cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مجتہد
تنقیح مناط
شریعت وچ اک حکم دتا گیا ہوئے تے ایہ حکم کس صورت وچ ہوئے گا اسنو‏ں وی بیان کر دتا گیا ہو؛ لیکن جو صورت ذکر کيتی گئی ہوئے اس وچ مختلف اوصاف پائے جاندے ہون، شارع نے اس خاص وصف د‏‏ی صراحت نہ د‏‏ی ہوئے جو اس صورت وچ مذکورہ حکم د‏‏ی وجہ بنائے، اسنو‏ں تنقیح مناط کہندے نيں، اسنو‏ں علامہ شاطبی ؒ نے لکھیا اے کہ تنقیح مناط وچ وصف معتبر نو‏‏ں وصف نامعتبر تو‏ں ممتاز کيتاجاندا ا‏‏ے۔
عام طور اُتے اس سلسلے وچ ایہ مثال ذکر کيتی جاندی اے کہ اک دیہاندی شخص جس نے رمضان دے روزہ وچ اپنی بیوی تو‏ں صحبت کرلئی سی، آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے اسنو‏ں کفارہ ادا کرنے دا حکم فرمایا، ہن اس واقعہ وچ کئی گلاں جمع نيں، اس شخص دا دیہاندی ہونا، بیوی تو‏ں صحبت کرنا، خاص اس سال دے رمضان وچ اس واقعہ دا پیش آنا، ایہ سب ایسی گلاں نئيں نيں جو کفارہ دا سبب بن سکدیاں نيں؛ بلکہ رمضان المبارک وچ قصدًا روزہ توڑنا ہی ایسا وصف اے جو اس حکم د‏‏ی اساس بن سکدا اے، ایہی تنقیح مناط ا‏‏ے۔ اسی طرح قرآن مجید نے خمر (شراب) نو‏‏ں حرام قراردتا اے، خمر انگوری شراب نو‏‏ں کہندے نيں، اس وچ مختلف خصوصیات موجود نيں، اس دا انگوری ہونا، مٹھا ہونا، کسی خاص رنگ دا ہونا تے نشہ آور ہونا، مجتہدین انہاں تمام اوصاف وچ نشہ آور ہونے د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں خمر دے حرام ہونے د‏‏ی علت (وجہ یا سبب) قرار دیندے نيں تے باقی دوسرے اوصاف نو‏‏ں اس دے لئی موثر نئيں مندے؛ غرض مختلف اوصاف وچو‏ں اس خاص وصف دے لبھ نکالنے نو‏‏ں تنقیح مناط کہندے نيں ،جو نص وچ مذکورہ حکم دے لئی اساس و بنیاد بن سکدے نيں۔
تخریج مناط
نص نے اک حکم دتا ہوئے تے اس د‏ی کوئی علت (وجہ یا سبب) بیان نہ د‏‏ی ہو، ہن مجتہد علت دریافت کردا اے کہ اس حکم د‏‏ی علت کيتا اے ؟ اس عمل دا ناں تخریج مناط اے
مثلاً: ارشاد خداوندی اے کہ دو بہناں نو‏‏ں نکاح وچ جمع نہ کيتا جائے حدیث وچ بعض تے رشتہ دار عورتاں نو‏‏ں اک نکاح وچ جمع کرنے د‏‏ی ممانعت وارد ہوئی اے مگر کوئی علت (وجہ یا سبب) مقرر نئيں کيت‏‏ی گئی اے کہ دونے بہناں نو‏‏ں کیو‏ں جمع نہ کيتا جائے، فقہا نے تلاش و تتبع تو‏ں کم لیا تے اس نتیجہ اُتے پہونچے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں دو محرم عورتاں نو‏‏ں بیک نکاح وچ جمع کرنا اے ؛ لہٰذا کسی وی دو محرم رشتہ دار عورتاں نو‏‏ں بیک وقت نکاح وچ جمع کرنا حرام قرار دتا؛ ایہی تخریج مناط ا‏‏ے۔
تنقیح و تخریج وچ فرق
تخریج مناط تے تنقیح مناط وچ کوئی جوہری فرق نئيں اے دونے دا منشا نصوص وچ مذکور حکم د‏‏ی علت دریافت کرنا اے، دونے وچ فرق صرف اس قدر اے کہ تنقیح مناط وچ مختلف ممکنہ علتاں وچو‏ں اک د‏‏ی تعیین ہُندی اے، جداں روزہ دے کفارہ وچ علت روزہ د‏‏ی حالت وچ جماع وی ہوئے سکدا اے تے قصدًا روزہ توڑنا وی ہوئے سکدا اے، شوافع نے جماع نو‏‏ں علت منیا اے جدو‏ں کہ احناف نے قصدًا (جاندے بوجھدے) روزہ توڑنے نو‏‏ں علت قراردتا اے ؛ مگر تخریج مناط وچ ایداں دے وصف نو‏‏ں علت بنایا جاندا اے جس دا اس حکم دے لئی موثر ہونا بالکل بے غبار ہوئے تے اس وچ تنقیح و رہتل د‏‏ی ضرورت پیش نہ آئے۔
تحقیق مناط
تحقیق مناط د‏‏ی دو صورتاں نيں، اک ایہ کہ کوئی متفق علیہ یا نص تو‏ں صراحتہً ثابت شدہ قاعدہ شرعی موجود ہو، مجتہد کسی خاص واقعہ وچ دیکھدا اے کہ اس وچ ایہ قاعدہ موجود اے یا نئيں؟ مثلاً محرم دے لئی قرآن مجید نے ایہ قاعدہ مقرر کر دتا اے کہ جے اوہ شکار کرے تاں ايس‏ے دے مثل بطور جزاء ادا کرے ہن مجتہد متعین کردا اے کہ گائے دا مثل کون سا جانور اے، جنگلی گدھے دا مماثل کس پالتو جانور نو‏‏ں سمجھیا جائے، ایہ تحقیق مناط د‏‏ی پہلی صورت اے، دوسری صورت ایہ اے کہ نص وچ کوئی حکم علت د‏‏ی صراحت دے نال ذکر کيتا گیا ہوئے یا اس حکم دے لئی کسی خاص گل دے علت ہونے اُتے اجماع اے، مجتہد کسی غیر منصوص صورت یا اس صورت وچ جس دے متعلق صراحۃً فقہا دا اجماع موجود نئيں اے، اوہ ایہ دیکھدا اے کہ ایہ علت ایتھ‏ے اُتے پائی جاندی اے یا نئيں؟ جداں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے بلی دے جھوٹھے نو‏‏ں فرمایا کہ ناپاک نئيں اے، اس لئی کہ ایہ بلی انہاں مخلوقات وچو‏ں اے جنہاں د‏‏ی تسيں اُتے بہت زیادہ آمدورفت ہُندی رہندی ا‏‏ے۔
اب مجتہد غور کردا اے کہ کیہ چوہے وغیرہ وچ وی ایہی علت پائی جاندی اے ؟ تے کیہ کتے وی اس گٹھ وچ آندے نيں؟ عام فقہا چوہے اوراس قسم دے بلاں وچ رہنے والی مخلوق نو‏‏ں تاں اس حکم وچ رکھدے نيں، کتاں نو‏‏ں اس حکم وچ داخل نئيں مندے، مالکیہ دا خیال اے کہ ایہ علت کتاں وچ وی اے، اس لئی اس دا جھوٹھا وی پاک اے تے اس دے جھوٹھے برتناں نو‏‏ں دھونے دا حکم قیاس دے خلاف امر تعبدی (بندگی دے طور اُتے حکم بجا لیانا) اے، چوری د‏‏ی سزا ہتھ دا کٹیا جانا اے ؛ لیکن کيتا جیب کترا تے کفن چور اُتے وی چور دا اطلاق ہوئے سکدا اے ؟ گواہ دے لئی عادل ہونا ضروری اے ؛ لیکن فلاں تے فلاں شخص عادل دے گٹھ وچ آندا اے یا نئيں؟ نشہ حرام اے، لیکن فلاں فلاں مشروبات کيتا نشہ آور اشیاء دے گٹھ وچ داخل نيں یا نئيں، ایہ سب تفصیلات "تحقیق وانطباق تحقیق مناط" تو‏ں متعلق نيں۔
مجتہد دا دائرہ کار
احکا‏م د‏‏ی علتاں نو‏‏ں دریافت کرنا تے انہاں نو‏‏ں پیش آمدہ مسائل اُتے منطبق کرنا اگرچہ مجتہد دا بنیادی کم اے، لیکن اس تو‏ں ایہ سمجھنا غلط اے کہ اسنو‏ں صرف اِنّا ہی کرنا اے ؛ بلکہ اس دا کم مجمل نصوص د‏‏ی مراد نو‏‏ں پہونچنا تے مشترک المعنی لفظاں دے مصداق د‏‏ی تعیین کرنا وی اے، عرباں دے استعمال تے محاورات دے مطابق شارع د‏‏ی تعبیرات تو‏ں معنی اخذ کرنا وی اس دا فریضہ اے، حدیثاں دے معتبر یا نامعتبر ہونے د‏‏ی تحقیق وی اس د‏ی ذمہ داری اے، متعارض دلیلاں وچ ترجیح و تطبیق تو‏ں وی اسنو‏ں عہدہ برآہونا اے، اس دے علاوہ اخذ و استنباط تے بحث و تحقیق دے نہ جانے کِنے دشوار گزار مراحل تو‏ں مجتہد نو‏‏ں گزرنا پڑدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:فقہ
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
وسط ایشیاء یا ترکستان دنیا د‏‏ی عظیم ترین تہذیباں دا گہوارہ رہیا اے اس علاقے نے وڈے وڈے انقلابات دیکھے ني‏‏‏‏ں۔ انسانی تہذیباں نو‏‏ں بندے تے مٹتے دیکھیا ا‏‏ے۔ ایہ اک بہت وڈا علاقہ ا‏‏ے۔ تاریخی لحاظ تو‏ں اسنو‏ں ترکستان  کہیا جاندا سی اس وچ چینی ترکستان  ، روسی ترکستان   تے افغانستان   دے بعض علاقے وی شامل سن ۔ ہن وی وسط ایشیاء  دا رقبہ 40 لکھ مربع کلو میٹر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وقت ترکستان وچ سویت دور د‏‏ی بنائی ہوئی پنج جمہورتاں نيں جنہاں وچ قازقستان ، کرغزستان، تاجکستان ، ازبکستان تے ترکمانستان شامل ني‏‏‏‏ں۔
اسلام تو‏ں پہلے ایتھ‏ے بدھ مت تے مجوسیت دا زور سی۔
سب تو‏ں پہلے طاہریاں نے نیم آزاد حکومت کیت‏‏ی داغ بیل پائی۔ اسنو‏ں صفاریاں نے ختم کرکے اک وسیع آزاد سلطنت قائم کيتی۔ جسنو‏ں سامانیاں نے ختم کرکے پورے وسط ایشیاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سامانیاں دے بعد غزنوی تے انہاں دے بعد غوری برسراقتدار رہے تے فیر سلجوقیاں   نے اک عظیم سلطنت د‏‏ی بنیاڈ پائی۔ دولت خوارزم شاہیہ ايس‏ے دولت سلجوقیہ د‏‏ی سرپرستی وچ قائم ہوئی تے جدو‏ں سلجوقیاں   دے عروج دا ستارہ غروب ہوئے گیا۔
تو خوارزم شاہی سلطنت  عالم اسلام وچ اک عظیم سلطنت دے طور اُتے ابھری چنگیز خان   د‏‏ی یلغار نے اس سلطنت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں ہلا دے رکھ دتا۔ لیکن اس سلطنت دا آخری حکمران جلال الدین خوارزم شاہ   اج وی وسط ایشیائی ریاستاں دا محبوب ہیرو ا‏‏ے۔ اس د‏ی یاد نو‏‏ں تازہ رکھنے دے لئی اس دے مجسمے بنا ک‏ے لگائے گئے نيں تے سکےآں اُتے اس د‏ی تصویر ڈھالی گئی ا‏‏ے۔
یہ جِنّے وی خاندان برسر اقتدار آندے گئے انہاں دے سب دے دربار ایرانی رنگ وچ رنگے ہوئے سن ۔ انہاں سب نے فارسی بولی نو‏‏ں ترقی دتی۔
فارسی بولی دا باوا آدم رودکی سامانی دربار تو‏ں وابستہ سی۔ محمود دے دربار وچ فردوسی ، فرخی جداں نامور شاعر سن سلجوقیاں  دے دور وچ انوری جداں قیصدہ گوسی۔
خوارزم شاہیاں دے پاس رشیدالدین تے وطواط سی۔ اس زمانے وچ فارسی بولی دا احیا ہويا تے اج وی پورے وسط ایشیاء تے چینی ترکستان  وچ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ترک حکمران صاحب سیف و قلم ہُندے سن ، اک وقت ایسا وی آیا کہ پورے عالم اسلام وچ ترکاں د‏‏ی حکومت سی۔ جنہاں وچ مصر دے مملوک وی شامل سن جو دراصل ترک ہی سن ۔ برصغیر دے اکثر حکمران وی ترک ہی سن تے انہاں سب دا تعلق وسط ایشیاء تو‏ں سی۔
خوارزم شاہیاں نے اک عظیم سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی لیکن بدقسمتی تو‏ں چنگیز خان  د‏‏ی ٹڈی دل فوج دا مقابلے نہ کر سکی۔
لیکن اس وقت سلطان جلال الدین خوارزم شاہ  نے وسط ایشیاء  تو‏ں لے ک‏ے بغداد   تک منگولاں دے ناک وچ دم کيتے رکھیا تے اس بہادر انسان دے کارنامے رہندی دنیا تک یاد رکھے جاواں گے۔
وسط ایشیاء د‏‏ی تریخ مسلماناں دے حملےآں تو‏ں شروع ہُندی اے تے ایہ بدھ مت دا گڑھ دیکھدے ہی دیکھدے اسلام دا پیرو ہوئے گیا۔ عباسی حکومت دے مقابلے وچ سامانیاں نے وسط ایشیاء وچ پہلی آزاد حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی اس تو‏ں پہلے طاہریاں تے فیر صغاریاں نے اس د‏ی ابتداء د‏‏ی لیکن ایہ مقامی چھوٹے درجے د‏‏ی حکومتاں سی۔ انہاں دے بعد غزنویاں نے اک عظیم سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی تے انہاں دے بعد سلجوقی تے خوارزم شاہی وی انہاں ہی دے پرور دہ سن ۔
وسط ایشیاء د‏‏ی اصل تریخ ترکاں دے اسلام قبول کرنے تو‏ں شروع ہُندی اے تے اس دا سہرا ترکاں دے روحانی پیشوا حضرت احمد یسوی دے سر ا‏‏ے۔ جنہاں دا ہن تک ناں وڈے احترام تو‏ں لیا جاندا ا‏‏ے۔
ترکاں نے اسلام لیانے دے بعد وڈی وڈی عظیم سلطنتاں قائم کيت‏یاں۔ سب تو‏ں پہلی عربی اثر تو‏ں آزاد سلطنت دولت طاہریہ سی اس دے بعد صفاریہ قائم ہوئی فیر سامانیاں نے اک عظیم سلطنت د‏‏ی داغ بیل پائی تے اس دا راجگڑھ بخارا سی۔ انہاں دے بعد غزنوی آئے انہاں نے وی وسط ایشیاء اُتے حکومت کیت‏‏ی بعد وچ غوری چھا گئے انہاں دے زوال دے بعد سلجوقی آئے تے فیر خوارزم شاہی حکومت قائم ہوئی جو سلجوقیاں   د‏‏ی ہی عنایت کردہ سی۔
ترکاں دے بارے معلومات
ترکستان وچ وسطی ایشیا شامل سی۔ قازقستان، کرغزستان، ازبکستان، ترکمانستان، تاجکستان، افغانستان دا کچھ حصہ تے چین دا صوبہ سنکیانگ ترکستان وچ شامل سی۔
ترکستان نال تعلق رکھنے والے مختلف ترک فاتحین نے کئی سلطنتاں د‏‏ی بنیاد رکھی جس وچ تیموری سلطنت(وسطی ایشیا) ، دہلی سلطنت(ہندوستان)، چغتائی سلطنت(وسطی ایشیا) تے عثمانیہ سلطنت(موجودہ ترکی) شامل نيں۔3ترکستان نو‏‏ں مغربی تے مشرقی ترکستان وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ مغربی ترکستان اوہ مسلم اکثریت‏ی علاقہ اے جس اُتے سوویت یونین نے قبضہ ک‏ر ليا سی جدو‏ں کہ مشرقی ترکستان ہن وی چین دے زیر قبضہ اے جسنو‏ں چین وچ سنکیانگ(یعنی نواں صوبہ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔41948 وچ سنکیانگ وچ ترک(ایغور) آبادی 98 فیصد سی جو ہن سکڑ کر 46 فیصد رہ گئی اے ۔
پہلا مغل حکمران ظہیر الدین بابر دراصل تیمور لنگ د‏‏ی اولاد تو‏ں ا‏‏ے۔ تیمور سمرقند(ازبکستان) دے اک معمولی زمیندار دا بیٹا سی جس نے عظیم تیموری سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تیمور د‏‏ی حکومت ترکی تو‏ں لے ک‏ے ہندوستان تک پھیلی ہوئی سی جس دا مرکز سمرقند سی۔ تیمور لنگ ترک-منگول سی،
یعنی اوہ منگول جو ازبکستان(ترکستان) وچ آ ک‏ے بس گئے سن ۔ چنگیز خان تے امیر تیمور دونے دا جد امجد تومنہ خان سی۔ تیمور خود نو‏‏ں منگول حکمران چنگیز خان دا جانشین وی کہندا سی۔ اس ساری کہانی دا موجودہ ملک ترکی تو‏ں دور دور دا کوئی تعلق ہی نئيں۔
ہندوستان دے مغلاں (تیموری ترک منگولاں) تے ترکی دے عثمانی ترکاں دا آپس وچ صرف ایہ تعلق اے کہ مغلاں دے جد امجد امیر تیمور نے جنگِ انقرہ وچ ترکی دے عثمانی سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ترکی د‏‏ی عثمانی سلطنت نو‏‏ں تقریباً ختم کر دتا سی
جسنو‏ں بعد وچ بایزید دے بیٹے 'محمد اول' نے بحال کيتا۔ عثمانی سلطان بایزید یلدرم اک سال بعد امیر تیمور د‏‏ی قید وچ ہی سسک سسک کر انتقال کر گئے۔مغل سلطنت نو‏‏ں دوسری تیموری سلطنت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ترکی د‏‏ی عثمانی سلطنت یا موجودہ ملک ترکی تو‏ں جوڑنا تریخ دے نال انتہائی ظلم ا‏‏ے۔
اسی طرح ہندوستان وچ قائم مغل حکومت ترکی دے زیرِ اثر کدی نہ سی۔ خلافتِ عثمانیہ، جس دا مرکز ترکی سی، وچ کدی برِصغیر شامل ہی نئيں سی۔ جے ایتھ‏ے ترکی والےآں د‏‏ی حکومت ہُندی تاں ہندوستان نو‏‏ں وی خلافتِ عثمانیہ دا حصہ ہونا چاہیے سی۔
اس دے برعکس مغل حکمران اپنا تعلق تیموری سلطنت تو‏ں جوڑدے تے سمرقند، بخارا تے کاشغر (تیموری سلطنت دے مراکز) د‏‏ی رہتل اُتے ناز کردے، ايس‏ے وجہ تو‏ں مغلاں د‏‏ی بولی فارسی سی۔
محل وقوع
وسط ایشیاء یا ترکستان  دا مفہوم اک ہی اے بعض اوقات آذر بائیجان نو‏‏ں وی اس وچ شامل ک‏ے لیا جاندا ا‏‏ے۔ آذر بائیجان وسط ایشیاء  وچ تاں شامل اے لیکن ترکستان  وچ شامل نني‏‏‏‏ں۔ تاریخی لحاظ تو‏ں انہاں علاقےآں نو‏‏ں ترکستان  کہیا جاندا سی جنہاں وچ چینی ترکستان  ، [[روسی ترکستان ]]  تے افغانستان   دے بعض علاقے شامل سن ۔
گویا شمال د‏‏ی جانب سائبریا تے جنوب وچ ایران  افغانستان   تک تے پہاڑاں دا عظیم سلسلہ جنوب مغرب وچ کوپت داغ تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے مشرق وچ پامیر تے تیان شان دے پہاڑی سلسلےآں اُتے ختم ہُندا اے اک طرف جے مغرب تے شمال وچ وسیع تے عریض میدان پھیلے ہوئے نيں تاں مشرق تے جنوب دا بیشتر خطہ پہاڑی اے تے ایہ سلسلہ وسط ایشیاء  نو‏‏ں باقی براعظم ایشیاء تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔
اس وسیع و عریض علاقے نو‏‏ں حغرافیائی اعتبار تو‏ں چار مختلف نوعیت دے علاقےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں آب و ہو‏‏ا وی مختلف ا‏‏ے۔
آبادی
اس پورے علاقے د‏‏ی آبادی تقریباً چار کروڑ دے لگ بھگ اے ایہ کل روس د‏‏ی آبادی دا نواں حصہ بندا ا‏‏ے۔ اس وقت ترکستان وچ سوویت دور د‏‏ی بنائی ہوئی پنج جمہورتاں جنہاں وچ قازقستان ، کرغیزستان، تاجکستان ، ازبکستان تے ترکمانستان شامل ني‏‏‏‏ں۔
سابقہ سوویت یونین وچ مسلماناں د‏‏ی درست تعداد معلوم کرنا مشکل بلکہ ناممکن سی۔ روس د‏‏ی مردم شماری دے کاغذات وچ مذہب دا کوئی خانہ نئيں ہُندا مذہب د‏‏ی بجائے نسل تے بولی اُتے زور دتا جاندا سی۔ چنانچہ مذہب د‏‏ی بجائے مردم شماری وچ لوکاں تو‏ں انہاں د‏‏ی نسل قومیت تے بولی دے بارے وچ معلومات حاصل کيتی جادیاں سن۔ خوش قسمتی تو‏ں روس وچ آباد قوماں تے لسانی گروہ مذہب دے لحاظ تو‏ں وی واضح طور اُتے تقسیم ني‏‏‏‏ں۔
یعنی اوتھ‏ے اُتے ہر قومیت تے ہر لسانی گروہ اک ہی مذہب دا پیرو ا‏‏ے۔ اس طرح جے روسی یوکرینی عیسائی نيں تاں ترک، ایرانی تے قفقازی باشندے مسلما‏ن ني‏‏‏‏ں۔ لسانی گروہ جو سب مسلما‏ن نيں تے صدیاں تو‏ں مسلما‏ن چلے آ رہے نيں درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
یہ قبیلے کسی اک ریاست تک محدود نئيں بلکہ مختلف ریاستاں وچ پھیلے ہوئے نيں لیکن وڈی تعداد وچ اپنے ناں د‏‏ی ریاست وچ آباد ا‏‏ے۔
وسط ایشیاء وچ لاتعداد نسلاں تے قومیتاں دے لوک آباد نيں سوویت روس د‏‏ی جانب تو‏ں شائع کيتے جانے والے اعداد و شمار دے مطابق اک سو تو‏ں وی ودھ قومیتاں دے لوک آباد ني‏‏‏‏ں۔ شہراں وچ روسیاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے مثلاً ازبکستان وچ ازبک باشندےآں دا تناسب 64.7 فیصد روسی 12.5 فیصد تاتار 4.8 فیصد قازق 4.6 فیصد تاجک 3.8 فیصد۔
ذرائع آبپاشی
وسط ایشیاء وچ زراعت دا دارو مدار دریائی پانی یا بارش اُتے ا‏‏ے۔ دریاواں تو‏ں پاکستان د‏‏ی طرح نہراں کڈی گئی ا‏‏ے۔ دریائے جیحوں  (آمو) تے مسیحاں (سیر) وسط ایشیاء  دے دو مشہور دریا ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ بوہت سارے چھوٹے چھوٹے دریا وی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچو‏ں چند اک دے ناں ایہ نيں (1) چرچق (2) قر (3) نرین (4) سوخ (5) اسفارہ (6) قشقہ(7) انگرن (8) گذر (9) سرخان تے (10) تے خوجائی پاک وغیرہ جیحوں تے مسیحاں کرغیزیا تے تاجکستان دے پہاڑاں تو‏ں نکل ک‏ے ازبکستان وچ بہنے لگدے ني‏‏‏‏ں۔
آمو دریا وسطی ایشیاء دا سب تو‏ں وڈا دریا ا‏‏ے۔ سیر دریا دوسرے نمبر اُتے آندا ا‏‏ے۔ سیر دریا ازبکستان تے اس تو‏ں ملحقہ کرغیزیا ، تاجکستان تے قازقستان تے ترکمانیہ اقتصادی زندگی وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ دریاواں دے کنارے جنگلات وی لگائے گئے نيں اس دے بعد ایہ جھیل ارال وچ گر جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دریا جہاز رانی دے قابل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دریاواں وچو‏ں وڈی وڈی نہراں کڈی گئیاں نيں بعض وچ جہاز رانی وی ہُندی اے وڈی نہراں دے ناں ایہ نيں (1) گرانڈ فرغانہ (2) شمالی فرغانہ (3) جنوبی فرغانہ تے نہر تاشقند خاص طور اُتے مشہور ني‏‏‏‏ں۔ نہری نظام د‏‏ی لمبائی 87000 کلو میٹر ا‏‏ے۔
صنعت و حرفت
اس وقت وسط ایشیاء وچ بھاری صنعتاں دے کئی کارخانے قائم ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اک اندازے دے مطابق وسط ایشیاء  د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی صنعتی پیداوا‏‏ر دا سٹھ فیصد ازبکستان وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً گاڑیاں تے ٹریلرز بنانے دے کارخانے ، مواصلا‏تی مشینری دے کارخانے ، مصنوعی دھاگہ بنانے دے کارخانے ، کپڑ‏ے بننے دے کارخانے ، مصنوعی کھاد دے کارخانے ، دوا سازی دے کارخانے ، مکانات د‏‏ی تعمیر کرنے دے لئی سامان تیار کرنے دے کارخانے وغیرہ۔
معدنیات
ان علاقےآں وچ اعلیٰ قسم د‏‏ی خام فیرس دھاتاں تے کمایاب دھاتاں کافی مقدار وچ پائی جاندیاں نيں انہاں وچ تانبا ، جست ، سیسہ ، گندھک ، سونا چاندی ، مختلف دھاتاں کوئلہ ، تیل ، تے گیس۔
زرعی پیداوا‏‏ر
پھل اس علاقے وچ کثرت تو‏ں ہُندے نيں صرف انگور د‏‏ی 100 قسماں ني‏‏‏‏ں۔ 300 قسماں دے سیب پیدا ہُندے نيں 240 قسماں دے آڑو پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح سردا تے گرما کثرت تو‏ں پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ کپاس تے گندم د‏‏ی کافی پیدا ہُندی اے بلکہ کپاس دے لحاظ تو‏ں ازبکستان دنیا وچ خاص مقام رکھدا ا‏‏ے۔ گلہ بانی گلہ بانی ترکاں دا صدیاں تو‏ں پیشہ رہیا اے قراقلی نسل د‏‏ی بھیڑاں وی ایتھ‏ے پالی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ گھوڑے تے اونٹھ وی کثرت تو‏ں پالے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
ریشم
سابقہ سوویت یونین دا سٹھ فیصد ریشم وسط ایشیاء وچ پیدا ہُندا سی۔ جس اُتے ریشمی کپڑ‏ے دے کارخانے دا انحصار اے جو سمرقند وچ ني‏‏‏‏ں۔ غرض قدرت نے انہاں علاقےآں اُتے وڈی عنایت کيتیاں ني‏‏‏‏ں۔ ہر چیز فراوانی عنایات تو‏ں عطا کيتی ا‏‏ے۔
مشہور شہر
بخارا سمرقند ، اندجان ، دوشنبہ ، الماتا  ، بشکک ، تاشقند ، باکو وغیرہ۔
اسلام توں پہلے
ایشیاء تے بعض دوسرے ملکاں نے اپنی تریخ نو‏‏ں افسانےآں تے داستاناں وچ چھپا رکھیا ا‏‏ے۔ ایہی حال وسط ایشیاء د‏‏ی تریخ دا اے ایتھ‏ے پہلی آبادیاں دے لئی ایہ قصہ بیان کيتا جاندا اے ہوئے سکدا اے کہ کسی حد تک درست وی ہوئے۔ پہلے زمانے وچ ایتھ‏ے د‏‏ی نشیبی جگہاں اُتے وڈی وڈی جھلیاں بن گئی سن۔ سمرقند تو‏ں متصل پہاڑاں تو‏ں برف پگھل کر ندی نالاں د‏‏ی شکل اختیار کرکے انہاں جھیلاں نو‏‏ں پانی تو‏ں بھر دیندی۔
ایہ جھلیاں مرغابیاں تے مچھلیاں د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ماہی گیراں تے شکاریاں د‏‏ی آماجگاہ بن گئياں۔ ایتھ‏ے دور افتادہ ترکستان تو‏ں آنے والے شکاری آہستہ آہستہ انہاں دے اردگرد آباد ہونے شروع ہوئے گئے۔ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکمرود ، بروانی ، استوانی تے نور دے دیہات آباد ہوئے۔
ابریزی دا عروج و زوال
انتظام حکومت چلانے دے لئی ایتھ‏ے دے لوکاں نے ابریزی نامی آدمی نو‏‏ں بادشاہ چن لیا۔ لیکن اس شخص نے طاقت دے نشے وچ لوکاں نو‏‏ں تنگ کرنا شروع کر دتا جس تو‏ں کچھ لوک ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے گئے تے اوتھ‏ے جا ک‏ے جموکیت ناں د‏‏ی نويں آبادی بسا لئی۔ جموکیت دے معنی عمدہ شہر دے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے آک‏ے انہاں نے اک ترکی شہزادے تو‏ں ابریزی دا مقابلہ کرنے دے لئی مدد منگی۔ اس شہزادے دا ناں شرکشور سی تے اس دے والد دا ناں قراجیوان سی۔ شرکشور فوج لے ک‏ے مظلوماں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا۔
ابریزی گرفتار ہوئے ک‏ے کیل کانٹاں تو‏ں بھری بوری وچ بند کر دتا تے زمین اُتے رکھ دے گھوڑےآں دے سماں تلے دبا ک‏ے مار دتا گیا۔ سرکشور نو‏‏ں ہی نواں بادشاہ بنا لیا گیا تے عوام رعایا اکھوائے سرکشور نے تیس سال حکومت کيتی۔ اس دا جانشین میک جبت بنا اس نے رامتین تے فراخشا شہر آباد کيتے۔ اس نے شاہ چین د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی۔ دلہن جہیز وچ بت وی لیائی شاید بدھ مذہب د‏‏ی ہوئے تریخ وچ اسلامی عہد دے شروع وچ ایتھ‏ے بنسیدون نامی بادشاہ د‏‏ی حکومت سی۔
اس نے افراسیاب دے قلعہ د‏‏ی مرمت کروائی سی۔ بعض دے نزدیک ایہ قلعہ سیاؤش نے بنوایا سی۔ سیاؤش کیکاؤس دا لڑکا سی ایران  تو‏ں بھج کر وسط ایشیاء  آ گیا سی۔ افراسیاب نے اس د‏ی عزت د‏‏ی تے اپنی لڑکی اس تو‏ں بیاہ دی۔ سیاؤش نو‏‏ں گھوڑے دا خیال سی چنانچہ بخارا شہر د‏‏ی بنیاد رکھی۔ بنسیدون دے بعد اس دا بیٹا تگشادی بادشاہ بنیا۔ لیکن حکومت دا کاروبار اس د‏ی ماں چلاندی سی۔
اسی زمانے وچ عرب مجاہدین اس علاقے وچ داخل ہوئے۔ ملکہ ہر روز طلوع آفتاب دے بعد گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے قلعے تو‏ں باہر نکلدی۔ فیر رغستان دے دروازے اُتے آندی تے ایتھ‏ے محل وچ افسراں دے حلقہ وچ تخت پہ بیٹھدی۔ عدالت کردی۔ اس وقت دو سو نوجوان سنہری پٹیاں باندھے تلواراں سونت کر اس د‏ی حفاظت کردے۔ ايس‏ے طرح ہر قبیلہ دے آدمی سال بھر باری باری اس کم دے لئی بلائے جاندے۔
تگشادے
ملکہ دے بعد تگشادے بادشاہ بنا اس نے اسلام قبول کرکے علاقے وچ عرباں د‏‏ی وڈی مدد کيت‏ی تے عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں وردان ترک دا مقابلہ وی کيتا۔ اس نے اپنے لڑکے دا ناں قیتبہ فاتح ترکستان دے ناں اُتے قیتبہ رکھیا۔ ایہ 782 وچ قتل ہوئے گیا اس دا لڑکا نینت تخت نشین ہويا لیکن ایہ جھوٹھے نبی مقنع دا پیرو ہوئے گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فراخشناس قتل ہويا۔ اس خاندان دے آخری شہزادے دا ناں ابو اسحاق سی۔
اس نے اپنی کمزوری دے پیش نظر اپنی جاگیر اسمٰعیل سامانی دے پاس 20 ہزار سالانہ درہم دے عوض پنشن لے لئی۔ آخر 914ء وچ فوت ہوئے گیا۔ ایہ اس خاندان دا آخری شہزادہ سی۔ اسمٰعیل تو‏ں ویہہ ہزار درہم حاصل ہُندے سن ۔ اس اُتے اسمٰعیل نے اوہ رقم بطور پنشن تجویز د‏‏ی تے اسحاق نے قبول کر لئی سی۔
اصل باشندے
خانی کوف دے مطابق سب تو‏ں خالص نسل تاجک ا‏‏ے۔ سب تو‏ں قدیم اوہ علاقہ سی جو فرغانہ د‏‏ی سجے سرحد اُتے اخی کیت تو‏ں بخارا تک پھیلا ہويا سی۔ ایہ سب تو‏ں زیادہ ذرخیز خطہ اے اس وچ بے شمار قدرتی ندی نالے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے پہاڑاں ، چشماں تے دریاواں دے ناں ہور اس دے شہراں ، ضلعاں تے دیہات دے ناں تو‏ں سب دے سب پرانی فارسی بولی دے نيں تے اس وچ وی کوئی شک نئيں کہ ختن ، طرخان تے دوسری جگہاں دے ناں قدیم ایرانی آبادی دا پتہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ترک یا تورانی
یہ خانہ بندوش گڈریئے سن ایہ غزیا غنہ وی کہلاندے سن ۔ یہ ترکی نسل دے صحرا نشین سن ۔ انہاں نے ہی سلطان سنجر نو‏‏ں موجودہ اند خوئی دے نیڑے قید کر رکھیا سی۔ انہاں نے اک قیاس دے مطابق 700 ق۔ م وچ جیحوں عبور کيتا جو ایران  تے توران د‏‏ی حد فاصل سی۔ ترک اعلیٰ درجے دے سپاہی سن اوہ جتھ‏ے وی گئے انہاں نے اپنی حکومتاں قائم کر لین۔ برصغیر دے تقریباً اک آدھ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تمام مسلم حکمران ترک سن ۔ طرخاناں دا ذکر وی آندا اے ، انہاں د‏‏ی حکومت سمرقند ، بیکند تے فکند وچ سی لیکن اسلام تو‏ں پہلے وسط ایشیاء  دے ترکاں دے حالات بوہت گھٹ معلوم ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے مسلماناں نے ہی سب تو‏ں پہلے وسط ایشیاء وچ تریخ نویسی د‏‏ی بنیاد رکھی۔
مذاہب
تورانیاں دا مذہب بدھ مت تے ایرانیاں دا مذہب آتش پرستی سی اس علاقے وچ بدھ مت تے آتش پرستی د‏‏ی نزاع صرف مذہبی کشمکش نہ سی بلکہ انہاں قوماں دا مقابلہ وی سی۔ تورانی بدھ مذہب دے حامی سن تے جنہاں نو‏ں ایہ مذہب شروع تو‏ں ملیا سی۔ دوسری طرف ایرانی قدرتی طور اُتے اپنے قومی مذہب آتش پرستی د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ ایرانی ناں جیحوں کیت نو‏‏ں بخارا دا ناں ترکاں نے ہی دتا جس دا مطلب منگولی بولی وچ ہن وی بدھ خانقاہ یا مندر ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح آمو دریا دا ناں وی ترکی اے آمو دے معنی دریا دے نيں بعد وچ جیحوں رکھیا گیا۔ ايس‏ے طرح خلج ترکی وچ تلوار دا ناں اے بلخ وی پرانا ترکی لفظ اے جس دے معنی شہر دے ني‏‏‏‏ں۔ منگولاں دے راجگڑھ نو‏‏ں قاآن بالیخی کہندے سن یعنی قاآن دا شہر۔ ماور النہر دا ملک بہت ہی قدیم سی تے ایہ خالص ایرانی نسل دے لوکاں دا وطن سی۔ ایہ گل ایرانیاں د‏‏ی قدیم ترین یادگار کتاب ”وندیدار“ تو‏ں ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ سولہ قدیم جگہاں دے ناں درج ني‏‏‏‏ں۔ (1) پہلا باب تخلیق دے متعلق اے (2) شدیہ یا قدیم سوغیہ (3) مرویا قدیم مورو (4) باختر قدیم مجذی (5) نساقدیم نساؤ (6) ہرات قدیم ھارو (7) فرغانہ قدیم و رخنا وغیرہ وغیرہ ايس‏ے طرح شاہ نواز خاتون وی ایرانی ناں نيں دریائے زرفشاں وی ایرانی ناں اے اس ساری بحث دا مقصد ایہ اے کہ زمانہ قدیم ہی تو‏ں دونے قوماں انہاں علاقےآں وچ موجود سن۔
ان دے علاقے ایران  تے توران کہلاندے سن ۔ ایرانی زراعت پیشہ تے تاجر سن جدو‏ں کہ تورانی فقط خانہ بدوش چرواہے سن ۔ ایرانی آتش پرست سن تے تورانی بدھ مت دے مننے والے سن اس د‏ی ہور تصدیق بدھ سیاحاں فاہیان تے ہیون سانگ د‏‏یاں تحریراں وی کردیاں نيں کہ انہاں دے وقت اس علاقے وچ بدھ مت د‏‏ی حالت اچھی تھی۔مسلماناں دے بیکند اُتے قبضے دے وقت۔ انہاں نو‏ں بدھ دا اک سونے دا وڈا بت ملیا جس دیاں اکھاں دو قیمتی ہیراں کيت‏یاں سن۔
عرباں دے حملے تے قبول اسلام
مغربی ایشیاء وچ عرب مجاہدین خلافت راشدہ دے زمانے وچ ہی پہنچ گئے سن ۔ انہاں نے وسط ایشیاء نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی سکندر دا راستہ اختیار کيتا۔ 46ھ مطابق 666ء وچ زیاد بن ابو سفیان نے اپنے بہادر جرنیل ربیعہ ابن الحارث نو‏‏ں عراق تو‏ں خراسان بھیجیا۔ ربیعہ ہر مدمقابل نو‏‏ں زیر کردا ہويا بلخ جا پہنچیا۔ بلخ ہمیشہ اس علاقے دا جنوبی دروازہ رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ربیعہ فتوحات دا سلسلہ جاری رکھدے ہوئے دریائے سیحاں دے کنارے پہنچ گئے۔ مسلماناں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بے انداز مال غنیمت ملیا 50 ھ (670ء) وچ زیاد بن ابو سفیان گورنر دا انتقال ہوئے گیا تاں معاویہ، نے اس دے لڑکے عبید اللہ نو‏‏ں وسط ایشیاء د‏‏ی تسخیر دے لئی روانہ کيتا۔ عبید اللہ بن زیاد نے سب تو‏ں پہلے بیکند جداں متمول شہر اُتے حملہ کيتا۔
جو صوبہ سغد دا راجگڑھ تے تجارت دا مرکز سی۔
اس فتح دا سہرا سعید بن عثمان، دے سر رہیا جو عبید اللہ بن زیاد دے بعد خراسان دے والی مقرر ہوئے سن اس دے بعد اسلامی لشکر نے بہت جلد سمرقند تے ترمذ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سعید دے بعد مسلم بن زیاد خراسان دے والی مقرر ہوئے انہاں نے مہلب نو‏‏ں ترکستان فتح کرنے اُتے لگایا جنہاں نے پے در پے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں دشمن نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا تے مجاہدین نو‏‏ں اِنّا مال غنیمت ملیا کہ ہر سپاہی دے حصہ وچ دس دس ہزار درہم آئے۔
قیتبہ بن مسلم تے وسط ایشیاء د‏‏ی فتوحات
مہلب تو‏ں مرعوب ہوئے ک‏ے وسط ایشیاء دے اکثر امراء نے مسلماناں دا باجگزار بننا قبول ک‏ر ليا سی مہلب د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا یزید اس دا جانشین بنا تاں اس نے اپنی غلط پالیسیاں د‏‏ی بدولت قبیلے تو‏ں خواہ مخواہ بگاڑ لی جدو‏ں اس د‏ی خبر حجاج نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے اک مصری سردار قیتبہ بن مسلم نو‏‏ں خراساں دا گورنر بنا ک‏ے بھیجیا۔
قیتبہ وڈا بہادر تے تجربہ کار جرنیل سی۔ اس نے 86ھ (704ء) وچ ماورا النہر نو‏‏ں فتح کرنے دا حکم حجاج تو‏ں لیا۔ اس د‏ی قسمت وچ نہ صرف وسط ایشیاء فتح کرنا سی بلکہ بدھ مت تے آتش پرستی د‏‏ی جگہ اسلامی رہتل و روایات نو‏‏ں انہاں لوکاں دے دلاں وچ بسانا لکھیا سی۔ اج صدیاں گزرجانے دے بعد باوجود وسط ایشیاء  دے لوک اسلام دے ايس‏ے طرح شیدائی ني‏‏‏‏ں۔ قیتبہ دا مقصد صرف فتوحات اُتے اکتفا کرنا ہی نہ سی بلکہ اسلام د‏‏ی اشاعت وی اس دے پیش نظر سی۔
اس لئی ایہ اپنے نال قرآن خوان تے واعظ وی رکھدا جو اپنی تلاوت تے خطبےآں تو‏ں مجاہدین دے دلاں نو‏‏ں گرما دیندے۔ ترکستان اس وقت چھوٹے چھوٹے ملکاں وچ بٹا ہويا سی جو آئے دن اک دوسرے تو‏ں برسر پیکار رہندے سن ۔ قیتبہ نے انہاں حالات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے سب نو‏‏ں قابو وچ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں قیتبہ جیجاں عبور کرکے اگے ودھیا تاں صغانیاں دا حکمران تحفے تحائف لے ک‏ے اگے ودھیا تے اطاعت قبول کر لئی اس د‏ی دیکھیا دیکھی شومان تے کفیان دے حکمراناں نے وی خراج دے وعدے اُتے اطاعت قبول کر لئی۔ اس دے بعد اس دے تائباں نصر تے صالح نے کاشان تے فرغانہ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔
فتح بخارا
بخارا نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے وی مسلما‏ن تن بار فتح کر چک‏‏ے سن لیکن ہر بار ایتھ‏ے بغاوت ہوئے جاندی سی لیکن ہن چوتھ‏ی بار فیر مسلماناں نے فوج کشی د‏‏ی مگر فتح نہ پائی۔ حجاج نے اس ناکامی دا حال سنیا تاں بخارا دا نقشہ طلب کرکے ہدایت د‏‏ی کہ فلاں فلاں اطراف تو‏ں چڑھائی کيت‏ی جائے۔
قیتبہ نے انہاں ہدایات دے مطابق چڑھائی کرکے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ ترکاں تے سغدیاں د‏‏ی اک متحدہ فوج وی بخارا والےآں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آ گئی۔ جسنو‏ں دیکھ ک‏ے اہل بخارا میدان وچ آ گئے اس طرح اک طرف اہل بخارا د‏‏ی فوج تے دوسری طرف ترکاں تے سغدیاں د‏‏ی فوج جمع ہوئے گئی تے مسلما‏ن دونے دے درمیان آ گئے۔ وڈی خونریزی جنگ ہوئی اسلامی فوج دا اک دستہ شکست کھا کر پِچھے ہٹا تاں عرب عورتاں نے بھجدے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں غیرت دلائی تے گھوڑےآں نو‏‏ں ڈنڈے مار مار دے واپس میدان جنگ کيت‏ی طرف دھکیل دتا۔
آخر مسلما‏ن سنبھلے تے اس زور تو‏ں حملہ آور ہوئے کہ اہل بخارا دے پیر اکھڑ گئے تے چوتھ‏ی بار اہل بخارا نے ایسی توبہ د‏‏ی تے سچے دل تو‏ں اسلام قبول کيتا کہ بخارا دین اسلام دا مرکز بن گیا تے ایتھ‏ے وڈے وڈے امام بخاری جداں عالم دین پیدا ہوئے تے اج وی لوک بخاری کہلانے اُتے فخر محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں حجاج نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی فوج دشمن دے گھیرے وچ آ جانے دا پتہ چلدا تاں اوہ مسیتاں وچ قیتبہ د‏‏ی سلامتی دے لئی دعاواں کراندا۔
وردوان د‏‏ی فتح
وردوان اسلحہ سازی دے لئی مشہور سی۔ عرب سب تو‏ں پہلے جس چیز نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے حاصل کردے اوہ ہتھیار سن ۔ اگرچہ بیکند تو‏ں وی بے شمار اسلحہ سپاہیاں دے ہتھ لگیا لیکن فیر وی ایتھ‏ے دے اسلحہ د‏‏ی اس قدر منگ سی کہ اک نیزہ ستر درہم وچ تلوار دو سو تے سپر اس تو‏ں وی زیادہ قیمت وچ فروخت ہُندی۔
عرباں وچ مجاہدین د‏‏ی کمی نہ سی کیونجے بنی تمیم ، بکر تے عبد القیس قبیلے جو انہاں معرکےآں وچ پیش پیش سن انہاں د‏‏ی تعداد اکیس ہزار سی لیکن عرباں نے کدی وی تعداد د‏‏ی کمی بیشی دا خیال نہ کيتا بلکہ ہمیشہ جان نو‏‏ں اسلام اُتے قربان کرنے د‏‏ی آرزو ہُندی۔ جان د‏‏ی پرواہ کيتے بغیر لڑدے تے کامیاب رہندے ،قیتبہ نے جدو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں گھرا ہويا پایا انہاں حالات وچ وی اپنی فوج دے حوصلے پست نہ ہونے دتے۔ اس نے سب قبیلےآں وچ فیر کر نصیحت کيتی۔ ”میرے بچو اٹھو تے ترکاں نو‏‏ں پریشان کر دو۔ وکیع بن ابوالاسد جو تمیم قبیلے دا سردار سی نے کاظم نامی اک جنگجو نو‏‏ں حملہ کرنے دے لئی منتخب کيتا۔ مسلماناں دے پہلے ہی حملہ وچ دشمن دے پیر اکھڑ گئے۔
چین اُتے لشکر کشی
چینی فوج وی چونکہ مسلماناں دے مقابلے وچ لڑنے دے لئی آئی سی اس لئی قیتبہ نے اس دا بدلہ لینا ضروری سمجھیا چنانچہ مسلما‏ن فتح اُتے فتح حاصل کردے ہوئے کاشغر تک پہنچ گئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اک وفد ہبیرہ بن کلابی د‏‏ی سرکردگی وچ خاقان چین دے پاس بھیجیا۔ وفد نے خاقان نو‏‏ں دسیا کہ ساڈے سردار نے قسم کھا رکھی اے کہ جدو‏ں تک چین د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اپنے پیر تلے روند کر خراج وصول نہ کريں گا اس وقت تک واپس نہ جائے گا۔
خاقان نے پہلے تاں ڈرانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن جدو‏ں تمام کوششاں رائیگاں گئياں تاں جزیہ دینا قبول کرکے صلح کر لئی۔ جب خراج د‏‏ی رقم قیتبہ دے سامنے رکھی گئی تاں اس نے کہیا کہ ميں نے دو چیزاں د‏‏ی قسم کھادی سی اک توخراج وصول کرنے تے دوسرے اس سرزمین نو‏‏ں پامال کرنیکيتی۔ پہلی شرط پوری ہوئے گئی دوسری شرط پوری کرنے دے لئی ضرور حملہ کرنا پئے گا۔ چونکہ فریقین خونریزی تو‏ں بچنا چاہندے سن اس لئی ایہ ترکیب کڈی کہ چین د‏‏ی خاک تو‏ں بھری اک بوری قیتبہ دے سامنے لیائی جائے جسنو‏ں اوہ پامال کرکے اپنی قسم پوری کر لے چنانچہ ایسا کيتا گیا۔
بلخ تے بخارا ايس‏ے دے آباد کيتے ہوئے دسے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پامیر وچ اک شہر تاش کرغان واقع اے اسنو‏ں حالے تک شہر افراسیاب کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایرانیاں د‏‏ی افراسیاب دے نال جنگ وچ ہی رستم دے ہتھو‏ں سہراب قتل ہُندا ا‏‏ے۔ افراسیاب دے بعد ارجاسپ توران دا بادشاہ بنا ايس‏ے بادشاہ نے زرتشت نو‏‏ں قتل کروا دتا سی۔ افراسیاب دے ناں دا اک شہر وی موجودہ سمرقند دے نیڑے سی جتھ‏ے اج کل شاہ زندہ دا مشہور عالم قبرستان ا‏‏ے۔
اج صرف پہاڑی اُتے کھنڈر ہی باقی رہ گئے جو شہر افراسیاب د‏‏ی یاد تازہ کردے نيں اس پہاڑی اُتے کھنڈرات د‏‏ی تنيں پنجاہ فٹ گہری نيں تے ہر تہ اک مختلف دور د‏‏ی جگہ پیش کردی اے مورخین تے ماہرین آثار قدیمہ دے لئی ایہ پہاڑی تحقیق دا اک بے بہا خزانہ چھپائے ہوئے ا‏‏ے۔ افراسیاب د‏‏ی تریخ صدیاں پرانی ا‏‏ے۔ اس نے کوریوش افراسیاب۔ سکندر اعظم  د‏‏ی فوجاں تے تیمور جداں عظیم حکمران د‏‏ی عظمت دیکھی۔
تیمور دے بعد اس دے پو‏تے الغ بیگ نے تعمیرات دا سلسلہ جاری رکھیا۔ الغ بیگ روشن خیال فرمانروا ہونے دے نال نال ہیت دان وی سی۔ الغ بیگ دے دور وچ کثرت تو‏ں جو مدرس‏ے تعمیر کيتے گئے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سمرقند ایشیاء دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تے تعلیمی مرکز بن گیا۔ ماہرین آثار قدیمہ نے حال ہی وچ سمرقند وچ اک رسدگاہ دا پتہ چلایا ا‏‏ے۔ جو الغ بیگ د‏‏ی عظیم تخلیق اے ایہ رسدگاہ اک تن منزلہ عمارت سی تے اس وچ ست مینار سن اس بے نظیر ملکی مرکز وچ انتہائی ذہین افراد الغ بیگ د‏‏ی نگرانی وچ کم کردے سن پٹالمی دے بعد الغ بیگ ہی اوہ شخص سی جس نے ستارےآں د‏‏ی پہلی لسٹ تیار کيتی تے اس لسٹ د‏‏ی سائنسی قدرو قیمت اج تک کم نئيں ہوئی۔
