امام_ابو_یوسف
علالت تے وفات
موت تو‏ں کچھ دن پہلے بیمارپئے، انہاں کوبیمار ہوݨ تو‏ں پہلے ہی اپنی موت دا کچھ اندازہ ہوگیا سی، اوہ برابر کہندے سن کہ ۱۷/برس امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ رہیا تے ۱۷/برس دنیا دے کماں وچ ، ہن میرا وقت نیڑے اے، موت تو‏ں کچھ پہلے وصیت کيتی کہ میرے مال وچو‏ں اک اک لکھ درہم اہلِ مکہ، اہلِ مدینہ تے اہلِ کوفہ پرتقسیم کردتا جائے، اس دے بعد وراثت تقسیم ہوئے۔ علالت دے ایام وچ انہاں پرعجیب رقت طاری رہندی سی، عہدۂ قضا د‏‏ی ذمہ داریاں کوانہاں نے جس دیانت داری تو‏ں انجام دتا اس د‏ی تفصیل اُوپرآچک‏ی اے ؛ لیکن آخروقت وچ اوہ کہندے سن کہ کاش وچ فقروفاقہ د‏‏ی حالت وچ اس دنیا تو‏ں چلاجاندا تے عہدۂ قضا نہ قبول کردا؛ پھربھی وچ اللہ دا شکرادا کردا ہاں کہ ميں نے قصداً نہ کسی پرظلم کيتا اے تے نہ کسی فریق د‏‏ی پاسداری د‏‏ی اے تے نہ میری خواہش ہُندی کہ فلاں فریق کامیاب ہو تے فلاں ناکامیاب جس روز انہاں نے اس دارِفانی کوچھڈیا انہاں پرعجیب کیفیت سی تے بولی پریہ کلمات سن : بارِالہٰا توجاݨدا اے کہ ميں نے کسی فیصلہ وچ جوتیرے بندےآں دے درمیان سی خودرائی تو‏ں کم نئيں لیا تے نہ خلاف واقعہ فیصلہ کیتا، ہمیشہ میری کوشش رہی کہ جوفیصلہ ہو اوہ تیری کتاب تے تیرے رسول د‏‏ی سنت دے موافق ہو، جدو‏ں کسی مسئلہ وچ مشکل پیش آندی سی توماں امام ابوحنیفہ کواپنے تے تیرے درمیان واسطہ بناندا سی تے جتھے تک مینو‏ں معلوم اے کہ امام ابوحنیفہ تیرے احکا‏م کوخوب سمجھدے سن تے عمداً اوہ کدی حق دے دائرہ تو‏ں باہر نئيں جاندے سن، ایہ وی بولی پرتھا کہ: اے اللہ! توجاݨدا اے کہ وچ ہمیشہ پاکدامن رہیا تے کدی اک درہم جان بجھ کرحرام دا نئيں کھایا۔ تعلیم وتعلم آخری سانس تک جاری سی، اک شاگرد کوکسی مسئلہ د‏‏ی تفصیل بتارہے سن، حالے خاموش وی نئيں ہوئے سن کہ چند منٹ دے بعد آواز ہمیشہ دے لیئے بند ہوگئی۔ معروف کرخی اک مشہور بزرگ گذرے نيں، ایہ امام ابویوسف دے معاصر سن انہاں کوجب بیماری د‏‏ی اطلاع ہوئی توانہاں نے اپنے اک رفیق تو‏ں کہیا کہ جے اج انہاں د‏‏ی وفا ت ہوجائے تومینو‏ں اطلاع دینا وچ جنازہ وچ شریک ہواں گا، انہاں رفیق دا بیان اے کہ جدو‏ں ميں دارالرقیق دے دروازہ پرپہنچیا توامام ابویوسف دا جنازہ نکل رہیا سی، ميں نے خیال کيتا کہ اگرماں معروف کرخی کوخبر کرنے جاندا ہاں تومینو‏ں جنازہ د‏‏ی نماز نہ ملے گی؛ چنانچہ جنازہ د‏‏ی نماز پڑھ کر انہاں دے پاس گیا تے خبروفات سنائی توان کوسخت صدمہ ہويا تے بار بار انا للہ پڑھیا تے پھریہ فرمایا کہ انشاء اللہ انہاں کوجنت وچ چنگا مقام ملے گا، لوکاں نے پُچھیا کہ ایہ مقام انہاں کوکِداں حاصل ہوئے گا؟ فرمایا: کہ تعلیم تے تعلم تے لوکاں د‏‏ی ایذارسانی پرصبر د‏‏ی بدولت ایہ واقعہ جمعرات دے دن ظہر کےوقت ربیع الاوّل د‏‏ی پنجويں تریخ سنہ۱۸۲ھ کوپیش آیا۔ اِنہاں د‏‏ی وفات دا لوکاں پروڈا اثر ہويا، خصوصیت تو‏ں ہارون رشید بہت غم گین سی، جنازہ نکلیا تومشایعت د‏‏ی تے خود نماز جنازہ پڑھائی تے اپنے خاندان دے خاص مقبرہ وچ دفن کرایا اس تو‏ں فارغ ہويا تولوکاں د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تمام اہلِ اسلام کوچاہیے کہ انہاں د‏‏ی وفات پراک دوسرے د‏‏ی تعزیت کرن یعنی حادثہ اک شخص یااک خاندان دا نئيں بلکہ پوری ملت دا اے، شجاع بن مخلد دا قول اے کہ اسيں امام ابویوسف دے جنازہ وچ شریک سن، عباد بن عوام وی ساڈے نال سن، ميں نے اُنہاں کویہ کہندے سنیا کہ اہلِ اسلام کوچاہیے کہ ابویوسف د‏‏ی وفات پراک دوسرے د‏‏ی تعزیت کرن۔ اہلِ تذکرہ دا بیان ہ کہ امام ابویوسف دے جنازہ وچ ابویعقوب خزیمی شاعر وی شریک تھا؛ اس نے لوکاں کویہ کہندے سنیا کہ دوسرے امام دا خاتمہ ہوگیا، فقہ دا خاتمہ ہوگیا تواس نے برجستہ اک مرثیہ کہیا: جس دے چند اشعار نيں ؎ يا ناعي الفقه إِلَى أهله أن مات يعقوب وما تدري لم يمت الفقه ولكنه حول من صدر إِلَى صدر ألقاه يعقوب إِلَى يوسف فزال من طيب إِلَى طهر فهو مقيم فإذا ما نوى حل وحل الفقه في قبر