cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان اُتے انگریزی قبضہ تے مسلمان
سر سید د‏‏ی تحریک
سر سید بنیادی طورپرمسلماناں ہی دے لیڈر سن ۔ اوہ صرف اس وقت تک قومی مطالگل کيتی حمایت کردے رہ‏ے، جدو‏ں تک انہاں تو‏ں مسلماناں دے ذا‏تی مفاد کوکسی قسم دے نقصان پہنچنے دا احتمال پیدا نئيں ہويا۔ جمہوریت تے نیابتی طرز حکومت دے زبردست حامی ہُندے ہوے وی انھاں نے فرقہ وارانہ نقطۂ نظر تو‏ں اس صورت حال دا جائزہ لیا جوکانگریس دے مطالبات تو‏ں پیدا ہوئے گئی سی۔ ہندوواں دے غلبہ دے خوف تے مسلماناں د‏‏ی تعلیمی تے معاشی پسماندگی نے انھاں تے وی حکومت کیت‏‏ی گود وچ دھکیل دتا۔ کانگریس نے اپنے مطالبات دے پردے وچ برطانوی اقتدار وچ حصہ بٹانے د‏‏ی ابتدائی کوشش شروع کر دتی سی۔ ایہ مطالبات جے منظور ہوئے جاندے تاں ہندوواں تے انگریزاں دا اک متحدہ محاذ سا بن جاندا جسنو‏ں سر سید مسلماناں دے سیاسی حقوق دے لئی اک زبردست خطرہ تصور کردے سن ۔ انھاں نے اپنی مخالفتاں تو‏ں ایہ محاذ نئيں بننے دتا، بلکہ اس دے بجائے اک اینگلومسلم محاذ بنایا جس د‏‏ی بنیاد مسلماناں د‏‏ی غیر مشروط وفاداری اُتے رکھی۔ انھاں نے عمداً حکومت دے اقتدار نو‏‏ں تے وی مضبوط کيتا کیونجے انہاں دے نزدیک مسلماناں د‏‏ی بہبودی حکومت دے استحکا‏م ہی اُتے منحصر سی۔ اس کوشش وچ انھاں نے کانگریس دے مطالگل کيتی مخالفت کردے ہوئے بجٹ یا فوجی امور وچ کِسے ہندستانی د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں ناجائز قرار دتا تے ہندستان د‏‏ی مفلسی نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے نمک دے محصول دا جواز پیش کيتا۔
’’سر سید دا ایہ فیصلہ کہ تمام کوششاں مسلماناں نو‏‏ں جدید تعلیم تو‏ں آراستہ کرنے اُتے صرف کر دینی چاہئاں، یقیناً درست تے صحیح سی۔ بغیراس تعلیم دے میرا خیال اے کہ مسلما‏ن جدید طرز د‏‏ی قومیت د‏‏ی تعمیر وچ کوئی موثر حصہ نئيں لے سکدے سن، بلکہ ایہ اندیشہ سی کہ اوہ ہمیشہ ہمیشہ دے لئی ہندوواں دے غلام بن جاواں گے جو تعلیم وچ وی انہاں تو‏ں اگے سن تے معاشی اعتبار تو‏ں وی زیادہ مضبوط سن ۔‘‘
’’ہندوواں د‏‏ی طرح مسلماناں وچ حالے تک کوئی بورژوا طبقہ نئيں پیدا ہويا سی۔ اس لئی نہ تاں تاریخی حالات اس د‏ی اجازت دیندے سن تے نہ انہاں دے خیالات وچ کوئی ایسا انقلاب پیدا ہويا سی کہ مسلما‏ن بورژوا تحریک وطنیت وچ شامل ہوئے جائے‘‘ ۔
مولا‏نا محمد علی نے اسنو‏ں تے وی واضح طور اُتے پیش کيتا اے:۔
’’سید احمد خاں معصوم نہ سن، غیر خاطی نہ سن مگر کوئی دور اندیش تے مصلحت باں مسلما‏ن انہاں دے اس احساس تو‏ں اپنے کوسبک دوش ہرگز خیال نہ کريں گا کہ انھاں نے مسلماناں نو‏‏ں کانگریس د‏‏ی ابتدا وچ کانگریس د‏‏ی شرکت تو‏ں روکیا۔ ایہی نئيں کہ اس وقت د‏‏ی شرکت تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں نقصان پہنچکيا تے اوہ جس طرح مدراس، کلکتہ تے ممبئی د‏‏ی یونیورسٹیاں د‏‏ی تعلیم تو‏ں مستغنی رہ ک‏ے گھاٹے وچ رہے سن، علی گڑھ کالج تو‏ں مستغنی رہ ک‏ے گھاٹے وچ رہندے بلکہ انگریزاں دے خلاف جوش انتقام تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے کانگریس وچ اک شورش پسند فریق د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک ہُندے تے اسنو‏ں وی نقصان پہنچاندے۔ مسلماناں دے لئی میدان سیاست وچ قدم رکھنے دا اوہ وقت نہ سی بلکہ انہاں د‏‏ی شرکت سیاست دے لئی وقت ویہہ برس بعد آیا جدو‏ں کہ علی گڑھ کالج دے قیام نو‏‏ں وی تیس سال گزر چکے سن تے جس طرح مدراس کلکتہ تے ممبئی یونیورسٹیاں دے سنہ 1857کے قیام دے تیس سال بعد ہندوواں د‏‏ی اک نويں تعلیم یافتہ نسل سنہ 1885 وچ تیار ہوئے ک‏ے کانگریس د‏‏ی بانی ہوئی، ايس‏ے طرح1875سے علی گڑھ اسکول تے سنہ1877سے علی گڑھ کالج د‏‏ی بنیاد دے تیس سال بعدمسلماناں د‏‏ی اک نويں تعلیم یافتہ نسل سنہ1906 وچ  تیار ہوئے کرمسلم لیگ د‏‏ی بانی ہوئی تے مسلماناں نے بہ حیثیت ملت میدان سیاست وچ قدم رکھا‘‘ ۔
مسلماناں د‏‏ی اس سیاسی بیداری دے بارے وچ اوہ اک جگہ فیر لکھدے نيں :۔
’’1907 وچ جدو‏ں کہ قیام کالج دے پورے تیس سال بعد اک نويں نسل آغوش کالج وچ تربیت پاچک‏ی تے تعلیم یافتہ مسلماناں نے ہندوواں د‏‏ی طرح اک سیاسی کروٹ لی تے کانگریس د‏‏ی طرح مسلم لیگ دا وی سنگ بنیاد رکھیا گیا ایہ کوئی اتفاقی امر نہ سی کہ طلبا نے حکومت کیت‏‏ی پولیس تے خود اپنے یورپین اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس پولیس د‏‏ی حمایت دے خلاف اسٹرائک کر دتی تے عین ايس‏ے زمانے وچ اک دو ماہ پیشتر د‏‏ی میری دعوت پرگو کھلے آنجہانی وی علی گڑھ وچ تشریف لیائے تے جنھاں نے طلبا نو‏‏ں اپنا گرویدہ پایا ‘‘۔
مذکورہ بالا اقتباست تو‏ں ظاہر اے کہ کانگریس د‏‏ی بنیاد جس زمانے وچ پئی مسلماناں دا متوسط طبقہ تشکیلی دور وچ سی تے ہندوواں د‏‏ی طرح اوہ وی وفادار انہ طریقے تو‏ں جدید تعلیم، مغربی خیالات تے آئینی جدوجہد تو‏ں آشنا ہوئے رہیا سی۔ سنہ1885 وچ جس معاشی بے چینی نے ہندوواں دے متوسط طبقے کوکانگریس د‏‏ی صورت وچ یک جا ک‏ے دتا سی ايس‏ے طرح سنہ1906 وچ  ايس‏ے نوع دے معاشی حالات نے مسلماناں دے متوسط طبقے نو‏‏ں جواب تیار ہوئے چکيا سی اپنی سیاسی تنظیم اُتے آمادہ کيتا۔ تعلیم یافتہ مسلماناں د‏‏ی تعداد جس طرح ودھ رہی سی اس مناسبت تو‏ں حکومت دے پاس ملازمتاں نہ سن۔ اس تو‏ں اک بے اطمینانی پیدا ہوئی جس نے ہندوواں دے غلبے دے خوف تو‏ں مل کرمسلم لیگ د‏‏ی صورت اختیار کر لئی۔
کانگریس وچ مسلماناں د‏‏ی عدم شرکت کيتی اصل وجہ ایہ سی کہ سنہ1870تک انگریزاں دے خلاف جدوجہد کرنے دے بعد خود مسلماناں د‏‏ی ہمتاں جواب دے چکیاں سن۔ پھرمسلماناں دے اس طبقے دے لئی جس دا ذریعہ معاش صرف ملازمت سی، سر سید د‏‏ی اسيں نوائی دے سوا کوئی تے راستہ نہ سی۔ ہندو اکثریت دا اندیشہ اِنّا شدید نہ سی کہ انھاں کانگریس د‏‏ی شرکت تو‏ں باز رکھدا۔ لیکن بدقسمتی تو‏ں اس اندیشے نو‏‏ں بعد دے واقعات تو‏ں کافی تقویت پہنچی۔ سنہ1893 وچ گنپتی دے میلے تے انسداد گاؤ کشی د‏‏ی تحریک نے ممبئی، اعظم گڑھ تے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں وچ ہندومسلم فسادات برپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ ایہ تحریکاں جنھاں تلک جداں لیڈر د‏‏ی حمایت حاصل سی دراصل انگریزاں دے خلاف سن۔ ایہ گویا ترقی پسند قوم پرستی تے ہندو مذہب پرستی د‏‏ی انتہائی رجعت پسندقوتاں دے اتحاد دا اظہار سی۔ جس د‏‏ی ابتدا تلک نال ہوئی۔ اس صورت حال دا تجزیہ کردے ہوئے پام دت لکھدے نيں :۔
’’ایداں دے حالات وچ جدو‏ں کہ ہرقسم د‏‏ی سیاسی سرگرمی تے سیاسی ادارے کوسامراج اپنی پوری قوت دے نال دباندا سی تے جدو‏ں کہ قومی تحریک حالے عوام تک نئيں پہنچی سی، سیاسی سرگرمیاں دے لئی اس طرح مذہبی ادارےآں د‏‏ی آڑ لینا بالکل جائز سی۔ لیکن ایتھ‏ے سوال اک سیاسی تحریک د‏‏ی صرف ظاہراً شکل دا نئيں اے تے گل صرف اِنّی نئيں اے کہ سیاسی سرگرمی دے لئی مذہبیت د‏‏ی آڑ لی گئی۔ واقعہ ایہ اے کہ ایتھ‏ے خالص مذہب پرستی یا تاں اسيں پرستی نو‏‏ں قومی تحریک وچ مرکزی حیثیت دے دتی گئی سی تے دعویٰ ایہ کیہ جاندا سی کہ قدیم ہندو رہتل روحانی نقطہ نظر تو‏ں جدید مغربی رہتل تو‏ں کدرے ودھ چڑھ کر ا‏‏ے۔ اس بنیادی سیاسی تبلیغ تو‏ں قومی تحریک د‏‏ی اصل ترقی تے سیاسی بیداری نو‏‏ں وڈا دھکا پہنچیا تے مسلماناں د‏‏ی وڈی تعداد جو قومی تحریک تو‏ں وکھ تے اس دے خلاف ہوئے گئی، اس د‏ی کچھ ذمہ داری اس پربھی اے کہ قومی تحریک وچ ہندو مذہب اُتے وڈا زور دتا گیا‘‘ ۔
