cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترینچن
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلواکیا گٹھ:سلواکیہ دے شہر گٹھ:سلواکیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
نوبل انعام جیتو عورتاں
نوبیل انعام ہر ورھے وگیان دی سویڈش اکادمی،سویڈش اکادمی،کرلونسکا سنستھان تے نارویجیئن نوبیل کمیٹی ولوں کیمیسٹری ،امن ،پھزکس سائنس،صحتَ سائنس،ساہت،ماہشیاتی دے شوبیاں وچّ دتا جاندا اے| عورتاں نے ویلے ویلے نوبیل انعام جتے نے |
حوالے
؛خاص
٭
؛ہور
ہور پڑھو
گٹھ:لسٹاں گٹھ:نوبل انعام گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ
صوبہ بولیوار(وینزویلا)
بولیوار وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
معرکہ کھڑکی
معرکہ کھڑکی جسنو‏ں معرکہ گنیش کھنڈ وی کہیا جاندا اے، کھڑکی دے مقام اُتے 5 نومبر 1817ء نو‏‏ں برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تے مرہٹہ سلطنت د‏‏ی افواج دے درمیان وچ پیش آیا۔ مرہٹہ سلطنت دے افواج د‏‏ی کمان باجی راؤ دوم دے ہتھ وچ سی۔ اس معردے ميں انگریزاں نو‏‏ں فیصلہ کن فتح حاصل ہوئی تے بعد وچ کھڑکی نو‏‏ں برطانوی فوجیاں د‏‏ی چھاؤنی بنا دتا گیا۔
پس منظر
پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ مرہٹہ سلطنت/وفاق دے لئی موت دا پیامبر ثابت ہوئی سی۔ جس دے بعد مہاراشٹر اُتے پیشوا د‏‏ی کمزور ہُندی گرفت دا مرہٹہ سرداراں نے فائدہ اٹھانا شروع کر دتا تے ایتھے تو‏ں مرہٹہ سلطنت دے زوال دا آغاز ہويا۔ مرہٹہ پیشواواں نے جنگاں تے انتظام سلطنت دے لئی جو قرضے لئی سن اوہ انہاں بھاری قرضےآں دے بجھ تلے دبے ہوئے سن، زیر نگین علاقےآں دے محصولات د‏‏ی آمدنی صفر ہوئے ک‏ے رہ گئی سی کیونجے مرہٹہ سردار انہاں محصولات نو‏‏ں پیشوا تک پہنچانے د‏‏ی بجائے انہاں تو‏ں اپنے خزانے بھر رہے سن ۔ ایسی دگرگاں معاشی حالت وچ پیشوا برطانوی فوجاں تو‏ں لڑائی نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ مادھو راؤ پیشوا د‏‏ی وفات دے بعد مرہٹہ سلطنت دا زوال انحدار مسلسل د‏‏ی شکل اختیار کر گیا۔
افواج
مرہٹہ افواج پیشوا د‏‏ی حجرات اُتے مشتمل سی تے انہاں وچ حسب ذیل سالار سن ۔ باپو گوکھلے، آنندراؤ بابر، وٹھل راؤ ونچورکر، رجواڑے، گووندراؤ گھورپئے مدھولکر، تریمبک راؤ ریٹھرے کر، شیخ معراج، مور دکشت، سردار کوکرے، سردار اپا دیسائی نپانکر، سردار پنڈھارے، سردار ناروپنت آپٹے، سردار یشونت راؤ گھورپئے سوندرکر، سردار وامن راؤ راستے، سردار چنتامن راؤ پٹ وردھن، باپو ناراین رام درگ کر، پنت پرتندھی د‏‏ی جانب تو‏ں سردار متھالک، سردار نائک انجورکر، سردار پوراندارے، سردار ناگرکر تے موریشور کاندی کر وغیرہ۔ انہاں تمام سرداراں د‏‏ی اپنی اپنی گھڑ سوار تے پیادہ فوج سی۔ فوج دے توپ خانے د‏‏ی ذمہ داری اُتے لکشمن راؤ پنشے تے انہاں دے کِس‏ے عزیز نو‏‏ں مامور کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:1817ء دے تنازعات گٹھ:مرہٹہ سلطنت نال وابستہ معرکے گٹھ:نومبر 1817ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:ہندوستان وچ 1817ء گٹھ:مرہٹہ سلطنت
دمدمی ٹکسال
دمدمی ٹکسال بھارت وچّ واقع اک جتھیبندی ہے۔ اس دا ہیڈکواٹر چوک مہتہ, امرتسر توں 25 میل شمال ، وچّ واقع ہے۔
1706ء وچّ گرو گوبند سنگھ  نے مکتسر دی لڑائی توں بعد صابو کی تلونڈی وکھے اپنا ڈیرہ لایا۔ اس تھاں نوں دمدما کیہا جان لگیا مطلب جتھے دم جاں ساہ لیا جا سکے۔ اج کلّ اس تھاں نوں دمدما صاحب کیہا جاندا ہے۔ دمدما صاحب نوں سکھاں دی سکھیا دی سبھ توں اچی گدی منیا جاندا ہے۔ دمدمی ٹکسال وی 300 سال پرانا ہون دا دعویٰ کردی ہے۔ اس مطابق اجیہا منیا جاندا ہے گرو گوبند سنگھ  اس دے بانی  سن۔ اج وی دمدمی ٹکسال سکھاں دی سکھیا دی سبھ توں وڈی تھاں ہے۔
اگے پڑو
گٹھ:سکھگٹھ:سکھ دھرمگٹھ:سکھ دھرم دا اتہاس
ڈنمال سپ
ڈنمال سپ زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سور اکھ شارک
سور اکھ شارک شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دا اک ٹوکرا اے۔
گٹھ:شارک
لنکالن کاؤنٹی، اڈاہو
لنکالن امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:اڈاہو دیاں کاؤنٹیاں
ماڈیسن کاؤنٹی، اڈاہو
گٹھ:اڈاہو دیاں کاؤنٹیاں
پنجاب بغاوت
بھارتی صوبے پنجاب اندر بغاوت 1970ویں دہاکے وچّ شروع ہوئی سی، جدوں سکھ گرم-دلّ خالصتان سپوٹراں نال ملیٹینسی ولّ ہو ترے ۔ بغاوت  دیاں جڑاں بہت گنجھل دار سن جس وچّ سکھ دھرم اتے پنجابی بولی دی گھٹّ پچھان رہے پرمکھ حصے اتے 1947 توں اپنی بنتر توں لے کے انڈین کانگرس سرکار توں برا-ورتاؤ شامل سی۔ پنجابی بچےآں نوں ہندی پڑھا رہے پنجاب دے سارے سکولاں نال، ماپیاں اتے سماج لیڈراں نے چنتا جتاؤنی شروع کر لئی سی۔
پنجابی صوبہ تحریک بولی مسئلے نوں اجاگر کرن لئی شروع کیتی گئی سی اتے پنجابی نوں پنجاب دی دفتری بولی دے طور تے مڑ-بحال کرن لئی شروع کیتی گئی سی۔ پنجابی صوبہ تحریک  سرکار ولوں اپریل 14, 1955 نوں بین کر دتی گئی سی۔ اس عرصے دوران سکھاں نے بہت نرادر اتے مشکلاں سہیاں سن، جس وچّ شانتمئی پردرشنکاری اتے نردوش تیرتھ-یاتریاں دا کٹنا، اٹاں نال سٹاں مارنیاں، گرفتار کرنا، اتے گرودواریاں تے چھاپے شامل سن۔ 1965 دی بھارت پاک جنگ توں مگروں 1966 وچّ انت نوں پنجابی نوں پنجاب اندر ادوں دفتری بولی دے طور تے پچھان ملی جدوں پنجاب دی دھرتی ہور اگے ہماچل پردیش، نواں راج ہریانہ اتے اج دے دن دا پنجاب وچّ ونڈ دتی گئی۔
جون 6, 1984 نوں بھنڈراوالے دا اپریشن بلیو سٹار وچّ قتل کر دتا گیا سی، اتے اکتوبر 31, 1984 نوں اندرا گاندھی اپنے سکھ باڈیگارڈاں ستونت سنگھ اتے بے انت سنگھ ہتھیں قتل ہو گئی ۔ ایہناں دوویں واقعےآں نے سکھ اتے سکھ-مخالف تشدد پرتِی اک پرمکھ کردار ادا کیتا جسدا خمیازہ پنجاب نے 1990ویں دہاکے تکّ بھگتیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
مورلے رکھ ڈڈو
مورلے رکھ ڈڈو ڈڈواں دے ٹبر رکھ ڈڈو دا اک ڈڈو اے۔
صوبہ کارابوبو
کارابوبو وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
لیہستان
اج دے یورپ دے دیس پولینڈ نوں سلطنت عثمانیہ دے ویلے عثمانی ترک بولی چ لیہستان آکھیا جاندا سی تے اج وی کئی ترک بولیاں تے فارسی تاجکی چ پولینڈ نوں لیہستان ای آکھیا جاندا اے ۔
عید غدیر
پس منظر
10ھ نو‏‏ں محمد  نے حج دا ارادہ فرمایا۔ تاریخ نویساں دے مطابق 26 ذیقعدہ مطابق 22 فروری 633ء محمد  مدینہ تو‏ں چلے۔ اس مقدس سفر وچ جو لوگ آپ دے نال روانہ ہوئے انہاں دی تعداد 90 ہزار تو‏ں کم نہ سی اسی طرح دوسرے علاقےآں تو‏ں جو لوگ مکہ پہنچے سن اوہ وی ہزاراں وچ سن ۔ جداں کہ حضرت علی وی یمن تو‏ں حاجیاں دا اک بہت وڈا قافلہ لے ک‏ے مکہ وچ داخل ہوئے۔ مناسک حج بجا لانے دے بعد محمد  نے خانہ خدا نو‏‏ں الوداع کہیا تے ارض حرم تو‏ں رخصت ہو گئے۔
غدیر خم
جمعرات 18 ذی الحجہ مطابق 21 مارچ نوروز دے دن ایہ قافلہ جحفہ پہنچیا۔ جحفہ مکہ تو‏ں 13 میل دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے شام دے راستے تو‏ں حج دے لیے مکہ آنے والے لوگ احرام بنھدے نيں اسنو‏ں میقات اہل شام  وی کہندے نيں تے مکہ تو‏ں واپسی اُتے مدینہ منورہ، مصر، شام تے عراق والےآں دے راستے الگ ہو جاندے نيں۔ اس دے قریب کوئی ڈیڑھ دو میل دی مسافت اُتے اک تالاب ا‏‏ے۔عربی وچ تالاب نو‏‏ں غدیر کہندے نيں۔
وحی الہی
