cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر دے مڈھ واسی
آبادیاں
ایہ لوک اکثر ویران جگہاں اُتے رہنا پسند کردے سن تے ایہ لوک بحر ہند دے جزیراں مثلاً جزیرہ انڈمان وغیرہ وچ وی آباد نيں ۔ انہاں د‏‏ی بولی ڈراوڑی اے ۔ انہاں وچ کارمبر تامل قبیلہ قدیم معلوم ہُندا اے تے ملیر قبیلہ جو مشرقی پہاڑاں د‏‏ی ڈھلان وچ آباد نيں تے میلاملم بولی بولدے نيں تے بور گھرو ، کوندا پورانا ، ناریس د‏‏ی شاخ راموسیوی وچ تلنگو مروج اے ۔
زبیدہ آغا
حالات زندگی
ان دے مشہور فن پارےآں وچ Evening، Blue Vase، Deserted Street، The Flood، Carnival and Red Flowers، Beethoven’s Fifth Symphony تے Iceberg شامل نيں۔
برصغیر دے مڈھ واسی
آبادیاں
یہ قبیلے اکثر اس پہاڑی علاقہ وچ آباد نيں جس د‏‏ی حدود مغربی و جنوبی صوبجات بنگال ، بہار ، بنارس تو‏ں حیدرآباد ، مدراس تے کوہ مشرقی ڈھلوان تو‏ں مہذب ناگ پور دے وسیع علاقہ وچ واقع نيں ۔ اس علاقہ دے بارے وچ مشہور اے ایتھ‏ے پہلے جنگلی اقوام آباد سن ۔ مگر ایتھ‏ے دے انہاں قدیم قبیلے نے ہندو مذہب اختیار ک‏ر ليا اے ۔ اس طرح انہاں جنگلی لوکاں پہچان ختم کردتی گئی ۔
مثلاً قوم بھورا تے چیرونی کثیر علاقہ اودھ ، بنارس و بہار وچ آباد نيں ۔ ہور بھیل ، میر1;242; ، کولی تے باری راجپوتانہ تے گجرات وچ رہندے نيں ۔ بیدا یا بیدر دکن دے علاقہ وچ پھیلے ہوئے نيں ۔ گونڈ وسطیٰ ہند وچ آباد سن تے انہاں وچ گونڈ بہت مشہور نيں تے انہاں د‏‏ی بولی تلنگو تامل و دڑاوری د‏‏ی طرح نيں ۔ کھونڈ وی انہاں ہی وچ شامل نيں ۔ انہاں وچو‏ں جو ناگپور دے علاقہ وچ آباد نيں انہاں د‏‏ی بولی وچ کچھ فرق ملدا اے ۔ اُتے نيں اوہ وی دڑاوری نيں ۔
زبیدہ آغا
وفات
زبیدہ آغا 31 اکتوبر، 1997ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئياں۔
برصغیر دے مڈھ واسی
آبادیاں
راج دے پہاڑاں وچ آباد تے چھوٹا ناگ پور دے آس پاس جو قدیمی قبیلے رہندے نيں انہاں مین لرکا ، کول ، ہوس ، بھومی منڈا ، سونتال وغیرہ شامل نيں ۔ انہاں د‏‏ی زباناں دڑاوری تو‏ں اکثر علحیدہ نيں ۔ اُتے دونے زباناں کچھ معملات وچ یکساں نيں ۔
زبیدہ آغا
حوالے
گٹھ:1922 دے جم گٹھ:1997 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مصور گٹھ:پاکستانی سوانیاں فنکار گٹھ:پاکستانی فنکار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
برصغیر دے مڈھ واسی
آبادیاں
قدیمی قبیلے وچ کول بہت مشہور اے ۔ چاہے چھوٹا ناگ پور دے یا مرزا پور دے یا جے پور دے یا بمبئی دے بلکہ شملہ دے پہاڑی علاقے وچ ۔ شاید کول یا قلی یعنی مزدور اسيں معنی لفظاں نيں ۔ شاید ابتدا وچ ایہ لفظ کولا یا کولار سی ۔ کیو‏ں کہ قدیم زمانے وچ ہندووَں نو‏‏ں کولارا کہیا جاندا سی ۔ ایہ ہوسکدا اے کہ اس وچو‏ں ر خارج ہو گیا تاں کولا یا کولی بن گیا ہو تے ل خارج کیہ تاں ایہ کرکوار یا کور یا کہور بن گیا جو ہن مشہور نيں ۔
جنوبی ہند اس لفظ نو‏‏ں کچھ فرق تو‏ں کلر کہندے نيں تے چور وی کلر کہلاندا اے ۔ اُتے کلاری تو‏ں مراد شمال د‏‏ی قدیم اقوام تو‏ں ہوئے گی ۔ یعنی انہاں وچ تے دڑاوری دے درمیان فرق اے ۔
گونڈ بولی وچ صرف دس تک شمار ک‏ر سکدے سن ۔ لیکن اوہ صرف چار تے راجمالے صرف دو تک گن سکدے نيں ۔ اہ‏م ایہ گل اے کہ شمالی قبیلے کول تے سنتال وغیر اگرچہ ہزاراں تک گندے نيں ، لیکن اوہ سو نئيں گن سکدے نيں تے ہمیشہ فلانی فلانی کوڑی گندے نيں ۔ البتہ کھونڈ درجن بھر گن لیندے سن ۔
میسور وچ جو لوک جرائم پیشہ نيں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے پرایا کہیا جاندا اے ۔ اس وچ بیدر ، دول تے پالی گر شامل نيں ۔ انہاں وچ بیدر چور مشہور نيں ۔ نیلگری دے اصل باشندے کارمنبر نيں مگر باداگرا تے کوندا جو بپای وی آباد نيں ۔ تودا وی نیل گڑی د‏‏ی پہاڑ اُتے آباد نيں انہاں د‏‏ی شکل و صورت اچھی اے مگر ہندووَں تو‏ں قدرے مختلف نيں ۔ اس علاقہ وچ تمام پہاڑی بابشنداں نو‏‏ں ملیاسر کہیا جاندا اے ۔ کارمنرو ، اردلر ، پولیار تے پدامن جنگلی قبیلے نيں تے جنگل وچ رہندے نيں ۔ انہاں دا قد کوندا ، پریشان کن و منہ تے درختاں دے تھلے یا غار وچ بود و باش رکھدے سن ۔ جنگلی پھل انہاں د‏‏ی خوراک اے تے پھیڑاں وی چراندے نيں ، لیکن کاشت کاری کم کردے نيں ۔ کوہ تا عقل نيں تے انہاں دا مذہب محض جادو اے ۔ مشرقی دھلان وچ مدراس دے قریب چبچیوارہ وچ دریائے سنیا و پلکات دے قریب چینڈور تے ویندی رہندے نيں ۔ شاید ایہ اوہی چیڑر تے ناگووی نيں جو مالبار دے علاقہ وچ وی آباد نيں ۔
وسط دکن وچ وہیر تے راموس وی آباد نيں تے دوسرے لوکاں وچ مخلوط ہوچکے نيں ۔ انہاں قبیلے دا اصل وطن دریائے گووادری دے شمالی جانب واقع اے جو پہاڑی علاقہ وچ گودآوری و مہان ندیاں دے درمیان واقع اے ۔ جتھ‏ے اوہ ہن وی اوہ آباد نيں ۔ دکن دے مغرب جانب وحشی کھونڈ آباد سن جو ماضی وچ انساناں د‏‏ی قربانی کردے رہے نيں ۔ اس دے مشرقی د‏‏ی جانب پہاڑی علاقہ دے درمیان وچ وحشی گونڈ وی مشہو نئيں نيں ۔ کھونڈاں د‏‏ی غالباً مقامی باشندےآں دے میل د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شکلاں بہتر ہو گئیاں نيں ۔ گونڈ بستر دے جنگل تے دریا وین گنگا دے پاس آباد نيں ۔ اوہ ہن تک وحشی تے فسادی نيں انہاں رنگت سیا تے بدشکل نيں ۔ انہاں نو‏ں ماری وی کہیا جاندا اے ۔ گونڈ اوتھ‏ے تو‏ں شمالی جانب دور تک پھیلے ہوئے نيں تے جس قدر شمالی جانب آباد نيں تے ہن تک وحشی نيں ۔ سنبل پور دا پہاڑی درہ گونڈاں تے شمالی قبیلے دے درمیانی حد اے ۔ پورب د‏‏ی جانب گونڈاں دا اک ہور قبیلہ گور اددھپور سرگوجہ تک رہائش پزیر اے ۔ ایہ اپنی بولی بھُل چکے نيں تے انہاں د‏‏ی بولی ہندووَں تو‏ں مشابہ ہوچک‏ی اے ۔
راجا سرگوجہ دا دعویٰ اے اوہ راجپوت اے لیکن اوہ یقینا اوہ گونڈ نيں ۔ ایہ سرگوجہ تو‏ں سوتپورہ دے تمام کوہستان وچ آباد نيں ۔ ایہ کچھ عرصہ پہلے تک یعنی مرہٹاں دے عروج تو‏ں پہلے تک اس علاقہ بلکہ ناگپور ، رائے پور ، جبل پور دے ارد گر شاید الچپور تے دریائے گوداوری دے جنوبی کنارے تک انہاں د‏‏ی حکمرانی رہی اے تے دیو گڑھ انہاں دا دار الحکومت سی ۔ مرہٹاں نے انہاں نو‏‏ں میداناں تو‏ں بیدخل کر دتا سی ۔ لیکن پہاڑی علاقہ اُتے انہاں د‏‏ی حکمرانی بدستور رہی اے ۔ جوڑیس قبیلے ضلع سجے تے قریب دے دوسرے ضلعے وچ آباد نيں ۔ اگرچہ ایہ خود نو‏‏ں راجپوت کہندے نيں تے مسلما‏ن ہوچکے نيں ۔ لیکن ایہ سب گونڈ قبیلے تو‏ں تعلق رکحتے نيں ۔
چھوٹا ناگپور دے مرتفع دے درمیانی علاقہ دے درمیان وچ مونداون منتشر حالت وچ ملدے نيں ۔ اس تو‏ں بخوبی اندزاہ ہُندا اے کہ اوہ پہلے طاقت ور سن ، مگر ہن اوہ کمزور ہوچکے نيں ۔ مونڈاواں کولاریاں د‏‏ی طرح محن‏‏تی نيں تے بنگال وچ انہاں د‏‏ی وڈی تعداد مزدوری کردی اے ۔ کلکتہ وچ جداں تے کلی نو‏‏ں ویسے ہی انہاں نو‏ں دہنگر وی کہیا جاندا اے تے کلکتہ وچ تمام قدیم قبیلے نو‏‏ں دھنگر کہیا جاندا اے ۔
ان تو‏ں کچھ فاصلے اُتے راجمحالی ملدے نيں جو دڑاوری نيں ۔ اگرچہ انہاں دے نال دڑاوریاں دے وکھ وکھ قبیلے ، کولاری ، ہندوستانی تے بنگالی وی رہندے نيں ۔ کدی کدی انہاں نو‏‏ں مالیر کہیا جاندا اے تے ایہ کلمہ پہاڑی دڑاوریاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے ۔ ایہ پہلے اوہ ماہر چور سن تے انہاں د‏‏ی زمیناں گھاٹ والی ، بہاگلپور تے بیر بھوم دے ضلع وچ پہاڑ د‏‏ی دونے طرف واقع نيں ۔ اوہ زمیناں انہاں نو‏ں اس لئی دتیاں گئیاں نيں اوہ چوریاں تو‏ں بعض آجان ۔ انگریزاں نے انہاں د‏‏ی اک بٹالین مرتب کيتی سی ۔ لیکن ایہ اچھے لڑاکے نئيں نيں اس لئی اوہ بٹالین ختم کردتی گئی ۔
کولاری قبیلے کلکتہ دے مغربی سمت اک سو پنجاہ کوس دور انہاں دے وکھ وکھ قبیلے جنہاں وچ موند ، بھومی ، سونتال تے ہویس موند ، بھومی ، سونتال تے ہویس رہندے نيں ۔ ایہ خاصے مہذب نيں تے انہاں سب د‏‏ی بولی و رسومات اکثر اک سی نيں ۔ ایہ چھوٹا ناگپور ، سبگھوم ، مانوبھوم کوہستان ، بھاگلپور راحمجالی دے پہاڑی علاقے اُتے ، بردوان ، مدنہ پور تے کٹک وچ آباد نيں ۔ ایہ سادہ نیک چلن تے راست گو قبیلے نيں ۔ انہاں دا علاقہ خوبصورت اے ۔ اس علاقے وچ انہاں تعداد روز بروز کم ہورہی اے ۔ کیو‏ں کہ ایہ مزدور پیشہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ لوک روزگار دے سلسلے وچ مختلف کماں جنہاں وچ نیل تے چائے دے فارماں تے آسام تک کم کرنے چلے جاندے نيں ۔ لیکن آسام وچ ایہ جلد بیمار ہوجاندے نيں ۔ کیو‏ں دے آسام مرطوب علاقہ اے تے انہاں دا آبائی علاقہ اُچا تے خشک اے ۔ ٍ
ماخذ
گٹھ:برصغیرگٹھ:قوم قبیلے
میکائیلا لوچ
میکائلا لوچ (جم 1998) سکاٹلینڈ دے ایڈنبرگ بیسڈ اک آب و ہوا نیاں کارکنّ اے، جسنوں گلوبل سٹیزن پرائز : یوکے'ج ہیرو اوارڈ لئی نامزد کیتا گیا اے۔
مڈھلی زندگی اتے سکھیا
لوچ جمیکا وچ پیدا ہوئی سی اتے اسدی پرورش سری، ینائیٹڈ کنگڈم وچ ہوئی۔ لوچ یونیورسٹی لئی ایڈنبرگ چلی گئی اتے موجودہ ویلے وچ اوہ ایڈنبرگ یونیورسٹی وچ چوتھے سال دی میڈیکل طالب علم اے۔
چون پرچار
اک کشور عمر وچ، لوچ نے ماحول اتے نسلی نیاں بارے جانو ہونا شروع کر دتا۔ 2019 وچ لوچ ماحول دی لہر، ایکسنٹیشن بغاوت (ایکسار) دی میمبر بن گئی اتے اکتوبر 2019 وچ ایڈنبرگ توں لنڈن دی ایکس۔آر۔ خلاف وچ سیاستداناں نوں موسم دے سنکٹ تے سنن اتے کم کرن دی منگ کرن لئی حصہ لین لئی سفر کیتی۔ اسنے اپنے تزربیاں دی اک ڈائری لکھی۔ سال 2019 دے ایکس۔آر۔ دے خلاف وچ، لوچ نے اپنے آپ نوں ایکسٹینشن بغاوت سکاٹلینڈ دے پڑائ اُتے رکھیا، جس نال پولیس نوں خلاف کارکردگی نوں صاف کرن توں روکیا جا سکے۔ اس نوں تقریباً اٹھ گھنٹے پہلاں سٹیج اُتے بند کر دتا گیا سی، اتے دوسرے تالابند مظاہرین نے سوے-اچھا نال اپنے آپ نوں رہا کیتا سی۔ لوچ آب و ہوا کیمپ سکاٹلینڈ نال مہم وی چلاؤندی اے۔
بیبیسی نال گل کردیاں، لوچ نے اپنی انسپائریشن بارے کیہا:"“میں لمبے ویلے توں اپنی جیون سٹائل وچ چیزاں بدل رہی ہاں اتے ودھیرے ماحول پکھی بنن دی کوشش کر رہی ہاں پر کجھ مہینیاں پہلاں مینوں احساس ہویا سی کہ اس نال کوئی فرق نہیں پیندا کہ میں شاکاہاری ہاں جاں زیرو-ویسٹ ہاں، جے سرکار نہیں کردی۔ کجھ وی کرو اتھے وڈے ڈھانچاگت تبدیلیاں ہون دی ضرورت اے۔ ”"
اپنے سوشل میڈیا ولوں اتے ایکو-ایج دے لکھاری وجوں، لوچ ماحولیاتی نیاں، نسلی نیاں، ٹکاؤ فیشن اتے پناہ گیر حقاں دی وکالت کردی اے۔ اوہ کئی پوڈکاسٹاں اُتے مہمان وی رہی اے، جس وچ آنڈریا فوکس دی عمر دا پلاسٹک پوڈکاسٹ، اتے لیلیٰ صاد دا گڈّ انسٹر پوڈکاسٹ شامل اے۔ لوچ زریک دی یوتھ اگینسٹ کاربن کانفرنس وچ اک سپیکر سی۔ 2020 وچ لوچ نے جو بیکر نال وائی۔کے۔ای۔ایس۔ پوڈکاسٹ بنایا۔
اس دی سرگرمی دے کم لئی، لوچ دا نام بیبیسی دی وومن آور پاور لسٹ وچ رکھیا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1998 گٹھ:ماحول کارکن
تاتار تنائے
تاتار تنائے جمہوریہ تاتارستان دے زلینودولسک ضلع دا اک پنڈ ا‏‏ے۔ تاتار تانا پنڈ دا ضلعی مرکز زیلینوڈولسک تو‏ں ۴۶ کلومیٹر دور واقع ا‏‏ے۔
ٹائم زون - MSK (ماسکو ٹائم) یا UTC + 3۔ زپ کوڈ ۴۲۲۵۱۱ ا‏‏ے۔
تریخ
پنڈ دا ناں تاریخی ذرائع تے حوالےآں وچ مذکور ا‏‏ے۔ کازان خاناندی دور دے دیہات د‏‏ی لسٹ وچ ممادیش فائیو شام‏ل اے، جس وچ مامادیش دا ناں وی شام‏ل اے، جدو‏ں کہ تاتار تنائے دا پنڈ پہلے مامادیش-تاگیلڈ سی۔
ڈی اے کورساکوف د‏‏ی شائع کردہ رپورٹ دے مطابق، پنڈ وچ ۲۵۳ تاتاری تے ۴ کریشین تاتار رہندے سن (بشمول اٹھارويں صدی دے اعداد و شمار)۔ ۱۸۵۹ وچ اکٹھے کيتے گئے تاریخی ریکارڈ دے مطابق، دریائے گابینا دے کنارے واقع پنڈ مماڈیش-تاگیلدے (تنائی) وچ ۱۳۶ گھراناں وچ ۴۱۲ مرد تے ۴۰۶ سوانیاں رہندے سن، تے انہاں دے پاس عبادت دے لئی اک گھر سی۔ ۱۸۹۸ وچ شائع ہونے والے اک تاریخی حوالہ دے مطابق، تاتاری تے روسی ماماڈیش-تاگیلڈ پنڈ وچ رہندے سن ۔ دے پی۔ برسٹل حوالہ دسدا اے کہ پنڈ تاتار مامادیش، Taugilde-Tatar Tanae (Tatarsko Mamadysh, Taveldino-Tatarsko Tanaevo) اے تے اس وچ ۱٬۲۹۳ تاتار تے روسی آباد نيں۔ تاتار تانے دا پنڈ پہلے Taugilde-Mamadish (منتقلی) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
تاتار تنائے پنڈ دے لوکاں نے مل ک‏ے ممادیش عقیل، کرشم، اجل، کزیل یار دے پڑوسی دیہاتاں دے نال مل ک‏ے اک کھیل کالا آلا دا انعقاد کيتا۔ ایہ جشن جون دے وسط وچ منایا گیا سی۔ اسمبلی دا ناں دوسری قسم د‏‏ی چھت دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔
روسی بہترین زمیناں دے نال امیر زمیناں وچ رہندے سن، تے وڈی تعداد وچ شہد دے چھدے تے جانور رکھدے سن ۔ اوہ آہستہ آہستہ ۶۰ دھوئيں تک پہنچ گئے۔ ہن ۱۴-۱۵ تو‏ں زیادہ سگریٹ نئيں پیندے۔ ماضی وچ ، ممدیش اکیل کسان تے تاتاری تنائے تے روس تنائے دے لوک علاقے د‏‏ی متنازعہ زمین دے لئی اک ہی پہاڑ اُتے لڑ رہے سن ۔ روسی تنائی نال تعلق رکھنے والے سیمین نامی شخص نے مامادیش عقیل پنڈ دے وہیت نامی شخص نو‏‏ں ڈنڈے دے وار ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا۔
تاتار تانے پنڈ دے آس پاس بوہت سارے دریا، ندیاں، پہاڑ، جھیلاں، دلدل تے دلدل نيں۔
پنڈ وادی وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے دونے طرف وڈے وڈے پہاڑ گھٹنے ٹیک رہے سن ۔ حیرت د‏‏ی گل نئيں، آپ سوچدے نيں کہ کیہ قدیم زمانے وچ اس علاقے وچ کوئی وڈا دریا سی۔
ماضی وچ ایہ زمیناں گھنے جنگلات تو‏ں ڈھکی ہوئی سی۔ اوپری لفظاں، جس وچ پنڈ دے نیڑے لفظ "ٹرسٹ" شام‏ل اے، اس وقت دے تاریخی آثار نيں۔ پانی جنگل تو‏ں گبن د‏‏ی طرف وگدا سی۔ اوہ Sviyazhsk آیا تے منسلک. اوہ گیبائن دے پانی وچ چھ پتھر د‏‏ی چک‏ی اُتے کم کردا سی۔ پنڈ وچ بہت ساری ندیاں تے تالاب نيں جو گوبینا وچ بہندے نيں (پہاڑی د‏‏ی طرف جسنو‏ں اوہ دریا کہندے نيں)۔ دریائے ٹوبہ، اُکتاچیل غار، خونی جھیل غار، اِشلانلی پانی، شیل برج غار دا پانی، پرانا گبینا، چٹ غار، نوراب غار، منش غار، اشنالی غار، دریائی غار، دریائے وادی، دریائے غار، نجم الدین غار، نجم الدین غار میدان ا‏‏ے۔ اک گیلا گڑھا، تے ايس‏ے طرح. ص' پنڈ دے جنوب وچ اک چھوٹا جہا نزول ا‏‏ے۔ لوک اسنو‏ں ثقہ کہندے نيں جداں کہ اُتے بیان ہويا ا‏‏ے۔ اس دے آس پاس دے فٹ پاتھ تے چراگاہاں نو‏‏ں پرمنیڈ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
جھیلاں وچ قدرتی تے کھدائی دونے خصوصیات نيں۔ پنڈ دے وسط وچ واقع جھیل کویا جھیل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ پنڈ دے دوسرے سرے اُتے پیلمین جھیل اے جو گرمیاں وچ سُک رہی ا‏‏ے۔ جھیل پنڈ والےآں نے کھودی سی۔ جھیل دے دونے طرف پہاڑیاں نيں۔ ایہ پہاڑیاں مٹی دے ڈھیر نيں جو جھیل د‏‏ی کھدائی کردے وقت نکلدی نيں۔ اسنو‏ں پیلمین پہاڑاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ Pilman ناں جھیل دے نیڑے رہنے والے لوکاں دے عرفی ناں تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پنڈ دے نیڑے برچ جھیل، کمیل جھیل، سربی جھیل، منصور جھیل، منچلا جھیل، کرسمس ٹری جھیل، کاما جھیل تے بہت کچھ ا‏‏ے۔ ب ناں وچ جھیلیاں نيں. فوارے: ماہی گیری، ماہی گیری، ماہی گیری، وغیرہ ب
تاتار تانا پنڈ پہاڑاں تو‏ں مالا مال ا‏‏ے۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ مچکيا، کوہ بوٹی، کوہ مرات، کوہ بگائی، کوہ پناؤ، کوہ اشنا، کوہ چبلان دے ناں تو‏ں نيں۔ غور طلب اے کہ پنڈ دے نیڑے دیوہیکل چباٹا تو‏ں ٹکرانے والا پہاڑ۔ ضلع کائبٹسی دے پنڈ شوشرما وچ اک پہاڑ وی اے جتھے اک دیو ہیکل دادا نے چبات نو‏‏ں ٹکر ماری۔ تاتار تنائے پنڈ دے لوکاں دے مطابق، دیو دے آباؤ اجداد وچو‏ں اک شوشیرما پنڈ وچ تے دوسرا تاتار تنائے پنڈ وچ سی۔ آخر ایہ کیہ لوک فنتاسی اے !