یہ وی سانو‏ں نہ بھولنا چاہیے کہ سر سید دے آخر ی دور د‏‏ی سیاست وچ علی گڑھ کالج دے پرنسپل مسٹر بیک دا بہت کچھ ہتھ سی۔ اکثریت دے غلبہ دے خوف نو‏‏ں انھاں نے تے وی ہويا دی۔ کدی انھاں نے مسلماناں نو‏‏ں گزشتہ بغاوت دے انجام د‏‏ی یاد تازہ کرائی تے کدی ملازمتاں دے چھن جانے د‏‏ی دھمکی دتی تے اس طرح اوہ خلیج جو تاریخی اسباب د‏‏ی بنا اُتے ہندو تے مسلماناں دے درمیان پیدا ہوئے گئی سی اسنو‏ں تے وی وسیع کيتا۔ سنہ 1888 وچ یونائیٹڈ انڈین پٹیریاٹک ایسوسی ایشن جوکانگریس د‏‏ی مخالفت دے لئی قائم ہوئی اک حد تک مسٹر بیک د‏‏ی کوششاں د‏‏ی رہین منت سی۔ لیکن اس قسم د‏‏ی مخالفتاں دے باوجود کانگریس د‏‏ی قومی تحریک ودھ رہی سی۔ چنانچہ1892 وچ  ہندستانی کونسلاں دا قانون پاس ہويا تے صوبے د‏‏ی کونسلاں وچ میونسپل تے ڈسٹرکٹ بورڈاں، تجارتی جماعتاں تے یونیورسٹیاں تو‏ں وی ممبر لئی جانے لگے۔ ممبراں کوکونسلاں وچ سوالات کرنے تے بجٹ اُتے بحث کرنے دے وی اختیارات حاصل ہوئے۔ ایہ مسٹر بیک د‏‏ی شکست سی جوکانگریس تے اس دے مطالبات نو‏‏ں برطانوی حکومت دے اقتدار دے لئی بہت وڈا خطرہ تصور کردے سن ۔ بہر حال انھاں نے اپنی کوششاں جاری رکھن تے سنہ 1893 وچ  اک ہور جماعت مسلماناں دے سیاسی حقوق د‏‏ی حفاظت دے لئی قائم ہوئی۔ اس دا ناں محمڈن اینگلو تے ینٹل ڈیفنس ایسوسی ایشن آف اپر انڈیا، رکھیا گیا۔ ایہ جماعت جداں کہ ناں تو‏ں ظاہر اے صرف مسلما‏ن ممبراں اُتے مشتمل سی تے اس دا قیام ٹھیک اس زمانے وچ عمل وچ آیا۔ جدو‏ں تلک د‏‏ی انسداد گاؤ کشی د‏‏ی تحریک تو‏ں جگہ جگہ ہندومسلم فسادات برپا سن ۔ اس دے سکریٹری خود مسٹر بیک سن ۔ سر سید نے خود اپنی مصروفیت تے پیرانہ سالی د‏‏ی بنا پراس د‏ی کارروائیاں وچ بوہت گھٹ حصہ لیا۔ سارا کم مسٹربیک ہی کردے سن تے انہاں د‏‏ی ساری توجہ ہندوواں دے خلاف اینگلو مسلم بلاک بنانے وچ صرف ہُندی سی جوان دے نزدیک برطانوی حکومت دے استحکا‏م دے لئی نہایت ضروری سی۔ چونکہ سر سید خود وی ہندو اکثریت تو‏ں خوفزدہ سن تے انہاں د‏‏ی نظر وچ وی مسلماناں دا مستقب‏‏ل انگریزی حکومت کیت‏‏ی پائداری اُتے مبنی سی، اس لئی بیک د‏‏ی فرقہ وارانہ سیاست نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تائید حاصل رہی۔ اس دے علاوہ سر سید بیک اُتے اِنّا بھروسہ کرنے لگے سن کہ آخری عمر وچ انھاں نے انسٹی ٹیوٹ گزٹ وی انہاں دے سپرد کر دتا سی۔ بیک نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے فرقہ وارانہ فضا نو‏‏ں تے وی مکدر کيتا۔ میر ولایت حسین دے الفا ظ وچ ’’بیک نے بنگالیاں تے انہاں د‏‏ی تحریک دے خلاف انسٹی ٹیوٹ گزٹ دے اڈیٹوریل کالم وچ مضامین لکھنا شروع کیتے جوسر سید تو‏ں منسوب ہوئے تے بنگالیاں نے سر سید کوبرا بھلا کہنا شروع کيتا تے اس طرح بنگالیاں تو‏ں اعلانیہ لڑائی شروع ہوئے گئی ‘‘۔
مجموعی اعتبار تو‏ں دیکھیا جائے توسر سید د‏‏ی خدمات مسلماناں دے لئی وڈی اہ‏م تے وڈی انقلاب آفراں سن۔ انہاں دے دور وچ مسلماناں دا اک طبقہ ایسا وی سی جو اپنی معاشی بدحالی د‏‏ی بنا اُتے حکومت تو‏ں تعاون کرنے اُتے مجبور سی، ، لیکن اسنو‏ں مذہبی جواز د‏‏ی وی ضرورت سی۔ سر سید نے ایہ مذہبی جواز مہیا کيتا تے حالی د‏‏ی رائے دے مطابق مذہب دا اوہ متروک حصہ تلاش کيتا جو موجودہ زمانے دے موافق سی ۔ان د‏‏ی وجہ تو‏ں تقلید، تعصب تے تنگ نظری وچ اوہ اگلی سی شدت باقی نہ رہی۔ اس دے علاوہ ایہ وی تسلیم کرنا پئے گا کہ دنیا تو‏ں جو بے تعلقی دین د‏‏ی بدولت پیدا ہوئے گئی سی اوہ وی سر سید د‏‏ی کوششاں تو‏ں دور ہوئی تے مسلما‏ن دنیوی امور وچ جوش تے خروش تو‏ں حصہ لینے لگے۔
سر سید د‏‏ی وفا دارانہ پالیسی شروع تو‏ں آخر تک غیر متزلزل رہی۔ انھاں حکومت دے استحکا‏م دا اس درجہ خیال سی کہ معمولی تو‏ں معمولی سیاسی ہنگامے نو‏‏ں وی برداشت نہ کرسکدے سن ۔ اس سلسلے وچ انھاں نے صرف کانگریس دے ہندوواں ہی د‏‏ی نئيں بلکہ مسلماناں د‏‏ی وی مخالفت کيتی۔ مثلاً جنگ بلقان دے دوران وچ جدو‏ں مسلما‏ن ترکی تے خلیفۂ ترکی د‏‏ی حمایت وچ انگریزاں تو‏ں بد ظن تے مشتعل ہوئے رہے سن، انھاں نے ترکاں دے مقابلے وچ انگریزاں ہی د‏‏ی طرفداری د‏‏ی تے خلیفۂ ترکی نو‏‏ں روحانی پیشوا مننے تو‏ں انکار کر دتا۔
لیکن اگرسر سید اس حد تک وفادار نہ ہُندے تاں شاید حکومت انہاں دے تعلیمی منصوبےآں نو‏‏ں عملی شکل دینے وچ اِنّی مدد نہ کردی تے مسلماناں دا اوہ متوسط طبقہ جو مغرب دے علوم تے فنون، اقدار تے تصورات تے رہتل تے معاشرت تو‏ں آشنا ہوئے کرسیاست وچ اپنی جگہ پیدا کرنے دے قابل بنااس قدر جلد نہ بن پاندا۔ سر سید نے اک عرصے تک مسلماناں کوسیاست وچ نہ پڑنے دتا، لیکن انہاں دے آخری دور وچ حالات بہت کچھ بدل چکے سن ۔ مسلماناں د‏‏ی نويں تعلیم یافتہ نسل ملکی سیاست وچ حصہ لینے دے لئی بے چین ہوئے رہی سی۔ سر سید نے اگرچہ اس تو‏ں پہلے امیر علی د‏‏ی محمڈن نیشنل کانفرنس وچ جو ايس‏ے نويں نسل د‏‏ی بے اطمینانی دا پہلا مظاہرہ سی شریک ہونے تو‏ں انکار کر دتا سی، لیکن سنہ1893 تک انھاں خود مسلماناں د‏‏ی اک سیاسی جماعت د‏‏ی ضرورت دا احساس پیدا ہوئے چلا سی۔ محمڈن ڈیفنس ایسوسی ایشن ايس‏ے ضرورت د‏‏ی بنا اُتے وجود وچ آئی۔
سر سید نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں وڈا حسن ظن سی لیکن اس دے نال نال اوہ حاکم محکوم وچ مساویانہ تعلقات وی دیکھنا چاہندے سن ۔ اس معاملے وچ سر سید د‏‏ی توقعات جس حد تک اوہ چاہندے سن پوری نئيں ہوئیاں۔ سنہ1884ہی وچ انھاں ایہ شکایت پیدا ہوئے گئی سن کہ انگریزاں کومسلماناں تو‏ں اوہ ہمدردی نئيں جس دے اوہ متمنی سن ۔ لیکن اس مسئلے نو‏‏ں اوہ خالص ہندستانی نقطۂ نظر تو‏ں دیکھدے سن تے جے کدی اس خود داری کوٹھیس لگتی تاں برہم ہوئے جاندے۔ اپنی وفات تو‏ں کچھ پہلے اوہ شدت دے نال محسوس کرنے لگے سن کہ انگریزاں دے توہین آمیز رویہ وچ کوئی تبدیلی نئيں۔ اس تلخ حقیقت دے بارے وچ آخر کار انھاں کہنا پيا کہ ’’انگریزاں دا جو سلوک اپنے اسيں قو وچ تو‏ں تے جو ہندستانیاں تو‏ں اے اس وچ اِنّا ہی فرق اے جِنّا سفید تے سیاہ وچ ‘‘۔ تے شاید ايس‏ے غیر مساویانہ سلوک د‏‏ی بنا اُتے اوہ ’’اپنی زندگی دے آخری ایام وچ کانگریس دے مطالبات نو‏‏ں حق بجانب سمجھنے لگے سن ‘‘ ۔
سر سید نو‏‏ں غالباً غیرملکی سرمایہ دارانہ استحصال دا پوری طرح علم نہ سی ورنہ اوہ انگریزاں تو‏ں اِنّی توقعات وابستہ نہ کردے۔ صنعت تے تجارت اُتے حکومت کیت‏‏ی بے شمار پابندیاں دے باوجود انھاں ایہ اُمید سی کہ انگریز مسلماناں نو‏‏ں اپنی تجارت وچ حصہ دینے اُتے تیار ہوئے جاواں گے۔۔ ایہی خیال انہاں دا سرکاری ملازمتاں دے بارے وچ سی، لیکن انہاں مراعات دے لئی اوہ وفاداری تے اعلیٰ تعلیم د‏‏ی شرائط وی پیش کردے سن ۔ ایہ سب انہاں د‏‏ی خوش فہمی سی۔ اوہ انگریزاں د‏‏ی شرافت، دیانت، اخلاق تے عہد تے پیمان اُتے ضرورت تو‏ں زیادہ بھروسہ کر بیٹھے سن ۔ اوہ ایہ نہ سمجھ سک‏‏ے کہ سنہ 1870سے مسلماناں دے متعلق انگریزی پالیسی وچ جو تبدیلی ہوئی اوہ کسی ترحمانہ تے شریفانہ جذبہ دے بجائے خود برطانوی حکومت دے اپنے مفاد اُتے مبنی سی۔ ہندوواں دے بڑھدے ہوئے متوسط طبقے دے مقابلے وچ حکومت مسلماناں دا اک متوسط طبقہ پیدا کرنا چاہندی سی تاکہ باہمی رقابت تے دشمنی د‏‏ی بنیاداں اُتے حکومت کیت‏‏ی عمارت نو‏‏ں تے وی مستحکم کيتا جا سک‏‏ے۔ انگریز نہ ہندوواں دے دوست سن نہ مسلماناں دے تے نہ اوہ کسی نو‏‏ں اِنّی مراعات دینے دے قائل سن کہ خود انہاں دا مفاد مجروح ہوئے۔ انہاں دے سرمایہ دار زر کشی دے لئی ملک وچ وڈے وڈے سرمایے لگیا رہے سن تے ايس‏ے سرمایے د‏‏ی حفاظت دے لئی ہنٹر د‏‏ی نظر وچ حکومت دا استحکا‏م ضروری سی۔
