cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
امير المؤمنين عليہ السلام نے انہاں لوکاں نو‏‏ں جلایا جو ملحد و زندیق سن نہ غالی چنانچہ امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کيا گيا اے : کچھ زنادقہ تے ملحداں نو‏‏ں بصرہ تو‏ں حضرت علی عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں لیایا گيا علی عليہ السلام نے انهيں اسلام د‏‏ی دعوت دتی ، ليکن انہاں نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کي صحيح بخاری ميں آیا اے کہ چند کافراں نو‏‏ں اميرالمؤمنين عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں لیایا گيا تے حضرت نے انهيں جلادتا۔ ابن حجر فتح الباری ميں نقل کردا اے کہ اميرالمؤمنين عليہ السلام نے زندیقياں نو‏‏ں نذر آتش کر دتا یعنی مرتداں نو‏‏ں احمد بن حنبل تو‏ں نقل کيا گيا اے : بعض زندیقياں نو‏‏ں امير المؤمنين عليہ السلام دے پاس لیایا گيا کہ انہاں دے ہمراہ کچھ کتابيں وی تھيں امير المؤمنين عليہ السلام دے حکم تو‏ں اگ تيار کيتی گئی اس دے بعد انهيں انہاں د‏‏یاں کتاباں دے ہمراہ جلا دتا گيا ۔
اس عمل دا محرک کيا سی ؟
اس قسم د‏‏ی ضد و نقيض روایتيں تو‏ں ایہ حقيقت معلوم ہُندی اے کہ جلانے د‏‏ی روداد ميں اک حقيقت موجود سی کہ حسبِ ذیل جيسی بعض روایتيں اس د‏ی وضاحت کردی ہيں ۔
اميرالمؤمنين عليہ السلام نے حکم دتا کہ اعرضوا عليہ الهوان ثلاثة ایام- ( اسنو‏ں تين دن مہلت دو تے اسنو‏ں ذلت د‏‏ی حالت ميں رکھو) تے انہاں تين دناں د‏‏ی مدت تک حضرت عليہ السلام اسنو‏ں اپنے کولو‏‏ں کهانا بھيجتے سن ، چوتھے دن زندان تو‏ں اپنے پاس بلايا تے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی ، ليکن اوہ اسلام قبول کرنے اُتے حاضر نہيں ہويا امام نے اسنو‏ں ( مسجد دے صحن ميں قتل کر دتا۔ عيسائی جمع ہوئے تے حضرت تو‏ں درخواست کيتی کہ اک لاکه درہم دے نال مقتول د‏‏ی لاش نو‏‏ں انہاں دے حوالہ کر دیؤ ۔ امير المؤمنين عليہ السلام نے قبول نہيں کيا تے حکم دتا کہ اس دے جسد نو‏‏ں نذر آتش کردتا جائے اس دے بعد فرمایا : ميں ہرگز انہاں دا اس امر ميں تعاون نہيں کراں گا کہ شيطان جنهيں حکم دیندا ہوئے ۔
اک دوسری روایت ميں آیا اے کہ حضرت عليہ السلام نے اس جملہ دا وی وادھا کيا :
ميں انہاں ميں تو‏ں نہيں ہاں جو کافر نو‏‏ں جسد بيچ ڈالدے ہيں ۔ بعض روایتاں ميں آیا اے کہ امام عليہ السلام نے مرتداں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد انہاں دے اجساد نو‏‏ں نذر آتش کر دتا۔
بہر حال جو روایتيں اساں اُتے نقل کيتی ہيں انہاں تو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام دے طریقہ کار دا راز انہاں افرادکے بے روح اجساد نو‏‏ں جلانے د‏‏ی علت واضح ہوجاندی اے اوریہ معلوم ہُندا اے:
ا ولاً: جو لوک علی عليہ السلام دے حکم تو‏ں جلائے گئے ہيں ، ملحد یا مرتد سن ، نہ غلو کرنے والے افراد۔
ثانياً: انہاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد انہاں دے بے جان بدن جلائے گئے ہيں نہ قتل کرنے تو‏ں پہلے انهيں ارتدادکی حد دے طور اُتے جلایا گيا اے ۔
ثالثا : علی عليہ السلام دے اس عمل دا محرک اس امر نو‏‏ں روکنا سی کہ ایسا نہ ہوئے کہ ملحد و مرتد افرادکی قبراں انہاں دے حامياں تے طرفداراں د‏‏ی طرف تو‏ں مورد احترام قرار پائيں تے بصورت بت انہاں د‏‏ی پوجا کيت‏ی جائے ۔ فیر وی انہاں روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جھوٹھ پھيلانے والےآں نے انہاں روایتاں ميں تحریف کرکے انهيں افسانےآں د‏‏ی صورت ميں پيش کيا اے کہ عقل جسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردی اے ۔
دو متضاد قيافے عبد الله بن سباکے بارے ميں شيعہ کتاباں ميں نقل ہوئی روایتيں دو حصےآں ميں تقسيم ہُندی ہيں عبدا لله بن سبا انہاں دو قسم د‏‏ی روایتاں ميں دو مختلف قيافاں د‏‏ی صورت ميں ظاہر ہُندا اے : اک جگہ اُتے اک ایداں دے قيافہ ميں رونما ہُندا اے کہ علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی الوہيت تے خدائی دا قائل ہويا اے تے دوسر ی جگہ اُتے اک ایداں دے شخص دے قيافہ ميں ظاہر ہويا اے جس نے پروردگار دے منزہ تے مقدس ہونے دے بارے ميں غلو کيا اے ۔
اور خوارج دے مانند جو خود اس دے گمان ميں حریم قدس ربوبيت دے بارے ميں سزاوار نہيں اے اس تو‏ں انکار کردا اے ۔
عبد الله بن سبا دے بارے ميں ساڈا آخری نظریہ:
اس سلسلہ ميں ساڈے نظریے تے عقيدے دا خلاصہ ایہ اے کہ اس قسم دا شخص یا قيافہ کدی وجود نہيں رکھدا سی انہاں روایتاں دے حصہ ميں ذکر ہوئے قيد و شرط و خصوصيات دے نال عبد الله بن سبا نامی کسی شخص د‏‏ی کوئی حقيقت نہيں اے بلکہ مسموم افکار نے اس قسم د‏‏ی شخصيت نو‏‏ں خلق کيا اے تے مرموز و ظالم ہتھو‏ں نے اس افسانہ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ ميں جعل کيا اے تے بعدميں لوکاں نے نقل کرکے اسنو‏ں پرورش و وسعت بخشی اے ایتھ‏ے تک اس نے اک تاریخی حقيقت د‏‏ی صورت اختيار کرلئی اے تے نا قابل انکار حقيقت دے روپ ميں منتشر ہويا اے جس مؤلف نے وی اس افسانہ نو‏‏ں اپنی کتاب ميں درج کيا اے اس نے انهيں دو مآخذ یعنی افکار مسمو م تے عوام دے افواہ تو‏ں نقل کيا ا‏‏ے۔
عبدلله ابن سبا قيافہ دوم ميں :
انشاء الله اگلی فصل ميں اس سلسلہ ميں حقيقت دے رخ تو‏ں پردہ اٹھا ک‏ے بيشتر وضاحت کرن گے
غالياں د‏‏ی احادیث د‏‏ی تحقيق دا خلاصہ :
جو کچھ اساں کہیا اوہ انہاں احادیث ور روایتاں دے بارے ميں سی جنہاں ميں عبد الله بن سبا دا ناں آیا اے ليکن، اوہ احادیث جو غالياں دے بارے ميں ہيں تے انہاں ميں عبدا لله بن سبا دا ناں نہيں ایا اے انہاں ميں تو‏ں اک رجال کشی ميں اے تے اوہ اوہی اٹھويں حدیث اے کہ کہندا اے : امام اپنی بيوی ( ام عمرو عنزیہ ) دے گھر ميں سن کہ کئی غالياں نو‏‏ں انہاں دتی خدمت ميں لیایا گيا۔
اس روایت دے ضعف و جعلی ہونے ميں ا تنا ہی کافی اے کہ اس تو‏ں پہلے وی اساں کہاکہ کسی رجال شناس ، حالات د‏‏ی شرح لکھنے والے ، کسی مؤرخ و حدیث شناس نے اميرالمؤمنين کيلئے قبيلہ “عنزیہ ” د‏‏ی “ ام عمرو” نامی بيوی نہيں ذکر کيا اے تو‏ں کہ غالياں نو‏‏ں اس وقت لیایا جاندا جدو‏ں حضرت اپنی اس بيوی دے پاس سن !!
ان دے علاوہ انہاں روایتاں دا مجموعی مضمون انہاں روایتاں تو‏ں تناقض و اختلاف رکھدا اے جو مرتد د‏‏ی سز اوار حد قتل نو‏‏ں معين کردی ہيں نہ انہاں دے جلانے تے نذر آتش کرنے نو‏‏ں ۔
اس تو‏ں بالاتر ایہ اے کہ جے ایہ روایتيں تے ایہ تاریخی حوادث اس اہميت دے نال حقيقت ہُندے تاں مشہور و معروف مورخين تو‏ں کيسے مخفی رہ گئے ہيں تے انہاں نے انہاں دے بارے ميں کسی قسم دا اشارہ تک نہيں کيا اے جدو‏ں کہ انہاں سب نے ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں ‘ ‘
فجائيہ سلمی ” نو‏‏ں نذر آتش کرنے دے حکم دے بارے ميں نقل کيا اے ۔
شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں ابن سبا تے غالياں د‏‏ی احادیث د‏‏ی پيدائش دا خلاصہ جو کچھ اساں گزشتہ صفحات او ر سطراں ميں بيان کيا اس تو‏ں واضح تے قطعی طور اُتے معلوم ہُندا اے کہ عبد الله بن سبا تے غالياں دے بارے ميں روایتيں جو ساڈے بحث و گفتگو کاموضوع تھيں ، کلی طور اُتے جعلی تے جھوٹی روایتيں ہيں کہ جو ساڈی کتاباں ميں داخل ہوئی ہيں تے ساڈی صحيح روایتاں تو‏ں ممزوج ہوچک‏ی ہيں تے انہاں جھوٹی روایتاں د‏‏ی پيدائش تے انہاں دے شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں وارد ہونے دے بارے ميں اساں اس تو‏ں پہلے اشارہ کيا اے کہ غير متدین افراد نے استاداں تے شيخ د‏‏یاں کتاباں ميں جعلی رایتاں نو‏‏ں بعض اوقات مخلوط کيا اے تے انهيں قابل اعتماد کتاباں دے ذریعہ اپنے چھوٹے تے بے بنياد مطالب نو‏‏ں لوکاں دے درميان منتشر کيا اے تے دوسری جانب تو‏ں شيعہ علماء تے دانشوراں نے فقہ تے احکا‏م دے علاوہ ہور موضوعات تو‏ں مربوط روایتاں د‏‏ی طرف خاص توجہ نہيں دتی اے تے اس قسم د‏‏ی روایتاں د‏‏ی بحث وتحقيق نہيں د‏‏ی اے تے دوسری طرف تو‏ں فتنےآں تے بغاوتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تے سيرت تریخ ، تشریح تے علوم و فنون تے علمی آثار ميں عدم توجہ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے نابود ہونے دے نتيجہ ميں اصلی کتاباں د‏‏ی جگہ ناقابل اعتماد مطالب آ گئے ہيں ۔
یہ سی، رجال و احادیث د‏‏یاں کتاباں ميں عبدا لله بن سبا دا قيافہ تے اس دے بارے ميں روایتاں دا خلاصہ ، کتاب دے اگلے حصہ ميں اسيں ادیان و عقائد (ملل و نحل) ميں اس دے قيافہ دا مشاہدہ کرن گے ۔
حصہ اول دے مآخذ
٢٨٨ / ٣۔ حاشيہ الذریعہ : ۴
٣٨ ۵/ ۴ ۔ الذریعہ : ٣
٢ ۴ ٩ ۔ ٢ ۵ ١ باب نفی الغلو فی النبی و الائمہ / ۵ ۔ بحار الانوار : طبع کمپانی ٧
۴۵٦ ۔ باب حکم الغلاة و القدریہ / ٦ ۔ وسائل : ٣
٢ ٦۴ باب الرد علی الغلاة و القدریہ / ٧۔ مناقب : ١
٨۔ رجال نجاشی : ص ٢٨٨
٢١٣ ، خصال، / ١١ ۔ من لا یحضرہ الفقيہ : بطور مرسل از امير المؤمنين عليہ السلام ١ ۴
٣٢٢ حدیث ١٧١ ، وسائل نقل از من لا یحضرہ الفقيہ و رہتل و / ص ٦ ٢٨ حدیث ۴ ٠٠ / رہتل ٢
۵ ١١ / ١١٨ ، و حدائق ٨ / علل باب ٢٨ از ابواب تعقيب ۴ ٨١ وافی در باب فضل تعقيب ۵
٦ ٣ ۵ شيخ طوسی د‏‏ی امالی د‏‏ی نقل دے مطابق تے ابن / ١٢ ۔ بحار : طبع کمپانی ١٩
حجر نے وی ‘ لسان الميزان ” ميں عبد الله بن سبا دے حالات د‏‏ی تشریح ميں ،ميسب د‏‏ی گل تک ( اوہ کہندا اے خدا و پيغمبر تو‏ں جھوٹھ د‏‏ی نسبت دیندا سی ) تے بقيہ مطلب نو‏‏ں نا قص چھڈیا اے ۔
١٣ ۔ غيبت نعمانی : ص ١ ٦ ٧ ۔ ١ ٦ ٨ باب ذکر جيش الغضب ١ ۴ ۔اختيار معرفة الرجال : ص ٣٠٧ ۔ ٣٠٨ حدیث ۵۵٦ تے ص ٧٢ اُتے حدیث ١٢٧ خلاصہ دے طور اُتے ۔
٢ ۵ ٩ ۔ ٢ ٦ ٠ حدیث ٢٣ باب مرتد ، من لا یحضرہ / ١ ۵ ۔ اختيار معرفة الرجال : ١٠٩ و کافی ٧
٢ ۵ ٠ باب نفی الغلو و حکم قتال دے باب / ٧٠ باب حد مرتد ، بحار ٧ / ٩٠ ، ووافی : ٩ / الفقيہ ٣
٢ ۵۴ / ١٣٨ و استبصار ۴ / ١ و رہتل ١ ٢ ۵ ٧ تے حدیث ٨ / ١ ٦ ۔ کافی : باب حد المرتد ، ٧
٢ ۴ ٩ ، و مستدرک وسائل / ٢ ٦۵ ، و بحار طبع کمپانی : ٧ / ١٧ ۔ مناقب ابن شہر آشوب : ١
٢ ۴۴ ۔ /٣
١ ۴ ٠ حدیث ١٣ باب حد مرتد / ٩١ ، رہتل ١٠ / ١٨ ۔ من لا یحضرہ الفقيہ : ٣
٢٠٢ / ١٩ ۔ اسلام د‏‏ی تریخ ، ذہبی : ٢
٢٢١ حدیث اول / ٢١٧ و ٢٨٢ حدیث ٢ ۵۵ ٢ و سنن ابی داؤد ٢ / ٢٠ ۔ مسند احمد حنبل : ١
از باب “حکم من ارتداد” کتاب حدود ٢٣٢ / ٢١ ۔ سيرة اعلام النبلاء ذہبی ، ابن عباس د‏ی شرح ميں ٣
٢ ۴ ٣ باب حکم الغلاة و القدریہ اس نے کتاب عيون المعجزات تو‏ں / ٢٢ ۔ صحيح ترمذی : ٦
نقل کيا اے ۔
٢ ۴۴ فضائل ابن شاذان تو‏ں نقل کيا اے ۔ / ٢ ۴ ۔ مستدرک وسائل الشيعہ : ٣
١١ ۵ ، کتاب الجہاد باب لایعذب بعذاب الله / ٢٩ ۵ ، صحيح بخاری : ٢ / ٢ ۵ ۔ بدایة المجتہد : ٢
٨ ۴ ٨ حدیث ٢ ۵ ٣ ۵ باب / ١٣٠ از صحيح بخاری باب استتابة المرتد ین و سنن ابن ماجہ : ٢ / و ١ ۴
٢ ۴ ٢ ميں وی آیا اے ۔ / المرتد من دینہ از کتاب حدود و سنن ترمذی : ٦
١٣٨ ، حدیث ١٧ باب /١٠، ١٣٨ / ٢ ۵ ٨ حدیث ١٧ باب حد مرتد ، رہتل ١٠ / ٢ ٦ ۔ کافی : ٧
٢ ۵۵ حدیث ٦ ۔ / حد مرتد و استبصار : ۴
۵ ۴ ٨ / ٢٧ ۔ من لا یحضرہ الفقيہ : ٣
١٣٧ حدیث ۴/ باب حد مرتد، / ٢ ۵٦ حدیث ٣/ باب حد مرتد ، رہتل : ١٠ / ٢٨ ۔ کافی : ٧
١٩ ابواب حد مرتد۔ / ٢ ۵ ٣ حدیث ۴ باب حد مرتد ، وافی ٧٠ / استبصار ۴
٢ ۵۴ و / ١٣٩ ، حدیث ١٠ استبصار : ۴ / ٢ ۵٦ باب حد المرتد ، رہتل ١٠ / ٢٩ ۔ کافی ٧
٧٠ / وافی ٩
١٣٩ ، حدیث ١١ / ٩١ ، رہتل ١٠ / ٣٠ ۔ من لا یحضرہ الفقيہ ٣
٧٠ / باب حد مرتد ، وافی ٩
٧٠ / ٢ ۵ ٨ ح ۵ باب حد مرتد و صفحہ ٢ ۵ ٧ ح ٦ خلاصہ دے طور اُتے ، وافی ٩ / ٣١ ۔ کافی : ٧
٣٢ صفين طبع مصر : ۴ ٣
١٢ ٦ تو‏ں نقل کرکے۔ / ٣٣ ۔ التعریف : تاليف وحيد بہبانی ( وفات ١٢ ۵ ٩ ) الذریعہ ٢
٣ ۴ ۔ معجم البلدان : تحت لغت “ بين السورین ” ایہ کتاب شيخ طوسی دے ہتھ ميں سی، انهاں نے فتنہ و حادثہ دے بعد نجف مہاجرت د‏‏ی تے اوتھ‏ے دے حوزہ علميہ دا ادارہ کيا جو اج تک برقرار اے ۔