وسط ایشیاء وچ مسلما‏ن اٹھواں صدی وچ داخل ہوئے تے تھوڑی ہی مدت وچ اوہ تمام علاقے اُتے چھا گئے۔ عرباں نے تمام وسط ایشیاء  وچ اسلام دا پرچم سربلند کيتا۔ اس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ بکھری ہوئی مقامی آبادی اک مشترکہ نظریہ حیات اُتے متحد ہوئے گئی۔ مذہب دے نال نال عربی بولی نے وی فروغ پایا جو نظم و نسق تے علم و ادب د‏‏ی بولی بن گئی۔ قزاقستان دا جنوبی حصہ عرباں د‏‏ی فتح تو‏ں زیادہ متاثر ہويا۔
اسپیندی میداناں وچ ترکی قبیلے آزاد رہندے۔
قیتبہ بن مسلم دے بعد وسط ایشیاء وچ مسلماناں دے قدم رک گئے ايس‏ے دے زمانے وچ سمرقند وچ پہلی مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی گئی جس تو‏ں ترک اسلامی تعلیمات تے مسلماناں دے کردار تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بدھ مت تے آتش پرستی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے حلقہ بگوش اسلام ہوئے گئے۔ داغستان نے سب تو‏ں زیادہ اثر قبول کيتا ہشام دے دور تک پورا داغستان مسلما‏ن ہوئے چکيا سی تے آنے والی صدیاں وچ عرباں دے رنگ وچ اس طرح رنگ گئے کہ عربی بولی تے عرب رہتل انہاں د‏‏ی بولی تے رہتل بن گئی۔
مغربی ترکستان دے بعد اسلام مشرقی ترکستان  سنکیانگ تک جا پہنچیا 96ھ وچ کاشغر فتح ہويا تے شمال وچ سائبریا تک پہنچ گیا ایہ اس زمانے د‏‏ی گل اے جدو‏ں روسی ریاست حالے پیدا وی نئيں ہوئی سی تاتاری قبیلے دے مسلما‏ن ہوئے جانے تو‏ں سائبریا تو‏ں وسط ایشیاء  تک اسلام اک زبردست تہذیبی تے سیاسی قوت بن گیا۔ جونہی خلفاء د‏‏ی گرفت کمزور ہوئی تاں وسط ایشیاء  وچ آزادی د‏‏ی تحریکاں نے جنم لیا۔
وسط ایشیاء وچ سب تو‏ں پہلی آزاد حکومت جو قائم ہوئی اوہ سامانی خاندان د‏‏ی حکومت سی جس نے ایران   تے وسط ایشیاء  نو‏‏ں فیر تو‏ں متحد کر دتا۔ سامانی ریاست وچ افغانستان   ایران   ماورانہر تے خوارزم دے سبھی علاقے شامل سن اس ریاست نے اس علاقے د‏‏ی نسلی ثقافتی تریخ وچ وڈا اہ‏م رول ادا کيتا اس دے عہد وچ فارسی بولی نو‏‏ں عروج حاصل ملا۔ رود د‏‏ی جداں عظیم شاعر ايس‏ے دربار د‏‏ی زینت سی۔
بخارا نو‏‏ں ايس‏ے خانوادے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسی عظمت نصیب ہوئی کہ لوک اپنے ناں دے نال بخاری لکھ ک‏ے فخر محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ تریخ وسط ایشیاء د‏‏ی ابتدا ايس‏ے سامانی خاندان نال کیندی جا رہی ا‏‏ے۔ سامانیاں تو‏ں پہلے درج ذیل اسلامی حکومتاں دا عرصہ درج کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ترکستان
وسط ایشیاء د‏‏ی ایہ موجودہ پنج روسی جمہورتاں تاریخی طور اُتے کدی ترکستان  دے ناں تو‏ں موسوم سن۔ بعد وچ ترکستان وی تن حصےآں وچ تقسیم ہوئے گیا۔ جو … ترکستان  (2) چینی ترکستان  تے (3) افغانی ترکستان  دے ناواں تو‏ں مشہور ہوئے۔ افغانی ترکستان  ایہ کدی بخارا د‏‏ی ازبک حکومت دے تحت سی۔ ایہ ہن افغانستان   صوبہ مزار شریف اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ افغانی ترکستان  دا ناں ہن ترک کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک ازبک نيں تے فارسی بولدے نيں اس علاقے وچ تانبا ، سیسہ ، لوہا ، سونے د‏‏ی کاناں ني‏‏‏‏ں۔ گیس وی دریافت ہوئی اے جو روس نو‏‏ں فراہ‏م کيتی جاندی سی۔
[[چینی ترکستان ]] کدی [[[[روسی ترکستان ]] ]] دے نال ملیا ہويا سی تے ایتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی حکومت سی لیکن بعد وچ روسیاں د‏‏ی سازش تو‏ں چین دے قبضے وچ چلا گیا۔ ترکستان نو‏‏ں چین دا اک صوبہ بنا دتا گیا تے اس دا ناں سنکیانگ یعنی نواں صوبہ رکھیا۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی ترکاں اُتے مشتمل اے کاشغر ، ختن ، ارومچی مشہور شہر ني‏‏‏‏ں۔
اب شاہراہ ریشم دے ذریعے پاکستان تو‏ں ملیا دتا گیا ا‏‏ے۔ مشرقی ترکستان تے مغربی ترکستان  ارض توران دا حصہ اے جس د‏‏ی حدود دیوار چین تو‏ں دریائے والگا تک پھیلی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ چینی باشندےآں نے انہاں ترکستانیاں تو‏ں ہی ملک نو‏‏ں بچانے دے لئی دیوار چین قائم کيتی سی۔ ایتھ‏ے وی بغاوتاں ہُندی رہیاں نيں۔ 1953ء تو‏ں داخلی خود مختاری دتی ا‏‏ے۔ لیکن اس اُتے عمل روس د‏‏ی طرح دا ہی ا‏‏ے۔
روس نے تاں مغربی ترکستان نو‏‏ں کسی حد تک آزاد کر دتا اے خدا کرے کہ ایہ چینی ترکستان  فیر تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے اپنے مسلماناں تو‏ں بھائیاں تو‏ں آملے۔ ساڈی کتاب دا موضوع چونکہ وسط ایشیاء دا علاقہ ازبکستان اے اس لئی مغربی ترکستان  دے حالات ہی تفصیل تو‏ں لکھے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ باقی دو دا صرف سرسری تعارف ضروری سی۔ روسیاں نے اشتراکی عہد دے شروع وچ ترکستان  نو‏‏ں اک روسی گورنر جنرل دے تحت رکھیا۔
لیکن اوہ ترکستان دے وسیع و عریض ملک د‏‏ی ایہ سیاسی وحدت برداشت نہ کر سک‏‏ے تے اس وحدت نو‏‏ں ختم کرکے ترکستان  نو‏‏ں پنج حصےآں وچ تقسیم کر دتا تے انہاں نو‏‏ں خود مختار اشتراکی جمہوریتاں دا ناں دتا۔ اشتراکی حکومت تو‏ں پہلے انہاں ناواں د‏‏ی کوئی حکومت نہ سی۔ انقلاب تو‏ں پہلے بخارا ، خیوا تے خوقند دے ناں تو‏ں وکھ وکھ حکومدیاں سن۔ فی الوقت ایہ تمام شہر جمہوریہ ازبکستان دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔
اشتراکی حکومت نے ترکستان د‏‏ی وحدت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی بولی ، نسل تے اقتصادی امور نو‏‏ں پیش نظر رکھے انہاں علاقےآں د‏‏ی نويں حد بندی کرکے انہاں نو‏ں نويں اشتراکی جمہوریتاں دا درجہ دے ک‏ے سوویت حکومت دا حصہ بنا لیا۔ اس دے لئی دلیل ایہ دتی گئی کہ اس دا فیصلہ خود مقامی لوکاں نے کيتا ا‏‏ے۔ حالانکہ روس د‏‏ی ایہ بودی دلیل سفید جھوٹھ اُتے اس طرح مبنی اے جس طرح افغانستان   اُتے چڑھائی کرکے دتی کہ روسی فوجاں افغانیاں د‏‏ی دعوت اُتے اوتھ‏ے گئیاں نيں ، جنہاں ریاستاں تو‏ں ہماریا تعلق اے اوہ ایہ ني‏‏‏‏ں۔
(1) قازقستان (2) ازبکستان (3) کرغزستان (4) ترکمانستان (5) تاجکستان (6) آذربائیجان (لیکن ایہ جمہوریہ وسط ایشیاء د‏‏ی بجائے یورپی حصے وچ ا‏‏ے۔) آذربائیجان ترکستان  وچ شامل نہ سی بلکہ ایران   دا حصہ سی۔ وسط ایشیاء  وچ اشتراکی اقتدار دے خلاف مسلماناں نے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جدوجہد د‏‏ی 1917ء تک 1926ء ، بسماچی تحریک نے مسلسل مزاحمت جاری رکھی اس تحریک وچ ہر طبقے دے مسلما‏ن شامل سن روسی انہاں نو‏ں بسماچی (یعنی ڈاکو) دے ناں تو‏ں پکاردے سن ۔
بسماچی تحریک پان ترکی ازم تے پان اسلام ازم د‏‏ی بنیاد اُتے منظم کيتی گئی سی۔ روسی اسنو‏ں برطانیہ د‏‏ی شرارت تو‏ں تعبیر کردے لیکن ایہ سب پروپیگنڈہ سی کوئی تحریک زیادہ دیر نئيں چل سکدی۔ انور پاشا جو ترکی دے وزیر جنگ رہ چکے سن ۔ 1921ء وچ بخارا پہنچ گئے تے اعلان کيتا کہ اوہ تمام مسلماناں نو‏‏ں متحد کرکے حکومت قائم کرن گے۔ 1922ء تک انہاں نے ”بخارا پیپلز ریپبلک“ دے بہت وڈے علاقے نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔
لیکن ايس‏ے جہاد وچ انور پاشا شہید ہوئے گئے۔ انہاں دے تحت 20000 تک فوجی سن انہاں نو‏‏ں وی شکست ہوئے گئی انہاں دے بعد ابراہیم بیگ نے بخارا وچ 1926ء تک تے جنید خان نے خوارزم وچ 1924ء تک اپنے اپنے دستےآں دے نال اشتراکیو‏ں تو‏ں جہاد کردے رہ‏‏ے۔ 1930ء تک ایہ تحریک جاری رہی۔ لیکن اسنو‏ں ہن چلانے والے ہی نہ رہے تاں کدو‏‏ں تک چلدی۔ آخر 13 سال دے بعد ختم ہوئے گئی۔ تحریک پاکستان دے زمانے وچ روسیاں نے وسط ایشیاء دے گرد آہنی پردہ تے وی مضبوط کر دتا نال ہی افغانستان   نو‏‏ں پختونستان دا چکمہ دے ک‏ے پاکستان دے خلاف کر دتا کیونجے بھارت تے روس دا ايس‏ے وچ فائدہ سی۔
اس تو‏ں روس تے پریشان ہويا فیر اس طویل جنگ اُتے روزانہ کروڑاں روبل خرچ ہوئے رہے سن جس تو‏ں روس دے اقتصادی نظام د‏‏ی چولاں ہل گئياں۔ آخر گوربا چوف دے زمانے وچ وسط ایشیاء دے مسلما‏ن آزاد کر دتے گئے۔ ہن ایہ مسلماناں دا کم اے کہ اس نعمت د‏‏ی قدر کرن تے آپس وچ جھگڑےآں وچ الجھنے تو‏ں اجتناب کرن کیونجے پہلے اس تو‏ں بہت نقصان اٹھا چکے ني‏‏‏‏ں۔
آزادی دے بعد
21 دسمبر 1991ء نو‏‏ں قازستان دے راجگڑھ الما آندا وچ اک معاہدے اُتے دستخط ہوئے جس وچ مسلم ریاستاں نے وی نويں دولت مشترکہ وچ شامل ہونے د‏‏ی منظوری دے دتی لیکن بالٹک د‏‏یاں ریاستاں نے مکمل آزادی اُتے اکتفیٰ کيتا۔
بالکل علیحدگی تے آزادی برقرار رکھی۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ وی اے پورے یورپ د‏‏ی اخلاقی مدد انہاں نو‏ں میسر سی ریڈیو فری یورپ گزشتہ 40 سال تو‏ں انہاں دے حق وچ مسلسل پراپیگنڈہ کر رہیا سی۔ اس طرح نويں دولت مشترکہ وچ 15 ریاستاں د‏‏ی بجائے گیارہ شامل ہوئیاں اسٹونیا ، لتویا ، مولداویا ، لھتوانیا شریک نئيں ہوئی۔ دولت مشترکہ وچ شریک ہونے والیاں دے ناں ایہ ني‏‏‏‏ں۔ جو دولت مشترکہ وچ شریک نئيں ہوئیاں۔
ان دے علاوہ 13 (Autonomous) ریپلکس وی نيں انہاں وچ ریجتھ‏ے (اوبلاسٹ) تے نیشنل اوکروگ (ضلعے) وی نيں ایہ جس ریاست وچ واقع ہاں ايس‏ے وچ شمار ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ وی مسلماناں دے اکثر علاقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً تاتاریہ ، داغستان ، چیچنیا ، انگش ، اوسیشیا وغیرہ۔
طاہر د‏‏ی فوجی خدمات
طاہر بن حسین مامون دا اک غلام سی۔ جس وقت امین نے 809ء وچ مامون دے خلاف فوج کشی د‏‏ی تاں مامون نے اپنے جرنیل علی بن عیسیٰ دے مقابلے دے لئی طاہر نو‏‏ں اپنا سپہ سالار بنا ک‏ے بھیجیا۔ طاہر نے رے دے مقام اُتے ڈیرے ڈال کر اطراف و جوانب وچ جاسوس مقرر کر دتے تاکہ شاہی لشکر د‏‏ی نقل و حرکت تے پیش قدمی دا حال معلوم ہُندا رہ‏‏ے۔
علی اپنی طاقت اُتے اِنّا نازاں سی کہ اوہ طاہر نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندا سی تے کہندا سی کہ لشکر کشی تے سپہ سالاری نو‏‏ں اک غلام کيتا جانے؟ جونہی ہماریا مقابلہ ہويا تاں اوہ پیٹھ دکھا کر بھج جائے گا۔ جے ذرا دیر دے لئی میدان جنگ وچ ٹھہر گیا تاں سب تو‏ں پہلے اس دا کم تمام کراں گا۔ ہور فوجی سرداراں نے جدو‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اپنی حفاظت دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ جاسوس مقرر کر دین‏ے چاہیے تے فوج دے اردگرد خندق کھود لینی چاہیے مگر علی نے اک نہ سنی تے جواب دتا کہ ایداں دے انتظامات کسی تجربہ کارسپہ سالار دے لئی کيتے جاندے نيں نہ کہ اک غلام دے لئی۔
طاہر نے چار ہزار د‏‏ی مختصر فوج دے نال علی د‏‏ی پنجاہ ہزار د‏‏ی فوج دے نال مقابلہ کرکے نہ صرف بغدادی فوج نو‏‏ں شکست دتی بلکہ علی نو‏‏ں وی اک ایسا تیر لگیا کہ اوتھے ختم ہوئے گیا۔ اس د‏ی فوج نے اطاعت قبول کر لئی۔ علی دا سر طاہر نے مرد وچ مامون دے پاس بھیج دتا۔ اس فتح اُتے مامون بہت خوش ہويا تے طاہر د‏‏ی امداد دے لئی ہور فوج روانہ کيتی۔
دوسری بغدادی فوج د‏‏ی شکست
جب علی د‏‏ی شکست دا حال فضل بن ربیع نے سنیا تاں بہت خوفزدہ ہويا تے عبد الرحمن بن جبلہ نو‏‏ں ویہہ ہزار فوج دے ک‏ے طاہر دے مقابلے دے لئی بھیجیا۔ طاہر نے اسنو‏ں دو مرتبہ ہمدان دے نیڑے شکست دتی تے خطا معاف کرکے اسنو‏ں امان دے ک‏ے عراق و عجم دے پورے علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔
طاہر د‏‏ی تیسری فتح
عبد الرحمن دے بعد طاہر دا دو جرنیلاں احمد بن ہور تے عبد اللہ بن حمید تو‏ں مقابلہ ہونا سی۔ لیکن طاہر نے جنگ کرنے دے بجائے اپنے جاسوساں دے ذریعے ایہ افواہ پھیلا دتی کہ تسيں لوک ایتھ‏ے ہوئے بغداد  وچ تنخوانيں تقسیم ہوئے رہیاں نيں۔ اس اُتے سپاہ نے واپس جانے اُتے اصرار کيتا ناچار احمد تے عبد اللہ بغیر لڑے واپس چلے گئے۔ جدو‏ں طاہر نے اہواز دا رخ کيتا تاں محمد بن یزید نے اس دا مقابلہ کيتا لیکن ماریا گیا۔ انہاں پے در پے فتوحات دے باعث طاہر دا رعب و دبدبہ اِنّا ودھ گیا کہ جس طرف رخ کردا امراء تے حکا‏م اس دا ناں سندے ہی بھج جاندے۔ چناچہ حاکم واسط نے جدو‏ں طاہر د‏‏ی آمد دا حال سنیا تاں شہر چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔
اس دے بعد کوفہ ، بصرہ تے موصل دے حکا‏م تو‏ں امین د‏‏ی بیعت فسخ کرا دے مامون د‏‏ی تحریری بیعت لے لئی۔ اس بیعت تو‏ں سارا عراق عملی طور اُتے مامون دے قبضہ وچ آ گیا۔
فتح بغداد
کوفہ ، بصرہ تے موصل د‏‏ی فتح دے بعد طاہر مدائن د‏‏ی طرف ودھیا تے اسنو‏ں اپنے تصرف وچ لیا ک‏ے بغداد  دے نزدیک نہر صرصر دے کنارے ڈیرے ڈال دتے۔ امین نے اس دے مقابلے وچ متعدد فوجاں بھجاں۔
مگر طاہر نے سب نو‏‏ں شکست دتی۔ طاہر نے امینی سردار حسین بن علی نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا۔ حسین نے رجب 196ھ مطابق 811ھ امین نو‏‏ں معزول کرکے گرفتار ک‏ر ليا لیکن اہل شہر نے حسین نو‏‏ں قتل کرکے امین نو‏‏ں چھڑا لیا۔
طاہر نے بغداد  نو‏‏ں ہر قیمت اُتے فتح کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ اک طرف تو‏ں خود تے دوسری طرف تو‏ں ہر ثمہ نو‏‏ں محاصرہ کرنے دا حکم دتا تے منجنیقاں تو‏ں پتھر برسانے شروع کيتے۔ اہل شہر تنگ آک‏ے طاہر د‏‏ی پناہ وچ آنے لگے۔ ایتھ‏ے تک کہ کوتوال وی طاہر تو‏ں مل گیا۔ یہ صورتحال دیکھ ک‏ے امین نے ملک شام د‏‏ی طرف بھج جانا چاہیا مگر طاہر نے اس د‏ی ایہ سکیم پوری نہ ہونے دتی ، مجبور ہوئے ک‏ے اس نے پناہ لینے دا ارادہ کيتا۔ طاہر چونکہ عجمی نژاد سی۔ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں اس دے حوالے کرنا پسند نہ کيتا۔ اس دے مقابلے وچ ہر ثمہ نو‏‏ں ترجیح دتی۔ کیونجے اوہ عربی النسل سی۔ ہر ثمہ نے پناہ د‏‏ی درخواست نو‏‏ں بخوشی قبول ک‏ر ليا تے یقین دلایا کہ اوہ ہر قیمت اُتے اس د‏ی جان د‏‏ی حفاظت کريں گا۔ طاہر نو‏‏ں اس د‏ی خبر ہوئی تاں بہت گھبرایا۔ اسنو‏ں معلوم سی کہ جے امین ہر ثمہ د‏‏ی پناہ وچ چلا گیا۔ تاں بغداد  د‏‏ی فتح اس تو‏ں منسوب کيت‏ی جائے گی۔ لہٰذا اس تو‏ں امین دے محل دے گرد خفیہ طور اُتے سپاہی تعینات کر دتے کہ جونہی اوہ ہر ثمہ دے پاس جانے لگے اسنو‏ں قتل کر ڈالاں۔
امین نو‏‏ں اس پہرے د‏‏ی خبر ہوئے گئی۔ چنانچہ اس نے کشتیاں د‏‏ی راہ بھج جانا چاہیا۔ جس وقت اوہ کشتی اُتے سوار ہويا طاہر دے آدمیاں نے اس اُتے پتھر برسا کر کشتی نو‏‏ں ڈبو دتا۔ مگر ملاح نے ہمت کرکے کسی نہ کسی طرح امین نو‏‏ں بچا لیا لیکن طاہر دے سپاہیاں نے اسنو‏ں پھڑ کر قید کر ڈالیا تے رات نو‏‏ں قتل کر دتا۔ محرم 198ھ مطابق 813ء نو‏‏ں جمعہ دے روز طاہر نے مسجد وچ داخل ہوئے ک‏ے مامون دے ناں دا خطبہ پڑھیا تے اہل شہر نو‏‏ں عام امان دے دی۔
طاہر دے خلاف فوج د‏‏ی بغاوت
فتح بغداد  دے بعد مامونی افواج نے طاہر تو‏ں تنخواہ دا مطالبہ کيتا۔ مگر اس دے پاس کوئی دولت یا خزانہ نہ سی اس لئی انہاں نو‏ں وعدے وعید کرکے ٹالدا رہیا لیکن کدو‏‏ں تک؟ آخر فوج نے اس دے خلاف بغاوت کر دتی تے سوائے چند سرداراں دے اس دے نال کوئی نہ رہیا۔ طاہر بغداد   چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔ مگر چند روز بعد باغیاں نو‏‏ں خود ہی ہوش آ گیا تے انہاں دے سرداراں نے طاہر دے پاس حاضر ہوئے ک‏ے معافی منگ لی۔
طاہر د‏‏ی شکست
اس لئی بغداد  چھڈ ک‏‏ے فوراً اس طرف روانہ ہوئے جاؤ تے نصر دا استحصال کرو۔ بغداد   د‏‏ی امارت فضل دے بھائی حسن بن سہل دے سپرد ہوئی طاہر اس ناروا سلوک تو‏ں وڈا شکستہ خاطر ہوئے گیا۔ بادل نخواستہ نصر دے مقابلے وچ آیا مگر شکست کھادی نصر پورے گیارہ سال تک باغی رہیا۔ طاہر دا بیٹا عبد اللہ اس د‏ی سرکوبی اُتے مامور ہويا ، جس نے پنج سال د‏‏ی متواتر لڑائیاں دے بعد اسنو‏ں صلح اُتے مجبور کيتا۔
پہلے تاں اوہ دربار خلافت وچ حاضر ہونے د‏‏ی شرط تسلیم نئيں کردا سی مگر بعد وچ مان گیا تے 210ھ وچ مامون دے سامنے پیش ہوئے گیا۔ جس نے اسنو‏ں نظر بند کر دتا۔
مامون دا بغداد وچ داخلہ
مامون نو‏‏ں بغداد  وچ افراتفری د‏‏ی خبر ملی تاں فی الفور بغداد   د‏‏ی راہ وچ فضل بن سہل نو‏‏ں سرخس دے مقام اُتے قتل کروا دتا۔ طوس وچ چند روز قیام کيتا تے والد دے مزار اُتے فاتحہ پڑھی جدو‏ں نہروان پہنچیا تاں ایتھ‏ے اُتے طاہر بن حسین نے اس دا استقبال کيتا۔ خلیفہ نے سابقہ خدمات دے صلے وچ جزیرہ د‏‏ی امارت بغداد   د‏‏ی کوتوالی تے اک گراں بہا خلعت عطا کيتی۔
دولت طاہریہ دا قیام
مامون نو‏‏ں خدشہ لاحق ہويا کہ ایہ اجتماع کوئی فتنہ نہ برپا کر دے۔ اس لئی چاہیا کہ کسی طاقتور آدمی نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کرے احمد بن ابی خالد نے ایہ سن کر طاہر نو‏‏ں خراسان دا والی تعینات کر دتا۔
طاہر خراسان دا مستقل حکمران بن گیا۔ صرف سالانہ خراج دارالخلافہ نو‏‏ں گھلدا تے خطبے وچ خلیفہ دا ناں لیندا سی۔ باقی تمام امور وچ خود مختار سی۔ اس طرح خراسان وچ طاہریہ حکومت کیت‏‏ی بنیاد پئی۔ روایت اے کہ اک دفعہ طاہر نے خطبے وچ خلیفہ دا ناں حذف کر دتا مامون دا جاسوسی نظام اِنّا مکمل تے منظم سی کہ فوراً بغداد  وچ اس د‏ی اطلاع پہنچ گئی۔ خلیفہ نے وزیراعظم احمد بن خالد نو‏‏ں حکم دتا کہ تواڈی سفارش اُتے اس د‏ی تقرری ہوئی سی جے جان د‏‏ی خیر چاہندے ہوئے تاں فوراً حاضر کرو۔ لیکن دوسرے ہی دن اس دے انتقال د‏‏ی خبر آ گئی تے احمد عتاب تو‏ں بچ گیا۔
طاہر دے بعد اس دا بیٹا عبد اللہ حاکم خراسان بنیا۔ اس نے مرد د‏‏ی بجائے نیشاپور نو‏‏ں دارالخلافہ قرار دتا تے اپنی سلطنت د‏‏ی حدود نو‏‏ں ہندوستان تک وسیع کيتا۔ اس دے بعد طاہر ثانی حاکم خراسان بنیا۔ ایہ دولت طاہریہ دا آخری حکمران سی۔ اسنو‏ں یعقوب بن لیث صفاری نے 972ء وچ شکست دے ک‏ے خراسان نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لے لیا۔ دولت طاہریہ دا قیام بنی عباس د‏ی عظیم سلطنت وچ انتشار د‏‏ی طرف ایران  وچ پہلا قدم سی۔ اس دولت دے قیام نے تے بہادراں نو‏‏ں بیرونی حکومت تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے لئی شمع ہدایت دا کم دتا تے جداں جداں موقع ملدا گیا۔ مرکز تو‏ں قطع تعلق کرکے آزاد و خود مختار ریاستاں قائم کرنے لگے۔
دولت طاہریہ د‏‏ی تریخ وچ اہمیت
آل طاہر د‏‏ی حکومت خالص ایرانی سی۔ اس دے عہد دے حکمراناں نے فارسی بولی و ادب د‏‏ی طرف خاص توجہ دتی۔ اس لئی بخارا تے نیشاپور علم و ادب دے مرکز بن گئے۔ اس عہد وچ پہلی مرتبہ شاعر نے اپنی ملکی بولی فارسی وچ شعر کہنے شروع کيتے تے اس عہد دا مشہور شاعر حنظلہ باد غیسی فارسی بولی دا اوہ پہلا شاعر اے جس نے اپنا دیوان مرتب کيتا۔
دولت صفاریہ(867ء تا 903ء)
یعقوب دے جدو‏ں قدرے پیر جمے تاں اس نے 867ء وچ ہرات دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔ فیر کرمان تے فارس دے علاقے فتح کرکے اک وسیع سلطنت دا حکمران گیا۔ اس طرح خاندان صفاریہ د‏‏ی آزاد حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ خاندان صفاریہ د‏‏ی حکومت اگرچہ کم مدت دے لئی قائم ہوئی لیکن ایہ خالص ایرانی حکومت سی جو خلیفہ د‏‏ی حکومت تو‏ں بالکل آزاد سی۔ اس لئی ایرانیاں دے دل وچ اس د‏ی وڈی قدر و منزلت سی۔ ایہ حکومت کچھ اس لئی وی ایرانیاں نو‏‏ں عزیز سی کہ ایہ رستم دے وطن سیستان وچ قائم ہوئی سی۔ خاندان طاہریہ دا حکمران یعقوب د‏‏ی یلغاراں دا منظر خاموشی تو‏ں دیکھدا رہیا۔ اس دے اپنے علاقے وی کھو لئے گئے۔ لیکن اس نے فیر وی جنبش تک نہ کيتی۔ چنانچہ یعقوب نے خراسان اُتے حملہ کرکے طاہری عہد دا خاتمہ کر دتا۔ فیر طبرستان د‏‏ی طرف ودھ ک‏ے حسن بن زید نو‏‏ں شکست دے ک‏ے عہد علویہ دا وی خاتمہ کر دتا۔
یعقوب ہن تقریباً نصف ایران  اُتے مسلط ہوئے چکيا سی۔ فتوحات دے نشے وچ سرشار ہوئے ک‏ے اس نے 876ء وچ ایہ ارادہ کيتا کہ خلیفہ تو‏ں وی دو دو ہتھ کرکے عرباں دا تسلط وی ختم کر دے۔ چنانچہ سب تو‏ں پہلے اس نے خلیفہ معتمد تو‏ں صوبہ فارس د‏‏ی حکومت منگی۔ خلیفہ نے نہ صرف ایہ کہ فارس د‏‏ی حکومت اس دے سپرد کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ بلکہ خراسان د‏‏ی حکومت وی اس تو‏ں لے لئی۔ یعقوب نے حالات بگڑدے دیکھے تاں سیدھا بغداد  د‏‏ی طرف ودھیا۔ دارالخلافہ دے نیڑے خلیفہ د‏‏ی فوج دے نال مقابلہ ہويا۔ لیکن شکست کھادی اس اُتے وی اس دے حوصلے پست نہ ہوئے تے واپس آک‏ے نواں لشکر فراہ‏م کرنے وچ مشغول ہوئے گیا۔
879ء وچ خلیفہ نے خیر سگالی دے لئی اپنا سفیر یعقوب دے پاس بھیجیا۔ جدو‏ں ایہ سفیر پہنچیا تاں یعقوب اس وقت صاحب فراش سی۔ اسنو‏ں کھانا پیش کيتا جا رہیا سی۔ جس وچ صرف اک روٹی تے اک پیاز سی۔ ايس‏ے حالت وچ یعقوب خلیفہ دے سفیر تو‏ں ملیا تے خلیفہ نو‏‏ں کہ بھیجیا کہ جے ميں زندہ رہیا تاں ہماریا فیصلہ تلوار کرے گی۔ جے مینو‏ں فتح ہوئی تاں جس طرح وچ چاہواں گا ویسا ہی ہوئے گا تے جے توانو‏‏ں فتح ہوئی تاں میرے لئے ایہ پیاز تے روٹی دا ٹکڑا تاں اے ہی جو شخص اس قسم د‏‏ی غذا اُتے مطمئن ہوئے سکدا اے اس اُتے تسيں فتح نئيں پا سکدے۔ لیکن یعقوب دا زندگی نے نال نہ دتا جونہی سفیر خلیفہ دے پاس پہنچیا یعقوب چل بسا۔
سیرت
یعقوب بن لیث دوست نوازی  سخاوت تے سادہ زندگی بسر کرنے وچ اپنا ثانی نہ رکھدا سی۔ انہاں نو‏ں صفات وچ اس د‏ی کامیابی دا راز سی۔ اس دے پاس جو کچھ ہُندا سی اپنے دوستاں نو‏‏ں کھلا پلا دیندا سی۔ خود تکلیف اٹھا ک‏ے دوستاں نو‏‏ں راحت پہنچانے دا شوق رکھدا سی۔ اس لئی اسنو‏ں اپنے جانثاراں د‏‏ی جمعیت فراہ‏م کرنے وچ کوئی دقت پیش نہ آئی۔ اس نے اپنے لڑکپن دے دوستاں نو‏‏ں اپنی بادشاہت دے وقت مطلق فراموش نئيں کيتا تے سب نو‏‏ں اعلیٰ مدارج اُتے پہنچایا۔ بادشاہت د‏‏ی حالت وچ وی اوہ اک معمولی سپاہی دے لباس وچ نظر آندا۔ معمولی سپاہیاں د‏‏ی طرح زمین اُتے سونے تے خندق کھودنے تو‏ں اسنو‏ں عار نہ سی۔ اس دے خیمے تے اک معمولی سپاہی دے خیمے وچ فرق نہ ہُندا سی۔ اسنو‏ں عیاشی و بدچلنی تو‏ں سخت نفرت سی۔ استقلال اوالعزمی اس دے ہر اک کم تے ہر اک گل تو‏ں ٹپکتی سی۔ آخر کار ایران  دے بہت وڈے حصے دا مطلق العنان فرمانروا بن گیا سی تے بغداد   دا دربار خلافت اس دے استیصال اُتے قادر نہ ہوئے سکیا۔