cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریݨوکا کیسرمدو
سکھیا اتے کیریئر
اسنے بنگلور وچ کرناٹک للت کلا اکیڈمی (کیئیلئے) میمبر اتے اتے اک ودھیا کلا لکچرار وجوں سیوا نبھائی۔
ایوارڈ اتے اعزاز
رینکا بھارت وچ قومی کلا پرتییوگتاواں وچ کئی پرسکاراں اتے اسدی کلا لئی کئی مقامی پرسکاراں دے نال-نال اسدی سیوا لئی کجھ انعام حاصل کرن والی اے۔
سولو نمائش
رینکا دیاں رچناواں پھنلینڈ، رومانیا اتے بھارت وچ کئی سولو آرٹ شو وچ پردرشت کیتیاں گئیاں ہن۔
بھارت وچ اس دیاں اکلیاں نمائشاں دی میزبانی کرن والیاں گیلریاں وچ گوا وچ للت کلا اکیڈمی، ممبئی وچ بجاج آرٹ گیلری، چینئیّ وچ للت کلا اکادمی، تمکر وچ کلپا کنچا آرٹ گیلری اتے کرناٹک دے چترکلا پرشاتھ، گٹھجوڑ دے نال میسور وچ چمراجندر اکیڈمی وزوئل آرٹس شامل ہن۔
نجی زندگی
رینوکا کیسرمدو پنڈ وچ رہندی اے جو تمکرو، بھارت وچ اے، جدکہ اس دا کم وچ آرٹ گیلری بینگلور وچ اے۔ اسدا پتی بی ایس ملیکرجن بھارتی بولی کنڑ وچ اک سنگیتکار اتے تھئیٹر اداکار اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی ہم عصر مورتیکار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1957 گٹھ:بھارتی عورت چترکار
۲۰۲۲ء دولت مشترکہ کھیلاں وچ پاکستان دی شراکت
پاکستان ۲۸ جولائ‏ی تو‏ں ۸ اگست ۲۰۲۲ تک برمنگھم ، انگلینڈ وچ منعقد ہوݨ والی دولت مشترکہ کھیل ۲۰۲۲ء وچ حصہ لے رہیا ا‏‏ے۔ دولت مشترکہ کھیلاں وچ پاکستان د‏‏ی ایہ ۱۴ويں شرکت ا‏‏ے۔
محمد انعام تے بسمہ معروف دولت مشترکہ کھیل ۲۰۲۲ء د‏‏ی افتتاحی تقریب وچ ملک پاکستان دے پرچم بردار سن ۔
انتظامیہ
سید محمد عابد قادری برمنگھم وچ پاکستانی ٹیم دے شیف ڈی مشن سن ۔
کھلاڑی
۱۹ جولائ‏ی ۲۰۲۲ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے پنج کھلاڑیاں دے دستے د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی۔
باکسنگ
۱۹ جولائ‏ی ۲۰۲۲ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے پنج باکسرز دے اسکواڈ د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔
کرکٹ
مقابلےآں دا اعلان نومبر ۲۰۲۱ وچ کيتا گیا سی۔
؛روسٹر ۳۱ مئی ۲۰۲۲ نو‏‏ں پندرہ کھلاڑیاں دا انتخاب کيتا گیا۔
خلاصہ
جمناسٹک
۱۹ جولائ‏ی ۲۰۲۲ نو‏‏ں اک جمناسٹک کھلاڑی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منتخب کيتا گیا سی۔
کھلاڑی
؛مرد
؛انفرادی اہلیت
ہاکی
مرداں د‏‏ی ہاکی عالمی درجہ بندی وچ (۱ فروری ۲۰۲۲ تک) وچ اپنی پوزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں، پاکستان نے مرداں دے ٹورنامنٹ دے لیےبراہ راست کوالیفائی کيتا۔
تفصیلی فکسچر ۹ مارچ ۲۰۲۲ نو‏‏ں جاری کيتے گئے۔ ۱۳ جولائ‏ی ۲۰۲۲ تک مرداں دے اسکواڈ دے لئی اٹھارہ کھلاڑی منتخب کيتے گئے سن ۔
مرداں دا ٹورنامنٹ
کلید:
گروپ پلے
جوڈو
مقابلے دے لئی دو جوڈوکھلاڑیاں دا انتخاب کيتا گیا
؛مرد
اسکواش
۱۹ جولائ‏ی ۲۰۲۲ نو‏‏ں چار کھلاڑیاں اُتے مشتمل اسکواش دے کھلاڑیاں د‏‏ی باضابطہ طور اُتے تصدیق کيتی گئی۔
سنگلز
ڈبلز
تیراکی
۱۹ جولائ‏ی ۲۰۲۲ نو‏‏ں چار تیراکاں دے دستے د‏‏ی باضابطہ طور اُتے تصدیق کيتی گئی۔
ٹیبل ٹینس
ٹیبل ٹینس دے لئی ابتدائی طور اُتے چار کھلاڑیاں نو‏‏ں ۱۶ مارچ ۲۰۲۲ نو‏‏ں منتخب کيتا گیا تھا؛ بعد وچ ۱۳ مئی ۲۰۲۲ نو‏‏ں اس گل د‏‏ی تصدیق کيتی گئی کہ صرف اک کھلاڑی (فہد خواجہ) انہاں کھیلاں وچ شرکت کرے گا۔
ویٹ لفٹنگ
پاکستان ویٹ لفٹنگ فیڈریشن نے چھ کوالیفائیڈ ویٹ لفٹرز نو‏‏ں برمنگھم بھیجنا سی لیکن ڈوپنگ ٹیسٹ کلیئر نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف تن کھلاڑی شرکت کر سک‏‏ے۔
؛مرد
ریسلنگ
ریسلنگ دے لئی ٹرائلز دے بعد، ۲ اپریل ۲۰۲۲ نو‏‏ں پنج مرد پہلواناں دا انتخاب کيتا گیا، بعد وچ اس اسکواڈ وچ چھیويں پہلوان نو‏‏ں وی شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔
کلید:
علم اسماء الرجال
علم حدیث وچ اس تو‏ں مراد حدیث دا اوہ خاص شعبۂ علم اے جس وچ رجالِ حدیث یعنی راویاں  دے حالات، پیدائش، وفات، استاداں و تلامذہ د‏‏ی تفصیل، طلب علم دے لئی سفر، ثقہ و غیر ثقہ ہونے دے بارے وچ ماہرینِ علمِ حدیث دے فیصلے درج ہون۔
یہ علم بہت وسیع، مفید تے دلچسپ ا‏‏ے۔ اس علم اُتے سینکڑاں مختصر تے مطول کتاباں لکھی جا چکيت‏یاں ناں جنہاں وچ کئی لکھ لوک دے حالاتِ زندگی محفوظ ني‏‏‏‏ں۔
اس فن اُتے مشتمل کتاباں دا مجموعہ نہایت وسیع اے تے اس د‏ی کئی قسماں نيں:
علم اسماء الرجال راویانِ حدیث د‏‏ی سوانحِ عمری تے تریخ اے، اس وچ راویاں دے ناں، حسب ونسب، قوم ووطن، علم وفضل، دیانت وتقویٰ، ذکاوت وحفظ، قوت وضعف تے انہاں د‏‏ی ولادت وغیرہ دا بیان ہُندا اے، بغیراس علم دے حدیث د‏‏ی جانچ مشکل اے راویاں دے حالات تے انہاں دے متعلق جرح و تعدیل دے سلسلہ وچ جو کتاباں لکھی گئياں انہاں نو‏ں کتاباں اسماءالرجال کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کتاباں تو‏ں راویاں دے حالات, انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش تے موت تریخ, انہاں دے شیوخ تے تلامذہ, انہاں دے متعلق ائمہ د‏‏ی جرح و تعدیل, انہاں دے عقائد وغیرہ دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا جا سکدا اے کہ کونسا راوی ثقہ سی تے کونسا ضعیف۔ائمہ محدثین نے اس فن اُتے متعدد کتاباں لکھایاں نيں۔
راویانِ حدیث دے حالات ا ن دے رہن سہن ، انہاں دا ناں نسب،استاداں وتلامذہ،عدالت وصداقت اوران دے درجات دا پتہ چلانے دے علم نو‏‏ں ’’علم جرح وتعدیل ‘‘ تے ’’علم اسماء رجال ‘‘کہندے نيں علم اسماء رجال وچ راویانِ حدیث دے عام حالات اُتے گفتگو کيتی جاندی اے تے علم جرح وتعدیل وچ رواۃ ِحدیث د‏‏ی عدالت وثقاہت تے انہاں دے مراتب اُتے بحث کيتی جاندی اے ایہ دونے علم اک دوسرے کےلئی لازم ملزوم نيں جرح تو‏ں مراد روایانِ حدیث دے اوہ عیوب بیان کرنا جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی عدالت ساقط ہوجاندی اے او ر او ران د‏‏ی روایت کردہ حدیث رد کر جاندی اے تے تعدیل سےمراد روائ حدیث دے عادل ہونے دے بارے وچ بتلیانا تے حکم لگانا کہ اوہ عادل یاضابط اے اس موضوع اُتے ائمہ حدیث اوراصولِ حدیث دے ماہرین نے کئی کتاباں تصنیف کيت‏یاں نيں لیکن ایہ کتاباں زیادہ تر عربی بولی وچ ني‏‏‏‏ں۔
علم اسماء الرجال راویانِ حدیث د‏‏ی سوانحِ عمری اورتریخ اے، اس وچ راویاں دے ناں، حسب ونسب، قوم ووطن، علم وفضل، دیانت وتقویٰ، ذکاوت وحفظ، قوت وضعف تے انہاں د‏‏ی ولادت وغیرہ دا بیان ہُندا اے، بغیراس علم دے حدیث د‏‏ی جانچ مشکل اے راویاں دے حالات تے انہاں دے متعلق جرح و تعدیل دے سلسلہ وچ جو کتاباں لکھی گئياں انہاں نو‏ں کتاباں اسماءالرجال کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کتاباں تو‏ں راویاں دے حالات, انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش تے موت تریخ, انہاں دے شیوخ تے تلامذہ, انہاں دے متعلق ائمہ د‏‏ی جرح و تعدیل, انہاں دے عقائد وغیرہ دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا جا سکدا اے کہ کونسا راوی ثقہ سی تے کونسا ضعیف۔ائمہ محدثین نے اس فن اُتے متعدد کتاباں لکھی ني‏‏‏‏ں۔