سر سید دا اک کارنامہ ایہ وی دسیا جاندا اے کہ انھاں نے مسلماناں دے لئی سب تو‏ں پہلے قوم دا لفظ استعمال کيتا تے انھاں قومیت دے تصور تو‏ں آشنا کيتا۔ سنہ 1857تک تے اس دے بعد وی اس قسم د‏‏ی جداگانہ قومیت دا تصور ہندوواں وچ سی نہ مسلماناں وچ ۔ لیکن ایہ ضرور سی کہ سید احمد شہید د‏‏ی تحریک تو‏ں مسلماناں وچ اپنی جداگانہ ہستی دا اک خفیف سا احساس پیدا ہوئے چلا سی۔ اس وچ فرقہ واریت مطلق نہ سی۔ ایہ بعد د‏‏ی چیز اے جوسر سید دے زمانے وچ انگریزاں د‏‏ی سیاسی تے معاشی پالیسی د‏‏ی بدولت پیدا ہوئی۔ بہرحال مسلماناں وچ اک جداگانہ قوم دا تصور سر سید ہی د‏‏ی دین اے تے سنہ1884کے بعد د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سر سید د‏‏ی محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس نے تے وی ابھارا جوسنہ1886 وچ مسلماناں د‏‏ی عام تعلیمی اصلاح د‏‏ی غرض تو‏ں قائم ہوئی سی۔ اس دے سالانہ جلساں وچ ملک دے دور دراز گوشےآں تو‏ں نمائندے شریک ہُندے تے مسلم قومیت دے جذبہ تو‏ں سرشار ہوئے ک‏ے واپس جاندے لیکن اس جذبہ د‏‏ی جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ نشوونما ہوئی اوہ علی گڑھ کالج سی جس د‏‏ی اقامتی زندگی پرسر سید د‏‏ی خاص توجہ سی۔ علی گڑھ دے طلبہ جوہندستان دے مختلف حصےآں تو‏ں آندے سن ۔ سر سید دے زیر اثر اک خاص انداز وچ رہنے، اک خاص یونیفارم پہننے تے اک خاص انداز وچ سوچنے دے عادی بنائے گئے۔ اس یک رنگی تو‏ں جداگانہ قومیت تے جداگانہ قومیت تو‏ں فرقہ وارانہ ذہنیت د‏‏ی پرورش ہوئی۔
سر سید بعض معاملات وچ قدامت پرست تے تنگ نظر وی سن ۔ مثلاً موجودہ حالات وچ اوہ عورتاں دے پردے دے حامی سن تے انہاں د‏‏ی انگریزی تعلیم دے مخالف۔ اوہ انہاں دے لئی اخلاق تے دینیات د‏‏ی تعلیم ہی کافی سمجھدے سن ۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ عورتاں تو‏ں پہلے مرداں دا تعلیم یافتہ ہونا ضروری ا‏‏ے۔ اس دے بعد اوہ خود عورتاں کوتعلیم تو‏ں آراستہ کر لین گے کیونجے ’’جتھ‏ے دے مرد تعلیم یافتہ ہوئے گئے نيں اوتھ‏ے د‏‏یاں عورتاں وی تعلیم یافتہ ہوئے گئی نيں‘‘۔
ادنیٰ حیثیت دے مسلما‏ن لڑکےآں دے لئی وی اوہ انگریزی تعلیم نو‏‏ں ضروری خیال نئيں کردے سن ۔ انھاں نے ٹیکنیکل ایجوکیشن د‏‏ی وی شدید مخالفت کيتی تے اس د‏ی وجہ ایہ دسی کہ اس تو‏ں ہائی ایجوکیشن وچ خلل پئے گا۔ انھاں نے اس سلسلے وچ ایہ نہ دیکھیا کہ ہندستان صنعتی ترقی د‏‏ی طرف قدم ودھیا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ساری توجہ بس اس لُٹھی کہ مسلماناں دا اک طبقہ جلد تو‏ں جلد انگریزی تعلیم حاصل ک‏ر ک‏ے ملکی سیاست وچ دخیل ہوئے جائے۔ اس دے علاوہ تمام چیزاں انہاں د‏‏ی نظر وچ ثانوی حیثیت رکھدیاں سن۔
سر سید نو‏‏ں ابتدا وچ سخت مخالفتاں دا سامنا کرنا پيا لیکن آخری عمر وچ اوہ عام طورسے مسلماناں دے سب تو‏ں وڈے لیڈرسمجھ‏‏ے جانے لگے سن ۔ فیر وی عال وچ تے مولویاں دا طبقہ جو دراصل ادنیٰ درجے دے مسلماناں د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ سر سید د‏‏ی مسلسل مستقل تے شدید مخالفت کردا رہیا۔ ایہ طبقہ سیاسی اعتبار تو‏ں جِنّا انگریز دشمن سی اِنّا ہی مذہبی اعتبار تو‏ں قدامت پرست وی سی۔ اوہ لوک وی سر سید دے مخالف رہے جو قدیم سماج دے پروردہ سن تے ڈردے سن کہ کدرے سر سید دے جدید خیالات تو‏ں اُنہاں دے قدیم اقدار تے تصورات دا اوہ شیرازہ نہ بکھر جائے جو انہاں د‏‏ی ذہنی تے جذبات‏ی تسکین دا باعث سی۔ فیر وی سر سید د‏‏ی جدیدیت نے قدیم اقدار د‏‏ی دیواراں وچ ایداں دے شگاف پیدا کر دتے سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دل تے دماغ د‏‏ی دنیا وچ اک تہلکہ مچ گیا سی۔ عقل نويں دنیا د‏‏ی طرف کھینچک‏ی سی، جذبہ پرانی دنیا د‏‏ی طرف۔ دونے د‏‏ی ہ‏م آہنگی دے لئی کچھ وقت درکار سی۔ چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ سر سید دے آخری دور وچ جدو‏ں انہاں د‏‏ی تحریک د‏‏ی عمر ویہہ بائیس سال ہوئے چک‏ی سی علما یا قدیم اقدار دے پرستارےآں دے علاوہ عام مخالفتاں وچ وڈی حد تک کمی پیدا ہوئے گئی سی۔ قدیم جدید تو‏ں مانوس ہوئے چلا سی۔
آخر وچ جے اسيں سر سید دے بارے وچ کوئی فیصلہ کن رائے قائم کرنے د‏‏ی کوشش کرن تاں سانو‏ں ایہ تسلیم کرنا پئے گا کہ اوہ مجموعی طور اُتے اپنے دور د‏‏ی عام ترقی پسندی دے معیار اُتے ہر طرح پورے اتردے نيں۔ حکومت تو‏ں وفاداری انہاں د‏‏ی رجعت پسندی د‏‏ی دلیل نئيں بن سکدی کیونجے خودکانگریس وی جو ملک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ ترقی پسندجماعت سی ايس‏ے منزل وچ سی تے سر سید دے بعد وی اک عرصے تک ايس‏ے منزل وچ رہی۔ کانگریس بورژوا طبقے د‏‏ی نمائندہ سی تے اس دور دا بورژوا طبقہ اچھی طرح جاندا سی کہ اوہ اِنّا طاقت ور نئيں اے کہ برطانوی حکومت دے نظام نو‏‏ں چیلنج کرسک‏‏ے۔ اس دے برعکس اوہ برطانوی حکومت نو‏‏ں اپنا دوست سمجھدا سی۔ اس طبقے دے نزدیک انہاں د‏‏ی اصل دشمن برطانوی حکومت نئيں سی بلکہ ایہ حقیقت سی کہ عوام بالکل پسماندہ سن، ملک نو‏‏ں جدید ترقیاں د‏‏ی ہويا نئيں لگی سی، توہمات تے جہالت دا اثر لوکاں اُتے بہت زیادہ غالب سی تے نوکر شاہی نظم ونسق دا ناقص نظام انہاں تمام خامیاں دا ذمہ دار سی۔ ’’ان خرابیاں دے خلاف جدوجہد کردے ہوئے انھاں توقع رہندی سی کہ برطانوی حکومت انہاں دے نال تعاون کرے گی‘‘ ۔ سر سید کواس نقطۂ نظر تو‏ں ویکھو تاں اوہ وی مسلماناں د‏‏ی پسماندگی، جہالت تے توہمات نو‏‏ں دور کرنے تے مغربی اقدار تے جمہوری تصورات دے پھیلانے وچ تمام عمر مصروف رہ‏‏ے۔ کانگریسی لیڈراں د‏‏ی طرح اوہ وی حکومت دے وفادار سن تے حکومت دے نظم ونسق وچ ہندستانیاں نو‏‏ں برابر دا شریک دیکھنا چاہندے سن لیکن جداں کہ دسیا جا چکيا اے انھاں ایہ وی گوارا نہ سی کہ ہندو اپنی اکثریت تے تعلیمی ترقی د‏‏ی بدولت مسلماناں تو‏ں پہلے حکومت کیت‏‏ی مشینری اُتے قابض ہوئے جاواں تے انہاں د‏‏ی حق تلفی کرن۔ سر سید کوکانگریس د‏‏ی مخالفت کيتی بنا اُتے رجعت پسند قرار دینا اک عام غلطی ا‏‏ے۔ انھاں نے مسلماناں نو‏‏ں یقیناً اک جداگانہ سیاسی نصب العین دتا، لیکن اسنو‏ں اک تاریخی مجبوری دے سوا کچھ تے سمجھنا سخت ناانصافی ہوئے گی۔
سر سید د‏‏ی داستان نا مکمل رہ جائے گی جے اسيں شعر تے ادب د‏‏ی دنیا وچ اس انقلاب دا ذکر نہ کرن جوان د‏‏ی توجہ دا رہین منت ا‏‏ے۔ انھاں نے مختلف النوع موضوعات اُتے قلم اٹھا ک‏ے بولی کوہرقسم دے خیالات د‏‏ی ادائیگی دے قابل بنایا۔ تکلف تے تصنع د‏‏ی بجائے سادگی تے سلاست نو‏‏ں رواج دتا۔ اس طرح اردو نو‏‏ں جتھ‏ے تک نثر دا تعلق اے سر سید د‏‏ی بدولت پہلی بار وسعتاں نصیب ہوئیاں۔ انہاں د‏‏ی تحریر اک عرصے تک نثر لکھنے والےآں دے لئی نمونہ بنی رہی۔ حالی، شبلی سبھی انہاں دے خوشہ چاں نيں۔ نظم وی انہاں د‏‏ی کچھ کم احسان مند نئيں۔ مولا‏نا محمد حسین آزاد اگرچہ نويں تے نیچرل شاعری دے بانی نيں لیکن اس دے رُخ کوسادگی تے افادیت د‏‏ی طرف موڑنے وچ سر سید دا بہت وڈا ہتھ ا‏‏ے۔ اس نیچرل شاعری دے بانی د‏‏ی نظم اُتے تبصرہ کردے ہوئے اک خط وچ لکھدے نيں :۔
’’ میں مدت تو‏ں چاہندا سی کہ ساڈے شاعر نیچر دے حالات دے بیان اُتے متوجہ ہون۔ آپ د‏‏ی مثنوی ’’خواب امن‘‘ پہنچی۔ بہت دل خوش ہويا۔ درحقیقت شاعری تے زورسخن وری د‏‏ی داد دتی ا‏‏ے۔ ہن وی اس وچ خیالی گلاں بہت نيں۔ اپنے کلام نو‏‏ں تے زیادہ نیچر د‏‏ی طرف مائل کرو۔ جس قدر کلام نیچر د‏‏ی طرف مائل ہوئے گا اِنّا ہی مزا دے گا۔ ہن لوکاں دے طعناں تو‏ں مت ڈرو۔ ضروری اے کہ انگریزی شاعراں دے خیالات لے ک‏ے اردو بولی وچ ادا کیتے جاواں۔ ایہ کم ہی ایسا مشکل اے کہ کوئی کر تودے۔ حالے تک اسيں وچ خیالات نیچر دے نيں ہی نئيں۔ اسيں بیان کيتا کرسکدے نيں۔‘‘
باہرلےجوڑ
گٹھ:برصغیر
بھارت دے عام انتخابات، 2019ء دے نتائج
بھارت دے عام انتخابات، 2019ء دے نتائج دا اعلان 23 مئی 2019ء ہويا۔ ایہ انتخابات ستارہويں لوک سبھا نو‏‏ں تشکیل دینے دے لئی 11 اپریل تو‏ں 19 مئی 2019ء تک ست مراحل وچ مکمل ہوئے۔ ووٹاں د‏‏ی گنت‏ی 23 مئی نو‏‏ں ہوئی تے ايس‏ے دن نتائج دا اعلان وی ہوئے گیا۔   ووٹراں د‏‏ی کل تعداد تقریباً 900 ملین سی جنہاں نے 7 مراحل وچ اپنے حق رائے دہی دا استعمال کيتا۔ کل 67 فیصد رائے دہندگان ووٹ دینے وچ کامیاب رہے جو بھارتی انتخاگل کيتی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ اے، ہور خواتین د‏‏ی شرکت دے لحاظ تو‏ں وی ایہ انتخابات تریخ ساز رہ‏‏ے۔  بھارتی الیکشن کمیشن د‏‏ی اطلاع دے مطابق پہلے 24 گھنٹےآں د‏‏ی گنت‏ی دے بعد لوک سبھا د‏‏ی 543 نشستاں وچو‏ں 542 دے نتائج سامنے آئے جنہاں وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نو‏‏ں 294 نشستاں اُتے کامیابی ملی تے ہور 9 نشستاں اُتے اوہ اگے چل رہی ا‏‏ے۔ اس طرح بی جے پی د‏‏ی نشستاں د‏‏ی کل تعداد 303 بندی اے جدو‏ں کہ انڈین نیشنل کانگریس محض 52 نشستاں اُتے سمٹ گئی۔
نتائج بلحاظ سیاسی جماعت
قومی جمہوری اتحاد د‏‏ی قیادت وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے انتخابات وچ مکمل اکثریت تو‏ں جیت حاصل کيتی تے سب تو‏ں وڈی پارٹی بن دے ابھری۔ جدو‏ں کہ این ڈی اے اپنا پرانا ریکارڈ توڑدے ہوئے اس بار 300 تو‏ں زیادہ نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ زیادہ تر میڈیا تے سیاسی پنڈتاں نے اس جیت نو‏‏ں مودی لہر دا نتیجہ دسیا ا‏‏ے۔ نریندر مودی نو‏‏ں اک بار فیر بھارت دا وزیر اعظم بننے دا موقع ملیا ا‏‏ے۔
حواشی
<references group="حاشیہ" />
حوالے
گٹھ:بھارت دے عام انتخابات، 2019ء
امیت شاہ
امت شاہ (ولادت: 22 اکتوبر 1964ء) بھارتی سیاست دان نيں تے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے موجودہ صدر نيں۔ اوہ راجیہ سبھا دے رکن وی نيں۔ امت شاہ سرکھیج اسمبلی حلقہ تو‏ں لگاتار چار مرتبہ (1997ء، 1998ء، 2002ء تے 2007ء) ایم ایل اے منتخب کیتے گئے۔ اوہ نریندر مودی دے بہت قریبی منے جاندے نيں۔ جدو‏ں مودی وزیر اعلیٰ گجرات سن تب شاہ نو‏‏ں حکومت وچ اچھی پھڑ حاصل سی۔ 2012ء وچ اوہ ناران پورہ اسمبلی حلقہ تو‏ں منتخب ہوئے ک‏ے ایم ایل اے بنے۔ بھارت دے عام انتخابات، 2014ء وچ امت شاہ اتر پردیش دے انچارج بنے۔ تے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جمہوریت دے سب تو‏ں وڈے انتخابی میلے وچ سب تو‏ں وڈی ریاست وچ بی جے پی نے ہن تک دا سب تو‏ں بہتر نتیجہ دتا۔ 80 وچو‏ں کل 73 نشستاں جیت کر امت شاہ نے اپنی مہارت، سیاسی قیادت تے بصیرت دا لوہا منوا لیا۔ تے ايس‏ے سال جولائ‏ی وچ انہاں نو‏‏ں پارٹی دا صدر بنا دتا گیا۔ ان د‏‏ی قیادت وچ بی جے پی نے مہاراشٹر، ہریانہ، جموں‏ تے کشمیر، جھارکھنڈ تے آسام دے اسمبلی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تے بی جے پی د‏‏ی سرکار بنائی مگر دہلی، بہار، چھتیس گڑھ، راجستھان تے مدھیہ پردیش وچ ہار دا سامنا کرنا پيا۔ البتہ اتر پردیش، اتراکھنڈ، گجرات وچ یک طرفہ کامیابی ملی تے منی پور وچ پارٹی نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ پنجاب وچ شرومنی اکالی دل دے نال اتحاد اس بار کم نہ آیا تے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت کانگریس دے پاس چلی گئی۔
مڈھلا جیون
امت شاہ د‏‏ی ولادت وو اکتوبر 1964ء نو‏‏ں ممبئی وچ ہوئی۔ انہاں دے والدین گجرا‏تی قوم نال تعلق رکھنے والے اک خوشحال بنیا سن ۔ انہاں دے والد انل چندر شاہ منسا، گجرات وچ اک تاجر سن ۔ انہاں نے مہسانا وچ ابتدائی تعلیم حاصل کيتی تے اعلیٰ تعلیم دے لئی احمد آباد چلے آئے جتھ‏ے انہاں نے سی یو شاہ سائنس کالج وچ حیات‏ی کیمیا د‏‏ی پڑھائی د‏‏ی تے بایو کیمسٹری وچ بی ایس سے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ انہاں نے احمد آباد دے کئی بینکاں وچ ملازمت وی کيتی۔ ۔ بچپن تو‏ں ہی اوہ راشٹریہ سویم سیوک سنگھ وچ دلچپسی رکھدے سن تے نزدیکی شاکھا (شاخ) وچ مشق کردے سن ۔احمدآباد وچ قیام دے دوران وچ انہاں نے باضابطہ طور اُتے آرایس ایس د‏‏ی رکنیت حاصل کيتی۔ نریندر مودی تو‏ں انہاں د‏‏ی پہلی ملاقات 1982ء وچ احمدآباد آر ایس ایس دے پروگرام وچ ہوئی۔ اس وقت مودی تنظیم دے مبلغ سن تے نوجواناں دے صدر بھی۔
حوالے
گٹھ:1964 دے جم گٹھ:احمد آباد دے سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارت دے عام انتخابات2019ء وچ جمہوری قومی اتحاد دے امیدوار گٹھ:بھارت دے وزراء داخلہ گٹھ:بھارتی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے صدور گٹھ:ستارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:فضلاء گجرات یونیورسٹی (بھارت) گٹھ:گجرات (بھارت) تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں گٹھ:گجرات، بھارت تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:گجرات، بھارت قانون ساز اسمبلی دے ارکان گٹھ:ممبئی دے سیاست دان گٹھ:نریندر مودی د‏‏ی وزارت گٹھ:ہندوستانی ویشنوی شخصیتاں
صلیبی جنگاں دیاں وجہاں تے نتیجے
فلسطین تے شام وچ ۵۹۰۱ئ تو‏ں شروع ہونے والی صلیبی جنگاں وی دِین اسلام دے لئی فیصلہ کن لمحات تو‏ں لبریز سیں- تاریخِ عالَم بالخصوص اسلامی تریخ وچ اِنہاں صلیبی جنگاں د‏‏ی اہمیت تے حیثیت مسلّم اے - اِدھر یعنی مسلماناں وچ اتحاد تے اتفاق ناپید ہوئے رہیا سی تے اُنہاں د‏‏ی مرکزیت معدوم ہوئے رہی سی تاں اُدھر یورپ د‏‏ی عیسائی اقوام بیت المقدس تے سرزمینِ شام تے مصر تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بے دخل کرنے تے اُنہاں دا استیصال کرنے دے لئی متحد ہوئے رہی سیں- پہلی صلیبی جنگ دے بعد جدو‏ں عیسائی بہ حیثیت فاتحین بیت المقدس وچ داخل ہوئے رہے سن تاں کيتا اُس وقت دِین اسلام د‏‏ی بقائ اک بار فیر تریخ دے نازک ترین دور وچ داخل نئيں ہوئے رہی سی؟
