cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد الیاس کاندھلوی
مسلماناں وچ ایمان و یقین دی کمی دا احساس
انگریزاں دی برصغیر وچ آمد دے نال مغربی تہذیب دا نہ تھمن والا سیلاب امڈ پیا۔ امت وچ ایمان و یقین دی جو تھوڑی بہت رمق سی اسنوں وی رفتہ رفتہ دیمک وانگ چٹ رہا سی۔ مولانا روز بروز ودھدی ہوئی اس بے یقینی دی فضا توں سخت تنگ سن۔ امت دی اصلاح دے ہور وی بہت سارے طریقے جاری سن مگر آپ انہاں توں مطمئن نہ سن بلکہ آپ نوں اندر ہی اندر بے چینی کھائی چلی جاندی سی۔ آپ نے بہت ساریاں محنتاں وچ حصہ پاؤنا شروع کیتا مگر اپنے تئیں مطمئن نہ ہوئے۔ ماحول توں الگ تھلگ عجیب سی کیفیت طاری رہندی۔ گہری سوچاں وچ گم رہدنے تاہم کسے دینی کم وچ پیچھے نہ سن بلکہ روز مرہ دے معمولات جاری رکھدے۔
اہم کارنامے
آپ دا عظیم کارنامہ تبلیغ دی تحریک دا شروع کرنا ہے۔ اس دا آغاز میوات دے علاقہ (ضلع قصور) توں ہویا۔ مولانا نے شب و روز محنت نال اس علاقے وچ بہت سارے مکتب قائم کیتے تے آہستہ آہستہ اصلاح و تبلیغ دا کام پھیلن تے اثر دکھان لگا۔
دوسرا حج تے کم دے رخ دی تبدیلی
سید ابوالحسن علی ندوی کتاب (مولانا الیاس اور انکی دینی دعوت) وچ محمد الیاس دے عمومی تبلیغی گشت دی ابتدا دے متعلق ذکر کردے نیں کہ:
تبلیغی گشت دی ابتداء
حج توں واپسی پر آپ نے تبلیغی گشت شروع کردتا۔ آپ نے دوسرےآں نوں وی دعوت دتی کہ عوام وچ نکل کے دین اسلام دے اولین ارکان و اصول (کلمہ توحید و نماز) دی تبلیغ کرن۔ لوگاںدے کن اس دعوت توں آشنا سن، دین دی تبلیغ لئی عاماں لئی زبان کھولنا پہاڑ معلوم ہوندا سی۔ کچھ آدمیےآں نے بڑی شرم و حیاء تے رکاوٹ دے نال خدمت انجام دتی۔ چند سالاں وچ دور دور تک تبلیغی جماعتاں جان لگیاں تے پورے برصغیر وچ اصلاح و تبلیغ دا کم ہون لگا۔ آپ دی ساری زندگی اس تحریک دی نذر ہوگئی ۔
قائداعظم جمن دیہاڑ 100 رپے دا سکہ
قائداعظم جمن دیہاڑ 100 رپے دا سکہ اک پاکستانی سکہ اے۔اے سکہ قائداعظم دے 100 جمن دیہاڑ تے 100 رپے دے مل تے بنایا گیا سی۔اے پاکستان دے اک یادگاری سکے اے۔ایہ سکہ 22 فروری ،1977 نو بنایا گیا سی۔ایہدے سامنے والے پاسے تے قائداعظم دی مورت بنی ہوندی اے۔
گٹھ:پاکستان دے سکے گٹھ:پاکستان دے یادگاری سکے گٹھ:محمد علی جناح دیاں یادگاراں گٹھ:محمد علی جناح
کاݪا
کاݪا ایہجا رنگ اے جیہدے توں چانݨ ٹکرا کے واپس نئیں مڑدا ۔
گٹھ:رنگ
چک 35 چوداں ایل
چک 35 چوداں ایل ضلع ساہیوال دی تصیل چیچہ وطنیدا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 14ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی نوں پانی 14ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل چیچہ وطنی ،ضلع ساہیوال چ وس رہیا اے  ۔
اوہائیو کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ویسٹ ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
مالٹی کتا
مالٹی کتا اک نکے ناپ دا کھڈونا کتا اے۔ ایہ رومی سمندر دے جزیرے مالٹا دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے گٹھ:سنگی کتے
ٹینی چوآ پوچھل چمگادڑ
ٹینی چوآ پوچھل چمگادڑ چوآ پوچھل چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
مائیوریٹک
رومانی مائیوریٹک شپہرڈ کتا رومانیہ دے کتیاں دی اک نسل اے۔
پلیزنٹس کاؤنٹی
پلیزنٹس امریکی صوبے ویسٹ ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
یوجین فاما
پیٹر ہگز (14 فروری 1939) اک امریکی اکنامکس گرو تے 2013 دا نوبل انعام جتن والا اے۔
حسن نثار
حسن نثار شاعر لکھاری کالم لکھاری ٹی وی پروگرام کرن والا پاکستانی اے۔ اوہ فیصل آباد چ جمیا پنجاب یونیورسٹی لہور توں ایم اے کیتا۔ دھنک میگزین توں لکھن دا مڈ پیا۔ اجکل جیو ٹی وی چینل تے گل بات دا پروگرام چوراہا کردے نیں تے چوراہا دے نان نال اردو جنک اخبار چ کالم لکھدے نیں۔
حسن نثار مزہبی جاگیرداری ٹولیان دے ویری نیں تے سائنس تس ٹیکنالوجی نوں دی مدد نال انسان دے ودیا جیون دے پرچارک نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کالم لکھاری
کلاؤڈیا گولڈن
thumb|Claudia Goldin <span id="result_box" class="" lang="pa"> کلوڈیا گولڈن (جنم 14 مئی، 1946) اک امریکی ماہر معاشیات اتے ہارورڈ یونیورسٹی دے معاشیات دے ہینری لی پروفیسر ہے ۔ اوہ امریکی معاشی پروگرام دی ترقی اتے نیشنل بیورو آف آرکٹری ریسرچ (این.بی.آر.) وکھے اک کھوج معاون وی ہے، جو کہ کیمبرج، میسیچیوسیٹس وچ واقع ہے۔ اوہ سوسائٹی آف لیبرئکانمسٹ، امیریکن اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز، اتے اکانومیٹرک سوسائٹی وچ اک فیلو ہے۔
گٹھ:جم 1946 گٹھ:زندہ لوک
پنڈلٹن کاؤنٹی
پنڈلٹن امریکی صوبے ویسٹ ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
کارلس بیلو
کارلس بیلو 1996 اچ امن اچ نوبل انعام جتیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 61 گ ب
چک 61 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
چک 36 چوداں ایل
چک 36 چوداں ایل ضلع ساہیوال دی تصیل چیچہ وطنیدا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 14ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی نوں پانی 14ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل چیچہ وطنی ،ضلع ساہیوال چ وس رہیا اے  ۔
ریاست جیند
جیند ریاست: پنجاب دیاں سکھ ریاستاں وچوں اک جو ہندستان دی ونڈ توں بعد پہلاں ‘پیپسو ’ وچ سموئی گئی اتے بعد وچ پنجاب دا انگ بن گئی۔ پنجاب وچ اس ریاست دا تیجا درجہ منیا جاندا سی۔ اس وچ کل 442 پنڈ سن اتے چار پرمکھ نگر سن، جویں جیند ، سنگرور، دادری اتے سفیدوں۔ اس دا راجگڑھ سنگرور وچ سی۔ اس دی ستھاپنا سنّ 1764 وچ ہوئی دسی جاندی اے اتے اس نوں پھولکیاں ریاستاں وچ شامل کیتا جاندا اے۔
ریاست دی تریخ
بابا پھول دے وڈے پتر چودھری تلوک سنگھ دے چھوٹے پتر سکھچین سنگھ توں جیند دی شاخ چلدی اے۔ س. سکھچین سنگھ دے گھر مائی آگاں دی ککھوں سنّ 1738 وچ گجپت سنگھ دا جنم ہویا۔ سنّ 1751 وچ پیؤ دی موت توں بعد بھراواں نال ہوئی جائداد دی ونڈ کرکے گجپت سنگھ نوں بڈرکھاں دا علاقہ ملیا۔ اس نے اپنے بل نال جیند، سفیدوں اتے کرنال دے علاقے جتے۔ سنّ 1764 وچ اس نے دل خالصہ نال مل کے سرہند اتے حملہ کیتا اتے جت پراپت کیتی، جس دے بدلے اس نوں کجھ علاقے ہور ملے۔ اس نے دلی دی مغل سلطنت نال سنبندھ بنائی رکھے اتے اس نوں خراج دندا رہا۔ سنّ 1772 وچ اس نے شاہ عالم توں ‘راجا ’ دا خطاب حاصل کیتا۔ سنّ 1773 وچ اس نے املوہ، بھادسوں اتے سنگرور نوں اپنے ادھین کر لیا، جدکہ ایہہ نابھہ ریاست دے ادھین سن۔ پٹیالہ ریاست اتے بھنگی مثل والے سردار دے زور پاؤن اتے اس نے املوہ اتے بھادسوں اپر ادھیکار چھڈ دتا، پر سنگرور نوں اپنے پاس ہی رکھیا۔ سنّ 1744 وچ دلی دے بادشاہ نے اس توں جیند نوں پھر توں حاصل کرن لئی حملہ کیتا، پر اس نے گوانڈھی راجیاں دی مدد لے کے حملہ پچھاڑ دتا۔ سنّ 1774 وچ اس نے اپنی پتری راج کور دا ویاہ سکرچکیا سردار مہاں سنگھ نال کیتا جس دی ککھوں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جنم لیا۔
علاقے چ وادھا
