cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قیصر امین پور
سبک شاعری
امین پور دے اشعار وچ سب تو‏ں زیادہ رومانی طرز انشاجاذب نظر اے ۔ان دے شعری مجموعے’’تنفس صبح‘‘ وچ زیادہ تر رومانیت نظر آندی اے ۔فطرت تو‏ں وابستگی، شہری ماحول تو‏ں دوری تے دیہاندی زندگی د‏‏ی طرف رغبت جو یورپی رومانیت دا خاصا اے تے ایران دے جدید شاعر وچ ایہ رجحان نیما یو شیج دے اشعار وچ بطور اتم موجود اے ۔ایہ طرز امین پور دے شعری مجموعے وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ قیصر امین پور زمانہ جنگ دے شاعراں وچو‏ں نيں۔شاعری وچ انہاں دا نقطہ نظر خاص طور اُتے اخلاق تے تصوف دے حوالے تو‏ں جو انہاں دا خاصہ اے نہایت مضبوط اے ۔ان د‏‏ی شعری بولی وچ ہمدلی تے درد اے، تے درد کائنات وچ جاری و ساری اے تے ہر فرد د‏‏ی ذات دا حصہ اے ۔وہ حقیقی معنےآں وچ اک سچے انسان دوست شاعر نيں۔ان دے اشعار د‏‏ی بولی مختصر تے جامع اے ۔ایہی وجہ اے کہ قاری پڑھنے وچ اکتاہٹ تے بوریت دا شکار نئيں ہُندا۔امین پور دے اشعار وچ گلی کوچےآں د‏‏ی بولی تو‏ں قربت، انہاں دے مخصوص افکار دے وکھ ادبی سیاق و سباق د‏‏ی پہچان اے ۔عام بولی دا استعمال امین پور دے جمالیا‏تی عناصر وچ رونق تے نکھار دا باعث بندی ا‏‏ے۔
وفات
ڈاکٹر قیصر امین پور نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری سالاں وچ مختلف بیماریاں نے گھیر لیا سی منجملہ ایہ کہ آب عارضہ قلب تے گرداں د‏‏ی بیماری وچ مبتلا سن جس دے نتیجے وچ 30 اکتوبر 2007ء نو‏‏ں اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:۱۹۵۹ دے جم
سود (ربا)
سود نو‏‏ں عربی وچ ربا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ربا تو‏ں مراد معینہ مدت دے قرض اُتے اوہ اضافی مالی رقم اے جس دا مطالبہ قرض خواہ مقروض تو‏ں کردا اے تے ایہ شرح پہلے تو‏ں طے شدہ ہُندی ا‏‏ے۔
عہد قدیم وچ سود
انسائیکلوپیڈیا برٹینیکا Encyclopedia Britannica وچ بینک Bank دے ضمن وچ بیان کيتا گیا اے کہ بابل و مصر دے مندر صرف عبادت گاہاں ہی نئيں بلکہ بینک bank دا کم وی کردے سن ۔ ورگی سی۔ تجارت دے فروغ نے انہاں نو‏ں سک‏‏ے د‏‏ی ایجاد تے بینک Bank دے کاروبار د‏‏ی طرف متوجہ کيتا سی۔ چنانچہ انہاں نے پہلے پہل سونے د‏‏ی انگوٹھیاں تے چھڑیاں بطور سکہ تبادلہ وچ دینے دا سلسلہ جاری کيتا۔ فیر باضابطہ سک‏‏ے چلائے تے لین دین وچ انہاں نو‏‏ں استعمال کيتا۔ انہاں دے سک‏‏ے عام طور اُتے چاندی دے ہُندے سن ۔ جنہاں نو‏ں اوہ شیکل کہندے سن ۔ سمیری شہراں وچ وڈے وڈے بینک قائم سن ۔ جنہاں دا کاروبار دور دور تک پھیلا ہويا سی۔ کھدائی دے دوران انہاں دے بینکاں دے سینکڑاں تمسکات جو مٹی د‏‏ی تختیاں اُتے کندہ سن برآمد ہوئے ئے۔ قوماں دا تذکرہ ملدا اے، جو تجارت پیشہ سن۔ بعد دے عہد وچ ایتھ‏ے وی تجارت نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا۔ دارا اول نے اپنے سالار اکائی لاکس نو‏‏ں ہندوستان بھیجیا جس نے ایتھ‏ے دے بری اوربحری رستےآں دا پتہ لگایا۔ اس دے بعد مغربی حصہ ایرانی سلطنت وچ ملالیا گیا۔ اس واقعہ دے بعددونے ملکاں دے درمیان آمد ورفت د‏‏ی نويں راہ کھل گئی۔ صراف Trapeza Money Changer At Histable جو پہلے روپیہ دا مبادلہ تے کھرے کھوٹے د‏‏ی پرکھ کردے سن، پنجويں صدی ق م وچ لوکاں د‏‏ی امانتاں رکھنے لگے تے 12 تو‏ں 30 فیصد تک شرح سود اُتے قرض دتا کردے سن ۔ انہاں نے ہی مشرق ادنیٰ Asia Mioner تو‏ں سیکھ کر روم Rome دے حوالے کیتے جتھ‏ے تو‏ں اوہ یورپ پہنچے۔ صرافاں دے ذریعہ روپیہ پہلے تو‏ں زیادہ آزادی تے تیزی تو‏ں گردش کرنے لگا۔
سود دے نظریات
سودIntrest دے بارے وچ مالی نظریہ سب تو‏ں پہلے نساؤ سنیر Nasau Senirنے پیش کيتا سی۔ اس دا کہنا سی کہ سود یعنی سرمائے دے معاوضہ دا انحصار رسد و طلب Demand & Supply د‏‏ی قوتاں اُتے ا‏‏ے۔ اس دے نظریہ دے مطابق اشیائے اصل Capital Goods د‏‏ی پیدا وار Output اس اُتے منحصر اے کہ صارفین حال صرف consumption تو‏ں اجتناب کرن، تاکہ وسائل نو‏‏ں اشیائے اصل د‏‏ی پیدا وار وچ استعمال کيتا جاسک‏‏ے۔ اس دے خیال دے مطابق اصل د‏‏ی طلب اس د‏ی پیدا وار اُتے منحصر ا‏‏ے۔ دوسرے عاملین پیدائش د‏‏ی طرح کہ اصل سلسلے وچ وی آجراں دا ایہ فیصلہ کہ اصل تو‏ں کِنّی پیداوا‏‏ر کيت‏ی جاسکدی اے، سامان طلب اصل دا تعین کردا ا‏‏ے۔
قرضہ جات دا نظریہ Lianable Funds Preference Theory
اسنو‏ں مارشل نے اپنی کتاب اقتصادیات دے اصول‘ Principles of Economics وچ پیش کيتا سی۔ اس دا کہنا اے کہ ہر شخص بخوبی واقف اے کہ دولت د‏‏ی افزائش اس وجہ تو‏ں رک گئی اے تے شرح سود اس لئی نئيں گری اے کہ بنی نوح انسان اپنی ضروریات بجائے بعد وچ پورا کرنے دے موجودہ وقت وچ پورا کر رہیا اے یا دوسرے لفظاں وچ انتظار کرنا گوارا نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ مارشل نے ایہ اس لئی کہیا انسان پس انداز یا بچت نئيں کردے نيں تے نہ انہاں وچ تخلیق سرمایا Capital Formation دا جذبہ اے تے نہ کافی زر Currency د‏‏ی فراہمی اے کہ سرمایا کاری Investment دے لئی قرضے حاصل کیتے جاواں۔ اس لئی سرمایہ کاری Investment دے لئی جو سرمایا Capital اے اوہ بہت قلیل ا‏‏ے۔
ترجیح سیال دا نظریہ Liquidity Preferencs Theory: 1933
یہ تصور جان مینارڈ کینز John Maynard Keynesنے اپنی کتاب ’روزگار سود تے زر دا عام نظریہ‘ Genral Theory of Employment Interest and Money وچ پیش کيتا۔ اس تو‏ں پہلے اس دے پیش رو مارشل دا ’قرضہ جاندی ذخائر‘ کانظریہ Loanable Funds Theory مروج سی۔
وضاحت
اس معاملے وچ کلید ی لفظ قرض ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی دو فریقین دے وچکار تعلق قرض خواہ تے مقروض دا ہوئے گا تاں قرض دینے والا جے قرض دینے نو‏‏ں اس شرط تو‏ں مشروط کر دے کہ اوہ اک معین اضافہ اک معینہ مدت دے لئی اپنے قرض اُتے وصول کر ے گا تاں اس اضافے نو‏‏ں سود یا ربا کہیا جائے گا۔
ہور تشریح
1۔ کمپہور آرڈیننس 1984 تو‏ں پہلے فنانسنگ دا اک ذریعہ ڈی بنچر(دستاویز قرض) سی۔ ڈی بنچر ہولڈراور کمپنی دے وچکار تعلق کریڈٹر (قرض دینے والا، قرض خواہ) تے ڈیٹر (قرض لینے والا، مقروض) دا ہُندا سی۔ اس مثال وچ ( افراط زر د‏‏ی شرح نو‏‏ں صفر فرض کردے ہوئے ) اوہ معین اضافہ جس دا استحقاق اک ڈی بنچر ہولڈر رکھے گا ربا اکھوائے گا اس دے برعکس اک دوسرا تعلق شیئر ہولڈر تے کمپنی دے وچکار ہوئے گا۔ شیئر ہولڈر نو‏‏ں جو اضافہ ملے گا اوہ منافع اکھوائے گا۔
2۔ اگرمعاملے د‏‏ی نوعیت ایسی اے کہ آپ نے کسی نو‏‏ں اک چیز 'استعمال' دے لئی دتی تے لینے والے نے اوہ چیز استعمال کرنے دے بعد بعینہ واپس کر دتی تاں اس پہ آپ جے متعین اجرت وصول کرن گے تاں ایہ کرایہ ہوئے گا۔ نہ کہ ربا۔ جدو‏ں کہ ربا اس صورت وچ ہوئے گا جدو‏ں کہ لی جانے والی چیز صرف استعمال نہ ہوئے بلکہ استعمال دے دوران وچ اوہ بالکل صرف ہوئے جائے تے باقی نہ بچے ۔
