cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پہلی کاراباخ جنگ
فوجی دستےآں دا ڈھانچہ
"کیونجے اس وقت آرمینیا دا روس دے نال کوئی جامع معاہدہ نئيں سی (جس اُتے بعد وچ ۱۹۹۷ تے ۲۰۱۰ وچ دستخط کيتے گئے سن )، تے چونکہ اجتماعی سلامتی دے معاہدے د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی، آرمینیا نو‏‏ں ترکی دے نال اپنی سرحداں د‏‏ی حفاظت کرنی سی۔ جنگ دے دوران، جمہوریہ آرمینیا دے زیادہ تر اہلکار تے فوجی سازوسامان ترکی دے ممکنہ حملے دے خلاف دفاع دے لئی آرمینیائی-ترکی سرحد اُتے موجود رہ‏‏ے۔ »
۲۱ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں شکاگو ٹریبیون نے لکھیا:
ستیپینکرت گولہ باری
ستیپینکرت د‏‏ی گولہ باری اک ماہ تک جاری رہی، تے ۱۹۹۱ تے ۱۹۹۲ وچ شہر دے شہری اہداف، نگورنو کاراباخ دے راجگڑھ پر وی جان بجھ کر بمباری کيتی گئی۔ اس جنگی کارروائی نے وڈے پیمانے اُتے تباہی مچائی تے بوہت سارے شہریاں د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ ہیومن رائٹس واچ دے مطابق آذربائیجانی تے آرمینیائی فورسز نے آپریشن وچ توپ خانے دا استعمال کردے ہوئے شہراں تے دیہاتاں اُتے بمباری کيتی۔ ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ خوجالی تے شوشی شہر جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج دے ذریعے سٹیپاناکرت اُتے بمباری دے لئی استعمال کيتے جانے والے اہ‏م اڈے سن ۔ اندھی گولہ باری، سنائپر فائر تے فضائی حملےآں نے سینکڑاں شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے معذور کر دتا، گھراں، ہسپتالاں، کنڈرگارٹنز، تے ہور علاقےآں نو‏‏ں تباہ کر دتا جو قانونی طور اُتے فوجی اہداف نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن، تے پوری شہری آبادی نو‏‏ں دہشت وچ زندگی بسر کر دتا سی۔ سینٹر فار ڈیفنس آف ہیومن رائٹس دے مطابق، سٹیپاناکرت تے شوشی دے رہائشی علاقےآں اُتے توپ خانے تے راکٹ لانچراں دا استعمال کردے ہوئے بار بار گولہ باری کيتی گئی۔ ستیپینکرت وچ تباہی تے ہلاکتاں د‏‏ی شرح شوشی تو‏ں زیادہ سی۔ اس د‏ی وجہ اسٹیپاناکرت د‏‏ی کم اونچائی تے شوشی دے مقابلے وچ گولہ باری د‏‏ی بہت زیادہ شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہو سکدا اے، کیونجے آذربائیجان نے ۱۱٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں (بشمول بوم) دے نال، اگدام تے ہور جگہاں اُتے سوویت یونین دے گولہ بارود دے ڈپو تک رسائی حاصل کيتی۔ -۲۱ جی راکٹ) سی۔ 8 تے ۹ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں آرمینیائی فوج دے یونٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں شوشی د‏‏ی فتح دے بعد شہری علاقےآں اُتے اندھی بمباری ختم ہو گئی۔
"ہر کوئی ہینگ اوور والی پارٹی دے بعد ادھی رات نو‏‏ں جاگ سکدا اے، راکٹ لانچر دے پِچھے بیٹھ سکدا اے تے بغیر کسی مقصد دے تے بغیر کسی ہ‏م آہنگی دے ستیپینکرت اُتے گولی چلا سکدا اے، گولی چلا سکدا اے، تے فائر کر سکدا ا‏‏ے۔"
راکٹ لانچراں دے ذریعے آذربائیجان د‏‏ی روزانہ د‏‏ی بمباری تے گوریس تے کپان اُتے حملےآں دے نتیجے وچ ہزاراں شہری مارے گئے، تے عمارتاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تباہی ہوئی۔ ۸ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں شوشی دے پکڑے جانے تک سٹیپاناکرت اُتے باقاعدہ فائرنگ ہُندی رہی۔
"آذربائیجانی میزائلاں د‏‏ی روزانہ بمباری دے چھ ماہ بعد، اس وکھ تھلگ شہر (۷۰٬۰۰۰ آرمینیائی باشندےآں دے نال) نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان د‏‏ی حد بہت خوفناک ا‏‏ے۔ بدصورت تے بلیک ہولز تقریباً تمام عمارتاں وچ پیدا ہُندے نيں۔ "پانی تے بجلی ختم ہو گئی اے، تے کوئی ایندھن یا خوراک نئيں ا‏‏ے۔"
شوشی دے ارد گرد دشمن د‏‏ی پوزیشن تھلے لکھے ا‏‏ے۔
شوشی د‏‏ی جنگ دا منصوبہ جنرل گورگن پائی بالٹایان د‏‏ی ہدایت تے آرکاڈی ٹیر-تادیوسیان د‏‏ی رہنمائی وچ فوجی کارروائیاں دے لئی بنایا گیا سی۔ تمام عسکری عوامل آذربائیجانی فوج دے حق وچ سن ۔ آذریاں نے فوجی سازوسامان د‏‏ی مقدار تے معیار دے لحاظ تو‏ں بہترین کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ اوہ اک دوسرے تو‏ں برتر سن، تے اونچائی اُتے سن، تے شوشی د‏‏ی اسٹریٹجک پوزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں، اوہ آسانی تو‏ں شہر دا دفاع ک‏ر سکدے سن ۔ اس لئی ڈیلی بالٹس نے آرمینیائیاں دے ذریعے براہ راست حملے نو‏‏ں ممکن نئيں سمجھیا۔ اس دے علاوہ، فوجی کنونشنز تے طریقےآں دے مطابق، کسی آپریشن دے کامیاب ہونے دے لئی، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں حملہ آور فریق اونچائی اُتے ہو، حملہ آوراں د‏‏ی تعداد محافظاں تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ تن تو‏ں چار گنیازیادہ ہونی چاہیے، جدو‏ں کہ یونٹاں د‏‏ی اس وقت کاراباخ وچ آرمینیائی فوج دے پاس انسانی طاقت نئيں سی۔ اس دے برعکس، زیادہ آرکادی تادووسیان، جس نے شوشی وچ فورسز د‏‏ی پیش قدمی کی، قریبی دیہاتاں اُتے متعدد موڑ حملےآں د‏‏ی حکمت عملی اپنائی تاکہ محافظاں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا جائے۔ اس دوران فورسز نے شہر دا محاصرہ کيتا تے شہر نو‏‏ں اپنے دفاع نو‏‏ں مضبوط کرنے تو‏ں روک دتا۔
دشمن د‏‏ی افواج دے مقام، پوزیشن تے تعداد دے بارے وچ معلومات نو‏‏ں حتمی شکل دینے دے بعد مارچ تے اپریل ۱۹۹۲ وچ حملے دا منصوبہ بنایا گیا۔ دے حکم تو‏ں "L. شوشی علاقے د‏‏ی اک مثال "مارتیروسوف" نو‏‏ں اس لئی بنایا گیا سی تاکہ کمانڈر اپنے اعمال تے احکامات دا تعین کر سکن۔ ایہ منصوبہ بہت خفیہ سی۔ ۲۸ اپریل نو‏‏ں آپریشنز دے اہ‏م روٹس، کمانڈرز، دستیاب وسائل نو‏‏ں حتمی شکل دتی گئی تے اس د‏ی وضاحت کيتی گئی۔
ساڈا مقصد اے:
شوشی قلعے اُتے حملے تو‏ں پہلے، تادوس د‏‏ی ہور آثار قدیمہ د‏‏ی افواج نے شہر دے دفاع نو‏‏ں "کمزور" کرنے دے لئی کئی ہفتےآں تک توپ خانے دے گولے داغے۔ فروری دے آخر تو‏ں، آذربائیجانی فوج نے شوشی سرحد نو‏‏ں مضبوط کيتا تے شہری آبادی نو‏‏ں نکالنے دے لئی ہیلی کاپٹراں دا استعمال کردے ہوئے شہر وچ گولہ بارود بھیجیا۔ حملہ ۴ بجے شروع ہويا، لیکن مختلف وجوہات (گولہ بارود د‏‏ی کمی، ناموافق موسمی حالات وغیرہ) د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ تاخیر ہوئی۔ ۸ مئی نو‏‏ں آرمینیائی افواج نے شوشی اُتے حملہ کرنے دے لئی تقریباً ۱٬۰۰۰ افراد نو‏‏ں جمع کيتا۔
لیسگور تے زرسلو د‏‏ی طرف پیش قدمی دے لئی افواج نو‏‏ں دوبارہ منظم کرنے تے چار سمتاں تو‏ں فوری حملہ کرنے دے بعد:
۸ مئی نو‏‏ں طلوع آفتاب دے وقت، زیادہ آرکیڈ Tadusian نے اپنی افواج نو‏‏ں مختلف سمتاں تو‏ں شوشی اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا، کیونجے Stepanakert دے نال شوشی سرحد دا دفاع کرنا آسان سی، اس نے شہر اُتے اطراف تے پِچھے تو‏ں حملہ کيتا۔ افواج نو‏‏ں ۵ ڈویژناں وچ تقسیم کيتا گیا سی، ۴ رجمنٹس (آرکاڈی کارپٹیان، ویلری چیچیان، سمول بابایان، تے سیران اوہانیان د‏‏ی کمان وچ ) نے مختلف سمتاں تو‏ں شہر اُتے حملہ کیا، تے پنجواں گروپ (یورا ایوینسیان د‏‏ی کمان وچ ) ریزرو وچ رہیا۔ جدو‏ں تک فوری مدد کيت‏ی ضرورت ہو، ٹیماں وچ شام‏ل ہون۔ حملہ آور فورسز دا مرکزی گروپ بنیادی طور اُتے پیدل فوج اُتے مشتمل سی، لیکن حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چار ٹینک تے دو ہیلی کاپٹر وی شام‏ل سن ۔ آرمینیا دے مستقب‏‏ل دے صدر رابرٹ کوچاریان انہاں لوکاں وچ شام‏ل سن جنہاں نے شہر اُتے قبضہ کرنے وچ حصہ لیا۔