سنّ 1789 وچ راجا گجپت سنگھ دی موت ہو گی۔ اس توں بعد 21 ورھیاں دے اس دے وڈے پتر بھاگ سنگھ نوں راج-گدی ملی اتے جیند تے سفیدوں دے علاقے اس ادھین آئے۔ بڈرکھاں دا علاقہ چھوٹے بھرا بھوپ سنگھ نوں ملیا۔ جدوں لارڈ لیک جسونت راؤ ہلکر دا پچھا کر رہا سی تاں اس نوں بیاس تک کھدیڑن لئی اس نے لارڈ لیک دا ساتھ دتا اتے پھولکیاں ریاستاں دے جھگڑے نوں نپٹاؤن لئی مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں نمنترت کیتا۔ ایہناں دوہاں توں کئی پنڈ پراپت کرکے اپنی ریاست دا وستار کیتا۔
انگریزی راج دی پٹھو
سن 1819 وچ راجا بھاگ سنگھ دی موت ہو گئی اتے اس توں بعد اس دا پتر فتح سنگھ گدی اتے بیٹھا، پر تنّ سالاں وچ اس دا انتقال ہو گیا۔ پھر راجا فتح سنگھ دا لڑکا سنگت سنگھ راج-گدی اتے بیٹھا، پر سنّ 1834 وچ اس دی موت ہو گئی۔ اس دی کوئی سنتان(اولاد) نا ہون کارن جانشینی بارے جھگڑا چل پیا۔ آخر معاملہ اتھے مکیا کہ وجیدپور دے سردار سروپ سنگھ نوں اپنے پڑدادے دے ویلے دے سارے علاقے دا سردار منّ لیا جائے اتے بعد دے حاصل کیتے علاقے انگریزاں اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ پاس رہن دتے جان۔ سروپ سنگھ دا پہلاں تاں انگریزاں نال سنبندھ کوئی بہتا سکھاواں نہیں سی، پر جدوں اس نے پہلی انگریز سکھ جنگ وچ انگریزاں دی مدد کیتی، اس دے بدلے وچ اس نوں تنّ ہزار روپئے سالانہ آمدن والی جاگیر ملی اتے پچھلا جرمانہ وی معاف ہو گیا۔ سنّ 1857 دے غدر ویلے وی اس نے انگریزاں دی خوب مدد کیتی۔ خود دلی گیا اتے فوج دی اگوائی کیتی۔ فلسروپ اس نوں دادری دا اتے سنگرور دے نیڑے دا کجھ علاقہ (13 پنڈ) پردان کیتا گیا۔ دوجے پھولکیاں راجیاں وانگ اس نوں وی 11 توپاں دی سلامی ملن لگی۔ جی.سی.ایس.آئی. دا خطاب وی ملیا۔
سنّ 1864 وچ راجا سروپ سنگھ دے مرن توں بعد اس دا لڑکا رگھبیر سنگھ راج- گدی اتے بیٹھا۔ اس نے دادری دے علاقے وچ ہوئی بغاوت نوں بری طرحاں کچل دتا اتے کوکیاں دیاں سرگرمیاں نوں دباؤن لئی وی پنجاب سرکار دی مدد کیتی۔ سنّ 1878 وچ افغاناں نال ہوئے یدھ وچ اس نے انگریزاں دی بہت مدد کیتی۔ انعام وجوں اس نوں راجا راجگان دا خطاب دتا گیا۔
مہاراجہ دا خطاب
سنّ 1887 وچ رگھبیر سنگھ گزر گیا۔ اس دا 8 سالاں دا پوتا رنبیر سنگھ راج- گدی دا وارث بنیا۔ نابالغی دوران ریاست دا پربندھ چلاؤن لئی کونسل آف ریجینسی بنائی گئی۔ نومبر 1899 وچ اک دربار کرکے اس نوں ودھی وت راج-اختیار سونپیا گیا۔ سنّ 1911 وچ اس نوں مہاراجہ دا خطاب دتا گئیا۔ آزادی ملن توں بعد سنّ 1948 دے شروع وچ اس دی موت ہو گی۔ اس دا لڑکا راجبیر سنگھ گدی اپر بیٹھا۔
پیپسو چ شمولیت
سنّ 1948 وچ ہی اس ریاست نوں پیپسو وچ شامل کر لیا گیا۔ سنّ 1931 دی مردم-شماری ویلے اس ریاست وچ 10 فیصد سکھ آبادی سی، 14 فیصد مسلمان سن اتے 75 فیصد ہندو سن۔
مہاراجہ
12 Dec 1911 – 15 Aug 1947 سر رنبیر سنگھ (s.a.)
ہور پڑھو
گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:سکھ مسلاں گٹھ:سکھ ریاستاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پنجاب دیاں دیسی ریاستاں
چک 37 چوداں ایل
چک 37 چوداں ایل ضلع ساہیوال دی تصیل چیچہ وطنیدا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 14ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی نوں پانی 14ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل چیچہ وطنی ،ضلع ساہیوال چ وس رہیا اے  ۔
جوز ریموس ہورٹا
جوز ریموس ہورٹا نے 1996 اچ امن اچ نوبل انعام جتیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
لارز پیٹر ہینسن
لارز پیٹر ہینسن (26 اکتوبر 1952) اک امریکی اکنامکس گرو تے 2013 دا نوبل انعام جتن والا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ماؤنٹ سٹینلے
گٹھ:افریقہ دے پہاڑ
پوکوہانٹس کاؤنٹی
پوکوہانٹس امریکی صوبے ویسٹ ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
جیمز مرلیس
کارلس بیلو اک برطانوی معاشیاتگرو تے 1996 اچ معاشیات اچ نوبل انعام جتیا۔
ماہم انگا
ماہم انگا (1562 وچ موت ہو گئی) مغل بادشاہ اکبر دی مکھ نرس سی۔اوہ بہت ہی سمجھدار اتے اتشاہی عورت سی، اوہ نوجوان بادشاہ دی سیاسی صلاح کار اتے 1560 توں 1562 تک مغل سامراج دی اصلی ریجینٹ رہی سی۔
جیون
1556 وچ ماہم انگا نے مغل بادشاہ دے طور اُتے 13 سال دی عمر وچ اس دی راج-گدی اُتے بیٹھن توں پہلاں اکبر دی مکھ نرس سی۔ اس دے اپنے بیٹے، ادھم خان، نوں اکبر دے دھرم دے بھرا وجوں جانیا جاندا اے، نوں لگبھگ شاہی پروار وچوں اک منیا جاندا سی۔ ماہم انگا،سمجھدار اتے ابھلاشی عورت سی اتے گھریلو اتے حرم دے انچارج وجوں کم سمبھالدی سی جس نے اپنی اتے اس دے پتر دے حق ودھاؤن دی منگ کیتی۔ 1560 وچ، اوہناں دوہاں نال اکبر اپنے ریجینٹ اتے سرپرست بیرم خان توں بناں بھارت آیا سی اتے اوہ اکبر نوں مناؤن دے یوگ سن کہ ہن اکبر ستاراں سالاں دا سی تے اس نوں ہن بیرم دی لوڑ نہیں سی۔ اکبر نے اپنی ریجینٹ نوں خارج کر دتا اتے اسنوں مکہ حج تے بھیج دتا۔ کجھ مہینیاں بعد بیرم دا قتل اک افغان ولوں کر دتا گیا اتے ساریاں سابقہ طاقتاں ماہم انگا نوں دے دتیاں گئیاں سن۔
حالانکہ، 1561 وچ اس دی طاقت ختم ہو گئی، جدوں کہ اکبر نے اپنے نویں وزیر اعلیٰ دے طور اُتے اتاغا خان، ماہم دے اثر توں باہر اک انسان، نوں تعینات کیتا۔
موت
ادھم خان نوں اتگا خان، اکبر دے پسندیدہ جنرل شمس الدین، دے قتل دے الزام وچ پھانسی دی سزا سنائی جو اپنی ماہم دے اثر ہیٹھ سی۔ جدوں اکبر نے اس دی خبر نوں بند کر دتا تاں ماہم نے مشہور ٹپنی کیتی کہ تسیں اکبر لئی سبھ ودھیا ڈھنگ نال کیتا اے ؛ اس توں تھوڑھی ویلے بعد اس دی موت ہو گئی۔
اس دی قبر اتے اس دے بیٹے دی، جو آدھم خان دی قبر دے ناں نال جانی جاندی اے، نوں اکبر نے بنایا سی، اتے اس نوں اس دے بنیادی ڈھانچے کارن بھلّ-بلئیاں دا ناں وی دتا گیا اے، مہرولی دے قطب منار دے اتر ول واقع اے۔ thumb|150x150px| ادھم خان دی قبر، ، مہم انگ دی قبر، [[مہرولی، دلی۔ ]] thumb|150x150px| خیرل منزل، [[پرانا قلعہ|پرانا کلا، دلی دے نال اک مسجد ، مہم انگا ولوں بنائی گئی اے ]]
خیرل منزل
ماہم نے 1561 وچ مغل آرکیٹیکچر ولوں اک مسجد، خیرل منزل بنوائی سی۔ بعد وچ اس نوں مدرسہ دے طور اُتے جانیا جاندا اے اتے ہن اس دے الٹ، متھرا روڈ اُتے پرانا قلعہ دلی، دکھن مشرق توں شیر شاہ گیٹ تک اے۔
ہور پڑھو
گٹھ:موت 1562 گٹھ:سیاست وچ بھارتی عورتاں گٹھ:مغل راج دیاں عورتاں گٹھ:مغل سلطنت
ولیم وکری
ولیم وکری 1996یک برطانوی معاشیاتگرو تے 1996 اچ معاشیات اچ نوبل انعام جتیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رابرٹ شلر
رابرٹ شلر (29 مارچ 1946) اک امریکی اکنامکس گرو تے 2013 دا نوبل انعام جتن والا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ماؤنٹ کینیا
کوہ کینیا 5199 میٹر (17057 فٹ) بلند اک مردہ آتش فشاں پہاڑ اے جو وسطی کینیا وچ واقع ا‏‏ے۔ خط استوا دے انتہائی نیڑے واقع کوہ کینیا کلیمنجارو دے بعد افریقا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پہاڑ ا‏‏ے۔ ایہ 25 تو‏ں 30 لکھ سال پہلے وڈے پیمانے اُتے آتش فشانی سرگرمیاں دے نتیجے وچ تشکیل پایا۔
