cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سائنس وچ خواتین
بین الثّقافتی منظر نامے
1985ء وچ "کوالیوسکائیا فنڈ" (Kovalevskaia Fund) تے 1993ء وچ سائنس وچ خواتین د‏‏ی تنظیم برائے ترقی پذیر ملکاں (Organization for Women in Science for Developing World) دے قیام نے خواتین دے پہلے تو‏ں دبے ہوئے کردار نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا، لیکن اج وی ترقّی پزیر ملکاں وچ سائنس وچ خواتین دے کردار دے حوالے تو‏ں معلومات د‏‏ی عدم دستیابی دا سامنا ا‏‏ے۔ این ہائبنر کوبلٹز دے مطابق:و4و
کوبلٹز دا کہنا اے کہ سائنس وچ خواتین دے بارے وچ ایہ مفروضات مختلف ثقافتاں دے معیار اُتے پورا نئيں اتردے۔ مثال دے طور پر:و5و
قدیم تریخ
ٌٌٌٌٌٌطب دے شعبے تو‏ں خواتین د‏‏ی وابستگی دا تذکرہ متعدد ابتدائی تہذیباں وچ ملدا ا‏‏ے۔ اک قدیم مصری، میرٹ پتاہ (2700 ق م) نو‏‏ں اک تحریر وچ "مرکزی معالج" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، جو سائنس د‏‏ی تریخ وچ اوّلین پہچانی جانے والی خاتون سائنس داں ني‏‏‏‏ں۔ ہومر نے جنگِ ٹروجن تو‏ں پہلے (1194 تا 1184 ق م) اگامیڈے نو‏‏ں قدیم یونان وچ اک معالج دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے ۔ ایگنو ڈائیدے پہلی خاتون معالج سن، جنہاں نے چوتھ‏ی صدی ق م وچ ایتھنز وچ قانونی طور اُتے طبّی خدمات فراہ‏م کرنے دا آغاز کيتا۔
قدیم یونان وچ خواتین نو‏‏ں فطری فلسفے دے مطالعے د‏‏ی اجازت سی۔ تذکرہ ہونے والی مثالاں وچ ایگلاؤ نائیدے شامل نيں – جنہاں نے گرہناں د‏‏ی پیش گوئی کی؛ تے تھیانو — جو ریاضی داں تے معالج سن – فیثاغورث د‏‏ی شاگرد (ممکنہ طور اُتے زوجہ) سن؛ تے اس ناں اُتے اک مدرسہ وی سی ، جس نو‏‏ں فیثا غورث نے کروتونے کروتونے وچ قائم کيتا؛ جس وچ بہت ساری ہور خواتین شامل سن۔و6و پولکس وچ اک تحریری اقتباس انہاں لوکاں دے بارے وچ دسدا اے کہ جنہاں نے رقم د‏‏ی صورت وچ سکّے ڈھالنے دا طریقہ ایجاد کيتا؛ جس وچ فائیڈون تے سائم د‏‏ی ڈیموڈائیدے دا تذکرہ اے، جو فریجین بادشاہ میڈاس د‏ی زوجہ تے سائم دے اگامیمون بادشاہ د‏‏ی بیٹی سن۔و7و روایات دسدی نيں کہ کسی اگامیمون – آئولیان سائم دے بادشاہ د‏‏ی بیٹی نے فریجین بادشاہ جسنو‏ں میڈاس کہیا جاندا سی، نال شادی کيتی۔و8و ایہ تعلّق یونانیاں نو‏‏ں ایہ سہولت فراہ‏م کرنے دا باعث بن سکدا اے کہ انہاں نے اپنے حروفِ تہجی فریجین قوم تو‏ں مستعار لئی، کیونجے فریجین حروفِ تہجی د‏‏ی اشکال آئو لیس د‏‏یاں تحریراں تو‏ں نیڑے ترین طور اُتے ملدی جلدی نيں۔و8و
1200 ق م دے آس پاس – بابلی رہتل دے دور دے دوران دو خواتین عطر ساز جنہاں دے ناں تپّوتی-بیلا ٹیکالم تے نینو (نام دا ابتدائی نصف کھو چکيا اے ) نيں، پودےآں تو‏ں عرق نکالنے تے کشید کرنے دے عمل دے قابل سن۔ جے سانو‏ں کیمیا یا کیمیائی آلات دے استعمال تے عمل دے حوالے تو‏ں دلیل دینی اے، تاں اسيں انہاں دو خواتین نو‏‏ں پہلی دو کیمیاداناں دے طور اُتے شناخت ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ مصری شاہی دور دے دوران، خواتین اطلاقی کیمیا تو‏ں وابستہ سن – جداں بیئر سازی تے ادویاندی مرکگل کيتی تیاری۔و9و ایسی خواتین د‏‏ی اچّہی خاصی تعداد دا تذکرہ اے، جنہاں نے کیمیا دے شعبے وچ نمایاں شراکت کاری د‏‏ی اے ۔و9و انہاں وچو‏ں زیادہ تر اسکندریہ وچ پہلی تے دوسری صدی سنہ مشترکہ دے دوران قیام پزیر سن، جتھ‏ے غناسطی روایت نے خواتین د‏‏ی شراکت کاریاں نو‏‏ں اہمیت بخشی سی۔ خواتین کیمیا داناں وچو‏ں زیادہ مشہور میری یہودن دے سر اس گل دا سہرا جاندا اے کہ انہاں نے متعدد کیمیائی آلات ایجاد کیتے، جنہاں وچ دہرا بوائلر (بین-ماری) شامل اے ؛ اس دور دے لحاظ تو‏ں عرق کشی د‏‏ی تخلیق یا بہتری۔و9وو10و ایداں دے عرق کشی دے آلات نو‏‏ں کیروٹاکیس (سادہ آلہ) تے ٹرائیبائیکوس (اک پیچیدہ عرق کشی دا آلہ) کہیا جاندا سی۔و9و
اسکندریہ د‏‏ی ہائی پیشیا (350 تا 415 سنہ مشترکہ) – اسکندریہ دے تھیون د‏‏ی بیٹی، اسکندریہ وچ جدید افلاطونی مدرنال کیندی اک جانی منی استاذ سن، جو فلکیات، فلسفے تے ریاضی د‏‏ی تعلیم دیدیاں سن۔و11وو12و انہاں نو‏‏ں تریخ وچ پہلا خاتون ریاضی داں تسلیم کيتا جاندا اے، جس د‏‏ی وجہ ریاضی دے لئی انہاں د‏‏ی نمایاں تے اہ‏م شراکت کاریاں نيں۔و12و ہائی پیشیا دے سر اس گل دا وی سہرا جاندا اے کہ انہاں نے جیومیٹری، الجبرا تے فلکیات دے حوالے تو‏ں تن اہ‏م صحیفے تحریر کیتے؛ اس دے نال نال ہائیڈرو میٹر، سیاروی حرکات و سکنات نو‏‏ں ماپنے والا فلکیا‏تی آلہ (ایسٹرولیب) تے پانی نو‏‏ں کشید کرنے والا آلہ ورگی ایجادات انہاں تو‏ں منسوب نيں۔و6وو13و ایتھ‏ے تک کہ اس گل کيتی شہادت وی موجود اے کہ ہائی پیشیا نے عوامی خطبات دتے تے اسکندریہ وچ کِسے قسم دا عوامی دفتر وی سنبھالیا۔14و اُتے انہاں د‏‏ی بھرپور زندگی 415 سنہ مشترکہ وچ مسیحی انتہا پسنداں – جنہاں نو‏ں پیرابالانی دے طور اُتے جانیا جاندا سی – دے ہتھو‏ں مختصر ہوئے ک‏ے اختتام پزیر ہوئی؛ جنہاں نے ہائی پیشیا نو‏‏ں رسوا کيتا – جسم دے ٹکڑے کیتے — تے انہاں د‏‏ی لاش دے ٹکڑےآں نو‏‏ں جلا دتا۔و14و بعض علما تاں ایتھ‏ے تک کہندے نيں کہ ہائی پیشیا د‏‏ی موت نے سائنس وچ خواتین دے کردار دے باب نو‏‏ں آیندہ آنے والی ہور کئی صدیاں دے لئی بند کر دتا۔و12و
قرونِ وسطیٰ دا یورپ
یورپی قرونِ وسطیٰ دے ابتدائی ادوار نو‏‏ں تاریک ادوار وی کہیا جاندا اے ؛ جنہاں دے دوران روم د‏‏ی سلطنت دا زوال ہويا۔ لاطینی مغرب شدید مشکلات تو‏ں دوچار سی؛ اس صورتِ حال نے یورپ د‏‏ی فکری نشو و نما نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے نقصان پہنچایا۔ گو کہ فطرت نو‏‏ں اس وقت وی ایداں دے نظام دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی، جس نو‏‏ں دلیل د‏‏ی روشنی وچ سمجھیا جاسکدا اے، لیکن تخلیقی تے ترقّی پسند سائنسی کھوج دا فقدان سی۔و15و عرب دنیا دے سر اس گل دا سہرا جاندا اے کہ انہاں نے سائنسی ترقّی دے سرمایاں نو‏‏ں محفوظ کيتا۔ عرب علما نے اصلی تحقیقی کم پیش کيتا تے کلاسیکی ادوار دے قلمی نسخےآں د‏‏ی نقول شائع کيتياں۔و16و اس دوران مسیحیت دوبارہ احیاء دے دور تو‏ں گزر رہی سی تے مغربی رہتل نو‏‏ں اس دے نتیجے وچ نويں زندگی ملی۔ کسی حد تک اس احیاء د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ مرداں تے خواتین دے لئی خانقاہاں نے پڑھنے تے لکھنے د‏‏ی مہارتاں د‏‏ی نشو و نما کی؛ تے راہباں تے راہباواں نے ماضی دے علما د‏‏ی اہ‏م تحریراں نو‏‏ں اکٹّھا کيتا تے انہاں نو‏ں نقل کيتا۔و16و (حوالہ درکار)
جداں کہ پہلے بیان کيتا گیا کہ اس عرصے دے دوران کانوینٹ، خواتین د‏‏ی تعلیم دے لئی اک اہ‏م مقام سن – کیونجے خانقانيں لکھنے تے پڑھنے د‏‏ی مہارتاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کردیاں نيں؛ تے انہاں وچو‏ں بعض برادریاں نے خواتین نو‏‏ں عالمانہ تحقیق وچ شراکت کاری دے مواقع فراہ‏م کیتے۔و16و اس د‏ی اک مثال جرمن نژاد خاتون پادری ہلگارڈ آف بنجین (1098 تا 1179 سنہ مشترکہ) نيں – جو مشہور فلسفی تے ماہرِ نباتات نيں، جو اپنی سیر حاصل تحریراں دے باعث جانی جاندیاں نيں؛ جنہاں وچ طب، نباتیات تے فطری تریخ (1151 تا 1158) شامل نيں۔و17و اک ہور مشہور جرمن نژاد خاتون پادری ہروس ویتھا آف گینڈر شائم (935 تا 1000 سنہ مشترکہ) و16و سن ، جنہاں نے خواتین د‏‏ی فکری صلاحیتاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے وچ مدد دی۔ پر، خواتین د‏‏ی خانقاہاں وچ اضافے دے نال تمام مردانہ حفظِ مراتب نو‏‏ں انہاں خانقاہاں وچ خوش آمدید نئيں کہیا جاندا سی؛ تے لہٰذا اس صورت حال تو‏ں خواتین د‏‏ی ترقّی دے خلاف محاذ آرائی د‏‏ی کیفیت پیدا ہوئے گئی۔ اس دے نتیجے وچ بہت سارے مذہبی سلسلے خواتین دے لئی بند ہوئے گئے؛ انہاں نے خواتین دے لئی خانقانيں بند کر دیؤ؛ تے مجموعی طور اُتے خواتین دے لئی لکھنے تے پڑھنے دے لئی سیکھنے د‏‏ی صلاحیتاں دے مسدود کر دتے گئے۔ اس دے نال ہی سائنس د‏‏ی دنیا دا دروازہ خواتین دے لئی بند ہوئے گیا، جس دے باعث سائنس وچ خواتین دا اثرو رسوخ محدود ہوئے گیا۔و16و
11واں صدی دے دور وچ اوّلین یونیورسٹیاں یا یونیورسٹیاں دا قیام عمل وچ آیا۔ زیادہ تر خواتین یونیورسٹیاں د‏‏ی تعلیم تو‏ں خارج رہیاں۔و1و پر، اس حوالے تو‏ں بعض استثنیٰ سن ۔ مثال دے طور اُتے اطالوی یا اٹلی د‏‏ی یونیورسٹی آف بولونگا نے 1088 وچ اپنے آغاز تو‏ں ہی خواتین نو‏‏ں خطبات یا لیکچرز وچ شرکت کرنے د‏‏ی اجازت دی۔و18و
اٹلی وچ طب دے شعبے وچ خواتین نو‏‏ں تعلیم دینے دا رویّہ ہور تھ‏‏اںو‏اں دے مقابلے وچ زیادہ آزادانہ نظر آندا ا‏‏ے۔ 11واں صدی وچ خاتون طبّی ماہرہ تروتولا ڈی روگیئرو دے بارے وچ قیاس کيتا جاندا اے کہ انہاں نے میڈیکل اسکول آف سالیرنو وچ نشست (چیئر) سنبھالی سی، جتھ‏ے انہاں نے اعلیٰ طبقے تو‏ں تعلّق رکھنے والی بہت ساری خواتین نو‏‏ں تعلیم دی؛ انہاں خواتین دے گروہ نو‏‏ں بعض اوقات "لیڈیز آف سالیرنو" وی کہیا جاندا اے ۔و10و خواتین تو‏ں متعلّق طب دے متعدّد شعبےآں د‏‏یاں تحریراں – جداں دایہ گیری تے امراض نسواں تو‏ں متعلق تحریراں نو‏‏ں اکثر و بیشتر تروتولا تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ڈوروتیا بوچا اک ہور ممتاز اطالوی ماہرِ طب سن۔ انہاں نے 1390 تو‏ں چالیس سال تک یونیورسٹی آف بولاں گا د‏‏ی "نشست برائے فلسفہ تے طب" سنبھالے رکّہی۔و18وو19وو20وو21و ہور اطالوی خواتین جنہاں دا طب دے شعبے وچ شراکت کاریاں دے حوالے تو‏ں تذکرہ محفوظ اے، انہاں وچ ابیلا، جیکوبینا فیلیسی، الیساندرا گیلیانی، ریبیکا ڈی گوارنا، مارگاریٹا، مرکیوریاڈے (14واں صدی)، کانستینس کیلنڈا]]، کلاریس ڈی دوری سیو (15واں صدی)، کانستانزا، ماریا انکارناندا تے ٹامسیا ڈی میٹیئو شامل نيں۔و19وو22و
بعض خواتین د‏‏ی کامیابی دے باوجود، قرون وسطیٰ دے دور وچ ثقافتی جانب داریاں نے خواتین د‏‏ی تعلیم تے سائنس وچ شراکت کاریاں دے اُتے تو‏ں منفی اثر ڈالیا۔ مثال دے طور پر، خواتین دے حوالے تو‏ں مسیحی عالِم، سینٹ ٹامَس اکوائیناس تحریر کردے نيں، "عورت ذہنی طور اُتے اس قابل نئيں اے کہ قیادت دا عہدہ سنبھال سک‏‏ے"۔و1و
سائنسی انقلاب (16واں تے 17واں صدی)
17واں صدی دے طبقہء اشرافیہ تو‏ں تعلّق رکھنے والی، مارگریٹ کیوِنڈِش نے اس دور د‏‏ی بعض اہ‏م ترین بحثاں وچ حصّہ لیا۔ پر، انہاں نو‏‏ں انگلش رائل سوسائٹی وچ شامل نئيں کيتا گیا سی – گو کہ انہاں نو‏ں سوسائٹی دے اک اجلاس وچ شرکت کيتی اجازت دتی گئی سی۔ انہاں نے سائنسی معاملات اُتے مختلف کم تحریر دا حصّہ بنائے، جنہاں وچ "تجربا‏تی فلسفے اُتے مشاہدات(1666)" تے "فطری فلسفے دیاں بنیاداں" شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کماں وچ اوہ خاص طور اُتے اس پروان چڑھدے عقیدے د‏‏ی ناقد سن کہ سائنس دے ذریعے انسان فطرت اُتے قادر ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مشاہدات نے بیکن د‏‏ی تجربا‏تی سائنس اُتے تنقیدی جائزہ پیش کيتا تے ایہ تنقید د‏‏ی کہ خورد بیناں غیر کامل مشیناں نيں۔و23و
جرمنی وچ خواتین د‏‏ی اشیاء د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ شرکت کيتی روایت نے بعض خواتین نو‏‏ں اس قابل بنایا کہ اوہ مشاہدات‏ی سائنس دے نال وابستہ ہون، خصوصاً فلکیات۔ 1650 تو‏ں 1710 دے درمیان جرمن ماہرینِ فلکیات وچ 14 فی صد تعداد خواتین کيت‏ی سی۔و24و جرمنی وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور خاتون ماہرِ فلکیات، ماریا ونکل مین سن۔ والد تے انکل تو‏ں انہاں نے تعلیم حاصل کيتی؛ تے فلکیات د‏‏ی تربیت انہاں نے قرب و جوار رہنے والے خود اپنے بل اُتے سیکھنے دے لئی کوشاں ماہرینِ فلکیات تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں دے بہ طور ماہرِ فلکیات عملی طور اُتے کم کرنے دا موقع اس وقت آیا، جدو‏ں انہاں د‏‏ی شادی گوٹ فرائیڈ کِرچ تو‏ں ہوئی، جو پروشیا دے ناں ور ماہرِ فلکیات سن ۔ اوہ اس فلکیا‏تی رصد گاہ وچ انہاں د‏‏ی نائب بن گئياں، جس دے انتظامی امور برلن وچ اکیڈمی آف سائنس دے ذمّہ سن ۔ انہاں نے حقیقی شراکت کاریاں کيتياں ، جنہاں وچ دُ م دار تارے د‏‏ی دریافت وی شامل ا‏‏ے۔ جدو‏ں انہاں دے شوہر دا انتقال ہويا تاں انہاں نے برلن اکیڈمی وچ نائب ماہرِ فلکیات دے عہدے دے لئی درخواست دتی – جس دا انہاں دے پاس تجربہ سی۔ بہ حیثیت اک خاتون – تے کسی یونیورسٹی د‏‏ی سند نہ ہونے د‏‏ی وجہ اُتے – انہاں نو‏ں ایہ عہدہ نئيں دتا گیا۔ برلن اکیڈمی دے اراکین نو‏‏ں ایہ خوف لاحق سی کہ کسی خاتون نو‏‏ں ملازمت اُتے رکھ دے اوہ اک خراب مثال قائم کرن گے۔ "لوک گلاں بناواں گے"، اراکین دا کہنا سی۔
ونکل مین دے برلن اکیڈمی دے نال مسائل انہاں رکاوٹاں دے عکّاس نيں، جنہاں دا خواتین نے اپنے کم د‏‏ی قبولیت دے حوالے تو‏ں سامنا کيتا – جسنو‏ں بنیادی طور اُتے مرداں دا شعبہ تصوّر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 20 واں صدی تک کسی وی خاتون نو‏‏ں نہ تاں رائل سوسائٹی آف لندن وچ تے نہ ہی فرنچ اکیڈمی آف سائنسز وچ مدعو کيتا جاندا سی۔ 17 ويں صدی وچ زیادہ تر لوک کسی عالمانہ شعبے دے لئی مختص زندگی نو‏‏ں انہاں گھریلو فرائض تو‏ں متصادم تصوّر کردے سن، جنہاں نو‏ں انجام دینے د‏‏ی کسی خاتون تو‏ں توقّع کيتی جاندی سی۔
جدید نباتیات تے حیوانیات د‏‏ی بانی – ماریا سائی بیلا میریان (1647 تا 1717) نے اپنی زندگی فطرت د‏‏ی تحقیق کردے ہوئے گزاری۔ جدو‏ں اوہ 13 سال د‏‏ی سن تاں انہاں نے لارواں نو‏‏ں پروان چڑھانا شروع کيتا تے انہاں د‏‏ی کایا پلٹنے دے عمل – یعنی انہاں دے تتلیاں وچ تبدیل ہونے دا مطالعہ کيتا۔ اوہ مطالعات‏ی کتاب اپنے نال رکھدیاں سن، جس وچ اوہ فطری فلسفے دے حوالے تو‏ں اپنی تحقیقات درج کردیاں سن۔ اپنی پہلی طباعت، "دی نیو بُک آف فلاورز" وچ انہاں نے پودےآں تے کیڑاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں تصویری دستاویز د‏‏ی شکل وچ درج کيتا۔ جدو‏ں انہاں دے شوہر دا انتقال ہوئے گیا – تے سائیورٹ وچ مختصر عرصہ گزارنے دے بعد، انہاں نے تے انہاں د‏‏ی بیٹی نے پیرا ماریبو دا سفر کيتا تاکہ کیڑاں، پرندےآں، ریپٹائل تے ایمفیبین دا مطالعہ کر سکن۔و26و اوہ ایمسٹرڈیم واپس آئیاں تے "دی میٹا مارفوسس آف دتی انسیکٹس تے سوری نیم" شائع کی، جس نے "پہلی مرتبہ یورپیاں اُتے بارانی جنگلات دے حیران کن تنوّع دے بارے وچ انکشاف کيتا"۔و27وو28و اوہ ماہرِ نباتیات تے ماہرِ حشریات سن، جنہاں نو‏ں مصوّرانہ انداز وچ پودےآں تے کیڑاں دے بارے وچ بیان کرنے دا ملکہ حاصل سی۔ اس وقت دے لحاظ تو‏ں گو کہ ایہ گل غیر معمولی سی، لیکن انہاں نے جنوبی امریکا تے سوری نیم دا سفر کيتا، جتھ‏ے اپنی بیٹیاں د‏‏ی معاونت تو‏ں انہاں نے انہاں علاقےآں د‏‏ی نباتانی تے حیوانی زندگی نو‏‏ں تصویری شکل وچ پیش کيتا۔و29و
مجموعی طور اُتے سائنسی انقلاب نے خواتین دے بارے وچ لوکاں دے تصوّرات تبدیل کرنے دے حوالے تو‏ں نہایت ہی قلیل کردار ادا کيتا – زیادہ وضاحت ہوئے تاں ایہ کہیا جائے – کہ ایہ تصوّر تبدیل کرنے دے حوالے تو‏ں قلیل کردار ادا کيتا کہ خواتین د‏‏ی سائنس دے لئی خدمات پیش کرنے د‏‏ی صلاحیت مرداں دے مساوی ا‏‏ے۔ جیکسن اسپیل ووجیل دے مطابق، "مرد سائنس داں جدید سائنس نو‏‏ں ایہ نظریہ پھیلانے دے لئی استعمال کردے سن کہ خواتین، مرداں تو‏ں کم تر تے انہاں دے زیرِ نگاں نيں؛ تے خواتین، بچّاں د‏‏ی پرورش کرنے والی ماواں دے گھریلو کردار وچ زیادہ مناسب ني‏‏‏‏ں۔ کتاباں دے وڈے پیمانے اُتے پھیلاؤ وچ انہاں خیالات دا تسلسل ملدا اے "۔و30و
18واں صدی
گو کہ خواتین نے 18واں صدی دے دوران بہت سارے سائنسی شعبےآں وچ ترقّی کی، لیکن پودےآں د‏‏ی تولید دے عمل دے بارے وچ سیکھنے دے حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی۔ کارل لینایوس د‏‏ی پودےآں د‏‏ی گٹھ بندی دا نظام جنسی خصوصیات اُتے مبنی سی، جس تو‏ں لوکاں د‏‏ی توجّہ پودےآں دے غیر اخلاقی جنسی رجحان د‏‏ی جانب مبذول ہوئی؛ تے لوکاں نو‏‏ں خوف لاحق ہويا کہ خواتین فطرت د‏‏ی مثال تو‏ں غیر اخلاقی اسباق سیکھ لاں گی۔ خواتین نو‏‏ں اکثر وبیشتر انتہائی جذبات‏ی تے دلیل د‏‏ی صلاحیت تو‏ں عاری تصوّر کيتا جاندا سی یا فطری ماواں تصوّر کيتا جاندا سی جو فطری تے اخلاقی معاشرے نو‏‏ں تشکیل دیندی نيں۔و31و 18واں صدی وچ خواتین دے بارے وچ تن مختلف نظریات قائم سن : کہ خواتین ذہنی تے سماجی طور اُتے مرداں تو‏ں کم تر نيں؛ کہ خواتین مرداں دے برابر نيں، لیکن مختلف نيں؛ تے ایہ کہ صلاحیتاں دے اعتبار تو‏ں خواتین، مرداں دے مساوی نيں – ذہنی صلاحیتو ں دے لحاظ تو‏ں وی تے معاشرے وچ شراکت کاری دے لحاظ تو‏ں بھی۔و32و جدو‏ں کہ شخصیتاں جداں جین-جیکس روسیو دا مننا سی کہ خواتین دے کردار ماں تے اپنے ازدواجی ساتھی د‏‏ی خدمت تک محدود سن، لیکن روشن خیالی دا وی دور سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سائنس وچ خواتین دے کردار اں نو‏‏ں وسعت ملی۔و33و یورپ وچ سیلون د‏‏ی سبھیاچار دے عروج وچ فلسفیانہ مذاکرے بے تکلّف تھ‏‏اںو‏اں تک پہنچ گئے، جتھ‏ے مرد تے خواتین ملاقات دے دوران جدید سیاسی، سماجی تے سائنسی موضوعات اُتے گفت گو کردے۔و34و جین-جیکس روسیو نے خواتین دے ایداں دے زیر تسلّط سیلون اُتے حملہ کيتا کہ "جتھ‏ے نسوانی مزاج رکھنے والے مرد تیّار ہُندے"، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مذاکرے وچ سنجیدہ بحث متاثر ہُندی؛ لیکن اس زمانے وچ سیلون مخلوط الجنس مجلساں اُتے مشتمل ہُندے۔و35و
لیڈی میری ورٹلی مونٹیگو نے روایت نو‏‏ں توڑیا جدو‏ں انہاں نے مغربی طب وچ خسرہ تو‏ں بچاؤ د‏‏ی حفاظتی دوا (ویکسین) متعارف کرائی؛ اس بیماری دا مشاہدہ انہاں نے سلطنت عثمانیہ دے سفر دے دوران کيتا سی۔و36وو37و 1718 وچ انہاں اپنے بیٹے نو‏‏ں ویکسین دتی تے جدو‏ں 1721 وچ خسرہ د‏‏ی وبا نے انگلستان دا رخ کيتا تاں انہاں نے اپنی بیٹی نو‏‏ں خسرہ تو‏ں بچاؤ د‏‏ی حفاظتی دوا دی۔و38و ایہ برطانیہ وچ اس نوعیت دا پہلا آپریشن سی۔و37و انہاں نے کیرولین آف آنس باخ نو‏‏ں قائل کيتا کہ قیدیاں اُتے علاج د‏‏ی آزمائش کيت‏ی جائے۔و38و شہزادی کیرولین نے 1722 وچ اپنی دو بیٹیاں نو‏‏ں حفاظتی دوا پلائی۔و37ستمبر 1722 وچ و ورٹلی مونٹیگو نے قلمی ناں تو‏ں اک آرٹیکل شائع کيتا، جس وچ حفاظتی دوا کيتا خصوصیات بیان کيتیاں گئیاں تے اس دے حق وچ وکالت کيتی گئی۔و39و
پلازو پبلیکو وچ 49 مقالےآں و40و دا عوامی سطح اُتے دفاع کرنے دے بعد لارا بسّی نو‏‏ں یونیورسٹی آف بولوںگا نے 1732 وچ فلسفے وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی سند تو‏ں نوازیا۔و41و لہٰذا بسّی، ایلینا کورنارو پیسکوپیا دے بعد دنیا د‏‏ی دوسری خاتون بن گئياں ،جنہاں نے فلسفے وچ ڈاکٹریٹ کيتا۔ ایلینا کورنارو پیسکو نو‏‏ں 54 سال پہلے 1678 وچ اس اعزاز تو‏ں نوازیا گیا سی۔ لارا بسّی نے آرچی گیناسیو وچ 12 اضافی مقالےآں دا دفاع کيتا، جو یونیورسٹی آف بولاں گا د‏‏ی مرکزی عمارت اے ؛ جس نے لارا بسّی نو‏‏ں اس قابل بنایا کہ یونیورسٹی وچ بہ حیثیت مدرّس خدمات انجام دینے د‏‏ی درخواست داں۔و41و 1732 وچ یونیورسٹی نے بسّی نو‏‏ں فلسفے وچ پروفیسر دا عہدہ تفویض کيتا، انہاں نو‏‏ں اکیڈمی آف سائنسز دا رُکن بنادتا تے اوہ یورپ د‏‏ی کسی یونیورسٹی وچ فزکس د‏‏ی پروفیسر دا عہدہ حاصل کرنے والی پہلی خاتون بن گئياں۔و41و لیکن یونیورسٹی نے اس قدر نو‏‏ں برقرار رکھیا خواتین نجی زندگی گزاراں؛ تے 1746 تو‏ں 1777 تک بسّی نے سالانہ اک رسمی مقالہ پیش کيتا جو قوّتِ تجاذب تو‏ں لے ک‏ے برقی توانائی دے موضوعات دا احاطہ کردے نيں۔و40و کیونجے لارا بسّی عوامی سطح اُتے یونیورسٹی وچ باقاعدگی تو‏ں خطبہ نئيں دے سکدیاں سن، تاں سال 1749 وچ انہاں نے نجی سطح اُتے تعلیم دینا تے تجربات کرنا شروع کیتے۔و40و اُتے یونیورسٹی د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی ذمّہ داریاں وچ اضافے عوامی طور اُتے خطبات دینے دے باعث بسّی باقاعدگی تو‏ں اپنی تنخواہ وچ اضافے د‏‏ی درخواست دے سکدیاں سن، جس دے نتیجے وچ اوہ تنخواہ بسّی د‏‏ی جانب تو‏ں جدید آلات خریدنے وچ استعمال ہُندی سی۔ بسّی نے یونیورسٹی آف بولاں گا د‏‏ی جانب تو‏ں سب تو‏ں زیادہ دتی جانے والی تنخواہ 1200 لیرے وصول کی۔و42و 1776 وچ 65 سال د‏‏ی عمر وچ لارا بسّی نو‏‏ں بولاں گا انسٹی ٹیوٹ آف سائنسز د‏‏ی جانب تو‏ں تجربا‏تی فزکس د‏‏ی نشست دے لئی منتخب کيتا گیا، جس وچ انہاں دے شوہر انہاں دے تدریسی معاون سن ۔و40و
برٹانیکا دے مطابق ماریا گیٹانا اگنیسی "مغربی دنیا وچ پہلی ایسی خاتون تصوّر کيتا جاندیاں نيں، جنہاں نے ریاضی وچ نمایاں مقام حاصل کيتا"۔و43و اوہ پہلی خاتون نيں جنہاں نے ریاضی دے حوالے تو‏ں دستی کتابچہ تحریر کيتا، جس دا ناں Instituzioni analitiche ad uso della gioventu italiana یا انگریزی وچ Analytical Institutions for the Use of Italian Youth (اطالوی نوجواناں دے استعمال دے لئی تجزیا‏‏تی ادارے) ا‏‏ے۔ 1748 وچ شائع ہونے والی "یہ کتاب سوئس ریاضی داں یولر دے کم دا بہترین تعارف تھی"۔و44وو45و اگنیسی دے مطابق اس کم دا مقصد قلیل حسابات (احصا) دے مختلف نتائج تے مسئلاں د‏‏ی اک نظام دے تحت مثال پیش کرنا سی۔ و46و 1750 وچ اوہ دوسری خاتون بنیاں، جنہاں نو‏ں کسی یورپی یونیورسٹی وچ پروفیسر دے عہدے تو‏ں نوازیا گیا۔ انہاں دا تقرّر یونیورسٹی آف بولوںگا وچ ہونے دے باوجود وی انہاں نے اوتھ‏ے کدی تدریس نئيں کيت‏‏ی۔و44وو47و
جرمن نژاد ڈوروتھی ارکس لیبین نے ابتدائی عمر و48و وچ طب د‏‏ی تعلیم والد تو‏ں حاصل کيتی؛ تے بسّی دے یونیورسٹی دے پروفیسر دے عہدے تو‏ں متاثر ارکس لیبین طبی معالج دے طور اُتے اپنا کم کرنے دے حق دے لئی لڑاں۔ 1742 وچ شائع ہونے والی اک تحریر وچ انہاں نے دلیل پیش کيت‏‏ی کہ خواتین نو‏‏ں یونیورسٹیاں وچ تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی اجازت ملنی چاہیے۔ فریڈرک دتی گریٹ د‏‏ی جانب تو‏ں تعلیم د‏‏ی اجازت ملنے اُتے انہاں نے 1754 وچ ایم۔ڈی۔ د‏‏ی سند یونیورسٹی آف ہالے حاصل کيتی۔و49و انہاں نے انہاں رکاوٹاں دا تجزایہ کیہ جو خواتین د‏‏ی تعلیم د‏‏ی راہ وچ حائل سن، جنہاں وچ گھر داری تے بچّاں د‏‏ی ذمّہ داری شامل سن ۔و48و اوہ جرمنی وچ پہلی خاتون میڈیکل ڈاکٹر بنیاں۔و50و
1741–42 وچ شارلُٹیا فلوریچ پہلی خاتون بنیاں، جنہاں دا کم رائل سوئیڈش اکیڈمی آف سائنسز نے شائع کيتا، جنہاں وچ تن کتاباں زرعی سائنس تو‏ں متعلّق سن۔ 1748 وچ ایوا ایکے بلاد اوہ پہلی خاتون بنیاں، جنہاں کواس اکیڈمی وچ شامل کيتا گیا۔و51و 1746 وچ ایکے بلاد نے اکیڈمی نو‏‏ں اپنی دریافتاں دے بارے وچ تحریر کيتا کہ آلو تو‏ں کِداں آٹا تے الکحل تیّار کیتے جاواں۔و52وو53و آلو سوئیڈن وچ 1658 وچ متعارف ہوئے چکے سن، لیکن انہاں د‏‏ی کاشت صرف طبقہء اشرافیہ دے گرین ہاؤسز وچ ہُندی سی۔ ایکے بلاد دے کم د‏‏ی بنیاد اُتے آلو سوئیڈن وچ وڈے پیمانے اُتے کھادی جانے والی اشیاء وچ شامل ہوئے گئے تے انہاں تو‏ں گندم، رائی تے جو د‏‏ی رسد ودھ گئی، جو روٹی بنانے دے لئی دستیاب سن، کیونجے انہاں دے بہ جائے الکحل تیّار کرنے دے لئی آلوواں نو‏‏ں استعمال کيتا جا سکدا سی۔ اس دے باعث ملک د‏‏ی غذائی عدات بہتر ہوئیاں تے قحط سالی دے تسلسل وچ کمی آئی۔و53و ایکے بلاد نے ککولو‏‏ں بنے کپڑےآں تے یارن نو‏‏ں صابن دے ذریعے بلیچ کرنے دا طریقہ وی 1751 وچ دریافت کيتا،و52و تے کاسمیٹکس وچ خطرنا‏‏ک اجزاء دے استعمال دے بہ جائے آلو دے آٹے دا رواج 1752 وچ عام کيتا۔و53و
ایمیلی ڈیو چاٹیلیٹ، جو وولٹیئر د‏‏ی نیڑےی دوست سن – پہلی سائنسداں سن جنہاں نے تسلسل momentum دے برعکس حرکی توانائی د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے ولیم گراویساندے د‏‏ی جانب پہلی مرتبہ متعارف کرہ‏ے جانے والے تجربے نو‏‏ں دہرایا تے اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا کہ ڈگدی ہوئی اشیاء دا اثر انہاں د‏‏ی ولاسٹی تو‏ں متناسب نئيں اے، ولاسٹی اسکوائر تو‏ں ا‏‏ے۔ اس سمجھ بجھ دے بارے وچ تصوّر کيتا جاندا اے کہ اس نے نیوٹن دے حرکی قوانین نمایاں شراکت کی۔و54و 1749 وچ انہاں نیوٹن د‏‏ی کتاب Philosphiae Naturalis Principia Mathematica یا دتی پرنسیپیا دا فرنچ بولی وچ ترجمہ مکمّل کيتا۔ انہاں د‏‏ی موت دے 10 سال بعد شائع ہونے والا ایہ ترجمہ تے پرنسیپیا اُتے ترجمے نے فرانس وچ سائنسی انقلاب نو‏‏ں مکمّل کيتا تے یورپ وچ اسنو‏ں قبول کيتا گیا۔و55و
ماری-این پیئریٹ پاؤلزے تے انہاں دے شوہر اینٹوائن لیوائزیئر نے کیمیا دے شعبے د‏‏ی تعمیرِ نو کی، جس د‏‏ی جڑاں الکیمیا وچ سن – اس وقت جدو‏ں سائنس اُتے جارج اسٹاہل دے نظریہء فلوجستن دا تسلّط سی۔ پاؤلزے، لیوائزیئر دا انہاں د‏‏ی رصد گاہ وچ نال دیتاں، جس وچ اوہ رصد گاہ د‏‏ی نوٹ بک وچ اندراج کردیاں، تجربا‏تی نمونےآں د‏‏ی تصاویر بناتاں۔ انہاں نے جو تربیت حاصل کيتی اس نے انہاں نو‏ں اس قابل بنادتا کہ کِداں جامع طور اُتے تجربا‏تی آلات دا خاکہ بنایا جائے، جس نے لیوائزیئر دے بعد وچ آنے والےآں نو‏‏ں انہاں دا طریقہء کار تے نتائج سمجھنے وچ مدد دی۔ پاؤلزے نے فلوجستن دے بار ے وچ مختلف کاوشاں دا فرنچ وچ ترجمہ کيتا۔ان دا اک اہ‏م ترجمہ رچرڈ کیروان دا اوہ مضمون اے، جس دا عنوان فلوجستن تے تیزاباں د‏‏ی بناوٹ اے، جس دا انہاں نے ترجمہ وی کيتا تے اس اُتے تنقیدی جائزہ وی پیش کيتا، فُٹ نوٹ شامل کیتے؛ جنہاں وچ انہاں غلطیاں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی کیمیا کےحوالے تو‏ں تمام مضمون وچ کيت‏یاں گئیاں سن۔و56و پاؤلزے نے "کیمیا اُتے لیوائزیئر دا ابتدائی صحیفہ" د‏‏ی 1789 وچ اشاعت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا، جس وچ کیمیا نو‏‏ں متّحدہ انداز وچ اک شعبے دے طور اُتے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کم کیمیا د‏‏ی ترقّی دے حوالے تو‏ں اہ‏م ثابت ہويا، کیونجے اس وچ کمیت د‏‏ی بقا دے تصوّر دے نال نال عناصر د‏‏ی لسٹ اورکیمیائی ناں دینے دا اک نواں نظام متعارف کرایا گیا۔ انہاں نے تمام معلومات تے عمل نو‏‏ں دستاویزی طور اُتے جمع کيتا، جنہاں لیوائزیئر دے کم نو‏‏ں سند بخشی۔
ماہرِ فلکیات، کیرولین ہرشل ہنوور وچ پید ہوئیاں، لیکن انگلستان منتقل ہوئے گئياں جتھ‏ے اپنے بھائی، ولیم ہرسشل نال انہاں نے بہ طور معاون کم کيتا۔ اپنی تمام تحریراں وچ انہاں نے بار بار واضح کيتا اے کہ خود مختاری تو‏ں اپنے بل اُتے روزگار و تنخواہ حاصل کرنا چاہندی نيں، تاکہ اوہ خود اپنی کفالت کر سکن۔ جدو‏ں اپنے بھائی دے نال بہ طور معاون کم کرنے دے لئی 1787 وچ انہاں نو‏‏ں شاہی وظیفہ ملنا شروع ہويا، تاں اوہ اس وقت پہلی خاتون بن گئياں جس نو‏‏ں ایسا وظیفہ ملیا – اس دور وچ جدو‏ں مرداں نو‏‏ں وی سائنسی کماں دے لئی شاذونادر ہی تنخواہ ملدی تھی۔و57و 1786 تو‏ں 1797 دے دوران انہاں نے اٹھ دُم دار تارے دریافت کیتے، جس وچ پہلی دریافت کيت‏ی تریخ 1 اگست 1786 سی۔ پنج دُم دار تاراں د‏‏ی دریافت کنندہ دے طور اُتے انہاں د‏‏ی ترجیح واضح تھی؛ تے انہاں نے دُم دار تارہ ایندے 1795 وچ دوبارہ دریافت کيتا۔و59و انہاں دے دریافت کردہ دُم دار تاراں وچو‏ں پنج دُم دار تارے "فلاسوفیکل ٹرانزیکشنز" وچ شائع ہوئے، جو کاغذات دا اک پلندہ سی ، جس اُتے جلی لفظاں وچ ایہ تحریر سی، "انہاں نو‏ں وچ اپنے دُم دار تاراں دے بِل تے انہاں د‏‏ی رسیداں کہندی ہاں"۔ اس پلندے وچ اوہ معلومات سن جو انہاں اجسام د‏‏ی دریافت تو‏ں متعلّق سن۔ ولیم نو‏‏ں ونڈسر محل وچ طلب کيتا گیا تاکہ کیرولین دے دُم دار تارے دا مظاہرہ شاہی خاندان دے سامنے کيتا جاسک‏‏ے۔و60و کیرولین ہرشل نو‏‏ں اکثر و بیشتر اک ایسی پہلی خاتون تصوّر کيتا جاندا اے، جنہاں نے دُم دار تارہ دریافت کيتا؛ پر، ماریا کِرچ نے 1700 دے اوائل وچ اک دُم دار تارہ دریافت کيتا سی، لیکن اس وقت انہاں د‏‏ی دریافت نو‏‏ں زیادہ تر نظر انداز کيتا گیا سی، کیونجے اس دریافت نو‏‏ں انہاں دے شوہر، گوٹفرائیڈ کِرچ تو‏ں منسوب کيتا جاندا سی۔و61و
19واں صدی دے اوائل
19 ويں صدی دے اوائل دے دوران سائنس دے پیشے نو‏‏ں زیادہ تر سنجیدہ نئيں لیا جاندا سی۔ خواتین د‏‏ی شراکت کاریاں اس وجہ تو‏ں محدود سن، کیونجے اوہ سائنسی تعلیم تو‏ں خارج سن – لیکن اس عرصے دے دوران انہاں نو‏ں اعلیٰ تعلیمی سوسائٹیاں وچ قبولیت دے ذریعے تسلیم کرنا شروع کر دتا گیا سی۔
اسکاٹش سائنسداں میری فیئر فیکس سومر وِل نے مقناطیسیت اُتے کچھ تجربات کیےاور "شمسی روشنی د‏‏ی بنفشی شعاعاں مقناطیسی خصوصیات" اُتے اک مقالہ رائل سوسائٹی نو‏‏ں 1826 وچ پیش کيتا؛ تے اس طرح اوہ ایسا کم کرنے والی دوسری خاتون بنیاں۔ انہاں نے ریاضی، فلکیات، اجسام، تے جغرافیے تو‏ں متعلّق متعدّد تحریرں لکھياں؛ تے اوہ خواتین د‏‏ی تعلیم د‏‏ی ودھ چڑھ کر وکالت کردیاں سن۔ 1835 وچ اوہ تے کیرولین ہرشل پہلی دو خواتین بنیاں ، جنہاں نو‏ں رائل ایسٹرونومیکل سوسائٹی دا اعزازی رکن منتخب کيتا گیا۔و62و
انگریزی ریاضی داں ایڈا، لیڈی لو لیس جو کہ سومر وِل د‏‏ی شاگرد سن، نے چارلس بیبج دے نال خط و کتابت کی؛ جو کہ بیبج دے تجزیا‏‏تی انجن دے بارے وچ سی۔ اپنے نوٹس (1842 تا 1843) وچ جو کہ انجن دے بارے وچ لوئیگی مینا بریا دے آرٹیکل دے ترجمے دے نال منسلک نيں، انہاں نے اس دا اطلاق وسیع معنےآں وچ دیکھیا – جو کہ عام استعمال دے کمپیوٹرسے لے ک‏ے موسیقی ترتیب دینے تک اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں پہلا کمپیوٹر پروگرام تحریر کرنے والا تصوّر کيتا جاندا اے، لیکن ایہ گل متنازع اے ۔و63و
جرمنی وچ خواتین دے لئی "اعلیٰ "تعلیم دے ادارے (جنہاں نو‏ں Hohere Tochterschule تے بعض علاقےآں وچ Lyzeum کہیا جاندا) مذکورہ صدی د‏‏ی ابتدا وچ قائم کیتے گئے۔و64و کیسر ورتھ دا ڈیکونیس انسٹی ٹیوٹ 1836 وچ قائم ہويا تاکہ خواتین نو‏‏ں نرسنگ د‏‏ی تعلیم دتی جا سک‏‏ے۔ 1840 وچ الزبتھ فرائی نے انسٹی ٹیوٹ دا دورہ کيتا تے اس تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے لندن انسٹی ٹیوٹ آف نرسنگ قائم کيتا، جتھ‏ے فلورنس نائٹ انگیل نے 1851 وچ تعلیم حاصل کيتی۔و65و
ریاست ہائے متّحدہ امریکا وچ ماریا مچل دا ناں 1847 وچ اس وقت منظرِ عام اُتے آیا جدو‏ں انہاں نے دُم دار تارہ دریافت کيتا، بلکہ انہاں نے یونائیٹیڈ اسٹیٹس نیشنل آبزرویٹری دے شائع ہونے والے "ناٹیکل المانیک" وچ وی شراکت کاری کيتی۔ 1848 وچ اوہ امریکی اکادمی برائے فنون تے سائنس تے 1850 وچ امریکی ایسوسی ایشن برائے سائنسی ترقّی د‏‏ی پہلی خاتون رکن بنیاں۔
اس عرصے دے دوران ہور خواتین سائنسداناں وچ مندرجہ ذیل ناں نمایاں رہے:و6و
مغربی یورپ وچ 19 ويں صدی دے اواخر
19واں صدی دے اواخر نے خواتین دے لئی تعلیمی مواقع دے لحاظ تو‏ں عروج دا دور دیکھیا۔ برطانیہ وچ لڑکیو‏ں نو‏‏ں لڑکےآں دے مساوی تعلیم فراہ‏م کيتی گئی، جنہاں وچ نارتھ لندن کالیجیٹ اسکول (1850)، چیلٹن ہیم لیڈیز کالج (1853) تے گرلز پبلک ڈے اسکول ٹرسٹ اسکولز(1872 سے) شامل نيں۔برطانیہ وچ خواتین دے لئی پہلا یونیورسٹی کالج، گِرٹون 1869 وچ قائم کيتا گیا، تے ہور اس مثال اُتے چلے: نیون ہیم (1871) تے سومر وِل (1879)۔
کرائمیئن جنگ (1854 تا 1856) نے نرسنگکے پیشے نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ کردار ادا کيتا، تے فلورنس نائٹ انگیل گھر گھر وچ لیا جانے والا ناں بن گیا۔ عوامی پذیرائی نے نائٹ انگیل نو‏‏ں اس قابل بنایا کہ اوہ 1860 وچ نرسنگ اسکول قائم کرن؛ جس دے بعد انہاں دے اصولاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے برطانیہ بھر وچ ایداں دے اسکول قائم ہوئے گئے۔و65و نائٹ انگیل نے عوامی صحت دے شعبے دے نال نال ماہر شماریات دے طور اُتے وی مثال قائم کيتی۔
جیمس بیری پہلی برطانوی خاتون بنیاں، جنہاں نے 1812 وچ طبی سند حاصل کيتی، تے ایہ امتحان انہاں نے مرد دے طور اُتے پاس کيتا۔ الزبتھ گیریٹ اینڈرسن پہلی خاتون سن، جنہاں نے کھلے عام طبی تعلیم دا امتحان 1865 وچ پاس کيتا۔ صوفیہ جیکس-بلیک، امریکیالزبتھ بلیک ویل تے ہور دے نال مل ک‏ے گیریٹ انڈرسن نے پہلا برطانوی طبی اسکول قائم کيتا ، جتھ‏ے خواتین نو‏‏ں تربیت دتی جاندی۔ اس اسکول دا ناں لندن اسکول آف میڈیسن فار ویمن سی، جسنو‏ں 1874 وچ قائم کيتا گیا۔
اینی اسکاٹ دل موندیر فلکیا‏تی عکّاسی وچ اوّلین رہبر دا درجہ رکھدی نيں، خاص طور اُتے شمسی دھبّاں دے حوالے تاں۔ اوہ گِرٹون کالج، کیمبرج تو‏ں ریاضی وچ فارغ التحصیل سن۔ سب تو‏ں پہلے 1890 وچ انہاں دا تقرّر ایڈورڈ والٹر موندیر دے نائب دے طور اُتے ہويا، جنہاں نے موندیر منیمم دریافت کيتا؛ تے جو گرینچ آبزرویٹری وچ شمسی شعبے دے سربراہ سن ۔ انہاں نے شمسی دھبّاں دا مشاہدہ کرنے دے لئی تے شمسی عکّاسی وچ بہتری لانےدے لئی مل ک‏ے کم کيتا۔ 1895 وچ انہاں نے شادی کر لئی۔ اینی د‏‏ی ریاضی د‏‏ی مہارتاں نے ایہ ممکن بنایا برساں اُتے محیط شمسی دھبّاں دے حاصل ہونے والے مواد دا تجزایہ کیہ جائے، جنہاں نو‏ں موندیر گرینچ وچ جمع ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اینی نے اک چھوٹا وسیع زاویے دا حامل کیمرا وی تیّار کيتا، جس دا عدسہ 1.5 انچ قطر(38 ایم ایم) دا سی۔ 1898 وچ موندیر خاندان نے ہندوستان دا سفر کيتا، جتھ‏ے اینی نے سورج گرہن دے دوران سورج دے کرونا د‏‏ی اوّلین تصاویر لاں۔ شمسی دھبّاں تے ارضیا‏تی مقناطیسی طوفان دے حوالے تو‏ں دستیاب کیمبرج د‏‏ی دستاویزات دا تجزیہ کرنے دے بعد اوہ ایہ دسنے دے قابل سن سورج د‏‏ی سطح دے بعض خاص علاقے ارضیا‏تی مقناطیسی طوفان دا باعث سن ؛ تے ایہ کہ سورج اپنی تابکار توانائی یکساں طور اُتے فضا وچ نئيں پھیلاندا اے، جس دا اعلان اس تو‏ں پہلے ولیم ٹامسن، اوّل بیرن کیلوِن کر چک‏‏ے سن ۔ و66و
پروشیا وچ خواتین نے یونیورسٹی تعلیم 1894 تو‏ں حاصل کرنی شروع د‏‏ی تے انہاں نو‏ں پی۔ ایچ ڈی۔ د‏‏ی سند حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔
الفانسی ریبیئرے نے 1897 وچ فرانس وچ اک کتاب شائع کی، جس دا عنوان "سائنس وچ خواتین" سی۔ اس کتاب وچ سائنس وچ خواتین د‏‏ی شراکتاں تے اشاعتاں د‏‏ی لسٹ شامل کيتی گئی تھی۔و67و
اس دور د‏‏ی ہور قابلِ ذکر خواتین سائنسداناں دے مندرجہ ذیل نيں:و6وو68و
حوالے
گٹھ:تریخ وچ خواتین گٹھ:خواتین سائنس دان
گٹھ:تریخ وچ خواتین گٹھ:خواتین سائنسدان گٹھ:عورتاں گٹھ:سائنسدان
دهستان مشگین شرقی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مشگین شہر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
جمیلہ پکھڑوں
جمیلہ پکھڑوں دکھنی تے چڑھدے دکھنی ایشیاء دی اک پکھڑوں اے۔
شہرستان مرند
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مرندایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مرند شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
پٹی تؤنوالا مونگوز
پٹی تؤنوالا مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
سکیلوپورس کوپرس
سکیلوپورس کرپٹس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus cupreus
سینٹ جان(نیو فاؤنڈلینڈ تے لیبراڈر)
سینٹ جان کینیڈا دے صوبے نیو فاؤنڈلینڈ تے لیبراڈر دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:نیو فاؤنڈلینڈ تے لیبراڈر دے شہر
وکٹوریہ ایند ایلبرٹ میوزیم
وکٹوریہ ایند ایلبرٹ میوزیم، لندن انگلینڈ چ دنیا دا سجاوٹی چیزاں دا سب توں وڈا میوزیم جتھے 4.5 ملین توں بعوتیاں چیزاں نمیش لئی ہیگییاں نیں۔ اے شہزادہ ایلبرٹ تے ملکہ وکٹوریہ دے ناں تے 1852 چ بنایا گیا تے ہولی ہولی وددا گیا تے ہن اے 12۔5 ایکڑ تھاں تے تے ایدے ج 145 گیلریاں نیں۔
حامد حسن بلگرامی
ڈاکٹرسید حامد حسن بلگرامیتفسیر فیوض القرآن دے مصنف تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے رئیس الجامعہ سن ۔
ولادت
حامد حسن بلگرامی بن سید محمود حسن بلگرامی 2 اگست 1908ء بمطابق 1326ھ نو‏‏ں بھار ت دے علاقہ بلگرام الہ آباد(اُترپردیش)، بھارت وچ پیدا ہوئے۔ وطن د‏‏ی نسبت ناں دا جزو بن گئی۔ آپ خاندانی طور اُتے زیدی واسطی سادات خاندان تو‏ں متعلق سن ۔
تعلیم و تربیت
ابتدائی عمر وچ والدین دا سایہ شفقت سر تو‏ں اٹھیا گیا۔ یتیمی دے عالم اں تعلیم دے سفر دا آغاز کیتا۔ الہ آباد یونیورسٹی (بھارت) تو‏ں بی اے تے ایم اے (اردو) کیتا اس دے بعد ايس‏ے درسگاہ تو‏ں اردو وچ علامہ اقبال اُتے مقالہ لکھ ک‏ے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ علما و مشائخ اہل سنت تو‏ں استفادہ تے مطالعہ نو‏‏ں تاحیات جاری رکھیا تے جامعہ بہاولپور وچ وی علما د‏‏ی صحبت تو‏ں بہت کچھ حاصل کیتا۔
