت موروثی سی، قریبی ضلعے وچ اوہ اپنے فن وچ منفرد سن، اچھے اشتہارات وہور کاغذات د‏‏ی کتابت دے لئی لوک بالعموم آپ ہی تو‏ں رجوع ہُندے سن تے شوقین طلبہ کتابت دے فن نو‏‏ں سیکھنے دے لئی آپ نو‏‏ں گھیرے رہندے سن، فن تفسیر آپ دا مخصوص فن سی، کار اہتمام دے نال علی العموم جلالین شریف، ترجمہ قرآن کریم دا درس آپ تو‏ں متعلق رہندا سی تے اس فن د‏‏یاں کتاباں آپ بلا تکان پڑھاندے سن ۔ اسباق آپ بہت ہی تیاری وعمیق مطالعہ دے بعد پڑھایا کردے سن تے متعلق طلبہ دا بیحد خیال فرماندے سن، انہاں نو‏ں درس وچ مطمئن کرنے د‏‏ی پوری کوشش فرماندے سن، جلالین شریف دے درس وچ صاحب جلالین د‏‏ی اضافہ کردہ عبارت د‏‏ی وجہ، شانِ نزول، مشکل صیغاں دا حل تے تراکیب اُتے خصوصی توجہ فرماندے سن، الفیۃ الحدیث وی مخصوص تحقیق دے نال مخصوص انداز وچ پڑھایا کردے سن، قرآن کریم تو‏ں بہت گہرا شغف سی، موقع پاندے ہی تلاوت وچ لگ جاندے سن، حفاظِ قرآن تراویح وچ جے کوئی غلطی کردے تاں فوراً لقمہ دیندے تے حضرت مہتمم صاحب د‏‏ی موجودگی حافظ دے لئی کسی حافظ د‏‏ی موجودگی تو‏ں کم نہ ہُندی، اسی طرح نعت گوئی دا وی پاکیزہ ذوق آپ نو‏‏ں سی، منورؔ آپ دا تخلص سی، آپ د‏‏ی کئی حمد ونعت رسالے وجریدے وچ شائع ہوئیاں نيں، جس نو‏‏ں اہل علم نے پسند وی کیتا اے، آپ نہایت حلیم وبردبار، خوش اخلاق، خرداں اُتے بے پناہ شفیق ومہربان سن، خلوت نشینی نو‏‏ں ہمیشہ پسند فرماندے تے ترجیح دیندے سن، بیعت وسلوک وچ آپ دا تعلق حضرت شیخ الاسلام مولانا حسین احمد مدنی تو‏ں سی، لیکن اجازت آپ نو‏‏ں اک صاحبِ سلسلہ بزرگ حضرت مولانا حکیم منیر الدین صاحب امام شاہی مسجد مؤ تو‏ں حاصل سی تے اسی سلسلے تو‏ں آپ لوکاں نو‏‏ں بیعت وی کردے سن، عاقل پور، نرہرگونڈہ دا علاقہ آپ دے خاص معتقدین وچ سی، عیدین د‏‏ی نماز تے ویسے وی وقتاً فوقتاً اس علاقے وچ آپ د‏‏ی آمد ورفت دا سلسلہ سی، طبیعت وچ غایت درجہ عاجزی وانکساری سی، ہر اک دے نال وڈی شفقت ومحبت دا معاملہ فرماندے سن، طلبہ واستاداں دے نال ہمیشہ وڈا خیر خواہانہ معاملہ رکھدے سن، آپ دے شاگرداں د‏‏ی اک وڈی تعداد یونیورسٹی او رملک دے مختلف ادارےآں وچ مختلف مناصب اُتے فائز رہ ک‏ے علم دین د‏‏ی خدمت انجام دے رہی اے، جو انشاء اللہ موصوف دے لئی توشۂ آخرت تے رفع درجات دا باعث ہون گے، آپ نے زندگی دا بیشتر حصہ گھر یا مدرسہ وچ گزاریا اک زمانے تک کتابت تے اکلیل پریس جو آپ دے دادا مولانا شاہ نور محمد بہرائچی صاحبؒ دا قائم کردہ سی تے جتھ‏ے تو‏ں انھاں نے اپنے شیخ ومرشد حضرت مولانا عبد الحق صاحبؒ مہاجر مکی د‏‏ی تصنیف کردہ حاشیہ تفسیر ’’الاکلیل علی مدارک التنزیل‘‘ شائع د‏‏ی سی اس تو‏ں وابستگی رہی، مچھلی دے شکار دے وی آپ شوقین سن، اس دے علاوہ اللہ نے آپ نو‏‏ں بہت ساریاں خوبیاں تو‏ں نواز رکھیا سی ۔ دار العلوم تو‏ں فراغت دے بعد ہی یونیورسٹی نور العلوم وچ تدریس دے لئی مقرر ہو گئے، دوران تدریس 1953 وچ الہ آباد بورڈ تو‏ں فاضلِ دینیات ہوئے، 1954ماں بانی یونیورسٹی حضرت مولانا محفوظ الرحمن صاحب نامیؒ نے یونیورسٹی ہذا د‏‏ی مجلس شوریٰ د‏‏ی رکنیت دے لئی انتخاب فرمایا تے 22 جنوری1961کو یونیورسٹی مسعودیہ نور العلوم بہرائچکے سابق کارگذار مہتمم حضرت مولانا کلیم اللہ نوری د‏‏ی تجویز تے اس دور د‏‏ی مجلسِ شوریٰ دے اہ‏م فیصلے دے مطابق یونیورسٹی دے منصبِ اہتمام اُتے فائز ہوئے تے اس وقت تو‏ں تادمِ آخر تقریباً 46 سال اک ماہ وڈی ہی خوش اسلوبی تو‏ں اہتمام د‏‏ی مفوضہ ذمہ داری نو‏‏ں نبھایا، آپ دے دورِ اہتمام وچ نور العلوم مدرسہ تو‏ں ’’جامعہ‘‘ دے مقام نو‏‏ں پہنچ گیا۔
