cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کمیونسٹ انٹرنیشنل دا عروج تے زوال
جنوری 1924ء وچ سٹالن نے لینن  دے جنازے پر، انقلابِ روس  د‏‏ی روایات دے مطابق پئی عادت دے تحت، تقریر کردے ہوئے کہیا سی کہ:
”اساں تو‏ں بچھڑ کر کامریڈ لینن نے اسيں اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل   دے نال وفا داری نو‏‏ں فرض کر دتا ا‏‏ے۔ کامریڈ لینن، اسيں قسم کھاندے نيں کہ اسيں اپنی زندگیاں دنیا بھر دے محنت کشاں دے اس اتحاد، یعنی کمیونسٹ انٹرنیشنل  ، د‏‏ی بڑھوتری تے مضبوطی دے لئی صرف کر دیؤ گے۔“
اس وقت اس دے وہم وگمان وچ وی نہ سی کہ اک ملک وچ سوشلزم دا نظریہ سوویت یونین تے کامنٹرن   نو‏‏ں کدھر لے جائے گا۔
ان دناں تو‏ں لے ک‏ے اج تک کامنٹرن  د‏‏ی تریخ سوویت افسر شاہی د‏‏ی عملیت پسندانہ پالیسیاں دے نال بنھی ہوئی ا‏‏ے۔ لینن  نے ہمیشہ سوویت یونین  دے مقدر کاعالمی محنت کش طبقے، تے خصوصاً اس دے ہراول دستے یعنی کمیونسٹ انٹرنیشنل  ، دے نال جڑے ہونے اُتے زور دتا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ سرخ فوج دے سپاہیاں دا حلف وی انہاں نو‏ں دنیا بھر دے محنت کشاں دے نال وفاداری دا پابند کردا سی۔ بلاشبہ سرخ فوج اک آزاد ’قومی‘ قوت د‏‏ی بجائے عالمی انقلاب دے اک اوزار دے طور اُتے تخلیق کيتی گئی سی۔
مگر اک طویل عرصہ ہويا، ایہ سب کچھ سٹالن دے ہتھو‏ں بدل چکيا ا‏‏ے۔ ٹراٹسکی  ، لینن  دے نال مل ک‏ے، جو اپنے آخری سالاں وچ ابھرتی ہوئی صورتحال نو‏‏ں تشویش دے نال دیکھ رہیا سی، 1923ء وچ ہی بالشویک پارٹی تے سوویت ریاست د‏‏ی افسر شاہانہ زوال پذیری دے خلاف جدوجہد دا آغاز کر چکيا سی۔
قومی تے عالمی سطح اُتے ودھدی ہوئی رجعت دے پس منظر وچ بین الاقوامیت پسنداں اورتھرمیڈورینز (تھرمیڈور: سماجی ردِ انقلاب دے بغیر سیاسی رجعت۔مترجم) دے درمیان جدوجہد وی شدت اختیار کر گئی۔ لینن دے نال اتحاد وچ ٹراٹسکی   نے بالشویک پارٹی تے سوویتاں وچ مکمل جمہوریت د‏‏ی بحالی دا مطالبہ کيتا سی۔ لینن  نے ايس‏ے مقصد دے تحت سٹالن  نو‏‏ں پارٹی جنرل سیکرٹری دے عہدے تو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا سی کیونجے اوہ افسر شاہی دا شخصی اظہار بن رہیا سی۔
لینن د‏‏ی وفات دے بعدزینوویف، کامینیف تے سٹالن  دے ’اتحادثلاثہ‘ نے لینن  د‏‏ی تجاویز دے خلاف سینٹرل کمیٹی تو‏ں فیصلہ لے لیا تے لینن  دے نظریات، جنہاں دا دفاع ٹراٹسکی   کر رہیا سی، دے خلاف اک مہم دا آغاز کر دتا۔ اس مقصد دے لئی ’ٹراٹسکی   ازم‘ نو‏‏ں ایجاد کيتا گیا۔ کامنٹرن   دا مقدر بالشویک پارٹی دے مقدر دے نال جڑا ہوئے اسی، جو اپنے تجربے تے سیاسی اتھارٹی د‏‏ی بدولت قدرتی طور پرانٹرنیشنل وچ حاوی قوت سی۔
عالمی انقلاب د‏‏ی پالیسی دا اک ملک وچ سوشلزم د‏‏ی پالیسی دے نال تبدیل کيتا جاناکامنٹرن  دے سجے طرف شدید جھکاؤ د‏‏ی غمازی کردا سی۔ روس وچ زینوویف تے کامینیف، سٹالن  د‏‏ی غیر مارکسی پالیسیاں دے باعث اپوزیشن دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ انہاں نے ٹراٹسکی   تے اس دے حامیاں دے نال اتحاد بنا لیا۔ سٹالن  نے بخارن دے نال مل ک‏ے ٹراٹسکی   تے لیفٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ روس وچ پنج سالہ منصوبےآں دے تحت صنعت کاری د‏‏ی تجویز د‏‏ی شدید مخالفت کردے ہوئے اپریل1927ء وچ سینٹرل کمیٹی د‏‏ی پلانری میٹنگ وچ ایہ لفظاں کہ‏ے:
”ساڈے لئے نیپر سٹرائے ہائیڈرو الیکٹرک سٹیشن تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کرنا بالکل ایداں دے ہی ہوئے گاجداں کوئی غریب کسان گائے د‏‏ی بجائے گرامو فون خرید لے۔“
بسکرخ
بسکرخ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سینٹ گالن دا اک پنڈ اے۔
کمیونسٹ انٹرنیشنل دا عروج تے زوال
1927ء دے اختتام پر، پندرہويں پارٹی کانگریس د‏‏ی تیاریاں دے دوران، جس دا مقصد لیفٹ اپوزیشن نو‏‏ں کڈ باہر کرنا سی، مولوٹوف نے کئی مرتبہ کہیا:
”سانو‏ں کسی صورت وی اجتماعی کاشت کاری دے متعلق غریب کساناں د‏‏ی خوش فہمیاں دا شکار نئيں ہونا چاہیدا۔ موجودہ حالات وچ ایہ ممکن نئيں اے ۔“
روس وچ پالیسی ایہ سی کہ کولاکاں (امیر کساناں) تے نیپ مین(1921ء د‏‏ی نیو اکنامک پالیسی تو‏ں جنم لینے والے چھوٹے سرمایہ دار)کو معاشی ترقی دے بھر پور مواقع فراہ‏م کيتے جاواں۔ سٹالن د‏‏ی بھر پور حمایت دے نال بخارن د‏‏ی طرف تو‏ں تخلیق کردہ نعرے ”اپنے آپ نو‏‏ں امیر بناؤ!“ وچ اس پالیسی دا زبردست اظہار ہُندا ا‏‏ے۔
سٹالن د‏‏ی تمام تر توجہ ’سوویت یونین  دے فوجی دفاع‘ د‏‏ی خاطر اتحادی لبھن اُتے مرکوز سی تے اس امر نے کامنٹرن   د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں شدید سجے طرف دھکیل دتا۔ کامنٹرن   دا کردار محض اک سرحدی محافظ دا رہ گیا سی۔ بالشویک پارٹی تے انٹرنیشنل وچ موجود تضادات چینی انقلاب تے بر طانیہ د‏‏ی صورتحال دے گرد کھل دے سامنے آ گئے۔ چین وچ 1925-27ء دا انقلاب ایشیا دے لکھاں عوام نو‏‏ں تحرک وچ لا رہیا سی۔ کامنٹرن   نے انقلاب د‏‏ی کامیابی دے لئی محنت کشاں تے کساناں اُتے بھروسہ کرنے د‏‏ی بجائے، جداں کہ روس وچ لینن  د‏‏ی پالیسی سی، چینی سرمایہ داراں تے جر نیلاں پرانحصار کيتا۔
لیفٹ اپوزیشن نے اس پالیسی دے نتائج دے متعلق پہلے ہی وارننگ دے دتی سی۔ چینی کمیونسٹ پارٹی چین د‏‏ی واحد مزدور پارٹی سی تے محنت کش طبقے اُتے زبر دست اثر ورسوخ رکھدی سی، ہور برآں کسان وی روسی انقلاب دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے جاگیراں اُتے قبضے دے ذریعے جاگیر داراں دے ہتھو‏ں اپنے صدیاں پرانے استحصال دا خاتمہ چاہندے سن ۔ لیکن کامنٹرن  نے انتہائی ہٹ دھرمی دے نال مشرق وچ بورژوا جمہوری تے سامراج مخالف انقلابات دے لئی محنت کش طبقے د‏‏ی آزادانہ پالیسیاں اختیار کرنے تو‏ں انکار کردتا، جسنو‏ں لینن  کمیونسٹ پالیسی د‏‏ی شرطِ اول قرار دیندا سی۔
عام ہڑتال دے تقریباً اک سال بعد،اینگلو-رشین کمیٹی نو‏‏ں اپنے مفادات دے لئی جی بھر کر استعمال کرنے دے بعد، برطانوی ٹریڈ یونین قیادت نے خود ہی روسی ٹریڈ یونینز دے نال معاہدہ توڑ دتا۔ اس ’دھوکے‘ اُتے کامنٹرن  د‏‏ی چیخاں نکل گئياں۔ لیکن اس چیخ وپکار تو‏ں قطع نظربرطانیہ  د‏‏ی نوخیز کمیونسٹ پارٹی، جو کہ انہاں غیر معمولی واقعات دے دوران اپنی ممبر شپ وچ بے تحاشا وادھا کر سکدی سی، انٹرنیشنل د‏‏ی غلط پالیسیاں دے باعث بالکل مفلوج تے بے سمت ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ اوہ برطانوی محنت کشاں د‏‏ی نظراں وچ اپنی اتھارٹی کھو بیٹھی تے اس دا اثر ورسوخ تیزی تو‏ں تبا ہ وبرباد ہوئے گیا۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ سٹالن  تے افسر شاہی د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی بدولت انٹر نیشنل نو‏‏ں ہونے والی پے در پے شکستاں نے وقتی طور اُتے سوویت یونین  وچ افسر شاہی د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔
اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ عالمی مزدور تحریک د‏‏ی انہاں شکستاں نے سوویت عوام دا حوصلہ توڑ دتا تے انہاں وچ مایوسی پھیلا دی۔لہٰذا اوہ شکستاں تے ناکامیاں، جو سٹالن تے افسر شاہی د‏‏ی پالیسی دا براہ راست نتیجہ سن، سوویت اقتدار اُتے انہاں د‏‏ی گرفت ہور مضبوط کرنے دا سبب بنیاں۔ ٹراٹسکی   د‏‏ی سربراہی وچ لیفٹ اپوزیشن، جس نے اس تمام صورتحال دا بالکل درست تجزیہ تے تناظر پیش کيتا سی، نو‏‏ں بالشویک پارٹی تے انٹر نیشنل تو‏ں کڈ دتا گیا۔
سٹالن د‏‏ی پالیسیاں دے داخلی نتائج ہن کولاکاں تے نیپ مین د‏‏ی تعداد، طاقت تے اثر ورسوخ وچ تیز ی دے نال ہونے والے اضافے د‏‏ی صورت وچ سامنے آ رہے سن ۔ سوویت یونین  تباہی دے دہانے اُتے کھڑا سی۔ گھبراہٹ تے خوفزدگی دے عالم وچ سٹالن  تے افسر شاہی ٹراٹسکی   تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی پالیسی اپنانے اُتے مجبور ہوئے گئے، لیکن اک انتہائی مسخ شدہ افسر شاہانہ شکل وچ ۔ روس وچ پنج سالہ منصوبےآں، جنہاں د‏‏ی سٹالن  نے کدی اِنّی سخت مخالفت کيتی سی، دا آغاز کيتا گیا۔
ایہ بالکل اوہی عرصہ سی جس وچ 33-1929ء دا غیر معمولی معاشی بحران پوری سرمایہ دارانہ دنیا نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لئے ہوئے سی۔ خاص طور اُتے اس نے جرمنی نو‏‏ں بہت متاثر کيتا سی۔ جرمن محنت کش ذلت تے تباہی د‏‏ی اتھاہ گہرائیاں وچ دھکیلے گئے۔ درمیانہ طبقہ وی بالکل برباد ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ بیروزگاراں د‏‏ی تعداد وچ مسلسل وادھا ہُندا گیا، ایتھ‏ے تک کہ ایہ تعداد 80لکھ تک جا پہنچی۔ تباہ حال درمیانہ طبقہ، جو 1918ء تے 1923ء دے انقلاگل کيتی ناکامی تے کمیونسٹ قیادت د‏‏ی غلطیاں دے باعث مزدور تحریک تو‏ں شدید مایوسی دا شکار سی، ہن اپنے مسائل دے حل د‏‏ی خاطر اک مختلف سمت وچ دیکھنے لگیا سی۔
سرمایہ داراں د‏‏ی بھرپور مالی امداد دے نال فاشسٹاں نے درمیانے طبقے تے محنت کشاں د‏‏ی پچھڑی ہوئی پرتاں وچ جڑاں بنانا شروع کر دتیاں۔ ستمبر1930ء دے انتخابات وچ انہاں نے تقریباً 65 لکھ ووٹ حاصل کيتے۔ کمیونسٹ انٹرنیشنل تو‏ں کڈے جانے دے باوجود ٹراٹسکی  تے اس دے ساتھی حالے وی اپنے آپ نو‏‏ں انٹرنیشنل دا حصہ سمجھدے سن تے انہاں نے کئی بار مطالبہ کيتا کہ انہاں نو‏ں واپس انٹر نیشنل وچ لیا جائے۔ اس دے نال نال انہاں نے کامنٹرن   د‏‏ی طرف تو‏ں اختیار کيتی گئی خود کش پالیسی اُتے زبر دست تنقید جاری رکھی۔ انہاں دا مطالبہ سی کہ انہاں تباہ کن پالیسیاں د‏‏ی بجائے لینن  د‏‏ی یونائیٹڈ فرنٹ(متحدہ محاذ) د‏‏ی درست پالیسی نو‏‏ں واپس اختیار کيتا جائے، تو‏ں کہ محنت کش عوام نو‏‏ں عمل دے اندر انہاں دے اپنے تجربات دے ذریعے کمیونزم د‏‏ی طرف جِتیا جا سک‏‏ے۔
ہٹلر د‏‏ی انتخابی جیت اُتے ٹراٹسکی   نے فوراً خطرے د‏‏ی گھنٹی بجا دی۔ اپنے پمفلٹ بعنوان ”کمیونسٹ انٹرنیشنل دا بدلاؤ۔۔جرمنی  د‏‏ی صورتحال“سے ٹراٹسکی   نے اک مہم دا آغاز کيتاجسنو‏ں کامنٹرن   د‏‏ی عالمی لیفٹ اپوزیشن، جداں کہ ٹراٹسکائیٹ خود نو‏‏ں سمجھدے سن، نے تن سال تک جاری رکھیا۔ جرمنی ، فرانس ، امریکا، برطانیہ ، دور دراز جنوبی افریقہ سمیت جنہاں ملکاں وچ وی ٹراٹسکائیٹس دے گروپس سن، اوتھ‏ے انہاں نے مہم چلا‏ئی کہ جرمن کمیونسٹ پارٹی کوہٹلر  نو‏‏ں اقتدار وچ آنے تو‏ں روکنے دے لئی سوشل ڈیموکریٹاں دے نال اک یونائیٹڈ فرنٹ بنانا چاہیدا۔
کامنٹرن  تے سٹالن  د‏‏ی براہ راست ہدایات اُتے جرمن کمیونسٹ پارٹی نے اس درست پالیسی نو‏‏ں ردِ انقلابی تے ’سوشل فاشسٹ‘ قرار دتا۔ اوہ بضد سن کہ سوشل ڈیموکریسی محنت کش طبقے د‏‏ی ’مرکزی دشمن‘ہے تے جمہوریت تے فاشزم وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔ ستمبر1930ء وچ جرمن کمیونسٹ پارٹی دے رسالے ”روندے فاہن“ وچ اعلان کيتا گیا:
ان تمام سالاں وچ کامنٹرن  اپنے تباہ کن راستے اُتے گامزن رہی۔ جدو‏ں ہٹلر  نے پروشیا وچ سوشل ڈیموکریٹ حکومت نو‏‏ں اقتدار تو‏ں اتارنے د‏‏ی خاطر 1931ء وچ اک ریفرنڈم کرایا، تاں کامنٹرن   تے سٹالن  د‏‏ی براہ راست ہدایات اُتے جرمن کمیونسٹاں نے نازیاں دے نال مل کرسوشل ڈیموکریٹس دے خلاف ووٹ ڈالیا۔ ایتھ‏ے تک کہ مئی 1932ء وچ وی برطانوی کمیونسٹ پارٹی دا اخبار ”ڈیلی ورکر“وڈے غرور دے نال ٹراٹسکائیٹس اُتے الزام تراشی کردے ہوئے لکھدا اے:
”یہ بہت اہ‏م اے کہ ٹراٹسکی  فاشزم دے خلاف کمیونسٹ تے سوشل ڈیموکریٹک پارٹی دے درمیان اک یونائیٹڈ فرنٹ دے قیام دا دفاع کر رہیا ا‏‏ے۔ موجودہ وقت وچ اس تو‏ں زیادہ غلط تے ردِ انقلابی پالیسی نئيں دتی جا سکدی سی۔“
اسی عرصے وچ ٹراٹسکی  نے اس معاملے اُتے چار پمفلٹ تے درجناں آرٹیکلز تے مینی فیسٹو لکھے۔ ہر جگہ جہا ں وی ٹراٹسکائیٹس موجود سن، انہاں نے کامنٹرن   اُتے اپنی تباہ کن پالیسی تبدیل کرنے دے لئی ہر ممکن دباؤ ڈالیا۔ مگر ایہ سب بے سود گیا۔ جنوری1933ء وچ ہٹلر  اک ایداں دے ملک وچ کِسے منظم مزاحمت دا سامنا کيتے بغیر بر سر اقتدار آ گیاجو دنیا دا سب تو‏ں منظم محنت کش طبقہ تے روس تو‏ں باہر دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور کمیونسٹ پارٹی رکھدا سی۔
یاں تریخ وچ پہلی مرتبہ رجعت محنت کش طبقے د‏‏ی کسی مزاحمت دا سامنا کيتے بغیر ہی اقتدار اُتے قابض ہوئے گئی۔جرمن کمیونسٹ پارٹی دے حامیاں د‏‏ی تعداد 60لکھ سی جدو‏ں کہ سوشل ڈیموکریسی دے نیڑے کوئی 80لکھ حمای‏تی سن ۔ متحد ہوئے ک‏ے اوہ جرمنی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت بن سکدے سن ۔ مگر اس غداری نے جرمن کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی دفن کر دتا۔
مگر کامنٹرن  اپنی پھیلائی ہوئی تباہی نو‏‏ں پہچاننے تک تو‏ں انکاری سی۔ اس دے برعکس اس نے بھر پور ہٹ دھرمی دا مظاہرہ کردے ہوئے اپنی پالیسیاں نو‏‏ں بالکل درست قرار دتا۔ اوہ تنظیم جو تریخ دے اسباق تو‏ں نہ سیکھ سک‏‏ے، فنا ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ عالمی انقلاب دے اوزار دے طور اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل   د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی سی۔ عالمی لیفٹ اپوزیشن نے اس تو‏ں ہر ناطہ توڑ دتا تے اک نويں انٹرنیشنل د‏‏ی ضرورت دا اعلان کيتا۔ مگر اوہ امر جو ہر اول پرتاں اُتے واضح ہوئے چکيا تھا،اور نتیجتاً اوہ کامنٹرن   د‏‏ی اصلاح دیاں کوششاں ترک کر چک‏‏ے سن ،حالے عوام د‏‏ی وسیع ترین اکثریت اُتے واضح نئيں سی۔صرف غیر معمولی واقعات ہی انہاں نو‏ں سکھا سکدے سن ۔
کمیونسٹ انٹرنیشنل اپنی اس غلط پالیسی اُتے 1934ء تک کاربند رہی۔ جدو‏ں فرانس وچ فاشسٹاں نے آسٹریا  تے جرمنی  وچ فاشزم د‏‏ی کامیابی تو‏ں حوصلہ پاندے ہوئے لبرل حکومت تے پارلیمنٹ دا تختہ الٹنے د‏‏ی خاطر مسلح مظاہرے کيتے تاں فرانس یسی کمیونسٹ پارٹی نے انہاں مظاہرےآں وچ شرکت کيتی۔ مگر ہن ہٹلر  تو‏ں سوویت یونین  نو‏‏ں لاحق خطرہ سب اُتے واضح ہوئے چکيا سی۔ سٹالن  تے افسر شاہی شدید گھبراہٹ دا شکار ہوئے چکے سن ۔ عالمی انقلاب دے اوزار دے طور اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل   د‏‏ی صلاحیت اُتے اعتماد نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سٹالن  نے اسنو‏ں کھل دے روسی خارجہ پالیسی دے اک اوزار وچ تبدیل کر دتا۔
کسی طبقات‏ی سماج وچ کوئی تنظیم جے محنت کش طبقے دے حقیقی مفادات د‏‏ی نمائندگی کرنا چھڈ دے تاں اوہ ناگزیر طور پربورژوازی دے دباؤ تے اثر ورسوخ دا شکار ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اتحادیاں د‏‏ی تلاش وچ سٹالن نے ہن برطانیہ  تے فرانس  د‏‏ی بورژوازی دا رخ کيتا۔ اس مقصد دے لئی ’پاپولر فرنٹ‘ د‏‏ی پالیسی دا آغاز کيتا گیا اور1935ء وچ منعقد ہونے والی کمیونسٹ انٹرنیشنل   د‏‏ی آخری کانگریس وچ اسنو‏ں کامنٹرن   د‏‏ی آفیشل پالیسی دے طور اُتے اپنا لیا گیا۔ لبرل سرمایہ داراں دے نال اتحاد تے اشتراک د‏‏ی اس پالیسی دے خلاف لینن  نے ساری عمر جدوجہد د‏‏ی سی۔ ایہ کامنٹرن   تے دنیا د‏‏ی پہلی مزدور ریاست د‏‏ی زوال پذیری دے اک نويں مر حلے د‏‏ی عکاسی کردی سی۔
سٹالن د‏‏ی پالیسیاں دے باعث ہٹلر  دے بر سر اقتدار آنے اورعالمی مزدور تحریک نو‏‏ں ہونے والی ہور شکستاں دے سبب سوویت یونین  اُتے افسر شاہی دا شکنجہ ہور سخت ہوئے گیا۔ افسر شاہانہ پرت نے اپنے آپ نو‏‏ں سوویت عوام تو‏ں نہایت بالا کردے ہوئے اپنے اختیارات وچ بے تحاشا وادھا ک‏ر ليا سی۔ مگر زوال پذیری دے اس مسلسل سفر وچ معیاری جستاں وی لگیاں سن۔ عالمی محنت کش طبقے نو‏‏ں ہونے والے شکستاں دا موجب بننے تو‏ں اگے ودھ ک‏ے ہن سٹالن  ازم اوداں ہی دوسرے ملکاں وچ مزدور انقلابات دا مخالف بن چکيا سی۔ ماسکو مقدمات، پرانے بالشویکاں دا قتل، پارٹی تو‏ں بیدخلیاں، ہزاراں محنت کشاں، جو کہ روسی محنت کش طبقے دا ہر اول دستہ سن، دا قتل عام تے جلا وطنی، انہاں سب اقدامات نے سوویت یونین  وچ سٹالن سٹ (سیاسی) ردِ انقلاب نو‏‏ں مکمل ک‏ے دتا۔
فرانس تے سپین وچ ہونے والے واقعات ہر انقلابی دے ذہن وچ تازہ نيں۔ کامنٹرن   نے ایداں دے انقلابات نو‏‏ں تباہ کرنے وچ مرکزی کردار ادا کيتا سی جنہاں نو‏ں بآسانی پایہئ تکمیل تک پہنچایا جا سکدا سی۔ بلاشبہ اوہ ردِ انقلاب دا ہر اول دستہ بن چک‏ی سی۔ عالمی محنت کش طبقے د‏‏ی شکستاں دا ناگزیر نتیجہ اک نويں عالمی جنگ کيت‏ی صورت وچ نکلیا۔ ستم ظریفی تاں ایہ اے کہ ہٹلر  تے سٹالن  دے بیچ ہونے والا معاہدہ اس جنگ دے آغاز دا فوری سبب بنیا۔ اس طرح سٹالن  عالمی مزدور تحریک تے کامنٹرن   د‏‏ی ہور تباہی دا سبب بنیا۔ اس نے ہن الٹی قلابازی کھاندے ہوئے ہٹلر  دے مفاد وچ اک امن مہم دا آغاز کيتا تے اسنو‏ں وڈی چالاکی تو‏ں ’انقلابی پالیسی‘ دا لبادہ پہنا دتا۔
ٹراٹسکی  نے مارچ 1933 ء وچ ہی سٹالن  تے ہٹلر  دے بیچ ہونے والے معاہدے د‏‏ی پیش گوئی کردے ہوئے لکھیا سی کہ:
سٹالن د‏‏ی اس پالیسی تے کامنٹرن   د‏‏ی ’سڑدی ہوئی لاش‘ نو‏‏ں سوویت یونین  اُتے نازی حملے تو‏ں ناقابل تلافی زک پہنچی۔ لہٰذا کامنٹرن   نے اک ہور الٹی قلابازی کھادی تے دوبارہ تو‏ں امریکی تے برطانوی سامراج دے تلوے چاٹنے لگی۔ مگر انہاں سامراجی طاقتاں اُتے سٹالن  دے بڑھدے ہوئے انحصار دے نال ہی اس اُتے انہاں بورژوا ’اتحادیوں‘ دا دباؤ وی بڑھدا گیا۔ خاص طور اُتے امریکی سامراج ہٹلر  د‏‏ی شکست دے بعد یورپ وچ سماجی انقلاب برپا ہونے دے خطرے دے خلاف اک فیصلہ کن گارنٹی دے طور پرکامنٹرن   دا خاتمہ چاہندا سی۔
لمبے عرصے تو‏ں چلا آنے والا ایہ دھوکھا ہن ختم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ سٹالن نے زوال شدہ کامنٹرن   نو‏‏ں تحلیل کر دتا ا‏‏ے۔ ایسا کردے ہوئے اس نے دنیا دے تمام ہور ملکاں دے معاملے وچ کھل دے سرمایہ دارنہ ردِ انقلاب د‏‏ی حمایت دا اعلان کر دتا ا‏‏ے۔ اگرچہ سامراجیاں نے سٹالن  دے نال سودے بازی کردے ہوئے اس تو‏ں ایہ اقدام تاں کروا لیا اے، مگر انہاں نو‏ں اس دے نتائج دا اندازہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اقدام دنیا بھر وچ نويں انقلابات نو‏‏ں برپا ہونے تو‏ں نئيں روک سکدا۔ اپنی زوال پذیری دے آغاز تو‏ں دو دہائیاں تو‏ں وی کم عرصے وچ کامنٹرن   نے بے شمار ملکاں وچ انقلابات نو‏‏ں برباد کر ڈالیا۔
چک 205 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
لال تؤنوالا ولابائی
لال تؤنوالا ولابائی آسٹریلیا دا اک مدرے ناپ دا ولابائی اے جیہڑا چڑھدے آسٹریلیا تے تسمانیہ وچ ریندا اے۔
وکھالہ
ایس ولابائی دے پنجے تے نک کالی تے کھل سانولی بوری ہوندی اے۔ اتلے مکران تے لال پاں پیندی اے۔ ایدا جوکھ 13.80 توں 18.60 کلوگرام تک تے قد 90 سینٹی میٹر / 35 انچ تک ہوسکدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینگرو
ویسن
ویسن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سینٹ گالن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,591 لوک وسدے نیں۔
ماؤنٹ ورنن
ماؤنٹ ورنن امریکہ دے صوبے ورجینیا دی کاؤنٹی فیئرفیکس کاؤنٹی وچ پہلے امریکی صدر جارج واشنگٹن دا گھر اے۔ ایہ 1757 وچ لکڑ نال بنایا گیا۔ ایہدا ناں اوہدے اک پرکھ لارنس ورنن تے رکھیا گیا۔
گرینوچ
گرینوچ وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
ٹمار ولابائی
ٹمار ولابائی آسٹریلیا دا اک ولابائی اے۔
چوکھنڈی سٹوپا
thumb|270x270px|چوکھنڈی ستمب thumb|چوکھنڈی ستمب دیاں وکھ-وکھ ٹکڑیاں thumb|چوکھنڈی ستمب دیاں بند کنڈلیاں سارناتھ دا مکھ یادگار چوکھنڈی ستمب جان سٹوپا اے، جو سارناتھ توں 800 میٹر دکھن-لہندے دی دوری تے اے۔ایہہ اٹاں نال بنایا گیا اے۔ ایہہ اہم بدھ مت سٹوپا وارانسی توں 13 کلومیٹر دور واقع اے۔ ایہہ وی چینی سیاح ہنسانگ ولوں بیان کیتا گیا سی۔ اس ستمپ دا سائز مربع اے۔ کرسی دے سائز والیاں تن منزلاں ٹھوس اٹاں توں بنائیاں گئیاں ہن، اس لئی اس نوں چوکھنڈی ستمب کیہا جاندا اے۔ اٹاں اتے بروتھ دی ورتوں اس پڑائ وچ وڈی مقدار وچ کیتی گئی اے۔ ایہہ وڈا سٹوپا اٹھبھجی ٹاور ولوں آلے دوآلے اے۔ کیہا جاندا اے کہ ایہہ ستو مول روپ وچ بادشاہ اشوک ولوں بنایا گیا سی۔ ایہہ گپتا دور وچ اک وڈا ستمب بنایا سی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:اتر پردیش دی تریخ گٹھ:بدھ مت
ٹفلوپس فلوری
بارلے جوڑ
گٹھ:اننے سپ
استاد ابراہیم بنای اصفہانی
استاد ابراہیم بنای اصفہانی اک ایرانی معمار سی جو 17 واں صدی دے صفوی ایران وچ پروان چڑھا سی ۔ استاد اسماعیل بنای اصفہانی دے گھر پیدا ہوئے ، اوہ اصفہان نال تعلق رکھدے سن تے تمام امکانات وچ نامور کاریگراں دے خاندان نال تعلق رکھدے سن ، کیونجے انہاں نو‏ں تے انہاں دے والد نو‏‏ں "ماسٹر" ( استاد ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے ناں د‏‏ی تصدیق دو ٹائلاں اُتے اے :نتانز وچ عبدالصمد اصفہانی دے مقبرہ اوراصفہان د‏‏ی جامع مسجد وچ ۔ دونے ٹائلاں اُتے ، استاد ابراہیم نو‏‏ں "معمار از اصفہان " کہیا گیا ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:اصفہان دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی ماہرین تعمیرات گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ایڈیسن کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
علی اکبر اصفہانی
thumb| علی اکبر اصفہانی دا مجسمہ thumb| [[مسجد شاہ (اصفہان)|شاہ مسجد علی اکبر اصفہانی ]] علی اکبر اصفہانی صفوی دور دا 17 واں صدی دا فارسی معمار سی ۔ اوہ شاہ مسجد دے لئی مشہور نيں جو شاہ عباس دے زیر انتظام قائم ہوئی تے 1611–1631 وچ تعمیر کيتی گئی۔ اس دا ناں مسجد دے داخلی ایوان کمپلیکس دے دروازے دے اُتے مسجد وچ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔
اصفہانی 985 ھ (1577 ء) وچ پیدا ہوئے۔ اوہ شاہ عباس دے عظیم معمار بدیع الزمان یزدی دا شاگرد سی۔
حوالے
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:غیر موجود سال وفات گٹھ:1570ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:ایرانی ماہرین تعمیرات گٹھ:اصفہان دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں
وائلڈہاؤس
وائلڈہاؤس سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سینٹ گالن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,209 لوک وسدے نیں۔
وڈبرج، ورجینیا
وڈبرج، ورجینیا امریکی صوبے ورجینیا دی پرنس ولیم کاؤنٹی دا اک نکا شہر اے۔ ایتھے 4,055 لوک وسدے نیں۔
گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
دهستان روضه چای
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:روضه چای
دولہ دریا خان
مبارک خان لاشاری یا زیادہ مقبول ناں دریا خان لاشاری (دريا خان لاشاری)، دے اک مشہور جنرل سی سما سلطنت سندھ دا اک مشہور جنرل سی ۔ اوہ اک طاقتور سیاست دان تے سما سلطنت جام فیروز دے دربار وچ ریجنٹ سی ۔ اس د‏ی بہادری دے گن سندھ سک‏‏ے لوک اج تک گاندے نيں۔دریا خان جام نظام الدین دوم دا لے پالک بیٹا تے وزیر اعظم سی جنہاں نے درہ بولان وچ بی بی نانی دے نیڑے جلوہ خیر د‏‏ی لڑائی وچ ارگن د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ اس جیت نے دریا خان لاشاری نو‏‏ں سندھ دا 'دولہ' (ہیرو) بنا دتا۔ جام نظام الدین نے انہاں د‏‏ی موت دے بعد دریا خان نو‏‏ں اپنی بادشاہی، اپنے خزانے، اپنے کنبے تے اپنے بیٹے جام فیروز د‏‏ی نگہداشت سونپ دی۔ دریا خان لاشاری زمین دا اصل بیٹا تے محب وطن سی جو اپنی موت تک وطن د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ لڑا تے فتح پور د‏‏ی جنگ وچ بہادری تو‏ں لڑدے ہوئے شہید ہويا۔ 21 دسمبر 1521 ء نو‏‏ں اک تیر اس دے گلے وچ لگیا تے اس د‏ی موت واقع ہوئے گئی۔ اس طرح جام فیروز د‏‏ی بطور آزاد حکمرانی دا دور اختتام پزیر ہويا۔
مڈھلا جیون
دریا خان لاشاری نو‏‏ں جام نظام الدین نے بیٹے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنایا سی ۔ اس دا اصل ناں قبلو (یا قبول محمد) سی ۔ اس دا تعلق بلوچ قبیلہ لاشاری تو‏ں سی ۔ اوہ مدار المہم (وزیر اعظم) بن گیا تے اس دا ناں مبارک خان لاشاری پے گیا۔
عسکری خدمات
منگول دے دناں وچ خراسان دے سلطان حسین مرزا بائقرا نے وسطی ایشیا (ہرات تے قندھار) دے تاجراں د‏‏ی شکایت اُتے کہ انہاں نو‏‏ں سندھ کر سرحد اُتے لُٹیا گیا سی، سلطان نے سندھ د‏‏ی سرحد اُتے مسلح مہم بھیجی، جو انہاں اُتے کچھ چھاپے مارنے دے بعد اپنے ملک پرت گئی۔ 892 ھ (1487 ء) وچ ہرات وچ فتح دا اعلان جاری کیتا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ کفار (سندھیاں) نو‏‏ں منگول د‏‏ی نقل و حرکت دا پتہ چلنے دے بعد، انہاں نے اک بہت وڈی فوج اکٹھی د‏‏ی تے اچانک حملہ کرنا چاہیا لیکن اسلامی افواج (منگولاں) نو‏‏ں اس دا علم ہويا تے انہاں نے جارحانہ حملہ کيتا، جس تو‏ں ( جام نظام الدین د‏‏ی افواج) وچو‏ں بوہت سارے ہندو ہلاک ہوئے گئے ۔ اس کامیابی دے نتیجے وچ فتح دا اعلان جاری کیتا گیا۔
ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ بغیر کِس‏ے نتیجہ دے سندھ د‏‏ی سرحد اُتے ہويا ہوئے۔ اس وقت قندھار وچ امیر ذوالنون ارغون، ہرات دا نائب سی ۔ ایسا لگدا اے کہ اس نے اپنے بیٹے شاہ بیگ نو‏‏ں اس مہم اُتے روانہ کیتا سی ۔ بعد ميں نے سبی قلعے نو‏‏ں جام نظام الدین دے ایجنٹ بہادر خان تو‏ں قبضہ وچ لے لیا تے اپنے بھائی سلطان محمد دے سپرد کر دتا، جسنو‏ں بعد وچ بی بی نانی دے نیڑے بولان پاس وچ جلوگیر دے نیڑے مبارک خان لاشاری (دریا خان لاشاری اللہ) نے مار ڈالیا۔
اس واقعے دے بعد جام نظام الدین د‏‏ی زندگی وچ سندھ وچ منگول پروان نہ چڑھ سک‏‏ے۔ اس وقت منگول د‏‏ی فوج چندوکا ، سردچا تے کوٹ مچھی تک جا پہنچی سی، لیکن دریا خان لاشاری دے ذریعہ ملک بدر کیتے جانے دے بعد اوہ جام نظام الدین د‏‏ی زندگی وچ کدی پِچھے نئيں ہٹے۔
سندھ اُتے 48 سال حکمرانی دے بعد جام نظام الدین سما د‏‏ی وفات ہوئی تے اس دے بعد انہاں دے بیٹے ناصرالدین ابوالفتح فیروز شاہ ثانی نے انہاں د‏‏ی جگہ لئی۔ اس وقت جام فیروز نے ریاست دے امور نو‏‏ں نظرانداز کیتا سی تے دریا خان لاشاری دے مشورے نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا سی، جنھاں سہون دے نیڑے پنڈ گھاہ (کاہان) وچ اپنے جاگیر تو‏ں ریٹائر ہونا پيا سی تے ایہ ناکامیاں سندھ دے حکمران صلاح الدین تو‏ں شکست دا باعث بنیاں۔ فیروز شاہ اپنی والدہ مدینہ مچھانی دے نال دریا خان لاشاری دے پاس گھاھا دے لئی روانہ ہوئے، جو مدینہ د‏‏ی درخواست اُتے مدد کرنے اُتے راضی ہوئے، سیہون تو‏ں فوجاں جمع کيتیاں ، لیکن جامع صلاح الدین دے وزیر حاجی دے ہتھو‏ں پہلا سیٹ بیک ملا۔ دریا خان لاشاری نے فیر فیروز شاہ سےٹھٹھہ منتقل کیتا تے یکم شوال 918 ہجری (1512 اے ڈی 12 اکتوبر) نو‏‏ں اسنو‏ں منتقل کیتا۔ اس دے بعد صلاح الدین گجرات واپس آئے۔ اوہ تقریبا اٹھ مہینےآں تک ٹھٹھہ اُتے قبضہ رہیا سی تے اس نے ٹھٹھہ تو‏ں وڈی رقم اکٹھی د‏‏ی ہوئے گی تے اک ہور جنگ دا اہتمام کیتا ہوئے گا۔
دریا خان لاشاری دے آخری دن
اس د‏ی زندگی دے آخری ایام دے بارے وچ مختلف نسخے موجود نيں۔
دریا خان لاشاری دا مزار
مبارک خان د‏‏ی قبر دے شمال وچ اک تحریر وچ اسنو‏ں الخان الاعظم و شاہد مبارک خان ابن سلطان نظام الدین لکھیا گیاا‏‏ے۔
پانگکال پینانگ
پانگکال پینانگ انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ بانگکا بیلیٹنگ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
سینٹ ارسین
سینٹ ارسین سویٹزرلینڈ، دی کینٹن جورا دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 730 لوک وسدے نیں۔
شِیودیو سندھاوالیا
شِیودیو سندھاوالیا (جم اکتوبر 1918) اک پنجابی آزادی سنگرامی اتے کہانی کار اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کہانی کار
کیلا
کیلا اک عام کھادے جانوالے پھل دا ناں اے جیہڑے اک وڈے پھلوالے کیلا ٹبر دیاں کئی ونڈاں تے ہوندا اے۔ ایہ فروٹ ناپ رنگ تے پینڈے ہون وچ وکھرا وہندا اے۔ عام وکھالے وچ ایہ لما، مڑیا جیدا گودا نرم تے نشاستے والا ہوندا اے۔ ایہدا چھلڑ ہرا، پیلا، لال، جامنی تے پکن تے پشرا ہوسکدا اے۔ فروٹ اک گچھے وانگوں لگدا اے جیہڑا رکھ دے اتے لگدا اے۔ اجکل کھادے جانوالے بنا بی دے کیلے دو ونڈاں توں بنے نیں جنہاں د جور موسا ٹوکرے توں اے۔ ایہ ٹراپیکی ہندی ملایا تے اسٹریلیا دے واسی نیں۔ خورے ایہ پہلی واری پاپوا نیوگنی وچ اگاۓ گۓ تے ہن جگ دے 107 دیساں وچ اگدے نیں۔
کیلا فروٹ دے نال نال بوٹے دا ناں وی اے۔ بوٹے لمے تے چنگے تکڑے ہوندے نیں تے پلیکھے نال ایہناں نون رکھ کیآ جاندا اے۔ ایہدا جیہڑا تنا دسدا اے اوہ چؤٹھا تنا ہوندا اے۔ کیلا کسے وی زمین وچ ہوسکدا اے پر ایہ گھٹو گھٹ 60 سینٹی میٹر ڈونگھا ہووے، پانی رکدا نہ ہووے تے زمین پینڈی نہ ہووے۔
وکھالہ
کیلے دا پتہ کیلا ٹاہنی تے تے اک لمی جوڑی پتی نال رل کے بندا اے۔ ایہ لما پتہ بوٹے دی چؤٹھی ٹاہنی توں نکلدا اے۔ ہر نواں پتہ نکلن مگروں تنے توں دوجے پتیاں توں دور جاندا اے تے اینج ٹیسی تے اک چنڈ بندا دسدا اے۔ اّ اگاۓ گۓ بوٹیاں دے ناپ ونڈ دے حساب نال وکھرے ہوندے نیں۔ لامت 5 م (16 فٹ) تکدے ہوندے نیں۔ پتے چکر دی شکل وچ بوٹے تے ہوندے نیں تے 2.7 میٹر(8.9 فٹ) لمے تے 60 سینٹی میٹر(2.0 فٹ) چوڑے ہوندے نیں۔  ایہناں وچ ہوا بڑی اسانی نال کٹ پادندی اے۔
جدوں کیلے دا بوٹا پورا جوان ہوجاندا اے تے فیر اوہدی گنڈ وچوں نویں پتے بننے بند ہوجاندے نیں۔ ایہدے وچ فیر پھل گچھا بنن لگ جاندا اے۔ بوٹے دے چوٹھے تنے وچ اک تنا بندا اے جیہڑا فیر پھل گچھا بندا اے تے تے اوہ پھل اکے کیلے بندے نیں۔ فروٹ لگن مگروں اوہ چؤٹھا ٹاہنی مرجاندی اے تے مدھ توں ہور بوٹے اکدے نیں تے اینج بوٹا سدا ای ریندا اے۔ آپ اگائی وچ اکو ٹاہنی نوں اگن دندے نیں تاں جے تھاں پھیلن دی روے۔ مادھ پھل نر پھلاں نالوں اتے ہوندے نیں۔ کیلے دے گچھے دا پآر 30–50 کلوگرام تک ہوندا اے۔ اک گجھے وچ 60 توں 400 تک کیلے ہوندے نیں۔ اک کیلا 125 کرام دا ہوسکدا اے جیدے وچ 25% پانی تے 75% سکا ماس۔
کیلے نوں بچان لئي ایہدے اتے چھلڑ ہوندی اے جیدے اندرلے پاسے لمبائی والے پاسے تنداں ہوندیاں نیں تے آپ اگائیاں ونڈاں وچ بی نہیں ہوندے اندر کالے نشان ای بیاں دے رہ گۓ نیں۔ ۔
طاقت
کیلے وچ وٹامن بی6 ود ہوندا اے۔ کج فائبر، تھوڑے ناپ وچ وٹامن سی، مینگانیز تے پوٹاشیم ہوندے نیں۔ دوجے فروٹاں نال رلا کے کھان نال کلوریکٹل کینسر دا ڈر گھٹ جاندا اے ، سوانیاں وچ چھاتی دا کینسر تے رینل سیل کارسینوما وی ایہ گھٹا دیندا اے۔ کیلے کھان نال ڈوپامائن دے بنن تے چنگا اٹر پیندا اے جیہڑے امینو ایسڈ ٹائروسائن دے گھاٹے وج ہوندے نیں۔
چھمب ولابائی
چھمب ولابائی آسٹریلیا دا اک ولابائی اے۔
ٹفلوپس فورناسنی
ٹفلوپس فورناسنی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کیمپریٹن
کیمپریٹن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سینٹ گالن دا اک پنڈ اے۔
قادریار
قادریار (1802 - 1892) انیویں صدی دا پنجابی بولی دا مشہور شاعر سی۔ اوسدی دی رچنا قصہ پورن بھگت بہت ای ہرمن پیاری اے۔
جیون
قادر بخش قلمی ناں ‘قادریار` جاں ‘قادر` سندھو جٹ ، پنڈ ماچھیکے (ایمن آباد- گجرانوالہ، جم 1802 تے موت 1892 ) سادھارن(واجبی ، عام) پڑھیا لکھیا، سبھاؤ دا فقیر درویش تے اسلامی شرع دا پابند، پر ہندو دھرم توں بھلی پرکار جانو، شروع شروع وچّ کھیتی زمینداری کرن والا تے پچھوں رانجھے وانگ بھراواں-بھرجائیاں دی طعنیاں مہنیاں دا شکار ہو کے گھر بار چھڈّ چھڈا کے رمتا جوگی بن آزادانا گھمن پھرن والا نیک بندہ سی۔
بیننگٹن کاؤنٹی
بیننگٹن امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورمونٹ دیاں کاؤنٹیاں
قادریار
معراج نامہ
محرم راز دلاں دا۔
پنج نمازاں تے تریہ روزے،
حضرت نوں فرماندا۔
اس طرحاں ایہہ اسلامی شریعت تے مذہبی جیون دی اک درسی کتاب کہی جا سکدی اے۔ اس وچ ستّ اسماناں دی سیر دا درش بڑے سندر شبداں وچّ چتریا اے۔ اس وچّ کہانی-رسانی، روچکتا اتے ناٹکی انش تے ڈھنگ شاعر دی شعری کلا دی گوائی بھردے نیں۔ اس وچ عربی، فارسی شبداں دی ورتوں ایہناں زباناں وچّ مہارت دی سوچی اے تے اسدے اس کتھن نوں جھٹھلاندی اے کہ اوہ اک ان پڑھ تے دہقان اے۔
روزہ نامہ
‘معراج نامہ` واگوں ایہہ وی کوی دی مذہبی رچنا اے اس وچّ روزےآں دی سختی تے ریاضت بارے چانن پایا اے۔ روزے رکھنا اک بھاری تپسیا(عبادت) اے۔ ایہہ کویتا(شاعری) ‘معراج نامہ` توں کافی پچھوں لکھی گئی جاپدی اے، کیونکہ اس وچّ ناٹ، چھند، چال تے ولولے دی تیکھنتا دی گتی ودھیرے سرل (آسان) تے تراو بھرپور اے۔ اس وچّ کدارگھار نے بہت مرل تے مدھر چھند-پربندھ بنھیا اے۔
تسمانی پیڈمیلن
تسمانی پیڈمیلن آسٹریلیا دا اک ولابائی اے۔
قادریار
پورن بھگت
قادریار نوں ‘پورن بھگت` دا جگت پرسدھ (مشہور عالم) قصہ پہلی وار کیتا۔ اک روایت مطابق اس نے ایہہ قصہ سولھاں دناں وچّ پیش کر لیا اتے اسدے بدلے اسنوں لاہور دربار ولوں اک کھوہ انعام چ دتا گیا۔ اسنوں ایہناں سی حرفیاں لئی بیعت چھند دا پریوگ(استعمال) کیتا۔ پنجاہ سی حرفیاں وچّ سارے قصے دا انت ہندا اے۔
1) پہلی سی حرفی وچّ ‘پورن دا جم اے:
الف-آکھ سخی سیالکوٹ اندر،
پورن پت سلوان نے جایا ای۔
انگور
انگور اک فروٹ دا ناں اے جیہڑا پتچڑی بوٹے لکڑی ویل دی ونڈ شراب انگور تے لگدا اے۔ انگور اینج ای کھادا جاسکدا اے یا فیر ایھدا جام، شراب، جیلی، سرکہ، کشمش بندے نیں۔ ایہ دنیا دے وڈے ناپ تے اگۓ گۓ فوٹاں وجوں اک اے تے 2010 وچ 68 ملین ٹن ایہ ہویا جیہڑا مالٹے (124 ملین ٹن ) کیلے (102 ملین ٹن) تے سیب (70 ملین ٹن ) مگروں چوتھے نمبر تے اے۔ ایہ گچھیاں وچ ہودا اے جیدے دانے نکے ہوندے نیں تے چٹے، انگوری، پیلے، ہرے پیلے، جامنی، کاسنی تے رتے رنگاں وچ ہوندا اے۔
قادریار
پورن بھگت
2) دوجی سی حرفی وچّ ‘راجے دی پورن نال گل بات تے قتل دا حکم` بارے ذکر آؤندا اے۔
انگور
تریخ
انگور 6000 توں 8000 ورے پہلے لیندے ایشیاء وچ بیجن دا مڈھ رکھیا گیا۔ شراب بنان دی ریت دے نشان 8000 ورے پہلے جارجیا وچ ملدے نیں۔ 110 ونڈاں دے جین دی کھوج کردیاں ہویاں ایہدے کھوجی جارجیا تک اپڑے جتھے اک پرانے پانڈے جوں شراب دے بچے ہوۓ نشان دسے۔ سب توں پرانی شراب بنان دی تھاں 4000 م پ وچ آرمینیا وچ سی۔ جامنی انگور پرانے مصری، یونانی تے فونیقی اگاندے سن۔ نویں صدی وچ ایران دے شہر شیراز وچ سب توں ودھیا شراب بندی سی۔ انگوراں دی اگائی فیر یورپ، اتلے افریقہ، امریکہ تک اپڑ گئی۔
وکھالہ
انگور دا فروٹ گچھیاں وچ لگدا اے جیدے وچ 15 توں 300 تک رس نال بھرے دانے ہوندے نیں۔ ایہدا رنگ چٹا، انگوری، پیلا، ہرا پیلا، کاسنی، جامنی تے رتے رنگ دے ہوسکدے نیں۔ ایہ گول تے لمبوترے ہوسکدے نیں۔ پاکستان وچ گول تے سندرخانی ونڈاں ملدیاں نیں۔
قادریار
پورن بھگت
بچہ نج توں جمیو جائیو وے۔
انگور
اگان
اک حساب وچ دنیا وچ 75,866 مربع کلومیٹر تھاں تے ایہدی اگائی ہوندی اے۔ ہونوالے 71% انگوراں نوں شراب بنان لئی 27% نوں فروٹ لئی کھان لئی تے 2% نوں سکا کے کشمش بنان لئی ورتیا جاندا اے۔
انگور پاکستان وچ 13000 ہیکٹر تھاں تے اگایا جاندا اے تے پاکستان دا 70٪ انگور بلوچستان وچ ہوندا اے. سلانہ ایہ 49 ہزار ٹن تک ہوندا اے۔ ایس نوں لمیاں تے گرم گرمیاں تے ٹھنڈے پالے دی لوڑ اے۔ مون سون دے مینہ وچ ایہنوں الی دے روگ نال انگور خراب ہوجاندے نیں۔
گٹھ:پھل فروٹ
قادریار
پورن بھگت
جدوں بھوہرے پالنا پائیوں وں۔
الف-آکھ سنانودا گورو تائیں،
نیکی مائع تے باپ دی یاد کرکے،
تے اس وچّ پورن دی جوگ دی منگ تے گورکھ دی پروانگی، پورن دا سندراں توں خیر لیاؤنا، پورن نوں ویکھدیاں ہی سندراں دا وک جانا، پورن دا ہیرے جواہر موڑن سی حرفی وچّ ساریاں سی حرفیاں نالوں ودھیرے روچکتا تے نطمیہ سہج اے۔
4) چوتھی سی حرفی ایداں شروع ہندی اے:
الف آئِ جوگی سبھے دیکھ اوہنوں،
چاروں طرف چفیریوں گھت گھیرا۔
رانی سندراں مکھ توں لاہ پڑدا،
سبھناں ول دیدار دا دے پھیرا۔
تے اس وچّ پورن دا بہانے نال نسّ جانا، پورن دا مڑ سیالکوٹ جانا، ماں پتر دا میل، وغیرہ دا ورنن(ذکر) اے۔
5) پنجوی شح حرفی دی شروعات اس طرحاں ہندی اے:
الف-آکھف خدائِ ملایا ہے،
پورن بارہیں ورھیں پھیر ماپیاں نوں۔
نالے ماپیاں نوں اکھیاں دتیاں سو،
نالے لال دتا اکلاپیاں نوں۔
تے اس وچّ مولوان دا پورن نوں راج سنبھالن لئی کہنا، پورن دا وداع ہونا، گورکھ نوں سیالکوٹ دا حالَ دسنا، پورن دا مڑ ماں نوں ملن آؤنا وغیرہ ذکر کیتا اے تے اس طرحاں بھگت دی واہتا سماپت(ختم) ہو جاندی اے۔ اس قصے نوں جتھے پورن بھگت دی پراتن واہتا نوں نوا جنم دتا، اتھے قادریار نوں وی جگت وچ سپرسدھّ (مشہور) کر دتا۔
وار پورن بھگت
ایہہ قصہ قادریار نے بیتاں وچّ لکھیا سی تاں ڈھاڈی، بھٹ، ڈوم تے مراثی اسنوں گا سکن۔ ایہہ وار کلیاں وچّ اے۔ کل 970 کلیاں اے۔ اس وچّ ‘وار` دے شلپ-ودھان نوں نہیں اپنایا گیا۔ نہ ہی نشانی چھند ورتیا گیا اے۔
راجا رسالو
‘راجا رسالو` چھوٹا جیہا قصہ اے، جسنوں ‘راوی کوکلاں دی وار` وی کیہا جاندا اے۔ ایہہ ‘وار` تے ‘گاؤن` سر رچرڈ ٹیمپل دے لیجنڈز آف دی پنجاب وچّ دتے نیں۔
سوہنی مہیوال
کلا دے پکھ توں قصہ ‘سوہنی مہیوال` قادریار دی سبھ توں ودھیاں رچنا ہے۔ اس کسے وچّ منگنی دی سندرتا، پرناں دا قہر بھریا بھیانک وہن، سوہنی دی انتم پرکار، قادر وی راوِ کلا دے سکھر ہن۔ قصہ ‘سوہنی مہیوال` وچّ قادریار نے وارث وانگ عشقَ دا بڑا اچا مرتبہ دسیا ہے تے اسدی بڑی وہتر پر امر نوں نوری تصویر کھچی ہے۔ قادریار نے ایہہ قصہ ‘دہریا` وچّ لکھیا۔
قادریار نے دو دو دوہڑیاں دا اک بند بنایا اے۔ کل 171 بند ہن جس دا بھاوَ اے کہ اس وچّ کل 342 دوہڑے نیں۔ قادریار دا قصہ ‘سوہنی مہیوال` بھاویں ہاشم نالوں ودھیرے پرسدھ ہویا پر قادریار نے کہانی دی گوند تے پاتر اساری تقریباً ہاشم والی ای رکھی۔
انعام
اوہ لکھدا ہے کہ پورن بھگت دا قصہ لکھن تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اسنوں اک کھوہ انعام وچّ دتا سی۔
باہرلے جوڑ
٭ یوٹیؤب اتے قادریار دے قصے پورن بھگت بارے اک ودوان دے وچار
کتاب سوچی
٭پروفیسر گلونت سنگھ، قادریار جیون تے رچنا
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی شخصیتاں
کونٹن
کونٹن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن جورا دا اک پنڈ اے۔
رتناگری
رتناگری اڑیسہ وچ واقع اے، جو کہ پرانے ویلے وچ اک مہاویر (بدھی مٹھ) سی۔ ایہہ اڑیسہ دے جے پور ضلعے دے برہمی اتے برپا دریاواں دی وادی وچ واقع اے۔ ہور پرانے بودھ مت مقام جویں کہ پشپگری، للتگری اتے ادیگری نیڑے دے ہن۔
گیلری
گٹھ:بدھ مت
بیکسلے
بیکسلے وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لندن گٹھ:وڈا لندن
رابرٹ نگ
اوہ سنگاپور ریئل اسٹیٹ اربپتی سو:نگ ٹینگ پھونگ دا سبھ توں وڈا پتر اے۔ فوربس نے 1997 وچ دنیا دے 30 ویں سبھ توں امیر لوکاں وچ درج کیتا سی۔ جولائی 2017 دے مطابق، رابرٹ اپنے بھرا فلپ اینجی نال مل کے 9.7 بلیئن ڈالر دا مالک اے۔
اتہاس
اکتوبر 1987 وچ زمین سٹاک مارکیٹ وچ حادثہ شروع ہون توں بعد، دو پینمینئن-رجسٹرڈن کمپنیاں ولوں ہانگ کانگ پھیوچر ایکسچینج تے فیوچرز کنٹریکٹس وچ اندازہ لگایا جا رہا سی؛ اس دے کاغذ گھاٹے دی رپورٹ HK $ 1 عرب تک پہنچ گئی۔ پہلاں، نگ نے ادائیگی کرن توں انکار کر دتا سی، جس نال اوہ اوہناں کمپنیاں دی محدود دینداری ولوں سرکھات ہون دا دعوہ کر رہا سی جنہاں راہیں اوہناں نے وپار کیتا سی۔  اس نال پھیوچرز ایکسچینج ڈھیہہ گی؛ چار دناں لئی ہانگ کانگ سٹاک ایکسچینج تے وی وپار بند کر دتا گیا سی۔  رائل ہانگ کانگ پولیس دے کمرشیئل اپرادھ بیورو ولوں کیتی گئی اک جانچ توں پتہ لگا اے کہ نگ اپنے دلالاں نال ملکے لوڑیندے مارجن دور توں بچیا سی۔ حالانکہ، اخیر وچ، نگ دے خلاف کوئی کاروای نہیں کیتیگی سی کیونکہ ہونگ کانگ دی اپنویشی سرکار نے محسوس کیتا کہ اس اتے مقدمہ چلاؤن نال سمچی مارکیٹ استحکام لئی اک خطرہ پیدا ہووےگا۔ اس دی بجائے، اک سودا کیتا گیا سی جس نے نگ ولوں $ 500 ملیان دی ادائیگی کیتی، جس نال ہانگ کانگ ٹیکسداتاواں نے ایکسچینج ولوں اک سرکاری خزانہ ولوں لوڑیندے باقی سارے فنڈ مہیا کروائے۔۔ حادثے دے سٹے وجوں نگ دا وکھو وکھرے نویش کھاتیاں وچ $ 250 ملیان ڈالر دا نقصان ہو گئا۔
جون 1995 وچ، نگ نے سنگاپور وچ درج غذا اتے پین والے مادہ یو ہائپ سینگ دے چیئرمین دا عہدہ سنبھال لیا سی، جس نے اپنے پچھلے سال دے کارجدور وچ $ 3.2 ملیان دی کمائی کیتی سی۔ اس دی پردھانگی اس ویلے ہوئی جدوں اس دے پروار نے کمپنی وچ اپنی حصیداری 24.9% تک ودھا دتی، جو کہ صرف 25% تھریشہولڈ توں تھوڑھی جہی سی، جس نوں قانون ولوں سارے ہور شعر دھارکاں نوں خریدن دی پیش کش کرن دی لوڑ سی۔ اس نے ملیشیئا دے اربپتی نویشک کیوک لینگ چان نال اپنے لڑائی وچ اک قدم اگے ودھایا اتے یو ہائپ سینگ دے نینترن لئی اتے سنگاپور دے بکت ٹمہ ضلعے وچ اس دی زمین دی پونجی، جو عرباں ڈالر دی ہو سکدی سی، نوں رہائشی ریئل اسٹیٹ وچ ترقی یافتہ کیتا گیا۔ انت وچ، نگ اتے اس دے پیؤ یوہ پروار دے 86% یو ہائپ سینگ سٹوک نوں خریدن لئی سپھلتاپوروک جھگڑیاں دا فائدہ اٹھا سکے۔  کمپنی اتے نینترن لئی اوہناں دی لڑائی نوں بعد وچ "سنگاپور دے اتہاس وچ سبھ توں ودھ رنگ بھرن والے اکلے جدوجہداں وچوں اک" وجوں درسایا گیا اتے اسنے اک فوڈ کمپنی توں اک لگزری ریئل اسٹیٹ ڈویلپر نوں یو ہائپ سینگ دی تبدیلی نوں جم دتا۔
ہیورنگ
ہیورنگ وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
بارلے جوڑ
LondonBorougoLewisham
چک 215 ڈبلیو بی
چک 215 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
لال لتاںوالا پیڈمیلن
لال لتاںوالا پیڈمیلن آسٹریلیا دا اک پیڈمیلن اے۔
ٹفلوپس فریڈپارکری
ٹفلوپس فریڈپارکری اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
Typhlops fornasinii
کالیڈونیا کاؤنٹی
کالیڈونیا امریکی صوبے ورمونٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹولایک ولابائی
ٹولایک ولابائی آسٹریلیا دا اک ولابائی سی جیہڑا ہن نئیں ریا۔۔
بارکنگ تے ڈیگنہیم
بارکنگ تے ڈیگنہیم وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لندن گٹھ:وڈا لندن
ریپرسول
ریپرسول سویٹزرلینڈ، دی کینٹن سینٹ گالن دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 7,601 لوک وسدے نیں۔
انقلابِ روس دی حاصلات
کسی وی عہد وچ حکمران طبقہ نہ صرف وسائل تے ریاست اُتے قابض ہُندا اے بلکہ اپنی مرضی تے ضرورت دے مطابق تریخ نو‏‏ں وی مستقل مسخ کردا رہندا اے تاکہ ظلم تے جبر تے استحصال دے شکار عوام دے ذہن تو‏ں انہاں د‏‏ی اصل تریخ ختم کر دتی جائے۔ اس گھناؤنے جرم دے لئی تعلیمی ادارےآں تو‏ں لے ک‏ے ذرائع ابلاغ، سماج وچ ہونے والی بحثاں، ایتھ‏ے تک کہ روز مرہ زندگی دے طور طریقےآں نو‏‏ں وی بھرپور استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے دو مقاصد ہُندے نيں، اول تاں ایہ کہ اپنی حکمرانی نو‏‏ں ابدی تے دائمی ثابت کردے ہوئے اسنو‏ں اخلاقی تے قانونی جواز فراہ‏م کیتا جائے تے دوم کہ پسے ہوئے طبقات وچ بغاوت تے انقلاب د‏‏ی چنگاری نو‏‏ں بجھا دتا جائے۔ پوری دنیا دے حکمران طبقات اس جرم وچ ملوث نيں لیکن پاکستان جداں ملک وچ اس دا خاص اہتمام کيتا گیا اے تے جتھ‏ے اک طرف 69-1968ء د‏‏ی انقلابی تحریک د‏‏ی یاداں برباد کر دتی گئیاں نيں اوتھے خاص طور اُتے 1917ء وچ روس ی مزدوراں دے تریخ ساز انقلاب دا ذکر کرنا ہی جرم بنا دتا گیا ا‏‏ے۔ اکتوبر 1917ء وچ ہونے والے اس سوشلسٹ انقلاب نے دنیا د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی بدل ک‏ے رکھ دتا۔ روس دے محنت کش طبقے نے بالشویک پارٹی د‏‏ی سربراہی وچ غریب کساناں،نوجواناں تے محکوم قومیتاں د‏‏ی قیادت کردے ہوئے دنیا د‏‏ی پہلی باقاعدہ مزدور ریاست تخلیق کيتی۔ تریخ وچ پہلی مرتبہ عوام نے ثابت کيتا کہ سرمایہ داراں، جاگیرداراں، ساہوکاراں،بینکاراں،پادریاں،ججاں،جرنیلاں تے افسر شاہی وغیرہ دے بغیر وی نہ صرف اک سماج نو‏‏ں منظم کيتا جا سکدا اے تے چلایا جا سکدا اے بلکہ سرمایہ داری د‏‏ی جکڑ بندیاں تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے نسلِ انسانی نو‏‏ں ترقی تے خوشحالی د‏‏ی انہاں دیکھی منزلاں تک وی پہنچایا جا سکدا ا‏‏ے۔
انقلاب تو‏ں پہلے دا روس
جے انقلاب تو‏ں پہلے دے روس دا اج دے پاکستان تو‏ں موازنہ کيتا جائے تاں بہت سارے بنیادی فرق دے باوجود کئی مماثلتاں وی موجود نيں۔ روس  وچ مطلق العنان بادشاہت زار شاہی موجود سی جس د‏‏ی ریاست تے عوام د‏‏ی زندگی اُتے دربار تے افسر شاہی دے ذریعے خوفناک گرفت موجود سی۔ پارلیمنٹ اک ربڑ اسٹیمپ سی جس وچ موجود سرمایہ دار تے جاگیردار زار شاہی تے اپنے طبقات‏ی مفادات دے وفادار سن ۔ روس ی کلیساء ریاست دا کلیدی ستون سی جس د‏‏ی انسانی زندگی وچ مداخلت سماجی زندگی تو‏ں لے ک‏ے بیڈ روم تک موجود سی۔ تمام عدالتاں تے تعلیمی ادارے زار شاہی دربار دے ملازم سن جنہاں دا کم زار نو‏‏ں ”عظیم باپ“ تے ”روحانی پیشوا“ ثابت کرنا سی۔ تکنیک تے اسلحے دے حوالے تو‏ں انتہائی پسماندہ مگر حجم وچ دیو ہیکل فوج موجود سی جس دا کم زار شاہی،سرمایہ داراں،جاگیرداراں تے فوجی اشرافیہ دے مفادات دا تحفظ کرنا سی۔ پسماندگی دا ایہ عالم سی کہ 15 کروڑ آبادی دے ملک وچ صرف 1.5 کروڑ مزدور سن، یعنی زار شاہی روس  اج دے پاکستان تو‏ں وی صدیاں پِچھے سی۔ لکڑی دا ہل چلانے والاکسان وڈے جاگیرداراں دا غلام سی یا جے اس دے پاس اپنی زمین سی تاں صرف اِنّی کہ اس دا خاندان اناج اگا کر بمشکل زندہ رہ سک‏‏ے۔ ناخواندگی د‏‏ی شرح 70فیصد سی۔ آبادی د‏‏ی اوسط عمر 30 سال سی۔ بجلی صرف دو چار وڈے شہراں وچ امراء دے علاقےآں وچ موجود سی جدو‏ں کہ باقی ملک تاریکی تے انفرسٹرکچر د‏‏ی عدم موجودگی وچ غرق سی۔ خواتین نہ صرف بدترین سماجی استحصال دا شکار سن بلکہ انہاں د‏‏ی خاندان وچ حیثیت بھیڑ بکریاں د‏‏ی سی۔ اس دا اندازہ اس حقیقت تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ خواتین نو‏‏ں جائیداد وچ حصہ نئيں ملدا سی جدو‏ں کہ خاوند نو‏‏ں قانونی طور اُتے مار پیٹ دا حق حاصل تھا! روس ی سرمایہ داری انتہائی کمزور، محدود تے طفیلیہ سی جس د‏‏ی سانساں فرانسیسی، برطانوی، جرمن، بلجیئم تے ہور مغربی سامراجیاں دے مرہونِ منت سن۔ روس ی کانکنی دا 90 فیصد، کیمیائی صنعت دا 50 فیصد، انجنیئرنگ دا 40 فیصد تے بینکاری دا 40 فیصد سامراجیاں دے قبضے وچ سی۔
1914ء وچ شروع ہونے والی پہلی عالمی جنگ نے سماج تے معیشت نو‏‏ں تباہ تے برباد ک‏ر ک‏ے رکھ دتا۔ پہلی عالمی جنگ وچ 90لکھ افراد مارے گئے سن جنہاں د‏‏ی اکثریت نوجواناں اُتے مشتمل سی۔ جنگ وچ کساناں تے مزدوراں دوناں نو‏ں بے دریغ کھپایا گیا سی جدو‏ں کہ انہاں دے خانداناں تے عوام دا کوئی پرسانِ حال نئيں سی۔ ملک بھکھ، بیماری، موت، سامراجی قرضےآں تے قلتِ اشیاء وچ ڈُب چکيا سی۔ لیکن اشرافیہ تے دربار د‏‏ی عیاشیاں وچ کوئی فرق نئيں آیا۔ انہاں دے سیٹر زیادہ بے لگام، شراب د‏‏ی محفلاں زیادہ بے شرم، کھاناں د‏‏ی محفلاں زیادہ پرتپاک تے جنگی ہولناکیو‏ں وچ عوامی گوشت تے ہڈیاں اُتے کاروبار کردے ہوئے منافعے پہلے تو‏ں زیادہ ہوشربا سن ۔
روس ‘ انقلاب د‏‏ی لپیٹ وچ
فروری انقلاب دے دوران پوٹیلوف دے محنت کش سڑکاں پر۔ بایاں بینر: ’’محافظاں(فوجیاں) دے بچےآں نو‏‏ں کھانا دو‘‘ دایاں بینر: ’’فوجیاں دے خانداناں نو‏‏ں معاوضاں د‏‏ی ادائیگی ودھائی جائے-آزادی تے امنِ عالم دے محافظ‘‘
فروری 1917ء تک روس عملی طور اُتے جنگ ہار چکيا سی۔ سماج تار تار سی، فوج بھگوڑی ہوئے چک‏ی سی تے عوام دے صبر دا پیمانہ لبریز ہوئے چکيا سی۔حکمران طبقات تے انہاں دے تنخواہ دار دانشوراں د‏‏ی تمام تر بہتان تراشیاں دے باوجود انقلاب مٹھی بھر افراد د‏‏ی مہم جوئی نئيں سی بلکہ ایہ روس ی سماج تے معیشت د‏‏ی تباہ کن حالت سی جس نے عوام نو‏‏ں سڑکاں اُتے آنے اُتے مجبور کيتا۔ تے اس وچ پہل خواتین نے کيتی۔
25 اکتوبر 1917ء (نويں کیلنڈر دے مطابق7 نومبر) وچ سوویتاں دے اکثریت‏ی فیصلے د‏‏ی روشنی وچ عوام د‏‏ی قیادت کردے ہوئے بالشویک پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس انقلاب نو‏‏ں ’اکتوبر انقلاب‘ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
انقلاب تے ردِ انقلاب دے درمیان کشمکش وچ ثابت ہوئے گیا کہ ملک وچ طاقت د‏‏ی دوئی موجود اے جس وچ پارلیمنٹ وچ موجود اشرافیہ تے سرمایہ دار طبقہ ریاستی جبر دے آلے (فوج) د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی حمایت کھو کر خصی ہوئے چکے نيں جدو‏ں کہ تمام حقیقی فیصلے عوامی سوویتاں وچ ہوئے رہے نيں۔ سوویت وچ وی مختلف سماجی پرتاں د‏‏ی نمائندہ پارٹیاں موجود سن لیکن اپنے ٹھوس مدلل عوامی پروگرام، انقلابی نظریات تے زندہ حالات دے ٹھوس تجزئیے دے نتیجے وچ اکتوبر تک لینن تے ٹراٹسکی د‏‏ی قیادت وچ بالشویک پارٹی سوویتاں وچ اکثریت حاصل کرچک‏ی سی۔ 25 اکتوبر 1917ء (نويں کیلنڈر دے مطابق7 نومبر) وچ سوویتاں دے اکثریت‏ی فیصلے د‏‏ی روشنی وچ عوام د‏‏ی قیادت کردے ہوئے بالشویک پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس انقلاب نو‏‏ں ’اکتوبر انقلاب‘ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جھوٹھے تے غلیظ پروپیگنڈہ دے برعکس مارچ تو‏ں اکتوبر تک دے انقلابی عمل وچ جِنّی وی عوامی اموات ہوئیاں اوہ ریاستی جبر دے نتیجے وچ ہوئیاں جدو‏ں کہ اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے دوران صرف 9 اموات واقع ہوئیاں جس د‏‏ی اک بار فیر وجہ ریاستی جبر ہی سی۔ اس سارے عمل تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ عوام د‏‏ی اکثریت‏ی حمایت دے نتیجے وچ سماج وچ انقلاب تو‏ں زیادہ جمہوری عمل تے کوئی نئيں ہُندا۔
انقلاب د‏‏ی حاصلات
سب تو‏ں پہلے نجی ملکیت تے منافع خوری نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے سرمایہ داری نو‏‏ں دفن کر دتا گیا۔ ايس‏ے طرح جاگیر داری د‏‏ی باقیات دا خاتمہ کردے ہوئے تمام جاگیراں غریب کساناں وچ تقسیم کر دتی گئياں۔
انقلاب کامیاب ہوئے چکيا سی۔ پرانی زار شاہی ریاست نو‏‏ں تریخ دے کوڑے دان وچ پھینکا جا چکيا سی۔ انسانی تریخ وچ پہلی مرتبہ عام عوام اقتدار اُتے قابض سی جنہاں د‏‏ی قیادت اک حقیقی انقلابی پارٹی کر رہ‏ی سی۔ پورے سماج تے معیشت نو‏‏ں سوشلسٹ بنیاداں اُتے از سرِ نو تعمیر کيتا گیا۔ سب تو‏ں پہلے نجی ملکیت تے منافع خوری نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے سرمایہ داری نو‏‏ں دفن کر دتا گیا۔ ايس‏ے طرح جاگیر داری د‏‏ی باقیات دا خاتمہ کردے ہوئے تمام جاگیراں غریب کساناں وچ تقسیم کر دتی گئياں۔ تمام قدرتی وسائل، وڈی صنعتاں، بینکاری تے مالیا‏تی اثاثے محنت کش عوام د‏‏ی اجتماعی ملکیت تے جمہوری کنٹرول وچ لے لئے گئے جس د‏‏ی بنیاد اُتے اک منصوبہ بند معیشت تعمیر کيتی گئی تے انہاں دیو ہیکل وسائل نو‏‏ں منافع خوری دے بجائے عوامی فلاح تے بہبود دے لئی استعمال کيتا گیا۔ 8 گھینٹے کم دے اوقات کار قانونی کر دتے گئے۔ تمام سکولاں تے یونیورسٹیاں وچ تعلیم مفت کر دتی گئی تے وڈے پیمانے اُتے سکول تے یونیورسٹیاں بنائی گئياں۔ مفت تے معیاری علاج ہر فرد دا بنیادی حق قرار پایا تے گلے، محلے تے ہر پنڈ تک علاج د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔ رہائش دے لئی تمام بیکار تے خالی پراپرٹیاں نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے انہاں دے دروازے عوام دے لئی کھول دتے گئے جدو‏ں کہ وڈے پیمانے اُتے نويں رہائشی اپارٹمنٹ وی تعمیر کيتے گئے۔ 1930ء د‏‏ی دہائی تک پورے روس وچ بجلی پہنچائی جا چک‏ی سی، ناخواندگی دا خاتمہ ہوئے چکيا سی، طاقتور صنعت نويں منازل طے کر رہ‏ی سی جدو‏ں کہ سائنس تے ٹیکنالوجی وچ نويں ایجادات دا سلسلہ شروع ہوئے چکيا سی۔اوسط عمر د‏‏ی شرح 1970ء د‏‏ی دہائی تک 74 تک جا پہنچی سی جدو‏ں کہ نومولود اموات وچ 90 فیصد کمی آ چک‏ی سی۔
