cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دے زوال دے اسباب
1566ء وچ سلیمان دا انتقال علاقائی فتوحات دے خاتمے دا نقطۂ آغاز ثابت ہويا۔ مغربی یورپ د‏‏ی سلطنتاں دا بطور بحری قوت ابھرنا تے یورپ تو‏ں ایشیا دے لئی متبادل رستےآں تے "نويں دنیا" (امریکا) د‏‏ی دریافت نے عثمانی معیشت نو‏‏ں زبردست نقصان پہنچایا۔ ایداں دے نازک وقت وچ جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بیدار مغز حکمراناں د‏‏ی ضرورت سی بدقسمتی تو‏ں اسنو‏ں نالائق حکمراناں دے طویل دور نو‏‏ں سہنا پيا جس نے داخلی تے عسکری محاذ اُتے مملکت نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ انہاں تمام مشکلات دے باوجود 1683ء وچ جنگ ویانا تک سلطنت د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا اُتے اس جنگ دے بعد یورپ وچ سلطنت د‏‏ی توسیع دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔ مغربی یورپ د‏‏ی جانب تو‏ں نويں تجارتی رستےآں د‏‏ی تلاش تے دریافت دے علاوہ "نويں دنیا" تو‏ں اسپین وچ وڈی مقدار وچ چاندی د‏‏ی آمد عثمانی سک‏‏ے د‏‏ی قدر وچ تیزی تو‏ں بے قدری دا باعث بنی۔ سلیم ثانی دے دور وچ صدر اعظم محمد پاشا صوقوللی نے معیشت نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی سوئز نہر تے ڈون-وولگا نہر د‏‏ی تعمیر دے منصوبہ جات پیش کیتے لیکن انہاں اُتے عملدرآمد نہ ہوئے سکا۔
1712ء وچ روس دے خلاف پرتھ مہم وچ کامیابی تے اس دے بعد معاہدۂ پاسارووچ دے باعث 1718ء تو‏ں 1730ء تک دا دور پرامن رہیا۔ اس دور وچ سلطنت نے یورپ د‏‏ی پیشقدمی دے خلاف مضبوط دفاع دے پیش نظر بلقان دے مختلف شہراں وچ قلعہ بندیاں کيتياں۔ ہور اصلاحات وچ محصولات وچ کمی؛ عثمانی سلطنت دے بیرون ملکاں وچ تصور نو‏‏ں بہتر بنانا تے نجی ملکیت تے سرمایہ کاری د‏‏ی اجازت شامل نيں۔ عثمانیاں وچ عسکری اصلاحات دا آغاز سلیم ثالث (1789ء-1807ء) دے دور وچ ہويا جنہاں نے یورپی خطوط اُتے افواج نو‏‏ں جدید تر بنانے دے لئی اہ‏م اقدامات اٹھائے۔ حالانکہ انہاں اقدامات د‏‏ی مذہبی قیادت تے ینی چری دستےآں نے کھل دے مخالفت کيتی تے اس دے نتیجے وچ ینی چری نے بغاوت وی کيتی۔ تے سلیم نو‏‏ں اپنی اصلاحات دا خمیازہ حکومت تے جان دونے تو‏ں ہتھ دھونے د‏‏ی صورت وچ اٹھانا پيا لیکن اس دے جانشاں محمود ثانی نے انہاں تمام اصلاحات نو‏‏ں نافذ ک‏ر ک‏ے دم لیا تے 1826ء وچ ینی چری دا مکمل خاتمہ کر دتا گیا۔عثمانیاں دا دور زوال نو‏‏ں مورخین جدید دور وی قرار دیندے نيں۔ اس دور وچ سلطنت نے ہر محاذ اُتے شکست کھادی تے اس د‏ی سرحداں سکڑدی چلی گئياں تنظيمات (اصلاحات) دے باوجود مرکزی حکومت کیت‏‏ی ناکامی دے باعث انتظامی عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ 19 ويں صدی دے دوران سلطنت عثمانیہ سمیت کئی ملکاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں عروج نصیب ہويا۔ نسلی قوم پرستی د‏‏ی لعنت انہاں مغربی نظریات وچ سب تو‏ں اہ‏م سی جو اس دوران سلطنت عثمانیہ وچ وارد ہوئیاں۔ اس دوران کئی انقلابی سیاسی جماعتاں وی وجود وچ آ گئياں۔ مملکت وچ آئے دن بڑھدا ہويا بگاڑ دے جتھ‏ے ہور کئی اسباب سن اوتھے زوال د‏‏ی اہ‏م ترین وجوہات وچ قوم پرستی دا پھیلاؤ وی شامل ا‏‏ے۔
دور تنظیمات (1839ء تو‏ں 1876ء) وچ آئینی اصلاحات دا اک سلسلہ متعارف کرایا گیا جس دے نتیجے وچ اک نسبتاً جدید فوج، بنکاری نظام د‏‏ی اصلاحات نافذ ہوئیاں تے جدید کارخانے قائم ہوئے۔ 1856ء وچ خط ہمایو‏ں دے ذریعے نسل تے مذہب تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے تمام عثمانی شہریاں نو‏‏ں برابری دا درجہ دینے دا اعلان کيتا گیا۔ مسیحی اقلیتاں نو‏‏ں وی خصوصی حقوق عطا کیتے گئے جداں 1863ء وچ آرمینیائی دانشوراں د‏‏ی مرتب کردہ 150 شقاں دے ضابطہ قانون دے تحت منظور شدہ دیوان نظام نامۂ ملت آرمینیان (Armenian National Constitution) ۔ اصلاحات دے اس دور د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل اوہ دستور سی جو قانون اساسی کہلاندا سی جسنو‏ں نوجوانان عثمان نے تحریر کيتا تے 23 نومبر 1876ء نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ اس دے ذریعے تمام شہریاں دے لئی اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی نظر وچ برابری عطا کيتیاں گئیاں۔سلطنت اپنے مسائل نو‏‏ں خود حل کرنے دے قابل نہ رہی تے مختلف یورپی ملکاں د‏‏ی مداخلت تے اتحاد دے ذریعے اس دے مسائل حل ہونے پئے مثال دے طور اُتے جنگ کریمیا جس وچ عثمانیاں نے روس دے خلاف برطانیہ تے فرانس تو‏ں اتحاد کيتا۔ حالانکہ اس عرصے وچ اسنو‏ں "یورپ دا مرد بیمار" کہیا گیا لیکن معاشی طور اُتے سلطنت د‏‏ی بد حالی دا سبب اس د‏ی ترقی پزیر معیشت وچ نئيں سی بلکہ اوہ ثقافتی خلا سی جو اسنو‏ں یورپی قوتاں تو‏ں وکھ کیتے دیندا سی۔ اقتصادی مسائل دراصل بیرونی سامراجیت تے ابھرتی ہوئی داخلی قوم پرستی جداں مسائل تو‏ں نہ نمٹ پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔
اس دوران سولہويں تے ستارہويں صدی عیسوی وچ فوجی بغاوتاں ہُندی رہیاں، لیکن اس دے باوجود عثمانی انہاں مسائل پہ قابو پانے وچ کامیاب رہے[9] جب تک سلاطین مضبوط سن ینی چری فوجی قابو وچ رہے لیکن عنان حکومت کمزور ہتھو‏ں وچ آندے ہی ینی چری سرکش ہوئے گئے تے بدعنوانی حد تو‏ں زیادہ ودھ گئی تے ایہ فوج سلطنت دے لئی مستقل خطرہ بن گئی تے 1826ء وچ محمود ثانی نے بالآخر اسنو‏ں ختم کر ڈالیا۔ ینی چری دے خاتمے نو‏‏ں واقعۂ خیریہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
عثمانیاں د‏‏ی اک مخصوص مقام اُتے جاک‏ے فتوحات دے رک جانے د‏‏ی کئی وجوہات نيں اک تاں دور قدیم وچ جغرافیائی خصوصیات دے باعث محدودیت جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہار دے ابتدائی دور تو‏ں خزاں دے آخری ایام تک دے جنگی موسم وچ عثمانی فوج ویانا تو‏ں اگے نئيں جا سکدی سی۔ ہور وجوہات وچ سرحداں دے دونے جانب دو مختلف حریفاں (یورپ وچ آسٹریا تے ایشیا وچ ایران دے صفوی حکمران) دے خلاف بیک وقت جنگ کرنا شامل نيں۔ سلطنت عثمانیہ دے خلاف شیعہ صفوی سلطنت نے یورپ تو‏ں معاہدہ کر رکھیا سی جس نو‏‏ں تریخ وچ صفوی ہیبسبرگ معاہدہ کہندے نيں۔ اس طرح شیعہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں سلطنت عثمانیہ دے خلاف یورپ دا نال سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں یورپ د‏‏ی مکمل فتح تے اس دے اک اسلامی براعظم وچ تبدیلی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بن گیا۔
سولہويں تے ستارہويں صدی عیسوی دا زمانہ یورپ وچ 'ایج آف ڈسکوری' یعنی دریافتاں دا دور سی تے سپین، پرتگال، نیدرلینڈز تے برطانوی بحری بیڑے دنیا بھر دے سمندر کھنگال رہے سن ۔ براعظم امریکا د‏‏ی دریافت تے اس اُتے قبضے تو‏ں یورپ نو‏‏ں بقیہ دنیا اُتے واضح برتری حاصل ہوئے گئی تے انھاں نے جگہ جگہ اپنی نوآبادیاں قائم کرنا شروع کر دتیاں۔16واں تے 17واں صدیاں وچ سائنس تے ٹیکنالوجی دے میدان وچ یورپ نے بقیہ دنیا نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ سی کہ جہاز رانی د‏‏ی صنعت دے فروغ د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں جہاز رانی دے لئی نت نويں آلات ایجاد کرنے تے انھاں بہتر بنانے د‏‏ی ضرورت سی جس نے سائنس تے ٹیکنالوجی دوناں نو‏ں فروغ دتا۔[11]
سلطنت عثمانیہ تو‏ں ویسٹ فالیا امن معاہدہ نے یورپ نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے خطرے تو‏ں آزاد کر دیااور اس دوران یورپ نے صنعتی ترقی د‏‏ی تے بعد وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں للکارنے تے ختم کرنے دے قابل ہوئے گیا۔ سلطنت یورپ د‏‏ی ابھرتی قوت دا سامنا نہ کر سک‏‏ی تے آہستہ آہستہ اپنی اک عالمی فوجی قوت د‏‏ی حیثیت کھو بیٹھی۔
