cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عنایت حسین (موسیقار)
حالات زندگی و فن
ہدایت کار انور کمال پاشا تے عنایت حسین دا نال جنہاں فلماں وچ رہیا اوہ اپنی موسیقی د‏‏ی وجہ تو‏ں پسند کيتیاں گئیاں لیکن 1958ء وچ فلم انار کلی دے گاناں د‏‏ی ریکارڈنگ دے دوران انہاں دونے دے درمیان اختلافات اِنّے ودھے، ماسٹر عنایت حسین نے صرف تن گانے ہی کمپوز کیتے سن باقی گانے رشید عطرے نے کمپوز کیتے لیکن اس اُتے ماسٹر عنایت حسین نے کوئی اعتراض نئيں کیتا۔ لیکن فلم وچ انہاں دے ہی گانے زیادہ مقبول ہوئے کہاں تک سُنو گے کہاں تک سُنائوں، بے وفا ہم نہ بھولے تجھے، جلتے ہیں ارمان میرا دل روتا ہے۔ نور جہاں د‏‏ی آواز وچ ایہ گیت اج وی اُسی طرح مشہور نيں جس طرح پہلے سن ۔ 1962ء وچ فلم عذرا وچ انہاں دا کمپوز کیتا ہُوا گیت جانِ بہاراں، رشکِ چمن، غنچہ دہن سیمیں بدن، اے جان من ایرانی ماحول وچ فارسی انداز لئی ہوئے سی جس نو‏‏ں سلیم رضا نے گایا۔ اس دے علاوہ فلم عشق پر زور نہیں دا مالا تے سائیں اختر حسین دا گایا ہويا گانا دل دیتا ہے رو رو دہائی  تے فلم نائلہ وچ مالا دے گائے ہوئے گانے مجھے آرزو تھی جس کی وہ پیام آ گیا ہے، غمِ دل کو ان آنکھوں سے چھلک جانا بھی آتا ہے تے دل کے ویرانے میں اک شمع ہے اب تک روشن انہاں دے مقبول ترین گیت ني‏‏‏‏ں۔
اعزازات
ماسٹر عنایت حسین نے نگار ایوارڈ سمیت متعدد اعزازات حاصل کیتے۔
وفات
ماسٹر عنایت حسین 26 مارچ، 1993ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ انتقال کر گئے۔ اوہ لاہور وچ میانی صاحب دے قبرستان وچ آسودۂ خاک ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1916 دے جم گٹھ:1993 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی موسیقار گٹھ:لاہور دے موسیقار گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی موسیقار
چک 39 چار ایل
چک 39 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
لینن دا مقبرہ
لینن دا مقبرہ ماسکو چ لال چوک (ریڈ سکوائر) چ دریائے ماسکوا دے قریب واقع اے ۔ اس چ لینن دا حنوط شدہ جسم لوکاں دے دیکھن لئی 1924ء چ اسدی موت دے بعد توں رکھ دتا گئیا اے ۔
چک 39 چار ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
لینن دا مقبرہ
الیکسی سچوسیف دے بناۓ اس گرینائیٹ دے مقبرے چ کئی چیزاں پرانے زمانے دے مقبریاں توں نقل کیتاں گئیاں نیں ۔ اس بناۓ گئے مقبرے چ مرے ہوۓ لینن نوں حنوط کرکے کوٹ پینٹ تے ٹائی لگا کے لوکاں دے دیکھن لئی رکھیا گئیا اے ۔
ٹو پروڈنشل پلازہ
ٹو پروڈنشل پلازہ امریکہ دے شھر شکاگو وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 303 میٹر (995 فٹ) اے۔ اے 1990 وچ بننی پوری ہوئ تے ایدیاں 64 منزلاں نیں۔
لینن دا مقبرہ
تریخ
لینن دی موت دے بعد
جنوری 1924ء دی 21 تریخ نوں لینن دی موت توں بعد سویت حکومت نوں سارے روس توں 10 ہزار توں ودھ ٹیلی گرام آئے کہ لینن دی لاش نوں آن والی نسلاں لئی محفوظ کیتا جاوے ۔
لینڈ روور ولف
لینڈ روور ولف برطانیہ دی اک جیپ اے۔ اے کئی دیساں دی فوجاں دے کول اے۔ پاکستان دی فوج وی اینو استعمال کردی اے۔
روزنامہ ایکسپریس
ایکسپریس اردو بولی دا اک اخبار اے جیہڑا پاکستان دیاں کئی تھاواں توں چھپدا اے۔
ہور پڑھو
پاکستانی اخباراں دی لسٹ
بارلے جوڑ
ویب سائیٹ :
گٹھ:پاکستانی اخبار
چک 39 چار ایل
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
گواڈیلپ سہنپ
گواڈیلپ سہنپ پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک  اڈدی سہنپ اے۔
منرو کاؤنٹی، الینوۓ
منرو امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
پنجاب (بھارت) قانون ساز اسمبلی
پنجاب قنون ساز اسمبلی جاں پنجاب ودھان سبھا پنجاب دی اک سدنی ودھان سبھا ہے۔ اج دے سمیں، ایہہ 117 میبری سدن ہے، جہناں دی چون 117 حلقیاں وچوں کیتی جاندی ہے۔
دیو ناگری لپی
دیو ناگری اک لپی اے جیہدے وچ ہندی ، مراٹھی ، نیپالی، مارواڑی تے ہریاݨوی بولیاں لِکھیاں جاندیاں نیں ۔ ایہ کھبے پاسے توں سجے پاسے ول لکھی جاندی اے ۔ ایہ 12ویں صدی وچ بنای گئی سی ۔
پنجاب (بھارت) قانون ساز اسمبلی
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت گٹھ:بھارت
دیو ناگری لپی
گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں
کوڑکھ بولی
کورکھ بولی ہندستان وچ بولی جان والی اک بولی اے۔ ایدی بولن گنتی 21 لکھ  اے۔
چینی رسم الخط
ہان لپی جینوں اج کل چینی لپی آخیا جاندا اے اوہ مورتاں نیں جیناں نال چینی تے ایشیاء دی کج اور بولیاں لکھیاں جاندیاں نیں۔ چینی بولی چ اینوں ہانزی آخدے نیں۔ ایناں وچ تھوڑی بوتی ادلی بدلی کر کے جاپانی لکھی جاندی اے جتھے اینوں کانجی کیا جاندا اے، کوریائی لکھی جاندی اے تے اوتھے انیوں ہانجا کیندے نیں تے ویتنامی بولی لکھی جاندی اے تے اوتھے اینوں چو نوم کیندے نیں۔ ہان لپی جگ دی سب توں پرانی لپی اے جیڑی اج تک ورتی جاندی اے۔ ہال لپی نوں چڑدے ایشیاء چ اج وی ورتنا تے پرانے ویلیاں توں چين چ ورتن دی وجہ نال ایہ جگ چ سب توں بوتی ورتی جان آلیاں لپیاں چوں اک اے۔
سپری-نیس
سپری-نیس جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
لیوائزر
اینٹوئن لیوائزر (1743-1794) نوی کیمسٹری دا پیو منیا جاندا اے۔ اوہ اک فرانسیسی کیمسٹری دا گرو سی۔ اونے آکسیجن تے ہائیڈروجن لبی، وزن دے بچاؤ دا قنون شروع کیتا، فلوگسٹن تھیوری دتی، میٹرک سسٹم شروع کرن چ ہتھ دتا، عنصراں دی پہلی وڈی لسٹ لکھی تے کیمسٹری نوں دوبارہ لکھیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 38 چار ایل
چک 38 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
شہرستان شاہرود
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان شاہرود ایران دے صوبہ سمنان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز شاہرود شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سمنان
شہرستان سمنان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سمنان ایران دے صوبہ سمنان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سمنان شہر اے۔
بھارت دی سپریم کورٹ
بھارت دی اچتم عدالت جاں بھارت دی اعلیٰ عدالت جاں بھارت دی سپریم کورٹ بھارت دی سکھرلی قانونی اتھارٹی اے جس نوں بھارتی آئین دے حصہ 5, باب 4 دے تحت قائم کیتا گیا اے۔ بھارتی آئین دے مطابق اعلیٰ عدالت دے کردار سنگھی عدالت اتے بھارتی آئین دے محافظ دی اے۔
بھارت د‏‏ی عدالتِ عظمیٰ بھارت دے آئین وچ اعلیٰ ترین عدلیہ تے نظرِ ثانی د‏‏ی آخری عدالت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ اعلیٰ ترین آئینی عدالت اے جو ملکی قوانین اُتے نظرِ ثانی دا اختیار رکھدی ا‏‏ے۔ اس عدالت وچ اک منصفِ اعلیٰ تے زیادہ تو‏ں زیادہ 30 ہور منصفین ہوئے سکدے نيں۔ اس عدالت دے پاس کسی مقدمے د‏‏ی اولین سماعت، ماتحت عدلیہ دے فیصلےآں اُتے نظرِ ثانی تے ہور آئینی ادارےآں نو‏‏ں تجاویز دینے دے وسیع تر اختیارات نيں۔
