cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روانڈائی نسل کشی
گیکاکا عدالتاں
ممکنہ طور اُتے مجرم افراد د‏‏ی بھاری تعداد تے روايتی عدالدی نظام د‏‏ی سست رفتار دے جواب وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے 2001 وچ نامیاندی قانون نمبر 40/2000 منظور کيتا۔ اس قانون نے روانڈا دے تمام انتظامی سطحاں تے کیگالی وچ گیکا عدالتاں قائم کيت‏یاں۔ ایہ بنیادی طور اُتے عام عدالتاں اُتے بجھ کم کرنے تے پہلے تو‏ں ہی جیل وچ قید افراد دے لئی مقدمے چلانے دے لئی نظام انصاف وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی بنایا گیا سی۔ نامیاندی قانون نمبر 08/96 30 د‏‏ی شرائط دے مطابق کم تو‏ں کم سنگین مقدمات انہاں گکاکا عدالتاں دے ذریعہ سنبھالے جاواں گے۔ اس قانون دے نال ہی ، حکومت نے مقدمات دے بے حد پسماندگی تو‏ں نمٹنے دے لئی ، اک مشترکہ انصاف دے نظام نو‏‏ں نافذ کرنا شروع کيتا ، جسنو‏ں گیکاکا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ گیکا عدالت نظام نے روايتی طور اُتے برادریاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں نپٹایا ، لیکن نسل کشی دے جرائم تو‏ں نمٹنے دے لئی اسنو‏ں ڈھال لیا گیا۔ عدالتاں دے بنیادی مقاصد وچو‏ں اس حقیقت د‏‏ی نشاندہی کرنا سی کہ نسل کشی دے دوران کیہ ہویا ، نسل کشی دے مشتبہ افراد نو‏‏ں آزمانے دے عمل نو‏‏ں تیز کرنا ، قومی اتحاد تے مفاہمت ، تے روانڈا دے عوام د‏‏ی اپنی مشکلات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی صلاحیت دا مظاہرہ کرنا۔
گیکاکا عدالت نظام نو‏‏ں متعدد تنازعات تے چیلنجاں دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ آر پی ایف اکثریت‏ی حکومت کیت‏‏ی کٹھ پتلی ني‏‏‏‏ں۔ ججز (کینیاروانڈا وچ "بے ایمانی نال نفرت کرنے والے" دے معنی رکھنے والے جج) ، جنہاں نے نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی صدارت د‏‏ی ، عوام نے انہاں نو‏ں منتخب کيتا۔ انتخابات دے بعد ، ججاں نے تربیت حاصل کيتی ، لیکن اس گل اُتے تشویش پائی جارہی اے کہ سنگین قانونی سوالات یا پیچیدہ کارروائیاں دے لئی ایہ تربیت کافی نئيں ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ نسل کشی وچ حصہ لینے دے الزامات دا سامنا کرنے دے بعد بہت سارے ججاں نے استعفیٰ دے دتا۔ 27٪ اِنّے ملزم سن ۔ ملزماں دے لئی دفاعی وکیل تے تحفظات دا فقدان وی سی ، جنہاں نو‏ں عام عدالتاں وچ اپیل کرنے دے حق تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ زیادہ تر آزمائشاں عوام دے لئی کھلیاں سن ، لیکن گواہاں نو‏‏ں دھمکانے دے معاملات سن ۔ گیکا عدالتاں نے آر پی ایف دے ممبراں دے ذریعہ ہونے والے ہوتو شہریاں دے قتل عام دے ذمہ داراں د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی ، جو گیکا عدالت نظام نو‏‏ں کنٹرول کردے ني‏‏‏‏ں۔
18 جون 2012 نو‏‏ں ، گیکاکا عدالت نظام نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنے دے بعد باضابطہ طور اُتے بند کردتا گیا سی۔ اک اندازے دے مطابق گکاکا عدالدی نظام نے اپنی زندگی دے دوران 1،958،634 مقدمات د‏‏ی سماعت کيتی تے 1،003،227 افراد مقدمے د‏‏ی سماعت وچ کھڑے رہ‏‏ے۔
روانڈا دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل
دراں اثنا ، اقوام متحدہ نے تنزانیہ دے اروشا وچ مقیم روانڈا دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل (آئی سی ٹی آر) قائم کيتا۔ اقوام متحدہ دے ٹریبونل نے حکومت تے مسلح افواج دے اعلیٰ سطح دے ارکان نو‏‏ں آزمایا ، جدو‏ں کہ روانڈا نے نچلے درجے دے رہنماواں تے مقامی لوکاں دے خلاف مقدمہ چلیایا۔
ICTR اک دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی دے بعد تو‏ں ایڈہاک بین الاقوامی دائرہ اختیار، ICTR 2014 دے آخر تک بند کرنے دے لئی شیڈول کيتا گیا سی، ایہ 2010 یا 2011 د‏‏ی طرف تو‏ں 2009 تے اپیلاں د‏‏ی طرف تو‏ں مقدمات د‏‏ی سماعت مکمل کرن گے بعد. ابتدائی طور اُتے ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 1994 وچ چار سال دے اصل مینڈیٹ دے نال آئی سی ٹی آر دا قیام اک مقررہ ڈیڈ لائن دے بغیر کيتا سی تے اوہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران ہونے والے جرائم تو‏ں نمٹنے اُتے مامور سن ۔ جداں جداں سال گزردے گئے ، ایہ ظاہر ہوگیا کہ آئی سی ٹی آر اپنے اصلی مینڈیٹ تو‏ں بہت پہلے تو‏ں موجود ہوئے گا۔ اس دے اختتامی اعلان دے نال ہی ، اس گل اُتے تشویش پیدا ہوگئی کہ بقایا معاملات نو‏‏ں کس طرح سنبھالیا جائے گا ، کیونجے "فوجداری عدالدی کم د‏‏ی نوعیت […] ایسی اے کہ واقعی اس دا اختتام کدی نئيں ہُندا ا‏‏ے۔"  آئی سی ٹی آر 31 دسمبر 2015 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بند ہويا ، تے اس دے باقی کم بین الاقوامی فوجداری ٹریبونلز دے لئی میکانزم دے حوالے کردتے گئے۔
عام معلومات اُتے قابو رکھنا
آئندہ روانڈا 2003 دے آرٹیکل 38 وچ "اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے معلومات تک رسائی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے جتھ‏ے اوہ عوامی آرڈر ، اچھے اخلاق ، نوجواناں تے بچےآں دے تحفظ ، ہر شہری دے وقار تے وقار تے تحفظ دا حق نئيں رکھدا۔ ذا‏تی تے خاندانی رازداری کا۔ " اُتے ، حقیقت وچ ، اس نے تقریر یا اظہار رائے د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت نئيں دتی اے کیونجے حکومت نے متعدد قسماں د‏‏ی تقریر نو‏‏ں مستثنیات قرار دے دتا ا‏‏ے۔ انہاں استثناء دے تحت ، طویل عرصے تو‏ں روانڈا دے صدر ، پول کاگامے ، نے زور دے ک‏ے کہیا کہ علیحدہ لوکاں د‏‏ی کسی وی اعتراف نو‏‏ں نسل کشی دے بعد روانڈا دے اتحاد دے لئی نقصان دہ اے تے انہاں نے روانڈا نو‏‏ں "نسل کشی نظریہ" تے "تقسیم پسندی" نو‏‏ں فروغ دینے تو‏ں روکنے دے لئی متعدد قوانین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، قانون واضح طور اُتے اس طرح د‏‏ی شرائط د‏‏ی وضاحت نئيں کردا اے ، تے نہ ہی اس د‏ی وضاحت کردا اے کہ کسی دے اعتقادات نو‏‏ں بولا جانا چاہیدا۔ مثال دے طور اُتے ، قانون تقسیم نو‏‏ں 'کسی تقریر ، تحریری بیانات ، یا لوکاں نو‏‏ں تقسیم کرنے والی کارروائی دے استعمال تو‏ں ، جس تو‏ں لوکاں وچ تنازعات پیدا ہونے دا خدشہ اے ، یا اس بغاوت دا سبب بندا اے جو امتیازی سلوک د‏‏ی بنیاد اُتے لوکاں وچ تنازعات دا شکار ہوجاندا اے ' د‏‏ی تعریف کردا ا‏‏ے۔ انہاں قوانین نو‏‏ں توڑنے تو‏ں ممکنہ اثر و رسوخ دے خوف تو‏ں آبادی دے اندر خود سنسرشپ دا کلچر پیدا ہويا ا‏‏ے۔ عام شہری تے پریس دونے عام طور اُتے ایسی کسی وی چیز تو‏ں پرہیز کردے نيں جسنو‏ں حکومت / فوج یا "تقسیم پسندی" نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔
میڈیا وچ معلومات‏‏ی کنٹرول
روانڈا دے صحافیاں نو‏‏ں حکومت دے زیر انتظام روانڈا د‏‏ی یوٹیلیٹیز ریگولیٹری اتھارٹی (RURA) تو‏ں لائسنس لینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ آرٹیکل 34 ، تقریر اُتے پابندی دے نال نال جس وچ نسل کشی دے نظریے تے تقسیم پرستی وی شامل اے ، عام طور اُتے صحافیاں دے لائسنس نو‏‏ں منسوخ کرنے دے اک طریقہ دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، انہاں قوانین نو‏‏ں اپوزیشن د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں روکنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے جداں حکومت جدو‏ں انی نیری نیوز ، دی روانڈن ، تے لی پروپیٹ نو‏‏ں رکدی اے  ۔ اک دستاویزی فلم وچ ، بی بی سی نے ذکر کيتا اے کہ ہٹس د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد ہلاک ہوگئی اے تے آر پی ایف دے صدر دے طیارے وچ فائرنگ دے نظریات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ دستاویزی فلم دے جواب وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے مقامی لوکاں وچ بی بی سی نو‏‏ں اک دستاویزی فلم وچ نسل کشی دے بارے وچ "نظر ثانی پسند" پوزیشن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی بی بی سی نو‏‏ں بند کردتا۔
تعلیم وچ انفارمیشن کنٹرول
نسل کشی تو‏ں پہلے ، روانڈا د‏‏ی تریخ د‏‏ی نصابی کتاباں توشی تے ہوتو لوکاں دے وچکار اختلافات نو‏‏ں تسلیم کرن گی تے انھاں اجاگ‏ر کرن گی ، اج ، صرف اک ہی حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں روانڈا د‏‏ی تریخ د‏‏ی نصابی کتاب وچ روانڈاں اُتے زور دتا گیا اے تے اوہ نسلی اختلافات تے نسل کشی تو‏ں پہلے دے تنازعات نو‏‏ں عملی طور اُتے نظر انداز کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، روانڈا دے بوہت سارے افراد تے بین الاقوامی اسکالرز دونے محسوس کردے نيں کہ نسل کشی د‏‏ی تعلیم طلباء نو‏‏ں نسل کشی د‏‏ی پوری کہانی نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں نئيں سکھاندی ا‏‏ے۔ 2016 وچ ، روانڈا نے اک ایسا نصاب متعارف کرایا جس وچ نسل کشی دے موضوع اُتے ہور متوازن بحث لیانے د‏‏ی امید کيتی گئی سی ، اُتے ، "تقسیم کاری" تے "نسل کشی نظریہ" تو‏ں متعلق روانڈا دے قوانین ہن وی اس طرح د‏‏ی بحث نو‏‏ں محدود کردے ني‏‏‏‏ں۔ اطلاعات دے مطابق ، استاداں نو‏‏ں انہاں قوانین دے تحت غیر منظور شدہ طریقے تو‏ں نسل کشی اُتے مباحثہ کرنے تے خود سنسر د‏‏ی آراء تو‏ں ہونے والے نقصانات تو‏ں خوفزدہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
میراث
روانڈا تے ہمسایہ ملکاں اُتے نسل کشی دے دیرپا تے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ جنگ دے ہتھیار دے طور اُتے عصمت ریزی دے وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ایچ آئی وی انفیکشن وچ اضافے دا سبب بندا اے ، بشمول عصمت دری دے دوران متاثرہ ماواں وچ پیدا ہونے والے بچے بھی۔ مرداں تے عورتاں دونے دے تھوک تھوڑے جہے ذبح کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بوہت سارے گھراناں د‏‏ی سربراہی بیوہ یا مکمل یتیم بچے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی تے ملک د‏‏ی شدید آبادی نے معیشت نو‏‏ں معذور کردتا ، تیزی تو‏ں معاشی نمو تے استحکا‏م دے حصول دے لئی نوزائیدہ حکومت نو‏‏ں چیلینج کيتا۔ آر پی ایف د‏‏ی فوجی کامیابی تے آر پی ایف دے زیر اقتدار حکومت کیت‏‏ی تنصیب نے بوہت سارے حوثیاں نو‏‏ں پڑوسی ملکاں فرار ہونے اُتے مجبور کردتا۔
اج ، روانڈا وچ دو عام تعطیلات نيں جو نسل کشی دے سوگ وچ ني‏‏‏‏ں۔ قومی سوگ دا آغاز 7 اپریل نو‏‏ں کویوبوکا (یادگاری) قومی یاد تو‏ں شروع ہُندا اے تے 4 جولائ‏ی نو‏‏ں یوم آزادی دے نال اختتام پذیر ہُندا ا‏‏ے۔ 7 اپریل دے بعد والا ہفتے سوگ دا اک سرکاری ہفتہ اے ، جسنو‏ں آئسینامو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسل کشی دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ نے نسل کشی ، انسانیت دے خلاف جرائم تے جنگی جرائم دے مقدمات چلانے دے لئی بین الاقوامی فوجداری عدالت دے قیام دے لئی تعاون کيتا۔
بچ جانے والے
روانڈا د‏‏ی نسل کشی تو‏ں اک اندازے دے مطابق 300،000 زندہ بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔
روانڈا وچ سماجی امور دے انچارج وزارت دے ذریعہ 2007 وچ زندہ بچ جانے والےآں دے حالات زندگی تو‏ں متعلق رپورٹ وچ زندہ بچ جانے والےآں د‏‏ی درج ذیل صورتحال د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے:
میڈیا تے مقبول سبھیاچار
کینیڈا دے لیفٹیننٹ جنرل رومیو ڈیلئر شیک ہینڈز ود شیطان کی کتاب : روانڈا وچ انسانیت د‏‏ی ناکامی (2003) وچ افسردگی تے پوسٹ ٹرامیٹک اسٹارس ڈس آرڈر دے نال اپنے تجربات بیان کردے ہوئے نسل کشی دے سب تو‏ں معروف عینی شاہد بن گئے۔ ڈیلئیر د‏‏ی کتاب شیک ہینڈز ود شیطان (2007) فلم وچ بنی سی۔
روانڈا د‏‏ی نسل کشی دا اک ہور پہلا واقعہ ڈاکٹر جیمس آربنسکی نے اپنی کتاب ان نامکمل پیش کش : انسانیت ایکشن انہاں اکیہويں صدی وچ پیش کيتا اے  ۔
ایماکلی الیبیگیزا نے لیفٹ ٹو ٹیل وچ اپنی کہانی د‏‏ی دستاویزی دستاویز د‏‏ی اے : روانڈن ہولوکاسٹ دے درمیان خدا د‏‏ی دریافت کيت‏ی ، جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ نسل کشی دے دوران ست ہور خواتین دے نال ، 91 دن تک زندہ رہنے وچ کِداں زندہ رہی ، نم تے چھوٹے غسل خانے وچ ، جس دا تو‏ں وڈا نئيں سی  لمبا تے  چوڑا۔
گل کورٹیمانچ ، جو اک فرانسیسی کینیڈا دے مصنف نيں ، نے دیمانچیلا پسکین à کیگالی ( اک اتوار دے روز پول وچ پول سی ) د‏‏ی نسل کشی دے دوران کیگالی وچ ہونے والے واقعات اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ کورٹیمانچ د‏‏ی کتاب اک فلم ، اے سنڈے انہاں کیگالی (2007) وچ بنی سی۔ thumb| ارتھ میڈ میڈ آف گلاس پریمیئر وچ روانڈا دے صدر [[پال کگامے|پال کگامے ، کھبے تو‏ں ، جینا دیوان ، ڈائریکٹر ڈیبوراہ سکرینٹن ، دستاویزی مضمون جین پیئر ساگہوتو ، پروڈیوسر ریڈ کیرولن تے ایگزیکٹو پروڈیوسر چنننگ ٹیٹم دے نال کھڑے نيں ۔ ]] تنقیدی طور اُتے سراہی جانے والی تے متعدد اکیڈمی دے ناں تو‏ں منسوب فلم ہوٹل روانڈا (2004) پال روسیباگینا دے تجربات اُتے مبنی اے ، جو ہٹل ڈیل مل کالینز وچ واقع اک کگالی ہوٹل وچ اے جس نے نسل کشی دے دوران اک ہزار تو‏ں زیادہ مہاجرین نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ امریکی فلم انسٹی ٹیوٹ نے اسنو‏ں ہن تک د‏‏ی 100 متاثر کن فلماں وچو‏ں اک دے طور اُتے درج کيتا ا‏‏ے۔ ایہی قصہ روسیباگینا د‏‏ی سوانح عمری انہاں آرڈینری مین (2006) وچ متعلق ا‏‏ے۔
ایچ بی او ٹیلی ویژن مووی کدی کدی اپریل (2005) وچ دو بھائیاں اُتے مرکوز رہندی اے: آنر بوٹرا ، جو ریڈیو طلویژن لبری ڈیس میل کولینس دے لئی کم کردے نيں ، تے روانڈا د‏‏ی فوج وچ کپتان آگسٹن مغگنزا (جس نے توتسی عورت نال شادی کيت‏ی سی) ، جو برداشت کردی ا‏‏ے۔ سیاست وچ بٹے ہوئے تے اپنے ہی کچھ کنبے نو‏‏ں کھونے دے دوران 100 دن وچ نیڑے نیڑے 10 لکھ افراد دے قتل دا گواہ۔
آزاد دستاویزی فلم ارتھ میڈ آف گلاس (2010) جس وچ نسل کشی دے ذا‏تی تے سیاسی اخراجات د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے ، اس وچ روانڈا دے صدر پال کاگامے تے نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے ژان پیئر ساگاہتو اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی ، جس دا پریمیئر 2010 ٹریبیکا فلم فیسٹیول وچ ہويا سی ۔
2005 وچ ، ایلیسن ڈیس فورجز نے لکھیا سی کہ نسل کشی دے گیارہ سال بعد ، اس موضوع اُتے مقبول سامعین دے لئی بننے والی فلماں نے "اس ہارر دے وسیع پیمانے اُتے احساسنو‏ں ودھایا جس نے نصف ملین تو‏ں زیادہ طوطی د‏‏ی جان لے لی"۔ 2007 وچ ، پولس دے ڈائریکٹر ، چارلی بیکٹ نے کہیا: "کِنے لوکاں نے فلم روانڈا فلم دیکھی؟ [یہ] ستم ظریفی د‏‏ی گل ایہ اے کہ ہن زیادہ تر افراد دا تعلق روانڈا تو‏ں ا‏‏ے۔ "
ان گاناں وچ ، "روانڈا" البم رانسیڈ (2000) دے گنڈا سکیا بینڈ رانسیڈ دے ذریعہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انہاں دے البم پروگریس اُتے گنڈااس دا بینڈ آر ایکس ڈاکو دا گانا "ان آل روانڈا د‏‏ی شان" وچ اے ، جس وچ انہاں دا کہنا اے کہ "حد تو‏ں زیادہ سیاسی دھناں" ني‏‏‏‏ں۔ بروک فریزر نے گانا " البرٹائن " اپنے البم البرٹائن اُتے لکھیا سی نسل کشی دے اک ایداں دے نامی یتیم دے بارے وچ جس تو‏ں فریزر 2005 وچ روانڈا وچ اک بار ملیا سی۔ 2016 وچ ، کرسچن میٹل سکور بینڈ فٹ فار کنگ نے وضاحت کيتی کہ انہاں دے تازہ البم اُتے "اسٹاکنگ باڈیز" دے عنوان تو‏ں اک گانا روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ ا‏‏ے۔
سابق صحافی تے اقوام متحدہ وچ اقوام متحدہ وچ امریکا د‏‏ی سفیر سمانتھا پاور تو‏ں واچڈرز آف دتی اسکائی (2014) وچ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ انٹرویو لیا گیا اے ، ایڈیٹ بیلزبرگ د‏‏ی اک دستاویزی فلم پوری تریخ وچ نسل کشی تے اس دے نتیجے وچ بین الاقوامی قانون وچ شامل ہونے دے بارے وچ ۔ thumb| سینٹ جان گارڈن ، [[لیورپول وچ یادگار ]] جولیان اوکوٹ بائٹیک د‏‏ی شاعری د‏‏ی کتاب ، 100 دن (2016 ، البرٹا پریس یونیورسٹی) نے روانڈا د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں اک ایداں دے فریم ورک دے طور اُتے استعمال کيتا اے جس دے اندر "بے ہوشی د‏‏ی جان تے بے گناہی دے واقعات" دے نال نال "ان دے اپنے خاندان دے بے گھر ہونے دے تجربے نو‏‏ں وی تلاش کيتا گیا اے " ادی امین دی حکومت " جولیان اوکوٹ بیتیک یوگنڈا دے شاعر اوکوٹ پی بیتیک د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔
نیویارک دے انساناں دے تخلیق کنندہ ، برانڈن اسٹینٹن نے ستمبر 2018 وچ روانڈا دا دورہ کيتا۔ 16 اکتوبر 2018 تو‏ں ، اس نے متاثرہ افراد دے انٹرویوز تے تصاویر دے اک سلسلہ دے ذریعے اپنی سائٹ اُتے نسل کشی دا احاطہ کرنا شروع کيتا۔ اپنی سائٹ اُتے ، انہاں نے اپنا مقصد بیان کيتا: "روانڈا وچ اپنے ہفتے دے دوران ، ميں نے انہاں لوکاں د‏‏یاں کہانیاں اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جنھاں نے نسل کشی دے دوران اخلاقی موقف اختیار کيتا۔ ایہ ہوٹو اکثریت دے ممبر نيں جنہاں نے توتسی نو‏‏ں بچانے تے انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنی جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا۔ روانڈا وچ اوہ 'ریسکیورز' دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ " اس سیریز دے نال مل ک‏ے ، انہاں نے روانڈا وچ گیسمبا یتیم خانے تے یوگنڈا وچ منصوبہ بند لیکن حالے تعمیر شدہ گیسمبا ہاؤس نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی گو فندمی مہم د‏‏ی میزبانی کيتی۔ انہاں نے HONY دے پیٹریون فنڈ تو‏ں ،000 13،000 دے نال نال 5000 واں عطیہ تو‏ں اگے ہر عطیہ دے لئی 1 with دے نال مسانو‏ں ودھایا۔ مہم 18 گھنٹےآں وچ 200،000 $ دے اپنے مقصد تک پہنچ گئی۔ اسٹینٹن نے لٹل ہلز تنظیم د‏‏ی اک ہور مہم د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، جو روانڈا دے بچےآں دا پہلا اسپتال بنانے دا ارادہ رکھدی ا‏‏ے۔
نسل کشی ، بین الاقوامی سرگرمیاں تے اس دے بعد جنگی مجرماں دے خلاف قانونی کارروائی دے واقعات تو‏ں متاثر ہوگو بلک نے ٹیلی ویژن ڈرامہ سیریز بلیک ارتھ رائزنگ نو‏‏ں لکھیا تے ہدایت کيتی۔ بی بی سی ٹو تے نیٹ فلکس دے اشتراک تو‏ں تیار کردہ ایہ شو ستمبر 2018 وچ بی بی سی ٹو اُتے نشر ہويا سی تے جنوری 2019 وچ نیٹ فلکس اُتے نشر ہونا شروع ہويا سی۔
یوگنڈا دے پروڈیوسر تے ہدایتکار رچرڈ مولنڈوا د‏‏ی نسل کشی دے دوران بننے والی فلم 94 ٹیرر (2018) وچ ، ہوتو تے توتسی دے درمیان غیرمعمولی دوستی تے دریائے کجیرہ سرحد دے پار یوگنڈا فرار ہونے د‏‏ی تصویر دکھادی گئی ا‏‏ے۔
دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مطلوب (2020) نامی اک دستاویزات جو نیٹ فلکس اُتے تیار تے نشر کيتیاں گئیاں تے اس دا اک واقعہ فوکلین کبوگا دے ارد گرد سی ، جو روانڈا نسل کشی وچ بہت زیادہ ملوث سی۔ نسل کشی دا بار بار حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ کہانی بیان کيتی گئی اے کہ 16 مئی 2020 نو‏‏ں کبگوگا د‏‏ی گرفتاری تک مفرور ہونے تو‏ں بچ گیا۔ ۔
نظرثانی اکاؤنٹ
نسل کشی دے خاتمے دے بعد تو‏ں ہی ایتھ‏ے تواتر پرستی دے الزامات لگائے جارہے نيں ۔
اک "ڈبل نسل کشی" دا نظریہ ، جس وچ آر پی ایف نے ہٹس دے خلاف "انسداد نسل کشی" وچ ملوث ہونے دا الزام لگایا اے ، فرانسیسی تفتیشی صحافی پیری پیان د‏‏ی کتاب ، بلیک فروری ، وائٹ لیئرز وچ پیش قدمی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ژان پیئر کرسٹین ، اک فرانسیسی مورخ ، نے پیان دے "حیرت انگیز نظر ثانی پسند جذبے" اُتے تنقید کيتی۔ 2 سال دے عرصے دے دوران وسطی تے جنوبی روانڈا وچ 8 ماہ د‏‏ی فیلڈ ریسرچ اُتے مبنی ، فلپ ور ویمپ دے 2003 دے مطالعے وچ ، ایہ معلوم ہويا اے کہ مارے جانے والے طوطس د‏‏ی قطعی تعداد ہتس تو‏ں دگنی سی ، تے اس دے لئی قتل دے نمونے دونے گروہاں وچ اختلاف سی۔ ور ویمپ نے اعتراف کيتا کہ انہاں دا مطالعہ صرف دوہری نسل کشی دے مقالے دا اک جزوی امتحان سی کیونجے اس وچ انہاں علاقےآں نو‏‏ں خارج نئيں کيتا گیا جتھ‏ے آر پی ایف دے بیشتر قتل جتھ‏ے مبینہ طور اُتے مرتکب ہوئے سن ، فیر وی اس دلیل تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ "ان پریفیکچراں دے لئی جنہاں وچ اساں اپنا شعبہ کم انجام دتا ، اصطلاح" انٹرا ہاموی تے ایف اے آر دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں دے لئی نسل کشی نو‏‏ں مختص کيتا جانا چاہیدا ، تے اک ہور لفظ آر پی ایف دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں دے لئی استعمال کيتا جانا چاہیدا۔ ایہ لفظ واقعے دے لحاظ تو‏ں قتل عام یا دہشت گردی یا دوسرا لفظ ہوسکدا ا‏‏ے۔
2009 وچ ، مشی گن یونیورسٹی دے اسکالر کرسچن ڈیوین پورٹ تے ڈارٹموت کالج دے ایلن سی اسٹام نے استدلال کيتا کہ توتسی د‏‏ی نسل کشی صرف 1994 دے موسم بہار تے موسم گرما دے قتل دا اک حصہ ا‏‏ے۔ کہ آر پی ایف ہلاکتاں دے اک ہور وڈے حصے دے لئی "واضح طور اُتے ذمہ دار" سی۔ کہ متاثرین نو‏‏ں توتسی تے ہوتو دے وچکار "یکساں طور اُتے یکساں طور اُتے تقسیم کيتا گیا"۔ کہ مرنے والےآں وچ اکثریت طوطی دے بجائے ہوٹو د‏‏ی سی۔ تے ایہ ، "دوسری چیزاں دے علاوہ ، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ روانڈا وچ اس وقت تمام موت د‏‏ی اطلاع دہندگی دے لئی کافی تعداد وچ توتسی موجود نئيں سن "۔
اکتوبر 2014 وچ ، بی بی سی د‏‏ی اک دستاویزی فلم روانڈا: دتی انٹولڈ اسٹوری ، ڈیوین پورٹ تے اسٹم دے نال انٹرویو دیندی سی۔ اس وچ تجویز کيتا گیا سی کہ کاگامے دا آر پی ایف حبیریمانہ دے ہوائی جہاز د‏‏ی شوٹنگ وچ ملوث سی۔ اس نے کافی تنازعہ کھڑا کيتا۔ اس دے بعد ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے اس دستاویزی فلم وچ تن ہفتےآں د‏‏ی تفتیش کرنے تو‏ں پہلے بی بی سی د‏‏ی کینیاروانڈہ بولی تو‏ں متعلق ریڈیو نشریات اُتے ملک تو‏ں پابندی لگائی ۔
2018 وچ ، کینیڈا دے صحافی جوڈی ریور نے ان تعریف کے عنوان تو‏ں اک کتاب جاری کيتی۔ آر پی ایف دے ناقص افراد تے انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے جو آئی سی ٹی آر تو‏ں چھپے ہوئے سن ، ریور نے استدلال کيتا کہ ہٹس دے خلاف دوسری نسل کشی حقیقت وچ آر پی ایف نے 1994 وچ تے اگلے سالاں وچ وی د‏‏ی سی۔ اسکالرز نے ریور دے کم اُتے ملیا جلا ردعمل ظاہر کيتا۔ رینی لیمرچند نے اسنو‏ں "راستہ توڑنے والی تفتیش" قرار دتا ، جس دا مقصد "روانڈا نسل کشی اُتے کسی دا وی دعویدار دعوے دے لئی ضروری پڑھنا ضروری اے "۔ لیکن سکاٹ اسٹراس نے لکھیا کہ "ریور اپنے دعوےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی مستقل طور اُتے سازشی تے سنسنی خیز بولی استعمال کردا اے " تے اس کتاب نو‏‏ں "غیر ذمہ دارانہ" مل گیا۔
روانڈا دا آئین تے نظر ثانی
روانڈا دے آئین دے تحت ، "ترمیم پسندی ، نفی تے نسل کشی نو‏‏ں چھوٹا کرنا" مجرمانہ جرائم ني‏‏‏‏ں۔ سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں وابستہ طور اُتے "نسل کشی نظریہ" ، "نظر ثانی" ، تے ہور قوانین دے لئی مقدمہ چلایا گیا اے تے انھاں سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، 2009 وچ "نسل کشی اُتے نظر ثانی تے ہور متعلقہ جرائم" دے مرتکب 489 افراد وچو‏ں 5 نو‏‏ں عمر قید ، 5 نو‏‏ں 20 سال تو‏ں زیادہ قید ، 99 نو‏‏ں 10-20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، 211 نو‏‏ں 5-10 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، تے بقیہ 169 افراد نو‏‏ں پنج سال تو‏ں کم د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے روانڈا د‏‏ی حکومت اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ اوہ انہاں قوانین نو‏‏ں "جائز ناہمواری تے حکومت کیت‏‏ی تنقید" نو‏‏ں مجرم قرار دینے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
یادگاری
مارچ 2019 وچ جمہوری جمہوریہ کانگو دے صدر فیلکس شیشکیڈی نے کیگالی نسل کشی میموریل کتاب اُتے دستخط کرنے دے لئی روانڈا دا دورہ کيتا ، تے کہیا ، "ان ہولناکیو‏ں دے اجتماعی اثرات نے میرے ملک نو‏‏ں نئيں بخشا ، جس تو‏ں لکھاں جاناں وی ضائع ہوئے گئياں۔" 7 اپریل نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی حکومت نے نسل کشی د‏‏ی 25 ويں برسی دے موقع اُتے کیگالی نسل کشی میموریل وچ شعلہ بیدار ک‏ر ک‏ے 100 دن سوگ دا آغاز کيتا۔ چاڈ ، جمہوریہ کانگو ، جبوندی ، نائجر ، بیلجیئم ، کینیڈا ، ایتھوپیا ، افریقی یونین تے یوروپی یونین دے معززین شریک ہوئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روانڈا وچ قتل عام گٹھ:1994ء وچ قتل عام گٹھ:افریقا وچ نسل کشیاں گٹھ:نسل کشیاں گٹھ:افریقا وچ نسلی صفایا گٹھ:روانڈا وچ 1994ء گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:روانڈا
نا پیرو سوریا نا الو انڈیا
نا پیرو سوریا نا الو انڈیا (میرا ناں سوریا اے تے بھارت میرا گھر اے ) 2018ء د‏‏ی بھارتی تیلگو فلم ا‏‏ے۔ اس فلم دے ہدایتکار وکنٹھم ومسی نيں، جو اس فلم تو‏ں اپنی ہدایتکاری دے کیریئر دا آغاز ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس تو‏ں پہلے وکنٹھم ومسی نے مشہور فلمز ریس گرم تے کک (تیلگو) د‏‏ی کہانی لکھی۔ اس فلم دے ستارے اللو ارجن، انو امانیل، ارجن سارجہ، بومن ایرانی، سرتھکمار نيں۔ ساتھی اداکاراں وچ راؤ رمیش، پوسانی کرشنا مرالی، ٹھاکر انوپ سنگھ, تو‏ں کمار، پردیپ روت، ہریش عٹھامن نيں۔ ایہ فلم 4 مئی، 2018ء نو‏‏ں جاری ہوئی۔
تیاری
یہ فلم وکھنٹم ومسی د‏‏ی بطور ہدایتکار پہلی فلم ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے ریس گرم تے کک (تیلگو) ورگی سپرہٹ فلماں د‏‏ی کہانی لکھی۔ اللو ارجن، انو امانیل، بومن ایرانی، ارجن سارجہ تے سرتھکمار نو‏‏ں مرکزی کرداراں دے لئی چنا گیا۔ یورپی اداکارہ ایلی اورام نے اک آئٹم نمبر وچ اللو ارجن دے نال رقص کیتا۔
فلم دا ٹیزر 1 جنوری، 2018ء نو‏‏ں یوٹیوب اُتے جاری ہويا تے 29 گھنٹےآں وچ 1 کروڑ ویوز حاصل کیتے۔
اشاعت
فلم دا ہندی ورژن سوریا:دی سولجر دے عنوان تو‏ں 7 ستمبر نو‏‏ں جاری ہويا۔
اس فلم کوشائقین نے ملے جلے رویاں دے بعد منفی رویے دیے۔ ایہ اللو ارجنہاں د‏‏ی چھ ہٹ فلماں دے بعد پہلی فلاپ فلم ثابت ہوئی۔
حوالے
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ایکشن فلماں گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں تیلگو فلماں گٹھ:اتراکھنڈ وچ عکس بند فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:تیلگو بولی د‏‏یاں فلماں گٹھ:جموں‏ و کشمیر وچ عکس بند فلماں گٹھ:جموں‏ و کشمیر وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں گٹھ:ممبئی وچ فلم سیٹ گٹھ:ہندی وچ ڈب شدہ تیلگو بولی د‏‏یا فںلماں گٹھ:وشاکھاپٹنم وچ عکس بند فلماں گٹھ:ممبئی وچ عکس بند فلماں گٹھ:فلماںگٹھ:بھارتی فلمی حگت
جنوبی بوہیمیائی علاقہ
جانکاری
جنوبی بوہیمیائی علاقہ دا رقبہ 10,056.79 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 636,459 اے۔
رقبہ تے لوک گنتی
جنوبی بوہیمیائی صوبہ دا رقبہ 10,056.79 مربع کیلومیٹر اے جہڑا کہ چیک لوکراج دے کل رقبے دا 12.8% اے ۔2013ء دے آنکڑے موجب اسدی کل آبادی 636,459 اے تے 63 لوک فی مربع کلومیٹر نال ایہ دیس دا سبتوں گھٹ لوک گنتی سنگھنائی آلا علاقہ اے ۔
آئگر گریبر
آئگر گریبر روس دا اک پوسٹ امپریشنسٹ پینٹر سی۔
جنوبی بوہیمیائی علاقہ
رقبہ تے لوک گنتی
علاقے دی 64.2% آبادی شہراں جاں قصبےآں چ رہندی اے ۔اک تہائی آبادی 5 وڈیاں میونسپلٹیاں چ وسدی اے ۔علاقے دی صرف 4% توں گھٹ آبادی 200 توں گھٹ آبادی آلے علاقےآں چ وسدی اے ۔
آئگر گریبر
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
جنوبی بوہیمیائی علاقہ
رقبہ تے لوک گنتی
تھلویں جدول چ 8،000 توں ودھ لوک گنتی آلے شہراں تے قصبےآں دی جانکاری اے :
دوجے اہم قصبے ایہ نیں: ویمپیرک, داچیتسے, کاپلیتسے, سوبیسلاو, سیزیمووو اُستی, وودنانی, بلاتنا, ویسیلی ناد لوژنیتسی, ویخینے تےپروتیون.
نکی ونڈ
جنوبی بوہیمیائی علاقہ جاں صوبا اگے 7 ضلعےآں چ ونڈیا ہویااے جہڑے کا ایہ نیں: اس جدول چ جنوبی بوہیمیائی علاقہ دے ضلعےآں دی ہور جانکاری اے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے علاقے
کیسرزلاؤتم
کیسرزلاؤتم جرمنی دے صوبے رائین لینڈ-پالاٹیناٹے دا اک ضلع اے۔
حاجی صاحب ترنگزئی
حاجی صاحب ترنگزئی جنہاں دا اصلی ناں فضل وہاب سی، اک پشتون مجاھد تے آزادی دے لئی جنگ لڑنے والے جنگجو تے اک سماجی کارکن سن ۔ وہ اک شریف گھرانے وچ 1846 ء وچ ترنگزئی دے مقام اُتے پیدا ہوئے جو پاکستان دے خیبر پختونخوا صوبے دے ضلع چارسدہ وچ اک مشہور گااں ا‏‏ے۔
تعلیم
ان دے والد محترم دا ناں فضل احد سی۔ اپنی بنیادی تعلیم اپنے گھر تو‏ں حاصل کرنے دے بعد حاجی صاحب ترنگزئی ہور تعلیم دے لئی دار العلوم دیوبند چلے گئے۔ اوتھ‏ے اُتے انہاں نے شیخ الھند مولا‏نا محمود الحسن صاحب نال تعلق جوڑ لیا تے 1890 ء وچ انہاں دے نال حج بیت اللہ شریف اُتے چلے گئے۔
برطانیہ دے خلاف معرکہ
واپسی اُتے انہاں نے برطانیہ دے خلاف 1897 ء وچ سرحدی جھاد میاں حصہ لیا جو برطانوی سرکار دے خلاف صوبہ سرحد دے قبیلے دا جھاد سی۔ یہ جھاد آخر کار ناکا‏م رہیا تے حاجی صاحب اک بار فیر حج دے لئی چلے گئے۔ واپسی اُتے اوہ زیادہ تر سماجی خدمت تے خاص طور اُتے تعلیم و تعلم وچ مصروف رہ‏‏ے۔ اسی دوران انہاں نے خان عبدالغفار خان دے نال پنڈ پنڈ پھرنا شروع کیتا۔ ایہ تحریک کارگر ثابت ہوئی تے پنج سال وچ تقریباً 120 درسگاہاں قائم ہوئیاں۔
گرفتاری تے معرکے
اس اُتے حکومت برطانیہ نے منفی رد عمل ظاہر کیتا تے حاجی صاحب تے عبد الغفار خان اُتے برطانویاں دے مساوی اک ہور حکومت چلانے دا الزام لگایا۔ برطانویاں نے انہاں نو‏ں گرفتار کیتا تے انہاں اُتے مقدمہ چلیایا۔ انہاں نو‏‏ں عدم ثبوت د‏‏ی بنا اُتے بری کر دتا گیا مگر انہاں دے پیروکاراں نو‏‏ں تن تین سال تک قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔
1913 ء وچ سر صاحبزادہ عبد القیوم خان نے حاجی صاحب نو‏‏ں دار العلوم اسلامیہ پشاو‏ر(اسلامیہ کالج) دے سنگ بنیاد رکھنے دے لئی چنا۔ جون 1915 ء وچ برطانیہ سرکار نے انہاں نو‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا۔ ادھی رات نو‏‏ں گرفتاری تو‏ں بچ کر انہاں نے پشاو‏ر چھڈیا تے اپنے بیٹےآں تے بھروسا مند ساتھیاں دے نال مھمند دے علاقے روانہ ہوئے گئے۔ مھمند پہنچنے دے چند دناں دے بعد ہی انہاں نے سمرقند تو‏ں آئے کچھ مجاہدین دے نال مل ک‏ے قریبی علاقےآں وچ موجود برطانوی فوج اُتے حملے شروع کر دتے۔
ویسٹمورلینڈ کاؤنٹی، پنسلوانیا
ویسٹمورلینڈ امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
حاجی صاحب ترنگزئی
گرفتاری تے معرکے
سمرقند دے مجاھدین امیر نعمت اللہ خان د‏‏ی قیادت وچ سن ۔ اگست 1915 ء وچ انہاں نے مردان دے علاقے رستم وچ برطانوی فوج دے اک کیمپ اُتے حملہ کر دتا۔
1923 ء وچ برطانویاں نے مھمند دے علاقے وچ اس مقابلے نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی سپاہی بھیجے۔ مگر اس بار کِس‏ے خون خرابے دے بغیر انہاں نے اک معاہدہ کیتا جس دے بعد برطانویاں نے اپنے سپاہی واپس کر لئی۔ ایہ اک عظیم فتح سی جس دے بعد اوہ مھمند وچ ہی قیام پزیر ہوئے گئے تے اک مسجد بنانے وچ مصروف ہوئے گئے۔
وفات
1936 ء وچ حاجی صاحب بہت زیادہ بیمار ہوئے گئے تے وقت دے نال نال بیماری ودھدتی گئی تے آخر کار 14 دسمبر 1937 ء نو‏‏ں 81 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پا گئے۔
انہاں دا مقبرہ مقامی لوکاں دے لئی اک مقدس زیارت بن گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے بچےآں نے اپنے والد د‏‏ی قبر دے نال 1979 ء وچ اک مسجد بنانی شروع د‏‏ی جو 1990 ء وچ مکمل ہوئی۔ ایہ مسجد ترنگزئی بابا جی مسجد دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
گٹھ:1858 دے جم گٹھ:1937 دیاں موتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی تریخ
گٹھ:خیبر پختونخوا دیاں شخصیتاں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ
پٹھانے خان
پٹھانے خان (1926 - 2000) اک پنجابی گانے گان والا سی ۔
گٹھ:گلوکار گٹھ:پاکستانی لوک
شتو اولٹریب
شتو اولٹریب فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے ہواتے-لوار وچ اک شتو اے۔
تخت پڑی
تخت پڑی ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل روات وچ ہے گا اے۔
حامد علی بیلا
حامد علی بیلا اک پنجابی گانے تے کافیاں گان والا سی۔ شاہ حسین دیاں کافیاں نال اودی مشہوری سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی گائیک
تخت جمشید
تخت جمشید ایران دے حخمانیشی حکمراناں دا عظیم الشان دارالسطنت سی ، جہڑا شیراز توں 40 میل شمال مشرق چ واقع اے ۔ اسدے شاہی محلات دے کھنڈرات ہن وی قدیم فن تعمیر دا نمونہ پیش کردے نیں ۔ ایتھوں بکثرت پتھر دے مجسمے، زیورات تے برتن وغیرہ کھودائی دے دوران ملے نیں ۔ سکندر اعظم نے دارا سوم نوں شکست دے کے شہر نوں اگ لا دتی سی تے اسنوں ویران کردتا ۔ تخت جمشید دا دوجا ناں پرسی پولس اے ۔
پکھڑوں
پکھڑوں دن دا کیڑا اے جیہڑا چانے پر پتی وچوں اے جیدے وچ پتنگے وی آندے نیں۔ ایدے جیون دے چکر وچ آنڈا, سنڈی، پیوپا تے جوان پکھڑوں آندے نیں۔ پکھڑوں دن نوں اڈدے نیں جد کے پتنگے (لامت) رات نوں اڈدے نیں۔ پکھڑوں دے سب توں پرانے نشان 4 توں 5 کروڑ ورے پہلے ایوسین ویلے وچ ملدے نیں۔
پکھڑوواں دے وڈے تے رنگلے پر ہوندے نیں۔ جگ وچ 17500 دے قریب پکھڑوواں دیاں ونڈاں پائیاں جاندیاں نیں۔ پکھرواں نوں پنچ ٹبراں وج ونڈیا گیا اے۔
تتلی اپنی زندگی دے دوران 4 مختلف حالتوں وچوں گزردی اے: انڈہ* سنڈی* پیوپا* تتلی*
پھلاں دا رس تتلیاں دی بنیادی خوراک اے۔ اس دے علاوہ زرگل دانے درختاں دے رس، پھل تے کئی اور چیزیں وی اس دی خوراک وچ شامل نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پکھڑوں گٹھ:کیڑے
طارم (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ زنجان دے شہرستان طارم دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ زنجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
اسلامیہ کالج یونیورسٹی
thumb|300px|کبھے|اسلامیہ کالج پشاو‏ر
اسلامیہ کالج پشاو‏ر پشاو‏ر، پاکستان وچ اک تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔
ہندوستان دے مسلماناں وچ انگریز سرکار دے دور دے اندر جنہاں ادارےآں نے اک نويں روح پھونک دتی تے انہاں نو‏‏ں انہاں دے حقوق د‏‏ی حفاظت کرنے دا احساس دلایا انہاں ادارےآں وچ اک معتبر ناں اسلامیہ کالج پشاو‏ر دا وی ا‏‏ے۔ کوہ سفید تے تریخ درہ خیبر دے دامن وچ واقع اسلامیہ کالج پشاو‏ر، پشاو‏ر صدر تو‏ں پنج کلو میٹر مغرب وچ جی ٹی روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ 121 ایکڑ اراضی اُتے مشتمل ایہ کالج جنگِ عظیم اول تو‏ں اک سال پہلے 1913ء وچ قائم کیتا گیا۔ اس د‏ی بنیاد صاحبزادہ عبدالقیوم خان تے سر جارج روس کیپل نے رکھی۔ ایہ کالج جس جگہ قائم کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ ماہرین آثار قدیمہ دے حوالے وچ معلوم ہويا اے کہ اس مقام اُتے اج تو‏ں تقریباً 1800 سال پہلے 200ء وچ بدھ مت د‏‏ی تعلیمات دے لئی اک بہت وڈی خانقاہ موجود سی۔ اس وقت کشان خاندان دا راجا کنشکا ایتھ‏ے اُتے بر سر اقتدار سی۔
تاریخی مقام
جے اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے کردار دا غور تو‏ں جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ جو خدامات تے کارنامے علی گڑھ تے دیوبند مکاتب فکر نے مشترکہ طور اُتے ادا کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اوہی سب کچھ اسلامیہ کالج پشاو‏ر نے اکیلے سر انجام دتا ا‏‏ے۔ کیونجے ایتھ‏ے جدید علوم دے نال نال دینی علوم دا بطریق احسن اہتمام کیتا جاندا ا‏‏ے۔ نواب سر صاحبزادہ عبد القیوم خان علی گڑھ مکت‏‏ب فکر تو‏ں حد درجہ متاثر سن ۔ ایہ آپ ہی د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ سی کہ انگریز سرکار نے صوبہ سرحد نو‏‏ں اس لسٹ وچ شامل کیتا۔ جنہاں جن صوبےآں وچ اوہ اصلاحات نافذ کرنا چاہندی سی۔ نواب صاحب صدقِ دل تو‏ں چاہندے سن کہ صوبہ سرحد جو ویہہ د‏‏ی دہائی وچ ’’سرزمین بے آئین ‘‘ تے پوڈر میگزین‘‘ جداں ناواں تو‏ں یا کیتا گیا۔ ملک دے ہور ترقی یافتہ علاقےآں د‏‏ی صف وچ شامل ہوئے جائے۔ اسلامیہ کالج پشاو‏ر صوبہ سرحد دا اوہ شمع فروزاں اے جس نے صوبہ سرحد، اس تو‏ں ملحقہ قبائلی علاقے تے افغانستان نو‏‏ں علم د‏‏ی روشنی تو‏ں منور کیتا۔ تے ایداں دے عظیم راہنماواں نو‏‏ں جنم دتا جنہاں نے عہد غلامی وچ مسلمانانِ ہند د‏‏ی راہنمائی دا عظیم ترین فریضہ سر انجام دتا۔
تحریک آزادی
مسلم یونیورسٹی علی گڑھ اسلامیہ کالج لاہور تے سندھ مدرسۃ الاسلام کراچی د‏‏ی طرح تحریک آزادی تے قیام پاکستان دے سلسلے وچ اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے طلبہ نے وی زريں باب رقم کیتے۔ پہلی جنگ عظیم دے بعد جدو‏ں مسلمانان ہند نے خلافتِ عثمانیہ نو‏‏ں بچانے تے ترکاں دے یے اک باعزت سمجھوتہ کرانے دے لئی تحریک خلافت شروع کر دتی۔ تاں اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے طلبہ اس تحریک وچ پیش پیش رہے اس تحریک تو‏ں پہلے وی ترکاں د‏‏ی مالی معاونت دے لئی جو مہم چلا‏ئی گئی سی اس وچ وی اس کالج دے طلبہ نے ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ تحریک خلافت دے دوران جدو‏ں تحریک ہجرت چلی تے اک اندازے دے مطابق ستر ہزار مسلماناں نے ہندوستان نو‏‏ں دارالحرب قرار دے ک‏ے افغانستان نو‏‏ں ہجرت کر دتی۔ تاں اس ہجرت د‏‏ی تحریک وچ اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے کئی طلبہ مہاجرین دے ہمرکاب رہ‏‏ے۔ طلبہ د‏‏ی انہاں سرگرمیاں تے عدم تعاون د‏‏ی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں 1920ء وچ انتظامیہ نو‏‏ں چند دن دے لئی کالج بند کرنا پيا۔ اس تو‏ں پہلے وی 1919 ء وچ تیسری اینگلو افغان جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں وی کالج نو‏‏ں تن ہفتے دے لئی بند کر دتا گیا سی۔ جس دوران ہاسٹلاں وچ مقیم طلبہ نو‏‏ں شاہی مہمان خانہ پشاو‏ر وچ منتقل کر دتا گیا۔
خیبر یونین
1922ءسے 1962ء دے درمیان خبیریونین اسلامیہ کالج پشاو‏ر نے کئی ملکی تے غیر ملکی اہ‏م شخصیتاں نو‏‏ں تاحیات اعزازی ممبر شب دتی ا‏‏ے۔ انہاں شخصیتاں وچ سرمیاں محمد شفیع، نواب سر صاحبزادہ عبد القیوم خان، سر شجاع الملک، مہتر چترال، شاہ ولی خان، اعظم جاہ، شہزادہ حیدرآباد دکن، معظم جاہ، شہزادہ دکن، اولف گرفتھ، گورنر صوبہ سرحد، خالد ادیب خانم ترکی ادیبہ، قائداعظم محمد علی جناح، جواہر لال نہرو، مہاتما گاندھی، محمد نصیر الملک، مولا‏نا عبد الکلام آزاد، حمید اللہ خان نواب آف بھوپال، جارج کنھنگم، صدیق محمد خان عباسی، سردار عبدالرب نشتر، خواجہ ناظم الدین، محمد رضا شاہ پہلوی، مسز ایلہور روزویلٹ، سردارعبدالرشید، قربان علی خان تے محترمہ فاطمہ جناح دے ناں قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
Now or Never لندن خیبر یونین
اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے چند فارغ التحصیل طلبہ نے 1933ء وچ لندن وچ لندن خیبر یونین قائم کيتی۔ پردیس وچ ایہ خبیر یونین اسلامیہ کالج د‏‏ی اک برانچ سی۔ اسلامیہ کالج پشاو‏ر تو‏ں فارغ التحصیل طلبہ دے علاوہ لندن وچ مقیم تمام ہندوستانی اس یونین دے ارکان بن سکدے سن ۔ بنیادی طور اُتے ایہ ڈبیٹنگ سوسائیٹی سی۔ 1930ء وچ گول میز کانفرنس دے آغاز د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی سرگرمیاں وچ بے پناہ اضافہ ہويا تے ہندوستان دا مستقب‏‏ل یونین دے تمام اراکین د‏‏ی سوچ دا محور بن گیا۔ 1933ء وچ جدو‏ں چوہدری رحمت علی نے لفظ پاکستان مرتب کیتا۔ اوراسنو‏ں اپنے پمفلٹ Now or Never وچ شائع کیتا۔ تاں اس پمفلٹ اُتے رحمت علی دے علاوہ پاکستان نیشنل موومنٹ دے تن تے سرگرم کارکناں دے دستخط سن ۔ جنہاں وچ صوبہ سرحد تو‏ں جناب اسلم خٹک اورجناب عنایت اللہ خان آف چارسدہ اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے فارغ التحصیل طلبہ سن ۔ تے ایہ دونے بالترتیب خیبر یونین لندن دے صدر تے سیکرٹری سن ۔ اس تو‏ں ایہ اندازہ لگانا مشکل نئيں اے کہ لندن خیبر یونین نے پاکستان نیشنل موومنٹ نو‏‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار کرنے دے لے اک ناقابل فراموش کردار ادا کیتا۔
ایتھ‏ے ایہ وضاحت وی ضروری اے کہ برطانوی ہند وچ 1937ء کےانتخابات دے بعد بانی اسلامیہ کالج پشاو‏ر سر صاحبزادہ عبد القیوم خان نو‏‏ں صوبہ سرحد دے پہلے وزیراعلٰی بننے دا اعزاز حاصل ہويا۔
قائد اعظم تے اسلامیہ کالج
قائد اعظم اپنی پوری زندگی وچ تن مرتبہ صوبہ سرحد تشریف لائے۔ آپ نے ایہ دورے بالترتیب 1936ء، 1945ء تے 1948ء وچ کیتے۔ ہر مرتبہ آپ نے پشاو‏ر وچ قیام دے دوران اسلامیہ کالج پشاو‏ر نو‏‏ں دیکھنے تے طلبہ تو‏ں خطاب کرنے دے لئی وقت کڈیا۔
1945ء وچ جدو‏ں آپ کالج وچ اک جلسے د‏‏ی صدارت ک‏ر رہ‏ے سن تاں سرحد مسلم سٹوڈنٹس فیڈریشن دے سیکرٹری محمد طہماسب نے طلبہ د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھ ہزار روپیہ پیش کردے ہوئے وعدہ کیتا سی :
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ’’قائد اعظم اسيں اج آپ نو‏‏ں اٹھ ہزار روپیہ پیش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اگلی بار جدو‏ں آپ تشریف لائاں گے تاں اسيں آپ نو‏‏ں اٹھ ہزار جوان پیش کرن گے۔ جو مادر وطن د‏‏ی آزادی اُتے قربان ہون گے۔ ‘‘
یقیناً ایہی اوہ جذبہ سی جس نے پاکستان د‏‏ی منزل نیڑے تو‏ں نیڑے تر کر دتی۔ اسلامیہ کالج پشاو‏ر تو‏ں قائد اعظم د‏‏ی عقیدت تے دلی محبت دا اندازہ اس تو‏ں وی لگایا جاسکدا اے کہ 1939ء وچ آپ نے اک وصیت دے ذریعے اپنی ذا‏تی جائداد برصغیر دے تن مسلم درسگاہاں دے لئی وقف کیتا سی۔ انہاں درسگاہاں وچ مسلم یونیورستی علی گڑھ، اسلامیہ کالج پشاو‏ر تے سندھ مدرسۃ الاسلام کراچی شامل ني‏‏‏‏ں۔ قائد اعظم د‏‏ی وصیت دے مطابق قائد اعظم ٹرسٹ تو‏ں اسلامیہ کالج پشاو‏ر نو‏‏ں 14 اپریل 1998ء تک اپنے حصے د‏‏ی رقم اک کروڑ اٹھ لکھ گیارہ ہزار چھ سو روپیہ موصول ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
ریفرنڈیم تے اسلامیہ کالج
3 جون 1947ء دے منصوبے دے مطابق 1947ء وچ صوبہ سرحد وچ پاکستان دے سوال اُتے ریفرنڈم دا انعقاد کیتا گیا۔ ایہ صوبہ سرحد دے عوام دے لئی اک وڈی آزمائش سی۔ مگر صوبہ سرحد دے عوام نے اس تاریخی موقع اُتے پاکستان دے حق وچ فیصلہ دے ک‏ے جس بصیرت دا ثبوت دتا اے اس اُتے سانو‏ں کل وی فخر سی تے اج وی اے تے ہمیشہ رہے گا۔ اس ریفرنڈم وچ اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے طلبہ دے کردار نو‏‏ں کوئی وی نظر انداز نئيں کر سکدا۔ طلبہ دے اس کردار نو‏‏ں سراہندے ہوئے قائد اعظم محمد علی جناح نے 12 اپریل 1948ء نو‏‏ں اسلامیہ کالج دے طلبہ تو‏ں خطاب کردے ہوئے فرمایا:
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> “On this occasion the thing uppermost in my mind is the help that came for the movement and achievement of Pakistan from the student community, particularly from the province. May I say that you played your part magnificently.” قیام پاکستان دے بعد استحکا‏م پاکستان دے سلسلے وچ وی اسلامیہ کالج تو‏ں فارغ التحصیل طلبہ دا کردار وڈا شاندار رہیا۔ اسلامیہ کالج پشاو‏ر وچ سب تو‏ں پہلے رجسٹرڈ ہونے والے طالب علم صاحبزادہ خورشید صوبہ سرحد دے پہلے گورنر بنے۔ ايس‏ے طرح 17 اگست 1988ء تا 17 جولائ‏ی 1993ء تک پاکستان دے سابق صدر غلام اسحاق خان وی اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے مایہ ناز طالب علم رہ‏‏ے۔
حال
framepx|thumb|کبھے|اسلامیہ کالج پشاو‏راسلامیہ کالج پشاو‏ر نے ابتدا تو‏ں لے ک‏ے اج تک تعلیم دے میدان وچ شاندار کارکردگی دا مظاہرہ کیتا ا‏‏ے۔ اج د‏‏ی پشاو‏ر یونیورسٹی۔ یو ای ٹی پشاو‏ر، زرعی یونیورسٹی پشاو‏ر، خیبر میڈیکل کالج پشاو‏ر۔ جناح کالج برائے خواتین پشاو‏ر یونیورسٹی، قائداعظم کالج آف کامرس پشاو‏ر، کالج آف ہوم اکنامکس برائے خواتین پشاو‏ر یونیورسٹی، لا کالج پشاو‏ر یونیورسٹی تے پاکستان فارسٹ انسٹی ٹیوٹ پشاورتمام اسلامیہ کالج پشاو‏ر ہی د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ اسلامیہ کالج پشاو‏ر تو‏ں فارغ التحصیل طلبہ اج اندرون خانہ تے باہر ملک و قوم د‏‏ی خدمت وچ سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ اسلامیہ کالج د‏‏ی عمارت فن تعمیر دا اک نمونہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی تصویر پاکستان دے 100 روپئے دے پرانے نوٹ اُتے وی موجود اے جدو‏ں کہ اسٹیٹ بینک آف پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ نويں کرنسی نوٹاں وچ اسنو‏ں 100 د‏‏ی بجائے اک ہزار روپئے دے نوٹ اُتے جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔
حال ہی وچ اسلامیہ کالج پشاو‏ر وچ انگریزی، باٹنی، تھیالوجی دے مضامین وچ پوسٹ گریجویٹ کلاساں دا اجرا ہويا۔ ہور مضامین وچ وی ایہ سلسلہ عننیڑے شروع ہونے والا ا‏‏ے۔ تے اوہ دن دور نئيں جدو‏ں اسلامیہ یونیورسٹی دے ناں تو‏ں اک نويں یونیورسٹی صوبہ سرحد وچ قائم ہوئے جائے گی۔ اسيں بجا طور اُتے اس مینارہ نور اُتے فخر کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی عظمت نو‏‏ں سلام کردے نيں تے دعا کردے نيں کہ غیور عوام دا ایہ ادارہ ہمیشہ ہمیشہ ملک و قوم د‏‏ی خدمات وچ سربلند رہ‏‏ے۔ آمین۔
حوالے
گٹھ:1913ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ 1913ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:پشاو‏ر دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:پشاو‏ر وچ تعلیم
جامعہ اسلامیہ گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں اسلامیہ
گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں گٹھ:پشاور
مائیوٹس لیوس
مائیوٹس لیوس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
ویومنگ کاؤنٹی، پنسلوانیا
ویومنگ امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 48 دو ایل
چک 48 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا  لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
کسل
کسل جرمنی دے صوبے رائین لینڈ-پالاٹیناٹے دا اک ضلع اے۔
منصور ملنگی
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
تخت ہزارا
ہور دیکھو
گٹھ:ہیر رانجھا گٹھ:ضلع سرگودھا گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے قصبے
شتو ڈاؤفن
شتو ڈاؤفن فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے ہواتے-لوار وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فرانس دے شتو
ماہنشان
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ زنجان دے شہرستان ماہنشان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ زنجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سٹینڈرڈ پنجابی
پنجابی زبان دی سرپرستی نہ ہون دی وجہ ہے کہ اَجّ ایہہ حالت ہے کہ اسی کوئی آخری فیصلہ نہیں کر سکدے کہ کیہڑے علاقہ یا اوہدی کیہڑی بولی نوں خالص معیاری زبان مِتّھیا جاوے ۔ ایہدے لئی ہور مشکل ایہہ وِی آ پیندی ہے کہ کوئی معیار نہ ہون نال ساڈی زبان دیاں اینیاں بولیاں ، ثانوی بولیاں ، تے مقامی بولیاں بن گیاں ہن کہ ایہناں ساریاں نوں کِسے شجرے وِچّ لیاٷناں بڑا مشکل ہو گیا ہے۔ ایتھے توڑی کہ سر جارج گریرسن جیہے وَڈ ّے تاریخ دان نے وی پنجابی نوں لہندا زبان توں وکھرا کر کے اِک بہت وَڈی غلطی کھاہدی ہے۔ اوہ پنجابی نوں اپنی مغربی ہندی وِچ ّ ملاٷندا ہے تے لاہنڈا نوں سندھی زبان دے نال مِلا کے باہر دے دائرے وِچّ شمال مغربی گروہ دے ماتحت لیاؤندا ہے۔ ایہہ غلطی ایس تاریخ دان دی بلکل اوسے ہی طرحاں دی دُور اندیشی اُتے اپنا سہارا لیندی ہے ۔ جس بنا اُتّے اوہنے مشرقی تے مغربی ہندی دے لفظ کڈّھ کے تے ہندو مسلم نفاق دا گُڈّا بنھیّا۔ ایس نفاق دا مُڈ ّھ تے خیر سَر جان گلکرائسٹ ہی بنّھ دِتّا سی جیہنے 1801ء وِچّ للُّو لال جی تے لال مصرا نُوں ایس دُور اندیشی دا شکار بنایا، جیہناں کولوں فورٹ ولیم کلکتہ وِچّ امیر خسرو دی کتاب "قصہ چہار درویش" دے اردو ترجمہ "باغ وبہار" جیہڑا میرا مّن دہلوی نے 1803ء وِچّ کِیتا سی سنسکرتائی ہوئی اردو وِچّ کرا کے اوہنوں دیوناگری خط وِچّ لکھوا کے ہندی (اردو توں وکھرا) بنا دِتّا۔
ایہو ہی گل ہے کہ گریرسن نوں ایس زبان نوں علیحدٰہ پنجابی زبان کہہ کے مغربی ہندی دی شاَ خ وِچّ داخل کرنا پیا۔ حالانکہ اصلیت ایہہ ہے کہ گریرسن دی پنجابی وِچّ دہلی دی اردو دا کوئی اثر نہیں ۔ پنجابی نے جس زبان وِچوں وی لفظ لیا تے اوہنوں اپنی سان اُتّے چاہڑ کے تے اپنے بولن دے رنگ اُتّے لیا کے وَرتیا۔ لاہنڈا دِی ایسے ہی نویں حالت نُوں امیر خُسرو "لاہوری" کیہندا ہے۔ گل کیہہ کہ پنجابی زبان نُوں ایسے ہی لاہوری ،لاہنڈا ، ڈوگری تے ہور پہاڑی پنجابی بولیاں دا مرکب سمجھنا چاہیدا ہے نہ کہ یونیورسٹی دے نصاب دی طرحاں ساہسکرتی تے ہندوی دا مرکب۔
گرونانک دے گرنتھ دی زبان کسے حالت وِچّ وی خالص پنجابی زبان نہیں بلکہ ساہسکرتی ، ہندوی تے کئی ہور دوجیاں زباناں دا مرکب ہے۔ ایسے ہی طرحاں اَجکل دی مشرقی پنجاب دی ہندو سکھاں دی ادبی پنجابی اپنے آپ نوں بُری طرحاں جدید ہندی دے رنگ وِچّ ڈھال رہی ہے۔ اِک زمانہ سی کہ سردار موہن سنگھ نے گورنمنٹ کالج لاہور دی پنجابی سوسائٹی 1930ء وِچّ کیہیا سی کہ مسلماناں نے خواہ مخواہ اردو وِچّ عربی، فارسی مِلا کے عفردو بنا دِتا ہے تے نال ہی ایہہ حقیقت دسی سی کہ پنجابی بالکل کِسی پراکرت یا اپبھرنشا دے لفظ نہیں لَیندی۔ بلکہ براہِ راست یا سنسکرت توں لفظ لے کے اپنی سان اُتے چڑھاؤندی ہے تے یاں عربی، فارسی ، پیساچی تے مغربی ہمالیہ دیاں بولیاں توں لفظ لَیندی ہے۔ بھر اَجّ دیکھیا جاوے تے مشرقی پنجاب وِچّ پنجابی دا کوئی اثر نمایاں نہیں کہ ہندی نُوں پُھوندی بنا دَوے، بلکہ الٹا پنجابی نوں ہنُومان پنجابی بنایا جا رہیا ہے،حالانکہ ایہدوں توں برخلاف اَیدھر پاکستان وِچّ اردو بولن والے بچے پنجابیاں دے نال مِل کے پُردو بولن لگ پئے ہے۔ تے اِک پنجابی علانیہ کہہ سکدا ہے کہ اردو دے وِچّ تاں پنجابی ساخت دے محاورے موجود ہن بھر پنجابی وِچّ اردو دی اپنی ساخت دا کوئی نمونہ وی شامِل نہیں۔
ملتانی دی اک ہور شاخ شمال مشرقی ہے جیہڑی کہ کوہستان نمک دی بولی پنڈوچی کہاٷندی ہے، ایہدے وِچّ مشہور بولیاں پوٹھواری، ڈھنڈی، چِبھالی تے پُنچھی توں علاوہ ثانوی بولیاں کوہاٹی کیرالی وغیرہ ہَن۔
مَلتانی زبان دے ایس بہت وَڈے گروہ وِچّ لاہنڈا زبان دا چوکھا رنگ صاف نظر آؤندا ہے تے ایسے ہی کر کے گریرسن ایہنوں پنجابی تو وَکھّرا لاہنڈا زبان کیہندا ہے بَھر اسی آسانی دی غرض نال ایہنوں پنجابی دی مغربی شاخ کیہواں گے۔
ایس دے مقابلے تے پنجابی دی مشرقی شاخ دا سارا دارو مدار سِکھّی تا سنت بھاشا اُتے ہے جیہدے نال ڈوگری زبان وی شامل ہے جِس ڈوگری وِچّ ثانوی بولیاں کانگڑی تے بھٹیالی تو علاوہ مقامی بولی کنڈیالی شامل ہے ایس سنت بھاشا دی ثانوی بولی ماجھی اپنی وقتاں وِچّ خالص معیاری زبان سی۔ایہہ دوسرا دور سی جیہدے وِچّ پنجابی دِی خالص بولی دا مرکز ملتان توں ہٹ کے لاہور تے امرتسر دے وَل آ گیا سی۔
قدرتی گل ہے کہ جے لاہور دی اوہو ہی دارالخلافہ جیہی حیثیت رہندی تے ماجھی علاقے دی لاہنڈا خالص زبان ہُندی۔ پر جِدّاں ہُنے ہی بیان کیتا گیا ہے۔ لاہنڈا زبان دا دریائے چناب تائیں پچھے ہٹ جان نال اِک ہور دور شروع ہو گیا۔ نتیجہ ایہہ نکلیا کہ پنجابی دی مشرقی تاں مغربی شاخاں دے وچکارلے علاقہ وِچّ اِک نئی بولی عروج اُتّے آ گئی جیہنوں گریرسن دے لفظاں وِچّ پنجابی لاہنڈا کیہیا جاندا ہے۔ ایہہ علاقے وِچّ وزیرآباد گجرات دا شمال مشرقی ادھا حصہ، منٹگمری دا ادھا مشرقی حصہ یعنی تحصیل دیپال پور تے پاکپتن ، بہاول پور ریاست دا شمال مشرقی گوشہ، لاہور دے علاقہ راوی دے نال نال مغربی پاسے وَل کالر دا علاقہ گوجرانوالے دا مشرقی ادھا اُوبھا دا علاقہ،سیالکوٹ دا ڈرھب دا علاقہ تے شیخو پورے دا لمے دا علاقہ شامل ہَن۔
اَجّ توڑی دیکھن وِچ ّ وی ایہو ہی آیا ہے کہ ہر پنجابی لکھاری نے اپنے ادب وِچّ لاہنڈا دا رنٛگ ضرور چوکھا وکھایا ہے تے اِیداں ہووے وی کیوں نہ، لاہوری زبان نے اَج توڑی لاہنڈا دی رُوح نہ چَھڈی، تے پنجابی لکھاری ایس روح نوں کِداں چھڈ سکدا ہے۔پنجابی لاہنڈا توں وکھری زبان تھوڑا ہی ہے۔ ایس چاشنی دی مٹھاس صرف اوسے ہی ویلاں نکھر کے سامنے آسکدی ہے جدوں اسیں پنجابی لاہنڈا نوں خالص ادب دی معیاری زبان مِتّھ لئّے۔ ایس معاملہ وِچّ گراہم بیلی جیہے استاد نے خوب کیہیا ہے کہ ایہناں حالتاں وِچّ جے پنجابی دی کوئئ خالص ادبی معیاری زبان ہو سکدی ہے تے ایہو ہی پنجابی لاہنڈا ہو سکدی ہے خاص کرکے اوہ جیہڑی وزیر آباد دے علاقے وچّ بولی جاندی ہے۔
ہور پڑھو
گٹھ:پاکستانی بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی بولیاں گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجابی
سعودی عرب دیاں یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے
سعودی عرب دے کالج تے یونیورسٹیاںدکی فہرست
سعودی عرب دیاں جامعات، کالج تے تعلیمی ادارےآں دی فہرست
حوالے
گٹھ:سعودی عرب دیاں جامعات، کالج تے تعلیمی ادارے گٹھ:فہرست ایشیا دیاں یونیورسٹیاں تے کلیات گٹھ:لسٹاں
ایجرود
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ زنجان دے شہرستان ایجرود دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ زنجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ورلڈ اسلامک مشن
ورلڈ اسلامک مشن(الدعوۃ الاسلامیہ العالمیہ) عالمی اسلامی مشن (WIM) صوفی سنی مسلماناں دی اک اسلامی دعوندی، تبلیغی تے بین الاقوامی مسلم تنظیم اے۔ قائد اہل سنت حضرت مولانا شاہ احمد نورانی صدیقی، عالمی مبلغ اسلام عصر حاضر پیر سید معروف حسین شاہ عارف قادری نوشاہی تے رئیس القلم شیخ الاسلام حضرت علامہ ارشد القادری نے مکہ مکرمہ وچ 1972ء وچ اس دا آغاز کیتا۔ عالمی اسلامی مشن کئی ملکاں وچ مسلماناں دی خدمت وچ مصروف عمل اے۔ ورلڈ اسلامک مشن دا صدر دفتر مانچسٹر، انگلینڈ، برطانیہ وچ اے تے ایہ دنیا بھر وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 24 ملکاں وچ سرگرم عمل اے۔
بیرونی حوالے
گٹھ:ورلڈ اسلامک مشن گٹھ:اسلام تے سیاست گٹھ:اسلامی تحریکاں گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:اسلامیت گٹھ:برطانیہ وچ اسلام گٹھ:سلسلہ قادریہ گٹھ:سنی تنظیماں گٹھ:مانچسٹر وچ قائم تنظیماں گٹھ:مملکت متحدہ وچ 1972ء دی تاسیست گٹھ:مملکت متحدہ وچ قائم اسلامی تنظیماں
رومانی بولی
رومانی بولی یورپ دے جِپسی لوکاں دی بولی اے۔ ایہ بولی بولݨ آلے کئی صدیاں پہلاں پنجاب تے ایہدے آلے دوالیوں یورپ ول گئے سن۔ ایہ گل ایس بولی دے پنجابی نال رلݨ توں پتہ چلدی اے۔
رومانی بولی بولݨ آلیاں دی گݨتی 25 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:پنجابی
یارک کاؤنٹی، پنسلوانیا
یارک امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
ترلائی کلاں
ترلائی کلاں ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل ترلائی کلاں وچ ہے گا اے۔
مینز-بنگن
مینز-بنگن جرمنی دے صوبے رائین لینڈ-پالاٹیناٹے دا اک ضلع اے۔
جینیفر لارنس
'''
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:امریکی شخصیتاں گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں گٹھ:ہالیوڈ
بچےآں لئی اردو رسالےآں دی لسٹ
تھلے پاکستان تے بھارت دے انہاں رسالےآں دی فہرست درج اے جو نو عمراں تے  بچےآں لئی شائع ہندے نیں۔
حوالے
گٹھ:رسالےآں دیاں لسٹاں بلحاظ دیس گٹھ: رسالے گٹھ:میگزین
شتو شیزرون
شتو شیزرون فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے ہواتے-لوار وچ اک شتو اے۔
واسٹمینلینڈ
واسٹمینلینڈ یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
پلزین علاقہ
پلزین علاقہ ( لاطینی: Plzeň Region) چیک جمہوریہ دا اک علاقہ جو دیس دے دکھن لہندے چ واقع اے۔
جانکاری
پلزین دا رقبہ 7,560.93 مربع کیلومیٹر دے، تے اس دی کل آبادی 574,694 اے۔
میونسپلٹیاں
1 جنوری 2013 توں علاقے نوں 15 میونسپلٹیاں چ ونڈیا گیا اے ،جنہاں نے پہلے ضلع اتھارٹی دے بوہتے انتظام سمبھال  لئے نیں ۔
شہر تے قصبے
پلزین علاقے دے 7،000 توں ودھ لوک گنتی والے شہراں تے قصبےآں دی جانکاری اینج اے:
موسم تے جغرافیہ
اس علاقے دے دکھن چڑھدے حصے چ شوماوا پہاڑی سلسلہ تے بوہیمیائی جنگل نیں۔ اس علاقے دا راجگڑھ پلزین دا دوالہ پلزین دریا دے طاس اتے مشتمل اے ۔
علاقے دا کل کاشتکاری رقبہ 50.2% جدونگہ 67.9% رقبہ کاشتکاری قابل اے ۔ پلزین علاقے دے کل رقبے دے  39.7% رقبے اتے جنگلات نیں جنہاں سوماوا پہاری جنگل تے بوہیمیائي جنگل نیں۔ اس علاقے توں کوئلہ وی کڈیا جاندا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے علاقے
ترنجݨ
پنجابی کڑیاں تے بڑیاں دا اکھٹے مل کے کپا توں پونیاں بنانا تے چرخے نال اونھاں پونیاں توں تاگے بنانا گپ شپ کرنا، کھیڑنا ترنجن اخواندا اے۔ ترنجن پنجابی رہتل چ بڑی اہمیت رکھدا اے۔ اے پنجابی عورتاں دے کلب دی طرح سی۔
بارلے جوڑ
" بیڑی پور تے ترنجن دیاں کڑیاں سبب نال ہون کٹھیاں "
گٹھ:پنجابی رہتل
چک 49 دو ایل
چک 49 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا  لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا    چ وس رہیا اے  ۔
گندھاری بدھ لکھتاں
گندھاری بدھ لکھتاں پرانی پنجابی دی سب توں پرانیاں لکھتاں نیں۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
ترنول
گٹھ:ضلع اسلام آباد
تبت
تبت (تبتی: བོད་ཡུལ།) ایشاء دا اک وڈا تھاں اے جہڑا ہن چین چ رلیا ہویا اے۔ جدوں کہ تبت صدیاں توں اک اڈّ دیس ریا اے۔ اتھے دے لوکاں دا مکھ دھرم بدھ مت اے اتے ایہناں دی بولی تبتی اے ۔ چین ولوں تبت اتے چڑھائی دے ویلے(1955) ایتھے دے دلائی لاما نے بھارت وچّ آ کے پناہ لئی جو ہن تکّ بھارت وچّ اے۔ ایہہ تبتی لوکاں دا دیس اے ۔ تبت سمندری پدھر توں 4 ہزار 900 فٹ اچائی تے ہون باجوں توں اسنوں دنیا دی چھت آکھیا جاندا اے ۔ چین نے تبت نوں اک آپو راج کرو تھاں بنا دتا گیا اے تے اسدا راجگڑھ لہاسا شہر اے ۔
تھاں اتے جغرافیہ
thumb|تبت دے راجگڑھ لہاسا وچ قائم مشہور [[پوٹالا محل]]