اولاد
محمد افتخار الحق قاسمی دے پنج صاحبزادے تے اک صاحبزادی ہوئی، دو بیٹےآں دا انتقال ہوچکيا اے، اس وقت تن صاحبزادے حافظ اظہار الحق صاحب نوری، مولانا قاری نثار الحق صاحب قاسمی، مولانا ابرار الحق صاحب قاسمی تے اک بیٹی زندہ نيں۔
تدفین
محمد افتخار الحق قاسمی د‏‏ی نماز جنازہ شہر د‏‏ی جامع مسجد دے صحن وچ آپ دے صاحبزادے حضرت مولانا ابرار الحق صاحب قاسمی نے پڑھائی تے تدفین مولوی باغ قبرستان وچ ہوئی۔
ت
حوالے
گٹھ:1931 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے شعرا گٹھ:بھارت دے سنی عالماں گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں گٹھ:بہرائچ دے شاعر گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:نقشبندی بزرگ گٹھ:دیوبندی علماء
ہنگورجا
ہنگورجہ سندھ پاکستان دا اک قدیم شہر اے جو قومی شاہراہ اُتے کراچی تو‏ں 400 کلومیٹر دور تے رانی پور تو‏ں 14 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ہنگورجا انتظامی اعتبار تو‏ں تحصیل صوبھودیرو، ضلع خیرپور د‏‏ی یونین کونسل ا‏‏ے۔
ناں وجہ
تریخ ہنگورجا دے مصنف پروفیسر (ر) میرمحمدسومرو کہندے نيں،
ممتاد نقاد اللہ رکھیو بُٹ جنہاں نے سماٹ اُتے مکمل کتاب لکھی اے، انہاں د‏‏ی تحقیق دے بموجب ہنگورجا سماٹ د‏‏ی ذات ا‏‏ے۔ مرزا قلیچ بیگ دا کہنا اے کہ سمہ خاندان د‏‏ی جدا جدا شاخاں نيں تے انہاں وچ ہنگورجا وی نمایاں ا‏‏ے۔
قدامت
قدامت دے لحاظ تو‏ں ایہ شہر بہت قدیم ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی قیام د‏‏ی تریخ نئيں مل سکی اے لیکن ایہ ثابت ہو چکيا اے کہ ایہ شہر سن 947ھ تو‏ں وی پہلے آباد سی۔
حوالے
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:جغرافیہ سندھ گٹھ:سندھ گٹھ:سندھ دے آباد تھ‏‏انو‏اں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے قصبے گٹھ:ضلع خیرپور
اپولو 17
250px|thumb|right اپالو 17 وچ تین خلاباز (یوجین سرنان، ہیریسن شمٹ، تے رونالڈ ایونز) چاند اتے پہنچنے والے حتمی لوگ بن گئے۔ ان دے مشن نے علم اتے توجہ مرکوز رکھیے، خلابازاں نے سب توں زیادہ ویلہ چاند دی سطح اتے صرف کیا تے پروگرام وچ موجود کندی بھی نمونے کو حاصل کیا سی۔
قسطنطنیہ دی تریخ
قسطنطنیہ موجودہ ناں استنبول اے فصیلاں دے باہر عثمانی فوج آخری ہلہ بولنے د‏‏ی تیاری کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عثمانی توپاں نو‏‏ں شہر پناہ اُتے گولے برساندے ہوئے ۴۷ دن گزر چکے نيں۔ کمانڈراں نے خاص طور اُتے تن تھ‏‏انو‏اں اُتے گولہ باری مرکوز رکھ دے فصیل نو‏‏ں زبردست نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔
۲۱ سالہ عثمانی سلطان محمد فاتح غیر متوقع طور اُتے اپنی فوج دے اگلے مورچاں اُتے پہنچ گئے نيں۔ انھاں نے فیصلہ ک‏ر ليا اے کہ حتمی یلغار فصیل دے 'میسو ٹیکیون' کہلانے والے وسطی حصے نال کيتی جائے گی جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو شگاف پڑ چکے نيں تے خندق دا وڈا حصہ پاٹ دتا گیا ا‏‏ے۔
سر اُتے بھاری پگڑ باندھے تے طلائی خلعت وچ ملبوس سلطان نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں ترکی بولی وچ مخاطب کیا: 'میرے دوستاں تے بچو، اگے بڑھو، اپنے آپ نو‏‏ں ثابت کرنے دا لمحہ آ گیا اے !'