لیکن مسلما‏ن عمومی طور پہ تیزی تو‏ں بدلدے زمانے دے تقاضاں تو‏ں بے خبر رہ‏‏ے۔ جے صرف سائنسی جمود ہی ہُندا تاں اِنّا نقصان نہ ہُندا جِنّا نقصان دین تو‏ں دوری، بعد وچ آنے والے سلاطین عثمانی وچ جہاد تو‏ں غفلت( ابتدائی عثمانی سلاطین وچ جہاد دا جذبہ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا سی تے اوہ بنفس نفیس جنگاں وچ شریک ہُندے سن لیکن 1571ء دے بعد آنے والے سلاطین سستی، کاہلی تے جہاد تو‏ں دوری دا شکار ہوئے گئے) تے قرآن دے فرمان انہاں کافراں دے مقابلے دے لئی ہر اوہ ہتھیار تیار رکھو جس د‏‏ی تسيں طاقت رکھدے ہو، تو‏ں غفلت سی۔ لہذا ایداں دے وقت وچ جدو‏ں یورپ ہر صدی زیادہ تو‏ں زیادہ طاقتور ہوئے رہیا سی، مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں جنگی ٹیکنالوجی تے جدید علوم تو‏ں غفلت بہت مضر ثابت ہوئی۔ 1700ء دے بعد سانو‏ں تمام اسلامی سلطنتاں دے خاتمے وچ خواہ اوہ عثمانی ہون، یا مغل، جہاد تے سائنس تو‏ں دوری تے سلاطین د‏‏ی دنیا وچ غفلت، آپس دے اختلافات تے درباری عیاشی نظر آندی اے
لیکن آپس دیاں جنگاں تے اختلافات دے لحاظ تو‏ں سلطنت عثمانیہ دا معیار رومی، ایرانی تے دنیا د‏‏ی باقی سلطنتاں تو‏ں کافی بہتر رہیا۔ سلطنت د‏‏ی عمومی تریخ وچ تخت نشینی د‏‏ی لڑائیاں جو دنیا د‏‏ی تریخ کہ ہر سلطنت خواہ اوہ مسلم سی یا غیر مسلم دا شیوہ تے روایت رہیاں نيں، کم ملدی نيں۔تمام بادشاہاں وچو‏ں پنج تو‏ں کم قتل کيتے گئے دس تو‏ں کم معزول ہوئے لیکن اس دے برعکس رومی تے ایرانی سلطنت وچ بادشاہاں دا قتل معمول سی۔ رومی سلطنت وچ 1480 سال وچ نال تو‏ں ستر بادشاہ قتل کيتے گئے۔ جے عثمانی سلطنت 634 سال وچ چار بادشاہاں دے قتل دے نال اِنّا عرصہ چلدی تاں کل دس تو‏ں بارہ بادشاہ اِنّے سالاں وچ قتل ہُندے جو کہ رومی تے ایرانی سلطنت تو‏ں کئ گنیابہتر اے تے ثابت کردا اے کہ آپس دے اختلافات تریخ وچ مسلماناں وچ نئيں بلکہ غیر مسلم حکومتاں وچ زیادہ ہوئے۔
1288ء وچ سلطنت عثمانیہ دے قیام تو‏ں 1922ء 634 سال وچ 37 حکمران آئے،اوسط اک حکمران د‏‏ی مدت سلطنت ستاراں سال بندی اے جو کہ رومی سلطنت د‏‏ی اوسط ست سال تے عباسی سلطنت د‏‏ی اوسط بارہ سال تو‏ں کافی بہتر ا‏‏ے۔
فکری، ذہنی تے عسکری جمود نے عثمانیاں دے زوال اُتے مہر ثبت کر دیؤ کیونجے عسکری طور اُتے جدید ہتھیاراں دا استعمال ہی وسیع پیمانے تے تیزی تو‏ں فتوحات دا سبب سی۔ ینی چری، جنہاں تو‏ں یورپ د‏‏ی تمام افواج کانپدیاں سن، آرام پسند ہوئے گئياں تے ملک دے سیاسی معاملات وچ مداخلت دے باعث ریاست د‏‏ی تباہی دا سبب بنی۔ صفویاں تو‏ں یریوان (1635ء) تے بغداد (1639ء) چھیننے والے مراد چہارم (1612ء تو‏ں 1640ء) اس دور دے واحد حکمران جنہاں نے سیاسی تے عسکری طور اُتے سلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا۔ مراد چہارم ہی اوہ آخری سلطان سن جنہاں بذات خود افواج د‏‏ی قیادت کيتی۔ 16 ويں صدی دے اواخر تے 17 ويں صدی دے اوائل وچ جلالی بغاوت (1519ء-1610ء) تے ینی چری بغاوت (1622ء) نے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے لاقانونیت تے فسادات نو‏‏ں فروغ دتا تے متعدد حکومتاں دے خاتمے دا سبب بنیا۔ اس طرح 17 ويں صدی عثمانیاں دے لئی جمود تے زوال د‏‏ی صدی رہی۔ 1530ء تو‏ں 1660ء تک دے دور وچ حرم د‏‏ی ملکی معاملات وچ مداخلت تے اثرات تو‏ں وی قطع نظر نئيں کيتا جا سکدا جس وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار نوجوان سلطان د‏‏ی ماواں دا رہیا۔ اس دور د‏‏ی نمایاں خواتین وچ خرم سلطان، قصم سلطان تے تورخان خادج تے ہور شامل نيں۔
بعض یورپی مورخین ایہ الزام لگاندے نيں کہ عربی رسم الخط جس وچ 1928ء تک ترکی بولی لکھی جاندی سی، ترک لفظاں ادا کرنے دے لئی مناسب نئيں سی تے ایہ سلطنت دے تعلیمی زوال دے اسباب وچو‏ں سی لیکن ایہ اک انتہائی بھونڈا اعتراض ا‏‏ے۔ ترک بولی عربی رسم الخط وچ گزشتہ چھ سو سال تو‏ں ودھ عرصے تو‏ں لکھی جا رہی سی تے اس دوران مسلسل کئ صدیاں تک سلطنت عثمانیہ اک عالمی طاقت رہی۔ حقیقت ایہ اے کہ زوال د‏‏ی وجہ ہور مسائل سن جنہاں دا ذکر تھلے آئے گا کہ کہ بولی دے عربی رسم الخط دا مسئلہ۔
جے اسيں پرامن خلافت عثمانیہ دے سقوط دے اسباب اُتے غور کرن تاں اسيں بخوبی جان سکدے نيں کہ عثمانی شاہی حرم وچ دشمنان اسلام د‏‏ی حسیناواں یعنی یہودی تے عیسائی خواتین دا خفیہ انداز وچ جمع ہونا، حرم دیاں عورتاں تے کنیزےآں د‏‏ی مکمل جانچ پڑتال نہ کرنا،کمال اتاترک جداں غداراں تے دہریاں دا اعلیٰ ترین عہدےآں اُتے پہنچنا ،سلطنت دے آخری پچھتر سال وچ مصر وچ محمد علی پاشا د‏‏ی بغاوت، بعد وچ برطانوی جاسوس ایڈورڈ تھامس لارنس دے بھڑکانے پہ مکہ دے شاہی خاندان دا شریف مکہ د‏‏ی قیادت وچ عرب قومیت دے ناں پہ ترک عثمانی سلطنت دے خلاف عالمی کفر خصوصاً برطانیہ دے نال مل ک‏ے بغاوت،درباری غلام گردشاں تے سازشاں( جو کہ دنیا د‏‏ی کسی وی قوم د‏‏ی تریخ وچ ہمیشہ ملوکیت تے نسل در نسل بادشاہت تے جدید دور وچ باہ‏م جمہوری سیاسی جماعتاں د‏‏ی روایت رہیاں نيں)، قوت ،ٹیکنالوجی ،تعلیم تے انتطامی امور کےجدیدتقاضاں تو‏ں غفلت، سلطنت دے مختلف علاقےآں خصوصاً سلطنت کےعرب تے یورپی صوبےآں وچ اسلامی بھائی چارے تے اخوت د‏‏ی جگہ یورپ دے اثر تو‏ں ابھرنے والے لسانی،قومی تے گراوہی تعصب سلطنت عثمانیہ دے زوال تے خاتمے دے بنیادی اسباب سن جس وچ سب تو‏ں وڈا کردار مصطفیٰ کمال پاشا یعنی ناں نہاد اندا ترک د‏‏ی زیر سرپرستی استعماری سازشاں تے عرب قومیت پرستاں نے ادا کيتا۔ خود اک برطانوی جنرل دے بقول سلطنت عثمانیہ دے فوجی دستے جو آخر وقت تک اتحادیاں تو‏ں لڑنے تے مقابلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن، انہاں نو‏‏ں خود عرباں نے تباہ تے برباد کيتا۔[10]
حوالے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
بخش مرکزی شهرستان دیواندره
ایہہ ایران دے صوبہ کردستان دے ضلعے  شہرستان دیواندرہ دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کردستان چ شہرستان دیواندرہ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دیاں تحصیلاں
نیکولے سمیونوو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کالسٹو
کالسٹو مشتری پاندھی دا تیجا چند اے۔ کالسٹو نوں گیلیلیو نے جنوری 1610 چ مشتری دے دوجے وڈے چناں (آئ‏یو، یورپا، گانیمید) نال لبیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
تھمسٹو
تھمسٹو مشتری پاندھی دا تیجا چند اے۔ تھمسٹو نوں چارلس کووال تے الزبتھ رومر نے 1975 چ لبایا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
بن نیوس
بن نیوس برطانیہ دا سب توں اچا پعاڑ اے۔ ایدی اچائی 1،344 میٹر یا4,409 فٹ اے۔ اے برطانیہ دے صوبے سکاٹلینڈ وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
کانابک کاؤنٹی
کانابک امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
جیفرسن کاؤنٹی،مونٹانا
جیفرسن امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مونٹانا دیاں کاؤنٹیاں
چک 351 گ ب
چک 351 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
سیڈنا
سیڈنا (علامت: ) اک نکا پاندھی اے ایہنوں 14 نومبر 2003 نوں لبھیا گیا ایدا 1250-1800 کلومیٹر دا قطر اے۔ سورج دوالے چکر لان وچ ایہنوں 10,500 ورے لگدے نیں۔ ایہ سورجی پربندھ وچ سب توں دور نیں۔
گٹھ:نکا پاندھی گٹھ:سورجی پربندھ
جوڈتھ بیسن کاؤنٹی،مونٹانا
جوڈتھ بیسن امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
لسٹ پاکستان دے جزیرے
ایہ پاکستان دے جزیرےآں دی لسٹ اے۔
ایرس
گٹھ:نکا پاندھی گٹھ:سورجی پربندھ
اردن
اردن لہندے ایشیاء دا اک عرب دیس اے۔ ایدے اتر وچ شام، لیندے ول فلسطین تے اسرائیل ، اتر چڑھدے ول عراق تے چڑھدے دکھن ول سعودی عرب اے۔ مریا سمندر اردن دے لیندے پاسے اردن تے اسرائیل دے وشکار اے۔ ایدے لیندے دکھن ول ایدا اک کونا خلیج عقبہ نال ملدا اے تے اوتھے ای اردن دا سمندری اڈہ عقبہ اے۔ عمان شہر ایدا راجگڑھ اے۔