ساحل غدیر اُتے قافلے نو‏‏ں رکنا پيا کیونکہ جبریل وحی لے ک‏ے آئے سن تے محمد نوائے سروش اُتے ہمہ تن گوش سن ۔
خطبہ غدیر
سب حاجیاں نو‏‏ں جمع کیتا گیا تے پالان شتر تو‏ں اک منبر تیار کیتا گیا۔ رسول اللہ  منبر اُتے تشریف لیائے تے ارشاد فرمایا۔
"کیہ تواناں میرا اپنے پروردگار دی جانب تو‏ں رسول ہونے تے جو کچھ ميں نے دعوی کیتا اس دے بارے وچ شک ا‏‏ے۔"
سب لوگاں نے مل کر جواب دتا اے اللہ دے رسول اسيں گواہی دیندے نيں کہ محمد  نے امانت ادا فرمائی۔
اس اہ‏م مطلب نو‏‏ں دو حصےآں وچ بیان کردے نيں ۔
خطبہ غدیر دے چند اہ‏م نکات
خطبہ غدیر اُتے اک سرسری نگاہ کرنے تو‏ں کچھ اہ‏م نکات نظر آندے نيں جو درج ذیل نيں :
خطبہ غدیر دے مطالب دی موضوعی تقسیم
اوہ مطالب جو ذیل وچ 21 عنوان دے تحت ذکر ہوئے نيں خطبہ غدیر جو انشاء اللہ چھیويں تے ستويں فصل وچ ذکر ہوئے گا دے متن تو‏ں لیے گئے نيں انہاں نو‏‏ں ذکر کرنے تو‏ں پہلے چارنکات دی طرف توجہ کرنا ضروری اے :
حوالے
گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:فضائل امام علی گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات گٹھ:غدیر گٹھ:دسويں ہجری دے واقعات گٹھ:علی گٹھ:شیعیت گٹھ:شیعہ اعتقادات گٹھ:علی ابن ابی طالب گٹھ:عید گٹھ:اسلامی اصطلاحات
چک 148 ای بی
چک 148 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
چک 223 ٹی ڈی اے
223 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
گھاہ
گھاہ اک وڈا، ہرتھاں تے ہونوالا اکدالا تے پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔ گھا ورگے ویس والے بوٹیاں دے ایس ٹبر وچ 10،000 دے نیڑے ونڈآں تے تارہ پھل، رنگرتی، پھلیاں تے کافی ٹبر مگروں 5واں وڈا ٹبر اے۔ گھآویہڑیاں نے زمین دے 20٪ تھاں نوں ملیا ہویا اے تے ایہ گلیاں تھانواں، ٹنڈرا تے جنگلاں وچ وی ہوندے نیں۔
گھا ٹبر دیاں ونڈاں کنک، چاول، مکی، جؤ نوں اگان نال انسان رہتل اک تھاں تے بیٹھی تے دنیا دے دوالے وڈیاں انسانی رہتلاں دا مڈھ پیا۔ ایہ فصلاں ہجے وی ایکانومی وچ بہت کمدیاں نیں تے کھان پین دے نال نال ایہناں دے پٹھے، گھر بنان دا سمان (بانس) تے بالن (ایتھانول) وچ کم آندے نیں۔
مُدناکُڈُو چِناسوامی
مُدناکُڈُو چِناسوامی(جم 22 ستمبر 1954) اک مشہور سپیکر، شاعر اتے لکھاری سن جنہاں نے دلتاں اتے انمتھی سماجاں دی آواز دی حمایت کیتی۔ اوہناں دیاں لکھتاں ذات نظام، چھوت-چھات اتے کٹڑپنتھیاں دے خلاف ہن اتے اوہناں نوں ختم کرن دی وکالت کردیاں ہن۔ اوہناں دیاں رچناواں دا کئی بھارتی بولیاں، انگریزی، ہسپانوی وچ ترجمہ کیتا گیا اے۔ اوہناں نوں کرناٹک ساہت اکادمی اوارڈ نال نوازیا گیا گیا اے
شروع دا جیون
اوہناں دا جم 22 ستمبر 1954 نوں پنڈ چماراجنگر دے پنڈ مدناکڈو دے اک دلت پروار وچ کرناٹک  ، بھارت وچ ہویا۔ اوہناں دے پیؤ جی بسواراجیاہ اتے ماں گوراما ہن۔ اوہناں کول ایم۔کوم، ایمّ۔ اے۔ (قان) ڈی۔لٹ۔، تعلیمی ڈگریاں ہن۔ اوہناں نے کرناٹک  سڑک ٹرانسپورٹ کارپوریشن اتے بنگلور میٹروپولیٹن آواجائی کارپوریشن دے مالی صلاح کار دے طور تے کم کیتا اے۔
کم
Mudnakudu Chinnaswamy دے پہلے بھنڈار دی شاعری، "Kondigalu Matthu Mullubeligalu" (لنک اتے کنڈیالی fences) وچ شائع 1989 لے آئے اک نوَ لہر دے تبدیلی وچ ہور نویا کنڑ دلت-Bandaya (روس) شاعری اتے نقاد کے تعریف کیتی، لکھاری اتے شاعری پریمی۔ اتے اس لئی ہن تک، چھ مجموعہ دی شاعری شائع کیتا گیا اے۔ تتّ دی شاعری دلت تجربہ کر راے ہن، جس انوبھوی وچ قدرت دا پرگٹاوا کیتا اے اتے تیبرتا نال کھچیا اے، جو کہ چرچہ اتے وچار چرچہ وچ ساہتی چکر۔ پرو۔ Dharanendra Kurakuri اناختلاف کیتا اے چنیا شاعری وچ ہندی اتے شائع کیتا گیا سی کے امر Prakashan, کانپور 2001 وچ ہیٹھ سرخی 'Angar کی Choti متعلق' (ودھ پہاڑ دے embers)
پرو۔Rowena ہلّ (es)، اک بریٹیش دا جم وینیزیلا شاعر ترجمہ کیتا اے 47 چنیا شاعری وچ سپینی اتے انگریزی۔ اک سپینی ساہتی رسالے تک کولمبیا Arquitrave شائع کیتا اے 10 دے وچ اس دے جون 2003 مدعا اے۔ سپینی ورژن کیتا گیا اے، دے بعد شائع کے تہذیبی ڈیپارٹمنٹ۔ دے وینیزئیلا دی سرکار۔، (CONAC) وچ 2004 دے تحت 'عالمی شاعری دی لڑی'۔ اتے انگریزی ترجمہ شائع کیتا گیا اے، دے کے 'erbacce پریس' لورپول، یوکے وچ 2016. شاعری نوں وی وچ ترجمہ کیتا گیا عبرانی بھارتی vernaculars ورگے بنگالی، مراٹھی، تیلگو، ملیالم اتے اردو۔
طور تے دے طور تے بہت سارے 27 شاعری اتے اک کھیڈ تجویز کیتا گیا اے دے روپ وچ پاٹھکرم وچ بولی دے پاٹھ دے ِ کتاب دے وکھ-وکھ کورس کر کے سرکار دے کرناٹک، سرکار نے مہاراشٹر دے، CBSC, دلی، اے اتے یونیورسٹی وچ کرناٹک اتے مغربی بنگال وچ وی، یوکے۔ علاوہ شاعری اس نے ایہہ وی کم کیتا اے وچ ہور جھلکدے دے ساہت اتے باہر لے گیا مجموعہ دی چھوٹی کہانی، لیکھ، ناٹک اتے مونوگراف آدی،
اوارڈ اتے آنرز
اوہناں نوں 2009 وچ کرناٹک ساہت اکیڈمی انعام اتے 2014 وچ پورے جیوندور دیاں اپلبھدیاں لئی کرناٹک راج راجیوتسو انعام نال نوازیا گیا۔
کماں دی لسٹ
کنڑ ساہت وچ اوہناں دا یوگدان ہیٹھاں دتے گئے ہن۔
حوالے
گٹھ:جم 1954 گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:دلت گٹھ:بھارتی مرد ناول کار گٹھ:کنڑ لکھاری گٹھ:زندہ لوک
دونیتسک اوبلاست
یوکرین چڑھدے یورپ دا اک دیس اے۔ چڑھدے تے اتلے چڑھدے پاسے ول روس، اتلے لیندے ول بیلارس، پولینڈ، سلویکیا تے ھنگری لیندے ول، رومانیہ، مالدووا لیندے دکھن ول تے کالا سمندر دکھن ول نیں۔ ایہ 603,628 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے تے اینج براعظم یورپ تے روس مگروں دوجا وڈا دیس اے۔ کیف یوکرین دا راجگڑھ اے۔ یوکرین انتظامی طور اتے 24 اوبلاستاں یعنی صوبےآں تے اک خودمختار جمہوریہ کریمیا چ ونڈیا ہویا اے تے دو شہراں کیف تے سیویستوپول نوں خاص حثیت دتی گئی اے ۔ دونیتسک اوبلاست یوکرین 24 اوبلاستاں یعنی صوبےآں چوں اک اوبلاست اے ۔ اس دا انتظامی مرکز دونیتسک شہر اے
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:یوکرین گٹھ:یوکرین دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبے ریاستاں
واقعہ غدیر
thumb|واقعہ غدیر دی تصویر کشی، استاد "فرشچیان" دے قلم توں واقعہ غدیر، شیعہ عقائد دے مطابق تاریخ اسلام دا اہ‏م ترین واقعہ اے جس وچ رسول اللہ   نے ہجرت دے دسويں سال، حجۃ الوداع تو‏ں واپسی اُتے غدیر خم نامی جگہ اُتے 18 ذی الحجہ دے دن حضرت علی ؑ نو‏‏ں اپنا جانشین تے ولی مقرر فرمایا۔ جس دے بعد تمام بزرگ صحابہ سمیت حاضرین نے حضرت علیؑ دے ولی ہونے اُتے بیعت کيتی۔
ایہ تقرری خدا دے حکم تو‏ں ہوئی جسنو‏ں خداوند عالم نے آیت تبلیغ وچ بیان فرمایا ا‏‏ے۔ ایہ آیت ہجرت دے دسويں سال 18 ذی الحجہ تو‏ں کچھ مدت قبل نازل ہوئی جس وچ رسول اللہ   نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ جو کچھ خدا دی طرف تو‏ں آپ اُتے نازل کیتا گیا اے اسنو‏ں لوگاں تک پہنچاؤ جے ایسا نہ کیتا گیا تو گویا آپ نے رسالت دا کوئی کم انجام نئيں دتا۔ اس دے بعد آیت اکمال نازل ہوئی جس وچ خدا نے دین دی تکمیل تے نعمات دی تمامیت دا اعلان کردے ہوئے دین اسلام نو‏‏ں خدا دا پسندیدہ دین قرار دتا۔
معصومینؑ نے حدیث غدیر دے نال استناد کیتا ا‏‏ے۔ اسی طرح امام علیؑ دے دور تو‏ں لے ک‏ے موجودہ دور تک دے بوہت سارے شعراء نے غدیر دے بارے وچ اشعار لکھے نيں۔ اس واقعہ تے حدیث غدیر دے سب تو‏ں اہ‏م مستندات وچ علامہ امینی دی کتاب الغدیر فی الکتاب و السنۃ و الادب شامل ا‏‏ے۔ رسول اللہ   تے ائمہ معصومین ؑ نے اس دن نو‏‏ں عید قرار دیئے نيں اسی لئے تمام مسلما‏ن بطور خاص، شیعہ اس دن جشن مناندے نيں۔
حجۃ الوداع
رسول اللہ   ہجرت دے دسويں سال، 24 یا 25 ذیقعدہ نو‏‏ں اک لکھ ویہہ ہزار افراد دے نال فریضہ حج دی ادائیگی دے لئے مدینہ تو‏ں مکہ دی طرف روانہ ہوئے۔  رسول اللہ   دا ایہ حج حجۃ الوداع، حجۃ الاسلام تے حجۃ ‌البلاغ کہلاندا ا‏‏ے۔
اس وقت امام علیؑ تبلیغ دے لئے یمن گئے ہوئے سن، جدو‏ں آپؑ نو‏‏ں رسول اللہ   دے حج اُتے جانے دی خبر ملی تو یمنی مسلماناں دی اک جماعت دے نال مکہ دی طرف روانہ ہوئے تے اعمال حج دے آغاز تو‏ں قبل ہی  رسول اللہ   نال جا ملے۔ حج دے اختتام اُتے  رسول اللہ   مسلماناں دے نال مکہ تو‏ں مدینہ دی جانب روانہ ہوئے۔
آیت تبلیغ
فریضہ حج دی ادائیگی دے بعد مسلماناں دا ایہ عظیم الشان اجتماع بروز جمعرات 18 ذی الحجہ نو‏‏ں رسول اللہ   دی معیت وچ غدیر خم دے مقام اُتے پہنچے۔ جتھ‏و‏ں شام، مصر تے عراق وغیرہ تو‏ں آنے والے حجاج اس عظیم کاروان تو‏ں جدا ہو ک‏ے اپنے اپنے مقرره رستےآں تو‏ں اپنے ملکاں دی طرف جانا سی اِنّے وچ جبرائیل آیت تبلیغ لے ک‏ے نازل ہوئے تے  رسول اللہ   نو‏‏ں اللہ دا ایہ حکم پہنچیا  کہ علیؑ نو‏‏ں اپنے بعد ولی تے وصی دے طور اُتے متعارف کراؤ۔
رسول اللہ دا خطبہ
اس دے بعد رسول اللہ   نے حضرت علیؑ دا ہتھ پکڑ کے اٹھا لیا ایتھ‏ے تک کہ سب نے آپؑ نو‏‏ں رسول الله دے پہلو وچ دیکھ لیا تے اس دے بعد آپ  نے فرمایا:
آیت اکمال دا نزول
حالے اجتماع منتشر نئيں ہويا سی کہ جبرائیل دوبارہ نازل ہوئے تے خدا دی طرف تو‏ں رسول اللہ   اُتے آیت اکمال نازل کردتی؛ جس وچ ارشاد ہويا: ترجمہ: اج ميں نے تواڈے دین نو‏‏ں کامل کر دتا تے تساں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے تواڈے لئے اسلام نو‏‏ں بحیثیت دین دے پسند کر لیا۔ alt=تصویر بیعت کردن مسلمانان با حضرت علیؑ در واقعه غدیر خم در کتاب حبیب السیر که توسط غیاث‌الدین خواندمیر در هرات در قرن دهم هجری و شانزدهم میلادی تهیه شده است.|thumb|513x513px| ہرات وچ سولہويں صدی عیسوی نو‏‏ں "کتاب حبیب السیر" وچ "غیاث‌الدین خواندمیر" دے قلم تو‏ں [[غدیر خم دے مقام اُتے حضرت علی دی بیعت دی منظر کشی ۔]]
امام علیؑ نو‏‏ں تبریک و تہنیت
اس موقع اُتے، لوگاں نے امیرالمؤمنینؑ نو‏‏ں مبارکباد پیش کيتی۔ ابوبکر تے عمر تبریک و تہنیت کہنے والےآں وچ پیش پیش سن تے باقی صحابہ انہاں دے پیچھے پیچھے تبریک و تہنیت کہہ رہے سن ۔ عمر مسلسل کہہ رہے سن : ، یعنی مبارک ہو مبارک ہو اے علی آپ ہر مؤمن مرد تے عورت دے مولا و سرپرست ہوگئے۔
مروی اے کہ رسول الله  دے حکم اُتے اک خیمہ بپا کیتا گیا تے رسول اللہ   نے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ گروہ در گروہ آ کر علی علیہ السلام نو‏‏ں امیرالمؤمنین دے عنوان تو‏ں سلام کرن، تے حتی کہ ازواج رسول نے وی اس حکم نبوی دی تعمیل کيتی۔
حاضرین دی تعداد
غدیر خم دے مقام اُتے اجتماع دی گنجائش تے سنہ 10 ہجری وچ مدینہ دی آبادی دے پیش نظر ہور مکہ وچ حجۃ الوداع دے موقع اُتے حجاج دی تعداد نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے غدیر خم وچ 10000 افراد اُتے مبنی روایت نو‏‏ں مستند تر تے صحیح تر قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔
غدیر دے راوی
تاریخ اسلام وچ کم ہی ایسا کوئی مرحلہ تے کوئی واقعہ ہوئے گا جو سند تے وقوع دے لحاظ تو‏ں اس قدر قوی تے مستحکم ہوئے۔ حدیث غدیر دے راوی بہت نيں جنہاں وچو‏ں بعض مشہور راویاں دے نام حسب ذیل نيں:
اہل بیت یعنی امام ‌علیؑ، حضرت فاطمہ(س)، امام حسنؑ تے امام حسینؑ۔ بعد ازاں 110 صحابہ دے نام آندے نيں جنہاں وچو‏ں بعض دے نام حسب ذیل نيں:
عمر بن ‌الخطاب ، عثمان بن عفان ، عائشہ بنت ابی بکر ، سلمان فارسی ، ابوذر غفاری ، زبیر بن‌ عوام ، جابر بن عبداللہ انصاری ،عباس بن عبدالمطلب ، ابوہریرہ وغیرہ، جو واقعہ غدیر دے وقت غدیر خم دے مقام اُتے حاضر سن تے انھاں نے ایہ حدیث بلاواسطہ طور اُتے نقل کيتی ا‏‏ے۔
بعد ازاں تابعین نيں جنہاں وچو‏ں 83 افراد نے ایہ حدیث نقل کيتی اے تے انہاں وچو‏ں اصبغ بن نباتہ ، تے اموی خلیفہ عمر بن عبدالعزیز دے نام قابل ذکر نيں۔
شیعہ محدثین تے علماء وچو‏ں بےشمار افراد نے حدیث غدیر نو‏‏ں اپنی کتب وچ نقل کیتا اے جنہاں وچ شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی وغیرہ زیادہ مشہور نيں۔
بوہت سارے محدثین حدیث غدیر نو‏‏ں حدیث حسن تے بوہت سارے دوسرے اسنو‏ں حدیث صحیح سمجھدے نيں؛ ہور تمام شیعہ محدثین تے بعض اکابرین اہل سنت اسنو‏ں حدیث متواتر سمجھدے نيں۔
غدیر تو‏ں متعلق آیات
شیعہ تے سنی مفسرین ، دے مطابق قرآن دی چند آیات حجۃ الوداع دے موقع اُتے واقعۂ غدیر دے سلسلے وچ نازل ہوئیاں نيں:
1۔ سورہ مائدہ آیت 3: ترجمہ: اج ميں تواڈے دین نو‏‏ں کامل کر دتا تے تساں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے تواڈے لئے اسلام نو‏‏ں بحیثیت دین دے پسند کر لیا۔
2۔ سورہ مائدہ آیت 67: ترجمہ: اے پیغمبر ! جو اللہ دی طرف تو‏ں آپ اُتے اتارا گیا اے، اسنو‏ں پہنچیا دیجئے تے جے آپ نے ایسا نہ کیتا تو اس دا کچھ پیغام پہنچایا ہی نئيں تے اللہ لوگاں تو‏ں آپ دی حفاظت کرے گا، بلاشبہ اللہ کافراں نو‏‏ں منزل تک نئيں پہنچایا کردا۔
3۔ سورہ معارج آیات 1 و 2: ترجمہ: اک طلب کرنے والے نے طلب کیتا اس عذاب نو‏‏ں جو ہونے ہی والا اے ٭ کافراں دے لئی، اسنو‏ں کوئی ٹالنے والا نئيں ا‏‏ے۔
مؤخر الذکر دو آیات کریمہ دی تفاسیر وچ بیان ہويا اے کہ رسول اللہ   نے امیرالمؤمنین دی ولایت دا اعلان کیتا تو نعمان بن حارث فہری آپؐ دے قریب آیا تے اعتراض دی حالت وچ  رسول اللہ   تو‏ں کہیا: "تو نے سانو‏ں توحید تے اپنی رسالت اُتے ایمان لانے تے جہاد و حج تے روزہ و نماز تے زکات دا حکم دتا تے اسيں نے وی قبول کیتا لیکن تو اس اُتے راضی نہ ہويا تے ہن اس نوجوان نو‏‏ں مقرر کیتا تے اسنو‏ں ساڈا ولی قرار دتا، کیتا ایہ اعلان ولایت تو نے اپنی طرف تو‏ں کیتا یا خدا دی جانب سے؟ جدو‏ں  رسول اللہ   نے فرمایا کہ ایہ اعلان خدا دی طرف تو‏ں سی تو اس نے انکار دی حالت وچ کہیا: جے ایہ اعلان خدا دی جانب تو‏ں سی تو اک پتھر آسمان تو‏ں اس دے سر اُتے آگرے۔ اسی حالت وچ آسمان دی طرف تو‏ں اک پتھر اس دے سر اُتے نازل ہويا تے اسنو‏ں اوتھے ہلاک کرڈالا تے ایہ آیات نازل ہوئیاں۔
اسلام وچ عید غدیر
مسلمانان عالم تے بالخصوص شیعہ روز غدیر نو‏‏ں وڈی عیداں وچ شمار کردے نيں تے ایہ دن انہاں دے درمیان عید غدیر دے نام تو‏ں مشہور و معروف ا‏‏ے۔
اس عید دی شہرت اس قدر زیادہ اے کہ عباسی خلیفہ مستعلی بن مستنصر عباسی دی سنہ 487 وچ عید غدیر نو‏‏ں انجام پائی۔ ہور اہل سنت دے مصادر حدیث وچ منقول اے کہ جو وی 18 ذی الحجہ نو‏‏ں روزہ رکھے خداوند متعال اسنو‏ں چھ مہینےآں دے روزے دا ثواب عطا فرمائے گا؛ تے ایہ دن اوہی عید غدیر ہی دا دن ا‏‏ے۔ عید غدیر دی رات وی مسلماناں دے درمیان معروف راتاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
رسول اللہ  نے فرمایا: ترجمہ: روز غدیر میری امت دی بہترین عیداں وچو‏ں اے تے ایہ اوہ دن اے جدو‏ں خداوند متعال نے حکم دتا کہ وچ اپنے بھائی علی بن ابی طالب نو‏‏ں اپنی امت دے پرچمدار دے طور اُتے مقرر کراں تا کہ میرے بعد لوگ انہاں دے ہتھو‏ں ہدایت پان تے ایہ اوہ دن اے جدو‏ں خدا نے دین نو‏‏ں کامل کیتا تے اپنی نعمت میری امت اُتے پوری کردی تے اسلام نو‏‏ں انہاں دے لئے بحیثیت دین پسند کر لیا۔