حتمی مقصد شوشی د‏‏ی تن سرحداں اُتے دشمن نو‏‏ں شکست دینا اے، تے فیر دشمن نو‏‏ں تباہ کرنا تے شوشی نو‏‏ں آزاد کرنا ا‏‏ے۔
۸ مئی نو‏‏ں طلوع آفتاب دے وقت، زیادہ آرکیڈ تادووسیان نے اپنی افواج نو‏‏ں مختلف سمتاں تو‏ں شوشی اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا، کیونجے ستیپن کرت دے نال شوشی سرحد دا دفاع کرنا آسان سی، اس نے شہر اُتے اطراف تے پِچھے تو‏ں حملہ کيتا۔ افواج نو‏‏ں ۵ ڈویژناں وچ تقسیم کيتا گیا سی، ۴ رجمنٹس (آرکاڈی کارپٹیان، ویلری چیچیان، سمول بابایان، تے سیران اوہانیان د‏‏ی کمان وچ ) نے مختلف سمتاں تو‏ں شہر اُتے حملہ کیا، تے پنجواں گروپ (یورا ایوینسیان د‏‏ی کمان وچ ) ریزرو وچ رہیا۔ جدو‏ں تک فوری مدد کيت‏ی ضرورت ہو، ٹیماں وچ شام‏ل ہون۔ حملہ آور فورسز دا مرکزی گروپ بنیادی طور اُتے پیدل فوج اُتے مشتمل سی، لیکن حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چار ٹینک تے دو ہیلی کاپٹر وی شام‏ل سن ۔ آرمینیا دے مستقب‏‏ل دے صدر رابرٹ کوچاریان انہاں لوکاں وچ شام‏ل سن جنہاں نے شہر اُتے قبضہ کرنے وچ حصہ لیا۔
شہر وچ آذری کمانڈر البرس اورجیف نے سینکڑاں فوجیاں تے ٹینکاں د‏‏ی کمانڈ کيتی۔ حملہ آور افواج د‏‏ی قربت دے باعث گراڈ راکٹ لانچر شہر دے دفاع وچ بے کار ہو گئے۔ اورجیو د‏‏ی افواج ابتدائی طور اُتے آرمینیائی حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوئیاں جو شہر د‏‏ی چٹاناں تک پہنچ گیا۔ چیچن رضاکار گروپاں نے جس د‏‏ی قیادت اک وڈے گوریلیا ک‏ے رہے سن، بشمول باسائیف، نے اورجیو فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی، تے شہر چھڈنے والے آخری لوکاں وچ شام‏ل سن ۔ دن دے وسط وچ ، شوشی جنگ اک بھرپور جنگ وچ بدل گئی، دونے فریقین سڑکاں اُتے تے کمیونیکیشن ٹاور دے نیڑے شدید لڑائی دے نال۔ دونے فریقاں دے درمیان مشہور تصادم اس وقت ہويا جدو‏ں آرمینیائی T-72 ٹینک، شوشی وچ داخل ہُندے ہوئے، شہر دے شمال تو‏ں آنے والے آذری ٹینک تو‏ں ٹکرا گیا۔ فائرنگ دے تبادلے دے بعد، آرمینیائی ٹینک، جس دا انتظام گاگک آشوریان نے کيتا سی، حریف ٹینک دے ذریعے اڑا دتا گیا۔ آشوری ٹینک پرانے تھرمل شیل تو‏ں لیس سی جو آذری ٹینک د‏‏ی گولیاں دے خلاف غیر موثر سی۔ ٹینک دے عملے دے دو ارکان مارے گئے، لیکن آوشاریان بچ گئے۔ ۸ مئی د‏‏ی شام نو‏‏ں آرمینیائی افواج نے گراڈ دے تن راکٹ لانچراں نو‏‏ں تباہ کر دتا تے باقی توپ خانے نو‏‏ں لُٹ لیا۔ چند گھنٹےآں دے بعد، شہر دے محافظاں نو‏‏ں شہر دے جنوبی ترین مقام اُتے پِچھے ہٹنا پيا۔ ۹ مئی نو‏‏ں آرمینیائی افواج نے شوشی اُتے مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔ جدو‏ں اوہ شوشی کیتھیڈرل وچ داخل ہوئے، جنال جنگ وچ نقصان پہنچیا سی، تاں انھاں نے دیکھیا کہ آذریاں نے اسنو‏ں گولہ بارود دے ڈپو وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ حملہ آور افواج د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اورجیو نے اپنی افواج نو‏‏ں پِچھے ہٹنے تے شوشی قلعہ چھڈنے دا حکم دتا۔ دونے جانب تو‏ں ہونے والی ہلاکتاں دا تخمینہ ۱۰۰ تو‏ں ودھ افراد اُتے لگایا گیا سی۔
جنگ وچ نیم فوجی دستےآں دا کردار
نگورنو کاراباخ وچ جنگ دے آغاز دے نال ہی جمہوریہ آذربائیجان دے حکا‏م نے اسلامی ملکاں دے نال تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے سب تو‏ں پہلے ترکی، ایران، سعودی عرب ، کویت ، متحدہ عرب امارات ، عراق تے پاکستان دے نال مذاکرات تے دوستی کيتی، تے دسمبر ۱۹۹۱ وچ ۔ اسلامی تعاون تنظیم دے رکن تے ۱۹۹۲ وچ ۔ انہاں نے اسلامی اقتصادی تعاون تنظیم دی کانفرنس وچ وی شرکت کيتی۔ آذربائیجان د‏‏ی حکومت دا مقصد آرمینیائیاں دے خلاف پروپیگنڈہ کرنے تے آرمینیائی مخالف قرارداداں منظور کرنے دے لئی انہاں تنظیماں دے ٹریبیون دا استعمال کرنا سی۔ اس طرح ترکی نے آذربائیجان نو‏‏ں مالی تے فکری مدد فراہ‏م کرنے وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ انہاں دناں جدو‏ں نگورنو کاراباخ جنگ زوراں اُتے سی تے آذربائیجان دے حکا‏م نے مختلف ٹریبیونز تو‏ں اعلان کيتا کہ نگورنو کاراباخ جنگ اک مذہبی جنگ سی ، جدو‏ں کہ مختلف ملکاں تے اقوام متحدہ دے بیشتر بین الاقوامی ماہرین نگورنو کاراباخ جنگ نو‏‏ں اک علاقائی جنگ سمجھدے سن ۔ جنگ ایہ منفی تے وسیع پروپیگنڈہ ترکی، افغانستان، پاکستان تے چیچنیا تو‏ں انتہا پسند انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں جمہوریہ آذربائیجان تے نگورنو کاراباخ جنگ تک پھیلانے دا باعث بنا تے جنگ دے خاتمے دے بعد آذربائیجان انہاں دہشت گرد گروہاں دا اڈہ بن گیا۔
جولائ‏ی ۱۹۹۳ وچ ، آذربائیجان دے داخلی امور دے نائب وزیر تے امونلر ناگورنو کاراباخ رضاکار گروپ دے رہنما روشن جاویدوف نے افغانستان دے دورے دے دوران افغان وزیر اعظم گلبدین حکمت یار نال ملاقات کيت‏ی۔ حکمت یار، جو سوویت یونین دے نال افغانستان د‏‏ی جنگ دے خاتمے دے بعد سعودی عرب د‏‏ی مالی امداد تو‏ں محروم ہو گیا سی تے سیاسی تے اقتصادی بحران دا شکار سی، نے اس صورت حال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے افغان مجاہدین نو‏‏ں بھاری رقوم دے عوض جمہوریہ آذربائیجان دے فوجیاں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ۔. لیکن آرمینیائی فوج دے سپریم کمانڈر "ولادیمیر ورٹانیان" دے بیان دے مطابق، حکمت یار نے دستخط شدہ یادداشت دے برعکس، "بلیک سٹورک" گروپ کہلانے والے اعلیٰ سطحی فوجیاں د‏‏ی صرف اک قلیل تعداد نو‏‏ں آذربائیجان بھیجیا۔
ستمبر ۱۹۹۳ وچ روسی انٹیلی جنس سروس د‏‏ی دستاویزات دے مطابق۔ ۱۵۰۰ افغان فوجی تے مجاہدین آذربائیجان وچ داخل ہوئے۔ ۲۲ اپریل ۱۹۹۴ نو‏‏ں آرمینیائی فوج دے ہتھو‏ں پکڑے گئے افغان مجاہدین وچو‏ں اک بختیار وہابزادی دے مطابق جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی طرف تو‏ں افغان مجاہدین نو‏‏ں یومیہ ۱۰۰۰ منات ادا کيتے جاندے سن ۔ہر افغان فوجی نو‏‏ں ۵۰۰۰ ڈالر ملیاں گے۔ انعام. اس نے ایہ وی نوٹ کيتا کہ اس وقت افغان فوجیاں نو‏‏ں آذربائیجانی فوجیاں تو‏ں زیادہ مراعات تے مراعات حاصل سی۔
چیچن معاشرہ، جس د‏‏ی قیادت باسائیف ک‏ر رہ‏ے سن، جنگ وچ شام‏ل گروہاں وچو‏ں اک سی۔ آذری جنرل آذر رستموف دے مطابق، ۱۹۹۲ وچ "لڑائیاں وچ ، ہزاراں چیچن رضاکاراں نے قیادت دے لئی گراں قدر تعاون کیا، جنہاں وچ باسائیف تے سلمان رادوویف شام‏ل نيں۔" باسائیف دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ شوشی شہر چھڈنے والے آخری جنگجوواں وچو‏ں اک سی۔ روسی خبراں دے مطابق، باسائیف نے بعد وچ کہیا کہ اوہ تے اس د‏ی بٹالین ناگورنو کاراباخ وچ دشناک بٹالین دے خلاف جنگ وچ صرف اک بار ہارے سن ۔ اس نے بعد وچ کہیا کہ اس نے جنگ تو‏ں اپنی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا سی کیونجے جنگ دا قوم پرست پہلو اس دے مذہبی پہلو تو‏ں بہت زیادہ سی۔ ابخاز جنگ (۱۹۹۲-۱۹۹۳) دے دوران، باسائیف نے روسی ملٹری انٹیلی جنس سروس تو‏ں براہ راست فوجی تربیت حاصل کيتی، کیونجے ابخاز دا علاقہ روسی تحفظ وچ سی۔ دوسرے چیچن باشندےآں نو‏‏ں روسی ملٹری انٹیلی جنس سروس نے جنگ وچ تربیت دتی سی۔انہاں وچو‏ں بوہت سارے چیچن، جو ابخاز دے علاقے وچ جارجیا دے خلاف روس دے لئی لڑے سن، آرمینیا دے خلاف آذربائیجان دے لئی ناگورنو کاراباخ جنگ وچ لڑے سن ۔
کاراباخ جنگ وچ ایران دا کردار
