cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابا آمٹے
اعزازات
اس دے بعد انہاں نے سماج دے مختلف طبقاں وچ کئی شعبےآں وچ فلاحی کم کیتے۔ انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ انیس سو اکہتر وچ انہاں نو‏ں اعلیٰ شہری اعزار ’پدم شری‘، انیس سو چھیاسی وچ ’پدم وبھوشن‘ تے انیس سو ننانوے وچ ’گاندھی شاندی ایوارڈ‘ تو‏ں نوازیا گیا۔ 9 فروری 2008ء نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہويا۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز گٹھ:بھارتی سماجی کارکن گٹھ:بھارتی فعالیت پسند گٹھ:بھارتی ملحدین گٹھ:پدم شری وصول کنندگان گٹھ:پدم وبھوشن وصول کنندگان گٹھ:ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان گٹھ:ضلع وردھا دیاں شخصیتاں گٹھ:گاندھی امن انعام وصول کنندگان گٹھ:گاندھیائی شخصیتاں گٹھ:مراٹھی شخصیتاں
شہرستان آزادشہر
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان
کیرولین اڈنا لومڑ
کیرولین اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
نواب فیض النساء
نواب بیگم فیض النساء چودھری ( নওয়াব বেগম ফয়জুন্নেসা চৌধুরানী   ; 1834–1903) اجوکے کوملا ضلعے، بنگلہ دیش وچ ہومناباد-پشچمگاؤں اسٹیٹ دا زمیندار سی۔ اوہ عورت سکھیا اتے ہور سماجی مدعیاں لئی اپنی مہم لئی سبھ توں مشہور ہے۔ اس دے سماجی کماں دی تعریف وچ، 1889 وچ مہارانی وکٹوریا نے  فیض النساء نوں " نواب " دا خطاب دتا، جس نال اوہ دکھنی ایشیا وچ پہلی عورت نواب بن گئی۔
نواب بیگم فیض النساء چودھرانی (1834ء تا 1903ء) ہومنا آباد د‏‏ی زمیندار سن جو اج کل بنگلہ دیش دے ضلع کومیلا د‏‏ی پشم پنڈ ریاست اے ۔وہ خواتین د‏‏ی تعلیم تے دوسرے سماجی کماں دے لئی بہت مشہور نيں۔ان د‏‏ی سماجی خدمات دے اعتراف وچ 1889ء وچ ملکہ وکٹوریا نے فیض النساء نو‏‏ں "نواب" دے لقب تو‏ں نوازیا۔ اس لقب "نواب" نے انہاں نو‏ں جنوبی ایشیا د‏‏ی پہلی نواب خاتون دا اعزاز بخشا۔
فیض النساء دا علمی و ادبی کم 1857ء دے بعد نال تعلق رکھدا اے جدو‏ں مسلما‏ن ہر طرف تو‏ں تنزلی دا شکار سن ۔ فیض النساء نے اس دور وچ اپنی رہتل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے خواتین د‏‏ی تعلیم دے لئی اسکول قائم کرنا شروع کیتے۔ اس طرح انہاں نے مسلما‏ن خواتین نو‏‏ں تعلیم تو‏ں روشناس کروا دے ناامید مسلماناں وچ اعتماد و مضبوطی دے اوصاف پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
مسلما‏ن خواتین د‏‏ی تعلیم د‏‏ی حامی، اک ہمدرد تے سماجی کارکن دے طور اُتے کم کرنے والی فیض النساء کومیلا وچ پیدا ہوئیاں جو اج کل دے بنگلہ دیش وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شادی اپنے دور پرے دے کزن تے پڑوسی زمیندار ، محمد غازی تو‏ں 1860ء وچ ہوئی۔ فیض النساء اس د‏ی دوسری بیوی سن تے صرف دو بیٹیاں د‏‏ی پیدائش دے بعد انہاں نے اس تو‏ں علیحدگی اختیار کر لئی۔ان د‏‏ی بیٹیاں دے ناں ارشد النساء تے بدرالنساء ني‏‏‏‏ں۔ 1883ء وچ اپنی والدہ د‏‏ی وفات دے بعد اوہ زمیندار بن گئياں تے فیر سماجی تے فلاحی کماں وچ انہاں د‏‏ی مصروفیات وچ اضافہ ہوئے گیا تے اس طرح 1889ء وچ انہاں نو‏ں برٹش انڈیا د‏‏ی پہلی نواب خاتون ہونے دا اعزاز ملا۔ انہاں نے دوسرے ادبی کم وی سر انجام دتے جداں سنگیت سار ، سنگیت لاہاری تے تتوا و جاتیا سنگیت وغیرہ۔ اوہ اپنے پرخلوص علمی تے فلاحی کماں، اسکولاں، مدرسےآں تے ہسپتالاں دے قیام دے لئی جانی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
فیض النساء دا تعلیمی اتے ساہتی کم 1857 توں بعد دے یگ نال متعلق سی جدوں بھارت وچ مسلماناں نے بستیوادی ظلم دا پورا زور پاؤنا شروع کر دتا سی اتے اوہ ونچت اتے وتکرے دے نادر 'تے سن۔ پھیزنیسا نے اس تہذیبی حوالہ وچ عورتاں لئی سکول قائم کرن دی شروعات کیتی۔ روپک روپ وچ، اسنے روپجال وچ اکّ مسلم ہیرو دی تصویر دے کے بھائیچارے نوں نراشا اتے نراشاواد دے خطرے توں بچاؤن دی کوشش کیتی اتے اس طرحاں اوہناں نوں امید اتے یعقین دتا۔
عورت سکھیا دی اکّ وکیل، اکّ پراپکاری اتے سماج سیوی، پھیجننیسا دا جم ہن بنگلہ دیش وچ کوملا وچ ہویا سی۔ اسدا ویاہ 1860 وچ اکّ دور دے چچیرے بھرا اتے گوانڈھی زمیدار محمد غازی نال ہویا سی، جو اسدی دوجی بیوی وجوں دو دھیاں ارشدنیسا اتے بدرونیسا دے جم توں بعد وکھ ہو گیا سی۔ اوہ 1883 وچ اپنی ماں دی موت توں بعد اکّ زمیدار بن گئی اتے سماجی اتے چیریٹیبل کماں وچ تیزی نال شامل ہو گئی اتے اس طرحاں 1889 وچ برطانوی ہند دی پہلی عورت نواب ہون دا مان حاصل کیتا۔ اسنے سنگیت سارا، سنگیت لہری اتے عنصر او جاتی سنگیت ورگیاں کجھ ہور ساہتی رچناواں لکھیاں، اتے اوہ اپنے موہری تعلیمی اتے چیریٹیبل کم اتے سکولاں، مدرسیاں اتے ہسپتالاں دا قیام لئی مشہور ہے۔ حالانکہ، روپجلال اسدا سبھ توں اہم کم رہا ہے اتے ہور کھوج اتے تنقیدی دھیان کھچیا ہے۔
مڈھلا جیون تے پس منظر
چودھرانی 1834ء وچ پشم پنڈ جو ضلع کومیلا وچ لکشم دے زیر تحت سی، وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد احمد علی چودھری سن جو شاہزادہ مرزا اورنگزیب، نواب، خان بہادر، مغل شہنشاہاں د‏‏ی اولاد تے ہومنا آباد پشم پنڈ ریاست دے زمیندار دے طور اُتے وی مشہور سن ۔
جم اتے پچھوکڑ
right|thumb|280x280px| کرشید منزل، پشچمگانو نواب پروار دا محل بیگم پھیجننیسا چودھری دا جم 1834 وچ بنگال پریزیڈینسی دے ٹپراہ ضلعے وچ لکسم دے ماتحت پشچیمگاؤں پنڈ وچ اکّ کلین بنگالی مسلم پروار وچ ہویا سی۔ اوہ خان بہادر احمد علی چودھری (شاہزادہ مرزا اورنگزیب)، ہومناباد-پشچمگاؤں دے نواب، اتے ارپھانسا چودھری ساہیبا دی سبھ توں وڈی دھی سی۔ اسدی ماں 1864 وچ پشچیمگانو نواب باری مسجد دے نرمان لئی مشہور سی
اس دا جدی پروار بہادر شاہ پہلے دی بھتیجی توں ہے جسدا ویاہ بانو عباس دے امیر مرزا عبدل عزیز نال ہویا سی۔ بادشاہ دے نردیشاں ہیٹھ، عبدل عزیز نے اپنے پتر، امیر مرزا جہاندر خان (اگووان خان) نوں ہزاراں سپاہیاں دے نال ٹپراہ وچ بغاوت نوں روکن لئی بھیجیا۔ بغاوت نوں روکن توں بعد، جہاندر خان دلی واپس آ گیا پر اپنے پتر، امیر مرزا ہمایوں خان نوں بنگال وچ چھڈّ گیا۔ مرزا ہمایوں خان (بہروز خان، بھورو خان) نوں اس دے ناں 'تے ہمایوناباد ناں دے علاقے دا جاگیردار بنایا گیا سی، جو بعد وچ ہومناباد وچ بھرشٹ ہو گیا سی، اتے اس دا پتر، امیر مرزا معصوم خان اس توں بعد بنیا سی۔ اس پرکار ہومناباد نواب شاہی خاندان دا قیام کیتا گئی سی، پروار دے نال ماہچل پنڈ وچ وسیا سی۔ معصوم خان دے پتر امیر مرزا متاہر خان نے اپنے پتر امیر مرزا سلطان خان (گورا غازی چودھری) دا ویاہ خدا بخش غازی (پچھیمگاؤں دا زمیدار اتے غازی سہیدا دی ونشج) دی دھی سئیدا بھانو بی بی نال کرن توں بعد بعد وچ اوہ پچھمگڑھ آ گئے۔ پھیزنیسا دے نانا، محمد اسجد چودھری، محمد امجد چودھری (ڈینگو میا)، پھینی دے شرشادی دے زمیندار دا پتر سی۔
گٹھ:19ویں صدی دیاں عورت حکمران گٹھ:بنگال دے نواب گٹھ:موت 1903 گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا گٹھ:بھارتی فیمینسٹ گٹھ:بھارتی عورت فیمینسٹ گٹھ:بنگالی لکھاری
چک 13 ڈی بی
چک 13 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
سنیماسپس بوئی
سنیماسپس بوئی گکو ٹبر دے ٹبر دا اک گکو اے۔
او'برائن کاؤنٹی
او'برائن امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
شراب انگور
شراب انگور انگور دے اک ونڈ اے جیدی شراب بندی اے۔ ایہ ایران توں لے کے جرمنی پرتگال تے مراکش تک اگدا اے۔ ایہ اک ویل بوٹا اے۔ ایہدے پتے گول دل والی شکل دے ہوندے نیں۔ ایہ ویل 10 توں 20 میٹر تک لمی ہوسکدی اے۔
کیو پھلواری
کیو پھلواری (انگریزی:Royal Botanic Gardens, Kew) لندن برطانیہ چ 121 ہیکٹر تے پھیلی ہوئی اک پھلواری اے۔ ایتھے دے کمیاں دی گنتی 700 تے سلانہ آمدنی 76 ملین پاؤنڈ اے۔ کیو پھلواری نوں 2 ملین دے نیڑے سلانہ لوک ویکھن اندے نیں۔ کیو پھلواری 1759 چ بنائی گئی سی ہولی ہولی اے وددی کئی تے ہن اے دنیا دی وڈی پھلواریان ج گنی جاندی اے۔ اے ہن بوٹیاں تے پڑھائی تے سوچ وچار دا ودا گڑھ اے۔ ایتھے 30،000 وکھریاں ونڈاں دے جیوندے بوٹے نیں۔ ایتھے 7 ملین توں بعوتیاں سانبیاں گیان بوٹیاں دا ونڈان نین۔ پھلواری دے اندر اک لائبریری اے جتھے 7،50،000 کتاباں نیں۔ 175,000 توں بعوتیاں بوٹیاں دیاں مورتاں نیں۔
قومی رنگ
قوم دے رنگ عام طور تے کسی ملک دی   قومی علامات دا حصہ ھوندا ۓ ۔ کیہ ممالک تے ریاستاں نے اک یا دو رنگوں تو قومی رنگ یا ریاستی طور تے اپنا واسطے هوندا نے۔ اے رنگ اکثر استعمال مقبولیت دے وجہ توں اے حیثیت اختیار کردے نے ۔ قوم دے رنگ اکثر ذرائع ابلاغ تے کھیلوں صیا  کدیی ملکی دی ٹیم نو شناخت دین واسطے استعمال ہوندے نے۔
حوالے
گٹھ:رنگ گٹھ:دیس گٹھ:قومی علامتاں
اسلام تے یہودیت
چونکہ اسلام تے یہودیت دا منبع اک ہی شخصیت یعنی پیغمبر ابراہیم دی ذات اے، اس لئی دونے مذاہب ابراہیمی مذاہب دا حصہ نيں تے اسی بنا اُتے اسلام تے یہودیت وچ کئی مشترک پہلو نيں، چنانچہ اسلام دے بنیادی عقائد، مذہبی نقطہ نظر، فقہ تے عبادات دے بوہت سارے پہلو یہودیت دے مماثل معلوم ہوندے نيں۔ اسی یکسانی تے عالم اسلام وچ رہنے والے یہودیاں اُتے مسلما‏ناں دی تہذیب تے فلسفہ دے اثر دی وجہ تو‏ں انہاں دونے مذاہب وچ بعد دے 1400 برساں وچ ظاہری، نظریاندی تے سیاسی مناسبت دیکھنے نو‏‏ں لدی اے۔ انہاں وچ سب تو‏ں پہلی تے قابل ذکر مناسبت مخیریق دا اسلام وچ پہلا وقف اے جدو‏ں انہاں نے اپنا سارا مال تے باغات پیغمبر اسلام نو‏‏ں ہبہ کر دتا سی جسنو‏ں پیغمبر نے مدینہ وچ تقسیم کر دتا تے مخیریق جنگ احد وچ اسلام دی طرف تو‏ں لڑتے ہوئے مارے گئے۔ دوسرا قابل ذکر واقعہ سنہ 1027ء دا اے جدو‏ں سموئیل بن نغریلہ طائفہ غرناطہ دے اہ‏م مشیر تے فوجی جنرل مقرر ہوندے نيں۔
مذہبی اعداد و شمار
thumb|150px|بائاں|The [[مسجد ابراہیم، burial place of ابراہیم۔]] thumb|150px|بائاں|[[موسیٰ with the دس احکم، by ریمبرانٹ۔]]
”سام“ نوح دے بیٹے سن، انہاں دی اولاد تے انہاں تو‏ں منسوب افراد نو‏‏ں سامی کہیا جاندا اے۔ اوہ اک برگزیدہ شخص سن ۔ عبرانی قوم تے عرب اقوام نو‏‏ں سامی قوم وچ شمار کیتا جاندا اے۔ ایہ اک نسلی نظریہ اے جو بائبل دے انہاں ابواب وچ مذکور اے جنہاں وچ قدیم عبرانی تہذیب دا بیان اے۔ جو قوم وی بولی تے تہذیب دے لحاظ تو‏ں اک دوسرے دے قریب نيں انہاں نو‏‏ں عموما سام دی اولاد منیا جاندا اے۔ سام نوح دا اک بیٹا اے۔
دشمناں نو‏‏ں سام دے ملعون بھانجے کنعان دی طرف منسوب کیتا جاندا سی، اوہ نوح دا پوندا سی تے حام دا بیٹا سی جدید مؤرخین انہاں خصوصیات دی بنا اُتے جو باپ تو‏ں اولاد وچ منتقل ہوندی نيں، جداں جینز تے عادتاں، ایہ مان چکے نيں کہ عرب تے قدیم عبرانی دی اصل اک ہی اے۔ اصل دی اس شناخت وچ سب تو‏ں زیادہ مطالعہ بولی دا کیتا گیا اے، سامی زباناں بشمول عربی بولی تے عبرانی بولی دے درمیان یکسانی تے انہاں دونے دا دوسری زباناں دے اختلاف ایہ واضح کردیندا اے کہ دونے قوماں دی اصل اک اے تے اوہ اے سام۔ تقریباً 12واں صدی قبل مسیح وچ یہودیت اک توحیدی مذہب دے طور اُتے ابھرا۔ یہودی مذہب دی روایت دے مطابق یہودی تاریخ دی ابتدا خدا تے ابراہیم دے درمیان معاہدہ تو‏ں شروع ہوندی اے۔ یہودیت وچ ابراہیم نو‏‏ں اک عبرانی تصور کیتا جاندا اے۔ تنک وچ کنيں کنيں Arvi لوگاں دا تذکرہ ملدا اے جس دا ترجمہ “عرب” یا “عربی”سے کیتا جاندا اے جو “Arava” وچ رہندے نيں۔ جزیرہ نما عرب دے کچھ عرب ابراہیم دے وڈے بیٹے اسماعیل دی اولاد بتائے جاندے نيں۔ مؤرخین دا اس گل اُتے اتفاق اے کہ اسلام دی ابتدا 7واں صدی عیسوی وچ عرب وچ ہوندی اے۔ اسلامی نقطہ نظر دے مطابق آدم سب تو‏ں پہلے مسلما‏ن سن (بااں طور اُتے کہ مسلما‏ن اللہ اُتے ایمان رکھدا اے تے اس دے حکم دا تابع دار ہوندا ہے)۔ اسلام تے یہودیت دی بہت سی علامات مشترک نيں ( تے کچھ مسیحیت تو‏ں بھی)جداں عقائد تے پیغمبر، پیغمبراں وچ موسی تے ابراہیم تیناں ابراہیمی مذاہب وچ یکسا ں طور اُتے مقدس نيں۔
ابراہیم
اسلام تے یہودیت ابراہیمی مذاہب نيں۔ یہودیت ابتدائی ابراہیمی مذاہب وچو‏ں اے جس دے ماننے والے جزیرہ نما سینا دے وسیع و عریض علاقے وچ رہندے سن ۔ تے بعد وچ مصر دے وادی تیہ وچ بحیثیت عبرانی جا بتاں، پھر اوہ کنعان دی طرف گئے جس نو‏‏ں انہاں نے فتح کیتا تے اس دے باشندے ہو ک‏ے رہ گئے۔ کنعان اُتے انہاں دی بادشاہت سی۔ بعد وچ ایہ سلطنت دو حصےآں وچ منقسم ہو گئی؛ مملکت اسرائیل تے مملکت یہوداہ۔ ایہ واقعہ پہلا ہزارہ قبل مسیح وچ اسیری بابل تو‏ں پہلے دا اے۔ ابراہیم دے پہلے صلبی بیٹے اسماعیل عرباں دے باپ تصور کیتے جاندے نيں۔ ابراہیم دے دوسرے بیٹے اسحاق یہودیاں دے باپ کہے جاندے نيں۔ اسلامی نقطہ نظر تو‏ں اسحاق تمام اسرائلیاں دے دادا نيں تے اسحاق ابراہیم تے انہاں دی بانجھ بیوی سارہ دے بیٹے نيں ۔ سارہ نو‏‏ں یہود نبیہ وچو‏ں اک مندے نيں۔ حدیث وچ اسلامی پیغمبر محمد بن عبد اللہ فرماندے نيں کہ ابراہیم دی اولاد وچ تقریباً 25 ہزار انبیا تے رسول گزرے نيں۔ تے انہاں وچ زیادہ تر اسحاق دی اولاد وچ پیدا ہوئے نيں۔ انہاں وچ آخری نبی عیسی ابن مریم نيں۔ اسی لئی ابراہیم نو‏‏ں ابولابنیا وی کہیا جاندا اے۔ یہودی تہذیب وچ ابراہیم نو‏‏ں Avraham Avinu یا “ساڈے والد ابراہیم” کہیا جاندا اے۔ مسلماناں دے نزدیک ابراہیم اک برگزیدہ رسول نيں جنہاں اُتے اللہ نے کچھ صحائف وی نازل کیتے جنہاں دا ذکر سورہ الاعلیٰ وچ موجود اے۔ تمام عرب بشمول پیغمبر محمد صلی اللہ علیہ وسلم حضرت اسماعیل دے ذریعے تو‏ں حضرت ابراہیم دی ہی اولاد نيں۔ ابراہیم دوسرے انبیا جداں نوح، موسی، عیسی محمد تے بہت سارے انبیا دے نال اسلام دے پیغمبر نيں۔ قرآن وچ انہاں دا تذکرہ تنک دے تذکرہ تو‏ں تقریباً ملدا جلدا اے۔
موسی
یہودیت تے مسیحیت دی طرح اسلام وچ وی موسیٰ نو‏‏ں اک برگزیدہ پیغمبر تسلیم کیتا جاندا اے۔ انہاں دا تذکرہ قران دی کی و مدنی دونے سورتاں وچ کثرت تو‏ں موجود اے۔ بعض جگہ تو انہاں دا قصہ بہت مفصل انداز وچ بیا ہوان اے تے فرعون دے نال انہاں دی معرکہ آرائی وی کئی جگہ مذکور اے۔ انہاں دی پیدائش، فرعون دا بنی اسرائیل دے بچےآں نو‏‏ں قتل کرنا، موسی دا دریا پار ہونا تے فرعون دا اس وچ بہایا جانا، فرعون دے گھر موسی دی پرورش، مدین دا سفر، شعیب علیہ اسلام تو‏ں ملاقات، انہاں دی بیٹی تو‏ں شادی تے حق مہر دے طور اُتے 10 سال تک انہاں دی بکری چرانا، پھر مصر دی طرف واپسی تے فرعون تو‏ں مناظرہ، عصا تے ید بیضا دا عطا ہونا، ہارون دی معیت تے جادوگراں تو‏ں مقابلہ، بنی اسرایل دے نال مصر تو‏ں نکل جانا تے دریائے نیل عبور کرنا تے فرعون دا اس وچ غرق ہونا۔ پھر بنی اسرائیل دا وادی تیہ وچ 40 سال تک بھٹکنا، من و سلوی دا عطا ہونا، بنی اسرائیل نو‏‏ں سنہرے بچھڑے دی پوجا کرنا، واقعہ بقر، الغرض کہ جتنا مفصل تذکرہ قرآن وچ موسی دا موجود اے اِنّا کسی وی پیغمبر دا نئيں اے۔ نیوگیل تے وہیلر جداں کچھ محققین دا کہنا اے کہ موسی دی زندگی وچ ہارون دا اوہی مقام اے جو محمد دی زندگی ًوچ عمر دا اے۔ قرآن و بائبل وچ موسی و ہارون دا تذکرہ نال نال ملدا اے تے دونے جگہ موسی نو‏‏ں زیادہ فعال بتایا گیا اے۔ قرآن تے بائبل دا بس اس گل وچ اختلاف اے کہ سنہرے بچھڑے دی پوجا کروانے دا ذمہ دار کون اے۔ بائبل وچ ہارون نو‏‏ں اس دا ذمہ دار بتایا جاندا اے جدو‏ں کہ قرآن انہاں نو‏‏ں بے قصور مندا اے تے سامری نو‏‏ں اس دا ذمہ دار بتاندا اے۔ اسی نے بنی اسرائیل نو‏‏ں بہکایا سی
محمد
مدینہ دے قبائل دے درمیان مدتاں دے چل رہے جھگڑے تے اختلافات نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی محمد بن عبد اللہ نے بہت سارے اقدامات کیتے۔ میثاق مدینہ انہی اقدامات دا اک حصہ اے۔ گوکہ مدینہ دے آئین اُتے مذہبی رنگ غالب سی مگر عملی طور اُتے عرب دے قدیم قبائل دے قانونی شکل دے حفاظت ہوئی۔ یہودیاں نو‏‏ں اسلام تو‏ں قریب لانے دے لئی آپ نے انہاں دی کچھ عبادتاں نو‏‏ں اسلامی شکل دی تے اپنایا جداں یوم کپور دا روزہ۔ شروع وچ نماز وی بیت المقدس دی جانب ادا دی جاندی سی مگر پھر قرآن دا حکم نازل ہويا کہ کعبہ شریف نو‏‏ں قبلہ بنایا جائے۔
مدینے دے دو قبائل اوس تے خزرج یہود دے مقابلے تھوڑے کمزور سن تے نسبتا غریب بھی۔ ادھر یہود تے مسیحی دونے اس انتظار وچ سن کہ ہن آخری نبی دے آنے دا وقت ہو چکيا اے تے دونے وچو‏ں ہر ایہ امید لگاے بیٹھا سی آخری نبی انہاں ہی دی قوم وچ آئے گا۔ لیکن جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ وسلم دی بعثت قوم عرب وچ ہوئی تو انہاں نے ماننے تو‏ں انکار کر دتا۔ تے ایہ وی دعوی کرنے لگے کہ قرآن دی آیات تورات تو‏ں مختلف نيں۔ ادھر اوس و خزرج نے نبی نو‏‏ں اپنا لیا، انہاں نو‏‏ں پناہ دی تے اس طرح انہاں دی طاقت بڑھنے لگی۔ ہن یہود نو‏‏ں تشویش ہونے لگی کہ کل تک جو کمزور سن تے ساڈے تابع سن اوہ ہن طاقتور ہوندے جا رہے نيں تے بلا شبہ ایہ محمد دا کرشمہ سی کیونکہ انہاں دے ماننے والے زیادہ تر کمزور طبقہ دے افراد ہويا کردے سن ۔ مدینہ وچ مسلما‏ن اس لئی وی طاقتور ہوئے کہ مکہ دے سارے مسلما‏ن مدینہ دی طرف ہجرت کر گئے تے محمد نے مکہ تے مدینہ دے مسلماناں وچ مواخاۃ کروادی جس دی رو تو‏ں اک مدینہ دا مسلما‏ن اک مکہ دے مسلما‏ن دا بھائی ہو گیا تے کفالت دی پوری ذمہ داری لے لی۔ ایسا نئيں اے کہ یہود وچو‏ں کسی نے اسلام قبول نئيں کیتا لیکن انہاں دی تعداد بہت کم سی۔ ہن مذہبی اختلاف دے نال نال یہود تے مسلماناں (عربی قبائل) دے مابین سیاسی اختلاف وی ہونے لگیا۔ یہود عبد اللہ بن ابی دے بہت قریب سن جو آدھا مسلما‏ن تے آدھا یہودیاں تو‏ں قریب سی تے جے محمد صلی اللہ علیہ وسلم مدینہ نہ آندے تو اوہ ہی مدینہ دا سردار بندا۔ جدو‏ں یہودیاں نے اسنو‏ں ہور قریب کیتا تو اوہ محمد دا کھلم کھلا دشمن بن گیا تے جنگ احد دے موقع اُتے اپنے ساتھی لیکر جنگ تو‏ں الگ ہو گیا۔ مارک کوہین کہندے نيں کہ “محمد بن عبد اللہ دا ظہور بائبل دے انبیا دے صدیاں بعد ہويا اے۔ تے اس طرح آپ نے اپنا پیغام یہودیاں نو‏‏ں بائبلی تے قرآنی دونے انداز وچ دتا۔” اک یہودی محقق موسی بن میمون محمد بن عبد اللہ نو‏‏ں جھوٹا نبی مندا اے۔ میمون دا کہنا اے کہ محمد بن عبد اللہ دا دعوی نبوت ہی انہاں نو‏‏ں جھوٹا نبی ثابت کردا اے کیونکہ اس تو‏ں موسی دی نبوت، تورات تے زبانی تورات تو‏ں تضاد پیدا ہوندا اے۔ اس نے ،ہور کہیا کہ محمد چونکہ امی سن لہذا اوہ نبی نئيں ہو سکدے نيں۔
میثاق مدینہ وچ یہود نو‏‏ں اس شرط اُتے مسلماناں دے برابر منیا گیا اوہ سیاسی طور اُتے مسلماناں دا نال دین گے۔ ہور ایہ کہ یہود نو‏‏ں اپنے مذہب پرعمل کرنے تے اپنی تہذیب اُتے باقی رہنے دی مکمل آزادی سی۔ ابتدائی ایام وچ کچھ یہود اسلام تو‏ں بہت قریب سن تے اوہدی اک مثال مخیریق نيں۔ مخیریق اک ربی سن جنہاں دا تعلق بنو نضیر تو‏ں سی، انہاں نے جنگ احد وچ مسلماناں دے شانہ بشانہ جنگ لڑی تے وصیت دی کہ جے وچ مارا جاآں تو میری ساری دولت محمد نو‏‏ں دے دی جائے۔ محمد نے انہاں نو‏‏ں سب تو‏ں اچھے یہود دا لقب دتا۔ بعد وچ جدو‏ں یہود دی طرف تو‏ں میثاق دی خلاف ورزی دی جانے لگی تے غزوہ احزاب وچ انہاں نے دشمناں دا نال دتا تو محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں دی خبر لینا مناسب سمجھیا۔ مسلماناں دے دل وی یہودیاں دے خلاف نفرت تو‏ں بھر گئے تے انہاں نو‏‏ں پانچواں کالم کہیا جانے لگیا۔ جدو‏ں یہود شرانگیزیاں ودھ گئياں تو بنو قینقاع تے بنو نضیر نو‏‏ں مدینہ تو‏ں نکال دتا گیا تے بنو قریظہ دے تمام مرد افراد نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔
تاریخی حقائق
یہود بنیادی طور اُتے مسلماناں دے زیر حکمرانی انہاں دے ملک وچ رہندے آئے نيں۔ تاریخ اسلام دے 1400 برساں وچ کئی ملکاں دی سرحداں بدلی نيں، ایسے وچ یہود دا اک ایسا قبیلہ وی اے جو مصر دے قاہرہ وچ آباد اے، ایہ قبیلہ مختلف ادوار وچ مختلف ملکاں وچ رہندا آیا اے۔
عہد وسطی
thumb|200px|بائاں|Image of a [[Hazzan|cantor reading the عید فسح story in اندلس، from the 14th century Haggadah of برشلونہ۔]] اندلس دی اسلامی حکومت وچ یہود بہت آن بان تو‏ں رہندے سن ۔ انہاں نو‏‏ں تعلیم حاصل کرنے دی وی اجازت سی تے انہاں وچ دی ماہر ریاضیات، ماہر فلکیات، فلسفی، ماہر کیمیا تے ماہر لسانیات پیدا ہوئے نيں۔ as the ۔ اس عہد نو‏‏ں ہسپانیہ وچ یہودیاں دا سنہری دور کہیا جاندا اے۔
یہود روايتی طور اُتے مسیحیاں دے نال مسلم ممالک وچ رہندے آئے نيں۔ انہاں نو‏‏ں ذمی کہیا جاندا سی انہاں نو‏‏ں اپنے مذہب اُتے عمل کرنے تے اپنے معاملات اپنی روایت دے مطابق سلجھانے دی ( کچھ شرائط دے نال) مکمل آزادی سی۔ انہاں نو‏‏ں جزیہ ادا کرنا پڑتا سی جزیہ اک قسم دا ٹیکس ہوندا سی جو آزاد غیر مسلم مرد اُتے نافذ ہوندا سی لیکن انہاں نو‏‏ں زکات دے معاف رکھیا گیا سی ذمیاں نو‏‏ں ہتھیار پہننے تے عدالت وچ گواہی دینے اُتے پابندی سی کیونکہ بوہت سارے شرعی شرائط اُتے اوہ پورے نئيں اترتے سن ۔ کیونکہ اوہ بلاخاہ اُتے ایمان رکھدے سن ۔ اک عام غلط فہمی لباس تو‏ں متعلق پیدا ہو گئی سی کہ اک مسلمنی لباس اختیار کر لیا گیا سی جس دی تعلیم نہ قرآن وچ دتی گئی اے تے نہ ہی حدیث وچ۔ لیکن خلافت عباسیہ دے دور وچ بغداد دے عہد وسطی دے اوائل وچ لباس تو‏ں متعلق سخت قوانین سن ۔ ۔ مسلماناں دے عہد حکومت وچ یہودیاں نو‏‏ں نہ کدی قتل کیتا گیا، نہ جلاوطنی کيتی گئی تے نہ مذہب بدلنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ حتی کہ طرز زندگی، رہائش تے پیشہ دا مکمل اختیار ہوتھا جس وچ بحیثیت یہود انہاں اُتے کوئی پابندی نئيں سی۔ حالانکہ انہاں اُتے کچھ پابندیاں وی سن جنہاں نو‏ں معاہدہ عمر وچ تحریر کیتا گیا سی معاہدہ عمر انہاں ہدایات دا مجموعہ اے جنہاں وچ اک اسلامی ملک وچ یہود اُتے پابدنیاں عائد کيتی گئی نيں۔ انہاں وچ کچھ پابندیاں بہت سخت نيں۔ البتہ جے اسی دور دے مغربی مسیحی ملکاں وچ یہود دی حالت نو‏‏ں دیکھیا جائے تو اوہ مسلم ممالک وچ بہت خیر و عافیت تو‏ں رہندے سن ۔ انہاں اُتے کوئی ظلم و ستم نئيں ہوندا سی انہاں تو‏ں دوستانہ تعلقات ہوندے سن ۔ اس عہد وچ یہود دے تئاں مسلماناں دی رواداری، سیاسی ترقی تے ثقافتی پرامنیت اس دور نو‏‏ں ہسپانیہ وچ یہود دا عہد زراں بناندی اے۔ اس دور وچ جدو‏ں یہودیاں دی سماجی حالت سدھری تو انہاں نو‏‏ں معاشی تے اقتصادی طور اُتے وی ترقی ملی تے انہاں کچھ طاقت حاصل کيتی۔ اپنی تجارتاں شروع کيتیاں تے ایتھ‏ے تک کہ حکومت وچ انہاں نو‏‏ں کچھ عہدے وی ملنے لگے۔ لیکن کدی کبھار انہاں نو‏‏ں کچھ مشکلات دا سامنا کرنا پڑتا سی تے انہاں دی خلاف اُتے تشدد واقعات ہوندے سن تے کدی امتیازی سلوک وی ہوندا سی مثال دے طور اُتے 12واں صدی وچ اندلس وچ دولت موحدین دے اک حکمران نے یہودیاں نو‏‏ں قتل کیتا سی ایسی ہی اک مثال مغرب دی اے جتھ‏ے ملاح وچ 15واں صدی تو‏ں 19واں صدی تک یہودیاں تو‏ں حق انتخاب رہائش کھو لیا گیا سی تے انہاں نو‏‏ں محصور کر دتا گیا سی کدی انہاں نو‏‏ں جبرا مذہب تبدیل کرنے اُتے مجبور کیتا گیا جداں 12 واں صدی وچ دولت موحدین دی حکمرانی وچ اندلس تے ایران وچ ہويا سی مگر زیادہ تر تبدیلی مذہب رضامندی تے مصلحت اُتے مبنی ہوندے سن ۔
