cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سانتو دومنگو گرجاگھر (اویدو)
باہری لنک
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
چک 42 باراں ایل
چک 42 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
رابن
رابن یورپ تے رومی سمندر دے دوالے دے تھانواں دا اک عام پنچھی اے۔ ایہ نکا اے تے کیڑے کھاندا اے۔
وکھالہ
ایہ 12.5–14.0 سینٹی میٹر (5.0–5.5 انچ) لما تے نر مادھ اکو جۓ ہوندے نیں۔ ایہدی کھٹی رتی چھاتی تے مونہہ ہوندا اے۔ پراں تے اتے پچھے دا رنگ زیتونی پؤرا ہوندا اے۔ ٹڈ سانولا چٹا ہوندا اے۔
ایڈم گلکرائسٹ
ایڈم گلکرائسٹ اسٹریلیا داک کرکٹر اے۔ اوہ منیا پرمنیا بیٹسمین تے وکٹ کیپر اے۔ ایڈم 14 نومبر 1971 نون جمیا سی۔
معمر قذافی
معمر قذافی 1969 دی بغاوت دے مگروں لبیا دا سردار بنیا۔ اونے لبیا دے 42 ورے راج کیتا۔ اجکل دے دنیا چ بادشاواں نوں چھڈ کے اوہ سب توں چوکھے ویلے تک راج کرچکیا اے تے تریخ دے سب توں چوکھے ویلے تک راج کرن والیاں چ گنیا جاندا اے۔ فروری 2011 چ اودے خلاف لبیا چ لوک اٹھ کھڑے ہوۓ نیں۔
ترستینک
]] سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ ترستینک شہر سربیا دا اک شہر اے تے سربیا دے ضلع راسینا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
شاکر علی
پروفیسر شاکر علی (پیدائش: 6 مارچ،1914ء - وفات: 27 جنوری، 1975ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے نامور مصور، خطاط، پاکستان وچ تجریدی مصوری تے تجریدی خطاطی دے بانی تے نیشنل کالج آف آرٹس لاہور دے سابق پرنسپل سن۔
حالات زندگی
شاکر علی 6 مارچ، 1914ء نوں رام پور، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ مصوری دی ابتدائی تعلیم جے جے اسکول آف آرٹس، بمبئی توں حاصل کرنے دے بعد اوہ انگلستان چلے گئے جتھے انہاں نے فن مصوری دا تن سالہ کورس مکمل کیتا۔ انہاں کچھ عرصہ فرانس دے ممتاز مصور آندرے لاہوندے (Andre L'Hote) دے نال کم کرنے دا موقع وی ملیا۔ 1951ء وچ پاکستان آ گئے تے 1952ء وچ میو اسکول آف آرٹس لاہور نال وابستہ ہو گئے جو بعد وچ نیشنل کالج آف آرٹس کہلانے لگیا۔ 1961ء وچ اوہ اسے کالج دے پرنسپل مقرر ہوئے تے 1973ء تک اس عہدے اُتے فائز رہے۔
شاکر علی پاکستان وچ تجریدی مصوری دے نال نال تجریدی خطاطی دے بانیاں وچ وی شمار ہُندے نیں ۔ انہاں نے آیات قرآنی نوں   تجریدی انداز وچ لکھنے دی جو طرز ڈالی اسنوں بعد وچ محمد حنیف رامے، صادقین، آفتاب احمد، اسلم کمال، شفیق فاروقی، نیر احسان رشید، اسماعیل گل جی تے شکیل اسماعیل نے بام عروج تک پہنچا دتا۔
اعزازات
حکومت پاکستان نے شاکر علی دی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نوں 14 اگست، 1966ء نوں  صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی تے 1971ء وچ ستارہ امتیاز عطا کیتا ۔ پاکستان پوسٹ نے شاکر علی دی 100 سالہ جشن پیدائش دے موقع اُتے 10روپیہ مالیت دے ڈاک ٹکٹ دا اجرا کیتا۔
وفات
شاکر علی 27 جنوری، 1975ء نوں  لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے تے لاہور وچ گارڈن ٹاؤن دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:1916 دے جم گٹھ:1975 دیاں موتاں گٹھ:ویہویں صدی دے پاکستانی مصور گٹھ:پاکستانی خطاط گٹھ:پاکستانی فنکار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:لاہور دے فنکار گٹھ:مسلم مصور گٹھ:وصول کنندگان تمغائے حسن کارکردگی گٹھ:وصول کنندگان ستارہ امتیاز
سمنر کاؤنٹی
سمنر امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 43 باراں ایل
چک 43 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
سان خوان ایل ریال گرجاگھر (اویدو)
سان خوان ایل ریال گرجاگھر (اویدو) اویدو, آستوریاس, سپین دا ایک گرجاگھر اے- اسدی بنیاد 1912 وچ رکھی گئی سی-
باہری لنک
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
ہیپسبرگ پیڑاں
ہیپسبرگ پیڑاں انگلینڈ دی کاؤنٹی نارفوک وچ پرانے انساںاں دیاں پیڑاں دے نشان سن جیاڑے 2013 نوں لبھے۔ ایہ ہن نہیں رۓ جے سمندری جھلان نے مٹادتے نیں۔ ایہ سوچ اے جی پلائسٹون ویلے (2,588,000 توں 11,700 ورے) دے نیں۔ ایہ مئی 2013 وج لبھے سن۔ 7 جنوری 2014 نوں ایہ سدک دتا گیا جے ایہ 8 لکھ ورے توں وی پرانے نیں۔ ایہ افریقہ توں باہر توں لبھے نیں۔
چک 45 باراں ایل
چک 45 باراںایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
تعارف
1) مسٹر جسٹس حمود الرحمٰن (ہلال پاکستان) چیف جسٹس، سپریم کورٹ آف پاکستان، بحیثیت صدر۔
2) مسٹر جسٹس انور الحق، چیف جسٹس لاہور ہائیکورٹ بحیثیت رکن۔
3) مسٹر جسٹس طفیل علی عبد الرحمن چیف جسٹس سندھ بلوچستان ہائیکورٹ بحیثیت رکن
کمیشن دی سفارشات اُتے لیفٹنٹ جنرل الطاف قادر( ریٹائرڈ) نوں  بحیثیت ملٹری ایڈوائزر تے اسسٹنٹ رجسٹرار سپریم کورٹ آف پاکستان، مسٹر ایم اے لطیف نوں   بحیثیت سیکرٹری مقرر کیتا گیا۔
٣) وزارت صدارتی امور دی جانب توں جاری کیتے گئے نوٹیفیکشن وچ درج ذیل ہدایات وی شامل سن؛۔
١) کمیشن اپنے طریقہء عمل دے مطابق کم کرے گا تے اس دے سارے کارروائی خفیہ رکھی جائے گی۔
٢) کمیشن نوں  اپنی کارروائی دے دوران وچ تنیاں مسلح افواج دے نمائنداں دی معاونت حاصل رہے گی۔ اس دے علاوہ حکومت پاکستان دے ہر فرد دا ایہ فرض ہوگا کہ اوہ کمیشن نوں   جدوں کدی ضرورت پئے مطلوبہ تعاون فراہم کرے گا۔
٣) کمیشن اپنی طے کردہ تریخ تے مقام اُتے تحقیقات دا آغاز کرے گا تے تن مہینے دی مدت دے اندر تحقیقات مکمل کرنے دے بعداپنی مکمل رپورٹ صدر نوں  پیش کر دے گا۔
٤) کمیشن دا اک غیر رسمی اجلاس31دسمبر1971ء نوں  لاہور وچ منعقد ہویا تاکہ تحقیقات دے دائرہ کار تے ہور ضروری امور و معاملات دا تعین کیتا جاسکے۔ اس اجلاس وچ کمیشن دے طریقہ کار تے رہنما خطوط وی طے کیتے گئے۔ انتظامی تے مالیاندی امورو مسائل اُتے وی غور کیتا گیا تے اک تفصیلی خط وزارت انتظامی امور نوں   ارسال کیتا گیا تاکہ ضروری ساز و سامان، مطلوبہ اسٹاف تے رقم کمیشن نوں   کم شروع کرنے توں پہلے فراہم دی جاسکے۔ ایہ فیصلہ وی کیتا گیا کہ روالپنڈی وچ ایہ تحقیقات دی جائاں تاکہ کمیشن نوں   جنرل ہیڈ کوارٹر تے ہور وزارتاں توں مطلوبہ ریکارڈ بآسانی دستیاب ہو سکے۔
٥) چونکہ اس انکوائری کمیشن دی تمام تر کارروائی خفیہ رکھی جانی سی جس دا کوئی سابقہ تجربہ موجود نہ سی چنانچہ سوال ایہ پیدا ہویا کہ اسے کس طرح شروع کیتا جائے؟ فیصلہ ایہ کیتا گیا کہ اس سلسلے وچ پہلے عوام دی رائے معلوم دی جائے۔ یکم جنوری 1972ء نوں  اک پریس ریلیز دے ذریعے عوام تے مسلح افواج توں درخواست کیتی گئی کہ اوہ 10جنوری 1972ء تک کشمن دے موضوع دے حوالے توں اوہ تمام تر متعلقہ معلومات تے اطلاعات فراہم کرو جو انہاں دے علم وچ نیں  ۔