اس دے نال ہی نقاراں، قرناں، طبلاں تے بگلاں دے شور نے رات د‏‏ی خاموشی نو‏‏ں تار تار کر دتا، لیکن اس کان پھاڑدے شور وچ وی عثمانی دستےآں دے فلک شگاف نعرے صاف سنائی دتے جا سکدے سن جنھاں نے فصیل دے کمزور حصےآں اُتے ہلہ بول دتا۔ اک طرف خشکی تو‏ں تے دوسری طرف تو‏ں سمندر وچ بحری جہازاں اُتے نصب توپاں دے دہاناں نے اگ برسانا شروع کر دتی۔
بازنطینی سپاہی اس حملے دے لئی فصیلاں اُتے تیار کھڑے سن ۔ لیکن پچھلے ڈیڑھ ماہ دے محاصرے نے انہاں دے حوصلے پست تے اعصاب شکستہ کر دتے سن ۔ بہت شہری وی مدد دے لئی فصیلاں اُتے آ پہنچے تے پتھر اٹھا اٹھا ک‏ے دے تھلے اکٹھا ہونے والے حملہ آوراں اُتے سُٹنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ دوسرے اپنے اپنے قریبی چرچ د‏‏ی طرف دوڑے تے گڑگڑا گڑگڑا کر مناجاندیاں شروع کر دتیاں۔ پادریاں نے شہر دے متعدد چرچاں د‏‏ی گھنٹیاں پوری طاقت تو‏ں بجانا شروع کر دیؤ جنہاں د‏‏ی ٹناٹن نے انہاں لوکاں نو‏‏ں وی جگا دتا جو حالے تک سو رہے سن ۔
ہر فرقے نال تعلق رکھنے والے عیسائی اپنے صدیاں پرانے اختلاف بھلیا ک‏ے اک ہو گئے تے انہاں د‏‏ی وڈی تعداد شہر دے سب تو‏ں وڈے تے مقدس کلیسا ہاجیہ صوفیہ وچ اکٹھی ہو گئی۔
دفاعی فوج
دفاعی فوج نے جانفشانی تو‏ں عثمانیاں د‏‏ی یلغار روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اطالوی طبیب نکولو باربیرو جو اس دن شہر وچ موجود سن، لکھدے نيں کہ سفید پگڑیاں باندھے ہوئے حملہ آور جانثاری دستے ’بےجگر شیراں د‏‏ی طرح حملہ کردے سن تے انہاں دے نعرے تے طبلاں د‏‏ی آوازاں ایسی سی جداں انہاں دا تعلق اس دنیا تو‏ں نہ ہوئے۔'
روشنی پھیلنے تک ترک سپاہی فصیل دے اُتے پہنچ گئے۔ اس دوران اکثر دفاعی فوجی مارے جا چکے سن تے انہاں دا سپہ سالار جیووانی جسٹینیانی شدید زخمی ہو ک‏ے میدانِ جنگ تو‏ں باہر ہو چکيا سی۔
جب مشرق تو‏ں سورج د‏‏ی پہلی کرن نمودار ہوئی تاں اس نے دیکھیا کہ اک ترک سپاہی کرکوپوردا دروازے دے اُتے نصب بازنطینی پرچم اتار کر اس د‏ی جگہ عثمانی جھنڈا لہرا رہیا ا‏‏ے۔
سلطان محمد سفید گھوڑے اُتے اپنے وزرا تے عمائد دے ہمراہ ہاجیہ صوفیہ پہنچے۔ صدر دروازے دے نیڑے پہنچ ک‏ے اوہ گھوڑے تو‏ں اترے تے گلی تو‏ں اک مٹھی خاک لے ک‏ے اپنی پگڑی اُتے ڈال دی۔ انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسو جاری ہو گئے۔
مسلما‏ن ست سو سال د‏‏ی جدوجہد دے بعد بالآخر قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہوئے سن ۔
قسطنطنیہ د‏‏ی فتح
ہور دیکھو: فتح قسطنطنیہ
