cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)
افواج
جرمنی د‏‏ی جنگی کوششاں دے لئے فورسز تے ہور وسائل مہیا کرنے والی ریاستاں وچ محور د‏‏ی طاقتاں شامل نيں - بنیادی طور اُتے رومانیہ ، ہنگری ، اٹلی ، نازی سلواک دا حامی سلوواکیا ، تے کروشیا۔ اینٹی سوویت فن لینڈ ، جس نے سوویت یونین دے خلاف موسم سرما د‏‏ی جنگ لڑی سی ، وی اس کارروائی وچ شامل ہوئے۔ مغربی یوکرین ، تے بالٹک ریاستاں جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی کمیونسٹ مخالف جماعتاں دے ذریعہ ویرماخٹ فوجاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ رضاکارانہ فوج د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں تشکیل وچ ہسپانوی بلیو ڈویژن سی ، جسنو‏ں ہسپانوی آمر فرانسسکو فرانکو نے ایکسس تو‏ں اپنے تعلقات برقرار رکھنے دے لئی بھیجیا سی۔
جولائ‏ی 1943 تک ، ویرماخٹ د‏‏ی تعداد 6،815،000 سی۔ انہاں وچو‏ں 3،900،000 مشرقی یورپ وچ ، 180،000 ، فن لینڈ وچ 315،000 ، ڈنمارک وچ 110،000 ، مغربی یورپ وچ 1،370،000 ، اٹلی وچ 330،000 ، تے بلقان وچ 610،000 تعینات سن ۔ الفریڈ جوڈل د‏‏ی پیش کش دے مطابق ، اپریل 1944 وچ وہرماشت 7،849،000 اہلکار سن ۔ 3،878،000 مشرقی یورپ ، 311،000 ناروے / ڈنمارک ، 1،873،000 مغربی یورپ ، 961،000 اٹلی وچ ، تے بلقان وچ 826،000 اہلکار تعینات سن ۔ جرمنی د‏‏ی کل تعداد وچ تقریبا 15–20٪ غیر ملکی فوج (اتحادی ملکاں یا فتح شدہ علاقےآں سے) سن ۔ جرمن ہائی آبی نشان جولائ‏ی 1943 دے اوائل وچ ، کرسک د‏‏ی جنگ تو‏ں ٹھیک پہلے سی: 3،403،000 جرمن فوجی تے 650،000 فینیش ، ہنگری ، رومانیہ تے ہور ملکاں دیاں فوجاں۔
تقریبا دو سال تک سرحد پرسکو‏ن رہی جدو‏ں کہ جرمنی نے ڈنمارک ، ناروے ، فرانس ، نشیبستان تے بلقان پر فتح حاصل کيتی۔ ہٹلر نے ہمیشہ سوویت یونین دے نال اپنے معاہدے اُتے بدلہ لینے دا ارادہ کیتا سی ، بالآخر 1941 دے موسم بہار وچ حملہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔
جرمنی مشرقی پولینڈ وچ بہت وڈی تعداد وچ فوج جمع کر رہیا سی تے بارڈر اُتے بار بار رابطہ د‏‏ی پروازاں کردا رہیا۔ سوویت یونین نے اپنی مغربی سرحد اُتے اپنی تقسیم نو‏‏ں جمع کردے ہوئے جواب دتا ، حالانکہ ملک دے گھنے سڑک دے کم نیٹ ورک د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویت نقل مکانی جرمنی د‏‏ی نسبت سست سی۔ جداں کہ چینی مشرقی ریلوے یا سوویت - جاپانی سرحدی تنازعات اُتے چین-سوویت تنازعات د‏‏ی طرح ، مغربی سرحد اُتے سوویت فوجیاں نو‏‏ں اک ہدایت موصول ہوئی ، جس اُتے مارشل سیمیون تیموشینکو تے آرمی دے جنرل گیورگی ژوکوف نے دستخط کیتے ، جس نے حکم دتا (جداں کہ اسٹالن دا مطالبہ اے ) : "کسی وی اشتعال انگیزی دا جواب نہ داں" تے "مخصوص احکامات دے بغیر کوئی (اشتعال انگیز) کاروائی نہ کرن" - جس دا مطلب ایہ سی کہ سوویت فوج صرف اپنی سرزمین اُتے فائر کھول سکدی اے تے جرمنی د‏‏ی سرزمین اُتے جوابی حملے تو‏ں روک سکدی ا‏‏ے۔ لہذا جرمن حملے نے سوویت فوج تے سویلین قیادت نو‏‏ں وڈی حد تک حیرت وچ ڈال دتا۔
جرمنی دے حملے دے بارے وچ اسٹالن نو‏‏ں ملنے والی انتباہی حد تک متنازعہ اے ، تے ایہ دعویٰ کہ اک انتباہ وی سی کہ "جرمنی 22 جون نو‏‏ں جنگ دے اعلان دے بغیر حملہ کريں گا" نو‏‏ں اک "مشہور افسانہ" دے طور اُتے مسترد کردتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ ذرائع نے سوویت دے جاسوس رچرڈ سارج تے ویلی لیمن تو‏ں متعلق مضامین وچ نقل کیتا اے ، انہاں دا کہنا اے کہ انہاں نے 20 یا 22 جون نو‏‏ں حملے د‏‏ی انتباہی بھیجی سی ، جسنو‏ں "ناکارہ" سمجھیا جاندا سی۔ سوئٹزرلینڈ وچ لسی جاسوس د‏‏ی انگوٹھی نے انتباہ بھیجیا ، ممکنہ طور اُتے اوہ برطانیہ وچ الٹرا کوڈ بریکنگ تو‏ں حاصل ہويا سی۔ سویڈن نو‏‏ں سیمنز تے ہلزکے ٹی 52 کریپٹو مشین وچ استعمال ہونے والی کریپٹو نو‏‏ں توڑنے دے ذریعے داخلی جرمن مواصلات تک رسائی حاصل سی جس نو‏‏ں گیہمسچیئبر وی کہیا جاندا اے تے اسٹالن نو‏‏ں 22 جون تو‏ں پہلے ہی آنے والے حملے دے بارے وچ آگاہ کیتا سی ، لیکن اس دے ذرائع ظاہر نئيں کیتے۔
سوویت انٹیلیجنس نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی غلط معلومات تو‏ں بے وقوف بنایا گیا ، لہذا ماسکو نو‏‏ں اپریل ، مئی تے جون دے آغاز وچ جرمنی دے حملے دے بارے وچ غلط الارم بھیجے گئے۔ سوویت انٹیلی جنس نے اطلاع دتی اے کہ جرمنی برطانیہ د‏‏ی سلطنت زوال دے بعد یا برطانیہ اُتے جرمن حملے دے دوران یوکرائن اُتے جرمنی دے قبضے دا مطالبہ کرنے والے ناقابل قبول الٹی میٹم دے بعد سوویت یونین اُتے حملہ کريں گا۔
سوویت یونین
ہور ساماناں دے نال، لینڈر لیز د‏‏ی فراہمی:
سوویت یونین نو‏‏ں فوجی ہارڈویئرز ، اجزاء تے سامان د‏‏ی لونڈ لیز امداد 20٪ فیصد امداد سی۔ باقی کھانے پینے د‏‏ی چیزاں ، غیر بنیا ہویا دھاتاں (مثلا تانبا ، میگنیشیم ، نکل ، زنک ، سیسہ ، ٹن ، ایلومینیم) ، کیمیائی مادے ، پیٹرولیم (ہائی اوکٹین ایوی ایشن پٹرول) تے فیکٹری مشینری سی۔ پیداوا‏‏ر لائن دے سازوسامان تے مشینری د‏‏ی مدد اہ‏م سی تے اس نے پوری جنگ دے دوران سوویت ہتھیاراں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی مناسب سطح نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔  اس دے علاوہ ، یو ایس ایس آر نو‏‏ں جنگی وقت د‏‏ی بدعات ملی جنہاں وچ پینسلن ، راڈار ، راکٹ ، صحت تو‏ں متعلق بمباری ٹیکنالوجی ، طویل فاصلے اُتے نیویگیشن سسٹم لوران ، تے بہت ساری ایجادات شامل سن۔
اسٹالن نے 1944 وچ نوٹ کیتا سی کہ سوویت بھاری صنعت دا دوتہائی حصہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی مدد تو‏ں تعمیر کیتا گیا سی ، تے باقی اک تہائی ، ہور مغربی ملکاں جداں برطانیہ تے کینیڈا د‏‏ی مدد تو‏ں تعمیر کیتا گیا سی۔ مقبوضہ علاقےآں تو‏ں سازوسامان تے ہنر مند اہلکاراں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے منتقلی تو‏ں معاشی اڈے نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔  لینڈر لیز امداد دے بغیر ، سوویت یونین دے حملے دے خاتمے دے بعد معاشی اڈے اُتے مشینری دے آلے ، اشیائے خوردونوش تے صارفین د‏‏ی اشیا اُتے فوکس کرنے دے علاوہ ہتھیاراں د‏‏ی مناسب فراہمی پیدا نئيں ہُندی۔  ۔
جنگ دے آخری سال وچ ، قرضے اُتے دتے گئے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ لگ بھگ 5.1 ملین ٹن اشیائے خوردونوش نے سوویت یونین دے لئی ریاست ہائے متحدہ امریکا نے بھیجاں۔ اک اندازے دے مطابق روس نو‏‏ں بھیجی جانے والی تمام اشیائے خوردونوش ، جنگ دے پورے عرصے تک ، اک دن وچ 12،000،000 افراد اُتے مشتمل اک مضبوط فوج نو‏‏ں نصف پاؤنڈکھانا مہیا کرسکدی ا‏‏ے۔
دوسری عالمی جنگ دے دوران قرض اُتے دتی جانے والی کل امداد دا تخمینہ – 42–50 بلین ڈالر دے درمیان لگیایا گیا سی۔ سوویت یونین نو‏‏ں جنگی سامان ، فوجی سازوسامان تے 12.5 بلین ڈالر د‏‏ی ہور سامان د‏‏ی کھیپ موصول ہوئی ، جو دوسرے اتحادی ملکاں نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی امریکی قرضہ لیز امداد دا تقریبا اک چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔  اُتے ، تمام قرضےآں نو‏‏ں نپٹانے دے لئی جنگ دے بعد دے مذاکرات کدی وی حتمی طور اُتے ختم نئيں ہوئے ،  تے تریخ دے مطابق ، مستقب‏‏ل وچ امریکی روسی اجلاساں تے مذاکرات وچ قرضےآں دے معاملات حالے وی باقی ني‏‏‏‏ں۔
پروفیسر ڈاکٹر البرٹ ایل ویکس نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا: 'دوسری جنگ عظیم وچ مشرقی محاذ اُتے روسی فتح دے ل L لینڈ لیز د‏‏ی انہاں چار سالہ طویل ترسیل د‏‏ی اہمیت دا خلاصہ کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے ، جیوری حالے باقی نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ، کسی وی قطعی معنی وچ ایہ قائم کرنے دے قطعی معنی وچ کہ ایہ امداد کتنا اہ‏م ا‏‏ے۔ '
نازی جرمنی
جنگ دے دوران ، جداں ہی جرمنی نے نويں علاقے حاصل کرلئے (یا تاں براہ راست اتحاد تو‏ں یا شکست خوردہ ملکاں وچ کٹھ پتلی حکومتاں قائم کرکے) ، انہاں نويں علاقےآں نو‏‏ں انتہائی کم قیمت اُتے جرمن خریداراں نو‏‏ں خام مال تے زرعی مصنوعات فروخت کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ 1941 وچ تمام فرانسیسی ٹریناں وچو‏ں دو تہائی سامان جرمنی لے جانے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ ناروے نے 1940 وچ اپنی قومی آمدنی دا 20٪ تے 1943 وچ 40 فیصد دا نقصان کیتا۔ جرمنی د‏‏ی خالص درآمد تو‏ں رومانیہ تے اٹلی ، ہنگری ، فن لینڈ ، کروشیا تے بلغاریہ جداں محور اتحادیاں نے فائدہ اٹھایا۔ مجموعی طور اُتے ، فرانس نے جرمن جنگ کيت‏ی کوششاں وچ سب تو‏ں زیادہ شراکت کيتی۔ 1943–44 وچ ، جرمنی نو‏‏ں فرانسیسی ادائیگی فرانسیسی جی ڈی پی دے 55 فیصد تک ودھ گئی ہوسکدی ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ، جرمنی نے 20٪ خوراک تے اس دا 33٪ خام مال فتح شدہ علاقےآں تے محور دے اتحادیاں تو‏ں درآمد کیتا۔
27 مئی 1940 نو‏‏ں ، جرمنی نے رومانیہ دے نال "آئل معاہدہ" اُتے دستخط کیتے ، جس دے ذریعہ جرمنی تیل دے لئی اسلحہ تجارت کريں گا۔ رومانیہ وچ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر سالانہ تقریبا 6،000،000 ٹن ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ پیداوا‏‏ر محور د‏‏ی مجموعی ایندھن د‏‏ی 35 فیصد نمائندگی کردی اے جس وچ مصنوعی مصنوعات تے متبادلات تے خام تیل د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر دا 70 فیصد شامل ني‏‏‏‏ں۔ 1941 وچ ، جرمنی دے پاس سکو‏ن دے وقت صرف 18 فیصد تیل سی۔ رومانیہ نے 1941 تو‏ں 1943 دے درمیان جرمنی تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں تقریبا 13 ملین بیرل تیل (تقریبا million 4 ملین ہر سال) فراہ‏م کیہ۔ 1944 وچ جرمنی وچ چوٹی دے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہر سال تقریبا 12 ملین بیرل تیل د‏‏ی سی۔
رالف کارلبوم نے اندازہ لگیایا اے کہ جرمنی د‏‏ی لوہے د‏‏ی مجموعی کھپت وچ سویڈش حصہ 1933–43 دے دوران 43 فیصد ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ وی امکان ہوسکدا اے کہ 'سویڈش ایسک نے ہٹلر دے دور وچ ' ہر دس جرمن گناں وچو‏ں چار دا خام مال مہیا کیتا سی۔
جبری مشقت
1945 وچ جرمنی د‏‏ی شکست نے لگ بھگ 11 ملین غیر ملکی (جنہاں نو‏ں "بے گھر افراد" دے طور اُتے درجہ بند کیتا گیا سی) آزاد کیتا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر جبری مزدور تے جنگی قیدی سن ۔ جنگ دے وقت ، جرمنی د‏‏ی افواج نے فیکٹریاں وچ غیر مشقت مزدوری دے لئی سوویت جنگی قیدیاں دے علاوہ 6.5 ملین شہریاں نو‏‏ں ریخ وچ لیایا گیا سی۔ 5.2 ملین غیر ملکی کارکناں تے جنگی قیدیاں نو‏‏ں سوویت یونین ، 1.6 ملین پولینڈ ، 1.5 ملین فرانس ، تے 900،000 اٹلی ، نال نال 300،000 تو‏ں 400،000 ہر اک یوگوسلاویہ ، چیکوسلوواکیا ، نیدرلینڈز ، ہنگری تے بیلجیئم نو‏‏ں واپس بھیجیا گیا۔
آپریشن دا انعقاد
thumb| 22 جون 1941 نو‏‏ں جنوبی مغربی محاذ (یوکرین) دا نقشہ اگرچہ جرمنی دے مورخ مشرقی محاذ اُتے کارروائیاں دے سلسلے وچ کِسے خاص مدت دا اطلاق نئيں کردے نيں ، تمام سوویت تے روسی مورخین جرمنی تے اس دے اتحادیاں دے خلاف جنگ نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کردے نيں ، جو تھیٹر آف جنگ کيت‏ی اٹھ وڈی مہماں وچ ہور تقسیم نيں:
آپریشن باربروسا: سمر 1941
thumb| [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربوروسا : جرمن سوویت یونین اُتے حملہ ، 21 جون 1941 تو‏ں 5 دسمبر 1941: {{legend|#fff8d5| 9 جولائ‏ی 1941 سے}} {{legend|#ffd2b9| 1 ستمبر 1941 سے}} {{legend|#ebd7ff| 9 ستمبر 1941 سے}} {{legend|#ccffcd| 5 دسمبر 1941 سے}}]] آپریشن باربوروسا 22 جون 1941 نو‏‏ں طلوع ہونے تو‏ں ٹھیک پہلے شروع ہويا۔ ریڈ آرمی د‏‏ی مواصلات نو‏‏ں خراب کرنے دے لئی جرمنی نے تمام سوویت مغربی فوجی ضلعے وچ تار نیٹ ورک کٹیا۔ سوویت فرنٹ لائن یونٹاں تو‏ں انہاں دے کمانڈ ہیڈ کوارٹر تک پنکی ٹرانسمیشن نو‏‏ں اس طرح اٹھایا گیا: "ہم اُتے فائرنگ د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ اساں کیہ کرن؟" اس دا جواب اِنّا ہی اُلجھیا ہويا سی: "آپ نو‏‏ں پاگل ہونا چاہیدا۔ تے آپ دا اشارہ ضابطہ وچ کیو‏ں نئيں اے ؟ "
فضائی بالادستی قائم کرنے دے لئے، لوفٹ وفے نے سوویت ہوائی فیلڈاں اُتے فوری طور اُتے حملے شروع کردتے ، انہاں دے پائلٹاں نو‏‏ں زمین چھڈنے دا موقع ملنے تو‏ں پہلے ہی وڈے پیمانے اُتے فرسودہ قسماں اُتے مشتمل سوویت ایئر فورس دے بیشتر بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا۔ اک ماہ دے لئی تن محور اُتے د‏‏ی جانے والی کارروائی مکمل طور اُتے رک نئيں سکيت‏ی سی کیونجے پینزر فورس نے سیکڑاں ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں وڈی جیب وچ گھیر لیا سی جس دے بعد آہستہ آہستہ چلنے والی پیدل فوجاں دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں کم کردتا گیا سی جدو‏ں کہ پینزرز نے اس حملے نو‏‏ں جاری رکھیا ، بلٹزکریگ کے نظریے دے بعد ۔
آرمی گروپ نارتھ دا مقصد بالٹک ریاستاں دے راستے لینن گراڈ سی۔ 16 واں تے 18 واں لشکراں تے چوتھے پینزر گروپ اُتے مشتمل ، ایہ تشکیل بالٹک ریاستاں تے روسی پیسکوف تے نوگوروڈ علاقےآں وچ پھیل گئی۔ مقامی شورش پسنداں نے اس لمحے اُتے قابو پالیا تے جرمن افواج د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے لتھوانیا ، شمالی لٹویا تے جنوبی ایسٹونیا دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔
آرمی گروپ سنٹر دے دو پانزر گروپ ( دوسرا تے تیسرا ) ، بریسٹ لٹووسک دے شمال تے جنوب وچ ترقی کردے ہوئے منسک دے مشرق وچ بدل گئے ، اس دے بعد دوسری ، چوتھ‏ی تے نويں فوجاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ مشترکہ پینزر فورس صرف چھ دن ، وچ دریائے بیرسینا پہنچ گئی انہاں د‏‏ی شروعات لائناں سے. اگلا مقصد ڈینیپر ندی نو‏‏ں عبور کرنا سی ، جو 11 جولائ‏ی تک مکمل ہوئے گیا سی۔ انہاں دا اگلا ہدف اسمولنسک سی ، جو 16 جولائ‏ی نو‏‏ں پيا سی ، لیکن شمالی تے جنوبی فوج دے گروپاں دے ذریعہ وومرشٹ کی پیش قدمی وچ سستینسک دے علاقے وچ شدید سوویت مزاحمت تے ہٹلر نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں مرکزی زور روکنے تے تیسرے پینجر گروپ نو‏‏ں موڑنے اُتے مجبور کردتا گیا سی۔ شمال. سنگین طور اُتے ، گڈیرین دے دوسرے پینجر گروپ نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ اک وڈے پینسر پینتریبازی وچ آرمی گروپ ساؤتھ دے نال جنوب وچ منتقل ہوجائے جو یوکرین وچ پیش قدمی کر رہیا سی۔ ماسنو‏ں ميں اپنی سست پیش قدمی جاری رکھنے دے لئی آرمی گروپ سینٹر د‏‏ی انفنٹری ڈویژناں نو‏‏ں بکتر دے ذریعہ نسبتا سہارا دتا گیا سی۔
