cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو عیسیٰ محمد ترمذی
جامع ترمذی دا مقام
بلاشبہ جامع ترمذی صحاح ستہوچ شامل اے لیکن اس اُتے بحث ہوندی اے کہ اس دا درجہ کس نمبر اُتے اے کئی حضرات کہندے نيں کہ صحیحین (بخاری، مسلم) سنن ابی داؤد، سنن نسائی دے بعد اے لیکن اکثر دا خیال اے کہ صحیحین دے بعد اس دا مقام اے تبھی تو اس نو‏ں جامع کہندے نيں جو بیک وقت جامع تے سنن اے۔ جامع ایسی کتاب حدیث نو‏ں کہندے نيں جس وچ حدیث دے تمام موضوعات دا لحاظ رکھیا گیا ہو تے سنن جو فقہی ترتیب اُتے ہو ترمذی وچ دونے باتاں دا لحاظ رکھیا گیا اے
جے بعض چیزاں یا اعتراضات نو‏ں چھوڑ کر دیکھیا جائے تو جامع ترمذی دے فوائد صحاح ستہ کتب تو‏ں ودھ نيں اسی لئی ساڈے مدارس عربیہ وچ اکثر روایت ایہ رہی کہ شیخ الحدیث بخاری تے ترمذی دونے پڑھاندا اے۔ اک وڈی گل جو امام ترمذی نے اہتمام تو‏ں دی اے اوہ ایہ اے کہ حدیث بیان کرنے دے بعد صحابہ تے ائمہ مجتہدین دا مسلک بیان کردے نيں کہ اس حدیث اُتے کن کن حدیث بیان حضرات دا عمل رہیا اے۔ تے حدیث دا مقام صحیح، حسن، مشہور، غریب تے ضعیف وغیرہ وی بیان کردے نيں تے اک مسئلہ اُتے باب وچ جو حدیث بیان کردے نيں اس دا متعلقہ حصہ ہی بیان کردے نيں ساری حدیث نئيں بیان کردے تے مخالف و موافق دونے طرح دی احادیث بیان کردے نيں تے اک سب تو‏ں وڈا اہتمام جس نو‏ں کسی محدث نے نئيں چھیڑا اوہ ایہ کہ فی الباب  کہہ کر اس باب وچ جتنے صحابہ تو‏ں روایت دا ذکر کردے نيں تے بعد وچ آنے والےآں نے فی الباب کی احادیث نو‏ں تلاش کرکے جمع کیتا اے۔
شروح ترمذی
جامع ترمذی دی جتنی شرحاں لکھی گئی نيں اتنی شاید کسی کتاب دی نئيں۔گزشتہ چالیس سال وچ تو جس وڈے جامعہ یا دار العلوم وچ کسی شیخ نے ترمذی پڑھائی اس دی شرح اکثر و بیشتر نے لکھی تے شائع دی اسی گل تو‏ں اس کتاب دے مہتم بالشان ہونے دا پتہ چلدا اے ۔
وفات
آپ دا انتقال ستر سال دی عمر وچ 13 رجب المرجب شب دو شنبہ 279ھ ترمذ وچ ہويا؛ لیکن علامہ سمعانی نے مقامِ رحلت قریہٴ بوغ نو‏ں قرار دتا اے تے سنِ رحلت 275ھ ذکر کیتا اے۔ اس نو‏ں مدنظر رکھ کر علامہ انور شاہ کاشمیری نے اک شعر انہاں دی تعریف دے نال اک مصرع وچ انہاں دی ولادت وفات دے مشہور قول نو‏ں لیا اے۔ الترمذی محمد ذوزین عطر وفاۃ فی عین امام ترمذی عمدہ خصلت دے عطر سن عطر تو‏ں وفات 279۔ تے عینسے عمر نکالی اے ۔ع دے عدد 70 نيں
حوالے
گٹھ:824 دے جم گٹھ:892 دیاں موتاں گٹھ:بنو سلیم گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:قرون وسطی دے فارسی مصنفین گٹھ:محدثین گٹھ:مدونین حدیث گٹھ:مسلم ائمہ گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
گٹھ:نویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:نویں صدی دے مصنفین گٹھ:نویں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما
تبتی مکاک
تبتی مکاک تبت تے چین دا اک باندر اے۔
آسٹن
گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ
لیپٹوٹائفلوپس ناٹاٹرکس
لیپٹوٹائفلوپس ناٹاٹرکس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
گھیمبر نالا
گھیمبر نالہ پنجاب دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے ضلع چکوال چ سکیسر کولوں ٹردا اے تے سواں چ آڈگدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
155
موتاں
150er
عمرانیات
عُمرانیات یا سماجیات سماجی رویے، اس دے مآخذ، ترقی، تنظیم تے ادارےآں دے مطالعے دا علم ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا سماجی علم اے جو مختلف تجربا‏تی تفتیشی طریقےآں تے تنقیدی جائزاں دے ذریعے معاشرتی نظم، بدنظمی تے معاشرتی تبدیلی دے بارے وچ اک علمی ڈھانچہ وضع کردا ا‏‏ے۔ اک ماہر عمرانیات دا عمومی ہدف سماجی پالیسی تے فلاح دے لئی براہ راست لاگو ہونے والی تحقیق منعقد کرنا ہُندا اے، اُتے عمرانیات دے علم وچ معاشرتی عمل د‏‏ی تصورات‏‏ی تفہیم نو‏‏ں بہتر بنانا وی شامل ا‏‏ے۔ موضوعات‏‏ی مواد دا احاطہ فرد دے کردار تے عمل تو‏ں لے ک‏ے پورے نظام تے سماجی ڈھانچے د‏‏ی تفہیم تک جاندا ا‏‏ے۔
عمرانیات دے روايتی موضوعات وچ سماجی پرت بندی، سماجی طبقات، سماجی نقل و حرکت، مذہب، سیکولر کاری، قانون، جنسیت تے انحراف وغیرہ شامل نيں۔ سماجی ڈھانچے تے انفرادی کاوش دے وچکار باہ‏م ربط ضبط دا اثر انسانی سرگرمی د‏‏ی تمام سطحاں اُتے پڑدا اے ؛ جداں کہ طب، صحت، فوج، تعزیراندی ادارے، انٹرنیٹ، تعلیم تے سائنسی علوم اُتے سماجی سرگرمی دا کردار۔
سماجی علمی طریقہ کار د‏‏ی حداں وسیع ہوئے رہیاں نيں۔ سماجی محققاں نے مقداری تے معیاری تکنیکاں دا اک وسیع تنوع وضع کيتا ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے وسط دے لسانی تے ثقافتی موڑاں د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشرے دے تجزیہ دا انداز بہت زیادہ وضاحتی، مفسرانہ تے فلسفیانہ ہوئے گیا سی۔ حالیہ عشراں وچ مبنی بر مامور نمونہ بندی (agent-based modelling) تے سماجی جال دے تجزیے ورگی حسابیاندی، ریاضیا‏تی تے تجزیا‏‏تی تکنیکاں نو‏‏ں اقبال حاصل ہويا ا‏‏ے۔
سماجی تحقیق تو‏ں سیاست داناں، پالیسی سازاں، منصوبہ سازاں، قانون سازاں، منتظمین، ترقی دہندگان، تجارتی ادارےآں، ناظمین، سماجی کارکناں، سول سوسائٹی اورسماجی معاملات عامہ وچ دلچسپی رکھنے والے لوکاں نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ سماجی تحقیق، منڈی د‏‏ی تحقیق تے ہور شماریا‏‏تی میداناں تو‏ں معلومات تے تصورات دا تبادلہ وی کردی ا‏‏ے۔
طبقہ بندی
عمرانیات / سماجیات نو‏‏ں معاشرتی علوم دے اس عام نصاب دے نال گڈمڈ نہ کيتا جائے، جنہاں وچ سماجیاندی تصورات تے سماجی تحقیقی طریقہ کار دا بوہت گھٹ باہمی تعلق ہُندا ا‏‏ے۔ امریکا دے قومی موسسہ سائنس نے عمرانیات نو‏‏ں اک STEM میدان دا درجہ دتا ا‏‏ے۔ STEM جنہاں حروف دا مخفف اے، اوہ انگریزی دے چار لفظاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں؛ سائنس، ٹیکنالوجی، انجنیئرنگ تے ریاضی۔
ابتدا
عمرانیاندی استدلال د‏‏ی رِیت، عمرانیات دے بطور علم تشکیل پانے د‏‏ی نسبت پرانی ا‏‏ے۔ مغرب د‏‏ی علمی تے فلسفیانہ روایت وچ سماجی تجزیاں دا ذخیرہ قدیم یونان تو‏ں آندا اے تے ایہ گھٹ تو‏ں گھٹ افلاطون دے زمانے تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ سروے دا آغاز، یعنی افراد دے اک نمونے تو‏ں معلومات اکٹھا کرنے دا طریقہ 1086ء وچ لکھی گئی کتاب Domesday Book وچ ملدا اے، جدو‏ں کہ قدیم فلسفی کنفیوشس نے سماجی کردار د‏‏ی اہمیت اُتے قلم اٹھایا ا‏‏ے۔ قرون وسطی دے اسلامی عہد دے علمی ذخیرے وچ وی سماج دے تجزیا‏‏تی مطالعے دے شواہد ملدے نيں۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ 14 ويں صدی عیسوی وچ شمالی افریقی مسلما‏ن دانشور ابن خلدون، علم عمرانیات دا باوا آدم ا‏‏ے۔ اس د‏ی کتاب مقدمہ (جو اس د‏ی تریخ د‏‏ی کتاب دا ابتدائیہ سی، ہن وکھ تو‏ں مقدمہ ابن خلدون دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے ) سماجی ہ‏م آہنگی تے سماجی تصادم دے بارے وچ سماجی سائنسی استدلال تو‏ں کم لینے وچ پہلا وڈا سنگ میل ا‏‏ے۔ اس نے بدوی زندگی بمقابلہ حضری زندگی دا تصور وضع کيتا، اس نے انسانی پَود یا نسل دا تصور پیش کيتا تے طاقت وچ ناگزیر کمی دے نتیجے وچ صحرائی جنگجواں دے شہراں وچ آ گھسنے دے احوال بیان کیتے۔ عرب دانشور ساطع الحسری دا کہنا اے کہ مقدمہ نو‏‏ں عمرانیات د‏‏ی چھ اہ‏م ترین کتاباں وچو‏ں شمار دے کے پڑھیا جانا چاہیے۔ اس کتاب وچ احاطہ کیتے گئے موضوعات نيں؛ سیاست، شہری زندگی، معاشیات تے علم۔ ایہ علمی کم ابن خلدون دے مرکزی تصور "عباسیہ" د‏‏ی بنیاد اُتے کھڑا اے، جس تو‏ں مراد سماجی ہ‏م آہنگی، گراوہی یکجہت‏ی یا قبائلیت ا‏‏ے۔ ایہ سماجی وحدت قبیلے تے چھوٹے رشتہ دار گروہاں وچ پروان چڑھدی اے ؛ اسنو‏ں مذہبی نظریات دے ذریعے وسعت دتی جا سکدی ا‏‏ے۔ ابن خلدون دا تجزیہ اس عمل اُتے روشنی ڈالدا اے کہ کس طرح ایہ وحدت مختلف گروہاں نو‏‏ں طاقت ور بناندی اے، لیکن اپنے باطن وچ اپنی طاقت دے زوال دے نفسیا‏‏تی، سماجی، معاشی تے سیاسی بیج وی پالدی اے، تاوقتیکہ کوئی اورقوی تر (یا گھٹ تو‏ں گھٹ نواں تے تازہ دم) گروہ، سلطنت یا قبیلہ اس د‏ی جگہ نئيں لیندا۔
