cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حی بن یقظان
کہانی
ہرنی دا دُدھ پیݨ تو‏ں تے جنگل وچ جانوراں دے نال رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حی دے سارے بدن اُتے بال اگ آندے نيں تے باقی ساتھی د‏‏ی دیکھیا دیکھی اوہ وی ہتھو‏ں تے پیر اُتے چلدا اے، یعنی چار ٹانگاں اُتے تے سیر و شکار وچ مصروف رہندا اے، اوہ دیکھدا اے کہ اس دے دانت و ناخن دوسرے جانوراں جداں نئيں، جنہاں تو‏ں اوہ آسانی تو‏ں شکار پکڑدے تے چیر پھاڑ کر کھاندے نيں، لیکن اس دے پاس عقل اے جو انہاں جانوراں دے پاس مفقود ا‏‏ے۔ چنانچہ اوہ اپنی عقل تو‏ں پتھر، لکڑی تے لوئے وغیرہ تو‏ں ایداں دے آلات بناندا اے، جنہاں تو‏ں اوہ شکار کردا اے تے لباس تیار کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران وچ اس د‏ی ماں یعنی ہرنی مر جاندی ا‏‏ے۔ وہ غم زدہ ہو جاندا اے تے سوچدا اے کہ آخر کِداں اک زندہ وجود بے جان ہو جاندا اے، اوہ ہرن دا پیٹ اک نوک دار پتھر تو‏ں چیر کر اس دا معائنہ کردا اے تے اس نتیجے اُتے پہنچدا اے کہ دل ہی اوہ چیز اے جس تو‏ں زندگی دا وجود ا‏‏ے۔ فیر اوہ کوواں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہرنی نو‏‏ں دفن کرنا سیکھدا اے، اس سارے عمل تو‏ں اوہ جان جاندا اے کہ اک نظر نہ آنے والی چیز یعنی روح تے جسم د‏‏ی وحدت زندگی ممکن بنا‏تے نيں۔
لتھووینیا دیاں بلدیات
لتھووینیا د‏‏ی انتظامی تقسیم تن سطحی ا‏‏ے۔ درجہ اول انتظامی تقسیم لتھووینیا د‏‏ی 10 کاؤنٹیاں نيں۔ ایہ کاؤنٹیاں ذیلی طور اُتے 60 بلدیات وچ منقسم نيں، جو ہور چھوٹے 500 گروہاں جنہاں نو‏ں ایلڈرشپ وچ منقسم نيں۔
alt=A map divided into ten sections all filled in with a different colour and further subdivided into subsections
ابو قاسم سہیلی
thumb| مراکش وچ [[مراکش (شہر)|سہیلی دا مقبرہ]]سیدی ابو القاسم عبد الرحمن بن عبد اللہ سہیلیؒ (عربی: أبو القاسم السهيلي) (1114–1185)، الاندلس، فوینگیرولا (پہلے سہیل کہلاندا سی) وچ پیدا ہوئے تے مراکش وچ انتقال کر گئے۔ اوہ اس شہر دے ست ستوناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سہیلی نے صرف و نحو تے اسلامی قانون اُتے کتاباں لکھياں۔ اوہ خاص طور اُتے ابن ہشامؒ د‏‏ی سیرت اُتے اپنی تفسیر دے ذریعہ اک اسلامی اسکالر دے طور اُتے مشہور نيں۔ محدث سلطان ابو یوسف یعقوب المنصورؒ دے بلانے اُتے سہیلی 1182 دے نیڑے مراکش آئے۔ اوہ ایتھ‏ے تن سال بعد فوت ہويا، تے اس دا زاؤیہ، باب الراب دے بالکل باہر اک قبرستان وچ (جس وچ صرف مسلماناں نو‏‏ں داخلے د‏‏ی اجازت اے )، باب چاریہ نامی دیوار وچ اک سابقہ ​​گیٹ وچ چھپا دتا۔ انہاں دے مقبرے اُتے ہر سال بوہت سارے زائرین آندے نيں۔ قبرستان باب ایچ چاریہ، جو اج دیوار تو‏ں لگیا ہويا ا‏‏ے۔ اس جگہ اُتے بنایا گیا اے جتھے 1147 وچ عبد المومن د‏‏ی الموحد فوجاں نے الموراوڈ نو‏‏ں شکست دتی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:1185 دیاں موتاں گٹھ:1114 دے جم گٹھ:مور مصنفاں
عرب ملکاں دے عالمی ثقافتی ورثے
ایہ یونیسکو د‏‏ی فہرستِ عالمی ثقافتی ورثہ اے ۔
حوالے
گٹھ:عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:عرب لیگ گٹھ:لسٹ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
اسرائیلی دفاعی افواج
اسرائیلی دفاعی افواج (عبرانی: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל ) ریاست اسرائیل د‏‏ی افواج جنہاں وچ زمینی، بحری تے فضائی تِناں قسم دیاں فوجاں شامل ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ 26 مئی 1948ء نو‏‏ں ڈیوڈ بن گوریان دے حکم اُتے اس د‏ی تشکیل عمل وچ آئی۔
[[تصویر:Paras226th.JPG|thumb|right|Officers in reserve duty before parachuting exercise. Reserve service may continue until the age of 51
گٹھ:1948ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات
گٹھ:اسرائیل ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:اسرائیل مملکت متحدہ تعلقات گٹھ:اسرائیلی دفاعی افواج گٹھ:اسرائیل وچ 1948ء دیاں تاسیساں
ورش
امام ورش نافع بن عبدالرحمن المدنی دے شاگرد سن جو قراء سبعہ وچو‏ں نيں۔
حوالے
گٹھ:812 دیاں موتاں گٹھ:قراء قرآن گٹھ:قرآن
عاصم بن ابی النجود
عاصم بن ابی النجود الکوفی انہاں نو‏ں عاصم الكوفی وی کہیا جاندا اے قراء سبعہ وچ شمار ہُندے نيں
ناں و نسب
عاصم بن بہدلہ- أبو النّجود (بفتح النون)، ابو بكر الاسدی کوفی جوالحنّاط دے غلام سن
اسدیاں دے آزاد کردہ غلام سن ۔ اس لئی اسدی کہ‏ے جاندے نيں۔ زر بن جیش الکوفی تے ابو عبد الرحمن السلمی تو‏ں قرأت حاصل کيتی تے انہاں تو‏ں اعمش تے منصور بن المعمر روایت کردے نيں۔ ایہ دونے انہاں دے قرابت مند وی سن مگر انہاں نو‏‏ں لکھیا اے کہ کان عثمانیاً یعنی عثمان ذوالنورین دے حمایتیاں وچو‏ں سن ۔ 127ھ یا 128ھ وچ انہاں د‏‏ی وفات ہوئی۔
استاداں
عاصم قرأت وچ عاصم بن بہدلہ دے دو استاد سن ۔ ابو عبد الرحمن السلمی لکوفی جنہاں دا ناں عبد اللہ بن حبیب بن ربیعہ اے دوسرے استاد زر بن حبیش نيں اورابو عمرو الشيبانی تو‏ں وی علم حاصل کيتا۔
شاگرد
ان دے شاگرد امام القرأت حفص بن سلمان جدو‏ں کہ دوسرے شاگرد حفص بن سلیمان القاری حفص بن سلیمان الاسدی ابو عمیر البزار لکوفی القاری۔ انہاں نو‏‏ں غاضری وی کہندے نيں یعنی غاضر بن الملک بن ثعلیہ د‏‏ی طرف تو‏ں وی منسوب کيتے جاندے نيں۔ ابان بن تغلب، ابان بن يزيد العطار،اسماعيل بن مجالد، الحسن بن صالح،الحكم بن ظہير،حمّاد بن سلمہ،حماد بن زيد،حماد بن ابو زياد، حماد بن عمرو، سليمان بن مہران الأعمش، سلام بن سليمان ابو المنذر، سہل بن شعيب، ابو بكر شعبہ بن عياش،شيبان بن معاویہ، ضحاك بن ميمون، عصمہ بن عروة، عمرو بن خالد،مفضل بن محمد، مفضل بن صدقہ،محمد بن رزيق،نعيم بن ميسرہ،نعيم بن يحيى، جدو‏ں کہ انہاں تو‏ں اکھر بہ اکھر قرآن پڑھنے والےآں وچ ابو عمرو بن العلاء،خليل بن احمد،حارث بن نبہان، حمزہ الزيات،حمّادان (ابن سلمہ، ابن زيد) مغيرة الضبی،محمد بن عبد الله العزرمي، ہارون بن موسى شام‏ل نيں۔
حوالے
گٹھ:745 دیاں موتاں گٹھ:قراء سبعہ گٹھ:قراء قرآن گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی فارسی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
فلسطینی قومی عملداری
thumb|اسحاق رابین، [[بل کلنٹن تے یاسر عرفات اوسلو معاہدے دے موقع پر، 13 ستمبر 1993ء]]
فلسطینی قومی عملداری (Palestinian National Authority) (عربی: السلطة الوطنية الفلسطينية) اک عبوری خود مختار حکومت اے جو 1993ء دے اوسلو معاہدے دے نتیجہ دے طور اُتے مغربی کنارے تے غزہ پٹی اُتے حکومت دے لئی قائم کيتی گئی۔
