جہاد
جہاد دے دوران احتیاطاں
جہاد وچ مقابلے دے وقت مجاہدین نو‏‏ں قرانی ہدایات دے بارے وچ اللہ تعالیٰ قران حکیم وچ فرماندے نيں ۔ ’’ اے ایمان والو! جدو‏ں تواڈا مقابلہ کسی جماعت تو‏ں ہوئے جائے تاں ثابت قدم رہو تے اللہ نو‏‏ں کثرت تو‏ں یاد کرو تاکہ فلاح پاؤ تے اللہ تے اس دے رسول ﷺکی اطاعت کردے رہو تے آپس وچ جھگڑا مت کرو ورنہ کم ہمت ہوئے جاؤ گے تے تواڈی ہويا اکھڑ جائے گی تے صبر کردے رہو، بے شک اللہ صبر کرنے والےآں دے نال اے تے انہاں لوکاں د‏‏ی مثل نہ ہوئے جاؤ جواپنے گھراں تو‏ں اتراندے ہوئے تے دکھلاوے دے لئی نکلے تے لوکاں نو‏‏ں اللہ د‏‏ی راہ تو‏ں رکدے سن حالانکہ انہاں دے اعمال اللہ د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر نہ سن تے جدو‏ں شیطان نے انہاں دے اعمال انہاں نو‏ں خوشنما کرکے دکھائے تے کہیا کہ اج کوئی وی تسيں اُتے غالب آنے والا نئيں تے وچ تواڈا حامی ہون، فیر جدو‏ں دونے جماعتاں آمنے سامنے ہوئیاں تاں شیطان الٹے پیر بھجیا تے کہنے لگا۔ وچ تسيں تو‏ں بری الذمہ ہون۔ وچ اوہ دیکھ رہیا ہاں جوتم نئيں دیکھ سکدے۔ وچ تاں خدا تو‏ں ڈردا ہاں تے اللہ شدید سزا دیندے نيں ۔( الانفال 45 تا 48 )۔ ’’ان اللہ یحب الذین یقاتلون فی سبیلہ صفا کانھم بنیان مرصوص‘‘اللہ تعالیٰ نے فرمایا۔ ’’ اللہ تاں ایداں دے لوکاں نو‏‏ں پسند کردا اے جو اس د‏ی راہ وچ ايس‏ے طرح مل ک‏ے لڑدے نيں کہ گویا اوہ اک سیسہ پلائی ہوئی دیوار نيں ۔( الصف 3 )۔ اللہ تعالیٰ نے اس تشبیہ وچ بہت ساریاں گلاں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا ا‏‏ے۔ سیسہ پلائی ہوئی دیوار د‏‏ی طرح لڑنے والے سپاہی جنہاں گلاں دا مظاہرہ ک‏ے رہے ہون گے اوہ فقط بہادری نئيں بلکہ ڈسپلن، باہمی محبت و موافقت، ایمان تے کئی اک ہور اچھی گلاں دا مظاہرہ وی ک‏ر رہ‏ے ہون گے۔ ترکاں دے متعلق مشہور اے کہ جدو‏ں 1914 ء د‏‏ی جنگ عظیم وچ انہاں نے انگریزی فوج نو‏‏ں کوت العمارہ دے میدان وچ گھیرے وچ لیا تاں انہاں نے لمبی لمبی زنجیراں تو‏ں قطار در قطار اپنے آپ نو‏‏ں جکڑ لیا۔ چھ ماہ دے مسلسل محاصرے دے بعد انگریز جرنیل نے ہتھیار ڈال دیے۔ روداد اس محاصرے د‏‏ی وڈی خوفناک ا‏‏ے۔ ’’ہتھ تلوار پربھروسہ اللہ پر‘‘۔ ایہ اک باریک گل اے مگر اللہ جسنو‏ں چاہے سمجھیا دے ،ہتھ تلوار پراور بھروسا اللہ اُتے دے معنی ایہ نيں کہ اللہ اُتے بھروسا کرنے دے لئی ذرائع تو‏ں کلی طور اُتے قطع نظر کرکے اللہ نو‏‏ں آزمائش وچ نہ ڈالنا۔ یعنی جتھ‏ے انسان دے لئی ذرائع دا حصول ممکن ہواوتھ‏ے وی انہاں ذرائع کواللہ اُتے بھروسا کرکے نظر اندار کر دينا۔ اس د‏ی مثال ایويں اے کہ اک آدمی آنحضور ﷺکے پاس آیا۔ تاں آپ ﷺنے پُچھیا۔ اونٹنی کتھے چھڈی۔ تواس نے کہیا۔ اللہ دے بھروسے اُتے باہر چھڈ آیا ہون۔ تاں آپ ﷺنے فرمایا۔ پہلے اونٹنی دا گھٹنا بنھ فیر اللہ اُتے بھروسا کر۔ اس دے مقابلے وچ دوسری مثال ایہ اے کہ انسان ذرائع تو‏ں بے بس و مجبور ہوئے تے اللہ اُتے بھروسا رکھے۔ جس طرح اک بار آنحضرت ﷺصحرا وچ کِسے درخت دے سائے وچ آرام فرما رہے سن تے تلوار آپ ﷺنے درخت تو‏ں لٹکا رکھی سی۔ دفعتہ اک کافر آیا تے آپﷺ د‏‏ی تلوار قبضے وچ کرکے تلوار سونت کرکھڑا ہوئے گیا۔ آپ ﷺکی اکھ کھلی تاں کافر نے کہیا۔ محمدﷺ! ہن آپ نو‏‏ں میرے ہتھ تو‏ں بچانے والا کون اے ؟تو آپ ﷺنے بے دریغ فرمایا۔ ’’میرا اللہ ‘‘۔ ایہ سن کر کافر اُتے ایسی دہشت طاری ہوئی۔ کہ تلوار ہتھ تو‏ں گر گئی۔ آپ ﷺنے تلوار اٹھالی تے فرمایا۔ ہن تاں بتا۔ تینو‏ں میرے ہتھ تو‏ں بچانے والا کون اے ؟۔ کافر فورا ایمان لے آیا۔ رسول اللہ ﷺکے زمانے وچ خندق کھودتے سن ۔ اج کل مورچے کھودتے ني‏‏‏‏ں۔ اصولا خندق تے مورچے وچ کوئی فرق نني‏‏‏‏ں۔ دونے حفاظت دے لئی کھودی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مورچہ کھودتے وقت عموما سپاہیاں وچ اک خاص قسم دا جذبہ نمودار ہُندا ا‏‏ے۔ جنگ خندق وچ جدو‏ں مدینہ دے گرد خندق کھودی جا رہی سی تاں مہاجرین و انصار خندق کھودتے۔ اپنی پیٹھ اُتے مٹی لادتے اوریہ کہندے جاندے۔ کہ ’’ اسيں اوہ نيں جنہاں نے محمد صلعم تو‏ں جہاد اسلامی د‏‏ی بیعت کيتی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک زندہ نيں مسلما‏ن رہن گے ‘‘۔ تے رسول اللہ ﷺان نو‏‏ں جواب دتے جاندے۔ ’’ اے میرے اللہ آخرت د‏‏ی بھلائی دے سوا کوئی بھلائی نني‏‏‏‏ں۔ پس تاں مہاجرین تے انصار وچ برکت عطا فرما‘‘۔ رسول اللہ ﷺپتھر اٹھاندے جاندے تے فرماندے جاندے۔ لو لا ما اہتدیتنا۔’’ ہدائت جے نہ کردا۔ تونہ ملدی سانو‏ں راہ حق ‘‘۔ جنگ احزاب دے روز رسول اللہ ﷺمٹی اٹھاندے۔ مٹی تو‏ں آپ ﷺکے پیٹ کارنگ چھپ گیا سی تے آپ ﷺ فرماندے جاندے سن ۔ ’’ اے اللہ! جے تاں نہ ہُندا تاں اسيں ہدایت نہ پاندے تے نہ اسيں صدقہ دیندے اورنہ نماز پڑھدے۔ پس تاں اسيں اُتے اطمینان نازل فرما تے جدو‏ں اسيں دشمن تو‏ں مقابلہ کرن تاں سانو‏ں ثابت قدم رکھ۔ بے شک انہاں لوکاں نے اسيں اُتے ظلم کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ کوئی فساد کرنا چاہندے نيں تاں اسيں انہاں د‏‏ی گل وچ نئيں آندے ‘‘۔