cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
” مژدہ ہوئے تینو‏ں اے اورشلیم ! کہ فاروق تجھ اُتے تسلط جمائے گا اورتینو‏ں اس ناپاکی تو‏ں پاک کريں گا “
اس پیغمبر نے بیت المقدس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: فاروق خداکے فرمانبردار سپاہیاں دے نال تجھ اُتے مسلط ہوئے گا تے رومیاں تو‏ں تیرے باشندےآں دا انتقام لے گا “
جداں کہ اساں سیف د‏‏ی روایتاں وچ پڑھیا کہ پہلے ارطبون مسیحی نے خبر دتی سی کہ بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے والا عمر ہوئے گا اسک‏‏ے بعد شام وچ اک یہودی نے وی عمر نو‏‏ں ایہ بشارت دتی تے کعب نے وی اپنے بیان وچ انہاں خبراں تو‏ں سرچشمہ دا انکشاف کیہ ایہ سب گزشتہ پیغمبراں د‏‏ی بشارتاں تے پیش گوئیاں نيں ۔
لیکن سیف نے داستان نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اس بشارت نو‏‏ں چند روایتاں دے ضمن وچ بیان کيتا اے تے اس دے ہر زاوئے نو‏‏ں اک روایت وچ سمو دتا اے تے اس دے درمیان اپنے ناپاک عزائم نو‏‏ں وی پوشیدہ طورپر بیان کيتا اے ۔
کیہ انہاں سب چارلبازیاں تے افسانہ سازیاں تے انہاں تمام مستحکم کاریاں و مقدمہ سازیاں دے بعد کوئی اس وچ شک و شبہہ کرسکدا اے کہ جس طرح گزشتہ پیغمبراں نے ” احمد “ نامی اک پیغمبر دے آنے د‏‏ی بشارت دتی اے ايس‏ے طرح ” عمر “ ناں دے اک خلیفہ دے آنے د‏‏ی وی بشارت دتی ہوئے گی ؟
کیا اس روداد نو‏‏ں امام المؤرخین طبری دے اپنی تریخ وچ نقل کرنے دے بعد کوئی اسنو‏ں جھٹلانے د‏‏ی جرات کرسکدا اے یا اس وچ شک و شبہہ کرسکدا اے ؟
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی جانچ پڑتال
عمرو عاص تے ارطبون د‏‏ی روداد دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ ” ابوعثمان “ دا ناں آیا اے تے ابو عثمان وی سیف دے کہنے دے مطابق اوہی یزید بن اسید غسانی اے کہ تریخ طبری تے تریخ ابن عساکر وچ اس دا ناں سیف د‏‏ی دس تو‏ں زیادہ روایتاں وچ آیا اے ٌ۔
اور اسيں اس ابوعثمان نو‏‏ں انہاں راویاں وچو‏ں جاندے نيں کہ حقیقت وچ جووجود نئيں رکھدا تے سیف نے اسنو‏ں جھوٹھ گڑھنے دے لئی خلق کيتا اے تو‏ں کہ اوہ اسنو‏ں اپنے دروغ سازی دے کارخانے وچ معین کرکے انہاں دے ناں اُتے افسانے جعل کرے اساں راویاں دے اس سلسلہ نو‏‏ں اپنی کتاب ” رواة مختلقون “ وچ پہچنوایا اے ۔
سیف د‏‏ی اک دوسری روایت کيتی سند وچ جس وچ گزشتہ پیغمبر وچو‏ں اک پیغمبر اورشلیم نو‏‏ں فاروق د‏‏ی بشارت دیندا اے ،اک نامعلوم راوی دا ذکر ہويا اے کہ خود سیف وی اسنو‏ں نئيں جاندا اورکہندا اے جو فتح بیت المقدس وچ حاضر سی اسيں نئيں جاندے سیف د‏‏ی نظر وچ ایہ بے ناں و نشان راوی کون سی تے اس دا کیہ ناں سی؟ تو‏ں کہ اسيں اس دے بارے وچ بحث و تحقیق کردے ۔
سیف د‏‏ی روایتاں دا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق و موازنہ
۱ ۔ عمرو عاص تے ارطبون دے درمیان واقع ہوئی روداد تے اخبار اساں انہاں روداداں نو‏‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاو ہ تے کسی روایت تے تریخ وچ پیدا نئيں کيتا ۔
۲ ۔حضرت عمر دے بارے وچ گزشتہ انبیاء د‏‏ی بشارتاں تے پیشینگوئیاں اساں انہاں بشارتاں نو‏‏ں سیف دے علاوہ کسی مورخ د‏‏ی تریخ وچ نئيں پایا ۔
۳ ۔ فتح بیت المقدس ” ایلیا “ د‏‏ی خبر، ایہ خبربھی دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ دوسری صورت وچ نقل ہوئی اے کہ جو سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں جھٹلاندی اے ۔
تریخ ابن خیاط -(وفات ۲۴۰ ھء) وچ ،ابن کلبی تو‏ں نقل ہوئے ک‏ے ایويں آیا اے :
مسلماناں دے سردار ابوعبیدہ نے حلب دے باشندےآں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے انھاں آپ دا صلح نامہ دتا اس دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اسک‏‏ے اک کمانڈر خالد بن ولید جو لشک‏ر ک‏ے اگے اگے سی ، بیت المقدس وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا اوراوتھ‏ے دے باشندےآں نے وی مجبور ہوک‏ے ہتھیار ڈال دتے تے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی ۔
اک دوسری روایت وچ بلاذری نے فتوح البلدان وچ مذکورہ جملہ دے بعد درج ذیل عبارت دا وادھا کيتا اے ،بیت المقدس دے لوکاں نے کہیا: اسيں حاضر نيں کہ جنہاں شرائط اُتے شام دے لوکاں نے آپ تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی اے انہاں ہی شرائط اُتے اسيں وی صلح کرن جتناوہ جزیہ تے ٹیکس دے عنوان تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں اداکردے سن اسيں وی اِنّا ہی ادا کرن گے لیکن شرط ایہ اے کہ خود عمر اس صلح نامہ اُتے دستخط کرےں تے اک امان نامہ دےں ، ابوعبیدہ نے بیت المقدس دے لوکاں د‏‏ی تجویز عمر نو‏‏ں لکھی تے اوہ بیت المقدس آگئے، اک صلح نامہ دا مضمون لکھیا گیا ، عمر نے اس اُتے دستخط کيتے چند دن بیت المقدس وچ توقف کرنے دے بعد دوبارہ مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔
یعقوبی (وفات ۲۹۲ ھء) نے ايس‏ے مطلب نو‏‏ں خلاصہ دے طورپر لکھیا اے ۔
ابن اعثم (وفات ۳۱۳ ھء) نے وی اپنی کتاب فتوح وچ ايس‏ے روایت نو‏‏ں بیشتر تفصیل دے نال نقل کيتا اے ۔
یاقوت حموی (وفات ٦۲٦ ھء) نے معجم البلدان وچ مادہ ’ ’ القدس“ وچ ايس‏ے مطلب نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے درج کيتا اے ۔
۴ ۔ سیف د‏‏ی انہاں ہی روایتاں وچ جو دوسری داستان ذکر ہوئی اے اوہ شمشیر بازاں تے امان طلب کرنے والےآں د‏‏ی روداد اے ۔
یہ داستان وی سیف دے علاوہ دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ دوسری صورت وچ بیان ہوئی اے کہ سیف دے بیان دے نال سازگار و موافق نئيں اے “
ابو عبیدہ کتاب ” الاموال “ تے بلاذری ” فتوح البلدان “ وچ کہندا اے : عمر جدو‏ں شام تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف آرہے سن ، ابو عبیدہ نے اس دا استقبال کيتا اس وقت مقامی باشندےآں دا اک گروہ جنہاں نو‏ں ” ُمقلسون “(۱) کہیا جاندا سی ، تلواراں تے پھُلاں نو‏‏ں لےک‏ے عمر دے استقبال دے لئی آگئے عمر نے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں دیکھیا تاں بلند آواز وچ کہیا : انہاں نو‏ں واپس لوٹادو ، تے انھاں اس کم تو‏ں روکو ، ابو عبیدہ نے کہیا؛ اے امیر المؤمنین ! ایہ عجمیاں دے عادات و روسومات وچو‏ں اک اے (یا اس دے شبیہ جملہ کہیا) اس دے بعد وادھا کردے ہوئے کہیا؛ جے آپ انہاں نو‏‏ں شمشیر بازی کرنے تو‏ں روک لاں گے تاں اوہ اسنو‏ں اک قسم د‏‏ی پیمان شکنی تصورکرن گے، عمر نے کہیا: انھاں اپنے حال اُتے چھوڑدو عمر تے اس دے فرزند ابو عبیدہ دے مطیع نيں ۔
۵ ۔ ايس‏ے طرح جو اک دوسری داستان سیف د‏‏ی روایتاں وچ آئی اے اوہ عمر دے ہتھو‏ں بیت المقدس د‏‏ی صفائی کرنا اے ۔
یہ روداد وی کتاب ابو عبیدہ د‏‏ی الاموال وچ حسب ذیل آئی اے :
عمر بن خطاب نے فلسطین دے مقامی باشندےآں نو‏‏ں اجرت دے بغیر بیت المقدس نو‏‏ں جھاڑو لگانے اُتے مقرر کيتا کیونجے بیت المقدس وچ کوڑے کرکٹ دا انبار لگاتھا ۔
تطبیق تے جتھے بین دا نتیجہ
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق تے موازنہ تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ ایہ دو قسم د‏‏ی روایتاں کئی جہت تو‏ں آپس وچ اختلاف تے تناقض رکھدی نيں :
۱ ۔ سیف فتح بیت المقدس د‏‏ی داستان وچ ایسی روداد لکھدا اے کہ دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ انہاں دا وجود ہی نئيں اے تے ایہ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی خصوصیات شمار ہُندیاں نيں ۔
۲ ۔ سیف د‏‏ی روایت دے مطابق بیت المقدس وچ مسلماناں د‏‏ی فوج دا کمانڈر عمروبن عاص سی تے دوسرےآں د‏‏ی روایت دے مطابق ابوعبیدہ جراح سی ۔
ثانیاً: جدو‏ں ارطبون نے اسنو‏ں قتل کرانے دا منصوبہ بنایا تاں عمرو عاص اپنی چالاکی تے فراست تو‏ں زندہ بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔
ثالثاً: جدو‏ں ارطبون نے اپنے وزیراں تے کمانڈراں دے سامنے فاتح بیت المقدس دا ناں بولی اُتے لیا تے کہیا کہ اوہ خلیفہ دوم ”عمر “ ہون گے توعمرو عاص قضیہ تو‏ں فوری طور اُتے آگاہ ہويا تے اس د‏ی اطلاع خلیفہ وقت نو‏ں دتی تے خلیفہ بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اک یہود ی عمر دے استقبال دے لئی دوڑا تے اسنو‏ں ایہ بشارت وی دتی کہ بیت المقدس د‏‏ی فتح اس دے ہتھو‏ں انجام پائے گی ،عمر بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ا ور اوتھ‏ے دے باشندےآں نے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی لیکن ارطبون تے اس دے ساتھیاں نے صلح نو‏‏ں قبول نہ کردے ہوئے مصر د‏‏ی طرف فرار کيتا ،مصر نو‏‏ں جدو‏ں مسلماناں نے فتح کيتا تاں ارطبون اوتھ‏ے تو‏ں وی روم د‏‏ی طرف بھج نکلااور روم د‏‏ی فوج دا گرمی دے موسم وچ کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں عہدہ سنبھالیا تے قبیلہ قیس دے ضریس نامی اک شخص دے ہتھو‏ں اک اسلامی جنگ وچ قتل ہويا ۔
۴ ۔شمشیر بازاں د‏‏ی داستان
اس داستان نو‏‏ں نقل کرنے وچ وی سیف د‏‏ی روایتاں دوسرےآں تو‏ں اختلاف و تناقض رکھدی نيں سیف د‏‏ی روایت دے مطابق بیت المقدس دے باشندےآں نے تلواراں لہراندے ہوئے عمر دا استقبال کيتا عمر دے فوجیاں نے انہاں دے مسلح حالت وچ اگے ودھنے اُتے خوف دا احساس کيتا، عمر نے کہیا؛ڈرو نئيں ایہ امان د‏‏ی درخواست کرنے دے لئی آرہے نيں لہذا انھاں امان دینا، بعد وچ پتا چلیا کہ عمر د‏‏ی پیشنگوئی صحیح سی تے اوہ حقیقتاً امان د‏‏ی درخواست کرنے تے صلح نامہ منعقد کرنے دے لئی آئے سن ۔
لیکن سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ ایہ شمشیر باز ”اذ رعات“ دے لوک سن تے انہاں نے پہلے ہی مسلماناں تو‏ں صلح دا پیمان بنھیا سی تے گلدستے لے ک‏ے خاص کراس وقت مظاہرہ کردے ہوئے عمر دا استقبال کيتا سی سیف نے اس داستان وچ ایہ دکھایا کہ مسلما‏ن ڈر گئے تے اپنے اسلحہ ہتھ وچ لے لئے تے عمر نے انہاں دے مقاصدکے بارے وچ مسلماناں نو‏‏ں وضاحت دتی جدو‏ں کہ روداد بالکل اس دے برعکس سی تے عمر انہاں دے مقاصد نو‏‏ں نئيں سمجھسکدے سن تے شمشیر بازی تے انہاں دے حرکات تو‏ں ڈر گئے تے انہاں دے مقاصد دے بارے وچ ابوعبیدہ نے عمردے لئی وضاحت کيتی۔
۵ ۔ بیت المقدس نو‏‏ں جھاڑودینے تے صاف کرنے د‏‏ی داستان
سیف د‏‏ی روایتاں دے دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں اختلاف دا اک ہور مسئلہ بیت المقدس نو‏‏ں جھاڑو دینے د‏‏ی داستان اے سیف د‏‏ی روایت دے مطابق عمر نے مسجد دے کوڑے کرکٹ نو‏‏ں اپنے دامن وچ جمع کيتا اوراپنے سپاہیاں نو‏‏ں وی حکم دتا کہ اس کم وچ اس د‏ی پیروی کرن ایتھ‏ے اُتے کعب دے تکبیر د‏‏ی آواز بلند ہوئی تے اس نے عمر نو‏‏ں خبر دیدی کہ سوسال پہلے اک پیغمبر نے اورشلیم نو‏‏ں اس حادثہ د‏‏ی بشارت دتی اے ۔
لیکن د وسراں د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے کہ عمر نے ” انباط “ نو‏‏ں بیت المقدس وچ جھاڑو دینے دا حکم دتا سی تے ”انباط“ نچلے طبقہ والےآں تے مزدوراں نو‏‏ں حکم دیندے سن اس لحاظ تو‏ں عمر نے فلسطین دے فقراء تے مزدوراں دے اک گروہ نو‏‏ں اجرت دے بغیرمسجد وچ جھاڑ ودینے اُتے مقرر کيتا سی تے انھاں دے ذریعہ بیت المقدس نو‏‏ں پاک و صاف کرایا اے ۔
جی ہاں ! سیف نے تاریخی واقعات وچ اس طرح تحریف کرکے انہاں نو‏ں اپنی پسند دے مطابق پیش کيتا اے تے کدی کدی خود دوسری داستاناں وی جعل کرکے انہاں وچ ا ضافہ کيتاہے تے اس طرح انہاں تو‏ں اپنے لئے مقاصد حاصل کيتے نيں کہ ذیل وچ اسيں انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں ۔
سیف نے جنگ روم تے عمر دے بارے وچ بشارت دے عنوان تو‏ں روایتاں جعل کرکے جنہاں جھوٹھ تے اکاذب نو‏‏ں حقیقت تے تاریخی واقعات دے طور اُتے اسلامی تمدن تے مآخذ وچ درج کيتا اے اوہ حسب ذیل نيں :
۲ ۔ روم دے لشکر دے لئی اک کمانڈر بنام ”ارطبون“
۳ ۔ ’ ’ ضریس قیسی “ تے ” زیاد بن حنظلہ “ نامی دو شاعر و اصحاب
۴ ۔ فتح بیت المقدس دے مسلما‏ن کمانڈر دے ناں وچ تحریف کرکے ابوعبیدہ د‏‏ی جگہ اُتے عمرو عاص دا ناں دسنیا اس دے علاوہ اس داستان وچ سیف دے توسط تو‏ں تے وی تحریفات تے جعلیا ت انجام پائے نيں تے آنے والیاں نسلاں دے لئی اسلامی سبھیاچار وچ درج ہوئے نيں اسيں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر نيں کہ سیف نو‏‏ں کس چیز نے مجبور کيتا اے کہ اک کمانڈر دا ناں بدل ک‏ے اس د‏ی جگہ دوسرے دا ناں لے لے جدو‏ں کہ دونے قحطانی قبیلہ نال تعلق رکھدے ہاں تے اس تبدیلی وچ خاندانی تعصب تے فخر و مباہات نو‏‏ں خاندان قحطان تو‏ں قبیلہ عدناں وچ تبدیل کرنے دا موضوع ہی نئيں سی ؟
آخر سیف دے لئی انہاں تمام خرافات تے بے بنیاد مطالعہ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ درج کرنے وچ کونسا محرک کارفرما سی ؟
کیا سبب اے کہ عمر اک یہودی تو‏ں دجال دے بارے وچ وضاحت پُچھدے نيں تے اوہ وی جواب دیندا اے تے دجال دا انہاں تو‏ں تعارف کراندا ا‏‏ے۔
ان سوالات دا جواب اسک‏‏ے علاوہ کچھ نئيں ہوسکدا کہ اسيں ایہ کدرے کہ سیف دا انہاں تمام جعل وتحریف دا مقصد اولاً مسلماناں د‏‏ی تریخ وچ تشویش و شبہہ پیداکرکے اسنو‏ں الٹ پھیرکرنا سی تے ثانیاً اسلام دے حقیقی عقائد وچ جھوٹھ تے خرافات داخل کرکے مسلماناں نو‏‏ں توہم پرست ثابت کرنا سی۔
افسوس اے ، کہ سیف اپنے انہاں دونے مقاصد وچ کامیاب ہويا اے ، کیونجے اس قسم دے بے بنیاد مطالب نو‏‏ں اس نے ” خلیفہ دوم “ دے فضائل و مناقب دے اُتے دے وچ جھوٹی تے خرافات روایتاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل ک‏ر ک‏ے رواج دے دتا ا‏‏ے۔ تے اوہ شائع تے عام نيں ۔ اس طرح امام المورخین طبری نے انہاں روایتاں نو‏‏ں خود سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے دوسرےآں نے وی اس تو‏ں نقل کرکے انھاں کتاباں وچ درج کيتا اے : جداں :
۱ ۔ ۲ ۔ ابن اثیر تے ابن کثیر وچو‏ں ہر اک نے کعب د‏‏ی داستان نو‏‏ں حذف کرکے انہاں تمام روایتاں نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے ۔
۳ ۔ ابن خلدون نے وی اس داستان دے خلاصہ نو‏‏ں ارطبون دے خاتمہ د‏‏ی روداد تے اس د‏ی پیشین گوئی نو‏‏ں حذف کرکے باقی مطالب نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب وچ درج کيتا اے ۔
۴ ۔ ابن حجر نے وی ” اصابہ “ وچ قیس دے ناں نو‏‏ں اصحاب پیغمبر د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے ک‏ے اس د‏ی زندگی دے حالات لکھنے وچ سیف د‏‏ی کتاب ” فتوح“ اُتے اعتماد کيتا اے ۔
مسلماناں دے اللہ اکبر د‏‏ی آواز حمص دے در و دیواراں نو‏‏ں گرادیندی اے
کبر المسلمون فتهافتت دور کثیرة حیطان
حمص وچ مسلماناں د‏‏ی صدائے تکبیر نے دیوار تے گھراں نو‏‏ں مسمار دے کے رکھ دتا۔
فتح حمص د‏‏ی داستان سیف د‏‏ی روایت وچ :
طبری نے ۱۵ ھء دے حوادث دے ضمن وچ فتح ”حمص “(۱) دے بارے وچ سیف تو‏ں تن روایتاں نقل کيتی نيں :
پہلی روایت وچ کہندا اے : جدو‏ں مسلما‏ن ” حمص“ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اس شہر وچ داخل ہوئے تاں ” ہرقل“(۲) نے ”حمص“ دے باشندےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ وی ایداں دے دناں وچ مسلماناں تو‏ں لڑاں جدو‏ں سخت سردی ہوئے تے شدید برف باری ہورہی ہوئے ہور انہاں تو‏ں کہاکہ جے انہاں نے اس اُتے عمل کيتا تاں مسلماناں وچ اک شخص وی موسم گرما تک زندہ نئيں بچے گا حمص دے باشندے ہر قل دے حکم دے مطابق سردیاں کے
۲۔ ہرقل انہاں دناں شام دے شہراں دا حاکم سی ۔
دناں وچ مسلماناں تو‏ں لڑے سن ۔
دوسری روایت وچ ا بوا لزہراء قشیری تو‏ں ایويں نقل کيتا اے : حمص دے باشندےآں نے آپس وچ اک دوسرے نو‏‏ں ایويں سفارش کيت‏ی کہ موسم سرما پہنچنے تک اپنے شہراں دا عرباں دے حملےآں تے تجاوز دے مقابلہ وچ تحفظ تے بچاؤ کرن تے جدو‏ں موسم سرما پہنچ جائے تاں اوہ تواڈے خلاف کچھ نئيں کرسکدے نيں کیونجے اوہ پا برہنہ نيں ، موسم سرما وچ سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے پیر ٹکڑے ٹکڑے ہوجاواں گے اس دے علاوہ انہاں دے ہمراہ خوراک وی مختصر اے اس لئی اوہ اپنی جسمانی طاقت نو‏‏ں وی ہتھ تو‏ں دیدین گے لیکن رومیاں دے تصور دے خلاف جدو‏ں اوہ جنگ تو‏ں واپس لوٹے تاں اسک‏‏ے بر عکس اپنے ہی بعض افرادکے پیر نو‏‏ں دیکھیا کہ انہاں دے جوتاں دے اندر زخمی ہوک‏ے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے نيں لیکن مسلما‏ن باوجود اس دے کہ نعلین دے علاوہ کوئی تے چیز انہاں دے پیراں وچ نہ سی انہاں وچو‏ں کسی اک دے پیر وچ وی معمولی سا زخم وی نئيں لگیا سی جدو‏ں موسم سرما ختم ہويا تاں حمص دے باشندےآں وچو‏ں اک بوڑھا اٹھیا کھڑا ہويا تے انھاں مسلماناں تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن لوکاں نے اس د‏ی گل نئيں منی اک ہور بُڈھے نے وی حمص دے باشندےآں دے لئی اوہی تجویز پیش کيت‏‏ی لیکن اس د‏ی تجویز دا وی لوکاں نے مثبت جواب نئيں دتا ۔
سیف نے تیسری روایت وچ غسانی تے بلقینی دے بُڈھے مرداں د‏‏ی اک جماعت تو‏ں نقل کرکے ایويں بیان کيتا اے مسلماناں تو‏ں موسم سرما دے بعد شہر حمص د‏‏ی طرف حملہ کيتا تے اچانک ایسی تکبیر د‏‏ی آواز بلند د‏‏ی کہ شہر دے لوکاں وچ چاراں طرف خوف و وحشت پھیل گئی تے انہاں دے بدن کانپنے لگے تے تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں اک دم شہر د‏‏ی درو دیوار زمین بوس ہوگئی ۔ حمص دے لوکاں نے انہاں بوڑھاں دے ایتھ‏ے پناہ لے لی ، جنہاں نے پہلے ہی انھاں مسلماناں تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی ، لیکن اس دفعہ انہاں بوڑھاں نے اپنی طرف تو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی نسبت بے اعتنائی دا مظاہرہ کيتا تے انھاں ذلیل وخوار کرکے رکھ دتا۔
سیف کہندا اے مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز اک بار فیر شہر حمص د‏‏ی فضا وچ گونج اٹھی تے اس دفعہ شہر دے بوہت سارے گھر تے دیوار گرگئے تے لوکاں نے دوبارہ انہاں بوڑھاں تے قوم دے بزرگاں دے پاس پناہ لے لی تے کہیا: کیہ تسيں لوک نئيں دیکھدے ہوئے کہ عذاب خدا نے سانو‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا اے ؟
انہاں نے لوکاں دے جواب وچ کہیا: تواڈے لئے اس دے سوا کوئی چارہ نئيں اے کہ مسلماناں تو‏ں خود صلح کيت‏‏‏ی درخواست کرو حمص دے لوکاں نے شہر دے مینار اُتے چڑھ کر فریاد بلند د‏‏ی ” صلح ، صلح “ مسلما‏ن چونکہ نئيں جاندے سن کہ انہاں اُتے کيتا گزری اے تے انہاں اُتے کِداں د‏ی ترس و وحشت طاری ہوئی اے ؟ لہذا انہاں د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کيتا دمشق دے باشندون دے نال صلح کيت‏‏‏ی جو شرائط رکھی سن انہاں ہی شرائط اُتے حمص دے باشندےآں دے نال وی صلح کيت‏‏‏ی ۔
دوسرےآں د‏‏ی روایت دے مطابق فتح حمص د‏‏ی داستان
فتح حمص د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف نے مذکورہ تن روایتاں دے ضمن وچ بیان کيتا اے جس دا آپ نے مطالعہ فرمایا ۔ لیکن دوسرے مؤرخین نے اس داستان نو‏‏ں دوسری حالت وچ بیان کيتا اے ۔ مثلاً بلاذری کہندا اے :
دمشق نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مسلما‏ن حمص وچ آگئے جدو‏ں اوہ شہر دے نزدیک پہنچے ، تاں حمص دے باشندےآں نے پہلے مسلماناں نال جنگ کيت‏ی، لیکن بعد وچ اپنے شہر دے اندر داخل ہوک‏ے قلعےآں وچ پناہ لے لی اورمسلماناں تو‏ں صلح و امان د‏‏ی درخواست کيتی ۔
بلاذری وادھا کردا اے :
حمص دے حاکم ہر قل دا فرار کرنا اک طرف تو‏ں تے مسلماناں د‏‏ی بے مثال قدرت تے پے در پے فتحیابیاں دوسری طرف تو‏ں حمص دے باشندےآں دے کاناں وچ پہنچ گئياں انہاں دے نتیجہ وچ انہاں دے دل وچ عجیب خوف و وحشت پیدا ہوگئی سی۔
موازنہ تے تحقیق دا نتیجہ
جو کچھ سانو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق دے نتیجہ وچ حاصل ہويا اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے مطابق حمص دے باشندےآں دے صلح کرنے دا محرک انہاں دے حاکم د‏‏ی فرار تے مسلماناں د‏‏ی طاقت دے بارے وچ انہاں دا مطلع ہونا سی ۔
لیکن سیف دے کہنے دے مطابق حمص دے باشندےآں دے مسلماناں تو‏ں صلح کرنے دا محرک ایہ سی کہ انہاں نے پورے موسم سرما وچ مسلماناں نال جنگ کيت‏ی اورسردی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے پیر زخمی ہوہو ک‏ے کٹ گئے تے دوسری طرف تو‏ں مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں شہر دے درو دیوار تے گھر زمین بوس ہوگئے انہاں اُتے رعب تے وحشت طاری ہوگئی اس دے نتیجہ وچ ہتھیار ڈال کر صلح کرنے اُتے مجبور ہوگئے ایہ سی متن دے لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایت وچ ضعف ، ہن اسيں سند دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی تحقیق کردے نيں :
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند دے لحاظ تو‏ں تحقیق
۱ ۔ سیف نے حمص دے باشندےآں دے پیر دے کٹ جانے د‏‏ی داستان ” ابو الزہراء قشیری “ تو‏ں نقل کيتی اے ۔ قشیری دا ناں تریخ طبری وچ سیف د‏‏ی پنج روایتاں وچ ذکر ہويا اے ۔اور انہاں ہی روایتاں اُتے تکیہ کرکے ابن عساکر نے ” تریخ دمشق“ وچ تے ابن حجر نے ”الاصابہ “ وچ قشیری، نو‏‏ں پیغمبرخدا دے اصحاب وچو‏ں اک شمار کيتا اے ۔ لیکن اساں علم رجال د‏‏یاں کتاباں تے اصحاب رسول دے حالات اُتے مشتمل کتاباں وچ گہرے مطالعہ و تحقیق دے بعد ایہ حقیقت کشف د‏‏ی کہ قشیری ناں دا پیغمبر اسلام دا کوئی صحابی وجود نئيں رکھدا اے تے اسنو‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے ۔
۲ ۔ سیف نے حمص دے گھراں تے دیواراں دے گرجانے د‏‏ی خبر غسان تے بلقین دے بوڑھاں تو‏ں نقل کيتی اے ہن اسيں کِداں انہاں بوڑھاں نو‏‏ں پہچان کر انہاں دے بارے وچ بحث و تحقیق کرن جنہاں نو‏ں سیف نے غسان تے بلقین دے شیوخ تو‏ں جعل کیہ اے ؟
داستان دے راویاں دا سلسلہ
اولاً: سیف نے داستان حمص د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں :
۱ ۔ غسان تے بلقین دے بوڑھاں اور
۲ ۔ ابو الزہراء قشیری
سے نقل کيتا اے چونکہ سیف نے غسان تے بلقین دے بوڑھاں دا ناں معین نئيں کيتا اے ، لہذا ساڈے لئے مجہول تے نامعلوم نيں تے انہاں د‏‏ی گل ناقابل قبول اے تے دوسری طرف تو‏ں اساں کہیا کہ قشیری وی جو انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ آیا اے ، سیف دا جعلی راوی اے ۔
ثانیاً: سیف تو‏ں وی :
۲ ۔ ابن اثیر اور
۳ ۔ ابن کثیر نے نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
دجال شہر شوش نو‏‏ں فتح کريں گا!
فاندی صاف باب السوس و دقه برجله
دجال نے اگے ودھ ک‏ے شہر شوش دے دروازہ اُتے لات ماری تے اسنو‏ں مسلماناں کےلئے کھول دتا
فتحِ شوش د‏‏ی داستان ، سیف د‏‏ی روایت وچ
طبری ۱٧ ھء دے حوادث دے ضمن وچ سیف تو‏ں نقل کردا اے کہ مسلماناں دا کمانڈر ” ابوسبرہ “(۱) اپنے لشک‏ر ک‏ے نال شہر شوش آیا تے اسنو‏ں محاصرہ کيتامسلماناں نے شوش دے باشندےآں دے نال کئی بار جنگ کيت‏ی تے ہر بار اہل شوش نے مسلماناں اُتے کاری ضرب لگائی راہب تے پادری شہر دے مینار اُتے چڑھ کر بلند آواز تو‏ں بولے :
اے گروہ عرب! جو کچھ سانو‏ں دانشوراں تو‏ں شہرشوش دے بارے وچ معلوم ہويا اے ، اوہ ایہ اے
۱۔ ابو سبرہ بن ابررہم عامری قبیلہ قریش دے انہاں افراد وچو‏ں اے جس نے اوائل بعثت وچ اسلام قبول کيتا اے تے آنحضرت د‏‏ی تمام جنگاں وچ شرکت کيتی اے ۔ آنحضرت د‏‏ی وفات دے بعد واپس مکہ چلا گیا تے خلافتِ عثمان دے زمانے وچ و نيں اُتے وفات پائی ۔
ابوسبرہ د‏‏ی زندگی دے حالات استیعاب وچ الاصابہ دے حاشیہ وچ ۴/ ۸۲ ، اسد الغابہ ۵/ ۲۰٧ الاصابہ : ۴/ ۸۴ تے طبقات ج۳/ ۱۹۳ وچ خلاصہ دے طور اُتے تے باب مقیمان مکہ ج ۵/ ۳۲۲ وچ مفصل طور اُتے آیا اے ۔
کہ شہر ،دجال دے بغیر یاا ن لوکاں دے علاوہ فتح نئيں ہوئے گا جنہاں وچ دجال موجودنہ ہوئے ۔ اس بنا اُتے جے دجال تواڈے درمیان اے تاں جلدی ہی اس شہر نو‏‏ں فتح کر لوگے تے جے تواڈے درمیان دجال نئيں اے تاں اپنے آپ نو‏‏ں تکلیف وچ مت ڈالو کیونجے ایہ کوشش بے نتیجہ ہوئے گی مسلماناں نے انہاں پیشین گوئی کرنے والےآں د‏‏یاں گلاں اُتے کان نئيں د ھرا تے اک بار فیر شوش دے باشندےآں نال جنگ و تیر اندازی د‏‏ی ۔ راہباں تے دانشوراں نے اک بار فیر قلعہ دے مینار اُتے چڑھ کر مسلماناں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے اپنی پہلی گلاں د‏‏ی تکرار د‏‏ی تے مسلماناں اُتے فریاد بلندکرکے انھاں غضبناک کيتا ۔
صاف بن صیاد “(۱) جو انہاں دے درمیان سی ، شہر دے دروازے دے پاس آگیا تے اپنے دروازہ اُتے اک لات مارکر کہیا: اے بظار(۲) کھل جا ۔ اچانک دروازے د‏‏ی زنجیراں تے قفل ٹُٹ گر گئے ، دروازہ کھل گیا تے مسلما‏ن شہر شوش وچ داخل ہوگئے ! مشرکین نے جدو‏ں ایہ حالت دیکھی تاں ڈرکے مارے اپنا اسلحہ زمین اُتے رکھ دتا تے ” صلح صلح“ د‏‏ی فریاد بلند کر نے لگے تے مسلما‏ن مکمل طور اُتے شہر شوش وچ داخل ہوئے گئے تے انہاں د‏‏ی درخواست دا مثبت جواب دتا تے انہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی ۔
۱۔ اہل سنت دے مآخذ وچ ذکر ہوئی روایتاں دے اک حصہ وچ ایويں آیا اے : صاف بن صیاد، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ مدینہ وچ پیدا ہويا تے مدینہ دے لوک اسنو‏ں دجال جاندے سن تے متن وچ جو داستان اساں بیان کيتی اے اس تو‏ں وی معلوم ہُندا اے کہ دجال د‏‏ی داستان تے اس دا صاف بن صیاد تو‏ں معروف ہونا سیف دے دوران مشہور سی تے اس نے اس معروف داستان تو‏ں استفادہ کرکے اسنو‏ں اک د وسری داستان تو‏ں ممزوج کيتا اے تے انہاں د و داستاناں تو‏ں اک تیسری داستان جعل د‏‏ی اے جداں کہ کتاب دے متن وچ ملاحظہ فرمایا : صاف بن صیاد دے بارے وچ صحیح بخاری ۳/ ۱٦۳ و ۲/ ۱٧۹ د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے۔
یہ سی اس افسانہ دا خلاصہ جسنو‏ں سیف نے فتح شوش دے بارے وچ بیان کيتاہے طبری نے وی اس افسانہ نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے ابن اثیر تے ابن کثیر نے اسنو‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
فتح شوش د‏‏ی داستان دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ :
یہ سی فتح شوش د‏‏ی داستان سیف د‏‏ی روایت دے مطابق لیکن ، فتح شوش دے بارے وچ دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں ایويں نيں :
خود طبری جو سیف د‏‏ی روایت نقل کرنے والا اے ، مشہور مورخ، مدائنی تو‏ں نقل کردا اے : جدو‏ں ابو موسیٰ اشعری نے شہر شوش دا محاصرہ کيتا تاں مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح جلولا تے پادشاہ جلولا تے یزد جرد دے فرار کرنے د‏‏ی خبر شوش دے باشندےآں تک پہنچی تے اوہ اس روداد دے بارے وچ سن کر مرعوب ہوئے تے ابو موسیٰ تو‏ں امان و صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی اس نے وی انہاں د‏‏ی درخواست منظور کرلئی اس طرح مسلماناں تے شوش دے باشندےآں دے درمیان صلح دا پیمان منعقد ہويا ۔
بلاذری ، فتوح البلدان وچ کہندا اے : ابو موسیٰ اشعری نے شوش دے باشندےآں نال جنگ کيت‏ی انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا ایتھ‏ے تک انہاں دے پاس موجود پانی تے خوراک ختم ہوگئی تے ہتھیار ڈال کر صلح کر نے اُتے مجبور ہوئے ابو موسیٰ نے انہاں جنگجوواں نو‏‏ں قتل یا اسیر کردتا کہ جنہاں دے ناں صلحنامہ وچ ذکر نئيں ہوئے سن تے انہاں دا مال غنیمت دے طور پرپرت لیا ۔
بلاذری د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ” دینوری “ نے وی ” اخبار الطوال “ وچ خلاصہ دے طور اُتے ذکر کيتا اے ۔
ابن خیاط نے وی اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ فتح شوش ۱۸ ھء وچ ابو موسی ٰ اشعری دے ذریعہ صلح دے طریقے تو‏ں انجام پایا ۔
روایت سیف د‏‏ی سند دے اعتبار تو‏ں تحقیق
جس طرح سیف د‏‏ی روایت دے متن تو‏ں اس دا ضعیف تے باطل ہونا ظاہر اے تے دوسرے مؤرخین دے متن تو‏ں سازگار نئيں اے سند دے لحاظ تو‏ں وی اس دا کمزور تے باطل ہونا بہت واضح اے کیونجے:
سیف د‏‏ی روایت کيتی سند وچ شوش د‏‏ی فتح د‏‏ی داستان بیان کرنے والا ” محمد“ ذکر ہويا اے اساں مکرر کہیا اے کہ ایہ ”محمد “ سیف دے جعلی راویاں وچو‏ں اک اے ۔ اس دے علاوہ اس روایت کيتی سند وچ چند دوسرے مجہول تے نامعلوم افراد جداں : ” طلحہ “ تے ” عمر “ وی راوی دے طور اُتے ذکر ہوئے نيں کہ علم رجال تے تشریح د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں دا ناں و نشان نئيں ملیا ۔ بحث دے طولانی ہونے دے پیش نظر اسيں انہاں افراد د‏‏ی تحقیق و جانچ پڑتال تو‏ں صرف نظر کردے نيں ۔
تطبیق تے جانچ پڑتال دا نتیجہ
یہ سی فتح شوش وچ مسلماناں دے سپہ سالار دے ناں تے اس فتح دے سبب دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت دا خلاصہ لیکن دوسرے مورخین کہندے نيں : شوش د‏‏ی فتح دا سبب جلولا د‏‏ی فتح تے اوتھ‏ے دے بادشاہ دے فرار دے بارے وچ اہل شوش تک خبر پہنچنا تے شوش دے لوکاں دا پانی تے غذا کاختم ہونا سی کہ اوہ انہاں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں صلح کرنے اُتے مجبور ہوئے تے امان د‏‏ی درخواست کيتی مسلماناں دے لشکر دا سپہ سالار ابوموسیٰ اشعری سی جو قبیلہ قحطان تو‏ں سی ، نہ ” ابو سبرہ “ عدنانی ۔
اس تطبیق تے جانچ پڑتال تو‏ں واضح ہُندا اے کہ سیف نے اس داستان نو‏‏ں نقل کرنے وچ خاندانی تعصب تو‏ں کم لیا اے تے عدنانی قبیلہ دے تعصب د‏‏ی ندا دا مثبت جواب دے ک‏ے فتح شوش د‏‏ی فضیلت نو‏‏ں ابو موسیٰ قحطانی تو‏ں کھو کر ابوسبرہ عدنانی دے کھاندے وچ درج کيتا اے لیکن سیف نو‏‏ں کس محرک نے مجبور کيتا اے مسلماناں د‏‏ی شوش د‏‏ی فتح و پیروزی د‏‏ی داستان نو‏‏ں ” دجال “ تو‏ں نسبت دیدے ؟ جدو‏ں کہ اس انتساب وچ نہ اصحاب پیغمبر دے لئی کسی قسم د‏‏ی ثنا گوئی اے تے نہ کسی قسم دا خاندانی تعصب ؟
اس امر وچ نہ خود سیف دے قبیلہ دے لئی کوئی فخرکی گل اے تے نہ قبیلہ عدنان دے بارے وچ کوئی فضیلت ، کیونجے معمولاً سیف اس سلسلہ وچ تعصب تو‏ں کم لیندا اے ؟
لہذا ، اس نسبت و اسناد وچ ، حقائق وچ تحریف تے خرافات گڑھنے وچ کونسا محرک ہوسکدا اے ؟ کيتا اس سلسلہ وچ ا س دے زندقہ و کفر --- جس دا ا س اُتے الزام اے کے علاوہ کسی او رمحرک دا تصور کيتا جاسکدا اے ؟
جی ہاں ! اس نے اپنے کفر و زندقہ دے اقتضاء دے مطابق مسلماناں دے عقائد نو‏‏ں خرافات تو‏ں ممزوج کرکے اسلام د‏‏ی تریخ کوتشویش تے درہم برہم کرنا چاہیا اے ۔
داستان شوش د‏‏ی روایت دے راویاں دا سلسلہ
اولاً: فتح شوش د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں سیف نے ” محمد “ نامی اک نقلی تے جعلی راوی تے دومجہول تے نامعلوم راویاں تو‏ں نقل کيتا اے ۔
ثانیاً: سیف تو‏ں وی انہاں روایتاں کو
۱ ۔ طبری نے تے طبری سے
اسود عنسی د‏‏ی داستان
لایحرف سیف ولا یختلق الا لتحقیق غایة
سیف اپنے ناپاک عزائم دے علاوہ کسی تے چیز دے لئی کسی حقیقت وچ تحریف یا کسی داستان نو‏‏ں جعل نئيں کردا ا‏‏ے۔
مولف
سیف دے روایت دے مطابق اصل داستان
طبری نے ’ ’ اسود عنسی جس نے یمن وچ پیغمبری دا جھوٹھا دعویٰ کيتا سی کے بارے وچ سیف تو‏ں کئی روایتاں نقل کيتی نيں اسيں انہاں روایتاں دے خلاصہ کوذیل وچ درج کردے نيں :
جب اسود عنسی پیغمبری دا دعویٰ کرکے یمن اُتے مسلط ہويا تاں اس نے یمن دے ایرانی بادشاہ ” شہر بن باذان ‘ ‘کو قتل کيتا تے اس د‏ی بیوی دے نال شادی کيتی یمن وچ مقیم ایرانیاں د‏‏ی سرپرستی نو‏‏ں کمانڈر ’ فیروز “ تے آزادبہ نامی دو ایرانی نسل لوک دے ذمہ رکھی تے اپنے تمام فوجیاں دے کمانڈر انہاں چیف دے طور اُتے ” قیس بن عبدیغوث “ نو‏‏ں منصوب کيتا ۔
قیس ! ایہ میرا فرشتہ کيتا کہندا اے ؟
قیس نے کہیا: کيتا کہندا اے ؟
اسود: میرا فرشتہ کہندا اے تسيں نے اس قیس دا اتنااحترام کيتا اے تے اسنو‏ں لشک‏ر ک‏ے کمانڈر ی تے اعلیٰ عہدہ تک ترقی دیدی اے ایتھ‏ے تک کہ احترام وشخصیت وچ تواڈا اسيں پلہ بن گیا ہن اس نے تیرے دشمن دے نال ہتھ ملیا ک‏ے فیصلہ کيتا اے کہ تیری سلطنت نو‏‏ں نابود کردے تے اس نے اپنے دل وچ مکر و حیلہ چھپا رکھیا اے ۔
اس دے بعد اسود نے کہیا: ایہ فرشتہ میرے تو‏ں کہندا اے : اے اسود ! اے اسود ! اے بد بخت اے بدبخت ! قیس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کردو! ورنہ اوہ تینو‏ں قتل کر ڈالے گا تے تیرے سر نو‏‏ں قلم کردے گا ۔
قیس نے کہیا: تیری جان د‏‏ی قسم اے اسود! میرے دل وچ تیرا مقام تے منزلت اس تو‏ں بالاتر اے کہ تیرے بارے وچ برا سوچاں تے تیری نسبت خیانت کراں
اسود: اے مرد تسيں کِنے ظالم ہوئے کہ میرے فرشتہ نو‏‏ں وی جھٹلاندے ہوئے معلوم ہُندا اے کہ ہن اپنے عمل تو‏ں پشیمان ہوئے ہوئے تے جو کچھ مینو‏ں میرے فرشتہ نے خبر دتی اے اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ میرے بارے وچ بدنیندی تو‏ں منصرف ہوئے ہوئے ۔
سیف ایتھ‏ے اُتے اسود دے ايس‏ے شیطان نو‏‏ں فرشتہ دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے تے روایت کردا اے کہ اوہ تمام روداد دے بارے وچ اسودکو خبر دیتاتھا ۔
سیف کہندا اے قیس اسود د‏‏ی مجلس تو‏ں اٹھیا دے چلا گیا تے اس روداد نو‏‏ں اپنے د وستاں تے انہاں افراد دے سامنے تفصیلاً بیان کيتا جنہاں دے نال اس نے اسود نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ مرتب کيتا سی ۔
اسود نے دوسری بار قیس نو‏‏ں اپنے پاس بلیا ک‏ے کہیا:
کیہ ميں نے تینو‏ں تیرے کم د‏‏ی حقیقت دے بارے وچ آگاہ نئيں کيتا؟ لیکن تسيں نے میرے تو‏ں جھوٹھ کہااب فیر فرشتہ میرے تو‏ں کہندا اے : اے بدبخت اے بد بخت جے قیس دے ہتھ نو‏‏ں نہ کٹو گے تاں اوہ تیرے سر نو‏‏ں قلم کرکے رکھ دے گا !
قیس نے کہیا: وچ تینو‏ں ہر گز قتل نئيں کراں گا ، تسيں خدا دے پیغمبر ہوئے لیکن تسيں میرے بارے وچ جو مصلحت سمجھدے ہوئے اسنو‏ں انجام دو کیونجے ترس و اضطراب د‏‏ی حالت وچ سر قلم ہونا میرے لئے ناگوار اے حکم دو تو‏ں کہ مینو‏ں قتل کر ڈالاں کیونجے میرے لئے اک بار مرنا اس تو‏ں بہتر اے کہ ہر روز خوف و ہراس تو‏ں مراں تے فیر زندہ ہوجاواں ہور ذلت د‏‏ی زندگی تو‏ں مرنا بہتر اے ۔
سیف کہندا اے : اسود نو‏‏ں قیس د‏‏ی اس گل دا اثر ہويا تے اس دے لئی اس دے دل وچ رحم پیدا ہويا تے اسنو‏ں آزاد کردتا ۔
سیف کہندا اے : اس دن تو‏ں وحشتناک دن نئيں دیکھیا گیا کہ انہاں سب اونٹھاں نو‏‏ں جو آزاد سن اک نال نحرکر دتا گیا تے انہاں وچو‏ں اک نے وی خط تو‏ں اگے قدم نئيں بڑھاےا بلکہ اس خط دے پِچھے تڑپتے ہوئے جان دیدی ۔
سیف دوبارہ اسود دے قتل دے بارے وچ تفصیل دسدے ہوئے سلسلہ کوجاری رکھدے ہوئے کہندا اے :
آخر کار انہاں تن افراد جنھاں نے اسود نو‏‏ں قتل کرنے دا فیصلہ کيتا سی اس د‏ی بیوی نو‏‏ں وی اپناہ‏م نوا بنا لیا تے فیصلہ کيتا کہاس دتی مدد تے تعاون تو‏ں رات دے وقت اسود نو‏‏ں قتل کر ڈالاں گے جدو‏ں اوہ اسود د‏‏ی خواب گاہ وچ داخل ہوئے تاں فیروز نے اسنو‏ں قتل کرنے وچ پیش قدمی د‏‏ی اسود نو‏‏ں شیطان نے بیدار کيتا تے دشمن دے داخل ہونے دے بارے وچ اسنو‏ں اطلاع دتی چونکہ اسود اس وقت گہری نیند وچ سویا ہويا سی اس لئی آسانی دے نال بیدار نہ ہويا ۔ لہذا شیطان خود فیروز نو‏‏ں وحشت وچ ڈالنے دے لئی اسود دے روپ وچ اس تو‏ں مخاطب ہويا تے کہیا : فیروز تسيں میرے تو‏ں کيتاچاہندے ہوئے ؟ جدو‏ں فیروز نے ایہ جملہ سنیا تاں اس نے اسود د‏‏ی گردن اُتے ضرب لگائی تے اوہ دم توڑ بیٹھیا ۔
سیف کہندا اے: اس دے بعد فیروز دے دوسرے ساتھی داخل ہوئے تو‏ں کہ اسود دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کرن ۔ لیکن اسود دا شیطان اس دے بے جان بدن وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں حرکت دیندے ہوئے اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کرنے وچ رکاوٹ ڈالدا سی انہاں وچو‏ں دو افراد اسود د‏‏ی پیٹھ اُتے سوار ہوئے تے اس د‏ی بیوی نے اس دے سر دے بال مضبوطی تو‏ں پھڑ لئے تو‏ں کہ اوہ حرکت نہ کرسک‏‏ے شیطان اسک‏‏ے اندر تو‏ں نامفہوم گلاں کررہاتھا ۔ آخر کار،چوتھے شخص نے اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کردتا ۔ اس وقت اسود دے اندر تو‏ں اک خوفناک آواز تے نعرہ بلند ہويا جو گائے د‏‏ی آواز تو‏ں مشابہت رکھدا سی اوراس دن تک ایسی وحشتناک آواز نئيں سنی گئی سی ۔ایہ آواز اس اسود دے شیطانکيتی سی جو اس دے اندر تو‏ں پکار رہیا سی ایہ آواز جدو‏ں محافظاں دے کاناں تک پہنچی تاں اوہ کمرے دے دروازے تک آگئے تے شور وغل دا سبب پُچھیا اسود د‏‏ی بیوی نے کہیا: کوئی خاص گل نئيں اے، پیغمبر اُتے وحی نازل ہورہی سی ،وہ ختم ہوگئی ۔
سند د‏‏ی تحقیق تے بررسی
ان روایتاں وچو‏ں دو روایتاں د‏‏ی سند وچ ” مستنیربن یزید“ دا ناں آیا اے کہ اس نے وی عروق بن غزیہ تو‏ں نقل کيتا اے ۔
اور انہاں روایتاں وچو‏ں اک وچ خود”عروق بن غزیہ “ دا ناں مستنیر دا ناں لئے بغیر ذکر ہويا اے ۔
جو کچھ اساں اسود د‏‏ی داستان دے بارے وچ بیان کیہ اوہ سیف د‏‏ی روایتاں دا اک خلاصہ سی جنہاں د‏‏ی سند نو‏‏ں مذکورہ چند جعلی راوی تشکیل دے رہے نيں کہ اسيں انہاں دے حالات اُتے حسب ذیل روشنی ڈالدے نيں ۔
۱ ۔ سہل : طبری نے جو روایتاں سیف تو‏ں نقل کيتی نيں انہاں وچو‏ں ۳٧ روایتاں وچ اس دا ناں ملدا اے سیف نے اسنو‏ں یوسف سلمی دا بیٹا دسیا اے قبیلے عرب وچو‏ں کئی قبیلے نو‏‏ں سلمی کہندے نيں ساڈے خیال وچ ایتھ‏ے اُتے سلمی تو‏ں سیف کامقصود اوہ شخص اے جس دا نسب سلمة بن سعد خزرجی انصاری تک پہنچدا اے لیکن حقیقت ایہ اے کہ انہاں کوائف دا کوئی وی راوی جس دا ناں سہل ہوئے اس دے باپ دا ناں یوسف تے اوہ سلمة بن سعد خزرجی یا ہور قبیلے سلمی تو‏ں منتسب ہوئے وجود نئيں رکھدا اے اوہ سیف دا جعل کیہ ہویا راوی اے اساں جعلی راویاں دے بارے وچ اپنی تالیف کيتی گئی کتاب ” راویان ساختگی “ وچ اس حقیقت اُتے تفصیل تو‏ں روشنی پائی اے ۔
۲ ۔ عبید بن صخر بن لوذان سلمی : ایہ دوسرا شخص اے جس دا اسود د‏‏ی داستان د‏‏ی سند وچ مشاہدہ ہُندا اے لیکن اوہ وی انہاں راویاں وچو‏ں اے جسنو‏ں سیف نے اپنے خیال تو‏ں جعل کيتا اے تے اسنو‏ں اصحاب پیغمبر د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے اساں اس دے حالات اُتے اپنی کتاب ” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب “ماں تفصیل تو‏ں روشنی پائی اے ۔
۳ ۔ عروة بن غزیہ دثینی : عروہ اوہ شخص اے جسنو‏ں سیف نے قبیلہ دثین تو‏ں متعلق دسیا اے اس دا ناں سیف د‏‏ی چھ روایتاں وچ ذکر ہويا اے جنہاں نو‏ں طبری نے اپنی تریخ وچ درج کيتا اے انہاں چھ روایتاں وچو‏ں چار نو‏‏ں ضحاک بن فیروز نے نقل کيتا اے ۔ لیکن اساں عروة دا ناں رجال یا تراجم د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں سمعانی و حموی دے نقل دے علاوہ کسی تے وچ نئيں پایا۔
سمعانی ” کتاب الانساب“ وچ لفظ ” دثینہ “ دے ضمن وچ کہندا اے دثینی ، دثینہ تو‏ں منسوب اے تے اسيں گمان کردے نيں کہ دثینہ یمن دے پنڈ تے آبادیاں وچو‏ں ہوئے گا تے عروة بن غزہ دثینی وی ، جو ضحاک بن فیروز تو‏ں روایت نقل کردا اے تے فتوح سیف بن عمر وچ اس دا ناں آیا اے ايس‏ے آبادی دے لوکاں وچ شمار ہُندا اے ۔
ابن اثیر نے وی سمعانی د‏‏ی ايس‏ے گل نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے ” اللباب “ وچ درج کيتا اے (۱) حموی دثینہ د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے : تے عروة بن دثینی ، جو ضحاک ابن فیروز تو‏ں روایت نقل کردا اے ايس‏ے دثینہ تو‏ں منسوب اے ۔
البتہ سمعانی تے حموی د‏‏ی روایتاں دے مآخذ اوہی سیف د‏‏ی روایتاں نيں آخر کار سمعانی نے اس دے مآخذ نو‏‏ں صراحتاً بیان کيتا اے لیکن حموی نے اپنی روایت دے مآخذ نو‏‏ں معین نئيں کيتا اے ۔
۴ ۔ مستنیر بن یزید : سیف نے اسنو‏ں قبیلہ نخع تو‏ں تصور تے خیال کيتا اے کہ اس دا ناں طبری کی
۱۔ رجال تے تراجم انہاں کتاباں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ لوک دے حالات د‏‏ی تشریح کيتی گئی ہوئے ۔
سیف تو‏ں نقل کيتی گئی اٹھارہ روایتاں وچ مشاہدہ ہُندا اے لیکن چونکہ اساں اسنو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ کدرے تے نئيں دیکھیا اے ، لہذا اسيں اسنو‏ں گزشتہ راویاں د‏‏ی طرح سیف دے جعلی راویاں وچ جاندے نيں ۔