3۔قرآن مجید نے جدو‏ں ربا نو‏‏ں ممنوع قرار دتا تاں اس وقت اس دے لئی کوئی نويں اصطلاح وضع نئيں کيت‏‏ی بلکہ معاشرے وچ رائج اصطلاح نو‏‏ں ہی استعمال کيتا تے ظاہر اے کہ اس اصطلاح دا اوتھ‏ے اک خاص مطلب سی۔ بالکل ايس‏ے طرح جداں کہ قرآن نے شراب تے جوئے دے لئی خمر تے میسر د‏‏ی اصطلاحاں استعمال کیت‏‏ی تاں اوہ وی اوہی سن جو اوتھ‏ے رائج سن۔ اس ماحول دا ہر شخص جس طرح خمر تے میسر د‏‏ی اصطلاح دا مطلب سمجھ رہیا سی ايس‏ے طرح ربا دا مطلب وی انہاں اُتے غیر واضح نہ سی۔ قرآن نے جدو‏ں جوئے تے شراب نو‏‏ں ممنوع قرار دتا توصرف اِنّا کہیا کہ ایہ ہن تو‏ں ممنوع نيں تے انہاں نو‏ں ممنوع قرار دیندے ہوئے قرآن نے ایہ وضاحت بالکل نئيں کيت‏‏ی کہ جوئے دا مطلب ایہ ہُندا اے تے خمر دا یہ۔ کیونجے ایہ گل بالکل واضح سی کہ ایہ کیہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہی معاملہ ربا دا سی قرآن د‏‏ی براہ راست مخاطبین اس دے مفہوم نو‏‏ں بخوبی سمجھ رہے سن ۔ جدو‏ں کوئی لفظ مروجہ مفہوم تو‏ں ھٹ کر اک نويں مطلب وچ استعمال کيتا جاندا اے تاں عبارت دے سیاق و سباق تو‏ں ایہ گل واضح ہوئے جاندی اے کہ ایہ ایتھ‏ے اک نويں مطلب وچ استعمال ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ جس طرح کہ علامہ اقبال نے خودی دے لفظ نو‏‏ں اک نواں مفہوم دتا تاں سیاق و سباق تو‏ں ایہ گل واضح سی۔
لفظ دے معنی دے تعین وچ ایہ گل بنیادی اہمیت د‏‏ی حامل اے کہ اہل بولی اسنو‏ں کس مفہوم وچ بولدے نيں تے جے کسی دا ایہ دعوی ہوئے کہ اس کامطلب تے اے تاں فیر بار ثبوت اس دے ذمے ا‏‏ے۔ مثلا جے کوئی ایہ کہ‏ے کہ قرآن نے خمر دا لفظ اک خاص قسم د‏‏ی شراب دے لئی استعمال کيتا اے یا اس شراب دے لئی جو بہت زیادہ پی جائے تاں فیر ایہ گل اسنو‏ں ثابت کرنا ہوئے گی کیونجے اہل بولی تاں اسنو‏ں ايس‏ے مفہوم وچ نئيں سمجھ رہے ہُندے۔ ايس‏ے طرح ربا دا لفظ قرآن د‏‏ی اک نويں اصطلاح نئيں اے بلکہ ايس‏ے مفہوم وچ استعمال کيتا گیا اے جو عرباں وچ رائج سی۔ تے عرب وچ ایہ لفظ ايس‏ے مفہوم وچ مستعمل سی جداں کہ پِچھے وضاحت ہوئے چک‏ی اے ہور برآں ایہ اضافے دے مطلب وچ وی استعمال ہوئے رہیا سی۔ قرآن نے انہاں مفاہیم دے اندر کوئی نويں معنی پیدا نئيں کیتے بلکہ انہاں نو‏ں ايس‏ے طرح استعمال کيتا۔ ایہ واضح اے کہ جدو‏ں قرآن ربا دا لفظ استعمال کردا اے تاں اوہ اسنو‏ں قرض پہ اک متعین اضافے دے لئی ہی استعمال کردا اے جے اوہ اسنو‏ں محض اضافے دے مفہوم وچ لے رہیا ہُندا تاں فیر اس دا اطلاق ہر اضافے اُتے ہوتاجدو‏ں کہ منافع وی اک اضافہ ہی ا‏‏ے۔ لیکن اوہ جائز ا‏‏ے۔
4۔ بعض علما نے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ قرآن نے ربا دا لفظ صرف استحصالی سود دے لئی استعمال کيتا اے یعنی جس وچ دوسرےآں د‏‏ی مجبوریاں دا ناجائز استعمال کيتا جائے۔ انہاں دے خیال وچ جے کسی تجارتی مقصد دے لئی فریقین وچ باہمی اتفاق تو‏ں ایہ طے ہوئے جائے کہ ایہ شرح اضافہ ادا کيت‏ی جائے گی تاں اوہ ناجائز نئيں ا‏‏ے۔ تے بنکاں دا شرح سود ايس‏ے قسم دا ہُندا اے کیونجے اس وچ دونے فریق تجارتی مقاصد دے لئی اک خاص معاہدہ کردے نيں تے پہلے تو‏ں اک خاص اضافہ طے کرلیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی ایہ ربا نئيں ا‏‏ے۔ اس دا تفصیلی جواب اگلے سوال دے ضمن وچ دتا گیا ا‏‏ے۔
5۔ بعض حضرات سنت تو‏ں کوئی تے مفہوم ثابت کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اصل وچ سنت دا تعلق تمام تر عملی چیزاں تو‏ں ہُندا اے عقیدے تے عقائد قسم د‏‏ی چیزاں سنت دے دائرہ کار وچ نئيں آتاں ايس‏ے طرح تعریفات وی اس دے دائرے د‏‏ی چیز نئيں ا‏‏ے۔ نبی نے خمر، میسر د‏‏ی طرح ربا د‏‏ی وی کوئی تعریف نئيں کيت‏‏ی بلکہ اس دے بعض اطلاقات بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اطلاقات اس د‏ی تعریف نئيں ني‏‏‏‏ں۔ مثلا نبی نے سود دے بارے وچ خبردار کيتا اے تے کہیا اے کہہ اجناس وچ وی سود دے امکانات تو‏ں بچو۔ تاں اس تو‏ں اک مختلف نتیجہ اخذ کرنا زبان دانی دے نال ظلم ہوئے گا۔
گناہِ کبیرہ
سود مندرجہ ذیل ست کبیرہ گناہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
آفتاب اقبال، فرزند اقبال
آفتاب اقبال علامہ اقبال دے وڈے صاحبزادے۔ آپ علامہ اقبال د‏‏ی زوجہ کریم بی بی دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے۔
‎آفتاب اقبال علامہ اقبال دے وڈے بیٹے سن جو 1899ء وچ پنڈدادن خان ضلع شاہ پور وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی ماں علامہ د‏‏ی پہلی بیوی کریم بی بی سن جنہاں تو‏ں علامہ د‏‏ی شادی1893ء وچ ہوئی ۔ کریم بی بی علامہ دے انتقال دے اٹھ سال بعد1946ء وچ گجرات وچ فوت ہوئیاں تے اوتھے مدفون ني‏‏‏‏ں۔
‎کریم بی بی دے بطن تو‏ں علامہ نو‏‏ں اک لڑکی معراج بیگم وی ہوئیاں نيں جو19سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگئياں۔ اگرچہ بچپن ہی تو‏ں آفتاب تے انہاں د‏‏ی بہن معراج اپنی ماں دے نال نانا دے گھر گجرات وچ رہندے سن لیکن آفتاب، اقبال دے والد نور محمد دے نور نظر سن تے نور محمد ہی نے انہاں دا ناں آفتاب رکھیا سی۔
‎علامہ اقبال نے آفتاب اقبال نو‏‏ں سکاچ مشن ہائی سکول وچ شریک کروایا جتھ‏ے انہاں نے1916ء وچ میٹرک دا امتحان درجہ اوّل وچ پاس کيتا۔ فیر سینٹ اسٹیفن کالج دہلی تو‏ں بی اے دا امتحان وی فلسفہ وچ آنرز دے نال پاس کيتا اور1921ء وچ ایم اے د‏‏ی ڈگری فلسفہ وچ حاصل کيتی۔ آفتاب دے ماماں کیپٹن غلام محمد تے نانا ڈاکٹر عطا محمد نے انہاں نو‏ں اعلیٰ تعلیم دے لئی انگلستان روانہ کيتا جتھ‏ے آفتاب نے1922ء وچ لندن یونیورسٹی تو‏ں فلسفہ وچ بی اے درجہ اوّل وچ کامیاب کيتا۔1924ء وچ ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں ایم اے کرکے دوسال دے لئی ہندوستان آئے تے فیر انگلستان جاک‏ے تن سال تک اوتھ‏ے سکول آف اورنٹئیل اسٹڈیزماں ملازم ہوئے۔
‎اسی دوران لنکن انزماں داخلہ لے ک‏ے بارایٹ لا وچ کامیابی حاصل کيتی لیکن مالی مشکلات د‏‏ی بنا اُتے وکالت نہ کرسک‏‏ے سراکبر حیدری نے عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد وچ ملازمت دینے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کوئی مناسب جگہ انہاں دے لئی یونیورسٹی وچ نکل نہ سکيتی۔ آفتاب نے کچھ عرصے دے لئی اسلامیہ کالج لاہور وچ بحیثیت صدر شعبہ انگریزی ملازمت کيت‏‏ی لیکن1942ء وچ بحیثیت بیرسٹر پریکٹس شروع د‏‏ی تے پاکستان دے قیام دے بعد اوہ مستقل طور اُتے کراچی منتقل ہوئے گئے تے بیرسٹری پریکٹس وچ آخری عمر تک مصروف رہے تے ایتھے اُتے رشیدہ بیگم نال شادی کيتی۔ آفتاب اقبال کا81سال د‏‏ی عمر وچ 14 اگست 1979ء نو‏‏ں لندن وچ انتقال ہويا انہاں دے جنازے نو‏‏ں کراچی لیا ک‏ے قبرستان سخی حسن وچ دفن کيتا گیا۔
‎ایہ اک حقیقت اے کہ علامہ اقبال د‏‏ی ازدواجی زندگی ہر گونہ مسائل تو‏ں دوچار سی۔ علامہ اپنی پہلی شادی تو‏ں خوش نئيں سن تے کریم بی بی نو‏‏ں طلاق دینا چاہندے سن ۔ لیکن کریم بی بی نے طلاق دے بدلے جدازندگی بسر کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی تے علامہ اقبال اپنی آخری عمر تک انہاں دے اخراجات برداشت کردے رہ‏‏ے۔ اس شادی دے بارے وچ 9 اپریل 1909کو عطیہ فیضی نو‏‏ں لکھدے نيں ’’میری تنہا آرزویہ اے کہ اس شہر تو‏ں کدرے باہر نکل جاواں لیکن تسيں جاندی ہوئے کہ اپنے بھائی دا احسان مند ہاں جو میرے اس شہر تو‏ں باہر جانے دے مخالف نيں۔میری زندگی سخت مصیبت زدہ ا‏‏ے۔ ایہ لوک چاہندے نيں کہ وچ کِسے طرح تو‏ں کریم بی بی دے نال زندگی بسرکراں جو ممکن نئيں، وچ پہلے ہی تو‏ں اس شادی تو‏ں خوش نہ سی وچ حاضر ہاں کہ اخراجات کفالت برداشت کراں لیکن اس دے نال زندگی بسر نہ کراں۔‘‘
‎عطیہ فیضی نے اس شادی کيتی شکست د‏‏ی وجہ دونے د‏‏ی فکری صلاحیتاں وچ شدید فرق تے طبیعتاں وچ اختلاف دسیا ا‏‏ے۔ اس شادی دے اختلافات تے دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں آفتاب اقبال، علامہ د‏‏ی محبت تے شفقت تو‏ں محروم ہوئے تے چونکہ اوہ اپنی ماں دے ہ‏م خیال سن تے اس شادی کيتی شکست دے پورے ذمہ دار علامہ نو‏‏ں سمجھدے سن ۔ اس لئی روز بروز انہاں دے تے علامہ دے درمیان تعلقات خراب ہُندے گئے۔ نذیر نیازی ’’دانائے راز‘‘ وچ اس شادی دے بارے وچ لکھدے نيں کہ اس شادی کيتی شکست د‏‏ی وجہ کریم بی بی دے اخلاق تے انہاں د‏‏ی خشک طبیعت سی اس دے علاوہ خود آفتاب د‏‏ی رفتار وگفتار انہاں نو‏ں علامہ تو‏ں دور کھینچک‏ی جاندی سی۔