٧) 20 جنوری1972ء نوں  کمیشن نے ملک دی ستاراں مختلف سیاسی جماعتاں دے سربراہاں نوں   خطوط ارسال کیتے جن وچ انہاں توں درخواست کیتی گئی سی کہ اوہ تحقیقاندی کمیشن کوزیر غور معاملات دے حوالے توں اپنے خیالات، نظریات تے رائے توں آگاہ کرو۔ انہاں توں ایہ وی پچھیا گیا تھاکہ اوہ ذاتی طور اُتے جاں کسے نمائندے دے ذریعے اس کمیشن دے روبرو پیش ہو کر شہادت دے سکتے نیں  ؟ اس سلسلے وچ کافی حد تک تسلی بخش تے مثبت جواب حاصل ہوئے۔ چند سیاسی نمائندے دے ذریعے اس کمیشن دے روبرو پیش ہو کر شہادت دے سکتے نیں  ؟ اس سلسلے وچ کافی حد تک تسلی بخش اورمثبت جواب حاصل ہوئے۔ چند سیاسی رہنماؤں نے کشمن نوں   آگاہ کیتا کہ چونکہ انکوائری دا دائرہ کار محض فوجی پہلوؤں تک ای محدود رہے گااور تمام تر کارروائی خفیہ طور اُتے مکمل دی جائے گی لٰہذا اوہ کمیشن دی معاونت توں معذور نیں  ۔ پر انہاں دسیا گیا کہ کشمن دے دائرہ کار نوں   اس قدر محدود وی نہاں رکھیا جائے گا کہ انہاں ہور تمام پہلوؤں نوں   سرے توں نظر انداز تے خارج کر دتا جائے جو کسے نہ کسے طرح اس انکوائری کمیشن اُتے اثر انداز ہوسکتے نیں  ۔ ایہ وضاحت سننے دے بعد اوہ معاملے دے سیاسی پہلوؤں اُتے اس کمیشن توں ضروری تعاون پررضامند ہو گئے۔ جس دے نتیجے وچ 23 سیاسی رہنماؤں نے اپنی قیمتی آرا توں اس کمیشن نوں   مستفید کیتا۔
٨) اسی اثناء وچ کمیشن دے علم وچ ایہ بات آئی دی دفاعی افواج توں تعلق رکھنے والے بیشتر افسران کمیشن دے روبرو پیش ہو کر شہادتاں فراہم کرنا چاہتے نیں  لیکن انہاں خدشہ اے کہ ایسا کرنے اُتے انہاں انتقام دا نشانہ بنایا جائے گا۔ چنانچہ کمیشن نے صدر پاکستان توں رجوع کرتے ہوئے انہاں توں درخواست دی کہ اوہ اس امر دی عوامی سطح اُتے ضمانت دیں دی کمیشن دے روبر شہادت دینے والے کسے وی فرد نوں   اس سلسلے وچ انتقام دا نشانہ نہاں بنایا جائے گا۔ 11 جنوری1972ء دے اخبارات وچ ایہ سرکاری اعلان شائع کر دتا گیا کہ کشمن دی تمام تر کارروائی مکمل طور اُتے خفیہ رکھی جائے گی تے اس دے روبرو پیش کیتے جانے والے تمام بیانات تے گواہاں نوں   مناسب تحفظ فراہم کرتے ہوئے اس بات نوں   یقینی بنایا جائے گا کہ ایسے افراد نوں   کسے قسم دی دیوانی جاں فوجداری مقدمات دا سامنا نہ کرنا پئے۔ تاوقتیکہ ایسے بیانات جاں شہادتاں، جھوٹی تے غلط ثابت نہ ہوں۔
٩) کمیشن دی سفارش اُتے جنرل ہیڈ کوارٹر نے وی اک سرکلر دے ذریعے فوجی اہلکاراں نوں  مطلع کر دتا کہ اوہ رضاکارانہ طور اُتے تحریری بیانات دے ذریعے جاں ذاتی طور اُتے پیش ہو کر کمیشن دے روبرو شہادت دے سکتے نیں   پر بعد وچ کمیشن نے اس سرکلر نوں   ناکافی سمجھتے ہوئے مسلح افواج دے سربراہان توں درخواست دی کہ اوہ ایسے خطوط جاری کر دیں جن وچ اس بات دی مکمل ضمانت فراہم کیتی گئی ہو کہ دفاعی اہلکاراں نوں   کمیشن دے روبرو پیش ہو کر بیان جاں شہادت دینے دے عوص کسے صورت وی انتقام دا نشانہ بنائے جانے دا خدشہ محسوس نہ ہو چنانچہ مسلح افواج دے سربراہاں دی جانب توں باقاعدہ یقین دہانی دے بعد دفاعی تے فوجی اہلکاراں نے پہلے دے مقالبے وچ نسبتاَ َ زیادہ آزادی دے نال کمیشن نوں   اپنی معلومات توں آگاہ کرنا شروع کر دتا۔ بعد ازاں، گواہاں اُتے جرح دے دوران جاں اس دے بعد ایسی کوئی شکایت موصول نہاں ہوئی کہ کسے وی اہلکار نوں   انتقام دا نشانہ بنایا گیاہو۔ ماسوائے اک نیول آفیسر دی مبینہ شکایت دے جس دی تحقیق نیوی دے حکام کر رہے سن۔ کمیشن نے بالخصوص اس بات دا خیال رکھیا اے کہ اس توں تعاون کرنے والے کسے وی فرد نوں   ہرگز کوئی نقصان نہ پہنچنے پائے۔
١٠) 15جنوری 1972ء نوں  کمیشن نے اپنے ملٹری ایڈوائزر دے ہمراہ قصور دے حسینی والا سیکٹر دا دورہ کیتا تے کور تے ڈویژنل ہیڈ کوارٹرز توں بات چیت دی۔ اس دے علاہو محاذ جنگ اُتے موجود جواناں توں وی ملاقات دی جو اپنی اپنی پوزیشناں سنبھالے ہوئے سن تاکہ ایہ دیکھیا جاسکے کہ جنگ دے دوران وچ فوجی آپریشن کداں کیتا جاندا اے؟ کمیشن ہور سیکٹرز دا دورہ وی کرنا چاہدا سی پر وقت دی کمی دے باعث ایسا ممکن نہ ہو سکا۔
١١) وزارت صدارتی امور نے اپنے 12 جنوری 1972ء دے خط وچ راولپنڈی وچ کیتے گئے کمیشن دے بیٹھنے دے انتظامات توں مطلع کیتا۔ دفتری جگہ تے ہور سازوسامان نیشنل ڈیفنس کالج وچ فراہم کیتا گیا سی جتھے اسٹاف تے ٹرانسپورٹ دی سہولتاں وی موجود تھاں۔ وزارت خزانہ ہن تک بجٹ تجویزاں اُتے غور کرنے وچ مشغول سی پر امید سی دی کچھ رقم بوہت چھیندی فراہم کردی جائے گی۔
١٢) 12 جنوری1972ء نوں  کمیشن دی معاونت کرنے والے مسلح افواج دے تیناں نمائنداں دے ناماں توں مطلع کیتا گیا جو ایہ سن۔
i) ائیر کموڈور ظفر محمود (پاکستان ائیر فورس) ii)کرنل صابر حسین قریشی(آرمی) iii) کپٹن اے ولی اللہ (نیوی)
کمیشن نے ہور رسمی کاروائیاں دی تکمیل توں پہلے ای ایہ فیصلہ کر لیا کہ17 جنوری1972کو روالپنڈی پہنچ کر بلا کسے مزید تاخیر دے اپنے دفاتر دی تنظیم دا عمل شروع کر دیاجائے ۔
١٣) 17 جنوری1972ء نوں  کمیشن دا پہلا اجلاس راولپنڈی وچ ہویا۔ اس وقت تک تن سو پنجاہ توں زائد افراد توں جنہاں دا تعلق زندگی دے مختلف شعباں توں سی اس کشمن نوں   مختلف نوعیت دی معلومات تے اطلاعات فراہم ہو چکی تھاں۔ انہاں تمام دی ضروری جانچ پڑتال کیتی گئی تاکہ انہاں گواہاں دا ابتدائی انتخاب کیتا جاسکے۔ جنہاں اس کمیشن دے روبر طلب کیتا جائے گا۔ اوہ افراد جنہاں دے بیانات محض افواہاں اُتے مبنی سن جنہاں دا ذریعہ اخباری رپورٹاں تھاں انہاں طلب نہاں کیتا گیا، پر اس نوعیت دی اطلاعات مزید تحقیق تے جانچ پڑتال دی غرض توں متعلقہ وزارت نوں   ارسال کردی گئاں۔ اس سلسلے وچ سیکرٹری دفاع تے اس وقت دے قائم مقام آرمی کمانڈر انچیف توں طریقہء کار توں متعلقہ امور دے حوالے توں ضروری صلاح مشورہ وی کیتا گیا۔
الف) کمیشن نوں  پورا اختیار حاصل اے کہ اوہ سابق صدر تے چیف آف آرمی اسٹاف سمیت پاکستان دے کسے وی شہری نوں   معلومات حاصل کرنے دے دی غرض توں طلب کر سکتا اے۔ ضرورت پیش آنے اُتے کمیشن کسے وی فرد دی حاضری نوں   یقینی بنانے دے لئی وارنٹ وی جاری کر سکتا اے۔ تاوقتیکہ قنون اسے ذاتی طور اُتے کمیشن دے روبرو حاضری توں مستثنی قرار نہ دے۔
ب) چندافسران جو مشرقی پاکستان توں فرار ہوکر ایتھے پہنچ چکے سن، ہتھیار ڈالے جانے دے مروجہ حالات و واقعات دے بارے وچ شہادتاں دینے دے لئی دستیاب نیں ۔ اگر انہاں دے بیانات تے شہادتاں تسلی بخش نہ پائی گئاں تو ایسی صورت وچ کمیشن حکومت توں کہے گا کہ اوہ بھارت توں جنگی قیدیاں دا تبادلہ ہونے تک کمیشن نوں   دتے گئے وقت دی معیاد ودھیا دے۔
ج) کمیشن دی کارروائی نوں  خفیہ رکھنا قومی مفاد دے عین مطابق اے کیونجے کمیشن دے روبر و پیش دی جانے والی تمام اطلاعات و معلومات نہایت حساس نوعیت دی ہوں گی جنہاں اس وقت عام کرنا، شائع کرنا جاں نشر کرنا ممکن نہاں ہوگا۔ جدوں کہ مغربی سرحداں اُتے بھارت تے پاکستان دی فوجاں اک دوسرے دے مدمقابل کھڑی ہوئی نیں  ، پر ایہ کمیشن وقتاَ َ فوقتاَ َ عوام دی اطلاع دے لئی اپنی سرگرمیاں دے بارے وچ مختصر ہینڈ آؤٹ جاری کرتا رہے گا۔
د) ضرورت پڑنے اُتے ایہ کمیشن مسلح افواج دے تکنیکی ماہرین دی خدمات توں وی ضروری استفادہ کرتا رہے گا۔ تاکہ اوہ انہاں امور دے سلسلے وچ کمیشن دی معاونت کر سکاں پر اوہ کسے وی صورت وچ کمیشن دے فیصلاں اُتے اثر انداز ہونے دے مجاز نہاں ہوں گے۔