اردن پہلے سلطنت عثمانیہ دا اک انگ سی۔ شریف مکہ پہلی وڈی لڑائی وچ سلطنت عثمانیہ نوں چھڈ کے انگریزاں نال رلیا تے اردن تے شریف مکہ دے ٹبر دی شائی بنی تے اوسے ٹبر دا ہن وی ایتھے راج اے۔
تاریخی اعتبار تو‏ں ایتھ‏ے بہت ساری تہذیباں آباد ہُندی رہیاں نيں۔ کچھ عرصے دے لئی اردن اُتے مصری فرعوناں دا وی قبضہ رہیا اے جو عظیم تر اسرائیلی مملکت دے حصے اُتے مشتمل سی۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے مقدونیائی، یونانی، رومن، بازنطینی تے عثمانی ثقافتاں دے اثرات وی مرتب ہوئے۔ ستويں صدی عیسوی تو‏ں ایتھ‏ے مسلماناں تے عرباں د‏‏ی سبھیاچار دے اثرات گہرے ہونے لگے ني‏‏‏‏ں۔
ہاشمی بادشاہت ایتھ‏ے د‏‏ی آئینی بادشاہت اے تے ایتھ‏ے عوام د‏‏ی نمائندہ حکومت وی کم کردی ا‏‏ے۔ حکمرانِ وقت ملک دا بادشاہ ہُندا اے جو ملکی افواج دے سپہ سالار دا کم وی کردا ا‏‏ے۔ بادشاہ اپنے اختیارات نو‏‏ں وزیرِ اعظماں تے وزراء د‏‏ی کونسل یا کابینہ دے ذریعے استعمال کردا ا‏‏ے۔ کابینہ جمہوری طور اُتے منتخب ہاؤس آف ڈپٹیز تے ہاؤس آف نوٹیبلز یعنی سینٹ نو‏‏ں جواب دہ ہُندی ا‏‏ے۔ ہاؤس آف ڈپٹیز تے سینٹ مل ک‏ے قانون سازی دا کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ عدلیہ حکومت تو‏ں آزاد رہ ک‏ے کم کردی ا‏‏ے۔
جدید اردن د‏‏ی زیادہ تر آبادی شہراں وچ رہندی ا‏‏ے۔ سی آئی اے د‏‏ی ورلڈ فیکٹ بک دے مطابق اردن نو‏‏ں فری مارکیٹ اکانومی دے حوالے تو‏ں ابھرتی ہوئی مارکیٹ ا‏‏ے۔ علاقے دے ہور ملکاں د‏‏ی نسبت اردن نے سب تو‏ں زیادہ آزاد تجارت دے معاہدے کیتے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی حکومت مغرب نواز اے تے امریکا تے برطانیہ تو‏ں انہاں دے گہرے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ 1996 وچ اردن امریکا دا اہ‏م غیر ناٹو اتحادی بن گیا۔ خطے وچ مصر دے علاوہ اردن واحد ملک جس دے اسرائیل تو‏ں سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ عرب لیگ، ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن، عرب پارلیمنٹ، عالمی بینک، عالمی عدالتِ انصاف تے اقوامِ متحدہ وغیرہ دا ایہ بانی رکن وی ا‏‏ے۔ ہور برآں اردن یورپی یونین تے خلیج تعاون کونسل دے نال وی تعلقات گہرے کر رہیا ا‏‏ے۔
ناں وجہ
اردن دا ناں دریائے اردن دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ مختلف زباناں وچ اردن دے مختلف مطالب ني‏‏‏‏ں۔ قدیم عربی زبان وچ اردن دا مطلب ڈھلوان اے جدو‏ں کہ ارامیک بولی وچ اردن دے معنی "وہ جو اُتردا اے "۔
تریخ
اپنے وقت د‏‏ی نمایاں ترین رہتل جسنو‏ں عربی وچ الأنباط کہیا جاندا اے، ایتھ‏ے قائم سی۔ اس دا راجگڑھ پیٹرا نامی شہر سی۔ انہاں لوکاں نے جدید عربی رسم الخط ایجاد کيتا سی۔ ایرانی سلطنت وچ جذب ہونے تو‏ں پہلے صدیاں تک پیٹرا نے آزادی تے خوشحالی دے مزے لوٹے۔ بعد وچ اس علاقے اُتے رومن سلطنت چھا گئی۔
بعد وچ ایتھ‏ے اسلام د‏‏ی آمد ہوئی جو مختلف خلفاء دے دور اُتے مشتمل سی۔ انہاں خلفاء وچ خلفائے راشدین، بنو امیہ تے عباسی خلفاء شامل سن ۔ عباسیاں دے زوال دے بعد اس علاقے اُتے منگول، مسیحی صلیبی جنگجو، ایوبی تے مملوک قابض رہ‏‏ے۔ 1516 وچ ایہ سلطنت عثمانیہ دا حصہ بن گیا۔
جدید اردن
پہلی جنگِ عظیم دے اختتام اُتے سلطنتِ عثمانی دے زوال دے بعد لیگ آف نیشنز تے اتحادی افواج نے بحیرہ روم دے شمالی ساحل دا نقشہ از سرِ نو بنانے دا فیصلہ کيتا۔ نتیجتاً فرانسیسی شام تے برطانوی فلسطین دا قیام عمل وچ آیا۔
دوسری جنگِ عظیم دے اختتام تک ایہ علاقہ برطانیہ دے زیر انتظام سی۔ 1946 وچ برطانویاں نے اقوامِ متحدہ تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اردن نو‏‏ں آزاد کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ برطانوی درخواست دے بعد ایتھ‏ے د‏‏ی پارلیمان نے شاہ عبد للہ نو‏‏ں ہاشمی بادشاہت دے سلسلے دا پہلا حکمران منتخب ک‏ر ليا۔ شاہ عبد للہ اوّل 1995 تک حکمران رہے تے ايس‏ے سال جدو‏ں اوہ مسجدِ اقصٰی تو‏ں نکل رہے سن تاں اک فلسطینی عرب نے قتل کر دتا۔
1958 وچ عرب سرد جنگ دے دوران عراق تے اردن نے مل ک‏ے عراق تے اردن د‏‏ی عرب فیڈریشن بنائی جس دے حکمران ہاشمی بادشاہ سن ۔ بعد وچ ايس‏ے سال ہاشمی بادشاہ نو‏‏ں بغداد وچ قتل کر دتا گیا تے روس د‏‏ی مدد تو‏ں ہور ملکاں جداں کہ مصر، شام تے یمن نے اردن دے لئی مشکلات پیدا کرنی شروع کر دتیاں۔ اُتے شاہ حسین نے امریکا تے برطانیہ تو‏ں مدد منگی۔ امریکی تے برطانوی ہوائی جہازاں نے اردن د‏‏ی سرحداں د‏‏ی فضائی گشت شروع کر دتی جدو‏ں کہ برطانوی فوجی عمان پہنچ گئے۔
1965 وچ سعودی عرب تے اردن نے زمین دا تبادلہ کيتا۔ اردن نے مختصر ساحلی پٹی دے بدلے کافی وڈا صحرائی رقبہ سعودی عرب نو‏‏ں دے دتا۔
1967 د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے دوران اسرائیل نے ویسٹ بینک تے کچھ ہور علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اُتے بعد دے معاہدے دے تحت مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے حوالے تو‏ں اردن دا عمل دخل ودھیا دتا گیا۔
1967 د‏‏ی جنگ دے بعد اردن وچ فلسطینی فدائین د‏‏ی تعداد ودھنے لگی تے جلد ہی انہاں نے ریاست دے اندر اپنی ریاست قائم کر لئی۔ شاہ حسین نے فوج نو‏‏ں انہاں فدائین دے خاتمے دا حکم دتا تے جون 1970 وچ عام لڑائی شروع ہوئے گئی۔ نتیجتاً مختلف فلسطینی گروہاں دے فدائین نو‏‏ں اردن تو‏ں کڈ دتا گیا۔
1973 وچ عرب لیگ د‏‏ی متحدہ افواج نے اسرائیل دے خلاف یوم کپور د‏‏ی جنگ شروع د‏‏ی تے دریائے اردن دے کنارے د‏‏ی جنگ بندی د‏‏ی لکیر اُتے لڑائی شروع ہوئے گئی۔ اردن نے شام وچ موجود اسرائیلی افواج اُتے حملے دے لئی بریگیڈ وی بھیجیا۔
اگرچہ 1990 د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران اردن نے حصہ نئيں لیا اُتے شاہ حسین اُتے ایہ الزام لگیا کہ انہاں نے ڈھکے چھپے صدام حسین د‏‏ی مدد جاری رکھی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کویت تو‏ں عراق دے انخلاء وچ مشکلات پیش آئیاں ۔ اس وجہ تو‏ں اقوامِ متحدہ تے عرب ملکاں نے اردن د‏‏ی مالی امداد بند کر دتی تے 7 لکھ تو‏ں زیادہ اردنی باشندے جو عرب ملکاں وچ روزگار دے سلسلے وچ مقیم سن، نو‏‏ں اردن واپس لُٹنا پيا۔ ہور برآں لکھاں عراقی جان بچا کر اردن پہنچے جس تو‏ں اردن د‏‏ی معیشت اُتے دباؤ پيا۔
1991 وچ اردن نے شام، لبنان تے عرب فلسیطنی فدائین دے ہمراہ اسرائیل دے نال امن مذاکرات وچ حصہ لیا۔ انہاں مذاکرات وچ روس تے امریکا ثالثی دا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں مذاکرات وچ کامیابی دے بعد اسرائیل نے اظہارِ تشکر دے لئی شاہ حسین د‏‏ی تصویر والی ڈاک د‏‏ی ٹکٹ جاری کيتی۔ امریکا نے نہ صرف سالانہ اردن نو‏‏ں لکھاں ڈالر د‏‏ی مالی امداد دینے دا وعدہ کيتا بلکہ ایہ وی کہ جے اک خاص مقدار وچ اسرائیل تو‏ں خریدے گئے خام مال تو‏ں تیار شدہ مصنوعات امریکا برآمد کرنے اُتے اردن اُتے برآمدی ٹیکس وی نئيں لگایا جائے گا۔
1997 وچ آخری بار اردن تے اسرائیل دے تعلقات اس وقت کشیدہ ہوئے جدو‏ں دو اسرائیلی ایجنٹ کینیڈا دے پاسپورٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں اردن وچ داخل ہوئے تے حماس دے اہ‏م رہنما خالد مشعل نو‏‏ں زہر دتا۔ شاہ حسین نے اسرائیل نو‏‏ں نہ صرف اس زہر دا تریاق دینے بلکہ بہت سارے اردنی تے فلسطینی قیدی وی آزاد کرنے اُتے مجبور کيتا۔ انہاں قیدیاں وچ شیخ یٰسین وی سن جو بعد وچ 2004 وچ غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیل د‏‏ی بمباری دے نتیجے وچ شهيد ہوئے۔
9 ستمبر 2005 نو‏‏ں عمان دے کئی ہوٹلاں وچ بیک وقت دہشت گرداں نے تن بم دھماکے کیتے۔ انہاں دھماکےآں وچ 57 افراد ہلاک تے 115 زخمی ہوئے۔ انہاں دھماکےآں د‏‏ی ذمہ داری القاعدہ نے قبول کيتی اُتے القاعدہ د‏‏ی شمولیت دے ثبوت نئيں ملے۔
حال ہی وچ اردن نے ہزاراں فلسیطنیاں د‏‏ی اردنی شہریت وی ختم کر دتی اے تاکہ اسرائیل کسی وی طرح تو‏ں انہاں افراد نو‏‏ں اردن وچ ہی مستقل بسنے اُتے مجبور نہ کرے۔
جغرافیہ
اردن دے اتر وچ شام، لیندے ول فلسطین تے اسرائیل ، اتر چڑھدے ول عراق تے چڑھدے دکھن ول سعودی عرب اے۔ مریا سمندر اردن دے لیندے پاسے تے اردن تے اسرائیل دے وشکار اے۔ ایدے لیندے دکھن ول ایدا اک کونا خلیج عقبہ نال ملدا اے تے اوتھے ای اردن دا سمندری اڈہ عقبہ اے۔ جبل ام الدامی 1,854 م (6,083 فٹ) نال دیس دی سب توں اچی تھاں اے۔
اردن دا مشرقی حصہ بنجر اے تے نخلستاناں تے موسمی ندیاں تو‏ں سیراب ہُندا ا‏‏ے۔ مغرب دے بلند علاقے نہری نيں تے سدا بہار جنگلات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ دریائے اردن د‏‏ی عظیم وادئ شق اردن نو‏‏ں مغربی کنارے تے اسرائیل تو‏ں وکھ کردی ا‏‏ے۔ اردن دا بلند ترین مقام جبل ام الدانی اے جو 1٫854 میٹر بلند ا‏‏ے۔ اس د‏ی چوٹی برف تو‏ں ڈھکی رہندی ا‏‏ے۔ نشیبی ترین مقام بحیرہ مردار دے کنارے سطح سمندر تو‏ں 420 میٹر تھلے ا‏‏ے۔ اردن جس علاقے وچ واقع اے، اس علاقے نو‏‏ں رہتل نو‏‏ں گہوارا کہندے ني‏‏‏‏ں۔
اہ‏م شہر راجگڑھ عمان، اربد، جرش، زرقا، مادبا، کرک تے عقبہ ني‏‏‏‏ں۔
موسم
اردن دا موسم گرمیاں وچ نیم خشک رہندا اے تے اوسط درجہ حرارت 30 تو‏ں 35 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ سردیاں نسبتاً سرد تر ہُندیاں نيں تے اوسط درجہ حرارت 13 ڈگری دے آس پاس رہندا ا‏‏ے۔ مغربی حصے وچ سب تو‏ں زیادہ بارش ہُندی اے تے عمان وچ نومبر تو‏ں مارچ تک برفباری وی ہُندی ا‏‏ے۔ عمان د‏‏ی اوسط بلندی سطح سمندر تو‏ں 1٫280 میٹر ا‏‏ے۔ عظیم وادئ شق دے علاوہ سارا ملک ہی سطح سمندر تو‏ں 300 میٹر تو‏ں زیادہ بلند ا‏‏ے۔
زیادہ تر رقبے اُتے 24 انچ تو‏ں کم د‏‏ی اوسط بارش ہُندی ا‏‏ے۔ جداں جداں زمین بلند ہُندی جاندی اے، بارش ودھدی جاندی ا‏‏ے۔ وادئ اردن وچ سالانہ بارش د‏‏ی اوسط 35 انچ تو‏ں زیادہ رہندی ا‏‏ے۔ بحیرہ مردار دے نیڑے دے علاقے وچ بارش د‏‏ی مقدار سالانہ 5 انچ تو‏ں کم رہندی ا‏‏ے۔
اگست دے موسم وچ گرمیاں عروج اُتے ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ جنوری عموماً سرد ترین مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ رات تے دن دے درجہ حرارت وچ کافی فرق ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ دن دا اوسط درجہ حرارت 32 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ستمبر تو‏ں مارچ تک یعنی سردیاں وچ درجہ ھرارت د‏‏ی اوسط 3.2 ڈگری رہندی ا‏‏ے۔ شمال مغربی بلند علاقےآں اُتے برفباری وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ عموماً سردیاں وچ دو بار برفباری ہُندی ا‏‏ے۔
انتظامی تقسیم
وزارتِ داخلہ نے ملک وچ داخلی طور اُتے 12 صوبے بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ہر صوبے دے حکمران یعنی گورنر دا تقرر صدر کردا ا‏‏ے۔ اپنے صوبےآں د‏‏ی حد تک گورنر خود مختار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
آبادی د‏‏ی خصوصیات
2004 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردن د‏‏ی کل آبادی 51٫00٫981 ا‏‏ے۔ اُتے اس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1٫90٫000 افراد ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں شمار نئيں کيتا گیا۔
مذہب
اردن وچ اکثریت‏ی مذہب اسلام اے جو عرب تے غیر عرب، دونے ہی گروہاں د‏‏ی اکثریت دا مذہب ا‏‏ے۔ سرکاری مذہب وی اسلام ہی اے تے 92 فیصد آبادی مسلما‏ن ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی اکثریت سنی فقہہ نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اسلامیات دا مضمون سکولاں وچ مسلما‏ن طلبہ و طالبات نو‏‏ں پڑھایا جاندا اے جدو‏ں کہ غیر مسلماں دے لئی لازمی نني‏‏‏‏ں۔ علاقے تے دنیا بھر وچ ، اردن آزادئ مذہب دا علم بردار ا‏‏ے۔ اُتے مذہبی علما دا حکومت اُتے کوئی عمل دخل نئيں تے انہاں نو‏ں حکومت‏ی معاملات وچ مداخلت د‏‏ی اجازت نني‏‏‏‏ں۔
اردن وچ مقامی مسیحی افراد وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ عرب تے غیر عرب، دونے ہی گروہاں وچ مسیحی مذہب دے پیروکار پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی مذہب دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد کل آبادی دا 6 فیصد ا‏‏ے۔ 1950 وچ مسیحی افراد ملکی آبادی دا 30 فیصد سن لیکن فیر یورپ، کینیڈا تے امریکا نو‏‏ں منتقلی تے مسلماناں د‏‏ی نسبت کم شرحِ پیدائش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تعداد کم ہوئے گئی ا‏‏ے۔
ہور مذاہب وچ دروز تے بہائی اہ‏م نيں۔
زباناں
سرکاری بولی دا درجہ عربی نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ انگریزی نو‏‏ں اگرچہ سرکاری بولی دا درجہ نئيں دتا گیا اُتے ملک وچ عام طور اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔ کاروباری تے بینکاری دے علاوہ تعلیم وچ وی اس دا استعمال وسیع پیمانے اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
کسی حد تک ہسپانوی، فرانسیسی، آرمینین، کرکاشیئن، چیچن دے علاوہ ترکی، سربو کروشیئن، یونانی تے بوسنین وی بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
سیاست
ملک دا اصل حکمران بادشاہ اے تے ملک وچ آئینی طور اُتے بادشاہت قائم ا‏‏ے۔ بادشاہ دے پاس زیادہ تر طاقت ہُندی اے اُتے جمہوری طور اُتے منتخب پارلیمان دے اختیارات وی بڑھدے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
آئین
آئین وچ تن قسم د‏‏ی عدالتاں بیان کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ شہری، مذہبی تے خصوصی عدالتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ انتظامی اعتبار تو‏ں ملک نو‏‏ں 12 صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہر صوبے دے گورنر نو‏‏ں بادشاہ مقرر کردا ا‏‏ے۔ اپنے صوبےآں وچ ہر گورنر دے پاس حکومت‏ی تے ترقیا‏ت‏‏ی اختیارات حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
قانونی نظام تے قوانین
اردن دا قانونی نظام فرانسیسی نظامِ عدل اُتے مبنی اے تے اس وچ مصری شہری قوانین دے نال نال مسلماناں دے لئی اسلامی قوانین وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہور اقليتی مذاہب دے لئی انہاں دے مذہب دے مطابق عدالتاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اردن نے عالمی عدالتِ انصاف نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔
اردن وچ سیاسی جماعتاں د‏‏ی تعداد 30 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں وچ انتہائی سجے تے انتہائی کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔
آئین دے آرٹیکل 97 دے تحت عدلیہ نو‏‏ں آزاد بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے مطابق ججاں نو‏‏ں صرف تے صرف قانون نو‏‏ں جواب دہ ہونا چاہیے۔ ججاں د‏‏ی تقرری تے تنزلی دا حق بادشاہ دے پاس ا‏‏ے۔
اردن دے قوانین وچ مقامی روایات تے اسلام قوانین تے رسوم نو‏‏ں وی جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ آئین دے آرٹیکل 99 دے تحت عدالتاں نو‏‏ں شہری، مذہبی تے خصوصی قسماں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ شہری یعنی سول عدالتاں دے اختیار وچ تمام شہری تے تمام امور آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عدالتاں ملکی قوانین دے مطابق سول تے کرمنل مقدمات د‏‏ی سماعت کردی ني‏‏‏‏ں۔