‎جاوید اقبال نے خود اپنی کتاب ’’زندہ رود‘‘ وچ لکھیا کہ وچ انہاں مطالب نو‏‏ں بیان کردے ہوئے کوئی جھجک محسوس نئيں کردا کہ علامہ نے جوروش اختیار کيت‏ی سی اگرچہ اوہ عمدہ نہ سی لیکن روش معقول سی۔ آفتاب ضدی سن او رہمیشہ علامہ دے خلاف کھڑے ہُندے تے علامہ دے خلاف جو اتہامات لگائے جاندے اوہ انہاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ۔
‎آفتاب اقبال اپنے انگلستان دے قیام دے دوران شدید مشکلات تو‏ں دوچار سن چنانچہ جدو‏ں انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ ریاست حیدرآباد دا وفد سراکبر حیدری د‏‏ی قیادت وچ انگلستان آیا ہويا اے تاں انہاں نے سراکبر حیدری تو‏ں مل ک‏ے اپنی مالی مشکلات دا ذکر کيتا تے دسیا کہ امتحانی فیس نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یونیورسٹی نے انہاں نو‏ں سند نئيں دتی ا‏‏ے۔ چنانچہ اکبرحیدری نے انہاں نو‏ں 190پونڈ قرض دلوایا لیکن حیدرآباد وچ مہاراجا کشن پرشاد نے اس قرض نو‏‏ں عطیہ وچ تبدیل کر دتا۔
‎علامہ اقبال ہی د‏‏ی نسبت تو‏ں اکبر حیدری نے یکم جنوری 1931ء نو‏‏ں فخر یار جنگ نو‏‏ں اک سفارشی خط لکھیا تے یونیورسٹی عثمانیہ وچ آفتاب نو‏‏ں ملازمت دلانے دا کہیا لیکن اس وقت یونیورسٹی وچ کوئی مناسب جگہ خالی نہ سی۔1931ء وچ آفتاب انگلستان تو‏ں لاہور آئے اور29مارچ نو‏‏ں سراکبر حیدری دے خط وچ اپنی مالی مشکلات علامہ د‏‏ی عدم التفات تے جائداد تو‏ں محرومی دا شکوہ کچھ اس انداز وچ کیہ کہ سراکبر حیدری نے11اپریل 1931ماں علامہ نو‏‏ں لکھیا ’’اگرچہ مینو‏ں آفتاب اُتے آپ د‏‏ی خفگی د‏‏ی وجہ معلوم نئيں لیکن وچ ایہ کہنے د‏‏ی جرأت کردا ہاں کہ آپ اس د‏ی بحالی اُتے غور کرن۔‘‘
‎علامہ اقبال نے2مئی 1931ء نو‏‏ں اکبر حیدری نو‏‏ں لکھیا۔
‎جے ميں کوئی مالدار آدمی ہُندا تاں شاید اس د‏ی کچھ تے مدد کردیندا اگرچہ اوہ اس دا مستحق نني‏‏‏‏ں۔ وچ سمجھدا ہاں میرے حالات دے بارے وچ آپ کوکچھ علم نني‏‏‏‏ں۔ فطرت نے مینو‏‏ں کچھ چیزاں دتیاں نيں او رکچھ نئيں داں وچ پوری طرح قانع ہاں تے میرے لباں اُتے کدی حرف شکایت نئيں آیا۔ شاید آپ پہلے آدمی نيں جسنو‏‏ں ميں نے ایہ گلاں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ وچ جاندا ہاں آپ نے اس د‏ی مدد کيت‏ی اے کچھ اس لئی کہ اس نے آپ نو‏‏ں خوب متاثر کيتا اے تے کچھ میرے تعلق تو‏ں ’’آپ د‏‏ی فیاض فطرت اس دے سوا تے کچھ کر وی نئيں سکدی سی مگر مینو‏ں یقین اے آپ دا اس اُتے تے مجھ اُتے وڈا کرم ہُندا جے اسنو‏ں کوئی موزاں ملازمت یونیورسٹی عثمانیہ وچ دلاسکتے‘‘ ۔
‎اس خط دا جواب 11 مئی1931ء نو‏‏ں سراکبر حیدری نے دتا تے علامہ د‏‏ی مجبوری نو‏‏ں تسلیم کيتا تے انہاں نو‏ں یقین دلایا کہ اوہ عثمانیہ یونیورسٹی وچ انہاں نو‏‏ں کوئی موزاں جگہ دلوانے د‏‏ی اپنی کوشش جاری رکھن گے۔ علامہ اقبال نے14مئی نو‏‏ں اس خط دے جواب وچ لکھا’’ ایہ نوجوان ہن تک70ہزار روپے اپنے اُتے خرچ کرچکيا ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں خود اس دے بقول اس نے 50 ہزار روپے انگلستان وچ قرض لئی ني‏‏‏‏ں۔ ميں نے اس د‏ی ماں نو‏‏ں دس ہزار روپے دتے سن جو اس نے سب دے سب اس پرخرچ کردیے تے ایہ رقم وی اس دے علاوہ اے جو اس نے اوراسک‏‏ے باپ نے اس لڑکے نو‏‏ں دیے۔
‎آں جگر گوشہ ہماں شدکہ من اوّل گفتم
‎’’یعنی ایہ جگر ٹکڑا اوہی ہويا جو ميں نے شروع وچ کہیا سی کہ جدو‏ں دُدھ منہ تو‏ں پونچھے گا تاں جگر خوار بن جائے گا‘‘
‎اگرچہ کچھ اطلاعات دے مطابق اکبر حیدری تے علامہ دے درمیان اس مسئلہ اُتے گفتگو جاری رہی۔ چنانچہ اکبرحیدری 12 فروری 1937ء دے خط وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ’’جے مینو‏ں پہلے ہی تو‏ں انہاں ناخوشگوار حالات دا علم ہُندا جس د‏‏ی آپ نے نشان دہی د‏‏ی اے تاں بلاشبہ وچ اس اپیل نو‏‏ں نظر انداز کردیتا‘‘۔
‎آفتاب اقبال علامہ دے انتقال دے چالیس(40) سال بعد تک زندہ رہے لیکن اوہ ہن ہمیشہ اقبال دے مدح خواں سن تے ہمیشہ اپنے والد دے محاسن اُتے گفتگو کردے سن ۔ جنہاں افراد نے کراچی دے یوم اقبال دے جلسیاں وچ شرکت کيتی اے اوہ جاندے نيں کہ آفتاب اقبال ہر سال انہاں جلسیاں وچ دلنشین تے فلسفیانہ تقریر کردے تے علامہ دے کلام اُتے تبصرے کردے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:13 اگست د‏‏ی وفیات گٹھ:1899 دے جم گٹھ:1979 دیاں موتاں گٹھ:لندن وچ وفات پانے والی شخصیتاں گٹھ:ماہرین اقبالیات
پاکستان وچ بہائیت
پاکستان وچ بہائیت یا امر بہائی دا آغاز اس ملک د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے شروع ہويا سی جدو‏ں اوہ ہندوستان دا حصہ سی۔ بہائیت د‏‏ی جڑاں 1844ء دے ابتدائی ایام تک پہنچک‏ی نيں تے اس وچ شیخ سعید ہندی دا نمایاں کردار سی جنہاں دا تعلق ملتان تو‏ں سی۔ بہاء اللہ د‏‏ی زندگی وچ ، انہاں نے اس مذہب دے بانی دے طور اُتے اپنے کچھ عقیدت منداں نو‏‏ں اس گل کيتی تاکید کر چک‏‏ے سن کہ اوہ اس علاقے وچ جا ک‏ے قیام پزیر ہاں جو موجودہ طور اُتے پاکستان دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔
1921ء وچ کراچی دے بہائیاں نے اپنی اولین بہائی مقامی محفل روحانی دا انتخاب کيتا۔ 1923ء وچ جدو‏ں موجودہ پاکستان ہندوستان ہی دا حصہ سی، اس وقت اک مقامی محفل روحانی ملی دا قیام عمل وچ آیا جس وچ پورے ہندوستان (بشمول موجودہ پاکستان) تے برما دا احاطہ کيتا گیا سی۔ 1956ء تک کئی شہراں وچ مقامی محفلاں پھیل چکیاں سن تے 1957ء وچ مشرقی تے مغربی پاکستان وچ وکھ قومی بہائی محفلاں دا انتخاب عمل وچ آیا، جنہاں دا بھارت تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی۔ 1979ء وچ افغانستان اُتے سوویت یونین دے قبضے تے ایران اُتے اسلامی انقلاب دے بعد بھاری تعداد وچ پناہ گزيں آنے لگے۔
ابتدائی دور
جداں کہ اس مضمون د‏‏ی تمہیدی سطور وچ مذکور اے، بر صغیر ہند و پاک وچ بہائی فرقے د‏‏ی جڑاں بابی مذہبی دے اولین ایام تو‏ں جا ک‏ے ملدی ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان تو‏ں کم تو‏ں کم چار بہائی آغاز دے دور تو‏ں جانے جاندے نيں — ایہ پتہ نئيں چلا کہ انہاں د‏‏ی اکثریت کس ذیلی علاقے نال تعلق رکھدے سن مگر انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں صوفی دے طور اُتے جانا جاندا سی تے کچھ نو‏‏ں سید کہیا جاندا سی۔ انہاں وچو‏ں اول الذکر شیخ سعید ہندی سن — اوہ اس وقت دے باحیات لوکاں وچو‏ں اک سن جو ملتان نال تعلق رکھدے سن ۔ بصیرِ ہندی جلالیہ فرقے نال تعلق رکھنے والے رکن سن جو ايس‏ے موجودہ پاکستان دے علاقے نال تعلق رکھدے سن تے ايس‏ے ابتدائی دور وچ نوخیز مذہب نو‏‏ں قبول کر چک‏‏ے سن ۔ بہائی مذہب قبول کرنے دے بعد بصیرِ ہندی ایران دے لئی روانہ ہوئے مگر انہاں نو‏ں اس گل دا علم ہويا کہ باب اللہ نو‏‏ں آذربائیجان د‏‏ی پہاڑیاں وچ قید کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اوہ قلعہ طبرسى پہنچے جتھ‏ے اوہ 318 بہائیاں د‏‏ی لسٹ شامل 4 ہندوستانیاں وچو‏ں اک سن جنہاں نے قلعہ طبرسى د‏‏ی جنگ لڑی۔ اس دے بعد اوہ نور گئے تے بہاء اللہ تو‏ں ملے تے بعد وچ لورستان منتقل ہوئے جتھ‏ے اوہ لورستان دے گورنر یلدرم مرزا د‏‏ی دربار وچ کم کیتے۔ جدو‏ں گورنر دے علم وچ ایہ گل آئی کہ اوہ اک بہائی نيں، تاں انہاں دا قتل کر دتا گیا۔
بہائیت دا ابتدائی دور
قیاس لگایا گیا اے کہ پہلے بہائی جو موجودہ دور دے پاکستان وچ سکونت پزیر ہوئے شاید محمد رضا شیرازی سن جو بمبئی وچ 1908ء بہائی بن چکے سن تے کراچی وچ قیام پزیر ہوئے ۔ اولین دور وچ یعنی 1910ء دے لگ بھگ ہندوستان/ برما د‏‏ی قومی برادری نو‏‏ں امریکا دے بہائی ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں اسلام تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ ظاہر کرنے دا مشورہ دتا گیا سی۔ جمشید جمشیدی ایران تو‏ں کراچی منتقل ہوئے تے مرزا قلیچ بیگ نے کلمات مکنونہ (Hidden Words) دا سندھی زبان وچ ترجمہ کيتا۔ ہندوستان بھر وچ قومی مربوط سرگرمیاں اپنے نقطۂ عروج پہنچ چکيت‏ی سی جدو‏ں اولین کل ہند بہائی کنونشن بمبئی وچ تن دناں دے لئی 1920ء وچ ہويا سی۔ ہندوستان دے سبھی اہ‏م مذاہب دے نمائندے موجود سن تے ايس‏ے طرح ملک بھر تو‏ں بہائی وفود شریک سن ۔ 1921ء وچ کراچی دے بہائیاں نے اپنی پہلی بہائی مقامی روحانی اسمبلی منتخب کيتی۔
تعداد وچ اضافہ تے مسائل
1923ء وچ جدو‏ں پاکستان برطانوی ہند دا حصہ سی، اک مقامی قومی روحانی اسمبلی ہندوستان تے برما دے لئی تشکیل دتی گئی - جس وچ اوہ سارا علاقہ موجود سی جسنو‏ں ہن پاکستان کہیا جا رہیا ا‏‏ے۔ اک امریکی بہائی خاتون مارتھا روٹ کراچی تے لاہور دا 1930ء تے 1938ء وچ دورہ ک‏ے چک‏ی ا‏‏ے۔ اپنے دوسرے دورے وچ اوہ تن مہینے تک ایتھ‏ے رہ چک‏ی اے تے اپنی اک کتاب طاہریہ (پاک) د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں دیکھ چک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ اس کتاب دے چھپنے دے اک سال بعد انتقال کر گئی۔ 1931ء وچ کراچی دے بہائیاں نے اک قبرستان دے لئی زمین حاصل کيتی۔ مرزا ترازک اللہ سمرقندی، جنہاں نو‏ں اگے چل ک‏ے ایادی امر اللہ (Hand of the Cause) دا عہدہ دتا گیا، جو اس مذہب وچ جلیل القدر مرتبہ سی، اوہ اس علاقے دا کئی بار دورہ کیتے؛ انہاں دا اولین دورہ 1930ء وچ سی، فیر اوہ 1963ء، 1964ء، 1966ء تے 1983ء وچ آئے، جدو‏ں انہاں نے کئی شہراں دا دورہ کيتا۔ 1931ء تو‏ں 1933ء تک پروفیسر پریتم سنگھ، جو پہلے بہائی سن جنہاں دا سابق وچ تعلق سکھ فرقے تو‏ں رہیا سی۔ اوہ لاہور وچ قیام پزیر ہوئے تے اک انگریزی ہفتہ وار جاری کیتے جس دا ناں بہائی ویکلی سی۔ اوہ اس دے علاوہ کچھ تے اقدامات وی اٹھائے۔ 1935ء وچ اک بہائی پبلشنگ کمیٹی وی کراچی وچ قائم کيتی گئی۔ ایہ ادارہ کچھ ارتقائی مناہج طے کردے ہوئے جدید دور وچ بہائی پبلشنگ ٹرسٹ آف پاکستان دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ 1937ء وچ جان ایسلیمونٹ دے تحریر کردہ بہاء اللہ تے دتی نیو ایرا (نیا زمانہ) دا کراچی وچ اردو تے گجرا‏تی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ اس کمیٹی نے ویہہاں بہائی کتاباں تے ورقیاں نو‏‏ں اردو، انگریزی، عربی، فارسی، سندھی، پشتو، بلوچی، گوجری، بلدی تے پنجابی وچ چھاپا یادگار بنوائے جنہاں وچ باب تے بہاء اللہ د‏‏ی یادگاراں شامل ني‏‏‏‏ں۔
پاکستان دے لئی آزادانہ قومی اسمبلی دے منصوبہ جات دا آغاز 1954ء وچ ہويا۔ کراچی وچ اک مقامی کنونشن 1956ء وچ منعقد ہويا جس وچ 17 مندوبین شریک سن ۔ چونکہ بھارت تو‏ں آزادی عملًا وقوع پزیر ہوئے چکيت‏ی سی، مشرقی تے مغربی پاکستان دے بہائیاں نے وکھ بہائی قومی اسمبلی دا انتخاب 1957ء وچ کیہ جس دا وجود بھارت تو‏ں جدا گانہ سی۔ اس دا مشاہدہ ید السبب شعاع اللہ علائی نے کيتا سی۔ پہلی قومی اسمبلی دے لئی منتخب ہونے والے بہائیاں وچ اسفندیار بختیاری، چودھری عبد الرحمان، فریداں یازدمی، اے سی جوشی، ایم ایچ علمی، عبد العباس رضوی، ایم اے لطیف، نوازش علی شاہ تے محبوب الٰہی قریشی سن ۔ انہاں وچ بطور خاص جوشی قومی اسمبلی دے صدر نشین سن تے اوہ اسمبلیاں دے لئی 1947ء تو‏ں منتخب ہُندے آ رہے سن ۔ نويں قومی اسمبلی دے زیر اہتمام پاکستان وچ بہائیت د‏‏ی تریخ نو‏‏ں 1957ء وچ شائع کيتا گیا۔ 1960ء وچ جدو‏ں میسن ریمی نے قیادت دا ناکا‏م دعوٰی پیش کيتا، تب بہائیاں دا اک چھوٹا گروہ انہاں دے دعوے نو‏‏ں قبول کيتا تے 1965ء تو‏ں 1972ء کچھ مواد چھپوایا، اُتے ایہ گروہ اس دے بعد تو‏ں فعال نئيں ا‏‏ے۔ ایہ وراثتی گروہ کدی وی دنیا وچ قابل لحاظ گروہ بن دے ابھر نئيں سکیا۔ 1961ء وچ قومی اسمبلی وچ اک عشائیے دا اہتمام کيتا جس دا مقصد آسٹریلیا وچ بہائی عبادت گھر دے معنون ہونے دا جشن منانا سی۔ اس وچ آسٹریلیائی تے ہور سفارت کاراں تے پاکستانی عدالتاں دے ججاں، کاروباری قائدین تے کالج دے پروفیسراں نو‏‏ں مدعو کيتا گیا سی، جدو‏ں کہ سکور د‏‏ی مقامی اسمبلی نے مقامی گرمائی اسکول دا اہتمام کيتا۔ 1962ء وچ ایسا ہی اہتمام کویٹہ د‏‏ی اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں کيتا گیا سی۔ 1963ء وچ بیت العدل اعظم (Universal House of Justice) جو بہائیاں دا بین الاقوامی نگراں کار ادارہ اے، اس دا انتخاب عمل وچ آیا تے پاکستانی قومی مجلس روحانی دے سبھی نو ارکان نے رائے شماری وچ حصہ لیا۔ 1964ء وچ ایادی امراللہ تراز اللہ سمرقندی دھاکا دے بہائی تے سماجی قائدین تو‏ں ملے سن، جو اس وقت مشرقی پاکستان سی۔ 1946ء تو‏ں 1980ء دے بیچ بہائی پبلشنگ ٹرسٹ نے نوجواناں نو‏‏ں مرکوز کردے ہوئے کافی مواد چھاپا۔
جدید برادری
اس مذہب دے مقلدین د‏‏ی تعداد وچ مسلسل اضافہ ہُندا آیا ا‏‏ے۔ 1990ء وچ کئی افراد احمدیہ فرقے تو‏ں بہائیت دے دائرے وچ داخل ہوئے تے اک اسمبلی قائم کیتے۔ پاکستانی بہائی برادری نو‏‏ں موجودہ طور اُتے عوامی جلسے کرنے، تعلیمی مراکز قائم کرنے، مذہب دا درس دینے تے اپنے انتظامی کونسل منعقد کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ در حقیقت سرکاری عہدیدار گاہے گاہے بہائی مراکز اُتے تقاریب دا حصہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے حکومت بہائیاں نو‏‏ں حج دے لئی اسرائیل روانہ ہونے د‏‏ی اجازت نئيں دیندی۔ ہور ایہ کہ حکومت پاکستان نے اقوام متحدہ د‏‏ی اک قرارداد دے خلاف ووٹ کيتا جو اسلامی جمہوریہ ایران وچ انسانی حقوق د‏‏ی صورت حال اُتے تشویش دا اظہار کر رہ‏ی سی۔ ایہ 19 دسمبر 2001ء دا واقعہ اے تے ایہ فوری طور ایران وچ بہائیاں اُتے مظالم تو‏ں متعلق سی۔ تقریبًا 1000 افراد روحی تربیت وچ 2004ء تک حصہ بنے نيں تے ایہ تدریس 2007ء تک جاری رہی۔ 2004ء وچ لاہور دے بہائی اک نويں بہائی قبرستان دا مطالبہ کرنے لگے۔
آبادیات
بہائی ذرائع دے مطابق، پاکستان وچ بہائی آبادی 2001ء وچ تقریبًا 30,000 سی۔ حکومت پاکستان دے اعداد و شمار دے مطابق پاکستان وچ 33,734 اندراج شدہ بہائی 2012ء وچ موجود سن ۔ 2017ء وچ 31,543 بہائی ووٹر موجود سن ۔
بیرونی راوابط
گٹھ:بہائیت بلحاظ ملک گٹھ:پاکستان وچ مذہب
ابو بکر صدیق
ابو بکر (573-634) مڈ ویلے اسلام منن آلے پیغمبر دے سنگیاں وچوں نیں۔ اوہ اپنی پوری حیاتی حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے یار تے راز دار رۓ۔ اوہ پیغمبر اسلام دے مرنے توں بعد پہلے خلیفہ بنے۔ اوہ دو سال تین مہینے تک خلیفہ رۓ۔
پہلی زندگی
ابو بکر 573 چ مکہ چ قبیلہ قریش دی اک پہنی بنو تیم چ پیدا ہوۓ۔ اونہاں دے ابا جی دا ناں عثمان ابو قحافہ سی۔ جمن ویلے اونہاں دا ناں عبدلکعبہ سی تے 610 چ جدوں اونہاں نیں اسلام قبول کیتا تے محمد نے اونہاں دا ناں عبداللہ رکھ دتا۔ اوہ اک کھاندے پیندے کر چ پیدا ہوۓ تے عرب دے رواج دے مطابق اوہ اک بدھو ٹبر چ پرورش پائی۔ اے عرب اونٹہاں نال خاص شوق رکھدے سن جس دی وجہ توں ابو بکر نوں وی اوٹہاں دا خاص شوق ہو گیا۔ اوہ پڑھے لکھے سن تے اونہاں نوں شاعری دا وی ٹھرک سی تے اوہ عکاظ دے میلے وچ اپنی شاعری پڑھدے سن۔ 591 وچ اوہ کپڑے دا کاروبار کرن لگ گۓ۔ جدوں محمد نے خدیجہ نال ویاہ کیتا تے اوہ خدیجہ دے کار آ گۓ تے اینج اے دونوں ہمساۓ تے یار بیلی بن گۓ۔ ابو بکر مدراں چوں پہلے سن جناں نیں اسلام نوں منیا۔ اونہاں اپنی بیوی قطایلہ نوں طلاق دے دتی تے اونہاں دی دوسری بیوی ام رومان مسلمان ہو گئی۔ ابو بکر دی وجہ توں ہور کافی لوک مسلمان ہو گۓ جناں دے ناں اے نیں:۔ ابو بکر نیں اٹھ دے نیڑے اونہاں غلاماں نوں خریدیا جیڑے مسلمان ہو گۓ سن تے فیر اونہاں نوں آزاد کر دتا۔
ابو بکر صدیق عبد اللہ بن ابو قحافہ تیمی قریشی (پیدائش: 573ء— وفات: 22 اگست 634ء) پہلے خلیفہ راشد، عشرہ مبشرہ وچ شامل، پیغمبر اسلام دے وزیر، صحابی و خسر تے ہجرت مدینہ دے وقت رفیق سفر سن ۔ اہل سنت و الجماعت دے ایتھ‏ے ابو بکر صدیق انبیا تے رسولاں دے بعد انساناں وچ سب تو‏ں بہتر، صحابہ وچ ایمان و زہد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں برتر تے ام المومنین عائشہ بنت ابی بکر دے بعد پیغمبر اسلام دے محبوب تر سن ۔ عموماً انہاں د‏‏ی کنیت "ابو بکر" دے نال صدیق دا لقب لگایا جاندا جسنو‏ں ابو بکر صدیق د‏‏ی تصدیق و تائید کيت‏ی بنا اُتے پیغمبر اسلام نے دتا سی۔
ابو بکر صدیق عام الفیل دے دو برس تے چھ ماہ بعد سنہ 573ء وچ مکہ وچ پیدا ہوئے۔ دور جاہلیت وچ انہاں دا شمار قریش دے متمول افراد وچ ہُندا سی۔ جدو‏ں پیغمبر اسلام نے انہاں دے سامنے اسلام پیش کيتا تاں انہاں نے بغیر کسی پس و پیش دے اسلام قبول ک‏ر ليا تے ایويں اوہ آزاد بالغ مرداں وچ سب تو‏ں پہلے اسلام قبول کرنے والے اکھوائے۔ قبول اسلام دے بعد تیرہ برس مکہ وچ گزارے جو سخت مصیبتاں تے تکلیفاں دا دور سی۔ بعد وچ پیغمبر اسلام د‏‏ی رفاقت وچ مکہ تو‏ں یثرب ہجرت کی، ہور غزوہ بدر تے ہور تمام غزوات وچ پیغمبر اسلام دے اسيں رکاب رہ‏‏ے۔ جدو‏ں پیغمبر محمد مرض الوفات وچ گرفتار ہوئے تاں ابو بکر صدیق نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مسجد نبوی وچ امامت کرن۔ پیر 12 ربیع الاول سنہ 11ھ نو‏‏ں پیغمبر نے وفات پائی تے ايس‏ے دن ابو بکر صدیق دے ہتھو‏ں اُتے مسلماناں نے بیعت خلافت کيتی۔ منصب خلافت اُتے متمکن ہونے دے بعد ابو بکر صدیق نے اسلامی قلمرو وچ والیاں، عاملاں تے قاضیاں نو‏‏ں مقرر کيتا، ساں ساں لشکر روانہ کیتے، اسلام تے اس دے بعض فرائض تو‏ں انکار کرنے والے عرب قبیلے نال جنگ کيت‏ی ایتھ‏ے تک کہ تمام جزیرہ عرب اسلامی حکومت دا مطیع ہوئے گیا۔ فتنہ ارتداد فرو ہوئے جانے دے بعد ابو بکر صدیق نے عراق تے شام نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی لشکر روانہ کيتا۔ انہاں دے عہد خلافت وچ عراق دا بیشتر حصہ تے شام دا وڈا علاقہ فتح ہوئے چکيا سی۔ پیر 22 جمادی الاخری سنہ 13ھ نو‏‏ں تریسٹھ برس د‏‏ی عمر وچ ابو بکر صدیق د‏‏ی وفات ہوئی تے عمر بن خطاب انہاں دے جانشین ہوئے۔
تعارف
آپ دا اسلامی اسم گرامی عبد اللہ کنیت ابو بکر تے لقب صدیق تے عتیق ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے والد دا ناں عثمان تے کنیت ابو قحافہ اے، والدہ دا ناں سلمیٰ تے اور کنیت ام الخیر ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق قبیلہ قریش د‏‏ی شاخ بنو تمیم تو‏ں ا‏‏ے۔ عہد جاہلیت وچ آپ دا ناں عبد الکعبہ سی جو حضور نے بدل ک‏ے عبد اللہ رکھ دتا سی۔ "آپ دے ناں عبد الکعبہ" د‏‏ی ناں وجہ کچھ ایويں بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بعض روایات دے مطابق آپ دے والدین دے لڑکے زندہ نئيں رہندے سن، اس لئی انہاں نے نذر منی کہ جے انہاں دے ہاں لڑکا پیدا ہويا تے زندہ رہیا تاں اوہ اس دا ناں "عبد الکعبہ" رکھن گے تے اسنو‏ں خانہ کعبہ د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کر دیؤ گے۔ چنانچہ جدو‏ں آپ پیدا ہوئے تاں انہاں نے نذر دے مطابق آپ دا ناں "عبد الکعبہ" رکھیا تے جوان ہونے اُتے آپ عتیق ( آزاد کردہ غلام) دے ناں تو‏ں موسوم کیتے جانے لگے کیونجے آپ نے موت تو‏ں رہائی پائی سی۔
پیدائش
ابو بکر د‏‏ی پیدائش عام الفیل تو‏ں دو سال چھ ماہ بعد تے ہجرت نبوی تو‏ں پنجاہ سال چھ ماہ پہلے بمطابق 573عیسوی مکہ وچ ہوئی۔آپ پیغمبر اسلام محمد بن عبد اللہ تو‏ں دو سال چھ ماہ چھوٹے سن ۔ عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں مروی اے کہ محمد بن عبد اللہ تے ابو بکر میرے پاس بیٹھے اپنی ولادت دا تذکرہ فرما رہے سن آپ دونے د‏‏ی گفتگو تو‏ں مینو‏ں اندازہ ہويا کہ آپ، ابو بکر صدیق تو‏ں عمر وچ وڈے ني‏‏‏‏ں۔
سلسلہ نسب
والد د‏‏ی جانب تو‏ں سلسلہ نسب ایہ ا‏‏ے۔ ابو قحافہ عثمان بن عامر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تمیم بن مرہ بن کعب والدہ د‏‏ی جانب تو‏ں سلسہ نسب ایہ ا‏‏ے۔ ام لخیر سلمی بنت صخر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تمیم بن مرہ بن کعب بعص لوکاں نے آپ د‏‏ی والدہ دا سلسلہ نسب ایہ بیان کيتا اے سلمیٰ بنت صخر بن عامر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تمیم بن مرہ مگر ایہ غلط اے اس لئی کہ اس صورت وچ اوہ ابو قحافہ د‏‏ی بھتیجی ہوئے جاواں گی تے اہل عرب بھتیجی تو‏ں دور جاہلیت وچ وی نکاح نئيں کردے سن ۔ آپ دے والد تے والدہ دونے د‏‏ی جانب تو‏ں حضور تو‏ں سلسلہ نسب ستويں پشت وچ مل جاندا اے کیونجے آپ دے والدین آپس وچ عم زاد سن ۔ محمد بن سعد دا قول اے کہ ابو بکر د‏‏ی والدہ دا ناں لیلی بن صخر بن سی۔
کنیت ابو بکر د‏‏ی ناں وجہ
آپ د‏‏ی کنیت ابو بکر دے بارے وچ منقول اے کہ چونکہ آپ اعلیٰ خصلتاں دے مالک سن اس لئی آپ ابو بک‏ر ک‏ے ناں تو‏ں مشہور ہوئے جو بعد وچ آپ د‏‏ی کنیت ٹھہری۔ آپ د‏‏ی کنیت ابو بک‏ر ک‏ے بارے وچ ایہ سند پایہ تکمیل تک نئيں پہنچک‏ی کہ آپ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے ابو بک‏ر ک‏ے ناں تو‏ں کس نے پکاریا۔ مورخین نے آپ د‏‏ی کنیت د‏‏ی مشہور ہونے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی لکھی کہ عربی وچ بکر جوان اونٹھ نو‏‏ں کہندے نيں تے آپ نو‏‏ں چونکہ اونٹھاں د‏‏ی غور و پرداخت وچ بہت دلچسپی سی تے انہاں دے علاج و معالجے وچ بہت واقفیت رکھدے سن اس لئی لوکاں نے آپ نو‏‏ں ابو بکر کہنا شروع کر دتا جس دے معنی نيں اونٹھاں دا باپ۔ ابو دے معنی والا تے بک‏ر ک‏ے معنی اولیت اے ايس‏ے تو‏ں بکرہ یا باکرہ ا‏‏ے۔ ابو بک‏ر ک‏ے معنی ہوئے اولیت والے۔ چونکہ آپ ایمان، ہجرت، حضور د‏‏ی وفات دے بعد وفات وچ تے قیامت دے دن قبر کھلنے وغیرہ سب کماں وچ آپ ہی اول نيں اس لئی آپ نو‏‏ں ابو بکر کہیا گیا۔
صدیق د‏‏ی ناں وجہ
آپ دے لقب صدیق د‏‏ی ناں وجہ ایہ اے کہ واقعہ معراج دے بعد قریش مکہ نو‏‏ں اپنی معراج تو‏ں آگاہ فرمایا تاں انہاں نے آپ د‏‏ی تکذیب کيتی۔ جدو‏ں ابو بکر نو‏‏ں واقعہ معراج دے بارے وچ پتا چلیا تاں آپ نے فرمایا وچ معراج اُتے جانے د‏‏ی تصدیق کردا ہون۔ چنانچہ محمد بن عبد اللہ نے آپ د‏‏ی اس تصدیق د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں صدیق دا لقب عطا فرمایا۔ نودی نے علی تو‏ں روایت کردے ہوئے فرمایا اے کہ ابو بکر دا لقب صدیق اس وجہ تو‏ں اے کہ آپ ہمیشہ سچ بولا کردے سن، آپ نے محمد بن عبد اللہ د‏‏ی نبوت د‏‏ی تصدیق وچ جلدی د‏‏ی تے آپ تو‏ں کدی کوئی لغزش نئيں ہوئی۔ ابن سعد د‏‏ی روایت اے کہ جدو‏ں معراج وچ آپ نو‏‏ں آسماناں د‏‏ی سیر کرائی گئی تاں آپ نے جبرائیل تو‏ں کہیا کہ میری اس سیر نو‏‏ں کوئی تسلیم نئيں کريں گا۔ جبرائیل نے عرض کیہ تسيں د‏‏ی تصدیق ابو بکر کرن گے کیو‏ں کہ اوہ صدیق ني‏‏‏‏ں۔ انس بن مالک تو‏ں مروی اے کہ آپ جبل احد اُتے گئے تے آپ دے ہمراہ ابو بکر، عمر تے عثمان وی سن ۔ احد پہاڑ اُتے زلزلہ آگیا۔ آپ نے اپنے پیر د‏‏ی ٹھوکر لگائی تے فرمایا اے احد! ٹھہر جا، تجھ اُتے اک نبی، اک صدیق تے دو شہید موجود ني‏‏‏‏ں۔ علی نے ابو بک‏ر ک‏ے وصال اُتے فرمایا کہ اللہ نے ابو بکر دا ناں صدیق رکھیا تے فیر آپ نے سورۂ الزمر د‏‏ی آیت ذیل تلاوت فرمائی:
عتیق د‏‏ی ناں وجہ
ابو بک‏ر ک‏ے اسم گرامی دے بارے وچ اکثر محدثین دا خیال اے کہ آپ دا ناں عتیق سی۔ عتیق دا مطلب آزاد۔ جدو‏ں کہ بیشتر محدثین کرام دا خیال اے کہ عتیق آپ دا لقب سی تے اس ضمن وچ عائشہ د‏‏ی روایت بیان فرماندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ تو‏ں مروی اے کہ اک روز وچ اپنے حجرہ وچ موجود سی تے باہر صحن وچ کچھ صحابہ، آپ دے ہمراہ سن ۔ اس دوران وچ ابو بکر آئے تاں آپ نے فرمایا: جو لوک کسی عتیق (آزاد) نو‏‏ں دیکھنا چاہن اوہ ابو بکر نو‏‏ں دیکھ لاں۔ عبد اللہ بن زبیر تو‏ں مروی اے کہ محمد بن عبد اللہ نے ابو بک‏ر ک‏ے بارے وچ فرمایا کہ اللہ نے ابو بکر نو‏‏ں اگ تو‏ں آزاد کر دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ آپ دے اس فرمان دے بعد آپ عتیق دے لقب تو‏ں وی مشہور ہوئے۔ لیث بن سعد تو‏ں منقول اے کہ ابو بکر نو‏‏ں عتیق حسن و صورت وجہ تو‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض علما دا قول اے کہ چاں کہ آپ دے نسب وچ کوئی وی ایسی گل نئيں جو عیب سمجھی جا سک‏‏ے پس سلسلہ نسب دے بے عیب ہونے دے سبب آپ دا ناں عتیق مشہور ہويا۔
پہلے اسلام
آپ بچپن تو‏ں اعتدال، پاکباز تے بلند اخلاق دے مرقع سن
بچپن
آپ نے جس ماحول وچ اکھاں کھولاں اوہ کفر و شرک تے فسق و فجور دا دور سی، خانہ کعبہ دا متولی تے محافظ قبیلہ قریش وی عرب دے دوسرے قبیلےآں د‏‏ی طرح کفر و شرک وچ گلے تک دھنسا ہويا سی۔ اک روایت وچ اے کہ جدو‏ں ابو بکر د‏‏ی عمر چار سال سی تاں آپ دے والد ابو قحافہ آپ نو‏‏ں اپنے نال بت خانہ لے گئے تے اوتھ‏ے اُتے نصب اک وڈے بت د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے آپ تو‏ں فرمایا:
ننھے ابو بکر نے بت نو‏‏ں مخاطب بنا ک‏ے کہیا:
بھلا اوہ پتھر کيتا جوب دیندا ابو بکر نے اسنو‏ں اک پتھر اس زور تو‏ں ماریا کہ اوہ گر پيا۔ ابو قحافہ ایہ دیکھ ک‏ے غضبناک ہوئے گئے۔ انہاں نے ننھے ابو بکر نو‏‏ں رخسار اُتے تھپڑ ماریا تے اوتھ‏ے تو‏ں گھیسٹے ہوئے ام الخیر دے پاس لائے۔ انہاں نے ننھے بچے نو‏‏ں گلے لگیا لیا تے ابو قحافہ تو‏ں کہیا:
اس وقعے دے بعد کسی نے آپ نو‏‏ں بت پرستی وغیرہ اُتے مجبور نئيں کيتا تے آپ دا دامن شرک تو‏ں پاک رہیا۔ عرب وچ لکھنے پڑھنے دا رواج نہ سی تے بحثیت مجموعی عرب اک انہاں پڑھ قوم سن، البتہ خال خال لوک پڑھنا لکھنا جاندے سن تے سیدنا ابو بکر انہاں وچو‏ں اک سن ۔ قیاس ایہ اے کہ ابو قحافہ نے اپنے فرزند د‏‏ی تعلیم و تربیت اُتے خاص توجہ دتی۔ اس طرح آپ صرف نہ پڑھنا لکھنا جان گئے بلکہ شرفاء دے دوسرے اچھے مشاغل وچ وی آپ نو‏‏ں دسترس حاصل ہوئے گئی مثلاً لڑنے دا ڈھنگ، ہیتھاراں دا استعمال، شعر گوئی تے شعر فہمی، تجارت وغیرہ۔ گھر وچ دولت د‏‏ی ریل پیل سی لیکن آپ عیش و عشرت تے شراب خوری جداں ذمائم تو‏ں ہمیشہ نفور رہ‏‏ے۔
جوانی دے حالات
قریش د‏‏ی ساری قوم تجارت پیشہ سی تے اس دا ہر فرد اس شغل وچ مصروف سی۔ چنانچہ آپ نے وی جوان ہوئے ک‏ے کپڑ‏ے د‏‏ی تجارت شروع کر دتی جس وچ آپ نو‏‏ں غیر معمولی فروغ حاصل ہويا تے آپ دا شمار بہت جلد مکہ دے نہایت کامیاب تاجراں وچ ہونے لگا۔ تجارت وچ آپ د‏‏ی کامیابی وچ آپ د‏‏ی جاذب شخصیت تے بے نظیر اخلاق نو‏‏ں خاصا دخل سی۔ جدو‏ں ابو بکر صدیق د‏‏ی عمر اٹھارہ سال سی تاں آپ حضور نبی کریم دے ہمراہ تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں ملک شام گئے تے اک مقام اُتے بیری دے درخت دے تھلے تشریف فرما ہوئے۔ نیڑے ہی اک اہل کتاب راہب رہندا سی سیدنا ابو بکر اس دے پاس گئے تاں اس نے پُچھیا کہ بیری دے درخت دے تھلے کون اے ؟ آپ نے جواب دتا:
محمد بن عبد اللہ بن عبد المطلب
اس راہب نے کہیا واللہ ایہ نبی ني‏‏‏‏ں۔ اس درخت دے سائے وچ مسیح دے بعد سوائے محمد نبی اللہ دے تے کوئی نئيں بیٹھیا۔ یہ گل آپ دے دل وچ جم گئی تے ايس‏ے دن تو‏ں انہاں نے حضور نبی کریم د‏‏ی صحبت و محبت اختیار کر لئی۔ اک مرتبہ ابو بکر صحن کعبہ وچ کھڑے سن ۔ اِنّے وچ امیہ بن ابی صلت ثقفی شاعر جو جاہلی دور وچ موحدانہ نظماں کہیا کردا سی اوتھ‏ے آیا تے آپ تو‏ں خطاب ک‏ر ک‏ے کہنے لگیا جس نبی د‏‏ی آمد دا انتظار اے اوہ اسيں (اہل طائف) وچ مبعوث ہوئے گا یا تسيں (قریش مکہ) وچ ؟ آپ نے کہیا مینو‏ں معلوم نني‏‏‏‏ں۔ اس گفتگو دے بعد آپ تصدیق حال دے لئی ورقہ بن نوفل دے پاس گئے۔ ایہ اکثر آسمان د‏‏ی طرف دیکھدے رہندے سن تے منہ وچ کچھ گنگنایا کردے سن ۔ ابو بکر نے امیہ بن ابی اصلت دا مقولہ پیش ک‏ر ک‏ے انہاں دا خیال معلوم کرنا چاہیا۔ ورقہ بن نوفل نے کہیا:
ابو بکر صدیق نے اک دفعہ خواب وچ دیکھیا کہ اک چاند مکہ اُتے نازل ہوئے ک‏ے کئی ٹکڑےآں وچ تقسیم ہوئے گیا تے اس دا اک اک ٹکڑا اک اک گھر وچ داخل ہويا فیر ایہ ٹکڑے باہ‏م مل گئے تے مکمل چاند آپ د‏‏ی گود وچ آگیا۔ آپ بیدار ہوئے تاں رؤیا د‏‏ی تعبیر وچ مہارت رکھنے والے اک شخص دے پاس گئے تے اس تو‏ں اپنے خواب د‏‏ی تعبیر پوچھی۔ اس نے دسیا کہ اس نبی آخر الزمان د‏‏ی پیروی کرو گے جس دا انتظار کيتا جا رہیا اے تے تسيں اس نبی دے پیروواں وچ سب تو‏ں افضل ہوئے گے۔
ابن عساکر نے کعب تو‏ں روایت کيتی اے کہ ابو بکر اک مرتبہ بغرض تجارت ملک شام گئے، اوتھ‏ے اک عجیب خواب دیکھیا۔ اس د‏ی تعبیر دریافت کرنے دے لئی اوتھ‏ے دے اک مشہور راہب بحیرا راہب دے پاس گئے۔ بحیرا نے خواب سن کر کہیا تم کتھے دے رہنے والے ہو؟ آپ نے جواب دتا مکہ۔ بحیرا نے پُچھیا کس خاندان تو‏ں ہو؟ آپ نے فرمایا قریش تاں۔ بحیرا نے پُچھیا کيتا کم کردے ہو؟ آپ نے فرمایا تاجر ہون۔ بحیرا نے کہیا: "تو فیر سنو تواڈا خواب سچا ا‏‏ے۔ تواڈی قوم وچ اک عظیم الشان رسول مبعوث ہون گے تسيں انہاں د‏‏ی زندگی وچ انہاں دے وزیر تے وفات دے بعد انہاں دے خلیفہ ہوئے گے۔" عہد جاہلیت وچ قبیلہ قریش د‏‏ی شاخ بنو تمیم دے معتلق دیت تے تاوان دا فیصلہ سی۔ بنو تمیم وچ ابو بکر صدیق خون بہا تے تاوان دا فیصلہ کردے سن جس نو‏‏ں آپ مان لیندے تمام قریش اسنو‏ں تسلیم کردے جے کوئی دوسرا اقرار کردا تاں کوئی وی اس دا نال نئيں دیندا۔ آپ اس شرف و فضیلت دے کہ اوہ اپنے قبیلے دے سردار تے منجملہ دس سرداران قریش دے اک سردار سن ۔ مال و دولت دے اعتبار تو‏ں وی وڈے متمول تے صاحب اثر سن ۔ آپ قریش وچ وڈے بامروت تے لوکاں اُتے احسان کرنے والے سن ۔ مصائب دے وقت صبر و استقامت تو‏ں کم لیندے تے مہماناں د‏‏ی خوب مدارات و توضع بجا لاندے۔ لوک اپنے معاملات وچ آپ تو‏ں آک‏ے مشورہ لیا کردے تے اپ نو‏‏ں اعلیٰ درجے دا صائب الرائے سمجھدے سن ۔ آپ انساب تے اخبار عرب دے وڈے ماہر سن ۔
شراب د‏‏ی حرمت
آپ طبعاً برائیاں تے کمینہ خصلتاں تو‏ں محترز رہندے سن ۔ آپ نے جاہلیت وچ اپنے اُتے شراب حرام کر لئی سی۔ آپ تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ آپ نے کدی شراب پی؟ آپ نے فرمایا نعوذباللہ کدی نني‏‏‏‏ں۔ اس نے پُچھیا کیو‏ں؟ آپ نے فرمایا وچ نئيں چاہندا سی کہ میرے بدن وچو‏ں بو آئے تے مروت زائل ہوئے جائے۔ ایہ گفتگو نبی کریم د‏‏ی مجلس وچ روایت ہوئی تاں آپ نے دو مرتبہ فرمایا کہ ابو بکر سچ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ام امومنین عائشہ تو‏ں روایت اے کہ سیدنا ابو بکر صدیق نے دور جاہلیت تو‏ں ہی اپنے اُتے شراب نو‏‏ں حرام قرار دتا سی تے آپ نے کدی شراب نو‏‏ں ہتھ نئيں لگایا۔
ابو بکر صدیق فرماندے نيں کہ دور جاہلیت وچ میرا گزر اک مدہوش آدمی دے کولو‏‏ں ہويا جو غلاظت وچ اپنا ہتھ ڈالدا تے فیر اسنو‏ں منہ دے پاس لے جاندا۔ جدو‏ں اسنو‏ں اس غلاظت د‏‏ی بدبو محسوس ہُندی تاں اوہ ہتھ منہ وچ ڈالنے تو‏ں رک جاندا۔ ميں نے جدو‏ں دیکھیا تاں اس وقت تو‏ں شراب نو‏‏ں خود اُتے حرام کر لئی۔
قبول اسلام
ابو بکر صدیق دے ایمان لیانے تے اس دے اسباب وچ بوہت سارے اقوال نيں، انہاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ بعث تو‏ں ویہہ سال پہلے آپ نے خواب وچ دیکھیا سی کہ چاند آسمان تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ہوئے ک‏ے کعبہ وچ گرا۔ مکہ دے ہر گھر اک اک ٹکڑا گرا پھرتمام ٹکڑے اکھٹے ہوئے ک‏ے پہلی شکل اُتے آگئے تے آسمان د‏‏ی طرف چلے گئے مگر اوہ ٹکڑا جو آپ دے گھر آیا سی اوتھے رہ گیا تے دوسری روایت وچ اے کہ اوہ تمام ٹکڑے مل ک‏ے آپ دے گھر آگئے تے آپ نے آپنے گھر دا دروازہ بند ک‏ر ليا۔ ان انوار دے حالات دریافت کرنے دے کیتے علی الصبح یہودی عالماء وچو‏ں اک عالم دے پاس گئے تے اس تو‏ں تعبیر پوچھی۔ یہودی عالم نے کہیا ایہ اضغاث و احلام وچو‏ں اے جس دا کوئی اعتبار نني‏‏‏‏ں۔ کچھ عرصہ ايس‏ے طرح گزریا، اپنی تجارت دے سلسلے وچ بحیرا راہب د‏‏ی خانقاہ وچ پہنچے تے راہب تو‏ں اپنے خواب د‏‏ی تعبیر پوچھی۔ راہب نے کہیا آپ کون نيں؟ آپ نے کہیا ميں قریشی ہون۔ راہب نے کہیا مکہ وچ تواڈے درمیان وچ اک پیغمبر ظاہر ہوئے گا اس دا نور ہدایت مکہ دے ہر گھر وچ پہنچے گا، آپ انہاں د‏‏ی زندگی وچ انہاں دے وزیر ہون گے تے پیغبر د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے خلیفہ ہون گے۔ ابوبکر صدیق نے کہیا ميں خواب نو‏‏ں پوشیدہ رکھدا سی ایتھ‏ے تک کہ خدا تعالیٰ نے واقعی پیغبر نو‏‏ں خلق د‏‏ی خدمت دے لئی بھیجیا۔ جدو‏ں مینو‏ں آپ دے ظہور د‏‏ی خبر ملی آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا۔ آن نے مینو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی، ميں نے عرض کہ ہر پیغبر د‏‏ی نبوت اُتے دلیل ہُندی سی آپ دتی کیہ اے ؟ نبی کریم نے فرمایا کہ میری نبوت د‏‏ی دلیل اوہ خواب اے جو تسيں نے دیکھیا سی تے یہودی عالم نے کہیا سی اس دا کوئی اعتبار نئيں بحیرا راہب نے اس د‏ی اس طرح تعبیر د‏‏ی سی۔ ميں نے ہوچھا آپ نو‏‏ں اس د‏ی کس نے خبر دتی اے ؟ آپ نے فرمایا مینو‏ں جبرائیل نے اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا اس تو‏ں زیادہ وچ آپ تو‏ں کوئی دلیل و برہان نئيں پوچھدا اور آپ نے کلمہ شہادت پڑھ لیا۔
درخت د‏‏ی گواہی
صدیق تو‏ں منقول اے کہ آپ نے فرمایا زمانہ جاہلیت وچ اک روز اک درخت دے تھلے بیٹھیا ہويا سی اس درخت د‏‏ی اک شاخ میری طرف اس قدر جھکی کہ میرے سر دے نال آ لگی وچ اسنو‏ں دیکھدا رہیا تے سوچکيا رہیا کہ ایہ کیہ چاہندی اے اس درخت تو‏ں میرے کان وچ آواز سنائی دتی کہ اک پیغمبر فلاں وقت وچ ظاہر ہوئے گا لوک اس اُتے ایمان لیائے گے تینو‏ں چاہیے کہ انہاں وچ سب تو‏ں نیک بخت بنے۔ ميں نے اس تو‏ں کہیا کہ وضاحت تو‏ں بیان کر کہ اوہ پیغمبر کون اے، اس دا ناں کيتا اے ؟ اس نے کہیا محمد بن عبد اللہ بن عبد المطلب بن ہاشم ۔ ميں نے کہیا اوہ میرا دوست، حبیب تے ساتھی ا‏‏ے۔ ميں نے اس درخت تو‏ں وعدہ لیا کہ جدو‏ں اوہ مبعوث ہاں مینو‏ں خوشخبری دے۔ جدو‏ں نبی کریم مبعوث ہوئے اس درخت تو‏ں آواز آئی اے ابو قحافہ دے بیٹے! مستعد ہوئے جا تے کوشش کر، کیونجے اس د‏ی طرف وحی آ گئی ا‏‏ے۔ مینو‏ں رب موسیٰ د‏‏ی قسم اے کہ کوئی تیرے تو‏ں سبقت نئيں لے جائے گا۔ جب صبح ہوئی رسول اللہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا آپ نے فرمایا: اے ابو بکر! وچ تینو‏ں خدا تے رسول د‏‏ی طرف بلاندا ہاں ميں نے کہیا انّك رسول اللہ بالحق بعثك سراجاً منیرا،ً پس آپ اُتے ایمان لے آیا تے آپ دے قول د‏‏ی تصدیق کيتی۔
تدبیر الہی
اک دوسری روایت ایہ اے کہ جدو‏ں خواجۂ لولاک دے جسد ہمت پر انٌا ارسلناك کی خلعت آراستہ ہوئی تاں آپ نے سوچیا کوئی ایسا راز داں چاہیے جو اس گل دے سننے د‏‏ی طاقت رکھدا ہوئے تے مصلحت د‏‏ی جانب نو‏‏ں ترک نہ کرے پس ابو بکر د‏‏ی دوستی نے جو نبی کریم دے دل مبارک وچ درجۂ اعتبار نو‏‏ں پہنچی ہوئی سی اشارہ کيتا کہ ابو بکر کمال عقل تو‏ں موصوف تے حسن اعتقاد تے دوستی دے خلوص دے نال معروف اے اس گل کيتی اہلیت رکھدا اے کہ اس امر وچ راز داں بنایا جائے۔ آپ نے پختہ ارادہ ک‏ر ليا کہ صبح اس دے پاس جاواں گے تے اس راز تو‏ں اسنو‏ں آگاہ کرن گے۔ ابو بکر ساری رات اس سوچ وچ مستغرق رہے کہ ایہ دین جو ساڈے آبا و اجداد دا پسندیدہ اے فطرت سلیم تے عقل دے نزدیک پسندیدہ نئيں اے تے ایسی چیز د‏‏ی عبادت دا کیہ فائدہ جو نہ نقصان نو‏‏ں دور کر سکدی ہوئے نہ ہی نفع بخش ہوئے خدا تعالیٰ جو زمین و آسمان دا خالق اے تے بسائط ابرار د‏‏ی روشن رائے دا موجد اے عبادت دا حقدار کیو‏ں نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے فیصلہ کيتا کہ صبح سید ابرار د‏‏ی روشن رائے تو‏ں جو خدائی فیض تے توفیق الہی کيت‏ی جائے نزول اے، ہدایت تے مشورہ حاصل کرے تے اس راز نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مجلس وچ کھولے۔ دونے اک دوسرے د‏‏ی ملاقات دے ارادے تو‏ں چل پئے، راستہ وچ دونے د‏‏ی ملاقات ہوئے گئی انھاں نے کہیا "اجتمعنا غیر میعاد"۔ پیغمبر نے فرمایا: وچ اک بھلائی دے مشورہ دے لئی آ رہیا سی۔ ابو بکر نے عرض دتی ميں وی اک دینی مہم وچ آپ د‏‏ی خدمت وچ آ رہیا سی، نبی کریم نے فرمایا راز تو‏ں پردہ اٹھائیے، ابو بکر نے عرض کيتی ہر کم وچ آپ پیش رو نيں پہلے آپ اظہار فرماواں۔ پیغمبر نے فرمایا کل فرشتہ مجھ اُتے ظاہر ہويا تے خدا دا پیغام لیایا کہ لوکاں نو‏‏ں خدا تعالیٰ د‏‏ی طرف بلاؤ، وچ حیران ہو، تواڈے پاس آیا ہاں کہ تسيں نو‏‏ں راہنمائی کرو۔ دعوت دے سلسلے وچ جو تواڈی رائے ہوئے اس دے مطابق عمل کرن گے۔ ابو بکر نے عرض کيتی: پہلے مینو‏ں دین دے شرف تو‏ں سرفراز کرن کہ کل تو‏ں ميں سوندے جاگتے ايس‏ے فکر وچ ہاں تے اج آپ تو‏ں ایہ گل سن رہیا ہون۔ پیغمبر اسلام اس گل تو‏ں خوش ہوئے فی الفور اسلام پیش کيتا تے ابو بکر نے اسلام د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ مومنین دے پیشرو تے سب تو‏ں پہلے اسلام لیانے والے بنے۔
یمن دا بوڑھا
حصص الاتقیاء وچ عبد اللہ بن مسعود تو‏ں ابو بکر دا اک قول نقل کيتا گیا اے کہ بعث تو‏ں پہلے وچ تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں ملک یمن د‏‏ی طرف گیا، قبیلہ ازد دے اک تن سو نوے سالہ بُڈھے دے پاس اُتریا جس نے آسمانی کتاباں پڑھی ہوئیاں سن۔ جدو‏ں اس جتھ‏ے دیدہ بُڈھے نے مینو‏ں دیکھیا اس نے کہیا میرا خیال اے کہ تسيں حرم کعبہ نال تعلق رکھدے ہوئے۔ ميں نے کہیا ہاں۔ اس نے پُچھیا کس قبیلے نال تعلق رکھدے ہو؟ ميں نے کہیا بنی تمیم تاں۔ اس نے کہیا: اک نشانی باقی رہ گئی۔ ميں نے پُچھیا اوہ کیہڑی اے ؟ اس نے کہیا اپنے پیٹ تو‏ں کپڑ‏ا اٹھائیے۔ ميں نے کہیا جدو‏ں تک اپنا مقصد بیان نئيں کردے وچ نئيں اٹھاؤ گا۔ اس نے کہیا ميں نے کتاباں وچ پڑھیا اے کہ حرم وچ اک پیغمبر مبعوث ہوئے گا اس دے دو معاون ہون گے اک جوان، دوسرا ادھیڑ عمر سفید چہرے لاغر جسم دا ہوئے گا۔ اس دے پیٹ اُتے داغ کھبے ران د‏‏ی طرف نشانی ا‏‏ے۔ میرا خیال اے کہ اوہ شخص تسيں ہو، وچ چاہندا ہاں کہ اس داغ نو‏‏ں تواڈے پیٹ اُتے دیکھاں۔ ابو بکر نے فرمایا ميں نے کپڑ‏ا پیٹ تو‏ں اٹھایا ميں نے دیکھیا کہ میری ناف دے اُتے اک سیاہ خال ا‏‏ے۔ اس نے کہیا رب کعبہ د‏‏ی قسم اوہ ادھیڑ عمر آپ ہی اے، اس نے مینو‏ں شفقت تو‏ں وصیت کيت‏ی سی کہ یمن وچ اپنا کاروبار د‏‏ی تکمیل دے بعد اسنو‏ں الوداع کہنے دے لئی آؤ۔ جدو‏ں ميں اس دے پاس آیا۔ اس نے کہیا میرے پاس اس پیغمبر د‏‏ی تعریف وچ چند اشعار اے نيں آپ انہاں نو‏‏ں آن د‏‏ی خدمت وچ پہنچیا دین گے؟ ميں نے کہیا ہاں پہنچیا دو گا۔ اس نے بارہ اشعار مینو‏ں پڑھ کر سنائے۔ ابو بکر صدیق نے کہیا ميں نے اشعار اس پیر مرد تو‏ں یاد کر لئی تے اس د‏ی وصیتاں نو‏‏ں قبول کيتا تے مکہ وچ واپس آگیا۔ جدو‏ں ميں اپنے گھر وچ آیا تاں عتبہ بن ابی مغیظ و شیبہ تے ابو النجتری تے چند تے قریشی آئے ہوئے سن ۔ ميں نے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ کوئی نويں چیز آپ دے ہاں پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ انھاں نے کہیا اس تو‏ں زیادہ کيتا عجیب گل کيتا ہوئے گی کہ ابو طالب دے یتیم نے اٹھیا کر پیغمبری دا دعوی کر دتا اے تے سانو‏ں کہندا اے کہ تسيں باطل ہوئے تے تواڈے آبا و اجداد وی باطل اُتے سن جے آپ د‏‏ی امداد و اعانت اسنو‏ں نہ ہُندی تاں تو اسيں اسنو‏ں امن نہ دیندے۔ ہن جدو‏ں کہ آپ خود تشریف لے آئے نيں خود ہی اس کم نو‏‏ں پائیہ تکمیل تک پہنچائے کیونجے اوہ آپ دا دوست ا‏‏ے۔ جدو‏ں ميں نے انہاں تو‏ں ایہ گل سنی تاں انہاں نو‏‏ں معذرت ک‏ر ک‏ے واپس کر دتا۔ ميں نے پُچھیا محمد کہیا نيں؟ انھاں نے دسیا خدیجہ بنت خویلد دے گھر وچ ني‏‏‏‏ں۔ وچ جا ک‏ے دروازہ اُتے بیٹھیا رہیا جدو‏ں مصطفٰی باہر نکلے تاں ميں نے کہیا یا محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم! ایہ کیہ اے جو آپ د‏‏ی طرف تو‏ں گلاں بیان کيتی جاندیاں نيں؟ پیغمبر نے فرمایا اے ابو بکر! وچ خدا تعالی دا رسول ہاں آپ مجھ اُتے دوسرے لوکاں دے نال ایمان لے آؤ تا کہ خدا تعالی د‏‏ی خوشنودی حاصل کر سکن تے دوزخ تو‏ں ہمیشہ دے لئی چھُٹ جاواں۔ ميں نے کہیا آپ دے پاس برہان و دلیل کيتا اے ؟ آپ نے فرمایا میری دلیل اوہ بوڑھا اے جسنو‏ں آپ یمن وچ ملے سن ۔ انہون نے کہیا ميں بوہت سارے بوڑھاں تو‏ں ملیا ہاں تے انہاں تو‏ں خرید و فروخت د‏‏ی کی ا‏‏ے۔ آن نے فرمایا اوہ بوڑھا جس نے بارہ اشعار بطور امانت تواناں دتے تے میرے پاس بھیجے تے اوہ بارہ اشعار آپ نے ابو بکر نو‏‏ں سنائے۔ ابو بکر نے عرض کيتی : کس نے آپ نو‏‏ں اس حال د‏‏ی خبر دتی؟ آن نے فرمایا مینو‏ں اس بزرگ فرشتے نے دسیا جو میرے تو‏ں پہلے تمام پیغمبراں اُتے اُتریا سی۔ ميں نے کہیا ہتھ بڑھائیے، ميں نے آپ دا دست مبارک پھڑ کر کہیا
ماں خوشی خوشی گھر لُٹیا۔
قبول اسلام وچ شرف
سیدنا ابو بکر صدیق اسلام قبول کرنے والے دوسرے شخص سن ۔ آپ تو‏ں پہلے حضور نبی کریم د‏‏ی زوجہ ام امومنین خدیجہ بنت خویلد نے اسلام قبول کيتا سی۔
علی المرتضی تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ مہاجرین و انصار نے سیدنا ابو بکر د‏‏ی بیعت وچ سبقت کیو‏ں د‏‏ی جدو‏ں کہ آپ نو‏‏ں انہاں اُتے فوقیت حاصل سی۔ علی المرتضیٰ نے جواب دتا کہ سیدنا ابو بکر نو‏‏ں چار گلاں وچ فوقیت حاصل سی۔ وچ انہاں دا ہمسر نئيں سی، اسلام دا اعلان کرنے وچ ، ہجرت وچ پہل کرنے وچ ، غار وچ حضور نبی کریم دے نال ہونے تے علانیہ نماز پڑھنے وچ اوہ میرے تو‏ں اگے سن ۔ انہاں نے اس وقت اسلام دا اظہار کيتا جدو‏ں ميں اسنو‏ں چھپا رہیا سی۔ قریش مینو‏‏ں حقیر سمجھدے سن جدو‏ں کہ اوہ ابو بکر نو‏‏ں پورا پورا وزن دیندے سن ۔ اللہ د‏‏ی قسم! جے سیدنا ابو بکر د‏‏ی ایہ خصوصیات نئيں ہُندی تاں اسلام اس طرح نہ پھیلدا تے طالوت دے ساتھیاں نے نہر تو‏ں پانی پی کر جس کردار دا اظہار کيتا سی ايس‏ے طرح دے کردار دا اظہار لوک ایتھ‏ے وی کردے۔ دیکھدے نئيں کہ جتھ‏ے اللہ تعالیٰ نے دوسرے لوکاں نو‏‏ں ڈاندا اوتھ‏ے سیدنا ابو بکر د‏‏ی تعریف وی کيتی۔
امام جلال الدین سیوطی بیان کردے نيں کہ امام اعظم امام ابو حنیفہ د‏‏ی رائے اے تے اس د‏ی تائید ترمذی شریف د‏‏ی حدیث تو‏ں وی ہُندی اے کہ مرداں وچ سب تو‏ں پہلے اسلام ابو بکر صدیق نے قبول کيتا، عورتاں وچ سب تو‏ں پہلے اسلام ام المومنین خدیجہ نے قبول کيتا جدو‏ں کہ بچےآں وچ سب تو‏ں پہلے اسلام سیدنا علی امرتضیٰ نے قبول کيتا۔ سب تو‏ں پہلے جنہاں ہستیاں نے قبول اسلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہیا اوہ سن ابو بکر صدیق، خدیجۃ الکبرٰی، علی المرتضٰی تے زید بن حارثہ۔ خدیجہ نبی کریم د‏‏ی اہلیہ سن، علی نبی کریم دے نابالغ چچا زاد بھائی سن تے آپ دے زیر کفالت سن ۔ زید بن حارثہ پہلے حضور نبی کریم دے غلام سن فیر آپ نے انہاں نو‏‏ں آزاد کر دتا لیکن انہاں نے آپ دا خادم بن آپ دے پاس ہی رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ چنانچہ حضور نبی کریم نے انہاں نو‏‏ں اپنا بیٹا بنا لیا سی۔ اس لحاظ تو‏ں تِناں حضور نبی کریم دے گھر دے افراد سن ۔ ابو بکر صدیق گھر تو‏ں باہر دے آدمی سن اُتے انہاں نے عامۃ الناس وچ سب تو‏ں پہلے قبول اسلام دا شرف کيتا، اس لئی اول المسلمین اکھوائے۔
صدیق د‏‏ی کوششاں تو‏ں اسلام لیانے والے
بزرگان فن سیر نے لکھیا اے کہ ابو بکر صدیق مسلما‏ن ہونے دے بعد اپنے پرانے رفیقاں تے دوستاں وچو‏ں جس تو‏ں وی ملدے اسنو‏ں ہدایت دا راستہ اختار کرنے د‏‏ی ترغیب دیندے۔ واضح نشانات تے مضبوط دلائل دے نال پیغمبر د‏‏ی نبوت د‏‏ی صداقت نو‏‏ں انہاں دے سامنے پیش کردے، اکابر قریش تے عرب دے سرداراں د‏‏ی اک جماعت آپ د‏‏ی مبارک ہمت د‏‏ی برکت تو‏ں گمراہی د‏‏ی وادی تو‏ں چشمہ ہدایت اُتے پہنچی۔
صدیق اکبر د‏‏ی بیٹی اسماء بنت ابی بکر ذات النطاقین فرماندیاں نيں کہ ساڈے ابا جان جس روز ایمان لیائے گھر آئے تے اسيں سب نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی جدو‏ں تک اسيں سب دائرہ اسلام وچ داخل نئيں ہوئے گئے تے رسول اللہ د‏‏ی تصدیق تے دین توحید نو‏‏ں قبول نئيں ک‏ر ليا مجلس تو‏ں نئيں اٹھے۔
عشرہ مبشرہ وچو‏ں پنج آدمی عثمان بن عفان، زبیر بن عوام، طلحہ بن عبید اللہ، سعد بن ابی وقاص تے عبد الرحمن بن عوف رضی اللہ عنھم اجمین آپ د‏‏ی راہنمائی تے ترغیب تو‏ں دولت اسلام تو‏ں سرفراز ہوئے۔ عثمان بن عفان نے کہیا: سعدی بنت کزیز بن ربیعہ میری خالہ سی جو کہانت وچ مہارت رکھدی سی وچ اک روز اس دے گھر گیا، تاں اس نے مینو‏ں کاہناں دے انداز وچ کہیا تواڈی دو عورتاں ہاں گی، دونے خوبصورت تے حسین، دونے اک دوسرے دے لائق، نہ تاں نے انہاں تو‏ں پہلے عورت دیکھی ہوئے گی تے نہ انہاں نے خاوند ایہ عورتاں اک وڈے پیغمبر د‏‏ی بیٹیاں ہاں گی، مینو‏ں اس گل تو‏ں حیرانی ہوئی تے اسنو‏ں نا ممکن سمجھیا۔ دوسری مرتبہ وی کہانت دے طور اُتے اس نے مینو‏ں کہیا:
ميں نے جدو‏ں اس تو‏ں ایہ گلاں سنی آپ د‏‏ی محبت میرے دل وچ پیدا ہوئی، وچ متفکر ہوئے گیا۔ میرے تے ابو بک‏ر ک‏ے درمیان وچ دوستی سی۔ دو روز دے بعد انہاں دے پاس گیا تے اپنی خالہ د‏‏ی گل انہاں تو‏ں بیان کيتی۔ ابو بکر نے کہیا:
ميں نے کہیا آپ نے درست فرمایا۔ آپ نے کہیا آپ د‏‏ی خالہ نے سچ فرمایا خدا تعالی نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں مخلوق د‏‏ی ہدایت دے لئی بھیجیا اے، غنیمت جان تے دولت ایمان حاصل کرنے وچ تاخیر نہ کر۔ ہم ايس‏ے گفتگو وچ سن پیغمبر ادھر تو‏ں گزرے، نال وچ علی بن ابی طالب وی سن ۔ ابو بکر اٹھے تے رسول اللہ تو‏ں تنہائی وچ گل کيتی، آپ تشریف لیائے تے ساڈے نزدیک بیٹھ گئے، میری طرف متوجہ ہوئے ک‏ے فرمایا: