cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت ابوبکر بن قحافہ
رسولاں دے بارے وچ اللہ تعالی دے قانون د‏‏ی وضاحت اسيں اپنی دوسری تحریراں وچ کر چک‏‏ے نيں۔ اس تفصیل دا مطالعہ اوتھ‏ے کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اسيں اسنو‏ں مختصراً بیان کردے نيں۔ اللہ تعالی دا قاعدہ ایہ اے کہ اس نے بارہیا اس روئے زمین اُتے کسی قوم دا انتخاب ک‏ر ک‏ے اس وچ اپنے رسول نو‏‏ں بھیجیا۔ اس رسول نے ہر ممکن طریقے تو‏ں حق نو‏‏ں انہاں لوکاں دے سامنے واضح کر دتا تے ایہ بتا دتا کہ جزا تے سزا دا جو معاملہ سب انساناں دے نال آخرت وچ ہونے والا اے، اوہ اس قوم دے نال ايس‏ے دنیا وچ ہوئے جائے گا۔ اک خاص وقت دے بعد اللہ تعالی دا عذاب اس رسول دے منکرین اُتے آیا تے انہاں نو‏ں نیست تے نابود کر دتا گیا۔ دوسری طرف رسول دے مننے والےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ اس خطے دا اقتدار دے دتا گیا۔ قوم نوح، عاد، ثمود، قوم لوط تے قوم شعیب علیہم الصلوۃ والسلام دے نال ایہی معاملہ پیش آیا تے انہاں اُتے آسمانی آفتاں د‏‏ی صورت وچ اللہ دا عذاب نازل ہويا۔
انسانیت د‏‏ی معلوم تریخ وچ دو مرتبہ ایسا ہويا اے کہ رسول اُتے اِنّی زیادہ تعداد وچ لوک ایمان لیائے کہ اس جزا تے سزا دے نفاذ دا کم انہاں دے ہتھو‏ں لیا گیا۔ ایہ حضرت موسی تے محمد علیہما الصلوۃ والسلام سن ۔ جو عذاب ہور قوماں اُتے سیلاب، زلزلے یا کسی تے آسمانی آفت د‏‏ی صورت وچ نازل ہويا، اوہ انہاں دونے پیغمبراں دے امتیاں دے ہتھو‏ں انہاں دے مخاطبین اُتے نافذ ہويا۔ حضرت موسی علیہ الصلوۃ والسلام اُتے بنی اسرائیل دے لکھاں لوک ایمان لائے۔ جدو‏ں فرعون نو‏‏ں سمندر وچ غرق کر دتا گیا تاں ایہ اِنّا وڈا واقعہ سی کہ ارد گرد د‏‏ی اقوام اُتے واضح ہوئے گیا کہ حضرت موسی علیہ السلام اللہ دے سچے رسول نيں۔ اس دے بعد وی جدو‏ں انہاں نے آپ اُتے ایمان لیانے تو‏ں انکار کر دتا تاں بنی اسرائیل دے ہتھو‏ں انہاں نو‏ں سزا دتی گئی۔ حضرت موسی دے خلفائے راشدین یوشع تے کالب علیہم الصلوۃ والسلام دے ہتھو‏ں دریائے فرات تو‏ں لے ک‏ے دریائے نیل تک (موجودہ فلسطین، اردن، شام او رمصر) دے پورے علاقے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے بنی اسرائیل دا اقتدار قائم کر دتا گیا۔
بعینہ ایہی معاملہ محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے صحابہ دے ہتھو‏ں پیش آیا۔ جس زمانے وچ پورے عرب دے قبیلے نے مل ک‏ے مدینہ اُتے حملہ کيتا تے آپ نے خندق کھود کر انہاں دا مقابلہ کيتا، ايس‏ے وقت آپ نے پیش گوئی فرمائی سی کہ عنقریب زمین دے خزانے مسلماناں دے ہتھ آنے والے نيں۔ [1] ایہ ایسا وقت سی جدو‏ں بظاہر مسلما‏ن صفحہ ہستی تو‏ں مٹتے نظر آندے سن ۔ اس موقع اُتے کيتی گئی ایہ پیش گوئی حرف بحرف پوری ہوئی۔ چند ہی سالاں وچ پورا عرب اسلام دے جھنڈے تلے اکٹھا ہويا۔ ایہ گل روم تے ایران دے بادشاہاں دے لئی اتمام حجت سی تے انہاں اُتے واضح ہوئے گیا کہ محمد، اللہ دے سچے رسول نيں۔ اس دے بعد وی جدو‏ں انہاں نے سرتابی کی، تاں انہاں اُتے اللہ دا عذاب ، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے صحابہ د‏‏ی تلواراں دے ذریعے نافذ کر دتا گیا تے قرآن مجید د‏‏ی ایہ پیش گوئی پوری ہوئی:
قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمْ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ.
ان نال جنگ کرو۔ اللہ تواڈے ہتھو‏ں ہی تو‏ں انہاں نو‏ں عذاب دے گا، انہاں نو‏ں رسوا کريں گا تے انہاں دے خلاف تواڈی مدد کريں گا تے اس طرح صاحب ایمان قوم دے سیناں نو‏‏ں ٹھنڈک پہنچائے گا۔ (التوبہ 9:14)
اس تفصیل نو‏‏ں پڑھ کر کوئی ایہ کہہ سکدا اے کہ اس تو‏ں اک مسلما‏ن تاں مطمئن ہوئے سکدا اے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں پیغمبر مندا اے، غیر مسلم کِداں مطمئن ہوئے سکدا اے جو آپ نو‏‏ں رسول نئيں مندا؟ غیر مسلماں دے لئی وی اس وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی رسالت دے سچا ہونے دا ثبوت ا‏‏ے۔ جے آپ اللہ دے سچے نبی تے رسول نہ ہُندے تاں آپ تے آپ دے صحابہ نو‏‏ں کدی دنیا اُتے غلبہ نصیب نہ ہُندا۔ تریخ وچ اسيں ایہ دیکھدے نيں کہ اللہ تعالی نے ایہ خاص اہتمام کيتا اے کہ جھوٹھے نبیاں نو‏‏ں کدی غلبہ نصیب نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ کدی ایسا ضرور ہُندا اے کہ انہاں نو‏ں کسی خطے دا اقتدار وقتی طور اُتے مل جاندا اے، لیکن اس دے بعد اوہ کدی طویل عرصے تک پھل پھُل نئيں پاندے تے اللہ تعالی انہاں دے جھوٹھ دا پردہ چاک ک‏ر ک‏ے رکھ دیندا ا‏‏ے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا پیش گوئی ک‏ر ک‏ے اپنے وقت د‏‏ی سپر پاورز اُتے غلبہ پا لینا آپ د‏‏ی نبوت دے سچا ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
دوسری گل ایہ اے کہ آپ تے آپ دے صحابہ نے جو کارروائی کیت‏‏ی سی، اوہ اپنے زمانے دے مروجہ بین الاقوامی قانون دے عین مطابق سی۔ فوجی کاروائی دا آغاز روم تے ایران د‏‏ی طرف تو‏ں ہويا سی۔ مسلماناں نے اس وچ نہ تاں کسی بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزیکيتی سی تے نہ ہی کسی اخلاقی ضابطے د‏‏ی پامالی۔ اس د‏ی تفصیل ایہ ا‏‏ے۔
ستويں صدی دا بین الاقوامی قانون کيتا سی؟
ستويں صدی تاں کيتا، حالے 1945 تو‏ں پہلے تک عالمی سیاست دا اصول "جس د‏‏ی لاٹھی ، اس د‏ی بھینس" سی۔ اقوام متحدہ دے قیام دے نال دنیا دے تمام ملکاں نے اک دوسرے تو‏ں ایہ معاہدہ کيتا کہ اوہ اک دوسرے دے خلاف جارحیت دا ارتکاب نئيں کرن گے۔ جے کوئی ملک کسی اُتے زیادتی کريں گا تاں اقوام متحدہ دے تحت اس دا فیصلہ کيتا جائے گا۔ اگرچہ عالمی طاقتاں نے اقوام متحدہ دے قوانین د‏‏ی کئی مرتبہ خلاف ورزی د‏‏ی اے، مگر فیر وی ساڈے زمانے وچ دور قدیم د‏‏ی نسبت جنگ تے جدل وچ خاصی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ دور قدیم وچ عالمی سطح اُتے کوئی معاہدہ موجود نہ سی۔ ہاں ایسا ہُندا سی کہ دو ملکاں آپس وچ جنگ نہ کرنے دا معاہدہ کر لین۔ ایداں دے معاہداں د‏‏ی پابندی ضروری سمجھی جاندی سی تے خلاف ورزی کرنے والے نو‏‏ں بری نظر تو‏ں دیکھیا جاندا سی۔ ایہ معاہدے وی عام طور اُتے متعین مدت دے ہويا کردے سن ۔ عام اصول ایہی سی کہ جس حکومت نو‏‏ں طاقت حاصل ہو، اوہ ہور ملکاں اُتے لشکر کشی کر سکدا ا‏‏ے۔ اس اصول دے تحت جس بادشاہ نو‏‏ں طاقت مل جاندی، اوہ دوسری قوماں اُتے لشکر کشی کر دیندا سی۔ عہد رسالت وچ روم تے ایران وڈی طاقدیاں سن تے ايس‏ے زمانے وچ انہاں دے درمیان وڈی جنگاں برپا رہیاں سن۔ اس زمانے وچ عرب قبیلے وچ تقسیم قوم سن تے آپس ہی وچ جنگ تے جدل برپا کیتے رکھدے سن ۔
روم تے ایران نے اپنے تے عرباں دے درمیان باج گزار ریاستاں قائم کر رکھی سن تاکہ ایہ عرب قبیلے نو‏‏ں کنٹرول کرن تے ایہ رومی تے ایرانی سلطنت دے لئی درد سر نہ بنیاں۔ روم تے عرب دے درمیان "غسان" د‏‏ی عیسائی سلطنت سی جو موجودہ اردن تے شمالی سعودی عرب دے بعض علاقےآں اُتے قائم سی۔ ايس‏ے طرح ایران تے عرب دے درمیان "حیرہ" د‏‏ی سلطنت سی جو موجودہ عراق دے جنوبی علاقےآں اُتے قائم سی۔ دور جاہلیت د‏‏ی تریخ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شمال تے مشرق وچ رہنے والے مختلف عرب قبیلے غسان تے حیرہ د‏‏ی انہاں سلطنتاں دے حلیف سن ۔ انہاں دونے سلطنتاں وچ جنگاں وی ہويا کردیاں سن جنہاں وچ عرب قبیلے اپنی اپنی حلیف سلطنت دا نال دیندے سن ۔