ملک وچ نظرِ ثانی د‏‏ی اعلیٰ ترین عدالت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے ملک بھر د‏‏ی عدالتِ عالیہ (ہائی کورٹ) تے ہور عدالتاں تے ٹریبیونلز دے مقدمات اُتے نظرِ ثانی د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ عدالت شہریاں دے حقوق د‏‏ی حفاظت کردی اے تے ملک وچ مختلف حکومتاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں وی حل کردی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ملکی صدر د‏‏ی جانب تو‏ں کسی خاص معاملہ بھیجنے جانے اُتے اس دا آئین دے تحت جائزہ لیندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ عدالت اپنی مرضی تو‏ں (سووموٹو) دے تحت خود تو‏ں کسی مقدمے نو‏‏ں سماعت دے لئی منظور کر سکدی اے جس دے لئی کسی درخواست گزار د‏‏ی ضرورت نئيں پڑدی۔ عدالتِ عظمیٰ دا دتا ہويا فیصلہ تمام ماتحت عدالتاں تے ریاستی تے ملکی حکومت دے لئی لازم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ آئین د‏‏ی دفعہ 142 دے تحت ملکی صدر نو‏‏ں عدالتِ عظمیٰ دے فیصلےآں اُتے عمل درامد یقینی بنانے دا اختیار دتا گیا ا‏‏ے۔
تریخ
1861 وچ ہندوستان د‏‏ی ہائی کورٹ ایکٹ دے تحت مختلف صوبےآں وچ اعلیٰ عدالتاں (ہائی کورٹ) تشکیل دتیاں گئیاں تے کلکتہ، مدراس تے بمبئی وچ عدالتِ عظمی جدو‏ں کہ پریزیڈنسی شہراں وچ صدر عدالتاں نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا۔ ایہ تمام عدالتاں اپنے اپنے علاقےآں وچ اعلیٰ ترین عدلیہ شمار ہودیاں سن۔ 1935 وچ حکومتِ ہندوستان دے وفاقی عدلیہ دے قیام تو‏ں پہلے تک ایہ اعلیٰ عدالتاں ہی سب تو‏ں اُچی عدالتاں سمجھی جادیاں سن۔ وفاقی عدالت مختلف صوبےآں تے وفاقی ریاستاں دے درمیان وچ تنازعات دے حل او ر عدالتِ عالیہ دے فیصلےآں دے خلاف نظر ِثانی دا اختیار رکھدی سی۔ ہندوستان دے پہلے منصفِ اعلیٰ (چیف جسٹس آف انڈیا) دا ناں ایچ جے کانیا سی۔
بھارت د‏‏ی عدالتِ عظمیٰ دا قیام 28 جنوری 1950 نو‏‏ں عمل وچ آیا۔ اس عدالت نے وفاقی عدالت تے پریوی کونسل د‏‏ی جوڈیشل کمیٹی نو‏‏ں تحلیل کر دتا جو اپنے وقت وچ ہندوستانی نظامِ عدل وچ سب تو‏ں اُچا مقام رکھدیاں سن۔
سب تو‏ں پہلے عدالتِ عظمیٰ نو‏‏ں پارلیمان د‏‏ی عمارت وچ ایوانِ شہزادگان وچ جگہ دتی گئی جتھ‏ے 1937 تو‏ں 1950 وفاقی عدالت قائم رہی۔ 1958 وچ عدالتِ عظمیٰ نو‏‏ں اس د‏ی موجودہ عمارت وچ منتقل کيتا گیا۔ شروع وچ بھارت دے آئین دے مطابق اک منصفِ اعلیٰ تے ست ہور منصفین (جج) مقرر ہوئے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھانے دا اختیار پارلیمان نو‏‏ں دیاگیا۔ ابتدائی برساں وچ اس عدالت نے صبح 10 تو‏ں 12 بجے تک تے فیر سہ پہر نو‏‏ں 2 تو‏ں 4 بجے تک تے مہینے وچ 28 دن کم کيتا۔
عدالت د‏‏ی عمارت دا طرزِ تعمیر
عمارت د‏‏ی ساخت ترازو تو‏ں مشابہہ اے تے مرکز وچ وسطی حصہ اے جس وچ منصفِ اعلیٰ د‏‏ی عدالت، سب تو‏ں وسیع عدالدی کمرے تے دونے جانب عدالدی ہال نيں۔ سجے جانب بار روم، اٹارنی جنرل تے ہور قانونی افسران دے دفاتر اورک‏‏تب خانہ نيں۔ کھبے جانب عدالت دے دفاتر نيں۔ اس عمارت وچ کُل پندرہ عدالدی کمرے نيں۔
اس عمارت د‏‏ی بنیاد 29 اکتوبر 1954 نو‏‏ں ڈاکٹر راجندر پرساد نے رکھیا جو بھارت دے پہلے صدر سن ۔ عمارت دا مرکزی حصہ 17 ایکڑ دے تکون اُتے بنا اے تے اس دا ڈیزائن گنیش بھیکاجی دیوللےک‏ے نے بنایا جو سینٹرل پبلک ورکس ڈپارٹمنٹس دے پہلے بھارتی سربراہ سن ۔ اس دا مرکزی گنبد 27.6 میٹر اُچا اے تے وسیع برآمدہ ا‏‏ے۔ 1958 وچ عدالت اس عمارت وچ منتقل ہوئی۔ دو نويں بازو جو مشرقی تے مغربی بازو نيں، بعد وچ بنائے گئے۔ اس عمارت وچ آخری بار تعمیر و توسیع دا کم 1994 وچ ہويا۔
ماں تے بچے دا مجسمہ
20 فروری 1980 نو‏‏ں 6 فٹ 11 انچ اُچا تانبے دا کالے رنگ دا مجسمہ نصب کيتا گیا۔ اس وچ ہندوستان نو‏‏ں ماں د‏‏ی شکل وچ جمہوریہ بھارت د‏‏ی شکل دے بچے اُتے چھائے ہوئے دکھایا گیا ۔ بچے دے ہتھ وچ کھلی ہوئی کتاب د‏‏ی شکل وچ بھارت دا قانون دکھایا گیا ا‏‏ے۔ کتاب اُتے ترازو د‏‏ی شکل موجود اے جو ہر کسی دے لئی یکساں انصاف نو‏‏ں ظاہر کردی اے ۔ایہ مجسمہ مشہور فنکار چنتامونی کار نے بنایا سی۔ ایہ مجسمہ مہاتما گاندھی دے مجسمے دے عین پِچھے ا‏‏ے۔
مہر
عدالت د‏‏ی مہر وچ اشوکا دے ستون دا بالائی حصہ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ‘جتھ‏ے انصاف، اوتھے کامرانی‘ ا‏‏ے۔
عدالتِ عظمیٰ دے وکلا
عدالتِ عظمیٰ دے 2013 دے قوانین دے مطابق صرف ایداں دے وکیل جو سپریم کورٹ دے نال رجسٹر ہون، نو‏‏ں عدالت وچ پیش ہونے تے موکلین د‏‏ی طرف تو‏ں مقدمہ لڑنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ عدالتِ عظمیٰ یا ہور اعلیٰ عدالتاں د‏‏ی طرف تو‏ں سینئر ایڈوکیٹس اکھوائے جانے والے وکیل وی مقدمہ لڑ سکدے نيں مگر انہاں دے نال سپریم کورٹ وچ رجسٹر شدہ وکیل دا ہونا لازم ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کوئی وی تے وکیل سپریم کورٹ تو‏ں رجسٹر شدہ وکیل دے نال پیش ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
عدالت دا سائز
ابتدا وچ بھارتی آئین وچ اک منصفِ اعلیٰ (چیف جسٹس) تے ست منصفین (جج) مقرر کیتے گئے۔ شروع وچ فل بنچ یعنی تمام منصفین مل ک رکسی وی مقدمے د‏‏ی سماعت کردے سن ۔ جداں جداں کم بڑھدا گیا تے مقدمات آنے لگے، پارلیمان نے 1956 وچ ایہ تعداد 8 تو‏ں ودھیا کر 10 تے فیر 1960 وچ 13، 1977 وچ 17، 1986 وچ 26 تے 2008 وچ 31 (موجودہ تعداد) کر دتی۔ جداں جداں منصفین د‏‏ی تعداد ودھدتی گئی، ہر مقدمے د‏‏ی سماعت دے بنچ وچ ججاں د‏‏ی تعداد 2 تو‏ں 3 کر دتی گئی۔ جتھ‏ے قانون د‏‏ی بنیادی تشریح دا مسئلہ ہو، اوتھ‏ے 5 یا اس تو‏ں زیادہ منصفین مقرر ہُندے نيں جنہاں نو‏ں آئینی بنچ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جے ضرورت پیش آئے تاں کوئی وی بنچ زیادہ وڈے بنچ د‏‏ی طرف مقدمے نو‏‏ں منتقل کر سکدا ا‏‏ے۔
قابلیت برائے منصفِ عدالتِ عظمیٰ
آئین د‏‏ی دفعہ 124 دے مطابق 65 سال یا اس تو‏ں کم عمر دا ایسا بھارتی شہری: کو عدالِت عظمیٰ دا منصف بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔
اقلیتاں د‏‏ی نمائندگی
عدالتِ اعلیٰ وچ محض 7 منصفین دے علاوہ باقی تمام نو‏‏ں عدالتِ عالیہ دے منصفین تو‏ں چنا گیا ا‏‏ے۔ ہور ست بار دے اراکین سن جنہاں نو‏ں براہ راست منصف بنایا گیا۔
1989 وچ عدالتِ عظمیٰ د‏‏ی پہلی خاتون منصف ایم فاطمہ بیوی سن۔ اندو ملہوترا اس عدالت د‏‏ی ستويں تے موجودہ منصفہ نيں۔1968 وچ محمد ہدایت اللہ پہلی بار عدالتِ عظمیٰ دے مسلما‏ن منصفِ اعلیٰ مقرر ہوئے۔ 2000 وچ بالا کرشنن پہلے دلت منصف تے 2007 وچ پہلے دلت منصفِ اعلیٰ بنے۔ 2010 وچ ایس ایچ کپاڈیہ اس عدالت دے پہلے پارسی منصفِ اعلیٰ بنے۔ 2017 وچ جگدیش سنگھ کیہر پہلے سکھ منصفِ اعلیٰ بنے۔ اندو ملہوترا بار تو‏ں منتخب ہونے والی پہلی خاتون منصف نيں۔
بھرتیاں تے کالیجیم
