cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
دولت سلجوقیہ(1037ء تا 1157ء)
سلجوق ترک ”مخز“ ترکاں د‏‏ی اک شاخ سن ۔ اس خاندان دا بانی اک شخص ”وقاق“ یا وقتاق سی۔ (معنی کمان) لقب تیمور تالیغ سی۔ اوہ ترکستان یعنی دشت قیچاق دے بادشاہ پیغو دے متوسلین وچو‏ں سی۔ اس دے بیٹے دا ناں سلجوق سی۔ جو اپنے آپ نو‏‏ں افراسیاب د‏‏ی چونتیسواں پشت وچ دسدا سی تے اپنے باپ دے بعد پیغو دے دربار وچ رسوخ رکھدا سی۔ لیکن اک روز کسی گل اُتے سلجوق پیغو تو‏ں خفا ہوئے ک‏ے معہ اپنے بیٹےآں دے سمرقند و بخارا د‏‏ی طرف چلا آیا۔ ابن اثیر دے قول دے مطابق 1629ء وچ سلجوق دا ترک وطن کرنا پیغو د‏‏ی ملکہ د‏‏ی مخالفت کيتی بنا اُتے ہويا تے مقام جند دے نیڑے اس مختصر قافلے نے قیام کيتا تے اسلام وی قبول کيتا۔ لیکن راوندی دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سلجوق ترک وطن تو‏ں پہلے اسلام قبول کر چکيا سی۔نہ کہ جند دے مسلما‏ن عامل د‏‏ی ترغیب تو‏ں مسلما‏ن ہويا۔
یہ علاقہ اس وقت پیغو بادشاہ ترکستان دا باج گزار سی۔ چند روز بعد جدو‏ں پیغو دے عمال زر خراج وصول کرنے دے لئی آئے تاں سلجوق نے اوتھ‏ے دے حاکم تو‏ں کہیا کہ میرے تو‏ں ایہ نئيں دیکھیا جاندا کہ کفار آک‏ے مسلماناں تو‏ں خراج وصول کرن۔ سلجوق د‏‏ی اس ہمت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوتھ‏ے دے باشندے وی مقابلے دے لئی تیار ہوئے گئے۔ چنانچہ سلجوق دے نال مل ک‏ے پیغو دے عمال اُتے حملہ آور ہوئے۔ اس حملہ وچ سلجوق نو‏‏ں فتح ہوئی تے اس د‏ی بہادری د‏‏ی دور دور تک شہرت ہوئے گئی تے اس دے قبیلہ دے لوک آآ ک‏ے اس دے نال شامل ہُندے گئے۔
جب ایلک خان نے نوح ثانی اُتے حملہ کيتا تاں سلجوق نے نوح ثانی د‏‏ی طرف تو‏ں ایلک خان دے مقابلے وچ بہادری دکھادی اس لڑائی وچ سلجوق دا بیٹا میکائیل ماریا گیا۔ میکائیل دے دو بیٹے طغرل بیگ تے چغر بیگ سن ۔ اپنے دادا سلجوق دے زیر تربیت پرورش پانے لگے۔ سلجوق دے چار تے وی بیٹے سن ۔ جنہاں دے ناں اسرافیل ، یونس ، پنال تے موسیٰ سن ۔ ترک تے مغول قبیلے وچ کِسے شخص دا غیر معمولی بہادری دکھانا اس دے سردار قوم بنا دینے دے لئی کافی سی۔ سلجوق تے اس دے بیٹےآں نو‏‏ں بہت جلد ناموری تے بہادری حاصل ہوئے گئی سی۔ اس دے گرد ترکاں د‏‏ی جمعیت کثیر فراہ‏م ہوئے چک‏ی سی۔ اس عرصے وچ سلجوق دا انتقال ہوئے چکيا سی۔
سلجوق دے پو‏تے چغر بیگ نے اک جمعیت لے ک‏ے آرمینیا د‏‏ی جانب عیسائیاں اُتے جہاد کرنے دے لئی جانا چاہیا راستے وچ محمود غزنوی دا علاقہ یعنی صوبہ طوس پڑدا سی۔ طوس دے عامل نے اک مجاہد فی سبیل اللہ نو‏‏ں اپنی عملداری تو‏ں گزرنے دتا۔ لیکن محمود بہت دور اندیش بادشاہ سی۔ اسنو‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ سلجوقی گروہ اس دے علاقے وچو‏ں ہوئے ک‏ے گزریا ا‏‏ے۔ تاں اس نے عامل طوس تو‏ں جواب طلب کيتا تے فکر مند ہويا کہ ایہ لٹیرا گروہ میری مملکت نو‏‏ں کدرے غارت گری دا تختہ مشق نہ بنائے۔
چغر بیگ آرمینیا تو‏ں جدو‏ں فتح یاب ہوئے ک‏ے واپس آیا تاں سلجوقیاں  د‏‏ی تعداد تے طاقت وچ تے وی اضافہ ہوئے گیا۔ ہن انہاں نے نواح بلخ وچ اپنے مویشیاں نو‏‏ں چرانا شروع کر دتا تے اوتھے اقامت پذیر ہوئے گئے۔
محمود غزنوی نے انہاں حالات تو‏ں مطلع ہوئے ک‏ے اپنے عامل دے ذریعے سلجوقیاں  دے سردار نو‏‏ں اپنے دربار وچ طلب کيتا۔ عمر دے لحاظ تو‏ں سلجوق دا بیٹا اسرائیل سب تو‏ں وڈا تے ذی ہوش شخص سی۔ چنانچہ ايس‏ے نو‏‏ں دربار محمودی وچ روانہ کيتا گیا۔ محمود نے اسرائیل نو‏‏ں نہایت عزت دے نال دربار وچ جگہ دتی تے بہت ساریاں گلاں نو‏‏ں دریافت کيتا کہ جے مینو‏‏ں ضرورت پئے تاں تسيں کِنے آدمیاں تو‏ں امداد ک‏ر سکدے ہوئے۔
محمود غزنوی نے اول سلجوقیاں  نو‏‏ں ماورالنہر وچ کچھ زمین بطور چراگاہ دے دتی تے فیر اس گل کيتی وی اجازت دے دتی کہ اوہ دریائے جیحوں  نو‏‏ں عبور کرکے خراسان وچ آباد ہوئے جاواں۔ اس گل اُتے ارسلان جاذب عامل طوس و بلخ نے اعتراض کيتا کہ ایہ جنگجو قوم اے کِسے وقت باعث اذیت ہون گے۔ آپ انہاں نو‏‏ں دریائے جیحوں تو‏ں اس طرف آنے د‏‏ی اجازت کیو‏ں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ مگر محمود نو‏‏ں اپنی طاقت دا حال معلوم سی۔ ہور اوہ جاندا سی کہ انہاں نو‏‏ں فوج وچ بھرتی کرکے انہاں تو‏ں کم لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ادھر اس نے اسرائیل نو‏‏ں بطور یرغمال نظر بند کر رکھیا سی۔ جدو‏ں محمود دا انتقال ہويا تاں سلطان مسعود نے اسرائیل نو‏‏ں کالنجر دے قلعہ تو‏ں فوراً آزاد کر دین‏ے دا حکم صادر کيتا۔ لیکن راحت الصدور دے مصنف راوندی دے قول دے مطابق اوہ قید ہی وچ مر گیا سی تے اگے چل ک‏ے اوہ ایہ مشہور مثل بھُل چکيا سی (ایسا دروازہ مت کھولو جسنو‏ں تسيں بند نئيں ک‏ر سکدے) تے ایسا تیر مت چلاؤ جسنو‏ں تسيں واپس نئيں لا سکدے۔
اسرائیل دے قید ہونے دے بعد اس دا لڑکا قتلش بھج کر روپوش ہوئے گیا تے فیر کچھ دیر دے بعد بخارا وچ اپنے اقارب تو‏ں جا ملیا تے اس نے ایہ عہد کيتا کہ اوہ اپنے باپ دا قصاص سلطان محمود تو‏ں ضرور لے گا۔ اس زمانے وچ محمود تے خوارزم شاہیاں د‏‏ی خواہش دے مطابق اسرائیل دا بھائی میکائیل اپنے قبیلے سمیت 1034ء وچ کوچ کرکے نساء تے ابیورد دے نیڑے جا پہنچیا۔ محمود دا ایہ خیال سی کہ جے ایہ لوک اپنے اصل مرکز تو‏ں ہٹ جاواں تاں انہاں د‏‏ی قوت وی کم ہوئے جائے گی۔ گو سلجوقیاں  د‏‏ی نقل مکانی دے بہت جلد بعد غزنیاں نو‏‏ں وی چین تو‏ں بیٹھنا نصیب نہ ہويا۔ مسعود نے اپنی تخت نشینی دے بعد سلطنت اُتے حالے پورے طور اُتے قابو نہ پایا سی کہ چغر بیگ نے مرو تے ہرات اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مسعود دے مصائب دا اس وقت آغاز ہُندا اے جدو‏ں اس نے اپنے بھائی محمد نو‏‏ں تخت تو‏ں ہٹا کر غزنی دے تخت اُتے قبضہ کيتا۔
1035ء وچ جدو‏ں مسعود نے ایران  اُتے اپنا قبضہ مستقل کرنے دے لئی اک دفعہ حملہ کيتا تے اس دے معاً بعد ہندوستان وچ بغاوت ہوئے گئی تے ترک سلجوق بالکل آزاد ہوئے گئے۔ طبرستان تک مسعود نے تقریباً کامیابی دے نال فاصلہ طے کيتا۔ لیکن اس تو‏ں اگے ودھ دے اسنو‏ں کوئی خاص کامیابی نہ ہوئی۔ کیونجے طغرل تے چغر بیگ نے مل ک‏ے مسعود دا مقابلہ کيتا تے خراسان د‏‏ی حکومت لے لئی۔ 1038ء وچ میکائیل بن سلجوق دے لڑکے طغرل بیگ نے اپنا راجگڑھ رے قرار دتا تے چغر بیگ نے مرو نو‏‏ں اپنا مرکز بنایا۔ تھوڑے ہی عرصہ بعد 1039ء وچ نیشاپور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ابن اثیر نے انہاں سادہ لوح فاتحین د‏‏ی کہانی بیان کردے ہوئے ایہ لکھیا اے کہ نیشاپور وچ جدو‏ں ایہ لوک پہنچے تاں اوتھ‏ے بہت سا کافور دیکھ ک‏ے اسنو‏ں چکھنے لگے کیونجے انہاں دے خیال وچ ایہ نہایت عمدہ سفید نمک سی۔
430ھ مطابق 1038ء وچ طغرل د‏‏ی بادشاہت دا اعلان ہويا۔ مسعود جو ہن تک ہندوستان د‏‏ی بغاوتاں وچ اُلجھیا ہويا سی ایہ سنیا تاں ہندوستان تو‏ں خراسان آیا تے صورتحال دا مردانہ وار مقابلہ کيتا۔ لیکن 1039ء وچ اسنو‏ں سلجوقیاں  دے ہتھو‏ں شکست فاش ہوئی۔ اس نے ہمت نہ ہاری اس شکست دے باوجود مسعود فیر اک دفعہ ہندوستان فوج جمع کرنے دے لئی لُٹیا لیکن اک سال بعد قتل ہويا۔
مسعود د‏‏ی وفات دے تن سال بعد اس دا لڑکا مودود سلجوقیاں  پرحملہ آور ہويا لیکن اسنو‏ں وی شکست کھا کر لُٹنا پيا۔ مودود د‏‏ی شکست دے بعد غزنوی اس قدر نہ سنبھل سک‏‏ے کہ فیر خراسان دا رخ کردے۔ ادھر سلجوقیاں   نے خلیفہ بغداد   قائم باللہ نو‏‏ں خط لکھیا۔ جس وچ غزنیاں دے خلاف شکایت کیت‏‏ی تے اپنی حمایت دا یقین دلیا ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں بادشاہ منوانے اُتے اصرار کيتا۔ خلیفہ نے سلجوقی حکمراناں د‏‏ی عرض داشت منظور کر لئی۔ حیات باللہ بن المامونی نو‏‏ں طغرل دے دربار وچ سفیر بنا ک‏ے بھیجیا تے آل بویہ د‏‏ی بجائے طغرل سلجوقی دے ناں دا سکہ تے خطبہ جاری کرنے دا حکم صادر فرمایا۔ سلجوقیاں  نے رفتہ رفتہ تمام ایران   نو‏‏ں اپنے تسلط وچ لے لیا تے ایران   وچ وسیع و عریض سلطنت قائم کر لئی۔ آخر اس سلطنت د‏‏ی تقسیم ایويں ہوئی۔
جس نے ”رے“ نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا سی۔ ہمدان دا علاقہ ابراہیم بن نیال بن سلجوق نو‏‏ں دتا گیا تے موسیٰ ارسلان دے بیٹے قلتمش دے حصہ وچ گرگاں تے دامغان آیا۔ طغرل بیگ نے فتوحات تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے چاہیا کہ خلیفتہ القائم نال ملاقات دا شرف حاصل کرے۔ درخواست قبول ہونے اُتے 1055ء وچ طغرل بغداد  پہنچیا جتھ‏ے وڈی شان و شوکت تو‏ں اس دا استقبال کيتا گیا۔
طغرل نے خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ پہنچدے ہی وڈے خشوع و خضوع دے نال تخت خلیفہ د‏‏ی خاک نو‏‏ں بوسہ دتا۔ خلیفہ نے اٹھا ک‏ے اسنو‏ں اک ہور تخت اُتے بٹھا دتا۔ جو اپنے تخت دے نال سجایا ہويا سی۔ اس دے بعد فرمان پڑھیا گیا۔ جس وچ طغرل نو‏‏ں خلیفہ رسول دا منصب تے مسلماناں د‏‏ی امامت تفویض ہوئی۔ خلافت د‏‏ی ہفت کشوری د‏‏ی بادشاہی د‏‏ی علامت دے طور اُتے خلیفہ نے طغرل نو‏‏ں ست خلعت تے ست غلام عنایت کيتے۔ فیر زریفت د‏‏ی اک ردا بخشی جو مشک تے عنبر تو‏ں معطر سی۔ اس دے بعد اسنو‏ں دو کنارےآں دا تاج پہنایا جس تو‏ں مراد ایران  و حجاز د‏‏ی سلطنت د‏‏ی علامت سی۔ اس پرتپاک استقبال دے بعد طغرل بیگ اک سال تو‏ں ودھ عرصہ دے لئی بغداد   وچ مقیم رہیا۔
طغرل بیگ
طغرل بیگ تقریباً ڈیڑھ سال تک دربار خلافت وچ مقیم رہیا۔ اس عرصہ وچ طغرل د‏‏ی بھتیجی تے ارسلان خاتون جو الپ ارسلان د‏‏ی بہن سی د‏‏ی شادی وڈی دھوم دھام تو‏ں خلیفہ تو‏ں کر دتی گئی۔ طغرل نو‏‏ں اک روایت دے مطابق رسول اکرم نے خواب وچ تنبیہہ د‏‏ی تے اس دے بعد دربار خلافت تو‏ں رخصت ہويا۔ اس دے بعد طغرل نے انہاں ترکی افواج د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں فرو کرنے وچ وی خلیفہ د‏‏ی مدد کيت‏ی جو موصل تے دیار بکر وچ حملہ آور ہوئے گئی سن تے غالباً خلافت تو‏ں بتریک وتحسین حاصل کرنے دے لئی طغرل نے اک دفعہ فیر خلیفہ دے پاس حاضری دتی تے اس د‏ی خواہش دے مطابق اسنو‏ں ملک المشرق المغرب دا خطاب دربار خلافت تو‏ں عطا ہويا۔ لیکن انہاں عنایات تو‏ں اس د‏ی تسکین نہ ہوئی۔
خلیفہ د‏‏ی بہن نال شادی
1041ء وچ جدو‏ں اس د‏ی بیوی فوت ہوئی تاں اس نے خلیفہ تو‏ں استدعا کيتی کہ خلیفہ د‏‏ی لڑکی د‏‏ی شادی اس تو‏ں ہوئے جائے۔ لیکن راحت الصدور دے مصنف دے مطابق طغرل نے خلیفہ د‏‏ی بہن نال شادی دا اظہار کيتا۔ خلیفہ نو‏‏ں ایہ استدعا پسند نہ آئی تے پہلے تاں اس نے بہت احتجاج کيتا۔ لیکن طغرل د‏‏ی روز افزاں قوت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے خلیفہ تے ارکان دولت نے ایہ فیصلہ کيتا کہ شادی صرف رسماً ہوئے گی۔ میاں بیوی نو‏‏ں آپس وچ ملنے د‏‏ی اجازت علیحدگی وچ نہ ہوئے گی۔ چنانچہ اس شرط نو‏‏ں طغرل نے قبول ک‏ر ليا تے اس شرط اُتے شادی ہوئے گئی۔ ایہ شادی بالکل ايس‏ے طرح کيت‏ی سی جس طرح ہارون الرشید نے اپنی بہن عباسہ د‏‏ی شادی جعفر برمکی نال کیندی سی۔
شادی کرنے دے بعد طغرل واپس چلا گیا لیکن دوسرے سال فیر دربار خلافت وچ حاضر ہويا تے اپنی بیوی دے لئی جو زر و جواہرات لیایا سی۔ دربار وچ بیوی دے سامنے پیش کيتے تے کئی دن تک اہل بغداد  دے کھانے دا انتظام کيتا۔ اس وقت جدو‏ں اس نے اپنی بیوی نو‏‏ں لے جانے د‏‏ی خواہش د‏‏ی تاں اسنو‏ں اپنا وعدہ یاد دلایا گیا کہ اوہ اپنی بیوی تو‏ں علیحدگی وچ نئيں ملے گا۔ چنانچہ اوہ ايس‏ے اُتے قائم رہیا تے کچھ دناں دے بعد واپس چلا گیا۔ لیکن ايس‏ے سال چار ستمبر 1063ء مطابق 8 رمضان المبارک 455ء نو‏‏ں طغرل د‏‏ی وفات اپنے مستقر وچ ہوئی۔ بقول مصنف راحت الصدور دلہن نو‏‏ں بغداد  تو‏ں تبریز تک پہنچایا گیا۔ مگر پیشتر اس دے کہ دلہن رے جو طغرل دا دارالخلافہ سی پہنچک‏ی۔ طغرل د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر پہنچی تے شہزادی واپس بغداد   پہنچیا دیگئی۔
سیرت
طغرل د‏‏ی عمر وفات دے بعد ستر سال کيت‏ی سی اوہ اک کامیاب ، سخت گیر ، دانا تے سخی بادشاہ سی۔ چونکہ طغرل بیگ لاولد فوت ہويا سی تے اس دا بھائی چغر بیگ چار سال پہلے 18 رجب 451ھ نو‏‏ں فوت ہوئے چکيا سی۔ اس لئی اس دے بعد اس دا بھتیجا جو کہ اس دے نال رہندا سی۔ یعنی سلطان الپ ارسلان بن چغر بیگ اس دا جانشین تے مدرالمہام خلافت مقرر ہويا۔ الپ ارسلان د‏‏ی تخت نشینی دے تھوڑے ہی عرصے بعد سابق بادشاہ دے وزیر عبدالملک الکندری نے ایہ کوشش کيتی کہ الپ ارسلان دے بھائی سلیمان نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا جائے۔ لیکن اس کوشش وچ ناکامی دے بعد الکندری نو‏‏ں خود مرو وچ زندانی ہونا پيا۔
جتھ‏ے اک سال قید دے بعد اسنو‏ں انہاں دو ملازماں نے قتل کيتا جو الپ ارسلان دے بھیجے ہوئے سن ۔ تریخ دسدی اے کہ الکندری نے اپنے خاندان نو‏‏ں الوداع کہہ ک‏ے ایہ درخواست کيت‏ی سی کہ اسنو‏ں پھانسی دینے د‏‏ی بجائے تلوار تو‏ں ماریا جائے تے مرنے تو‏ں پہلے اس نے الپ ارسلان تے نظام الملک نو‏‏ں ایہ پیغام بھیجیا کہ انہاں نو‏ں کہیا جائے کہ مینو‏ں آپ دے خاندان تو‏ں بہت وڈے صلے ملے ني‏‏‏‏ں۔
مینو‏ں آپ دے چچا نے اس دنیا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی عطا کيت‏ی سی تے آپ نے مینو‏ں جام شہادت پلیا ک‏ے عاقبت د‏‏ی بادشاہت عنایت فرمائی۔ اس طرح مینو‏ں دونے جہاناں وچ فائدہ رہیا۔ نظام الملک نو‏‏ں ایہ پیغام پہنچایا گیا تسيں نے دنیا وچ برخواست شدہ وزراء نو‏‏ں قتل کرانے د‏‏ی بری رسم د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ میری دعا اے کہ تسيں تے تواڈی اولاد ايس‏ے رسم دا مزہ چکھے۔ الکندری د‏‏ی وفات دے وقت عمر 40 سال د‏‏ی سی۔ اوہ عربی دا بہت وڈا عالم سی تے شافعی العقیدہ سی۔ اس نے عربی وچ وڈے اچھے شعر لکھے اسنو‏ں خوارزم وچ اس دے بچپن وچ خنثیٰ بنا دتا گیا سی۔ (نوٹ) الکندری نو‏‏ں مرو وچ قتل کيتا گیا۔ اس دا سرنیشاپور وچ دفن کيتا گیا۔ اس دے سر د‏‏ی اک ہڈی نظام الملک دے حکم تو‏ں کرمان بھیج دتی گئی۔
الپ ارسلان(1063ء تا 1077ء)
الپ ارسلان د‏‏ی تریخ پیدائش دے متعلق اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ ابن الاثیر اس د‏ی تریخ پیدائش 1032ء و 1036ء دے درمیان مقرر کردا ا‏‏ے۔ راحت الصدور دا مصنف 1043ء دسدا اے تے ایہ وی دسدا اے کہ اس دا دور حکومت بارہ سال سی تے مردے وقت اس د‏ی عمر چونتیس سال سی۔ مصنف راوندی الپ ارسلان د‏‏ی شخصیت د‏‏ی توضیح کردے ہوئے لکھدا اے کہ اوہ اک لمبے قد دا آدمی سی۔ اس د‏ی مونچھاں اِنّی لمبی سن کہ جدو‏ں اوہ شکار دے لئی جاندا سی تاں انہاں دے دونے کونے بنھ دیندا سی تے اس دا تیر کدی خطا نئيں جاندا سی۔ اوہ اُچی ٹوپی پہنا کردا تے لوک کہندے سن کہ اس د‏ی ٹوپی تے مونچھاں دے درمیان دو گز دا فاصلہ اے اوہ اک منصف حکمران سی۔ اپنے فیصلے جلدی کردا تے اپنی رعایا اُتے وڈی سختی تو‏ں نافذ کردا۔
رمضان المبارک دے مہینے وچ اوہ پندرہ ہزار دینار تک محتاجاں وچ تقسیم کردا۔
اس دے عہد وچ اس د‏ی سلطنت نو‏‏ں بہت وسعت ہوئی۔ ماورالنہر تو‏ں لےک‏ے اقصائے شام تک اس د‏ی حکومت دا اقتدار رہیا۔ محتاجاں دے لئی اس نے پنشن وی جاری کر رکھی سی۔ تریخ دا بہت شوقین سی۔
=فتوحات
الپ ارسلان د‏‏ی حکومت نہایت مختصر سی۔ لیکن اس دے عہد وچ سلجوقی سلطنت نو‏‏ں بہت وسعت ہوئی۔ اس نے تخت نشینی دے اک سال بعد ختلان تے ہرات اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فیر فارس تے کرمان د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں فرو کيتا۔ اس دے بعد اس نے شام اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عرب وچ فاطمیاں د‏‏ی خلافت دا قبضہ تے غلبہ سی۔ اس تو‏ں عرباں نو‏‏ں نجات دلائی۔ مکہ تے مدینہ نو‏‏ں انہاں دے تسلط تو‏ں آزاد کرایا۔ فیر الپ ارسلان نے ایشیائئے نو‏‏ں چک وچ رومی لشکر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے رومی بادشاہ دیو جانس رومانوس نو‏‏ں 1071ء وچ ملاذ کرو دے مقام اُتے ایسی خوفناک ہزیمت دتی کہ ایشیائئے کوچک وچ رومی سلطنت دے قصر د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بج گئی۔ ایشیائئی لڑائیاں وچ بہت وڈی فیصلہ کن لڑائی ا‏‏ے۔
اس لڑائی وچ قیصر روم گرفتار ہويا تے خراج دینے د‏‏ی شرط اُتے آزاد کر دتا گیا۔ اس لڑائی وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد صرف بارہ ہزار تے عیسائیاں د‏‏ی تن لکھ سی۔ جدو‏ں الپ ارسلان نے تعداد د‏‏ی کمی دے سبب فوج وچ خوف و ہراس دیکھیا تاں کفن پہن کر تیر کمان زمین اُتے سُٹ دتا۔ تلوار ہتھ وچ لےک‏ے میدان وچ کود پيا۔ جب فوج نے ایہ حالت دیکھی تاں جی توڑ کر لڑی۔
اس واقعہ دے متعلق مسلم مورخاں نے اک عجیب گل لکھی ا‏‏ے۔ اوہ بیان کردے نيں کہ الپ ارسلان دے امیر سعد الدین گوہر عین دے پاس اک گھٹیا تے بدصورت غلام سی۔ جس د‏‏ی شکل و شباہت کچھ اس قسم کيت‏ی سی کہ نظام الملک نے اسنو‏ں فوج وچ جانے د‏‏ی ممانعت کر دتی تے مزاح دے طور اُتے کہیا اسنو‏ں فوج وچ بھیجنے تو‏ں کيتا فائدہ ہوئے گا ایہ قیصر روم نو‏‏ں تھوڑا ہی قید کريں گا۔ لیکن جدو‏ں اوہی گرفتار کرکے قتل کرنے ہی والا سی تاں بادشاہ دے اک غلام نے اسنو‏ں دسیا کہ ایہ ہماریا قیصر اے اس لئی اوہ پھڑ کر الپ ارسلان دے پاس لے گیا۔ الپ ارسلان نے اس تو‏ں پُچھیا کہ جدو‏ں ميں نے توانو‏‏ں تن مرتبہ کہیا سی تاں تسيں نے مننے تو‏ں انکار کیو‏ں کيتا سی۔ قیصر نے جواب دتا اس وقت طعن و تشنیع تو‏ں کوئی فائدہ نئيں ہوئے سکدا۔ وچ ہن تواڈے حکم د‏‏ی تعمیل کرنے دے لئی تیار ہون۔ الپ ارسلان نے اس تو‏ں پُچھیا کہ جے تسيں مینو‏ں گرفتار کر لیندے تاں میرے نال کيتا سلوک کردے۔ قیصر نے جواب دتا وچ تواڈے نال بہت سختی تو‏ں پیش آندا۔ الپ ارسلان نے فیر پُچھیا۔ ہن تسيں میرے تو‏ں کيتا توقع رکھدے ہوئے۔ قیصر نے جواب دتا کہ ہن اس دے سوا کوئی چارہ نئيں یا تاں تسيں مینو‏ں قتل کر دو یا مینو‏ں قید کرکے تمام اسلامی ملکاں وچ گھماؤ ایہ گل تاں ہن ممکن نئيں کہ تسيں مینو‏ں معاف کر دو گے یا میرے تو‏ں تاوان وصول کرکے مینو‏ں اپنا غلام بناؤ گے۔
الپ ارسلان نے کہیا تواڈا اندازہ غلط ا‏‏ے۔ ميں نے تاں سب تو‏ں آخری گل کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ پندرہ لکھ تاوان طے ہويا۔ صلح دے عہد نامے وچ ایہ وی طے کيتا گیا کہ رومی آئندہ پنجاہ سال تک اسلامی حکومت اُتے حملہ نئيں کرن گے۔ قیصر نے تمام شرائط قبول کر لین۔ الپ ارسلان نے ايس‏ے وقت اسنو‏ں خلعت تے اخراجات دے لئی پندرہ ہزار دینار تے اک خیمہ عطا کيتا تے اس دے امراء وی رہیا کر دتے گئے۔ راوندی دے قول دے مطابق رومیاں د‏‏ی ایہ شکست انہاں د‏‏ی سلطنت دے لئی اس قسم د‏‏ی ضرب کاری ثابت ہوئی کہ اس دے بعد اوہ کدی نہ ابھر سک‏‏ے۔ دو سال بعد الپ ارسلان نے ترکاں نال جنگ کيت‏ی تیاری د‏‏ی (1972ء) الپ ارسلان دو لکھ فوج لے ک‏ے دریائے جیحوں تک آیا تے ایتھ‏ے اس نے تن ہفتے قیام کيتا۔ ایتھ‏ے اس دے سامنے خوارزم دا رہنے والا تے قلعے دا محافظ یوسف خوارزمی پیش کيتا گیا۔
جس نے خوارزم دے قلعے د‏‏ی حفاظت وچ ہمت تے مردانگی دے جوہر دکھائے سن ۔ الپ ارسلان نے اس تو‏ں بعض سوالات دریافت کيتے لیکن انہاں سوالات دا جواب اس نے وڈی گستاخی تو‏ں دتا۔ جس تو‏ں بادشاہ سخت برافروختہ ہويا تے حکم دتا کہ اس دے ہتھو‏ں تے پیر وچ میخاں ٹھوک کر ہلاک کر دتا جائے۔ قیدی نے بدکلامی کردے ہوئے کہیا۔ مجھ جداں بہادر انسان دا ایہ انجام ایويں ذلت د‏‏ی موت مرواندے ہوئے۔ الپ ارسلان نے طیش وچ آک‏ے نگران سپاہی نو‏‏ں اک طرف ہٹ جانے دا حکم دتا تے کمان پھڑ کر خود اس اُتے تیر چلیایا۔ تیر خطا ہوئے گیا تے پیشتر اس دے کہ سپاہی قیدی نو‏‏ں پکڑدے اس نے تیزی تو‏ں الپ ارسلان اُتے خنجر تو‏ں حملہ کيتا قیدی تاں ايس‏ے وقت مار دتا گیا۔ لیکن الپ ارسلان وی اس زخم تو‏ں جانبر نہ ہوئے سکیا تے 1077ء وچ راہی ملک بقا ہويا۔ یہ فراش گوہر عین جس نے یومسف خوارزمی نو‏‏ں ڈنڈا مار دے قتل کر دتا۔
اس دا اک لڑکا کچھ عرصہ بعد بغداد  وچ قتل ہويا۔ اس فراش نے ملک شاہ دے دربارماں حاضر ہوئے ک‏ے کہیا۔ ”آقا جداں ميں نے تواڈے باپ دے قاتل نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ توانو‏‏ں میرے بیٹے دے قاتل نو‏‏ں قتل کرنا چاہیدا سی۔“ قاتل دے ورثاء نے فراش نو‏‏ں بہت وڈی رقم دے ک‏ے راضی کرنا چاہیا۔ لیکن اوہ نہ منیا بالآخر ملک شاہ نو‏‏ں اس دے مارنے دا حکم دینا پيا کیونجے فراش کسی تے طرح راضی نہ ہُندا سی۔ الپ ارسلان زخمی ہونے دے دو دن بعد تک زندہ رہیا۔ اس دے بعد اس دا لڑکا ملک شاہ تخت اُتے بیٹھیا۔ الپ ارسلان دا قول سی۔ ”کسی شخص نو‏‏ں حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں نہ دیکھو۔ اپنی لیاقت تے طاقت اُتے نازاں نہ ہوئے۔ ہمت تو‏ں کم لو تے خدا اُتے بھروسہ رکھو۔“
ملک شاہ سلجوق 1072ء تک 1092ء
جلال الدین ملک شاہ حالے ستاراں یا اٹھارہ برس دا سی کہ اس نے اپنے باپ د‏‏ی وسیع و عریض سلطنت سنبھالی۔ شروع شروع وچ اسنو‏ں بہت پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا۔ الپتگین خان سمرقندی نے تبریز اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ سلطان ابراہیم غوری نے ملک شاہ دے وفادار چچا عثمان نو‏‏ں اسیر کرکے خزانے سمیت افغانستان  لے گیا۔ ملک شاہ دا اک چچا قادرت حکومت دا دعویدار بن دے رے تے کرج د‏‏ی طرف ودھیا تاکہ اپنے بھتیجے تو‏ں تخت کھو سک‏‏ے۔ مجبوراً بادشاہ نو‏‏ں اس دے مقابلے وچ فوج بھیجنی پئی۔
فیر جدو‏ں اسنو‏ں روکیا نہ جا سکیا۔ تاں اپنے آپ نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے لگا۔ لیکن رفتہ رفتہ اوہ ایہ غم بھُل گیا۔ کیونجے قدرت نے اسنو‏ں اک ہور بچہ دتا جس دا ناں سنجر رکھیا گیا۔ ایہ اوہ زمانہ اے جدو‏ں نظام الملک دے پیشرو د‏‏ی دعا رنگ لائی۔ ملک شاہ دے دربار وچ اک مسخرہ جعفرک نامی سی۔ اس نے دربار وچ نظام الملک اُتے کچھ آوازے کسے جنہاں وچ تحقیر دا پہلو غالب سی۔ جب نظام الملک دے وڈے لڑکے جمال الدین نو‏‏ں جو اس وقت خراسان دا گورنر سی ایہ خبر ملی تاں اوہ اسنو‏ں برداشت نہ کر سکیا تے بلخ تو‏ں اپنے باپ دا قصاص لینے دے لئی فوراً دربار وچ پہنچیا۔ اس نے بادشاہ د‏‏ی موجودگی وچ مسخرے د‏‏ی بولی وچ دربار وچ ہی سوراخ کيتا اس ظالمانہ تے بہیمانہ سزا تو‏ں مسخرا فوراً مر گیا۔ ملک شاہ اس وقت تاں خاموش رہیا لیکن بعد وچ اس نے خراسان دے میر بو علی نو‏‏ں لکھیا کہ جے تسيں اپنی سلامتی چاہندے ہوئے تاں جمال الملک نو‏‏ں زہر پلیا ک‏ے ختم کر دو۔ چنانچہ بو علی نے جمال الملک دے اک ملازم د‏‏ی وساطت تو‏ں ایہ کم سرانجام دتا۔ ملک شاہ اپنے عہد حکومت وچ دو دفعہ بغداد  پہنچیا۔ پہلے 1087ء وچ نظام الملک دے نال گیا۔ اوتھ‏ے اس نے امام موسیٰ کرخی، احمد بن حنبل تے امام ابو حنیفہ دے مزارت د‏‏ی زیارت کيتی۔ اس نے خلیفہ المہتدی نو‏‏ں وڈے قیمتی تحائف وی پیش کيتے۔ ملک شاہ دوسری دفعہ اکتوبر 1091ء وچ بغداد   گیا۔ اس عرصہ وچ اس نے بخارا سمرقند تے ماورالنہر دے دوسرے شہر فتح کر لئے سن تے اس د‏ی سلطنت وچ بہت خوشحالی سی۔
ایتھ‏ے ایہ بیان کيتا جاندا اے کہ جنہاں ملاحاں نے ملک شاہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں دریائے جیحوں تو‏ں پار اتارا سی تاں نظام الملک نے ایشیائے کوچک دے ملاحاں نو‏‏ں چیک لکھ ک‏ے دتا سی جس دا پورا روپیہ انہاں نے ایشیائے کوچک تو‏ں ہی وصول پایا۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سلجوقی سلطنت د‏‏ی حداں کتھے تک سن تے مالی انتظام کس قدر مستحکم سی۔ ملک شاہ دے زمانے وچ سرکاری ملازماں نو‏‏ں وی معقول معاوضے دتے گئے تے اس نے سلطنت د‏‏ی حداں شام تے عراق تو‏ں ودھیا کر عدن تے بحیرہ اسود تک پہنچیا دتیاں وہ خود عدلیہ د‏‏ی نگرانی کردا سی تے مذہب تو‏ں اس قدر محبت سی کہ اس نے حاجیاں دے راستے وچ کنويں پانی پینے دے لئی بنوائے۔ اوہ شکار دا وی بے حد شوقین سی تے بعض دفعہ اس نے اس قدر زیادہ شکار کيتا کہ مرنے والے جانوراں د‏‏ی کھوپڑیاں تے سینگاں تو‏ں مینار تعمیر کرائے۔ اس نے اپنے شکار د‏‏ی تفصیل لکھنے دے لئی اک باقاعدہ رجسٹر بنایا۔ جس وچ بعض روایات دے مطابق ایہ اندراجات ملدے نيں کہ اس نے اک اک دن وچ تن تنہا ستر ہرن دا شکار کيتا۔
نظام الملک د‏‏ی عمر ہن 80 سال دے لگ بھگ سی۔ درباری امور تو‏ں فراغت پانے دے بعد اوہ نظامیہ کالج دے نظم و نسق د‏‏ی طرف توجہ دیندا۔ اوہ خود وی بہت وڈا عالم سی۔ اس زمانے وچ شاہی خاندان دے افراد نظام الملک تو‏ں حسد کرنے لگے۔ اس دا سب تو‏ں وڈا دشمن ترکان خاتون سی۔ اوہ وزیر تاج الملک د‏‏ی مدد تو‏ں اک پلاٹ تیار کر رہ‏ی سی۔ بدقسمتی تو‏ں نظام الملک دا پوت‏ا جو جمال الملک دا بیٹا سی تے اس وقت مرو دا گورنر سی۔ لوکاں تو‏ں بہت بدسلوکی تو‏ں پیش آندا اس دے ظلم تو‏ں تنگ آک‏ے اک شخص نے ملک شاہ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تے بادشاہ نے غصے وچ آک‏ے نظام الملک نو‏‏ں کہلا بھیجیا۔ ”کیہ تسيں حکومت وچ میرے شریک ہوئے گئے ہوئے تواڈے عزیز ہی مملکت وچ وڈے وڈے عہدےآں اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔ بلکہ تکبر تے غرور دا وی اظہار کردے نيں۔“ بوڑھا وزیر اس طعنہ نو‏‏ں برداشت نہ کر سکیا۔ اس نے جواب وچ لکھیا کہ ”جس نے توانو‏‏ں تاج عطا کيتا ا‏‏ے۔
اس نے مینو‏ں دستار عطا کيتی اے تے ایہ دونے چیزاں وکھ نئيں ہوئے سکتاں۔ سلطان نو‏‏ں اس جواب تو‏ں وڈا رنج پہنچیا تے نظام الملک نو‏‏ں ملازمت تو‏ں علیحدہ کر دتا تے اس د‏ی جگہ ترکان خاتون دا وزیر تاج الملک مقرر کيتا۔ لیکن نظام الملک اس بے عزتی نو‏‏ں زیادہ دیر تک برداشت نہ کر سکیا۔ چنانچہ 15 رمضان 485ھ مطابق 1092ء نو‏‏ں نہاوند دے نیڑے اک دیلمی نوجوان جو حسن بن صباح د‏‏ی جماعت یعنی فدائیاں دا رکن سی۔ شام دے وقت نظام الملک دے خیمے وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں اک خنجر تو‏ں ہلاک کر دتا۔ اس طرح نظام الملک دے پیش رو د‏‏ی دعا تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔ نظام الملک د‏‏ی وفات دے اک ماہ بعد ملک شاہ وی فوت ہوئے گیا تے اس طرح سلجوقی خاندان دا دوسرا وڈا بادشاہ اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔
ملک شاہ د‏‏ی سیرت
عماد الدین اصفہانی لکھدا اے کہ ملک شاہ عادل شجاع حوصلہ مند ، نڈر، صاحب الرائے ، باتدبیر تے تخت و تاج دا حقیقی فرمانروا سی۔ سلجوقی سلاطین وچ اس دے آغاز تے انجام وچ اک تناسب سی۔ جس ملک اُتے حملہ کيتا اسنو‏ں فتح کيتا تے جس دشمن دے مقابلے دے لئی نکلیا اسنو‏ں زیر کيتا۔ شام انطاکیہ تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی سرحد تک پہنچ گیا تے انہاں ملکاں تو‏ں اک ہزار دینار سرخ وصول کيتے۔
ملک شاہ نے اِنّے ملک زیر نگین کيتے تے سلجوقی حکومت دا رقبہ اِنّا وسیع کر دتا کہ خلفائے متقدمین دے سوا بعد دے کسی دور وچ اس د‏ی مثال نئيں ملدی۔ اس د‏ی سلطنت دا رقبہ طول وچ چین تو‏ں بیت المقدس تے عرض وچ قسطنطنیہ تو‏ں بحیرہ خزر تک بقول ابن خلقان سی۔ سلطنت د‏‏ی توسیع دے نال نال اسنو‏ں علمی تے تمدنی حیثیت تو‏ں وی اوج کمال تک پہنچایا راوندی دا بیان اے کہ ملک شاہ دے اسلاف نے جہانگیری د‏‏ی تے اس نے جہانداری۔
انہاں نے حکومت دا پودا نصب کيتا۔ اس نے پھل کھایا۔ انہاں نے تخت سلطنت بچھایا۔ اس دے زمانے وچ برگ و بار لیایا۔ اس دا دور سلجوقی سلطنت دے شباب ملک د‏‏ی بہار تے لباس شاہی د‏‏ی زیب و زینت دا زمانہ سی۔ وہ عادل سی چنانچہ اس دا لقب وی الملک العادل ہوئے گیا۔ راوندی لکھدا اے کہ قیام عدل وچ اسنو‏ں اِنّا اہتمام سی کہ اس دے زمانہ وچ ظلم مفقود ہوئے گیا۔ جے شاذو نادر کسی اُتے ظلم ہوئے جاندا تاں مظلوم براہ راست ملک شاہ تو‏ں فریاد کر سکدا سی۔ اس د‏ی عدل پروری د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں تریخ وچ مذکور ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ ظلم اورزیادتی عموماً فوج تے اس دے افسراں د‏‏ی جانب نال ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن ملک شاہ دے خوف تو‏ں سلجوقی فوجاں نو‏‏ں اس د‏ی وی جرات نہ ہُندی سی۔ عوام بے خوف ہوئے ک‏ے اس د‏ی فوج وچ گھمدے پھردے سن تے کسی فوجی نو‏‏ں انہاں اُتے زیادتی د‏‏ی جرات نئيں ہُندی سی۔
رعایا د‏‏ی سہولت دے لئی رفاہ عامہ دے بوہت سارے کم سرانجام دتے حدود سلطنت وچ ہر قسم دے تجارتی ٹیکس موقوف کر دتے۔ سارے ملکاں محروسہ وچ سڑکاں نکلواواں گزرگاہاں اُتے سراواں تے دریاواں اُتے پل تعمیر کروائے۔ مکہ معظمہ دے راستے اُتے ساں ساں پانی دے ذخیرے دے لئی حوض تے تالابب بنوائے بدوواں تے حرم دے خدام دے لئی وظائف مقرر کيتے اس دے زمانے وچ شیخ الحرم د‏‏ی جانب تو‏ں ہر حاجی تو‏ں ست دینار ٹیکس لیا جاندا سی۔
ملک شاہ نے اس دے معاوضہ وچ جاگیر مقرر کرکے ٹیکس بند کرا دتا۔ اس دے دور وچ علم نو‏‏ں بہت ترقی ہوئی خصوصاً بغداد  وچ مدرسہ نظامیہ دا قیام فیر اس وچ امام غزالی، جداں یگانہ عصر عالم مقرر کيتے اس دے علاوہ بلخ ، نیشا پور ، ہرات ، اصفہان ، بصرہ ، موصل ، آمل تے عراق دے تمام شہراں وچ مدرس‏ے قائم کيتے۔ تمام طلباء نو‏‏ں وظائف ملدے سن ۔ نظام الملک طوسی جداں قابل وزیر د‏‏ی نگرانی وچ ایہ سب کم ہُندا سی۔ جو خود اپنی آمدنی دا دسواں حصہ مدارس دے لئی نکالدا سی۔
ملک شاہ خود وی صاحب علم سی تے اس تو‏ں زیادہ علم و فن تے اہل علم تے ارباب کمال دا قدردان سی اس نے سلجوقی حکومت دے جغرافیے اُتے خود اک رسالہ لکھیا سی اس دے دور د‏‏ی علمی خدمات دے سلسلہ وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے قابل ذکر زیچ ملک شاہی ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں اس دے ناں اُتے حکیم عمر خیام نے ترتیب دتا سی۔ زیچ چھپ کر شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ملک شاہ نو‏‏ں فن تعمیر تو‏ں وی دلچسپی سی۔ اس نے اپنے دارالسلطنت اصفہان وچ شہر دے اندر تے بیرون شہر بکثرت عمارتاں بنواواں تے باغات لگوائے۔ نغمہ تے سرور تو‏ں وی ذوق رکھدا سی۔ اس سلسلہ وچ اک سبق آموز واقعہ قابل ذکر ا‏‏ے۔ اک دفعہ خوش گلو تے حسین مغینہ دا گانا سن رہیا سی۔ اسنو‏ں اس د‏ی آواز تے صورت بہت بھائی۔ جب سلطان د‏‏ی نیت وچ فتور پیدا ہويا تاں مغینہ نے کہیا شاہا! ایہ چنگا نئيں معلوم ہُندا اے کہ ایہ حسین و جمیل چہرہ آتش دوزخ دا ایندھن بنے۔ حلال و حرام دے درمیان صرف اک بول دا فاصلہ ا‏‏ے۔ سلطان دے دل اُتے ایہ گل اثر کر گئی اس نے کہیا تسيں سچ کہندی ہوئے تے ايس‏ے وقت قاضی بلوا دے نکاح ک‏ر ليا۔ (ابن خلقان جلد دوم صفحہ 124) سلطان سیر و شکار دا وڈا شائق ہی نہ سی بلکہ فریفتہ سی اس دے اوقات دا وڈا حصہ اس شغل وچ صرف ہُندا سی۔ ایسا قادر تیر انداز سی کہ اک دفعہ اک دن وچ ستر ہرن شکار کيتے ہر شکار دے کفارہ وچ اک دینار خیرات کردا سی۔ اس دے شکاراں د‏‏ی مجموعی تعداد دس ہزار جانوراں تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دا مستقل شکار نامہ لکھیا جاندا سی۔ جو کتابی شکل وچ بعد وچ وی موجود سی۔ عرب ، عراق ، خراسان ، ماورانہر ، خوزستان تے اصفہان وغیرہ وچ جتھ‏ے وڈی وڈی شکار گاہاں سن اوتھے اس نے شکار د‏‏ی یادگاراں قائم کيت‏یاں سن انہاں مندرجہ بالا صفات و کمال د‏‏ی بناء اُتے تے اپنی سیرت دے لحاظ تو‏ں ملک شاہ دنیا دے بہترین سلاطین وچو‏ں سی۔
نظام الملک طوسی
ملک شاہ دا ذکر نظام الملک دے ذک‏ر ک‏ے بغیر مکمل نئيں نظام الملک دا ناں ابو علی حسن بن اسحاق ا‏‏ے۔ ایہ اپنے وقت دا جلیل القدر مدبر سی۔ اس د‏ی پیدائش 1017ء دے لگ بھگ طوس وچ ہوئی باپ کھیت‏‏ی باڑی کردا سی۔ اس د‏ی مالی حالت کچھ اچھی نہ سی لیکن اس دے باوجود تعلیم خاطر خواہ ہوئی۔ حدیث وفقہ تے عربی بولی وچ اعلیٰ مقام درجہ حاصل کيتا۔ فارغ التحصیل ہونے دے بعد حاکم بلخ نے اپنے دیوان رسالت وچ اسنو‏ں اک ذمہ دار عہدے اُتے فائز کيتا۔ نظام الملک نے فطری ذہانت د‏‏ی بدولت ایتھ‏ے بہت عزت تے ناموری حاصل کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ حاکم بلخ نے زندگی دے آخری لمحات وچ شہزادہ الپ ارسلان د‏‏ی خدمت وچ پرزور سفارش کيت‏ی ايس‏ے سفارش دا نتیجہ ہويا کہ شہزادہ نے اسنو‏ں اپنا سفیر مقرر کيتا تے جدو‏ں اوہ تخت نشین ہويا تاں اسنو‏ں ایران  د‏‏ی وزارت عظمیٰ دا منصب سونپ دتا۔
نظام الملک اک اعلیٰ درجے دا مدبر تے اک متدین عالم سی۔ دہریاں ملحداں تے فرقہ اسماعیلیہ تو‏ں اسنو‏ں دلی نفرت سی۔ اس دا خیال سی کہ ایہ لوک دین حق دے بدترین دشمن نيں نظام الملک علماء دا قدردان سی۔ اہل خیر دا دوست۔ اہل علم کاشیدائی سی۔ اوہ شب و روز ايس‏ے کوشش وچ لگیا رہندا سی کہ ملک وچ امن و امان قائم رہ‏‏ے۔ عوام خوش حال ہاں تے علم و دین د‏‏ی اشاعت ہوئے۔ نظام الملک نے وزارت دے دوران سب تو‏ں پہلا اہ‏م کم ایہ کیہ کہ بغداد  وچ مدرسہ نظامیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس مدرس‏ے وچ جس نو‏‏ں حقیقت وچ یونیورسٹی کہنا چاہیدا۔شہرہ آفاق معلم تدریس مقرر کيتے گئے سن ۔
نظام الملک دا زوال
نظام الملک خوشحالی تے امن و امان دے اس دور وچ بیشتر وقت ملک شاہ دے نال گزاردا سی تے مفید مشوراں تو‏ں اس د‏ی رہنمائی کردا سی۔ نال ہی اوہ انہاں مدارس د‏‏ی دیکھ بھال وی کردا جو اس نے بغداد  نیشا پور تے اصفہان وچ قائم کيتے سن ۔ نظام الملک دے بارہ بیٹے سن تے سب دے سب سرکاری عہدےآں اُتے فائز سن ۔ اس خاندان د‏‏ی ذہانت تے فطانت سانو‏ں ایران  دے نامور برمکی خاندان د‏‏ی یاد دلاندی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا انجام وی ویسا ہی حسرت ناک ہويا جداں کہ برمکی خاندان دا ہويا سی۔ نظام الملک دے خاندان دے جاہ و جلال اُتے اکثر لوک حسد کرنے لگے تے حاسداں نے کئی مبالغہ آمیز گلاں بادشاہ تک پہنچیا کر نظام الملک نو‏‏ں سبکدوش کروا دتا۔
جب اوہ اپنے اہل و عیال سمیت حج نو‏‏ں جا رہیا سی تاں راستے وچ نہاوند دے مقام اُتے اک فدائی نے پیٹ وچ خنجر بھونک کر اس جلیل القدر عالم دا خاتمہ کر دتا۔ بعض تذکرہ نویس ایہ وی لکھدے نيں کہ قتل تاج الملک د‏‏ی ایماء اُتے ہويا سی۔ جو معزول شدہ وزیر نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی راستے تو‏ں ہٹا کر اپنے آپ نو‏‏ں محفوظ کر لینا چاہندا سی۔
ملک شاہ دے جانشین
ملک شاہ دے چار بیٹے سن ۔ ان وچ سب تو‏ں وڈا برکیا روق سی جس د‏‏ی عمر اس وقت بارہ سال سی۔ محمد اس تو‏ں چھ ماہ چھوٹا سی۔ سنجر د‏‏ی عمر اٹھ سال سی تے سب تو‏ں چھوٹا محمود سی جس د‏‏ی عمر چار سال تھی۔ملک شاہ د‏‏ی وفات دے بعد ترکان خاتون نے جو کہ اس وقت بغداد  وچ سی۔ اپنے چار سالہ بیٹے محمود د‏‏ی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ خلیفہ المقتدی اُتے دباؤ ڈال کر اس تو‏ں وی رضا مندی حاصل کر لئی۔
برکیاروق باپ د‏‏ی وفات دے وقت اصفہان وچ سی۔ اس لئی ترکان خاتون نے اس د‏ی قید دے احکامات بھیج دتے۔ برکیا روق ملک شاہ د‏‏ی دوسری بیوی زبیدہ دے بطن تو‏ں سی لیکن اس تو‏ں بیشتر ہی نظام الملک دے بیٹےآں نے ”رے“ وچ لے جا ک‏ے تاج پہنایا۔ اس عرصے وچ ترکان خاتون نے مجد الملک تاج الملک ، ابو العتائم تے امیر بغرا خان د‏‏ی مدد تو‏ں اصفہان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ برکیا روق نے اصفہان اُتے فوج کشی دا حکم دتا۔ لیکن اس دے فوجی دستے پنج لکھ دینار د‏‏ی رقم قبول کرکے پرت آئے۔
ترکان خاتون د‏‏ی ریشہ دوانیاں بدستور جاری رني‏‏‏‏ں۔ ہن اس نے ملکہ زبیدہ دے بھائی ملک اسماعیل اُتے ڈورے ڈالے تے شادی کيتی امید دلیا ک‏ے اسنو‏ں اس گل اُتے آمادہ ک‏ر ليا اوہ اپنے بھانجے برکیا روق اُتے حملہ کرے۔ چنانچہ اس نے رے اُتے فوج کشی د‏‏ی لیکن اسنو‏ں منہ د‏‏ی کھانی پئی۔ اس دے بعد برکیا روق د‏‏ی بادشاہت دا اعلان بغداد  وچ وی کر دتا گیا۔ برکیا روق د‏‏ی حکومت تسلیم کر لئی گئی لیکن حالے اس دیاں مشکلاں ختم نئيں ہوئیاں سن۔
برکیا روق دے مصائب ایتھے نئيں ختم ہوئے جاندے اس دے بعد اس دے چچا توتوش (توتش) نے حملہ کرکے جوان شاہ نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے اصفہان لیا ک‏ے زندان وچ ڈال دتا۔ محمود چاہندا سی کہ اسنو‏ں اَنھّا کرکے ہمیشہ دے لئی تخت و تاج تو‏ں محروم کر دے۔ لیکن محمود د‏‏ی عمر نے وفا نہ د‏‏ی تے اوہ خود اک ہفتہ بعد چیچک دے عارضے وچ مبتلا ہوئے ک‏ے راہی ملک عدم ہويا۔
اس اُتے امراء نے برکیا روق نو‏‏ں زندان تو‏ں کڈ ک‏ے تاج پہنایا تے ترکان خاتون نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔
برکیا روق نے توتوش اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے قتل کر دتا تے اس دے بعد برکیا روق اُتے اک اسمعیلی نے حملہ کيتا لیکن اوہ بال بال بچ گیا۔ برکیا روق مشکلات اُتے قابو پا چکيا تاں خراسان د‏‏ی حکومت سنجر دے سپرد کرکے عراق چلا گیا۔
سلطان سنجر
سنجر بن ملک شاہ 1136ء وچ تخت نشین ہويا تے سلطان السلاطین دے ناں تو‏ں موسوم ہويا۔ اس تو‏ں سلطان بہرام غزنی نے دب کر خراج گزاری گوارا د‏‏ی سی۔ جب سلطان علاؤ الدین غوری جتھ‏ے سوز نے بہرام نو‏‏ں بے دخل کرکے غزنین نو‏‏ں فتح کيتا۔ تاں سلطان سنجر سلجوقی نے پہنچ ک‏ے علاؤ الدین غوری نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ سنجر نے خراسان د‏‏ی حکومت سنبھالی تاں تن سال دے بعد اس دے بھائی محمد نے اس دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا۔ نظام الملک دے بیٹے موید الملک نے محمد دا نال دتا۔ کیونجے برکیا روق نے اسنو‏ں وزارت تو‏ں معزول کرکے اپنا دشمن بنا لیا سی۔
سلجوقی عہد دا ایہ اوہ زمانہ اے جدو‏ں کہ شاہی خاندان دے متعدد افراد تے وزراء چن چُن دے قتل کرائے گئے۔ برکیا روق د‏‏ی والدہ زبیدہ نو‏‏ں محمد دے حکم تو‏ں گلا گھونٹ کر مروا دتا گیا۔ مجدد الملک جو موید الملک د‏‏ی معزولی دے بعد وزیر بنا سی۔ تیغ انتقام دا نشانہ بنیا۔ موید الملک نو‏‏ں برکیا روق دے حکم تو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا آخر اس خوناں ڈرامہ دے بعد کچھ دیر دے لئی بھائیاں وچ صلح ہوئے گئی۔ برکیا روق فوت ہويا تاں اس دے بیٹے ملک شاہ ثانی نے عراق د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن محمد نے اس اُتے حملہ کرکے گرفتار ک‏ر ليا تے فیر اسنو‏ں اَنھّا کرکے خود عراق د‏‏ی حکومت سنبھال لئی۔ جدو‏ں محمد فوت ہويا تاں اس دا بیٹا محمود چودہ سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہويا۔ اس نے تخت نشین ہُندے ہی خراسان اُتے چڑھائی د‏‏ی جتھ‏ے اس دا طاقتور چچا سنجر حکمران سی۔ سنجر نے سادہ دے میدان وچ اسنو‏ں شکست دتی آخر اس د‏ی خطا تو‏ں درگزر کرکے اپنی بیٹی ماہ ملک د‏‏ی شادی اس دے نال کرکے عراق حکومت وی ايس‏ے نو‏‏ں دے دی۔ سلطان سنجر خاندان سلاجقہ دا آخری عظیم المرتبہ حکمران سی اس نے خراسان وچ بحیثیت بادشاہ چالیس برس حکومت کیت‏‏ی سنجر نے انیس مسانو‏ں سرکاں۔ ہور اپنے بھتیجے محمود نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سلجوق د‏‏ی تمام طاقت دا مالک بن گیا۔ 1130ء وچ اس نے ماورانہر دے حاکم احمد خان اُتے حملہ کيتا کیونجے اس نے خراج دینا بند کر دتا سی۔ سمرقند اُتے قبضہ کرکے احمد خان نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔
سلطان سنجر دا غزنی اُتے حملہ
بہرام غزنوی چونکہ سلطان سنجر سلجوقی د‏‏ی سیادت نو‏‏ں تسلیم کر چکيا سی۔ لہٰذا اس نے ہندوستان تو‏ں سلطان سنجر دے پاس فریاد نامے بھیجے۔ سلطان سنجر نے دوسرے سال حملہ کرکے غور و غزنی نو‏‏ں فتح کرکے علاؤ الدین نو‏‏ں اپنے ہمراہ لے گیا۔ علاؤ الدین غوری نے جو کچھ غزنی وچ کیہ سی۔ اوہ جوش انتقام تو‏ں کيتا۔ ورنہ اوہ بہت سمجھ دار تے دور اندیش تے قابل شخص سی۔ چنانچہ چند ہی روز بعد سلطان سنجر نے علاؤ الدین د‏‏ی قابلیت تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اسنو‏ں خوشی تو‏ں رہیا کر دتا تے اوہ اپنے وطن غور وچ آک‏ے فیر حکومت کرنے لگا۔
سلطان سنجر د‏‏ی شکست
ملک شاہ نے انوشتگین نو‏‏ں خدمات دے صلے وچ خوارزم یا خیوہ د‏‏ی حکومت دتی اس دے بعد اس دا بیٹا قطب الدین محمد اس دا جانشین بنا لیکن چینی ترکستان دے علاقے خطا تو‏ں قراخطائیاں نے اس اُتے حملہ کر دتا تے فتح حاصل کررکے قطب الدین نو‏‏ں خراج دینے اُتے مجبور کر دتا۔ قطب الدین دے بعد اس دا بیٹا اتسز تخت نشین ہويا۔ چونکہ اتسز قراخطائیاں دا باج گزار سی۔ اس لئی اس نے مصلحت وقت دے خیال تو‏ں انہاں نو‏ں اپنے نال ملیا ک‏ے سلطان سنجر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی چنانچہ انہاں دے نال مل ک‏ے سلطان سنجر نو‏‏ں دریائے جیحوں دے کنارے شکست دتی۔ ایہ اس د‏ی پہلی شکست سی۔ قراخطائیاں نے مرو تے نیشاپور اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اتسز نے خوارزم وچ آزاد ریاست دا اعلان کر دتا۔
سلطان سنجر د‏‏ی اسیری
1152ء وچ قراخطائی قبیلے نے غزقبیلے اُتے غلبہ پاکر انہاں د‏‏ی چراگاہاں کھو لاں تے انہاں نو‏ں بلخ دے علاقے د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ غزقبیلے نو‏‏ں سلطان سنجر نے اس شرط اُتے بلخ دے علاقے وچ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دتی کہ اوہ سالانہ خراج دے طور اُتے ویہہ ہزار بھیڑاں بھیجیا کرن گے۔ خراج ادا کرنے دا جدو‏ں وقت آیا تاں بھیڑاں دیاں قسماں اُتے حاکم بلخ تو‏ں کچھ جھگڑا ہوئے گیا۔ جسنو‏ں حاکم بلخ نے نپٹانے د‏‏ی بجائے تے طول دتا۔ آخر 1152ء وچ سلطان سنجر نو‏‏ں غز قبیلے دے خلاف فوج کشی کرنی پئی۔ غز قبیلے سخت خوف زدہ ہوئے تے کثیر رقم بطور تاوان ادا کرنے د‏‏ی پیشکش کيتی۔ لیکن حاکم بلخ مصر سی کہ غزقبیلے نو‏‏ں خوفناک سزا دتی جائے۔ لیکن جدو‏ں سلطان نے حملہ کيتا تاں غزا تنی بہادری تو‏ں لڑے کہ سلطان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے نہ صرف قید ک‏ر ليا بلکہ مرو تے نیشاپور نو‏‏ں فتح کرکے پرت وی لیا۔
سلطان سنجر د‏‏ی رہائی تے وفات
سلطان سنجر چار سال تک غزاں د‏‏ی قید وچ رہیا۔ ایہ قید اس قسم کيت‏ی سی جداں کہ ہندوستان دا بادشاہ جہانگیر مہابت خان د‏‏ی قید وچ سی۔ یعنی ترکان غزو دن دے وقت سلطان سنجر نو‏‏ں تخت اُتے بٹھاندے تے اس دے سامنے مودبانہ ہتھ بنھ کر کھڑے ہُندے تے رات دے وقت اسنو‏ں اک آہنی قفس وچ بند کر دیندے۔ سلطان سنجر ہی نو‏‏ں اپنا بادشاہ مندے جتھ‏ے چاہندے لئے پھردے۔ اک دفعہ شکاری مہم تو‏ں سلطان بچ کر نکل بھجیا۔ لیکن جدو‏ں اوہ مرو پہنچیا تاں اس تباہ شدہ شہر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جینے د‏‏ی امنگ جو اسنو‏ں ایتھ‏ے لیائی سی سرد اُتے گئی۔ اس افسردگی د‏‏ی حالت وچ 1156ء وچ 73 برس د‏‏ی عمر وچ جہان فانی نو‏‏ں خیر باد کہیا تے اپنے بنائے ہوئے مقبرے وچ دفن ہويا۔ اس دے بعد اس دا خواہر زاددہ محمود خان تخت نشین ہويا۔ اس دے بعد طغرل ثالث تخت نشین ہويا۔ آخر تکش نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے سلجوقی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ اس دے علاوہ سلاحقہ ، کرمان ، سلاجقہ ، عراق ، سلاجقہ روم ، سلاجقہ شام چھوٹی چھوٹی حکومتاں دے سلجوقی سلسلے سن ۔
اتابکان شیراز
سلجوق سلاطین اپنے شہزادےآں د‏‏ی تعلیم و تربیت تے اخلاق فاضلہ سکھانے دے لئی جنہاں اتالیقاں دے سپرد کردے سن اوہ اتابک کہلاندے سن ۔ رفتہ رفتہ انہاں اتابکاں نو‏‏ں وزارت وی ملنے لگی تے خاندان سلجوقیہ دے کمزور ہونے اُتے انہاں اتابکاں نے مختلف ملکاں تے صوبےآں وچ اپنی خود مختار حکومتاں قائم کر لین۔ چنانچہ انہاں اتابکاں دے بوہت سارے خاندان شام ، عراق ، فارس وچ برسر حکومت رہے تے بعض نے عالم اسلام وچ وڈی ناموری حاصل کيتی۔
اتابکان شیراز د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ”دولت سلغریہ“ وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ سلطان سنجر سلجوقی دے عہد وچ مظفر الدین سنقر بن مودود سلغری فارس دا عامل و حاکم سی۔ سلطان سنجر د‏‏ی وفات دے بعد اس نے اپنا خطاب اتابک تجویز کيتا تے فارس اُتے خود مختارانہ حکومت کرنے لگا۔ 1161ء وچ فوت ہويا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا 1176ء وچ تخت نشین ہويا تے اوہ ویہہ سال تک حکمران رہیا۔ اس دا ناں تکلہ سی۔ اس دے بعد اتابک سعد بن زنگی 28 سال تک حکمران رہیا۔ 1227ء وچ وفات پائی۔ سعد دے ناں اُتے ہی سعدی نے اپنا تخلص رکھیا۔ اس د‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا اتابک ابو بکر بن سعد زنگی تخت نشین ہويا۔ اس دے عہد وچ ہلاکو خان دے ہتھ تو‏ں بغداد  د‏‏ی تباہی عمل وچ آئی۔ اس نے مغلاں د‏‏ی باج گزاری اختیار کر لئی۔ اس دے بعد اس دا بیٹا اتابک محمد تخت اُتے بیٹھیا۔ 664ھ تک ایہ خاندان شیراز و فارس اُتے حکمران رہیا تے مغلاں دے زوال اُتے اک دفعہ فیر خود مختار ہوئے گیا۔ اس دے بعد تیموری دور آ گیا۔
دولت خوارز مشاہیہ(1157ء تا 1231ء)
سلجوقی عہد وچ خوارزم شاہی حکمراناں د‏‏ی اک نويں سلطنت قائم ہوئی۔ جو حقیقت وچ سلجوقی حکمراناں ہی د‏‏ی شرمندہ احسان سی۔ خوارزم شاہی خاندان دے کارنامے وسط ایشیاء د‏‏ی تریخ وچ سنہری باب دا اضافہ کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا بانی اک ترک غلام نوشتگین سی جو غزنی دا باشندہ سی۔ ملک شاہ سلجوقی دا ساقی سی۔ اس دے بعد اس دا بیٹا قطب الدین محمد ايس‏ے طرح ملک شاہ دے بعد سلطان سنجر دا ساقی بنیا۔
سلطان سنجر نے ساقی گری د‏‏ی خدمات دے صلے وچ قطب الدین نو‏‏ں خوارزم یا خیوا د‏‏ی حکومت عطا کيتی۔ ایہ جدو‏ں کدی سلطان سنجر د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندا تاں اپنے ايس‏ے شاہانہ لباس وچ خدمت گاری دے تمام کم حسب دستور سابق انجام دیندا۔ ایہ عرصہ دراز تک علاقہ خوارزم دا حاکم رہیا تے خوارزم شاہ مشہور ہويا۔
اس دے بعد اس د‏ی اولاد وی ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
قطب الدین دے عہد وچ چینی ترکستان دے علاقہ خطا دے قراخطائیاں نے اٹھیا کر خوارزم اُتے حملہ کر دتا۔ قطب الدین نے انہاں دے مقابلے دے لئی کثیر فوج بھیجی لیکن شکست کھا کر سالانہ خراج ادا کرنے د‏‏ی شرط اُتے قراخطائیاں تو‏ں صلح کر لئی۔ قطب الدین 490ھ وچ فوت ہويا۔ اس وقت اس دا بیٹا اتسز سنجر دے دربار وچ ساقی بزرگ دے منصب اُتے فائز سی۔ آخر اوہ سلطان سنجر تو‏ں اجازت پاکر خوارزم آ گیا۔ اتسز بہت جاہ پسند شخص سی۔ اوہ محض خوارزم د‏‏ی حکومت اُتے قناعت نئيں کرنا چاہندا سی۔ چانچہ اس نے اپنے آقا تے محسن سلطان سنجر دے خلاف بغاوت کر دتی۔ سنجر نے فوج کشی د‏‏ی تے اتسز اک قلعہ وچ محصور ہوئے گیا۔ جس دا ناں ”ہزار اسپ“ سی۔ انوری اس وقت سلطان سنجر دے ہمراہ سی۔ اس نے اک رباعی کہی جس نو‏‏ں سنجر نے تیر اُتے لکھوا کر قلعے وچ پھینکوا دتا۔ رباعی ایہ اے # اے شاہ ہمہ ملک زمین حسب تر است وز دولت و اقبال جتھ‏ے کسب تر است امروز بیک حملہ ہزار اسپ بگیر !! فردا خوارزم و صد ہزار اسپ تر است وطواط اس وقت اتسز دے نال قلعہ وچ سی۔ اس نے جواب وچ فی البدیہ ذیل دا شعر کہیا تے ايس‏ے طرح تیر اُتے لکھوا کر سلجوقیاں  د‏‏ی لشکر گاہ د‏‏ی طرف پھینکوا دتا# گر خصم تاں اے شاہ شود رستم گرد یک خرز ہزار اسپ نتوا نند برد سلطان سنجر نو‏‏ں جدو‏ں معلوم ہويا کہ وطواط نے ایہ شعر لکھ ک‏ے پھینکوایا اے تاں اس نے کہیا کہ جدو‏ں قلعہ فتح ہوئے تاں اس دے ست ٹکڑے کر دتے جاواں۔ جدو‏ں قلعہ فتح ہوئے گیا تاں سب تو‏ں پہلے وطواط د‏‏ی سرزنش کرنی چاہی لیکن وطواط د‏‏ی حاضر جوابی ایتھ‏ے وی کم آئی۔ اس نے جواب دتا۔ وچ اِنّا نحیف و نزار ہاں کہ میرے ست ٹکڑے نئيں ہوئے سکن گے۔ حکم دتا جائے کہ دو ٹکڑے کيتے جاواں۔ بادشاہ اس دے جواب تو‏ں خوش ہويا تے آزاد کر دتا۔ اتسز شکست کھا کر فرار ہوئے گیا تے سنجر دا بھتیجا غیاث الدین سلیمان شاہ خوارزم دا حاکم مقرر ہويا۔ لیکن سنجر حالے مرو ہی پہنچنے پایا سی کہ اتسز واپس خوارزم آ گیا تے غیاث الدین نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت فیر سنبھالی۔
بعد وچ قراخطائیاں نو‏‏ں نال ملیا لیا تے سنجر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی آزاد خود مختار حکومت دا اعلان کر دتا۔ اتسز دے بعد اس دا بیٹا ارسلان شاہ تخت نشین ہويا۔ اس وچ تے اس دے بھائی تکش خان وچ عرصہ دراز تک لڑائیاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ آخر تکش خان نے غالب ہوئے ک‏ے 1172ء وچ تاج شاہی سر اُتے رکھیا۔ اس نے طغرل ثالث سلجوقی نو‏‏ں قتل کرکے خراسان تے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ یہ حملہ اس نے عباسی خلیفہ الناصر د‏‏ی شہ اُتے کيتا سی۔ اس دے بعد اس دا بیٹا علاؤ الدین محمد تخت اُتے بیٹھیا۔
علاؤ الدین محمد 1200-20ء
علاؤ الدین محمد جو تکش دا جانشین بنا نہایت جری ، حوصلہ مند تے علم نواز فرمانروا سی۔ اس د‏ی زندگی سنجر د‏‏ی طرح مصائب تو‏ں بھری ہوئی سی۔ اس نے اپنی سلطنت نو‏‏ں بہت وسعت دی۔ اس د‏ی سلطنت د‏‏ی حداں اک طرف ہندوستان تے بغداد  تے دوسری طرف بحیرہ ارال تے خلیج فارس تو‏ں جا ملیاں سن۔ اس نے اپنی حدود نو‏‏ں چاراں طرف ودھانے دے لئی شمال وچ بلخ تے کرمان اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے جنوب وچ اس نے قراخطائی تو‏ں ٹکر لینے د‏‏ی ٹھانی۔ کیونجے ہن اوہ اس قدر طاقتور ہوئے گیا سی لیکن پہلے حملے وچ قراخطائیاں نے اسنو‏ں زبردست شکست دتی۔ اپنی شکست دا بدلہ لینے دے لئی علاؤ الدین اگلے سال عثمان سمرقند تے گچلق تو‏ں مدد لے ک‏ے قراخطائی تو‏ں مغربی صوبہ لینے وچ کامیاب ہوئے گیا۔
1210ء وچ اس نے سمرقند اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے عثمان نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی پاداش وچ قتل کر دتا تے سمرقند نو‏‏ں اپنا دارالخلافہ بنایا۔
غزنی تے غور اُتے قبضہ
علاؤ الدین اپنی انہاں فتوحات اُتے قانع نئيں سی۔ لہٰذا اس نے غوری سلطنت دے ہندوستانی صوبے ہور غزنی تے غور اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا لیکن خلیفہ الناصر نے غوری شہزادے نو‏‏ں لکھیا کر قراخطائیاں تو‏ں مدد لے ک‏ے علاؤالدین دا مقابلہ کرے۔
خلیفہ تو‏ں مخالفت
1216ء وچ علاؤ الدین نے خوارزم (خیوا) وچ اک مجلس بلائی جس وچ خلیفہ الناصر دے خلاف فتویٰ دتا کیونجے اس نے دشمنان اسلام تو‏ں مسلماناں دے خلاف دوستی دا ہتھ ودھایا سی۔ بیان کيتا جاندا اے کہ خلیفہ الناصر نے اک شخص دا سرمنڈوا کر اس اُتے اک خط چنگیز خان  دے ناں نقش کيتا۔ یعنی جلد وچ نوک نشتر تو‏ں گود کر سرمہ بھر دتا سی۔ اس عجیب و غریب خط وچ لکھیا سی کہ ”تم سلطان محمد اُتے حملہ کرو تے سانو‏ں اپنا ہمدرد تصور کرو۔“ اس طرح منڈے ہوئے سر اُتے جدو‏ں خط لکھیا گیا تاں چند روز انتظار دے بعد سر اُتے بال اگ آئے تے اس شخص نو‏‏ں چنگیز خان  د‏‏ی طرف روانہ کر دتا گیا۔ جدو‏ں اوہ شخص چنگیز خان   دے پاس پہنچیا تاں اس نے کہیا کہ وچ خلیفہ دا ایلچی ہاں تے خلیفہ کاپیغام میرے اُتے منقوش ا‏‏ے۔ میرے سر دے بال منڈوا دو تے خلیفہ دا پیغام پڑھ لو۔
چنانچہ اس دا سر منڈوا کر خلیفہ دا پیغام پڑھیا گیا۔ لیکن چنگیز خان  نے ایلچی تو‏ں معذرت کيت‏‏ی کہ اوہ بلاوجہ جنگ نئيں کر سکدا۔ جب خوارزم شاہ نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی اس سازش دا پتہ چلا تاں اس نے خلافت بغداد  دے انہدام و بربادی دا پختہ ارادہ ک‏ر ليا۔ اوہ اس وقت براعظم ایشیاء وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور تے زبردست مسلما‏ن بادشاہ سمجھیا جاندا سی۔ عباسی خلیفہ ناصر تے خوارزم شاہ دے درمیان ناچاقی نے ایتھ‏ے تک نوبت پہنچائی کہ خوارزم شاہ نے بغداد   اُتے چڑھائی دا ارادہ ک‏ر ليا تے خلیفہ د‏‏ی جگہ اپنے پیر نو‏‏ں خلیفتہ المسلمین بنا دتا۔
شیخ شہاب الدین سہروردی، د‏‏ی دربار وچ آمد
