cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سید علی عباس جلالپوری
سید علی عباس جلالپوری (پیدائش: 19 اکتوبر، 1914ء – وفات: 6 دسمبر 1998ء) علی عباس پاکستان دے بلند پایہ مفکر، فلسفی تے تحریک خرد افروزی دے بانی سن ۔ فلسفیانہ تاریخ وچ اوہ صلاحیت بہم پہنچائی سی کہ انہاں نو‏ں پاکستان دا ول ڈیورانٹ کہیا جاندا سی ۔ فلسفہ وچ فارسی تے اردو دوناں زباناں وچ ایم اے کیتا سی ۔ گورنمنٹ کالج، لاہور دے پروفیسر وی سن ۔ فلسفہ، تاریخ فلسفہ، تاریخ تے مذہبیات دے موضوع اُتے اردو بولی وچ چودہ تو‏ں ودھ کتاباں تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں د‏‏ی ایہ کتاباں پاکستان وچ عہد خرد افروزی د‏‏ی نقیب سمجھی جاندیاں نيں تے اپنے مصنف نو‏‏ں پاکستان دا صف اول دا محقق ثابت کرنے دے لئی کافی نيں۔
علی عباس جلال پوری دا ننھیالی تعلق ڈنگہ، ضلع گجرات تو‏ں تے ددھیال جلالپور شریف ضلع جہلم سی ۔ جلالپور شریف د‏‏ی تاریخ بتاندی اے کہ اس شہر نو‏‏ں سکندر اعظم نے بسایا سی ۔
شجرہ نسب
سید علی عباس دا تعلق چشتیہ سلسلہ تو‏ں نسبت رکھنے والے خانوادہ (پیر سید حیدر شاہ) تو‏ں سی، جنہاں دا شجرہ نسب 30 واسطےآں تو‏ں حضرت علی ابن ابی طالب نال منسلک دسیا جاندا ا‏‏ے۔
والد دا نام سید سیدن شاہ جو ڈنگہ د‏‏ی عدالت وچ منصف دے عہدے اُتے فائز سن ۔ انہاں دا ذا‏تی ک‏‏تب خانہ سی، عربی و فارسی وچ مہارت رکھدے سن ۔موسم گرما و سرما وچ مستحق افرادکو موسم دے مطابق پارچہ جات تقسیم کیتا کردے سن ۔ سنجیدہ تے کم گو انسان سن ۔ سید علی عباس جلالپوری د‏‏ی والدہ دا نام فضل بیگم، سی ۔ نہایت مدبر، محندی تے کم گو خاتون سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گھر دا ماحول پرامن رہندا سی ۔
بچپن
جلالپوری اپنے گھر دے ماحول دے بارے وچ کہندے سن :
تعلیم
1931ء وچ سندر داس ہائی اسکول ڈنگہ تو‏ں میٹرک دا امتحان پاس کیتا تے گورنمنٹ انٹر کالج گجرات وچ پڑھنے لگے۔ انہاں دے مضامین وچ فلسفہ، انگریزی تاریخ تے فارسی شامل سن ۔ 1934ء وچ انہاں نے گورنمنٹ کالج لاہور وچ بی اے وچ داخلہ لیا۔ انہاں دے اساتذہ وچ مسٹر گیرٹ، مسٹر کھنہ، مسٹر ڈکنسن، مسٹر ھیچ تے جناب احمد شاہ پطرس بخاری شامل سن ۔ "راوی" نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہندے نيں :
ملازمت
حالے بی اے وچ زیر تعلیم سن کہ والد صاحب انتقال فرماگئے۔بی اے دے بعد تعلیم جاری نہ رکھ سک‏‏ے۔ ہور برآں انہاں دے سوتیلے رشتہ داراں دا انہاں دے نال سلوک ناگفتہ بہ سی ۔ جلالپوری آبائی وطن جلالپور شریف سدھار گئے۔ خاندان وچ اعلیٰ عہداں اُتے فائز عزیز و اقارب د‏‏ی کمی نہ سی مگر جلالپوری دیر تک وعدہ فروا اُتے بہلائے جاندے رہ‏ے، غالباً انہاں د‏‏ی لیاقت تے خودداری حسد تے بغض د‏‏ی وڈی وجہ سی۔ دراں اثنا انہاں دے بچپن دے استاد خدا بخش کشمیری نے انہاں نو‏ں مشورہ دتا کہ اوہ بی ٹی دا کورس کرکے مدرس دے عہدے اُتے کم کرن تے سلسلہ حصول علم وی جاری رکھن۔ اس مخلصانہ مشورے نو‏‏ں پسند کردے ہوئے جلالپوری نے45-1944ء وچ گورنمنٹ سنٹرل ٹریننگ کالج لاہور تو‏ں بی ٹی دا کورس کیتا۔ دوران تعلیم اپنے مہربان بزرگ سید کرم شاہ دے ہاں مقیم رہ‏‏ے۔ ایتھ‏ے موسیقی د‏‏ی محافل بپا رہندی سن۔ اک پنڈت جی تو‏ں وائلن بجانا وی سیکھا۔ راگ ایمن، بھیرواں تے درباری خاص طور اُتے پسند کردے سن ۔ ملکہ ترنم نور جتھ‏ے اگرچہ اس وقت کم سن سن مگر گائیدی ميں توجہ جذب ک‏ر ليا کردی سن۔ انہاں دا ذکر انہاں نے اپنے مضمون ” یاداں دے چراغ“ وچ کیتا اے جو ” فنون“ دے اک شمارے وچ اشاعت پزیر ہويا۔ خواجہ خورشیدانور انہاں دے اسيں جماعت سن ۔ جلالپوری کہیا کردے سن
بی ٹی دا کورس کرکے بطور مدرس ملازمت دا آغاز کیتا۔ پنڈ دادن خان، چکوال، بھوچھال کلاں تے پنڈی گھیب وچ خدمات انجام دتیاں انہاں دے خطوط وچ اوتھ‏ے دے حالات دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ ایہ خطوط ” مکاتیب علی عباس جلالپوری“ دے عنوانہاں تاں کتابی صورت وچ چھپ چکے نيں، مرتبہ انہاں د‏‏ی صاحبزادی پروفیسر لالہ رخ بخاری نيں جو گوجرانوالہ دے گورنمنٹ کالج وچ درس و تدریس دے فرائض انجام دے رہی نيں۔ جلالپوری کچھ عرصہ انسپکٹر اسکولز (ADI) وی رہے 1945ء وچ شہزادی بیگم تو‏ں رشتہ ازدواج وچ منسلک ہوئے۔ جلالپوری نے دوران ملازمت 1950ء وچ اردو وچ ایم اے کیتا تے بطور لیکچرار ایمرسن کالج ملتان وچ تعینات ہوئے۔ ایتھ‏ے اک وسیع لائبریری دامن دل کشا کیتے انہاں نو‏‏ں خوش آمدید کہہ رہی سی۔ فارسی وچ پہلے ہی مہارت حاصل سی چنانچہ ایم اے (فارسی) کرنے دا ارادہ کیتا تے1954ء وچ ایم اے (فارسی) وچ قابل رشک کامیابی حاصل کيتی جس اُتے گولڈ میڈل دے حقدار ٹھہرائے گئے لیکن انہاں دا اصل موضوع فلسفہ سی، مشہور زمانہ فلسفی ول ڈیورانٹ دے نال انہاں د‏‏ی خط کتابت وی رہی۔ اوہدی تاریخ د‏‏ی کتاب شائع ہوئی تو جلالپوری نے انہاں وچ اغلاط د‏‏ی نشان دہی کی، ول ڈیورانٹ انہاں نے انہاں اغلاط دا جائزہ لیا تے اقرار کیتا کہ اوہ اگلے ایڈیشن وچ انہاں اغلاط نو‏‏ں درست ک‏‏‏‏ے دیؤ گے۔ اس خط دا عکس ” مکاتب علی عباس جلالپوری“ وچ دتا گیا ا‏‏ے۔ 1958ء وچ جلالپوری نے فلسفے دا امتحان امتیازی حیثیت تو‏ں پاس کیتا۔ انہاں دے اک امتحانی پرچے نو‏‏ں ہندوستان دے پروفیسراں نے چیک کیتا کیونکہ پاکستان وچ اس دا کوئی استاد موجود نہ سی ۔ ہن اوہ ایم اے (فلسفہ) گولڈ میڈلسٹ سن ۔ میونخ یونیورسٹی جرمنی تو‏ں انہاں نو‏ں پی ایچ ڈی دے وظیفے د‏‏ی دعوت آئی۔ شہزادی بیگم نے بھرپور انداز وچ انہاں نو‏ں جانے دے لئی مجبور کیتا مگر بیوہ ماں تے بیوہ بہن دے چار بچےآں د‏‏ی کفالت انہاں دے راستے د‏‏ی وڈی رکاوٹ سی۔ انہاں نے وطن وچ رہ ک‏‏‏‏ے اپنا موقف پیش کرنے دا فیصلہ کیتا۔ 1956ء وچ انہاں دا تبادلہ گورنمنٹ کالج فار بوائز سیٹلائٹ ٹاؤن گوجرانوالہ وچ ہو گیا۔ اس ادارے دا ادبی مجلہ "مہک" انہاں نے اولین سطح اُتے جاری کیتا۔ اپنے تصنیف کردہ ڈرامے سٹیج کروائے۔ "یاداں دے سائے" نامی ڈراما محفوظ رہ گیا ا‏‏ے۔ منور سعید تے دلدار پرویز بھٹی انہاں دے طلبہ وچو‏ں سن ۔
تصنیف و تالیف
thumb|330px تصنیف و تالیف دا رجحان انہاں دے ذوق مطالعہ دا مرہون منت سی ۔ دسويں جماعت وچ پہلا افسانہ”ہمایوں“ وچ چھپا جسنو‏ں ادبی مجلے دا اعزازحاصل سی ۔ 1936ء وچ جدو‏ں اوہ گورنمنٹ کالج تو‏ں بی اے کرچکے تو انہاں دے افسانے تے مضامین ” ہمایوں“ وچ چھپنے لگے، بطور طالب علم کچھ عرصے دے لئی شعرو شاعری دا شوق وی چرایا لیکن انہاں دے استاد پطرس بخاری نے انہاں نو‏ں عملی کم کرنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی غالباً اسی لئی انہاں دے افسانے تے شاعری سنبھالے نہ جاس دے۔ ادبی دنیا دے مدیر مولانا صلاح الدین نے انہاں نو‏ں علمی کم کرنے دا مشورہ دتا۔ترقی پسند تحریک دے بانی سجاد ظہیر، رشیدہ جتھ‏ے، ڈاکٹر تاثیر، فیض احمد فیض جیسی شخصیتاں افتخار الدین دے گھر اکٹھی ہُندیاں تو جلالپوری وی انہاں د‏‏ی محفلاں وچ شرکت کردے۔ سب د‏‏ی فرمائش اُتے انہاں نے مارکسزم اُتے اپنا ہمدردانہ مقالہ وی پڑھیا۔ تحقیق تے مسلسل اقتباس لکھنے تے تصنیف و تالیف کرنے دا کم زندگی منگدا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جلالپوری د‏‏ی زندگی وچ مجلس دے تکلفات ختم ہُندے چلے گئے۔ انہاں دے اقتباست اُتے مبنی 60 نوٹ بکس موجود نيں جو سینکڑاں کتاباں دا نچوڑنيں۔ انہاں نوٹس بکس دے تقریباً 15000 صفحات نيں۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ لیونارڈو ڈاُچی دے نوٹس ” تحریری و تصویری صفحات“ وی اِنّے ہی نيں۔
اقبال دے بارے وچ
گوجرانوالہ وچ رہائش دے دوران انہاں نے اقبال نو‏‏ں فلسفی د‏‏ی بجائے متکلم ثابت کیتا۔ ایہ مضمون ” ادبی دنیا“ تے ” فنون“ماں شائع ہوئے تو اہل قبہ و جبہ د‏‏ی مخالفت دا طوفان اٹھ کھڑا ہويا۔ کفر و زندقہ دے فتوے لگے مگر صاحبزادہ فیض الحسن شاہ نے ایہ فتوے واپس کرائے تے جلالپوری دے اک کزن ڈپٹی کمشنر گوجرانوالہ سید حسنات احمد نے انہاں د‏‏ی ٹرانسفر24 اگست 1967ء نو‏‏ں سنٹرل ٹریننگ کالج لاہور کروادت‏ی۔ ” اقبال دا علم الکلام“ جیسی معرکہ آرا تصنیف لاہور وچ شائع ہوئی جس اُتے انہاں دا مناظرہ بشیر احمد ڈار تو‏ں ہويا مگر عارضہ قلب د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا انتقال ہو گیا۔ ایہ مناظرہ کتابی صورت وچ ترتیب دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ 1972ء وچ اوہ ریٹائرڈ ہو گئے۔1973ء وچ نجم حسین سید (CSP) آصف خان، راجہ رسالو، سید ضیغم الحسن باقری تے جلالپوری نے یونیورسٹی پنجاب لاہور وچ پنجابی شعبے نو‏‏ں مضبوط بنیاداں اُتے استوار کیتا۔
اعزازات
1986ء وچ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ انہاں د‏‏ی دو کتاباں پنجابی ادبی بورڈ نے شائع د‏‏ی سن "وحدت الوجودتے پنجابی شاعری" تے "ساڈے وڈکیاں دتی سجھ"۔ 1989ء وچ انہاں نو‏ں تحریک خرد افروزی دے لئی اعلیٰ پائے دیاں لکھتاں تحریر کرنے اُتے ایوارڈ تو‏ں نوازیا کیتا۔ ایہ ایوارڈ وزیراعظم بے نظیر بھٹو نے دتا سی ۔ دونے ایوارڈ وصول کرنے دے لئی انہاں دے وڈے صاحبزادے پرنسپل ” ریٹائرڈ“ سید حامد رضا تشریف لے گئے۔ اس تو‏ں قبل لاہور وچ جدو‏ں ” مقامات وارث شاہ“ منظر عام اُتے آئی تو انہاں نو‏ں آدم جی پرائز دے لئی نامزدکیتا گیا۔ کئی ادبی شخصیتاں نے انہاں نو‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر جلالپوری صاحب نے سرمایہ دار نمائندہ تو‏ں انعام وصول کرنے تو‏ں انکار ک‏‏‏‏ے دتا۔ اپنے بارے وچ اوہ کہندے سن :
لکھتاں
ذیل وچ اُنہاں د‏‏ی کتاباں د‏‏ی فہرست تے تعارف دتا جا رہیا ا‏‏ے۔
روح عصر
یہ کتاب 1969ء وچ شائع ہوئی، ہن اس دا پانچواں ایڈیشن شائع ہوچکيا اے، انسانی ذہن دے ارتقا، سائنسی طریقہ تحقیق، ادہام تے اساطیری قصےآں دے پس منظر دے تاریخی حالات دا جائزہ، مسلسل بدلدی کائنات تے شعور د‏‏ی ترقی دے نال عصر حاضر وچ انسانی مقام دا جائزہ بند دریچاں نو‏‏ں کھول ک‏‏‏‏ے تازہ ہويا دے جھونکاں تو‏ں فضا نو‏‏ں پاکیزہ کردیندا ا‏‏ے۔
مقامات وارث شاہ
یہ تحقیقی تصنیف جون 1972ء وچ وجود وچ آئی، وارث شاہ د‏‏ی ادبی حیثیت، پنجاب دے رسوم و رواج، سماج وچ پھیلی کدورتاں، استحصال، کساناں د‏‏ی امنگاں، تمناواں تے ارماناں د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔ اس کتاب دا انتساب وی ” جیالے کساناں دے نام“ ا‏‏ے۔
روایات فلسفہ
1969ء وچ اشاعت پزیر ہوئی۔ فلسفے نو‏‏ں عام قاری دے لئی آسان ترین انداز وچ پیش کیتا۔ وجودیت، جلالی مادیت، نوفلاطونیت، موجودیت، تجربت، مثالیت پسندی، ارتقایت، روایات فلسفہ دے اہ‏م موضوعات نيں۔
اقبال دا علم کلام
1972ء وچ "ادبی دنیا" وچ چھپنے والے مضامین نو‏‏ں کتابی صورت وچ مرتب کیتا۔ مسلما‏ن معاشرے دے جمود د‏‏ی وڈی وجہ شخصیت پرستی نو‏‏ں اہ‏م سبب بیان کیتا ا‏‏ے۔ اقبال خود نو‏‏ں فلسفی کہلوانا پسند نئيں کردے سن مگر احباب سن کہ بزور منوانے اُتے تلے رہندے سن ۔ جلالپوری نے انہاں دے اشعار، افکار، خطوط، خطبات، احیائے العلوم ( غزالی د‏‏ی تصنیف،) تو‏ں دلائل دے ک‏‏‏‏ے ثابت کیتا۔ مگر کفر دا فتویٰ لگاکر طوفان برپا ک‏‏‏‏ے دتا گیاالیکن اج تک اس کتاب دا جواب نئيں لکھیا جاس دا۔
عام فکری مغالطے
عام فکری مغالطے وچ انہاں نو‏‏ں مغالطے قرار دتا ا‏‏ے۔
مقالات جلالپوری
1969ء وچ لاہور تو‏ں شائع ہوئی جس وچ 13 مضامین نيں۔ تن مقالے مرزا اسد اللہ خان غالب دے فکروفن، جمالیات، کلام منقبت دے حوالے تو‏ں تحریر کیتے نيں۔ فرائڈ، ژنگ دے نظریات دے حوالے تو‏ں وی مقالے درج نيں۔ اس دے علاوہ خواجہ فرید د‏‏ی عشقیہ شاعری، کافکا تے فن و فلسفہ تو‏ں متعلق تحقیقی،ً و منطقی انداز وچ جامع مقالہ جات درج نيں۔
تاریخ دا نواں موڑ
1984ء وچ شائع ہوئی۔ پروفیسر ظفر علی خانہاں د‏‏ی تعیناتی گورنمنٹ انٹر کالج فار بوائز وچ ہوئی تو اوہ جلالپور شریف آپ تو‏ں ملاقات دے لئی تشریف لے گئے، اِنّے دن تک قیام پزیر رہ‏ے، کہندے نيں کہ "وہ علم دا سمندر نيں تے وچ پیاسا" معلوم ہی نہ ہويا کہ تن دن تے تن راتاں کِداں گزر گئياں۔ سید علی عباس جلالپوری نے انہاں نو‏ں کتاباں دے مسودے دکھائے تے پبلشراں د‏‏ی زیادتیاں د‏‏ی شکایت کیندت‏ی۔ پروفیسر ظفر علی خان نے پیسے اکٹھے کیتے تے انہاں مسوداں نو‏‏ں کتاباں دا روپ دے دتا۔ فالج دے مرض دے دوران " تاریخ کا نیا موڑ  " چھپ ک‏‏‏‏ے ہتھ وچ آئی تو زرد چہرے اُتے سرخی دوڑ گئی۔ دیر تک کتاب اُتے ہتھ پھیرتے رہے جداں اولاد نو‏‏ں پیار تو‏ں سہلایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تصنیف وچ انسانہاں د‏‏ی ابتدا تے بتدریج ترقی نو‏‏ں جامعیت تو‏ں بیان کیتا گیا اے کہ کس طرح انسان حالات و حادثات دا جبر توڑتے ہوئے مختلف ادوار تو‏ں گزر ک‏‏‏‏ے موجودہ سائنس دے دور وچ داخل ہويا ا‏‏ے۔
کائنات تے انسان
پروفیسرظفر علی خان دے مشورے اُتے جلالپوری دے دونے بیٹےآں سید حامد رضا تے سید جعفر رضا نے مکتبہ خرد افروز قائم کیتا تے خود کتاباں چھاپنے لگے، سید جعفر رضا نے اس مقصد دے لئی نہایت لگن تے مستقل مزاجی تو‏ں کتابت سکھی تے بقیہ مسوداں د‏‏ی خود کتابت کيتی۔
1989ء وچ کائنات تے انسان کتابی شکل وچ آئی۔ اک بار فیر چہرے اُتے شگفتگی آگئی۔ پروفیسرظفر علی خان کہندے نيں کہ کتاب ہتھ وچ لے ک‏ے انہاں دے چہرے اُتے جو رونق کھل اٹھتی سی اسنو‏ں دیکھ ک‏‏‏‏ے میری محنت وصول ہوجاندت‏ی۔ اس کتاب وچ انسانی سوچ دا ارتقا فلسفیانہ اندازماں پیش کیتا ا‏‏ے۔ ” روحاں دا مت کیتا اے، جادو ٹونے کِداں وجود وچ آئے، دیومالائی قصے کہانیاں دے اثرات، مذہب تے فلسفے دے مختلف پہلو، منطقی انداز وچ ایويں سمجھائے کہ ذہن نشین ہوجاندے نيں۔ اس کتاب وچ پیری فقیری دے دلچسپ واقعات تے ادب و فن تو‏ں دلائل دے ک‏‏‏‏ے ثابت کیتا اے کہ حالے مقام خرد تک رسائی دے لئی ساڈی قوم نو‏‏ں اپنا سفر جاری رکھنے د‏‏ی کس قدر ضرورت ا‏‏ے۔
روایات تمدن قدیم
1991ء وچ شائع ہوئی۔ سید جعفر رضا نے اوہدی کتابت اپنے ہتھ تو‏ں د‏‏ی سی۔ اس کتاب وچ نمایاں تہذیباں دا جائزہ جڑاں تک کھود ک‏‏‏‏ے پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ عراق، مصر، کنعان، بنی اسرائیل، یونان، ایران، ہند، چین، اس وچ شامل نيں، انہاں تہذیباں دا آغاز، رسوم، طبقات، تفریحات، مذاہب، نظریات، انکشافات، جنگاں، اشتمالیت دے تصورات، خیر و شر د‏‏ی آویزش، توہمات، جادو ٹونے وغیرہ دے باہمی تعلق تے انسانی زندگی اُتے انہاں دے اثرات دا جامع تجزیہ پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔
جنسیاتی مطالعہ
1991ء وچ شائع ہوئی، جنس ساڈے معاشرے وچ طبو (TABOO) اے، اس اُتے گل کرنا ممنوع اے بلکہ گناہ اے، جلالپوری تو‏ں انہاں دے نوجوان شاگرد مشورے لیا کردے سن ۔ اس اُتے انہاں نو‏ں خیال آیا کہ بلوغت دے وقت لڑکےآں تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں صحت مندانہ رہنمائی د‏‏ی اشد ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ والدین اس موضوع اُتے گل کرنا باعث ننگ و عار سمجھدے نيں جس دا نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ نوجوان عمر دے اس اُتے آشوب دور وچ لاعلمی د‏‏ی بنا اُتے غلط رستےآں اُتے چل نکلتے نيں تے عمر بھر پچھتاوے وچ مبتلا رہندے نيں۔ اس کتاب وچ جلالپوری نے سائنسی طرز تحقیق تو‏ں والدین تے نوجواناں نو‏‏ں اہ‏م معلومات بہم پہنچائی نيں۔
خردنامہ جلالپوری
1993ء وچ شائع ہوئی، اس کتاب دے بارے وچ سید علی عباس جلالپوری کہندے نيں
وحدت الوجود تے پنجابی شاعری
لاہور وچ قیام دے دوران ایہ کتاب پنجابی ادبی بورڈ نے شائع د‏‏ی سی۔ اس کتاب وچ تصوف دے آغاز، سفر، شخصیتاں، موضوعات، مشہور صوفی شعرا تے انہاں دے کلام تو‏ں بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ مشرقی پنجاب وچ اس دا ترجمہ گورمکھی وچ کیتا گیا ا‏‏ے۔
ساڈے وڈکیاں دی سوجھ
ایہ کتاب اک چھوٹے تو‏ں پمفلٹ د‏‏ی مانند اے جو سید ضیغم الحسن باقری د‏‏ی فرمائش اُتے لکھیا سی ۔ اس کتاب وچ دنیا د‏‏ی اعلیٰ علمی شخصیتاں تے انہاں د‏‏ی تخلیقات وچو‏ں چیدہ چیدہ اقتباست نو‏‏ں پنجابی وچ ترجمہ کیتا گیا سی ۔ شاید اس دا دوسرا ایڈیشن نئيں چھپا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کتابچہ عموماً دستیاب نئيں۔
مکاتیب سیدعلی عباس جلالپوری
یہ کتاب جون 2013ء وچ شائع ہوئی۔ اس کتاب د‏‏ی مرتبہ اُنہاں د‏‏ی بیٹی پروفیسر لالہ رخ بخاری نيں۔ اس کتاب وچ اُنہاں دے اوہ خطوط شامل نيں۔ جو انہاں نے دوران ملازمت دور دراز مقامات تو‏ں اپنی بیگم تے بچےآں نو‏‏ں تحریر کیتے سن ۔ اس وچ ہور افراد دے نام وی شامل نيں۔ مثلاً جگتار سنگھ، احمد ندیم قاسمی، سید سبط الحسن ضیغم، مشتاق احمد، پروفیسر ظفر علی خان، سید محمد کاظم تے ول ڈیورانٹ شامل نيں۔
چند اشعار
وقت دے جبر تے فالج دے مرض د‏‏ی شدت دے باوجود انہاں د‏‏ی شگفتگی تے فلسفیانہ فکر وچ کمی نئيں آئی سی۔ زیادہ پڑھ وی نئيں سکدے سن ۔ کبھے ہتھ تو‏ں لکھنے د‏‏ی مشق کی، بیٹی نو‏‏ں دوران ملازمت گھر تو‏ں دور جانا پیندا تو کبھے ہتھ تو‏ں خط لکھ ک‏‏‏‏ے پوسٹ کروایا کردے سن ۔ اس زمانے وچ ہلکی پھلکی شاعری وی کیتا کردے سن ۔ چند اشعار منیر نیازی د‏‏ی اک غزل د‏‏ی زمین وچ کہ‏ے۔
آنکھوں کے ستاروں کو چمکائے ہوئے رہنا رخسار کے پھولوں کو مہکائے ہوئے رہنا دزدیدہ نگاہوں سے رہ رہ کہ تکے جانا کینائے ہوئے رہنا، گھبرائے ہوئے رہنا اظہار محبت کی جرات نہ کبھی کرنا سید تیری قسمت ہے پچھتائے ہوئے رہنا
وفات
آپ نے چودہ برس نہایت پامردی تو‏ں فالج جداں مرض دا مقابلہ کیتا سی تے اپنی زندگی، اپنے چنے ہوئے راستے، اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں نبھانے دے سلسلے وچ ہمیشہ اطمینان دا اظہار کیتا۔ بیماری دے ایام وچ اوہ جہلم وچ سید حامد رضا دے پاس مقیم سن تے جلالپور شریف جانے د‏‏ی خواہش دا اظہار کثرت تو‏ں کیتا کردے سن ۔ 6 دسمبر 1998ء نو‏‏ں وفات پائی۔ جلالپور شریف وچ اپنے آباؤ اجداد د‏‏ی ”سادات د‏‏ی خانقاہ“ وچ سپرد خاک کیتے گئے۔
تحریک خرد افروزی پاکستان
اٹھارواں صدی وچ مغربی ملکاں وچ استبصار یا روشن خیالی (enlightenment) د‏‏ی جو تحریک برپا ہوئی سی اس دا ترجمہ سید علی عباس جلالپوری نے تحریک خرد افروزی تو‏ں کیتا ا‏‏ے۔ مغرب وچ کلیسیا اس تحریک نو‏‏ں کچلنے وچ ناکم رہیا تے ہر جگہ سائنسی علوم د‏‏ی روشنی وچ معاشرے نو‏‏ں منور کرنے دے رجحانات بار پا گئے۔ مشرقی ملکاں وچ عقلیت پسندی تے خرد افروزی نو‏‏ں درخور اعتنا سمجھنے د‏‏ی بجائے علم کلام دے نام اُتے تقلید جامد دا دامن مضبوطی تو‏ں تھامے رکھیا تے سائنسی انکشافات نو‏‏ں ذہنی طور اُتے قبول نئيں کیتا گیا۔ علی عباس جلالپوری دے نزدیک خرد افروزی دے عناصر ترکیبی حسب ذیل نيں۔ علی عباس جلالپوری زندگی بھر اس مقصد دے لئی کم کردے رہ‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:1988 دیاں موتاں گٹھ:1998 دیاں موتاں گٹھ:اردو شعرا گٹھ:اردو مترجمین قرآن گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفین گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققین اسلام گٹھ:پاکستانی اردو شعرا گٹھ:پاکستانی شعرا گٹھ:پاکستانی فلسفی گٹھ:پاکستانی مرد شعرا گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:فارسی بولی دے شعرا گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:لاہور دے مصنفین گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ
ٹفلوپس مانیلا
ٹفلوپس مانیلا اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بیلالپ
بیلالپ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ویلائس دا اک پنڈ اے۔
وارن کاؤنٹی، نیو جرسی
وارن امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
ناقابل فہم رسم الخط
ہن تک جِنّے تصویری رسم الخط دریافت ہوچکے نيں انہاں وچ زیادہ تر خط انہاں تہذیباں دے سن جنہاں نے اپنے بعد کوئی ایسی تحریر یا قوم چھڈی سی جنہاں تو‏ں اُنہاں دے رسم الخط دا پتہ چل گیا، لیکن دنیا وچ ایسی تہذیباں وی گزری نيں جنہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں سمجھنا ہن تک ماہرین دے لئی اک مسئلہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔
وادئ سندھ
thumb|وادئ سندھ وادئ سندھ اپنے دامن وچ دنیا دا قدیم ترین تہذیبی ورثہ سموے ہوئے ا‏‏ے۔ ہن تک اس رہتل دے پاکستان تے بھارت وچ ہڑپہ تے موئن جودڑو سمیت چار سو پنجاہ تو‏ں ودھ آثار دریافت ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیقی شواہد دسدے نيں کہ دراوڑی آبادکاراں تو‏ں پہلے ایتھ‏ے 7000 ق م وچ وکھ وکھ قبیلے آباد سن ۔ دراڑویاں نے تقریباً 4000 ق م وچ وادئ سندھ وچ مستقل سکونت اختیار کيتی۔ دراوڑی اپنے علم و فن وچ یکتا، کاشت کاری تے تجارت تو‏ں آگاہ مہذب قوم سن ۔ اس علاقے دے رہنے والے لوکاں نے پڑھنا تے لکھنا وی ہور تہذیباں دے لوکاں د‏‏ی نسبت پہلے تو‏ں شروع کر دتا سی تے ایتھ‏ے دے رہنے والے اس دور دے ترقی یافتہ لوک سن جو منظم تے منصوبہ بندی دے تحت اپنی زندگی گزارنے دے عادی سن ۔ جنہاں نے پنج ہزار سال پہلے وادئ سندھ نو‏‏ں علمی، فنی تے تجارتی لحاظ تو‏ں اپنی ہ‏معصر مصری، آشوری تے سامی تہذیباں دے شانہ بہ شانہ لا کھڑا کیتا۔ مگر فیر کِس‏ے ناقابلِ دریافت وجہ تو‏ں وادئ سندھ دے ایہ عظیم مراکز تباہی تو‏ں دوچار ہوئے گئے۔ موہن جوداڑو تے ہور شہراں د‏‏ی تباہی دتی کیہ وجوہات سن، اس اُتے محققاں وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں قدرتی آفات تے سیلاب قرار دیندے نيں، جدو‏ں کہ بعض محققاں دے نزدیک وسطی ایشیا تے مشرقی یورپ تو‏ں آریااں د‏‏ی فوجی یلغار نے اس رہتل نو‏‏ں نیست و نابود کر دتا۔
وادئ سندھ دے رہنے والےآں دے متعلق یقین تو‏ں اس وقت تک نئيں کہیا جاسکدا جدو‏ں تک انہاں د‏‏یاں تحریراں دا تجزیہ نہ ہوئے جائے تے انہاں نو‏ں پڑھ نہ لیا جائے۔ وادئ سندھ تو‏ں تانبے تے پتھر د‏‏ی مہراں، فن سنگ تراشی تو‏ں مختلف جانوراں د‏‏ی تصویراں تے انجانے حروف تو‏ں کندہ شدہ مہراں مل چکيت‏یاں ناں مگر دنیا بھر تو‏ں مختلف ملکاں دے اعلیٰ تعلیم یافتہ ماہرین آئے مگر انہاں انجانے حروف نو‏‏ں سمجھ نہ سک‏‏ے تے پڑھنے تو‏ں قاصر رہ‏ے، انہاں حروف نو‏‏ں سمجھ لینا ہن انہاں ماہرین دے لئی چیلنج بنیا ہویا ا‏‏ے۔ ماہرین دا علم صرف انہاں تفصیلات تک محدود اے جو انہاں کتبےآں، مہراں تے تختیاں دے نقوش و اشکال تو‏ں ظاہر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
رونگو رونگو
thumb|رونگو رونگو آسٹریلیا تے امریک‏‏ا دے درمیان اک جزیرہ ایسٹر آئی لینڈ اے، جس اُتے اک نامعلوم رہتل بستی سی، اس د‏ی باقیات چٹاناں تے تختیاں اُتے کندہ تحریراں تے چھ ہزار نفوس د‏‏ی صورت وچ اس جزیرہ اُتے آباد سن۔ ماہرین نے اس جزیرہ د‏‏ی تحریر نو‏‏ں ”رونگو رونگو“ دا ناں دتا، حیرت د‏‏ی گل اے کہ رونگو رونگو، وادئ سندھ دے رسم الخط تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ اس تحریراں نو‏‏ں پڑھ کر اس نامعلوم رہتل دے متعلق پتا لگایا جاسکدا سی لیکن ماہرین اس تحریر نو‏‏ں سمجھنے وچ ناکا‏م رہے نيں کیونجے ہسپانیاں دے اس جزیرہ اُتے حملہ دے نتیجہ وچ ایتھ‏ے چند افراد ہی زندہ بچ سک‏‏ے تے جِنّے پڑھے لکھے سن سب مارے گئے سن ۔
مایا رہتل
thumb|مایا رہتل مایا Mayan اک قدیم میسو امیریکن رہتل اے جو شمال وسطی امریک‏‏ا وچ پھیلی ہوئی سی۔ اس علاقے وچ اج کل میکسیکو، ہنڈارس، بیلیز تے گوئٹے مالا د‏‏یاں ریاستاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین 600ق م نو‏‏ں انہاں دے عروج دا نقطہ آغاز دسدے نيں جو 900ء تک جاری رہیا۔ اس دوران انہاں نے وڈے علاقےآں وچ شہری تعمیرات کيتی۔ ايس‏ے دور وچ انہاں نے یادگاری تحریراں چھڈن تے ايس‏ے دور وچ انہاں نے اپنی رہتل تے تمدن نو‏‏ں باقاعدہ ریکارڈ کیتا۔ مایا رہتل میسو امیریکن د‏‏ی ہور اقوام تو‏ں ایويں ممتاز سی کہ انہاں نے بہت پہلے لکھنا سیکھ لیا سی۔ انہاں دا اپنا طرز تحریر سی۔ اس دے علاوہ ریاضی وچ وی انہاں د‏‏ی ترقی حیرت انگیز سی نہ صرف ایہ کہ انہاں نے نمبراں نو‏‏ں لکھنا سیکھ لیا سی بلکہ ایہ صفر دے استعمال تو‏ں وی واقف سن ۔ فلکیات، فزکس، جراحت تے ذراعت وچ انہاں د‏‏ی ترقی حیران کن سی۔ انہاں د‏‏ی تہذیبی تے ثقافتی برتری نے اردگرد د‏‏ی دیگراقوام نو‏‏ں وی متاثر کيتا، ایہ سلسلہ یونہی چلدا رہیا حتی کہ ہسپانوی نوآبادکار انہاں علاقےآں وچ پہنچی تے مایا رہتل نو‏‏ں بزور طاقت زوال پزیر ہونے اُتے مجبور کیتا گیا۔ مایا اقوام دے صحائف لبھ لبھ کر جلائے گئے، انہاں د‏‏ی تعمیرات نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بولی تے مذہبی رسومات نو‏‏ں شیطانی قرار دے دتا گیا۔ مایا رہتل زوال پزیر ہوئی مگر مایا قوم د‏‏ی اولاداں اج وی میسو امریکن علاقےآں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں بہت سارے لوک حالے وی مایا مذہب د‏‏ی بہت ساریاں رسومات اُتے عمل کردے نيں مگر مایا دے پیچیدہ رسم الخط نو‏‏ں اوہ بھُل چکے ني‏‏‏‏ں۔
فسطوس ڈسک
thumb|فسطوس ڈسک 1908ء وچ یونان دے جزیرہ کریٹ وچ فسطوس Phaistos دے مقام تو‏ں پتھر د‏‏ی کئی ڈسک برآمد ہوئیاں جنہاں اُتے بنے نشانات دا ماہرین کوئی نظامِ تحریر وضع نہ کرسک‏‏ے تے نہ ہی انہاں دے مفہوم دا کچھ اندازہ ہوئے سکیا۔ اس رسم الخط د‏‏ی گتھی اج تک نئيں کھلی۔
حوالے
ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ، کراچی
گٹھ:رسم الخط گٹھ:رسم خط گٹھ:زباناں گٹھ:لپیاں
مکویان گوریوچ مگ-3
مگ-3 دوجی وڈی جنگ دا سوویت یونین دا لڑاکا جعاز سی۔ اے جعاز مگ-1 وچ چنگی تبدیلیاں کر کے بنایا گیا سی۔ اینوں بوت اچائی تے لڑن واسطے بنایا گیا سی۔ اینوں اڈانا بوت مشکل سی۔ اے کم اچائی تے جرمن جعازاں توں کٹ چنگا سی کیونجے اینوں بنایا ای اچائی تے لڑن واسطے سی۔
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
آرمینیائی
آرمینیائی آرمینیا تے ہور کئی دیسان چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی کنتی 67 لکھ دے نیرے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:آرمینیا دیاں بولیاں
ٹفلوپس مانی
ٹفلوپس مانی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ویرا
ویرا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 679 لوک وسدے نیں۔
لوک پرمپرا اتے ساہت (کتاب)
لوک پرمپرا اتے ساہت،ونجارا بیدی اتے جتندر بیدی دی اڈیٹ کیتی کتاب ہے۔ونجارا بیدی پنجابی لوک دھارا وچّ اک وڈی شخصیت ہے۔اس لئی ایہہ کتاب پنجابی سبھیاچار تے لوک-دھارا دے میدان وچّ اہم کتاب ہے۔
کتاب بارے
اس کتاب وچّ وکھ-وکھ ودواناں دے لیکھ دتے گئے ہن جو لوک-دھارا نال سنبندھت وکھ-وکھ وشیاں تے چاننا پاؤندے ہن۔ایہناں لیکھاں دی گنتی 35 ہے،جو ہیٹھ لکھے مطابق ہے :
لیکھک کہندا ہے کہ ساڈیاں ہن تکّ دیاں پراپتیاں پچھے کوئی لوکدھارائی روڑی ہی کم کر رہی سی۔لیکھک کہندا ہے کہ لیکدھارا دیاں روڑیاں اتنیاں سارتھک ہن کہ ایہناں توں بناں کوئی مہان ساہتک سرجنا اسمبھو جاپدی ہے۔اس تے لیکھک مدھکالی ساہت دی اداہرن دے کے دسدے ہن کہ مدھکال وچّ رچے جان والے ساہت وچّ کسے دا وستو لوکدھارائی ہے اتے کسے دا روپ اتے ساہت دا وستو اتے روپ دوویں ہی لوکدھارائی ہن۔اس طرحاں اوہ کہندے ہن کہ آدھونک ساہت وچّ جو کجھ وی رچیا جا رہا ہے ایہہ لوک-منک توں باہر ہو کے نجّ-منجّ دوارا رچیا جا رہا ہے
"ادھیں راتیں اٹھیا تلنگا نام ہری دا جپدا،
ناں پرمیچھر دا لیکے گدھے وچّ وڑدا ،نہ پرمیچھر دا..." اس طرحاں لیکھک دسدا ہے کہ ایہہ گیت تلنگے دا نہیں تلنگے بارے ہے جو کہ لوک-منک دوارا سوکاریا گیا ہے۔
لولا مورا
لولا مورا ارجنٹائن دی اک بتیاں بنان والی سوانی سی۔ اوہ 17 نومبر 1866 وچ جمی۔ 20 سال دی سی جدوں اونے مورتاں بنانیاں شروع کیتیاں۔ چھیتی ای اوہ سنگ مرمر تے گرینائیٹ دیاں بتیاں بنان وچ لگ گئی۔ آرٹ اوہنے اپنے دیس وچ تے فیر وظیفے تے روم، اٹلی وی سکھن گئی۔
لولا مورا دا کم کرن دا ول تے سٹائل دوجیاں نالوں وکھرا سی۔ اوہدے بنے کم اوہدے دیس ارجنٹائن وچ کئی تھانواں تے لگے ہوۓ نیں۔
لولا مورا 7 جون 1936 نوں مری۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
ٹفلوپس مارکسی
ٹفلوپس مارکسی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ریپیورین بولی
ریپیورین بولی جرمنی نیدرلینڈز تے بیجیم ج بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی کنتی 250,000 دے نیرے اے۔ گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
شواش
شواش اک ترک بولی اے جیڑی وشکارلے روس چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی 1,640,000 اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
پالاگنڈرا
پالاگنڈرا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 119 لوک وسدے نیں۔
مکویان گوریوچ مگ-9
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
اولیوون
اولیوون سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 867 لوک وسدے نیں۔
بلکنیپ کاؤنٹی
بلکنیپ امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو ہیمپشائر دیاں کاؤنٹیاں
دهستان ایل‌تیمور
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان بوکان دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بوکان ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
کیرل کاؤنٹی
کیرل امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
آبلسک
اوبیلسک ( برطانوی: ; امریکی: ، یونانی: ὀβελίσκος اوبیلسکوس، توں ) اُچا لمبا، چورس، باریک جیہا یادگاری کھمبا یا منار ہندا اے جیہڑا اُپرلے سرے توں پرامڈ-نما شکل نال مکدا اے۔ اصل وچ قدیم مصریاں نے تعمیر کیتا سی، ایہنوں "تیکھینو" کہیا جاندا اے۔ ایہناں نوں دیکھن والے یونانیاں نے ایہناں دا ذکر کرن لئی یونانی شبد 'اوبیلسکوس' ورتیا، جتھوں ایہ لاطینی تے فیر انگریزی وچ آیا۔
حوالے
گٹھ:یادگاراں
دهستان ایل‌گورک
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان بوکان دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بوکان ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ویلون
ویلون بیلجیم تے فرانس چ بوللی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 6 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
آئرش
آئرش آئرلینڈ تے برطانیہ چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 355,000 دے کول اے۔
سیموگیٹین
سیموگیٹین لتھوینیا چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 5 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
موگیو
موگیو سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 224 لوک وسدے نیں۔
چیشائر کاؤنٹی
چیشائر امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
مکویان گوریوچ مگ-15
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
عبرانی
عبرانی اک سامی بولی اے اینون یہودیان دی بولی وی اکھیا جاندا اے۔ ایدے بولن والے اک کرور دے نیڑے نیں۔
عبرانی اوہ لوک سن ، جہڑے کنعان دی سلطنت چ کنعانیاں دے نال نال رہندے سن پر اینہاں دی رہتل تے بولی الگ سی ۔ ایہہ لوک موجودہ اسرائیل ، فلسطین تے لبنان دے کجھ علاقیاں چ آباد سن ۔ اینہاں دی زبان وی عبرانی کہلاندی سی ۔ یہودی نسل دا تعلق وی اینہاں لوکاں نال اے ۔ موجودہ اسرائیل چ وسن والے یہودی عبرانی نسل چوں نیں تے اینہاں دی موجودہ زبان وی عبرانی اے ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:سامی قبیلے
فتح یادگار (تھائیلینڈ)
thumb|257x257px|فوج، پانی فوج، ہوائی فوج، پولیس اتے آبادی دے ستکار وچ پنج مورتیاں جیتو یادگار (อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ; ) بینکاک، تھائیلینڈ وکھے اک آبلسک یادگار اے۔۔ جون 1941 وچ فرانکو-تھائی جنگ وچ تھائی جت نوں یاد کرن لئی ایہہ یادگار بنایا گیا سی۔ ایہہ یادگار پھینوؤتھائین روڈ، پھیا تھائی روڈ، اتے راچوالی روڈ دے انٹرسیکشن وچ ٹریفک سرکل دے مرکز وچ سینٹرل بینکاک دے شمال-مشرقی رٹچھاوتھی ضلعے وچ اے۔
ڈزائن
یادگار ڈزائین وچ پوری طرحاں پھاسیوادی وستوکلا اے۔ ایہہ بینکاک دے اک ہور پرمکھ یادگار لوکتنتری یادگار دے الٹ اے جو مقامی تھائی روپاں اتے نشاناں دی ورتوں کردا اے اس دے نال مرکزی آبلسک، حالانکہ مول روپ وچ مصری ، قومی اتے فوجی یادگاراں لئی اکثر یورپ اتے امریکہ وچ ورتیا جاندا رہا اے۔ اسدی شکل تلوار دی پرتیک اے۔ اتھے اس نوں پنج مجموعہ دے روپ وچ اکٹھے کیتا گیا اے۔فوجی اتے کمیونسٹ دوناں راجاں وچ 1940 دے دہاکے وچ جانی پچھانی "بہادری" سٹائل وچ فوج، نیوی، ہوائی فوج، پولیس اتے ملٹیا دی نمائندگی پنج مورتیاں ہن۔ اوہ اطالوی مورتیکار کوراڈو فوروز ولوں بنائے گئے سن، جو تھائی نام سلاپا بھرسی دے ماتحت کم کردے سن۔بتکار نوں آبلسک دے نال اپنا کم پسند نہیں سیاتے اتے یادگار نوں "شرم دی جت" دا نام دتا۔
اتہاس
1940–1941 وچ، تھائیلینڈ نے فرانسیسی انڈوچائینا وچ فرانسیسی بستیوادی افسراں دے خلاف ٹکر لڑی، جس نال تھائیلینڈ مغربی کمبوڈیا اتے اتری تے دکھنی لاؤس وچ کجھ علاقیاں نوں اپنایا گیا۔ ایہہ اوہ علاقیاں وچوں سن جنہاں دا راج سمتھ دا راج 1893 اتے 1904 وچ فرانس نوں سونپیا گیا سی، اتے قوم پرست تھائیاں نے اوہناں نوں تھائیلینڈ نال متعلق سمجھیا۔
دسمبر 1940 اتے جنوری 1941 وچ تھائیاں اتے فرانسیسی وچالے لڑائی تھوڑھے ویلے لئی اتے نرہیرو سی۔ پنجاہ تھائی فوج مارے گئے سن اتے فائینل کھیتری سمجھوتہ دوواں پارٹیاں تے جاپان تے لگایا گیا سی، جو کہ دو پوربی دیساں وچالے کھیتری سہیوگیاں وچکار لمی لڑائی نہیں دیکھنا چاہندا سی، جدوں اوہ دکھن چڑھدا ایشیا وچ فوج دی جنگ لڑن دی تیاری کر رہا سی۔ تھائیلینڈ دے لابھاں دی آس اس توں گھٹ سی، حالانکہ فرانس توں ودھ قبول کرن دی کامنا کیتی گئی سی۔ پھیر وی، فیلڈ مارشل پلاک پھائیبنسنکھم دے تھائی حکمرانی نے جنگ دے نتیجے وجوں جت دا جشن منایا اتے یادگار نوں کجھ مہینیاں اندر شروع کیتا گیا، تیار کیتا اتے بنایا گیا۔
یادگار 1945 وچ اک ہور سیاسی مطلب وچ شرمندگی والی گل بن گیا جدوں بحرالکاہل جنگ وچ اتحادیاں حاصل جت نے تھائیلینڈ نوں 1941 وچ حاصل علاقیاں نوں خالی کرن لئی مجبور کر دتا اتے اوہناں نوں واپس فرانس واپس کر دتا۔بہت سارے تھائیاں اس یادگار نوں فوجی طاقت دا انؤچت اشارہ مندے ہن اتے اوہ ہن اک بدنام حکمرانی دے روپ وچ دیکھدے ہن۔ پھر وی، ایہہ یادگار بینکاک دے سبھ توں جانے-پچھانے سیماواں وچوں اک بنیا ہویا اے۔
باہری کڑیئاں
گنک: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=%E0%A8%9C%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%82_%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%95_(%E0%A8%A5%E0%A8%BE%E0%A8%88%E0%A8%B2%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%A1)&params=13_45_53_N_100_32_19_E_type:landmark_region:TH-10 <span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"> 13°45′53″N 100°32′19″E  &#xFEFF; / &#xFEFF; <span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">13.76472°N 100.53861°E &#xFEFF; / 13.76472; 100.53861   ] گٹھ:Coordinates not on Wikidata گٹھ:تھائی لینڈ دی تریخ
