cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وسطی ایشیا تے ترک
چونکہ چوتھ‏ی تو‏ں چھیويں عیسوی تک اس علاقہ وچ افتھلائی قبیلے دا راج قائم رہیا اے لہٰذا اس دوران افتھلائی تے مقامی ترک قبیلےآں دے اشتراک تو‏ں افتھلائی ترک قوم وجود وچ آئی۔ جو اوگُز ترکاں دے ناں تو‏ں جانی گئی۔ اوگُزاں دا مرکز ینگیقند شہر سی۔ انہاں اوگُزاں نے اٹھويں صدی عیسوی دے بعد دریائے سیر دے نچلے حصےآں وچ آباد ترک قبیلےآں دے نال مل ک‏ے اک طاقتور سنگھ بنا لیا سی۔ اَرال سجے دے علاقےآں وچ پیچے نیگ قبیلےآں دا اتحاد قائم ہويا۔ استیپی دے ترک قبیلے جنہاں وچ اک قفچاک قبیلہ وی سی، خوارزمی، سوغدیانی، مساغات تے شکاں د‏‏ی اولاد سن ۔ ایہ ترک قبیلے ماورا ا لنہر علاقے د‏‏ی زرفشان، فرغانہ، چاچ تے خوارزم د‏‏ی وادیاں وچ آ ک‏ے بس گئے سن ۔ وقت دے نال نال اوہ مقامی کساناں دے نال نال پوری طرح گھُل مل گئے تے اپنی بولی (ایرانی)کو چھڈ ک‏‏ے انہاں دے رسم تے رواج تے رہن سہن دے طور طریقےآں نو‏‏ں پوری طرح اپنا لیا۔ انہاں دے نال رہ ک‏ے مقامی کسان وی ترک قبیلےآں د‏‏ی ترکی بولی بولنے لگے۔ گیارہويں تے بارہويں صدی وچ انہاں استیپی ترک قبیلےآں تے مقامی کساناں دے اشتراک تو‏ں آمو دریا تے سیر دریا دے درمیان دے علاقے وچ اوزبیک ترک قوم د‏‏ی ابتدا ہوئی۔
گیارہويں صدی وچ کاشغر تے جیتیصب دے علاقہ وچ اک طاقت ور ترک شہنشاہیت’ ’قراخاند‘‘ د‏‏ی بنیاد پئی جس د‏‏ی سرحداں ماوراء النہر تو‏ں لے ک‏ے موجودہ قزاکستان دے علاقےآں تک پھیلی ہوئیاں سن ۔ ايس‏ے زمانے وچ وسطی ایشیا دے مشرقی تے مغربی علاقےآں د‏‏ی قبیلائی قوماں دا اشتراک وی شروع ہويا۔ جیندی صُب تے دریائے سیر دے آس پاس چاچ علاقے وچ کئی ترک قبیلے بسے ہوئے سن انہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے طاقتور ترک قبیلہ’ ’کر لُوک‘‘ سی۔ جو تلس ندی د‏‏ی وادی تو‏ں طارم ندی تک پھیلا ہويا سی۔ اس قبیلے دے لوک بہت رہتل یافتہ سن تے شہر تے مواضعات وچ رہ ک‏ے مویشی پالن تے کھیت‏‏ی باڑی کردے سن ۔ دوسرا وڈا ترک قبیلہ’ چغِل‘ سی جو اسّیق کول جھیل دے شمال مشرق وچ بسا سی۔ اک ہور ترک قبیلہ’ ’یاگمہ‘‘ اسّیق کول جھیل دے جنوب وچ آباد سی۔
ترکماناں د‏‏ی ابتدا ارال کیسپین استیپی دے داخاں تے مساغاتاں دے باہمی اشتراک نال ہوئی۔ انہاں د‏‏ی تشکیل وچ او گُزاں دا اثر پہلے ہی پڑ چکيا سی۔ گیارہويں صدی وچ دریائے سیر دے نچلے کنارے دے او گزاں تے قراخانیاں د‏‏ی آپسی جھڑپاں دے دوران سلجوقیاں د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ سلجوقیاں نے قراخانی تے اوگز علاقہ اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ سلجوق تے اوگُز سیر دریا دے علاقے تو‏ں موجودہ ترکمینستان دے علاقہ وچ داخل ہوئے۔ جو اگے چل ک‏ے عثمانی ترک اکھوائے۔ اس درمیان وچ پیچینیگاں دے نال وی اوگزاں دا اک حصہ ملیا جس نے ارال سجے دے علاقے اِرتِش تو‏ں آئے ہوئے قفچاکاں تو‏ں مل کر’ ’قراکلپاک ‘‘ترک قوم د‏‏ی بنیاد پائی۔
۱۰؍ واں تے ۱۱؍ واں صدی وچ قفچاکاں نے موجودہ مغربی تے وسطی قزاکستان وچ استیپی ترک قبیلےآں دے کئی سنگھ قائم کر لئی سن ۔ استیپی دے انہاں ترک قبیلےآں تے قفچاکاں دے اشتراک سے’ ’قزاق‘‘ قوم د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ کوہ تیانشان دے مشرق وچ آباد ترک قبیلےآں (جنہاں وچ قفچاک وی شامل سن )نے نويں تے دسويں صدی وچ بالائی ینی سیئی وچ اپنی حکومت قائم کر لئی سی۔ ینی سیئی تو‏ں ایہ ترک قبیلے وسطی ایشیا وچ انہاں علاقےآں تک ودھ آئے سن جتھے اج موجودہ قرگستان واقع ا‏‏ے۔ اوہ ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی آبادی دے نال گھل مل گئے تے انہاں دے باہمی اشتراک سے’’ قرگز ‘‘قوم د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ وسطی ایشیا دے انہاں قِرگِزاں اُتے مقامی آبادی دے علاوہ الطائی، اِرتِش تے یُغور لوکاں دا ثقافتی اثر وی دکھادی دیندا ا‏‏ے۔
ینی سیئی (Yenisei)کے ترک قبیلےآں د‏‏ی روسی لوکاں تو‏ں مڈبھیڑاں ہوئیاں ۔ بعدہٗ ا ن دا وڈا حصہ اس وقت جنگاریہ وچ بس گیا تے دوسرا سائبیریا دے خاکاسیاں تے طوباناں وچ گھل مل گیا۔ وسطی تے مغربی سائبیرین علاقہ دے ترک قبیلےآں تے موجودہ قزاکستانی علاقہ دے ترک قبیلےآں دے درمیان لڑائیاں چلدی رہدیاں سن ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے طرف دے بوہت سارے لوک قیدی بنا لئی جاندے سن ۔
ان علاقےآں وچ اسلام مذہب دے آنے دے بعد دونے طرف دے قیدی وی مسلما‏ن ہوئے گئے۔ انہاں مسلما‏ن سائبیرین ترکاں تے قزاق ترکاں دے اشتراک تو‏ں پیدا ہوئی اولاداں تاتاری ترکاں دے ناں تو‏ں جانی گئياں ۔ اگے چل ک‏ے تاتاری ترکاں نے تاتارستان وچ اپنی حکومت قائم کيتی۔ تاتاری ترک اپنے علاقےآں د‏‏ی بنیاد اُتے سائبیرین تاتار بولگا تاتار (قزان تاتار)اور کریمین تاتار اکھوائے۔ مشرقی ترکستانی علاقےآں وچ آباد تاتاری نسل دے مونگولاں تے تاتار ی ترکاں دے باہمی اشتراک تو‏ں یغور ترک قوم وجود وچ آئی۔
مغربی سمت دے دور دراز تو‏ں آنے والے خانہ بدوش قراقطائیاں نے بارہويں صدی وچ جیندی صُب وچ اک حکومت قائم کر لئی۔ بعد وچ ماوراء النہرپر وی قبضہ ک‏ر ليا تے اپنے ترک قبیلے دا اک حصہ ماورا النہر وچ آباد کر دتا۔ وقت گزرنے دے نال نال اس قبیلے نے مقامی ترکی بولی اپنا لی تے مقامی لوکاں دے اشتراک تو‏ں اوہ قطائی ترک مشہور ہوئے۔
قراقطائیاں د‏‏ی حکومت بہت دناں تک نئيں رہی تے انہاں د‏‏ی جگہ خوارزم شاہی ترکاں نے لے لئی۔ خوارزم شاہاں نے وسطی ایشیا وچ سلجوقی سلطنت نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے خوارزم شاہی حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی۔ جس وچ وسطی ایشیا دے نال خراسان (موجودہ افغانستان دا زیادہ تر حصہ)ایران تے آزربائیجان دے علاقے وی شامل سن ۔
لسٹ چڑھدے ایشیا دے شہر بلحاظ آبادی
ایہ مشرق بعید دے شہر بلحاظ آبادی (List of cities in the Far East by population)  اے۔
چڑھدا ایشیا
جنوبی ایشیا
دکھن چڑھدا ایشیا
حوالے
گٹھ:لسٹ ایشیا دے شہر گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (1990ء تا 1994ء)
مندرجہ ذیل 1990ء تا 1994ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
دیساں دی لسٹ بلحاظ شرح دانستہ قتل
ایہ دیساں دی لسٹ بلحاظ شرح دانستہ قتل فی سال فی 100،000 لوگ اے، جس دی بنیادی معومات دفتر اقوام متحدہ برائے منشیات تے جرائم (nnited nations office on drugs and crime) توں لئیاں گئیاں ویں۔
حوالے
گٹھ:قتل بلحاظ ملک گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں
بہار اسمبلی انتخابات، 2015ء
بہار اسمبلی انتخابات، 2015ء بھارت د‏‏ی ریاست بہار وچ نومبر 2015ء نو‏‏ں منعقد ہوئے۔ حالانکہ سابقہ اسمبلی د‏‏ی میعاد 29 نومبر نو‏‏ں ختم ہونی سی۔
اپریل 2015ء وچ جنت‏ا پریوار جس وچ سماجوادی پارٹی، جنت‏ا دل، راشٹریہ جنت‏ا دل، جنت‏ا دل سیکیولر، انڈین نیشنل لوک دل تے سماجوادی جنت‏ا پارٹی]] شامل سن، نے متحدہ طور اُتے انتخابات وچ حصہ لینے دا فیصلہ کيتا سی۔ تے نتیش کمار نو‏‏ں وزارت اعلیٰ دا امیدوار نامزد کيتا گیا سی۔ بعد وچ انڈین نیشنل کانگریس تے راشٹروادی کانگریس پارٹی نے وی اس اتحاد وچ شمولیت اختیار کر لئی۔ لیکن بعد وچ سماجوادی پارٹی، سماجوادی جنت‏ا پارٹی جنت‏ا پریوار تو‏ں نکل گئی تے باقی بچی پارٹیاں تو‏ں اس اتحاد نو‏‏ں مہا گٹھ بندھن دا ناں دتا۔