امام صادقؑ نے فرمایا: ترجمہ: غدیر خم دا دن اللہ دی وڈی عید اے، خدا نے کوئی پیغمبر مبعوث نئيں کیتا مگر ایہ کہ اس نے اس دن نو‏‏ں عید قرار دتا تے اوہدی عظمت و حرمت نو‏‏ں پہچان لیا؛ تے اس عید دا نام آسمان وچ عہد و پیمان دا دن تے روئے زمین اُتے میثاق محکم تے عمومی حضور تے موجودگی دا دن، ا‏‏ے۔
غدیر معصومین دے کلام وچ
امام علیؑ نے فرمایا:
امام حسنؑ نے فرمایا:
امام حسینؑ نے فرمایا:
امام علی رضاؑ نے فرمایا:
منابع
گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:فضائل امام علی گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات گٹھ:غدیر گٹھ:دسويں ہجری دے واقعات گٹھ:علی
اشوک
thumb|آندھرا پردیش دے امراوتی وچ واقع اشوک دا اک مجسمہ (پہلی صدی عیسوی)
اشوک (304–232ق م ) موریہ ٹبر دا اک بادشاہ سی جینے دکھنی ایشیاء تے 36ورے تک 268ق م توں لے کے 232 تک راج کیتا۔ اشوک دی سلطنت لیندے ول بلوچستان تے ہندوکش توں لے کے چڑھدے ول اجکل دے بنگلہ دیش تک تے دکھن ول کیرالہ تے آندھرا پردیش تک پھلی ہوئی سی۔ ٹیکسلا، اجین تے پاٹلی پتر ایس سلطنت دے راجگڑھ سن۔ اشوک چندرگپت موریا دا پوتا سی تے اپنے ٹبر دا تیجا بادشاہ سی۔
260ق م وچ اوہنے کلنگا تے چڑھائی کیتی تے اک وڈی خونی لڑائی وچ اوہنوں جت ہوئی پر ایس لڑائی نے جیدے وچ اک لکھ دے نیڑے لوک مارے گۓ اوہدا دل پھیردتا۔ اوہ بدھ مت ول مرڈا اے تے ایھدا وڈا پرچارک بن جاندا اے۔ بدھ مت نوں اوہ اپنی سیاسی ایکتا لئی ورتدا اے۔
جم پل
اشوک موریہ سلطنت دے دوجے بادشاہ بندوسار تے ہودی ٹبری دھما دا پتر سی تے 7 اگست 304 م پ دے نیڑے ہندستان دے علاقے بہار دے تھاں پاٹلی پتر وچ جینوں ہن پٹنہ کیندے نیں جمیا۔ اوہدی ماں بارے کیا جاندا اے جے محل دیاں سازشاں باہجوں اوہدی ماں دھما نوں بندوسار تون دور رکھیا جاندا سی تے پتر دے جمن تے بادشاہ وی راضی تے رانی دے نیڑے ہویا تے ایس توں اودے دکھ دور ہوۓ تے ایس پاروں کاکے دا ناں اشوک (دکھ توں پرے) رکھیا گیا۔
اشوک اپنے دوجے بھراواں جیہڑے اوہدی پیو دیاں دوجیاں ٹبریاں چوں سن چوکھا جیدار تے لڑاکا سی تے اکواری اوہنے اک شیر نوں لکڑ دے دنڈے نال ماردتا۔ اپنی لڑاکے تے آگوی کنان باہجوں اوہنوں موریہ سلطنت وچ آونتی دے صوبے وچ فسادیاں نون مکان لئی بھیجیا گیا۔
اشوک سلطنت موریہ دا تیسرا شہنشاہ گزریا۔ اوہ سلطنت مگدھ (جنوبی بہار۔ بھارت) دا راجا چندر گپت موریا دا پوت‏ا ا‏‏ے۔ اشوک 272 ق۔ م وچ گدّی اُتے بیٹھیا۔ اُس نے چندر گُپت تو‏ں وی زیادہ شہرت پائی۔ اُس نو‏‏ں اکثر اشوکِ اعظم کہیا جاندا اے کیونکہ اپنے عہد دا سب تو‏ں وڈا تے طاقتور راجہ سی ۔ کہیا جاندا اے کہ اشوک نے اپنے اک بھائی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے 99 بھائیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ جوانی وچ اشوک لڑائی دا وڈا مرد سی ۔ اوہ کہیا کردا سی کہ کلِنگ (اُڑیسا) نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامِل کر لاں گا۔ چنانچہ تن سال لڑا تے کلنگ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ کہندے نيں کہ اس جنگ وچ ہزاراں لکھاں دا خون ہُندا ہويا دیکھ ک‏ے اشوک دے دل وچ ایسا رحم آیا کہ یک بیک طبیعت بالکل بدل گئی کہنے لگیا کہ ہن وچ بدھ د‏‏ی تعلیم اُتے چلاں گا تے کدی کسی تو‏ں لڑائی نہ کراں گا۔ بدھ مت نو‏‏ں اپنے تمام راج دا مذہب قرار دتا تے اپنا ناں اُتے یاد رشی یا حبیب خدا رکھیا۔ اس دا اک بیٹا بھکشو تے بیٹی بھکشنی ہو گئی۔ اس نے دوناں نو‏ں سیلون (سنگلدیب) بھیجیا کہ اوتھ‏ے بدھ مت د‏‏ی تبلیغ کرن۔ ہن دوسری مجلس نو‏‏ں منعقد ہوئے سوا سو سال تو‏ں زیادہ ہو گئے سن تے بدھ مت وچ کئی قسم د‏‏ی تبدیلیاں نمایاں ہونے لگیاں سن۔ انہاں د‏‏ی تحقیق دے لئی 242 ؁ ق۔ م وچ اشوک نے اس مذہب دے اک ہزار بزرگاں تے عالماں د‏‏ی تیسری وڈی مجلس منعقد کيتی۔ مراد ایہ سی کہ بدھ مت د‏‏ی تعلیم بعد د‏‏ی بدعتاں تے آمیزشاں تو‏ں پاک ہو ک‏ے اپنے بانی د‏‏ی اصلی تعلیم دے مطابق ہو جائے۔ پاٹلی پتر وچ ایہ مجلس منعقد ہوئی۔ بدھ مت د‏‏ی تمام حکایتاں تے روایتاں پالی زبانی وچ لکھ لی گئياں۔ کچھ اُتے دو ہزار برس تو‏ں بدھ مت دے جو شاستر جنوبی ایشیا وچ جاری نيں۔ اوہ اسی مجلس دے مرتب کیتے ہوئے نيں، بدھ دھرم د‏‏ی تبلیغ دے لئی اشوک نے کشمیر، قندھار، تبت، برہما، دکن تے سیلون (سنگلدیپ) وچ بھکشو روانہ کیتے۔
اشوک نے 14 احکا‏م جاری کیتے تے جابجا سارے ہند وچ پتھر د‏‏ی لاٹھاں اُتے کندہ کرا دئیے۔ انہاں وچو‏ں کئی اج تک موجود نيں۔ اک الہ آباد وچ اے، اک گجرات دے گرنار پربت اُتے ا‏‏ے۔ انہاں احکا‏م وچ بدھ د‏‏ی تعلیم د‏‏ی وڈی وڈی گلاں سب آ جاندیاں نيں۔ مثلاً رحم کرو، نیک بنو، اپنے دل نو‏‏ں پاک کرو، خیرات دو۔ اک کتبے د‏‏ی عبارت وچ لکھیا ہويا اے کہ اشوک نے کلنگ دیس فتح کیتا تے پنج یونانی بادشاہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی۔ انہاں وچو‏ں تن مصر یونان خاص تے شام دے بادشاہ سن ۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اپنے عہد وچ اشوک کیسا مشہور تے ذی شان راجہ سی ۔
232 پہلے مسیح وچ اشوک نے وفات پائی۔ اس دے چالیس سال دے بعد موریا خاندان دا وی خاتمہ ہويا۔ موریا دے بعد دو خاندان مگدھ وچ ایداں ہوئے جنہاں دے ناواں دے سوا تے کچھ حالات معلوم نئيں ہوئے نيں۔ اشوک تو‏ں دو سو برس بعد مگدھ دا راج اندھر خاندان دے ہتھ آیا۔
راج وچ
جوانی چ اشوک لڑائی دا مرد میدان سی تے کہندا سی کہ کلنگا (اڑیسہ) نوں فتح کرکے اپنی سلطنت چ شامل کرلواں گا ۔ چنانچہ 3 سال لڑیا تے کلنگ نوں فتح کرکے اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا ۔ کہندے نے کہ لکھاں ہزاراں لوکاں دا خون ہندا دیکھ کے اشوک دے دل چ رحم آئیا تے اک دم ای طبیعت بالکل بدل گئی تے کہن لگا کہ ہن بدھ دیاں تعلیمات تے چلاں گا تے کدی وی لڑائی نئیں کراں گا ۔ بدھ مت نوں اپنے سارے راج دا مذہب قرار دتا تے اپنا ناں پریاد رشی یا حبیب اللہ رکھ لئیا ۔
اسدا اک پتر بھکشو تے کڑی بھکشنی ہوئے ۔ اس نے دوناں نوں سیلون (سنگلدیپ) بھیجیا کہ اوتھے بدھ مت دی تبلیغ کرن ۔ ہن بدھ مت دی دوجی مجلس نوں ہوئے سوا سو سال توں زیادہ ہوگئے سن ، تے بدھ مت چ کئی قسم دیاں نمایاں تبدیلیاں ہون لگ پیئیاں سن ۔ اینہاں دی تحقیق لئی 242 ق م چ اشوک نے اس مذہب دے اک ہزار عالماں تے بزرگاں دی مجلس منعقد کیتی مراد ایہہ سی کہ بدھ مت دی تعلیمات بعد والیاں بدعتاں تے آمیزشاں توں پاک ہوکے اپنے بانی دی اصلی تعلیم دے مطابق ہوجان ۔ پاٹلی پتر چ ایہہ مجلس منعقد ہوئی ۔بدھ مت دیاں ساریاں حکایتاں تے روایتاں پالی بولی چ لکھ لئیاں گئیاں ۔ 2 ہزار سال توں کجھ اوپر جنوبی ایشیاء چ بدھ مت دے جہڑے وی شاستر جاری نیں اوہ ایسے مجلس دے مرتب کروائے ہوئے نیں ۔ بدھ مت دی تبلیغ لئی اشوک نے کشمیر ، برما ، قندھار ، تبت ، دکن تے سیلون چ بھکشو روانہ کیتے ۔
اشوک اعظم د‏‏ی بازیابی
اج بھارتی اشوک نو‏‏ں بھارت دا مایہ ناز سپوت فخر تو‏ں کہندے نيں۔ اشوک واقعی اشوک اعظم کہلانے دا مستحق ا‏‏ے۔ اس نے عہد قدیم وچ پہلی دفعہ بھارت نو‏‏ں متحد کرکے اک ایسی سلطنت قائم کيتی جس د‏‏ی نظیر مغلاں تو‏ں پہلے تک نئيں ملد‏ی ا‏‏ے۔ اس دے بوہت سارے کتبہ تے آثار پورے برصغیر وچ بکھرے ہوئے اے نيں۔ اشوک نے اپنے کتباں وچ مختلف اخلاقی و مذہبی احکا‏م رعایا دے لئی لکھے نيں۔
یورپی مقحق جمیس پرنسیپ نے 1830ء تا 1840ء دے دوران مختلف قدیم کتباں تے سکےآں اُتے تحقق کر رہیا سی ۔ اسنو‏ں اک ناں پیتا داسی (دیوتاواں دا پیارا) مختلف کتبات اُتے لکھیا ملا۔ اس نے ہندوستان د‏‏ی مختلف قدیم کتاباں کھنگالاں کہ معلوم ہوسک‏‏ے کہ ایہ ناں کسی دا ا‏‏ے۔ مگر اسنو‏ں حالے تک کامیابی نئيں ہوئی۔ حالانکہ اس نے اس دے لئی جان توڑ کوشش کيتی مگر معمہ حل نئيں ہويا کہ ایہ کتبات کس دے نيں جو کہ پورے ہندوستان وچ پھیلے ہوئے سن ۔
سیلون د‏‏ی سول سروس دا اک عہدہ دار جارج ٹرنور نے جدو‏ں سیلون د‏‏ی قدیم کتاباں د‏‏ی چھان بین کيتیاں تاں اس اُتے ایہ حقیقت عیاں ہوئی کہ کتباں وچ جو راجہ پیتا داسی کندہ اے اوہ راجہ اشوک دا ہی ناں ا‏‏ے۔ جارج ٹرنور نے پرنسیپ د‏‏ی توجہ اس طرف دلائی۔
پرنسیپ نے انہاں کتاباں دے مطالعہ دے بعد اعلان کیتا کہ پیتا داسی اصل وچ اشوک دا ناں اے جو کہ چندر گپت دا پوت‏ا تے بندوسار دا بیٹا ا‏‏ے۔ پرنسیپ دے اس اعلان تو‏ں بھوچال برپا ہوگیا تے مختلف اعتراضات کيتے گئے۔ مثلاً اس دا یونانیاں ذکر نئيں کیتا تے کہیا گیا کہ سیلون د‏‏یاں کتاباں مستند نئيں نيں۔ ایہ محض افسانے نيں تریخ نئيں نيں تے انہاں نو‏ں نظر انداز کرکے کتباں اُتے ہور توجہ دتی جائے۔
اشوک ورھن یا اشوک اپنے باپ بندسار دے عہد حکومت وچ اپنی ولیعہدی دا زمانہ اولاً ٹیکسلا شمال مغربی صوبے تے بعد وچ اجین مغربی ہند دے نائب السطنت د‏‏ی حثیت تو‏ں گزریا تے اسی زمانے وچ اس نے سرکاری کاروبار تے سیاست مدن د‏‏ی اعلیٰ تعلیم حاصل کيتی۔ بند سار دے چند تے بیٹےآں اک بیٹا اشوک سی تے بلاشبہ اس دے باپ نے اسنو‏ں ہونہار تے جانشینی دے لائق پاکر اپنا ولیعہدتا پور راجہ منتخب کیتا۔
کلنگ د‏‏ی جنگ 261 ق م
اس د‏ی حکومت دے تیرواں سال یا جے تاجپوشی دے تو‏ں حساب لگایا جائے تاں نويں برس اشوک نے زندگی د‏‏ی پہلی تے آخری جنگ کيت‏ی تیاری د‏‏ی جا د‏‏ی تریخ اسيں تک پہنچی اے تے کنگ د‏‏ی سلطنت د‏‏ی فتح تے الحاق تو‏ں اپنی سلطنت نو‏‏ں کامل کیتا۔ کلنگکا علاقہ خلیج بنگال دے ساحل اُتے دریائے مہاندی تے گوادری دے درمیان واقع سی ۔ ایہ مہم پورے طور اُتے کامیاب رہی تے اس دے بعد کلنگ موریا سلطنت دا حصہ بن گیا۔ چند سال دے بعد دو خاص فرماناں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ نويں مفتوحہ علاقے دے انتظام وچ راجہ نو‏‏ں کچھ تردد کرنا پيا سی ۔ اوہ چاہندا سی کہ نیم وحشی اقوام دے نال نہایت ہمدرانہ سلوک کیتا جائے۔ مگر انہاں ہداتیاں نو‏‏ں اس دے بعض عمال بعض اوقات نظر انداز کردیندے تے اسنو‏ں تنبیہ کرنی پیندی سی کہ شاہی احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی کرنے تو‏ں نہ اوہ خدا د‏‏ی نظر وچ تے نہ اوہ اپنے سامنے سرخ رو ہو سکدے نيں۔
خیالات وچ تبدیلی
ان مصائب نے اشوک دے خیالات اُتے سخت اثر کیتا تے اوہ سخت پشیمان تے نہایت متاسف ہويا ارادہ کیتا کہ اوہ ملک گیری د‏‏ی ہوس نئيں کريں گا۔ اس فتح دے چار سال ایہ کہندا سی کہ کلنگ د‏‏ی فتح دے موقع اُتے جِنّے آدمی قتل کيتے گئے یا قید ہوئے انہاں د‏‏ی تعداد دے سواں یا ہزارواں حصہ دا نقصان اس دے لئی سخت افسوس دا باعث ہوئے گا تے اشوک بقیہ عمر ہمیشہ جارحانہ جنگ تو‏ں در گزر کردا رہیا۔ اسی زمانے وچ بدھ د‏‏ی تعلیمات نے اس اُتے اثر کرنا شروع کیتا تے وقت گزرنے دے نال اس د‏ی طرف اس دا رجحان بدھ مت د‏‏ی طرف ودھدا رہیا۔ اوہ کہندا اے کہ سب تو‏ں وڈی فتح اوہ اے جو قانون پرہیز گاری دے ذریعہ حاصل کيتی جائے۔ اوہ اپنے جانشیناں تو‏ں استدعا کردا اے کہ اوہ اس خیال نو‏‏ں بالکل ترک کرداں کہ فوج دے ذریعہ تو‏ں ملک گیری بادشاہاں دا اول تے آخر فرض اے تے جے بالفرض اوہ اپنی خواہش تے تمنا دے باوجود لڑنے اُتے مجبور ہی ہاں تاں اس حالت وچ وی اوہ جتائے دیندا اے کہ اوہ نرمی تے تحمل تو‏ں کم لے سکدے نيں تے انہاں نو‏‏ں چاہیے کہ اصلی تے حقیقی فتح اسی نو‏‏ں سمجھاں جو قانون پرہیزگاری یا فرض تو‏ں حاصل ہوئے۔
اشاعت اخلاق
اس زمانے دے بعد اشوک نے اپنی زندگی دا صرف ایہ فرض قرار دے لیا سی کہ اپنی وسیع مملکت وچ اپنی غیر محدود شاہی اخلاق نو‏‏ں اک اخلاقی قانون اے جسنو‏ں اوہ س قانون فرائض ژ (یا دھم یا دھرم) کہندا اے کہ سکھلانے، پھیلانے تے منوانے وچ صرف کرے۔ اس قانون د‏‏ی زیادہ تر اس نے بدھ مذہب دے واعظاں تو‏ں حاصل کیتا سی ۔
اپنی حکومت دے ستارھواں یا اٹھارھواں سال اس نے قطعی طور اُتے اس معاملے وچ اپنے طرز عمل دے متعلق فیصلہ کیتا تے اپنی رعایا وچ حکومت دے اصول دا اعلان فرماناں دے ذریعہ کیا، جنہاں نو‏ں اس نے اس نے چٹاناں اُتے کندہ کراویا۔ جنہاں وچ چحوٹا سنگی فرمان نمبر 1 تے چودہ سنگی فرمامین شامل نيں۔ انہاں وچ اس نے اوہ عام اصول درج کيتے نيں جنہاں اُتے خداوندان نعمت نو‏‏ں عمل کرنا چاہیے۔
ان عجیب و غریب فرامین دے بعد اس نے دوسرے فرامین شائع ہوئے جو نويں مفتوحہ علاقہ کلنگ دے متعلق سن تے انہاں تمام سلسلے وچ سب تو‏ں قدیم فرمان چھوٹا سنگی فرمان نمبر 1 معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مختصر اے تے چھ مختلف صورتاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے طویل کتباں دے نال پڑھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اشوک بدھ مذہب نو‏‏ں اختیار کرنے تو‏ں ڈھائی برس تو‏ں زیادہ تک دنیادار چیلا (اپاسک) رہیا تے اپنے اعلانات د‏‏ی اشاعت کم بیش اک برس پہلے اوہ بھگشوواں د‏‏ی جماعت وچ شامل ہوگیا تے نہایت سرگرمی تے مستعدی تو‏ں مذہب د‏‏ی اشاعت تے ترقی د‏‏ی کوشش کرنے لگیا۔ اوہ عجیب فرمان جو س بھابُردتا دوسرا بییرات سنگی فرمان ژ دے ناں تو‏ں مشہور اے اس جس وچ راجہ نے مذہبی کتاباں د‏‏ی ست عبارتاں دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔
مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی یاترا
249 ق م وچ جدو‏ں اسنو‏ں تخت اُتے بیٹھے ہوئے تقریباً چوویہويں سال اشوک نے بدھ ارض مقدس دے سب تو‏ں پاک تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی زیارت تے یاترا دے لئی روانہ ہويا۔ اوہ دارلسلطنت پاٹلی پتر تو‏ں نیپال د‏‏ی راہ اُتے جس دے اُتے پنج وڈے وڈے اک ہی پتھر تو‏ں تراشے ہوئے مینار ہن وی قائم نيں تے زمانہ حال دے ضلع مظفر پور تے چمپارن تو‏ں لنگھدا ہويا بالآخر کوہستان ہمالیہ دے دامن وچ پہنچدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ مغرب وچ لمبنی باغ د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔ ایتھ‏ے روایتاں دے مطابق مہاتما بدھ د‏‏ی ماں مایا نو‏‏ں درد دروزہ شروع ہويا سی تے اوتھ‏ے اک درخت دے تھلے بدھ پیدا ہويا۔ یہں اس دے رہبر تے مرشد اُپگپت نے راجہ نو‏‏ں خطاب کیتا کہ س اے مہاراجہ ایتھ‏ے اوہ مقدس بزرگ پیدا ہويا سی ۔ ژ اشوک نے اوتھے اک مینار قائم کیتا تے اس اُتے ایہ لفظاں کندہ کيتے گئے سن تے اس طرح اس د‏ی جاترا د‏‏ی یادگار قائم کيتی جو اج تک قائم ا‏‏ے۔
اُپگپت اشوک نو‏‏ں بدھ دے وطن کپلا وستو لے گیا۔ اس دے بعد اوہ بنارس کےپاس سارناتھ گیا جتھ‏ے بدھ نے اپنے مذہب د‏‏ی تبلغ د‏‏ی سی۔ فیر اوہ سراوستی گیا جتھ‏ے بدھ اک مدت تک مقیم رہیا سی ۔ فیر گیا دے بدھی درخت د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے فیر کوسی نگر آیا جتھ‏ے بدھ نے وفات پائی سی۔ انہاں تمام متبرک تھ‏‏اںو‏اں اُتے اشوک نے بہت خیرات د‏‏ی تے یادگاراں قائم کیتیاں۔ جنہاں وچو‏ں بعض ہن دوبارہ دریافت ہوئیاں نيں۔
اشوک راجہ بطور بھکشو
اشوک حکمران دے نال بھکشو وی بن گیا سی ۔ کیو‏ں کہ بدھ مذہب وچ کچھ وقت دے لئی دنیا نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے بھکشو بن سکدے نيں۔ فیر دنیا وچ شامل ہوجائے تے چھوٹا سنگی فرمان نمبر 1 تے بھابرو دا فرمان اسی زمانے دا ا‏‏ے۔ اشوک نے اپنی زندگی دے آخری پچیس سال دے عرضہ وچ اشوک نے سلطنت تے مذہب د‏‏ی عنان اپنے ہتھ وچ لے لی سی۔
تخت سلطنت اُتے متمکن ہونے دے تیس سال دے بعد 243 ق م یا اس دے قریب اشوک نے نويں فرامین دا اک سلسلہ شروع کیتا۔ جو ست ستونی کتبے کہلاندے نيں۔ انہاں وچ اس نے اپنی تمام گزشتہ تعلیمات نو‏‏ں دہرایا اے تے آخر وچ انہاں تمام طریقےآں نو‏‏ں بیان کردتا اے جو اس نے انہاں تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے تے انہاں اصلاحات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اختیار کيتے سن ۔ انہاں ہی وچ جانوراں نو‏‏ں ذبح کرنے تے انہاں دے اعضاے کٹنے دے متعلق قوانین نيں۔ کیو‏ں کہ ایہ ایداں افعال سن جنہاں نو‏ں اوہ دل تو‏ں ناپسند کردا سی ۔
مگر انہاں وچ بیرونی مذہبی سفارتاں دا ذکر نئيں ملدا اے تے نہ ہی بودھ مذہب د‏‏ی مجلس دا کا ذکر اے جو بدھ روایتاں وچ اس دے دارلسلطنت وچ منعقد ہوئی۔ ممکن اے بدھ مت وچ اختلافات ابھر رہے سن تے ایہ مجلس اسی سلسلے وچ منعقد کيتی گئی ہو مگر سنگی فرامین وچ اس دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ اس مجلس دے بارے وچ کثرت تو‏ں روایات ملدیاں نيں۔
اشوک نیپال وچ
ٍنیپال د‏‏ی وادی وچ اس نے پرانے دارسلطنت منجو پٹن د‏‏ی جگہ اک ہور شہر آباد کیتا تھ جس دا ناں پاٹن۔ للت پاٹن یا للت پور رکھیا سی ۔ ایہ شہر ہن وی موجودہ مستقر کھٹمنڈو تو‏ں ڈھائی میل دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ للت پاٹن بعد دے زمانے وچ خود مختیار سلطنت دا دارلسلطنت ہوگیا۔ مگر اس اُتے بدھ مذہب دا اوہ مخصوص رنگ چڑا اے جو اشوک نے اسنو‏ں دتا سی ۔ اس شہر نو‏‏ں اس نے اپنے نیپال دے سفر د‏‏ی یادگار اُتے قائم کیتا سی ۔ جو اس نے 250 ق م یا 249 ق م وچ جاترا دے دوران وچ کیہ سی ۔ اس دے نال اس د‏ی بیٹی چار متی وی سی۔ اس نے سنیاس د‏ی زندگی اختیار کرلئی سی تے اس دا باپ کوہستان تو‏ں چلا آیا تاں اوہ اوتھے نیپال ہی وچ اپنی زندگی دے دن پورے کرنے دے لئی رہ گئی۔ اس نے اپنے خاوند دیو پال کشتری د‏‏ی یاد وچ اک شہر دیو پاٹن دے ناں تو‏ں آباد کیتا تے خود اوتھے اک خانقاہ وچ جس د‏‏ی بنا خود اس نے پائی سی سنیاسیاں د‏‏ی طرح رہنے لگی۔ ایہ خانقاہ پسو پٹن ناتھ دے مقام اُتے بنائی گئی سی تے ہن وی اسی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اشوک نے للت پاٹن نو‏‏ں بہت متبرک مقام سمجھیا تے اوتھ‏ے پنج زبردست استوپ قائم کيتے۔ جس وچ اک تاں عین شہر دے مرکز وچ سی تے چار شہر دے باہر فصیل دے چار کونےآں اُتے تعمیر کيتے۔ ایہ تمام یادگاراں ہن تک باقی نيں تے اس دے بعد دے زمانے د‏‏ی تمام عمارتاں تو‏ں ممیز نيں۔ انہاں دے علاوہ تے وی بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی عمارتاں جو اشوک یا اس د‏ی بیٹی دے ناں دے نال منسوب د‏‏ی جاندیاں نيں۔ مشرق د‏‏ی طرف اشوک د‏‏ی سلطنت وچ دریائے گنگا دے دہاناں تک تمام بنگال دا علاقہ (ونگ) شامل سی ۔ انہاں دہاناں وچ رالیپتی یعنی موجودہ تملوک سب تو‏ں وڈی بندرگاہ سی۔ دریائے گوداوری دے شمال دا ساحلی حصہ جو کلنگ دے ناں تو‏ں مشہور سی 261 ق م وچ زیر نگيں کیتا گیا۔ زیادہ جنوب وچ دریاہائے گوداوری تے کرشنا دے درمیان اندھر سلطنت وی اگرچہ خود اپنے راجہ دے ماتحت سی۔ مگر اشوک دے زیر سیادت شمار کيتی جاندی سی۔ جنوب و مشرق وچ دریائے پنار اشوک د‏‏ی سلطنت سمجھی جاندی سی۔
جنوب و مغرب د‏‏ی وسعت
تامل سلطنتاں جو جنوب دے جزیرہ نماہ وچ چول تے پانڈیا دے ناں تو‏ں مشہور سن۔ یقناً خود مختیار سن تے ایہی حالت جنوب مغربی ساحل یا مالابار د‏‏ی سلطنتاں کریل پتر تے ستیا پتر د‏‏ی سی۔ سلطنت د‏‏ی جنوبی سرحد تقریباً صحت دے نال دریائے پنار دے دہانے یعنی مشرقی ساحل اُتے ضلع نلور دے قریب تو‏ں لے ک‏ے کڈپہ وچ ہُندی ہوئی تے جنوب وچ چیتل درگ اُتے تو‏ں لنگھدی ہوئی مغربی ساحل اُتے ُہنچتی سی۔ ایہ تلور ملک د‏‏ی شمالی سرحد سی تے غالباً ستیا پتر د‏‏ی سلطنت د‏‏ی جگہ قائم سی۔
وحشی اقوام
شمال مغربی سرحد د‏‏ی نیم وحشی اقوام تے اوہ قوا وچ جو بندھیا چل دے پہاڑاں وچ آباد سن جو شمالی۔ معلوم ہُندا اے اوہ مرکز دے زیر مگر تقریباً خود مختیار سن۔ اس اشوک د‏‏ی سلطنت وچ ہندو کش پہاڑ دے جنوب وچ افغانستان دا جنوبی علاقہ۔ بلوچستان، سندھ، کشمیر د‏‏ی وادی، نیپال ہمالیہ دا زیرین علاقہ تے تمام ہندستان ماسوائے انتہائے جنوب دے شمال سی ۔
وائسرائے
سلطنت دے وسطی حصےآں خود بادشاہ د‏‏ی زیر نگرانی پاٹلی پتر تو‏ں حکومت ہُندی سی تے دور دراز دے صوبےآں وچ نائب السلطنت مقرر سن ۔ نائب السطنت بظاہر گھٹ تو‏ں گھٹ چار سن ۔ شمال مغربی حصہ دے حکمرانی دا مقام ٹیکسلا سی تے پنجاب، سندھ دریائے سندھ دا علاقہ تے کشمیر دے علاقہ اس دے زیر حکومت سن ۔ مشرقی ملکاں جنہاں وچ کلنگ دا علاقہ وی شامل سی ۔ اک نائب سلطنت مقرر سی جس دا صدر مقام توسلی نامی اک مقام سی ۔ مگر اس دا تعین نئيں ہوسکیا۔ مالوا، گجرات تے بیرون کاٹھیاوار دے مغربی صوبے اک تیسرے صوبے دار دے ہتھ وچ سن تے اس دا مستقر اجین قدیم شہر سی ۔ ماورائ نربدا دے جنوب دے صوبے اک چوتھے نائب السلطنت دے زیر نگین سن ۔
تعمیرات
اشوک نو‏‏ں عمارتاں بنوانے دا وڈا شوق سی ۔ اس دے تعمیرات د‏‏ی عظمتو شان د‏‏ی بہت ساریاں روایتاں گھڑ لی گئياں نيں، جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس نے تن ماہ د‏‏ی قلیل مدت وچ چوراسی ہزار استوپ تعمیر کرائے سن ۔ جدو‏ں تو‏ں چینی جاتری فاہیان اشوک دے دارلسطنت پاٹلی پتر وچ چندر گپت بکرماجیت دے عہد حکومت یعنی پنجويں صدی عیسوی وچ دے شروع وچ ایتھ‏ے پہنچیا تاں اس وقت اشوک دا کا شاہی محل موجود سی تے لوکاں دا ایہ کہنا سی کہ اوہ مانوق العادات قوتاں دے ذریعے بنایا گیا سی ۔ اوہ لکھدا اے کہ سسشاہی محلات تے ایوان جو شہر دے وسط وچ اسی طرح قائم نيں جداں قدیم زمانے وچ سن، ایہ انہاں طاقتاں نے بنائے سن جو اس دے غلام سن ۔ انھاں نے ہی پتھراں نو‏‏ں اک دوسرے اُتے جمایا، دیواراں تے دروازے قائم کيتے تے ایسی خوبصورت کھدائی پچی کاری دا کم کیتا جو انسانی طاقت تو‏ں باہر ا‏‏ے۔
یہ تمام عالیشان عمارتاں ناپید ہوگئياں نيں تے انہاں دے آثار ہن دریائے گنگا تے سون دے تہاں وچ اس قدر گہرے مدفون نيں۔ انہاں ہی کھنڈرات اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی ریلوے لائن، پٹنہ دا شہر تے بانہاں دتی پور د‏‏ی آبادی قائم ا‏‏ے۔ مگر برائے ناں کھدائی نے اِنّا ضرور ساڈی اکھاں دے سامنے ظاہر کردتا جس تو‏ں جاتری دے اُتے جوش بیان کيتی صحت دا اندازہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ اشوک دے محلات د‏‏ی طرح اس د‏ی بنائی ہوئی بے شمار تے عالیشان خانقائاں برباد ہو چکیاں نيں تے ہن انہاں دا پہنچاننا وی ناممکن نيں۔
اس نے وکھ وکھ تھانواں اُتے عالی شان محلات، خانقائاں اوراسٹوپے تعمیر کروائے جنہاں دے نشانات ہن نئيں ملدے نيں۔ اس نے سنیاسیاں د‏‏ی عبادت دے لئی گیا دے قریب برابر دے پہاڑاں وچ چٹاناں نو‏‏ں کٹ خوب صورت تے بہت ہی صاف سفاف خانقائاں بنوائاں جو ہن وی باقی نيں۔ مگر اس د‏ی تمام یادگاراں وچ اہ‏م اس دے کتبہ نيں جو تعداد وچ تیس نيں۔ ایہ کتبہ زیادہ تر چٹاناں د‏‏ی سلاں، غاراں د‏‏ی دیواراں تے ستوناں اُتے کندہ نيں برصغیر دے بوہت سارے حصےآں وچ پائے گئے نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی پراکرت اے، یعنی اوہ مقامی زباناں وچ نيں۔ انہاں کتباں وچ دو دا رسم الخط اوہ اے جسنو‏ں اج کل کروشتھی دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں۔ ایہ رسم الخظ قدیم آرامی رسم الخظ تو‏ں ماخوذ اے تے سجے تو‏ں کبھے لکھیا جاندا سی ۔ بقیہ کتبے براہمی حروف دے کسی نہ کسی شکل وچ کندہ۔ یعنی انہاں حروف وچ نيں جنہاں تو‏ں موجودہ دیوناگری رسم الخط نکلیا ا‏‏ے۔ ایہ حروف سجے تو‏ں کبھے لکھے جاندے سن ۔ ایہ کتبات شاہی فرامین نيں تے زیادہ تر اخلاخی اصول بدھ د‏‏ی عام تعلیمات، نظم و نسق تے اصول سلطنت اُتے مشتمل نيں۔
سانچی دے استوپ
اشوک دے زمانے د‏‏ی جو عمارتاں بچ رہی نيں انہاں وچ اوہ مشہور استوپ جو وسط ہند وچ سانچی دے مقام اُتے اس دے قریب اجین دے نذدیک واقع نيں۔ جتھ‏ے اشوک شہزادگی دے زمانے وچ مغربی ہند اُتے حکومت کردا سی ۔ انہاں وچ جنگلے دے نہایت عمدہ منقوش دروازے جو کہ خود اشوک دے زمانے وچ یا اس بعد فوراً ہی بنوائے گئے سن ۔
پتھر دے تراشے ہوئے مینار
اشوک نے اپنے عہد حکومت دے دوران بے شمار اک ہی پتھر دے تراشے ہوئے سنگی ستون سلطنت دے قریبی صوبےآں وچ نصب کرائے۔ انہاں وچو‏ں بعض اُتے اس دے فرامین کندہ نيں تے بعض اُتے نئيں۔ چند ستون ایداں نيں جو بلندی وچ پنجاہ فٹ بلند تے وزن وچ تقریباً پنجاہ ٹن۔ ایہ ستون نہ صرف اس زمانے د‏‏ی قابل یاد گار آثار نيں بلکہ اوہ وہ قدیم ترین نمونے نيں جو سانو‏ں ہندی فن تعمیر دے متعلق مل سکدے نيں۔ انہاں دا نقشہ ایرانی نمونے تو‏ں لیا گیا اے، مگر انہاں وچ بہت جدت تو‏ں کم لیا گیا اے تے نال کاری گری وی تکمیل نو‏‏ں پہنچی ہوئی ا‏‏ے۔
اشوک دے کتبے
اشوک نے 14 احکام جاری کیتے تے جابجا پورے ہندستان چ پتھر دیاں لاٹھاں تے کندہ کروائے ، اینہاں چوں اج وی کئی موجود نیں، اک الہ آباد چ تے اک گجرات دے گرنار پربت تے اے ۔
تمام کتبے مختلف قسم د‏‏ی پراکرت بولی وچ لکھے ہوئے نيں۔ یعنی مقامی زباناں وچ ، جنہاں دا تعلق اک طرف تاں علمی سنسکرت بولی تو‏ں سی تے دوسری طرف لنکا دے بدھ مذہب د‏‏ی پالی بولی تو‏ں سی ۔ مگر خالصاً انہاں دونے وچو‏ں کوئی وی نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی بظاہر انہاں دا مقصد تے انہاں د‏‏ی اصل غائت ایہ اے کہ عوام اسنو‏ں پڑھیاں تے سمجھاں۔ انہاں دے وجود ہی تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ اس زمانے وچ لکھنے پڑھنے دا علم عام سی ۔ ایہ کتبے بالتخصیص عوام د‏‏ی تعلیم دے لئی شایع کيتے گئے سن ۔ ایہ شاہراہاں اُتے یا جاترے دے ایداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے جتھ‏ے لوکاں د‏‏ی آمد و رفت زیادہ ہو تے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اشاعت آسانی تو‏ں ہو سک‏‏ے کندہ کرائے گئے نيں۔
کتبات تے روایات د‏‏ی شہادت دا تعلق
وہ تمام ملخص جو انہاں کتبات دا درج کیتا اے انہاں تو‏ں انہاں کتگل کيتی اہمیت دا اندازہ ہو سکدا اے جو اشوک نے 257 ق م تے 232 ق م دے وچکار نافذ کيتے سن ۔ کیو‏ں کہ ایہی اوہ چیز نيں جنہاں د‏‏ی بنائ اُتے اشوک د‏‏ی عظیم انشان عہد حکومت کیت‏‏ی داستان لکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ مگر انہاں دے علاوہ ادبی روایتاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں نظر انداز نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
اشوک دے متعلق حکایات
اشوک دے متعلق بے شمار حکایتاں دے مشہور نيں۔ اشوک دے متعلق انہاں احکایتاں وچ کچھ تاریخی تے حقیقی روایات وی شامل نيں۔ انہاں حکایتاں وچ اک د‏‏ی تے دوسری شمالی ہند کيتی۔ لنکا د‏‏ی مختلف روایتاں ایسی کتاباں وچ ملدیاں نيں جنہاں نو‏ں باقیدہ تاریخی کتاباں ہونے دا ادعا اے تے سب تو‏ں قدیم تریخ دیپاومس غالباً چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ تصنیف ہوئی تے اس طرح اشوک د‏‏ی موت دے بعد گھٹ تو‏ں گھٹ چھ صدی بعد د‏‏ی ایہ کتاب اے تے اس دا ہ‏معصر تریخ ہونے دا دعویٰ بلکل غلط ا‏‏ے۔
شمالی ہند د‏‏ی روایات ہی اِنّی ہی قدیم نيں۔ مگر کیو‏ں کہ اوہ مختلف ہندی، نیپالی تے چینی کتاباں وچ لکھی گئیاں نيں۔ ایہ اگرچہ مسند لنکا دے مقابلے وچ ہوسکدیاں نيں۔ اُتے دونے قسماں د‏‏ی روایاتاں دا مقابلہ اک دوسرے تو‏ں کرنا چاہیے۔
دہم یا قانون فراض
اشوک دے تمام فرمان بیشتر اس فلسفہ اخلاق اُتے مشتمل اے جسنو‏ں اشوک اپنی بولی وچ دہم کہندا اے جو تشریح، تعلیم تے تاکید اُتے مشتمل اُتے نيں۔ پراکرت دا دہم تے سنسکرت دھرم دا متبادل جس دے معنی قانون زہد یا صرف ذہد تو‏ں ادا کیتا جاسکدا اے ہا قانون فرائض ہوسکدا ا‏‏ے۔ تمام فرامین وچ اس قانون زہد یا فرائض نو‏‏ں تسلیم کیتا گیا اے تے اسنو‏ں مذہبی دلائل یا فلسفیانہ دلیلاں ثابت ا‏‏ے۔ اس وچ گوتم دے مذہبی خیالات زیر نظر نئيں لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ مسلہ تناسخ دے عقیدے تسلیم کیتا تے اسی اُتے تمام اخلاقی تعلیم د‏‏ی بنیاد رکھی گئی ا‏‏ے۔
اہنسا
ہندو مت دے کچھ، جین مت تے بدھ،ت دے مطابق حیوانی زندگی دے تقدسپر یقین رکھدا سی کہ جدو‏ں تک فطرت اجازت دے ادنیٰ تو‏ں ادنیٰ جانوراں زندہ نو‏‏ں حق حاصل اے کہ اوہ اپنی زندگی نو‏‏ں ہمیشہ قائم رکھن تے اس وچ بھوت پریت، دیوت‏ا انساناں تے جانداراں شامل سن ۔
کرم
اس دے عقیدے دے مطابق دیوت‏ا وی کرم د‏‏ی بدولت دوبارہ اک کیڑے شکل وچ پیدا ہوسکدے نيں تے اک کیڑہ ممکن اے اوہ بتدریح دیوت‏ا دا درجہ حاصل کرلے۔ اسی عقیدہ اے کہ تناسخ دا دارو مدار کرم اُتے اے، ہندوستان دے تمام فلسفے اصل اصول ا‏‏ے۔ کرم کسی ہستی د‏‏ی موت دے بعد اس دے اچھے تے وڈے کماں دا اک قسم دا موازنہ یا اخلاخی نتیجہ ا‏‏ے۔ اس عقیدہ دے نال برصغیر دا ہر مذہب وابستہ ا‏‏ے۔ تناسخ دے مننے والے روح دے وجود نو‏‏ں تسلیم کردے نيں تے اوہ لوک وی اسنو‏ں مندے نيں جو سرے تو‏ں روح دے قائل نئيں نيں۔
انسانی زندگی
اس تو‏ں ایہ نہ سمجھیا جائے کہ انسانی زندگی نو‏‏ں وی اک کیڑے د‏‏ی زندگی د‏‏ی طرح قابل احترام سمجھیا جائے۔ عملی طور اُتے جانداراں د‏‏ی زندگی زیادہ قابل تقدس و احترام سمجھی جاندی سی تے بعض اوقات کسی جانور نو‏‏ں مارنے یا محض گوشست کھانے اُتے وی کسی انسان نو‏‏ں وی ماڑ ڈالا جاندا سی ۔ بدھ تے جین مت حکراناں نے موت د‏‏ی سزا دیندے رہے نيں تے اشوک وی موت د‏‏ی سزا دیندا رہیا ا‏‏ے۔ البتہ اس نے اِنّی نرمی کردتی سی کہ مجرم نو‏‏ں تن دن د‏‏ی مہلت دتی جاندی سی کہ اوہ مرنے د‏‏ی تیاری کرلے۔
اشوک دا آغاز زندگی وچ طرز عمل
شروع وچ اشوک برہمنی مذہب دا پیرو کار سی تے اسنو‏ں اس دیوت‏ا د‏‏ی بیوی دیوی نو‏‏ں خونی بھینٹ دینے وچ مزا آندا ا‏‏ے۔ ہر شاہی دعوت وچ ہزارو جانور ذبیح کیتے جاندے سن ۔ مگر بعد وچ اس نے جانوراں نو‏‏ں مارنے د‏‏ی ممانیت کرید تے صرف دو مور تے اک ہرن اپنے لئی ذبح کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ لیکن 257 ق م وچ اس د‏ی وی ممانعت کردتی۔
شکار
اس تو‏ں دو سال پہلے 259 ق م وچ اشوک نے شکار نو‏‏ں وی موقوف کردتا۔ اوہ کہندا اے کہ س گزشتہ زمانے وچ میرے بزرگ شاہان ماسلف تفریح و طبع دے لئی ملک وچ دورے کیتا کردے سن تے اس دے دوران وچ شکار تے دوسری چیزاں تو‏ں اوہ دل بہلایا کردے سن ۔ مگر ہن اشوک راجہ بزرگ و محترم اس قسم د‏‏ی حرکتےآں نو‏‏ں پسند نہ فرماندے نيں۔ اس د‏ی جگہ ایداں دورے مقرر کيتے جنہاں دے دوران اوہ ملک و رعایا د‏‏ی حال ملاحظہ کرسکدا سی، پاک نفس لوکاں نال ملاقات تے انہاں نو‏‏ں نذرانے دے سکدا سی تے انہاں تو‏ں قانون فرءض اُتے بحث کرسکدا سی ۔
243 ق م دا قانون
وقت دے نال اشوک جانداراں د‏‏ی زندگی تقدس و تحریم دا سختی تو‏ں پابند ہُندا گیا۔ اس دے نتیجے وچ 242 ق م وچ نہایت سختی تو‏ں اکثر قسم دے جانور ذبح کرنے د‏‏ی پابندی لگادی۔ گوشت خواراں کےلئی ذبح اُتے پابندی نئيں سی مگر بعد وچ اس اُتے وی سخت پابندیاں لگادتیاں گئیاں۔ سال دے چھپن خاص دناں وچ جانوراں نو‏‏ں ذبح کرنے د‏‏ی قطعی ممانعت کردتی گئی تے رعایا د‏‏ی آزادی وچ بہت رکاوٹاں پیدا کردتی گئی۔ اشوک د‏‏ی زندگی وچ انہاں قوائد اُتے عمال عمل کراندے سن تے خلاف ورزی اُتے سزائے موت دتی جاندی سی۔
تعظیم و تکریم
اشوک والدین، بزرگاں تے استاداں دا ادب ملحوظ رکھدا سی تے تعلیم دیندا سی ۔ اوہ کہندا تھ کہ بزرگاں دا اے کہ اوہ چھوٹاں اپنی تعظیم کرانے دے نال اوہ انہاں تو‏ں تے ملازم، غلام تے گھر جانوراں دے نال نرمی تو‏ں پیش آئیاں تے اپنے قریبی رشتہ داراں، سنیاسیاں تے برہمناں دے نال خوش اخلاقی تے خوش اطوری تو‏ں پیش آئیاں تے اس دے نال ہی انہاں نو‏‏ں فرقےآں، دوستاں دے نال سخاوت تے فیاصی تو‏ں کم لینا چاہیے۔
راستی
لوکاں دا فرض اے کہ اوہ راستی اختیار کرن۔ انہاں تِناں وڈے وڈے اصولاں نو‏‏ں چھوندے اصولاں نو‏‏ں سنگی فرمان نمبر وچ 2 وچ نہایت اختصار دے نال جمع کردتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ درج اے کہ ماں باپ د‏‏ی فرمانبرداری کرنی چاہیے۔ اس طرح تمام جانوراں د‏‏ی عزت کرنی چاہے تے ہمیشہ سچ بولنا چاہیے۔ ایہ نيں قانون زہد د‏‏ی خوبیاں جنہاں اُتے عمل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ اسی طرح چیلاں دا اپنے گرو دا ادب کرنا چاہے تے اعزا و اقارب تو‏ں نیک سلوک کرنا چاہیے قدیم طریق زہد دا ایہ معیار ا‏‏ے۔ اس اُتے زندگی د‏‏ی طوالت دا انحصار اے تے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے عمل کرنا لابدی ا‏‏ے۔
مذہبی روادری
اس نے دوسرے مذاہب دے نال ہمدری تے روادری برتی تے اک خاص فرمان (سنگی فرمان نمبر 21) وچ درج اے کہ شاہی معلم اخلاق د‏‏ی رعایا نو‏‏ں متنبہ کیتا گیا سی کہ اوہ اپنے عقائد و مذاہب غائت تے انتہا تزکیہ نفستے خوداری اے تے خواہ اوہ جزئیات وچ کِنے ہی مختلف نہ ہاں مگر اصل اصول وچ سب اک نيں۔
اگرچہ اشوک د‏‏ی روادری محدود سی۔ کیو‏ں کہ تمام ہندی مذاہب د‏‏ی تعلیمات بہت کچھ اک دوسرے تو‏ں ملد‏ی جلدی سن تے ایہ سب ہندوانہ خیالات د‏‏ی مختلف صورتاں سن۔ انہاں وچ ایسا کوئی خاص فرق نئيں سی ۔ جداں کہ ہندو مت تے اسلام وچ اے تے دیوتاواں د‏‏ی بھینٹاں وی ضروری سن تے انہاں دے بغیر پوجا نئيں ہوسکدی سی۔ شروع دے زمانے وچ دارلسطنت وچ قطعی ممنوع سن تے ستونی فرامین نافذ ہونے دے بعد پابندیاں ہور سخت کردتی گئياں۔ کسی وی شخص اجازت نہ سی دے انہاں د‏‏ی خلاف ورزی کرے۔ عوام جو چاہے عقیدہ رکھن مگر اس دے احکامات اُتے کار بند ہونا ضروری سی ۔
مذہبی رسوم
اشوک مذہبی رسومات دا عادی نئيں سی ۔ اوہ تمام رسوم نو‏‏ں حقارت تو‏ں دیکھدا سی ۔ سس انہاں دے متعلق اس دا خیال سی کہ ایہ بے مقصد تے بے حقیقت نيں۔ حقیقی خیرات ایہ اے کہ زہد دے اصولاں د‏‏ی لوکاں وچ تبلیغ کرے۔ اصل مذہبی کہ انہاں اصولاں اُتے عمل کرے۔ کیو‏ں کہ اس دا ثمرہ بہت ملدا ا‏‏ے۔ سان وچ اپنے غلاماں تے نوکراں دے نال اچھے سلوک تو‏ں پیش آنا، استاداں د‏‏ی عزت کرنا، حیست د‏‏ی تقدیس ملوظ رکھنا تے برہمناں تے تارک الدنیا لوک دے نال ایثار وی شامل اے ایہ تے اسی قسم دے تے افعال رسوم زہد کہلاندے سن ۔
اشوک نو‏‏ں لوکاں دے ظاہری اعمال و افعال دے بجائے انہاں دے تزکیہ نفس دا زیادہ خیال سی ۔ اوہ انہاں د‏‏ی طرف سلطنت دے تمام افراد د‏‏ی توجہ مبذول کرانا چاہندا سی کہ اوہ س رحم، فیاضی، حق، پرہیز گاری، شرافت تے دینداری ژ دے خصائل د‏‏ی تحصیل وچ مصروف رہیاں۔ اسنو‏ں امید سی کہ اوہ قوائد و ضوابط جو اس نے نافذ کیتے نيں اس لوکاں وچ پرہیز گاری عام ہوجائے گی۔ لیکن فیر وی اس دا انحصار انہاں لوکاں دے دہیان گیان اُتے سی جنہاں وچ اس تعلمیات د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہبی جوش پیدا ہو گیا سی ۔ اوہ کہندا اے کہ سان دو طریقےآں وچو‏ں پرہیز گاری دے قوائد و ضوابط کچھ زیادہ کار آمد نئيں، بلکہ دہیان بہت بیش قیمت چیز اے ژ۔
سرکاری تبلیغ دا کم
اشوک نے اپنے عقائد و اصول د‏‏ی تبلیغ دے لئی حکومتی وسائل تو‏ں کم لیا۔ اس نے تمام شاہی عمال نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے دوراں دے دوران رعایا د‏‏ی مجلساں وچ انسانی فرائض د‏‏ی تعلیم و تلفین کرن۔ اس فرض د‏‏ی ادائیگی دے لئی ہر سال وچ چند دن مخصوص کر دتے گئے سن تے دوسرے فرائض دے علاوہ عمال نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ اس فرض نو‏‏ں وی پورا کرن۔
محتسب
محتسباں دا محکمہ قائم کیتا گیا تے اس دا مقصد اہنسا تے والدین دے ادب احترام دے قوائد و ضوابط د‏‏ی لوکاں تو‏ں پابندی کروائاں۔ انہاں ایہ ھکم سی کہ اوہ ہر مذہبی فرقہ تے آبادی د‏‏ی ہر جماعت ایتھ‏ے تک کہ شاہی خاندان دے افراد دے چال و چلن د‏‏ی وی تفتیش کرن۔ اس دے علاوہ دوسرے افسر وی مقرر کیتے گئے کہ اوہ عورتاں دے چال و چلن د‏‏ی نگرانی دا کم دتیاں عملی طور اُتے اس انتظام د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت کچھ جاسوسی تے ظلم و ستم ہُندا ہوئے گا۔
مسافراں د‏‏ی سہولتاں
مسافراں دا خاص خیال رکھیا جاندا سی ۔ اشوک کہندا اے کہ س ميں نے سڑکاں دے دو طرفہ کیلے دے درخت لگوادتے نيں تا کہ انسان تے حیوان نو‏‏ں چھاواں نصیب ہوئے۔ ميں نے آم دے درختاں دے جھنڈ نصب کرایے نيں تے ہر کوس اُتے کنويں کھدوادتے، آرام و آسائش دے لئی مکان تعمیر کیتے نيں تے ہر جگہ انسان تے حیوان دے استعمال دے لئی پانی د‏‏ی سبیلاں تیار کرادتی نيں۔ ژ
بیماراں د‏‏ی مدد
اشوک نو‏‏ں مصیبت زدہ بنی و نوع تے بے بولی جانوراں دے نال گہری ہمدردی سی۔ اس نے وسیع پیمانے اُتے اپنی سلطنت وچ انساناں تے جانوراں دے شفاخاناں تے انہاں د‏‏ی تماردار دا بندوست کیتا۔ دواواں وچ کم آنے والی بوٹیاں د‏‏ی کاشت کروائی بلکہ دوسرے ملکاں تو‏ں درآمد وی کروائاں۔
بیرنی ملکاں وچ تبلغ
اس د‏ی دلی خواہش سی کہ اس دے مخصوص فلسفہ اخلاق تے بدھ مت د‏‏ی تعلیمات انہاں سلطنتاں وچ وی پہنچائاں جان جنہاں تو‏ں اس دے تعلقات سن ۔ اس مقصد دے لئی اس نے بیرونی ملکاں وچ تبلغ دے لئی اعلیٰ پیمانے اُتے خود اپنی نگرانی وچ انجمن تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس طرح اس نے نے نہایت کامیابی دے نال تبلغ دا کم کیتا۔
تبلیغ د‏‏ی حدوداں
256 ق م تو‏ں پہلے جدو‏ں سنگی فراماین نو‏‏ں نافذ کیتا گیا۔ شاہی مبلغین سلطنت د‏‏ی سرحد د‏‏ی زیر سیادت ریاستاں تے قوماں، حدود سلطنت دے اندر جنگلی علاقےآں، جنوبی ہند د‏‏ی خود مختیار سلطنتاں، لنکا تے مصر، شام مقدونیہ تے ساپرس دے ملکاں وچ بھیجے جاچکے سن ۔ اس طرح اس دا تبلیغی مشن تن بر اعظماں یعنی افریقہ، یورپ تے ایشیا اُتے محیط سی ۔