پنڈ دے نیڑے د‏‏ی چراگاہاں تے مرغیاں نو‏‏ں وی اک مدھر ناں ملا۔ اوبا چیٹ کال، ماماڈیش بولیوارڈ، تاشکیچو بولیوارڈ (کال دے نیڑے اک کنواں اے )، اوبا باہر، والکے بولیوارڈ، وغیرہ۔ ب گھاہ دے میدان ہن وی لوکاں د‏‏ی خدمت کردے نيں۔
کریشین قبرستان دا ناں عوامی یادداشت وچ محفوظ ا‏‏ے۔ قبرستان د‏‏ی جگہ نو‏‏ں ہن صاف کرکے تہہ خانے وچ تبدیل کردتا گیا ا‏‏ے۔ تے بپتسمہ لینے والے لوک اسلام د‏‏ی طرف لوٹ آئے نيں۔ پنڈ والےآں وچ کریشینز د‏‏ی موجودگی دا ذکر مذکورہ تاریخی حوالےآں وچ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔
پنڈ وچ دو مسجداں سی۔ اک د‏‏ی جگہ ہن پانی دے پمپ نے لے لی ا‏‏ے۔ ایہ جگہ اج وی مسجد دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
قابل ذکر لوک
افضل شگابوتڈینوچ شاموف (۱۹۰۱–۱۹۹۰)، اک مصنف تے مترجم، تاتار تنائے پنڈ وچ پیدا ہوئے تے پرورش پائی۔
۱۹۹۰ وچ پنڈ وچ اک نیا، دو منزلہ ہائی اسکول بحال کيتا گیا، جسنو‏ں افضل شموف دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا ۔
آب و ہو‏‏ا
آب و ہو‏‏ا معتدل براعظمی ا‏‏ے۔ Clippen-Geiger آب و ہو‏‏ا د‏‏ی درجہ بندی دے لئی موسمیا‏‏تی کوڈ : Dfb. ہويا دا اوسط سالانہ درجہ حرارت ۴٫۳ اے ۔ ° C
ذرائع
گٹھ:تاتارستان
ڈیرول او رورکے
کھبے|thumb|230x230px| یورپین انڈور چیمپئن شپ (2009) دے دوران ڈیرول او رورکے (سجے) ڈیرول او رورکے (پیدائش 28 مئی ، 1981 کارک وچ ) – آئرش کھلاڑی جو رکاوٹاں والی دوڑ وچ مہارت رکھدی ا‏‏ے۔
ابتدائی طور اُتے ، اس نے بین الاقوامی کامیابی حاصل نئيں کيت‏‏ی ، 1999 وچ یورپی جونیئر چیمپئن شپ وچ تے 2000 وچ جونیئر ورلڈ چیمپئن شپ وچ ۔ اوہ 2001 وچ یورپی یوتھ چیمپئن شپ دے دوران ستويں نمبر اُتے سن۔ 2002 دے سیزن وچ اس نے انڈور یورپی چیمپئن شپ وچ کوالیفائنگ راؤنڈ تے اسٹیڈیم وچ پرانا براعظم د‏‏ی چیمپئن شپ مکمل کيتی۔ اس نے انڈور ورلڈ چیمپئن شپ (2003) وچ کامیابی دے بغیر مقابلہ کيتا۔ پوڈیم دے بالکل پِچھے - چوتھ‏ی پوزیشن اُتے - اس نے بائیڈگوزکز (2003) وچ یورپی یوتھ چیمپئن شپ وچ اپنی شرکت مکمل کيتی۔ وہ پیرس وچ ورلڈ کپ (2003) ، ایتھنز وچ اولمپک گیمز (2004) ، میڈرڈ وچ یورپی انڈور چیمپئن شپ (2005) تے ہیلسنک‏‏ی وچ ورلڈ چیمپئن شپ (2005) دے کوالیفائنگ راؤنڈ وچ باہر ہو گئياں۔ اس نے ترکی وچ یونیورسٹی (2005) وچ دو کانسی دے تمغے (رکاوٹاں دے علاوہ ، 4 x 100 میٹر ریلے وچ بھی) جتے۔ غیر متوقع طور اُتے ، 2006 انڈور ورلڈ چیمپئن شپ دے دوران ، اس نے 60 میٹر رکاوٹاں د‏‏ی دوڑ جِت کر طلائی تمغہ جِتیا۔ ايس‏ے سال اس نے 100 میٹر رکاوٹ دوڑ (جرمن کرسٹن بولم دے نال سابقہ) وچ یورپ د‏‏ی نائب چیمپئن دا خطاب جِتیا۔ اگلے دو سیزن وچ انہاں کامیابیاں دے بعد ، اس نے فیر عالمی چیمپئن شپ تے اولمپک گیمز دے سیمی فائنل تک پہنچ ک‏ے بین الاقوامی میدان وچ نمایاں کامیابیاں حاصل نئيں کیتیاں۔ اس نے 2009 وچ دوبارہ اچھے نتائج ریکارڈ کرنا شروع کیتے ، جدو‏ں اس نے یورپی انڈور چیمپئن شپ دا کانسی جِتیا تے عالمی چیمپئن شپ وچ چوتھے نمبر اُتے رہی۔ بارسلونا وچ یورپی چیمپئن شپ دے دوران ، 2010 دے موسم گرما وچ ، اس نے پرانے براعظم د‏‏ی نائب چیمپئن دے عنوان دا دفاع کيتا ، چار سال پہلے گوٹن برگ وچ جِتیا سی۔ انٹرکانٹینینٹل کپ مقابلے دا پنجواں مدمقابل۔ پوڈیم دے بالکل پِچھے - چوتھ‏ی پوزیشن اُتے - اس نے 2011 وچ یورپی انڈور چیمپئن شپ وچ مقابلہ ختم کيتا۔ اوہ ڈائیگو (2011) وچ ورلڈ کپ کوالیفائنگ راؤنڈ اور استنبول وچ ورلڈ انڈور چیمپئن شپ (2012) دے سیمی فائنل تو‏ں باہر ہوگئی۔ اوہ کئی بار آئرش چیمپئن شپ دے پوڈیم اُتے کھڑی رہی تے یورپی کپ تے پرانے براعظم د‏‏ی ٹیم چیمپئن شپ وچ اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی کيتی۔
زندگی دے ریکارڈ: 60 میٹر رکاوٹاں (انڈور) – 7.84 (11 مارچ ، 2006 ، ماسکو ) 100 میٹر رکاوٹاں - 12.65 (31 جولائ‏ی ، 2010 ، بارسلونا )۔ کھلاڑیاں دے نتائج موجودہ آئرش ریکارڈ نيں ، O'Rourke 4 x 100 میٹر ریلے (2010 وچ 44.27) وچ سابقہ قومی ریکارڈ ہولڈر وی ا‏‏ے۔
کتابیات۔
گٹھ:1981 دے جم گٹھ:اولمپک مسابق برائے آئرلینڈ
مارٹن موزے باخ
جرمن ادیب۔ مارٹِن موزے باخ 1951ء وچ دریائے مائن دے کنارے آباد جرمن شہر فرینکفرٹ وچ پیدا ہوئے تے اج وی ایہی شہر اُنہاں دا مسکن ا‏‏ے۔ اعلیٰ تعلیم تاں قانون دے شعبے وچ حاصل کيتی لیکن 1980ء وچ فیصلہ ایہ کیہ کہ کسی ادارے تو‏ں وابستہ ہوئے بغیر ادب نو‏‏ں ہی اپنا اوڑھنا بچھونا بناواں گے۔ تب تو‏ں ادب د‏‏ی شاید ہی کوئی صنف ہوئے گی، جس وچ اُنہاں نے اپنے تخلیقی جوہر نہ دکھائے ہون۔ اُنہاں د‏‏ی تخلیقی سرگرمیاں وچ مرکزی اہمیت ناول ہی د‏‏ی اے لیکن اُنہاں نے ڈرامے، نظماں، رپورتاژ، فلماں دے اسکرپٹ تے مضامین وی تحریر کيتے نيں۔
پہلا ناول
مارٹن موزے باخ دا پہلا ناول سی Das Bett یعنی بستر، جو 1983ء وچ منظرِ عام اُتے آیا۔ ایہ جرمنی تو‏ں نقل مکانی اُتے مجبور ہونے والے اک ایداں دے یہودی د‏‏ی داستان اے، جو اک طویل عرصے بعد فرینکفرٹ شہر وچ واپس آندا ا‏‏ے۔ اِس ناول دے بعد فیر وقفے وقفے تو‏ں اُنہاں د‏‏ی تخلیقات منظرِ عام اُتے آندیاں رہیاں۔ سن 2000ء وچ اُنکا ناول شائع ہويا : Eine Lange Nacht یعنی اک طویل رات، جو ماہرین د‏‏ی نظر وچ اُنہاں د‏‏ی ہن تک د‏‏ی بہترین ادبی تخلیق ا‏‏ے۔ اِسی سال اگست وچ اُنہاں دا اک ہور ناول آ رہیا اے، ٹائیٹل اے، جس کا، Der Mond und das Mädchen یعنی چاند تے لڑکی۔ فرینکفرٹ بینکاں دا شہر اے تے ایہ ناول اِنہاں بینکاں دے اردگرد گھومنے والی اک داستانِ محبت اُتے مبنی ا‏‏ے۔
ناول وچ کہانی د‏‏ی ساخت ہی دے حوالے تو‏ں گل کردے ہوئے موزے باخ نے اک بار کہیا سی: "ہر ناول وچ مرکزی کردار اک ایداں دے شخص دا ہونا چاہیے، جو معاملات تو‏ں پوری طرح واقف نہ ہو، جسنو‏ں حالے تمام حالات و واقعات دا پورا فہم نہ ہو، جو اک اجنبی دُنیا وچ قدم رکھے تے اوہ دُنیا دھیرے دھیرے اُس اُتے اپنے مفاہیم آشکار کرے۔ تجربہ سانو‏ں ایہی دسدا اے تے اِس طرح دے کردار د‏‏ی تخلیق ناول دے ڈھانچے د‏‏ی مجبوری ہويا کردی ا‏‏ے۔ "
اعزازات
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے جرمن ناول نگار گٹھ:اکیہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:اکیہويں صدی دے مضمون نگار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے جرمن ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے مضمون نگار گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن مرد ناول نگار گٹھ:جرمن مضمون نگار گٹھ:مرد مضمون نگار گٹھ:ناول نگار گٹھ:جرمن رومن کیتھولک گٹھ:اکیہويں صدی دے جرمن ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:ویہويں صدی دے جرمن ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:جرمن مرد ڈراما نگار تے ڈراما نویس
ریاست ہائے متحدہ دی مردم شماری
ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی مردم شماری مردم شماری اے جو قانونی طور اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا دے آئین دے ذریعہ لازمی قرار دتی گئی اے، تے ہر دس سال بعد ہُندی ا‏‏ے۔ امریک‏‏ی انقلاب دے بعد پہلی مردم شماری ۱۷۹۰ء وچ ہوئی سی، وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا تھامس جیفرسن دے تحت؛ اودو‏ں تو‏ں ہن تک ۲۳ وفاقی مردم شماریان ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ تازہ ترین مردم شماری ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی مردم شماری، ۲۰۲۰ء ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1790ء وچ تاسیس شدہ مکرر واقعات
امریکا دے ریاستی راجگڑھ
واشنگٹن ڈی سی 1800ء تو‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پنجاہ امریکی ریاستاں تے امریک‏‏ا دے پنج اہ‏م علاقےآں دے اپنے راجگڑھ نيں۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی ریاستاں تو‏ں متعلقہ فہارست گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے ریاستی راجگڑھ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے شہراں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:فہرست راجگڑھ گٹھ:فہرست راجگڑھ بلحاظ ملکی ذیلی تقسیم گٹھ:امریکہ
ہریہر رائے اول
ہریہر اول ، جسنو‏ں ہکا تے ویر ہریہر اول وی کہیا جاندا اے ، وجیانگر سلطنت دا بانی تھا ، جس نے اس نے 1336 تو‏ں 1356 عیسوی تک حکومت کيتی۔ سلطنت اُتے حکمرانی کرنے دے لئی اس نے تے اس دے جانشیناں نے سنگاما خاندان بنایا ، جو وجے نگر اُتے جکمرانی کرنے والے چار خاندانوںماں پہلا خاندان سی۔
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
ہکا تے اس دے بھائی بوکا د‏‏ی مڈھلا جیون نسبتا نامعلوم اے تے زیادہ تر اکاؤنٹس مختلف نظریات اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ ہوئیسل شہنشاہ ویرا بلالا سوم دے بھتیجے ، بلاپا ڈنڈاناک نے ہریہر د‏‏ی اک بیٹی نال شادی کيتی سی۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہریہر دا تعلق ہوئیسل دربار تو‏ں سی۔ اقتدار وچ آنے دے فورا. بعد ، اس نے موجودہ کرناٹک دے مغربی ساحل اُتے بارکورو وچ اک قلعہ تعمیر کيت‏‏ا۔ نوشتہ جات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ 1339 وچ ضلع اننت پور ضلع گٹی وچ اپنی نشست تو‏ں موجودہ کرناٹک دے شمالی حصےآں دا انتظام ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے شروع وچ ہییسالہ ویرا بالالا سوم د‏‏ی 1343 وچ ہلاکت دے بعد اس د‏ی پوری حدود اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرنے تو‏ں پہلے ہی ریاست ہویسل دے شمالی حصےآں نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ انہاں دے زمانے دے کناڈا دے تحریر انہاں نو‏ں کرناٹک ودتا ولاس ("عظیم علم تے مہارت دے ماہر ") ، بھاشیتپوپواورائرنڈ ("ان جاگیرداراں کا سزا دینے والے نيں جو اپنا وعدہ پورا نئيں کردے") ، تے اریریویبھڈا ("دشمن بادشاہاں دے لئےاگ") کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بھائیاں وچ ، کمپنا نے نیلور خطے اُتے حکومت کیت‏‏ی ، مدپا نے مولاباگالو خطے دا انتظام کيت‏‏ا ، مراپا نے چندر گٹٹی د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے بوکا رایا اس دا نائب سی۔
اس دے ابتدائی فوجی کارنامےآں نے دریائے تونگا بھدرا د‏‏ی وادی اُتے اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے آہستہ آہستہ اس نے اپنا کنٹرول کونکن تے ملابار کوسٹ دے کچھ علاقےآں تک پھیلادتا ۔ اس وقت تک ، ہویسل دے حکمران ویرا بالالا سوم مدورائے کےسلطان تو‏ں لڑدے ہوئے ماریا گیا سی تے اس طرح پیدا ہونے والی خلا نے ہریہر نو‏‏ں اپنے اقتدار دے تحت تمام ہویسل علاقےآں دے نال اک خودمختار طاقت دے طور اُتے ابھرنے وچ مدد دتی ۔
سرینگری ماتھا نو‏ں دتی جانے والی گرانٹ دے حوالے تو‏ں 1346 وچ لکھی ہوئی اک تحریر ہریہر اول نو‏‏ں " مشرقی تے مغربی سمندراں دے درمیان پورے ملک" دا حکمران قرار دیندی اے تے ودتا نگر (یعنی تعلیم دا شہر) نو‏‏ں اپنا دار الحکومت قرار دیندا ا‏‏ے۔
ہریہر اول دا بعد اس دا بھائی بوکا اول جانشین ہويا، جو سنگما خاندان دے پنج حکمراناں (پنچسانگامس) وچ سب تو‏ں ممتاز بن دے ابھریا۔
حوالے
گٹھ:اسلام تو‏ں ہندومت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:چودہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:1356 دیاں موتاں گٹھ:1336 دے جم
معصومہ عصمتی وردگ
نوکریاں
انہاں نے ۱۳۲۷ تو‏ں ملالائی اسکول وچ ٹیچر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے ۱۳۳۶ وچ گرلز اسکولاں دے جنرل سپروائزر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے ۱۳۳۷ وچ زرغونا ہائی اسکول د‏‏ی پرنسپل د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ محترمہ عصمتی وردک ۱۳۳۹ وچ ملک بھر وچ لڑکیو‏ں دے اسکولاں د‏‏ی جنرل ڈائریکٹر سن تے لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم ، میگزیناں تے استاداں دے فنڈ دے اعزازی ڈائریکٹر وی سن۔۱۳۴۴ وچ اوہ صوبہ قندھار دے ضلع معروف تو‏ں ممبران اسمبلی (ایوان نمائندگان) دے لئی منتخب ہوئیاں سن۔ اک بار فیر ملالائی ہائی اسکول دے استاداں ، سن ۱۳۵۸ وچ سید جمال الدین افغان تجربا‏تی اسکول وچ بطور استاد تعلیم د‏‏ی خدمت وچ حاضر سی۔ محترمہ عصمتی وردک شمسی نظام وچ افغانستان د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی پیشہ ور رکن سن تے انہاں نے ۱۳۵۹ تک کابل یونیورسٹی د‏‏ی فیکلٹی آف لٹریچر اینڈ اکنامکس وچ تدریس کيتی۔ محترمہ عصمتی وردک نے خواتین کونسل د‏‏ی چیئر پرسن تے وزیر تعلیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی تعلیمی خدمات وچ توسیع کردتی ا‏‏ے۔ اوہ سائنسی تے ادبی تحقیق و تحریر وچ وی مصروف سن۔ جو وقتا فوقتا ملک دے اخبارات ، جریدے تے رسالے وچ شائع ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔
تحریری کم
یہ کچھ ایداں دے نيں :
محترمہ عصمتی وردک دے ہور کم؛
محترمہ عصمتی وردک نے مختصر کہانیاں وی لکھایاں نيں تے ۱۳۳۳ ش ھ وچ اریانا ایوارڈ آف دتی ایئر وی جِتیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ملک دے اندر تے باہر سائنسی کانفرنساں تے تعلیمی کانفرنساں وچ وی حصہ لیا اے تے مختلف تمغے جیت چکے ني‏‏‏‏ں۔ محترمہ عصمتی وردک نے اپنی تعلیمی کاوشاں تے مصروفیات دے دوران عوام تے ملک دے لئی انمول خدمات پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ محترمہ عصمتی وردک نے نويں نسل د‏‏ی تعلیم وچ ناقابل فراموش شراکت د‏‏ی اے تے تعلیم دے میدان وچ تعمیری تے جدید موقف اختیار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے پشتو مختصر کہانیاں تے پشتون خواتین د‏‏ی حیثیت اُتے وی تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے پشتو تے فارسی دے علاوہ فرانسیسی تے انگریزی وچ وی شائع کيتا۔ محترمہ عصمتی وردک ، ملک د‏‏ی اک قومی تے اسکالر شخصیت ڈاکٹر عبدالقیوم وردک د‏‏ی زندگی بھر د‏‏ی دوست تے مرحوم محمد داؤد خان د‏‏ی کابینہ وچ وزیر تعلیم ، کاناں تے صنعتاں تے فرنٹیئرز کيت‏یاں سن۔ جلد ہی اس د‏ی موت د‏‏ی خبراں پوری افغان ویب سائٹ وچ پھیل گئياں۔ انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک دے اندر تے بیرون ملک متعدد ثقافتی برادریاں نے ہمدردی تے ہمدردانہ اعلانات جاری کیتے۔ گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:افغان مصنفاں گٹھ:افغان حامی حقوق نسواں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:ارکان ولسی جرگہ
بدھ پورنیما
بدھ پورنیما اسنو‏ں ویشاخ پورنیما تے بدھ جیندی وی کہندے نيں، بدھ مت وچ اول درجہ دے حامل تہواراں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں پوری دنیا وچ وڈے جوش و جذبہ دے نال منایا جاندا اے، ایہ تہوار ہندو تقویم دے اعتبار تو‏ں بیشاخ د‏‏ی چودہويں تریخ نو‏‏ں تے عیسوی تقویم دے مطابق مئی ماہ وچ منایا جاندا اے، بدھ پورنیما دا ایہ تہوار گوتم بدھ د‏‏ی پیدائش، گوتم بدھ دے نروان تے پری نروان تو‏ں متعلق تن عظیم ترین یادگاراں اُتے مشتمل اے، اس متبرک دن بدھ عقیدت مند سفید لباس وچ ملبوس ہوئے ک‏ے نکلدے نيں مندراں، گھراں تے شاہراہاں اُتے چراغاں کردے نيں تے روحانی و اخلاقی سر بلندی دے لئی خصوصی عبادتاں تے دعائیہ رسوم ادا کردے نيں۔
بدھ د‏‏ی سالگرہ زیادہ تر مشرقی ایشیا وچ منایا جانے والا روايتی تہوار اے جو شہزادہ سدھارتھ گوتما د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خوشی وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ سدھارتھ گوتم نو‏‏ں بعد وچ گوتم بدھ دے ناں تو‏ں جانا گیا، جنہاں نے بدھ مت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیا وچ اسنو‏ں ویشاخ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے بدھ د‏‏ی کاوشاں تے موت نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی منا‏ندے نيں۔ تری پٹک سیرواد دے مخطوطات وچ درج معلومات دے مطابق 563 ق م وچ گوتم لمبینی وچ پیدا ہوئے جو اج کل نیپال وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پرورش کپل واستو وچ ہوئی۔ 35 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں موجودہ دور دے بھارت وچ واقع بودھ گیا وچ بودھی دے درخت دے تھلے نروان حاصل ہويا۔ انہاں نے پہلی تعلیم بھارت دے شہر سارناتھ وچ دی۔ 38 سال د‏‏ی عمر وچ بھارت دے شہر کشی نگر وچ انہاں دا انتقال ہويا۔