اس فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں قیادت وچ شدید بحران پیدا ہويا۔ جرمنی دے فیلڈ کمانڈراں نے ماسکو دے خلاف فوری طور اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دلیل دتی ، لیکن ہٹلر نے یوکرائن دے زراعت ، کان کنی تے صنعتی وسائل د‏‏ی اہمیت دے نال نال آرمی گروپ سینٹر دے جنوبی حصے دے درمیان گومل دے علاقے وچ سوویت ذخائر نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی اہمیت دا حوالہ دیندے ہوئے انہاں اُتے حکومت کيتی۔ بوگس ڈاون آرمی گروپ ساؤتھ دا شمالی علاقہ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ہٹلر دے "موسم گرما دے وقفے" ، بارے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ ماسکو د‏‏ی لڑائی دے نتیجے وچ ، کییف دے آس پاس وڈی تعداد وچ سوویت فوج دا گھیراؤ کرنے دے حق وچ ماسکو د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں کم کردے ہوئے۔
آرمی گروپ ساؤتھ ، یکم پینزر گروپ ، 6 ، 11 واں تے 17 واں لشکراں دے نال ، گلیشیا تے یوکرائن وچ اگے ودھنے دا کم سونپیا گیا سی۔پر ، انہاں د‏‏ی ترقی بجائے سست سی ، تے انہاں نے ٹینک د‏‏ی اک وڈی جنگ وچ بھاری جانی نقصان اٹھایا۔ جولائ‏ی دے آغاز وچ ، جرمنی د‏‏ی 11 واں فوج دے عناصر د‏‏ی مدد تو‏ں تیسری تے چوتھ‏ی رومانیہ د‏‏ی فوجاں نے بیسارابیہ تو‏ں ہُندے ہوئے اوڈیسا د‏‏ی طرف اپنا راستہ لڑا۔ پہلا پنجر گروپ نیپیر موڑ (مغربی ڈینیپروپیٹروسک اوبلاست ) د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے اس لمحے دے لئی کیف تو‏ں منہ پھیر گیا۔ جدو‏ں اس نے عمان وچ آرمی گروپ ساؤتھ دے جنوبی عناصر دے نال شمولیت اختیار کيتی تاں اس گروپ نے اک بہت وڈی گھیراؤ وچ تقریبا 100،000 سوویت قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا ۔ آرمی گروپ ساؤتھ د‏‏ی بکتر بند ڈویژناں د‏‏ی پیش قدمی نے وسط ستمبر دے وسط وچ لوکھویٹسا دے نیڑے گڈیرین دے دوسرے پینزر گروپ نال ملاقات کيت‏ی ، جس نے کییف دے مشرق وچ جیب وچ ریڈ آرمی د‏‏ی وڈی تعداد وچ فوج نو‏‏ں کٹ ڈالیا۔ 19 ستمبر نو‏‏ں 400،000 سوویت قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا جدو‏ں کیف نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے گئے سن ۔ thumb| جون 1941 وچ جنگ دے پہلے دناں وچ جرمنی دے اک فضائی حملے دے دوران سوویت بچے ، آر آئی اے نووستی آرکائیو دے ذریعے جب سرخ فوج نے ڈینیپر تے ڈیوینا دریاواں دے پِچھے پِچھے ہٹ گئی تاں ، سوویت اسٹواکا (ہائی کمان) نے اپنی توجہ اپنی مغربی علاقےآں د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ صنعتاں نو‏‏ں انخلا کرنے د‏‏ی طرف موڑ دی۔ فیکٹریاں نو‏‏ں ختم کرکے فلیٹ کاراں اُتے فرنٹ لائن تو‏ں دور یورال پہاڑاں ، قفقاز ، وسطی ایشیاء تے جنوب مشرقی سائبیریا دے زیادہ دور دراز علاقےآں وچ دوبارہ قیام دے لئی منتقل کیتا گیا سی۔ زیادہ تر عام شہریاں نو‏‏ں مشرق وچ اپنا راستہ بنانے دے لئی چھڈ دتا گیا سی ، صرف صنعت تو‏ں وابستہ کارکنان نو‏‏ں سامان لے ک‏ے کڈیا گیا سی۔ آبادی دا بیشتر حصہ حملہ آور قوتاں دے رحم و کرم دے پِچھے رہ گیا سی۔
اسٹالن نے پِچھے ہٹتے ہوئے ریڈ آرمی نو‏‏ں حکم دتا کہ جرمنی تے انہاں دے اتحادیاں د‏‏ی بنیادی فراہمی نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف ودھنے تو‏ں روکنے دے لئی اوہ اک نچلی زمین د‏‏ی پالیسی شروع کرن۔ اس حکم نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی ، فرنٹ لائن علاقےآں وچ تباہی بٹالین تشکیل دتیاں گئیاں ، جنہاں وچ کسی وی مشکوک شخص نو‏‏ں مختصر طور اُتے پھانسی دینے دا اختیار حاصل سی۔ تباہی بٹالیناں نے گائوواں ، اسکولاں تے عوامی عمارتاں نو‏‏ں نذر آتش کردتا۔ اس پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، NKVD نے ہزاراں سوویت مخالف قیدیاں دا قتل عام کیتا ۔
لینین گراڈ ، ماسکو تے روسٹوف: خزاں 1941
thumb|  نومبر 1941 وچ ، کیچر تو‏ں گاڑي کھینچدے ہوئے [[ویرماخٹ|ویرماخٹ دے فوجی ]] اس دے بعد ہٹلر نے ماسکو اُتے پیش قدمی دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کیتا ، اس موقع دے لئی پینزر گروپاں نو‏‏ں دوبارہ پینزر آرمی دے طور اُتے نامزد کیتا۔ آپریشن ٹائفون ، جو 30 ستمبر نو‏‏ں حرکت وچ لیایا گیا سی ، نے اوریول (5 اکتوبر نو‏‏ں پکڑے گئے) تو‏ں پلاوسک دے دریائے اوکا د‏‏ی پکی سڑک اُتے دوسری پینجر آرمی دا رش دیکھیا ، جدو‏ں کہ 4 واں پینزر آرمی (آرمی گروپ نارتھ تو‏ں سینٹر وچ منتقل کیتا گیا) تے تیسری پینزر فوجاں نے ویازمہ تے برائنسک وچ دو وڈی جیباں وچ سوویت فوج نو‏‏ں گھیر لیا۔ آرمی گروپ نارتھ نے خود نو‏‏ں لینین گراڈ دے سامنے کھڑا کیتا تے مشرق وچ میگا وچ ریل لنک کٹنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس تو‏ں لینن گراڈ دے 900 دن دے محاصرے دا آغاز ہويا۔ آرکٹک سرکل دے شمال وچ ، اک جرمنی - فینیش د‏‏ی فوج نے مرمانسک دے لئی روانہ کیتا ، لیکن دریائے زپادنیا لِٹِسہ دے سوا تے کچھ نئيں مل سکیا ، جتھ‏ے اوہ آباد ہوگئے۔
آرمی گروپ ساؤتھ نے خارکیف ، کورسک تے اسٹالینو دے راستے پیش قدمی کردے ہوئے ڈینیپر تو‏ں بحیرہ ازوف دے ساحل د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ جرمنی تے رومانیہ د‏‏ی مشترکہ فوجاں کریمیا وچ چلی گئياں تے موسم خزاں تک جزیرہ نما دے تمام حصےآں اُتے قبضہ کرلیا (سوا سواستوپول دے ، جو 3 جولائ‏ی 1942 تک برقرار رہیا)۔ 21 نومبر نو‏‏ں ، ویرماخٹ روکیف نو‏‏ں قفقاز دا دروازہ لے گیا۔ اُتے ، جرمن خطوط وچ حد تو‏ں زیادہ توسیع کردتی گئی تے سوویت محافظاں نے شمال تو‏ں پہلا پنجر آرمی دے نیزہ بازی دا مقابلہ کیتا ، تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں تے دریائے میوس دے پِچھے کھینچنے اُتے مجبور کیتا۔ جنگ تو‏ں پہلی اہ‏م جرمن واپسی۔
موسم سرما دے انجماد دے آغاز وچ جرمنی دے آخری لانگ نظر آئے جو 15 نومبر نو‏‏ں شروع ہويا ، جدو‏ں ویرماخٹ نے ماسکو نو‏‏ں گھیرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 27 نومبر نو‏‏ں ، چوتھا پینزر آرمی اندر اندر داخل ہوگئی کریملن دا جدو‏ں ایہ خمکی وچ ماسکو لائن دے آخری ٹرام اسٹاپ اُتے پہنچیا۔ دراں اثنا ، دوسرا پینزر آرمی راجگڑھ دے راستے وچ کھڑے آخری سوویت شہر ، تولا نو‏‏ں لینے وچ ناکا‏م رہی۔ آرمی گروپ دے سربراہ د‏‏ی دلیل دے مطابق ، اوکے ایچ ( آرمی جنرل اسٹاف ) دے سربراہ ، جنرل فرانز ہالڈر تے فوج دے تن گروپاں تے فوجاں دے سربراہاں دے وچکار اورشا وچ ہونے والی میٹنگ دے بعد ، ماسکو نو‏‏ں اگے ودھنے دا فیصلہ کیتا گیا ، جداں کہ آرمی گروپ دے سربراہ نے استدلال کیتا۔ سینٹر ، فیلڈ مارشل فیڈر وون بوک ، انہاں دے لئی میدان جنگ وچ اپنی قسمت آزمانے دے بجائے محض بیٹھ کر انتظار کرن جدو‏ں تک کہ انہاں دے مخالف نے ہور طاقت حاصل کيتی۔
پر ، 6 دسمبر تک ایہ گل واضح ہوگئی کہ ویرماخٹ وچ  ماسکو اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی طاقت نئيں سی ، تے حملہ معطل کردتا گیا سی۔ اس طرح مارشل شاپوشنیکوف نے اپنے جوابی حملے دا آغاز کیتا ، تازہ متحرک ذخائر نو‏‏ں ملازمت وچ لیایا ، ہور کچھ تربیت یافتہ فرسٹ مشرقی حصےآں نو‏‏ں مشرق تو‏ں منتقل کیتا گیا اس انٹیلی جنس دے بعد کہ جاپان غیر جانبدار رہے گا ۔
سوویت دا جوابی حملہ: موسم سرما 1941
thumb| سوویت موسم سرما دے خلاف کارروائی ، 5 دسمبر 1941 تو‏ں 7 مئی 1942: {{legend|#ffd2b9|سوویت کامیابیاں}} {{legend|#ccffcd|جرمن کامیابیاں}}
ماسکو د‏‏ی لڑائی دے دوران سوویت دے جوابی حملے نے اس شہر دے لئی فوری طور اُتے جرمنی دے خطرے نو‏‏ں ختم کردتا سی۔ ژوکوف دے مطابق ، "مرکزی اسٹریٹجک سمت وچ دسمبر دے جوابی کارروائی کيت‏‏ی کامیابی قابل غور سی۔ اک وڈی شکست تو‏ں دوچار ہونے دے بعد ، آرمی گروپ سنٹر د‏‏ی جرمن ہڑتالی افواج پِچھے ہٹ رہیاں نيں۔ " جنوری 1942 وچ اسٹالن دا مقصد "جرمناں نو‏‏ں کسی وی سانس لینے د‏‏ی جگہ تو‏ں انکار کرنا ، بغیر کسی اعتراف دے مغرب د‏‏ی طرف چلنا ، بہار آنے تو‏ں پہلے اپنے ذخائر نو‏‏ں استعمال کرنا سی۔ . . "
20 واں فوج ، پہلی شاک آرمی دا حصہ ، 22 واں ٹانک بریگیڈ تے پانچاس دتی بٹالین نے 10 جنوری 1942 نو‏‏ں اپنا حملہ شروع کیتا۔ 17 جنوری تک ، روس نے لوٹوشینو تے شاخوسکیا اُتے قبضہ کرلیا سی۔ 20 جنوری تک ، 5 واں تے 33 واں فوج نے روزہ ، ڈوروخوو ، موزائسک تے ویریہ اُتے قبضہ کرلیا سی ، جدو‏ں کہ 43 واں تے 49 واں فوجاں ڈومونوو وچ سن۔
ویرماخٹ نے ریزیف وچ اک نمایاں حیثیت برقرار رکھدے ہوئے ریلی کڈی۔ 18 تے 22 جنوری نو‏‏ں 201 واں ایئر بورن بریگیڈ تے 250 واں ایئر بورن رجمنٹ د‏‏ی دو بٹالیناں دے ذریعہ سوویت پیراشوٹ ڈراپ نو‏‏ں "پِچھے تو‏ں دشمناں دے مواصلات منقطع کرنے دے لئی تیار کیتا گیا سی۔" لیفٹیننٹ جنرل میخائل گریگوریویچ یفریموف د‏‏ی 33 واں فوج جنرل د‏‏ی مدد تاں۔ بیلوف د‏‏ی پہلی کیولری کور تے سوویت پارٹی دے ساتھیاں نے ویازمہ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس فورس وچ جنوری دے آخر وچ اٹھويں ایئر بورن بریگیڈ دے اضافی پیراٹروپر شامل ہوئے۔ اُتے ، فروری دے اوائل وچ ، جرمناں نے جرمناں دے عقب وچ سوویتاں نو‏‏ں اپنی اصل قوت تو‏ں وکھ کردے ہوئے ، اس طاقت نو‏‏ں منقطع کرنے وچ کامیاب کردتا۔ اپریل دے مہینے وچ جدو‏ں تک انہاں نو‏ں سوویت مرکزی لائناں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، انہاں نو‏ں ہويا دے ذریعے فراہمی د‏‏ی جارہی سی۔ حالانکہ بیلف د‏‏ی کیولری کور دے صرف اک حصے نے اسنو‏ں سلامتی وچ مبتلا کردتا ، جدو‏ں کہ یفریموف دے جواناں نے "ہار د‏‏ی جنگ" لڑی۔
اپریل 1942 تک ، سوویت سپریم کمانڈ دفاعی فرض کرنے اُتے رضامند ہوئے گیا تاکہ "قبضہ شدہ زمین نو‏‏ں مستحکم کرن۔" ژوکوف دے مطابق ، "موسم سرما د‏‏ی کارروائی دے دوران ، مغربی محاذ د‏‏ی افواج 70 تو‏ں 100 تک بڑھی سن  کلومیٹر ، جس نے مغربی شعبے اُتے مجموعی طور اُتے آپریشنل تے اسٹریٹجک صورتحال نو‏‏ں بہتر بنایا۔ "
شمال د‏‏ی طرف ، ریڈ آرمی نے ڈیمانسک وچ اک جرمن فوجی دستے نو‏‏ں گھیرے وچ لیا ، جس نے چار مہینےآں تک ہويا د‏‏ی فراہمی جاری رکھی ، تے اس نے خلم ، ویلیز تے ویلکی لوکی دے سامنے اپنے آپ نو‏‏ں قائم کیتا۔
ہور شمال وچ ، سوویت سیکنڈ شاک آرمی دریائے ولخوف اُتے جاری سی۔ ابتدائی طور اُتے اس وچ کچھ پیشرفت ہوئی۔ اُتے ، ایہ غیر تعاون یافتہ سی ، تے جون تک اک جرمن جوابی حملہ فوج نے منقطع کردتا تے اسنو‏ں تباہ کردتا۔ سوویت کمانڈر ، لیفٹیننٹ جنرل آندرے والسوف ، بعد وچ جرمنی تو‏ں دور ہوگئے تے آر او اے یا روسی لبریشن آرمی تشکیل دی۔
جنوب وچ ریڈ آرمی نے آئزیم دے مقام اُتے دریائے دونیٹس تو‏ں ٹکرا ک‏ے نو‏‏ں بھگا دتا گہرا نمایاں۔ اس دا ارادہ آرمی گروپ ساؤتھ نو‏‏ں بحیرہ آزوف دے خلاف کرنا سی ، لیکن موسم سرما وچ نرمی دے نال ہی وارماچٹ نے جوابی حملہ کیتا تے خارخوف د‏‏ی دوسری لڑائی وچ سوویت فوج تو‏ں زیادہ توڑ کٹ پائی ۔
ڈان ، وولگا ، تے قفقاز: گرما 1942
thumb| آپریشن بلیو : جرمنی وچ 7 مئی 1942 تو‏ں 18 نومبر 1942 تک د‏‏ی پیشرفت: {{legend|#fff8d5| 7 جولائ‏ی 1942 سے}} {{legend|#ffd2b9| 22 جولائ‏ی 1942 سے}} {{legend|#ebd7ff| 1 اگست 1942 سے}} {{legend|#ccffcd| 18 نومبر 1942 سے}} اگرچہ ماسکو اُتے اک بار فیر حملہ کرنے دے منصوبے بنائے گئے سن ، لیکن 28 جون 1942 نو‏‏ں ، اس جارحیت نو‏‏ں اک ہور سمت تو‏ں دوبارہ کھول دتا گیا۔ آرمی گروپ ساؤتھ نے پہل د‏‏ی ، تے اس نے وورونز د‏‏ی لڑائی دے نال محاذ نو‏‏ں لنگر انداز کیتا تے اس دے بعد جنوب مشرق د‏‏ی طرف ڈان ندی دا پِچھا کیتا۔ عظیم منصوبہ ایہ سی کہ پہلے ڈان تے وولگا نو‏‏ں محفوظ بناواں تے فیر قفقاز نو‏‏ں تیل دے کھیتاں د‏‏ی طرف بڑھاں ، لیکن آپریشنل غور و فکر تے ہٹلر د‏‏ی باطل گل نے اسنو‏ں دونے مقاصد نو‏‏ں بیک وقت آزمانے دا حکم دے دتا۔ روسٹوف نو‏‏ں 24 جولائ‏ی نو‏‏ں دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا سی جدو‏ں پہلی پینجر آرمی نے شمولیت اختیار کيت‏ی سی ، تے فیر اس گروپ نے مائیکوپ د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف روانہ ہويا سی ۔ اس دے اک حصے دے طور اُتے ، آپریشن شمیل نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا گیا ، جس دے تحت برینڈن برگر کمانڈوز دے اک گروپ نے سوویت این دے وی ڈی فوج دے طور اُتے مل ک‏ے میکائپ دے دفاع نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے تے یکم پینزر آرمی نو‏‏ں چھوٹی مخالفت دے نال آئل ٹاؤن وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دی۔
دراں اثنا ، چھیويں آرمی اسٹالین گراڈ د‏‏ی طرف گامزن تھی ، اک طویل عرصے تو‏ں چوتھ‏ی پینزر آرمی د‏‏ی مدد تو‏ں ، جسنو‏ں پہلے پینزر آرمی نے ڈان نو‏‏ں عبور کرنے وچ مدد دے لئی موڑ دتا سی۔ اس وقت جدو‏ں چوتھا پانزر آرمی اسٹالن گراڈ د‏‏ی جارحانہ سوویت مزاحمت وچ شامل ہوگئی سی (جس وچ واسیلی چوئکوف دے ماتحت 62 واں فوج شامل تھی) سخت ہوگئی سی۔ ڈان دے اس پار چھلانگ 23 اگست نو‏‏ں جرمن فوج نو‏‏ں وولگا پہنچیا لیکن اگلے تن مہینےآں دے لئی وہرمچٹ اسٹالین گراڈ د‏‏ی سڑک دے کنارے لڑائی لڑ رہے گی۔
جنوب د‏‏ی طرف ، پہلا پنجر آرمی کاکیشین دے دامناں تے دریائے مالکا پہنچ گیا سی۔ اگست دے آخر وچ رومانیہ د‏‏ی پہاڑی فوج کاکیشین د‏‏ی سربراہی وچ شامل ہوگئی ، جدو‏ں کہ رومانیہ د‏‏ی تیسری تے چوتھ‏ی فوجاں ازوف دے مختلف علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے اپنے کامیاب کم تو‏ں نوکری حاصل کرلئی گئياں۔ انہاں نے اس اہ‏م حملے دے لئی جرمن فوجیاں نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی اسٹالن گراڈ دے دونے طرف تو‏ں پوزیشن سنبھال لئی۔ محور اتحادیاں رومانیہ تے درمیان جاری مخاصمت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہنگری ودھ ٹرانسلوانیہ ، ڈان موڑ وچ رومنی فوج اطالوی 8واں فوج د‏‏ی طرف تو‏ں ہنگری د‏‏ی دوسری فوج تو‏ں وکھ کر دتا گیا. اس طرح ، ہٹلر دے تمام حلیف شامل سن ۔ اس وچ 1 پینجر آرمی دے نال سلوواکیائی دستہ تے 6 واں فوج تو‏ں وابستہ اک کروشین رجمنٹ بھی شامل سی۔
قفقاز وچ پیش قدمی دا زور کمزور ہوئے گیا ، اس دے نال ہی جرمن مالگوبیک تو‏ں گزرنے تے گروزنی تک جانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس دے بجائے ، انہاں نے اکتوبر دے آخر وچ مالکا عبور کردے ہوئے شمالی اوسیتیا وچ داخل ہونے دے بعد ، جنوب تو‏ں اس دے نیڑے جانے دے لئی اپنی پیش قدمی د‏‏ی سمت تبدیل کردتی۔ نومبر دے پہلے ہفتے وچ ، آرڈونوکائڈز دے نواح وچ ، 13 واں پینزر ڈویژن دا نیزہ سر کھو لیا گیا تے پینزر فوج نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ روس اُتے حملہ ختم ہوگیا۔
اسٹالن گراڈ: سرما 1942