٣ ۵ ۔ ایہ دو روایتيں اختيار معرفة الرجال ص ٢٢ ۴ ۔ ٢٢ ۵ نمبر ۴ ٠١ و ۴ ٠٢ ميں آئی ہيں ۔
٢ ۴ ٣ نے دعائم الاسلام و جعفریات تو‏ں نقل کيا اے ۔ / ٣ ٦ ۔ مستد ک وسائل الشيعہ : ٣
١٣٠ باب حکم المرتد ، کتاب استتابة المرتدین ۔ / ٣٧ ۔ صحيح بخاری : ۴
۴ ٩١ حدیث لا یعذب بعذاب الله د‏‏ی شرح ميں ۔ / ٣٨ ۔ فتح الباری : ٦
٣٢٢ اُتے درج / ٢٨٢ نمبر ٢ ۵۵ ١ مسند احمد ١ / ۴ ٩٢ ، مسند احمد ١ / ٣٩ ۔ فتح الباری : ٦
ہويا اے ۔
٢ ۴ ٣ حدیث ٢ باب “ انہاں المرتد یستتاب بثلاثة ایام ” جعفریات تو‏ں / ۴ ٠ ۔ مستد رک وسائل : ٣
٢ ۴ ٣ حدیث ۴/ باب “حکم الزندیق و الناصب ” دعائم الاسلام / ۴ ١ ۔ مستد رک وسائل : ٣
سے نقل کيا اے ۔
۴ ٢ ۔ ساڈی کتاب“ خمسون ماة صحابی مختلق ” فصل “ زندقہ ” ميں مقدماندی تے ابتدائی بحث کيتی طرف رجوع کيا جائے ۔
دوسری فصل
عبدا لله بن سبا ، ملل تے فرق د‏‏ی نشاندہی کرنے والی کتاباں ميں عبدالله بن سبا تے ابن سودا ملل و فرق د‏‏یاں کتاباں ميں ۔
ملل و فرق د‏‏یاں کتاباں ميں سبائياں دے گروہ۔
ا بن سبا، ابن سودا تے سبيہ دے بارے ميں بغدادی دا بيان۔
ا بن سبا و سبيئہ دے بارے ميں شہرستانی تے اسک‏‏ے تابعين دا بيان ۔
عبدالله بن سبا دے بارے ميں ساڈا نظریہ۔
نسناس دا افسانہ۔
ن سناس د‏ی پيدائش تے اس دے معنی دے بارے ميں نظریات ۔
مباحث دا خلاصہ و نظریہ ۔
ا س حصہ دے مآخذ۔
عبد الله بن سبا و ابن سودا ملل تے فرق د‏‏ی نشاندهی کرنے والی کتاباں ميں
یرسلون الکلام علی عواهنه
ادیان د‏‏ی بيوگرافی اُتے مشتمل کتابيں لکھنے والے سخن د‏‏ی لگام قلم دے حوالے کردے ہيں تے کسی قيد و شرط دے پابند نہيں ہيں ۔
اساں اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد دے حصہ “ پيدائش عبدا لله بن سبا ” ميں مؤرخين دے نظر ميں عبدالله بن سبا دے افسانہ دا اک خلاصہ پيش کيا گزشتہ حصہ ميں وی انہاں اخبار و روایتاں نو‏‏ں بيان کرکے بحث و تحقيق د‏‏ی جنہاں ميں عبدا لله بن سباکا ناں آیا اے ۔
اساں اس فصل ميں جو کچھ ملل و فرق د‏‏ی نشاندہی کرنے والی کتاباں ميں عبدا لله بن سبا ، ابن سوداء تے سبيہ دے بارے ميں بيان کرنے دے بعد انہاں مطالب نو‏‏ں گزشتہ چودہ صدیاں دے دوران اسلامی کتاباں اورمآخذ ميں نقل ہوئے انہاں دے مشابہ افسانےآں تو‏ں تطبيق و موازنہ کيا اے اس دے بعد گزشتہ کئی صدیاں دے دوران انہاں تين لفظاں دے معنی و مفہوم ميں ایجاد شدہ تغير و تبدیلياں دے بارے ميں وی اک بحث و تحقيق کرکے اس فصل نو‏‏ں اختتام تک پہنچایا ا‏‏ے۔
”اوہ پہلا شخص اے جس نے کھلم کھلا ابوبکر ، عمر ، عثمان ، تے اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم اُتے تنقيد د‏‏ی تے انہاں دے خلاف بولی کهولی تے انہاں تو‏ں بيزاری دا اظہار کيا اس نے دعوی کيا کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام نے اسنو‏ں ایہ طریقہ کار اپنانے دا حکم دتا تے کہیا کہ اس راہ ميں کسی قسم د‏‏ی سہل انگاری تے تقيہ تو‏ں کم نہ لے تے سستی نہ دکھائے جدو‏ں ایہ خبر علی ابن ابيطالب عليہ السلام نو‏‏ں پہنچی تاں انہاں نے حکم دتا کہ اسنو‏ں پھڑ
اس دے بعد اشعری کہندا اے:
” تے بعض مؤرخيں نے نقل کيا اے کہ عبد الله بن سبا اک یہودی سی اس دے بعد اس نے اسلام قبول کيا تے علی عليہ السلام دے دوستداراں ميں شامل ہوئے گيا اوہ اپنے یہودی ہونے دے دوران حضرت موسی دے وصی “ یوشع بن نون ” دے بارے ميں شدید تے سخت عقيدہ رکھدا تھا(۱)
ا شعری اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے : “ جدو‏ں علی عليہ السلام د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر مدائن ميں عبدالله بن سبا تے اس دے ساتھياں نے سنی تاں انہاں نے مخبر تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ اے دشمن خدا ! تسيں جھوٹھ بولدے ہوئے کہ علی عليہ السلام وفات کر گئے۔ خدا د‏‏ی قسم جے انہاں د‏‏ی کهوپئی نو‏‏ں اک تھيلی ميں رکھ دے ساڈے پاس لے آؤا ور ستر ( ٧٠ ) آدمی عادل انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی شہادت داں تب وی اسيں تيری گل کيتی تصدیق نہيں کرن گے کيونکہ اسيں جاندے ہيں کہ علی عليہ السلام نہيں مراں گے نہ ہی مارے جائيں گے۔ جی ہاں ! اوہ اس وقت تک نہيں مراں گے جدو‏ں تک کہ تمام عرب تے پوری دنيا اُتے حکومت نہ کرن ”۔
١۔ اشعری تو‏ں اوہی اشعری مقصود اے کہ مؤرخين نے سيف بن عمر ( وفات ١٧٠ ه ) تو‏ں ليا اے تے اساں اس مطلب نو‏‏ں ايس‏ے کتاب د‏‏ی جلد اول دے اوائل ميں تحقيق د‏‏ی اے ۔
اسک‏‏ے بعد اشعری کہندا اے : “ ایہ اے “ سبيئہ ” دا عقيدہ تے مذہب تے ایہ اے علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے بارے ميں “حرثيہ ” دا عقيدہ “ حرثيہ ” عبد الله بن حرث کندی دے پيرو ہيں ۔ اوہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے بارے ميں معتقد سن کہ اوہ کائنات دے خدا ہيں اپنی مخلوق تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے انہاں تو‏ں غائب ہوئے گئے ہيں تے مستقب‏‏ل ميں ظہور کرن گے“
ميں اشعری د‏‏ی ايس‏ے گل کيتی طرف / ابن ابی الحدید وی شرح نہج البلاغہ ( ١ ۴ ٢ ۵ )
اشارہ کردے ہوئے کہندا اے :
”اصحاب مقالات نے نقل کيا اے کہ“
”اس نے اہل سنت تو‏ں کثرت تو‏ں منقولات تے روایتيں اخذ د‏‏ی ہيں تے روایات تے احادیث نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی غرص تو‏ں اس نے سفر کيتے ہيں تے اہل سنت دے بزرگاں تو‏ں ملاقاتيں د‏‏ی ہيں “
بہر حال اشعری نے اپنی کتاب مقالات ميں ا بن سبا دے بارے ميں جو کچھ درج کيا اے اسک‏‏ے بارے ميں کوئی مآخذ و دليل پيش نہيں کيا ا‏‏ے۔
اسی طرح مختلف اقوام و ملل دے - ملل ونحل دے عقائد و ادیان دے بارے ميں کتاب لکھنے والےآں د‏‏ی عادت و روش ایہ رہی اے کہ اوہ اپنی گفتگو د‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں آزاد چھڈ ک‏‏ے قلم دے حوالے ک‏ے دیندے ہيں تے اپنی گل دے سلسلہ ميں سند و مآخذ دے بارے ميں کسی قسم د‏‏ی ذمہ داری دا احساس نہيں کردے ہيں مآخذ تے دليل دے لحاظ تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں کسی قيد و شرط دا پابند نہيں سمجھدے ہيں اپنے آپ نو‏‏ں کسی وی منطق و قواعد دا پابند نہيں جاندے ہيں چنانچہ ملاحظہ فرمایا : اشعری نے اک ہور گروہ نو‏‏ں “ حربيہ ” یا “ حرثيہ ” دے ناں تو‏ں عبدا لله بن حرث کندی تو‏ں منسوب کرکے گروہ سبئيہ ميں وادھا کيا اے ۔
ابن حزم عبدالله بن حرث دے بارے ميں کہندا اے:
حارثيہ جو رافضياں دا اک گروہ اے اس دے افراد اس تو‏ں منسوب ہيں اوہ اک غالی و کافر شخص سی اس نے اپنے مننے والےآں دے ليے دن را ت دے دوران پندرہ رکعت د‏‏ی ستاراں نمازاں واجب قرار دتی تھيں اس دے بعد توبہ کرکے اس نے خوارج دے عقيدہ “ صفریہ ” نو‏‏ں اختيار کيا ”۔
نوبختی ( وفات ٣١٠ هء) نے وی اپنی کتاب “ فرق الشيعہ ” ميں اشعری د‏‏ی ايس‏ے گل نو‏‏ں درج کيا اے کہ جسنو‏ں اساں پہلے نقل کيا ۔ البتہ اشعری دے بيان دے آخری دو حصے ذکر نہيں کيتے ہيں جس ميں اوہ کہندا اے: امام د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر د‏‏ی تحقيق کيلئے سبائی انہاں دے گھر دے دروازے اُتے گئے ” اس دے علاوہ اپنی گل دا مآخذ جو کہ “ مقالات اشعری ” اے ، دا وی ذکر نہيں کيا اے ۔
علی ابن اسماعيل ( وفات ٣٣٠ هء) اپنی کتاب “ مقالات اسلاميين ” ميں کہندا اے:
” سبائياں دا گروہ ، عبدالله بن سبا دے مننے والے ہيں کہ انہاں دے عقيدہ دے مطابق علی ابن ابيطالب عليہ السلام فوت نہيں ہوئے ہيں ، تے اوہ قيامت تو‏ں پہلے دوبارہ دنيا ميں واپس آئيں گے تے ظلم و بے انصافی تو‏ں پُر، کرہ ارض نو‏‏ں اس طرح ، عدل و انصاف تو‏ں بھر دین گے جس طرح اوہ ظلم و جور تو‏ں لبریز ہوئے گی تے نقل کيا گيا اے کہ ابن سبا نے علی ابن ابيطالب عليہ السلام تو‏ں کہیا: تسيں اوہی ہوئے (انت انت )
علی بن اسماعيل وادھا کردا اے کہ سبائياں دا گروہ ، رجعت دا معتقد اے تے “ سيد حميری ” تو‏ں نقل ہويا اے کہ اس نے اپنا معروف شعر ايس‏ے عقيدہ دے مطابق کہاہے ، جتھے اُتے کہندا اے:
الی یوم یؤوب الناس فيه
الی دنياهم پہلے الحساب
ميں اس دن دے انتظار ميں ہاں کہ لوک اس دن فیر تو‏ں انہاں دنيا ميں واپس آئيں گے ،
اس تو‏ں پہلے کہ حساب تے قيامت دا دن آئے اس دے بعد کہندا اے :
”یہ لوک جدو‏ں رعد و برق د‏‏ی آواز سندے ہيں تاں کہندے ہيں :
”السلام عليک یا امير المؤمنين “!
ملل و نحل د‏‏یاں کتاباں ميں سبائياں دے فرقے
وهولاء کلهم احزاب الکفر
سبائی، سب اہل کفر دے گروہاں ميں تو‏ں ہيں ۔
علمائے ادیان ا بو الحسن ملطی ( وفات ٣٧٧ هء) اپنی کتاب “ التنبہ و الرد ” د‏‏ی فصل “ رافضی تے انہاں دے عقاید ” ميں کہندا اے:
” سبائياں تے رافضياں دا پہلا گروہ ، غلو کرنے والا تے انتہا پسند گروہ اے ،بعض اوقات انتہا پسند رافضی سبائياں دے علاوہ وی ہُندے ہيں انتہا پسند تے غلو کرنے والے سبائی ،عبدا لله بن سباکے پيرو ہيں کہ انہاں نے علی عليہ السلام تو‏ں کہیا: تسيں اوہی ہوئے ! علی عليہ السلام نے انہاں دے جواب ميں فرمایا: ميں کون ہاں ؟ انہاں نے کہیا: اوہی خدا تے پروردگار ! علی عليہ السلام نے انہاں تو‏ں توبہ دا مطالبہ کيا ليکن انہاں نے توبہ قبول کرنے تو‏ں انکار کيا ۔ اس دے بعد حضرت علی عليہ السلام نے اک وڈی اگ آمادہ د‏‏ی تے انهيں اس ميں ڈال کر جلا دتا ،
اور انہاں نو‏‏ں جلاندے ہوئے ایہ رجز پڑهتے سن :
جب ميں کسی برے کم دا مشاہدہ کردا تاں اگ نو‏‏ں جلیا ک‏ے قنبر نو‏‏ں بلاندا سی تو‏ں آخر ابيات ابو الحسن ملطی اس دے بعدکہندا اے :
اس گروہ دے اج تک کچھ لوک باقی بچے ہيں کہ ایہ لوک زیادہ تر قرآن مجيد د‏‏ی اس آیت د‏‏ی تلاوت کردے ہيں :
( اِنَّ علَينَا جَمعَْهُ وَ قُر نَْاٰهُ فَاِذَا قَرَانَْاهُ فَاتَّبِع قُر نَْاٰهُ ) (۱)
یہ ساڈی ذمہ داری اے کہ اسيں اسنو‏ں جمع کرن تے پڑهوائيں ، فیر جدو‏ں اسيں پڑهاداں تاں آپ اس د‏ی تلاوت نو‏‏ں دهرائيں ۔
اور ایہ گروہ معتقد اے کہ علی انہاں ابيطالب عليہ السلام نہيں مرے ہيں تے انهيں موت نہيں آسکدی اے تے اوہ ہميشہ زندہ ہيں تے کہندے ہيں : جدو‏ں علی عليہ السلام د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر انہاں نو‏‏ں ملی تاں انہاں نے کہیا: علی عليہ السلام نہيں مراں گے، جے اس دے مغز نو‏‏ں ستر تھيلاں ميں وی ساڈے پاس لاؤ گے ، تب وی اسيں انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی تصدیق نہيں کرن گے ! جدو‏ں انہاں د‏‏ی گل نو‏‏ں حسن ابن علی عليہ السلام دے پاس نقل کيا گيا تاں انہاں نے کہیا: جے ساڈے والد نہيں مرے ہيں تاں اساں کياں انہاں د‏‏ی وراثت تقسيم د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی بيویاں نے کياں شادی کيتی ؟
١۔ سورہ قيامت : آیت ١٧ و ١٨ ۔
ابو الحسن ملطی ہور کہندا اے:
” سبائياں دا دوسرا گروہ ایہ عقيدہ رکھدا اے کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام نہيں مرے ہيں بلکہ اوہ بادلاں دے اک ٹکڑے ميں قرار پائے ہيں لہذا جدو‏ں اوہ بادلاں دے اک صاف و سفيد تے نورانی ٹکڑے نو‏‏ں رعد و برق ١ د‏‏ی حالت ميں دیکھدے ہيں ، تاں اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر اس ابر دے ٹکڑے دے مقابلہ ميں کھڑے ہوئے کردعا و تضرع ميں مشغول ہُندے ہيں اورکہندے ہيں :
اس وقت علی ابن ابيطالب عليہ السلام بادلاں ميں ساڈے سامنے تو‏ں گزرے“!
