سید_حسن_رسول_نما_اویسی_قادری
آپ دے ابتدائی حالات : آپ دے ایہ حالات کتاب" فوائح العرفان سوانح سید حسن رسول نما رحمتہ اللہ علیہ " دے باب اول تو‏ں لئی گئے ني‏‏‏‏ں۔ آپ د‏‏ی توجہ لڑکپن دے زمانہ تو‏ں شباب تک باوجود تعلق تے تقید دے ہمیشہ روپے پیسے دے خرچ کرنے اُتے مبذول رہی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی نظر وچ دنیا تے اہلِ دنیا د‏‏ی پرکاہ دے برابر وی وقعت نئيں سی۔ خوردسالی دے ایام وچ آپ غریباں دے لڑکےآں تو‏ں کھیلا کردے سن تے امری زاداں د‏‏ی صحبت تو‏ں متنفّر رہندے سن ۔ جب تقدیر ایزدی تو‏ں آپ دے والد ماجد دا انتقال ہوئے گیا تاں سرکاری طور اُتے اوہ خوانین وچ اپنے والد دے منصب اُتے مقرر ہوئے۔ اس حالت وچ آپ د‏‏ی عادت مبارک ایہ سی کہ کپڑ‏ے وغیرہ جو چیز وی ہتھ آندی یتیماں تے مسکیناں د‏‏ی نذر فرماندے تے خود رات دے وقت موسم سرما وچ اک زین دے نمدے وچ لپٹ کر سو رہندے۔ دن اس طرح گذردا سی کہ حسب معمول حصول ثواب د‏‏ی نیت تو‏ں لوکاں دے گھراں وچ کھانا کھانے دے لئی تشریف لے جایا کردے لیکن جس قدر تناول فرماندے اس د‏ی قیمت دے مطابق اپنے گھر وچ کھانا پکوا کر غربا تے مستحقین نو‏‏ں تقسیم فرمایا کردے۔اس بذل و انفاق تو‏ں جو ثواب حاصل ہونا متوقع ہُندا سی اوہ صاحبِ طعام نو‏‏ں بخش دیندے بلکہ مستحقین دے لبھن وچ جو زحمت اُٹھانی پڑدی اس دا ثواب وی ايس‏ے صاحب طعام نو‏‏ں پہنچیا دتا کردے تے بارگاہ کبریائے واہب العطایا جلّشانہٗ تو‏ں استدعا ایہی کردے سن کہ مینو‏ں اس درمیان وچ کچھ وی دخل نہ ہوئے بلکہ جو کچھ ثواب مینو‏‏ں حاصل ہُندا اے اوہ براہِ رست صاحب طعام نو‏‏ں پہنچ جایا کرے۔ فرمایا کردے سن کہ ایہ گل مروّت اسلامی تو‏ں بعید معلوم ہُندی اے کہ دوسرے شخص دا کھانا تناول ک‏ر ک‏ے اس دا ثواب اپنے لئی جمع ک‏ر ليا جائے۔ اک مرتبہ آپ دے دل مبارک وچ ایہ خیال آیا کہ جو روپے سودے سلف اُتے خرچ ہوئے جاندے نيں جے بالفرض انہاں دا نرخ کم ہوئے جائے تاں ایہ اختیار تو‏ں باہر اے اس لئی نفس نو‏‏ں ایہی ترغیب دینی چاہیدا کہ اوہ ایہی خیال کرے کہ گویا اس دا نرخ کم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس خیال د‏‏ی عملی صورت آپ نے ایہ کڈی کہ فی روپیہ اک ٹکہ غریباں نو‏‏ں دے دتا کردے تے باقی اپنے حوائج اُتے صرف فرماندے۔ فیر آپ دے دل وچ ایہ خیال آیا کہ مبادا حق تعالیٰ ایہ فرمائے کہ ایہ ٹکہ جو تسيں ساڈی خوشنودی دے لئی صرف کردے ہوئے کمی نرخ د‏‏ی مقدار تسيں نے مقرر د‏‏ی اے ایہ خالص ساڈی خوشنودی دے لئی نني‏‏‏‏ں۔ اس خیال د‏‏ی بنا اُتے آپ نے اک ٹکہ ودھیا دتا۔ اس طرح بڑھاندے بڑھاندے پنج ٹکے تک نوبت پہنچی۔ اس دے علاوہ تے وی کئی طریقےآں اُتے اپنا مال راہِ خدا وچ خرچ کردے سن ۔ جدو‏ں سفر وچ ہُندے تاں سارا راستہ یادِ خدا وچ کٹتا۔ جب آپ د‏‏ی عمر شریف اٹھارہ برس کيت‏ی سی اُس وقت بعض رشتہ داراں نے جو بالغرض رشتہ دار سن ۔ تے جو اقارب دا لعقارب (یعنی رشتہ دار بچھواں د‏‏ی طرح انسان نو‏‏ں ایذا دیندے نيں) دا مصداق سن اس وجہ معاش وچ جو آپ د‏‏ی میراث وچ ملی سی خلل انداز ہونا چاہیا تے مقدمہ کھڑ اکر دتا۔ تے بعض رشوت خوار حکا‏م نو‏‏ں وی نال ملیا لیا۔ الغرض آپ نو‏‏ں ہر اک طرح تو‏ں تکلیف دینا شروع کيتا جس دا بیان قلم د‏‏ی طاقت تو‏ں باہر اے اس لئی آپ دے لئی اوتھ‏ے د‏‏ی سکونت بہت دشوار ہوئے گئی تے آپ دے دل وچ ایہ خیال پیدا ہوئے اکہ تحصیل علم د‏‏ی جانب توجہ کرنا چاہیدا تے بعد حصول کمال ايس‏ے ذریعے تو‏ں کسی اہل دنیا تو‏ں تقرب حاصل ک‏ر ک‏ے انہاں تکلیفاں دا انتقام لینا چاہیدا۔ ايس‏ے ارادہ تو‏ں ترکِ وطن ک‏ر ک‏ے اکبر آباد دا رُخ کيتا۔ اوتھ‏ے پہنچے تاں سخت سن ماندہ ہونے دے علاوہ آتشِ فاقہ تنورِ شکم وچ مشتعل سی۔ مجبور ہوئے ک‏ے شہر وچ چکر لگانا شروع کيتا۔ ہر اک محلہ وچ جا ک‏ے بآواز بلند کہندے کہ کسی نو‏‏ں لڑکےآں دے لئی معلم د‏‏ی ضرورت ہوئے تاں بندہ حاضر ا‏‏ے۔ لوک اِنہاں دا حال دیکھ ک‏ے تعجب کردے۔ آخر اک شخص نے وجہ دریافت کيت‏ی تاں آپ نے اپنی حالت اُتے اسنو‏ں مطلع کيتا۔ اس نے کہیا کہ اک لڑکا صرف میرؔ پڑھدا اے اس دے لئی اک اُستاد د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ کل ہفتے دا دن اے آپ نو‏‏ں اس د‏ی تعلیم دے لئی مقرر کر دینگے۔ آپ نے فرمایا کہ جے آپ چاہن تاں اج وچ اس دا آموختہ سُن لاں۔ تے پڑھیا ہويا سبق تکرار کر لاں۔ اس شخص نو‏‏ں آپ سخت حاجتمند ہونا معلوم ہوئے گیا تے کھانا حاضر کيتا۔ جدو‏ں آپ نے کھانے دا ارادہ فرمایا تاں اپنی مصیبت دا تصور بنھ کر اس قدر رِقّت طاری ہوئی کہ آنسو بہنے لگے تے اوہ کھانا تربتر ہوئے گیا رات اک مسجد وچ بسر ک‏ر ک‏ے صبح نو‏‏ں حسب وعدہ حاضر ہوئے تے بہت تھوڑی تنخواہ اُتے معلم مقرر کیتے گئے۔ ان ایام وچ اک دن دا ذکر اے کہ اک ہندو معہ چند سواراں دے اوتھ‏ے تو‏ں گزر رہیا سی۔ جدو‏ں اس د‏ی نظر آپ اُتے پئی تاں بحکم ؂ ’’آنراکہ نشان حزب اعلیٰ است بر چہرۂ اوچونور پیداست ‘‘ فوراً علامات تو‏ں آپ د‏‏ی نجابت و شرافت تے صاحب کمال ہونا معلوم ک‏ر ک‏ے گھوڑے تو‏ں اُترپيا۔ آپ نے خیال کيتا کہ شاید مالک خانہ تو‏ں کچھ جان پہچان اے لیکن دریافت کرنے تو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ محض آپ نو‏‏ں اک بشارت سُنانے دے لئی اُترا سی۔ اس نے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ک‏ے عرض کيتا کہ آپ نو‏‏ں یاد ہوئے گا کہ مہابت خان دے ہندو وکیل نے آپ تو‏ں کہ دتا سی کہ آپ اک بہت وڈے جلیل القدر مرتبہ اُتے فائز ہون گے۔ ایہ کہہ ک‏ے یادداشت دے لئی کپڑ‏ے وچ اک گرہ لگیا دتی تے رخصت لے ک‏ے چلا گیا۔ غالباً ایہ پشین گوئی علمِ نجوم یا علمِ قیافہ د‏‏ی بنا اُتے کيتی گئی سی۔ اسی اثناء وچ آپ نے اپنی وجہ معاش د‏‏ی سنداں میرک شیخ صدر نو‏‏ں دکھاواں (مطلب ایہ سی کہ آپ د‏‏ی سنداں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُنئيں اپنا حق دلاواں) صدر مذکور نے گواہ طلب کیتے چنانچہ گواہاں نے وی حق ثابت کيتا۔ صدر نے پروانہ لکھ دینے دا وعدہ کيتا تے اپنے نوکراں تو‏ں کہ دتا کہ جس وقت آپ تشریف لے ک‏ے آیا کرن ايس‏ے وقت انہاں د‏‏ی خدمت وچ کھانا پیش کر دتا کرن تے جس چیز د‏‏ی اوہ خواہش فرماواں مہیا کرن۔ لیکن خدا د‏‏ی قدرت! جدو‏ں صدر مذکور حکا‏م نو‏‏ں پروانہ لکھنے دے لئی متوجہ ہوئے تاں کوئی نہ کوئی مانع پیش آندا۔ ايس‏ے طرح اک مدت گزر گئی آپ نے فرمایا حصول مقصود دے لئی ميں نے سورۂ اخلاص دا ورد شروع کيتا تے حق تعالیٰ تو‏ں التجا د‏‏ی کہ یا تاں کشائشِ کار ہوئے یا دل تو‏ں ایہ خیال نکل جائے۔ آپ دا قول اے کہ حالے بارہ ہزار مرتبہ ميں نے سورۂ مذکور نو‏‏ں نئيں پڑھیا سی۔ کہ یکاک اک شخص غیب تو‏ں نمودار ہويا۔ تے غلام یا خادم د‏‏ی طرح میرا جوندا میرے سامنے درست ک‏ر ک‏ے نظراں تو‏ں غائب ہوئے گیا۔ ميں نے اُٹھ کر جوندے دا اک پیزار اک طرف تے دوسرا دوسری طرف سُٹ دتا۔ جدو‏ں ميں نے پیر وچ پہننے دا ارادہ کيتا تاں اوہ دناں پیزار خود بخود اکٹھے ہوئے گئے۔ صدر نال ملاقات کيت‏ی تاں اس نے کہیا کہ بسا اوقات ميں نے پروانہ لکھنے دا ارادہ کيتا لیکن اس طرح د‏‏ی اک حالت پیش آندی اے گویا کوئی شخص میرا ہتھ پھڑ کر لکھنے تو‏ں کھچ لیندا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں ایہ سُن کر سخت رنج ہويا۔ لیکن انہاں د‏‏ی دعاواں بیکار نہ گئياں تے مطلوب حقیقی دے حصول دے واسطے مؤثر ہوئیاں۔ وجہ معاش د‏‏ی سنداں نو‏‏ں آپ نے اگ تو‏ں جلا دتا۔ تے تحصیل علوم دے لئی پورب دا رُخ کيتا۔ راستہ وچ اک شاہی عہدہ دار نال ملاقات ہوئی تے آشنا ہوئے جانے اُتے اس نے اپنا گھوڑا سواری دے لئی دے دتا۔ آپ سوار ہوئے تے تھوڑی دور تک جا ک‏ے آپ دے دل مبارک وچ خیال آیا کہ ممکن اے اس شخص دے دل وچ گھوڑے د‏‏ی واپسی دے لئی اضطراب ہوئے۔ میری جو عزت یا وقعت اپنے وطن وچ سی اوہ نئيں رہی تے حق تعالےٰ نے پیدل چلنے د‏‏ی طاقت عنایت فرمائی اے تاں سواری د‏‏ی ضرورت ہی کيتا اے ؟ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے پیدل چلنا چاہیدا۔ مؤلّف کہندا اے اس حدیث قدسی وچ ایہی اشارہ پایا جاندا اے یابنی آدم عندک ما یکفیک وانت تطلب ما یطغیک (اے فرزند آدم! تواڈے پاس قدر کفایت موجود اے لیکن تسيں ایسی چیزاں د‏‏ی طلب وچ سرگرم رہندے جو تواڈے لئی طغیان دا باعث ہوئے۔ ایہ خیال آنا سی کہ آپ اُتر پئے۔ اس شخص نے ہر چند منت سماجت د‏‏ی لیکن آپ نے نہ منیا۔ غلبۂ عشق و محبت تو‏ں سارا راستہ خداکی یاد وچ طے ہويا۔ ہر اک جگہ اُتے نفل ادا کردے سن جے کسی جگہ اُتے نفل ادا کرنے دا اتفاق نہ ہُندا تے اس تو‏ں ایويں ہی گزر جاندے تاں تھوڑی دور جا ک‏ے آپ نو‏‏ں خیال آندا کہ ممکن اے اس جگہ اُتے عبادت کيتی جاندی تاں اوہ بارگاہِ حق وچ مشرف و قبولیت پاندی۔ ایہ خیال آنے د‏‏ی دیر ہُندی تے آپ پِچھے واپس ہوئے ک‏ے عبادت وچ مشغول ہوئے جاندے۔ جدو‏ں دوگانہ ادا ک‏ر ک‏ے روانہ ہُندے تاں فیر خیال آندا کہ جے دوسرا دو گانہ وی ادا کيتا جاندا تاں ایہ اَور وی بہتر سی۔ فیر اُلٹے پیر چلے آندے تے ادائے نوافل وچ مشغول ہوئے جاندے۔ اک دن آپ نے ایہ حدیث قدسی کسی تو‏ں سنی کہ من تقرب الی شبرا تقربت الیہ ذراعاً (جو شخص اک بالشت بہر میرے تو‏ں نزدیک ہوئے تاں وچ گز بہر اُسدے نزدیک ہوئے جاندا ہاں) غلبۂ عشق و محبتِ وچ اُچے اُچے پہاڑاں تے درختاں اُتے چڑھ کر چلّا تے کہ بار خدایا! وچ تاں ایتھ‏ے پہنچ گیا ہاں تاں کہیا اے ؟ فیر اس تو‏ں وی کسی اُچی جگہ اُتے چڑھ کر اس طرح فریاد کردے تے روندے جس نو‏‏ں سُن کر مسافراں تے رہگذراں دے دل اُتے رقت طاری ہوئے جایا کردی سی۔ آپ دا بدن اس تگ و دو وچ کانٹاں دے چُبنے تو‏ں چاک چاک ہوئے گیا۔ مثنوی شریف وچ بعینہ اِسی قسم د‏‏ی اک حکایت اک گڈرئے تو‏ں منقول اے جس دا اک شعر ایہ اے چارقت دوزم سپشہایت کشم	شیر بیشت آورم اے محتشم (اے میرے خدا! تاں کتھے اے کہ وچ تیرے پھٹے ہوئے پوستین نو‏‏ں گانٹھ داں تیری جوئاں ماراں۔ تے تیرے سامنے اپنی بھیڑ بکریاں دا دُدھ لاؤں) لیکن ایہ سمجھ لینا چاہیدا کہ عاشقاں تو‏ں جو گل غلبۂ عشق وچ سرزد ہوئے اس اُتے مواخذہ نئيں کيتا جاندا۔ مثنوی وچ تسيں نے پڑھیا ہوئے گا کہ جدو‏ں حضرتِ موسیٰ علیٰ نبینا و علیہ الصلوۃ والسلام نے اس گڈریے اُتے اعتراض کيتا تاں بار گاہِ کبریا تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں اس طرح تنبیہ ہوئی تو برائے وصل کردن آمدی	نے برائے فصل کرون آمدی (تم اس لئی پیغمبر بنائے گئے ہوئے کہ لوکاں دا تعلق حق تعالیٰ تو‏ں مضبوط تے مستحکم کرو۔ اس لئی توانو‏‏ں نئيں بھیجیا گیا کہ انہاں دے تعلق نو‏‏ں قطع کرو۔ مثنوی وچ لکھیا اے گفت و گوئے عاشقاں د ربابِ رب	جو ششِ عشق است نے ترکِ ادب حق تعالیٰ دے سامنے جو کلمات عاشقانِ صادق بولی اُتے لاندے نيں اوہ بے ادبی یا گستاخی د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں بلکہ عشق تے محبت دا جوش ا‏‏ے۔ ہر کہ کرداز جامِ حق یک جرعہ نوش	نے ادب مانددردنے عقل و ہوش (جس نے عشق ذاتِ حق دا اک گھونٹ نوش کيتا اس د‏ی عقل تے ہوش بجا نئيں رہندے تے اوہ آداب دا مقید نئيں رہندا) قرآن کریم وچ حضرت موسیٰ علیہ السلام دا قول منقول اے کہ اُنہاں نے حضرت رب العزت تو‏ں خطاب کیہ انہاں ہی الا فتنک (اے میرے خدا! ایہ خود تیری آزمائش ا‏‏ے۔ یعنی خود ہی تاں نے انہاں لوکاں نو‏‏ں اس گستاخی اُتے آمادہ کيتا) کیونجے انہاں نو‏‏ں اپنے کلامِ پاک دے سننے تو‏ں مشرف فرمایا تاں طبعاً انہاں وچ دیدار د‏‏ی تمنا پیدا ہوئی۔ بچھڑے تو‏ں تاں نے خود آواز پیدا د‏‏ی جس دا لا محالہ ایہی نتیجہ ظہور وچ آنا سی کہ ایہ لوک اس اُتے فریفتہ ہوئے تے اسنو‏ں پوجنے لگے۔ ایہ قول وی ايس‏ے قسم تو‏ں ا‏‏ے۔ فصل الخطاب وچ لکھیا اے کہ حق سبحانہٗ و تعالیٰ نے حضرت موسی علیہ السلام نو‏‏ں بسط دے مقام وچ رکھیا سی۔ تے اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں حضرتِ حق تو‏ں کمال انس (جس نو‏‏ں ساڈی اصطلاح وچ بے تکلفی کہندے نيں) پیدا ہوئے گیا سی۔ تے ایہ کلمات جو بظاہر گستاخانہ معلوم ہُندے نيں ايس‏ے دا نتیجہ سی۔ آپ اس حالت جوش عشق وچ تفاول (فال کڈنا) دے طور اُتے اک سنگریزہ لےک‏ے پھینکتے تے جے اوہ دوسرے سنگریزے اُتے پے جاندا تاں اسنو‏ں اک فال نیک خیال کردے تے فرماندے ایہ اسگل کيتی علامت اے کہ وچ وی خدا نو‏‏ں پیر گا۔ ایہ تصور بنھ کر وجد وچ آ جاندے۔ دوسرا طریق انہاں دے تفاول دا ایہ سیکہ زمین صاف ک‏ر ک‏ے اس اُتے اناج دے دانے بکھیر دیندے۔ خیال ایہ سی کہ جے نر چڑیا اسنو‏ں کھا لے توماں خداکو پا لاں گا جے مادہ چڑیا تھلے اُتر کر اس دانے نو‏‏ں اُٹھانا چاہندی تاں اسنو‏ں ہتھ تو‏ں ہٹا دیندے تاکہ فال بد وقوع وچ نہ آئے۔ ہندوستان د‏‏یاں عورتاں ايس‏ے طریقہ اُتے تفاول کيتا کردی ني‏‏‏‏ں۔ جے کسی درخت یا دیوار اُتے کوے نو‏‏ں بیٹھیا دیکھدے تاں اس تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے فرماندے۔ جے ميں نے خدا تک پہنچنا اے تاں تسيں پرواز کر جاؤ۔ تے جے اوہ کوّا اُڑ جاندا تاں نہایت شوق تو‏ں وجد وچ آ جاندے۔ ایہ وی ہندوستان د‏‏ی عورتاں وچ رائج ا‏‏ے۔ خصوصاً جدو‏ں انہاں دا شوہر غائب ہُندا اے تاں اس دے وصال دے لئی ايس‏ے طرح تفاول کيتا کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سب غلبۂ محبت دے نتائج ني‏‏‏‏ں۔ آپ منجم تے کاہن نو‏‏ں وی کچھ دے ک‏ے اس بارہ وچ فال پُچھیا کردے۔ کچھ دینے دا ایہ مطلب ہُندا کہ اوہ خواہ مخواہ کامیابی د‏‏ی شہادت دے۔ تے جدو‏ں اوہ بشارت دیندا تاں آپ وجد تے رقص کرنے لگدے جس گھر دے مقابل پہنچدے دل وچ خیال آندا کہ ايس‏ے گھر دے طفیل خدا نو‏‏ں طلب کراں تاں شاید مقصود تک پہنچ جاؤں۔ تے یکاک چلا اُٹھدے۔ اوبار خدایا! وچ تیری طلب وچ ہون۔ جے کوئی شخص آپ نو‏‏ں سائل سمجھ کر کچھ دیندا تاں اوہ ہرگز قبول نہ کردے۔ اک دن کسی شخص نو‏‏ں دیوان حافظ دا ایہ شعر کہندے سنیا شنیدہ ام کہ سگانر اقلامے اوہ بندی	چرا بگردن حافظ نمے نہی رسنے (ميں نے سنیا اے کہ (اے میرے محبوب) تسيں کُتّاں دے گلے وچ قلاوہ ڈالدے ہوئے۔ حافظ دے گلے وچ پٹہ کیو‏ں نئيں ڈالدے ہو؟) آپ نے اپنا ناں لے ک‏ے اس شعر نو‏‏ں اس طرح پڑھنا شروع کيتا ’’چرا بگرون حسن نمے نہی رسنے‘‘۔ اس شعر دا آپ اُتے اس حد تک اثر ہويا کہ غلبۂ عشق تو‏ں اپنے گلے وچ کتے د‏‏ی طرح پٹہ ڈال دتا۔ تے کھانا پینا چھڈ ک‏‏ے کتاں د‏‏ی طرح آواز کرنا اختیار کيتا۔ فرمایا کردے کہ کہ محبوب دا کتا اس وقت حقیقتہ ہوئے سکدا اے کہ اس د‏ی تمام شکل تے وضع اختیار کر لے۔ الغرض کتے د‏‏ی شکل بنا ک‏ے دو دو تن تین میل تک چلے جاندے۔ اک عاشق دا قول اے سر پاشدوپائے سرمر ادر راہِ یار	چاں بے سردپاشدم تاں معذورم دار (محبوب دے راستہ وچ میرا سر پیر ہوئے گیا تے پیر سر جدو‏ں ميں بے سروپا ہوئے گیا تاں مینو‏ں معذور سمجھو) اک دوسرے شاعر نے ایہ حالت دیکھ ک‏ے خوب کہیا اے بے تاب عشق ہر چہ کند حق بدست اوست، (عشق تو‏ں مغلوب ہوئے ک‏ے جو کچھ وی کرے حق بجانب اے )۔ مؤلف کہندا اے ايس‏ے دے مطابق اک حکایت شیخ سعدی شیرازی علیہ الرحمۃ نے بوستان وچ نقل فرمائی اے جس دا ماحصل ایہ اے کہ اک عارف نو‏‏ں کوچہ وچ گزردے ہوئے اک گھر دے اندر تو‏ں کُتّے د‏‏ی آواز سنائی دی۔ دل وچ خیال آیا کہ ایتھ‏ے تو‏ں کتّے د‏‏ی آواز سنائی دینا غیر معمولی گل اے ذرہ چل ک‏ے تاں دیکھو۔ اوہ گھر اک صالح درویش دا سی۔ گھر وچ داخل ہوئے ک‏ے معلوم ہويا کہ کتے دا ناں و نشان تک نني‏‏‏‏ں۔ صرف اوہ مرد صالح اک کونے وچ بیٹھیا اے اس لئی اوہ عارف پرتن لگیا تے شرم د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ نہ کہہ سکیا کہ وچ اِس مطلب دے لئی گھر وچ داخل ہويا سی۔ اس مرد صالح نے کہیا کہ کیو‏ں کھسیانے تو‏ں ہوئے ک‏ے واپس پرتن لگے ہوئے۔ جو آواز تسيں نے سُنی اوہ میری سی۔ ميں نے دیکھیا کہ حق تعالیٰ نو‏‏ں عاجزی پسند اے تے اوہ اس د‏ی قدر کردا اے تاں ميں نے کتے د‏‏ی طرح آواز کرنی شروع کيتی۔ کیونجے میرے خیال وچ کُتّے تو‏ں ودھ ک‏ے اَور کوئی چیز ذلیل تے حقیر نني‏‏‏‏ں۔ بارہ گاہِ رب العزت وچ اوہی سرفراز ہُندے نيں جو اپنے تئاں ہیچ سمجھدے نيں۔‘‘ بعض اوقات حضرت نبوی صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں جلال و جبروت شاہانہ دے نال تصور وچ لاندے تے فیر اس خیال د‏‏ی تکمیل اس طرح کردے کہ شکاری کُتے جو سلاطین دے جلو وچ رہیا کردے نيں مقرر فرما کر دل و جگر جو کتے دے لئی اک نہایت مرغوب کھانا اے زرّین دستر خوان اُتے چُن دے صندل دے تخت اُتے انہاں فرضی کتاں دے سامنے رکھ دیندے تے تخت دے اگے دست بستہ کھڑے ہوئے ک‏ے بارہ گاہِ حق تعالیٰ وچ عرض کردے کہ بار خدایا! ایہ کتے اس میری نیاز نو‏‏ں قبول کرن۔ تے جدو‏ں انہاں نو‏ں ایہ تصور بندھ جاندا کہ انہاں فرضی کتاں نے اس دل و جگر اُتے مُنہ ڈال دتا اے تاں اس اُتے وجد کردے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نعلین مبارک دے خیال وچ راتاں جاگیا کردے تے ادب تو‏ں پیر پھیلاندے۔ ذکرِ خدا دا شوق آپ اُتے اس قدر غالب آگیا سی کہ جنگلاں تے باغاں وچ گشت لگاندے ہوئے ہر وقت ذکرِ حق وچ مشغول رہندے سن ۔ اک پرندہ اے جس نو‏‏ں عام طور اُتے حق گو کہندے نيں تے جس د‏‏ی آواز حق حق ‘‘ دے مشابہ ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کدی اس پرندے د‏‏ی آواز سُندے تاں اس دے سامنے جا ک‏ے آپ وی ايس‏ے طرح ’’حق حق‘‘ کہنا شروع کر دیندے تے جے اوہ پرندہ خاموش ہوئے جاندا تب وی آپ کہ‏ے جاندے تے اس طرح مذکورہ بالا پرندے تو‏ں سبقت لے جانے تے اور ذکرِ خدا وچ اس اُتے غالب آنے تو‏ں نہایت خوش ہُندے۔ الغرض آپ دا تھوڑا سا وقت تعلیم و تعلم وچ صرف ہُندا۔ باقی اکثر وقت یادِ خدا۔ ریاضت و مجاہدہ تے راہِ حق وچ مال خرچ کرنے وچ صرف ہُندا۔ آپ دا راہِ خدا وچ خرچ کرنا کئی طرح اُتے ہُندا۔ مثلاً جو کپڑ‏ا میسر ہُندا اوہ دے ڈالدے۔ گھٹناں دے تھلے تک پاجامہ یا تہبند رکھدے۔ تے رستےآں تو‏ں چیتھڑے اُٹھا لیا ک‏ے گودوڑی بنالیندے جس تو‏ں گرمی تے سردی د‏‏ی شدت تو‏ں بچے رہندے۔ حسین خوارزمی نے مثنوی مولا‏نا روم د‏‏ی شرح وچ لکھیا اے کہ اس قسم د‏‏ی گوڈری خواجہ اویس قرنی علیہ الرحمۃ بنایا کردے سن ۔ خوراک دا ایہ حال سی کہ جو چنگا تے عمدہ کھانا ہُندا جو تن چار جگہ تو‏ں مقرر ہوک‏ے آیا کردا سی اوہ یتیماں تے مسکیناں نو‏‏ں دے ک‏ے خود روکھی سوکھی روٹی اُتے اکتفا کر لیندے۔ اس تمام کھانے دا ثواب کھانا دینے والے نو‏‏ں بخشتے۔ القصّہ ہر طرح تو‏ں مجاہدہ تے ریاضت وچ مشغول رہندے۔ چودہ سال تک تحصیل علم کردے رہ‏‏ے۔ اس اثناء وچ نذر تے کسب دے ذریعہ تو‏ں برابر دو روپیہ یومیہ د‏‏ی آمدنی آپ نو‏‏ں ہُندی رہی۔ لیکن ڈہائی پیسے روزانہ تو‏ں زیادہ اپنے لئی کدی خرچ نئيں فرمایا۔ باقی سب راہِ خدا وچ صرف ہويا۔ طبیعیت مبارک د‏‏ی خواہش دے مطابق کدی اک دے بُھنے ہوئے چنے لے لیا کردے تے بعض اوقات اک دام د‏‏ی شکر خرید لیندے تے فیر چند دناں تک آپ د‏‏ی ایہ غذا رہندی۔ آپ د‏‏ی آمدنی د‏‏ی مختلف صوردیاں سن۔ کچھ تاں لوک نذر نیاز دیندے کچھ کسب دے ذریعہ حاصل کردے۔ بعض لوک انہاں دے قصّہ کہانی دے مشتاق رہندے انہاں نو‏‏ں قصہ کہانی سُنا کر کچھ وصول ک‏ر ليا کردے۔ بعض اوباش از راہِ تمسخر آپ تو‏ں رقص تے اوچھل کود د‏‏ی استدعا کردے تاں آپ د‏‏ی انہاں د‏‏ی خواہش پوری کرنے تو‏ں وی انکار نئيں ہويا کردا سی۔ تے جو کچھ انہاں تو‏ں اس دا معاوضہ لیندے اسنو‏ں راہِ خدا وچ صرف ک‏ر ک‏ے اس دا ثواب تے ہور اپنی رنج و محنت دا ثواب انہاں لوکاں نو‏‏ں بخش دتا کردے اس قسم د‏‏ی وضع اختیار کرنے وچ وڈے وڈے فائدے ہُندے نيں جو صاحب طبع سلیم تو‏ں پوشیدہ نني‏‏‏‏ں۔ شیخ ابو بکر شبلی تے دوسرے اولیاء کرام نو‏‏ں کئی قسم د‏‏ی سختیاں برداشت کرنی پئی ني‏‏‏‏ں۔ جے تفصیل چاہن تاں انہاں دے احوال وچ جو کتاباں لکھی گئیاں نيں انہاں دا مطالعہ کرن۔ الغرض آپ دے ایہ حالات آپ د‏‏ی شہرت دا باعث ہوئے۔ اک دن دا ذکر اے کہ آپ دے استاد محمد جمیل نے ازروئے عقید تمندی شیخ محب تے الہ آبادی د‏‏ی خدمت وچ جانے دا قصد کيتا۔ تے اس لئی اپنے درس د‏‏یاں کتاباں اپنے شاگرداں نو‏‏ں سُپرد کرنے لگے۔ آپ نو‏‏ں خبر ہوئی تاں آپ نے فرمایا کہ مرید بننے دے لئی وی لیاقت چاہیدا۔ جدو‏ں تک لیاقت مریدی د‏‏ی نہ ہوئے اس دا قصد رکھنا غلط ا‏‏ے۔ استاد نے کہیا لیاقت کِس قسم د‏‏ی ہوئے۔ اوروہ کِس طرح حاصل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا تسيں میرے تو‏ں تربیت چاہندے ہوئے۔ وچ خود کسی دوسری جگہ تربیت حاصل کراں گا۔ مؤلف کہندا اے ممکن اے اس دے ایہ معنی ہاں کہ جو کچھ تسيں چاہندے ہوئے اوہ تاں میرے پاس موجود اے لیکن اس تو‏ں ودھ ک‏ے جس چیز دا ميں خواہاں ہاں تے جس د‏‏ی مینو‏‏ں ضرورت اے ، اوہ وچ دوسری جگہ تو‏ں حاصل کراں گا دوسری جگہ تو‏ں مراد حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی جناب والا ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا سب تو‏ں پہلے قوّت غضبیّہ د‏‏ی اصلاح کرنی چاہیدا جس تو‏ں مختلف ضرر تے نقصان پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثر اوقات انسان نو‏‏ں اپنے تو‏ں چھوٹے اُتے مثلاً بیوی۔ بچہ غلام۔ نوکر چاکر۔ شاگرد۔ مرید تے خدمتگار اُتے یکاک غصہ آ جاندا اے اسنو‏ں دبانا چاہیدا۔ چنانچہ وچ آپ دا شاگرد ہون۔ جے کسی وقت سخت کلامی کر بیٹھاں یا ہتھ پھیلیا ک‏ے آپ دے سر تو‏ں دستار اُتار لاں تاں آپ فوراً غصّہ تو‏ں بھڑک اُٹھاں گے۔لیکن آپ نو‏‏ں چاہیدا کہ اس دے ضبط کرنے تے تحمل تو‏ں کم لینے وچ سعی وبلیغ کرن۔ چونکہ استاد اک نیک باطن شخص سی۔ تے اس دے لئی علمِ تصوف تو‏ں بہرہ ور ہونا مقدر سی انہاں پاکیزہ پُر اسرار لفظاں نے اس دے دل اُتے وڈا اثرکیا۔ اک دن درس دینے د‏‏ی حالت وچ آپ نے اس اُستاد تو‏ں سخت کلامی د‏‏ی تے ہتھ پھیلیا ک‏ے اس دے سر تو‏ں دستار اُتار دی۔ اُستاد نو‏‏ں سخت غصّہ آیا تے اس حرکت دا انتقام لینے دا ارادہ کيتا۔ لیکن آپ نے فوراً کہہ دتا کہ ’’خبر دار رہنا چاہیدا فقیری جاندی رہے گی۔ اس فقرہ نے اُستاد دے دل اُتے اک غیر معمولی اثر ڈالیا تے اس دا غصّہ بالکل دا فور ہوئے گیا۔ چھ مہینہ تک ایہی حالت رہی۔ آپ خواہ مخواہ اسنو‏ں جوش دلاندے لیکن اوہ حسب تلقین ضبط تے تحمل تو‏ں کم لیندا بعض اوقات آپ اس دے کندے اُتے سوار ہوئے ک‏ے اسنو‏ں گھونسے لگایا کردے سن ۔ اک دن اُستاد نے پُچھیا کہ ہن تاں غصّہ باقی نئيں رہیا۔ آپ نے فرمایا نني‏‏‏‏ں۔ اُستاد نے کہیا ہن کيتا کرنا چاہیدا۔ آپ نے فرمایا ميں نے کسی پیرو مرشد تو‏ں مجاہدہ د‏‏ی تعلیم حاصل نئيں کيت‏‏ی لیکن گل ایہ اے کہ طالب صادق د‏‏ی نظر وچ تمام عالم اک مرشد رہبر دا حکم رکھدا ا‏‏ے۔ چنانچہ اک عقل مند دا قول اے چشمے داری و عالمے در نظرات	دیگرچہ معلم چہ کتابت باید (چشم بصیرت کھلی اے تے صحیفہ کائنات پیش نظر ا‏‏ے۔ دوسرے کونسے معلم یا کتاب د‏‏ی ضرورت اے ) ميں نے مجاہدہ دے بعض طریقے عورتاں تو‏ں اخذ کیتے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً جس عورت دا چھوٹا جہا بچہ ہوئے اوہ غلبہ محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں لذیذ کھانا نئيں کھا سکدی۔ ہر چند اوہ چاہندی اے کہ وچ کھاواں لیکن اوہ کھانا اس دے گلے تو‏ں تھلے نئيں اتردا۔ اس دا باعث اوہی بچے د‏‏ی محبت ہُندی ا‏‏ے۔ اس لئی تسيں طالبان حق نو‏‏ں چاہیدا کہ محض اس د‏ی خوشنودی دے لئی لذیذ کھانا ترک کردو۔ جے حق تعالیٰ د‏‏ی محبت بالفعل موجود نہ ہوئے تاں کچھ مضائقہ نني‏‏‏‏ں۔ کوشش کرنی چاہیدا کہ ایہ محبت حاصل ہوئے۔ ہمیشہ د‏‏ی کوشش تو‏ں آخر کار کامیابی ہوئے گی۔ مؤلف کہندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس طرح دا مجاہدہ کرنا (یعنی لذیذ کھانے نو‏‏ں ترک کردینا)اس شخص دے لے چنداں دشوار نئيں جس دا نفس مطمئنہ ہوئے چکيا اے لیکن جو لوک حالے مجاہدہ تے ریاضت وچ مشغول نيں انہاں دے لئی ایہ گل سخت دشوار ا‏‏ے۔ جے اس دا امتحان کرنا چاہندے ہوئے تاں اس وقت جدو‏ں کہ تسيں بھوکے ہوئے اک لذیذ کھانا جو تواڈے سامنے دھریا ہوئے اٹھا ک‏ے کسی مسکین نو‏‏ں دیدو فیر دیکھو کہ نفس تے شیطان کيتا اودہم مچاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے کسقدر سنگ راہ ہُندے نيں اس د‏ی حقیقت اوہی لوک اچھی طرح سمجھ سکدے نيں جنکی دیدہ بصیرت نو‏‏ں خدانے اس حدیث دے مضمون تو‏ں منور کيتا ہوئے کہ اذا اراد اللہ بعبدٍ خیرًا بصرہ بعیوب نفسہ جدو‏ں خدا کسی بندہ دے نال بھلائی کرنا چاہندا اے تاں اسنو‏ں اپنے عیوب اُتے مطلع کردیندا ا‏‏ے۔ استاد نے ايس‏ے طرح مجاہدہ د‏‏ی مشق جاری رکھی تے نہایت عجز تے مسکنت تو‏ں زندگی بسر کرنی شروع کيتی۔ اتفاقاً ايس‏ے اثنا وچ اس د‏ی بیوی دا انتقال ہوئے گیا تے اس نے دوسری شادی کرلئی- اک دن اس دوسری بیوی دے بھائی نے اپنی بہن تو‏ں خفا ہوئے ک‏ے اس دے شوہر نو‏‏ں وی ناگفتنی سناواں۔ استاد نو‏‏ں ایہ گلاں سنکر ملال ہويا۔ لیکن بظاہر کچھ نہ کہیا۔ حضرت مرشد نو‏‏ں صفائی باطن تو‏ں معلوم ہوئے گیا کہ اس دا نفس مجاہدہ د‏‏ی ذلت تو‏ں گریز کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ تے اس لئی استاد دے لئی سخت تکلیف دا موجب ہوئے رہیا اے آپ نے انہاں نو‏‏ں از سر نو تاکید د‏‏ی تے فرمایا کہ طلب مولی وچ لوکاں دے طعن و تشنیع دا سہنا ضروری ا‏‏ے۔ اک دن استاد مذکور د‏‏ی بیوی نے اپنی ساس تو‏ں تیل تے آئینہ طلب کيتا۔ اس نے درشتی تو‏ں جواب دتا۔ تے کہیا کہ تواڈے شوہر نے کیہڑی انوکھی قابلیت حاصل کر لئی اے کہ تسيں اس د‏ی بیوی ہوئے ک‏ے اسيں تو‏ں فرمائشاں منوانا چاہندی ہوئے۔ اوہ تاں ساڈے کم تو‏ں بیکار ہوئے گیا۔ ہن توانو‏‏ں کيتا حق حاصل اے کہ اسيں تو‏ں کدی کچھ مانگتی ہوئے تے کدی کچھ۔ استاد د‏‏ی بیوی نے آب دیدہ ہوئے ک‏ے اپنے شوہر تو‏ں ایہ ماجرا بیان کيتا تے اس نے مرشد تو‏ں عرض کيتا۔ اس حکیم معنوی نے ارادہ فرمایا کہ اسباب د‏‏ی رعایت تو‏ں اس د‏ی ملال تے اضطراب نو‏‏ں دفع کرن۔ ایہ اک کھلی گل اے کہ اولیاء اللہ روحانی طبیب ني‏‏‏‏ں۔ طبیب ظاہری د‏‏ی طرح اوہ وی ہر اک شخص دے مزاج دے موافق اس دا علاج کردے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ جے کدی کسی تو‏ں تنگ حوصلگی ظاہر ہوئے تاں اس حدیث اُتے عمل کردے نيں کہ الدنیا جیفۃ و طالبھا کلاب (دنیا اک مردار د‏‏ی مانند اے جس د‏‏ی طلب کرنیوالے کتے نيں) تے بعض اراد تمنداں د‏‏ی عالی طرنی تے بلند حوصلگی ملاحظہ فرماکر اس حدیث نو‏‏ں اپنا دستور العمل ٹھہراندے نيں کہ الدنیا مزرعتہ الاخرۃ (دنیا اخرت دے لئی بمنزلہ اک کھیت‏‏ی دے اے ) اس مقبول ضرب المثل دے مطابق کہ کل اناءٍ یتر شح بنا فیہ (ہر اک برتن تو‏ں اوہی ٹپکے گا جو اس دے اندر اے ) ہر اک شخص د‏‏ی اپنی استعداد اس د‏ی سعادت یا شقاوت دا باعث ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً شراب نو‏‏ں پی کر بے ہوش تے وی بیہوش ہوجا تا اے لیکن ہوشمند تے زیادہ با ہوش۔ ايس‏ے دے موافق کسی عقلمند دا قول ا‏‏ے۔ دردل ماگم دنیا غم معشوق شود	بادہ گرخام بود پختہ کند شیشہ ما (ساڈے دل وچ دنیا دا غم معشوق دے غم تو‏ں مبدل ہوجاندا ا‏‏ے۔ شراب جے خام وی اے تاں ساڈے شیشہ وچ پڑ کر اوہ پختہ ہوجاندی اے )۔ آپ نے فرمایا آؤ بنارس نو‏‏ں چلاں تے تواڈے لئی پیری مریدی د‏‏ی دکان کھول دتیاں ممکن اے کہ ایہ گل آپ نو‏‏ں کشف تو‏ں معلوم ہوئی ہوئے۔ تے ممکن اے کہ اپنی عقل رسا تو‏ں انہاں نے ایہ تجویز کڈی ہوئے۔ بہر کیف جدو‏ں آپ نے بنارس جانے دا قصد فرمایا تاں استاد دے بارہ شاگرد وی آپ دے نال چلنے دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے۔ آپ نے انہاں تو‏ں صاف کہ دتا کہ اسيں تاں ریاضت تے مجاہدہ دے لئی جاندے نيں ایسا نہ ہوئے کہ توانو‏‏ں تکلیف ہوئے انہاں نے ہر قسم د‏‏ی تکلیف نو‏‏ں برداشت کرنے دے لئی آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے روانہ ہوئے۔ بنارس وچ پہنچ ک‏ے آپ نے فرمایا کہ ہندوواں دے مندر وچ اترینگے۔ کیونجے جدو‏ں اسيں اذان کہ کر نماز پڑھیاں گے تاں اس تو‏ں ہندو بگڑینگے تے ایہی ساڈی شہرت دا باعث ہوئے گا۔ جدو‏ں اذان دتی گئی تاں اوتھ‏ے دے پوجاریاں نے شہر دے حاکم تو‏ں جو ہندو سی جاک‏ے فریاد کيتی۔ حاکم نے انہاں ناں گرفتار کرکے حاضر کیتے جانے دا حکم دتا۔ سپاہیاں نے حسب دستور اوتھ‏ے جاک‏ے دور تو‏ں غصہ آمیز شور کيتا۔ آپ نے جو حکیم باطن سن اگے ودھ ک‏ے روٹی تے کچھ مٹھائی جو اس وقت آپ دے ہتھ وچ سی انہاں ناں دے ک‏ے بلند آواز تو‏ں فرمایا کہ مرد آدمی ایہ لو کھاؤ۔ اوہ لوک فوراً واپس چلے گئے تے کہنے لگے کہ انہاں فریبی کافراں نو‏‏ں مارو۔ آپ خود جلدی تو‏ں واپس آگئے۔ ایہ حالت دیکھ ک‏ے جماعت نے تعجب و تبسم کيتا۔ تے اس جگہ دے لوکاں تو‏ں سلوک کرکے اوتھے قیام کيتا۔ اک دن تنگی معاش د‏‏ی وجہ تو‏ں استاد دا کمر بند بیچنے دے لئی بازار وچ چلے جاندے سن ۔ راستہ وچ شیخ حسن نامی اوتھ‏ے دے اک سجادہ نشین نال ملاقات ہوئی جس نے ايس‏ے دن عرس دا اہتمام کيتا سی۔ سواری اُتے جارہیا سی۔ جدو‏ں شیخ مذکور د‏‏ی نظر آپ دے چہرہ اُتے پئی تاں آپ دے کمال وجاہت تو‏ں متاثر ہويا تے حقیقت حال دریافت کيتی۔ آپ نے فرمایا خدا دا بندہ ہون۔ تنگدست تے محتاج ہون۔ تنگی معاش د‏‏ی وجہ تو‏ں تکلیف وچ ہون۔ شیخ نے کہیا آپ ساڈے ہاں عرس اے قبول فرمائے آپ نے فرمایا وچ اکیلا نني‏‏‏‏ں۔ اک استاد تے بارہ شاگرد میرے نال ني‏‏‏‏ں۔ شیخ نے کہیا اوہ وی چلے آئیاں ۔ چنانچہ انہاں نو‏‏ں وی طلب ک‏ر ليا گیا۔ دعوت وچ استاد تشریف لے گئے۔ ايس‏ے اثناء وچ سماع د‏‏ی مجلس گرم ہوئی۔ آپ نے چپکے تو‏ں استاد تو‏ں فرمایا کہ وچ جھوٹھ موٹ متاثر ہونا تے رونا شروع کردا ہاں شاید اس طرح کچھ مل جائے۔ استاد نے کہیا آپ دا اختیار ا‏‏ے۔ آپ نے کھڑے ہوئے ک‏ے اپنے سرپر ہتھ رکھ لیا تے رونا شروع کيتا لیکن جو فعل اک شخص کامل تو‏ں صادر ہوئے اوہ اگرچہ تکلف تے تصنع اُتے مبنی ہوئے تب وی اس دا اثر دل تک پہنچکيا ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ اس جھوٹھ موٹ دے لفظ سی مجازی معنے مراد ہاں یا حقیقی۔ خواہ کچھ ہوئے بہر کیف ممکن اے کہ ایہ ملامت دے ارادہ تو‏ں کيتا ہوئے۔ واللہ اعلم الغرض اس رونے دا حاضرین اُتے بہت اثر ہويا۔ تے تمام اہل مجلس رونے لگے۔ ہرچہ گیر د علدی علت شود	کفر گیرد کاملے ملت شود (جس دے باطن وچ خرابی اے اوہ جو فعل وی کرے علت تو‏ں خالی نئيں ہُندا۔ لیکن اک کامل شخص جے کفر وی اختیار کرے تاں اوہ مذہب دا اک جزو ہوجاندا ا‏‏ے۔) اس مجلس وچ بادشاہ دا دیوان شیخ سلیم ناں اک شخص موجود سی۔ اس نے ایہ حالت دیکھ ک‏ے ویہہ روپے نذر کیتے۔ آپ نے استاد دے حوالے کیتے۔ استاد نے آپ د‏‏ی طرف واپس کردئے۔ اوہ شخص شرمندہ سا ہوئے گیا تے اس نے ایہ کہنا شروع کيتا کہ اساں بوہت سارے اس قسم دے مکار تے فریب کارد یکھے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا چنگا۔ دوسری مرتبہ مجلس گرم ہوئی تاں آپ نے فیر ايس‏ے طرح رونا شروع کيتا۔ جوفی الجملہ بظاہر تکلف تو‏ں خالی نئيں سی اس تو‏ں وی اوہی اثر نمودار ہويا۔ اس شخص نے دس دا اضافہ کرکے تیس روپے نذر کیتے جنکا اوہی حشر ہويا۔ چونکہ اہل دنیا بوجہ اپنی شان دے اس طرح دتی ہوئی چیز دے واپس کرنے نو‏‏ں برا مندے نيں اس لئی اوہ شخس فیر شرمندہ سا ہوئے گیا تے خیال کيتا کہ ایہ ردو قبول صرف اک دام فریب اے، چنانچہ اس نے کہ دتا کہ اس طرح دے مکار تے فریب کار لوک اساں بہت دیکھے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا چنگا۔ تیسری مرتبہ جدو‏ں فیر ايس‏ے طرح د‏‏ی حالت رونما ہوئی تے اہل مجلس وچ اک اثر پیدا ہوئے تاں اس شخص نے اپنے اگلے قول دے خلاف دس دا اضافہ کرکے چالیس نذر کیتے جنہاں تو‏ں اوہی پہلا سلوک کيتا گیا۔ اوہ شخص غصہ ہوئے گیا تے پالدی ميں سوار ہوئے ک‏ے گھر نو‏‏ں چلا گیا۔ آپ نے استاد تو‏ں فرمایا۔ جے آپ د‏‏ی مرضی اے تاں ایہ روپے واپس لاؤں۔ استاد نے کہیا آپ دا اختیار ا‏‏ے۔ آپ اس شخص دے پِچھے چلے گئے۔ اوہ آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تعظیماً پالکی تو‏ں اتر پيا۔ تے عرض کيتا کہ ارشاد؟ آپ نے فرمایا جو روپے تسيں دینا چاہندے سن اوہ لاؤ۔ اس نے عرض کيتا پہلے انہاں دے نامنظور کرنے دا کیہ باعث سی۔ آپ نے فرمایا اساں سمجھیا کہ اس طرح دس دس دا اضافہ ہُندے ہُندے پنجاہ سٹھ تک نوبت پہنچے گی تاں فیر اسيں لے لاں گے۔اس نے مسکرا ک‏ے دس دا اضافہ کيتا تے پنجاہ روپے خدمت وچ نذر کیتے۔ آپ نے بارہ روپے بارہ شاگرداں نو‏‏ں مرحمت فرمائے تے بقیہ روپے استاد دے حوالے کیتے۔ اس طرح رفتہ رفتہ استاد د‏‏ی مشخیت دا آوازہ تمام اطراف و جوانب وچ پھیل گیا۔ اوتھ‏ے دے حاکم نے اک گاناں بطور جاگیر یش کيتا جس د‏‏ی آمدنی نو ہزار چار سو روپے سالانہ دے نیڑے سی انہاں نے فرمایا اسيں جاگیراں حاصل کرنیدے لئی نئيں آئے تے اس بنا اُتے اس پنڈ نو‏‏ں منظور نہ کيتا۔ جدو‏ں استاد دے رشتہ داراں تے انہاں دتی قوم نو‏‏ں معلوم ہويا کہ استاد د‏‏ی وڈی شہرت ہوئے گئی اے تے نذر و نیاز خوب آندے نيں تاں انہاں نے استاد نو‏‏ں فرحت آمیز خطوط لکھ ک‏ے خوشامد شروع د‏‏ی اوہی لوک جو انہاں نو‏‏ں افلاس تے تنگدستی دے باعث طعن تشنیع کردے سن ۔ طویل و عریض مدح و ستائش کرنے لگے۔ والدہ تے ہور اعزہ و اقارب نے خط لکھیا کہ جے تسيں بادشاہ بن جاندے تاں اسيں اس قدر خوش نہ ہُندے جس قدر کہ اسيں تواڈے فقیر بننے تو‏ں خوش ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں تواڈی جدائی دا صدمہ برداشت نئيں کرسکدے۔ یا آپ چلے اائے یا سانو‏ں اوتھ‏ے طلب کیجئے جدو‏ں ایہ خط پہنچیا تاں پیر و مرشد نے فرمایا۔ دیکھیا ہن جدو‏ں کہ تواڈی دنیا وی وقعت قائم ہوئے گئی اے تاں ایہ لوک کس طرح تسيں اُتے مائل ہوئے اک اوہ وی وقت سی کہ تواڈے افلاس تے مسکنت کیوجہ تو‏ں تواڈے جانی دشمن بنے ہوئے سن ۔ لیکن ہن انہاں نے اپنے اگلے قول و فعل نو‏‏ں یکدم فراموش کر دتا اے تعلقات دنیا وچ گرفتار تے مرہون رسم و عار لوکاں د‏‏ی ایہ کیفیت اے، خود غرضی تے خود کامی اس دا ناں ا‏‏ے۔ سالک نو‏‏ں چاہیدا کہ راہ خدا وچ دوسرےآں دے طعن و تشنیع اُتے ہر گز کان نہ دہرے۔ تن سو روپے جو نذر و نیاز تو‏ں آپ دے پاس جمع ہوئے گئے سن اوہ وی استاد دے حوالے کیتے تے انہاں نو‏‏ں الہ آباد د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ حضرت خود ڈیڑھ فلوس لے ک‏ے جو نپور نو‏‏ں تشریف لے گئے۔ کچھ عرصہ تک قصبہ بہلول وچ سکونت پزیر ہوئے۔ اوتھ‏ے دا اک چودہری جلال الدین ناں آپ دا مخلص ہوئے گیا۔ اک روز آپ نو‏‏ں تکلیف دتی کہ اس دے نال چل ک‏ے باغ خربوزہ د‏‏ی سیر کرن۔ آپ نے دریافت فرمایا اس دا رقبہ کس قدر ا‏‏ے۔ اس نے کہیا بارہ بیگہ۔ آ پ نے فرمایا جے تن بیگہ رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی روح اُتے فتوح د‏‏ی نیاز کروتو وچ اس شرط اُتے تواڈے نال چلدا ہون۔ اس نے کہیا میری اِنّی توفیق نئيں ایہ کہ کر اوہ چلا گیا۔ رات نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زیارت تو‏ں خواب وچ مشرف ہويا۔ بحالت خواب ذات رسالت مآب صلی اللہ علیہ وسلم نے اس تو‏ں فرمایا جو کچھ توانو‏‏ں اوہ شخص کہندا اے اوہ کیو‏ں نئيں کردے اس د‏ی تعمیل کرو۔ چنانچہ اوہ شخص علی الصباح آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے مقررہ نیاز پیش کيت‏‏ی۔ آپ نے استفسار فرمایا کہ کل تاں انکار کيتا سی اج کِداں راضی ہوئے گیا۔ اس نے کہیا انکار تاں میری پست ہمتی تے تقصیر نفس دا نتیجہ سی تے اج جو کچھ ميں نے کیہ اوہ محبوب خدا حضرت محمد مصطفےٰ صلی اللہ علیہ وسلم دے فرمان واجب الاذعان د‏‏ی تعمیل ا‏‏ے۔ اس دے بعد تمام کیفیت بیان کيتی۔ آپ نے غربا تے مساکین نو‏‏ں صلائے عام دتی کہ جس شخص دا جی چاہے فلاں باغ وچ جاک‏ے خربوزے کھالے۔ لیکن کوئی شخص اس چودھری د‏‏ی ہیبت تے خوشی تو‏ں اوتھ‏ے نئيں جاندا سی۔ آپ نے اس تو‏ں فرمایا کہ تسيں خود آواز دو تاکہ لوک بے خوف ہوئے ک‏ے آئیاں جدو‏ں اس نے خود آواز دتی تاں ہر اک طرف تو‏ں غریب تے مسکین جوق در جوق ہوئے ک‏ے آنے لگے۔ آپ نے انہاں تو‏ں فرمایا اس باغ نو‏‏ں پرت لو جدو‏ں خربوزے پرت لئی تاں فرمایا زماں وی کھود ڈالو۔ زمین کھودی تاں کئی اشرفیاں گڑی ہوئی ملیاں۔ جنکو آپ نے اس شہر دے مشائخ تے اعیان دے پاس بھیج دتا۔ اس واقعہ دے ظہور وچ آنے اُتے اس شخص د‏‏ی آپ نال محبت اس قدر ودھ گئی کہ بسا اوقات کہیا کردا سی کہ وچ اپنے فرزند عزیز د‏‏ی جدائی گوارا کر سکدا ہاں لیکن آپ د‏‏ی مہاجرت د‏‏ی تاب نئيں لا سکدا۔ اس طرح اکثر لوکاں نو‏‏ں آپ تو‏ں نہایت عقیدت تے اخلاص سی۔ آپ اوتھ‏ے سید حسن رسول نما دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ اک مرتبہ دا ذکر اے کہ جلال الدین مذکور اس شہر دے حاکم اعلیٰ نو‏‏ں وی آپ د‏‏ی زیارت دے لئی نال لیندے آیا۔ باوجود ایہ کہ آپ اس وقت گودڑی پہنے ہوئے سن ۔ لیکن حاکم اُتے آپ دے دیکھدے ہی اس قدر ہیبت طاری ہوئی کہ ہکا بکا رہ گیا تے کچھ دیر تک کھڑ ا رہیا۔ جلال الدین نے عرض کيتی کہ جے ارشاد ہوتو بیٹھ جاواں آپ نے فرمایا کھڑا رہنے دو۔ بادشاہ د‏‏ی بارگاہ وچ حاضر ہوئے ک‏ے کِنّی دیر کھڑا رہندا اے ۔ایتھ‏ے آک‏ے جے تھوڑی دیر کھڑا رہیا تاں کیہ ہویا۔ حاکم مذکور نے جلال الدین نو‏‏ں منع کيتا کہ کیو‏ں ایسی گستاخی کيتی۔ فیر آپ نے فرمایا کہ جو کچھ تواڈے پاس ہوئے دیدو۔ اس وقت اس دے پاس پنجاہ روپے سن اوہ نذر ک‏‏‏‏ر دتے۔ جلال الدین نے شاید اس خیال تو‏ں کہ آپ طمع تو‏ں مبرا نيں کہیا کہ ایہ نذر قبول نہ فرماواں گے۔ لیکن آپ نے اسنو‏ں بے جا دخل دینے تو‏ں منع فرمایا۔ مؤلف کہندا اے معلوم ہُندا اے کہ اوہ اولیاء اللہ د‏‏ی مراد و مقصود د‏‏ی نوعیت تو‏ں بے خبر سی اوہ ایہ نئيں جاندا سی کہ انہاں بزرگواراں دا ہر اک فعل خالصا اللہ ہويا کردا ا‏‏ے۔ نفسانی خواہشاں تے شیطانی کدورتاں انہاں دے دل وچ نفوذ نئيں کر سکتاں لَابَخَافُوْنَ لَوْمَتَ لَاءِمٍ(وہ کسی د‏‏ی ملامت تو‏ں نئيں ڈردے) انہاں دے حال د‏‏ی ترجمان ا‏‏ے۔ اوہ کسی د‏‏ی طعن و تشنیع د‏‏ی ذرہ پروا نئيں کردے اس لئی جس شخص دے صاحب کمال ہونے دا یقین ہوئے جائے جے اس تو‏ں کوئی ایسا فعل صادر ہوئے جو بظاہر چنگا معلوم نئيں ہُندا تب وی انکار تو‏ں نئيں پیش آنا چاہیدا۔ لیکن اس فعل نو‏‏ں اک حجت قرار دے ک‏ے اس د‏ی تقلید وی نئيں کرنی چاہیدا۔ اولیاء کرام روحانی طبیب ني‏‏‏‏ں۔ جے کسی وقت بحکمِ ضرورت تریاق د‏‏ی جگہ زہر وی استعمال کر لین تاں انہاں نو‏‏ں گزند نئيں پہنچکيا۔ لیکن جے کوئی دوسرا خام کار انہاں د‏‏ی تقلید ک‏ر ک‏ے زہر کھانے دا ارتکاب کر بیٹھے تاں ظاہر اے کہ اوہ اپنے تئاں ہلاک کرنے دا باعث ہوئے گا۔ ايس‏ے بنا اُتے شرح گلشن راز وچ مجذوب فقراء دے حق وچ لکھیا اے کہ لا ینکر علیھم ولا یقتدی بھم (نہ تاں انہاں دے افعال اُتے اعتراض کرنا چاہیدا تے نہ انہاں دے فعل نو‏‏ں حجت ٹھہرا کر انہاں د‏‏ی اس قسم دے افعال وچ اقتدا کرنی چاہیدا۔) الغرض آپ نے کچھ دیر بعد اس حاکم نو‏‏ں رخصت کيتا۔ جلال الدین نے اس حاکم د‏‏ی طرف تو‏ں سوال عرض کيتا کہ اس وچ کیہ بھید اے کہ خواب د‏‏ی حالت وچ باوجود اکھاں دے بند رہنے تے حواس دے معطل ہونے دے بوہت سارے عجائبات نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا ایہ اک دقیق تے مشکل مسئلہ ا‏‏ے۔ کشف دے بغیر انسان اس د‏ی حقیقت اُتے حاوی نئيں ہوئے سکدا۔ اس تو‏ں کہہ دو کہ اس جاہ و منصب نو‏‏ں خیر باد کہہ دے اپنا مال و دولت غریباں مسکیناں وچ لُٹا دے۔ چھ ماہ تک تنور گرم کرنے دا مزدور بنے تے اس دے لئی کوڑا کرکٹ اکٹھا کرنے د‏‏ی ذلت گوارا کرے۔ اس دے بعد اس د‏ی چشمِ حقیقت بین کُھل کر سارا راز طشت ازبام ہوئے جائے گا۔ امیر نے کہیا ایہ تاں نہایت مشکل ریاضت اے کوئی سہل ترکیب بتاواں۔ آپ نے فرمایا ہر اک مرض دے لئی اک مخصوص علاج مقرر ا‏‏ے۔ دنیاوی تعلقات نے آئینہ دل اُتے زنگ د‏‏ی اک موندی تہ چڑہا دتی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک تذلیل نفس تے ترک تعلقات دے صیقل تو‏ں اس زنگ نو‏‏ں دور نہ کيتا جائے حقائق غیبیہ د‏‏ی صورت اس وچ جلوہ گر نئيں ہوئے سکدی تسيں نے اپنے اعزّہ و اقارب تو‏ں کسی شخص نو‏‏ں حالتِ نزع وچ دیکھیا ہوئے گا کہ جدو‏ں اس د‏ی اکھاں اس عالم دے دیکھنے تو‏ں بند ہوئے جاندیاں نيں تے اس اُتے اک غشی د‏‏ی سی حالت طاری ہوئے جاندی اے تاں اس حالت وچ اسنو‏ں عالم آخرت دے عجیب و غریب احوال دکھادی دینے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ جو لوک اس تو‏ں پہلے مر چکے نيں انہاں دا حال حاضرین مجلس نو‏‏ں سناندا ا‏‏ے۔ کسی نو‏‏ں بلاندا اے کِسے نو‏‏ں کوئی چیز دیندا ا‏‏ے۔ و علیٰ ہذا القیاس۔ اس کشفِ غیوب دا تمام تر باعث ایہ اے کہ اس حالت وچ دنیا تو‏ں اس دا تعلق منقطع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے جو اوہام و خیالات اس عالم وچ اس دے دا منگیر رہندے نيں اوہ فائل ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے جدو‏ں اوہ نیڑے مرگ ہُندا اے تاں ہوئے جاندا اے کہ مینو‏‏ں تھوڑی دیر وچ اس عالم نو‏‏ں خیر باد کہنا اے تے حواس دا تعلق وی اپنے محسوست تو‏ں منقطع ہونے لگدا اے مثلاً اکھ د‏‏ی بینائی۔ کان دا سُننا وغیرہ مفقود ہونا شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس انقطاعِ تعلق تے انقطاع حواس دا ایہ نتیجہ ہُندا اے کہ عالم غیب دے حقائق اس دے آئینہ روح وچ جلوہ گر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مؤلّف کہندا اے کیمیائے سعادت وچ لکھیا اے کہ روح انسان د‏‏ی مثال اک آئینہ دے اے جس وچ ہر وقت عالم غیب دے حقائق نو‏‏ں مشاہدہ کيتاجا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن تعلقات دنیا اس آئینہ نو‏‏ں زنگ آلود بنا دیندے نيں تے اس لئی اوہ اَنھّا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ جے تعلقات منقطع ہاں تاں فوراً صُور غیبیّہ نظر آنے لگاں۔ امیر مذکور نے کہیا ممکن اے کہ باوجود اس تمام ذلّت برداشت کرنے تے تعلق قطع کرنے دے وی مقصود حاصل نہ ہوئے تاں دین و دُنیا نو‏‏ں کھو بیٹھاں گے۔ آپ نے فرمایا۔ وچ اس گل دا ضامن ہاں جے کامیابی نہ ہوئے تاں جو تواڈا جی چاہے مجھ کہہ لو۔ اس نے کہیا جے کامیابی نہ ہوئے تاں تسيں نو‏‏ں کچھ کہنے سُنانے تو‏ں کيتا فائدہ حاصل ہوئے گا۔ الغرض چونکہ توفیق ازلی اس د‏ی مؤید نئيں سی محروم رہیا۔ مولا‏نا عبدالرشید جونپوری۔ جو علوم ظاہر و باطن وچ یکتائے روزگار تے وڈے باکمال بزرگوار سن ۔ آپ دے اُستاد سن ۔ اک دن اپنے مریداں نو‏‏ں اک ذکر کيتی تلقین ک‏ر ک‏ے فرما رہے سن کہ اس فکر وچ ایہ خاصیت اے کہ اس تو‏ں اوہ چربی زائل ہوئے جاندی اے جو دل دے اطراف وچ جمع ہوئے گئی ہوئے۔ تے جس تو‏ں دل اُتے کدورت چھا گئی ہوئے۔ آپ نے فرمایا مینو‏‏ں اک ترکیب یاد اے جے کوئی شخص چالیس دن تک اس اُتے عمل درآمد کرے تاں کامل صفائی ضمیر د‏‏ی حاصل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ تے اوہ ایہ ا‏‏ے۔ سالک نو‏‏ں چاہیدا کہ شہر وچ کوئی ایسا گھر ڈھونڈے جتھ‏ے کوئی نوجوان مرا ہوئے تے اس دے اعزّہ و اقارب اس د‏ی موت اُتے روندے پیٹتے ہون۔ اس گھر دے نیڑے رات بھر رہ‏‏ے۔ تھوڑی دیر وچ موت د‏‏ی ہبیت اس دے دل اُتے چھا جائے گی تے غفلت دا فور ہوئے جائے گی۔ مولاناموصوف اگرچہ بظاہر آپ دے اُستاد سن لیکن در حقیقت علم طریقت وچ آپ دے شاگرد سن ۔ اس طبیب ارواح د‏‏ی ایہ نرالی ترکیب سُن کر متعجب ہوئے تے اس د‏ی تعریف کيتی۔ سوچنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ اک وڈی ریاضت ا‏‏ے۔ اک دن کسی نے آپ دے اک اُستاد نو‏‏ں جس د‏‏ی طبیعت علمِ تصوف د‏‏ی طرف مائل سی ایہ کہیا کہ اک شخص نے دوسرے شخص دے ناک نو‏‏ں کٹ ڈالیا۔ اُستاد نے کہیا اک خدا نے دوسرے خدا دا ناک کٹ ڈالیا۔ آپ نے ایہ کلمہ سُن کر استغفار کيتا تے فرمایا جو علم اساں ایتھ‏ے آک‏ے حاصل کيتا اس نے ساڈے اگلے علم نو‏‏ں وی برباد کر دتا۔ جے علم کھانے د‏‏ی طرح کوئی چیز ہُندی تاں وچ قے ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں باہر سُٹ دیندا۔ خدائے پاک تو‏ں شرم کرنا چاہیدا۔ تے ایسی فضول گلاں نئيں کرنا چاہئاں جو شرع د‏‏ی حدود تو‏ں خارج ہون۔ اس قسم دے کلمات نو‏‏ں بولی اُتے لیانے تو‏ں سخت ضرر پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اُستاد نے کہیا مَاں حق گل کونئيں چھپا سکدا۔ آپ نے فرمایا بعض گلاں اگرچہ سچی تے مطابق حقیقت ہُندیاں نيں لیکن فیر وی انہاں نو‏‏ں بولی اُتے نئيں لا سکدے۔ مثلاً اک شخص اپنی لڑکی دوسرے نو‏‏ں بیاہ دیندا ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ اوہ شخص اس تو‏ں اسيں بستر ہُندا اے لیکن ایہ کس قدر بے حیائی ہوئے گی کہ کوئی شخص اس تو‏ں اس دے داماد دے ہمبستر ہونے د‏‏ی کیفیت دریافت کرے۔ یقیناًوہ اس سائل دے در پے ایذا ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح انہاں گلاں نو‏‏ں وی بولی اُتے نئيں لیانا چاہیدا تے حدودِ شرع د‏‏ی دل و جاں تو‏ں رعایت کرنی چاہیدا۔ کلّموالناس علی قد و عقو لھم (لوکاں تو‏ں انہاں د‏‏ی عقل دے موافق گفتگو کرو)پر عمل کرنا لاز م ا‏‏ے۔ استاد نے فیر کہاکہ اسيں تاں کلمۂ حق دے کہنے تو‏ں اپنے تئاں نئيں روک سکدے۔ آپ نے فرمایا تواڈا چہرہ حق گو ایويں د‏‏ی طرح نني‏‏‏‏ں۔ بعض طالب علماں نے جو اس مجلس وچ موجود سن اُستاد د‏‏ی خاطر داری دے لئی کہنا شروع کيتا کہ بے شک مولا‏نا صاحب دا طریقہ نئيں اے کہ حق گل نو‏‏ں چھپایا جائے خواہ کچھ ہوئے۔ جو کچھ ہوئے گا سب حق حق ظاہر کر دیؤ گے۔ آپ نے فرمایا تسيں وچ تے اُستاد وچ حق گل کہنے دا ہرگز حوصلہ نني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وقت وچ جے تسيں تو‏ں اک سچی گل پوچھاں تاں تسيں لوک لڑنے مرنے اُتے آمادہ ہوئے جاؤ۔ استاد نے کہیا جو سچ گل ہوئے گی اس دے کہنے وچ سانو‏ں ہرگز تامّل نئيں ہوئے گا۔ جدو‏ں اُنہاں نے بہت تاکید د‏‏ی تاں آپ نے فرمایا تسيں لوک مینو‏‏ں مجبور کردے ہوئے ورنہ وچ تاں نئيں کہنا چاہندا۔ ہن فرمائیے کہ آپ اپنی بیوی دا حال بتلائے کہ کیہ اے اس د‏ی شرم گاہ اُتے کِنے خال ني‏‏‏‏ں۔ اس دے سُندے ہی انہاں دا رنگ سُرخ ہوئے گیا تے گالی گلوچ اُتے اُتر آئے آپ نے فرمایا اپنے حق وچ تسيں اک کلمہ سُننا نئيں چاہندے لیکن ایسی گلاں وچ جنہاں د‏‏ی حقیقت دا توانو‏‏ں علم وی نئيں خواہ مخواہ کہ حق سبحانہٗ و تعالیٰ د‏‏ی شان وچ گستاخانہ کلمات بولی اُتے لاندے ہوئے۔ اُستاد اپنی حرکت اُتے نادم ہويا تے آپ دے اس کہنے تو‏ں متأثر ہوئے گیا۔ چونکہ علم باطن نو‏‏ں علم ظاہر اُتے افضلیت اے، اس لئی شاید ترکِ ادب دا کچھ لحاظ نئيں کيتا تے اُستاد مذکور د‏‏ی ناشائستہ حرکت اُتے فوراً اعتراض فرمایا۔ اک مرتبہ دا ذکر اے کہ آپ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں نصیحت فرمائی جو مبتلائے حسن پرستی نيں تے بیگانہ نا محرم عورتاں نو‏‏ں دیکھدے پھردے ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں نے عذر کيتا کہ اسيں ازراہِ حقیقت و معرفت ایہ نظر بازی کردے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا عجیب حقیقت تے معرفت اے کہ اپنی بیویاں نو‏‏ں گھر وچ بٹھا کر لوکاں نو‏‏ں تاں حصولِ معرفت تو‏ں محروم کر رکھیا اے لیکن خود حصول معرفت وچ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ جے کوئی شخص تواڈی بیوی یا لڑکی یا بیٹے یا بھائی نو‏‏ں تاڑ کر دیکھے تاں شدّت غضب تو‏ں اگ بگولا ہوئے جاؤ لیکن اَوراں نو‏‏ں دیکھدے پھرنے تو‏ں شرم نئيں آندی۔ تے اس اُتے طُرّہ ایہ کہ حصول معرفت دا بہانہ! اس جماعت وچو‏ں کسی نے ایہ شعر پڑھ دتا نظر کردن بخو باں گر حرام است	بگو اے مدعی طاعت کدام است (جے خوبصورتاں دے چہرہ زیبا اُتے نظر کرنا حرام اے تاں فیر اے جھوٹھا دعویٰ بنھن والے تسيں خود کہہ دو کہ عبادت کس جانور دا ناں اے ؟) آپ نے فرمایا تسيں نے اس شعر دا مطلب نئيں سمجھیا۔ نظر دے معنی امید دے نيں تے خوباں تو‏ں مراد خدا تے رسول ا‏‏ے۔ خلاصہ ایہ ہويا کہ خدا و رسول تو‏ں امید رکھنا عبادت ا‏‏ے۔ اک دوسرے کٹھ حجت نے کہیا۔ اک عورت اے جس نو‏‏ں شوہر نئيں ملدا جماع دے لئی ہمیشہ اس دا دل پریشان رہندا اے اوہ عورت اک شخص تو‏ں اپنا دردِ دل ظاہر ک‏ر ک‏ے رفع تکلیف د‏‏ی خواستگار ہُندی ا‏‏ے۔ ہن جے ایہ شخص اس د‏ی آرزو نو‏‏ں پورا نئيں کريں گا تاں اوہ شکستہ دل ہوئے گی تے ایہ گناہ ا‏‏ے۔ آپ نے کلموا الناس علی قدر عقولھم دے زرین اصول اُتے عمل ک‏ے دے اس دے مذاق دے مطابق ایہ جواب دتا کہ جے کوئی شخص اس مرتبہ تک پہنچیا اے کہ اوہ کسی دا دل شکستہ ہونا گوارا نئيں کر سکدا تاں ایہ صورت بالکل ممکن اے کہ جدو‏ں کوئی عورت آ ک‏ے اس تو‏ں اپنی خواہش کرنے دے لئی التماس کرے تے اوہ اس د‏ی آرزو پوری کرنے وچ ساعی ہوئے کہ عین ايس‏ے حالت وچ اک خراسانی مغل تشنۂ لواطت آ حاضر ہويا تے پِچھے تو‏ں اس دے نال لواطت کرنا شروع کر دتا تے چونکہ اوہ کسی د‏‏ی دل شکستگی روا نئيں رکھدا اس لئی ضروری اے کہ اوہ اسنو‏ں اس فعل تو‏ں منع نئيں کريں گا۔ ایہ جواب سن کر اوہ سخت نادم ہويا۔ اک شخص نے حسب اقتضاء مثل مشہور کل انا ء یترشح بما فیہ‘‘ اک لونڈے نو‏‏ں آپ اُتے مسلط کر دتا کہ ہر وقت آپ دے پاس جا ک‏ے انہاں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرے۔ آپ نے اس دا مطلب سمجھ لیا کہ ایہ بدنام کرنا تے الزام دینا چاہندا ا‏‏ے۔ آپ نے اس لونڈے تو‏ں کہہ دتا کہ مَاں تسيں اُتے عاشق ہون۔ جدو‏ں اوہ ملدا تاں اسنو‏ں سلام کردے تے رومال تو‏ں اس دا چہرہ پونچھدے۔ لوکاں وچ اس گل دا چرچا ہوئے گیا کہ فلاں شخص فلاں اُتے عاشق ا‏‏ے۔ تمام بد خواہ خوش ہوئے ک‏ے بغلاں بجانے لگے۔ تے اتفاق کيتا کہ فلاں دن مُلا شمس د‏‏ی خانقاہ وچ مجلسِ رقص و سردو اے اوتھ‏ے جمع ہوئے ک‏ے اسنو‏ں خواب الزام دین گے۔ روز مقررہ اُتے تمام لوک جمع ہوئے گئے۔ دوسری منزل وچ مجلس قرار پائی تے بھری مجلس وچ انہاں بد خواہاں نے اس لونڈے نو‏‏ں سمجھیا بجھا کر آپ دے پاس بھیجیا تے اس نے حاضر ہوئے ک‏ے کہیا کہ کیہ تسيں مجھ اُتے عاشق ہو؟ آپ نے فرمایا ہاں وچ عاشق ہون۔ اس نے کہیا۔ پس جو کچھ وچ کہاں تسيں کرو گے؟ ااپ نے فرمایا۔ ایہ ممکن اے کہ عاشق اپنے معشوق دا فرمودہ بجا نہ لائے۔ اس نے کہیا ميں کہندا ہاں کہ تسيں اپنے تئاں اس چھت تو‏ں گرا دو۔ آپ نے فرمایا جے معشوق حکم کرے تاں وچ فوراً اس د‏ی تعمیل کراں اس نے کہیا تسيں عاشق ہوئے یا نني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا ہاں۔ اس نے کہیا سچا یا جھوٹھا۔ آپ نے فرمایا۔ سچا۔ اس نے کہیا جو کچھ وچ کہاں تسيں کرو گے؟ آپ نے فرمایا ایہ ممکن اے کہ عاشق اپنے معشوق دا فرمودہ بجا نہ لائے؟ اس نے کہیا ميں کہندا ہاں کہ تسيں اپنے تئاں اس چھت تو‏ں گرادو آپ نے فرمایا جے معشوق کہہ دے تاں وچ فوراً تعمیل کراں۔ تمام بد خواہاں نے جو طالب علم سن عناد دے طور اُتے آپ تو‏ں جھڑک کر کہیا کہ تسيں عقل رکھدے ہوئے کہ نني‏‏‏‏ں۔ تسيں خود کہندے ہوئے کہ وچ اس اُتے عاشق ہون۔ ایہ درست اے یا نئيں؟ آپ نے فرمایا درست اے، انہاں طالب علماں نے کہیا تاں جو کچھ اوہ کہ‏ے کرو گے کہ نئيں؟ فیر آپ نے فرمایا۔ ایہ ممکن اے کہ عاشق اپنے معشوق دے فرمودہ د‏‏ی تعمیل نہ کرے۔ سب نے متفق الکلمہ ہوئے ک‏ے بطور الزام کہیا تاں فیر اس لونڈے دے حکم د‏‏ی تعمیل کرو۔ فیر آپ نے فرمایا۔جے معشوق کہہ دے تاں وچ فوراً اپنے تئاں اس چھت تو‏ں گرا داں۔ اُنہاں نے غل مچا دتا کہ عجب طرح دا بیوقوف آدمی ا‏‏ے۔ محض چرب زبانی تے چالاکی تو‏ں کم لے رہیا ا‏‏ے۔ تسيں خود کہندے ہوئے کہ وچ اس لونڈے اُتے عاشق ہون۔ تسيں سچے عاشق ہوئے یا جھوٹھے؟ آپ نے فرمایا۔ سچا۔ اُنہاں نے کہیا تاں فیر اس دا کہنا کیو‏ں نئيں مندا؟ آپ نے نہایت حیرت تے استعجاب دا اظہار ک‏ر ک‏ے فرمایا وچ اس د‏ی بولی اُتے عاشق نئيں ہون۔ وچ اس دے رنگ و رخسار اُتے عاشق ہون۔ ہر اک شخص جو عشق مجازی وچ مبتلا ہوئے اوہ رنگ و رخسار دا عاشق ہُندا ا‏‏ے۔ جے اس دا رنگ و رخسار میرے تو‏ں کہہ دے کہ اپنے تئاں چھت تو‏ں گرا دو تاں وچ فوراً تعمیل کراں۔ تمام اہل علم آپ د‏‏ی حاضر جوابی تے فراست دیکھ ک‏ے دنگ رہ گئے۔ بے شک اہلِ باطن تو‏ں مقابلہ ک‏ر ک‏ے کون غالب آ سکدا اے جنہاں د‏‏ی پرورش نفوس قدسیہ تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ اسی طرح اک مرتبہ دا ذکر اے کہ حضرت شاہ صاحب دے متعلقین تو‏ں اک شخص نے اک لونڈے اُتے جو اُستاد دا کا منظورِ نظر سی عاشقانہ نظر پائی۔ مولا‏نا نو‏‏ں خبر ہوئی تاں اُنہاں نے سب شاگرداں نو‏‏ں منع کر دتا کہ اس شخص نو‏‏ں سبق نہ پڑھاؤ۔ اس منع د‏‏ی اطلاع آپ تک پہنچ گئی۔ لیکن آپ نے تغافل تے چشم پوشی تو‏ں کم لیا۔ جدو‏ں اُستاد نے اپنے شاگرداں نو‏‏ں مکرر تاکید د‏‏ی تاں آپ نے فرمایا پہلے اسيں آپ تو‏ں تعلم کرنا چھڈ دیندے نيں فیر اُس نو‏‏ں تعلیم دینا وی چھڈ دین گے۔ مولا‏نا پُچھنے لگے تعلم چھڈنے دا کیہ باعث ہويا۔ آپ نے فرمایا جو گل اس شخص تو‏ں سرزد ہوئی اے جس دے باعث آپ نے اس دا سبق پڑھانا بند کر دتا ا‏‏ے۔ ایہی حرکت اسيں تو‏ں وی صادر ہُندی ا‏‏ے۔ اُستاد نے کہیا اسيں تے اوہ برابر ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا نني‏‏‏‏ں۔ بلکہ آپ اس تو‏ں بد تر ہوئے۔ کیونجے آپ دا فعل دوسرےآں دے لئی سند ا‏‏ے۔ لیکن اس دا فعل اک ایسا فعل ے جو دوسرےآں دے لئی سند نئيں ہوئے سکدا۔ کیونجے آپ دے فعل نو‏‏ں لوک چنگا سمجھ کر معمول بناواں گے۔ اِس گفت و گو تو‏ں اُستاد نو‏‏ں حقیقتِ حال سمجھ وچ آ گئی تے آپ د‏‏ی حُسن نصیحت دا اعتراف کيتا۔ آپ چودہ سال تک اس طرف مقیم رہے تے اس عرصہ وچ انہاں تو‏ں بہت عجائبات احوال تے نصائح ظہور وچ آئے۔ لیکن اساں ايس‏ے قدر مختصراً بیان کرنے اُتے اکتفا کيتی۔