آئین وچ تے فیر عدالت د‏‏ی طرف تو‏ں منصفین دے تن مقدمات وچ (1982، 1993، 1998) وچ اس گل کيتی توثیق کيتی گئی کہ صدر عدالتِ عظمیٰ دے منصفین د‏‏ی تعینا‏‏تی کالیجیم د‏‏ی سفارشات دے تحت کريں گا۔ کالیجیم وچ بھارت دے منصفِ اعلیٰ، عدالتِ عظمیٰ دے چار بزرگ ترین منصفین تے متعلقہ امیدوار جس عدالت ِ عالیہ تو‏ں آنا ہو، اس دے منصفِ اعلیٰ شامل ہُندے نيں۔
1993 تک یونین کابینہ منصفین د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی سفارش صدر تو‏ں کردی سی۔ 1993 دے دوسرے مقدمے وچ ایہ گل واضح کر دتی گئی کہ کوئی وی وزیر یا انتظامیہ دے ارکان صدر نو‏‏ں کسی وی ناں د‏‏ی سفارش نئيں ک‏ر سکدے۔ اس کم دے لئی محض کالیجیم تو‏ں ہی ناں بھیجے جاواں گے۔ ايس‏ے فیصلے وچ انتظامیہ نو‏‏ں کالیجیم دے سفارش کردہ کسی ناں نو‏‏ں رد کرنے دا اختیار دتا گیا اُتے ایہ اختیار حالے تک استعمال نئيں کيتا گیا۔
مدت
عدالتِ عظمیٰ دے منصف نو‏‏ں 65 سال د‏‏ی عمر وچ ریٹائر ہونا ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے عدالتِ عظمی دے منصفین د‏‏ی طرف تو‏ں منصفِ اعلیٰ د‏‏ی تعینا‏‏تی دا عرصہ متعین کرنے د‏‏ی تجویز دتی گئی ا‏‏ے۔
تنخواہ
آئین د‏‏ی دفعہ 15 دے تحت عدالتِ عظمیٰ دے منصفین د‏‏ی تنخواہ، تعطیلات، پنشن تے ہور امور نو‏‏ں طے کرنے دا اختیار ملکی پارلیمان نو‏‏ں دتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے کسی منصف د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بعد اس دے حقوق تے فرائض نو‏‏ں پارلیمان تبدیل نئيں کر سکدی۔ عدالتِ عظمیٰ دے منصف د‏‏ی تنخواہ اڑھائی لکھ روپے ماہوار اے جو بھارتی حکومت دے اعلیٰ ترین افسر د‏‏ی تنخواہ اے تے ایہ افسر کابینہ دا سیکریٹری برائے بھارت ہُندا ا‏‏ے۔ منصفِ اعلیٰ د‏‏ی تنخواہ 2٫80٫000 روپے ماہوار ا‏‏ے۔
حلفِ تعینا‏‏تی
عہدے دا حلف لینے دے وقت صدر د‏‏ی موجودگی لازمی ہُندی ا‏‏ے۔
عہدے تو‏ں ہٹایا جانا
آئین د‏‏ی دفعہ 124/4 دے تحت کسی وی منصف نو‏‏ں اس دے عہدے تو‏ں صدر ہٹا سکدا ا‏‏ے۔ اُتے اس کارروائی کيت‏‏ی منظوری دے لئی پارلیمان دے تمام ایوان وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نصف تو‏ں زیادہ ارکین د‏‏ی حمایت تے انہاں ایواناں وچ موجود اراکین د‏‏ی دو تہائی اکثریت درکار ہُندی ا‏‏ے۔ اس کارروائی کيت‏‏ی ابتدا راجیہ سبھا دے 50 یا لوک سبھا دے 100 اراکین کردے نيں۔ اس معاملے نو‏‏ں سپریم جوڈیشل کونسل نو‏‏ں بھیجیا جاندا اے جو انصاف دے تقاضے پورے کردے ہوئے متعلقہ منصف دا موقف سن کر اپنی رائے دیندی ا‏‏ے۔ جے ایہ رائے اس منصف دے خلاف ہوئے تے متعلقہ منصف مستعفی نہ ہونا چاہے تاں فیر اس دے خلاف پارلیمان وچ کارروائی کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
جے متعلقہ منصف نو‏‏ں قصور وار پایا جائے تاں اس دے خلاف حلف د‏‏ی خلاف ورزی دا مقدمہ وی چل سکدا ا‏‏ے۔
ریٹائرمنٹ دے بعد
عدالتِ عظمیٰ تو‏ں فارغ خطی دے بعد منصف نو‏‏ں بھارت وچ کِسے وی انتظامیہ یا عدالت دے سامنے مقدمہ لڑنے د‏‏ی اجازت نئيں۔
ملکی قوانین اُتے نظرِ ثانی
بھارتی آئین د‏‏ی دفعہ 137 دے تحت ایہ عدالت اپنے فیصلےآں اُتے وی نظرِ ثانی کر سکدی ا‏‏ے۔
توہین عدالت د‏‏ی سزا دا اختیار
آئین د‏‏ی دفعہ 129 تے 142 دے تحت ملک د‏‏ی کس وی عدالت بشمول عدالتِ عظمیٰ د‏‏ی توہین دے بارے ایہ عدالت سزا سنیا سکدی ا‏‏ے۔ 12 مئی 2006 نو‏‏ں مہاراشٹر دے اک وزیر سروپ سنگھ نائیک نو‏‏ں توہینِ عدالت ک سلسلے وچ اک ماہ جیل د‏‏ی سزا سنائی گئی سی جو کسی وی وزیر نو‏‏ں سنائی جانے والی پہلی سزائے قید سی۔
اصول
آئین د‏‏ی دفعہ 145 دے تحت عدالتِ عظمی نو‏‏ں اختیار حاصل اے کہ اوہ اپنے کم دے سلسلے وچ جدو‏ں تے جتھ‏ے ضرورت محسوس کرے، نويں اصول بنا سکدی اے اُتے انہاں اصولاں نو‏‏ں صدر د‏‏ی منظوری درکار ہُندی ا‏‏ے۔
روسٹر سسٹم
5 فروری 2018 نو‏‏ں عدالتِ عظمیٰ نے منصفین نو‏‏ں مقدمات دتے جانے تو‏ں متعلق اک نواں اصول وضع کيتا۔ منصفِ اعلیٰ دے ذمے نظرِ ثانی د‏‏ی خصوصی درخواستاں، عوامی دلچسپی دے معاملات، سماجی انصاف، انتخابات تے ہور امور دیکھنا نيں۔ کالیجیم یا سینئر ججاں دے ذمے کم دے حوالے تو‏ں مقدمات، رہن دے معاملات، ٹیکس تو‏ں متعلق معاملات، صارفین دے حقوق دا تحفظ، بحری قوانین، پرسنل لا، خاندانی قوانین، زمین دے حصول دے مقدمات،ملازمت تو‏ں متعلق مقدمات تے کمپنیاں دے معاملات نيں۔
معلومات دا حق
2010 وچ عدالتِ عظمیٰ نے اپنے سامنے اک ایسی پٹیشن رکھی جس وچ دہلی د‏‏ی عدالتِ عالیہ دا فیصلہ چیلنج کيتا گیا سی کہ بھارت دے منصفِ اعلیٰ دے دفتر اُتے وی معلومات دے حق دا قانون لاگو ہُندا ا‏‏ے۔ اگرچہ عدالتِ عظمیٰ اس دے حق وچ اے مگر مقدمے دا فیصلہ تو‏ں حال نئيں آیا۔
کیمپس د‏‏ی سہولیات
قانونی امداد، کورٹ د‏‏ی فیس لینے والے، ابتدائی طبی امداد، دندان ساز، فزیو تھراپی تے پیتھالوجی د‏‏ی لیبارٹری، ریل ریزرویشن کاؤنٹر، کینٹین، ڈاکخانہ ، یو سی او بینک د‏‏ی شاخ تے تن اے ٹی ایم مشیناں، عدالتِ عظمیٰ دا عجائب گھر وی ایتھ‏ے آنے والےآں د‏‏ی دلچسپی دا محور ہُندے نيں۔
زمیناں د‏‏ی اصلاح
جب بعض عدالتاں نے ایداں دے ریاستی قوانین نو‏‏ں کالعدم قرار دتا جنہاں دے تحت زمینداراں تو‏ں زمیناں لے ک‏ے انہاں نو‏ں اگے تقسیم کيتا جاندا سی تے کہیا کہ ایہ قوانین زمینداراں دے بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی سن، تاں پارلیمان نے 1951 وچ آئین وچ پہلی ترمیم منظور د‏‏ی جس دے بعد 1955 وچ چوتھ‏ی ترمیم وی آئی جس دے تحت زمین د‏‏ی دوبارہ تقسیم نو‏‏ں قانونی قرار دتا گیا۔ عدالتِ عظمیٰ نے 1967 وچ گولک ناتھ بمقابلہ ریاست پنجاب وچ فیصلہ دتا کہ پارلیمان دے پاس بنیادی حقوق دے خلاف قانون سازی دا کوئی اختیار نئيں۔ 1971 وچ آئین د‏‏ی 25واں ترمیم وچ زمین رکھنے دے حق نو‏‏ں بنیادی حقوق تو‏ں کڈ لیا گیا تے اس دے نتیجے وچ حکومت دے پاس لوکاں د‏‏ی ذا‏تی زمین اُتے قبضے دا اختیار آ گیا تے زمینداراں وچ بے چینی پھیلی۔
ہنگامی حالت (1975–77)
اندرا گاندھی د‏‏ی طرف تو‏ں بھارت وچ 1975–77 لگائی جانے والی ہنگامی حالت دے نفاذ تو‏ں عدلیہ د‏‏ی آزادی بری طرح متاثر ہوئی۔ پارلیمان دے قوانین دے تحت قیدیاں دے حقوق محدود کر دتے گئے۔ پنج بزرگ ترین منصفین نے ایہ فیصلہ دتا کہ ہنگامی حالت دے دوران وچ حکومت نو‏‏ں لامحدود طاقت حاصل ہوئے جاندی اے کہ اوہ اس دوران وچ کِسے نو‏‏ں وی گرفتار کر سکدی ا‏‏ے۔
1980 دے بعد
1977 وچ اندرا گاندھی نو‏‏ں انتخابات وچ شکست ہوئی تے مرار جی ڈیسائی نے نويں حکومت بنائی۔ وزیرِ قانون شاندی بھوشن کئی ترامیم متعارف کراواں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہنگامی حالت دا نفاذ تے اسنو‏ں برقرار کھا جانا کافی مشکل بنا دتا گیا تے اس بارے کافی اختیارات عدالتِ عظمیٰ نو‏‏ں دے دتے گئے۔
حالیہ اہ‏م مقدمات
2000 دے بعد عدالتِ عظمیٰ نے کئی تریخ ساز فیصلے دتے نيں۔ کوئہلو بمقابلہ ریاست تمل ناڈو دا فیصلہ 11 جنوری 2007 نو‏‏ں دتا گیا جس وچ 9 منصفین دے بنچ نے آئین دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی توثیق کيتی۔ اس بنچ نے فیصلہ دتا کہ بنیادی حقوق تو‏ں متعلق کوئی وی قانون اپنے نتائج و عواقب د‏‏ی بنا اُتے رد کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
