cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قادسیہ دی لڑائی
تیسرا دن
تیسرے روز سعد بن وقاص نے نماز فجر تو‏ں فارغ ہُندے ہی اول شہداء د‏‏ی لاشاں دے دفن کرنے دا انتظام کیتا مجروحاں نو‏‏ں عورتاں دے سپرد کیتا گیا کہ اوہ مرہم پٹی کرن،اس دے بعد دونے فوجاں میدان جنگ وچ اک دوسرے دے مقابل ہوئیاں،اج وی ایرانیاں نے ہاتھیاں نو‏‏ں اگے رکھیا؛ لیکن قعقاع وعاصم نے مل دے فیل سفید اُتے جو تمام ہاتھیاں دا سردار سی حملہ کیتا تے اُس نو‏‏ں مارڈالا ،فیل سفید دے مارے جانے دے بعد اک دوسرے ہاتھی اُتے حملہ ہويا،تو اوہ میدان تو‏ں اپنی جان بچا کر بھاگا،اسنو‏ں بھجدے ہوئے دیکھ دے دوسرے ہاتھیاں نے وی تقلید د‏‏ی تے اس طرح اج ہاتھیاں دا وجود بجائے اس دے کہ اسلامی لشکر نو‏‏ں نقصان پہنچاندا خود ایرانیاں دے لئی نقصان رساں ثابت ہويا،اج وی وڈے زور د‏‏ی لڑائی ہوئی تے صبح تو‏ں شام تک جاری رہی،غروب آفتاب دے بعد تھوڑی دیر دے لئی دونے فوجاں اک دوسرے تو‏ں جدا ہوئیاں تے فیر فوراً مستعد ہو دے اک دوسرے دے مقابل صف آرا ہوگئياں مغرب دے وقت تو‏ں شروع ہو دے صبح تک لڑائی جاری رہی،تمام رات لڑائی دا شور وغل تے ہنگامہ برپا رہیا نہ پوری کیفیت سعدؓ نو‏‏ں معلوم ہوسکدی سی نہ رستم نو‏‏ں غرض ایہ رات وی اک عجیب قسم د‏‏ی رات سی،سپہ سالار اسلام سعدرات بھر دُعا وچ مصروف رہے،ادھی رات دے بعد انہاں نے میدان جنگ دے شور وغل وچ قعقاع نو‏‏ں آواز سنی کہ اوہ اپنے لوگاں نو‏‏ں کہہ رہے نيں کہ سب سمٹ کر قلب اُتے حملہ کرو تے رستم نو‏‏ں گرفتار کرلو،اس آواز نے نہ صرف سعد نو‏‏ں تسکین دتی ؛بلکہ تمام مسلماناں وچ ازسر نو طاقت پیدا کردتی،تمام دن تے تمام رات لڑدے ہوئے غازیان اسلام تھک دے چور چور ہو گئے سن ،مگر ہن فیر ہر قبیلہ دے سردار نے اپنی اپنی قوم نو‏‏ں مقابلہ دے لئی برانگیختہ کیتا،وڈے زور شور تو‏ں تلوار چلنے لگی قعقاع د‏‏ی رکابی فوج لڑتی ہوئی اس مقام تک پہنچ گئی،جتھ‏ے رستم اک تخت زريں اُتے بیٹھا ہويا اپنی فوج نو‏‏ں لڑا رہیا سی تے حصہ فوج نو‏‏ں احکا‏م بھیج رہیا سی ،اسلامی حملہ آوراں دے قریب پہنچنے اُتے رستم خود تخت تو‏ں اتر کر لڑنے لگیا جدو‏ں زخمی ہويا تاں پیٹھ پھیر کے بھجیا ہلال بن علقمہ نے ودھ کے بھجدے ہوئے برچھے دا وار کیتا جس تو‏ں اوہدی کمر ٹُٹ گئی تے نہر وچ گرپيا ،ہلال نے فورا گھوڑے تو‏ں کود کے اتے جھک کے رستم د‏‏ی لتاں پھڑ کے باہر کھچ لیا تے اس دا کم تمام کر کے فورا رستم دے تخت اُتے کھڑے ہو کے بلند آواز تو‏ں پکاریا کہ خدا د‏‏ی قسم ميں نے رستم نو‏‏ں قتل کر دتا اے ،اس آواز دے سندے ہی اسلامی فوج نے نعرۂ تکبیر بلند کیتا تے ایرانیاں دے ہوش وحواس باختہ ہو گئے،ایرانی میدان تو‏ں بھجے ،لشکر ایران وچ سواراں د‏‏ی تعداد تیس ہزار سی،جنہاں وچ بمشکل تیس سوار بھج کر اپنی جان بچاس دے،باقی سب میدان جنگ وچ مارے گئے، ضرار بن الخطاب نے درفش دا ویاں ایرانیاں دے مشہور جھنڈے اُتے قبضہ کیتا،جس دے عوض انہاں نے تیس ہزار دینار لئی حالانکہ اوہ دو لکھ دس ہزار دینار د‏‏ی مالیت دا سی اس لڑائی وچ مسلماناں دے کل چھ ہزار آدمی شہید ہوئے، سعد نے رستم دا تمام سامان اسلحہ ہلال بن علقمہ نو‏‏ں دتا تے قعقاع وشرجیل نو‏‏ں تعاقب دے لئی روانہ کیتا؛ لیکن انہاں تو‏ں وی پہلے زہرہ بن حیوٰۃ اک دستہ فوج لے ک‏ے مفرور ایرانیاں دے پِچھے روانہ ہو گئے سن ،راستے وچ اک مقام اُتے جالینوس مفروراں نو‏‏ں روک روک کے مجتمع کر رہیا سی زہرہ نے اسنو‏ں قتل کر دتا تے اس دے تمام مال وسامان اُتے قبضہ کر کے سعد دی خدمت وچ حاضر ہوئے، سعد نوں جالینوس دا سامان اُنہاں دے حوالے کرنے وچ تامل ہويا تے اس معاملہ وچ دربار خلافت تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی ،فاروق اعظم نے زہرہ د‏‏ی ستائش کیتی تے جالینوس دا اسباب انہاں نو‏ں  دینے دا حکم دتا۔
فتح د‏‏ی خوشخبری
سعد بن ابی وقاص نے میدان جنگ دا ہنگامہ فرو ہونے دے بعد مال غنیمت فراہ‏م کیتا فوراً فاروق اعظم د‏‏ی خدمت وچ فتح د‏‏ی خوشخبری دا خط لکھیا تے اک تیز رفتار شتر سوار نو‏‏ں دے ک‏‏ے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ کیتا ایتھ‏ے فاروق اعظم دا ایہ حال سی کہ روزانہ صبح اُٹھ کے مدینے وچ واپس آجاندے سن ،اک روز حسب دستور باہر تشریف لے گئے دُور تو‏ں اک شتر سوار نظر پيا اُس د‏‏ی طرف لپکے ،قریب پہنچ کے دریافت کیتا کہ کتھے تو‏ں آندے ہو اُس نے کہیا کہ وچ قادسیہ تو‏ں آ رہیا ہاں تے خوشخبری لیایا ہاں کہ خدائے تعالیٰ نے مسلماناں نو‏‏ں فتح عظیم عطا کيتی، فاروق اعظم نے اُس تو‏ں لڑائی د‏‏ی کیفیت تے فتح دے تفصیلی حالات دریافت کرنے شروع کیتے تے شہسوار د‏‏ی رکاب پکڑے ہوئے اس دے نال نال دوڑدے ہوئے مدینے وچ داخل ہوئے ،شتر سوار حالات سناندا جاندا سی تے اپنے اونٹھ اُتے سوار مدینے وچ دربار خلافت د‏‏ی جانب چلا جاندا سی ،شہر وچ داخل ہو کے شتر سوار نے دیکھیا کہ ہر شخص جو سامنے آندا اے فاروق اعظم نو‏‏ں امیر المومنین کہہ دے سلام علیک کردا اے ،تب اُس نو‏‏ں معلوم ہويا کہ جو شخص میرے نال پیدل چل رہیا اے اوہ خلیفہ وقت اے ایہ معلوم کر کے اوہ ڈریا تے اونٹھ تو‏ں اترنا چاہیا،لیکن فاروق اعظم نے کہیا کہ تساں حالات سنا‏تے جاؤ،تے بدستور اپنے اونٹھ اُتے سوار چلے چلو،اسی طرح گھر تک آئے ،مسجد نبوی وچ پہنچ دے لوگاں نو‏‏ں جمع کیتا تے فتح د‏‏ی خوشخبری سب نو‏‏ں سُنائی، اک نہایت پُر اثر تقریر فرمائی جس دا خاتمہ اس طرح سی:
"بھائیو! میں بادشاہ نئيں ہاں کہ تساں نو‏‏ں اپنا غلام بنانا چاہاں، میں تاں خود اللہ تعالیٰ دا غلام ہاں،البتہ خلافت دا کم میرے سپرد اے، جے ميں ایہ کم اس طرح انجام دیواں کہ تساں آرام نال اپنے گھراں وچ اطمینان نال زندگی بسر کرو تاں ایہ میری خوش نصیبی اے تے جے خدانخواستہ میری ایہ خواہش ہو کہ تساں لوگ میرے دروازے اُتے حاضری دتا کرو تاں ایہ میری بد بختی ہوئے گی میں تساں نو‏‏ں تعلیم دیندا ہاں تے نصیحت کردا ہاں لیکن صرف قول تو‏ں نئيں عمل تو‏ں وی۔"
گٹھ:15ھ گٹھ:636ء گٹھ:ایشیا وچ 636ء گٹھ:بین النہرین د‏‏ی مسلم فتوحات گٹھ:خلافت راشدہ وچ 630ء د‏‏ی دہائی گٹھ:خلفائے راشدین د‏‏ی جنگاں گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:ساسانی سلطنت د‏‏ی شمولیت د‏‏یاں جنگاں گٹھ:فارس د‏‏ی اسلامی فتوحات گٹھ:ساسانی سلطنت گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
چک 239 گ ب لہندا
چک 239 گ ب لہندا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
پنجگڑھیا مثل
سنگھ کروڑامثل، جاں پنجگڑیا مثل، دا قیام،  سردار کروڑا سنگھ نے کیتی سی۔ اس دی طاقت ۱۰٬۰۰۰ ریگولر گھوڑسوار سی۔
کروڑ سنگھیا مثل دا ناں لاہور ضلعے دے برقی پنڈ دے سردار کروڑا سنگھ دے ناں تے رکھیا گیا سی۔ جتھے دا بانی جسنے بعد وچ مثل دا روپ اتے طاقت گرہن کر لئی اوہ امرتسر ضلعے دے نارلے پنڈ دے سردار شام سنگھ نارلا سی جسنے گرو پاتشاہ دے فلسفہ کرن توں لیکے وڈے نکے گھلوگھارے پنڈے اتے ہنڈھائے اتے خالصے نوں دلی تخت اتے جھنڈا جھلاؤندیا تکیا ۔ جتھےدار؉  بابا شام سنگھ نارلا نے سکھا سنگھ کمبوکے نوں مثل دی ذمہ واری دتی جسدی موت مگروںکرم سنگھ، ضلع ترنتارن دے پنڈ نارلی دا سندھو جٹّ سی جسنے جنوری ۱۷۴۸ وچ احمد شاہ درانی نال لڑائی کیتی وارث بنیاں تے شہید ہو گیا اسدی موت مگروں اسدا وارث سردار کروڑا سنگھ پیجگڑھ بنیا جسدے چلانے مگروں اسدی واگڈور بگھیل سنگھ جھبال کول آئی جسنے دلی نوں فتح کیتا۔