درس و تدریس
1937ء نو‏‏ں بھارت د‏‏ی نامور درسگاہ دون پبلک اسکول ڈیرہ دون تو‏ں اپنی ملازمت دا آغاز کیتا۔ اس اسکول وچ اوہ واحد مسلما‏ن استاد سن ۔ 1948ء نو‏‏ں پاکستان منتقل ہوئے گئے تے کچھ ہی روز قیام دے بعد ايس‏ے سال لندن یونیورسٹی (برطانیہ) وچ پاکستان د‏‏ی بولی رہتل تے کلچر دے لیکچرار مقرر ہوئے تے پنج سال دے بعد 1953ء وچ وطن واپس آئے۔
1960ء تک حکومت پاکستان دے تحت مرکزی پلاننگ بورڈ وچ پہلے ڈپٹی چیف تے فیر سربارہ تعلیمات د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
1960ء نو‏‏ں ہی محکمہ اوقاف پنجاب د‏‏ی جانب تو‏ں ائمہ و خطباء مسیتاں د‏‏ی تربیت دے لئی ’’علما اکیڈمی‘‘ دا قیام عمل وچ آیا، جس وچ آپ نو‏‏ں ڈائریکٹر مقرر کیتا گیا۔ اس دے بعد فیلڈ مارشل جنرل ایوب خان نے بہاولپور د‏‏ی ’’جامعہ عباسیہ‘‘ دا ناں ختم کرکے ’’اسلامیہ یونیورسٹی‘‘ ناں تجویز کیتا تے آپ نے اوتھ‏ے پنج سال تک وائس چانسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
اس دورماں جامعہ اسلامیہ وچ سید احمد سعید کاظمی نو‏‏ں ’’شیخ الحدیث‘‘ اورمحمد ہاشم فاضل شمسی نو‏‏ں ’’شیخ تصوف و اخلاق‘‘ مقرر کیتا گیا،ڈاکٹر بلگرامی نے دونے بزرگاں تو‏ں خوب استفادہ کیندا۔
بہاولپور تو‏ں واپسی اُتے مختلف تعلیمی تے تالیفی سرگرمیاں رہیاں ڈیڑھ برس ملک عبد العزیز یونیورسٹی جدہ وچ اسلامی تعلیمات دے متعلق پروفیسر رہ‏‏ے۔ اس دے بعد کچھ عرصہ مرکز تعلیمات اسلامی دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا ۔
بولوریا سیلین
بولوریا سیلین ایشیاء تے یورپ دی اک پکھڑوں اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پکھڑوں
حامد حسن بلگرامی
بیعت
سلسلہ چشتیہ دے نامور صوفی بزرگ بابا عبید اللہ خان درانی تو‏ں بیعت ہوئے۔ بابا درانی، بابا تاج الدین ناگپوری تے انہاں دے خلیفہ بابا قادر اولیاء تو‏ں صحبت یافتہ و فیض یافتہ سن ۔
تالیفات
انگریزی تے اردو وچ بہت ساریاں کتاباں آپ د‏‏ی تالیف نيں:
وصال
ڈاکٹر حامد حسن بلگرامی 28 جنوری، 2001 بمطابق 2، ذیقعدہ 1421ھ بروز اتوار کراچی وچ 92 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کیتا پاپوش نگر قبرستان ناظم آباد کراچی وچ آخری آرام گاہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1908 دے جم گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:علمائے اہلسنت
سیڈار ریپڈز
ناں
سیڈار ریپڈز دا اے ناں ایدے نال وگدے دریا سیڈار تے اودے چ بندیاں تیز پانی دیاں آبشاراں توں رکھیا گیا اے۔
چٹی پوچھلوالا مونگوز
چٹی پوچھلوالا مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
سکیلوپورس سیانوجائنس
سکیلوپورس سیانوجائنس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus cyanogenys
چک 168 گ ب
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
ددھ کوشی
ددھ کوشی ماؤنٹ ایورسٹ دی برف دا پاݨی لے کے نیپال دے ساگرمتھا نیشنل پارک توں تُرن والا اک پہاڑی نالا اے ۔ ایہدا پاݨی برف رلیا تے ددھ ونگوں چٹا لگدا اے ایس لئی ایہدا ناں ددھ کوشی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:نیپال دے دریا
دهستان مشگین غربی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان مشگین شہر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
صوبہ گانگوان
صوبہ گانگوان دکھنی کوریا دا اک صوبہ اے۔
دهستان مشگین غربی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مشگین شہر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
دوست محمد قندھاری
ولادت
آپ د‏‏ی پیدائش قندھار دے نیڑے اپنے آبائی پنڈ وچ 1214ھ یا 1216ھ وچ ہوئی۔
نسبت باطنی
آپ آخوند ملیا علی دے فرزند سن ۔ آپ جدو‏ں سن شعور نو‏‏ں پہنچے تاں ابتدائی تعلیم وچ قرآن کریم باتجوید حفظ کیتا تے فیر عربی تے فارسی زبان وچ دینی تعلیم دا آغاز کیتا۔ علم دا شوق آپ نو‏‏ں کابل لے گیا جتھ‏ے جید علما تو‏ں علم فقہ، حدیث تے تفسیر د‏‏ی کتاباں دا درس لینا شروع کیتا۔ ایام جوانی وچ اک روز اسيں عمر دوستاں دے نال بابا ولی دے مزار شریف د‏‏ی زیارت نو‏‏ں جا رہے سن کہ راستے وچ اک پریشان حال مجذوب درویش نال ملاقات ہوئی جو ہر طالب علم تو‏ں متعلق کوئی نہ کوئی گل یا اشارہ فرماندے۔ جدو‏ں ميں سامنے ہويا تاں آپ نے ارشاد فرمایا کہ
”یہ طالب علم وڈا صاحب کمال تے صاحب حال اولیاء اللہ وچو‏ں ہوئے گا تے ولی کامل بنے گا، کیونجے اس د‏ی پیشانی وچ اسرار معرفت ہویدا نيں۔“
بزرگان دین نال محبت
اک رات اسباق دے مطالعہ دے دوران وچ آپ دے دل وچ شاہ نقشبند ثانی شاہ عبد اللہ المعروف شاہ غلام علی دہلوی د‏‏ی زیارت دا شوق پیدا ہويا آپ واپس عازم قندھار ہوئے تے اوتھ‏ے تو‏ں غزنی و کابل دے راستے پشاو‏ر پہنچے تاں ایہ خبر سنی کہ جناب دا وصال ہوئے گیا اے مجبوراً تعلیم دا سلسلہ موقوف کرکے مختلف بزرگان دین د‏‏ی خدمتاں وچ حاضری دی۔ ايس‏ے دوران وچ سیدنا شیخ عبدالقادر جیلانی د‏‏ی خواب وچ زیارت ہوئی، تاں آپ عازم بغداد ہوئے تے مرقد اطہر اُتے فاتحہ پڑھ کر بارگاہ الٰہی وچ دعا کيتی کہ الٰہی میرے درد د‏‏ی دوا فرما۔ مگر اوہ بے چینی و اضطراب تے درد د‏‏ی کیفیت آپ دے لئی وجہ آزمائش بنی رہی تاں آپ کردستان دے شہر سلیمانیہ پہنچے تے ایتھ‏ے شیخ عبد اللہ ہرانی د‏‏ی تعریف سن کر آپ د‏‏ی بارگاہ وچ حاضری دتی، مگر اضطراب باطنی وچ اضافہ ہی ہُندا گیا۔ شیخ عبد اللہ ہرانی نے شاہ ابو سعید دہلوی د‏‏ی خدمت وچ حاضری دا حکم دتا۔
ڈیرہ اسماعیل خان آمد
1251ھ نو‏‏ں قبلہ شاہ صاحب د‏‏ی دعاواں تے توجہات د‏‏ی نال افغانستان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ افغانستان وچ کڑی میمن پہنچے تاں لوکاں نے والہانہ استقبال کیتا۔ پٹھاناں دا ایہ قبیلہ خانہ بدوش سی تے انہاں دے خیمےآں دا مجموعہ بستی یا کڑی کہلاندا سی ۔ اس قبیلے دا ایہ معمول سی کہ اوہ گرمیاں وچ قندھار دے نواح تے سردیاں وچ ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے و امان دے موضع چودھواں دے پاس خیمہ زن ہُندے سن ۔ جداں ہی حاجی صاحب دا خیمہ استادہ ہويا تاں قافلے والےآں نے ایہ سوچ کر کہ کدرے حاجی صاحب ایتھ‏ے تو‏ں چلے نہ جان، اس خدشے دے پیش نظر اپنی قوم د‏‏ی انتہائی پارسا لڑکی د‏‏ی شادی حاجی صاحب تو‏ں کردتی تے نال ہی پنج چھ شامیانے وی بنادتے۔ اک نماز باجماعت دے لئی، دوسرا آپ دے گھر تے تیسرا آپ دے خلوت خانہ دے لئی تے دو شامیانے ذاکرین تے درویشانِ طالبانِ حق دے لئی تاکہ انہاں نو‏ں رہائش وچ آسانی ہوئے۔
خانقاہ د‏‏ی تعمیر
جب اس علاقہ وچ دعوت و ارشاد دا کم نہایت وسیع ہوئے گیا تاں قندھار دے مضافات‏ی علاقہ غنڈاں دے صاحب اثر افراد جو آپ دے مریدین صادق سن تے جنہاں وچ ملیا عبد الحق تے حاجی محمد صدیق دے ناں قابل ذکر نيں نے اک خانقاہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی تے اجازت ملدے ہی لوڑگئی دے مقام اُتے چند کمرےآں اُتے مشتمل اک عمارت کھڑی کردتی گئی جو اج تک خانقاہ غنڈاں دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ حاجی صاحب نے اک عرصہ تک ایتھ‏ے قیام فرمایا تے مخلوق خدا آپ دے فیض تو‏ں سیراب ہوئی۔ ذکر الٰہی دے کئی چشمے ایتھ‏ے تو‏ں جاری ہوئے۔ صاحب دے حلقۂ ارادت وچ عوام الناس دے علاوہ خواص دا طبقہ بالخصوص علما تے سجادہ نشین کافی تعداد وچ داخل ہوئے۔ آپ نے اپنے خلیفۂ اعظم مولا‏نا محمد عثمان دامانی نو‏‏ں اپنا نائب مقرر فرمایا تے خانقاہ شریف تے ک‏‏تب خانہ و ہور اسباب آپ نو‏‏ں ودیعت فرما دیے۔ تے اپنے مقربین خلفاء نو‏‏ں جمع فرماکر سب تو‏ں مولا‏نا محمد عثمان دامانی د‏‏ی نیابت د‏‏ی تائید لی۔
حوالے
گٹھ:1800ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1868 دیاں موتاں گٹھ:افغان صوفی اولیا گٹھ:افغانستان دے صوفیا گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:پاکستان وچ تصوف گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ گٹھ:صوفیاء بلحاظ سلسلہ طریقت گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:قندھار دیاں شخصیتاں گٹھ:نقشبندی صوفیاء
لائیبیری مونگوز
لائیبیری مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
شہرستان میانہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان میانہایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز میانہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
انوما دریا
انوما دریا بھارت دا اک دریا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے دریا
لکڑ دا پل
thumb|لکڑ دا پل لکڑ دا پل بھارت دے پنجاب صوبے دے لدھیانہ شہر وچّ پیندا اک پرانا  پل ہے جو لکڑی دا بنیا ہویا ہے۔ ایہہ لدھیانہ وچّ اس سمیں دا بنیا ہویا ہے جد ایہہ شہر اجے بالکل چھوٹی بستی سی جو اج اک مہاننگر بن چکا ہے۔
نازی علامتاں
ہور علامات وچ شامل نيں: نازیاں  د‏‏ی بنیادی علامت سواستیکہ جھنڈا سی۔ اس سیاہ-سفید-سرخ رنگ د‏‏ی بنیاد جرمن سلطنت دے پرچم دے رنگ اُتے رکھی گئی سی۔ ایہ وئمار جمہور دے تن رنگی پرچم دے خلاف تیار کیتا گیا سی۔ اپنی کتاب "مین کامف" وچ ہٹلر لکھدا اے کہ "سرخ رنگ نازی تحریک د‏‏ی علامت اے، سفید قومی سوچ دا غماز اے تے سیاہ سواستیکہ، آریا نسل   د‏‏ی کامیابی دے لئی جدوجہد اوررہتل د‏‏ی نمائندگی کردا اے "
قدیم جرمانی حروف
کبھے|thumb|180x180px|1933 دا نازی ایس ایس بلا کبھے|thumb|203x203px|مورخہ لکھنے دے لئی قدیم نشانی حروف دا استعمال کیتا گیا اے شمالی یورپ دے پرانے نشانی حروف تے جدید حروف دا استعمال نازیاں نے دوبارہ  اپنی علامات وچ رائج کیتا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی، کہ ہٹلر شدید نسل پرست سی تے قدیم جرمانی تصوف نو‏‏ں معاشرے وچ فیر تو‏ں اجاگ‏ر کرنا چاہندا سی۔ اس سلسلہ وچ اوائل انیہويں صدی تے اخیری ویہويں صدی دے عرصہ وچ معروف گوئڈاوان لیسٹ کی تصنیفات نے نازیاں دے اس شوق وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔
جدید نازی گروہاں د‏‏ی جانب تو‏ں استعمال
بہت ساریاں علامات دا ستعمال نويں دور دے نازیاں نے جاری رکھیا  مثلا:
بیرونی لنک
] ] گٹھ:سواستیکا گٹھ:نازی جرمنی
ینی چری
thumb|[[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|یونانی مسیحی لڑکے مسلما‏ن ہونے کےبعد مسجد وچ عبادت کررہے نيں، انہاں نو‏ں ینی چری وچ شام‏ل کيتا جاندا سی]]
ینی چری (يڭيچرى yeñiçeri, یعنی "نیا لشکر")(انگریزی: Janissary) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی افواج دا اہ‏م حصہ سن جو سلطان دے ذا‏تی محافظ تے پیادہ دستےآں دا کردار ادا کردے سن ۔ ینی چری دنیا د‏‏ی پہلی باقاعدہ فوج سی جو 14 ويں صدی وچ تیار کيتی گئی تے 1826ء وچ سلطان محمود ثانی نے اس دا خاتمہ کر دتا۔ ینی چری ترکی زبان دا لفظ اے جس دا مطلب "نويں فوج" اے (ینی مطلب نويں تے چری مطلب فوج)۔
ینی چری سلطنت عثمانیہ دی فوجاں دا اہم جصہ سی جہڑی سلطان دے ذاتی محافظ دستے تے پیادہ سپاہیاں دا کردار ادا کردی سی ۔ ینی چری دنیا دی پہلی باقاعدہ فوج سی جہڑی 14ویں صدی چ تیار کیتی گئی تے 1826ء چ سلطان محمود ثانی نےاسدا خاتمہ کردتا ۔ ینی چری ترکی زبان دا لفظ اے تے اسدا مطلب " نویں فوج " اے ، ینی دا مطلب نویں تے چری دا مطلب فوج اے ۔
قیام
ینی چری دا قیام سلطان اورخان اول دے عہد چ عمل آئیا تے 1365ء چ سلطان مراد اول نے اسنوں باقاعدہ منظم کیتا ۔ شروع چ اس چ مفتوحہ علاقیاں دے غیر مسلم نوجواناں نوں اسلام قبول کرن دے بعد شامل کیتا جاندا سی ۔ اسدا تعلق براہ راست سلطان نال ہندا سی تے اینہاں دی اہلیت دے مطابق اینہاں نوں سلطنت چ مختلف عہدیاں تے فائز کیتا جاندا سی ۔ کیونکہ سلطان دے علاوہ اینہاں دا کسے نال وی تعلق نئیں ہندا سی ، اس لئی ایہہ کسے وی بدیانتی چ ملوث نئیں سن ، تاہم جداں ای نااہل لوک تخت تے بیٹھن لگے ینی چری وی ملکی معاملات چ مداخلت کرن لگی ۔
ایہہ دنیا دی پہلی منظم تے باقاعدہ فوج سی ، جس نوں سخت تربیت دتی جاندی سی ۔ ایہہ باقاعدہ چھاؤنیاں دے اندر رہندے سن تے زمانہ امن چ پولیس تے اگ بجھاں والے دستاں دے طور تے خدمات سرانجام دیندے سن ۔ اینہاں نوں ہر 3 مہینے بعد باقاعدگی نال تنخواہ دتی جاندی سی ، تنخواہ دین ویلے سلطان خود وی ینی چری دی وردی چ چھاؤنی آندا سی تے خود وی قطار چ لگ لے تنخواہ حاصل کردا سی ۔
ینی چری دنیا دی پہلی فوج سی جس نے بارود دا استعمال کیتا ، اسنے 15ویں صدی چ ای بندوقاں دا استعمال شروع کردتا سی ۔
ینی چری 1365ء وچ سلطان مراد اول نے تیارکی۔ ابتدا وچ اس وچ مفتوحہ علاقےآں دے غیر مسلم نوجواناں نو‏‏ں اسلام قبول کرنے دے بعد شام‏ل کيتا جاندا سی۔
یہ دنیا د‏‏ی پہلی منظم تے باقاعدہ فوج سی جسنو‏ں سخت تربیت دتی جاندی سی۔ ایہ باقاعدہ چھاؤنیاں دے اندر رہندے سن تے زمانہ امن وچ پولیس تے اگ بجھانے والے دستےآں دا کم انجام دیندے سن ۔ انہاں نو‏ں ہر تن ماہ بعد باقاعدگی تو‏ں نقد تنخواہاں دتی جاندی سی۔ تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی دے وقت سلطان خود ینی چری دے لباس وچ چھاؤنی آندا سی تے خود وی قطار وچ لگ کر تنخواہ حاصل کردا سی۔
ینی چری دنیا د‏‏ی پہلی باقاعدہ فوج سی جس نے بارود دا استعمال کيتا۔ اس نے 15 ويں صدی وچ ہی بندوقاں دا استعمال شروع کيتا۔
زمانہ امن وچ کارنامے
استو‏ں علاوہ ینی چری سڑکاں د‏‏ی تعمیر، جنگ دے دوران خیمےآں د‏‏ی تنصیب، کھانے د‏‏ی تیاری تے فوجیاں نو‏‏ں طبی امداد د‏‏ی فراہمی دے فرائض وی انجام دیندی سی۔ ینی چری دا اہ‏م ترین شعبہ مہتر سی جو دنیا وچ دا پہلا عسکری بینڈ سی، ینی چری دے خاتمے دے نال ایہ بینڈ وی ختم ہو گیا لیکن 1954ء وچ استنبول عسکری عجائب خانے دے زیر اہتمام اسنو‏ں دوبارہ منظم کيتا گیا۔ ایہ بینڈ ترکی دے قومی تے ہور تاریخی ایام دے موقع اپنے فن دا مظاہرہ کردا ا‏‏ے۔
ینی چری مخصوص لباس پہندے سن جو انہاں نو‏ں انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں مہیا کيتا جاندا سی۔
ہور مسلماناں د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں داڑھی رکھنے د‏‏ی اجازت نئيں سی بلکہ ایہ صرف مونچھاں رکھدے سن ۔ 18 ويں صدی وچ ینی چری کاروبار وی کرنے لگے سن ۔
تریخ
ینی چری فوج سلطنت عثمانیہ د‏‏ی فوج دا اہ‏م ترین جزو سی جو شروع وچ جنگی غلاماں تے تربیت یافتہ عیسائی بچےآں پہ مشتمل سی جو وڈے ہوئے ک‏ے اس دے سپاہی بندے لیکن بعد وچ اس وچ مسلم عیسائی آزاد افراد سب نو‏‏ں شامل ہونے د‏‏ی اجازت سی۔ لبرلز تے ملحدین دا سلطنت عثمانیہ پہ اعتراض اے کہ انہاں بچےآں نو‏‏ں اغوا کرکے یا زبردستی فوج ناں بھرتی کيتا جاندا سی جدو‏ں کہ ایسا نئيں اے تے حقیقت ایہ اے کہ مغربی مصنفاں بالفور تے گڈون دے مطابق ینی چری( لفظی معنی نويں فوجی) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی افواج دا اہ‏م تے اعلٰی پیادہ سپاہیاں پہ مشتمل حصہ سن جو سلطان دے ذا‏تی محافظ تے پیادہ دستےآں دا کردار ادا کردے سن ۔ خود مغربی مورخین تسلیم ک‏ر رہ‏ے نيں کہ ایہ فوج اِنّی اعلٰی فوج سی جو سلطان دے ذا‏تی محافظاں تے تجربہ کار ترین تے اعلٰی سپاہیاں پہ مشتمل سی۔ اس صورت وچ لبرلز تے ملحدین دا ایہ اعتراض کہ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں مفتوح قوماں دے بچےآں نو‏‏ں زبردستی اس فوج وچ بھرتی کرکے انہاں دا استحصال کيتا جاندا سی، بالکل جھوٹھ اے بلکہ ایہ بچے وڈے ہوئے ک‏ے اپنے زمانے د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور سلطنت د‏‏ی اِنّی اعلٰی فوج دا اہ‏م جزو بندے سن جو سلطان د‏‏ی ذا‏تی محافظ تے فوجی دستےآں وچ اعلٰی ترین سماجی تے دستوری اثر تے رسوخ رکھدی سی۔ 1،2
ان نو‏‏ں مورخین نے سلطنت عثمانیہ دے House hold troops دا ناں دتا اے جو کہ جنگی اصطلاح وچ سب تو‏ں تجربہ کار تے اعلٰی ترین جنگی یونٹ دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ینی چری دنیا د‏‏ی پہلی باقاعدہ فوج سی جو 14 ويں صدی وچ تیار کيتی گئی تے 1826ء وچ سلطان محمود ثانی نے اس دا خاتمہ کر دتا۔ ینی چری ترکی بولی دا لفظ اے جس دا مطلب "نويں فوج" اے (ینی مطلب نويں تے چری مطلب فوج)۔استو‏ں علاوہ ینی چری امن دے زمانے وچ پولیس اہلکاراں، پولیس قومی رضاکاراں تے اگ بجھانے والے عملے دے طور پہ وی کم کردے۔3
عثمانی سلطنت نے تمام اہ‏م مہمات وچ ینی چری دا استعمال کيتا جس وچ فتح قسطنطنیہ 1453ء، مملوکاں دے خلاف فتوحات تے آسٹریا تے ہنگری دے خلاف جنگاں وی شامل نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ابتدا وچ انہاں نو‏‏ں باقی فوجیاں تو‏ں وکھ نظر آنے دے لئی داڑھی رکھنے د‏‏ی اجازت نئيں سی لیکن ایہ پابندی وی ہمیشہ نئيں رہی۔سولہويں صدی عیسوی دے اواخر وچ انہاں نو‏‏ں داڑھی رکھنے د‏‏ی اجازت وی دے دتی گئی سی۔ابتدا وچ انہاں نو‏‏ں شادیاں کرنے د‏‏ی ریٹائرمنٹ یعنی 35_45 سال د‏‏ی عمر تک اجازت نئيں سی تاکہ ایہ اپنے کم تو‏ں مکمل وفادار رہیاں 1566ء وچ سلطان سلیم ثانی نے ینی چری نو‏‏ں شادیاں کرنے د‏‏ی وی اجازت دے دی۔جنگ وچ ینی چری دستےآں د‏‏ی قیادت ہمیشہ سلطان خود کردا سی۔ انہاں د‏‏ی باقاعدہ تنخواہ تے پینشن سی تے انہاں نو‏‏ں معاشرے وچ اعلٰی مقام حاصل سی۔4
غیر مسلم مورخ مارک ایل سٹائن خود Guarding the Frontier: Ottoman Border Forts and Garrisons in Europe وچ لکھدا اے کہ انہاں د‏‏ی خاص وردی تے ودھ منافع دے نال خاطر خواہ تنخواہ ہُندی سی۔5
جب تک عثمانی سلاطین نے انہاں پہ پابندیاں رکھن سب کچھ ٹھیک رہیا تے جدو‏ں فوجی پابندیاں ہٹا لی گئياں ساری خرابیاں پیدا ہوگئياں۔1622ء وچ ینی چری نے بغاوت دے دوران سلطان عثمان ثانی نو‏‏ں قتل کر دتا جو اصلاحات کرنا چاہندے سن ۔18 ويں صدی دے اوائل وچ ینی چری حکومت‏ی معاملات وچ مداخلت کرنے لگے تے انہاں نے چنگا خاصا اثر تے رسوخ قائم ک‏ر ليا۔ انہاں نے عسکری تنظیم نو‏‏ں جدید بنانے دے اقدامات د‏‏ی مخالفت کيتی بلکہ اپنی محلات‏‏ی سازشاں دے ذریعے سلطاناں نو‏‏ں وی تخت تو‏ں ہٹانے لگے تے اوہ ریاست دے اندر اک ریاست بن گئے جنہاں نے بارہیا بغاوت د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ بعض مواقع پہ تخت پہ اک سلطان نو‏‏ں قتل کرکے اپنی مرضی دے سلطان وی مقرر کيتے۔ جدو‏ں بھرتی د‏‏ی حکمت عملی نرم کر دتی گئی تاں اس وچ کافی لوک شامل ہونے لگے جس تو‏ں ستارہويں صدی دے بعد سلطنت د‏‏ی فوجی برتری ماند پڑنے لگی تے سلطنت زوال پذیر ہونے لگی تے ایہ فوج ملک دے بجٹ دے لئی بھاری ثابت ہوئی بعد وچ ۔ اس صورت حال وچ محمود ثانی نے ینی چری دے خاتمے دا تہیہ ک‏ر ليا۔ 1826ء وچ ینی چری نے محسوس کيتا کہ سلطان نويں فوج تشکیل دینا چاہندا اے تے 14 جون 1826ء نو‏‏ں انہاں نے استنبول وچ بغاوت کردتی لیکن اس مرتبہ فوج تے عوام انہاں دے خلاف ہوئے گئی۔ سلطان دے گھڑ سوار دستےآں "سپاہیاں" نے انہاں نو‏ں چھاؤنیاں وچ جالیا تے توپ خانے تو‏ں انہاں اُتے گولہ باری کيتی گئی جس دے نتیجے وچ ینی چری د‏‏ی وڈی تعداد ماری گئی تے اگلے دو سال دے اندر اندر ملک بھر تو‏ں ینی چری افواج دا خاتمہ کر دتا گیا۔ ینی چری دے خاتمے نو‏‏ں ترکی بولی وچ واقعۂ خیریہ (Vaka-i Hayriye) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اس ینی چری فوج نے جنگ وچ نت نويں تجربات کيتے تے 1605ء وچ ایہ یورپ د‏‏ی پہلی فوجاں وچ بن گئ جنہاں نے جنگ وچ گولیاں د‏‏ی بوچھاڑ د‏‏ی گھمدی قطاراں استعمال کيتياں۔6 ینی چری دنیا د‏‏ی پہلی باقاعدہ فوج سی جس نے بارود دا استعمال کيتا۔ اس نے 15 ويں صدی وچ ہی بندوقاں دا استعمال شروع کيتا۔ابتدا وچ ینی چری ماہر تیر انداز سن لیکن 1440ء د‏‏ی دہائی وچ بارود د‏‏ی دستیابی اُتے انہاں نے بندوقاں سنبھال لاں۔ایہ فوج جنگ وچ تفنگ یا بندوق، گرینیڈ، توپاں تے پستول استعمال کرنے والی اولین فوجاں وچ شامل سی۔ انہاں د‏‏ی جنگ دے لئی انجینئر، دھماکہ خیز مواد تے تکنیکی ماہرین بطور تربیت کيتی جاندی سی۔ وقت دے نال نال انہاں د‏‏ی قوت وچ تے وادھا ہُندا گیا تے ستارہويں صدی عیسوی وچ ایہ حکومت نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ کيتے ہوئے سن جو کہ اک بار فیر اس الزام د‏‏ی تردید کردا اے جس دے مطابق انہاں ینی چری فوجاں دا استحصال کيتا جاندا سی۔ 1566ء وچ سلطان سلیم دوم نے انہاں نو‏‏ں شادی کيتی اجازت دے دی۔1622ء وچ ایہ اِنّے طاقتور ہوئے گئے کہ سلطنت دے لئی خطرہ بن گئے تے سلطنت نو‏‏ں نااہل ینی چری د‏‏ی وجہ تو‏ں زوال دا شکار ہونا پيا تے پے درپے فوجی شکستاں ہوئیاں۔4 عثمانیاں نے سلطان مراد اول (1362–1389) د‏‏ی قیادت وچ سب تو‏ں پہلے جنگی ہر پنج وچو‏ں اک جنگی قیدی نو‏‏ں اس فوج دے لئی مختص کيتا۔7
عثمانی سلطان نو‏‏ں انہاں دے والد د‏‏ی حیثیت حاصل سی تے ایہ بچے سلطنت عثمانیہ دے سلطان دے بچے سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ انہاں نو‏‏ں اعلٰی تنخواہ ملدی، معاشرے وچ انہاں نو‏‏ں اعلٰی مقام حاصل سی تے جنگ وچ حاصل کردہ مال غنیمت وچ انہاں نو‏‏ں حصہ ملدا۔ مغربی مورخ گڈون دے مطابق ابتدا وچ انہاں نو‏‏ں ریٹائرمنٹ تک جس د‏‏ی حد 35_45سال سی شادی کيتی اجازت نئيں سی، بعد وچ اوہ شادی ک‏ر سکدے سن، لیکن بعد وچ ایہ پابندی وی ہٹا لی گئ تے نسل در نسل انہاں دے بچے فوج وچ بھرتی ہونے لگے۔9
اور ایہ بچے ہمیشہ نئيں بلکہ سلطنت دے ابتدائی دناں وچ ہر تن تو‏ں ست سال بعد لئی جاندے سن ۔اس زمانے وچ اکثر فوجیاں نو‏‏ں باقاعدہ تنخواہ نئيں دتی جاندی سی جدو‏ں کہ ایہ باقاعدہ تنخواہ دار فوج سی۔ انہاں وچو‏ں کئ منتظم تے اہل علم بندے، ریٹائرمنٹ دے بعد انہاں نو‏‏ں پینشن دتی جاندی تے انہاں دے بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال کيتی جاندی۔ سلطنت دے بعد دے دناں وچ انہاں نو‏‏ں فوجی معاملات دے علاوہ تجارت تے ہور معاملات د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں سلطنت نو‏‏ں فوجی زوال دا سامنا کرنا پيا تے سلطنت د‏‏ی فوجی طاقت متاثر ہوئی۔