١٥) 25 جنوری1972ء نوں  عید دی تعطیلات شروع ہونے توں پہلے ایہ کمیشن انہاں تمام دستیاب مواد نوں   ضروری جانچ پڑتال کرنے دے بعد انہاں افراد دا انتخاب کرچکا سی جنہاں اس دے روبرو پیش ہونا سی۔ اس دے علاوہ اک بے حد اہم شخصیت دی شہادت وی ریکارڈ کر لی گئی سی جو 24 دسمبر1972کو روالپنڈی وچ موجودتھی۔ مسلسل دو دناں تک اس کمیشن نے جنرل ہیڈ کوارٹر دا وی دورہ کیدا سی تاکہ اوہ اس دے مختلف شعبہ جات تے انہاں دی کارگردگی توں آگاہی حاصل کر سکے۔ کمیشن نے ائر آپریشن سنٹر دا وی دورہ کیتا۔ تیناں مسلح افواج دے نمائنداں نے نقشہ جات چارٹ تے تقریراں دی مدد توں کمیشن نوں   بریفنگ وی دی۔ اس موقع اُتے مشرقی پاکستان وچ پیش آنے والے واقعات دے بارے وچ اک دستاویزی فلم وی اس کمیشن نوں   دکھائی گئی۔
١٦) 31جنوری وچ کمیشن نے دوبارہ اپنی کارروائی شروع دی تے اس وقت توں ہن تک مسلسل کم وچ مصروف رہیا ماسوائے انہاں مختصر وقفاں دے جدوں کمیشن دے سربراہ جاں کسے تے رکن نوں  اپنی ہور ذمے داریاں دے سلسلے وچ کوئی مصروفیت درپیش ہوئی ہو۔ 17مارچ توں 26 مارچ تک کمیشن نوں   اپنی کارروائی ملتوی کرنا پئی کیاں کہ کمیشن دے سربراہ نوں   اک اہم مقدمے دی سماعت دے سلسلے وچ لاہور سپریم کورٹ بینچ وچ بیٹھنا سی۔ علاوہ ہور اراکین نوں   وی اپنے اپنے متعلقہ دفاتر دی فوری نوعیت دی ذمے داریاں نوں   نمٹانا سی۔ کمیشن دے اس قدر پھیلے ہوئے کم توں عہدہ برآ ہونے دے لئی وڈی یکسوئی نوں   وی اپنے اپنے متعلقہ دفاتر دی فوری نوعیت دی ذمے داریاں نوں   نمٹانا سی۔ کمیشن دے اس قدر پھیلے ہوئے کم توں عہدہ برآ ہونے دے لئی وڈی یکسوئی تے کامل توجہ دی ضرورت سی جدونکہ کمیشن دے سربراہ تے ہور اراکین نوں   اپنے متعلقہ دفاتر دے اضافی اُمور وی دیکھنے پڑدے سن پر کم دی تکمیل دے پروگرام تے کشمن دے روبرو موجود تمامتر مواد دا مکمل طور اُتے احاطہ کرنے دی غرض توں مخصوص اوقاتِ کار دے علاوہ وی کم کرنا پیتا ایتھے تک کہ اتوار تے عام تعطیلات دے دوران وچ وی کشمن برابر کم کرتا رہیا اس دے باوجود وی ایہ کم تن مہینے دی مدت وچ مکمل نہ ہو سکا۔ اپریل دے شروع وچ اٹارنی جنرل نے کشمن نوں   مطلع کیتا کہ اوہ حکومت دی جانب توں شہادتاں پیش کرنا چاہتے نیں   اس دے علاوہ چند اہم گواہاں دے بیانات دی جانچ پیندا وی باقی سی چنانچہ صدر پاکستان توں درخواست کرنا پئی کہ اوہ مقرر کردہ معیاد نوں   31 مئی1972ء تک ودھیا دیں۔ جس دی انہاں نے اجازت دے دی۔ مئی 1972ء دے پہلے ہفتے وچ کمیشن دے سربراہ نوں   امریکا جاناپڑا جتھے انہاں اقوام متحدہ دی اک کمیٹی دے اجلاس وچ شریک ہونا سی۔ 5مئی توں 21مئی تک اُنہاں دی عدم موجودگی دے دوران وچ انکوائری کمیشن دی رپورٹ دی تکمیل دے لئی انہاں دا انتظار کرنا ضروری سی تے جدوں 22مئی 1972ء نوں   واپسی دے بعد انہاں نے رپورٹ دی تکمیل دا جائزہ لیا تو پتہ چلا کہ 31 مئی تک وی اُسنوں تیار کرنا ممکن نہاں چنانچہ اک بار فیر صدر پاکستان توں درخواست کردہ تریخ وچ اک مہینے دا اضافہ کر دتا گیا!
١٧) کمیشن نے شہادتاں دی قلم بندی دا کم یکم فروری 1972ء توں شروع کیدا سی جو26 اپریل 1972ء بیانات دی ضروری جانچ پڑتال تے معائنے دی غرض توں کمیشن نوں  مجموعی طور اُتے (٥٧) مرتبہ بیٹھنا پیتا یعنی کل ملیا کر کمیشن نے 213 افراد دے بیانات قلم بند کیتے جنہاں دی درجہ وار تفصیل مندرجہ ذیل اے؛
1) آرمی i)ملازم اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔61 ii) ریٹائرڈ اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔27
2) ائیر فورس i) ملازم اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔39 ii) ریٹائرڈ اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔6
3) نیوی؛ i) ملازم اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔14 ii)ریٹائرڈ اہلکار۔۔۔۔۔۔۔7
4) سیاسی لیڈر۔۔۔۔۔۔۔۔۔23
5) سول ملازمین؛ i)ملازم۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔17 ii) ریٹائرڈ۔۔۔۔۔۔۔۔۔6
چک 46 باراں ایل
چک 46 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
تعارف
7) عوامی نمائندے۔۔۔۔۔۔۔۔۔10
١٨) انہاں گواہاں دے بیانات چار ہزار صفحات اُتے ٹائپ کیتے گئے جدوں کہ انہاں بیانات دے سلسلے وچ پیش دی جانے والی تن سو چوہتر دستاویزات وی تقریباً اِنی ای تعداد وچ ٹائپ کیتی گئی نیں ۔ اس دے علاوہ کمیشن دے مختلف محکمہ جات تے شعباں دے اُنہاں کاغذات تے دستاویزات دی وی ضروری جانچ پڑتال کرنا پئی جو اس سلسلے وچ اس دے روبر پیش کیتے گئے سن۔ کمیشن نے متعدد سرکاری ایجنیسیاں توں بوہت وڈی تعداد وچ ایسی رپورٹس حاصل کیتیاں جنہاں دا تعلق زیر غور اُمور و معاملات دے مختلف پہلوؤں توں سی۔ اسی دے نال نال کمیشن دی معلومات دے لئی کچھ تجزیاندی مطالعے وی مرتب کیتے گئے۔ کمیشن نے ایسے امور تے معاملات دی پولیس دے ذرائع توں تحقیقات دی ہدایات وی جاری کیتیاں جو گواہاں دے بیانات دی جانچ پیندا ل تے معائنے دے درران اُس دے علم وچ آئے سن۔ کارروائی دے آخری مراحل تک عوام دی جانت توں تجویزاں تے مشورے وی موصول ہُندے رہے جنہاں دی تعداد اک ہزار توں تجاوز کرگئی سی۔ کمیشن نے بذاتِ خود تمام گواہاں دے بیانات دی جانچ پڑتال تے جرح دے فرائض ادا کیتے۔
١٩) 21 جنوری1972ء نوں  کمیشن نے وزارتِ صدارتی امور نوں   اک خط ارسال کیتا جس دے ذریعے ایہ معلوم کیتا گیا سی کہ حکومت اس کشمن دے روبرو اپنی نمائندگی دی خواہش مند اے جاں اس سلسلے وچ کوئی خاص نقطہ نظر جاں کوئی گواہ پیش کرنا چاہتی اے؟ وزارت نے کمیشن نوں   مطلع کیتا کہ مسٹر یحٰیی بختیار اٹارنی جنرل حکومت پاکستان حکومت دی نمائندگی کرے گا تے ضروری دستاویزات تے گواہان نوں   پیش کرتے ہوئے کمیشن دی معاونت کرے گا۔ جدونکہ صدر پاکستان دے اسپیشل اسسٹنٹ مستر رفیع رضا ایسے بیانات داخل کرے گا جو اُنہاں دے علم وچ موجود حقائق و واقعات اُتے مشتمل ہوں گے جن وچ اوہ موجودہ صدر دے 20دسمبر 1971ء نوں   اقتدار سنبھالنے توں پہلے دے خیالات تے آراء وی پیش کرے گا۔ اس سلسلے وچ اٹارنی جنرل یحٰیی بختیار تے مسٹر رفیع رضا نے کمیشن توں چند ملاقاتاں وی کیتیاں۔ بعد وچ مسٹر رفیع رضا رسمی طور اُتے اک گواہ دی حیثیت توں کمیشن دے روبرو پیش ہوئے تاکہ پیپلز پارٹی دے سرکاری موقف تے نقطہ نظر دی ترجمانی کرسکاں۔ چند گواہاں دے دوران وچ اٹارنی جنرل خود وی سن تے اُنہاں نے کچھ گواہاں اُتے خود وی جرح دی پر انہاں نے حکومت دی جانت توں کسے قسم دی شہادت پیش نہاں دی۔
٢٠) آرمی ائیر فورس تے نیوی دے اُنہاں متعدد افسران دے بیانات دی جانچ پڑتال دے بعد جو ہتھیار ڈالنے توں کچھ پہلے جاں بعد مشرقی پاکستانی توں واپس آئے سن کمیشن نے محسوس کیتا کہ مشرقی کمان دے افسران توں مناسب انصاف دا اولین تقاضا ایہ اے کہ کلیدی عہداں اُتے فائز اُنہاں افسراں دے بیانات تے شہادتین وی قلم بند دی جانی چاہئاں جو بھارت دی جنگی قید وچ سن۔ چنانچہ اس خیال دے مدِ نظر حکومت توں معلوم کیتا گیا کہ کیتا ایسا ممکن اے کہ انٹر نیشنل ریڈ کراس دے توسط توں ضروری اقدامات کرتے ہوئے پاکستانی فوجی افسران دے بیانات کمیشن دے لئی حاصل کیتے جاسکاں۔ جن وچوں چند ایہ سن!
١) لفٹننٹ جنرل اے اے دے نیازی ٢) مجیر جنرل راؤ فرمان علی ٣) رئیر ایڈ مرل ایم شریف ٤) ائیر کموڈور انعام الحق
آرمی دے دو لفٹننٹ کرنل تے نیوی دے دو کمانڈوراں نے جو اُس وقت جنگی قیدی دی حیثیت توں بھارت وچ سن۔ اس کمیشن نوں  تحریری پیغامات ارسال کرتے ہوئے ایہ دراخواست دی کہ جنگی قیدیاں دے تبادلے تک انکوائری کمیشن دی کارروائی مکمل نہ دی جائے کیاں کہ انہاں دے بیانات تے گواہیاں وی قلم بند دی جانی بوہت ضروری نیں  ۔ اک لفٹننٹ کرنل نے اس کمیشن نوں   اپنے پیغام دے ذریعے مطلع کیتا کہ اُنہاں دے کول بتانے دے لئی بوہت کچھ اے جو اس کمیشن نوں   اک مصنفانہ فیصلے تک پہنچنے وچ کافی مدد دے گا!۔ انہاں نے نال ای ایہ درخواست وی دی کہ کسے سرحدی چوکی اُتے اُنہاں دی شہادتاں قلم بند کرنے دا انتظام کیاجائے۔ ایہ تمام پیغامات حکومت نوں   ارسال کر دتے گئے جس دے جواب وچ وزارتِ صدارتی امور نے کہیا کہ حکومت نے اس پورے معاملے دا وڈے غور توں جائزہ لیا اے پر انٹرنشنل ریڈ کراس دے ذریعے اس قسم دے بیانات تے شہادتاں نوں   فی الحال قلم بند کرنا ممکن نہاں اے۔ ایہ دونے خطوط رپورٹ دے اس باب توں منسلکہ نیں  ۔
٢١) کمیشن نوں  حکومت دی جانب توں ہر ممکن تعاون تے مدد فراہم کیتی گئی تے اس دی تمام ضروریات تے مطالبات نوں   وزارتِ صدارتی اُمور تے ہور سرکاری محکماں دی جانب توں فوری طور اُتے نہایت مستعدی دے نال پورا کر دتا گیا۔ کمیشن نوں   نیشنل ڈیفنس کالج راولپنڈی توں وی ضرورت دے مطابق ہر ممکن تعاون فراہم کیتا گیا جس دے احاطے وچ کمیشن دے دفاتر قائم سن
٢٢) ایہ کمیشن اُنہاں تمام افراد تے اداراں دا شکر گزار اے جنہاں نے اس مشکل کم دی تکمیل وچ اسے ہر ممکن تعاون تے امداد فراہم دی اس سلسلے وچ کمیشن خصوصی طور اُتے لفٹننٹ جنرل (ریٹائرڈ) الطاف قادری، ملٹری ایڈوائزر تے تیناں مسلح افواج دے نمائنداں دا ممنون اے جنہاں نے مشنری جذبے توں کم لیتے ہوئے اس کمیشن توں ضروری تعاون کیتا۔ انہاں حضرات نے انکوائری دے فوجی پہلوؤں توں نہ صرف قابلِ قدر امداد فراہم دی بلکہ اطلاعات تے اسٹاف اسٹڈیز دی ترتیب وچ وی اس کمیشن دا ہتھ بٹایا۔ اساں  ائیر مارشل (ریٹائرڈ) نور خان تے وائس ایڈمرل ( ریٹائرڈ) اک ایم ایس چوہدری دے وی بطورِ خاص ممنون تے شکر گزار نیں   کہ انہاں نے ائیر فورس تے نیوی دے امور و معاملات اُتے ساناں  اپنی ماہرانہ رائے تے مشوراں توں نوازا۔
٢٣) کمیشن اُس تعاون دے لئی وی ممنون اے جو اسے اپنے تمام دفتری اسٹاف دی جانت توں سیکرٹری ایم اے لطیف دی سربراہی وچ فراہم کیتا گیا۔ اس دے علاوہ نیشنل ڈیفنس کالج دی جانب توں ساناں فراہم کیتے گئے اوہ تمام اسٹینو گرافراز تے ٹائپسٹ حضرات وی کمیشن دے شکریے دے مستحق نیں   جنہاں نے انہاں تھک محنت دا ثبوت دتا۔
باب دوم
١) لفٹننٹ جنرل امیر عبد اللہ خان نیازی نے شیخی بگھارتے ہوئے ایہ اعلان کیدا سی کہ بھارتی افواج اُنہاں دی لاش اُتے توں گزر کر ای ڈھاکا وچ داخل ہو سکتی اے۔ اس اعلان دے دوسرے ای دن پوری قوم غیر ملکی ذرائع ابلاغ توں ایہ وحشت ناک خبر سن کر سکتے وچ آگئی کہ انہاں نے نہایت ذلت آمیز طریقے توں شرم ناک انداز وچ 16 دسمبر1971ء نوں  ڈھاکا ریس کورس دی اک تقریب وچ دشمن افواج دے سامنے ہتھیار ڈالتے ہوئے شکست تسلیم کرلی! اُسی شام پاکستانی افواج دے اُس وقت دے کمانڈر انچیف تے خود ساختہ صدر پاکستان نے قوم دے ناں اپنے اک نشری پیغام وچ اس ذلت آمیز شکست نوں   محض اک خطے وچ جنگ ہارنے توں تعبیر کرتے ہوئے اس عزم دا اعادہ کیتا کہ مغربی محاذ اُتے ایہ جنگ جاری رہے گی! اک مرتبہ فیر قوم نوں   اک شدید دھچکے دا اس وقت سامنا کرنا پیتا جدوں اس اعلان عزم دے دوسرے ای دن انہاں نے قلابازی کھائی تے اعتراف شکست کرتے ہوئے بھارتی وزیر اعظم دی جانب توں یک طرفہ طور اُتے جنگ بندی نوں   تسلیم کر لیا تے اوہ وی اک ایسے مرحلے اُتے جدوں سرکاری اخباری رپورٹس دے مطابق مغربی محاذ اُتے پاکستانی افواج ہر سمت وچ پیش قدمی کرتے ہوئے دشمن دے علاقے وچ برابر اگے ودھ رہی سی تے انہاں بوہت کم جانی نقصان برداشت کرنا پیتا سی۔ پوری قوم انہاں واقعات اُتے شدید احساس زیاں توں دوچار سی اس دی سمجھ وچ نہاں آ رہیا سی کہ اس شرم ناک انداز وچ شکست تسلیم کرتے ہوئے بھارتی افواج دے سامنے ہتھیار کیاں ڈالے گئے تے جنگ بندی دی پیش کش نوں   تسلیم کرنے وچ اس قدر عجلت دا مظاہرہ آخر کس لئی کیتا گیا؟ انہاں تمام واقعات نے اس وقت دی فوجی حکومت دے حوالے توں قوم دے ذہن وچ انہاں شکوک و شبہات نوں   جنم دتا کہ ایہ سب کچھ قوم تے وطن نوں   سوچے سمجھے منصوبے دے مطابق بے آبرو تے تباہ کرنے دی اک مجرمانہ سازش سی چنانچہ انہاں نے اس شکست دے ذمے داراں اُتے سر عام مقدمہ چلا کر انہاں قرار واقعی سزادینے دا مطالبہ کر دتا۔ اس احتجاج نے اِنی شدت اختیار کرلی کہ اس وقت دے ڈپٹی پرائم منسٹر، مسٹر ذو الفقار علی بھٹو نوں   وڈی عجلت وچ نیوریاک توں واپس آنے دے لئی کہیا گیا جتھے اوہ سیکورٹی کونسل وچ پاکستان وفد دی قیادت کر رہے سن تے 20 دسمبر1971ء نوں   جنرل آغا محمد یحیٰی خان نے انہاں اقتدار منتقل کر دتا۔
٢) انہاں حالات دے پس منظر وچ موجودہ صدر نے بر سر اقتدار آنے دے بعد فوراَ َ بعد اس کمیشن دا تقرر کیتا جس دا دائرہ کار وچ (26 دسمبر 1971ء دے صدارتی نوٹیفکیشن دے مطابق) اس امر دی تحقیقات کرنا شامل سی کہ کن حالات وچ کمانڈر، ایسٹرن کمانڈ تے پاکستان دی مسلح افواج نے دشمن دے سامنے ہتھیار ڈالے تے بھارت تے مغربی پاکستان دی سرحداں نیز وادئی جموں و کشمیر وچ جنگ بندی دے احکامات صادر کیتے گئے۔
٣) اس کمیشن دے سارے اراکین پاکستانی عدلیہ دے رکن ہونے دے ناطے فوجی ہتھکنڈاں، فوجی حکمت عملیاں تے فن حرب توں ناآشنا نیں  پر ایہ قیاس کیتا جاسکتا اے کہ اس اعلیٰ اختیاراندی کمیشن دے قیام تے وسیع دائرہ کار دا تعین دا بنیادی مقصد ایہ اے کہ شخصیتاں نوں   ملوث کیتے بغیر صداقت نوں   اس دے تمامتر پہلوؤں دے نال اجاگر کیتا جائے تاکہ عوام دے ذہناں وچ اُنہاں وجہاں تے وجوہات دی اک صاف تے واضح تصویر آسکے جو اس تباہ کن واقعے دا موجب سن۔ تے اوہ ایہ جان سکاں کہ عوام تے پریس دی جانب توں عائد کردہ الزامات دی حقیقی نوعیت تے بنیاد کیتا اے؟ اگر ایہ الزامات درست نیں   تو کون کون توں افراد اس وچ ملوث نیں   تے انہاں دے خلاف کیتا اقدامات کیتے جانے چاہئاں؟ تے اگر ایہ تباہی انہاں وجہاں تے وجوہات دے نتیجے وچ نہاں ہوئی تو فیر ایہ دیکھنا پئے گا کہ اوہ کیتا خامیاں تے نقائص سن جو اس واقعے دا سبب بنے!
٤) مسلح افواج دی جانب توں چند افرادنے اس عدالتی کمیشن دے قیام اُتے اپنے ذہنی تحفظات دا اظہار کیتا اے۔ انہاں دا کہنا اے کہ اس قسم دا عدالتی کمیشن اک خالصتاَ َ تیکنیکی تے فوجی معاملے اُتے تحقیقات دے لئی قطعاَ َ موزاں نہاں اے پر ایتھے ایہ ذکر کرنا ضروری اے کہ اس قسم دی صدماندی فوجی شکست دے نتیجے وچ اس نوعیت دی تحقیقات نوں  خلاف معمول قرار نہاں دتا جاسکتا۔ بھارت وچ وی ایسے ای اک کمیشن دے قیام اُتے اعتراضات کیتے گئے سن تے اُس دی کارگردگی اُتے شبہات دا اظہار کیتا گیا سی جسنوں   اک فوجی افسر میجر جنرل ہنڈرسن بروکس دی سربراہی وچ اس لئی قائم کیتا گیا سی کہ اوہ 1962ء دی چین، بھارت جنگ دی تحقیقات کرے، اس دے بعد اس موضوع اُتے لکھنے والے بوہت توں مصنفین دا خیال اے کہ اک نسبتاََ َ زیادہ اعلیٰ اختیاراندی صدارتی کمیشن دے بہتر نتیجے پیدا کر سکتا اے۔
٥) کمیشن نوں  اپنی محدودات دا مکمل احساس اے اسے اس کم دے پھیلاؤ تے اس ضمن وچ عائد ہونے والے ذمے داریاں دا وی بھرپور ادراک اے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
چنانچہ سب توں پہلے کوشش ایہی رہی کہ جتھے تک عملی طور اُتے ممکن ہو اساں  اک مختصر توں وقت وچ فن حرب دے طور اُتے طریقاں تے تیکنیک توں آشنائی پیدا کر لیں، اس دی بلند تر سمتاں دے اصولاں نوں   سمجھاں، اس دی منصوبہ بندی دے عمل تے اس دے نفاذ دے طریقاں نوں   ذہن نشین کر لیں۔ اس سلسلے وچ ساناں  ملٹری ایڈوائزر لفٹننٹ جنرل (ریٹائرڈ) قادر دی ماہرانہ تے قابل قدر معاونت دے علاوہ تیناں مسلح افواج دے نمائنداں تے جنرل ہیڈکوارٹر دے متعدد سینئر افسران دا تعاون وی حاصل رہیا اے۔ جنہاں نے دفاعی تے فوجی ٹیکنالوجی تے انہاں اُتے عمل درآمد دے بارے وچ کمیشن نوں   اپنی قیمتی معلومات توں آگاہ کیتا۔
٦) ساناں ایہ دعویٰ ہرگز نہاں اے اساں   اس شعبے وچ بھرپور مہارت حاصل کرلی پر پہلا سبق اساں   نے ایہ سیکھا اے کہ کسے وی جنگ وچ شکست دے وجہاں تلاش کرنے توں بیشتر ایہ جاننا ضروری اے کہ ایہ جنگ آخر ہوئی کیاں؟ جدید جنگاں ہن الگ تھلگ انداز توں نہاں لڑی جاتاں نہ ای ہن انہاں وچ ہتھیاراں جاں جنرل شب دا کوئی مقابلہ ہُندا! کہیا جاندا اے کہ فوجی ہتھکنڈاں دا براہ راست تعلق سیاسی تے سفارتی حکمت عملی توں ہُندا اے۔ اس دے علاوہ نفسیاندی، سماجی، معاشی تے جغرافیائی عوامل وی اس سلسلے وچ وڈا اہم کردار ادا کرتے نیں  ۔
٧) ایہ وی کہیا جاندا اے کہ جنگ لڑنے دے لئی ہمارا اک قومی، سیاسی نصب العین ہونا ضروری اے اس دے علاوہ جنگ دا بنیادی مقصد تے مطمح نظر، مربوط منصبوبہ بندی، جنگ دی صحیح سمت دا تعین کرنے دے لئی مناسب مشینری تے انہاں سب توں ماورا جنگی کوششاں وچ قوم دی بھرپور شمولیت تے شرکت بے حد ضروری اے۔ انہاں عوامل وچوں کیس اک دی وی عدم موجودگی تباہ کن نتیجے دا سبب بن سکتی اے چنانچہ انہاں وجہاں تے وجوہات دے صحیح طور اُتے سمجھنے دے لئی جنہاں دی بنا اُتے قوم دی اس تباہی دا منہ دیکھنا پیتا اے ساناں لازمی طور اُتے انہاں تمام عوامل دا بغور جائزہ لینا ہوگا۔
٨) چنانچہ انہی حقائق دے پیش نظر اساں  نے اس رپورٹ نوں   چار جلداں وچ تقسیم کرنے فیصلہ کیتا اے پہلی چھیندی اصل رپورٹ اُتے مشتمل ہوگی۔ دوسری چھیندی وچ اسٹاف دے جائزے شامل ہوں گے، تیسری چھیندی تحریری بیانات تے ہور دستاویزات تے چوتھی چھیندی زبانی شہادتاں اُتے مشتمل ہوگی۔ ایہ اصل رپورٹ وی پنج حصےآں اُتے مشتمل ہوگی۔ پہلے حصے وچ تعارفی تے عام نوعیت دے، فقط دو ابواب شامل کیتے جائے گا۔ دوسرے حصے وچ اساں   مختصراَ َ اس سیاسی پس منظر دا اک جائزہ پیش کرے گا جس دے نتیجے وچ پاکستان دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دے علاوہ، پاکستان دی سیاسی تریخ وی اختصار دے نال بیان دی جائے گی۔ جس وچ اُنہاں تمام حالات دا خصوصی طور اُتے حوالہ دتا جائے گا جو مشرقی پاکستان وچ بے چینی دا سبب بنے جس دے بعد ملک دے اُس حصے دے لئی مکمل خود مختاری دے مطالبے نے زور پکڑا۔ اس حصے نوں   وی اساں   مزید چار خاص ادوار دے حوالے توں تقسیم کرے گا۔ جو درجِ ذیل نیں  ؛
الف) پہلا آئینی دور۔۔۔۔۔۔ اگست1947ء توں اکتوبر1958ء تک ب) پہلے مارشل لا دا زمانہ۔۔۔۔۔7 اکتوبر 1958 توں 6 جون 1962ء تک ج) دوسرا آئنی دور۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔7 جون1962ء توں 24مارچ 1969ءتک د) دوسرے مارشل لا کازمانہ۔۔۔۔۔i) پچیس مارچ 1971ء تک تے ii) پچیس مارچ 1971ء توں 20 دسمبر1971 ء تک
ایہ حصہ وی ست ابواب اُتے مشتمل ہوگا جن وچوں آخری باب، آخری مارشل لا حکومت دے اداراں تے فیصلاں دے تجزئیے دے لئی مخصوص ہوگا۔ اسی باب وچ اساں  اس سوال دا وی جائزہ لیں گے کہ ملک دے خلاف کسے قسم دی کوئی سازش تو نہاں کیتی گئی؟ تے اگر ایسا اے تو، اس سازش دی اصل نوعیت کیتا سی تے کون کون اس وچ شریک سی؟
٩) اس آخری باب وچ مشرقی پاکستان وچ رونما ہونے والے واقعات تے اوتھے کیتے گئے فوجی ایکشن دا وی جائزہ لیا جائے گا۔ دوسرے حصے وچ بارہ ابواب دے تحت، ملک دے بین الاقوامی تعلقات توں بحث کرتے ہوئے، اساں  مشرقی پاکستان اُتے بھارت دی کھلی جارحیت اُتے اپنی توجہ مرکوز کرے گا۔
١١) بعد ازاں، اساں  جنگ دے فوجی پہلوؤں، اس دے مقاصد، نظریے،منصوبہ بندی تے عمل درآمد اُتے غور کرے گا، جس دے بعد، مشرقی پاکستان، آزاد کشمیر تے مغربی پاکستان دے جنگی محاذاں دے حوالے توں گفتگو دی جائے گی۔ اس دے بعد اساں   مختلف ابواب وچ، فضائی تے بحری آپریشنز دا اک جائزہ لیتے ہوئے مشرقی پاکستان وچ ہتھیار ڈالنے دے لئی حالات، مغربی پاکستان وچ، بھارت دے یک طرفہ، اعلان جنگ بندی دی پیش کش تے اس دی منظوری تے آزاد کشمیر دے حوالے توں بات کرے گا۔
١٣) اس کمیشن دے روبرو، کچھ ایسے الزامات وی آئے جنہاں دا تعلق نہ صرف متعدد اعلیٰ فوجی افسران دے، اخلاق و کردار توں اے بلکہ خاص طور اُتے انہاں افسران توں وی اے جو دوسری مارشل لا حکومت دے دوران، مارشل لا ڈیوٹی دی انجام دہی اُتے مامور سن۔ پنجواں حصے وچ، معاملے دے اس پہلو اُتے وی، گفتگو ہو گی۔
١٤) اک علاحدہ باب وچ اساں  انہاں امور و معاملات دا وی جائزہ لیں گے جو ہمارے علم وچ لائے گئے نیں   جنہاں دا تعلق، افسران دی شخصی تے ذاتی کوتاہیاں، تربیندی نقائص، فوجی ساز وسامان دی خامیاں دی غلط تعیناندی، نظم و ضبط دے اختیارات تے بھرتی تے ترقی دے اُس طریقہ کار توں اے جس دے نتیجے وچ سپاہیاں دا مورال تے کارکردگی، بری طرح متاثر ہوئی۔
١٥) اساں  نے کوشش دی اے کہ جتھے تک ممکن ہو سکے اساں   اپنی رپورٹ نوں   اُس طے شدہ دائرہ کار دی حدود ای وچ رکھاں پر تحقیقات دے دوران وچ ہمارے دفاعی سیٹ تساں   دے حوالے توں سنگین نقائص تے خامیاں، سامنے آئی نیں   جن ول توں، اساں   کسے صورت اپنی آنکھاں بند نہاں کرسکتے کیاں کہ اساں   محسوس کرتے نیں   کہ اس نوعیت دے اعلیٰ اختیارات کمیشن دے قیام دا اک مقصد ایہ وی اے کہ اوہ ساناں  اپنی خامیاں تے نقائص توں آگاہ کرے تاکہ اساں   اپنی غلطیاں توں سبق حاصل کرتے ہوئے، مستقبل وچ اُنہاں دا اعادہ نہ کرو۔ چنانچہ اساں   اس رپورٹ دی طوالت دے سلسلے وچ کسے وی قسم دی معذرت ضروری نہاں سمجھتے۔
١٧) جتھے کہاں ضروری سی، رپورٹ دے ہمراہ ضمیمہ جات دا وی اضافہ کر دیاگیا اے۔ پر شہادتاں تے دستاویزی ثبوت جنہاں دی تعداد ہزاراں تک پہنچتی اے۔ علحیدہ جلداں وچ محفوظ کر دتے گئے نیں ۔ بہر کیف، خفیہ تے حساس نوعیت دی معلومات تے دستاویزات،انہاں جلداں وچ شامل نہاں نیں   ایہ معلومات، اصل شہادتاں تے دستاویزات دے ہمراہ، اُنہاں فولڈرز وچ دستیاب نیں   جو اک مہر بند صندوق وچ وزارت صدارتی امور نوں   پیش کر دتے جائے گا۔
حصہ دوم (سیاسی پس منظر) پہلا باب
١) پاک بھارت تنازع اُتے اپنی اک کتاب وچ برطانوی مصنف رسل برائینز نے اس رائے دا اظہار کیتا اے کہ “ پرٹش انڈین ایمپائر کی1947ء وچ دو علاحدہ ہندو تے مسلم ریاستاں دی شکل وچ تقسیم ای اس اُتے تشدد خطے دے مسائل دا آخری حل سی۔“ کسے حد تک ایہ بات درست اے پر فاضل مصنف نے، جس اہم چیز نوں  نظر انداز کر دتا، اوہ خود برطانوی سرکار دا اپنا کردار تھاجس دے نتیجے وچ گزشتہ ڈیڑھ سو برس دے دوران وچ برصغیر دی تریخ، خون آشامیاں توں پُر رہی اے۔ مسلمان حکمراناں نے، اس خطے اُتے اک ہزار برس توں زیادہ حکومت دی سی تے اُنہاں دے خلاف اس الزام دے باوجود کہ انہاں نے تلوار دے زور اُتے اسلام دی اشاعت دی، ہزاراں، لاکھاں دی تعداد وچ ہندو، بدھسٹ، سکھ تے ہور مذاہب توں تعلق رکھنے والے، انہاں دی غیر متعصبانہ تے منصفانہ حکومتاں وچ، وڈے اطمینان تے فارغ البالی دی زندگی بسر کرتے رہے۔ عہد مغلیہ وچ تو خاص طور اُتے اعلیٰ ترین رواداری دا مظاہرہ کیتا گیا۔ اکبر اعظم تو اس حد تک اگے چلا گیا کہ اس نے ہندوؤں نوں   اپنے نورتناں وچ شامل کر لیا سی۔ اس نے اک ہندو نوں  ، اپنے فوجی لشکر دا سپہ سالار مقرر کیتا تے اک ہندورانی توں شادی وی کرلی تاکہ آبادی دے اکثریندی حصے توں مطابقت دا اظہار کیاجاسکے۔ اس نے مسلم قدامت پرست طبقے دی شدید مخالفت دے باوجود، اک نویں مذہب دی تشکیل تے تبلیغ دی جسنوں   اس نے دینِ الہٰی دا ناں دتا سی تاکہ ہندوستان دے مختلف مذاہب دے پیروکاراں وچ مذہبی اساں   آہنگی پیدا ہو سکے۔ اُس نے ملک دے عدالتی نظام محصولات تے کوتوالی نوں  ، ازسرنومنظم کیتا۔ اس دی انہاں کوششاں دے نتیجے وچ رعایا، امن و امان تے چین دے نال زندگی بسر کرنے لگی تے اس دی اصلاحی کوششاں دے نتیجے وچ ہندوستان دی خوش حالی دی داستاناں، سمندرپار پہنچنے لگاں تے یورپین ملکاں دے سفراء نوں   اس دے دربار تک رسائل حاصل ہوئی۔
٢) اکبر دی انہی پالیسیاں اُتے، اُس دا بیٹا جہانگیر وی عمل پیرا رہیا جو اپنی رعایاسے مساویانہ برتاؤ تے انصاف پسندی دے حوالے توں امتیازی شہرت دا حامل اے اُس دا جانشین، شاہ جتھے، امن تے ثقافت دا دلدادہ سی۔ اس نے اپنی سلطنت دے امن و امان تے خوش حالی نوں ، فنونِ لطیفہ، فنِ تعمیر تے ثقافت دے فروغ دا اک اہم ذریعہ بنایا۔ اسی شاہ جتھے نے اپنی خواباں نوں  ، تاج محل دی شکل دی جس دا شمار عجائبات عالم وچ کیتا جاندا اے۔ شاہ جتھے دے بعد، اس دا بیٹا اورنگزیب، تخت نشین ہویا جو اک پکا مسلمان تے پاکیزہ عادات دا مالک سی! اوہ نمود و آرائش دا سخت مخالف سی تے چاہدا سی کہ، اُس دا رعایا مین وی، اُس دی ذاتی زندگی دی سادگی تے پرہیز گاری دا عکس نظر آئے۔ اُس نے قنون دے عملی نفاذ نوں   ممکن بنانے دی غرض توں اصلاحات کاایک سلسلہ شروع کیتا تاکہ بدعنوانیاں، رشوت ستانی تے کاسہ لیسی دا خاتمہ کیتا جاسکے۔ اُسی دے عہدِ حکومت دے دوران، اسلامی قوانین دا یادگار مجموعہ(فتاویٰ عالمگیری) دی تالیف عمل وچ آئی پر اُنہاں نے مغلاں دی، روایندی رواداری نوں   مدنظر رکھتے ہوئے، ہندوؤں تے ہور مذہبی فرقاں دے پرسنل لاز نوں   قطعاَ َ نہاں چھڑا۔ قوانین دے نفاذ وچ، اُس دی سخت گیر پالیسیاں دا کچھ طبقات وچ شدید ردِ عمل ہویا چنانچہ شیوا جی دی سربراہی وچ، جنوب وچ آباد مرہٹاں نے، اس دی حکومت دے خلاف بغاوت دی کوشش شروع کر دیں، اورنگ زیب، پیرانہ سالی دے باوجود خود اس بغاوت تے سرکشی نوں   کچلنے دی غرض توں روانہ ہویا جس وچ اُسنوں کامیابی حاصل ہوئی پر اوہ حالے جنوبی ہندوستان ای وچ سی کہ 1707ء وچ موت نے اُسنوں آلیا۔
٣) اورنگ زیب دی وفات دے بعد اس دے بیٹاں وچ تخت نشینی دی جنگ شروع ہو گئی جس دے نتیجے وچ اُنہاں مغربی عناصر نے جو ہندوستان توں تجارتی تعلقات قائم کرچکے سن، صوبے داراں تے ہندو مہاراجاں دے نال مل کر سازشاں شروع کر دیں جو خود وی اقتدار حاصل کرنے دی خواہش مند سن۔ چنانچہ فرانسیسی پرتگیزی تے انگریز، کسے نہ کسے، ہندو مہاراجا توں، ساز باز کرتے ہوئے اپنی طاقت تے اقتدار دی اس جنگ نوں  برصغیر تک کھینچ لانے وچ کامیاب ہو گئے۔ اس مرحلے اُتے نپولین نوں   وی خیال آیا کہ بحیرہ احمر نوں  ، دریائے نیل توں ملاندے  ہوئے، ہندوستان تک پہنچنے دا مختصر ترین بحری راستہ، دریافت کرکے، میسور دے حکمران دی مدد نوں   پہنچ جائے جو انگریز نوں   کڈ باہر کرنے دی جنگ وچ مصروف سی۔ اس دا ایہ خیال اُس زمانے وچ قابل عمل نہ سی پر بعد وچ، نہر سوئز دی تعمیر وی اک فرانسیسی دے ہاتھاں ای عمل وچ آئی جو خاصی تعجب انگیز بات اے۔
٤) اسی دوران وچ ہندوستان وچ انگریز دی سیاست کامیاب ہو گئی، ستارواں صدی دے اواخر تک، ایسٹ انڈیا کمپنی نوں  کلکتہ، مدراس تے بمبئی وچ قدم جمانے دا موقع مل چکا سی، کلکتے وچ، جو اُس زمانے وچ تن محلقہ دیہات اُتے مشتمل سی، ایسٹ انڈیا کمپنی نے، اورنگزیب دے پوتے، شہزادہ عظیم الشان توں زماں داری دے حققوق حاصل کرلے جو اُس وقت بنگال دا صوبے دار سی۔ اس زمینداری وچ رفتہ رفتہ اضافہ ہُندا گیا کیونجے کمپنی نے مزید زمیناں وی حاصل کر لیں تھاں جس دے نتیجے وچ 1757 وچ جنگ پلاسی دا واقعہ پیش آیا جس وچ انگریزاں دا کامیابی حاصل ہوئی، جس دے بعد بنگال دے جوبیس پرگناں اُتے، انگریزاں دا کنٹرول ہو گیا۔ مغلیہ سلطنت دے مزید زوال دے نتیجے وچ 1765ء وچ لارڈ کلائیو مشرقی صوباں بنگال، بہار تے اڑیسہ دی دیوانی چھبیس لکھ دے عوص حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ دیوانی حاصل کرنے دے بعد، انگریزاں نے رفتہ رفتہ، اپنے پیر پھیلانے شروع کر دتے تے انہاں مہاراجاں اُتے وی تسلط حاصل کر لیا جو مغلیہ سلطنت دے زوال توں فائدہ اٹھاندے  ہوئے، اپنے اپنے صوباں دی خود مختیاری دا اعلان کرچکے سن۔ انہاں وچوں چند مہاراجے ہندو سن جو دوسری مغربی طاقتاں دی مدد توں مغل شہنشاہ دے خلاف بغاوت کرچکے سن۔ انہاں دے خلاف، کامیاب فوجی کارروائی کرتے ہوئے انگریزاں نوں   ملک دے اک وڈے حصے اُتے کنٹول حاصل ہو گیا۔
٦) چونکہ انگریزاں نوں  ایہ یقین سی کہ 1857ء دی جنگ آزادی مسلماناں دی جانب توں مغلیہ سلطنت نوں   بحال کرنے دی اک کوشش سی، لہذا اُنہاں توں ایسا بے رحمانہ امتیازی سلوک کیتا جانے لگیا کہ، رفتہ رفتہ مسلمان، اپنے ماضی دی شان و شوکت دے مقابلے وچ اک درماندہ تے حقیر اقلیت دی حیثیت اختیار کرنے اُتے مجبور ہو گئے۔ انگریزاں نے (لڑاؤ تے حکومت کرو) دی پالیسی اُتے عمل کرتے ہوئے، ہندوؤں نوں   مسلماناں دے مقابل، اگے بڑھنے دے مواقع فراہم کیتے۔ انہاں نے اراضی دی ملکیت دے نظام نوں   ازسرنو منظم کیتا تے مسلماناں توں چھینی گئی اراضی نوں   ہندوؤں وچ تقسیم کر دتا جو رفتہ رفتہ وڈی زمین داریاں وچ تبدیل ہوگئاں۔ ہندو انگریز دے ایجنٹ دی حیثیت توں، اسی فیصد کاروبار تے تجارت دا کنٹرول اُنہاں دے ہتھ وچ آ گیا۔ انہاں نے انگریزی تعلیم حاصل کرنی شروع کردی جس دے نتیجے وچ نوے فیصد سرکاری ملازمتاں انہاں حاصل ہوگئاں، پیشہ ورانہ امور وچ وی انہاں مسلماناں اُتے سبقت حاصل سی۔ چنانچہ معاشرے دے سارے طبقات وچ انہاں انگریز دے بعد دوسری اہم حیثیت حاصل ہوچکی سی۔
٧) اپنی اسی نواں بالا دست حیثیت دے پیش نظر انہاں دا رویہ غریب مسلماناں توں یکسر تبدیل ہونے لگیا، انہاں اچھوت قرار دے کر، نفرت دا نشانہ بنایا گیا، ہن انہاں دی حیثیت فقط غیر ملکی حملہ آوراں دی رہ گئی سی، جنہاں نے اک ہزار برس تک اس ملک اُتے حکومت دی سی۔
٨) انہاں حالات دا فطری تقاضا سی کہ رد عمل دے طور اُتے، مسلمان اک مشترکہ پلیٹ فارم اُتے جمع ہوں خود نوں  منظم کرو تے اک علاحدہ قوم دی حیثیت توں ازسرنو اپنی شناخت دا تعین کرو۔ شروع شروع وچ، شاہ ولی اللہ تے سید احمد بریلوی شہید دی سربراہی وچ احیائی تحریکاں نے نہایت سخت موقف اختیار کرتے ہوئے، انگریزی علوم و فنون سیکھنے توں وی انکار کر دتا پر سرسید احمد خان، سید امیر علی تے بنگال وچ نواب عبد الطیف دی کوششاں دے نتیجے وچ، اس موقف وچ قدرے لچک پیدا ہو گئی۔ اس وقت تک 1857ء دے ملی برطانیہ دے اعلان دی رو توں انگریزاں نے مقامی آبادی دی سیاسی تعلیم تے تربیت دا عمل وی شروع کر دیاتھا تاکہ انہاں ملک دی حکومت دے امور وچ شریک کیتا جاسکے۔ 1885ء وچ انڈین نشنل کانگرس دا قیام عمل وچ آیا جس دا پہلا صدر اک انگریز سی ۔۔۔۔۔۔ انگریز چاہدا سی کہ ہندوستان دی مقامی آبادی نوں   سیاسی عمل تے سیاسی طریقاں توں آشنا کیاجائے لیکن ہندو نے اس معاملے وچ انگریز نوں   وی مات دے دی تے انڈین نشنل کانگریس اُتے، کٹر مذہبی ہندو عناصر نے غلبہ حاصل کر لیا۔ ہندو راج تے ہندو تسلط دا خواب اُ ن دے ذہناں وچ پروان چڑھ رہیا سی جس دا نتیجہ ایہ نکلا کہ دونے طبقات وچ، چھوٹے چھوٹے تے بعض اوقات غیر اہم معاملات اُتے، تصادم تے جگھڑےآں دی نوبت آنے لگی پر انہاں جگھڑےآں تے تصادم دا بنیادی سبب سیاسی اورمذہبی اختلاف ای سی۔
٩) 1905ء وچ لارڈ کرزن دی جانب توں تقسیم بنگال دی اسکیم اگرچہ خالصتاَ َ انتظامی وجوہات دی بنا اُتے پیش کیتی گئی سی لیکن ہندوؤں دی جانب توں اس دے خلاف، غیر معمولی احتجاج کیتا گیا۔ کیاں کہ ایسی صورت وچ، مشرقی بنگال او رآسام وچ، مسلماناں دی اکثریت ہوجاندی( ایہی مشرقی بنگال اگے چل کر مشرقی پاکستان کہلایا) کانگریس نے اس معاملے نوں  اک ملک گیر مسئلے وچ تبدیل کر دتا تے ہندو قوم پستی اپنی برہنہ شکل وچ سامنے آنے لگی۔ آخر کار انگریز نوں   انہاں دا مطالبہ تسلیم کرنا پیتا تے بنگال دی تقسیم دا منصوبہ، منسوخ کر دتا گیا۔
١١) ہندوؤں دی اس شدید نفرت تے مخالفت دے باوجود مسلمان کافی عرصے تک ہندو کانگرس توں تعاون کرتے رہے۔ پہلے تحریک خلاف دے ذریعے تے بعد وچ 1916ء وچ قائد اعظم دے اصرار اُتے (میثاق لکھنؤ) وچ شامل ہو کر، جو آل انڈیا مسلم لیگ تے انڈین نیشنل کانگرس دے وچکار طے پایا سی۔ میثاق لکھنؤ وچ مسلماناں دے لئی جداگانہ انتخابات دی توثیق کرتے ہوئے آبادی دے تناسب توں ماورا اسمبلیاں وچ نیابت نوں  وی تسلیم کیتا گیا سی۔ لیکن 1928ء وچ مسلماناں نوں   اک مرتبہ فیر دھوکے تے فریب دا تجربہ ہویا جدوں جواہر لال نہرو دے والد پنڈت موتی لال نہرو نے آل پارٹیز کانفرس دی درخواست اُتے تیارکیے جانے والے آئینی مسودے وچ مسلماناں دے لئی جداگانہ انتخابات دی مکمل منسوخی دی سفارش کرتے ہوئے ایسے اقدامات تجویز کر دتے جو ہندوستان وچ مسلماناں دی سیاسی بقاء تے وجود دے سراسر خلاف جادے سن۔ دسمبر1928ماں آل پارٹیز کانفرس دے اجلاس منعقدہ کلکتہ وچ مسلماناں نے قائد اعظم دی قیادت وچ انہاں سفارشات تے تجویزاں دی اُتے زور مخالفت دی تام انہاں کامیابی حاصل نہ ہو سکی۔ قائد اعظم اس واقعے توں انتہائی دل برداشتہ ہوئے تے اجلاس توں اٹھ کر چلے گئے تے ایہ تاریخی اعلان فرمایا کہ( اج توں انہاں دے تے ہمارے راستے الگ ہوں گے۔) اس رپورٹ دے جواب وچ مسلماناں نے مسلم لیگ دے اجلاس منعقدہ1929ء وچ قائد دی قیادت وچ چودہ نکات پیش دے جو آزادی دی جدوجہد وچ کانگرس دا نال دینے دے لئی گھٹ توں گھٹ شرطاں تھاں! ایہ بات بے حد اہم اے کہ مسلم لیگ اس معاملے وچ کانگرس اُتے سبقت لے گئی تے انگریز حکومت توں (مکمل آزادی) دا مطالبہ پیش کر دتا۔ جدونکہ کانگرس ( ڈومینین اسٹیٹس ) دے مطالبے توں حالے اگے نہاں ودھ سکی سی۔
١٢) کانگریس دے اس مخالفانہ تے غیر مصالحانہ رویے دے باوجود مسلماناں نے امید دا دامن ہتھ توں نہاں چھڈیا تے تعاون دے جذبے توں کم لیتے ہوئے کانگریس دے نال اک تے معاہدے وچ شریک ہو گئے جس دی رو توں گورنمنٹ آف انڈیا اک مجریہ 1935ء دے تحت یوپی وچ منعقد ہونے والے انتخابات وچ مسلم لیگ تے کانگریس نوں  مشترکہ طور اُتے حصہ لینا سی۔ جس وچ کامیابی دی صورت وچ دونے جماعتاں دی مخلوط حکومت دا قیام عمل وچ آندا۔ انہاں انتخات وچ کانگریس نوں   شاندار کامیابی حاصل ہوئی لیکن فتح دے نشے وچ (چور) اس نے اپنی سابقہ حرکات دا اعادہ کرتے ہوئے اک بار فیر فریب دہی توں کم لیتے ہوئے مسلماناں توں وعدہ خلافی دی تے مخلوط حکومت وچ انہاں دی شمولیت توں منکر ہو گئی۔ مخلوط حکومت وچ مسلم لیگ دی شمولیت نوں   اس نے اس بات توں مشروط کر دتا کہ اوہ پہلے انڈین نشینل کانگریس وچ شامل ہوجائاں تد ای انہاں یوپی دی مخلوط حکومت وچ لینے اُتے غور کیتا جائے گا۔ کانگریس تے ہندوؤں دی اس دہری فریب دہی دے تجربے نے مسلماناں وچ تلخی دا زہر گھول دتا تے انہاں دا خدشہ یقین وچ تبدیل ہو گیا کہ ہندو ذہنیت انہاں دی مکمل سیاسی تباہی دے درپے اے۔ اس یقین نوں   مزید تقویت اس وقت حاصل ہوئی جدوں ہندوستان دے گیارہ وچوں اٹھ صوباں بالخصوص بہار وچ جتھے کانگریسی حکومت قائم سی مسلماناں نوں   شدید ظلم و ستم دا نشانہ بنایا گیا۔ انہاں زبردستی ہندی زبان سیکھنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ تاکہ اوہ اپنی زبان تے کلچر توں ہتھ دھو بیٹھاں۔ اس دے علاوہ انہاں اپنے مذہبی عقیدے دے مطابق عبادت کرنے توں روکنے دی کوشش وی دی جانے لگاں۔ کانگریس دی حکومت مسلماناں دے لئی انگریز راج توں وی بدتر ہوئی تے اکتوبر 1937ء دے بعد دو برساں دے دوران وچ ہندوستان بھر وچ سنگین فرقہ وارنہ فسادات دے پنجاہی واقعات ہوئے۔
١٥) کانگریس دی جانب توں بار بار کیتا جانے والا معاندانہ سلوک ای سی جس نے مسلماناں نوں  ایہ سوچنے اُتے بالآخر مجبور کر دتا کہ علیحدگی ای اس صورت حال دا واحد حل اے ایہ اسی سوچ دا نتیجہ سی کہ آل انڈیا مسلم لیگ دی ورکنگ کمیٹی نے فروری 1940ء وچ اپنے اجلاس منعقدہ دہلی وچ ایہ فیصلہ کیتا کہ مسلم لیگ دے مارچ1940ء دے لاہور دے اجلاس وچ اس مطالبے نوں   قرارداد دی شکل وچ پیش کیتا جائے گا۔
١٦) ایہ قرارداد 23مارچ 1940ء نوں  جناب فضل احق نے پیش دی جو اس وقت بنگال دے وزیر اعلیٰ سن۔ 24 مارچ 1940 نوں   ایہ قرارداد متفقہ طور اُتے منطور کرلی گئی جس وچ کہیا گیا سی کہ ؛
( آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس اس نتیجے اُتے پہنچا اے کہ ملک دا کوئی آئینی منصوبہ اس وقت تک قابل عمل جاں قابلِ قبول نہاں ہوگا تاوقتیکہ اسے مندرجہ ذیل بنیادی اصولاں دے مطابق وضع نہ کیتا جائے۔ جغرافیائی اعتبار توں محلقہ و حدوتاں دی علاقائی ردوبدل کرتے ہوئے اس طرح حد بندی دی جائے کہ اوہ علاقے جتھے مسلمان اکثریت وچ نیں  مثلاً ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے ( آزاد ریاستاں دے اک گروپ دی شکل اختیار کر لیں جس وچ تمام تشکیلی وحدتاں آزادی تے خود مختیاری دے نال کم کرسکاں)
١٧) تساں  نے غور کیتا ہوگا کہ اس قرارداد وچ لفظ (پاکستان) کہاں استعمال نہاں ہویا بلکہ صرف ایہ کہیا گیا اے کہ ( اوہ علاقے جن وچ مسلماناں دی اکثریت اے، آزاد ریاستاں دی حیثیت توں تشکیل دتے جائاں۔) پر اپریل 1946ء نوں   دہلی وچ منعقدہ ہونے والے مسلم لیگی ارکان اسمبلی دے اجلاس وچ اس قرارداد وچ درج ذیل ترمیم کردی گئی سی۔
( شمال مشرق تے واقع بنگال اورآسام، نیز پنجاب، سرحد، سندھ، بلوچستان اک ایسے (پاکستان) علاقے نیں ، جتھے مسلمان بھاری اکثریت وچ نیں   چنانچہ اس تمام علاقے نوں   آزاد اورخود مختار ریاست دی حیثیت توں تشکیل دیتے ہوئے اس امر دی واضح یقین دہانی کرائی جائے کہ مزید کسے تاخیر دے پاکستان دا قیام عمل وچ لایا جائے)
١٨) ہرچہ بادا باد دے مصداق، حصول پاکستان دی حمایت ای ہن اوہ واحد شرط سی جس اُتے مسلم لیگ آزادی دی جدوجہد وچ کانگریس توں تعاون تے شرکت اُتے رضا مند ہوسکتی سی! اس مطالبے دی نامنظوری دی صورت وچ مسلماناں دے کول اس دے سوا کوئی راستہ جاں متبادل نہاں سی کہ اوہ اپنی بقا تے قومی وجود دے تحفظ دے لئی ہر اس آئین دے نفاذ دی اُتے زور مخالفت تے مزاحمت کرو جسنوں  ( متحدہ ہندوستان) دی بنیاد اُتے وضع کیتا جائے۔
١٩) بنگال توں تعلق رکھنے والے مسلمان ارکان اسمبلی نے قرارداد وچ اس ترمیم دی اُتے زور حمایت دی جس دے بعد ایہ مسلم لیگ دا بنیادی مؤقت تے نعرہ بن گیا۔ یعنی ( مسلماناں دے لئی اک الگ خطہء وطن۔ اس دے سوا کچھ نہاں۔)
٢٠) اگر اس مؤقف نوں  کسے مزید جواز دی ضرورت سی تو اوہ وی ہندوؤں نے 1942ء دے اوائل وچ فراہم کر دتا جدوں انہاں نے عیدالاضحٰی دے دوران وچ گاں دے ذبیحے دے سوال اُتے صوبہ بہار وچ وسیع پیمانے اُتے مسلماناں دے خون توں ہولی کھیلی گئی جس وچ ہزاراں مسلمان قتل کر دتے گئے۔ عورتاں نے اپنی آبرو بچانے دی خاطر کنوؤں وچ چھلانگ لگیا کر خود کشی کرلی جدونکہ بے شمار لوگ اپنی جان بچانے دی خاطر بہار توں ہجرت کر گئے۔
٢١) خوش قسمتی توں کانگریس دے زیر حکومت دوسرے صوباں دے مسلمان اس خوں ریزی تے تباہی توں محفوظ رہنے وچ کامیاب ہو گئے کیونجے کانگریس نے اگست 1942ء وچ ہندوستان اُتے متوقع جاپانی حملاں دے تناظر وچ انگریز حکومت دے خلاف( ہندوستان چھڈ دو) تحریک چلانے دا فیصلہ کر لیا سی۔ اس تحریک دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے کانگریسی رہنماؤں دی گرفتاری عمل وچ آئی جس دے بعد صوباں وچ کانگریسی حکومتاں دا خاتمہ ہو گیا۔ قائد اعظم نے اس واقعے اُتے ( یوم نجات) منانے دا اعلان کیتا تے برطانوی حکومت توں مطالبہ کیتا کہ اوہ ہندوستان نوں  تقسیم کرنے دے بعد چھڈ دے۔
٢٢) دوسری عالمگیر جنگ دے خاتمے تے برطانیہ وچ لیبر گورنمنٹ دے بر سر اقتدار آنے دے نتیجے وچ انگریز سرکار دی پالیسی وچ وی تبدیلی آگئی۔ کانگریسی رہنماؤں نوں  قید توں آزاد کر دتا گیا اورسیاسی تصفیئے دی کوشش شروع ہوگئاں۔ سرا سیفرڈکرپس نواں تجویزاں دے ہمراہ ہندوستان آئے جن توں اس برصغیر وچ دو آزاد ملکاں دے قیام دی امیداں نوں   تقویت ملی پر کانگریس نے انہاں تجویزاں نوں   مسترد کر دتا جس دے بعد ( ویول پلان) سامنے آیا جس دی رو توں فوری طور اُتے اک عارضی حکومت دا قیام تے تشکیل عمل وچ لائی جانی سی چنانچہ 1945ء وچ انتخابات منعقد ہوئے تے مسلم لیگ نے مرکزی اسمبلی دی تمام مسلم نشستاں اُتے کامیابی حاصل کرلی پر اس دے باوجود کانگریس دا ایہ دعویٰ بدستور موجود سی کہ اوہ ہندو تے مسلماناں، دونے دی نمائندگی کرتی اے جس دے نتیجے وچ ڈیڈ لاک دی صورت حال پیداہوگئی۔
٢٣) انہاں حالات دے پیش نظر برطانوی سرکار نے (کیبنٹ مشن) نوں  اس مسئلے دا حل تلاش کرنے دی غرض توں ہندوستان بھیجا جس نے فوری عارضی حکومت دے قیام دی اسکیم پیش کردی جس وچ ہندو تے مسلمان مساوی تعداد وچ شریک ہُندے تے اک طویل المعیاد منصوبے دے مطابق اک ایسی سہ وحدتی تے مربوط فیڈریشن دا قیام عمل وچ آندا جس وچ مرکز دے کول صرف تن شعبے ہُندے یعنی امور خارنہ، دفاع تے موصلات، دفاع تے موصلات تے تن گروپاں پرمشتمل ایہ صوبے جنہاں ریاستاں دا درجہ دتا جاندا ہندو تے مسلم اکثریندی بنیاداں اُتے قائم کیتے جانے سن۔ ایہ منصوبہ اپنی بعض خامیاں تے نقائص دے باوجود مسلم لیگ کونسل نے 6 جون1946 نوں   منظور کر لیا جدونکہ کانگریس نے اک مہینے طویل المعیاد تجویزاں دی منظوری دا اشارہ دیتے ہوئے حسب عادت ذہنی تحفظات دا اظہار کیتا تے عارضی حکومت دی تشکیل دا منصوبہ مسترد کر دتا۔ کانگریس دی جانب توں انحراف تے حیلہ جوئی دا ایہ رویہ بعض ایسے شکوک دا سبب بنا جس دی تصدیق بوہت چھیندی کانگریس دی اس تعبیر و تشریح توں ہو گئی جو اس اسکیم دے حوالے توں کیتی گئی سی جس وچ عارضی حکومت دی تشکیل نوں   مسترد کیاجانا وی شامل سی۔
٢٤) ہندوستان نوں  اک وفاقی صورت وچ متحد رکھنے دی ایہ آخری امید سی جسنوں   انڈین نیشنل کانگریس نے خاک وچ ملیا دتا حالانکہ انگریز سرکار نے مرکز وچ اک عارضی حکومت دے قیام دی تجویز پیش دی سی چنانچہ رد عمل دے طور اُتے مسلم لیگ نے حصول پاکستان دے لئی راست اقدام دا مطالبہ کر دتا۔