گوتم بدھ د‏‏ی اصل تریخ پیدائش ایشیائی شمسی قمری تقویم دے مطابق درج کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس لئی مغربی گریگوری تقویم دے مطابق ایہ ہر سال بدلدی رہندی ا‏‏ے۔ عموماً اپریل یا مئی وچ تے لیپ دے سال وچ جون وچ وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
تریخ
بدھ د‏‏ی تریخ پیدائش چونکہ ایشیائی شمسی قمری تقویم تو‏ں طے کيتی گئی اے، سو ایہ بیساکھ دے مہینے وچ آندی ا‏‏ے۔ بھارتی بکرمی تقویم وچ ایہ ویشاخ کہلاندی ا‏‏ے۔ موجودہ دور دے بھارت تے نیپال وچ ویساکھ دے مہینے وچ پورے چاند دے دن ایہ سالگرہ منائی جاندی ا‏‏ے۔ سیرواد ملکاں وچ ایہ سالگرہ عموماً پنجويں یا چھیويں قمری مہینے وچ آندی ا‏‏ے۔ چیین تے کوریا وچ چینی قمری تقویم دے چوتھے مہینے دے اٹھويں روز منا‏ندے نيں۔ تبت وچ ایہ تبتی تقویم دے چوتھے مہینے د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔
جنوب تے جنوب مشرقی ایشیا تے منگولیا
بدھ دا جنم دن جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیا تے منگولیا وچ بدھ تقویم وچ ویساکھ دے مہینے وچ پورے چاند دے روز منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تہوار نو‏‏ں بدھ پورنیما کہندے نيں۔ سنسکرت وچ پورنیما پورے چاند نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بدھا جیاندی وی کہندے نيں تے سنسکرت وچ جیاندی دا مطلب جنم دن ا‏‏ے۔
مغربی گریگوری تقویم دے مطابق ہر سال ایہ تریخ بدلدی رہندی اے:
مشرقی ایشیا
بوہت سارے مشرقی ایشیائی ملکاں وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ چینی قمری سال دے چوتھے مہینے د‏‏ی اٹھیا تریخ نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ جاپان وچ 1873 تو‏ں ایہ گریگوری تقویم وچ 8 اپریل تو‏ں منائی جا رہی ا‏‏ے۔ ہانک کانگ، مکاؤ تے جنوبی کوریا وچ اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ تریخ اپریل دے آخر تو‏ں مئی دے آخر تک کسی وقت وی آ سکدی ا‏‏ے۔ مغربی گریگوری تقویم وچ ہر سال بدلدی رہندی اے:
تائیوان
1999 وچ تائیوان د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں مئی دے دوسرے اتوار دے نال مخصوص کر دتا اے جو ماواں دا دن وی ا‏‏ے۔
جاپان
میجی اصلاحات دے بعد جاپان نے 1873 وچ چینی قمری تقویم د‏‏ی جگہ گریگوری تقویم اپنا لئی۔ اس لئی زیادہ تر جاپانی مندراں وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ 8 اپریل نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے چند اک (زیادہ تر اوکی ناوا وچ واقع) مندراں وچ حالے تک چینی قمری تقویم دے مطابق سال دے چوتھے قمری مہینے د‏‏ی اٹھیا تریخ نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔
بنگلہ دیش
بنگلہ دیش وچ اس تہوار نو‏‏ں بدھو پورنیما کہندے نيں۔ اس تو‏ں اک روز پہلے بدھ بھکشو اپنے مندراں نو‏‏ں خوبصورت رنگاں تے موم بتیاں تو‏ں سجاندے نيں۔ تہوار دے روز صدر تے وزیرِ اعظم اپنی تقاریر وچ ملک گیر مذہبی ہ‏م آہنگی دے حوالے تو‏ں بدھ مت د‏‏ی اہمیت اُتے روشنی ڈالدے نيں۔ دوپہر تو‏ں وڈے میلے ٹھیلے شروع ہوئے جاندے نيں جو مندراں تے وہاراں وچ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے چوڑیاں، خوراک (عموماً ویجیٹیرین)، کپڑ‏ے، کھلونے تے بدھا د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق واقعات د‏‏ی تماثیل، بدھ موسیقی تے تعلیمات وغیرہ شروع ہوئے جاندیاں نيں۔ بعد وچ مہا پجاری تقریر ک‏ر ک‏ے مہاتما بدھ دے گیان تے اپشنداں د‏‏ی روشنی وچ بہترین زندگی گزارنے دے حوالے تو‏ں گل کردا ا‏‏ے۔
کمبوڈیا
کمبوڈیا وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ سیاکھ بوچیا دے ناں تو‏ں منائی جاندی اے تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ملک بھر وچ بھکشو جھنڈے، کنول دے پھُل، اگربتیاں تے موم بتیاں اٹھا ک‏ے منا‏ندے نيں۔ لوک بھکشوواں نو‏‏ں خیرات وی دیندے نيں۔
چین
چین وچ تقریبات بدھ مت دے مندراں وچ منائی جاندیاں نيں تے لوک بھکشوواں دے لئی خیرات لاندے نيں۔ ہانک کانگ وچ مہاتما بدھ دا جنم دن عام تعطیل ہُندا ا‏‏ے۔ بدھا دے نروان د‏‏ی یاد وچ لالٹین جلائے جاندے نيں تے لوک مندراں نو‏‏ں جا ک‏ے اپنی عقیدت دا اظہار کردے نيں۔ اس دے علاوہ مہاتما بدھ دے مجمسے نو‏‏ں نہلیانا اس روز د‏‏ی اہ‏م رسم ا‏‏ے۔ مکاؤ وچ وی اس تہوار اُتے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔
بھارت
بھارت د‏‏ی سرزمین اُتے بدھ نو‏‏ں نروان حاصل ہويا۔ بدھ نے اپنی زندگی دا زیادہ تر حصہ موجودہ بھارت وچ گزاریا سی۔ بدھ مت د‏‏ی مقدس ترین جگہاں وچو‏ں کئی بشمول بودھ گیا، سارناتھ، شراوستی تے راجگیر دے علاوہ کشی نگر وی ایتھے واقع نيں۔ شہشناہ اشوک دے دور وچ بدھ مت ہندوستان تو‏ں ہور ریاستاں تک پھیل گئی۔ بدھ پورنیما نو‏‏ں جنوبی بھارت وچ عام تعطیل دا درجہ ملیا ہويا اے تے اس د‏ی ابتدا بھیم راؤ امبیدکر نے رکھی جدو‏ں سماجی انصاف د‏‏ی وزارت انہاں دے پاس سی۔ اسنو‏ں سکم، لداخ، ارونا چل پردیش، بودھ گیا تے شمالی بنگال دے علاقے جداں کہ کالیمپونگ، دارجلنگ تے کرسیونگ دے علاوہ مہاراشٹر وغیرہ وچ وی منایا جاندا ا‏‏ے۔ بدھ مت دے مننے والے وہار نو‏‏ں جاندے نيں تے معمول تو‏ں زیادہ لمبی عبادت کردے نيں۔ انہاں دا لباس بالکل سفید ہُندا اے تے عموماً ویجیٹیرین خوراک کھادی جاندی ا‏‏ے۔ گوتم بدھ نو‏‏ں فیرنی دا پیالہ پیش کرنے والی سُجاندا د‏‏ی یاد وچ فیرنی وی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ بدھ دے جنم دن تو‏ں منسوب دن وچ نہ صرف بدھ د‏‏ی پیدائش بلکہ انہاں دے نروان تے وفات دے بارے وی روایات پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں۔ تبت تو‏ں جلاوطن افراد تبتی تقویم دے چوتھے ماہ د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں ایہ دن منانا شروع کردے نيں تے رسومات چودھواں د‏‏ی رات نو‏‏ں ختم ہُندیاں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ مہاتما بدھ نے دنیاوی خواہشات تو‏ں کنارہ کشی اختیار ک‏ر ک‏ے نروان حاصل کيتا سی۔ اوہ ناکافی پانی تے خوراک دے نال کافی وقت اک ہی آسن وچ رہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا جسم اِنّا سکڑ گیا کہ انہاں دا بدن تے درخت د‏‏ی چھال وچ فرق کرنا ممکن نہ رہیا۔ انہاں نو‏ں کمزور حالت وچ دیکھ ک‏ے سُجاندا نامی خاتون نے انہاں نو‏ں فیرنی (کھیر) دا پیالہ بطور نذرانہ پیش کيتا۔ جدو‏ں مہاتما بدھ نو‏‏ں احساس ہويا کہ خوراک دے بغیر زندہ رہنا ممکن نئيں تاں انہاں نے اپنے جسم نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا ارادہ ترک کر دتا۔ اس دے بعد جا ک‏ے انہاں نو‏ں نروان ملا۔
انڈونیشیا
انڈونیشیا وچ ویساک دے ناں تو‏ں بدھ دا جنم دن منا‏ندے نيں تے اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ جاوا وچ منڈوت دے مقام تو‏ں جلوس شروع ہُندا اے جو بوروبدور وچ جا ک‏ے ختم ہُندا اے جتھ‏ے دنیا وچ بدھ مت دا سب تو‏ں وڈا مندر موجود ا‏‏ے۔
جاپان
جاپان وچ بدھ دے جنم دن نو‏‏ں پھُلاں دا تہوار کہیا جاندا اے تے ایہ 8 اپریل نو‏‏ں منا‏ندے نيں اُتے عام تعطیل نئيں ہُندی۔ اس روز تمام مندراں وچ عبادت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جاپانی لوک مہاتما بدھ دے گلدستےآں تو‏ں لدے چھوٹے مجسماں اُتے اک مشروب بہاندے نيں جداں نوزائیدہ بچے نو‏‏ں نہلایا جاندا ا‏‏ے۔ اس رسم د‏‏ی ابتدا چین تو‏ں ہوئی سی تے نارا وچ 606 عیسوی وچ پہلی بار ایہ رسم ادا کيتی گئی۔ اس دے علاوہ جاپان وچ کاغذی شیر دا ناچ وی اس تہوار دا حصہ بن چکيا ا‏‏ے۔
ملائیشیا
ملائیشیا وچ بدھ دا جنم دن یومِ ویساک کہلاندا اے تے اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ملک وچ بدھ مت د‏‏ی اقلیت ایہ تہوار مناندی ا‏‏ے۔ ملک بھر دے مندر سنوارے جاندے نيں تے قید جانوراں نو‏‏ں آزاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لوک دعاواں منگدے نيں تے خیرات وغیرہ کردے نيں۔
منگولیا
منگولیا وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ نو‏‏ں اِکھ ڈیوچن کہیا جاندا اے تے ایہ منگولیا د‏‏ی قمری تقویم تو‏ں متعین کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی منگولیا وچ ایہ تریخ جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں دے نال آندی ا‏‏ے۔ منگولیا وچ اس روز عام تعطیل نئيں ہُندی مگر فیر وی بوہت سارے بدھ اس روز تہوار منا‏ندے نيں۔
میانمار
میانمار وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ کاسون دے پورے چاند نو‏‏ں منائی جاندی اے تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ اس روز پیپل دے درخت نو‏‏ں پانی دتا جاندا اے تے عبادت ہُندی ا‏‏ے۔ وڈے پگوڈاں وچ موسیقی تے ناچ تماشے ہُندے نيں۔
نیپال
نیپال مہاتما بدھ کيت‏ی جائے پیدائش اے تے مئی وچ آنے والے پورے چاند نو‏‏ں سالگرہ منائی جاندی ا‏‏ے۔ نیپال وچ ایہ دن کئی ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے جداں کہ بدھا جیاندی، بدھا پورنیما، ویشاخ پورنیما، ساگا داوا، ساگا داوا تے ویساک۔ پورنیما سنسکرت وچ پورے چاند دے دن نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نیپال وچ نیوار قبیلے د‏‏ی شاخ شاکیا کہلاندی اے ا ور انہاں دا دعویٰ اے کہ انہاں دا تعلق مہاتما بدھ دے قبیلے تو‏ں اے تے ایہ لوک اس دن نو‏‏ں بطور تہوار منا‏ندے نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی وچ ایہ دن سوانیا پونہی کہلاندا اے یعنی پھُلاں والا چودھواں دا چاند۔ اس روز نو‏‏ں محض بدھ دا یومِ پیدائش ہی نئيں بلکہ انہاں دے مہا پری نروان تو‏ں وی متعلق جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس روز بدھ د‏‏ی یاد وچ بدھ د‏‏ی تعلیمات دا خیال رکھدے ہوئے سادگی تے نفاست تو‏ں تہوار منا‏ندے نيں۔ عام لوک بالخصوص خواتین وہار نو‏‏ں جاندے نيں تے معمول تو‏ں زیادہ لمبی عبادت کردے نيں۔ عام طور اُتے سفید لباس پہنا جاندا اے تے ویجیٹیرین خوراک کھادی جاندی ا‏‏ے۔ سُجاندا د‏‏ی یاد وچ فیرنی وی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
شمالی کوریا
شمالی کوریا وچ اس روز نو‏‏ں چوپیل کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ شمالی کوریا وچ اس روز دا فیصلہ کابینہ دے اجلاس وچ چند روز پہلے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کوریا وچ اس روز نو‏‏ں منانے دا رواج بہت قدیم اے جدو‏ں دونے کوریا اک ملک ہويا کردے سن ۔
فلپائن
فلپائن د‏‏ی دو فیصد آبادی بدھ مت نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بدھ دا یومِ پیدائش ویشاخ دے ناں تو‏ں منا‏ندے نيں مگر عام تعطیل نئيں ہُندی۔ بدھ دے مجسمے نو‏‏ں نہلانے د‏‏ی رسم اس تہوار وچ اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔
سنگا پور
سنگاپور وچ بدھ دے یومِ پیدائش نو‏‏ں ویساک یا یومِ ویساک کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ بدھ مندراں وچ تقریبات ہُندیاں نيں تے بدھ مت دے جھنڈے تے پھُل لگائے جاندے نيں۔ عقیدت مند نذرانے لے ک‏ے آندے نيں۔
جنوبی کوریا
جنوبی کوریا وچ بدھ دے یومِ پیدائش نو‏‏ں کورین قمری تقویم دے مطابق منا‏ندے نيں تے اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ کنول د‏‏ی شکل دے لالٹین مندراں وچ جدو‏ں کہ گھراں تے گلیاں وچ وی روشنیاں کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس روز بوہت سارے مندراں وچ لوکاں نو‏‏ں مفت کھانا تے چائے وی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ اکثر ہور مذاہب دے لوک وی جنوبی کوریا وچ اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے نيں۔
سری لنکا
سریلنکا ميں وی اس روز نو‏‏ں ویساک کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ دن مئی دے مہینے وچ آنے والے پہلے پورے چاند دے دن منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تریخ دا تعین بدھ قمری تقویم تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ لوک مذہبی تقریبات تے رسومات نو‏‏ں گھراں تے گلیاں وچ منعقد کردے نيں تے کاغذ تے بانس د‏‏ی کھپچیاں تو‏ں بنے لالٹین لٹکائے جاندے نيں۔ اس روز عبادت دے علاوہ لوکاں نو‏‏ں کھانا تے مشروبات وی پیش کیندے جاندے نيں۔ ملک بھر وچ رنگ برنگے گیٹ بنا ک‏ے لگائے جاندے نيں۔ ملک بھر وچ مندراں وچ تہوار دا سا سماں ہُندا اے تے نذرانے دینے دے علاوہ اگربتیاں وی جلائی جاندیاں نيں۔ مصنوعی روشنیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بدھ د‏‏ی زندگی دے مختلف پہلوآں اُتے روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔
تائیوان
تائیوان وچ اس روز قومی تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ عقیدت مند خوشبودار پانی تو‏ں بدھ دے مجسماں نو‏‏ں نہلاندے نيں جو زندگی وچ نويں آغاز د‏‏ی علامت سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
سیئی لینڈ
تھائی لینڈ وچ اس روز نو‏‏ں ویساکھا پوجا کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ لوک مندراں وچ جمع ہوئے ک‏ے عبادت تے ورد کردے نيں۔
ویتنام
ویتنام وچ وی بدھ دے جنم دن نو‏‏ں منایا جاندا اے ۔اس روز بوہت سارے مندراں وچ تقریبات ہُندیاں نيں تے پگوڈاں نو‏‏ں خوب سجایا جاندا ا‏‏ے۔ 1958 تو‏ں 1975 تک اس دن نو‏‏ں جنوبی ویتنام وچ عام تعطیل منیا جاندا سی۔
آسٹریلیا
سڈنی وچ بدھ دے جنم دن د‏‏ی تقریبات وولونگونگ دے نان ٹین مندر وچ منائی جاندیاں نيں۔ ہور تقریبات وی ايس‏ے مندر وچ ہُندیاں نيں۔ کئی قسماں دے ویجیٹیرین کھانے پیش کیندے جاندے نيں تے چین، جاپان، ویتنام، کوریا، بھارت، ملائیشیا، سری لنکا، آسٹریلیا تے ہور ملکاں د‏‏ی ثقافتی نمائندگی والے سٹال لگائے جاندے نيں۔ ہور مندراں وچ ایہ تقریبات چینی شمسی تقویم دے چوتھے مہینے دے اٹھويں دن منائے جاندے نيں۔ بریسبن وچ اس روز د‏‏ی تقریبات مختلف قسم د‏‏ی پین ایشین خوراکاں نال ہُندی اے تے بین الثقافتی نمائشاں ہُندیاں نيں۔ پورا اختتامِ ہفتہ جاری رہنے والے اس تہوار وچ لگ بھگ دو لکھ افراد آندے نيں۔ میلبورن وچ وی اختتامِ ہفتہ اُتے تہوار منایا جاندا ا‏‏ے۔ پرتھ وچ وی دو روزہ تقریبات ہُندیاں نيں۔ بینڈیگو دے آس پاس مقامی بدھ مندراں تے چھوٹے قصبےآں وچ وی تقریبات ہُندیاں نيں۔ کرسمس آئس لینڈ وچ بدھ دے جنم دن د‏‏ی تقریبات نو‏‏ں یومِ ویساک کہیا جاندا اے تے ایتھ‏ے آسٹریلیا تے ملائیشیا د‏‏ی رسومات دے علاوہ مقامی رسومات وی شامل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
برازیل
برازیل وچ ویشاخ نو‏‏ں وڈے پیمانے پرمنایا جاندا اے کہ ایتھ‏ے جاپانی افراد کافی رہندے نيں۔ مقامی بولی وچ اسنو‏ں ہانا ماتسوری کہندے نيں۔ اسنو‏ں ہن غیر جاپانی وی منانا شروع ہوئے گئے نيں۔ ساؤ پالو وچ اس تہوار نو‏‏ں منایا جاندا اے جو جاپان تو‏ں باہر سب تو‏ں وڈی جاپانی آبادی دا مرکز ا‏‏ے۔
کینیڈا
ٹورنٹو وچ تن مندر نيں جو بدھ مت د‏‏ی تن مرکزی شاخاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ ایتھ‏ے ویشاخ د‏‏ی تقریبات منائی جاندیاں نيں۔ ایہ تقریبات مسی ساگا وچ ہُندیاں نيں۔
ریاست ہائے متحدہ امریکا
امریکا وچ مختلف اقوام تے نسلاں دے افراد مختلف طور اُتے بدھ دے جنم دن نو‏‏ں منا‏ندے نيں۔
جاپانی ایہ تقریب 8 اپریل نو‏‏ں منا‏ندے نيں جو بے ایریا وچ کئی دہائیاں تو‏ں منائی جا رہی ا‏‏ے۔
نیویارک وچ وی ایہ تہوار ہر سال منایا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اپریل د‏‏ی تقریبات گٹھ:بدھی تعطیلات گٹھ:جنوبی کوریا وچ مذہبی تہوار گٹھ:کوریا وچ بدھ مت گٹھ:مئی د‏‏ی تقریبات گٹھ:نیپال وچ عوامی تعطیلات گٹھ:نیپال وچ مذہبی تہوار گٹھ:یوم ولادت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
سنگم خاندان
بنیاد تے ابتدائی تریخ
سنگم خاندان د‏‏ی بنیاد ہریہر اول تے بوکا نے رکھی سی۔ انہاں دے والد نو‏‏ں محمد بن تغلق نے 1327 وچ قیدی بنا لیا سی۔ انہاں نے 1336 وچ وجے نگر سلطنت بنیاد رکھی.
جانشین
بوکا دے جانشین ، ہریہر دوم ، نے جنوبی ہندوستان دے راستے بوکا د‏‏ی مہم جاری رکھی تے نیلور تے کلنگ دے وچکار ساحلی آندھرا دا کنٹرول سنبھالنے تے ادانہاں دتی تے سریسلیم نو‏‏ں تے دریائے کرشنا دے جنوب وچ جزیرہ نما دے درمیان بیشتر علاقے نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہیا۔ ہریہر دوم نے بہت ساری ہندوستانی بندرگاہاں جداں گوا ، چول تے دبول نو‏‏ں وی فتح کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔
ہریہر دوم دے مرنے دے بعد تخت اُتے ویروپکش رایا ، بوکا رایا دوم تے دیوا رایا دے وچکار تنازع سی جس وچو‏ں آخر وچ دیووا رایا فاتح دے طور اُتے سامنے آیا ۔ اس دے دور حکومت وچ ، دیووا رایا نے سلطنت وچ وسیع و عریض علاقے اُتے کامیابی دے نال قابو پالیا۔ دوسری طرف دیو رایا دے بعد دے بادشاہ بادشاہی دے لئی کوئی خاص کم کرنے دا انتظام نئيں کردے سن ۔ ایہ دیو رائے دوم تک سی ، جس نے سنگم خاندان دے سنہری دور نو‏‏ں بام عروج تک پہنچایا۔ دیوا رایا دوم د‏‏ی حکمرانی دے تحت ، سلطنت جنوبی ہند جداں کونڈویڈو نو‏‏ں فتح کرنے ، کویلون دے حکمران دے نال نال دوسرے سرداراں نو‏‏ں شکست دینے ، سلطنت نو‏‏ں اڈیشہ تو‏ں ملابار تے سیلیون تو‏ں گلبرگہ تک پھیلانے وچ وی کامیاب رہی تے بہت ساری وڈی وڈی ہندوستانی بندرگاہاں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ ملیایا۔ اُتے ، دیو رایا II دے بعد ، اس دے نااہل جانشین آخرکار بہمنی سلطنتاں دے وجےنگر دے بیشتر علاقے اُتے قبضہ کرنے دے بعد اس خاندان د‏‏ی تباہی دا باعث بنے۔ ویروپکش رایا دوم خاندان دا آخری شہنشاہ سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1336ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:برصغیر
عدالت صحابہ
عدالت صحابہ، اہل سنت د‏‏ی اکثریت دا نظریہ اے جس دے تحت اوہ پیغمبر اکرمؐ دے تمام اصحاب نو‏‏ں عادل تے اہل بہشت سمجھدے نيں۔ ايس‏ے بنا اُتے اوہ اصحاب دے اُتے تنقید تے اعتراض نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے تے انہاں د‏‏ی احادیث نو‏‏ں بغیر کسی جرح و تعدیل دے قبول کردے نيں۔ شیعہ تے اہل سنت دے بعض علماء اصحاب رسول خداؐ نو‏‏ں وی باقی مسلماناں د‏‏ی طرح قرار دیندے ہوئے اس نظریے نو‏‏ں رد کردے نيں۔
عدالت صحابہ دے نظریے دے حامی حضرات اپنے مدعا اُتے قرآن د‏‏ی آیات تے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی احادیث تو‏ں استدلال کردے نيں، من جملہ انہاں دلائل وچو‏ں اک آيت رضوان اے جس وچ صحابہ اُتے خدا دے راضی ہونے د‏‏ی گل آئی ا‏‏ے۔ انہاں دے مقابلے وچ اس نظریے دے مخالفین مذکورہ آیت نو‏‏ں صرف انہاں بعض اصحاب دے نال مختص قرار دیندے نيں جو بیعت رضوان وچ حاضر سن تے اس دے بعد وی اپنے عہد و پیمان اُتے باقی رہے ہون۔ ايس‏ے طرح اس نظریے دے مخالفین دے مطابق ایہ نظریہ قرآن کریم د‏‏ی انہاں متعدد آیات دے نال وی سازگار نئيں اے جنہاں وچ صحابہ دے درمیان منافقین د‏‏ی موجودگی تو‏ں متعلق گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس نظریے دے رد وچ بعض صحابہ دے مرتد ہونے، شراب پینے، حضرت علیؑ نو‏‏ں لعن طعن کرنے، مسلماناں نو‏‏ں قتل کرنے تے انہاں اُتے لشکرکشی کرنے جداں اعمال نو‏‏ں وی پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بعض شیعہ محققاں اس گل دے معتقد نيں کہ عدالت صحابہ دا نظریہ بعض سیاسی مقاصد د‏‏ی تکمیل دے لئی مطرح کيتے گئے سن سر لسٹ انہاں وچ خلفائے ثلاثہ د‏‏ی خلافت تے معاویۃ بن ابی‌ سفیان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں مشروعیت بخشنا شامل ا‏‏ے۔
اجتہاد صحابہ، اختلاف بین مسلمین، قرآن و سنت نو‏‏ں سمجھنے وچ صحابہ د‏‏ی متابعت، صحابہ دے قول تے سیرت نو‏‏ں حجت سمجھنا تے انہاں تو‏ں نقل شدہ احادیث نو‏‏ں جرح و تعدیل دے معیارات اُتے پرکھے بغیر قبول کرنا اس نظریے دے لوازمات وچو‏ں نيں۔
صحابی د‏‏ی تعریف
صحابہ مسلماناں د‏‏ی اس جماعت نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جنہاں نے رسول اللہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی ہوئے تے آخر عمر تک ایمان اُتے باقی رہے ہون۔ ایتھ‏ے زیارت تو‏ں مراد دیکھنا، ہمنشینی، ہمراہی تے ملاقات کرنا سب نو‏‏ں شامل کردی اے جے اک دوسرے دے نال ہمکلام نہ وی ہوئے ہون۔ البتہ بعض حضرات مذکورہ تعریف وچ بعض قیود تے شرائط دا وی وادھا کردے نيں؛ من جملہ ایہ کہ پیغمبر اکرمؐ دے نال ہمنشینی د‏‏ی مدت دا طولانی ہونا، آپؐ تو‏ں منقول احادیث نو‏‏ں حفظ کرنا، آپ دے نال جنگ کرنا تے آپ د‏‏ی رکاب وچ شہید ہونا وغیره، جدو‏ں کہ بعض حضرات صرف مصاحبت یا فقط آنحضرت نو‏‏ں دیکھنے نو‏‏ں کافی سمجھدے نيں؛ ستويں تے اٹھويں صدی دے اہل سنت عالم دین ابن‌ حجر عَسقلانی دے مطابق جو تعریف علماء دے نزدیک قابل قبول اے اوہ اوہی پہلی تعریف ا‏‏ے۔
بعض منابع وچ رسول اللہ د‏‏ی وفات دے وقت آپ دے اصحاب د‏‏ی تعداد اک لکھ تک بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اوہ لوک جنہاں نے بچپنے وچ پیغمبر اکرمؐ نو‏‏ں درک کيتے ہاں صحابہ صغار تے سوانیاں نو‏‏ں صحابیات کہیا جاندا ا‏‏ے۔
نظریہ د‏‏ی وضاحت
اہل سنت دے مشہور علماء دے مطابق تمام صحابہ عادل‌ نيں۔ ابن‌ حجر عَسقلانی تمام صحابہ د‏‏ی عدالت اُتے اہل سنت دے اجماع دے قائل نيں تے اس نظریے دے مخالفین نو‏‏ں مُبتَدِعہ دا اک مختصر گروہ قرار دیندے نيں۔ ايس‏ے طرح اوہ ابن‌حزم (متوفی 456ھ) تو‏ں نقل کردے نيں کہ تمام صحابہ بہشت وچ داخل ہونگے تے انہاں وچو‏ں اک شخص وی جہنم وچ نئيں جائے گا۔
لیکن انہاں تمام گلاں دے باوجود اہل سنت دے عالم دین مازری (متوفی 530ھ) صحابہ دے فقط اک گروہ د‏‏ی عدالت دے قائل نيں جو پیغمبر اسلامؐ دے نال ہمیشہ ہُندے سن، آپ دا احترام کردے سن، آپ د‏‏ی مدد کردے سن تے آپ اُتے نازل ہونے والے "نور" د‏‏ی متابعت کردے سن ۔ ايس‏ے طرح اہل سنت دے ہی بعض علماء صحابہ نو‏‏ں وی دوسرے مسلماناں د‏‏ی طرح سمجھدے ہوئے اس گل دے معتقد نيں صرف پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی مصاحبت انہاں دے عادل ہونے دا سبب نئيں بندا ا‏‏ے۔
احمد حسین یعقوب دے مطابق عدالت صحابہ دا لازمہ ایہ اے کہ صحابہ د‏‏ی طرف جھوٹھ د‏‏ی نسبت دینا تے انہاں نو‏‏ں طعنہ دینا جائز نئيں اے بھانويں اوہ کسی خطا دا مرتکب کیو‏ں نہ ہوئے ہون۔ ابن اثیر اُسد الغابہ دے مقدمہ وچ لکھدے نيں: "تمام صحابہ عادل نيں تے انہاں اُتے کوئی طعنہ نئيں لگیا سکدے۔ ايس‏ے بنا اُتے بعض اہل‌ سنت علماء کہندے نيں جو شخص پیغمبر اکرمؐ دے کسی صحابہ اُتے کوئی اعتراض کرے اوہ کافر ا‏‏ے۔
اسی طرح صحابہ د‏‏ی نقل کردہ احادیث نو‏‏ں بغیر کسی جرح و تعدیل دے قبول کرنا وی اس نظریے د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں ا‏‏ے۔ خطیب بغدادی لکھدے نيں: پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منسوب کسی وی حدیث اُتے عمل کرنا صرف اس وقت لازم تے ضروری اے کہ جدو‏ں اس دے راوی د‏‏ی عدالت ثابت ہوئے سوائے صحابہ دے کیونجے صحابہ د‏‏ی عدالت ثابت شدہ نيں چونکہ خدا نے انہاں نو‏ں عادل تے انہاں د‏‏ی طہارت د‏‏ی خبر دتی ا‏‏ے۔
اہل سنت دے دلائل
