cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سورجی سیل
سورجی سیل جاں سلیکان سیل اک اجیہا ہی سیمی-کنڈکٹر آلہ اے جو سورج دے روشنی نوں بجلی توانائی وچ بدلدا اے۔ جدوں سورجی توانائی سولر پینل تے پیندی اے تے سیمیکنڈکٹر اس نوں سوکھ لیدا اے جس نال الیکٹران متحرک ہو جاندا اے ایہہ جاں تاں گرمی چھڈیگا جاں سیل وچ دوڑیگا اتے الیکٹروڈ تے پہنچ جاویگا جس نال کرنٹ جاری ہو جاویگا۔ سورجی توانائی (تاپ توانائی+روشنی توانائی) اک اجیہی سستی تے آلودگی توں پاک توانائی اے جس نوں آسانی نال سلیکان سورجی سیلاں دی مدد نال بجلی توانائی وچ بدلیا جا سکدا اے۔ سلیکان سورجی سیلاں دا پینل سورج دی سمت وچ لایا جاندا اے۔ جدوں روشنی دیاں کرناں ایہناں سیلاں تے پیندیاں ہن تاں سیل سورجی توانائی نوں اک بیٹری وچ بجلی توانائی دے روپ وچ سنبھالنا شروع کر دندے ہن۔ پھر اس بجلی توانائی نوں اسیں روزانہ زندگی دے لوڑیندے کماں وچ ورت سکدے ہاں۔ سلیکان ورگے سیمی-کنڈکٹر سورجی توانائی نوں بجلی توانائی وچ بدلن دے کم آؤندے ہن۔ سیمی-کنڈکٹر وچ کنڈکٹر تے انسولیٹر دوواں دیاں خاصیتاں ہندیاں ہن۔ سلیکان، جرمینیئم، انڈیئم فاسفائیڈ وغیرہ کجھ اہم سیمی-کنڈکٹر مادہ ہن۔ سیمی-کنڈکٹر تاپ توانائی دے چالک ہن۔ ایہناں سیلاں دی آؤٹپٹ صرف 15-20 فیصدی ہی اے۔
لابھ
ایہہ بناں آلودگی تے شور دے ایہہ بجلی توانائی بناؤندے ہن۔ سورجی پینل بجلی موٹراں چلاؤن دے کم وچ ورتے جا رہے ہن۔ اس نال پکھے، ٹیوب لائیٹاں، بلب، ٹی۔وی وی چلا ئے جا سکدے ہن۔ سورجی سیل دی طاقت اس دے ڈزائین اتے بناؤن دے طریقے تے انحصار کردی اے۔
حوالے
گٹھ:سولر انرجی گٹھ:آلات گٹھ:سولر آلات
خرمانہ نالہ
خرمانہ نالہ اک پعاڑی نالہ اے جیہڑا کوہ سفید دے پربت دھارے چوں نکلدا اے تے سدا دی تھاں تے دریاۓ کرم نال کرم ایجنسی چ رل جاندا اے۔
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
ترگوڡیشتے
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
ترگوویشتے شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ ترگوویشتے دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں گٹھ:بلغاریہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
مڈغاسکی ایگوانے
مڈغاسکی ایگوانے کرلیاں دا اک ٹبر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مڈغاسکی ایگوانے گٹھ:کرلیاں
اگامہ لایوناٹس
اگامہ لایوناٹس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
گردوارہ دکھ نواراں صاحب
گردوارہ دکھ نواراں صاحب پٹیالہ ہندستان چ اک گردوارہ اے جیڑا نوویں سکھ گرو تیغ بہادر دی یاد چ بنایا کیا۔ اوہ ایس تھان تے آے سن۔
انر نالہ
انر نالہ ضلع مانسہرہ دا اک نالہ اے اے اوگی کولوں لنگدا اے تے دریاۓ سند چ جاڈکدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
جلکوٹ نالہ
جلکوٹ نالہ ضلع کوہستان دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے ضلعے دے چڑھدے پاسیوں ٹردا اے ہور نکے نالیاں دا پانی لیندا ہویا پش کری دادابند، بوجا تے جلکوٹ کولوں ہوندا دریاۓ سند چ ڈگدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
پلاس نالہ
پلاس نالہ ضلع کوہستان دی پلاس وادی را اک نالہ اے۔ اے ضلعے دے چڑھدے پاسیون ٹردا اے۔ ڈومبالہ کولوں لنگدا اے تے پوری پلاس وادی دا پانی کھچدا اے۔ انت چ دریاۓ سند چ جاڈکدا اے۔
چک 495 گ ب
چک 495 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
کرمانشاہ
کرمانشاہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ کرمانشاہ دا راجگہڑ اے تے اس صوبے دے  شہرستان کرمانشاہ دا انتظامی مرکز  اے ۔
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
اگامہ لوسیا
اگامہ لوسیا اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
الائی کھوار نالہ
الائی کھوار نالہ ضلع بٹگرام دا اک نالہ اے۔ اے الائی تے پازنگ کولوں لنگ کے دریاۓ سند نال رلدا اے۔
اہواز
اہواز ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ خوزستان دا راجگہڑ اے تے اس صوبے دے شہرستان اہواز دا انتظامی مرکز اے ۔
gallery
Iran - Khuzestan - Ahvaz - White Bridge & Karoon River.jpg Image:پل_سفید_اهواز.jpg Image:Ahvaz White Bridge1.jpg Image:پل_سفید_و_برج_کیانپارس.jpg Image:بازسازی_پل_سفید_اهواز.jpg Image:پل_جزیره_اهواز.JPG Image:نمای_کناری_پل_جزیره_اهواز.jpg Image:جاده_ساحلی_اهواز_در_شب.jpg Image:جاده_ساحلی_اهواز.jpg Image:نمای_پل_هشتم.jpg Image:پل_هشتم_اهواز.jpg Image:پل_هشتم_اهواز_2.jpg Image:پانوراما_پل_هشتم_اهواز.jpg Image:غروب_اهواز.jpg Image:|نمایی از غروب شهر اهواز Image:غروب_و_کوچ_پرندگان_اهواز.jpg Image:سیلو_اهواز.jpg Image:دانشگاه_علوم_انسانی_اهواز.jpg Image:نمای_خیابانهای_شهر_اهواز.jpg Image:هتل_پارس_اهواز.jpg Image:بانک_ملی_مرکزی_اهواز.jpg Image:Medan shohada ahvaz.jpg Image:پاناروما_از_برج_کیانپارس.jpg Image:AJUMSHOSPITAL.JPG Image:Darmangah.jpg Image:JOUNDOSHAPOUR.jpg Image:Falafel1.jpg Image:Falafel4.jpg Image:Falafel5.jpg Image:Falafel6.jpg Image:Falafel2.jpg Image:Falafel3.jpg </Gallery> </Center>
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دهستان بالغلو
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان اردبیل دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردبیل ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
کینڈیا نالہ
کینڈیا نالہ ضلع کوہستان دا اک نالہ اے۔ اے ضلعے دے لیندے پاسیوں ٹردا اے تے میرشاہی رچا کورنگ تے کوٹ گلہ کولوں ہوندا دریاۓ سند چ ڈگدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
غوث علی
ناں و نسب
ناں نامی اسم گرامی غوث علی والد دا اسم گرامی سید احمد علی سی جو درجہ ولایت اُتے فائز سن تے والدہ ماجدہ صاحبہ جذب و سکر سن۔
آپ دا سلسلہ نسب بتیس واسطےآں تو‏ں حضرت محمد مصطفے صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  اُتے منتہی ہو تا ا‏‏ے۔ آپ حسنی و حسینی نيں۔
ولادت
سید غوث علی جمعہ دے دن رمضان دے مہینے وچ 1219ھ وچ موضع استهاون وچ پیدا ہوئے۔
تعليم و تربیت
آپ دے والد ماجد نے آپ نو‏‏ں دہلی بلايا تے آپ د‏‏ی تعلیم دہلی وچ ہوئی۔ آپ نے حدیث و فقہ د‏‏ی کتاباں حضرت شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی تے حضرت مولانا شاہ محمد اسحاق تو‏ں پڑھیاں۔ منطق و دینیات د‏‏ی تعلیم آپ نے مولوی فضل امام صاحب خیر آبادی تو‏ں حاصل کيتی۔ مثنوی مولانا روم آپ نے مولوی قلندر على جلال آبادی تو‏ں پڑھی۔ آپ نے علم ہیت و ہور علوم ظاہری و باطنی وچ دستگاه حاصل کيتی۔
بیعت و خلافت
آپ کئی سلسلےآں وچ بیعت نيں۔ آپ کئی سلسلے دے بزرگاں تو‏ں خرقہ خلافت پا کر سرفراز ہوئے۔
سیرو سیاحت