حکومت کینیا نے کوہ کینیا تے اس دے ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں قومی چراگاہ دا درجہ دتا اے جدو‏ں کہ اقوام متحدہ نے اسنو‏ں عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا ا‏‏ے۔ ایہ کینیا دے مشہور ترین سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ پہاڑ دے ارد گرد پائے جانے والے گینڈےآں، ہاتھیاں تے جنگلی بھینسےآں نو‏‏ں دیکھنے دے لئی وڈی تعداد وچ سیاح آندے ني‏‏‏‏ں۔
اس پہاڑ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1899ء وچ برطانوی جغرافیہ دان ہالفورڈ جان میکنڈر نے سر کيت‏‏ا۔ پہاڑ چڑھنے وچ آسان اے لیکن فیر وی کم ماہر کوہ پیما اس د‏ی سب تو‏ں بلند چوٹیاں باتیان تے نیلیون نو‏‏ں سر کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کردے لیکن بیشتر اس د‏ی تیسری سب تو‏ں بلند چوٹی پوائنٹ لینانا تک پہنچنے وچ کامیاب ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
مورتاں
گٹھ:بلند ترین نقاط بلحاظ ملک گٹھ:کینیا دی تریخ گٹھ:عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:عظیم وادئ شق گٹھ:عظیم وادئ شق دے آتش فشاں گٹھ:کینیا دے پہاڑ گٹھ:کینیا دے متحفظہ علاقہ جات گٹھ:کینیا وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:معدوم آتش فشاں گٹھ:افریقہ دے پہاڑ
پریسٹن کاؤنٹی
پریسٹن امریکی صوبے ویسٹ ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 64 گ ب
چک 64 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
سٹیون چو
سٹیون چو اک فزکسگرو تے 1997 اچ فزکس اچ نوبل انعام جتیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
مارٹن کارپلس
مارٹن کارپلس (15 مارچ 1930) اک امریکی کیمسٹری گرو تے 2013 دا نوبل انعام جتن والا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
یوہان بیپٹسٹ فان سپائکس
یوہان بیپٹسٹ فان سپائکس (9 فروری 1781 – 14 مارچ 1826) اک جرمن بوٹی کھوجی سی۔ اوہ جرمنی دے صوبے باویریا دے ضلع ارلانگن-خوخشٹڈ دے نگر خوخشٹڈ وچ جمیا۔ اوہ تے کارل فریڈرش فلپ فان مارٹیس باویریا دے بادشاہ دے آکھن تے برازیل جاندے نیں۔ 1820 چ اوہ واپس یورپ آندے ںیں۔
اوتھوں اوہ 6,500 بوٹے، 2,700 کیڑے، 85 ممالیہ، 350 پنچھی، 150 دوجیون، 116 مچھیاں، کٹھیاں کرکے لیاۓ۔ ایناں نال میونخ وج اک میزیم دی نیو رکھی کئی۔
یوہان بیپٹسٹ فان سپائکس دے ناں تے اک میکاع سپکس میکاع دا ناں رکھیا گیا۔
یونانی ساہت
یونانی ساہت یونانی بولی وچ پرانے دور (800 ق م ) توں لیکے جدید دور وچ لکھے ساہت نوں کیہا جاندا اے۔
پرانے یونانی ساہت اک پرانے یونانی بولی وچ لکھیا گیا سی۔ایہہ ساہت سبھ توں پرانی لکھتی روایتاں توں تقریباً پنجویں صدی تک کم شیل رہندا اے۔ اس ویلے نوں پری-کلاسکل، کلاسیکل، ہیلنیسسٹک، اتے رومن ویلے وچ ونڈیا گیا اے۔ پری-کلاسکل یونانی ساہت مکھ طور اُتے سوچ دے آلے دوآلے گھم رہا اے اتے ہومر دیاں رچناواں نوں شامل کردا اے۔ الیئڈ اتے اوڈیسی کلاسیکل ویلے دے ناٹک اتے اتہاس دی شروعات ہندی سی۔ خاص طور اُتے تن فلاسفراں : سقراط، افلاطون اتے ارسطو وغیرہ نے رومن یگ دے دوران، اتہاس، فلسفے اتے سائنس سمیت وکھ وکھ موضوعاں وچ اپنے اہم یوگدان ہوئے سن۔
بازنطینی سلطنت (مشرقی رومی سلطنت دی اساری سٹائل)، بازنطینی سلطنت دے ساہت نوں، مدھیگی اتے ماڈرن زریعہ دی پہچان وچ لکھیا گیا سی۔ تریخی، اتہاس توں وکھرے لکھاری اس ویلے وچ ابھرے سن۔اس ویلے دوران وشوکوش دا کم وی کافی ودھیا۔
جدید یونانی ساہت عامَ ماڈرن یونانی وچ لکھیا گیا اے۔ کرتن ریناسینس شاعری ایروٹوکریوس اس ویلے دی سبھ توں اہم رچناواں وچوں اک اے۔ ایڈمینٹیوس کوراسیس اتے رگاس پھیریوس سبھ توں اہم انکڑے ہن۔
پرانے یونانی ساہت (800 ق م - 350ء)
پرانے یونانی ساہت دا پرانے یونانی اپبولیاں وچ لکھیا ساہت دا ذکر اے۔ ایہہ کم یونانی بولی وچ سبھ توں پرانی لکھتی، لکھتاں توں لے کے پنجویں صدی ای۔ تک کم کردا اے۔ پروٹو-انڈو-یوروپیئن بولی توں یونانی بولی ابھر گئی اے۔ تقریباً دو-تہائی حصے دے شبد زبان دے وکھ-وکھ پنر-اساری توں لئے جا سکدے ہن۔ یونان نوں رینڈر کرن لئی بہت سارے ورن مالا اتے سلیبس دی ورتوں کیتی گئی سی پر یونانی ساہت بچے اک پھونیشیئن ولوں تیار کیتے ورن مالا وچ لکھیا گیا سی جو مکھ طور تے یونانی آئیؤنیا وچ اٹھیا اتے پنجویں صدی ق م ولوں ایتھنز ولوں پوری طرحاں اپنایا گیا۔ thumb|ہومر دی خیالی مورت
پری-کلاسیکل (800 ق م - 500 ق م )
لٹریری ادیساں لئی لکھن دی ورتوں کرن توں پہلاں یونانی لوکاں نے شاعری بنائی سی۔ پری-کلاسک اتکنیک وچ بنائے گئے کویتاواں نوں گایا جاں گاؤن دا مطلب سی (7 ویں صدی توں پہلاں لکھنا بہت گھٹ جاندا سی)۔ زیادہ تر کویتاواں نے متھک، دنتکہانیاں نوں دھیان وچ رکھیا جو کہ لوکتنتر اتے دھرم دا حصہ سن۔ تراسدی اتے ہاسرسی 600 بی۔سی۔ دے دوآلے ابھریا۔
یونانی ساہت دے شروع وچ ہومر دیاں رچناواں ایلیئڈ اتے اوڈیسی سن حالانکہ رچنا دی تاریخ وکھ-وکھ ہندی اے۔ ایہہ کم لگپگ 800 بی۔سی۔ تج دا ہو سکدا۔ اک ہور اہم ہستی شاعر ہیسیوڈ سی۔ اس دے دو جیؤندے/ امر کم ہن ورکس اینڈ دِ ڈیز اتے تھیؤجینی۔
کلاسیکل (500 ق م - 323 ق م )
کلاسیکل ویلے دوران، مغربی ساہت دیاں بہت ساریاں شخصیتاں ودھیرے مشہور بن گئیاں۔ گوتک (پرگیت/ ترنم وچ گائی جان والی شاعری) شاعری، اوڈیس، پادریاں، سجیویاں، ایپیگرام؛ کامیڈی اتے تراسدی دیاں ناٹکی پیشکاریاں؛ اتہاس، النکارک تجویزاں، فلسفی دیوالیاپناں، اتے فلسفی سندھیاواں سارے اس ویلے وچ پیدا ہوئے۔
دو مکھ گیتاں والا شاعر سن، سپھو اتے پنڈر۔ اس ویلے دوران لکھیاں اتے کیتیاں جان والیاں ہزاراں دکھانتتاں وچ، بہت گھٹ ناٹک بچے سن۔ ایہناں ناٹکاں دے لکھاری اسلیلس، سوپھکلیس اتے یوروپڈز ولوں لکھاری ہن۔
کامیڈی ڈائینوسسّ دے اعزاز وچ اک رسم توں اٹھیا۔ ایہہ ناٹک اشلیلتا، استحصال اتے اپمان نال بھرے ہوئے سن۔ ارسسٹوپھینز ولوں بچے ہوئے ناٹکاں نے کامک پیشکاری دا اک خزانہ جوڑیا گیا۔
اس دور دے دو بااثر اتہاسکار ہیروڈوٹس اتے تھیوسیڈیڈیز ہن۔ تیجے اتہاسکار، جینوفون نے "ہیلنیکا" لکھیا سی، جس نوں تھیوسیڈاڈیس دے کم دا پھلار منیا جاندا اے۔
چوتھی صدی بی۔سی۔ دی سبھ توں مہان غدر حصول فلسفہ وچ سی۔ یونانی فلسفہ شاشتری ویلے دوران ودھدا-پھلدا رہا۔ فلسفیاں وچوں، سقراط، افلاطون اتے ارسطو سبھ توں مشہور ہن۔
حوالے
گٹھ:یونانی ساہت گٹھ:ساہت دا اتہاس گٹھ:بولی
چک 38 چوداں ایل
چک 38 چوداں ایل ضلع ساہیوال دی تصیل چیچہ وطنیدا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 14ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی نوں پانی 14ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
پتنام کاؤنٹی، ویسٹ ورجینیا
پتنام امریکی صوبے ویسٹ ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 38 چوداں ایل
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل چیچہ وطنی ،ضلع ساہیوال چ وس رہیا اے  ۔
تریخی برلن دریائی اڈہ
جرمنی دا راجگڑھ برلن پرانے ویلے تون اک دریائی اڈہ ریا اے۔ تریخی برلن دریائی اڈہ سپری اتے ہلے وی کم کردا اے تے ایتھے ای میوزیم وی بنادتا گیا اے۔ ایس میوزیم وچ 20 جہاز نین تے اکتے 250 وریاں دی تریخ دی نمیش لگی ہوندی اے۔
مائیکل لیوٹ
مائیکل لیوٹ (9 مئ 1947) اک امریکی، برطانوی تے اسرائیلی کیمسٹری گرو تے 2013 دا نوبل انعام جتن والا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
جسونت سنگھ
جسونت سنگھ اک ھندستانی سیاستدان تے دارجلنگ توں پعارتی پارلیمنٹ دا سنگی اے۔ او راجستھان دا رہن والا تے اوہ پعارتی فوج وچ وی ریا۔ اوہ پعارتی جنتا پارٹی دے سنگی تے پعارت دے فنانس تے بارلے جوڑاں دے وزیر رۓ۔ 19 اگست 2009 نوں اوناں نوں اوناں دی قائداعظم دے اتے کتاب تے پارٹی توں بار کڈ دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں
کلاڈ کوہن ٹانوجی
کلاڈ کوہن ٹانوجی فزکسگرو سی تے 1997 اچ فزکس اچ نوبل انعام جتیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سکھ ریاستاں
thumb|350px|left|پنجاب دے 1909 دے نقشے چ سکھ ریاستاں
سکھ ریاستاں:اٹھارھویں صدی دے ہندستانوچ سیاسی حالتاں نے راج لئی کئی وکھ-وکھ حقداراں نوں پیدا کیتا اتے اس طرحاں سنگٹھناں دا نواں روپ ہوند وچ آیا۔ اس ویلے وچ سکھ حکومت والے علاقیاں دا ابھار وڈے طور تے دیکھن والی گھٹنا سی۔ سارے ہندستان وچ مغل راج ختم ہو رہا سی اتے راج حاصل کرن دی اچھا(خواہش) رکھن والے پنجاب وچ کئی سن۔ مغل صوبیداراں توں علاوہ پورے تان نال اپنی شاہی طاقت نوں مڑ جتاؤن والیاں وچوں نادر شاہ دی اگوائی وچ فارسی ، احمد شاہ درانی دی مدد والے افغان، اتر ول ودھدے ہوئے کجھ مراٹھا رجواڑے اتے کئی یورپی لٹیرے جویں جارج تھامس وغیرہ شامل سن۔ اس سساسی اتھل پتھل وچ جتھے دشمن زیادہ اتے مددگار شاید کوئی وی نہیں سی ۔ نادرشاہ اتے احمد شاہ درانی دے حملیاں نے مغل سلطنت نوں جھنجھوڑ کے رکھ دتا۔ پنجاب وچ کوئی وی مغل بادشاہ امن چین قایم کرن وچ کامیاب نا ہو سکیا۔ اجیہی ستھتی(حالت) وچ سکھاں نوں اپنی سرکھیا لئی جتھے بناؤنے پئے جنہاں نے لہور چ مغل سلطنت دے صوبیداراں خلاف بغاوتاں کیتیاں تے اپنی لٹ مار نال پنجاب دا امن تباہ کر کے رکھ دتا۔ سنّ 1734 وچ سارے سکھ جتھیاں وچ تال-میل قایم کرن اتے پربندھکی ووستھا نوں صحیح سمت دین لئی نواب کپور سنگھ اتے جسا سنگھ آہلووالیا نے ایہناں نوں دو دلاں وچ ونڈ دتا — بڈھا دل اتے ترنا دل۔ سنّ 1748 تک ایہناں جتھیاں دی گنتی 65 تک پہنچ گئی۔ جسا سنگھ آہلووالیا نے 29 مارچ 1748 دے سربتّ خالصے ولوں ‘دل خالصہ ’ دی ستھاپنا کروا کے ساری سکھ طاقت نوں 11 مسلاں وچ ونڈ دتا۔ ایہناں مسلاں دا وچرن علاقہ ستلج دریا دے اس-پار سی اتے ستلج ندی دے اس پار پھولکیاں مثل قایم ہو چکی سی جس دا علاقہ ادھکتر مالوا سی۔ اس طرحاں کل 12 مسلاں بن گئیاں۔
شروع دیاں جتھے بندیاں
جون 1716 وچ بندہ سنگھ بہادر دے مرن مگروں پنجاب وچ لاقنونیت دا محول پیدا ہو گا۔ سکھاں نے اپنے بچاء لئی اپنے آپ نوں چھوٹے-چھوٹے جتھیاں وچ جتھیبند کیتا اتے اٹھارھویں صدی دے ادھ تک ایہہ باراں مسلاں وچ سنگٹھت ہو گئے۔ اک شبد دے طور تے مثل دا مطلب اتھوا برابری والیاں دا اک گروہ جاں جتھا اے اتے دراصل ایہہ سوے اچھت فوج اک سیاسی جاں خاص علاقے وچوں بھرتی کیتی گئی ہندی سی۔ ہولی-ہولی ایہناں مسلاں نے مالی لابھاں بدلے خاص-خاص علاقیاں وچ لوکاں دی سرکھیا کرنی شروع کر دتی اتے اس طرحاں ایہہ اپنے آسرت لوکاں اپر جہڑے کہ کئی واری سکھ وی نہیں ہندے سن، سیاسی اثر قایم کرن وچ کامیاب ہو گئے۔ آہلووالیا مسل، بھنگی مسل ، ڈلیوالیا مسل، فیزلپوریا (سنگھپوریا مسل)، کنہیا مسل، کروڑسنگھیا مسل(پنجگڑھیا مسل)، نکئی مسل، نشانوالیہ مسل، رامگڑھیا مسل، شہیداں مسل اتے سکرچکیا مسل گیاراں مسلاں سن جہڑیاں ماجھا علاقے جاں بیاس اتے راوی دریاواں دے وچکار باری دوآب وچ بنیاں سن جدوں کہ بارہویں مثل پھولکیاں مسل ستلج دریا دے دکھن ولّ مالوا علاقے وچ ستھاپت ہوئی سی۔
سکھ ریاستاں
جنوری 1764 وچ، جسا سنگھ آہلووالیا دی کمان ہیٹھ سکھ ستلج پار کر گئے اتے سرہند (سرہند) تک اپنا بول بالا قایم کر لیا؛ سرہند گرو گوبند سنگھ دے دو چھوٹے صاحبزادیاں نوں نینہاں وچ چنواؤن نال سنبندھت ہون کرکے گھرنا دا پاتر بنیا ہویا سی۔ افغان گورنر زین خان جنگ وچ ماریا گیا اتے شہر رجّ کے لٹیا گیا۔ سکھاں دا ہن اس علاقے اتے پورا قبضہ سی ایہہ بناں کسے روک ٹوک دور-دراڈے جاندے سن اتے دور دے علاقےآں نوں وی اپنے ماتحت کرن لگ پئے سن۔ اس مہم دے سٹے وجوں پھولکیاں مثل دے میمبراں نے راج دا دعویٰ ستھاپت کر دتا۔ ایہناں وچ اعلیٰ سنگھ پٹیالہ ، ہمیر سنگھ نابھہ ، گجپت سنگھ جیند اتے کیتھل دا دیسو سنگھ شامل سی۔ ستلجوں پار کجھ مسلاں نے ایہناں جتاں وچوں ستلج دے دکھن وچ کجھ علاقہ حاصل کر لیا۔ کئی مسلاں نے اٹھارھویں صدی دے پچھلے دہاکیاں وچ بہت وادھا کیتا، ایہہ وادھا جاں ترقی دراصل اک دوجے دی قیمت تے ہوئی نہ کہ گھریلو اتھوا دیسی مسلماناں حاکماں کرکے ہوئی۔ لگاتار آپسی لڑائی نے مثل دے اکٹھ روپ نوں کھورا لایا اتے سکھ کامنویلتھ (راشٹر منڈل) دے آدرش نوں کمزور کر دتا۔ مایوسی دے اس ویلے وڈی سیاسی اہمیت والا سکرچکیا مثل دا اک سکھ سردار رنجیت سنگھ ابھر کے اگے آیا۔ 1799 وچ، ایہہ لاہور اندر داخل ہو گیا اتے اسنے پنجاب وچ پہلاں پہلاں باقی سکھ مسلداراں دیاں جائداداں نال اتے پھر غیر سکھ علاقیاں نوں ہتھیا کے اپنی سیاسی طاقت باہر ولّ ودھاؤنی شروع کر دتی۔ ستلج پار دے علاقے وچ کپورتھلہ دی آہلووالیا سٹیٹ رنجیت سنگھ دی نیڑے دی مددگار ریاست دے طور تے بے چین جہی ہوند نال قایم رہی جدوں کہ زیادہ تر باقی دیاں ریاستاں لگبھگ ختم ہی ہو گئیاں۔ ستلج پار دیاں سکھ ریاستاں جویں کہ پٹیالہ، نابھہ، جیند، کیتھل، فریدکوٹ اتے کلسیا نے عامَ طور تے اگے ودھ رہے رنجیت سنگھ نال دوستانہ تعلق ہی رکھے پر اپنے نیڑے دے جتے جا رہے علاقیاں وچوں رنجیت سنگھ ولوں چھوٹے-چھوٹے ٹکڑے بھیٹ سروپ دتے جان دے باو جود ایہہ رنجیت سنگھ دی ودھدی طاقت توں خوفزدہ رہن لگے۔ کئیاں نے دکھن وچ ودھ رہی برطانوی راج دی حکومت نال گل بات شروع کر دتی اتے 1809 وچ پٹیالہ، نابھہ، جیند، کیتھل، فریدکوٹ اتے کلسیا ریاستاں نے لوڑ پین تے ملٹری مدد دینی پروان(منظور) کر کے بریٹیش سرکھیا لے لئی۔ دراصل 1826 وچ کپورتھلہ دے سردار فتح سنگھ نے وی ستلج پار دے اپنے علاقے وچ بریٹیش دی سرکھیا حاصل کر لئی جدوں کہ دریاؤں آر-پار دے علاقے رنجیت سنگھ اتے اسدے جانشیناں دی سرکھیا گرنٹی ہیٹھ ہی رہے۔ اسے دوران 1843 وچ، کیتھل ریاست دا وڈا علاقہ بھائی ادے سنگھ دے اکال چلانے پچھوں اسدے بچہ نہ ہون کرکے برطانوی ہند دی راج ملکیت بن گئیا۔
مسلاں دی طاقت
مول روپ وچ اپنی رکھیا لئی بنے جتھے پرستھتیاں دے انوکول ہون نال شکتیور (طاقتور) مسلاں بن گئیاں۔ ایہناں نے مل کے سرہند نوں جتیا اتے زین خان ناں دے صوبیدار نوں ماریا۔ اس طرحاں مسلاں دی طاقت ودھدی گئی اتے اس وقت دا سارا پنجاب ایہناں دے گھوڑیاں دیاں ٹاپاں ہیٹھ ہو گیا۔ ہر مسل نے اپنا اپنا علاقہ مل لیا۔ اس نال ایہناں دی پرسپر ایکتا اتے سانجھے ادیش لئی جتھیبند ہو کے لڑن دی تھاں آپسی ہتاں اتے علاقیاں کارن لڑنا شروع ہو گیا۔ اس نال ایہناں دے ایکتا دی بھاونا نوں بہت دھکہ لگا۔ کپورتھلہ ریاست نوں چھڈ کے ستلج دے اس پار دیاں ساریاں ریاستاں ہولی ہولی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور دربار تھلے کر لئیاں۔
پھلکیاں مسل توں بنیاں سکھ ریاستاں
مالوا کھیتر وچ پھولکیاں مسل دیاں ریاستاں ہوند وچ آ گئیاں، جویں ریاست پٹیالہ ، ریاست نابھہ ، ریاست جیند اتے ریاست کیتھل۔ ایہناں توں علاوہ ریاست فریدکوٹ اتے ریاست کسلیا وی علیحدہ ہوند ہو گئیاں۔ ریاست کپورتھلہ سمیت ایہہ ستّ ریاستاں قایم ہو گئیاں۔ ایہناں دے مہاراجہ رنجیت سنگھ نال سنبندھ سکھاویں رہے۔ پر مہاراجے دی وستاروادی رچی توں اندروں- اندر ایہناں ریاستاں دے سوآمی ڈرن وی لگ گئے۔ ایہناں نے انگریز سرکار توں لوڑ ویلے سرکھیا پراپتی دی آس وچ، اپنے ولوں وی لوڑ پین اتے انگریزاں دی مدد کرن دا یعقین دوایا۔ پہلی انگریز سکھ لڑائی ویلے ریاست پٹیالہ، ریاست جیند، ریاست فریدکوٹ اتے ریاست کسلیا نے انگریزاں دی مدد کیتی، جد کہ ریاست نابھہ، ریاست کپورتھلہاتے ریاست لاڈوا وغیرہ نے سنکوچ کیتا۔ فلسروپ مدد کرن والیاں نوں انگریز سرکار ولوں شکرانے وجوں ہور علاقے، انعام اتے خطاب ملے جد کہ دوجیاں ریاستاں توں کجھ علاقے کھوہ لئے گئے اتے لاڈوا، کیتھل وغیرہ ریاستاں دا سبھ کجھ ضبط کر لیا گیا۔
سکھ ریاستاں تے انکریز
انگریزاں نال گٹھجوڑ دی پہلی اہم پریکھیا(امتحان) 1845-46 وچ پہلی اینگلو سکھ جنگ نال سامھنے آئی۔ جدوں سکھ بھراواں دے خلاف بدیسی راج دی مدد کرن دی منگ آئی تاں سکھ ریاستاں دا ورتا وکھ-وکھ سی۔ پٹیالہ، جیند، فریدکوٹ اتے کلسیا نے ترنت اپنے سارے سادھن(زریعے) انگریزاں نوں سونپ دتے جدوں کہ نابھہ، کپورتھلہ اتے لاڈوا نے الٹ کیتا اتھوا خالصہ نال رل کے جنگ لڑی۔ وفاداراں نوں سنمان اتے گرانٹاں اوہناں جتے ہوئے علاقیاں ‘چوں دتیاں گئیاں جدوں کہ دوسرے جویں لاڈوا دیاں ساریاں سہولتاں ختم کر دتیاں گئیاں جاں پھر کپورتھلہ اتے نابھہ دی طرحاں اوہناں دے علاقے کھوہے گئے۔
پنجاب اتے انگریزی مل تے سکھ ریاستاں
1849 وچ انگریزاں نے دوجی اینگلو سکھ جنگ جت کے پنجاب راج نوں اپنے نال ملا لیا اتے ستلج پار ساریاں مسلاں دی ساری رہندی کھونہدی سیاسی اہمیت ختم ہو گئی بھاویں کہ اوہناں دی سماجی ، دھارمی جاں مالی حثیت اجے وی ختم نہیں ہوئی سی۔ جدوں 1857 دی سپاہی بغاوت ویلے انگریزاں نوں فوجی چنوتی ملی تاں پھر وی نویں راج وچ جڑے رہن لئی پنجاب وچوں سکھ راجیاں دی مدد کم آئی اتے دلی وکھے وی ساری طاقت دا تریخی مرکز مڑ سنبھالن وچ مددگار ثابت ہوئی۔ ہن انگریز نے اگلی آؤن والی صدی وچ سکھ حکمراناں نال اپنے سنبندھ پکی طرحاں سنسچت کر لئے۔ رانی وکٹوریا نے اگے توں ہور راجاں نوں اپنے وچ ملاؤنا ردّ کر دتا اتے راجیاں نوں اپنے متبنے بناؤن دا اختیار دے دتا تاں کہ اوہناں وچوں کسے نوں وی لاڈوا جاں کیتھل دی طرحاں نقصان نہ اٹھاؤنا پوے۔ اس توں علاوہ ریاست پٹیالہ ، ریاست نابھہ تے ریاست جیند نوں اک وڈا فیدہ حاصل ہویا کہ بناں متبنا بنائے مر جان والے راجا دی تھاں پھولکیاں پروار وچوں ہی حانشین نیوکت کرن لئی صلاحَ لئی جا سکدی سی اتے اجیہا ہی نابالغ راجا لئی ریجینسی کونسل نوں بناؤن لئی وی کیتا جا سکدا سی۔رعایتاں دی سپشٹ (صاف) نشانی سی خطاب، آنریری تمغے، مالیا معاف کرنا، مالی انعام اتے زمیناں دینیاں۔ کیونکہ عامَ طور تے انگریزاں دے ورودھیاں(مخافاں) دیاں نویاں جگیراں ضبط کر لئیاں جاندیاں سن اوہ صرے ریاستی علاقیاں دی ہور ونڈ وچ ہی مدد کردے سن۔ ریاست کپورتھلہ نے اودھ وچ علاقے حاصل کیتے اتے پٹیالہ، نابھہ اتے جیند نے ہریانہ وچ ضلعے پراپت کیتے۔ 1947 تک پٹیالہ، نابھہ، جیند، فریدکوٹ، کپورتھلہ اتے کلسیا دیاں سکھ ریاستاں برطانوی پنجاب دے سمندر وچ خدمختار ٹاپوآں وانگ رہیاں اتے ملٹری فوجیاں اتے اسلحے دے بھنڈار دے طور تے کم کردیاں رہیاں۔جدوں کتے اترلی لہندی سرحد تے خطرہ ہویا جاں چین، افریقہ اتے یورپ وچ جنگ ویلے وی ایہہ ساز و سامان دی اتے فوجی امداد کردیاں رہیاں۔
سکھ ریاستاں دی اہمیت
کئی وڈیاں سیاسی طاقتاں وچکار دے لگاتار وچکار رہنا اتے سکھ راجسی قدراں دی سمبھال چ کردار ایہناں سکھ ریاستاں دی لمے سمیں تک ہوند ایہناں دی جغرافیائی تھاں (محل وقوع) پاروں سی۔ ایہناں ریاستاں نے پہلاں تاں دلی وچ مغلاں، حملہ آور مراٹھیاں اتے ماجھا سکھ مسلاں وچکار اتے پھر انگریزاں اتے رنجیت سنگھ وچکار بفر سٹیٹ دے طور تے کم کیتا۔
1857 دا غدر تے سکھ ریاستاں
سنّ 1857 دے غدر ویلے ایہناں ریاستاں نے انگریزاں دی بہت مدد کیتی جس دے سٹے وجوں ایہناں نوں نا صوف ہور علاقے پردان کیتے گئے، سگوں متبنا بناؤن دا حق وی دتا گیا۔ اس توں علاوہ انیک پرکار دے خطاباں اتے سنماناں نال سنمانت کیتا گیا اتے خراج دین بارے کئی چھوٹاں دتیاں گئیاں۔ اس طرحاں ایہہ ریاستاں انگریز راج وچ اپنی ہوند قایم رکھ سکیاں۔
سکھ ریاستاں دیس دی ونڈ مگروں
ہندستان دی ونڈ توں بعد ایہناں نوں پیپسو ناں دی یونین وچ سمو دتا گیا اتے سنّ 1956 وچ پیپسو نوں وی چڑھدے پنجاب دا انگ بنا دتا گیا۔ اس طرحاں ایہناں ریاستاں دی علیحدہ ہوند ختم ہو گئی۔ بھارت دے آزاد ہون اپرنت، ساریاں سکھ ریاستاں اکٹھیاں ہو گئیاں جنہاں وچ مالیرکوٹلا دی مسلم ریاست اتے نالاگڑھ دی ہندو ریاست شامل سن۔ ایہناں نے ملکے پٹیالہ اتے ایسٹ پنجاب سٹیٹس یونین (پیپسو) بنایا۔ 1956 وچ پیپسو نوں چڑھدے پنجاب نال ملا دتا گیا پر ایہہ سنگٹھت صوبہ1966 وچ دوبارہ ونڈیا گیا جدوں پنجاب اتے ہریانہ وکھرے-وکھرے پنجابی اتے ہندی بولدے صوبے بنائے گئے سن۔
سکھ ریاستاں چ سکھاں دی لوک گنتی
ریاستاں، جنہاں نوں مکھ طور تے سکھ ریاستاں کیہا گیا اے کیونکہ ایہناں دے حکمران سکھ سن۔فریدکوٹ نوں چھڈّ کے ایہناں وچ کدے وی سکھاں دی گنتی زیادہ نہیں رہی۔ پنجاب دے برطانوی ہند دے صوبہ پنجاب وانگ سکھ ریاستاں وچ وی ویہویں صدی وچ سکھ آبادی وچ وادھا ہویا۔ سبھ توں ودھیا پٹیالہ دی سکھ ریاست دے 1881 توں 1931 تک دی جنگننا دے موازنے توں پتہ لگدا اے کہ 1881 وچ ہندو آبادی 50.1٪ توں گھٹ کے 1931 وچ 38.2٪ رہِ گئی اتے مسلمان گھٹّ گنتی انی ہی رہی جو 1881 وچ 21.9٪ سی اتے 1931 وچ 22.4٪ سی۔
حوالے
گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:سکھ مسلاں گٹھ:سکھ ریاستاں گٹھ:پنجاب دی تریخ
ہرچرن گریوال
ہرچرن گریوال (1934/35–6 مئی 1990) اک اُگھا پنجابی گلوکار سی۔ ایہہ اپنے سولو اتے دوگانیاں لئی جانیاں جاندا اے جنھاں وچ طوطا پی گیا بلھاں دی لالی، اتے دوگانیاں وچ سریندر کور نال گائے میں وی جٹّ لدھیانے دا، لکّ ہلے مجاجن جاندی دا، ادھی رات تک میں پڑھدی، بوتا ہولی تور مترا، سیما نال گایا متراں دے ٹیوبویل تے اتے نرندر بیبا نال گایا اوڑا آڑا ایڑی شامل ہن۔ لکّ ہلے مجاجن جاندی دا اندرجیت حسنپوری نے لکھیا اتے ایہہ گیت 1968 وچ ریکارڈ ہویا۔ سریندر کور، سریندر سیما اتے نرندر بیبا توں بناں اسنے سورن لتا اتے رجندر راجن نال وی گایا۔ پنجاب دے کئی گلوکار پہلاں-پہلاں سازندیاں وجوں گریوال نال سٹیجاں تے جاندے راے سن جنھاں وچ کلدیپ مانک دا ناں وی شامل اے۔
زندگی اتے گائکی
گریوال دا جم 1934/35 وچ لائلپور ضلعے دے پنڈ جودھاں منصوراں وچ برطانوی پنجاب وچ ہویا۔ 1947 وچ پنجاب دی ونڈ توں بعد اسدے وڈیرے لدھیانے دے نیڑے آ وسے اتے اتھے وی اوہناں پنڈ دا نام جودھاں منصوراں رکھ لیا۔
گریوال نے اپنے کالج ویلے وی کدے گایا نہیں سی۔ پھر لال چند یملا جٹ نوں گاؤندا سن کے گاؤن وچ دلچسپی پیدا ہوئی اتے جسونت بھنورا توں سنگیت دی سکھیا لئی۔ پہلاں-پہلاں اسنے اکلے ہی گایا اتے بعد وچ سریندر کور، سیما، نرندر بیبا، سورن لتا وغیرہ نال دوگانے وی گائے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاںگٹھ:جٹ
ولیم ڈینیل فیلپس
ولیم ڈینیل فیلپس اک امریکی فزکسگرو تے 1997 اچ فزکس اچ نوبل انعام جتیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سنگیتا گھوش
کیریئر
سنگیتا نے اپنے ایکٹنگ کیریئر دی شروعات دس سال دی عمر وچّ "ہم ہندوستانی" توں پوری کیتی۔ اسنے کئی برانڈاں "ڈونیئر سوٹنگس" اتے "نرما" لئی ماڈلنگ کیتی۔ اسنے اپنے کالج دی پڑھائی 1996 وچّ پوری کیتی اتے سیریئلاں "کروکشیتر"، "ادھیکار"، "عجیب داستاں" اتے "درار" وچّ ایکٹنگ کیتی۔ "درار" توں بعد، اسنے کس دیس میں نکلا ہوگا چاند وچّ "پمی" دا کردار نبھایا۔ 2006 وچّ، اسنے وراثت وچّ پرئنکا خربندا/پرئنکا لامبا دا کردار  نبھائیا۔ اسنے 2010 وچّ، رئیلٹی شوٕ ذرا نچکے دکھا 2 وچّ حصہ لیا اتے کڑیاں دی ٹیم دی کیپٹن وجوں اپنا شوٕ پورا کیتا۔
نجی جیون
سنگیتا دا ویاہ جے پور دے راجیو شیلیندرا نال ہویا جو پولو کھڈاری ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1976 گٹھ:بھارتی عورت ماڈلاں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
کچھی کینال پراجیکٹ
پرویز مشرف اس منصوبے دے آغاز دے بعد کم و بیش چھ برس تک ایوان اقتدار وچ رہ‏‏ے۔ انہاں دے دور وچ کچھی کینال د‏‏ی تعمیر دے لئی مجموعی طور اُتے تقریباََ 18 ہزار 6 سو 29 ملین روپے جاری کیتے گئے۔ منصوبے دا دوسرا پی سی ون، جس د‏‏ی مالیت 57 ہزار 5 سو 62 ملین روپے سی، ایکنک نے اس د‏ی منظوری 31 دسمبر 2013ء نو‏ں دتی۔ منصوبے دے پہلے دو مرحلےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی تریخ 31 دسمبر 2014ء تے تیسرے مرحلے د‏‏ی تریخ تکمیل جون 2015ء مقرر کيتی گئی۔ ايس‏ے دوران تیرہ برس بعد ساڈے "ماہرین" اُتے ایہ انکشاف ہويا کہ منصوبے د‏‏ی مالیت وچ ہور اضافہ ہوچکيا ا‏‏ے۔ انہاں نے 21 دسمبر 2015ء نو‏‏ں منصوبہ بندی کمیشن وچ 1 لکھ 2 ہزار 78 ملین روپے دا اک ہور پی سی ون منظوری دے لئی ارسال کر دتا کچھی کینال منصوبے دے پہلے مرحلے د‏‏ی تعمیر اک طویل انتظار دے بعد پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچ گئی، جس دے بعد تونسہ بیراج اُتے واقع پراجیکٹ دے ہیڈ ریگولیڑ تو‏ں 363 کلو میٹر طویل مین کینال وچ پانی بھرنے دا مرحلہ شروع کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے منصوبے دے مطابق کینال د‏‏ی مکمل تکمیل نہ ہونے اُتے بلوچستان وچ مختلف حلفےآں نے احتجاج وی کیتا ا‏‏ے۔ کچھی کینال منصوبے دا پہلا مرحلہ 80 ارب روپے د‏‏ی لاگت تو‏ں مکمل کیتا گیا ا‏‏ے۔ 363 کلو میٹر مین طویل کینال وچو‏ں 351 کلو میڑ کینال پختہ ا‏‏ے۔ ایہ نہر صوبہ پنجاب دے ضلع مظفر گڑھ وچ واقع تونسہ بیراج تو‏ں نکلدی اے تے صوبہ بلوچستان دے ضلع ڈیرہ بگٹی وچ ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ مین کینال وچ پانی مکمل طور اُتے بھرنے دے بعد وزیر اعظم پاکستان دے دست مبارک تو‏ں رواں ماہ کچھی کینال دے باقاعدہ افتتاح د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ اس اہ‏م منصوبے د‏‏ی منظوری 2002ء وچ دتی گئی سی تے اکتوبر 2002ء وچ تونسہ دے مقام اُتے منصوبے دا سنگ بنیاد رکھیا گیا سی ۔ ابتدائی طور اُتے ایہ منصوبہ 500 کلو میڑ طویل سی ۔ جس دا 300 کلو میٹر حصہ پنجاب تے 200 کلو میٹر حصہ بلوچستان وچ آنا سی ۔ جس دے لئی ایکنک نے 2003ء وچ فنڈز د‏‏ی منظوری دتی سی۔ ایہ منصوبہ 2007ء وچ پورا ہونا سی ۔ ابتدائی طور اُتے کچھی کینال منصوبے دے مکمل اخراجات دا تخمینہ پنجاہ ارب روپے لگایا گیا سی ۔ جس تو‏ں منصوبے دے تِناں مراحل نو‏‏ں مکمل ہونا سی ۔ لیکن کئی سال تو‏ں التواء ہونے والے اس منصوبے د‏‏ی جتھ‏ے اک طرف لاگت وچ بے پناہ اضافہ ہويا، اوہی دوسری جانب اس منصوبے د‏‏ی تاخیر کیوجہ تو‏ں بلوچستان دے باقی علاقےآں دے مستفید ہونے دے امکانات وی کم ہوئے گئے نيں۔
اس منصوبے تو‏ں بلوچستان دے تن ضلعے وچ فصلاں د‏‏ی کاشت چار فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے اسی فیصد تک جا پہنچےگی تے زرعی شعبے وچ سالانہ 20 ارب روپے تو‏ں ودھ د‏‏ی آمدنی متوقع سی۔ منصوبے د‏‏ی تکمیل تو‏ں نہ صرف بلوچستان دے غریب عوام د‏‏ی زمیناں د‏‏ی قیمت وچ اضافہ ہوئے جاندا بلکہ انہاں علاقےآں تو‏ں غربت تے بے روزگاری تقریباََ ختم ہوئے جاندی۔ غریب بلوچاں نو‏‏ں اپنے گھراں وچ باعزت روزگار میسر آندا تے مختلف زرعی اجناس د‏ی برآمد تو‏ں نہ صرف بلوچستان معاشی طور اُتے مستحکم ہُندا بلکہ بلوچستان د‏‏ی زمین تو‏ں اگنے والی فصل دا ہر دانہ پاکستان د‏‏ی جی ڈی پی وچ اضافے دا باعث بندا۔ منصوبے د‏‏ی تکمیل تو‏ں ڈیرہ بگٹی ، نصیر آباد ، بولان تے جھل مگسی تو‏ں روزگار د‏‏ی خاطر کوئٹہ ، کراچی تے ملک دے دوسرے حصےآں وچ نقل مکانی دا سلسلہ رک جاندا تے وڈے شہراں اُتے آبادی دا ہور دباؤ وی رک جاندا، لیکن بلوچستان تے پاکستان دونے د‏‏ی بدقسمتی کہ ایہ منصوبہ اج وی ادھورا ا‏‏ے۔ پرویز مشرف اس منصوبے دے آغاز دے بعد کم و بیش چھ برس تک ایوان اقتدار وچ رہ‏‏ے۔ انہاں دے دور وچ کچھی کینال د‏‏ی تعمیر دے لئی مجموعی طور اُتے تقریباََ 18 ہزار 6 سو 29 ملین روپے جاری کیتے گئے۔ ظاہر اے اس رقم تو‏ں منصوبہ مکمل نئيں ہوسکدا سی ۔ انہاں دے بعد زرداری صاحب دا دور آیا تے انہاں نے آغاز حقوق بلوچستان دا نعرہ لگایا۔ کِس‏ے د‏‏ی نظر کرم کچھی کینال اُتے پئی تاں انکشاف ہويا کہ منصوبے د‏‏ی لاگت تقریباً دو گنیا ہوئے ک‏ے 59 ہزار 3 سو 52 ملین روپے تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ منصوبے دا دوسرا پی سی ون، جس د‏‏ی مالیت 57 ہزار 5 سو 62 ملین روپے سی، ایکنک نے اس د‏ی منظوری 31 دسمبر 2013ء نو‏ں دتی۔ منصوبے دے پہلے دو مرحلےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی تریخ 31 دسمبر 2014ء تے تیسرے مرحلے د‏‏ی تریخ تکمیل جون 2015ء مقرر کيتی گئی۔
پیپلزپارٹی دے پنج سالہ دور وچ کچھی کینال د‏‏ی تعمیر دے لئی تقریباََ 17 ہزار 6 سو 24 ملین روپے جاری کیتے گئے۔ لیکن فیر وی ایہ منصوبہ مکمل نہ ہوئے سکیا۔ ايس‏ے دوران تیرہ برس بعد ساڈے "ماہرین" اُتے ایہ انکشاف ہويا کہ منصوبے د‏‏ی مالیت وچ ہور اضافہ ہوچکيا ا‏‏ے۔ انہاں نے 21 دسمبر 2015ء نو‏‏ں منصوبہ بندی کمیشن وچ 1 لکھ 2 ہزار 78 ملین روپے دا اک ہور پی سی ون منظوری دے لئی ارسال کر دتا۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ بلوچستان د‏‏ی زمیناں نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی اس تو‏ں پہلے صرف دو نہراں دا پانی دستیاب ا‏‏ے۔ پہلی پٹ فیڈر جو کشمور دے نیڑے گڈو بیراج تو‏ں نکلدی اے تے دوسری کیرتھر کینال جو سکھر بیراج تو‏ں کڈی گئی ا‏‏ے۔ لیکن حیرت انگیز طور اُتے اس منصوبے نو‏‏ں گڈو یا کوٹری بیراج تو‏ں شروع کرنے د‏‏ی بجائے تن سو چھ کلومیٹر پِچھے تونسہ بیراج تو‏ں شروع کیتا گیا۔ جے کچھی کینال گڈو یا کوٹری بیراج تو‏ں کڈی جاندی تاں نہ صرف اس د‏ی لمبائی تن چوتھائی تو‏ں وی زیادہ کم ہوک‏ے صرف 97 کلو میٹر رہ جاندی بلکہ اس د‏ی لاگت وی ايس‏ے تناسب تو‏ں کم ہُندی تے منصوبہ وی جلد مکمل ہُندا۔ بلوچستان دے سیاسی قائدین نے 1970ء د‏‏ی دہائی وچ صوبے وچ پانی دے منصوبے دا مطالبہ کیتا سی ۔ جس نو‏‏ں شروع وچ کچھی پلین منصوبے دے ناں دتا گیا۔ 1972ء وچ میر غوث بخش بزنجو نے اس حوالے تو‏ں پہلا قدم اٹھایا تے 1991ء وچ جدو‏ں ارسا دا معاہدہ ہويا، تاں اس معاہدے دے تحت بلوچستان دے حصے وچ دس ہزار کیوسک پانی آنا سی ۔ اس پانی دے حصول دے لئی وی اس وقت د‏‏ی بلوچستان حکومت نے کچھی کینال منصوبے دا مطالبہ کیتا سی ۔
اس منصوبے تو‏ں بلوچستان دے مختلف ضلعے ڈیرہ بگٹی، نصیر آباد، جھل مگسی تے بولان وچ ست لکھ ایکڑ تو‏ں ودھ اراضی نو‏‏ں سیراب کرکے زرعی شعبے وچ خود کفالت نو‏‏ں ہور یقینی بنانا سی ۔ لیکن ہن منصوبے دے مطابق ست لکھ ایکڑ د‏‏ی بجائے بلوچستان وچ صرف 70 ہزار ایکڑ اراضی سیراب ہوئے گی۔ اس حوالے تو‏ں بلوچستان دے ہور حلفےآں تو‏ں سمیت خصوصاً بلوچستان اسمبلی دے اراکین وی سراپا احتجاج نيں جدو‏ں کہ کچھی کینال نو‏‏ں اس د‏ی اصل روح دے مطابق مکمل کرنے دے حوالے تو‏ں بلوچستان د‏‏ی صوبائی اسمبلی دی جانب تو‏ں اس پروجیکٹ نو‏‏ں سی پیک وچ شامل کرنے د‏‏ی قرارداد وی منظور کرلئی گئی ا‏‏ے۔ گذشتہ دناں بلوچستان اسمبلی وچ کچھی کینال تو‏ں متعلق قرارداد پیش کردے ہوئے نیشنل پارٹی د‏‏ی رکن صوبائی اسمبلی یاسمین لہڑی صاحبہ دا کہنا سی کہ کچھی کینال عوامی نوعیت دا اہ‏م پروجیکٹ اے، جو پنج سو کلو میٹر لمبائی اُتے محیط ا‏‏ے۔ جس تو‏ں تن سو کلو میٹر پکا تے دو سو کلو میٹر کچا ڈیزائن ہويا۔ اس پراجیکٹ د‏‏ی تکمیل تو‏ں صوبے دے چار ضلعے سیراب ہونے سن، لیکن بدقسمتی تو‏ں نامعلوم وجوہات د‏‏ی بنا اُتے تاحال مذکورہ منصوبہ مکمل نئيں ہوئے سکیا۔ ہن شنید وچ آیا اے کہ وفاقی حکومت اسنو‏ں پہلے مرحلے وچ ڈیرہ بگٹی د‏‏ی صرف 72 ہزار ایکڑ زمین نو‏‏ں سیراب کرنے اُتے ختم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں باقی تن ضلعے دے زمینداراں وچ تشویش پایا جانا فطری امر ا‏‏ے۔
اس تو‏ں متعلق قرارداد وچ صوبائی حکومت تو‏ں سفارش کيت‏ی گئی اے کہ اوہ وفاقی حکومت تو‏ں رجوع کرے کہ کچھی کینال پراجیکٹ نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے سی پیک وچ شامل کرنے نو‏‏ں یقینی بنائے، تاکہ عوامی اہمیت دے حامل مذکورہ پراجیکٹ نو‏‏ں کامیابی دے نال مکمل کیتا جاسک‏‏ے۔ افسوس دے نال کہنا پڑدا اے کہ اس منصوبے د‏‏ی تکمیل وچ نہ صرف مسائل و مشکلات دا سامنا اے، بلکہ اس دے لئی رکھی گئی رقم وی خورد برد ہونے دا خدشہ ا‏‏ے۔ قرارداد نو‏‏ں منظور کرکے صوبائی حکومت وفاق تو‏ں اس معاملے اُتے گل کرے تے اس میگا پراجیکٹ نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے سی پیک وچ شامل کیتا جائے۔ اراکین بلوچستان اسمبلی دے مطالبات اک طرف لیکن ایتھ‏ے اُتے ایہ امر کِس‏ے تو‏ں پوشیدہ نئيں کہ بلوچستان وچ عوام د‏‏ی اکثریت پینڈو علاقےآں وچ آباد اے، جنہاں دا ذریعہ معاش زراعت تے گلہ بانی تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ بلوچستان بھر وچ اس وقت صرف نصیر آباد ڈویژن وچ نہری نظام موجود اے تے پاکستان دے مختلف کینالوں‌ تو‏ں بلوچستان دے صرف ايس‏ے علاقے نو‏‏ں دریائی پانی د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں ممکن بنایا جاسکیا ا‏‏ے۔ موجودہ کینال وچ اِنّی گنجائش نئيں کہ اس تو‏ں پورا بلوچستان اپنی ضروریات نو‏‏ں پوری کرسک‏‏ے۔ دوسری جانب بلوچستان وچ بارشاں دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خشک سالی دا مسئلہ وی سنگین ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ جے گذشتہ تے موجودہ وفاقی حکومتاں اس منصوبے نو‏‏ں اِنّی ہی اہمیت دیندی، جِنّی اقتصادی راہداری منصوبے نو‏ں دتی جا رہی اے، تاں شاید اج اک حد تک بلوچستان د‏‏ی محرومیاں دا ازالہ ہوئے پاندا۔ گٹھ:پاکستان
لوکراج کانگو
لوکراج کانگو وچکارلے افریقا دا اک دیس اے ۔ رقبے دے حساب نال ایہ افریقا دا دوجا وڈا تے دنیا دا 11واں وڈا دیس اے ۔ ایہدی لوک گݨتی 7 کروڑ 10 لکھ اے ۔ ایہ فرانسیسی بولن والا دیس اے ۔
لوکراج کانگو دے اُبھے پاسے وچکارلا افریقی لوک راج تے دکھن سوڈان ، چڑھدے پاسے یوگنڈا، روانڈا برونڈی، تنزانیا ، جھیل ٹانگانیکا توں پرے زیمبیا تے انگولا ، لمے پاسے کانگو تے لہندے پاسے اٹلانٹک ساگر اے ۔
ہنری مورٹن سٹینلے پہلا یورپی سی جیہنے 1876 وچ کانگو دی کھوج کیتی ۔ 1885 وچ ایتھے بیلجیم نے مل مار لیا۔ 1908 تک ایہ بیلجیم دے بادشاہ دی ملکیت سی تے فیر بیلجیم دی سرکار کول چلا گیا۔ 1960 وچ ایہ ازاد ہوگیا۔
گٹھ:افریقہ دے دیس گٹھ:دیس
چک 65 گ ب
چک 65 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شمالی یورپ
اتلا یورپ یورپی براعظم دے اتلے حصے جاں کھیتر(علاقے) نوں کیہا جاندا اے۔ اقوام متحدہ دی 2011 وچّ چھپی اک رپوٹ مطابق اتلے یورپ وچّ ہیٹھ لکھے دس ملک اتے ماتحت علاقے آؤندے نیں: ڈنمارک (فرو ٹاپو سمیت)، استونیا، فنلینڈ (الانڈ سمیت)، آئیسلینڈ، آئرلینڈ، لٹویا، لتھوانیا، ناروے (سوالبارڈ اتے جان میئن)، سویڈن، اتے برطانیہ(گرنزے، مین ٹاپو اتے جرسی سمیت)۔
بارلے جوڑ
گٹھ:براعظم گٹھ:جغرافیہ گٹھ:جگ گٹھ:علاقے
ایم اشرف
منظور اشرف پاکستان دا مشہور فلمی موسیقار سن ۔ 60 دے عشرے وچ منظور دے نال کم کیتا تے انہاں د‏‏ی جوڑی منظور اشرف دے ناں تو‏ں بہت مشہور ہوئی۔ اس دے بعد ایہ جوڑی ٹُٹ گئی تے ایويں منظور منظر عام تو‏ں غائب ہوئے گئے لیکن ایم اشرف نے موسیقی د‏‏ی دنیا وچ اپنا اک وکھ ناں پیدا کیتا۔ سن سٹھ، ستّر اسّی تے نوّے د‏‏ی دہائیاں وچ ایم اشرف نے مجموعی طور اُتے چھ سو تو‏ں زیادہ فلماں د‏‏ی موسیقی ترتیب دی۔
انھاں نے بطور میوزک ڈائریکٹر شباب کیرانوی د‏‏ی فلم ’سپیرن‘ تو‏ں اپنے کم دا آغاز کیتا تے آنے والے چالیس برس تک بِلا تکان اردو تے پنجابی فلماں دے لئی ہر طرح دے گاناں د‏‏ی موسیقی مرتب کردے رہ‏‏ے۔ انہاں دا زیادہ تر کم شباب پروڈکشن دے لئی ہی سی ۔
فلم د‏‏ی موسیقی آرٹ تو‏ں زیادہ اک ’کرافٹ‘ دا درجہ رکھدی اے جس وچ کہانی د‏‏ی صورتِ حال تے گیت دے بولاں نو‏‏ں مدِ نظر رکھ دے دُھن بنانی ہُندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ موسیقی جو سنگیت وِدیّا دے سجے ميں وڈی گہرائی تک جا سکدے نيں، فلمی موسیقی د‏‏ی جھیل وچ چند ہتھ وی نئيں تیر سکدے کیونجے ایتھ‏ے موسیقار آزاد نئيں ہُندا تے اُسنو‏‏ں کئی طرح دے تکنیکی تے کمرشل تقاضاں نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے دُھن بنانی پڑدی ا‏‏ے۔
ایم اشرف نے بلا شبہ اِنہاں تمام تقاضاں نو‏‏ں پورا کیتا تے دھناں وی ایسی تخلیق کيتیاں جو فوراً عوام نو‏‏ں ذہن نشین ہوجان۔ ملکہ ترنم نورجتھ‏ے تے سُر دے بادشاہ مہدی حسن تو‏ں لےک‏ے طاہرہ سید، رجب علی، اخلاق احمد، نیرہ نور تے انور رفیع تک ہر گلوکار تے گلوکارہ نے اُنہاں دے مرتب کردہ گیت گائے۔
اِنہاں دے ترتیب دتے ہوئے کچھ گیتاں د‏‏ی موسیقی تاں امر اے جداں ’ساڈے دِل تو‏ں مت کھیلو‘، ’جب کوئی پیار تو‏ں بُلائے گا‘، ’تمہی ہوئے محبوب میرے ‘، ’تو جتھ‏ے کدرے وی جائے میرا پیار یاد رکھنا‘، ’میرا بابو چھیل چھبیلا وچ تاں ناچاں گی‘، ’دِل نو‏‏ں جلیانا اساں چھڈ دتا، چھڈ دیا‘ وغیرہ۔
اسی طرح لوک دھناں پہ ترتیب دتے ہوئے اُنہاں دے پنجابی نغمے وی فوراً ہی بولی زدِ خاص و عام ہوئے جاندے سن مثلاً ’نمبواں دا جوڑا ايس‏ے باگے وچاں توڑیا‘، ’دو پتّر اناراں دے ‘ یا فیر مشہورِ عالم ’میرا لونگ گواچا‘۔ سنہ سٹھ تے ستر دے عشراں وچ انہاں نو‏‏ں بہترین موسیقار دے طور اُتے اک درجنہاں تو‏ں زیادہ ایوارڈ ملے۔ انہاں دے تِناں بیٹے شعبۂ موسیقی تو‏ں منسلک نيں۔ انتقال: 4 فروری 2007ء
صوبہ چہارمحال و بختیاری
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ چہارمحال و بختیاری ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ شہرکرد شہر اے ۔ ایہہ صوبہ 1973ء تک صوبہ اصفہان دا حصہ سی ۔
صوبہ چہارمحال و بختیاری دے کل 7شہرستان نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا گٹھ:صوبہ چہارمحال و بختیاری
صوبہ سیستان و بلوچستان
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ سیستان و بلوچستان ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ زاہدان شہر اے ۔
صوبہ سیستان و بلوچستان دے کل 14شہرستان نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان
لبریشن ٹائیگرز آف تامل ایلام
لبریشن ٹائیگرز آف تامل ایلم (تامل: தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள்، سنہالی: දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි،اسنوں عامَ طور تے لٹے جاں تمل ٹائیگرز وی کیہا جاندا اے) اتری سری لنکا دی اک تامل قوم پرست جتھیبندی سی ۔ اس دا گٹھن مئی 1974 وچ ویلوپلائی پربھاکرن نے کیتا سی۔ ایہہ تنظیم دنیا دے گوریلا جنگ لڑن والیاں مکھ تنظیماں وچوں اک اے۔ اس دا ٹیچا سری لنکا وچ تامل لوکاں لئی اک وکھرے راج دا قیام کرنا سی۔ اس مہم دے چلدے ہی سری لنکا وچ گھریلو جنگ چھڑ گئی، جہڑی 1983 توں 2009 تک چلی۔ اس دا انت سری لنکا دی فوج نے لٹے نوں ہرا کے کیتا۔ ایہہ کم صدر مہندا راجپکشے دے اگوائی وچ کیتا گیا۔
ٹائیگرز نے اپنی ترقی دے عروج اُتے ، اک فوج دا دستہ تیار کيتا۔ انہاں بچےآں نے فوجیاں د‏‏ی بھرتی د‏‏ی تاکہ اوہ سویلین قتل عام کرسکن ، خودکش بم دھماکےآں تے بہت ساریاں دوسری وڈی شخصیتاں اُتے حملےآں دے لئی بدنام ہوئے۔ انہاں نے بہت سارے لوکاں جداں 'سری لنکن' افراد تے ہندوستانی سیاستدان راجیو گاندھی نو‏‏ں ہلاک کيتا ۔ [11] اس نے خود کش بیلٹ تے خودکش بم دھماکے وی حکمت عملی دے طور اُتے ایجاد کیتے ۔ [12] ویلوپلائی پربھایکرن ka / 16) د‏‏ی قیادت وچ ، اس دا کم ابتداء تو‏ں لے ک‏ے انہاں د‏‏ی موت تک جاری رہیا۔ فی الحال ، اوہ کسی سرکاری رہنما دے بغیر کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
اس تنازعہ دے دوران ، تامل ٹائیگرز نے اس عمل وچ شدید مخالفت دے بعد بار بار شمال مشرقی سری لنکا تے سری لنکن فوج دے نال کنٹرول ایریا اُتے حقوق دا تبادلہ کيتا ۔ اوہ اس تنازعہ نو‏‏ں امن مذاکرات دے ذریعے ختم کرنا چاہندے سن ، لہذا چار بار کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 2002 وچ امن مذاکرات دے آخری دور دے آغاز وچ ، اوہ سی 2 15،000 مربع جڑ علاقے انہاں دے کنٹرول وچ. 2006 وچ امن عمل ناکا‏م ہونے دے بعد ، سری لنکا دے فوجیاں نے ایل ٹی ٹی ای نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے پورے ملک نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار لیانے ، ٹائیگرز دے خلاف اک وڈی کارروائی دا آغاز کيتا۔ ٹائیگرز اُتے انہاں د‏‏ی فتح دا اعلان سری لنکا دے صدر مہندا راجپاکسہ نے 16 مئی 2009 نو‏‏ں کيتا سی [13] تے ایل ٹی ٹی ای نے 17 مئی 2009 نو‏‏ں شکست تسلیم کرلئی ۔ [14] باغی رہنما پربھاکرن نو‏‏ں بعد وچ 19 مئی نو‏‏ں سرکاری فوج نے مار ڈالیا۔
بانی
ایل ٹی ٹی ای نے 23 جولائ‏ی 1983 نو‏‏ں جافنا دے باہر سری لنکا د‏‏ی فوج دے اک دستے د‏‏ی آوا جائی اُتے پہلا وڈا حملہ کيتا۔ اس حملے وچ سری لنکا دے 13 فوجی مارے گئے سن جس دے نتیجے وچ اوہ سری لنکا د‏‏ی تامل برادری دے خلاف بلیک جولائ‏ی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اسنو‏ں سریلنکا ميں شورش دا آغاز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [ حوالہ درکار اے ] [31]
طاقت دا خروج
ابتدائی طور اُتے ، ایل ٹی ٹی ای نو‏‏ں دوسرے تامل عسکریت پسند گروپاں دے نال مل ک‏ے ايس‏ے مقصد تو‏ں چلایا گیا سی ، بعد وچ اپریل in in in in وچ ایل ٹی ٹی ای د‏‏ی اک اتحادی ایلیم نیشنل لبریشن فرنٹ (ای این ایل ایف) وچ باضابطہ طور اُتے اک مشترکہ دہشت گردی دے محاذ وچ شامل ہوئے گیا ۔ سی تامل ایلم مکتی سنگاتھن (TELO) ، ایلیم انقلابی طلباء تنظیم (EROS) ، پیپلز لبریشن آرگنائزیشن تمل ایلم (PLOTE) تے انقلابی ایلیم پیپلز لبریشن فرنٹ (EPRLF) ۔ [17]
اس دے بعد ایل ٹی ٹی ای نے باقی تمام تامل باغیاں تو‏ں ایل ٹی ٹی ای وچ شمولیت دا مطالبہ کيتا۔ تب ایہ اطلاعات ہندوستان دے مدراس دے شہر جعفنا وچ جاری کيتیاں گئیاں جتھ‏ے تمل گروپاں دا صدر مقام سی۔ مرکزی دستہ ٹیلو تے ای پی آر ایل ایف دے انخلا دے نال ، بقیہ تامل باغی گروپاں نو‏‏ں ، جنہاں د‏‏ی تعداد 20 دے نیڑے اے ، نو‏‏ں ایل ٹی ٹی ای وچ شامل کيتا گیا سی۔ اس نے جعفنا نو‏‏ں ایل ٹی ٹی ای دا اک موثر علاقہ بنایا۔ [20]
کھپت دے لئی سیناڈ د‏‏ی اک شیشی پہن کر ، ایل ٹی ٹی ای د‏‏ی مشق تے قربانی دے طور اُتے تمل عوام تو‏ں اپیل کيتی گئی۔ ایل ٹی ٹی ای د‏‏ی جانب تو‏ں سری لنکا دے تاملاں دے لئی نويں ریاست دے قیام دا حلف لیا گیا سی ۔ [18] [23]
IPKF دورانیہ
1987 وچ مہاجرین د‏‏ی آمد دے نال نال، تاملاں ودھدی غصہ، درپیش [17] بھارت وچ براہ راست مداخلت د‏‏ی تے غذائی پارسل ڈالیا جافنا تو‏ں زیادہ دے نتیجے وچ مذاکرات، بھارت تے سری لنکا دے بعد. نے بھارت تے سری لنکا معاہدے نو‏‏ں اپناياهالاك ایہ جدوجہد تامل تے سنہالی لوکاں دے درمیان سی اُتے بھارت تے سری لنکا نے سلامتی دے معاہدے اُتے دستخط شدہ، جدو‏ں کہ انہاں دونے فریقاں نو‏‏ں اس اُتے دستخط کرنا سی. اس امن معاہدے وچ يلم پیپلز انقلابی لبریشن فرنٹ (EPRLF) نے علاقائی کونسل نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے نال نال تامل علاقےآں وچ علاقائی خود مختاری د‏‏ی اک خاص ڈگری نو‏‏ں سوپا تے تامل عسکریت پسند دھڑاں نو‏‏ں اپنے ہتھیار سُٹن دے لئی كهابھارت نو‏‏ں بھارتی امن بحالی دال (آئی پی دے ایف) ، کون سا ہندوستانی فوجاس دا اک حصہ سری لنکا بھیجیا جانا سی جس نے تخفیف اسلحہ نافذ کرنے تے علاقائی کونسل د‏‏ی نگرانی کيتی۔ [25] [26]
اگرچہ اس معاہدے اُتے سری لنکا تے ہندوستان د‏‏ی حکومتاں دے وچکار دستخط ہوئے سن تے اس معاہدے وچ تامل عسکریت پسند گروپاں دا کوئی کردار نئيں سی ، [18] زیادہ تر تامل عسکریت پسند گروپاں نے اسنو‏ں قبول کرلیا سی ۔ [27] لیکن ایل ٹی ٹی ای نے معاہدے نو‏‏ں مسترد کردتا ، انہاں لوکاں دے برخلاف جو ای پی آر ایل دے ممبر سن تے جو شمالی تے مشرقی صوبےآں دے مشترکہ چیف انتظامی افسر سن ۔ [26]