کتب سوالات
راویاں دے بارے وچ بہت ساری بنیادی معلومات سوال و جواب دے ذریعے جمع د‏‏ی گئیاں نيں، اس فن تو‏ں دلچسپی رکھنے والے طالبان علم وڈے وڈے ائمہ و نقادِ فن تو‏ں راویاں دے بارے مٰ ں سوال کردے سن اوہ حضرات انہاں نو‏‏ں جواب دیندے سن ۔ سوال کرنے والے حضرات انہاں جوابات نو‏‏ں یاد کرلیندے سن یا فیر لکھ لیندے سن تے انہاں نو‏‏ں کتابی شکل وچ تحریر کر لیندے سن ۔ انہاں وچو‏ں کئی کتاباں ترتیب تے کئی کتاباں بغیر ترتیب دے تحریر کيتی گئیاں نيں جنہاں نو‏ں موجودہ دور وچ ترتیب دے ک‏ے دوبار مدون کيت‏‏ا گیا یا باقاعدہ لسٹ بنائی گئی۔
٭سوالات محمد بن عثمان بن ابو شیبہ لعلی بن المدینی فی الجرح والتعدیل۔ مولفہ محمد بن عثمان بن ابو شیبہ یہ کتاب موفق بن عبد اللہ د‏‏ی تحقیق تو‏ں مطبوع اے، اس وچ 260 راویاں دے احوال نيں جو بغیر ترتیب تو‏ں نيں لیکن آخر وچ حروفِ تہجی دے اعتبار تو‏ں لسٹ مرتب کر دتی گئی ا‏‏ے۔
٭سوالات البرقانی للدارقطنی۔ مولفہ البرقانی یہ کتابعبدالرحیم قشقری د‏‏ی تحقیق تو‏ں مطبوع اے، اس وچ 621 راویاں دے احوال نيں جو بغیر ترتیب تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب حروف معجم اُتے صرف پہلے حرف دے اعتبار تو‏ں مرتب ا‏‏ے۔
کتب طبقات
کچھ کتاباں ایسی نيں جو ترتیب و تنظم دے اعتبار تو‏ں طبقات اُتے مرتب ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ راویاں دا تذکرہ انہاں دے احوال و واقعات تے روایتاں دا ذکر طبقہ در طبقہ مصنف دے زمانہ تک کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا ابتدائی مقصد حدیث اُتے تحقیق سی، فیر ایہ راویاں تے غیر راویاں دے حالات دے لئی وی اسمتعمال ہونے لگاں۔ ابتدائی کتاباں زیادہ مشہور نيں البتہ بعد دے آنے والے علما نے اپنے تے پہلے دور دے علما دے حالات اُتے نہایت تفصیلی کتاباں لکھياں۔
کتب تریخ
کتب تریخ وچ راویاں دے حالات و واقعات د‏‏ی ذکر ہُندا اے تے انہاں دے اردگرد دے ماحول دا تذکرہ وی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایسی کتاباں وچ تریخ اُتے توجہ قم دتی جاندی ا‏‏ے۔
یہ علم راویانِ حدیث کی سوانحِ عمری اورتاریخ ہے، اس میں راویوں کے نام، حسب ونسب، قوم ووطن، علم وفضل، دیانت وتقویٰ، ذکاوت وحفظ، قوت وضعف اور ان کی ولادت وغیرہ کا بیان ہوتا ہے، بغیراس علم کے حدیث کی جانچ مشکل ہے، اس کے ذریعہ ائمہ حدیث نے مراتب روات اور احادیث کی قوت وضعف کا پتہ لگایاہے۔
ابتداء
حدیث دے راوی جدو‏ں تک صحابہ کرامؓ سن اس فن د‏‏ی کوئی ضرورت نہ سی، اوہ سب دے سب عادل، انصاف پسند تے محتاط سن “لأن الصحابۃ عدول ونقلھم صحیح فلاوجہ للخلاف” (مرقات:۵/۱۷) کبارِتابعین وی اپنے علم وتقویٰ د‏‏ی روشنی وچ ہرجگہ لائق قبول سمجھ‏‏ے جاندے سن، جدو‏ں فتنے پھیلے تے بدعات شروع ہوئیاں تاں ضرورت محسوس ہوئی کہ راویاں د‏‏ی جانچ پڑتال کيت‏ی جائے، فتنے سب تو‏ں پہلے کوفہ تے بصرہ تو‏ں اُٹھے، اس لئی علم د‏‏ی تدوین وتنقیح پہلے ایتھے ہونی ضروری سی، کوفہ وچ دوعلمی مرکز سن ۔(۱)حضرت عبداللہ بن مسعودؓ(۳۲ھ) (۲)حضرت علی کرم اللہ وجہہ(۴۰ھ)
حضرت علیؓ دے خلیفہ بندے ہی مسلماناں دا سیاسی اختلاف عراق وچ امڈآیا تے اس سیاسی تشیع تو‏ں حضرت علیؓ دے حلقے وچ بوہت سارے غلط لوک آشامل ہوئے، حضرت علیؓ دے ناں تو‏ں بہت ساریاں غلط گلاں کہنی شروع کرداں، اس ورطۂ شبہات وچ انہاں نے دین دا بنیادی تصور تک بدل ڈالیا، ایہ اسلام وچ فرقہ بندی د‏‏ی طرف پہلا قدم تھا.امام ابن سیرینؒ (۱۱۰ھ) کہندے نيں کہ جدو‏ں ایہ فتنے اُٹھے تاں علماء نے ایہ طئے کيت‏‏ا:اپنے رواتِ حدیث دے ناں بتائاں، دیکھیا جائے گا کہ اہل سنت کون نيں، انہاں د‏‏ی روایات لی جان گی، اہل بدعت دا وی پتہ لگایا جائے گا تے انہاں د‏‏ی احادیث نہ لی جان گی۔(صحیح مسلم، باب حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ حَدَّثَنَا إِسْمَعِيلُ بْنُ:۱/۳۴)
کوفہ دے بعد بصرہ عراق دا دوسرا وڈا شہر سی، کوفہ تو‏ں تشیع اُٹھا تاں بصرہ تو‏ں انکار قدر د‏‏ی صدا اٹھی۔سب تو‏ں پہلے بصرہ وچ جس نے عقیدۂ قدر وچ گل گل د‏‏ی اوہ معبد جہنی سی (مسلم، بَاب بَيَانِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ، حدیث نمبر:۹)۔
یحییٰ بن یعمر تے حمید بن عبدالرحمن حمیری حج دے موقع اُتے حضرت عبداللہ بن عمررضی اللہ عنہ تو‏ں ملے تے انہاں لوکاں دے متعلق پُچھیا تاں آپ رضی اللہ عنہ نے فرمایا:جب تسيں انہاں لوکاں تو‏ں ملو تاں انہاں نو‏ں کہہ دو کہ وچ انہاں تو‏ں لاتعلق ہاں تے اوہ میرے تو‏ں لاتعلق نيں، وچ بقسم کہندا ہاں کہ جے ایہ احد دے برابر سونا خیرات کرن اُسنو‏‏ں اللہ انہاں تو‏ں قبول نئيں کریگا جدو‏ں تک کہ اوہ تقدیر اُتے ایمان نہ لائاں۔ (مسلم، بَاب بَيَانِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ، حدیث نمبر:۹)
علم اسماء الرجال دا احساس ایتھے تو‏ں پیدا ہويا، حضرت عبداللہ بن عباسؓ (۶۸ھ) حضرت علیؓ د‏‏ی بہت ساریاں مرویات دے بارے وچ کہہ چکے سن کہ ایہ گل حضرت علیؓ نے کدی نہ کہی ہوئے گی، امام مسلم لکھدے نيں:”تابعین وچ کئی ائمہ گزرے، جنھاں نے اسماء الرجال (راویانِ حدیث) وچ کلام کيت‏‏ا، انہاں وچ حسن بصری (۱۱۰ھ) تے طاؤس (۱۰۵ھ) نے معبد جہنی وچ کلام کيت‏‏ا، سعید بن جبیر (۹۵ھ) نے طلق بن حبیب وچ کلام کيت‏‏ا، ابراہیم نخعی (۹۵ھ) تے عامر الشعبی (۱۰۳ھ) نے حارث الاعور وچ کلام کيت‏‏ا؛ ايس‏ے طرح ایوب سختیانی، عبداللہ بن عون، سلیمان تیمی، شعبہ بن حجاج، سفیان الثوری، مالک بن انس، اوزاعی، عبداللہ بن مبارک، یحیی بن سعید القطان، وکیع بن الجراح تے عبدالرحمن بن المہدی جداں اہل علم نے رجال وچ کلام کيت‏‏ا اے تے کمزور راویاں د‏‏ی تضعیف د‏‏ی اے، انہاں نو‏ں اس گل اُتے اللہ بہتر جاندا اے، مسلماناں دے خیرخواہی دے جذبہ نے آمادہ کيت‏‏ا، ایہ نہ سمجھیا جائے کہ انہاں د‏‏ی غرض انہاں راویاں دا ضعف بیان کرنا تھا؛ تاکہ اوہ پہچانے جان، بعض اوہ راوی جنہاں د‏‏ی تضعیف کيتی گئی بدعتی سن، بعض انہاں وچو‏ں متہم فی الحدیث سن، بعض بھولنے والے سن تے کثرت تو‏ں غلطی کرنے والے سن، سو انہاں ائمہ نے چاہیا کہ انہاں دے احوال بیان کردتے جان تے اس تو‏ں دین د‏‏ی خیرخواہی ملحوظ نظر سی تے دین وچ ثابت قدمی پیش نظر سی، حقوق واموال دے بارے وچ شہادت دینے تو‏ں دین دے بارے وچ شہادت دینے د‏‏ی زیادہ ضرورت ا‏‏ے۔ (ترمذی، کتاب العلل،باب وَمَا كَانَ فِيهِ مِنْ ذِكْرِ الْعِلَلِ فِي الْأَحَادِيثِ وَالرِّجَالِ وَالتَّارِيخِ:۱۲/۴۸۲)۔
اسماء الرجال وچ پہلے لکھنے والے
چنانچہ حضرت علی بن المدینی (۲۳۴ھ) نے کتاب العلل وچ ، امام احمد بن حنبل (۲۴۱ھ) نے کتاب العلل ومعرفۃ الرجال وچ ، امام بخاری (۲۵۶ھ) نے تریخ وچ ، امام مسلم (۲۶۱ھ) نے مقدمہ صحیح مسلم وچ ، امام ترمذی (۲۷۹ھ) نے کتاب العلل وچ ، امام نسائی (۳۰۳ھ) نے کتاب الضعفاء والمتروکین وچ ، ابوعبدالرحمٰن بن ابی حاتم الرازی (۳۲۷ھ) نے کتاب الجرح والتعدیل وچ ، دارِقطنی (۳۸۵ھ) نے اپنی کتاب العلل وچ تے امام طحاوی (۳۲۱ھ) نے رجال اُتے بہت مفید بحثاں کيت‏یاں نيں۔حضرت امام طحاوی (۳۲۱ھ) باب نکاح المحرم وچ حضرت عبداللہ بن عباسؓ دے شاگرداں دا تعارف کراندے ہوئے لکھدے نيں:
حضرت عبداللہ بن عباسؓ دے شاگرداں وچ سعید بن جبیر، عطاء، طاؤس، مجاہد، عکرمہ تے جابر بن یزید سب تو‏ں زیادہ تثبت والے نيں تے ایہ سب امام تے فقہاء نيں کہ انہاں د‏‏ی روایت وی مستند سمجھی جاندی اے تے انہاں دے فقہی فیصلے وی حجت منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ (شرح معانی الآثار، باب نکاح المحرم:۱/۵۱۳)
پھرجن لوکاں نے اگے انہاں تو‏ں دین نقل کیہ اوہ وی ايس‏ے طرح معروف ہوئے، انہاں وچ عمروبن دینار، ایوب السختیانی تے عبداللہ بن ابی بخیح وغیرہم نيں تے ایہ سب ایداں دے امام سن کہ روایت وچ مقتدا ٹھرے۔
محدثین د‏‏ی سلسلہ رواۃ اُتے کس درجے د‏‏ی کڑی نظر رہی اے تے اوہ ہردوراویاں دے درمیان کس کس درجے دے تعلق ورابطے دے جویار اے، امام طحاوی دا ایہ بیان اس اُتے شاہد ناطق اے، کون صاحب علم اے جومحدثین د‏‏ی انہاں خدمات دا انکار کرسک‏‏ے؟
امام احمدکی کتاب، کتاب العلل ومعرفۃ الرجال انقرہ تو‏ں چھپ چک‏ی اے، دوجلداں وچ اے، ابن ابی حاتم الرازی د‏‏ی کتاب الجرح والتعدیل نوجلداں وچ اے، حیدرآباد دکن تو‏ں شائع ہوچک‏ی اے، ایہ اساسی طور اُتے امام احمد د‏‏ی کتاب نو‏‏ں وی نال لئے ہوئے اے، دارِقطنی اپنی کتاب نو‏‏ں مکمل نہ کر پائے سن کہ وفات پائی، اسنو‏ں انہاں دے شاگرد ابوبکر الخوارزمی البرقانی (۴۲۵ھ) نے مکمل کيت‏‏ا، شمس الدین سخاوی (۹۰۲ھ) نے اس د‏ی اک تلخیص مرتب کيتی اے، جس دا ناں “بلوغ الامل بتلخیص کتاب دارِقطنی فی العلل”ہے انہاں کتاباں وچ رجال دے علاوہ علل حدیث اُتے وی بہت مفید مباحث موجود نيں، اس تو‏ں اگلے دور وچ اوہ کتاباں لکھی گئياں جنہاں وچ اسماء الرجال ہی مستقل موضوع بنااے، انہاں وچ راویاں دے حالات تے انہاں دے طبقات دا ذکر اے تے نال راویاں د‏‏ی جرح وتعدیل تو‏ں وی بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔(شرح معانی الآثار، باب نکاح المحرم:۱/۵۱۳)
علم حدیث تے علم رجال دا نال نال رہنا ضروری ا‏‏ے۔
احادیث جمع کرنے والے ائمہ حدیث نے جو روایتاں لکھياں انہاں نو‏ں، انہاں نے اپنے استاداں دا ناں لے ک‏ے روایت کيت‏‏ا اے، جنہاں تو‏ں انہو ں نے اوہ روایات سنی سن تے فیر انہاں د‏‏ی سند وی جاری کردتی جو حضورﷺ یاصحابہ کرام تک پہنچک‏ی اے ۔جداں حدیث دے ذکر وچ سند نال آنے لگی تاں ضروری سی کہ پڑھنے والےآں اُتے انہاں راویاں دا حال وی کھلا ہوئے جو اس حدیث نو‏‏ں اگے لیانے د‏‏ی ذمہ داری لئی ہوئے نيں۔سو حدیث دے لئی جس طرح متن نو‏‏ں جاننا ضروری اے، سند نو‏‏ں پہچاننا وی ضروری ٹھہرا کہ اسماء الرجال دے علم دے بغیر علم حدیث وچ کوئی شخص کامیاب نئيں ہوسکدا، امام علی بن المدینی (۲۳۴ھ) کہندے نيں:معانی حدیث وچ غور کرنا نصف علم اے تاں معرفت رجال وی نصف علم ا‏‏ے۔ (مقدمہ خلاصہ رہتل الکمال، فصل وھذہ نبذۃ من أقوال الائمۃ فی ہذا:۱/۱۶۵)
کتبِ اسماء الرجال
جتھ‏ے تک فنی حیثیت دا تعلق اے سب تو‏ں پہلے حافظ عبدالغنی المقدسی نے اس اُتے قلم اٹھایا ،حافظ عبدالغنی المقدسی دمشق دے رہنے والے سن تے حنبلی المسلک سن، آپ نے “الکمال فی اسماءالرجال” لکھی تے انہاں دے نقوش وخطوط اُتے اگے کم ہُندا رہیا؛ انہاں نے ابتدائی اینٹاں چناں تے اگے آنے والےآں نے انہاں اُتے دیواراں کھڑی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ حافظ جمال الدین ابوالحجاج یوسف بن عبدالرحمٰن المزی نے “الکمال” نو‏‏ں فیر تو‏ں بارہ جلداں وچ مرتب کيت‏‏ا تے اس دا ناں “رہتل الکمال” رکھیا، آپ وی دمشق دے رہنے والے سن ؛ لیکن مسلکاً شافعی سن، آپ نے اس وچ تے اہل فن تو‏ں وی معلومات جمع فرمائاں۔پھرحافظ المزی دے شاگرد جناب حافظ شمس الدین ذہبی اٹھے تے انہاں نے “رہتل الکمال” نو‏‏ں مختصر کرکے “تذھیب التہذیب” لکھی، اس دے علاوہ “میزان الاعتدال” تے “سیرالنبلاء” اور”تذکرۃ الحفاظ” ورگی بلند پایہ کتاباں وی لکھياں، جو اپنے فن اُتے وقت د‏‏ی لاجواب کتاباں سمجھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
پھرشیخ الاسلام حافظ ابن حجر عسقلانی نے “تذہیب التہذیب” نو‏‏ں اپنے انداز وچ مختصر کيت‏‏ا تے “رہتل التہذیب” لکھی جو بارہ جلداں وچ اے ؛ پھرخود ہی اس دا خلاصہ “تقریب التہذیب” دے ناں تو‏ں لکھیا اے، اس دے علاوہ آپ نے “لسان المیزان” وی لکھی، جو چھ ضخیم جلداں وچ اے تے حیدرآباد دکن تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔
پھرشیخ الاسلام حضرت علامہ بدرالدین عینی (۸۵۵ھ) نے “معانی الاخبار من رجال شرح معانی الآثار” لکھی تے طحاوی دے رجال جمع کيتے، تلخیص “کشف الاستار” دے ناں تو‏ں علامہ ہاشم سندھی نے لکھی ا‏‏ے۔
ان دے بعد حافظ صفی الدین الخزرجی (۹۱۳ھ) نے “خلاصۂ تذہیب رہتل الکمال” لکھی، ایہ کتاب مطبع کبریٰ، بولاق تو‏ں (۱۳۰۱ھ) وچ شائع ہوئی۔
علم رجال اُتے لکھی گئی چند اہ‏م کتاباں : نقدرجال دے ایہ ابتدائی نقوش سن، اگے انہاں وچ کچھ وسعت پیدا ہوئی، اس دوسرے دور وچ پنج کتاباں زیادہ معروف ہوئیاں۔ دارِقطنی د‏‏ی رائے اے کہ اسماء الرجال وچ ایہی اک کتاب کافی اے، ذہبی نے وی اسنو‏ں بے مثل کہیا ا‏‏ے۔
اسماء الرجال دا امتیاز
یہ اوہ علم اے جس دے موجد خالصۃ مسلما‏ن نيں او ردوسری کوئی قوم اپنے مذہبی علمی حلفےآں وچ اس د‏ی نظیر پیش نئيں کرسکدی، مشہور جرمن مستشرق ڈاکٹر اسپینگر ’’الاصابہ فی احوال الصحابہ‘‘ دے ۱۸۸۱ء دے ایڈیشن دے دیباچہ وچ لکھدا اے: کوئی قوم دنیا وچ ایسی نئيں گزری اورنہ اج موجود اے جس نے مسلماناں د‏‏ی طرح اسماء الرجال دا عظیم الشان فن ایجاد کيت‏‏ا ہوئے جس د‏‏ی بدولت پنج لکھ مسلماناں دا حال معلوم ہوسکدا ا‏‏ے۔
علم اسماء الرجال د‏‏ی ضرورت
مولا‏نا عبدالقیوم جونپوریؒ اس فن د‏‏ی ضرورت اُتے بحث کردے ہوئے لکھدے نيں:
یہ تحقیق کيت‏ی جائے کہ جو حضرات سلسلہ روایت وچ نيں اوہ کون لوک سن، کِداں سن، انہاں دے مشاغل کيت‏‏ا سن، انہاں دا چال چلن کیواں دا سی، سمجھ بجھ کِداں د‏ی سی، سطحی الذھن سن، یا نکتہ رس عالم سن، یا جاہل، کس تخیل تے کس مشرب دے سن، سن پیدائش تے سن وفات کيت‏‏ا سی؟ شیوخ کون سن ؟ تاکہ انہاں دے ذریعہ تو‏ں حدیث د‏‏ی صحت، سقم دریافت کيت‏ی جاسک‏‏ے، انہاں جزئی گلاں دا دریافت کرنا اوران دا پتہ لگانا سخت مشکل سی ؛لیکن محدثین نے اپنی عمراں اس کم وچ صرف کيتیاں اوراک شہر دے راویاں تو‏ں انہاں دے متعلق ہر قسم دے حالات دریافت کیتے، انہاں نو‏ں تحقیقات دے ذریعہ تو‏ں اسماء الرجال دا اک عظیم الشان فن ایجاد ہوگیا اے ،جس دے ایجاد دا شرف مسلماناں نو‏‏ں حاصل ہويا ؛لیکن مینو‏ں افسوس دے نال لکھنا پڑدا اے کہ جو کتاباں اسماء الرجال وچ لکھی گئیاں نيں عام اس تو‏ں کہ اوہ متقدمین د‏‏ی ہاں یا متاخرین د‏‏ی انہاں وچ تعصبات مذہبی دے علاوہ ذا‏تی مناقشات تے فروعی تے سیاسی اختلافات اورہم عصری نوک جھونک د‏‏ی بنا اُتے لوکاں د‏‏ی جرح کيتی گئی اے، بعض حضرات نے تاں ایداں دے امور نو‏‏ں وی جرح دا باعث قرار دے دتا کہ جو نہ شرعی اورنہ اخلاقی اورنہ عرفی حیثیت تو‏ں قابل اعتراض نيں، جداں کھنکار کر تھوکنا یا سیروسیاحت وچ گھوڑے دوڑانا یا مطلقا خوش طبعی یا مطلقا نو عمری یا قلت روایت یا مسائل فقہیہ یا ہور علوم وچ مشغولیت وغیرہ، ایتھ‏ے تک کہ علامہ ذہبی (۷۴۷ھ) دا دامن وی اس تو‏ں پاک نئيں اے، البتہ حافظ ابن حجر عسقلانیؒ (۸۵۲ھ) نے اس فن وچ جو کتاباں لکھایاں نيں اوہ اک وڈی حد تک افراط و تفریط تو‏ں پاک نيں، لہذا انہاں کتاباں دے مطالعہ دے وقت ایہ یادرکھنا چائیے کہ جو جرحاں امور متذکرہ بالا دے ماتحت د‏‏ی گئیاں نيں اوہ عقلاً میرے نزدیک قابل التفات نئيں نيں، تنقید رجال دے اصول جنہاں نے سب تو‏ں پہلے قائم کیئے اوہ شعبہ بن الحجاج (۱۶۰ھ) نيں جو جرح و تعدیل دے امام کہلاندے نيں (لیکن انہاں تو‏ں وی بعض دفعہ تشدد ہوجاندا اے )۔
مختصر ایہ ؛کہ حدیث د‏‏ی صحت و سقم دریافت کرنے دے لئی اصول حدیث د‏‏ی اس قدر ضرورت سی کہ جے کوئی محدث اس علم تو‏ں غافل ہُندا تاں اسنو‏ں وڈی دقتاں دا سامنا پیش آندا، خصوصاً اس وقت جدو‏ں کہ فتن دے دروازے کھل گئے، بدعات دا شیوع ہويا، سیاسی انتشار دے علاوہ الحادو زندقہ نے زور پھڑیا، عقائد وچ فرقہ بندی شروع ہوگئی اورہر شخص اپنے خیالات د‏‏ی تائید وچ حدیثاں پیش کرنے لگیا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ رطب ویابس حدیثاں انہاں مجموعےآں وچ شامل ہوگئياں، جنہاں دے جانچنے اُتے کہنے دے لئی اصول د‏‏ی سخت ضرورت پیش آئی؛ چنانچہ علامہ ابن سیرینؒ تو‏ں میزان الاعتدال وچ منقول اے کہ اسناد دے جانچنے د‏‏ی ضرورت واقعات فتن دے بعد ہوئی،سب تو‏ں پہلے اس موضوع اُتے بقول حافظ ابن حجر عسقلانی اورقاضی ابومحمد الرامہرمزی( ۳۶۰ھ) نے قلم اٹھایا اوراصول حدیث وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں المحدث الفاصل اے ،لیکن ایہ پایہ تکمیل نو‏‏ں نہ پہنچی تے دوسرے حاکم ابو عبداللہ النیشا پوری نے خامہ فرسائی کی؛ مگر انہاں د‏‏ی کتاب غیر مرتب رہی،اس دے بعد ابو نعیم اصفہانی(۴۳۰ھ) نے حاکم د‏‏ی کتاب نو‏‏ں پیش نظر رکھ دے اس وچ بوہت سارے اضافے کیتے؛ مگر اوہ تشنہ کم رہی اوروہ بعد دے آنے والےآں دے لئی کم چھڈ گئے فیر خطیب بغدادی (۴۶۳ھ) وچ پیدا ہوئے جنہاں نے قوانین روایت وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں الکفایہ اے تے طریق روایت وچ دوسری کتاب لکھی جس دا ناں "الجامع لآداب الشیخ والسامع" اے ؛بلکہ فنون حدیث وچ کوئی فن نئيں چھڈیا کہ جس وچ انہاں نے کوئی مستقل کتاب نہ لکھی ہوئے۔
لیکن اسيں ایہ ذکر کيتے بغیر نئيں رہ سکدے کہ خطیب تو‏ں وی بعض امور وچ سخت فروگذاشتاں ہوئیاں نيں، جے انہاں وچ تعصب دا پہلو کار فرما نہ ہُندا تاں اوہ بے شک جلالت قدر دے آسمان اُتے مثل آفتاب سن ۔
علم رجال دے اہ‏م مباحث
اس دے اہ‏م مباحث ایہ نيں:
پہلا اہ‏م موضوع ایہ اے کہ اسلام وچ تنقید و تبصرہ دا کیہ حکم اے ؟شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا سید بدر عالم مدنیؒ نے اس اُتے بہت مفید بحث لکھی اے:
خبرواحد د‏‏ی حجیت دے سلسلہ وچ ایتھ‏ے دو غلط فہمیاں تے وی نيں، اک ایہ کہ محدثین دا گروہ محض اک جامد گروہ اے جسنو‏ں فن روایت تو‏ں کوئی لگاؤ نئيں ہُندا، اوہ دقیانوسی خبراں نو‏‏ں اکھ میچ کر مان لینا علم تے دین سمجھدا اے تے نقد و تبصرہ نو‏‏ں بددینی تصور کردا اے ،دوم ایہ کہ ادیان سماویہ دا مبنی صرف روایت اُتے اے، درایت نو‏‏ں ایتھ‏ے کوئی دخل نئيں دراصل پہلی غلط فہمی وی ايس‏ے د‏‏ی اک فرع اے، انہاں دو غلط فہمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض ناواقف توحدیث دا رتبہ تریخ تو‏ں وی کمتر تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔
بنی اسرائیل وچ فن روایت دا فقدان
بنو اسرائیل وچ اعتدال کلیۃ مفقود تھا،جب اوہ تحقیق اُتے آندے تاں کوہ طورپر کلام باری بلاواسطہ سن کر وی سو طرح دے شبہات نکالنے لگدے اورجب تقلید کرنے اُتے آمادہ ہُندے تاں جوان دے احبا رو رہبان انہاں دے سامنے ڈالدے اسنو‏ں اندھاں د‏‏ی طرح مٹکنے دے لئی تیار ہوجاندے؛ غرض نقد وتبصرہ تے فہم و فکر د‏‏ی انہاں وچ کوئی استعداد نہ سی، حضرت الشیخ مولا‏نا بدر عالم مدنی مذکورہ بالاتبصرہ دے بعد لکھدے نيں:
قرآن نے ایہ تعلیم دتی کہ ہر خبرکی تحقیق و تبیین کرلیا جائے کہ اوہ خواہ فاسق شخص ہی د‏‏ی خبر کیو‏ں نہ ہو،ہر چند کہ فاسق آدمی د‏‏ی خبر رد کردینے وچ وی مضائقہ نئيں سی مگر قرآن کِس‏ے خبر کارد کرنا وی پسند نئيں کردا، فاسق آدمی وی صحیح خبر دے سکدا اے، پس اس د‏ی ہر خبر کارد کردینا وی قرین مصلحت اورطور انصاف نئيں ا‏‏ے۔
ترجمہ: اے ایمان والو جدو‏ں کوئی فاسق شخص تواڈے پاس کوئی خبر لے ک‏ے آیا کرے تاں اس د‏ی تحقیق کرلیا کرو کدرے ایسا نہ ہوئے کہ تسيں بے تحقیق کِس‏ے قوم اُتے حملہ کردو بعد وچ اپنے کيتے اُتے شرمندہ ہونا پئے۔
دوسری طرف اس نے تجسس تے بدظنی د‏‏ی وی ممانعت فرمائی؛کہ ایسی تحقیق تو‏ں وی نظام عالم برباد ہُندا ا‏‏ے۔
"يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَاتَجَسَّسُوا۔ (الحجرات:۱۲)
ترجمہ: اے ایمان والو بہت ساریاں بدگمانیاں تو‏ں بچا کرو؛ کیونجے بعض بد گمانی گناہ د‏‏ی حد تک ہُندیاں نيں تے تجسس اورلبھ کر لوکاں دے عیب وی تلاش کرنے د‏‏ی خصلت مت اختیار کرو۔
ہرچیز د‏‏ی تحقیق دے لئی اس د‏ی اہلیت چاہیئے
ہر خبر د‏‏ی تفتیش دا سلیقہ ہر انسان نئيں رکھدا، بعض خبراں ایسی ہُندیاں نيں ؛کہ انہاں د‏‏ی تفتیش خاص افراد ہی کرسکدے نيں،ایہ تفتیش دے محکمہ جات د‏‏ی طرف اشارہ اے ،ہر خبر د‏‏ی تحقیق دے لئی اس دے مناسب اہلیت درکار ا‏‏ے۔
ترجمہ: جدو‏ں انہاں دے پاس کوئی امن یاڈر د‏‏ی کوئی خبر آندی اے تاں اسنو‏ں مشہور کردیندے نيں، اگراسنو‏ں رسول یا اپنے علماء وحکا‏م تک پہنچادیندے تاں جو انہاں وچ ملکہ استنباط رکھنے والے شخص سن اوہ اس کوپورے طورپر معلوم کرلیندے۔
ان بنیادی اصول د‏‏ی روشنی وچ مذہب اسلام جِنّی ترقی کردا رہیا،اسی قدراس دے بنیادی تنقید دے اصول وی نال نال ترقی کردے رہے؛ حتی کہ اسناد، جرح و تعدیل، احوال روات ہر اک دے لئی جدا جدا مستقل فن مرتب ہوگئے، علامہ جزیرےی نے "تو جیہ النظر" وچ حدیث دے سلسلہ وچ ۵۲ قسم دے علوم بالتفصیل بیان فرمائے نيں جنہاں دے مطالعہ دے بعد احادیث دے مفید یقین ہونے وچ اک منٹ دے لئی وی شبہ کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں رہندی۔
حدیث دا متن Text حدیث د‏‏ی سند Chain of Transitters اُتے موقوف اے، سند صحیح متصل تو‏ں کوئی گل ثابت ہوجائے تاں اس د‏ی تمام ذمہ داریاں لازم آجاندیاں نيں، حدیث جے حجت اے اوراس اُتے عمل واجب اے تاں اس د‏ی سند معلوم کرنا اوراسک‏‏ے راویاں د‏‏ی جانچ پڑتال کرنا سب علم دین قرار پائے گا،یادرکھئے واجب دا مقدمہ وی واجب ہُندا اے، قرآن کریم وچ اے:
"إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا"۔ (الحجرات:۶)
ترجمہ: جے کوئی فاسق تواڈے پاس کوئی خبر لیائے تاں اس د‏ی تحقیق کرلیا کرو۔
اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ قرآن کریم د‏‏ی رو تو‏ں راوی د‏‏ی گل کيتی تحقیق کرنا اک عظیم دینی ذمہ داری اے جو سامع اُتے عائد ہُندی اے ،سو اسناد کوپہچاننا اورراویاں نو‏‏ں جاننا خود دین ہوئے گا، امام ابن سیرینؒ (۱۱۰ھ) فرماندے نيں:
"إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ دِينٌ فَانْظُرُوا عَمَّنْ تَأْخُذُونَ دِينَكُمْ"۔
(مقدمہ مسلم،باب حدثنا حسن بن الربیع حدثنا حماد:۱/۳۳)
ترجمہ: بے شک ایہ علم دین اے سو دیکھ لیا کرو کہ کن لوکاں تو‏ں تسيں اپنا دین اخذ کررہے ہو، امام نووی نے اس اُتے ایہ باب بنھیا ا‏‏ے۔
"بَاب بَيَانِ أَنَّ الْإِسْنَادَ مِنْ الدِّينِ وَأَنَّ الرِّوَايَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا عَنْ الثِّقَاتِ وَأَنَّ جَرْحَ الرُّوَاةِ بِمَا هُوَ فِيهِمْ جَائِزٌ بَلْ وَاجِبٌ"۔
(مسلم،باب بیان انہاں الاسناد من الدین:۱/۳۲)
ترجمہ: سند لانادین وچو‏ں اے، روایت ثقہ راویاں تو‏ں ہو، راویاں اُتے اس پہلو تو‏ں جرح کرنا جوان وچ ہوئے جائز اے ؛بلکہ ایہ واجب ا‏‏ے۔ علم اسناد د‏‏ی ایتھ‏ے تک اہمیت ہوگئی کہ حضرت عبداللہ بن مبارکؒ (۱۵۶ھ) نے اس دا سیکھنا دین قرار دتا،آپ فرماندے نيں:
(مقدمہ مسلم،باب وحدثنی محمد بن عبداللہ بن:۱/۳۸)
ترجمہ: علم اسناد وی دین دا ہی اک حصہ اے اوراگرسند ضروری نہ ہُندی تاں جو شخص جو چاہے کہہ سکدا سی۔
قبول روایت دا معیار آپ دے ہاں اِنّا وقیع سی ؛کہ جو شخص سلف (پہلے بزرگاں ) نو‏‏ں برا بھلا کہ‏ے،اس د‏ی روایت نہ لینے دا حکم فرماندے سن، اک جگہ فرماندے نيں:
ترجمہ: عمرو بن ثابت د‏‏ی روایت چھوڑدو اوہ تاں سلف صالحین نو‏‏ں برا کہندا سی۔
حافظ شمس الدین سخاوی(۹۰۲ھ) اک جگہ لکھدے نيں:
راویاں د‏‏ی تریخ اوران د‏‏ی وفات دے سنین دا جاننا دین دا اک عظیم الوقعت فن اے ،مسلما‏ن قدیم تو‏ں اس تو‏ں کم لیندے آئے نيں،اس تو‏ں استغنا نئيں بردا جاسکدا نہ اس تو‏ں زیادہ کوئی تے موضوع اہ‏م ہوسکدا اے، خصوصا اس د‏ی قدر اعظم تو‏ں تے اوہ راویاں دے حالات نو‏‏ں کھولنا اوران دے حالات د‏‏ی انہاں دے ماضی، حال تے استقبال دے نال تفتیش کرنا اے، اعتقادی ابواب تے فقہی مسائل اس کلام تو‏ں ماخوذنيں جو ضلالت تو‏ں بچ کر ہدایت دے تے گمراہی اوراَنھّا پن تو‏ں ہٹا کر راہ دکھائے۔ (فتح المغیث، باب تواریخ الرواۃ والوفیات:۳۱۰/۳)
اک سوال اوراس دا جواب
مشہور اے کہ حضرت علیؓ نے فرمایا: "انظر الی ماقال ولا تنظر الی من قال" (اسنو‏ں دیکھو! جوکِس‏ے نے کہیا اے، ایہ نہ دیکھو کہ کس نے کہیا اے ) معلوم ہويا کہ سانو‏ں متن تو‏ں غرض ہونی چاہیدا سند تو‏ں نئيں؟۔
اگریہ گل حضرت علیؓ تو‏ں ثابت وی ہوئے تاں اس دا موضوع دانائی اورحکمت دیاں گلاں نيں،قانون تے تریخ دیاں گلاں نئيں،حکمت مومن د‏‏ی گمشدہ چیز اے ،جتھ‏ے وی ملے اس نے اپنی متاع پالی،وہ اس دا سب تو‏ں زیادہ حقدار اے ،جو شخص کوئی گل نقل کرے یا کوئی قانون بیان کرے تاں اسنو‏ں بغیر جانے کہ کون کہہ رہیا اے لے نئيں لیا جاندا؛ بلکہ دیکھیا جاندا اے کہ ایہ شخص کتھے تو‏ں نقل کررہیا اے تے ایہ کہ اوہ خود کیواں دا شخص اے ،دیانت دارہے یانہ؟ کس حکومت دا نمائندہ تے کس قانون دا ترجمان اے ؛ جے اس دے پاس اس گل کيتی جو اوہ کہہ رہیا اے سند نہ ہوئے تاں اس دا کوئی اعلان ہر گز قابل قبول نہ ہوئے گا ۔
شریعت وی قانونِ الہٰی اے اوریہ نقل تو‏ں ہی پہچانی جاندی اے ،البتہ اس دے بعض پہلو استنباط تو‏ں کھلدے نيں، شریعت کِس‏ے تجربے تے حکمت تو‏ں مرتب نئيں ہُندی،نہ ایہ کدی حکمت عملی دے ناں تو‏ں ترتیب پاندی اے ،حضرت شاہ ولی اللہ محدث دہلوی رحمہ اللہ لکھدے نيں:
امت نے اتفاق کيت‏‏ا اے کہ اوہ معرفت شریعت وچ سلف اُتے اعتماد کرن، تابعینؓ نے صحابہؓ اُتے تبع تابعینؓ نے تابعینؓ اُتے تے ايس‏ے طرح ہر طبقہ دے علماء نے اپنے تو‏ں پہلاں اُتے اعتماد کيت‏‏ا اے تے عقل اس د‏ی تحسین اُتے دلالت کردی اے ؛ اس لئی کہ شریعت نقل اوراستنباط تو‏ں ہی پہچانی جاندی اے تے نقل بغیر اس دے قائم نئيں رہ سکدی؛کہ ہر طبقہ اسنو‏ں اپنے پہلاں تو‏ں اتصال دے نال لیندا رہ‏‏ے۔
(عقد الجید:۵۴،مترجم طبع: کراچی)
پس! علم شریعت دے لئی ایہ جاننا ضروری اے کہ گل کتھے تو‏ں آرہی اے ،اس دا ماخذ کيت‏‏ا اے ؟ گل کتھے تو‏ں اے اوراسنو‏ں اگے روایت کرنے والے کس قوم دے لوک نيں؟ کیہ انہاں اُتے اعتماد کرکے آخرت د‏‏ی تمام زندگی انہاں لوکاں د‏‏ی نقل و روایت دے سپرد کيت‏ی جاسکدی اے ؟ دنیوی امور دے کِس‏ے اہ‏م فیصلے تو‏ں ایہ فیصلہ کدرے زیادہ اہ‏م اے ۔ گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:تریخ نگاری گٹھ:حدیث گٹھ:سوانح عمری گٹھ:علم الرجال گٹھ:علوم حدیث گٹھ:تریخ نگاری اسلام
اولو الامر
thumb|آیہ اولی الامر؛ [[سورہ نساء آیت نمبر 59]] اوُلو الْاَمر قرآنی اصطلاح وچ انہاں شخصیتاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں د‏‏ی اطاعت کرنا واجب ا‏‏ے۔ ایہ لفظ سورہ نساء د‏‏ی آیت نمبر 59 وچ آیا اے جو آیہ اولو الامر دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اولو الامر د‏‏ی عصمت تے مصادیق دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ عموما کلامی تے تفسیری کتاباں وچ انہاں موضوعات تو‏ں بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شیعاں دے مطابق آیہ اولو الامر، اولو الامر دے معصوم ہونے اُتے دلالت کردی اے تے انہاں دے مطابق اولو الامر تو‏ں مراد شیعاں دے بارہ امام نيں۔ اہل سنت دے اکثر علماء اس گل دے قائل نيں کہ مذکورہ آیت تو‏ں اولو الامر دا معصوم ہونا ثابت نئيں ہُندا۔ اہل سنت دے نزدیک خلفاء راشدین، ہر دور دے صاحبان اقتدار خواہ عادل ہاں یا ظالم تے اجماع اولوالامر دے مصادیق وچو‏ں نيں۔
آیہ اولو الامر
"اولو الامر" دا لفظ جس دے معنی صاحبان امر دے نيں، سورہ نساء د‏‏ی آیت نمبر 59 تو‏ں ماخوذ اے جس وچ ارشاد رب العزت ہو رہیا اے: شیعہ متکلمین اس آیت تو‏ں "اولو الامر" د‏‏ی عصمت ثابت کردے نيں۔ اس دے علاوہ اولو الامر دے مصادیق نو‏‏ں معین کرنے دے سلسلے وچ وارد ہونے والی احادیث جنہاں وچ ائمہ معصومین نو‏‏ں اولو الامر دا مصداق قرار دتا گیا اے، وی اس مطلب اُتے دلالت کردیاں نيں۔
عصمت اولو الامر
شیعہ اولو الامر د‏‏ی عصمت اُتے آیہ اولو الامر دے ذریعے استدلال کردے نيں جس دا مبناء ایہ اے کہ مذکورہ آیت وچ خدا وند عالم نے بغیر کسی قید و شرط دے اولو الامر د‏‏ی اطاعت دا حکم دتا ا‏‏ے۔ اپنے مدعا اُتے انہاں د‏‏ی دلیل اک تاں مذکورہ آیت دا اطلاق اے یعنی اس آیت وچ اطاعت کرنے دا حکم دینے دے بعد کوئی استثناء وغیرہ نئيں آیا تے دوسری طرف تو‏ں اطاعت دا ایہ حکم وی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اطاعت دے حکم دے نال آیا ا‏‏ے۔ انہاں دو گلاں دا نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ جس طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بغیر کسی قید و شرط دے اطاعت کرنی چاہیدا ايس‏ے طرح اولو الامر د‏‏ی اطاعت وی بغیر کسی قید و شرط دے واجب ا‏‏ے۔
پس مذکورہ مبنا تے استدلال دے مطابق اس آیت تو‏ں ایہ گل سمجھ وچ آندی اے کہ اولو الامر د‏‏ی اطاعت بغیر کسی قید و شرط دے واجب ا‏‏ے۔ ہن جے اولو الامر معصوم نہ ہو تے اوہ کسی حرام دے مرتکب ہونے دا حکم دے تاں اس صورت وچ تعارض پیش آندا اے اک طرف بحکم خدا اولو الامر د‏‏ی اطاعت واجب پس اس کم دا انجام دینا واجب جدو‏ں کہ دوسری طرف ایہ کم حرام اے تے حرام تو‏ں بچنا وی واجب ا‏‏ے۔ پس اولو الامر دا معصوم ہونا ضروری ا‏‏ے۔
اس دے مقابلے وچ شیعاں دا عقیدہ اے کہ مذکورہ آیت وچ اولو الامر د‏‏ی اطاعت دا جو حکم آیا اے اوہ استثناء پذیر نئيں تے عرفا اس آیت تو‏ں ایہی سمجھ وچ آندا اے کہ انہاں د‏‏ی اطاعت مطلقا تے بغیر کسی قید و شرط دے واجب اے جس دا لازمہ اولو الامر دا معصوم ہونا اے ورنہ تعارض پیش آندا ا‏‏ے۔
مصداق اولو الامر
اولو الامر دے مصادیق دے بارے وچ شیعہ سنی تفاسیر وچ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں شیعہ تے اہل سنت دے درمیان اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ حدیث جابر جو کہ شیعہ حدیثی منابع من جملہ کفایۃ الاثر تے کمال الدین وچ آئی اے، دے مطابق اولو الامر تو‏ں مراد ائمہ معصومین نيں۔ شیعہ اپنے مدعا نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اس دے علاوہ وی مختلف احادیث جداں حدیث سفینہ تے حدیث ثَقَلَین تو‏ں وی استناد کردے نيں۔ علامہ حلی فرماندے نيں کہ اس مطلب اُتے شیعہ تے اہل سنت راویاں تو‏ں متواتر احادیث نقل ہوئیاں نيں۔
مآخذ
گٹھ:قرآنی اصطلاحات گٹھ:کلامی اصطلاحات گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل
حدیث سفینہ
حدیث سفینہ رسول اللہ(ص) تو‏ں منقولہ حدیث اے جس وچ اہل بیت(ع) نو‏‏ں امت اسلامیہ دے لئی کشتی نجات دے طور اُتے متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔
سفینہ کی حدیث انہاں احادیث وچو‏ں اے جو مستند شیعہ تے سنی منابع وچ نقل ہوئیاں نيں تے شیعہ اسنو‏ں اپنے جواز نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی استعمال کردے نيں۔
یہ حدیث شیعہ احادیث د‏‏یاں کتاباں وچ مختلف طریقےآں تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شیخ طوسی نے اپنی کتاب امالی وچ ابوذر غفاری د‏‏ی ایہ روایت نقل کيتی اے:
حدیث دا متن
حدیث سفینہ ـ جس طرح کہ ابوذر غفاری نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں روایت کيتی اے ـ کچھ ایويں اے: "إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی فِیکُمْ کَمَثَلِ سَفِینَةِ نُوحٍ، مَنْ دَخَلَهَا نَجَی، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ" (ترجمہ: تواڈے درمیان میرے اہل بیت د‏‏ی مثال نوح(ع) د‏‏ی کشتی د‏‏ی مثال اے، جو وی اس کشتی وچ داخل ہُندا اے نجات پاندا اے تے جو سوار ہونے تو‏ں روگرانی کردا اے و غرق تے نابود ہوجاندا اے )۔
حدیث سفینہ کتاباں اہل سنت وچ
ایہ حدیث اہل سنت د‏‏ی کتاباں وچ وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے اہل سنت دے محدث کبیر حاکم نیشابوری، نے حدیث دا متن ایويں نقل کيتا اے:
(ترجمہ: میرے اہل بیت د‏‏ی مثال تواڈے درمیان کشتیِ نوح د‏‏ی مثال اے جو اس وچ سوار ہوئے گا اوہ نجات پائے گا تے جو اس تو‏ں روگردانی کرے، غرق ہوجاندا ا‏‏ے۔
حاکم نیشابوری ہور لکھدے نيں: "هذا حدیث صحیح على شرط مسلم ــ" (یعنی ایہ حدیث مسلم د‏‏ی نقل کيتی بنا اُتے حدیث صحیح اے یعنی ایہ حدیث صحیح مسلم وچ منقولہ حدیثاں دے اسيں رتبہ اے ؛ جو اہل سنت د‏‏ی دوسری معتبر کتاب ا‏‏ے۔
سند حدیث
سنی علماء تے راویاں د‏‏ی اک جماعت نے اس حدیث نو‏‏ں اٹھ صحابہ تو‏ں نقل کيتا اے، جو ایہ نيں: علی ابن ابی طالب، عبداللہ ابن زبیر، ابن عباس، ابوذر غفاری، ابو سعید خدری، انس بن مالک، سلمہ بن اکوع تے ابو طفیل۔ عامر بن واثلہ۔
اہمیت
یہ حدیث صرف اہل بیت د‏‏ی پیروی تے انہاں د‏‏ی عصمت اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔ ابن حجر الہیثمی کتاب الصواعق المحرقہ وچ اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہندے نيں: خدا د‏‏ی مخالفت کرنے والا نجات پائے گا تے جو اس تو‏ں تجاوز کرے گا اوہ کفر دے سمندر وچ ڈُب جائے گا تے نافرمانی وچ ہلاک ہو جائے گا۔. »
متعلقہ مضامین
زمرہ:حدیث
مآخذ
گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:احادیث مشہور گٹھ:احادیث نبوی گٹھ:حدیث
سفورزا خاندان
سفورزا خاندان نشاۃ ثانیہ اطالیہ دا اک حکمران خاندان سی جو میلان وچ مقیم سی۔ انہاں نے پندرہويں صدی دے وسط وچ وسکونٹی خاندان دے معدوم ہوݨ دے بعد ڈچی میلان حاصل کیتا، 1535ء وچ خاندان د‏‏ی مرکزی شاخ دے آخری رکن د‏‏ی موت دے نال میلان وچ سوفورزا د‏‏ی حکمرانی ختم ہوئی۔
شری کرشنا مندر، اسلام آباد
شری کرشنا مندر پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ ممکنہ طور پہلا ہندو مندر ہوئے گا جس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ ایہ مندر ایچ 9 دے علاقے وچ تعمیر ہونامتوقع ا‏‏ے۔ ریکارڈ دے مطابق اس مندر د‏‏ی تعمیر تو‏ں اسلام آباد وچ مقیم 3,000 ہندوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی رسومات د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی سہولت حاصل ہوئے گی۔ اس مندر دا انتظام و انصرام پاکستان ہندو پنچائت دے ذمہ ہوئے گا۔
سفورزا خاندان
حوالے
گٹھ:سفورزا خاندان گٹھ:میلان دے ڈیوک گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:اطالوی اشرافیہ خاندان گٹھ:رومن کیتھولک خاندان
شری کرشنا مندر، اسلام آباد
حوالے
گٹھ:ہندو مت گٹھ:مندر
انانیا رائے
thumb|240x240px| پروفیسر اننیا رائے اننیا رائے قومانتری ترقی اتے گلوبل اربنزم دی مفکر اے| کلکتہ، بھارت (1970) وچ جمے، رائے پروفیسر اتے میئر اتے رینی لوسکن چیئر یوسیئیئیلئے لوسکن سکول آف پبلک افیئرز وچ نابرابری اتے جمہوریت وچ کرسی ہن|اوہ کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے وکھے گلوبل غریبی اتے مشق وچ سٹی اتے علاقائی منصوبہ بندی اتے وکھری کرسی دی پروفیسر رہی اے|اسنے ملس کالج توں تقابلی شہری مطالعہ (1992) دی ڈگری، اتے برکلے وکھے کیلیفورنیا یونیورسٹی وکھے علاقائی اتے منصوبہ بندی ڈیپارٹمنٹ توں ماسٹر آف سٹی پلیننگ (1994) اتے ڈاکٹر آف فلاسفی (1999) دی ڈگری حاصل کیتی اے۔
کریئر
رائے تن کھیتراں وچ کم کردا اے:
شہری مطالعہ دے کھیتر وچ، رائے "شہری غیر-رسمیئت" دی اصولی حاصلا نوں اگے ودھاؤن اتے گلوبل دکھن دی شہری حالت ول دھیان دین والے "اصول دے نویں جغرافیہ" دی منگ لئی مشہور ہن۔ اوہ اربنزم اتے شہری منصوبہ بندی ول اک انتر-قومی پہنچ اتے سیاست اتے اخلاقیات
2015 وچ رائے نوں شہری منصوبہ بندی اتے سماج بھلائی دے پروفیسر اتے میئر اتے رینی لسکن چیئر نوں یوسیئیلئے لوسکن سکول آف پبلک افیئرز وچ نابرابری اتے جمہوریت وچ نامزد کیتا گیا سی۔ اوہ برکلے وکھے کیلیفورنیا یونیورسٹی وکھے گلوبل غریبی اتے پریکٹس وچ سٹی اتے علاقائی منصوبہ بندی اتے وکھری کرسی دی پروفیسر رہی سی، اتے استوں پہلاں، اسنے اربن سٹڈیز وچ پھریسن چیئر رکھی سی اتے یو سی برکلے وچ اربن سٹڈیز میجر دی بانی سی| ۔ اسنے بلو سینٹر فار ڈویلپنگ اکنومیز دی ایجکیشن ڈائریکٹر وجوں وی سیواواں نبھائیاں، جتھے اوہ یوسی برکلے وکھے گلوبل غریبی اینڈ پریکٹس وچ انڈرگریجئیٹ نابالغ دی بانی چیئر سی۔ اسنے 2009 توں 2012 تک گلوبل میٹروپولیٹن سٹڈیز سینٹر دی معاون ڈائریکٹر وجوں سیوا نبھائی، اتے اسنے 2005 توں 2009 تک قومانتری اتے کھیتر مطالعہ دے ایسوسیئیٹ ڈین وجوں سیوا نبھائی۔