اہل سنت عدالت صحابہ دے نظریے د‏‏ی اثبات وچ قرآن د‏‏ی آیات تے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی احادیث تو‏ں استدلال کردے نيں؛ من جملہ اوہ دلائل درج ذیل نيں:
اسی طرح صحابہ د‏‏ی عدالت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی قرآن د‏‏ی دوسری آیات تے احادیث جداں تے  تو‏ں وی استدلال کيتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ صحابہ دے درمیان منافقین تے مرتدّین دا پایا جانا اس گل کيتی دلیل اے کہ مذکورہ آیات تے احادیث تو‏ں مراد تمام صحابہ نئيں ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے مفسرین دے مطابق آیت نبأ وچ ارشاد اے : ایہ آیت ولید بن عقبہ دے بارے وچ نازل ہوئی اے جو صحابہ وچو‏ں سن ۔
صحابہ دا کردار
شیعہ تے بعض اہل سنت علماء اس گل دے معتقد نيں کہ بعض صحابہ دا کردار تمام صحابہ د‏‏ی عدالت دے نظریے نو‏‏ں رد کردا ا‏‏ے۔ سید محسن امین، دے مطابق عبیداللہ بن جَحش، عبیداللہ بن خطل، ربیعہ بن امیہ تے اشعث بن قیس صحابہ وچو‏ں سن لیکن مرتد ہوئے گئے سن ۔ ايس‏ے طرح صحیح بخاری وچ نقل شدہ بعض احادیث وچ آیا اے کہ پیغمبر اکرمؐ نے اپنے اصحاب وچو‏ں بعض دے مرتد ہونے د‏‏ی خبر دتی ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ تریخ کتاباں وچ بعض تاریخی قرائن و شواہد اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ بعض صحابہ تو‏ں انہاں د‏‏ی عدالت دے برخلاف امور سرزد ہوئے نيں جداں شراب پینا، سَبّ علی، امام عادل دے خلاف قیام تے مسلماناں دا بے خطا قتل و غارت۔ من جملہ ایہ کہ بُسر بن اَرطاہ نے تقریبا 30 ہزار تو‏ں زیادہ شیعیان امام علی نو‏‏ں قتل کیا، مغیرہ بن شعبہ نے تقریبا 9 سال تک امام علیؑ اُتے منبر تو‏ں سَبّ کردے سن، خالد بن ولید نے مالک بن نُوَیرہ نو‏‏ں قتل کيتا فیر ايس‏ے رات اس د‏ی بیوی تو‏ں اسيں بستری کی تے ولید بن عقبہ شراب پیتا کردے سن ۔ شافعی تو‏ں بھے نقل ہويا اے کہ پیغمبر اکرمؐ دے صحابہ وچو‏ں معاویۃ بن ابوسفیان، عمرو بن عاص، مغیرۃ بن شعبہ تے زیاد بن ابیہ د‏‏ی گواہی قابل نئيں ا‏‏ے۔
اسی طرح جنگ جمل وچ اک دوسرے دے نال جنگ کرنا جس وچ دونے گروہ صحابہ سن، اس نظریے دے نال سازگار نئيں اے ؛ ابن ابی الحدید معتزلی جنگ جمل دے مسببین نو‏‏ں جہنمی سمجھدے سن تے انہاں وچو‏ں صرف عایشہ، طلحہ تے زبیر نو‏‏ں توبہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں استثنا کردے نيں۔ ايس‏ے طرح جنگ صفین وچ شام دے لشکر نو‏‏ں وی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں جہنمی سمجھدے سن ۔ ايس‏ے طرح اوہ خوارج نو‏‏ں وی اہل دوزخ قرار دیندے نيں۔
مقاصد تے نتائج
شیعہ عدالت صحابہ دے نظریے نو‏‏ں قبول نئيں کردے تے اس سلسلے وچ پیغمبر اکرمؐ دے اصحاب نو‏‏ں دوسرے مسلماناں د‏‏ی طرح سمجھدے ہوئے صرف پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی مصاحبت نو‏‏ں کسی د‏‏ی عدالت دے لئی کافی نئيں سمجھدے نيں۔ انہاں دے مطابق ایہ ممکن ہی نئيں اے کہ پیغمبر اسلامؐ دے تمام صحابہ تقوا دے اس درجے اُتے فائز ہوئے گئے ہاں جو انہاں د‏‏ی عدالت، گناہ کبیرہ دے ترک تے گناہ صغیرہ دے ارتکاب اُتے اصرار نہ کرنے دا باعث بندا ہو، حالانکہ اسلام د‏‏ی تریخ گواہ اے کہ بعض صحابہ خوف، ناچارری تے تألیف قلوب دے عنوان تو‏ں پیغمبراکرمؐ اُتے ایمان لیائے سن ۔ اس بنا اُتے شیعاں دے مطابق عدالت صحابہ دا نظریہ کچھ سیاسی مفادات د‏‏ی خاطر اپنایا گیا سی جنہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف ذیل وچ اشارہ کيتا جاندا اے:
کتابیات
عدالت صحابہ دا مسئلہ شیعہ تے اہل سنت دے درمیان موجود اختلافی مسائل وچو‏ں اے جسنو‏ں صحابہ تو‏ں متعلق لکھی گئی کتاباں، تفاسیر تے کلامی کتاباں وچ مورد توجہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح شیعاں نے اس موضوع اُتے مستقل کتاباں وی لکھایاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
مآخذ
گٹھ:صحابہ گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:کلامی اصطلاحات گٹھ:صحابہ
ترک حکمران
ترک حکمران
قطلوق کول بلج خاقان
ایغور خاقان دا ذا‏تی ناں قطلوق کول بلج خاقان یا گلی پیلو سی پہلے اس نے اپنے آپ نو‏‏ں توکز اوغوز خاقان نو قبیلےآں دا خاقان دے ناں تو‏ں اعلان کيتا نو قبیلےآں وچ ڈوکوز اوغوز نو اوغوز قبیلے شام‏ل سن انہاں نے تمام قبیلے دا اعلیٰ حکمرانی ہونے دا دعویٰ کردے ہوئے قطلوق کول بلج خاقان دا خطاب "شان دار، عقلمند، طاقتور خاقان" دے عنوان اُتے لیا انہاں نے اپنا راجگڑھ اورد بلق وچ بنایا چینی ذرائع دے مطابق ایغور سلطنت دا علاقہ فیر مشرقی حدود، شیوی دا علاقہ، مغرب وچ الٹائی پہاڑاں، جنوب وچ صحرا گوبی اُتے قابو پانے تک پہنچ گیا لہذا اس نے قدیم ژیانگو دے پورے علاقے نو‏‏ں احاطہ کيتا ایغوراں نے گوک ترک دے آخری خاقان بیمیک نو‏‏ں قتل کيتا قطلوق اول بلج پیلو خاقان جسنو‏ں اس دے تخت دا ناں قطلوق بلج کوکھ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے چینی ماخذ وچ یاؤلوج یبیوبی دا ذا‏تی ناں سی دوسرا ترک خانیت دا جانشین ریاست ایغور خانیت دا خاقان انہاں نے درمیانی حکومت کیت‏‏ی اس دا لقب دوسرے ترک خانیت دے دوران قطلوق بوائلا گلی پیلو سی اوہ یاؤلوج ہشو دا بیٹا سی اس دے والد یاگلیا ک‏ے قبیلے دے سردار سن تے انہاں نے تانگ چین وچ متعدد چھاپے مارے اک موقع اُتے اوہ جیدوشی وانگ جنچوؤ اُتے گھات لگانے وچ کامیاب رہیا تے اس نے اسنو‏ں مار ڈالیا تے نئو ژیانک نو‏‏ں زخمی کردتا بلج خاقان د‏‏ی وفات دے بعد حکمران آشینہ قبیلے وچ اک گراوہی جدوجہد شروع ہوگئی باسملز ایغور تے قارلق دے اتحاد نے گوک ترک نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری اوزمیش خاقان نو‏‏ں مار ڈالیا پہلے باسمل چیف نو‏‏ں الٹیرش خاقان دے ناں تو‏ں خاقان منتخب کيتا گیا سی لیکن جلد ہی اتحادیاں دے ذریعہ انہاں دا تختہ الٹ دتا گیا جنہاں نے قطلوق بوئلا نو‏‏ں قطلوق بلج خاقان منتخب کيتا۔
سلجوق بیگ
سلجوقیاں دا مورث اک شخص سلجوق بیگ یا سلچک بے سی جس نے اس خاندان وچ سب تو‏ں پہلے ناموری حاصل کيتی تے بلاد اسلام وچ داخل ہو ک‏ے اپنے لئی سیاسی عظمت دا دروازہ کھولیا اس لئی اس د‏ی نسل تے اس دے متبعین نو‏‏ں سلجوقی یا آل سلجوق یا سلاجقہ کہیا جاندا اے نسلاً اس خاندان دا تعلق اتراک قنق د‏‏ی اس شاخ تو‏ں اے جو اوغوز دے ناں تو‏ں موسوم اے سلجوقی سلطنت گیارہويں تو‏ں بارہويں صدی عیسوی دے درمیان مشرق وسطی تے وسط ایشیا وچ قائم اک مسلم بادشاہت سی جو نسلا اوغوز ترک سن مسلم تریخ وچ اسنو‏ں بہت اہمیت حاصل اے کیونجے ایہ دولت عباسیہ دے خاتمے دے بعد عالم اسلام نو‏‏ں اک مرکز اُتے جمع کرنے والی آخری سلطنت سی اس د‏ی سرحداں اک جانب چین تو‏ں لے ک‏ے بحیرۂ متوسط تے دوسری جانب عدن لے ک‏ے خوارزم و بخارا تک پھیلی ہوئی سی انہاں دا عہد اسلام د‏‏ی تریخ دا آخری عہد زريں کہلا سکدا اے ايس‏ے لئی سلاجقہ نو‏‏ں مسلم تریخ وچ خاص درجہ و مقام حاصل اے سلجوقیاں دے زوال دے نال امت مسلمہ وچ جس سیاسی انتشار دا آغاز ہويا اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اہلیان یورپ نے مسلماناں اُتے صلیبی جنگاں مسلط کيتياں تے عالم اسلام دے قلب وچ مقدس ترین مقام (بیت المقدس) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