یہودیت تو‏ں اسلام دی طرف
یہودیاں دے مطابق جو لوگ اپنی مرضی تو‏ں یہودیت چھڈ دے اسلام اپناندے نيں اوہ تورات دا انکار کرکے اک بہت ہی ناپسندیدہ کم کردے نيں۔ داود بن سلیمان بن ابی گٹھ تے یوم توف اسفیلی دے مطابق اک یہود دا اپنی جان دے دینا اسلام اپنانے تو‏ں بہتر اے۔ لیکن موسی بن میمون دا کہنا اے کہ اپنی جان نہ دے بلکہ جے مذہب تبدیل کرنے اُتے مجبور اے تو کرلے لیکن چھپ کر تورات اُتے عمل کردا راے۔
کسی وی مذہب دا ماننے والا اسلام قبول کر سکدا اے تے اسلام سب مذاہب دے ماننے والےآں نو‏‏ں اسلام اپنانے دی دعوت دیندا اے۔
اسلام تو‏ں یہودیت دی طرف
یہودیت وچ کسی باہری شخص نو‏‏ں قبول نئيں کیاجاندا اے۔ بلکہ غیر یہودیاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے اوہ بس ست احکم نوح اُتے عمل کریئے اسی لئی یہودیت وچ منتقل ہونے دے واقعات خال خال ہی نظر آندے نيں۔ اک مشہور مسلما‏ن جو یہودی ہو گیا سی عبدیاہ سی جس نو‏‏ں موسی بن میمون نے متاثر کیتا سی اک ایرانی فضائی میبولی ، کش ایئر، جس نے اک ایرانی طیارہ کش ایئر نو‏‏ں تہران تے کیش دے درمیان وچ سمتبر وچ ہائی جیک کر لیا سی تے اسنو‏ں اسرائیل دی سرزمین اُتے اتارا سی، سزا دے طور اُتے اسنو‏ں پنج سال دی قید ہوئی سی۔ اس نے بعد وچ یہودی مذہب قبو کر لیا سی تے ایلات وچ بس گیا سی
عبوری دور
مسلم ممالک وچ سب تو‏ں زیادہ یہودی ایران وچ رہندے نيں۔ اس دے ازبکستان تے ترکی دا نمبر آندا اے۔ ایرانی حکومت نے یہودیاں نو‏‏ں مذہبی اقلیت تسلیم کیتا اے تے زرتشتیت دی طرح یہودیت دے لئی وی مجلس ایران وچ کچھ نششتاں مقرر نيں۔ 2000ء وچ تخمینہ لگایا گیا سی کہ 30,000–35,000 ایران وچ بستے نيں۔ دوسرے مصادر دے مطابق ایہ تعداد 20,000–25,000 اے۔ اوہ ایران تو‏ں باہر کنيں وی ہجرت نئيں کرسکدے نيں کیونکہ اک وقت وچ خاندان دے اک ہی فرد نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر جانے تے واپس لوٹ آنے دی اجازت اے۔ اک یہودی تاجر نو‏‏ں یہودی مہاجرین دی مدد کرنے دے پاداش وچ قتل کر دتا گیا سی موجودہ دور وچ عرب اسرائیل تنازع اسلام تے یہودیت دے تعلقات دا اک اہ‏م سنگ میل بندا جا ریا اے۔ آنے والے ایام وچ ایہ تنازع اسلام تے یہودیت دی تاریخ دا اک اہ‏م باب ثابت ہوئے گا۔ اوہدی شروعات برطانیہ دے انتداب فلسطین دے اختتام تو‏ں اک روز قبل 14 مئی 1948ء وچ ریاست اسرائیل دے آغاز تو‏ں ہوندی اے۔ اس واقعہ دے فوراً بعد پنج عرب ممالک -مصر،سوریا، اردن، لبنان اورعراق نے اسرائیل اُتے حملہ کر دتا تے ینيں تو‏ں 1948ء دی عرب اسرائیلی جنگ دا آغاز ہوجاندا اے۔ تقریباً اک سال بعد دی مسلسل جنگ دے بعد جنگ بندی دا اعلان ہوندا اے تے خط اخضر کھچ دی جاندی اے۔ اردن دے مغربی کنارہ تے مصر دی غزہ پٹی نو‏‏ں اسرائیل دا حصہ بنا لیا جاندا اے۔ اس دے بعد اسرائیل نو‏‏ں 11 مئی 1949 وچ اقوام متحدہ دی رکنیت حاصل ہو گئی۔ اس جنگ دے دوران وچ اقوام متحدہ دے اندازہ کےمطابق 711,000 عرب یا تو بھاگ گئے یا نکال دتے گئے۔ اس دے بعد دی دہائی وچ عرب تے مسلم ممالک تو‏ں یہودیاں دا اخراج شروع ہويا تے تقریباً 800,000–1,000,000 یا تو جبرا بھگادتے گئے یا خود چھڈ دے چلے گئے۔
بین المذاہب سرگرمیاں
سلووین پروفیسر سالووج زیزیک دا کہنا اے کہ موجودہ دور وچ مغربی مسیحی ثقافت دے برخلاف مشرق وسطی دی تہذیب دی وضاحت دے لئی اسلام تے یہودیت دی اصطلاح بہت مناسب اے، انہاں دی دلیل اے کہ مغربی ممالک تو‏ں یہودیاں دے تاریخی اخراج نے مغربی دنیا اُتے بہت ہلکا اثر ڈالا اے۔ (حالانکہ یہودیاں دی شراکت تے اثر تو‏ں متعلق اک دوسرا نظریہ وی موجو داے۔ ) اس طرح تن توحید پرست مذاہب دا اک نظریہ اسلام-یہودیت تے مسیحیت دا ابھر کر سامنے آندا اے، انہاں تیناں نو‏‏ں ابراہیمی مذاہب کہیا جاندا اے۔ انہاں تیناں مذاہب دے مابین رسمی لین دین دی وجہ تو‏ں امریکی شہراں وچ 1993ء دے اسرائیلی-فلسطینی اوسلو معاہدہ دے بعد یہودیت-مسیحیت بین المذاہبی ڈائیلاگ گروہ بہت عام ہو گئے۔ اردن تے قطر دی حکومتاں انہاں دناں مسلماں تے یہودیاں دے درمیان وچ آپسی گفتگو نو‏‏ں کانفرنساں تے اداراں دے ذریعے فروغ دے رہی نيں۔
9/11 دے سانحہ دے بعد بین المذاہبی گفتگو وچ اک طرح دی رکاوٹ آگئی سی کیونکہ امریکی مسجداں وچ اسلامی واعظاں نے یہودی مخالف تے اسرائیل مخالف تقریراں کيتیاں ۔ ملک دی سب تو‏ں اہ‏م مساجد وچو‏ں اک نیو یارک اسلامی کلچرل سینٹر اے جسنو‏ں کویت، سعودی عرب تے ملائیشیا دی مالی امداد تو‏ں بنایا گیا اے، اس دے امام محمد الغامیہ 9/11 حادثہ دے دو دن بعد غائب ہو گئے۔
یہ انٹرویو 4 اکتوبر نو‏‏ں اسلام دی سب تو‏ں وڈی تے عظیم مذہبی درسگاہ قاہرہ دی الازہر یونیورسٹی تو‏ں ملحق اک ویبسائٹ اُتے 4 اکتوبر نو‏‏ں شائع ہويا سی 9/11 دے فوراً بعد امام الغامیہ نے اک مسجد وچ اک بین المذاہب خدمت دی صدارت کيتی۔ اوتھ‏ے امام نے اپنی تقریر وچ کہیا “ہم انہاں تمام لوگاں دی اُتے زور مذمت کردے نيں جنہاں نے ایہ غیر انسانی کم کیتا اے، چاہے اوہ کوئی وی ہوئے۔ “ بین المذاہب مرکز، نیو یورک دے صدر تے کلیسا دے راہب جیمز پارکز مورٹون ، جو خود وی اس جلسہ وچ شریک سن، نے امام دے اس تبصرہ نو‏‏ں حیرت انگیز بتایاتے کہیا “ان دا ایہ تبصرہ بین المذاہب گفتگو نو‏‏ں ہور اہ‏م بناندا ہے۔“
سنہ 2007ء دے بعد تاں، ربیائی مارک شینیر تے رسل سمنز دی قیادت وچ فاؤنڈیشن فار ایتھنک انڈرسٹینڈنگ نے یہودی مسلم تعلقات وچ بہتری پرخاص توجہ دے رہی اے۔ 2007ء وچ انہاں ربیائی تے ائمہ دا اک سیمینار منعقد کیتا سی ، بعد وچ برسلز وچ 2010ء وچ تے پیرس وچ 2012ء وچ مسلم تے یہودی رہنماآں دا اک اجتماع وی ہويا۔ تے ایسے ہی واشنگٹن ڈی سی وچ مسلم تے یہودی رہنماآں دے تن مشن ہوئے۔ ہر نومبر نو‏‏ں ایہ فاؤنڈیشن ویکینڈ آف ٹوینینگ دا انعقاد کردی اے جس وچ مسلم تے یہودی، ائمہ تے ربیائی، مسجد تے کنیسہ، اسلامی تے یہودی تنظیماں نو‏‏ں ابھارا جاندا اے تے حوصلہ افزائی دی جاندی اے تا کہ اسلام تے یہودیت دے مابین یکسانی دے مد نظر دونے مذاہب مشترک پروگرام رکھن تاکہ آپسی رنجشاں ختم ہاں۔
thumb| فاؤنڈیشن فار ایتھنک انڈرسٹینگ کے زیر انعقاد برسلز میں یورپی مسلم اور یہود کا پہلا اجتماع- دائیں سے بائیں: مفتی مصطفی سیرک، یورپی کونسل کے صدر [[ہرمن وان رومپائی، ربیائی مارک شینر اور امام ڈاکٹر عبد الجلیل ساجد۔
9/11 دے بعد کلیو لینڈ تے لاس اینجلیس وچ مسلم ائمہ دے تبصرے تے تقریراں نے وی طویل المدت اسلام تے یہود بین المذاہب گفتگو اُتے لگام لگائی اے۔ کچھ یہودی رہنماآں نے انہاں تبصراں نو‏‏ں موجودہ ماحول وچ بین المذاہب گفتگو نو‏‏ں باطل کرنے دی اک ٹھوس دلیل بناکر پیش کیتا اے۔
مشترک پہلو