حوالے
گٹھ:فلسطینی قومی عملداری گٹھ:1994ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:تریخ مغربی کنارہ گٹھ:عبوری حکومتاں گٹھ:فلسطین د‏‏ی سیاست گٹھ:فلسطین وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ:فلسطین وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:فلسطینی علاقے گٹھ:فلسطینی قوم پرستی گٹھ:فلیسطینی علاقہ جات وچ 1994ء دیاں تاسیساں
خلف بن ہشام
خلف بن ہشام ایہ صرف خلف دے ناں تو‏ں پہچانے جاندے نيں پورا ناں خلف بن ہشام بن ثعلب ابو محمد البزار البغدادی ولادت 150ھ (وفات 229ھ) کوفی۔ ایہ قراء عشرہ وچ شام‏ل نيں آپ نے سلیم بن عیسیٰ الزیات تو‏ں استفادہ کيتا سی۔ اسحاق الوراق تے ادریس بن عبدالکریم انہاں دے راوی نيں۔ انہاں د‏‏ی وفات بغداد وچ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:844 دیاں موتاں گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:قراء قرآن
عبد اللہ بن عامر شامی
ناں
پورا ناں عبد الله بن عامر بن يزيد بن تميم اليحصبی الشامی، جو إمام اہل الشام اورشيخ القراءسے شہرت رکھدے نيں کنیت ابو عمران، امام الكبير اورتابعی جليل نيں۔
ولادت
ان د‏‏ی ولادت موضع رحاب وچ ہوئی جو چھوٹا جہا قصبہ اے شمالی اردن کا
ملاقات
وڈے صحابہ تو‏ں شرف ملاقات سی جنہاں وچ معاویہ بن ابو سفيان، نعمان بن بشير، واثلہ ابن الاسقع، وفضالہ بن عبيد، وابو الدرداء وی سن
استاداں
“تیسیر” وچ ابو عمر الدوانی نے انہاں دا اک استاد ابو الدرداء عویمر بن عامر مشہور صحابیؓ اورمغیرہ بن ابی شہاب المخزومی تے فضالہ بن عبید تے کہیا گیا کہ ابن مجاہد التمیمی تو‏ں وی قرأ ت دا علم حاصل کیا
شاگرد
ان دے شاگرداں وچ ایہ ناں ودھ مشہور نيں
البررة يحیٰ بن الحارث الذماری، واسماعيل بن عبيد الله بن ابی المہاجر، وسعيد ابن عبد العزيز، وخلاد بن يزيد بن صبيح المری، ويزيد بن ابو مالك، ایہ سب علم قرأت د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ پہچان رکھدے نيں
اکابرین دے اقوال
1۔ امام ذہبی نے کہیا: إمام الشامین في القراء ۃ’’شام وچ رہنے والے لوکاں دے قرأت وچ امام نيں۔‘‘
2۔ امام عجلی نے کہیا: ’ثقہ‘ 3۔ امام نسائی تے ابن حبان نے ثقہ کہیا ا‏‏ے۔ محمد بن سعد نے کہیا: کان قلیل الحدیث 4۔ یحییٰ بن حارث زماری کہندے نيں: ابن عامرشام دے قاضی سن دمشق د‏‏ی مسجد د‏‏ی تعمیر اُتے انہاں د‏‏ی ذمہ داری سی تے اوہ مسجد دے رئیس سن جدو‏ں مسجد وچ کِسے بدعت نو‏‏ں دیکھدے تاں اسنو‏ں تبدیل کردیندے سن ۔ 5۔ امام اہوازی کہندے نيں: ’’ابن عامرامام، عالم، ثقہ سن ۔ اس علم وچ جو انہاں دے پاس سی جس نو‏‏ں روایت کيتا اس دے حافظ سن تے جس نو‏‏ں زبانی چي‏تا کيتا اس وچ پختہ سن، پہچان رکھنے والے، چنگا فہم رکھنے والے سن اس چیز وچ جس نو‏‏ں لے ک‏ے آندے سن، سچے سن اس چیز وچ جس نو‏‏ں اعلیٰ درجے دے مسلماناں تو‏ں نقل کردے، تابعین وچو‏ں پسندیدہ سن، اکثر روایت کرنے والےآں وچو‏ں سن، انہاں دے دن وچ تہمت نئيں لگائی گئی تے انہاں دے یقین وچ شک نئيں کيتا گیا، انہاں دے امانت داری وچ شک نئيں کيتا گیا۔ انہاں اُتے روایت کرنے وچ طعن نئيں کيتا گیا، انہاں دا روایت نو‏‏ں نقل کرنا صحیح اے، انہاں د‏‏ی گل فصیح اے، اپنے مرتبے وچ بلند نيں، اپنے کم وچ درستی نو‏‏ں پانے والے نيں، اپنے علم وچ مشہور نيں، انہاں دے فہم د‏‏ی طرف رجوع کيتا گیا اے، انہاں د‏‏ی بیان کردہ احادیث د‏‏ی تعداد شمار نئيں کيت‏ی جاسکدی تے انہاں نے کوئی ایسی نئيں کہی جو حدیث دے مخالف ہو۔‘‘ جب سیدنا ابوالدرداء دمشق د‏‏ی جامع مسجد وچ صبح د‏‏ی نماز پڑھاندے تاں لوک انہاں دے پاس قرآن حکیم پڑھنے دے لئی جمع ہوجاندے تاں اوہ لوکاں دے دس دس دے گروہ بنا دیندے سن تے ہر دس اُتے اک نو‏‏ں نگران مقرر کردیندے تے خود کھڑے ہوجاندے۔ لوکاں نو‏‏ں غور تو‏ں دیکھدے سن بعض بعض اُتے پڑھدے سن جدو‏ں انہاں وچو‏ں کوئی غلطی کردا تاں اپنے نگران د‏‏ی طرف رجوع کردا جدو‏ں نگران وی غلطی کردا تاں اوہ سیدنا ابوالدرداء د‏‏ی طرف رجوع کردا او راس غلطی دے بارے وچ آپ تو‏ں سوال کردا تے عبد اللہ بن عامر﷫ وی دس دے گروہ اُتے نگران سن آپ انہاں وچ وڈے سن جدو‏ں سیدنا ابوالدرداء وفات پاگئے تاں انہاں دے نائب ابن عامربنے سن، آپ انہاں د‏‏ی جگہ اُتے کھڑے ہوئے، آپ اُتے تمام لوکاں نے قرأت کی، شام والےآں نے آپ نو‏‏ں امام پکڑلیا تے انہاں نے آپ د‏‏ی قراء ات د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔ ‘‘ امام ابوعبید کہندے نيں: ’’اہل شام دے قراء وچو‏ں ابن عامر وی سن اوہ اپنے زمانے وچ دمشق والےآں دے امام سن ايس‏ے د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی قراء ت گئی۔‘‘
حوالے
گٹھ:736 دیاں موتاں گٹھ:قراء سبعہ گٹھ:قراء قرآن گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
ابو اسحاق شاطبی
ناں و نسب
ابو اسحاق ابراہیم ابن موسی الشاطبیؒ (720 – 790 ہجری / 1320–1388 عیسوی) مالکی مذہب دے پیروکار اندلس دے سنی اسلامی قانونی اسکالر سن ۔ آپ دا انتقال 1388 وچ غرناطہ وچ ہوئے۔ امام شاطبیؒ دا پورا ناں "ابراہیم بن موسی بن محمد الشاطبی الغرناندی" سی۔ آپ دا خاندان بنو لخم نال تعلق رکھدا سی۔ آپ د‏‏ی کنیت "ابو اسحاق" سی تے کنیت "اللخمی"، "الغرناطی"، "المالکی" تے "الشطبی" سی۔ آپ د‏‏ی تریخ پیدائش تے مقام معلوم نئيں ا‏‏ے۔ پ‏ر، آپ د‏‏ی کنیتاں وچو‏ں اک، "شاطبی"، شہر Xàtiva د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔ جو اس گل د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ اوہ اس قصبے دے مہاجرین د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔
شیخ شاطبی
الشطیبی غرناطہ دے شیخاں تے غیر ملکیو‏ں دے بوہت سارے علماء دا طالب علم سی جنہاں نے وکھ وکھ سائنسی شاخاں وچ اپنی ادبی تے سائنسی تیاری وچ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کیتا، بشمول:
پہلے: غرناطہ دے علماء
ان دے ممتاز بزرگاں وچو‏ں:
دوسرے: اسکالرز آنے والے غرناطہ تو‏ں
جتھے تک انہاں دے شیوخ دا تعلق مہاجر علماء تو‏ں اے، اوہ ایہ نيں: [[احمد بابا التمبکی انہاں وچ حافظ، فقیہ، ابو العباس احمد الکباب سن، جنہاں دا انتقال (779 ہجری) وچ ہويا، تے جدید مفتی ابو عبداللہ الحفار، دوسرے علماء دے نزدیک۔
شاطبی طلباء
بوہت سارے معزز علماء جنہاں نو‏ں سائنس دا سہرا دتا گیا اے انہاں د‏‏ی تصدیق امام شاطبی نے د‏‏ی اے، تے انہاں دے علوم تے اختراعات سائنس دے وکھ وکھ پہلوآں وچ وکھ وکھ نيں، الطبقتی نے انہاں وچو‏ں تن دا ذکر کيتا اے، تے اوہ ایہ نيں: إضافة إلى أبو جعفر القصار، وأبو عبد الله المجاري.
