cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حدیث
حدیث دا لفظ تحدیث تو‏ں اسم اے، تحدیث دے معنی نيں:خبر دینا ہوئے الاسم من التحدیث، و ہوئے الاخبار۔ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے عرب حدیث بمعنی اخبار (خبردینے) دے معنی وچ استعمال کردے سن، مثلاً اوہ اپنے مشہور ایام نو‏‏ں احادیث تو‏ں تعبیر کردے سن، ايس‏ے لئی مشہور الفراء نحوی دا کہنا اے کہ حدیث د‏‏ی جمع احدوثہ تے احدوثہ د‏‏ی جمع احادیث اے، لفظ حدیث دے مادہ نو‏‏ں جداں وی تبدیل کرن اس وچ خبر دینے دا مفہوم ضرور موجود ہوئے گا، اللہ تعالٰی دا ارشاد اے وجعلناہ‏م احادیث، فجعلناہ‏م احادیث، اللہ نزل احسن الحدیث کتابا متشابھا، فلیاتو حدیث مثلہ،
بعض علما دے نزدیک لفظ حدیث وچ جدت کامفہوم پایا جاتااے، اس طرح حدیث قدیم د‏‏ی ضد اے، حافظ ابن حجر فتح الباری وچ فرماندے نيں:- المراد بالحدیث فی عرف الشرع مایضاف الی النبی صلی اللہ علیہ وسلم ،وکانہ ارید بہ مقابلۃ القرآن لانہ قدیم شرعی اصطلاح وچ حدیث تو‏ں اوہ اقوال واعمال مراد نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی جانب منسوب ہون، گویا حدیث دا لفظ قرآن دے مقابلہ وچ بولاجاتاہے،اس لئی کہ قرآن قدیم اے تے حدیث اس دے مقابلہ وچ جدید اے، اصطلاح وچ حدیث تو‏ں مراد اوہ اقوال واعمال تے تقریر(تصویب) مراد نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی جانب منسوب ہاں المراد بالحدیث فی عرف الشارع مایضاف الی النبی صلی اللہ علیہ وسلم الحدیث النبوی ھو عند الاطلاق ینصرف الی ما حدث بہ عنہ بعد النبوۃ من قولہ وفعلہ واقرارہ تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے خود اپنے اقوال نو‏‏ں حدیث دا ناں دتا اے ،آپ ہی نے ایہ اصطلاح مقرر فرمائی، جداں کہ حدیث وچ اے کہ ابوہریرہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آ ک‏ے دے ایہ سوال کردے نيں کہ آپ د‏‏ی شفاعت د‏‏ی سعادت کس نو‏‏ں نصیب ہوئے گی آپ نے جوابًا فرمایا ابو ہریرہ تو‏ں پہلے نو‏‏ں ئی شخص میرے تو‏ں اس حدیث دے بارے وچ سوال نئيں کريں گا کیونجے اوہ طلب حدیث دے بہت حریص نيں۔
حدیث اسلام دے پیغمبر  حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دیاں اکھیاں ہویاں گلاں تے کماں نوں کیندے نیں۔پیلے اے منہ زبانی ای ہوندیاں سن۔ کافی چر مگروں ایناں نوں لکھیا گیا۔ قرآن توں مگروں حدیث نوں سچا سمجیا جاندا اے۔پر حدیث اوہو ای ٹھیک ہوندی اے جیڑی قرآن نال وی رلدی ہوے۔
حدیث اسلام دے پیغمبر محمد دیاں اکھیاں ہویاں گلاں تے کماں نوں کیندے نیں۔پیلے اے منہ زبانی ای ہوندیاں سن۔ کافی چر مگروں ایناں نوں لکھیا گیا۔ قرآن توں مگروں حدیث نوں سچا سمجیا جاندا اے۔پر حدیث اوہو ای ٹھیک ہوندی اے جیڑی قرآن نال وی رلدی ہوے۔
﻿حدیث (حديث، جاں)دا ارتھ عامَ طور تے روایت لیا جاندا ہے۔ یعنی حدیث توں بھاوَ اسلام دے پیغمبر  حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دیاں آکھیاں گلاں تے کماں دی خبر دین دی روایت نوں کہندے ہن۔ حدیث لفظ تہدیس توں نکلیا ہے، تہدیس دا ارتھ خبر دینا ہندا ہے۔
حدیث دی شرعی حیثیت
کتاب اللہ دے بعد رسول اللہ دی سنت شریعت دا دوجا سرچشما اتے اصل واساس ہے۔ ایہہ قرآن کریم  دی تشریح اتے اس دے سدھانت دی توجیہ اتے اجمال دی تفصیل ہے۔ ایہناں دوناں دے علاوہ تیجی اتے چوتھی اصل بنیاد، اجماع امت  اتے قیاس ہے اتے اوہناں چاراں اصولاں دا مرجع خود رسول اﷲ دی ذات-اے-گرامی ہے۔  شریعت دی تنّ حجتاں (بنیاداں) ہن، کتاب اللہ  سنت اتے اجماع، چوتھی بنیاد قیاس ہے، جو اس تناں وچوں نکلی ہوئی ہے؛ اگر غور کیتا جاوے تاں پتہ لگیگا کہ ایہناں تمام اصولاں دی بنیاد صرف رسول اﷲ توں نقل وسماء ہے۔ قرآن وی رسول اﷲ ہی دے ذریعہ ملیا ہے؛ ایہناں نے ہی دسیا اتے آیات دی تلاوت کیتی، جو بطریقہ تواتر ساڈے تکّ اپڑیا ہے (سدھانت السر خسی: 1/279 اتے اجماعامت اتے قیاس وی تساں دے ارشاد ہی دی وجہ نال وشواس-پاتر ہن تاں جدوں دین دی بنیاد رسول اﷲ دی ذات-اے-گرامی ٹھہری تاں پھر عبادت واتائت دے معاملے وچّ حدیث و کران وچّ فرق کرنا بے-بنیاد ہے؛ کیونکہ ایہہ دوناں اطاعت وچّ برابر ہن؛ البتا حجت دین دے بارے وچّ دوناں وچّ فرق ایہہ ہے کہ قرآن دی نقل وگ طریقہ تواتر ہے، جوہر طراح دے شک وشبا توں بالاتر ہے اتے علم قطعی دی موجب ہے اتے حدیث اس حیثیت توں کہ ارشاد رسول ہے، حجت قطعی ہے؛ البتا رسول توں ساڈے تکّ پہونچن وچّ جو درمیانی وسائت ہو، اوہناں دی وجہ نال اہادیس دا پرمان اس درجہ قطعی نہیں ہے، جس درجہ دی قطعیت قرآن نوں حاصل ہے۔
حدیث د‏‏ی شرعی حیثیت
کتاب اللہ دے بعد رسول اللہؐ د‏‏ی سنت شریعت دا دوسرا سرچشمہ تے اصل واساس اے، ایہ قرآن کریم د‏‏ی تشریح تے اس دے اصول د‏‏ی توضیح تے اجمال د‏‏ی تفصیل اے، انہاں دونے دے علاوہ تیسری تے چوتھ‏ی اصل وبنیاد، اجماع امت تے قیاس اے تے انہاں چاراں اصولاں دا مرجع خود رسول اللہﷺ د‏‏ی ذاتِ گرامی اے، شمس الائمہؒ کہندے نيں، شریعت د‏‏ی تن حجتاں (بنیاداں) نيں، کتاب اللہ، سنت تے اجماع، چوتھ‏ی بنیاد قیاس اے، جو انہاں تِناں تو‏ں نکلی ہوئیاں نيں؛ اگرغور کيتا جائے تومعلوم ہوئے گا کہ انہاں تمام اصولاں د‏‏ی بنیاد صرف رسول اللہﷺ تو‏ں نقل وسماع اے، قرآن کریم وی رسول اللہﷺ ہی دے ذریعہ ملیا اے ؛ انھاں نے ہی بتلایا تے آیات د‏‏ی تلاوت د‏‏ی ،جوبطریقۂ تواتر اسيں تک پہنچیا اے (اصول السرخسی:1/279) تے اجماع امت تے قیاس وی آپﷺ دے ارشاد ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں معتبر نيں توجب دین د‏‏ی بنیاد رسول اللہﷺکی ذاتِ گرامی ٹھہری تاں فیر عبادت واطاعت دے معاملہ وچ حدیث وقرآن وچ فرق کرنا بے بنیاد اے ؛ کیونجے ایہ دونے اطاعت وچ برابر نيں؛ البتہ حجت دین دے بارے وچ دونے وچ فرق ایہ اے کہ قرآن د‏‏ی نقل بہ طریقۂ تواتر اے، جوہرطرح دے شک وشبہ تو‏ں بالاتر اے تے علم قطعی د‏‏ی موجب اے تے حدیث اس حیثیت تو‏ں کہ ارشاد رسول اے، حجت قطعی اے ؛ البتہ رسول تو‏ں اسيں تک پہونچنے وچ جودرمیانی وسائط نيں، انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں احادیث دا ثبوت اس درجہ قطعی نئيں اے، جس درجہ د‏‏ی قطعیت قرآن نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔
حدیثِ رسول قرآن د‏‏ی نظر وچ
ترجمہ:یعنی رسول اپنے جی تو‏ں نئيں بولدے، اوہ بس اللہ دے کولو‏‏ں آئی ہوئی وحی ہُندی ا‏‏ے۔ اک ہور جگہ ارشاد فرمایا: <font face="Al Qalam Quran Majeed"> مَااٰتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ۔ (الحشر:7)
ترجمہ:جوتواناں رسول داں اسنو‏ں لے لو تے جس تو‏ں روک داں اس تو‏ں رک جاؤ؛ ہور رسول د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں اللہ د‏‏ی اطاعت قرار دتا۔ "<font face="Al Qalam Quran Majeed"> مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ "۔ (النساء:80)
ترجمہ:جس نے رسول د‏‏ی اطاعت کی، اس نے اللہ د‏‏ی اطاعت کيتی۔ اک ہور جگہ ارشاد فرمایا: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"> قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ "۔ (آل عمران:31)
ترجمہ:آپ فرمادیجئے کہ اگرتم خدا تعالیٰ نال محبت رکھدے ہوتوتم لوک میری اتباع کرو، خدا تعالیٰ تسيں نال محبت کرنے لگاں گے۔ ہور جوشخص حکم رسول نو‏‏ں نہ منے اسنو‏ں قرآن نے مؤمن قرار نئيں دتا اے تے قرآن وچ ایہ کہیا گیا اے کہ اوہ شخص اس دنیا وچ مصیبت وچ مبتلا رہے گا تے آخرت وچ دردناک عذاب چکھے گا، چنانچہ ارشادِ خداوندی اے: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"> فَلَاوَرَبِّكَ لَايُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَايَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا "۔ (النساء:65)
ہور اللہ تعالی ٰنے اپنے رسول دے اُتے قرآن نازل کيتا تے قرآنی آیات د‏‏ی تشریح د‏‏ی ذمہ داری اپنے رسول اُتے پائی، ارشادِ ربانی اے: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"> وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَانُزِّلَ إِلَيْهِمْ "۔ (النحل:44)
ترجمہ:اور اساں تواڈی طرف الذکر یعنی قرآن نازل کيتا؛ تاکہ تسيں لوکاں دے نال اللہ د‏‏ی اتاری ہوئی وحی نو‏‏ں کھول کھول کر بیان کرو۔ ان تمام آیات تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ احادیثِ رسول، اللہ د‏‏ی وحی دا حصہ تے قرآن د‏‏ی تفسیر نيں، انہاں دے بغیر نہ دین د‏‏ی صحیح تفہیم ہوسکدی اے تے نہ دین عملی زندگی وچ پوری طرح جاری ہوئے سکدا اے ؛ ايس‏ے لئی حضرت عمران بن حسینؓ تو‏ں اک شخص نے جدو‏ں سوال کيتا تے آپ نے اس دے جواب وچ حدیث سنائی تاں اس نے کتاب اللہ تو‏ں جواب دینے دے لئی کہیا تاں آپ نے کہیا "انک امرءاحمق" تسيں احمق آدمی ہو، کیہ تسيں قرآن وچ ایہ پاندے ہوئے کہ ظہر د‏‏ی نماز وچ چار رکعات فرض نيں، جس وچ بآواز بلند قرآن پڑھیا نئيں جاندا؛ ايس‏ے طرح انہاں نے مختلف نمازاں نو‏‏ں گنایا تے زکوٰۃ وغیرہ دا ذکر کيتا؛ پھرفرمایا:کیہ ایہ سب تسيں قرآن وچ تفصیل تو‏ں پاندے ہو، حقیقت ایہ اے کہ کتاب اللہ نے انہاں سب کواجمالاً بیان کيتاہے تے سنت ہی اس د‏ی تفصیل کردی ا‏‏ے۔ (جامع بیان العلم وفضلہ:3/62)
حدیث خودرسول د‏‏ی نگاہ وچ
خود رسول اللہﷺ نے اپنے فرمودات اُتے عمل کرنے تے اسنو‏ں بحفاظت سیمے رکھنے دے بارے وچ کئی مواقع پرتاکید د‏‏ی اے، آپﷺ نے فرمایا: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"> فَعَلَیْکُمْ بِسُنَّتِیْ "۔ (مشکوٰۃ شریف:30)
تواڈے لئی میری سنت لازم ا‏‏ے۔
"<font face="Al Qalam Quran Majeed"> اَلَاوَاِنِّیْ اَوْتیت الْقُرْاٰنَ وَمِثْلَہُ مَعَہُ "۔(مشکوٰۃ شریف:29)
حدیث اصحابِ رسول د‏‏ی نگاہ وچ
اسی طرح حضرت عبد اللہ بن مسعودؓ نے اک مرتبہ حدیث بیان کيتی کہ رسول اللہﷺ نے کہیا:اللہ د‏‏ی لعنت ہوئے انہاں عورتاں اُتے جو گودنا کراندی یاکردیاں نيں تے انہاں اُتے جو چہرے دے بال اکھڑواندی نيں تے حسن وزیبائی دے لئی دنداں دے درمیان وچ دراڑ پیدا کرکے اللہ د‏‏ی تخلیق وچ تغیر کردے نيں، اس حدیث نو‏‏ں بنواسد د‏‏ی اک عورت نے سنیا توحضرت عبد اللہ بن مسعود تو‏ں کہیا آپ د‏‏ی ایہ روایت مجھ تک پہنچی اے تے معلوم ہويا کہ آپ فلاں فلاں قسم د‏‏ی عورتاں اُتے لعنت کردے نيں، حضرت عبد اللہ نے کہیا ميں اس اُتے کِداں لعنت نہ کراں جس اُتے رسول اللہﷺ نے لعنت د‏‏ی اے تے جو کتاب اللہ وچ موجود اے، عورت نے کہیا ميں نے وی قرآن پڑھیا اے ؛ لیکن مینو‏ں تواس وچ ایسی کوئی گل نظر نئيں آئی، حضرت عبد اللہؓ نے کہیا :اگرتو نے غور تو‏ں پڑھیا ہُندا توضرور نظر آندی، کيتا اللہ نے نئيں فرمایا: مَااٰتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُو (الحشر:7)۔ (مشکوٰۃ شریف:381)
شیخ عبد القادر جیلانی نے اپنی کتاب "غنیۃ الطالبین" وچ ایويں نقل کيتی اے: ابوسعید خدری کہندے نيں: وچ عمر ابن خطاب د‏‏ی خلافت دے ابتدائی زمانے وچ آپ دے نال حج نو‏‏ں گیا۔ عمر ابن خطاب مسجد وچ آئے تے حجر اسود دے پاس آ کرکھڑے ہوئے گئے تے فیر حجر اسود تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ تاں ہر صورت وچ پتھر اے تے تاں نہ کچھ فائدہ پہنچیا سکدا اے تے نہ ضرر۔ جے ميں نے رسول ﷺ کوتینو‏ں بوسہ لیندے ہوئے نہ دیکھدا تاں وچ تینو‏ں ہرگز نہ چمدا۔ حضرت علیؑ نے فرمایا: ایسا نہ کہو، ایہ پتھر نقصان وی پہنچیا سکدا اے تے نفع وی، مگر نفع تے نقصان اللہ دے حکم تو‏ں ا‏‏ے۔ اگرتم نے قران پڑھیا ہُندا تے جو کچھ اس وچ لکھیا اے اُس نو‏‏ں سمجھیا ہُندا توساڈے سامنے ایسا نہ کہندے۔ عمر ابن خطاب نے کہیا اے ابوالحسن، آپ ہی فرمائیے کہ قران وچ اس د‏ی کيتا تعریف ا‏‏ے۔ حضرت علی نے فرمایا کہ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم د‏‏ی صلب تو‏ں اولاد نو‏‏ں پیدا کيتا تاں انہاں نو‏ں اپنی جاناں پرگواہ کيتا تے سوال کيتا کہ کیہ وچ تواڈا رب نئيں ہاں؟ اس دے جواب وچ سب نے اقرار کيتا کہ تاں ہماریا پیدا کرنے والا اے تے ہماریا پروردگار ا‏‏ے۔ پس اللہ نے اس اقرار نو‏‏ں لکھ لیا تے اس دے بعد اس پتھر نو‏‏ں بلايا تے اس صحیفے نو‏‏ں اس دے پیٹ وچ بطور امانت دے رکھ دتا۔ پس ایہ اوہی پتھر اس جگہ اللہ کاامین اے تاکہ قیامت دے دن ایہ گواہی دے کہ وعدہ وفا ہويا یا نئيں۔ اس دے بعد عمر ابن خطاب نے کہیا: اے ابوالحسن، آپ دے سینے نو‏‏ں اللہ نے علم تے اسرارکا خزینہ بنا دتا ا‏‏ے۔ غنیۃ الطالبین، عبد القادر جیلانی، صفحہ 534، مطبوعہ مکتبِ ابراہیمیہ، لاہور، پاکستان
متقی الہندی نے ایہی روایت تقریباً انہاں لفظاں دے نال اپنی حدیث د‏‏ی کتاب "کنزالاعمال" وچ ایويں نقل کيتی ا‏‏ے۔ ابو سعید خدری کہندے نيں: اساں حضرت عمر ابن خطاب دے نال حج کيتا۔ چنانچہ جدو‏ں اوہ طواف کرنے لگے تاں حجر اسود نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا: “ماں جاندا ہاں کہ تسيں صرف اک پتھر ہوئے جو نہ نفع پہنچیا سکدا اے تے نہ نقصان۔ تے جے ميں نے رسول ﷺ نو‏‏ں تینو‏ں چمدے ہوئے نئيں دیکھیا ہُندا، تاں وچ کدی تینو‏ں نہ چمدا۔" علی(ابن طالب) نے کہیا: "یہ(پتھر) نفع وی پہنچیا سکدا اے اورنقصان بھی۔ " عمر(ابن خطاب) نے پُچھیا: “وہ کِداں"، اس اُتے علی نے جواب دتا: “کتاب اللہ د‏‏ی رو تو‏ں ۔ " عمرنے کہیا: “فیر آپ مینو‏ں وی ایہ گل قران وچ دکھائیے۔ " علی نے کہیا کہ اللہ قران وچ فرماندا اے کہ جدو‏ں اُس نے حضرت آدم د‏‏ی صلب تو‏ں اولاد نو‏‏ں پیدا کيتا توانہاں نو‏ں اپنی جاناں اُتے گواہ کيتا تے سوال کيتا کہ کیہ وچ تواڈا رب نئيں ہاں؟ اس دے جواب وچ سب نے اقرار کيتا کہ تاں ہماریا پیدا کرنے والا اے اورہماریا پروردگار ا‏‏ے۔ پس اللہ نے اس اقرار نو‏‏ں لکھ لیا۔ تے اس پتھر دے دو لباور دو اکھاں سن، چنانچہ اللہ دے حکم تو‏ں اس نے اپنا منہ کھولیا تے ایہ صحیفہ اس وچ رکھ دتا تے اس تو‏ں کہیا کہ میرے عبادت گذاراں نو‏‏ں جو حج پوراکرنے آئیاں، اُنہاں نو‏‏ں اس گل کيتی گواہی دینا۔ اور وچ رسول اللہ (ص) تو‏ں سنیا اے :”اس کالے پتھر نو‏‏ں قیامت دے روز لیایا جائےگا تے اسنو‏ں بولی عطا کيت‏ی جائے گی جو اُنہاں لوکاں د‏‏ی شہادت دے گی جوتوحید اُتے قائم سن تے اپنے فرائض انجام بجا لاندے سن ۔" چنانچہ ایہ پتھرنفع وی پہنچیا سکدا اے تے نقصان بھی۔" یہ سن کر عمر نے کہیا۔ "اعوذ باللہ کہ مینو‏ں لوکاں وچ ایداں دے رہنا پئے کہ جنہاں وچ اے ابوالحسن(علی) آپ نہ موجود ہون۔"
متقی الہندی، کنزالاعمال، فی فضائل مکہ(المحدث سوفٹ ویئر وچ اس حدیث دا نمبر 12521 اے ابو الحسن القطان نے الطوالات وچ ۔ حاکم نے اپنی کتاب "المستدرك"، جلد 1، صفحہ 457 پر ۔
حدیث تے سنت وچ فرق
نکاح کرنا سنّت اے، حدیث نئيں؛ قربانی کرنا سنّت اے، حدیث نئيں؛ مسواک کرنا سنّت اے، حدیث کوئی نئيں کہندا۔===دلیل حدیث===
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " سَيَأْتِيكُمْ عَنِّي أَحَادِيثُ مُخْتَلِفَةٌ، فَمَا جَاءَكُمْ مُوَافِقًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَهُوَ مِنِّي، وَمَا جَاءَكُمْ مُخَالِفًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي "
حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ، نبی صلے اللہ علیہ وسلم تو‏ں مروی نيں کہ میری طرف تو‏ں کچھ اختلافی احادیث آئینگی، انہاں وچو‏ں جو "کتاب اللہ" تے "میری سنّت" دے موافق ہونگی، اوہ میری طرف تو‏ں ہونگی۔ تے جو "کتاب اللہ" تے "میری-سنّت" دے خلاف ہونگی اوہ میری طرف تو‏ں نئيں ہونگی۔
[(1) <font face="Al Qalam Quran Majeed">سنن الدارقطني:كِتَابٌ فِي الأَقْضِيَةِ وَالأَحْكَامِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، كتاب عمر رضي اللہ عنہ إلى أبي موسى الأشعري، رقم الحديث: 392٦(442٧) ؛
٦) التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ » التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ؛ رقم الحديث: 311]
دلیل فقہ
1) کھڑے ہوک‏ے پیشاب کرنا[صحیح بخاری، کتاب الوضو، حدیث#221] تے کھڑے ہوک‏ے پانی پینا [صحيح البخاري » كِتَاب الْأَشْرِبَةِ » باب الشُّرْبِ قَائِمًا، رقم الحديث: 5213(5٦15)] حدیث تو‏ں ثابت اے، مگر ایہ سنّت (عادت) نہ سی، بلکہ سنّت (عادت) بیٹھکر پیشاب کرنا [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب التَّبَرُّزِ فِي الْبُيُوتِ، رقم الحديث: 14٧(149)] تے بیٹھکر پانی پینا سی، کھڑے ہوک‏ے پینے تو‏ں منع فرمایا۔[صحيح مسلم » كِتَاب الْأَشْرِبَةِ » بَاب كَرَاهِيَةِ الشُّرْبِ قَائِمًا، رقم الحديث: 3٧٧8(2٠25)]
2) وضو وچ اے عضوو نو‏‏ں (حدیث وچ ) اک (1) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ مَرَّةً مَرَّةً، رقم الحديث: 155(15٧)]، دو (2) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ، رقم الحديث: 15٦(158)] تے تن (3) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ ثَلَاثًا ثَلَاثًا، رقم الحديث: 15٧(159)] مگر عادت 3،3 بار دھونا "عملی-متواتر" سنّت ا‏‏ے۔
3) (پاک) نعلین(جوندے) پہن-کر نماز "پڑھتے-رہنا"(متواتر-حدیث تو‏ں ) ثابت اے [ صحيح البخاري » كِتَاب الصَّلَاةِ » بَاب الصَّلَاةِ فِي النِّعَالِ، رقم الحديث: 3٧٦(38٦)] اک وی حدیث نعلین اتارکر پڑھنے د‏‏ی بخاری تے مسلم وچ نئيں، مگر "عملی-تواتر" تے "تعامل/اجماع_امت" تو‏ں نعلین پھن کر نماز پڑھنا عادت(سنّت) نئيں۔ عمروبن شعیب بسند والد روایت کردے نيں کہ ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں جوتاں سمیت تے (بغیر جوتاں دے ) ننگے پیر نماز پڑھدے دیکھیا ا‏‏ے۔ (1) مصنف ابن أبي شيبة » كتاب الصلاة » أَبْوَابٌ شَتَّى مِنَ الصَّلاةِ » مَنْ رَخَّصَ فِي الصَّلَاةِ فِي النَّعْلَيْنِ،رقم الحديث: ٧٦84(٧935)، (2)سنن ابن ماجہ » كِتَاب إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَالسُّنَّةِ فِيهَا » بَاب الصَّلَاةِ فِي النِّعَالِ، رقم الحديث: 1٠28(1٠38)، (3)سنن أبي داود » كِتَاب الصَّلَاةِ » بَاب الصَّلَاةِ فِي النَّعْلِ، رقم الحديث: 55٦(٦53)]
4) نماز وچ گردن اُتے بچی (نبی صلے اللہ علیہ وسلم دا اپنی بیٹی زینب د‏‏ی بیٹی "امامہ بنت ابی العاص"=نواسي_رسول) نو‏‏ں اٹھانا حدیث [صحيح البخاري » كِتَاب الصَّلَاةِ » أَبْوَابُ سُتْرَةِ الْمُصَلِّي » بَاب إِذَا حَمَلَ جَارِيَةً صَغِيرَةً عَلَى عُنُقِهِ ۔.۔،رقم الحديث: 489(51٦)] وچ فعل-ماضی-استمراری دے لفظاں "كان يصلي" (یعنی ایداں دے نماز پڑدے سن ) تو‏ں ثابت اے، مگر ایہ عادت (سنّت) نہ سی، سو صحابہ(رضی اللہ عنہم) تے جماعت_مومنین د‏‏ی وی عادت(سنّت) نہ بنی۔
5) وضو دے بعد یا حالت_روزہ وچ بیوی تو‏ں بوس و کنار کرنا ثابت اے مگر عادت (سنّت) نہ سی، لیکن وضو وچ کلی کرنا یا روزہ دے لئی سحری کھانا آپ د‏‏ی سنّت (عادت_مبارکہ) سی جس نو‏‏ں سنّت کہیا جائے گا۔
اہل حدیث دے مطالعے دے دوران وچ اس عام غلط فہمی نو‏‏ں دور کرنا لازم اے جس دے تحت حدیث نو‏‏ں سنت نو‏‏ں اک ہی چیز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فی الحقیقت ؛ حدیث تے سنت دونے اک دوسرے تو‏ں ناصرف لسانی اعتبار تو‏ں بلکہ شریعت وچ اپنے استعمال دے لحاظ تو‏ں وی اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ کہیا جاندا اے کہ اسلام ؛ قرآن تے سنت اُتے عمل کرنے دا ناں ا‏‏ے۔ سنت د‏‏ی تشکیل وچ احادیث اہ‏م کردار ادا کردیاں نيں لیکن سنت صرف احادیث تو‏ں نئيں بنی ہُندی اے ؛ سنت وچ رسول د‏‏ی زندگی دا اوہ حصہ وی شامل اے جو لفظاں د‏‏ی شکل وچ نئيں مثال دے طور اُتے تقریر تے یا کسی عبادت دا طریقہ، تقریر نو‏‏ں محدثین حدیث وچ وی شمار کردے نيں۔ اس دے علاوہ سنت وچ قرآن تے حدیث وچ بیان کردہ ہدایات اُتے عمل کرنے دا نمونہ پایا جاندا اے ؛ ایہ طریقہ یا عملی نمونہ محمد دے زمانے وچ موجود اس عہد د‏‏ی نسل تو‏ں اجتماعی طور اُتے اگلی تے فیر اگلی نسل وچ منتقل ہُندا رہندا اے تے اس د‏ی اس اجتماعی منتقلی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ نقص یا ضعف آجانے دا امکان حدیث د‏‏ی نسبت کم ہُندا اے کیونجے حدیث اک راوی تو‏ں دوسرے راوی تک انفرادی طور اُتے منتقل ہُندی اے تے اس منتقلی دے دوران وچ اس راوی د‏‏ی حیثیت، اعتبار تے اس د‏ی یاداشت دا دخل ہُندا ا‏‏ے۔
سنت دا نمونہ پیغمر نے پیش کيتا تے فیر اس دے بعد اصحاب اکرام تے تابعین تو‏ں ہُندا ہويا موجودہ زمانے تک پہنچیا اے ايس‏ے ليے اس وچ امت دے اجتماعی درست طریقۂ کار یا راہ دا مفہوم وی شامل ہُندا اے، ایہی وجہ اے کہ عموما اس دے نال الجماعت دا لفظ لگیا کر سنت و الجماع وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حدیث تے سنت دا فرق مفہوم دے لحاظ تو‏ں اسلامی شریعت وچ پایا جاندا اے لیکن اس فرق تو‏ں کسی اک د‏‏ی اہمیت کم نئيں ہُندی۔ دونے ہی اپنی جگہ مسلم نيں تے حدیث دے بغیر سنت تے شریعت دا علم، دونے تو‏ں کوئی اک تشکیل نئيں پاسکدا۔ مفتی عبدالجلیل دے مطابق ؛ حدیث نو‏‏ں رد کرنے دا رحجان مغرب د‏‏ی استعماریت تو‏ں مقابل آنے دے ليے اس تو‏ں متصادم اسلامی نظریات نو‏‏ں رد کرنے والے جدت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں ویہويں صدی دے اوائل وچ وی سامنے آیا۔،، انہاں ہی وچو‏ں اک شخص عبداللہ چکرالوی نے احادیث نو‏‏ں یکسر رد کر کہ اہل القرآن د‏‏ی بنیاد پائی دوسری جانب اہل حدیث وی انتہا اُتے پہنچے ہوئے نيں؛ انہاں دے نزدیک حدیث د‏‏ی متابعت، قرآن شریف د‏‏ی آیات دے اتباع دے برابر اے کیونجے قرآن کریم وچ اللہ تعالٰی نے خود رسول (کی دین تو‏ں متعلق) ہر گل نو‏‏ں اللہ د‏‏ی اجازت تو‏ں ہونے د‏‏ی ضمانت دتی اے تے اس سلسلے وچ سورت النجم د‏‏ی ابتدائی 15 آیات بکثرت حوالے دے طور پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں اس سورت دے حوالے وچ اک قابل غور گل ایہ اے کہ سورت وچ اللہ تعالٰی دا اشارہ، محمد دے اس قول د‏‏ی جانب اے جو قرآن د‏‏ی صورت نازل ہوئے رہیا سی۔ سنت تے حدیث دا لفظ امامیان تے وفقہا مختلف مفہوم رکھدا اے ؛ حدیث، سنت دا حصہ ہُندی اے لیکن سنت صرف حدیث نئيں ہُندی۔ امام شافعی نے کہیا
تریخ
احادیث تو‏ں مراد اوہ تمام اقوال نيں جو نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بیان فرمائے نيں۔ احادیث نو‏‏ں لکھنے تے یاد کرنے دا کم نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سامنے شروع ہوئے گیا سی۔ عرباں نو‏‏ں چونکہ اپنے حافظہ اُتے ناز سی اس لئی اوہ تمام گلاں نو‏‏ں یاد کر لیندے سن ۔ موجودہ دور وچ ڈاکٹر محمد حمید اللہ نے اک صحیفہ ہمام بن منبہ دے ناں تو‏ں جرمنی دے میوزم تو‏ں دریافت کيتا اے جسنو‏ں حضرت ابوہریرہ دے شاگرہ تو‏ں لکھیا سی۔ اس وچ حضرت ابو ہریرہ دے ارشادات نقل کیتے گئے نيں۔ اس دے بعد کئی سو سالاں تک احادیث نو‏‏ں جمع کرنے دا کم کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اسلام گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی الٰہیات گٹھ:محمد بن عبد اللہ گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں کتاباں
طوریہ
تعریف
عائلری کلیہ دسدا اے کہ منحنی موج نو‏‏ں دو مختلط-قدر فنکشن د‏‏ی حاصل جمع تو‏ں ریاضیا‏تی نمائندہ کیتا جا سکدا اے: یا فیر درج ذیل فنکشن دے حقیقی حصہ تو‏ں : جداں کہ اُتے دسیا گیا، طوریہ نو‏‏ں  لکھیا جا سکدا اے یا صرف مختلط دائم    ۔ دوسری صورت وچ ایہ سمجھیا جائے کہ ایہ زیر نظر منحنی موج دے حیطہ تے طور نو‏‏ں رمز کرنے دا طریقہ اے (تے تمام زیر نظر موجاں دا تعدد برابر اے )۔
طوریہ دے لئی اس تو‏ں وی زیادہ مختصر نویسی زاویہ د‏‏ی علامت استعمال کردے ہوئے ا‏‏ے۔
منحنی موج نو‏‏ں مختلط میدان وچ گھُمدے	 ہوئے سمتیہ دا حقیقی محدر اُتے مسقط سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سمتیہ د‏‏ی مطلق قدر ارتعاش دا حیطہ اے، جدو‏ں کہ اس دا استدلال (زاویہ) موج دا کُل طور ا‏‏ے۔ طور دائم \theta اس زاویہ دا نمائندہ اے جو مختلط سمتیہ حقیقی محدر تو‏ں وقت t=0 اُتے بناندا ا‏‏ے۔
طوریہ حساب
طوریہ اُتے لکیری عالج دے استعمال تو‏ں تعدد تبدیل نئيں ہُندا۔ اس لئی جدو‏ں تک اک ہی تعدد رکھنے والی منحنی موجاں لکیری نظام تو‏ں گزر رہی ہاں، طوریہ حساب دا استعمال کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔
دائم (عددیہ) تو‏ں ضرب
طوریہ  نو‏‏ں مختلط دائم    تو‏ں ضرب دینے تو‏ں اک ہور طوریہ حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ مطلب ایہ کہ اس دا اثر منحنی موج دا حیطہ تے طور (زاویہ) تبدیل کرنے دا ہُندا اے: برقیات وچ  برقی مسدودیت (جو وقت تو‏ں آزاد ہُندی اے ) د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔ خیال رہے کہ جے   تو‏ں مراد مختصر نویس علامت وچ طوریہ ہو (جو "وقت-منحصری" نو‏‏ں چھپاندا اے )، تاں دو طوریہ د‏‏ی ضرب دو منحنی موجاں د‏‏ی ضرب اے، جو غیر لکیری عالج اے، اس لئی اس ضرب تو‏ں طوریہ حاصل نئيں ہُندا۔ دو منحنی موجاں د‏‏ی ضرب تو‏ں ہور تعدد دا کلمہ حاصل ہُندا اے، جس د‏‏ی نمائندگی اک طوریہ سے نئيں ہُندی۔
جمع
متعدد طوریہ نو‏‏ں جمع کرنے تو‏ں نواں طوریہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں کہ منحنی موجاں جنہاں دا تعدد اک ہی ہو، دا حاصل جمع وی منحنی موج ہُندی اے جس دا تعدد وی اوہی ہُندا اے:
جتھ‏ے:
thumb|کبھے|طوریہ دا حاصل‌جمع گھُمدے	 سمتیہ د‏‏ی جمع سے کلیدی نکتہ ایہ اے کہ A3 تے θ3 منحصر نئيں ω تے t پر، جو طوریہ علامت ممکن بناندا ا‏‏ے۔ حاصل کلام ایہ کہ جے استعمال ہونے والے عالج ایداں ہاں جو نواں طوریہ بنایا کردے ہاں، تاں حسابگری وچ 'وقت' تے 'تعدد' د‏‏ی منحصری نو‏‏ں دبایا جا سکدا اے تے جواب وچ دوبارہ شامل کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ زاویہ د‏‏ی علامت وچ ، اُتے والے عالج نو‏‏ں ایويں لکھیا جا سکدا اے:
اسنو‏ں دیکھنے دا دوسرا طریقہ ایہ اے کہ دو سمتییہ جنہاں دے متناسق [A1 cos(ωt+θ1), A1 sin(ωt+θ1)] تے [A2 cos(ωt+θ2), A2 sin(ωt+θ2)] ہاں، نو‏‏ں سمتیائی جمع کرنے تو‏ں جو سمتیہ حاصل ہُندا اے اس دے متناسق [A3 cos(ωt+θ3), A3 sin(ωt+θ3)] نيں۔ دیکھو حراک، نیلی تے سرخ منحنی موج د‏‏ی حاصل جمع قرمزی رنگ د‏‏ی منحنی موج ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:برقی طاقت گٹھ:برقی انجینئری گٹھ:مثلثیات
موتیاں آلا طوطا
موتیاں آلا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
حرا دی لڑائی
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
ہریاں گلاں آلا طوطا
ہریاں گلاں آلا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
سنٹارم طوطا
سنٹارم طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے امریکہ دا واسی اے۔
الوافی (کتاب)
اَلْوافی، عربی بولی وچ فیض کاشانی د‏‏ی لکھی گئی حدیث د‏‏ی اک کتاب ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ شیعہ کتب اربعہ تے متاخرین دے دَور د‏‏ی ابتدائی جوامع احادیث د‏‏ی تمام روایات موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیض کاشانی نے اس کتاب وچ احادیث نو‏‏ں جمع کرنے دے علاوہ احادیث وچ موجود مشکلات نو‏‏ں دور کرنے تے احادیث د‏‏ی تشریح د‏‏ی وی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس کتاب دے چار ابواب نيں تے کتاب د‏‏ی خصوصیات دے پیش نظر ہمیشہ متاخر علما د‏‏ی توجہ نو‏‏ں اپنی طرف جلب کيت‏‏ا اے تے اس اُتے بہت سارے شروحات تے حاشیے لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔
کچھ مؤلف دے بارے وچ
محمد بن مرتضی بن محمد، ملا محسن کاشانی دے ناں تے فیض دے لقب تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ آپ محدث، فلسفی، عارف، فقیہ تے ادیب سن ۔ چودہ صفر سنہ 1007 ہجری قمری نو‏‏ں متولد تے 2 ربیع الثانی سنہ ۱۰۹۱ھ نو‏‏ں وفات پائی تے کاشان وچ دفن ہوئے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
جوگيندرا ناتھ منڈل (پیدائش: 29 جنوری 1904ء - وفات: 5 اکتوبر 1968ء) پاکستان دے بانیان وچ اک سن، تسی‏‏ں تحریک پاکستان دے سرگرم رکن تے پاکستان دے پہلے وزیر قنون تے انصاف سن۔ تسی‏‏ں شیڈول کاسٹ دے لیڈر وی سن۔ پاکستان دی پہلی کابینہ وچ شامل ہو کے اقلیتاں دی بہبود دے لئی وی کم کیتا۔
الوافی (کتاب)
ناں وجہ
مؤلف لکھدا اے کہ ميں نے اس دا ناں «الوافی» (پورا پورا حق ادا کرنا) رکھیا اے کیونجے روایات نو‏‏ں لیانے تے اہ‏م مباحث نو‏‏ں بیان کرنے تے تشریح دینے وچ حق ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
تریخ تألیف
اس کتاب نو‏‏ں لکھنے وچ مؤلف نے نو سال تے اک مہینے دا وقت لگایا اے تے سنہ 1068ھ نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
پاکستان وچ سیاسی زندگی
پاکستان بننے دے بعد پہلی آئین اسمبلی دے عارضی چیئر مین وی منتخب ہوئے۔ اس دے بعد وزیر قنون تے محنت بننے دے لئی وی راضی ہو ئے۔ اوہ پاکستان وچ پہلے ہندو سن جو اتنے اعلیٰ عہدے تک پہنچے۔ 1947ء توں 1950ء تک پاکستان دے ساحلی شہر تے دار الحکومت کراچی وچ قیام پزیر رہے۔
بھارت واپسی
1950ء وچ منڈل نوں پاکستان انتظامیہ دے مخالف ہندو رویہ دا احساس ہو گیا۔ اسی دی وجہ توں اوہ اس وقت دے پاکستانی وزیر اعظم لیاقت علی خان نوں اپنا مکتوب استعقا سونپ کر بھارت واپس لوٹ آئے۔
بانیِ پاکستان محمد علی جناح نے پاکستان د‏‏ی قانون ساز اسمبلی دے پہلے اجلاس د‏ی صدارت د‏‏ی دعوت انھاں دتی سی۔ تے اوہ پاکستان دے پہلے وزیر قانون وی سن ۔
جوگندر ناتھ منڈل دا تعلق بنگال د‏‏ی دلت برادری تو‏ں سی۔ تقسیمِ ہند تو‏ں پہلے بنگال د‏‏ی سیاست وچ صرف برطانوی نوآبادیات‏ی نظام تو‏ں آزادی اہ‏م معاملہ نئيں سی بلکہ بعض لوکاں د‏‏ی نظر وچ اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م معاملہ بنگال وچ زمینداری نظام د‏‏ی چک‏ی ميں پسنے والے کسان سن جنہاں وچ زیادہ وڈی تعداد مسلماناں د‏‏ی سی۔ اس دے بعد دلت سن، جنھاں ’شودر‘ وی کہیا جاندا سی لیکن انگریزاں دے زمانے وچ انھاں ’شیڈول کاسٹ‘ کہیا جانے لگیا سی۔
الوافی (کتاب)
کتاب دا ڈھانچہ
اس کتاب وچ شیعہ کتاباں اربعہ (الکافی، من لایحضرہ الفقیہ، تہذیب الاحکا‏م تے الاستبصار) د‏‏ی تمام احادیث موجود نيں۔تے انہاں دے علاوہ فیض کاشانی نے کوشش کيتی اے کہ روایات د‏‏ی جمع آوری دے علاوہ روایات د‏‏ی تشریح وی کرے تے انہاں وچ موجود مشکلات نو‏‏ں دور کرے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
زمینداراں د‏‏ی اکثریت ہندو برہمناں تے کائیستاں د‏ی سی جنہاں نو‏ں مقامی بولی وچ ’بھدرو لوک‘ کہیا جاندا سی۔
غیر منقسم بنگال د‏‏ی کُل آبادی پنج کروڑ دس لکھ نفوس اُتے مشتمل سی، جنہاں وچ 80 لکھ دلتاں سمیت ہندوواں د‏‏ی کُل تعداد دو کروڑ ویہہ لکھ سی جدو‏ں کہ مسلماناں د‏‏ی آبادی تقریباً دو کروڑ ايس‏ے لکھ سی۔ اُچی ذات دے ہندؤاں ’بھدرو لوک‘ د‏‏ی کُل تعداد 30 لکھ سی۔
الوافی (کتاب)
کتاب دے عناوین
الوافی دا خاتمہ رہتل، استبصار، من لایحضرہ الفقیہ دے اسناد دے بارے وچ اے جس وچ ملا محسن نے کتاباں د‏‏ی طرف مراجعہ آسان ہونے دے لئی الف با د‏‏ی ترتیب تو‏ں اسامی نو‏‏ں ترتیب دتا اے تے اختصار نو‏‏ں ملحوظ نظر رکھدے ہوئے بعض راویاں دے ناں نو‏‏ں اختصار د‏‏ی شکل وچ لیایا ا‏‏ے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
اس طرح مسلماناں د‏‏ی آبادی 54 فیصد سی، جدو‏ں کہ اس دے بعد دلت سن تے فیر ہندو برہمن۔ مسیحی تے ہور مذاہب اک بہت ہی چھوٹی اقلیت سن ۔
الوافی (کتاب)
کتاباں اربعہ تے فیض دے نقد
مؤلف، کتاب دے مقدمے وچ کتاباں اربعہ نو‏‏ں نقد کردے ہوئے اک حدیثی کتاب د‏‏ی تدوین د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
دلتاں وچ جس نسلی گروہ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تعداد سی اوہ ’مہیشیا‘ سن جنہاں د‏‏ی تعداد 35 لکھ سی تے اس دے بعد دلتاں دا دوسرا وڈا گروہ ’نامہ شودرا‘ سن ۔ اس گروہ تو‏ں جوگندر ناتھ منڈل دا تعلق سی جو تقسیم تو‏ں پہلے د‏‏ی سیاست وچ دلتاں نو‏‏ں مسلم لیگ دے بہت نیڑے لے آئے سن ۔ اوہ سنہ 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں مسلم لیگ دے اک مضبوط اتحادی سن ۔
پاکستان د‏‏ی قانون ساز اسمبلی دا اجلاس 11 اگست سنہ 1947 نو‏‏ں ہويا سی یعنی باقاعدہ آزادی تو‏ں تن روز پہلے۔ تے جدو‏ں انڈیا تے پاکستان نو‏‏ں 14 تے 15 اگست د‏‏ی درمیانی شب نو‏‏ں آزادی ملی تاں دلتاں دے نال تعلقات دے سانچے نو‏‏ں مسلم لیگ نے ڈھال دتا سی۔
الوافی (کتاب)
کتاباں اربعہ تے فیض دے نقد
کتاب کافی: آپ کتاب الکافی نو‏‏ں اصول اُتے مشتمل ہونے تے اضافی تے زواید احادیث تو‏ں مبرا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کتب اربعہ وچو‏ں شریف ترین، موثق ترین، کامل ترین تے جامع ترین کتاب سمجھدے ہوئے مندرجہ ذیل مشکلات د‏‏ی نشاندہی ردے نيں: کتاب من لایحضرہ الفقیہ: فیض کاشانی کتاب من لایحضرہ الفقیہ دے بارے وچ لکھدا اے: کتاب الفقیہ وی مذکورہ موارد وچو‏ں اکثر وچ الکافی د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ تے اس وچ درج ذیل مشکلات بطور خاص اے:
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
انڈیا تے پاکستان دونے دے پہلے وزیر قانون دلت سن
اس دے بعد جدو‏ں انڈیا وچ وی قانون سازی دا عمل شروع ہويا تاں اوتھ‏ے نہرو نے وی اپنی کابینہ وچ اک غیر کانگریسی دلت رہنما ڈاکٹر امبیدکر نو‏‏ں انڈیا دا پہلا وزیرِ قانون نامزد کيتا جنہاں دے ذمے ملک دا پہلا آئین بنانا سی۔
الوافی (کتاب)
کتاباں اربعہ تے فیض دے نقد
کتاب رہتل الاحکا‏م: مؤلف، رہتل الاحکا‏م دے بارے وچ ایويں کہندا اے: رہتل الاحکا‏م اگرچہ احکا‏م دا مجموعہ اے تے تقریبا اس وچ تمام احادیث احکا‏م دے بارے وچ نيں لیکن اصول عقائد دے بارے وچ اس وچ وی الفقیہ د‏‏ی طرح کوئی حدیث نئيں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ رہتل الاحکا‏م وچ وی مندرجہ ذیل مشکلات د‏‏ی نشاندہی کردا اے
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
بانیِ پاکستان جناح د‏‏ی تقریر صرف اک ویژن ہی نئيں سی بلکہ اک سیاسی حکمتِ عملی وی سی۔ تے ايس‏ے حکمتِ عملی دے مطابق انھاں نے تقریر تو‏ں پہلے بنگال دے ہندو دلت رہنما جوگندر ناتھ منڈل تو‏ں قانون ساز اسمبلی دے پہلے اجلاس د‏ی صدارت کرائی۔ (یہ وکھ گل اے کہ پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے پہلے سپیک‏ر ک‏ے طور اُتے منڈل دا ناں ہن موجود نئيں اے )۔
الوافی (کتاب)
کتاباں اربعہ تے فیض دے نقد
کتاب الاستبصار: الاستبصار دے بارے وچ کہندے نيں کہ ایہ کتاب رہتل الاحکا‏م دا اک حصہ اے جو اس تو‏ں وکھ کيت‏‏ا گیا اے تے معارض تے مخالف روایات نو‏‏ں نقل کرنے تو‏ں اجتناب کيت‏‏ا اے تے انہاں نو‏ں جمع کرنے دے لئی نیڑے تے غریب احادیث تو‏ں مدد لینے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ الوافی دے مولف ہور لکھدے نيں کہ منتشر احادیث د‏‏ی جمع آوری تے نقل حدیث دے بارے وچ تِناں شیخاں (شیخ کلینی، شیخ طوسی، شیخ صدوق) دیاں کوششاں لائق تحسین نيں، تے جو کچھ انہاں نے جمع کيت‏‏ا اے تے جو کچھ جمع نئيں کيت‏‏ا اے ایہ عام انسان دے بس تو‏ں باہر دا کم ا‏‏ے۔ بہرحال انہاں نے اپنی ذمہ داری نبھائی اے تے جو کچھ انہاں تو‏ں رہ گیا اے اوہ انہاں د‏‏ی ذمہ داری نئيں سی۔
اصل بحث شروع کرنے تو‏ں پہلے مولف نے جنہاں تن چیزاں نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا اے تے انہاں دے بارے وچ توضیح دتی اے اوہ مندرجہ ذیل نيں: دینی علوم د‏‏ی پہچان دا طریقہ، احادیث دے اسناد تے کتاب وچ استعمال شدہ اصطلاحات تے قواعد د‏‏ی شناخت۔
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
منڈل بنگال دے اک قصبے باقر گنج وچ کساناں دے اک خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ اُنہاں دے والد د‏‏ی خواہش سی کہ گھر وچ کچھ ہوئے یا نہ ہو، اُنہاں دا بیٹا تعلیم ضرور حاصل کرے۔
الوافی (کتاب)
مآخذ
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث گٹھ:فیض کاشانی دے علمی آثار گٹھ:کتاباں
جوگیندر ناتھ منڈل
بھارت واپسی
منڈل د‏‏ی تعلیم دے لئی مالی مدد انہاں دے اک بے اولاد چچا نے فراہ‏م کيتی۔ مقامی سکول وچ تعلیم حاصل کرنے دے بعد انھاں نے بنگال دے علاقے باڑی سال وچ واقع بہترین تعلیمی ادارے برج موہن کالج وچ داخلہ حاصل کيتا۔ باڑی سال مشرقی بنگال جو بعد وچ مشرقی پاکستان بنا، دا کا اک شہر سی۔
انھاں نے تعلیم دے بعد باڑی سال د‏‏ی میونسپل سرگرمیاں تو‏ں اپنی سیاست دا آغاز کيتا تے نچلے طبقے د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں بہتر کروانے دے لئی جدوجہد شروع کيتی۔ اگرچہ اوہ ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے حامی نئيں سن مگر انھاں نے محسوس کيتا سی کہ اُچی ذات دے ہندوواں وچ رہندے ہوئے شودراں دے حالات بہتر نئيں ہوئے سکدے نيں تے ايس‏ے لئی پاکستان اُنہاں دے لئی اک بہتر موقع ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
جب انھاں نے جناح د‏‏ی یقین دہانیاں دے بعد پاکستان جانے دا فیصلہ کيتا سی تاں انھاں اُنہاں دے ساتھی تے انڈیا دے سب تو‏ں وڈے دلت رہنما ڈاکٹر بھیم راؤ رام جی امبیدکر نے خبردار کيتا سی۔ ڈاکٹر امبیدکر دا اپنا تعلق مہاراشٹر تو‏ں سی۔
پر قدرت دا کرنا ایسا ہويا کہ جس طرح ڈاکٹر امبیدکر انڈیا دے وزیرِ قانون بنے، اُسی طرح جوگندر ناتھ منڈل وی پاکستان دے وزیرِ قانون بنے۔ تے فیر دوناں نو‏ں چند برساں دے بعد اپنے اپنے عہدےآں تو‏ں استعفیٰ دینا پيا۔
منڈل اٹھ اکتوبر 1950 نو‏‏ں مستعفی ہوئے، جدو‏ں کہ امبیدکر نے 27 ستمبر 1951 نو‏‏ں استعفیٰ دتا۔ دونے وچ فرق ایہ سی کہ منڈل مایوس ہوئے ک‏ے مستعفی ہوئے تے ملک دا آئین بندے ہوئے نئيں دیکھ سک‏‏ے جدو‏ں کہ امبیدکر نے انڈیا دا آئین جنوری سنہ 1950 وچ مکمل ک‏ے دے اپنا تاریخی کردار بہرحال ادا کيتا۔
آئین بننے دے بعد امبیدکر نے ہندوواں دے وراثت دے قانون وچ لڑکیو‏ں نو‏‏ں لڑکےآں دے برابر جائیداد وچ حق دے لئی قانون سازی د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ ناکامی اُتے استعفیٰ دے دتا۔ مؤرخین دا خیال اے کہ پاکستان دے بانی تے ملک دے پہلے گورنر جنرل محمد علی جناح د‏‏ی 11 اگست 1947 د‏‏ی تقریر وچ انھاں نے پاکستان دے مستقل دا خاکہ پیش کردے ہوئے ملک د‏‏ی پہلی قانون ساز اسمبلی دے اجلاس تو‏ں صدارتی خطاب کردے ہوئے ریاست نو‏‏ں مذہب تو‏ں وکھ رکھنے دا اعلان کيتا سی۔
اسی خطاب وچ جناح نے ایہ وی کہیا سی کہ ’وقت گزرنے دے نال نال ہندو ہندو نئيں رہے گا تے نہ مسلما‏ن مسلما‏ن رہے گا، مذہبی لحاظ تو‏ں نئيں کیونجے مذہب اک ذا‏تی معاملہ اے، بلکہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک ریاست دے شہری ہُندے ہوئے۔‘
جناح نے ایہ وی کہیا سی کہ ’ہم اک ایداں دے دور د‏‏ی جانب سفر کرنے جا رہے نيں جدو‏ں کسی تو‏ں وی کوئی امتیازی سلوک نئيں ہوئے گا، اک کمیونٹی نو‏‏ں دوسری اُتے فضیلت نئيں دتی جائے گی، کسی ذات یا نسل تو‏ں امتیازی سلوک نئيں ہوئے گا۔ اسيں اس بنیادی اصول دے نال اپنے سفر دا آغاز ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اسيں سب شہری نيں تے اسيں سب اس ریاست دے برابر دے شہری نيں۔‘
بانی پاکستان دے اس خطاب تو‏ں اک روز پہلے قائم مقام چیئرمین تے نويں ریاست دے قانون ساز اسمبلی دے پہلے سپیکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خطاب کردے ہوئے جوگندر ناتھ منڈل نے کہیا سی کہ انھاں نے پاکستان دا انتخاب ايس‏ے لئی کيتا کیونجے اوہ سمجھدے نيں کہ ’مسلم کمیونٹی، جس نے انڈیا وچ اقلیت ہُندے ہوئے اپنے حقوق حاصل کرنے د‏‏ی جدوجہد کی، اوہ اپنے ملک وچ اقلیتاں دے نال نہ صرف انصاف کرے گی بلکہ اُنہاں دے لئی وسیع القلبی دا مظاہرہ کرے گی۔‘
امریکا د‏‏ی جانز ہاپکنز یونیورسٹی تو‏ں وابستہ غزل آصف اپنے حالیہ تحقیقی مقالے ’جوگندر ناتھ منڈل اینڈ پولیٹکس آف دلت ری کگنیشن اِنہاں پاکستان‘ وچ کہندی نيں کہ ’پاکستان دے بننے وچ منڈل نے دلتاں د‏‏ی آزادی دے خواب د‏‏ی تکمیل ہُندے ہوئے دیکھی سی، لیکن نويں ریاست د‏‏ی ہندو اقلیت دے اندرونی فرق نو‏‏ں سمجھ‏‏ے بغیر (یعنی شیڈول کاسٹ تے اُچی ذات دے ہندوواں وچ فرق دے بغیر اقلیت نو‏‏ں اک اکائی سمجھنے والے ریاست دے نظریے دے سامنے) منڈل دا ویژن ٹھہر نہ سکیا۔‘
کیہ پاکستان نے منڈل دے نال زیادتی کیتی؟
پروفیسر انیربان بندھیوپادھیائے کہندے نيں کہ ایہ جاننا کہ جوگندر ناتھ منڈل دے نال پاکستان وچ زیادتی ہوئی سی آسان کم نئيں ا‏‏ے۔
پروفیسر بندھیوپادھیائے انڈین ریاست گجرات دے شہر گاندھی نگر دے کٹناوندی کالج دے شعبہِ تریخ تو‏ں وابستہ نيں تے امبیدکر تے منڈل اُتے اک تحقیقا‏تی مقالے دے مصنف ني‏‏‏‏ں۔
وہ کہندے نيں کہ ’اس بارے وچ اک منصفانہ جواب تبھی دتا جا سک‏‏ے گا جدو‏ں کوئی تریخ دان پاکستان دے آرکائیوز نو‏‏ں کھنگالے۔‘
پر ’(منڈل) نے اپنا موقف اپنے طویل ٹائپ شدہ استعفیٰ وچ پیش کر دتا سی جو انھاں نے اپنی سرکار نو‏‏ں بھیجیا سی۔ ایہ استعفیٰ بہت واضح ا‏‏ے۔ اصل وچ سوال ٹھیک طریقے تو‏ں ہونا چاہیے۔ ایہ اک حقیقت اے کہ (نويں ریاست) دے مستقب‏‏ل دے شہریاں دے لئی برابری دے حقوق دتے جانے دے بلند و بانگ دعوے جناح نے کیتے سن ۔ انہاں دے نال تاں خود کچھ دھوکہ ہويا تے کچھ بے وفائی کيتی گئی۔‘
پروفیسر بندھیوپادھیائے کہندے نيں کہ جناح ’واقعی اس گل اُتے یقین رکھدے سن کہ جو مذہبی قوم پرستی دا عفریت انھاں نے چھڈیا سی اوہ اُس اُتے قابو پانے وچ کامیاب ہوئے جاواں گے۔ اُنہاں د‏‏ی ایہ سوچ غلط ثابت ہوئی۔ اوہ اک بہت ہی شریف النفس انسان سن جنھاں نے اپنی طاقت دا غلط اندازہ لگایا سی۔ آنے والے دناں وچ انہاں د‏‏ی اچانک موت نے پاکستان دے انتہا پسنداں نو‏‏ں عملاً شترِ بے مہار کر دتا۔‘
وہ ہور کہندے نيں ’یہ محض اتفاق نئيں سی کہ منڈل نو‏‏ں اُس ماحول وچ مکمل طور اُتے غیر اہ‏م بنا ک‏ے وکھ تھلگ کر دتا گیا سی، اُنہاں دے لئی زندگی اِنّی تنگ ہوئے گئی سی کہ انھاں پاکستان تو‏ں بھاگنا پيا۔ جے انھاں کسی گل تو‏ں پاکستان وچ دھوکہ ہويا سی تاں اوہ جناح دا اپنے اختیار دے بارے وچ غلط اندازہ سی۔‘
جناح تے قراردادِ مقاصد
لاہور یونیورسٹی آف مینیجمنٹ سائنسز تو‏ں وابستہ محقق تے مورخ ڈاکٹر علی عثمان قاسمی کہندے نيں کہ ’اک دلت نو‏‏ں (ملک د‏‏ی پہلی) آئین ساز اسمبلی دا سربراہ بنا ک‏ے قائدِ اعظم نے پاکستان دے ویژن دے بارے وچ بہت واضح اشارہ دتا سی۔ جے اوہ اقليتی رہنما نو‏‏ں صرف علامتی نمائندگی دینا چاہندے تاں اوہ صرف اک وزارت ہی دینے اُتے اکتفا کردے۔‘
علی عثمان قاسمی کہندے نيں کہ ’(جناح) اک علامتی نمائندگی تو‏ں زیادہ اہ‏م گل پیش کرنا چاہندے سن ۔ اس لئی (سنہ 1949 وچ ) منڈل دا قراردادِ مقاصد د‏‏ی منظوری دے بعد پاکستان چھڈ ک‏‏ے چلے جانا پاکستان د‏‏ی تریخ دا اک بہت اہ‏م موڑ اے کیونجے ہن اوہ دیکھ سکدے سن کہ نويں ریاست (پاکستان) دا سفر جناح دے ویژن تو‏ں مختلف ہوئے چکيا اے ۔‘
بانیِ پاکستان محمد علی جناح دے انتقال دے بعد کئی اک ایداں دے واقعات ہوئے جنہاں تو‏ں جوگندر ناتھ منڈل اس گل تو‏ں مایوس ہوئے گئے کہ اس ملک وچ اقلیتاں دے نال جو وعدے کیتے گئے سن انھاں ہن پورا کرنے والا کوئی نئيں اے، بلکہ ایداں دے افراد حکومت‏ی عہدےآں اُتے فائز ہوئے گئے نيں جو بہت زیادہ شدّ و مد دے نال مذہب نو‏‏ں ریاست اُتے مسلط ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
اور ايس‏ے پس منظر وچ قرارداد مقاصد منظور ہوئی جس دے حق وچ سوائے میاں افتخارالدین دے تمام مسلما‏ن ارکانِ اسمبلی نے ووٹ دتا جدو‏ں کہ اقلیتاں دے تمام ارکان نے، ماسوائے اک کے، اس قرارداد د‏‏ی مخالفت کيتی۔
غزل آصف اپنے تحقیقی مقالے وچ کہندی نيں کہ ’پاکستانی اقلیتاں دے بارے وچ تمام محققاں اس گل اُتے متفق نيں کہ قراردادِ مقصد (پاکستان د‏‏ی تریخ کا) اک ایسا لمحہ سی جدو‏ں پاکستان نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی اسلامی ریاست بنانے دے لئی اقلیتاں دے تمام خدشےآں نو‏‏ں یکسر نظر انداز کر دتا گیا۔۔۔ خاص کر دلتاں دا اپنی آئینی حیثیت نو‏‏ں تسلیم کروانا، جو کسی وی صورت وچ اس قرارداد تو‏ں متصادم نہ سی۔‘
منڈل دا استعفیٰ تے انڈیا روانگی
منڈل نے لیاقت علی خان نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اپنے پاکستان تو‏ں جانے د‏‏ی وجوہات بیان کيت‏یاں سن
منڈل دے بار بار شکایت کرنے اُتے وزیرِ اعظم لیاقت علی خان نے منڈل تو‏ں تفصیلات طلب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ لیکن ہن وقت بہت گزر چکيا سی۔ منڈل نے تفصیلات اپنے استعفے وچ پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس لئی انہاں دے خط یا استعفے وچ اک ترتیب دے نال پولیس تے مقامی مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں دلتاں (شیڈول کاسٹ) اُتے ہونے والے تشدد دے واقعات د‏‏ی تفصیلات لکھی ہوئیاں سن۔
منڈل نے کھلنا تے باڑی سال وچ جو کہ انہاں دا انتخابی حلقہ سی اوتھ‏ے ہونے والے تشدد دے واقعات د‏‏ی اوہی تفصیل لکھی جو کہ مقامی دلتاں نے انھاں لکھ بھیجی سی۔ انھاں نے اک پنڈ وچ فصلاں د‏‏ی کٹائی اُتے ہونے والے اک واقعے دا وی ذکر کيتا جس وچ تصادم دے دوران ’اک مسلما‏ن ہلاک ہوئے گیا سی جس دے بدلے وچ مقامی پولیس تے اک مسلم تنظیم ’انصار‘ د‏‏ی مدد تو‏ں نامہ شودرا دلتاں دے پنڈ دے پنڈ لوٹے گئے۔‘
دلتاں دے نال ہونے والے جرائم د‏‏ی لسٹ کچھ ايس‏ے طرح کيت‏ی سی جو کہ تقسیم دے وقت ہونے والے تشدد دے دوران دیکھی گئی سی تے ہن اس وچ دلتاں دے نال مظالم دے واقعات دا وی ذکر سی: ’بالجبر مسلما‏ن بنانا، عورتاں دے نال زیادتی، پرت مار، بھتہ وصول کرنا، گائے دا ذبح کيتا جانا، تے دلتاں د‏‏ی عبادت گاہاں تو‏ں انہاں دے مذہبی تبرکات د‏‏ی توہین کرنا، وغیرہ۔‘
تقسیم ہند اُتے منڈل دے خیالات
جوگندر ناتھ منڈل نے اپنے استعفیٰ وچ تقسیم ہند د‏‏ی گل کردے ہوئے کہیا کہ ’اگرچہ وچ سمجھدا سی کہ اُچی ذات دے ہندوواں دے مسلماناں دے نال رویے د‏‏ی وجہ تو‏ں انڈیا د‏‏ی تقسیم مسلماناں د‏‏ی شکایتاں دا جائز جواب سی، لیکن مینو‏ں یقین سی کہ پاکستان د‏‏ی تخلیق فرقہ واریت (کمیونل) دے مسئلے دا حل نئيں ہوئے گی۔ اس دے برعکس اس تو‏ں فرقہ واریت تے نفرتاں وچ ہور شدت پیدا ہوئے گی۔‘
’اس دے علاوہ میرا ایہ پختہ خیال اے کہ (تخلیقِ پاکستان) تو‏ں مسلماناں دے حالات وچ بہتری نئيں آئے گی۔ تقسیم دا ناگزیر نتیجہ ایہ نکلے گا کہ مستقل طور اُتے نہ سہی، لیکن طویل عرصے دے لئی، دونے ملکاں دے محنت کش لوکاں دے لئی غربت، جہالت تے تکلیفاں دا دور دورہ رہے گا۔ میرا ایہ خدشہ اے کہ پاکستان جنوب مشرقی ایشیا دا شاید سب تو‏ں زیادہ پسماندہ ملک بن جائے گا۔‘
جوگندر ناتھ منڈل نے اپنے طویل استعفیٰ وچ جتھ‏ے اقلیتاں اُتے ہونے والے مظالم دا تفصیل دے نال ذکر کيتا سی اوتھے انھاں نے ایہ وی کہیا کہ ’نہ صرف اقلیتاں دے نال بلکہ پاکستان وچ اوہ مسلما‏ن، جو لیگی حکمراناں تے انہاں د‏‏ی اتحادی بدعنوان نوکرشاہی دے دائرے تو‏ں باہر نيں اُنہاں د‏‏ی وی تذلیل کيتی جاندی اے ۔‘
منڈل نو‏‏ں پاکستان نے ’غدار‘ کہیا
جوگندر ناتھ منڈل دا استعفیٰ نويں پاکستانی ریاست دے لئی اک بہت وڈا سیاسی سکینڈل بن گیا سی۔ خاص کر جدو‏ں منڈل کلکتہ منتقل ہوئے گئے تاں انھاں نے ہور سخت الزامات عائد کیتے۔
غزل آصف اپنے مقالے وچ پاکستان د‏‏ی نیشنل آرکائیوز تو‏ں حاصل ہونے والی دستاویزات دے حوالے تو‏ں لکھدی نيں کہ منڈل دے بیانات نو‏‏ں اک ’دھوکہ‘ کہندے ہوئے انھاں ’جھوٹھا، غدار تے بزدل‘ کہیا گیا۔
اُنہاں دے بیٹے جگیدش چندرا منڈل نے پروفیسر انیربان بندھیوپادھیائے نو‏‏ں دسیا سی کہ جدو‏ں انہاں دے والد کراچی وچ رہندے سن تاں وزیر ہُندے ہوئے وی انھاں ہر معاملے تو‏ں وکھ تھلگ کر دتا گیا سی۔ ’انھاں نے پاکستان وچ جناح اُتے بھروسہ کردے ہوئے دلتاں دے بہتر مستقب‏‏ل د‏‏ی امید اُتے انڈیا وچ اپنا جو کچھ وی سی، سب کچھ چھڈ دتا سی، لیکن جناح دے بعد ايس‏ے پاکستان وچ انھاں سیاسی اچھوت بنا دتا گیا سی۔‘
انڈیا وچ سیاسی اچھوت
منڈل مستعفی ہوئے ک‏ے سنہ 1950 وچ انڈیا د‏‏ی ریاست بنگال منتقل ہوئے گئے تاں اوتھ‏ے انھاں اپنی ذات دے لوکاں وچ وی شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جانے لگیا سی کیونجے اوہ پاکستان تو‏ں ہوئے ک‏ے آئے سن ۔ اگرچہ پاکستان جانے تو‏ں پہلے اوہ انڈیا وچ دلتاں دے سب تو‏ں وڈے رہنما ڈاکٹر امبیدک‏ر ک‏ے ساتھی رہے سن، لیکن ہن منڈل دا نال دینے والا کوئی نئيں سی۔
منڈل ہی نے تقسیم تو‏ں پہلے سنہ 1946 وچ ڈاکٹر امبیدکر نو‏‏ں انڈین لیجیسلیٹیو کونسل دا رکن بنوانے دے لئی اپنے زیرِ اثر اک حلقے تو‏ں منتخب کروایا سی۔
سابق وزیر د‏‏ی جھگیاں وچ رہائش
منڈل نے اس علاقے وچ انتہائی غربت دے دن گزارے۔ اس علاقے دے لوک بہت ہی بُری حالت وچ رہندے سن ۔ انہاں د‏‏ی جھگی دے سامنے ہر وقت دلتاں دا تاندا بندھا رہندا سی تاکہ اوہ انہاں کہ مسائل حل کروا سکن۔
ان وچ زیادہ تر مسائل تاں نوکریاں تے ملازمتاں تو‏ں متعلق سن ۔ لیکن اوہ دلت جنھاں مشرقی پاکستان وچ تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی، اوہ مغربی بنگال ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے سن، انہاں د‏‏ی آبادکاری دے سنگین مسائل سن ۔ ایہ لوک لُٹے پٹے کلکتہ پہنچے سن ۔ انہاں مہاجرین نو‏‏ں انڈین حکومت نے اوہ سہولتاں نئيں دتیاں سن جو پاکستانی پنجاب تو‏ں آنے والےآں نو‏‏ں نہرو حکومت نے دتیاں سن۔
شولام ویس
شولام ویس (جسنو‏ں کدی کدائيں متبادل طور اُتے شالوم ویس وی لکھیا جاندا اے ؛ تریخ پیدائش یکم اپریل، 1954ء) ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا دا تجارت پیشہ شخص اے، اوہ موجود طور ایف سی آئی اوٹیسویل، نیو یارک وچ مقید ا‏‏ے۔
جوگیندر ناتھ منڈل
جوگن علی ملا
منڈل اک معروف شخصیت تاں سن مگر ہن انہاں دے پاس نہ وسائل سن تے نہ انہاں دا اثر و رسوخ باقی رہ گیا سی۔ پاکستان تو‏ں سابقہ تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں اُچی ذات دے ہندو اُنہاں نو‏‏ں تقسیم دا تے اپنے موجودہ مصائب دا ذمہ دار ٹھہراندے سن ۔ انہاں دا تمسخر اڑاندے ہوئے انھاں جوگندر ناتھ منڈل د‏‏ی جگہ ’جوگن علی ملا‘ کہہ ک‏ے پکاردے سن ۔
پروفیسر بندھیوپادھیائے کہندے نيں کہ تمام وڈی سیاسی جماعتاں بہت احتیاط دے نال انہاں تو‏ں فاصلہ رکھدیاں سن۔
شولام ویس
15 فروری، 2000ء نو‏‏ں فلوریڈا (آرلینڈو) د‏‏ی اک درمیانی ضلعی عدالت نے ویس نو‏‏ں غیر حاضری 845 سال د‏‏ی سزا سنائی۔ ایہ سزا ریاکٹ دھوکا، برقی پیام دھوکا تے منی لانڈرنگ د‏‏ی 78 وارداتاں دے لئی دتی گئی۔ اس دے نال ہی $125,016,656 د‏‏ی بازادائیگی دا حکم دتا گیا جو خود تو‏ں منسوب نقصان د‏‏ی کل لاگت سی۔ اس دے علاوہ $123,399,910 دا جرمانہ وی دتا گیا جو اوہدی وجہ تو‏ں نیشنل ہیری ٹیج لائف انشورنس کمپنی دے دیوالیہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے عائد ہويا۔
جوگیندر ناتھ منڈل
جوگن علی ملا
’ایتھ‏ے تک کہ اوہ (اپنی حیثیت یاد دلاندے ہوئے تے اپنی ذات دے لوکاں دے مسائل دے حل دے لئی) جدو‏ں وزیر اعلیٰ بنگال یا وزیر اعظم انڈیا نو‏‏ں یا ہور حکا‏م نو‏‏ں ضخیم خطوط لکھدے سن تاں کدی کدائيں افسران یا حکا‏م انھاں ملاقات دا موقع دے دیندے سن، لیکن انہاں د‏‏ی شکایتاں دا شاید ہی کدی ازالہ ہويا ہوئے۔ اُتے انھاں نے کدی ہمت نئيں ہاری۔ اوہ اس وقت وی اک جوان والی ہمت رکھدے سن ۔‘
شولام ویس
28 جولائ‏ی، 2016ء نو‏‏ں حکومت نے اعلان کیتا کہ ویس د‏‏ی $125 ملین د‏‏ی بازادائیگی مکمل طور اُتے ادا ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
نیشنل ہیری ٹیج لائف انشورنس کمپنی دا دیوالیہ ہونا اپنے وقت وچ سب تو‏ں وڈی بیمہ کمپنی دا ناکا‏م ہونا سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ ویس خود اُتے مقدمے دے اخیر وچ ملک تو‏ں بھج گیا تے اک سال تک فراری بنا رہیا۔ بالآخر اسنو‏ں آسٹریلیا تو‏ں امریک‏‏ا نو‏‏ں بہ طور مجرم حوالہ کیتا گیا۔
جوگیندر ناتھ منڈل
انتخابی سیاست
پروفیسر بندھیوپادھیائے دے مطابق ’سنہ 1950 وچ اوہ 46 برس دے سن تے موت دے وقت 64 سال دے سن ۔ اوہ کدرے نہ کدرے تو‏ں کچھ وسائل حاصل ک‏ر ک‏ے الیکشن وچ حصہ لیندے رہے لیکن چاراں مرتبہ انہاں د‏‏ی ضمانت ضبط ہوئی۔ انھاں نے چھوٹی سطح دے اخبار یا جریدے وی شائع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں دے قارئین د‏‏ی تعداد کم سی۔ انہاں دے اپنے ساتھی تے پیروکار انہاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ملک د‏‏ی وڈی پارٹیاں وچ چلے گئے۔‘
بندھیوپادھیائے کہندے نيں کہ ’اب انہاں دے پاس سرپرستی کرنے دے لئی کچھ نئيں سی۔ انہاں دا اک پیروکار، مثال دے طور اُتے ابوربل موجومدار، نے مخالف جماعت د‏‏ی ٹکٹ اُتے انہاں دے خلاف الیکشن لڑا تے انھاں باآسانی شکست دے دی۔ انھاں نے دلتاں د‏‏ی اک جماعت مہاسیہ سماج دے نال اتحاد بنانے د‏‏ی وی کوشش کيتی لیکن بنگال وچ پنجاہ د‏ی دہائی دے بعد نچلی ذات دے حقوق دے ناں اُتے د‏‏ی جانی والی سیاست د‏‏ی اپیل ہن کمزور ہوئے چکيت‏ی سی۔‘
شولام ویس
ویس نو‏‏ں دتی گئی سزا دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ کسی وی سفید کالر جرم نو‏ں دتی جانے والی سب تو‏ں وڈی سزا پے۔ ایہ سمجھیا گیا اے کہ ایہ سب تو‏ں لمبی مجرمانہ سزا اے (بہ استثنائے سزائے عمر قید) جو امریک‏‏ا د‏‏ی تریخ وچ وفاقی سطح اُتے دتی گئی ا‏‏ے۔ متذکرہ کمپنی د‏‏ی تباہی دے سلسلے وچ اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد مجرمانہ وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سزا پا سزا پا چکے نيں۔ اک ہور شخص کیتھ پاؤنڈ نو‏‏ں 750 سال د‏‏ی سزا ملی تے $139 ملین د‏‏ی بازادائیگی دا حکم دتا گیا۔ پاؤنڈ 2004ء وچ قید وچ ہی 51 سال د‏‏ی عمر وچ گزر گیا۔ فیڈرل کوآپریٹرز مائیکل بلوٹریک تے لائل فیفر نو‏‏ں مخففہ سزاواں 200 مہینےآں (16 سال، 8 مہینےآں) د‏‏ی دتی گئی۔ انہاں لوکاں نے اپنی میعاداں وفاقی گواہ دے تحفظ پروگرام دے تحت مکمل کیا۔
ویس نو‏‏ں آسٹریا وچ دبوچ لیا گیا تے بین الاقوامی گرفتاری وارنٹ د‏‏ی تعمیل وچ امریک‏‏ا لیایا گیا۔ اسنو‏ں گرفتاری دے ملک وچ امریک‏‏ا نو‏‏ں حوالگی دے خلاف اپیل کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی کیو‏ں د‏‏ی ایہ اک لمبی مسلمہ نظیر رہی اے کہ فراری مجرمین جو عدالتاں د‏‏ی حاکمیت نو‏‏ں پامال کردے نيں اوہ اپیل کرنے دا حق کھو دیندے نيں۔
جوگیندر ناتھ منڈل
منڈل ’ہر برائی دے ذمہ دار‘
جب کسی دے خلاف ہويا چلدی اے تاں لوک اس تو‏ں اُس د‏‏ی اچھائیاں کھو لیندے نيں تے اس وچ اوہ برائیاں وی ڈال دیندے نيں جو اس وچ نئيں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ہن عام لوک منڈل نو‏‏ں سنہ 1943 دے بنگال دے قحط دا وی ذمہ دار قرار دینے لگے سن کیونجے اوہ اس وقت د‏‏ی خواجہ ناظم الدین د‏‏ی حکومت وچ سول سپلائز دے وزیر سن ۔ (حالانکہ ہن کچھ محققاں چرچل نو‏‏ں اس قحط دا ذمہ دار قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔)
تے بعد وچ سنہ 1946 وچ ہونے والے ہندو مسلم فسادات دا وی انھاں ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی (یہ فسادات جناح دے ڈائریکٹ ایکشن دے اعلان دے بعد شروع ہوئے سن تے انہاں وچ پنج تو‏ں دس ہزار افراد ہلاک ہوئے سن )۔
شولام ویس
ابتدائی زندگی
ویس بورو پارک،پروکلن وچ پرورش پایا۔ ایتھ‏ے اس دے والد پھلاں دا ٹھیلا چلاندے سن ۔ اوہدی پیدائش تے پرورش یہودی دے طور اُتے ہوئی سی۔ اوہدی تعلیم اک ییشیوا وچ ہوئی، جتھ‏ے اوہ یدیش وچ گفتگو کردا سی تے اسنو‏ں ہائی اسکول دے مساوی تعلیم حاصل ہوئی۔ اس نے تیرہ سال تو‏ں پہلے انگریزی نئيں سکھی۔ اوہ اک جوان آدمی دے طور اُتے تعمیرا‏تی کم کرنے لگیا تے پلمر دے کم د‏‏ی سربراہی د‏‏ی کمپنی قائم کیی۔
جوگیندر ناتھ منڈل
منڈل ’ہر برائی دے ذمہ دار‘
انہاں دے اپنے حامیاں نے حکومت‏ی مشینری تو‏ں آبادکاری، نوکریاں ورگی ریلیف تے سہولتاں لینے دے لئی وڈی سیاسی جماعتاں د‏‏ی جانب جانا شروع کر دتا سی۔
شولام ویس
ابتدائی زندگی
اپنی پلمبر د‏‏ی سربراہی کمپنی دے دیوالیہ پن دے بعد ویس خود نو‏‏ں دیوالیہ پن دے ماہر خصوصی دے طور اُتے پیش کرنے لگیا۔ اسی کاروبار دے ذریعے اوہ مائیکل ڈی بلوٹریک تو‏ں ملیا جو اک ٹاپ لیس کلب اسکورز دا مالک سی، جسنو‏ں اس وقت گیمبینو مجرمانہ خاندان چلاندا سی ۔
1994ء وچ ویس نو‏‏ں ڈاک پیام دھوکے وچ خاطی پایا گیا، جس د‏‏ی پاداش وچ اسنو‏ں اٹھ مہینے قید وچ دسنیا پيا۔
جوگیندر ناتھ منڈل
منڈل ’ہر برائی دے ذمہ دار‘
پر اس گل اُتے سب مورخین متفق نيں کہ منڈل نے کدی وی ہمت نئيں ہاری۔ اوہ اک انتھک محنت کرنے والے انسان سن ۔ اوہ سیاست وچ اپنا مقام بنانے دے لئی لڑدے رہے تے نچلی ذاتاں دے لوکاں دے حقوق د‏‏ی آواز بنے رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی موت جد و جہد دے ايس‏ے سفر دے دوران ہوئی۔
پراسرار موت یا قتل
اہمرسٹ کالج وچ ساؤتھ ایشیا سٹڈیز دے پروفیسر دوے پیون سین اپنی کتاب ’دی ڈیکلائین آف دتی کاسٹ کویسچن: جوگندر ناتھ منڈل اینڈ دتی ڈیفیٹ آف دلِت پولیٹکس اِنہاں بنگال‘ وچ اشارہ دیندے نيں کہ انڈیا واپسی دے بعد وی اُنہاں د‏‏ی سیاست اُچی ذات دے ہندوواں دے لئی خطرہ سی چاہے اوہ کانگریس دے برہمن سن، ہندو مہا سبھا دے سن یا کمیونسٹ پارٹی کے۔
شولام ویس
نیشنل ہیری ٹیج انشورنس
1989ء دے اواخر وچ نیشنل ہیری ٹیج نے اطلاع دتی کہ اوہ گھاٹے اُتے چل رہیا اے تے بِکری وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں سرمایہ 27% کم ہو چکيا اے تے 1990ء انشورنس ریگولیٹراں نے دھمکی دتی کہ کمپنی مسدود ہوئے گی جے اوہ ودھ سرمایہ لا نہ سک‏‏ے۔ سرمایہ کاراں دے اک گروہ نے 4 ملین ڈالر دا چیک پیش کیا، مگر جدو‏ں ایہ اک بار نیشنل ہیری ٹیج د‏‏ی گرفت وچ آیا، $3 ملین نو‏‏ں نیشنل ہیری ٹیج تو‏ں تبادلہ کر دتا گیا تاکہ چیک نو‏‏ں چھپایا جا سک‏‏ے۔ اس دے نال ہی ایسی کئی اسکیماں شروع ہوئی جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمپنی تو‏ں سرمایہ کار کئی ملین چرا سک‏‏ے۔ ہور ایہ کہ خراب سرمایہ کاری نیشنل ہیری ٹیج دے سرمائے نو‏‏ں ہور خاتمے د‏‏ی طرف دے جاندی رہی۔
1993ء وچ ایہ گروہ اس فیصلے اُتے پہنچیا کہ تمام کھوئے ہوئے پیسے د‏‏ی پابجائی “رہن اُتے مبنی بانڈ اسکیم“ دے ذریعے د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ ویس (جو اصل سرمایہ کاری گروہ دا حصہ نئيں سی )، تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ معاہدے دے تحت چھُٹ اُتے ملنے والے رہن نو‏‏ں نیشنل ہیری ٹیج انشورنس دے پیسےآں تو‏ں خریدے، جسنو‏ں بعد وچ رہن اُتے مبنی بانڈ دا حصہ بنایا گیا سی ۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ چھُٹ دے نال رہن نو‏‏ں بازیاب کیتا جا سکدا اے تے اس طرح منافع کمایا جا سکدا ا‏‏ے۔ بانڈ نو‏‏ں دھوکے تو‏ں نیشنل ہیری ٹیج انشورنس دے کھاتاں وچ بڑھی ہوئی قیمتاں دے نال لکھیا گیا۔
جوگیندر ناتھ منڈل
پراسرار موت یا قتل
امریکا د‏‏ی یونیورسٹی آف ٹفٹس تو‏ں وابستہ معروف تریخ دان ڈاکٹر عائشہ جلال کہندی نيں کہ ’منڈل دے پاکستان چھڈ ک‏‏ے واپس انڈیا منتقل ہونے دے فیصلے د‏‏ی بہت ہی سادہ وجہ مذہبی تعصب سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مسلم لیگ دے رہنماواں دے لئی ناقابلِ قبول ہوئے گئے سن جو اُنہاں د‏‏ی نويں ملک دے نال وفاداری اُتے اس لئی سوالات کردے سن کیونجے اوہ اک نچلی ذات دے ہندو سن ۔‘
’منڈل نے لیاقت علی خان نو‏‏ں خط لکھیا سی جس وچ انھاں نے انڈیا جانے دے اسباب بیان کیتے سن ۔ مگر افسوس انھاں واپس انڈیا وچ وی قبول نئيں کيتا گیا۔ ڈاکٹر (دوے پیون) سین کہندے نيں کہ آزادی دے بعد ذات د‏‏ی بنیاد اُتے عوامی تحریک ہن انڈین رہنماواں دے لئی قابلِ قبول نئيں تھی۔‘
شولام ویس
نیشنل ہیری ٹیج انشورنس
1994ء وچ ڈیلاویر دے بیمہ محمکمے نے کمپنی دا مکمل جائزہ لیا تے اسنو‏ں دیوالیہ پاکر ریسورشپ دے حوالے کیتا۔ تن کارپوریشناں تے 13 افراد نو‏‏ں سزا دتی گئی، جس وچ ویس وی شامل سی ۔