اگستس کمدے تے کارل مارکس، دونے تریخ تے سائنس دے فلسفےآں وچ بہت ساریاں تحریکاں تو‏ں روشنی لے ک‏ے، یورپی صنعت پذیری تے سیکولر سازی د‏‏ی لہر دے بعد، سائنسی جواز دے حامل نظام وضع کرنے نکلے سن ۔ مارکس نے کمدے د‏‏ی اثباتیت نو‏‏ں رد کيتا سی، لیکن سماج د‏‏ی سائنس وضع کرنے وچ مارکس د‏‏ی کاوشاں نو‏‏ں لے ک‏ے اسنو‏ں عمرانیات دا بانی قرار نئيں دتا جاندا کیونجے سوشیالوجی د‏‏ی اصطلاح دے مطالب وسیع تر سن ۔ عیسائیہ برلن دے بقول مارکس علم عمرانیات دا 'حقیقی باپ' سی۔ ہن تک شاید ہی کوئی اس تو‏ں زیادہ اس خطاب دا مستحق ہوئے۔
ہربرٹ سپنسر (پ 27 اپریل 1829- وف 8 دسمبر 1903) انیہويں صدی دا سب تو‏ں مقبول تے بااثر ماہر عمرانیات سی۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی زندگی وچ اس د‏ی دس لکھ کتاباں فروخت ہوئیاں تے ایہ فروخت اس وقت دے کسی وی ماہر عمرانیات تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے انیہويں صدی دے مفکرین وچ اثر د‏‏ی مثال اس گل تو‏ں دتی جا سکدی اے کہ ایمیلے دورخائم اپنے تصورات نو‏‏ں اس دے افکار دے تعلق وچ بیان کردا سی۔ دورخائم دا تقسیمِ محنت دا تصور وسیع تر زاویے تو‏ں دیکھیا جائے تاں سپنسر دے نال مباحثاں دا نتیجہ اے تے بوہت سارے مبصرین اس تو‏ں اتفاق کردے نيں کہ دورخائم د‏‏ی عمرانیات وڈے پیمانے اُتے سپنسر تو‏ں مستعار لی ہوئی ا‏‏ے۔ اک قابل زکر ماہر حیاتیات د‏‏ی وجہ تو‏ں سپنسر نے "بقائے موزاں ترین" دا تصور پیش کيتا۔ چونکہ مارکسی فکر عمرانیات د‏‏ی اک شاخ د‏‏ی تعریف کردا اے، سپنسر سوشلزم دا نقاد اے تے "لیزلے-فیری" یعنی آزاد کر دو دے طرزِ حکومت دا قائل ا‏‏ے۔ اس دے خیالات نو‏‏ں رجعت پسند سیاسی حلفےآں وچ بہت پزیرائی ملی، بالخصوص امریکا تے برطانیہ دے حلفےآں وچ ۔
درسی علم د‏‏ی بنیاد
رسمی درسی عمرانیات د‏‏ی تشکیل دا سہرا ایمیلے دورخائم دے سر اے، جس نے عملی سماجی تحقیق د‏‏ی بنیاد اثباتیت اُتے کھی۔ اگرچہ اس نے کمدے دے فلسفے د‏‏ی بہت ساریاں جزویات نو‏‏ں رد کيتا اے، اُتے اس نے اس دے طریقہ کار نو‏‏ں ناصرف تسلیم کيتا بلکہ اس وچ بہتری وی لیایا۔ اس نے تسلیم کيتا کہ سماجی سائنسی علوم، انسانی سرگرمی دے میدان وچ فطری علوم دا ہی منطقی تسلسل نيں، اس نے زور دتا کہ سبب تے مسبب دے انداز فکر وچ وی اوہی معروضیت تے معقولیت قائم رہنی چاہیے۔ دورخائم نے 1895ء وچ یونیورسٹی آف بوردیاکس وچ یورپ دا پہلا شعبہ عمرانیات قائم کيتا تے اپنے عمرانیاندی طریقہ کار تے اصول شائع کیتے۔ دورخائم دے نزدیک عمرانیات تو‏ں مراد "ادارےآں، انہاں د‏‏ی تکوین تے انہاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی سائنس" ا‏‏ے۔
دورخائم دا طبعزاد رسالہ خودکشی (1897ء)، کیتھولک تے پروٹسٹنٹ آبادیاں وچ خودکشی دا مطالعہء معاملہ اے، جو نفسیات یا فلسفے تو‏ں وکھ اک عمرانیاندی تجزیہ ا‏‏ے۔ ایہ ساختیاندی کارکردگیت دے نظریا‏تی تصور وچ اک اہ‏م وادھا ا‏‏ے۔ مختلف سیناں وچ خودکشیاں د‏‏ی اطلاعات نو‏‏ں احتیاط دے نال جانچنے دے بعد، اس نے اخذ کيتا کہ کیتھولک گروہاں وچ پروٹسٹنٹ لوکاں د‏‏ی نسبت خودکشی د‏‏ی شرح کم ا‏‏ے۔ ایويں اس نے نفسیا‏‏تی یا شخصی اسباب د‏‏ی بجائے سماجی اسباب نو‏‏ں موضوع بنایا۔ اس نے عمرانیات د‏‏ی سائنس وچ مطالعے دے لئی معروضی "سماجی حقائق" دا خیال وضع کيتا۔ اس طرح د‏‏ی تحقیق تو‏ں اس نے ایہ ثابت کيتا کہ علم عمرانیات دے ذریعے ہی ایہ طے ہوئے گا کہ کوئی سماج 'صحتمندانہ' اے یا 'مریضانہ' تے سماجی آسیباں یا نامیاندی انہدام تو‏ں بچنے دے لئی سماجی اصلاحات دا راستہ کڈیا جائے۔
صنعت پذیری، شہراں د‏‏ی توسیع، سیکولرسازی تے "معقولیت" دے عمل جداں جدت دے پروردہ مسائل دے رد عمل وچ ، عمرانیات بہت جلد اک درسی علم دے طور اُتے ترقی پا گیا۔ براعظم یورپ وچ ایہ علم بہت جلد پھیل گیا تے بعد وچ برطانوی علم الانسانیات تے شماریات وی اپنے وکھ وکھ رستےآں اُتے پے گئے۔ ویہويں صدی دے آندے آندے، اینگلو سکسان دنیا وچ بوہت سارے مفکرین سرگرم سن ۔ آغاز دے ماہر عمرانیات اپنے مضمون تک محدود رہے تے نال وچ اس علم دا معاشیات، نفسیات، قانون تے فلسفے سمیت بوہت سارے علوم دے نال اختلاط عمل وچ لیایا جانے لگا۔ ہن تک عمرانیاندی علمیات، طریقہ ہائے کار تے سوالات دے ڈھانچے وڈے پیمانے اُتے وسعت حاصل کر چک‏‏ے نيں۔
دورخائم، مارکس تے جرمن مفکر میکس ویبر (1864–1920) نو‏‏ں عام طور اُتے عمرانیات دے تن بنیادی معمار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہربرٹ سپنسر، ولیم گراہ‏م سمنر، لیسٹر ایف وارڈ، وی وی بی دو بوئے، وِلفریدو پاریتو، الیکسس دتی ٹکیاولی، ورنر سومبارت، تھورسٹائن ویبلن، فرڈیننڈ تونیس، جارج سیمیل تے کارل مانہائم نو‏‏ں درسی نصاباں وچ اس علم دے بانی مفکرین قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نصاباں وچ شارلٹ پرکنز، ماریانے ویبر تے فریڈرک اینگلز نو‏‏ں عمرانیات د‏‏ی نسائی روایت دے بانی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ہر مفک‏ر ک‏ے ہاں اک مخصوص تناظر تے زاویہ نگاہ ا‏‏ے۔
ضلع سرگودھا
ضلع سرگودھا، پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہدا راجگڑھ سرگودھا شہر اے۔
عمرانیات
اثباتیت
اثباتیت دا اک بنیادی اصول ایہ اے کہ عمرانیات نو‏‏ں وسیع تر انداز وچ فطری سائنس دے طور اُتے لیا جانا چاہیے۔ عمرانیاندی تحقیق نو‏‏ں آزمودہ بنیاد فراہ‏م کرنے دے لئی تجربیت تے سائنسی طریقہ کار اُتے زور دتا جانا چاہیے، اس خیال دے نال کہ معتبر علم صرف سائنسی علم ہی اے تے ایسا علم سائنسی طریقہ کار د‏‏ی یقین دہانی دے بغیر حاصل نئيں کيتا جا سکدا۔
ضلع سرگودھا
تحصیلاں
گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع سرگودھا
عمرانیات
اثباتیت
اس اصطلاح نو‏‏ں ایہ معنی اک طویل عرصے وچ حاصل ہوئے نيں؛ اثباتیت نو‏‏ں لے ک‏ے وکھ وکھ علمیاندی حوالےآں د‏‏ی تعداد بارہ تو‏ں کم نئيں ہوئے گی۔ انہاں وچو‏ں کئی اک طرز فکر خود نو‏‏ں "اثباتیت پسند" د‏‏ی شناخت نئيں دیندے، کچھ اس لئی کہ اوہ خود اثباتیت د‏‏ی پرانی شکل تو‏ں اختلاف رکھ دے سامنے آئے سن، جدو‏ں کہ کچھ اس لئی کہ ایہ شناخت تصورات‏‏ی تجربیت دے نال غلط کڑیاں ملانے د‏‏ی وجہ تو‏ں غلط اصطلاحی استعمال دا شکار رہی ا‏‏ے۔ رد اثباتیت پسند تنقید دے کئی اک رخ نيں، کچھ د‏‏ی تنقید سائنسی طریقہ کار اُتے اے، جدو‏ں کہ کچھ اسنو‏ں ویہويں صدی د‏‏ی فلسفہء سائنس وچ ہونیوالی پیش رفت مان کر اس وچ ترمیم دا مطالبہ کردے نيں۔ اُتے اثباتیت نو‏‏ں (بہ لفظاں ہور وسیع تر معنےآں وچ معاشرے دے مطالعے دا سائنس انداز) ہن وی معاصر عمرانیات وچ غالب ترین رجحان اے، بالخصوص امریکا وچ ۔
لوئس واکوانت اثباتیت د‏‏ی تن اہ‏م شاخاں بیان کردا اے: دورخائم، منطقی تے میکانیکيتی۔ انہاں تِناں وچو‏ں کوئی وی کمدے د‏‏ی تعینات تو‏ں مشابہہ نئيں اے، جو اثباتیت دے سخت گیر (اور شاید نیک نیت) مسلک د‏‏ی وکالت وچ منفرد سی۔ اگرچہ دورخائم نے کمدے دے فلسفے د‏‏ی بہت ساریاں جزویات نو‏‏ں رد کيتا اے، اُتے اس نے اس دے طریقہ کار نو‏‏ں ناصرف تسلیم کيتا بلکہ اس وچ بہتری وی لیایا۔ اس نے تسلیم کيتا کہ سماجی سائنسی علوم، انسانی سرگرمی دے میدان وچ فطری علوم دا ہی منطقی تسلسل نيں، اس نے زور دتا کہ سبب تے مسبب دے انداز فکر وچ وی اوہی معروضیت تے معقولیت قائم رہنی چاہیے۔ اس نے عمرانیات د‏‏ی سائنس وچ مطالعے دے لئی معروضی "سماجی حقائق" دا خیال وضع کيتا۔
عصرِ حاضر وچ اثباتیت د‏‏ی سب تو‏ں غالب سمجھی جانے والی شاخ میکانیکی اثباتیت ا‏‏ے۔ ایہ طرز عمل طریقہ کار د‏‏ی وضاحت، اعتبار، اعادہ پذیری تے سند دا خیال رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں علمیاندی تے مابعدالطبیعیاندی معاملات (مثلا سماجی حقائق د‏‏ی نوعیت) وچ پڑنے تو‏ں گریز کردا ا‏‏ے۔ ایہ اثباتیت کم و بیش 'مقداری تحقیق' د‏‏ی اسيں معنی اے تے پرانی اثباتیت د‏‏ی واحد شاخ اے جو حالے تک عمل وچ لیائی جاندی ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ طرز عمل کسی فلسفیانہ وابستگی دا حامل نئيں ہُندا، اس لئی اس دے ذریعے کسی وی مکت‏‏ب فکر دا محقق اس تو‏ں استفادہ کر سکدا ا‏‏ے۔ اس طرز د‏‏ی جدید عمرانیات دا سہرا کافی حد تک پال لیزرسفیلڈ دے سر جاندا اے، جس نے وڈے پیمانے اُتے سروے مطالعات د‏‏ی نیو رکھی تے انہاں دے تجزیے دا شماریا‏‏تی طریقہ تیار کيتا۔
دهستان قافلان‌کوه غربی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان میانہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
فوربز انڈیا
فوربز انڈیا  فوربس  دا بھارتی اڈیشن اے، جس دا پربندھ ریلائنس انڈسٹریز ملکیت میڈیا گروہ، نیٹورک 18 ولوں کیتا جاندا اے۔
اتہاس اتے پروفائیل
2008 وچ اس دے قیام توں بعد، فوربس انڈیا نے 50,000 کاپیاں دی ونڈ کیتی اے۔ ایہہ میگزین پندرواسی شائع کیتا گیا اے۔
مئی 2013 وچ نیٹورک 18 دے فسٹ پوسٹ نوں فوربس انڈیا نال ملایا گیا سی۔ اس توں تھوڑھی دیر بعد، چار پرمکھ اڈیٹر مکھی جنہاں نے اپنے اڈیٹر ان چیف اندرجیت گپتا سمیت فوربس انڈیا دے ترقی دی اگوائی کیتی سی، نوں حیرانی جنک بے عزتی والیاں حالتاں ماتحت خارج کر دتا گیا اس گھٹنا دے کارن کافی میڈیا سٹیبازی ہوی۔ پریس کلبّ، ممبی، نے اک متا پاس کیتا: "کمپنی ولوں اوہناں نوں باہر کڈھن دا ڈھنگ بے حدّ شرم ناکسی۔ صحافی صرف خبراں اتے جانکاری دے سندیشواہک ہی نہیں، سگوں سول سوسائٹی دی گروہی آواز وی ہن۔"
باہری لنک
گٹھ:2008 وچ قائم میگزیناں گٹھ:اخبار
انتوفاکوستا
انتوفاکوستا چلی دا اک شہر اے تے چلی دے انتوفاکوستا ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
دھراب نالا
دھراب نالہ ضلع چکوال پنجاب پاکستان چ کلر کہار کولوں نکلدا اے تے موٹر وے دے تھلیوں لنگ کے چنجی نیشنل پارک کولوں ہوکے دریاۓ سواں نال رلدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
ضلع ساہیوال
ضلع ساہیوال، پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہ 3201 مربع کلومیٹر رقبے اُتے پھیلیا ہویا اے۔ ساہیوال شہر ایس ضلعے دا صدر مقام اے ۔ دنیا دی اک پراݨی رہتل ہڑپا ایتھے پُنگری سی۔
آلا دوالا
ضلع ساہیوال دے چڑھدے وچ اوکاڑا اُبھے وچ ضلع فیصل آباد اُبھے لہندے وچ ٹوبھا ٹیک سنگھ، لمے وچ ضلع خانےوال تے لمے چڑھدے وچ ضلع وہاڑی تے پاکپتن نیں ۔
ناں
ساہیوال 1865ء توں پہلاں لہور کراچی ریلوے لائن تے اک چھوٹا جیہا پنڈ سی جہڑا ایتھے آباد جٹاں دے اک قبیلے "ساہی" دے ناں تے ساہیوال کہلاؤندا سی ۔ 1865ء وچ اوس ویلے دے پنجاب دے لفٹینٹ گورنر سر رابرٹ منٹگمری نے ایتھے شہر دی بنیاد رکھی تے ایہہ شہر اوہناں دے ناں تے منٹگمری کہلاؤن لگ گیا ۔ 1966ء ایس دا ناں منٹگمری توں ساہیوال کر دتا گیا۔
لوک
ضلع ساہیوال دے شمال مغرب وچ دریائے راوی تے جنوب وچ ستلج وگدے نیں۔ بیاس دریا کدی ایس دی دھرتی اُتے وگدا سی، ہُݨ صرف ایس خشک دریا دے نشان ای رہ گۓ نیں تے بڈھ دے ناں نال جانے جاندے نیں ۔ نہر لوئر باری دوآب نکلن توں پہلاں ایتھے دے زیادہ تر لوگ راوی دے نیڑلے علاقیاں چ آباد سن ۔ 1912ء نہر لوئرباری دوآب نکلن توں بعد انگریزاں نے مشرقی پنجاب دے ضلعیاں توں زمیندار تے کاشتکاراں نوں ایتھے لیا کے نویں پنڈ بسائے تے ایہ علاقے آباد کیتے ۔ مشرقی پنجاب دے ضلعیاں ہوشیارپور، امبرسر جلندھر وغیرا توں جٹ، راجپوت، ارائیں تے گجر ایتھے آکے ایتھے آباد ہوئے تے ایتھے دیاں زمیناں آباد کیتیاں ۔ ایس ویلے ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچا وطنی وچ جٹ قبیلیاں دی اکثریت اے ایہناں وچ دھوتھڑ، اولکھ، ورک، وینس، سپرا، کنگ، چیما، وڑائچ، چٹھا وغیرا تے مقامی جٹاں وچ لنگڑیال، ڈھکو، ڈاہا سنپال وغیرا شامل نیں جدکہ ہڑپا دے ارد گرد چڑھدے پنجاب توں آئے آرائیں آباد نیں۔
تریخ
ساہیوال دی دھرتی قدیم زمانے توں آباد چلی آ رہی آ ۔ اج توں 5300 سال پہلاں ساہیوال دا علاقہ اک ترقی یافتہ تہذیب دا مرکز سی ۔ ایہ ہڑپائی تہذیب کہلاؤندی آ۔ ایہدا مرکزی شہر ہڑپا ساہیوال توں 24 کلومیٹر جنوب مغرب چ واقع اے ۔ ایہ اِنڈس وادی دی تہذیب دا شمالی یا اتلا حصہ سی ۔ اوس ویلے ایتھے دے لوک اک باقاعدہ شہری سماجی نظام ہیٹھ زندگی گزار رہے سن ۔ اوہ لوک پکیاں مکاں چ رہندے سن اوہناں دیاں گلیاں پکیاں تے نالیاں وی پکیاں تے ڈھکیاں ہُندیاں سن ۔ ہڑپا دے باسیاں نے دریائے راوی دے کنارے اناج گھر یاں سٹور بݨائے ہوئے سی ایہناں اناج گھراں توں اوہ اناج تے دوسریاں شیواں کشتیاں راہیں دوجے علاقیاں وچ لے جاندے تے لیاؤندے ۔ اوہ لوک برتݨ سازی دے وی ماہر سن تے ایتھوں کھودائی دے دوران وڈی تعداد چ مختلف برتݨ وی ملے نیں ایتھے دے لوک کاشتکاری توں وی وافق سن تے کپاہ، کݨک تے گنے دی کاشت وی کردے سن ۔ ایہناں لوکاں نے دنیا نوں سوتی کپڑے، شکر تے شطرنج توں واقف کروایا ۔ ہڑپہ دے کھنڈرات توں ایہناں لوکاں دیاں مہراں مللیاں نیں ۔ ایناں مہراراں تے مختلف جانوراں دیاں مورتاں بنیاں ہوئیاں نیں ایناں مہراں تے لکھی ہوئی تحریر تے ایہدا رسم الخط حلے تک پڑھیا نئیں جا سکیا ۔ ایہدی اک وجہ 1947ء دے اجاڑیاں ویلے ایہناں مہراں دی ونڈ اے کیونکہ ہڑپے توں لبھیاں شیواں ادھیاں پاکستان دے تے ادھیاں بھارت دے حصے وچ آئیاں ۔ ہن ایہ مہراں ادھیاں لہور تے ادھیاں دلی دے عجائب گھراں وچ نیں ۔ آریاواں نے ایہاں لوکاں نوں تباہ برباد کیتا کجھ نوں اپنا غلام بنا لیا تے باقیاں نوں جنوب ول دھک دتا تے ایناں علاقیاں تے اپنا قبضہ کرلیئا ۔
جنگ آزادی وچ حصا
رائے احمد خان کھرل دا تعلق وی ایتھے دے قصبے گوگیرا نال سی اوہناں نے انگریزاں دے خلاف آزادی دی جنگ لڑی ۔
جنگلات
پاکستان دے مصنوعی جنگلاں اک وڈا جنگل ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی چ نہر لوئر باری دوآب دے نال نال کئی ہزار ایکڑ تے پھلیا ہوئیا اے۔ ایتھے تقریبا ہر قسم دے درخت موجود نیں ۔ ایہہ جنگل انگریزاں نے کراچی لاہور ریلوے ٹریک بچھان ویلے اس ٹریک تے ریل گڈیاں دی آمد ورفت جاری رکھن واسطے لائیا سی اوہ ادان کہ اس ویلے بھاف والے انجن ریل گڈی نوں کھیچن لئی استعمال ہندے سی تے ایہہ لکڑی دے کوئلے نال چلدے سی ۔ اس جنگل دی لکڑی کوئلہ بنان دے کم آوندی سی ، انگریزاں نے اس طرح دے کئی ہور جنگل وی ریل لائن دے نال نال لائے سن ۔
ڈنگر پسو
ضلع ساہیوال اپنی زراعت دے ڈنگر پسوآں لئی پنجاب دا اک مشہور ضلع اے ۔ ساہیوال دیاں نیلی راوی نسل دیاں مجھاں دا پورے پاکستان چ زیادہ دودھ دین دے لحاظ نال مقابلہ نئیں کیتا جا سکدا ، تے دور دور توں بیوپاری ایتھے نیلی راوی دیاں مجھاں خریدن واسطے آندے نیں ،کراچی چ دودھ لئی لیجائیاں گئیاں مجھاں چ وی وڈی گنتی چ ساہیوال دی نیلی راوی دیاں مجھان ہندیاں نیں ۔ نیلی راوی دیاں مجھاں زیادہ تر دریاۓ راوی دے نیڑلے علاقے چ پائیاں جاندیاں نیں ایسے واسطے اہناں مجھاں نوں نیلی راوی دیاں مجھاں آکھدے نیں ۔ ساہیوال نسل دیاں گاواں وی اپنی خوبصورتی تے زیادہ مقدار چ دودھ دین دی وجہ توں پنجاب بھر چ مشہور نیں ۔ ساہیوال تے اوکاڑہ دے درمیان چ اڈا گیمبر تے نیلی راوی دیاں مجھاں تے ساہیوال نسل دیاں گاواں دی نسل کشی دا بہت وڈا مرکز قائم اے ایتھے جدید ٹیکنالوجی نال اہناں دی نسل کشی کیتی جاندی اے تاکہ اہناں دی دودھ دین دی صلاحیت نوں ہور ودھایا جاۓ ۔
اولیاء اللہ
اوداں تے ساہیوال دی دھرتی تے بہت سارے بزرگان دین سچے رب دا پیغام دین لئی تشریف لیاۓ پر حضرت بابا فریدالدین شکر گنج نوں اک خاص مقام حاصل اے ۔ آپ نے اج توں 8 سو سال پہلے ایتھے دے قصبے اجودھن چ رشد و ہدایت دا سلسلہ شروع کیتا تے ہزاراں لکھاں لوکاں نوں اسلام دے نور نال منور کیتا ، ایسے وجہ توں اجودھن پاکپتن دے ناں نال مشہور ہوگیا ۔ بابا فرید دی شاعری پنجابی زبان دی اولین شاعری اے جہڑی کہ محفوظ رہ گئی اے ،بابا جی دے شعر جناں نوں اشلوک وی آکھیا جاندا اے سکھاں دی مقدس کتاب گرو گرنتھ صاحب چ وی موجود نیں ۔
مشہور لوک
ضلع ساہیوال وچ جٹ ، ارائیں ،راجپوت تے دوجی قوماں دے لوک نیں ۔ چھوٹیاں چھوٹیاں زمینداریاں ہون تے جاگیرداری نا ہون دی وجہ توں ایہناں لوکاں نے تعلیم حاصل کرن ول خاص توجہ دتی، ایس ویلے پنجاب تے پاکستان دے اھم محکمیاں تے اداریاں چ ایتھے دے لوک اھم منصباں تے فائز نیں ۔
نمبر1۔ ڈاکٹر صابر علی دھوتھڑ پی ایچ ڈی میٹا فزکس آکسفورڈ جیہڑے کہ پاکستان اٹامک انرجی کمیشن چ پرنسپل آف سائنس آفس رہے تے ہن چشما ایٹمی پاور پلانٹ دے انچارج نیں دا تعلق وی ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچا وطنی دے پنڈ 44/12 ایل نال اے ۔ نمبر2۔ مشہور شاعر مجید امجد دا تعلق وی ساہیوال نال اے ۔ نمبر3۔ برصغیر دے پہلے ٹی وی اناونسر تے نیوز کاسٹر طارق عزیز وی ساہیوال توں نیں تے گورنمنٹ کالج ساہیوال دے طالب علم رہے تے ٹی وی شو بزم طارق عزیز دے میزبان نیں ۔ نمبر4۔ مشہور غزل گلوکار مہدی حسن وی ساہیوال دی تحصیل چیچا وطنی وچ رہے تے ایتھے اک سائیکلاں دی دوکان تے نوکری کردے رہے ۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع ساہیوال
مارکھا دریا
مارکھا کشمیر دا اک دریا اے۔ اے زنسکر دریا نال رلدا اے۔
اروناچل مکاک
اروناچل مکاک اروناچل پردیش دا اک مکاک باندر اے۔
نگار ایوارڈز دی لسٹ
thumb|[[احمد فراز نوں نگار خصوصی اعزاز دتا گيا۔]] thumb|[[قتیل شفائی نوں خصوصی نگار اعزاز عطا کیتا گيا۔]] 150px|thumb|[[نصرت فتح علی خان نوں نگار میلینیم اعزاز نال نوازیا گیا۔]]
بیرونی روابط
فہرست
سالٹ لیک سٹی
گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ گٹھ:امریکہ
لیپٹوٹائفلوپس ناسفوری
لیپٹوٹائفلوپس ناسفوری تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع سری نگر
گٹھ:کشمیر گٹھ:کشمیر دے ضلعے
سوگ (شہر)
سویٹزرلینڈ یورپ دا اک دیس اے ۔ اس دا راجگھر برن شہر اے ۔ سویٹزرلینڈ دیاں سرکاری 4بولیاں نیں جہڑیاں ، جرمن ، فرانسیسی ، اطالوی تے رومانی (رومانش) نیں ۔ سوگ شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے سوگ کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
حافظ سعید خان
حافظ سعید خان (1972ء - 26 جولائ‏ی 2016ء ) اک اسلامی عسکریت پسند سی جس نے جنوری 2015ء تو‏ں جولائ‏ی 2016ء وچ انہاں د‏‏ی وفات تک خراسان صوبے، جو افغانستان تے پاکستان وچ سرگرم اے، دے لئی اسلامی ریاست دے امیر دے طور اُتے خدمات انجام دتا ۔ 2015ء تو‏ں پہلے، اوہ تحریک طالبان پاکستان وچ اک سینئر کمانڈر تے ابتدا وچ تحریک اسلامی طالبان دے رکن سن ۔
مڈھلا جیون
سعید خان 1972ء وچ ضلع اورکزئی دے قصبے مموزئی وچ پیدا ہوئے، جو افغان سرحد دے نیڑے پاکستان دے وفاق دے زیر انتظام قبائلی علاقےآں وچ واقع نيں۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم خیبرپختونخوا دے ضلع ہنگو منتقل کرنے تو‏ں پہلے مقامی عالم دین مولا‏نا ثابت تو‏ں حاصل کيتی، جتھے سعید خان نے مقامی اسکول وچ داخل کرایا جو دارالعلوم اسلامیہ ہنگو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
تحریک طالبان پاکستان
11 ستمبر دے حملےآں دے بعد، سعید افغان طالبان دے نال افغانستان اُتے امریکی حملے دے خلاف لڑنے دے لئی کابل گیا سی۔ اوہ دو سال تک کابل رہیا۔
جہاں اُتے سعید خان بیت اللہ محسود دے قریبی ہوئے گیا، جنھاں نے 2007ء وچ تحریک طالبان پاکستان تشکیل دتا تے اس دے رہنما بنے۔ بیت اللہ محسود نے سعید نو‏‏ں مجلس ایشوریہ مقرر کيتا تے اسنو‏ں اورکزئی ایجنسی دا امیر بنا دتا۔
داعش
15 اکتوبر 2014ء کو، سعید نے پنج ہور طالبان رہنماواں دے نال تحریک طالبان پاکستان چھڈ دتا، تے داعش دے رہنما ابو بکر البغدادی سے بیعت دا وعدہ کيتا۔ دوسرے افراد جو اس دے نال رہ گئے سن اوہ تحریک طالبان پاکستان دے سابق ترجمان شاہد اللہ شاہد سن ۔
وفات
12 اگست 2016ء کو، امریکا نے اعلان کيتا کہ حافظ سعید خان افغانستان دے صوبہ ننگرہار دے ضلع اچین وچ امریکی فضائی حملے وچ ماریا گیا۔ خود گروپ د‏‏ی طرف تو‏ں فوری طور اُتے کوئی ردعمل سامنے نئيں آیا اے، تے ابتدائی طور اُتے ایہ معلوم نئيں سی کہ کون اس دا جانشین ہوئے گا۔ تقریب وچ سعید خان د‏‏ی جگہ عبدالحسیب نو‏‏ں منتخب کيتا گیا، جسنو‏ں ننگرہار وچ 27 اپریل 2017ء نو‏‏ں افغان تے امریکی اسپیشل فورس نے ماریا سی۔
حوالے
گٹھ:1972 دے جم گٹھ:۱۹۷۲ دے جم گٹھ:2016 دیاں موتاں گٹھ:اراکین طالبان گٹھ:افغانستان وچ داعش گٹھ:اورکزئی ایجنسی دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی اسلام پسند گٹھ:تحریک طالبان پاکستان گٹھ:تحریک طالبان پاکستان دے ارکان گٹھ:داعش دے اراکین
اکوئیکیو
اکوئیکیو چلی دا اک شہر اے تے چلی دے تاراپاکا ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
جام کمال خان
جام کمال خان پاکستانی سیاست دان نیں ۔ 19 اگست 2018ء توں پاکستان دے صوبا بلوچستان دے وزیر اعلا نیں ۔ اوہناں دے وڈکے ریاست لسبیلا دے جام سن ۔ جام کمال ریاست لسبیلا دے تیرویں جام لسبیلا نیں ۔ جام کمال دے والد جام محمد یوسف تے دادا جام غلام قادر وی صوبا بلوچستان دے وزیر اعلا رہ چکے نیں ۔
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی سیاستدان گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:جٹ گٹھ:لسبیلا
چک 190 ای بی
چک 190 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
سید مراد علی شاہ
مراد علی شاہ اک پاکستانی سیاست دان اے۔ ہن او صوبہ سندھ دے وزیر اعلیٰ نیں۔
زنسکر دریا
دریائے زنسکر (انگریزی: Zanskar River)، لداخ دا اک دریا اے۔ ایہ دریائے انڈس وچ شامل ہُندا اے۔
گٹھ:لداخ گٹھ:لداخ دے دریا
محمود خان
محمود خان  اک پاکستانی سیاست دان اے ۔ اس ویلے او صوبہ خیبرپختونخوا دے وزیراعلا نیں۔
کھمیر لپی
کھمیر لپی (អក្ខរក្រមខេមរភាសា; اکھرکرم خمیر پھیاسا، ان اپچارک روپ نال، اکثر خمیر؛ អក្សរខ្មែរ) کمبوڈیا دی کھمیر بولی  نوں لکھن  والی لپی ہے ۔ اجیہا یعقین کیتا جاندا ہے کہ کھمیر لپی دا ویکاس بھارت دی پلو لپی ( گرنتھ لپی ) توں ہویا ۔
کھمیر لپی دنیا دی سبھ توں ودھ اکھراں والی لپی ہے ( گنیز بکّ آف ورلڈ رکارڈز ، 1995 ). اس وچّ ٣٣ صحیح حروف، ٢٣ واول تے ١٢ آزاد واول ہن ۔ جو ٢٣ مکھیا صحیح حرف ہن اوہناں نوں دو گروہاں وچّ ونڈھیاں جا سکدا ہے ، اتے رکّ کیٹیگری( لگھو دھونی ) تے دوتیا کیٹیگری( دیرگھ دھونی ) اسدے علاوہ اسدے صحیح حرفاں دے دو روپ ہے - پہلا ، عام روپ اتے دوجا ، اکھر دے ہیٹھاں والا روپ ۔ اسدے علاوہ اسدے بوہتے ورتے جان والے ١٠ صحیح حرفاں دا اک 'اپچارک روپ' وی ہے جو شیرشک ، وگیاپن ، مندر دیاں کندھاں وغیرہ تے لکھن دے لئی اتے استعمال ہندا ہے ۔ اس پرکار کہو ١٠١ وکھ وکھ پرتیک ہن ۔
ایہ وی ویکھو
گٹھ: لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں گٹھ:براہمی لپیاں
زارپ دریا
زارپ  کشمیر دا اک دریا اے۔ اے ڈوڈا دریا نال رلدا اے۔
اسد قیصر
اسد قیصر اک پاکستانی سیاست دان اے۔ او قومی اسمبلی دا ممبر اے۔ اس ویلے او پاکستان قومی اسمبلی دا اسپیکر اے
قاسم سوری
قاسم سوری اک پاکستانی سیاست دان اے۔ اس ویلے او پاکستان قومی اسمبلی دے ممبر تے ڈپٹی سپیکر نیں۔
ٹوپی مکاک
ٹوپی مکاک ہندستان دا اک باندر اے۔
مونٹپلیئر
گٹھ:امریکہ گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ
آراؤ
آراؤ شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے آرگاؤ کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں گٹھ:سویٹزرلینڈ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان شیخ‌درآباد
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان میانہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
ضلع سامبا
سامبا جموں کشمیر دی جموں ڈویژن دا اک ضلع اے ۔
دهستان شیخ‌درآباد
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
لیپٹوٹائفلوپس نرسی
لیپٹوٹائفلوپس نرسی تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی
شیخ الاسلام مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی (پیدائش: 19 نومبر 1692ء — وفات: 11 فروری 1761ء) اٹھارہويں صدی عیسوی وچ سندھ دے علم و ادب دے حوالے تو‏ں بین الاقوامی شہرت یافتہ عظیم محدث، یگانۂ روزگار فقیہ محدث، مفسر، سیرت نگار تے قادر الکلام شاعر سن ۔ انہاں دیاں لکھتاں و تالیفات عربی، فارسی تے سندھی زباناں وچ نيں۔ انہاں نے قرآن، تفسیر، سیرت، حدیث، فقہ، قواعد، عقائد، ارکان اسلام یعنی نماز، روزہ، حج، زکوٰۃ سمیت کئی اسلامی موضوعات اُتے کتاباں تحریر و تالیف کيت‏یاں، کتاباں د‏‏ی تعداد بعض محققاں دے اندازے دے مطابق 300 اے تے بعض دے مطابق 150 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی گراں قدر لکھتاں مصر د‏‏ی الازہر یونیورسٹی دے نصاب وچ شامل نيں۔کلہوڑا دور دے حاکمِ سندھ میاں غلام شاہ کلہوڑا نے انہاں نو‏ں ٹھٹہ دا قاضی القضاۃ (چیف جسٹس) مقرر کیتا۔ انہاں نے بدعات تے غیر شرعی رسومات دے خاتمے دے لئی حاکم وقت تو‏ں حکم نامے جارے کرائے۔ انہاں د‏‏ی وعظ، تقریراں تے درس و تدریس متاثر ہوئے ک‏ے بوہت سارے لوک مسلما‏ن ہوئے۔ انہاں دے مخطوطات د‏‏ی وڈی تعداد بھارت، سعودی عرب، ترکی، پاکستان، برطانیہ تے یورپ دے بوہت سارے ملکاں دے کتاباں خاناں وچ موجود نيں۔ پاکستان خصوصاً سندھ تے بیرونِ پاکستان وچ انہاں د‏‏ی کتاباں دے مخطوطات د‏‏ی دریافت دا سلسلہ ہن تک جاری ا‏‏ے۔
پیدائش
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی بروز بدھ 10 ربیع الاول 1104ھ (بمطابق 19 نومبر، 1692ء) نو‏‏ں میر پور بٹھورو، ٹھٹہ، سندھ (موجودہ پاکستان) وچ مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی دے گھر وچ پیدا ہوئے۔
خاندانی پس منظر
مخدوم محمد ہاشم دے والد مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی، جو خود وی اک عالم سن، پہلے سیہون وچ رہائش پزیر سن ۔ بعد وچ گردشِ زمانہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹھٹہ دے علاقے میر پور بٹھورو وچ آباد ہوئے گئے۔ مخدوم محمد ہاشم ذات دے پنہور سن تے انہاں دا نسب عرب قبیلے بنو حارث یعنی حارث بن عبد المطلب تو‏ں جا ملدا اے ۔ اس قبیلے دے کچھ افراد جہاد د‏‏ی غرض تو‏ں محمد بن قاسم دے نال پہلی صدی ہجری وچ سندھ آئے سن تے انہاں وچو‏ں کچھ افراد نے تبلیغِ اسلام نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایتھے سکونت اختیار کرلئی سی۔ انہاں نو‏ں تو‏ں مخدوم محمد ہاشم دے آبائے کرام دا نسب جا ملدا ا‏‏ے۔
سانولی کھاکھانوالی مانگابے
سانولی کھاکھانوالی مانگابے افریقہ دا اک باندر اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:مکاک باندر
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی
تعلیم
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی دا تعلق علمی گھرانے تو‏ں سی ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے والد مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی تو‏ں حاصل کيتی۔ ایتھے حفظِ قرآن مکمل کیتا تے فارسی، صرف و نحو، فقہ د‏‏ی تعلیم وی اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد ہور تعلیم دے ٹھٹہ شہر دا رخ کیتا جو اس وقت علم و ادب دے حوالے تو‏ں تمام دنیا وچ مشہور سی ۔ ایتھ‏ے انہاں نے مخدوم محمد سعید ٹھٹوی تو‏ں عربی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ فیر مخدوم ضیاء الدین ٹھٹوی (متوفی 1171ھ / 1758ء) تو‏ں علم حدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے ایويں صرف 9 برس د‏‏ی عمر وچ فارسی تے عربی علوم دے مطالعاں د‏‏ی تکمیل کيتی۔ ايس‏ے دوران وچ 1113ھ / 1702ء وچ مخدوم ہاشم دے والد بزرگوار مخدوم عبد الغفورٹھٹوی وفات پاگئے۔ مخدوم ہاشم نو‏‏ں 1135ھ / 1722ء وچ حجازِ مقدس دے سفر دے دوران وچ تحصیلِ علم دا موقع ملیا تے انہاں نے حج د‏‏ی سعادت حاصل کرنے دے علاوہ مکہ تے مدینہ منورہ دے مشہور علما تے محدثین تو‏ں علم حدیث، فقہ، عقائد تے تفسیر دا علم حاصل کیتا تے سنداں حاصل کيتیاں ۔ مخدوم ہاشم دے سندھ دے مشہور استاداں وچ انہاں دے والد محترم مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی، مخدوم محمد سعید ٹھٹوی، مخدوم ضیاء الدین ٹھٹوی، مخدوم رحمت اللہ ٹھٹوی تے مخدوم محمد معین ٹھٹوی دے ناں سرِ لسٹ نيں ۔ اس دے علاوہ مخدوم ہاشم نے سفر حرمین دے دوران وچ جنہاں استاداں کرام تو‏ں علم حاصل کیہ انہاں وچ شیخ عبد القادر حنفی صدیقی مکی (متوفی 1138ھ / 1726ھ)، شیخ عبد بن علی مصری (متوفی 1140ھ / 1728ھ)، شیخ ابو طاہر محمد مدنی (متوفی 1145ھ / 1733ھ) تے شیخ علی بن عبد المالک دراوی (متوفی 1145ھ / 1733ھ) شامل سن ۔
دار العلوم ہاشمیہ دا قیام
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی نے تحصیلِ علم دے بعد بٹھورو دے نزدیکی پنڈ بہرام پور وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں دین اسلام د‏‏ی اشاعت، ترویج دے لئی وعظ تے تقریرراں دا سلسلہ شروع کیتا مگر اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں مخدوم ہاشم دے وعظ و تقریراں د‏‏ی اہمیت دا اندازہ نہ ہويا، ايس‏ے لئی مخدوم صاحب دل برداشتہ ہوئے ک‏ے بہرام پور تو‏ں ٹھٹہ شہر وچ آ گئے تے ایتھ‏ے جے محلہ وچ جامع خسرو (دابگراں والی مسجد) دے نیڑے دار العلوم ہاشمیہ دے ناں تو‏ں مدرس‏ے دا بنیاد رکھیا، جتھ‏ے انہاں نے حسب خواہش دین اسلام د‏‏ی اشاعت و ترویج، تصنیف و تالیف تے درس و تدریس دا سلسلہ جاری رکھیا۔
ہاشمی مسجد
ہاشمی مسجد مخدوم محمد ہاشم دے محلہ وچ واقع سی۔ ايس‏ے مسجد وچ مخدوم صاحب نے اپنی بہت ساریاں لازوال لکھتاں مکمل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ايس‏ے مسجد تو‏ں انہاں نے دین اسلام دے فروغ تے استقامت دے لئی سندھ دے حکمراناں دے ناں خطوط لکھے۔ ايس‏ے مسجد وچ انہاں نے فقہی مسائل اُتے فتاویٰ جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مخدوم صاحب دا دستور سی کہ اوہ دن دے تیسرے پہر درسِ حدیث دیندے سن ۔ مخدوم صاحب دے بعد انہاں دے فرزند مخدوم عبد اللطیف انہاں د‏‏ی مسند اُتے جلوہ افروز ہوئے تے درس و تدریس دے نال وعظ دا سلسلہ وی جاری رکھیا۔ ایہ مسجد تالپوراں دے عہد تک قائم رہی۔
جامع خسرو
جامع خسرو نو‏‏ں دابگراں والی مسجد وی کہیا جاندا سی کیو‏ں کہ ایہ مسجد دابگراں دے محلہ وچ واقع سی۔ ایہ دوسری مسجد اے، جس وچ مخدوم محمد ہاشم ہر جمعہ د‏‏ی صبح وعظ کیتا کردے سن ۔ مخدوم صاحب دے بعد انہاں دے فرزند مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی نے اپنے والد بزرگوار دے طریقہ کار نو‏‏ں جاری رکھیا۔ ہن نہ ایہ محلہ موجود اے تے نہ ہی مکین، اس لئی ایہ مسجد مندی حالت دا شکار ہوئے گئی ا‏‏ے۔
منصبِ قضا
مخدوم محمد ہاشم نے ٹھٹہ وچ رائج بدعات تے غیر اسلامی رسومات نو‏‏ں بند کرانے دے لئی حاکمِ سندھ میاں غلام شاہ کلہوڑا تو‏ں اک حکم نامہ جاری کرایا سی ۔ اس حکم نامہ دے اجرا دے بعد ٹھٹہ تو‏ں بری رسومات، بدعات، عورتاں دا قبراں اُتے جانا وغیرہ دا کِس‏ے حد تک خاتمہ ہوئے گیا۔ کچھ لوکاں نے میاں غلام شاہ کلہوڑا نو‏‏ں مخدوم صاحب دے خلاف ورغلانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اس دا نتیجہ انہاں سازشی لوکاں دے خلاف نکلیا تے میاں غلام شاہ نے مخدوم صاحب نو‏‏ں ٹھٹہ دا قاضی القضاۃ ( چیف جسٹس) دے عہدے اُتے فائز ک‏ر ک‏ے ہمیشہ دے لئی مخالفین د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کر دتا۔
بٹھورو تو‏ں ٹھٹہ
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی دا پہلا سفر کم سنی وچ بٹھورو تو‏ں ٹھٹہ بسلسلہ حصول تعلیم سی ۔
سفرِ حرمین
دوسرا تے اہ‏م سفر حرمین شریفین سی جو حج دا فریضہ ادا کرنے دے نال اعلیٰ تعلیم دا حصول سی ۔ مخدوم محمد ہاشم نے ایہ سفر 1135ھ / 1723ء نو‏‏ں 31 سال د‏‏ی عمر وچ کیہ۔ اس سفر وچ انہاں نے حج د‏‏ی سعادت حاصل کرنے دے نال نال علمِ حدیث، تفسیر، قواعد، فقہ تے قراََت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انگریز مستشرق، مہم جو، مترجم، ماہر لسانیات تے جاسوس رچرڈ فرانسس برٹن (1821ء / 1890ء) دے مطابق اس اقتباس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مخدوم محمد ہاشم دے سفر خالصتاً علمی تے دینی تعلیم دے حصول دے لئی سن ۔
سورت بندر
مخدوم محمد ہاشم حرمین شریفین دے سفر تو‏ں واپسی اُتے مرشد د‏‏ی تلاش وچ سورت بندر دا سفر اختیار کیتا تے سید سعد اللہ شاہ قادری سورتی سلونی (متوفی 27 جمادی الاول 1138ھ / 3 مارچ 1726ء) دے پاس حاضر ہوئے، سلسلہ قادریہ وچ بیعت ہوئے تے خلافت دا خرقہ حاصل کیتا۔
بھٹ شاہ
مخدوم محمد ہاشم نے بھٹ شاہ دے بوہت سارے سفر کیتے تے شاہ عبد اللطیف بھٹائی تو‏ں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔
مٹیاری
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی نے مٹیاری دا سفر وی اختیار کیتا تے سید رکن الدین متعلوی جو اپنے وقت دے کامل ولی تے نہایت سخی بزرگ سن، انہاں مسجد وچ نماز ادا کيتی جس دے مطلق ایہ روایت مشہور اے کہ جو اس مسجد وچ نمازِ پنجگانہ ادا کريں گا اسنو‏ں قیامت دے دن شفاعت نصیب ہوئے گی۔
کھڑا
شہر کھڑا، ریاست خیرپور وچ واقع اک چھوٹا شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر قدیم عرصے تو‏ں علمی مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مخدوماں دا خاندان آباد ا‏‏ے۔ اس خاندان دے نسب دا سلسلہ ت حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چچا حضرت عباس بن عبد المطلب تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اس خاندان تو‏ں مخدوم اسد اللہ شاہ (متوفی 966ھ / 1559ء)، جلال الدین اکبر دے دور وچ سندھ دے قاضی القضاۃ (چیف جسٹس) مقرر ہوئے سن ۔ کلہوڑا دور وچ اس خاندان دے مخدوم عبد الرحمان شہید کُھڑائی اک مشہور بزرگ و عالم گزرے نيں، مخدوم محمد ہاشم اس بزرگ دے ہ‏معصر تے گہرے دوست سن ۔ روایت اے کہ مخدوم محمد ہاشم نے شہر کھڑا دا سفر وی کیتا تے مخدوم عبد الرحمان شہید نال ملاقات کيت‏ی۔
سیہون
مخدوم محمد ہاشم دا آبائی وطن سیہون تھاجس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا آنا جانا رہندا سی ۔ اوہ لعل شہباز قلندر د‏‏ی مزار اُتے وی آئے، اس دور وچ نماز دے وقت وی دھمال جاری رہندا سی ۔ مخدوم محمد ہاشم د‏‏ی کوششاں تو‏ں نماز دے اوقات وچ دھمال اُتے پابندی لگی، ایہ پابندی حالے تک تک جاری ا‏‏ے۔
ہ‏معصر علمائے کرام
مخدوم محمد ہاشم دے عہد وچ جنہاں علمی شخصیتاں تے علمائے کرام نے اپنے وقت وچ تریخ دے صفحات اُتے اپنے اپنے علمی نشانات ثبت کر گئے، انہاں وچ چند دے ناں ذیل وچ نيں :
سلسلہ طریقت
مخدوم محمد ہاشم نے حصولِ علم دے بعد روحانی تعلیم و تربیت تے اکتساب فیض دے لئی مرشدِ کامل د‏‏ی تلاش شروع کی، جس دے نتیجے وچ اس زمانے د‏‏ی مشہور روحانی شخصیت مخدوم ابو القاسم نقشبندی ٹھٹوی (متوفی 7 شعبان 1138ھ / 10 اپریل 1726ء) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے مریدی وچ قبول کرنے د‏‏ی درخواست کيتی لیکن مخدوم ابو القاسم نقشبندی ٹھٹوی نے مخدوم ہاشم نو‏‏ں سلسلہ قادریہ د‏‏ی معروف شخصیت سید سعد اللہ شاہ قادری سلونی سورتی (متوفی 27 جمادی الاول 1138ھ / 31 جنوری 1726ء) د‏‏ی جانب رجوع کرنے دا حکم فرمایا، لہٰذا مخدوم محمد ہاشم انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے، اوتھ‏ے 1123ھ تو‏ں 1124ھ تک قیام کيتا، بعد وچ سید سعد اللہ سلونی نے مخدوم محمد ہاشم نو‏‏ں سلسلہ قادریہ دا خرقہ پہنا‏تے ہوئے اجازت و خلافت تو‏ں نوازیا۔
اولاد
مخدوم محمد ہاشم نو‏‏ں اللہ نے دو فرزند عطا کیتے:
مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی
مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی ،مخدوم محمد ہاشم دے چھوٹے فرزند سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت بروز پیر 14 شعبان 1144ھ بمطابق 11 فروری، 1732ء وچ ہوئی۔ قرآن دے حافظ، حدیث تے فقہ دے جید علما وچ شمار ہُندے سن ۔ انہاں نے والد دے کم نو‏‏ں سنبھالیا تے انہاں دے جانشاں ہوئے۔ 1187ھ وچ والیٔ سندھ میاں سرفراز کلہوڑا دے لشکر وچ منصبِ قضا اُتے مامور ہوئے۔ اوہ بروز منگل 17 ذوالقعدہ 1189ھ بمطابق 9 جنوری، 1776ء وچ 45 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پاگئے۔ مکلی ٹھٹہ وچ اپنے والد د‏‏ی مزار دے پاس مدفون ہوئے۔
نمونۂ کلام
رباعی
وفات
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی بروز بدھ6 رجب ،1174ھ (بمطابق 11 فروری، 1761ء) نو‏‏ں ٹھٹہ، سندھ وچ اس جہانِ فانی تو‏ں کوچ کر گئے۔ اوہ ٹھٹہ دے مشہور مکلی قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1692 دے جم گٹھ:1761 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارواں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:سلسلہ قادریہ گٹھ:سندھی شاعر گٹھ:ضلع ٹھٹھہ دیاں شخصیتاں گٹھ:عربی شاعر گٹھ:فارسی بولی دے شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:مغلیہ سلطنت دے شاعر گٹھ:مفسرین گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر
دهستان تیرچایی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
آریکا
گٹھ:چلی گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
پیترو مونت
پیترو مونت چلی دا اک شہر اے تے چلی دے لاس لاگوس ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
پاکستان دا 1968-69ء دا انقلاب
پس منظر
پاکستان دے بننے دے بعد کئی سالاں تک اوہدی حکومت تے ریاست نو‏‏ں افسر شاہی دے ذریعے کنٹرول کیتا گیا۔ 1958ء وچ ایوب خان نے فوجی بغاوت دے ذریعے  اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ ایوب خان دے دور وچ ملک د‏‏ی اوسط معاشی ترقی 5 فیصد سالانہ رہی ، لیکن  اس ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں امیر تے غریب دے درمیان خلیج وچ بے تحاشا اضافہ ہويا ۔ان پالیسیو ں نے سرمایہ دارانہ طبقے نو‏‏ں فروغ دتا  جنہاں د‏‏ی دولت دے انبار وچ مسلسل اضافہ ہُندا گیا۔ لیکن  عام آدمی دے لئی ایہ دور سخت سیاسی و سماجی سنسر شپ دے باعث ظلم و زیادتی تے مصیبتاں وچ اضافہ دے سوا  کچھ نہ لایا ۔21 اپریل 1968ء نو‏‏ں ایوب خان دے منصوبہ بندی کمیشن دے سر براہ  ڈاکٹر محبوب الحق نے اپنی آمدنیاں وچ عدم توازن اُتے اپنی رپورٹ پیش د‏‏ی ۔ اس رپورٹ دے مطابق  22 امیر ترین خاندان ملک د‏‏ی 66 فیصد صنعت تے 87 انشورنس تے بنکنگ اُتے قابض نيں ۔اسی طرح ایوب خان نے زرعی اصلاحات کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ایہ اصلاحات بری طرح ناکا‏م رہیاں۔اعدادوشمار دے مطابق 6000سے ودھ زمیندارملک د‏‏ی 7.5ملین ایکڑ زمین اُتے قابض نيں۔  دوسری جانب مغربی پاکستان وچ اوسط آمدنی سالانہ 35 پاؤنڈ سی جدو‏ں کہ مشرقی پاکستان وچ ایہ ہور بد تر سی جتھ‏ے سالانہ اوسط آمدنی محض 15پاؤنڈ سی۔1965ء وچ ایوب خان نے ملک وچ  صدارتی  انتخابات منعقد کروائے لیکن ایہ با    لغ براہ راست رائے شماری د‏‏ی بجائے بنیادی جمہوریت دے ناں پربالواسطہ انتخابات سن ۔ اس طریقہ کار دے باعث  80 ہزار نمائندگان   نو‏‏ں عوام نے براہ راست اپنے ووٹاں تو‏ں چننا سی ، ایہ نمائندگان بعد وچ صدر پاکستان نو‏‏ں انتخاب عمل وچ لائاں گے ۔ اسی سال پاک بھارت جنگ چھڑ گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان د‏‏ی معیشت نو‏‏ں خاصا نقصان اٹھانا پيا۔ دفاعی اخراجات وچ اضافہ د‏‏ی وجہ سے  معاشی ترقی د‏‏ی شرح تیزی تو‏ں گر گئی۔ انہاں قدامات دے خلاف اپوزیشن پارٹیاں تے عوام نے احتجاج شروع کر دتا ۔
1968ء د‏‏ی تحریک
1968ء دے ابتدائی مہینےآں وچ ایوب خان نے اپنے اقتدار دے دس سال پورے ہونے اُتے ْترقی دا عشرہ'منانے دے فیصلہ کیا  دوسری جانب غصیلے عوام سٹرکاں اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ۔اسی سال دے ماہ نومبر وچ راولپنڈی دے کالج طالب علماں دا اک گروہ لنڈی کوتل تو‏ں واپس آرہیا سی تاں اٹک دے نزدیک  انہاں نو‏ں کسٹم د‏‏ی چیک پوسٹ  اُتے روکیا گیا ، چیک پوسٹ اُتے پولیس اہلکاراں نے انہاں دے نال بدتمیزی د‏‏ی ۔ راولپنڈی واپسی اُتے انہاں طالب علماں نے پولیس دے رویے دے خلاف مظاہرہ کرنا شروع کر دتا جلد ہی انہاں دا مظاہرہ اک وڈے احتجاج وچ تبدیل ہو گیا۔پولیس نے اس احتجاج نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی لاٹھی چارج کیتا تے گولی چلا دتی   جس دے نتیجے وچ راولپنڈی پولی ٹیکنیک کالج دے عبدلحمید نامی طالب علم  نو‏‏ں گولی لگی تے ایہ موقع اُتے ہی دم توڑ گیا ۔ اس تو‏ں پیشتر شہری چینی د‏‏ی قیمت وچ اضافے دے خلاف احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن تے طالب علم د‏‏ی ہلاکت نے اک چنگاری دا کم کردے ہوئے اسنو‏ں ملک گیر تحریک وچ بدل دتا ۔  مشہور مصنف طارق علی نے اس واقعہ نو‏‏ں ایويں بیان کیا،
پر امن مظاہرے  وچ کسی پرتشدد اندیشے دے نہ ہونے دے باوجود، مکمل طور اُتے رائفلز ، بندوقاں تے آنسو گیس بماں تو‏ں مسلح پولیس  نے مظاہرین اُتے گولی چلا دتی ۔ جس دے باعث ستاراں سالہ طالب علم عبدالحمید گولی لگنے ے موقع اُتے ہی ہلاک ہو گیا، غم و غصے تو‏ں بپھرے ہوئے طالب علماں نے اِٹاں تے پتھراں تو‏ں جوابی حملے د‏‏ی تے دونے فریقین نو‏‏ں ہلاکتےآں دا سامنا کرنا پيا۔
فروری تے مارچ وچ ، حملےآں د‏‏ی اک وسیع لہر نے پورے ملک نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ 13 فروری کو، دس سالاں وچ پہلی بار سرخ پرچم لاہور وچ لہرایا گیا، 25،000 تو‏ں ودھ ریلوے مزدور "چینی لوکاں دے نال  اظہار یکجہت‏ی تے سرمایہ داری مردہ باد" دے نعراں دے نال مرکزی شہراواں اُتے جلوس کڈے۔ اس دوران مزدوراں تے کساناں نے معاشرے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے عزم دا اظہار کیتا۔ لیکن بد قستمی تو‏ں انہاں نو‏‏ں راہ دکھانے دے لئی کوئی انقلابی پارٹی موجود نہ تھی ۔ فیصل آباد دے صعندی علاقےآں وچ فیکڑی مالکان نو‏‏ں اپنا سامان ٹرکاں وچ لادنے دے لئی ایتھ‏ے دے مزدور رہنما مختیار رانا د‏‏ی اجازت لینا ہُندی سی۔ تمام سنسر شپ ناکا‏م ہو چک‏ی سی۔ ٹریناں دے ذریعے انقلابی پیغام نو‏‏ں پورے ملک وچ پھیلایا جا رہیا سی ۔ محنت کشاں نے مواصلات دے نويں طریقے ایجاد کر لئی سن ۔. ایہ اک نواں رجحان سی، لیکن ایہ آسماناں تو‏ں نازل نئيں ہويا تھا. بلکہ اوہدی بنیاد  امیر تے غریب دے وچکار خلیج تے استحصال تے ظلم سی جس نے انہاں نو‏ں تبدیلی اُتے مجبور کیا ۔ پاکستان د‏‏ی اصل کہانی - 1968–69 انقلاب کتاب دے مصنف تو‏ں انٹرویو دے دوران پاکستان دے مشہور کالمنسٹ منو بھائی نے اس حرکت پزیری دے بارے وچ انکشاف کیتا کہ،'
"لاہور وچ جماعت اسلامی وچ اک عوامی اجلاس دے دوران مولانا مودودی نے اپنے اک ہتھ وچ قران کریم تے دوسرے وچ روٹی رکھی۔. انہاں نے مجمع تو‏ں پُچھیا، ' آپ نو‏‏ں روٹی چاہیے یا قرآن ؟' لوکاں نے جواب دتا، "ساڈے گھراں وچ قرآن موجود اے، لیکن روٹی نئيں اے. " انہاں طوفانی واقعات دے بارے وچ ڈاکٹر مبشر حسن نے اپنی کتاب، "پاکستان دا بحران تے انہاں دے حل" وچ لکھیا کہ"اس تحریک وچ مجموعی طور اُتے 239 افراد ہلاک ہوئے، 196 مشرقی پاکستان تے 43 وچ مغربی پاکستان وچ. فائرنگ دے نتیجے وچ پولیس د‏‏ی فائرنگ دے نتیجے وچ 41 مغربی پاکستان تے مشرقی پاکستان وچ 88 افراد ہلاک ہوئے۔ انہاں وچو‏ں اکثر طالب علم سن. "