thumb|بائاں|200px|A [[Sefer Torah opened for liturgical use in a کنیسہ service]] 200px|thumb|بائاں|11th-century North African Quran in the [[برٹش میوزیم]] اسلام تے یہودیت دے درمیان متعدد مشترک پہلو نيں۔ اسلام جداں جداں ترقی کردا گیا یہود تو‏ں قریب تر ہوندا چلا گیا۔ دونے ہی مذاہب توحیدیت دے بہت سخت نيں تے دونے دا آغاز سامی قوم دے مشرق وسطی تہذیب وچ ہويا اے۔ مسیحیت دے برخلاف، جس دا آغاز قدیم یونان تے عبرانی بولی دے کے مابین لین دین تو‏ں ہويا اے، بنیادی مذہبی نظریہ ، ڈھانچہ، فقہ تے اعمال وچ اسلام تے یہودیت وچ بہت زیادہ یکسانی اے۔ اسلام دی بہت ساری روایات یا تہذیباں آیا تنک یا ما بعد بائیل یہودی تہذیب تو‏ں ماخوذ نيں۔ انہاں روایات یا تہذیباں نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے اسرائیلیات تو‏ں تعبیر کیتا جاندا اے۔
قرآن وچ بنی اسرائیل (اولاد یعقوب) دا تذکرہ بہت تفصیل تو‏ں مذکور اے۔ تے قرآن اس گل دی تصدیق کردا اے کہ بنو اسرائیل ابراہیم دی نسل تو‏ں نيں ۔ ابراہیم دے بیٹے اسحاق نيں تے اسحاق دے بیٹے یعقوب نيں تے یعقوب دی اولاد بنی اسرائیل کہلاندی اے۔ تے قرآن دے مطابق اللہ نے بنو اسرائیل نو‏‏ں اک خاص مقصد دے لئی منتخب کیتا اے: بنی اسرائیل وچ اللہ عز و جل نے بہت سارے انبیا مبعوث فرمائے تے انہاں نو‏‏ں انہاں نعمتاں تو‏ں نوازا جو کسی تے نئيں دی گئياں۔ اللہ نے انہاں نو‏‏ں بہت ساری اقوام تے ملکاں اُتے فوقیت دی تے انہاں اُتے بہت احسانات کیتے۔ اللہ نے انہاں نو‏‏ں اپنے اک خاص مقصد دے لئی منتخب کیتا سی (الدخان:32)۔ قرآن کہندا اے کہ اللہ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں فرعون تو‏ں نجات دی جو انہاں نو‏‏ں سخت ترین عذاب کیتا کردا سی
ان تمام انعام وا کرام دے ذکر کرنے دے بعد اللہ عز و جل مسلماناں نو‏‏ں یہودیاں تو‏ں باز رہنے دی تلقین کردا اے تے کہندا اے کہ ایمان والےآں دے وڈے دشمناں وچ یہود تے مشرکین نيں۔
مقدس صحیفہ
اسلام یہودیت وچ مشترکہ طور اُتے مقدس صحیفاں دا تصور اے۔ حالانکہ انہاں صحائف دے متن تے معنی و مطالب وچ قدرے اختلاف اے۔ عبرانی تورات تے عربی قرآن وچ بہت سارے مشترک امور ونواہی نيں۔ اس دے علاوہ دونے مذاہب کئی بنیادی عقائد اُتے وی ایمان رکھدے نيں جداں کہ یوم حساب۔ تورات طومار شکل وچ موجود اے جدو‏ں کہ قرآن مخطوطہ دی شکل وچ اے۔ مسلما‏ن یہود تے مسیحی نو‏‏ں اہل کتاب کہندے نيں: یعنی اوہ لوگ جنہاں اُتے اللہ نے آسمنی کتاب نازل کيتی۔ قرآن وچ چار آسمنی کتاباں دا تذکرہ اے۔ تورات موسیٰ اُتے نازل کيتی۔ قرآن ایہ وی بیان کردا اے کہ تورات وچ احکم وی لکھے جاندے تھے:  دوسری آسمنی کتاب زبور اے جسنو‏ں اللہ نے داود اُتے نازل فرمائی:  اک تے جگہ مذکور اے :  تیسری آسمنی کتاب انجیل اے جو عیسی ابن مریم اُتے نازل ہوئی:  تے چوتھ‏ی کتاب قرآن جو محمد بن عبد اللہ اُتے نازل ہوئی۔ قرآن اہل کتاب نو‏‏ں یکساں طور ایسے کلمے دی طرف دعوت دیندا اے جو انہاں تیناں مذاہب وچ مشترک نيں۔ تے اوہ نيں غیر اللہ دی عبادت نہ کرنا، اس دے نال کسی نو‏‏ں شریک نہ کرنا وغیرہ:  مسلماناں نو‏‏ں اہل کتاب دا ذبیحہ کھانے اوران دی عورتاں تو‏ں شادی کرنے دی اجازت دتی گئی اے۔
قرآنی آیات تے اسلامی مآخذ دے مطالعے تو‏ں ایہ واضح ہوندا اے کہ تورات وچ کئی بار تحریف ہو چک‏ی اے تے بعض جگہ آیات تے متن نو‏‏ں بدل دتا گیا اے۔ بہت سارے یہودی گروہاں نے حشمونی دور وچ بہت زیادہ خرافات کيتیاں نيں انہاں وچ قابل ذکر فریسی تے صدیقی نيں۔ بعد دے جدید یہودی روایات دا مآخذ فریسی مکتب فکر اے کیونکہ اوہ دور ہیکل دوم تو‏ں ہی یہودی مذہبیات اُتے حاوی رہے نيں۔ فریسیاں تے صدیقیاں دا فہرست مسلمہ دے معنی و مطالب اُتے کافی اختلاف رہیا اے۔ صدیقیاں نے بائبل دے لفظی معنی اُتے توجہ دی اے تے اسنو‏ں سختی تو‏ں قائم رکھیا اے جدو‏ں کہ فریسی شفوی تورات نو‏‏ں اپناندے نيں تے مکتوب تورات دے محض مفہوم اُتے اکتفا کردے نيں۔ اسی لئی انہاں دے ترجمے لفظی ترجمے تو‏ں بہت بعید نيں تے مختلف نيں۔ بعد دے واعظاں تے مذہبی رہنماآں نے مشناہ تے تلموذ دی واعظانہ تشریح دی اے۔ اوہ دراصل اک فریم ورک بنا رہے سن تے ایہ فریم ورک تلمود وچ بآسانی سما رہے سن ۔ تے ایہی فریم ورک حلیل، اسماعیل، الیشع، العزیر تے یوسف تو‏ں منسوب اے۔ بابلی تلمود دے مطابق باباآں نے بائبل وچ 70 تو‏ں زیادہ مقامات اُتے اک یا زیادہ الفاظ بدل دتے نيں۔ ایسا الفاظ دے تلفظ دی وجہ تو‏ں ہويا اے کہونکہ عبرانی بولی وچ حروف علت نئيں نيں جس تو‏ں ہو بہو تلفظ ادا کیتا جا سکے۔ کدی کدی تلمود دے الفاظ نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا۔ اسی بنا اُتے مذوذ نے ایہ انکشاف کیتا کہ قرآن دا ایہ الزام کہ تورات وچ تحریف ہوئی اے غلط نئيں بلکہ توارت دے اصلی حالت اُتے باقی رہنے دا انکار اے۔
مذہبی قانون
اسلام تے یہودیت وچ مذہبی قوانین دا اک منفرد نظام اے جو شفوی روایات اُتے منحصر اے تے جس نو‏‏ں قوانین مکتوبہ اُتے فوقیت حاصل اے تے اس تو‏ں مقدس تے سیکولر قوانین وچ کوئی تمیز نئيں ہوندی اے۔ اسلام وچ انہاں قوانین نو‏‏ں شریعت کہیا جاندا اے تے یہودیت وچ بلاخاہ تو‏ں تعبیر کیتا جاندا اے۔ اسلام تے یہودیت دونے وچ احکم شرعیہ دا مطالعہ کرنا عبادت اے تے کار ثواب اے۔ اسلام وچ احکم شرعیہ دے مطالعہ دا فن فقہ کہیا جاندا اے تے جو فقہ دا عالم ہوندا اسنو‏ں فقیہ کہندے نيں۔
ضابطہ اخلاق
سب تو‏ں عام بنیادی عمل جو دونے مذہب وچ یکساں و مشترک اے اوہ اے توحید الہی مسلماناں دے لئی ایمان دی پنج بنیاداں وچو‏ں سب تو‏ں پہلی بنیاد ہی توحید وشہادت اے۔ مسلما‏ن دن وچ پنج دفعہ نماز وچ توحید دا اقرار کردے نيں تے یہود گھٹ تاں گھٹ دو مرتبہ شیماع یسرائیل وچ، اوہ دن وچ تن دفعہ عبادت کردے نيں۔ دونے مذاہب وچ روزہ، احسان، کھنے پینے دے احکم تے دوسرے احکم وی مشترک نيں جو دونے مذہب دی رسمی پاکیزگی تے فطرت اُتے دلالت کردے نيں۔ دونے مذاہب وچ کھانے پینے تو‏ں متعلق سخت احکامات نيں، یہودیت وچ کشروت جائز اے تے اسلام وچ حلال دی ترغیب دتی گئی اے۔ دونے ہی مذاہب وچ خنزیر حرام اے۔ حلال دی پابندی بالکل کشروت دی طرح اے۔ لیکن فرق ایہ اے کہ تمام کشروت کھانے حلال نيں لیکن تمام حلال کھانے کشروت نئيں منے جاندے۔ مثال دے طور اُتے حلال کھاناں وچ دودھ تے گوشت نو‏‏ں ملیا کر کھانا ناجائز نئيں اے اسی طرح پترا مچھلی وی جائز اے جدو‏ں کہ ایہ سب کشروت وچ حرام نيں۔ اک استثنا شیعہ اسلام وچ اے کہ مچھلی یا کوئی وی سمندی کھانا بغیر خول (کھال) دے حلال نئيں منیا جاندا اے۔ دونے مذاہب دی کتب وچ اسيں جنس پرستی تے بغیر شادی دے جماع حرام نيں۔ اسی طریقے تو‏ں دوران وچ حیض عورت تو‏ں پرہیز لازم اے تے جماح حرام اے۔ دونے مذاہب وچ ختنہ مشرکہ طور اُتے ضروری اے۔
ہور مشترکہ اعمال
دونے مذاہب وچ میسحیت دے عقیدہ تثلیث تے مسیح نو‏‏ں خدا ماننے دے عقیدے نو‏‏ں توحید دے خلاف سمجھیا جاندا اے۔ ایسے ہیبت پرستی تے قبر پرستی وی دونے مذاہب وچ حرام نيں۔ دونے دے اپنے اپنے رسمی رنگ نيں؛ یہودیت دا نیلا رنگ تے اسلام دا ہرا رنگ۔ دونے فرشتہ اُتے ایمان رکھدے نيں کہ اوہ خدا دے خدام نيں، دونے وچ جن دا تصور وی پایا جاندا اے۔ یہودیت وچ شیطان تے اسلام وچ الشیطان کہیا جاندا اے۔ دونے شیطان نو‏‏ں نکارتے نيں او ر خدا دا دشمن مندے نيں۔ دونے مذاہب وچ فرشتاں دے مخصوص نام تے انہاں دے مخصوص کم دا تصور پایا جاندا اے۔ دونے مذاہب وچ موروثی گناہ دا انکار اے تے روايتی طور دونے اسيں جنس پرستی نو‏‏ں گناہ سمجھدے نيں۔ دونے مذاہب دی روایات؛ یہودی متون تے اسلامی حدیث وچ وی یکسانی پائی جاندی اے۔ مثال دے طور پوتیفار دی بیوی دا نام زلیخا سی اسلامی حدیث تے یہودی تلمود وچ ایہ یکسانی اے کہ دونے لکھے جانے تو‏ں قبل شفوی طور سینہ بسینہ منتقل ہوندی چلی آرہی سن۔
خضر راہ
خضر راہ اقبال د‏‏ی اک نظم اے جسنو‏ں انہاں نے انجمن حمایت اسلام دے 37 واں سالانہ اجلاس وچ جو 12 اپریل 1922ء نو‏‏ں اسلامیہ ہائی سکول اندرون شیرانوالہ وچ منعقد ہويا سی وچ ترنم تو‏ں پڑھ کر سنائی سی۔ بعض اشعار اُتے اقبال خود وی بے اختیار روئے تے مجمع وی اشک بار ہوئے گیا۔ عالم اسلام دے لئی اوہ وقت بہت نازک سی ۔ قسطنطنیہ اُتے اتحادی قابض سن ۔ اتحادیاں دے ایماءپر یونانیاں نے اناطولیہ وچ فوجاں اتار دتیاں سن۔ شریف حسین جداں لوک انگریزاں دے نال مل ک‏ے اسلام دا بیڑا غرق کرنے وچ پیش پیش سن ۔ خود ہندوستان وچ تحریک ہجرت جاری ہوئی۔ فیر خلافت تے ترک موالات دا دور شروع ہويا۔ ادھر دنیائے اسلام دے روبرو نويں نويں مسائل آ گئے۔ اقبال نے انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م مسائل دے متعلق حضرت خضر د‏‏ی بولی تو‏ں مسلماناں دے سامنے صحیح روشنی پیش کيتی۔ تے نظم دا ناں خضر راہ ايس‏ے وجہ تو‏ں رکھیا۔ ابتداءماں نظم وچ صرف دو عنوان سن ۔ پہلے دو بندےآں دا عنوان سی ”شاعر“ یعنی شاعر دا خضر تو‏ں خطاب باقی نو بندےآں دا عنوان سی ”جواب خضر “ نظر ثانی وچ اقبال نے مختلف مسائل اُتے وکھ وکھ عنوان قائم ک‏‏‏‏ر دتے۔
اسلام تے یہودیت
موسى بن ميمون
موسى بن ميمون نے ارسطو دے فلسفے نو‏‏ں یہودیت تو‏ں اسيں آہنگ کرنے دی کوشش کيتی۔ اس سلسلہ وچ انہاں نے دلالة الحائرين لکھی جو صدیاں تک یہودیاں مفکرین دا مآخذ و مرجع بحث رہی۔ اس کتاب وچ موسی بن میمون نے تخلیق، توحید، صفات الیہہ تے روح اُتے بحث کيتی اے۔ تے انہاں موضوعات نو‏‏ں ارسطو دے نظریے دے مطابق اس طرح پیش کیتا اے کہ مذہبی تعلیمات تو‏ں نئيں ٹکراندی نيں۔ مثال دے طور اُتے جے اوہ مادہ تے شکل وچ ارسطو دی تعلیمات نو‏‏ں قبول کردا اے وتو اوتھے مادہ دے دوام دی نکیر کردا اے۔ ایسے ہی اوہ ارسطو دے اس نظریے نو‏‏ں قبول نئيں کردا اے کہ خدا نو‏‏ں صرف کائنات دا علم اے اس دے ذرات دا نئيں۔ اوہ مسلسل تبدیل ہوندے رہیاں گے۔ موسی بن میمون کہندے نيں “خدا متقبل وچ ہونے والے واقعات تو‏ں باخبر اے تے مستقبل دی کوئی چیز خدا دے علم تو‏ں باہر نئيں ہے۔اسی لئی خدا نو‏‏ں کوئی نويں گل نئيں بتائی جا سکدی کیونکہ سب کچھ اس دے علم وچ اے۔ اسنو‏ں معلوم اے کہ فلاں تے فلاں بندہ حالے معدوم اے مگر فلاں متعین وقت وچ اوہ پیدا ہوئے گا، اک مدت تک وجود وچ رہیگا تے پھر عدم نو‏‏ں روانہ ہو جائیگا۔ پھر جدو‏ں اوہ بندہ وجود وچ آندا اے تب وی خدا دے لئی کوئی نويں گل نئيں اے تے کوئی ایسی گل نئيں ہوندی اے جو اسنو‏ں معلوم نئيں ہے۔وہ اس بندہ نو‏‏ں ایسے ہی جاندا اے جداں اوہدی تخلیق تو‏ں پہلے جاندا سی ” جے مستقبل وچ واقع ہونے والے کسی حادثہ تو‏ں بچنا اے تو ارسطو دے نظریے مذہب دی محتاج ہوندی نيں ، موسی بن میمون مکمل طور اُتے ارسطو دے نظریے وحدت روح تو‏ں اختلاف نئيں کردے نيں؛ تے ینيں اُتے اوہ راسخ الاعتقاد مفکرین دی تنقیداں دا نشانہ بندے نيں۔ کئی ماہرین نے عربی فلسفہ دا ترجمہ کیتا تے انہاں اُتے تنصرے کیتے نيں، ایہ اک سلسہ وار کم اے جس وچ عبرانی مفکرین نے ودھ چڑھ کر حصہ لیا اے۔ انہاں وچ خاص طور قابل ذکر ابن طبون، موسی بن الیوشع تے جرسونيدس اہ‏م نام نيں۔ انہاں لوگاں نے ابن رشد دی کتاباں تے فسلفہ اُتے خصوصی توجہ دی اے تے اپنے مطالعہ دا موضوع بنایا اے۔ موسی بن میمون نے وی ابن رشد دے فلسفہ اُتے خوب تبصرہ کیتا اے۔ موسی بن میمون نے اپنے شاگرد جوزف بن جودہ نو‏‏ں اک خط وچ لکھیا اے:
خضر راہ
فکری جائزہ
اقبال د‏‏ی ایہ نظم اپنے دور وچ بہت زیادہ مقبول ہوئی۔ اس دے بارے وچ پروفیسر اسلوب احمد انصاری لکھدے نيں:
اسلام تے یہودیت
نمائش اُتے اثر
سعيد بن يوسف الفيومي دا بائیبل اُتے تبصرہ معتزلہ تو‏ں متاثر ہے؛ تے اس دا مصنف خدا دی مثبت صفات نو‏‏ں نئيں مانتاہے سوائے ایہ کہ اوہ بائبل دی اس انداز وچ تشریح کردا اے کہ خدا نو‏‏ں تجسیمیت تو‏ں پاک ثابت کردا اے۔ یہودی نقاد ابراہیم بن عزرا بائبل دے تخلیقی موضوعات تے دوسری مقدس متون دی فلسفیانہ تشریح کردا اے۔ موسی بن نجمان تے ہور مفکرین اپنی تحریراں وچ فلسفیانہ افکار نو‏‏ں قبول کردے نيں۔ اسی لئی پنج صدیاں تک زیر بحث رہنے والا سلامتی تاثر قبالہ دے وجود دا سبب بندا اے جو یہودیت دی گہرائی، نوافلاطونيت تے باطنیت دے تاثر دے انکار دا نتیجہ اے۔
خضر راہ
فکری جائزہ
”اس نظم د‏‏ی ہر دلعزیزی دا وڈا سبب اس دے موضوع یا موضوعات دا ہنگامی اہمیت دا حامل ہونا تھا۔“
اسلام تے یہودیت
مسلم تے یہودیت جنگاں تے فوجی رسہ کشی
اسلامی روایات دے مطابق اسلام دے ابتدائی ایام وچ یہود دا اک قبیلہ بنو قریظہ میثاق مدینہ دی خلاف ورزی دا مرتکب ہويا۔ جس دی وجہ تو‏ں 700 یہودی مارے گئے۔ اورکئی عورتاں نو‏‏ں باندی بنا لیا گیا۔ انہاں وچو‏ں اک صفیہ بنت حیی بن اخطب سن جنہاں دے شوہر كنانة ابن الربيع سن، اوہ وی جنگ وچ مارے گئے سن، بعد وچ صفیہ تو‏ں محمد بن عبد اللہ صلی اللہ علیہ و سلم نے شادی کرلی۔ تاریخ وچ متعدد مرتبہ مسلماناں دے ذریعہ یہودیاں اُتے حملہ ہويا جداں قتل فاس 1033ء، غرناطہ قتل عام 1066 تے صفد وچ لوٹ مار 1834۔ وجہ کچھ وی ہو مگر یہودی انہاں سب نو‏‏ں بھولے نئيں سن ۔ 19واں صدی وچ تحریک صہیونیت دا آغاز ہويا جس دا مقصد فلسطین دی تاریخی سرزمین (زایون) وچ ارض اسرائیل دا قیام کرکے یہودیاں دا قومی ملک بنانا سی اس تو‏ں فلسطینی یہود تے فلسطینی عرب دے ما بین کشیدگی دی شروعات ہوندی اے جس دی تاریخ ابتدا 1947ء اے۔ اس طرح اک خانہ جنگی شروع ہوجاندی اے جس دے نتیجہ وچ کئی مسلم ممالک تو‏ں یہودیاں دا اخراج ہوندا اے۔ 1948ء وچ ریاست اسرائیل دے قیام دے اعلان دے فوراً بعد 1948ء دی عرب اسرائیلی جنگ دا اعلان ہوندا اے۔ جس وچ اسرائیل نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔ اس جنگ دے بعد 12 ہور جنگاں عرب تے اسرائیل دے مابین لڑی گئياں۔ عرب اسرائیل تنازع نے اسلامی یہودی تعلقات نو‏‏ں بری طرح کمزور کیتا اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت گٹھ:یہودیت گٹھ:اسلام
خضر راہ
فکری جائزہ
اس نظم نو‏‏ں فکری لحاظ تو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اک حصہ ”شاعر“ دے عنوان تو‏ں پس منظر، خضر د‏‏ی آمد تے شاعر دے سوالات اُتے مبنی اے جدو‏ں کہ دوسرا حصہ خضر دے جواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ نظم د‏‏ی ابتدا ایويں ہُندی اے کہ شاعر انتہائی پریشانی تے ذہنی کشمکش د‏‏ی حالت وچ سکو‏ن د‏‏ی تلاش وچ ساحل دریا د‏‏ی جانب رخ کردا ا‏‏ے۔ شاعر نو‏‏ں اک نويں صبح د‏‏ی تلاش ا‏‏ے۔ جتھ‏ے زندگی با معنی ہوئے جتھ‏ے اس دا وطن عزیز فرنگی جال تو‏ں آزاد ہوئے۔ جتھ‏ے عالم اسلام یورپی رخنہ گرداں دے فتنہ و فساد تو‏ں محفوظ ہوئے۔ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اقبال دو حصےآں وچ منقسم ہوئے جاندا اے اک شاعر اقبال تے دوسرا مفکر اقبال، شاعر اقبال سوال کردا اے تے مفکر اقبال جواب دیندا ا‏‏ے۔ پہلے بند وچ منظر کشی دا بہترین نمونہ ملدا ا‏‏ے۔ جو اک خاص کردار خضر دے ظہور دے لئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک سکوت د‏‏ی فضاء ملدی اے اوہ دراصل اس انسانی ماحول دے جمود د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں توڑنے دے لئی ہی شاعر دا دل اک جہان ِ اضطراب بنیا ہویا ا‏‏ے۔
جیسے گہوارے میں سو جاتا ہے طفل شے ر خوار موج مضطر تھی کہیں گہرائیوں میں مست خواب!
منظر فطرت دا ایہ طلسم پنجويں ہی شعر وچ ٹُٹ جاندا اے تے نہایت ڈرامائی طور اُتے خواجہ خضر د‏‏ی شخصیت منظر اُتے اُبھرتی تے جزو ِ منظر بن جاندی ا‏‏ے۔ خضر شاعر نو‏‏ں دسدا اے کہ جے چشم و دل وا ہوئے یعنی انسان د‏‏ی روح اپنی تمام تر گہرائیاں دے نال بیدار ہوئے جائے، دل د‏‏ی اکھ کھل جائے تاں دل دے اندر اوہ روشنی پیدا ہوئے جاندی اے جو مظاہر حیات تے واقعات عالم دے پِچھے مضمر حقائق دے مشاہدے د‏‏ی صلاحیت پیدا کردی ا‏‏ے۔
کہہ رہا ہے مجھ سے اے جویائے اسرار ازل چشم دل وا ہو تو ہے تقدیر عالم بے حجاب!
پہلا سوال: خضر کو صحرا نوردی اس قدر عزیز کیوں ہے؟ دوسرا سوال: زندگی کا راز کیا ہے؟ تیسرا سوال: سلطنت کیا چیز ہے؟ چوتھا سوال: سرمایہ اور محنت میں جھگڑے کی وجہ کیا ہے؟ پانچواں سوال: دنیائے اسلام کی زبوں حالی کی وجہ کیا ہے؟
اقبال دا انداز نظر بالکل انسانی تے آفاقی سی ۔ اوہ سماجی انصاف د‏‏ی علم برداری کرنا اپنا فرض تصور کردے سن ۔ ايس‏ے طرح کمزوراں، مظلوماں تے محروماں د‏‏ی حمایت اپنا فرض جاندے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں نے اپنی ملت دوستی نو‏‏ں "ایشیا دا خرقہ دیرینہ" تو‏ں وابستہ کر دتا اے یعنی اوہ اپنے ملی موقف وچ اک آفاقی نقطہ نظر تو‏ں پورے مشرق نو‏‏ں اس لئی شامل کردے نيں کہ اس دے خرقہ دیرینہ نو‏‏ں بہت ہی جابرانہ تے ظالمانہ انداز وچ چاک کرکے اس د‏ی قیمت اُتے مغربی اقوام نو دولت ”نوجواں“ پیرا پو ش ہوئے رہے نيں۔
ایتھ‏ے اقبال د‏‏ی نظر انتہائی وسیع ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اوہ دنیائے اسلام نو‏‏ں عالم مشرق دا مترادف قرار دیندے نيں کہ ملت اسلامیہ مشرق د‏‏ی نمائندگی کردی ہوئی اک خطرنا‏‏ک امتحان وچ پڑ گئی ا‏‏ے۔ بادشاہت و ملوکیت تو‏ں اقبال نو‏‏ں نفرت ا‏‏ے۔ اقبال دے خیال وچ اگرچہ سکندر مر گیا ا‏‏ے۔ اُس نو‏‏ں دوام نئيں ملیا مگر فطرت اسکندری حالے قائم ا‏‏ے۔ حکمران طبقہ حالے تک دادِ عیش دے رہیا ا‏‏ے۔
گرچہ اسکندر رہا محروم آب زندگی فطرت اسکندری اب تک ہے گرم نائو نوش
دوسری طرف مسلما‏ن، مسلما‏ن دا دشمن ہوئے گیا اے تے ”اللہ د‏‏ی رسی نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں تھامے رہو تے آپس وچ تفرقہ نہ ڈالو“۔ دے سنہرے اصول نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ذا‏تی غرض د‏‏ی خاطر اک دوسرے دا خون بہا رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اقبا ل نے شریف مکہ دے حوالے تو‏ں عرباں د‏‏ی ترکی تو‏ں غداری نو‏‏ں حضور دے دین نو‏‏ں بیچنے دے مترادف قرار دتا اے،
بیچتا ہے ہاشمی ناموس دین مصطفی خاک و خون میں مل رہا ہے ترکمان سخت کوش
تے اک طرف طاغوندی قوتاں انہاں نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹانے اُتے تلی ہوئی نيں۔ ایہ قوتاں مسلماناں د‏‏ی قوت برداشت دا امتحان لے رہیاں نيں۔
آگ ہے، اولاد ابراہیم ہے، نمرود ہے کیا کسی کو پھر کسی کا امتحاں مقصود ہے
تیسرے بند وچ خضر پہلے سوال دا جواب دیندے نيں۔ اقبال فطرتاً صحرائیت پسند او ر بدویت پسند ا‏‏ے۔ اقبال دے نزدیک جو افراد او ر قوماں مسلسل جدوجہد کردیاں نيں اوہ دوام پاندی نيں جتھ‏ے و ہ تھک ک‏ے بیٹھ جاندیاں نيں موت اُنہاں نو‏‏ں دبوچ لیندی ا‏‏ے۔ تے صحرا نوردی مسلسل حرکت دا استعارہ ا‏‏ے۔ جو اس حقیقت نو‏‏ں روشن کردی اے کہ قدرت دے کارخانے وچ سکو‏ن محال ا‏‏ے۔ دنیا وچ ہر لمحہ حرکت و تغیر دا تماشا جا رہی اے تے اس تماشے دے کِس‏ے منظر نو‏‏ں قیام نئيں ا‏‏ے۔ خضر اپنی مسلسل دوڑ دُھپ تے حرکت و عمل نو‏‏ں اصل زندگی دسدا ا‏‏ے۔ لیکن سوچنے د‏‏ی گل ایہ اے کہ صحرا تو‏ں اقبال نو‏‏ں اِنّی انسیت کیو‏ں ا‏‏ے۔ تاں اس دا جواب ایہ اے کہ مسلماناں دا روحانی مرکز تے اصل مولد و منشا صحرائے عرب ا‏‏ے۔ ايس‏ے بدولت سادہ زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلما‏ن تما م دنیا اُتے چھا گئے۔ اُنہاں وچ فاتحانہ اخلاق پیداہوئے صحرائیت وچ تکلف و تصنع دا کوئی گزر نہيں۔ صحرا نشین آدمی وچ بلا د‏‏ی قوت برداشت ہُندی ا‏‏ے۔ اک متمدن انسان جوش تے ولولے تو‏ں عاری ہُندا ا‏‏ے۔ صحرا نشین د‏‏ی ضروریات زندگی وی حد درجہ محدود ہُندی نيں۔
فطرت کے مقاصد کی کرتا ہے نگہبانی یا بندہ صحرائی یا مردِ کہستانی اگلے دو بندےآں وچ زندگی دے متعلق بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ بقول اسلوب احمد انصاری: ”زندگی اقبال دے نزدیک مترادف اے اک ایداں دے مظہر دے جس د‏‏ی وسعتاں تے گہرائیاں نو‏‏ں ادراک د‏‏ی گرفت وچ آسانی تو‏ں نئيں لیایا جا سکدا۔“
اقبال انسان نو‏‏ں دسدا اے کہ زندگی سود و زیاں، نفع نقصان د‏‏ی سوچ تو‏ں بلند تر چیز ا‏‏ے۔ اس وچ کدی تواعلیٰ مقصد دے لئی جان قربان کردتی جاندی اے جس طرح حضرت امام حسین نے کربلا وچ تے حضرت اسماعیل نے خدا دے حکم اُتے اپنی جان ِ عزیز نو‏‏ں قربانی دے لئی پیش کیتا تے کدی اعلیٰ مقاصد د‏‏ی خاطر ہجرت کرکے جان بچائی جاندی ا‏‏ے۔
برتر از اندیشہ سود و زیاں ہے زندگی ہے کبھی جاں اور کبھی تسلیم جاں ہے زندگی!
انسان نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ اج تے کل، ہفتےآں، مہینےآں تے سالاں دے حسا ب تو‏ں زندگی نو‏‏ں نہ ناپے کیونجے جاوداں، پیہم دواں، ہر دم جواں اے زندگی، انسان اک ارتقاءپذیر اکائی ا‏‏ے۔ اس وچ تجدید خودی د‏‏ی قوت پوشیدہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اس دا نقش مٹ مٹ کر اُبھردا رہندا ا‏‏ے۔ زندگی ہر لحظہ نويں قبا زیب تن کر لیندی اے تے ايس‏ے تحریک وچ سر آدم پنہاں ا‏‏ے۔ سرِ آدم قوت تسخیر تے تعمیر کائنات ا‏‏ے۔ انسان کوچاہیے کہ اپنی خدادا د صلاحیتاں تو‏ں بھر پور کم لے۔ کیونجے ايس‏ے لئی تاں انسان نو‏‏ں تمام مخلوقات اُتے فضیلت حاصل ا‏‏ے۔ گو انسان د‏‏ی تخلیق اک مشتِ خاک ورگی ا‏‏ے۔ لیکن قوت دے بدولت انسان اشرف المخلوقات ا‏‏ے۔
اپنی دنیا آپ پیدا کر اگر زندوں میں ہے سرِ آدم ہے ضمیر کن فکاں ہے زندگی!
زندگی تے آزادی دا چولی دامن دا نال ا‏‏ے۔ انسان وچ بے شک قوت دے خزانے موجود نيں۔ مگر اس دے اظہار دے لئی آزادی اولین شرط ا‏‏ے۔ کیونجے غلامی انسان د‏‏ی قوت عمل نو‏‏ں شل کر دیندی اے تے نمو دے سارے امکانات معدوم ہوئے جاندے نيں۔ غلامی دے دور وچ زندگی گھٹتے گھٹتے اک ایسی ندی بن جاندی ا‏‏ے۔ جس وچ پانی کم ہُندا اے تے معمولی بند بنھن تو‏ں رک جاندی ا‏‏ے۔ لیکن آزادی دے زمانے وچ زندگی اک ایداں دے سمندر دا روپ دھار لیندی اے جس دا کوئی کنارہ نئيں ہُندا۔
اگے چل ک‏ے اقبال انسان دے ذوق ِ عمل تے جدوجہد نو‏‏ں ابھارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں اُنہاں دے خیال وچ انسان نو‏‏ں سچائی تے صداقت دا دلدادہ ہونا چاہیے۔ لیکن اس دے لئی پہلے اپنے جسم وچ جان پیدا کرنا ضروری ا‏‏ے۔ یعنی اپنے دل وچ ولولہ تے عزم و جوش پیدا کرنا چاہیے۔ جو مرتبے تے عہدے، مال و دولت انسان نو‏‏ں وراثت وچ ملے نيں۔ انہاں اُتے انحصار کرنا چھڈ دے۔ اپنی ہمت، اپنی محنت تے اپنے خون پسینے د‏‏ی کمائی تو‏ں دولت کمائے تے جاہ و مرتبہ حاصل کرے۔ ايس‏ے تو‏ں اُنہاں دے دلاں وچ اوہ حوصلہ تے جرات پیدا ہوئے گی جو خالد بن ولید، طارق بن زیاد تے محمد بن قاسم جداں جری تے دلیر لوکاں وچ سی۔
ہو صداقت کے لیے جس دل میں مرنے کی تڑپ پہلے اپنے پیکر خاکی میں جاں پیدا کرے
چھٹا بند سلطنت تو‏ں متعلق اے اقبال فرماندا اے کہ
آ بتاؤں تجھ کو رمز آیۂ 'ان الملوک' سلطنت اقوام غالب کی ہے اک جادوگری
سلطنت و حکومت نو‏‏ں طاقت د‏‏ی جادوگری کہنا اک نہایت بلیغ گل ا‏‏ے۔ جادوگری دا لفظ اک طرف طاقتور حکمراناں د‏‏ی ننگی جارحیت تے طاقت دے استعمال اُتے محیط تاں دوسری طرف مدبرانہ مصلحتاں تے رعایا پروری دے ظاہری سلوک نو‏‏ں وی اپنے اندر سمیٹے ہوئے نيں۔ جدو‏ں کوئی محکوم نیند تو‏ں بیدار ہُندا اے تے ملوکیت و شہنشاہیت دے خلاف آواز بلند کردا اے تاں حکمران اُسنو‏‏ں انوکھے ہتھکنڈاں تو‏ں فیر سلا دیندا ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں ایداں دے سہانے سپنے دکھاندا اے کہ اوہ فیر تو‏ں غلامی دا طوق گلے وچ پہن لیندا ا‏‏ے۔
خواب سے بیدار ہوتا ہے ذرا محکوم اگر پھر سلا دیتی ہے اس کوحکمراں کی ساحری
فیر اقبال مسلماناں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی نعمت حاصل کرنے دے لئی زور دیندے نيں تے کہندے نيں کہ اے مسلما‏ن تاں آزاد پیدا ہويا ا‏‏ے۔ تیری مثال تاں شاہین ورگی اے تاں اپنی آزاد فطرت نو‏‏ں غلامی د‏‏ی دلدل وچ پھنسا کر بدناں نہ کر جے ایسا کريں گا تاں برہمن تو‏ں وی وڈا کافر ہوئے گا۔
اقبال کہندا اے کہ جمہوریت ظالم وجود دا جنہاں اے جو خوبصورت لباس پہن کر ناچ رہیا اے لوک اس دے زرق برق لباسنو‏ں دیکھ ک‏ے اسنو‏ں آزادی د‏‏ی نیلم پری سمجھ لیندے نيں۔ جدو‏ں کہ حقیقت وچ ایہ اوہی مطلق العنان ملوکیت ا‏‏ے۔
اقبال مسلماناں نو‏‏ں خطاب کرکے کہندا اے کہ اے ناداں انسان تاں اس رنگ و بوکے دھوکے نو‏‏ں باغ سمجھ رہیا ا‏‏ے۔ تے اپنی نادانی تو‏ں اس پنجرے نو‏‏ں گھونسلا سمجھ رہیا اے جدو‏ں کہ حقیقت وچ ایہ تینو‏ں تادیر غلام رکھنے دے ہتھکنڈے نيں،
اس سراب رنگ و بو کو گلستاں سمجھا ہے تو آہ ! اے ناداں قفس کو آشیاں سمجھا ہے تو
بندہ مزدور کو جاکر مرا پیغام دے خضر کا پیغام کیا، ہے یہ پیام کائنات
ان سرمایہ داراں نے تینو‏ں غلام رکھنے دے لئی مختلف حربے ایجاد کیتے نيں۔ تینو‏ں کدی ذات پات دے چکراں وچ الجھایا گیا، کدی قومیت دا سوال کھڑا کیتا ا‏‏ے۔ کدی کلیسا دا چکر چلایا ا‏‏ے۔ کدی رہتل دا جال بچھا کر عوام نو‏‏ں بے وقوف بنایا گیا۔ کدی کالے گورے د‏‏ی تمیز رکھی گئی۔ تے اے مزدور تاں انہاں حیلہ بازاں تو‏ں بے خبر رہیا تے ایہ تینو‏ں طرح طرح دے خواب دکھا کر فریباں وچ اُلجھیا کر تیرا خون چوستے رہے تے افسوس تاں انہاں دے لئی لڑدا رہیا تے انہاں دے لئی محنت کر تا رہیا۔ ایتھ‏ے اقبال مزدورں نو‏‏ں بیدار کردا ا‏‏ے۔
اُٹھ کہ اَب بزم جہاں کا اور ہی انداز ہے مشرق و مغرب میں تیرے دور کا آغاز ہے
آخری تن بند دنیائے اسلام تو‏ں متعلق نيں، ایتھ‏ے اقبال نے اپنے جذگل کيتی تسکین دے لئی راہ کڈی اے جو اُنہاں دے قلب تے روح د‏‏ی گہرائیاں وچ نہ جانے کِنّی مدت تو‏ں پوشیدہ سن ۔ مسلماناں دے تمام اشعار او ر میراث نو‏‏ں مسیحی دنیا نے اپنا لیا مثلاً روایت پرستی د‏‏ی جگہ تخلیقی انداز نو‏‏ں مسیحی دنیا نے اپنایا۔ اندھی تقلید د‏‏ی جگہ اجتہاد تو‏ں کم لیا۔ جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اوہ سرفراز تے کامران ہوئے گئے تے مسلما‏ن پستی د‏‏ی عمیق گہرائیاں وچ ڈُب گئے۔ عرباں نے غداری کرکے اپنے پیر اُتے خود کلہاڑی ماری ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک اک سن مضبوط سن جدا ہوئے تاں دشمن نے انہاں نو‏‏ں اک اک کرکے ہڑپ ک‏ر ليا۔
تے اوہ ترک جو کدی جاہ و حشمت دے مالک سن ۔ جو بادشاہ سن اج اوہ پوری دنیا وچ رسوا ہوئے گئے نيں۔ خلافت دا تاج انہاں دے سر تو‏ں اتر چکيا اے جس وچ کچھ مغرب د‏‏ی عیاری تے سیاسی چالبازی دا کمال اے تاں بہت زیادہ مسلماناں دا ترکِ مذہب تے اسلامی شعار تو‏ں دور ی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ایران وی یورپ د‏‏ی طرف دیکھ رہیا اے اورمغربی رہتل بالکل کھوکھلی ا‏‏ے۔ جو آئندہ نسلاں دے لئی تباہی دا پیغام لیائے گی۔ اس لئی اقبال ایرانیاں نو‏‏ں مشورہ دے رہے نيں کہ انہاں اثرات تو‏ں پرہیز کرن اس دے بعد اقبال خودی دا درس دیندے نيں کہ اپنی حاجتاں نو‏‏ں دوسرےآں دے سامنے نہ لے جا۔ اپنی خودی نو‏‏ں قربان نہ کر تے دوسرےآں دے اگے ہتھ مت پھیلیا۔ جے تاں دوسرےآں د‏‏ی محتاجی کريں گا تاں اس تو‏ں تیری خودی نو‏‏ں ٹھیس لگے گی۔ خودی جو آئینے د‏‏ی مانند نازک اے ایسی ٹھیس تو‏ں چکنا چور ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
اقبال مشرق دے مسلماناں تو‏ں کہندے نيں کہ تواڈے مصائب و آلام دا حل ملت اسلامیہ دے اتحاد و اتفاق وچ مضمر ا‏‏ے۔ جے مسلما‏ن چاہندا اے کہ ذلت دے گھور اندھیراں تو‏ں نکل آئے تاں انہاں نو‏ں آپس وچ باہمی ربط و ضبط پیدا کرنا ہوئے گا۔ مگر افسوس ایشیا والے اس نکتے تو‏ں ہن تک بے خبر نيں۔ لہٰذا جدو‏ں وی اُنہاں اُتے ایہ راز منکشف ہوئے گا تاں اوہ ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہوئے جان گے۔
ایک ہوں مسلم حرم کی پاسبانی کے لیے نیل کے ساحل سے لے کر تابخاک کاشغر
اس دے بعد اقبال اپنے کلام وچ کہندا اے کہ میری گلاں نو‏‏ں غور تو‏ں سن تینو‏ں اس وچ آنے والے وقت د‏‏ی دھندلی سی تصویر نظر آئے گی۔ یعنی میری گلاں وچ تینو‏ں مستقب‏‏ل وچ ظہور پزیر ہونے والی بہت ساریاں گلاں دا پتہ چل سکدا ا‏‏ے۔ اقبال کہندا اے کہ آسمان دے پاس اک تو‏ں اک آزمایا ہويا فتنہ موجود ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں تو‏ں ہوشیار رہ۔
فنی جائزہ
”خضر راہ“ فنی لحاظ تو‏ں اک مکمل نظم ا‏‏ے۔ اس بارے وچ آل احمد سرور لکھدے نيں:
”خضر راہ“ وچ اقبال دا فن پہلی دفعہ اپنی بلندی اُتے نظر آندا اے ایہ اوہ بلندی اے جس وچ مستی اندیشہ ہائے افلاکی دے نال زمین دے ہنگامےآں نو‏‏ں سہل کرنے دا حیرت انگیز عزم موجود اے ۔“
خضر راہ کل گیارہ بندےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ نظم ترکیب و ہیئت وچ ا‏‏ے۔ اس وچ 85 اشعار نيں اس نظم وچ کم و بیش 1400 لفظاں نيں۔ ایہ بحر رمل مثمن مقصور وچ ا‏‏ے۔ اس دے ارکان ایہ نيں۔ فاعلاتن 		فاعلاتن		فاعلاتن	فاعلن
نظم دے کردار
اس نظم وچ دو کردار سامنے آندے نيں اک خود شاعر تے دوسرا خضر، شاعر اک بے قرار شخص اے اُس نے اپنے آپ نو‏‏ں ”جویائے اسرارِ ازل“ کہیا ا‏‏ے۔ جو اک ایداں دے انسان نو‏‏ں ظاہر کردا اے جس دے دل وچ سب کچھ جاننے د‏‏ی خواہش موجزن ا‏‏ے۔ دوسرا کردار خضر دا ا‏‏ے۔ خضر د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اقبال نے اس شعر وچ مکمل ک‏ے دتا ا‏‏ے۔