آپ نے ہندوستان د‏‏ی سیر و سیاحت فرمائی۔ مکہ معظمہ ، مدینہ منوره ، بغداد ، نجف ، اشرف تے بیت المقدس وی حاضر ہوئے تے روحانی فیوض و برکات تو‏ں مستفید ہوئے۔ مصر ، روم و شام د‏‏ی سیر و سیاحت فرمائی۔ بوہت سارے درویشاں نال ملاقات ہوئی۔ آپ نواسی بزرگاں تو‏ں ملے تے انہاں دے باطنی فیض تو‏ں مستفید ہوئے۔ انہاں دے علاوہ آپ بوہت سارے جوگیاں ، سناسیاں تے ہور مذاہب د‏‏ی بزرگ ہستیاں تو‏ں ملے تے انہاں تو‏ں استفادہ کیندا۔
پانی پت وچ سکونت
آپ نے زندگی دے آخری ایام پانی پت وچ رہاش اختیار کر لئی۔ قلندر صاحب دے مزار دے اک حجرے وچ رہندے سن ۔
وفات شریف
آپ نے 26 ربیع الاول 1297ء نو‏‏ں اس دار فانی تو‏ں کوچ فرمایا۔ بوقت وفات آپ د‏‏ی عمر اٹھہتر سال د‏‏ی سی۔ مزار اُتے انوار پانی پت وچ واقع ا‏‏ے۔
خلفاء
آپ دے وصال دے بعد آپ دے خلیفہ محمد یوسف آپ دے سجادہ نشین ہوئے۔ آپ دے ممتاز خلفاء حسب ذیل نيں۔ محمد یوسف ، مولوی گل حسن
تعلیمات
آپ د‏‏ی تعلیمات اہل ذوق و شوق اہل تصوف تے اہل عرفان ہی دے لئی مفید نئيں نيں بلکہ ہر شخص آپ د‏‏ی تعلیمات تو‏ں خاطر خواہ فائدہ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ آپ فرماندے نيں۔
اسلام د‏‏ی ترقی
اسلام د‏‏ی ترقی دا دار و مدار اتفاق اولو العزمی تے غیرت اُتے ا‏‏ے۔
غیر اللہ تو‏ں بے پروائی
آپ طالب حق نو‏‏ں ایہ ہدایت فرماندے سن کہ غیر اللہ تو‏ں کدی ملتجی نہ ہونا۔ کسی حاجت دے واسطے سوال نہ کرنا۔ کیونکہ سوال کرنا اصول طریقت دے بالکل خلاف ا‏‏ے۔ اس لئی کہ حصول مقصد اصلی اسی اُتے منحصر اے کہ طالب ماسوا اللہ تو‏ں بے سروکار ہو تے موجودات عالم تو‏ں قطع تعلق کرے۔ سوال کرنا فقر د‏‏ی شان عظمت دے منافی اے تے سبب تذلیل ا‏‏ے۔ ایہ رکیک فعل اعزاز فقراء دے پاک و شفاف دامن اُتے بد نما دھبہ لگاندا ا‏‏ے۔
توحید
اک توحید عامہ جس نو‏‏ں توحید شریعت کہندے نيں۔ دو سری توحید خاص و توحید طریقت۔ تیسری خاص الخاص توحيد معرفت و حقیقت۔ توحید عالی وی اس دا ناں ا‏‏ے۔ توحيد عام وچ جمہور خلائق شریک نيں۔ اس توحید دا اصول احکا‏م شرعی د‏‏ی اتباع اُتے منحصر اے تے توحید خاص و خاص الخاص از روئے فیوضات باطنی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ توحيد انبیا علیہم السلام تے اولیائے کرام دا حصہ خاص ا‏‏ے۔ زبان تو‏ں لا الہ الا اللہ کہنا تے دل تو‏ں یکتائی حق اُتے اعتقاد رکھنا توحيد عام اے تے تجليات ذات مطلق دا قلب سالک اُتے متلی ہونا تے ذره آفتاب وچ بے امتیاز کمی و بیشی نور حق نظر آنا تے نور ذات دے سامنے ذرات وجود عالم دا معدوم ہونا تے اک ذات دا نور پیش نظر رہنا توحيد خاص ا‏‏ے۔ موجد دا بحرنا پیدا کنار توحید وچ شناوری کردے کردے قعر دریائے ذات اقدس وچ غوطہ ماردا تے محو در محو تے فنا در فنا ہو جانا تے کل کائنات نو‏‏ں مع اپنی ہستی خاص دے محو کرنا توحيد خاص الخاص ا‏‏ے۔
سلوک
آپ فرماندے نيں کہ سلوک دے معنی لغت عربی وچ چلنا ا‏‏ے۔ خواہ سفر ظاہر ہو خواہ سفر باطن۔ مگر اہل تصوف دے نزدیک سیر فی اللہ تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ سیر فی اللہ وچ منازل بہت نيں تے اپنی ہستی تو‏ں گزر کر خدا د‏‏ی ہستی د‏‏ی طرف ہمہ تن مائل ہونا وی سلوک وچ شامل ا‏‏ے۔ جس وقت تزکیہ نفس ہو گیا اس وقت تزکیہ دل کرنا چاہیے۔ تصفیہ دل بے پاس انفاس دے ہو نئيں سکدا۔
اوراد و وظائف
سید علی غوث دے دسے گئے چند اوراد و وظائف درج ذیل نيں۔
اولاد دے واسطے
آپ فرماندے نيں کہ جے کسی شخص دے اولاد نہ ہُندی ہو تاں اسنو‏ں چاہیے کہ صبح د‏‏ی نماز دے بعد اکیس بار درود شریف پڑھے تے اک سو اکیس (121) بار رب لا تذرنی فرداونت خير الوارثین پڑھے فیر اکیس بار درود شریف پڑھے تے اپنے اُتے دم کرے تے پانی اُتے دم کرکے خود وی پئے تے اپنی بیوی نو‏‏ں وی پلاوے۔
بخار تو‏ں چنگا ہونے دے واسطے
آپ فرماندے نيں کہ جے کسی نو‏‏ں بخار آندا ہو تاں مریض نو‏‏ں چاہیے کہ صبح د‏‏ی نماز دے بعد ست مرتبہ درود شریف پڑھے فیر اک سو اکیاون (151) بار قلنا يانارکونی بر دوااسلاما علی ابراہیم پڑھ کر اپنے اُتے دم کرے تے پانی اُتے یا دوائی اُتے دم ک‏ر ک‏ے پئے۔
مصیبت تو‏ں نجات دے واسطے
آپ فرماندے نيں کہ جے کوئی شخص مصیبت وچ گرفتار ہو تاں اسنو‏ں چاہیے کہ بعد نماز عشاء گیاره مرتبہ درود شریف پڑھے تے فیر اکاون بار لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظلمین پڑھے تے فیر گیارہ بار درود شریف پڑھ کر دعا منگے مصیبت تو‏ں نجات پائے گا۔
کشف و کرامات
اس شخص نے ایسا ہی کیتا اسنو‏ں پنج روپے روزانہ سرہانے نال ملن لگے۔ کچھ دناں دے بعد اس شخص نے آپ د‏‏ی ہدایت دے خلاف اس گل دا ذکر لوکاں تو‏ں کیتا اسی روز تو‏ں روپے ملنا بند ہو گئے۔
وہ شخص جدو‏ں واپس اپنے مکان اُتے گیا اسنو‏ں اپنے والد دا خط ملیا اسی وقت اوہ خوش خبری اس دے والد نے اسنو‏ں تحریر کيتی سی۔ بعد وچ پنڈت جی نو‏‏ں معلوم ہويا کہ واقعی کمشنر نے انہاں دے ایکسٹرا اسٹنٹ کمشنر بنانے د‏‏ی اُتے زور سفارش کيت‏ی ا‏‏ے۔ کچھ ہی دناں دے بعد پنڈت جی ایکسٹرا اسٹنٹ کمشنر ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:صوفی سنت
چک 488 گ ب شمالی
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
ارومیہ
ارومیہایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے شہرستان ارومیہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لہندا آذربائیجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
یاک
یاک اچے تے ٹھنڈے پہاڑی برف آلے تھاواں دا ڈنگر اے۔ اے گانواں دے ٹبر توں اے۔
پچھان
نر یاک 4 فٹ دا ہوندا اے۔ ایدے سنگ بار نو نکلدے ہوۓ اوپر ال جاندے نیں۔ مادہ دا قد وی چھوٹا تے سنک وی چھوٹے ہوندے نیں۔ ایدا رنگ پورا یا کالا ہوندا اے تے جسم والاں نال پریا ہوندا اے۔ یاک دے وال اینوں منفی 40 سینٹی گریڈ تے وی جیندا رکھدے نیں۔ ایدا وزن 1500 پونڈ تک ہوسکدا اے۔
عادتاں
مادہ یاک دے بچے اجڑ بنا کے ریندے نیں جیڑا 20 توں 200 تک ہوسکدا اے۔ گرمیاں چ اچے علاقیاں چ چلا جاندا اے۔
پالتو یاک اک فیدے آلا ڈنگر اے تے گاں دی طرح ددھ کیو توں علاوہ سمان چکن تے سواری دے کم وی آندا اے۔ یاک اپریل مئ دے مہینیاں چ بچے دیندے نیں پاکستان چ اے بلتستان، نگر تے ہنزہ ورگیاں تھاواں تے ملدا اے۔ تبت چین چ اے عام اے۔
اگامہ مونٹانا
اگامہ مونٹانا اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
یارخن دریا
یارخن دریا ضلع چترال دا اک دریا اے۔ اے اتلے چترال دے گلیشراں توں پانی لیندا اے۔ یارخن، کانخن، لشت، علی آباد، کولوں لنگدا ہویا کوروغ کول توریخو گول نال جا رلدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گردوارہ مہدیانہ صاحب
گردوارہ مہدیانہ صاحب جگرا‎ؤں ضلع لدھیانہ پنجاب ہندستاں دا اک گردوارہ اے۔ اے گردوارہ گرو گوبند سنگھ دی یاد ج بنایا گیا۔
بارلے جوڑ
٭