دوسری جانب قومی جمہوری اتحاد دے بینر تلے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی، لوک جنہاں شکتی پارٹی، راشٹریہ لوک سمتا پارٹی تے ہندوستان عوامی مورچا نے انتخابات دے میدان وچ اترنے دا فیصلہ کيتا۔ تیسرا محاذ 6 بایاں بازو پارٹیاں دا سی۔ اس انتخابات وچ 2000ء دے بعد تو‏ں بہار وچ سب تو‏ں زیادہ ووٹنگ ہوئی سی۔ کل 56.8% لوکاں نے حق رائے دہی دا استعمال کيتا۔ آر جے ڈی سب تو‏ں وڈی پارٹی بن دے ابھری تے کل 81 نشستاں اپنے ناں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے بعد جے ڈی یو نے 70 تے بی جےپی نو‏‏ں 53 نشستاں ملیاں۔ سب تو‏ں زیادہ ووٹ بی جے پی نو‏‏ں (24.4%)، اس کت بعد آر جے ڈی (18.4%) تے اس دے بعد (16.8%) تے کانگریس نو‏‏ں 6.7% ووٹ حاصل ہوئے۔
ایگزٹ پول
ایکسس ایگزٹ پول نو‏‏ں سی این این آئی بی این نے جاری کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت
گلاشکی دی لڑائی (2002)
گلاشکی د‏‏ی لڑائی (2002) وچ دوسری چیچن جنگ دے دوران گلاشکی (انگوشتیا ، روس) پنڈ وچ لڑائی د‏‏ی شکل وچ ہوئی۔ زیر زمین تقریبا 300 300 چیچن گوریلا روسلان گلیئیف نے جارجیا دے علاقے تو‏ں شمالی اوسیتیا تے فیر انگوشیٹیہ اُتے چیچنیا جانے دے لئی حملہ کيتا۔25 ستمبر نو‏‏ں ، انہاں نے گالاشکو وچ روسی فوجیاں اُتے فائرنگ د‏‏ی ، اک پورٹیبل طیارہ شکن نظام "ایگلا" نے ہیلی کاپٹر ایم آئی 24 سےفائر کيتا ، جس تو‏ں بمباراں تو‏ں دو بکتر بند عملے نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے 17 تو‏ں 21 روسی فوجی ہلاک ہوگئے۔
روسی فوجیاں نے توپ خانے ، ہوابازی ، بکتر بند گاڑیاں فعال طور اُتے استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 5 تو‏ں 110 گوریلاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا، 6 نو‏‏ں پھڑ لیا گیا۔ باقی گوریلا چھوٹے چھوٹے گروہاں وچ تقسیم ہوگئے تے چیچنیا وچ چھپ گئے۔ کہیا جاندا سی کہ ایہ قیدی دو عرب سن ۔
جارجیا تو‏ں روانگی
اگست 2002 وچ ، جارجیا نے پنکیس گورج وچ پولیس-فوجی کارروائی دا آغاز کيتا ، جتھ‏ے چیچن مہاجرین برساں تک رہندے سن تے گوریلا دے طور اُتے چھپ جاندے سن ۔ چنانچہ چیچن گوریلااں نو‏‏ں ملک چھڈنا پيا۔ د‏‏ی 2 اگست وچ اوہ روانہ ہوگئے ، تے روسی جاسوس مصنوعی سیارےآں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں چھپانے دے لئی جارجیا دے مطابق دو ہفتےآں تک زگ لگیاندے رہے ۔ اس دے بعد انہاں نے چیچنیا وچ داخل ہونے دے موقع د‏‏ی تلاش وچ شمالی اوسیٹیا تے انگوشیٹیا دا راستہ اختیار کيتا۔ اس اسکواڈ وچ رسلن گلیئیف دے زیر زمین 250 افراد شامل سن ۔ انہاں نے گروپاں دے وچکار 50 میٹر د‏‏ی دوری اُتے 30 تو‏ں 40 افراد دے گروپاں وچ مارچ کيتا۔ جارجیا وچ نسلی معیار دے مطابق گروپس (جسنو‏ں " آماتوج کہندے نيں گوریلا ) تیار ہوئے: 4 چیچن سن ، اک گروپ عربی ، ترکی ، کبارڈا ، کراچائی ، کسٹینا ، داغستان ۔ خاص طور اُتے ، عبد الملک مہجیدوف ، جو اسلامی اخوان المسلمین دے رکن سن ، د‏‏ی زیرزمین علیحدگی سی۔ گوریلا وچ 20 دے نیڑے پورٹیبل اینٹی ایرکرافٹ سسٹم موجود سی ، گوریلا دے تقریبا نصف حصے وچ بوموبیکونوزن تے ریڈیو اسٹیشن کین ووڈ موجود سن ۔ روس دے ڈپٹی اٹارنی جنرل سیرگی فریڈنسکیج نے کہیا کہ گالاکو وچ 20 ترک ، 11 عرب ، دو جارجیائی تے ہور غیر ملکیو‏ں وچ مقابلہ ہويا بعد وچ ایہ کہیا گیا کہ اسکواڈ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 40 غیر ملکی سن ۔
گہری دھند د‏‏ی لپیٹ وچ ، تے  ستمبر د‏‏ی رات ، دستے نے روسی ریاست د‏‏ی سرحد عبور د‏‏ی تے شمال مغرب تک اک گھاٹی دے نال 4 کلومیٹر پیدل چلنے دے بعد ، کئی دن دے آرام دے لئی رک گیا۔ تقریبا 50 گوریلا وی کمزور ہوئے گئے تے انہاں نو‏ں جارجیا واپس کردتا گیا۔ عبد الملک مییدوف نے گیلجیو دے نال لڑائی د‏‏ی ، لہذا اس دا دستہ وکھ راستے دے مطابق چلا گیا ۔
15 ستمبر نو‏‏ں ، گلیئیف د‏‏ی ٹکڑینے روسی علاقے وچ مارچ کيتا۔ 17 ستمبر تو‏ں 18 ستمبر د‏‏ی درمیانی شب ، دو ترک دریائے آرمچی نو‏‏ں عبور کردے وقت ڈُب گئے۔ 19 ستمبر د‏‏ی شام نو‏‏ں ، اوہ گلاسکو تو‏ں 10-12 کلومیٹر دور واقع تارسکوئ (شمالی اوسیتیا) پنڈ پہنچے۔ ہر وقت انہاں نے ریڈیو اسٹیشناں دا استعمال نئيں کيتا۔ پچھلے دو ہفتےآں وچ خاص طور اُتے مشکلات دا سامنا کرنا پيا ، کھانا ختم ہوگیا۔ چنانچہ 20 ستمبر نو‏‏ں ترسکوئی دے نیڑے انہاں نے کچھ جنگجوواں نو‏‏ں اک فارم پرتن دے لئی بھیجیا راستے وچ ، انہاں نے متعدد اوسیتیا ملیشیا تے دو فوجیاں نال ملاقات کيت‏ی - اک نان کمیشنڈ افسر تے اک سپاہی - جو فائرنگ د‏‏ی حد تو‏ں متحدہ عرب امارات وچ اپنی فوج وچ واپس آئے سن ۔ انہاں نے غیر مسلح تے ملیشیاواں نو‏‏ں رہیا کيتا ، تے فوج نو‏‏ں ہلاک کردتا ، لیکن اوہ ریڈیو الارم بھیجنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس رات دے دوران شمالی اوسیٹیا وچ اک گلیشیر نو‏‏ں بھُل جانے دے بعد فوج دے گوریلا جنگل وچ چلے گئے تے وڈی حد تک فرار ہوگئے ، کیونجے چونکہ متعدد فوجیاں نو‏‏ں بچانے والےآں د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا گیا سی ۔ اس وقت تو‏ں اسکواڈ نو‏‏ں بے نقاب کردتا گیا ۔
پہلی محاذ آرائی
20 ستمبر نو‏‏ں ، جنرل ویلری گیریسموف 58 ويں آرمی عملہ دے افسراں دے نال جائے وقوع اُتے پہنچے۔ شام نو‏‏ں انہاں نے محسوس کيتا کہ گوریلا میوچ - گالکا - باموٹو دے راستے اُتے چل رہے نيں ۔ چنانچہ اک ملیشیا نے انگوشیٹیا تے شمالی اوسیتیا دے درمیان سرحد نو‏‏ں روک دتا۔ توپاں نے اک جنگل وچ اسکواڈ اُتے فائرنگ شروع کردتی۔
21 ستمبر اسکاؤٹ گروپاں نے گوریلااں دا تعاقب کرنا شروع کيتا تے اگلے دن اسنو‏ں جاری رکھیا۔ ايس‏ے وقت اک فضائی بحالی وی ہوئی ۔ فوج دے دستے انگوشیتیا بھیجے گئے ، جتھ‏ے انہاں نے دریائے آسا دے مغربی کنارے اُتے پوزیشناں اُتے قبضہ کيتا۔
پہلے روسی عہدیداراں نے گوریلا نال کنفرانٹیوژن د‏‏ی تردید کيت‏ی سی ، لیکن بعد وچ اس دا اعتراف کيتا ۔ بعد وچ ، انہاں نے بار بار رسلن گلیئیف تے عبد الملک مجیدوف نو‏‏ں اسکواڈ دا قائد نامزد کيتا۔
رات 2 تو‏ں 3 گوریلا دے اسکاؤٹ گروپس وچو‏ں ہر اک نے 58 ويں فوج د‏‏ی پوزیشناں دا مقابلہ کيتا۔ انہاں اُتے بندوقاں تے بماں تو‏ں گولی ماری گئی۔ فیر توپ خاناں نے کم کرنا شروع کيتا۔
23 تو‏ں 25 ستمبر وچ ہونے والے اسکاؤٹ وچ جنگل وچ گوریلا جنگ دے آثار مل گئے: اک دن وچ سر درد دے نال سر درد ، خون تو‏ں داغ پٹی ، گھسیٹے ہوئے جسماں دے نشانات تے ايس‏ے طرح کے۔ توپخانے تے ہويا بازی نے گوریلا دے اک کیمپ اُتے بمباری کيتی۔ ايس‏ے دوران ، اسکاؤٹس تے گوریلا دے وچکار پہلی وڈی جھڑپاں ہوئیاں۔ روس دے اک اسکاؤٹ گروپ اُتے گھات لگیا کر حملہ آور ہوگیا۔ تن فوجی مارے گئے (دو دا سر قلم کيتا گیا) ، چار زخمی ہوئے۔ روسی ذرائع دے مطابق گوریلا کھو چکے نيں ، 30 تو‏ں زیادہ افراد (مقتول تے زخمی) ۔
- الیگزینڈر کوزنیٹوف ، خصوصی دستےآں دے کپتان
25 ستمبر د‏‏ی شب ستمبر تا  تک اسکواڈ دے ماتحت علاقہ رسلن گیلجیو اک پنڈ گالاشکی داخل ہويا۔
جنگ
25 ستمبر 2002 د‏‏ی شب 26 ستمبر 2002 نو‏‏ں گوریلا فورس گلاشدی ميں داخل ہوئی۔ مقامی لوکاں نے گواہی دتی کہ 300 گوریلا آچکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ خواتین وی شامل سن۔ لاتعلقی اُتے سوار یو اے زیڈ دے سامنے ، فیر بھری ہوئی گھوڑےآں نو‏‏ں مارچ کيتا۔ گوریلااں نے پانی تے کھانا طلب کيتا ، اوہ تھک گئے سن تے کہیا سی کہ اوہ دو ہفتےآں تو‏ں چل رہے نيں ، بھوکے نيں تے ایتھ‏ے تک کہ گھاہ تے کچے کتے دا کھانا وی کھاندے ني‏‏‏‏ں۔
انہاں نے تن پلاں دے نال دریائے آسا نو‏‏ں عبور کرنے تے پہلے ہی چیچنیا وچ دریا دے دوسری طرف واقع بوموٹو پنڈ تک پہنچنے دا منصوبہ بنایا ۔ انگوش ملیشیا ، جنہاں د‏‏ی چوکی گالاشکو دے داخلی راستے اُتے واقع سی ، نے انہاں نو‏ں دیکھیا ، لیکن انہاں د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں لڑائی نئيں کيت‏‏ی ، صرف پسپائی اختیار کيتی تے اندرونی افواج دے دستےآں نو‏‏ں طلب کيتا ، جو نیڑےی پہاڑی اُتے خدمات انجام دے رہے سن ۔ انھاں نے پافسبوٹنو ہیلی کاپٹر طلب کیتے تے صبح 6 بجے دے لگ بھگ ( ماسکو دے وقت دے مطابق چوتھ‏ی صبح) نے جنگ دا آغاز کيتا ، جس وچ پہلے سنیا دے ضلع ملیسیجو تے مقامی اومون ملیشیا نے حصہ لیا۔ پہلے گوریلااں نے سب میشین گن تے سب میچین گناں فائر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے بعد بکتر بند عملے دے کیریئر (کے ٹی) آئے ، تاں انہاں نے بم بندوقاں استعمال کرنا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اک دے ٹی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے اسنو‏ں جلایا گیا۔ صبح 7-40 بجے ، گوریلا پنج گولاں دے بعد پورٹ ایبل اینٹی ایرکرافٹ سسٹم دے نال ایم آئی 24 ہیلی کاپٹر نو‏‏ں گولی مار کرنے وچ کامیاب ہوگئے ، جنہاں وچو‏ں (بعض اوقات تِناں دا ذکر کيتا گیا) عملہ ہلاک ہوگیا انہاں نے اک ہور ہیلی کاپٹر فائر کيتا ، لیکن چھُٹ گیا۔ دوپہر دے وقت توپ خانے وچ اگ دے تحت انہاں نو‏ں پنڈ چھڈنا پيا تے گالاکو نیڑے اک فارم وچ پھنس گئے۔ اُتے ، کچھ گروہ دریا نو‏‏ں عبور کرنے تے آسا دے مغربی کنارے تک پہنچنے وچ کامیاب ہوگئے۔ رات انہاں نے توپ خانے اُتے بمباری د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہیلی کاپٹر ورموکیمرو ۔
"پہلے ہی سہ پہر وچ ، جدو‏ں ميں گالاشکو پہنچیا تاں ایتھ‏ے اُتے سب کچھ پرسکو‏ن سی۔ پنڈ دے داخلی راستے اُتے جمہوریہ OMON د‏‏ی اک مضبوط چوکی کھڑی سی ، تے نیڑے د‏‏ی تمام پہاڑیاں اُتے فوجیاں دے ٹھکانے سن ۔ اک کم پرواز د‏‏ی سطح اُتے آسمان وچ جنگی ہیلی کاپٹراں د‏‏ی اک وڈی تعداد ودھ گئی۔ چار گوریلا د‏‏ی لاشاں گائاں دے داخلی راستے اُتے اک چھوٹی کلیئرنس اُتے کھڑی سن۔ اوہ نوجوان وڈے پیمانے اُتے ساز و سامان دے نال چھلاورن د‏‏ی وردی والے نوجوان سن ۔ اک ہور شدید زخمی گوریلا اک منحنی خطوط وحدانی اُتے تھوڑا فاصلے اُتے پيا سی۔ لیکن اس دے زندہ بچ جانے دا بوہت گھٹ امکان سی: اس د‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی روندتی گئی۔ انہاں پنجاں وچو‏ں تن ، انہاں دے چہراں دے مطابق ، عرب سن : بھوری رنگ د‏‏ی کھل والی ، سیاہ داڑھیاں والی۔ نیڑے وچ چار پورٹیبل مشین گن بچھائی گئی سی جس دے نال مقتولین نو‏‏ں مسلح کيتا گیا سی۔"
- مدینہ کوڈزیوئیفا ، جو انگوشیائی وزارت داخلہ د‏‏ی پریس سروس دے نال تعاون کار نيں
جنگ دے بعد دے ظلم و ستم
شام نو‏‏ں بلاک شدہ گالاشدی ميں حکومت نےپاسپورٹ تلاش تے جانچ کرنا شروع کيتا۔
27 ستمبر وچ اسکاؤٹ گروپس تے کتے دے نال ماہر ماہرین نے گوریلااں دا تعاقب کرنا شروع کيتا ، جو باموٹو د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ 58 ويں فوج د‏‏ی کمانڈ پوسٹ اُتے شمالی قفقاز دے عسکریت پسنداں دے جنرل-کرنل ولادیمیر بلگاکوف تے یونیفائیڈ ملٹری گروپ دے جنرل کمانڈر ولادیمر مولٹنسکیج دے چیف اسٹاف پہنچے ۔ انہاں نے استقامت دے عمل د‏‏ی قیادت کی
ستمبر تو‏ں تک پہاڑاں وچ چھوٹے گوریلا گروپاں د‏‏ی تلاش تے ہوابازی تے توپ خانے تو‏ں انہاں دا خاتمہ جاری ا‏‏ے۔ بعض اوقات گالاشکی ، مویانو ، الکوونو تے الخاسٹو وچ پاسپورٹ دے نظام د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی جاندی ا‏‏ے۔
اسيں ہمسایہ جنگل وچ جیرلاناج گروپاں دے خلاف ایراٹاکژن جاری رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ 29 ستمبر ، اندرونی فوجیاں نے دریائے ایٹا نال ملحقہ زمیناں د‏‏ی تلاش شروع کردتی۔ انہاں نے گوریلااں دا ریڈیو انٹرپروجزن لیا ، جس وچ انہاں نے زخمی گیلجیو بارے وچ کہیا سی۔ چیچن ذرائع نے اس د‏ی تردید د‏‏ی ، تے 58 ويں آرمی دے چیف آف اسٹاف نے اعتراف کيتا کہ زخم دے بارے وچ معلومات ٹیڑھی نيں ، ۔
فیر انہاں نے اک قصبے سلیپکوسکاجا دے دو رہائشیاں د‏‏ی گرفتاری دے بارے وچ دسیا ، جو اپنی کاراں وچ یو اے زیڈ - 452 تے وی اے زیڈ 2107 وچ باقاعدگی تو‏ں سفر کردے سن ، گوریلا نو‏‏ں ادویات تے کھانا مہیا کردے سن ، تے فیر پہاڑی سلسلے وچ انہاں د‏‏ی رہنمائی کردے سن ۔ 2004 دے موسم گرما وچ کارٹیلون نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی ، جس نے اسکواڈ د‏‏ی قیادت گالاشکی کيت‏ی سی تے جنگ وچ حصہ لیا ۔
بعدازاں روسی عہدیداراں نے دسیا کہ عبد الملک مییدوف رسلان گیلجایو دے نائب سربراہ نيں تے انہاں نے واقعی اس لاتعلقی دا حکم دتا سی ، جس نے گالاکو وچ لڑی سی ، لیکن اس نے پنکیسہ نو‏‏ں ناپاک کيتا ۔ بعد وچ کِسے نے اس معلومات د‏‏ی تصدیق یا تکرار نئيں کيتی۔
ستمبر 2002 دے آخر وچ ، داغستان دے نیڑے چیچنیا دے علاقےآں وچ گوریلا سرگرم سن ۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ روسی مسلح افواج دے اک ایداں دے حصے نو‏‏ں کھینچنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں ، جنھاں نے رسلان گیلجیو ٹکڑی دا پِچھا کيتا ا‏‏ے۔
چیچن بارڈر اُتے اس گروہ دے باقی حصے مسدود کردتے گئے سن ۔ بمباری صبح تک جاری رہی۔ عہدیداراں نے دسیا کہ بیشتر گوریلا تباہ کردتے گئے نيں
لیفٹیننٹ جنرل ویلری گیریسموف د‏‏ی مشترکہ کمانڈ وچ گوریلااں دے خلاف 58 ويں آرمی دے 19 ويں موٹرسٹ رائفل ڈویژن تے سکاؤٹ ٹروپس دے دستے لڑے۔ اس جنگ دے علاوہ سنĵ ضلعی پولیس اسٹیشن ملیشیا نے وی حصہ لیا۔ مجموعی طور اُتے آپریشن دا حصہ 5000 فوجی تے ملیشیا ۔ عام طور اُتے اس نے روس دے جنرل اسٹاف دے کومانڈسٹرو اناطولی کوونن د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔
جنگجوواں دا نقصان
چیچن اینٹی وار کانگریس دے صدر ، یوریشین پارٹی آف روس د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے چیئرمین ، سلامبیک مائیگوف دا دعوی اے کہ ایہ لڑائی اتفاقی طور اُتے ہوئی اے ، کیونجے اسلان مسخادوف نے چیچنیا دے باہر سرکاری طور اُتے جنگ اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ چنانچہ بھوکے گوریلا کھانا تلاش کرنے گالیکا پہنچے ، لیکن انہاں نو‏ں اک مقامی ملیشیا دا سامنا کرنا پيا تے اک مختصر جنگ دے بعد جنگل وچ چلے گئے۔ انہاں دا کہنا اے کہ مقامی ملیشیا دے مطابق ، گوریلااں نے پنج افراد تو‏ں کوئی کم نئيں کھویا تے کسی نے وی زمین اُتے زیادہ لاشاں نئيں دیکھی ۔
ویب سائٹ کاوکاز ڈاٹ آر جی نے گلیئیف دے نال ٹیلیفون انٹرویو شائع کيتا ، جس نے دعوی کيتا اے کہ اس نے 11 افراد نو‏‏ں ہلاک تے لاپتہ کردتا ، 13 زخمی ہوئے۔ روس د‏‏ی طرف تو‏ں نقصانات اس دا اندازہ 50 تو‏ں 100 افراد اُتے ا‏‏ے۔ ۔
اس د‏ی بالواسطہ طور اُتے انگوشیائی وزارت داخلہ د‏‏ی پریس سروس دے ساتھی مدینہ کوڈزوئیفا نے تصدیق د‏‏ی اے ، جو 26 ستمبر د‏‏ی سہ پہر گالاشک پہنچی تے اس نے صرف گوریلاں تے اک قیدی د‏‏ی چار لاشاں دیکھو