کروڑ سنگھیا مثل دا ناں لاہور ضلع دے پنڈ برکی دے سردار کروڑ سنگھ دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ جتھا دا بانی جس نے بعد وچ مثل د‏‏ی شکل تے طاقت سنبھالی اوہ امرتسر ضلع دے نرلی پنڈ دا سردار شام سنگھ سی جس نے ۱۷۳۹ء وچ نادر شاہ د‏‏ی حملہ آور افواج دے خلاف جنگ لڑی سی کرم سنگھ گرداسپور ضلع دے پنج گڑھ نال تعلق رکھنے والا اک اُپل کھتری سی جس نے جنوری ۱۷۴۸ء وچ احمد شاہ درانی دے نال جنگ ​​کی تے سردار کروڑ سنگھ اس دا جانشین ہويا۔
پنجگڑھیا مثل سکھ پنجابیاں دیاں ۱۲ مثلاں چوں اک اے۔ ایدا گڑھ بھنگہ سی تے اے نواں شہر، ہوشیار پور دیاں تھانواں چ سی۔ سردار کروڑا سنگھ ایدا پہلا سردار سی ایدے چ ۱۰٬۰۰۰ سکھ سن۔ سنگھ کروڑہ مثل یا پنجگڑھیا مثل  د‏ی طاقت ۱۰٬۰۰۰ باقاعدہ گھڑ سوار سی
حوالے
گٹھ:مثلاں گٹھ:رنجیت سنگھ گٹھ:پنجاب (بھارت) دے معاشرتی گروہ گٹھ:ہندوستانی خاندانی نام گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ڈائیکلاڈورس ازابلس
ڈائیکلاڈورس ازابلس، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
شہرستان عنبرآباد
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان
شٹلینڈ دا پعیڈاں والا کتا
بارلے جوڑ
Shetland Sheepdog 셰틀랜드 쉽독 Sheltie Pastor de Shetland
محمد حلمی
محمد حلمی 25 جولائ‏ی، 1901 نو‏‏ں اک مصری باپ تے جرمن ماں دے ہاں خرطوم وچ پیدا ہوئے جو موجودہ دور وچ سوڈان دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ حلمی 1922 وچ جرمنی چلے آئے جتھ‏ے اُنہاں نے میڈیکل د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ تعلیم مکمل کرنے دے بعد اُنہاں نے برلن دے رابرٹ کوچ ہسپتال وچ کم شروع کيتا۔ اوہ بعد وچ یورولوجی ڈپارٹمنٹ دے سربراہ بن گئے۔
دکھنی چٹیاں گلاں والا گبن
دکھنی چٹیاں گلاں والا گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
محمد حلمی
حلمی نے 1933 وچ ایڈولف ہٹلر دے برسراقتدار آنے دے بعد ہسپتال تو‏ں یہودی ڈاکٹراں نو‏‏ں برخواست ہُندے تے یہود مخالف قوانین پرعملدرآمد ہُندے دیکھیا۔ نازیاں دے نسلی قوانین دے مطابق حلمی نو‏‏ں تورات وچ حضرت نوح دے بیٹے حام د‏‏ی مناسبت تو‏ں ’’ہیمائیٹ‘‘ گردانا گیا۔ ایہ اصطلاح اُنیسویں صدی تو‏ں نسلی سائینس دے مطابق اختیار کيتی گئی تے اسنو‏ں شمالی افریقہ، قرن افریقہ تے جنوبی عرب دے تاریخی علاقے دے رہنے والےآں دے لئی استعمال کيتا گیا۔ ہیمائیٹ قرار دتے گئے افراد نو‏‏ں غیر آریائی تصور کيتا جاندا سی تے ایويں اُنئيں ہراسیت تے ظلم و ستم دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ حلمی نو‏‏ں 1938 وچ ہسپتال د‏‏ی نوکری تو‏ں برخواست کر دتا گیا تے اُنہاں اُتے میڈیکل د‏‏ی پریکٹس کرنے اُتے وی پابندی عائد کر دتی گئی۔ اوہ چونکہ ڈاکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دا لائسنس حاصل نئيں ک‏ر سکدے سن، حلمی نے لائسنس دے بغیر ہی خفیہ طور اُتے پرائیویٹ پریکٹس شروع کر دتی۔ اُنہاں د‏‏ی نسل د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں اپنی جرمن منگیتر ایمی ارنسٹ نال شادی کرنے تو‏ں وی منع کر دتا گیا۔
5 ستمبر، 1939 نو‏‏ں دوسری عالمی جنگ دے آغاز دے فوراً بعد غیر ملکیو‏ں دے نال سلوک تو‏ں متعلق آرڈننس اُتے عملدرآمد شروع کر دتا گیا جس وچ ’’دشمن ممالک‘‘ دے شہریاں دے لئی لازم قرار دتا گیا کہ اوہ پولیس وچ اپنا اندراج کراواں۔ ايس‏ے سال اکتوبر تو‏ں جرمنی، مقبوضہ آسٹریہ تے مقبوضہ پولینڈ وچ رہنے والے عرباں نو‏‏ں گرفتار کرنا، اُنئيں جیل بھیجنا تے نیورمبرگ دے نیڑے قائم وولزبرگ حراستی کیمپ وچ جلاوطن کرنا شروع کر دتا گیا۔ مصریاں نو‏‏ں وولزبرگ حراستی کیمپ وچ رکھیا گیا تاکہ اُنئيں مصر وچ قید جرمناں دے نال تبادلے دے طور اُتے استعمال کيتا جا سک‏‏ے۔ جرمن وزیر خارجہ جواشیم وون ربنٹروپ نے حکم دتا کہ مصر وچ قید کيتے گئے ہر جرمن دے بدلے وچ دو مصریاں نو‏‏ں قید رکھیا جائے۔ حلمی نو‏‏ں پہلے 3 اکتوبر، 1939 نو‏‏ں قید کيتا گیا تے اُنئيں چار ہفتےآں تک پولیس د‏‏ی حراست وچ رکھیا گیا۔ بعد وچ اُنئيں وولزبرگ حراستی کیمپ پہنچیا دتا گیا جتھ‏ے اوہ بہت بیمار ہوئے گئے۔ اُنئيں تے باقی ماندہ مصریاں نو‏‏ں اوائل دسمبر 1939 وچ رہیا کر دتا گیا۔
3 جنوری، 1940 نو‏‏ں ایس ایس تے جرمن پولیس دے رائش لیڈر ہائنرش ہملر نے 18 سال تو‏ں 60 سال تک د‏‏ی عمر دے تمام مرد مصریاں نو‏‏ں حراست وچ لینے دا حکم جاری کر دتا۔ ایويں حلمی کوسخت بیمار ہونے دے باوجود دوبارہ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ وولزبرگ وچ زیر حراست رکھے جانے والے بیشتر مصریاں نو‏‏ں جون 1941 تو‏ں پہلے رہیا نئيں کيتا گیا۔ مصر دا سفارتخانہ خراب صحت د‏‏ی بنا اُتے حلمی نو‏‏ں 1940 وچ رہیا کرانے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ مئی 1941 وچ حلمی نو‏‏ں دن وچ دو بار پولیس نو‏‏ں رپورٹ کرنے تے ہر چار ہفتے دے بعد اس گل دا ثبوت پیش کرنے اُتے مجبور کيتا گیا کہ اوہ حراست وچ رکھے جانے دے اہل نئيں نيں۔
رہیا ہونے دے بعد حلمی نو‏‏ں شارلیٹنبرگ وچ ڈاکٹر جوہنس ویڈیکنڈ د‏‏ی پریکٹس وچ مدد دے لئی بھرتی ک‏ر ليا گیا۔ اوتھ‏ے موجودگی دے دوران اُنہاں نے غیر ملکی کارکناں دے لئی بیماری دے سرٹفکیٹ جاری کيتے تاکہ اُنئيں اُنہاں دے وطن واپس بھیجنے وچ مدد کيت‏ی جا سک‏‏ے تے جرمناں نو‏‏ں اُنئيں بھاری کم اُتے لگانے تو‏ں یا ملیشیا سروس وچ بھرتی کرنے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ جدو‏ں برلن دے یہودیاں د‏‏ی جلاوطنی شروع ہوئی، حلمی د‏‏ی اک یہودی مریضہ اینا بوروس (بعد وچ گٹ مین) نو‏‏ں چھپنے دے لئی جگہ د‏‏ی تلاش سی۔ باوجود اس گل دے کہ نازی سرکار نے اُنئيں وی نسلی طور اُتے گھٹیا سمجھنے تے کھلے عام نازیاں دے خلاف گل کرنے د‏‏ی بنا اُتے ہدف بنا رکھیا سی ، حلمی نے بوروس نو‏‏ں جنگ دے اختتام تک چھپائے رکھیا۔ خاص طور اُتے خطرنا‏‏ک لمحات وچ جدو‏ں اوہ خود پولیس د‏‏ی تفتیش دا شکار سن، حلمی نے بوروس دے لئی کسی دوسری جگہ اُتے چھپنے دا انتظام کر دتا۔ اُنہاں نے بوروس د‏‏ی حفاظت دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔ اُنہاں نے برلن دے اسلامک انسٹی ٹیوٹ تو‏ں اک سرٹفکیٹ حاصل کيتا کہ بوروس نے اسلام قبول ک‏ر ليا اے تے اُس دے لئی عربی بولی وچ شادی دا سرٹفکیٹ وی حاصل کيتا جس وچ کہیا گیا کہ بوروس د‏‏ی شادی حلمی دے گھر اُتے ہونے والی اک تقریب وچ اک مصری شخص تو‏ں ہوئے گئی ا‏‏ے۔ حلمی نے بوروس د‏‏ی والدہ جولیانا، اُنہاں دے سوتیلے والد جارج ویہر تے دادی سیسیلئی روڈنک د‏‏ی وی مدد کيت‏ی۔ اُنہاں نے اپنی اک جرمن دوست فریدہ سزٹورمین دے گھر اُتے روڈنک نو‏‏ں چھپانے دا انتظام کيتا۔ اک برس تو‏ں ودھ عرصے تک سزٹورمین نے بزرگ خاتون نو‏‏ں چھپائے رکھیا تے اپنی خوراک وچو‏ں کچھ اُنئيں دیندی رہی۔
1944 وچ جولیانا ویہر نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے پوچھ گچھ دے دوران اُنہاں نے بتا دتا کہ حلمی نے اُنہاں د‏‏ی بیٹی اینا نو‏‏ں چھپا رکھیا ا‏‏ے۔ حلمی فوراً اینا نو‏‏ں سزٹورمین دے گھر لے گئے۔ حلمی نے بوروس تو‏ں ایہ لکھوا لیا کہ اُس نے اُنئيں اپنی شناخت دے بارے وچ دھوکھا دتا تے اوہ اپنی والدہ تے خالہ ڈیساؤ نو‏‏ں لبھن جا رہی ا‏‏ے۔ ایويں حلمی نے گسٹاپو نو‏‏ں اوہ خط دکھا کر اسنو‏ں گرفتار ہونے تو‏ں بچائے رکھیا۔
اینا بوروس، جولی تے جارج ویہر تے سیسیلئی روڈنک حلمی تے سزٹورمین د‏‏ی مدد نال جنگ دے دوران زندہ رہنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ جنگ دے بعد ایہ خاندان نقل مکانی ک‏ر ک‏ے امریکا آ گیا۔ ڈاکٹر حلمی برلن وچ ہی رہے تے بالآخر اوہ اپنی منگیتر ایمی نال شادی کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اوہ 1982ماں اپنی وفات تک ڈاکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے رہ‏‏ے۔
1950 تے 1960 د‏‏ی دیہائی دے دوران اینا بوروس تے اُس دے خاندان نے حلمی تے سزٹورمین د‏‏ی طرف تو‏ں برلن سنیٹ نو‏‏ں خط لکھے۔ جدو‏ں برلن آرکائیوز نے ایہ خط دریافت کيتے تاں اُنہاں نے انہاں نو‏ں یاد واشیم دے اقوام وچ حق پرست دے محکمے دے سپرد کر دتا۔ محمد حلمی تے فریدہ سزٹورمین نو‏‏ں مارچ 2013 وچ اقوام وچ حق پرست دے اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔ حلمی پہلے عرب سن جنہاں نو‏ں ایہ اعزاز دتا گیا۔
اینا گٹمین (بوروس) جنگ دے بعد اُنئيں بچانے والے ڈاکٹر حلمی نال ملن گئياں۔ گٹھ:مصری شخصیتاں
ڈنہم
ڈنہم کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
علیوال، افریقہ
لدھیانہ ضلعے دے پنڈ علیوال دے ناں اُتے افریقہ وچ 'علیوال' شہر وسیا ہویا اے، ایہہ پڑھ کے شاید اک وار سبھ نوں حیرانی ہوویگی، پر ایہہ سچ اے کہ اس شہر دے ناں دی سانجھ پنجاب دے پنڈ علیوال نال جڑدی اے تے اس نوں اہم اینگلو-سکھ جنگ جو کہ پنڈ علیوال وکھے لڑی گئی سی، وچ انگریز فوج دی اگوائی کرن والے جنرل ہیری سمتھ نے وسایا سی۔ بھاویں اک وار غیرملکی دھرتی اُتے پنڈ آلیوال دے ناں اُتے شہر وسے ہون دی گل سندیاں تے اس بارے نیٹ اُتے پائی جانکاری پڑھدیاں مان جیہا محسوس ہندا اے، پر جدوں اس شہر دے اتہاس اُتے جھات ماردے ہاں تاں اک دم کرارا جھٹکا لگدا اے، کیونکہ اس شہر نوں ہیری سمتھّ ولوں آلیوال دی جنگ جتن دی خوشی وچ وسایا گیا سی، جس وچ ہزاراں سکھ شہید ہو گئے سن۔
اس توں وی وڈی تراسدی ایہہ اے کہ انگریزاں تے سکھاں وچکار لڑیاں جنگاں وچ اہمیت رکھن والی آلیوال دی اس جنگ دے سکھ شہیداں نوں ہمیشہ ویلے دیاں سرکاراں ولوں انگولیاں کیتا گیا تے پونے دو سو سال بعد پنڈ آلیوال وچ اسری سکھ شہیداں دی یادگار اُتے کدے کسے سرکاری عملے نے پجّ کے سلام تک نہیں کیتا، جدونکھ دوسرے پاسے اس جنگ دے مرے انگریز سپاہیاں دی یاد وچ پنڈ آلیوال تے گوراہور وچکار وی اک یادگار اسری ہوئی اے تے ہن وی انگریز اس یادگار اُتے پجّ کے سلامی دندے ہن تے اس یادگار نوں پراتتوَ ڈیپارٹمنٹ نے اپنایا ہویا اے۔ انگریزاں تے سکھاں وچکار لڑی گئی اس جنگ وچ سکھ فوجاں دی اگوائی سکھ جرنیل رنجودھ سنگھ مجیٹھیا ولوں کیتی گئی سی تے اس جنگ وچ بہت سارے سکھ بناں کسے تنخواہ توں سکھ راج دی ستھاپتی برقرار رکھن لئی لڑے سن۔ 24 دسمبر، 1845 نوں مدکی تے پھروزشاہ دی لڑائی دوران انگریزاں تے سکھ فوجاں وچکار تکڑا ٹکراء ہویا سی۔
اس توں بعد 21 جنوری، 1846 نوں بدووال وکھے انگریزاں تے سکھاں وچکار جنگ ہوئی تے اس توں بعد 28 جنوری، 1846 نوں تڑکسار سکھ فوجاں تے انگریزاں وچکار آلیوال وکھے گہگچّ لڑائی ہوئی سی، جس وچ سکھ فوجاں نے انگریزاں دا ڈٹواں مقابلہ کیتا، پر لہو-ڈولھویں اس جنگ دوران اخیر سکھ فوجاں ایہہ جنگ ہار گئیاں تے اس جنگ وچ ہزاراں سکھ شہید ہو گئے۔ افریقہ وچ وسے آلیوال شہر دی جانکاری توں بعد 'اجیت' دی ٹیم ولوں پنڈ آلیوال پجّ کے اکتر کیتی جانکاری مطابق اس جنگ وچ 12 ہزار سکھ شہید ہو گئے سن تے قریب تن سال پہلاں اس پنڈ دے اک پاسے سابقہ ودھائک منپریت سنگھ ایالی دے وڈے یتناں نال سکھ شہیداں دی یادگار اساری گئی اے۔ اس موقعے سابقہ ودھائک ایالی نے دسیا کہ پنڈ آلیوال دے ناں اُتے افریقہ وچ شہر وسے ہون بارے اوہناں نوں جانکاری اے تے اوہناں دے پروار دا پچھوکڑ وی اس جنگ نال جڑیا ہون کرکے جتھے اوہ اس جنگ دے شہیداں بارے ہور کھوج کر راے ہن، اتھے اوہ افریقہ جا کے وی سکھ شہیداں بارے جانکاری اکتر کرن لئی سوچ رہے ہن۔
س: ایالی نے ایہہ وی دسیا کہ اس جنگ دا اک مہان ہیرو راجا رنمہیش سنگھ وارنہاڑا وی اے، جس بارے کھوج دوران پتہ لگا کہ اس ولوں ٹنڈی لاٹ دے ناں نال جانے جاندے اک انگریز افسر دی اکھ وچ آلیوال دی جنگ دوران گولی ماری گئی سی تے بعد وچ انگریزاں ولوں راجا رنمہیش نوں پھڑ کے کالے پانی بھیج دتا گیا سی۔ اوہناں دسیا کہ کالے پانی دی سزا کٹن والے سکھاں وچ اس بارے ذکر آؤندا اے جاں اینگلو-سکھ جنگاں دے ایہناں جرنیلاں دا ذکر نہیں آؤندا، اس بارے وی اوہ جانکاری لے راے ہن تے جلدی ہی اوہ اس مہان جرنیل بارے وی کھوج کرکے اس دی یادگار وکھرے طور اُتے پنڈ وارنہاڑا وکھے اسارنگے۔ س: ایالی نے ایہہ وی دسیا کہ موجودہ وزیر اعلیٰ کیپٹن امریندر سنگھ ولوں مہاراجہ رنجیت سنگھ تے اینگلو سکھ جنگاں بارے لکھی کتاب وچ وی ایہہ دو وار ذکر آؤندا کہ جنگ توں پہلاں سکھ جرنیل س: رنجودھ سنگھ مجیٹھیا پنڈ وارنہاڑا وکھے آ کے رکے سن۔ اوہناں ایہہ گل خاص طور اُتے آکھی کہ بھاویں آلیوال دی جنگ وچ سکھ فوجاں ہار گئیاں سن پر اس توں بعد وی سکھاں ولوں آزادی دی جنگ جاری رکھی گئی۔
آلیوال دی جنگ جتن توں بعد ہیری سمتھ بنیا سی افریقہ دا گورنر انگریزاں تے سکھاں وچکار آلیوال وکھے ہوئی جنگ دی اگوائی کرن والے انگریز افسر ہیری سمتھ نوں رانی وکٹوریا ولوں اس جنگ دی جت توں بعد افریقہ وکھے گورنر بنا کے بھیجیا گیا سی، جتھے اس ولوں آلیوال دے ناں اُتے ایہہ شہر وسایا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:افریقہ دے شہر
کنہئیا مثل
کنہیا مثل سکھ پنجابیاں د‏‏ی ۱۲ مثلاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا گڑھ سوہیاں سی تے ایہ اجنالہ ڈیرہ بابا نانک کلانور دے علاقےآں وچ سی۔ اس وچ ۵۰۰۰ سکھ سن تے اس دے سردار دا ناں جے سنکھ کنہیا سی۔ سدا کور دا تعلق وی ايس‏ے مثل تو‏ں سی۔
تریخ
کنہئیا مثل دا قیام سردار جےَ سنگھ نے کیتی جو کہ لاہور دے دکھن-مغرب ول ۱۵ میل دے فاصلے اتے واقع پنڈ کاہنا دا رہن والا سی۔ جےَ سنگھ نے ۱۷۳۹ دے قریب سردار کپور سنگھ فضلپوریا دی چڑھت دیکھ کے کھنڈے دا پاہل سردار کپور سنگھ کولوں امرتسر وکھے لیا۔سردار جےَ سنگھ نے ۱۷۴۹ دے قریب ۴۰۰ گھوڑ-سوآر اکٹھے کر لئے سن۔
۱۷۵۴ وچ جےَ سنگھ دا بھرا جھنڈا سنگھ راولکوٹ دے سر: ندھان سنگھ ہتھوں آپسی لڑائی وچ ماریا گیا۔ جےَ سنگھ نے جھنڈا سنگھ دی بیوی دیساں اتے چدر پا لئی حالانکہ جےَ سنگھ پہلاں ہی ہمیر سنگھ نابھہ دی سپتری نال ویاہیا ہویا سی۔ جھنڈا سنگھ دے علاقے وی جےَ سنگھ دے قبضے ہیٹھ آ گئے۔ ہن جےَ سنگھ دی گنتی وڈے سرداراں وچ ہون لگ پئی سی۔ اس نے ناگ، مکیریاں، حاجی پور ، پٹھان کوٹ، دھرمکوٹ تے سجان پور   آدی اتے وی قبضہ کر لیا۔ ہن دور-دور دے پہاڑی راجے جویں کہ کانگڑا، نورپور، داتارپور؉   آدی اس نوں نذرانے بھینٹ کردے سن۔
۱۷۸۲ وچ راجا دنیا چند کانگڑے دا راجا بنیاں۔ اوہ کانگڑے دے قلعے اتے قبضہ کرنا چاہندا سی۔ اس نے کئی وار قلعے اتے حملہ کیتا پر کامیابی نہ ملی۔ سیف علی خان دی موت مگروں اکّ واری پھر دنیا چند نے قلعے اتے حملہ کیتا پر قلعے اتے قبضہ نہ کر سکیا۔ اس نے جےَ سنگھ کنہئیا توں امداد منگی۔ جےَ سنگھ نے اپنے سپتر گربخش سنگھ نوں کجھ یودھیاں سمیت بھیجیا اتے نال ہی سردار بگھیل سنگھ روانہ ہویا۔ اسے سال ہی جےَ سنگھ دے شروع توں لے کے ہن تک رہے خاص دوست حقیقت سنگھ دی موت ہو گئی۔ خالصہ فوج دی مدد نال کانگڑے دا قلعہ فتح ہو گیا۔ جےَ سنگھ دی ۱۷۹۳ وچ موت ہوئی۔ اوہ اس ویلے ۸۱ سال دا سی۔ کنہئیا مثل دا کنٹرول سردار جےَ سنگھ دی نونھ رانی سدا کور کول چلا گیا (سدا کور دے شوہر گربخش سنگھ دی ۱۷۸۵ وچ اچل بٹالا وکھے ہوئی لڑائی وچ موت ہو گئی سی)۔ رانی سدا کور نے اپنی بیٹی مہتاب کور دی شادی شکرچکیا مثل دے سردار رنجیت سنگھ نال کیتی تے دوہاں مثلاں دے ویاہک تعقات نے دوہاں مثلاں نوں ہور طاقتور بنایا۔
حقیقت سنگھ دی پوتی چند کور (بیٹی سردار جیمل سنگھ) دی شادی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے وڈے سپتر کنور کھڑک سنگھ نال ہوئی۔ جیمل سنگھ دا ۱۸۱۲ وچ انتقال ہو گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جیمل سنگھ دا سارا خزانہ جو کہ اس نے فتہگڑھ دے قلعے وچ رکھیا ہویا سی، اتے قبضہ کر لیا۔ اس دے سارے علاقے پرنس کھڑک سنگھ دے ناں کر دتے گئے۔ کسے ویلے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے برابر دی حیثیت رکھن والی رانی سدا کور دے علاقے وی ہولی-ہولی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے قبضے وچ کرنے شروع کر دتے۔ رانی سدا کور کولوں بٹالا کھوہ کے مہاراجے نے اپنے بیٹے کنور شیر سنگھ دے ناں کر دتا۔ رانی چاہندی سی کہ اوہ کنہئیا مثل دی آزاد روپ وچ سردارنی بنیں رہے پر جدوں مہاراجے نے دیکھیا کہ رانی خفیہ طور اتے سر چارلس میٹکاف اتے سر ڈیوڈ اخترلونی نال گل بات کر رہی اے تاں مہاراجے نے اس دے باقی دے علاقے سردار دیسا سنگھ مجیٹھیا دی گورنرشپّ ماتحت کر دتے اتے رانی نوں قید کر لیا۔ اس دی ۱۸۳۲ وچ حراست وچ ہی موت ہوئی۔
حوالے
گٹھ:سکھ مثلاں
افغانستان چ سکھ دھرم
thumb|اک [[سکھ  دوکان مالککابل، افغانستان۔]] افغانستان وچ سکھ دھرم چھوٹی آبادی تک محدود اے، مکھ طور تے پرمکھ شہراں،  جلال آباد، کابل اتے قندھار  وچ کافی افغان سکھ ہن۔  ایہہ سکھ افغان شہری ہن جو پشتو، اتے دری فارسی، ہندی جاں پنجابی بولدے ہن۔ اوہناں دی کل آبادی لگبھگ 1200 پروار جاں 8000 میمبر ہن۔
کابل
1990 ویاں دے افغان سول جنگ دوران، کابل دے اٹھ گوردواریاں وچوں ست تباہ ہو گئے سن۔ کابل دے کرت پروان حصہ وچ واقع گردوارہ کرت پروان ہی باقی اے۔
جلال آباد
2001 دے وچ، جلال آباد وچ 100 سکھ پروار، کل 700 لوک سن، جو دو وڈے گوردواریاں وچ جاندے سن۔ دنتکہانی دسدی اے کہ سبھ توں پرانے گردوارے گرو نانک دیو دی پھیری نوں یاد کرن لئی بنائے گئے سن۔
قندھار
قندھار دی اک چھوٹی سکھ سنگت اے، 2002 وچ صرف 15 پروار اتھے رہندے سن۔
مڈھلا اتہاس
کجھ مڈھلے مقامی سکھاں نے وپاری مقصداں لئی افغانستان وچ بستیاں قائم کیتیاں اتے اوہناں دی سنبھال کیتی۔  بعد وچ، افغان درانی سلطنت  اتے سکھ مسلاں اتے راج وچالے ٹکراؤ تناء دا کارن بن گیا۔19 ویں صدی وچ افغانستان وچ کئی اپریشناں وچ برطانوی راج دی فوج وچ وی سکھاں نے سیوا کیتی سی۔
گھریلو جنگ
1980 دے دہاکے وچ افغانستان وچ سوویت جنگ دے دوران، بہت سارے افغان سکھ بھارت بھجّ گئے جتھے سکھ بھائیچارے دی چنگی جماوٹ اے؛ 1992 وچ نجیب اللہ سرکار دے ڈگن توں بعد دوجی وار ایہہ گل ہوئی۔  پورے دیس وچ کابل دے گرودوارہ کرت پروان نوں چھڈّ کے باقی سبھ سکھ گردوارے 1990 دی افغان گھریلو جنگ وچ تباہ ہو گئے سن۔
کرزئی انتظامیہ
thumb|گرودوارہ کرت پروان دا اندرونی حصہ۔ پرمپرا مطابق سکھ اپنے مردے دا داہ سسکار کردے ہن، اتے اس کم نوں اسلام وچ بے ادبی منیا جاندا اے۔    سسکار سکھ افغاناں وچ اک وڈا مدعا بن گیا اے، کیونکہ روائتی شمشان گھاٹاں نوں مسلماناں نے خاص طور اُتے کابل دے کالیچا علاقے وچ مل لیا اے، جس نوں سکھ اتے ہندو اک صدی توں زیادہ ویلے توں ورتدے سی۔ 2003 وچ سکھاں نے شمشان گھاٹ دی گھاٹ بارے افغان سرکار نوں شکایت کیتی جس نے اوہناں نوں اک عورت دے سریر نوں آخری سسکار کرن لئی پاکستان بھیجن لئی مجبور کیتا سی۔ اس توں بعد مذہبی معاملیاں دے وزیر نے مدعے دی جانچ کیتی۔ بھاویں کہ 2006 وچ شمشان بھومیاں سکھ کنٹرول وچ واپس آؤن دی رپورٹ ملی سی، حالانکہ 2007 وچ مقامی مسلماناں نے اک کمیونٹی لیڈر دا داہ-سنسکار کرن دوران سکھاں دی کتھت طور تے کٹمار کیتی، اتے انتم-سنسکار صرف پولیس سرکھیا تحت سرے چڑھیا گیا۔ 2010 تک، کابل وچ سسکار کرن دی اجے وی مقامی لوکاں ولوں نامنظور ہون دی خبر سی۔
ڈائسپورا
1990 توں پہلاں، افغان سکھ آبادی 50,000 دے قریب سی۔  2013 وچ، اتھے قریب 800 پروار سن جنہاں وچوں 300 پروار کابل وچ رہندے سن۔  افغانستان دے سکھ لیڈراں دا دعوہ اے کہ سکھاں دی کل گنتی 3,000 اے۔ بہت سارے سکھ پریواراں نے بھارت، شمالی امریکہ، یورپی یونین، برطانیہ، پاکستان سمیت ہورناں ملکاں وچ پرواس کرنا بہتر سمجھیا اے۔
حوالے
گٹھ:دیس مطابق سکھ دھرمگٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی
دهستان دربقاضی
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
قلعہ لوہ گڑھ
قلعہ لو'ہگڑھ' جو کہ امرتسر دے لوہگڑھ دروازے دے اندر سشوبھت قلعہ، جو کہ امرتسر دی دھرتی 'تے اساریا جان والا پہلا جنگی قلعہ ہے۔ گورو ہرگوبند صاحب نے امرتسر شہر اتے سری ہرمندر صاحب دی سرکھیا دے نال-نال دشمن ترک سینا دے مقابلے لئی فوجی تیاریاں نوں دھیان وچّ رکھدیاں ہویاں 1614: وچّ اس قلعے دا نرمان کروایا اتے 1619: وچّ اس قلعے دے آس-پاس پرانے امرتسر دے کجھ حصے وچّ پکی تے اچی دیوار بنوائی۔
اتہاس
سنّ 1629 وچّ گورو صاحب نے قلعہ لوہگڑھ دے ستھان 'تے ہی شاہی مغل سینا نال مقابلہ کیتا۔ دسیا جاندا ہے کہ بادشاہ شاہجہان دے پالتو چٹے باز نوں گورو جی دے سکھاں ولوں شکار کردیاں پھڑے جان توں بعد جدوں گورو جی نے بادشاہ نوں اس دا باز واپس دین توں انکار کر دتا تاں بادشاہ نے اپنے اک خاص اہل کار مخلص خاں نوں 7000 فوج دے نال امرتسر 'تے چڑھائی کرن لئی بھیج دتا۔ قلعہ لوہگڑھدے مقام 'تے ہی ترک فوج نال گورو جی دا بہت بھاری یدھ آرنبھ ہویا| گورو صاحب نے ترکاں دے اجیہے حملیاں دا مقابلہ کرن لئی پہلاں توں ہی قلعے وچلے کجھ بیریاں دے رکھاں نوں توپاں وچّ تبدیل کر رکھیا سی۔ اوہناں نے اپنی سکھ فوج نوں اوہناں بیری دے رکھاں وچّ کیتے چھیکاں راہیں برود بھر کے توپ وانگو چلاؤن دا حکم دتا۔ ایہناں توپاں دی مار نال چھیتی ترک فوج دے پیر اکھڑن لگے اتے اوہناں نوں قلعے دا گھیرا چھڈن لئی مجبور ہونا پیا۔ آخر ترن تارن روڈ 'تے چبے پنڈ دی جوہ دے مقام 'تے مخلس خاں دے انت نال اس یدھ دی سماپتی ہو گئی۔ بیری دے رکھ دی لکڑی دی بنی اک توپ اج وی قلعہ گرودوارہ لوہگڑھ صاحب دے اندر شوٕ-کیس وچّ رکھی ہوئی ہے۔
حوالے
گٹھ:قلعے گٹھ:بھارت دے قلعے گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
شاہ صادق نہنگ
بادشاہ اورنگزیب دے راج دور وچ حضرت شاہ صادق 'نہنگ' نے سندھ توں پنجاب دے علاقے شورکوٹ وچ آ کے ڈیرا کیتا۔ سن 1767 وچ اوہناں دا انتقال ہوݨ مگروں اوہناں نوں اسے دربار وچ دفن کرکے اوہناں دی قبر بنا دتی گئی۔ ایہہ قبر دربار دے پچھے موجود اے اتے اج وی کچی اے۔ بعد وچ سن 1878 وچ دربار دے سجادا نشین حضرت محمد پناہ شاہ ولوں حضرت شاہ صادق 'نہنگ' دی یاد وچ عالیشان دربار دا اساری کروایا گیا، جو کہ کاشکاری آرٹ دا دہدف نمونہ اے۔ سن 1910 وچ اپروکت دربار دے داخلہ دوار سمیت ہورناں بھوناں دا جدوں نواساری کروایا گیا تاں علاقے دے ہندو سکھاں نے اس وچ ودھ چڑھ کے یوگدان پایا۔ ڈسٹرکٹ گزٹیئر جھنگ سن 1941 دے مطابق حضرت شاہ صادق 'نہنگ' دا سالانہ عرص 5 توں 7 ماگھ تک منایا جاندا سی، جس وچ ہندو، سکھ تے مسلمان عقیدت مند وڈی گنتی وچ شامل ہُندے سن۔
دربار حضرت شاہ صادق 'نہنگ' دیاں دیواراں تے چھتاں اُتے چینی دیاں ٹائیلاں نال کیتی گئی سجاوٹ، پچیکاری، تیل چتر، شیشے، لکڑی اتے سیمنٹ نال کیتی گئی میناکاری ہر کسے دا من موہ لین والی اے۔ پچھلے کجھ ورھیاں توں سلھاب دے کارن ایہناں سبھ دا کافی نقصان ہو رہا سی، پر پراتتو ڈیپارٹمنٹ پاکستان نے سماں رہندیاں نواساری دا کم شروع کروا کے اس نوں سہیجن وچ کامیابی حاصل کر لئی اے۔ ڈیپارٹمنٹ ولوں دربار دے متھے اُتے گرمکھی وچ لکھی عبارت 'جی آیاں نوں' سمیت فرش اُتے گرمکھی تے دیوناگری وچ لکھیاں ہندو-سکھ دانیاں دے ناواں دیاں صلاں نوں وی کامیاب ڈھنگ نال سہج کے نشٹ ہون توں بچا لیا گیا اے۔ ڈیپارٹمنٹ تے دربار دے پربندھکاں دا کہنا اے کہ اپروکت دربار وچ گورمکھی اتے دیوناگری وچ لکھیاں ایہہ صلاں اس یادگار دی وراثت دا اہم حصہ نیں، جیہناں دے ختم ہوݨ نال اس یادگار دی وراثت وچ بہت وڈی کمی آ سکدی اے۔
گٹھ:ضلع جھنگ گٹھ:پنجابی لوک
چک 237 گ ب جنوبی
چک 237 گ ب جنوبی ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
بھنگی مثل
بھنگی مثل (Bhangi Misl) اک وڈا سکھ مثل سی جس د‏‏ی کمان ڈھلاں جاٹاں دے ہتھ وچ سی اس دا مرکز امرتسر دے نزدیک اک پنڈ وچ سی۔
مثل دی طاقت
سکھاں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی مثل دے سکھ امرتسر، گجرات، چنیوٹ تے لاہور اُتے قابض سن ۔ اس خاندان نے کافی شہرت حاصل کيتی۔پنجاب وچ سکھ حکومت د‏ی نیہہ اس خاندان نے رکھی۔ اس مثل وچ شام‏ل جواناں د‏‏ی تعداد بارہ ہزار سی اس مثل دے بانی دا ناں چھجا سنگھ سی تے اوہ امرتسر دے نیڑے موضع پنجا وڑ دا رہنے والا سی۔ اس نے گوبند سنگھ جی دے ہتھ سکھ ازم قبول کیتا، چونکہ چھجا سنگھ بھنگ دا رسیا سی اس لئی بھنگی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
بھنگی مثل سکھ پنجابیاں دیاں 12 مسلاں چوں اک اے۔ ایدا گڑھ امرتسر سی تے اے ترن تارن چنیوٹ گجرات وزیرآباد تے سیالکوٹ دیاں تھاواں تے سی۔ ایدا پہلا سردار چھجا سنگھ تے فیر ہری سنگھ بھنگی سی۔ ایہدے چ 20،000 دے نیڑے سکھ لڑاکے سن۔
ایس مول کول سب توں بوہتا تھان سی۔ اے لوک بھنگ ورتدے سن جیہدے نال لڑائی ویلے بوہتا جوش آجاندا سی تس اے جیداری نال لڑدے سن۔
بھنگیاں دی مثل : مشہور بارھاں مسلاں وچوں اک ، جس دا مکھی سردار ہری سنگھ سی ۔ مثل بنن توں پہلاں اس نوں اک جتھے دے روپ وچ امرتسر ضلعے دے پنجوڑ پنڈ دے چھجو سنگھ نے منعقد کیتا ۔ اس توں بعد موگا ضلع دے بدھنی پرگنے دا بھوما سنگھ ، ڈھلوں جٹّ اس دا جتھیدار بنیا ۔ سن 1746ء وچ بھوما سنگھ دے انتقال توں بعد اس دا پالت پتر ہری سنگھ جتھیدار بنیا ۔ سن 1748ء وچ دل خالصہ دے قیام نال اوہ اپنے جتھے تے مثل دا مکھی بنیا ۔ اس ولوں بھنگ دے بوہتے استعمال کارن مثل دا ناں ‘ بھنگی مثل’ تے‘ بھنگیاں دی مثل’ پرچلت ہویا ۔
سردار ہری سنگھ نے اپنی مثل دی طاقت نوں بوہت وستاریا اتے ویہہ ہزار یودھیاں دا فوجی دل تیار کیتا ۔ اس نے پہلاں امرتسر ضلعے دے سوہل پنڈ نوں صدر مقام بنایا اتے پھر گلوالی پنڈ وچ اپنی مثل دا راجگڑھ قایم کیتا ۔ سن 1763 ء وچ کنھیا اتے رامگڑھیا مسلاں دی مدد نال اس نے قصور نوں لٹیا ۔ پھر سن 1764 ءوچ ملتان ، بہاول پور نوں لتاڑدے ہویاں سندھ دریا پار کرکے مظفرگڑھ ، ڈیرہ غازیخان اتے ڈیرہ اسمٰعیل خان دے بلوچی حاکماں توں خراج وصول کیتا اتے پرتدے ہویاں چنیوٹ ، جھنگ اتے سیالکوٹ نوں تباہ کیتا ، پر سن 1765 ءوچ بابا اعلیٰ سنگھ دے خلاف لڑدیاں ماریا گیا ۔ اس توں بعد اس دے لڑکے جھنڈا سنگھ بھنگی نے مثل دی ذمہ واری سمبھالی اتے مثل دی ہر پکھوں ترقی کیتیا ۔ ملتان نوں جتن توں بعد جھنگ ، کالاباغ اتے منکیرا نوں ماتحت کیتا اتے امرتسر وچ قلعہ بھنگیاں دی اساری کروائی ۔ پھر چٹھا تے پٹھاناں پاسوں ‘ زمزما ’ کھوہی ، جس دا ناں کالانتر وچ ‘ بھنگیاں دی توپ ’ پیا ۔ سن 1774 ء وچ کنھیا اتے سکرچکیا مسلاں والیاں نال لڑدا ہویا اوہ جموں وچ ماریا گیا ۔
جھنڈا سنگھ توں پچھوں اس دا بھرا گنڈا سنگھ گدی اتے بیٹھا اتے اس دے تھوڑے چر توں بعد مرن اپرنت اس دا نابالغ پتر دیسا سنگھ مثل دا سردار بنیا ۔ پر کمزور مسلدار ہون کارن کئی بھنگی سردار اپنے اپنے علاقے وچ خدمختیار بن بیٹھے ۔ گربخش سنگھ ناں دے بھنگی سردار دے پالت پتر لہنا سنگھ اتے دوہتے گزر سنگھ نے سن 1765 ء وچ لاہور اتے قبضہ کیتا اتے کسے نا کسے روپ وچ لاہور اوہناں دے اولاد دے ماتحت ہی رہا ۔ اوہناں دے دو جانشین — چیت سنگھ اتے موہر سنگھ— دے راج-پربندھ توں تنگ آ کے لاہور نواسیاں نے رنجیت سنگھ اتے سدا کور نوں لاہور اتے قبضہ کرن لئی نمنترت کیتا ۔ 7 جولائی 1799 ء نوں رنجیت سنگھ نے لاہور نوں اپنے ماتحت کر لیا ۔ ادھر سن 1782 ء وچ دیسا سنگھ دی موت توں بعد اس دے نابالغ لڑکے گلاب سنگھ نے امرتسر وچ مثل دی ذمہ واری سمبھالی ۔ سن 1800 ء وچ گلاب سنگھ دے مرن اپرنت اس دے نابالغ پتر گردت سنگھ نے اپنی ماں مائی سکھاں دی سرپرستی ماتحت مثل دی سرداری سمبھالی ۔ سن 1802 ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے امرتسر اتے قبضہ کر لیا ۔ سبھ توں آکھیر وچ گجرات دے حکمران صاحب سنگھ بھنگی نوں کجھ پنڈ جاگیر وجوں دے کے ویہلا کیتا ۔ سن 1810 ء تک رنجیت سنگھ نے سارے بھنگی سرداراں توں اوہناں دے علاقے جت کے لاہور دربار دے ماتحت کر لئے ۔ اس طرحاں اس مثل دی ہوند ختم ہو گئی ۔
مثل بھنگیاں اتے اس دا سردار جھنڈا سنگھ
مثل بھنگیاں سکھاں دیاں مسلاں وچوں اک پرمکھ مثل منی گئی اے۔ اس مثل دا امرتسر، لاہور، گجرات، چنیوٹ وغیرہ علاقیاں اتے دبدبا بنیا رہا سی۔ اس مثل دی طاقت دا اندازہ اس گل توں لگایا جا سکدا اے کہ مثل دے شروع ویلے اس کول 12 ہزار دے لگبھگ گھوڑسوار فوجی سن۔
بھنگی مثل دا پرمکھ ہری سنگھ سی، جس نے بابا دیپ سنگھ شہید دے ہتھوں امرت پان کیتا سی۔ دل خالصہ دی قیام ویلے اس نوں بھنگی مثل دا سردار اتے ترنا دل دا مکھیا پروانت کیتا گیا سی۔ امرتسر وچ اس نے کٹڑا ہری سنگھ دی قیام کیتی سی اتے نال ہی قلعہ بھنگیاں اسارن دا کم ارمبھ کروایا سی۔
ہری سنگھ دے جانشین سردار جھنڈا سنگھ نے بھنگی مثل نوں ہور ترقی ول توریا۔ اس نے کئی لڑائیاں لڑیاں اتے اپنے راج کھیتر وچ بھرپور وادھا کیتا۔ اس دیاں فوجی مہماں وچوں پرمکھ ملتان دے شجاع، خان اتے بہاول پور دے دادو پتراں خلاف سی۔ 1766 ء وچ ستلج دریا دے کنڈھے اتے ہوئی لڑائی انرناتمک رہی۔ اپرنت ہوئی سندھی مطابق بھنگی مثل دے پرمکھ جھنڈا سنگھ نوں پاکپٹن تک دے علاقے دا مالک قبول کیتا گیا سی۔ پھر اس نے قصور دے پٹھاناں نوں ہرا کے اس اتے قبضہ کر لیا۔ 1772 ء وچ کیتے گئے دوجے حملے ویلے مثل نے ملتان اتے بہاول پور نوں جت لیا۔ ملتان نوں واپس آؤندیاں بلوچاں ماتحت آؤندے علاقے جھنگ، مانکیرا اتے کالا باغ فتح کر لئے۔ اس اپرنت جھنڈا سنگھ نے رامنگر دے چٹھیاں توں مشہور زمزما توپ، جو بعد وچ ‘بھنگیاں دی توپ’ دے ناں نال مشہور ہوئی، نوں اپنے قبضے وچ کر لیا۔ جھنڈا سنگھ ماتحت مثل بھنگیاں دی سالانہ آمدن اک کروڑ روپئے دے لگبھگ انمانت کیتی گئی سی۔
جھنڈا سنگھ دے انتلے سال ہورناں سکھ مسلاں دے سرداراں نال لڑدیاں گزرے سن۔ جموں دے راجا رنجیت دیو دے راجگدی دے جانشین دے جھگڑے نوں سلجھاؤن لئی جدوں 1874 وچ اوہ جموں گیا ہویا سی تاں کنھیا اتے شکرچکیا مسلاں نال جھگڑے وچ ماریا گیا سی۔ جھنڈا سنگھ دی موت اپرنت اس دا بھرا گنڈا سنگھ بھنگی مثل دا مکھیا بنیا سی۔
علاقے
مثل بھنگیاں سکھاں دیاں مثلاں وچوں اکّ پرمکھ مثل منی گئی اے۔ اس مثل دا امرتسر، لاہور، گجرات، چنیوٹ آدی علاقیاں اتے دبدبا بنیا رہا سی۔ اس مثل دی طاقت دا اندازہ اس گل توں لگایا جا سکدا اے کہ مثل دے شروع ویلے اس کول 12 ہزار دے لگبھگ گھوڑسوار فوجی سن۔
اس مثل دا ناں 'بھنگی' اس لئی پیا کیونکہ اس مثل دے سردار پنجاب دے جنگلاں وچ عام اگن والے بھنگ دے بوٹے دا نشہ کردے سن۔ ہندوستان وچ اس دا استعمال ہزاراں سالاں توں ہندا آ رہا اے۔ کئی ودوانا دا خیال اے کہ ویداں وچ جس 'سومرس' دا ذکر اے، اوہ بھنگ دا رس ہی اے۔ میڈیسن دی دنیا وچ اس نوں کینابس سٹیوا (Cannabis Stiva) کیہا جاندا اے۔ شمالی امریکہ وچ اس نوں میروآنا (Marijuana) کیہا جاندا اے۔ ایہہ لفظ میکسیکن اپبھاشا وچوں اپجیا اے تے لگبھگ 1930 توں لوکپری ہویا۔ پنجاب وچ 17ویں صدی توں نہنگ سنگھ بھنگ دا نشہ کردے آ رہے ہن۔ اوہ سکی بھنگ نوں ددھ وچ گھوٹ کے، ابال کے اس نوں استعمال کردے ہن تے اس نوں 'سکھندھان' کہندے ہن۔ اس وچ خسخس، بادام، الائچی، چار مغز آدی (شردائی والا سارا مسالہ) پا کے اس نوں سوادی بناؤندے ہن۔
بھنگی مثل دا بانی چھجا سنگھ امرتسر ضلعے دے پنڈ پنجوڑ دا رہن والا سی۔ اوہ دسم پاتشاہ گرو گوبند سنگھ دا ہم عصر سی تے اس نے کھنڈے دا پاہل گرو صاحب کولوں چھکیا سی۔ اس دی موت توں بعد اس دا اکّ قریبی رشتے دار بھوما سنگھ ڈھلوں جٹّ وسنیک پنڈ ہنگ (نیڑے بدھنی، موگا) بھنگی مثل دا سردار بنیاں۔ 1739 وچ نادر شاہ نال ہوئیاں جھڑپاں وچ اس نے چنگا ناں کمایا۔ 1746 وچ بھوما سنگھ دی موت مگروں ہری سنگھ مثل دا سردار بنیاں۔ ہری سنگھ بھوما سنگھ دا گود لیا بیٹا اتے بھتیجا وی سی۔ بھنگی مثل دا پرمکھ ہری سنگھ سی، جس نے بابا دیپ سنگھ شہید دے ہتھوں امرت پان کیتا سی۔ دل خالصہ دا قیام ویلے اس نوں بھنگی مثل دا سردار اتے ترنا دل دا مکھیا منظورشدہ کیتا گیا سی۔ امرتسر وچ اس نے کٹڑا ہری سنگھ دا قیام کیتا سی اتے نال ہی قلعہ بھنگیاں اسارن دا کم شروع کروایا سی۔
ہری سنگھ دے جانشین سردار جھنڈا سنگھ نے بھنگی مثل نوں ہور ترقی ول توریا۔1772 ای: وچ کیتے گئے دوجے حملے ویلے مثل نے ملتان اتے بہاول پور نوں جت لیا۔جھنڈا سنگھ نے رام نگر دے چٹھیاں توں مشہور زمزما توپ، جو بعد وچ بھنگیاں دی توپ دے ناں نال مشہور ہوئی، نوں وی اپنے قبضے وچ کر لیا۔ جھنڈا سنگھ ماتحت مثل بھنگیاں دی سالانہ آمدن اکّ کروڑ روپئے دے لگبھگ انمانت کیتی گئی سی۔
بھنگیاں دی توپ
'توپ-اے-زمزما' جاں بھنگیاں دی توپ شاہراہ-اے-قائد-اے-آزم 'تے واقع لاہور دے عجائب گھر دے ساہمنے اکّ پلیٹ فارم 'تے رکھی ہوئی اے۔ ایہہ توپ ڈیوک آف ایڈنبرگ دی لاہور پھیری ویلے فروری 1870 وچ لاہور میوزیم دے ساہمنے سجائی گئی سی۔ ایہہ ادوں توں ہی اتھے پئی ہوئی اے۔ بھنگیاں دی توپ اکّ صدی تک کئی لڑائیاں وچ شامل ہوئی۔ اس دا دہانا (مزل) ساڈھے نوں انچ اے۔ اس توپ نوں احمد شاہ ابدالی دے وزیرے اعلیٰٰ شاہ ولی خان دے حکم 'تے شاہ نظیر نے 1169 ہجری (1755-56 عیسوی) وچ ڈھالیا سی۔ ایہہ طریق توپ دے اپر اکری ہوئی اے۔ 1802 عیسوی وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بھنگیاں نوں ہرا کے اس توپ 'تے قبضہ کیتا سی۔ اس نے اس توپ دا استعمال ڈسکا، قصور، سجان پور ، وزیر آباد اتے ملتان دیاں لڑائیاں وچ کیتا۔ ملتان دے گھیرے ویلے ایہہ توپ بہت بری طرحاں نکسانی گئی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مثلاں گٹھ:قنب تے سکھ مت گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
لِنگ راج مندر
لِنگ راج مندر اک ہندو مندر اے، جو کہ ہریہر (شیو اتے وشنو دی اک قسم) نوں سمرپت اے۔ ایہہ چڑھدے بھارت دے اوڈیشا صوبے دے راجگڑھ بھبنیشور وچ بنیا ہویا اے اتے اتھوں دے پرانے مندراں وچوں اک اے۔ یاتریاں لئی ایہہ مندر ہمیشہ توں ہی کھچّ دا مرکز رہا اے اتے وڈی گنتی وچ اتھے یاتری آؤندے رہندے ہن۔
لنگراج مندر نوں مندر ٹرسٹ بورڈ اتے اے۔ایسّ۔آئی۔ (انگریزی:Archaeological Survey of India) ولوں سمبھالیا جا رہا اے۔ اس مندر وچ اوسطاً 6,000 لوک فی دن آؤندے ہن اتے تیوہاراں ویلے ایہہ گنتی لکھاں تک وی پہنچ جاندی اے۔ شوراتری اس مندر وچ منایا جان والا وڈا تہوار اے اتے 2012 وچ اس تہوار ویلے 2,00,000 لوک آئے سن۔
حوالے
گٹھ:11ویں صدی دے ہندو مندر گٹھ:وشنو مندر گٹھ:بھبنیشور وچ ہندو مندر گٹھ:پرانا بھارتی سبھیاچار گٹھ:مندرگٹھ:عبادت گاہاں
گوریلا جنگ
گوریلا جنگ یا چھاپہ مار جنگ (عربی: حرب العصابات ،فارسی: چریک، انگریزی: Guerrilla warfare) ایسی جنگ اے جو عموماً اک چھوٹی مگر متحرک طاقت کسی وڈی مگر کم متحرک روايتی طاقت یا فوج دے خلاف لڑی جاندی ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ اردو وچ گوریلا جنگ ہی کيت‏‏ا جاندا اے مگر اس جنگ دا گوریلاں تو‏ں کوئی تعلق نني‏‏‏‏ں۔ بلکہ ایہ ہسپانوی بولی دے لفظ Guerrilla تو‏ں نکلیا اے جس دا ترجمہ چھاپہ مار ا‏‏ے۔ ایسی جنگ وچ عام طور اُتے چھپ چھپ کر حملے ک‏ے دے نقصان پہنچایا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ حتی الوسع کھلی لڑائی نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ اس لئی اسنو‏ں ہسپانوی وچ چھوٹی جنگ یا Guerrilla کہیا جاندا سی جس تو‏ں اس دا ناں پيا۔ ایہ اصطلاح پہلی مرتبہ ہسپانوی چھاپہ ماراں تے فرانس دے درمیان 1814ء وچ جنگ دے دوران استعمال ہوئی سی۔ مشہور انقلابی رہنما چی گویرا نے اپنی کتاب وچ لکھیا کہ گوریلا افواج اک مرکزہ د‏‏ی مانند ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی بنیاد عوام وچ ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اس وڈی فوج دے مقابلے وچ صرف کم اسلحہ رکھنے د‏‏ی بنیاد اُتے کم تر نئيں سمجھنا چاہیے جس تو‏ں اوہ جنگ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ جنگ اوہ لوک کردے نيں جنہاں دے پاس کم وسائل و اسلحہ مگر اسنو‏ں عوام د‏‏ی اکثریت د‏‏ی حمایت حاصل ہوئے۔
گوریلا جنگ بطور اک مسلسلہ
350px|باواں|thumb انقلابی و چھاپہ مار جنگ دراصل اک مسلسلہ اے جس وچ اک طرف چھوٹے پیمانے اُتے حملے، گھاتاں (چھپ کر حملہ) تے دھاوے بولے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ زمانے وچ اس مرحلے وچ چھاپہ ماراں نو‏‏ں شدت پسند، آزادی پسند یا دہشت گرد وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ اُتے د‏‏ی سطح اُتے منظم و مربوط سیاسی و فوجی حربہ کار موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تے نچلی سطح اُتے چھوٹی اکائیاں ہُندیاں نيں جو حملےآں، دھاواں تے گھاتاں وچ مصروف ہُندے نيں تے انتہائی متحرک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے مرحلے وچ جنگ دا دائرہ پھیل جاندا اے تے اک مربوط جنگ وچ تبدیل ہوئے سکدا اے اگرچہ طاقت و وسائل اک وڈی مقابل فوج دے مقابلے وچ کم ہی کیو‏ں نہ ہون۔ اس د‏‏یاں مثالاں چین وچ ماؤزے تنگ د‏‏ی جنگ، ویتنام وچ امریکی افواج دے خلاف جنگ تے کسی حد تک فلسطینیاں د‏‏ی 1970 تے 1980ء د‏‏ی دہائیاں وچ اسرائیل دے خلاف چھاپہ مار کارروائیاں تے افغانستان و عراق وچ امریکی و اتحادی افواج دے خلاف کارروائیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ یاد رہے کہ دونے مرحلےآں اُتے صرف عمومی جنگ نئيں ہُندی بلکہ تشہیر تے نشر و اشاعت دے مختلف ذرائع د‏‏ی مدد وی لی جاندی اے کیونجے عوام د‏‏ی حمایت انتہائی ضروری ہُندی ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی جنگ وچ یا تاں عام شہری استعمال کیتے جاندے نيں یا باقاعدہ فوجی جنہاں نو‏ں فوج تو‏ں وکھ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے لڑنے دے مقاصد تے طریقے یکساں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:جنگاں بلحاظ قسم گٹھ:چھاپہ مار جنگ گٹھ:محاربہ بلحاظ قسم گٹھ:ہسپانوی لفظ تے جملے گٹھ:جنگاں
ڈائیکلاڈورس سکوٹاٹس
ڈائیکلاڈورس سکوٹاٹس، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
اتلا چٹیاں گلاں والا گبن
سیامانگ گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
ڈوپارکوٹ
ڈوپارکوٹ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
داستان
افسانا یا نِکا قِصا یا داستان ادب وچ نثری قصےآں دی اوہ قسم جیہدی نینھ زیادہ تر خیال آرائی اتے ہُندی اے ۔ کردار عمومن مثالی ہُندے نیں ۔ زبان وچ تکلف توں کم لیا جاندااے ۔
بوہتیاں داستاناں دا ماخذ فارسی یا سنسکرت قصے نیں ۔ کچھ طبع زاد نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولی علم گٹھ:اردو ادب گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:گریمر گٹھ:علم بیان گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:نثری صنف
ہینان کلسرا گبن
ھینان کلسرا گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
یویو
یویو اک جپانی کھڈونا ہوندا اے۔ اے دو پہیاں نوں اک ڈنڈی نال جوڑ کے بنایا جاندا اے اس ڈنڈی نوں اک تاگے نال بنیا جاندا اے جیدے نال اینوں کمائی دا اے۔ ایدے تاگے نوں انگلی نال بن لیا جاندا اے تے جدوں اینوں تھلے سٹیا جاندا اے تے اے اک چٹکے تے واپس اتے آپیندا اے۔ ایدے نال کافی ٹرکاں کیتیاں جا سکدیاں نیں پر اسریاں اسے تے چلدیاں نیں۔
ایسٹ انگس
ایسٹ انگس کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ایمبلونورا الیکٹو
ایمبلونورا الیکٹو، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
دهستان فضل
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
گتکا
گتکا لڑائی مار کٹائی دا اک فن اے جیہڑا سکھاں نے پنجاب وچ شروع کیتا ۔
گٹھ:کھیل گٹھ:کھیڈ گٹھ:کھیڈاں گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:ایشیائی کھیڈاں گٹھ:کبڈی
چی ہواہوا (کتا)
چی ہوا ہوا نکے ناپ دا میکسیکو دا اک نمیشی کتا اے۔
غزل
غزل شاعری دی اک ونڈ اے جیڑی پنجابی چ اردو تے فارسی توں آئی پر ایدی پہل عربی چوں ہوئی۔ عربی چ ایدا مطلب سوانیاں نال گلاں کرناں اے۔ غزل دے پہلے شعر دے دونیں مصرعے اک قافیہ تے اک ردیف ہوندے نیں۔ پہلے شعر نوں مطلع کیا جاندا اے۔ دوجے سارے شعراں چ شعر دا دوجا مصرع مطلع دے ردیف قافیے نال رلدا اے۔ انت دے شعر چ شاعر اپنا تخلص ورتدا اے۔
غزل چ اجکل ہر طراں دی گل کیتی جاندی اے۔ غزل
مینوں تیرا شباب لے بیٹھا رنگ گورا گلاب لے بیٹھا
دل دا ڈر سی کتے نہ لے بیٹھے لے ہی بیٹھا جناب لے بیٹھا
ویلھ جد وی ملی ہے فرضاںتوں تیرے مکھ دی کتاب لے بیٹھا
مینوں جد وی تسیں ہو یاد آئے دن دیہاڑے شراب لے بیٹھا
شو نوں اک غم تے ہی بھروسا سی غم توں کورا جواب لے بیٹھا
غزل
کون میرے شہر آکے مڑگیا
پیڑ پاکے جھانجراں کدھر ٹری
کہڑے پتنیں غم دا میلا جڑ گیا
چھڈ کے عقلاں دا جھکا آلھنا
اڑ گیا ہجراں دا پنچھی اڑ گیا
ہے کوئی سوئی کھندوئی دستو!
وقت دے پیراں چ کنڈا پڑگیا
ببر شیر
ببر شیر (Panthera Leo ،پینتھرا لیو) جنس پینتھرا وچ موجود پنج وڈی بلیاں وچ شامل بلی ٹبر دا رکن ا‏‏ے۔ افریقی شیراں د‏‏ی عام مستعمل اصطلاح تو‏ں مراد افریقہ د‏‏ی ذیلی ببرشیراں د‏‏ی انواع (species) ني‏‏‏‏ں۔ بعض شیراں دا وزن ڈھائی سو کلو گرام تو‏ں وی زیادہ ہوئے سکدا اے تے اس لحاظ تو‏ں ایہ شیرکے بعد دوسری وڈی بلی ا‏‏ے۔ جنگلی ببر شیر افریقا دے نیم صحارا علاقےآں تے ایشیا (جو بھارتی گیر فورسٹ نیشنل پارک وچ پائی جاندی اے تے اس علاقے وچ ایہ معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار اے ) جدو‏ں کہ ببر شیراں د‏‏ی ہور انواع شمالی افریقہ تے جنوب مغربی ایشیا تو‏ں بہت پہلے غائب ہوچکيت‏یاں نيں۔ اج تو‏ں دس ہزار سال پہلے پیلسٹوسین ادوار دے اواخر وچ ببر شیر ہی انسان دے بعد سب تو‏ں زیادہ خشکی دے رقبے اُتے پھیلا ہويا ممالیہ سی۔ اس زمانے وچ ایہ تقریباً تمام افریقا، تمام یوریشیا مغربی یورپ تو‏ں ہندوستان تے امریکا وچ يوكون تو‏ں پیرو تک پایا جاندا سی ۔ببر شیر معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار جانور اے، تے افریقی خطے وچ ویہويں صدی دے دوسرے حصے وچ اس د‏ی آبادی وچ 30 تو‏ں 50 فیصد د‏‏ی کمی دیکھنے وچ آئی ۔شیراں د‏‏ی آبادی قومی پارکاں تے غیر محفوظ علاقےآں وچ غیر مستحکم ثابت ہُندی اے ۔اگرچہ اس دے معدوم ہونے د‏‏ی وجوہات مکمل طور پرسمجھی نئيں جاسکن لیکن مسکن تو‏ں محروم ہونا تے انسان تو‏ں سامنا ہونا جداں امور عہد حاضر وچ خطرے د‏‏ی اہ‏م وجوہات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ وچ مغربی افریقی ببر شیراں د‏‏ی آبادی معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔
غزل
شہرتاں دی دھڑ، تے صورت وہ ہے
ببر شیر
جنگلاں وچ نر ببر شیر اکثر اوقات صرف دس تا چودہ سال جی سکدے نيں کیونجے حریف نر شیراں تو‏ں انہاں دا مقابلہ ہُندا رہندا اے لہذا چوٹ لگنے تو‏ں انہاں د‏‏ی طول عمری د‏‏ی گنجائش کم ہی رہندی اے ۔جدو‏ں کہ انسانی تحویل وچ ایہ 20 سال د‏‏ی زندگی پا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے ایہ سوانا تے گھاہ دے میداناں وچ رہندے نيں جدو‏ں کہ بعض اوقات ایہ جنگل تے جھاڑیاں نو‏‏ں وی مسکن بنا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ عام حالات دے برعکس دوسری بلیاں دے مقابلے وچ ببر شیر زیادہ سماجی رویہ دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک ببر شیر دا خاندان (حرم) عام طور تو‏ں متعلقہ ببر شیرنیاں، اولاداں تے بچےآں د‏‏ی مختصر سی تعداد اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر ببر شیرنیاں دا گروہ ہی شکار وچ حصہ لیندا اے جنہاں دے شکار وچ کھراں والے جانور ہی زیادہ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر سب تو‏ں اعلیٰ شکاری تے ماحول اُتے اثر کرنے والے شکاریاں وچو‏ں اے ہور اوہ اک ماہر مردار خور وی اے جو اپنی خوراک دا پنجاہ فیصد حصہ مردار گوشت کھا کر پورا کردا ا‏‏ے۔ عام حالات وچ ببر شیر انساناں اُتے حملہ نئيں کردا لیکن کدی کدائيں اوہ ایسا وی کردا ا‏‏ے۔ ببر شیر دن بھر نیند لینے وچ مشغول رہندا اے تے اکثر رات نو‏‏ں شکار کيتا کردا اے اگرچہ اوہ دھند لدے ميں وی حملہ کيتا کردا ا‏‏ے۔
اسنو‏ں ممتاز کرنا نہایت آسان اے، نر ببر شیر نو‏‏ں اس دے سر تے گردن دے گرد موجود بالاں(ایال) تو‏ں پہچانا جاسکدا اے تے اس دا چہرہ دنیا بھر دے انسانی ثقافتاں وچ سب تو‏ں معروف نشان دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شبیہ بالائی پیلیو لیتھک (50 ہزار تا 1لکھ سال پہلے) دور تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ غاراں وچ موجود انسان وی اپنی قیام گاہ د‏‏ی دیواراں اُتے انہاں دے نقش بنا‏تے سن ۔ تمام قدیم تے قرون وسطیٰ د‏‏ی ثقافتاں وچ اس جانور د‏‏ی مختلف حوالےآں تو‏ں موجودگی اک مسلم گل ا‏‏ے۔ اس دے مجسمے، تصاویر، قومی جھنڈاں وچ موجودگی، فلماں وچ تے ادب وچ موجودگی اک عام گل ا‏‏ے۔ رومی دور وچ وی اسنو‏ں نمائش وکھیل دے لئی بادشاہان پالدے سن تے اٹھارواں صدی تو‏ں اسنو‏ں پوری دنیا وچ چڑیا گھراں د‏‏ی زینت بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ پوری دنیا وچ چڑیا گھر ایشیائی شیراں دے ملاپ دے ذریعے اسنو‏ں معدومی تو‏ں بچانے دے لئی مشترکہ کاوشاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔
غزل
فر وی خورے ہے کیہ میرا تھڑ گیا
ببر شیر
ببر شیر وڈی 4 بلیاں وچوں دوجا سب توں وڈا جانور اے تے ایدا تعلق بلی ٹبر دے ٹبر توں اے۔ نر شیر 250 کلوگرام تک ہوسکدا اے۔ شیر مگروں بلی ٹبر دا ایہ دوجا وڈا جانور اے۔ اجکل ایہ افریقہ تے کج جنگلی پارکاں وچ ای رہ گیا اے یا ہندستان وچ گر نیشنل پارک وچ رہ گیا۔ ہور اپنیاں تھانواں توں ایہ بہت پہلے مک گیا اے۔ پائیسٹن ویلے دے مکن تک، 10،000 ورے پہلے تک ببرشیر تے انسان ای ایسے سن جیہڑے سب توں وڈے تھاں تے پھیلے ہوۓ سن۔
شیر کھلے جنگلاں وچ 10–14 ورے تک جیندے نیں جد کے پنجریاں وچ 20 ورے تک جی سکدے نیں۔ جنگل وچ نر شیر گھٹ ای 10 ورے توں اپر ٹپدے نیں۔ ایہ ویری نر شیراں ہتھوں لگنوالے پھٹڑاں باہجوں مردے نیں۔ ایہ گھاس دے ویہڑیاں یا کھلے تھانواں جتھے کتے کتے رکھ ہون ورگیاں تھانواں تے ریندے نیں پر ایہ چاڑیاں تے جنگلاں وچ وی جلے جاندے نیں۔ ایہ کسے توں نہیں ڈردے۔ بلی ٹبر دے دوجے سنگیاں توں ہٹ کے شیر آپس وچ رل مل کے ریندے نیں۔ ایہناں دی اک ٹولی وچ اک وڈا نر کی مادھ بچے تے نکے جوان شیر ہوندے نیں۔ شیرنیاں رل کے کھروالے جانوراں دا شکار کردیاں نیں۔ ایہ اتلی پدھر دے شکاری نیں تے منی ونڈ نیں۔ کسے ہوردا ماریا شکار وے مل جاۓ تے کھا جاندے نیں۔
غزل
ہور دیکھو
گٹھ:پنجابی شاعری گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولی علم گٹھ:اردو ادب گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:گریمر گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:شعری صنف گٹھ:ادب
ببر شیر
ببر شیر دوروں پچھانیاں جاندا اے. ایہدی تؤن دے وال ایہدی اچیچی نشانی اے۔ ببرشیر دا مونہہ انسانی رہتل وچ سب توں چوکھے پچھانے جانوالے جانوراں وچوں اے۔ لاسکو, فرانس وچ 17000 ورے پرانے انسان دے بناۓ ایہدے نشان ویکھے جاسکدے نیں۔ ایہ اوہناں ساریاں رہتلاں دیاں پینٹنگاں، بتیاں تے ہور نشاناں تے دسدے نیں جنہاں وچ شیر ہووے۔ چڑیا گھراں وچ ایہ اچیجے رکھے جاندے نیں۔
اتے اس لحاظ توں ایہہ شیرکے بعد دوجی بڑی بلی ہے ۔ جنگلی ببر شیر افریقہ دے نیم صحارا علاقے اتے ایشیا ( جو بھارتی گیر فورسٹ راشٹری پارک وچّ پائی جاندی ہے اتے اس کھیتر وچّ ایہہ معدومی دے خطرے توں گرست ہے ) جدوں کہ ببر شیر دی ہور قسم شمالی افریقہ اتے دکھن لہندا ایشیا نال بہت پہلاں غائب ہو چکے ہن ۔ اج توں دسّ ہزار سال پہلاں پیلسٹوسین دور دے آکھیر وچّ ببر شیر ہی انسان دے بعد سبھ توں زیادہ خشکی دے کھیترپھل وچ فیلیا ہویا ممالیہ سی ۔ اس زمانے وچّ ایہہ لگبھگّ سبھ افریقہ, سبھ یوریشیا پچھمی یوروپ توں ہندوستان اتے امریکہ وچّ یوکون توں پیرو تکّ پایا جاندا تھا ببر شیر مادومی دے خطرے توں گرست پشو ہے ، اتے افریکی کھیتر وچّ 20ویں صدی دے دوجے حصے وچّ اسدی آبادی وچّ 30 توں 50 پرتیشت دی کمی دیکھن وچّ آئی شیر دی آبادی راشٹری پارکاں اتے غیر سرکھات کھیتراں وچّ غیر ستھر ثابت ہندی ہے ۔ حالانکہ اسدے دھندلا ہون دی وجہ پوری طرحاں اتے سمجھی نہیں جا سکنا لیکن مسکن توں ونچت ہونا اتے منکھ توں سامنا ہونا جویں معاملے وعدہ موجود وچّ خطرے دی مہتوپورن کارن وچّ ہن ۔ افریقہ وچّ پچھمی افریکی ببر شیر دی آبادی مادومی دے خطرے توں گرست ہے ۔
ناں
شبد شیر پنجابی وچ فارسی توں آیا اے۔ پنجابی وچ ایہنوں شیہنہ کیندے نیں۔
شیر، جیگوار، تے تیندوہ ببرشیر دے نیڑے دے ساک نیں۔ ببرشیر افریقہ وچ 10 توں 8 لکھ ورے پہلے بنیا۔ اٹلی وچ ایہدے 7 لکھ ورے پرانے نشان نیں۔ اتلے یوریشیا توں ایہ 10،000 ورے پہلے مک گۓ۔
ایہدیاں نکیاں ونڈاں ایہ نیں:
اچیچیاں گلاں
شیر مگروں لمبائی تے پآر وج بلی ٹبر دا ایہ دوجا وڈا جانور اے۔ ایہدی کھوپڑی شیر ورگی ای اے پر سامنیوں کچھ دبی تے پدھری اے۔ بلی دے ٹبر وچوں ببرشیر ای ایسا جانور اے جیدے نر مادھ وکھرے دسدے نیں۔ دوناں دی پوچھل انت تے پھمن والی ہوندی اے۔
جنگلاں وچ نر ببر شیر اکثر صرف دسّ توں چوداں سال جی سکدے ہاں کیونکہ دشمن نر شیر نال اوہناں دا مقابلہ ہندا رہندا ہے اس لئی سٹّ لگن نال اہنا دی لمبا عمر دی گنجائش گھٹّ ہی رہندی ہے  ۔ منکھی حراست وچّ ایہہ 20 سال دی زندگی پا سکدے ہاں ۔ عامطور اتے ایہہ سوانا اتے گھاہ دے میداناں وچّ وچّ رہندے ہن جدوں کہ کجھ سمیں ایہہ جنگل اتے جھاڑیاں نوں وی ٹھکانہ بنا لیندے ہن ۔ عامَ حلات دے وپریت دوجی بلئلیاں دی تلنا وچّ ببر شیر زیادہ ساماجک سبھاء دکھاؤدیں ہاں ۔ اک ببر شیر دا پریوار ( حرم ) عامطور تے سبندھی ببر شیرنیاں ، اولاداں اتے بچیاں دیاں چھوٹی سی گنتی وچّ شامل ہندا ہے ۔ زیادہ تر ببر شیرنیاں دا گروپ ہی شکار وچّ حصہ لیندا ہے جنہاں دے شکار وچّ کراں والے جانور ہی زیادہ شامل ہندے ہن ۔ ببر شیر سبھ توں اچّ شکاری اتے ماحول تے اثر کرن والے شکاریاں وچوں ہے اتے اوہ اک ماہر مردار خور وی ہے جو اپنی بھوجن دا پنجاہ فیصدی حصہ مردار ماس کھاکے پورا کردا ہے ۔ عامَ حالت وچّ ببر شیر منکھ اتے حملہ نہیں کردا لیکن کدے کدائی اوہ اجیہا وی کردا ہے ۔ ببر شیر دن بھر نیند لین وچّ رجھیا ہویا رہندا ہے اتے اکثر رات نوں شکار کیتا کردا ہے حالانکہ اوہ دھند لکھے وچّ وی حملہ کیتا کردا ہے ۔
اسنوں ممتاز کرنا نہایت آسان ہے ، نر ببر شیر نوں اسدے سر اتے گردن دے آسپاس موجود والاں ( ایال ) نوں پہچانیاں جا سکدا ہے اتے اسدا چہرہ دنیا بھر دے منکھی سنسکرتیاں وچّ سبھتوں پرسدھ چنہ دے طور اتے ویکھیا جاندا ہے ۔ اس دی شبیا بالائی پیلیؤ لیتھک ( 50 ہزار (BACILLI) 1 لکھ سال پہلاں ) دوروں موجود ہے ۔ گپھاواں وچّ موجود منکھ وی اپنی واس گھر دیاں کندھاں اتے اوہناں دے چھاپ بناؤندے سی ۔ تمام پراچین اتے قرون وسطی دی سنسکرتیاں وچّ اس جانور دی وبھنّ سندربھاں توں موجودگی اک مسلم گلّ ہے ۔ اسدے مرتیاں ، پٹچتر ، راشٹری جھنڈاں وچ موجودگی ، فلماں وچّ اتے ادب وچّ موجودگی اک عامَ گلّ ہے ۔ رومی دور وچّ وی اسنوں نمائش وکیل دے لئی بادشاہان پالدے سی ، اتے اٹھارویں صدی توں اسنوں پوری دنیا وچّ چڑی گھراں دی سندرتا بنایا جا رہا ہے ۔ پوری دنیا وچّ چڑیا گھر ایشیائی شیرا دے ملاپ دے دوارا اسنوں معدومی توں بچاؤن دے لئی مشترکہ کوشش کر رہے ہن ۔
کھلار
ببر شیر تے شینہ ٹوکرے دے دوجے سنگی دس لکھ توں اٹھ لکھ ورے پہلے کھلار وچ آۓ۔