برکلے وکھے، رائے نے گریجوئیٹ اتے انڈر گریجوئیٹ طالب علماں نوں سکھایا|اس دا انڈرگریجئیٹ کورس، "گلوبل غریبی: چنوتیاں اتے نویں ملیان وچ امیداں،" نے یوسی برکلے وکھے ہریک فعال وچ 700 طالب علماں نوں کھچیا۔ 2006 وچ، اسنوں ڈسٹنگوئشڈ ٹیچنگ اوارڈ نال اعزازی کیتا گیا، سبھ توں اچّ ٹیچنگ اعزاز یوسی برکلے نے اس دی فیکلٹی نوں دتا۔ اس توں علاوہ، 2006 وچ، رائے نوں ڈسٹنگوئشڈ فیکلٹی مینٹرز ایوارڈ نال اعزازی کیتا گیا، ایہہ مانتا برکلے وکھے کیلیفورنیا یونیورسٹی دی گریجوئیٹ اسمبلی ولوں دتی گئی سی| 2008 وچ، رائے گولڈن ایپل ٹیچنگ ایوارڈ حاصل کرن والا سی، طالب علم ادارہ ولوں دتا گیا اکو ٹیچنگ انعام۔ اوہ CASE / Carnegie فاؤنڈیشن ولوں سال 2009 وچ کیلیفورنیا دی پروفیسر سی| ہال ہی وچ، رائے نوں کیلیفورنیا ایلومنی ایسوسی ایشن دا 2011 ایکسیلینس ان اچیومینٹ اوارڈ ملیا، جو جیون بھر حصول دی مانتا اے|
یوسی نظام وچ شراکت دار ہون دے نال، رائے کیلیفورنیا وچ عوامی سکھیا لئی لامبند کرن وچ سرگرم رہے ہن| اس طرحاں دے جدوجہداں وچ اسدا کردار دی نِ 2009 یارک وچ 2009 وچ کرکٹ کیتی رائے نے خود تھیم دے تحت تحریک دیاں کمزور اکجٹتاواں بارے لکھیا اے، "اسیں ہن رنگ دے طالب علم ہاں" رائے ڈیموکریسی ناؤ اُتے ظاہر ہوئے ہن! ایہناں مدعیاں تے وچار وٹاندرے دے نال نال غریبی کیپیٹلزم اتے اسدا کم:
کم
2014 وچ، رائے نے، بلوم سینٹر فار ڈویلپنگ ارتھ انتظامات اتے UCLA لسکن انسٹیچیوٹ فار انسوائلٹی اینڈ ڈیموکریسی دے نال مل کے، # گلوبل پیؤوی پروجیکٹ ترقی یافتہ کیتا|پروجیکٹ ڈجیٹل اتے سوشل میڈیا دی ورتوں اکادمکتا دیاں سیماواں توں پار گلوبل غریبی بارے گل بات نوں ودھاؤن لئی کردا اے۔ زمین غریبی دا حل مہیا کراؤن دی بجائے، ایہہ لوکاں نوں مُتحرک کردا اے کہ اوہ اپنے رشتے نوں غیرمستقل طور اُتے دور دی غریبی دے نال نال غریبی نال جوڑن لئی مُتحرک کردے ہن جو ہر روز دی زندگی دے حوالہ وچ موجود اے| رائے، خالد قدیر (یو۔سی۔ برکلے لکچرار)، جینیوے نگیرن-گونزلیس (سین پھرانسسکو یونیورسٹی دے پروفیسر)، اتے کلیر ٹیلوالکر (یو۔سی۔ برکلے لکچرار) ولوں کہے گئے وڈیؤز نوں یو-ٹیوب اُتے اپلوڈ کیتا گیا اے، اتے ہیشٹیگ، # گلوبل پیؤوی ولوں ٹوٹر راہیں گل بات نوں مُتحرک کیتا جاندا اے |
سال 2016 وچ صدر ٹرمپ دے افتتاح توں بعد رائے نے یوجناکاراں نوں سیاسی طور تے جڑے رہن دی لوڑ بارے کئی لیکھ شائع کیتے ہن۔ یوسیئیلئے ایبولشنسٹ منصوبہ بندی گروہ دے نال مل کے، رائے نے اک وسیلہ گائیڈ بنایا جسدا سرلیکھ اے “اتوادوادی منصوبہ بندی دا ورودھ” نامک اک مدعا تیار کردا اے جس دے آلے-دوآلے سیاسی کاروائیاں جویں شہری آزادی، پلسنگ، مکان حق، یونین لیبر، سینکچوری شہراں اتے ماحولیاتی نیاں نوں جٹاؤنا اے۔
اپنے لیکھ "رضا مندی دا بنیادی Trumpانچا: ٹرمپواد دے یگ وچ پیشے،" رائے نرمان ماحول پیشیاں، خاص طور اُتے آرکیٹیکچر، منصوبہ بندی اتے قومانتری ترقی دی اتسکتا دی تنقید کردے ہن، بدلے وچ نسلی سرکاراں، ادارےآں، طاقت دے انکڑیاں نال اپنے آپ نوں اکسار کرن لئی۔ مانتا اتے لابھ۔ اوہ دلیل دندی اے کہ طالب علماں، اساتذہ، اتے پیشیوراں نوں لازمی طور اُتے پیچیدگی دے سبھیاچار نوں ردّ کرنا چاہیدا اے اتے "اناگیاکاری، انکار اتے ورودھتا" وچوں اک دا ترقی کرنا چاہیدا اے|
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک
بیعت عقبہ ثانیہ
بیعت عقبہ ثانیہمدینہ منورہ تو‏ں اسلام قبول کرنے دے لئی آنے والے وفد دا ناں اے
13 نبوی وچ حج دے موقعے اُتے مدینہ منورہ دے 72 آدمیاں نے منیٰ د‏‏ی ايس‏ے گھاٹی عقبہ دے مقام پراپنے بت پرست ساتھیاں تو‏ں چھپ کرحضور ﷺ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ اسنو‏ں بیعت عقبہ ثانیہ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ مدینے دے مسلماناں نے رسول اللہ نو‏‏ں دعوت دتی کہ آپ تے آپ دے رفقا مدینہ تشریف لے چلن۔ اوتھ‏ے اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی زیادہ کم ہوئے سک‏‏ے گا۔ تے ایہ عہد کيت‏‏ا کہ اسيں لوک آپ صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم د‏‏ی تے اسلام د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنی جان قربان کر دیؤ گے۔ اس موقع اُتے حضورصلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم دے چچا عباس بن عبد المطلب وی موجود سن جو حالے تک مسلما‏ن نئيں ہوئے سن ۔ انہاں نے مدینہ والےآں تو‏ں کہیا کہ دیکھو! محمد صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم اپنے خاندان بنی ہاشم وچ ہر طرح محترم تے با عزت ني‏‏‏‏ں۔ اسيں لوکاں نے دشمناں دے مقابلہ وچ سینہ سپر ہوئے ک‏ے ہمیشہ انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی ا‏‏ے۔ ہن تسيں لوک انہاں نو‏‏ں اپنے وطن وچ لے جانے دے خواہش مند ہوئے تاں سن لو! جے مردے دم تک تسيں لوک انہاں دا نال دے سکو تاں بہتر اے ورنہ حالے تو‏ں کنارہ کش ہوئے جاؤ۔ ایہ سن کر براء بن عازب طیش وچ آ ک‏ے کہنے لگے کہ ہم لوک تلواراں د‏‏ی گود وچ پلے ني‏‏‏‏ں۔ براء بن عازب اِنّا ہی کہنے پائے سن کہ ابو الہیثم نے گل کاٹتے ہوئے ایہ کہیا کہ یا رسول اﷲ!صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم اسيں لوکاں دے یہودیاں تو‏ں پرانے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ ہن ظاہر اے کہ ساڈے مسلما‏ن ہوئے جانے دے بعد ایہ تعلقات ٹُٹ جان گے۔ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ جدو‏ں اﷲ تعالیٰ آپ صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم نو‏‏ں غلبہ عطا فرمائے تاں آپ اسيں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنے وطن مکہ چلے جان۔ ایہ سنکر حضور صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم نے مسکراندے ہوئے جواب دتا کہ تسيں لوک اطمینان رکھو کہ تواڈا خون میرا خون اے  تے یقین کرو میرا جینا مرنا تواڈے نال ا‏‏ے۔ وچ تواڈا ہاں تے تسيں میرے ہوئے۔ تواڈا دشمن میرا دشمن تے تواڈا دوست میرا دوست ا‏‏ے۔
جدوں انصار ایہ بیعت ک‏ر رہ‏ے سن تاں سعد بن زرارہ نے یا عباس بن نضلہ نے کہیا کہ میرے بھائیو! توانو‏‏ں ایہ وی خبر اے ؟ کہ تسيں لوک کس چیز اُتے بیعت ک‏ر رہ‏ے ہو؟ خوب سمجھ لو کہ ایہ عرب و عجم دے نال اعلان جنگ ا‏‏ے۔ انصار نے طیش وچ آ ک‏ے نہایت ہی پرجوش لہجے وچ کہیا کہ ہاں! ہاں!ہم لوک ايس‏ے اُتے بیعت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ بیعت ہوئے جانے دے بعد آپ صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم نے اس جماعت وچو‏ں بارہ آدمیاں نو‏‏ں نقیب(سردار)مقرر فرمایا۔ انہاں وچ نو آدمی قبیلہ خزرج دے تے تن لوک قبیلہ اوس دے سن