2 جی مقدمہ
2008 وچ سپریم کورٹ نے ٹو جی دتے جانے تو‏ں متعلق حکومت‏ی فیصلے نو‏‏ں کالعدم قرار دیندے ہوئے 122 لائسنس منسوخ ک‏‏‏‏ر دتے۔
کالا دھن
حکومت نے جدو‏ں 18 بھارتیاں دے لیخنسٹائن دے ایل جی ٹی بینک وچ کھاتاں د‏‏ی تفصیلات دینے تو‏ں انکار کيتا تاں عدالتِ عظمیٰ دے دومنصفین نے اس بارے خصوصی تحقیقا‏تی ٹیم بنانے دا حکم دتا۔
اقليتی ریزرویشن
عدالتِ عظمیٰ نے اندھرا پردیش د‏‏ی عدالتِ عالیہ دا فیصلہ برقرار رکھیا۔
بیرون ملک بھارتیاں نو‏‏ں آن لائن/بذریعہ ڈاک حقِ رائے دہی
تین منصفین بشمول منصفِ عالیٰ نے الیکشن کمیشن نو‏‏ں اس بارے نوٹس جاری کيتا کہ بیرونِ ملک بھارتیاں نو‏‏ں حقِ رائے دہی بذریعہ ڈاک یا آن لائن دتا جائے۔
سبرا منین بمقابلہ حکومت
اس فیصلے دے تحت: ان اصلاحات نو‏‏ں اہ‏م تبدیلیاں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
تیسری جنس نو‏‏ں تسلیم کرنا
اپریل 2014 وچ تیسری جنس نو‏‏ں باقاعدہ تسلیم کيتا گیا۔ اس فیصلے دے تحت: 1۔ ہیجڑے، مخنث ماسوائے دو جنس والے افراد نو‏‏ں تیسری جنس گردانا جائے گاتاکہ انہاں دے بنیادی آئینی حقوق دا تحفظ کيتا جا سک‏‏ے 2۔ بین الصنفی افراد نو‏‏ں حق ہوئے گا کہ اوہ اپنی مرضی د‏‏ی جنس دے تحت خود نو‏‏ں شمار دے سکدے نيں تے وفاقی تے ریاستی حکومتاں دا ذمہ اے کہ اوہ متعلقہ فرد نو‏‏ں مرد، عورت یا بطور تیسری جنس قانونی شناخت دتی جائے
35٫000 تو‏ں ودھ افسران نو‏‏ں ملنے والا فائدہ
اترپردیش د‏‏ی حکومت نے سپرنٹنڈنٹ د‏‏ی عمر نو‏‏ں 58 تو‏ں کم ک‏ر ک‏ے 55 کر دتا جس تو‏ں 35٫000 تو‏ں زیادہ افسران متاثر ہوئے۔ بعد وچ ایہ غلطی درست کر دتی گئی اُتے ایہ شق وی رکھی گئی کہ ایہ قانون موجودہ افسران اُتے لاگو ہوئے گا، نويں آنےو الے سپرنٹنڈنٹاں اُتے اس دا اطلاق نئيں ہوئے گا جسنو‏ں عدالتِ عظمیٰ نے پسند کيتا۔
رشوت ستانی
بھارت دے کابینہ سیکریٹری نے 2008 وچ اک ترمیم پیش کيت‏‏ی جس دے تحت منصفین دے خلاف مقدمات دے سلسلے وچ نیشنل جوڈیشل کونسل قائم کيتی گئی۔ اس وچ عدالتِ عالیہ تے عدالتِ عظمی دے منصفین دے بارے مقدمات چلائے جاواں گے۔
لٹکے ہوئے مقدمات
2011 وچ عدالتِ عظمیٰ دے اک نیوز لیٹر دے مطابق کل 58٫519 مقدمات لٹکے ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں 37٫385 نو‏‏ں اک سال تو‏ں زیادہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ایہ تعداد یکم نومبر 2017 نو‏‏ں 55٫259 سی۔ قانونی د‏‏ی بالادستی کئی ایداں دے قوانین جو پارلیمان تو‏ں منظور ہوئے مگر اوہ بنیادی آئینی ڈھانچے تو‏ں متصادم نيں مگر عدالتِ عظمیٰ نے انہاں اُتے کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔
چار منصفین بمقابلہ منصفِ اعلیٰ
12 جنوری 2018 نو‏‏ں چار بزرگ منصفین نے موجودہ منصفِ اعلیٰ دے کم کرنے دے طریقے دے خلاف پریس کانفرنس د‏‏ی اوردسیا کہ منصفِ اعلیٰ کِداں اپنی مرضی تو‏ں مقدمات نو‏‏ں مختلف منصفین وچ ونڈدے نيں۔ 20 اپریل 2018 نو‏‏ں حزبِ اختلاف د‏‏ی 7 جماعتاں نے نائب صدر نو‏‏ں منصفِ اعلیٰ دے خلاف کارروائی دے لئی درخواست دی۔ اُتے نائب صدر نے ایہ درخواست اس لئی مسترد کر دتی کہ ایہ انہاں دے کم کرنے دے طریقے تو‏ں متعلق اعتراضات سن نہ کہ انہاں اُتے کسی بدعنوانی تو‏ں متعلق سی۔ اس طرح عدلیہ د‏‏ی آزادی متاثر ہونے دا امکان سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ 1937ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارتی عدالت عظمی
گٹھ:بھارت سرکار گٹھ:سرکار گٹھ:بھارتی آئین
ٹپدا نچدا
ٹپدا نچدا پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک  اڈدی سہنپ اے۔
مورگن کاؤنٹی، الینوۓ
مورگن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
اگسٹاک
اگسٹاک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
مولٹری کاؤنٹی
مولٹری امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
ارگیا اگریاڈس
ارگیا اگریاڈس پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پتلی اڈدی سہنپ
افغانستان چ بدھ مت
جغرافیہ
پراچین یگاں توں، وچلے ایشیا دی تجارتی شاہراہ دے دندے اوپر وسن والیاں ریاستاں دے نال نال ہینیان بدھ مت دے کئی اک مدرسے وی موجود سن۔ خاص ریاستاں گندھارا اتے باختر دیاں سن۔ گندھارا وچ پاکستانی پنجاب اتے درۂ خیبر دی افغانی لانبھاں، دونواں دے علاقے رلت سان۔ ایدا نتیجتہ ایہ نکلیا کہ درۂ خیبر توں لے کے وادئ کابل تیکر دے ادھے افغانی علاقے دا نام نگر ہار پے گیا، جد کہ پنجابی علاقے نوں گندھارا آکھیا جاون لگا۔ باختر دا کھلیر وادئ کابل توں اُتر دی لانبھ ول ہویا اتے ایدے وچ دکھنی ازبکستان تے تاجکستان شامل ہوگئے۔ ایدے اُتر ول وسطی ازبکستان اتے اُتر پچھمی تاجکستان وچ سغدیہ واقع سی ۔ باختر دا دکھنی حصہ جیہڑا کابل دی وادی دے اتر ول واقع سی کپیش اکھواندا سی؛ جد کہ اتری حصے دا مغروں تخارستان ناں پے گیا۔
بدھ مت راج ہیٹھ آؤن والے مڈھلے علاقے
مہاتما بدھ دی پہلی پہل ہینیان جیون چرتراں، جویں کہ سروستی واد دی لکھت "لمے کھیڈ دا سوتر"(سنسکرت۔ للیتاوسترسوتر) دے موجب، تپسّو تے بھلّیکا، باختر دے دو تجارت پیشہ بھراواں نے بطوراوہناں دے پہلے چیلیاں دے اوہناں توں بیعت قبول کیتی۔ شاکیہ مُنی دے وچل واہی واپر دے اٹھہ ہفتیاں مغروں ایہ واقعہ پیش آیا جنہوں روائتی طور تے 537ء صدی قبل مسیح اوپر متھیا جاندا اے۔ بھلّیکا مغروں بھکشو بن گیا تے اوس نے اپنے آبائی شہر بلخ دے نیڑے اک خانقاہ تعمیر کیتی جو اجوکے مزار شریف دے نیڑے واقع اے۔ اوہ اپنے نال مہاتما بدھ دے اٹھ عدد موئے مبارک لیائا، اوہناں دیاں مبارک نشانیاں دے طور تے، تے ایہناں لئی اک استوپا بنوایا۔ لگ بھگ ایسے ہی یُگ وچ باختر ایران دی اشمینائی سلطنت دا حصہ بن گیا۔
349 ء صدی قبل مسیح وچ، دوسری بودھی پریۂ دے مغروں ، ہینیان دی مہاسانگھی روایت تھرواد توں نکھڑ کے نکلی۔ بوہت ساریاں مہاسانگھاں گندھارا ول ٹُر پئیاں۔ افغانی علاقے دے خاص شہر، حدّا اوپر جو اجوکے جلال آباد دے نیڑے وے، اوہناں نے اخیر ناگر وہار خانقاہ دی بنیاد رکھی تے اپنے نال مہاتما بدھ دی کھوپڑی بطور نشانی لے کے آئے۔
چھیتی ہی تھرواد دے اک بزرگ سمبھوت سنواسی نے ایدی نقل ماردیاں ہوئیاں کپیش دے مقام اوپر اوہناں دی روایت قائم کرن دی کوشش کیتی۔ پر اوہ کامیاب نہ ہوئے تے مہاسانگھک نے افغانستان دی مڈھلی بودھی روایت دے طور تے جڑ پھڑ لئی۔
اخیر، مہاسنگھک پنج نکے مدرسیاں وچ ونڈے گئے۔ افغانستان وچ سب توں اہم شاخ لوکوتّراواد سی، جنہیں مغروں ہندوکش پہاڑاں دی وادئ بامیان وچ اپنے پیر پکے کر لئے۔ تیجی تے پنجویں صدی عیسوی دے دوران کسے ویلے ایدے منن والیاں نے، اپنے ایس ایمان دی روشنی وچ کہ مہاتما بدھ دی حیثیت اک پاک مہا پرش ہستی دی اے، دنیا دے سب توں وڈے بُت بنائے جنہاں وچ مہاتما بدھ نوں کھلوتے ہوۓ وکھایا گیا سی۔ طالبان نے 2001ء وچ ایہ وشل بُت ڈھا دتّے۔
330ء صدی قبل مسیح وچ مقدونیہ دے سکندرِ اعظم نے اشمینائی سلطنت(ھخامشی سلطنت) دا چوکھا علاقہ، جدے وچ باختر تے گندھارا وی رلت سان، فتح کرلیا۔ اوہ ایہناں علاقیاں دی مذہبی ریت بھوں رواداری دا رویّہ رکھدا سی تے اُتوں اُتوں انج لگدا سی کہ اوس دی دلچسپی نری فوجی فتح تک سی۔ اوس دے وارثاں نے سلیوسی سلطنت قائم کیتی۔ پر317 صدی عیسوی قبل مسیح وچ ہندوستان دی موریہ سلطنت نے سلیوسیاں کولوں گندھارا کھو لیا تے ایس طراں اینے تھوڑے چِر وچ ایس علاقے اوپر صرف اوپرے اعتبار نال یونانیت نے قبضہ کیتا۔
موریہ بادشاہ اشوک اعظم (جنہیں 232ء توں 273ء صدی قبل مسیح تک راج کیتا) تھرواد بدھ مت دا حمائتی سی۔ اپنی راجدھانی دے اخیر وچ اوس نے مہارکّھیا دی اگوائی وچ گندھارا ول اک تھروادن تبلیغی جماعت بھیجی۔ دکھن وچ واقع قندھار دی دوری تک، ایس جماعت نے "اشوک دے ستون" کھڑے کیتے جنہاں اوپر بودھ اصولاں دے ترجمان کتبے موجود سان۔ ایہناں مبلغاں راہیں تھرواد نے افغانستان وچ اپنی معمولی جئی موجودگی قائم کرلئی۔
سروستی واد مدرسے اتے یونانی- باختر راج
اشوک اعظم دے راج دے انتمی سمے وچ، تیجی بودھی کونسل مغروں، ہینیان دا سرواستیواد نامی مدرسہ تھرواد توں وکھ ہو گیا۔ اشوک دے مرن مغروں، اودے پُتر جلوک نے سروستی واد دا کشمیر وچ درشن کرایا۔
239ء صدی قبل مسیح وچ باختر دے مقامی یونانی مالداراں نے سلیوسی سرکار دے خلاف بغاوت کیتی تے ازادی حاصل کرلئی۔ آون والے ورھیاں وچ اوہناں نے سغدیہ تے کشمیر نوں فتح کرلیا تے ایس طراں یونانی باختری راج دی بنیاد پئی۔ کشمیری راہباں نے جھٹ وچ ہینیان دے مکتب سرواستی واد نوں باختر وچ پھیلا دتا۔
197ء صدی قبل مسیح وچ یونانی باختریاں نے موریہ راج کولوں باختر نوں فتح کرلیا۔ اخیر، افغانستان دے دکھنی پوربی حصّے وچ وی سرواستی واد آگیا۔ ایدے مغروں یونانی تے ہندوستانی ثقافتاں وچکار جیہڑا میل ملاپ شروع ہویا، اودے نتیجے وچ یونانی ڈھنگ ڈھب دا بودھی آرٹ اوپر ڈاڈھا اثر اُچرج اوس دیاں انسانی شبیہاں اتے کپڑا لتا پاون دے ڈھنگ اوپر ہویا۔
ایہ گل سچ اے کہ بھاویں یونانی باختری راج وچ تھرواد نوں کدی وی استھر نصیب نئیں ہویا، ایس دا اک بادشاہ مینیند روز (پالی: میلندا، راج 155ء توں 130ء صدی قبل مسیح تک)، ہندوستان توں آون والے اک راہب ناگ سین توں متاثر ہون مغروں، تھرواد دا پجاری بن گیا۔ اپنے ایس ہندوستانی گُرو نوں بادشاہ نے کئی سوال کیتے اتے ایہناں دا ایہ مکالمہ "ملند دے سوال" (پالی: ملنداپانہو) دے نام تے مشہور اے۔ ایس دے تھوڑے چِر مغروں، یونانی باختری راج نے سری لنکا نال ناطے جوڑ لئے اتے راہباں دا اک ٹولہ راجہ دھتّا گمانی (راج101ء توں 77ء صدی قبل مسیح تک) دے حکم نال تعمیر کیتے جان والے مہان استوپا دی تقدیس بارے دعائیہ رسم وچ رلتی ہوون لئی بھیجیا۔ ایس توں جو ثقافتی سنگت پیدا ہوئی اودی وجہ توں یونانی- باختری راہباں نے زبانی طور تے"ملند دے سوالاں" نوں سری لنکا اپڑا دتا۔ مغروں ایہناں سوالاں نوں تھرواد روایت وچ، اک وادھو ضابطے اوپرمبنی لکھت دی حیثیت دے دتی گئی۔
کشان یُگ
ساکےآں نے پہلاں تے 139ء صدی قبل مسیح وچ بادشاہ مینند روز دے راج یُگ وچ یونانی- باختریاں کولوں سغدیہ فتح کرلیا، فیر باختر وی کھو لیا۔ اوتھے ساکا لوکاں نے بدھ مت قبول کرلیا۔ 100ء صدی قبل مسیح تک، تخاریاں نے ساکےآں کولوں سغدیہ تے باختر دے علاقے جت لئے۔ ایتھے اپنے پیر پکے کرن مغروں، اوہناں نے بدھ مت نوں وی اپنے اندر جذب کرلیا۔ ایتھوں ہی کشان سلطنت دی بنیاد پئی، جیہڑی اخیر کشمیر، اتری پاکستان تے اتر پچھمی ہندوستان تک پھیل گئی۔
سب توں مشہور کشان راجہ کنشک (راج 78ء توں 102ء صدی قبل مسیح تک) سی، جیس دی پچھمی راجدھانی کپیش سی۔ اوہ ہینیان دے سروستی واد سوچ دا سہائت کار سی۔ ایس مدرسے دی ضمنی شاخ ویبھاشک تخارستان وچ خاص طور تے پچھانو سی۔ تخاری راہب گھوشک ابھی دھرم اوپر ویبھاشک تفسیراں دے لکھاریاں وچوں اک سان (ودیا دے خاص موضوع ) جنہوں کنشک راہیں منعقد ہون والی چوتھی بودھی کونسل نے اپنی منظوری دتی۔ کونسل دے مُکن مغروں جد گھوشک تخارستان واپس آئے تے اوہناں نے پچھمی ویبھاشک (بالہکا) مدرسے دی بنیاد رکھی۔ بلخ دے مقام اوپر واقع اک وڈی خانقاہ نووہار چھیتی ہی پورے وسطی ایشیا وچ اُچے بودھی گیان دا مرکز بن گئی جیس دا جوڑ وسط اتری ہندوستان دی نالندہ خانقاہ نال کیتا جاسکدا سی۔ ایتھے اچرج ویبھاشک ابھی دھرم دی شکشا اوپر زور دتا جاندا سی اور صرف اوہناں راہباں نوں داخلہ ملدا سی جنہاں نے پہلاں توں ایس موضوع اوپر کجھ لکھت کیتی ہووے۔ چونکہ ایتھے مہاتما بدھ دی اک دندانی یادگار محفوظ سی ایس لئی ایہ چین توں ہندوستان جان والی شاہراہِ ریشم اوپر واقع زیارت گاہواں وچوں خاص مرکز منّی جاندی سی۔
زرتشت بلخ وچ تقریباً ٦00عیسوی صدی قبل مسیح وچ پیدا ہویا۔ ایہ (بلخ) اوس ایرانی پنتھ والے زرتشتیتاں دا مقدس شہر سی جس (پنتھ) دا اپراجن زرتشت دی دتی ہوئی شکشا ہیٹھ ہویا سی اتے جدے وچ اگ دی پوجا اوپر زور دتا جاندا سی۔ کنشک نے مذہبی رواداری دی یونانی- باختری پالیسی اوپر عمل کیتا۔ ایس طراں، بلخ وچ بدھ مت تے زرتشت دھرم، امن چین نال اکٹھے رہے، رلت تجربے توں گزرے تے دوہناں نے اک دوجے دی اگوائی اوپر اثر پایا۔ مثال دے طور تے اوس یگ دیاں اوہ خانقاہواں جیہڑیاں غاراں وچ بنایاں گئیاں سان، اوہناں وچ مہاتما بدھ دی دیواری تصویراں اک نورانی ہالے نال ملدیاں نیں تے اوہناں اوپرجو لکھتاں موجود نیں اوہناں وچ مہاتما بدھ نوں "بدھ مزدہ" آکھیا گیا اے۔ ایہ اک اکٹھ سی مہاتما بدھ تے آہورہ مزدہ دا جو زرتشت دھرم دا سب توں وڈا دیوتا اے۔
22٦ء صدی قبل مسیح وچ ساسانی راج نے افغانستان وچ کشان راج نوں نشٹ کر دتا۔ گو کہ ساسانی زرتشت دھرم دے ڈاڈھے حامی سان، فیر وی اوہناں نے بدھ مت نوں برداشت کیتا اتے ہور بدھ خانقاہواں بنان دی اجازت دے دتی۔ ایہ واقعہ اوہناں دے ہی راج یگ دا اے جد لوکوتراواد دے منن والیاں نے بامیان دے مقام اوپر مہاتما بدھ دے دو وشال بُت کھڑے کیتے۔
ساسانیاں دی رواداری وچ صرف اک وار تریڑ تیجی صدی عیسوی دے دوجے حصے وچ اوس ویلے پئی جد راج دی دھرمی پالیسی زرتشتی وڈے راہب کتریر دے ہتھ وچ سی تے اوس نے افغانستان وچ کئی بودھی خانقاہواں نوں ڈھاون دا حکم دتا کیونکہ اودے بھوں بدھ مت تے زرتشت دھرم دا ملاپ بدعت سی۔ خیر، اودے مرن مغروں بدھ مت دا حال مُڑ کے چنگا ہو گیا۔
سفید فام ہُن اتے ترکی شاہی لوک
پنجویں صدی عیسوی دے شروع وچ سفید فام ہُن، جنہاں نوں یونانی لوک ہفتالی اتے ہندوستانی تُروشکا آکھدے سان، اوہناں نے ساسانیاں کولوں افغانستان سمیت پرانے کشان علاقیاں دا چوکھا حصّہ کھو لیا۔ پہلاں تے سفید فام ہُناں نے خود اپنے دھرم دا پرچار کیتا جو کہ زرتشت دھرم نال رلدا ملدا سی۔ پر فیر، چھیتی ہی اوہ بدھ مت دے ڈاڈھے حمائتی بن گئے۔ ہان چینی زائر فاشیان (فا-شین) نے 399 صدی عیسوی تے 414 صدی عیسوی دے وچکار اوہناں دے علاقے دا دورہ کیتا اور اوس نے کئی ہینیاں مدرسیاں دی اگوائی دی کتھا لکھی ہے۔
ترک شاہی لوک ترک نسل دے سان اتے کشاناں دی اولاد سان۔ ساسانیاں دے ہتھ کشان راج ہارن مغروں اوہناں نے پشلے راج دے کجھ حصّے، جو اتر پچھمی اتے اتری ہندوستان وچ واقع سان، اپنے راج ہیٹھ کرلئے۔ چوتھی صدی عیسوی دے شروع وچ ہندوستان دے گپتا راج دے قیام تک اوہناں نے ایہناں اوپر راج کیتا، فیرناگرہار ول نس گئے۔ اوہناں نے پنجویں صدی عیسوی دے وچکار سفید فام ہُناں کولوں اوہناں دے راج دے کجھ حصّے فتح کرلئے اتے اپنا راج وادئ کابل اتے کپیش تک ودھا لیا۔ کشاناں اتے اپنے توں پہلے دے سفید فام ہُناں وانگوں، ترکی شاہیاں نے افغانستان وچ بدھ مت دا ساتھہ دتا۔
515ء صدی عیسوی وچ سفید ہُن بادشاہ مہرا کُلا نے، اپنے دربار دے رسکی غیر بودھی جتھیاں دے اثر ہیٹھ آکے بدھ مت نوں دبا دتا۔ اوس نے خانقاہواں تباہ کردتیاں اتے اتر پچھمی ہندوستان دے نیڑلے تے دوراڈہے علاقیاں وچ بوہت سارے راہباں نوں کوہ چھڈیا، گندھارا تے اچیچ کشمیر وچ۔ ناگرہار دے ایہناں حصیاں وچ جیہڑے اودے انصرام وچ سان، ایہ انہیاۓ ذرا گھٹ سی۔ اودے پترنے ایس پالیسی نوں پُٹھا کر دتا اتے ایہناں سب علاقیاں وچ نویاں خانقاہواں بنوائیاں۔
لہندے ترک
اتری پچھمی ترکستان توں آئے ہوئے پچھمی ترکاں نے درمیانی ایشیائی شاہراہ ریشم دے پچھمی حصّے اوپر 5٦0ء وچ قبضہ کرلیا۔ ہولی ہولی اوہ ناگرہار دے ہور زيادہ پورب ول ترک شاہیاں نوں دھِک کے باختر وچ کھلر گئے۔ بوہت سارے پچھمی ترک لیڈراں نے مقامی لوکاں کولوں بدھ مت قبول کرلیا اتے 590 ءصدی عیسوی وچ اوہناں نے کپیش دے مقام اوپر اک نویں بودھی خانقاہ بنا دتی۔ 622ء وچ شمالی ہندوستان توں آون والے اک راہب پربھاکر مترا دی اگواہی وچ، لہندے ترک راجہ تونگ شی قاغان نے باقاعدہ طور تے بدھ مت قبول کرلیا۔
ہان چینی زائر زونزنگ (سون-سانگ) نے لگ بھگ٦30ء صدی عیسوی وچ ہندوستان ول اپنے سفر دوران پچھمی ترکاں نال ملاقات کیتی۔ اوس نے دسیا اے پئی اوہناں دے راج دے باختری حصّے، اچرج بلخ وچ نووہار خانقاہ دے مقام اوپر بدھ مت خوب ودھ رہیا سی۔ اوس نے راہباں دی یونیورسٹی دا ذکر نرا اوس دے گیانی ماحول بارے ہی نئیں کیتا سغوں ریشمی کپڑے اتے نگینیاں والے گہنیاں نال سجاۓ ہوۓ مہاتما بدھ دے اوہناں سندر بُتاں بارے وی کیتا اے جو مقامی زرتشتی رسماں نال جوڑ رکھدے سان۔ اوس ویلے ایس خانقاہ دیاں خوتان دے نال گوہڑیاں سنگتاں سان جو پوربی ترکستان وچ واقع اک بلیدان بودھی ریاست سی اتے اوس نے شکشا دین لئی اوتھے بوہت سارے راہباں نوں گھلیا۔ زونزنگ نے نووہار دی نیڑلی اک خانقاہ دا ذکر وی کیتا اے جو ترقی یافتہ ہینیان مراقبے وپاش یان (پالی: وپاسن) دی مشق لئی مخصوص کردتی گئی سی۔ جدا مطلب ہے ناپائداری اتے کسے شخص دی خود مختار پچھان دے گھاٹے دا چوکھا گیان۔
زونزنگ نے ترکی شاہیاں ہیٹھ ناگرہار وچ بدھ مت دا بڑا مندہ حال ویکھیا سی۔ گندھارا دے پنجابی حصّے وانگوں ایہ علاقہ وی اک صدی توں زیادہ پہلے دے راجا مہرا کلا دے ہنسا توں پوری طراں اپنے آپ نوں سنبھال نئیں سی سکیا۔ بھاویں ناگرہار نوں مہاتما بدھ دی متبرک کھوپڑی دی موجودگی باعث بودھی دنیا دی مقدس ترین زیارت گاہواں وچوں اک منیا جاندا سی، فیر وی اوس دا آکھنا اے کہ اوتھوں دے راہب اچار وہار توں کورے ہو چکے سان۔ اوہ ہر زائر کولوں ایہناں متبرک شیواں دی زیارت لئی سونے دا اک سکہ لیندے سان اتے نالے ایس علاقے وچ پڑھائی لکھائی دا کوئی وی ٹھکانہ نئیں سی۔
نالے، گوکہ پنجویں تے چھیویں صدی عیسوی وچ، مہایان کشمیر تے پنجابی گندھارا توں افغانستان ول بہتیرا کھلر گیا سی، زونزنگ نے ایس نوں صرف کپیش اتے ناگرہار دے پچھم وچ واقع ہندوکش دے علاقیاں وچ پایا۔ ناگرہار(ننگرہار تے اتری باختر دی وڈی بودھی روائت سروستی واد ہی رہی۔
اموی یُگ اتے اسلام دا آون
حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دی وفات دے پنج ورہیاں مغروں، ٦37ء وچ عرباں نے فارسی ساسانیاں نوں شکست دتی تے٦٦1ء وچ خلافت امیہ دی بنیاد رکھی۔ اوس نے ایران اتے مشرق وسطٰی دے کافی وڈے حصّے اوپر حکومت کیتی۔ ٦٦3ء وچ اوہناں نے باختر اوپر حملہ کردتا جنہوں ترک شاہیاں نے اوس ویلے تک لہندے ترکاں(لہندی ترک خاگانیٹ) کولوں کھوہ کے اپنے قبضے وچ کرلیا سی۔ امیہ فوجاں نے بلخ دے آلے دوالے دا علاقہ نو وہار خانقاہ سمیت فتح کرلیا جیس دے نتیجے وچ ترکی شاہی وادئ کابل ول پچھاں نوں ہٹ گئے۔
عرباں نے غیر مسلم دھرماں نوں ایس گل دی اجازت دے دتی کہ فتح کیتے ہوۓ علاقیاں دے لوک، جے اوہ چاہون، تے اپنے دھرم اوپر قائم رہن، ایس شرط اوپر کہ اوہ امن نال اک راہ داری محصول (عربی۔ جزیہ) ادا کردے رہن۔ بھاویں باختر دے کجھ بودھاں نے، ایتھوں تیکرکہ نووہار دی خانقاہ دے راہباں دے اک صدر نے اسلام قبول کرلیا۔ پرایس علاقے دے زیادہ تر بودھاں نے اک وفادار غیر مسلم دے طور تے جنھاں نوں اک اسلامی ریاست دے اندر محفوظ جنتا دا رتبہ حاصل سی، اپنی ذمّی حیثیت قبول کرلئی۔ نووہار خانقاہ کھلّی رہی اتے اوس دا کم کار جاری رہیا۔ ہان چینی زائر یجینگ (آئی-چنگ) نے ٦80ء دے دھاکے وچ نووہار دا دورہ کیتا اور ایہ دس پائی کہ شکشا دے اک سروستی واد گڑھ دی شکل وچ ایہ خانقاہ ترقی کر رہی سی۔
اٹھویں صدی عیسوی دے شروع وچ اک اموی فارسی لکھاری، الکرمانی نے نووہار دا تفصیلی حال لکھیا اے، جو دسویں صدی عیسوی دی کتاب "دیساں دی کتاب" (عربی۔ کتاب البلدان) لکھاری:الہمدانی وچ محفوظ اے۔ اوس نے ایہ تفصیل ایس طراں بیان کیتی اے کہ اسلام دی سب توں پوتّرعبادت گاہ، مکّہ وچ واقع کعبہ نال ایس دی سنگت دا بیان مسلماناں دی بدھی وچ جھٹ نال آجان والے شبداں وچ ہووے – اوس دے بیان موجب وڈے مندر دے وچکار اک چورس پتھر سی، جیہڑا کپڑے نال ڈھکیا ہویا سی اتے یاتری اوس دے دوالے گیڑے لاوندے تے متھا ٹیکدے سان اوس طراں ہی جویں کعبے دوالے (مسلمان) کردے نیں۔ چورس پتھر توں مراد اوہ استھان اے جدے اوپر اک استوپ کھڑا کیتا ہویا سی جویں کہ باختری مندراں وچ ہوندا اے۔ اوہ کپڑا جیس نے اوس استوپ نوں ڈھکیا ہویا سی، اُکّا ہی ایرانی ریت مطابق سی جیس توں آدر تے ستکار دا پتہ لگدا اے تے جنہوں مہاتما بدھ دے بتاں اتے اوس دے نال استوپاں اوپر برابر لاگو کیتا جا سکدا اے۔ الکرمانی دے بیاناں توں اموی عرباں دے اک کھلے (دل دے) اتے آدرواد رویّے دی سوہ لگدی اے تاں جے غیر مسلم دھرم، مثلاً بدھ مت دے وچاراں نوں سمجھیا جا سکے، جنہاں نال اوہناں نوں اپنے نویں فتح کیتے ہوۓ علاقیاں وچ واہ پیا سی۔
تبتی ایکا
٦80ء وچ عراق وچ کربلا دا واقعہ پیش آیا۔ ایس لڑائی نے وسطی ایشیا ولوں عرباں دی توجہ موڑ دتی تے اوتھے اوہناں دے راج نوں کمزور کردتا۔ ایس صورت حال توں فائدہ چُکن لئی 705ء وچ تبتیاں نے ترکی شاہیاں نال اک معاہدہ کیتا اتے اوہناں نال رل کے باختر وچوں اُموی فوجاں نوں نسان دی اک ناکام کوشش کیتی۔ نیڑے تریڑے سٹھ ورے پہلاں تبتیاں نے چین اتے نیپال راہیں بدھ مت بارے جانکاری حاصل کیتی سی، بھاویں اوس ویلے اوہناں دی اپنی کوئی خانقاہ نئیں سی۔ 708ء وچ ترکی شاہی شہزادہ نزاکتر خان اُمویاں نوں اوتھوں کڈن وچ کامیاب ہو گیا اتے اوہنیں باختر وچ اک بڑے سِر پھرے جوشیلے بودھاں دا راج قائم کرلیا، ایتھوں تیکر کہ اوس نے نووہار دے پشلے صدر خانقاہ دا گاٹا لاہ دتا جیس نے اپنا دھرم چھڈ کے اسلام قبول کرلیا سی۔
715ء وچ عرب جرنیل قتیبہ بن مسلم نے ترک شاہیاں اتے اوہناں دے تبتی ساتھیاں کولوں باختر کھو لیا۔ اوس نے نووہار وچ پشلی بغاوت دی وجہ توں بوہت تباہی مچائی۔ کئی راہب پورب ول خوتان تے کشمیر نوں نس گئے تے اوہناں نے اچرج کشمیر وچ بدھ مت نوں پھیلایا۔ تبت نے ہن اچانک سیاسی مصلحت ہیٹھ، اموی فوج جیہڑی اوہناں نال لڑ رہی سی، نال صلح کرلئی۔
نووہار نے شتابی ہی اپنے آپ نوں سنبھال لیا اتے مُڑ کے پہلاں وانگوں اپنا کم شروع کردتا جیس توں ایس گل دا پتہ لگدا اے کہ باختر وچ بودھی خانقاہواں نوں جو نقصان پہنچیا سی، اوہدے پچھے کوئی دھرمی منشا نئیں سی- جے انج ہوندا تے فیر اوہ اوہناں نوں مڑ کے بناون دی اجازت نہ دیندے۔ اموی لوگ تے نری بدھ مت بارے اپنی اوسے پالیسی نوں دوہرا رہے سان جو اوہناں نے ایس ہی صدی وچ اوس ویلے اپنائی سی، جد اجوکے دکھنی پاکستان دے سندھ دے علاقے نوں اوہناں نے فتح کیتا سی۔ اوہناں نے صرف کجھ خاص خانقاہواں نوں تباہ کیتا جنہاں بارے اوہناں نوں ایہ شک ہویا کہ اوہ اوہناں دے قبضے دے خلاف سازش نوں ودھداوا دے رہیاں نیں، پر فیر اوہناں نوں وی نویں سرے توں اپنی تعمیر اتے ترقی دی اجازت دے دتی۔ اوہناں دا مڈھلا مقصد پیسے دی لُٹ مار سی اتے اوہناں نے بودھاں اوپر اک انتخابی محصول اتے مقدس درگاہواں دے یاتریاں اوپر اک یاتر محصول لا دتا۔
پشلے اموی خلیفیاں دی مذہبی روا داری دے عام رویّے دے باوجود، عمر ثانی (راج یگ 717ء توں 720ء تک) نے ایہ فرمان جاری کیتا کہ بنو امیہ دے سارے سنگی ساتھی ضرور اسلام قبول کرن۔ پر، ایہ قبولیت، اپنی خوشی نال ہونی چاہیدی اے اتے ایس رضامندی دا بھرواس اسلام دے اصولاں دی جانکاری اوپر ہووے دی۔ اپنے سنگیاں دی خوشی حاصل کرن لئی تبتیاں نے 717ء وچ اپنا اک سفیر اموی دربار نوں گھلیا تاں جے اک مسلمان استاد نوں بلایا جاسکے۔ خلیفہ نے الحَنَفِی نوں گھل دتا۔ ایس واپر توں کہ اوس استاد نوں تبت وچ دھرم تبدیل کرن بارے کوئی وی دستاویزی ثبوت رکھن والی کامیابی نہ ہوئی، توں ایہ پتہ لگدا اے کہ اموی اپنا دھرم پھیلان اوپر بوہتا زور نئیں پاندے سان۔ تے نالے، الحنفی نوں جیس ٹھنڈے دل نال جی آیاں نوں آکھیا گیا، اوس دی وڈی وجہ اوہ بے بنیاد خوف سی جیہڑا تبتی دربار دے مخالف جتھیاں نے اوتھے پھیلایا ہویا سی۔
آون والے دھاکیاں وچ، وسطی ایشیا اوپر اپنا راج قائم کرن لئی عرباں، چینیاں، تبتیاں، ترکی شاہیاں اتے دوجے کئی ترک نسل دے قبیلیاں وچکار جیہڑی کھچ تان ہوئی، اوس دی وجہ توں سیاسی اتے فوجی سنگتاں دی شکل وی چھیتی چھیتی بدلی ہوندی رہی۔ ترک شاہیاں نے بنو امیہ کولوں کپیش مُڑ کے کھو لیا اتے 739ء وچ، ترک شاہیاں اتے خوتان دے وچکار بیاہ دی اک سنگت دی خوشی منان لئی، شہنشاہ تبت دے کابل دے اک سفر دے واسطے نال، تبتاں نے اپنی سنگت مُڑ کے ترک شاہیاں نال قائم کرلئی۔ بنو امیہ دا راج اتری باختر اوپر ہمیش قائم رہیا۔
عباسی راج دا شروع دا یگ
750ء وچ اک عرب جتھے نے خلافت امیہ دا تختہ الٹ دتا اتے عباسی راج دی بنیاد رکھی۔ اوہناں نے اتری باختر اوپر اپنا اقتدار قائم رکھیا۔ نہ صرف ایہ کہ عباسیاں نے اوتھے بودھاں لئی ذمّی منے جان دی اپنی پالیسی جاری رکھی، اوہناں نے بدیسی، اچیچا ہندوستان دی، ثقافت وچ ڈاڈھی دلچسپی لئی۔ 7٦2ء وچ خلیفہ المنصور (راج 754ء توں 775ء تک) نے اک نویں عباسی راجدھانی بغداد دا نقشہ بناون لئی ہندوستان دے تعمیرات دے ماہراں نوں کم تے لایا۔ ایہ نام بغداد اوس نے سنسکرت لفظ بھاگ داد توں لیا سی جیس دا مطلب اے "رب داتحفہ "۔ خلیفہ نے اک شکشا گھر(عربی۔ بیت الحکمت ) وی بنوایا جیس دے وچ ترجمے دا اک شعبہ وی رلت سی۔ اوہناں نے کئی تہذیباں اتے دھرماں دے گیانیاں نوں وی بلوایا تاں جے عربی وچ لکھتاں دے ترجمے کیتے جاون، اچیچا منطق اتے سائنس بارے لکھتاں دے۔
شروع دے عباسی خلیفے اسلام دے معتزلۃ اسکول دے پچھی سان جو عقل راہیں قرآن دی تشریح کرنا منگدے سان۔ چوکھی توجہ پرانے یونانی گیان اوپر سی، پر سنسکرت ریتاں اوپر وی دھیان دتا جاندا سی۔ خیر، بیت الحکمت وچ نرے سائنسی لکھتاں دے ہی ترجمے نئیں کیتے گئے۔ بودھ عالماں نے عارفانہ اتے اچاری گلاں باتاں نال جڑے ہوۓ کجھ مہایان تے ہینیان سوتراں دا وی عربی وچ ترجمہ کیتا۔
اگلے خلیفہ، المہدی (راج 775ء توں 785ء تک) نے سندھ وچ عباسی فوجاں نوں سوراشٹر اوپر دکھنی پورب ول حملہ کرن دا حکم دتا۔ عرب وچ اک ویری دعویدار، جیس دے مہدی یا مسیح موعود ہون دا اعلان وی کردتا گیا سی، ایس حال ہیٹھ ایہ حملہ خلیفہ دی اوس مہم دا حصہ سی جیس دا مقصد اسلامی دنیا وچ مکھ منتری دی حیثیت وچ اپنی ساکھ اتے راج دا قیام سی۔ عباسی فوج نے ولابھی دے مقام اوپر بودھ خانقاہواں اتے جین مندر تباہ کردتے۔ فیر وی، جیسا کہ سندھ اوپر بنو امیہ دی فتح دے معاملے وچ ویکھیا گیا سی، عباسی فوج صرف اوہناں اڈیاں نوں مُکانا چاہندی سی جنہاں اوپر اوہنوں اپنے راج دے خلاف سازشاں رچاون دا شک ہوندا سی۔ حتّٰی کہ خلیفہ المہدی دے راج وچ وی عباسیاں نے اپنی باقی دی سلطنت وچ صرف بودھی خانقاہواں نوں ہتھ نئیں لایا تاکہ اوہ اوہناں کولوں اپنی کھٹی دے طور تے فائدہ چُک سکن۔ ایس توں اڈ، المہدی نے بغداد وچ بیت الحکمت دے ترجمے دے کم نوں ودھاوا دینا چالو رکھیا۔ اوہ ہندوستانی ثقافت نوں تباہ نئیں سی کرنا چاہندا، سغوں ایہنوں سمجھنا چاہندا سی۔
نو وہار خانقاہواں دے بودھی سربندھ مکھیاں (سنسکرت۔ پرامکھ ؛عربی۔ برمک) وچوں اک برمک دا مسلمان پوترا یحیٰ ابن برمک دوجے عباسی خلیفہ الرشید (راج 786ء توں 808ء تک) دا وزیر سی۔ اوس دے اثر ہیٹھ، خلیفہ نے ہندوستان دے بوہت سارے عالم تے استاد، اچرج بودھاں نوں بغداد آون دی دعوت دتی۔ اوس یُگ وچ لکھی گئی اک "کتاب الفہرست" وچ، جیہڑی مسلم اتےغیر مسلم دونواں طراں دی لکھتاں اوپر مشتمل اے، بودھی کتاباں دی اک ویروا وی شامل اے۔ ایہناں وچ مہاتما بدھ دی پچھلی حیاتیاں بارے تفصیل نال لکھی گئی اک کتاب "مہاتما بدھ دی کتاب"(عربی۔ کتاب البدھ) وی اے جنہوں عربی وچ منتقل کیتا گیا سی۔
اوسے یگ وچ، اپنی ودیہ تہذیبی اتے علمی پدھر راہیں زمینداراں اتے اوپرلے طبقے دے پڑھے لکھے شہریاں وچ اسلام دے پیر پکے ہوندے جا رہے سان۔ بدھ مت دی شکشا لئی، کسے خانقاہ وچ جانا ضروری سی۔ بھاویں ایس زمانے وچ نووہار دی سرگرمیاں اجے چالو سان، پراپنی گنجائش دے لحاظ نال ایہ خانقاہ حدل سی اتے ایس وچ داخل ہون توں پہلاں چوکھی تربیت لوڑی دی ہندی سی۔ ایس دے اُلٹ، اسلام دی اعلیٰ تہذیب اتے ایس دی شکشا سوکھی سی۔ بدھ مت نوں اچرج، پنڈاں وچ غریب کسان طبقیاں وچ، چوکھیاں دھرمی درگاہواں وچ رائج پوجا دی رسماں دی شکل وچ مضبوطی حاصل رہی۔
ایس پورے علاقے وچ ہندو دھرم وی موجود سی۔ 753ء وچ آون والے ہان چینی یاتری وُوکانگ (وُو-ک'انگ) نے ایہ دسیا اے کہ اچیچا کابل دی وادی وچ ہندو اتے بودھ، دونواں دھرماں دیاں عبادت گاہواں موجود سان۔ جویں جویں تجارت پیشہ لوکاں وچ بدھ مت گھٹدا گیا، ہندو دھرم وچ وی مضبوطی آوندی گئی۔
عباسیاں دے خلاف بغاوتاں
شروع دے عباسیاں نوں بغاوتاں نے ستا ماریا سی۔ اک بغاوت نوں دباون لئی سغدیہ دی راجدھانی سمرقند ول جاندیاں ہویاں 808ء وچ خلیفہ ہارون الرشید پرلوک سدھارے۔ مرن توں پہلاں اوہناں نے اپنی سلطنت اپنے دو پُتراں وچ ونڈ دتی۔ المامون نوں، جو سغدیہ دی مہم وچ اپنے پیو دے نال سی، باختر سمیت ادھا پوربی حصّہ ملیا۔ الامین نوں جیہڑا دوناں وچوں بوہتا بلیدان سی ادھے پچھم دا بوہتا اُچا تے آدر حصہ ملیا جیس دے وچ بغداد اتے مکّہ وی رلت سان۔
عباسی سلطنت دا جیہڑا ادھا حصہ الامین کول سی، اوس اوپر قبضہ کرن دی عام حمایت حاصل کرن لئی المامون نے سغدیہ وچ زمیناں تے دولت ونڈی۔ فیر اپنے بھرا اوپر حملہ کر دتا۔ ایس دے نتیجے وچ دوہاں پاسے مارا ماری دی جو جنگ چھڑی، اوس دے دوران، اپنے تبتی اتحادیاں نال رل کے کابل دے ترکی شاہیاں نے، سغدیہ اتے باختر دے عباسی مخالف باغیاں نال ہتھہ ملا لیا تاں جے صورت حال توں فائدہ چُک سکن اتے عباسی حکومت دا تختہ اُلٹان دی کوشش کر سکن۔ المامون دے وزیر تے جرنیل الفضل نے اپنے بادشاہ نوں جہاد دا اعلان کرن تے راضی کیتا، ایس سنگت دے خلاف اک مقدس جنگ، تاکہ خلیفہ دا مان ہور ودھ جائے- صرف اوہوای بادشاہ جو خالص ایمان رکھدے ہون، ایہو جۓ لوکاں دے خلاف جیہڑے اسلام اوپر دھاڑا بولن، اپنے دھرم دی رکھشا لئی جہاد دا اعلان کر سکدے سان۔
اپنے بھرا نوں شکست دین مغروں مامون الرشید نے ایس جہاد دا اعلان کر دتا۔ 815ء وچ اوہناں نے ترکی شاہی حاکم، جنہاں نوں کابل شاہ آکھیا جاندا سی، اسلام قبول کرن اوپر مجبور کر دتا۔ مسلماناں بھوں دھرم وچ سب توں بھیڑی شے بت پرستی سی۔حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم توں پہلاں گزریل کافر عرب قبیلے، بتاں دی پوجا کردے سان اتے اوہناں دے مجسمے مکہ وچ خانہ کعبہ وچ رکھدے سان۔ اسلام نوں پھیلاوندیاں ہویاں پیغمبرِ اسلام نے سارے بتاں نوں توڑ دتا۔ ایسے لئی، اطاعت قبول کرن دی نشانی دے طور تے، المامون نے شاہ نوں مہاتما بدھ دا اک سونے دا بُت مکّہ بھجوان دا آکھیا۔ اپنا اعتبار جمان لئی، بلا شبہ پروپیگنڈے لئی، المامون نے کعبے وچ ایس بت دا وکھالا دو ورہے تیکر جاری رکھیا، ایس اعلان دے نال کہ اللہ نے تبت دے بادشاہ نوں اسلام دی راہ وکھا دتی اے۔ عربی لوک تبت دے بادشاہ اتے اودے طابع کابل دے ترکی شاہ وچکار پلیکھا کھاندے سان۔ 817ء وچ، عباسیاں نے مہاتما بدھ دے بُت نوں سونے دے سکّے ڈھالن لئی پگھلا لیا۔
طاہری، صفاری اتے ہندوشاہی راج
لگ بھگ ایسے یگ وچ ، عباسی راج دے مختلف حصیاں وچ، مقامی فوجی لیڈراں نے خود مختار اسلامی ریاستاں قائم کرنیاں شروع کر دتیاں جیہڑے بغداد وچ خلیفہ دے بس برائے نام اطاعت گزار سان۔ اپنی خود مختاری دا اعلان کرن والا پہلا علاقہ اتری باختر سی جتھے 819ء وچ جرنیل طاہر نے طاہری راج قائم کر دتا۔
ایس طراں دے ڈاڈھے ضروری معاملیاں ول اپنی توجہ موڑدیاں ہوئیاں، عباسی جویں ہی کابل اتے گلگت توں مُڑے، تبتاں اتے ترکی شاہیاں نے اپنے پرانے علاقیاں اوپر فیر قبضہ کر لیا۔ ایہناں علاقیاں دے موہریاں دی جبری دھرم بدلی دے باوجود، عباسیاں نے اوتھے بدھ مت اوپر کوئی ظلم نئیں سی کیتا۔ سچ تاں ایہ وے کہ عرباں نے، ایس پورے سمے وچ تبتیاں دے نال تجارتی سنگت قائم رکھی۔
عباسیاں دے راج وچ خود مختاری دا اعلان کرن والا اگلا اسلامی جرنیل، الصفار سی۔ ٨٦1ء وچ اوس دے وارث نے دکھنی پوربی ایران وچ صفاری راج دی بنیاد رکھی۔ ایران دے باقی دے حصیاں اوپر راج قائم کرن مغروں، 870ء وچ صفاریاں نے وادئ کابل اوپر حملہ کر دتا۔ ایس دی متوقع شکست نوں تکدیاں ہوئیاں، بودھی ترکی شاہی پیڑھی دے اخیرلے بادشاہ دا تختہ اوس دے برہمن وزیر، کلار نے الٹ دتا۔ کابل اتے ناگرہار(ننگرہار) نوں صفاریاں لئی چھڈ کے، کلار نے پنجابی گندھارا وچ ہندو شاہی راج قائم کر لیا۔
صفاری لوگ بدلہ لین والے دھاڑو سان۔ اوہناں نے وادئ کابل اتے بامیان دی بودھی خانقاہواں نوں لُٹ لیا اتے اوتھے مہاتما بدھ دے جیہڑے بُت موجود سان اوہناں نوں خلیفہ لئی جنگی تمغیاں دے طور تے بھجوا دتا۔ ایہ فوجی دھاڑا کابل دے علاقے وچ بدھ مت دے خلاف پہلی ڈاڈھی سٹ سی۔ 815ء وچ کابل شاہ دی پشلی شکست اتے اسلام قبولی دے واقعے نے تے ایس علاقے وچ بدھ مت دی عام صورت حال اوپر صرف معمولی جیہا اثرپایا سی ۔
صفاریاں نے اتر ول اپنی فتح اتے مارا ماری دی مہم جاری رکھی اتے 873ء وچ طاہریاں کولوں باختر کھو لیا۔ پرنتو، 879ء وچ، ہندوشاہیاں نے کابل اتے ناگرہار دوبارہ لے لیا۔ اوہناں نے اپنی جنتا وچ ہندومت اتے بدھ مت دونواں دی سہائتا کرن دی پالیسی چالو رکھی اتے کابل دی بودھی خانقاہواں نے چھیتی ہی اپنی پشلی خوش حالی نوں موڑ لیاوندا۔
سامانی، غزنوی اتے سلجوق راج
ایس دے مغروں، سغدیہ دے فارسی گورنر، اسمٰعیل ابن احمد نے خود مختاری دا اعلان کر دتا اتے 892ء وچ سامانی راج دی بنیاد رکھی۔ 903ء وچ اوس نے صفاریاں کولوں باختر فتح کر لیا۔ سامانیاں نے روایتی ایرانی تہذیب ول مُڑ آون دی ہلا شیری دتی، پر بدھ مت ول اوہناں دا رویّہ رواداری دا رہیا۔ مثال دے طور تے، نصر دوئم (راج 913ء توں 942ء تک) دے راج یگ وچ سامانی راجدھانی بخارا وچ، حالے وی مہاتما بدھ دے بُت تراشے تے ویچے جاندے سان۔ اوہناں نوں "مہاتما بدھ دے بت" کہہ کے بند نئیں سی کیتا گیا۔
سامانیاںنے ترک نسل دے قبیلے والیاں نوں اپنے راج وچ غلام بنا لیا اتے اوہناں نوں اپنی فوجاں وچ زبردستی بھرتی کر لیا۔ جے سپاہیاں نے اپنا دھرم چھڈ کے اسلام قبول کر لیا تے اوہناں نوں نام دی آزادی دے دتی۔ فیر وی، ایہناں لوکاں نوں قابو وچ رکھن دا کم سامانیاں لئی اوکھا سی۔ ایہو جۓ اک ترکی سردار، الپتگین، جیس نے اسلام قبول کر لیا سی، نے 9٦2ء وچ کابل دے دکھن وچ آباد غزنہ (اجوکے غزنی) اوپر قبضہ کر لیا۔ اوس دے ولی عہد سبکتگین (راج 97٦ء توں 997ءتک) نے اوتھے، 97٦ء وچ عباسیاں دے اک ماتحت دی حیثیت وچ غزنوی راج دی بنیاد رکھی۔ چھیتی ہی اوس نے ہندوشاہیاں نوں واپس گندھارا ول دھِک کے وادئ کابل نوں فتح کر لیا۔
بدھ مت نوں وادئ کابل وچ ہندوشاہیاں دے راج وچ اگوائی ملی۔ اسدی طوسی نے اپنے "گرشا سپ نامہ"، تاریخ لکھائی 1048ء ، وچ ایس دی خاص خانقاہ سوبہار(سووہار) دے ٹھاٹ باٹ دا بیان کیتا اے جد غزنویاں نے کابل نوں فتح کیتا سی۔ بھاویں ایہ نئیں جاپدا کہ غزنویاں نے ایس خانقاہ نوں تباہ کیتا ہووے دا۔
999ء وچ، اگلے غزنوی حاکم، سلطان محمود غزنوی (راج 998ء توں 1030ء تک) نے سامانیاں دی نوکری کرن والے ترک غلام سپاہیاں دی مدد نال، سامانیاں دا تختہ الٹ دتا۔ ہن غزنوی راج وچ باختر اتے دکھنی سغدیہ رل گئے سان۔ محمود غزنوی نے ایران دا چوکھا حصہ وی فتح کر لیا۔ اوس نے فارسی ثقافت دی اگوائی اتے غیر مسلم علاقیاں نوں برداشت کرن دی سامانی پالیسی جاری رکھی۔ غزنوی دربار دے ملازم اک فارسی عالم اتے لکھاری البیرونی نے دسیا اے کہ ہزاریے دے انت اوپر باختر دی بودھی خانقاہواں، جنہاں وچ نو وہار وی رلت سی، اوس ویلے وی چالو سان۔