cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بنیادی کݨ
'''کوارک (Quarks)
رچن (confinement) دی اک سچائی مطابق مکت کوارک اتے اینٹیکوارک کدے وی پچھانے نہیں گئے۔ ہریک کوارک طاقتور پرسپر کریا دے 3 رنگ-چارجاں (color charges) وچوں 1 قسم دا رنگ-چارج چکیں رکھدا اے: اتے اسے طرحاں اینٹیکوارک الٹا رنگ رکھدے ہن۔ کلر-چارجڈ کݨ گلوؤن دے وٹاندرے راہیں پرسپر کریا کردے ہن، بالکل اسے طرحاں جویں چارج والے کݨ پھوٹون دے وٹاندرے نال پرسپر کریا کردے ہن۔ پھیر وی، گلوؤن (بہووچن-گلوؤن) خود وی کلر-چارجڈ ہندے ہن، جسدے نتیجے وجوں طاقتور بل وچ وادھا ہندا اے جیوں ہی کلر-چارجڈ کݨاں نوں الگ کیتا جاندا اے۔ بجل-چمبکتا بل توں الٹ وانگ، جو چارجڈ کݨاں نوں وکھ کرن تے گھٹدا جاندا اے، کلر-چارج والے کݨ بل وچ وادھا محسوس کردے ہن۔
پھیر وی، کلر چارجڈ کݨ کلر-نیوٹرل سنیکر کݨ بناؤن لئی جڑ سکدے ہن جہناں نوں ہیڈرون (hadrons) کیہا جاندا اے۔ اک کوارک اتے اینٹیکوارک دا جوڑا بن سکدا اے: کوارک دا کلر ہندا اے تے اینٹیکلر دا متعلق اینٹیکلر ہندا اے۔ کلر تے اینٹیکلر اک دوجے نوں کینسل کر دندے ہن، تے بغیر کلر والا میسون (meson) بنا دندے ہن۔ جاں پھیر، 3 کوارک اکٹھے موجود ہو سکدے ہن، 1-لال، 1-میلا تے 1-ہرا۔ ایہہ تنے کوارکاں دی تکڑی جڑ کے اک بغیر کلر دا بیریؤن (baryon) بنا دندی اے۔ سمروپیؤ نال، تن اینٹیکوارکاں دی الٹ-لال، الٹ-نیلا، تے الٹ-ہرے دی تکڑی جڑ کے بغیر کلد والا اینٹیبیرون بنا دندی اے۔ کوارکاں وچ بھنّ انک(fractional) وچ بجلئی-چارج وی ہندا اے، پر، کیونکہ اوہ ہاڈروناں دے اندر محدود ہندے ہن جہناں دے چارج پورن انک ہندے ہن، اسلئی گھٹ مقدار دے چارج نوں کدے وی مکت روپ وچ بند نہیں کیتا جا سکدا۔ نوٹ کرو کہ کوارکاں دا چارج جاں +2/3 جاں −1/3 ہندا اے، جدونکھ متعلق اینٹیکوارکاں دا چارج جاں −2/3 جاں +1/3 ہندا اے۔
کوارکاں دی موجودگی دا ثبوت گہری مستقل بکھرن (deep inelastic scattering) توں ملدا اے: جس وچ نیوکلیؤن (جو بیرون ہندے ہن) دے اندر چارج دی ونڈ نوں ناپن لئی نیوکلیائی (ایٹمی مرکز) تے الیکٹروناں دی بچھاڑ کیتی جاندی اے۔ جیکر چارج اکسار ونڈ ہویا ہووے، پھیر پرٹون دے دوآلے دا بجلی کھیتر (electric field) اکسار ہونا چاہیدا اے تے الیکٹرون نوں لچیلیپن راہیں کھنڈنا چاہیدا اے۔ گھٹ توانائی والے الیکٹرون اسے طرحاں کھنڈنے چاہیدے ہن، پر، اک خاص توانائی توں بعد، پرٹون کجھ الیکٹروناں نوں وڈے کوناں تے جھکا دندے ہن۔ اندر ول نوں سنگڑدی کݨڈل بناؤندا الیکٹرون بہت گھٹ توانائی رکھدا اے تے باقی دی توانائی کݨاں دے جیٹاں (jet of particles) وانگ باہر نکلدی اے۔ ایہہ نرپکھّ ملّ والی کھنڈاؤ سجھاؤندی اے کہ پروٹون وچلا چارج اکسار نہیں ہندا سگوں چھوٹے چارج والے کوارکاں وچ ونڈ ہویا ہندا اے۔
مڈھلے بوسون
سٹینڈرڈ ماڈل وچ، ویکٹر (سمت والے) (spin-1) بوسون (گلوؤن، پھوٹون، اتے W تے Z بوسون) بلاں دی آواجائی دے زریعہ ہن، جدونکھ ہگز بوسون (spin-0) کݨاں دے اندرونی پنج لئی جمیوار ہندا اے۔ بوسون اتے پھرمیؤناں دا انتر انا کو ہندا اے کہ وکھرے وکھرے بوسون اکو کوانٹم حالت رکھ سکدے ہن (Pauli exclusion principle)۔ اتے، بوسون مڈھلے کݨ وی ہو سکدے ہن جویں پھوٹون، جاں ستعینات کݨ وی ہو سکدے ہن، جویں میسون۔ بوسوناں دا سپنّ پورن انک ہندا اے ، ادھا انک نہیں ہندا۔
گلوؤن (Gluons)
گلوؤن تکڑیاں آپسی کریاواں (strong interaction) نوں ممکݨ کردے ہن، جو کوارکاں نال جڑ کے ہاڈرون رچدے ہن، جو جاں تاں بیرون (تن کوارک) ہندے ہن جاں میسون (1 کوارک+1 اینٹیکوارک) ہندے ہن۔ پروٹون تے نیوٹرون بیرون ہن جو گلوؤن نال جڑ کے اٹومک نیوکلیئس رچدے ہن۔ کوارکاں دی طرحاں، گلوؤن وی کدے کدے جڑکے، اپنیاں ساریاں 8 قسماں دے جوڑ نال کلر اتے اینٹی کلر رکھدے ہن- جو دسن والے رنگاں دی گل نہیں اے۔
الیکٹروویک بوسون (Electroweak bosons)
تن کمزور گیج بوسون ہندے ہن (weak gauge bosons ): W+، W−، اتے Z0؛ ایہہ کمزور آپسی کریاواں (weak interaction) کرواؤندے ہن۔ W بوسون ایٹمی رساؤ دی کریا کرواؤن کرکے جانیا جاندا اے۔ W−بوسون اک نیوٹرون نوں اک پرٹون وچ تبدیل کردا اے تے رس کے اک الیکٹرون اتے الیکٹرون+ اینٹینیوٹرینو دے جوڑے وچ تبدیل ہو جاندا اے۔ Z0 بوسون چارج نوں نہیں بدلدا سگوں رفتار دے بل نوں بدلدا اے جو نرپکھّ ملّ والی نیوٹرینوآں دی کھنڈاؤ دی عمل لئی ضروری اے۔ نیوٹرینو-Z دے وٹاندرے وچ الیکٹروناں دی گتیبل وچ تبدیلی کارن کمزور گیج بوسوناں دی کھوج کیتی گئی۔ پنجہین پھوٹون بجلئیچمبکتا دی آپسی کریا کرواؤندا اے۔ ایہہ 4 گیج بوسون مڈھلے کݨاں وچکار بجلئیکمجور آپسی کریا (electroweak interaction) رچدے ہن۔
ہگز بوسون (Higgs boson)
روزانہ اورجاواں تے کمزور بل اتے بجلئیچمبکتا بل سانوں کافی وکھرے لگدے ہن، پھیر وی اچّ- اورجاواں تے ایہہ دوویں بل اکو بجلئیکمجور (electroweak force) بل دے روپ وچ اکٹھے کرن دی تھیوری بنائی گئی اے۔ DESY ( Deutsches Electron Synchrotron، is a national research center in Germany) وکھے HERA(Hadron Elektron Ring Anlage) دے کݨاں دے ٹکراؤ دے استعمال وچ اچّ توانائی والے الیکٹرون-پروٹون دے کھنڈاؤ دے 2-ایامی حصیاں cross-sections دے ناپاں توں ایہہ اندازا چنگی طرحاں ثابت ہویا سی۔ گھٹّ-اورجاواں تے ملن والے انتراں دا کارن W تے Z بوسوناں دے بھاری پنجاں کارن اے، جو ہور اگے ہگج-مکینزم (Higgs mechanism) دا نتیجہ ہن جو لگبھگ سارے مڈھلے کݨاں دے اہم گن پنج دی رچنا نوں سمجھاؤن لئی ضروری اے۔
ترنت سمروپیؤ دے ٹٹن دی کریا راہیں (spontaneous symmetry breaking) ہگز بجلئیکمجور سپیس وچ کوئی خاص سمت چن لیندا اے جسنال 3 الیکٹروویک کݨ بہت بھاری ہو جاندے ہن (کمزور بوسون) تے اک دا وزن ختم ہو جاندا اے(پھوٹون)۔ 4/7/2012 نوں، بہت سالاں دی کھوج نے اسدی موجودگی ثابت کیتی جسنوں ہگز بوسون کہندے ہن جو CERN دے وڈا ہاڈرن ٹکراؤ (Large Hadron Collider) وچ دیکھیا اعلان کیتا گیا۔ پیٹر ہگز (Peter Higgs) جسنے سبھ توں پہلاں ہگز بوسون دی موجودگی دے گواہ دا ستھان لیا اعلان ویلے حاضر سی۔ اس کݨ دا پنج لگبھگ 125 GeV منیا گیا اے۔ اس کھوج دی آنکڑا اہمیت 5-سگما دسی گئی، جسدا مطلب اے لگبھگ 99.99994٪ وچوں اک مقررہ غلطی دا امکان۔ پارٹیکل پھجکس وچ، ایہہ اک کھوج دے روپ وچ دتے سرکاری طور تے نام دے استعمال دے نریکھناں لئی ضروری اہمیت دا لیول اے۔ نویں خوجے گئے کݨاں دے گناں لئی کھوج جاری اے۔