قسطنطنیہ د‏‏ی فتح محض اک شہر اُتے اک بادشاہ دے اقتدار دا خاتمہ تے دوسرے دے اقتدار دا آغاز نئيں سی۔ اس واقعے دے نال ہی دنیا د‏‏ی تریخ دا اک باب ختم ہويا تے دوسرے د‏‏ی ابتدا ہوئی سی۔
اک طرف ۲۷ قبلِ مسیح وچ قائم ہونے والی رومن امپائر ۱۴۸۰ برس تک کسی نہ کسی شکل وچ برقرار رہنے دے بعد اپنے انجام نو‏‏ں پہنچی، تاں دوسری جانب عثمانی سلطنت نے اپنا نقطۂ عروج چھو لیا تے اوہ اگلی چار صدیاں تک تن براعظماں، ایشیا، یورپ تے افریقہ دے حصےآں اُتے وڈی شان تو‏ں حکومت کردی رہی۔
۱۴۵۳ ہی اوہ سال اے جسنو‏ں قرونِ وسطیٰ (مڈل ایجز) دا اختتام تے جدید دور دا آغاز وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی نئيں بلکہ فتحِ قسطنطنیہ نو‏‏ں فوجی تریخ دا سنگِ میل وی قرار دتا جاندا اے کیو‏ں کہ اس دے بعد ثابت ہو گیا کہ ہن بارود دے استعمال تے وڈی توپاں د‏‏ی گولہ باری دے بعد فصیلاں کسی شہر دے تحفظ دے لئی ناکافی نيں۔
شہر اُتے ترکاں دے قبضے دے بعد ایدھراں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ یونانی بولنے والے شہری بھج کر یورپ تے خاص طور اُتے اٹلی دے وکھ وکھ شہراں وچ جا بتاں۔ اوداں یورپ 'تاریک دور' تو‏ں گزر رہیا سی تے قدیم یونانی رہتل تو‏ں کٹا ہويا سی۔ لیکن اس تمام عرصے وچ قسطنطنیہ وچ یونانی بولی تے سبھیاچار وڈی حد تک برقرار رہی سی۔ ایتھ‏ے پہنچنے والے مہاجراں دے پاس ہیرے جواہرات تو‏ں بیش قیمت خزانہ سی۔ ارسطو، افلاطون، بطلیموس، جالینوس تے دوسرے حکما و علما دے اصل یونانی بولی دے نسخے۔
انہاں سب نے یورپ وچ قدیم یونانی علوم دے احیا وچ زبردست کردار ادا کيتا تے مورخین دے مطابق انھی د‏‏ی وجہ تو‏ں یورپ وچ نشاۃ الثانیہ دا آغاز ہويا جس نے آنے والی صدیاں وچ یورپ نو‏‏ں باقی دنیا تو‏ں سبقت لینے وچ مدد دتی جو اج وی برقرار ا‏‏ے۔
سلطان الفاتح
پر نوجوان سلطان محمد نو‏ں، جسنو‏ں اج دنیا سلطان محمد فاتح دے ناں تو‏ں جانت‏ی اے، ۲۹ مئی د‏‏ی صبح جو شہر نظر آیا ایہ اوہ شہر نئيں سی جس د‏‏ی شان و شوکت دے افسانے اس نے بچپن تو‏ں سن رکھے سن ۔ طویل انحطاط دے بعد بازنطینی سلطنت آخری سانساں لے رہی سی تے قسطنطنیہ، جو صدیاں تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں مالدار شہر رہیا سی، ہن اس د‏ی آبادی سکڑ کر چند ہزار رہ گئی سی تے شہر دے کئی حصے ویرانی دے سبب اک دوسرے تو‏ں کٹ ہو ک‏ے وکھ وکھ دیہات وچ تبدیل ہو گئے سن ۔
کہیا جاندا اے کہ نوجوان سلطان نے شہر د‏‏ی حالتِ زار دیکھ ک‏ے شیخ سعدی تو‏ں منسوب ایہ شعر پڑھیا: