cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چیلیاں والا دی لڑائی
رام نگر دی لڑائی
دوجی اینگلو سکھ جنگ دی پہلی لڑائی رام نگر دے تھاں تے جھناں دریا دے کنڈھے تے ہوئی۔ شیر سنگھ اٹاریوالا خالصہ دربار دے وفادار سرداراں اتے خالصہ فوج سمیت جیہلم دریا ول نوں ودھ رہا سی۔ جنرل گفّ نوں خبر ملی کہ اوہ اپنے پیؤ سردار چتر سنگھ اٹاریوالے نوں پیشاور وچ جا ملیگا۔ جیکر ایہہ دووے سردار مل گئے تاں فوج دی گنتی ودھ جاوے گی۔ اس لئی اس نے 22 نومبر 1848 دی رات نوں خالصہ فوج اتے برگیڈیئر جنرل کیپبل نے 3 انپھینٹری ڈوزن دے 8171 فوجیاں نال حملہ کر دتا۔ جنرل گفّ سکھاں نوں چناب دے چڑدے پاسے ہی روکنا چاہندا سی۔ سکھاں نے جوابی کاروائی کیتی تاں فرنگی اک وڈی توپ اتے 2 بارود دیاں بوگیاں (گڈے) چھڈّ کے بھجّ گئے، جہڑی کہ سکھ نے اپنے قبضے وچ کر لئی۔ سکھ جھناں دریاں پار کر گئے اتے برطانوی فوج دے قریب ڈیڈھ سو فوجی اس لڑائی دا شکار بنے، جناں 12 افسر وی شامل سن۔ اس لڑائی وچ فرنگیاں دے 140 گھوڑیاں دا وی نقصان ہوئیا۔ لیپھیٹینینٹ کولونیل ہیولوک دی لاش جھناں دریاں دے کنڈھے 12ویں دن لبھی۔ ہیولوک دا سر دھڑ توں وکھ سی اتے لتاں-باہاں وی لگبھگ وڈھیاں ہوئیاں سن۔ اس دے نال 9 ہور سپاہیاں دیاں لاشاں ملیاں۔ اس لڑائی وچ برگیڈیئر جنرل کوریٹن دی موت وی برطانوی فوجاں لئی وڈا گھاٹا سی۔ انگریز فوج خالصہ راج پنجاب دیاں فوجاں نوں روکن وچ نکام رہی اتے اس نقصان توں بعد اوہ پچھے ہٹّ گئے۔ اس طرحاں اس چھوٹی جہی لڑائی وچ خالصہ فوجاں نے جت درج کروائی۔
لڑائی دا مڈھ: 10 جنوری 1849 نوں جنرل گفّ نوں خبر ملی کہ سردار چتر سنگھ اٹاریوالا اتے اس دا افغان دوست، امیر دوست محمد خان فوجاں سمیت جیہلم دریاں ول تر پئے ہن۔ اوہناں سوچیاں کہ جیکر اوہ سردار شیر سنگھ اٹاریوالے نوں آن ملے تاں خالصہ فوج دی طاقت بہت ودھ جاوے گی۔ گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نے جنرل گپھّ نوں چھیتی توں چھیتی شیر سنگھ اٹاریوالے تے حملہ کرن دا حکم سنا دتا۔
انگریزاں ولوں دیوان مولراج نوں گرفتار کرکے ملتان نوں دوبارہ اپنے قبضے وچ کرن توں بعد برطانوی اتے بمبے ریاست دی فوج دے مکھی جنرل وش نوں فوج سمیت جنرل گفّ دی مدد لئی بھیج دتا۔
لڑائی دی ویوتبندی
جنرل گفّ ولوں فوجاں نوں اگے ودھن دا حکم دتا گیا سی۔ سکھاں ولوں گھیرا تنگ ہندا دیکھ کے گولاباری کیتی گئی۔ پھر جنرل گفّ نے فوج نوں روک لیا اتے مورچابندی کرن دا حکم دے دتا۔ جنرل گپھّ نے پیدل فوج نوں دو ڈوزن وچ ونڈیا اتے دوناں نوں دو برگیڈاں دتیاں۔ کھبے ہتھ توں کیپبل ڈوجن وچ ہوگن اتے پینیکؤک برگیڈ، گلبرٹ ڈوجن وچ ماؤٹین اتے گوڈبائے برگیڈ۔ پینی دی برگیڈ نوں رزرو رکھیا۔ وائیٹ دی گھوڑسوار برگیڈ باہرلے ہتھ کھبے پاسے اتے پوپ دی گھوڑسوار برگڈ نوں سجے ہتھ رکھیا۔
جنرل گفّ دے من وچ ڈر سی کہ کتے خالصہ فوج رات نوں حملہ نہ کر دیوے، اس لئی اس نے 13 جنوری نوں شام 3 وجے دے قریب آپ خالصہ فوجاں تے حملہ کر دتا۔ پہلے ہی ہلےوچ سکھ فوجاں نے سجی باہی والی کیپبل ڈوزن جس دی اگوائی پینیکؤک کر رہا سی اس دا وڈا نقصان کیتا۔ سکھاں نے 24وی پیدل ریجیمینٹ لگبھگ ختم ہی کر دتی، جس کرکے باقیاں نوں پچھے ہٹنا پیا۔ اس ہلے وچ برگیڈیئر پینیکؤک، اس دا پتر ، لیفٹینینٹ کوولونیل بروکس، 24ویں ریجیمینٹ دا کمانڈر، اتے دو ہور افسراں دی جان دا نقصان ہویا اتے سکھاں نے اس ریجیمینٹ دا جھنڈا کھوہ لیا۔
سکھاں نے بھارتی فوج دی 25ویں اتے 45ویں بنگال نیٹو انپھینٹری جس وچ سیکھاوتی اتے گورکھا ریجیمینٹاں سن دا بھاری نقصان کیتا۔ سکھاں نے ایہناں دے پنجاں وچوں چار جھنڈے وی کھوہ لئے اتے ایہہ جنگ دے میدان وچوں واپس بھجّ آئے۔
ہوگن برگیڈ نے جنرل کیپبل دی اگوائی وچ جھاڑیاں دے سنگھنے جنگل دی اوٹ لے کے سکھاں تے حملہ کیتا۔ اس نوں کافی سفلتا ملی اتے سکھاں دا کافی نقصان ہویا۔ اس حملے وچ گھوڑسوار اتے پیدل دستے دوویں سن۔ ایچ۔ ایم 61ویں پیدل انپھینٹری گھوڑسوار فوج دی مدد اتے آئی پر سکھ فوج نے سجے پاسے 46ویں بنگال نیٹو انپھینٹری تے حملے کرکے اس نوں کھدیڑ دتا۔
کھبے پاسے جنرل وائیٹ دی گھوڑسوار برگیڈ جنرل شیر سنگھ دا ساہمنا کر رہی سی۔ تیجی کنگج اون لائیٹ ڈریگنج دی ٹکڑی نال کیپٹن انٹ نے اس دی کمان سمبھالی اتے جھاڑیاں وچوں تیزی نال حملہ کر دتا۔ گھوڑسوار ڈویزن دا جنرل تھیکول اس دا دی مدد لئی اس دے مگر ہی سی۔ شیر سنگھ اٹاریوالے نے اس دا زبردست جواب دتا اتے تیجی کنگج لائیٹ ڈریگن دے سارے افسر پھٹڑ ہو گئے۔
سجے پاسے جنرل پوپ نے اپنی برگیڈ نوں اگے ودھن لئی کیہا؛ سجے پاسے 9ویں لینسرج دیاں 2 ٹکڑیاں، پہلی اتے 6ویں بنگال لائیٹ کاویری وچکار اتے کھبے ہتھ 14ویں کنگج لائیٹ ڈریگنج 10 توپاں نال سی۔ جنرل پوپ نے سکھاں ول ودھن دا حکم دتا، جواب وچ سکھاں نے بنگال کاویری دیاں ٹکڑیاں پچھے دھکّ دتیاں۔ 2 ہور برطانوی ریجیمیٹاں نے ایہی کوشش کیتی پر اوہ وی کامیاب نہ ہو سکے۔
پھر اگلے تن دناں تک لگاتار مینہہ پیندا رہا، خالصہ فوج جنرل گفّ دیاں فوجاں دی اڈیک کردی رہیں، پر اوہ بھاری نقصان کارن میدان چھڈّ کے پچھے ہٹّ چکے سن۔ اس طرحاں سکھ راج پنجاب دیاں خالصہ فوجاں نے اس سوچ دنیا دی سبھ توں طاقتور برطانوی فوج اتے اس دی حمایتی ہندوستان دیاں سانجھیاں فوجاں اتے تریخی جت درج کیتی۔ اس لڑائیوچ اک گل دا ذکر کرنا بندا اے کہ خالصہ فوج ولوں اس وار خالصہ راج دے وفادار سردار ہی لڑ رہے ہن؛ کوئی گدار اس لڑائی وچ نہیں سی۔
سید محمد قنوجی
سید محمد قنوجیفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
چیلیاں والا دی لڑائی
نقصان
چیلیانوالا دی اس لڑائی وچ برطانوی فوجاں دا اینا زیادہ نقصان ہویا کہ بھارتی اپ-براعظم اتے دو صدیاں توں ودھ دے راجدور دوران لڑیاں گئیاں لڑائیاں وچ اوہناں دا اینا نہیں سی ہویا۔ اس لڑائی جنرل گفّ دی فوج دے لگبھگ 2800 فوجی مارے گئے سن، جناں وچ 132 افسر وی سن۔ پینیکؤل برگیڈ دی ایچ۔ایم 25ویں ریجیمینٹ دا سبھ توں ودھ نقصان ہویا اس دے 590 فوجی مارے گئے سن؛ جس وچ 14 افسر وی سن۔ جنرل نیٹ دی ایچ۔ ایم۔ تیجی کنگز اون لائیٹ ڈریگن لگبھگ ساری پھٹڑ ہو چکی سی۔ برگیڈیئر پوپ کھدّ عامَ اس لڑائی وچ بری طرحاں پھٹڑ ہو گیا سی۔ 14ویں کنگج لائیٹ ڈریگن دا افسر جنرل کؤرٹن اس لڑائی وچ ماریا گیا، اس دا پیؤ برگیڈیئر کؤرٹن رامنگر دی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔
سید محمد قنوجی
قنوج دے رسولدار سادات وچو‏ں سن ریاضی تے ادب دے ماہر تے کریم الاخلاق فاضل سن فقرو تصوف د‏‏ی چاشنی مزاج وچ داخل سی تے سلسلہ چشتیہ وچ بیعت سن شاہجہان د‏‏ی نظر بندی دے زمانے وچ مونس و دمساز سن تمام عمر درس وتدریس وچ بسر د‏‏ی تے عنایت شاہی دے حقدار رہے 1091ھ دے بعد انتقال ہوئے اورقنوج وچ اپنے عالیشان باغ وچ مدفون نيں حاشیہ مطول انہاں دی علمی یادگار ا‏‏ے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
نقصان
سکھ فوج دا وی بھاری نقصان ہویا، اندازے مطابق ایہہ نقصان ہزاراں وچ ہو سکدا اے پر کتے وی سکھاں ولوں ایہہ انکڑے درج نہیں کیتے گئے۔
سید محمد قنوجی
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
سکھ سپاہیاں نوں اپنے ول کرن وچ مول راج ناکام رہا سبھ توں پہلاں لیفٹینینٹ ایڈورڈ اگے ودھیا۔ جویں ہی اس نے وان کورٹلینڈ توں 22 اپریل نوں خط حاصل کیتا، اس نے سندھ پار کیتا تے لیئیاہ اپر قبضہ کر لیا۔ جیوں ہی اس نوں پتہ لگا کہ ایہہ ملتانی فوج اس دے خلاف آ رہی اے تاں اوہ اتھوں پچھے ہٹ گیا تے مول چند دے ڈپٹی چیتن ملّ دا چھوٹا قصبہ منگروتا اپنے قبضے وچ کر لیا۔ اس نے گوانڈھ دے مسلم قبیلیاں نوں سکھاں دے خلاف اٹھ کھڑے ہون دا سدا دتا۔ لٹن دے لالچ وچ بہت سارے کبیلیائی انگریزاں دے نال آ گئے۔ ایہناں لوکاں نوں نال لے کے انگریزاں نے 20 مئی نوں ڈیرہ غازی خان اپر قبضہ کر لیا۔ چیتن ملّ دوڑ کے اتھے ہی آیا سی تے اک مقابلے وچ ماریا گیا۔ ہانارڈ دے قلعے نوں بائیپاس کردیاں ایڈورڈ اگے ودھدا گیا۔ اس قلعے اپر پٹھاناں تے سکھاں دا قبضہ سی۔ اس نے پھر سندھ نوں پار کیتا تے ملتان ول دکھن دے پاسیوں ودھ گیا۔ دوجے پاسے بہاول پور دی فوج دے 8،500 سپاہی، 11 توپاں تے 302 زمورے لیفٹینینٹ لیک دی اگوائی وچ راوی پار کرکے اگے ودھے۔ مول راج نے کھانگڑھ دی چوکی چھڈّ دتی تے شجاباد توں کنیری ول ودھ رہا سی کہ 18 جون، 1848 نوں لیک دی کمانڈ ہیٹھ آ رہی بہاول پور دی فوج نال ٹاکرا ہو گیا۔ آدمیاں تے توپاں کارن بہاولپوریاں دی چڑھت ہون دے باو جود مول راج نے اوہناں نوں ستّ گھنٹے روکی رکھیا۔ پھر وان کورٹلینڈ جس نے کھانگڑھ اُتے قبضہ کر لیا ہویا سی، بہاولپوریاں نوں آن ملیا۔ مول راج واپس شجاباد ول چل پیا، شجاباد توں سکندر آباد تے اتھوں ملتان دے بہت نزدیک سورجکنڈ پہنچ گیا۔ ایڈورڈ، لیک تے وان کورٹلینڈ دیاں اکٹھیاں فوجاں، مقامی قبیلے، بہاولپوریئے تے دربار دیاں فوجاں نے ملتان نوں اک ہور قراری ہار پہلی جولائی، 1848 نوں سدوسام دے مقام اپر دتی۔ ملتانی اپنی کلھیبندی ول واپس دوڑ آئے۔
اودھر شملہ دیاں ٹھنڈھیاں پہاڑیاں وچ لارڈ گفّ سردیاں دیاں مہماں بارے یوجناواں بنا رہا سی۔ اس نوں اتھے ہی ایڈورڈ دا خط ملیا کہ ملتان دی بغاوت نوں شینپین دے پھہارے دی طرحاں اڈایا جا رہا اے، کیونکہ مول راج اپر تن طرفہ حملہ کیتا جا رہا اے۔
سکھ سپاہیاں نوں اپنے ول کرن دیاں مول راج دیاں ساریاں کوششاں ناکام رہیاں، کیونکہ ادوں تک اوہناں نوں ایہی لگ رہا سی کہ مول راج نے مہاراجہ دلیپ سنگھ خلاف تے دربار دے خلاف بغاوت کیتی اے۔ پر این اس وقت بھائی مہاراج سنگھ سٹیج اپر آیا۔ اس نے ماجھا علاقے دا دورہ کیتا تے 'دھرم لڑائی' واسطے سیوادار بھرتی کرن دا نعرہ دتا۔ ہزاراں سکھ اس نعرے ہیٹھ اکٹھے ہوئے تے ملتان ول چل پئے۔ ریزیڈینٹ نے بھائی مہاراج سنگھ دی پرائیویٹ فوج دا پچھا کرن دا حکم دتا تے دربار دیاں فوجاں نے مہاراج سنگھ نوں چناب دے کنڈھے جا گھیریا۔ بھائی اتھوں نکل تاں گیا پر اس دے بہت سارے بندے جاں پھڑے گئے جاں دریا وچ ڈبّ گئے۔
بھائی مہاراج سنگھ دے ملتان پہنچن نال سکھ سپاہیاں وچ ایہہ گل پکی ہو گئی کہ اوہ مول راج دے حق وچ نترن۔ ایہہ ہو-بہو اوہ سی، جو انگریز چاہندے سن۔ اوہ اس بغاوت نال چنگی طرحاں نجٹھّ سکدے ہن، سکھاں دے خون نال کھیڈنگے تے اخیر پنجاب نوں مکمل طور اُتے انگریزی راج وچ شامل کر سکدے ہن۔ اکو ریڑکا اٹاریوالے سرداراں دا سی، جو پوری طرحاں ریزیڈینٹ دے وفادار چلے آ راے سن۔ جون، 1848 وچ شیر سنگھ اٹاریوالا بریٹیش افسر نال ملتان نوں سنبھال رہا سی تے اس دا پیؤ اتر-مغربی سرحد دی نگرانی وچ لگا سی۔ اٹاریوالے سرداراں دی انگریزاں نال دوستی توں لوکاں وچ ناراضگی دی لہر سی۔ اک سجان سنگھ جو شیر سنگھ نوں زہر دین دی سازش وچ شامل پایا گیا سی، پھڑیا گیا تے توپ نال اڈا دتا گیا سی۔ اس بارے ایڈورڈ نے لکھیا کہ 'سجان سنگھ اک جگریدار سکھ گھوڑسوار سی، جو کافی شرارتی قسم دا بندہ سی۔' کجھ وی ہووے، اس نوں اس طرحاں موت دی سزا دین نال غصے دی لہر پھیل گئی، جس دا شیر سنگھ نوں وی اندازہ سی۔
مکھ سرداراں دی دلچسپی ریزیڈینٹ دے راج نوں قایم رکھن وچ سی تے سپاہیاں دی اس نوں ختم کرن وچ۔ فوجیاں دیاں پنچائتاں نوں بھنگ کر دتا سی تے اوہناں دیاں تنخواہاں گھٹا کے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے وقت دیاں تنخواہاں دے برابر کر دتیاں سن۔ مکھیاں نوں انگریزاں نے کافی سہولتاں دتیاں ہوئیاں سن، جنہاں نوں اوہ گواؤنا نہیں چاہندے سن تے سپاہی پہلاں ہی گوا چکے سن۔ سپاہیاں نوں ایہہ وی امیداں سن کہ جے بغاوت کامیاب ہو گئی تاں اوہناں نوں چنگیاں سہولتاں تے تنخواہاں ملنگیاں۔ ریزیڈینٹ نے لکھیا سی کہ 'سردار وفادار ہن، سچے ہن تے سپاہی جھوٹھے۔' ایڈورڈ نے وی ایہو خیال ظاہر کردیاں جولائی وچ لکھیا کہ، 'جتھوں تک سرداراں دا سوال اے، میں سمجھدا ہاں کہ دل توں ساڈے نال ہن۔ اوہ جگیراں، اچیاں تنخواہاں تے رتبیاں نال رجے پئے ہن پر اوہناں دی فوج اینی ہی ودھ غیر-وفادار تے ساڈے خلاف اے۔'
گوریاں نے چتر سنگھ نوں ہتھیار چکن لئی مجبور کر دتا
ملتان اپر قبضے دی دیری نال سپاہیاں اندر بغاوت دیاں رچیاں ودھن دے ہور موقعے ملدے جاندے سن ۔ ملتان دی بغاوت دا خلاف کرن کرکے چتر سنگھ دی لوکپئتا کافی گھٹ جان توں بعد اوہ نفرت دا مرکز بندا جا رہا سی ۔  اس نے مول راج دی ہار اپر توپاں دی سلامی وی دتی سی ۔  اس توں علاوہ اس نے دیکھیا کہ اس دے ماتحت کم کردے انگریز افسر وی اس دی عزت نہیں کر راے ۔  ایہہ افواہ وی عامَ سی کہ انگریز اپنا اوہ وعدہ کدے پورا نہیں کرنگے کہ مہاراجہ دلیپ سنگھ دے بالغ ہون بعد حکومت اس دے سپرد کر دتی جاوے گی ۔  وڈے سردار نے اپنے پتر نوں لکھیا کہ لیفٹینینٹ ایڈورڈ توں ریزیڈینٹ نوں خط لکھوایا جاوے کہ اوہ مہاراجہ دلیپ سنگھ دی شادی دا بندوبست کرے، جو اس دی بیٹی نال ہونی سی ۔  ایڈورڈ نے ریزیڈینٹ نوں لکھ بھیجیا تے اگوں اس نے لکھیا کہ اوہ اس بارے دربار نال صلاح-مشورہ کریگا، نال ہی اس نے ایہہ وی لکھیا کہ، 'میں نہیں سمجھدا کہ شادی دیاں رسماں دا سرکار دیاں پنجاب دے پرشن بارے مستقبل دیاں پالیسیاں نال کوئی تعلق ہووےگا ۔ '
کیپٹن جیمس ابوٹ چتر سنگھ اٹاریوالا بارے اپنا رکھا تے ورتکنیک ورتارا جاری رکھ رہا سی ۔ اگست دے پہلے ہفتے بناں کسے چتاونی تے اکساہٹ سردار دا کیمپ چھڈّ گیا تے قبائلیاں نوں سکھاں دے وردھ بھڑکاؤن لگ پیا ۔  اس دے اپنے شبداں وچ اس نے قبائلیاں نوں کیہا کہ اپنے پیو-دادیاں دے قتلاں تے لٹانماراں دا سکھاں توں تکڑا بدلہ لے سکدے ہو ۔  اگست دی 6 تاریخ نوں ابوٹ دے سکھائے کجھ قبائلیاں نے چتر سنگھ نوں گھیریا ۔  اپنی سرکھیا واسطے اس نے ہریپر دے قلعے وچ چلے جان دی لسٹ ۔  اس نے دربار دے اک اہلکار امریکن کرنل کینورا نوں حکم دتا کہ اس واسطے جگہ بنائی جاوے ۔  امریکن نے حکم منن توں انکار کر دتا کہ جدوں تک کیپٹن ابوٹ اس نوں نہیں کہندا ۔  چتر سنگھ نے سخت چتاونی دتی پر کرنل اپر کوئی اثر نہیں ہویا، بلکہ اس نے قلعے اندر آ راے چتر سنگھ دے بندیاں ول توپاں دے منوہ کروا دتے اتے توپ داغن دیاں مشالاں جگا لئیاں ۔  جدوں اک حوالدار نے چتر سنگھ دے بندیاں اپر توپ چلاؤن توں انکار کر دتا تاں اس نے اس نوں دھکہ مار کے پاسے کر دتا تے خود مشال پھڑ کے توپ داغن دی کوشش کیتی پر کسے کارن توپ نہیں چلی ۔  چتر سنگھ دے بندے کینورا اپر ٹٹ کے پے گئے تے اس دا قتل کر دتا ۔
اس واقعہ نے کیپٹن ابوٹ نوں اوہ بہانہ دتا، جس دا اوہ انتظار کر رہا سی ۔ اس نے چتر سنگھ اپر شریھام قتل دا الزام لگایا تے دربار دیاں فوجاں وردھ قبائلیاں نوں بھڑکاؤندا رہا ۔  ریزیڈینٹ نے وی ابوٹ دے وہار دی نقطہ چینی کیتی تے لکھیا کہ، 'ایہہ صاف اے کہ چتر سنگھ دی بگیڈ دی کجھ وی منشا ہووے، اوہناں نے بغاوت والا کوئی کم نہیں کیتا، جدوں تک کہ تنو ہتھیاربند کساناں نوں دربار دے وردھ بھڑکاؤن دا کم نہیں شروع کیتا ۔  میں تینوں اجیہا کوئی حکم نہیں سی دتا کہ مقامی لوکاں دی فوج بھرتی کریں ۔  تیرے اس سارے کم نال ساڈی بدنامی اے ۔  جو وی رپورٹ ملی اے، اس نال کینورا دی موت اک قتل نہیں ثابت ہندی تے نہ ہی ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ اس وچ چتر سنگھ دا کوئی ہتھ سی ۔
روزینا بلور لٹن
روزینا بلور لٹن (پیدائش دے وقت اصل خاندانی نام روزینا ڈوئل وہیلر؛ ۴ نومبر ۱۸۰۲ء - ۱۲ مارچ ۱۸۸۲ء) اک اینگلو آئرش مصنف سی جس نے چودہ ناول، مضامین د‏‏ی اک جلد تے خطوط دا اک حجم شائع کيتا۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
ابوٹ نوں پائی اس جھاڑ دے باو جود کری نے اٹاریوالا سرداراں نوں ختم کرن دی سوچ رکھی سی ۔ کیپٹن نکولسن، جس نوں چتر سنگھ تے ابوٹ وچکار صلح-صفائی کرواؤن واسطے بھیجیا سی، نے چتر سنگھ دی جگیر قرق کرن دا حکم سنا دتا تے اس نوں اوہ حوالے کرن واسطے کیہا ۔  اس نے کری نوں خط لکھ کے دسیا کہ اس نے چتر سنگھ نوں اک پیش کش کیتی اے کہ جے اوہ میرے ساہمنے پیش ہندا اے اتے اپنے سپاہیاں نوں پہلاں والیاں تھاواں اتے بھیج دندا اے تاں میں اس دی جان تے عزت دی گارنٹی دندا ہاں پر میں اس دے ناظم رہن تے جگیر رکھن دی گرنٹی نہیں دے سکدا ۔  میں اس نوں صاف دسّ دتا اے کہ اوہ جگیر تے رتبے دا حقدار نہیں ۔  اس توں اگے اوہ لکھدا اے کہ، 'مینوں یعقین اے کہ تسیں سہمت ہوووگے کہ ناظم دا رتبہ تے جگیر دا خوس جانا ہی اس واسطے کافی سزا ہوویگی ۔  میرا خیال اے کہ میں اس نوں ٹھیک پیش کش کیتی اے ۔
روزینا بلور لٹن
۱۸۲۷ء وچ اس نے اک ناول نگار تے سیاست دان ایڈورڈ بلور لیٹن نال شادی کيتی۔ انہاں د‏‏ی شادی ٹُٹ گئی، تے اس نے اس اُتے پاگل پن دا جھوٹھا الزام لگایا تے اسنو‏ں اک پاگل خانے وچ حراست وچ لے لیا، جس نے عوامی احتجاج نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اسنو‏ں ۱۸۳۰ء د‏‏ی دہائی وچ بارونیٹ بنایا گیا تے ۱۸۶۶ء وچ اس د‏ی پرورش ہوئی۔ بھانويں اس نے اپنے شوہر تو‏ں علیحدگی اختیار کر لئی سی لیکن اس نے لیڈی لٹن دا لقب استعمال کيتا۔ اس نے اپنے شوہر دے استعمال کردہ ہائفن دے بغیر اپنی شادی شدہ کنیت د‏‏ی ہجے کيتی۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
ریزیڈینٹ نے اجے 15 دن پہلاں ہی چتر سنگھ نوں بے قصور منیا سی پر اس نے پوری طرحاں نکولسن دے ایکشن دی تائید کر دتی ۔
روزینا بلور لٹن
مڈھلا جیون
روزینا ڈوئل وہیلر د‏‏ی والدہ سواݨیاں دے حقوق نسواں د‏‏ی وکیل اینا وہیلر سی، جو ریورنڈ نکولس ملی ڈوئل د‏‏ی دھی، آئرلینڈ دے اک کلیسیائے آئرلینڈ) دے پادری، نیو کیسل دے ریکٹر سن، جدو‏ں کہ اوہ والد فرانسس میسی وہیلر سن، جو اک اینگلو آئرش زمیندار سن ۔ اس د‏ی والدہ دے بھائیاں وچو‏ں اک، سر جان ملی ڈوئل (۱۷۸۱ء–۱۸۵۶ء) نے جزیرہ نما جنگ تے دو بھائیاں د‏‏ی جنگ وچ برطانوی تے پرتگالی افواج د‏‏ی قیادت کيتی۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
چتر سنگھ بردھ آدمی سی، عینکاں لگا کے رکھدا سی، اکھاں اندر چپکیاں سن، سوٹی دے سہارے چلدا سی تے ہمیشہ کمزور صحتَ رہندی سی ۔ اوہ اپنا مستقبل اس طرحاں دیکھدا سی کہ اس دی بیٹی دی مہاراجہ دلیپ سنگھ نال شادی ہو جاوے تے اوہ اپنے پنڈ اٹاری آرام نال ٹک جاوے ۔  نہ اوہ چاہندا سی تے نہ ہی بغاوت واسطے قابل سی پر جس طرحاں دا وہار اس نال ابوٹ تے نکولسن نے کیتا، اس نوں مجبور کر دتا کہ اوہ اپنے کمزور ہتھاں نال تلوار نوں میان وچوں باہر کڈھے تے اس نے اک وار کڈھ لئی ۔  اس نے اپنے پتر نوں خط بھیجیا کہ کویں فرنگیاں نے اس نال سلوک کیتا تے اس نوں کیہا کہ اوہ اپنے لوکاں دا ساتھ دیوے تے ایہناں ودیشیاں نوں مار بھجاؤن توں بناں ہن ہور کوئی چارہ نہیں ۔  ادوں تک شیر سنگھ اٹاریوالا پوری طرحاں انگریزاں دی پٹھّ پچھے کھلوتا سی ۔  اوہ باغی سپاہیاں تے مول راج دا سنیہا لے کے آئے بندیاں دی گل نہیں منّ رہا سی ۔
روزینا بلور لٹن
مڈھلا جیون
روزینا ڈوئل وہیلر نو‏‏ں جزوی طور اُتے فرانسس اربیلا راؤڈن نے تعلیم دتی سی، جو نہ صرف اک شاعرہ سی، بلکہ میری مِٹ فورڈ دے مطابق، "اپنے شاگرداں نو‏‏ں شاعرہ بنانے د‏‏ی مہارت سی" پونسنبی، بعد وچ لیڈی کیرولین لیمب؛ شاعرہ لیٹیشا الزبتھ لینڈن ("ایل ای ایل۔")؛ ایما رابرٹس، سفری مصنف؛ تے انا ماریا فیلڈنگ، جو مسز ایس سی ہال دے طور اُتے شائع ہوئی۔
حوالے
گٹھ:۱۸۰۲ دے جم گٹھ:۱۸۸۲ دیاں موتاں گٹھ:1802 دے جم گٹھ:1882 دیاں موتاں گٹھ:انگریز سواݨیاں ناول نگار گٹھ:انگریز مضمون نگار گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی انگریز مصنفات گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز مصنف گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:انیہويں صدی دے مضمون نگار گٹھ:برطانوی سواݨیاں مضمون نگار گٹھ:مملکت متحدہ وچ ذہنی صحت د‏‏ی تریخ
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
شیر سنگھ نے 9 ستمبر نوں ملتان اپر قبضہ کرن دا ناکام یتن کیتا سی۔ کیپٹن پیئرسے نے اگلے دن اپنی ڈائری وچ لکھیا، 'ہمیشہ دی طرحاں سکھ بہت شدت نال لڑے۔' شیر سنگھ نوں اس دے پیؤ دے خط نے بے چین کر دتا سی۔ کجھ افواہاں وی سن کہ انگریزاں دے اک خریدے ہوئے دلال فتح خان گھیبا نے چتر سنگھ دا قتل کر دتا اے۔ شیر سنگھ نے اس گل ول کوئی دھیان نہیں دتا۔ اک واقعہ 13 ستمبر، 1848 نوں اجیہا ہویا کہ اوہ پکی طرحاں انگریزاں دی بے ایمانی والی منشا دا قایل ہو گیا۔ اس رات اوہ ڈنر توں بعد انگریز افسراں دی میسّ وچ گیا، جس طرحاں اوہ ہمیشہ کردا ہندا سی تے ایڈوارڈز دے نال والی سیٹ لے لئی۔ اس نے دیکھیا کہ وان کارلینڈر جو اجے وی دربار دا نمک کھاندا سی، اٹھ کے باہر چلا گیا۔ تھوڑھی دیر بعد شیر سنگھ دی ریجیمینٹ دے اک افسر نے اندر آ کے شیر سنگھ دے کنّ وچ کیہا کہ وان کارلینڈر کجھ پٹھاناں نوں میسّ دا ٹینٹ گھیرن واسطے کہہ رہا اے۔ شیر سنگھ چھیتی نال وان کارلینڈر دے بندیاں دے اتھے پہنچن توں پہلاں چلا گیا۔ اگلے دن شیر سنگھ اٹاریوالا تے اس دے سپاہی انگریزی کیمپ چھڈّ کے چلے گئے۔
صحت دا حق
thumb|پاکستان وچ صحت دے حق دے لئی مظاہرین نے ریلی کڈی
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
شیر سنگھ نے اک بیان جاری کیتا جس وچ سارے پنجابیاں نوں غیرملکی ظالماں دے خلاف اٹھ کھڑے ہون دا سدا دتا۔ اس وچ کیہا گیا کہ، 'ایہہ پنجاب وچ رہن والے سبھناں نوں پتہ اے، سکھاں نوں تے اوہناں نوں، جو خالصہ پنتھ نال جڑے ہن کہ کویں فرنگیاں نے ظلم تے ہنسا ورسائی ہوئی اے۔ اوہناں نے ساڈے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی بیواہ نال کنا گھناؤنا سلوک کیتا اے۔ اوہناں عامَ لوکاں نال وی وڈے ظلم کیتے ہن۔'
پورے تن ہفتے شیر سنگھ مول راج نوں سمجھاؤندا رہا کہ اوہ انگریزاں نالوں ٹٹ چکا اے پر مول راج اس دا یقین نہیں کر رہا سی۔ اس دا شکّ ہور پکا ہو گیا، جدوں ایڈوارڈز نے اک جائلی خط جانبجھّ کے مول راج دے ہتھ لگ لین دتا۔ اس خط وچ اس نے انگریز افسر نوں لکھیا سی کہ اوہ شام سنگھ دے راہیں دھوکھے نال قلعے اپر قبضہ کرن دی سکیم بنا رہا سی۔ اس کرکے ملتان دے قلعے دے دروازے شام سنگھ واسطے بند ہو گئے۔ شیر سنگھ دا صبر ٹٹ گیا۔ اوہ 9 اکتوبر نوں مول راج دا کیمپ چھڈّ کے اتر ول اپنے پیؤ نال ملن چلا گیا۔
صحت دا حق
عالمی ادارہ صحت دا دستور (1946)
thumb|سجے|صحت مند تے خوش انسان 1946 ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن (ڈبلیو ایچ او) دے تمہیدی آئین نے صحت نو‏‏ں "مکمل جسمانی ، ذہنی تے معاشرتی بہبود د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا اے تے نہ کہ محض بیماری یا عدم استحکا‏م د‏‏ی عدم موجودگی۔ " آئین صحت دے حق نو‏‏ں "صحت دے اعلیٰ ترین معیار تو‏ں لطف اندوز ہونے" دے طور اُتے بیان کردا اے تے اس حق دے کچھ اصولاں نو‏‏ں صحت مند بچےآں د‏‏ی نشو و نما دے طور اُتے بیان کردا ا‏‏ے۔ طبی علم تے اس دے فائدے دا مساوی بازی؛ تے صحت تو‏ں متعلق صحت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی حکومت نے معاشرتی اقدامات فراہ‏م کیندے نيں ۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
قوم اک وار پھر ہتھیار چکّ کے چل پئی سی۔
صحت دا حق
عالمی ادارہ صحت دا دستور (1946)
فرینک پی گریڈ نے ڈبلیو ایچ او دے آئین نو‏‏ں "دعوی … معاصر بین الاقوامی عوامی صحت دا پورا علاقہ ،" صحت دے حق نو‏‏ں اک "بنیادی ، ناگزیر انسانی حق دے طور اُتے قائم کرنے" دے طور اُتے پیش کيتا اے کہ حکومتاں چھُٹ نئيں سکدیاں نيں ، بلکہ انہاں د‏‏ی حفاظت تے حمایت دے پابند نيں۔ ڈبلیو ایچ او دا آئین ، خاص طور اُتے ، بین الاقوامی قانون وچ صحت دے حق دے پہلے باضابطہ حدود د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔
انسانی حقوق دا عالمی اعلان (1948)
thumb|رومانیہ دے سرگرم کارکن چھتریاں دا استعمال کردے ہوئے "25" تشکیل دیندے نيں ، ایہ اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے عالمی اعلامیے دے آرٹیکل 25 دا حوالہ ا‏‏ے۔
اقوام متحدہ دے 1948 دے آرٹیکل 25 انسانی حقوق دا آفاقی منشور بیان کيتا گیا اے کہ "ہر اک دے پاس اک معیار زندگی دا حق اپنی تے اپنے کنبہ د‏‏ی صحت تے فلاح و بہبود دے لئی کافی اے ، بشمول کھانا ، لباس ، رہائش تے طبی دیکھ بھال تے ضروری معاشرتی خدمات۔"عالمی اعلامیہ جسمانی کمزوری یا معذوری د‏‏ی صورت وچ سیکیورٹی دے لئی اضافی رہائش کردا اے تے زچگی یا بچپن وچ انہاں د‏‏ی دیکھ بھال دا خصوصی ذکر کردا ا‏‏ے۔
انسانی حقوق دے عالمی اعلامیے نو‏‏ں بنیادی حقوق انسانی دے آزادانہ حقوق تے حقوق دونے دے پہلے بین الاقوامی اعلان دے طور اُتے جانیا جاندا اے ۔انسانی حقوق دے لئی اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر نانا نیتھم پلے لکھدے نيں کہ انسانی حقوق دا عالمی اعلامیہ "اک ایداں دے وژن د‏‏ی نشان دہی کردا اے جس وچ انسانی حقوق ، شہری ، سیاسی ، معاشی ، معاشرتی یا ثقافتی - نو‏‏ں اک متنازع دے طور اُتے لینے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ نامیات‏‏ی پوری ، لازم و ملزوم تے اک دوسرے اُتے انحصار کردے ہوئے۔ " اسی طرح ، گراسکن دا دعوی اے کہ آفاقی اعلامیے وچ بیان کردہ حقوق د‏‏ی باہمی وابستہ نوعیت اک "ذمہ داری جو صحت دے تعین کرنے والےآں تو‏ں نمٹنے دے لئی ضروری صحت د‏‏ی خدمات د‏‏ی فراہمی تو‏ں اگے ودھدی اے جداں مناسب تعلیم ، رہائش ، خوراک تے کم کرنے دے لئی سازگار حالات ، "یہ دسدے ہوئے کہ ایہ دفعات خود انسانی حقوق نيں تے صحت دے لئی ضروری نيں۔"
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
کوہاٹ وچ چتر سنگھ نے افگاستان دے امیر دوست محمد خان تے اس دے بھرا سلطان محمد نال گل بات کیتی کہ جے اوہ پنجاب نوں انگریزاں توں مکتی وچ مدد کرن تاں اوہ پیشاور دا علاقہ افغانستان نوں دے دینگے۔ اپنے وعدے نوں پکا بناؤن دی خاطر اس نے انگریز ریزیڈینٹ دے سارے افسر، سمیت اس دے چیف اسسٹینٹ جارج لارینس نوں کڈھ کے پیشاور اُتے قبضہ کر لیا تے پھر نکلسن توں اٹک وی کھوہ لیا۔ جارج لارینس نے کوہاٹ دی شرن لے لئی تے ہربرٹ جس نے نکلسن دی تھاں اُتے عہدہ لیا سی، گرفتار کر لیا گیا۔ دیرجات دا سارا علاقہ ہتھیاربند ہو چکا سی۔ ریزیڈینٹ دا نمائندہ ملک فتح خان پاسہ بدل گیا تے کرنل ہومز نوں سکھ فوجیاں نے مار دتا۔ اسے طرحاں لاہور تے اتر-مغربی سرحد دے وچکار بہت جگہ بغاوتاں پھیل گئیاں۔ انگریز ماتحتاں نے ڈائری لکھی، 'فوجاں روز ہی دشمناں نال ملدیاں جاندیاں ہن، سارا پنجاب ساڈے خلاف ہندا جا رہا اے تے لگدا نہیں اس وچ کوئی موڑا ساڈے حق دا ہو سکدا ہووےگا۔
صحت دا حق
نسلی امتیاز دے تمام قسماں دے خاتمے اُتے بین الاقوامی کنونشن (1965)
اقوام متحدہ دے نسلی امتیاز د‏‏ی تمام قسماں دے خاتمے دے بین الاقوامی کنونشن وچ صحت دا مختصر طور اُتے خطاب کيتا گیا اے، جو 1965 وچ اپنایا گیا سی تے 1969 وچ نافذ ہويا تھا۔بغیر کسی امتیاز دے نسل ، رنگ یا قومی یا نسلی نژاد ، قانون دے سامنے مساوات دے لئی ، "اور اس شق دے تحت" عوامی صحت ، طبی نگہداشت ، سماجی تحفظ تے سماجی خدمات دا حق۔ "
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
اس طرحاں اک چھوٹی جگہ دی مقامی بغاوت قوم دی آزادی دی جنگ وچ تبدیل ہو گئی۔
صحت دا حق
اقتصادی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق تو‏ں متعلق بین الاقوامی عہد (1966)
thumb|سجے| اقتصادی ، سماجی تے ثقافتی حقوق تو‏ں متعلق بین الاقوامی عہد د‏‏ی پارٹیاں تے دستخطاں۔ آئی سی ای ایس سی آر(ICESCR) نو‏‏ں پارٹیاں تے دستخط:{{legend|#008000|دستخط تے توثیق}}{{legend|#00ff00|دستخط شدہ لیکن توثیق شدہ نہیں}}{{legend|#e0e0e0|نہ دستخط کیندے تے نہ ہی توثیق کی}}
اقوام متحدہ نے 1966 دے معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد دے آرٹیکل 12 وچ صحت دے حق دے بارے وچ ہور وضاحت کيتی اے ، جس وچ کہیا گیا اے:
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
اس بغاوت دے دو مرکز سن، اک ملتان تے دوجا اتر-مغربی سرحدی علاقہ۔ انگریز کمانڈر ان چیف لارڈ گپھّ نے مشورہ دتا کہ ملتان اپر قبضے دی گل بمبئی توں کانوائی پہنچن تک ملتوی کر دینی چاہیدی اے اتے فلحال اٹاریوالیاں دے خلاف کاروائی نوں پہل دتی جانی چاہیدی اے۔ لارڈ ڈلہوزی نے ایہہ مشورہ پروان کر لیا۔ اس دے نال ہی ڈلہوزی من بنا رہا سی کہ پنجاب دے خلاف لڑائی دا اعلان کر دتا جاوے تے اس نوں انگریزی راج دے وچ ہی ملا دتا جاوے۔ اتھے جو واقعے پیدا ہو رہیاں سن، اس توں اوہ خوش سی۔ اس نے لکھیا کہ، 'ہزارا دی بغاوت بہت اگے ودھ گئی اے۔ میں اس توں بناں ہور کوئی حل نہیں دیکھ رہا کہ اس شیطانی سلطنت نوں انگریزی راج وچ شامل کیتا جاوے۔ میں اپنی تلوار باہر کڈھ لئی اے اتے میان سٹّ دتا اے۔'
صحت دا حق
عام رائے نمبر 14 (2000)
2000 وچ ، اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی ، سماجی تے ثقافتی حقوق تو‏ں متعلق کمیٹی نے جنرل تبصرہ نمبر 14 جاری کيتا ، جس وچ "اقتصادی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق دے بین الاقوامی عہد نامے دے نفاذ وچ پیدا ہونے والے اہ‏م امور" نو‏‏ں آرٹیکل 12 دے حوالے تو‏ں تے "صحت دے اعلیٰ ترین حصول دے معیار دے حق" نو‏‏ں حل کيتا گیا ا‏‏ے۔ عام تبصرہ صحت دے حق دے تحت شامل آزادیاں تے حقداراں دے بارے وچ زیادہ واضح ، آپریشنل بولی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
عمومی تبصرہ براہ راست واضح کردا اے کہ " صحت دے حق" نو‏‏ں صحت مند رہنے دے حق دے طور اُتے نئيں سمجھنا چاہیے۔اس د‏ی بجائے ، صحت دے حق نو‏‏ں آزادیاں تے استحقاق دونے دے اک مجموعے دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جو فرد د‏‏ی حیاتيا‏تی تے معاشرتی حالات دے نال نال ریاست دے دستیاب وسائل نو‏‏ں وی موزاں کردا اے ، ایہ دونے ہی ریاست دے اثر و رسوخ یا قابو تو‏ں باہر د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے  صحت مند رہنے دا حق  روک سکدے نيں۔آرٹیکل 12 ریاست نو‏‏ں ایہ تسلیم کرنے دے نال کم کردا اے کہ ہر فرد صحت دے بہترین ممکنہ معیار دا اک موروثی حق رکھدا اے تے اس طرح دے حق دے نال ہونے والی 'آزادیاں تو‏ں' تے استحقاق' نو‏‏ں آئٹمائز کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، اس تو‏ں ریاست نو‏‏ں ایہ یقین دہانی نئيں کيت‏‏ی جاندی اے کہ حقیقت وچ ، تمام افراد مکمل طور اُتے صحتمند نيں تے نہ ہی ایہ کہ تمام افراد صحت دے حق وچ درج حقوق تے مواقع د‏‏ی مکمل شناخت کردے نيں۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چیلیانوالا دی لڑائی
کلکتے توں پنجاب دی سرحد ول نوں چلن توں پہلاں ڈلہوزی نے اپنے سیکٹری نوں کیہا کہ اوہ لاہور دے ریزیڈینٹ نوں اطلاع دیوے کہ اوہ سمجھدا اے کہ لاہور دربار نوں پوری طرحاں انگریزی سرکار دے خلاف جنگ کر رہا ظاہر کیتا جاوے۔ ریزیڈینٹ نے گورنر جنرل نوں مشورہ دتا کہ سیانی گل ایہہ ہوویگی کہ اجے جنگ دا اعلان نہ کیتا جاوے، جنی دیر تک ساڈی ساری فوجی طاقت پزیشناں وچ نہیں آ جاندی۔ اس نے گورنر جنرل نوں یاد کرایا کہ اسیں لاہور دے علاقے وچ دشمناں وانگ نہیں داخل ہوئے ساں، بلکہ اس دربار دی راکھی کرن تے اس دا ٹھیک ڈھنگ نال کم کاج چلاؤن دے ناں اپر آئے ساں۔
صحت دا حق
دوسرے حقوق تو‏ں متعلق
انسانی حقوق دے عالمگیر اعلامیے د‏‏ی طرح ، جنرل تبصرہ انسانی حقوق د‏‏ی باہ‏م وابستہ نوعیت د‏‏ی وضاحت کردا اے تے کہیا اے کہ ، "صحت دے حق دا قریبی تعلق اے تے ایہ دوسرے انسانی حقوق دے حصول اُتے منحصر ا‏‏ے۔" تے اس دے ذریعہ صحت دے حق نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی دوسرے حقداراں جداں کھانے ، کم ، رہائش ، زندگی ، غیر امتیازی سلوک ، انسانی وقار تے اہمیت تک رسائی جداں حقوق وچ ترقی د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا گیا اے ۔اسی طرح ، جنرل تبصرہ وی اس دا اعتراف کردا اے کہ "صحت دے حق وچ وسیع پیمانے اُتے سماجی و معاشی عوامل شامل نيں جو انہاں حالات نو‏‏ں فروغ دیندے نيں جنہاں وچ لوک صحت مند زندگی گزار سکدے نيں تے صحت دے بنیادی عین مطابق تک توسیع کردے نيں۔"اس ضمن وچ ، جنرل کمنٹ ایہ موقف رکھدا اے کہ آرٹیکل 12 وچ درج صحت دے حق نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی طرف مخصوص اقدامات غیر فطری تے سختی دے نال فطرت وچ واضح نيں۔
صحت تے انسانی حقوق دے وچکار ناقابل فہم ربط thumb|سجے|[[لیزا مرکووسکی 2019 الاسک‏ا اسٹیٹ آف ریفارم ہیلتھ پالیسی کانفرنس وچ ]]
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
شیر سنگھ اٹاریوالا چاہندا سی کہ واپس لاہور ول ودھیا جاوے تے اس نوں آزاد کروایا جاوے۔ اوہ شہر توں دو میل دی وتھّ اُتے پہنچیا پر جس طرحاں اس نے سوچیا سی کہ شہر دے وسنیک اس دے حق وچ آ نترنگے، اوہ کم نہیں ہویا۔ ریزیڈینٹ نے کرفیو لگا دتا سی تے ساریاں گلیاں وچ فوجیاں دی گشت چل رہی سی۔ موہتبر سرداراں نوں گرفتار کر لیا گیا سی۔ لہنا سنگھ مجیٹھیا پوری طرحاں انگریزاں دے نال سی۔ ماجھا دے علاقے وچ سکھ کسانی نوں انگریزاں دے ساتھ وچ بھگتن دی پیروی کردا سی۔ اکو-اک سردار جو انگریزاں دے خلاف سی، اوہ نورپور دا رام سنگھ سی پر اس دے بغاوت دے اعلان دا صرف سنکیتک اثر سی، اوہ شیر سنگھ واسطے کوئی وڈی تے وہارک مدد نہیں بن سکدا سی۔
صحت دا حق
دوسرے حقوق تو‏ں متعلق
| جوناتھن مان صحت و انسانی حقوق دے فرانسوا زاویر بیگنڈ پروفیسر تے ہارورڈ T. H چین اسکول آف پبلک ہیلتھ وچ وبائی امراض تے بین الاقوامی صحت دے پروفیسر سن ۔ اوہ اک طاقتور علمبردار تے صحت ، اخلاقیات تے انسانی حقوق دے فروغ دے حامی سن ، اس نظریہ د‏‏ی حمایت کردے نيں کہ صحت تے انسانی حقوق متحرک تعلقات وچ اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
اٹاریوالا نوں ایہہ اطلاع ملی کہ لارڈ گپھّ وڈی فوج تے توپاں لے کے ستلج ول ودھ رہا اے۔ اوہ لاہور توں پچھے ہٹ کے اپنے پیؤ چتر سنگھ مجیٹھیا دیاں فوجاں نال ملن واسطے چل پیا۔ اٹاریوالیاں نے انگریزاں نوں چناب اپر روکن دی سکیم بنائی، جس نوں ادوں کالا دریا وی آکھیا جاندا سی۔
صحت دا حق
دوسرے حقوق تو‏ں متعلق
مان دے مطابق ، صحت تے انسانی حقوق انسانی فلاح و بہبود د‏‏ی تعریف تے انہاں دے اگے ودھنے دے لئی تکمیلی نقطہ نظر نيں۔1994 وچ ، جوناتھن مان تے انہاں دے ساتھیاں نے " صحت تے ہیومن رائٹس جرنل" دا آغاز کيتا تاکہ صحت تے انسانی حقوق دے وچکار اس پیچیدہ ربط د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں واضح کيتا جاسک‏‏ے۔
"ہیلتھ اینڈ ہیومن رائٹس جرنل" د‏‏ی پہلی جلد وچ ، جوناتھن مان تے انہاں دے ساتھیاں نے اک تبدیلی دا مضمون شائع کيتا تاکہ صحت تے انسانی حقوق وچ ممکنہ تعاون نو‏‏ں تلاش کيتا جاسک‏‏ے۔اس مضمون وچ ، مان نے دو ڈومینز نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے دے لئی اک فریم ورک د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔ ایہ فریم ورک تن وسیع رشتاں وچ منقسم ا‏‏ے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
1848 دی پتجھڑ تک حالات کجھ اس طرحاں سن-چاج تے سندھ ساگر وچکارلے دوآب آزاد علاقے ایلانے جا چکے سن۔ دوجے دواب انگریزی طاقت دے بالکل نزدیک سن۔ اتر-مغربی علاقے دے لوک چتر سنگھ اٹاریوالا دے پچھے تیزی نال لامبند ہو راے سن۔ دکھن وچ مول راج اکلا ہی اپنے خلاف روزانہ اکٹھیاں ہندیاں جا رہیاں مصیبتاں دا ساہمنا کر رہا سی۔
صحت دا حق
دوسرے حقوق تو‏ں متعلق
صحت تے انسانی حقوق دے وچکار پہلا رشتہ سیاسی اے ۔مان تے ساتھیاں دا کہنا اے کہ صحت د‏‏ی پالیسیاں ، پروگرام تے طریق کار دا انسانی حقوق اُتے اثر پڑدا اے ، خاص کر جدو‏ں عوامی صحت دے دائرے وچ ریاستی طاقت اُتے غور کيتا جائے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
نومبر، 1848 دے شروع وچ ہی لارڈ گپھّ نے اک وڈی فوج نال ستلج پار کیتا۔ اس دی فوج وچ گورے سپاہیاں توں بناں ہندوستانی وی سن اتے اس فوج نے لاہور ول مارچ کیتا۔ نابالغ مہاراجہ دلیپ سنگھ ہر اوہ گل مندا رہا، جو اس نوں ریزیڈینٹ کہندا سی۔ ہن اوہ انگریز کمانڈر نوں ستکار دین دا انتظار کر رہا سی۔ گف نے مہاراجہ نوں ملن توں انکار کر دتا۔ جدوں ریزیڈینٹ خود اس نوں میاں میر لے کے گیا، جتھے انگریزاں نے چھاؤنی لگائی سی تاں گفّ نے دلیپ سنگھ ولوں ستکار دے اشارے دا جواب دین واسطے اپنے ہاتھی دی سواری نہیں چھڈی۔ ایہہ رکھاپن جان-بجھّ کے دکھایا گیا سی کہ پتہ لگے کہ دلیپ سنگھ جو حالے وی انگریزاں دی سرکھیا ہیٹھ سی، اوہناں دا دشمن سی۔
لارڈ گپھّ اتر دی سمت وچ چناب ول نوں گیا تے اتھے شام سنگھ اٹاری والا دیاں فوجاں نوں دریا دے پار دیکھ لیا۔ شیر سنگھ نے دریا دے پوربی کنارے اپر کجھ قلعے قبضے وچ لئے ہوئے سن۔ اس نے کجھ فوجی دستے انگریزاں نوں تنگ کرن واسطے بھیجے۔ پنجابیاں تے انگریزاں وچ کجھ چھوٹیاں جھڑپاں چناب دے پوربی کنارے ہندیاں رہیاں۔ نومبر، 1848 دے آخری ہفتے برگیڈیئر جنرل کیمبیل دی کمانڈ ہیٹھ اک فوج مہم رام نگر دے قلعے ول کوچ کر گئی۔ پنجابیاں نے قلعے اپر قبضہ کرنا ناکام بنا دتا۔ اوہناں 22 نومبر نوں چناب پار کیتا تے اپنے-اپنے نوں رام نگر اتے انگریزی فوج دے وچکار کھڑھا کر لیا۔
صحت دا حق
دوسرے حقوق تو‏ں متعلق
صحت تے انسانی حقوق تو‏ں منسلک فریم ورک دا تیسرا طبقہ اس تصور نو‏‏ں متعارف کراندا اے کہ انسانی حقوق تے صحت دے تحفظ تے فروغ نو‏‏ں متحرک تعلقات وچ بنیادی طور اُتے جوڑا جاندا اے ۔بھانويں ادب نے پہلے دو رشتاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تائید کيت‏ی اے ، لیکن اس تیسرے فرضی قیاس د‏ی اِنّی خاصی تلاش نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔
مضمون اس بیان کيتی تائید کردے ہوئے اس نظریہ د‏‏ی حمایت کردا اے کہ اس لنک تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عوامی صحت دے عمل تے انسانی حقوق د‏‏ی مشق دے آزادانہ کماں وچ ڈرامائی عملی نتائج برآمد ہوسکدے نيں۔اک ایسی چیز اے جس نو‏‏ں باہمی انحصار سمجھیا جاندا اے جس د‏‏ی نفی نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ مان تے انہاں دے ساتھی ہور کہندے نيں کہ عالمی سطح اُتے انسانی فلاح و بہبود نو‏‏ں سمجھنے تے اگے ودھانے دے لئی تحقیق ، تعلیم ، تجربہ تے وکالت سب نو‏‏ں اس چوراہے نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
جنرل کیمبیل نے حملہ بولیا تے پنجابی فوجاں نوں دریا دے کنارے ول دھکیا۔ پار دے کنارے اپر بیڑیاں پنجابی توپاں نے گولے ورسائے۔ توپاں دی گولاباری دے کور ہیٹھ پنجابی گھوڑسوار دریا پار کر آئے تے اک تکڑے حملے وچ کیمبیل دیاں فوجاں نوں کھدیڑ دتا۔ اوہناں انگریزاں دی اک توپ تے ریجیمینٹ دا جھنڈا اپنے قبضے وچ لے لیا۔
صحت دا حق
دوسرے حقوق تو‏ں متعلق
بالآخر ، مان تے انہاں دے ساتھیاں دا مشن ایہ دسنا اے ، جدو‏ں کہ انفرادی صحت طب تے ہور صحت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی خدمات ، خاص طور اُتے جسمانی بیماری تے معذوری دے بارے وچ زیادہ تر توجہ مرکوز کردتی رہی اے ،  عوامی صحت  د‏‏ی توجہ اس حد تک تیار ہوئی اے کہ لوک صحت مند کِداں رہ سکدے نيں۔ اس حیرت انگیز طور اُتے آسان تعریف دے مطابق ، صحت عامہ دا مشن مثبت صحت تے صحت تو‏ں متعلق مسائل د‏‏ی بیماریاں ، معذوری ، پہلے از وقت موت د‏‏ی روک تھام نو‏‏ں فروغ دینا اے ۔یعنی ، انفرادی صحت دا روايتی احساس جس طرح صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی خدمات دے ذریعہ سمجھیا جاندا اے تے انہاں اُتے عملدرآمد ہُندا اے اوہ "صحت دے لئی اک لازمی شرط" اے ، لیکن "صحت" دے نال واحد کوالیفائر یا تبادلہ شدہ اصطلاح نئيں اے ۔دوسرے لفظاں وچ ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی خدمات صحت دے لئی کافی نئيں نيں ، جداں صحت عامہ دے معالجین اسنو‏ں سمجھدے نيں - ایداں دے بیرونی عوامل وی موجود نيں جنہاں دے نال نال عالمی انسانی آبادی د‏‏ی صحت تے فلاح و بہبود اُتے وی مثبت تے منفی اثرات مرتب ہوئے نيں۔
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
رام نگر بہت اہم ستھان نہیں سی پر اتھوں دی لڑائی دے نتیجیاں نے پنجابیاں نوں اک حوصلہ دتا، جس دی اوہناں نوں سخت ضرورت سی۔ ماتحت انگریز افسراں نے لکھیا کہ 'دشمن بہت ہمت وچ سی تے اوہ ساڈے کیمپ توں صرف ادھا میل دور ہی ترے پھردے سن۔' تن سینئر انگریز افسر لیفٹینینٹ کرنل ہاولیک، برگیڈیئر جنرل کریٹون اتے کیپٹن پھزیگرالڈ رام نگر دی لڑائی وچ مارے گئے سن۔ شیر سنگھ اٹاریوالا نے انگریز کمانڈ نوں اک رقہ بھیجیا کہ جے اوہ لاہور وچوں باہر نکل جانا منّ لین تاں اوہ لڑائی بند کرن واسطے تیار اے۔ اس دے رکے دا کوئی جواب نہیں دتا گیا۔
پنجابیاں دی رام نگر دی جت توں اک ہفتہ بعد جنرل گفّ چناب پہنچ گیا۔ اس نے پنجابیاں دی امید توں الٹ قلعے اپر حملہ نہیں کیتا تے پانی دے وہن توں اپرلے پاسے وزیر آباد ول چلا گیا۔ اتھے کشتیاں دے مقامی ملاحاں نوں پیسے دتے تے رات دے ہنیرے وچ ہی دریا نوں پار کر لیا۔ جدوں شیر سنگھ گپھّ دی روانگی نوں روکن واسطے چناب دے مغربی کنارے گیا تاں انگریزی فوج دریا پار کر چکی سی تے پچھے خالی کشتیاں چھڈّ گئی سی۔
صحت دا حق
سوانیاں دے خلاف امتیازی سلوک دے تمام قسماں دے خاتمے دے بارے وچ کنونشن
thumb|سجے| سوانیاں دے خلاف امتیازی سلوک دے تمام قسماں دے خاتمے دے کنونشن وچ شرکت (سی ای ڈی اے ڈبلیو)۔ {{legend|#00aa00|دستخط دے ذریعے پارٹی and ratification}} {{legend|#008000|الحاق یا جانشینی دے ذریعے پارٹی}} {{legend|#008080|غیر تسلیم شدہ حالت ، معاہدے د‏‏ی پاسداری}} {{legend|#eeee00|صرف دستخط شدہ}} {{legend|#ff1111|غیر دستخط کنندہ}} اقوام متحدہ دے 1979 دے آرٹیکل 12 سوانیاں دے خلاف امتیازی سلوک دے خاتمے دے بارے وچ کنونشن جدو‏ں صحت تو‏ں متعلق خدمات تے سوانیاں نو‏‏ں صنف تو‏ں متعلق صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مخصوص دفعات دا حقدار ملنے اُتے صنفی امتیاز تو‏ں سوانیاں دے تحفظ د‏‏ی نشان دہی کردا اے ۔آرٹیکل 12 دے مکمل متن وچ کہیا گیا اے:
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
3 دسمبر نوں دوپہر بعد سدولاپر پنڈ دے کول کماد دے کھیتاں وچ توپاں دی جھڑپ ہوئی۔ دوویں پاسیوں گولاباری بہت تیز سی۔ سارا ماحول بہت تیز تے گرجدے دھماکیاں نال بھریا پیا سی۔ توپاں دی گنتی ودھ ہون کرکے انگریزاں دا پلڑا پنجابیاں نالوں بھاری رہا۔ سدولاپر دی لڑائی وی بہت اہم نہیں سی پر اس نال انگریزاں نے اپنی رام نگر دی ہار دا گھاٹا پورا کر لیا سی۔ اوہناں نے اس توں بعد ایہہ وی افواہ پھیلاء دتی کہ شیر سنگھ اس لڑائی وچ ماریا گیا سی، حالانکہ اٹاریوالا زندہ سی۔ اوہ چناب توں پچھے ہٹ کے جیہلم پہنچ گیا سی۔ انگریزاں نے اس دا چجّ دوآب تک پچھا کیتا۔
صحت دا حق
حقوق اطفال دے کنونشن
thumb|سجے|بچےآں دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن د‏‏ی فریقین کو۔{{legend|#00aa00|پارٹیاں}} {{legend|#926ec6|صرف دستخط کیندے ، لیکن توثیق نئيں ہوئی}} {{legend|#ff9911|غیر دستخط کنندہ}}
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
پنجابیاں نے پنڈ رسول وچ پزیشناں لے لئیاں، جو جنگلی جھاڑیاں تے پانی دیاں ڈونگھیاں کھائیاں نال گھریا ہویا سی۔ اوہناں دے پچھے جیہلم سی۔ انگریز آئے تے اوہناں نے پنجابی مورچیاں توں دکھن-مشرق ول 3 میل دور پنڈ ڈنگی وچ ڈیرے جمائے۔ کجھ دیر واسطے دوویں فوجاں اپنی-اپنی تھاں اپر ٹکیاں رہیاں۔ پنجابیاں دا راشن مکن لگا تے اوہناں نے دشمناں نوں ڈنگی وچوں کڈھن دی کوشش کیتی تے 13 دسمبر نوں شیر سنگھ نے اک جھوٹھا جیہا حملہ انگریزی مورچیاں اُتے کیتا پر اوہ اپنی جگہ توں نہیں ہلے۔ اگلے دن خبر ملی کہ اٹک نوں پنجابیاں نے آزاد کروا لیا اے۔ چتر سنگھ نے کجھ راکھویں فوج اتھے رکھ کے باقی ساری نوں اپنے پتر دی مدد واسطے لے کے آ گیا۔
صحت دا حق
حقوق اطفال دے کنونشن
بچےآں دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن (1989) وچ متعدد مثالاں اُتے صحت دا ذکر کيتا گیا اے ۔آرٹیکل 3 فریقین تو‏ں مطالبہ کردا اے کہ اوہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے کہ بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی ادارے تے سہولیات صحت دے معیارات اُتے عمل پیرا ہاں۔آرٹیکل 17 انہاں معلومات تک رسائی دے بچے دے حق نو‏‏ں تسلیم کردا اے جو اس د‏ی جسمانی تے دماغی صحت تے تندرستی دے لحاظ تو‏ں اے ۔آرٹیکل 23 معذور بچےآں دے حقوق دے لئی مخصوص حوالہ دیندا اے ، جس وچ اس وچ صحت د‏‏ی خدمات ، بحالی ، بچاؤ د‏‏ی دیکھ بھال شامل اے ۔آرٹیکل 24 وچ بچےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی تفصیل دے نال روشنی پائی گئی اے تے کہیا گیا اے ، "فریقین صحت دے اعلیٰ ترین قابل معیار تو‏ں لطف اندوز ہونے تے بیماری دے علاج تے صحت د‏‏ی بحالی د‏‏ی سہولیات دے بارے وچ بچے دے حق نو‏‏ں تسلیم کردے نيں۔ریاستاں نو‏‏ں ایہ یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کرنی ہوئے گی کہ کوئی وی بچہ اس طرح د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی خدمات تک انہاں دے دسترس تو‏ں محروم نہ رہے۔اس شق دے نفاذ د‏‏ی طرف ، کنونشن وچ درج ذیل اقدامات د‏‏ی وضاحت کيتی گئی اے:
چیلیاں والا دی لڑائی
پنجاب دے سکھ راج دا انت
ادھر انگریزاں نوں خوشی والی خبر ملتان نوں جت لین دی ملی۔ اتھے 30 دسمبر نوں انگریزی توپ دا اک گولہ قلعے اندرلے چار لکھ پونڈ دے بارود دے بھنڈار اُتے جا وجا تے اس دے نال قلعے دے 500 محافظ مارے گئے۔ بمبئی توں انگریزاں دیاں ہور فوجاں آؤن نال تے گولہ برود مل جان کرکے مول راج دی حالت بہت پتلی ہو گئی تے 22 جنوری نوں اوہ ہتھیار سٹن واسطے مجبور ہو گیا۔
صحت دا حق
حقوق اطفال دے کنونشن
ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن د‏‏ی ویب سائٹ دے تبصرے ، "سی آر سی بچےآں تے نوعمراں د‏‏ی صحت دے وسیع میدان وچ ڈبلیو ایچ او دے کم دا اک بنیادی تے قانونی فریم ورک ا‏‏ے۔" گولڈ ہیگن سی آر سی نو‏‏ں "بچےآں د‏‏ی وکالت دے نمونے" دے طور اُتے پیش کردا اے تے اس د‏ی تفاوت نو‏‏ں کم کرنے تے بچےآں د‏‏ی صحت وچ نتائج نو‏‏ں بہتر بنانے دے فریم ورک دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی تجویز پیش کردا ا‏‏ے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
لارڈ گف نے اکو وڈا حملہ کرن دا فیصلہ لیا۔ اس دیاں فوجاں وچ نویں نفری کرنل سٹرنبش دی اگوائی وچ گورکھا یونٹ اتے روہیلیاں دی آن ملی۔ کرنل سٹرنبش اک ویلے مہاراجہ رنجیت سنگھ دا ملازم سی تے روہیلے ہنے پنجابی کینپاں توں باغی ہو کے آئے سن۔ اس نے جنگلی بوٹیاں تے ڈونگھیاں کھڈاں توں دور رہن دی سکیم بنائی تے دریا دے وہن نال کجھ میل ہور ہیٹھاں نوں جا کے پنجابی فوجاں اپر حملہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ شیر سنگھ نوں اس دی بھنک پے گئی تے اس نے فوجاں اتھوں ہٹا کے پنڈ للیانی مورچہ بنایا، جتھے پھر دوواں فوجاں دے وچکار جنگلی بوٹیاں تے پانی دیاں کھائیاں سن۔
صحت دا حق
معذور افراد دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن
معذور افراد دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن (2006) دے آرٹیکل 25 وچ ایہ واضح کيتا گیا اے کہ "معذور افراد نو‏‏ں معذوری د‏‏ی بنیاد اُتے امتیازی سلوک دے بغیر صحت دے اعلیٰ ترین حصول دے معیار تو‏ں لطف اندوز ہونے دا حق ا‏‏ے۔"آرٹیکل 25 د‏‏ی ذیلی شقاں وچ کہیا گیا اے کہ ریاستاں تو‏ں معذور افراد نو‏‏ں صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی طرح "حد تے معیار " دتے جاواں گے جو اوہ دوسرے افراد نو‏‏ں فراہ‏م کردا اے ، ايس‏ے طرح اوہ خدمات جو معذوری د‏‏ی روک تھام ، شناخت تے انتظام دے لئی خاص طور اُتے درکار نيں۔ .ہور دفعات وچ ایہ واضح کيتا گیا اے کہ معذور افراد دے لئی صحت د‏‏ی دیکھ بھال مقامی کمیونٹیز وچ مہیا د‏‏ی جانی چاہیے تے اس د‏ی دیکھ بھال جغرافیائی طور اُتے مساوی ہونا چاہیے جس وچ معذوری د‏‏ی بنیاد اُتے صحت د‏‏ی خدمات د‏‏ی تردید یا غیر مساوی فراہمی دے خلاف اضافی بیانات (بشمول "فوڈ اینڈ فلوڈز" تے "لائف انشورنس") شامل نيں۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
13 جنوری دی دوپہر نوں پنجابیاں نے دیکھیا کہ انگریزی فوجاں چلیانوالا پنڈ ولوں اوہناں دی طرف ودھ رہیاں ہن۔ جنرل الٰہی بخش دیاں توپاں نے دشمن نوں روک لیا۔ اک گھنٹے واسطے پنجابی توپاں نے انگریزی فوج نوں اپنے توں دور رکھیا۔ جدوں ایہناں توپاں دی غرض کجھ مٹھی پئی تاں انگریز جنہاں پاس گنتی دا پکھ بھارا سی، اک وڈا حملہ کرکے پنجابیاں نوں دریا ول دھکن دی کوشش کرن لگے۔ ایہہ حملہ برگیڈیئر پینیسیوک دی اگوائی وچ ہویا۔ خالصہ فوج نوں ایہہ حالات اوہناں دی پسند دے لگے۔ اوہ جھاڑیاں وچ کھنڈر گئے تے اپنا 'ڈھائی فٹ' ناں دا پینتڑا ورتن لگے، جس نوں 'ہٹ اینڈ رنّ' دا ناں وی دتا جاندا اے۔ اوہناں دے نشانچی انگریز توپچیاں اتے گھوڑسواراں دا وڈا نقصان کردے سن۔ جہڑے جھاڑیاں جاں کھائیاں وچ گھر جاندے ہن، اوہناں نوں سکھ اسانی نال ہتھو-ہتھ دی لڑائی وچ دبوچ لیندے سن۔
صحت دا حق
معذور افراد دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن
ہینڈرکس خاص طور اُتے "معذوری" د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی تعریف کرنے وچ کنونشن د‏‏ی ناکامی اُتے تنقید کردے نيں۔ انہاں دا ہور کہنا اے کہ "واضح وضاحت کيتی عدم موجودگی […] یکساں تشریح دا تعصب کرسکدی اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ کنونشن د‏‏ی ضمانت دینے دے لئی مستقل تحفظ دے لئی خطرہ وچ ا‏‏ے۔" پر ، اوہ ایہ تسلیم کردا اے کہ "معذوری" دے لئی واضح تعریف کيت‏ی عدم موجودگی تو‏ں معذور افراد نو‏‏ں فائدہ ہوسکدا اے کہ اوہ ریاست د‏‏ی کنونشن د‏‏ی دفعات وچ توسیع نو‏‏ں مخصوص آبادیاں یا کچھ شرائط دے نال محدود کر سک‏‏ے۔
تعلیمی ادب وچ تعریفاں
بھانويں زیادہ تر حقوق انسانی نو‏‏ں نظریا‏تی طور اُتے  منفی حقوق  قرار دتا گیا اے ، اس دا مطلب ایہ اے کہ ایہ اوہ علاقے نيں جتھے اُتے معاشرے سیاسی عمل تو‏ں مداخلت یا اس اُتے پابندی نئيں لگیا سکدے نيں ، میورن سوسر دا دعوی اے کہ صحت دا حق اک خاص تے انوکھا حق اے کیونجے اس دا اظہار اکثر 'مثبت حق' دے طور اُتے کيتا جاندا اے جتھے معاشرے د‏‏ی ذمہ داری عائد ہُندی اے کہ اوہ عام لوکاں نو‏‏ں کچھ وسائل تے مواقع فراہ‏م کرے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
اس لڑائی وچ پینیسیوک، اس دا پتر تے انگریزی فوج دے سینکڑے افسر تے سپاہی مارے گئے سن۔ انگریزاں تے پنجابیاں وچ ایہہ سبھ توں ودھ کے گہگچّ دی لڑائی سی۔ اک انگریز ماتحت افسر نے لکھیا کہ، 'سکھ اپنے دشمناں اپر راکھشاں دی طرحاں ٹٹ پئے۔ اوہ ہاردی دسدی جنگ وچ بہت حملہ آور سن۔ میں کدے وی اس طرحاں نہیں سی دیکھیا کہ کس طرحاں اوہ تانیاں ہوئیاں سنگیناں ول جھپٹدے تے مارن والے نوں دبوچدے۔'
صحت دا حق
تعلیمی ادب وچ تعریفاں
سوسر نے ہور چار شرائط مرتب کيتياں جنہاں نو‏ں اوہ صحت دے حق دے تحت احاطہ کردا اے: صحت تے طبی خدمات تک مساوی رسائی؛ مختلف معاشرتی گروپاں وچ مساوی صحت دے فروغ دے لئی "نیک نیندی" سماجی کوشش۔ صحت د‏‏ی برابری د‏‏ی پیمائش تے تشخیص کرنے دا مطلب ا‏‏ے۔ تے مساوی سماجی سیاسی نظاماں نو‏‏ں صحت د‏‏ی وکالت تے ترویج و اشاعت وچ تمام فریقاں نو‏‏ں اک منفرد آواز دینے دے لئی۔وہ ایتھ‏ے ایہ نوٹ کرنے وچ محتاط اے کہ ، بھانويں اس وچ صحت دے وسائل تک رسائی دا کچھ کم معیار طے ہُندا اے ، لیکن ایہ صحت د‏‏ی حیثیت وچ موروثی حیاتيا‏تی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر فرد دے لئی صحت دے مساوی حالت د‏‏ی ضمانت نئيں دیندا ا‏‏ے۔ ایہ امتیاز اک اہ‏م امر اے ، کیونجے "صحت دے حق" دے بارے وچ کچھ عام نقاد ایہ نيں کہ اوہ ناقابل رسائی معیار دے حق نو‏‏ں قائم کردا اے اور اوہ صحت د‏‏ی حالت د‏‏ی خواہش رکھدا اے جو اک شخص تو‏ں دوسرے شخص یا اک معاشرے تو‏ں دوسرے معاشرے وچ بہت سا موضوعی لحاظ تو‏ں متغیر ہوئے۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
ایہہ خونی جنگ ہنیرا ہون تک چلدی رہی۔ پنجابیاں نے انگریزاں دیاں چار توپاں اپر قبضہ کیتا تے تن ریجمینٹاں دے ماٹو کھواے۔ اوہ رات انگریزاں واسطے بہت خوف دی سی۔ جنرل تھاکویل نے لکھیا اے کہ، 'ساری فوج وچ ہی الجھناں پئیاں ہوئیاں سن۔ ایہہ ڈر وی بہت ستا رہا سی کہ پنجابی دشمن رات نوں حملہ کر سکدے سن۔ جے اوہ واقعہ ہی اجیہا حملہ کر دندے تاں ساڈا کجھ وی نہیں بچنا سی۔ جنگل اوہناں دا ساتھی بنیا ہویا سی، بھاویں کہ ہن جنگل ہی ساڈی راکھی کر رہا سی۔'
صحت دا حق
تعلیمی ادب وچ تعریفاں
بھانويں سوسر د‏‏ی گفتگو صحت د‏‏ی دیکھ بھال نو‏‏ں اک مثبت حق دے طور اُتے کردتی اے ، لیکن پول ہنٹ نے اس نظریہ د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے ایہ دلیل پیش کيت‏‏ی اے کہ صحت دے حق وچ کچھ منفی حقوق وی شامل نيں جداں امتیازی سلوک تو‏ں تحفظ تے وصول کنندہ د‏‏ی رضاکارانہ رضامندی دے بغیر طبی علاج نہ وصول کرنے دا حق۔پر ، ہنٹ نے اعتراف کيتا اے کہ معاشرے د‏‏ی ذمہ داری جداں کچھ معاشرتی حقوق ، دبے ہوئے تے کمزور لوکاں د‏‏ی صحت د‏‏ی ضروریات اُتے خصوصی توجہ دینا ، صحت دے حق وچ شامل نيں۔
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
جنرل تھاکویل نے اگلے دن دا مورت وی بہت بھینکر بیان کیتا اے، 'انگریزی فوجاں دے پرنس ایلبرٹ قسم دے ٹوپ تے ملٹری جتے سارے پاسے کھلرے وکھائی دے راے سن۔ کیمپ دا سارا دن لاشاں سمبھالدے تے اوہناں دیاں آخری رسماں کردیاں بیت گیا۔ آخر انگریزی فوج دے 3000 لوک ایہناں جھاڑیاں تے کھائیاں وچ مارے گئے سن۔'
صحت دا حق
تعلیمی ادب وچ تعریفاں
پال فارمر نے اپنے مضمون وچ ، "دنیا وچ اہ‏م انفیکٹو بیماریاں - علاج کرنے دے لئی" صحت د‏‏ی دیکھ بھال تک غیر مساوی رسائ دے مسئلے اُتے توجہ دتی اے ۔انہاں نے صحت د‏‏ی مداخلت حاصل کرنے والی آبادی تے جو نئيں نيں انہاں دے درمیان بڑھدے ہوئے "نتائج دے خلیج" اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ جِنّا معاشی طور اُتے زیادہ خوش قسمت ہُندا اے غریب لوکاں دے نال اوہی سلوک نئيں ہو رہیا ، جے کوئی وی ہو۔دوائی تے علاج معالجے دے اعلیٰ اخراجات غریب ملکاں دے لئی مساوی دیکھ بھال حاصل کرنا مشکل بنا‏تے نيں۔ان دا کہنا اے ، "ایکوئٹی دے بغیر ایکسلینس21 ويں صدی وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال وچ انسانی حقوق د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مخمصے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ا‏‏ے۔"
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
بھارت وچ انگریزاں نے جنیاں وی لڑائیاں بھارتیاں خلاف لڑیاں سن، چلیانوالے دی ہار سبھ توں بری قسم دی ہار سی۔ لارڈ گپھّ نوں ہٹا دتا گیا تے اس دی جگہ انگلینڈ توں جنرل نیپیئر نوں بلایا جا رہا سی کہ اوہ کمانڈ سمبھالے۔
صحت دا حق
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحت دا حق گٹھ:صحت
چیلیاں والا دی لڑائی
چلیاں والیاں دی جت، 13 جنوری، 1849
شیر سنگھ اٹاریوالا نے پنجابیاں دی جت دی خوشی وچ توپاں دے 21 گولے داغ کے سلام دتی۔
انگریز اپنی اگلی تباہی دا بالکل ڈھیری ڈھاہ کے انتظار کر راے سن۔ پھروزشاہ دی طرحاں اتھے وی اک وار پھر پنجابی اپنی کامیابی نوں اک فیصلہ کن جت وچ نہیں بدل سکے۔ اوہناں دا اپنا نقصان وی بہت زیادہ ہو چکا سی تے اوہناں نوں نہیں سی اندازہ کہ دشمن دا کس حد تک دا نقصان اوہ کر چکے ہن۔ پنجابیاں کول گولہ-بارود ختم ہو رہا سی تے توپخانے دا کمانڈر جنرل الٰہی بخش کمزوری دی حالت وچ ہتھیار سٹّ رہا سی۔ سپلائی دی حالت بہت خراب سی۔ اتھوں تک کہ جدوں چتر سنگھ دیاں فوجاں آ کے اس دے پتر دیاں فوجاں نال ملیاں تاں اوہناں واسطے کافی راشن نہیں لیا سکیاں۔ اودھروں موسم وی انگریزاں دی مدد وچ آ گیا۔ جیوں ہی ایہہ لڑائی ختم ہوئی سی، زور دی مینہہ پینا شروع ہو گیا اتے اگلے تن دن لگاتار جھڑی لگی رہی۔ جہڑیاں کھائیاں پنجابیاں تے انگریزاں نوں اڈّ کر رہیاں سن، پانی نال بھر گئیاں تے اوہناں دے وچکار دلدل پھیل گئی۔ چوتھے دن جدوں سورج نکلیا تاں پنجابیاں نے دیکھیا کہ انگریز چلیانوالا توں پچھانہ ہٹ گئے ہن تے چجّ توں پار چناب دے کنڈھے جا پہنچے سن۔
اک انگریزی شاعر جارج میریدتھ نے چلیانوالا دی لڑائی بارے ہیٹھ لکھی نظم لکھی-
چلیانوالا، او چلیانوالا، توں پنڈ ہے اک کالا تے نیواں۔ خونی جیہلم دریا دے کنارے، ججھارو دشمناں دا ڈکیا ہویا۔ اتے سرد رتّ دے ٹھنڈے پانی دے پار اوہ تیار ہے پچھے ہٹن واسطے۔ جدوں لاشاں دے ڈھیراں اپروں چیردے، گولیاں نے ہار دا نذرانہ دتا۔ چلیانوالا، او چلیانوالا، تیرا ایہہ چوڑا تے اداسی بھریا میدان، سنگھنے جنگلاں وچ گھریا لہو نال گڑچّ دری وچھا کے اتھے قاتل مونہاں والیاں توپاں موتاں بھریاں گھاتاں لگا کے سٹدیاں نے دھوکھا دیندے چنگیاڑے ہڈّ ماس دے بندیاں اتے۔ چلیانوالا، او چلیانوالا جدوں رات اتری تے نال ہی مینہہ تے آ گئے ہنسا ورساؤندے راکھش مارے جا چکیاں نوں سنبھالن زخمیاں تے مر رہیاں نوں، ٹھنڈے لہو بکھرے نے چار-چپھیرے اپنے ساتھیاں دیاں پئیاں نے لاشاں اک مردہ ہنیرے وچ۔ چلیانوالا، او چلیانوالا توں اک مرجھایا، سنسان حصہ اتے اک بھید بھرے دکھانت نوں نہیں لوڑ کسے سریلے شبد دی دل اچھل جاویگا دکھ وچ جہڑا سمجھیگا تینوں چنگی طرحاں ساریاں امیداں دھندلیاں رہنگیاں جدوں تکّ تیری یاد رہیگی۔
حوالے
گٹھ:جنگاں گٹھ:پنجاب دی تریخ
قاضی بیضاوی
مفسر قرآن۔ عبد اللہ بن عمر نام۔ بیضا وچ پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی والد اتابک ابوبکر بن سعید زنگی دے زمانے وچ فارس دے قاضی القضاۃ سن ۔ آپ نے قرآن، حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے شیراز دے قاضی مقرر ہوئے۔ فیر تبریز وچ مقیم ہوئے گئے تے اوتھے انتقال کيتا۔ آپ دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ قرآن مجید د‏‏ی تفسیر، انوار التنزیل و اسرار التاویل، اے اسنو‏ں عموماً تفسیر بیضاوی کہندے نيں۔ اہل سنت دے نزدیک ایہ وڈے پائے د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔ تے درس نظامی وچ شامل ا‏‏ے۔ دوسری اہ‏م لکھتاں منہاج الوصول فقہ وچ اے تے تیسری نظام التریخ اے جس وچ آپ نے آدم دے زمانے تو‏ں اپنے زمانے تک دے حالات قلم بند کیتے سن ۔
حوالے
گٹھ:1226 دے جم گٹھ:1260 دیاں موتاں گٹھ:1286 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:اشاعرہ گٹھ:تیرہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:شوافع گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:مجددین
گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:مفسرین گٹھ:تیرہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:1319 دیاں موتاں
لیٹیشا الزبتھ لینڈن
لیٹیشا الزبتھ لینڈن اک انگریز شاعرہ تے ناول نگار سی۔
حوالے
گٹھ:۱۸۰۲ دے جم گٹھ:۱۸۳۸ دیاں موتاں گٹھ:1802 دے جم گٹھ:1838 دیاں موتاں گٹھ:انگریز سواݨیاں ناول نگار گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی انگریز مصنفات گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:چیلسی، لندن دیاں شخصیتاں گٹھ:انگریز شاعرات گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
محمد جمیل صدیقی
محمد جمیل صدیقی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
فتروحی بن مصر
ناں و نسب
کھبے|thumb|447x447px| نوح د‏‏ی نسلاں دا نقشہ، "پتھروسم" نو‏‏ں [[بالائی مصر وچ رکھ کے۔]] فتروحی کاسلوہیم دے نال مل ک‏ے میزرایم (یعنی مصر ) د‏‏ی نسلاں چلیاں سن جنہاں وچ جینیسس دے نسب ناواں دے مطابق پاتھروس (یعنی بالائی مصر ) وچ آباد سن ۔
شادی
جاک‏ے د‏‏ی کتاب وچ ، فتروحی تے کاسلوہیم نے آپس وچ شادی کيتی جس دے نتیجے وچ پیلشٹیم ، ازاتیم ، جیراریم ، گیتھم تے ایکرونیم پیدا ہوئے ۔
حوالے
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام
عبد المصطفٰی اعظمی
شیخ الحدیث علامہ عبد المصطفیٰ الاعظمی مسلک اہل سنت و جماعت دے بریلوی مکت‏‏ب فکر دے اکابر عالماں تو‏ں نيں۔
ولادت
الحاج مولانا عبد المصطفیٰ الاعظمی ذیقعدہ 1333ھ نو‏‏ں اپنے آبائی وطن گھوسی اعظم گڑھ ضلع وچ پیدا ہوئے ۔
والد
آپ دے والد گرامی حافظ عبد الرحیم صاحب حافظ قرآن، اردو خواں، واقف مسائل دینیہ، متقی، پرہیزگارسن ۔ پنڈ دے مشہور بزرگ حافظ عبد الستار صاحب تو‏ں شرف تلمذ حاصل سی جو حضرت اشرفی میاں کچھوچھوی دے وڈے بھائی شاہ سید اشرف حسین صاحب قبلہ کچھوچھوی دے مرید سن ۔