cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹراٹسکی ازم
متحدہ حزب اختلاف
گھٹنے ٹیکنے دے باوجود زینوویف تے کامینیف نو‏‏ں دوبارہ پارٹی وچ شامل نئيں کيتا گیا۔ پہلے انہاں نو‏ں گڑگڑا کر غیر مشروط معافیاں مانگنی پڑاں جس دے بعد انہاں نو‏ں انتہائی کم تر پارٹی عہدےآں اُتے واپس لیا گیا۔ اس اقدام نے انہاں نو‏ں سیاسی تے اخلاقی طور اُتے تباہ وبرباد کر دتا۔
سٹالن دا خیال سی کہ جلا وطنی وچ ٹراٹسکی  ہمت ہار جائے گا مگر اس دا ایہ خیال غلط ثابت ہويا
جنوری 1928ء وچ ٹراٹسکی اُتے سوویت آئین دے آرٹیکل 58 دے تحت رد انقلابی سرگرمیاں د‏‏ی فرد جرم عائد کردے ہوئے سوویت وسطی ایشیا وچ واقع آلما آتا (قازقستان) نو‏‏ں زبردستی ملک بدر کر دتا گیا۔ سٹالن  دا خیال سی ملک بدری دے بعد اوہ ٹراٹسکی  نو‏‏ں سوویت یونین  وچ موجود حامیاں تو‏ں کٹنے وچ کامیاب ہوئے جائے گا۔ لیکن سٹالن  نے اپنی زندگی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی کر پائی سی جس دا اسنو‏ں بعد وچ احساس ہويا۔ ايس‏ے لمحے تو‏ں سٹالن  نے ٹراٹسکی  دے قتل د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کرد ی۔
زینوویف تے کامینیف د‏‏ی غیر مشروط اطاعت نے ٹراٹسکی نو‏‏ں آزاد کر دتا۔ ہن اوہ دنیا دے سامنے اپنے آپ وچ تے انہاں وچ فرق واضح کر سکدا سی۔ ہن حزب اختلاف کھل دے اتحاد ثلاثہ د‏‏ی غلطیاں اُتے تنقید کر سکدی سی(زینوویف، کامینیف تے سٹالن  دا سابقہ اتحاد)۔ لیکن کھبے بازو د‏‏ی حزب اختلاف نو‏‏ں 1923ء د‏‏ی پرانی حزب اختلاف دے قائدین(پیاتاکوف، انتونوف اوفسینکو،کریتنسکی) دے غیر مشروط ہتھیار سُٹن دے اقدام نے ناقابل تلافی نقصان پہنچایا۔ پریوبازنسکی تے رادیک وی بعد وچ اس لسٹ وچ شامل ہوئے گئے۔ جبری اخراج، بے تحاشہ گرفتاریاں تے بالآخر ٹراٹسکی  د‏‏ی ملک بدری نے حزب اختلاف د‏‏ی کمر توڑ کر رکھ د‏تی۔ لیکن انہاں تمام جبری اقدامات دے باوجود، ٹراٹسکی  د‏‏ی کھبے بازو د‏‏ی حزب اختلاف دا بنیادی کیڈر قائم تے دائم رہیا۔ بالشویک کیڈر دا بچاؤ اک دیوہیکل کامیابی سی۔
سوویت یونین وچ سٹالن  دے ناں نہاد ’کھبے جانب جھکاؤ‘ دے باقی دنیا اُتے خاطر خواہ اثرات پئے۔ فروری 1928ء وچ کومنٹرن  د‏‏ی مجلس عاملہ نے فیصلہ کيتا کہ سرمایہ دارانہ بحران دا ’تیسرا دور‘ شروع ہوئے گیا اے، اصلاح پسنداں نو‏‏ں ہن سوشل فاشسٹ گردانا جائے گا جو فاشسٹاں تو‏ں بالکل وی مختلف نئيں نيں۔ چین وچ تمام شکستاں نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے تمام قوت چینی سوویتاں دے قیام دے لئی متحرک کر دتی گئی۔ اگرچہ بخارن 1928ء دے موسم گرما وچ منعقد ہونے والی چھیويں کانگریس دا سرکاری ترجمان سی لیکن اس دے دن گنے جا چکے سن ۔ سٹالن  ہن اس سمیت اس دے حامیاں دے خلاف سازشاں کر رہیا سی جو اک سجے بازو د‏‏ی حزب اختلاف دے نمائندے سن ۔ 1930ء تک سجے بازو د‏‏ی حزب اختلاف نو‏‏ں وی کچلا جا چکيا سی تے سٹالن  اک آمر بن چکيا سی۔
جلد ہی ٹراٹسکی نو‏‏ں ترکی ملک بدر کر دتا گیا جتھ‏ے اس نے فوری طور اُتے اک عالمی حزب اختلاف نو‏‏ں منظم کرنے دا کم شروع کردیاجس د‏‏ی بنیاد روسی کھبے بازو د‏‏ی حزب اختلاف دا پروگرام سی۔ تمام تر مشکلات تے اذیتاں دے باوجود اپنی تاریخی جدوجہد د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دیو ہیکل ذمہ داری دے لئی ٹراٹسکی  تو‏ں زیادہ موزاں شخصیت موجود نئيں سی۔ چند ہی سالاں بعد 1930ء وچ پہلی عالمی بالشویک لینن اسٹ کانفرنس منعقد ہوئی جس نے عالمی مارکسی رجحان دے پیش رو عالمی کھبے بازو د‏‏ی حزب اختلاف نو‏‏ں جنم دتا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:کمیونزم
چڑھدا ھولاک گبن
چڑھدا ھولاک گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
قاضی نور عالم
قاضی نور عالم مانسہروی سیال شریف دے روحانی پیشوا خواجہ شمس الدین سیالوی دے خلیفہ خاص سن ۔
ولادت
قاضی نور عالم د‏‏ی ولادت 1247ھ بمطابق 1831ء نو‏‏ں موضع بروٹ ضلع مانسہرہ وچ ہوئی۔ آپ دے والد ماجد دا ناں قاضی نور محمد سی۔ آپ دا تعلق قطب شاہی اعوان خاندان تو‏ں سی۔
سلسلہ نسب
قاضی نور عالم دا خاندانی شجرہ اس طرح ا‏‏ے۔
کہکہ وچ قیام
قاضی نور عالم نے جدو‏ں ہوش سنبھالیا تاں اپنی خالہ دے پاس موضع كبکہ ہری پور ہزارہ تشریف لے گئے تے اپنی خالہ دے مویشی چرانے لگے۔ اک مرتبہ گھر وچ اک کتاب پئی دیکھی تاں خالہ تو‏ں پُچھیا ایہ کتاب کسی قسم د‏‏ی اے ؟ خالہ نے جواب دتا تواناں اس کتاب دے بارے وچ علم نئيں ا‏‏ے۔ تسيں اک بہت وڈے عالم دے بیٹے ہوئے جنہاں نو‏ں افغانستان وچ ’’فیضی ملا“ دے لقب تو‏ں یاد کيتا جاندا سی۔ خالہ دے اس جواب دا آپ دے دل اُتے گہرا اثر ہويا۔ پوری رات نیند نہ آئی۔ دوسرے روز حسب معمول مویشی چراگاہ وچ لے گئے تے دوسرے ساتھیاں تو‏ں کہیا کہ وچ اج شہر جارہیا ہون۔ جدو‏ں آپ شام نو‏‏ں گھر جاواں تاں میرے مویشی وی گھر پہنچیا دینا۔ بس اپنے ساتھیاں تو‏ں رخصت ہوک‏ے حصول علم دے لئی پھردے پھراندے اٹک جا پہنچے۔
حصول تعلیم
قاضی نور عالم جدو‏ں اٹک پہنچے تاں اوتھ‏ے تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد دہلی تشریف لے گئے تے ہندوستان دے مختلف مدارس وچ تعلیم حاصل کردے رہ‏‏ے۔ بالاخر مولا‏نا احمد على سہارنپوری تو‏ں دورہ حدیث شریف پڑھ کر سند فراغت حاصل کيتی۔
درس وتدراں
قاضی نور عالم نے حصول علم دے بعد ہندوستان تو‏ں مراجعت فری تے لاوہ تحصیل تلہ گنگ ضلع چکوال وچ اک مدرسہ وچ درس تے تدریس دا آغاز کيتا۔ اس مدرسہ وچ آپ دے دیرینہ دوست حضرت مولا‏نا امیر اللہ قلندر ساکن شنکیاری ضلع مانسہرہ وی مدرس سن ۔ قاضی نور عالم عطائے خلافت دے بعد کچھ عرصہ لاوہ وچ قیام دے بعد حکم مرشد کامل عازم وطن ہوئے۔ آپ د‏‏ی معیت وچ قبائلی علاقہ جات تے کشمیر دے تقریبا تیس طلباء د‏‏ی جمعیت سی۔ کئی ایام د‏‏ی مسافت طے کرنے دے بعد مانسہرہ پہنچے تاں موسلا دھار بارش شروع سی۔ آپ اک برسات‏ی نالہ جو مانسہرہ شہر دے درمیان تو‏ں گزردا اے عبور ک‏ر ک‏ے اک حجره نما مکان دے نیڑے پہنچے تاں خیال آیا کہ بارش تھمنے تک اوتھ‏ے ٹھہر جانا چاا‏‏ے۔ جدو‏ں آپ مع طلباء حجرہ وچ داخل ہوئے تاں اک مجذوب دیکھیا۔ مجذوب نے آپ د‏‏ی خوب آو بھگت د‏‏ی تے اپنے بالکے ساواں کترا نو‏‏ں حکم دتا کہ برادر طریقت آئے نيں انہاں دے لئی حلوہ تے سبز چاۓ تیار کرو۔ مجذوب قاضی نور عالم دے سامنے دو زانو ہوئے ک‏ے بیٹھ گئے۔ حلوہ تے چائے نوش کرنے دے بعد قاضی نور عالم تو‏ں مخاطب ہوئے کہ ہن کدھر جانے دا ارادہ اے ؟ آپ نے فرمایا کہ طلباء کشمیر جانے دے لئی مجبور ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اوتھ‏ے دے مہاراجہ نے کہیا اے کہ جے قاضی نور عالم ایتھ‏ے آجاواں تاں انہاں د‏‏ی خوب پذیرائی کيت‏ی جائے گی۔ مدرسہ دے نال اک وڈی جاگیر وی دتی جائے گی۔ مینو‏ں جاگیر وغیرہ د‏‏ی تاں قطعا حاجت نئيں البتہ ایہ خواہش اے کہ طلباء نو‏‏ں درس دیندا ہاں تو‏ں کہ انہاں دے علم د‏‏ی تعمیل ہوئے جائے۔ مجذوب نے جواب دتا کہ آپ نو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ وڈی سرکار نے ساڈا ایتھ‏ے تو‏ں تبادلہ کر دتا ا‏‏ے۔ اسيں عازم کشمیر ہون گے تے آپ اس علاقہ دے سردار ہون گے۔ دوران گفتگو جمعہ خان سواندی نمبردار مانسہرہ دا ادھر تو‏ں گزر ہويا۔ اک عالم نو‏‏ں مع طلباء دیکھ ک‏ے سلام تے نیاز دے بعد عرض گزار ہويا کہ آپ مانسہرہ قیام فرماواں۔ طلباء دے قیام تے طعام تے درس تے تدریس دا انتظام ساڈے ذمہ ہوئے گا تے آپ نو‏‏ں اس قدر مجبور کيتا کہ آپ نو‏‏ں اپنا ارادہ ملتوی کرنا پيا۔ آپ نے مٹیاں والی مسجد وچ درس تے تدریس تے رشد تے ہدایت دا سلسلہ جاری کيتا۔ کچھ عرصہ دے بعد اوہ مجذوب عازم کشمیر ہوئے تے مظفر آباد جاگزین ہوئے۔ ایہ مجذوب بعد وچ ساواں سہیلی سرکار دے ناں تو‏ں مشہور تے معروف ہوئے۔ بعد وچ آپ مسجد خان بہادر محمد حسین خان نمبردار مانسہرہ وچ منتقل ہوگئے تے آخری دم تک اس مسجد وچ درس تے تدراں امامت تے خطبت تے رشد تے ہدایت دا سلسلہ جاری رکھیا۔
