cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان نیوی
پاکستان دے آئین دے تحت صدر پاکستان پاکستانی مسلح افواج دا کمانڈر ان چیف ہُندا اے۔ چیف آف نيول اسٹاف (CNS) جوکے چار ستارے والا ایڈمرل ہُندا اے پاک بحریہ دا سربراہ ہُندا اے جس نوں  وزیر اعظم پاکستان صدر پاکستان نال مشاورت دے بعد مقرر کردا اے۔ چیف آف نيول اسٹاف سویلین وزیر دفاع تے سیکرٹری دفاع دے ماتحت ہُندا اے۔
تريخ
پاکستان نیوی دی نیہہ پاکستان دی ازادی توں مگراں 14 اگست 1947 نوں رکھی گئی۔
پاکستان نیوی دی تریخ
"اج پاکستان دے لئی اک تاریخی دن اے خاص کر انہاں لوکاں دے لئی جو بحریہ وچ نيں۔ مملکتِ پاکستان‎ تے اس دے نال ای اک نویں بحریہ، شاہی پاک بحریہ وجود وچ آگئی اے۔ مینوں  فخر اے کے مینوں   اس دا سربراہ تے آپ دے نال مل کے اس دی خدمت دے لئی مقرر کیتا گیا اے۔ ایہ میرا تے آپ دا فرض اے دے آنے والے مہینیاں وچ اس بحریہ نوں   اسیں   اک مستعد تے خوش باش بحریہ بنائيے" —بانی پاکستان محمد علی جناح دا مارچ 1948ءماں پاکستان نيول اکیڈمی منوڑہ وچ خطاب—
آغاز
پاک بحریہ نے 1947 دی پاک بھارت جنگ وچ حصہ نہيں ليا کيونکہ تمام لڑائی زمین تک محدود سی۔ پر ریئر ایڈمرل جيمز وِلفریڈ جیفورد، چیف آف دی نيول سٹاف نے اک" ہنگامی منصوبہ"(فریگٹیس تے بحری دفاع نوں  کم کرنے دے لئی مرحلہ)" بناليا سی۔ 1948ء وچ بحریہ وچ بحری جاسوسی دے معملات دے ایہ ڈائریکٹوریٹ جنرل نيول انٹیل جنس (DGNI) دا محکمہ قائم کیتا گیا سی تے کمانڈر سید محمد احسن نے اس دے پہلے ڈائریکٹر جنرل دے طور اُتے خدمات سر انجام دیں۔ 1947 ء دی جنگ دے خاتمے دے بعد بحریہ نے اپنے اڈاں دی توسیع دا کم شروع کر دتا تے کراچی وچ نيول ہيڈکوارٹرز دا قيام عمل وچ لايا گيا۔ 1949 وچ اپنا پہلا او کلاس تباہ کن ( ڈيسٹرائر) بحری جہاز شاہی بحریہ توں خریدیا ۔ پاک بحریہ دی آپریشنل تریخ دا آغاز 1949 نوں   شاہی بحریہ دے دو عطیہ کردہ تباہ کن ( ڈيسٹرائر) بحری جہازاں پی اين ايس ٹیپو سلطان تے پی اين ايس طارق دے نال ہویا۔ پی اين ايس طارق دی کمان لیفٹیننٹ کمانڈر افضل رحمان خان نوں   دتی گئی جدونکے پی اين ايس ٹیپو سلطان 30 ستمبر 1949 نوں   کمانڈر پی ايس ایونز دی کمان وچ پاک بحریہ وچ کميشن ہویا۔ انہاں دو جہازاں توں 25ويں تباہ کن( ڈيسٹرائر) سکواڈرن دی تشکیل دتی گئی۔
1956ء وچ پاکستان دی پارلیمنٹ نے متفقہ طور اُتے 1956 دا آئین پاکستان منظور کیتا تے پاکستان نوں  اک اسلامی جمہوریہ قرار دتا۔ تد بحریہ دے ناں توں "شاہی" دا لاحقہ ختم کردتا گیا تے پاک بحریہ جاں "PN" نامزد کیتا گیا تے نيول جیک وچ ملکہ دے رنگ دی جگہ پاکستان دے پرچم دے سبز تے سفید رنگ نے لے لی۔ تناں مسلح افواج دی سنيارٹی دی ترتیب بحریہ، فوج تے فضائیہ توں تبدیل کرکے فوج، بحریہ تے فضائیہ کردتی گئی۔
فروری 1956ء وچ برطانوی حکومت نے پاکستان دے لئی کئی اہم لڑاکا بحری جہازاں دا اعلان کیتا۔ ايہ جہاز اک کروزر تے چار تباہ کن( ڈيسٹرائر), امریکی فوجی امدادی پروگرام دے تحت دستیاب فنڈز توں خریدے گئے۔ 1956ء توں 1963 دے درميان چند اضافی جہازاں دا حصول جنہاں وچ دو تباہ کن( ڈيسٹرائر)، اٹھ ساحلی مانیسویپرس تے اک تيل ٹينکر جہاز، کمیونسٹ مخالف سمجھوتےآں سیٹو تے سينٹو وچ پاکستان دی شرکت دا براہ راست نتیجہ سی۔ اس عرصے دے دوران بحریہ نے پہلی آبدوز حاصل کرنے دی کوشش کیتی لیکن پاکستان وچ بگڑدی ہوئی سیاسی صورت حال دی وجہ توں ايہ کوشش ناکام ہو گئی۔
thumb|بائیں|1951 وچ فريگيٹ شمشير
پاک بھارت جنگ 1965
بحریہ 1965ء دی جنگ دے وقت چنگی طرح تیار سی۔ نيول چیف ایڈمرل افضل رحمان خان نے پاک بحریہ دے سارے لڑاکا یونٹس نوں  ساحل دے قريب دفاعی پوزیشن لینے دا حکم دتا، لیکن خلیج بنگال وچ کسے جارحانہ کارروائی دا آرڈر نہیں دتا۔ ليکن جدوں بھارتی فضائیہ دی بار بار دی کارروائیاں توں پاک فضائیہ دے آپريشن متاثر ہونا شروع ہوئے تو بحریہ نوں   تنازعے وچ اک زیادہ جارحانہ کردار سنبھالنا پیا۔ 2 ستمبر نوں   بحریہ دی پہلی طويل رينج آبدوز پی اين ايس/ايم غازی نوں   کموڈور نیازی دی کمان وچ ہندوستانی بحریہ دی نقل و حرکت تے اجتماع اُتے نظر رکھنے تے انٹیلی جنس معلومات فراہم کرنے دے لئی تعینات کيتا گيا۔ اسنوں ہدایت کیتی گئی کہ بھارتی فريگيٹس، میزائیل کشتیاں تے کورویٹٹیس نوں   مشغول کرنے دے علاوہ، طیارہ بردار جہاز وکرانت ولوں درپیش خطرات توں وی نپٹے۔
7/8 ستمبر دی رات اک پاکستانی سکواڈرن جو کہ چار تباہ کن( ڈيسٹرائر) اک فریگیٹ، اک کروزر تے اک آبدوز اُتے مشتمل سی نے کموڈور ایس ایم انور دے زیر کمان بھارتی فضائیہ دے دوارکا دے ساحلی قصبے وچ موجود ریڈار بيس اُتے حملہ کیتا۔ ایہ حملہ کامیابی سی تے ریڈار تنصیبات نوں  تباہ کر دتا گیا سی- تے اس دے علاوہ ہندوستانی بحریہ کسے وی قسم دی جوابی کارروائی کرنے وچ ناکام ہو گئی سی۔ کارروائی دے بعد سکواڈرن تیزی نال دوارکا توں نکل گيا ۔ thumb|تباہ کن( ڈيسٹرائر) جہاز پی اين ايس بدر 1957 وچ برطانيہ دے دورے اُتے آبدوز غازی بھارتی بحریہ دے بمبئی (ممبئی) وچ موجود مغربی بیڑے دے خلاف حرکت وچ لیائی گئی سی۔ 22 ستمبر نوں  سونار سسٹم دے ذريعے لگاتار دو ہفتے پیچھا کرکے ہندوستانی فریگیٹ آئی اين ايس کوٹحر پے چار ہومنگ تارپیدو فائر کيتے۔ دو تارپیدو ہندوستانی جہاز نوں لگے ليکن اوہ ڈوبیا نہیں۔ 23 ستمبر نوں  ، آبدوز غازی اپنے آپریشنز ختم کرکے کراچی روانہ ہو گئی۔
آپریشن دوارکا نے پاک بحریہ دا وقار بوہت ودھیا ديا سی۔ بھارتی بحری کمانڈراں نے پاک بحریہ ول توں درپیش اہم خطرے تے اپنی بحریہ دی پاک بحریہ دا مقابلہ کرنے وچ ناکامی نوں  جانچ ليا سی۔ ليکن جنگ دے بعد 1965 ء – 70 دے دوران ہندوستانی بحریہ دی آپریشنل صلاحیت پاک بحریہ دے مقابلے کئی گنا ودھ گئی۔ پاکستان نے امریکا توں ٹینچ آبدوز تے فرانس توں تن ڈيفائن کلاس آبدوزيں حاصل کیتیاں ،اس دے علاوہ بحری اسپیشل فورسز (کمانڈوز) 1966 وچ قائم کیتی گئی۔ بحریہ نے وی لڑاکا جیٹ طیاراں پرمشتمل اک بحری ايويشن ادارہ قائم کرنے دی کوشش دی لیکن فضائيہ نے کھلے سمندر دی کارروائیاں وچ طیارے کھونے دے خطرے دے پيشِنظر اس دی مخالفت دی۔ بحری امور ول توں اس وقت دے صدر جنرل ایوب خان دی بے اعتنائی دی وجوہ توں بحریہ دی آپریشنل کارکردگی مزید خراب ہوئی۔ 1970ء وچ جنرل یحییٰ خان نے اصلاحات دا اک سلسلہ شروع کیتا جس توں قومی دفاع وچ بحریہ دے کردار وچ اضافہ ہویا۔ thumb|1965 کی پاک بھارت جنگ کے دوران آبدوز پی اين ايس/ايم غازی. یہ آبدوز پراسرار حالات میں اپنے 100 سيلروں اور افسروں سميت 1971 کی جنگ وچ ڈوب گئی تھی
پاک بھارت جنگ 1971
پاک بحریہ دی مشرقی پاکستان (ہن بنگلہ دیش) وچ غیر تسلی بخش کارکردگی دی وجہ مشرقی پاکستان وچ کم نمائندگی تے خلیج بنگال وچ جارحانہ کارروائیاں کيلئے صلاحيتاں دی کمی سی۔ اس دا لڑاکا بحری بیڑے تقریباً مکمل طور اُتے (مغربی) پاکستان وچ تعینات سی۔ مشرقی پاکستان وچ بحریہ نے بحری سپيشل سروس گروپ ( کمانڈوز) تے پاکستان مرینز دے کچھ دستے تعینات کيے۔ کراچی شہر جو پاکستان دی سمندری تجارت دا مرکز سی وچ پاک بحریہ دا ہیڈکوارٹر رکھیا گيا۔ اگرچہ مشرقی پاکستان وچ بحری موجودگی بڑھانے دے لئی تجویزاں پیش دی گئيں تھيں ليکن کوئی سنجیدہ اصلاحات نہيں دی گئيں۔ 15 مارچ 1971ء نوں  بحری سپيشل سروس گروپ ( کمانڈوز) نے مشرقی پاکستان وچ اک بھرپور انسداد دہشت گردی آپریشن کوڈ ناں " آپریشن جيک پوٹ" تے اپريل وچ "آپریشن بريسل" شروع کيا۔ اس دے بعد ہندوستانی بحریہ دی نقل و حرکت تے اجتماع اُتے نظر رکھنے تے انٹیلی جنس معلومات فراحم کرنے کيلئے آبدوز پی اين ايس/ايم غازی مشرقی پاکستان وچ تعینات کیتی گئی۔
1999ء دی پاک بھارت جنگ
بین الاقوامی مبصرین دے مطابق ملبہ پاکستان دے علاقے دے اندر گرا۔ بھارتی حکومت دے مطابق طیارہ بھارتی حدود وچ 10 توں زائد سمندری میل (19 کلومیٹر) وچ داخل ہونے دے بعد پاکستان دی فضائی حدود وچ واپس جانے دی کوشش کر رہیا سی تے اس واقع دا نتیجہ دونے ہمسایہ ملکاں دے درمیان کشیدگی دی صورت وچ نکلا۔ اکتوبر 1999ء وچ اک تے سانحہے وچ بحریہ دا P3C اورین (اینٹی سب میرین وارفیئر) طیارہ معمول دی پرواز دے دوران بلوچستان دے صوبے وچ پسنی دے ساحلی قصبے وچ گر کر تباہ ہو گيا۔ اس سانحہے وچ دو پائلٹاں سمیت طيارے اُتے سوار گیارہ سيلر تے دس افسر شہيد ہو گئے۔ اس واقعے دی وجہ تکنیکی خرابی دسی گئی۔ P3C اورین امریکا دی لاک ہیڈ مارٹن کمپنی دا تيار کردہ طيارہ اے۔
نيول سٹریٹیجک فورس کمانڈ
اگست 2012 وچ پاک بحریہ نے بحری سٹریٹیجک فورس کمانڈ ہیڈکوارٹر دا افتتاح کيا، جس دا مقصد جوابی جوہری حملے دی صلاحیت دی نگرانی اے
کثیر الملکی مشقاں
11 توں 21 مئی 2008 دے درمیان، پاکستانی جنگی بحری جہازاں پی اين ايس بدر (D-182)، پی اين ايس شاہجہان (D 186), پی اين ايس نصر (A-47) تے پاک فضائیہ دی بارود ڈسپوزل ٹیم نے شمالی بحیرہ عرب وچ"انسپائرڈ یونین"نامی کثیر الملکی مشقاں وچ امریکی بحریہ دے تباہ کن( ڈيسٹرائر) جہازاں کورتس تے روز دے ہمراہ شرکت دی۔
سونامی امدادی کاروائياں
پاک بحریہ نے کچھ امن کارروائیاں وچ جن وچ خاص طور اُتے 26 دسمبر 2004 ء نوں  ہونے والا سانحہ سونامی سی حصہ ليا۔ پاکستان نے سری لنکا، بنگلہ دیش تے مالدیپ وچ امداد تے بچاؤ دے کم وچ مدد کرنے دے لئی بحری جہاز روانہ کيے۔ پاکستان بحریہ دے روانہ کردہ بحری جہازاں وچ دو جنگی بحری جہاز، پی اين ايس طارق،پی اين ايس نصر تے لوجسٹک سپورٹ جہاز شامل سن۔ بحریہ دے سابق سربراہ چيف آف نيول اسٹاف ایڈمرل (ریٹائرڈ) شاہد کريم اللہ دی ہدايات دے تحت، فوری طور اُتے پاک بحریہ دے جہازاں نے مالدیپ دی حکومت دی مدد کر دے ہوئے جزائر توں اوتھے پھنسے سیاح/مقامی لوگاں دے انخلاء نوں  يقينی بنايا۔ پاک بحریہ نے انسانی ہمدردی دی بنیاداں اُتے سفارتی تے مالی امداد دے نال دو مزید جہاز انڈونیشیا تے سری لنکا دے لئی بھیجے۔ بعد ازاں پاک بحریہ نے اک امدادی مشن دے تحت سری لنکا نوں   دو مزید بحری جہاز پی اين ايس خيبر تے پی اين ايس معاون بھیجے۔ انہاں جہازاں دا تعلق 140th مرین ایکسپڈیشنری فورس توں سی تے يہ تن ہیلی کاپٹراں، فوجی تے سویلین ڈاکٹراں تے پیرامیڈکس توں ليس سن۔ اس دے علاوہ امدادی سامان وچ ادویات، طبی آلات، خوراک، خیمے، کمبل وڈی مقدار وچ بھیجےگئے۔ امدادی کاروائیاں دا دائرہ بنگلہ دیش تک پھلايا گيا تے پاکستان دی ہور مسلح افواج دے یونٹاں نوں   لے کر پاکستان بحریہ دے جہاز، بنگلہ دیش وچ دسمبر 1971ء دے بعد پہلی بار پہنچے۔ بحریہ، فوج تے فضائیہ نے امدادی کاروائیاں دے زريعے بنگلہ دیش وچ سول انفراسٹرکچر دی دوبارہ تعمیر دی۔
شمال مغرب وچ جنگ
بحریہ 2006 – 07 توں ملک بھر دہشت گردی دے خلاف مہم دے حصہ دے طور اُتے دہشت گرد عناصر تے القاعدہ دی سراغ رسانی کر رہی اے۔ فوج تے فضائیہ اُتے دباؤ نوں  محدود کرنے دے لئی، بحریہ نے شمالی پاکستان وچ بے شمار آپریشنز کيے تے اس دے زمينی لڑاکا دستاں نے زمينی فوج دے شانہ بشانہ طالبان کيخلاف مغربی سرحداں پے لڑائی وچ حصہ ليا۔ 22 مئی 2011 نوں   پاکستانی طالبان دے نال بحریہ دی پہلی جھڑپ سندھ وچ سب توں گنجان آباد پاکستانی فوجی تنصیب پاک فضائیہ دے فیصل ایئر فورس بیس کراچی دے قریب واقع بحری ہوائی اڈے پی اين ايس مہران (بحری ہوائی بازو دے جہازاں دے بیس) وچ ہوئی۔ اس لڑائی دے دوران تقریباً 15 حملہ آور 18 بحری اہلکار ہلاک ہوئے تے 16 اس دہشت گردانہ حملے وچ زخمی ہو گئے۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے مغربی انٹیلی جنس ذرائع دے مطابق حملہ 2009 وچ پاکستانی فوج دے جنرل ہیڈکوارٹرز اُتے ہونيوالے حملے دے مقابلے وچ کہاں زیادہ خطرناک سی تے سابقہ حملاں توں زیادہ بہتر منصوبہ بندی توں کيا گيا سی۔1971ء دے بعد توں بحریہ دے اپنے اثاثہ جات اُتے ہونيوالا سب توں وڈا حملہ سی تے اسنوں ڈرون حملے وچ ہلاک ہونے توں پہلے عسکریت پسند منصوبہ ساز الیاس کشمیری دا آخری وڈا حملہ وی منیا جاندا اے جبکے ايس ايس جی اين (سپيشل سروس گروپ نيوی) يعنی پاک بحری کمانڈوز دا جوابی حملہ، 1971ء دے " آپريشن جيک پاٹ" دے بعد توں ايس ايس جی اين دا سب توں وڈا آپریشن سی۔
اہلکار
thumb|پاکستان نيول اکيڈمی (پی اين اے) منوڑہ کے کيڈٹ بحری جيک کے طريقہ کار کے مطابق گارڈ پے موجود thumb|اس وقت کے ٹاسک فورس 150 کے کمانڈر پاک بحريہ کے کموڈور خان حشام بن صديق 25 فروری 2008 کو بحرين وچ پاک بحريہ کے جہاز پی اين ايس ٹيپو سلطان پے منعقدہ کمانڈ کی تبديلی کی تقريب وچ سپائی گلاس فرانسيسی بحريہ کے ريئر ايڈمرل جين ايل کيلنگراڈ کے حوالے کررہے ہيں 2008 دی رپورٹ دے مطابق پاک بحریہ دے فعال ڈیوٹی ملازمین دی تعداد تقریبا 25000 اے۔ اضافی 1200 مرینز تے ڈھائی ہزار توں زیادہ کوسٹ گارڈ تے 2000 فعال ڈیوٹی نیوی اہلکار ميری ٹائم سیکورٹی ایجنسی وچ ہيں۔ اس دے علاوہ 5000 ريزرو موجود ہيں۔ کل تقريبا 35,700 اہلکارو ہوئے ۔2012 وچ بحریہ نے بلوچستان دے بلوچ یونیورسٹی دے طلبہ دی اک وڈی تعداد بحریہ انجینئری کالج تربیت مکمل کرنے دے لئی بھیجا۔ بحریہ نے اہلکاراں دی تربیت دے لئی تن اضافی سہولیات بلوچستان وچ قائم کيں۔
چیف آف نيول اسٹاف
|thumb|پاک بحریہ کے جنگی بحری جہاز پی اين ايس زولفکار پر لگے ايف ايم 90 زمين سے فضاء وچ مار کرنے والے ميزائل thumb|پورٹ سمتھ (برطانيہ) وچ موجود پاک بحریہ کے جنگی بحری جہاز پی اين ايس ٹيپو سلطان پر نيول ايويشن کا ايلويٹ 3 ہيلی کاپٹر thumb|جنگی بحری جہاز پی اين ايس زولفکار پر لگے دو چار دھانوں والے سی 802 بحری جہاز شکن ميزائلوں کے لانچر ۔ چیف آف نيول اسٹاف (CNS) جوکے چار ستارے والا ایڈمرل ہُندا اے پاک بحریہ دا سربراہ ہُندا اے جس نوں  وزیر اعظم پاکستان صدر پاکستان توں مشاورت دے بعد مقرر کردا اے۔ چیف آف نيول اسٹاف سویلین وزیر دفاع تے سیکرٹری دفاع دے ماتحت ہُندا اے
بارلے جوڑ
گٹھ:پاک بحریہ گٹھ:1947 وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں گٹھ:پاکستان دے سرکاری ادارے گٹھ:پاکستان وچ 1947 دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے گٹھ:حکومت پاکستان گٹھ:سندھ وچ مسلح افواج گٹھ:افواج پاکستان
ہری کمر آلا ماکھیو اگمان
ہری کمر آلا ماکھیو اگمان ماکھیو اگمان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
منی سوٹا
منسسوٹا امریکہ دا اک صوبے اے۔
ناں
منسسوٹا دا ںاں پرانے ڈکوٹا امریکی شبد منیسوٹا توں پیا جیدا مطلب صاف پانی اے۔
بنکر ہل کمیونیٹی کالج
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم
بھوری کمر آلا ماکھیو اگمان
بھوری کمر آلا ماکھیو اگمان ماکھیو اگمان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
کاسٹرو کاؤنٹی
کاسٹرو امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع بیلاسپر
ضلع بیلاسپر پعارت دے صوبے چھتیسگڑھ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:چھتیسگڑھ دے ضلعے
Bilaspur district
چیمبرز کاؤنٹی
چیمبرز امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ابن شہر آشوب
ابن شہر آشوب مکمل نام (أبوجعفر محمّد بن عليّ بن شهرآشوب بن أبي نصر بن أبي الجيش المازندرانيّ; ) اک معروف شیعہ مفسر، مصنف تے عالم دین سن ۔
محمد بن علی بن شہر آشوب سَرَوی مازندرانی(۴۸۸-۵۸۸ ق)، ابن شہر آشوب دے نام تو‏ں معروف شیعہ عالم دین نيں۔ اوہ اک فقیہ، مفسّر، محدّث تے چھیويں صدی ہجری دے بزرگ شیعہ عالم دین منے جاندے نيں۔ مناقب آل ابی طالب تے معالم العلماء جیسی کتاباں دے مؤلف نيں۔
ولادت و نسب
ابن شہر آشوب ۴۸۸ ق تے اک قول دی بنا بر ۴۸۹ ق نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ کچھ انہاں نو‏ں ساروی نام دے علاقے دا مندے نيں تے اوہ کہندے نيں کہ اوہ ایران دے مازندران نامی صوبے دے شہر ساروی وچ پیدا ہوئے۔ لیکن کچھ انہاں دی ولادت بغداد وچ ذکر کردے نيں۔
سفر
منقول اے کہ اوہ حکمران مازندران دے نال درگیری وچ بغداد گئے. تے اوتھ‏ے جا ک‏ے وعظ و تدریس وچ مشغول ہو گئے۔ اس قدر شہرت حاصل کيتی کہ خلیفۂ وقت نے انہاں نو‏ں خلعت تو‏ں نوازیا۔ کچھ مدت بغداد وچ رہنے دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں ۵۶۷ ق وچ شام دے شہر حلہ چلے گئے تے اوتھ‏ے درس و تدریس وچ مشغول راے۔ اس سفر وچ ابن ادریس حلی تے ابن بطری نے انہاں تو‏ں روایت سنی۔
ابن شہر آشوب ۵۷۳ ق وچ شام دے شہر حلب گئے اوہ مقام اس زمانے وچ حمدانیاں تے شیعاں دی پناہ گاہ سی ۔ ایتھ‏ے آخر عمر تک مقیم راے۔
مکلی قبرستان
مکلی قبرستان پاکستان دے ضلع ٹھٹا وچ ٹھٹا شہر دے کول واقع آ ۔ ایی قبرستان وچ لکھاں قبراں نیں ۔ تقریبن اٹھ کلومیٹر دے رقبے اُتے محیط اے ۔ ایتھے کئی بادشاہ، ملکہ، علما، فضلا، فقہا، محدثین، شعرا، مغل نواب، فلسفی تے جرنیل سپرد خاک نیں۔ ایتھے دیاں قبراں دی خاص بات اُنہاں دے دیدہ زیب خدوخال تے نقش و نگار نیں جو نہ صرف اہلِ قبر دے زمانے دی نشان دہی کردے نیں بلکہ اُس وقت دی تہذیب، ثقافت تے ہنرمندی دا وی مونہہ بولدا ثبوت نیں۔ ایتھے موجود قبراں تریخی اعتبار نال دو ادوار وچ تقسیم کیتیاں جاندیاں نیں ۔ پہلا سما بادشاہاں دا دور جیہڑا (1520ء – 1352ء) تک رہیا تے دوسرا ترخان بادشاہاں دا دور جیہڑا (1592ء – 1556ء) تک رہیا ۔ ایہناں عمارتاں دے ڈھانچے نہایت مضبوط تعمیری مواد نال بݨے ہوئے نیں تے بہت ای اعلا معیار دی تعمیر اے ۔ ایہناں قبراں اُتے کیتی گئی نقاشی تے کشیدہ کاری دا کم اپݨی مثال آپ اے ۔ ایہ قبرستان تریخ دا اوہ ورثا اے جیہڑا قوماں دے مٹݨ توں بعد وی اوہناں دی عظمت تے ہنر دا پتا دیندا اے ۔ اایہنوں دیکھݨ لئی ہر سال ہزاراں لوک ایس قبرستان وچ آوندے نیں۔
ضلع ڈانٹےواڈا
ضلع ڈانٹےواڈا پعارت دے صوبے چھتیسگڑھ دا اک ضلع اے۔
مکلی قبرستان
ایہ ایشیا دا سبھ توں وڈا قبرستان اے تے یونیسکو عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل اے ۔
ضلع ڈانٹےواڈا
گٹھ:چھتیسگڑھ دے ضلعے
مکلی قبرستان
تصویراں
گٹھ:سندھ دی تریخ گٹھ:سندھ گٹھ:پاکستان
ابن شہر آشوب
وفات
ابن شہر آشوب ۲۲ شعبان سال ۵۸۸ ق جمعہ دی رات شہر حلب وچ فوت ہوئے تے جَبَل جوشن دے نام تو‏ں معروف پہاڑ اُتے مدفون نيں۔ حلب دے شیعاں دے عقیدے دے مطابق ایہ مکان محسن بن حسین بن علی  دا مقام دفن اے جو مشہد السقط دے نام تو‏ں جانا جاندا اے۔
بابل نامی شہر وچ اک بقعہ موجود اے کہ جو بنام ملیا محمد بن شہر آشوب شہرت رکھدا اے جو ابن شہرآشوب تو‏ں مشابہت لیکن اسمی لحاظ تو‏ں متغایر اے۔ تحقیقی طور اُتے معلوم نئيں اے کہ ملیا محمد بن شہر آشوب کون اے تے اس بقعہ وچ مدفون شخص کون اے ؟ ڈاکٹر منوچہر ستوده نے اپنی کتاب از آستارا تا استارآباد  دی (جلد چہارم) وچ کہیا: اس مقبرے دا شیخ رشیدالدین ابو جعفر محمد بن علی بن شہر آشوب السروی دا ہونا قطعی طور اُتے درست نئيں کہ جو چھیويں صدی دے فحول علما تے اہل ساری وچو‏ں سن تے اوہ المتقی (۵۵۵ – ۵۳۰) دے زمانے وچ بغداد دے منبر بر وعظ و نصیحت دے لئی جاندے سن تے پھر انہاں نے حلب ہجرت دی تے زندگی دے آخر تک ینيں مقیم رہے تے آخر کار شعبان، ۵۷۹ وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے تے اوتھے جوشن نامی پہاڑ دے دامن وچ  مشہد محسن السقط بن حسین بن علی دے مقام اُتے دفن ہوئے۔
شاید ایہ مقبرہ ایسے شخص دا ہو جس دے باپ دا نام علی ہو تے اسکا بیٹا شہر آشوب ہو یا شہر آشوب نام تو‏ں معروف خاندان دے کسی شہر آشوب یا ابن شہر آشوب دا ہوئے۔
اقوال علما
شیخ حر عاملی ابن شہر آشوب دے متعلق لکھدے نيں:
مرزا حسین نوری کہندے نيں:
تفرشی لکھدا اے:
علمائے اہل سنت وچو‏ں صلاح الدین صفدی لکھدے نيں:
موسابانی
‎ موسابانی  بھارت دی ریاست جھاڑکھنڈ دا اک شہر  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 33،980 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:جھاڑکھنڈ دے شہر
مملوک
مملوک گھبلے ویلےآں چ مسلم خلفاء تے صلاح الدین ایوبی دی قائم کردہ ایوبی سلطنت دے سلاطین لئی خدمات انجام دین والے مسلمان ترک النسل سپاہی سن، تے وقت دے نال نال ایہہ زبردست عسکری قوت بن گئے ، تے اک توں زیادہ مرتبہ حکومت وی حاصل کیتی ۔ مملوکاں دی طاقت ور ترین حکومت مصر چ 1250ء توں 1517ءتک قائم مملوک سلطنت سی ۔ 1517ء سلطنت عثمانیہ کولوں شکست کھان دے بعد اسدا خاتمہ ہوگئیا تے مصر ترکاں دے قبضے چ چلا گئیا ۔
مملوک (عربی: مملوک برائے واحد، ممالیک برائے جمع) قرون وسطی وچ مسلم خلفاء تے ایوبی سلاطین دے لئی خدمات انجام دینے والے مسلم سپاہی سن ۔ وقت دے نال نال اوہ زبردست عسکری قوت بن گئے تے اک تو‏ں زیادہ مرتبہ حکومت وی حاصل کيتی جنہاں وچ طاقتور ترین مصر وچ 1250ء تو‏ں 1517ء تک قائم مملوک سلطنت سی۔
thumb|مملوک شہسوار
جائزہ
اولین مملوک سپاہیاں نے 9واں صدی وچ عباسی خلفاء دے لئی خدمات انجام دتیاں۔ عباسی انہاں نو‏ں خصوصا قفقاز تے بحیرہ اسود دے شمالی علاقےآں تو‏ں بھرتی کردے سن ۔ چرکاسیاں دے سوا اکثر قیدی غیر مسلم نسل نال تعلق رکھدے سن جو اسلام قبول کرنے دے بعد خلیفہ د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری سنبھالدے سن ۔ مملوک نظام دے تحت حکمراناں نو‏‏ں ایداں دے جانباز سپاہی میسر آئے جنہاں نو‏ں کاروبار سلطنت تو‏ں کوئی سروکار نہ سی۔ مقامی جنگجو اکثر سلطان یا خلیفہ دے علاوہ مقامی قبیلے دے شیوخ، خاندان یا اعلیٰ شخصیتاں دے فرماں بردار ہُندے سن ۔ جے کوئی سردار حکمران دے خلاف بغاوت کردا اے تاں انہاں سپاہیاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی بغاوت دا خدشہ رہندا ا‏‏ے۔
تنظیم
thumb|عثمانی مملوک بھاری گھڑسوار فوج د‏‏ی ذرہ
اسلام قبول کرنے دے بعد انہاں نو‏ں شہسوار رسالےآں وچ بھرتی کيتا جاندا سی۔
ان د‏‏ی تربیت وچ شہسوار دستےآں د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی ترتیب، شہسواری، تیر اندازی اورابتدائی طبی امداد د‏‏ی تربیت شامل سی۔
مملوک چھاؤنیاں وچ رہندے سن جتھ‏ے اوہ تیر اندازی تے ہور صحت مند تفریح دے ذریعے اپنا دل بہلاندے سن ۔ تربیت مکمل کرنے دے بعد اوہ غلام نئيں رہندے سن ۔ سلطان مملوک فوج نو‏‏ں براہ راست اپنی کمان وچ رکھدا سی تاکہ اوہ مقامی قبیلے د‏‏ی جانب تو‏ں بغاوت د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں استعمال کرسک‏‏ے۔
غلاماں دے نال مسلماناں دے اعلیٰ سلوک د‏‏ی واضح مثال انہاں مملوک سپاہیاں دا اُچے عہدےآں تک پہنچنا اے جنہاں وچ سپہ سالاری تک شامل ا‏‏ے۔ اسلام
مملوک ہندوستان وچ
تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو خاندان غلاماں
1206ء وچ ہندوستان وچ مسلم افواج دے مملوک کمانڈر قطب الدین ایبک خود نو‏‏ں سلطان قرار دیندے ہوئے پہلے آزاد سلطان ہند بن گئے تے خاندان غلاماں د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی بنیاد رکھی جو 1290ء تک قائم رہی۔
مملوک مصر وچ
thumb|[[معرکہ وادی خزندار]] تفصیلی مضمون دے لئی مملوک سلطنت
مصر وچ مملوک سلطنت نے ایوبی سلطنت تو‏ں جنم لیا جسنو‏ں 1174ء وچ عظیم مجاہد صلاح الدین ایوبی نے تشکیل دتا ا‏‏ے۔ 1169ء وچ اپنے چچا شیرکوہ د‏‏ی جانب تو‏ں دمشق دے زنگی سلطان نور الدین زنگی دے لئی مصر فتح کرنے تے 1189ء وچ بیت المقدس د‏‏ی فتح دے بعد صلاح الدین نے مشرق وسطی وچ اپنے خاندان د‏‏ی گرفت مضبوط کردتی۔ لیکن صلاح الدین دے انتقال دے بعد اس دے بیٹےآں دے درمیان سلطنت د‏‏ی تقسیم دا تنازع کھڑا ہوئے گیا تے اوہ وسیع مملوک فوجاں دے نال آمنے سامنے آ گئے۔
1200ء وچ صلاح الدین دے بھائی ملک العادل نے اپنے تمام بھائیاں تے بھتیجاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سلطنت حاصل کرلئی- ہر فتح دے نال ملک العادل شکست خوردہ مملوکاں نو‏‏ں اپنی فوج وچ شامل کردا گیا تے ایوبی حکومت مملوکاں د‏‏ی طاقت دے گھیرے وچ آگئی جس نے جلد ہی سلطنت دے سیاسی معاملات وچ دخل اندازی تو‏ں شروع کردتی۔
فرانسیسی حملہ تے مملوکاں د‏‏ی فتح
جون 1249ء وچ فرانس دے لوئی نہم د‏‏ی زیرقیادت ستويں صلیبی جنگ وچ فرانسیسی لشکر مصر اُتے حملہ آور ہويا تے دمیتہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سلطان الصالح ایوب دے انتقال اُتے سلطنت اس دے بیٹے توران شاہ تے اس بیوی شجرۃ الدر نو‏‏ں ملی جس نے مملوکاں دے تعاون تو‏ں فرانسیسیاں اُتے جوابی حملہ کيتا۔ بحری مملوکاں دے کمانڈر رکن الدین بیبرس نے لوئی د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ مملوکاں نے مارچ 1250ء وچ شاہ لوئی نو‏‏ں گرفتار کرکے 4 لکھ لیور دا تاوان حاصل کيتا۔ اک مرد رہنما دے لئی بڑھدے ہوئے سیاسی دباؤ دے باعث شجرۃ الدر نے مملوک کمانڈر ایبک نال شادی کرلئی- بعد وچ ایبک قتل ہويا تے زمام اقتدار اس دے نائب سیف الدین قطز نے حاصل کرلئی- انہاں نے مملوکاں د‏‏ی پہلی بحری مملوک سلطنت د‏‏ی باقاعدہ بنیاد رکھی۔
مملوک بمقابلہ منگول
تفصیلی مضمون دے لئی جنگ عین جالوت
ہلاکو خان د‏‏ی قیادت وچ منگولاں نے بغداد نو‏‏ں نیست و نابود کرنے دے بعد جدو‏ں 1258ء وچ دمشق اُتے قبضہ کيتا تاں دمشق تو‏ں فرار ہونے والے مملوکاں وچ جنرل بیبرس وی شامل سی۔ اوہ قاہرہ پہنچیا تے جدو‏ں ہلاکو خان نے سیف الدین قطز تو‏ں ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کيتا تاں قطز اس دے سفیراں نو‏‏ں قتل کرکے بیبرس د‏‏ی مدد تو‏ں افواج روانہ کيتياں۔ مونگی خان د‏‏ی ہلاکت دے باعث ہلاکو خان فلسطین د‏‏ی جانب ودھدی ہوئی منگول افواج د‏‏ی قیادت اپنے نائب کتبغا نو‏‏ں دے ک‏ے وطن روانہ ہوئے گیا۔ بعد وچ مملوک تے منگول افواج دے درمیان فلسطین وچ عین جالوت دے مقابلہ اُتے تاریخی معرکہ ہويا جس وچ مملوکاں نے تریخ د‏‏ی فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے کتبغا نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کرڈالیا۔ اس فتح د‏‏ی بدولت مصر تے فلسطین منگولاں دے بڑھدے ہوئے طوفان تو‏ں بچ گئے۔ جنگ عین جالوت نو‏‏ں تریخ د‏‏ی فیصلہ کن ترین جنگاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شاندار کارنامہ انجام دینے دے بعد رکن الدین بیبرس قاہرہ واپس آیا تے قطز د‏‏ی جگہ "ملک الظاہر" دے لقب تو‏ں مسند اقتدار اُتے جلوہ افروز ہويا۔
مملوکاں نے 1260ء وچ حمص وچ دوسری مرتبہ منگولاں نو‏‏ں شکست دتی تے مغرب د‏‏ی طرف انہاں دے بڑھدے ہوئے قدماں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی روک دتا۔ اس دوران مملوکاں نے شام اُتے اپنی گرفت نو‏‏ں مضبوط کيتا تے جنگی قلعے قائم کرنے دے علاوہ ڈاک دا نظام قائم کيتا۔ بیبرس د‏‏ی افواج نے سرزمین فلسطین اُتے قائم آخری صلیبی ریاست انطاکیہ فتح کرکے فلسطین تو‏ں عیسائیاں دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ کر دتا۔
برجی مملوک
1382ء وچ اقتدار برجی مملوکاں نے حاصل کيتا۔ برجی مملوک قاہرہ وچ قلعے دے برجاں اُتے تعینا‏‏تی دے باعث برجی مملوک کہلاندے سن جنہاں د‏‏ی اکثریت چرکاسیاں اُتے مبنی سی۔
خاتمہ
مملوک سلطنت 1517ء تک قائم رہی جدو‏ں سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیم اول نے جنگ مرج دابق تے جنگ ردانیہ وچ مملوک سلطان قانصوہ غوری نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ختم کر دتا۔ اُتے مملوک عثمانی سلطنت دے زیر انتظام وی کم کردے رہے لیکن انہاں نو‏ں پہلے جداں اختیارات حاصل نئيں رہ‏‏ے۔
مملوکاں د‏‏ی عثمانیاں تو‏ں آزادی
1768ء وچ سلطان علی بے الباکر نے عثمانیاں تو‏ں آزادی کااعلان کيتا لیکن مملوکاں نے اس تحریک نو‏‏ں سختی تو‏ں کچل دتا۔ اس موقع جارجیا تو‏ں نويں مملوک بھرتی کیتے گئے۔
نپولین نے 1798ء نو‏‏ں مصر اُتے حملے وچ مملوکاں نو‏‏ں شکست دتی۔ 1801ء وچ فرانسیسی دستےآں د‏‏ی روانگی دے بعد مملوکاں نے سلطنت عثمانیہ تے برطانیہ تو‏ں آزادی دے لئی جدوجہد جاری رکھی۔ 1803ء وچ مملوک رہنماواں ابراہیم بیگ تے عثمان بیگ نے روسی جنرل قونصل نو‏‏ں خط لکھیا کہ اوہ سلطان تے انہاں دے درمیان ثالث دا کردار ادا کرن تاکہ اوہ جنگ بندی دے بعد اپنے آبائی وطن جارجیا جاسکن۔ استنبول وچ روسی سفیر نے ثالثی تو‏ں انکار کر دتا کیونجے اسنو‏ں جارجیا وچ مملوکاں د‏‏ی واپسی تو‏ں خطرہ سی جتھ‏ے آزادی د‏‏ی تحریک زوراں اُتے سی تے مملوکاں د‏‏ی واپسی تو‏ں اسنو‏ں ہور توانائی ملدی۔
1805ء وچ قاہرہ وچ بغاوت پھوٹ گئی جو مملوکاں دے لئی اقتدار حاصل کرنے دا بہترین موقع سی لیکن اوہ اپنے داخلی مسائل دے باعث اوہ اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھاسک‏‏ے۔ 1806ء وچ مملوکاں نے کئی مرتبہ ترک افواج نو‏‏ں شکست داں تے جون دے مہینے وچ دونے افواج نے امن معاہدے اُتے دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔ جس دے تحت 26 مارچ 1806ء نو‏‏ں مصر دے گورنر مقرر کیتے گئے محمد علی پاشا نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹادتا گیا تے مصر دا ریاستی انتظام اک مرتبہ فیر مملوکاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ لیکن مملوکاں د‏‏ی داخلی کشیدگی تے تنازعات نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھانے دتا تے محمد علی اپنی طاقت برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔
مصر وچ مملوکاں د‏‏ی طاقت دا خاتمہ
محمد علی جاندا سی کہ جے اسنو‏ں مصر اُتے اپنی گرفت مضبوط رکھنی اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں سودے بازی کرنا ہوئے گی۔ اوہ ہن وی مصر د‏‏ی زمیناں دے مالک نيں تے انہاں د‏‏ی زمیناں ہن وی دولت و طاقت دا ذریعہ نيں۔
11 مارچ 1811ء نو‏‏ں محمد علی نے عرب وچ وہابیاں دے خلاف اعلان جنگ دا جشن منانے دے لئی تمام مملوکاں نو‏‏ں محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ منعقدہ اس تقریب وچ تقریبا 600 مملوک (اک ذریعے دے مطابق 700) شریک سن ۔ مکتمب پہاڑی تو‏ں تھلے آندی ہوئی اک تنگ شاہراہ اُتے واقع دروازےآں دے نیڑے محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں اُتے حملہ کردے ہوئے تقریبا تمام مملوکاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ روایت اے کہ صرف اک مملوک جس دا ناں حسن سی زندہ بچا۔
اگلے چند ہفتےآں وچ مصر بھر وچ سینکڑاں مملوکاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ اک ہزار مملوک قتل ہوئے۔ مصر بھر د‏‏ی گلیاں وچ تقریبا تن ہزار مملوک تے انہاں دے رشتہ دار قتل ہوئے۔
مصر وچ مملوکاں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی محمد علی د‏‏ی انہاں کوششاں دے باوجود انہاں دا اک گروہ جنوب د‏‏ی طرف موجودہ سوڈان وچ فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1811ء وچ انہاں مملوکاں نے دنقولہ، سینار وچ ریاست قائم کرلئی-
مملوک بغداد وچ
عثمانی سلطنت دے دور حکومت وچ 18واں صدی وچ بغداد دے مملوکاں نے آزادی دا اعلان کر دتا تے 1832ء وچ عثمانیاں د‏‏ی دوبارہ فتح تک خود مختار رہ‏‏ے۔
مملوک نپولین د‏‏ی فوج وچ
thumb|2مئی 1808ء: فرانسسکو ڈی گویا دا فن پارہ "چارج آف مملوک" 1814ء
نپولین نے 19واں صدی دے اوائل وچ اپنی فوج وچ مملوک کور تشکیل دتی جو دنیا د‏‏ی آخری مملوک فوج سی۔ نپولین دا مشہور ذا‏تی محافظ روستان مصر نال تعلق رکھنے والا مملوک سی۔
ہندوستان وچ
thumb|قطب الدین ایبک دا مزار، انارکلی، [[لاہور، پاکستان]]
باہرلے جوڑ
گٹھ:مملوک گٹھ:اسلام تے غلامی گٹھ:تریخ جارجیا گٹھ:خاندان مملوک (دہلی) گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:سلطنت مملوک (مصر) گٹھ:عثمانی سیاسی شخصیتاں گٹھ:غلام سپاہی گٹھ:قپچاق گٹھ:قرون وسطی وچ جارجیا گٹھ:مسلم شاہی سلاسل گٹھ:مملوک سلطنت گٹھ:عرب غلام گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:جارجیا (ملک) د‏‏ی ابتدائی جدید تریخ
گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:ترک گٹھ:افریقہ گٹھ:مصر گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
کلارک یونیورسٹی
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم گٹھ:یونیورسٹیاں
اردو وچ رام کتھا
سناتن دھرم دا زیادہ تر تبلیغی ادب اردو ہی وچ ا‏‏ے۔ اردو وچ رامائن، بھگوت گی‏‏تا تے ہور مذہبی صحیفیاں دے ترجمے ہُندے رہے نيں تے انہاں ترجموں‏ د‏‏ی تعداد وی خاصی ا‏‏ے۔ رامائن وی اک عالمگیرمعنویت و اہمیت دا حامل مذہبی صحیفہ اے جس دا دنیا د‏‏ی مختلف زباناں وچ ترجمہ ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ اردو وچ رامائن دے بوہت سارے ترجمے ہوئے نيں۔ اردو وچ تقریباً دو سو رامائن شائع ہوچکيت‏یاں نيں۔ سب تو‏ں پہلی رامائن گنگا وشن نے 1766 وچ تحریر کيتی سی جس دا مخطوطہ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے مولا‏نا آزاد لائبریری وچ محفوظ ا‏‏ے۔ اردو وچ رامائن نو‏‏ں نظم کرنے والےآں وچ بہت ناں نيں جنہاں وچ شنکر دیال فرحت، جوالا پرشاد برق،پنڈت سدرشن دے علاوہ مہدی نظمی، طالب الہ آبادی، نفیس خلیلی، رند رحمانی، محمد امتیاز الدین خان تے صفدر آہ وغیرہ دے ناں لئی جاسکدے نيں۔ رامائن نو‏‏ں اردو وچ وی اِنّی ہی مقبولیت حاصل اے جِنّی دوسری زباناں وچ ۔ اردو وچ رامائن د‏‏ی تلاش و تفتیش دا سلسلہ جاری اے تے بوہت سارے دلچسپ حقائق وی سامنے آرہے نيں۔ اس مضمون وچ وی اردو وچ رامائن دے حوالے تو‏ں گفتگو د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے تے ایہ دسیا گیا اے کہ اردو وچ اس دے بہت ہی عمدہ منظوم ترجمے کیتے گئے نيں۔
کلیدی لفظ
شری رام چندر جی، رامائن، مہابھارت، فادر کامل بلکے، اجودھیا، بال کانڈ، اجودھیا، کانڈ ارنیہ کانڈ، کشکندھا کانڈ، سندر کانڈ، لنکا کانڈ، اتر کانڈ، بالمیکی، ویدویاس، اکبر اعظم، عبدالقادر بدایونی، شہنشاہ جہانگیر، ملیا سعداللہ مسیح، رام کسی، نگارستانِ رام، سناتن دھرم، رانی کیکی، بھرت، سیتاجی، راجہ دشرتھ، کوشلیہ، لچھمن، گوتم رشی، راون، ہنومان، رزمیہ، علامہ اقبال، شر، خیر، صداقت، حسن۔
اس تو‏ں پہلے کہ اردو وچ رام کتھا اُتے گفتگو کيت‏ی جائے ایہ ضروری اے کہ شری رام چندر جی دے عہد تے رامائن دے زمانۂ تکمیل دا وی جائزہ لیا جائے۔
شری رام چندر جی دا زمانہ :
شری رام چندر جی دے عہد اُتے دانشوراں تے مفکراں د‏‏ی آرامختلف نيں۔ بلرام شاستری اپنے مضمون ’بھگوان رام دا جنم کال ایوم کنڈلی ‘ وچ لکھدے نيں:
’’جونس ناں دے اک انگریز دانشور نے شری رام د‏‏ی پیدائش دا زمانہ 2029 ق۔م منیا ا‏‏ے۔ دوسرے قدیم دانشور ٹاڈ نے 1100 ق۔م وچ شری رام د‏‏ی پیدائش تسلیم د‏‏ی ا‏‏ے۔ ویتھلی ناں دے قدیم دانشور نے رام د‏‏ی پیدائش دا زمانہ 950 ق۔م منیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ولفرڈ ناں دے دانشور نے 360ق۔م وچ رام د‏‏ی پیدائش دا زمانہ منیا اے ۔‘‘1؎
مشہور محقق پروفیسر ورج واسی لال نے اجودھیا وچ کھُدائی تو‏ں دستیاب ہوئی اینٹاں،مٹّی تے دوسری چیزاں د‏‏ی بنا اُتے کہیا اے کہ :
’’موجودہ اجودھیا جس جگہ اُتے اے تے ٹیلے د‏‏ی شکل وچ گم شدہ اجودھیا آٹھواں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی کسی طرح تو‏ں وی نہیںہو سکدی۔ جے ایہی اجودھیا رام د‏‏ی اے تاں رام دا زمانہ شری کرشن دا زمانہ ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ امر واقعہ ایہ اے کہ ہندو روایت دے مطابق رام دے بعد ہی کرشن دا اوتار ہويا اے تے کرشن ما بعد دے زمانہ دواُتے دے نيں۔‘‘2؎
ڈاکٹر گجانن شری رام چندر جی د‏‏ی پیدائش دے ضمن وچ مختلف دانشوراں و مفکراں د‏‏ی آرا دا اظہار کردے ہوئے لکھدے نيں کہ:
’’پراناں وچ ملی خانان الشنا دے مطابق پارٹی جر نے اپنے خیالات پیش کیتے نيں کہ اچھواکو بادشاہاں د‏‏ی لسٹ وایو، برہمانڈ،وشنو، بھاگوت وغیرہ پندرہ پراناں وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ درج ذیل لسٹ وچ لکھے بادشاہاں دے ناں و تعداد مختلف نيں۔ اچھواکو خاندان د‏‏ی امانت منی جانے والی بالمیکی رامائن وچ رام اس خاندان دے 36واں بادشاہ دسے گئے نيں۔ رام دے 23واں (کچھ لوکاں دے خیال تو‏ں 32واں) خاندان دا بادشاہ برہتبل سی، جس نے مہابھارت د‏‏ی جنگ وچ حصّہ لیا سی تے جو ابھیمنیو دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ سی۔وی۔ویدیہ دے مطابق جنگ 3101 ق۔م وچ ہوئی۔ ایہ سال دواپر تے کلجگاں دے سندھی کال دا سی۔ اس طرح ایہ کہیا جا سکدا اے کہ رام3800 ق۔م تے 4000 ق۔م دے درمیان ہوئے ہون۔ کچھ لوک 3102 ق۔م وچ رام د‏‏ی پیدائش مندے نيں۔ انہاں دے مطابق بھارتیہ جنگ 1400 ق۔م وچ ہوئی تے رام دا عہد تقریباً 2250ق۔م ا‏‏ے۔ شری پسالکر 2350 ق۔م سے1950 ق۔م تک دے دور نو‏‏ں رام دا عہد تسلیم کردے نيں۔ سر ولیم جونس 2029 ق۔م، کرنل ٹاڈ 1000ق۔م، بیٹلے 1950ق۔م، گوروسیو 13واں صدی ق م تے ڈاکٹر پنڈت ونائک در تک نے 7533ق۔م تسلیم کيتا اے ۔‘‘3؎
آچاریہ بلرام شاستری شری رام چندر جی د‏‏ی پیدائش دے عہد دے ضمن وچ اپنے خیالات و تاثرات دا اظہار کردے ہوئے لکھدے نيں کہ:
’’سورج،گورو،شنی دے خیال تو‏ں پنجاں بلند ستارےآں نو‏‏ں شمار کرنے وچ آسانی ہوئے جاندی اے تے اس حساب تو‏ں شری رام چندر جی د‏‏ی پیدائش آج تو‏ں 1,85,58,071 سال پہلے ہُندی اے ۔‘‘4؎
اس طرح اسيں دیکھدے نيں کہ شری رام چندر جی د‏‏ی پیدائش تے انہاں دے عہد دے سلسلے وچ علماء و دانشوراں د‏‏ی آرامختلف نيں۔ انہاں تمام مباحث تو‏ں اسيں اس نتیجے اُتے پہنچدے نيں کہ شری رام چندر جی د‏‏ی پیدائش تقریباً 3800 ق۔م دے درمیان ہوئی ہوئے گی۔
رامائن دا زمانۂ تکمیل:
رامائن کدو‏‏ں تصنیف ہوئی؟ اس سلسلے وچ مفکراں تے دانشوراں د‏‏ی آرأ مختلف نيں۔ مشہور محقق فادر کامل بلکے اپنی تصنیف ’رام کتھا‘ وچ لکھدے نيں: ’’بالمیکی نے تقریباً 300 عیسوی پہلے اپنی کتاب تخلیق کيتی۔‘‘5؎
ڈاکٹر ہزاری پرساد دویدی لکھدے نيں کہ:
’’مہابھارت نو‏‏ں موجودہ شکل چوتھ‏ی صدی وچ مل چک‏ی سی۔ رامائن اس تو‏ں دو اک صدی پہلے اصل شکل اختیار کرچک‏ی ہوئے گی لیکن اس تو‏ں ایہ نئيں سمجھنا چاہیے کہ پوری رامائن سبھی مہابھارت تو‏ں قدیم اے ۔‘‘6؎
ڈاکٹر راج بلی پانڈے لکھدے نيں کہ:
’’مہابھارت دے بن ہرب وچ راموپاکھیان دا بیان کرنے تو‏ں پہلے کہیا گیا اے کہ راجن !قدیم تریخ وچ جو کچھ واقعہ ہويا ا‏‏ے۔ اوہ سنو۔(ابواب 273 اشلوک 6) اس جگہ اُتے قدیم لفظ تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مہابھارت دے دور وچ رامائنی کتھا قدیم ہوئے چک‏ی سی۔ ايس‏ے طرح درون پرب وچ درج اے کہ اَپی چائم پُرا گیتہ اشلوکو بامیکینہ بھووی۔ اس بیان تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مہابھارت دے واقعات تو‏ں سیکڑاں سال پہلے بالمیکی رامائن د‏‏ی تخلیق ہوئے چک‏ی ہوئے گی۔‘‘7؎
ڈاکٹر کاندی کشور بارتیہ لکھدے نيں کہ:
ہریکے پتن
ہریکے جھیل جس نوں ہریکے پتن دے نام نال وی جانیا جاندا ہے کیونجے ایہہ بہت ڈونگھی اتے وڈی پانی دی سلھی تھاں ہے۔ ایہہ جھیل ضلع ترنتارن وچّ واقع  ہے۔ 1953 وچ ہریکے دے مقام تے ستلج دریا دے پانی نوں بنّ کے اس جھیل نوں بنایا گیا۔ اتھے ستلج اتے بیاس دریاواں دا سنگم ہندا ہے۔
اردو وچ رام کتھا
کلیدی لفظ
’’گوتم بدھ دے اُپدیشاں وچ آئی ہوئی کہانیاں دا مجموعہ بودھ جاتک کہانیاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک کہانی دشرتھ جاتک رامائن د‏‏ی کہانی تو‏ں کچھ بدلی ہوئی شکل وچ دکھادی پڑدی اے ۔مہاتما گوتم بدھ د‏‏ی پیدائش500 عیسوی پہلے تے انتقال 480 عیسوی پہلے ہويا سی۔ اس لئی اس وقت دے بودھ جاتکاں وچ دشرتھ دا داخل ہونا ہی اس گل دا ثبوت اے کہ رامائن د‏‏ی کہانی اس دور وچ کِنّی مشہور سی، کہ اس وچ ترمیم کرنے د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی۔ ایہ ترمیم ہونا اس گل نو‏‏ں ظاہر کردا اے کہ مہاتما گوتم بدھ دے دور وچ رامائن اپنے کسی نہ کسی شکل وچ موجودرہی ہوئے گی تے اس طرح گوتم بدھ دے دور وچ رامائن د‏‏ی تخلیق ہوئے چک‏ی ہوئے گی۔ اس طرح رامائن د‏‏ی تخلیق دا وقت 500 عیسوی پہلے مننے وچ سانو‏ں کوئی اعتراض نہیںہے۔‘‘8؎
ہریکے پتن
اتہاس
ایہہ جھیل آدمی ولوں بنائی ہوئی ہے جو کہ  4100 ہیکٹیر دے علاقے وچ تنّ ضلعےآں امرتسر، فیروزپور، اتے کپورتھلہ وچ پھیلی ہوئی ہے۔
پرواسی پنچھی
ہریکے جھیل وچّ سرد رتّ شروع ہندیاں ہی دیساں-ودیساں توں وکھ-وکھ نسلاں دے پرواسی پنچھیاں دی آمد شروع ہو جاندی ہے۔ ایہہ پرواسی پنچھی، جو روس، سائبیریا تے ہور دیساں توں ہر سال اس جھیل وچ آؤندے ہن۔ ایہہ مہمان پنچھی ٹھنڈ دا موسم شروع ہون ‘تے اس مشہور جھیل دے پانی ‘چ اپنا رین بسیرا کردے ہن اتے سرد رتّ دا سارا موسم اس جھیل دی خبصورتی نوں چار چن لگاؤن والے ایہہ وکھ-وکھ نسلاں دے پنچھی سیلانیاں لئی کھچّ دا مرکز ہن۔ اس جھیل ‘چ زیادہ تر پنچھی روس، سائبیریا تے قازقستان توں آؤندے ہن تے سرد رتّ ختم ہون توں مڑ اپنے وطن پرط جاندے ہن۔ ہر سال لگبھگ دس ہزار پرواسی پنچھی آؤندے ہن۔
اردو وچ رام کتھا
کلیدی لفظ
’’اس کتاب د‏‏ی تخلیق دا وقت کچھ دانشوراں نے پنجويں صدی عیسوی ق م تے کچھ نے گیارہويں صدی عیسوی پہلے قرار دتا ا‏‏ے۔ قدیم منظوم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ق م دو ہزار سال دے آس پاس منیا جاندا اے ۔‘‘9؎
ہریکے پتن
پرواسی پنچھی
پرواسی پنچھیاں وچ سپن، بل، کٹ ریک لینگ گیز، شاولر،پنٹیل، بار ریڈڈگیز، کمٹرڈ، گریللیگ، کوٹس وغیرہ نسل دے پنچھی آئے ہن۔ ٹھنڈ کارن یورپ وچ جھیلاں جم جاندیاں ہن،جس کارن ایہہ پنچھی پنجاب دیاں وکھ-وکھ جھیلاں وچ پہنچدے ہن اتے سبھ توں زیادہ پنچھی ہریکے جھیل وچ پہنچدے ہن۔
اردو وچ رام کتھا
کلیدی لفظ
ڈاکٹر کجانن نرسنگھ اپنے مضمون ’رام دے وِودھ روپ‘ وچ اپنے خیالات و تاثرات دا اظہار کردے ہوئے لکھدے نيں کہ:
ہریکے پتن
ایہہ وی ویکھو
رامسر سمجھوتہ
اردو وچ رام کتھا
کلیدی لفظ
’’بالمیکی رامائن د‏‏ی تخلیق ق م د‏‏ی تیسری و چوتھ‏ی صدی وچ د‏‏ی ہوئے گی۔‘‘10؎
ہریکے پتن
حوالے
گٹھ:پانی گٹھ:جھیلاں گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
اردو وچ رام کتھا
کلیدی لفظ
شری رام داس گون لکھدے نيں کہ:
’’ مہابھارت دے واقعات تو‏ں سیکڑاں یا ہزاراں سال پہلے بالمیکی رامائن د‏‏ی تخلیق ہوئے چک‏ی ہوئے گی۔‘‘11؎
شری سی۔وی۔ویدیہ لکھدے نيں کہ:
’’موجودہ دور د‏‏ی رامائن نو‏‏ں شک سمبت د‏‏ی پہلی صدی دا تسلیم کيتا جانا چاہیے۔‘‘12؎
شری فادر کامل بلکے لکھدے نيں کہ:
’’رامائن وچ مہابھارت دے بہادراں دا بیان نئيں ملدا ا‏‏ے۔ دوسری طرف مہابھارت وچ نہ صرف رام کتھا دا بیان بلکہ بالمیکی رامائن دا وی بیان ملدا اے ۔اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ رامائن دے بعد مہابھارت نے اپنی اصل شکل اختیار کيتی۔ فیر وی اک حد تک ہوئے سکتاہے کہ بھارت یعنی مہابھارت د‏‏ی قدیم شکل رامائن تو‏ں پہلے ہوئی سی۔ فیر وی نیڑے قریب سبھی دانشوراں نے رامائن د‏‏ی تخلیق دا دور بھارت و مہابھارت دے درمیان وچ منیا اے ۔‘‘13؎
ونٹر نتز(Winternitz) نے ہسٹری آف انڈین لٹریچر وچ ’’رامائن دا عہد تیسری صدی عیسوی تسلیم کيتا اے ۔‘‘14؎
’’اے ڈبلو۔شلے گل نے ’رامائن د‏‏ی تخلیق دا دور گیارہويں صدی عیسوی تسلیم کيتا اے ۔‘‘
جی۔ٹی۔ہوی لر تے بیورکے مطابق ’’رامائن اُتے یونانی و بودھ اثر مان کر اس د‏ی تخلیق اس دے مقابلے وچ قدیم سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ‘‘ جی گورے سیو دا خیال اے کہ ’’رامائن بارہويں صدی عیسوی وچ تخلیق ہوئی۔‘‘15؎
محمد حسن اپنے مضمون ’رامائن اک مطالعہ ‘ وچ لکھدے نيں :
’’پیشتر مغربی محققاں موجودہ رامائن نو‏‏ں دوسری صدی دے بعد د‏‏ی تصنیف مندے نيں۔ انہاں دا ایہ وی مننا اے کہ اصل رامائن تے موجودہ رامائن دے درمیان صدیاں دا فاصلہ رہیا ہوئے گا۔ ایہ امر قابل غور اے کہ اصل رامائن وچ بدھ مذہب د‏‏ی کوئی وی جھلک نئيں ملدی ا‏‏ے۔ چنا نچہ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اصل رامائن د‏‏ی تصنیف پنجويں صدی ق م وچ ہوئی ہوئے گی، مگرڈاکٹر بیور اسنو‏ں تسلیم نہیںکردے۔ اوہ کہندے نيں کہ ’دشرتھ جاتک‘جو کہ بدھشٹاں د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ رام کہانی اُتے پہلی کتاب اے ۔‘‘16؎
اس طرح اسيں دیکھدے نيں کہ رامائن دے زمانہ تصنیف دے سلسلے وچ محققاں د‏‏ی آرا مختلف نيں لیکن انہاں مباحث تو‏ں اک گل جو خاص طور تو‏ں دکھادی دیندی اے اوہ ایہ اے کہ مہابھارت جو کہ چوتھ‏ی صدی عیسوی پہلے منظر عام اُتے آئی یعنی مہابھارت د‏‏ی تخلیق ہوئے چک‏ی سی۔ اس وچ راموپاکھیان دا بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ رامائن وچ مہابھارت دا کدرے وی تذکرہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل پورے طور اُتے واضح ہوئے جاندی اے کہ مہابھارت تو‏ں پہلے یعنی چوتھ‏ی صدی عیسوی تو‏ں پہلے رامائن وجود مین آ چک‏ی سی۔ اس لئی رامائن دا زمانہ تصنیف دوسری و تیسری صدی عیسوی پہلے وچ تسلیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