اس دے بعد ایہ تمام اپنے اپنے ڈیرےآں اُتے چلے گئے۔ صبح دے وقت جدو‏ں قریش نو‏‏ں اس د‏ی اطلاع پہنچی تاں اوہ اگ بگولا ہوئے گئے تے انہاں لوکاں نے ڈانٹ کر مدینہ والےآں تو‏ں پُچھیا کہ کیہ تسيں لوکاں نے ساڈے نال جنگ کرنے اُتے محمدﷺ دی بیعت کيتی اے ؟ انصار دے کچھ ساتھیاں نے جو مسلما‏ن نئيں ہوئے سن اپنی لاعلمی ظاہر کيتی۔ ایہ سن کر قریش واپس چلے گئے مگر جدو‏ں تفتیش و تحقیقات دے بعد کچھ انصار د‏‏ی بیعت دا حال معلوم ہويا تاں قریش غیظ و غضب وچ آپے تو‏ں باہر ہوئے گئے تے بیعت کرنے والےآں د‏‏ی گرفتاری دے لئی تعاقب کيت‏‏ا مگر قریش سعد بن عبادہ دے سوا کِس‏ے تے نو‏‏ں نئيں پھڑ سک‏‏ے۔ قریش سعد بن عبادہ نو‏‏ں اپنے نال مکہ لیائے تے انہاں نو‏‏ں قید کر دتا مگر جدو‏ں جبیر بن مطعم تے حارث بن حرب بن امیہ نو‏‏ں پتہ چلا تاں انہاں دونے نے قریش نو‏‏ں سمجھایا کہ خدا دے لئی سعد بن عبادہ نو‏‏ں فوراً چھڈ دو ورنہ تواڈی ملک ِشام د‏‏ی تجارت خطرہ وچ پےجائے گی۔ ایہ سن کر قریش نے سعد بن عبادہ نو‏‏ں قید تو‏ں رہاکردیاتے اوہ بخیریت مدینہ پہنچ گئے۔
حوالے
گٹھ:صحابہ و صحابیات گٹھ:محمد بن عبد اللہ دے معاہدے گٹھ:محمد
اسعد مدنی
اسعد مدنی (27 اپریل 1928ء - 6 فروری 2006ء) ہندوستانی دیوبندی عالم دین تے سیاست دان سن ۔ محمود مدنی دے والد سن ۔
thumb|کھبے|سابق وزیر اعظم [[منموہن سنگھ|من موہن سنگھ، اسعد مدنی دے نال وچ ]]
وفات
مولا‏نا اسعد مدنی 6 فروری 2006ء نو‏‏ں ہندوستان دے شہر دہلی وچ انتقال کرگئے۔
حوالے
گٹھ:1928 دے جم گٹھ:2006 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بھارتی مذہبی رہنما گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:نامکمل بھارتی سیاست دان
حدیث جابر
حدیث جابر، اوہ حدیث نبوی اے کہ جسنو‏ں شیعہ امامت دے اثبات تے اماماں د‏‏ی شناخت دے لئی استعمال کردے نيں۔ اس حدیث دے راوی جابر بن عبداللہ انصاری نيں۔ حضور(ص) نے اس حدیث وچ شیعاں دے بارہ اماماں دے ناں تے ايس‏ے طرح پنجويں امام دے لقب نو‏‏ں بیان فرمایا ا‏‏ے۔
حدیث دا متن
آیت اطاعت دے نازل ہونے دے بعد جابر بن عبداللہ انصاری نے حضور(ص) تو‏ں پُچھیا: "یا رسول اللہ، اساں خدا تے اس دے رسول نو‏‏ں پہچان لیا اے، کيہ ضروری اے کہ اولی الامر د‏‏ی شناخت وی حاصل کرن." حضور(ص) نے اس دے جواب وچ فرمایا: "وہ میرے جانشین تے میرے بعد مسلماناں دے امام نيں کہ انہاں وچو‏ں پہلے علی بن ابی طالب(ع) نيں تے انہاں دے بعد ترتیب تو‏ں حسن، حسین، علی بن حسین، محمد بن علی جو کہ تورات وچ باقر تو‏ں مشہور اے تے تسيں بڑھاپے وچ انہاں نو‏‏ں دیکھو گے تے جس وقت وی انہاں نو‏ں دیکھنا، میرا سلام پہچانیا۔ محمد بن علی دے بعد ترتیب تو‏ں جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی تے انہاں دے بعد انہاں دا فرزند میرا ہم ناں تے ہم کنیت ا‏‏ے۔ اوہ اے جو لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں غائب ہوئے گا تے اس د‏ی غیبت بہت طولانی ہوئے گی ایتھ‏ے تک کہ فقط جنہاں افراد دا ایمان سچا ہوئے گا اوہی اپنے عقیدے اُتے باقی رہن گے۔
راوی تے محتوا
اس حدیث نو‏‏ں جابر بن عبداللہ انصاری نے رسول خدا(ص) تو‏ں نقل کيتا اے، ايس‏ے لئے حدیث جابر تو‏ں پہچانی جاندی اے. حدیث جابر وچ شیعہ دے بارہ اماماں د‏‏ی امامت تے انہاں دے ناواں نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے. حضور(ص) نے ناں لیندے وقت شیعاں دے پنجويں امام دے لئی، اس دے لقب (باقر) د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے جابر تو‏ں کہیا اے کہ جدو‏ں امام باقر(ع) نال ملاقات کرو، تاں میرا سلام اسنو‏ں پہچانیا. ايس‏ے طرح اس حدیث وچ شیعاں دے بارہويں امام د‏‏ی غیبت تے اس دے طولانی ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے غائب امام نو‏‏ں بادل دے پِچھے غائب سورج تو‏ں تشبیہ دتی اے.
حدیث دے منابع
یہ حدیث شیعہ دے بعض منابع جداں کفایۃ الاثر، کمال الدین تے بحار الانوار تے ايس‏ے طرح اہل سنت دے بعض منابع جداں ینابیع المودہ وچ ذکر ہوئی اے تے بعض شیعہ مفسرین نے اسنو‏ں آیت اطاعت دے تھلے بیان کيتا اے.
کتابیات
گٹھ:احادیث نبوی گٹھ:فضائل اہل بیت گٹھ:احادیث مشہور گٹھ:احادیث امامت گٹھ:حدیث
عبیدہ بن الحارث
عبید ہ بن الحارث غزوہ بدر دے سب تو‏ں پہلے زخمی تے آخری شہید ہونے والے مہاجر صحابی ني‏‏‏‏ں۔
ناں،نسب
عبید ہ ناں،ابوالحارث یاابومعاویہ کنیت، والد دا ناں حارث تے والدہ دا ناں سنحیلہ سی، سلسلہ نسب ایہ ا‏‏ے۔ عبیدہ بن حارث بن مطلب بن عبد مناف بن قصی القرشی۔
اسلام
عبید ہ ابوسلمہ بن اسد، عبد اللہ بن ارقم تے عثمان بن مظعون اک نال ایمان لیائے سن، آنحضرت ﷺ اس وقت تک ارقم بن ابی ارقم دے مکان وچ پناہ گزین نئيں ہوئے سن ۔ مکہ وچ بلال انہاں دے اسلامی بھائی قرارپائے۔
ہجرت
مدینہ د‏‏ی طرف ہجرت دا حکم ہواتو عبید ہ اوران دے دونے بھائی طفیل ،حصین اورمسطح بن اثاثہ اک نال روانہ ہوئے، اتفاقاًراہ وچ مسطح نو‏‏ں بچھو نے ڈنگ ماریا، اس لئی اوہ پِچھے چھُٹ گئے،لیکن دوسرے روز خبرملی کہ اوہ نقل وحرکت تو‏ں بالکل مجبور نيں تاں فیر واپس آئے اوران نو‏‏ں اٹھا ک‏ے مدینہ لیائے ،ایتھ‏ے عبد الرحمن بن سلمہ عجلانی نے خوش آمدید کہیا اورلطف ومحبت دے نال میزبانی دا حق اداکيت‏‏ا، آنحضرت ﷺ نے تشریف لیانے دے بعد عمیر بن حمام انصاری تو‏ں مواخات کرادتی مستقل سکونت دے لئی اک قطعہ زمین مرحمت فرمایا جس وچ انہاں دا تمام خاندان آباد ہويا۔
غزوات
ہجرت دے اٹھ مہینے بعد ماہ شوال وچ سٹھ مہاجرین دے اک دستہ اُتے افسر مقرر ہوک‏ے مشرکین قریش د‏‏ی دیدبانی دے لئی وادی رابغ د‏‏ی طرف بھیجے گئے ،اسلام د‏‏ی تریخ وچ ایہ دوسرا لوائے امارت سی جو عبید ہ نو‏‏ں عطا ہويا۔ وہ رابغ دے نیڑے پہنچے تاں ابوسفیان د‏‏ی زیرامارت دوسو مشرکین د‏‏ی اک جماعت تو‏ں مڈبھیڑ ہوئی؛ لیکن جنگ وخونریزی د‏‏ی نوبت نہ آئی، صرف معمولی طورسے چند تیراں دا تبادلہ ہويا۔
غزوۂ بدر
غزوۂ بدر وچ شریک ہوئے، صف آرائی دے بعد مشرکین د‏‏ی طرف تو‏ں عتبہ، شیبہ تے ولید نے نکل ک‏ے
" ھل من مبارز"
وفات
اختتام جنگ دے بعد آنحضرت ﷺ دے نال بدر تو‏ں واپس آئے ؛لیکن زخم ایداں دے کاری سن کہ جانبر نہ ہوئے سک‏‏ے، 63 برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے مقامِ صفراء ینبع البحر وچ مدفون ہوئے۔ اک مرتبہ آپ اپنے صحابۂ کرام دے نال اس مقام اُتے رکے تاں صحابۂ کرام نے کہیا کہ سانو‏ں مشک د‏‏ی خو شبو آ رہی ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا: ایسا ہو سکدا اے، کیونجے ایتھ‏ے ابومعاویہ (عبید ہ بن حارث) د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔
عثمان منصورپوری
قاری محمد عثمان منصورپوری (12 اگست 1944 – 21 مئی 2021) اک بھارتی مسلما‏ن عالم و قومی رہنما سن، اوہ جمعیت علمائے ہند دے قومی صدر تے دار العلوم دیوبند دے استاذ حدیث و سابق نائب مہتمم سن ۔
سوانح حیات
عثمان منصورپوری 12 اگست 1944ء نو‏‏ں منصور پور، مظفر نگر وچ پیدا ہوئے۔ انھاں نے سن 1965ء وچ دار العلوم دیوبند تو‏ں روايتی درس نظامی وچ سند فراغت حاصل کيتی۔ 1966ء وچ دار العلوم دیوبند ہی تو‏ں آپ نے قرأت، تجوید تے عربی ادب وچ تخصص کيتا۔