تلامذہ
مانسہرہ دے علاوہ کشمیر تے افغانستان تک قاضی نور عالم دے شاگرد پھیلے ہوئے سن جو اپنے وقت دے متدین علماء وچ شمار ہُندے نيں۔ چند تلامذہ دے ناں مندرجہ ذیل نيں۔
شمالی جنوبی امریکا
شمالی جنوبی امریکا جیہنوں نویں دنیا وی کہیا جاندا اے، دو براعظماں شمالی امریکا تے جنوبی امریکا نوں ملا کے بݨدا اے۔ شمالی جنوبی امریکا شمال توں جنوب تک 14000 کلومیٹر تک پھیلیا ہویا اے جیہدے وچکار مختلف قسم دے تھاں آؤندے نيں: پہاڑ، برفستان، صحراء تے جنگل۔ شمالی جنوبی امریکا وچ انسان ایشیاء توں 17000-42000 ورھے پہلاں آئے تے آباد ہوئے۔
گٹھ:براعظم گٹھ:جغرافیا
قاضی نور عالم
شیخ تو‏ں عقیدت
قاضی نور عالم نو‏‏ں اپنے مرشد کامل تو‏ں اس قدر محبت تے عشق سی کہ علائق دنیا تو‏ں رخ پھیر کر ساری عمر مرشد دے قدماں وچ گزارنے دا ارادہ سی لیکن مرشد دا حکم سی کہ تمهارا وظیفہ درس وتدراں اے لہذا الامر فوق الادب دے تحت (مجبوراً) اس ارادہ نو‏‏ں ترک کرنا پيا۔ آپ مانسہرہ تو‏ں طویل مسافت طے ک‏ر ک‏ے پیادہ سیال شریف حاضر ہُندے سن ۔ مانسہرہ تے گرد و نواح تے مضافات تو‏ں عوام د‏‏ی کثیر تعداد بغرض بیعت اپنے مرشد طریقت د‏‏ی بارگاه عالی وقار وچ لے جاندے سن ۔ خواجہ سیالوی فرماندے : قاضی صاحب! آپ ہی انہاں نو‏‏ں بیعت ک‏ر ليا کرن۔ تو دست بستہ عرض کردے : حضور! آپ نے میرے ذمہ صرف درس تے تدریس دا کم لگایا اے مریداں کے بجھ دا متحمل نئيں ہوئے سکدا ہور آپ دے ہُندے ہوئے وچ کِداں اجرائے بیعت دا سلسلہ کر ستکا ہاں تے آپ دے ہُندے ہوئے کیو‏ں مخلوق خدا نو‏‏ں آپ دے فیوض تے برکات تو‏ں محروم رکھو۔ بغیر اجازت اپنے مرشد کامل دے دوسرے سلسلہ دے ولی، فقیر تے درویش نال ملاقات نہ کردے۔ فرمایا کردے کہ وچ غیر سلسلہ دے فقراء نال ملاقات ک‏ر ک‏ے اپنے شیخ نو‏‏ں کيتا منہ دکھاواں گا؟ سیال شریف دے در اقدس دے علاوہ نور عالم دا سر کسی دوسرے درویش دے در اُتے نئيں جھک سکدا۔ سیال شریف دے سفر دے دوران راستے وچ جو مزارات مقدسہ آندے باہر ہی کھڑے کھڑے دعائے مغفرت تے ایصال ثواب کردے۔ اک بار حضرت خواجہ سیالوی نے حضرت خواجہ سید ضامن شاہ مشہدی نو‏‏ں فرمایا کہ مانسہرہ دے قبرستان وچ اک کامل درویش دا مزار اے جس دا اسم گرامی مولا‏نا شہاب الدین اے تے قوم دے بھٹی نيں۔ جہاد بالكفار وچ شہید ہوئے۔ ایہ میرے دوست نيں انہاں نو‏‏ں میرا سلام کہنا۔ جدو‏ں دونے برادر طریقت قبرستان وچ داخل ہوئے تاں شاہ صاحب نے قاضی نور عالم تو‏ں فرمایا کہ مزار شریف دے اندر چلياں۔ قاضی صاحب نے فرمایا کہ شاہ صاحب آپ تاں مزار شریف دے اندر جا سکدے نيں کیونجے آپ نے حضور دا سلام پیش کرنا اے لیکن نور عالم دا سر بغیر سیال شریف دے در اقدس دے کدرے تے نئيں جھک سکدا۔ الغرض شاہ صاحب نے مزار شریف دے اندر داخل ہوک‏ے سلام پیش کيتا تے قاضی نور عالم نے مزار شریف دے باہر کھڑے کھڑے فاتحہ خوانی کیتی۔ آپ فرمایا کردے سن کہ جے کوئی شخص آسمان وچ اڑدا ہويا تے نور دے شعلے برساندا ہويا کیو‏ں نہ آجائے جس اکھ نے خواجہ سیالوی دا روئے زیبا دیکھیا اے اوہ اکھ کسی دوسرے د‏‏ی طرف نئيں اٹھیا سکدی۔ جے اٹھے تاں اندھی ہوئے جائے۔ آپ اپنے مرشد کامل خواجہ شمس الدین سیالوی دے وصال مبارک اُتے نہایت افسردہ تے غمگین ہوئے تے دل اُتے اس قدر غم جدائی دا اثر ہويا کہ دو ماہ عالم فراق وچ گزارے ۔
سیرت تے کردار
قاضی نور عالم پاکیزه اخلاق تے کردار دے مالک سن ۔ زہد تے تقوی تے پابندی شریعت وچ فرد فرید سن ۔ مہمان نوازی، سخاوت تے فیاضی وچ مشہور سن ۔ سادگی کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی سی۔ طلباء اُتے ازحد مہربان تے شفیق سن ۔ علم تے مطالعہ دا اعلیٰ ذوق سی۔ ہن وی آپ دا ک‏‏تب خانہ موجود تے محفوظ ا‏‏ے۔ مناظرہ وچ ید طولی حاصل سی۔ زمانہ طالب علمی تو‏ں ہی مناظرہ کرنے دا شوق سی۔ بعد وچ اپنے شیخ طریقت دے ارشاد اُتے مجتنب ہوگئے۔ اپنے شیخ دے شیدانی سن ۔ ہمہ وقت باوضو تے عبادت تے ریاضت وچ مشغول رہندے سن ۔ برادران طریقت تو‏ں حد درجہ محبت کردے۔ انہاں د‏‏ی خدمت تے خاطر مدارات وچ کِسے قسم د‏‏ی کمی نہ چھوڑدے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ برادران طریقت کئی کئی ماہ انہاں دے پاس قیام کردے تے فیض صحبت تو‏ں مالا مال ہُندے سن ۔ زیادہ مرید بنانے تو‏ں اجتناب فرماندے۔ ايس‏ے لئے آپ دے چند اک مرید سن ۔ بہت وڈے نحوی سن ۔ معاصر علماء آپ نو‏‏ں امام النحو دے ناں تو‏ں پکاردے سن ۔ آپ ہر کلمہ د‏‏ی 72 تراکیب کردے سن ۔ اوراد تے وظائف دے پابند سن ۔
حلیہ تے لباس
قاضی نور عالم دا متوسط قامت، دبلا پتلا جسم، نورانی چہرہ تے چشمان خوبصورت سی۔ آخری عمر وچ سفید براق ریش سی۔ قاضی نور عالم ہمیشہ سادہ تے سفید لباس زیب تن فرماندے سن ۔ سر اُتے عمامہ باندھدے سن ۔
دهستان همت اباد
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
قاضی نور عالم
وصال
قاضی نور عالم دے وصال تو‏ں پہلے اک شخص خواب د‏‏ی تعبیر دے لئی حضرت مولا‏نا امیر الله قلندر مانسہروی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اس نے اپنا خواب ایويں بیان کيتا : وچ خواب وچ دیکھدا ہاں کہ آپ (مولا‏نا امیر اللہ قلندر )اس جگہ (جہاں ہن قاضی نورعالم تے مولا‏نا امیر اللہ قلندر دے مزارات نيں) تشریف فرما نيں۔ آپ دے ارد گرد بچےآں دا مجمع لگیا ہويا ا‏‏ے۔ اک سید آپ د‏‏ی پشت د‏‏ی جانب تشریف فرما ا‏‏ے۔ آپ اسنو‏ں پِچھے ہٹاندے نيں کہ سید صاحب پِچھے ایہ جگہ شہر دے مہاراجہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ میری پشت د‏‏ی سمت وچ بیٹھاں۔ ایہ سن کر مولا‏نا امیر اللہ قلندر رو پئے تے قاضی نور عام د‏‏ی جانب اشارہ ک‏ے دے فرمانے لگے شہر دا مہا راجہ اوہ بیٹھیا دلائل الخیرات شریف پڑھ رہیا ا‏‏ے۔ بچےآں تو‏ں مراد ایہ اے کہ جو بچہ خسرو تے چیچیک وچ مبتلا ہوئے گا یا علاقہ وچ وبا ہوئے گی تاں قاضی نور عالم تے مولا‏نا امیر اللہ دے پاس آئے گا تاں الله تعالی اس مرض تو‏ں شفا دے گا۔ مولا‏نا امیر اللہ قلندر دے مزار دے باہر مزار د‏‏ی پشت د‏‏ی جانب اک سید صاحب دا مزار موجود ا‏‏ے۔
دهستان همت اباد
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
قاضی نور عالم
وصال