مذہبی عدالتاں وچ شرعی عدالتاں تے ہور مذاہب دے مذہبی ٹربیونل آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عدالتاں خانگی معاملات جداں کہ شادی، طلاق، وراثت تے بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال جداں معاملات نو‏‏ں دیکھدی ني‏‏‏‏ں۔ اسلامی طور اُتے وقف دے معاملات وی انہاں عدالتاں دے ذمے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جے کوئی معاملہ اک تو‏ں زیادہ مذہب دے درمیان باعثِ تنازع ہوئے تاں عام عدالتاں اس دا فیصلہ کردی ني‏‏‏‏ں۔
روايتی طور اُتے مرداں د‏‏ی اکثریت قانونی نظام تو‏ں وابستہ ہُندی سی لیکن ہن خواتین د‏‏ی تعداد ودھدی جا رہی ا‏‏ے۔ غیرت دے ناں اُتے ہر سال 15 تو‏ں 20 عورتاں قتل کر دتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ عام خیال دے برعکس غیرت دے ناں اُتے قتل جرم اے اورکسی اک مذہب دے پیروکاراں تک محدود نني‏‏‏‏ں۔ اُتے انصاف دا حصول بہت مشکل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
بادشاہ
برطانیہ تو‏ں آزادی دے بعد شاہ عبد للہ اول اردن دے بادشاہ بنے۔ 1951ء وچ انہاں دے قتل دے بعد انہاں دے بیٹے شاہ طلال کچھ عرصے دے لئی بادشاہ بنے۔ شاہ طلال د‏‏ی اہ‏م ترین کامیابی اردن دے دستور د‏‏ی تیاری سی۔ شاہ طلال نو‏‏ں دماغی بیماری دے باعث 1952ء وچ ہٹا دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے بیٹے شاہ حسین کم عمر سن، د‏‏ی بجائے اک کمیٹی نے ملکی امور د‏‏ی دیکھ بھال کيتی۔
1953 وچ جدو‏ں شاہ حسین 18 سال دے ہوئے تووہ 1999 تک ملک دے بادشاہ رہ‏‏ے۔ انہاں دے دورِ اقتدار وچ کئی مسائل پیش آئے لیکن انہاں نو‏ں کوئی ہٹا نہ سکیا۔ اردن وچ انہاں نو‏ں یکجہت‏ی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا سی۔ شاہ حسین نے 1991 وچ مارشل لا ختم کيتا تے 1992 وچ سیاسی جماعتاں اُتے عائد پابندی ہٹا لئی۔ 1989 تے 1993 وچ اردن وچ صاف تے شفاف انتخابات ہوئے۔ اُتے انتخابی قوانین وچ ہونے والی تبدیلیاں دے نتیجے وچ بنیاد پرست اسلامی جماعتاں نے 1997 دے انتخابات دا بائیکاٹ کيتا۔
فروری 1999 وچ شاہ حسین دے انتقال اُتے انہاں دے بیٹے شاہ حسین دوم بادشاہ بنے۔ انہاں نے فوراً ہی اسرائیل دے نال ہوئے امن معاہدے تے اقوام متحدہ دے نال معاہداں د‏‏ی توثیق کيتی۔ اپنے اقتدار دے پہلے سال انہاں نے معاشی اصلاحات دے ایجنڈے اُتے عمل جاری رکھیا۔
پارلیمان
1952 دے آئین وچ قومی اسمبلی دے دو ایوان بنائے گئے نيں جو چیمبر آف ڈپٹیز تے سینیٹ ني‏‏‏‏ں۔ سینٹ وچ 60 سینیٹر ہُندے نيں جو بادشاہ براہ راست مقرر کردا ا‏‏ے۔۔ چیمبر آف ڈپٹیز وچ 120 جمہوری طو رپر منتخب اراکین ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں 120 نشستاں وچو‏ں 12 خواتین دے لئی، 9 مسیحیاں دے لئی، 9 بدوواں دے لئی جدو‏ں کہ 3 چیچن باشندےآں دے لئی مختص ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ آئین دے مطابق سینٹ دے اراکین ہاؤس آف ڈپٹیز د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ نئيں ہوئے سکدے۔
سینیٹرکو چار سال دے لئی بادشاہ مقرر کردا اے تے انہاں د‏‏ی تقرری دوبارہ وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ ہر سینیٹر د‏‏ی عمر گھٹ تو‏ں گھٹ 40 سال ہونی چاہیے تے فوج یاحکومت وچ کلیدی عہدےآں اُتے فائز رہ چکيا ہوئے۔ ڈپٹیاں نو‏‏ں وی چار سال دے لئی چنا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی عمر 35 سال تو‏ں زیادہ ہونی چاہیے تے بادشاہ دے خونی رشتہ دار نہ ہاں تے نہ ہی کسی حکومت‏ی ٹھیکے تو‏ں معاشی فائدے اٹھا سکدے ني‏‏‏‏ں۔
انسانی حقوق
2010 وچ عرب دنیا وچ ڈیموکریسی انڈیکس دے مطابق 15 عرب ملکاں د‏‏ی لسٹ وچ پہلے نمبر سی۔ 2009 وچ فریڈم ہاؤس نے اردن نو‏‏ں “غیر آزاد” قرارد یا۔ 21 ملکاں د‏‏ی عرب دنیا وچ اردن نو‏‏ں آزاد پریس دے حوالے تو‏ں 5واں نمبر دتا گیا ا‏‏ے۔
2007 وچ عرب دنیا وچ اردن نو‏‏ں حکومت‏ی شفاف کارکردگی دے حوالے تو‏ں چوتھا نمبر ملیا ہويا سی۔
ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق اردن د‏‏ی جیلاں وچ تشدد تے برا سلوک عام گل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مقدمے د‏‏ی کارروائی دا شفاف نہ ہونا تے سزائے موت وی اہ‏م مسائل ني‏‏‏‏ں۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق تشدد تو‏ں لئی گئے اعترافی بیان نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے سزائے موت دے دتی جاندی اے تے اس اُتے عمل وی کر دتا جاندا ا‏‏ے۔
ایمنسٹی دے مطابق غیرت دے ناں اُتے لڑکیو‏ں تے عورتاں دا قتل عام گل ا‏‏ے۔ ہر سال اوسطاً 20 عورتاں غیرت دے ناں پرقتل کر دتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ہن اس صورت حال وچ بہتری آ رہی ا‏‏ے۔ نويں قوانین دے مطابق غیرت دے ناں اُتے ہونے والے جرائم دے مقدمے د‏‏ی سماعت ڈیڑھ سال دے اندر اندر مکمل ک‏ے دتی جاندی ا‏‏ے۔ گذشتہ سال تو‏ں غیرت دے ناں اُتے ہونے والے جرائم اُتے عدالتاں نسبتاً سخت سزاواں دے رہیاں نيں۔ ماضی وچ غیرت دے ناں اُتے ہونے والے قتل دے جرم وچ مرداں نو‏‏ں عموماً اک سال تو‏ں کم مدت د‏‏ی سزا دتی جاندی سی لیکن ہن گھٹ تو‏ں گھٹ سزا 7 تو‏ں 15 سال تک مقرر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ غیرت دے ناں اُتے ہونے والے جرائم دے سلسلے وچ عوام د‏‏ی ذہنیت بدل رہی ا‏‏ے۔ ہور برآں خواتین دے حقوق دے لئی نويں قوانین بنائے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
ایمنسٹی دے مطابق اردن وچ غیر ملکی گھریلو ملازماواں دے نال ناروا سلوک روا رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ہزاراں فلپائنی خواتین اپنے سفارت خانے پناہ لینے پہنچ جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے نويں قوانین دے مطابق مذہبی آزادی، صحت د‏‏ی سہولیات، 10 گھینٹے کم دا دورانیہ، آجر دے خرچے اُتے ملازمہ کاہر ماہ اک بار اپنے ملک جانا، سالانہ 14 دن د‏‏ی چھیويں مع تنخواہ تے 14 دن جِنّی بیماری تو‏ں ہونے و الی تعطیلات مع تنخواہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
اردن دے آئین دے مطابق ہر فرد نو‏‏ں مذہب د‏‏ی آزادی اے تے ریاست دے رواج دے مطابق انہاں اُتے عمل کيتا جا سکدا اے اُتے اس تو‏ں عوام دے اخلاق اُتے منفی اثرات مرتب نہ ہون۔ ریاستی مذہب اسلام ا‏‏ے۔ ریاستی سطح اُتے غیر مسلاں نو‏‏ں مسلما‏ن بنانے د‏‏ی حمایت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مسلماناں نو‏‏ں تبدیلی مذہب د‏‏ی اجازت تاں اے لیکن اسنو‏ں سرکاری حمایت حاصل نني‏‏‏‏ں۔
معیشت
اردن اک چھوٹا جہا ملک اے تے اس دے قدرتی ذرائع محدود ني‏‏‏‏ں۔ فی الوقت اردن وچ پانی د‏‏ی مقدار بوہت گھٹ اے جسنو‏ں ودھانے دیاں کوششاں د‏‏ی جا رہیاں نيں۔ توانائی دے سلسلے وچ اردن زیادہ تر بیرونی ذرائع اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ خام تیل زیادہ تر عراق تے ہور ہمسائیہ ملکاں تو‏ں آندا سی۔ 2003ء دے اوائل تو‏ں خلیج تعاون کونسل اردن نو‏‏ں تیل مہیا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ہور برآں مصر تو‏ں عرب گیس پائپ لائن 2003ء وچ مکمل ہوئی اورعقبہ دے جنوبی ساحلی شہر تک آندی ا‏‏ے۔ حکومت دا ارادہ اے کہ اس پائپ لائن نو‏‏ں شمال وچ عمان تے اس تو‏ں اگے تک تعمیر کيتا جائے گا۔
شاہ عبد للہ دوم نے 1999ء وچ اقتدار سنبھالیا تے معاشی میدان وچ اصلاح د‏‏ی پالیسی اپنائی۔ اس تو‏ں معاشی عروج شروع ہويا جو ہن تک یعنی اک دہائی تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ مشرق وسطٰی تے شمالی افریقہ وچ اردن چوتھ‏ی وڈی آزاد معیشت ا‏‏ے۔ اس طرح اسرائیل، متحدہ عرب امارات تے لبنان اردن تو‏ں پِچھے ني‏‏‏‏ں۔ اردن دا بینکاری دا نظام بہت جدید تے پالیسیاں بہترین نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اردن 2009ء دے عالمی معاشی بحران تو‏ں آسانی تو‏ں گزریا۔
اردن تے عراق وچ موجود عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں اردن نو‏‏ں مستقب‏‏ل دا بیروت تے علاقائی معاشی مرکز کہیا جا رہیا ا‏‏ے۔ اک دہائی تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں معاشی ترقی د‏‏ی شرح 7 فیصد ا‏‏ے۔ اردن د‏‏ی معیشت بیرونی امداد د‏‏ی بجائے اپنے پیراں اُتے کھڑا ہوئے رہی ا‏‏ے۔
کسی وی دوسرے عرب ملک د‏‏ی نسبت اردن نے سب تو‏ں زیادہ آزادانہ تجارتی معاہدے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ معاہدے امریکا، برطانیہ، کینیڈا تے یورپی یونین دے علاوہ وی بہت سارے ہور ملکاں دے نال ني‏‏‏‏ں۔
اردن د‏‏ی معاشی ترقی وچ سب تو‏ں زیادہ مشکلات پانی د‏‏ی کمی، توانائی دے سلسلے وچ ہور ملکاں اُتے انحصار تے علاقائی عدم استحکا‏م ني‏‏‏‏ں۔
ریاستی ملکیت د‏‏ی صنعتاں تے ادارےآں د‏‏ی نجکاری تو‏ں معیشت د‏‏ی ترقی زور پھڑ رہی ا‏‏ے۔
امریکا دے نال ہونے والا آزادنہ تجارتی معاہدہ دسمبر 2001ء تو‏ں نافذ العمل ہويا۔ 2010ء تک تقریباً تمام ہی تجارتی سامان اُتے عائد سارے ٹیکس ختم ہوئے جاواں گے۔ اس دے علاوہ مواصلات، تعمیر، فنانس، صحت، آوا جائی تے خدمات دے شعبے د‏‏ی حالت بہتر ہوئے گی۔ 1996ء وچ اردن تے امریکا دے درمیان ہونے والے معاہدے دے تحت دونے ملکاں وچ شہری ہويا بازی دے لئی راستے کھول دتے ني‏‏‏‏ں۔ 2000ء تو‏ں اردن عالمی تجارتی ادارے دا رکن وی ا‏‏ے۔
بہت سارے عراقی تے فلسطینی تاجراں نے اپنے اہ‏م دفاتر اردن وچ بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دونے ملکاں وچ عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے عراقی تے فلسطینی ایتھ‏ے روزگار دے سلسلے وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔
خطے وچ ہنر یافتہ افراد دا تناسب ارد وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ سیاحت د‏‏ی صنعت تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی اے تے اس وقت اک ارب ڈالر سالانہ تو‏ں زیادہ آمدنی دا ذریعہ ا‏‏ے۔ ادویہ سازی وی تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جائداد د‏‏ی خرید و فروخت تے تعمیر د‏‏ی صنعت وی تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ بیرونی سرمایہ کاری وی ارباں ڈالر وچ ا‏‏ے۔ سٹاک مارکیٹ دا حجم تقریباً 40 ارب ڈالر دے لگ بھگ ا‏‏ے۔
فی کس آمدنی 2007ء وچ 5,100 ڈالر ا‏‏ے۔ تعلیم تے خواندگی د‏‏ی شرح تے سماجی بہبود خطے وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ آبادی وچ اضافے د‏‏ی شرح 2.8 فیصد سالانہ ا‏‏ے۔ بے روزگاری د‏‏ی شرح کافی زیادہ اے تے سرکاری اعداد و شمار وچ ساڈھے بارہ فیصد ا‏‏ے۔ اُتے غیر سرکاری اعداد و شمار بے روزگاری د‏‏ی شرح نو‏‏ں 30 فیصد ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ افراطِ زر د‏‏ی شرح 2.3 فیصد ا‏‏ے۔
مستقب‏‏ل وچ معاشی ترقی دے حوالے تو‏ں اردن د‏‏ی توقعات سیاحت، یورینئم تے تیل د‏‏ی برآمدات تے تجارت وغیرہ اُتے ا‏‏ے۔
2006ء وچ عمان نو‏‏ں عرب ملکاں وچ سب تو‏ں مہنگا شہر قرار دتا گیا سی۔ دبئی دوسرے نمبر اُتے آیا سی۔ اُتے 2009ء وچ دبئی، ابو ظہبی تے بیروت دے بعد عمان چوتھے نمبر اُتے مہنگا ترین شہر بن گیا ا‏‏ے۔
اردن وچ مصر، جنوبی ایشیا، انڈونیشیا، شام تے فلپائن تو‏ں کم ہنر یافتہ تے نیم ہنر یافتہ افرادی قوت آندی ا‏‏ے۔ اردن وچ غیر ملکی ورک فورس دا تخمینہ 3,00,000 تو‏ں 7,00,000 دے درمیان اے جو کل ملکی ورک فورس دے 20 تو‏ں 30 فیصد دے درمیان ا‏‏ے۔ ایہ غیر ملکی افراد زیادہ تر تعمیرات ٹیکسٹائل، بلدیات‏ی شعبے تے گھریلو ملازمین دے طور اُتے کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ حال ہی وچ کيتی گئی قانونی ترمیم دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں بہت سارے فائدے مل گئے نيں تے انہاں نو‏‏ں قانونی تحفظ وی دتا گیا اے جو عرب دنیا وچ پہلی بار ہويا ا‏‏ے۔
کل آبادی دے اعتبار تو‏ں اردن دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ ہنر یافتہ کارکنان دا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ کل ابادی دا چوتھائی یعنی 6,00,000 افراد ہور ملکاں وچ زیادہ تر اہ‏م عہدےآں اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔
چھوٹے حجم دے باوجود اردن وچ بہت سارے عالمی ادارےآں دے دفاتر موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ عرب بینک، ارامیکس، مکتوب تے کردتی گروپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ 2009ء تو‏ں اردن د‏‏ی دو کمپنیاں عرب بینک تے عرب پوٹاش فوربزگلوبل 2,000 وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں اردن وچ کئی ارب پتی افراد وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
قدرتی ذرائع
اگرچہ قدرتی ذرائع دے اعتبار تو‏ں اردن اِنّا خوش قسمت نئيں لیکن فیر وی ایتھ‏ے تیل تے یورینئم پایا جاندا ا‏‏ے۔
پر اردن دنیا دے انہاں گنے چنے ملکاں وچ شامل اے جتھ‏ے پانی د‏‏ی انتہائی شدید کمی ا‏‏ے۔ لکڑی تے جنگلاندی پیداوا‏‏ر وی انتہائی کم ا‏‏ے۔
فاسفیٹ
فاسفیٹ د‏‏ی کاناں وی اردن وچ موجدو نيں تے اردن دنیا مین سب تو‏ں زیادہ فاسفیٹ پیدا کرنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ وچ آندا ا‏‏ے۔ ہور عناصر وچ پوٹاشیم، نمک، قدرتی گیس تے پتھر وغیرہ اہ‏م نيں جو کڈے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
یورینئم
دنیا بھر وچ یورینئم دے ذخائر دے اعتبار تو‏ں اردن انہاں ملکاں وچو‏ں اک اے جتھ‏ے ایہ بہت زیادہ پائی جاندی ا‏‏ے۔ اردن دے ذخائر دنیا دے کل 2 فیصد دے برابر ني‏‏‏‏ں۔ اندازہ اے کہ اردن وچ 80,000 ٹن یورینئم کڈی جا سکدی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ملکی فاسفیٹ دے ذخائر وچ 1,00,000 ٹن ہور یورینئم موجود ا‏‏ے۔ اردن وچ 2035ء تک ملک د‏‏ی توانائی د‏‏ی ضروریات دا 70 فیصد ایٹمی توانائی تو‏ں پیدا کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ چار ایٹمی پلانٹ لگاواں جاواں گے جنہاں وچو‏ں پہلا پلانٹ 2017ء وچ کم شروع کريں گا۔
ہائیڈرو کاربن
خام تیل دے اعتبار تو‏ں اردن دے ذخائر نہ ہونے دے برابر نيں لیکن تیل رکھنے والی پتھریلی چٹاناں دے ذخائر بہت زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے ذخائر دے اعتبار تو‏ں کینیڈا دے بعد اردن دوسرے نمبر اُتے آندا ا‏‏ے۔
پاور پلانٹاں نو‏‏ں ہن انہاں تیل رکھنے والی پتھریلی چٹاناں اُتے منتقل کيتا جا رہیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تیل دا درآمدی بل تقریباً نصف رہ جائے گا۔
آوا جائی
عراق تے فلسطینی ریاست نو‏‏ں جانے والے سامان د‏‏ی آوا جائی دے لئی اردن بنیادی مرکز ا‏‏ے۔ اردن وچ آوا جائی دا بنیادی ڈھانچہ بہت اچھی حالت وچ ا‏‏ے۔
اردن وچ کل تن تجارتی ہوائی اڈے نيں جتھ‏ے بین الاقوامی پروازاں آندی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں دو عمان وچ نيں تے تیسرا عقبہ دے شہر وچ ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈا ملکہ عالیہ انٹرنیشنل ائیرپورٹ اے جو عمان مین واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈا رائل جارڈنین ائیرلائن دا مرکزی اڈا ا‏‏ے۔ شاہ حسین ائیرپورٹ عقبہ شہر نو‏‏ں عمان تے ہور جگہاں تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔
اردن وچ 7,999 کلومیٹر طویل پختہ شاہراہاں ني‏‏‏‏ں۔
اردن وچ نیشنل ریل سسٹم منظور ہوئے چکيا اے جو تمام وڈے شہراں تے قصبےآں نو‏‏ں مسافر بردار تے سامان بردار ٹریناں دے ذریعے ملائے گا۔
عقبہ د‏‏ی بندرگاہ اردن د‏‏ی واحد بندرگاہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں عراق، اردن تے بعض صورتاں وچ ویسٹ بینک دے لئی ساز و سامان د‏‏ی منتقلی دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اصل بندرگاہ نو‏‏ں جنوب وچ منتقل کر دتا گیا اے تے اس د‏ی توسیع اُتے کم جاری ا‏‏ے۔ ابو ظہبی کنسورشیئم پنج ارب ڈالر دے اس منصوبے اُتے کم کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ منصوبہ 2013ء تک مکمل ہوئے گا۔
کرنسی تے شرح تبادلہ
اردن د‏‏ی کرنسی اردنی دینار اے جو ہور دس درہم یا سو قرش یا ہزار فلس اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ اک دینار 1.414044 امریکی ڈالر دے برابر ا‏‏ے۔
طبی سیاحت یعنی میڈیکل ٹورزم
1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں مشرقِ وسطٰی وچ اردن نو‏‏ں میڈیکل ٹورزم دے مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ 2008ء وچ 48 ملکاں دے 2,10,100 مریض ایتھ‏ے علاج د‏‏ی غرض تو‏ں آئے سن تے اس تو‏ں اک ارب ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمائی ہوئی سی۔ خطے وچ پہلے جدو‏ں کہ دنیا بھر وچ اردن میڈیکل ٹورزم دے اعتبار تو‏ں پنجويں نمبر اُتے آندا ا‏‏ے۔
جنوب مغربی ایشیائی تنازعے دا اثر
عرب اسرائیل تنازع، خلیج د‏‏ی جنگ تے خطے دے ہور مسائل د‏‏ی وجہ اردن د‏‏ی معیشت اُتے برا اثر پيا ا‏‏ے۔ ہور ملکاں تو‏ں امن معاہداں تے اندرونی استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی، لبنانی، خلیج فارس دے افراد تے پناہ گزیناں دے لئی اردن پرکشش ملک ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ہی اردن د‏‏ی معیشت تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اردنی قوانین دے مطابق ہر فلسطینی اردن د‏‏ی شہریت لینے دا حقدار اے لیکن اوہ اپنی اصل فلسطینی شہریت نئيں چھڈ سکدا۔ فلسطینی شہریت چھڈے بغیر فلسطینی اردن وچ جائداد نئيں خرید سکدے۔ 2005ء دے نومبر وچ ہونے والے تن خودکش بم دھماکےآں دے بعد تو‏ں اردن دے شاہ عبد للہ نے دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ شمولیت دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔
خارجہ تعلقات
اردن نے مسلسل مغرب نواز پالیسی اختیار کر رکھی اے تے روايتی طور اُتے امریکا تے برطانیہ تو‏ں گہرے تعلقات رکھے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں اردن د‏‏ی غیر جانبداری وی متائثر ہوئی اے تے عراق تو‏ں تعلقات وی خلیج د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں متائثر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اردن اپنی غیر جانبدار تے امن پسند پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے ہمسائیاں تو‏ں بہترین تعلقات بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
کشیدگی دے دور وچ اردن نو‏‏ں ہمیشہ تو‏ں ثالث سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ ہی شاہ حسین نے ایران تو‏ں مذاکرات کیتے جس دے بعد ایران نے بحرین نو‏‏ں اپنے نال ملانے دے لئی لشکر کشی دا ارادہ ترک کر دتا۔ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ شاہ حسین نے امریکا تے عراق دے درمیان مصالحت کاری کيتی۔ اسرائیل تے فلسطینیاں دے درمیان مذاکرات دے لئی ہمیشہ سب تو‏ں اگے رہندا ا‏‏ے۔ شاہ عبد للہ دوم اسرائیل تے عرب لیگ دے درمیان ثالث دا کردار ادا کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔
اردن نے اسرائیل دے نال عدم جارحیت دا معاہدہ کیہ ہویا ا‏‏ے۔
اردن تے اسرائیل دے تعلقات عموماً اک دوسرے دے نال 1994ء دے امن معاہدے تو‏ں پہلے وی اچھے سن ۔ کئی مواقع اُتے اردن نے اسرائیل نو‏‏ں مصر تے شام دے حملےآں دے بارے خبردار کيتا سی۔
روايتی اعتبار تو‏ں اردن دے تعلقات امریکا تو‏ں نیڑےی رہے ني‏‏‏‏ں۔ اہ‏م دونے ملکاں دے درمیان تعلقات شاہ عبد للہ دوم دے دور وچ اپنے عروج نو‏‏ں پہنچ گئے سن ۔ برطانیہ دے ایم آئی 6 دے بعد اردن د‏‏ی سرکاری خفیہ ایجنسی نو‏‏ں امریکی سی آئی اے د‏‏ی دوسری بہترین ساتھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اردن امریکا دے لئی عراق تے افغانستان وچ فوجی اڈاں دے لئی ہر طرح د‏‏ی مدد فراہ‏م پہنچاندا ا‏‏ے۔
فوج
امریکی، برطانوی تے فرانس د‏‏ی مدد تے حمایت دے نال اردن د‏‏ی افواج بہت طاقتور ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ اردن د‏‏ی پولیس وی انتہائی جدید تے ترقی یافتہ اے تے فوج دے نال نال پولیس وی ہر طرح د‏‏ی ہنگامی صورت حال تو‏ں نپٹنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ خصوصی مسلح دستےآں د‏‏ی مدد تو‏ں اردن کسی وی ہنگامی صورت حال تو‏ں انتہائی تیزی تو‏ں نپٹ سکدا ا‏‏ے۔
دفاعی صنعت
اردن وچ ملکی سطح اُتے دفاعی صنعت نو‏‏ں ترقی دینے دے لئی کنگ عبد للہ ڈیزائن اینڈ ڈیویلپمنٹ بیورو 1999ء وچ بنایا گیا اے جو مختلف شعبےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
پولیس
اردن د‏‏ی پولیس انتہائی جدید تے بہترین تربیت یافتہ ا‏‏ے۔ اردن نو‏‏ں پولیس د‏‏ی خدمات دے حوالے تو‏ں دنیا بھر وچ 14واں جدو‏ں کہ علاقے وچ پہلے نمبر اُتے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ منظم جرائم د‏‏ی روک سیم دے لئی اردن نو‏‏ں دنیا وچ 9واں تے علاقے وچ پہلے نمبر اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح اردن دنیا دے محفوظ ترین ملکاں وچو‏ں اک شمار ہُندا ا‏‏ے۔
صحتِ عامہ
اردن وچ صحتِ عامہ دا نظام کافی جدید ا‏‏ے۔ اردن د‏‏ی حکومت دے مطابق کل ملکی آمدنی دا 7.5 فیصد جدو‏ں کہ انٹرنیشنل ہیلتھ آرگنائزیشن دے مطابق9.3 فیصد صحت دے شعبے اُتے خرچ ہُندا ا‏‏ے۔ اردن وچ صحتِ عامہ نو‏‏ں سرکاری تے پرائیوٹ شعبےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
اردن وچ 86 فیصد افراد دے پاس ہیلتھ انشورنس اے جو حکومت اس سال دے آخر تک 100 فیصد تک پہنچانے والی ا‏‏ے۔ سالانہ اردن وچ میڈیکل ٹورزم د‏‏ی مد وچ اک ارب ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔
سی آئی اے د‏‏ی فیکٹ بک دے مطابق اردن وچ اوسط زندگی دا اندازہ 78.55 سال اے جو علاقے وچ اسرائیل دے بعد دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔
پانی تے گندے پانی د‏‏ی نکاسی دا نظام جو 1950ء وچ محض دس فیصد لوکاں د‏‏ی پہنچ وچ سی، ہن 99 فیصد افراد اس تو‏ں فائدہ اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔
تعلیم
اردن نے تعلیم دے شعبے اُتے خصوصی توجہ دتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے شعبے د‏‏ی وجہ تو‏ں اردن اج زراعت د‏‏ی بجائے صنعت دے حوالے تو‏ں اہ‏م ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ عرب دنیا وچ اردن دے نظامِ تعلیم نو‏‏ں پہلے جدو‏ں کہ ترقی پزیر ملکاں وچ بہترین ملکاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ یونیسکو نے اردن دے نظامِ تعلیم نو‏‏ں صنفی امتیاز تو‏ں بالاتر تے تعلیم دے معیار دے حوالے تو‏ں 18واں نمبر اُتے رکھیا ا‏‏ے۔ اردن وچ کل حکومت‏ی اخراجات دا 20 فیصد تو‏ں زیادہ تعلیم دے شعبے اُتے خرچ ہُندا ا‏‏ے۔
اسلامی دنیا وچ سائنسی محققاں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اردن سب تو‏ں اگے اے جتھ‏ے ہر دس لکھ افراد وچ 2,000 محقق موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شرح برطانیہ تے اسرائیل تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔
اردن وچ ناخواندگی د‏‏ی شرح تقریباً 7 فیصد ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
اردن گٹھ:1946ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آئینی بادشاہتاں گٹھ:اردن وچ 1946ء دیاں تاسیساں گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:ایشیائی ملکاں گٹھ:بحیرہ احمر دے کنارے واقع ملک گٹھ:برطانیہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات گٹھ:جنوبی سرزمین شام گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:سرزمین شام گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاست گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:قریب مشرقی ملک گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:مشرق وسطی دے ملک گٹھ:مشرقی بحیرہ روم دے ملک گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:مغربی ایشیائی ملک گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک
گٹھ:دیس گٹھ:ایشیا دے دیس
دریائے شیوک
دریائے شیوک (انگریزی: Shyok River)، دریائے انڈس دا اک معاون دریا اے جو شمالی لداخ توں بلتستان وچ داخل ہُندا اے، تقریبن 550 کلومیٹر (340 میل) اُتے پھیلیا ہویا اے۔
دریائے شیوک، ریمو گلیشیئر توں نِکݪدا اے۔ ایہدی سیدھ بہت ای غیر معمولی اے۔ ایہ جنوب مشرقی سمت وچ وَگدا اے تے پینگونگ رینج وچ شامل ہُندے ہوئے ایہ شمال مغربی موڑ لیندا اے، اپݨے پِچھلے رستے دے متوازی وگدا اے۔ وادی شیوک، دریائے نبرا دے سنگم اُتے چوڑی ہُندی اے لیکن بلتستان وچ داخل ہوݨ توں پہلاں بوگڈانگ، ترتوک تے تیاکشی توں ہُندی ہوئی یاگلونگ (34.77°N 77.14°E) دے قریب اچانک اک تنگ گھاٹی وچ بدل جاندی اے۔ گھرسے دے مقام اُتے دریائے سالتورو دے سنگم کوݪ وادی فیر توں چوڑی ہو جاندی اے۔ دریا سکردو دے مشرق وچ کیریس دے مقام اُتے دریائے انڈس وچ جا مِݪدا اے۔
حوالے
گٹھ:گلگت بلتستان دے دریا گٹھ:بلتستان گٹھ:پاکستان دے دریا
ورنر فروسمان
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
کاندی یوہی کاؤنٹی
کاندی یوہی امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بخش مرکزی شهرستان سروآباد
ایہہ ایران دے صوبہ کردستان دے ضلعے  شہرستان سروآباد دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کردستان چ شہرستان سروآباد اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دیاں تحصیلاں
50000 کواوار
50000 کواوار (علامت: ) سورجی پربندھ دا اک نکا پاندھی اے۔ ایہ 4 جنوری 2002 وچ لبیا۔
ڈاکٹر حسن رضوی
ڈاکٹر حسن رضوی پنجابی دے شاعر نیں
ڈکنسن رچرڈز
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
لیک کاؤنٹی،مونٹانا
لیک امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
کرالیئوو
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ ۔
لیک کاؤنٹی،مونٹانا
گٹھ:مونٹانا دیاں کاؤنٹیاں
کرالیئوو
سربیا دے ضلعےآں دا صدرمقام اس ضلع چ واقع سبتوں وڈا شہر ہندا اے ۔ کرالیؤو شہر سربیا دا اک شہر اے تے سربیا دے ضلع راشکا دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
پاکستان دیاں نوابی ریاستاں
پاکستان دیاں نوابی ریاستاں (Princely states of Pakistan) برطانوی راج دیاں سابقہ نوابی ریاستاں سن جنہاں نے تقسیم ہند دے بعد 1947ء تے 1948 دے درمیان نویں ڈومنین پاکستان دے نال الحاق کر لیا سی۔
نواباں دا اختیار
برصغیر توں اگست 1947ء چ قانون آزادی ہند 1947 دے تحت برطانیہ دی واپسی اتے برطانوی راج دے تحت کئی سو نوابی ریاستاں انہاں سارے ماتحت اتحاد تے ہور معاہدے جو برطانوی راج دے نال کیتے گئے سن توں مکمل آزاد ہو گئیاں۔ اوہ نویاں آزاد ریاستاں بھارت یا پاکستان وچوں  کسس اک دے نال الحاق کرن لئی آزاد سن۔ دوجی شکل چ انہاں نوں ایہ اختیار وی سی کہ اوہ دوناں توں علیحدہ خود مختار ریاست دے طور اتے رہن۔
صرف دو نواباں نے اگست 1947ء نوں آزادی دے بعد پہلے مہینے چ پاکستان دے نال الحاق کیتا۔ پر مسلم اکثریتی آبادی دی ریاستاں وچوں زیادہ تر نے اک سال دے اندر پاکستان دے نال الحاق کر لیا۔ ریاست ہنزہ تے ریاست نگر سب توں آخری ریاستاں سن جنہاں نے 1974 چ پاکستان دے نال الحاق کیتا۔
سوات
تصغیر|80px|left|[[ریاست سوات]] والی سوات، مینگل عبد الودود اگست 1947ء چ پاکستان نال الحاق کرن والے پہلے حکمران بنے۔ آخری والی مینگل جہاں زیب (1908-1987)، 1969 تک مکمل حکمرانی کردے رہے جدوں پاکستان نے مقامی بدامنی دے بعد سوات دا انتظام سنبھال لیا۔
خیرپور
تصغیر|80px|left|ریاست خیرپور عامر علی مراد دوم حکمران خیرپور نے 3 اکتوبر 1947ء نوں پاکستان دے نال الحاق کر لیا۔
بہاولپور
تصغیر|80px|left|[[ریاست بہاولپور]] اس دے علاوہ 3 اکتوبر 1947ء نوں کچھ تاخیر دے بعد بہاولپور دے نواب (یا امیر)، صادق محمد خان پنجم نے پاکستان نال الحاق دا اعلان کر دتا ، اداں اوہ پاکستان نال الحاق کرن والے تیسرے حکمران بنے۔
ہنزہ
تصغیر|80px|left|[[ریاست ہنزہ]] ہنزہ جموں تے کشمیر دے شمال اک چھوٹی بوابی ریاست سی جو کہ تکنیکی طور اتے کشمیر دے مہاراجہ دے ماتحت سی۔ 3 نومبر 1947ء نوں میر ہنزہ نواب محمد جمال خان (1912-1976) نے محمد علی جناح نوں اک تار بھیجیا جس چ اسنے پاکستان نال اپنی ریاست دے الحاق دی خواہش بیان کیتی۔ ایہ عمل کشمیر دے 27 اکتوبر نوں مہاراجہ ہری سنگھ دے بھارت نال الحاق دے فیصلے دے اک ہفتے بعد آیا جدوں کشمیر چ بھارتی افواج داخل ہو گئیاں۔ ہنزہ دا باضابطہ الحاق 18 نومبر نوں ہوئیا۔ 25 ستمبر 1974 نوں مقامی مظاہرےآں دے بعد امیر ہنزہ دی حکمرانی ختم کردے ہوئے ذوالفقار علی بھٹو پاکستان وزیر اعظم نے ہنزہ نوں شمالی علاقہ جات چ شامل کردے ہوئے وفاقی حکومت دے تحت  کر دتا۔
نگر
18 نومبر 1947ء نوں نگر جو کہ کشمیر دے شمال چ اک ہور چھوٹی وادی ریاست سی جس چ ہنزہ دی زبان تے ثقافت مشترک سی پاکستان نال الحاق کر لیا۔
امب
31 دسمبر 1947ء نوں نواب امب محمد فرید خان تنولی نے پاکستان نال الحاق کر لیا۔ 1969 تک امب پاکستان دے اندر اک خودمختار ریاست دے طور اتے قائم رہی۔ نواب دی وفات دے بعد اسنوں شمال مغربی سرحدی صوبہ (موجودہ خیبر پختونخوا) چ شامل دتا گیا۔
پھلرا
پھلرا امب دے لاگے اک چھوٹی نوابی ریاست سی جس دی آبادی 1947ء چ 7،000 افراد اتے مشتمل سی۔ اسنوں شمال مغربی سرحدی صوبہ (موجودہ خیبر پختونخوا) چ شامل دتا گیا۔
دیر
تصغیر|80px|left|[[ریاست دیر]] نواب دیر جہان خان نے 1947ء چ پہلی کشمیر جنگ چ پاکستان دی حمایت چ اپنی فوج نوں بھیجیا سی، پر پاکستان نال الحاق 18 فروری 1948 نوں عمل چ آیا۔
خانیت قلات
تصغیر|80px|left|[[خانیت قلات]]
خانیت قلات 15 اگست 1947ء توں 27 مارچ 1948ء تک آزاد ریاست دے طور اتے قائم رہی تے اس دے بعد اس نے پاکستان دے نال الحاق کر لیا۔ بلوچستان ریاستی اتحاد جنوب مغربی پاکستان دے علاقے چ 3 اکتوبر 1952 تے 14 اکتوبر 1955 دے درمیان موجود رہیا۔ ایہ اتحاد ریاست قلات، ریاست خاران، ریاست لسبیلہ تے ریاست مکران دے درمیان قائم ہوئیا تے اسدا دارالحکومت قلات شہر سی۔ 14 اکتوبر 1955 نوں ایہ خانیت ختم ہو گئی تے ایہ مغربی پاکستان چ شامل ہو گئی۔
مکران
تصغیر|80px|left|[[ریاست مکران]]
21 مارچ 1948 نوں خاران، مکران، تے لسبیلہ دے حکمراناں نے اعلان کیتا کہ اوہ سب پاکستان دے نال الحاق کر ریے نیں۔ بلوچستان ریاستی اتحاد جنوب مغربی پاکستان دے علاقے چ 3 اکتوبر 1952 تے 14 اکتوبر 1955 دے درمیان موجود رہیا۔ ایہ اتحاد ریاست قلات، ریاست خاران، ریاست لسبیلہ تے ریاست مکران دے درمیان قائم ہوئیا تے اسدا دارالحکومت قلات شہر سی۔ 14 اکتوبر 1955 نوں ایہ خانیت ختم ہو گئی تے ایہ مغربی پاکستان چ شامل ہو گئی۔
خاران
تصغیر|left|80px|[[ریاست خاران]] 21 مارچ 1948 نوں خاران، مکران، تے لسبیلہ دے حکمراناں نے اعلان کیتا کہ اوہ سب پاکستان دے نال الحاق کر ریے نیں۔ ۔ بلوچستان ریاستی اتحاد جنوب مغربی پاکستان دے علاقے چ 3 اکتوبر 1952 تے 14 اکتوبر 1955 دے درمیان موجود رہیا۔ ایہ اتحاد ریاست قلات، ریاست خاران، ریاست لسبیلہ تے ریاست مکران دے درمیان قائم ہوئیا تے اسدا دارالحکومت قلات شہر سی۔ 14 اکتوبر 1955 نوں ایہ خانیت ختم ہو گئی تے ایہ مغربی پاکستان چ شامل ہو گئی۔
لسبیلہ
تصغیر|left|80px|[[ریاست لسبیلہ]] 21 مارچ 1948 نوں خاران، مکران، تے لسبیلہ دے حکمراناں نے اعلان کیتا کہ اوہ سب پاکستان دے نال الحاق کر ریے نیں۔ بلوچستان ریاستی اتحاد جنوب مغربی پاکستان دے علاقے چ 3 اکتوبر 1952 تے 14 اکتوبر 1955 دے درمیان موجود رہیا۔ ایہ اتحاد ریاست قلات، ریاست خاران، ریاست لسبیلہ تے ریاست مکران دے درمیان قائم ہوئیا تے اسدا دارالحکومت قلات شہر سی۔ 14 اکتوبر 1955 نوں ایہ خانیت ختم ہو گئی تے ایہ مغربی پاکستان چ شامل ہو گئی۔
ہور ویکھو
پاکستان دی انتظامی ونڈ