cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگوئجز
فوجی چھاواں وچ
1980 وچ صدر ضیا الحق دے دور وچ عربی دے ممتاز اسکالر لئیق بابری اس ادارے دے سربراہ ہويا کردے سن ۔اوہناں دے دور وچ ایتھ‏ے زیرتربیت فوجی افسراں تے انتظامیہ دے وچکار ہونے والے اک جھگڑے توں بعد ایہ دباؤ پایا جاݨ لگیا کہ ایتھ‏ے زیر تربیت سارے سول افسراں نو‏‏ں کِس‏ے دوسرے ادارے وچ تربیت دتی جاوے ۔ جنرل ضیا الحق دے دور حکومت وچ سارا ملک " دیس میرے دتی موجاں ہی موجاں، جدھر دیکھاں فوجاں ہی فوجاں " د‏‏ی عملی تصویر نظر اوندا سی ایس لئی ایہ ادارہ وی فوجی اشرافیہ د‏‏ی سرپرستی وچ جاݨ تو‏ں محفوظ نہ رہ سکیا ۔ نواں حکم نادر شاہی ایہ جاری ہویا کہ اگے توں اس ادارے دے انتظامی امور دا سربراہ برگیڈیئر رینک دا فوجی افسر ہوئو گا ۔ پروفیسر لئیق بابری نے اس غیر آئینی اقدام د‏‏ی مزاحمت کیتی تاں اوہناں نو‏‏ں مستعفی ہوݨ تے مجبور کر دتا گیا ۔
یونیورسٹی دا درجا
مئی 2000 وچ حکومت پاکستان نے اس انسٹیوٹ نو‏‏ں یونیورسٹی دا درجا دے دتا تے اس ادارے نو‏‏ں نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگویجز دا ناں دے دتا ۔ ایہ تبدیلی اس ویلے ہوئی جد پاکستان اُتے پرویز مشرف د‏‏ی فوجی آمریت ‍ قائم سی ۔ اس ویلے وی ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ یونیورسٹی دا ریکٹر جنرل رینک دا افسر ہویا کرو گا ۔ اس ویلے دا اک حاضر سروس برگیڈیئر عزیز احمد ایتھ‏ے دے انتظامی امور دا سربراہ سی جیہڑا اسٹاف کالج وچ پرویز مشرف دا استاد رہیا سی ۔ اوہد‏‏ی فوجی مدت ملازمت 2000 وچ ختم ہوجاݨ توں بعد اوہنوں اس یونیورسٹی دا ریکٹر مقرر کر دتا گیا ۔ 2007 وچ جنرل پرویز مشرف نے برگیڈیئر (ر) عزیز احمد د‏‏ی مدت ملازمت وچ ہور چار سال د‏‏ی توسیع دے دتی ۔ اک سویلیئن تعلیمی ادارے وچ فوجی افسر د‏‏ی تعینا‏‏تی پاکستان وچ فوجی اشرافیہ د‏‏ی مضبوط گرفت د‏‏ی نشان دہی کردی اے جیہد‏‏ی شاید کِس‏ے وی جمہوری معاشرے وچ کوئی مثال نئیں ملدی ۔ فوجی اشرافیہ ولوں کِس‏ے وی سول ادارے یا منصب نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لینا پاکستان وچ معمول د‏‏ی گل ا‏‏ے ۔ ایہدے برعکس کِس‏ے سول افسر دا کِس‏ے فوجی ادارے یا فوجی منصب اُتے تعینات ہوجاݨ دا تصور وی نئيں کیتا جاسکدا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاک فوج
گٹھ:اسلام آباد
ہور دیکھو
گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:اسلام آباد دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:پاکستان وچ تعلیم گٹھ:اسلام آباد
چک 173 ڈبلیو بی
چک 173 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
آجری مینار
آجری مینار ایران دے شہر خرم آباد وچ واقع اک تاریخی مینار ہے ۔ ایہ مینار فلک افلاک قلعے دے نیڑے اے تے قافلاں نو‏‏ں اندھیرے راتاں وچ انہاں دے راستے تلاش کرنے وچ مدد دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس سہولت دے لئی ، مینار دے اُتے اگ لگی ہوئی سی ، جو لمبی دوری تو‏ں دکھادی دے رہی ہُندی سی۔ آجری مینار ہن خرم آباد دے جنوب وچ واقع اے تے ایہ قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ درج ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایرانی عمارتاں و ساخات نامکمل گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایرانگٹھ:مینار
دهستان طبس
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
شاہ چمن
شاہ چمن (6 مئی 1940 - 19 مارچ 2014) پنجابی ناول کار، ترجمہ کار اتے صحافی سن۔ اوہناں نوں بھارتی ساہت اکیڈمی ولوں پریم چند دے ناول 'کربلا' دا ترجمہ کرن تے سال 2001 دا پرسکار مل چکا اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول کار
ویتنام وچ مذہبی آزادی
ویتنام دھرم متعلق رواداری لئی مکمل طور تے جانیا جاندا اے۔ ویئتنام دا آئین سرکاری طور اُتے پوجا دی آزادی دا پربندھ کردا اے، جدوں کہ سرکار نے مذہبی ابھیاساں' تے روک لگاؤن لئی کئی طرحاں دے قانون لاگوُ کیتے ہن۔
پچھوکڑ
مہایان بدھ دھرم ویئتنام دا سبھ توں وڈا دھرم اے۔ کیتھولک عیسائیاں دی اک اہم گھٹ گنتی اے۔ دوسرے دھرماں وچ پروٹیسٹینٹ عیسائی، تھیرودا بدھ، اسلام، ہائِ ہوؤ اتے سنکریٹک کاؤ آئی دھرم شامل ہن۔ بہت سارے شہری اپنے آپ نوں غیر-مذہبی مندے ہن، حالانکہ اوہ روائتی وشواشاں دا مشق کر سکدے ہن جویں کہ پرکھیاں اتے قومی نائکاں دی پوجا۔ نسلی گھٹگنتی تریخی طور تے نسلی بہو گنتی کنھ نالوں وکھرے روائتی وشواساں دا مشق کردے ہن۔ بہت ساریاں نسلی گھٹ گنتیاں، خاصکر اتر پچھم اتے مرکزی اچے ہلاں وچ ہونگ، زاؤ اتے جرائ گروہاں وچوں، نے پروٹیسٹینٹواد وچ دھرم تبدیل کیتا اے۔
اتر وچ پارٹی نے 1954 توں اتے دکھن توں 1975 وچ، بہت سارے روائتی مذہبی ابھیاساں اتے لوک وشواساں تے حملہ کیتا۔ مارکسسٹ نظرئیے توں عامَ لوکاں دی روحانی پوجا دی وضاحت سماجی ترقی دے پہلے پڑاؤ توں بچاء وجوں کیتی جاندی سی جدوں لوک قدرت نوں اس اتے قابو پاؤن جاں کنٹرول کرن وچ اسمرتھتا نال سمجھدے سن۔ ایہناں وشواساں نوں بھرم منیا جاندا سی اتے ایہہ کہ اوہناں نے لوکاں نوں ‘نامزد’ اتے گھاتک بنایا سی۔ ایہہ یعقین لوکاں دے یعقین نوں کمزور کرن لئی وچارے جاندے سن اتے اوہناں نوں یعقین کرن لئی اتشاہ نہیں کردے سن کہ لوک اپنیاں سمسیاواں دا حل کر سکدے ہن۔ روحانی پوجا نوں اپنے جبر-ظلم دے راج نوں قایم رکھن لئی 'جگیرو' کلین لوکاں دا اک زریعہ منیا جاندا سی۔ ویئتنامی لوک دھرم وچ پوجا کیتی جان والی دیوی لیڈی لِễن ہونہ وی چینی تاؤواد توں اک آیات منیا جاندا سی اتے اس لئی چینی کلونیکل دی وراثت منیا جاندا سی۔
حوالے
گٹھ:ویت نام
ماش
ماش اک دال دا نا اے جو کھائی جاندی اے۔ ایہ دکھنی برصغیر دی سوغات اے۔ ایہ سب توں ود ہندستان وچ اگائی تے کھائی جاندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دالاں
اسٹن کاؤنٹی
اسٹن امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
تووز
تووز آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع تووز دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
رہینوٹافلوپس ارتھریس
رہینوٹافلوپس ارتھریس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سوہن سنگھ سیتل
سوہن سنگھ سیتل 7 اگست 1909 پنجابی گائک اتے ساہتکار سن اوہناں دا مکھ پیشہ ڈھاڈی کلا سی۔ اوہ گیت، گلپ (فکشن)اتے اتہاسک برتانت وی لکھدے سن۔
جیون
سوہن سنگھ سیتل دا جم 7 اگست 1909 نوں پنڈ کادیونڈ، تحصیل قصور، ضلع لاہور (پاکستان) وچ ماں دیال کور تے پیؤ سردار خوش حال سنگھ پنوں دے گھر ہویا سی۔
پڑھائی
اوہناں نے پنڈ دے گرنتھی پاسوں پنجابی پڑھنی سکھ لئی ۔ سنّ1923 وچ 14 سال دی عمرے لاگلے پنڈ ورن دے سکول دوجی جماعت وچ داخل ہو گئے تے کجھ مہینے بعد ہی ستمبر 1923 وچ اوہناں نوں چوتھی جماعت وچ اتے 1924 دیاں نویاں کلاساں شروع ہون ویلے پنجویں جماعت وچ داخلہ مل گیا۔ 1930 وچ اوہناں نے گورنمنٹ ہائی سکول قصور توں دسویں فسٹ ڈویزن وچّ پاس کیتی ۔1931 وچ اوہناں دے پیؤ خوش حال سنگھ پنوں اکال چلانا کر گئے۔ 1933 وچ پنجاب یونیورسٹی لاہور توں گیانی دی پریکھیا(امتحان) پاس کر لئی۔
پروار
اٹھویں وچ پڑھدیاں 10 ستمبر 1927 نوں سیتل جی دی شادی بیبی کرتار کور نال ہوئی۔ ایہناں دے گھر تنّ پتر اتے اک بیٹی نے جنم لیا ۔
ڈھاڈی جتھا
1935 ای. وچ اوہناں نے اک ڈھاڈی جتھا بنایا۔ اس جتھے دے آگوُ اوہ آپ سن۔ کادیونڈ توں ستّ-اٹھ میل دور نگر 'للیانی' دے بزرگ مسلمان بابا چراغ دین پاسوں اوہناں نے ڈھڈّ تے سارنگی دی سکھلائی لئی۔ اوہ پڑھے-لکھے اتے سکھ اتہاس دی اتے ہندی، پنجابی، اردو، انگریزی کئی بولیاں دی جانکاری رکھدے سی تے اوہ ویاکھیاکار وی چنگے سن۔ اس توں علاوہ اوہ اک چنگے کوی(شاعر) وی سن۔ اوہ گاؤن لئی واراں وی آپ لکھ لیندے سن۔ تھوڑھے سمیں وچ ہی اوہناں نوں ڈھاڈی دے طور 'تے چنگی پرسدھی (مشہوری) پراپت(حاصل) ہو گئی۔ ہولی ہولی اوہناں نوں ودیشاں توں وی سدے آؤن لگ پئے۔ 1960 وچ اوہ برما، تھائی لینڈ، سنگاپور اتے ملائشیا گئے۔ 1977 وچ انگلینڈ اتے کینیڈا دا دورہ کیتا۔ انگلینڈ وچ اوہناں نے ولورہینپٹن، ساؤتھینپٹن، والسل، برمنگھم، ڈڈلی، بریڈ فورڈ، کوینٹری، ٹیلفورڈ، لمنگان، بارکنگ، سمیدک اتے ساؤتھ ہال دیاں تھاواں 'تے دیوان کیتے۔ 1980 وچ اتے فیر 1981 وچ اوہناں نے انگلینڈ اتے کینیڈا وچّ دیوان کیتے۔
کھوج کرکے پی. ایچّ. ڈی.
سوہن سنگھ سیتل ولوں لکھے ناولاں 'چوں 'جگّ بدل گیا'، 'توتاں والا کھوہ' اتے 'جنگ یاں امن' خاص طور اتے مشہور نیں۔ ڈاکٹر. بھپندر سنگھ جو ہن خالصہ کالج امرتسر دے پنجابی ڈیپارٹمنٹ (وبھاگ) وچ سینئر لیکچرار ہن، اوہناں نے گرو نانک دیو یونیورسٹی توں گیانی سوہن سنگھ سیتل دی ناولکاری 'تے کھوج کرکے پی. ایچّ. ڈی. دی ڈگری حاصل کیتی سی۔
ناول
اوہناں نے کل 22 ناول لکھے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی ناول کار گٹھ:پنجابی گائک گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
دریاۓ سلیو
سلیو اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
دریاۓ میکینزی
میکینزی اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔ اے گریٹ سلیو جھیل توں ٹردا اے تے وڈا سمندر آرکٹک چ ڈگ جاندا اے۔ اے کینیڈا دا سب توں لمبا دریا اے ایدی لمبائ 1,738 کلومیٹر اے۔ دریاۓ پیس تے فنلے نوں رلا کے اے اتلے امریکہ دا وی سب توں لمبا دریا بن جاندا اے۔
رہینوٹافلوپس فی
رہینوٹافلوپس فی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دهستان فروغن
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
دریاۓ پیس
پیس اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
جیسپر نیشنل پارک
جیسپر نیشنل پارک اتلے امریکہ دے پربت دھارے راکی چ کینیڈا دے صوبے ایلبرٹا چ اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے نیشنل پارک
رتہ ٹیٹی
رتہ ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
ساکی
ساکی نویں دنیا دے باندراں دی اک ونڈ دا ناں اے.
چک 180 ڈبلیو بی
چک 180 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
دریاۓ اتھہباسکا
اتھہباسکا اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
ساکی
ہور ویکھو
گٹھ:ساکی گٹھ:نویں دنیا دے باندر
چک 180 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
مونگ
مونگ اک دال دا نا اے جو کھائی جاندی اے۔ ایہ دکھنی برصغیر دی سوغات اے۔ یہ ہندستان، چین، تھائی لینڈ، فلپائن، انڈونیشیا، میانمر، بنگلہ دیش، لاؤس تےکمپوچیا وچ اگائی جاندی اے۔ پر دکھنی یورپ تے دکھنی امریکہ دی گرم تھاواں تے وی اگائی جاندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دالاں
قلباجار
قلبجار آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع قلبجار دا انتظامی مرکز اے ۔
رہینوٹافلوپس گروری
رہینوٹافلوپس گروری اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دهستان قصبه شرقی
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
چک 183 ڈبلیو بی
چک 183 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
ماڈیڈی ٹیٹی
ماڈیڈی ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
دریاۓ میسوری
میسوری اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔ اے 3,767 تک بیندا اے امریکہ توں تے اے دریائے مسیسپی دی اک شاخ اے۔‎
ماڈیڈی ٹیٹی
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
ناہر سنگھ
راجا ناہر سنگھ (1823–1858) بھارت دے ہریانہ دے فریدآباد ضلعے وچ بلبھگڑھ دے ریاستی راج دا راجا سی۔ اس دے آباؤ اجداد توتیا گوت دے جاٹ سن جنہاں نے 1739 دے دہاکے وچ فریدآباد وچ قلعے دی اساری کیتی سی۔ اوہ 1857 دی ہندستانی بغاوت وچ شامل سی۔ بلبھگڑھ دا چھوٹا راج دلی توں صرف 20 میل اے۔ 1857 دی آزادی دی لڑائی وچ شہید ہون والے لوکاں وچ جاٹ راجا ناہر سنگھ دا ناں ہمیشاں ہی اگھا منیا جاویگا۔ اس دے محل نوں ہریانہ سرکار نے ہریانہ ٹورزم ماتحت لے لیا اے۔ اس نوں برٹشراں نے ضبط کیتا سی اتے اس توں پہلاں اتے بعد وچ کسے نے نہیں۔ فریدآباد دے ناہر سنگھ سٹیڈیم دا ناں اس دے نام تے رکھیا گیا اے۔
شروع دا جیون
left|thumb|راجا ناہر سنگھ بلبھگڑھ سٹیٹ تیواتیا گوت دے جاٹاں ولوں قائم اک اہم ریاست سی۔ بھرتپور راج دے مہاراجہ سورج مل سندھیرور دے دادا بلرام سنگھ تیوتیا، بلبھگڑھ راج دا پہلا راجا سی اتے ناہر سنگھ اس دا جانشین سی۔ ناہر سنگھ 6 اپریل 1821 نوں راجا رام سنگھ اتے رانی بسنت کور دے گھر بلبھگڑھ وکھے پیدا ہویا سی۔ اس دے استاداں وچ پنڈت کلکرنی اتے مولوی رحمٰن خان شامل سن۔ اسدے پیؤ دی موت 1830 وچ ہوئی، جدوں اوہ 9 سالاں دی سی۔ اس نوں اسدے چاچا نول سنگھ نے پالیا، جس نے راج دے معاملیاں نوں چلاؤن دی ذمہ واری سنبھال لئی۔ ناہر سنگھ دی 1839 وچ تاجپوشی ہوئی سی۔
اوہ اک شاندار مچھاں والا سوہنا نوجوان راجا سی، جس نوں ہیرے اتے موتیاں نال جڑے روائتی کپڑے پہنن دا شوق سی۔ اوہ اک شاندار مچھاں والا سوہنا نوجوان راجا سی، جس نوں ہیرے اتے موتیاں نال جڑے روائتی کپڑے پہنن دا شوق سی۔ لوک دھارا مطابق ناہر سنگھ دا جم واہگرو دی برکت نال ہویا سی اتے کہانی گوگاجی نال متعلق اے، جس دا خود اپنا جم گرو گورکھ ناتھ دے بخشش نال ہویا منیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1823 گٹھ:فریدآباد ضلع گٹھ:بادشاہ
دریاۓ ییلوسٹون
ییلوسٹون اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
چٹی پوچھل والا ٹیٹی
چٹی پوچھل والا ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
جنرل ریلیٹویٹی
جنرل ریلیٹویٹی گریوٹی دی جیومیٹرک تھیوری اے جینوں ایلبرٹ آئینسٹائن نے 1915 چ لوکاں اگے رکھیا۔ جنرل رلیٹیوٹی (انگریزی: General relativity)، جسنوں رلیٹیوٹی دی جنرل تھیوری وی کیہا جاندا ہے، 1915 وچّ البرٹ آئینسٹائین ولوں چھاپی گئی گریویٹیشن دی جیؤمیٹرک تھیوری اے اتے اجوکی سائنس وچّ گریویٹیشن دا چلنت وورن اے۔ جنرل رلیٹیوٹی سپیشل رلیٹیوٹی اتے کائناتی گریویٹیشن دے نیوٹن دے اصولاں  دا جنرل  روپ بناؤندی اے، سپیس اتے ٹائم دے اک ریکھاگنتک گن دے روپ وچّ گریوٹی دا اک یونیفائیڈ (اکٹھا ملایا ہویا) وورن مہئیا کرواؤندی اے۔ خاص کرکے، سپیس دا کرویچر اینرجی اتے مومینٹم نال سدھا تعلق  ہندا اے چاہے جہو جیہا مرضی مادہ  اتے ریڈیئیشن موجود ہووے۔ اس تعلق  نوں آئینسٹائین دیاں فیلڈ اکوئیشناں راہیں درسایا گیا اے، جو انشک ڈفرینشیئل سمیکرناں دا اک سسٹم اے۔
جنرل رلیٹیوٹی دے کجھ اندازے کلاسیکل فزکس نالوں خاص  طریقے نال وکھرے ہن، خاص کرکے وقت دے لانگھے بارے، سپیس دی جیؤمیٹری بارے، فوی فال وچّ چیزاں دی گتی، اتے پرکاش دا سنچار۔ اجیہے فرقاں وچّ گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن (پھیلاؤ)، گریویٹیشنل لینزنگ، پرکاش دی گریوٹیشنل ریڈّ-شفٹ، اتے گریوٹیشنل ٹائم ڈلے (دیری) شامل ہن۔ جنرل رلیٹیوٹی دے اندازے سارے ہن تکّ دے نریکھناں اتے پریوگاں وچّ ثابت کیتے جا چکے ہن۔ بھاویں جنرل رلیٹیوٹی گریوٹی دی اکلوتی رلیٹیوٹی تھیوری نہیں اے، ایہہ سرلتم تھیوری اے جو پریوگک آنکڑیاں نال ستھرتا والی ہے۔ پھیر وی، انسنجھے سوال رہِ جاندے ہن، جہناں وچوں مکھ طور تے مڈھلا سوال ایہہ رہا ہے کہ کویں جنرل رلیٹیوٹی دا کوانٹم پھجکس دے سدھانتاں نال پنرملاپ کیتا جا سکے کہ اک سمپورن اتے سوے-سدھ تھیوری آف  کوانٹم گریوٹی رچی جا سکے۔
آئینسٹائین دی تھیوری دے مہتوپورن اسٹروپھزیکل (کھگول بھوتکی) پربھاو ہن۔ اداہرن لئی، ایہہ بلیک ہولاں دی ہوند دسدی ہے۔– جو سپیس دا اجیہا کھیتر ہندا ہے جس وچّ سپیس اتے ٹائم اس طریقے نال توڑے مروڑے جاندے ہن کہ کجھ وی، اتھوں تکّ کہ پرکاش وی، بچ نہیں سکدا- جویں کسے بھاری تارے لئی انتم اوستھا ہووے۔ ضرورت مطابق ثبوت ہن کہ اسٹرونومیکل چیزاں دیاں کجھ قسماں راہیں پرچنڈ ریڈیئیشن باہر کڈھن دا کارن بلیک ہولاں ہن؛ اداہرن لئی، مائیکروکواسر اتے کریاشیل گالاکٹک نیوکلیائی، کرم وار، سٹیلر بلیک ہولاں اتے ہور زیادہ بھاری قسم دیاں بلیک ہولاں دی ہوند توں نکلدے ہن۔ گریوٹی کارن پرکاش دا جھکنا گریوٹیشنل لینزنگ دے گھٹناکرم نوں پیدا کردا ہے، جس وچّ اکو دوری تے پئیاں اسٹرونومیکل وستواں دیاں ملٹیپل تصویراں اکاش وچّ درشٹی ادھین آ جاندیاں ہن۔ جنرل رلیٹیوٹی گریویٹیشنل ویوز دی ہوند دا وی انمسان لگاؤندی ہے، جو ادوں توں اسدھے روپ وچّ دیکھیاں گئیاں ہن؛ اک سدھا ناپ “LIGO” اتے “NASA/ESA لیزر انٹرپھیرومیٹر سپیس انٹینا” اتے بہت سارے “تاریاں دی سماں سارنی” ورگے پروجیکٹاں دا ادیش ہے۔
اتہاس
1905 وچّ سپیشل تھیوری آف رلیٹیوٹی چھپن توں ترنت بعد، آئینسٹائین نے سوچنا شروع کیتا کہ گریوٹی نوں کس طرحاں اپنے نویں رلیٹیوسٹک ڈھانچے وچّ اتارے۔ 1907 وچّ، اک درشک دے پھری فعال والے سرل سوچ-پریوگ نال شروع کردے ہوئے، اسنے اوس چیز تے کم کرنا شروع کر دتا جو گریوٹی دی رلیٹوسٹک تھیوری دے لئی اک اٹھ-سال دی کھوج ہون والی سی۔ بہت ساریاں گھمنگھیریاں اتے جھوٹھیاں شروآتاں توں بعد، اسدا کم 1915 نومبر مہینے وچّ پرشیئن اکیڈمی عوف سائنس نونئپنی کھوج پرستت کرن تے سماپت ہویا جسنوں اسیں ہن آئینسٹائین پھیلڈ اکئیشناں دے نام نال جاندے ہاں۔ ایہہ سمیکرناں درساؤندیاں ہن کہ کویں سپیس اتے ٹائم دی جیومیٹری پربھاوت ہندی ہے بھاویں جو مرضی پدارتھ اتے ریڈیئیشن موجود ہون، اتے آئینسٹائین دی جنرل تھیوری عوف رلیٹیوٹی دی کور رچدیاں ہن۔
آئینسٹائین پھیلڈ اکئیشناں غیر-لینیئر ہن اتے حلّ کرن لئی بہت کٹھن ہن۔ تھیوری دے شروعاتی انوماناں تے کم کردے ہوئے آئینسٹائین نے سنکھیپ کرن والے طریقے (اپروکسیمیشن میتھڈ) ورتے۔ پر 1916 دے شروع وچّ، اسٹروبھوتک وگیانی کارل شوارزچلڈ نے آئینسٹائین پھیلڈ اکئیشناں لئی پہلا غیر-ممولی انبنّ حلّ کھوجیا، جس نوں شوارزچلڈ میٹرک کیہا جاندا ہے۔ ایہہ حلّ گریویٹیشنل توڑ، اتے بلیک ہولاں کہیاں جان والیاں چیزاں دے انتم سٹیج دے وورن لئی نیہہ ولّ لے گیا۔ اسے سال وچّ، شوارزچلڈ دے حلّ دا الیکٹریکل چارج والیاں چیزاں اتے “سرو سدھارنکرن” کرن ولّ پہلے قدم چکے گئے، جسدے انتم نتیجے وجوں ریسنر-نورڈسٹروم حلّ ملیا، جسنوں ہن الیکٹریکل طور تے چارج ہوئیاں بلیک ہولاں نال جوڑیا گیا ہے۔ 1917 وچّ، آئینسٹائین نے اپنی تھیوری نوں برہمنڈ نوں سمپورن طور تے لے کے لاگوُ کیتا، اتے ساپیکھک برہمنڈ وگیان (رلیٹیوسٹک کوسمولوجی) دی شروعات کیتی۔ سمکالین وچاراں نال میل کرکے، اسنے اپنیاں اصلی پھیلڈ اکئیشناں وچّ –کوسمولوجیکل کونسٹینٹ- نام دا اک نواں پیرامیٹر شامل کرکے - اک گتی ہین برہمنڈ دی کلپنا کیتی – تاں جو نریکھن کیتی گئی پرکلپنا نال ملاپ رکھیا جا سکے۔ 1929 تکّ، پھیر وی، ہبل اتے ہوراں دے کم نے ثابت کیتا کہ ساڈا برہمنڈ پھیل رہا ہے۔ اس نوں 1922 وچّ پھریڈمین راہیں خوجے پھیلاؤن والے برہمنڈی ہلاں راہیں جلدی ہی درسایا جاندا ہے، جہناں وچّ کوسمولوجیکل کونسٹینٹ (برہمنڈی ستھرانک) دی ضرورت نہیں پیندی۔ لیمیٹر نے ایہناں ہلاں نوں شروعاتی بگّ-بینگ ماڈلاں دے فارمولے بناؤن لئی ورتیا سی۔، جس وچّ ساڈا برہمنڈ (یونیورس) اک اتّ گرم اتے سنگھنی شروعاتی اوستھا توں پیدا ہویا دکھایا ہندا ہے۔ آئینسٹائین نے بعد وچّ اعلان کیتا کہ برہمنڈی ستھرانک اسدے جیون دی سبھ توں وڈی غلطی سی۔۔
اوس عرصے دوران، جنرل رلیٹیوٹی بھوتکی تھیوریاں درمیان اک اتسکتا والی چیز بنی رہی۔ ایہہ سپشٹ طور تے نیوٹونیئن گریوٹی توں ودھیا سی۔، جو سپیشل رلیٹیوٹی نال انوکول سی اتے نیوٹونیئن تھیوری راہیں وورن نہ کیتے جان والے کئی پربھاواں لئی انوکول سی۔ آئینسٹائین نے خود 1915 وچّ ثابت کیتا کہ کویں اسدی ایہہ تھیوری بغیر کسے منمرضی دے پیرامیٹراں (پھجّ پھیکٹراں) توں مرکری پلینیٹّ نیم ورودھ سورج دے نیڑے سمجھاؤندی ہے۔ اسیتراں، 1919 وچّ ایڈنگٹن دی اگوائی والے اک کھوج دل نے آئینسٹائین نوں اکدم پرسدھ کردے ہوئے، مئی 29 نوں پورے سورج گرہن دوران سورج راہیں تارے دی روشنی نوں جھکا دین لئی انومان ثابت کیتے۔ اجے وی ایہہ تھیوری سدھانتک بھوتک وگیان اتے کھگول وگیان وچّ صرف 1960 اتے 1975 درمیان وکاساں نال داخل ہوئی، جسنوں جنرل رلیٹیوٹی دی گولڈن ایج کیہا جاندا ہے۔ بھوتک وگیانیاں نے بلیک ہولاں دی دھارنا نوں سمجھنا اتے کواسراں نوں ایہناں وچوں اک اجیہی کھگولبھوتکی پرگٹاو والی چیز پچھاننا شروع کیتا۔ پہلاں نالوں ہور شدھ سورجی سسٹم پرکھاں نے اس تھیوری دی انومان لگاؤن دی شکتی، اتے ساپیکھک کوسمولوجی نوں وی ثابت کیتا جو سدھیاں نریکھن پرکھاں لئی جمیوار بن گئی۔
گرینڈ فورکس
گرینڈ فورکس کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
جنرل ریلیٹویٹی
کلاسیکل مکینکس توں جنرل رلیٹیوٹی تکّ
جنرل رلیٹیوٹی نوں کلاسیکل پھزکس توں اسدیاں سمانتاواں اتے پرستھاناں نوں جانچ کے سمجھیا جا سکدا ہے۔ پہلا قدم ایہہ انوبھوَ ہے کہ کلاسیکل مکینکس اتے گریوٹی دے نیوٹن دے نیم اک جیؤمیٹرک وورن نوں سویکار کردے ہن۔ اس وورن دا سپیشل رلیٹیوٹی دے سدھانتاں نال میل جنرل رلیٹیوٹی دی رچناتمک ویونتپتی کرن لئی سہائک سدھ ہندا ہے۔
نیوٹونیئن گریوٹی دی جیؤمیٹری
جنرل رلیٹیوٹی مطابق، گریویٹیشنل پھیلڈ وچّ چیزاں اوہناں چیزاں وانگ ہی ورتاؤ کردیاں ہن جو کسے ایکسلریٹ ہو رہے ڈبے وچّ ہندیاں ہن۔ اداہرن دے طور تے، کسے روکٹ وچّ (کھبے پاسے) کسے گیند نوں اوسے طرحاں دیکھیگا جویں ایہہ دھرتی اتے (سجے پاسے) دیکھدا ہے، شرط ایہہ ہے کہ روکٹ دا ایکسلریشن 9.8 m/s2 دے برابر ہونا چاہیدا ہے (گریوٹی کارن دھرتی دی ستہِ اتے ایکسلریشن برابر)۔
