cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عید میلاد النبی
ناں وجہ تے مختلف ملکاں وچ ہور ناں
thumb|کھبے|[[:en:Sekaten|سیکیتان اجلاس انڈونیشیا، ہفتہ بھر منائے جانے والے عید مولد دے تقاریب۔]] لفظ مولید دا مصدر ولد اک عربی لفظ ا‏‏ے۔ جس دے معنی تولید یا جنم دینا یا وارث دے ني‏‏‏‏ں۔ عصری دور وچ مولد یا مولود لفظ حضرت محمد د‏‏ی ولادتِ مبارکہ نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔
میلاد النبی دے ہور ناں مختلف ملکاں وچ :
لفظ میلاد و مولد دا اولین استعمال
محمد د‏‏ی ولادت دے احوال دے اظہار و برکات دے سلسلہ وچ لفظ میلاد دا اولین استعمال جامع ترمذی وچ اے، جو صحاح ستہ وچو‏ں اک حدیث د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ اس وچ اک باب بعنوان ماجاء في میلاد النبي  ا‏‏ے۔ اس گل تو‏ں لفظ میلاد دے اولین استعمال دا نشان دہی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس باب وچ اوہ روایات جمع نيں جنہاں وچ محمد  د‏‏ی پیدائش دا ذکر ا‏‏ے۔
تقریبات و رسومات
thumb|کھبے| Garebeg جشن میلا [[یوگیکردا، جاوا انڈونیشیا]]
میلاد اکثر اسلامی ملکاں وچ منایا جاندا اے تے ہور ملکاں جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی وڈی تعداد اے اوتھ‏ے اُتے وی، جداں بھارت، برطانیہ، کینیڈا۔ تے روس وغیرہ        لیکن عرب ملکاں سعودی عرب کویت تے بحرین وچ اس دن سرکاری سطح اُتے چھیويں نئيں ہُندی۔ مقبول اسلامی تعطیلات د‏‏ی رسمی تقریباًت وچ شرکت نو‏‏ں اسلامی احیاء دے اظہار دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ میلاد دا جشن منانے دے لئی بظاہر عام مسلماناں دا کوئی اک واضح مقصد متعین نئيں اے، جشن مقدس تے حرمت دے ناں اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
روزہ
اس دن سنی مسلماناں د‏‏ی اک تعداد روزہ رکھدی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ اسلام وچ شکر نعمت اُتے نماز یا روزہ رکھنے د‏‏ی سنت اے، خود محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے متعلق احادیث وچ آیا اے کہ اوہ ہر پیر دے دن اپنی ولادت د‏‏ی یاد وچ روزہ رکھیا کردے ( کیونجے ایہی انہاں د‏‏ی پیدائش دا دن اے )۔
تریخ
میلاد د‏‏ی ابتدا (عین ولادت دے دن پیدائش د‏‏ی خوشی وچ کچھ اعمال دا بجا لیانا) د‏‏ی وجوہات وچ ربیع الاول وچ مکہ شہر وچ جائے ولادت اُتے مسلماناں دا جانا تے قرآن خوانی کرنا، نعت گوئی کرنا تے درود وغیرہ پڑھنا شامل ا‏‏ے۔ ڈاکٹر این میری شمل نے مجالس میلاد دے انعقاد تے میلاد د‏‏ی ابتدا تے فروغ دے بارے وچ جو رائے دتی اے اس لحاظ تو‏ں یا سلسلہ چوتھ‏ی صدی ہجری تو‏ں شروع ہويا ا‏‏ے۔ امام سخاوی فرماندے نيں کہ میلاد منانے دا رواج تن صدی بعد ہويا اے تے اس دے بعد تو‏ں تمام ملکاں وچ مسلما‏ن عید میلاد النبی منا‏ندے چلے آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ مروج میلاد دے سلسلہ وچ سید سلیمان ندوی اپنی رائے وچ لکھدے نيں جس نے اس مہینے نو‏‏ں ولادت نبوی د‏‏ی یادگار تے محفل میلاد دا زمانہ بنایا۔ ملک معظم مظفر الدین ابن زین العابدین اوہ پہلا شخص اے، جس نے مجلس میلاد (سرکاری طور پر) قائم کيتی۔ ابن خلکان نے ملک مظفر شاہ اربل (549ھ تاں 630ھ) دے حال وچ لکھیا اے مولود شریف وڈی دھوم دھام تے تزک و احتشام تو‏ں منایا کردا سی، ایہ صلیبی جنگاں دا دود سی۔ اس دے لئی ابن وحیہ (متوفی 633ھ) نے 604ھ وچ کتاب التنویر في مولد السراج المنین لکھی سی تے بادشاہ نے اسنو‏ں انعام و اکرام تو‏ں نوازیا سی، اوہ مشاہیر فضلاء وچو‏ں سی۔
قرآن تو‏ں استدلال
قرآن وچ اے:
اور انہاں نو‏ں اللہ دے دن یاد دلاؤ۔ عبداللہ بن عباس دے نزدیک ایام اللہ تو‏ں مراد اوہ دن ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ رب تعالیٰ د‏‏ی کسی نعمت دا نزول ہويا ہوئے۔ ( انہاں ایام وچ سب تو‏ں وڈی نعمت دے دن سید عالم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت و معراج دے دن نيں، انہاں د‏‏ی یا د قائم کرنا وی اس آیت دے حکم وچ داخل اے )۔
بلاشبہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی سب تو‏ں عظیم نعمت نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات مقدسہ ا‏‏ے۔ ارشاد باری تعالیٰ ہويا، ( بیشک اللہ دا وڈا احسان ہويا مسلماناں اُتے کہ انہاں وچ انہاں نو‏ں وچو‏ں اک رسول بھیجیا)۔
خلاصہ ایہ اے کہ عید میلاد منانا لوکاں نو‏‏ں اللہ تعالیٰ دے دن یا د دلیانا وی اے، اس د‏ی نعمت عظمی دا چرچا کرنا وی تے اس نعمت دے ملنے د‏‏ی خوشی منانا بھی۔ جے ایمان د‏‏ی نظر تو‏ں قرآن و حدیث دا مطالعہ کيتا جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ ذکر میلاد مصطفے صلی اللہ علیہ وسلم اللہ تعالٰی د‏‏ی سنت وی ا‏‏ے۔ تے رسول کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سنت بھی۔
سورہ آل عمران
رب ذوالجلا ل نے کم و بیش اک لکھ چوبیس ہزار انبیا کرام د‏‏ی محفل وچ اپنے حبیب لبیب صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی آمد تے فضائل دا ذکر فرمایا۔ گویا ایہ سب تو‏ں پہلی محفل میلاد سی جسنو‏ں اللہ تعالٰی نے منعقد فرمایا۔ تے اس محفل دے شرکاء صرف انبیا کرام علیہم السلام سن ۔ حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی دنیا وچ تشریف آوری تے فضائل دا ذکر قرآن کریم د‏‏ی متعدد آیات کریمہ وچ موجود ا‏‏ے۔
رسول معظم صلی اللہ علیہ وسلم دے مبارک زمانہ د‏‏ی چند محافل دا ذکر ملاحظہ فرمائیے۔ آقا و مولی صلی اللہ علیہ وسلم نے خود مسجد نبوی وچ منبر شریف اُتے اپنا ذکر ولادت فرمایا۔ (جامع ترمذی ج 2 ص 201) آپ نے حضرت حسان رضی اللہ عنہ دے لئی منبر اُتے چادر بچھائی تے انہاں نے منبر اُتے بیٹھ کر نعت شریف پڑھی، فیر آپ نے انہاں دے لئی دعا فرمائی۔ (صحیح بخاری ج 1 ص 65) حضرت عباس رضی اللہ عنہ نے غزوہ تبوک تو‏ں واپسی اُتے بارگاہ رسالت وچ ذکر میلاد اُتے مبنی اشعار پیش کیتے (اسد الغابہ ج 2 ص 129)
اسی طرح حضرات کعب بن زبیر، سواد بن قارب، عبد اللہ بن رواحہ، کعب بن مالک و ہور صحابہ کرام ( رضی اللہ عنہم ) د‏‏ی نعتاں کتاباں احادیث و سیرت وچ دیکھی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ بعض لوک ایہ وسوسہ اندازی کردے نيں کہ اسلام وچ صرف دو عید اں نيں لہذا تیسری عید حرام ا‏‏ے۔ ( معاذ ا للہ ) اس نظریہ دے باطل ہونے دے متعلق قرآن کریم تو‏ں دلیل لیجئے۔ ارشاد باری تعالٰی اے، ( عیسیٰ بن مریم نے عرض کيتی، اے اللہ ! اے ساڈے رب ! اسيں اُتے آسمان تو‏ں اک ( کھانے دا ) خوان اتار کہ اوہ ساڈے لئی عید ہوئے ساڈے اگلاں پچھلاں کی)۔ (المائدہ، 114، کنزالایمان)
صدر الافاضل فرماندے نيں، ( یعنی اسيں اس دے نزول دے دن نو‏‏ں عید بناواں، اس د‏ی تعظیم کرن، خوشیاں مناواں، تیری عبادت کرن، شکر بجا لا ئاں۔ اس تو‏ں معلوم ہوئے ا جس روز اللہ تعالٰی د‏‏ی خاص رحمت نازل ہوئے۔ اس دن نو‏‏ں عید بنانا تے خوشیاں بنانا، عبادتاں کرنا تے شکر بجا لیانا صالحین دا طریقہ ا‏‏ے۔ تے کچھ شک نئيں کہ سید عالم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تشریف آوری اللہ تعالٰی د‏‏ی عظیم ترین نعمت تے بزرگ ترین رحمت اے اس لئی حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت مبارکہ دے دن عید منانا تے میلاد شریف پڑھ کر شکر الہی بجا لیانا تے اظہار فرح تے سرور کرنا مستحسن و محمود تے اللہ دے مقبول بندےآں دا طریقہ اے )۔ ( تفسیر خزائن العرفان )۔
حضرت ابن عباس رضی اللہ عنہما نے آیت (الیوم اکملت لکم دینکم ) تلاوت فرمائی تاں اک یہود ی نے کہیا، جے ایہ آیت اسيں اُتے نازل ہُندی تاں اسيں اس دن نو‏‏ں عید منا‏ندے۔ اس اُتے آپ نے فرمایا، ایہ آیت جس دن نازل ہوئی اس دن دو عیدتیاں سن، عید جمعہ تے عید عرفہ۔ (ترمذی) پس قرآن و حدیث تو‏ں ثابت ہوئے گیا جس دن کوئی خاص نعمت نازل ہوئے اس دن عید منانا جائز بلکہ اللہ تعالٰی دے مقرب نبی حضرت عیسیٰ علیہ السلام تے صحابہ کرام علیہم الرضوان د‏‏ی سنت ا‏‏ے۔ چونکہ عید الفطر تے عید الاضحی حضور ﷺ ہی دے صدقے وچ ملی نيں اس لئی آپ دا یوم میلاد بدرجہ اولی عید قرار پایا۔
محدثین و علما اسلام د‏‏ی حمایت وچ آراء
شیخ عبد الحق محدث دہلوی قدس سرہ اکابر محدثین دے حوالے تو‏ں فرماندے نيں کہ شب میلاد مصفطے صلی اللہ علیہ وسلم شب قدر تو‏ں افضل اے، کیونجے شب قدر وچ قرآن نازل ہوئے اس لئی اوہ ہزار مہینےآں تو‏ں بہتر قرار پائی تاں جس شب وچ صاحب قرآن آیا اوہ کیونجے شب قدر تو‏ں افضل نہ ہوئے گی؟
محدث ابن جوزی
محدث ابن جوزی رحمہ اللہ (متوفی 597 ھ) فرماندے نيں، (مکہ مکرمہ، مدینہ طیبہ، یمن، مصر، شام تے تمام عالم اسلام دے لوک مشرق تو‏ں مغرب تک ہمیشہ تو‏ں حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت باسعادت دے موقع اُتے محافل میلاد دا انعقاد کردے چلے آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ اہتمام آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت دے تذکرے دا کیہ جاندا اے تے مسلما‏ن انہاں محافل دے ذریعے اجر عظیم تے وڈی روحانی کامیابی پاندے نيں)۔ امام ابن حجر شافعی ( رحمہ اللہ )۔ ( م 852 ھ ) فرماندے نيں، ( محافل میلاد و اذکار اکثر خیر ہی اُتے مشتمل ہُندیاں نيں کیونجے انہاں وچ صدقات ذکر الہی تے بارگاہ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ درود و سلام پیش کيتا جاندا اے )۔ امام جلال الدین سیوطی ( رحمہ اللہ )۔ ( م 911 ھ ) فرماندے نيں، ( میرے نزدیک میلاد دے لئی اجتماع تلاوت قرآن، حیات طیبہ دے واقعات تے میلاد دے وقت ظاہر ہونے والی علامات دا تذکرہ انہاں بدعات حسنہ وچو‏ں ا‏‏ے۔ جنہاں اُتے ثواب ملدا ا‏‏ے۔ کیونجے اس وچ حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تعظیم تے آپ د‏‏ی ولادت اُتے خوشی دا ا ظہا ر ہُندا اے )۔
امام قسطلانی شارح بخاری رحمہ اللہ (م 923ھ) فرماندے نيں، (ربیع الاول وچ تمام اہل اسلام ہمیشہ تو‏ں میلاد د‏‏ی خوشی وچ محافل منعقد کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ محفل میلادکی ایہ برکت مجرب اے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں سارا سال امن تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ تے ہر مراد جلد پوری ہُندی ا‏‏ے۔ اللہ تعالٰی اس شخص اُتے رحمتاں نازل فرمائے جس نے ماہ میلاد د‏‏ی ہر رات نو‏‏ں عید بنا ک‏ے ایداں دے شخص اُتے شدت د‏‏ی جس دے دل وچ مرض و عناد اے )۔
شاہ عبد الرحیم محدث دہلوی رحمہ اللہ ( والد شاہ ولی اللہ محدث دہلوی رحمہ اللہ، م 1176 ھ ) فرماندے نيں کہ وچ ہر سال میلاد شریف دے دناں وچ کھانا پکوا کر لوکاں نو‏‏ں کھلایا کردا سی۔ اک سال قحط د‏‏ی وجہ تو‏ں بھنے ہوئے چناں دے سوا کچھ میسر نہ ہوئے ا، ميں نے اوہی چنے تقسیم کرد ئیے۔ رات نو‏‏ں خواب وچ آقا و مولی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زیارت تو‏ں مشرف ہوئے اتو دیکھیا کہ اوہی بھنے ہوئے چنے سرکار دو عالم صلی اللہ علیہ وسلم دے سامنے رکھے ہوئے نيں تے آپ بیحد خوش تے مسرور ني‏‏‏‏ں۔
احادیث
صحیح بخاری جلد دوم وچ اے کہ ابو لہب دے مرنے دے بعد حضرت عباس رضی اللہ عنہ نے اسنو‏ں خواب وچ بہت بری حالت وچ دیکھیا تے پُچھیا، مرنے دے بعد تیرا کيتا حال رہیا؟ ابو لہب نے کہیا، تسيں تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے ميں نے کوئی راحت نئيں پائی سوائے اس دے کہ وچ تھوڑا سا سیراب کيتا جاندا ہاں کیونجے ميں نے محمد (صلی اللہ علیہ وسلم ) د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خوشی وچ اپنی لونڈی ثویبہ نو‏‏ں آزاد کيتا سی۔ امام ابن جزری فرماندے نيں کہ جدو‏ں حضور صلی اللہ علیہ وسلم دے میلاد د‏‏ی خوشی د‏‏ی وجہ تو‏ں ابو لہب جداں کافر دا ایہ حا ل اے کہ اس دے عذاب وچ کمی کردتی جاندی ا‏‏ے۔ حالانکہ ا س د‏‏ی مذمت وچ قرآن نازل ہويا تاں حضور صلی اللہ علیہ وسلم دے مومن امتی دا کیہ حال ہوئے گا۔ جو میلاد د‏‏ی خوشی وچ حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی محبت دے سبب مال خرچ کردا ا‏‏ے۔ قسم اے میری عمر کی، اس د‏ی جزا ایہی اے کہ اللہ تعالٰی اسنو‏ں اپنے افضل و کرم تو‏ں جنت نعیم وچ داخل فرمادے ۔
اب اسيں ایہ جائزہ لیندے نيں کہ خالق کائنات نے اپنے محبوب رسول صلی اللہ علیہ وسلم دا جشن عید میلاد کِداں منایا؟ سیرت حلبیہ ج 1 ص 78 تے خصائص کبری ج 1 ص 47 اُتے ایہ روایت موجود اے کہ (جس سال نور مصطفے صلی اللہ علیہ وسلم حضرت آمنہ رضی اللہ عنہا نو‏‏ں ودیعت ہويا اوہ سال فتح و نصرت، تر و تازگی تے خوشحالی دا سال کہلیایا۔ اہل قریش اس تو‏ں پہلے معاشی بد حالی تے قحط سالی وچ مبتلا سن ۔ حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت د‏‏ی برکت تو‏ں اس سال رب کریم نے ویران زمین نو‏‏ں شادابی تے ہریالی عطا فرمائی، سوکھے درخت پھلاں تو‏ں لدگئے تے اہل قریش خوشحال ہوئے گئے )۔ اہلسنت ايس‏ے مناسبت تو‏ں میلاد مصطفے صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خوسی وچ اپنی استطاعت دے مطابق کھانے، شیرینی تے پھل وغیرہ تقسیم کردے نيں ۔
عید میلاد النبی صلی اللہ علیہ وسلم دے موقع اُتے شمع رسالت دے پروانے چراغاں وی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی اصل مندرجہ ذیل احادیث مبارکہ ني‏‏‏‏ں۔ آقا و مولی صلی اللہ علیہ وسلم دا ارشاد گرامی اے، (میری والدہ ماجدہ نے میری پیدائش دے وقت دیکھیا کہ انہاں تو‏ں ایسا نور نکلیا جس تو‏ں شام دے محلات روشن ہوئے گئے)۔ (مشکوٰۃ)
روایات
حضرت آمنہ ( رضی اللہ عنہا ) فرماندیاں نيں، ( جدو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت ہوئی تاں نال ہی ایسا نور نکلیا جس تو‏ں مشرق تو‏ں مغرب تک ساری کائنات روشن ہوئے گئی ) ۔ ہم تاں عید میلاد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خوشی وچ اپنے گھراں ا ور مسیتاں اُتے چراغاں کردے نيں، خالق کائنات نے نہ صرف سا ر ی کائنات وچ چراغاں کيتا بلکہ آسمان دے ستارےآں نو‏‏ں فانوس تے قمقمے بنا ک‏ے زمین دے نیڑے کر دتا۔ حضرت عثمان بن ابی العاص ( رضی اللہ عنہ ) د‏‏ی والدہ فرماندیاں نيں، ( جدو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت ہوئی وچ خانہ کعبہ دے پاس سی، ميں نے دیکھیا کہ خانہ کعبہ نور تو‏ں روشن ہوئے گیا۔ تے ستارے زمین دے اِنّے نیڑے آ گئے کہ مینو‏ں ایہ گمان ہويا کہ کدرے اوہ مجھ اُتے گر نہ پڑاں )۔
سیدتنا آمنہ ( رضی اللہ عنہا ) فرماندیاں نيں، ( ميں نے تن جھنڈے وی دیکھے، اک مشرق وچ گاڑا گیا سی۔ دوسرا مغرب وچ تے تیسرا جھنڈا خا نہ کعبہ د‏‏ی چھت اُتے لہرا رہیا سی ) ایہ حدیث ( الو فابا حوال المصطفے صلی اللہ علیہ وسلم ) وچ محدث ابن جوزی نے وی روایت کيتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں میلاد النبی صلی اللہ علیہ وسلم دے موقع اُتے جھنڈے لگانے د‏‏ی اصل وی ثابت ہوئی۔ عید میلاد النبی صلی اللہ علیہ وسلم دے موقع اُتے جلوس وی کڈیا جاندا اے تے نعرئہ رسالت بلند کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی اصل ایہ حدیث پاک اے کہ جدو‏ں آقا و مولی صلی اللہ علیہ وسلم ہجرت ک‏ر ک‏ے مدینہ طیبہ تشریف لیائے تاں اہلیان مدینہ نے جلوس د‏‏ی صورت وچ استقبال کيتا۔ حدیث شریف وچ اے کہ مرد تے عورتاں گھراں د‏‏ی چھتاں اُتے چرھ گئے تے بچے تے خدام گلیاں وچ پھیل گئے، ایہ سب با آواز بلند کہہ رہے سن یا محمد یا رسول اللہ یا محمد یا رسول اللہ۔ (صلی اللہ علیہ وسلم) ۔ جشن عید میلا د النبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی شرعی حیثیت بیان کرنے دے بعد ہن چند تاریخی حوالے پیش خدمت ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں تو‏ں ثا بت ہوئے جائے گا کہ محافل میلاد دا سلسلہ عالم اسلام وچ ہمیشہ تو‏ں جاری اے ۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی مقدس ایام گٹھ:انڈونیشیا وچ عوامی تعطیلات گٹھ:باب اسلام گٹھ:بھارت وچ عوامی تعطیلات گٹھ:پاکستان وچ عوامی تعطیلات گٹھ:تصوف گٹھ:سریلنکا ميں عوامی تعطیلات گٹھ:محمد بن عبد اللہ گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:میلاد گٹھ:یوم ولادت
شاہدہ بادشا
شاہدہ بادشا پاک فوج وچ دو ستارہ جنرل سن۔ اوہ راولپنڈی دے آرمی میڈیکل کالج دی سابقہ پرنسپل نيں۔ اوہ میجر جنرل آر جی ایل جی بادشاہ د‏‏ی بیٹی نيں۔
تعلیم
بادشاہ نے 1977 وچ خیبر میڈیکل کالج تو‏ں ایم بی بی ایس کيتا سی۔ انھاں نے 18 دسمبر 2016 نو‏‏ں ایم سی پی ایس ، ایچ پی ای موصول کیتی۔
امتیاز
شاہدہ ملک دے بعد اوہ پاکستان د‏‏ی دوسری خاتون جنرل نيں ، تے آرمی میڈیکل کالج دی پہلی خاتون کمانڈنٹ نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:پاکستانی سوانیاں عسکری افسر گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی عسکری طبیب گٹھ:سوانیاں فوجی جرنیل گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سربراہ پاک بحریہ
رئیسِ عملۂ پاک بحریہ چیف آف نیول اسٹاف (CNS) ، پاک بحریہ وچ سینئر ترین تقرریاں وچو‏ں اک اے جو چار ستارہ ایڈمرل ہُندا اے جسنو‏ں وزیر اعظم دے باہمی مشورے تو‏ں صدر منتخب کردا اے تے ایہ رئیسِ عسکریہ پاکستان (CJCSC) دے ماتحت کم کردا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم پاکستان تے اس د‏ی سویلین حکومت دا اک بنیادی فوجی مشیر وی ہُندا اے جو قوم د‏‏ی سمندری سرحداں دا دفاع دا ذمہ دار ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی ایہ سویلین وزیر دفاع تے سیکرٹری دفاع دے ماتحت ہُندا اے
تریخ
چیف آف نیول اسٹاف دا عہدہ سن 1972 وچ (سی این ایس) دے طور پاک بحریہ دے سابق سالارِ خاص یعنی کمانڈر انچیف (سی انہاں سی) دے عہدے تو‏ں تشکیل دتا گیا سی۔ کیونجے قائد عوام ذوالفقار علی بھٹوؒ نے پاک بحریہ دے سالارِ خاص دا قلمدان آئین مجریہ 1973ء دے تحت صدر پاکستان نو‏‏ں سونپ دتا سی لہٰذا ہن صدر ایہ اختیار وزیر اعظم دے باہمی مشورے تو‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔ مارچ 1972ء نو‏‏ں ، پہلا "چیف آف نیول اسٹاف" (سی این ایس) نائب ایڈمرل حسن حفیظ احمد بحری عملے دا چیف بن گیا ، حالانکہ انہاں دا درجہ چار اسٹار رینک اُتے نئيں ودھایا گیا سی۔
حوالاجات
گٹھ:پاک بحریہ دے امیرالبحر گٹھ:پاک بحریہ گٹھ:حکومت ذوالفقار علی بھٹو گٹھ:سربراہ پاک بحریہ گٹھ:عسکری عہدے گٹھ:عسکری قیادت گٹھ:افواج پاکستان
وگدی اے راوی (سفرنامہ)
جان-پچھان = وگدی اے راوی سفرنامہ وریام سنگھ سندھو دی رچنا اے۔
وگدی اے پچھوں آؤندے ہاں’’ ڈاکٹر. جگتار نے اگلا پروگرام الیکیا۔
ڈرائیور نے کار ادھر موڑ لئی۔ پتہ لگا کہ جہانگیر تے نورجہاں دا مقبرہ راویؤں پار شاہدرے وچ سی۔ راوی دا نام سندیاں ہی میرے اندر اک جھنجھنی آئی۔ لاہور دی وکھی نال کھہِ کے لنگھدی راوی صدیاں توں پنجابیاں دے لوک مناں وچ لشکدی آئی ہے۔ من دیاں دھر ڈونگھاناں ‘چو لوک-گیت دیاں سطراں تیر کے میرے بلھاں اتے آ گئیاں۔
تے ہیٹھ وگے دریا۔
میں مچھلی دریا دی
کتے بگلا بن کے آ۔
اک ہور بہت ہی خوبصورت درش میریاں اکھاں اگے آ کے ستھر ہو گیا۔ لاہور دی سمچی خوبصورتی دو سطراں وچ مچّ مچّ مگھ رہی سی:
سکّ ملدیاں راوی دے پتناں نوں
اگّ لاؤن لاہورناں چلیاں نے۔
میں رمانچت ہو اٹھیا ساں تے وبھنّ لوک گیت پھلاں وانگ میرے چیتیاں وچ تیرن لگے۔ وگدی ہوئی راوی وچ کدی گنیریاں، کدی ‘دو پھلّ پیلے’ تے کدی کجھ ہور سٹدی ہوئی گوری اپنے ڈھول نوں مخاطب ہندی اے:
وگدی اے راوی
وچ بوٹا پھلاہی دا ڈھولا!
میں نہ جمدی توں
کداں ویاہی دا ڈھولا!
وگدی وے راوی
وچ دو پھلّ پیلے ڈھولا!
اک پھلّ منگیا
کیوں پیوں دلیلے ڈھولا!
راویں نہیں، ایہہ تاں ساڈی وراثت دی دھارا وگدی پئی سی راوی دے روپ وچ۔
‘‘لے بئی آ گیا راوی دا پل’’، اگلی سیٹ ‘تے بیٹھے جگتار نے مینوں سچیت کیتا۔ میں اتسکتا نال دھون اگے الاری۔
میں وگدی ہوئی راوی وچ تردے ہوئے ‘پیلے پھلّ’ ویکھنا چاہندا ساں۔ لاہورناں دے حسن دی لالی دے سیک دے سنمکھّ ہونا چاہندا ساں۔
پر ایہہ کی؟ میرا تاں سارا اتشاہ ہی ماریا گیا۔ راوی تاں سکی ہوئی سی۔ چاندی رنگے کلپت وہاؤ دی تھاں شہر دا گندہ تے کالا پانی اک چھوٹے جہے گندے نالے دے روپ وچ وہِ رہا سی تے آسے پاسے پھیلی بھکھدی ریت اپنی قسمت نوں رو رہی سی۔ مینوں رندھیر سنگھ چند دا شعر؎ چیتے آیا:
اپنا پنڈ ساڑن لگی اپنی ریت
اک دن ایہہ وی ہونی سی دریاواں نال۔
دور پرھے منڈے راوی دی ریت اتے کرکٹ کھیڈ کے اس دا مخول اڈا رہے سن۔
‘‘پنجاب دے دریاواں وچ اج کل پانی نہیں رہِ گیا’’، میرے کول بیٹھے عمر غنی نے کیہا۔
‘‘لوکاں دے مناں ‘چوں مکدی جاندی محبت وانگ’’، میں ہولی جہی پھسپھسایا۔
میں حقیقت دے روبرو ہو کے آکھیا، ‘‘ایہہ راوی تاں خدکشی کرن والیاں دی وی کوئی مدد نہیں کر سکدی ہونی۔’’
مینوں راوی دے اسے پل اتے دیوندر ستیارتھی نال جڑی کہانی یاد آئی جہڑی کئی سال پہلاں خود ہی ستیارتھی نے اپنے وشیش انداز وچ سنائی سی۔
ستیارتھی دے بھر جوانی دے دناں دی گلّ ہے۔ اوہ لاہور وچ رہندا سی۔ اس دی زندگی وچ اتوڑتی کجھ اجہیاں نہ-خوشگوار گھٹناواں واپریاں کہ اوہ زندگی توں اکتا گیا۔ اجیہی بدتر زندگی جیون نالوں اس نے مر جان نوں پہل دتی تے خدکشی کرن دا ارادہ بنا لیا۔ خدکشی کرن لئی سبھ توں بہتر طریقہ ایہو سی کہ راوی دے پل توں دریا وچ چھال مار دتی جاوے تے بسّ کم ختم!
اک سویرے، جدوں لوک راوی دے پل اپر سویر دی سیر کر رہے سن ؛ ستیارتھی نے مناسب موقع ویکھیا تے پل ‘تے لگے لوہے دے جنگلے اپروں ہو کے دریا وچ چھال مارن لئی اہلیا۔ این اسے موقعے، ہندی فلماں دی کہانی وانگ، دو نوجواناں نے لکّ توں جپھا مار کے ستیارتھی نوں ہیٹھاں اتار لیا۔
‘‘ایہہ کی لوہڑا مارن لگا سائیں۔’’
اوہناں دے پچھن اتے ستیارتھی نے اپنی خدکشی دی یوجنا بارے اوہناں نوں دسیا ‘جان لکھیں نہ ہزاریں’ کہہ کے اوہناں نے ستیارتھی نوں سمجھایا۔ پر چنگی سکھ-متّ دین لئی اوہ اس نوں نزدیک رہندے کسے دانشور بزرگ کول لے گئے۔ اوہ دانشور بزرگ اردو دا پرسدھ شاعر ڈاکٹر. سر محمد اقبال سی۔ نوجواناں توں ستیارتھی دی ساری کہانی سنن اپرنت ڈاکٹر. اقبال نے ستیارتھی نوں پچھیا:
‘‘ہندو ہون کرکے تیرا پنر-جنمر وچ تاں وشواس ہووےگا؟’’
ستیارتھی نے ‘ہاں’ وچ سر ہلایا تاں ڈاکٹر. اقبال نے کیہا، ‘‘خدکشی کرن پچھوں تے دوجا جنم لین پچھوں تیریاں تنّ حالتاں ہو سکدیاں نے۔’’
‘‘اک تاں، جنی بھیڑی حالت توں تنگ آ کے توں خدکشی کرن لگا ایں، تیری اینی ای بھیڑی حالت ہو سکدی ہے۔ دوجا ایہہ وی ہو سکدے کہ اس جنم وچ تینوں ایہو جہی زندگی نصیب ہووے جو تیری ہن والی زندگی نالوں وی بدتر ہووے تے تیجا ایہہ وی ہو سکدے کہ توں اس جنم وچ ہن نالوں ودھیا زندگی جیویں۔’’
اینی گلّ کہہ کے ڈاکٹر. اقبال نے حقے دا کش گڑگڑایا تے مسکراؤندیاں تکھیاں نظراں نال ستیارتھی ولّ ویکھ کے آکھیا، ‘‘اس صورتَ وچ، مرن توں بعد وی، چنگی زندگی جیون دی آس اک تہائی ہی ہے۔ جے مینوں اک بٹا تنّ آس اتے خدکشی کرنی ہووے تاں میں تاں کدی نہیں کرن لگا! ہن توں جے اک تہائی آس اتے خدکشی کرنا چاہندا ایں تاں تیری مرضی۔’’
حقے دا کش لا کے اس نے بڑے اطمینان نال پچھے پئے تکیئے نال ڈھوء لا لئی۔
ساری گلّ سنا کے ستیارتھی نے اپنے ولکھن انداز وچ توڑا جھاڑیا، ‘‘ڈاکٹر. اقبال دی گلّ سنن توں بعد مے سوچیا اک بٹا تنّ آس اتے خدکشی کرن دا سچمچ کوئی لابھ نہیں اتے میں خدکشی کرن دا ارادہ تیاگ دتا۔’’
پل پار کرن ہی والے ساں کہ اگے کھڑوتے پلسیاں نوں ویکھ کے جگتار نے اک ہور چنتا دا پرگٹاوا کیتا، ‘‘آپاں نوں تاں صرف لاہور وچ رہن دی اجازت ملی ہے تے راوی پار دا ایہہ علاقہ تاں دوجے ضلعے شیخوپورے وچ پے جاندا اے۔’’
گلّ واقعہ ہی چنتا والی سی۔ بیگانے ملک وچ قانون دی خلافورزی ‘اندر’ وی کروا سکدی سی۔ تے اتھے ساڈا کون والی—وارث سی۔
پر رضوان احمد سویر توں ہی کہہ رہا سی کہ اس دی گلّ ہو چکی ہے۔ سانوں کوئی کجھ نہیں آکھن لگا۔ نسچے ہی اس نے کسے اپرلے ادھیکاری نال گلّ کیتی ہوویگی، تدے ہی تاں اوہ اینے وشواس نال کہہ رہا سی، ‘‘فکر نہ کرو۔ میں بیٹھا ہاں۔’’
سڑکاں اتوں دھوڑ اڈ رہی سی۔ لاہور شہر دا باہرلا علاقہ تے شاہدرے دا ایہہ علاقہ پھلیٹیز ہوٹل دے چوگردے نالوں بھنّ سی۔ اتھے مدھ-شینی تے ہیٹھلی مدھ-شیرنی دے لوک وسدے سن۔ مال روڈ تے ماڈل ٹاؤن تے گلبرگ والی امیری ٹھاٹھ اتھے نہیں سی۔
اسیں وشال چاردیواری اندر گھرے گھاہ دے لائناں وچ جہانگیر دے مقبرے اندر پھردیاں اس سمیں وچ اترن دا یتن کیتا۔ جہانگیر دی عاشق-مزاجی ؛ انار کلی تے نورجہاں دا عشقَ، ہندوستان دی بادشاہت تے جہانگیری عدل دیاں کہانیاں چیتے آئیاں۔ اسے ‘عدل’ دے پرسنگ وچ گورو ارجن دیوَ دی شہیدی یاد آئی جس دی ‘جھوٹھ دی دوکان’ بند کرواؤن دی ‘چنتا’ دا ذکر جہانگیر دی سوے-جیونی، ‘تزکے جہانگیری’ وچ وی آؤندا ہے۔ سنگمرمر دی صلع اتے سنّ ہجری 1037 وچ، ‘مرکدے منور اعلیٰ حضرت گپھرانا-پناہنا نور-او-دین محمد جہانگیر بادشاہ’ دے اس سنسار توں کوچ کر جان دا ذکر درج سی۔ میرے اندروں بابا فرید بولیا:
کوٹھے منڈپ ماڑیاں اساردے وی گئے۔
کوڑا سودا کر گئے گوریں جا پئے۔
مینوں ‘سچا سودا’ کرن والے دی پنجویں جوت دا موہ جاگیا جس نے گورو گرنتھ صاحب نوں سنپادت کرن سمیں بابا فرید نوں نمسکار کرکے اوہناں دی بانی گورو گرنتھ صاحب وچ درج کردیاں ایہہ سندیش دتا سی کہ سچا مسلمان تے سچا ہندو کوئی الگّ نہیں سگوں سچی سچی انسانیت دا اکو روپ ہن تے اوہناں نپیڑے لتاڑے لوکاں دی اک اپنی دھر ہے جہڑی دھر منکھی ہت پالن دا سچا سودا کر رہی ہے تے اوہدا کوڑا سودا کرن والیاں نال کوئی واسطہ نہیں۔
گرمی زور پھڑ رہی سی۔ ڈرائیور نے دسیا ‘مہماناں’ کرکے کار پارکنگ والے نے پیسے نہیں لئے۔ ہن اسیں نورجہاں دے مقبرے ولّ ترے۔ اچی لائن توں پرلے پار نورجہاں دا مقبرہ دسّ رہا سی، مساں پنجاہ غز دی وتھّ ‘تے۔ جگتار اتے عمر غنی ہراں دی اس نوں دیکھن دی تانگھ نہیں سی۔ اوہ تاں کئی وار دیکھ چکے سن۔ جگتار نوں انج وی ساہ دی تکلیف سی۔
اس نے مینوں کیہا کہ میں اتر کے لائینوں پار جا کے مقبرے ‘تے جھاتی مار آواں۔ جہانگیر دے مقبرے نالوں اس وچ کوئی الوکار گلّ نہیں۔ میرے من وچ سی کہ زیادہ تھکاوٹ ہو جان دے ڈروں جگتار کتے واپسی دا اعلان نہ کر دیوے۔ میں اج گرودوارہ ڈیہرا صاحب ضرور ویکھنا چاہندا ساں۔ اگلے دناں وچ پتہ نہیں موقع لگے جا نہ لگے۔ میرے ہتھاں وچ شاہ حسین دی مزار ‘تے سائیں لوک ولوں دتا پھلّ پتیاں دا لفافہ وی سی جو میں شاہ دے سمکالی گورو ارجن دیوَ دے حضور پیش کرنا چاہندا ساں۔ گورو گرنتھ صاحب دے رچنہارے تے گورو گرنتھ صاحب دے ساہمنے۔ بھارت تک جادیاں ایہہ پھلّ کملا جانے سن تے میں ایہناں دی مہک مرن نہیں ساں دینی چاہندا۔ سائیں لوک اگے وی جھوٹھا نہیں ساں ہونا چاہندا۔ گورو گرنتھ صاحب اگے ہی ایہہ پھلّ بھیٹا کرنا چاہندا ساں۔
واپسی اتے راوی دے پل توں گزردیاں اک ہور لوک بولی میری سرت وچ گونجی :
راوی کنارے گھگیاں دا جوڑا
اک گھگی اڈگی پے گیا وچھوڑا
اڈّ گئی گھگی میں تے جگتار ساں، پچھے رہی گھگی عمر غنی تے رضوان سن۔ اڈّ گئی گھگی ستیارتھی، پچھے رہی گھگی ڈاکٹر. اقبال۔ اڈّ گئی گھگی مادھو لال، پچھے رہی گھگی شاہ حسین۔ اڈّ گئی گھگی بابا نانک، پچھے رہی گھگی بابا فرید۔ کاش! راوی وگدی رہے، موہ محبت نال بھری تے وچھڑیاں گھگیاں دا کدے میل ہو سکے!
گرودوارہ ڈیہرا صاحب پہنچ کے اسیں ویکھیا گردوارے دے باہر اتے اندر نیلیاں، پیلیاں، لال تے چٹیاں دستاراں اک بھیڑ دے روپ وچ نظر آ رہیاں سن۔ جویں امرتسر تے ترن تارن وچ دیوالی، وساکھی جاں مسیا دے میلے اتے گھم رہے ہوئیے۔ اصل وچ پنجہ صاحب دی وساکھی مناؤن لئی شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی دوارا بھیجیا جتھا ‘پنجہ صاحب’ دے درشناں اپرنت لاہور پہنچ چکا سی تے کل توں گرودوارہ ڈیرہ صاحب وچ اتارے کیتے ہوئے سن۔ جتھے دی رہائش لئی لوڑیندا پربندھ نہ ہون کرکے گردوارے نال لگدی گراؤنڈ وچ ٹینٹ اتے قناتاں لا کے چھوٹے چھوٹے کمرے جہے بنائے ہوئے سن جنہاں وچ جتھے دے لوک آپو اپنے ساتھ وچ ٹھہرے ہوئے سن۔
لاؤڈ سپیکر ‘تے ٹیپ رکارڈر وچوں بولدے کویشری جتھے دی اچی آواز لاہور دے بازاراں وچ دور تائیں گونج رہی سی۔ سنگھاں نے لاہور نوں آنندپور صاحب بنایا ہویا سی۔
گردوارے توں ویہہ پنجھی فٹّ دی وتھّ اتے سی لاہور دا شاہی قلعہ۔ اک چھوٹی جہی سڑک سی دوہاں درمیان۔ شاہی قلعے دی وشال عمارت دے ساہمنے گرودوارہ بہت چھوٹا جیہا لگّ رہا سی۔ میں ڈاکٹر. جگتار نال گلّ کیتی تاں اس نے حامی بھردیاں نال ہی جہانگیر دے مقبرے اتے میریے ولوں آکھی بابا فرید دی ‘کوڑا سودا کر گئے گوریں جا پئے’ والی گلّ دہرائی تے نال ہی فرید دے خیالاں دے پیروکار مسلمان سائیں صوفی فقیر حضرت باہو دا کلام چیتے کردیاں گورو ارجن دیوَ نوں نمسکار کیتی :
قبر جنہاں دی جیوے ہو
شہید ہو کے وی گورو ارجن دیوَ جؤندے ہن۔ اوہناں جہے ہور مہانپرشاں دے عرص ‘تے برسیاں منائیاں جاندیاں سن۔ ہزاراں دیاں بھیڑاں جڑدیاں سن۔ کی جہانگیر دی یاد وی انج ہی منائی جاندی سی؟
اسیں گردوارے دے اندر جان لئی ودھے تاں باہر کھلوتے پاک-پولیس دے چٹ کپڑیئے سپاہیاں نے امرگنی تے رضوان نوں روک لیا۔ اوہ اندر نہیں سن جا سکدے۔ میں سوچیا رضوان ‘اتے ہوئی گلّ’ اوہناں نال سانجھی کریگا پر اوہ اک پاسے چھتھا جیہا ہو کے کھلو گیا۔ اوہناں دے روکے جان والی گلّ سانوں چنگی نہ لگی۔ گورو گھر تاں سبھ دا داخلہ پروان سی پر اگلیاں مطابق کوئی ‘غلط عنصر’ اندر جا کے گڑبڑ کر سکدا سی۔
اسیں ہنے ہی متھا ٹیک کے واپس پرتن دا دھرواس دے کے چھوٹی جہی ڈیوڑی دے باہر جتیاں اتاریاں تے گردوارے دے نکے جہے سہن وچ داخل ہوئے۔ گردوارے وچ پاٹھ ہو رہا سی۔ سنگتاں براجمان سن۔ میں متھا ٹیکیا تے شاہ حسین دی مزار اتے سائیں ولوں بھیٹ کیتیاں گلاب دیاں پھلّ-پتیاں والا لفافہ گورو گرنتھ صاحب دے ساہمنے مودھا کر دتا۔ گلاب دے پھلاں دی مٹھی خوشبو ماحول وچ پھیلی۔ مینوں لگا شاہ حسین تے گورو ارجن دیوَ اک دوجے دی سنگت وچ اکٹھے بیٹھ کے بچن بلاس کر رہے ہون ‘تے چپھیرے اوہناں دے بولاں دی سگندھی پسر گئی ہووے۔
گردوارے دے پچھلے دروازے وچوں نکل کے اسیں اندر گئے۔ خالصتانی جتھیبندیاں ‘دل خالصہ’، ‘خالصتان کمانڈو فورس’ تے ‘ببر خالصہ’ آدی دے بینر لگے ہوئے سن۔ ایہناں جتھیبندیاں ‘چوں ہی کسے اک ولوں مٹھے پانی دی چھبیل لگی ہوئی سی۔
انج دل خالصہ دا گجندر سنگھ تے اس دے دو تنّ ہور ساتھی روز ہی کانفرنس وچ حاضر ہندے تے کسے نہ کسے نقر وچ کھلوتے جا لوبی وچ بیٹھے اپنی ‘چون’ دے بندیاں نال گل بات کر رہے ہندے۔ سیشن ختم ہون اپرنت جانو بندیاں دے راہیں عامَ ڈیلیگیٹاں نال وی ہتھ ملاؤندے حال-چال پچھ رہے ہندے۔ اک دن لائن وچ کھڑوتی بھیڑ وچ میں وی اوہناں دے کول جہے کرکے ہی کھڑوتا ساں۔ اک جنے نے کسے ڈیلیگیٹ نال جان پچھان کرواؤن لئی جدوں گجندر سنگھ نال کھڑوتے اک نوجوان بارے کجھ دسنا چاہیا تاں اس نوجوان نے اپنی پچھان لکائی رکھن لئی وچولے نوں اکھ نپی۔ پر گجندر سنگھ بارے تاں مینوں وی پتہ سی۔ اوہ بھارتی ہوائی جہاز اغوا کرکے پاکستان لے جان والے ٹولے دا آگوُ سی۔ ہائی جیکنگ دی نسچت سزا بھگتن پچھوں اج کل پاکستان وچ ہی رہِ رہا سی۔
درمیانے قد والے گجندر سنگھ نے کوکا کولا رنگ دی نوکدار پگّ سوار کے بدھی ہوئی سی۔ فکے مدھم رنگ دی قمیض تے نسواری جہی پینٹ۔ گورا رنگ، تکھے نقش۔ کھلھی داڑھی چٹی ہو چلی سی۔ میں جدوں وی ویکھدا اوہ چپ چاپ گمبھیر مدرا ‘چ کھلوتا ہندا۔ گھٹّ گلّ کردا جاپدا۔ بھیڑ وچ ادھر-ادھر تریا پھردا۔ پیلی پگّ تے بھاری کھلے داڑھے والا اس دا اک ساتھی تے اوہ نوجوان اکثر ہسّ ہسّ کے دوجیاں نال گلاں کردے نظر آؤندے۔ پر گجندر سنگھ دے چہرے ‘تے مینوں اجیہا ہاسہ نظر نہیں سی آؤندا۔ کدی کدی میرے من وچ وی آؤندا کہ ‘دل خالصہ’ دے اس آگوُ نال گل بات کرکے اس دے من دی اوستھا جاناں پر پھر آپ ہی سنکوچ کر جاندا۔ ہو سکدے کوئی بھارتی گپتچر ایہہ ملنیاں نوٹ کر رہا ہووے جاں گجندر سنگھ ہی میرے نال دل دی گلّ کرنی مناسب نہ سمجھدا ہووے۔ انج اتھے وسدے پڑھے لکھے پنجابیاں وچ وی اوہدی چنگی جان-پچھان سی۔ لائن وچ کھڑوتے گجندر سنگھ نوں گل نال لا کے افضل احسن رندھاوا نوں ایہہ کہندیاں میں آپ کنیں سنیا ‘‘توں تاں ساڈا شیر ایں… شیر…۔’’
پچھے کھلوتا الیاس گھمن کہہ رہا سی، ‘‘کیوں نہیں۔ کیوں نہیں۔’’ اس لئی کوئی وڈی گلّ نہیں جے کسے پاکستانی شاعر نے ساڈے لوکاں دے دسن مطابق مشاعرے وچ ایہہ کویتا پڑھ دتی ہووے۔ ‘‘گجندر سنگھ! اسیں تیرے نال ہاں۔’’ میں ایہہ کویتا سنن توں پہلاں ہی مشاعرے وچوں اٹھ آیا ساں۔ پر اس وچ تاں کوئی شکّ نہیں سی کہ پاکستان دی سرکار تے اتھوں دے بہتے لوکاں دا نظریہ گجندر سنگھ دے نال ہی سی۔ اوہ سبھ رل کے ‘خالصتان’ دے انگور ڈگن دی اڈیک وچ سن۔
جگتار کہن لگا، ‘‘وریام! ایہ نال ہی پوڑیاں چڑھ کے دیکھ آ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سمادھ ہے۔ میتھوں تاں چڑھیا نہیں جاندا۔ نالے میں چاہناں توں کوئی چیز ویکھنوں رہِ نہ جاویں۔’’
گردوارے دے نال ہی لگدیاں پوڑیاں چڑھ کے میں اپر گیا۔ جتھے نال آئے بہت سارے لوک سمادھ دوآلے بنی پرکرما وچ لیٹے ہوئے سن۔ وچکار اچا تھڑھا ہے، سمادھی دے روپ وچ۔ اتھے پنجاب دا مہاراجہ سدا دی نیند ستا پیا ہے۔ مینوں اپنے علاقے دے سورگواسی ڈھاڈی پیارا سنگھ پنچھی دی کویتا یاد آئی۔ شاعر سپنے وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سمادھ اتے جاندا ہے تاں مہاراجے دی مڑھی اس نوں سوال کردی ہے :
‘‘کہندی خالصہ، دھرم
نہیں ایہہ سکھ دا،
دھوکھا دینا متراں نوں
تسیں آپ تاں آزاد ہو کے بیٹھ گئے
مینوں چھڈّ غیراں گوچرا
راج کروگا جہان اتے خالصہ
اچی اچی نعرے لاؤندے جے۔’’
رنجیت سنگھ دے راج گواچن دا جھورا سدا ہی پنجابیاں نوں ستاؤندا رہا ہے۔
ہیٹھاں آیا تاں جگتار نے دسیا، کہ اوہ ساہمنا دروازہ حضوری باغ دا پرویش دوار ہے۔
‘‘کی ایہہ اوہ دروازہ تاں نہیں جس دا چھجا ڈیگ کے کنور نونہال سنگھ نوں مروایا گیا سی؟’’
‘‘ہاں! ایہی ہے۔’’
اتہاسکاراں انوسار مہاراجہ رنجیت سنگھ توں پچھوں اس دا پوترا کنور نوں نہال سنگھ ہی اس یوگتا دا مالک سی جو پنجاب دی واگڈور سنبھال سکدا سی۔ پر دھیان سنگھ ڈوگرے دی بدنیتی نے اس دی جان لے لئی۔ جدوں اوہ اپنے پتا کھڑک سنگھ دا سسکار کرکے پرط رہا سی تے این جدوں قلعے دے اس ساہمنے دروازے وچوں گزر رہا سی تاں پہلاں ہی نسچت سازشی یوجنا تحت بارود بھریا اس دروازے دا چھجا کنور نونہال سنگھ ‘تے سٹّ دتا گیا۔
‘سکھ راج کویں گیا’ سناؤندا، سوہن سنگھ سیتل پکاریا، ‘‘قلعے دے دروازے دا اوہ چھجا اس دن کنور نونہال سنگھ ‘تے نہیں ڈگا سگوں پنجاب دی قسمت ‘تے ڈگا سی۔ اس سمیں پنجاب دا ہونہار وارث اس کولوں کھوہ لیا گیا سی تے سمچا پنجاب سازشاں دے حوالے ہو کے رہِ گیا۔’’
پھٹڑ مہاراجہ نونہال ہویا۔
بیڑی ڈبی وزیر دھیان سنگھ دی
لاگوُ جان دا جہڑا چنڈال ہویا۔
میں کلپنا وچ ڈگدے چھجے، کھلردیاں اٹاں تے اڈدی دھوڑ نوں ویکھیا تے دھوڑ-مٹی ‘چ زمین ‘تے ڈگا کنور نونہال تکیا۔
‘‘چل چلیئے! اپنے بندے باہر اڈیک رہے نے۔’’
جگتار نے یاد دوایا۔
متھا ٹیکیا تے اسیں باہر آ گئے۔
ساڈے ساتھی کندھ دی چھاں دی اوٹ وچ کھلوتے سانوں اڈیک رہے سن۔ مینوں غصہ آیا کہ پولیس نے ساڈے بندے تاں روک لئے گئے سن پر کئی مسلمان اندر پھر تر رہے سن جنہاں بارے دسیا گیا کہ اوہ جتھے دے بندیاں ولوں لیاندیاں چیزاں وستاں بارے سودے وی کردے پھردے سن۔
پر ساڈا کی زور سی! زور تاں ‘زور’ والے رضوان دا نہیں سی چلیا۔
سکھر دوپہر سر ‘تے سی۔ ڈاکٹر. جگتار تھکّ گیا سی۔ گردوارے دی سڑک لنگھ کے اسیں اندروار ہوئے۔ کھبے ہتھ قلعے دی وشال عمارت سی۔ سجے ہتھ پارک توں پار سی وشال جامہ مسجد تے اوہدے پیراں وچ ڈاکٹر. اقبال دا مقبرہ۔
‘‘ایہہ سبھو کجھ نوں اج باہرو-باہر جھاتی مار لے، اندروں ایہناں نوں کل ویکھانگے۔’’
اسیں جگتار دے فیصلے نال سہمت ساں۔ واپس پرط رہے ساں تاں میں قلعے ولّ اشارہ کرکے کیہا، ‘‘قلعے دی ایس کندھ اتوں ہی بھائی بدھی چند نے گھوڑے دی چھال دریا وچ مروائی سی؟’’
ادوں راوی دریا قلعے دے نالو-نالو وگدا ہندا سی۔ تتی لوح ‘تے بیٹھن تے سر وچ سڑدی-بلدی ریت پواؤن اپرنت ایتھے ہی گورو ارجن دیوَ جی راوی دے پانیاں وچ اشنان کرکے جوتی-جوتی سمائے سن۔
ایہو جہے اسیہہ تے اکہِ دکھ سہن دی اتہاسک اداہرن قایم کرن پچھوں ہی گورو گھر نے میری-پیری دیاں تلواراں پہنن دا فیصلہ کیتا سی تے میری-پیری دے مالک گورو ہرگوبند نوں بھیٹا کرن لیاندے گھوڑے شاہ جہاں دیاں فوجاں نے کھوہ لئے سن۔ ایہو گھوڑے ہی سر سنگھیا، میرا وڈیرا گرائیں، اک وار گھاہی بن کے تے دوجی وار نجومی بن کے اسے قلعے وچوں اڈا کے لے گیا سی اتے گورو دے حضور جا ارپن کیتے سن۔
بڑا عجیب اتفاق سی۔ میں بھائی بدھی چند بارے سوچ ہی رہا ساں کہ میرے ساہمنے سڑک ‘تے ترے آؤندے میرے ہی پنڈ دے پنج-چھی جواناں دا اک ٹولا سانوں اگوں ٹکر گیا۔ اوہناں وچوں بہتے سر سنگھ ہائی سکول وچ میرے پڑھاؤن سمیں دے ودیارتھی سن۔ اوہ میرے گوڈیاں نوں ستکار وجوں ہتھ لا رہے سن۔ نہنگی بانے تے نیلے چولے والا اک نوجوان میرے گوڈیاں ولّ جھکیا تاں میں اوہنوں گل نال لا لیا۔ ایہہ سکھدیو سنگھ سی، میرا رہِ چکا ودیارتھی تے بھائی بدھی چند دی گیارہویں انس دا چشمو-چراغ۔ دسویں تھاں گدی ‘تے بیٹھے بابا دئیا سنگھ دے وڈے بھرا دا پوترا۔
میں ہسّ کے آکھیا، ‘‘ایہناں سڑکاں ‘تے ہی اپنا بابا کدی گھاہی بن کے گھاہ ویچدا رہا ہونے۔ تے آہ ای قلعہ جس ‘چوں اپنے بابے نے گھوڑے بھجائے سن۔’’
اک پل لئی لگا جویں اسیں سر سنگھ وکھے بھائی بدھی چند دی یاد وچ لگدے بھادروں دے میلے ‘تے اکٹھے ہوئے ہوئیے تے کوئی ڈھاڈی بدھی چند دے گھوڑیاں دا پرسنگ سنا رہا ہووے۔
ساہمنے آن کھڑوتی کار نے چیتا کرایا کہ اسیں سر سنگھ وچ نہیں لاہور وچ ہاں۔ تے لاہور اپنا ہو کے وی ہن اپنی نہیں۔ اسیں تاں اتھے مہمان ساں، کیول کجھ دناں لئی۔ اسیں کانفرنس ‘تے آئے ساں تے سکھدیو ہریں جتھے نال۔…کجھ دناں تک لاہور چھڈّ جان تے اپنے ملک پرط جان لئی۔
نہ قلعہ ساڈا سی، نہ لاہور ساڈا سی‥پر گورو تاں ساڈا سی، شاہ حسین تے فرید تاں ساڈے سن۔ راوی سکّ چکی سی پر سکّ کے وی ‘وگدی’ پئی سی۔ گھگیاں دا جوڑا بے شکّ وچھڑ گیا سی پر راوی وچ ‘دو پھلّ پیلے’ ‘صوفی مت تے گرمت’ تردے پئے سن۔
میں تردیاں من ہی من ایہناں پیلے پھلاں تے محبت دی وگدی راوی نوں پھر نمسکار کیتی۔ گٹھ:پنجابی ساہت
متھلا پالکر
مِتھِلا پالکر اک بھارتی اداکارہ نيں جو دویب سیریز گرل انہاں دتی سٹی تے نیٹ فلکس د‏‏ی سیریز لٹل تھنگز وچ اپنے کرداراں دے لئی جانی جاندی نيں۔ مِتھِلا نو‏‏ں پہچان مارچ 2016ء وچ پچ پرفیکٹ تے انا کینڈرک دے " کپ (گیت) " تو‏ں متاثر ہوک‏ے انہاں دے گائے گئے دے مراٹھی ورژن دے گیت دے نال ملی۔ ہائے چال تُورُو تُورُو دے عنوان تو‏ں ، متھلا دے اس کپ سانگ نے یوٹیوب اُتے کافی مقبولیت حاصل کيتی تے 50 لکھ تو‏ں ودھ ویوز دے نال وائرل ہويا۔
متھلا نے اپنی اداکاری دا آغاز سال 2014 وچ اک مختصر فلم ماجھا ہنی مون کے ذریعے کیتا ، جو 16 واں ممبئی فلم فیسٹیول وچ نمائش دے لئی پیش د‏‏ی گی سی۔ بالی ووڈ وچ انہاں د‏‏ی پہلی فلم نکھل اڈوانی د‏‏ی کٹی بٹی سی، جس وچ انہاں نے ادکار عمران خان د‏‏ی بہن دا کردار ادا کیتا۔ حالانکہ فلم کُچھ خاس نئيں رہی تے نا ہی اِس فلم تو‏ں اُنہاں دے کرِیر نو‏‏ں کُچھ فائدہ ہويا۔ مِتھِلا نو‏‏ں پہچان یوٹیوب ویب سیریز گرل اِنہاں دا سِٹی تو‏ں ملی۔ مِتھِلا نے مراٹھی سِنیما وچ سال 2017ء وچ فلم مُرمبا تو‏ں قدم رکھیا، اس فلم وچ مِتھِلا دے مدمقابل ایمی واگھ نظر آئے۔ سال2018 وچ مِتھِلا فلم کارواں وچ ملیالم سُپرسٹار ذوالقر سلمان دے مدمقابل نظر آئیاں، اس فلم وچ عرفان خان وی نيں۔ فلم 3 اَگست 2018 نو‏‏ں سِنیماگھراں وچ ریلیز ہوئی۔ مِتھِلا نے بھارتیہ ڈیجیٹل پارٹی (بھاڈی پا) دے اشتراک تو‏ں "مہاراشٹرا دیشا" دے ناں تو‏ں اک گانا وی گایا جو 1 مئی 2016 نو‏‏ں یوٹیوب اُتے مہاراشٹر دے دن دے موقع اُتے جاری کیتا گیا سی ۔
فروری 2018 وچ ، فوربس انڈیا نے اِںڈِیا نے 30 سال تو‏ں کم عمر د‏‏ی نوجوان کامیاب شخصیتاں د‏‏ی لسٹ 30 انڈر 30 وچ متھلا نو‏‏ں وی شامل کیتا۔
مڈھلا جیون
مِتھِلا پالکر 12 جنوری 1993 نو‏‏ں ممبئی مہاراشٹر وچ اک مراٹھی خاندان وچ پیدا ہوئیاں۔ ابتدائی طور اُتے اوہ اپنے والدین دے نال وسائی وچ رہائش پزیر سی لیکن بعد وچ سفر وچ تکلیف د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ تے اس د‏ی بہن اپنے ماماں نانا دے نال دادار وچ رہنے لگے ۔ اوہ ایداں دے خاندان نال تعلق رکھدی اے جس وچ اداکار نئيں ہُندے نيں تے ابتدائی طور اُتے اس دے دادا دے اداکاری دے فیصلے نو‏‏ں منظور نئيں کیتا سی ۔ اس د‏ی بہن نے نیورو سائنس وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی اے ، جو لاس اینجلس وچ رہندی نيں۔ متھلاپالکر نے پہلی بار انٹر اسکول ڈراما مقابلہ وچ ستويں جماعت وچ رہندے ہوئے اداکاری کيتی۔ اوہ اک " بیوقوف " ہونے دا اعتراف کردی اے لیکن آئی ای ایس دے ماڈرن انگلش اسکول ، دادار وچ اسکول دے دناں وچ ڈراما، رقص تے گانے وچ ہمیشہ سرگرم رہندی سی۔ اوہ ہائر سیکنڈری وچ سائنس پڑھنا چاہدیاں سن فلماں تے تھیٹر وچ مصروفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایم ایم دے کالج ، باندرا تو‏ں ماس میڈیا (BMM) وچ گریجویٹ کرنے دا انتخاب کيتا، سال 2013 وچ گریجویشن مکمل کرنے دے بعد ، متھلا پالکر نے اپنا پہلا آڈیشن کوثر تھیٹر پروڈکشن (کیو ٹی پی) دے کوثر پدمسی نو‏‏ں دتا۔ اس آڈیشن وچ انہاں نو‏ں ایہ کردار رتو نئيں ملیا لیکن کوثر پدمسی نے انہاں نو‏ں اک بیک اسٹیج نوکری دے دیم جتھ‏ے انہاں نو‏ں تھیسپو تھیٹر فیسٹیول دا انتظام کرنا سی ۔ متھلا نے کتھک وچ تربیت حاصل کيتی تے لاس اینجلس وچ قائم سٹیلا ایڈلر اسٹوڈیو آف ایکٹنگ وچ اداکاری دے سلسلے وچ کریش کورس وی کیتا ا‏‏ے۔
کیریئر
2018 وچ ، متھلا پالکر نو‏‏ں ہندی فلم کاروان وچ پہلی مرتبہ مرکزی کردار ادا کردے ہوئے دیکھیا گیا ، جس وچ شریک اداکار عرفان خان ، ذوالقرسلمان تے کردی گھربندا سن ۔ فلم 3 اگست 2018 نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔
2019 وچ ، انہاں نے نیٹ فلکس د‏‏ی تیار کردہ فلم چاپ اسٹکس</i> وچ کم کيتا، جس دے ہدایتکار، سچن یردی سن ۔ فلم وچ ، انہاں نے نرما ( واش پاؤڈر برانڈ دے بعد ) نامی اک اُتے اعتماد لڑکی دا کردار ادا کیتا سی ، جس د‏‏ی زندگی اس وقت بدلدی اے جدو‏ں اس د‏ی کار چوری ہوجاندی اے تے مدد دے لئی اوہ ابھے دیول دے کردار ادا کرنے والے اک شیف تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ فی الحال انہاں نے اک اشتہار دے لئی شوٹنگ مکمل ک‏ے لی اے جو ٹیکو بیل د‏‏ی کوئسالوپا (پنیر تو‏ں بھریا اک فاسٹ فوڈ) دے متعلق ا‏‏ے۔ تے اس دے علاقہ انہاں دا اگلامنصوبہ نیت فلکس فلم تری بھنگا اے جسنو‏ں اجے دیوگن پروڈکش دے بینر دے تحت رینوکا شاہانے بطور ہدایت کارہ بنارہیاں نيں، اس نیٹ فلکس فلم د‏‏ی کاسٹ وچ متھلا پالک‏ر ک‏ے نال تنوی عظمی، کاجول، کنال روئے کپور وی شامل نيں۔
ٹیلی ویژن تے ویب سیریز
متھلا پالکر نے مندرجہ ذیل ٹیلی ویژن تے ویب سیریز وچ کم کیتا اے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:مراٹھی اداکار گٹھ:ممبئی یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:1990ء د‏‏ی دہائی د‏‏ے جم گٹھ:بھارتی فلمی جگت
چھج بھنݨا
چھجّ دی وی کدے سرداری ہندی سی سکھویر سنگھ کنگ پنجاب اک کھیتی پردھان صوبہ ہون کارن پینڈو پنجابی گھراں وچّ مڈھ توں ہی کھیتی نال سبندھت سنداں، سادھناں اتے بھانڈیاں نوں بڑے پیار نال ورتیا اتے سامبھیا جاندا رہا ہے۔ چھجّ وی کھیتی لئی ورتے جاندے سنداں وچوں اک ہے، جسنوں کھیتی سبھیاچار وچّ خاص سنمان حاصل رہا ہے۔ چھجّ کانیاں نوں بڑے کلاتمک طریقے نال خاص قسم دی تار نال پرو کے بنایا جاندا ہے۔ کانیاں دا بنیا ہون کارن ایہہ بہت ہولا ہندا ہے اتے تلکنا تل ہون کارن اس نال اناج جاں پھوس چپکدا نہیں اتے اک ہتھ مار کے اسنوں آسانی نال جھاڑیا جا سکدا ہے۔ چھجّ بوہل دا راجا ہندا سی۔ کنک اتے ہور فصلاں دے پکّ جان تے وڈھن تو بعد بلداں نال گاہیا (درڑیا) جاندا سی پھر اناج وچوں پھوس آدی وکھ کرن لئی چھجّ وچّ پا کے ہوا دے رکھ انوسار اچائی توں سٹیا جاندا سی۔ جس نال پھوس ہوا نال اڈّ کے وکھ ہو جاندا اتے اناج دھرتی دی گوروتا اتے وزن نال سدھا چھجّ توں ہیٹھاں ڈگدا جاندا۔ اناج دیاں کجھ قسماں چھجّ نال چھنڈ کے بھاوَ اچھال کے صاف کیتیاں جاندیاں سن۔ اس پرکار چھجّ دھرتی دی گوروتا اتے ہوا دے پربھاو نال اناج دی صفائی دا مکھ سادھن سی۔ اوہناں سمیاں وچّ زیادہتر اناج چھجّ کے منہ راہیں ہو کے ہی گھراں تکّ پہنچدا سی۔ اس کرکے چھجّ برکت دا پرتیک ہندا سی۔ جدوں چھجّ پرانا ہو جاندا اتے ورتو یوگ نہیں رہندا سی تاں اسنوں سٹیا نہیں جاندا سی بلکہ چھجّ نوں ودھاؤن دی رسم پرچلت سی۔ پرانے ہو چکے چھجّ نوں گھر وچّ خالی نہیں رکھیا جاندا سی بلکہ اس وچّ کجھ اناج پا کے رکھیا جاندا سی۔ جدوں در تے کوئی منگن آؤندا تاں چھجّ وچوں ہی اسنوں اناج دان کیتا جاندا سی۔ پھر کھیتی سنداں دے مشینی کرن ہو جان نال چھجّ دی سرداری الوپ ہندی گئی۔ پہلاں زیادہ خرچہ کرکے ویاہی نونہہ دھی بارے کیہا جاندا سی کہ چھجّ گہنیاں دا پا کے ویاہ کے لیاندی سی جاں توری سی۔ اج چھجّ صرف نانک چھکّ دی رسم وجوں ویاہ توں اک دن پہلی رات جاگو ویلے توڑن سمیں ہی دیکھن نوں ملدا ہے۔ اتھے وی چھجّ برکت اتے دان دا پرتیک ہے۔ نانک چھکّ اتے سندھارا عورت دی پیکیاں ولّ چھڈی جائداد دے حق وجوں دیکھیا جاندا ہے۔ پنجابی گھر دی دھی دے بچیاں دے ویاہ تے نانک چھکّ وجوں دتا سامان چھجّ بھرکے بھاوَ کھلے دل نال دتا جاندا ہے۔ اس دان کیتے سامان دے بدلے کجھ وی نہ لین اتے خالی چھجّ واپس نہ لے کے جان کارن ہی اسنوں ویاہ توں پہلی رات نچّ گا کے توڑن دی رسم اج وی پرچلت ہے۔ اس رسم دوران بولی پائی جاندی ہے:
‘‘توڑ دیو نی اس بھاگاں والے چھجّ نوں’’
چھجّ بھننا منڈے کڑیاں دے ویاہ وچ رات نوں جاگو کڈھدے ویلے نانکیاں ولوں نچّ-ٹپّ کے تہذیبی لوک بولیاں اتے ریتاں نال دادکیاں ولوں دتا گیا چھجّ بھنیا جاندا ہے۔ ایہہ ویاہ دی رسم ہے۔ اس وچ نانکیاں اتے دادکیاں دے بولیاں دے مقابلے وچ چھجّ بھنیا جاندا ہے۔ عامَ طور اتے چھجّ گھراں وچ کنک جاں دانے چھانن لئی ورتیا جاندا ہے۔ چھجّ نوں بناؤن لئی تیلا، چمڑے اتے دھاگے دی ورتوں کیتی جاندی ہے۔
چھجّ بھنن ویلے جہڑی بولی پئی جاندی اے اوہ ہے:
اس بولی توں سپشٹ ہے کہ نانکیاں دادکیاں نوں جنسی پرتیک ورت کے چھیڑ رہیاں ہن۔ بھبکا لنگ دا پرتیک ہے۔ اک ہور بولی ہے۔
'جیٹھ چلیا نوکری جٹھانی دا منھ بگا نی جٹھانیئیں تھالی وچّ بھبکا وجا۔ دیر چلیا نوکری درانی دا منھ بگا نی درانیئیں ہن بھبکے دا پتہ لگا۔'
اصل وچّ کڑیاں نوں بھبکے دے ارتھ نہیں پتہ۔ اس لئی اوہ نجھک ہی بولی پائی جاندیاں ہن۔ بھبکے دا ارتھ ہے - گلاس، جو لنگ دا پرتیک ہے۔ دادکیاں چھجّ بھیوں کے رکھدیاں سن تاں کہ ایہہ ٹٹّ نہ سکے اتے اس دے مندے ارتھ نہ نکل سکن، بھاوَ نانکیاں جت نہ سکن۔
پنجابی لوکدھارا وچّ
چھجّ اہلے چھاننی،پرانت اہلے طوا اوئے، پرانت اہلے طوا اوئے، دادکیا دا میل آیا، باجیگرا دا روا اوئے،
ایہہ وی دیکھو
ویاہ دیاں رسماں
حوالے
گٹھ:پنجابی سبھیاچار گٹھ:سبھیاچار گٹھ:ویاہ دیاں رسماں گٹھ:پنجابی لوکدھارا
محمد شوکانی
ابو علی محمد بن علی بن محمد شوکانی ملقب بہ بدر الدین شوکانی یمن دے اک معروف عالم، فقیہ، مفسر، مجتہد تے محدث سن ۔ اُنہاں دا شمار اہل سنت وجماعت دے ممتاز علما تے فقہا وچ ہُندا ا‏‏ے۔ سنہ ۱۱۷۳ھ وچ یمن دے شہر صنعاء دے اک قصبہ ہجرہ شوکان وچ پیدا ہوئے، صنعاء وچ پلے ودھے، سنہ ۱۲۲۹ھ وچ صنعاء دے قاضی بنے تے قاضی رہندے ہوئے سنہ ۱۲۵۰ھ وچ وفات پائی۔
وہ بے شمار کتاباں دے مصنف ومولف سن ۔ انہاں دا خاندان اک علمی خاندان سی تے انہاں دے والد اپنے وقت دے اک معروف عالم دین سن ۔ انہاں نے متعدد استاداں تو‏ں فیض حاصل کيتا تے اپنے معاصرین اُتے فوقیت حاصل کر لئی حتی کہ کبار شیوخ وی انہاں دے علمی مقام ومرتبے دے معترف ہو گئے۔ انہاں دے بے شمار تلامذہ نيں۔
سوانح
وہ کہندے سن کہ کوئی وی فقیہ جو مجتہد فی المذہب ہونا چاہندا اے، اسنو‏ں لوڑ ہوئے گی اجتہاد کرنے کی، تے ایويں تقلید د‏‏ی مخالفت ہُندی جو کہ اک مجتہد دے لئی لازمی عمل ا‏‏ے۔
تصنیفات
ان د‏‏ی تصنیفات د‏‏ی تعداد اک سو چودہ تو‏ں ودھ اے: • نیل الاوطار فی الحدیث.
• البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن التاسع
• ارشاد الفحول الى تحقیق الحق من علم الاصول
• ابطال دعوى الاجماع فی تحرم مطلق السماع
• شرح الصدور بتحریم رفع القبور
• ارشاد الثقات الى اتفاق الشرائع على التوحید والمعاد والنبوات
• تحفہ الذاکرین بعدہ الحصن الحصین من کلام سید المرسلین
• رفع الباس عن حدیث النفس والہم والوسواس
• السیل الجرار المتدفق على حدائق الازہار
• الادلہ الرضیہ لمتن الدرر البہیہ فی المسائل الفقہیہ
• ارشاد الغبی الى مذہب اہل البیت فی صحب النبی
• الفتح الربانی من فتاوى الامام الشوکانی
• بلوغ المنى فی حکم الاستمناء
• الدراری المضیہ شرح الدرر البہیہ
• القول الجلی فی حکم لبس النساء للحلی
• رفع الالتباس لفائدے حدیث ابن عباس
• رسالہ فی حکم التصویر
• در السحابہ فی مناقب القرابہ والصحابہ
• الدر النضید فی اخلاص کلمہ التوحید
• وبل الغمام على شفاء الاوام
• الدواء العاجل فی دفع العدو الصائل
• ادب الطلب ومنتہى الارب
• القول المفید فی ادلہ الاجتہاد والتقلید
• التحف فی مذاہب السلف
• البحث المسفر عن تحریم کل مسکر ومفتر
حوالے
گٹھ:1759 دے جم گٹھ:1839 دیاں موتاں گٹھ:۱۷۵۹ دے جم گٹھ:۱۸۳۹ دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں یمنی شخصیتاں گٹھ:شیعیت تو‏ں سنیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:مفسرین گٹھ:رجال شناس گٹھ:یمنی سنی علماء اسلام گٹھ:شیوخ الاسلام گٹھ:اثری شخصیتاں گٹھ:مجددین گٹھ:محدثین گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:1834 دیاں موتاں گٹھ:۱۸۳۴ دیاں موتاں
نسائیت دی پہلی لہر دا خط زمانی
یہ نسائیت د‏‏ی پہلی لہر دا خط زمانی اے، تو‏ں مراد پوری مغربی دنیا وچ انیہويں تے ویہويں صدی وچ نسائیت متعلقہ سرگرمیاں تے خیالات دا آغاز ہويا سی۔ اس تحریک د‏‏ی بنیادی توجہ قانونی مسائل بنیادی طور اُتے سوانیاں دے حق رائے دہی اُتے سی۔
حوالے
گٹھ:نسائیت د‏‏ی پہلی لہر گٹھ:تریخ وچ سوانیاں دے خط زمانی گٹھ:معاشرتی خط زمانی
پنجابی لوک ادب
لوک ادب
لوک ادب بارے دسن توں پہلاں میں دسناں چاہندا ہاں کہ ساہت کی ہے۔ ساہت، جو کہ اک لمبی اودھی، اسدے نت بدلدے سروپ، اسدے کارج کھیتر دی وشالتا تے انشچتتا، اسدی پرمپرا دی نرنترتا، اسدی رپانترن گتی کارن اک نشچت پریبھاشا دینا بہت ہی کٹھن ہے۔
پورب تے پچھم دے انیک ودواناں نے ساہت نوں پربھاشت کرن دے یتن کیتے ہن۔ پچھمی چنتکاں وچوں سی.ڈے. لیوس نے ساہت نوں سچ دی کھوج دا سادھن آکھیا ہے۔ ڈاکٹر جانسن انوسار ساہت وچاراں تے بھاواں دے سنیوگ دوارا ست تے آنند نوں سمیلن دی کلا ہے۔ رابرٹ اون ساہت نوں منکھ دیاں سروؤچ پیررناواں دی اکھٹ ندھی کہندا ہے۔
کارلائیل دے کتھن انوسار ساہت اوہ سرو سریشٹ ست ہے جہڑا کدی منکھی من وچّ اجاگر ہو سکدا ہے۔ گورکی نے ساہت نوں مانوتا دا دل گھوشت کیتا ہے، انگریزی بھاشا دے سپرسدھ شبد کوشا ویبسٹرز اتے آکسپھرڈ وچّ ساہت دا ارتھ اوہ لکھتاں کیتا گیا ہے جو اپنے روپ ودھان جاں بھاوَ اتیجناں دے سہج کارن مہتوشیل ہندیاں ہن۔
بھارت دی پراچین چنتن پرنالی انوسار اس کلا روپ نوں جس نوں اج اسیں ساہت دا ناں دیدے ہاں۔ کاوَ آکھیا جاندا سی۔ بھامی انوسار شبد دے ارتھ دے سہبھاو نوں کاوَ آکھیا جاندا ہے۔ راج شیکھر انوسار شبد اتے ارتھ دی اکو بھومی اتے سہہوند ہی ساہت ہے۔ آچاریہ ممٹ دے انوسار دوش توں رہت اتے گن  النکار شبد-ارتھ دا ناں کاوَ ہے۔
پورپھیسر پورن سنگھ دا نشچی ہے کہ ساہت کسے انگریزی پریرناں ادھین آویشت ہندی ہے ربّ ورسائے مہانپرشاں دی امرت بانی ہے۔ پورن سنگھ انوسار ساہت پیار دا کنواراپن ہے۔ اندر دی سچی پرتیتی دا اک سوہنا سفناں ہے تے جیون دی کلی دا چٹکنا ہے۔
بھائی ویر سنگھ نے وی ساہت نوں اچیرے منڈلاں وچّ وسدا اجیہا سہج آکھیا ہے جہڑا کدی کدی آپ مہارے ہی پرکاشمان ہندا ہے، پرنسیپل تیجا سنگھ دی درشٹی وچّ ساہت اجیہی لکھت دا ناں ہے جس وچّ لکھاری دا من لہر وچّ مچلدا اتھوا کسے ڈونگھ وچّ آ کہ اچھلدا تے اچھالدا ہے۔
اپروکت کوئی وی اداہرن ساہت دے سمچے سروپ نوں اپنے کلیور وچّ لین توں اسمرتھ ہے، اسدا کارن ایہہ ہے کہ ایہناں وچّ ساہت دے منتوَ، مہتو جاں مریادا دے کسے اک پہلو اتے ہی بل دتا گیا ہے اتے ساہت دی سمچی پرکرتی نوں آدھار نہیں بنایا گیا۔ ایہناں ساریاں پربھاشانوا نوں واچن توں بعد جہڑا ساہت دا سروپ ساڈے ساہمنے آؤندا ہے اوہ ہے کہ ساہت اک سوخم کلا ہے اتے اک سوخم کلا دی حیثیت وچّ سہج اپجناں اسدا وشیش لچھن ہے، ساہت کسے تجربے جاں انوبھوَ نوں دوجیاں تکّ پرگٹاؤن دا یتن ہے۔ ساہت ساڈی سبھئت دی پرتندھتا کردا ہے تے اس وچوں ساڈے جیون دے سارے پکھاں دا جھلکارا جاں پرتیبمب دسدا ہے۔ جیون نوں سمجھن، سوارن تے رسک بناؤن وچّ شاید ساہت، ساڈی سبھ توں ودھ سہائتا کردا ہے تے ایہناں دشاواں ولّ نوں دوڑ ہی منکھی وکاس دا مول منتوَ رہا ہے۔
لوک ادب : پربھاشاواں
لوک ادب کی اے ؟ جے عام لفظاں وچ کہنا ہووے تاں لوک ساہت لوکاں دوارا، لوکاں لئی رچیا جاندا ہیے۔ لوک ساہت نوں رچن پچھے کسے وشیش اک ویکتی دا ناں نہیں ہندا۔ اس دی رچناں سمچّ دوارا ہندی ہے۔لوک ساہت دے کسے روپ دی رچناں کس نے تے کدوں کیتی اس بارے کجھ وی نہیں کیہا جا سکدا لوک ساہت تاں سموہک روپ وچّ پائی سانجھی محنت دا سٹہ ہندے ہن۔ ایہہ تاں جن-سموہ دی آتما ہن جس وچّ اہنا دیاں غمیاں، خوشیاں، بھاوناواں، جذبیاں، سیانپ دا پرگٹاوا ہندا ہے۔ لوکاں دے سہج سواد، سنسکرتی، دھرم، جات-پات کارن اس وچّ بدلاو آؤندے جاندے ہن۔
مڈھ قدیم توں ہی لوک ساہت منکھی جیون دا انکھڑواں انگ رہا ہے۔ سبھیا سماج دے وکاس دی کہانی دی تریخ اس وچ سامبھی پئی اے۔ آدی منکھ اس دوارا اپنیاں خوشیاں غمیاں، منوبھاواں اتے آشاواں دا پرگٹاوا کردا آیا ہے لوک ساہت وچّ کسے سماج اتھوا جاتی دے سنسکرتک تے سبھیاچارک انش سموئے ہندے ہن۔ ہریک خطے دا اپنا-اپنا لوک ساہت ہندا ہے، ہریک خطے دے اپنے لوک ناچ، لوک بولیاں، لوک بجھارتا آدی وکھرے-وکھرے ہندے ہن۔ اتھے لوک ساہت بارے چرچہ اسیں پنجاب دے لوک ساہت دے سندربھ وچّ کراںگے۔
پنجابی لوک ادب، دنیا دے لوک ادب وانگ پنجابی لوک جیون دا پرتیبمب ہے، جس وچّ پنجاب دی نچدی، گاؤندی تے جوجھدی سنسنکرتی صاف نظر آؤندی ہے۔
لوک کہانیاں، لوک بجھارتاں، لوک گیت، لوک ناچ، اکھان اتے لوک وشواس پنجابی لوک ساہت دے اجیہے روپ ہن جنہاں دوارا پنجابی آدی کال توں ہی منورنجن پراپت کردے آئے ہن۔ پنجابی لوک ساہت دے وکھ-وکھ روپ ہیٹھ لکھے ہن۔
لوک کہاݨیاں
لوک کہانیاں دا سبھا گھریلو ہندا ہے۔ اوہ پروارک الجھناں اتے سمسیاواں وچوں پیدا ہندیا ہن۔ ایہناں دے وشے عامَ طور تے سبھیاچارک روڑھیاں اتے پروارک پرمبدھ وچّ آئیاں تریڑاں اپر ادھارت ہندے ہن، ایہناں کہانیاں دے پاتر بھاویں کوئی وی ہون، منکھ، پشو پنچھی جاں دوجے جنگلی جانور، ایہناں دا مکھ کارج منکھی ہاواں بھاواں نوں ہی پرگٹاؤنا تے اوہناں نیتک قدراں-قیمتاں نوں درڑاؤنا ہندا ہے۔ جہڑیاں سنبندھت سبھیاچار وچّ سنکرت ہن۔ ایہناں کہانیاں وچالے بہتے مکھ پاتر کسے گھاٹے دی پورتی لئی جاں کسے ادیش دی پراپتی لئی سنگھرش کرن نکلدے ہن۔ اوہ اپنی بدقسمتی نوں خوش قسمتی وچّ بدلن لئی سنگھرش کردے، ایہناں لوک کہانیاں دا مکھ منتوَ منورنجن کرنا ہندا ہے، ایہہ کہانیاں سکھیا وی دندیاں ہن۔ پنجابی لوک کہانیاں دا پنجابی لوک ساہت وچّ بہت مہتو ہے۔
لوک گیت
پنجابی دے لوک گیت پنجابی لوک ساہت دا پرمکھ انگ ہن۔ پنجاب دا لوک جیون ایہناں وچّ دھڑکدا صاف دس آؤندا ہے۔ ایہناں وچّ ایسی ونّ-سونتا ہے کہ شاید ہی زندگی دا کوئی اجیہا وشا ہووے جس بارے پنجابی لوک گیت نہ ملدا ہووے۔ ایہہ ہزاراں دی گنتی وچّ اپلبدھ ہن۔ پنجابی اپنا سارا جیون ہی نچدے گاؤندے بتیت کردے ہن۔ جمن توں لے کہ مرن تکّ دیاں ساریاں رسماں نال سنبندھت لوک گیت پنجابیاں نے جوڑے ہن۔
پنجابی لوک گیتاں دے ادھٔین توں ایہہ گلّ سپشٹ ہو جاندی ہے کہ پنجابی مٹیار نے سبھ توں ودھ گیتاں دی سرجنا کیتی ہے۔ گبھروآں دا اپنا یوگدان ہے۔ ہیرے، سٹھنیاں، سہاگ، گھوڑیاں، الوھنیاں لوک گیتا دیا ونگیاں ہن۔