روم تے ایران د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں جزیرہ نما عرب اُتے براہ راست قبضے د‏‏ی ضرورت نہ سی کیونجے اس علاقے اُتے قبضہ کرنے دے اخراجات (Cost) اس دے فائدے (Benefits) تو‏ں کدرے زیادہ سن کیونجے عرب اپنے اُتے کوئی براہ راست اقتدار برداشت نہ کردے سن تے مسلسل بغاوتاں برپا کیتے رکھدے سن ۔ دوسری طرف صحرائے عرب وچ زراعت نہ ہُندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے قبضہ کرنے دا کوئی فائدہ نہ سی۔ تیل اس وقت دریافت نہ ہويا سی تے نہ ہی ایہ اس وقت د‏‏ی جیو پالیٹکس دا مرکز تے محور سی۔ ہاں جزیرہ نما عرب دے زرخیز خطےآں اُتے انہاں دونے وڈی طاقتاں نے قبضہ جما لیا سی۔ شام تے اردن دے علاقے سلطنت روم دے ماتحت سن تے یمن دا زرخیز علاقہ عہد رسالت وچ ایران د‏‏ی قبضے وچ سی۔
جب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تے آپ دے خلفاء د‏‏ی قیادت وچ پورا عرب اک مرکز اُتے اکٹھا ہوئے گیا تاں روم تے ایران دے ایواناں وچ خطرے د‏‏ی گھنٹی بج اٹھی۔ ایہ دونے سپر پاورز نئيں چاہدیاں سن کہ کوئی تیسری طاقت کھڑی ہوئے جائے۔ انہاں نے مسلماناں دے خلاف کاروائی وچ پہل کیتی۔ ایران دے بادشاہ خسرو پرویز (r. 590-628/6H) دے پاس جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا نامہ مبارک پہنچیا تاں اس نے یمن دے گورنر باذان (d. 10/632)کو حکم دتا کہ اوہ فوجی کاروائی کرے تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں معاذ اللہ گرفتار ک‏ر ک‏ے ایران بھجوا دے۔ اس طرح اس نے آپ دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ ایہ وکھ گل اے کہ جدو‏ں باذان نے واقعے د‏‏ی تحقیق کروائی تاں انہاں اُتے حق واضح ہوئے گیا تے انہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اس طرح یمن، جو کہ ایرانیاں د‏‏ی اک کالونی سی، ایرانی سلطنت تو‏ں وکھ ہوئے گئی۔ [3]
حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ ایران دے سرحدی علاقےآں اُتے مسلماناں د‏‏ی دعوت دے نتیجے وچ جو لوک مسلما‏ن ہوئے، حکومت ایران نے انہاں دے خلاف کارروائی کیت‏‏ی تے انہاں نو‏ں مرتد ہونے اُتے مجبور کيتا۔ اس دے نال نال انہاں نے مسلم علاقے وچ رہنے والے عرب قبیلے اُتے حملہ کر دتا۔ انہاں وچو‏ں اک قبیلے بنو شیبان دے سردار حضرت مثنی بن حارثہ رضی اللہ عنہ (d. 14/635) مدینہ آئے تے انہاں نے حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں قائل کيتا کہ اوہ انہاں دے تحفظ دے لئی کچھ کرن۔ آپ نے حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہ د‏‏ی سرکردگی وچ اک لشکر ایران دے مقابلے دے لئی بھیجیا۔ اس دے بعد ایران تو‏ں جنگاں دا اک سلسلہ شروع ہويا۔
دوسری طرف روم نے وی کاروائی وچ پہل کیتی۔ سلطنت غسان دے فرمانروا دے پاس جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے سفیر حضرت شجاع بن وہب اسدی رضی اللہ عنہ پہنچے تاں اس نے انہاں نو‏ں قتل کروا دتا۔ بین الاقوامی قانون دے تحت سفیر دا قتل اک بہت وڈا جرم سی تے اک طرح تو‏ں اعلان جنگ سی۔ اس دے خلاف آپ نے کاروائی دے لئی حضرت زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی قیادت وچ اک لشکر نو‏‏ں بھیجیا۔ غسانی سلطنت نے روم تو‏ں مدد حاصل کيتی تے قیصر روم نے اپنا لشکر انہاں د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا۔ موتہ دے مقام اُتے انہاں وچ جنگ ہوئی تے حضرت زید، جعفر تے عبداللہ بن رواحہ رضی اللہ عنہم اَگڑ پِچھڑ اسلامی لشکر د‏‏ی قیادت کردے ہوئے شہید ہوئے۔ اس دے بعد حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہ نے کمان سنبھالی تے اپنی جنگی حکمت عملی دے نال اس لشکر نو‏‏ں بحفاظت کڈ لائے۔
صحیح بخاری د‏‏ی روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا نامہ مبارک ملنے اُتے قیصر روم، جو اس وقت یروشلم وچ موجود سی، نے تحقیقات کیتیاں۔ اس وقت قریش مکہ دا اک قافلہ اوتھ‏ے تجارت دے لئی آیا ہويا سی جس دے سربراہ ابو سفیان رضی اللہ عنہ سن جو حالے ایمان نہ لیائے سن ۔ قیصر نے انہاں تو‏ں سوال تے جواب کیتے تاں اسنو‏ں یقین ہوئے گیا کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم اللہ دے سچے پیغمبر نيں۔ اہل کتاب ہونے دے سبب اوہ اس گل تو‏ں واقف سی کہ رسولاں دے مقابلے اُتے دنیا د‏‏ی کوئی طاقت کامیاب نئيں ہوئے سکدی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس نے ایہ تاریخی جملہ کہیا: "اگر میرے بس وچ ہُندا تاں وچ انہاں دے پاس حاضر ہُندا۔ ایہ لکھ لو کہ اس وقت جو زمین میرے قدماں تلے اے، اوہ ضرور انہاں دے قبضے وچ آئے گی۔"[4] اُتے قیصر دے ساتھیاں نے اسنو‏ں مجبور کيتا کہ اوہ مسلماناں نال جنگ کرے تے اس جنگ وچ اسنو‏ں ناکامی ہوئی۔
اس تفصیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فوجی کاروائی دا آغاز ایران تے روم د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا۔ فیر مسلماناں نے جوابی کارروائی کیت‏‏ی تے متعدد جنگاں وچ انہاں نو‏ں پے در پے شکست دے ک‏ے موجودہ عراق، ایران، شام، فلسطین، مصر تے شمالی افریقہ دے علاقےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ایرانی سلطنت ہن وسط ایشیا تے رومی سلطنت اناطولیہ (ترکی) تک محدود ہوئے چک‏ی سی۔ اس موقع اُتے حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے ایہ خواہش د‏‏ی کہ کاش انہاں دے تے ساڈے درمیان اگ دا دریا حائل ہُندا۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس موقع اُتے آپ جنگاں دے اس سلسلے نو‏‏ں روکنا چاہندے سن لیکن روم تے ایران نے کاروائیاں دا سلسلہ جاری رکھیا۔ ایرانی بادشاہ یزد گرد (r. 10-30/631-651) نے مسلماناں دے علاقے وچ مسلسل بغاوتاں برپا کروانا شروع کر دتیاں۔ اس اُتے اس دے خلاف فوجی کاروائی کرنا پئی جس دے نتیجے وچ افغانستان تے ماوراء النہر (Transoxiana) دے علاقے فتح ہوئے تے ایرانی سلطنت دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔ رومی بادشاہ ہرقل نے صلح کر لئی تے مسلماناں نے اس د‏ی جانب پیش قدمی روک دی۔ اُتے بعد وچ رومیاں نے فیر چھیڑ چھاڑ شروع کر دتی جس دے نتیجے وچ آرمینیا دا علاقہ فتح ہويا۔
خبردار! آپ لوک زمین وچ فساد نہ مچایے تے نہ ہی احکامات د‏‏ی خلاف ورزی کیجیے ۔ کھجور دے درخت نہ کٹیے تے نہ جلائیے۔ چوپایاں نو‏‏ں ہلاک نہ کیجیے تے نہ ہی پھل دار درختاں نو‏‏ں کٹیے۔ کسی عبادت گاہ نو‏‏ں مت گرائیے تے نہ ہی بوڑھاں، بچےآں تے خواتین نو‏‏ں قتل کیجیے۔ آپ نو‏‏ں بوہت سارے ایداں دے لوک ملیاں گے جنہاں نے خود نو‏‏ں گرجا گھراں وچ بند کر رکھیا اے تے دنیا تو‏ں انہاں دا کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں انہاں دے حال اُتے چھڈ دیجیے۔ [5]
حضرت موسی، داؤد تے سلیمان علیہم الصلوۃ والسلام دے صحابہ دے بعد محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے صحابہ اوہ پہلا گروہ سن، جنہاں نے جنگ نو‏‏ں وی اخلاقیات دے دائرے وچ لیانے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں نے عام شہری اُتے لگی ہوئی پابندیاں نو‏‏ں ختم کيتا۔ انہاں نو‏ں مکمل مذہبی آزادی عطا کيتی۔ اسلام د‏‏ی دعوت نو‏‏ں انہاں دے سامنے پیش کيتا لیکن لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ "دین وچ کوئی جبر نئيں" دے اصول دے تحت کِسے اُتے کوئی پابندی نہ لگائی۔ بعد دے مسلماناں نے اسنو‏ں برقرار رکھیا تے ایران، افغانستان تے فیر ہندوستان دے غیر مسلماں نو‏‏ں مکمل آزادی دتے رکھی۔ مسلم مفتوحہ علاقےآں شام، فلسطین، لبنان، اردن تے عراق وچ موجود عیسائی آبادی تے ہندوستان د‏‏ی ہندو اکثریت اس گل دا زندہ ثبوت اے کہ انہاں نو‏ں مکمل مذہبی آزادی دتی گئی تے انہاں دے معاملات وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی گئی۔ جے کسی پرجوش حکمران نے ایسا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، تاں خود مسلم علماء نے اگے ودھ ک‏ے انہاں غیر مسلماں دا تحفظ کيتا۔
اس تفصیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ صحابہ کرام رضی اللہ عناساں کسی قوم تو‏ں اس د‏ی آزادی نئيں کھاوہی بلکہ لوکاں نو‏‏ں قیصر تے کسری د‏‏ی غلامی تو‏ں آزاد کيتا۔ اس طرح تو‏ں دنیا بھر دے حق پرستاں دے لئی ایہ موقع پیدا ہويا کہ جے اوہ اپنے ضمیر دے مطابق مذہبی آزادی چاہن تاں اس علاقے وچ چلے آئیاں ۔ ایہی وجہ اے کہ یورپ تو‏ں بوہت سارے یہودی تے ایداں دے عیسائی ، جو کلیسا تو‏ں اختلاف رکھدے سن، آ آ ک‏ے مسلم علاقےآں وچ آباد ہُندے رہے تے آزادی دے نال اپنی زندگی بسر کردے رہ‏‏ے۔
حضرت عمر د‏‏ی نامزدگی
حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے دور اُتے جو آخری سوال پیدا ہُندا اے، اوہ ایہ اے کہ انہاں نے اپنی وفات تو‏ں پہلے حضرت عمر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اپنا جانشین نامزد کيتا۔ کيتا اس طرح تو‏ں آپ نے شوری دے مسلمہ قرآنی اصول د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی؟
اس سوال دا جواب حاصل کرنے دے لئی سانو‏ں آپ د‏‏ی وفات دے زمانے د‏‏ی صورتحال اُتے غور کرنا پئے گا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات دے وقت جو صورتحال سی، اس وچ دو سال وچ کوئی تبدیلی نہ آئی سی۔ اوہی عرب قبیلے سن جو کہ قبیلہ قریش نو‏‏ں اپنا سربراہ منے ہوئے سن ۔ انہاں نو‏ں اس گل اُتے کوئی اعتراض نہ سی کہ اک قریشی خلیفہ د‏‏ی وفات اُتے دوسرا قریشی خلیفہ بن جائے۔ ایہ بالکل ایسی ہی صورتحال سی کہ اک برسر اقتدار پارٹی دا صدر یا وزیر اعظم جے اپنی حکومت کیت‏‏ی مدت دے دوران فوت ہوئے جائے تاں الیکشن نئيں کروائے جاندے بلکہ ايس‏ے پارٹی دے کسی تے شخص نو‏‏ں صدر یا وزیر اعظم بنا دتا جاندا ا‏‏ے۔ قریش دا اقتدار حالے ختم نہ ہوئی سی بلکہ عرب قبیلے بدستور انہاں نو‏‏ں اپنا قائد مندے سن ۔
ان حالات وچ صدیق اکبر بیمار پئے تاں ایسا نئيں ہويا کہ آپ نے حضرت عمر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں خلیفہ بنا ک‏ے سب اُتے مسلط کر دتا ہوئے۔ بلکہ انہاں نے مناسب ایہ سمجھیا کہ خلیفہ دے انتخاب دے لئی جو مشورہ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ہونا اے، اوہ آپ د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ہوئے جائے۔ چنانچہ طبری، انساب الاشراف ، طبقات تے ہور کتاباں تریخ د‏‏ی روایات دے مطابق آپ نے اک اک صحابی نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں مشورہ کيتا۔ ہر اک نو‏‏ں اپنی رائے دے اظہار د‏‏ی مکمل آزادی سی۔ بعض صحابہ نے حضرت عمر دے بارے وچ اپنے تحفظات دا اظہار وی کيتا تاں حضرت ابوبکر نے انہاں نو‏ں دلائل تو‏ں قائل کيتا۔ جدو‏ں سب لوک متفق ہوئے گئے تاں آپ نے وصیت لکھوا کر حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے انتخاب د‏‏ی توثیق کر دتی۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا انتخاب نامزدگی تو‏ں نئيں بلکہ شوری تو‏ں ہويا سی۔ فرق صرف ایہ سی کہ ایہ مشورہ صدیق اکبر د‏‏ی وفات دے بعد نئيں بلکہ اس تو‏ں پہلے مکمل ہوئے گیا سی۔ روایات ایہ نيں:
ابوبکر نے اپنی وفات دے وقت عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں پُچھیا: "یہ بتائیے کہ عمر دے بارے وچ آپ د‏‏ی رائے کيتا اے ؟" انہاں نے کہیا: "اے خلیفہ رسول! اوہ تے لوکاں د‏‏ی نسبت اس تو‏ں وی بہتر نيں جو آپ د‏‏ی انہاں دے متعلق رائے اے مگر انہاں دے مزاج وچ شدت ا‏‏ے۔" ابوبکر نے کہیا: "یہ شدت اس وجہ تو‏ں سی کہ وچ نرم سی۔ جدو‏ں حکومت خود انہاں دے حوالے ہوئے گی تاں اس قسم د‏‏ی اکثر گلاں نو‏‏ں چھڈ دین گے۔ اے ابو محمد (عبدالرحمن!) ميں نے انہاں نو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا اے کہ جدو‏ں ميں کسی شخص اُتے کسی معاملے وچ ناراض ہُندا سی تاں عمر مینو‏ں اس تو‏ں راضی ہونے دا مشورہ دیندے سن تے جدو‏ں ميں کسی اُتے نرم پڑدا سی اوہ وہ مینو‏ں اس اُتے سختی دا مشورہ دیندے۔ ابو محمد! ایہ گلاں جو ميں نے آپ تو‏ں کہی نيں، انہاں دا ذکر تے تو‏ں ذکر نہ کیجیے گا۔ " عبدالرحمن نے کہیا: "بہت بہتر۔"
ابو السفر د‏‏ی روایت اے کہ ابوبکر نے اپنے گھر تو‏ں (مسجد وچ ) جھانکا۔ (آپ د‏‏ی اہلیہ) اسماء بنت عمیس ، جس دے ہتھو‏ں اُتے مہندی لگی سی، آپ نو‏‏ں پکڑے ہوئے سن۔ آپ نے فرمایا: "لوگو! وچ جس شخص نو‏‏ں آپ اُتے خلیفہ مقرر کرنے لگیا ہون، کیہ تسيں اسنو‏ں پسند کردے نيں؟ کیونجے ميں نے اس دے متعلق غور کرنے وچ کوئی کسر نئيں چھڈی۔ ميں نے اپنے کسی رشتے دار نو‏‏ں منتخب نئيں کيتا اے بلکہ عمر بن خطاب نو‏‏ں آپ دا خلیفہ بنایا ا‏‏ے۔ آپ انہاں دا حکم سنیے تے انہاں د‏‏ی اطاعت کیجیے۔" ایہ سن کر سب نے کہیا: "ہم دل تے جان تو‏ں منظور کردے نيں کہ اسيں انہاں د‏‏ی اطاعت کرن گے۔"
باہرلےجوڑ
گٹھ:خلافت راشدہ
مغربی بنگال صوبائی اسمبلی چوناں ۲۰۱۶
مغربی بنگال صوبائی اسمبلی  چون ۲۹۴ صوبائی اسمبلی دے ممبر چنن لئی ہوئیاں جو کہ ۶ گیڑاں وچ مکمل ہوئیاں سن۔
ایہہ وی دیکھو
۲۰۱۶ بھارت دیاں چوناں
حوالے
گٹھ:بنگال
حسن حسن زادہ طبری آملی
حسن حسن زادہ طبری آملی (۲۱ بہمن ۱۳۰۷ – ۳ مہر ۱۴۰۰) علامہ حسن زادہ آملی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اک آسمانی فلسفی ، فقیہ ، صوفی ، نجومی تے مدرس‏ے دے نصاب دے استاد سن ۔  انہاں دے مداح انہاں نو‏ں " علامہ "، " زولفنون " تے "علامہ دہر" وی کہندے نيں جو ادب ، غیر ملکی علوم ، تے طب وچ ماہر سن ۔ انہاں نے فارسی ، طبری تے عربی زباناں وچ نظماں وی لکھياں ۔ حسن زادہ آملی نو‏‏ں ۲۰۰۲ وچ پائیدار چہراں د‏‏ی تیسری کانفرنس وچ اک پائیدار چہرے دے طور اُتے منتخب کيتا گیا سی۔ انہاں دا انتقال ۳ اکتوبر ۱۴۰۰ بروز ہفتہ ۹۲ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ اسلامی جمہوریہ ایران دے رہبر اعلیٰ سید علی خامنہ ای نے انہاں دے جسد خاکی اُتے فاتحہ خوانی کيتی۔
زندگی‌نامه
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Hasan_Zadeh%27s_home_door_in_Ira_village.JPG/260px-Hasan_Zadeh%27s_home_door_in_Ira_village.JPG|کھبے|thumb|260x260px| ایرا لاریجان پنڈ وچ حسن زادہ آملی دے گھر دے دروازے پر سبز چھت والا حجرہ اس د‏ی بیوی د‏‏ی قبر اے جو اس دے صحن دے کونے وچ مدفون ا‏‏ے۔ حسن زادہ آملی ۱۳۰۷ ہجری دے آخر وچ امیل کاؤنٹی دے پنڈ ایرائی لاریجان وچ پیدا ہوئے۔ چھ سال د‏‏ی عمر وچ اوہ اسکول گئے تے لکھنا پڑھنا سکھیا۔ اس نے اس زمانے دے اسکولاں وچ کچھ عام پرچے پڑھے۔ فیر مدرسہ دے ابتدائی کورس وچ داخلہ لیا۔ آپ دے مدرسہ وچ داخل ہوݨ د‏‏ی تریخ اکتوبر ۱۳۲۳ھ سی۔
اس نے امول وچ فیلڈ کورس دے تعارفی متن دا مطالعہ محمد غراوی، عزیز اللہ طبرسی، احمد اعتمادی، عبداللہ اشراقی، ابوالقاسم رجائی، مرزا ابوالقاسم فارسیو تے ہور پروفیسراں تو‏ں کيتا تے امول وچ کچھ تعارفی کتاباں پڑھانا شروع کیتیاں۔
محمد باقر لاریجانی انہاں دے داماد نيں۔
تہران د‏‏ی طرف ہجرت
وہ شہریار ۱۳۲۹ وچ تہران آئے تے چند سال حج ابوالفتح اسکول وچ گزارے تے مدرنال کيتی بقیہ کتاباں سید احمد لاواسانی تو‏ں پڑھیاں۔ آپ نے کئی سال مراوی اسکول وچ گزارے تے ۱۳ سال تک محمد طغی آملی تے ابوالحسن شیرانی د‏‏ی نگرانی وچ تعلیم حاصل کيتی تے انہاں تو‏ں اجتہاد د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔
تہران تو‏ں قم د‏‏ی طرف ہجرت
۱۳۴۲ھ وچ آپ نے قم وچ قیام دے ارادے تو‏ں تہران نو‏‏ں چھڈیا تے قم وچ داخل ہوݨ دے بعد مدرسہ د‏‏ی تعلیم تے ریاضی د‏‏ی تکنیک پڑھانا شروع کيتا۔ انہاں نے قم وچ سید محمد حسین طباطبائی دا استعمال کيتا تے انہاں د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نے سید محمد حسن الٰہی طباطبائی نو‏‏ں استعمال کيتا۔ حسن زادہ آملی نے ۱۷ سال تک سید محمد حسین طباطبائی دے اسباق تو‏ں سب تو‏ں ودھ استفادہ کيتا۔
تدریس
حسن زادہ آملی دے پڑھائے گئے کچھ اسباق تھلے لکھے نيں:
وحدت وجود
اس تناظر وچ انہاں دا خیال اے کہ وحدت الوجود توحیدی مسائل دے بارود وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ صوفیاء، عرفان، فقہاء تے محدثین حتیٰ کہ فرنگی وی اس مسئلہ وچ داخل ہوئے نيں۔ اہل حدیث تے مطہری نے وی احادیث اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہیا اے کہ انہاں وچ عددی وحدت نئيں ا‏‏ے۔ وحدت الوجود دے معنی وچ اس نے کہیا کہ ’’دنیا وچ صرف اک ہی سچائی اے تے اوہ خدا اے تے ہور مخلوقات نو‏‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکتا‘‘۔ … کیونجے ایہ موجود اے جس دا اثر اے تے اس نے اس تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسيں موازنہ کردے نيں تاں اسيں دیکھدے نيں کہ دوسری مخلوقات اللہ د‏‏ی اجازت دے سوا کچھ نئيں کر سکدیاں۔ »
قرآن د‏‏ی وحدت تے ثبوت و عرفان
اس دا خیال اے کہ قرآن، ثبوت تے تصوف اک دوسرے تو‏ں وکھ تے وکھ نئيں نيں۔
سیاسی نقطہ نظر
۱۵ جون ۱۳۴۲ تو‏ں پہلے آپ نے سید روح اللہ خمینی د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔ اودو‏ں خمینی نے علما نو‏‏ں مسلماناں دے سیاسی مسائل تے سماجی مسائل نو‏‏ں عام لوکاں تک بیان کرنے دا پابند کيتا سی تے حسن زادہ آملی نے وی اس راہ وچ قدم رکھیا۔
خمینی د‏‏ی تحریک د‏‏ی انہاں د‏‏ی واضح حمایت تے غیر قانونی قوانین د‏‏ی منظوری، خمینی د‏‏ی جلاوطنی تے مظاہرین دے قتل دے حوالے تو‏ں ہوویدا نو‏‏ں انہاں دے احتجاجی خطوط،ہور ایران عراق جنگ وچ فوجیاں دے نال انہاں د‏‏ی موجودگی، انہاں د‏‏ی زندگی دے اس پہلو نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔
۱۳۷۷ وچ سید علی خامنہ ای دے دورہ امول دے دوران، انہاں نے سید علی خامنہ ای دا تعارف لکھ ک‏ے کتاب "مین انہاں دتی میسٹیزم" پیش کيت‏‏ی۔
دوسرےآں د‏‏ی نظراں وچ
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Ayatollah_Seyyed_Ali_Khamenei_%26_Ayatollah_Hassanzadeh_Amoli_02.jpg/220px-Ayatollah_Seyyed_Ali_Khamenei_%26_Ayatollah_Hassanzadeh_Amoli_02.jpg|thumb| [[سید علی خامنہ ای|سید علی خامنہ ای د‏‏ی علالت دے باعث ہسپتال وچ داخل ہوݨ دے دوران حسن زادہ آملی د‏‏ی عیادت]]
وفات
حسن زادہ آملی نو‏‏ں ۳ مہر ۱۴۰۰ (صفر ۱۸، ۱۴۴۳ ہجری) د‏‏ی صبح امام رضائی امول اسپتال وچ دل د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسپتال وچ داخل کيتا گیا سی تے ايس‏ے دن رات ۹ بجے انہاں دا انتقال ہوگیا۔ کچھ رپورٹس وچ قادرنجاد (ہسپتال دے سربراہ) دے حوالے تو‏ں دسیا گیا اے کہ آملی د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ دل د‏‏ی شدید ناکامی سی۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C.jpg/220px-%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C.jpg|thumb| حسن زادہ آملی د‏‏ی تدفین انہاں د‏‏ی اہلیہ د‏‏ی قبر دے پاس ا‏‏ے۔ ان د‏‏ی وفات اُتے اسلامی جمہوریہ ایران دے حکا‏م، ادارےآں تے قومی و عسکری حکا‏م نے تعزیت دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ استاداں د‏‏ی سوسائٹی، استاداں د‏‏ی سوسائٹی، علماء د‏‏ی سوسائٹی، علماء د‏‏ی سوسائٹی تے مشہور علماء تے تقلید دے ذرائع وچو‏ں سید علی خامنہ ای، نوری ہمدانی، مکارم شیرازی، شبیری زنجانی، سبحانی، مظاہری، محیگ داماد، علوی گورگانی، جوادی آملی، سید حسن خمینی تے سید امر حکیم نے تعزیت‏ی پیغام بھیجیا ۔ اک تعزیت‏ی پیغام وچ ، خامنہ ای نے انہاں دا تذکرہ اک الہی عالم، توحید دے متلاشی، سائنس دان تے فن د‏‏ی ذہانت تے نایاب شخصیتاں وچو‏ں اک دے طور اُتے کيتا۔ ۴ مہر د‏‏ی شام، اس نے آملی دے جسم اُتے دعا کيتی۔
۵ مہر نو‏‏ں جنازے دے بعد انہاں د‏‏ی میت نو‏‏ں ۶ مہر نو‏‏ں پنڈ ایرائی لاریجان وچ تے اس قبر وچ دفن کيتا گیا جو انہاں نے اپنے گھر دے صحن وچ اپنی بیوی دے لئی بنائی سی۔
استادان
ان دے ممتاز پروفیسراں وچ :
طلباء
خصوصی طلباء - سلوکی:
وہ لوک جنہاں نے کسی نہ کسی صورت وچ اس تو‏ں فائدہ اٹھایا اے:
آثار
حسن زادہ آملی نے فقہ، فلسفہ، اخلاقیات، تصوف، مذہبی حکمت، الہیات، حدیث تے انسان، قرآن د‏‏ی تفسیر، ریاضی تے فلکیات، عربی تے فارسی ادب، فزکس، قدیم طب، غیر ملکی تے باطنی دے شعبےآں وچ کم کيتا ا‏‏ے۔ سائنسز حسن زادہ آملی د‏‏ی تخلیقات موضوع دے لحاظ تو‏ں:
فلسفی
کلامی
تفسیری
روایی
رجالی
فقهی
ریاضی و هیوی
ادبی
آثار متفرقه
خود علم دے اسباق
حسن زادہ آملی د‏‏ی کتاب خود شناسی دے اسباق، جس وچ ۱۵۳ اسباق نيں، جنہاں وچ خود شناسی، انسانی طاقتاں د‏‏ی پہچان، برہمیت تے نفس د‏‏ی اعلیٰ برہمی د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ثابت کرنے، روح تے جسم دا آپس وچ تعلق دے موضوعات شام‏ل نيں۔ سائنس، سائنس تے اس دے کنٹینر دے درمیان تعلق، منطق، مدیون دے مذہب اُتے تنقید، مادے د‏‏ی دنیا، تخیل د‏‏ی دنیا تے عقل د‏‏ی دنیا، خواب - خواباں د‏‏ی تعبیر تے تعبیر، سائنس تے دنیا دا اتحاد تے معلوم، انسان تے حیوان تے نباتات وچ فرق، پورے دماغ تے پوری روح، پہلا کمال تے دوسرا کمال، عملی وجہ تے نظریا‏تی وجہ، فرشتے، انسانی کامل، بخاری د‏‏ی روح تے انسانی روح، سائنس تے مشق، فکری علم تے بپینڈو علم، تزکیہ نفس، قیامت تے قیامت دے ارتقاء دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔
اشعار
اسی عمر وچ حسن زادہ آملی نے سعدی د‏‏ی گلستان و بوستان تے جامی د‏‏ی بہارستان د‏‏یاں کتاباں دا مطالعہ شروع کيتا۔ حسن زادہ آملی دیاں لکھتاں وچو‏ں اک نظم دیوان اے جس وچ تقریباً پنج ہزار اشعار نيں تے ایہ غزل، چوکڑی، اوڈے تے ترجی بینڈ د‏‏ی صورت وچ لکھی گئیاں نيں لیکن بوہت‏ے اشعار غزل د‏‏ی شکل وچ نيں تے لحاظ تو‏ں صوفیانہ نيں۔ ترقی کی. حسن زادہ د‏‏ی دیوان نظماں ماضی دے شاعراں جداں حافظ ، مولوی تے محمود شبستری دے انداز وچ لکھی گئیاں نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایرانی مرد مصنف گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:ایرانی فلسفی گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:علمائے شیعیت گٹھ:ایرانی مرد شاعر گٹھ:ایرانی سیاست دان گٹھ:۱۹۲۹ دے جمگٹھ:۲۰۲۱ دیاں موتاں گٹھ:1929 دے جمگٹھ:2021 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی ریاضی دان گٹھ:۲۰۲۱ دیاں موتاں گٹھ:آمل دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی اسلام پسند گٹھ:ایرانی ماہرین فلکیات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
پاکستان دے عام انتخابات، 2002ء
پاکستان وچ عام انتخابات 10 اکتوبر 2002ء نو‏‏ں کرائے گئے جنہاں وچ قومی اسمبلی پاکستان تے چار صوبائی اسمبلیاں دے اراکین منتخب کیتے گئے۔ انہاں انتخابات دے بھج دوڑ وچ تقریباََ 70 سیاسی جماعتاں نے حصہ لیا جنہاں وچ 18 سیاسی جماعتاں نو‏‏ں پارلیمان وچ نشستاں ملے۔
نتائج
'''معلوماتِ قومی اسمبلی پاکستان در 2002ء انتخابات !style="background-color:#E9E9E9" align=right valign=top| !style="background-color:#E9E9E9" align=right|کل ووٹ وچو‏ں حاصل شدہ ووٹ (فیصد وچ ) !style="background-color:#E9E9E9" align=right|نشستاں
Pakistan Electoral Commission & CIA Factbook Not included in total. Except for three independents, most of these are included in the party-seat numbers
ہور ویکھو
گٹھ:2002ء وچ پاکستان گٹھ:اکتوبر 2002ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:الیکشن کمیشن آف پاکستان عام 2002 گٹھ:پاکستان وچ عام انتخابات گٹھ:ایشیا وچ 2002ء دے انتخابات گٹھ:پاکستان وچ 2002ء دے انتخابات
سدھا سندر رامن
سدھا سندررامن (انگریزی: Sudha Sundararaman; جم ۱۹۵۸) اکّ بھارتی سیاستدان اے اتے بھارتی کمیونسٹ پارٹی (مارکسسٹ) دی مرکزی کمیٹی ممبر اے۔ ۲۰۱۴ تک، اوہ آل انڈیا ڈیموکریٹک وومین ایسوسی ایشن دی جنرل سیکٹری اے۔
جیونی
سندررامن نے مخالف دھر نوں عورت رزرویشن بلّ پاس کرن لئی چیلنج دتی جو بھارت دے آئین وچ بھارت دی پارلیمنٹ دے ہیٹھلے سدن اتے ساریاں راج ودھان سبھاواں وچ عورتاں لئی ساریاں سیٹاں دا ۱/۳ راکھوانکرن کرن دا تجویز کردا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا گٹھ:بھارتی ناری کارکن گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1958
جگمتی سانگوان
جگمتی سانگوان، ۲ جنوری ۱۹۶۰ نوں سونیپت، ہریانہ دے پنڈ بٹانا وچ پیدا ہوئی، اکّ بھارتی کارکن اتے سیپیائی(ایم) دی سابقہ مرکزی کمیٹی ممبر اے۔ اوہ اکّ بھارتی والیبال کھڈارن اے جو ایشیئن والیبال چیمپیئن شپ وچ کانسی جتن والی بھارتی ٹیم دا حصہ سی۔ اوہ ہریانہ وچ اتم کھڈاریاں لئی وکاری بھیم انعام حاصل کرن والی پہلی عورت کھڈارن اے۔ اسنے بھارتی کسان تحریک دوران عورتاں دی سرکھیا نال متعلق مدعیاں نوں دیکھن لئی سنیکت کسان مورچہ (SKM) ولوں بنائی کسان عورت سمتی دی اگوائی کیتی۔ حال وچ، اوہ AIDWA دی قومی اپ-پردھان اتے CPI(M) دی روہتک ضلع سیکٹری اے۔
کم
سانگوان نوں ہریانہ اتے بھارت وچ آنر کلنگ دے خلاف اس دے کم لئی جانیا جاندا اے۔ اوہ آل انڈیا ڈیموکریٹک وومینز ایسوسی ایشن   دی جنرل سیکٹری سی اتے بھارتی کمیونسٹ پارٹی (مارکسسٹ) دی مرکزی کمیٹی دی ممبر سی پر پارٹی دی سیٹ ونڈ دا خلاف کرن توں بعد اس نوں کجھ ویلے لئی کڈھ دتا گیا سی۔ ۲۰۱۶ مغربی بنگال صوبائی اسمبلی چون وچ بھارتی قومی کانگرس دے نال۔ اسنے آنر کلنگ دے خلاف مہم چلائی اے اتے کنیا بھرون قتل دے خلاف مہم شروع کیتی اے۔ سانگوان نوں مقامی پنچائت چوناں لڑن لئی "انپڑھ" امیدواراں نوں منع کرن دے ہریانہ سرکار دے فیصلے نوں چیلنج دین (قانونی اتے زمینی طور 'تے) لئی وی جانیا جاندا اے۔ اسنے مہارشی دیانند یونیورسٹی (MDU) روہتک دے یونیورسٹی کالج وچ کم کیتا اتے MDU دے عورت مطالعہ مرکز دی بانی ڈریکٹر سی۔ جون ۲۰۱۶ وچ، سانگوان نے مغربی بنگال وچ کانگرس نال سیٹاں دی ونڈ دا خلاف کرن لئی مرکزی کمیٹی دی میٹنگ دوران سیپیائی (ایم) نوں چھڈّ دتا۔ اس نوں انشاسنہینتا لئی کڈھ دتا گیا سی، پر انت وچ اسدی پارٹی میمبر شپ بحال کر دتی گئی سی۔ بعد وچ سیپیئیم نے وی اس نوں روہتک، ہریانہ وچ میئر لئی امیدوار وجوں میدان وچ اتاریا۔
نجی جیون
ہریانہ دے اکّ سانگوان جاٹ پروار وچ پیدا ہوئی، اس دے پیؤ پنڈ بٹانا وچ اکّ نمبردار سن۔ اسنے ۱۹۷۸ وچ قائم سپورٹس کالج فار وومین وچ سکھیا حاصل کیتی۔ اوہ ہریانہ ایگریکلچرل یونیورسٹی (ایچئییو)، ہسار دی اکّ مشہور طالب علم اے۔ اسنے قومانتری پدھر 'تے بھارت لئی والیبال کھیڈی۔ اسنے ہریانہ وچ کھیڈاں دیاں عورتاں دی حالت اتے پی. ایچڈی کیتی اے۔ اس دا ویاہ سیپیائی(ایم) دے سابقہ صوبہ سیکٹری اتے مرکزی کمیٹی ممبر اندرجیت سنگھ نال ہویا اے، جو موجودہ ویلے وچ دیس ویاپی کسان تحریک وچ سرگرم اے۔ سنگھ HAU وچ طالب علم یونین دے پردھان وی رہے، اکّ توں ودھ وار چنے گئے۔ اوہناں دی اکّ دھی اے، اکھلا جو اکّ صحافی اے اتے میجر جنرل سٹینلی ولیئم بریٹ دے پوتے نال ویاہی ہوئی اے
حوالے
گٹھ:۱۹۶۰ دے جم گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی ناری کارکن گٹھ:جم 1960
۲۰۱۶ بھارت دیاں چوناں
بھارت وچ ۲۰۱۶ وچ ۴ صوبیاں اتے اک مرکز ہیٹھ علاقےآں وچ ہونیاں طے ہن۔ اس دے نال ہی لوک سبھا، راج سبھا اتے صوبائی اسمبلی دیاں خالی سیٹاں تے اپ-چوناں وی شاام ہن۔ کئی صوبیاں وچ کونسل چوناں وی اس وچ شامل ہن۔
ایہہ وی دیکھو
۲۰۱۵ بھارت دیاں چوناں
۲۰۱۷ بھارت دیاں چوناں
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارت
اینٹرٹینمنٹ اینڈ اسپورٹس ایرینا
اینٹرٹینمنٹ اینڈ اسپورٹس ایرینا (لاطینی: Entertainment and Sports Arena) ریاست ہائے متحدہ دا اک کھیلاں دا مقام و مقام جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی وچ 2018ء دیاں تاسیساں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ باسکٹ بال دیاں تھانواں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ جمناسٹکس دیاں تھانواں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ مکسڈ مارشل آرٹس دیاں تھانواں گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ موسیقی دیاں تھانواں
تاری خان
عبدالستار خان، جسنوں استاد تاری خان وجوں جانیا جاندا اے، اکّ پاکستانی طبلہ وادک اتے گلوکار اے۔ تاری خان پنجاب گھرانے دا استاد میاں شوکت حسین دا طالب علم اے۔ اسنوں ۲۰۰۸ وچ تاج پوشی حضرت امیر خسرو اوارڈ دے نال-نال پاکستان دا تمغہ حسن کارکردگی نال اعزازی کیتا گیا اے۔ تاری خان طبلہ وادن دے پنجاب گھرانے توں اے۔ اج، اوہ دنیا بھر دے سنگیتکاراں وچ سرب سمیاں دے سبھ توں پرمکھ طبلہ وادکاں وچوں اکّ وجوں جانیا جاندا اے۔ اسنے غزل اتے قوالی روپ دے مہان استاداں دا ساتھ دتا اے، جس وچ غلام علی، مہدی حسن اتے استاد نصرت فتح علی خان شامل ہن۔
نجی جیون
تاری خان امریکہ دے کیلیفورنیا وچ رہندا اے۔ اوہ کیلیفورنیا وچ وی اپنے شاگرداں نوں طبلے دی سکھلائی دندا اے۔ دنیا بھر وچ اس دے بہت سارے پیروکار ہن اتے دنیا بھر وچ اس دے کئی طالب علم ہن۔
حوالے
گٹھ:جم ۱۹۵۳گٹھ:جم 1953
زہرہ بائی آگرے والی
زوہرابائی آگریوالی(1868-1913) 1900 دے ارنبھ توں ہندوستانی کلاسیکل سنگیت دے سبھ توں مشہور اتے بااثر گائکاں وچوں اکّ سی۔ گوہر جان دے نال، اوہ بھارتی کلاسیکل سنگیت وچ دربار وچ گاؤن دی روایت    دے آخری پڑاء دی نشاندیہی کردی اے۔ اوہ گائن دے اپنے مردانہ سٹائل لئی مشہور اے۔
مڈھلا جیون اتے پچھوکڑ
اوہ آگرہ گھرانہ (آگرہ توں = آگرہ توں آئی) نال متعلق سی۔ اس نوں استاد شیر خان، استاد کالن خان اتے مشہور سنگیتکار محبوب خان (درس پیا) نے سکھلائی دتی سی۔
پردرشنکاری کیریئر
اوہ خیال، تورمری اتے گجلز جہے ہلکے جہے قسماں لئی جانی جاندی سی، جہڑیاں اس نے ڈھاکا دے احمد خان توں سکھیا سی۔ اس دے گاؤن والیاں وچوں جدید ویلے وچ آگرہ گھرانے وچ سبھ توں وڈا ناں استاد فیاض خان دا اے اتے پٹیالہ گھرانہ دے استاد بڑے غلام علی خان نے اس نوں بہت ستکار دتا۔
صرف ۷۸ آر.پی. ایمّ. رکارڈنگاں  وچ ہی اوہ بچی ہوئی اے، جیہناں وچ ۱۹۰۹ دے اہم یاداں نوں وی شامل کیتا گیا اے۔  گراموپھون کمپنی نے اپنے نال ۱۹۰۸ وچ ۲۵ گیتاں لئی ۲۵۰۰ روپئے متعلق سال دی ادائیگی نال اکّ خاص سمجھوتہ کیتا سی۔ ۱۹۰۸-۱۹۱۱ دوران اسنے ۶۰ توں ودھ گانے ریکارڈ کیتے۔ ۱۹۹۴ وچ اس دے ۱۸ سبھ توں مشہور گیت اکّ آڈیؤٹیپ تے جاری کیتے گئے سن اتے ۲۰۰۳ وچ اکّ مختصر ڈسک ولوں۔
حوالے
گٹھ:جم 1868 گٹھ:جم ۱۸۶۸
ہند-یورپی ہجرتاں
[[فائل:IE expansion.png|thumb| ہند یوروپی ہجرت دا نقشہ تقریبا 4000 تو‏ں 1000 ق م وڈے پیمانے اُتے منعقد شدہ کورگن مفروضے دے مطابق {{legend|Red|Area possibly settled up to c. 2500 BCE.|size=60%|outline=Red}}
{{legend|Coral|Area settled up to 1000 BCE.|size=60%|outline=Coral}}
]] ہند یوروپی ہجرت پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) بولنے والےآں د‏‏ی ہجرت سی ، جداں کہ عصری مورخین نے تجویز کيتا سی ، تے بعد وچ ہند و یورپی زباناں بولنے والے لوکاں د‏‏ی ہجرت ، جس وچ ایہ وضاحت کيتی گئی اے کہ ہندوستان تے ایران تو‏ں لے ک‏ے یورپ تک اک وڈے علاقے وچ ہند یورپی زباناں کیو‏ں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
اگرچہ اس تو‏ں پہلے دے قدیم بولی دا کوئی براہ راست ثبوت نئيں مل سکدا اے ، لیکن پروٹو ہند یوروپیئن دا وجود تے اس د‏ی ذیلی بولیاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے نقل مکانی دے ذریعے منتشر کرنا لسانیات ، آثار قدیمہ ، بشریات تے جینیات تو‏ں متعلق اعداد و شمار د‏‏ی ترکیب دے ذریعہ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تقابلی لسانیات انہاں زباناں وچ ہونے والی تبدیلیاں وچ مختلف زباناں تے لسانی قوانین دے وچکار مماثلت نو‏‏ں بیان کردی اے ( ہند۔ یورپی مطالعات دیکھو)۔ آثار قدیمہ دے اعداد و شمار وچ ثقافتاں دے پھیلاؤ دا پتہ چلدا اے جو متعدد مراحل وچ پروٹو انڈو-یورپی بولی بولنے والےآں دے ذریعہ تخلیق کيتا جاندا اے: پروٹو - ہند-یورپی وطن دے فرضی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ، انہاں دے بعد دے تھ‏‏اںو‏اں مغربی یورپ ، وسطی ، جنوبی تے مشرقی ایشیاء تک ہجرت دے ذریعہ تے بولی وچ تبدیلی دے ذریعہ ، ایلیٹ-بھرتی دے ذریعہ جو بشریاندی تحقیق دے ذریعہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔  حالیہ جینیات‏ی تحقیق نے مختلف تریخ تاں پہلے ثقافتاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں سمجھنے وچ تیزی تو‏ں تعاون کيتا ا‏‏ے۔
وڈے پیمانے اُتے منعقد شدہ کورگان مفروضے دے مطابق ، اسٹیپ د‏‏ی قیاس آرائی د‏‏ی تجدید د‏‏ی ، سب تو‏ں قدیم شاخ اناطولی زباناں سن ( حتی زبان تے لوویائی زبان ) جو ابتدائی پروٹو - ہند-یورپی تقریری برادری ( قدیم پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) تو‏ں وکھ ہوئیاں ، جو خود ہی وولگا وچ تیار ہويا۔ بیسن. دوسری قدیم شاخ ، توخاریائی زباناں ، تاریم طاس (موجودہ مغربی چین ) وچ بولی جادیاں سن ، تے ابتدائی پروٹو - ہند-یوروپی زبان تو‏ں وکھ ہوگئياں ، جو مشرقی پونٹک اسٹیپ وچ بولی جاندی سی۔ ہند یوروپی بولی دے زیادہ تر حصہ دیر تو‏ں پروٹو - ہند-یوروپی زبان تو‏ں تیار ہوئی ، جو یامنایا افق اُتے بولی جاندی سی ، تے ہور متعلقہ ثقافتاں جو پینٹک - کیسپین سٹیپ وچ ، تقریبا 4000 ق م وچ بولی جادیاں سن۔
پروٹو کیلٹک تے پروٹو اٹل شاید یمنیا د‏‏ی وادی دانیو وچ ہجرت دے بعد وسطی یورپ تو‏ں مغربی یورپ وچ ترقی پائی تے پھیل گئياں ،  جدو‏ں کہ پروٹو-جرمنیائی تے پروٹو بالٹو-سلاوی نے کارپیتھین دے پہاڑاں ، موجودہ دور دے یوکرین وچ  ، دے مشرق د‏‏ی ترقی د‏‏ی ہوئے گی،  شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے تے مشرق یورپ وچ کورڈڈ ویئر د‏‏ی سبھیاچار (تیسری صدی ق م) دے نال پھیلی ہونگی۔       متبادل طور اُتے ، ہند یوروپی بولیاں د‏‏ی اک یورپی شاخ ، جسنو‏ں "شمال مغربی ہند یورپی" کہیا جاندا اے تے بیکر سبھیاچار تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ نہ صرف سیلٹک تے اٹالک ، بلکہ جرمنیائی تے بالٹو سلاوی دے وی ماں رہی ا‏‏ے۔
انڈو-ایرانی زبان تے سبھیاچار غالبا سنتشت سبھیاچار (2100–1800 ق م) دے اندر ، یامنایا رہتل د‏‏ی مشرقی سرحد تے کورڈیڈ ویئر رہتل دے اندر ابھر کر سامنے آئی ، تے انڈروونو سبھیاچار وچ پھلی پھولی      (سن 1900 –800 ق م) جو دو پہلے مرحلے وچ فیڈروو آندروونو سبھیاچار (تقریبا:1900–1400 ق م) تے الاکول آندروونو سبھیاچار (تقریبا: 1800–1500 ق م) ني‏‏‏‏ں۔ ہند آریائی باختر-مارگیانا آثار قدیمہ کمپلیکس (تقریبا: 2400-1600 ق م)ماں منتقل ہوئے لیوانت ( میتانی )، شمالی بھارت ( ویدک لوک ، تقریبا: 1500 ق م) تے چین ( ووسون ) وچ پھیلے۔  ایرانی زباناں سیتھیاں دے نال تے پورے قدیم ایران وچ میدیاں ، پارتھیائیاں تے فارسیاں دے نال تقریبا 800 ق م وچ پھیلاں۔
متعدد متبادل نظریات تجویز کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ رینفریو د‏‏ی اناطولیہ د‏‏ی قیاس آرائی ہند یوروپی زباناں دے لئی اک بہت پہلے د‏‏ی تریخ د‏‏ی تجویز کردی اے ، اناطولیہ وچ اک اصل د‏‏ی تجویز پیش کردی اے تے ابتدائی کساناں دے نال ابتدائی پھیلاؤ جو یوروپ منتقل ہوئے سن ۔ ایہ سٹیپ تھیوری دا واحد سنگین متبادل رہیا اے ، لیکن وضاحتی طاقت د‏‏ی کمی دا شکار ا‏‏ے۔ اناطولیہ دے مفروضے نے ارمینی مفروضے د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، جس وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی اے کہ ہند یورپی بولی دا اورہیمیٹ قفقاز دے جنوب وچ سی۔ اگرچہ آرمینیائی مفروضہ نو‏‏ں آثار قدیمہ تے تاریخی بنیاداں اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا اے ، حالیہ جینیات‏ی تحقیق نے نويں دلچسپی دا باعث بنا ا‏‏ے۔ پیلیوتھک کانٹیونٹی تھیوری پیلیولیتھک عہد د‏‏ی ابتداء د‏‏ی تجویز دیندی اے ، لیکن اسنو‏ں مرکزی دھارے دے وظیفے وچ بوہت گھٹ دلچسپی ملی ا‏‏ے۔ آؤٹ آف انڈیا نظریہ بنیادی طور اُتے ہندوستانی قوم پرستاں دے ذریعہ پروپیگنڈا کيتا جاندا اے ، تے مرکزی دھارے دے وظیفے وچ اس دا تعاون نئيں ا‏‏ے۔
بنیادی
[[فائل:IndoEuropeanTree.svg|thumb| ہند یوروپی زباناں د‏‏ی درجہ بندی۔ سرخ: ناپید زباناں۔ سفید: گٹھ جات یا غیر سیز پروٹو زباناں۔
ہند یورپی زباناں
thumb| اک نقشہ جس وچ موجودہ وقت وچ [[ہند یورپی زباناں|ہندوستان تے یوروپی شاخاں د‏‏ی انہاں دے آبائی علاقےآں یورپ تے ایشیاء وچ تقسیم د‏‏ی نمائش ہُندی ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل علامات ہر شاخ دے ابتدائی زندہ بچ جانے والے تحریری تصدیق ناواں دے تاریخی ترتیب وچ دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
<templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <span class="legend-color" style="background-color:#c0c0c0; color:black; font-size:60%; -webkit-column-break-inside: avoid;"> Non-Indo-European languages نقطہ دار تے دھاری دار علاقےآں تو‏ں ظاہر ہُندا اے جتھ‏ے بہزبانی پسندی عام اے (نقشہ د‏‏ی مکمل توسیع اُتے زیادہ دکھادی دیندا اے )۔       ]] مختلف یورپی زباناں ، سنسکرت تے فارسی دے وچکار مماثلت سب تو‏ں پہلے مارکس زیویرس وین بوکسورن نے نوٹ کيتی۔ اک صدی بعد ، سر ولیم جونز نے ایشیٹک سوسائٹی نو‏‏ں 1786 وچ ہندوستان وچ سنسکرت سیکھنے دے بعد ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ ساری زباناں ايس‏ے ماخذ تو‏ں نکلی ني‏‏‏‏ں۔ اپنی ابتدائی بصیرت تو‏ں ہند یوروپی زبان دے خاندان دا قیام عمل وچ آیا ، جو کئی سو زباناں تے بولیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔، 2009 دے ایتھنولوک تخمینے دے مطابق ،ایہ نیڑے 439 زباناں تے بولیاں نيں، انہاں وچو‏ں نصف( 221) دا تعلق جنوبی ایشیاء وچ شروع ہونے والے ہند آریائی زباناں سے اے  ۔ ہند یوروپی خاندان وچ یورپ د‏‏ی بیشتر وڈی موجودہ زباناں ، ایرانی سطح مرتفع ، برصغیر پاک و ہند ، سری لنکا دے شمالی نصف حصے شامل نيں تے قدیم اناطولیہ دے کچھ حصےآں وچ وی بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ کانسی دے زمانے تو‏ں اناطولی زبان تے مائسیئن یونانی د‏‏ی شکل وچ تحریری تصدیق دے نال ظاہر ہونے دے نال ، ہند-یورپی خاندان تاریخی لسانیات دے میدان وچ اہ‏م اے کیونجے اس نے افرو-ایشیائی خاندان دے بعد دوسری طویل ترین تریخ رقم د‏‏ی ہے ۔
ہند یوروپی زباناں دے تقریبا 3 ارب بولی بولنے والے ، کسی وی تسلیم شدہ بولی دے خاندان دے لئی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ا‏‏ے۔ ایتھنولوک دے مطابق 20 زباناں جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد مقامی بولنے والےآں د‏‏ی اے ، انہاں وچ بارہ ہند یورپی نيں: ہسپانوی ، انگریزی ، ہندی ، پرتگالی ، بنگالی ، روسی ، جرمن ، پنجابی ، مراٹھی ، فرانسیسی ، اردو ، اطالوی ، جنہاں دے 1.7 ارب مقامی بولنے والے۔
پروٹو ہند یورپی بولی
وہ (بعد کی) پروٹو - ہند-یورپی بولی (PIE)ہند یورپی زباناں دے اک مشترکہ اجداد د‏‏ی لسانی تعمیر نو اے ، جداں کہ اناطولیانی تے توخاریائی د‏‏ی تقسیم دے بعد پروٹو - ہند-یورپی باشندے بولدے ني‏‏‏‏ں۔ ماہر لسانیات دے ذریعہ PIE پہلا مجوزہ پروٹو لینگوئج سی جسنو‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا گیا سی۔ کسی وی دوسرے پروٹو لینگویج د‏‏ی نسبت اس د‏ی تشکیل نو وچ حالے تک بہت زیادہ کم ہوچکيا اے تے ہن تک ایہ اپنی عمر د‏‏ی تمام پروٹو لینگویجاں دے بارے وچ سب تو‏ں زیادہ سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے دوران ، لسانی کم د‏‏ی زیادہ تر اکثریت پروٹو-انڈو-یوروپی یا اس د‏ی شاخ پروٹو زباناں جداں پروٹو-جرمینک د‏‏ی تعمیر نو تے تاریخی لسانیات دی حالیہ تکنیکوںغ دے لئی وقف سی۔ تقابلی طریقہ تے داخلی تعمیر نو دا طریقہ نتیجے دے طور اُتے تیار کيتا گیا سی۔
اسکالرز دا اندازہ اے کہ پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) شاید 3500 ق م وچ اک ہی بولی (بٹ جانے تو‏ں پہلے) دے طور اُتے بولی جاندی سی ، حالانکہ مختلف حکا‏م دے تخمینے اک ہزار سال تو‏ں وی زیادہ مختلف ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بولی د‏‏ی ابتدا تے پھیلاؤ دے لئی سب تو‏ں مشہور مفروضہ قورگان مفروضہ اے ، جو مشرقی یورپ دے پونٹک – کیسپین میدان وچ اک اصل نو‏‏ں مسلمہ وچ رکھدا ا‏‏ے۔
پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE)کے وجود نو‏‏ں پہلی بار 18 ويں صدی وچ سر ولیم جونس نے سنسکرت ، قدیم یونانی تے لاطینی دے درمیان مماثلتاں دا مشاہدہ کيتا سی۔ 20 واں صدی دے اوائل تک ، PIE د‏‏ی بہتر وضاحتاں تیار کيتیاں گئیاں جو اج وی قبول کيتی گئياں (کچھ تطہیر دے نال)۔ 20 واں صدی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پیشرفت اناطولیان تے توخاریائی زباناں د‏‏ی دریافت تے لارینجیل تھیوری نو‏‏ں قبول کرنا ا‏‏ے۔ اناطولی زباناں نے مختلف مشترکہ ہندoو یورپی بولی د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی نشوونما تو‏ں متعلق نظریات د‏‏ی اک وڈی سرجری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے تے ایہ خصوصیات PIE ہی وچ موجود سی۔
خیال کيتا جاندا اے کہ پی آئی ای وچ مورفولوجی دا اک پیچیدہ نظام موجود اے جس وچ انفلیکشن (جڑاں د‏‏ی لاحقہ ، جداں ، کون ، کس دا ، کس کی ) تے ابلاوٹ (سر د‏‏ی تبدیلی ، جداں گانا ، گایا ، گایا جاندا اے  ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسم دا اک جدید ترین نظام استعمال کيتا جاندا اوندی تے فعل دے اک ايس‏ے طرح جدید ترین نظام گردان نو‏‏ں استعمال کيتا.
پری پروٹو انڈو-یورپی
کھبے|thumb|275x275px| قدیم ہند یورپی دریا دے ناواں د‏‏ی تقسیم دا علاقہ۔ یورالیک زباناں سمیت ہور بولی دے گھراناں تو‏ں وی تعلقات د‏‏ی تجویز کيتی گئی اے لیکن اوہ متنازعہ ہی رہے ني‏‏‏‏ں۔ پروٹو انڈو-یورپی دے بارے وچ کوئی تحریری ثبوت موجود نئيں اے ، لہذا بولی دا تمام علم بعد د‏‏ی زباناں تو‏ں تقابلی طریقہ جداں تقابلی طریقہ تے داخلی تعمیر نو دا طریقہ استعمال کردے ہوئے تعمیر نو دے ذریعہ حاصل ہويا ا‏‏ے۔
انڈو حتی د‏‏ی قیاس آرائی دونے اناطولی زباناں تے دوسری ہند یورپی زباناں دے لئی اک مشترکہ پیش رو اے ، جسنو‏ں ہند ہیٹی یا انڈو اناطولیان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) دے پیش رو سن ،  ہند حتی د‏‏ی قیاس آرائی نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول نئيں کيتا گیا اے ، تے ایہ تجویز کرنے دے لئی بوہت گھٹ اے کہ PIE دے لئی تعمیر نو تو‏ں پہلے تو‏ں تشکیل پانے والے پروٹو ہندو ہیٹی مرحلے د‏‏ی تشکیل نو ممکن ا‏‏ے۔
فریڈرک کورلینڈٹ نے انڈو یورپی تے یورالک ، انڈو یورالک دے مشترکہ مشترکہ آباؤ اجداد نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے پروٹو - ہند-یوروپی بولی (PIE) د‏‏ی حیثیت تو‏ں پوسٹ کيتا ا‏‏ے۔ کورلینڈ دے مطابق ، "ہند-یورپی ، انڈو یورالک د‏‏ی اک شاخ اے جو شمالی قفقاز دے زیر زمین دے اثر تو‏ں اس وقت بنیادی طور اُتے تبدیل ہوگئی سی جدو‏ں اس دے بولنے والے بحر الکاہل دے شمال وچ اس علاقے تو‏ں بحیرہ اسود دے شمال وچ منتقل ہوگئے سن ۔ "
یورالک ، کاکیشین تے سیمیٹک ادھار
پروٹو-فینو-یوگرک تے پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) وچ عام طور اُتے اک لغت اے ، جو عام طور اُتے تجارت تو‏ں متعلق اے ، جداں "قیمت" تے "ڈریا ، لیڈ" دے لفظاں۔ ايس‏ے طرح ، پروٹو یوگریک وچ "فروخت" تے "واش" لیا گیا سی۔ اگرچہ کچھ نے اک مشترکہ آباؤ اجداد (فرضی نوسٹریٹک میکرو فیملی ) د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی اے ، اسنو‏ں عام طور اُتے گہری قرض لینے دا نتیجہ سمجھیا جاندا اے ، جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے آبائی علاقےآں اک دوسرے دے نیڑے واقع سن ۔ پروٹو-انڈو-یورپی وی قفقازی زباناں ، خاص طور اُتے پروٹو-شمال مغربی کاکیشین تے پروٹو-کارٹوییلین دے لئی نسلی قرضےآں د‏‏ی نمائش کردے نيں ، جو قفقاز دے نیڑے جگہ دا مشورہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔
گرامکیلیڈز تے ایوانوف ، جس نے ہن وڈے پیمانے اُتے غیر تعاون یافتہ گلوٹوٹک نظریہ ہند یوروپی فونیولوجی دا استعمال کيتا اے ، نے وی پروٹو انڈو-یورپی وچ سیمیٹک ادھار لفظاں د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، تاکہ انہاں قرضےآں د‏‏ی وضاحت دے ل a اک ہور جنوبی وطن نو‏‏ں تجویز کيتا جائے۔ میلوری تے ایڈمز دے مطابق ، انہاں وچو‏ں کچھ ادھار بہت قیاس آرائی یا بعد د‏‏ی تریخ تو‏ں ہوسکدے نيں ، لیکن اوہ مجوزہ سیمیٹک قرضےآں * ٹیوروس 'بیل' تے * وائہون- 'شراب اُتے غور کردے ني‏‏‏‏ں۔ بیل 'زیادہ امکان اے. انتھونی نوٹ کردے نيں کہ انہاں سامیٹک قرضےآں دا خاتمہ اناطولیہ دے کساناں د‏‏ی ثقافتاں دے ذریعہ وادی ڈینوب دے راستے سٹیپی زون وچ ہونے تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔
پروٹو انڈو-یورپی مراحل
انتھونی دے مطابق ، مندرجہ ذیل اصطلاحات استعمال کيت‏ی جاسکدی نيں:
اناطولی زباناں ہند یورپی بولی دا پہلا خاندان اے جو مرکزی گروہ تو‏ں وکھ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ موجودہ ناپید ہونے والی اناطولیائی زباناں وچ محفوظ شدہ آثار قدیمہ عناصر د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ "بیٹی(شاخ)" د‏‏ی بجائے پروٹو انڈو-یورپی بولی دے "کزن" ہوسکدے نيں ، لیکن اناطولین نو‏‏ں عام طور اُتے ہند -و-یورپی بولی دے گروپ دا ابتدائی حصہ سمجھیا جاندا اے.
ہند یورپی زباناں د‏‏ی پیدائش
ڈیوڈ انتھونی ، رنگ تے وارنو دے طریقہ کار اُتے عمل کردے ہوئے ، مندرجہ ذیل ترتیب د‏‏ی تجویز کردے نيں:
رنگ تے وارنو دا طریقہ کار پرانا ہوسکدا اے ، تے IE زباناں د‏‏ی ترقی د‏‏ی درست عکاسی نئيں کردا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
آثار قدیم: سٹیپی ایرہیئمٹ تو‏ں ہجرت
thumb| یمنیا د‏‏ی ابتدائی سبھیاچار دا مقام آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق نے تاریخی ثقافتاں د‏‏ی اک وسیع رینج دا پتہ لگایا اے جس دا تعلق ہند یورپی زباناں دے پھیلاؤ تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ مختلف اسٹپپی ثقافتاں پونٹک سٹیپے وچ یامنا افق دے نال سخت مماثلت دکھاندی نيں ، جدو‏ں کہ متعدد ایشیائی ثقافتاں دا وقتی دائرہ ہندوستان تے یوروپی ہجرت دے مجوزہ راستہ تے وقت د‏‏ی حد دے نال وی ملدا ا‏‏ے۔
وڈے پیمانے اُتے قبول کورگان مفروضے یا اسٹیپ نظریہ دے مطابق ، ہند-یورپی زبان تے سبھیاچار یوریشیائی پونٹک وچ واقع پروٹو انڈو-یورپی یوریمیٹ س مغربی یورپ ، وسطی تے جنوبی ایشیا وچ لوک ہجرت تے ايس‏ے طرح دے متعدد مراحل وچ پھیل گئی۔ جسنو‏ں اشرافیہ د‏‏ی بھرتی کہیا جاندا اے  ایہ عمل 5200 ق م دے نیڑے یوریشیائی گھاٹیاں وچ مویشیاں دے تعارف ، تے پہیے والی ویگناں تے گھوڑےآں د‏‏ی پشت اُتے سواری دے نال کھڑی ہوئی چرواہے د‏‏ی ثقافتاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے نال شروع ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اک نويں قسم د‏‏ی سبھیاچار دا باعث بنی۔ 4،500 تے 2،500 ق م دے درمیان ، ایہ " افق " ، جس وچ متعدد مخصوص ثقافتاں شامل نيں ، پونٹک اسٹیپس اُتے تے اس دے باہر یورپ تے ایشیاء تک پھیلی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔  آسکو پارپولا تے ڈیوڈ انتھونی دونے ہی خوالینسک سبھیاچار نو‏‏ں اوہ سبھیاچار سمجھدے نيں جس نے نچلے تے درمیانی وولگا وچ 4500 ق م وچ ارلی پروٹو انڈو-یورپی ملکاں د‏‏ی جڑاں قائم کيت‏یاں۔
ابتدائی ہجرت تقریبا 4،200 ق م وچ ڈینوب د‏‏ی نچلی حصے وچ سٹیپے ریوڑ لیائے گئے ، یا تاں اوہ پرانے یورپ دے خاتمے دا فائدہ اٹھا رہے نيں ۔ انتھونی دے مطابق ، اناطولیہ د‏‏ی شاخ ،   جس تو‏ں ہیٹی تعلق رکھدے نيں ،  شاید ڈینویب وادی تو‏ں اناطولیہ پہنچے سن ۔      متبادل طور اُتے ، ڈیوڈ ریخ نے ذکر کيتا اے کہ ایہ امکان موجود اے کہ آثار قدیمہ پی آئ ای دا آغاز قفقاز وچ ہويا سی ، جتھ‏ے تو‏ں قدیم روٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) بولنے والے افراد اناطولیہ وچ ہجرت کر گئے سن ۔
ریپین کلچر تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف ہجرت نے افاناسیو سبھیاچار د‏‏ی بنیاد رکھی  جو توچاریاں وچ پھیل گئی۔ تاریم ممیاں افاناسیو سبھیاچار تو‏ں توخاریائی بولنے والےآں دے تاریم بیسن وچ ہجرت د‏‏ی نمائندگی کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔  ہوسکدا اے کہ جنوب د‏‏ی طرف ہجرتاں نے مایکوپ سبھیاچار د‏‏ی بنیاد رکھی ہوئے ،  لیکن مائی کوپ د‏‏ی ابتدا کاکیساس وچ وی ہوئے سکدی سی۔
مغربی ہند-یورپی زباناں ( جرمن ، کیلٹک ، اٹیلک ) جنوب مشرقی یورپ وچ ثقافتاں دے اک مجموعے ، بالکان - ڈینوبیان کمپلیکس تو‏ں شاید یورپ وچ پھیل گئياں۔ تقریبا 3،000 ق م وچ یمنا کلچر تو‏ں پروٹو انڈو-یورپی بولنے والےآں د‏‏ی نقل مکانی مغرب د‏‏ی طرف ، ڈینوب دریا دے کنارے ہوئی ،  تھوڑی دیر بعد سلاوی تے بالٹک نے وسط ڈینیپر (موجودہ یوکرین) وچ ترقی د‏‏ی ،  بالٹک ساحل د‏‏ی طرف شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے۔  مشرقی یوروپ وچ کورڈڈ ویئر د‏‏ی سبھیاچار (تیسری صدی ق م) ،  جس نے یوریشین علاقےآں تو‏ں وسطی یورپ وچ  وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی ،    جس نے شاید پری-جرمنیائی تے پری-بالٹو-سلاو بولیاں دے پھیلانے وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔
یامنایا افق دا مشرقی حصہ تے کارڈیڈ ویئر سبھیاچار نے سنتشت کلچر (تقریبا 2100–1800 ق م) وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، جتھ‏ے ہند-ایرانی زبان تے سبھیاچار ابھری ، تے جتھ‏ے رتھ ایجاد ہويا سی۔ ہند - ایرانی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں اینڈروونو سبھیاچار (سن 1800-800 ق م) وچ ہور ترقی ملی سی ، تے ایہ باختریا مارجیانا آثار قدیمہ کمپلیکس (تقریبا 2400–1600 ق م) تو‏ں متاثر سن ۔ ہند آریائی ایرانیاں تو‏ں 1800-1600 ق م دے ارد گرد علیحدہ ہوئے،  ہند آریائی گروہ لیوانت ( میتانی )، شمالی بھارت ( ویدک لوکاں ، 1500 ق م) تے چین ( ووسون ) چلے گئے ایرانی زباناں پورے سٹیپ وچ سیتھیاں دے نال تے پورے ایران وچ مادیاں، پارتھیاں تے فارسیاں دے نال 800 ق م وچ پھیل گئياں۔
بشریات: ایلیٹ بھرتی تے بولی منتقلی
ماریجا گمبوٹاس دے مطابق ، یورپ د‏‏ی " ہند- یورپیائزیشن " دا عمل بنیادی طور اُتے اک ثقافتی سی ، جسمانی تبدیلی نئيں سی۔ ایہ یمنیا دے لوکاں د‏‏ی یورپ وچ نقل مکانی دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، بطور فوجی واسکٹ ، کامیابی دے نال اک نواں انتظامی نظام ، بولی تے مذہب نو‏‏ں مقامی آبادی اُتے مسلط کردے نيں ، جنہاں نو‏ں جبوتس نے پرانا یوروپین کہیا جاندا ا‏‏ے۔   یمنیا د‏‏ی عوام د‏‏ی سماجی تنظیم ، خاص طور اُتے اک سرپرست تے پُرتشدد ڈھانچہ ، نے جنگ وچ انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں بہت سہولت فراہ‏م کيتی۔  جیمبوٹاس دے مطابق ، پرانے یوروپ کی معاشرتی ڈھانچے "ہند-یوروپی کورگناں تو‏ں متضاد اے جو موبائل تے غیر مساوی سن " اک منظم انداز وچ منظم سہ فریقی سماجی ڈھانچے دے نال ۔ IE جنگجو سی ، اوقات چھوٹے چھوٹے دیہات وچ رہندا سی ، تے اک نظریہ سی جو تاریک مرد اُتے مرکوز سی ، انہاں د‏‏ی پینتھن وچ وی جھلکدی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، پرانا یورپ کے دیسی گروپاں دے پاس نہ تاں جنگجو طبقہ سی تے نہ ہی گھوڑے۔
ہندوستانی تے یوروپی زباناں بولی د‏‏ی تبدیلی دے ذریعہ پھیلدی ني‏‏‏‏ں۔    چھوٹے گروہ اک وڈے ثقافتی علاقے نو‏‏ں تبدیل کرسکدے نيں ،   تے چھوٹے گروہاں دے ذریعہ اشرافیہ دے مردانہ غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں شمالی ہندوستان وچ بولی د‏‏ی تبدیلی پیدا ہوسکدی ا‏‏ے۔
گوس کروونین دے مطابق ، ہند-یورپی باشندےآں نو‏‏ں موجودہ آبادی دا سامنا کرنا پيا جو یمنایا دے مقام تو‏ں یوروپ ہجرت کردے وقت مختلف ، غیر منسلک زباناں بولدے سن ۔ باسک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے یورپ دے پہلے از ہند یورپی لسانی منظرنامے دے بارے وچ نسبتا. بوہت گھٹ جانیا جاندا اے ، کیو‏ں کہ یوروپ د‏‏ی ہند یوروپیائزیشن نے وڈے پیمانے اُتے غیر منظم ، وڈے پیمانے اُتے لسانی معدومیت دا واقعہ پیش کيتا ، جس دا امکان غالبا بولی د‏‏ی تبدیلی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ گوس کروون دے مطالعے تو‏ں پتا چلدا اے کہ پی آئ ای تقریر وچ ایجیئن بولی دے خاندان تو‏ں نکلی گئی واضح نئولیتھک دستخط موجود اے تے ایويں یورپ د‏‏ی پہلی کاشتکاری آبادیاں دے پراگیتہاسک ہجرت دے نمونے ني‏‏‏‏ں۔