لسپر نالہ
لسپر نالا ضلع چترال دا اک پعاڑی نالا اے۔ اے ہندوراج پربت دھارے چوں لنگدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
وارنا
وارانا شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ وارنا دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان سردابه
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردبیل ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
اسلامی خطاطی
کبھے|thumb|300px|اٹھارواں صدتی، عثمانیہ دور، آئنہ اُتے خطاطی۔
اسلامی خطاطی : ایہ اک فن اے، جو لکھنے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ بالخصوص عربی حروف، خوبصورت انداز وچ لکھنے دا فن۔ اس فن نو‏‏ں اسلام تو‏ں جوڑدیاگیا، اس د‏ی وجہ عربی زبان وچ ایہ فن مقبول ہونا ا‏‏ے۔ اسلامی سماج وچ قرآن د‏‏ی اہمیت تے اس د‏ی تحریر تے تحفظ، اس فن نو‏‏ں فروغ ہونے وچ کامیابی ملی۔
یہ فن عربی بولی ہی وچ نئيں بلکہ، فارسی، ترکی، اردو، آذری زباناں وچ وی عام ا‏‏ے۔
اشیاء خطاطی
کبھے|250 px|اک خطاط دے لئی ضروری اشیاء۔
رواجی طور اُتے خطاطی دے لئی، قلم، دوات تے رنگ۔ اہ‏م نيں۔
خطاطی سکھانے دے کئی مراکز وی نيں۔ شہر حیدرآباد دکن وچ ، اردو اکیڈمی، انجمن ترقی اردو، عابد علی خان ٹرسٹ، اج وی خطاطی وچ ٹریننگ دے رہے نيں۔
مسیتاں تے خطاطی
اسلامی “مسجد خطاطی“ ایہ وی ايس‏ے فن دا اک جز ا‏‏ے۔ مسجدےآں کی، میناراں د‏‏ی تعمیرات وچ اس فن نو‏‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ مسیتاں وچ قرآنی آیات، میناراں اُتے گنبداں پر، اندرون گنبد اُتے قرآنی کلمات دا لکھیا جانا فن تعمیر-فن خطاطی دا اک مرکب ا‏‏ے۔
عبارت بسم اللہ الرحمن الرحیم تے اللہ - محمد ، مسیتاں وچ لکھنا اک عام رسم ا‏‏ے۔ ان دے علاوہ، قرآنی آیات دا لکھیا جانا وی عام ا‏‏ے۔
معروف خطاط
چند اہ‏م ماہر خطاطی دور حاضر دے چند اہ‏م خطاط (کاتب)
حوالے
اسلامی خطاطی، مسلم خطاطاں دا اک نواں دائرہ ء معارف== باہرلے جوڑ ==
اسلامی خطاطی گٹھ:اسلامی سبھیاچار گٹھ:خطاطی گٹھ:عثمانی سبھیاچار گٹھ:عرب خطاطی گٹھ:عناصر اسلامی معماری گٹھ:فنون اسلامی گٹھ:اسلامی فن برائے کتاباں
شومین
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
شومین شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ شومین دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں گٹھ:بلغاریہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
میرزا ابو القاسم بن محمد حسن شفتی قمی
میرزا ابو القاسم بن محمد حسن شفتی قمی (۱۱۵۰۔۱۲۳۱ ق) میرزای قمی دے نام تو‏ں معروف، بارہویں تے تیرہویں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں نيں۔
میرزای قمی بعض قاجار بادشاہاں دے معاصر سن تے اوہ انہاں نو‏ں عوام دے نال نرمی تے انہاں دے مذہب دے ثبات دی نصیحت کردے سن ۔ آپ دی ہور فعالیت وچ نماز جمعہ تے جماعت دے اقامہ نو‏‏ں شمار کیتا جا سکدا اے۔
ان دی مہم ترین تالیف قوانین نامی کتاب اے اسی سبب تو‏ں انہاں نو‏ں صاحب قوانین دا لقب دتا گیا اے۔ حجیت ظن مطلق، شئی واحد شخصی وچ امر و نہی دا اجتماع، مجتہد دے فتاوی دے مطابق مقلدین دے لئے قضاوت دا جواز، آپ دے خاص فقہی آرا وچو‏ں سن ۔
سوانح حیات
میرزائ قمی سن ۱۱۵۰ ق وچ بروجرد تو‏ں ۱۲ کیلو میٹر دے فاصلہ اُتے چابلق علاقہ دے اک قریہ درہ باغ وچ پیدا ہوئے تے سن ۱۲۳۱ ق وچ آپ نے قم وچ وفات پائی تے قم دے شیخان نامی قبرستان وچ دفن ہوئے۔ آپ دے سن ولادت نو‏‏ں ۱۱۵۱ ق تے ۱۱۵۳ ق تے سن وفات نو‏‏ں ۱۲۳۳ ق وچ وی کہیا گیا اے۔
آپ دے والد فومن دے علاقہ شفت دے باشندہ سن جنہاں نے جوانی وچ اصفہان دے حوزہ وچ درس پڑھنے دے بعد چابلق دے علاقہ وچ سکونت اختیار کر لی سی۔
تحصیل علم
میرزائ قمی نے فارسی تے عربی ادبیات دی تعلیم قرہ باغ وچ اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی تے اس دے بعد خوانسار دا رخ کیتا جتھ‏ے انہاں نے سید حسین خوانساری دی شاگردی اختیار دی تے کئی سال تک انہاں دے محضر وچ فقہ و اصول دی تعلیم حاصل کيتی تے خوانساری دی بہن تو‏ں شادی کرنے دے بعد اوہ عراق دے لئے روانہ ہو گئے جتھ‏ے انہاں نے کربلا وچ آقا محمد باقر بہبہانی دے سامنے زانوئے ادب تہہ کیتا۔
درس دے بعد اپنے استاد آقا باقر بہبہانی تو‏ں اجازہ اجہتاد حاصل کرنے دے بعد اوہ اپنے وطن قرہ باغ لوٹ آئے تے اسی علاقہ دے اک دیہات قلعہ بابو وچ مشغول ہو گئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں اوہ اصفہان دے مدرسہ کاسہ گران چلے گئے تے پھر اوتھ‏ے تو‏ں انہاں نے شیراز دا رخ کیتا، جتھ‏ے ۲ یا ۳ سال تک انہاں دا قیام رہیا اوہ زمانہ کریم خان زند دی تخت نشینی دا زمانہ سی اس دے بعد اوہ اصفہان لوٹ آئے تے پھر اوتھ‏ے تو‏ں اپنے وطن قرہ باغ پلٹ آئے۔ بعض طلاب نے آپ دے فقہ و اصول دے دروس تو‏ں استفادہ کیتا، آپ دی زندگی دی گزر بسر سخت سی۔ پھر آپ نے قم دا سفر کیتا تے اوتھ‏ے اوہ تدریس تے کتاباں دی تالیف وچ مشغول ہو گئے تے انہاں دی شہرت پورے ایران وچ ہو گئی تے آپ مرجع تقلید بن گئے۔
سیاسی و سماجی فعالیت
میرزائ قمی بعض قاجار سلاطین، آقا محمد خان، فتح علی شاہ دے معاصر سن تے فتح علی شاہ نال خط و کتابت کردے سن ۔ انہی خطوظ وچو‏ں اک وچ انہاں نے سلطان نو‏‏ں عوام دے نال نرمی دے نال پیش آنے تے اک دوسرے خط وچ عوام دے مذہب اُتے ثابت قدمی دے سلسلہ وچ تا کہ اوہ صوفیت دی طرف مائل نہ ہو جان، نصیحت کیتی اے۔
انہاں نے قم وچ نماز جمعہ تے جماعت دے اقامہ دا اہتمام فرمایا۔
منابع
گٹھ:قم وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:قم وچ مدفون افراد گٹھ:بارہویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:تیرہویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:شیعہ شخصیتاں
ہمدان
ہمدان ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ ہمدان دا راجگہڑ اے تے اس صوبے دے  شہرستان ہمدان دا انتظامی مرکز  اے ۔
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
Hamadan
اولیا چلبی
اولیا چلبی (1611ء-1682ء) مشہور سیاح سی جس نے سلطنت عثمانیہ علاقےآں تے گوانڈھی ریاستاں چ 40 سال تک سیاحت کیتی ۔
جیون
اولیا چلبی 1611ء چ استمبول چ جمئیا ، اوہ عثمانی دربار دے اک سنیارے دا پتر سی ۔ اس نے اعلی تعلیم حاصل کیتی ۔ شروع شروع چ اوہ استمبول چ گھمے پھرے تے اہم عمارتاں ، بازاراں تے ثقافت دے بارے چ لکھن دے مگروں اسنے 1640ء چ شہر دے باہر پہلا سفر کیتا ۔ اس دے سفراں دی روداد 10 جلداں تے مشتمل اے جہڑی سیاحت نامہکہلاندی اے ۔ اس دے اس سفر نامے نوں 17ویں صدی دی عثمانی سلطنت دے ثقافتی پہلو تے رہن سہن نوں سمجھن لئی بوت وادھو سمجھئیا جاندا اے ۔ اس کتاب دی پہلی جلد استمبول تے چھیکڑلی قاہرہ دے بارے چ اے ۔
بولی وٹاندرے
اس دی اس کتاب دا مکمل بولی وٹاندرا ( ترجمہ) اج تک نئیں ہوئیا ، پر 1834ء چ آسٹریا دے اک مستشرق جوزف وان ہیمر نے اسدیاں پہلیاں دو جلداں دا انگریزی ترجمہ کیتا ، جہڑیاں استمبول تے اناطولیہ دے اتے نیں ، ایہہ سارے دا سارا ناقص ترجمہ سی اس لئی ایہہ زیادہ مشہور نا ہو سکئیا پر کجھ یونیورسٹیاں دے کتب خانےآں چوں حالے وی مل سکدا اے ، اس چ لکھاری دا ناں " اولیا آفندی " لکھئیا گئیا اے ۔
موت
اولیا چلبی 1682ء چ مریئا پر اس بارے چ کوئی علم نئیں کہ اوہ استمبول چ مریئا یاں قاہرہ چ ۔
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:ایشیا گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:سیاح
ابو العلاء المعری
ابوالعلا احمد المعریعرب شاعر تے فلسفی
پورا ناں
ابوالعلاء معری دا پورا ناں احمد بن عبد الله بن سليمان، التنوخی المعری تھا
ولادت
ابو العلاء معری د‏‏ی پیدائش 363ھ بمطابق973ء معرۃ النعمان وچ ہوئی۔ 4 سال د‏‏ی عمر وچ چیچک نکل آئی تے ايس‏ے تو‏ں بینائی جاندی رہی۔
حالات زندگی
ابو العلاء معری کاحافظہ باکمال سی ۔ حلب، طرابلس، انطاکیہ وچ تعلیم پائی۔ تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد 398ھ وچ بغداد گیا۔ مگر ایتھ‏ے د‏‏ی فضا پسند نہ آئی۔ اس لئی اپنے وطن معرہ واپس آ گیا۔ تے باقی زندگی دنیا تو‏ں وکھ تھلگ ایتھے گزار دی۔ روشن دماغ تے ترقی پسند شاعر سن ۔ لب و لہجہ دا تند تے مردم بیزار سی ۔ عربی بولی وچ محاکاندی شاعری دا بانی تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ سینکڑاں کتاباں دا مصنف تے مولف ا‏‏ے۔ اس د‏ی علمی خدمات دا بیشتر حصہ صلیبی جنگاں د‏‏ی نذر ہوئے گیا۔ بعض لوک کہندے نيں کہ آواگون دا قائل سی ۔ بعض دا خیال اے کہ لاادری (ایگناسٹک) سی ۔ اس دے مشہور شعر دا ترجمہ اے :
"لوک امام برحق دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں جو انہاں دے لشکر د‏‏ی قیادت کريں گا۔ ایہ انہاں د‏‏ی خام خیالی ا‏‏ے۔ عقل دے سوا کوئی امام نئيں جو ہر لمحہ انسان نو‏‏ں صحیح مشورہ دے تے اسنو‏ں راہ دکھائے۔ "
اپنی غذا وچ دال تے سبزیاں اُتے گزاریا کردے سی ۔ گوشت تے انڈا تو‏ں مکمل پ رہی ز سی ۔علامہ اقبال نے وی اپنی شاعری وچ انہاں دا ذکر انہاں لفظاں وچ کیہ اے : کہندے نيں کدی گوشت نہ کھاندا سی معری پھل پھُل پہ کردا سی ہمیشہ گزر اوقات
تصنیفات
thumb|247x247پکسل|المعری دا اک خیالی عکس (مصور: [[خلیل جبران)]] علامہ اقبال نے نظم وچ معری د‏‏ی دو لکھتاں
سمنان
گٹھ:ایران
ابو العلاء المعری
وفات
ابو العلاء معری دا انتقال 449ھ 1057ء وچ ہويا۔ وفات دے وقت اس دے 84 شاگرد شاعر موجود سن ۔
حوالے
گٹھ:1057 دیاں موتاں گٹھ:973 دے جم گٹھ:اسلام دے نقاد گٹھ:ایشیا وچ اسلام مخالفت گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں گٹھ:تنوخ گٹھ:حلب دیاں شخصیتاں گٹھ:خدا پرست شخصیتاں گٹھ:خدا پرست فلاسفہ گٹھ:سابقہ مسلما‏ن گٹھ:ضد مذہب گٹھ:عربی شاعر گٹھ:عہد عباسی دے شاعر گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:گیارہواں صدی دے مصنفاں گٹھ:مذاہب دے نقاد گٹھ:مسیحیت دے نقاد گٹھ:معرۃ النعمان دیاں شخصیتاں گٹھ:نابینا مصنفاں گٹھ:یہودیت دے نقاد
اگامہ موسمبیکا
اگامہ موسمبیکا اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
لٹخو نالہ
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
اولیور ہیزرڈ پیری فرائیگیٹ
اولیور ہیزرڈ پیری امریکہ دی فرائیگیٹ اے۔ اے دوجی جنگ عظیم دے بحری جہازاں نوں ریٹائر کرن آسطے اک سستے متبادل دے طور تے بنائی گئی۔ اے فرائیگیٹ امریکہ دے علاوہ آسٹریلیا، پولینڈ، بحرین، مصر،ترکی، سپین تے تائیوان دے کول اے۔ پاکستان 5 اولیور ہیزرڈ پیری فرائیگیٹ خریدے گا۔
گٹھ:ہتھیار گٹھ:بحری جہاز گٹھ:جدید ہتھیار
یاہو
2008 یاہو دی ویب سائٹ نوں اک ارب 57 کروڑ لوکاں نے کھولیا۔ اکتوبر 2007 دے اک دن یاہو دیاں ساریاں ویب سائٹاں تے کل ملا کے 3 ارب تے 40 کروڑ دے نیڑے صفے ویکھے گۓ نیں امریکہ تے دنیا وچ دوجی سب توں بوہتی ویکھی جان والی ویب سائٹ اے۔
چک 488 گ ب جنوبی
چک 488 گ ب(جنوبی) ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
دهستان شرقی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان اردبیل دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردبیل ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
روسے
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
روسے شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ روسے دا انتظامی مرکز اے ۔
ابن البواب
ناں و کنیت
ابن البواب دا ناں علی بن ہلال ابن البواب اے، لقب ابن البواب تے کنیت ابوالحسن سی۔ ابن البواب دے والد ہلال آل بویہ دے ایتھ‏ے دربان سن، اِسی لئی اُنئيں ابن البواب تے ابن استری (استر: یعنی پردہ) دے القابات تو‏ں یاد کیتا جاندا سی ۔بغداد وچ صاحب الخط دے لقب تو‏ں وی مشہور سی ۔
خطاطی
ابن البواب نے اصلاً خطاطی د‏‏ی تعلیم ابوعبداللہ محمد بن اسد بغدادی تے ابن جنی (متوفی 1002ء) تو‏ں حاصل کيتی۔ بغداد وچ دوسرے استاداں خطاطی د‏‏ی تعلیم پائی۔ فن خطاطی وچ محنت تے ریاضت دے سبب اپنا ناں پیدا کیتا تے اپنے زمانے دا ممتاز ترین خطاط بن گیا تے اِس د‏‏ی استادی نو‏‏ں مستقب‏‏ل دے تمام خطاطین نے تسلیم کیتا۔ ابن البواب د‏‏ی فنی صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے بوایہی امیر عراق بہاء الدولہ دیلمی (388ھ-403ھ/ 998ء تا 1012ء) دے وزیر فخرالملک ابوطالب نے اُسنو‏‏ں اپنا ندیم خاص بنالیا تے فیر کِس‏ے مجلس وچ ابن البواب نو‏‏ں جدا نئيں کیتا۔ کچھ عرصہ تک بہاء الدولہ دیلمی دے ک‏‏تب خانہ دا منتظم و کتابدار (لائبریرین) وی رہیا۔
ابن مقلہ تے ابن البواب د‏‏ی تحریر وچ تفاوت
اِسی دور وچ جدو‏ں کہ ابن البواب دربارِ آل بویہ تو‏ں وابستہ سی، بہاء الدولہ دیلمی نے کت‏ب خانے تو‏ں ابن مقلہ دا خطاطی والا نسخہ قرآن طلب کیتا لیکن ایہ نسخہ مکمل نہ سی ۔ تیسواں پارہ اِس نسخے وچ موجود نہ سی ۔ بہاء الدولہ دیلمی دے حکم اُتے ابن البواب نے نے آخری پارہ لکھ ک‏ے اِس نسخے نو‏‏ں مکمل ک‏ے دتا۔ بہاء الدولہ دیلمی خود وی فن خطاطی تے خطوط دا وڈا نقاد سی مگر اوہ ایہ تمیز نہ کرسکیا کہ کونسا خط ابن مقلہ دا اے تے کیہڑی تحریر ابن البواب د‏‏ی اے ؟۔ ابن البواب دا خط حسن و رعنائی وچ ضرب المثل سی ۔
کتابت قرآن
ابن البواب دے سوانح نگاراں نے لکھیا اے کہ ابن البواب نے 64 مرتبہ قرآن کریم د‏‏ی کتابت د‏‏ی اے تے اِس د‏‏ی اک نقل 391ھ (1001ء) د‏‏ی تحریر شدہ چیسٹر بیٹی لائبریری وچ تے دوسری نقل جامع سلطان سلیم مسجد، استنبول وچ موجود ا‏‏ے۔
ناقدین د‏‏ی نظر وچ