ٹفلوپس منیاسکوامس
ٹفلوپس منیاسکوامس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
مایا رہتل
thumb|مایا رہتل
مایا رہتل (Maya civilization) اک قدیم میسوامیریکی رہتل سی جو شمال وسطی امریک‏‏ا وچ پھیلی ہوئی سی۔ اس علاقے وچ اج کل میکسیکو، ہونڈوراس، بیلیز تے گواتیمالا د‏‏یاں ریاستاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین 600 ق م نو‏‏ں انہاں دے عروج دا نقطہ آغاز دسدے نيں جو900ء تک جاری رہیا۔ اس دوران انہاں نے وڈے علاقےآں وچ شہری تعمیرات کيتی۔ ايس‏ے دور وچ انہاں نے یادگاری تحریراں چھڈن تے ايس‏ے دور وچ انہاں نے اپنی رہتل تے تمدن نو‏‏ں باقاعدہ ریکارڈ کیتا۔ مایا رہتل میسو امیریکن د‏‏ی ہور اقوام تو‏ں ایويں ممتاز سی کہ انہاں نے بہت پہلے لکھنا سیکھ لیا سی۔ انہاں دا اپنا طرز تحریر سی۔ اس دے علاوہ ریاضی وچ وی انہاں د‏‏ی ترقی حیرت انگیز سی نہ صرف ایہ کہ انہاں نے نمبراں نو‏‏ں لکھنا سیکھ لیا سی بلکہ ایہ صفر دے استعمال تو‏ں وی واقف سن ۔ فلکیات، فزکس، جراحت تے ذراعت وچ انہاں د‏‏ی ترقی حیران کن سی۔ انہاں د‏‏ی تہذیبی تے ثقافتی برتری نے اردگرد د‏‏ی دیگراقوام نو‏‏ں وی متاثر کيتا، ایہ سلسلہ یونہی چلدا رہیا حتی کہ ہسپانوی نوآبادکار انہاں علاقےآں وچ پہنچی تے مایا رہتل نو‏‏ں بزور طاقت زوال پزیر ہونے اُتے مجبور کیتا گیا۔ مایا اقوام دے صحائف لبھ لبھ کر جلائے گئے، انہاں د‏‏ی تعمیرات نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بولی تے مذہبی رسومات نو‏‏ں شیطانی قرار دے دتا گیا۔ مایا رہتل زوال پزیر ہوئی مگر مایا قوم د‏‏ی اولاداں اج وی میسو امریکن علاقےآں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں بہت سارے لوک حالے وی مایا مذہب د‏‏ی بہت ساریاں رسومات اُتے عمل کردے نيں مگر مایا دے پیچیدہ رسم الخط نو‏‏ں اوہ بھُل چکے ني‏‏‏‏ں۔
ریاضی
thumb|مایا ہندسے
ہور میسو امریکی تہذیباں د‏‏ی طرح مایا اک 20 اساس تے خمسی نظام استعمال کردے سن ۔ مایا تے انہاں دتی ہمسایہ تہاذیب 36 ق م تو‏ں صفر دا تصور استعمال کردے سن ۔
تقویم
مایا قوم شمسی سال د‏‏ی پیمائش اعلیٰ درستی تو‏ں کر چورگی۔ جو یورپ وچ استعمال کیتا جانے والے گریگورین تقویم تو‏ں زیادہ درست سی۔
مذہب
thumb|اک مایا پادری بعد وچ عروج اُتے آنے والے ایزٹیک (Aztec) تے انہاں دا (Inca) د‏‏ی طرح مایا قوم وی وقت د‏‏ی چکری نوعیت اُتے یقین رکھدے سن ۔ رسومات تے تقریبات آسمانی تے ارضی اشیاء تو‏ں منسلک سن جنہاں نو‏ں تقویم دے مطابق خاص اوقات وچ ادا کیتا جاندا سی۔
زراعت
قدیم مایا خوراک د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے مختلف تے جدید ترین طریقےآں تو‏ں واقف سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مایا رہتل گٹھ:گوئٹے مالا د‏‏ی تریخ گٹھ:شمالی امریک‏‏ا د‏‏یاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:شمالی امریک‏‏ا دے سابقہ ملک گٹھ:مایا تھ‏‏اں
موگنو
موگنو سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 0 لوک وسدے نیں۔
عبیر ابوذری
عبیر ابوذری (جم:27 اگست 1914ء - وفات: 7 دسمبر 1997ء) پنجابی دے مخولیا شاعر سی۔ اوہناں دا دا اصلی ناں شیخ عبدلرشید سی۔ اوہ 1905ء نوں جنڈیالا گرو ضلع امبرسر وچ جمے۔ اوہناں نے صرف پرائمری تک تعلیم حاصل کیتی سی۔ پاکستان بݨݨ مگروں لہندے پنجاب آ گئے تے گجرانوالا وچ مقیم ہوگئے، بعد وچ اوہناں نے لائلپور (فیصل آباد) وچ رہائش اختیار کيتی تے فیر ساری زندگی ایتھے ای گزاری۔
عبیر ابوذری د‏‏ی طبیعت وچ سادگی، درویشی تے قناعت سی جیہدا عکس اوہناں د‏ی شاعری وچ وی نظر آؤندا اے۔ اوہناں دے شعراں وچ عام لوکاں دے دکھ سکھ نظر آؤندے نيں۔ اوہناں دی سبھ توں ودھ مشہور غزل "مسلسل" اے، جیہنو‏ں بے پناہ مقبولیت حاصل ہوئی۔
اوہناں د‏‏یاں شاعری د‏‏یاں چار کتاباں "پاݨی وچ مدھاݨی"، "جلیبیاں"، "رخصتی" تے "پاپڑ کرارے" شائع ہوئیاں۔ اوہناں نوں شاعری اُتے 1994ء وچ مسعود کھدر پوش ایوارڈ وی حاصل کیتا۔
خود خش رہݨ تے دوسرےآں نو‏‏ں ہساؤݨ واݪے عبیر ابوذری 7 دسمبر 1997ء نو‏‏ں کبیروالا وچ انتقال کر گئے تے فیصل آباد وچ آسودۂ خاک نیں۔ ۔
سانوں کیہ
عیداں ہَووَݨ یا شبراتاں سانُوں کیہ چھڈّو جی ایہ گلاں بَاتاں سانُوں کیہ
کوس کاؤنٹی
کوس امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
عبیر ابوذری
سانوں کیہ
دَسو کاہدے ناݪ منائیے عیداں نُوں کیہڑی خُشی وچ نغمے گائیے عِیداں نُوں کِتھوں پائیے پیئے کھائیے عیداں نُوں کاہدے اُتّے ختم دوائیے عیداں نُوں
چَاڑھن دیگاں پعھرن پراتاں سانُوں کیہ چھڈّو جی ایہ گلاں باتاں سانُوں کیہ
وڈیاں لئی نیں رُو رعائتاں سانُوں کیہ چھڈّو جی ایہ گَلاں باتاں سانُوں کیہ
مَانݨ بنگلے باراں دریاں سانوں کیہ وَرتن چِیزاں کھریاں کھریاں سانوں کیہ پہنݨ پَٹ ہنڈھاوݨ زرّیاں سانوں کیہ ڈیݨاں بَݨ بَݨ بیٹھݨ پَریاں سانوں کیہ
پعھاویں باندر پَوݨ بَناتاں سانوں کیہ چھڈّو جی ایہ گلاں باتاں سانُوں کیہ
پِھردے کاراں‌ اُتَے امپورٹر مَوجاں ناݪ چور سمگلر چعھوٹݨ موٹر مَوجَاں ناݪ کرن اٹینڈ کلبّاں ہوٹر مَوجاں ناݪ ڈِھڈݪ مُوٹُو گنجے ٹوٹر مَوجاں ناݪ
دِنے دوپہرے مانݨ راتاں سانوں کیہ چھڈّو جی ایہ گَلاں باتاں سانُوں کیہ
گَلاں باتاں ناݪ عبیرؔا! فیدا کیہ وَگدے ہوئے ناسُور تے چِیرا فیدا کیہ دسّݨ ناݪ سٹور ذخیرا فیدا کیہ انّھیاں اکھاں وچ ممیرا فیدا کیہ
مُردہ ہندیاں جَاݨ حیاتاں سانوں کیہ چھڈّو جی ایہ گلاں باتاں سانُوں کیہ (بابا عبیر ابوذری)​
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:مخولیا شاعر گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں
ناپولیٹان
ناپولیٹان اٹلی دے نگر نیپلز تے الے دوالے بولی جان والی اک بولی اے بولن والیاں دی گنتی 70 لکھ دے نیرے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
میڈگلیا
میڈگلیا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 355 لوک وسدے نیں۔
ٹفلوپس مآئرس
ٹفلوپس مآئرس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کرغیزستان دے صوبے
کرغیزستان ست علاقےآں یا صوبےآں جنہیں مقامی طور تے اوبلاست کہیا جاندا اے (واحد: област، جمع: областтар) وی ونڈیا ہویا اے۔ اسدا دارالحکومت بشکیک اے جو انتظامی طور تے اک آزاد شہر (کرغیز: shaar) اے۔
حوالے
گٹھ:کرغیزستان دے صوبے گٹھ:کرغیزستان دی ذیلی ونڈ گٹھ:کرغیزستان
استوریائی
استوریائی اک بولی اے جیہڑی اتلے سپین دے تھاں استوریا چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیان دی گنتی ڈیڑھ توں چار لکھ دے وشکار اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
تخاری بولیاں
thumb|240px|اک تختی اُپر [[براہمی لپی وچ لکھی ہوئی تخاری 'بی' بولی (کوچہ، آقسو پریفیکچر، شنجیانگ ، چین توں ملی)]] thumb|240px|تخاری پانڈلپی دا حصہ تشاری بولی یا تخاری بولی ( انگریزی: Tocharian, ٹوچیرین؛ یونانی: Τόχαροι, توخاروئی ) وچکار ایشیا دے طارم طاس وچ وسن والے تخاری لوگاں ولوں بولی جانے والی ہند یورپی بولیاں  دیاں بولیاں سن جو ویلے دے نال ختم ہو گئیاں ۔ اک  ترک بولی  دے گرنتھ وچّ تخاری نوں ترفانی بولی وی بلایا گیا سی ۔ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ جدوں تخاری - بولن والے علاقےآں وچّ  ترک بولیاں بولن والے ایغور لوکاں  دا قبضہ ہویا تاں تخاری بولیاں ختم ہو گئیاں ۔ تخاری دیاں لپیاں  ہندستان دی  براہمی لپی  اتے آدھارت سن اتے انھاننوں ترچھی براہمی( Slanted Brahmi ) کیہا جاندا ہے ۔
شاخاں
تخاری وچّ لکھیاں ہوئیاں تیجی توں لے کے نوویں صدی عیسوی تکّ دیاں پانڈلپیاں دے آدھار اتے تخاری بولیاں دیاں دو شاخاں ملدیاں ہن ، جنہاں دے بولن والے اک - دوجے نوں نہیں سمجھ سکدے سن : تخاری اے ( Tocharian A  ) - اسنوں اگنیائی ( Agnean  ) جاں چڑھدی تخاری وی کہندے ہن ، حالانکہ اسنوں تخاری وچّ آرشی بلایا جاندا سی ۔ ایہہ موجودہ شنجیانگ  دے  کاراشہر  اتے  ترفان  علاقے وچّ بولی جاندی سی ۔ کاراشہر دا پرانا نام اگّ ( Agni  ) سی (  سنسکرت  وچّ اگندیش ) ۔ تخاری بی ( Tocharian B ) - اسنوں کوچیائی  جاں لہندی تخاری وی کہندے ہن ۔ ایہہ  شنجیانگ  (سنکیانگ) دے  آقسو پریفیکچر دے گلی علاقے وچّ بولی جاندی سی اتے کجھ حد تکّ تخاری اے دے علاقے وچّ وی بولی جاندی سی ۔
گرافٹن کاؤنٹی
گرافٹن  امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
تخاری بولیاں
شاخاں
بولی ماہر منندے ہن کہ ایہہ دونے اک ہی پروٹو- تخاری بولی توں پیدا ہوئیاں جو شاید 100 - 1000 ق م دے میلے وچّ بولی جاندی ہوئے ۔
لکھائیاں
تخاری وچّ لکھیاں پانڈلپیاں دے حصے تامرِی - پتراں ، لکڑی دیاں تختیاں اتے چینی کاغذ اتے ملدے ہن جو 8ویں صدی توں تارم طاس دے خشک ماحول دی وجہ نال بچے ہوئے ہن ۔ بہت ساریاں  لکھائیاں  بدھ دھرم  توں متعلق ہن اتے  سنسکرت  توں ترجمہ کیتیاں گئیاں ہن ۔ 1989 وچّ چینی بولی ماہر جی شیانلن (  季羡林  ) نے میتریئسمتی - ڈرامے دی 1974 وچّ ملی پانڈلپِی دا ترجمہ پیش کیتا ۔  مذہبی لکھائیاں دے علاوہ کجھ مٹھاں دیاں خط - پتری ، کجھ ویاپر - متعلق دستاویز ، کجھ دوائی اتے جادو متعلق لکھائیاں اتے اک پریم - کویتا وی ملی ہے ۔
حوالے
گٹھ:ہند ایرانی بولیاں گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں گٹھ:پامیری بولیاں گٹھ:معدوم بولیاں گٹھ:ایرانی بولیاں گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:سنکیانگ گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:چین دیاں بولیاں
فوسائو
فوسائو سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 45 لوک وسدے نیں۔
ماگاڈینو
ماگاڈینو سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,604 لوک وسدے نیں۔
چک 345 ڈبلیو بی
چک 345 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
دهستان بہی دہبکری
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان بوکان دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بوکان ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
دهستان بہی فیض‌الله‌بیگی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان بوکان دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان دهستان بهی فیض‌الله‌بیگی
ٹفلوپس موناسٹس
ٹفلوپس موناسٹس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اننے سپ
ملیالم
ملیاࣇم اک دراوڑی بولی اے جیہڑی دکھنی ہندستان چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 35,893,990 اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
سنڈانی
سنڈانی انڈونیشیا دے جزیرے جاوا چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی کنتی 3 کروڑ 30 لکھ اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
صوبا بنگکولو
انڈونیشیا براعظم ایشیاء دا اک مسلمان دیس اے ، جہرا مشرق بعید ج واقع اے ۔ انڈونیشیا دے کل 33 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چوں 31 صوبے تے 2 خاص علاقے نیں ۔ صوبہ بنگکولو انڈونیشیا دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا دا انتظامی مرکز بنگکولو شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 9 ریجنسیاں تے 116سب ڈسٹرکٹ نیں ، صوبے چ 1،442پنڈ نیں ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید
ہلزبرو کاؤنٹی
ہلزبرو امریکی صوبے نیو ہیمپشائر دی اک کاؤنٹی اے۔
گیرا، سویٹزرلینڈ
گیرا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,192 لوک وسدے نیں۔
گنٹیلینو
گنٹیلینو سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1328 لوک وسدے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ گٹھ:سویٹزرلینڈ دے پنڈ
کینٹونی
کینٹونی ہانک کانگ تے میکاؤ چ بولی جان والی اک جینی بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی ہجے کرنی اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ٹفلوپس موننسس
ٹفلوپس موننسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کیوچوا
کیوچوا دکھنی امریکہ دے کئی دیساں چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی اک کروڑ 4 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
چک 346 ڈبلیو بی
چک 346 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
سسلیئن بولی
سسلیئن سسلی تے اٹلی دے کُچھ تھاں واں وچ بولی جاݨ آلی اک بولی اے ایہدے بولݨ والیاں دی گݨتی 80 لکھ دے لگ بھگ اے ۔۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:اٹلی دیاں بولیاں
قزل گپھاواں
قزل گفاواں (ایغور:, انگریزی: Kizil Caves ) چین  دے شنجیانگ صوبے وچّ   بودھی   غاراں نیں  جتھے پرانے ویلے وچّ  تارم طاس وچّ تخاری لوکاں  اتے  بدھ دھرم  نال متعلق مورتاں، مورتیاں ، لکھائیاں اتے ہور پرانیاں چیزاں ملی ہن ۔   ایہہ گپھاواں شنجیانگ صوبے  دے  آقسو پریفیکچر دے  بائیچینگ ضلع   وچّ  مُزارت دریا دے شمالی کنڈے اتے  کوچا توں 65 کلومیٹر دور واقع ہن ۔ ایہہ علاقہ تریخی  ریشم رستہ  اتے واقع ہویا کردا سی اتے تیجی توں اٹھوی صدی عیسوی دے وچّ ڈیولپ ہویا ۔
حوالے
گٹھ:ریشم رستہ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:آثار قدیمہ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:سنکیانگ گٹھ:شاہراہ ریشم
جیمز بروڈوڈ لائل
جیمز لائل برطانوی انڈیا چ انڈین سِول سرونٹ سی۔ 1859 چ پنجاب کمیشن چ متعین ہوئے تے پنجاب دے فنانس کمشنر دے طور تے کم کرن لگ گئے۔ 1883 توں 1887 دے وچکار میسور چ ریزیڈینٹ تے کورگ دے چیف کمشنر مقرر ہوئے۔
پنجاب چ لیفٹینٹ گورنر
جیمز لائل 2 اپریل 1887 نوں پنجاب دے لیفٹینیٹ گورنر بݨے۔ اوہناں نے پنجاب چ نہری کالونیاں نوں ترقی دتی تے لاگے دے دریاواں نوں ورت کے بنجر زمین نوں وائی بیجی دے قابل بناوݨ دا منصوبہ تیار کیتا۔ پنجاب دے ساندل بار دی چناب کالونی نوں ترقی دے کے شہر بݨاوݨ دا مُڈھ رکھیا تے شہر دا ناں لیفٹینیٹ گورنر پنجاب جیمز بروڈوڈ لائل دے ناں نال منسوب کر کے لائل پور رکھیا گیا۔ 1979 وچ پاکستان دی حکومت نے لائل پور دا تریخی ناں بدل کے سعودی عرب دے بادشاہ شاہ فیصل دے ناں اُتے فیصل آباد رکھ دتا پر لوک حلے تک ایس شہر نوں لائل پور ای کہندے نیں۔
موت
4 دسمبر نوں 1916 نوں جیمز لائل جگ توں چلاݨا کر گئے تے اوہناں نوں کینٹ، انگلستان دے مقامی قبرستان چ دفنایا گیا۔
گٹھ:انگلینڈ گٹھ:پنجاب دی تریخ
داعش – صوبہ خراسان
عراق تے شام وچ اسلامی ریاست - صوبہ خراسان (الدولة الإسلامية في العراق والشام – ولاية خراسان )، عسکریت پسند اسلام پسند گروہ داعش د‏‏ی اک شاخ اے جو جنوبی ایشیا تے وسطی ایشیاء وچ سرگرم ا‏‏ے۔ کچھ میڈیا ذرائع نے اسنو‏ں داعش-خراسان دا حوالہ دیندے نيں۔ خراسان گروپ د‏‏ی مرکزی سرگرمی مشرقی افغانستان تے شمالی پاکستان دے سرحدی علاقے وچ اے، لیکن اس دے آپریشن دے علاقے وچ ہور حصے جداں تاجکستان، تے ہندوستان وی شامل نيں جتھے اُتے لوکاں نے بیعت دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔
داعش – صوبہ خراسان دا رہنما، عبد اللہ اورکزئی، جس نو‏‏ں اسلم فاروقی وی کہیا جاندا اے، نو‏‏ں اپریل 2020ء وچ پھڑیا گیا سی۔
پس منظر
10 جنوری 2015ء کو، ایہ چھ افراد اک ویڈیو وچ حاضر ہوئے جتھے انہاں نے دوبارہ بغدادی تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا تے حافظ سعید خان نو‏‏ں اپنے گروپ دا قائد نامزد کيتا۔ انہاں وچ افغانستان دے ہور لوگر تے صوبہ کنڑ تے پاکستان دے لکی مروت دے نمائندےآں سمیت درمیانے درجے دے عسکریت پسند کمانڈر وی شامل سن ۔ شاہد اللہ شاہد نے دعویٰ کيتا کہ دونے ملکاں دے ہور جہادیاں نے بیعت دے عہد د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن اوہ ذا‏تی طور اُتے اجلاس وچ شرکت تو‏ں قاصر رہیا۔
افغانستان تے بھارت نو‏‏ں شبہ اے کہ داعش دے تحریک طالبان پاکستان دا اک ٹوٹا ہويا دھڑا ا‏‏ے۔
تریخ
سجے|thumb| اس گروہ دا اصل بنیاد تے مضبوط گڑھ، مشرقی افغانستان وچ [[اچین ضلع|اچین اے ]] 26 جنوری 2015ء کو، داعش دے سرکاری ترجمان ابو محمد العدنانی نے اک آڈیو بیان جاری کيتا جس وچ انہاں نے بیعت دے پہلے عہد نو‏‏ں قبول کردے ہوئے ولایت خراسان (صوبہ خراسان ) جو اک تاریخی خطہ شامل اے جدید دور دا افغانستان تے پاکستان، دے قیام دے نال ہی داعش د‏‏ی خلافت وچ توسیع دا اعلان کيتا۔ حافظ سعید خان نو‏‏ں اس دا مقامی رہنما، یا ولی (گورنر) مقرر کيتا گیا سی۔ عبد الرؤف نو‏‏ں حافظ سعید خان دا نائب نامزد کيتا گیا سی، اُتے ملا عبد الرؤوف کئی ہفتےآں بعد افغانستان وچ امریکی ڈرون حملے وچ ماریا گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں گٹھ:افغانستان وچ داعش گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں گٹھ:پاکستان وچ جہادی گروہ گٹھ:افغانستان وچ جہادی گروہ گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:بھارت وچ اسلامی دہشت گردی گٹھ:افغانستان وچ دہشت گردی
مجلس ترقی ادب
مجلس ترقی ادب لاہور وچ قائم پاکستان دا اک علمی و ادبی ادارہ اے جو حکومت پنجاب دے ماتحت کم کردا اے، جس دا مقصد اردو دے کلاسیکی ادب تے علوم انسانی اُتے تالیفات و تراجم شائع کرنا ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ جولائ‏ی 1954ء وچ قائم ہويا۔ اس ادارے دے موجودہ ناظم اردو دے ممتاز ادیب،کالم نگار،ڈرامہ نگار، نقاد، شاعر تے محقق منصور آفاق ني‏‏‏‏ں۔ اس ادارہ دا علمی جریدہ صحیفہ دے ناں تو‏ں شائع ہُندا اے جو 1957ء تو‏ں تسلسل دے نال شائع ہُندا ا‏‏ے۔
قیام
مئی 1950ء وچ اس وقت د‏‏ی حکومت مغربی پاکستان نے اردو بولی د‏‏ی ترقی دے لئی اک لکھ روپے د‏‏ی امداد تو‏ں محکمہ تعلیم د‏‏ی نگرانی وچ اک ادارہ قائم کیتا جس دا ناں مجلس ترجمہ رکھیا۔ تب اس ادارے دا کم صرف اِنّا سی کہ مشعرق و مغرب د‏‏ی بلند پایہ علمی کتاباں منتخب ک‏ر ک‏ے انہاں دے اردو ترجمے کرائے تے انہاں نو‏ں شائع کرے۔ جولائ‏ی 1954ء وچ ادارے نو‏‏ں اک نويں شکل دتی گئی تے اس دا ناں مجلس ترقی ادب رکھیا گیا، بعد وچ حکومتِ مغربی پاکستان نے اپنے 10 فروری 1958ء دے اعلامیے دے ذریعے مجلس ترقی ادب د‏‏ی تشکیلِ نو کيتی۔ اغراض و مقاصد تے آئین نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں ترتیب دتا گیا، نويں ارکان ناں زد ک‏ر ک‏ے اس دا بورڈ بنایا گیا تے وزیرِ تعلیم نو‏‏ں اس دا صدر مقرر کیتا گیا۔ فیر 1975ء وچ ایہ ادارہ حکومتِ پنجاب دے محکمہ اطلاعات د‏‏ی نگرانی وچ دے دتا گیا۔ ہن ایہ ادارہ محکمہ اطلاعات و سبھیاچار دے زیر نگرانی کم کردا ا‏‏ے۔
لائبریری
مجلس ترقی ادب نے بتدریج اپنی لائبریری فعال بنا لی اے جس وچ فی الحال ستائیس ہزار (27,000) تو‏ں ودھ علمی و ادبی تے دس ہزار تو‏ں ودھ جریدے موجود نيں، انہاں وچ نادر کتاباں وی سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
جریدہ
مجلس ترقی ادب اک علمی جریدہ صحیفہ دے ناں تو‏ں شائع کردا ا‏‏ے۔ اس جریدے دا اجرا جون، 1957ء وچ سید عابد علی عابد د‏‏ی تحریک و تجویز اُتے ہويا۔ ایہ اک سہ ماہی جریدہ ا‏‏ے۔ اس جریدے دے مدیران وچ سید عابد علی عابد (بانی مدیر)، ڈاکٹر وحید قریشی، احمد ندیم قاسمی، ڈاکٹر یونس جاوید تے شہزاد احمد سن ۔ موجودہ مدیر فضل حق قرشی ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:اردو ادارے گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے گٹھ:پاکستان دے سرکاری ادارے گٹھ:پاکستان وچ 1954ء دیاں تاسیساں
مریخ اُتے زیر زمین پانی
thumb|300x300px|اینڈیورینس شہابی گڑھے وچ واقع برنس چوٹی وچ محفوظ تے جڑے ہوئے ہوائی گنبد دی طبقات شناسی اتھلے زیر زمین پانی نال قابو کیتی ہوئی سمجھی جاندی اے۔ ماضی دے ادوار دے دوران، مریخ اُتے بارش تے / جاں برف باری ہُندی سی۔ خاص طور اُتے نواچیان تے ابتدائی ہیس پیرین ادوار وچ کچھ نمی زمین وچ داخل ہو گئی تے اس نے آب اندوختاں نوں  بنادتا سی۔ یعنی پانی زمین دے اندر گیا تے اس وقت تک رسدا رہیا جدوں تک اس پرت تک نئيں پہنچ گیا جس نے اسنوں اگے مزید سرایت کرنے توں روک دتا (اس طرح دی پرت غیر نفوذ پذیر کہلاندی اے) تے فیر پانی نے جمع ہوکے اک ایسی پرت بنائی جو پانی توں لبریز سی۔ اک آب اندوخت وچ پانی کھلی ہوئی جگہ (مسام دار خلا) وچ ہُندا اے جو پتھراں دے درمیان موجود ہُندی اے۔ ایہ پرت بالاخر پھیلدی ہوئی زیادہ تر مریخی سطح دے نیچے چلی جاندی اے۔ اس پرت دا اوپری حصّہ زیر زمین پانی دی سطح کہلاندی اے۔۔ حساب بتاندے نیں کہ مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سطح، سطح توں 600 میٹر نیچے سی۔ سیارے اُتے کئی ممتاز خصوصیات زیر زمین پانی دی سرگرمی نال بنیاں نیں  ۔ جدوں پانی سطح اُتے جاں اس توں نزدیک  آندا اے، کئی معدن جمع گئے سن تے رسوب آپس وچ مضبوطی نال جڑ گئے سن۔ کچھ معدن گندھکی سن تے شاید اس وقت بنے سن جدوں زیر زمین چٹاناں دے پانی نے گندھک نوں   حل کیتا سی تے اوہ اس وقت تکسیدی بن گئے سن جدوں انہاں دا رابطہ ہوا نال ہویا سی۔