ابو الحسن ملطی وادھا کردا اے:
” سبائياں دا تيسرا گروہ اوہ لوک ہيں جو کہندے ہيں : علی عليہ السلام مر گئے ہيں ليکن قيامت دے دن تو‏ں پہلے مبعوث تے زندہ ہون گے ، تے تمام اہل قبور انہاں دے نال زندہ ہون گے تو‏ں کہ اوہ دجال دے نال جنگ کرن گے اس دے بعد شہر و پنڈ ميں لوکاں دے درميان عدل و انصاف بر پا کرن گے تے اس گروہ دے لوک عقيدہ رکھدے ہيں کہ علی عليہ السلام خدا نيں تے رجعت اُتے وی عقيدہ رکھدے ہيں “
” سبائياں دے چوتھے گروہ دے لوک محمد بن علی ( محمد حنفيہ ) د‏‏ی امامت دے معتقد ہيں تے کہندے ہيں : اوہ رضوی نامی پہاڑ ميں اک غار ميں زندگی گذار رہے ہيں اک اژدها تے اک شير انہاں د‏‏ی حفاظت کررہیا اے ، اوہ اوہی “ صاحب الزمان” نيں جو اک دن ظہور کرےں گے تے دجال نو‏‏ں قتل موت دے گھاٹ اتاراں گے ! تے لوکاں نو‏‏ں ضلالت تے گمراہی تو‏ں ہدایت د‏‏ی طرف لے جآئیاں گے تے روئے زمين نو‏‏ں مفاسد تو‏ں پاک کرن گے“
ابو الحسن ملطی اپنی گل دے اس حصہ دے اختتام اُتے کہندا اے:
” سبائياں دے ایہ چاراں گروہ “بداء ” دے معتقد ہيں ! تے کہندے ہيں : خدا کيلئے کماں ميں بداء حاصل ہُندا اے ایہ گروہ توحيد تے خدا شناسی دے بارے ميں تے وی باطل بيانات تے عقائد رکھدے ہيں کہ ميں اپنے آپ نو‏‏ں ایہ اجازت نہيں دے سکدا ہاں کہ خدا دے بارے ميں انہاں دے انہاں ناشائستہ عقائد نو‏‏ں اس کتاب ميں وضاحت کراں تے نہ ایہ طاقت رکھدا ہاں کہ خدا دے بارے ميں ا یسی گلاں نو‏‏ں بولی اُتے لاواں مختصر ایہ کہ ایہ سب گروہ تے پارٹياں کفر دے فرقے ہيں “
ا بو الحسن ملطی ايس‏ے کتاب دے باب “ ذکر الروافض و اجناسهم و مذاهبہم ” ميں سبائياں دے بارے ميں دوبارہ بحث و گفتگو کردا اے تے اس دفعہ “ ابو عاصم ” تو‏ں ایويں نقل کردا اے کہ:
١۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ بنيادی طور اُتے سفيد ، صاف تے روشن بادل رعد و برق ایجاد نہيں کردے ہيں بلکہ ایہ سياہ بادل اے جو رعد و برق پيدا کردا اے
” عقيدہ دے لحاظ تو‏ں رافضی پندرہ گروہاں ميں تقسيم ہُندے ہيں تے ایہ پندرہ گروہ خداکی طرف تو‏ں اختلاف تے پراگندگی دے عذاب ميں مبتلا ہوئے ک‏ے تے ہور بوہت سارے گروہاں تے پارٹياں ميں تقسيم ہوگئے ہيں :
اول) انہاں ميں تو‏ں اک گروہ خدا دے مقابلے ميں علی ابن ابيطالب د‏‏ی الوہيت تے خدا ئی دے قائل اے ”۔ ایتھ‏ے تک کہندا اے “ انہاں ہی ميں تو‏ں عبد الله بن سبا سی جو یمن دے شہر صنعا دا رہنے والا سی تے علی عليہ السلام نے اسنو‏ں ساباط جلا وطن کيا“
دوم ) انہاں ميں تو‏ں دوسرا گروہ جسنو‏ں “ سبيئہ ” کہندے ہيں انہاں دا کہنا اے کہ : علی عليہ السلام نبوت ميں پيغمبر دے شریک و سہيم نيں ، پيغمبر اپنی زندگی ميں مقدم سن تے جدو‏ں اوہ دنيا تو‏ں رحلت کر گئے تاں علی انہاں د‏‏ی نبوت دے وارث بن گئے تے انہاں اُتے وحی نازل ہُندی سی جبرئيل انہاں کيلئے پيغام لے ک‏ے آندے سن ۔ اس دے بعد کہندا اے : ایہ دشمن خدا ہيں تے جھوٹھ بولدے ہيں ، کيونکہ محمد صلی الله عليہ و آلہ وسلم خاتم الانبياء سن تے انہاں دے بعد نبوت رسالت وجود نہيں رکھدی اے ۔
سوم ) انہاں دے اک دوسرے گروہ نو‏‏ں “منصوریہ ” کہندے ہيں اوہ اس گل دے معتقد ہيں کہ علی نہيں مرے ہيں بلکہ بادلاں ميں زندگی گذار رہے ہيں “
اس طرح رافضياں دے پندرہ گروہاں نو‏‏ں اپنے خيال و زعم ميں معين کرکے انہاں دے عقائد د‏‏ی وضاحت کردا اے ۔
ابن سبا ، ابن سودا تے سبائياں دے بارے ميں عبدا لقاهر بغدادی دا بيان
و هذه الطائفة تزعم انہاں المهدی المنتظر هو علیّ
” گروہ سبيئہ ايس‏ے عبدا لله بن سبا دے پيرو ہيں کہ جنہاں نے علی ابن ابيطالب عليہ دے بارے ميں غلو کيا اے تے اعتقاد رکھدے ہيں کہ اوہ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم اے ۔ اس دے بعد اس د‏ی الوہيت و خدائی دے معتقد ہوئے تے کوفہ دے بعض لوکاں نو‏‏ں اپنے عقيدہ د‏‏ی طرف دعوت دتی ۔ جدو‏ں اس گروہ د‏‏ی خبر علی عليہ السلام نو‏‏ں پہنچی ، تاں انہاں دے حکم تو‏ں انہاں ميں تو‏ں بعض لوکاں نو‏‏ں دو گڑهاں ميں ڈال کر جلادتا گيا ، حتی بعض شاعر نے اس رودادکے بارے ميں درج ذیل اشعار وی کہ‏ے ہيں :
لترم بی الحوادث حيت شاءَ ت
”حوادث تے واقعات ہميں جتھے وی چاہيں ڈال داں صرف انہاں دو گڑهاں ميں نہ ڈاليں “
چونکہ علی عليہ السلام اس گروہ دے باقی افراد نو‏‏ں جلانے دے سلسلے ميں اپنے مننے والےآں د‏‏ی مخالفت تے بغاوت تو‏ں ڈر گئے ، اس لئی ابن سبا نو‏‏ں مدائن دے ساباط ميں جلا وطن کيا ۔ جدو‏ں علی عليہ السلام مارے گئے تاں ابن سبا نے ایويں اپنے عقيدہ دا اظہار کيا :
جو ماریا گيا اے اوہ علی عليہ السلام نہيں بلکہ شيطان سی جو علی دے روپ ميں ظاہر ہويا سی تے خود نو‏‏ں لوکاں دے سامنے مقتول جيسا ظاہر کيا ، اس لئی کہ علی عليہ السلام حضرت عيسی د‏‏ی طرح آسمان د‏‏ی طرف بلا لئے گئے ہيں ۔
اس دے بعد عبد القاہر کہندا اے:
اس گرو دا عقيدہ ، جس طرح یہود و نصاریٰ قتل حضرت عيسیٰ دے موضوع دے بارے ميں اک جھوٹااور خلاف واقع دعوی کردے ہيں ، ناصبی تے خوارج نے وی علی عليہ السلام دے قتل دے موضوع اُتے اک جھوٹھے تے بے بنياد دعوی دا اظہار کيا اے ۔ جس طرح یہود و نصاریٰ نے اک مصلوب شخص نو‏‏ں دیکھیا تے اسنو‏ں غلطی تو‏ں عيسیٰ تصورکرگئے ايس‏ے طرح علی دے طرفداراں نے وی اک مقتول نو‏‏ں علی د‏‏ی صورت ميں دیکھیا تے خيال کيا کہ اوہ خود علی ابن ابيطالب عليہ السلام ہيں ، جدو‏ں کہ علی آسمان اُتے بلا لئے گئے ہيں تے مستقب‏‏ل ميں فیر تو‏ں زمين اُتے اتراں گے تے اپنے دشمناں تو‏ں انتقام ليں گے“
عبدا لقاہر کہندا اے:
” گروہ سبئيہ ميں تو‏ں بعض لوک خيال کردے ہيں کہ علی بادلاں ميں ہيں ۔رعد د‏‏ی آواز اوہی علی د‏‏ی آواز اے ۔ آسمانی بجلی دا کڑکنا انہاں دا نورانی تازیانہ اے جدو‏ں کدی وی ایہ لوک رعد د‏‏ی آواز سندے ہيں توکہندے ہيں : عليک السلام یا امير المؤمنين!
عامر بن شراحيل شعبی(۱) تو‏ں نقل کيا گيا اے کہ ابن سبا تو‏ں کہیا گيا:
علی عليہ السلام مارے گئے ، اس نے جواب ميں کہیا :
١۔ عامر بن شراحيل د‏‏ی کنيت ابو عمر سی و اوہ قبيلہ ہمدان نال تعلق رکھدا اے تے شعبی دے ناں تو‏ں معروف اے ( تے حميری و کوفی ) اوہ عمر د‏‏ی خلافت دے دوسرے حصہ دے وسط ميں پيدا ہويا اے تے دوسری صدی ہجری دے اوائل ميں فوت ہوئے چکيا اے اس نے بعض اصحاب رسول صلی الله عليہ و آلہ وسلم ، جيسے امير المؤمنين عليہ السلام تو‏ں احادیث نقل کيتی ہيں ، جدو‏ں کہ علمائے رجال واضح طورپر کہندے ہيں کہ اس نے جنہاں اصحاب تو‏ں احادیث ( ٦۵ ۔ ٦٩ / نقل کيتی ہيں ، انهيں بچپن ميں دیکھیا اے تے انہاں تو‏ں کوئی حدیث ہی نہيں سنی اے ( رہتل الرہتل ۵علمائے رجال د‏‏ی ایہ گل شعبی دے احادیث دے ضعيف ہونے د‏‏ی اک محکم تے واضح دليل اے خاص طور اُتے شعبی دے احادیث دے ضعيف ہونے دے بارے ميں دوسرے قرائن ایہ ہيں کہ اوہ ١٠٩ هء ميں فوت ہويا اے تے بغدادی ۴٢٩ هء ميں فوت ہويا اے اس طرح انہاں دو افراد دے درميان آپس ميں تيں سو سال دا فاصلہ اے زمانے دے اِنّے فاصلہ دے باوجود بغدادی کس طرح شعبی تو‏ں روایت نقل کردا اے جے اس د‏ی نقل بالواسطہ سی تاں ایہ واسطے کون ہيں ؟ کياں انہاں دا ناں نہيں ليا گيا اے
اگر انہاں دے مغز نو‏‏ں اک تھيلی ميں ساڈے لئے لاؤ گے فیر وی اسيں تواڈی گل کيتی تصدیق نہيں کرن گے کيونکہ اوہ نہيں مراں گے ایتھ‏ے تک آسمان تو‏ں اتر کر پوی روئے زمين اُتے سلطنت کرن گے“
عبدا لقاہر کہندا اے :”یہ گروہ تصور کردا اے کہ “مهدی منتظر ” اوہی علی ابن ابيطالب ہيں کوئی دوسرا شخص نہيں اے اسحاق بن سوید عدوی(۱) نے اس گروہ دے عقائد دے بارے ميں درج ذیل اشعار کہ‏ے ہيں :
ميں گروہ خواج تو‏ں بيزاری چاہندا ہاں تے انہاں ميں تو‏ں نہيں ہاں ، نہ گروہ غزال تو‏ں ہاں تے نہ ابن باب دے طرفداراں ميں تاں، تے نہ ہی اس گروہ نال تعلق رکھدا ہاں کہ جدو‏ں اوہ علی نو‏‏ں یاد کردے ہيں تاں سلام دا جواب بادل نو‏‏ں دیندے ہيں ليکن ميں دل و جان تو‏ں برحق پيغمبر تے ابوبکر نو‏‏ں دوست رکھدا ہاں تے جاندا ہاں کہ ایہی راستہ درست تے حق ا‏‏ے۔
اس الفت و دوستی کيتی بنا اُتے قيامت دے دن بہترین اجر و ثواب د‏‏ی اميد رکھدا ہاں(۲) ۔
من الغزال منهم و ابن باب
ومن قوم اذا ذکروا عليا
یردون السلام علی السحاب
و لکنی احب بکل قلبی
واعلم انہاں ذاک من الصواب
رسول الله و الصدیق حقا
به ارجو غداً حسن الثواب
عبدا لله بن سودا نے سبئيہ گروہ د‏‏ی انہاں دے عقيدہ ميں مدد کيت‏ی اے تے انہاں دا اسيں خيال رہیا۔ اوہ بنيادی طور اُتے حير ہ دے یہودیاں ميں تو‏ں سی ليکن کوفہ دے لوکاں ميں مقام و ریاست حاصل کرنے کيلئے ظاہراً اسلام لیایا سی تے کہندا سی : ميں نے توریت ميں پڑها اے کہ ہر پيغمبر دا اک خليفہ تے وصی اے تے محمد صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے وصی علی عليہ السلام ہيں “
١۔ اسحاق بن سوید عدوی تميمی بصری د‏‏ی موت ١٣١ ئه ميں طاعون د‏‏ی بيماری د‏‏ی وجہ نال ہوئی اے ۔وہ حضرت علی عليہ السلام د‏‏ی مذمت کردا سی تے کہندا سی کہ ميں انہاں تو‏ں الفت نہيں رکھدا ہاں ۔
بغدادی کہندا اے:
جب علی عليہ السلام دے شيعاں نے ابن سودا د‏‏ی ایہ گل سنی تاں انہاں نے علی تو‏ں کہیا کہ اوہ آپ دے دوستداراں تے محبت کرنے والےآں ميں اے لہذا علی دے پاس ابن سوداد دا مقام بڑه گيا تے اوہ ہميشہ اسنو‏ں اپنے منبر دے نيچے تے صدر مجلس ميں جگہ دیندے سن،
ليکن جدو‏ں علی نے بعد ميں اس دے غلو آميز مطالب سنے تاں اس دے قتل دا فيصلہ کيا ،
ليکن ابن عباس نے علی دے اس فيصلہ تو‏ں اختلاف کيا تے انهيں آگاہ کيا کہ کيا شام دے لوکاں نال جنگ کرنا چاہندے ہيں آپ نو‏‏ں اس نازک موقع اُتے لوکاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ضرورت اے تے ہور سپاہ و افراددر کار ہيں جے ایداں دے سخت موقع اُتے ابن سودا نو‏‏ں قتل کر ڈاليں گے ، تاں آپ دے اصحاب و طرفدار مخالفت کرن گے تے آپ انہاں د‏‏ی حمایت تو‏ں محروم ہوجائيں گے علی نے ا بن عباس د‏ی ایہ تجویز قبول کيتی تے اپنے دوستداراں د‏‏ی مخالفت دے ڈر تو‏ں ابن سوداء دے قتل تو‏ں صرف نظر کيا،اور اسنو‏ں مدائن ميں جلا وطن کر دتا ليکن علی دے قتل کيتے جانے دے بعد بعض لوک ابن سودا د‏‏یاں گلاں دے فریب ميں آگئے کيونکہ اوہ لوکاں نو‏‏ں اس قسم دے مطالب تو‏ں منحرف کرتااور کہندا سی خداکی قسم مسجد کوفہ دے وسط ميں علی کيلئے دو چشمے جاری ہون گے انہاں ميں تو‏ں اک تو‏ں شہد تے دوسرے تو‏ں تيل جاری ہوئے گا تے شيعيان علی اس تو‏ں استفادہ کرن گے اس دے بعد بغدادی کہندا اے:
”اہل سنت دے دانشور تے محققين معتقد ہيں کہ اگرچہ ابن سودا ظاہراً اسلام قبول کرچکيا سی ليکن علی عليہ السلام تے انہاں د‏‏ی اولاد دے بارے ميں ا پنی تاویل و تفسيراں تو‏ں مسلماناں دے عقيدہ نو‏‏ں فاش کرکے انہاں ميں ا ختلاف پيدا کردا سی تے چاہندا سی کہ مسلما‏ن علی عليہ السلام دے بارے ميں ايس‏ے اعتقاد دے قائل ہوجائيں جس دے عيسائی حضرت عيسیٰ دے بارے ميں قائل سن (۱)
اس دے بعد بغدادی کہندا اے:
١۔ ایہ مطالب سيف د‏‏ی عبد الله بن سبا دے بارے ميں روایت دا مفہوم اے کہ بغدادی نے انهيں مشوش تے درہم برہم صورت ميں نقل کيا اے تے خيال کيا اے کہ ابن سودا علاوہ بر ابن سبا کوئی دوسرا شخص اے تے ایہ دو شخص جدا ہيں تے ابن سودا حيرہ دے یہودیاں ميں تو‏ں سی جدو‏ں کہ سيف نے ابن سبا نو‏‏ں یمن دے صنعا علاقہ دا دکھایا اے تے اسنو‏ں ابن سوداء دے طور اُتے نشاندہی د‏‏ی اے ۔کتاب مختصر الفرق دے ناشر فليب حتی عيسائی نے بغدادی د‏‏ی اس گل دا مذاق اڑادتا اے تے اسنو‏ں اس دے فاسد مقصد دے نزدیک دیکھدا اے اس کتاب دے حاشيہ ميں لکھدا اے : ایہ روداد اس گل اُتے دلالت کردی اے کہ گوناگون اسلامی فرقے وجود ميں لیانے ميں یہودی مؤثر سن اس دے بعد کہندا اے :بغدادی د‏‏ی سبئيہ دے بارے ميں کيتی گئی بحث مکمل ترین و دقيق ترین بحث اے جو اس بارے ميں عربی کتاباں ميں آئی اے ۔
مرموز ابن سودا نے مسلماناں ميں بغاوت ، اختلاف وفساد تے انہاں دے عقائد و افکار ميں انحراف پيدا کرنے کيلئے مختلف اسلامی ملکاں دا سفر کيا جدو‏ں اس نے ہور گروہاں د‏‏ی نسبت رافضياں نو‏‏ں کفر و گمراہی تے نفسانی خواہشات د‏‏ی پيروی کرنے ميں زیادہ مائل پایا تاں انهيں عقيدہ سبئيہ د‏‏ی تعليم و تربيت دتی اس طریقے تو‏ں اس عقيدہ د‏‏ی ترویج د‏‏ی تے اسنو‏ں مسلماناں ميں پھيلایا“
مختار دے حالات اُتے روشنی ڈالدے ہوئے بغدادی کہندا اے :” سبيئہ جو غالياں تے رافضياں دا اک گروہ اے اس نے مختار نو‏‏ں فریب دتا تے انہاں تو‏ں کہیا تسيں زمانے د‏‏ی حجت ہوئے ،اس فریبکارانہ گل تو‏ں اسنو‏ں مجبور کيا تو‏ں کہ نبوت دا دعوی کرےں ا نهاں نے وی اپنے خاص اصحاب دے درميان خود نو‏‏ں پيغمبر متعارف کيا“بغدادی لفظ “ ناووسيہ ” د‏‏ی تشریح ميں کہندا اے:
” تے سبيئہ دا اک گروہ “ ناووسيہ ” تو‏ں ملحق ہويا اوہ سب ایہ اعتقاد رکھدے سن کہ جعفر (ان دا مقصود امام صادق عليہ السلام ہيں ) جميع دینی علوم و فنون اعم از شرعيات و عقليات دے عالم ہيں “
ی ہ سن بغدادی دے گروہ “ سبيئہ ” دے بارے ميں ا پنی کتاب ‘ ‘ الفرق ” ميں درج کيتے گئے تار پود اس گروہ دے عقائد و افکار دے بارے ميں دیکھے گئے اس دے خواب تے اس کيلئے جعل کيتے گئے اس دے عقائد اس دے بعد اس خيالی تے جعلی گروہ د‏‏ی گردن اُتے ایہ باطل تے بے بنياد عقائد و افکار ڈالنے کيلئے اس نے داد سخن دتا اے تے انہاں خرافات اُتے مشتمل عقائد نو‏‏ں مسترد کرنے کيلئے اک افسانہ پيش کرکے اس د‏ی مفصل تشریح د‏‏ی اے ۔
حقيقت ميں اس سلسلہ ميں بغدادی د‏‏ی حالت اس شخص د‏‏ی سی اے جو تاریکی ميں اک سایہ دا تخيل اپنے ذہن ميں ا یجاد کرنےکے بعد تلوار کھينچ کر اس دے ٹکڑے ٹکڑے کرنا چاہندا اے ۔
عبد القاہر بغدادی دے بعد ، ابو المظفر اسفرائينی ( وفات ۴ ٧١ ئه) آیا تے جو کچھ بغدادی نے گروہ سبيئہ دے بارے ميں نقل کيا سی ، اس نے اسنو‏ں خلاصہ دے طور اُتے اپنی کتاب “ التبصير ” ميں نقل کيا اے ۔
فیر بغدادی دے ايس‏ے بيان نو‏‏ں سيد شریف جرجانی(وفات ٨١ ٦ هء)نے اپنی کتاب “التعریفات” ميں خلاصہ دے طور اُتے نقل کيا اے ۔فرید وجدی ( وفات ١٣٧٣ ئه ) نے وی اپنے “ دائرة المعارف” ميں لغت “ عبدا لله بن سبا”کے سلسلے ميں بغدادی د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں من و عن اورانهيں لفظاں ميں کسی قسم د‏‏ی کمی بيشی دے بغير نقل کيا اے ۔
ا بن حزم (وفات ۴۵۴ ئه) اپنی کتاب “ الفصل فی الملل و الاهواء و النحل” ميں کہندا اے :” غالياں دا پہلا فرقہ جو غير خد اکی الوہيت تے خدائی دا قائل ہويا اے عبدا لله ابن سبا حميری (خدا د‏‏ی لعنت اس اُتے ہو--)کے مننے والے ہيں اس گروہ دے افراد علی ابن ابيطالب دے پاس آئے تے آپ د‏‏ی خدمت ميں عرض کيا: تسيں اوہی ہوئے ۔
ا نهاں نے پُچھیا : “ اوہی ”سے تواڈا مقصود کون اے ؟ انہاں نے کہیا: تسيں خدا ہو-” ایہ گل علی کيلئے سخت گراں گزری تے حکم دتا کہ اگ روشن کيت‏ی جائے تے انہاں سب نو‏‏ں اس ميں جلادتا جائے اس گروہ دے افراد جدو‏ں اگ ميں ڈال دتے جاندے سن تاں اوہ علی دے بارے ميں کہندے سن ، ہن ساڈے لئے مسلم ہوگيا کہ اوہ اوہی خدا اے کيونکہ خدا دے علاوہ کوئی لوکاں نو‏‏ں اگ تو‏ں معذب نہيں کردا اے ايس‏ے وقت علی ابن ابيطالب نے ایہ اشعار پڑهے:
لما رایت الامر امراً منکراً
اججت ناری ودعوت قنبراً
”جب ميں لوکاں ميں کسی برے کم نو‏‏ں دیکھدا ہاں تاں اک اگ روشن کردا ہاں تے قنبر نو‏‏ں اپنی مدد کيلئے بلاندا ہاں “
ابن حزم فرقہ کيسانيہ دے عقائد دے بارے ميں کہندا اے :”بعض اماميہ رافضی جو “ممطورہ ” دے ناں تو‏ں معروف ہيں موسی بن جعفر دے بارے ميں ایہ عقيدہ رکھدے ہيں کہ اوہ نہيں مرے بلکہ زندہ ہيں تے اوہ نہيں مراں گے ایتھ‏ے تک کہ ظلم و ناانصافی تو‏ں اُتے دنيا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر دین گے۔اس دے بعد کہندا اے:
”گروہ ” ناووسيہ دے بعض افراد امام موسیٰ کاظم دے والد یعنی “جعفر ابن محمد ” دے بارے ميں ایہی عقيدہ رکھدے ہيں تے انہاں ميں تو‏ں بعض دوسرے افراد امام موسیٰ کاظم عليہ السلام دے بھائی اسماعيل بن جعفر دے بارے ميں ايس‏ے عقيدہ دے قائل ہيں “
اس دے بعد کہندا اے:
جب علی دے قتل ہونے د‏‏ی خبر عبد الله بن سبا نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے کہیا: جے انہاں دے سر دے مغز نو‏‏ں وی ميرے سامنے لاؤ گے فیر وی انہاں د‏‏ی موت دے بارے ميں یقين نہيں کراں گ ابو سعيد نشوان حميری ( وفات ۵ ٧ ۴ ئه ) اپنی کتاب “ الحور العين ” ميں کہندا اے :” سبيئہ اوہی عبدا لله بن سبا تے اس دے عقائد دے پيرو ہيں “
اس دے بعد انہاں دے عقائد نو‏‏ں بيان کرنے دے ضمن ميں ا مير المؤمنين د‏‏ی موت تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی روداد نو‏‏ں بيان کردے ہوئے کہندا اے:
ابن سبا تے سبئيہ دے بارے ميں شہرستانی تے اس دے مننے والےآں دا بيان
و اما السبئية فهم یزعمون انہاں علياً لم یمت و انه فی السحاب
سبائی معتقد ہيں کہ علی نہيں مرے ہيں تے اوہ بادلاں ميں ہيں صاحب البدء و التریخ شہرستانی ( وفات ۵۴ ٨ هء) اپنی “ ملل و نحل ” ميں ابن سبا تے سبائياں دے بارے ميں محدثين تے مؤرخين دے بيانات نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے درج کرنے دے بعد ایويں کہندا اے :
ایتھ‏ے تک کہندا اے:
”ابن سبا ایہی عقيدہ خود علی د‏‏ی زندگی ميں وی رکھدا سی ، ليکن اس نے اس وقت اظہار کيا جدو‏ں علی نو‏‏ں قتل کر دتا گيا، اس وقت بعض افراد وی اس دے گرد جمع ہوک‏ے اس دے اسيں عقيدہ ہوئے گئے، ایہ اوہ پہلا گروہ اے جو علی تے انہاں د‏‏ی اولاد ميں امامت دے محدود و منحصر ہونے دا قائل اے تے غيبت تے رجعت دا معتقد ہويا اے اس دے علاوہ اس گل دا وی معتقد ہويا کہ خداوند عالم دا اک حصہ تناسخ دے ذریعہ علی دے بعد والے ائمہ ميں حلول کرچکيا اے اصحاب تے یاران پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم بخوبی جاندے سن اس لئی اوہ ابن سبا دے عقيدہ دے مخالف سن ، ليکن اوہ علی عليہ السلام دے بارے ميں اس مطلب نو‏‏ں اس لئی کہندے سن کہ جدو‏ں علی عليہ السلام نے خانہ خدا د‏‏ی بے حرمتی کرنے دے جرم ميں حرم ميں اک شخص د‏‏ی اکھ کڈی سی ایہ واقعہ جدو‏ں خليفہ دوم عمر دے پاس نقل کيا گيا تاں عمر نے جواب ميں ایہ جملہ کہیا: “ ميں اس خدا دے ہتھ دے بارے ميں کيا کہہ سکدا ہاں جس نے حرم خدا ميں کسی نو‏‏ں اندها کيا ہو؟
دیکھیا آپ نے کہ عمر نے اپنے اس کلام ميں خدا دے اک حصہ دے علی عليہ السلام دے پيکر ميں حلول کرنے دا اعتراف کيا اے تے انہاں دے بارے ميں خداکا ناں ليا اے (۱)
یہ سی انہاں افرا د دے نظریات و بيانات دا خلاصہ جنہاں نے “ ملل و نحل ” دے بارے ميں کتابيں لکھی ہيں دوسری کتاباں دے مؤلفين وی انہاں دے طریقہ دا رپر چل ک‏ے بيہودہ تے بے بنياد مطالب نو‏‏ں گڑه کر اس باطل امور ميں انہاں دے قدم بقدم رہے ہيں ، مثلاً البدء و التریخ دا مؤلف کہندا اے:
ليکن “ سبئيہ ” جسنو‏ں کبھی‘ ‘ طيارہ ” وی کہندے ہيں خيال کردے ہيں کہ ہرگز موت انہاں د‏‏ی طرف آنے والی نہيں اے تے اوہ نہيں مراں گے حقيقت ميں انہاں د‏‏ی موت اندهيری رات دے آخری حصہ ميں پرواز کرنا اے اس دے علاوہ ایہ لوک معتقد ہيں کہ علی ابن ابيطالب نہيں مرے ہيں بلکہ بادلاں ميں موجود ہيں لہذا جدو‏ں رعد د‏‏ی آواز سندے ہيں تاں کہندے ہيں علی غضبناک ہوئے گئے ہيں ”۔
اس دے علاوہ کہندا اے:
” گروہ طيارہ دے بعض افراد معتقد ہيں کہ روح القدس جس طرح عيسیٰ ميں موجود سی ايس‏ے طرح پيغمبر اسلام ميں وی موجود سی تے انہاں دے بعدعلی ابن ابيطالب عليہ السلام ميں منتقل ہوگياعلیٰ تو‏ں انہاں دے فرزند حسن تے اس دے بعد اَگڑ پِچھڑ باقی اماماں ميں منتقل ہُندا رہیا سبيئہ دے مختلف گروہ ارواح دے تناسخ تے رجعت دے قائل ہيں تے سبيئہ دے اک گروہ دے افراد اعتقاد رکھدے ہيں کہ ائمہ عليہم السلام خدا تو‏ں منشعب شدہ نور ہيں تے اوہ خدا دے اجزاء ميں تو‏ں اک جزو ہيں اس عقيدہ دے رکھنے والےآں نو‏‏ں “حلاجيہ ”(۲) کہندے ہيں ابو طالب صوفی وی ایہی اعتقاد رکھدا سی تے اس نے انهيں باطل عقائد دے مطابق درج ذیل اشعار کہ‏ے ہيں :
قریب اے کہ اوہ وگا جے کوئی ربوبيت نہ ہُندی تاں اوہ وی نہ ہُندا کيا نيک آنکھيں غيبت کيلئے فکرمند ہيں (چشم براہ ہيں )یہ آنکھيں پلک و مژگان والی آنکھيں جيسی نہيں ہيں ۔
خدا تو‏ں متصل آنکھيں نور قدسی رکھدی ہيں ، جو خدا چاہے گا اوہی ہوئے گا نہ ہی خيال د‏‏ی گنجائش اے تے نہ چالاکی دا کوئی محل۔
وہ سایاں دے مانند ہيں جس دن مبعوث ہون گے ليکن نہ سورج دے سایہ دے مانند تے نہ گھر دے سایہ دے مانند ____________________
١۔ اس نقل کيتی بنا اُتے عمراولين شخص اے جس نے علی دے بارے ميں غلو کيا اے تے اس عقيدہ د‏‏ی بنياد پائی اے ايس‏ے طرح اوہ پہلے شخص سن جس نے عقيدہ رجعت نو‏‏ں اس وقت اظہار کيا جدو‏ں رسول خدا نے رحلت فرمائی سی جدو‏ں اس نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم پيغمبر نہيں مرے ہيں تے واپس لوٹيں گے ايس‏ے کتاب د‏‏ی جلد اول حصہ سقيفہ ملاحظہ ہوئے ليکن حقيقت ایہ اے کہ شہرستانی وی اپنی نقليات ميں تمام علمائے ادیان تے ملل و نحل دے مولفين دے مانند بعض مطالب نو‏‏ں لوکاں تو‏ں سندا اے اورانهيں بنيادی مطالب تے سو فيصد واقعی صورت ميں اپنی کتاب ميں درج کردا اے بغير اس دے کہ اپنی نقليات د‏‏ی سند دے بارے ميں کسی قسم د‏‏ی تحقيق و بحث کرے اسيں انہاں مطالب دے بارے ميں اگلے صفحات ميں بيشتر وضاحت پيش کرن گے ۔
۲۔ حلاجيہ حسين بن منصور حلاج تو‏ں منسوب ہيں حسين بن حلاج اک جادو گر تے شعبدہ باز سی شہراں ميں پھردا سی ہرشہر ميں اک قسم دے عمل تے مسلک نو‏‏ں رائج کردا تھاا ور خود نو‏‏ں اس دا طرفدار دسدا سی ۔مثلاً معتزلياں ميں معتزلی ، شيعاں ميں شيعہ تے اہل سنت ميں خود نو‏‏ں سنی دسدا سی ۔
کادوا یکونون لو لا ربوبية لم تکن فيالها اعينا بالغيب ناظرةليست کاعين ذات الماق و الجفن انوار قدس لها بالله متصل کما شاء بلا وهم و لا فظن وهم الاظلة والاشباح انہاں بعثوالا ظل کالظل من فيئی و لا سکن
ا بن عساکر ( وفات ۵ ٧١ هء ) نے اپنی تریخ ميں عبدا لله بن سبا دے حالات د‏‏ی تشریح ميں سيف د‏‏ی نقل کيتی گئی روایت (اور انہاں روایتاں دے علاوہ کہ جنہاں دے بعض مضامين اساں اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد(۱) تے بعض نو‏‏ں گزشتہ صفحات ميں درج کيا اے )ہور چه روایتں حسب ذیل نقل کيتی ہيں :
١۔ ابو طفيل تو‏ں نقل ہويا اے:
’ ميں نے مسيب بن نجبہ نو‏‏ں دیکھیا کہ ابن سودا دے لباسنو‏ں پھڑ کر اسنو‏ں گھسيٹتے ہوئے علی ابن ابيطالب دے پاس --- جدو‏ں اوہ منبر اُتے سن ---لے آیا ،علی نے پُچھیا : کيا گل اے ؟ مسيب نے کہیا: ایہ شخص ابن سودا خدا او رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت لگاندا اے “
٢۔ اک دوسری روایت ميں آیاہے کہ علی انہاں ابيطالب عليہ السلام نے فرمایا:
مینو‏ں اس خبيت سياہ چہرہ تو‏ں کيا کم اے ؟ آپ د‏‏ی مراد ابن سبا سی جو ابوبکر تے عمر دے بارے ميں برا بھلا کہندا سی۔
٣۔ تے اک روایت ميں آیا اے:
مسيب نے کہیا: ميں نے علی ابن ابيطالب نو‏‏ں منبر اُتے دیکھیا کہ ابن سودا دے بارے ميں فرما رہے ہيں :
١۔ ج / ١ فصل پيدائش افسانہ عبدا لله بن سبا
”کون اے جو اس سياہ فام (جو خدا تے رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دیندا اے )خدا اسنو‏ں میرے تو‏ں دور کرے۔ جے مینو‏ں ایہ ڈرنہ ہُندا کہ بعض لوک اس د‏ی خوانخواہی ميں شورش برپا کرن گے جس طرح نہروان دے لوکاں د‏‏ی خونخواہی ميں بغاوت کيتی گئی سی تاں ميں اس دے ٹکڑے ٹکڑے کرکے رکھ دیتا“
۴ ۔ اک دوسری روایت ميں مسيب کہندا اے:
ميں نے علی ابن ابيطالب تو‏ں سنیا کہ “ عبد الله بن سبا” د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہہ رہے سن افسوس ہوئے تسيں پر! خداکی قسم پيغمبر خدا نے میرے تو‏ں کوئی ایسا مطلب نہيں بيان کيا اے جو ميں نے لوکاں تو‏ں مخفی رکھیا ہو“
۵ ۔ اک دوسری روایت ميں مسيب کہندا اے:
” علی ابن ابيطالب نو‏‏ں خبر ملی کہ ابن سودا ابوبکراور عمر د‏‏ی بدگوئی کردا اے ۔ علی عليہ السلام نے اسنو‏ں اپنے پاس بلايا تے تلوار طلب کيت‏‏ی تو‏ں کہ اسنو‏ں قتل کر ڈالےں ۔ یا ایہ کہ جدو‏ں ایہ خبر انهيں پہنچی انهاں نے فيصلہ کيا کہ اسنو‏ں قتل کر ڈالےں ۔ ليکن اس دے بارے ميں کچھ
گفتگو ہوئی تے ایہ گفتگو حضرت نو‏‏ں اس فيصلہ تو‏ں منصرف ہونے دا سبب بنی ،ليکن فرمایا کہ جس شہر ميں ، ميں رہندا ہاں اس ميں ابن سبا نو‏‏ں نہيں رہنا چاہیدا اس لئی اسنو‏ں مدائن جلاوطن کر دتا ۔
٦ ۔ ابن عساکر کہندا اے:
”اک روایت ميں ا مام صادق عليہ السلام نے اپنے آباء و اجداد تو‏ں تے انہاں نے جابر تو‏ں نقل کيا اے کہ : جدو‏ں لوکاں نے علی عليہ السلام د‏‏ی بيعت کی، حضرت نے اک تقریر کی، اس وقت عبدا لله بن سبا اٹھا تے حضرت تو‏ں عرض کيتی : تسيں “ دابة الارض” ہوئے ۔ علی عليہ السلام نے فرمایا ؛ خدا تو‏ں ڈرو! ابن سبانے کہیا: تسيں پروردگا ہوئے تے لوکاں نو‏‏ں رزق دینے والے ہو، تسيں ہی نے انہاں لوکاں نو‏‏ں خلق کيا اے تے انهيں رزق دیندے ہوئے ۔ علی (عليہ السلام )نے حکم دتا کہ اسنو‏ں قتل کر دتا جائے ، ليکن رافضياں نے اجتماع کيا تے کہیا؛ یا علی! اسنو‏ں قتل نہ کرن بلکہ اسنو‏ں ساباط مدائن جلاوطن کرداں کيونکہ جے اسنو‏ں مدینہ ميں قتل کر ڈاليں گے تاں اس دے دوست تے پيرو ساڈے خلاف بغاوت کرن گے ایہی سبب بنا کہ علی عليہ السلام اسنو‏ں قتل کرنے تو‏ں منصرف ہوگئے تے اسنو‏ں ساباط جلاوطن کردتا، کہ اوتھ‏ے اُتے “قرامطہ ” تے رافضياں دے چندگروہ زندگی گذار رہے سن، جابر کہندا اے: اس دے بعد گيارہ افراد اُتے مشتمل سبائياں دا اک گروہ اٹھا تے علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت تے خدائی دے بارے ميں ا بن سبا د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں دهرایا، علی عليہ السلام نے انہاں دے جواب ميں فرمایا :