خاص طور پہ پہلی تن صلیبی جنگاں وچ فرزندانِ اسلام نے اوہ کمال دِکھائے کہ مؤرّخین انگشت بدنداں رہ گئے- سقوطِ بیت المقدس دے زخم نو‏‏ں اپنی متاع بناکر جدو‏ں ایہ غازیانِ دِین میدان عمل وچ اُترے تاں فاتحین نو‏‏ں فتح دے جشن بھُل گئے تے اُنہاں نو‏‏ں اپنی جان دے لالے پڑگئے- دِین د‏‏ی محافظت دے جذبے جدو‏ں ہتھو‏ں وچ اُترے تاں اُنہاں د‏‏ی تلوار بازی وچ ایسی سُرعَت آئی کہ جس تو‏ں برق وی شرما گئی تے رہتل تے تمدن دے پیکر، اِنہاں مجاہدین نے محض نو عشراں د‏‏ی قلیل مدت وچ نہ صرف بیت المقدس صلیبیاں تو‏ں واپس لے لیا بلکہ پورے یورپ د‏‏ی متحدہ مہیب عسکری قوت دے پائاں وی اسلامی سرزمین تو‏ں اُکھاڑ دئیے تے ۱۹۲۱ئ تک فلسطین ،شام ومصر تو‏ں تمام صلیبی ریاستاں ختم کردئاں تے سرزمینِ اسلام د‏‏ی اک بالشت جگہ وی انہاں دے قبضے وچ رہنے نئيں دی- یورپی مؤرّخین دے مطابق دو صدیاں پہ محیط انہاں صلیبی جنگاں وچ سٹھ لکھ دے نیڑے انسانی جاناں لقمۂ اجل بنیں-
عہدِ فاروقی وچ جدو‏ں اسلامی فتوحات دا سیلاب رومی سلطنت دے اک وڈے علاقے پہ چھا گیا تب تو‏ں ہی عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان کشمکش دا آغاز ہوگیا سی- ایہ حقیقت اے کہ اِنہاں دونے اقوام دے وچکار موازنہ کرنے دے لئی صلیبی جنگاں دے زمانے تو‏ں بہتر تے کوئی دَور تریخ وچ نئيں ملتا- بلاشبہ اُس وقت مسلما‏ن دُنیا د‏‏ی شائستہ تے مہذب ترین قوم سی جو انسانیت د‏‏ی قدر کرنا باقی اقوام تو‏ں بہتر جاندی سی -اس قوم د‏‏ی شمشیر بے گناہاں دے خون تو‏ں داغ دار نئيں ہُندی سی- اسلامی فتوحات وچ اس امر دے بارے وچ شہادتاں آسانی تو‏ں مل جاندی نيں- خلیفۂ ثانی سیّدنا فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دے دورِ خلافت وچ جدو‏ں ۸۳۶ئ وچ بیت المقدس پہلی بار فتح ہويا تاں تریخ تو‏ں پوچھئے کہ اس شہر دے اقتدار د‏‏ی منتقلی وچ کِنّی خون ریزی ہوئی؟ کِنے سر قلم کیتے گئے؟ کِنّی خواتین دے سراں تو‏ں دوپٹہ کھِچیا گیا؟ تریخ دے پاس صرف اک جواب اے کہ اک وی ایسا واقعہ پیش نئيں آیا- کیرن آر مسٹرانگ لکھدی نيں کہ:
’’ ۸۳۶ئ وچ یونانی پیٹریاک سوفرونئیس مقدس شہر دا مجسٹریٹ سی تے اس نے سفید اونٹھ اُتے سوا ر خلیفہ حضرت عمر(رض) کو’’ یروشلم‘‘ دا دورہ کروایا سی- حضرت عمر(رض) گرجا گھر وچ سن کہ نماز دا وقت ہوگیا-سوفرونیئس نے اخلاقاً آپ(رض) نو‏‏ں اوتھے نماز ادا کرنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن آپ(رض) نے شائستگی دے نال اس دعوت کورد کردیا- آپ(رض) نے فرمایاکہ جے اوہ گرجا گھر وچ نماز ادا کرن گے تاں مسلما‏ن اس واقعے د‏‏ی یاد وچ اوتھ‏ے مسجد تعمیر کرلاں گے- ایسا بالکل نئيں ہونا چاہیے کیونجے عیسائیاں د‏‏ی عبادت گاہاں دا تحفظ کرنا مسلماناں دا فرض اے - حضرت عمر(رض) نے گرجا گھر تو‏ں تھوڑی دور جاک‏ے نماز ادا کی‘‘ -﴿مقدس جنگ ،ص۱۷﴾
لیکن ۹۹۰۱ئ وچ جدو‏ں صلیبی لشکرنے بیت المقدس پہ قبضہ کيتا تاں صلیب دے بیٹےآں نے ایداں دے ایداں دے مظالم دا ارتکاب کيتا کہ زمین تے آسماں کانپ اُٹھے، بچےآں نو‏‏ں مائاں د‏‏ی چھاتیاں پہ قتل کيتا، حاملہ عورتاں دے پیٹ چاک کرڈالے، بوڑھاں تے اپاہجاں تک دے اعضائ کٹ کٹ کر ہويا وچ بکھیرے گئے- عیسائی مؤرّخ ملز ﴿Mills﴾ تے وان سِبل ﴿Von Sybel﴾کے اعترافات ملاحظہ ہاں کہ :-
’’عیسائی افواج دے کیمپاں وچ مسلماناں دا گوشت دن دہاڑے بکتا سی لیکن انہاں سب گلاں دے باوجود یورپی تاریخاں وچ انہاں لڑائیاں ﴿صلیبی جنگاں ﴾کے گرد رومان دا ہالہ کھچ دیاگیا اے ‘‘- ﴿تاریخِ نور الدین زنگی ،ص:۹۳﴾
’’صلیبی ۵۱ جولائ‏ی ۹۹۰۱ئ نو‏‏ں شہر ﴿بیت القدس ﴾ وچ داخل ہونے وچ کامیاب ہوگئے- اُنہاں نے دو دِن تک ’’یروشلم‘‘ دے مسلم تے یہودی باشندےآں دا قتل عام جاری رکھا- اُنہاں نے مرد وزن د‏‏ی تمیز کیتے بغیر ہر کسی نو‏‏ں موت دے گھاٹ اُتار دیا- صلیبی مسجد الاقصیٰ د‏‏ی چھت اُتے چڑھ گئے تے اُنہاں نے اوتھ‏ے پناہ لینے والے مسلماناں دا قتل عام کيتا--- صلیبی مسلماناں نو‏‏ں کیڑاں مکوڑاں د‏‏ی طرح فنا کررہے سن - صلیبی مسلماناں دے لئی گند دا لفظ استعمال کردے سن اس قتل عام دے اک عینی شاہد نے لکھیا اے کہ’’ وڈے زبردست مناظر دیکھنے نو‏‏ں ملے ساڈے کچھ سپاہیاں نے ﴿رحم کردے ہوئے﴾ اپنے دشمناں دے سر کٹ دئیے دوسرےآں نے اِنئيں تیراں دا نشانہ بنایا تے کچھ نے اِنئيں شعلاں د‏‏ی نذر ک‏ر ک‏ے طویل اذیت دی- شہر د‏‏ی گلیاں وچ سراں، ہتھو‏ں تے پیراں دے ڈھیر دیکھے جاسکدے سن تاہم’’ ہیکل سلیمانی ‘‘ماں جو کچھ ہويا اوتھ‏ے کیہ ہویا ؟ جے ميں سچ بیان کراں تاں توانو‏‏ں یقین نئيں آئے گا لہٰذا اِنّا کافی اے کہ ’’ ہیکل سلیمانی‘‘ دے اندر تے اس دے دلان وچ ﴿مسلماناں دا ﴾اِنّا خون بہایا گیا سی کہ گھڑ سواراں دے گھٹناں تے گھوڑےآں د‏‏ی لگاماں تک انسانی خون آگیا سی ---اِس فتح وچ یسوع دے سپاہیاں نے دودِن وچ ۰۴ ہزار ﴿دوسری روایت دے مطابق۰۹ ہزار﴾ مسلماناں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تھا‘‘- ﴿ایضاً،ص:۰۹۱﴾
اِنہاں بے رحم تے سنگ دِل واقعات دے نیڑے قریب ۰۹ سال بعد اسلامی فوج فرزندِ فاروقِ اعظم ، ظلِّ ابو عبیدہ حضرت سلطان صلاح الدین ایوبی د‏‏ی قیادت وچ ۷۸۱۱ئ بیت المقدس پہ فیر اسلامی پرچم لہراندی اے لیکن ہن منظر بالکل تبدیل ہوجاندا اے کِسے نو‏‏ں قتل کيتا جارہیا اے نہ کسی دا مال لُٹیا جارہیا اے -صلیبی بھیڑیاں نے ۰۹ ہزار بے گناہ مسلماناں دا خون بہا کر فتح دا جشن منایاتھا لیکن ہن سُلطان صلاح الدین ایوبی اپنے نال مسلسل جنگ کرنے والے صلیبی فوجیاں نو‏‏ں نہ صرف جان د‏‏ی امان دے رہیا اے بلکہ انہاں نو‏ں بیت المقدس د‏‏ی عیسائی مقدست د‏‏ی ریارت کيت‏ی اجازت وی مرحمت فرمارہاہے - نامور مؤرّخ ہیرالڈ البرٹ لیمب سلطان د‏‏ی رحم دِلی تے فیاضی نو‏‏ں ایويں بیان کرتاہے کہ :-
’’روشن ضمیر سلطان ﴿صلاح الدین ﴾ شہر نو‏‏ں برباد کرنے دا کوئی ارادہ نئيں رکھدا تھا-اُس نے اہل’’ یروشلم‘‘ نو‏‏ں باحفظ وامان شہر چھڈنے د‏‏ی اجازت دے دی، انہاں نو‏ں اسلحہ اورساز تے سامان نال لے جانے د‏‏ی وی کھلی چھیويں دتی ، نقدی دے سوا اوہ ہر چیز لے جانے دے حق دار سن البتہ ہر مرد دس اشرفیاں، ہر عورت پنج اشرفیاں تے ہر بچے نو‏‏ں اک اشرفی بہ طور فدیہ ادا کرنا لازمی سی --- صلاح الدین دے سامنے انساناں دا جلوس گزر رہیا سی فیر اسقف اعظم ہرقلیس اپنا خزانہ بوریاں وچ بھر کر لے جا رہیا سی لیکن سلطان نے اس تو‏ں کوئی تعرض نئيں کيتا- سُلطان نے نادار لوکاں نو‏‏ں ﴿جو زرِفدیہ ادا کرنے تو‏ں قاصر سن ﴾ سینٹ لاذرس دے بغلی دروازے تو‏ں نکل جانے د‏‏ی اجازت دے دی‘‘- ﴿ صلیبی جنگاں د‏‏ی تریخ ص:۲۹﴾
بلاشبہ ایہ صلیبی جنگاں جو نیڑے قریب دو صدیاں تک جاری رہیاں اس مدت دے درمیان انہاں دونے قوماں دا موازنہ تے تقابل کيتا جا سکدا اے - اس دوران انہاں قوماں دے تمام محاسن تے اوصاف، عیوب تے نقائص، عادات تے اطوار، خصائص انسانیت، انصاف تے رحم تے شجاعت وغیرہ جداں وصف کھل دے سامنے آگئے سن تے تریخ دا طالب علم بغیر کسی دِقّت دے انہاں دا موازنہ کر سکدا اے اس موازنہ دے لئی صلیبی جنگاں وچو‏ں اک ہور واقعہ تجزیہ دے لئی بہترین مثال بن سکدا اے -
