cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہمایوں دا مقبرہ
تریخ
اک زمانے دے مشہور چارباغ (چار باغات) د‏‏ی خوش قسمتی جو چار چوکاں تو‏ں بنی اے جو اک مرکزی عکاسی دے تالاب تو‏ں نکلدے ہوئے چار چہل قدمی تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ ایہ یادگار دے ارد گرد 13 ہیکٹر اُتے پھیلا ہويا اے، اس د‏ی تعمیر دے بعد سالاں وچ بار بار تبدیل ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ راجگڑھ پہلے ہی 1556 وچ آگرہ منتقل ہو چکيا سی، تے مغلاں دے زوال نے یادگار تے اس د‏ی خصوصیات دے زوال نو‏‏ں تیز کر دتا، کیونجے باغ د‏‏ی مہنگی دیکھ بھال ناممکن ثابت ہوئی۔ 18واں صدی دے اوائل تک، اک زمانے دے سرسبز باغات د‏‏ی جگہ انہاں لوکاں دے سبزیاں دے باغات نے لے لی جو دیواراں والے علاقے وچ آباد ہو گئے سن ۔ پر، 1857 د‏‏ی ہندوستانی بغاوت دے دوران آخری مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر د‏‏ی گرفتاریاحاطے دے نال، تے اس دے بعد جلاوطنی د‏‏ی سزا، اس دے تن بیٹےآں د‏‏ی پھانسی دے نال، اس دا مطلب ایہ سی کہ یادگار دے بدترین دن آنے والے نيں، کیونجے انگریزاں نے دہلی اُتے مکمل قبضہ ک‏ر ليا سی۔ 1860 وچ ، باغ دے مغل ڈیزائن نو‏‏ں ہور انگریزی باغی طرز وچ تبدیل کيتا گیا، جس وچ محوری رستےآں اُتے چاراں مرکزی پانی دے تالاباں د‏‏ی جگہ سرکلر بیڈز تے پھُلاں دے بستراں وچ وڈے پیمانے اُتے درخت لگائے گئے۔ اس غلطی نو‏‏ں 20واں صدی دے اوائل وچ ، جدو‏ں وائسرائے لارڈ کرزن نے درست کيتا سی۔کے حکم تو‏ں 1903 تے 1909 دے درمیان اک وڈے بحالی منصوبے وچ اصل باغات نو‏‏ں بحال کيتا گیا، جس وچ پلاسٹر دے رستےآں نو‏‏ں بلوا پتھر دے نال استر کرنا وی شام‏ل سی۔ 1915 د‏‏ی پودے لگانے د‏‏ی اسکیم نے مرکزی تے ترچھی محور نو‏‏ں درختاں دے نال استر ک‏ر ک‏ے اس اُتے زور دتا، حالانکہ کچھ درخت اس پلیٹ فارم اُتے وی لگائے گئے سن جو اصل وچ خیمےآں دے لئی مخصوص سن ۔ [17]
1882 وچ ، ہندوستان وچ قدیم یادگاراں دے سرکاری کیوریٹر نے اپنی پہلی رپورٹ شائع کيتی، جس وچ دسیا گیا کہ مرکزی باغ نو‏‏ں مختلف کاشتکاراں دے لئی چھڈ دتا گیا سی۔ انہاں وچ دیر تک شاہی اولاد وی شام‏ل سی، جو اس وچ گوبھی تے تمباکو اگاندے سن ۔ [29]
لارڈ کرزن د‏‏ی رونالڈشے د‏‏ی سوانح عمری وچ لارڈ کرزن د‏‏ی طرف تو‏ں اپریل 1905 وچ اپنی اہلیہ دے ناں اک خط دا حوالہ دتا گیا اے: "آپ نو‏‏ں ہمایو‏ں د‏‏ی قبر یاد اے ؟ ميں نے باغ نو‏‏ں بحال کیا، پانی د‏‏ی نالیاں نو‏‏ں کھود کر دوبارہ بھریا تے پوری جگہ نو‏‏ں اس د‏ی قدیم خوبصورتی بحال کر دتی گئی۔ وچ گزشتہ موسم گرما وچ انگلینڈ گیا سی اور، ماسٹر د‏‏ی نظر دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، پوری جگہ نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی اے . باغ اک مقامی نو‏‏ں دتا گیا اے تے ہن شلجم لگیا دتا گیا اے تے چار سال دا کم سُٹ دتا گیا اے ! وچ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ داں گا، تے افسوس ڈپٹی کمشنر اُتے جس د‏‏ی بے حسی ذمہ دار ا‏‏ے۔
تقسیم ہند دے دوران ، اگست 1947 وچ پرانا قلعہ ہمایو‏ں دے مقبرے دے نال، نويں قائم ہونے والے پاکستان د‏‏ی طرف ہجرت کرنے والے مسلماناں دے لئی پناہ گزیناں دا وڈا کیمپ بن گیا، تے بعد وچ حکومت ہند دے زیر انتظام سی۔ ایہ کیمپ تقریباً پنج سال تک کھلے رہ‏ے، تے اس نے نہ صرف وسیع باغات نو‏‏ں بلکہ واٹر چینلز تے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں وی کافی نقصان پہنچایا۔ آخرکار، توڑ پھوڑ تو‏ں بچنے دے لئی، مقبرے دے اندر موجود مقبراں نو‏‏ں اِٹاں تو‏ں بند کر دتا گیا۔ آنے والے سالاں وچ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا(ASI) نے ہندوستان وچ ورثے د‏‏ی یادگاراں دے تحفظ د‏‏ی ذمہ داری لی، تے آہستہ آہستہ عمارت تے اس دے باغات نو‏‏ں بحال کيتا گیا۔ 1985 تک، پانی د‏‏ی اصل خصوصیات نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی چار ناکا‏م کوششاں کيتیاں گئیاں۔ [17] [30]
کمپلیکس د‏‏ی بحالی دا اک اہ‏م مرحلہ 1993 دے آس پاس شروع ہويا، جدو‏ں یادگار نو‏‏ں عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا گیا۔ اس تو‏ں اس د‏ی بحالی وچ نويں ​​دلچسپی پیدا ہوئی، تے آغا خان ٹرسٹ تے ASI دے زیراہتمام اک تفصیلی تحقیق تے کھدائی دا عمل شروع ہويا۔ ایہ 2003 وچ اختتام پذیر ہويا، جدو‏ں زیادہ تر احاطے تے باغات نو‏‏ں بحال کر دتا گیا، تاریخی چشمے کئی صدیاں دے استعمال دے بعد اک بار فیر تو‏ں چل رہے نيں۔ بحالی تب تو‏ں اک مسلسل عمل رہیا اے، جس دے بعد دے مراحل کمپلیکس دے مختلف پہلوآں تے یادگاراں اُتے توجہ دیندے نيں۔ [17]
فن تعمیر
برصغیر پاک و ہند وچ ترک تے مغل حکمرانی نے اس خطے وچ اسلامی فن تعمیر دے وسطی ایشیائی تے فارسی طرز نو‏‏ں وی متعارف کرایا ، تے 12واں صدی دے آخر تک اس طرز د‏‏ی ابتدائی یادگاراں دہلی تے اس دے آس پاس، سلطنت دہلی دے راجگڑھ دہلی وچ نمودار ہو رہیاں سن ۔ ترک غلام خاندان تو‏ں شروع ہو ک‏ے جس نے قطب مینار (1192) تے اس تو‏ں ملحقہ قوۃ الاسلام مسجد (1193 عیسوی) د‏‏ی تعمیر کيتی۔ آنے والی صدیاں وچ شمالی ہندوستان اُتے اَگڑ پِچھڑ غیر ملکی خانداناں د‏‏ی حکومت رہی، جس نے ہند-اسلامی فن تعمیر نو‏‏ں جنم دتا۔. جدو‏ں کہ فن تعمیر دا مروجہ انداز trabeate سی ، جس وچ ستوناں، شہتیراں تے لنٹلاں نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا سی، اس تو‏ں تعمیر دا آرکیویٹ انداز، اس دے محراباں تے شہتیراں دے نال لیایا گیا ، جو مغلاں د‏‏ی سرپرستی وچ تے ہندوستانی فن تعمیر، خاص طور اُتے راجستھانی فن تعمیر دے عناصر نو‏‏ں شام‏ل کرکے آرائشی طرز تعمیر وچ شام‏ل ہويا۔ بریکٹ، بالکونیاں، لٹکدی ہوئی سجاوٹ تے درحقیقت کھوکھے یا چھتری ، اک وکھ مغل طرز تعمیر نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی، جو مغلاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی دیرپا میراث بننا سی۔ [31]سرخ ریت دے پتھر تے سفید سنگ مرمر دا امتزاج اس تو‏ں پہلے دہلی سلطنت دے دور دے مقبراں تے مسیتاں وچ دیکھیا گیا سی، خاص طور اُتے قطب کمپلیکس ، مہرولی ، جو خلجی خاندان دے دور وچ 1311 وچ تعمیر کيتا گیا سی، دے انتہائی آرائشی آلائی دروازہ گیٹ ہاؤس وچ سی ۔
اُچے ملبے تو‏ں بنے ہوئے دیوار مغرب تے جنوب د‏‏ی طرف دو اُچے ڈبل منزلہ گیٹ ویز تو‏ں داخل ہُندے نيں، 16 میٹر اُچے راستے دے دونے طرف کمرے تے اوپری منزل اُتے چھوٹے صحن نيں۔ ایہ مقبرہ، جو ملبے د‏‏ی چنائی تے سرخ ریت دے پتھر تو‏ں بنایا گیا اے، سفید سنگ مرمر نو‏‏ں چڑھانے والے مواد دے طور اُتے استعمال کردا اے تے فرش، جالیاں دے پردے ( جالیس ) ، دروازے دے فریم، ایوز ( چھجا ) تے مرکزی گنبد دے لئی بھی۔ ایہ اٹھ میٹر بلند تے 12,000 m² رقبے اُتے پھیلی ہوئی والٹ ٹیرس اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے ڈیزائن دے لحاظ تو‏ں مربع اے، حالانکہ اندرونی ڈھانچے دے ڈیزائن دے لئی زمین تیار کرنے دے لئی اس دے کنارےآں اُتے آکٹونل ظاہر ہُندا اے ۔ چبوترہ _ملبے تو‏ں بنے اس دے چاراں طرف چھپن سیل نيں تے 100 تو‏ں زیادہ قبراں دے پتھر نيں۔ پورا بنیادی ڈھانچہ اک بلند پلیٹ فارم اُتے اے، چند قدم اُچا۔ [24]
فارسی فن تعمیر تو‏ں متاثر ؛ مقبرہ 47 میٹر (154 فٹ) د‏‏ی اونچائی تک پہنچدا اے تے چبوترہ 91 میٹر (299 فٹ) چوڑا اے، تے ایہ اُچی گردن دے ڈرم اُتے فارسی ڈبل گنبد استعمال کرنے والی پہلی ہندوستانی عمارت سی، تے اس د‏ی پیمائش 42.5 میٹر (139 فٹ) ا‏‏ے۔ ، تے اس د‏ی چوٹی 6 میٹر (20 فٹ) اُچی پیتل د‏‏ی آخری ہلال اُتے ختم ہُندی اے، جو تیموریاں دے مقبراں وچ عام اے ۔ ڈبل یا 'ڈبل لیئرڈ' گنبد وچ اک بیرونی تہہ اے جو سفید سنگ مرمر دے بیرونی حصے نو‏‏ں سہارا دیندی اے، جدو‏ں کہ اندرونی حصہ غار دے اندرونی حجم نو‏‏ں شکل دیندا ا‏‏ے۔ خالص سفید بیرونی گنبد دے برعکس، باقی عمارت سرخ بلوا پتھر تو‏ں بنی اے ، جس وچ سفید تے سیاہ سنگ مرمر تے پیلے رنگ دے بلوا پتھر د‏‏ی تفصیل اے، تاکہ یکجہت‏ی نو‏‏ں دور کيتا جا سک‏‏ے۔ [33]
بیرونی اُتے سڈول تے سادہ ڈیزائن اندرونی چیمبراں دے پیچیدہ اندرونی فلور پلان دے بالکل برعکس اے، جو اک مربع 'نائن فولڈ پلان' اے، جتھے اٹھ دو منزلہ والٹ چیمبر مرکزی، دوہری اونچائی والے گنبد والے چیمبر تو‏ں نکلدے نيں۔ اس وچ جنوب د‏‏ی طرف تو‏ں اک مسلط داخلی دروازے ایوان (ہائی آرک) تو‏ں داخل کيتا جا سکدا اے، جو تھوڑا سا بند اے، جدو‏ں کہ ہور اطراف پیچیدہ جالیاں ، پتھر د‏‏ی جالیاں تو‏ں ڈھکے ہوئے نيں۔ اس سفید گنبد دے تھلے اک گنبد والے حجرے (ہجرہ) وچ ، مرکزی آکٹونل مقبرہ واقع اے، دوسرے مغل شہنشاہ ہمایو‏ں د‏‏ی قبر اُتے اک ہی مقبرہ ا‏‏ے۔. اسلامی روایت دے مطابق سینوٹاف شمال-جنوبی محور اُتے منسلک اے، جس وچ سر شمال د‏‏ی طرف رکھیا جاندا اے، جدو‏ں کہ چہرہ مکہ د‏‏ی طرف موڑ دتا جاندا اے ۔ پر، شہنشاہ دا حقیقی تدفین اک زیرزمین چیمبر وچ واقع اے، بالکل اوپری سینوٹاف دے تھلے، مرکزی ڈھانچے دے باہر اک علیحدہ راستے تو‏ں قابل رسائی اے، جو زیادہ تر لوکاں دے آنے جانے دے لئی بند رہندا ا‏‏ے۔ دفن کرنے د‏‏ی ایہ تکنیک پیٹرا ڈورا دے نال ، سنگ مرمر تے ایتھ‏ے تک کہ پتھر د‏‏ی جڑی آرائش دے متعدد ہندسی تے عربی نمونےآں وچ ، جس دے چاراں طرف اگواڑے دے چاراں طرف دیکھیا جاندا اے، ہند-اسلامی فن تعمیر دا اک اہ‏م ورثہ اے، تے مغل سلطنت دے بعد دے بوہت سارے مزاراں وچ پروان چڑھا ، جداں تاج محل، جس وچ جڑواں سینوٹافس تے شاندار پیٹرا ڈورا کاریگری وی شام‏ل ا‏‏ے۔ [31]
مرکزی ایوان وچ علامتی عنصر وی موجود اے، مرکزی سنگ مرمر د‏‏ی جالی یا جالی اُتے محراب دا ڈیزائن ، جس دا رخ مغرب وچ مکہ د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی روايتی سورہ 24 دے بجائے ، محراب اُتے کندہ کيتا گیا اے، ایہ صرف اک خاکہ اے جو روشنی نو‏‏ں براہ راست حجرہ وچ قبلہ یا مکہ د‏‏ی سمت تو‏ں داخل ہونے دیندا اے، اس طرح شہنشاہ دا درجہ اپنے اُتے بلند ہُندا ا‏‏ے۔ حریف تے الوہیت دے قریب۔ [24]
اس د‏ی اُچی چھت دے نال ایہ چیمبر دو منزلاں اُتے چار مرکزی آکٹونل چیمبراں تو‏ں گھیرا ہويا اے، جو ترچھیاں اُتے محراب والے لابیاں دے نال قائم نيں جو انہاں نو‏‏ں وی جوڑدے نيں۔ درمیان وچ چار معاون ایوان نيں، جو تجویز کردے نيں کہ مقبرہ اک خاندانی مقبرے دے طور اُتے بنایا گیا سی۔ اجتماعی طور اُتے اٹھ سائیڈ چیمبرز دا تصور نہ صرف مرکزی سینوٹاف دے طواف دے لئی گزرنے د‏‏ی پیشکش کردا اے، جو کہ تصوف وچ اک عام رواج اے تے بوہت سارے مغل شاہی مقبراں وچ وی نظر آندا اے، بلکہ ایہ اسلامی کاسمولوجی وچ جنت دے تصور د‏‏ی وی عکاسی کردا اے ۔ ہر اک مرکزی چیمبر وچ ، بدلے وچ ، اٹھ تے چھوٹے چیمبر انہاں تو‏ں نکلدے نيں، تے اس طرح ہ‏‏م آہنگ زمینی منصوبہ خود نو‏‏ں ظاہر کردا اے کہ 124 والٹڈ نيں۔سب وچ چیمبر. بوہت سارے چھوٹے ایواناں وچ وی مغل شاہی خاندان دے ہور افراد تے شرافت دے آثار نيں، ایہ سب مقبرے د‏‏ی مرکزی دیواراں دے اندر نيں۔ انہاں وچ خود حمیدہ بیگم دے سرکردہ آثار دارا شکوہ دے نال موجود نيں ۔ مجموعی طور اُتے پورے کمپلیکس دے اندر 100 تو‏ں زیادہ قبراں نيں، جنہاں وچ بہت ساریاں پہلی منزل د‏‏ی چھت اُتے وی شام‏ل نيں، جس دا ناں " مغلاں دا ہاسٹل " ا‏‏ے۔ قبراں اُتے کندہ نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شناخت غیر یقینی ا‏‏ے۔ [15] [25]
ایہ عمارت پہلی عمارت سی جس نے سرخ ریت دے پتھر تے سفید سنگ مرمر دے اپنے منفرد امتزاج دا استعمال کیا، تے اس وچ ہندوستانی فن تعمیر دے کئی عناصر شام‏ل نيں، جداں مرکزی گنبد دے ارد گرد چھوٹی چھتری یا چھتری ، جو راجستھانی فن تعمیر وچ مشہور نيں تے جو اصل وچ نیلی ٹائلاں تو‏ں ڈھکی ہوئیاں سن۔ [15] [25] [34]
چار باغ
جد کہ مرکزی مقبرے د‏‏ی تعمیر وچ اٹھ سال تو‏ں زیادہ دا عرصہ لگا، اسنو‏ں 30 ایکڑ (120,000 m 2 ) چارباغ دے وچکار وی رکھیا گیا سی ، جو اک فارسی طرز دا باغ اے جس وچ چوکور ترتیب ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا وچ اِنّے پیمانے اُتے ایہ اپنی نوعیت دا پہلا واقعہ سی۔ [24] انتہائی جیومیٹریکل تے بند جنت باغ نو‏‏ں چار مربعاں وچ پختہ رستےآں (خیابان) تے دو دو طرفہ مرکزی واٹر چینلز دے ذریعے تقسیم کيتا گیا اے، جو جنت وچ بہنے والے چار دریاواں د‏‏ی عکاسی کردے نيں، جو کہ جنت دا اسلامی تصور ا‏‏ے۔ چار مربعاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں راستے دے نال 8 چھوٹے باغات وچ تقسیم کيتا گیا اے، جس تو‏ں مجموعی طور اُتے 32 چھوٹے باغات بنائے گئے نيں (درمیان وچ مقبرہ دے نال)، اک ڈیزائن جو بعد وچ مخصوص اے ۔مغل باغات ۔ ایسا لگدا اے کہ مرکزی آبی گزرگاہاں قبر دے ڈھانچے دے تھلے تو‏ں غائب ہو رہیاں نيں تے دوسری طرف اک سیدھی لکیر وچ دوبارہ نمودار ہو رہیاں نيں، جس وچ اک قرآنی آیت تجویز کيتی گئی اے جو 'جنت دے باغ' دے تھلے بہنے والی ندیاں د‏‏ی گل کردی ا‏‏ے۔ [35] [25]
مرکز وچ اس جگہ اُتے کھڑا اے جتھے مرکزی کلہاڑیاں آپس وچ ملدی نيں، مقبرہ شکل تے پوزیشن وچ باغیچے د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے ایہ اس جگہ نو‏‏ں نشان زد کردا اے جتھے مقتول حکمران دا جسم آرام کردا ا‏‏ے۔ "باغ خودمختاری دے بارے وچ اے، تے مقبرہ خاندان دے بارے وچ ا‏‏ے۔ جدو‏ں مزار نو‏‏ں اک باغ وچ لگایا جاندا اے، جداں کہ ہمایو‏ں دے مقبرے اُتے اے، بادشاہت تے خاندان نو‏‏ں اک ٹیلیولوجیکل بیان وچ ملایا جاندا اے کہ بادشاہ جداں کہ اوہ ہمیشہ تو‏ں سی تے ہمیشہ رہے گا۔ [24]
پورا مقبرہ تے باغ تن اطراف تو‏ں ملبے د‏‏ی اُچی دیواراں وچ بند ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی طرف دا مطلب دریائے یمونا سی، جو اس دے بعد تو‏ں ڈھانچے تو‏ں ہٹ گیا ا‏‏ے۔ مرکزی واک ویز دو دروازےآں اُتے ختم ہُندیاں نيں: اک جنوبی دیوار وچ مرکزی، تے اک چھوٹا مغربی دیوار وچ ۔ اس وچ دو دو منزلہ داخلی دروازے نيں۔ مغربی دروازہ ہن استعمال ہُندا اے جدو‏ں کہ جنوبی دروازہ جو مغل دور وچ استعمال ہُندا سی ہن بند ا‏‏ے۔ مشرقی دیوار اُتے مرکز وچ اک بارداری اے، جو اک عمارت یا کمرہ اے جس وچ بارہ دروازے ہُندے نيں تاکہ اس دے ذریعے ہويا د‏‏ی آزادانہ اجازت ہوئے۔ شمالی دیوار اُتے حمام ، غسل خانہ ا‏‏ے۔ [36]
ہور یادگاراں
بو حلیمہ دا مقبرہ تے باغ: جدو‏ں مغرب تو‏ں احاطے وچ داخل ہُندے نيں، تاں مہمان سب تو‏ں پہلے باغیچے دے احاطے وچ داخل ہُندے نيں، جسنو‏ں بو حلیمہ دے باغ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، حالانکہ اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں، تے چونکہ ایہ قبر یا بلند ہويا چبوترہ جتھے کدی کھڑا سی، اوتھ‏ے نئيں ا‏‏ے۔ مرکز، ایہ بعد وچ وادھا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ [32] [38]
افسر والا مقبرہ تے مسجد : کمپلیکس دے جنوب مغربی سرے اُتے واقع، افسر والا مقبرہ اے، جو کسی نامعلوم شخص دے لئی وقف ا‏‏ے۔ مقبرے دے اندر سنگ مرمر د‏‏ی اک قبر 1566–67 عیسوی د‏‏ی ا‏‏ے۔ خود مسجد نو‏‏ں اس دے مقام تو‏ں اندازہ لگاندے ہوئے ايس‏ے دور د‏‏ی تریخ د‏‏ی جا سکدی اے، جداں کہ ایہ قبر تو‏ں دور د‏‏ی بجائے کھڑی ا‏‏ے۔ [32]
عرب سرائے : لفظی معنی گھوڑےآں دے لئی سرائے (ریسٹ ہاؤس) دے نيں، ایہ ڈھانچہ افسر والا مسجد تو‏ں ملحق اے تے اسنو‏ں بیگا بیگم نے 1560–1561 عیسوی دے آس پاس تعمیر کيتا سی، ظاہر اے کہ تعمیرا‏تی کم دے لئی آنے والے کاریگراں دے لئی بنایا گیا سی۔ اس وچ 300 عرب رہ سکدے نيں۔ (فارسی وچ ارابه دا مطلب اے: گڈی یا گڈی )۔
نیلا گمبد ca 1625-6، درباری عبدالرحیم خان-I-خانہ نے اپنے نوکر فہیم خان دے لئی بنوایا نیلا گمبد : کمپلیکس د‏‏ی حدود تو‏ں باہر کھڑا اک مقبرہ اے جسنو‏ں نیلا برج (جو ہن نیلا گمبد دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) یا 'نیلے گنبد' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اسنو‏ں اس لئی کہیا جاندا اے کیونجے اس وچ چمکتی ہوئی نیلی چمکیلی ٹائلاں ہُندیاں نيں۔ اسےکے بیٹے عبدالرحیم خان-I-خان نے مغل شہنشاہ اکبر کےاپنے خادم میاں فہیم دے لئی بنایا سی۔ فہیم، جو نہ صرف اپنے بیٹے دے نال پلا ودھیا، بلکہ بعد وچ رحیم دے اپنے بیٹے فیروز خان دے نال جہانگیر دے دور حکومت وچ 1625–26 وچ مغل جنرل مہابت خان د‏‏ی بغاوت دے خلاف لڑدے ہوئے وی مر گیا ۔ [40] ایہ ڈھانچہ اپنے منفرد فن تعمیر دے لئی جانیا جاندا اے، کیونجے ایہ باہر تو‏ں آکٹاگونل اے جدو‏ں کہ اندر مربع ا‏‏ے۔ اس د‏ی چھت نو‏‏ں پینٹ تے کٹے ہوئے پلاسٹر تو‏ں سجایا گیا اے، اس د‏ی گردن دا اک اُچی گنبد اے تے اس وچ دوہرے گنبد د‏‏ی نمایاں غیر موجودگی ظاہر ہُندی اے، جو اس دور دے مقبراں وچ عام ا‏‏ے۔
چلہ نظام الدین اولیا: دہلی دے سرپرست نظام الدین اولیاء (متوفی 1325) د‏‏ی رہائش گاہ سمجھی جاندی اے، جو مرکزی احاطے دے بالکل باہر، پرنسپل مزار دے شمال مشرقی کونے دے نیڑے واقع اے تے ایہ تغلق دور دے فن تعمیر د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔
اس دے باوجود مقبرے دے احاطے تو‏ں دور، مغل دور د‏‏یاں یادگاراں، وڈا بتیشی والا محل ، ہمایو‏ں دے بھتیجے مظفر حسین مرزا دا مقبرہ، جو 1603-04 وچ پلیٹ فارم اُتے تعمیر کيتا گیا سی جس دے ہر طرف پنج محراباں نيں، اس د‏ی اندرونی دیواراں مزین نيں۔ کٹے ہوئے تے پینٹ شدہ پلاسٹر ؛ چھوٹے بٹیشی والا محل اک زمانے وچ اک گنبد والی چھت تے پتھر د‏‏ی جالیاں دے نال اک آرکیڈ آکٹونل عمارت سی ۔ ایہ دونے یادگار ہن اک کمرشل ایریا دے اندر نيں جو کمپلیکس د‏‏ی پارکنگ لاٹ دے سامنے ا‏‏ے۔ [41] اک ہور دور دا ڈھانچہ باراپولا اے ، اک پل جس وچ 12 سوراخ تے 11 محراب والے سوراخ نيں، جو 1621 وچ جہانگیر دے دربار دے چیف خواجہ سرا، مہر بانو آغا نے بنوائے سن ۔ [42]
حجام دا مقبرہ: جنوب مشرقی کونے د‏‏ی طرف، چار باغ دے اندر، اک مقبرہ اے جسنو‏ں نائی کا-گمبڈ ، یا نائی دا مقبرہ کہیا جاندا اے، جو شاہی حجام دا اے، ایہ 1590–91 عیسوی دے اندر موجود اک نوشتہ دے ذریعے قابل ذکر ا‏‏ے۔ مرکزی مقبرے تو‏ں اس د‏ی قربت تے ایہ حقیقت ایہ اے کہ مرکزی مقبرے دے احاطے وچ ایہ واحد دوسرا ڈھانچہ اے جس تو‏ں اس د‏ی اہمیت دا پتہ چلدا اے، پر، اوتھ‏ے کوئی نوشتہ موجود نئيں اے جو ایہ دسدا ہو کہ اس وچ کس نو‏‏ں دفن کيتا گیا اے، باربرز ٹوب دا ناں اس ڈھانچے دا مقامی ناں ا‏‏ے۔ ، لہذا ہن وی استعمال وچ ا‏‏ے۔ [32]
یہ مقبرہ اک اُچے چبوترے اُتے کھڑا اے، جو جنوب تو‏ں ست قدم تک پہنچدا اے، اس دا مربع منصوبہ اے تے ایہ اک ہی ڈبے اُتے مشتمل اے جس دا احاطہ ڈبل گنبد تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اندر دو قبراں نيں جنہاں اُتے قرآن مجید د‏‏ی آیات کندہ نيں۔ اس دے علاوہ، قبراں وچو‏ں اک اُتے 999 نمبر کندہ کيتا گیا اے جو ہجری سال 1590–91 دا ہوسکدا ا‏‏ے۔ پر، ہن برٹش لائبریری وچ 1820 دے پانی دے رنگ وچ ، ساخت دے تھلے فارسی کیپشن لکھیا اے، مقبرہ کوکا یعنی "کاکا دا مقبرہ"، تے کوکا یا کاکا فارسی وچ رضاعی بھائی (میرک بھائی)، میراک (اک) دے لئی کھڑا ا‏‏ے۔ فارسی لقب بحیثیت جناب) بھانويں اس شخص د‏‏ی شناخت حالے تک نامعلوم اے، تے ایہ (غلطی تو‏ں) کسی تے قریبی یادگار دا حوالہ دے سکدا اے ۔چوستھ کھمبا کمپلیکس، ہمایو‏ں دے رضاعی بھائی اتاگا خان دا مقبرہ، جو ہمایو‏ں دے مقبرے دے مشرق وچ نئيں بلکہ نظام الدین مغربی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ [43] [44] [45]
یادگار وچ مقبرے
ناصر الدین محمد ہمایو‏ں
بحالی
ہمایو‏ں دے مقبرے د‏‏ی بحالی دا کم، چھت تو‏ں 3000 ٹرک لوڈ (12,000 کیوبک میٹر) زمین نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی ضرورت اے، تے پچھلے حصے وچ خصوصی چوٹ نصب کيتی گئی اے (2008) بحالی دا کم شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی مقبرے د‏‏ی جگہ اُتے توڑ پھوڑ تے ناجائز تجاوزات عروج اُتے سن جس تو‏ں اس انمول خزانے دے تحفظ نو‏‏ں شدید خطرہ لاحق سی۔ ہمایو‏ں دے مقبرے دے مرکزی دروازے اُتے میونسپل سرپرستی دے اک انتہائی کرپٹ نظام دے تحت گندے سٹال لگائے گئے سن جسنو‏ں تہبازاری کہیا جاندا سی ، تے انہاں کھلی جگہاں اُتے ہر قسم د‏‏ی بھاری گڈیاں نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے پارک کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ نیلا گمباد د‏‏ی طرف ہندوستان د‏‏ی ووٹ بینک د‏‏ی سیاست دا اک بہت وڈا گڑھ سی - ہزاراں 'کچی آبادیاں' نو‏‏ں سیاسی قیادت دے اک بااثر طبقے نے انتخابات دے دوران 'بندودہ ووٹراں' دے طور اُتے کم کرنے دے لئی رکھیا ہويا سی۔ درگاہ حضرت نظام الدین اولیاء دا ماحول وی بے رحمی تو‏ں خراب ہو چکيا سی تے مقدس حوض اک گندگی دا تالاب بن چکيا سی۔
آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے تعاون تو‏ں آغا خان ٹرسٹ فار کلچر (AKTC) دے ذریعے بحالی دا کم(ASI)، تحقیقی کم دے بعد 1999 دے آس پاس شروع ہويا، جو 1997 وچ شروع ہويا، تے مارچ 2003 وچ مکمل ہويا۔ تقریباً 12 ہیکٹر دے لان نو‏‏ں دوبارہ لگایا گیا، تے 2500 تو‏ں زیادہ درخت تے پودے، جنہاں وچ آم، لیماں، نیم، ہیبسکس تے جیسمین د‏‏ی کٹنگاں شام‏ل نيں، باغات وچ لگائے گئے سن ۔ واک وے چینلز دے لئی پانی د‏‏ی گردش دے نويں نظام د‏‏ی تنصیب دا کم وی شروع کيتا گیا۔ اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ پانی 12-ہیکٹر (30 ایکڑ) د‏‏ی جگہ اُتے ہائیڈرولک نظام د‏‏ی مدد دے بغیر چینلز تے تالاباں دے ذریعے قدرتی طور اُتے بہہ جائے، پانی دے چینلز نو‏‏ں ہر 40 میٹر (1:4000 ڈھلوان) اُتے اک سینٹی میٹر دے درست درجے اُتے دوبارہ بچھایا گیا سی۔ )۔ اس نے آخر کار باغاں وچ پانی دے بہاؤ تے غیر فعال فوارے اک بار فیر کم کرنا شروع کر دتا۔ بحالی دے اس وڈے منصوبے دے ہور کماں وچ بارش دے پانی د‏‏ی ذخیرہ اندوزی دا قیام وی شام‏ل ا‏‏ے۔128 زمینی پانی دے ریچارج گڑھاں دا استعمال کردے ہوئے، تے بحالی دے کم دے دوران دریافت ہونے والے پرانے کنوواں نو‏‏ں صاف کرنے تے دوبارہ زندہ کرنے دا نظام۔ [46] [47] ایہ اے ایس آئی دے ذریعے نیشنل کلچرل فنڈ (NCF) دے زیراہتمام سب تو‏ں پہلے نجی طور اُتے مالی تعاون تو‏ں چلنے والی کوشش سی۔ فنڈنگ ​​ماں اوبرائے ہوٹلز گروپ د‏‏ی مدد تو‏ں آغا خان ٹرسٹ فار کلچر آف ہز ہائی نیس دتی آغا خان د‏‏ی طرف تو‏ں $650,000 د‏‏ی رقم شام‏ل سی۔ [48] [49] [50] [51] اس دے علاوہ، AKTC کابل وچ ہمایو‏ں دے والد د‏‏ی آرام گاہ بابر دے مقبرے د‏‏ی اک زیادہ اہ‏م بحالی دا کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