1969 دے آغازسے ملک دے پینڈو علاقےآں وچ کساناں د‏‏ی کمیٹیاں تے تنظیماں نے ابھرنا شروع کر دتا۔ مارچ 1969ء وچ ایوب خان نو‏‏ں فوج دے افسران نے مشہورہ دتا کہ ملک نو‏‏ں خانہ جنگی تو‏ں بچانے دے لئی اسنو‏ں اپنا عہدہ چھڈ دینا چاہیے۔ ایتھ‏ے تک کہ ایوب خان نے وی اعتراف کیتا کہ تحریک نے ریاست تے معاشرے نو‏‏ں مکمل طور اُتے مفلوج ک‏ر ک‏ے رکھ دتا اے ۔
1968ء دے انقلابات دی نصف صدی گزرنے دے باعث پوری دنیا وچ انہاں انقلابات دے بارے وچ بحث مباحثے جاری نيں تے اک دفعہ فیر انہاں دے اثرات دا جائزہ لیا جا رہیا ا‏‏ے۔ لیکن پاکستان وچ ایسی کوئی تحریر نظر نئيں آندی تے نہ ہی ایداں دے کسی مباحثے دا ذکر ملدا اے ۔اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایتھ‏ے دے حکمران طبقے دے نال نال ایتھ‏ے دے ناں نہاد کھبے بازو دے دانشور تے انقلابی وی ایتھ‏ے برپا ہونے والے اس انقلاب دا ادراک نئيں رکھدے یا فیر اسنو‏ں مکمل طور اُتے فراموش کر دينا چاہندے نيں۔درحقیقت پاکستان دے کھبے بازو نے اس انقلاب نو‏‏ں کدی تسلیم ہی نئيں کيتا تے اسنو‏ں اک سازش قرار دے ک‏ے رد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس انقلاب دے سیاست تے پاکستان دے سماج اُتے پڑنے والے دیو ہیکل اثرات نو‏‏ں وی کدی تسلیم نئيں کيتا گیا تے ایہی وجہ اے کہ اس سماج دا درست سائنسی تجزیہ تے تناظر تخلیق نئيں کيتا جا سکا۔ایہ اعزاز وی عالمی مارکسی رجحان نو‏‏ں ہی جاندا اے کہ اس نے پاکستان دے 69-1968ء دے انقلاب د‏‏ی حقیقی تریخ نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا تے اس تو‏ں درست نتائج اخذ کردے ہوئے ایتھ‏ے دے محنت کش طبقے د‏‏ی حقیقی تریخ نو‏‏ں منظر عام اُتے لے ک‏ے آیا۔ محنت کش طبقے د‏‏ی حقیقی تریخ مرتب کردے ہوئے ہی اس سماج دا سائنسی بنیاداں اُتے درست تجزیہ ممکن ہويا جس دے باعث اک درست تناظر تخلیق کيتا جا سکیا۔ اج نصف صدی گزرنے دے بعد اک دفعہ فیر پاکستان دے محنت کش طبقے د‏‏ی اس عظیم تریخ اُتے نظر دوڑانے د‏‏ی ضرورت اے تے اس تو‏ں درست نتائج اخذ کردے ہوئے مستقب‏‏ل دے انقلاگل کيتی تیاری کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
اس ملک د‏‏ی سرکاری تریخ وچ اس عظیم انقلاب دا ذکر کدرے وی نئيں ملدا ۔ صرف سرسری طور اُتے دسیا جاندا اے کہ جنرل ایوب نے خراب ملکی حالات دے پیش نظر اقتدار جنرل یحییٰ دے سپرد کر دتا سی جس نے بعد وچ اس ملک دے پہلے عام انتخابات کروائے سن ۔غیر سرکاری تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ وی فیلڈ مارشل ایوب خان کیخلاف ہونے والے مظاہرےآں نو‏‏ں جمہوریت د‏‏ی بحالی دے لئی ہونے والے احتجاجی مظاہرے قرار دتا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی تفصیلات دسنے تو‏ں عمومی طور اُتے گریز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ حکمران طبقے دے مسلط کردہ نظریات دے تحت لکھی جانے والی تریخ تو‏ں اس دے علاوہ توقع وی کيتا د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ اس تریخ وچ شخصیتاں نو‏‏ں غیر معمولی طور اُتے وڈا بنا ک‏ے پیش کيتا جاندا اے تے سماج وچ جاری مختلف عوامل تے انہاں عوامل دے تضادات دا ذکر شاذونادر ہی ملدا اے ۔ نہ ہی ایہ دسیا جاندا اے کہ مختلف شخصیتاں کن رجحانات د‏‏ی نمائندگی کر رہ‏ی سن تے انہاں د‏‏ی حمایت سماج دے کس طبقے وچ موجود سی۔ جنرل ایوب دے بعد جو شخصیت اس عہد د‏‏ی تریخ اُتے حاوی نظر آندی اے اوہ ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی ا‏‏ے۔ 69-1968ء دے انقلاب دے دوران جو قیادت ابھر کر سامنے آئی سی اوہ یقیناً بھٹو د‏‏ی ہی سی تے بعد وچ اوہ ملک دے سربراہ وی بنے ۔ بھٹو د‏‏ی شخصیت وچ اس انقلاب تے اس عہد دے تضادات د‏‏ی عکاسی وی نظر آندی اے تے اس دا تفصیلی جائزہ لینا وی ضروری ا‏‏ے۔ مارکسزم دا تریخ نو‏‏ں جاننے دا عمل تاریخی مادیت کہلاندا اے تے ایہ سائنسی نکتہ نظر تریخ وچ فرد دے کردار نو‏‏ں کدی وی فراموش نئيں کردا۔ لیکن دوسری جانب فرد دے کردار نو‏‏ں ہی تمام تر صورتحال اُتے مسلط کر دينا تے سماج وچ جاری عمل تو‏ں مکمل طور اُتے انکار کر دينا وی انتہائی غیر سائنسی طریقہ کار اے جس دے مرتکب ایتھ‏ے دے اکثر مورخ ہوئے نيں خواہ انہاں دا تعلق کھبے بازو تو‏ں ہوئے یا سجے بازو تاں۔ اس لئی اج اس انقلاب د‏‏ی نصف صدی گزرنے دے بعد ایہ انتہائی ضروری اے کہ انہاں تمام تر واقعات دا گہرائی وچ سائنسی تجزایہ کیہ جائے تاکہ نہ صرف اس عہد دے کردار نو‏‏ں درست انداز وچ سمجھیا جا سک‏‏ے بلکہ اس تو‏ں درست نتائج اخذ کردے ہوئے مستقب‏‏ل دے انقلاگل کيتی تیاری د‏‏ی جا سک‏‏ے۔
1968-69ء دا انقلاب
7 نومبر 1968ء تو‏ں لے ک‏ے 25 مارچ 1969ء تک ہونے والے ایہ واقعات انتہائی اہمیت دے حامل نيں تے اس ملک دے محنت کش طبقے د‏‏ی تریخ دا روشن باب نيں۔ اس تمام تر تریخ نو‏‏ں مسخ کرنے د‏‏ی ہمیشہ کوشش کيتی گئی اے تے انہاں واقعات د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں منظر اُتے آنے تو‏ں دبایا گیاا‏‏ے۔ تریخ د‏‏ی کسی وی کتاب وچ انہاں واقعات د‏‏ی تفصیل درج نئيں۔ بھٹو دے پہلے وزیر خزانہ تے پیپلز پارٹی دے بنیادی رکن ڈاکٹر مبشر حسن نے اپنی اک کتاب وچ انہاں واقعات د‏‏ی تھوڑی بہت تفصیل دتی اے لیکن اس وچ وی مشرقی پاکستان وچ جاری تحریک تے اس دے وسیع اثرات نو‏‏ں نظر انداز کيتا گیا ا‏‏ے۔ مغربی پاکستان دے واقعات دا وی تفصیلی ذکر نئيں کيتا گیا۔ لیکن اس دور دے اخبارات تے رسالے دا مطالعہ کيتا جائے تاں بوہت سارے اہ‏م واقعات د‏‏ی جانکاری حاصل ہُندی اے تے واضح طور اُتے نظر آندا اے کہ ایہ انقلاب کتنا طاقتور سی تے اسنو‏ں اک بالشویک قیادت میسر ہُندی تاں مارچ 1969ء وچ ایتھ‏ے اک سوشلسٹ انقلاب برپا کيتا جا سکدا سی۔مشرقی تے مغربی پاکستان وچ برپا ہونے والا سوشلسٹ انقلاب ہندوستان سمیت پورے خطے وچ پھیلنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی تے اس پورے خطے تو‏ں سرمایہ دارانہ نظام دے مکمل خاتمے دا باعث بن سکدا سی۔ لیکن اک بالشویک قیادت د‏‏ی عدم موجودگی دے باعث ایسا نہ کيتا جا سکا۔اس دوران تحریک د‏‏ی قیادت کرنے والے افراد جنہاں وچ مغربی پاکستان وچ ذوالفقار علی بھٹو تے مشرقی پاکستان وچ مجیب الرحمان شامل سن، دے مصالحانہ کردار دا وی تفصیلی جائزہ لینے د‏‏ی ضرورت اے جو اس انقلاب نو‏‏ں زائل کرنے دا باعث بنیا۔ ايس‏ے طرح کھبے بازو د‏‏ی سٹالنسٹ (بشمول ماؤاسٹ) قیادتاں دے کردار دا وی احاطہ کرنے د‏‏ی ضرورت اے جو مرحلہ واریت دے غلط نظریے دے باعث سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی بجائے جمہوریت د‏‏ی بحالی اُتے ہی اکتفا کرنا چاہندے سن جدو‏ں کہ انقلاب سماج د‏‏ی سوشلسٹ تبدیلی دا تقاضا کر رہیا سی۔
مشرقی پاکستان
کمیونسٹ پارٹی اُتے پابندی لگی تاں نیشنل عوامی پارٹی (نیپ) دے ناں تو‏ں کھبے بازو د‏‏ی قوتاں نے اپنے کم دا آغاز کيتا جس د‏‏ی قیادت مولا‏نا بھاشانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