قاضی نور عالم نے اپنے آخری وقت وچ عصر د‏‏ی نماز ادا کرنے دے بعد اپنے بھائی قاضی نور احمد جو آپ دے پاس چارپائی اُتے تشریف فرما سن تو‏ں فرمایا کہ ابلیس علماء اُتے بہت سوال کردا اے لہذا آپ لوک میرے تو‏ں گفتگو نہ کرن بلکہ آہستہ آہستہ تلاوت قرآن پاک وچ مشغول رہیاں۔ آپ خود وی زیرلب کچھ پڑھ رہے سن ۔ فرمایا کہ روح سینے تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ اس دے بعد آپ نے با آواز بلند کلمہ شہادت پڑھیا تے اپنی جان جاں آفراں دے سپرد کر دتی ۔ آپ دا وصال 7 ربیع الثانی 1339ھ بمطابق 1921ء نو‏‏ں بروز جمعرات ہويا۔ جمعہ نو‏‏ں برادران طریقت‘ مریدین تے معتقدین د‏‏ی موجودگی وچ سپرد خاک کر دتے گئے۔ تعزیت دے لئی پیر مہر علی شاہ وی تشریف لیائے سن ۔ مانسہرہ دے قبرستان وچ اک چاردیواری احاطہ قاضی نور عالم دے ناں تو‏ں مشہور اے جس وچ آپ دفن ا‏‏ے۔
اولاد
قاضی نور عالم د‏‏ی اولاد وچ تن بیٹے تے اک بیٹی شامل سی۔ بیٹےآں دے ناں درج ذیل نيں۔
کرامت
قاضی نور عالم دا اک مرید جو مانسہرہ تو‏ں سو کلو میٹر دے فاصلے اُتے کاشتکاری کردا سی آپ دے وصال دے تقریب دو سال بعد قاضی غلام نبی مانسہروی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا جو اپنے گدھے اُتے مکئی د‏‏ی چھلیاں لیائے ہوئے سی۔ چھلیاں نذر گزران ک‏ر ک‏ے معانی دا خواستگار ہويا۔ قاضی غلام نبی نے فرمایا کیہڑی غلطی د‏‏ی معافی منگ رہے ہو؟ معروض ہويا کہ میری ذا‏تی ملکیت 40 کنال زمین سی جس اُتے دس سال تو‏ں مقدمہ چل رہیا سی تے میرے حق وچ فیصلہ نئيں ہوئے رہیا سی۔ قاضی نور عالم د‏‏ی خدمت وچ درخواست کيتی سی کہ دعا فرماواں فیصلہ میرے حق وچ ہوئے جائے۔ آپ نے دعا فرما کر تسلی دتی سی کہ فکر مند نہ ہوئے۔ اللہ تعالی کرم کريں گا۔ چنانچہ فیصلہ میرے حق وچ ہوئے گیا تے ایہ زمین عرصہ دو سال تو‏ں میرے زیر کاشت ا‏‏ے۔ چھلیاں نذر گزارنے دا واقعہ ایويں اے کہ جس زمین وچ مکئی کاشت د‏‏ی اے اس دے نال والی زمین وچ گندم د‏‏ی کاشت دے لئی ہل چلا رہیا سی۔ دور دور تک کسی آدم زاد دا ناں تے نشان تک نہ سی کہ اک گھڑ سوار نو‏‏ں ميں نے اپنی طرف آندے دیکھیا جو میرے نزدیک آک‏ے رک گیا۔ گھڑ سوار سفید کپڑےآں وچ ملبوس سر اُتے چادر اوڑے ہوئے تے تھوڑا سا چہرہ چادر تو‏ں باہر کڈ رکھیا سی۔ بغور دیکھیا تاں قاضی نور عالم سن ۔ شرف قدم بوسی حاصل کيتا۔ بعد وچ استفسار فرمایا : عصمت اللہ ایہ تواڈی زمین اے ؟ عرض کیہ تسيں د‏‏ی دعا دا نتیجہ ا‏‏ے۔ فرمایا چھلیاں دا میرا حصہ نئيں کيتا؟ تاں وچ سخت نادم تے شرمسار ہويا تے معذرت طلب کردے ہوئے عرض کيتا کہ کل ہی آپ دے صاحبزادے د‏‏ی خدمت وچ پیش کر دواں گا۔ بعد وچ ميں نے عرض کيتا حضور ! آپ نو‏‏ں اس جہان فانی تو‏ں رحلت فرمائے دو سال دا عرصہ ہوچکيا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں اس حالت وچ کِداں دیکھ رہیا ہاں؟ آپ نے متبسم ہوک‏ے فرمایا کہ تاں نے قرآن مجید وچ نئيں پڑھیا کہ اللہ تعالی دے بندے جو دنیاوی آسائشاں نو‏‏ں ترک کر دیندے نيں جاہ تے جلال نو‏‏ں ٹھکرا دیندے نيں تے نفس امارہ تو‏ں جہاد کردے نيں اوہ مردے نئيں بلکہ زندہ ہُندے نيں اوہ صرف موت دا ذائقہ چکھدے نيں جو چند لمحے یا ساعت ہُندا ا‏‏ے۔ ميں نے مکرر پُچھیا کہ آپ اس وقت کتھے تشریف لے جارہے نيں؟ فرمایا ایتھ‏ے تو‏ں اگے بہت دور اک مقدمہ اے اس دا فیصلہ کرنے جارہیا ہاں ۔ اِنّے وچ آپ رخصت ہوگئے۔ تھوڑی دور جاندے ميں نے آپ نو‏‏ں دیکھیا تے فیر میری نظراں تو‏ں اوجھل ہوگئے۔
حوالے
گٹھ:اعوان گٹھ:چشتی شخصیتاں
ہند آریا‌ئی بولیاں
ہند آریائی زباناں ہند-یورپی خاندانِ السنہ د‏‏ی ہند-ایرانی شاخ د‏‏ی اک ذیلی شاخ ا‏‏ے۔ ایہ اِنڈک دے ناں تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔ SIL Institute د‏‏ی 2005ء د‏‏ی تحقیق دے مطابق ہند آریائی زباناں وچ 209 زباناں شامل نيں۔ ہندوستانی (ہندی تے اردو) سب تو‏ں وڈی بولی اے جس دے 64 کروڑ بولنے والے نيں۔ اس خاندان وچ دوسرے نمبر اُتے آنے والی بولی بنگالی اے جس دے بولنے والے 26 کروڑ نيں۔ پنجابی تیسرے نمبر پر، مراٹھی چوتھے نمبر اُتے آندی ا‏‏ے۔
اس خاندان وچ ایہ زباناں آندیاں نيں: سنسکرت، ہندی، اردو، بنگالی، کشمیری، سندھی، پنجابی، سرائیکی، رومانی، آسامی، گجرا‏تی، مراٹھی، وغیرہ ۔
ہند آریا‌ئی بولیاں، بولیان دی اک ٹولی اے جیڑی ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی اک ٹولی اے۔ SIL Institute دے 2005 دے سعاب کتاب نال ہند آریاں بولیاں چ 209 بولیاں نیں۔ ہندستانی (ہندی تے اردو) سب توں وڈی بولی اے جیدے 64 کروڑ بولن والے نیں۔ ایس ٹولی چ دوجے نمبر تے آن والی بولی بنگالی اے جیدے بولن والے 26 کروڑ نیں۔پنجابی تیجے نمبر تے، مراٹھی چوتھے نمبر تے آندی اے۔ 300px|thumb|مکھ ہند-آریہ بولیاں دا وستار دا نقشہ([[اردو، وسطی ایشیا وچّ وچّ بولی جان والیاں پاریا بولی، فیجی ہندوستانی اتے یورپ وچّ بولی جان والی رومانی بولی- نہیں دکھائیاں گئیاں)]]
ہند آریائی بولی دا ارتقا
ہند آریائی زبان دے ارتقا دے مختلف مراحل نيں۔
ہند آریائی دے ارتقا د‏‏ی پنج منزلیاں نيں (1) ویدک منزل (2) زمانہ پانی منزل (3) زرمیہ منزل(4) دنیاوی منزل (5) ٹکسٹالی منزل
ویدک منزل
ویدک منزل د‏‏ی بولی ویداں وچ ملدی ا‏‏ے۔ ایہ عام لوکاں د‏‏ی بولی نئيں سی بلکہ اک خاص جماعت (پُروہت) د‏‏ی بولی سی۔ ویداں وچ ایداں دے بوہت گھٹ لفظاں ملدے نيں جنہاں تو‏ں عام لوکاں د‏‏ی صو‏‏تی خصوصیتاں دا اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔
زمانہ پانی منزل
اس منزل وچ سنسکرت بولی ہندوستان دے عالماں د‏‏ی مشترکہ بولی بن گئی۔
لوور
مائلو دی وینس
مائِلو دی وینس اک پرانا یونانی مجسما اے تے پرانے یونانی مجسمیاں وچ چوکھا مشہور اے۔ ایہنوں 100 توں 130 م پ بنایا گیا سی۔ اے پیار تے روپ دی یونانی دیوی افروڈايٹ دی مورت اے۔ ایہ چٹے پتھر نال بنیا 6 فٹ تے 8 انچ اُچا اے۔ ایہدیاں بانہواں تے پلنتھ گم گئے نیں۔ خیال اے کہ ایہنوں انطاکیہ دے اسکندروس نے بنایا سی۔ ایہ مجسما 1820ء وچ ایجیئن دے اک جزیرے مائلوس وچوں لبھیا تے اوتھوں ایہنوں فرانس لیا کے لوور وچ رکھیا گیا۔
ہند آریا‌ئی بولیاں
زرمیہ منزل
اس منزل وچ خاص کر مہابھارت تصنف ہوئی۔ عام لوکاں د‏‏ی بولی تو‏ں وی پراکرت دے الفاط کثیر تعداد وچ سنسکرت وچ شامل کیتے گئے۔
لوور
سیموتھریس دی نائیکے
سیموتھریس دی نائیکے اک پرانی یونانی بتی اے اے یونانی جت دی دیوی نائیکے دی مورت تے دوجی صدی پ م چ چٹے پتھر نال بنی سی۔ 1884 توں اے لوور چ اے۔ اینون 1863 چ یونان چ لبیا گیا سی تے اے 190 م پ بنی سی۔ نايکے اک دیوی دی مورت ای نیئں اے اک لڑائی چ جت دی نشانی وی اے۔
ہند آریا‌ئی بولیاں
دنیاوی منزل
اس منزل وچ سنسکرت بولی ہندوستان د‏‏ی سرکاری بولی بن گئی تے اس دا پروہت جماعت تو‏ں مخصوص تعلق ٹُٹ گیا۔ سنسکرت د‏‏ی صرف تے نحو سادہ ہوئے گئی تے دا خزانہ لفظاں عام لوکاں د‏‏ی بولیاں د‏‏ی ممونیت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ودھ گیا۔
ٹکسالی منزل
اس منزل وچ سنسکرت دا عام لوکاں تو‏ں فیر ٹُٹ گیا تے سنسکرت اک بناوندی بولی بن گئی۔
لوور
مونا لیزا
مونا لیزا سولہویں صدی چ فلورنس اٹلی دے اک پینٹر لیونارڈو ڈی ونچی دی بنائی ہوي اک مورت اے۔
ہند آریا‌ئی بولیاں
وسطی ہند آریائی
اس منزل وچ اشوک دے کتبے لکھے گئے سن ۔ اس دور د‏‏ی اہ‏م زباناں مگدھی، پالی، پراکرات تے اپ بھرنش نيں۔
لوور
حوالے
گٹھ:فرانس گٹھ:میوزیم
ہند آریا‌ئی بولیاں
مگدھی
اس دور د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م بولی مگدھی کہلاندی سی، جس وچ سنسکرت د‏‏ی ’ر‘ د‏‏ی جگہ ’ل‘ تے سنسکرت دے فاعلیٰ لاحقے ’اح‘ د‏‏ی جگہ ’اے‘ بولا جاندا سی۔
پالی
پالی بولی وچ بدھاں د‏‏ی مقدس کتاباں قلمبند کيتیاں گئیاں۔ پالی د‏‏ی معنی کتاب د‏‏ی اصلی عبارت دے نيں تے مابعد ایہ لفظ کتاب د‏‏ی اصل بولی دے لئی مستعمل ہونے لگا۔ ایہ بولی براست ٹکسٹالی سنسکرت مشتق نئيں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس وچ متعدد ایسی تشکیلاں وی ملدی نيں جو دے ویدک ہند آریائی وچ وی پائی جاندیاں نيں۔ مثلاً حالت دا لاحقہ ’ہ‘ ویدک وچ ’بھس‘ لیکن ٹکسالی سنسکرت وچ ’ائی س‘ ا‏‏ے۔
اردھ مگدھی
جین مت دے مقدس کتاباں د‏‏ی بولی سی۔ اس وچ سنسرت د‏‏ی ’ر‘ د‏‏ی جگہ ’ل‘ تے سنسکرت دے فاعلیٰ لاحقہ ’اح‘ د‏‏ی ’اے‘ ہوئے گئی سی۔ ہاں مگدھی پراکرت د‏‏ی طرح ’س‘ د‏‏ی ’ش‘ نئيں ہوئی سی۔ لہذا اسنو‏ں نصف مگدھی کہندے نيں، کیو‏ں کہ مگدھی وچ ایہ تِناں تبدیلیاں ہوئے گئی سن۔
پراکرات
یہ عام لوکاں د‏‏یاں بولیاں سن۔ (1) شورشینی (2) مگدھی (3) مہاراشٹری
پشتو
یہ بولی افغانستان وچ تے پاکستان دے صوبہ پختونخوا وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ قدیم آریائی زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ پشتو بولی وچ خ تو‏ں شروع ہونے والے لفظاں اردو یا فارسی وچ ش، ز تو‏ں شروع ہونے والے ج تے ځ تو‏ں شروع ہونے والے لفظاں چ تو‏ں لکھے جاندے نيں۔
شورسینی
یہ دوآبہ گنگ تے جمن تے پنجاب دے علاقےآں وچ بولی جاندی سی۔ اس وچ سنسکرت د‏‏ی ’ش‘ د‏‏ی ’س ہوئے گئی سی۔ مثلاً سنسکرت وچ ’دیش‘ (ملک) شورسینی وچ ’دیس‘۔ لیکن مگدھی وچ الٹی ’س‘ د‏‏ی ش ہوئے گئی سی۔ مثلاً سنسکرت ’سُندرَ‘ مگدھی وچ ’شُندرَ‘ (خوبصورت)
اپ بھرنش
اپ بھرنش جس دے معنی دور افتادہ دے نيں، ایہ پراکرت دا مابعد ارتقا نيں۔ انہاں بولیاں دا آغاز چھیويں صدی عیسواں تو‏ں ہويا سی تے ایہی زباناں عہد حاضر د‏‏ی زباناں دا پیش خیمہ نيں۔ انہاں بولیاں وچ دیسی بولیاں دے بے شمار لفظاں شامل ہوئے گئے تے صرف تے نحو سادہ ہوئے گئی۔ انہاں د‏‏ی عام خصوصیات ایہ سی کہ انہاں وچ سنسکرت واحد فاعلیٰ تے مفعولی حالت دے لاحقہ ’ح تے اَ‘ ہوئے گئی سی۔ مثلاً
عہد حاضر د‏‏ی ہند آریائی زباناں
عہد حاضر د‏‏ی ہندآریائی زباناں دا آغاز ستويں تے اٹھويں صدی عیسوی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ستويں صدی عیسوی وچ بنگالی گیت چریا د‏‏ی تصنیف ہوئی سی تے ايس‏ے زمانے وچ پرانی ہندوی (اردو) دیاں لکھتاں وی نیپال وچ راہل سانکر انتیائن د‏‏ی تحقیقات تو‏ں برآمد ہوئیاں۔ مراٹھی تے گجرا‏تی زبان وچ سنسکرت د‏‏ی اک صرف تے نحو لکھی گئی۔
عہد حاضر د‏‏ی ہند آریائی زباناں د‏‏ی خصوصیتاں
عہد حاضر د‏‏ی ہندآریائی د‏‏ی نمایاں خصوصیت اس دا تسلسل ا‏‏ے۔ ہنگری تے رومانی زباناں د‏‏ی طرح ہند آریائی وچ کدی عدم تسلسل نئيں ہويا۔ عموماً حروف علت تے اوہی حروف صیح جو قدیم زمانے وچ بولے جاندے سن ہن وی بولے جاندے نيں۔ ايس‏ے تسلسل د‏‏ی وجہ تو‏ں عہد حاضر د‏‏ی ہندی زباناں د‏‏ی حد بندی نہایت مشکل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ مثلاً ایہ پتہ لگانا مشکل اے کہ پنجابی کتھے ختم ہُندی اے تے لہندی کتھے شروع ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ گروہ بندی اگے واضح ہوئے گی۔
جنوب تے مغرب تے دوآبہ گنگ جمن د‏‏یاں بولیاں
ان وچ ہندوی (اردو تے ہندی)، راجستھانی، گجرا‏تی تے مراٹھی شامل نيں۔ انہاں زباناں د‏‏ی عام خصوصیت ایہ اے کہ انہاں وچ قدیم ہند آریائی دے حروف صیح مفرد ہوئے گئے نيں تے انہاں حروف صیح تو‏ں پہلے جو حروف علت سن اوہ لمبے ہوئے گئے نيں۔ مثلاً سنسکرت وچ ’دنت‘ ہندوی ’دانت‘ گجرتی تے مراٹھی وچ ’وانت‘
گجرا‏تی
گجرا‏تی بولی د‏‏ی نمایاں خصوصیت ایہ اے کہ اس وچ قدیم ہند آریائی ’و‘ ہن تک برقرار رہ‏‏ے۔ ہور کثیر التعداد ہند آریائی زباناں وچ اس د‏ی ’ب‘ ہوئے گئی اے مثلاً ہندوی ’بنیا‘ لیکن گجرا‏تی ’وان یو‘ (دکان دار)۔ لہذا گجرا‏تی بولی دا مطالعہ قدیم ہند آریائی ’و‘ د‏‏ی تحقیقات دے لئی لازمی اے کہ اس بولی دے ذریعہ پتہ لگ سکدا اے کہ سنسکرت دے کن لفظاں کن لفظاں وچ ’و‘ تے کن لفظاں وچ ’ب‘ بولی جاندی ا‏‏ے۔
مراٹھی
مراٹھی د‏‏ی نمایاں قابل ذکر خصوصیت ایہ اے کہ اس وچ لفظ دا ماپہلے آخر دا رکن لمبا ہوئے تاں چھوٹا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً ’کُم رو‘ (لڑکا)، پرفیسر ٹرنر د‏‏ی رائے وچ ایہ قدیم ہند یورپی لہجہ دا اثر اے جو لفظ دے پہلے رکن اُتے پڑدا ا‏‏ے۔
مشرقی ہندآریائی زباناں
ان وچ بہاری، بنگالی، آسامی تے اڑیا زباناں شامل نيں۔ انہاں زباناں وچ قدیم ہند آریائی حروف علت ’ا‘ د‏‏ی جگہ ’او‘ ہُندا اے تے مستبل دا لاحقہ ’ب‘ تو‏ں بندا اے جو سنسکرت دے احتمال مجہورجزو فعل تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
بہاری
بہاری بولی د‏‏ی خاص نوعیت ایہ اے کہ لفظ تو‏ں ماپہلے آخر رکن تو‏ں بہشتر کوئی رکن لمبا ہوئے تاں چھوٹا ہوجاندا ا‏‏ے۔ مثلاً ’نَ اُ آ‘ (ھجام)، ایتھ‏ے ’نااُ آ‘ دا ’نِ اُ آ‘ ہوئے گیا اے،
بنگالی
بنگالی د‏‏ی خصوصیات ایہ اے کہ اس وچ مگدھی پراکرات د‏‏ی طرح سنسکرت د‏‏ی ’س‘ د‏‏ی ’ش‘ ہوئے گئی ا‏‏ے۔ مثلاً سنسکرت دے ’سُندَرَ‘ د‏‏ی بجائے ’شندر‘ بولا جاندا ا‏‏ے۔
شمال مغربی ہند آریائی زباناں
ان وچ پنجابی، سندھی تے لہندی شامل نيں تے انہاں د‏‏ی خصوصیت ایہ اے انہاں زباناں وچ پرارات دے حروف صیح برقرار نيں۔ مثلاً پراکرت ’ستَ‘، پنجابی، لہندی تے سندھی وچ ’ست‘ (ست)
پنجابی
پنجابی د‏‏ی خاص نوعیت ایہ اے کہ اس وچ ہن تک ہندآریائی مرکب حروف صیح دا ’ر‘ ہن تک برقرار ا‏‏ے۔ مثلاً پنجابی ’ترے‘ سنسکرت ’تریخ‘ (تین)۔
سندھی
سندھی د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ اس وچ اک قسم دے ڈبے ہوئے حروف صیح نيں، جنہاں دے تلفظ وچ فم حلق د‏‏ی بالکل بندش ہوجاندی اے تے فیر یک دم اس دے کھل جانے اک کھوکھلی تو‏ں آواز نکلدی اے، جداں اک سخت کاک نو‏‏ں کھو نو‏‏ں بوتل تو‏ں کھولنے تو‏ں آواز نکلدی ا‏‏ے۔ مثلاً سندھی ’ڈیرا‘ سنسکرت ’دیپکَ ح‘ (چراغ)۔ اس سندھی لفظ وچ ’د‘ دباہويا حروف صیح ا‏‏ے۔
لہندی
لہندی د‏‏ی خصوصیت اس دا لہجہ اے جو مرکب لفظاں دے دوسرے حصے یا آخری رکن اُتے بڑدا ا‏‏ے۔ لہذا ایہ حروف لہجے ہوئے جاندے نيں تے دوہرے سنائی دیندے نيں۔ مثلاً ’غلام نبی تے رادحاکشن‘ انہاں لفظاں وچ ’ب تے ش‘ اُتے دباؤ پڑدا ا‏‏ے۔
درد گروہ
درد گروہ وچ ، کشمیری تے شنا، شامل نيں۔ صوتیات دے نکتہ نظر تو‏ں ایہ زباناں حالے پراکرت د‏‏ی منزل وچ ہی نيں۔ انہاں وچ دوہرے حروف صیح تے اندرونی ’ی‘ حالے تک برقرار نيں۔ کشمیری بولی د‏‏ی خصوصیت اس دا پیچیدہ تے نظام حروف علت ا‏‏ے۔ اس وچ ایداں دے باریک حروف علت موجود نيں جنہاں دے وجود نو‏‏ں صرف بولنے ولاہی محسوس کر سکدا اے تے سنے والے نو‏‏ں سنائی نئيں دیندا نيں۔ جے سنائی دیندے نيں تاں سخت کوشش تے توجہ دے بعد۔ اس دے علاوہ ایہ صورتی شکلاں ایسی پرسرار نيں کہ انہاں نو‏‏ں صو‏‏تی علامات وچ قلمبند کرنا تے انہاں د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں سمجھنا اک ماہر صوتیات دے لئی وی نہایت مشکل ا‏‏ے۔ مثلاً ’أاِسِ اس‘ (ہم سن )۔ اس وچ تن حروف علت نيں تے تِناں نو‏‏ں علامات وچ ظاہر کرنا نہایت ہی مشکل ا‏‏ے۔ مثلاً ’س‘ وچ ایسا باریک زیر بولا جاندا اے جس نو‏‏ں عام طور اُتے بولنے والا ہی محسوس کر سکدا ا‏‏ے۔
کافری زباناں
یہ چترال دے گرد نواح وچ بولی جاندیاں نيں۔ انہاں وچ کھوار کلاشاوغیرہ د‏‏ی بولیاں شامل نيں، انہاں د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ انہاں وچ آریائی ’ز‘ جو قدیم ہند آریائی وچ ’ج‘ ہوئے گئی سی ہن تک برقرار ا‏‏ے۔ مثلاً کتی وچ ’زوست‘(دوست)، اوستا وچ ’زوش‘، سنسکرت وچ ’جوش ٹر‘ خوش کرنے والا۔
کھوار
کھوار دا خزانہ لفظاں ہور کافری زباناں تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ مثلاً
کلاشا
کلاشا وچ تذکیر تے تاثنیت زیادہ تر مفقود ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ہاں بے جان قسم د‏‏ی موجود ا‏‏ے۔
برصغیر دے باہر د‏‏ی ہند آریائی زباناں
برصغیر دے باہر د‏‏ی ہند آریائی زباناں وچ سنگھلی تے جپسی شامل نيں۔
سنگھلی
یہ جزیرہ لندا ميں بولی جاندی اے، اس د‏ی خصوصیت اے دے انہاں وچ دم کشیدہ حروف صیح تے حنکی حروف صیح بالکل مفقود ہوچکے نيں۔
رسم الخط
بر صغیر وچ 800 ق م دے نیڑے لکھنے دا رواج شروع ہويا۔ ابتدائی تحریراں دے جو نمونے ملدے نيں اوہ اشوک دے کتبات دے نمونے نيں۔ اشوک دے کتبات یا تاں خروشتی رسم الخط وچ نيں، جو مشرقی افغانستان تے پنجاب وچ رائج سی یا برہمی رسم الخط دے نيں۔
خروشتی اک قدیمی آرامی رسم الخط تو‏ں اخذ کيتا گیا اے، جو 500 ق م وچ رائج سی تے ایہ سجے تو‏ں کھبے لکھیا جاندا سی۔ براہمی رسم الخط نو‏‏ں آریاں نے خروشتی رسم الخط وچ ترمیم کرکے مقای بولی تے اصوات وچ تے حروف وچ تبدیل ک‏ر ليا سی۔ براہمی رسم الخط وچ 64 حروف د‏‏ی شکلاں معین کيتیاں گئیاں تے اسنو‏ں کھبے تو‏ں سجے لکھنے دا قائدہ بنا لیا۔ 500 ق م وچ براہمی رسم الخط مکمل ہوئے گیا سی۔ قواعد صرف تے نحو دے مشہور عالم پانی جس دا زمانہ چوتھ‏ی صدی پہلے عیسوی منیا گیا ا‏‏ے۔ اس دے زمانے وچ یا کچھ عرصہ بعد براہمی رسم الخط د‏‏ی دوشاخاں ہوگاں۔ اک شمالی تے دوسری ناگری۔ ناگری شمالی رسم الخط د‏‏ی ترمیم شدہ شکل ا‏‏ے۔ جنوبی ہند دے مختلف رسم الخط جنوبی براہمی تو‏ں اخذ کیتے گئے نيں۔ پاننی نے قواعد دے نال بولی نو‏‏ں اک معیاری شکل دے دی۔ ایتھے تو‏ں ویدی بولی دا سلسلہ ختم ہوک‏ے سنسکرت دا شروع ہُندا ا‏‏ے۔ بول چال د‏‏یاں بولیاں اس دے بعد وی اوہی رہیاں تے انہاں وچ کچھ نہ کچھ ترقی ہُندی رہی، لیکن پڑھے لکھے لوکاں د‏‏ی بولی سنسکرت ہی رہی۔ سنسکرت دے معنی سنواری ہوئی بولی دے نيں تے اس دے مدِ مقابل عام بولیاں پراکرت یعنی خورد رو کہلادیاں سن۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے عربی رسم الخط وی مروج اے جو زیادہ تر مسلما‏ن استعمال کردے نيں ۔
حوالے
گٹھ:ہند۔آریائی زباناں گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ایشیائی زباناں دے سانچہ جات گٹھ:ہند۔یورپی اقوام گٹھ:ہند یورپی زباناں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
سرپل ذہاب
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمانشاہ دے شہرستان سرپل ذہاب دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
آسٹریلین ٹیریر
آسٹریلین ٹیریر آسٹریلیا دا اک نکے ناپ دا کتا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
ایمبلونورا فوراکس
ایمبلونورا فوراکس، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
فرمونٹ
فرمونٹ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
پوَن کلیان
کونیدیلا کلیان بابو، جو اپنے اسٹیج نام پوّن کلیان تو‏ں مشہور نيں، اک بھارتی فلم اداکار، پروڈیوسر، ہدایت کار، منظر نویس، مصنف تے سیاست دان نيں۔ آپ تیپگو سنیما وچ کم کردے نيں۔ آپ مشہور اداکار تے سیاست دان چرن جیوی دے چھوٹے بھائی نيں، جنہاں نے 2008ء وچ پراجم راجیم جماعت قائم دی تے 2011ء وچ اس جماعت نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے نال ملیا دتا۔ پوّن کلیان نے اپنی اداکاری دے سفر دا آغاز 1996ء دی تیلگو فلم اکاڑا امائی اِکاڑا ابائی تو‏ں کیتا۔ 1998ء وچ آپ نے فلم تھولی پریما وچ کم کیتا، اس فلم نے نیشنل فلم اعزاز برائے بہترین تیلگو فیچر فلم جتیا۔
آپ گوکولملو سیندا، سسواگتم، تھموڈو، بدری، کوشی، جلسہ تے گبر سنگھ جیسی مشہور فلماں وچ کم دے لئی جانے جاندے نيں تے انہاں فلماں دے لئی پوّن نے فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار - تیلگو جیندا۔ آپ نے فلم اترینٹکی ڈیردی وچ کم کیتا۔ ایہ فلم سب تو‏ں زیادہ پیسے کمنے والی تیلگو فلماں دی فہرست وچ شامل اے۔ آپ نو‏‏ں فوربس دی طرف تو‏ں بھارت دی سو بہترین شخصیتاں دی فہرست وچ 2013ء وچ 26واں تے 2017ء وچ 69واں درجہ اُتے شمار کیتا گیا۔ 2014ء دے مطابق، آپ inr 185000000 دی مالیت دے مالک سن ۔ آپ انجنا پروڈکشن تے پون کلیان کریٹو ورکس دے بینر تلے فلوچ پروڈیوس کردے نيں۔
مارچ 2014ء وچ، پوّن کلیان سیاست وچ شامل ہو گئے تے انہاں نے اپنی جماعت جنا سینا جماعت قائم کيتی۔  اُس دوران وچ پوّن کلیان گوگل سرچ اُتے سب تو‏ں زیادہ متلاشی بھارتی سیاسی شخصیت سن ۔ آپ مقبول سوفٹ ڈرنک پیپسی دی حمایت کرنے والے پہلے جنوبی ہند دے اداکار وی تھے۔
ذا‏تی زندگی
پوّن کلیان، کونیدیلا وینکٹ راؤ تے انجنا دیوی دے ہاں باپاتلا، آندھرا پردیش وچ پیدا ہوئے۔ آپ مشہور اداکار تے سیاست چرن جیوی تے مشہور تیلگو فلماں دے پروڈیوسر تے اداکار ناگیندرا بابو دے چھوٹے بھائی نيں۔ آپ نے اپنی تربیت دا مظاہرہ کرنے دے لئی اک مارشل آرٹ پریزنٹیشن، جو آپ نے خود منعقد کروائی، دے بعد "پوّن" نام دا استعمال کرنا شروع کر دتا۔ آپ نے کراٹے وچ اک کالا پٹا (black belt) حاصل کیتا ہويا اے۔
پوّن کلیان نے تن بار شادی دی اے۔ 1997ء وچ نندنی تو‏ں شادی دی جو 2007ء تک قائم رہی۔ 2009ء تو‏ں 2012ء تک رینو دسائی تو‏ں جنہاں تاں انہاں دے ہاں اک بیٹے اکیرا تے بیٹی آدھیہ دی ہیدائش ہوئی۔ 2013ء وچ انہاں نے انا لوژنیوا تو‏ں شادی کی، جنہاں تاں انہاں دے ہاں اک بیٹے مارک شنکر دی پیدائش ہوئی۔
پوّن کلیان مشہور اداکاراں رام چرن، ورن تیج، اللو ارجن تے سئے دھرم تیج دے چچا وی نيں۔
فلمی سفر
1998ء وچ انہاں دی فلم تھولی پریما (Tholi Prema) جاری کيتی گئی۔ اس فلم نے اک نیشنل اعزاز تے 6 نندی اعزازات حاصل کیتے۔ تھولی پریما دے بعد، پوّن کلیان نے فلم تھموڈووچ اک کک باکسر (kick boxer) دا کردار نبھایا۔ تھموڈو 15 جولیائی، 1999ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔ اس فلم دے ہدایت کار تے مصنف پی اے ارن پرساد سن ۔ اس دے بعد، آپ ہدایت کار پوری جگناتھ دی پہلی فلم بدری وچ نظر آئے۔ 2001ء وچ آپ پیپسی دے ترجمان (برانڈ ایمبیسیڈر) بنے اس وقت انہاں دے بھائی چرن جیوی، کوکا کولا نو‏‏ں پروموٹ (promote) کر رہے سن ۔
2001ء وچ، پوّن کلیان نے فلم کوشی وچ اداکاری کيتی۔ ایہ فلم 27 اپریل، 2001ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔ اس فلم دے ہدایت کار ایس جے سوریا سن ۔ ایہ فلم اس سال دی سب تو‏ں کامیاب ترین فلم رہی تے مشہور تیلگو فلماں دی فہرست وچ شامل اے۔ انہاں دی اگلی فلم جونی سی، اس فلم دے ہدایت کار تے مصنف وی پوّن کلیان سن، ایہ فلم 26 اپریل، 2003ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔ اس فلم وچ پوّن کلیان دے رینو دسائی نے کم کیتا۔ 2004ء وچ انہاں دی فلم گوڈمبا شنکر جاری کيتی گئی۔ ایہ فلم ویرا شنکر نے ہدایت دی تے پوّن کلیان دے بھائی ناگیندرا بابو دی طرف تو‏ں انجنا پروڈکشن دے بینر تلے پروڈیوس کيتی گئی۔ اس فلم دی کہانی تے منظر، پوّن کلیان دی طرف تو‏ں لکھے گئے۔ اس دے علاوہ پوّن نے 3 گاناں دی چیریو گرافی وی کيتی۔ فلم دے سب ایکشن منظراں دی چیریو گرافی وی پوّن نے ہی کيتی۔ اسی سال جیانتھ سی پرنجی دی ہدایت وچ بننے والی فلم شنکر دادا ایم بی بی ایس (Shankar Dada M.B.B.S) وچ خصوصی ظہور کیتا۔ اس فلم دے ستارے پوّن کلیان دے وڈے بھائی چرن جیوی سن ۔
2008ء وچ، پوّن کلیان فلم جلسہ وچ نظر آئے۔ اس فلم نو‏‏ں تری وکرم سرینیواس نے ہدایت دی تے اللو ارویند دی طرف تو‏ں پروڈیوس کيتی گئی۔ ایہ فلم 2 اپریل، 2008ء نو‏‏ں جاری ہوئی۔ اس فلم نے تیلگو سنیما دی تاریخ وچ اس وقت پہلے دن وچ سب تو‏ں زیادہ کمائی دی تے جنوبی ہند دی اس وقت دی کامیاب ترین فلماں وچو‏ں اک سی۔ جلسہ 2008ء دی سب تو‏ں زیادہ پیسے کمنے والی تیلگو فلم سی۔
2010ء وچ، پوّن کلیان فلم پلی وچ نظر آئے۔ اس فلم دے مصنف تے ہدایت کار ایس جے سوریا سن ۔ ایہ فلم 10 ستمبر، 2010ء نو‏‏ں جاری ہوئی۔ اسی سال اک باضابطہ اعلان وچ ایہ بتایا گیا کہ پوّن کلیان یسوع مسیح دے بارے وچ، سنگیتم سرینیواس راؤ دی ہدایت وچ بننے والی فلم وچ اک چھوٹا کردار ادا کرن گے۔
2011ء وچ، آپ 2009ء دی ہندی فلم، لو اج کل (Love Aaj Kal) دے تیلگو ری میک تین مار (Teen Maar) وچ نظر آئے۔ اس فلم دے ہدایت کار جیانتھ سی پرنجی سن ۔ 2011ء وچ آپ، ہدایت کار وشنووردھن دی جرم اُتے مبنی فلم پنجا وچ نظر آئے۔
2012ء وچ، پوّن کلیان 2010ء دی سلمان خان دی ہندی فلم، دبنگ (Dabangg) دے ری میک گبر سنگھ وچ نظر آئے۔ اس فلم دے ہدایت کار ہریش شنکر سن ۔ اس فلم نے کامیابی تو‏ں باکس آفس اُتے 100 دن مکمل کیتے تے 2012ء دی تیلگو سنیما دی سب تو‏ں زیادہ پیسے کمنے والی فلماں دی فہرست وچ شامل ہوئی۔ اس فلم دے بعد، 2012ء وچ آپ اداکارہ تمنا بھاٹیہ دے نال، پوری جگناتھ دی ہدایت وچ بننے والی فلم کیمرا مین گنگا تھو رام بابو وچ نظر آئے۔
2013ء وچ آپ فلم اترینٹکی ڈیردی وچ نظر آئے۔ اس فلم دے ہدایت کار تری وکرم سرینیواس سن ۔ ایہ فلم 27 ستمبر، 2013ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔ اس فلم نو‏‏ں کافی پریشانی دا سامنا کرنا پیتا فلم دا آدھے تو‏ں زیادہ حصہ فلم دی اشاعت تو‏ں پہلے انٹرنیٹ اُتے لیک ہو گیا سی اس دے باوجود وی اترینٹکی ڈیردی 2013ء دی بلاک باسٹر فلماں دی فہرست وچ شامل ہوئی۔ اس فلم نے 33 تھیٹر اسکریناں وچ 100 دن مکمل کیتے تے مگادھیرا دے سارے ریکارڈ توڑ دینے دے بعد سب تو‏ں زیادہ پیسے کمنے والی تیلگو فلماں دی فہرست وچ شامل ہوئی۔ بعد وچ آپ نے باہوبلی: آغاز نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ پوّن کلیان دی اگلی فلم 2012ء دی ہندی فلم اوہ مائی گاڈ! دی تیلگو ری میک 2015ء دی فلم گوپالا گوپالا سی۔ اس فلم دی شوٹنگ 19 مئی، 2014ء نو‏‏ں شروع ہونی سی مگر ہیروئن نہ ملنے دی وجہ تو‏ں نئيں ہوئی، بعد وچ 9 جون، 2014ء نو‏‏ں شروع ہوئی۔ ایہ فلم 10 جنوری، 2015ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی تے مثبت تجزیے حاصل کیتے۔ اس فلم وچ پوّن کلیان دے نال وینکٹیش دگوبتی نے کم کیتا۔ اس فلم دے ہدایت کار کشور کمار پرداسنی سن ۔ 2014ء وچ، اسٹار انڈیا دے اک سروے وچ پوّن کلیان نو‏‏ں بھارت دے 5 درجہ دے ہیروز دی فہرست وچ شامل کیتا گیا۔
2017ء وچ آپ فلم کٹامارایوڈو وچ نظر آئے۔ جو 2014ء دی تمل فلم ویرم تو‏ں ماخوز سی۔ ویرم دے ستارے اجیت کمار تے تمنا بھاٹیہ سن جدو‏ں کہ کٹامارایوڈو وچ پوّن دے نال شروندی ہاسن نے کم کیتا۔ پہلے ایہ بتایا جارہیا سی کہ اس فلم دے ہدایت کار ایس جے سوریا ہون گے، لیکن مصروفیت دی وجہ تو‏ں انہاں نے اس منصوبہ نو‏‏ں منع کر دتا۔ بعد وچ کشور کمار پرداسنی نے اس فلم نو‏‏ں ہدایت دی، جنہاں نے گوپالا گوپالا دے بعد دوسری مرتبہ پوّن کلیان دے نال کم کیتا۔ اس فلم نو‏‏ں شائقین دی طرف تو‏ں اچھے تجربے ملے۔
2018ء وچ، پوّن کلیان فلم اگنیاتھواسی وچ نظر آئے۔ اس فلم دے ہدایت کار تری وکرم سرینیواس سن ۔ ایہ فلم پوّن کلیان دی 25واں فلم سی۔ اس فلم دی موسیقی تیلگو سنیما وچ ڈیبیو کرنے والے تمل موسیقی ہدایت کار انی رودھ روی چندر نے سنبھالی۔ اس فلم نو‏‏ں شائقین دی طرف تو‏ں برے تجزیے ملے۔
پوّن کلیان نے اک لڑکی پاولا شیاملیا نو‏‏ں جو اک مہلک بیماری تو‏ں گزر رہی سی، 1 لکھ روپے عطیہ دتا۔
27 جولیائی، 2013ء نو‏‏ں پوّن کلیان نے کھمم ضلع، تلنگانہ دے اک مسیحی اولڈ ایج ہوم (old age home) نو‏‏ں 1 لکھ روپے عطیہ دتا۔
پوّن کلیان نے اک بائیک سوار گوٹا ستیش کمار، جو اک حادثہ وچ اپنی دونے ٹانگاں کھو چکيا سی، نو‏‏ں 5 لکھ روپے دے کر مدد کيتی۔
پوّن کلیان نے مختلف کرکٹ ٹورنامنٹاں نو‏‏ں 5 لکھ روپے تے ہر ٹیم نو‏‏ں 1، 1 لکھ روپے دتے۔
10 اپریل، 2018ء نو‏‏ں پوّن کلیان نے اپنے ٹویٹر اکاؤنٹ اُتے ایہ اعلان کیتا کہ اوہ وینکٹ راہول رگالا نو‏‏ں 10 لکھ دین گے۔ جنہاں دولت مشترکہ کھیلاں وچ طلیائی تغمہ حاصل کیتا تے انہاں دی ماں زمین "بھارت" دا نام فخر تو‏ں بلند کیتا۔
توثیق برانڈ
جنوری 2017ء وچ، پوّن کلیان آندھرا پردیش تے تلنگانہ دے ہتھ کھڈی جولاہاں دے ترجمان (برانڈ ایمبیسڈر) بنے۔ اگست 2017ء وچ، انہاں نو‏‏ں آندھرا پردیش دی سرکار دی جانب تو‏ں چلیائی گئی عطیہ اعضا دی مہم "جیون دان" دا ترجمان بننے نو‏‏ں کہیا گیا۔
فلموگرافی
thumb|ایستادہ|پون کلیان، 2011 وچ
باہرلے جوڑ
گٹھ:1971 دے جم گٹھ:آندھرا پردیش دے سیاست دان گٹھ:آندھرا پردیش دے فلم ہدایت کار گٹھ:آندھرا پردیش دے مرد اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:تلنگانہ دے سیاست دان گٹھ:تیلگو پس پردہ دے گلوکار گٹھ:تیلگو سنیما دے مرد اداکار گٹھ:تیلگو سیاست دان گٹھ:سیاسی جماعتاں دے بانیان
چک 121 گ ب
چک 121 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
لیندا ھولاک گبن
لیندا ھولاک گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
سید ہاشم شاہ
سید ہاشم شاہ (1735–1843) پنجاب دے اک صوفی فقیر تے شاعر ہوئے ہن۔ سید ہاشم شاہ عرب دے قریش خاندان نال متعلق سن اتے “سیداں دی حسنی شاخ دے چن-چراغ سن۔” اوہناں دے وارث اجے تک ‘سید’ اکھواؤندے ہن اتے کلاں وچ وی اوہ ہن تک ‘سید’ ہی کرکے چتارے جاندے ہن۔ محمد ہاشم شاہ کریسی دے جم، جیون اتے رچنا متعلق بہت واد اختلاف اے، مولٰی بخش کشتہ نے ہاشم دا جم 1752–53 جاں اسدے نیڑے دا سماں دسیا۔ باوا بدھ سنگھ اتے ڈاکٹر۔ موہن سنگھ دیوانہ نے اس جم طریق نوں درست منیا اے۔ سید ہاشم کے اک وارث سید محمد ضیا الحق دی لکھتی راواہی اتے اوہناں دے اک ہور وارث سید غلام لبی توں حاصل ہوئی۔ یاداشت دی نقل مطابق شاعر ہاشم جمعرات 27 نرمبر 1735 ای۔ وچ پیدا ہوئے۔ ہاشم دے پیؤ دا نام ہازی محمد سی۔ ہاشم دے دو بھرا ہور سن۔ ہاشم سبھ توں وڈا سی۔1 ہاشم شاہ دے پیؤ دا ناں حاجی محمد شریف سی۔ اوہ حضرت بخت جمال نوشاہی قادری دے مرید سن اتے اسے کرکے ‘نوشاہیا فقیر’ کہاؤندے سن۔ حاجی صاحب ہاشم دے صرف پیؤ ہی نہیں، مرشد وی سن۔
ہاشم شاہ (1753 - 1843) پنجابی دا شاعر سی۔ جگدیو کلاں ضلع امرتسر چ حاجی محمد شریف دے گھر جمیا۔ پیو تے ہور عالماں کولوں عربی فارسی دی پڑھائی کیتی۔ ہاشم شاہ نے قصہ سسی پنوں تے دوہڑے لکھے۔
جیون
شاعر ہاشم شاہ دا اصلی تے پورا ناں سید محمد ہاشم سی۔ ہاشم شاہ دا جم 27 نومبر سن 1735 عیسوی وچ ضلع امرتسر دے پنڈ جگدیؤ کلاں وکھے پیؤ ہازی محمد شریف دے گھر ہویا۔ سید ہاشم شاہ عرب دے قریش خاندان نال متعلق سن اتے سیداں دی ہسنی شاخ دے چن-چراگ سن۔ اوہناں دے وارث اج تک سید اکھواؤندے ہن۔
ہاشم دی ودیا-سکھیا اناں دے ودوان تے کرنی والے پیؤ دے ہتھی بچپن وچ ہی شروع ہو گئی سی۔اوہناں نے فارسی، عربی، حکمت، سنسکرت اتے پنجابی وچ مہارت حاصل کیتی۔میر کرامت الا تے میاں مولٰی بخس کشتہ مطابق آپ نوں رمل اتے جوتش تعلیم دا وی سوک سی۔اس لئی آپ الا صاحب بٹالوی دے چیلے ہوئے۔
شاعر ہاشم شاہ دا سن 1823 وچ انتقال ہو گیا ۔ضلع سیالکوٹ دے پنڈ تھرپال وچ آپ دا مزار اے۔انتقال ویلے شاعر ہاشم چونہٹھ وریاں دا سی۔
انج شاعر ہاشم مہاراجہ رنجیت سنگھ دا ہم عصر ہویا سی۔
تعلیم
ہاشم شاہ دی تعلیم سکھیا اوہناں دے ودوان تے کرنی والے پیؤ دے ہتھی بچپن وچ شروع ہو گئی۔ اوہناں نے عربی، فارسی، ہکست، سنسکرت تے پنجابی وچ مہرت حاصل کیتی۔ آپ امیر الا صاحب بٹالولی دے چیلے ہوئے عربی، فارسی توں علاوہ آپ نوں رمل تے علم جوتش دا وی علم سی۔ ویاہ-سنتان :- کشتہ مطابق ہاشم نے تن ویاہ کیتے۔ اک رام داس، اک جنڈیالا گرو اتے اک براہمن تیویں نال۔ دے گھر دو پتر پیدا ہوئے احمد شاہ تے محمد شاہ۔
ہاشم شاہ تے مہاراجہ رنجیت سنگھ
ہاشم شاہ تے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سمضموناں بارے کوئی پرمانک نہیں اے۔ کئی ودوان ہاشم شاہ نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دا راج شاعر مندے ہن تے کئی درباری شاعر۔ پر تریخی طور تے اس دی کوئی پرمانک نہیں ملدی۔ خاندانی روایت مطابق سید ہاشم شاہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نال گوڑھے تعلقات سن تے مہاراجہ نے آپ نوں کئی مہراں دتیاں سن۔ ہاشم شاہ دے ناں نال کئی بولیاں وچ کئی پرکار دے موضوعاں تے ونگیاں دی رچنا متعلق اے۔ اوہ شاعر وی سن فقیر وی تے گرہستھی وی نالے حکمت تے جوتش دے وی جانو تے ابھیاسی سن۔
ہیر رانجھا
ہاشم نے ہیر دا قصہ صرف اک ہی حرفی وچ لکھن دی کمال کیتی۔ اسنے 150 پنگتیاں وچ ایہہ گاتھا دا بیان کردیا اپنے وچارا نوں مختصر روپ وچ اﷲ دی صفت کردیا ایہہ وچار دتا اے کہ آشکا کاملاں دا قصہ سہنا وی بندگی اے۔ اسنے اس کہانی وچلے وستھارا دی تھاں اسدی مولبھاونا مطلب عشقَ وچ کٹھے ہوئے پریمیا دی پیڑھ نوں ہی موضوع بنا کے کہانی لکھی اے۔3
سوہنی مہینوال
ہاشم نے پنجاب دی سوہنی مہینوال دی پریت کہانی نوں مکمل قصے دے روپ وچ سبھ توں پہلاں کوتایاں اے۔ اس کہانی ول پنجابی ساہت وچ پرتھم اشارہ بھائی گرداس ای۔ دی وارستائی وچ ملدا اے اتے دسم گرنتھ تے چتروکھیان 101 وچ ایہہ کہانی بیان کیتی گئی اے۔ کتھانک پکھ سوہنی مہینوال دی کہانی ہیرو، لیانڈر دے دکھانت نال میل کھاندی اے۔4
سسی پنوں
سسی پنوں ہاسم دی سبھ توں مشہور اتے مکمل رچنا اے۔ ہاشم شاہ دا سبھ توں ودھ مشہوری پاؤن والا قصہ سسی اے۔ شاعر نے 124 دوئیا وچ بڑے دردناک ڈھنگ نال ایہہ پریت-کہانی بیان کیتی اے۔ سمچے پنجابی دنیا وچ اوہناں دی مشہوری تے مقبولیت دا مکھ بنیاد وی اجے تک ایہو اے۔ اس نے تاں اوہناں دے ہم عصر تے کڑتوڑ شاعر، مولوی احمد یار جاے ودوان چیستی تے بے لحاظ نقاد توں وی بھرپور تعریف حاصل کیتی اے۔ ایہہ اوہناں نے ہی لکھیا سی: ہاشم ‘سسی’ سوہنی جوڑی، صد رحمت استادو۔
باوا بدھ سنگھ مطابق ہاشم نے سسی کاہدی آکھی، آکھی گھر گھر کھہرا دا موآتا لا دتا۔ پریم دے بھامبڑ بال، بالو ول جگمگّ کرا دتا۔
دہوڑے تے ڈیوڈھا
دوہڑے تے ڈہنڈھاں دے برہا اتے بجوگ شعری دا سوز بھریا اتم ۔.۔.۔ ہن۔ اناں رچناواں کرکے ہی ہاشم لوک پرء ہویا اتے اسدے دوہڑے گھر-2 گئے، سوے جان لگے۔5
موضوع پکھ
سید ہاشم شاہ اک انوبھوی فقیر شاعر سن۔ اوہناں دی پنجابی رچنا اوہناں دے اندرلے من دا اچھال اے اتے اسے کرکے اس دا موضوع وستو اوہناں دے فقیری سبھاء اتے سکھشیئت دا عکس اے۔ اسدا مکھ موضوع سیرمنی تتّ دے مہان دھرا آدرشک ‘عشقَ` جا ‘پریت` اے۔ ‘عشقَ` جاں ‘پریت` وی اوہ جو سرو مکمل اے جو سارے جگّ دا مول اے۔ جسدا شکار اس سرشٹی نوں رچنہار آپ وی اے۔
شعری کلا
سید ہاشم شاہ دی وڈیائی صرف اوہناں دے وشے-وستو دی مہانتا وچ ہی نہیں، سگوں سٹائل دی خوبصورتی تے کشلتا وچ وی اے۔ اوہ اک سچیت کلاکار تے سچجے شیلیکار وی ہن۔ اوہناں دی کاو-کلا دا لوہا میاں محمد بخش ورگے اگھے شاعر تے نرپکھّ سمالوچک نے وی منیا اے۔ میاں صاحب نے وارث نوں “سخن دا وارث” کہن توں بعد ہاشم نوں “ملک سخن دا سرکر دا راجا” آکھیا اے۔ لکھدے ہن: اوہ بھی ملک سخن دے اندر، راجا سی سر کردا: جس قصے دی چڑھے مہمے، سوئی سی سر کردا۔ (سیف الملوک)
ہاشم نے بمب چتر تے النکار وی چوکھے ورتے ہن؛ پر شاعری نوں سنگارن لئی نہیں عامَ طور تے جذبات نوں پرگاٹاؤن لئی۔ اوہ وی انے ہچکچاہٹ تے ڈھکاء نال کہ کوئی وادھو زور جاں فالتو رنگریزی ورتی ہوئی محسوس نہیں ہندی۔
ہاشم نامی حکیم سی، منیا دنیا فقیر سی۔ شاعری وچ تاں اوہ آپ اپنی صدی دا پرتیندھ اے،اس دی مدھرتا، مایہ نوں لونڈی بناؤن والی اے؛ اس لئی اس فقیر دی امیری شنکا دی متھاج نہیں۔
حوالے
معاون کتاباں :- ہاشم شاہ (جیونی تے رچنا) - 		ہرنام سنگھ شان سسی ہاشم - 				بھاگئندر کور ہاشم رچناولی - 				پرو۔ پیارا سنگھ پدم
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی قصہ کار
دهستان زبرخان
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
ڈنگو
ڈنگو کتے دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ ایہ اسٹریلیا دا کتا اے۔
دکھنی گبن
دکھنی گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
ایمبلونورا مونٹیکولا
ایمبلونورا مونٹیکولا، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
رہپسالس بیکیفرا
رہپسالس بیکیفرا پھلوالے بوٹیاں دے ٹبر تھور دے ٹوکرے وڈا تھور دی اک ونڈ اے۔
جودھ پور
جودھ پور بھارت ، راجستھان دا اک شہر اے ۔
(انگریزی: Jodhpur) (راجستھانی: जोधपुर)، (پنجابی:جودھ پور ) راجستھان دا دوجا سبھ توں وڈا شہر اے ۔ بھارت وچ راجس‍تھان نوں ماروتھل دا راجا کہیا جاندا اے ۔ اتھے انیک اجیہے س‍تھان ہن جو پرئٹکاں نوں اپنی ولّ آکرشت کردے ہن۔ ایہناں وچوں اک اے ۔ جودھ پور۔ مارواڑ وچ سبھ توں زیادہ شاسن دہیا راجپوتاں نے کیتا سی ۔ راجستھان وچ سبھ توں زیادہ گڑھ دہیا راجپوتاں دا اے ۔ اس لئی ایہنوں گڑھپتی دا درجا دتا گیا اے ۔ دہیا راجپوت راجاواں دا ادھیکار سبھ توں زیادہ گڑھاں تے رہیا اے ۔ جودھ پور مارواڑیاں دا مکھ وتی راجگڑھ سی ، جتھے راٹھور خاندان نے شاسن کیتا سی ۔ جودھ پور ماروتھل دی سجی کنی اتے ستھت اے ۔ 15ویں صدی وچ نرمت قلعا تے محل اتھے اوݨ والے پرئٹکاں لئی کھچ دا پرمکھ مرکز رہیا اے ۔ تھر ریگستان دے کنڈھے بسیا، جودھ پور دا شاندار شاہی شہر، ریگستان دی شنتا وچ پراچین کتھاواں سہت گونجدا اے ۔ کسے زمانے وچ ایہ مارواڑ راج دا راجگڑھ سی ۔ 1459 وچ ایہدی نینھ راو جودھا نے رکھی سی ۔ اوہ راجپوتاں دے راٹھور خاندان دے مکھی سی جو اپݨے آپ نوں رامائن دے ویر نائک رام دے ونشج مَندے سی ۔
گٹھ:راجستھان گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
فورسٹ ولے
فورسٹ ولے کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
ملائشیا وچ ہندو دھرم
ملائشیا وچ ہندو دھرم چوتھا سبھ توں وڈا دھرم اے۔ ملیشیا دی 2010 دی مردمشماری مطابق 1.78 ملیان ملیشیئن (کل آبادی دا 6.3٪) ہندو ہن۔ ایہہ 1،380،400 (کل آبادی دا 6.2٪) 2000 توں اپر اے۔. بوہتے ملیشیئن ہندو ملیشیا دے مغربی حصے وچ وس گئے ہن۔ 2010 دی جنگننا دے مطابق، ہندو آبادی نوں ملیشیا دے راج دے سبھ پرتیشتتا اتے ملیشیا فیڈرل (8.5٪) دے بعد ۔ ہندو آبادی اُتے راج دے سیبا (0.1٪) دے اک چھوٹے پرتیشتتا اے | بھارت، اجیہے چینی دے طور تے ہور نسلی گروپ، پرانے دے نال-نال اتے مدھکالی یگ وچ ملیشیا وچ آؤن لئی شروع کیتا۔ 2010 وچ، ملیشیئن جنگننا نوں دسیا گیا سی کہ بھارتی نسلی مول دے 1.91 ملیان شہری سن ۔ قریب 1.64 ملیان بھارتی نسلی گروہ ہن ملیشیئن (86٪) ہندو لگبھگ 0.14 ملیان غیر-بھارتی نسلی گروہاں، ملیشیاں وی ہندو ہون دا دعوہ کردیاں ہن ۔ ملیشیا نے 1957 وچ برطانوی بستیوادی راج توں آزادی حاصل کیتی اے، تے اسلام دے سرکاری مذہب ہون دا اعلان کیتا  ، اتے مکسڈ آئین نوں اپنایا۔ اک پاسے اُتے اے، اس نوں (اجیاے ہندو دا مشق دے طور تے) دھرم دی آزادی دی رکھیا کردا اے، پر دوجے پاسے ملیشیا دے آئین' تے وی مذہبی آزادی اے۔
اتہاس
انڈونیشیائی جزیرہ مجموعہ- نوں وی اسے، اصل وچ ملیشیا بدھ، ہندو اگے اک دیسی اتے گتی شیلتا سوچ اتے اسلام دے آمد دا مشق کیتا۔ ایہہ اواضع اے جدوں بنگال دی کھاڑی وچ پہلی بھارتی سفر کیتی گئی سی۔ گھٹو-گھٹو کنزرویٹو اندازا کیتے گئے سن 1700 سال مالیئی بھارتی مالیئی دنیا وچ ہندو تٹی لوک دا ساہمنا سٹائل نال علاقے کاروبار دے ترقی لئی شروعاتی پہنچن 'مہیا مقامی راجے راجے دے طور تے اپنے آپ نوں ویکھو کرن لئی شروع کیتا اے اتے بھارت سرکار دی ہور ودھیرے فائدیمند پہلو نوں اپنایا۔
سبھیاچار
ملیشیا ہندو چھوٹے مندر نوں وڈے شہری مندر اتے جائداد اے، جو کہ ولکھن شہری لوک بھنّ سمرپت کر دتا۔ جائداد دے مندراں وچ عامَ طور تے بھارتی علاقے دی پرمپرا دی پالنا کیتی جاندی اے جس توں مندر دے بھگتاں دا پیداوار کیتا جاندا اے۔ بہت سارے لوک دکھنی بھارتی شائووی، جاں شواتی، پرمپرا (شو دی پوجا) دی پالنا کرو۔ پر، ملیشیا وچ کجھ ویشنن ہندو، نوں دے بہت سارے اتری بھارت دے کڈھن، اتے ہندو گیت آشرم دے طور تے مندر وچ پوجا، ہن۔ ایہناں مندراں وچ، عامَ طور اُتے سنوجواناں ہندی اتے انگریزی وچ ہندیاں ہن۔ ۔
ہندو مذہبی تہوار
کجھ پرمکھ ہندو تہوار، ہر سال دیوالی (روشنی دا تہوار)، تہوار، ہر سال دیوالی (روشنی دا تہوار)، تھائیپسام (لارڈ مروگن تہوار)، پونگل (واڈھی دا تہوار) اتے نورتی (درگا تہوار) شامل ہن منایا۔ دیوالی ملیشیا وچ پرائمری ہندو تہوار اے۔ ملیشیا اوپن دے گھر روائتی ہندو لئی دیوالی اے، جتھے چانن دے جشن نوں شعر کرن لئی وکھ-وکھ نسلی گروپ اے اتے دھرم دے لوک دے رسیپشن ہندو گھر دے نال نال غذا اتے مٹھے سواد نوں شیئر کرن لئی اے۔
حوالے
گٹھ:ہندو مت
جوناگڑھ قلعہ
راجستھان دی دھرتی کئی سوربیراں-یودھیاں دیاں حیران کرن والیاں کہانیاں نوں اپنی بکل وچ سمائی بیٹھی اے۔ راجستھان دے کئی وڈے شہراں وچ بنے راجیاں-مہاراجیاں دے قلعے وی اتھوں دی شانو-شوکت اتے بہادری دی گواہی بھردے ہن۔ راجستھان دے تھار علاقے دے وچکار واقع بیکانیر دا جوناگڑھ قلعہ وی اتھوں دے راٹھوڑونشی راجیاں-مہارا دی وراثت دا اک اتم نمونہ اے۔
بیکانیر دے حکمراناں دی بھارت دے اتہاس وچ پرمکھ اتے گوروشالی کردار رہی اے۔ بیکانیر شہر دی قیام سن 1488 وچ جودھپور دے راٹھوڑونشی حکمران راؤ جودھا دے پتر راؤ بیکا ولوں کیتی گئی سی، جدونکھ اس شہر نوں جدید روپ دتے جان دا کم مہاراج گنگا سنگھ نے کیتا۔ جوناگڑھ قلعے دی نیہہ 30 جنوری، 1589 نوں رکھی گئی سی اتے اس دا اساری 17 جنوری، 1594 وچ پورا ہویا سی۔ جوناگڑھ قلعے دا اساری بیکانیر دے حکمران راجا رائے سنگھ دے وزیر اعظم کرن چند دی دیکھ-ریکھ وچ کیتا گیا سی۔ راجا رائے سنگھ نے 1571 توں 1611 تک بیکانیر اُتے اپنا راج کیتا۔ الگّ-الگ حکمراناں نے اپنے-اپنے کارجدور دوران اس قلعے دی دکھّ نوں سنوارن وچ اہم کردار ادا کیتی پر راجا رائے سنگھ نے اس قلعے دی خوبصورتی وچ وادھا کرن لئی بھرپور یتن کیتے۔
اس قلعے دے اساری لئی کیتی گئی تھاں دی چون نال اک دلچسپ کہانی جڑدی اے، جس مطابق اک بھیڈ اپنے جھنڈ توں الگ ہو گئی اتے اس نے اتھے اک کریر دے رکھ تھلے اپنے بچیاں نوں جم دتا (ایہہ کریر اج توں قریب 30 سال پہلاں اتھے موجود سی)۔ اسے رات کجھ جنگلی جانوراں نے بھیڈ دے بچیاں اُتے حملہ کرکے اوہناں نوں مارنا چاہیا پر اس بھیڈ نے بہت ہی بہادری نال ایہناں جنگلی جانوراں دا ساہمنا کرکے اپنے بچیاں نوں بچاء لیا۔ اس ویلے اتھے نواس کرن والے لوکاں نے اعلان کیتا کہ ایہہ ستھان اجیاے بہادر لوکاں نوں جم دیویگا، جنہاں نوں کوئی ہرا نہیں سکیگا۔ 1585 عیسوی وچ راجا رائے سنگھ ولوں بھرتپور دے اپنے دیوان کرم چند بچھاوت نوں اسے ستھان اُتے اک نویں قلعے دا اساری کرن دا حکم دتا گیا۔ اس قلعے نوں پہلاں چنتامنی اتے بیکانیر دے قلعے دے ناں نال جانیا جاندا سی پر 20ویں صدی وچ اس قلعے دا ناں جوناگڑھ رکھیا گیا۔ جوناگڑھ قلعے دی بناوٹ وچ ترکی، گجراتی، مغل، راجپوت سٹائل اپنائی گئی اے اتے اس وچ سنسکرت اتے فارسی لپی دی ورتوں کیتی گئی اے۔ 2 مربع کلومیٹر دے ایریئے وچ بنے اس قلعے وچ اوسط 40 فٹ تک دی اچائی دے 37 برج ہن۔ اس قلعے دے چار-چپھیرے 30 فٹ چوڑی اتے 20-25 فٹ ڈونگھی کھڈّ بنائی گئی اے۔ اس قلعے دی باہری بناوٹ وچ راجستھان دے لال بلوآ پتھراں دی ورتوں کیتی گئی اے، جدونکھ اندر سنگمرمر لگایا گیا اے۔ اس قلعے وچ بنے الگّ-الگ محلاں دے ناں اس ریاست دے راجیاں دے ناں اُتے رکھے گئے ہن۔