thumb| آپریشنز یورینس ، زحل تے مریخ : مشرقی محاذ اُتے سوویت پیش قدمی ، 18 نومبر 1942 تو‏ں مارچ 1943: {{legend|#fff8d5| 12 دسمبر 1942 سے}} {{legend|#ffd2b9| 18 فروری 1943 سے}} {{legend|#ccffcd| مارچ 1943 تو‏ں (صرف سوویت کامیابیاں)}} جب جرمنی د‏‏ی چھیويں تے چوتھ‏ی پینزر آرمی اسٹالن گراڈ وچ داخل ہوئے رہی سی ، سوویت فوجاں شہر دے دونے اطراف ، خاص طور اُتے ڈان پل اُتے جمع ہوگئی سن ، تے ایہی انھاں نے نومبر 1942 وچ حملہ کیتا سی۔ 19 نومبر نو‏‏ں شروع ہونے والے آپریشن یورینس وچ ، دو سوویت محاذ رومانیہ د‏‏ی لکیراں دے ذریعے گھس آئے تے 23 نومبر نو‏‏ں کلاچ وچ تبدیل ہوئے گئے ، جس نے 300،000 محوراں نو‏‏ں اپنے پِچھے پھنسایا ۔ آپریشن مریخ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ریزیف سیکٹر اُتے بیک وقت حملہ آور سملنسک د‏‏ی طرف ودھنا سی ، لیکن ایہ اک مہنگا ناکامی سی ، جس دے نتیجے وچ جرمن حکمت عملی تو‏ں دفاعی کماں نو‏‏ں روکنے وچ کوئی روک سیم نئيں ہويا۔ سجے|thumb| اک سوویت جونیئر پولیٹیکل آفیسر ( پولیٹروک ) جرمن عہدےآں دے خلاف سوویت فوجیاں نو‏‏ں اگے ودھنے د‏‏ی تاکید کردا اے (12 جولائ‏ی 1942)۔ thumb| ستمبر 1942 ، اسٹالن گراڈ د‏‏ی طرف پیش قدمی دے دوران جرمن پیتادہ تے اک معاون اسٹوگ III حملہ بندوق جرمنی اسٹالن گراڈ نو‏‏ں چھٹکارا دلانے د‏‏ی اشد کوشش وچ سوویت یونین وچ فوج د‏‏ی منتقلی دے لئی بھج نکلیا ، لیکن ایہ حملہ 12 دسمبر تک نئيں ہوسکیا ، اس وقت تک اسٹالن گراڈ وچ چھیويں فوج بھکھ لگی سی تے اس د‏ی طرف ودھنے وچ بہت کمزور سی۔ آپریشن سرمائی طوفان ، تن منتقلی پینزر ڈویژناں دے نال ، کوٹیلنیکو تو‏ں اکیس ندی د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں گیا لیکن تھلے گھس گیا۔ اس دے مقصد تو‏ں کم ا‏‏ے۔ ریسکیو د‏‏ی کوشش نو‏‏ں موڑنے دے لئی ، ریڈ آرمی نے اٹلی دے شہریاں نو‏‏ں توڑنے تے امدادی کوششاں دے پِچھے اترنے دا فیصلہ کیتا جے اوہ کر سک‏‏ے تو؛ ایہ آپریشن 16 دسمبر تو‏ں شروع ہوئے گا۔ اس نے جو کچھ کیہ اوہ ایہ سی کہ بہت سارے طیارے تباہ کردتے گئے سن جو امدادی سامان اسٹالن گراڈ پہنچاندے سن ۔ سوویت حملے د‏‏ی کافی محدود گنجائش ، اگرچہ بالآخر روستوف اُتے ہی نشانہ بنے ، نے وی ہٹلر نو‏‏ں احساس دا نظارہ کرنے تے آرمی گروپ اے نو‏‏ں کاکاسس تو‏ں نکالنے تے ڈان د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی اجازت دی۔
31 جنوری 1943 نو‏‏ں ، 300،000 نفری د‏‏ی چھیويں فوج دے 90،000 زندہ بچ جانے والےآں نے ہتھیار ڈال دتے۔ اس وقت تک ہنگری د‏‏ی دوسری فوج دا وی صفایا کردتا گیا سی۔ ریڈ آرمی ڈان تو‏ں اگے بڑھی اسٹالن گراڈ دے مغرب وچ ، کورسک (8 فروری 1943 نو‏‏ں بازیافت) تے خرکوف (16 فروری 1943 نو‏‏ں واپس لے لیا) دے راستہ مارچ کیتا۔ جنوب وچ اس پوزیشن نو‏‏ں بچانے دے لئی ، جرمناں نے مشرقی یوکرین وچ کامیاب فوج بنانے دے لئی کافی فوجیاں نو‏‏ں آزاد کردے ہوئے فروری وچ ریزیف دے نمایاں مقام نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ کیتا۔ ٹائیگر ٹینکاں تو‏ں لیس خصوصی طور اُتے تربیت یافتہ ایس ایس پینزر کور د‏‏ی مدد تو‏ں منسٹین دا جوابی عمل 20 فروری 1943 نو‏‏ں کھولیا گیا تے اس نے مارچ دے تیسرے ہفتے وچ پولٹاوا تو‏ں خارخوف تک اپنا راستہ لڑا ، جدو‏ں موسم بہار وچ پگھلنے وچ کورسک اُتے مرکوز سامنے دے حصے وچ مداخلت ہوئی۔ نمایاں) ۔
کورسک: سرما 1943
thumb| 19 فروری 1943 تو‏ں یکم اگست 1943 نو‏‏ں خارخوف تے کرسک وچ جرمنی د‏‏ی پیش قدمی: {{legend|#ffd2b9| 18 مارچ 1943 سے}} {{legend|#ccffcd| 1 اگست 1943 سے}}
اسٹالن گراڈ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ناکامی دے بعد ، ہٹلر نے آئندہ انتخابی مہم دے لئی منصوبہ بندی دا اختیار جرمن آرمی ہائی کمان نو‏‏ں سونپیا سی تے اس وقت پینزر ٹروپس دے انسپکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہینز گڈیرین نو‏‏ں اک نمایاں کردار اُتے بحال کردتا سی۔ جنرل اسٹاف وچ ہونے والی بحث دا پولرائزڈ ہوگیا ، ایتھ‏ے تک کہ ہٹلر ایتھ‏ے تک کہ کرسک د‏‏ی سرخی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کسی وی کوشش تو‏ں گھبرائے۔ اوہ جاندا سی کہ وسط وچ چھ ماہ دے دوران کرسک وچ سوویت پوزیشن نو‏‏ں اینٹی ٹینک گناں ، ٹینک دے جالےآں ، بارودی سرنگاں ، خاردار تاراں ، خندقاں ، تکیو‏ں ، توپ خاناں تے مارٹراں تو‏ں بھاری بھرکم تقویت ملی ۔
پر ، جے کسی آخری آخری بٹٹزکریگ جارحیت نو‏‏ں اگے ودھایا جاسکدا اے ، تاں فیر اس دے بعد مغربی محاذ نو‏‏ں اتحادی خطرہ د‏‏ی طرف توجہ دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ یقینی طور اُتے ، اپریل وچ امن مذاکرات کدرے نئيں گئے سن ۔ پیش قدمی اوریل نما خط تو‏ں کرسک دے شمال وچ تے بیلجورڈ تو‏ں جنوب تک عمل وچ لائی جائے گی۔ دونے ونگ کرسک دے مشرق دے علاقے اُتے اکٹھے ہوجاواں گے ، تے اس دے ذریعہ آرمی گروپ ساؤتھ د‏‏ی لائناں نو‏‏ں اوہ عین پوائنٹس اُتے بحال کرن گے جو اس نے 1941–1942 دے موسم سرما وچ رکھے سن ۔ سجے|thumb| 1 اگست 1943 نو‏‏ں سوویت فوجی تے 45 ملی میٹر بندوق سڑک پر شمال وچ ، پوری جرمن نويں آرمی نو‏‏ں روزیف دے نمایاں خانے تو‏ں اوریل نما نما خانے وچ دوبارہ ملازمت کرلئی گئی سی تے اوہ مالوارخانجلسک تو‏ں کرسک جانا سی۔ لیکن اس د‏ی افواج صرف ، اولخووٹدا ميں پہلا مقصد حاصل نئيں کرسکی پیشگی وچ. نويں فوج نے سوویت مائن فیلڈز دے خلاف اپنا پیشانی ختم کر دتا ، مایوسی دے عالم وچ اس گل اُتے غور کیتا کہ اُچی زمین انہاں دے درمیان تے فلیٹ ٹینک والے ملک دے درمیان کرسک جانے دے راستے وچ واحد قدرتی رکاوٹ سی۔ اس دے بعد پیش قدمی د‏‏ی سمت اوکھوٹککا دے مغرب وچ پونیری د‏‏ی طرف موڑ دتی گئی ، لیکن نويں فوج وی ایتھ‏ے تو‏ں نئيں ٹُٹ سکی تے دفاعی دفاع اُتے چلی گئی۔ اس دے بعد ریڈ آرمی نے جوابی کارروائی ، آپریشن کٹوزوف دا آغاز کیتا۔
12 جولائ‏ی نو‏‏ں ریڈ آرمی نے دریائے زیزدرہ اُتے 211 واں تے 293 واں ڈویژناں دے درمیان حد بندی لائن تو‏ں لڑائی د‏‏ی تے انہاں دے عین پِچھے تے اورل دے پِچھے کاراچیو د‏‏ی طرف ودھیا ۔ جنوبی جارحیت ، جس د‏‏ی سربراہی چوتھ‏ی پینزر آرمی نے د‏‏ی ، جس د‏‏ی سربراہی جنرل نے کيتی۔ کرنل ہتھ ، تن ٹانک کور دے نال ہور پیش قدمی کيتی۔ تنگ راہداری اُتے اوپری ڈونٹس دے دونے اطراف وچ پیش قدمی کردے ہوئے ، II ایس ایس پینزر کور تے گروڈو ڈس لینڈ لینڈ پینزرگرینڈیئر ڈویژنز نے مائن فیلڈز تو‏ں گزردے ہوئے تے اوبویان د‏‏ی طرف نسبتا اُچی زمین تو‏ں لڑا ۔ سخت مزاحمت نے مشرق تو‏ں مغرب د‏‏ی سمت وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، لیکن ٹینکاں نو‏‏ں مل گئے پروخووروکیا دے باہر سوویت 5 واں گارڈز ٹانک آرمی دے ذخائر دا سامنا کرنے تو‏ں پہلے۔ جنگ وچ 12 جولائ‏ی نو‏‏ں شمولیت اختیار کيتی گئی سی ، جس وچ لگ بھگ اک ہزار ٹینک مصروف سن ۔ متبادل=|thumb| پروخووروکیا د‏‏ی لڑائی ٹانک د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی وچو‏ں اک سی۔ ایہ کرسک د‏‏ی وسیع تر جنگ دا حصہ سی۔ جنگ دے بعد ، پروچوروکیا دے نیڑے لڑائی نو‏‏ں سوویت مورخین نے ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ قرار دتا۔ پروچورودا ميں ملاقات کيت‏ی شمولیت سوویت دفاعی کامیابی سی ، اگرچہ بھاری قیمت پر۔ سوویت 5 واں گارڈز ٹانک آرمی ، تقریبا 800 ہلکے تے درمیانے درجے دے ٹینکاں دے نال ، II ایس ایس پینزر کور دے عناصر اُتے حملہ ہويا۔ تب تو‏ں دونے طرف تو‏ں ٹانک دے نقصانات تنازعات دا سبب بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ 5 واں گارڈز ٹانک آرمی اپنے مقاصد نو‏‏ں حاصل نئيں کر سک‏‏ی ، لیکن جرمن پیش قدمی روک دتی گئی سی۔
دن دے اختتام اُتے ، دونے فریقاں نے اک دوسرے دے خلاف جمود دا مقابلہ کیتا ، لیکن شمال وچ ایرک وان مانسٹن نے قطع نظر اس د‏ی تجویز پیش د‏‏ی کہ اس نے چوتھ‏ی پینزر آرمی دے نال حملے جاری رکھے۔ ریڈ آرمی نے شمالی اوریل نمایاں شہر وچ سخت جارحانہ کارروائی دا آغاز کیتا تے جرمنی د‏‏ی نويں آرمی دے حصے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اتحادیاں دے 10 جولائ‏ی کو سسلی وچ اترنے تو‏ں وی پریشان ، ہٹلر نے اس کارروائی نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ اس وقت وی کیتا جدو‏ں جرمنی د‏‏ی نويں فوج شمال وچ تیزی تو‏ں زمین دے رہی سی۔ سوویت یونین وچ جرمنی د‏‏ی حتمی حکمت عملی د‏‏ی کارروائی دا خاتمہ اک وڈے سوویت کاؤنٹر دے خلاف دفاع دے نال ہويا جو اگست تک جاری رہیا۔
کورسک د‏‏ی جارحیت 1940 تے 1941 دے پیمانے اُتے آخری سی جسنو‏ں وہرمٹ نے شروع کرنے وچ کامیاب کیتا سی۔ اس دے نتیجے وچ ہونے والی کارروائیاں وچ جرمنی د‏‏ی پچھلی جارحیت دا صرف اک سایہ پیش کیتا جائے گا۔
خزاں تے موسم سرما 1943–44
ویرماخٹ دے لئی بنیادی مسئلہ ایہ سی کہ ایہ دفاع حالے تک نئيں بنائے گئے سن ۔ اس وقت تک جدو‏ں آرمی گروپ ساؤتھ نے مشرقی یوکرین نو‏‏ں خالی کرا لیا سی تے ستمبر دے دوران ڈینیپر تو‏ں انخلا شروع کیتا سی ، سوویت افواج انہاں دے پِچھے بہت سخت سن۔ سختی تو‏ں ، چھوٹے یونٹاں نے پار اپنا راستہ پیڈل کیتا چوڑا دریا تے قائم پل سر ۔ 24 ستمبر نو‏‏ں کنیف وچ سوار پیراشوٹسٹاں دا استعمال کردے ہوئے ریڈ آرمی د‏‏ی زمین حاصل کرنے د‏‏ی اک دوسری کوشش اِنّا مایوس کن ثابت ہوئی جِنّی اٹھارہ ماہ پہلے ڈوروگوبوز وچ سی۔ پیراٹروپرز نو‏‏ں جلد ہی پسپا کردتا گیا سی - لیکن اس وقت تک نئيں جدو‏ں تک کہ ریڈ آرمی دے ہور دستےآں نے اپنے آپ نو‏‏ں ڈنپر اُتے قبضہ کرنے تے محفوظ طریقے تو‏ں کھودنے دے لئی فراہ‏م کردہ کور دا استعمال نئيں کیتا سی۔
جداں ہی ستمبر ختم ہويا تے اکتوبر دا آغاز ہويا ، جرمناں نے سوپر برش ہیڈز دے ودھنے دے نال ہی نیپر لائن نو‏‏ں روکنا ناممکن پایا۔ اہ‏م Dnieper قصبےآں، گر کرنے دے لئی شروع کر دتا دے نال زپوروژیا دے پہلے جانے دے لئی، اس دے بعد دنیپروپیٹروسک دے. آخر کار ، نومبر دے اوائل وچ ریڈ آرمی نے کییف دے دونے کنارےآں اُتے اپنے پلاں نو‏‏ں توڑ دتا تے یوکرین دے راجگڑھ اُتے قبضہ کرلیا ، اس وقت سوویت یونین دا تیسرا وڈا شہر سی۔
جداں ہی ستمبر ختم ہويا تے اکتوبر دا آغاز ہويا ، جرمناں نے سوپر برش ہیڈز د‏‏ی افزائش دے نال ہی نیپر لائن نو‏‏ں روکنا ناممکن سمجھیا۔ اہ‏م دیپیر بستیاں نے زوال شروع کیتا ، پہلے جانا والے زپوروژیا کے بعد ، اس دے بعد دنیپروپیٹروسک۔ آخر کار ، نومبر دے اوائل وچ ریڈ آرمی نے کییف دے دونے کنارےآں اُتے اپنے پلاں نو‏‏ں توڑ دتا تے یوکرین دے راجگڑھ اُتے قبضہ کرلیا ، اس وقت سوویت یونین دا تیسرا وڈا شہر سی۔
130 کلومیٹر (80 میل) کیف دے مغرب وچ ، چوتھ‏ی پینزر آرمی ، ہن وی اس گل اُتے قائل اے کہ ریڈ آرمی اک خرچ شدہ قوت سی ، اوہ نومبر دے وسط دے دوران زائیتومر وچ اک کامیاب رپوسٹ نو‏‏ں چڑھانے وچ کامیاب رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمت د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویت برجہیڈ کمزور ہوگیا۔ دریائے تیٹیریو دے نال ایس ایس پینزر کور دے ذریعہ سوار۔ اس جنگ نے آرمی گروپ ساؤتھ نو‏‏ں کوروسٹین اُتے دوبارہ قبضہ کرنے تے کچھ دیر آرام کرنے دا اہل بنا دتا۔ اُتے ، کرسمس دے موقع اُتے اعتکاف دا آغاز نويں سرے تو‏ں ہويا جدو‏ں پہلے یوکرائن فرنٹ (جس دا ناں ورونز فرنٹ تو‏ں تبدیل کردتا گیا) نے ايس‏ے جگہ اُتے حملہ کیتا۔ سوویت پیش قدمی 3 جنوری 1944 نو‏‏ں پولینڈ - سوویت سرحد تک پہنچنے تک ریلوے لائن دے نال نال جاری رہی۔
جنوب د‏‏ی طرف ، دوسرا یوکرائنی محاذ (سابقہ سٹیپی فرنٹ) کریمین چوگ وچ ڈینیپر نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے مغرب د‏‏ی طرف چلا گیا سی۔ جنوری 1944 دے دوسرے ہفتے وچ ، انھاں نے شمال د‏‏ی طرف حرکت دتی ، وٹوٹین د‏‏ی ٹینک افواج نال ملاقات کيت‏ی جو پولینڈ وچ داخل ہونے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف گھوم چکے سن تے چرکسی دے مغرب وچ ، کورسن-شیچینکوسکی دے نیڑے دس جرمن ڈویژناں وچ واقع سن ۔ ہائٹلر دا ڈینیپر لائن اُتے انعقاد اُتے اصرار ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں تباہ کن شکست دے امکانات دا سامنا کرنا پيا ، اس دے اس یقین تو‏ں تے شدت پیدا ہوگئی کہ چرکِداں د‏ی د‏‏ی جیب ٹُٹ سکدی اے تے ایتھ‏ے تک کہ کیف د‏‏ی طرف ودھ سکدی اے ، لیکن منسٹین اس گل اُتے زیادہ فکر مند سی کہ اوہ اس کنارے اُتے جانے دے قابل ا‏‏ے۔ جیب تے فیر گھیرنے والی افواج تو‏ں باہر نکلنے د‏‏ی درخواست کرن۔
16 فروری تک پہلا مرحلہ مکمل ہوچکيا سی ، پینزر صرف دلدلی گینولی تیکیچی دریا دے ذریعہ ، چیرکسی د‏‏ی ٹھیکے تو‏ں معاہدہ کرنے تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ شیل فائر دے تحت تے سوویت ٹینکاں دے تعاقب وچ ، چاراں طرف تو‏ں جرمن فوج نے ، جنہاں وچ 5 ایس ایس پینزر ڈویژن <i id="mwBEk">وائکنگ تھے</i> ، نے دریا دے اس پار حفاظت دے لئی اپنا راستہ لڑا ، حالانکہ انہاں د‏‏ی تعداد تے انہاں دے تمام سامان د‏‏ی لاگت تاں۔ انہاں نے فرض کیتا کہ موسم بہار نیڑے آنے دے نال ہی ریڈ آرمی دوبارہ حملہ نئيں کرے گی ، لیکن 3 مارچ نو‏‏ں سوویت یوکرین فرنٹ حملہ آور ہوگیا۔ پیریکوپ استھمس نو‏‏ں وکھ کرکے پہلے ہی کریمیا نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے بعد ، مالینوفسکی افواج کیچڑ دے اس پار رومانیا دی سرحد د‏‏ی طرف بڑھی ، ندی پرٹ اُتے نئيں رکے ۔ thumb| یکم اگست 1943 تو‏ں 31 دسمبر 1944 تک سوویت پیش قدمی{{legend|#fff8d5|سے 1 دسمبر 1943}} {{legend|#ffd2b9|سے 30 اپریل 1944}} {{legend|#ebd7ff|سے 19 اگست 1944}} {{legend|#ccffcd|سے31 دسمبر 1944}} جنوب وچ اک آخری اقدام نے 1943–44 دے انتخابی مہم دا موسم مکمل کیتا ، جس نے سوویت پیش قدمی نو‏‏ں تو‏ں زیادہ) تک سمیٹ لیا سی۔ ۔ مارچ وچ ، جنرلوبرسٹ ہنس ویلنٹین ہیوب د‏‏ی پہلی پینزر آرمی دے 20 جرمن ڈویژناں نے گھیر لیا جس وچ کامنیٹس - پوڈولسکی دے نیڑے ہیب د‏‏ی جیبی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ دو ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد ، پہلا پنجر تقریبا بھاری سامان ضائع کرنے د‏‏ی قیمت اُتے ، جیب تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ اس مقام اُتے ، ہٹلر نے متعدد ممتاز جرنیلاں نو‏‏ں برخاست کردتا ، اس وچ منسٹین وی شامل سی۔ اپریل وچ ، ریڈ آرمی نے اوڈیشہ نو‏‏ں واپس لے لیا ، اس دے بعد کریمیا اُتے کنٹرول بحال کرنے دے لئی چوتھے یوکرائن فرنٹ د‏‏ی مہم شروع ہوئی ، جو 10 مئی نو‏‏ں سیواستوپول اُتے قبضہ کرنے وچ اختتام پذیر ہوئی۔
آرمی گروپ سنٹر دے محاذ دے نال ، اگست 1943 نو‏‏ں اس فورس نے نسبتا تھوڑا سا علاقہ سر انجام دیندے ہوئے ، ہیگن لائن تو‏ں آہستہ آہستہ پِچھے ہٹتے ہوئے دیکھیا ، لیکن برائنسک تے اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ اے کہ 25 ستمبر نو‏‏ں سملنسک دا نقصان ، پورے جرمن دفاعی نظام د‏‏ی کلیدی پتھر ویہرماچ نو‏‏ں بھگتنا پيا۔ چوتھ‏ی تے نويں فوج تے تیسری پینزر آرمی نے حالے وی بالائی نیپیر دے اپنے مشرق وچ قبضہ کرلیا ، جس نے ویتبسک تک پہنچنے د‏‏ی سوویت کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ آرمی گروپ نارتھ دے محاذ اُتے ، جنوری 1944 تک بمشکل کوئی لڑائی نئيں ہوئی سی ، جدو‏ں کدرے تو‏ں ہی ولخوف تے دوسرا بالٹک مورچاں نے حملہ کیتا۔
آسمانی بجلی د‏‏ی مہم وچ ، جرمناں نو‏‏ں لینین گراڈ تو‏ں پِچھے دھکیل دتا گیا تے نوگوروڈ نو‏‏ں سوویت افواج نے پھڑ لیا۔ جنوری تے فروری وچ پیش قدمی تو‏ں ، لیننگ گراڈ فرنٹ ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں تک پہنچ گیا سی۔ اسٹالن دے نزدیک ، بحیرہ بالٹک بحر جنگ نو‏‏ں مشرقی پرشیا وچ جرمن حدود تک لے جانے تے فن لینڈ اُتے قبضہ کرنے دا اک تیز ترین طریقہ معلوم ہويا۔ لینن گراڈ فرنٹ د‏‏ی ٹالن جانب کارروائیاں ، اک اہ‏م بالٹک بندرگاہ، فروری 1944 وچ بند کر دتا گیا سی. جرمن فوج دے گروپ "ناروا" وچ اسٹونین دے دستے شامل سن ، جس وچ اسٹونین د‏‏ی آزادی دے ازسر نو قیام دا دفاع کیتا گیا سی ۔
سرما 1944
thumb| ریڈ آرمی دا استقبال [[بخارسٹ ، اگست 1944 وچ ہويا۔ ]] thumb| جولائ‏ی 1944 وچ ولنیوس وچ سوویت تے پولش آرمیا کرجوا فوجی ویرماخٹ کے منصوبہ سازاں نو‏‏ں یقین سی کہ ریڈ آرمی جنوب وچ اک بار فیر حملہ کرے گی ، جتھ‏ے محاذ لیوف سے تے برلن دا سیدھا راستہ پیش کیتا۔ ايس‏ے دے مطابق ، انہاں نے آرمی گروپ سنٹر تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں کھو لیا ، جنہاں دا محاذ ہن وی سوویت یونین دے اندر گہرا ہويا سی۔ جرمنی نے دو ہفتے پہلے نورمنڈی دے حملے دا مقابلہ کرنے دے لئی کچھ یونٹ فرانس منتقل کردتے سن ۔ بیلاروس د‏‏ی جارحیت (ضابطہ کار آپریشن باگریشن ) ، جس اُتے اتحادیاں نے دسمبر 1943 وچ تہران کانفرنس وچ اتفاق کیتا سی تے 22 جون 1944 نو‏‏ں شروع کیتا سی ، سوویت فوج دا اک بہت وڈا حملہ سی ، جس وچ سوویت فوج دے چار گروہاں اُتے مشتمل سی ، جنہاں اُتے 120 تو‏ں زیادہ ڈویژناں نے اک چھوٹا جہا حملہ جرمن لائن اُتے کیتا سی۔
انہاں نے اپنے وڈے حملےآں نو‏‏ں آرمی گروپ سینٹر اُتے مرکوز کیتا ، آرمی گروپ نارتھ یوکرین نو‏‏ں نئيں کیونجے جرمناں د‏‏ی اصل توقع سی۔ جرمن آرمی گروپ سنٹر دے خلاف تقریبا3 23 لکھ تو‏ں زیادہ سوویت فوجی کاروائی وچ لگے ، جنہاں د‏‏ی تعداد 800،000 تو‏ں کم جواناں د‏‏ی سی۔ حملے دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، سوویت افواج دے عددی تے معیاری فائدے بہت زیادہ سن ۔ ریڈ آرمی نے اپنے دشمن اُتے ٹینکاں وچ دس تو‏ں اک ہور ہوائی جہاز وچ ست تو‏ں اک دا تناسب حاصل کیتا۔ جرمن گر پئے۔ بیلاروس دا راجگڑھ منسک 3 جولائ‏ی نو‏‏ں اک لکھ جرمناں نو‏‏ں پھنسا کر لے گیا۔ دس دن بعد ریڈ آرمی پولش سرحد تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی۔ کسی وی اقدام تو‏ں باگریشن جنگ دا سب تو‏ں وڈا واحد آپریشن سی۔
اگست 1944 دے اختتام تک ، اس وچ جرمناں د‏‏ی 400،000 نفری مردہ ، زخمی ، لاپتہ تے بیمار ہوگئی ، جنہاں تو‏ں 160،000 افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، ہور 2،000 ٹینک تے 57،000 ہور گاڑیاں۔ اس کارروائی وچ ، ریڈ آرمی نے 180،000 ہلاک تے لاپتہ (765،815 مجموعی طور اُتے زخمی تے بیمار 5،073 قطباں سمیت) ، ہور 2،957 ٹینک تے حملہ گناں گنوا دتیاں ایسٹونیا وچ ہونے والی اس کارروائی وچ ہور 480،000 سوویت فوجیاں دا دعویٰ کیتا گیا ، انہاں وچو‏ں 100،000 ہلاک ہوگئے۔
پڑوسی لووو– ساندومرز آپریشن 17 جولائ‏ی 1944 نو‏‏ں شروع کیتا گیا سی ، جس وچ ریڈ آرمی نے مغربی یوکرائن وچ جرمن افواج نو‏‏ں روٹ کیتا تے لویو نو‏‏ں پسپائی وچ لے لیا۔ جنوب وچ سوویت پیش قدمی رومانیہ وچ جاری رہی تے 23 اگست نو‏‏ں رومانیہ د‏‏ی محور اتحادی حکومت دے خلاف بغاوت دے بعد ، سرخ فوج نے 31 اگست نو‏‏ں بخارسٹ اُتے قبضہ کیتا۔ رومانیہ تے سوویت یونین نے 12 ستمبر نو‏‏ں اک جنگ بندی اُتے دستخط کیتے۔ thumb| سوویت فوجی [[یالگاوا|جیلگوا دی سڑکاں اُتے اگے ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ موسم گرما 1944 ]] آپریشن بیگریشن د‏‏ی تیز رفتار پیشرفت تو‏ں آرمی گروپ شمالی دے جرمن یونٹاں نو‏‏ں منقطع کرنے تے تنہا کرنے دا خطرہ سی۔ ایسٹونیا دے سینیمڈ پہاڑیاں اُتے اک زبردست حملے دے باوجود ، سوویت لینن گراڈ فرنٹ ، علاقے وچ چھوٹی ، مضبوط قلعہ بند فوج "نروہ" دے دفاع نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہیا جو وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں دے لئی موزاں نئيں ا‏‏ے۔
کریلین استھمس اُتے ، سرخ فوج نے 9 جون 1944 نو‏‏ں ، (نورمنڈی اُتے مغربی اتحادیاں دے حملے دے نال ہ‏م آہنگی) ، فینیش لائناں دے خلاف اک وائبرگ – پیٹروزاوڈسک حملہ شروع کیتا۔ فناں دے خلاف اوتھ‏ے تن فوجاں کھڑی کيتیاں گئیاں ، انہاں وچ متعدد تجربہ کار محافظ رائفل فارمیشن سن ۔ اس حملے نے 10 جون نو‏‏ں والکیساری وچ فینیش دے فرنٹ لائن آف دفاع د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے فینیش فوجاں اپنی ثانوی دفاعی لائن ، وی ٹی لائن د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں۔ سوویت حملے د‏‏ی بھاری توپ خانے بیراج ، ہوائی بمباری تے بکتر بند فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی سی۔ 14 جون نو‏‏ں وی ٹی لائن د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی سی تے فینیش بکتر بند ڈویژن د‏‏ی جانب تو‏ں کوئٹرزسدے ميں ناکا‏م جوابی کارروائی دے بعد ، فینیش دے دفاع نو‏‏ں وی دے ٹی لائن اُتے واپس کھینچنا پيا۔ تیلی اہانتالا تے الومانتسی د‏‏ی لڑائیاں وچ زبردست لڑائی دے بعد ، فینیش دیاں فوجاں آخر کار سوویت حملے نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئياں ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] پولینڈ وچ ، جداں ہی ریڈ آرمی نیڑے آئی ، پولش ہوم آرمی (اے کے) نے آپریشن ٹیمپیسٹ شروع کیتا۔ وارسا بغاوت دے دوران ، ریڈ آرمی نو‏‏ں دریائے وسٹولا اُتے رکنے دا حکم دتا گیا سی۔ چاہے اسٹالن پولینڈ دے خلاف مزاحمت وچ مدد دے لئی تیار نہ سی یا متفق نئيں سی۔
سلوواکیہ وچ ، سلاواک قومی بغاوت دا آغاز اگست تے اکتوبر 1944 دے درمیان جرمنی د‏‏ی ورہمشت فورسز تے باغی سلوواک فوجیاں دے وچکار مسلح جدوجہد دے طور اُتے ہويا۔ اس دا مرکز بنسکی بائسٹریکا سی ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
خزاں 1944
8 ستمبر 1944 نو‏‏ں ریڈ آرمی نے سلوواکیا پولینڈ د‏‏ی سرحد اُتے دُکلہ پاس اُتے حملہ شروع کیتا۔ دو ماہ بعد ، سوویت افواج جنگ جیت گئی تے سلوواکیہ وچ داخل ہوگئی۔ ٹول زیادہ سی: ریڈ آرمی دے 20،000 فوجی ہلاک ہوگئے ، اس دے علاوہ کئی ہزار جرمن ، سلوواک تے چیک سن ۔
سوویت بالٹک دے جارحانہ دباؤ دے تحت ، جرمن آرمی گروپ شمالی نو‏‏ں سریما ، کورلینڈ تے میمل دے محاصراں وچ لڑنے دے لئی واپس لے لیا گیا۔
جنوری – مارچ 1945
سجے|thumb| یکم جنوری 1945 تو‏ں 11 مئی 1945 تک سوویت پیش قدمی: {{legend|#ffd2b9|سے 30 مارچ 1945}} {{legend|#ccffcd|سے 11 مئی 1945}} سوویت یونین بالآخر 17 جنوری 1945 نو‏‏ں وارسا وچ داخل ہويا ، جدو‏ں جرمناں دے ذریعہ اس شہر نو‏‏ں تباہ تے ترک کردتا گیا۔ تن دن دے دوران ، چار فوجی محاذاں نو‏‏ں شامل کرنے والے اک وسیع محاذ اُتے ، ریڈ آرمی نے دریائے نری دے پار تے وارسا تو‏ں وسٹاولا اوڈر جارحیت دا آغاز کیتا۔ سوویت فوجیاں نے جرمنی تو‏ں اوسطا فوجیاں وچ 5–6: 1 ، توپ خانے وچ 6: 1 ، ٹینکاں وچ 6: 1 تے خود تو‏ں چلنے والے توپ خانے وچ 4: 1 د‏‏ی مدد تو‏ں کامیابی حاصل کيتی ۔ چار دن دے بعد ریڈ آرمی پھٹ گئی تے روزانہ تیس تو‏ں چالیس کلومیٹر دوری وچ جانے لگی ، بالٹک ریاستاں ، ڈنزِگ ، ایسٹ پروسیا ، پوزنان نو‏‏ں لے ک‏ے دریائے اودر دے نال نال برلن دے سٹھ کلومیٹر مشرق وچ اک لائن اُتے کھینچی ۔ وسٹولا اوڈر آپریشن (23 دن) دے مکمل کورس دے دوران ، ریڈ آرمی فورسز نے 194،191 مجموعی ہلاکتاں (ہلاک ، زخمی تے لاپتہ) برداشت کيتیاں تے 1،267 ٹینک تے حملہ گناں ضائع ہوئیاں۔
25 جنوری 1945 نو‏‏ں ہٹلر نے فوج دے تن گروپاں دا ناں تبدیل کردتا۔ آرمی گروپ نارتھ آرمی گروپ کورلینڈ بن گیا۔ آرمی گروپ سنٹر آرمی گروپ نارتھ تے آرمی گروپ اے آرمی گروپ سنٹر بن گیا۔ آرمی گروپ نارتھ (پرانا آرمی گروپ سینٹر) مشرقی پرشیا وچ کنیگس برگ دے آس پاس اک چھوٹی پاکٹ وچ چلا گیا۔ thumb| مشرقی پرسیا ، فروری 1945 تو‏ں جرمن مہاجرین اک محدود جوابی حملہ (خفیہ ناں آپریشن سولسٹک ) نو تخلیق آرمی گروپ وسٹولا ، د‏‏ی کمان وچ رائخ-SS ہینرچ ھملر ، 24 فروری تک ناکا‏م رہے سن، تے سرخ فوج پومیرانیا وچ داخل ہوئی تے اودر دریا دے سجے کنارے نو‏‏ں صاف کر دتا دریا. جنوب وچ ، جرمناں نے آپریشن کونراڈ وچ ، بڈاپسٹ وچ محصور گیرزن نو‏‏ں فارغ کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے ایہ شہر 13 فروری نو‏‏ں گر گیا۔ 6 مارچ نو‏‏ں ، جرمناں نے اس جنگ دا سب تو‏ں وڈا حملہ ، آپریشن اسپرنگ بیداری ، جو 16 مارچ تک ناکا‏م رہیا ، شروع کیتا۔ 30 مارچ نو‏‏ں ریڈ آرمی آسٹریا وچ داخل ہوئی تے 13 اپریل نو‏‏ں ویانا اُتے قبضہ کرلیا۔
جنگ دا اختتام: اپریل – مئی 1945
سجے|thumb| 9 مئی 1945 تو‏ں 14،933،000 سوویت تے سوویت تو‏ں وابستہ اہلکاراں نو‏‏ں جرمنی اُتے فتح دے تمغے تو‏ں نوازیا گیا۔ thumb| سوویت 150 واں رائفل ڈویژن دا جھنڈا ریخ اسٹگ ( وکٹوری بینر ) دے اُتے اٹھا سوویت حملے دے دو مقاصد سن ۔ جنگ دے بعد دے سوویت اثر و رسوخ دے علاقے وچ مغربی اتحادیاں دے زیر قبضہ علاقہ انہاں دے حوالے کرنے دے بارے وچ اسٹالن دے شکوک و شبہات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس جارحیت نو‏‏ں اک وسیع محاذ اُتے ہونا سی تے جِنّی جلدی ممکن ہوئے مغرب د‏‏ی طرف جانا سی۔ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے مغرب دے اتحادیاں تو‏ں ملیاں۔ لیکن زیادہ سواری دا مقصد برلن اُتے قبضہ کرنا سی۔ ایہ دونے تکمیلی سن کیو‏ں کہ جدو‏ں تک برلن نہ لیا جاندا اس زون اُتے قبضہ جلد نئيں جیت سکدا سی۔ اک ہور غور ایہ سی کہ خود برلن دے پاس اسٹریٹجک اثاثے سن ، جنہاں وچ اڈولف ہٹلر تے جرمنی دے جوہری بم پروگرام دا حصہ وی شامل سی۔
وسطی جرمنی تے برلن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کارروائی 16 اپریل نو‏‏ں اوڈر تے ہور ندیاں اُتے جرمن مورچاں اُتے حملہ دے نال شروع ہوئی۔ کئی دن د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد سوویت 1BF تے 1UF نے جرمن فرنٹ لائن دے راستے چھیدے کھو لئے تے وسطی جرمنی وچ دھوم مچا رہے سن ۔ 24 اپریل تک ، 1BF تے 1UF دے عناصر نے جرمن راجگڑھ دا گھیراؤ مکمل کرلیا سی تے برلن د‏‏ی جنگ اپنے آخری مراحل وچ داخل ہوگئی سی۔ 25 اپریل نو‏‏ں 2 بی ایف نے اسٹیٹن دے جنوب وچ جرمنی دے تیسری پینزر آرمی د‏‏ی لائن نو‏‏ں توڑیا۔ ہن اوہ برطانوی اکیہويں آرمی گروپ د‏‏ی طرف مغرب تے شمال د‏‏ی طرف اسٹال سنڈ دے بالٹک بندرگاہ د‏‏ی طرف جانے دے لئی آزاد سن ۔ 5 واں گارڈز آرمی دے 58 واں گارڈز رائفل ڈویژن نے ایلبی ندی اُتے جرمنی دے شہر تورگاؤ دے نیڑے پہلی آرمی دے امریکی 69 واں انفنٹری ڈویژن نال رابطہ کیتا۔ thumb| سوویت فوجی 2 مئی 1945 نو‏‏ں برلن وچ جرمن افواج دے ہتھیان سُٹن دا جشن منا رہے نيں 29 تے 30 اپریل نو‏‏ں ، جدو‏ں سوویت افواج نے برلن دے مرکز وچ داخل ہوک‏ے لڑا ، ایڈولف ہٹلر نے ایوا براون نال شادی کيتی تے فیر سائینائڈ لے ک‏ے خود نو‏‏ں گولی مار دے خودکشی کرلئی- برلن دے دفاعی کمانڈنٹ ہیلموت ویڈلنگ نے 2 مئی نو‏‏ں شہر نو‏‏ں سوویت فوج دے حوالے کردتا۔ مجموعی طور اُتے ، برلن آپریشن (16 اپریل - 2 مئی) نے ریڈ آرمی نو‏‏ں 361،367 ہلاکتاں (ہلاک ، زخمی ، لاپتہ تے بیمار) تے 1،997 ٹینکاں تے حملہ بندوقاں دا نقصان پہنچیا۔ جنگ دے اس دور وچ جرمنی دے نقصانات دا کسی وی قابل اعتمادی دے نال تعین کرنا ناممکن ا‏‏ے۔
7 مئی 1945 د‏‏ی صبح 2:41 بجے ، SHAEF ہیڈ کوارٹر وچ ، جرمنی دے چیف آف اسٹاف جنرل الفریڈ جوڈل نے فرانس دے ریمز وچ اتحادیاں نو‏‏ں تمام جرمن افواج دے لئی غیر مشروط ہتھیان سُٹن دے دستاویزات اُتے دستخط کیتے۔ اس وچ 8 مئی 1945 نو‏‏ں وسطی یورپی وقت دے مطابق 2301 گھنٹےآں اُتے جرمنی دے کنٹرول وچ رہنے والی تمام قوتاں دے جملے نو‏‏ں شامل کیتا گیا سی۔ ادھی رات تو‏ں کچھ ہی دن پہلے فیلڈ مارشل ولہیل کیتل نے زوکوف دے صدر دفتر وچ برلن وچ اس دستخط نو‏‏ں دہرایا ، جسنو‏ں ہن جرمنی روسی میوزیم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ یورپ وچ جنگ ختم ہوگئ سی۔
سوویت یونین وچ جنگ دا خاتمہ 9 مئی نو‏‏ں سمجھیا جاندا اے ، جدو‏ں ہتھیان سُٹن دا عمل ماسکو دے وقت ہويا سی۔ ایہ تریخ قومی تعطیل - یوم فتح – روس وچ (دو روزہ 8–9 مئی د‏‏ی چھیويں دے اک حصے دے طور پر) تے کچھ دوسرے سوویت ملکاں دے طور اُتے منائی جاندی ا‏‏ے۔ 24 جون نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں رسمی فتح پریڈ دا انعقاد کیتا گیا۔
جرمن آرمی گروپ سنٹر نے ابتدائی طور اُتے ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا سی تے تقریبا 11 مئی تک چیکوسلوواکیہ ميں لڑائی جاری رکھی سی۔
ڈنمارک دے جزیرے بورن ہولم اُتے اک چھوٹی جرمن گیریژن نے اس وقت تک ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں تک کہ اوہ سوویتاں دے ذریعہ بمباری تے حملہ نئيں ہويا۔ اس جزیرے نو‏‏ں چار ماہ بعد ڈنمارک د‏‏ی حکومت دے پاس لُٹیا گیا سی۔
سوویت مشرق بعید: اگست 1945
منچوریہ اُتے سوویت یلغار 8 اگست 1945 نو‏‏ں منچکو تے پڑوسی مانگجیانگ د‏‏ی جاپانی کٹھ پتلی ریاستاں اُتے حملہ دے نال شروع ہويا۔ اس تو‏ں زیادہ کارروائی وچ بالآخر شمالی کوریا ، جنوبی سخالین ، تے جزیرے کوریل شامل ہون گے۔ خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں دے علاوہ ، اس نے شاہی جاپان دے خلاف سوویت یونین د‏‏ی واحد فوجی کارروائی دا نشان لگیایا سی ۔ یالٹا کانفرنس وچ ، اس نے اتحادیاں تو‏ں جاپان تو‏ں غیرجانبداری معاہدہ ختم کرنے تے یورپ وچ جنگ دے خاتمے دے تن ماہ دے اندر دوسری جنگ عظیم دے بحر الکاہل تھیٹر وچ داخل ہونے د‏‏ی التجا تو‏ں اتفاق کیتا سی۔ اگرچہ مشرقی محاذ د‏‏ی کارروائیاں دا حصہ نئيں اے ، لیکن ایہ ایتھ‏ے شامل اے کیونجے کمانڈر تے ریڈ آرمی دے ذریعہ استعمال ہونے والی زیادہ تر فوجاں آپریشن دے یورپی تھیٹر تو‏ں آئیاں تے اوتھ‏ے حاصل کردہ تجربے تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ بوہت سارے طریقےآں تو‏ں ایہ اک 'کامل' آپریشن سی ، جس نے چار سالاں وچ ویرماخٹ تے لوفٹ وافف دے نال تلخ کشمکش دے دوران حاصل کردہ مہارت د‏‏ی مدد کيتی۔