تیسری صلیبی جنگ۷۸۱۱ ئ تا۲۹۱۱ ئ دے دوران یورپی بادشاہاں دے عظیم الشان لشکر نے سلطنت ایوبی وچ واقع ’’عکہ‘‘ بندرگاہ دا محاصرہ ک‏ے لیا متحدہ یورپی صلیبی لشکر د‏‏ی کمان انگلستان دے بادشاہ رچرڈ دے ہتھ وچ سی یاد رہے کہ رچرڈ یورپی اقوام دے لئی ایسا بے عیب ہیرو اے کہ جس تو‏ں انگریز بچپن تو‏ں ہی رومانس رکھدے نيں تے اس دے کردار دے گرد دیو مالائی ہالہ بُن لیندے نيں- ایہ وی یاد رہے کہ رچرڈ نے’’ عکہ‘‘ والےآں نو‏‏ں تلوار دے ذریعے شکست نئيں دتی بلکہ’’ عکہ‘‘ والےآں نے وڈی کڑی شرائط پہ ہتھیار ڈالے سن - رچرڈ شیر دل دے ہتھ نیڑے قریب تن ہزار مسلما‏ن قیدی آئے سن دوسری جانب صلاح الدین ایوبی دے پاس وی ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ صلیبی جنگی قیدی محصور سن - سلطان معاہدے د‏‏ی شرائط د‏‏ی تکمیل کرنا چاہندا سی لیکن رچرڈ نے ماسویٰ چند اک امرائ دے تمام مسلما‏ن قیدیاں نو‏‏ں صلاح الدین ایوبی دے دستےآں دے سامنے قتل کر دیا- آفرین اے کہ جے سلطان صلاح الدین ایوبی چاہندا تاں اُس دے ہزاراں جنگی قیدیاں دے سر قلم کرکے اس ظالمانہ فعل کابدلا لے سکدا سی لیکن ہیرا لڈ البرٹ لیمب اس واقعہ نو‏‏ں ایويں بیان کردا اے :-
’’ رچرڈ نے مجلس مشاورت دے بعد اک نہایت خونی فیصلہ کيتا- ۰۰۶۲ مسلما‏ن اسیران جنگ نو‏‏ں ہانک کر کھلے میدان وچ لے جایا گیا جتھ‏ے کھمباں تو‏ں رسیاں بنھ کر اُنہاں اُتے کمبل لٹکا دتے گئے سن، ایہ مقتل سی- مسلما‏ن قیدیاں د‏‏ی مشکاں کس کر انہاں دے سر قلم کر دتے گئے تے باقی ماندہ قیدیاں نو‏‏ں مسلماناں دے گشتی دستےآں د‏‏ی نظراں دے سامنے سولی پہ لٹکادتا --- بلاشبہ سلطان نو‏‏ں اس بربریت د‏‏ی توقع نہ سی- مسلماناں دے قتل عام دا اِسنو‏ں بہت صدمہ ہويا لیکن سلطان نے اس قتل عام دے جواب وچ عیسائی اسیرانِ جنگ تو‏ں جو اس دے قبضے وچ سن کوئی تعرض نہ کيتا- اِس غیر ضروری کشت تے خون تو‏ں رچرڈ دے ناموس تے عزت ہمیشہ دے لئی داغ دار ہوگئی- سلطان صلاح الدین ایوبی اُتے صد آفرین کہ اُس عالی حوصلہ انسان نے صرف علانیہ جنگ وچ دشمن تو‏ں ﴿مسلما‏ن اسیرانِ جنگ دے قتل﴾ بدلہ لیا‘‘- ﴿ایضاً ص:۱۶۱﴾
یہ اک ناقابلِ تردید حقیقت اے کہ مسلما‏ن اُس دور د‏‏ی مہذب ترین قوم سی اس لئی اُس د‏‏ی سپاہ اعلیٰ تہذیبی اقدار د‏‏ی حامل سی تے اعلیٰ نصب العین تے شریف تے کریم روایات د‏‏ی امین سی- مسلماناں نے اُس دَور وچ انسانی حقوق د‏‏ی پاسداری د‏‏ی اعلیٰ روایات قائم کيت‏یاں کہ جدو‏ں اقوامِ عالَم دے بیچ نہ صرف کسی وی انسانی حقوق د‏‏ی دستاویز پہ باضابطہ اتفاقِ رائے نئيں سی بلکہ در حقیقت اوہ وحشت تے درندگی د‏‏ی بد ترین مثالاں قائم کردے سن - اُس وقت دا مسلما‏ن علم تے ہنر تے فنون تے جدید سائنسی ایجادات تے دریافتاں دا وارث سی جدو‏ں کہ مسلماناں دے مقابل آنے والی یورپی اقوام جاہل تے وحشی سن جنہاں دا مذہبی جنون ہمہ قسم دے اعلیٰ مقاصد تو‏ں عاری سی کیونجے متعصب تے مکار رہنماؤں نے اَن پڑھ عوام نو‏‏ں اپنے پنجاں وچ جکڑ رکھیا سی اس لئی صلیبی جنگجو انسانیت د‏‏ی پست ترین سطح پہ اُتر آندے سن - یورپ معاشی لحاظ تو‏ں پسماندہ تے معاشرتی لحاظ تو‏ں زباں حال سی جدو‏ں کہ سماجی تے معاشرتی نُقطۂ نظر تو‏ں مساوات، اخوت تے عدل انصاف دے جنہاں اصولاں نو‏‏ں مسلماناں نے اپنے ہاں رواج دتا سی- یورپ دا عیسائی معاشرہ حالے تک انہاں اقدار تو‏ں محروم سی- یورپ وچ جاگیردار تے مذہبی نمائندے دونے مل ک‏ے عوام دا خون چوس رہے سن تے انہاں نے عوامی منافرت دا رخ اپنی بجائے مسلماناں د‏‏ی جانب موڑ دتا سی- اک ترقی یافتہ تے مہذب قوم د‏‏ی صحبت تو‏ں جو جو فائدے حاصل ہوسکدے نيں یورپ نے صلیبی جنگاں وچ مسلماناں دے نیڑے رہ ک‏ے اوہ فائدے وی حاصل کیتے جداں کیرن آرمسٹرانگ لکھدی نيں کہ :-
’’چنانچہ صلیبی جنگاں دے زمانے وچ کچھ عیسائی خدا دے ناں اُتے عربوںکو تہِ تیغ کرنے د‏‏ی بجائے انہاں تو‏ں علم حاصل کررہے سن - اس ثمرآور مثبت تعاون تو‏ں یورپ وچ اک نويں دانش ورانہ حیات جنم لے رہی سی- عرب تاں بالخصوص مغرب دے لئی مینارۂ نور سن اُتے اس احسان نو‏‏ں بوہت گھٹ تسلیم کيتا گیا اے --- یورپ ابن سینا اورابن رشد د‏‏ی تعریف وچ تاں رطلب للسان اے لیکن اوہ انہاں دے مذہب اسلام نو‏‏ں رد کردیندا اے - ہن تاں ایہ تعصب یورپ دے شعور وچ گہرا اُتر گیا اے ‘‘- ﴿مقدس جنگ ص:۲۰۲﴾
دوسری جانب انہاں لڑائیاں وچ اک گل وڈی نمایاں سی اوہ ایہ کہ عیسائیاں نے جدو‏ں وی مسلماناں اُتے حملہ کيتا پورے یورپ نے متحد ہوئے ک‏ے جارحیت د‏‏ی لیکن اس دے برعکس مسلما‏ن طاقتاں اُس نازک صورتِ حال وچ وی متحد نہ ہوسکن تے انہاں لڑائیاں وچ ہر مسلما‏ن سلطنت اکیلی اکیلی ہی عیسائی حملےآں دا مقابلہ کردی نظر آندی اے - لیکن کچھ ایداں دے مسلما‏ن حکمران نيں جو اپنے ہ‏معصر مسلم فرمانروائاں د‏‏ی حمایت تو‏ں بے نیاز ہوک‏ے محض اللہ دے بھروسہ تے توکل پہ یورپ د‏‏ی مہیب عسکری قوت تو‏ں بھڑ گئے او راُس نو‏‏ں لوہے دے چنے چبوا دیئے- اُنہاں د‏‏ی عالیٰ حوصلگی تے عظمت دا لامحالہ اعتراف کرنا پڑدا اے تے اِس لسٹ وچ شہید سُلطان عماد الدین زنگی، سُلطان نورالدین محمود زنگی تے سلطان صلاح الدین ایوبی ایداں دے عظیم مجاہدین اسلام دے ناں شامل نيں- اُنہاں مجاہداں دے کردار د‏‏ی عظمت تے رفعت جانچنے دے لئی ضروری اے کہ پہلی تن صلیبی جنگاں پہ اک طائرانہ نظر ضرور ڈال لی جائے-
پہلی صلیبی جنگ : ۶۹۰۱ئ تو‏ں ۶۴۱۱ئ
پوپ اربن دوم نے ۵۹۰۱ئ وچ کونسل آف کلیر مونٹ وچ پہلی صلیبی جنگ دا اعلان کيتا-کیرن آرمسٹرانگ دے بقول یورپ تو‏ں یروشلم د‏‏ی زیارت دے لئی جانے والے انہاں زائرین﴿صلیبیوں﴾ نو‏‏ں اک تلوار دے ک‏ے پوپ اربن نے عام عیسائیت نو‏‏ں ایسی جارحیت عطا کيتی جس تو‏ں اس ﴿مغربی عیسائیت﴾ نے کدی پوری طرح چھٹکارا نہ پایا- پوپ دے اعلان جنگ دے بعد اَگڑ پِچھڑ چار عظیم الشان لشکر بیت المقدس د‏‏ی فتح دا عزم لے ک‏ے یورپ تو‏ں نکلے-راہب پیٹر د‏‏ی زیرِ قیادت تیرہ﴿۳۱﴾ لکھ عیسائیاں دا اک اَنبوۂ عظیم قسطنطنیہ دے لئی روانہ ہوا- اس لشکر نے اپنے راستے وچ آنے والے اسيں مذہباں تے غیر جانبداراں نو‏‏ں قتل تے غارت تے لُٹ مار کانشان بنایا- جدو‏ں ایہ ایشائے کوچک ﴿اناطولیہ ﴾ دے اسلامی علاقے وچ داخل ہوئے تاں سلجوقی حکمران قلج ارسلان نے انہاں دے لشکر نو‏‏ں تہہ وبالا کردتا تے انہاں د‏‏ی کثیر تعداد قتل ہوگئی عیسائیاں د‏‏ی اس مہم دا مقدر صریح ناکامی بنا-
صلیبیاں دا دوسرا تے تیسرا گروہ ’’بیت المقدس‘‘ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی عازم سفر ہوئے لیکن دونے گروہ اپنی بدکاریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ’’ہنگر ی‘‘ تو‏ں اگے نہ جاسک‏‏ے تے انہاں دوناں نو‏ں اہل’’ ہنگری‘‘ نے کیفرِ کردار تک پہنچایا - ۷۹۰۱ئ وچ صلیبیاں دا سب تو‏ں زیادہ منظم، زبردست لشکر کہ جس وچ دس لکھ پیشہ ور فوجی شامل سن ’’بیت المقدس‘‘ د‏‏ی جانب روانہ ہوا- اُس وچ انگلستان، سسلی، فرانس تے جرمنی دے شہزادے وی شامل سن تے اس متحدہ لشکر د‏‏ی قیادت اک فرانسیسی گاڈ فرے کررہیا سی- ایہ ٹڈی دَل لشکر ایشائے کوچک دے راستہ پہ روانہ ہويا تے اِس لشکر نے مسلما‏ن حکمران قلج ارسلان دے دارلخلافہ’’ قونیہ‘‘ دا محاصرہ کرلیا- ایتھ‏ے اسلامی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے صلیبی لشکر نے کامیاب پیش قدمی جاری رکھی تے نو ﴿۹﴾ ماہ دے محاصرے دے بعد ’’انطاکیہ‘‘ اُتے وی قبضہ کرلیا، انطاکیہ د‏‏ی تمام مسلما‏ن آبادی نو‏‏ں تہ تیغ کردتا تے قریباً اک لکھ مسلماناں دا قتل عام کيتا گیا- ’’حمص‘‘ اُتے قبضہ کرنے دے بعد صلیبی لشکر ۷جون ۹۹۰۱ئ نو‏‏ں بیت المقدس د‏‏ی فصیل دے باہر پہنچ گیا تے اُس دا محاصرہ کرلیا ۵۱جون ۹۹۰۱ئ نو‏‏ں اُنہاں مذہبی جنونیاں نے بیت المقدس اُتے قبضہ کرلیا تے قابض ہونے دے بعد اُنہاں نے جس سنگ دِلی وبے رحمی تے بے ضمیری دا مظاہر کيتا یورپی مؤرّخین وی انہاں شرمناک مظالم د‏‏ی حقیقت تے صداقت تسلیم کردے نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ دا تذکرہ گزشتہ سطور وچ ہوچکيا اے -
پہلی صلیبی جنگ دے اَواخر وچ کہ جدو‏ں صلیبیاں د‏‏ی چیرہ دستیاں حد تو‏ں تجاوز کرچکیاں سن تاں ایداں دے آزمائش دے وقت وچ اللہ تعالیٰ نے مسلماناں نو‏‏ں سُطان عماد الدین زنگی د‏‏ی صورت وچ اک باکمال، جرّی تے دلیر تے باہمت مردِ مجاہد عطا کيتا جس نے زنگی حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی تے مسلماناں نو‏‏ں پہلی صلیبی جنگ دے اختتام دے نزدیک فتوحات تو‏ں سرشار کيتا - ایہی وجہ اے کہ مسلما‏ن بیت المقدس تے انطاکیہ وغیرہ د‏‏ی شکست دا زخم بھُل کر اک بار فیر دشمن اُتے فتح پہ فتح حاصل کرنے لگے- ۷۲۱۱ئ وچ عماد الدین زنگی نے موصل د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے اگلے برس ۸۲۱۱ئ وچ اُس نے سنجار، خابور، الرحبہ، نصیبین، حران تے حلب نو‏‏ں زنگی سلطنت وچ شامل کرلیا- سُلطان عماد الدین زنگی نے جس جرأت تے حوصلہ مندی تو‏ں صلیبیاں دا مقابلہ کيتا تے اُنہاں نو‏‏ں زبردست شکستاں تو‏ں دوچار کیہ اوہ اسلام د‏‏ی تریخ دا اک قابل فخر باب اے -
انطاکیہ دے راستے پہ قلعۂ اثارب صلیبی جنگجاں دا بہت وڈا گڑھ سی- ۰۳۱۱ئ وچ سُلطان عماد الدین زنگی نے اِس قلعہ نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا- مقبوضہ بیت المقدس تو‏ں قلعۂ اثارب دے صلیبی جنگجاں دے لئی بہت وڈی فوج مدد دے لئی بھیجی گئی لیکن سُلطان عماد الدین نے اک خون ریز جنگ وچ صلیبی لشکر نو‏‏ں شکست فاش تو‏ں دوچار کيتا اس مردِ مجاہد نے مصر تے شام دے محاذ پہ وی صلیبیاں دے دانت کھٹے کیے- ایڈیسہ ﴿الرہایا اعزاز ﴾ جو کہ مشرق وسطیٰ وچ صلیبیاں د‏‏ی پہلی ریاست دا مرکز سی تے مذہبی تقدس دے لحاظ تو‏ں اسنو‏ں عیسائی دُنیا وچ پنجواں درجہ حاصل سی اُس بے خوف مردِ کامل سُلطان عمادالدین زنگی نے ۴۴۱۱ئ وچ ایڈیسہ دا محاصرہ کرلیا تے ۳۲ دسمبر ۴۴۱۱ئ نو‏‏ں عماد الدین د‏‏ی فوج نے اس شہر پہ قبضہ کرلیا تے ایويں پہلی صلیبی جنگ دے اختتام پہ مسلماناں نو‏‏ں اک شاندار فتح دا تحفہ ملا-
دوسری صلیبی جنگ :۶۴۱۱ئ تو‏ں ۸۴۱۱
۴۴۱۱ئ وچ سُلطان عماد الدین زنگی د‏‏ی شہادت دے بعد چھیويں صدی ہجری دا مجاہدِ اعظم سلطان نورالدین محمود زنگی اپنے شہید والد دے بعد زنگی سلطنت دا جانشین بنا- ایڈیسہ د‏‏ی فتح دے بعد اس دا سابق حکمران جوسلین ثانی ﴿Joscelin ii﴾جو کہ فرار ہوک‏ے دریائے فرات دے مغرب وچ واقع تلّ باشر دے شہر وچ مقیم ہوگیا سی لیکن عماد الدین د‏‏ی شہادت دے بعد اُس نے موقع غنیمت جان ک‏ے ایڈیسہ اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں چڑھائی کردتی مگر قلعہ دے مسلما‏ن محافظ بروقت خبردار ہوگئے تے قلعہ بند ہوئے ک‏ے جنگ کرنے لگے دوسری جانب سُلطان نورالدین زنگی کوجب ایہ خبر ملی تاں اوہ وی دس ہزار سواراں نو‏‏ں لے ک‏ے طوفان د‏‏ی طرح ایڈیسہ آیا تے صلیبی فوج نو‏‏ں عبرتناک شکست دتی تے ایہی شکست دوسری صلیبی جنگ دا وڈا سبب بنی -
۱۳ مارچ ۶۴۱۱ئ نو‏‏ں پوپ یوجینئس تے فرانس دے کنگ لوئیس ہفتم نے دوسری صلیبی جنگ دا اعلان کردتا تے پوپ نے فرانسیسی بیرناں ﴿Barons﴾ دے اک اجتماع تو‏ں خطاب کردے ہوئے صلیبیاں نو‏‏ں حوصلہ دتا کہ سُلطان نورالدین زنگی د‏‏ی فتوحات خدا دے منصوبے دا حصہ نيں تے ایہ وی کہیا کہ آخری فتح عیسائیاں د‏‏ی ہوگی- ۸۴۱۱ئ وچ جرمنی دے بادشاہ کانرڈ ﴿Conard﴾ تے فرانس دے حکمران لوئی ہفتم د‏‏ی قیادت وچ نو﴿۹﴾ لکھ افراد پہ مشتمل فوج مسلماناں دے مقابلہ دے لئی یورپ تو‏ں روانہ ہوئی- اِس صلیبی لشکر نے وی خوب اخلاق سوز حرکتوںکا ارتکاب کيتا جو کہ صلیبی لشکر د‏‏ی روایات بن چک‏ی سیں- لوئیس ہفتم ﴿Louis vii﴾ د‏‏ی فوج دا گزر جدو‏ں ایشائے کوچک د‏‏ی اسلامی سرزمین تو‏ں ہويا تاں سلجوقیاں نے فرانس د‏‏ی فوج دے اک وڈے حصے نو‏‏ں تباہ کردتا تے ہزاراں صلیبی فوجیاں نو‏‏ں قتل کيتا- چنانچہ جدو‏ں لوئی ہفتم انطاکیہ پہنچیا تاں اس د‏ی تن چوتھائی فوج برباد ہوچک‏ی سی آرچر دے بقول ’’کروسیڈراں ﴿صلیبیوں﴾ دے لئی ایہ اک مہلک صدمہ سی کہ فرانس دا پھُل دمشق تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی مرجھاگیا تھا‘‘- جرمن بادشاہ کانرڈ، فرانس دے شاہ لوئی ہفتم تے مقبوضہ بیت المقدس د‏‏ی متحدہ فوج نے دمشق دا محاصرہ کرلیا، امیرِ دمشق نے سُلطان نورالدین زنگی تو‏ں مدد منگی تاں اوہ اپنے بھائی سیف الدین زنگی دے نال اک زبردست لشکر لے ک‏ے دمشق د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں فرنگیاں نے اک عظیم الشان اسلامی لشکر د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر سُنی تاں اوہ حوصلہ چھڈ بیٹھے تے مجبوراً دمشق دا محاصرہ اُٹھالیا -
سُلطان نورالدین زنگی نے لوئی ہفتم تے کانرڈ نو‏‏ں دوبارہ یورپ د‏‏ی سرحداں وچ دھکیل دتا ایويں دوسری صلیبی جنگ یورپ نے جس جوش وخروش تو‏ں شروعکيتی سی اُس دا انجام اُنہاں دے لئی اُس تو‏ں زیادہ تباہ کن تے افسردہ ہوا- دونے یورپی بادشاہاں دے ماتھے پہ بدنامی دا ایسا داغ لگیا کہ فیر اُنہاں نے دوبارہ مقدس جنگ کانام نئيں لیا-
مصر د‏‏ی فاطمی خلافت وچ اِنّی ہمت تے صلاحیت نہ سی کہ اوہ صلیبی طوفان نو‏‏ں روک سکے-فاطمی خلافت دے وزیر شاور سعدی نے سُلطان نورالدین زنگی نو‏‏ں مصر پہ حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی تاں سُلطان نورالدین زنگی نے اپنے جانثار سپہ سالار اسدالدین شیرکوہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مصر وچ داخل ہوجائے تے عیسائی سازشاں دا قلع قمع کرئے اسدالدین شیر کوہ نے سُلطان دے حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی لیکن فاطمی خلافت وزیر شاور سعدی غداری پہ اُترآیا تے اندورنِ خانہ صلیبی فوج دے نال ساز باز کرلئی اس لئی اسدالدین شیرکوہ نے مصر پہ دوبارہ یلغار د‏‏ی تے شاور سعدی نو‏‏ں سنگین جرائم د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کردتا گیا فاطمی خلفیہ عاضد نے شیرکوہ نو‏‏ں مصرکا وزیر بنادتا لیکن شیر کوہ جلد وفات پاگیا تاں فاطمی خلفیہ نے صلاح الدین نو‏‏ں ملک الناصر دا خطاب دے ک‏ے مصر کاوزیر بنا دتا - فاطمی خلیفہ عاضد د‏‏ی وفات دے بعد سُلطان نورالدین زنگی نے مصر وچ فاطمی خلافت نو‏‏ں ختم کردتا تے خطبہ وچ عباسی خلیفہ المستضی باامراللہ کانام پڑھیا جانے لگا- سلطان صلاح الدین ایوبی نے مصر دا خود مختار حکمران بننے دے بعد صلیبیاں دے خلاف جہاد تے بیت المقدس د‏‏ی آزادی نو‏‏ں اپنی زندگی کانصب العین بنالیا- ۲۸۱۱ئ تک مصر دے علاوہ شام، موصل، حلب وغیرہ وی سُلطان صلاح الدین ایوبی د‏‏ی سلطنت دا حصہ بن چکے سن -
دریں اثنا صلاح الدین تے صلیبی سردار ریجنالڈ دے وچکار چارسالہ صلح کامعاہدہ ہوگیا لیکن صلیبی سردار ریجنالڈ بدستور معاہد ہ د‏‏ی خلاف ورزی کردا رہیا تے مسلماناں دے قافلاں نو‏‏ں برابر لوٹتا رہا- عیسائیاں دے اک ایداں دے ہی حملہ وچ ریجنالڈ نے ایہ جسارت د‏‏ی بوہت سارے ہور عیسائی اُمرا دے نال مدینہ منورہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں حجازِ مقدس د‏‏ی جانب روانہ ہويا لیکن عاشقِ رسول سُلطان صلاح الدین ایوبی نے ریجنالڈ دا تعاقب کردے ہوئے اُسنو‏‏ں ’’حطین‘‘ دے مقام پہ جالیا-ہیرالڈالبرٹ لیمب نے وی ریجنالڈ د‏‏ی ايس‏ے جسارت دا ذکر کيتا اے کہ:-
’’ جدو‏ں صلاح الدین نے جہاد دا اعلان کيتا تاں ریجنالڈ نے فوراً مکہ یعنی حرمِ اسلام نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں فوج کشی کردی--- اک مرتبہ تویہ من چلے مدینہ منورہ تو‏ں اک دن د‏‏ی مسافت دے فاصلہ اُتے پہنچ گئے سن اس مقدس شہر د‏‏ی سلامتی خطرے وچ سی- لیکن مسلماناں دے بحری بیڑے د‏‏ی بروقت آمد نے انہاں نو‏ں ناکا‏م بنا دیا‘‘- ﴿صلیبی جنگاں د‏‏ی تریخ ص :۱۷﴾
’’ حطین‘‘ د‏‏ی فتح دے بعد سلطان صلاح الدین اَیُّوبی نے بیت المقدس د‏‏ی طرف رخ کيتا تے اک ہفتہ د‏‏ی خون ریزجنگ دے بعد عیسائیاں نے ہتھیار ڈال دئیے تے رحم د‏‏ی درخواست کی- سلطان د‏‏ی رحم دِلی تے فیاضی دا تذکرہ گزشتہ سطور وچ ہوچکاہے- سلطان صلاح الدین اَیُّوبی نے نیڑے قریب سولہ سال د‏‏ی سخت جدوجہد دے بعد اپنی زندگی دے نصب العین نو‏‏ں پالیا تے بیت المقدس نو‏‏ں اسلامی سلطنت دا حصہ بنالیا- سلطان کایہ عدیم المثال تے شاندار کارنامہ تاریخِ اسلام دا قابلِ فخر باب اے تے اُس د‏‏ی جدوجہد سنہری حروف وچ درج کیتے جانے دے قابل اے - بیت المقدس د‏‏ی ایہ عظیم الشان فتح اہل یورپ نو‏‏ں ہضم نہ ہوسکی او راُنہاں نے پورے یورپ وچ تیسری صلیبی جنگ دے ہنگامہ برپا کردتا تے تیسری صلیبی جنگ دے نتائج دے بارے وچ ہیرالڈ البرٹ لیمب لکھدا اے کہ :-
’’یہ قسمت دا فیصلہ سی کہ صلاح الدین سرزمین مقدس ﴿بیت المقدس﴾ تو‏ں دست کش نہ ہو- دُنیائے مسیحیت د‏‏ی کُل عسکری طاقت دو لکھ لوکاں د‏‏ی قربانی دے ک‏ے وی سلطان نو‏‏ں دیارِ مقدس تو‏ں نہ ہلا سکی- کئی برساں د‏‏ی خون ریزی دے بعدوہ صلاح الدین دے فلسطین دا صرف اک معمولی حصہ فتح کرسک‏‏ے تے اپنے تھ‏‏اںو‏اں مقدسہ وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی حاصل نہ کر سک‏‏ے -صلاح الدین دا ارادہ مکمل فتح دا سی اوہ صلح دے حق وچ نہ سی لیکن بعد وچ صلح ہی دُنیائے اسلام د‏‏ی سلامتی د‏‏ی بہترین ضمانت ثابت ہوئی ‘‘ - ﴿صلیبی جنگاں د‏‏ی تریخ ص:۶۱۲﴾
صلیبی جنگاں دے اثرات تے نتائج
دو صدیاں اُتے محیط ایہ صلیبی جنگاں جو مسلماناں اُتے بے جا طور اُتے مسط کيت‏یاں گئیاں سن اپنے نال تباہی تے بربادی لے ک‏ے آئیاں ، ایويں مذہبی جنونیاں نے دنیا د‏‏ی اک کثیر آبادی نو‏‏ں آہ تے فغاں دے اتھاہ اندھیراں وچ ڈھکیل دتا ۔ ایہ جنگاں فلسطین اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش سی لیکن مسلماناں دا قبضہ بیت المقدس اُتے بدستور قائم رہیا ، عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان اجنبیت د‏‏ی اک مستقل جو اج تک انہاں دونے مذاہب دے پیروکاراں دے درمیان حائل اے اوہ انہاں صلیبی جنگاں دا اک بنیادی نتیجہ اے تے فلسطین وچ یہودی ریاست دا قیام ايس‏ے د‏‏ی اک کڑی ا‏‏ے۔
صلیبی جنگاں دے دور رس سیاسی ، تجارتی ، اقتصادی ، معاشرتی تے علمی اثرات مرتب ہوئے جنہاں دے فائدے سراسر یورپ والےآں نو‏‏ں حاصل ہوئے،بوہت گھٹ نقصانات انہاں دے حصہ وچ آئے ، دوسری طرف مسلماناں نو‏‏ں انہاں جنگاں تو‏ں سیاسی، معاشرتی ، اقتصادی،معاشی تے علمی ہر طرح دے نقصانات دا سامنا کرنا پيا، ذیل وچ انہاں جنگاں تو‏ں مرتب ہونے والے اثرات تے نتائج دا اک جائزہ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔
سیاسی اثرات
ان جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پوپ نو‏‏ں اپنے سیاسی اثرات ودھانے دا موقع ملیا ، سید صباح الدین عبد الرحمن رقمطراز نيں کہ : پہلے تاں ایہ اثرات مذہبی سن مگر انہاں مذہبی اثرات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اوہ مغربی یورپ د‏‏ی تمام حکومتاں اُتے سیاسی حیثیت تو‏ں وی اثر انداز ہونے لگیا جس تو‏ں مذہبی تے سیاسی کشمکش ودھ گئی۔ (13)
تجارتی تے معاشی اثرات
ان جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں یورپ دے تاجراں بوہت سارے تجارتی فائدے حاصل ہوئے ، انہاں نو‏‏ں مشرق وچ اک تجارتی منڈی مل گئی تے وڈے پیمانے اپنی تجارت نو‏‏ں دینے لگے جس تو‏ں یورپ د‏‏ی دولت وچ وادھا ہونے لگیا تجارت بڑھی تاں بینک وی قائم ہونے لگے ، زر مبادلہ د‏‏ی سرگرمیاں وی بڑھاں ، اس تجارت تو‏ں یورپ وچ مرچاں ، مسالہ جات تے عطریات دا رواج وی ہونے لگیا ، روئی تے ریشم د‏‏ی صنعتاں شام تو‏ں یورپ تو‏ں آنے لگياں،ہندوستان تو‏ں مسالہ تے جواہرات تے چین تو‏ں چینی برتن آنے لگے اس دے علاوہ تے وی بہت ساریاں چیزاں جنہاں تو‏ں یورپ نا آشنا سی مشرق تو‏ں یورپ پہنچنے لگياں ۔
یورپ د‏‏ی مغربی ریاستاں نے جنگ دے اخراجات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی آخر وچ صلاح الدین ٹیکس دے ناں تو‏ں اک ٹیکس وصول کرنا شروع کر دتا سی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی دولت وچ نہ صرف وادھا ہويا بلکہ انہاں نو‏‏ں نويں ٹیکس لگانے دا اختیار وی حاصل ہوئے گیا ،اب تک انہاں نو‏‏ں زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہی اُتے ٹیکس لگانے دا حق سی ، چونکہ انہاں جنگاں وچ فرانس نے زیادہ حصہ لیا تھااس لئی اس حق تو‏ں فرانس نےزیادہ فائدہ اٹھایا ۔ (14)
تہذیبی تے معاشرتی اثرات
ان جنگاں دے دوران اہل یورپ نے مسلماناں د‏‏ی رہتل تے معاشرت ، انہاں دا رہن سہن تے طور طریقےآں دا مشاہدہ کيتا جس تو‏ں انہاں دے مزاج تے مذاق وچ تبدیلی آئی ، یورپ دا طرز عمارت وی بدلا ، انہاں د‏‏ی عمارتاں وچ عرب دے تمدن دے اثرات پائے جانے لگے ، اوتھ‏ے دے باشندےآں دا معیار زندگی وی بلند ہويا ، مسلماناں دے لباس تے پوشاک نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عیسائیاں نے اپنا یورپی لباس چھڈ ک‏‏ے عرباں دا آرامدہ لباس پہننے لگے ۔ (15)
علمی اثرات
ان جنگاں دے علمی اثرات وی وڈے پیمانے پرمرتب ہوئے تے یورپ وچ علم تے ادب دے حوالے تو‏ں وی بیداری پیدا ہوئی ، ۱۳۱۱ تک یورپ وچ مشرقی زباناں دے چھ اسکول قائم ہوئے گئے سن ، یورپ د‏‏ی زباناں وچ عربی دے لفظاں بدلی ہوئی شکلاں وچ استعمال ہونے لگے ۔ تجارت ، جہاز رانی تے موسیقی دے وی اصطلاحات عربی تو‏ں لئی گئے ، یورپ دے جغرافیہ داناں تے مؤرخاں نے انہاں لڑائیاں د‏‏ی تاریخاں وی لکھياں جنہاں تو‏ں تاریخی ادب وچ مفید وادھا ہويا ، انہاں لڑائیاں دا تذکرہ نثر دے علاوہ نظم وچ وی کيتا گیا جس تو‏ں فرانسیسی شاعری اُتے چنگا خاصا اثر پيا۔ (16)
ان جنگاں نے یورپ نو‏‏ں باہری وسیع دنیا خصوصاً اسلامی مشرق تو‏ں روشناس کرایا ، اہل یورپ جدو‏ں عربی کتاباں پڑھنے لگے تاں عربی شاعری نے انہاں دے دلاں اُتے بہت اثر کيتا ، تے انہاں وچ عربی طرز اُتے شاعری مقبول ہوئی تے انہاں وچ ادبی تحریک پیدا ہوئی ۔ اسلامی ادب دے زیر اثر انہاں وچ مساوات دا جذبہ ابھریا ، اسلامی عقیدے تو‏ں فیضیاب ہوئے ک‏ے انھاں نے پوپ د‏‏ی من گھڑت معجزات دے قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے پروٹسٹنٹ چرچ دے ناں تو‏ں عیسائی مذہب نے اک نواں روپ لیا ۔ اس طرح صلیبی جنگاں دا سب تو‏ں وڈا فائدہ اہل یورپ نو‏‏ں ایہ حاصل ہويا کہ انہاں وچ لکھنے پڑھنے تے تحقیق دا رجحان پیدا ہويا جنہاں دے نتیجہ وچ مختلف علوم تے فنون خصوصاً ریاضیات ، ہندسہ، طب تے علم کیمیا وغیرہ اُتے عربی کتاباں دا یورپی زباناں خاص طور تو‏ں فرانسیسی بولی وچ ترجمہ ہويا ، کیو‏ں کہ اس دور وچ فرانسیسی بولی ہی عام فہم سی تے تمام یورپ د‏‏ی بولی سمجھی جاندی سی ، اس طرح اسلام پیغام یورپ پہنچیا جس تو‏ں ہن تک اوہ محروم سی ۔