کلاسیکل مکینکس دے ادھار اتے ایہہ دھارنا ہے کہ کسے چیز دی گتی نوں ستنتر (جاں انرشیئل) گتی، اتے اس ستنتر گتی توں جھکاواں (ڈیویئیشناں) دے اک میل دے روپ وچّ درسایا جا سکدا ہے۔ اجہیاں ڈیویئیشناں نیوٹن دے گتی دے دوجے سدھانت دے انوسار کسے چیز اتے کریا کر رہے باہری بلاں (پھورساں) کارن ہندیاں ہن، جو ایہہ بیان کردا ہے کہ کسے چیز اتے کریا کر رہا شدھ فورس اس بوڈی دے (انرشیئل) ماس (پنج/معدے) دے اسدے ایکسلریشن دے گننپھل برابر ہندا ہے۔ ترجیحی انرشیئل گتیاں سپیس اتے ٹائم دی جیؤمیٹری نال سبندھت ہندیاں ہن: کلاسیکل مکینکس دی سٹینڈرڈ فریم عود ریفرینس وچّ، ستنتر گتی وچّ گتی شیل وستواں ستھر سپیڈ اتے سدھیاں ریکھاواں وچّ گتی کردیاں ہن۔  اجوکی بھاشا وچّ، اوہناں دے رستے کروڈ سپیس-ٹائم وچّ، جیؤڈیسک، سدھیاں ورلڈ لائیناں ہندے ہن۔ استوں الٹ، کوئی ایہہ امید وی رکھیگا کہ انرشیئل گتیاں (موشنز) ، اک وار وستواں دی اصل گتی نوں دیکھن نال پچھان ہو جاندیاں ہن اتے باہری پھورساں (جویں الیکٹرومیگنیٹزم جاں پھریکشن/رگڑ) لئی آگیاواں لے لیندیاں ہن، سپیس دی جیؤمیٹری پربھاشت کرن لئی ورتیاں جا سکدیاں ہن، اتے ٹائم کو-آرڈینیٹ دے طور تے وی ورتیاں جا سکدیاں ہن۔ پھیر وی، اک وار گریوٹی میدان وچّ آ جاندی ہے تاں اتھے اک اشدھتا رہِ جاندی ہے۔ نیوٹن نے گریوٹی دے نیم مطابق، اتے پریوگاں جویں اٹوس اتے اسدے چیلیاں والے پریوگاں دوارا آتمنربھر طریقیاں نے ثابت کیتا کہ پھری فعال دا اک سنساریکرن ہے (جسنوں کمزور سمانتا سدھانت جاں ویک اکئیویلینس پرنسپل جاں انرشیئل اتے پیسو گریوٹیشنل ماس دی سنسارک برابرتا وی کیہا جاندا ہے) : پھری فعال وچّ کسے ٹیسٹ بوڈی دا رستہ (ٹراجیکٹری) صرف اسدی پوزیشن اتے شروعاتی سپیڈ اتے نربھر کردا ہے، پر اسدے کسے وی پدارتھک گن اتے نربھر نہیں کردا۔ اسدا اک سرل روپ آئینسٹائین دے ایلیویٹر پریوگ وچّ ہے، جو تصویر وچّ سمجھائء گیا ہے: کسے چھوٹے بند کمرے وچّ کسے درشک لئی، ڈیگی گئی گیند ورگیاں چیزاں دے رستے دا نقشہ بناؤن تے، ایہہ فیصلہ کرنا اسمبھو ہندا ہے کہ کسے گریویٹیشنل پھیلڈ وچّ کمرہ ریسٹ اتے ہے، جاں کسے پھری سپیس وچّ روکٹ وچّ ہے جو کسے گریویٹیشنل پھیلڈ دے ریٹ دے برابر ایکسلریشن وچّ ہے۔
پھری فعال دے سنساریکرن دے دتے ہون تے، انرشیئل موشن اتے گریویٹیشنل فورس دے پربھاو ادھین موشن (گتی) درمیان کوئی وی نریکھن کیتے جان یوگ کمی نہیں ہندی۔ ایہہ انرشیئل موشن دی اک نویں شرینی دی پریبھاشا دا سجھاؤ دندا ہے، گریویٹیشنل فورس دے پربھاو ادھین پھری فعال وچّ وستواں دی شرینی۔ وشیش اہیمیئت والیاں گتیاں والی ایہہ نویں شرینی وی، سپیس اتے ٹائم دی جیؤمیٹری نوں پربھاشت کردی ہے- گنتک شبداں وچّ، ایہہ کسے خاص اجیہے سمپرک نال جڑی جیؤڈیسک موشن ہندی ہے جو گریویٹیشنل پٹینشل دے گریڈیئنٹ رتے نربھر کردی ہے۔ سپیس ، اس بنتر وچّ، اجے وی سدھارن یوکلڈن جیؤمیٹری ہندی ہے۔ پھیر وی، سارے دا سارا سپیس-ٹائم زیادہ گنجھل دار چیز ہے۔ جویں وکھرے ٹیسٹ پارٹیکلاں دیاں پھری فعال ٹریجیکٹریاں دا پچھا کردے ہوئے سرل کالپنک پریوگ کرکے ثابت کیتا جا سکدا ہے، کہ اجیہے سپیس-ٹائم ویکٹراں نوں ٹرانسپورٹ کرن دا نتیجہ پارٹیکلاں دی ٹریجیکٹری دے نال نال بدلیگا جو کسے پارٹیکل دی ولوسٹی (ٹائم-لائیک ویکٹر) درسا سکدے ہن : گنتک طور تے کہندے ہوئے نیوٹونیئن سمپرک انٹیگریبل نہیں ہے۔ استوں، ایہہ پتہ لگایا جا سکدا ہے کہ سپیسٹائیم کروڈ (مڑیا ہویا) ہے۔ نتیجہ، صرف کوویریئنٹ سنکلپاں نوں ورتدے ہوئے نیوٹونیئن گریوٹی دے جیؤمیٹرک فارمولا نکلدا ہے، یانِ کہ، اک اجیہا وورن جو ہریک قسم دے منمرضی دے  “کو-آرڈینیٹ سسٹم”  وچّ وی نہ بدلے۔ اس جیؤمیٹرک وورن وچّ، ٹائیڈل پربھاو- پھری فعال والی وستو دا ساپیکھک ایکسلریشن- سبندھ دے ڈیریویٹو نال رلیٹڈ ہندا ہے، جو ایہہ ثابت کر رہا ہندا ہے کہ سودھی ہوئی جیؤمیٹری ماس (پنج) دی ہوند کارن ہے۔
ساپیکھک سرو سدھارنیکرن (رلیٹیوسٹک جنرلائیزیشن)
جنی دلچسپ جیؤمیٹرک نیوٹونیئن گریوٹی ہو سکدی ہے، اسدے ادھار تے، کلاسیکل مکینکس، صرف سپیشل ساپیکھکتا مکینکس دا اک سیمت کیس ہے۔ سمٹری دی بھاشا وچّ : جتھے گریوٹی نوں ردّ کیتا جا سکدا ہے، پھزکس سپیشل رلیٹیوٹی وانگ لورنٹز انویریئنٹ ہے نہ کہ کلاسیکل مکینکس دی طرحاں گیلیلی انویریئنٹ ہے۔ (سپیشل رلیٹیوٹی دی پربھاشت کیتی جا رہی سمٹری پوآئنکیئر گروپ ہے، جس وچّ تبدیلیاں اتے روٹیشناں شامل ہن)۔ دوہاں درمئن انتر مہتوپورن بن جاندا ہے جدوں پرکاش دی سپیڈ دے نیڑے پہنچیا جاندا ہے اتے اچّ-اورجا پھینومینا نال سلجھیا جاندا ہے۔
لورنٹز سمٹری نال، وادھو بنتراں میدان وچّ اتر آؤندیاں ہن۔ اوہناں نوں لائیٹ کوناں دے سیٹ نال پربھاشت کیتا جاندا ہے۔ لائیٹ کون اک کارن سبندھی بنتر رکھدی ہے: ہریک A گھٹنا دے لئی، اک گھٹناواں دا سیٹ ہندا ہے، جو سدھانتک طور تے، اجیہے سگنلاں جاں انٹریکشناں نوں پربھاوت کردا ہے جاں اوہناں راہیں A کولوں پربھاوت ہو جاندا ہے۔ جہناں نوں پرکاش توں تیز سفر کرن دی ضرورت نہیں ہندی (جویں تصویر وچّ گھٹنا B درسائی گئی ہے)، اتے گھٹناواں دے اجیہے سیٹ نال درسائی جاندی ہے جسدے لئی اجیہا کوئی پربھاو اسمبھو ہندا ہے (جویں تدویر وچّ گھٹنا C )۔ ایہہ سیٹ اؤبزرور (نگران) تے نربھر کردے ہن۔ ستنترتا نال ڈگدے پارٹیکلاں دیاں سنسار ریکھاواں نال سہویوگ دے نال، لائیٹ کوناں نوں سپیس-ٹائم دا ادھا ریمانیئن میٹرک پنررچن لئی گھٹو-گھٹو کسے پوزیٹو سکیلر پھیکٹر تکّ ورتیا جا سکدا ہے۔ گنتک شبداں وچّ، ایہہ اک کنپھورمل بنتر پربھاشت کردا ہے۔
سپیشل ریلیٹیوٹی نوں گریوٹی دی غیر-حاضری وچّ پربھاشت کیتا جاندا ہے، اسلئی پریکٹیکل ایپلیکیشناں لئی، ایہہ اک ڈھکواں موڈل ہے جدوں وی گریوٹی نو ردّ کیتا جا سکدا ہووے۔ گریوٹی نوں میدان وچّ لیا کے، اتے پھری فعال دے سنساریکرن نوں مندے ہوئے، اک سامان کارنتا جویں پچھلے سیکشن وچّ سی۔، لاگوُ ہندی ہے: کوئی وی گلوبل انرشیئل فریماں نہیں ہن۔ سگوں لگبھگّ انرشیئل فریماں ہن جو ستنترتا نال ڈگّ رہے پارٹیکلاں دے نال نال ہن۔ سپیس-ٹائم دی بھاشا وچّ بدل کے کہندے ہوئے: سدھیاں ٹائم-لائیک لائیناں جو گریوٹی توں مکت کسے انرشیئل فریم نوں   پربھاشت کردیاں ہن، نں موڑ کے اجہیاں ریکھاواں بنا دتویاں جاندیاں ہن جو اک دوجی ساپیکھک وکرت ہندیاں ہن، تے ایہہ سجھاؤندیاں ہن کہ گریوٹی نوں شامل کرن نال سپیس-ٹائم جیؤمیٹری وبّ تبدیلی دی ضرورت پیندی ہے۔
شروع وچّ، ایہہ سپشٹ نہیں ہندا کہ پھری فعال ادھین ستھانک فریماں کی اوہناں ریفرینس فریماں نال ملدیاں ہن جہناں وچّ سپیشل ریلیٹیوٹی دے سدھانت کھرے اتردے ہن- اوہ تھیوری پرکاش دے سنچار تے ادھارت بنی ہے، اتے اسطراں الیکٹرومیگنیٹزم اتے ادھارت ہے، جسدا ہو سکدا ہے اک وکھرا ترجیح والا فریماں دا سیٹ ہووے۔ پر سپیشک-ساپیکھک ڈھانچیاں (رلیٹیوسٹک فریماں) بابت وکھریاں دھارناواں ورت کے (جویں دھرتی پھکس کیتی ہووے، جاں ستنتر گراوٹ وچّ ہووے)، گریویٹیشنل ریڈشپھٹ لئی وکھرے انومان بنائے جا سکدے ہن۔ کسے گریویٹیشنل پھیلڈ دے وچوں پرکاش دے سنچار دوران جس طریقے نال پرکاش دی پھریکئینسی شفٹ ہندی ہے اسنوں گریویٹیشنل ریڈشپھٹ کہندے ہن۔ واستوک ناپ دکھاؤندے ہن کہ پھری-پھالنگ (ستنترتا نال ڈگّ رہیاں) فریماں اوہ ہندیاں ہن جہناں وچّ پرکاش سپیشل رلیٹیوٹی وانگ سنچارت ہندا (لنگھدا) ہے۔ اس کتھن دے سرو سدھاریکرن (جنرلائیجیشن) نوں آئینسٹائین اکئیویلینس پرنسپل (سمانتا سدھانت) دے نام نال جانیا جاندا ہے کہ ستنترتا نال ڈگّ رہیاں (اتے نہ-گھم رہیاں) ریفرینس فریماں لئی سپیشل رلیٹیوٹی دے نیم چنگے سنکھیپ انومان تکّ لاگوُ رہندے ہن۔ ایہہ سمانتا سدھانت گریوٹی نوں سپیشل ساپیکھک بھوتک وگیان وچّ شامل کرن دے سرو سدھاریکرن لئی اتی ضروری سدھانت ہے۔
ایہی پریوگک آنکڑے دکھاؤندے ہن کہ گریویٹیشنل پھیلڈ اندر گھڑیاں راہیں ناپیا گیا وقت- جسنوں جیکر تکینیکی شبداں وچّ کہنا ہووے تاں “پروپر ٹائم”(شدھ وقت)- سپیشل رلیٹیوٹی دے نیم نہیں مندا۔ سپیس-ٹائم جیؤمیٹری دی بھاشا وچّ، اسنوں منکووسکی میٹرک راہیں نہیں منیا جاندا۔ نیوٹن والے معاملے وانگ، ایہہ ہور سرو سدھارن جیؤمیٹری (ریکھاگنت) دا سوچک ہے۔ سیکھم پیمانیاں اتے، پھری فعال وچّ ساریاں ریفرینس فریماں سامان رہندیاں ہن، اتے لگبھگّ منکووسکئن ہندیاں ہن۔ نتیجے وجوں، ہن اسیں منکووسکی سپیس دے اک کروڈ (وکرت) سروسدھاریکرن (جنرلائیجیشن) نال نبٹ رہے ہندے ہاں۔ جیومیٹری نوں پربھاشت کرن والا میٹرک ٹینسر- جو خاص طور تے ایہہ دسدا ہے کہ کویں لمبائیاں اتے اینگل منے جاندے ہن- اوہ سپیشل رلیٹیوٹی دا منکووسکی میٹرک نہیں ہندا، ایہہ اک اردھ- جاں سوڈوریمانیئن میٹرک دے نام نال جانی جاندی سروسدھاریکرن (جنرلائیجیشن) ہندی ہے۔ استوں ہور اگے، ہریک ریمانیئن میٹرک قدرتی طور تے اک خاص قسم دے سمپرک- لیویسوٹا کنیکشن نال جڑیا ہندا ہے، اتے ایہہ، دراصل، اوہ کنیکشن ہندا ہے جو اکئیویلینس پرنسپل تے کھرا اتردا ہے اتے سپیس نوں ستھانک طور تے منکووسکی بناؤندا ہے۔ (یانِ کہ، ڈھکویں ستھانک انرشیئل کوآرڈینیٹاں اندر، میٹرک منکووسکی ہندا ہے، اتے اسدا پہلا پارشل/انشک ڈیریویٹو اتے کنیکشن گنانک/کوئیپھیشینٹ مکّ جاندے ہن)
آئینسٹائین دیاں سمیکرناں
گریوٹی دے پربھاواں دے ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) جیؤمیٹری (ریکھاگنت) روپ دا فارمولا بنا لین توں بعد، گریوٹی دے سومیں (سورس) دا سوال باقی رہِ جاندا ہے۔ نیوٹونیئن گریوٹی وچّ، سوما ماس ہندا ہے۔ سپیشل رلیٹیوٹی وچّ، ماس اک ہور عامَ ماترا (کوانٹٹی) دے حصے وجوں ہون برابر ساہمنے آؤندا ہے جسنوں اینرجی-مومینٹم ٹینسر کہندے ہن، جو اینرجی (اورجا) اتے مومینٹم ڈینسٹیاں دوواں نوں سٹریسّ (یانِ کہ پریشر اتے شیئر) سمیت شامل کردا ہے۔ اکئیویلینس پرنسپل نوں ورت کے، اس ٹینسر دا اسانی نال وکرت سپیس-ٹائم تکّ سروسدھاریکرن (جنرلائیجیشن) کیتا جا سکدا ہے۔ جیؤمیٹرک نیوٹونیئن گریوٹی نال سمانتا اپر ہور اگے جاندے ہوئے، ایہہ منّ لینا قدرتی گلّ ہے کہ گریوٹی لئی پھیلڈ اکئیشن اس ٹینسر اتے رچی ٹینسر نال سبندھت ہے، رچی ٹینسر جو- ٹائیڈل پربھاواں دی اک خاص شرینی نوں درساؤندے ہن: ٹائیڈل پربھاو اوہ ہندے ہن جو شروعاتی ریسٹ اتے رکھے، اتے پھیر پھری فعال کردے ہوئے ٹیسٹ پارٹیکلاں دے چھوٹے بدل (کلاؤڈ) لئی گھنپھل وچّ تبدیلی ہندی ہے۔ سپیشل رلیٹیوٹی وچّ، اینرجی-مومینٹم دی کنزرویشن (سرکھئتا) اس کتھن نال سبندھت ہے کہ مومینٹم ٹینسر ڈائورجینس-پھری (پھیلاؤ-مکت) ہندا ہے۔ ایہہ فارمولا، پارشل ڈیریویٹواں نوں ڈپھرینشیئل جیؤمیٹری (ریکھاگنت) وچّ پڑے ایہناں دے کوویریئنٹ ڈیریویٹواں کروڈ-مینیپھولڈ کاؤنٹرپارٹس (وکرت بہپرت ورودھی حصیاں) نال بدل کے وکرت سپیس-ٹائم تکّ سروسدھاریکرن (جنرلائیجیشن) کیتا جا سکدا ہے۔ اس وادھو شرط نال، اینرجی-مومینٹم ٹینسر دا کوویریئنٹ ڈائورجنس، اتے اکئیشن دے پرلے پاسے جو وی ہووے، زیرو ہندا ہے- سمیکرناں دا سرل سیٹ ہے جسنوں آئینسٹائین دیاں پھیلڈ اکئیشناں (جاں صرف آئینسٹائین اکئیشناں ) کیہا جاندا ہے۔
کھبے پاسے آئینسٹائین ٹینسر ہے، جو رچی ٹینسر R_{\mu\nu} اتے میٹرک دا خاص ڈائورجنس-پھری (پھیلاؤ-مکت) میل ہے۔ جتھے G_{\mu\nu}  سمٹرکّ ہندا ہے۔ خاص طور تے،
کرویچر سکیلر ہندا ہے۔ رچی ٹینسر خود ہور عامَ ریمین کرویچر ٹینسر نال اسطراں سبندھ رکھدا ہے؛
سجے پاسے T_{\mu\nu} اینرجی-مومینٹم ٹینسر ہے۔ سارے ٹینسراں نوں سنکھیپ سوچک چناں (ابسٹریکٹ انڈیکس نوٹیشن)  وچّ لکھیا گیا ہے۔ تھیوری دے انومان نوں گرہاں دے چکرپتھاں (پلینٹری اؤربٹس) لئی نریکھناں دے نتیجیاں نال ملا کے، انپاتک ستھرانک (پروپوشنلٹی کونسٹینٹ) نوں κ = 8πG/c4 دے روپ وچّ،گریویٹیشنل ستھرانک G، اتے لائیٹ دی سپیڈ c دے نال پھکس کیتا جا سکدا ہے (جاں، اسدے سامان ہی، ایہہ یقینی بناؤندے ہوئے کہ کمجور-گریوٹی گھٹّ-سپیڈ حد نیوٹونیئن مکینکس ہے)۔ جدوں کوئی پدارتھ (میٹر) موجود نہیں ہندا، تاں جو اینرجی-مومینٹم ٹینسر مکّ جاندا ہے، تاں نتیجہ ایہہ ویکمّ آئینسٹائین اکئیشناں ہندا ہے؛
ایہناں ہی سمپتیاں اتے ادھارت جنرل رلیٹیوٹی دے بدل ہن، جو وادھو نیم اتے اینڈ/اور کمیاں نوں شامل کردے ہن، اتے وکھریاں پھیلڈ سمیکرناں ولّ لجاندے ہن۔ اداہرناں ہن – برانس-ڈکے تھیوری، ٹیلیپیرللزم، اتے آئینسٹائین-کارٹن تھیوری۔
پریبھاشا اتے مڈھلیاں وشیشتاواں
جنرل رلیٹیوٹی گریویٹیشن دی میٹرک تھیوری ہے۔ اسدے گربھ وچّ آئینسٹائین دیاں اکئیشناں ہن، جو کسے 4-ایامی سپیسٹائیم نوں پرستت کرن والے سوڈورمانیئن مینیپھولڈ، اتے اس وچّ پائے جان والے اینرجی-مومینٹم دی جیؤمیٹری درمیان رشتہ بیان کردیاں ہن ۔ گھٹناکرم جو کلاسیکل مکینکس وچّ، گریوٹی (جویں پھری فعال، اؤربٹل موشن، اتے سپیسکراپھٹ ٹریجیکٹریاں) دے فورس دے کارج نوں جمیوار مندا ہے، اوہ جنرل رلیٹیوٹی وچّ سپیسٹائیم دی وکرت جیؤمیٹری (ریکھاگنت) اندر انرشیئل موشن (گتی) نال جڑیا ہندا ہے ؛ وستواں نوں اوہناں دے قدرتی، سدھے رستیاں توں موڑن والا کوئی گریویٹیشنل فورس نہیں ہندا۔ سگوں، گریوٹی دا سبندھ سپیس اتے سمیں دیاں وشیشتاواں وچّ تبدیلیاں نال جڑیا ہندا ہے، جو بدلے وچّ وستواں دوارا قدرتی طور تے اپنایا جان والا سدھے توں سدھا رستہ بدل دندیاں ہن۔ اسدے نتیجے وجوں، پدارتھ دے اینرجی-مومینٹم دئرا کرویچر پیدا ہندا ہے۔ رلیٹیوسٹ جوہن ارکیبلڈ ویلر دی ویاکھیا کردے ہوئے، سپیسٹائیم پدارتھ نوں دسدا ہے کہ کویں گتی کرنی ہے؛ پدارتھ سپیسٹائیم نوں دسدا ہے کہ کویں وکرت (کرو) ہونا ہے۔
جدونکھ جنرل رلیٹیوٹی کلاسیکل بھوتک وگیان دے سکیلر گریویٹیشنل پٹیشل نوں اک سمٹرک “رینک-2 ٹینسر” نال بدل دندی ہے، اس نال رینک-2 ٹینسر، کجھ سیمت معاملیاں وچّ، سکیلر گریویٹیشنل پٹیشل تکّ گھٹ جاندا ہے۔ کمزور گریویٹیشنل پھیلڈاں اتے پرکاش دی سپیڈ دے تلناتمک دھیمی گتی لئی، تھیوری دے انومان نیوٹن دے سنسارک گریویٹیشن والے نیماں دے انوماناں تکّ سنگڑ جاندے ہن۔
کیونکہ جنرل رلیٹیوٹی ٹینسراں نوں ورت کے رچی گئی ہے، اسلئی ایہہ سروسدھارن کوویریئینس دکھاؤندی ہے : اسدے سدھانت – اتے عامَ ساپیکھک بنتر اندر رچے ہور فارمولا سدھانت- سارے کوآرڈینیٹ سسٹماں وچّ اکو شکل بنسا لیندے ہن۔ ہور اگے، ایہہ تھیوری کوئی وی انویریئنٹ جیؤمیٹرک بیکگراؤنڈ سٹرکچر (سہیوگک ریکھاگنتک پچھوکڑ بنتر) نہیں رکھدی، یانِ کہ، ایہہ پچھوکڑ توں آتمنربھر ہے۔ ایہہ اسطراں اک ہور زیادہ سخت جنرل پرنسپل عوف رلیٹیوٹی بن جاندی ہے، جس دا نام ہے کہ سارے درشکاں لئی بھوتک وگیان دے سدھانت اوہی رہندے ہن۔ ستھانک طور تے، جویں سمانتا سدھانت (اکئیویلینس پرنسپل) وچّ سمجھایا گیا ہے، سپیسٹائیم منکووسکئن ہندا ہے، اتے بھوتک وگیان دے نیم لوکل (ستھانک) لورنٹز انویریئنس (ستھرتا) دا گن رکھدے ہن۔
ماڈل اساری
جنرل-رلیٹیوسٹک ماڈل بلڈنگ دا دھر دا سنکلپ آئینسٹائین دیاں سمیکرناں دا حلّ ہے۔ پدارتھ (میٹر) دیاں وشیشتاواں لئی ڈھکویاں سمیکرناں اتے آئینسٹائین سمیکرناں، دوواں دے دتے ہون نال، اجیہا حلّ اک خاص سیمی-ریمانیئن مینیپھولڈ (عامطور تے خاص کوآرڈینیٹاں وچّ میٹرک دین راہیں پربھاشت کیتا ہویا)، اتے اوس مینپھولڈ (بہپرت) اتے پربھاشت میٹر پھیلڈ نال رچیا جاندا ہے۔ میٹر اتے جیؤمیٹری (ریکھاگنت) ضرور ہی آئینسٹائین دیاں سمیکرناں تے کھرے اتردے ہونے چاہیدے ہن، اسلئی خاص کر کے، میٹر دا اینرجی-مومینٹم ٹینسر ضرور ہی ڈائورجنس-پھری ہونا چاہیدا ہے۔ بے شکّ پدارتھ نوں وی سبھ اوہناں وادھو سمیکرناں تے کھرا اتردے ہونا چاہیدا ہے جو اسدیاں وشیشتاواں اتے لاگوُ کیتیاں جاندیاں ہون۔ سنکھیپ وچّ، اجیہے کسے حلّ نوں ماڈل برہمنڈ کیہا جا سکدا ہے جو جنرل رلیٹیوٹی دے سدھانت مندا ہووے، اتے سنبھوَ طور تے موجود کسے وی طرحاں دے پدارتھ نوں کنٹرول کردے وادھو قنوناں نوں وی مندا ہووے۔
انبنّ حلّ کھوجن دی کٹھنائی دتے جان تے، آئینسٹائین پھیلڈ اکئیشناں کدے کدے نیومیریکل انٹیگریشن راہیں کمپیوٹر تے وی حلّ کیتیاں جاندیاں ہن، جاں انبنّ ہلاں دیاں سوخم گڑبڑیاں تے وچار کرکے حلّ کیتیاں جاندیاں ہن۔ نیومیریکل رلیٹیوٹی دے کھیتر وچّ، سپیسٹائیم دی جیؤمیٹری (ریکھاگنت) اتے دو ٹکرا رہیاں بلیک ہولاں ورگیاں دلچسپ پرستھتیاں لئی آئینسٹائین دیاں سمیکرناں دے حلّ کڈھن دا روپ بدلن لئی شکتی شالی کمپیوٹر لگائے گئے ہن۔ سدھانت مطابق، اجیہے طریقے کسے وی سسٹم تے لاگوُ کیتے جا سکدے ہن، جیکر ضرورت مطابق کافی کمپیوٹر سومے دتے ہون، اتے اجیہے طریقے نیکڈ سنگلرٹیز چرگے مڈھلے سوالاں دا جواب دے سکدے ہن۔ لگبھگّ حلّ پرچربیشن تھیوریاں جویں لینیئرائیزڈ گریوٹی (ریکھک کیتی ہوئی) اتے اسدی جنرلائیجیشن، پوسٹ-نیوٹونیئن ایکسپینشن راہیں وی خوجے جا سکدے ہن، دوویں تھیوریاں آئینسٹائین نے وکست کیتیاں سن۔ بعد والی تھیوری کسے سپیسٹائیم دی جیؤمیٹری (ریکھاگنت) دے حلّ لئی اک سمٹرک پہنچ ہے، جو پرکاش دی سپیڈ مقابلے دھیمی گتی نال گتی شیل پدارتھ دا وستھار ونڈ رکھدی ہے۔ وستھار وچّ شبداں دا اک قافلہ شامل ہے ؛ پہلا شبد نیوٹونیئن گریوٹی نوں پرستت کردا ہے، جدوں کہ بعد والا شبد جنرل رلیٹیوٹی کارن نیوٹن دی تھیوری وچّ کیتیاں سوخم شودھاں نوں پرستت کردا ہے۔ اس وستھار دی اک شاکھا پیرامیٹرائیزڈ پوسٹ نیوٹونیئن (PPN) فارمولا بنتر ہے، جو جنرل رلیٹیوٹی اتے اسدے بدل والیاں الٹرنیٹ تھیوریاں درمئن ماترک تلناواں نوں پرستت کردا ہے۔
آئینسٹائین دی تھیوری دے نتیجے
جنرل رلیٹیوٹی دے بہت سارے بھوتکی نتیجے ہن۔ کجھ پرنام تھیوری دے سدھانتاں توں سدھا ہی پتہ چلدے ہن، جدوں کہ باقی دے پرنام صرف آئینسٹائین دے شروعاتی پبلیکیشن نوں سمجھدے ہوئِ کئی سالاں دی کھوج دے کورس دوران ہی سپشٹ ہوئے ہن۔
گریویٹیشن ٹائم ڈلیشن اتے پھریکئینسی شفٹ
ایہہ مندے ہوئے کہ سمانتا سدھانت (اکئیویلینس پرنسپل) لاگوُ رہندا ہے، گریوٹی وقت دے لانگھے نوں پربھاوت کردی ہے۔ کسے گریوٹی کھوہ وچّ بھیجی گئی لائیٹ بلیوشپھٹ ہو جاندی ہے۔ جدوں کہ الٹی دشا وچّ بھیجی گئی لائیٹ (یانِ کہ، گریوٹی کھوہ توں باہر چھلّ ماردی ہوئی) ریڈشپھٹڈ ہو جاندی ہے ؛ اکٹھا کردے ہوئے، ایہناں دوویں پربھاواں نوں گریویٹیشنل پھریکئینسی شفٹ کیہا جاندا ہے۔ ہور عامَ کر کے، بھاری وستواں نیڑے دیاں کریاواں دور ہو رہیاں کریاواں دے تلناتمک زیادہ دھیمیاں ہندیاں ہن ؛ اس پربھاو نوں گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن کہندے ہن۔
گریویٹیشنل ریڈشپھٹ نوں پریوگشالا (لیبروٹری) وچّ ناپیا گیا ہے اتے اسٹرونومیکل نریکھن ورتدے ہوئے ناپیا گیا ہے۔ دھرتی دی گریویٹیشنل پھیلڈ وچّ گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن بہت وار اٹومک کلوک ورتدے ہوئے ناپی گئی ہے، جدونکھ چل رہی پرمانکتا نوں گلوبل پوجیشننگ سسٹم (GPS) دے اوپریشن دے پربھاو دے روپ ووّ مہئیا کرایا گیا ہے۔ طاقتور گریویٹیشنل پھیلڈاں اندر پرکھاں نوں بائنری پلسرز دے نریکھناں راہیں مہئیا کرایا گیا ہے۔ سارے نتیجے جنرل رلیٹیوٹی نال سہمت رہے ہن۔ پھیر وی، تازہ لیول دی شدھتا اتے، ایہہ نریکھن جنرل رلیٹیوٹی اتے ہور اوہناں تھیوریاں درمیان فرق نہیں کر سکدے جہناں وچّ اکئیویلینس پرنسپل لاگوُ رہندا ہے۔
لائیٹ ڈپھلیکشن (جھکاؤ) اتے گریویٹیشنل ٹائم دیری
جنرل رلیٹیوٹی انومان لگاؤندی ہے کہ پرکاش دا رستہ گریویٹیشنل پھیلڈ وچّ جھک جاندا ہے ؛ کسے بھاری وستو کولوں گزردی لائیٹ اوس وستو ولّ جھک جاندی ہے۔ ایہہ پربھاو سورج کولوں گزردے دور ستھت تاریاں جاں کواسرز دے پرکاش دے نریکھناں راہیں ثابت کیتا گیا ہے۔
ایہہ اتے اسدے نال سبندھت انومان اس تتھّ توں پیدا ہندے ہن کہ پرکاش جس چیز نوں پھولو کردا (رستہ اپناؤندا) ہے، اسنوں لائیٹ-لائیک جاں نلّ-جیؤڈیسک کہندے ہن- جو کلاسیکل بھوتک وگیان وچّ پرکاش دے سدھیاں ریکھاواں وچّ یاترا کرن دا سروسدھاریکرن ہے۔ اجیہے جیؤڈیسک سپیشل رلیٹیوٹی وچّ لائیٹسپیڈ دے انویریئنس (ستھرتا) دی جنرلائزیشن ہے۔ جویں جویں کوئی ڈھکویں ماڈل سپیسٹائیماں دی جانچ کردا جاندا ہے (چاہے باہری شوارزچلڈ سلیوشن ہووے جاں، کسے سنگل ماس توں زیادہ، پوسٹ-نیوٹونیئن ایکسپینشن/پھیلاؤ ہووے)، پرکاش سنچار اتے گریوٹی دے کئی پربھاو پیدا ہندے جاندے ہن۔ بھاویں پرکاش دا جھکنا پرکاش تکّ پھری فعال دی برہمنڈی وشیشتا دا وستھار کرکے وی پتہ کیتا جا سکدا ہے، اجہیاں کیلکلیشناں توں نکلیا جھکاؤ والا اینگل جنرل رلیٹیوٹی راہیں دتے گئے ملّ توں صرف ادھا ہی ہندا ہے۔
گریوٹیشنل ٹائم ڈلے (جاں شاپیرو ڈلے) وچّ پرکاش دے جھکاؤ نال نزدیکی طور تے سمبدھت، ایہہ گھٹناکرم ہندا ہے کہ کسے گریویٹیشنل پھیلڈ وچّ نوں گزردے ہوئے پرکاش دے سگنل اوس پھیلڈ دی غیر حاضری وچّ گزرن والے وقت نالوں زیادہ وقت لیندے ہن۔ اس انامان دی جانچ بہت وار سفل رہی ہے۔ پیرامیٹرائزڈ پوسٹ-نیوٹونیئن پھورمولائزم (PPN) وچّ لائیٹ دے جھکاؤ اتے گریویٹیشنل ٹائم ڈلے دوہاں دے ناپ اک γ کیہا جانا والا ماپدنڈ (پیرامیٹر) نردھارت کردے ہن، جو سپیس دی جیؤمیٹری (ریکھاگنت) اتے گریوٹی دے پربھاو نوں اینکوڈ کردا (نکاشدا) ہے۔
گریویٹیشنل ترنگاں
ویک-پھیلڈ گریوٹی اتے الیکٹرومیگنٹزم درمیان کئی سمانتاواں وچوں اک سمانتا ایہہ ہے کہ، الیکٹرومیگنیٹک ترنگاں (ویوز) دے سامان، گریویٹیشنل ویوز وی ہندیاں ہن : پرکاش دی سپیڈ اتے سنچارت ہون والے سپیسٹائیم دے میٹرک وچّ اتار-چڑاؤ۔ اجیہے کسے ویو دی سرلتم قسم نوں، ستنترتا نال تیر رہے پارٹیکلاں دے کسے چھلے (رنگ) اتے اسدے ایکشن (کریا کارج) دوارا دیکھیا جا سکدا ہے۔ پاٹھک دی دشا وچّ سنچارت ہو رہی، اجیہے کسے رنگ وچّ دی اک سائین ویو، اک وشیش، سنگیتمئی انداز وچّ چھلے دا روپ وگاڑدی ہے۔ کیونکہ آئینسٹائین دیاں اکئیشناں نون-لینیئر (غیر-ریکھک) ہن، منمرضی دیاں شکتی شالی گریویٹیشنل ویوز لینیئر سپرپجیشن دی پالنا نہیں کردیاں، جس کارن اوہناں دا وورن مشکل ہو جاندا ہے۔ پھیر وی، کمزور پھیلڈاں لئی، اک لینیئر سنکھیپتا بنائی جا سکدی ہے۔ اجہیاں لینیئر بنائیا گئیاں ترنگاں اوہناں بہتات والیاں کمزور ترنگاں دا وورن دین لئی کافی ماترا وچّ شدھتا نال وورن دندیاں ہن جہناں ترنگاں دی  دھرتی توں  دورستھت برہمنڈی گھٹناواں توں دھرتی اتے پہنچن دی امید کیتی جاندی ہے، جو عامَ طور تے ساپیکھک دوریاں نوں 10-21 جاں استوں گھٹّ دی سوخم ماترا وچّ  ودھاؤن اتے گھٹاؤن لئی جمیوار ہن۔ آنکڑیاں دے وشلیشن والے طریقے روزانہ اس تتھّ دی ورتو کردے ہن کہ ایہہ ریکھاکرت (لینیئرائیزڈ) ترنگاں پھوریئر ڈکمپوزڈ کیتیاں جا سکدیاں ہن۔
کجھ انبنّ سلیوشن بغیر کسے سنکھیپتا دے گریویٹیشنل ویوز دا وورن دندے ہن، جویں، خالی سپیس وچّ نوں یاترا کر رہی اک ویو ٹرین (ترنگ ریلگڈی) جاں گوؤڈی یونیورسز، گریویٹیشنل ترنگاں نال بھرے اک پھیل رہے وشو دی قسم ہے۔ پر کھگولبھوتکی (اسٹروپھزیکلی) طریقے نال ملدیاں پرستھتیاں وچّ پیدا کیتیاں گریویٹیشنل ویوز لئی، جویں دو بلیک ہولاں دا اک ہو جانا، نیومیریکل میتھوڈز (سنکھئک طریقے) فلحال ڈھکویں ماڈل رچن دا اکلوتا طریقہ ہن۔
اؤربٹل پربھاو اتے دشا دی رلیٹیوٹی
جنرل رلیٹیوٹی کلاسیکل مکینکس توں چکر لگا رہیاں وستواں دے سبندھ دے انوماناں وچّ کئی پاسے نوں انتر رکھدی ہے۔ ایہہ گرہاں دے رستیاں دا اک پورا چکر (پریسیشن) پرڈکٹ کردی ہے، اتے نال ہی گریویٹیشنل ترنگاں دے وکیرن راہیں پیدا ہویا اؤربٹل رساو (ڈکیء) پرڈکٹ کردی ہے (انومان لگاؤندی ہے) اتے دشا دی رلیٹیوٹی نال سبندھت پربھاواں دا انومان وی لگاؤندی ہے۔
چکرپتھاں دے سریاں (ایپسائیڈز) دا اگرگمن (پریسیشن)
ایہہ پربھاو انبنّ شوارزچلڈ میٹرک (کسے سپھیریکل ماس دوآلے سپیسٹائیم نوں درساؤندا ہے) نوں ورت کے وی کڈھیا جا سکدا ہے جاں ہور زیادہ عامَ پوسٹ-نیوٹونیئن پھارمولزم دی ورتو نال وی کڈھیا جا سکدا ہے۔ ایہہ سپیس دی جیؤمیٹری (ریکھاگنت) اتے گریوٹی دے پربھاو کارن ہندا ہے اتے وستو دی گریوٹی (آئینسٹائین دیاں سمیکرناں دی غیر-ریکھکتا وچّ پرو کے لکھیا گیا ہے) نوں اک سوے-اورجا دے یوگدان کارن ہندا ہے۔ ساپیکھک پریسیشن سارے اوہناں گرہاں لئی دیکھیا گیا ہے جو شدھ پریسیشن ناپاں دی آگیا ددے ہن (مرکری، وینس، اتے دھرتی)، اتے بائنری سولر سسٹماں وچّ وی دیکھیا گیا ہے، جتھے ایہہ ماترا دے پنج کرماں وچّ وڈا ہندا ہے۔
Orbital decay (چکرپتھ رساؤ)
جنرل رلیٹیوٹی مطابق، اک بائنری سسٹم گریویٹیشنل ترنگاں پیدا کریگا، اس کارن اینرجی کھو رہا ہووےگا۔ اس رساؤ کارن، دو گھم رہیاں چیزاں درمیان دوری (ڈوسٹینس) گھٹ جاندا ہے، اتے اس کارن اوہناں دا چکر لگاؤن دا پیریئڈ (عرصہ) وی گھٹ جاندا ہے۔ سولر سسٹم اندر، جاں سدھارن دوہرے تاریاں لئی، ایہہ پربھاو انا سوخم ہے کہ دیکھیا نہیں جا سکدا۔ ایہہ کسے نیڑے دے بائنری پلسر دے معاملے وچّ نہیں ہندا، جو دِ گھم رہے نیوٹرون سٹاراں دا اک سسٹم ہے، جہناں وچوں اک پلسار ہے۔ پلسار توں، دھرتی اتے درشک ریڈیو پلساں دا اک نیمت سیریز رسیو کردے ہن جو کسے اچّ شدھتا والا کلوک بنکے سیوا کر سکدا ہے، جو اؤربٹل پیریئڈ دے شدھ ناپاں نوں سنبھوَ کردا ہے۔ کیونکہ نیوٹرون سٹار بہت ٹھوس سنگھنے ہندے ہن، گریویٹیشنل ریڈیئیشن دے روپ وچّ مہتوپورن ماترا وچّ اینرجی باہر نکلدی رہندی ہے۔
1974 وچّ بائنری پلسار PSR1913+16 ورتدے ہوئے ہلس اتے ٹیلر دوارا گریویٹیشنل ترنگاں دے پیدا ہون کارن اؤربٹل پیریئڈ وچّ کمی دی پہلی جانچ کیتی گئی سی۔ ایہہ گریویٹیشنل ترنگاں دی پہلی ڈٹیکشن سی، جس کارن البیٹ نوں اسدھے طریقے نال 1993 وچّ بھوتک وگیان لئی نوبل پرسکار نال نوازیا گیا۔ استوں بعد، کئی ہور بائنری پلسار خوجے جا چکے ہن، خاص کر کے ڈبل پلسار PSR J0737-3039، جس وچّ دوویں سٹار پلسار ہندے ہن۔
جیؤڈیسک پریسیشن اتے پھریم-ڈریگنگ
کئی ریلیٹیوسٹک پربھاو سدھے روپ وچّ دشا دی ساپیکھکتا (رلیٹیوٹی) نال جڑے ہن۔ اک پربھاو جیؤڈیسک پریسیشن ہے : وکرت سپیسٹائیم اندر پھری فعال (ستنترتا نال ڈگّ رہی) کسے جیوروسکوپ دے دھرے (ایکسس) دی دشا (ڈائریکشن) تلنا کرن تے بدل جاندی ہے، جویں دور ستھت تاریاں توں رسیو کیتے پرکاش دی دشا نال تلنا کرن تے- بھاویں اجیہی جیوروسکوپ دشا نوں سامبھی رکھن دا ہر سنبھوَ یتن کردی ہے (سمانتر ڈھوآ-ڈھوائی پڑو)۔ چندرما-دھرتی دے سسٹم لئی، ایہہ پربھاو لنر لیزر رینگنگ دی مدد نال ناپیا گیا ہے۔ تازہ سمیاں وچّ، ایہہ سیٹیلائیٹ Gravity Probe B (گریوٹی بھال B ) دے دوآلے پنجاں لئی ناپیا گیا ہے جو 0.3٪ دی شدھتا توں زیادہ نال ناپیا گیا ہے۔
کسے گھم رہے ماس دے نیڑے، گریوٹومیگنیٹک جاں پھریم-ڈریگنگ پربھاو ہندے ہن۔ اک دور ستھت درشن نردھارت کریگا کہ ماس دے نیڑے دیاں وستواں آلے دوآلے ڈریگ ہو جاندیاں ہن۔ ایہہ گھم رہیاں بلیک ہولاں دے معاملے وچّ بہت زیادہ ہندا ہے، جتھے، کسے زون، جس نوں ارگوسپھیئر کیہا جاندا ہے، وچّ داخل ہو رہیاں وستواں لئی گھمنا (روٹیشن) ضروری ہو جاندا ہے۔ اجیہے پربھاواں نوں پھری فعال ادھین ڈگّ رہیاں جیؤروسکوپاں دی دشا (اوریئینٹیشن) اتے اوہناں دے پربھاو راہیں پھیر توں پرکھیا جا سکدا ہے۔ LAGEOS سیٹیلائیٹاں دی ورتو نال کجھ نہ کجھ وواداگرست پرکھاں کیتیاں گئیاں ہن، جو ریلیٹیوسٹک انومان نوں کنپھرم (ثابت) کردیاں ہن۔ مارس گلوبل سرویئر (منگل گلوبل نریکھن) منگل گریہہ دوآلے بھال نوں وی ورتیا گیا ہے۔
گریویٹیشنل لینزنگ
گریوٹی راہیں پرکاش دا جھکنا کھگولبھوتکی گھٹناواں دی نویں شرینی لئی جمیوار ہے۔ جیکر کھگولشاستری اتے کسے دور ستھت نشانے والی ڈھکویں ماس اتے ساپیکھک دوری والی کسے وستو درمیان کوئی بھاری چیز ستھت ہووے، تاں کھگولوگیانی نشانے دیاں بہو گنتی وچّ وگڑیاں ہوئیاں تصویراں دیکھیگا۔ اجیہے پربھاواں نوں گریویٹیشنل لینزنگ/لینجنگ کیہا جاندا ہے۔ بنتر رچنا دے طریقے، سکیل (پیمانہ)، اتے ماس (پنج) ڈسٹریبیوشن (ونڈ وستھار) تے نربھر کردے ہوئے، دو جاں دو توں ودھ تصویراں ہو سکدیاں ہن، آئینسٹائین رنگ دے نام نال جانیا جاندا اک چمکدار چھلا ہو سکدا ہے، جاں پارشل رنگز (انشک چھلے) جہناں نوں آرکاں کہندے ہاں، ہو سکدے ہن۔ سبھ توں پہلی اداہرن 1979 وچّ کھوجی گئی سی؛ استوں بعد، 100 توں زیادہ گریویٹیشنل لینزدیکھے جا چکے ہن۔ بھاویں ملٹیپل تصویراں اک دوجے دے انا نیڑے ہندیاں ہن کہ دیکھیاں وی نہیں جا سکدیاں، تاں وی اوہناں دا پربھاو اجے وی ناپیا جا سکدا ہندا ہے، اداہرن وجوں، جویں کسے ٹارگیٹّ وستو دی ساری دی ساری چمک (برائیٹنیسّ) ؛ اجہیاں بہت ساریاں مائیکرولینزنگ (سوکھملینزنگ) گھٹناواں اوبزرو (دیکھیاں) گئیاں ہن۔
گریویٹیشنل لینزنگ نے اؤبزرویشنل اسٹرونمی (دیکھی جان والی کھگول وگیان) دے اک اوزار دے روپ وچّ اپنے آپ نوں وکست کر لیا ہے۔ اس نوں ڈارک میٹر (گپت پدارتھ) دی ونڈ وستھار اتے موجودگی نوں پچھانن (ڈٹیکٹ) کرن لئی ورتیا جاندا ہے، دور ستھت گلیکسیاں نوں دیکھن لئی “قدرتی ٹیلیسکوپ” مہیا کرواؤن لئی ورتیا جاندا ہے، اتے ہبل کونسٹینٹ (ستھرانک) دے آتمنربھر انومان نوں پراپت کرن لئی وی ورتیا جاندا ہے۔ لینزنگ آنکڑے(ڈیٹے) دیاں سٹیٹسٹیکل اتپتیاں (ایوولیؤشناں) گلیکسیاں دی بنتر اتپتی وچّ اک قیمتی گہری سمجھ دندیاں ہن۔
گریویٹیشنل ویو اسٹرونومی (ترنگ کھگولوگیان)
بائنری پلسراں دیاں اؤبزرویشناں نے گریویٹیشنل ترنگاں (جاں اؤربٹل رساؤ/ڈکیء) دی ہوند لئی شکتی شالی اسدھا ثبوت ددا ہے۔ پھیر وی، وشو (کوسموس) دی گہرائی توں ساڈے تکّ پہنچ رہیاں گریویٹیشنل ترنگاں اجے تکّ سدھیاں نہیں ڈٹیکٹ کیتیاں گئیاں۔ اجہیاں ڈٹیکشناں رلیٹیوٹی-سبندھی کھوج دے تازہ منتواں وچوں سبھ توں وڈا منتوَ ہے۔ کئی دھرتی تے ادھارت گریویٹیشنل ویو ڈٹیکٹر اوپریشن ادھین ہن، جہناں وچوں سبھ توں زیادہ نوٹ کرن والے ہن ؛ انٹرپھیرومیٹرک ڈیٹیکٹرز GEO 600، LIGO (دو ڈٹیکٹر)، TAMA 300 اتے VIRGO۔ کئی پلسر ٹائیمنگ ایریز ملیسیکنڈ پلسراں دی ورتو کردے ہوئے 10−9 to 10−6 Hertz تکّ دی پھریکئینسی دی رینج والیاں گریویٹیشنل ترنگاں نوں ڈٹیکٹ کردے ہن، جو بائنری سپرمیسو بلیک ہولاں توں پیدا ہندیاں ہن۔ یونرپیئر سپیس تے ادھارت ڈٹیکٹر eLISA / NGO تازہ سمیں وچّ وکاس ادھین ہے، جو 2015 وچّ لاؤنچ کرن لئی پریکرسر (اگے جان والا/اگردوت) مشن LISA Pathfinder دے نال ہے۔
گریویٹیشنل ترنگاں دے نریکھن الیکٹرومیگنیٹک سپیکٹرم وچّ نریکھناں وچّ وادھا کرن دا وعدہ کردے ہن۔ ایہناں توں بلیک ہولاں بارے اتے ہور سنگھنیاں چیزاں جویں نیوٹرون سٹار اتے وائیٹ ڈوارپھ بارے، سپرنووا امپلوزیئنز (وودھتاواں) دیاں کجھ قسماں بارے، اتے بہت شروعات دے برہمنڈ وچّ کریاواں بارے جانکاری پیدا کرن دی امید کیتی جاندی ہے، جس وچّ ہائپوتھیٹیکل کوسمک سٹرنگ (کالپنک برہمنڈی سٹرنگ) دیاں کجھ قسماں دے سگنیچر وی شامل ہن۔
بلیک ہولاں اتے ہور ٹھوس چیزاں
جدوں کسے چیز دے ماس (پنج/معدے) دا اسدے ریڈیئس نال انوپات بہت زیادہ وشال ہو جاندا ہے، تاں جنرل رلیٹیوٹی بلیک ہولاں دی رچنا دا انومان لگاؤندی ہے، جو سپیس دا اجیہا کھیتر ہندیاں ہن جستوں کوئی وی چیز، اتھوں تکّ کہ پرکاش وی، بچ نہیں سکدا۔ سٹیلر ایوولیؤشن دے تازہ سویکرت ماڈلاں وچّ، سورج دے پنج توں 1.4 گنا دے لگھبھگّ وڈے ماس والے نیوٹرون سٹار، اتے کجھ درجن سولر ماساں والیاں سٹیلر بلیک ہولاں نں بھاری ماس والے سٹاراں (تاریاں) دی اتپتی دا انتم پڑاؤ منیا گیا ہے۔ عامَ طور تے اک گلیکسی وچّ اک بہت بھاری (سپرمیسو) بلیکہول ہندی ہے جسدا کیندری ماس کجھ ملیان توں لے کے کجھ بلیئن سولر ماساں برابر ہندا ہے، اتے اسدی ہوند نوں گلیکسی دی پھورمیشن (بنتر) اتے وشال برہمنڈی بنتراں دی پھورمیشن وچّ مہتوپورن رول ادا کردی سوچیا جاندا ہے۔
اسٹرونومیکلی (کھگول بھوتک وگیان دے طریقے نال)، ٹھوس سنگھنیاں چیزاں دی سبھ توں زیادہ مہتوپورن وشیشتا ایہہ ہندی ہے کہ اوہ گریویٹیشنل اینرجی نوں الیکٹرومیگنیٹک ریڈیئیشن وچّ تبدیل کرن لئی شاندار قابلیت والا مکینزم (ینتر طریقہ) مہئیا کرواؤندے ہن۔ ایکسرشن، جو سٹیلر جاں سپرمیسو بلیک ہولاں وچّ گیسی پدارتھ جاں دھوڑ دے کناں دا ڈگنا ہے، کجھ خاص طور تے چمکیلیاں کھگولی چیزاں لئی جمیوار منیا جاندا ہے، جہناں وچّ نوٹ کرن یوگ ہن؛ بھنّ پرکار دے کرئشیل گلیکٹک نیوکلیائی دا گلیکٹک پیمانے اتے ہونا، اتے سٹیلر دے اکار دیاں چیزاں جویں مائیکروکواسراں دا ہونا۔ خاص کر کے ، ایکسرشن رلیٹیوسٹک جیٹس دی اگوائی کر سکدے ہن، جو اچّ اورجا کناں تے بیم پھوکس کردے ہن جو پرکاش دی سپیڈ دے لگبھگّ برابر سپے وچّ دور دراز ہندے ہن۔ جنرل رلیٹیوٹی ایہناں سارے گھٹناکرماں دے ماڈل بناؤن وچّ کیندری رول ادا کردی ہے، اتے نریکھناں (اؤبزرویشناں) نے تھیوری راہیں انومانت وشیشتاواں والیاں بلیک ہولاں دی ہوند لئی شکتی شالی ثبوت مہئیا کروائے ہن۔
بلیک ہولاں دی گریویٹیشنل ترنگاں لئی کھوج وچّ نشانیاں وچّ وی منگ ہے۔ اک دوجے وچّ سنگڑ رہیاں بلیک ہول بائنریاں اتھے دھرتی اتے ڈٹیکٹراں تکّ پہنچن والے شکتی شالی گریویٹیشنل ترنگاں دے سگنلاں وچوں کجھ ولّ لے کے جا سکدیاں ہن ، اتے اکٹھا ہون توں پہلاں دی اوستھا دے فیز (چرپ) نوں مرجر اوینٹس (اکٹھا ہون دیاں گھٹناواں) دی دوری ناپن لئی اک سٹینڈرڈ کینڈل (مومبتی) دے طور تے ورتیا جا سکدا ہے- اتے اسطراں زیادہ دوری اتے کوسمک (برہمنڈی) پھیلاؤ دی کھوج وجوں ورتیا جا سکدا ہے۔ اک سٹیلر بلیک ہول دے روپ وچّ پیدا کیتی گئی گریویٹیشنل ترنگ دا اک سپرمیسو وچّ مل جانا ایہہ سدھی جانکاری دندا ہونا چاہیدا ہے کہ سپرمئیسو بلیک ہول دی جیؤمیٹری (ریکھاگنت) کی ہے۔
کوسمولوجی (برہمنڈ وگیان)
برہمنڈ وگیان دے تازہ ماڈل آئینسٹائین دیاں پھیلڈ اکئیشناں اتے ادھارت ہن، جہناں وچّ کوسمولوجیکل کونسٹینٹ (برہمنڈی ستھرانک) Λ شامل ہے کیونکہ برہمنڈ دے وشال پیمانے دے ڈائنامکس اپر اسدا مہتوپورن پربھاو پیندا ہے،
جتھے gμν سپیسٹائیم میٹرک ہندا ہے۔ ایہناں اکئیشناں دے آئیسوٹروپک اتے ہوموجیئنس سلیوشن ، پھریڈمن-لیمٹرے-روبرسٹن-والکر سلیوشن، بھوتک وگیانیاں نوں برہمنڈ دا ماڈل بناؤن دی آگیا دندے ہن جو پچھلے 14 بلیئن سالاں توں کسے گرم، شروعاتی بگّ بینگ دے فیز توں اتپن ہویا ہے۔ اک وار پیرامیٹراں (ماپدنڈ جویں برہمنڈ دی اوسط میٹر گھنتا/ڈینسٹی) دی کجھ سنکھیا نوں کھگولی نریکھناں راہیں پھکس کر لیا جاندا ہے، ہور اگے دے آنکڑیاں نوں ماڈلاں نوں پرکھن لئی رکھ کے ورتیا جا سکدا ہے۔ انومان، جو سبھ طرحاں نال سارے سفل رہندے ہن، اوہناں وچّ شامل ہے : پرمورڈیئل (مول آدم) نیوکلیؤسنتھیسس دے اک پیریئڈ وچّ بنے رسائنک تتاں دی شروعاتی بہتات، برہمنڈ دی وشال پیمانے اتے بنتر، اتے شروعاتی برہمنڈ توں اک “تھرمل ایکو (گونج)” دیاں وشیشتاواں اتے ہوند، کوسمک بیکگراؤنڈ ریڈیئیشن۔