ایتھ‏ے صرف ناخواندگی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی حیرت انگیز اصلاحات دا ذکر کيتا جائے تاں 26 دسمبر 1919ء تو‏ں شروع ہونے والے اصلاحات وچ 50-8 سال د‏‏ی عمر دے تمام افراد، مرد یا عورت دے لئی پڑھائی لکھادی نو‏‏ں لازمی قرار دتا گیا۔ تمام شہراں تے دیہات وچ ناخواندگی ختم کرنے دے سنٹر بنائے گئے جتھ‏ے تمام افراد نو‏‏ں بنیادی پڑھائی، لکھادی تے ابتدائی گنت‏ی د‏‏ی تعلیم دتی جانے لگی۔ بہتری آنے دے نال نال پڑھائے جانے والے مضامین وچ وی وادھا کيتا گیا۔ پڑھائی دے لئی مطالعہ نو‏‏ں فروغ دتا گیا جدو‏ں کہ تمام مزدوراں دے اوقات کار وچ دو گھنٹہ یومیہ تنخواہ دے نال کمی کيتی گئی تاکہ اوہ انہاں تدریسی سنٹراں وچ باقاعدگی تو‏ں شمولیت کر سکن۔گرامر سکھانے دے لئی حیران کن تعداد وچ پوسٹرز، بینرز، پمفلٹ تے اخبار چھاپے گئے۔ صرف پہلے 20 سالاں وچ 5 کروڑ افراد نو‏‏ں گرامر سکھائ‏ی گئی۔ 1940ء د‏‏ی دہائی تک تقریباً 90 فیصد عوام نو‏‏ں بنیادی مطالعہ تے لکھت پڑھت اُتے عبور حاصل سی۔
انقلاب دے بعد نجی ملکیت د‏‏ی جکڑ بندیاں، گھر د‏‏ی غلامی دے خاتمے تے اجرت وچ مساوات دے ذریعے آزادیِ نسواں نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا گیا۔
سب تو‏ں حیران کن اصلاحات خواتین دے حوالے نال کيتی گئياں۔ انہاں نو‏ں صرف قانونی نئيں بلکہ معاشی تے سماجی برابری دا حق وی دتا گیا۔ نجی ملکیت د‏‏ی جکڑ بندیاں، گھر د‏‏ی غلامی دے خاتمے تے اجرت وچ مساوات دے ذریعے آزادیِ نسواں نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا گیا۔ 1918ء وچ خواتین نو‏‏ں ووٹ دا حق دتا گیا جس اُتے مغربی ملکاں وچ سالاں تے دہائیاں بعد عمل ہويا(برطانیہ 1928ء، فرانس تے اٹلی 1947ء)۔شادی تے طلاق دے پیچیدہ عمل نو‏‏ں آسان ترین بنایا گیا جدو‏ں کہ اسقاطِ حمل دا حق فوری منظور کيتا گیا۔ خواتین نو‏‏ں گھریلو غلامی تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے سماجی زندگی وچ شامل کرنے دے لئی عوامی لانڈریاں، ریسٹورنٹ، بچےآں دے دیکھ بھال سنٹروغیرہ بنائے گئے۔ 1960ء وچ اطفال سنٹراں د‏‏ی تعداد 5 لکھ سی جو 1971ء تک 50 لکھ تک پہنچ گئی۔خواتین دے لئی معیشت تے سیاست دے تمام شعبے کھول دتے گئے۔ اعلیٰ تدریسی شعبےآں وچ خواتین د‏‏ی شرح 1927ء وچ 28 فیصد، 1960ء وچ 43 فیصد تے 1970ء وچ 49 فیصد ہوئے گئی۔ 1950ء وچ 600 خواتین دے پاس ڈاکٹریٹ ڈگری سی جو 1984ء تک 5 ہزار چھ سو تک جا پہنچی۔زچگی تو‏ں پہلے 56 دن تے زچگی دے بعد 56 دن د‏‏ی بمع تنخواہ چھیويں نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔
انقلاب دے فوری بعد 21 ملکاں د‏‏ی انقلاب دا گلا گھونٹنے دے لئی فوج کشی، مغربی سامراجی ملکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں پرانی ریاست تے اشرافیہ د‏‏ی طرف تو‏ں مسلط کردہ خانہ جنگی، سامراجیاں،جاگیرداراں تے سرمایہ داراں د‏‏ی معاشی تے اناج ناکہ بندی د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کن قحط سالی تے قلت، 45-1939ء دے دوران دوسری عالمی جنگ جس وچ 2 کروڑ 70 لکھ روس ی مارے گئے تے ملک اک مرتبہ فیر تباہ تے برباد ہوئے گیا، انہاں تمام تر مشکلات دے باوجو محض 30 سالاں وچ روس اک پسماندہ تے رجعتی ترین سماج تو‏ں دنیا د‏‏ی دوسری وڈی معیشت تے فوجی طاقت بن چکيا سی۔ 50 سالاں وچ روس  دا GDP نو گنیاودھ چکيا سی۔ 1979ء تک ایہ امریکا دے GDP دے 58 فیصد تک جا پہنچیا سی۔ امریکا دے بعد روس  دنیا دا دوسرا وڈا صنعتی ملک بن چکيا سی جو تیل، اسٹیل، سیمنٹ، اسبیسٹوس، ٹریکٹر تے کئی مشینی آلات دا سب تو‏ں وڈا پیدا کار بن چکيا سی۔
سائنس تے ٹیکنالوجی وچ فتوحات دا اعلان 1957ء وچ پہلا مصنوعی خلائی سیارچہ، 1961ء وچ پہلا خلا باز تے 1963ء وچ پہلی مرتبہ خاتون خلا باز بھیج کر کيتا گیا۔
سوویت معیشت د‏‏ی مضبوطی تے طاقت دا اندازہ اس حقیقت تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ دوسری عالمی جنگ وچ ہٹلر پورے یورپ دے وسائل بروئے کار لاندے ہوئے سوویت یونین اُتے چڑھ دوڑا لیکن سوویت یونین  نے تنِ تنہا مقابلہ کردے ہوئے نہ صرف ہٹلر نو‏‏ں عبرت ناک شکست تو‏ں دوچار کيتا بلکہ انسانی تریخ د‏‏ی تیز ترین فوجی پیش قدمی کردے ہوئے مشرقی یورپ نو‏‏ں آزاد کراندے ہوئے جرمنی تک جا پہنچیا! سائنس تے ٹیکنالوجی وچ فتوحات دا اعلان 1957ء وچ پہلا مصنوعی خلائی سیارچہ، 1961ء وچ پہلا خلا باز تے 1963ء وچ پہلی مرتبہ خاتون خلا باز بھیج کر کيتا گیا۔ اج وی صحت تے جراحی دے شعبے وچ متعدد آپریشن تے تحقیقاں سوویت دور کيت‏یاں نيں جدو‏ں کہ ناں نہاد ترقی یافتہ سرمایہ دارانہ ملکاں دے زیادہ تر خلائی سیارچے اج وی سوویت دور وچ ڈیزائن کيتے گئے راکٹاں اُتے خلا وچ بھیجے جاندے نيں۔
عوام د‏‏ی ثقافتی تے جسمانی تفریح دے لئی متعدد لائبریریاں، باغات، تفریحی تھ‏‏اںو‏اں ، جیمنیزیم، سینما گھر، سیٹر، کمیونٹی سینٹر وغیرہ بنائے گئے۔ 1990ء تک عالمی اولمپک کھیلاں وچ سب تو‏ں زیادہ میڈل حاصل کرنے والا ملک روس سی۔ روگٹھ عوامی سفری سہولیات دے لئی شہراں تے پورے ملک وچ بساں، ٹراماں تے ٹریناں دا جال بچھایا گیا جو ہر فرد د‏‏ی دسترس وچ سی۔
ایہ تمام تر ہوشربا ترقی تے سماجی خوشحالی افراطِ زر، بحرانی ادوار تے بیروزگاری د‏‏ی لعنت دے بغیر حاصل کيتی گئی۔
سوویت یونین دا انہدام تے نويں انقلاب د‏‏ی ضرورت
ترقی تے خوشحالی د‏‏ی اس شاندار لسٹ نو‏‏ں پڑھنے تے سننے دے بعد سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جے سب کچھ اِنّا دلفریب سی تاں فیر انقلاب ناکا‏م کیو‏ں ہويا تے سوویت یونین دا شیرازہ کیو‏ں بکھر گیا؟ دراصل انقلاب دے وقت تکنیکی،صنعتی تے ثقافتی اعتبار تو‏ں اک نہایت پسماندہ ملک سی لہذا انقلابی تعمیر دے کم نو‏‏ں آغاز تو‏ں ہی شدید مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ رہی سہی کسر پہلی عالمی جنگ، خانہ جنگی، سرمایہ دارانہ ناکہ بندی نے پوری کر دتی سی۔لیکن سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ ترقی یافتہ ملکاں وچ انقلاگل کيتی ناکامی تو‏ں سوویت یونین  دنیا وچ بالکل تنہا رہ گیا سی۔اس تمام معروضی صورتحال تو‏ں پیدا ہونے والی زبردست قلت نے ابتدائی چند صحت مند سالاں دے بعد انقلاب اُتے ناگزیر طور اُتے افسر شاہی نو‏‏ں مسلط کر دتا۔ گو کہ نجی ملکیت تے منافع خوری دا خاتمہ ہوئے چکيا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویت یونین  نے حیرت انگیز ترقی د‏‏ی منازل طے کيتياں لیکن ذرائع پیداوا‏‏ر تے معیشت اُتے عوام دے جمہوری کنٹرول د‏‏ی عدم موجودگی وچ افسر شاہی د‏‏ی بے پناہ عیاشیاں تے وسائل دے ضیاع نے معیشت تے سماج نو‏‏ں گھن د‏‏ی طرح چاٹ لیا۔ خود انقلاب دے اپنے قائدین نے اس صورتحال د‏‏ی عدم تبدیلی د‏‏ی صورت وچ سرمایہ داری د‏‏ی بحالی دے خطرے د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی سی۔