Ingushetia.org انگش پراسیکیوٹر دے دفتر دے نمائندےآں، گلاشکی تو‏ں واپس آنے دے حوالے تو‏ں 26 ستمبر ویب سائٹ اے کہ روسی فریق 17 فوجی ہلاک کھو تے 20 زخمی ہوئے. اس دے علاوہ اک ہیلی کاپٹر تے دو بکتر بند گڈیاں نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا۔ مقامی خاتون مریم اراپھانووا نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔ ایہ 5 ہلاک گوریلا (اک برطانوی صحافی سمیت) پایا گیا سی تے 3 جنگی قیدی رہے سن (انہاں وچو‏ں دو زخمی سن ، جنہاں وچ اک شدید زخمی وی شامل اے ) ۔
اکتوبر 2002 دے اوائل وچ ، 58 ويں آرمی دے چیف آف اسٹاف ، میجر جنرل ولادیمیر چرکن نے اطلاع دتی کہ گوریلا 70 ہلاک ، 50 زخمی تے 8 گرفتار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ روسی فریق 21 ہلاک تے 25 زخمی ہوئے
نتائج
انگوشیتیا دے صدر مراد زازیکوف نے 9 اکتوبر اک پریس کانفرنس دے دوران کہیا اکتوبر وچ ، گوریلااں نو‏‏ں گالاش نو‏‏ں عبور کرنے تے سِدھے چیچنیا جانے دا موقع ملیا ، لیکن بجائے اس دے کہ اوہ جان بجھ کر پنڈ وچ داخل ہوک‏ے "آبادی وچ خوف و ہراس پھیلاواں" تے اس طرح "تنازعہ دے علاقے نو‏‏ں بڑھاؤ" ۔
روس تے جارجیا دے وچکار تعلقات
اس معاملے نے روس تے جارجیا دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ہور کشیدہ کيتا۔ روس نے اک بار فیر جارجیا اُتے الزام لگیایا اے کہ اوہ انہاں دہشت گرداں دا پِچھا کرنے وچ سیاسی مرضی دا فقدان اے جو برساں تو‏ں اس دے علاقے وچ چھپے ہوئے نيں ، خاص طور اُتے پنکیس گھاٹی وچ ۔ دوسری چیزاں دے علاوہ ، سانو‏ں رسولان گیلجیو د‏‏ی حوالگی دے متعدد تقاضاں دے بارے وچ وی یاد دلاندے ني‏‏‏‏ں۔ روسی عہدیداراں نے دسیا کہ گوریلا جارجیائی رہنمائی دے بدلے سن تے غیر سرکاری طور اُتے تجویز کيتا سی کہ انہاں نو‏ں ادائیگی دے بدلے وچ جارجیائی فوج دے ہیلی کاپٹر منتقل کرن ۔ 27 ستمبر روس وچ جارجیا دے سفیر زرب اباشیڈز نو‏‏ں روس د‏‏ی وزارت خارجہ وچ بلايا گیا سی ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں سرکاری احتجاج تے جارجیا دے مالدیروز دے الزامات دا سامنا کرنا پيا سی تاکہ اوہ انسداد دہشت گردی کارروائی اُتے روس دے نال تعاون کرن ۔
جارجیا دے وزیر داخلہ ، کوبہ نارچیماشویلی نے کہیا کہ تمام چیچن گوریلا روسی سرحدی محافظاں تے فوج د‏‏ی مخالفت دا سامنا کیتے بغیر چیچنیا روانہ ہونے دے بعد ، پنکیس گھاٹی تو‏ں چلے گئے سن ۔ غیر سرکاری طور اُتے ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ گیلجیو دستہ صرف روسی فوج مدد تو‏ں ہی انگیون حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ جارجیا دے سابق وزیر دفاع ٹینگیز کٹووانی نے دعوی کيتا اے کہ انہاں نے پنکیس گورج وچ چیچن گوریلا دے بارے وچ بار بار صدر ایڈورڈ شیورڈناڈزے نو‏‏ں اطلاع دتی سی ، لیکن اس دے بعد کوئی رد عمل سامنے نئيں آیا جدو‏ں مبینہ طور اُتے ایڈورڈ شیورڈناڈیز نے اپنے مقاصد دے لئی چیچنز نو‏‏ں استعمال کرنے دا ارادہ کيتا۔ قیدی گوریلا مرتضی ہینڈل نے تصدیق د‏‏ی کہ رسلن گیلجاف ایڈورڈ شیورڈناڈزے نال ملن دے لئی تبلیسی دا سفر کيتا ، تے جارجیائی اعلیٰ عہدے دار فوجی اکثر انھاں پنکیواں دا دے گھاٹی وچ ملایا کردا سی تے انہاں نو‏ں کھانا ، گولہ بارود تے اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا سی ۔
جارجیا دے نائب وزیر مملکت برائے سلامتی ، لاش نیکلیشویلی نے کہیا کہ انہاں دا ملک "جان بجھ کر اپنے آپ نو‏‏ں بن بلائے ہوئے مسلح مہماناں تو‏ں آزاد کر رہیا اے جو روسی فیڈریشن دے علاقے وچ داخل ہوئے سن ۔" جے جیلیویائی باشندےآں نے جورجیا - روسی سرحد عبور د‏‏ی اے ، تاں ایہ روس دا مسئلہ اے ، جس دے نال جارجیا اپنی بہترین صلاحیت دے لئی تعاون کرنے نو‏‏ں تیار ا‏‏ے۔ " انہاں نے ہور کہیا کہ جارجیا "چیچنز د‏‏ی اپنے وطن واپس آنے د‏‏ی فطری خواہش وچ رکاوٹ نئيں اے " ۔ روسی وزیر دفاع سرگئی ایوانوف نے تاں ایتھ‏ے تک کہیا اے کہ ایہ حملہ جارجیائی علاقے وچ چھپے ہوئے گوریلااں دے خلاف پہلے از وقت فضائی حملے د‏‏ی صورت وچ اک ردعمل پیدا کر سکدا اے
چیچن مہاجرین د‏‏ی حالت
انگوشیہ دے صدر مراد زازاکوف نے وضاحت کيتی کہ گالاکو نو‏‏ں گوریلااں نے منتخب کيتا سی ، کیونجے ایہ چیچنیا دے نال نال چڑھدا اے تے شمالی اوسیٹیا تو‏ں قابل رسائی ا‏‏ے۔ انہاں نے وعدہ کيتا کہ ایہ انگوشیٹیا وچ چیچن مہاجرین د‏‏ی صورتحال تے انگوشیٹیا تے شمالی اوسیتیا درمیان تعلقات نو‏‏ں خراب کرنے دے لئی کچھ نئيں کريں گا۔ اُتے اس دے بعد انگوشیٹیا دے مہاجر کیمپاں وچ متعدد گرفتاریاں تے ڈیٹنوج ہوئے ۔ گالاشدی ميں خود 300 تک چیچن پناہ گزین رہندے سن ۔
عدالدی سزا
روسی عدالت نے وی گلاشکی اُتے حملے دے نال نال کومسلمسکوئی اُتے حملے نو‏‏ں وی دہشت گرد قرار دتا سی۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، رسلن گلیئیف نو‏‏ں بطور دہشت گرد رشتے داراں دے پاس واپس نئيں کيتا گیا سی ، لیکن اسنو‏ں اک نامعلوم قبر وچ دفن کيتا گیا سی۔ ۔
ستمبر 2003 وچ ، شمالی اوسیٹیا د‏‏ی سپریم کورٹ وچ رسلان گیلییف د‏‏ی گروہ دے ست گوریلا دے گواہاں د‏‏ی سماعت ہوئی ، جنہاں نے گالاشکی وچ جنگ وچ حصہ لیا۔
برطانوی صحافی
دسیا گیا اے کہ ہلاک ہونے والے گوریلاں وچو‏ں اک برطانوی پاسپورٹ N 500301639 دے ناں تو‏ں گیرویس روڈرک جان سکاٹ دے ناں تو‏ں پایا گیا اے جس دے نال تو‏ں  تک جارجیائی ویزا N 364496 موزاں ا‏‏ے۔ ۔ نیڑے وچ اک ویڈیو کیمرہ لگیایا گیا اے جس وچ فلمایا ہويا کیسٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ انہاں نو‏ں پتہ چلا کہ اس نے فرنٹ لائن ٹیلی ویژن نیوز لئے کم کيتا۔ عہدیداراں نے پہلے کہیا کہ پاسپورٹ د‏‏ی تصویر متاثرہ تو‏ں مماثل نئيں اے ، لہذا اوہ برطانوی صحافی نئيں سی ، لیکن اس نے اسنو‏ں دہرایا نني‏‏‏‏ں۔
پر 2 نومبر وچ شمالی قفقاز وچ روس دے پراسیکیوٹر جنرل دے دفتر د‏‏ی انتظامیہ نے اعلان کيتا اے کہ ہلاک صحافی د‏‏ی تدفین پنڈ اورزونوکیڈزیوسکایا دے اک قبرستان وچ ہوئے گی ، کیونجے لواحقین نے اس د‏ی لاش لینے تے اسنو‏ں پہچاننے تے جنازے وچ شرکت تو‏ں انکار کردتا سی۔ 4 نومبر د‏‏ی آخری رسومات آخری منٹ اُتے منسوخ کردتی گئياں ، حالانکہ دوست تے ساتھی پہلے ہی پنڈ وچ پہنچ چکے سن ۔ ایہ اس لئی ہويا کہ انگوشیٹیا دے حکا‏م نے آخری رسومات د‏‏ی تردید د‏‏ی ، انہاں نے کہیا سی کہ اوہ وی اک دہشت گرد اے ۔ فرنٹ لائن ٹیلی ویژن نیوز دے ڈائریکٹر ووگن اسمتھ نے کہیا کہ لواحقین د‏‏ی لاش لینے تو‏ں انکار کرنا کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں اے ، بلکہ برطانوی روایت دا اک حصہ اے ، جس دے مطابق پیرنٹن جتھ‏ے تک ممکن اے اس د‏ی تباہی د‏‏ی جگہ دے نیڑے ہی تدفین کيت‏ی جائے گی ۔ ٹیلی ویژن کمپنی نے کہیا کہ گیرویس روڈرک جان سکاٹ نے چھ سال تک اس دے لئی افغانستان ، کوسوو ، جارجیا ، کمبوڈیا وچ فلم بندی د‏‏ی ، لیکن بنیادی طور اُتے چیچنیا وچ  ۔
کی 2 دسمبر نو‏‏ں دسیا گیا کہ اس دے جسم دے نال اک تابوت برطانوی عہدیداراں دے حوالے کرنے دے لئی ماسکو پہنچایا گیا ۔
جنگ وچ حصہ لینے والے کچھ ایڈمرل سلطان نے دعوی کيتا کہ انگریز روسی فوج دے سامنے ہتھیار سُٹنا چاہندے سن تے اس طرح انگوشیٹیا تو‏ں فلمایا ہويا مواد لے ک‏ے وطن واپس آنا چاہندے سن ۔ 26 ستمبر نو‏‏ں گلاسکو د‏‏ی اک نسبتا پرسکو‏ن گلی وچ ، اس نے سفید چادر اٹھائی تے روسی فوج دے لئی روانہ ہويا۔ تب تو‏ں ، گوریلااں نے اسنو‏ں نئيں دیکھیا ۔ کچھ دا کہنا سی کہ اوہ اک سپنر دے ہتھو‏ں ماریا گیا سی جس د‏‏ی گولی کیمرے وچ لگی تے اس د‏ی اکھ وچ داخل ہوگئی۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ اس نے آخری لمحے تک گولی مار دتی ۔