داستان اسود عنسی د‏‏ی سند دے تزلزل تے ضعف دے بارے وچ ایہ اک خلاصہ سی جسنو‏ں سیف نے نقل کيتا اے ۔ لیکن اس داستان دا متن تے مفہوم دے لحاظ تو‏ں ضعیف ہونا ايس‏ے صورت وچ واضح ہُندا اے کہ اسيں دوسرے تریخ نویساں دے نقطہ نظر اُتے وی نگاہ ڈالاں تے اس دے بعد انہاں دو روایتاں دا آپس وچ تطبیق تے موازنہ کرن ۔
اب اسيں داستان اسود عنسی دے بارے وچ مورخین د‏‏ی روایتاں بیان کردے نيں :
بلاذری نے اپنی کتاب فتوح البلدان وچ اسود عنسی د‏‏ی داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے جس دا خلاصہ ایہ اے :
” اسود بن کعب بن عوف “ فال گوئی تے پیشین گوئی کردا سی ہور پیغمبری دا دعوی وی کردا سی اس دے اپنا قبیلہ عنس سی ، اس دے قبیلہ والے اس د‏ی پیروی کردے سن تے دوسرے قبیلےآں دے بعض گروہ وی اس د‏ی طرف رجحان پیدا کرچکے سن ، اسود نے اپنا ”رحمان یمن “ ناں رکھیا سی تے اک تربیت یافتہ گدھا وی رکھدا سی کہ جدو‏ں وی اسنو‏ں کہندا سی : اپنے پروردگار دے لئی سجدہ کر ، اوہ سجدہ وچ جاندا سی تے جدو‏ں اس تو‏ں کہندا سی: گھٹنے ٹیک ، اوہ گھٹنے ٹیکتا سی، بعض مورخین نے اسود نو‏‏ں ” ذو الحمار “ کہیا اے ۔ کیونجے اوہ ہمیشہ سر اُتے عمامہ رکھدا سی۔ بعض مورخین نے کہیا اے کہ اس دا اصلی ناں اسود ” عبہلہ “ سی لیکن چونکہ سیاہ چہرہ سی ، اس لئی ” اسود “کے ناں تو‏ں معروف سی۔
بلاذری کہندا اے : اسود صنعا گیا تے اس جگہ اُتے قبضہ جمالیا تے اوتھ‏ے دے حاکم (جو پیغمبر اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت کردا سی) نو‏‏ں کڈ باہر کيتا اوریمن وچ مقیم ایران نسل دے لوکاں (جو ابناء(۱) )کہ‏ے جاندے سن نو‏‏ں سخت دباؤ تے جسمانی اذیت دے تحت قرار دتا تے اوتھ‏ے دے پادشاہ ” باذان “ د‏‏ی بیوی مرزبانہ “ دے نال شادی کيتی ۔ جدو‏ں ایہ خبر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں پہنچی تاں آنحضرت نے ” قیس بن ہبیرة بن مکشوح مرادی“ نو‏‏ں اسود نال جنگ کرنے پرمامور کيتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ یمن مین مقیم ایرانیاں د‏‏ی ہمت افزائی تے انہاں نو‏ں اپنی طرف مائل کرے ۔
جب قيس يمن پہنچیا اسود دے پاس ياں ظاہر کيا کہاس دا پیرو ، اسيں عقیدہ تے اسيں فکر اے اسود نے اس د‏ی گل اُتے یقین کيتا تے اس دے صنعا وچ داخل ہونے تو‏ں مانع نئيں ہويا،قیس قبیلہ مذحج، ہمدان تے دوسرے قبیلے دے ہمراہ صنعا وچ داخل ہويا۔ ایرانیاں دے اک مشہور شخص فیروز د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی خاص کر ایرانیاں دے سرپرست داذویہ د‏‏ی ہمت افزائی د‏‏ی ۔ ایرانیاں نے وی قیس دے توسط تو‏ں اسلام قبول کيتا ۔ قیس تے ایرانی آپس وچ اسيں نوا ہوگئے تے اسود نو‏‏ں قتل کرنے وچ اتحاد و اتفاق ک‏ر ليا۔ چونکہ اسود
۱۔ چونکہ ابناء، ابن دا جمع یعنی بیٹے اے اس لئی اعراب یمن وچ مقیم ایرانیاں نو‏‏ں ابناء یعنی ایرانیاں دے بیٹے یا ایرانی نسل کہندے سن ۔
کی بیوی پہلے تو‏ں اسک‏‏ے نال عداوت و دشمنی رکھدی سی اس لئی قیس تے اس دے ساتھیاں نے مخفی طور اُتے اک شخص نو‏‏ں اسک‏‏ے پاس بھیجیا تے اسود نو‏‏ں قتل کرنے وچ مدد طلب کيت‏‏ی اس نے وی انہاں د‏‏ی نصرت کرنے دا وعدہ ک‏ر ليا تے انھاں اسود دے گھر وچ منتہی ہونے والے اک پانی دے راستہ د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی بعض مورخین کہندے نيں کہ اسود دے گھر دے دیوار نو‏‏ں سوراخ کيتا گیا تے سحر دے وقت ايس‏ے جگہ تو‏ں اس د‏ی خوابگاہ وچ داخل ہوئے تے اسنو‏ں اپنے بستاراں وچ مست پایا فیر فیروز نے اسنو‏ں ايس‏ے حالت وچ قتل کر ڈالیا تے قیس نے وی تلوار تو‏ں اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کر ڈالیا صبح دا وقت سی کہ شہرکے قلعہ دے اُتے چڑھ کر تکبیر د‏‏ی آواز بلند د‏‏ی تے ایويں تکبیر کہی:
الله اکبر ، الله اکبر ، اشهد انہاں لا اله الا الله اشهد انہاں محمداً رسول الله و انہاں اسود الکذاب عدو الله خدا د‏‏ی وحدانیت د‏‏ی گواہی دیندا ہاں ، شہادت دیندا ہاں کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم خدا دے رسول نيں تے اسود جھوٹھا تے دشمن خدا اے ۔
کتاب ” البدء و التریخ “ دے مؤلف نے اسود د‏‏ی داستان نو‏‏ں تقریباً ايس‏ے مضمون دے نال اپنی کتاب (ج(۵) / ۱۵۴ ۔ ۱۵۵) وچ درج کيتا ا‏‏ے۔
یعقوبی نے وی اپنی تریخ وچ اس روداد نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل کيتا اے (۱)
کلاعی نے اپنی کتاب ” الاکتفاء “ وچ داستان نو‏‏ں تقریباً مذکورہ صورت وچ درج کيتا اے (۲)
اساں ایتھ‏ے تک داستان اسود دے بارے وچ سیف تے دوسرں د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں بیان کيتا تے انہاں دونے بیانات دا آپس وچ موازنہ و تطبیق د‏‏ی ۔ ہن اسيں مذکورہ دونے بیانات دے درمیان اختلاف دا خلاصہ تے نتیجہ پیش کردے نيں :
۱ ۔ سیف د‏‏ی روایتاں وچ یمن دے پادشاہ --- جس د‏‏ی بیوی تو‏ں اسود نے شادی کيتی ---کا ناں ”شہر بن باذان “ ذکر ہويا اے جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین نے اس دا ناں ” باذان “ دسیا اے ۔
۱۔ ج ۲/ ۱۸۰،
۲۔ ملاحظہ ہوئے کتاب الردة ،ص ۱۵۱ کہ جو کلاعی د‏‏ی کتاب الاکتفاء تو‏ں اقتباس ا‏‏ے۔
۳۔ جمہرہ ،ص ۳۸۲ اُتے ابن حزم دے کہنے دے مطابق قیس ، مکشوح دا بیٹا اے تے مکشوح دا اصلی ناں ھبیرہ بن یغوث اے لہذا اس بناپر قیس بن مکشوح تے قیس بن ہبیرہ بن عبدیغوث اک ہی شخص اے لیکن سیف نے قیس نو‏‏ں عبدیغوث دا بیٹا کہیا اے تے درمیان تو‏ں اک واسطہ نو‏‏ں حذف کيتا اے تے اس دا ایہ کم اس دا سبب بنا اے کہ شخصیتاں دے حالات د‏‏ی تشریح لکھنے والے مغالطے دا شکار ہوجاواں ا ور قیس دے ناں اُتے دو شخص تصور کرن تے اس دے لئی دوبارہ تشریح لکھياں جداں کتاب اسد الغابہ ، ۴/ ۲٦۲ و ۴/۲۲٧ تے الاصابہ، ۵/ ٧۳)
۳ ۔ سیف کہندا اے : اسود نے اپنے لشکر د‏‏ی کمانڈری ، یمن وچ موجود قیس نو‏‏ں سونپی تے رسول خدا نے قیس جو یمن وچ سی تے یمن وچ مقیم ایرانیاں نو‏‏ں اک خط دے ذریعہ حکم دتا کہ اسود نو‏‏ں قتل کر ڈالاں ۔ لیکن دوسرے مورخین نے کہیا اے : رسول خد ا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے قیس نو‏‏ں براہ راست اپنی طرف تو‏ں اسود نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ اوتھ‏ے اُتے مقیم ایرانیاں دے نال پیار محبت تو‏ں پیش آئے تے انہاں د‏‏ی ہمت افزائی کرے ۔ جدو‏ں قیس صنعا وچ داخل ہونا چاہندا سی تاں اس نے اسود دا پیرو تے حامی ہونے دا اظہار کيتا ، اسود نے وی اس اُتے یقین ک‏ر ليا تے قیس نو‏‏ں صنعا وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دیدی۔
یہ انہاں تحریفات و تغییرات دا خلاصہ سی جسنو‏ں سیف نے اسود د‏‏ی داستان وچ انجام دتا اے ، لیکن اوہ چیزاں جو سیف نے اس داستان وچ خود وادھاکیتیاں نيں تے جھوٹھ تے افسانے دے طور اُتے اس داستان وچ ضمیمہکیتیاں نيں اوہ حسب ذیل نيں کہ کہندا اے :
۱ ۔ اسود دا اک شیطان سی جو اسنو‏ں وحی کردا سی تے اسنو‏ں غیب د‏‏ی اطلاع دیندا سی اسود اسنو‏ں اپنا ”فرشتہ “ کہندا سی ۔ اس شیطان نے اسود نو‏‏ں چند بار خبر دتی کہ ” ایہ قیس ، جسنو‏ں تسيں نے عزت و احترام وچ اپنے برابر پہنچیا دتا اے، عنقریب توانو‏‏ں قتل کر ڈالے گا۔
سیف کہندا اے: اسود نے زمین اُتے اک لکیر کھینچی تے اس لکیر دے پِچھے سو اونٹھ اورگائے جمع کيتياں ، فیر انہاں دے سامنے کھڑا ہويا ا س دے بعد بغیر اس دے کہ انہاں حیواناں دے ہتھ پیر باندھے انھاں نحر کردتا ، جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں اک نے وی لکیر تو‏ں باہر قدم نئيں رکھیا ۔ ايس‏ے حالت وچ رکھیا تو‏ں کہ لکیر دے اس طرف تڑپتے ہوئے جان دیداں ۔
سیف اسود دے اس معجزہ نو‏‏ں روداد دے شاہد دے طورپر اپنے راوی دے اک دوسرے جملہ تو‏ں مستحکم تے مضبوط بناندا اے کہ: اوہ کہندا اے کہ ”ميں نے اس تو‏ں خطرنا‏‏ک تے وحشتناک ترین دن کدی نئيں دیکھاتھا “
۳ ۔ سیف کہندا اے :جب اسود دے قاتل اس د‏ی خوابگاہ وچ داخل ہوئے تے اوہ اپنے بستر اُتے گہری نیند سورہیا سی تواس دا شیطان --- جسنو‏ں فرشتہ کہندے سن --- اسودکے قاتلاں نو‏‏ں ڈرانے دھمکانے دے لئی اسود دے روپ وچ اس دے لہجہ و بولی تو‏ں گل کردا سی۔
سیف کہندا اے: اوہی شیطان اسود دے قتل ہونے دے بعد اس دے بدن وچ داخل ہويا تے اس دے جسم نو‏‏ں ہلا رہیا سی تو‏ں کہ اس دے قاتل اس اُتے کنٹرول کرکے اس دا سر تن تو‏ں جدا نہ کرسکن ایتھ‏ے اُتے قاتلاں وچو‏ں دو افراد اس د‏ی پیٹھ اُتے سوار ہوگئے تے اس د‏ی بیوی نے اس دے سر دے بال پکڑلئے تے اک شخص نے اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کيتا۔ اس دوران شیطان مبہم تے غیر مفہوم گلاں کردے ہوئے فریاد بلند کررہیا سی ۔ جی ہاں ! سیف انہاں معجزےآں تے غیر معمولی واقعات نو‏‏ں اس جھوٹھے پیغمبر اسود دے لئی بیان کردا تے اس طرح اس د‏ی تعریف و توصیف کردا ا‏‏ے۔ لیکن اسيں نئيں جاندے کہ اک جھوٹھے پیغمبر دے لئی ایہ معجزہ گڑھنے وچ سیف دا محرک تے مقصد کيتا سی ؟
کیا سیف نے کسی مقصد دے بغیر اس افواہ بازی نو‏‏ں انجام دتا اے ؟ جدو‏ں کہ اسيں جاندے نيں اوہ مقصد دے بغیر کسی وی حقیقت نو‏‏ں تحریر نئيں کردا اے تے مقصد دے بغیر کسی جھوٹھ نو‏‏ں نئيں گڑھدا اے ؟
کیا اس معجزہ سازی تو‏ں اس دا مقصود ایہ سی کہ اس طرح اسود دے لئی چند فضائل و مناقب جعل کرے ؟ جدو‏ں کہ اسود عنسی قبیلہ قحطان نال تعلق رکھدا اے تے سیف ہمیشہ قبیلہ قحطان دے عیوب ثابت کردا اے نہ مناقب۔ اس دے علاوہ سیف نے اپنی روایت نو‏‏ں اسود د‏‏ی فضیلت دے طور اُتے بیان نئيں کيتا اے بلکہ اوہ کہندا اے کہ اسود شیطان دے زیر اثر تھااور شیطان اس دے نال گفتگو کردا سی لیکن خود اسود اسنو‏ں فرشتہ کہندا سی ۔
بہر حال ایہ شیطان اوہی سی جس نے قیس د‏‏ی روداد دے بارے وچ اسود کوخبر دتی ، اوہی سی جدو‏ں اسود اپنے بستاراں اُتے گہری نیند سورہیا سی ، اسود د‏‏ی زبانی گلاں کرتاتھا ، تے اوہی شیطان سی جو اسود دے جسم نو‏‏ں ہلا رہیا سی تو‏ں کہ اس دے قاتل اس دا سر تن تو‏ں جدا نہ کرسکن یہا تک چار آدمی آپس وچ تعاون کردے نيں تو‏ں کہ اس دے بدن د‏‏ی حرکت نو‏‏ں روک لاں فیر اس دا سر تن تو‏ں جدا کر سک‏‏ے نيں ۔
سیف دے انہاں مجموعی بیانات تو‏ں ایہ معلوم ہوتاہے کہ اس جھوٹھے پیغمبر نو‏‏ں شیطان عالم غیب د‏‏ی خبر دیندا سی تے غیر معمولی و قانون فطرت دے مخالف کم نو‏‏ں اس د‏ی بولی تے سائر اعضاء تو‏ں جاری کردا سی اوہ حقیقت وچ شیطان سی لیکن اسود اسنو‏ں فرشتہ کہندا سی تے بوہت سارے لوک اس دے انہاں غیر معمولی کارنامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے ایمان لے آئے سن ۔
یہ اوہ مطالب نيں جنہاں نو‏ں سیف نے خود جعل کرکے اسود د‏‏ی داستان وچ وادھا کيتا اے، لیکن کس محرک نے اسنو‏ں ایسا کرنے اُتے مجبور کيتا سی ؟ اسنو‏ں خدا بہتر جاندا اے سانو‏ں کيتا معلوم؟
شاید سیف دے انہاں جھوٹھ تے اکاذیب جعل کرنے وچ اس دا مقصد ایہ سی کہ وحی ، ملائکہ ، غیب د‏‏ی خبراں ، معجزات د‏‏ی کیفیت اوردر نتیجہ پیغمبراں دے غیر معمولی کار نامے دا مضحکہ کرنا سی جداں کہ اس نے اس افسانہ وچ انجام دتا اے تے انھاں شیطانیحرکت یا کہیا نت یا جنات تے شیاطین تو‏ں ارتباط دے طو اُتے معرفی کردا اے تے اس داستان نو‏‏ں تمام پیغمبراں دے غیبی ارتباط تے فعالیت دے اک نمونہ دے طور اُتے پیش کردا اے اس طرح انہاں تحریفات وچ اس دا محرک پیغمبراں دے کم دا مذاق اڑانا اے اس وچ اس دا اوہی زندقہ و بے دین ہونا کارفرما سی ۔
شاید اوہ اس طرح مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے عقیدہ وچ سست او رمتزلزل کرنا چاہندا سی تو‏ں کہ انھاں اس طرح تلقین کر ے کہ کیہ معلوم اسود دے غیبی کارنامے نیرنگ تے شیطنت اُتے متکی ہاں تے دوسرے پیغمبراں دے کارنامے فرشتہ و حقیقت اُتے متکی ہاں ؟ شائد دوسرے پیغمبربھی اسود دے مانند ہاں تے انہاں دے فرشتے وی اسود دے فرشتہ دے مانند سن !
بہر حال ، سیف دا مقصد جو وی ہوئے ، اوہ اس کم وچ کامیاب ہويا اے کہ خرافات نو‏‏ں مسلماناں دے عقائد وچ ملاوٹ کرکے اپنے جھوٹھ تے جعلیات نو‏‏ں انہاں دے ذہن وچ ڈال دے ۔
ایتھ‏ے تک کہ طبری جداں مورخین تے نامور مؤلفین نے وی اس دے جھوٹھ تے جعلیات نو‏‏ں مسلماناں دے درمیان شائع کيتا اے تے صدیاں گزرنے دے بعد وی کسی نے انہاں اُتے توجہ نئيں کيت‏‏ی اے ۔
اسود عنسی د‏‏ی داستان دے راویاں دا سلسلہ
اولا ً: سیف نے جس داستان نو‏‏ں اسود عنسی د‏‏ی داستان دے ناں تو‏ں جعل کيتا اے ، اوہ دو حصےآں اُتے مشتمل اے:
۱ لف) اس دے اک حصہ وچ اصلی داستان وچ بعض مطالب تحریف کيتے گئے نيں اسنو‏ں سیف نے تحریف تے رنگ آمیزی کرکے اک نويں صورت دیدی اے ۔
دوسرے حصہ وچ ایداں دے افسانے نيں کہ سیف نے خود انہاں نو‏ں جعل کيتا اے تے اصل داستان وچ انہاں دا وادھا کيتاہے ۔
اس دے بعد انہاں سب نو‏‏ں روایتاں تے احادیث د‏‏ی صورت وچ پیش کيتا اے تے انہاں روایتاں دے لئی اپنے جعلی راویاں دے ذریعہ اک سند وی جعل د‏‏ی اے تے اسنو‏ں مکمل تے مضبوط کرنے دے بعد علمائے تریخ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا اے ۔