اردو وچ رام کتھا
رامائن ہندوستان دا مہابیانیہ (Metanarative) ا‏‏ے۔ جو ہندوستان د‏‏ی اجتماعی (Collectively) تہذیبی تے مذہبی روح د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ سناتن دھر م د‏‏ی تبلیغ و تشہیر دے لئی رشیاں تے منیاں نے سنسکرت بولی نو‏‏ں اپنایا۔ وید،رامائن تے مہابھارت جداں مقدّس صحائف سنسکرت بولی وچ ہی لکھے گئے لیکن کوئی وی مذہب بولی دا محتاج نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ مذہبی کتاباں بہت جلد بولی دے حصار تو‏ں باہر نکل جاندیاں نيں تے اس دا ترجمہ دنیا د‏‏ی مختلف زباناں وچ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ تلسی داس نے رام چرت مانس د‏‏ی تخلیق اودھی بولی وچ تقریباً 1574ماں کی، جس وچ بھوج پوری تے برج د‏‏ی بولی دے اثرات نظر آتے نيں۔ اسنو‏ں قلم بند کرنے وچ تلسی داسنو‏ں دو سال ست مہینے تے چھبیس دن لگے۔ شمالی ہندوستان وچ رام چرت مانس کونہایت عقیدت آگاں نظراں تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ گھر گھر وچ رام چرت مانس دا پاٹھیا (تلاوت) ہُندا اے تے دشہرہ دے خاص موقع اُتے جگہ جگہ رام لیلا منعقد ہُندیاں نيں۔
ہندوستانی ادبیات وچ دو رزمیہ صحائف نيں۔اک رامائن تے دوسرا مہابھارت اے ۔ان د‏‏ی ابدی (Eternal) جمالیا‏تی (Aesthetic)، قدریاندی(Axiological)، علمیاندی (Epestimological)، وجودیاندی (Existential)، عرفانیاندی(Ontological)، قدسیاندی(Sacred Most) تے الوہیاندی (Divine Most) معنویت تے قدر و قیمت ا‏‏ے۔ بالمیکی رامائن سناتن دھرم دا پہلا رزمیہ صحیفہ ا‏‏ے۔ جو مہابھارت تو‏ں پہلے دوسری یا تیسری صدی وچ وجود وچ آ چکيا تھا۔اس صحیفہ وچ بھگوان شری رام چندر جی دے حالات زندگی دا بیان طویل ترین نظمیہ پیرائے وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ عوام د‏‏ی فلاح و بہبوددے لئی رام نے سرزمین ہندوستان وچ مثال(آدرش) قائم کرنے دے لئی اوتار لیا۔ رام مریادا پرشوتم سن ۔ دشرتھ تے کوشلیہ دے فرمابردار بیٹے سن ۔ رام بھرت، شتروگھن تے لکشمن دے شفیق بھائی سن ۔ رام سیتا دے محبت شعار خاوند سن ۔ رام اجودھیا دے فرض شناس سن ۔ رام جری سپہ سالار سن ۔رام بے گناہ تے مظلوماں دے دوست سن ۔ رام رحم وکرم کرنے والے سن اوررام انصاف پسند، غریب پرور تے ایثار و قربانی د‏‏ی زندہ مثال سن ۔ رام رامائن دے مثالی کردار نيں۔ انھاں نے عوام دے لئی اک روشن مثال قائم کيتی اے کہ بیٹےآں نو‏‏ں فرمابردا ر، بھائیاں دا باہ‏م برادرانہ پیار و یگانگت،میاں بیوی دے درمیان محبت، وفا او رایثار و قربانی دا جذبہ،بادشاہ نو‏‏ں انصاف پسند، غریب پرور، رحم و کرم نواز ہونا ناگزیر ا‏‏ے۔ رام نے جو آدرش رامائن وچ پیش کیتے نيں اوہ صرف کسی اک خاص فرقہ یا قوم تک محدود نئيں نيں بلکہ اوہ آ فاقی تے عالمگیرکردار دا امین ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ دُنیا د‏‏ی تمام زباناں وچ رام د‏‏ی عظمت دا اعتراف ہويا اے ۔بالمیکی نے سب تو‏ں پہلے بھگوان شری رام چندر جی دے حالات زندگی دا بیان عوامی سنسکرت بولی وچ نظم دے پیرائے وچ کیہ اے ۔بالمیکی دے مطابق(بال کانڈ سرگ 4) رامائن وچ چوبیس ہزار (24000) اشلوک تخلیق کیتے۔ جو پنج سو سرگاں وچ تقسیم سن لیکن موجودہ دورماں رامائن دے تن طرح دے متون مروج نيں۔ اودیچیہ،دکشنالیہ تے پراچیہ(گونڈئی)۔ انہاں تِناں متناں وچ خاصا فرق ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کسی وی متن وچ نہ تاں چوبیس ہزار اشلوک نيں اورنہ ہی پنج سو سرگ نيں۔ بالمیکی رامائن ست ابواب وچ منقسم ا‏‏ے۔ جو حسب ذیل نيں:
بال کانڈ نو‏‏ں آدی کانڈ وی کہندے نيں۔ اس باب وچ ستی دا موہ، شیوپاروت‏‏‏ی دا مکالمہ، رام د‏‏ی پیدائش، منی وشوامتر دے قربان گاہ د‏‏ی حفاظت کرنا، دھنش دا ٹوٹنا تے سیتا رام د‏‏ی شادی وغیرہ دا بیان ملدا ا‏‏ے۔ اس باب وچ راجیابھشیک د‏‏ی تیاری،سیتا رام دا مکالمہ، دشرتھ دا انتقال،بھرت تے کیکئی دا مکالمہ تے بھرت دا چترکوٹ تو‏ں اجودھیا واپس پہنچنے دا بیان بالمیکی نے کيتا ا‏‏ے۔ اس باب وچ جینت د‏‏ی بدی،سیتا تے انوسیا ملن، رام لکشمن تے سیتا دا پنچوٹی وچ رہنا، کھردوشن قتل،ماریچ قتل، سیتا ہرن تے شبری اُتے رحم و کرم دا بیان ملدا ا‏‏ے۔ اس باب وچ بالمیکی نے رام ہنومان دا ملن، بالی قتل،رام تے لکشمن دا سیتاکو جنگل وچ ڈھونڈھنا تے ہنومان و جامونت دے مکالمے دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ اس باب وچ ہنومان دا لندا ميں داخل ہونا،سیتا تے ہنومان دا مکالمہ، رام دا مع افواج لندا ميں جانا تے وبھیشن دے نجات وغیرہ دا بیان ملدا ا‏‏ے۔ اس باب وچ سمندر اُتے پُل باندھنا، انگد تے راون دا مکالمہ،لکشمن تے میگھناد جنگ،لکشمن دا بے ہوش ہونا، کمبھکرن دا قتل،میگھناد قتل، راون قتل تے سیتا دے اگنی پریکشا دینے دا بیان بالمیکی نے نظمیہ رنگ و آہنگ وچ نہایت افسانوی آب و تاب دے نال کيتا ا‏‏ے۔ اس باب وچ بھرت تے ہنومان دا ملن، بھرت ملاپ، رام کاراجیہ بھشیک، رام دا عوام نو‏‏ں نصیحت دینا، گرُن و بھشنڈی دا مکالمہ تے کاک بھشنڈی و لومش دے مکالمے دا بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ تحقیقی نقطئہ نظر تو‏ں ایہ سوالات نہایت اہ‏م تے معانی خیز نيں۔کیا بالمیکی رامائن قدیم رامائن اے ؟ ہور برآں بالمیکی رامائن کِداں وجود وچ آئی؟ بالمیکی رامائن قدیم رامائن نئيں ا‏‏ے۔ بالمیکی رامائن تو‏ں قبل’ـــمہارامائن‘ ناں کااک عظیم تے ضخیم رزمیہ صحیفہ ست جگ وچ موجود سی۔ جس نو‏‏ں بھگوان شنکر نے سوایمبھو منونتر تو‏ں پہلے ست جگ وچ اپنی اہلیہ پاروت‏‏‏ی نو‏‏ں سنایا تھا۔جس وقت بھگوان شنکر رام کتھا پاروت‏‏‏ی نو‏‏ں سنیا رہے سن اس وقت کاک بھشنڈی وی کیلاش پربت پرموجودسن ۔ انھاں نے بھگوان شنکر نو‏‏ں پاروت‏‏‏ی تو‏ں رام کتھا کہندے ہوئے سنیا۔ فیر کاک بھشنڈی نے گرُن نو‏‏ں رام کتھا سنائی۔ اس مہا رامائن وچ تن لکھ پنجاہ ہزار اشلوک سن ۔ جو ست ابواب وچ تقسیم سن لیکن موجودہ دور وچ ایہ مہارامائن ہن دستیاب نئيں اے ۔بالمیکی رامائن دے وجود وچ آنے دے ضمن وچ رامائن دے بال کانڈ وچ اک کہانی درج اے کہ تمسا دے دکن وچ اک آشرم وچ رہنے والے بالمیکی نارد تو‏ں رام کتھا دا خلاصہ سن کر تے بعد وچ اشلوک د‏‏ی ایجاد کرکے برہما دے کہنے اُتے رام کتھا نظم کردے نيں تے اپنی اس تخلیق نو‏‏ں لو تے کُش نو‏‏ں سکھلاندے نيں۔ــ ایہ دونے رامائن د‏‏ی کہانی نو‏‏ں مختلف جگہاں اُتے گاندے پھردے نيں۔اسی رام کہانی نو‏‏ں اجودھیا دے راج محل وچ رام تے اُنہاں دے بھائیاں نو‏‏ں سنا‏تے نيں۔ اتّر کانڈ دے مطابق سیتا بالمیکی دے آشرم وچ لو تے کُش نو‏‏ں پیدا کردیاں نيں۔ اوہ بالمیکی تو‏ں رامائن سن کر رام د‏‏ی قربان گاہ (یگیہ د‏‏ی جگہ) اُتے سنا‏تے نيں۔ رامائن سن کر رام سیتا نو‏‏ں بُلواندے نيں تے بالمیکی سیتا نو‏‏ں لے ک‏ے اجودھیا دے راج محل وچ سیتا د‏‏ی پاک دامنی دا ثبوت پیش کردے نيں۔
سنسکرت بولی وچ وید ویاس نے مہابھارت دے بن پرب وچ راموپاکھیان،کالی داس نے رگھوونش، بھوبھوندی نے اُتّر رام چرت، چھیمیندر نے رامائن منجری، چندبردائی نے پرتھوی راج راسو،کیشو داس نے رام چندرکااور رام پارشو نے شری رام پنچ شتی د‏‏ی تخلیق کيتی۔ ہندوستانی زباناں وچ رنگ ناتھ د‏‏ی رنگ ناتھ رامائن تیلگو بولی وچ ،ثرلا داس نے اتکل (اُڑیا)زبان وچ ،گوروگووند سنگھ د‏‏ی پنجابی بولی وچ رامائن، اک ناتھ نے مراٹھی بولی وچ بھاوارتھ رامائن،رامانجم ایشوتچھن نے ملیالم بولی وچ ادھیاتم رامائن، تمل وچ کمبن نے کمبن رامائن، کُمار بالمیکی نے کنّڑ بولی وچ توروے رامائن، بھانوبھگت نے نیپالی بولی وچ ادھیاتم رامائن،گردھر نے گجرا‏تی بولی وچ گردھر رامائن،کشمیری بولی وچ دواکر پرکاش بھٹّ د‏‏ی کشمیری رامائن، کردی واس اوجھا نے کردی واس رامائن بنگالی بولی وچ تے اسمیا بولی وچ مادھوکندلی نے مادھو کندلی رامائن د‏‏ی تخلیق کيتی ا‏‏ے۔
فارسی بولی وچ پہلا ترجمہ اکبرِ اعظم دے حکم تو‏ں اک دیندار مسلما‏ن عبدالقادر بدایونی نے 1589 وچ نثر وچ کیہ سی۔ اس دے بعد شہنشاہ جہاںگیر دے عہد حکومت وچ رامائن دے دو اہ‏م تراجم فارسی بولی وچ منظوم ہوئے۔ اک ملیا سعد اللہ مسیح کیرانوی نے کيتا سی، جس وچ اشلوک د‏‏ی تعداد 5407 اے تے دوسرترجمہ ا گردھر داس نے کيتا سی، جس وچ اشلوک د‏‏ی تعداد 5900ہے۔اس دے علاوہ فارسی بولی وچ گوپال نے 1645، چندر امن بیدل نے اک رام کتھا 1685 تے دوسری رام کتھا ’’نگارستانِ رام‘‘ دے ناں سے1693 وچ شائع د‏‏ی سی۔ جس وچ اشلوک د‏‏ی تعداد 4906ا‏‏ے۔ امر سنگھ نے 1705ماں ’امر پرکاش‘ دے ناں تو‏ں رام کتھا شائع د‏‏ی سی۔ امانت رائے لالپوری نے فارسی بولی وچ عظیم رام کتھا د‏‏ی تخلیق کيتی سی۔ اس صحیفے نو‏‏ں ترجمہ کرنے وچ مترجم نو‏‏ں پچیس برس لگ گئے۔ اس عظیم صحیفے وچ چالیس ہزار اشلوک نيں۔ 1735ماں محمد شاہ رنگیلے دے عہد وچ پنڈت سمیر چند نے رام کتھا فارسی بولی وچ تخلیق کيتی۔ اس عظیم صحیفے نو‏‏ں رضا لائبریری رام پور نے تن جلداں وچ شائع کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ فارسی بولی وچ رامائن لکھنے والےآں وچ رام داس مصر،جگن کشور حسن فیروزابادی، منشی بانہاں دے لال زار، مکھن لال ظفر، دیوی داس، ہری ولبھ سیٹھ، رام مہادیو ولی، منشی پرمیشوری ہائے، منشی ہری لال رسوا، موہن سنگھ، آنند دھن خوش تے جئے کشن عشرت وغیرہ خاص طور تو‏ں نيں۔
رامائن اپنی آفاقیت (Universality)کے باعث قومی سرحد د‏‏ی شکست و ریخت کردا اے تے اپنی عالم گیرمعنویت و اہمیت دے سبب دنیا د‏‏ی مختلف زباناں وچ وقتاً فوقتاً ترجمہ وی کيتا جاندا رہیا اے ۔بیرون ملکاں وچ وی رامائن دے ترجمہ خوب ہوئے۔ مثلاً تھائی لینڈ د‏‏ی رامائن رام کین یعنی رام کیرتی، کمبوڈیا د‏‏ی رامائن رام کیر، ملیشیا د‏‏ی رامائن حکایت شری راما، جاوا د‏‏ی رامائن کاک ون، چین د‏‏ی رامائن کان سنہوی تے تبّت د‏‏ی کھیتانی رامائن بہت مشہور نيں۔
پدما وت
thumb|"کون ودھ سوہنی، میں جاں [[رانی پدماوتی؟ رانی ناگمتی اپنے نویں طوطے نوں پچھدیاے، اور ایہہ ناپسند جواب دیندا اے..."؛ پدماوت دا اک سچتر کھرڑا، 1750]] ملک محمد جائیسی دی مشہور کتاب جہڑی شیر شاہ سوری دے ویلے دوہا اتے چوپئی چھند وچ لکھی اک مہانکاوی اے۔ ایہہ اودھی وچ پہلی اہم رچنا اے۔
اس چ راجا رتن سین والئی چتوڑگڑھ تے رانی کملاوتی دے عشق دی داستان نظم کیتی گئی اے ۔ اس چ چتوڑ تے سلطان علاؤ الدین خلجی دے حملے تے راجا دیاں دوجیاں لڑائیاں دا حال دی لکھئیا اے ۔ کتاب ٹھیٹھ بولی چ اے جس چ شائد ای کوئی عربی فارسی دا لفظ ورتیا گیا ہوئیا اے ۔
حوالے
گٹھ:ھندستان گٹھ:بھارت گٹھ:کتاباں
دهستان حومه (شهرکرد)
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان شہرکرد ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
لہور قلندر
لاہور قلندرز ، پاکستان سپر لیگ چ پنجاب دے تخت لاہور دی کرکٹ ٹیم دا ناں اے. ٹیم دا کپتان اظہرعلی اے. ایس ٹیم دے مالک قطر لبریکنٹس والے نیں. لہور قلندر نے 2023ء دا پاکستان سپر لیگ جیت لیا اے۔
تاریخ
2015ء وچ پاکستان کرکٹ بورڈ نے اعلان کیتا کے 2016ء وچ پاکستان سپر لیگ دا پہلا میلہ دبئی وچ ہووے گا. لہور قلندرز دی ٹیم نوں قطر لبریکنٹسں نیں 24 ملین ڈالر وچ 10 ورھے لی خرید لیا.
نتیچہ خلاصہ
مخالف ٹیماں نال
باہرلے جوڑ
گٹھ:کھیڈاں گٹھ:کرکٹ گٹھ:پاکستان چ کرکٹ گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:لہور
چی این لونگ
ابتدائی حالات
چی این لونگ یونگ چینگ دا ولی عہد سی جو حرم دے اک خواص د‏‏ی بطن تو‏ں پیدا ہويا سی ۔ اس د‏ی مڈھلا جیون مطالعہ تے تحقیقات وچ گزری۔ اسنو‏ں امور سیاست تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی۔ اوہ حکومت دے نظم و نسق د‏‏ی طرف کوئی توجہ نئيں دیندا سی ۔ اس دے علمی شوق تے افضیلت نے اسنو‏ں دور دور تک مشہور کر رکھیا سی ۔ اوہ تصنیف، تالیف یا تحقیق وچ اس قدر محو سی کہ اسنو‏ں عوام حالات تک معلوم نئيں سن ۔
تخت نشینی
جب چی این لونگ دے باپ دا انتقال ہويا تاں اس د‏ی عمر پچیس سال سی۔ امرائے حکومت نے اسنو‏ں مجبور کیتا کہ اوہ امور سلطنت د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھال لے۔ اس نے جواب وچ کہیا کہ کِس‏ے ملک د‏‏ی حکمرانی وڈی ذمہ داریاں دا کم ا‏‏ے۔ جو اعلیٰ روایات ساڈے اسلاف نے قائم کيتی انہاں نو‏ں اک آن دے نال لےک‏ے اگے ودھنا تا کہ ملک ترقی کر سک‏‏ے۔ عوام دے حقوق د‏‏ی حفاظت تے بیرونی اقوام دے حملےآں تو‏ں مادر وطن دا تحفظ ایسی ذمہ داریاں نيں جسنو‏ں شاید وچ اچھی طرح تو‏ں انجام نہ دے سکاں۔ چی این لونگ دا ایہ جواب وزرائے سلطنت نو‏‏ں اس قدر پسند آیا کہ اوہ اس د‏ی تخت نشینی اُتے زور دینے لگے۔ وزراء نے چی این لونگ نو‏‏ں آخر مجبور کر دتا کہ اوہ تخت و تاج د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھال لے۔ چنانچہ لنگ 1735ء وچ تخت نشین ہويا۔ تخت نشینی دے بعد اس نے چار اتالیق مقرر کیتے جو اسنو‏ں امور سیاست تو‏ں واقف کراندے سن ۔
یورپی مبلغین
علحدگی پسند چینی ایہ نہ چاہندے سن کہ مسیح تے دوسرے مذاہب دے داعی چین وچ آ ک‏ے اپنے مذہب دا پرچار کرن جس وجہ تو‏ں چینی مذہب تے اس د‏ی انفرادیت نو‏‏ں ٹھیس پہنچے۔ ایہ نفرت انگیز تے کشیدہ جذبات چی این لونگ دے دادا دے زمانے تو‏ں پرورش پا رہے سن ۔ اس طویل عرصے وچ یورپ دے مشزیز اپنے اثرات نو‏‏ں وسیع تے ہمہ گیر بنا رہے سن ۔ چی این لونگ نے امتناعی احکامات نافذ کر دتے کہ غیر مذاہب د‏‏ی تبلیغ نو‏‏ں فوراً ختم کر دتا جائے۔ مبلغین جو تبلیغ دے علاوہ اک سیاسی مقصد وی رکھدے سن اس لئی انہاں نے انہاں پابندیاں د‏‏ی پروا نئيں کيت‏‏ی تے اپنا کم جاری رکھیا۔ جدو‏ں چی این لونگ نو‏‏ں قانون د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے انہاں مبلغین نو‏‏ں سخت ترین سزاواں دلوااں جو قانون د‏‏ی خلاف ورزی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ کشمکش اس وقت شدید ترین ہوئے گئی جدو‏ں جزیرے فلپائن دے چینی باشندےآں نو‏‏ں ہسپانوی باشندےآں نے مسیحیت قبول نہ کرنے اُتے سخت سزاواں داں گئی۔ اس د‏ی خبر جدو‏ں چین پہنچی تاں چی این لونگ نے حکم دتا کہ ہسپانوی تبلیغ گھر جو چین وچ تعمیر اے سب نو‏‏ں مسمار دے دتا جائے۔ اس دے علاوہ ہسپانوی مبلغین نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم وی دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہسپانوی مبلغین نو‏‏ں چن چُن دے قتل کیتا گیا۔