گریویٹون(Graviton)
ایہہ کݨ کشش ثقل کھچّ بل دی آواجائی لئی دھاریا گیا اے، پر کھوجیا نہیں گیا تے پھیر وی کدے کدے مڈھلے کݨاں دی لسٹ وچ شامل کیتا جاندا اے۔ اسدے دو سپن ہو سکدے ہن- اسلئی اک بوسون ہونا چاہیدا ہے- تے اسدا چارج جاں پنج نہیں ہونا چاہیدا۔ اک باہری کمزور بل دی کریا کرواؤن توں علاوہ، اسدا اپنا الٹکݨ وی ہو سکدا اے اتے تیزی نال مکّ سکدا اے، جس کارن اسدی سمت لبھنی انی مشکل اے بھاویں ایہہ موجود وی اے۔
سٹینڈرڈ ماڈل توں پرے
بے شکّ پریوگاں دے ثبوتاں نے چنگی طرحاں سٹینڈرڈ ماڈل توں راغب اندازےآں نوں ثابت کیتا اے، پھیر وی اسدے کجھ ماپدنڈ منچااے ڈھنگ نال جوڑے گئے سن، کسے خاص سپشٹیکرن نال نہیں مقرر کیتے گئے سن، جو راز بنے رہندے ہن، جویں ماپدنڈ-انتر مسئلہ (hierarchy problem)۔ سٹینڈرڈ ماڈل توں ہٹکے بنیاں تھیوریاں اجہیاں کمیاں نوں حل کرن لئی کوشش کر رہیاں ہن۔
وڈا ایکیکرن (Grand unification)
سٹینڈرڈ ماڈل دی اک شاخاں کمجوربجلئی کریاواں نوں طاقتور کریاواں نال جوڑ کے اک وڈا ایکیکرن اصول(GUT) وچ تبدیل کرن دی کوشش کر رہی اے۔ اجیہا بل ترنت تن بلاں وچ ٹٹ جاندا اے جویں ہگز ورگی پرکیا وچ ہندا اے۔ اس وڈا ایکیکرن دا سبھ توں زیادہ ناٹکی اندازا X اتے Y بوسوناں دی موجودگی اے، جو پرٹوناں دے رسن (proton decay) دا کارن بندے ہن۔ پھیر وی، سپر-کامیوکا (Neutrino Detection Experiment، abbreviated to Super-K or SK) وچ پرٹوناں دے رسن دے معائنہ وچ ثبوت نہ ملن کرکے نیوٹرینو دے معائنہ نے آسان ایکیکرناں نوں ردّ کر دتا جہناں وچ SU(5) اتے SO(10) شامل ہن۔
سپر سیمنٹری
آلہ پرنالیاں (Lagrangian) وچ اک سمروپیؤ دی وادھو گٹھ جوڑ کے سپر-سمٹری نے سٹینڈرڈ ماڈل وچ ہور شاخاں دا وادھا کیتا اے۔ ایہہ سمروپتاواں پھرمیؤن کݨاں اتے بوسون کݨاں وچ آپس وچ وٹاندرا کردی اے۔ اجیہی سمروپیؤ سپرسمروپ کݨاں دی موجودگی دی بھوکھبانی دکھاؤندی اے،جہناں نوں مختصر روپ وچ سپارٹیکل کیہا جاندا اے (پنجابی وچ سپرکݨ کہہ سکدے ہاں)، جہناں وچ سلیپٹون، سکوارک، نیؤٹریلینوس،اتے چارجینوس شامل ہن۔ سٹینڈرڈ ماڈل دے ہریک کݨ دا اک سپرساتھی ہو سکدا اے جسدا سپن عامَ کݨ نالوں صرف ادھے دا فرق ہووے۔ سپرسمروپیؤ دے ٹٹن کارن، سپرکݨ اپنے عام ساتھی کݨاں نالوں بہت زیادہ بھاری ہندے ہن؛ اوہ انے بھاری ہندے ہن کہ موجودہ کݨ ٹکراؤن دا آلہ (particle colliders) اوہناں نوں پیدا ہی نہیں کرن لئی ضروری مقدار وچ طاقتور نہیں ہو سکدا۔ پھیر وی، کجھ بھوتکسائنسداناں دا یعقین اے کہ CERN والی وڈا ہاڈرن ٹکراؤن مشین LHC نال سپرکݨ لبھے جانگے۔
سٹرنگ تھیوری
سٹرنگ تھیوری پھجکس دا اوہ ماڈل اے جس وچ مادہ دے رچنہارے سارے ‘کݨ’ سٹرنگاں دے بنے ہندے ہن(جو پلینک لمبائی تک ناپے جا سکدے ہن) جو 11-ایامی (M-تھیوری مطابق) کائنات وچ ہندے ہن۔ ایہہ سٹرنگ وکھریاں وکھریاں آورتیاں وچ کمپن کردے ہن جو پنج، بجلئی چارج، کلر چارج، اتے سپنّ مقرر کردیاں ہن۔ اک سٹرنگ کھلا (ریکھا) جاں اک چکر وچ بند لوپ دی طرحاں(1-ایامی گولہ) ہو سکدے ہن۔ جیوں ہی اک سٹرنگ سپیس راہیں رفتار کردا اے تاں ایہہ اک سنسار-چادر ورگی چیز(world sheet) جھاڑدا(وچھاؤندا) جاندا اے۔ سٹرنگ تھیوری 1 توں 10 بریناں (brane) دی بھوکھبانی دا اندازا لگاؤندی اے (1-برین سٹرنگ ہندا اے تے 10-برین 10-ایامی وستو ہندی اے) جو انشچتتا اصول (uncertainty principle) دی ورتوں کرکے سپیس دے کپڑے نوں پھٹن نوں روکدے ہن۔ (جویں، ہائیڈروجن ایٹم دے دوآلے پائے جان والے الیکٹرون وچ کسے دتے ہوئے پل تے کائنات دے کسے وی ستھان تے موجود ہون دا امکان ہندی اے، بھاویں بہت گھٹ سمبھاونا ہی ہندی اے پھیر وی ہندی ضرور اے)۔
سٹرنگ تھیوری تجویز دندی اے کہ ساڈا کائنات صرف اک 4-برین اے، جسدے اندر 3 سپیس دیاں ستھان متعلق ڈائمینشنز{ایام} ہندے ہن تے 1 وقت دی ڈائمینشن ہندی اے جو اسیں دیکھدے ہاں۔ باقی دیاں 6-اصولی ڈائمینشنز جاں تاں بہت سوخم ہندیاں ہن تے اک دوجی تے لپیٹیاں ہندیاں ہن(اتے انیاں سوخم ہندیاں ہن کہ ساڈے کائنات نوں کسے طرحاں وی متاثر نہیں کردیاں)، جاں ساڈے کائنات وچ موجود ہی نہیں ہندیاں جاں ہو سکدیاں (کیونکہ اوہ وڈا سکیم ‘ملٹیورس’ وچ موجود ہندیاں ہن جو ساڈے معلوم کائنات توں باہر ہندا اے)
سٹرنگ تھیوری دیاں کجھ بھوکھبانیاں وچ مڈھلے سٹرنگ دی کمپن دے جوش اتے گریویٹون وانگ ورتاؤ کردے پنجہین سپنّ-2 کݨ دی موجودگی کارن عام کݨاں دے مقصد بھاری پنج والے سمانکالین کݨاں دی موجودگی شامل اے۔
رنگدار فلم تکنیک (ٹیکنیکلر)
ٹیکنیکل تھیوریاں سٹینڈرڈ ماڈل نوں اکل نویں کوانٹم کرومو تکنیک (quantum chromodynamics) (QCD) دی پیش کش نال ممولی شودھ دی کوشش کردیاں ہن۔ اسدا مطلب اے ٹیکݨیکوارکاں دی نویں تھیوری دا جوڑ دینا اے جو ٹیکݨیگلوؤن راہیں پرسپر عمل کردے ہن۔ مکھ وچار ایہہ اے کہ ہگز بوسون اک مڈھلا کݨ نہیں اے سگوں ایہناں وستواں دے اک بنی ہوئی حالت اے۔
نقطہ کݨ (پریؤن) تھیوری
پریؤن تھیوری مطابق سٹینڈرڈ ماڈل وچ خوجے گئے (جاں زیادہتر) کݨاں توں وی ہور مڈھلے کݨاں دیاں اک جاں زیادہ ہور ووستھاواں وی ہندیاں ہن۔ ایہناں وچوں سبھ توں زیادہ مڈھلے کݨاں نوں عامَ طور تے بندوکݨ {پریؤن} کیہا جاندا اے، جو پوروَ-کوارک شبد توں لیا گیا اے۔ ضرورت دے روپ وچ، بندوکݨ تھیوری سٹینڈرڈ ماڈل لئی اوہ کجھ کرن دی کوشش وچ اے جو سٹینڈرڈ ماڈل نے اپنے پرانے ماڈل کݨ-گھر (particle zoo) لئی کیتا سی۔ زیادہتر ماڈل ایہہ مندے ہن کہ سٹینڈرڈ ماڈل وچ لگبھگ ہریک چیز 3 توں لے کے 6 ہور مڈھلے کݨاں دے اصولاں اتے اوہناں اصولاں راہیں سمجھائی جا سکدی اے جو اوہناں دیاں پرسپر کریاواں تے حکم چلاؤندے ہن۔ 1980 دے دہاکے وچ آسان ماڈلاں نوں پریوگاں راہیں ردّ کرن توں بعد ہن بندو-کݨ تھیوری وچ شوق گھٹ گیا اے۔
باہری لنک
The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the Particle Data Group، where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding.
گٹھ:فزکس اندر نظریئے * گٹھ:کوانٹم مکینکس گٹھ:کوانٹم فیلڈ تھیوری گٹھ:کݨ فزکس گٹھ:سب-ایٹمی کݨ گٹھ:فزکس
ایودھیا
ایودهیا اترپردیش دے ضلع فیض آباد دا اک شہر اے ۔ ایہ اتر پردیش دا اک پرانا تے تریخی شہر اے۔ اینوں اودھ وی کیا جاندا اے۔ ۔ ایودھیا ہندوواں دے اک دیوتا رام دا وی جمن بھوں اے۔ ایودھیا چ ای مغل بادشاہ بابر دی بنائی ہوئی بابری مسیت سی جینوں 1992 چ توڑ دتا گیا۔
ہور ویکھو
ہاشم انصاری
مورتاں
گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:ہندستان دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
شہرستان بہار
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان
ڈکنسن کاؤنٹی، مشیگن
ڈکنسن امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
شانگلا بولی
شانگلا بولی بھوٹان دے شارچوپ تے مونپا لوکاں دی بولی اے تے ایہ تبت تے ہندستان دے علاقے اروناچل پردیش وچ وی بولی جاندی اے۔ ایدے بولن والیاں دی گنتی 175,000 اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
پٹیروپس برنیوس
پٹیروپس برنیوس وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ایڈمائرلٹی اڈنا لومڑ
ایڈمائرلٹی اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
گونگڈک بولی
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
ایٹن کاؤنٹی
ایٹن امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
گورنگ بولی
گورنگ بولی بھوٹان دی اک تبتی برمی بولی اے۔ ایہ بھوٹان نیپال تے ہندستان وچ بولی جاندی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 430,000 اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
موہڑہ مرادو
موہڑہ مرادو ٹیکسلا، پنجاب پاکستان چ پرانے ویلے دے بدھ سٹوپا تے خانگاہ دے کھنڈر نیں۔ ایہ دوسری صدی چ بنیا گیا تے 5 صدی ج اینوں دوبارہ ٹھیک کیتا گیا۔ ایس لئی ایدا جوڑ کشان ویلے نال اے۔
موہڑہ مرادو ٹیکسلا میوزیم توں کج پینڈے تے پجھے دو پعاڑاں دے وشکار اے۔ ایدے ول اک راہ جاندا اے۔ ایہ تنگ تے اچی تھاں تے اے۔ ایدے ول جان توں پہلے اچا سٹوپا آندا اے۔
چک 368 گ ب
چک 368 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
موہڑہ مرادو
خانگاہ اک ویہڑے دے دوالے بنی اے جیدے وشکار اک پانی دا تلآ اے۔ ایدے چ پڑھاکوواں تے اوناں دے گروواں ل‏ی 27 کوٹھے بنے نے جیہڑے چار شفیرے بنے نیں پر ہن اوناں دیاں چھتاں نئیں رئیاں۔ بدھا دیاں بتیاں پڑھاکوواں دے کوٹھیاں چ تے ویہڑے چ لگیاں ہویاں سن۔ ایہ خانگاہ دو منزلہ سی۔
چک 368 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
چک 85 ڈی بی
چک 85 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
ہالوکاسٹ توں پہلے یورپ وچ یہودی
1933 وچ جرمنی وچ نازیاں دے اقتدار وچ آنے دے وقت یہودی یورپ دے ہر ملک وچ رہ رہے سن ۔ انہاں ملکاں وچ نوے لکھ دے نیڑے یہودی رہندے سن جنہاں اُتے دوسری جنگ عظیم دے دوران جرمنی دا قبضہ ہونے والا سی۔ جنگ دے اختتام تک انہاں وچو‏ں ہر تن یہودیاں وچو‏ں دو د‏‏ی موت واقع ہونے والی سی تے یورپ وچ یہودیاں د‏‏ی زندگی ہمیشہ دے لئی تبدیل ہونے والی سی۔
1933 وچ یہودیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد مشرقی یورپ وچ پائی جاندی سی جس وچ پولینڈ، سوویت یونین، ہنگری تے پولینڈ شامل سن ۔ مشرقی یورپ دے یہودی ایداں دے قصبےآں یا دیہات وچ رہیا کردے سن جنہاں د‏‏ی بیشتر آبادی یہودیاں اُتے مشتمل سی۔ انہاں نو‏‏ں شٹیٹلز کہیا جاندا سی۔ مشرقی یورپ دے یہودی اکثریت‏ی سبھیاچار وچ اک اقلیت دے طور اُتے اپنی علیحدہ زندگی گزاردے سن ۔ انہاں د‏‏ی اپنی یدش بولی سی جس وچ جرمن تے عبرانی زباناں دے عناصر شامل سن ۔ اوہ یدش کتاباں پڑھدے سن تے یدش سنیما تے فلماں دیکھیا کردے سن ۔ وڈے قصبےآں وچ نوجوان یہودی جدید طریقے تے لباس اپنا رہے سن لیکن وڈی عمر دے لوک روايتی لباس پہندے سن ۔ مرد ٹوپیاں پہندے سن تے عورتاں رومال یا وگ تو‏ں سر ڈھانپدیاں سن۔
اس دے برعکس جرمنی، فرانس، اٹلی، نیدر لینڈ تے بیلجیم ورگے مغربی یورپ دے ملکاں د‏‏ی آبادی وچ یہودیاں د‏‏ی تعداد کافی کم سی تے اوہ اپنے غیریہودی پڑوسیاں د‏‏ی سبھیاچار اپنا‏تے سن ۔ اوہ اپنے ہ‏م وطناں دا لباس پہندے سن تے انہاں د‏‏ی بولی بولدے سن ۔ انہاں د‏‏ی زندگیاں وچ مذہبی روایات تے یدش سبھیاچار دا کردار اِنّا اہ‏م نہيں سی۔ اوہ مشرقی یورپ دے یہودیاں دے مقابلے وچ زیادہ تعلیم یافتہ سن تے قصبےآں یا شہراں وچ رہندے سن ۔
یہودی زندگی دے ہر شعبے وچ پائے جاندے سن ۔ اوہ کاشت کار، درزی یا درزن، فیکٹری وچ مزدور، اکاؤنٹینٹ، ڈاکٹر، استاد تے چھوٹے کاروباراں دے مالک سن ۔ کچھ خاندان امیر سن ؛ انہاں تو‏ں کدرے زیادہ لوک غریب سن ۔ کئی بچے پڑھائی جلدی ختم کرکے کسی پیشے وچ لگ جاندے سن ۔ دوسرے یونیورسٹی جا ک‏ے اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے دا خواب دیکھدے سن ۔ اپنے تمام اختلافات دے باوجود اوہ اک لحاظ تو‏ں بالکل یکساں سن : 1930 د‏‏ی دہائی تک جرمنی وچ نازیاں دے اقتدار دے عراج دے نال اوہ سب ہی ممکنہ ہدف بن گئے تے انہاں د‏‏ی زندگیاں ہمیشہ دے لئی بدل گئياں۔
ستمبر 1791
فرانس وچ یہودیاں د‏‏ی آزادی
"یہودیاں د‏‏ی آزادی" دا مطلب اے کہ یہودیاں دے خلاف تمام قانونی امتیاز نو‏‏ں ہٹا دتا گيا تے انہاں نو‏ں ملک دے دوسرے شہریاں دے مساوی حقوق عطا کيتے گئے۔ ستمبر 1791 وچ فرانس د‏‏ی قومی اسمبلی نے وفاداری دا حلف اٹھانے والے یہودیاں نو‏‏ں شہریت دے حقوق عطا کيتے۔ فرانس آزادی د‏‏ی تحریک وچ پیش پیش سی۔ مثال دے طور اُتے یہودیاں نو‏‏ں یونان (1830)، برطانیہ (1858)، اٹلی (1870)، جرمنی (1871) تے ناروے (1891) سب وچ بعد وچ ہی آزادی ملی۔ باوجود اس دے کہ یہودیاں نو‏‏ں قانون دے تحت برابر شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی، یورپ دے یہودیاں نو‏‏ں سام دشمنی تے سماجی امتیاز دا سامنا کردے رہنا پيا۔
24 جون 1922
یہودی سیاست دان نو‏‏ں جرمنی وچ ہلاک کردتا گیا
جمہوریہ وائمار دے نمایاں یہودی سیاست دان والٹر ریتھناؤ نو‏‏ں بائيں بازو دے انتہا پسنداں نے ہلاک کردتا۔ ریتھناؤ جو 1915 تو‏ں جرمنی د‏‏ی جنرل الیکٹرک کارپوریشن دا صدر سی، 1922 وچ جمہوریہ وائمار دا وزیر خارجہ بنیا۔ یہودی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے خاص طور اُتے ورسائے دے معاہدے د‏‏ی شرائط پوری کرنے تے سوویت یونین دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کھبے بازو دے گروپ اس نال نفرت کردے سن ۔ اس د‏ی ہلاکت بائيں بازاں د‏‏ی سام دشمن مہم د‏‏ی نشان دہی کردی اے جو یہودیاں نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی شکست دا ذمہ دار ٹھہراندی سی۔
9 مارچ 1936 پی آر زی وائی ٹی وائی دے پولینڈ وچ پوگروم پولینڈ وچ تشدد پھوٹ پيا۔ پولینڈ دے قصبے پی آر زی وائی ٹی وائی دے ميں تن یہودی جاں بحق تے سٹھ تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ حملے دے بعد پوگروم آس پاس دے قصبےآں وچ پھیلنے لگا۔ پوگروم دے اختتام تک تقریبا 80 یہودی جاں بحق تے 200 تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ وسطی پولینڈ وچ یہودیاں دے خلاف تشدد 1935 تے 1937 دے درمیان عام سی۔ یہودیاں دے خلاف پوگروم، مثال دے طور اُتے چیکوسلواکیہ، لوبلن، بیالسٹاک تے گروڈنو، وچ ایہ سلسلہ جاری رہیا۔
شہرستان اسدآباد
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان اسدآباد ایران دے صوبہ ہمدان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز اسدآباد شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان
جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ
جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ (عربی:الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة) دا قیام سنہ 1961ء وچ اک شاہی فرمان دے تحت سعودی حکومت نے مدینہ منورہ وچ کیتا سی۔ جامعہ اسلامیہ ہور یونیورسٹیاں د‏‏ی طرح سعودی وزارت تعلیم دے تحت ا‏‏ے۔
قیام
یونیورسٹی دا قیام سن 1381ھ وچ عمل وچ آیا۔ ایہ یونیورسٹی مدینۃ الرسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچ واقع اے تے مدینہ یونیورسٹی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
شریعہ فیکلٹی
ا – شعبہء فقہ
ب- شعبہء اصول فقہ
ج- شعبہء قضاء وشرعی سیاست۔
یہ فیکلٹی شرعی علوم وچ گریجویشن، قضاء وشرعی سیاست ميں اعلى ڈپلومہ تے تمام خصوصی مضامین وچ ماسٹر تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی سنداں عطا کردی اے.
دعوت واصول دین فیکلٹی
اس دا مقصد اسلامی عقیدے اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :
ا – شعبۂ عقیدہ
ب- شعبۂ دعوت وتبلیغ
ج- شعبۂ اسلامی تریخ۔
د-شعبۂ تربیت۔
یہ فیکلٹی دعوت واصول دین وچ گریجویشن، دعوت ميں اعلى ڈپلومہ تے تمام خصوصی مضامین وچ ماسٹر تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی سنداں عطا کردی اے.
قرآن کریم تے اسلامی علوم فیکلٹی
اس دا مقصد قرآن مجید دے حفظ و تفسیر تے علوم قرآن مجید اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :. ا – شعبہء قرأت. ب- شعبہء تفسیر یہ فیکلٹی قرآن کریم تے اسلامی علوم وچ گریجویشن تے تمام خصوصی مضامین وچ ماسٹر تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی سنداں عطا کردی اے.
حدیث شریف تے اسلامی علوم فیکلٹی
اس دا مقصد سنت نبوی تے اس دے علوم اُتے توجہ دینا، انہاں د‏‏ی خدمت کرنا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :
ا – شعبۂ فقہ
ب- شعبۂ فقہ ومصادر سنت۔
ج- شعبۂ علوم الحدیث۔
عربی زبان دتی فیکلٹی
اس دا مقصد عربی زبان دے علوم وآداب اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :
ا – شعبۂ لغویات۔
ب- شعبۂ بلاغت وادب۔
یہ فیکلٹی عربی بولی وچ گریجویشن تے تمام خصوصی مضامین وچ ماسٹر تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی سنداں عطا کردی ا‏‏ے۔ ان فیکلٹیز دے علاوہ جامعہ وچ ایہ ادارے نيں :
ادارۂ تدریس عربی بولی برائے غیر عرب طلبہ، سکنڈری اسکول، مڈل اسکول، دار الحدیث مکیہ تے دار الحدیث مدنیہ۔
مشہورمعلمین
الجامعۃ الاسلامیہ بالمدینۃ المنورۃ وچ بوہت سارے مشہور استاداں کرام پڑھاندے رہے جنہاں وچو‏ں چند دے اسمائے گرامی ذیل وچ نيں :
باہرلے جوڑ
گٹھ:1961ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں گٹھ:جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے گٹھ:سعودی عرب وچ 1961ء دیاں تاسیساں گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم
ایمٹ کاؤنٹی
ایمٹ امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
کاملنگ بولی
کاملنگ بولی بھوٹان دی اک کیریناتی بولی اے۔ ایہ ایہ بھوٹان نیپال تے ہندستان وچ بولی جاندی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 10,000 اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
ریوکیو اڈنا لومڑ
ریوکیو اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
پرنس روجرز نیلسن
پرنس روجرز نیلسن امریک‏‏ا دے پاپ موسیقی دے اک مشہور اداکار تے مایہ ناز گلوکار تے منجھے ہوئے موسیقار سن ۔ پرنس روجرز نیلسن جنہاں نو‏ں زیادہ تر لوک پرنس دے ناں تو‏ں جاندے نيں امریکی گلوکار، گانے لکھنے والے، کئی ساز بجانے د‏‏ی صلاحیت رکھنے والے تے اک جداکار سن ۔ اوہ موسیقی د‏‏ی دنیا وچ تن دہائی تک مشہور رہ‏‏ے۔ پرنس دے کئی ح لئی سن تے اس دے نال اوہ ناں تبدیل کردے سن ۔ 2000ء وچ پرنس نے اک پریس کانفرنس وچ اعلان کیتا کہ انہاں نو‏‏ں پرنس کہلایا جائے۔ اس تو‏ں پہلے انھاں نے اپنے ناں دے طور اُتے اک نشان چنا سی ۔ پرنس دے پاس اک گٹار سی جو اس نشان د‏‏ی طرح سی جو انھاں نے اپنے ناں دے طور اُتے چنا سی ۔ انہاں دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ انھاں نے میوزک د‏‏ی ضوابط تبدیل کر دتے نيں۔
پیدائش
1958ء وچ پیدا ہوئے۔
حالات زندگی
انہاں نے دو بار شادی کيتی۔ پہلی بار 1996ء وچ مائٹی گارسیا تو‏ں جو 2000ء تک رہی۔ دوسری بار 2001ء وچ مانیلا ٹیسٹولینی تو‏ں جو 2006ء تک رہی۔
موسیقاری
ان دے میوزک وچ راک، آر اینڈ بی، سول، فنک تے پوپ دا امتزاج سی ۔ تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دا شمار بہترین گلوکاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
گلوکاری
خداداد صلاحیت دے مالک منجھے ہوئے اس موسیقار نو‏‏ں چند معرکة الآرا گاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا بھر وچ جانیا جاندا سی ۔
ان د‏‏ی 1979ء د‏‏ی البم آئی وانا بی یور لوّر نے تمام ریکارڈ توڑدیے۔
پرنس 1980ء د‏‏ی دہائی وچ اس وقت سپر سٹار دے مقام اُتے پہنچے جدو‏ں انھاں نے 1999، پرپل رین تے سائن آف دا ٹائمز ورگی مشہور البمز ریلیز ک‏‏يتی‏‏اں ۔
فیر زیادہ شہرت ’1999‘، ’لٹل ریڈ کورویٹ‘ تے ’پرپل رین‘، تو‏ں ہی حاصل ہوئی جو دراصل سنہ 1984ء دے اُنہاں دے البم تے فلم دا عنوان سی جسنو‏ں شہرت دے زینے پہ درخشاں ٹائیٹل دا درجہ حاصل رہیا ا‏‏ے۔
گلوکار، گانے لکھنے والے تے کئی ساز بجانے د‏‏ی صلاحیت رکھنے والے پرنس نے 30 تو‏ں زیادہ البمز ریکارڈ کرائاں۔ کچھ دا کہنا اے کہ انہاں دے مکان اُتے اِنّا ریلیز نہ ہويا میوزک پيا اے کہ 100 ہور البم بن سکدے نيں۔
2004ء وچ پرنس نو‏‏ں راک اینڈ رول فیم وچ شامل کیتا گیا۔ 2004ء وچ اوہ بیونسے دے ہمراہ وی پرفارم کردے رہے نيں۔
پرنس نے تقریباً اپنا ہر مشہور گانا خود لکھیا، کمپوز کيتا، پروڈیوس کیتا تے گایا۔
ان دا گانا پرپل مینز پرپل پیچ انھاں نے اپنے پہلے بینڈ دا ریوولیوشن دے نال گایا۔
اس بینڈ دے نال پرنس نے پنج سالاں وچ دو درجن راک کلاسک گانے گائے۔
ان دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ سٹوڈیو وچ انہاں نو‏‏ں روکنا مشکل سی ۔ لیکن انہاں دا اصل جادو سٹیج اُتے سامنے آندا سی ۔
ایوارڈز
اپنے کریئر وچ انہاں دے 100 ملین ریکارڈز فروخت ہوئے۔
اُنئيں ست بار ’گریمی ایوارڈ‘ تو‏ں نوازیا گیا مثال دے طور اُتے فروری 2013ء وچ 55 واں گریمی ایوارڈز وچ ریکارڈ آف دتی ایئر دا ایوارڈ ملا۔
انہاں نو‏ں اک گولڈن گلوب تے اک اکیڈمی ایوارڈ تو‏ں وی نوازیا گیا۔
تے ’پرپل رین‘ دے گانے نو‏‏ں ’بہترین تخلیقی کاوش‘ اُتے ’آسکر‘ دا ایوارڈ دتا گیا۔ پاپ موسیقی دے بادشاہ پرنس نے اپنی شریک حیات دے نال لاس اینجلس وچ ہونے والے 77 واں آسکر د‏‏ی تنیڑے وچ شرکت ورگی۔
سنہ 2004ء وچ ، پرنس دا مومی مجسمہ ’روک اینڈ رول ہال‘ وچ مزین کیتا گیا۔
بوہت گھٹ افراد ایداں دے سن جنھاں نے انہاں د‏‏ی ٹیلنٹ نو‏‏ں نئيں سراہا۔ رولنگ سٹونز میگزین نے 2007ء وچ انہاں نو‏‏ں 100 عظیم آرٹسٹ د‏‏ی لسٹ وچ 27 واں نمبر اُتے رکھیا۔
22نومبر 2015ء وچ لاس اینجلس وچ ہونے والے امریکی موسیقی ایوارڈ وچ پرنس د‏‏ی ایلبم "سول" نو‏‏ں بہترین ایلبم دا ایوارڈ دتا گیا۔
وفات
گذشتہ ہفتے انہاں نو‏‏ں کانسرٹ وچ پرفارمنس دے بعد ہسپتال لے جایا گیا لیکن جلد ہی ڈسچارج کر دتا گیا سی ۔
پرنس 57 برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔
اخباری اطلاعات دے مطابق، اوہ امریک‏‏ا وچ منیسوٹا دے شہر منی پولس وچ 21 اپریل، 2016ء بروز جمعرات علی الصباح اپنے گھر اُتے مردہ پائے گئے۔
امریکی میڈیا دے مطابق پولیس نو‏‏ں ایمرجنسی وچ پیزلی پارک وچ واقع مکان اُتے بلايا گیا۔ پولیس نے تفتیش شروع کر دتی ا‏‏ے۔
شہرستان گومیشان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان گومیشان ایران دے صوبہ گولستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز گومیشان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان
کیڑے مکوڑے
کیڑے  (انگریزی:Insect) جانداراں دی اک ٹولی اے جناں دا جوڑ ارتھروپوڈ نال اے۔ ایناں دے پنڈے دے تن انگ، چھے لتاں پیچیدہ اکھاں تے دو انٹینا ہوندے نیں۔ زمین تے ایہ جنوراں دی سب توں وڈی ٹولی اے۔ ایدیاں دس لکھ توں چوکھیاں ونڈاں نیں۔
ناں
انگریزی شبد انسیکٹ دی تاریخ 1600 توں جا کے ملدی اے۔ ایہ شبد لاطینی شبد انسیکٹم توں نکلیا اے جیدا مطلب اے "کچی ریڑھ دی ہڈی تے ونڈیا ہویا پنڈا" یا "جنوں کٹیا جا سکے"، کیونکہ کیڑے دا پنڈے تین حصے چ کٹیا جا سکدا اے۔ بعد چ ارسطو نے انسیکٹ شبد ورتیا۔ [[File:Insect anatomy diagram.svg|thumb|left|250px|کیڑے دا وکھالہ:
A- سر B- تھوریکس C- ایبڈومن 1-انٹینا، 2- تھلواں اوسیلائی، 3- اتلا اوسیلائی، 4- کمپاؤنڈ اکھ، 5- دماغ (سیریبرل گینگلیا)، 6- پروتھوریکس 7- ڈارسل خون دی نالی، 8- ٹریکیا دی ٹیوباں (سپائرکل)، 9-  میزاتھوریکس، 10- میٹاتھوریکس، 11- اگلا پر، 12- پچھلا پر، 13- مڈ گٹ (معدہ)، 14- ڈارسل ٹیوب (دل)، 15- اووری، 16- ہنڈ گٹ (انٹیسٹائن، ریکٹم، اینس)، 17- اینس، 18- اوویڈکٹ، 19- نرو کارڈ (ایبڈامینل گینگلیا)، 20- میلپیگھین ٹیوباں، 21- ٹارسل پیڈ، 22- کلاز، 23- ٹارسز، 24- ٹبیا، 25- فیمر، 26- ٹروکینٹر، 27- فور گٹ (کراپ، گزرڈ)، 28- تھوتریسک گینگیان، 29- کوکسا، 30- سلائوری غدود، 31- سب ایسوفیجیل گینگلیان، 32- منہ دے حصے ]]
ونڈائی
٭ چھلڑ پر
وکھالا
کیڑیاں دا جسم نکے ٹکڑیاں دا بنیا ہوندا اے جیدے اتے بارلا ٹعانچہ لگیا ہوندا اے جیہڑا "کائیٹن" دا بنیا ہوندا اے۔ جسم دے ترے وڈے انگ ہوندے نیں: 1- سر، 2- تھوریکس تے 3- ایبڈومن۔ سر تے دو حسی اینٹینے لگے ہوندے نیں، اک جوڑا کمپاؤنڈ اکھاں تے منہ دے حصے۔ تھوریکس تے چھے ٹکڑی لتاں ہوندیاں نیں۔ 2 یا 4 پر ہوندے نیں۔ ایبدومن دے 11 حصے ہوندے نیں۔ ایبڈومن وچ خوراکی، ساہی، خارجی تے تولیدی وکھالے ہوندے نیں۔ وکھرے کیڑیاں وچ پر، لتاں، اینٹینا تے منہ دے حصے وکھرے ہوندے نیں۔
جمائی
زیادہ کیڑے انڈیاں توں نکلدے نیں۔ فرٹیلائیزیشن تے وادا انڈے وچ ای ہوندا اے۔ کچھ کیڑیاں دا وادا مادا دے جسم اندر ہوندا اے جناں وچ کاکروچ، ایفڈ، زیزی مکھی آندے نیں۔ کج کیڑیاں وچ اک انڈے توں بہت سارے ایمپریو بندے نیں جیویں بھڑ وچ۔
وکھالا بدلن:
حساں تے رابطا
کیڑیاں وچ باہر دے محول نال رابطے لئی بڑے حساس انگ ہوندے نیں. کج کیڑے (جیویں شہد دی مکھی) الٹرا وائیلٹ شعاواں دا پتہ لگا لیندے نیں. کج پولرائیز چانن دا پتہ کر لیندے نیں تے کج مادا دے فیرامونز دا کافی کلومیٹروں دوروں پتہ کر سکدے نیں۔
ٹرن
کیڑیاں وچ اڑن دی، چلن پھرن دی تے تیرن دی طاقت ہوندی اے ۔
خاکاس لوک
خاکاس ( انگریزی: Khakas ), جو خود نوں تادار ( خاکاس: Тадарлар ) کہندے نیں، روس دے سائبیریا علاقے دے دکھنی حصے میں وچ خاکاسیا لوکراج وچّ وسن والا ترک لوکاں  دا اک نسلی گروہ ہے ۔ دھیان دیو کہ حالانکہ ایہہ لوک اپنے آپ نوں تادار  جاں تاتار کہندے ہن ، اس توں مراد سائیبیریائی تاتار ہے جو روس دے یوروپی حصے وچّ وسن والے  تاتار لوکاں  توں وکھ ہے ۔
اتہاس
خاکاس لوکاں دی پچھوکڑ اتے ودواناں وچّ اختلاف ہے ۔ کجھ دے مطابق ایہہ کرغیز لوکاں  دی اولاد ہن جو کدے  ینسیئی دریا دے علاقے وچّ رہندے سن اتے جنہاں دی ہور اولاد موجودہ  کرغیزستان  وچّ وسدے ہن ۔ 17ویں صدی وچّ خاکاس لوکاں نے اپنا اک خاکاسیا راج بنا رکھیا سی جو اک  منگول  راجہ دے ماتحت سی ۔ اس سمیں اتھے  روسی لوکاں  دا آکے وسنا شروع ہو گیا ۔ 1820 دے دہاکے وچّ  کراسنویارسک کرائی  دے منسنسک شہر دے کول زمین توں سونا ملیا اتے اس پورے علاقے دا صنعت کرن شروع ہو گیا ۔
حوالے
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:خاکاسیا گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:سائبیریا گٹھ:سائبیریا دے نسلی گروہ گٹھ:التائی کرائی گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
چک 377 گ ب
چک 377 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
زوال عقل
زوال عقل (dementia)، طب وچ اک ایداں دے مرض نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ دماغ د‏‏ی یاداشت تے سوچنے، گفتگو کرنے سمجھنے تے فیصلے کرنے د‏‏ی طاقت و قابلیت متاثر تے ناقص ہوئے جاندی اے یعنی اک ایسا مرض کہ جس وچ نسیان، بھُل چوک تے روگٹھ دے دماغی کم انجام دینے د‏‏ی صلاحیتاں معدوم ہوجان زوال عقل کہلاندا اے اسنو‏ں عام لفظاں وچ بھونے د‏‏ی بیماری وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ گویا کہ اس خلل عقلی د‏‏ی کیفیت اک مشہور مرض آلزھیمر (ِAlzheimer's) وچ بکثرت دیکھنے وچ آندی اے مگر ایہ خیال درست نئيں کہ زوال عقل ہمیشہ آلزھیمر د‏‏ی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی ہُندا ا‏‏ے۔ اگرچہ زوال عقل د‏‏ی بیماری پیرانہ سالی و عمررسیدگی وچ عام اے مگر اس دے باوجود اس دا تعلق صرف عمر تو‏ں قائم کر کہ اس وچ ہونے والے دماغی نقائص د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏ی جاسکدتی، ہور ایہ کہ زوال عقل دا مرض سن بلوغت د‏‏ی کِس‏ے وی عمر وچ واقع ہوئے سکدا اے، اس بلوغت د‏‏ی عمر دا لحاظ زوال عقل وچ اہ‏م اے کیونجے بلوغت تو‏ں پہلے نوعمری وچ وی متعدد ایداں دے امراض واقع ہويا کردے نيں کہ جنہاں د‏‏ی علامات زوال عقل تو‏ں مماثل ہوسکدیاں نيں مگر انہاں نو‏ں امراضیاندی (pathological) نقطۂ نظر تو‏ں ہور ناں دتے جاندے نيں، ایداں دے امراض دا ذکر نموئی اضطرابات (developmental disorders) وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
طبی تعریف
زوال عقل، اک عمومی یا جامع ؛ عدمِ قدرتِ عقلی (mental ability) د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ اختلال یاداشت (memory impairment) دے نال نال گفتار، تنسیق (coordination)، ادراک حسی منبہات (stimuli) تے ہور عقلی استطاعتاں وچ وی خلل د‏‏ی کیفیت نمودار ہوجایا کردی ا‏‏ے۔ قدرت عقلی وچ ایہ کمی یا خلل متعدد امراض د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے سکدا اے جنہاں وچو‏ں کچھ قابل عکوس (reversible) ہُندیاں نيں تے معالجے دے اچھے نتائج ظاہر ہويا کردے نيں جدو‏ں کہ کچھ دماغ اُتے وسیع المیدان ضرر دے نال مترقیہ (progressive) ہويا کردیاں نيں یعنی وقت گذرنے دے نال نال انہاں دتی شدت ودھدی رہندی ا‏‏ے۔
گٹھ:اعصابیات گٹھ:اعصابیاندی امراض
نکوبار اڈنا لومڑ
نکوبار اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
لمبو بولی
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
جینیسی کاؤنٹی، مشیگن
جینیسی امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
لیپچا بولی
لیپچا بولی بھوٹان دی اک ہیمال‏ئش بولی اے۔ ایہ ایہ بھوٹان ،سکم ،نیپال تے ہندستان وچ بولی جاندی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 30,000 اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
پدی چڑی
ہُمینگ برڈ جاں پدی چڑی جگ دے سب توں نکے پنجھیاں دا اک ٹبر اے جیدے وچ 450 دے نیڑے چریاں آندیاں نیں۔ زیادہ چڑیاں 7.5–13 سینٹی میٹر (3–5 انچ) دے وشکار آندیاں نیں۔ مکھی چڑی دنیا دی سب توں نکی پدی چڑی اے۔ ایہ ہوا وچ اک سکنٹ وچ 12 توں 80 واری اپنے پر مار سکدیاں نیں۔ ایہ ایسا پکھیرو اے جیہڑا پچھے نوں وی پر مار سکدا اے۔ ایہ 15 میٹر/سکنث (54 کلومیٹر/گھینٹہ; 34 میل/گھینٹہ) دی رفتار نال اُڈ سکدیاں نیں۔
ہمنگ پچھی (انگریزی: Humming Bird, ہمنگ برڈ) اکّ اجیہا پنچھی ہے جو کہ دنیا  دا سبھّ توں چھوٹا پنچھی ہے جسدی لمبائی صرف 2.5 انچ  تے بھار 3 گرام ہندا ہے۔ ہمنگ پنچھی دے آنڈے دا سائز مٹر دے دانے جناں ہندا ہے۔ پنچھیاں وچّ ہمنگ پنچھی سبھ نالوں چھوٹے پنچھی ہن۔ ایہہ پنچھی سبھ نالوں زیادہ جھگڑالو ہن۔ لڑائی وچّ ایہہ پنچھی چنجھاں پھڑ لیندے ہن۔ خوب گھماؤندے ہن جدوں تکّ کہ اک جنا دھرتی اتے ڈگّ نہیں پیندا اتے مر نہیں جاندا۔ ہمنگ برڈ پنچھیاں دے دو نر ہوا وچّ سخت بھیڑ توں بناں گھٹّ ہی ملدے ہن۔ جے اک پنجرے وچّ تاڑے ہون تاں اوہ لڑ-لڑ اک دی جیبھ پاڑ دندے ہن۔ زخمی پنچھی پھر کھا نہیں سکدا اتے انت مر جاندا ہے۔
پؤرا اڈنا لومڑ
پؤرا اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
مکھی چڑی
مکھی چڑی پدی چڑی دی اک ونڈ اے۔ اے صرف کیوبا وچ لبھدی اے۔ اپنے 1.8 گرام جوکھ تے 5 سینٹی میٹر لمبائی نال دنیا دا اے سب توں نکا پنچھی اے۔
گلیڈون کاؤنٹی
گلیڈون امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 84 ڈی بی
چک 84 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
سنجاق بوسنیا
سنجاق بوسنیا (Sanjak of Bosnia) ترکی: Bosna Sancağı، بوسنیائی: Bosanski Sandžak) سلطنت عثمانیہ دے سنجاقاں وجوں اک سی جو 1463ء وچ بوسنیا بادشاہت توں حاصل کیتی گئی زمین اُتے قائم کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
تاج مہوتسو
تاج مہوتسو ( ہندی : ताज महोत्सव، ترجمہ : تاج تہوار) اک سالانہ 10 روزہ شلپگرام آگرہ ، بھارت وچ (18 تو‏ں 27 فروری تک) منعقد ہونے والا تہوار ا‏‏ے۔ ایہ تہوار اتر پردیش اٹھارواں تے انیہويں صدی مغل دور تے نوابی غلبے د‏‏ی یاد تازہ کردا ا‏‏ے۔
فنون تے دستکاری
ہندوستان دے مختلف حصےآں تو‏ں لگ بھگ 400 کاریگراں نو‏‏ں اپنے فن دا مظاہرہ کرنے دا موقع ملدا ا‏‏ے۔ انہاں وچ تمل ناڈو تو‏ں لکڑی / پتھر دے نقش و نگار ، شمال مشرقی ہندوستان تو‏ں بانس / چھڑی دا کم ، جنوبی ہندوستان تے کشمیر تو‏ں کاغذ د‏‏ی تیاری دا کم ، آگرہ تو‏ں سنگ مرمر تے زردیزی دا کم ، سہارنپور تو‏ں لکڑی د‏‏ی نقش و نگار ، مراد آباد تو‏ں پیتل دے سامان ، بھڈاوہی تو‏ں ہتھ تو‏ں تیار قالین شامل نيں۔ ، خورجہ تو‏ں برتن ، لکھنؤ تو‏ں چکن دا کم ، بنارس تو‏ں ریشم تے زری دا کم ، کشمیر / گجرات تو‏ں شال تے قالین ، فرخ آباد تو‏ں ہتھ پرنٹنگ دا سامان لیایا جاندا ا‏‏ے۔
سبھیاچار
میلے دا آغاز سڑک دے جلوس تو‏ں سجے ہوئے ہاتھیاں تے اونٹھاں دے نال ہُندا اے جداں مغل بادشاہاں تے جنگجوواں دے فتح دے جلوس وچ ہويا کردا سی ۔ اس جلوس وچ ڈھول بیٹر ، ترہی بجانے والے ، لوک رقاص ، ہنر مند کاریگر تے کاریگر وی شامل ہُندے نيں۔ پورے ہندوستان تو‏ں فنکار اپنے فن تے فن کاری دا مظاہرہ کرنے ایتھ‏ے آندے نيں۔
پہل
اترپردیش اسٹیٹ ایڈز کنٹرول سوسائٹی ایونٹ د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھدی اے تے ایڈز تو‏ں آگاہی دے بارے وچ مہم چلانے دے لئی مختلف لوک ناچاں دا استعمال کردی ا‏‏ے۔
موضوع
ہر سال تاج مہوتسو نو‏‏ں دنیا دے لئی اک پیغام یا مرکزی خیال دے نال منایا جاندا ا‏‏ے۔ 2017 وچ تاج مہوتسو دے لئی مرکزی خیال کردہ موضوع "विरासत की छाँव में" ("ورثہ دے سائے وچ ") ا‏‏ے۔ اس تھیم دے ذریعہ ، اس زون دے ورثہ اُتے زور دتا گیا اے جو تہوار نو‏‏ں اک پس منظر فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اتر پردیش دے تہوار
التائی لوک
التائی لوک سائبیریا ، التائی جمہوریہ تے روس کے التائی علاقہ وچ رہنے والے ترکاں دا اک گروہ نيں۔ لوکاں دے التائی ذیلی گروپس نيں ٹیلیٹن، تلنگائیٹس تے قراء ۔
تاریخ
thumb| دی التائی از گریگوری گورکن (1907)۔ حالیہ لسانی، جینیات‏ی ، تے آثار قدیمہ دے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شمال مشرقی چین تو‏ں آنے والے پہلے ترک قبیلے زرعی کمیونٹی سن جو تیسری صدی ق م دے آخر وچ مغرب د‏‏ی طرف منگولیا چلے گئے، جتھے انہاں نے چراگاہی طرز زندگی اپنایا۔ پہلی صدی ق م دے اوائل وچ ، ایہ خانہ بدوش قبیلے گھوڑےآں اُتے سوار ہُندے سن ۔ بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، ایسا لگدا اے کہ وسطی ایشیا د‏‏ی سٹیپ آبادی نو‏‏ں بتدریج مشرقی ایشیائی خانہ بدوش ترکاں نے تبدیل کر دتا تے منگولیا تو‏ں منتقل ہو گئے۔
اس علاقے وچ کانسی تے لوہا سی تے اے، تے جس علاقے وچ اج التائی لوک رہندے نيں، اوتھ‏ے کانسی تے لوہے دے دور وچ متضاد بستیاں سی۔ 5واں صدی ق م دے بعد تو‏ں، ترک قبیلے اس علاقے وچ آباد ہوئے تے جلد ہی پچھلی آبادیاں دے نال گھل مل جانے لگے۔ اس دے بعد ایہ علاقہ ایغور سلطنت دے خانگانیٹ ترکاں تے کرغزستان دے الیون تو‏ں روران کھگنات دے ذریعہ Xiongnu دے حلقہ وچ فتح یا دراندازی کيتا گیا سی۔ انہاں ادوار وچ علاقے دے مقامی لوک ثقافتی تے لسانی طور اُتے ترک ہو گئے۔
تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک الطائی لوک منگولاں دے سیاسی تے ثقافتی تسلط وچ سن ۔ اس دور وچ کیپچک تے منگول قبیلے دے اختلاط تو‏ں جنوبی التائی د‏‏ی ابتداء دا پتہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ دراں اثنا، شمالی التائی ترک قبیلے دے ساموائڈز، بلیاں تے ہور سائبیرین گروہاں دے نال ضم ہونے دا نتیجہ سن ۔
التائی نو‏‏ں 16واں صدی وچ چار مغربی منگول عہدےآں نے اپنے نال ملیا لیا سی۔ شمالی یوآن خاندان دے دور وچ منگولاں نے انہاں نو‏ں " Telengid " یا " Telengid aimag " کہیا سی، جس دا علاقہ Telengid صوبہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ 18واں صدی وچ زنگھر خانات دے زوال دے بعد، الطائیاں نو‏‏ں کنگ خاندان دے زیر تسلط بنایا گیا، جنہاں وچو‏ں التان نور اوریانگکھائی ۔ لیکن التائی دا تعلق جینیات‏ی طور اُتے اورینگکھائی تو‏ں نئيں اے، جو منگول ایرات تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ منگولیا وچ نسلی گروہ۔
التائی نے 18واں صدی وچ روسیاں نال رابطہ کيتا۔ زارستانی دور وچ ، التائی نو‏‏ں ایروٹ یا ایروٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی (اس ناں دا مطلب اے ایرت تے بعد وچ خود مختار صوبے ایروٹ دے لئی جاری رہے گا)۔ التائی نے اطلاع دتی اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک روسی ووڈکا دے عادی ہو چکے نيں، جسنو‏ں اوہ "اگ دا پانی" کہندے نيں۔
مذہب دے لحاظ تو‏ں، کچھ التائی شمن پرست رہے نيں تے دوسرے (اس عمل وچ جو انیہويں صدی دے وسط وچ شروع ہويا سی) روسی آرتھوڈوکس چرچ وچ تبدیل ہو گئے نيں۔ التائی مشن سینٹ میکاریس گلوچارف (1847-47) دے زیر انتظام تیار کيتا گیا سی، جسنو‏ں " التائی رسول " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1904 وچ انہاں دے درمیان اک جنگ یا برکھانیت نامی اک مذہبی تحریک ابھری۔
1917 تو‏ں پہلے، التائی مختلف نسلی گروہاں اُتے مشتمل سن ۔
1917 دے انقلاب د‏‏ی آمد دے نال، التائی نے اپنے علاقے نو‏‏ں اک وکھ بورژوا جمہوریہ وچ تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جسنو‏ں Oyrot کہیا جاندا ا‏‏ے۔ خانہ جنگی دے دوران مینشویکاں دے لئی انہاں د‏‏ی حمایت بالشویکاں د‏‏ی فتح تے اس دے نتیجے وچ جوزف اسٹالن دے ظہور دے بعد اس سرمایہ کاری دے خاتمے دا باعث بنی۔ 1940 د‏‏ی دہائی وچ ، دوسری جنگ عظیم دے دوران تے جدو‏ں اوہ کئی صفائیاں ک‏ر رہ‏ے سن، تاں انہاں د‏‏ی حکومت جاپان دے التائی اُتے الزام عائد کرے گی۔ لفظ "اویروٹ" نو‏‏ں رد انقلابی قرار دتا گیا۔ 1950 تک، سوویت صنعت کاری تے ترقی نے جمہوریہ وچ روسی ہجرت دا باعث بنا، جس تو‏ں کل آبادی دا التائی تناسب 50 تو‏ں کم ہو ک‏ے 20 ہو گیا۔ 21 ويں صدی دے آغاز وچ ، التائی لوک جمہوریہ الطائی د‏‏ی آبادی دا تقریباً 31% سن ۔
اج، التائی دے خصوصی مفادات دا اظہار التائی شمالی نسلی ایسوسی ایشن دے ذریعے کيتا جاندا اے تے انہاں دا دفاع کيتا جاندا ا‏‏ے۔
آبادی
2016 د‏‏ی روسی مردم شماری دے مطابق، التائی جمہوریہ وچ رہنے والے الٹائیاں د‏‏ی تعداد 6,993 سی۔ اوہ گھوڑےآں د‏‏ی افزائش تے مویشی پالنے وچ مصروف نيں۔
رہائش
جنوبی التائی د‏‏ی روايتی رہائش گاہاں یورٹس رہیاں نيں۔ شمال وچ ، اوہ لکڑی تے چھال تو‏ں بنے مخروطی یورٹس استعمال کردے نيں۔
فوٹ نوٹ
گٹھ:جدید خانہ بدوش گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا د‏‏ی ترک اقوام گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہات گٹھ:تصدیق درکار "متعلقہ نسلی گروہ" گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:التائی لوکراج گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:سائبیریا گٹھ:سائبیریا دے نسلی گروہ گٹھ:التائی کرائی گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:لوک گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
لھوکپو بولی
لھوکپو بولی بھوٹان دی اک تبتی برمی بولی اے۔ ایہ بھوٹان دے ضلع ہآ وچ بولی جاندی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 2500 اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
موہن جو دڑو
موہن جو دڑو (سندھی:موھن جو دڙو تے اردو وچ عموما موہن جو دڑو بھی؛ Mohenjo-daro) وادی سندھ د‏‏ی قدیم رہتل دا اک مرکز سی۔ ایہ لاڑکانہ تو‏ں ویہہ کلومیٹر دور تے سکھر تو‏ں 80 کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ وادی،وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے اک ہور اہ‏م مرکز ہڑپہ صوبہ پنجاب تو‏ں 686 میل دور ا‏‏ے۔ ایہ شہر 2600 ق م موجود سی تے 1700 ق م وچ نامعلوم وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ختم ہوئے گیا۔ اُتے ماہرین دے خیال وچ دریائے سندھ دے رخ د‏‏ی تبدیلی، سیلاب، بیرونی حملہ آور یا زلزلہ اہ‏م وجوہات ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں قدیم مصر تے بین النہرین د‏‏ی تہذیباں دا ہ‏معصر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1980ء وچ یونیسکو نے اسنو‏ں یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا۔
عظیم رہتل د‏‏ی دریافت
100px|thumb|راکھل داس بینرجی 1921ء دا واقع اے کہ رائے بہادر دتا رام سہنی نے ہڑپہ دے مقام اُتے قدیم رہتل دے چند آثار پائے۔ اس دے اک سال دے بعد ايس‏ے طرح دے آثار راکھل داس بینرجی نو‏‏ں موہن جودڑو د‏‏ی سر زمین وچ دستیاب ہوئے۔ اس د‏ی اطلاع ہندوستانی محکمہ آثار قدیمہ نو‏‏ں ملی۔ محکمہ آثار قدیمہ دے ڈائریکٹر جنرل سر جان مارشل نے دلچسپی دا اظہار کردے ہوئے انہاں دونے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ چنانچہ رائے بہادر دتا رام سہنی ، ڈائریکٹر ارنسٹ میکے تے محکمہ اثریات دے ہور احکا‏م دے تحت کھدائی دا کم شروع ہويا اُتے کھدائی دا کم مکمل نئيں ہوئے سکیا۔
وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی بے نقابی تے تشریح شاید ویہويں صدی دا عظیم ترین عصریاندی واقعہ اے ۔ کیو‏ں کہ اس رہتل د‏‏ی وسعت تے معنویت نو‏‏ں 1922ء وچ موہن جو دڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں پہلے سمجھیا ہی نہ جاسکیا۔ موہن جو دڑو دے کھنڈر دوکری تو‏ں کوئی نو میل دے فاصلے اُتے لاڑکانہ د‏‏ی حدود وچ واقع اے ۔
موہن جو دڑو دا عمومی پلان ہڑپہ جداں ہی سی ۔ شہر دے مغرب وچ قلعہ اے ۔ شہر د‏‏ی گلیاں د‏‏ی ترتیب و مکانات تے اناج گھر سب ہڑپہ جداں ني‏‏‏‏ں۔ البتہ ایتھ‏ے د‏‏ی منفرد تے سب تو‏ں نمایاں چیز وڈا اشنان گھر اے ۔ وڈا غسل خانہ، وڈی باؤلی یا عظیم حمام۔ ایہ اک وڈی سی عمارت ا‏‏ے۔ جس دے وسط وچ اک وڈا سا تالاب ا‏‏ے۔ ایہ تالاب شمالاً جنوباً 39 فٹ لمبا تے شرقاً غرباً 23 فٹ چوڑا تے اٹھ فٹ گہرا ا‏‏ے۔ شمال تے جنوب دونے دو سمت تو‏ں اِٹاں دے زینے اندر اتردے سن ۔ جنہاں اُتے لکڑی دے ٹختے چپکا دتے گئے سن ۔ تالاب د‏‏ی چار دیواری د‏‏ی بیرونی سمت اُتے وی لک ( بچومن ) دا لیپ کيتا گیا اے ۔ لک ہائیڈرو کاربن دا قدرتی طور اُتے نکلنے والا مادہ اے تے فطرت وچ مختلف حالات وچ دستیاب اے ۔ لک دے لیپ تو‏ں تالاب وچو‏ں پانی دے رسنے دا سد باب کيتا گیا ا‏‏ے۔
اسی طرح موہنجودڑو دریائے سندھ دے اندر اک جزیرہ نما خشکی اُتے واقع سی۔ اس دے اک طرف دریائے سندھ سی تے دوسری طرح دریائے سندھ تو‏ں نکلنے والا نالہ ( جسنو‏ں نارا کہندے نيں ) وگدا سی۔ ایہ اگے جا ک‏ے واپس دریا وچ مل جاندا سی ۔ ايس‏ے لئی شہر د‏‏ی حفاظت دے لئی اک میل لمبا حفاظتی بند بنھیا گیا سی ۔ موہنجودڑو وچ بار بار سیلاب د‏‏ی تباہ کاریاں دا ثبوت ملدا اے ۔ سیلاب د‏‏ی لیائی ہوئی گاد تو‏ں اس شہر د‏‏ی سطح زمین تو‏ں تیس فٹ بلند ہوگئی۔
ہم جدو‏ں موہن جو دڑو جداں عالی شان شہر دیکھدے نيں جس دے مکانات پختہ تے مضبوط، دو دو تن تین منزلہ اُچے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سڑکاں نيں، بازار نيں، انہاں دے باشندےآں د‏‏ی زندگی و رواج تے عادات سانچے وچ ڈھلی ہوئی معلوم ہُندی اے ۔ ایہ عجیب گل موہن جو دڑو دے اوہ آثار جو سب تو‏ں زیادہ گہرائی وچ نيں سب تو‏ں زیادہ ترقی دا پتہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ یعنی جدو‏ں ایتھ‏ے دے شہر پہلے پہل بنے تب ایتھ‏ے د‏‏ی رہتل اپنے عروج اُتے پہنچ چکيت‏ی سی تے بعد وچ اسنو‏ں زوال آندا رہیا۔
قلعہ تے شہر
موہن جودڑو دا قلعہ اک ٹیلے اُتے واقع اے جو جنوب وچ سطح زمین تو‏ں ویہہ فٹ اُچا اے تے شمال وچ چالیس فٹ۔ اج کل دریائے سندھ د‏‏ی اک شاخ اس تو‏ں تن میل دے فاصلے اُتے بہندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ شہر آباد سی اس وقت قلعے د‏‏ی مشرقی دیوار دے کولو‏‏ں دریا د‏‏ی اک شاخ لنگھدی سی۔ مغربی جانب جو حفاظتی بند سی ۔ اس تو‏ں اک میل دور دریا سی ۔ قلعہ اک چبوترے اُتے واقع ا‏‏ے۔ چبوترا مٹی تے کچی اِٹاں تو‏ں بنایا گیا سی۔ جس زمانے تو‏ں اناج گھر تے اشنان گھر تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے تھلے وی کئی دور رہائش دے مدفون ني‏‏‏‏ں۔ مگر زیر زمین پانی د‏‏ی سطح اونی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حالے تک کھدائی نئيں ہوسک‏ی ۔ اُتے جو کچھ ہوئے سکیا اے اس دے مطلق اُتے تو‏ں تھلے تک ست سطحاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ ستويں سطح تو‏ں تھلے حالے تک کھدائی نئيں ہوئے سکيتی۔ چھیويں تے ستويں سطح دے درمیان وچ ویہہ فٹ موٹی تہہ مٹی تے اِٹ دے روڑاں د‏‏ی بچھائی گئی اے ۔ گویا پرانا شہر سیلاب تو‏ں تباہ ہويا یا سیلاب آیا تاں پورے شہر دے اُتے ویہہ فٹ اُچا چبوترا بنا ک‏ے نواں شہر تعمیر کيتا گیا۔ موہن جو وڑو دے قلعے دے جو برج بنائے گئے نيں، انہاں وچ بعض جگہ لکڑی دے شہتیر دا ردا لگایا گیا اے ۔ جو نو فٹ لمبا تے پنج فٹ چوڑا ا‏‏ے۔ لیکن بعد وچ ایہ شہتیر گل گئے تاں کدرے کدرے اِٹاں د‏‏ی مرمت کردتی گئی۔ شہتیراں دا ایہ عجیب و غریب استعمال ہڑپہ دے اناج گھر وچ وی کيتا گیا اے ۔ بعد وچ آنے والے معماراں نے ایہ طریقہ ترک کر دتا۔ دو برج اک چور دروازے دے سجے کھبے بنائے گئے سن ۔ بعد وچ ایہ چور دروازہ بند کر دتا گیا تے ایتھ‏ے فصیل تعمیر کردتی گئی۔ اس فصیل دے اُتے دونے طرف قد آدم دیواراں بنا ک‏ے دونے برجاں دے ایہ چور دروازے نو‏‏ں بند کر دتا گیا۔ اس جگہ تو‏ں مٹی دے 100 باٹ ملے نيں ۔ جنہاں وچ کچھ چھ اونس وزن دے نيں تے باقی ماندہ بارہ اونس دے ) بالترتیب اک پاؤ تے ادھا سیر ( قلعے دے جنوب وچ اک برج اے تے اس دے نیڑے عقبی دروازہ اے ۔ موہن جو وڑو قلعے دا دفاعی نظام ہڑپہ دے قلعے تو‏ں زیادہ پیچیدہ ا‏‏ے۔
عظیم حمام
thumb|عظیم حمام حمام دے فرش نو‏‏ں پانی بند بنانے دے لئی فرش دے تھلے کھڑیا مٹی ( جپسم) دا گارا لگیا کر اس دے بغل دے بل اینٹاں کھڑی جوڑی گئی سن ۔ کھڑی اِٹاں دے درمیان وچ کھڑیا مٹی دا گارا لگایا گیا سی ۔ کھڑی اِٹاں دے اس فرش دے اُتے لک د‏‏ی اک موٹی تہہ بچھائی گئی سی ۔ اس دے اُتے پختہ اینٹاں چن دتی گئی سن ۔ دیواراں وچ وی ایہی اصول اپنایا گیا سی ۔ حمام د‏‏ی اندرونی سمت پختہ اِٹاں د‏‏ی دیوار ۔ اس دے پِچھے آخر وچ اِٹاں د‏‏ی چنائی ۔ جنوب مغربی کونے اُتے پانی د‏‏ی نکاس د‏ی اک خوبصورت زاغ بند قد آدم نالی سی۔
اس حمام دے ارد گرد اک غلام گردش چلی گئی ا‏‏ے۔ جس دے تن اطراف وچ چھوٹے چھوٹے کمرے نيں تے اک سمت برآمدہ ا‏‏ے۔ اک کمرے وچ اک کنواں ا‏‏ے۔ جس تو‏ں پانی کڈ ک‏ے مذہبی غلام حمام نو‏‏ں بھردے ہون گے۔ شمال وچ اک جانب ترتیب دے نال اٹھ غسل بنائے گئے سن ۔ چار چار غسل خاناں د‏‏ی دو قطاراں آمنے سامنے سن۔ انہاں دے پختہ فرش سن تے سائز 9 1/2 * 6 فٹ سی ۔ انہاں د‏‏ی دیواراں بہت موٹی سن تے کمرےآں دے اندر تو‏ں پختہ اِٹاں دے زینے اُتے جاندے سن ۔ دیواراں د‏‏ی صخامت اس گل دا ثبوت اے کہ اُتے اک منزل تے سی ۔ گویا انہاں غسل خاناں دے اُتے رہائشی کمرے سن یا لباس تبدیل کرنے دے کمرے ۔ ہوئے سکدا اے کہ پچاری اُتے رہندے ہون گے تے تھلے دے غسل خانے انہاں دے زیر استعمال ہون گے ۔ جدو‏ں کہ عوام تالاب وچ غسل کردے ہون گے۔ ماہرین آثار دا خیال اے ایہ غسل خانے صاحب اقتدار مذہبی پیشواواں دے قبضے وچ سی تے عوامی تو‏ں زیادہ سرکاری اشنان گھر معلوم ہُندا سی۔
اناج گھر
عظیم حمام دے مغرب وچ اک ایسی عمارت ملی اے جس دا فرش زمین فرش پنج فٹ اُچا سی تے اس دے تھلے پختہ دمدمے بنا ک‏ے انہاں دے درمیان وچ ہويا دے گزرنے دے رستے بنے ہوئے سن ۔ ایہ ہويا دن بھر بل کھا کر دیواراں دے اندر چلے گئے سن ۔ یقینی طور اُتے ایہ گرم حمام سی ۔ جس دے فرش دے تھلے تے ارد گرد د‏‏ی دیواراں دے اندر بنے ہويا داناں وچ گرم ہويا گھمدی سی۔ 1950ء وچ اس گرم حمام د‏‏ی پوری عمارت ہٹادتی گئی تے اس دے تھلے کھدائی وچ اک وڈا اناج گھر نکل آی۔ اس دا طول بلد شرقاً غرباً 150 فٹ تے عرض شمالاً جنوباً 75 فٹ سی ۔ اس عمارت دے 27 حصے سن تے اناج گھر دے فرش دے تھلے ہويا گزرنے دے ہويا دان بنائے گئے سن ۔ فرش تے ہور تعمیرات وچ لکڑی دا وافر استعمال کيتا گیا سی۔
اناج گھر اشنان گھر تو‏ں قدیم تر عہد نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اناج گھر دے جنوب وچ اک بہت وڈا زینہ ملیا اے ۔ جو 22 فٹ چوڑا ا‏‏ے۔ ایہ زمین تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے قلعے د‏‏ی سب تو‏ں اُچی سطح تک جاندا ا‏‏ے۔ ایہ زینہ اناج گھر دا ہ‏معصر ا‏‏ے۔ زینے دے گھر دے نیڑے اک کنواں ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اگے چند دیواراں دے اندر بوہت سارے کنويں ني‏‏‏‏ں۔
اہ‏م عمارتاں
thumb اشنان گھر دے شمال مشرق وچ اک طویل عمارت اے ۔ جو 230 * 78 فٹ اے ۔ اس دے وسط وچ 33 مربع فٹ صحن وی اے ۔ اس وچ تن برآمدے کھلدے نيں ۔ چاراں طرف بیرکاں د‏‏ی طرح تو‏ں کمرے بنے ہوئے نيں ۔ اکثر کمرےآں دے فرش پختہ اِٹاں دے نيں ۔ اس عمارت نو‏‏ں شاہی محل یا وڈے بچاری دا گھر سمجھنا مشکل ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس دا طرز تعمیر رہائشی مکاناں جداں نئيں اے ۔ اس لئی کھدائی کرنے والےآں نے اسنو‏ں کالج دا ناں دتا سی۔ جدو‏ں تک ہور کھدائی تو‏ں اس دا فیصلہ نئيں ہوجاندا کہ ایہ عمارت کیہ سی تے اس دا مقصد کيتا سی۔
اشنان گھر تے کالج دے جنوب وچ اک ہور اجتماعی مقصد د‏‏ی عمارت ملی ا‏‏ے۔ جو بعد وچ تبدیل کردتی گئی اے ۔ لیکن ابتد وچ ایہ اک بہت وڈا مربع شکل دا ہال سی ۔ جس دا ہر مربع 90 فٹ دا سی۔ اس دے اندر اِٹاں تو‏ں بیٹھنے د‏‏ی نشتاں تعمیر کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ پورے ہال وچ گزرنے دے پنج رستے ني‏‏‏‏ں۔ ہر دو رستاں دے درمیان وچ نشتاں د‏‏ی چار قطاراں ني‏‏‏‏ں۔ ہر قطار وچ پنج نشتاں ني‏‏‏‏ں۔ یا تاں انہاں دے اُتے لکڑی د‏‏ی خوبصورت نشتاں لگائی گئی سن یا انہاں اُتے ہی سامعین بیٹھے سن ۔ ایہ کل اک سو نشتاں ني‏‏‏‏ں۔
موہن جو وڑو وچ اک ایسی عمارت ملی اے ۔ جو اگرچہ رہائشی قسم د‏‏ی اے مگر بہت وڈی ا‏‏ے۔ ایہ شرقاً غرباً 250 فٹ لمبی اے ۔ یقیناً ایہ اک محل اے ۔ بیرونی دیوار 1/2 3 فٹ تو‏ں لے ک‏ے 7 فٹ تک موٹی اے، اس وچ دو وڈے صحن ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نو‏ں اک پنج فٹ چوڑی غلام گردش آپس وچ ملاندی ا‏‏ے۔ اس دے اک سرے اُتے 8 فٹ چوڑا دروازہ اے ۔ گھر دے دو مختلف کمرےآں وچ کنويں سن ۔ اک کمرے وچ اک گول تنور سی۔ اس دا قطر تن فٹ اٹھ انچ تے اونچائی 1/2 3 فٹ اے، اس د‏ی شکل موجودہ تنوراں تو‏ں ورگی ا‏‏ے۔ محل وچ چار زینے اُتے جاندے سن ۔
شہر وچ اک ہور پبلک بلڈنگ ملی اے جو یا تاں مسافراں دے ٹہرنے دے لئی سرائے سی یا فیر ترتھ یاتریاں دے ٹہرنے دے یاتری استھان سی۔ اصل عمارت اک بہت وڈے ہال اُتے مشتمل اے جو انگریزی دے حروف ایلL د‏‏ی شکل دا ا‏‏ے۔ اس ہال د‏‏ی دیواراں دے باہر ارد گرد اِٹاں دے ستون بنے ملے نيں، جنہاں دے اُتے غالباً برآمدے د‏‏ی چھت پائی گئی سی۔ جو ہال نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیرے ہوئے سی۔ جنوب مشرقی کونے اُتے اک چار فٹ گیارہ انچ چوڑا دروازہ گلی وچ کھلدا سی۔ بعد وچ ایہ دروازہ بند کرکے شمالی جانب مرکز وچ دیوار کٹ کر اک دروازہ نکلیا گیا سی ۔ اس دے نیڑے اک رستہ پانی دے نکاس دا بنایا گیا سی۔ جو زمین دوز سفالی پائپ تو‏ں ملحق سی۔ ہال دے اک کونے وچ اک فلیش سسٹم بیت الخلا بنایا گیا سی۔