ناقدین دا ایہ خیال اے کہ فن خطاطی وچ قواعد سازی تے ضابطہ سازی دا جو سلسلہ ابن مقلہ نے شروع کیتا سی، اُس نو‏‏ں ابن البواب نے پایہ تکمیل تک پہنچیا دتا تے فیر اِنہاں قواعد و ضوابط دے مطابق خطوط د‏‏ی تزئین و رہتل کيتی۔ ابن مقلہ د‏‏ی خطاطی وچ کدرے کدرے خامی یا جھول دکھادی دیندا اے لیکن ایہ خامیاں ابن البواب دے ایتھ‏ے دکھادی نئيں دیتاں۔ ابن البواب نے خطوط دے تمام نقائص نو‏‏ں دور کردے ہوئے اُنہاں دے قواعد نو‏‏ں مرتب کیتا۔ اِنئيں کوششاں دے باعث عوام وچ ابن مقلہ دے خط د‏‏ی بجائے ابن البواب د‏‏ی خطاطی نو‏‏ں مقبولیت ہوئی۔
وفات
صاحب انیس العشاق شرف الدین رامی (متوفی 795ھ/1393ء) نے لکھیا اے:
شاگرد
ابن البواب دے شاگرداں د‏‏ی تعداد سینکڑاں وچ اے جنہاں وچ مشہور عالم امام ابن الجوزی (متوفی 597ھ/1200ء) تے یاقوت مستعصمی (متوفی 698ھ/1298ء) نيں۔
حوالے
گٹھ:1022 دیاں موتاں گٹھ:413ھ دیاں موتاں گٹھ:بغداد وچ پیدا ہونے والی شخصیتاں گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والی شخصیتاں گٹھ:عباسی خطاط گٹھ:عربی بولی دے خطاط گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی فارسی شخصیتاں گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:گیارہواں صدی دے خطاط گٹھ:مسلم مصور
گردوارہ شری ترن تارن صاحب
گردوارہ شری ترن تارن ہندستان دے صوبے پنجاب دے شہر ترن تارن چ اک گردوارہ اے۔ ایس گردوارے نون سکھان دے پنجویں گرو ارجن دیو نے بنوایا۔ ایدا تلاع سب تون وڈا اے۔
بارلے جوڑ
٭ گردوارہ شری ترن تارن
گولن نالہ
گولن نالہ ضلع چترال دا اک نالہ اے جیڑا کے ہندوکش پربت دھارے توں ٹردا اے تے دکاداکی، استور تے ازگور دے نالوں لنگ کے دریاۓ چترال نال رل جاندا اے۔
البرٹو موراویا
البرٹو موراویا '28 نومبر 1907 - 26 ستمبر 1990' اک اطالوی لکھاری سی۔ اوہ روم ۔اٹلی وچ جمیا۔ ناول نکیاں کہانیاں تے ڈرامے اوہدی مانتا نیں۔ اوہ 22 وریاں دا سی جدوں اوہنے اپنا پہلا ناول لکھیا۔
گولن نالہ
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
البرٹو موراویا
اوہدیاں لکھتاں وچ زندگی دا نیویں پدھر تے وکھالہ تے کوڑا سواد ملدا اے۔
ڈاسیہ مارینی اوہدی یار سی۔
گٹھ:لکھاری
دریائے چترال
دریائے چترال (انگریزی: Chitral River)، پاکستان دے شمالی علاقے ضلع اپر چترال، ضلع چترال تے مشرقی افغانستان (نورستان، کنڑ، ننگرہار) وچ وگݨ آلا 480 کلومیٹر (300 میل) لمبا اک دریا اے۔ ایہ پاک افغان سرحد دے قریب پاکستان دے ضلع اپر چترال دے بالائی حِصے وچ بروغل درے دے بِلکل جنوب وچ اُبھردا اے۔ دریائی نظام نوں ہندو کش پہاڑاں توں گلیشیئرز تے برف پگھلݨ توں پاݨی حاصل کردا اے۔ دریائے چترال، دریائے خیبر دا اک معاون دریا اے، جو دریائے انڈس وچ شامل ہُندا اے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے دریا گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گریگوریو لوپیز
اوہدیاں لکھتاں وچ عام لوکاں دے جیون دی بنتر تے اچیچی تے نویکلی اکھ سی۔
رشت
رشت ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ گیلان دے شہرستان رشت دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گیلان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
شیش نالہ
شیش نالہ ضلع چترال دا اک نالہ اے جیڑا کے ہندوکش پربت دھارے توں ٹردا اے تے کلاس کولوں لنگ کے دروش دے نیڑے [دریاۓ چترال] چ رل جاندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
چک 528 گ ب I
چک 528 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
دراڑ سن نالہ
دراڑ سن نالہ ضلع سوات چ اک نالہ اے جیڑا کے لیندے پاسیاں توں ٹردا اے تے بارانیال تے بحرین دے کول دریائے سوات چ رل جاندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
اونٹاریو
300px|thumb|left|اونٹاریو - Niagara Falls اونٹاریو کینیڈا دے دس صوبیاں وجوں اک اے جیہڑا لوک گنتی وچ پہلے نمبر تے تے تھاں وج دوجے نمبر تے اے۔ اونٹاریو وچ کینیڈا دا راجگڑھ اٹاوہ اے تے ایتھے ای ٹورنٹو کینیڈا دا سب توں لامت لوک گنتی دا شہر اے۔
ایسکس کاؤنٹی، ورجینیا
ایسکس امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
گردوارہ گوئندوال صاحب
گردوارہ گوئندوال صاحب ہندستان دے صوبے پنجاب چ اک گردوارہ اے۔ اے تھاں ضلع امرتسر وچ ترن تارن توں 23 کلومیٹر دی واٹ تے اے۔ سکھ گرو ارجن دیو 15 اپریل 1565 نون ایتھے جمے۔ گرو امر داس نے ایس تھاں نوں سکھ مت دے پرچار دا گڑھ بنایا۔
سيد عقيل الغروى
آیت اللہ علامہ سید عقیلؔ الغروی مشہور و نامور بین الاقوامی شہرت یافتہ ہندوستانی شيعہ عالم دين، ممتاز فلسفی، مفکر، شاعر، مایہ ناز ادیب، ماہر تعلیم، نقاد، کالم نگار، فعالیت پسند تے مجتہد نيں۔   اوہ دورِ حاضر وچ منبر تے مجالسِ عزا د‏‏ی پہچان بن کر سامنے آئے نيں۔ اردو دان طبقہ چاہے برِ صغیر و مشرقِ وسطٰی وچ رہندا ہو یا امریک‏‏ا، یورپ تے آسٹریلیا وچ جتھ‏ے وی اردو بولی تے سمجھی جاندی اے اوتھ‏ے سید عقیل دے قدر دان ملیاں گے۔ انہاں نے حوزہ علمیہ یونیورسٹی الثقلین دہلی وچ بحیثیت پرنسپل خدمات انجام دتیاں تے سفینہ ہدایہ ٹرسٹ دے شریک نگران (co-suprevisor) وی رہ‏‏ے۔ اس وقت اوہ آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے رکن ہونے دے علاوہ آل انڈیا مسلم مجلس مشاورت دے نائب صدر وی نيں۔ اسی دے نال نال اوہ آیت اللہ شیخ محسن اراکی د‏‏ی جانب تو‏ں مجمعِ تغریب دے برِّصغیر وچ نمائندہ وی نيں تے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ موجود فلسفے وچ پی ایچ ڈی (Ph.D) کرنے والے طلبہ دے نگران (Suprevisor) وی رہ چکے نيں۔ انہاں سب دے علاوہ اوہ امامیہ اسلامک یونیورسٹی، دہلی دے سرپرست (Patron) تے فورم آف فلاسفرز، انڈیا دے معتمد (Secretary) دے طور اُتے وی اپنی خدمات انجام دے رہے نيں۔
سید عقیل الغروی ماہانہ شائع ہونے والے رسالے ادبی کائنات دے سرپرست نيں۔ ادبی کائنات د‏‏ی بنیاد 1971 وچ رکھی گئی سی تے تب تو‏ں ہی عوام نو‏‏ں بنارس وچ معیاری طور اُتے اعلیٰ درجے دا مواد فراہ‏م کر رہیا ا‏‏ے۔
اساتذہ
آپ دے کچھ اساتذہ د‏‏ی فہرست ایہ اے:
ہندوستان واپسی
اجازہِ اجتہاد حاصل کرنے دے بعد ہندوستان واپس آئے تے اک عرصے تک ہندوستان وچ مجلہ ادبی کائنات،جامعتہ الثقلین اورعالمی ادارہ سفینتہ الہدایہ ٹرسٹ د‏‏ی تعلیمی، تصنیفی تے فلاحی کماں د‏‏ی سرپرستی فرمائی۔ اس دے نال نال انہاں نے اپنے استاد سید العلماء مولانا سید علی نقی النقوی مجتہدِ ہند دے انداز وچ مجالس ہائے عزا تو‏ں خطابت وی شروع د‏‏ی تے بہت جلد قبولیتِ عام حاصل کيتی۔
موجودہ رہائش گاہ
اج کل سید عقیل لندن وچ مقیم نيں تے اوتھ‏ے مسجد و امام بارگاہ باب المراد وچ عبادات تے مجالس و دروس تو‏ں خطاب کردے نيں۔ آپ لندن وچ آیت اللہ العظمی حافظ بشیر نجفی صاحب دے نمائندہ وی نيں۔
علمی خدمات
سید عقیل پچھلی تين دہائیاں تو‏ں دنیا دے بیشتر ملکاں وچ مجالس تو‏ں خطاب فرما رہے نيں خصوصیت دے نال پاکستان وچ انہاں د‏‏ی مجالس د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنی مجالسِ عزا دے ذریعے قدیم لکھنوی اندازِ خطابت دا دوبارہ احیا کیتا۔ منفرد انداز وچ خطابت کردے نيں۔ قرآنی آیات نو‏‏ں سر نامہِ کلام قرار دے ک‏ے پورا عشرہ انہاں د‏‏ی تفسیر پڑھنا تے انہاں وچو‏ں شانِ خاندانِ رسالت بیان کرنا، انہاں تقاریر وچ آیاتِ قرآنی تے احادیثِ معصومین دا تفصیلی جائزہ جنہاں وچ مذہبی و فقہی رنگ دے نال تریخ، فلسفہ و منطق تے علم الکلام و علم الرجال د‏‏ی روشنی وچ انہاں اُتے تفصیلی گفتگو شامل ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ عالم اسلام تے مسلماناں دے حوالہ تو‏ں مکتبہ کائنات، انجمن اعتدال پسند مصنفین، دارالتقریب بین المذاہب الاسلامی ،نوبل انٹلکچول برادرہڈ تے سہ ماہی مجلہ تقریب د‏‏ی کاوشاں آپ د‏‏ی یاد گار نيں۔
سید عقیل دا طرزِ خطابت خاص لکھنوی رہتل د‏‏ی ترجمانی کردا اے جو ہن دھیرے دھیرے ناپید ہُندی جا رہی ا‏‏ے۔ آپ دے خطابات سننے دے لئی نا صرف عوام الناس بلکہ معاشرے دے ہر طبقے دے افراد کثیر تعداد وچ شرکت کردے نيں۔ جتھ‏ے اک طرف جج حضرات بیٹھے عدلِ الٰہی اُتے گفتگو تو‏ں فیض یاب ہو رہے ہُندے نيں اوتھے ادبا و شعرا خوبصورت بولی تو‏ں لطف اندوز ہُندے دکھادی دیندے نيں۔ جتھ‏ے مرثیہ نگار حضرات دے سامنے قدما و اساتذہ دے بولی زدِ عام اشعار وچ باریکیو‏ں تو‏ں پردے اٹھیا رہے ہُندے نيں، اوتھے سیاست دان، جرنیل تے ہور اعلٰی عہدےآں اُتے موجود عہدے دار اندازِ جتھ‏ے بانی علی دے خطباں د‏‏ی روشنی وچ سمجھ رہے ہُندے نيں۔ اسی طرح صاحبانِ عبا و قبا د‏‏ی اک قطار ہُندی اے جو علومِ تفسیر، حدیث، کلام، فلسفہ و منطق تو‏ں بہرہ مند ہونے تشریف لاندی ا‏‏ے۔ غرض علم دا اک سیل رواں ہُندا اے جو جاری ہُندا اے تے سامعین اپنی حیثیت دے مطابق اس وچو‏ں حصہ پاندے نيں۔ اس دے علاوہ انہاں نے مختلف موضوعات اُتے سیمینار تو‏ں بیشتر ملکاں وچ خطاب کیتا اے تے انہاں سیمینار دے سننے والےآں د‏‏ی تعداد لکھاں وچ ا‏‏ے۔ مشہور شاعر باقرؔ زیدی اپنے اک مرثیے وچ آیت اللہ عقیل الغروی دے منفرد اندازِ خطابت تے دوسرے خطیباں اُتے برتری دا ذکر کردے ہوئے کچھ ایويں خراجِ تحسین پیش کردے نيں :
؂
کتاباں
سید عقیل د‏‏ی بائیس (22) تو‏ں زیادہ کتاباں منظر عام اُتے آچکيتیاں نيں جو اردو بولی وچ نيں۔ انہاں نے فارسی، انگریزی تے عربی زباناں وچ وی متعدد کتاباں لکھياں نيں۔ انہاں نے اپنا پہلا ادبی رسالہ جس دا ناں ادبی کائنات سی اس وقت کڈیا، جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر سولہ (16) برس تو‏ں زیادہ نہ سی۔ ان د‏‏ی چند کتاباں ایہ نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:1964 دے جم گٹھ:اکیہواں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بهارتى شیعہ گٹھ:بهارتى شیعہ علما گٹھ:بهارتى محققین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:بھارتی آیت اللہ گٹھ:بھارتی ادبی نقاد گٹھ:بھارتی کالم نگار گٹھ:بھارتی مرد فلسفی گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:مسلما‏ن شاعر گٹھ:ہندوستانی شعرا گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں
کیتھرآئن مینسفیلڈ
کیتھرآئن مینسفیلڈ || (14 اکتوبر 1888 – 9 جنوری 1923)اک نیوزیلینڈی/انگریز لکھاری سی۔ اوہ نیوزیلینڈ وچ جمی تے انگلیند وج پڑھی۔
اوہ 9 ورے دی سی جدوں اوہنے پہلی کہانی لکھی۔ لوکاں دے آپسی ساک تے سماجی پدھراں دی اونچ نیچ اوہدیاں کہانیاں وچ دسدی اے۔
ہیرونائی نالہ
ہیرونائی نالہ ضلع سوات دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے ضلعے دے لیندے پاسیوں ٹردا اے تے مٹہ کول دریاۓ سوات نال رلدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
دوبیر کھوار نالہ
دوبیر کھوار نالہ ضلع کوہستان دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے ضلع دے لیندے پاسیوں ٹردا اے تے گٹلڑائی، گایا تے دوبیر دے نالوں لنگدیاں دریاۓ سندھ چ جا رلدا اے۔
دهستان غربی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان اردبیل دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردبیل ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل دے دہستان گٹھ:ضلع اردبیل دے دہستان
قزوین
قزوینایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ قزوین دا راجگہڑ اے تے اس صوبے دے شہرستان قزوین دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ قزوین گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 136 گ ب I
چک 136 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
بحرین، پاکستان
بحرین ضلع سوات پاکستان وچ اک تھاں اے ۔
گردوارہ منجی صاحب
گردوارہ منجی صاحب نوں گردوارہ عالمگیر وی کیندے نیں اے لدھیانہ ہندستان دے نیرے اک پنڈ عالمگیر چ بنیا ہویا اے۔ اے گردوارہ گرو گوبند سنگھ دی یاد ج بنایا گیا۔ ایتھے اے گرو آۓ سن۔
فیئرفیکس کاؤنٹی
فیئرفیکس امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔ ایتھے ای ماؤنٹ ورنن پہلے امریکی صدر جارج واشنگٹن دا کھر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
یامبول
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
میشل باشله
thumb میشل باشله (Michelle Bachelet) دکھنی امریکہ دے دیس چلی دی صدر اے۔ اوہ اوس دیس دی پہلی سوانی صدر اے۔ اوہ 11 جنوری 2014 نوں صدر بنی۔ مشل 1951 وچ جمی۔
یامبول
یامبول شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ یامبول دا انتظامی مرکز اے ۔
میشل باشله
مشیل باشیلے (Michelle Bachelet) (سینٹیاگو، 29 ستمبر، 1951) چلی د‏‏ی سیاست دان تے 11 مارچ، 2014 تو‏ں جمہوریہ چلی د‏‏ی موجودہ صدر نيں۔ اس تو‏ں پہلے اوہ 2006 تو‏ں 2010، وچ وی ملک د‏‏ی صدر سن تے ہن انہاں نو‏ں اک نويں مدت دے لئی انہاں نو‏ں دوبارہ منتخب کيتا کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اوہ  ادارہ اقوام متحدہ برائے صنفی مساوات تے بااختیار سوانیاں (United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women) د‏‏ی ایگزیکٹو ڈائریکٹر وی سن۔
حوالے
گٹھ:1951 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بی بی سی 100 سوانیاں گٹھ:چلی اطباء گٹھ:چلی جلاوطن گٹھ:چلی سیاسی سوانیاں گٹھ:چلی دے صدور گٹھ:چلی دے وزرائے دفاع گٹھ:سوانیاں سربراہ حکومت گٹھ:سوانیاں سربراہ ریاست گٹھ:سوانیاں صدور گٹھ:سوانیاں وزرائے دفاع گٹھ:سینٹیاگو دے سیاستدان گٹھ:فوجیاں دے بچے گٹھ:چلی دے لاادری گٹھ:چلی د‏‏یاں سوانیاں اطبا گٹھ:وزرائے چلی گٹھ:چلی حامی حقوق نسواں گٹھ:۱۹۵۱ دے جم
یامبول
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
مٹہ
مٹہ ضلع سوات پاکستان چ اک تھاں اے۔ اے دریا‎ۓ سوات دے کنڈے تے وس ریا اے۔
غالے گے
غالے گے ضلع سوات پاکستان دا اک پنڈ اے۔ ایتھے اک سٹوپا وی ہے۔
دهستان کلخوران
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان اردبیل دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردبیل ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
کالام
کالام ضلع سوات پاکستان چ اک تھاں اے۔
جونس سالک
جونس ایڈورڈ سالک(جوناس ایڈورڈ سالک) (28 اکتوبر 1914 – 23 جون 1995 لا ہویا وچ ) اک امریکی طبی محقق تے وائرالوجسٹ سی ۔ اس نے پولیو دے خلاف پہلی کامیاب ویکسین دریافت ک‏ر ک‏ے ٹیکہ بنایا۔ اوہدی پیدائش نیویارک شہر وچ یہودی والدین دے ہاں ہوئی۔ اگرچہ اس دے والدین د‏‏ی رسمی تعلیم واجبی سی سی لیکن انہاں نے اپنے بچےآں نو‏‏ں کامیاب بنانے د‏‏ی ہرممکن کوشش کيتی۔ نیویارک یونیورسٹی سکول آف میڈیسن وچ تعلیم دے دوران سالک اپنے ہمعصراں تو‏ں وکھ روش اُتے چل نکلیا کیونکہ اس نے اپنی تعلیم نو‏‏ں کمائی دا ذریعہ بنانے د‏‏ی بجائے تحقیق دا شعبہ اپنایا۔ thumb|360px|کبھے| پولیو تو‏ں متاثرہ بچےآں نو‏‏ں مشینی طریقے تو‏ں مصنوعی سانساں دتی جا رہی نيں۔1952 1957 وچ سالک د‏‏ی ویکسین متعارف کرائے جانے تو‏ں پہلے پولیو اس وقت دے ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی عوامی صحت دے لئی سب تو‏ں وڈا خطرہ سی ۔ ہر سال پولیو د‏‏ی وباواں زیادہ تو‏ں زیادہ جان لیوا ہُندی جا رہی سن۔ امریکی تاریخ وچ 1952 د‏‏ی وباء سب تو‏ں تباہ کن ثابت ہوئی۔ اس سال تقریباً 58،000 مریضاں وچ پولیو دا مرض پایا گیا جنہاں وچو‏ں 3145 افراد جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے جدو‏ں کہ 21،269 افراد مختلف نوعیت د‏‏ی معذوریاں دا شکار ہوئے، جنہاں د‏‏ی اکثریت بچےآں د‏‏ی سی۔ عوام وچ اوہدی دہشت ایسی پھیلی جداں ایہ طاعون دا مرض ہوئے۔ 2009 د‏‏ی اک ڈاکومنٹری (دستاویزی فلم) دے مطابق امریکیا‏ں دا سب تو‏ں وڈا خوف ایٹم بم جدو‏ں کہ پولیو دوسرے نمبر اُتے سی ۔ نتیجتاً سائنس دان اس تو‏ں بچاؤ یا علاج دے لئی ہر ممکن کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ امریکی صدر فرینکلن روز ویلٹ پولیو دے سب تو‏ں مشہور شکار سن ۔ انہاں نے "مارچ آف ڈائمز" نامی اک تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے پولیو دے خلاف ویکسین د‏‏ی تیاری دے لئی امداد مہیا کيتی۔
1960 وچ سالک نے لا جولا (لا ہویا)، کیلیفورنیا وچ سالک انسٹی ٹیوٹ فار بائیولوجیکل سٹڈیز د‏‏ی بنیاد رکھی جو اج طبی تے سائنسی تحقیق دا مرکز ا‏‏ے۔ اس نے اپنی تحقیق جاری رکھی تے کتاباں وی لکھياں۔ آخری سالاں وچ سالک نے ایڈز دے خلاف ویکسین د‏‏ی تیاری دیاں کوششاں جاری رکھیاں۔ اس دے ذا‏تی مسودات یونیورسٹی آف کیلیفورنیا د‏‏ی سان ڈیئگو لائبریری وچ محفوظ نيں۔
ابتدائی ایام
جونس سالک (جوناس سالک) نیویارک شہر وچ 28 اکتوبر 1914 نو‏‏ں پیدا ہويا۔ والدین دے نام ڈینیئل تے ڈورا سالک سن جو اشکینازی یہودی تارکین وطن سن تے انہاں د‏‏ی رسمی تعلیم معمولی سی۔ مؤرخ ڈیوڈ اوشینسکی دے مطابق سالک نیویارک دے یہودی تارکین وطن ماحول وچ پروان چڑھیا۔ سالک دے دو چھوٹے بھائی وی سن جنہاں دے نام ہرمین تے لی سن ۔ خاندان ایسٹ ہارلم تو‏ں دتی برانکس منتقل ہويا تے کچھ عرصہ کوئینز وچ وی گزاریا
تعلیم
جدوں سالک د‏‏ی عمر تیرہ برس ہوئی تو اسنو‏ں ٹاؤنسینڈ ہیرس ہائی سکول وچ داخل کرایا گیا جو ذہین بچےآں دے لئی مختص سی ۔ ایہ سکول نیویارک دے سٹی کالج دے بانی دے نام اُتے رکھیا گیا سی تے تارکین دے وطن دے ذہین مگر غریب بچےآں نو‏‏ں بہترین تعلیم دینے دے لئی بنایا گیا سی ۔ ہائی سکول وچ سالک نو‏‏ں کمال پرست منیا جاندا سی ۔ اس دا شمار انہاں طلبہ وچ ہُندا سی جو ہتھ آئی ہر تحریر پڑھ ڈالدے سن ۔ اس سکول وچ طلبہ نو‏‏ں چار سال دا نصاب تن سال وچ پورا کرنا ہُندا سی ۔ نتیجتاً زیادہ تر طلبہ یا تو خارج ہو جاندے سن یا کڈ دتے جاندے سن ۔ پر کامیاب ہونے والے زیادہ تر طلبہ اپنے نمبراں دے بل بوتے اُتے سٹی کالج آف نیویارک وچ داخل ہونے دے قابل ہُندے سن جو انتہائی سخت مقابلے والا کالج شمار ہُندا سی ۔
کالج
سالک نے سٹی کالج آف نیویارک وچ داخلہ لیا تے بیچلر آف سائنس د‏‏ی ڈگری کیمسٹری وچ 1934 وچ مکمل کيتی۔ اک مؤرخ دے مطابق سٹی کالج تارکین وطن بچےآں دے لئی بہترین جگہ سی۔ داخلہ بہت مشکل سہی لیکن تعلیم مفت سی۔ مقابلہ بہت سخت لیکن اصول سب دے لئی یکساں سن ۔ کسی نو‏‏ں اس لئی فائدہ نئيں پہنچدا سی کہ اوہدی پیدائش کتھے تے کِداں ہوئی ا‏‏ے۔
اپنی والدہ دے اصرار اُتے جونس(جوناس) نے وکالت د‏‏ی بجائے طب د‏‏ی تعلیم دے لئی درکار نصاب پڑھنا شروع ک‏‏‏‏ر دتا۔ سالک سٹی کالج وچ 15 سال د‏‏ی عمر وچ داخل ہويا۔
بچپن وچ سالک نو‏‏ں طب یا سائنس تو‏ں کوئی خاص رغبت نئيں سی۔ اک انٹرویو وچ اس دا کہنا سی کہ "بچپن وچ مینو‏ں سائنس نال کوئی دلچسپی نئيں سی۔ میری دلچسپی دا محور انسان، اشیاء تے انہاں تو‏ں متعلق پہلو سن ۔"
میڈیکل سکول
سٹی کالج دے بعد سالک نے نیویارک یونیورسٹی وچ طب د‏‏ی تعلیم دے لئی داخلہ لیا۔ فیس نسبتاً کم سی تے تعلیم بہتر سی جدو‏ں کہ یہودیاں دے خلاف نفرت وی نئيں سی جدو‏ں کہ آس پاس دے ہور طبی تعلیمی ادارےآں وچ یہودیاں دے لئی مخصوص کوٹے ہُندے سن ۔ تعلیم دے دوران سالک نے لیبارٹری ٹیکنیشن تے کیمپ کاؤنسلر دے طور اُتے وی کم کیتا۔
طب د‏‏ی تعلیم دے دوران سالک نے اپنی وکھ شناخت بنائی۔ اس نے طب نو‏‏ں بطور پیشہ اختیار کرنے د‏‏ی بجائے تحقیق اُتے توجہ دینے دا فیصلہ کیتا۔ تحقیق د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے اک سال تعلیم تو‏ں رخصت لے ک‏ے بائیوکیمسٹری پڑھی۔ بعد وچ تحقیق دا مرکز بیکٹریالوجی بن گئی۔ سالک دے بقول اوہ اپنے کم تو‏ں اکا دکا مریضاں د‏‏ی نئيں بلکہ انسانیت د‏‏ی خدمت کرنا چاہندا سی ۔ لیبارٹری دے کم تو‏ں ہی سالک نو‏‏ں نويں جہت ملی۔
پوسٹ گریجویٹ ریسرچ
1941 وچ وائرلوجی وچ پوسٹ گریجویٹ تحقیق دے دوران سالک نے دو ماہ یونیورسٹی آف مشی گن وچ ڈاکٹر تھامس فرانسز دے نال گزارے۔ فرانسز نے راکفیلر کارپوریشن دے نال کم ک‏ر ک‏ے انفلوئنزا د‏‏ی ب قسم دریافت ‏کیتی تے حال ہی وچ اس یونیورسٹی نو‏‏ں منتقل ہويا سی ۔ انہاں دو ماہ دے کم دے دوران سالک ہمیشہ دے لئی وائرلوجی دا ہو ک‏‏‏ے رہ گیا۔ ایتھے تو‏ں اس دا پہلا تنازع شروع ہويا جس وچ فرانسز تے سالک نے نفسیا‏‏تی امراض دے ہسپتال وچ کئی مریضاں نو‏‏ں جان بجھ ک‏‏‏‏ے انفلوئنزا د‏‏ی بیماری لگائی۔
گریجویشن دے بعد سالک نے نیویارک دے ماؤنٹ سینائی ہسپتال وچ ریزیڈنسی شروع کيتی۔ ایہ ہسپتال اس وقت قابل ترین ڈاکٹراں دے حوالے تو‏ں مشہور سی ۔
تحقیق دے علاوہ امراض د‏‏ی تشخیص تے جراحت دے شعبے وچ وی سالک نے خوب نام پیدا کیتا۔
ریسرچ کیریئر
ریزیڈنسی دے اختتام اُتے سالک نے مختلف جگہاں اُتے تحقیق تو‏ں متعلق ملازمتاں دے لئی درخواستاں دینیاں شروع ک‏‏‏‏ر دتیاں۔ انہاں وچو‏ں کئی جگہاں اُتے یہودی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ملازمت نہ ملی۔ ماؤنٹ سینائی ہسپتال دا ایہ قانون سی کہ اوہ اپنے انٹرنز نو‏‏ں نوکری نئيں دیندے۔ آخرکار سالک نے ڈاکٹر فرانسز تو‏ں مدد چاہی لیکن ڈاکٹر سالک وی اک سال قبل یونیورسٹی آف مشی گن دے پبلک ہیلتھ سکول نو‏‏ں جا چکيا سی ۔
پر فرانسز نے کدرے نہ کدرے تو‏ں رقم جمع ک‏ر ک‏ے اک فوجی منصوبے وچ سالک نو‏‏ں نوکری مہیا ک‏‏‏‏ر دتی جس دا کم انفلوئنزا د‏‏ی ویکسین تیار کرنا سی ۔ انہاں دوناں د‏‏ی تیار کردہ ویکسین جلد ہی فوجی مراکز اُتے عام استعمال ہونے لگی۔
1947 وچ سالک نے اپنی تحقیق دے لئی مختلف ادارےآں نال رابطہ کیتا تے آخرکار یونیورسٹی آف پٹس برگ سکول آف میڈیسن نے اسنو‏ں قبول ک‏ر ليا تے مشی گن چھڈ ک‏‏ے پینسلووینیا منتقل ہو گیا۔ اُتے اسنو‏ں اک پرانے ہسپتال دے تہ خانے وچ غیر تسلی بخش جگہ دتی گئی۔ بعد وچ میلون خاندان تو‏ں پیسے منگ ک‏‏‏‏ے سالک نے اپنی لیبارٹری بنائی تے فلو ویکسین اُتے کم شروع ک‏‏‏‏ر دتا۔
سالک دے انفلوئنزا اُتے کیتے گئے کم اُتے اخلاقی مسائل موجود نيں۔ سالک د‏‏ی نگرانی تے منظوری تو‏ں حکومتی نگرانی وچ چلنے والے ذہنی ہسپتال دے مریضاں اُتے تجربات کیتے گئے۔ پہلے انہاں نو‏ں ویکسین دتی گئی تے فیر چند ماہ بعد انفلوئنزا دے جراثیم انہاں دے جسماں وچ داخل کیتے گئے تاکہ ویکسین د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں جانچیا جائے۔
بعد وچ نیشنل فاؤنڈیشن فار اینفینٹائل پیرالسز دے ریسرچ ڈائریکٹر نے سالک تو‏ں رابطہ قائم ک‏ر ک‏ے پُچھیا کہ کیہ اوہ اس منصوبے دا حصہ بننا چاہے گا؟ اس منصوبے د‏‏ی منظوری پہلے ہی امریکی صدر فرینکلن روزویلٹ دے چکے سن ۔ سالک نے فوراً ہامی بھر لی۔
جنگِ عظیم دے بعد بد ترین بیماری
پولیو نے محققین نو‏‏ں برساں پریشان کیتے رکھیا سی ۔ پہلی بار اوہدی تصدیق 1835 وچ ہوئی تے آہستہ آہستہ ایہ پھیلدا چلا گیا۔ کافی عرصے بعد ایہ گل معلوم ہوئی کہ پولیو مریض دے فضلے تے نک تے گلے دے مواد تو‏ں پھیلدا ا‏‏ے۔ پولیو مریض دے منہ دے ذریعے جسم وچ داخل ہُندا اے تے آنتاں دے راستے ہُندا ہويا دماغ یا حرام مغز تک جا پہنچدا ا‏‏ے۔
20واں صدی دے آغاز وچ 1914 تے 1919 وچ پھیلنے والے وباواں د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈاکٹر تے نرساں گھر گھر جا ک‏ے مریض تلاش کردے سن تے جتھ‏ے وی مرض دا شک ہُندا، بچےآں نو‏‏ں ہسپتال بھیج ک‏‏‏‏ے گھر والےآں نو‏‏ں اس وقت تک قرنطینہ بھیج دتا جاندا جدو‏ں تک بچے وچ پولیو دا مرض متعدی رہندا۔ جے بچے مر جاندے تو والدین نو‏‏ں جنازے وچ شرکت وی اجازت نئيں ہُندی سی۔
جنگ دے بعد ریاستہائے متحدہ امریکا وچ پولیو سب تو‏ں زیادہ دہشت پھیلانے دا سبب رہیا ا‏‏ے۔ ہر بار اوہدی وباء بد تو‏ں بدتر ہُندی گئی تے زیادہ تر مرض بچےآں وچ ہُندا سی ۔ 1952 تک پولیو کسی وی دوسرے متعدی مرض د‏‏ی نسبت زیادہ اموات دا سبب بن چکيا سی ۔ پر 1921 وچ جا ک‏ے پولیو نو‏‏ں ملک گیر اہمیت ملی جدو‏ں نائب صدارت دے امیدوار فرینکلن روزویلٹ نو‏‏ں پولیو ہويا۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 39 سال سی تے اوہ باقی ساری عمر دے لئی معذور ہو ک‏‏‏ے رہ گئے۔
سالک د‏‏ی شمولیت
سالک اپنی لیبارٹری دے لئی پرامید ہو گیا تے آخرکار یونیورسٹی آف پٹس برگ نے اوہدی منظوری دے دت‏ی۔ اُتے اس بارے اسنو‏ں کافی مایوسی ہوئی کیونکہ لیبارٹری نہ صرف بہت چھوٹی سی بلکہ یونیورسٹی نے کئی ایسے اصول وی لاگو ک‏‏‏‏ر دتے جو اوہدی تحقیق د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بنے۔
1948 وچ نیشنل فاؤنڈیشن فار انفینٹائل پیرالسز دے ڈائریکٹر نے سالک نو‏‏ں اپنے پروگرام شمولیت د‏‏ی دعوت دتی جو سالک نے فوراً قبول ک‏‏‏‏ر لئی۔ اس وقت تک پولیو د‏‏ی 3 اقسام دریافت ہو چک‏یاں سن تے ہور د‏‏ی تلاش جاری سی۔ اگرچہ اس طرح د‏‏ی تحقیق لمبی تے سالک دے مقصد تو‏ں ہٹ ک‏‏‏‏ے سی لیکن فاؤنڈیشن نے ہور جگہ، آلات تے محقیقین مہیا کرنے دا وعدہ کیتا۔ جونہی ایہ تحقیق مکمل ہوئی، سالک نے اپنی تحقیق فیر تو‏ں شروع ک‏‏‏‏ر دتی۔
جدوجہد دا آغاز
پولیو دے خلاف جدوجہد دا اصل آغاز 1938 تو‏ں ہويا جدو‏ں نیشنل فاؤنڈیشن فار انفینٹائل پیرالسز وجود وچ آئی۔ اس دا سربراہ امریکی صدر روزویلٹ دا قانونی مشیر سی ۔ روزویلٹ پولیو دا شکار ہوئے سن ۔ اسی سال مارچ آف ڈائمز دے نام تو‏ں مہم شروع ہوئی تے عوام نے چندہ دینا شروع ک‏‏‏‏ر دتا۔
چونکہ پولیو دا خوف ہر سال ودھدا جاندا سی، اس لئی چندے د‏‏ی مقدار 18 لکھ ڈالر تو‏ں ودھ ک‏‏‏‏ے 1955 تک 6 کروڑ 70 لکھ تک جا پہنچی۔ پر اس وقت سائنسداناں دے پاس بنیادی معلومات ہی غلط سن۔ کئی بار ویکسین وچ زندہ وائرس استعمال ہوئے جس تو‏ں بچے یا تو مر گئے یا دائمی معذوری دا شکار ہو گئے۔
سالک نے اس وقت د‏‏ی متنازع ویکسین متعارف کرائی جس وچ مردہ وائرس استعمال ہُندے سن ۔ 2 جولائ‏ی 1952 وچ 43 بچےآں نو‏‏ں ایہ ویکیسن لگائی گئی تے فیر چند ہفتے بعد ذہنی تے جسمانی معذور افراد دے سکول وچ وی ایہ تجربہ دہرایا گیا۔ نومبر 1953 وچ سالک نے اس ویکسین نو‏‏ں اپنی ذا‏تی ذمہ داری قرار دتا تے دسیا کہ اوہدی بیوی تے تن بیٹے اس ویکسین نو‏‏ں آزمانے والے اولین رضاکاراں وچ شامل سن ۔
پر وسیع پیمانے اُتے قبولیت دے لئی اس ویکسین دے ہور تجربات ضروری سن ۔
سالک دے ابتدائی نتائج د‏‏ی روشنی وچ 1954 وچ پولیو تو‏ں کسی دوسری متعدی مرض د‏‏ی نسبت زیادہ امریکی بچے مر رہے سن، سالک د‏‏ی ویکسین فیلڈ ٹیسٹ دے لئی تیار سی۔
فیلڈ ٹیسٹ
فیلڈ ٹیسٹ وچ 20٫000 تو‏ں زیادہ ڈاکٹر تے پبلک ہیلتھ افسران، 64٫000 تدریسی عملہ تے 2٫20٫000 رضاکار شامل سن تے ایہ پروگرام اپنی نوعیت دا سب تو‏ں وڈا پروگرام سی ۔ اس دوران 18٫00٫000 بچےآں نے حصہ لیا۔ 1954 دے گیلپ پول دے مطابق امریکی صدر دے پورے نام د‏‏ی نسبت پولیو ویکیسن دے تجربات دے بارے زیادہ امریکی باخبر سن ۔
پر سالک د‏‏ی تحقیق اُتے اعتراضات وی اٹھے۔ مشہور وائرلوجسٹ ایستھر لیڈربرگ دے مطابق سالک نو‏‏ں زیادہ تفصیلی نتائج دینے چاہیے سن تاکہ ویکسین د‏‏ی افادیت دے دعوے نو‏‏ں پوری طرح ثابت کیتا جا سک‏‏ے۔
ٹیسٹ دے نتائج دا اعلان
12 اپریل 1955 نو‏‏ں تھامس فرانسز جونیئر جو یونیورسٹی آف مشی گن تو‏ں تعلق رکھدا سی تے ٹیسٹ دے نتائج د‏‏ی نگرانی ک‏‏‏‏ر رہیا سی، نے ویکسین نو‏‏ں محفوظ تے مؤثر قرار دتا۔
پوری قوم د‏‏ی کامیابی
سالک د‏‏ی نويں ویکیسن نو‏‏ں برطانوی کمپنی گلیکسو نے ایسی شکل دتی کہ جسنو‏ں دنیا بھر وچ انتہائی وسیع پیمانے اُتے تیار کیتا جا سکدا سی ۔ فرانسز دے اعلان دے چند منٹ دے اندر اندر امریکا بھر وچ ایہ خبر پھیل گئی۔ ہر طرف جشن دا سماں بندھ گیا تے کاروبارِ زندگی تھم گیا۔
اس کامیابی نو‏‏ں پوری قوم د‏‏ی کامیابی کہیا گیا تے ڈاکٹر جونس سالک(جوناس سالک) راتوں رات دنیا بھر وچ مشہور ہو گیا۔