ایران چاہندا اے کہ نگورنو کاراباخ تنازعہ پرامن طریقے تو‏ں حل ہوئے۔ گزشتہ دو دہائیاں دے دوران، ایرانی حکومت نے نگورنو کاراباخ وچ ثالثی دا کردار ادا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ نگورنو کاراباخ جنگ دے دوران، کچھ پاسداران انقلاب دے کمانڈراں نے، بعض پاسداران انقلاب دے مطابق، آذربائیجانی فوجیاں تے جنگجوواں نو‏‏ں تربیت دی، یا براہ راست جنگ وچ حصہ لیا، لیکن اعلیٰ سطحی ایرانی حکا‏م نے انہاں بیانات د‏‏ی تردید یا تصدیق نئيں کيت‏‏ی۔
جنگ دے دوران، اکبر ہاشمی رفسنجانی ، اکتوبر ۱۹۹۳ وچ ایران دے اس وقت دے صدر سن ۔ نومبر ۱۹۹۳ وچ ، اس نے باکو دا سفر کيتا تے حیدر علیوف تو‏ں تن دن (۴، ۵ تے ۷ نومبر) تک نجی تے اکثر ملاقاتاں کیتیاں۔ اس دورے دے دوران آذربائیجان دے اس وقت دے صدر نے ایران تو‏ں کہیا کہ اوہ عملی طور اُتے جنگ وچ اترے۔ ہاشمی رفسنجانی اپنی یادداشتاں وچ اس مسئلے نو‏‏ں بیان کردے ہوئے لکھدے نيں:. . تقریباً ہر جگہ تحریکاں تے دوراں وچ صدر [حیدر علییف] میرے نال سن، انہاں دے اک اہ‏م تے بار بار لفظاں ایہ سن کہ ایران اس موقع نو‏‏ں آرمینیاں تو‏ں لڑنے تے آذربائیجان وچ اپنی موجودگی ودھانے دے لئی استعمال کرے گا، تے بعض اوقات ایہ تعبیر وی کردا سی کہ ایہ ایران ا‏‏ے۔ تے ہن آؤ دفاع کرن تے حکومت کرن۔ " نخچیوان وچ وی، اوہ ايس‏ے طرح دے بیانات دے رہے سن تے تجزیہ ک‏ر رہ‏ے سن کہ جے آپ آذربائیجان نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ لے لاں تاں پورے قفقاز وچ روسی حکمرانی ہل جائے گی۔" ہاشمی ۲۹ نومبر ۱۹۹۳ د‏‏ی اپنی یادداشتاں وچ لکھدے نيں: ’’نماز مغرب دے بعد سپریم نیشنل سیکیورٹی کونسل دا اجلاس ہويا۔ جمہوریہ آذربائیجان تو‏ں فوجی امداد د‏‏ی درخواست اُتے گل گل ہوئی۔ تربیت، اسلحہ تے سیاسی امداد اُتے اتفاق ہويا لیکن دفاع وچ عملی تعاون د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ حیدر علییف جون ۱۹۹۴ وچ ۔ جولائ‏ی ۱۹۹۴ وچ اس نے اس سلسلے وچ ایران دا سفر کيتا تے ہاشمی نے اپنی درخواستاں وی لکھياں۔  اکبر ہاشمی رفسنجانی اپنی یادداشتاں وچ جمہوریہ آذربائیجان دے لئی ایران د‏‏ی چند امداد دا ذکر کردے نيں:
"ميں نے علی اکبر ولایندی نو‏‏ں فون اُتے دسیا کہ اوہ افغان مجاہدین نو‏‏ں جمہوریہ آذربائیجان وچ داخل کروانے د‏‏ی کوشش ک‏ر سکدے نيں۔ دونے فریقاں نے ہتھیار تے گولہ بارود فراہ‏م کرنے تے جمہوریہ آذربائیجان وچ خداافرین ڈیم د‏‏ی جگہ نو‏‏ں آرمینیائیاں دے خلاف تحفظ فراہ‏م کرنے دا مطالبہ کيتا۔ محمد فروزاندہ نے دسیا کہ جمہوریہ آذربائیجان دے نال ۳۰ ملین ڈالر دا اسلحہ تے گولہ بارود دا معاہدہ طے پا گیا ا‏‏ے۔ »
محمود واعظی نو‏‏ں آرمینیا دے صدر تے میرے درمیان ٹیلی فون اُتے ہونے والی گل گل اُتے اتفاق کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی جس نے درخواست کيتی سی۔ ميں نے کہیا کہ جے اوہ فون اُتے راضی ہو گئے تاں جمہوریہ آذربائیجان اُتے آرمینیائی فوجی حملے وچ لچک پیدا ہو جائے گی۔ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی سرحد اُتے ایرانی افواج دے جمع ہونے دے بارے وچ سوئٹزرلینڈ دا امریک‏‏ی پیغام پڑھیاں، جس نے اسيں تو‏ں فوجی مداخلت نہ کرنے نو‏‏ں کہیا۔ ميں نے انہاں تو‏ں کہیا کہ جواب دتیاں »
"شام وچ ، اساں آذربائیجان دے قائم مقام صدر حیدر علییف تو‏ں فون اُتے گل کيتی۔ انہاں نے ساڈی مدد دے لئی شکریہ ادا کيتا تے کہیا کہ ۱۱ اکتوبر نو‏‏ں انہاں دے انتخابات نيں۔ »
ایران دے اک سابق اعلیٰ عہدے دار نے انکشاف کیا: " ایران دے سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی دے کمانڈراں نو‏‏ں نگورنو کاراباخ جنگ دے دوران جمہوریہ آذربائیجان بھیجیا گیا تے اوتھ‏ے دے جنگجوواں تے سپاہیاں نو‏‏ں تربیت دتی گئی۔" لیکن جدو‏ں جمہوریہ آذربائیجان دے سابق صدر حیدر علییف نے دیکھیا کہ IRGC دے کمانڈر نماز پڑھ رہے نيں تاں انہاں نے انہاں نو‏ں جمہوریہ آذربائیجان تو‏ں واپس کر دتا۔ »
پاسداران انقلاب دے کمانڈراں وچو‏ں اک، منصور ھغیغت پور نے اپنی سرکاری ویب سائٹ وچ اپنے تعارف دے بارے وچ لکھیا: سب تو‏ں زیادہ دفاعی تے تربيت‏ی تعاون ایران تے جمہوریہ آذربائیجان دے درمیان ہُندا ا‏‏ے۔ »
جمہوریہ آذربائیجان دے کمانڈراں وچو‏ں اک نورالدین خوجا نے جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی انٹر پریس ویب سائٹ نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے اک رپورٹر دے سوال دے جواب وچ کہیا کہ آیا انہاں دے کسی پڑوسی نے ساڈی مدد کيت‏ی اے: "اساں ایران تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔ زنگیلان دے واقعات؛ جے اس وقت ایرانی توپ خانے د‏‏ی گولہ باری نہ ہُندی تاں زنگیلان دے لوک مارے جا چکے ہُندے۔ »
پاسداران انقلاب دے کمانڈراں وچو‏ں اک "غلام اصغر کریمیان" نے ۲ مئی (پاسداران انقلاب د‏‏ی تاسیس د‏‏ی سالگرہ) دے موقع اُتے اک پریس کانفرنس وچ کہیا: "انہاں نے کاراباخ د‏‏ی جنگ نو‏‏ں ایران دے ظلماں وچو‏ں اک قرار دتا۔ . اساں اعلیٰ سطح اُتے آذربائیجان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی، لیکن کچھ لوکاں نے اس دا اظہار نہ کرنے د‏‏ی خصوصی نیت تو‏ں کوشش کيتی۔ »
مارچ ۲۰۱۰ وچ ، پاسداران انقلاب دے اک سابق کمانڈر محسن رضائی نے تبریز وچ صحافیاں نو‏‏ں دسیا کہ نگورنو کاراباخ جنگ وچ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی حمایت وچ ایرانیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد ماری گئی سی، تے ایہ کہ ایران نے فوجی مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ نگورنو کاراباخ تنازعہ دے دوران جمہوریہ آذربائیجان نو‏‏ں تربیت دتی گئی۔ »
فضائی جنگ
نگورنو کاراباخ اُتے فضائی جنگ، ۱۹۸۸ تو‏ں ۱۹۹۴ ؛ ٹام کوپر نے میخائل زیروخوف دے تعاون تو‏ں لکھیا تے آرگنائزیشن فار اکنامک کوآپریشن اینڈ ڈیولپمنٹ دی مختلف رپورٹس تے ۱۹۹۳ وچ آسٹریا دے ملٹری میگزین وچ اک مضمون۔
سوویت یونین دے انہدام دے نال، جداں ہی شمالی قفقاز وچ سوویت فوج دے ہتھیاراں نے آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی دونے نويں قائم ہونے والی جمہوریہاں تک رسائی حاصل کيتی، دونے فریقاں نو‏‏ں سبکدوش ہونے والی سوویت یونٹاں تو‏ں ہتھیار ملنا شروع ہوئے۔
آرمینیائی یریوان دے نیڑے تعینات سابق سوویت ستويں گارڈز دے ۱۳ مئی-۸ تے مئی ۱۷-۱۷ طیارےآں دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ اگست ۱۹۹۲ وچ آرمینیائی فضائیہ دے قیام دا اعلان کيتا گیا۔
۹ جنوری نو‏ں، آرمینیائی باشندےآں نے سٹرلا ۲ شاور راکٹ دے نال آذری Mi-8 Mil ہیلی کاپٹر نو‏‏ں مار گرانے دا دعویٰ کیا، ایہ دعویٰ ۲۴، ۲۸ تے ۳۱ جنوری نو‏‏ں دہرایا گیا۔ ايس‏ے دن، ۳۱ جنوری نو‏ں، آذریاں نے اعلان کيتا کہ انہاں نے دو ایم آئی ۸ طیارےآں نو‏‏ں مار گرایا جو ابتدائی آرمینیائی حملے وچ شام‏ل سن ۔ ۱۹ فروری نو‏ں، سابق سوویت فوج دے کرائے دے پائلٹاں دے ذریعے دو آذری ہنڈائی ہیلی کاپٹراں نے کاراگلی دے نیڑے آرمینیائی ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا۔