2 اکتوبر نو‏‏ں ، چیچن مخالف جنگ کانگریس دے چیئرمین ، روس د‏‏ی یوریشین پارٹی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے چیئر مین ، جو جنگ دے دوران انگوشیٹیہ وچ سن ، سلامیبیک مائیگوف نے کہیا کہ صحافی جنگ دے دوران ہلاک نئيں ہويا ، لیکن اک گھاٹی وچ پے گیا۔ نارتھ اوسیٹیا دے ترسکہ گھاٹی وچ تے گوریلا تن دن تک اس د‏ی لاش لے ک‏ے گئے۔ کسی نے اس د‏ی تردید یا تصدیق نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔
متبادل ورژن
دوسرے ورژن دے مطابق ، روسی فوج نے جنگ تو‏ں پہلے اس علاقے اُتے بھاری بمباری د‏‏ی ، جو 26 جنوری د‏‏ی صبح 5 بجے دے لگ بھگ شروع ہوئی 26 ستمبر تے مختصر سی۔ وڈی (500 مرداں تک) گوریلا ٹکڑی دو گروہاں وچ تقسیم ہوگئی تے چیچنیا روانہ ہوگئی۔ بساں دیہاتیاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی پہنچ گئياں ، تے صرف مرد چھڈ ک‏‏ے رہبراں دے گھراں د‏‏ی حفاظت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ شام نو‏‏ں ، روسی فوج نے آس پاس دے علاقے اُتے اک بار فیر بمباری کيتی۔ اس دے علاوہ ، ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ اک نئيں بلکہ تن پنڈ والے زخمی ہوئے تے ایہ کہ مریم اراپھانووا گوریلا ظلم دا نشانہ نئيں بلکہ روسی فوج دا شکار ہويا سی تے حادّا‏تی گولی تو‏ں ہلاک ہوگیا سی یا حادثے دا شکار ایم آئی 24 ہیلی کاپٹر بجھاندے ہوئے بھی۔ تکنیکی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے تے پنڈ دے لیمومجنہاں نو‏ں ماریا ، جتھ‏ے جل گیا ۔ زیادہ تر ذرائع اس د‏ی تصدیق نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:تریخ انگوشتیا گٹھ:2002ء گٹھ:دوسری چیچن جنگ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سائنس
سائنس ایس دنیا نوں اک اچیچی پدھر نال کھوج لگان دا ول اے۔ ایہ دنیا کنج کم کردی اے ایس دے بارے وچ انسان دی تجربے رال سمجھن دی اک کوشش اے۔ ارسطو سائنس نوں اک ایسا علم کیندا اے جیدے تے پروسہ کیتا جاسکے جینوں عقل مت نال دسیا تے سمجھایا جاسکے۔ پرانے ویلیاں توں ای سائنس فلاسفی نال جڑیا ہویا اے تے ایہ دونویں شبد اک مطلب دیندے سن۔ 17ویں صدی وچ فلاسفی تے سائنس اک دوجے توں وکھ ہون لگیاں۔
سائنس لاطینی بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے جاننا۔
کھبے|thumb|280px| [[جامعہ کلون|جامعہ کلون (جرمنی) د‏‏ی تجربہ گاہ دا اک حصہ؛ سائنس د‏‏ی کسی تجربہ گاہ وچ عمومی طور اُتے استعمال کیتے جانے والے چند آلات تے کیمیائی مرکبات د‏‏ی اک نشاں سازی۔]] بنیادی طور اُتے تاں سائنس اک منظم طریقۂ کار دے تحت کسی گل نو‏‏ں جاننے یا اس دا علم حاصل کرنے نو‏‏ں کہیا جاندا اے، اس طرح کہ اس مطالعے دا طریقہ تے اس دے نتائج دونے ہی بعد وچ دوسرے دہرا سکدے ہاں یا انہاں دتی تصدیق کرسکدے ہاں یعنی ایويں کہـ لاں کہ اوہ قابل تکرار (replicable) ہاں تے اردو وچ اسنو‏ں علم ہی کہندے نيں۔ فی الحال سائنس دا کوئی ایسا ترجمہ کرنے (یا جے کيتا گیا اے تاں اسنو‏ں عام کرنے) د‏‏ی کوئی باضابطہ کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی اے کہ جو اسنو‏ں ہور علوم تو‏ں وکھ کرسک‏‏ے اس لئی اس مضمون وچ علم تے سائنس متبادلات دے طور اُتے استعمال کیتے گئے نيں، لہذا ایويں کہ سکدے نيں کہ مطالعہ کر کہ کسی چیز دے بارے وچ جاننا (یا ایسی کوشش کرنا) یعنی علم ہی سائنس ا‏‏ے۔ انگریزی وچ سائنس دا لفظ لاطینی دے scientia تے اسنو‏ں پہلے یونانی دے skhizein تو‏ں آیا اے جس دے معنی وکھ کرنا، چاک کرنا کہ نيں۔ مخصوص غیر فنونی علوم جو انسان سوچ بچار حساب کتاب تے مطالعہ دے ذریعہ حاصل کردا اے کہ لئی سائنس دے لفظ دا جدید استعمال ستارہويں صدی دے اوائل تو‏ں سامنے آیا۔
انسان دے سائنسی مطالعے دا سلسلہ زمانۂ قدیم تو‏ں جاری اے (جس د‏‏ی تفصیل تریخ سائنس وچ آجائے گی) تے زمانے دے نال نال انہاں وچ وادھا تے بہتری ہُندی رہی اے جس نے سائنس نو‏‏ں اس د‏ی اج د‏‏ی موجود شکل عطا کيتی۔ آنے والے سائنسداناں نے ہمیشہ گذشتہ سائنسداناں دے مشاہدات و تجربات نو‏‏ں سامنے رکھ دے ہی نويں پیشگویاں کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ بہرحال سائنس قدیم ہوئے یا جدید، بنیادی ہوئے یا اطلاقی اک اہ‏م ترین عنصر جو اس سائنسی مطالعے وچ شامل رہیا اے اوہ اسلوب علم یا سائنسی طریقۂ کار ہی ا‏‏ے۔ ایہ وی قابل غور گل اے کہ اس سائنسی اسلوب وچ وی زمانے دے نال نال ترقی تے باریکیاں پیدا ہُندی رہیاں نيں تے اج کوئی وی سائنسی مطالعہ یا تجربہ اسلوب سائنس اُتے پورا اترے بغیر قابل توجہ نئيں سمجھیا جاندا۔
تریخ
سائنس لکھن ویلے توں وی پہلے دا ول اے۔ پرانے پنجاب وچ پرانیاں رہتلاں وچ وائی بیجی، شکر بنانا، کپڑا بنانا ، دیسی کیلنڈر، شہراں دا ودیا ول نال بنانا سائنس دے ای دیسی ورتن سن۔ دنیا دیاں ہور رہتلاں وچ وی سائنس نوں محول نوں سمجھن تے اپنے فیدے لئی ورتیا گیا۔
پرانا عراق
سمیر پرانے عراق وچ مٹی دیاں تختیاں تے اپنے کم کاج نوں لکھیا۔ مسلہ فیثاغورث 18ویں صدی م پ وچ لکھیا گیا۔ بابل دے واسیاں نے ستاریاں سیاریاں تے چناں دے اسمان تے چلن بارے اپنیاں کھوجاں نوں لکھیا۔ بابل والیاں نے سورج تے چن والا کیلنڈر بناۓ جیہڑے ہلے وی لاگو نیں۔
پرانا مصر
پرانے مصر وچ تارہ پڑھت، میتھمیٹکس تے دوائیاں بارے جانکاری وچ وادے ہوۓ۔ وائی بیجی تے زمین دے ناپن لئی جمیٹری لوڑی دی سی۔ مصر توں ای الکیمی سارے پاسے پھیلی۔ ایڈون سمتھ پاپائرس میڈیکل دیاں پرانیاں لکھتاں وچ اک وکھری کھت اے ایہ پرانے مصر وچ 1550 م پ وچ دماغ دے روگاں نوں سائنسی ول نال ٹھیک کرن بارے لکھی گئی اک لکھت اے۔
پرانا یونان
سقراط توں پہلے دے فلسفی تھالیز (640-546 م پ) نوں سائنس دا پیو منیا جاندا اے۔ اوہنے پہلی واری نیچر وچ ہون والے کماں نوں توہمات دی تھاں عقل نال سمجھن دی لوڑ بارے کیا۔ اوہدے شگرد فيثاغورث نے میتھمیٹکس نوں سمجن لئی فیثا غورثی سکول بنایا۔ اوہ پہلا بندا سی جینے ایہ کیا جے زمین گول اے۔ 5ویں صدی م پ دے لیوسپس نے این سوچ دتی جیہنوں فیر اوہدے شگرد ڈیموکریٹس نے اگے ودھایا جے مادہ نکیاں نکیاں زریاں نال نال بنیا ہوندا اے تے ایہ زرے نوں اوہناں ایٹم دا ناں دتا۔
اسٹارچس ( 310 م پ – 230 م پ) پہلا بندا سی جینے ایہ گل آکھی جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔ اراٹوستھین نے پلی واری زمین دا ٹھیک کیر ناپیا تے شبد جغرافیہ ورتیا۔ ہیپارکس ( 190 م پ – 120 م پ) نے پہلی واری تاریاں دی کیٹلاگ بنائی۔ ہپوکریٹس ( 460 م پ – 370 م پ) نوں دوائیاں دے علاج کرن وچ وڈا کرو منیا جاندا اے۔ اقلیدس دی ایلیمنٹس سب توں زیادھ ویلے تک پڑھائیاں جان والیاں کتاباں وچوں اے۔ ارشمیدس (277 م پ- 212 م پ) نے میتھمیٹکس وچ ہور کماں نال پائی دا ٹھیک نتارا کڈیا۔ پلائینی نے 77 وچ پہلا انسائیکلوپیڈیا لکھیا۔
پرانا چین
کاغذ، ماچس، برود، کمپاس، ریشمی کپڑا، اکوپنکچر، کاغذی کرنسی، گڈی، چینی مٹی، سیسمومیٹر تے ٹیفو پہلے چین وچ بنے۔
اسلامی دنیا
ابن الہیشم ابن سینا جابر بن حیان البیرونی الرازی تے الخوارزمی سانسیں وچ اسلامی دنیا دے وڈے ناں نیں۔ 1258 وچ منگولاں ہتھوں بغداد دی تباہی مگروں اسلامی دنیا وچ سائنس تے کھوج دا کم مک گیا۔
یورپ وچ
12ویں وچ صلیبی لڑائیاں، سپین، تے سسلی راہیں یورپ دا جوڑ اسلامی دنیا دی ودیا تے پڑھی لکھی تے اگے ودھی رہتل نال پیا تے ایس میل جول نال یورپ وچ وی پڑھن لکھن دی سوچ جاگی۔ یورپ وچ یونیورسٹیاں بنن لگیاں: بولونا یونیورسٹی 1088 وچ، سلمانکا یونیورسٹی 1134 وچ تے آکسفورڈ یونیورسٹی 1096 وچ بندی اے۔ ایہناں وچ کتاباں نوں عربی توں لاطینی وچ پلٹیا گیا۔ 1348 طاعون دے روگ وچ یورپ وچ ان گنت لوک مارے گۓ تے پڑھن پڑھان نوں چھڈ کے لوک جان بجان دی فکر وچ پے گۓ۔ 1453 وچ ترکاں کول قسطنطنیہ جان تے اوتھوں لوک پرانیاں کتاباں لے کے یورپ ول نسے تے ایہناں کتاباں نے یورپ وچ پڑھائی دا چآ فیر چاہڑ دتا۔ مارٹن لوتھر دے چرچ وچ نویں سوچ لیان، گٹن برگ دے چھاپہ بنان، کولمبس دے امریکہ لبن نے وی یورپ وچ ساںنس دے وادے ول ٹوریا۔ 1543 وچ اندریاس وسالیاس تے نکولس کوپرنیکس دیاں دو کتاباں دا چھپنا یورپ وچ سائنسی انقلاب دا مڈھ سمجیا جاندا اے۔ کوپرنیکس دی کتاب ایس گل دے دوالے کمدی اے جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔ ایہ ویلہ اپنے گاشاں تے 1687 نوں چڑھدا اے جدوں نیوٹن دی کتاب پرنسیپیا میتھمٹیشیا چھپدی اے۔ ایس ویلے وچ گلیلیو، رابرٹ ہک، کرسٹیان ہائیگنز، ٹائیکو براہے، یوہانس کپلر، گوٹفرائیڈ لیبنز، پاسکل تے کارل لنیاس نے وی سائینس وچ وادے کیتے۔ فرانسس بیکن، تھامس براؤن، رینے ڈیکارٹ تے تھامس ہابس نے فلسفے وچ انسانی سوج نوں کھولیا، اوکھے سوال کیتے تے سوچاں وچ جیداری وکھائی۔ سائینسی ول ودیا ہوندا اے جدوں کرکے دکھان تے عقل نوں پرانی رواجی سوچ تے اگے رکھیا تے منیا جاندا اے۔
چانن ویلہ
17ویں صدی دے عقلی ویلے نے یورپ تے امریکہ وچ 18ویں صدی دے چانن ویلے دا بوآ کھولیا۔ ایہ سماج نوں عقل تے سائینس دی راہ ولوں (مذہب تے ریتاں رواجاں نوں جھڈدیاں ہویاں) اگے ودھان دی اک تحریک سی تے ایہنے سائینس تے عقلی گل بات نوں اگے ودھایا ایہ توہمات، دوجے نوں برداشت ناں کرنا تے چرچ تے سرکار دیاں کئی پیڑیاں گلاں دے برخلاف سی۔ سپینوزا، لاک، نیوٹن تے والٹیئر ورگے لوک ایدھے موڈی سن۔ امریکہ وچ تھامس جیفرسن تے بنجیمن فرینکلن ایدھے آگو سن۔ ایہنے سائنس تے رہتل تے مذہب نال سیاست تے وی فرانسیی انقلاب راہیں اپنا رنگ دسیا تے سیاست وچ اک نویں دنیا تے اک نویں ویلے دا مڈھ رکھیا۔
ایس ویلے وچ ای نیچرل فلاسفی دی تھاں سائینس پوری طراں ورتن وچ آجاندی اے ۔
19ویں صدی
19ویں صدی وچ رومانوی تحریک سائینس نوں وی اپنے رنگ وچ رنگدی اے۔ انسان نوں فطرت نال جوڑن دا سوچیا جاندا اے۔ 1801 وچ مکینیکل فلاسفی نوں جین بیپٹسٹ لیمارک نے بیالوجی دا ناں دتا۔ گوئٹے نے نیوٹن دی رنگاں اتے سوج تے اپنی رومانوی سوچ دتی۔ الیگزنڈر فان ہمبولٹ نے سائنس تے سوہنپ نوں رلان دی کوشش کیتی۔ ڈارون دی نسلاں دا مڈھ سائنس وچ رومانوی سوج دا انت سی۔ کیمسٹری وچ ہمفری ڈیوی دی سوچ وی اپنے ویلے نال رلدی سی۔ 19ویں ودی وچ ای جان ڈالٹن نے ایٹم بارے مڈھلیاں گلاں دسیاں۔ تے ایسی صدی وچ ای تھرموڈائینامکس دے قنون تے الیکٹرونیگٹوٹی دی تھیوری سامنے آئی جینے ایسے سوال کیتے جنہاں دا جواب نیوٹنی سائینس کول کوئی نئیں سی۔ میری شیلی نے اپنی کتاب فرینکنسٹائن وچ سائنس دے پیڑے ورتن نوں اگے لیاندا جے کیویں زمیواری ناں ورتی جاوے تے سائینس میبت وی بندی اے۔
20ویں صدی میکس پلانک دی کوانٹم تھیوری تے آئینسٹائن دی ریلیٹیوٹی تھیوری رل کے اک نویں سائینس دی مڈھ رکھ دیاں نیں تے سائینس وچ نیوٹنی سائینس دا ویلہ مکدا اے تے نوان ویلہ ٹردا اے۔ دوناں وڈیاں لڑائیاں وچ سائینس نوں لڑائی جتن لئی ودھ توں ودھ ورتیا گیا۔ جرمن سائینس نے دوجی وڈی لڑائی وج جرمنی نوں اگے ودھان وچ ہتھ ونڈایا۔ جرمن سٹوکا جہازاں، پینزر ٹینکاں تے ارمرڈ کاراں اگے پولینڈ تے فرانس کج ہفتیاں وچ ای ڈگ پۓ تے سوویت یونین وی ایہدے اگے لفدا گیا۔ ایٹم بمب اک اہم سائینسی شے نے جپان نال ایس لڑائی نوں انت تے پچایا۔ ایس مگروں کئی دیساں وچ نیوکلیائی جانکاری نوں لین لئی دوڑ دا مڈھ بجیا۔ امریکہ سوویت یونین، برطانیہ، فرانس، ہندستان تے پاکستان کول ہن ایٹمی سائینس دی جانکاری ہے۔ لڑائی وج راکٹان دے ورتن نال راکٹاں بارے جانکاری دا مڈھ بجیا تے راکٹ فیر خلا وچ پیجے گۓ تے ایہناں دے بنان، خلا وج جان تے فیر چن تے جان دی دوڑ شروع ہوئی تے جولائی 169 وچ امریکہ نے چن تے اپنے بندے اتارے۔ ایہ سائینس دی اک وڈی جت سی۔ سائینس نے پوری دنیا دے ہر بندے نوں پلٹیا اے۔ سائینس باہجوں دنیا اک پنڈ بن گئی اے۔ ہوائی جہاز باہجوں کتے وی جانا اسان اے۔ انٹرنیٹ تے فیر ایہدے نال ملن جلن جانکاری دین وچ اک وڈی تبدیلی آگئی اے۔ انٹر نیٹ تے فیس بک نے پوری دنیا آپس وچ رلا دتا اے۔
سائینسی ول
سائینسی ول کسے سوچ نوں کھوجن دے کئی ولاں دا ناں اے۔ سائینسی ول دی دوجے ولاں دی اچیچی گل ایہ اے جے سائینسی ول ول وج ایہدا کھوجی سچ نوں آپ بولن دیندا اے تے کسے سوچ نوں آسرا دیندا اے جدوں ایس سوچ بارے پہلے توں ہوند دا آکھیا ہووے یا کسے غلط سوچ نوں غلط دسدا اے جدوں ایہدے بارے دسی گل غلط ہووے۔ سوچ دے ول وکھرے وسلیاں لئی وکھرے ہوسکدے نیں۔
جان سٹورٹ مل پہلا بندا سی جیہنے سائینسی ول بارے لکھیا تے ایہدے ول بناۓ۔
1۔ ہر سائینسی کم وچ پہلے اگے اک سوال ہوندا اے جیدا جواب لبھنا ہوندا اے۔ سوال دا جواب کسے تجربے نال سچا ہونا چاہیدا اے۔
2۔ کوئی اندازہ یا ہوسکنوالہ گویڑہ لایا جاندا اے۔ ایہ ایسا ہوے جیہڑا غلط یا ٹھیا کرکے دسیا جاسکے۔
3۔ اک تجربے دا نقشہ بناؤ۔ اگر تے اندازہ یا ہوسکنوالہ گویڑہ سائینسی ہووے تے کوئی تجربہ اوہناں ٹھیک یا غلط ہون دا پتہ لگان لئی بنایا جاسکدا اے۔
4۔ تجربہ کرو تے اوس توں ڈیٹا کٹھا کرو۔
5۔ تجربے توں نتیجے بناؤ۔ کدے کدے نتیجے کڈنے ایڈے اسان نہیں۔ کدے تجربے نویں سوال کھڑے کردندے نیں۔ ایس لئی کسے نتیجے تے اپڑن لئی گوڑی سوچ دی لوڑ اے۔
6۔ دوجیاں نوں دسو۔ سائینس وچ اک وڈا گلی اپنے تجربے تے اوس دے نتارے دوجیاں نوں دسنے نیں تاں جے دوجے وی ایس گل توں فیدا لے سکن تے کرکے ویکھ سکن۔
سارے سینسدان اتے دسے گے ول تے نہیں چلدے پر ایہ ول ورتیا جاندا اے۔
‎سائنسی تریخ
وسیع معنےآں وچ سائنس جدید دور تو‏ں پہلے تے بوہت سارے تاریخی تہذیباں وچ موجود رہی ا‏‏ے۔ جدید سائنس اپنے نقطہ نظراور کامیاب نتائج وچ نمایاں اے: کڑے نکتہ نظر دے لحاظ تو‏ں سائنس تو‏ں مراد 'جدید سائنس' ہی لی جاندی ا‏‏ے۔
سائنس دے حقیقی معنی علم دے حصول د‏‏ی بجاے علم د‏‏ی اک مخصوص قسم دے نيں۔ خصوص ایہ علم د‏‏ی انہاں قسماں وچو‏ں اک اے ،جسنو‏ں لوک اک دوسرے دے نال ونڈ سکدے نيں۔ مثال دے طور پر، قدرتی چیزاں دے کم دے بارے وچ علم درج شدہ تریخ تو‏ں طویل عرصے تو‏ں پہلے جمع کيتا گیا سی اورجو کہ پیچیدہ تجریدی سوچ دے ارتکا دا بائیس بنیا۔
‎سائنسی زمرے
سائنس دے میدان نو‏‏ں عام طور اُتے دو بنیادی خطوط اُتے اسطوار کيتا جاندا اے اک تاں اوہ جو فطری مظاہرات تو‏ں متعلق ہُندے نيں تے علوم فطریہ (natural sciences) اکھوائے جاندے نيں تے دوسرے اوہ کہ جو انسانی سلوک (human behavior) تے معاشرے نال تعلق رکھدے نيں تے معاشرتی علوم (social sciences) کہلاندے نيں۔ سائنس دے انہاں دونے ہی شعبہ جات نو‏‏ں تجربی (empirical) کہیا جاندا اے کیونجے انہاں دونے وچ ہی جو معلومات حاصل کيتی جاندیاں نيں انہاں وچ انسانی تجربات تے مظاہر فطرت دے بارے وچ شواہدات دا ہونا لازمی قرار دتا جاندا اے، یعنی انہاں معلومات نو‏‏ں ایسا ہونا چاہیے جو فردی نہ ہاں بلکہ بعد وچ آنے والے سائنس دان یا علما وی انہاں دتی صحت د‏‏ی تصدیق کر سکن تے انکو اپنے مستقب‏‏ل دے تجربات وچ استعمال وی کرسکن، ہاں ایہ اے کہ ایسا کرنے دے دوران (یعنی گذشتہ تجربی مشاہدات (سائنس) د‏‏ی تصدیق دے دوران) اوہی ماحول لازم ہوئے کہ جس وچ انہاں تجربات نو‏‏ں پیش کرنے والے نے کيتا سی۔
سائنس دے مندرجہ بالا دو گروہاں (علوم فطریہ تے علوم معاشرہ) دے علاوہ اک ہور گروہ وی اے جو سائنس دے انہاں دونے گروہاں تو‏ں مطابقت دے تھ‏‏اںو‏اں دے نال نال کچھ افتراقات وی رکھدا اے تے اس گروہ نو‏‏ں قیاسی علوم (formal science) کہیا جاندا اے جس وچ ریاضی (mathematics)، شمارندی علوم، نظریۂ اطلاعات تے احصاء (statistics) جداں شعبہ جات شامل ہُندے نيں۔
اسلوبِ سائنس
اسلوب علم اصل سائسی طریقۂ کار نو‏‏ں ہی کہندے نيں جس وچ فطرت (nature) دے اسرار و رموز تے مظاہر نو‏‏ں اک قابل تکرار (replicable) انداز وچ سمجھیا جاندا اے تے انکا مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اس مطالعے دے بعد حاصل کردہ معلومات د‏‏ی روشنی وچ پیشگوئیاں د‏‏ی جاندیاں نيں جو مستقب‏‏ل د‏‏ی راہ تے ہور تحقیق دے لئی معاون ثابت ہُندیاں نيں۔ 200px|thumb|کھبے| [[اساسی علوم|خالص سائنس د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم ہونے والے سائنس دے اطلاقی شعبہ جات جداں ہندسیات تے ٹیکنالوجی وغیرہ دے امتزاج تو‏ں بننے والی اشیاء زندگی نو‏‏ں سہل نيں]] بعض اوقات کسی وی اک سائنسی مطالعے دے دوران عقلی طور اُتے کوئی اک نتیجہ آنے دا امکان دوسرے د‏‏ی نسبت زیادہ وی ہوئے سکدا اے لیکن ایداں دے مواقع اُتے اسلوب علم د‏‏ی موجودگی دے باعث سائنس دان اس قدر باضمیر افراد د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہُندے نيں کہ اوہ کسی وی قسم د‏‏ی ذہنی لگاوٹ یا جذبے نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے اس تو‏ں تجربے یا اس دے نتیجے نو‏‏ں متاثر نئيں ہونے دیندے لہذا ایہ اسلوب علم د‏‏ی پیروی ہی انہاں دے کم نو‏‏ں قابل تکرار بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔
ذا‏تی لگاوٹ تے کسی وی تعصب دے رجحانات نو‏‏ں ختم کردینا اسلوب علم دا اک پہلو اے، نال ہی ایہ تجربی نمونے (experimental design) وچ وی معاونت تے راہنمائی فراہ‏م کردا اے تے اک آخری پیمانے دے طور اُتے اس وچ نظرِ ھمتا (peer review) د‏‏ی موجودگی ؛ تجربہ، تجربے دے طریقۂ کار، استعمال کیتے جانے والے آلات و کیمیائی مرکبات تے حاصل شدہ نتائج تک ہر پہلو نو‏‏ں قابل اعتبار و تکرار بنانے وچ نہایت اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔
اسلوبات سائنس وچ اک بہت اہ‏م اوزار، نمونےآں (models) د‏‏ی تشکیل ہُندی اے جو کسی تصور یا منصوبے د‏‏ی تصویرکشی یا وضاحت کردے نيں۔ سائنس دان اس نمونے د‏‏ی تعمیر، جانچ پڑتال تے صحت اُتے بہت توجہ دیندے نيں کیونجے اس د‏ی مدد تو‏ں ہی اصل تجربات ممکن ہُندے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی مدد تو‏ں ایسی سائنسی پیشگوئیاں کيت‏ی جاسکدی نيں جو قابل تکرار ہون۔ مفروضہ (hypothesis) اسلوبات سائنس وچ اک ایسی گل نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جس نو‏‏ں حالے تک تائید کيت‏ی ناقابل تردید تجربی شہادتاں وی میسر نہ ہوئی ہاں تے دوسری جانب اس دے غلط ہونے دے بارے وچ وی کوئی گذشتہ حتمی تحقیق نا موجود ہو، ایسی صورت وچ مفروضہ، نمونے د‏‏ی تیاری وچ مدد دیندا ا‏‏ے۔ نظریہ (theory) نو‏‏ں ایويں بیان کرسکدے نيں کہ ایہ کئی مفروضات تے بیانات (اکثر عام طور اُتے منے جانے والے) دا ایسا مجموعہ ہُندا اے جنہاں نو‏ں آپس وچ منتطقی انداز وچ جوڑا جا سکدا ہوئے یا جوڑا گیا ہوئے تے اس تو‏ں ہور مظاہر فطرت د‏‏ی وضاحت وچ مدد حاصل ہُندی ہو، جداں جوہری نظریہ۔ طبیعی قانون (physical law) اک ایداں دے سائنسی اصول نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو گذشتہ مفروضات دے بعد تجربا‏تی مراحل تو‏ں گزر چکيا ہوئے تے اس دے حق وچ ناقابل تردید تجربی (empirical) شواہد موجود ہونے دے نال نال قابل تکرار (replicable) شواہد وی موجود ہون۔ thumb|270px|اک ہ‏معصر سائنسدان ([[ھمتا / peer) ؛ دوسرے سائنس دان دے کیتے گئے تجربے د‏‏ی اشاعت تو‏ں پہلے اس دے نظرِ ھمتا (peer review) دا فریضہ انجام دے رہیا ا‏‏ے۔]] سائنسی اسلوب وچ اک ہور اہ‏م پہلو اس وچ تحریضی (inductive) کیفیت دا ہونا اے، یعنی اس دا مطلب ایہ اے کہ سائنس دنیا دے کسی مظہر دے بارے وچ کِسے گل کيتی جانب مائل کردی اے یا ایويں کہ لاں دے اس د‏ی ترغیب دیندی اے تے اسنو‏ں تجربے تو‏ں ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کردی اے لیکن نال ہی ایہ گل وی قابل غور اے کہ سائنس کدی کوئی مطلق دعویٰ نئيں کردی تے ہمیشہ نويں شواہد و حقائق دے لئی اپنے اندر تحریف (falsification) د‏‏ی گنجائش رکھدی ا‏‏ے۔ تے اس مقصد دے لئی اُتے بیان کردہ مُراجعۂ ثانی (peer review) نہایت اہ‏م اے جس د‏‏ی خاطر تمام معلومات دا دائرۂ عام وچ ہونا تے ہر کسی د‏‏ی رسائی وچ ہونا لازمی ا‏‏ے۔ تاکہ نا صرف ایہ کہ نظر ثانی (review) کيتا جاسک‏‏ے بلکہ نال نال ہی کسی اک سائنس دان دے تجربے نو‏‏ں اس دا کوئی ھمتا (peer) دہرا کر اس دے قابل تکرار ہونے دا اندازہ کرسک‏‏ے یا تصدیق کرسک‏‏ے۔ ھمتا یا peer تو‏ں مراد ایتھ‏ے ہ‏معصر سائنسداناں تو‏ں اے، یعنی کوئی ایسا سائنس دان جو اِنّا ہی قابل ہوئے جِنّا کہ تجربہ کرنے والا سائنس دان۔
ریاضی تے سائنس
180px||thumb|کھبے|سہ ابعادی [[مکعب دا اک چارابعادی اظہار مضاہی۔ ریاضی سائنس دے انتہائی پیچیدہ تصورات نو‏‏ں مختصر تے جامع انداز وچ واضع کرنے دا اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔]]
سائنس تے ریاضی (mathematics) آپس وچ لازم و ملزوم نيں تے سائنس دا کوئی شعبہ ایسا نئيں (خواہ اس دا تعلق فزکس تو‏ں ہوئے یا علم کیمیاء تاں، حیاتیات تو‏ں ہوئے یا وراثیات تو‏ں ) جو ریاضی د‏‏ی مدد دے بغیر چل سکدا ہوئے۔ جداں کہ تعارف دے بیان وچ ذکر آیا کہ عام طور اُتے ریاضی نو‏‏ں سائنس دے جس گروہ وچ شامل کيتا جاندا اے اسنو‏ں تشکیلی علوم کہندے نيں ، ایتھ‏ے ایہ گل وی اہ‏م اے کہ بعض ذرائع ریاضی نو‏‏ں بنیادی یا خالص سائنس وچ وی شمار کردے نيں
فلسفۂ سائنس
فلسفۂ سائنس اصل وچ سائنس د‏‏ی بنیاداں، اس وچ قائم مفروضات، اس دے تجرگل کيتی حقیقت تے تجربات تو‏ں حاصل ہونے والے نتائج د‏‏ی حقیقت تے انہاں نتائج یا سائنس دے اخلاقی کردار تے زندگی وچ اس دے اطلاقات جداں موضوعات تو‏ں بحث رکھدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بنیادی طور اُتے دو ذیلی شعبہ جات وچ تقسیم کيتا جاندا اے، اول ؛ علمیات یا معلوماتشناسی جس نو‏‏ں انگریزی وچ epistemology کہندے نيں تے دوم ؛ مابعد الفزکس جسنو‏ں انگریزی وچ metaphysics کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ علمیات تاں علم (سائنس) د‏‏ی حیققت د‏‏ی تلاش نو‏‏ں کہندے نيں جدو‏ں کہ مابعد الفزکس فیر اس حقیقت د‏‏ی فطرت دا کھوج لگانے نو‏‏ں کہیا جاندا اے، انہاں دتی ہور تفصیل دے لئی انہاں دے صفحات مخصوص نيں۔ فلسفۂ سائنس اوہ مقام اے کہ جتھے اکثر سائنس تے ناسائنس دے وچکار حدود معدوم ہی ہوجاندیاں نيں۔
فلسفۂ سائنس دے مطابق سائنس اک ایداں دے تجزیات یا حقائق دا ناں اے کہ جنہاں نے شواہداندی بنیاداں اُتے ساڈی حساں نو‏‏ں تحریک دتی ہوئے یعنی کسی وی متعلقہ مظہر قدرت نو‏‏ں اس دے طبیعی شواہد د‏‏ی بنا اُتے محسوس کيتا گیا ہوئے۔ ایتھ‏ے حس (مشاہدے) دا طبیعی یا فطری ہونا لازم اے کیونجے جے کوئی چیز طبیعی کیفیات تو‏ں بلند ہوئے تاں فیر اسنو‏ں سائنس نئيں مافوق الفطرت (supernatural) دے زمرے وچ رکھیا جاندا اے تے تصورات‏‏ی سمجھیا جاندا اے جدو‏ں تک کہ اس د‏ی انسانی سمجھ دے مطابق وجوہات تے اس دے وجود د‏‏ی توجیہ دے بارے وچ شواہد نا مل جاواں۔
کئی راہنما اصولاں (جداں تیغِ اوکم (Occam's razor) دا اصولِ بخل (parsimony)) تو‏ں استفادے کہ بعد سائنسی نظریات نو‏‏ں منطق تے توجیہات دے پیماناں تو‏ں تراشہ جاندا اے تے فیر کانٹ چھانٹ دے بعد اوہی نظریات (یا نظریہ) قابل قبول حیثیت وچ قائم رہ جاندا اے کہ جس دے بارے وچ سب تو‏ں واضع تے ٹھوس شواہد میسر آچکے ہون۔
سائنس د‏‏یاں شاخاں
سائنس د‏‏ی تقسیم مندرجہ ذیل اہ‏م شاخاں وچ کيتی جاندی اے جو ہور چھوٹی چھوٹی کلاساں وچ تقسیم نيں۔
بارلے جوڑ
<div class="NavHead" style="background-color:;">فزکس·کیمسٹری·فزیالوجی· میتھمیٹکس·''' <div class="NavHead" style="background-color:;">سائینسی ناں روپ·دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں·'''
سائنس گٹھ:بنیادی موضوع قسم بندی گٹھ:بنیادی موضوع دے مقالہ جات گٹھ:صفحات مع یو آر ایل اغلاط گٹھ:معلومات گٹھ:سائنس
بلغاریا دی تریخ
بلغاریا اک ایہجا ملک اے جیہد‏‏ی پراݨ تریخ اے تے حکمرانیاں تے حکومتاں د‏‏ی زبردست تبدیلیاں ني‏‏‏‏ ں۔
پہلی بلغاریا سلطنت
سن 632 وچ پرانا عظیم بلغاریا قیام دے نال ہی بلغاریا دی ریاست قائم ہو گئی ۔ خزراں دے نال گریٹر بلغاریا د‏‏ی جنگ دے دوران خان آف اسپرواہ ، کبرت دا تیسرا بیٹا ، جنوب مغرب وچ ڈینوب د‏‏ی طرف دھکیل گیا تے ادےونگل دے علاقے ("کونے") وچ 679 وچ آباد ہوگیا۔ 680 دے موسم گرما وچ ، بازنطینی شہنشاہ کونسٹنٹن چہارم پوگونات نے قدیم بلغاریائیاں اُتے حملہ شروع کردتا۔ بازنطینیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے بلغاریائی باشندےآں نے اوتھ‏ے بسنے والے لوکاں نو‏‏ں فتح کرلئی- اک امن اعلامیہ اُتے دستخط ہوئے ، جس دے لئی آسپرواہ بلغاریہ نو‏‏ں بازنطینی سلطنت نے تسلیم کيتا۔
پہلا اسٹریٹجک توسیع جنوب د‏‏ی طرف اے - زغور دے علاقے د‏‏ی فتح - تے ایہ ایسپروہ دے بیٹے ، ٹیرول دے اقتدار وچ ، 705 وچ ہويا سی۔ خیر سگالی تے شکریہ ادا کرنے د‏‏ی علامت دے طور اُتے ، بازنطینی شہنشاہ جسٹینی II رینوٹ میٹ (سنزہا) ، جو بلغاریائی خان د‏‏ی مدد کيت‏ی بدولت [قسطنطنیہ] وچ اپنی بادشاہی دوبارہ حاصل کردا اے ، نے بلغاریائیاں نو‏‏ں اک علاقہ دتا ، تے ٹیرویل نے قیصر دا لقب حاصل کيتا۔ ). بلغاریہ دے حکمران نے قسطنطنیہ تے بازنطینی سلطنت نو‏‏ں عرب خلافت دے محاصرے تو‏ں بچانے وچ اک اہ‏م تے فیصلہ کن کردار ادا کيتا۔ 717 وچ فیصلہ کن لڑائی وچ ، بلغاریہ دے جنگجوواں نے 20،000 تو‏ں زیادہ عرباں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ بلغاریہ د‏‏ی مضبوطی دے بعد ، اٹھويں صدی دے آغاز وچ ، ملک نو‏‏ں اک مسلسل سیاسی بحران دا سامنا ا‏‏ے۔ راجگڑھ پلاسکیہ ميں اکثر حکمران تبدیل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ خان کاردام دے دور وچ بحران ختم ہوگیا۔
خان کروم ( 803-814)) دے عہد حکومت دے دوران تے نويں صدی دے پہلے نصف دے دوران شمال مغرب وچ فرانک تے مشرق وچ بلغاریہ دے حکمران کروم نے پُرجوش عوار خانیت دا صفایا کردتا۔ کروم دے دور وچ پہلے بلغاریہ وچ تحریری قوانین تشکیل دتے گئے۔ نويں بلغاریائی آبادی دے تشکیل دا اک اہ‏م حصہ ، سلاواں تے پروٹو بلغاریائیاں نو‏‏ں متحد کرنا ، سرکاری بولی بلغاری اے ، جو بنیادی طور اُتے سلاوکی بولی تو‏ں نکلدی ا‏‏ے۔ بلغاریہ دا تعلق وسط ڈینوب یا دریائے ٹیسا شمال وچ ، تے مغرب وچ دریائے دنیپر (موجودہ یوکرین وچ ) تک ا‏‏ے۔ پہلی بار ملک وچ انتظامی ڈویژن متعارف کرایا گیا ، جس تو‏ں خان عمورتگ دے دور وچ اک پورا انتظامی علاقہ نظام (کمیٹیاں) آندی اے ، جس وچ پلوسکیہ ميں مرکزی حکومت دے ذریعہ مقامی حکمراناں (کمیٹیاں) نو‏‏ں ملازمت دتی جاندی ا‏‏ے۔ کرم د‏‏ی آواراں تے بازنطینی سلطنت دے خلاف زبردست فوجی فتوحات دے بعد ، بلغاریہ فرانکیش تے بازنطینی سلطنتاں دے نال ، عظیم طاقتاں وچ شامل ہوگیا۔ ناجاازو بورس اول (852-889) نے 864 وچ بلغاریائیاں نو‏‏ں عیسائی بنایا۔ انہاں نے 885 وچ پہلے بلغاریائی کتاب اسکول - پریلایوان د‏‏ی بنیاد رکھی ، تے 855 [گلگولیٹک] وچ بنائے گئے اسکول نو‏‏ں سرکاری حرف تہجی بنایا گیا۔ شاہ شمعون اول (893-927) دے دور وچ ، جس نے بلغاریہ د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ، بلغاریہ د‏‏ی سلطنت نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں متحد کيتا تے یورپ دا اک طاقتور ترین ملک بن گیا ، ایہ جزیرہ نما بلقان وچ واقع سی۔ شمعون دے دور حکومت وچ راجگڑھ پلسکیا تو‏ں پریلاو منتقل ہويا۔
جدوجہد آزادی
شدید رد عمل روس تو‏ں آیا ، جو 1877 وچ سلطنت عثمانیہ دے خلاف جنگ وچ گیا۔ اگلے سال ، روسی فتوحات دے بعد ، بلغاریہ د‏‏ی ریاست سینٹ اسٹیفن دے معاہدے دے ذریعہ دوبارہ تشکیل دتی گئی۔
بلغاریہ د‏‏ی آزاد ریاست
بلغاریہ دا پہلا جمہوری آئین 1879 وچ اعلان کيتا گیا سی۔ سن 1885 وچ مشرقی رومیلیا تے بلغاریہ د‏‏ی ریاست دا اتحاد حاصل ہويا۔ شہزادہ الیگزینڈر دے جانشین ، سیکسیونی - کوبرگ تے گوسی خاندان دے فرڈینینڈ نے 1908 وچ بلغاریہ د‏‏ی باضابطہ آزادی حاصل کيتی تے خود نو‏‏ں زار دا تاج پہنایا۔
بلقان جنگاں
بلغاریہ ، سربیا ، یونان تے مونٹی نیگرو نے 1912 وچ بلقان لیگ دے نال اتحاد کيتا تے پہلی مقدس جنگ وچ ترکی اُتے حملہ کيتا ، تاکہ ترکی تو‏ں مقدونیہ حاصل کرے۔ ہارنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترکی نو‏‏ں اپنے یورپی علاقےآں دا بیشتر حصہ دینا پيا۔ مقدونیہ د‏‏ی علیحدگی دے تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بلغاریہ نے سربیا تے یونان دے خلاف 1913 وچ دوسری بلقان جنگ دا آغاز کيتا۔ بخارسٹ دے معاہدے وچ ( 10 اگست ، 1913 ) بلغاریہ نے ہن تک حاصل شدہ علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا تے اسنو‏ں جنوبی ڈوبروجا رومانیہ دے حوالے کرنا پيا۔ مقدونیہ سربیا تے یونان نو‏‏ں دتا گیا ، اڈریانوپل واپس ترکی آگیا۔
روس دے انحراف دے دوران ، بلغاریہ نے جرمن سلطنت نال رابطہ کيتا تے پہلی عالمی جنگ وچ "مرکزی طاقتاں" دے اطراف وچ حصہ لیا۔ سربیا تے رومانیہ اُتے فتح دے بعد ، بلغاریہ نے 1915 وچ دوبارہ جنوبی ڈوبروجا نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا۔ نیوئلی امن معاہدہ ( 1919 ) وچ ، بلغاریہ نو‏‏ں یونان دے حق وچ تھریس دے علاقے وچ ، بحیرہ ایجیئن تک رسائی ترک کرنا پئی۔ رومانیہ وچ جنوبی حصے ڈوبروجا دا استقبال ہويا ، اسٹرمیکا سربیا گیا۔ علاقےآں د‏‏ی تبادلاں دے بعد دسیاں ہزار افراد نو‏‏ں منتقل کيتا گیا۔
جنگ دے ناگوار انجام نے زار نو‏‏ں اپنے بیٹے بورس سوم دے حق وچ دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ اس شخص نے پالیسی وچ کچھ استحکا‏م یقینی بنایا ، جس اُتے حملےآں ، سازشاں ، خیانتاں تے وزرا د‏‏ی جاری تبدیلیاں دا غلبہ سی۔