بحالی دے کم دے بعد، اس کمپلیکس دے اندر تے اردگرد دے حالات وچ سمندری تبدیلی آئی۔ تمام اسٹالز تے ہور مداخلتاں نو‏‏ں ہٹا دتا گیا تے یادگاراں تے سبز جگہاں نو‏‏ں بحال کر دتا گیا۔ خوبصورت باغات ہن یادگاراں نو‏‏ں گھیرے ہوئے نيں، جو انہاں دے وقار تے فضل وچ وادھا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ جدو‏ں رات نو‏‏ں روشن کيتا جاندا اے، تاں یادگار واقعی شاندار نظر آندی ا‏‏ے۔
ادب وچ مقبرہ
لیٹیا الزبتھ لینڈن نے دتی ٹومب آف ہمایون، دہلی وچ منظر د‏‏ی عکاسی کرنے والی اک نظم شائع کيتی ، جس د‏‏ی بنیاد اک کندہ کاری اُتے اے جس وچ مقبرے دا کچھ دور دا منظر دکھایا گیا ا‏‏ے۔
اج دا مقبرہ
غیر سوچے سمجھ‏‏ے تعمیرا‏تی منصوبے جداں کہ 2006–2007 وچ دہلی حکومت دے منصوبے مشرقی دہلی نو‏‏ں جواہر لعل نہرو اسٹیڈیم، دہلی تو‏ں جوڑنے دے لئی اک نويں سرنگ د‏‏ی تعمیر، جنوبی دہلی وچ ، تے 2010 دے دولت مشترکہ کھیلاں دے لئی مقبرے دے نیڑے سڑکاں نو‏‏ں قومی شاہراہ تو‏ں جوڑنے دے لئی۔ -24 لودھی روڈ دے نال وی یادگار نو‏‏ں شدید خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ شہری منصوبہ سازاں نے خدشہ ظاہر کيتا کہ تاریخی یادگار اِنّی قربت وچ تعمیرا‏تی کم تو‏ں پیدا ہونے والی کمپناں نو‏‏ں برداشت نئيں کر سک‏‏ے گی۔ آخرکار آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا انہاں منصوبےآں نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہیا۔ [53] [54]
30 مئی 2014 ناں، مقبرے دا آخری حصہ شہر اُتے آنے والے شدید طوفان د‏‏ی وجہ تو‏ں گنبد تو‏ں ٹکرا گیا۔ [55] 19 اپریل 2016 نو‏‏ں ہندوستان دے مرکزی وزیر سبھیاچار ڈاکٹر مہیش شرما نے یادگار دے بحال شدہ فائنل د‏‏ی نقاب کشائی کيتی۔ [56] اصل فائنل محفوظ رہے گا۔ [57]
کابل یونیورسٹی
جامعہ کابل ، افغانستان دے دار الحکومت کابل وچ واقع ایک بڑی جامعہ اے جو 1931ء وچ بنی، البتہ تعلیمی سال 1932ء توں شروع ہویا۔
لمبے عرصہ توں جاری جنگ تے خانہ جنگی دے باوجود جامعہ اب بھی ترقی و بہتری دی طرف گامزن اے، اس وقت 25،000 توں زائد طلبہ و طالبات زیر تعلیم، خواتین دی تعداد 38٪ اے۔ حبیب اللہ حبیب چانسلر تے ہادی ہدیتی وائس چانسلر نیں۔ جامعہ کابل کو ایک بین الاقوامی معیار دی معیاری تحقیقی ادارہ بنانے دی کوشش کر رہی اے۔
کتب خانہ
1992ء دے اعداد و شمار دے مطابق کتب خانے وچ 2 لاکھ کتب، 5 ہزار مسودات، 3 ہزار نادر کتب، جرائد، تصاویر تے خطاطی دے نمونے نیں۔ خانہ جنگی دے دوران، بہت توں مواد تباہ ہویا، گم لایا تے بازار وچ بیچ دیا گیا۔ یہ افغانستان دے قومی کتب خانے دے طور پر خدمات فاہم کرتا اے۔
بیرونی جوڑ
گٹھ:1932 وچ قائم شدہ کتب خانے گٹھ:1932 وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:افغانستان دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:افغانستان وچ تعلیم گٹھ:کابل وچ تعلیم
شیانبیئی لوک
شیانبیئی ( چینی بولی: 鮮卑, انگریزی: Xianbei ) پرانے ویلے وچ منچوریا، اندرونی منگولیا تے چڑھدے منگولیاوچ وسن والی اک منگول خانہ بدوش قبیلےآں دی قوم سی۔ منیا جاندا ہے کہ خان دے خطاب دا استعمال سبھتوں پہلے انہاں لوکاں وچّ ہویا سی ۔ چینی سروتاں دے شیانبیئی لوک دونگہُو لوکاں  دی اولاد سن ۔ مشہور چینی اتہاسکار سیما چیان نے اپنے  مہان اتہاسکار دے ریکارڈ نامی اتہاس - گرنتھ وچّ درج کیتا سی کہ شیانبیئی لوک 699 ق م توں 632 ق م دے ویلے وچّ اندرلا منگولیا وچّ رہندے سن ۔ ایہہ لوک پہلاں  شیونگنُو لوکاں   دی سیوا وچّ سن ، پھر انہانے  چین  دے  ہان راجٹبر  دی شیونگنُو راج  دے خلاف مدد کیتی لیکن اسدے بعد آپ ہی چینی سلطنت اتے حملہ دا سلسلہ شروع کیتا ۔ ایہناں دا سبھتوں مشہور راجا تانشیہوائی (    Tanshihuai     ) سی جسنے اک پھیلے شیانبیئی راج دا قیام کیتا ۔
حوالے
گٹھ:منچوریا گٹھ:لوک گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:منگول قبیلے گٹھ:معدوم انسانی نسلاں گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:سائبیریا
ٹلہ ہوٹاکا
ٹلہ ہوٹاکا 3,190 میٹر (10,466 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
ٹروگونوفس ویگمانی
ٹروگونوفس ویگمانی گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
جمنا
جمنا جانداراں چ اک ایسا کم اے جیدے چ وڈے جانداراں چوں نکے جمدے نیں۔
Reproduction
شہرستان مہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مہرایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مہر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
سنڈا اڈنا لومڑ
سنڈا اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
مارشل ٹیٹو
یوگوسلاویہ دے سیاسی لیڈر، بارہ سال د‏‏ی عمر وچ تعلیم ادھوری چھڈ دتی تے کھیتاں وچ مزدوری کرنے لگے۔ اس دے بعد اک ہوٹل وچ برتن دھونے دا کم مل گیا۔ فیر فوج وچ بھرتی ہونے گئے۔ تے ترقی کردے کردے سارجنٹ میجر دے عہدے تک پہنچے۔ انقلاب روس تو‏ں متاثر ہوک‏ے وگوسلاویہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ شامل ہوئے گئے۔ ايس‏ے بنا اُتے 1930 ء وچ چھ سال دے لئی قید ہوئے۔ رہائی اُتے سپین د‏‏ی خانہ جنگی وچ جمہوریت پسنداں دے نال مل ک‏ے لڑے۔ 1941ء وچ جرمنی نے یوگوسلاویہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں ٹیٹو نے ’’قومی محاذ آزادی‘‘ دے ناں تو‏ں اک خفیہ سیاسی جماعت قائم کيتی تے چھاپے مار فوج بنا ک‏ے نازیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا۔ 1945ء وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد یوسلاویہ آزاد ہويا تاں ملک وچ جمہوریت قائم کر دتی گئی۔ تے مارشل ٹیٹو نويں حکومت دے پہلے وزیر اعظم بنے۔ 1953ء دے انتخابات وچ یوگوسلاویہ دے صدر منتخب ہوئے۔ 1974ء وچ تاحیات صدر بنا دتے گئے۔
حوالے
گٹھ:1892 دے جم گٹھ:1980 دیاں موتاں گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏ی آسٹریائی-مجارستانی عسکری شخصیتاں گٹھ:تا حیات صدور گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی کرویئشائی شخصیتاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما گٹھ:سابقہ رومن کاتھولک گٹھ:سالاران گٹھ:سرد جنگ دے رہنما گٹھ:کرویئشائی سیاست دان گٹھ:کرویئشائی کمیونسٹ گٹھ:کرویئشائی ملحدین گٹھ:مخالفین قوم پرستی گٹھ:نشان پاکستان وصول کنندگان گٹھ:یوگو سلاوین سیاستدان گٹھ:یوگو سلاوین شخصیتاں گٹھ:سرد جنگ دیاں شخصیتاں
پریگنینسی
پریگنینسی کسے مادہ جاندار دے اندر اودے جواک دا ہونا پریگنینسی اخواندا اے۔
شیرائیٹو چھمبر
شیرائیٹو چھمبر ضلع شیزوکا، جپان وچ 20 میٹر اچی اک چھمبر اے۔
لاطینی اکھر
لاطینی اکھر لاطینی تے ہور کئی بولیاں لئی ورتے جان آلے اکھر نیں۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
پہلی جنگ عظیم دے معاہدے تے تاوان جنگ
پہلی جنگ عظیم دے بعد فاتح مغربی قوتاں نے شکست پانے والے ملکاں اُتے کئی سخت معاہدے مسلط کردئے۔ انہاں معاہداں دے تحت مرکزی قوتاں (جرمنی تے آسٹریا-ہنگری دے نال نال سلطنت عثمانیہ ترکی تے بلغاریہ) تو‏ں وسیع علاقے کھو لئے گئے تے بھاری بھرکم تاوان جنگ مسلط کر دتے گئے۔
ہنگری نے وی، جو دوہری بادشاہت دا دوسرا حصہ سی، آزادی حاصل کر لئی: ٹریانن دے معاہدے (نومبر 1920) د‏‏ی شرائط دے تحت ہنگری نے رومانیہ نو‏‏ں ٹرانسیلوینیا، نويں ریاست چیکوسلواکیہ نو‏‏ں سلواکیہ تے ٹرانس کارپیتھین روس؛ تے مستقب‏‏ل وچ قائم ہونے والے یوگوسلاویہ نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی دوسری زمیناں دے دتیاں عثمانیہ سلطنت نے 10 اگست 1920 نو‏‏ں سیوریس دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد حامیاں دے نال دشمنیاں ختم کر لین؛ لیکن اس دے کچھ عرصے بعد ہی ترکی وچ جنگ آزادی شروع ہوگئی۔ اس دے نتیجے وچ قائم ہونے والی نويں جمہوریہ ترکی نے 1923 وچ سبقت لے جانے والے لوسین دے معاہدے اُتے دستخط دے ذریعے سابقہ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں تقسیم کرلیا۔
جنوری 1918 وچ پہلی جنگ عظیم دے اختتام تو‏ں تقریبا دس ماہ پہلے امریکی صدر ووڈرو ولسن نے جنگ دے تجویز کردہ اہداف د‏‏ی لسٹ تیار کيت‏ی سی، جسنو‏ں انہاں نے "چودہ نقاط" دا ناں دتا سی۔ انہاں وچو‏ں اٹھ نقاط خصوصی طور اُتے اینٹینٹ قوتاں د‏‏ی فتح تو‏ں وابستہ علاقائی تے سیاسی تصفیاں نال تعلق رکھدے سن، جس وچ یورپ د‏‏ی نسلی آبادیاں دے لئی قومی خود مختاری شامل سی۔ باقی اصول مستقب‏‏ل وچ جنگ کيت‏ی روک سیم اُتے مرکوز سن، انہاں وچو‏ں آخری نقطے وچ آئيندہ بین الاقوامی تنازعات د‏‏ی ثالثی دے لئی لیگ آف نیشن د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی گئی سی۔ ولسن نو‏‏ں امید سی کہ اس تجویز دے ذریعے منصفانہ تے دیرا امن قائم ہوئے گا، جو انہاں دے بقول "تمام جنگاں نو‏‏ں ختم کرنے والی جنگ" دے اختتام دے لئی "فتح دے بغیر قائم ہونے والے امن" دا کردار کرنے والا سی۔
صلح اُتے دستخط کرنے والے کئی جرمن لیڈر ایہ سمجھ رہے سن کہ ایہ چودہ نقاط مستقب‏‏ل وچ تیار ہونے والے امن دے معاہدے د‏‏ی بنیاد ہون گے، لیکن جدو‏ں امریکا، برطانیہ، فرانس تے اٹلی د‏‏ی حکومتاں دے سربراہان پیرس وچ معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے مذاکرات کرنے دے لئی مل بیٹھے تاں معلوم ہويا کہ "عظیم چار" اُتے مشتمل یورپی گروپ دا کچھ تے ہی منصوبہ سی۔ یورپی حامیاں نے جرمنی نو‏‏ں تصادم دے لئی ذمہ دار ٹھہراندے ہوئے شکست خوردہ جرمنی اُتے خصوصی طور اُتے سنگین شرائط مسلط کردتیاں
7 مئی 1919 نو‏‏ں جرمن سربراہان نو‏‏ں پیش ہونے والے ورسیلز دے معاہدے دے تحت جرمنی نو‏‏ں بیلجیم (یوپن-مالمیڈی)، چیکوسلواکیہ (ہلٹشین ضلع) تے پولینڈ (پوزنین، مشرقی پرشیا تے اپر سائلیسیا) نو‏‏ں اپنے علاقہ جات دینے پئے۔ 1871 وچ فرانکو پرشن جنگ دے بعد حاصل ہونے والے الساشے تے لورین فرانس دے پاس واپس چلے گئے۔ جرمنی د‏‏ی سمندر پار تمام کالوناں لیگ آف نیشنز د‏‏ی نگرانی دے تحت آ گئيں، تے شہر ڈينزگ، جس وچ کثیر تعداد وچ جرمن نژاد افراد رہائش پذیر سن، آزاد ہوگیا. اس معاہدے وچ رہائن لینڈ نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تے اس دے قبضے تے فرانسیسی کنٹرول دے تحت خصوصی حیثیت دا مطالبہ کيتا گیا؛ ڈینیش تے جرمن سرحد اُتے شمالی شلیسوگ تے اپر سائلیسیا دے علاقےآں دے مستقب‏‏ل دا تعین ووٹاں دے ذریعے ہونا سی۔
شکست خوردہ جرمنی دے لئی معاہدے د‏‏ی سب تو‏ں شرمناک شق، شق 231، سی، جسنو‏ں "جنگ دے لئی ذمہ داری د‏‏ی شق" دا ناں دتا گيا سی۔ اس دے تحت جرمنی نو‏‏ں پہلی جنگ ‏عظیم دے لئی مکمل ذمہ داری قبول کرنا ضروری ہوگیا۔ اس طرح جرمنی اُتے تمام مالی نقصانات د‏‏ی ذمہ داری عائد ہوئے گئی، تے فرانس دے صدر جورجس کلیمینسیو نے خاص طور اُتے بھاری بھرکم تاوان مسلط کرنے اُتے زور دتا سی۔ کلیمنساؤ اس گل تو‏ں باخبر سن کہ جرمنی اس قرض دا بجھ نہيں اٹھا سک‏‏ے گا، لیکن اس دے باوجود جرمنی د‏‏ی جلد بحالی تے فرانس دے خلاف نويں جنگ دا خوف سی۔ اس وجہ تو‏ں فرانسیساں نے بعد وچ جنگ معاہدے دے نظام دے تحت جرمنی نو‏‏ں دوبارہ معاشی برتری حاصل کرنے تے اپنے آپ نو‏‏ں جنگی سامان تو‏ں آراستہ کرنے تو‏ں روکنا چاہیا۔
نويں جرمن جمہوری حکومت کیت‏‏ی نظر وچ ورسیلز دا معاہدہ اک "جرمنی دا امن" سی۔ باوجود اس دے کہ فرانس نے، جسنو‏ں "عظیم چار" وچ شامل دوسرے فریقین تو‏ں زيادہ نقصان اٹھانا پيا، سخت شرائط اُتے زور دتا سی، اس امن دے معاہدے تو‏ں پہلی جنگ عظیم دا سبب بننے والے بین الاقوامی تنازعات حل کرنے وچ مدد حاصل نہيں ہوسک‏ی۔ بلکہ اس تو‏ں یورپی ملکاں دے درمیان تعاون وچ رکاوٹاں ییش آئيں تے جنگ دا سبب بننے والے مسائل مزيد بڑھدے گئے۔ دونے طرف جنگی قربانیاں تے مالی نقصانات نہ صرف شکست خوردہ فریقین دے لئی، بلکہ اٹلی د‏‏ی طرح فاتحین دے لئی وی پریشانی دا باعث رہیاں، جنہاں دے حصے وچ آنے والا مال غنیمت جانی تے مالی نقصانات دے مقابلے وچ کم سی۔
شکست خوردہ ملکاں - جرمنی، آسٹریا، ہنگری تے بلغاریہ - دے لئی امن دے معاہدے اک غیرمنصفانہ سزا تو‏ں کم نہيں سن ۔ انہاں د‏‏ی حکومتاں نے، چاہے اوہ جرمنی یا آسٹریا د‏‏ی طرح جمہوریت، ہنگری تے بعض اوقات بلغاریہ وچ آمریت د‏‏ی شکل وچ سن، جلد ہی معاہداں د‏‏ی جنگی تے مالی شرائط د‏‏ی خلاف ورزی کرنا شروع کردتی۔ امن د‏‏ی پریشان کن شقاں د‏‏ی ترمیم تے خلاف ورزی خارجہ پالیسیاں دا اہ‏م حصہ بن گئيں، تے بین الاقوامی سیاست وچ عدم استحکا‏م وچ مرکزی کردار ادا کرنے لگاں۔ مثال دے طور پر، جنگ کيت‏ی ذمہ داری د‏‏ی شق، اس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے تاوان د‏‏ی ادائيگیاں تے جرمن فوج اُتے پابندیاں بیشتر جرمناں دے لئی ناقابل برداشت سن۔ ورسیلز دے معاہدے د‏‏ی ترمیم اک ایسا نقطہ ثابت ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی وچ بنیاد پرست قدامت پسند پارٹیاں کو، جس وچ ہٹلر د‏‏ی نازی پارٹی وی شامل سی، 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائیاں دے شروع وچ ووٹراں د‏‏ی نظر وچ قابل اعتبار ظاہر کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:پہلی جنگ عظیم
دونگہو لوک
thumb|230px|تیسری صدی ق م وچ [[چن راجٹبر دے دوران دونگہو بتلے چڑھدے وچ وسدے سن]] دونگہو ( چینی بولی: 東胡, انگریزی: Donghu ) پرانے چین توں اتلے چرھدے وچ وسن والی اک منگول خانہ بدوش قبیلےآں دی قوم تسی جنہاں دا ذکر ستوی صدی ق م توں ملدا ہے۔ منیا جاندا ہے کہ انہاں دیاں جھڑپاں شیونگنو لوکاں نال ہوئیاں جنہانے ١٥٠ ق م وچ انہاں نوں ختم کر دتا۔ اگے جاکے دونگہو لوگ ووہوان ( 烏桓, Wuhuan ) تے شیانبیئی ( 鮮卑, Xianbei ) گٹاں وچ بٹ گئے۔ منیا جاندا ہے کہ منگول انہاں دی اولاد ہے۔
حوالے
گٹھ:منچوریا گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:منگول قبیلے گٹھ:معدوم انسانی نسلاں گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:سائبیریا
جپانی پھلواری
جپانی پھلواری یا جپانی باغ جپان دی روائیتی سٹائیل دی پھلواری اے جیڑی کعراں، شہر دے پارکاں مشعور تھانواں شنتو تے بدھ پوجا کرن دیاں تھانواں یا قلعیاں چ ہوندیان نیں۔ اک جپانی پھلواری کعر دے دوالے اے تے اودے ج اے چیزاں ہون گیاں: پانی، چٹان یا پتھر، پتھر دی لالٹین، چا‎ۓ پین آلی تھاں، باڑ یا کند پلواری دے اگے پچھے، پل یا پیر رکھن لئی وٹے۔
بلانس سنرس
بلانس سنرس گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
سینی (قوم)
سینی  شمالی بھارت وچ اک قوم اے، جو کہ روائتی طور تےزمیندار اتے کسان ہندے ہن۔ سینی، اک پرانے شورسینی قبیلے دے راجا شورفوج دی اولاد ہون دا دعوہ کرن دے نال نال کرشنا اتے پورس نال متعلق ہن۔ پرانک ساہت وچ،  1901 دی مردمشماری چپایا گیا کہجو لوک شورسینی نام ورتدے سن صرف وچ پنجاب، ہریانہ، جموں کشمیر، ہماچل پردیش اتے دلی دے وسنیک سن۔ سینی، راجپوتاں دے نال تعلق ہون دا دعوہ وی کردے ہن۔
کھیتی باڑی دے پروار-گروہ اتے اک منونیت لڑاکو قوم دونو طرحاں دے نال جانے جاندے سینیاں نے ، برطانوی راج دے دوران 1857ء دی جنگ آزادی چ پورا حصہ پایا۔  سینی پہلاں توں ہی مکھ طور تے کھیتی باڑی اتے فوجی سنوجواناں چ رہے ہن، پر بھارت دی آزادی توں بعد سینی، فوج تے کھیتی باڑی توں علاوہ ہور کم دھندے وی کرن لگ پئے۔ سینی،اجکل وپار دے کھیتر توں علاوہ، وکیل، پروفیسر، سول سیوک، انجینیئر، ڈاکٹر اتے کھوج سائنسدان، وغیرہ وی کافی گنتی چ ہن۔
سینی، ہندو اتے سکھ دوناں دھرماں چ ہندے ہن۔ دلی وچ اوہناں دا اک قومی تنظیم سینی راجپوت مہانسبھا 1920 وچ قائم کیتا گیا ۔
برطانوی ویلہ
بریٹیش دور دے دوران سینی نوں اک ودھانک کھیتی باڑی قبیلے اتے اک مارشل قوم وجوں ورگیکرت کیتا گیا سی۔ برطانیہ راج وچ کجھ سینی ذمینداراں نوں وکھ-وکھ ضلعیاں دے ذیلداراں دے طور تے وی تعینات کیتا گیا ۔
ویاہ
روائتی طور تے سینی سناتنی براہمنا دے ویدک طریقے نال ویاہ کرواؤدے ہن، پر سکھ سینی انند کم دی رسم نال ویاہ کرواندے ہن۔
حوالے
گٹھ:بھارتی پنجاب دے سماجی گروہ گٹھ:لوک
چٹپرا اڈنا لومڑ
چٹپرا اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 451 گ ب
چک 451 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تصیل تاندلیانوالہ دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع فیصل آباد دے پنڈ گٹھ:گوگیرہ برانچ دے پنڈ
ہنگول
کوریا بولی لکھن لئی ورتے جان والے اکریاں نوں ہنگول کیا جاندا اے۔
ہنگل کوریائی بولی دی لپی اے ۔ اس چ 24 حروفِ تہجی نیں ۔
ہانگگل جاں ہانگل (کوریئن: 언문, ہانججا: 諺文) دکھنی کوریا اتے اتلا کوریا دی بولی کوریئن نوں لکھی جان والی لپی دا ناں ہے۔
اتہاس
ہانگگل بناؤن دی شروعات کوریائی راجا چیجونگ مہان دی سرپرتسی ہیٹھ شروع ہو گئی سی اتے سنھ 1444ای. دوران ایہہ بن کے تیار سی۔ اس وقت، اتے اس توں کافی وقت بعد تک، کوریئن لکھن لئی چینی اکھر استعمال ہندے سن جس وجہ نال پڑھنا-لکھنا شاہی اچّ جماعت تک محدود سی۔ راجا چیجونگ کوریا لئی اجیہی لپی دا چاہوان سی جس نوں کوئی وی سکھ سکے، اتھوں تک کے عامَ لوک وی۔ کوریئن لوکاں نوں اس گلّ دی شرم محسوس ہندی سی کہ اوہناں کول کوئی وی رسمے لکھت نہی ہے اتے اوہناں نوں چینی اکھراں دا استعمال کرنا پیندا ہے۔ ہانگگل بنن توں بعد ایہہ کیہا جاندا سی کہ اک دانشمند انسان اس لپی نوں اک سویر وچ ہی سکھ سکیگا، اتے اک مورکھ نوں رات پے جاوے گی۔ اس کارن کلین ورگ نے ہانگگل دا ورودھ کیتا کیونکہ اوہناں دی سوچنی سی کہ پڑھن-لکھن دی کابلئت صرف معاشرے دی اچّ جماعت کول ہونی چاہدی ہے۔
ہانگگل دے جنم توں بعد ایہہ نواست دے کئی پھیزاں وچوں گزریا ہے۔ جاپانی قبضے دوران 1900 دے دہاکے وچ کوریئن اک وڈے بدلاو وچوں دی گزری۔ اس وقت کئی کدیمی اکھراں نوں ختم کر دتا گیا اتے کئی اسولاں نوں بدل دتا گیا۔
ہانگگل نوں سکھن لئی بہت آسان منیا جاندا ہے کیونکہ اکو جہے لگدے حرفاں دا تلفظ وی اکو جیہا ہندا ہے جس دی وجہ نال ایہناں اکھراں نوں یاد کرنا آسان ہو جاندا ہے۔
استعمال
کافی چر ہانگگل دا استعمال نہ ہویا کیونکہ اس نوں عورتاں جاں انپڈھ گوارا دی لکھت منیا جاندا سی۔ اس طرحاں لگبھگ پنج-چھیں صدیاں تک لوک کوریئن لکھن لئی ہانججا (چینی اکھر) دا استعمال کردے رہے۔ جاپانی قبضے دوران کوریئن لکھن لئی ملی-جلی سکرپٹ دا رواج شروع ہو گیا۔ اس دا مطلب سی کہ کوریئن ہانججا اتے ہانگگل دے اک مشرن وچ لکھی جاندی سی، جس وچ چینی توں آئے شبداں نوں ہانججا اتے دیسی کوریائی الفاز نوں ہانگگل وچ لکھیا جاندا سی۔ جاپان توں آزادی ملن توں بعد کوریئن وچ ہانججا دا استعمال کافی گھٹیا ہے۔ جتھے 1970 تک دیاں کوریئن پبلکیشناں وچ ہانججا ساہمنے دکھدا سی، اج کلھ اس دی حالت خطرے دی کگار 'تے پئی کسی پرجاتی دی طرحاں ہے۔ اج کلھ ہر تھاں ہانگگل دا بول بالا ہے۔ گینگنم سٹائل ورگے گانیاں نے کوریئن، اتے نتیجے وجوں اسدی لپی، سکھن دا اک نواں فیشن شروع کر دتا ہے۔ جتھے پنجاہ سال پہلاں کوریئن جزیرے توں باہر کوئی ورلا ہی کوریئن سکھدا سی، اتھے اج کلھ ہزاراں لوک کوریائی بھاشا وچ اپنی دلچسپی ظاہر کر رہے ہن۔ دکھنی کوریا ولوں چلا ئے جا رہے کوریئن بھاشا مہارت ٹیسٹ وچ 2012 وچ 150,000 ودیارتھیاں نے شرکت کیتی سی۔
ہنگل کوریائی بولی دی لپی اے ۔ اس چ 24 حروفِ تہجی نیں ۔
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
نوترے دے سانتاندر ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔
کولمبیا انتظامی طور اتے 32 صوبےآں جنہاں نوں ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا اے چ ونڈیا ہویا اے ۔
نوترے دے سانتاندر ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام سوسوتا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے ڈیپارٹمنٹ گٹھ:کولمبیا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لاطینی امریکا
ابے چھمبر
ابے چھمبر ضلع شیزوکا جپان وچ اک چھمبر اے۔
چک 7 ڈی بی
چک 7 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
بلانس میٹٹالی
بلانس میٹٹالی گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
نکا چٹپرا اڈنا لومڑ
نکا چٹپرا اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
جیکسن کاؤنٹی، آئیووا
جیکسن امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
کندن شاہ
کندن شاہ (19 اکتوبر 1947 – 7 اکتوبر 2017) سپرہٹ فلماں لئی جانیا جان والا ڈائریکٹر اے۔ اسنے فلم "جانے بھی دو یارو" (1983) نال بطور ڈریکٹر اپنے فلمی سفر دی شروعات کیتی سی۔ اوہ "نکڑ"، "یہ جو ہے زندگی" اتے "واگلے کی دنیا" ورگے لڑیواراں لئی وی جانیا جاندا اے۔
جیون
شاہ نے فلم اینڈ ٹیلی وژن انسٹیچیوٹ آف انڈیا، پونا توں ڈریکشن دی پڑھائی کیتی اتے اس دی ہاس-ونود یانر وچ دلچسپی پیدا ہوئی۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1947 گٹھ:بھارتی فلمی جگت
بلانس ٹنگیٹانس
بلانس ٹنگیٹانس گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
چانݨ پکائی
چانݨ پکائی (Photosynthesis) ایہجا عمل اے جیہدے وچ بوٹا سورج دے چانݨ نال پتیاں وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں شکر وچ پلٹدا اے ۔ ایس عمل نوں "چانݨ پکائی" فوٹوسنتھیسز آکھیا جاندا اے
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:حیاتیات گٹھ:نباتیات گٹھ:بیالوجی گٹھ:جیون پڑھت
سلسلہ کوہ بلقان
سلسلہ کوہ بلقان سربیا دا اک سلسلہ کوہ ا‏‏ے۔
تفصیلات
سلسلہ کوہ بلقان د‏‏ی مجموعی آبادی 2,376 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بلغاریہ دے سلاسل کوہ گٹھ:بلقان گٹھ:بلقان پہاڑ گٹھ:جغرافیہ جنوب مشرقی یورپ گٹھ:سربیا دے سلاسل کوہ گٹھ:سربیا دے متحفظہ علاقہ جات گٹھ:یورپ دے بین الاقوامی پہاڑ گٹھ:بلغاریہ-سربیا سرحد گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:پہاڑ
یورو چھمبر
یورو چھمبر ضلع گیفو، جپان وچ اک 32 میٹر اچی چھمبر اے۔
شومیو چھمبر
شومیو چھمبر ضلع گیفو، جپان وچ اک 350 میٹر اچی چھمبر اے۔
سعیدہ فیض
مرحومہ مسز سعیدہ فیض اک ماہر تعلیم تے سماجی اصلاح کار سی جو اترپردیش دے شہر غازی پور نال تعلق رکھدی سی۔ ان د‏‏ی شادی مرحوم شاہ عبد الفیض تو‏ں ہوئی۔ اوہ تعلیمی اصلاحات دے پروگراماں وچ بہت فعال رہی خاص طور اُتے غازی پور وچ خواتین د‏‏ی تعلیم دے لئی اس دا بہت اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ مسز سعیدہ فیض اپنی پنج بہناں تے دو بھائیاں وچ سب تو‏ں وڈی سی۔ اس دے والد سلیمان ادھمی تے ماں مریم ادھمی گورکھ پور اترپردیش دے باشندے سن تے آزادی د‏‏ی لڑائی دے رکن سن ۔ انہاں د‏‏ی حب الوطنی آزاد انڈیا وچ انہاں د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ بنی۔ مسز سعیدہ اک ایداں دے معاشرے وچ پروان چڑھی جتھ‏ے عورت د‏‏ی تعلیم تے آزادی دے معاملات نو‏‏ں اچھی نظر تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا سی ۔ لیکن خواتین د‏‏ی تعلیم دے خلاف وڈے پیمانے اُتے تعصب دے باوجود اس دے والدین نے اسنو‏ں بہترین تعلیم دلوانے دا فیصلہ کیتا۔ مسز سعیدہ فیض نے اپنی اعلیٰ تعلیم علی گڑھ یونیورسٹی، علی گڑھ اترپردیش تو‏ں حاصل کيتی تے ایم اے بی ٹی جو گورنمنٹ گرلز اسکول بستی وچ پڑھانے دے بعد حاصل کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے لیکچرار دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں تے فیر اترپردیش دے کئی گورنمنٹ گرلز تے انٹر کالجاں وچ پرنسپل تے سب تو‏ں آخر وچ گونمنٹ گرلز انٹر کالج غازی پور د‏‏ی پرنسپل د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1985ء وچ ریٹائر ہوئی۔ اس نے بہترین ماہر تعلیم دا ایوارڈ 2009ء وچ نیشنل سولڈری کونسل نويں دہلی وچ غازی پور وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے تے معاشرے وچ پروان چڑھانے اُتے حاصل کیتا۔ سعیدہ د‏‏ی شادی 1962ء وچ شاہ عبدالفیض تو‏ں ہوئی سی۔ شادی دے بعد مسز سعیدہ فیض نے غازی پور دے گورنمنٹ گرلز انٹر کالج وچ پرنسپل دے طور اُتے اپنے کیرئیر دا آغاز کیتا۔ مسٹر شاہ عبد الفیض غازی پور نال تعلق رکھدے سن تے شہر د‏‏ی بہت معزز شخصیت سن تے 1974ء وچ انہاں نے ایم ایل اے د‏‏ی پوزیشن حاصل کيتی۔ انہاں دا شہر وچ ایکاسکول کھولنے دا خواب سی اوہ غازی پور نو‏‏ں ترقی یافتہ تے خوشحال دیکھنا چاہندے سن لیکن بد قسمتی تو‏ں اوہ 1984ء وچ خرابی صحت دے باعث انتقال کر گئے۔ مسز سعیدہ فیض نے اپنے شوہر د‏‏ی خواہش نو‏‏ں پورا کرنے دا فیصلہ کیتا۔
حوالے
گٹھ:1925 دے جم گٹھ:2010 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش شماریا‏‏تی سائنس دان گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی مصنفات گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی معلمات گٹھ:اتر پردیش دے مصنفاں گٹھ:اتر پردیش دے معلمین گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سائنس دان خواتین گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار گٹھ:بھارتی تعلیمی نظریہ ساز خواتین گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم گٹھ:گورکھپور دیاں شخصیتاں
پوتومایو ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔
کولمبیا انتظامی طور اتے 32 صوبےآں جنہاں نوں ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا اے چ ونڈیا ہویا اے ۔
پوتومایو ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام موکوآ شہر اے ۔
جاسپر کاؤنٹی، آئیووا
جاسپر امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
مڈغاسکری فروٹ چمگادڑ
مڈغاسکری فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
پھلواڑ
پھلواڑ، پھلواڑی یا باغیچا اوہ تھاں ہُندا اے جتھے گھاہ، درخت ،پودے، بیلاں تے پُھل دار تے پھݪ دار بوٹے بیجے جاندے نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پھلواری گٹھ:باغ گٹھ:نباتات
فلم اینڈ ٹیلی وژن انسٹیچیوٹ آف انڈیا
بھارت دا فلم اتے ٹیلیوژن انسٹیچیوٹ (Film and Television Institute of India) (FTII)، بھارت دے پونا شہر وچ واقع بھارت سرکار دے اطلاعات اتے نشریات وزارت دے ماتحت اک خودمختیار ادارہ اے۔ اس نوں بھارت دی مرکز سرکار ولوں انشک طور تے مدد حاصل اے۔
بوتوف چوٹی
بوتوف چوٹی بلغاریہ دا اک جغرافیائی چوٹی جو پلوودیف صوبہ وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
بوتوف چوٹی د‏‏ی مجموعی آبادی 2,376 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بلغاریہ وچ مینار گٹھ:بلغاریہ دے پہاڑ گٹھ:بلقان پہاڑ گٹھ:پہاڑ
چک 452 گ ب
چک 452 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شہرستان آبادہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان آبادہ ایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز آبادہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
ملنگی (فلم)
ملنگی  1965 وچ نمائش  لئی پیش ہون  والی  پاکستان  دی پنجابی  فلم سی
ملنگی دی نمائش 17 دسمبر، 1965 نوں ہوئی۔ اس فلم دے فلم ساز چوہدری اسلم، ہدایت کار رشید اختر، موسیقار ماسٹر عبداللہ تے نغمہ نگار حزیں قادری سن۔ فلم ملنگی پاکستان دی پہلی فلم سی جس نے فقط اک ہی سینما (اوڈین لاہور) وچ ڈبل گولڈن جوبلی منائی سی۔ اس فلم سے بعض نغمے اوبت مقبول ہوئے جنہاں وچ نورجہاں دا ماہی وے سانوں بھل نہ جاویں تے مسعود رانا  دا خاناں دے خان پروہنے سر فہرست سن۔ 1920 انگریزی دور حکومت دا سچا واقعہ جدوں جابر حکمران ظالم زمیندار تے مکار بنیئے بھوکیاں گرجھاں وانگ انسانیت دیاں بوٹیاں نوچ رہے سن ۔
حوالے
گٹھ:نگار اعزاز جیتن والیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سوانحی فلماں گٹھ:پاکستانی فلماں گٹھ:1965ء دیاں کی فلماں گٹھ:پنجابی فلماں گٹھ:فلماں
شہرستان خنج
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان خنج ایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز خنج شہر اے۔
شاسوئی چھمبر
شاسوئی چھمبر ضلع کاناگاوا، جپان وچ اک 90 میٹر اچی چھمبر اے۔
کیوکنہوف
کیوکنہوف لزی، نیدرلینڈز وچ اک پھلواری اے۔ ایتھے سلانہ 9 لکھ دے نیڑے لوک ساری دنیا توں آندے نیں۔  سلانہ ایتھے 70 لکھ پھل اگاۓ جاندے نیں جیہڑے 32 ہیکٹر (79 ایکڑ) تے پھیلے ہوندے نیں۔
کیوکنہوف نیدرلینڈز دے صوبے تھلواں ہالینڈ چ اک نگر لزی چ اے۔ ایہ پھلواری 1949 چ بنائی گئی سی۔ ایتھے پھل بدیس پیجن لئی اگاۓ جاندے نیں۔ پچھلے 50 وریاں توں ایہ دنیا دی اک منی پرمنی پھلواری اے۔ مارچ توں مئی تک ایہنوں ویکھیا جاسکدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈز دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:نیدرلینڈ دے آباد تھاں
سٹیلا ریمنگٹن
اسٹیلا ریمنگٹن (Dame Stella Rimington) برطانوی سیکرٹ سروس د‏‏ی 83 سالہ تریخ وچ اک عورت نو‏‏ں پہلی مرتبہ فروری 1992ء وچ MI5 دا سربراہ بنایا گیا، اسٹیلا ریمنگٹن د‏‏ی اس حساس ادارے دے سربراہ دے طور اُتے تعینا‏‏تی ادارے دے مرد انٹیلی جینس حکا‏م نو‏‏ں اک نظر نہ بھائی، برطانوی اخبارات وچ خصوصی طور اُتے اک طوفان امڈ آیا، حالانکہ اس تو‏ں پہلے جدو‏ں ایہ عہدہ مرد حضرات نو‏‏ں تفویض کیتا جاندا سی تاں اس د‏ی خبر چند سطراں تو‏ں زیادہ نہ ہُندی سی لیکن سٹیلا ریمنگٹن د‏‏ی حمایت تے مخالفت وچ خبراں تے مضامین د‏‏ی اشاعت دا ختم نہ ہونے والا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔
سٹیلا ریمنگٹن نو‏‏ں کدی سیکرٹ سروس دا ڈائریکٹر جنرل نہ بنایا جاندا جے اوہ سینیارٹی دے اعتبار تو‏ں ایہ عہدہ حاصل کرنے د‏‏ی اہل نہ ہُندی، اپنی تعینا‏‏تی اُتے اک بیان وچ سٹیلا ریمنگٹن نے کہیا کہ ساڈے محکمے دے اُتے اہ‏م ذمہ داریاں عائد نيں وچ کوشش کراں گی کہ انہاں ذمہ داریاں تے مستقب‏‏ل وچ درپیش چیلنجز تو‏ں عہدہ برآ ہوسکےآں، ممکن اے کچھ لوک میری تعینا‏‏تی اُتے حیرت دا اظہار کرن، وچ کوشش کراں گی کہ حکومت خصوصاً وزیرِ اعظم دے اعتماد اُتے پوری اتر سکےآں، سٹیلا ریمنگٹن د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بعد MI5 وچ کم کرنے والی جاسوس خواتین نو‏‏ں خصوصی مراعات دتیاں گئیاں تے اوہ اپنے پیش رو مرداں تو‏ں زیادہ بہتر خدمات انجام دینے وچ کامیاب رہی، مئی 1935ء وچ پیدا ہونے والی ایہ خاتون اک انجینئر د‏‏ی صاحبزادی سی، اس نے 1958ء وچ آکسفورڈ یونیورسٹی تو‏ں تعلیم مکمل کی، سٹیلا ریمنگٹن د‏‏ی 25 سال د‏‏ی عمر وچ جان ریمنگٹن (John Rimington) نال شادی ہوئی، اوہ 1969ء وچ سیکرٹ سروس وچ شامل ہوئی تے کئی برس تک مختلف شعبےآں وچ کم کردے کردے 1992ء وچ سیکرٹ سروس د‏‏ی سربراہ بنی، برطانوی سیکرٹ سروس وچ اوہ سیاسی موضوعات اُتے تجزیا‏‏تی رپورٹ لکھنے وچ اتھارٹی سمجھی جاندی سی، اسنو‏ں اپنے پیشے تو‏ں اس قدر لگاؤ سی کہ اوہ کدی کِس‏ے خبر دا حصہ نہ بنی تے نہ ہی اس د‏ی کوئی تصویر اخبار وچ شائع ہوئی، اُتے اک مرتبہ جدو‏ں اس دے شوہر تو‏ں اک صحافی نے تصویر حاصل ک‏ر ک‏ے اخبار وچ شائع د‏‏ی تاں اوہ ہکا بکا رہ گئی، سٹیلا نے اپنے شوہر تو‏ں وعدہ لے رکھیا سی کہ اوہ اسنو‏ں کدی بے نقاب نئيں کريں گا تے کِس‏ے نو‏‏ں ایہ پتہ نئيں چلنے دے گا کہ اس د‏ی اہلیہ سیکرٹ ایجنٹ اے، سٹیلا ریمنگٹن جدو‏ں سیکرٹ سروس وچ اہ‏م عہدےآں اُتے تعینات سی تاں اوہ سیاست داناں خصوصاً اپوزیشن نال تعلق رکھنے والے ارکانِ پارلیمنٹ دے فون ٹیپ ک‏ر ک‏ے حکمراناں تک پہنچایا کردی سی، سیکرٹ سروس وچ اسنو‏ں کوڈ ناں Mrs. R تو‏ں پکاریا جاندا سی ۔
سٹیلا ریمنگٹن نے برطانوی سیکرٹ سروس وچ تعینا‏‏تی دے دوران اک پرائیویٹ کمپنی دے لئی وی خفیہ طور اُتے خدمات انجام دتیاں، اس نے اس کم دا معاوضہ وی وصول کيتا، 1996ء نو‏‏ں سیکرٹ سروس وچ ملازمت پوری ہوجانے اُتے سٹیلا ریمنگٹن نے اپنی یادداشتاں قلمبند ک‏ر ک‏ے اک برطانوی اخبار دے حوالے ک‏ے دیؤ جس دے باعث برطانیہ وچ طوفان بپا ہوئے گیا، سیکرٹ سروس دے مرداں نو‏‏ں ایہ کہنے دا موقع مل گیا کہ اک عورت نو‏‏ں محکمے دا سربراہ بنانے دا ایہی انجام ہونا سی، اس د‏ی ایہ یادداشتاں 2001ء وچ Open Secret دے ناں تو‏ں شائع ہوئیاں۔
ریٹائرمنٹ دے بعد سٹیلا ریمنگٹن نے جاسوسی اُتے پنج ناول وی لکھے جو ایہ نيں:
یہ ناول کافی مقبول ہوئے جدو‏ں کہ کچھ ہور لکھتاں دوسرے مصنفاں تو‏ں نال مل ک‏ے مشترکہ طور اُتے لکھے گئے نيں۔
گٹھ:1935 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:اکیہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:انگریز آپ بي‏تی نگار گٹھ:انگریز جاسوسی ادب مصنفاں گٹھ:برطانوی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بیرو-ان-فرنیس دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:فضلا جامعہ ایڈنبرگ
برہم باندھو اپادھیائے
برہم باندھو اپادھیائے (ব্রহ্মবান্ধব উপাধ্যায়) (1 فروری 1861ء – 27 اکتوبر 1907ء) بنگال دے مشہور ماہر الہیات، صحافی تے مجاہد آزادی سن ۔ برہم باندھو رام کرشن پرم ہنس تے کیشب چندر سین دے دوست، سوامی ویویکانند دے اسيں جماعت تے رابندرناتھ ٹیگور دے قریبی شناساواں وچو‏ں اک سن ۔
مڈھلا جیون
بھوانی چرن نے کلکتہ د‏‏ی مشہور تعلیم گاہاں اسکاٹش مشن اسکول، ہوگلی کالیجیٹ اسکول، میٹرپولیٹن انسٹی ٹیوشن (موجودہ ودیا ساگر کالج) تے جنرل اسمبلی انسٹی ٹیوشن (موجودہ اسکاٹش چرچ کالج) وچ تعلیم حاصل کيتی۔ سنہ 1880ء د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں اوہ جنرل اسمبلی انسٹی ٹیوشن وچ زیر تعلیم سن اس وقت سوامی ویویکانند انہاں دے اسيں جماعت سن ۔ برہم باندھو رابندر ناتھ ٹیگور دے وی دوست سن ۔
جب اوہ کالج وچ زیر تعلیم سن تاں کیشب چندر سین تے رابندر ناتھ ٹیگور دے والد دیویندر ناتھ ٹیگور تو‏ں خاصے متاثر ہوئے تے برہمو سماج د‏‏ی طرف راغب ہوئے۔ سنہ 1881ء وچ انہاں نے برہمویت نو‏‏ں اختیار ک‏ر ليا تے اس دے مبلغ بن گئے۔ انہاں نے صوبہ سندھ دے قصبہ حیدرآباد وچ موجود اک برہمو اسکول وچ وی پڑھایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1861 دے جم گٹھ:1907 دیاں موتاں گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی مصنفاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال منسلک شخصیتاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:ہندوستانی رومی کاتھولک شخصیتاں
دل
دل اک کھوکھلا پٹھا تے پنڈے دا اک پاسہ اے جیڑا پنڈے وچ لعو نوں ہر تھاں تے ناڑاں نال اپڑاندا اے۔ دل لگاتار اپنے آپ نوں دباندا اے تے اینج لعو بار جاندا تے اندر آندا اے۔ ہر جنور وچ دل تے گھمن پربندھ ہوندا اے۔
ناں
میڈیکل دی بولی وچ دل لئی شبد "کارڈئیک" ورتا جاندا اے جو یونانی شبد ( Greek: καρδιά, kardia) توں نکلیا اے۔
پنجابی تے ہندی وچ "دل" دا شبد، فارسی توں آیا اے۔
وکھالا
انسان وچ:
اک انسان دے دل دا وزن 250 توں 350 گرام دے وچکار ہوندا اے تے ایہدا سائز اک مٹھی دے برابر ہوندا اے۔ اے ریڑھ دی ہڈی دے اگے تے موڈے دی ہڈی دے تھلے ہوندا اے۔ اے دو کنداں آلی جھلی پیری کارڈیئم وچ بند ہوند اے۔ پیری کارڈیئم دے دو پاسے ہوندے نیں، پیرائیٹل پیری کارڈیئم تے وسرل پیریکارڈیئم۔ ایناں دوناں دے وچکار پیریکارڈئیم مائع ہوندا اے جیدی مدد توں دل بغیر رگڑ ے حرکت کردا اے۔
دل دی بار آلی کند تن پرتاں دی بنی ہوندی اے۔ بارلی پرت نوں "ایپی کارڈئیم" آکھدے نیں۔ وچکارلی پرت نوں "مائیکارڈئیم" آکھدے نیں جیہڑی کارڈیئک پٹھے دی بنی ہوندی اے تے سکڑدی اے۔ اندر آلی پرت اینڈو کارڈیئم اخواندی اے تے اس لعو نال رابطے چ ہوندی اے جنوں دل پمپ کردا اے۔