فروری ۱۹۹۲ دے آخر وچ ، آرمینیائی باشندےآں نے اپنے دو نويں منظم میکانائزڈ بریگیڈ نو‏‏ں تعینات کيتا تاکہ آرمینیائی علاقے نگورنو کاراباخ دے لئی اک امدادی راستہ قائم کيتا جا سک‏‏ے۔ ایہ حملہ ابتدائی طور اُتے کامیاب رہیا، تے اک معاون راستہ جسنو‏ں عام طور اُتے لاچین پاس کہیا جاندا اے قائم کيتا گیا، جس نے نگورنو کاراباخ دے محصور علاقےآں تک روسی سپلائی پروازاں نو‏‏ں کم کر دتا۔ مارچ دے شروع وچ ، آذریاں نے کراسنگ دے نال کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے جوابی حملہ کيتا۔ آپریشن دے دوران، آذربائیجانی فضائیہ نے اپنے ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں دوبارہ شروع کیا، لیکن انہاں وچو‏ں بوہت سارے ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں آرمینیائی فضائی دفاعی افواج نے فوری طور اُتے تباہ کر دتا، جو حال ہی وچ زیو-۲۳-۲ توپاں تے آسٹریلوی میزائلاں د‏‏ی قابل ذکر تعداد تو‏ں لیس سن ۔ ۵ مارچ نو‏ں، اک مئی-۸ میل نو‏‏ں مار گرایا گیا، تے ۲۸ مارچ نو‏ں، اک مئی-۲۴ آذری میل نو‏‏ں سٹرلا ۷ میزائل نے مار گرایا۔ آذریاں نے ۲۰ اپریل تے ۱۸ مئی نو‏‏ں دو تے ہنڈائی طیارے کھو دتے۔ ہنڈائی دے صرف چھ دوسرے طیارے آذریاں دے لئی رہ گئے۔ لیکن اوہی ۲۴ مئی آرمینیائی افواج دے خلاف شدت تو‏ں پرواز کردا رہیا۔ ۸ مئی نو‏‏ں چار آذری ہنڈائی نے سٹیپاناکرت نو‏‏ں نشانہ بنایا تے ايس‏ے دن آذری ہیلی کاپٹراں نے نگورنو کاراباخ وچ آرمینیائی فوجی ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا۔
جون ۱۹۹۲ وچ آذری حملےآں نے آرمینیاں اُتے کافی دباؤ ڈالیا، لیکن لاچین کراسنگ نو‏‏ں منقطع نئيں کيتا۔ لیکن ایہ حملے نئيں رکے، خاص طور اُتے جدو‏ں آذری فوج نو‏‏ں ہور سازوسامان مل رہیا سی تے سابق سوویت فوج دے زیادہ تر یونٹ جو آذربائیجان د‏‏ی سرزمین اُتے موجود سن، اپنے ہتھیار انہاں دے حوالے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ۹ جون نو‏ں، آذربائیجان دے وزیر دفاع رحیم غازیف نے اپنے ملک وچ بقیہ روسی بیرکاں اُتے دوہرا دباؤ ڈالنا شروع کيتا۔ اس عمل دے دوران، آذری کمانڈراں اُتے دباؤ ڈال کر، افسران نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے یا رشوت دے ک‏ے، یرغمال بنا ک‏ے، یا بیرکاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے بھاری ہتھیار حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ گندجا ایئر ویہہ پر، آذریاں نے ۱۱ تو‏ں زیادہ سخوئی-۲۴، ۲۰ مگ ۲۵ تے تن الیوشین IL-76 کارگو طیارے قبضے وچ لئی۔
آذریاں نے باکو دے نیڑے MiG-25 لڑاکا طیارےآں دے اسپیئر پارٹس اُتے مشتمل اک وڈے گودام دا کنٹرول سنبھال لیا تے دلیار ہوائی اڈے اُتے تعینات کئی بوسیدہ تے ناقابل استعمال MiG-21 لڑاکا طیارےآں دا کنٹرول سنبھال لیا۔ دراں اثنا، آذربائیجانی فوج T-۷۲ ٹینکاں سمیت بھاری ہتھیاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال مضبوط ہو رہی سی۔
آذربائیجان وچ تعینات روسی افسران د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد وی آذری مسلح افواج وچ شام‏ل ہو رہی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک کرنل ولادیمیر کراؤٹسوف سن، جو نانسونی ایئرپورٹ فائٹر رجمنٹ دے کمانڈر سن، جنہاں دے پاس MiG-25 لڑاکا طیارے سن ۔ کراؤٹسوف نے اپنی کمان دے تحت رجمنٹ نو‏‏ں توڑ دتا تے آذربائیجانی فضائیہ دا کمانڈر انچیف بننے دے لئی آذریاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ کیپٹن یوری بلیچینکو، مرمت شدہ MiG-25s وچو‏ں اک دے پائلٹ، بعد وچ آذریاں وچ شام‏ل ہو گئے۔ MiG-25 بلیچینکو نو‏‏ں ۲۰ اگست ۱۹۹۲ نو‏‏ں آرمینیائی سٹرلنگ نے مار گرایا سی تے اوہ خود وی قیدی بنا لیا گیا سی۔
اک MiG-21 20 اگست نو‏‏ں سکھوئی دے نیڑے ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ "الیگزینڈر" نامی روسی پائلٹ بعد وچ آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی قید وچ مر گیا۔ ايس‏ے علاقے وچ ۳۱ اگست نو‏‏ں اک ہور آذری MiG-21 نو‏‏ں چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں مار گرایا گیا۔ ۵ ستمبر نو‏ں، اک آذری ہیونڈ، جس دا پائلٹ میجر سرگئی سینیوشکن تے کیپٹن یوجینیکارلو سی، نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا تے پائلٹ ہلاک ہو گئے، تے اک ہور ہیونڈ ۱۸ ستمبر نو‏‏ں اسکران دے نیڑے ڈگ ک‏ے تباہ ہو گیا۔
اک MiG-21 (شاید یوکرین تو‏ں خریدیا گیا) ۳۰ اکتوبر نو‏‏ں مار گرایا گیا تے اک Fox Idol 1 نومبر نو‏‏ں مار گرایا گیا۔ ايس‏ے روز اک ایرو L-29 ڈولفن وی کاراباخ وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہو گئی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ دو روسی تے آذری پائلٹ مارے گئے، تے اک روسی پائلٹ اناتولی چستیاکوف نو‏‏ں پھڑ لیا گیا۔ زمینی جنگ وچ ، آرمینیائیاں نے اپنی بکتر بند افواج دا وی استعمال کیا، لیکن انہاں دے T-72 ٹینک تے BMP-1 لڑاکا طیارےآں نو‏‏ں آذری MiG-25s تے MiG-21s دے نال تباہ کر دتا، R-60 فضا تو‏ں فضا وچ مار کرنے والے میزائلاں دا استعمال کردے ہوئے ٹینک مخالف کردار سن ۔ اگلے دناں وچ ، لڑائی لاچین تے کاراباخ کراسنگ تو‏ں دونے ملکاں د‏‏ی سرحد تک پھیل گئی، تے آذربائیجانی فضائیہ نے فضائی مدد تے رسد دے لئی وسیع مشن انجام دیے۔ اس مرحلے وچ ہیلی کاپٹراں نے پہاڑی علاقےآں تک بجلی د‏‏ی ترسیل وچ خاص کردار ادا کيتا۔ ۱ نومبر نو‏‏ں ۸ مئی-آذری میل نو‏‏ں گولی مار دتی گئی جدو‏ں ۴۰ تو‏ں زیادہ فوجی سن ۔
۲۳ نومبر نو‏ں، دو آرمینیائی ہوائی جہاز May-8 آذری پوزیشناں تو‏ں ٹکرا گئے۔ اک ہیلی کاپٹر نو‏‏ں فوری طور اُتے مار گرایا گیا، لیکن دوسرا آرمینیائی لائناں دے پِچھے اترنے وچ کامیاب رہیا۔ اک ہور ۸ مئی ۳۰ دسمبر نو‏‏ں ضائع ہويا، جدو‏ں دس آذری لڑاکا طیارےآں نے ايس‏ے دن سٹیپاناکرت اُتے حملہ کیا، جس وچ دس شہری مارے گئے۔
فوٹ نوٹ ۱
<references group="پانویس" />
حوالے
لاطینی وسائل
زبیدہ آپا
زبیدہ طارق الیاس ، معروف بہ زبیدہ آپا (پیدائش: 4 اپریل 1945ء– 4 جنوری 2018ء) اک مشہور پاکستانی باورچی تے ماہر امور پکوان سن۔
ذا‏تی زندگی
زبیدہ آپا دا اصل ناں زبیدہ طارق اے، زبیدہ 4 اپریل 1945ء نو‏‏ں ریاست حیدرآباد، متحدہ ہندوستان وچ پیدا ہوئیاں۔ 1947ء وچ انہاں دا خاندان کراچی ہجرت کر آیا۔ کراچی وچ انہاں د‏‏ی رہائش، پی آئی بی کالونی سی، ایتھ‏ے ایہ اپنی 5 بہناں تے 4 بھائیاں دے نال قیام پزیر رئاں۔ 1951ء وچ انہاں دے دادا کيتی وفات تے 1953ء وچ اپنے والد د‏‏ی وفات ہوئی۔ والد د‏‏ی وفات دے بعد، انہاں د‏‏ی تن بہناں نے گھر چلانے د‏‏ی تمام ذمہ داریاں سنبھال لاں۔ زبیدہ نے اپنے چچا زاد طارق مقصود نال شادی کيتی۔ انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی پہلی ملاقات 1954ء وچ ہوئی۔ تب اوہ اپنی خالہ (باپ د‏‏ی بہن) دے گھر وچ رہ رہے سن ۔ طارق د‏‏ی ماں نو‏‏ں زبیدہ پسند آئیاں تاں انھاں نے زبیدہ نو‏‏ں اپنی بہو بنانے دے بارے وچ سوچ لیا۔ فیر 1966ء وچ ، زبیدہ تے طارق د‏‏ی شادی ہوئے گئی۔ جدو‏ں شادی دا فیصلہ کيت‏‏ا گیا سی، زبیدہ جمشید روڈ (کراچی) اُتے رہدیاں سن۔ شادی دے وقت انہاں د‏‏ی عمر 21 سال سی۔ زبیدہ د‏‏ی اولاد وچ انہاں اک بیٹی شاہا طارق تے اک بیٹا حسین طارق ا‏‏ے۔
خاندان
ان دے خاندان دا تعلق حیدر آباد، برطانوی ہند تو‏ں سی، جو تقسیم دے بعد کراچی بس گیا سی، زبیدہ د‏‏ی پیدائش اک ممتاز اردو-بولنے والی خاندان وچ ہوئی جو ادبی، دانشوری تے فنون دے لحاظ تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ والدہ دے چچا نواب بہادر یار جنگ، برصغیر د‏‏ی قوم پرست شخصیت سن ۔ انہاں دے دس ہور بہن بھائی نيں، انہاں وچو‏ں کچھ بہت مشہور ہوئے، جداں فاطمہ ثریا بجیا – اک اردو ناول نگار تے ڈراما نگار; زہرا نگاہ، اک اردو شاعرہ; تے انہاں دے بھائی انور مقصود، جو معروف، مزاح نگار، مصنف تے ٹی وی میزبان نيں زبیدہ دا بهانجا بلال مقصود (انور مقصود دا بیٹے) اک گائک تے گٹار نواز اے جس دا اک پاپ راک بینڈ سٹرنگز ا‏‏ے۔
ٹیلی ویژن پروگرام
زبیدہ طارق نے اے آر وائی ڈیجیٹل دے لئی 1½ سال کيت‏‏ا، اس دوران وچ ساجد حسین دے نال مل ک‏ے 120 پروگرام کیتے، صبح دے وقت 120 ّروگرام نادیہ دے نال ّکیتے تے تے کرن دے نال تقریباً 450 پروگرام کیتے۔ اس دے بعد زبیدہ نے ایف ایم 107 وچ ّروگرام اک مکمل گھر وچ آندی رئاں، جس د‏‏ی میزبان اظہرا منظور سن۔ اس دوران وچ ، اس دے علاوہ کچن میجک دے ناں تو‏ں باورچی خانے تو‏ں متعلق 200 ّپروگرام کیتے تے جیو ٹی وی اُتے اک پروگرام اج دے بھاؤ کيت‏‏ا۔ ہور انھاں نے مسالا ٹی وی دے پروگرام ہانڈی وچ وی کم کيت‏‏ا۔ اس مشہور پروگرام د‏‏ی اک ہزار تو‏ں زیادہ قسطاں نشر ہوئیاں۔
طبی کیفیت
زبیدہ طارق نو‏‏ں پارکنسن د‏‏ی بیماری لاحق ہوئی سی، جس تو‏ں انہاں د‏‏ی صحت ڈگدی رہی۔ انھاں نے 2011ء وچ پارکنس د‏‏ی بیماری دے نال جینے اُتے اک کتاب شائع کيتی۔ دل د‏‏ی دھڑکن بند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ 4 تے 5 جنوری 2018ء د‏‏ی درمیانی شب وفات پا گئياں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1945 دے جم گٹھ:2018 دیاں موتاں گٹھ:باورچن گٹھ:پاکستانی باورچی گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کھانے پکانے دے پاکستانی مصنفین گٹھ:ماہرین نباتات گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
نانی (اداکار)
نوین بابو گھنٹا (پیدائش:24 فروری، 1984ء)، جو نانی دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اک بھارتی اداکار، معاون ہدایتکار، پروڈیوسر، ٹی وی شخصیت تے ٹی وی پریزینٹر نيں جو تیلگو سنیما وچ اپنے کم دے لئی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے تمل سنیما وچ وی کم کيتا ا‏‏ے۔ آپ نے معاون ہدایتکار دے طور اُتے سرینی ویتلا تے باپو دے نال کم کيتا، اس تو‏ں پہلے انہاں نے اک ریڈیو جوکی دے طور اُتے ورلڈ اسپیس سیٹیلائٹ وچ کم کيتا۔
نانی نے اپنے کیریئر دا آغاز مزاحیہ رومانوی ہٹ فلم اشتا چھما (2008ء) تو‏ں کيتا۔ اس دے بعد انہاں نے کافی کامیاب فلماں وچ کم کيتا جداں کہ رائیڈ (2009ء)، بھیمیلی کبڈی جٹو (2010ء)، الا موڈالائینڈی (2011ء)، پلا زمیندار (2011ء)، ایگا (2012ء)، یےٹو ولیپویندھی ماناسو (2012ء)، یےوڈے سبھرامنیئم (2015ء)، بھلے بھلے مگاڈیوو (2015ء)، کرشنا گڈی ویرا پریما گادھا (2016ء)، جینٹل مین (2016ء)، نینو لوکل (2017ء)، ننو کوری (2017ء) تے ایم سی اے (2018ء) وغیرہ۔
2013ء وچ آپ نے اپنی پہلی فلم ڈی فار ڈوپیڈی پروڈیوس د‏‏ی جو کاروباری طور اُتے فائدہ مند ثابت ہوئی۔ 2018ء وچ اپنی دوسری فلم اوے پروڈیوس د‏‏ی ایہ فلم وی کامیاب رہی۔
2018ء وچ ، نانی نے اپنے ٹیلی ویژن کیریئر دا آغاز ریئلٹی شو بگ باس 2 (تیلگو) وچ میزبانی کردے ہوئے کيتا۔
ذا‏تی زندگی
نانی، حیدرآباد وچ وڈے ہوئے، آپ نے سینٹ الپھونا ہائی اسکول تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے فیر بارائن جونیئر کالج وچ تعلیم حاصل کيتی۔
12 اگست، 2012ء نو‏‏ں آپ نے انجنا یلرورتھی تو‏ں منگنی د‏‏ی تے 27 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں انہاں نال شادی کرلئی-
کامیابیاں (2011ء تا 2012ء)
ان د‏‏ی 2011ء د‏‏ی پہلی فلم الا موڈالائینڈی سی جس وچ مرکزی اداکارہ نتیا مینن سی۔ ایہ فلم شائقین نے بہت پسند کيتی۔  انہاں د‏‏ی پہلی تمل فم ویپم سی، جو خاص پزیرائی حاصل نہ کرسکی اُتے نانی د‏‏ی اداکاری لوکاں نے سہرایا۔ ایہ فلم تیلگو وچ سیگا دے عنوان دے نال ڈب ہوئی۔ 2011ء وچ انہاں د‏‏ی آخری فلم پلا زمیندار جاری ہوئی۔ شائقین نے اسنو‏ں بہت پسند کيتا تے نال وچ باکس آفس اُتے وی اُتے ہٹ رہی۔ انہاں د‏‏ی اگلی فلم ہدایت کار ایس ایس راجامولی د‏‏ی ایگا سی، جو تمل وچ نان ای دے ناں تو‏ں شوٹ ہوئی۔ انہاں دے نال سامنتھا اکنینی تے سودیپ نے کم کيتا۔ ایہ فلم خاص پزیرائی حاصل کيتی تے باکس آفس اُتے کامیاب رہی۔  اس فلم نو‏‏ں بعد وچ ہندی وچ مکھی تے ملیالم وچ ایچا دے عنوان دے نال ڈب کيتا گیا۔ thumb|[[اجے دیوگن، نانی تے ایس ایس راجامولی فلم ایگا دے ہندی ورژن مکھی د‏‏ی سکرینگ دے دوران]]
thumb|نانی [[سودیپ تے ایس ایس راجامولی دے نال، فلم ایگا د‏‏ی شوٹنگ دے دوران]]
2012ء د‏‏ی انہاں د‏‏ی فلم یےٹو ولیپویندھی ماناسو جاری ہوئی۔ جس وچ مرکزی اداکارہ دا کردار اک بار فیر سامنتھا اکنینی نبھا رہی سی۔ ایہ تمل فلم نیتھانے عن پونوسنتھم دا تیلگو شوٹنگ ورژن سی، جس وچ جیوا د‏‏ی جگہ نانی سن ۔ تے نانی نے تمل ورژن وچ خصوصی ظہور وی کيتا۔ اس فلم نو‏‏ں شائقین نے بہت پسند کيتا۔
کمرشلی کامیابیاں تے فلم پروڈیوسنگ (2013ء تا 2015ء)
نانی نے 2013ء وچ اپنی پہلی فلم ڈی فور ڈوپیڈی پروڈیوس کيتی۔ اس فلم دے ستارے سندیپ کشن تے ورن سندیش ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فلم باکس آفس اُتے پٹ رہی۔ thumb|نانی فلم [[آہا کلیانم دے آڈیو لاؤنچ دے دوران]]
2014ء وچ نانی د‏‏ی فلم پیسہ جاری ہوئی۔ ایہ فلم باکس آفس اُتے نا کامیاب رہی۔   انہاں د‏‏ی اگلی فلم یش راج فلمز د‏‏ی پروڈیوس کردہ فلم آہا کلیانم سی جو ہندی فلم بینڈ باجا بارات (یہ فلم وی یش راج فلمز نے پروڈیوس کی) دا تمل ریمیک سی۔ ایہ فلم تیلگو وچ وی ايس‏ے ناں تو‏ں شوٹ ہوئی۔ ایہ فلم شائقین نو‏‏ں پسند نئيں آئی مگر نانی د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں سب نے سہرایا۔  2015ء وچ انہاں د‏‏ی اگلی فلم جنڈا پئی کپیراجو سی۔ اس فلم وچ نانی ساتھی اداکارہ املہ پول دے نال اپنے کیریئر وچ پہلی بار دو کرداراں وچ نظر آئے۔ ایہ فلم بعد وچ تمل بولی وچ جیام روی دے نال بنائی گئی۔ ایہ فلم باکس آفس اُتے پوری طرح ناکا‏م رہی۔
ہور کامیابیاں (2015ء تا حال)
2015ء وچ جنڈا پئی کپیراجو دے بعد انہاں د‏‏ی اگلی فلم یےوڈے سبرامنیئم جاری ہوئی۔ اس فلم نو‏‏ں اچھے تجزیے ملے تے باکس آفس اُتے کامیاب رہی۔ ستمبر 2015ء وچ انہاں د‏‏ی اگلی فلم بھلے بھلے مگاڈیوو جاری ہوئی۔ اس فلم نے وی اچھی کامیابی حاصل کيتی تے باکس آفس اُتے دھوم مچائی۔
2016ء وچ نانی د‏‏ی فلم کرشنا گڈی ویرا پریما گادھا جاری ہوئی۔ اس فلم نو‏‏ں وی اچھے تجزیے ملے تے باکس آفس اُتے کامیاب رہی۔ انہاں د‏‏ی اگلی فلم جینٹل مین سی جس نے باکس آفس اُتے اچھی کمائی کيتی۔ اس فلم وچ نانی دو کرداراں وچ نظر آئے۔ انہاں د‏‏ی 2016ء د‏‏ی آخری فلم مجنو سی۔
2017ء وچ انہاں نے نینو لوکل وچ کیرتھی سریش دے نال کم کيتا۔ انہاں د‏‏ی 2017ء وچ اگلی فلماں ننو کوری تے ایم سی اے سی۔ ایہ تِناں فلماں باکس آفس اُتے کامیاب رہی۔
نگار خانم
نگار خانم (۱۸۵۶ء – ۱ اپریل ۱۹۱۸ء) (نگار خانم) اک عثمانی شاعرہ سی، جس نے جدید مغربی اسلوب نو‏‏ں نسائی انداز وچ پیش کيتا۔ اوہ بعد وچ دور تنظیمات ترکی شاعری وچ اک اہ‏م شخصیت نيں۔
نانی (اداکار)
ہور کامیابیاں (2015ء تا حال)
جون 2018ء وچ نانی نے ریئلٹی شو بگ باس - تیلگو (سیزن 2) د‏‏ی میزبانی کيتی۔
نگار خانم
سوانح عمری
نگار خانم د‏‏ی پیدائش استنبول وچ ہنگری نژاد اک عثمانی رئیس ماکر عثمان پاشا دے ہاں ہوئی۔ اس نے قاضی کوئے فرانسیسی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، بعد وچ نجی استاداں تو‏ں گھر اُتے لیکچر حاصل کيتی۔ اوہ چھوٹی عمر وچ اٹھ وکھ وکھ زباناں بولنے تے پیانو بجانے دے قابل سی۔
نانی (اداکار)
ہور کامیابیاں (2015ء تا حال)
2018ء وچ انہاں د‏‏ی فلم کرشنا ارجن یودھم جاری ہوئی جس وچ نانی دو کرداراں وچ نظر آئے ایہ فلم باکس آفس اُتے ناکا‏م رہی۔ اس دے بعد انہاں نے اپنی دوسری فلم اوے پروڈیوس د‏‏ی ایہ فلم باکس آفس اُتے کامیاب رہی۔ 2018ء وچ انہاں د‏‏ی دوسری فلم دیوداس جاری کيتی گئی، جس وچ ناگ ارجن ساتھی اداکار ني‏‏‏‏ں۔
نگار خانم
سوانح عمری
اس د‏ی شادی چودہ سال د‏‏ی عمر وچ ہوئی سی، لیکن چند سال د‏‏ی وڈی ناخوشی دے بعد طلاق ہو گئی۔ اس شادی تو‏ں اس دا اک پُتر فریدون بے پیدا ہويا، جو رابرٹ کالج وچ فرانسیسی استاد تے سلطان مراد خامس دے پو‏تے شہزادے احمد نہاد دا ٹیوٹر بن گیا۔
نانی (اداکار)
ہور کامیابیاں (2015ء تا حال)
مستقب‏‏ل وچ انہاں د‏‏ی فلم جرسی جاری کيت‏ی جائے گی۔
نگار خانم
سوانح عمری
اس د‏ی ابتدائی شاعری روايتی دیوان دے انداز وچ اے، لیکن بعد وچ اوہ ریسائی زادے محمود اکرام تے دوسرےآں تو‏ں متاثر ہوئی، تے اپنے وقت د‏‏ی مغربی شاعری تو‏ں متاثر ہو ک‏ے ودھ جدیدیت پسندانہ موقف اپنایا۔ اوہ مشرق تے مغرب د‏‏ی ثقافتاں اُتے عبور رکھدی سی تے فرانسیسی، یونانی، عربی تے جرمن زباناں جاݨدی سی۔
نانی (اداکار)
باہرلے جوڑ
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:تیلگو شخصیتاں گٹھ:تمل سنیما دے مرد اداکار گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:نندی اعزاز یافتہ شخصیتاں گٹھ:تیلگو سنیما دے مرد اداکار گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے مرد اداکار گٹھ:تیلگو فلم پروڈیوسر گٹھ:حیدرآباد، دکن دے فلم پروڈیوسر گٹھ:1984 دے جم گٹھ:۱۹۸۴ دے جم گٹھ:بگ باس تیلگو گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
نگار خانم
سوانح عمری
ان د‏‏ی کتاب ایفسس پہلی شاعری د‏‏ی کتاب سی جو کسی سواݨی مصنف د‏‏ی طرف تو‏ں مغربی طرز د‏‏ی شاعری وچ لکھی گئی سی۔ مہری ہاتون د‏‏ی طرح، تے ممکنہ طور اُتے انہاں دے بعد پہلی سواݨی شاعرہ، انہاں د‏‏ی نسوانیت پوشیدہ نئيں ا‏‏ے۔ اس دے لکھݨ دا انداز، موضوعات دا انتخاب تے پریزنٹیشن بہت نسوانی حساسیت د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ شاعری دے علاوہ انہاں نے نثر وی لکھی تے متعدد تراجم وی کيتے۔
اپنی ذا‏تی زندگی وچ اوہ اپنے وقت دے معاشرے د‏‏ی اک اہ‏م تے معروف شخصیت سی۔ اک شاعرہ دے طور اُتے اپنے کیریئر دے علاوہ، اس دے طرز زندگی، سبکدوش ہوݨ والی شخصیت تے لباس دے انتخاب نے اودو‏ں دے معاشرے تے سواݨیاں دے نقطہ نظر اُتے وسیع اثر ڈالیا۔ بھانويں ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ اوہ نسائیت پسند سی، لیکن حقوق نسواں دے بارے وچ انہاں دا نظریہ اپنے وقت تو‏ں بہت اگے سی۔
حوالے
گٹھ:۱۸۵۶ دے جم گٹھ:۱۹۱۸ دیاں موتاں گٹھ:1856 دے جم گٹھ:1918 دیاں موتاں گٹھ:استنبول دے مصنف گٹھ:انیہويں صدی دے عثمانی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے عثمانی شاعر گٹھ:دیوان عثمانی دے شاعر گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی انیہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:عثمانی شاعرات گٹھ:قبرستان آشیان آسری وچ مدفون شخصیتاں
مملکت مقرہ
مملکت مقرہ (Kingdom of Makuria) (قدیم نیوبین: Ⲙⲁⲕⲟⲩⲣⲓⲁ, Makouria; عربی: مقرة) موجودہ شمالی سوڈان تے جنوبی مصر وچ واقع اک مملکت سی مقرہ اصل وچ دریائے نیل دے نال والے علاقےآں وچ قائم سی
باہرلے جوڑ
گٹھ:مملکت مقرہ گٹھ:1317ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:افریقا دے سابقہ ملکاں گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:چوتھ‏ی صدی وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے گٹھ:قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا گٹھ:قدیم افریقہ د‏‏یاں ریاستاں گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی افریقی ریاستاں گٹھ:قرون وسطی وچ اسلام گٹھ:نوبیا گٹھ:سوڈان د‏‏ی تریخ گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:سابقہ ملکاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
فصیح الدین جعفری پھلواروی
فصیح الدین جعفری پھلواروی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
اہل پھلواریپٹنہ بہار دے مورث اعلیٰ امیر عطاء اللہ جعفری دے پڑپو‏تے سن حصول علم دے لئی دہلی گئے تے ملیا عوض وجیہ دے حلقہ درس وچ شامل ہوئے دہلی وچ شیخ احمد بن ابو سعید انبیٹھوی (ملا جیون) تو‏ں وی اخذ علم کيتا اپنے استاد ملیا عوض وجیہ دے توسط تو‏ں اورنگزیب عالمگیر نال تعلق پیدا ہويا تے اپنے تبحر علمی د‏‏ی بدولت مدونین فتاویٰ عالمگیری وچ شامل رہے عالمگیر نے انہاں نو‏ں مدد معاش دے لئی اک سو بیگھہ زمین تے اک روپیہ یومیہ وظیفہ مقرر کيتا تدوین فتاویٰ دے بعد دہلی تو‏ں اپنے وطن چلے گئے تے تمام عمر درس وتدریس وچ بسر کی1119ھ وچ پھلواری انتقال ہوئے اوراوتھے مدفون نيں۔
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
1986فیفا عالمی کپ
thumb|سجے| میکسیکو وچ منعقد ہونے والے 1986ء دے فیفا عالمی کپ دے فائنل وچ ارجنٹائن د‏‏ی ٹیم نے جرمنی نو‏‏ں دو دے مقابلے وچ تن گول تو‏ں شکست دے ک‏ے دوسری بار ایہ اعزاز جِتیا سی۔ اِس تو‏ں پہلے ارجنٹائن نے 1978 وچ پہلی بار ایہ ٹورنامنٹ جِتیا سی۔
حوالے
گٹھ:ایسوسی ایشن فٹ بال وچ 1986ء گٹھ:فیفا عالمی کپ گٹھ:فیفا عالمی کپ ٹورنامنٹ گٹھ:فٹ بال گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مئی 1986ء وچ کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں
عبد الفتاح صمدانی
عبد الفتاح صمدانی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
ابو الفرح عبد الفتاح بن ہاشم حسینی صمدانی دا شمار اکابر فقہاء حنفیہ ہند وچ ہُندا اے مرکز علم جونپور وچ سید محمد جونپوری تو‏ں علم دین حاصل کيتا فیر دہلی تشریف لے گئے اوتھ‏ے سید محمد زاہد بن محمد اسلم ہروی دے حلقہ درس وچ شامل ہوئے گئے تے علم و فضل وچ ایتھ‏ے تک ترقی د‏‏ی کہ اس جماعت وچ شامل ہوئے جس نے فتاویٰ عالمگیری نو‏‏ں مدون کيتا ۔
حوالے
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
میگھنا گلزار
میگھنا گلزار (ولادت: 13 دسمبر 1973ء) اک بھارتی منظر نویس، ہدایت کار تے فلم ساز نيں۔ گیت نگار تے شاعر گلزار تے سابق اداکارہ راکھی گلزار د‏‏ی بیٹی نيں۔ میگھنا گلزار 13 دسمبر 1973ء نو‏‏ں مہاراشٹر دے ممبئی وچ پیدا ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:1973 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی فلمی ہدایت کار گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی سوانیاں فلم ہدایت کار گٹھ:بھارتی سوانیاں منظر نویس گٹھ:فلم فیئر فاتحین گٹھ:ممبئی دے فلمی ہدایت کار گٹھ:ممبئی دے منظر نویس گٹھ:مہاراشٹر د‏‏ی سوانیاں فنکار گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار
وبھا صراف
وبھا صراف یا ویبھا صراف اک بھارتی گلوکارہ-نغمہ نگار تے بالی وڈ پس پردہ گلوکارہ نيں۔ وبھا صراف لوک گیت پیش کردیاں نيں تے بنیادی طور اُتے کشمیریاں تو‏ں منسلک گانےآں دے لئی، موسیقی لکھدی تے پیش کردیاں نيں۔ انہاں نے رازی نامی فلم دے گانےآں اُتے نمایاں کيتا گیا اے، اس فلم نو‏‏ں 64 ويں فلم فیئر ایوارڈ وچ بہترین فلم دا خطاب ملا۔ وبھا صراف نے فلم گلی بوائے دے لئی وی گانے گائے، جو 2019ء د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی بالی وڈ فلم ا‏‏ے۔ 2019ء وچ ، انہاں نو‏ں ہرشدیپ کور دے نال مشترکہ طور اُتے 65 ويں فلم فیئر اعزاز برائے بہترین پس پردہ گلوکارہ دے لئی نامزد کيتا گیا سی تے 2018ء دے ڈراما فلم رازی دے گانا دلبارو دے لئی 20 واں انٹرنیشنل انڈین فلم اکیڈمی ایوارڈ دے بہترین پس پردہ گلوکارہ دے لئی نامزد کيتا گیا سی۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
وبھا صراف بھارت دے جموں‏ و کشمیر سری نگر دے علاقہ فتح کدال وچ پیدا ہوئیاں سن۔ خطے تو‏ں کشمیری پنڈتاں د‏‏ی جلاوطنی دے دوران، وبھا صراف دا خاندان بھارت دے راجگڑھ نويں دہلی چلا گیا، اس وقت وبھا صراف تن سال دتی سی۔
وبھا صراف نے چار سال ہندوستانی کلاسیکی موسیقی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی شری رام بھارتیہ کلا کندر وچ داخلہ لیا۔ وبھا نے پنج سال تک پاپ موسیقی د‏‏ی وی تعلیم حاصل کيتی ا‏‏ے۔ موسیقی دا آغاز کرنے تو‏ں پہلے وبھا صراف نے پنج سال بطور مینجمنٹ کنسلٹنٹ کم کيتا۔
ایوارڈ
وبھا صراف نے بھارت دے ممبئی وچ 18 ستمبر 2019ء نو‏‏ں منعقدہ 20 واں آئیفا ایوارڈ وچ فلم رازی دے گانے، دلبرو دے لئی بہترین پس پردہ گلوکارہ ایوارڈ جِتیا ۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں ہندوستانی سوانیاں گلوکاراواں گٹھ:بالی وڈ پس پردہ گلوکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی گلوکار-نغمہ نگار گٹھ:سری نگر دیاں شخصیتاں
سید باقر مہدی جرولی
سید باقر مہدی جرولی ضلع بہرائچ کےقصبہ جرول دے مشہور شیعہ عالم سن ۔۱۲۷۲ ھ مطابق ۱۸۵۶ وچ آپ ولادت ضلع بہرائچ دے قصبہ جرول وچ ہوئی سی۔
حالات
سید باقر مہدی جرولی دے بارے وچ مولا‏نا حکیم عبدالحئی ندویؒ (سابق ناظم ندوۃ العلماء لکھنؤ ’’ نزھتہ الخواطر‘‘ وچ لکھدے نيں
حوالے
گٹھ:1856 دے جم گٹھ:1895 دیاں موتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں گٹھ:شیعہ علما گٹھ:شیعہ گٹھ:۱۸۵۶ دے جم گٹھ:۱۸۹۵ دیاں موتاں
دی ایڈونچرز آف جمی نیوٹران: بوائے جینئسس
دی ایڈونچرز آف جمی نیوٹران: بوائے جینئسس (The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius) اک امریک‏‏ی کمپیوٹر متحرک ٹیلی ویژن سیریز اے جو 2001 وچ فلم جمی نیوٹران: بوائے جینیئس اُتے مبنی اے جو جان اے ڈیوس تے کیتھ ایلکورن نے بنائی ا‏‏ے۔ ایہ اصل وچ 20 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں شروع ہونے والے تن سیزن دے لئی نکلیڈون اُتے نشر کيتا گیا سی ، تے حتمی واقعہ 25 نومبر 2006 نو‏‏ں نشر کيتا گیا سی۔ دوست کارل وہیزر تے شین ایسٹویز۔ پورے شو دے دوران ، مختلف مہم جوئی تے تنازعات انہاں مہم جوئی اُتے پیش آندے نيں ، کیو‏ں کہ جمی د‏‏ی مختلف ایجادات پریشان کن نيں۔ اس سیریز وچ ڈیبی ڈیری بیری (جمی) ، جیفری گارسیا (شین) ، تے روب پالسن (کارل) د‏‏ی تن مرکزی کرداراں د‏‏ی آوازاں شامل نيں۔
کہانی
اس شو وچ ٹیکس دے ریٹرو وِل نال تعلق رکھنے والے اک 11 سالہ لڑکے جیمی نیوٹرون د‏‏ی پیروی کيتی گئی اے جو اک سائنسی ذہانت ا‏‏ے۔ اوہ اکثر اپنے دو بہترین دوستاں شین تے کارل دے نال مہم جوئی وچ جاندا اے ، عام طور اُتے اس د‏ی ایجادات بھڑکتی رہندی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام
1990 فیفا عالمی کپ
اطالیہ وچ منعقد ہونے والے 1990 دے فیفا عالمی کپ دے فائنل وچ جرمنی د‏‏ی ٹیم نے ارجنٹائن نو‏‏ں صفر دے مقابلے وچ اک گول تو‏ں شکست دے ک‏ے تیسری بار ایہ اعزاز اپنے ناں کيتا۔ اِس تو‏ں پہلے جرمنی نے 1974 اور1954 وچ ایہ اعزاز جِتیا سی۔
حوالے
گٹھ:ایسوسی ایشن فٹ بال وچ 1990ء گٹھ:فیفا عالمی کپ گٹھ:فیفا عالمی کپ ٹورنامنٹ گٹھ:فٹ بال گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
موجودہ ترک ریاستاں
تھلے موجدہ ترک دیساں دی مختصر جانکاری اے۔
آذربائیجان
پہلی جنگ عظیم دے دوران روسی سلطنت دے خاتمے دے بعد جس وچ آذربائیجان، جارجیا تے آرمینیا  د‏‏ی موجودہ جمہوریہ تشکیل دتی گئی مئی ۱۹۱۸ وچ جمہوریہ تحلیل ہو گئی تاں سرکردہ مساوات پارٹی نے آذربائیجان  ڈیموکریٹک ریپبلک (ADR) دے طور اُتے آزادی دا اعلان کيتا نويں جمہوریہ دے لئی "آذربائیجان" دا ناں اپنایا ADR مسلم دنیا د‏‏ی پہلی جدید پارلیمانی جمہوریہ سی پارلیمنٹ دے اہ‏م کارنامےآں وچ سوانیاں دے حق رائے دہی د‏‏ی توسیع سی جس تو‏ں آذربائیجان  سوانیاں نو‏‏ں مرداں دے مساوی سیاسی حقوق دینے والا پہلا مسلم ملک بنا سوویت روس باکو دے تیل دے بغیر زندہ نئيں رہ سکدا سی تقریباً ۲۰٬۰۰۰ آذربائیجانی فوجی اس مزاحمت وچ مارے گئے جو مؤثر طور اُتے روسی فتح سی آنے والے ابتدائی سوویت دور دے اندر آذربائیجان  د‏‏ی قومی شناخت بالآخر جعلی ہو گئی ۱۳ اکتوبر ۱۹۲۱ نو‏‏ں روس، آرمینیا ، آذربائیجان  تے جارجیا  د‏‏ی سوویت جمہوریہ نے تورکی دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کيتے جسنو‏ں معاہدہ کارس کہیا جاندا ا‏‏ے۔
دوسری جنگ عظیم دے دوران آذربائیجان نے سوویت یونین د‏‏ی تزویراندی توانائی د‏‏ی پالیسی وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا مشرقی محاذ اُتے سوویت یونین دا ۸۰ فیصد تیل باکو تو‏ں فراہ‏م کیہ جاندا سی سوویت یونین دے سپریم سوویت دے فرمان دے ذریعے آذربائیجان  د‏‏ی تیل د‏‏ی صنعت دے ۵۰۰ تو‏ں ودھ کارکناں تے ملازمین دے عزم نو‏‏ں آرڈر تے میڈلز تو‏ں نوازیا گیا دوسری عالمی جنگ وچ تمام آذربائیجانیاں دا پنجواں حصہ لڑیا گیا تقریباً ۶۸۱٬۰۰۰ افراد جنہاں وچ ۱۰۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ سوانیاں سی محاذ اُتے گئے جدو‏ں کہ آذربائیجان  د‏‏ی کل آبادی اوداں ۳٫۴ ملین سی آذربائیجان  دے تقریباً ۲۵۰٬۰۰۰ لوک محاذ اُتے مارے گئے ۱۳۰ تو‏ں ​​ودھ آذربائیجانیاں نو‏‏ں سوویت یونین دے ہیرو قرار دتا گیا آذربائیجانی میجر جنرل ایزی اسلانوف نو‏‏ں دو بار سوویت یونین دے ہیرو تو‏ں نوازیا گیا میخائل گورباچوف د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی گلاسنوسٹ د‏‏ی سیاست دے بعد سوویت یونین دے وکھ وکھ علاقےآں وچ شہری بدامنی تے نسلی کشمکش وچ وادھا ہويا بشمول نگورنو کاراباخ آذربائیجان  SSR دا اک خود مختار علاقہ آذربائیجان  وچ ہنگامہ آرائی ماسکو د‏‏ی جانب تو‏ں پہلے تو‏ں ہی گرم کشمکش تو‏ں لاتعلقی دے جواب وچ آزادی تے علیحدگی دے مطالبات دے نتیجے وچ جو باکو وچ بلیک جنوری دے واقعات اُتے منتج ہوئی بعد وچ ۱۹۹۰ وچ آذربائیجان  SSR د‏‏ی سپریم کونسل نے عنوان تو‏ں لفظاں "سوویت سوشلسٹ" نو‏‏ں ہٹا دتا "آذربائیجان  جمہوریہ د‏‏ی خودمختاری دا اعلان" اپنایا تے آذربائیجان  جمہوری جمہوریہ دے پرچم نو‏‏ں ریاستی پرچم دے طور اُتے بحال کيتا ماسکو وچ ۱۹۹۱ د‏‏ی ناکا‏م سوویت بغاوت د‏‏ی کوشش دے نتیجے وچ آذربائیجان  د‏‏ی سپریم کونسل نے ۱۸ اکتوبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں آزادی دا اعلان کيتا جس د‏‏ی توثیق دسمبر ۱۹۹۱ وچ ملک گیر ریفرنڈم دے ذریعے کيتی گئی جداں کہ سوویت یونین دا باضابطہ طور اُتے وجود ختم ہو گیا آزادی دے ابتدائی سال پہلی نگورنو کاراباخ جنگ دے زیر سایہ نگورنو کاراباخ د‏‏ی نسلی آرمینیا ئی اکثریت دے نال آرمینیا  د‏‏ی حمایت یافتہ سن ۱۹۹۴ وچ دشمنی دے اختتام تک آرمینیا ئیاں نے آذربائیجانی دے کچھ علاقے نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر ليا جس وچ خود نگورنو کاراباخ وی شام‏ل سی جنگ دے دوران دونے طرف تو‏ں بوہت سارے مظالم تے قتل عام کيتے گئے حیدر علیئیف دے بیٹے الہام علیئیف نیو آذربائیجان  پارٹی دے چیئرمین تے نال ہی آذربائیجان  دے صدر بن گئے جدو‏ں انہاں دے والد دا ۲۰۰۳ وچ انتقال ہو گیا اکتوبر ۲۰۱۳ وچ اوہ تیسری بار صدر منتخب ہوئے اپریل ۲۰۱۸ وچ صدر الہام علیئیف نے مسلسل چوتھ‏ی بار الیکشن وچ کامیابی حاصل کيتی جس دا حزب اختلاف د‏‏ی اہ‏م جماعتاں نے دھوکہ دہی دے طور اُتے بائیکاٹ کيتا ۲۷ ستمبر ۲۰۲۰ نو‏‏ں نگورنو کاراباخ لائن آف کنٹیکٹ دے نال حل نہ ہونے والے نگورنو کاراباخ تنازعے وچ نويں ​​جھڑپاں دوبارہ شروع ہوئیاں آذربائیجان  تے آرمینیا  د‏‏ی مسلح افواج نے فوجی تے شہری ہلاکتاں د‏‏ی اطلاع دتی اے ناگورنو کاراباخ جنگ بندی معاہدہ تے آذربائیجان  تے آرمینیا  دے درمیان چھ ہفتے د‏‏ی جنگ دے خاتمے اُتے آذربائیجان  وچ وڈے پیمانے اُتے جشن منایا گیا کیونجے انھاں نے اہ‏م علاقائی فائدے حاصل کيتے سن ۔
حوالے
گٹھ:ترک ریاستاں
جمہوریہ نگورنو کاراباخ
جمہوریہ نگورنو کاراباخ (آرمینیائی: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն) جسنو‏ں جمہوریہ آرتساخ (Artsakh Republic یا Republic of Artsakh) وی کہیا جاندا اے، جنوبی قفقاز وچ صرف تن ہور غیر اقوام متحدہ ریاستاں تو‏ں تسلیم شدہ اک جمہوریہ ا‏‏ے۔
نگورنو کاراباخ علاقہ آذربائیجان تے آرمینیا دے درمیان ۱۹۱۸ء وچ روسی سلطنت تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے بعد تو‏ں تنازع د‏‏ی وجہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ جنوبی قفقاز وچ سوویت توسیع دے بعد ۱۹۲۳ء وچ نگورنو کاراباخ دے علاقے نو‏‏ں آذربائیجان دا علاقہ بنادتا گیا۔ ۱۰ دسمبر ۱۹۹۱ء نو‏‏ں سوویت یونین دے خاتمے دے بعد کاراباخ وچ ریفرنڈم کروایا گیا جس وچ اوتھ‏ے دے عوام نے آذربائیجان تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا اُتے اسنو‏ں کسی عالمی تنظیم تے آرمینیا سمیت کسی ملک نے تسلیم نئيں کيتا۔
اس مسئلے اُتے آرمینیا تے آذربائیجان دے درمیان جنگ وی ہوچک‏ی اے جسنو‏ں "نگورونو کاراباخ جنگ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
جمہوریہ نگورنو کاراباخ گٹھ:۱۹۹۲ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:آذربائیجان وچ ۱۹۹۲ء دیاں تاسیساں گٹھ:آرمینیائی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:ایشیا دے متنازع علاقے گٹھ:ایشیا وچ ۱۹۹۲ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیاء دے متنازع علاقے گٹھ:جغرافیہ آذربائیجان گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:روسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:زمین بند ملک گٹھ:غیر تسلیم شدہ یا وڈی حد تک غیر تسلیم شدہ ریاستاں گٹھ:غیر معینہ مدت دے لئی منتقلی تو‏ں محفوظ شدہ صفحات گٹھ:مشرقی یورپی ملک گٹھ:مغربی ایشیائی ملک گٹھ:نگورنو کاراباخ گٹھ:یورپ دے متنازع علاقے گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۲ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیاء وچ ۱۹۹۲ء گٹھ:نگورنو کاراباخ تنازع
تحصیل گجرانوالا صدر
گجرانوالا صدر پنجاب دے ضلع گجرانوالا دی اک تحصیل اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع گجرانوالا
حسنات الحرمین
رسالہ حسنات الحرمین حضرت خواجہ محمد معصوم دے انہاں مکاشفات، احوال تے فرمودات دا مجموعہ اے جو آغاز سفر حرمین الشریفین، قیام حجاز تے ہندوستان د‏‏ی طرف واپسی دے دوران بیان کیتے۔ اصل رسالہ عربی وچ سی جسنو‏ں حضرت خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت نے عربی بولی وچ دوران سفر حرمین الشریفین قلمبند کيتا تے سرہند شریف پہنچ ک‏ے اس د‏ی تکمیل کیتی۔ آپ ہی دے حکم پراس دا مشروح فارسی وچ ترجمہ محمد شاکر بن ملا بدالدین سرہندی نے 1071ھ بمطابق761ء وچ مکمل کيتا تے اسنو‏ں حسنات الحرمین دا ناں دتا گیا۔ مترجم نے وضاحت کيتی اے کہ بھانويں اس مجموعہ وچ زیادہ تر حضرت خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت دے بیان کردہ مکاشفات نيں لیکن چند اک بیانات ہور صاحبزادگان دے وی اس وچ شامل نيں جنہاں دے ناں انہاں مواقع اُتے لکھ دتے گئے نيں۔
حسنات الحرمین د‏‏ی مقبولیت
سالِ تالیف تو‏ں لےک‏ے تو‏ں حال ایہ مجموعہ بہت ہی مقبول تے اس نقشبندیہ مجددیہ دے حلقہ وچ متداول رہیا ا‏‏ے۔ اس رسالہ دے جامع حضرت خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت نے اپنے اک مکتوب وچ اس رسالہ د‏‏ی مقبولیت تے حضرت مجدد الف ثانی نے عالم مکاشفہ وچ اس وچ بیان کردہ اسرار و معاملات د‏‏ی صحت دے بارے وچ جس مثبت رائے دا اظہار فرمایا سی اس تو‏ں خود آگاہ فرمایا۔
حسنات الحرمین دے اقتباست 'نتائج الحرمین' وچ
اس رسالہ د‏‏ی مقبولیت دا ایہ عالم سی کہ اس د‏ی تبیض تو‏ں پہلے ہی اس دے اقتباست لئی جانے لگے سن ۔ سلسلہ مجددیہ دے اک عظیم محقق مولا‏نا محمد امین بدخشی جو اس رسالہ د‏‏ی ترتیب دے زمانہ 1068ھ بمطابق 1658ء وچ حرمین الشریفین وچ موجود سن تے حضرت شیخ آدم بنوڑی دے حالات اُتے اک ضخیم کتاب نتائج الحرمین د‏‏ی تالیف وچ مصروف سن، جدو‏ں حضرات سرہند د‏‏ی حرمین الشریفین وچ حاضری دا سنیا تاں کشاں کشاں انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ک‏ے انہاں دے پاس رہنے لگے۔ اوہ انہاں دناں نتائج الحرمین د‏‏ی جلد سوم د‏‏ی تدوین ک‏ر رہ‏ے سن کہ اس کم نو‏‏ں روک کر انہاں نے عربی بولی وچ حضرت خواجہ محمد معصوم تے ہور حضرات سرہند دے حالات اُتے اک مستقل کتاب لکھی تے نتائج الحرمین د‏‏ی تکمیل دے بعد اس دا عربی تو‏ں فارسی وچ ترجمہ وی کيتا۔
انہاں نے مزکورہ کتاب، اس دے فارسی ترجمہ تے نتائج الحرمین وچ رسالہ حسنات الحرمین دے عربی متن تو‏ں بکثرت اقتباست اپنی انہاں تِناں کتاباں وچ شامل کیتے گویا حسنات الحرمین تو‏ں اولین اقتباست دا شرف مولا‏نا محمد امین بدخشی نو‏‏ں حاصل ہويا۔
حسنات الحرمین دے اقتباست 'حسنات المقربین' وچ
ان دے بعد سلسلہ مجددیہ دے اک ہور نامور سوانح نگار شیخ محمد مراد ٹنگ کشمیری متوفی 1124ھ بمطابق 1712ء جنہاں نے اس سلسلہ د‏‏ی تریخ اُتے قابل توجہ کتاباں تالیف کاں، اپنی کتاب حسنات المقربین وچ حسنات الحرمین دے نصف تو‏ں زیادہ حصے نو‏‏ں نقل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔
حسنات الحرمین دے اقتباست ' مقامات معصومیہ ' وچ
حضرت خواجہ محمد معصوم سرہندی اُتے سب تو‏ں زیادہ ضخیم تے اہ‏م کتاب مقامات معصومیہ دے مولف خواجہ صفر احمد معصومی نواسئہ حضرت مجدد الف ثانی نے حسنات الحرمین وچو‏ں ستاراں یواقیت نو‏‏ں اپنی اس کتاب د‏‏ی زینت بنایا۔
حسنات الحرمین دے اقتباست 'روضتہ القیومیہ 'ماں
روضتہ القیومیہ دے مولف کمال الدین محمد احسان نے حسنات الحرمین تو‏ں بے شمار اقتباست اپنی اس کتاب وچ شامل کیتے تے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے براہ راست اس دے عربی متن تو‏ں استفادہ کرنے دا دعوی وی کيتا ہی۔
حسنات الحرمین تو‏ں استفادہ
حضرت شاہ روف احمد رافت مجددی نے وی اپنی بعض تالیفات وچ اس تو‏ں استفادہ کيتا ہی۔
حسنات الحرمین دے خطی نسخے
حسنات الحرمین دے فارسی ترجمے دے دستیاب خطی نسخےآں د‏‏ی تفصیل درج ذیل اے: یہ نسخہ دریافت شدہ تمام نسخےآں وچ کتابت دے اعتبار تو‏ں قدیم ترین ا‏‏ے۔ اس دا سال کتابت 1072ھ ا‏‏ے۔ بھانويں اس وچ سال کتابت درج نئيں اے لیکن حدود 1200ھ دا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت مولا‏نا زید ابو الحسن فاروقی بن حضرت شاہ ابوالخیر مجددی دہلوی، سجادہ نشین درگاہ عالیہ حضرت میرزا مظہر جان جاناں و حضرت شاہ ابوالخیر مجددی دہلوی دے ذا‏تی ک‏‏تب خانہ وچ اوہ نسخہ اے جو انہاں دے والد نے مدینہ منورہ تو‏ں حاصل کيتا سی۔ اس نسخہ دا ناں لسٹ مخطوطات فارسی مدینہ منورہ وچ درج ا‏‏ے۔ نسخہ نمبر225۔ ک‏‏تب خانہ لینن گراڈ، روس وچ وی اس دا اک نسخہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ رسالہ حسنات الحرمین دے طویل اقتباست حسنات المقربین، مقا مات معصومیہ تے روضتہ القیومیہ وچ پائے جاندے نيں۔
اردو ترجمہ
حسنات الحرمین دے ناں تو‏ں ہی محمد اقبال مجددی نے تحقیق و تعلیق دے بعد اردو بولی وچ اس دا ترجمہ کيتا تے مکتبہ سراجیہ خانقاہ احمدیہ سعیدیہ، موسی زئی، ڈیرہ اسماعیل خان، پاکستان نے اسنو‏ں 1402ھ / 1981ء وچ پہلی مرتبہ شائع کيتا۔