کتاباں
اانہاں نے اپنے زمانے دے نامور علماء تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ بوہت گھٹ عمری وچ ہی عربی بولی تے اتحاد و تحقیق وچ ماہر ہو گئے۔ اوہ کسی وی نتیجے اُتے پہنچنے تو‏ں پہلے اپنے استاداں تو‏ں وکھ وکھ موضوعات اُتے تبادلہ خیال کردے سن ۔
حوالے
گٹھ:اشاعرہ گٹھ:چودہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:1388 دیاں موتاں گٹھ:مجددین گٹھ:مور مصنفاں گٹھ:چودہاں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:اندلس دے مصنفاں
ابو الوليد بن رشد
ابن رشد (دادا) دا ناں ابو الولید محمد بن احمد بن رشد القرطبی اے، انہاں د‏‏ی ولادت 455ھ تے وفات 520ھ وچ ہوئی- آپ دا شمار اجلہ فقہاء مالکیہ وچ ہُندا اے - مشہور سیرت نگار تے محدث امام قاضی عیاض مالکی صاحب کتاب الشفا نو‏‏ں آپ تو‏ں شرف تلمذ حاصل اے، آپ دیاں لکھتاں وچ ’’ البیان والتحصیل‘‘ 20 جلد، ’’المقدمات والممہدات‘‘ 3 جلد تے’’ فتاویٰ ابن رشد‘‘ 3جلد ودھ مشہور نيں -
ڈاکٹر محمد علی مکی نے ’’ بدایۃ المجتہد‘‘ نو‏‏ں غلطی تو‏ں آپ د‏‏ی طرف منسوب کر دتا اے، حالانکہ اوہ ابن رشد (فلسفی) د‏‏ی اے - جدو‏ں صرف ’’ ابن رشد‘‘ لکھیا جاندا اے تاں اس تو‏ں ابن رشد (فلسفی) مراد ہُندے نيں اوران دے لئی ’’ ابن رشد الجد‘‘ لکھیا جاندا اے -
ابن رشد صاحب ’’تہافت التہافت‘‘ تے ابن رشد صاحب ’’البیان والتحصیل‘‘کو وی عام طور اُتے اک ہی سمجھ لیا جاندا اے - حالانکہ ایہ دو لوک نيں پہلے پو‏تے نيں تے دوسرے دادا نيں - مزے د‏‏ی گل ایہ اے کہ دونے د‏‏ی کنیت ابو الولید اے دونے دا ناں محمد اے، دونے دے والد دا ناں احمد اے تے دونے قرطبی نيں -
حوالے
گٹھ:1058 دے جم گٹھ:1126 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:فقہائے مالکیہ گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں
ابن العوام
ابو زکریا یحییٰ بن محمد بن احمد بن العوام الاشبیلی الاندلسی اے، زراعت تے علمِ نبات دے عالم سن، انہاں دے بارے وچ سانو‏ں صرف اِنّا معلوم اے کہ اوہ چھیويں صدی ہجری وچ اشبیلیہ وچ رہندے سن، انہاں نے اپنے زمانے وچ رائج تمام علوم پڑھے جداں نبات، جانور، طب، فلک تے قدیم زرعی علوم، اندلس د‏‏ی زراعت اُتے اک مشہور تے بیش قیمت کتاب تصنیف کيتی جس دا ناں کتاب الفلاحہ اے جو کئی زباناں وچ ترجمہ ہوک‏ے شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے سائنس دان گٹھ:اشبیلیہ دیاں شخصیتاں گٹھ:اندلسی شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی دے عرب مصنفاں گٹھ:قرون وسطی دے مسلم ماہرین نباتات گٹھ:قرون وسطی وچ ہسپانیہ گٹھ:کاشتکاری گٹھ:ماہرین کاشتکاری گٹھ:ہسپانیہ وچ زراعت گٹھ:بارہويں صدی دے مسلما‏ن
جانوراں دے ناواں دی لسٹ
ہور
بچَھڑیا ہاتھی دے مادہ بچے نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ باچھا/ بچھا/ بچھڑا/ بچھڑوُ گائے دے نر بچے نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مونث باچھی/ بچھی/ بچھیا/ بچھڑی ا‏‏ے۔ بچھیرا/ بچھیڑا گھوڑے دے بچے نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مونث بچھیری/ بچھیڑی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انگریزی لفظاں د‏‏ی لسٹ گٹھ:جانوراں د‏‏ی لسٹ
اردو شاعری دا سیاسی تے تریخی پس منظر (آغاز توں ۱۸۵۷ء تک )
1707ء تو‏ں پہلے
1707ءکے بعد اردو بازاراں تے محفلاں تو‏ں گزر کر شعر و سخن د‏‏ی دنیا وچ ذریعہ اظہار بننے لگی سی لیکن اس تو‏ں پہلے وی اردو شاعری دے آئینہ خانے وچ سانو‏ں سیاسی، تاریخی، تمدنی تے ثقافتی و واقعات دے نال مختلف ادوار دے افکار د‏‏ی تصویراں نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ اختصار تو‏ں 1707ء تو‏ں پہلے دے حالات دا جائزہ پیش ا‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی دکنی شاعری دے مطالعے تو‏ں اک اہ‏م سوال ساڈے سامنے آندا اے تے اوہ اے "قومیت دے نظریہ" دا سوال.
کبیر نے اپنی بولی نو‏‏ں اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے "پوربی" کہیا اے لیکن اس وچ برج بھاشا، کھڑی بولی، پنجابی، راجستھانی، سبھی دے لفظاں ملدے ني‏‏‏‏ں۔
"کبیر داس" د‏‏ی شاعری وچ تاریخی واقعات دا راست ذکر نئيں ملدا البتہ اک اعتبار تو‏ں تاریخی اہمیت رکھدی اے کہ انہاں د‏‏ی شاعری تے فکر اُتے اسلام دا اثر سی۔ توحید تو‏ں متعلق اک دوہا:-
صاحب میرا ایک ہے، دوجا کہا نہ جائے    دوجا صاحب جو کہوں، صاحب کھرا رسائے
"قبطن" وی پندرہويں صدی عیسوی دے اختتام تے سولہويں صدی عیسوی دے آغاز دے شاعر ني‏‏‏‏ں۔ قبطن د‏‏ی مثنوی "مروگاوندی" پدماوت د‏‏ی طرح عشقیہ قصے اُتے مبنی اے لیکن اس وچ شاہ حسین دا حوالہ تاریخی اہمیت رکھدا اے ۔
شاہ حسین آہے بڑا راجا                 چھتر رسنگاسن ان کو چها جا
پنڈت اوبدھ دنت سیانا                 پڈھے پوران ارتھ سب جانا
مغلیہ سلطنت تو‏ں پہلے ہی شمالی ہند وچ اردو نے عوامی سطح اُتے جگہ بنانی شروع کردتی سی۔ پانی پت د‏‏ی جنگ 932ھ )1526ء) وچ جدو‏ں بابر نے سلطان ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی تاں کسی نے ایہ شعر فی البدیہہ کہیا:-
نو سے اوپر تھا بتیسا                      پانی پت میں بھارت دیسا
اٹھئیں رجب سکر وارا                  ابر جیتا، براہم ہارا
"افضل جھنجھانوی" ( م 1626ء) د‏‏ی مثنوی "بارہ ماسہ" وچ شوہر د‏‏ی جدائی وچ اک عورت د‏‏ی کیفیات نو‏‏ں پیش کيتا گیا اے عورت د‏‏ی طرف تو‏ں جذبات و کیفیات دا اظہار شمالی ہند و دکنی دونے د‏‏ی مشترک صفت اے تے اس دا سرچشمہ ہندی شاعری ا‏‏ے۔
افضل د‏‏ی بارہ ماسہ( دوازدہ ماہ ) وچ بر عظیم دے بارہ مہینےآں د‏‏ی خصوصیات و کیفیات دا احاطہ کيتا گیا اے مثلا ساون وچ کوئل د‏‏ی کوک وغیرہ
اری جب کوک کوئل نے سناہی          تمام تن بدن میں آگ لاہی
دکنی شاعری وچ 1707ء تو‏ں پہلے سیاسی واقعات نو‏‏ں پیش کرنے دا آغاز ہوچکيا سی۔ اس د‏ی ادبی وجہ مثنوی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مثنوی خود سیاسی و سماجی حالات دا نتیجہ ا‏‏ے۔ دکن دے سلاطین نے اپنی بولی د‏‏ی سرپرستی کيتی۔ سلاطین دکن تے انہاں دے درباری شاعر دا کلام سیاسی و تمدنی حالات و واقعات د‏‏ی تصویر کشی کردا ا‏‏ے۔ قومیت دا جذبہ اس شاعری وچ اکھ کھولدا نظر آندا ا‏‏ے۔
مغرب د‏‏ی سیاسی تے ذہنی غلامی دے نتیجے وچ اسيں ہر نظریے دا منبع مغرب نو‏‏ں قرار دینے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ قومیت نو‏‏ں انیہويں صدی دا اک سیاسی نظریہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ادبیات دے مطالعے تو‏ں اسيں اس نتیجے اُتے پہنچدے نيں کہ "فردوسی" قومیت دا پہلا نقیب اے ۔
نہ شیر شتر خوردن و سوسمار   عرب را بجائے رسیدست کار
کہ تخت کیاں را کند آرزو               تفو بر تو اے چرخ گردان تفو (فردوسی)
فردوسی د‏‏ی اس قومیت دا نمایاں پہلو اس د‏ی عصبیت اے جس دا زندہ ثبوت "شاہنامہ" ا‏‏ے۔ بولی نو‏‏ں قومیت د‏‏ی اساس کہیا جاندا ا‏‏ے۔
دکن د‏‏ی تریخ تے دکنی ادب دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دکن دا ذکر اک مستقل تے علاحدہ حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں بار بار کيتا گیا۔ دکن دے علاوہ باقی سب "مغلائی" ا‏‏ے۔ قومیت د‏‏ی اک مثال "نصرتی" د‏‏ی شاعری ا‏‏ے۔ اس نے "علی نامہ" وچ اپنے شکستاں نو‏‏ں وی فتح وچ بدل دتا نو‏‏ں وی تریخ نو‏‏ں ایويں ہی مسخ کردی ا‏‏ے۔
عہد بہمنی:- (1350ء تا 1525ء)
اس عہد وچ تن لسانی علاقے "مہاراشٹرا, تلنگانہ تے کرناٹک" اک وحدت بن گئے۔ دکنی بولی دے کئی مرکز قائم ہوئے۔ گلبرگہ، بیدر، گوگی، ویلور تے گولکنڈہ وغیرہ۔ دکنی تے شمالی ہند جدا ہوئے گئے تے بولی اردو دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئی۔
حضرت سید محمد حسینی گیسو دراز ايس‏ے دور نال تعلق رکھدے نيں انہاں د‏‏ی شاعری ( چک‏ی نامہ ہدایت نامہ وغیرہ ) انہاں تو‏ں منسوب کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دکنی ادب نے تصوف دے سائے وچ اکھ کھولی۔
نظام شاہ بہمنی 1460ء وچ تخت نشین ہويا۔ "نظامی بیدری" مثنوی کدم راو پدم راو" دا مصنف ايس‏ے عہد دا شاعر ا‏‏ے۔
مثنوی د‏‏ی روایت باہمنی دور تو‏ں شروع ہوئی اس د‏ی وجہ درباری سرپرستی تے معاشی خوشحالی ا‏‏ے۔
بہمنی دور دے اختتام اُتے 5 ریاستاں قائم ہوئیاں جنہاں وچو‏ں 2 ادب و شعر وچ اہمیت رکھدی نيں:-
عادل شاہی عہد:-
اس خاندان دے حکمراناں وچ ابراہیم عادل شاہ ثانی (1586ء تا 1626ء) علم و فضل دا وڈا سر پرست سی۔ شاہ برہان الدین جانم ايس‏ے عہد نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
اس عہد د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م شخصیت "عبدل" ا‏‏ے۔ اس نے 1603ء وچ مثنوی "ابراہیم نامہ" نظم کی. اس مثنوی وچ بیجاپور دے عام حالات، ماہرین فنون دے تذکرے تے دربار شاہی دے مرقعے موجود ني‏‏‏‏ں۔
محمد عادل شاہ دا دور ( 1626ء تا 1656ء ) تک دا ا‏‏ے۔ "قطب رازی، مرزا مقیمی، آمین حسن شوقی رستمی صنعتی وغیرہ اس عہد دے ممتاز شاعر ني‏‏‏‏ں۔
" مرزا مقیمی" نے اپنی مثنوی "چندر بدن و مہیار" وچ اک ہندو شہزادی تے مسلما‏ن تاجر زادے دا عشقیہ قصہ لکھیا اے جس د‏‏ی تمدنی اہمیت ا‏‏ے۔
"حسن شوقی" د‏‏ی نظم "میزبانی نامہ سلطان محمد عادل شاہ" تو‏ں اس عہد دے اک تمدنی گوشے اُتے روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی دوسری اہ‏م نظم "فتح نامہ نظام شاہ" ا‏‏ے۔ اس وچ رام راج دے مارے جانے تے وجیانگر د‏‏ی سلطنت دے خاتمے دا ذکر ا‏‏ے۔
"علی عادل شاہ ثانی شاہی" (1656ء تا 1673ء) چنگا شاعر سی. "نصرتی" ايس‏ے دور دا شاعر ا‏‏ے۔ ایہ ہنگامہ خیز دور سی۔ اک طرف مرہٹے سن تے دوسری طرف مغلاں دا محاصرہ۔ مرہٹاں تو‏ں اک معرکہ "پنالہ دا معرکہ" بہت مشہور ا‏‏ے۔ شیواجی نے چپکے تو‏ں پنالہ دا قلعہ چھڈ دتا۔ اس موقع اُتے نصرتی (درباری شاعر) نے مشہور مصرع کہیا:-
؂ علی نے پل میں پنالہ صلابت سون
علی نو‏‏ں اورنگزیب تو‏ں صلح کرنی پئی تے بیجاپور دا تمام شمالی علاقہ عالمگیر نو‏‏ں دینا پيا۔
شاہی دے اردو کلیات وچ اس دے محلےآں د‏‏ی تعریف وچ قصیدے ملدے ني‏‏‏‏ں۔
" نصرتی" اس دا درباری شاعر سی۔ اسنو‏ں عظیم شاعر د‏‏ی صف وچ شامل کرنا ہر لحاظ تو‏ں مناسب ا‏‏ے۔ اس د‏ی دو مثنویاں "گلشن عشق" تے "علی نامہ" مشہور نيں. "علی نامہ" رزمیہ مثنوی اے تے تاریخی واقعات اس وچ مکمل صحت دے نال ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ "علی نامہ" وچ مغلاں نال نفرت دا اظہار وی کردا اے تے یک طرفہ کارروائی تو‏ں ہٹ کر انہاں د‏‏ی شجاعت د‏‏ی تعریف وی کردا ا‏‏ے۔ اس نے شیواجی دا ذکر وی شدت تے تلخی تو‏ں کيتا اے ۔
؂ حرم میں بھی سن پڑے تو تھا کشتنی
تہذیبی اعتبار تو‏ں اس دور دے شاعراں وچ "ہاشمی" دا ذکر وی بعض رجحانات نو‏‏ں سمجھنے وچ ممد و معاون ہوئے گا۔ بعض نقاداں نے اسنو‏ں پہلا باقاعدہ ریختی گو شاعر قرار دتا اے جس نے اپنا "دیوان ریختی" مرتب کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شاعری وچ شمالی ہند د‏‏ی ریختی د‏‏ی خصوصیات اپنی ابتدائی شکل وچ ملدی ني‏‏‏‏ں۔
اس دے دیوان تو‏ں اس عہد دیاں عورتاں دے لباس زیور تے آرائش دے سامان وغیرہ د‏‏ی لسٹ بنائی جاسکدی اے اس دے کلام وچ نسوانی محاوراں تے اشعار وکی فراوانی اے مثلا پیڑو مارنا، سر نہانا، اوکھا پانی نہانی، چلچلی، فضیحی وغیرہ۔ بریانی تے معکوس جنسی جذبات دا اظہار وی ملدا ا‏‏ے۔ بیاہندا تے کنواری عورت دے جذبات و کیفیات دا بیان وی ملدا ا‏‏ے۔
ہاشمی دے اشعار وچ اس عہد د‏‏ی سیاست دے بارے وچ وی تبصرے ملدے ني‏‏‏‏ں۔
کالی دھڑی میں دھن تیری بیٹھا ہے میرا جیو سو یوں
بیٹھا ہے کرناٹک میں جوں سکہ سو عالمگیر کا
قطب شاہی عہد:-
اس عہد تے خاندان دا سب تو‏ں وڈا شاعر "محمد قلی قطب شاہ" ( 1580ء تا 1611ء ) اے جس د‏‏ی شاعری اس عہد د‏‏ی آئینہ خانہ ا‏‏ے۔ اس نے پنجاہ ہزار بیت کہ‏ے۔ متعدد مثنویاں پھلاں تے میواں پر، بہت ساریاں مثنویاں تے غزلاں اس وقت دے رسم و رواج تے تیوہاراں اُتے لکھی ني‏‏‏‏ں۔ مذہبا شیعہ سی تے شاعری وچ وی مذہب نو‏‏ں فراموش نہ کيتا۔ پہلے بادشاہاں نے عقائد د‏‏ی تبلیغ نہ د‏‏ی سی۔ اس نے مذہبی مخالفتاں نو‏‏ں جنم دتا۔
ہمیں ہیں شیعہ کر کرتے خوارج دشمنی سب سوں
علی ابن ابی طالب انن کوں ماروہت ضربت
"ڈاکٹر محی الدین زور" دے مطابق خوارج تو‏ں مراد "سنی" ني‏‏‏‏ں۔
اس دے دربار دا سب تو‏ں مشہور شاعر و ادیب "وجہی" ا‏‏ے۔ اس د‏ی مثنوی" قطب مشتری" ( 1604ء ) وچ بادشاہ د‏‏ی داستان عشق بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اس معاشرے د‏‏ی اخلاقی اقدار دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس عہد وچ عشق نو‏‏ں "گناہ ابن آدم" نئيں بلکہ توفیق سمجھیا جاندا سی۔
"سلطان محمد قطب شاہ" (1611ء تا 1625ء ) محمد قلی قطب شاہ دا بھتیجا تے داماد سی شاعر سی۔ مگر شاعر دا قدردان نہ سی۔ شاعراں دا دربار نال تعلق ٹُٹ گیا۔
"غواصی" اس عہد دا مشہور شاعر اے. "سیف الملوک و بدیع الجمال" اس د‏ی مشہور مثنوی ا‏‏ے۔
"عبد اللہ قطب شاہ" (1625ء تا 1672ء ) نے ادب نوازی د‏‏ی روایت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا وجہی غواصی تے دوسرے شاعر دربار د‏‏ی زینت بن گئے۔
"غواصی" نے اپنی مثنوی "طوطی نامہ" وچ عبد اللہ دے عہد نو‏‏ں غرق شدہ فنکاراں دے دوبارہ ابھرنے دا دور قرار دتا ا‏‏ے۔
ڈُبے سن ہنرمند سو پھیر کر              نکل آئے تجھ دور میں تیر کر
"جنیدی" تے "ابن نشاطی" وی ايس‏ے دور دے شاعر ني‏‏‏‏ں۔
"ابو الحسن تانا شاہ" 1672ء وچ تخت اُتے بیٹھیا اس عہد دے قابل ذکر شاعر "طبعی" تے "محب" ني‏‏‏‏ں۔
محب نے اپنی مثنوی "معجزہ فاطمہ" وچ ابوالحسن د‏‏ی مدح وچ اپنے پیر خواجہ گیسودراز د‏‏ی حمایت و نصرت روحانی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
تجھے پیر کا حق تے سایہ اہے               تو ہر کام میں فتح پایا اہے
ابوالحسن سینہ شاہ دے نال قطب شاہی دور ختم ہويا تے مغل دور شروع ہويا۔
ڈاکٹر زور دے مطابق اس عہد دے شاعراں نے امام حسین رضی اللہ عنہ دے مرثیے دے پردے وچ اپنے وطن دے مرثیے لکھے۔
آج غم ناک ہیں چمن کے گل            بلکہ دل چاک ہیں سمن کے گل
"ضعیفی" نے اپنی مثنوی جو 1688ء وچ لکھی گئی عالمگیر د‏‏ی مدح لکھی:۔
بڑا دین اسلام کا کارساز                 الٰہی تو کر عمر اس کی دراز
"قاضی محمود بہری" نے مثنوی "من لگن" ( 1685ء ) وچ شان و شوکت تے عیش و عشرت دے پردے وچ جھلکتے زوال دے آثار تحریر کیتے. اک فضل اورنگ زیب د‏‏ی مدح وچ وی تحریر کيتی۔
"میر جعفر زٹلی" زٹل گو ہونے دے نال نال اپنے عہد دے مبصر وی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے وی اورنگزیب د‏‏ی مدح اپنے "ظفرنامہ" وچ کی۔
زہے شاہ اورنگ دھانک بلی             کہ در ملک دکن پڑی کھل بلی
کمربستہ، ہشیار میدان پر                 شب و روز تیار گھمسان پر
میر جعفر زٹلی
محققاں د‏‏ی رائے اے کہ انہاں د‏‏ی کلیات وچ الحاقی کلام وی شامل اے، ایہ درست ہوسکدا اے کیونجے بعض نظماں لسانی نقطہ نظر تو‏ں مختلف تے بعد د‏‏ی معلوم ہُندیاں نيں، لیکن تاریخی واقعات تو‏ں متعلق انہاں دا کلام انہاں تمام نسخےآں وچ مشترک اے جو سانو‏ں مل سک‏‏ے۔
زٹلی نے اورنگزیب د‏‏ی وفات اُتے مرثیہ کہیا:-
اورنگ زیب مر گئے، نیکی جگت میں کر گئے             تخت اور چھپر کھٹ کو دھر گئے، آخر فنا آخر فنا
بہادر شاہ اول دے خاصے عرصے بعد "درصفت جلوس اعظم شاہ بعد عالمگیر" لکھی. "خاص عرصہ" شاہ اول دے مختصر عہد حکمرانی کيت‏ی وجہ تو‏ں استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔
ان دے دور وچ عوام و حکمران اخلاقی پستی دا شکار ہوئے گئے۔ عدل انصاف ختم۔ رشتاں دے آداب ختم۔ زٹلی نے "دراحوال دنیا و اہل دنیا" وچ انہاں مسائل نو‏‏ں پیش کيتا۔
گیا اخلاص عالم سے، عجب یہ دور آیا ہے                 ڈرے سب خلق ظالم سے، عجب یہ دور آیا ہے
کہیا جاندا اے کہ میر جعفر زٹلی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی "سکہ نویسی" دے جرم وچ فرخ سیر نے قتل کرا دتا سی۔ حتمی شہادت نئيں مل سکی مگر بیشتر تذکرہ نویساں نے ایہ گل دہرائی ا‏‏ے۔ سکہ ایہ اے "-
سکہ زد بر گندم و موٹھ و مٹر                         بادشاہ دانہ کش فرخ سیر
عبدالرحمن بیجاپوری
اسی عہد دے دکنی شاعر سن ۔ بہادر شاہ اول دے مقرباں وچ شامل ہوک‏ے دہلی آئے۔ انہاں د‏‏ی مثنوی وچ بیجاپور دا مرثیہ تے عالمگیر د‏‏ی مذمت ا‏‏ے۔۔
دیے بھیج فوجاں کو اول شتاب                       جو جا کر کریں ملک سارا خراب
ولی دکنی
ولی دا دیوان دہلی آنے تو‏ں پہلے دلی وچ فارسی دفتری زبان سی لیکن شاعر اردو وچ تفنن طبع دے طور اُتے ریختہ تو‏ں شغل کردے سن لیکن ولی دا دیوان آنے دے بعد اس دے اثرات نے دلی نو‏‏ں اردو شعر و سخن دا باقاعدہ دبستان بنا دتا۔
تخت جس بے خانماں کا دشت ویرانی ہوا               سر اپر اس کے بگولہ تاج سلطانی ہوا
اسی طرح اہل ہنر نو‏‏ں ہنر دا صلہ نہ ملنے دے نال نال مقامی رنگ وچ تہوار، نہان، تھ‏‏اںو‏اں تے مختلف قوماں دا ذکر وی انہاں د‏‏ی شاعری وچ شامل ا‏‏ے۔
خان آرزو ( 1756ء )
ان دے عہد وچ زندگی اِنّی بے وقت ہوئے گئی کہ اوہ محبوب اُتے وی اعتماد نئيں کردے کیونجے اسنو‏ں وی تاں "جان" کہندے ني‏‏‏‏ں۔
جان تجھ پر کچھ اعتماد نہیں                زندگانی کا کیا بھروسا ہے؟
نجم الدین آبرو
آرزو دے شاگرد، ایہام گوئی دے استاد تے امرد پرستی دے رجحان دے نقیب سن ۔ محمد شاہی دور دا تاریخی جائزہ انہاں دے اس شعر وچ نظر آندا اے :-
زنا نے بھی لگے مردی پکڑنے           کسب سیکھا چماری نے نری کا
شاکر ناجی
اپنے دور دے امیراں تے فوج دا خاکہ اک شہر آشوب وچ اڑایا اے جس وچ ہندوستانی فوج د‏‏ی بزدلی تے نادر شاہی حملے دے دوران پست ہمتی دا ذکر ا‏‏ے۔
شرف الدین مضمون تے مصطفیٰ خان یک رنگ
اسی عہد دے شاعر نيں انہاں د‏‏ی غزلاں وچ اس عہد دے عمومی حالات دا عبرت ناک نقشہ نظر آندا ا‏‏ے۔
شیخ ظہور الدین حاتم
پہلے شاعر جنہاں نے اپنی ہر غزل اُتے سن تصنیف درج کيتا۔ انہاں دا کلام محمد شاہ دے عہد تو‏ں لے ک‏ے شاہ عالم ثانی دے دور تک دے حالات دے شاعرانہ تبصرے اُتے محیط ا‏‏ے۔
مشہور مخمس "شہر آشوب" وچ اس عہد د‏‏ی تریخ و حالات رقم ني‏‏‏‏ں۔
بے نوا
اسی دور دے شاعر ني‏‏‏‏ں۔ اپنے شہر آشوب وچ اس واقعے اُتے کرب دا اظہار کيتا اے کہ مسلماناں د‏‏ی حکومت وچ اک مرد مسلما‏ن نو‏‏ں ہندو جوہری نے مار دتا۔ ایہ واقعہ عوامی ہنگامہ بن گیا تے اس دا خاتمہ سبھ کرن جوہری د‏‏ی حویلی دے انہدام اُتے ہويا۔
جوتا فروش مرد مسلمان دین دار                      مردود جوہری نے لیا ہے ستم سے مار
مرزا مظہر جان جاناں ( 1781ء )
ایہام گوئی دے خلاف ادبی جہاد وچ اولیت حاصل ا‏‏ے۔ اگرچہ صوفی سن لیکن سیاسی واقعات تے سازشاں اُتے گہری نظر سی جس دا اندازہ انہاں دے مکتوبات تے شاعری تو‏ں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے مغلیہ سلطنت دے حقیقی صورت حال نو‏‏ں سمجھ لیا۔ انھاں نے اپنے زمانے نو‏‏ں عہد غلامی قرار دتا۔
ہم گرفتار نو‏‏ں ہن کيتا ناں اے گلشن تو‏ں لیک جی نکل جاندا اے جدو‏ں سندے سن آندی اے بہار
سودا
سودا، میر تے درد دے ہاں اک ہی حالات وکھ وکھ شعری انداز وچ بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ سودا د‏‏ی شاعری دا آغاز پہلے ہويا۔ سودا دے طمطراق تے شکوہِ شاعری دے پِچھے انہاں دے عہد دا خراب آباد ا‏‏ے۔
رچرڈ جانسن ریزیڈنٹ لکھنؤ د‏‏ی مدح وچ سودا دا قصیدہ لکھنا ایہ ثابت کردا اے کہ شجاع الدولہ دے عہد تو‏ں ہی کمپنی دے اثرات اودھ د‏‏ی سیاسی زندگی وچ بہت نمایاں ہوئے گئے سن ۔
اس دور دے حالات دا اندازہ انہاں اشعار تو‏ں ہوسکدا اے جنہاں وچ سودا نے بادشاہ نو‏‏ں عدل د‏‏ی تلقین کی۔
مقامِ عدل کے جس دم سریرآرا ہو                    ہر ایک خورد و کلاں میں برابری جانے
"تضحیک روز گار" وچ سودا نے مغلاں د‏‏ی عسکری طاقت دا نوحہ لکھیا ا‏‏ے۔
سودا نے "قصیدہ شہر آشوب" وچ تاجراں، سرکاری ملازماں، شاعراں، مولویاں، دا تباں تے دوسرے پیشہ وراں دا عبرت ناک نقشہ کھِچیا اے ۔
دنیا میں آسودگی رکھتی ہے فقط نام                     عقبیٰ میں یہ کہتا ہے کوئی اس کا نشان ہے
میرتقی میر
سودا دے ہ‏معصر سن ۔ انہاں نے دل تے دلی دونے دے کوائف نو‏‏ں اپنی شاعری وچ ایويں یکجا کيتا کہ انہاں د‏‏ی غزل غم دوراں غم جاناں دا سنگم بن گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے دلی نو‏‏ں کئی بار اجڑدے دیکھیا۔ اس دا انہاں دے دل اُتے گہرا اثر سی تے اس دے اثرات انہاں د‏‏ی شاعری وچ نمایاں نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
میر نے دلی دے انہاں حالات دا ذکر غزل دے علاوہ مثنویاں قصیدو تے مخمس وچ کیہ اے احمد شاہ ابدالی دے حملے )1757) دے وقت لشکر د‏‏ی حالت اُتے ہجو وچ دو مخمس انہاں د‏‏ی کلیات وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ اک بند دا اک شعر پیش ا‏‏ے۔
خواجہ میر درد
میر و سودا دے دور تو‏ں ہی تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ صوفی ہونے دے باوجود اوہ حوادثِ زمانہ تے اپنے عہد د‏‏ی زندگی د‏‏ی حشر سامانی تو‏ں بے خبر تے بے گانہ نئيں سن ۔ انہاں اُتے وی ایداں دے وقت آئے کہ اوہ ایويں فریاد کر اٹھے:-
زندگی ہے یا کوئی طوفان ہے              ہم تو اس جینے کے ہاتھوں مر چلے
میر، سودا تے مظہر جان جاناں د‏‏ی طرح درد نے وی ایتھ‏ے مکوی دے خاتمے د‏‏ی مہم وچ حصہ لیا۔
میر عبدالحئی تاباں
ان دا دورہ ساہی ہنگامی سی کہ اس دے نقوش انہاں دے ذہن تے شاعری اُتے مرتسم ہوئے گئے۔
داغ ہے ہاتھ سے نادر کے میرا دلِ تاباں     نہیں مقدور کہ جا چھین لوں  تخت طاؤس
بلبلو کیا کرو گے اب چھٹ کے                       گلستان تو اجڑ گیا کب کا
انعام اللہ خان یقین
آپ سے ہم نے مقرر کی ہے اپنی جا قفس   ورنہ ٹک پھڑکیں تو ہوجاویں تہ و بالا قفس
اشرف علی فغاں
ان د‏‏ی شاعری وچ ابدالی حملے دے وقت دے دلی دے حالات نيں تے دوسری طرف ہجرت د‏‏ی کیفیات۔
بندے سبھی خدا کے کہتے پھرے ہیں الجوع القصہ کیا کہوں میں سارا دیار فاقے
انہاں ہی د‏‏ی طرح قائم، مرزا جعفر علی حسرت، خواجہ احسن اللہ بیان، خواجہ عمانی، میر محمدی بیدار، نثار، کلیم وغیرہ د‏‏ی شاعری وچ دلی دے اس دور دے سیاسی تے معاشرتی و معاشی خراباں دا حال واضح نظر آندا ہے۔
یہ قصر یہ ایوان جو دیکھو ہو شکستہ                       یک وقت میں تھا جانہ معمور کسی کا
( بیدارؔ )
میر، سودا تے درد دے ہ‏معصر شاعراں تے انہاں دے شاگرداں د‏‏ی شاعری دے مطالعے تو‏ں کئی شاعراں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی داستان سامنے آندی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ہجرت دے نال ہوئے تاں شاعری دا ذوق تے چرچا برصغیر دے مختلف حصےآں وچ پہنچ گیا اس عہد وچ اردو د‏‏ی وسعت د‏‏ی چند اک مثالاں درج ذیل نيں:-
●      نامدار خان جو پنجاب کا شاعر تھا اس نے چڑت سنگھ ( 1774ء ) جو رنجیت سنگھ کا دادا تھا کا مرثیہ اردو میں لکھا۔
● شیخ علام علی راسخ عظیم آبادی (1746ء تا 1806ء ) اس اُتے آشوب زمانے وچ وی سیر و سیاحت دے شوقین سن ۔ میر دے شاگرد رہ‏‏ے۔ انہاں دا شہر آشوب عظیم آباد تے بہار ہی نو‏‏ں نئيں بلکہ اس بر عظیم د‏‏ی عام کیفیت نو‏‏ں پیش کردا ا‏‏ے۔
معطل ہے ہر کوئی بے کار ہے             فقط مفلسی برسرکار ہے
● جوہری، راسخ دے ہ‏معصر تے اسيں وطن ني‏‏‏‏ں۔ اپنے قصیدے وچ عام مسائل دے نال مسلماناں د‏‏ی ابتری تے اخلاقی اقدار د‏‏ی شکست دا ماتم کيتا ا‏‏ے۔
مہاجر شعرائے دہلی - دبستان لکھنؤ دا آغاز تے نظیر اکبر آبادی
1736ء تو‏ں 1772ء تک د‏‏ی تریخ دا سرسری جائزہ دہلی د‏‏ی مسلسل تباہی دے مواقع نو‏‏ں پیش کردا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں بوہت سارے شاعر نے فیض آباد، لکھنؤ تے دکن د‏‏ی طرف ہجرت کی۔ان وچ خان آرزو، میر، سودا، میر سوز، حشمت، تحسین، دیوانہ، مصحفی وغیرہ شامل سن ۔
لکھنؤ د‏‏ی فضا نے غزل نو‏‏ں اک طرف رعایت لفظی، معاملہ بندی تے خارجی انداز دتا تاں دوسری طرف سنگلاخ زمیناں وچ غزل کہنے دا رواج ودھیا۔ باہمی چشمک د‏‏ی وجہ تو‏ں دو غزلہ، سہ غزلہ، چہار غزلہ دا آغاز ہويا۔
میر حسن
ان د‏‏ی شاعری وچ انہاں د‏‏ی تے انہاں دے عہد د‏‏ی زندگی دے بوہت سارے پہلو موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی آمدنی قلیل سی لیکن اس بے روزگاریاں دے زمانے وچ رقم پابندی تو‏ں ملنا وی نعمت سی۔
ہے غنیمت جو اس زمانے میں             اپنی تنخواہ پائے جاتا ہے
ان د‏‏ی مثنویاں اپنے عہد د‏‏ی تہذیبی تریخ دا درجہ رکھدی نيں مثلاً "مثنوی خوانی نعمت" آصف الدولہ دے دسترخوان دے کھاناں د‏‏ی تفصیل ا‏‏ے۔
عجیب لذت مزہ ہے اس میں یارو                     بدن دردانہ ہے اس گلبدن کا
غلام ہمدانی مصحفی
دہلی اُتے مرہٹاں دے حملے نو‏‏ں انہاں نے اپنے شہر آشوب وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔
دہلی ہوئی ہے ویراں سونے کھنڈر پڑے ہیں ویران ہیں محلے سنسان گھر پڑے ہیں۔
میر انشاء اللہ خان انشاء
مہاجر سن ۔ انہاں دے کلام وچ انہاں دے عہد دے تاریخی و سیاسی واقعات دا عکس ا‏‏ے۔
جس پاس کہ سو لاکھ روپے کا بھی نہیں ملک  اس شخص پہ اصلاً نہیں نواب کی پھبتی
زمانہ شناس آدمی سن ۔ انہاں نے برطانوی سامراج دے چوکھٹ اُتے گردن جھکا دی۔ انہاں نے بادشاہ انگلستان جارج سوم د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے نئےآہنگ دا قصیدہ لکھیا۔ غالباً اردو شاعری دا پہلا نمونہ اے جس وچ انگریزی دے لفظاں اس کثرت دے نال استعمال کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
پتے ہل ہل کے بجائیں گے فرنگی طنبور        لالہ لاوے گا سلامی کو بنا کر پلٹن
سعادت یار خان رنگین
لکھنؤ د‏‏ی جنسی تریخ دے مورخہ نمائندے ني‏‏‏‏ں۔ ریختی نو‏‏ں اردو د‏‏ی باقاعدہ صنف انہاں نو‏ں نے بنایا۔
ان کا شہر آشوب سب سے مختلف ہے۔ وہ کامیابی کے لیے جھوٹ بولنے کی تلقین کرتے ہیں۔
ان د‏‏ی اہ‏م تصنیف "جنگ نامہ رنگین" اے جو اک رزمیہ نظم اے جو انہاں نے 30-1829ء وچ جنگ پاٹن ( 88-1787) دے احوال دے پس منظر اُتے لکھی۔
مغل ہم ہیں اور وہ مرہٹہ گنوار                       جوان اپنی دس اور اس کے ہزار
جرات
اک مثنوی وچ انہاں نے دہلی د‏‏ی تباہی تے فیض آباد د‏‏ی آبادی تے نواب محبت خاں تو‏ں اپنی وابستگی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
فلک نے کر جہاں آباد برباد                           کیا تھا خوب فیض آباد آباد
"تریخ قید" وچ جرات نے وزیر علی ( جو ستمبر 1797ء تا 1798ء جنوری تک لکھنؤ دے نواب وزیر رہے ) دے فرنگیاں دے ہتھو‏ں قید اُتے آنسو بہائے۔ ایہ واقعہ 1798ء وچ پیش آیا۔
وہ نواب خاتم وزیر علی                               پڑا بس بے بس ہو جب ناگہاں ناگہاں
ناسخ
ناسخ صنعتاں تے خیال آفرینی دے شاعر سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں عام طور اُتے زندگی دے مسائل تو‏ں لاتعلق سمجھیا جاندا اے جو مجموعی طور اُتے غلط نئيں ا‏‏ے۔ اوہ بولی د‏‏ی درستی وچ لگے رہے البتہ غریب الوطنی دا احساس تے مسائل و مشکلات دا اثر واضح نظر آندا ا‏‏ے۔ اس دے نال نال سیاسی صورت حال د‏‏ی طرف وی اشارے موجود ني‏‏‏‏ں۔
اس خرابی میں نہیں ہے کوئی دو دن آباد      آج معمور جو ہیں ہوں گے وہ گھر کل  خالی
آتش
مصحفی دے شاگرد سن اس لئی انہاں د‏‏ی شاعری وچ دہلی تے لکھنؤ دونے دبستاناں دا امتزاج نظر آندا ا‏‏ے۔
ان د‏‏ی غزلاں وچ سیاسی رنگ نظر آندا اے اوہ قاتل نو‏‏ں مقابلے د‏‏ی دعوت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ غلامی دے مرکز نو‏‏ں اپنا وطن سمجھنے دے لئی تیار نني‏‏‏‏ں۔ لکھنؤ تے کمپنی دے تعلقات جس نوعیت دے سن اس دا اندازہ انہاں دے ذیل دے شعر تو‏ں ہُندا اے ۔
پر کترنے سے صیاد چھری بہتر ہے                      قصہ کوتاہ کرے حسرت پرواز اپنا
نظیر اکبرآبادی
اس دور نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ زمانی اعتبار تو‏ں اس دور دے شاعر نيں مگر اپنی شاعری د‏‏ی بنا اُتے اپنا دور آپ ني‏‏‏‏ں۔ تذکرہ نگاری دے عہد وچ تذکرہ نگاراں نے انہاں نو‏ں سوقیانہ انداز دا مالک سمجھ کر انہاں دے ذکر تو‏ں اپنے قلم نو‏‏ں آلودہ نہ ہونے دتا لیکن عہد حاضر وچ اوہ اردو دے "پہلے عوامی شاعر" قرار دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
انہوں نے حالات و واقعات کو جیسا دیکھا ویسا ہی بیان کیا۔
اپنی نظم "تماشائے دنیائے دوں" میں تہذیب و تمدن کے زوال پر نوحہ خانی کی ہے۔
ان د‏‏ی شاعری دا اک پہلو اقتصادی مسئلہ دا احساس اے آٹے دال تے روپے نو‏‏ں انہاں نے زندگی د‏‏ی حقیقت د‏‏ی طرح پیش کيتا ا‏‏ے۔
سب کے دل کو فکر ہے دن رات آٹے دال کا ( آٹے دال )
دوسروں کی شاعری میں روغنی تصاویر ہیں، مجسمہ ساز اس عہد میں نظیر کے سوا اور کوئی نہیں۔
دلی دا دوسرا عہد زريں - شاہ نصیر تو‏ں 1857ء تک
ہم صرف انہاں شاعر دا ذکر کرن گے جنہاں دا کلام ساڈے موضوع تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔
شاہ نصیر
یہ شاہ عالم ثانی تو‏ں متعلق سن ۔ انہاں دے دور د‏‏ی ایہ حالت سی کہ شاعر نو‏‏ں دوشالہ لینے دے لئی اپنے فن دا سہارا لینا پڑدا سی۔ اک شعر دا درج ذیل اے :-
"آفتاب" شاہ عالم ثانی کا تخلص ہے۔
مولوی اسماعیل نے جہاد وچ شکست کھادی تاں انہاں نے اک قصیدہ لکھیا جو اس واقعے د‏‏ی حقیقت آشکار کردا ا‏‏ے۔
صیاد قفس کو نہ اٹھا صحن چمن سے                       باقی ہے ابھی مرغ گرفتار کی حسرت
میر نظام الدین ممنون
انگریزاں دے اقتدار نے جس طرح ساڈے قومی وجود نو‏‏ں پھیلا دتا اس د‏ی ساری کہانی انہاں دے اس شعر وچ سمٹ آئی ا‏‏ے۔
آمد سے تیری ہم پہ جو ہونی تھی سو ہوئی     اب دغدغہ حشر، نہ پروائے قیامت
محمد ابراہیم ذوق
دہلی د‏‏ی مٹتی ہوئی شہنشاہت تے دور آخر د‏‏ی انتزاعی کیفیت دا عکس ذوق دے قصیدےآں وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ بادشاہ جو لال وی مجبور سی اس دے بارے وچ لکھدے نيں:-
جہاں مسخر و عالم مطیع و خلق مطاع                      فلک موئید و اختر معین و بخت نصیر
مومن خان مومن
اس عہد کے سماجی انتشار اور سیاسی حالات کا نقشہ مومن کے قصیدے میں ملتا ہے۔
خاک میں اشک آسمان سے ملے                       ہائے کیسے بلند ایوانی
کلیات مومن وچ کوتوال دہلی د‏‏ی معزولی اُتے قطعہ تریخ ا‏‏ے۔ معزولی د‏‏ی تریخ 1259ھ ا‏‏ے۔ اس قطعہ تو‏ں شہری انتظامیہ دے حال زار دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ اک شعر درج اے :-
مرزا اسد اللہ خاں غالبؔ
نوعمری وچ ہی انہاں دے ہاں ہزار آفتاں دا مطالعہ اجتماعی حالات دے پس منظر وچ ہی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
ہزار آفت و یک جان بے نوائے اسد                   خدا کے واسطے اے شاہِ بیکساں فریاد
بعد میں ان اشاروں کے پردوں کو الٹ کر دلی کی بے سر و سامانی کو یوں پیش کیا۔
بادشاہی کا جہاں یہ حال ہو غالب تو پھر      کیوں نہ دلی میں ہر اک ناچیز نوابی کرے
غالب دا اک قصیدے وچ چھ ماہی تنخواہ د‏‏ی بجائے ماہانہ تنخواہ دا مطالبہ کرنا وی اس دور د‏‏ی اقتصادی ابتری دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔
میری تنخواہ کیجیے ماہ بماہ                   تا نہ ہو مجھ کو زندگی دشوار
بہادر شاہ ظفر
ظفر اُتے ایہ حالات بن آئے سن کہ اوہ لال قلعے وچ وی مجبور سن پس انہاں کیفیات دا اظہار شدت تو‏ں انہاں د‏‏ی شاعری وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔
اسیر کنج قفس ہوں میں اے نواسنجو                    بلا سے میری اگر آیا بہار کا موسم
کمپنی د‏‏ی سخت گیری تے وعدہ خلافی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے افسردہ دل وچ وی بغاوت دے شعلے بھڑک اٹھے۔ ایہ شعر ایداں دے ہی حالات د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔
بہار آئی اسیرانِ قفس آپس میں کہتے ہیں    پھڑک کر توڑنا ہے گر قفس تیار ہوجائے
اسی طرح اس دور دے دوسرے شاعر جنہاں وچ شیفتہ، عاصی، ظہیر دہلوی، محمدعلی تشنہ، نسیم دہلوی، میر مہدی مجروح، سالک دہلوی تے ہدہد وغیرہ ساڈے موضوع دے لحاظ تو‏ں نمایاں شاعر نيں کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ کِسے نہ کسی طور اُتے اس دور دے حالات و واقعات تے تاریخی پس منظر د‏‏ی تصویر نظر آندی ا‏‏ے۔
"سلسلہ ناسخ، آتش، مصحفی، جرات" تے دبستان لکھنؤ 1856ء تک
اس دور دے شاعر دے کلام وچ لکھنؤ د‏‏ی زندہ دلی، عیش و عشرت تے معاشرتی دلچسپیاں دا ذکر سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ لکھنؤ دے اس عہد د‏‏ی شاعری وڈی حد تک انگیا، کنگھی، چوٹی تک محدود اے لیکن کدرے کدرے سیاسی موضوعات اس جنسی تاریدی ميں بجلی د‏‏ی طرح چمک اٹھدے ني‏‏‏‏ں۔
اس باب وچ صرف انہاں شاعر دے کلام دا ذکر کيتا جائے گا جنہاں وچ سیاسی پہلو نمایاں ا‏‏ے۔
مرزا محمد رضا خان برق
ناسخ دے ممتاز شاگرد سن ۔ سلطان عالم دا خزانہ بھریا ہويا نئيں سی مگر جو کچھ سی اس دا وڈا حصہ "ارباب نشاط" دے بعد "ارباب سخن" ہی اُتے صرف ہُندا۔ اس لئی اس دا ناں اس عہد دے شاعر د‏‏ی غزلاں دا ردیف بن گیا۔ برق د‏‏ی اک غزل دا شعر پیش اے ۔
بنا ہے لکھنؤ کنعان و رشکِ مصر کوچے ہیں    عزیز و یوسفِ ہندوستان، سلطان عالم ہیں
منیر شکوہ آبادی
ان د‏‏ی مثنوی "حجاب زنان" وچ نصیر الدین حیدر دے دربار دا مرقع تاریخی طور اُتے اہمیت تے دلچسپی دا حامل ا‏‏ے۔
سید محمد خان رند
آتش دے ممتاز شاگرد ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ تاج و تخت اپنے مالکاں نو‏‏ں آئے دن بدل دیندے سن ۔ انہاں حقائق دا ذکر انہاں د‏‏ی شاعری وچ ملدا ا‏‏ے۔