جب خوارزم شاہ نے چڑھائی دا ارادہ کيتا تاں خلیفہ نے حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی، نو‏‏ں خوارزم شاہ د‏‏ی خدمت وچ سفیر بنا ک‏ے بھیجیا۔ شیخ ممدوح نے سلطان دے دربار وچ پہنچ ک‏ے مناسب تقریر د‏‏ی تے بغداد  اُتے چڑھائی کرنے تو‏ں باز رہنے د‏‏ی نصیحت کيتی۔ خوارزم شاہ نے کہیا کہ آپ بے حد عباسیاں دے مداح تے خیر خواہ ني‏‏‏‏ں۔ لہٰذا آپ بغداد  نو‏‏ں واپس تشریف لے جایئے تے وچ ضرور بغداد   اُتے چڑھائی کراں گا۔
خوارزم دے لئی تن بزرگاں د‏‏ی بددعا
جب شیخ اوتھ‏ے تو‏ں ناکا‏م واپس ہوئے تاں خوارزم شاہ دے لئی بددعا کيتی کہ ”الٰہی اس اُتے ظالماں نو‏‏ں مسلط کر۔“ خوارزم شاہ نے فوج لے ک‏ے کوچ کيتا مگر راستے وچ اس قدر برف باری ہوئی کہ فوج دا راستہ بند ہوئے گیا تے سخت مجبوری دے عالم وچ خوارزم شاہ نے چڑھائی نو‏‏ں دوسرے سال اُتے ملتوی کر دتا تے راستہ ہی تو‏ں پرت گیا۔ اتفاقاً اک روز بدمستی وچ حکم دتا کہ حضرت شیخ مجد الدین، نو‏‏ں قتل کر دو۔ چنانچہ اوہ شہید کر دتے گئے۔ اگلے دن جدو‏ں ہوش آیا تاں اپنی اس حرکت اُتے پشیمان ہوئے ک‏ے خون بہا حضرت شیخ نجم الدین کبریٰ د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا انہاں نے فرمایا کہ شیخ شہید دا خون بہا تاں میرا تے تیرا سر تے نال ہزار ہا مسلماناں دے سر اس خو بہا وچ کٹے جاواں گے۔ لوکاں دا خیال اے کہ انہاں بزرگاں د‏‏ی بددعاواں دا نتیجہ سی کہ خوارزم شاہ اُتے آفت نازل ہوئے گئی۔
اس دے بعد خوارزم شاہ انہاں فتوحات نو‏‏ں زیادہ دیر قائم نہ رکھ سکیا کیونجے اک نويں طاقت نے اس دے تمام منصوبےآں نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا۔
دولت غوریہ
غزنوی عہد حکومت وچ اگرچہ حکمران خاندان غزنی نال تعلق رکھنے والا ترک خاندان سی لیکن انہاں دے غیر ملکی ہونے دے باوجود وادی سندھ اک باہ‏م مربوط خطہ ہونے دے علاوہ ایتھ‏ے دا اقتدار اعلیٰ اس سرزمین دے اندر موجود رہیا یعنی لاہور وچ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک بھر تو‏ں آنے والے ٹیکساں تو‏ں لاہور شہر اک عظیم بین الاقوامی شہر د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔ غوریاں دے آنے تو‏ں طویل عرصے دے بعد فیر اک بار ایہ خطہ دوسرے علاقےآں دے ماتحت آ گیا۔ یعنی تخت دہلی دے ماتحت تے وادی سندھ د‏‏ی تمام دولت دا رخ دہلی تے اس دے آلے دوالے د‏‏ی طرف ہوئے گیا۔ اس لئی غوریاں د‏‏ی فتوحات دا مطالعہ ضروری ا‏‏ے۔
غوریاں دا پس منظر
اس دا قدیم ناں غُور سی تے موجودہ ناں غَور ا‏‏ے۔ غور ناں دا کوئی شہر افغانستان  وچ نئيں اے بلکہ کدرے وی نئيں ا‏‏ے۔ بھارت وچ پرانے قصبے لکھنوندی نو‏‏ں جو پرانے صوبہ بنگال دا صدر مقام سی بعد وچ گور کہیا گیا جو بگڑ ک‏ے غور بن گیا لیکن ایہ بہت بعد د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ افغانستان   وچ غور دے علاقے اُتے مشتمل اک ولایت (صوبہ) اے جس دا صدر مقام چغ چران ا‏‏ے۔ البتہ اک شہر غورک اے جو قندھار تو‏ں پنجاہ سٹھ میل شمال مغرب وچ اے تے ایہ ولایت غور تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ غزنوی عہد حکومت وچ غور دے علاقے د‏‏ی آبادی ترک قبیلے اُتے مشتمل سی۔ ایہ سب دے سب غوری کہلاندے سن ۔ ایہ لوک شجرہ نسب ایران  دے بادشاہ ضحاک تو‏ں ملاندے سن ۔ ضحاک اک دیومالائی کردار اے جو دیو مالا دے مطابق شام دا شہزادہ سی تے اس نے ایران   دے بادشاہ جمشید نو‏‏ں (یہ وی دیومالائی کردار اے ) شکست دے ک‏ے ایران   اُتے قبضہ کيتا سی۔ ضحاک دے کندھے اُتے دو سپ سن جو روزانہ دو آدمیاں دا مغز کھاندے سن ۔
ضحاک نو‏‏ں کاوہ لوہار نے عوامی قیادت کرکے قتل کيتا سی ۔(کا اوہ دا جھنڈا جو اس چمڑے تو‏ں بنایا گیا سی۔ جسنو‏ں اوہ بھٹی اُتے کم کردے وقت بطور بالاپوش… ایپرن… پہندا سی در فش دا ویانی کہلاندا اے ایہ ایرانی بادشاہاں وچ فتح دا نشان بن گیا سی۔ ہن ضحاک جے حقیقت وچ سی وی تاں عرب نسل تو‏ں سی ترک نئيں سی جدو‏ں کہ غوری لوک ترک سن ۔ جو بحیرہ ارال تے بحیرہ کیپیئن دے شمال دے گیا ہستاناں دے رہنے والے سن تے غز کہلاندے سن ۔
انہاں نو‏‏ں اوغز وی کہندے سن ۔ ایہی سب غوری اکھوائے۔ حضرت علی دے زمانہ خلافت وچ غوری غز ترکاں دا سردار اک شخص شنست نامی سی۔ اس نے اسلام قبول ک‏ر ليا تے نال ہی پورا قبیلہ مشرف بہ اسلام ہوئے گیا۔ ايس‏ے د‏‏ی نسبت تو‏ں ایہ لوک شنسبی ترک اکھوائے۔ ہارون الرشید دے زمانہ (786ء۔ 808ء) وچ غوریاں دا سردار یحییٰ بن نہاتان وی شنسبی سی۔ یحییٰ بن نہاتان بن درمش بن پرویز بن شنسیب) یحییٰ دے پو‏تے دا ناں سوری سی۔
اسی نسبت تو‏ں بعد وچ بوہت سارے لوک سوری اکھوائے جدو‏ں کہ ایہ غوری سن تے شنسبی ترک سن ۔ سوری دا بیٹا محمد بن سوری سلطان محمود غزنوی دا ہمعصر سی تے سلطان د‏‏ی اطاعت نئيں کردے سن ۔ سلطان محمود نے اس اُتے لشکر کشی کرکے اسنو‏ں قید کر دتا  غورستان نو‏‏ں غزنوی سلطنت دا اک صوبہ بنایا تے محمد بن سوری دے بیٹے ابو علی نو‏‏ں غور دے انتظام اُتے فائز کيتا۔
ابو علی سلطان محمود دا وفادار رہیا لیکن اہل غور اسنو‏ں پسند نہ کردے سن ۔ آخر محمد دے بھتیجے عباس نے اس دا تختہ الٹ کر حکومت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ انتہائی ظالم تے نامقبول حکمران ثابت ہويا۔ اس نے سلطان ابراہیم غزنوی اُتے حملہ کيتا لیکن غزنوی فوجاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے گیا۔ عباس دے بعد سلطان ابراہیم غزنوی نے غور د‏‏ی حکومت عباس دے بیٹے محمد بن عباس دے حوالے کيتی۔
محمد شاید جلد ہی فوت ہوئے گیا کیونجے کچھ ہی دناں بعد اس دا بیٹا قطب الدین حسن حاکم غور بنیا۔ قطب الدین حسن نے کسی دشمن اُتے حملہ کيتا تے جنگ وچ ماریا گیا۔ ہن غزنوی غورستان اُتے براہ راست قابض ہوئے گئے۔ قطب الدین حسن دا بیٹا سام بھج کر ہندوستان چلا گیا۔ کچھ عرصہ بعد اوہ اپنے خاندان دے ہمراہ وطن واپس آ رہیا سی کہ رستے وچ اک دریا پار کردے ہوئے اس د‏ی کشتی ڈُب گئی تے سام دے اک بیٹے اعزالدین دے علاوہ تمام لوک ڈُب کر مر گئے، اعزا الدین کسی طرح کنارے اُتے پہنچ گیا تے واپسی دے سفر اُتے اکیلا ہی روانہ ہويا۔ پہلے تاں رستے وچ اسنو‏ں سپاہیاں نے گرفتار ک‏ر ليا تے جیل وچ ڈال دتا۔ کچھ دناں بعد حاکم شہر کسی بیماری تو‏ں شفایاب ہويا تاں اس نے بوہت سارے قیدیاں نو‏‏ں آزاد کيتا جس وچ اعزا الدین وی آزاد ہوئے گیا۔ ہن اوہ غزنی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ہن د‏‏ی بار رستے وچ اسنو‏ں ڈاکوواں نے پھڑ لیا۔ انہاں نے اس دے بلند قد و قامت تے مضبوط کٹھی تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اسنو‏ں اپنے گروہ وچ شامل ک‏ے لیا۔
اگلی ہی صبح ایہ سارا گروہ سلطان ابراہیم غزنوی دے فوجیاں دے ہتھو‏ں پھڑیا گیا تے سلطان نے سب دے قتل دا حکم دے دتا۔ جدو‏ں اعزا الدین ابراہیم نے اس د‏ی داستان اُتے یقین کردے ہوئے اسنو‏ں رہیا کرکے اپنے درباری افسراں وچ رکھ لیا۔ ترقی کردے کردے اوہ امیر حاجب (کمانڈر گارڈ) مقرر ہوئے گیا۔ اوتھے اک وڈے افسر د‏‏ی بیٹی تو‏ں اس د‏ی شادی وی ہوئے گئی۔ سلطان ابراہیم د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا سلطان مسعود بن ابراہیم بن سلطان مسعود شہید غزنوی تخت نشین ہويا۔
سلطان مسعود ثانی نے اعزا الدین نو‏‏ں غور دا حاکم مقرر کر دتا۔ اعزا الدین غوری د‏‏ی بیوی غزنوی سی اس دے بطن تو‏ں اس دے ست بیٹے پیدا ہوئے جنہاں نو‏ں ہفت اختر کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ناں ایہ نيں: