cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان کے سیاسی وڈیرے (کتاب)
مواد
یہ فہرستاں یقیناً مرعوب کن نيں لیکن مصنف دا مقصد اِنہاں اعداد و شمار تک محدود نئيں ا‏‏ے۔ اوہ پاکستانی عوام د‏‏ی اِس اُلجھن نو‏‏ں سلجھانے دا جتن ک‏ر رہ‏ے نيں کہ ’انتخاب ہوئے یا انقلاب، جمہوری سیاست دا دور آئے یا مارشل لاء دے ڈانڈے د‏‏ی حکمرانی، ہر صورت وچ قیادت جاگیردار طبقے د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ کدی ایہ ری پبلِکن دا ناں اختیار کردے نيں، کدی کنونشن لیگ دے پرچم تلے جمع ہوجاندے نيں، کدی بھٹو د‏‏ی اسلامی سوشلزم وچ محفل جماندے نيں، کدی ضیاء الحق د‏‏ی مجلسِ شوریٰ وچ نظر آندے نيں تے کدی نواز شریف دا نفسِ ناطقہ بن جاندے نيں عرض ہر عہد تے ہر اُلٹ پھیر وچ انھی دا سِکہ رواں ہُندا اے تے حد ایہ اے کہ حزبِ اقتدار ہی نئيں، حزبِ اختلاف وی انہاں سرداراں، وڈیراں، نواباں تے خاناں اُتے مشتمل ہُندا اے ۔
اِنہاں سیاسی قبیلےآں د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں کھوجتے ہوئے عقیل عباس بر صغیر د‏‏ی تریخ وچ صدیاں تک پِچھے چلے جاندے نيں تے بعض اوقات نويں برگ و بار د‏‏ی رونمائی دے لئی انہاں نو‏ں کئی ذیلی قبیلےآں تے شاخ در شاخ پھیلے ہوئے کنباں نو‏‏ں وی احاطہء تحریر وچ لیانا پڑدا اے، لیکن ایہ سارا کم انتہائی محنت تے دیانتداری تو‏ں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ تحقیق دے اخلاقی اصولاں نو‏‏ں مدِ نظر رکھدے ہوئے ہر باب دے آخر وچ مآخذ دا تفصیلی حوالہ دتا گیا اے تے کتاب وچ شامل تمام حوالے نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا جائے تاں اُنہاں د‏‏ی تعداد ہزاراں تک پہنچک‏ی اے ۔
حوالے
گٹھ:2011ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اردو غیر افسانوی ادب گٹھ:اردو نثری ادب گٹھ:پاکستانی ادب گٹھ:کتاباں
نغمہ اسقالیڡا
نغمہ اسقالیوا اک قازق گلو کارہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ د‏‏ی قومی فن کارہ دا اعزاز دتا گیا سی۔
سوانح
نغمہ اسقالیو قازقستان دے سوویت یونین دے دور د‏‏ی گلو کاراواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہ روانی تو‏ں قازق تے روسی زباناں بول سکدی ا‏‏ے۔ خوش الحان آواز د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنے قازق علاقے وچ کافی مشہور ہوئی۔ اس نے روسی بولی تے قازق زباناں دے مشہور نغمے گائے نيں۔ اوہ کئی بیرونی زباناں وچ وی گا چک‏ی اے تے کئی بیرونی ملکاں دا دورہ ک‏ے چک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ لوک نغمے گانے وچ وی کافی مہارت رکھدی ا‏‏ے۔ اس نے وقفے وقفے تو‏ں دو شادیاں کیتیاں ناں۔ جدو‏ں کہ اس دا اک ہی لڑکا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1954 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں گلوکاراواں گٹھ:سوویندی گلوکاراواں گٹھ:قازقستانی پاپ گلوکار گٹھ:قازقستانی گلوکاراواں
کیفیت حیات
اس معاشرے تے ماحول (بشمول گھر) وچ جتھے کوئی فرد بستا اے، اس شخص د‏‏ی رضا یا عدم رضا تے اس دا مطمعین یا غیر مطمعین ہونا کیفیت حیات  دے زمرے وچ آجاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ Quality of life کہیا جاندا اے، ایہ  معیار زندگی  تو‏ں مختلف مگر ايس‏ے دے زمرے نال تعلق رکھنے والی چیز اے تے کیفیت حیات دا اک وڈا حصہ، معیار زندگی نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ کیفیت حیات د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں معاشی و مالی حالت دا خیال ذہن وچ آندا اے مگر مالی حالت کیفیت حیات تو‏ں براہ راست منسلک نئيں یا گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّا کہیا جاسکدا اے کہ ایہ کیفیت حیات اُتے اثر انداز ہونے والا واحد عامل نئيں۔
گو انگریزی وچ کیفیت حیات دے لئی کوالٹی آف لائف دا لفظ آندا اے مگر بغور مشاہدہ کرنے اُتے ایہ گل سامنے آندی اے کہ ایتھ‏ے اُتے کوالٹی دا مفہوم، معیاری تے قیمتی د‏‏ی نسبت کیفیت تو‏ں زیادہ نزدیک اے کیونجے اس شعبہ وچ موجود یا حاضر زندگی د‏‏ی گل کيتی جاندی اے خواہ اوہ اعلیٰ معیار د‏‏ی ہوئے یا پست۔ کیفیت حیات، نو‏‏ں سادہ لفظاں وچ ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ ایہ انہاں عوامل دا مطالعہ ہُندا اے کہ جو زندگی اُتے اثر انداز ہُندے نيں تے اس دے نال ہی نال اس وچ راحت الوجود (well being) تے معیار زندگی جداں موضوعات وی شامل ہوجاندے نيں۔
کیفیت حیات اک کثیر العوامل مظہر اے جس وچ ، معیار زندگی، معاشی صورت حال، ضروریات زندگی تک افراد د‏‏ی دسترس، حالت ذہنی سکو‏ن، ماحول د‏‏ی صحت تے آذادی (نفسیا‏‏تی) دا ہونا وغیرہ شامل ہُندے نيں۔ جداں کہ اُتے د‏‏ی مختصر تعریف تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ کیفیت حیات اک ایسا شعبہ حیات اے کہ جس وچ صرف پیسہ نئيں بلکہ انسانی د‏‏ی انہاں بنیادی ضروریات زندگی تو‏ں واسطہ ہُندا اے جو انسان  نو‏‏ں  حیوان  تو‏ں مختلف ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں  معاشری حیوان  دے درجے وچ لیانے دے لئی لازمی ہُندیاں نيں۔ اس مضمون وچ وڈے وڈے عالمی ادارےآں دے جاری کردہ معیاراں تے ترقی یافتہ ملکاں دے پیماناں دا ذکر تومجبورا کرنا ہی ہوئے گا مگر نال ہی نال کیفیت حیات یا Quality of life د‏‏ی انہاں ملکاں دے سیاق وسباق دے حوالے تو‏ں تشریح وی شامل ہوئے گی جنہاں دے لئی، کیفیت حیات تے معیار زندگی دیاں گلاں کرنا عیاشی دے زمرے وچ آندیاں نيں، جتھے انسان اج وی اس حالت وچ نيں (یا رکھے جا رہے نيں) کہ جس روز فاقہ نہ گزرے تاں اس رات دا چاند، ہلال عید د‏‏ی طرح مسکراندا نظر آندا ا‏‏ے۔
کیفیت حیات دا مطالعہ د‏‏ی اہمیت زندگی دے ہر شعبہ وچ مستند اے مگر خاص طور اُتے طب و صحت تے ایداں دے شعبہ جات نيں کہ جس وچ اس علم دے براہ راست نفاذ تو‏ں نہ صرف ایہ کہ شفاخاناں د‏‏ی حالت تے طبی سہولیات د‏‏ی فراہمی د‏‏ی حالت بہتر بنائی جاسکدی اے ہلکہ ایہ انداز وی لگایا جاسکدا اے کہ جو رقم انہاں ادارےآں نو‏‏ں مہیا د‏‏ی جا رہی اے کافی اے کہ نئيں؟ اس دا استعمال کن کن تھ‏‏اںو‏اں اُتے کيتا جائے کہ مریضاں د‏‏ی کیفیت حیات نو‏‏ں بہتر بنایا جاسک‏‏ے؟
کیفیت حیات د‏‏ی پیمائش
اگر شعبہ صحت وچ ، کیفیت حیات د‏‏ی پیمائش د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں اسنو‏ں درج ذیل دو قسماں دے پمانے استعمال کرکے ناپیا جاندا اے
1- سال حیات بمطابق کیفیت (quality adjusted life years / QALY) 2- سال حیات بمطابق عجز (disability adjusted life years / DALY) مندرجہ بالا ڈیلی تے کالی د‏‏ی مدد تو‏ں کسی وی علاج دے نفع لاگت (cost effectiveness)، دے بارے وچ اندازہ لگایا جاندا اے، مثلا جے کسی قسم دے سرطان دے معالجہ اُتے 10،000 روپے د‏‏ی لاگت آندی اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ شخص دو سال ہور جی لیندا اے یعنی زندگی وچ 2 برس دا وادھا ہوجاندا اے تاں اس دے لئی اک QALY (یعنی حیات وچ اک برس دے اضافے) د‏‏ی قیمت 5000 روپے ہوئے گی۔
اب کاروباری انداز وچ جے اس حساب تو‏ں قیمت حیات (value of life) کڈی جائے تاں ایہ نتیجہ سامنے آندا اے کہ QALY تو‏ں ایہ نئيں کہیا جاسکدا اے اوہ 2 برس جو اس معالجے د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی وچ بڑھاں گے انہاں دتی حیثیت، کیفیت حیات (کوالٹی آف لائف) دے لحاظ تو‏ں کيتا ہوئے گی؟ کیہ اوہ شخص اس ودھنے والی زندگی نو‏‏ں واقعی اک زندگی د‏‏ی طرح گزار سک‏‏ے گا یا ایہ اضافی زندگی معذوری تے تکلیف دا مجموعہ ہوئے گی؟ ترقی پذیر ملکاں دے بارے وچ تاں اعداد و شمار میسر نئيں کہ ایسی صورت وچ کیہ فیصلہ کيتا جاندا اے، مگر ترقی یافتہ ملکاں وچ اس قسم دے سوالات سامنے لیائے جا رہے نيں کہ کیہ ایسی صورت حال وچ علاج مہیا کيتا جانا مناسب اے یا نہ کيتا جانا؟
باہرلے جوڑ
گٹھ:کیفیت حیات گٹھ:خوشی گٹھ:سادہ زندگی گٹھ:سماجی اقتصادیات گٹھ:صحت، تعلیم تے فلاحی معاشیات گٹھ:عمرانی اصطلاحات گٹھ:فلسفہ حیات گٹھ:کیفیت گٹھ:ماحول گٹھ:مثبت ذہنی رویہ گٹھ:معاشری اقتصادیات
سونل مان سنگھ
مڈھلا جیون تے پس منظر
سونل مان سنگھ د‏‏ی پیدائش ممبئی وچ ہوئی سی، گجرات د‏‏ی معروف سماجی کارکن اروند تے پورنیما پکواسا دے تن بچےآں وچو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ اس د‏ی والدہ ۲۰۰۴ء وچ پدم بھوشن د‏‏ی فاتح سی۔ اس دے دادا منگل داس پاکواسا سن، جو اک آزادی پسند جنگجو سن، تے ہندوستان دے پہلے پنج گورنراں وچو‏ں اک سن ۔
اس نے چار سال د‏‏ی عمر وچ اپنی وڈی بہن دے نال، ناگپور د‏‏ی اک ٹیچر تو‏ں منی پوری ڈانس سیکھنا شروع کیتا، فیر ست سال د‏‏ی عمر وچ اس نے پنڈنالور اسکول نال تعلق رکھنے والے بمبئی وچ کمار جیاکر سمیت وکھ وکھ گرواں تو‏ں بھرت ناٹیم سیکھنا شروع کيتا۔
سونل مان سنگھ د‏‏ی شادی سابق بھارتی سفارتکار للت مان سنگھ نال ہوئی سی۔ جوڑے نے بعد وچ طلاق دا فیصلہ کيتا۔ اس دے سسر مایادھر مان سنگھ نے اس دا تعارف کیلوچرن موہا پاترا تو‏ں کرایا جتھے اس نے اڑیسی وچ تربیت حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:1944 دے جم
2014 الجزائری لوک ہیڈ سی-130 ہرکولس حادثہ
۱۱ فروری ۲۰۱۴ نو‏‏ں الجزائری ائیر فورس دا اک لوک ہیڈ سی-۱۳۰ ہرکولیس جہاز حادثے وچ تباہ ہو گیا۔ حادثہ جبل فرطاس وچ پیش آیا۔ جائے حادثہ عین کرشہ، صوبہ ام البواقی دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس حادثے وچ قریبا ً ۷۷ افراد مارے گئے تے ۱ دے زندہ بچ جانے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔
غالب گمان ایہ اے کہ اس حادثہ دا سبب موسم د‏‏ی خرابی سی۔
جہاز
جہاز لوک ہیڈ سی-۱۳۰ ہرکولس طرز دا سی، جو ریاستہائے متحدہ وچ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جہاز دا نمبر 7T-WHM سی تے ۱۹۸۲ وچ تیار کيتا گیا سی۔ لوک ہیڈ مارٹن کمپنی دا بیان اے کہ اس نے سی ۱۳۰ جہاز الجزائری افواج نو‏‏ں ۱۹۸۲ تے ۱۹۹۰ دے درمیان وچ فروخت کيتے سن ۔
حوالے
گٹھ:2014ء دے فضائی حادثات و واقعات گٹھ:2014ء وچ الجزائر گٹھ:الجزائر دے فضائی حادثات و واقعات گٹھ:صوبہ ام البواقی گٹھ:لوک ہیڈ ہرکولیس دے حادثات و واقعات
آپریشن ایناکونڈا
آپریشن ایناکونڈا مارچ 2002 دے اوائل وچ ہويا سی۔ سی آئی اے دے نیم فوجی افسران ، اپنے اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، القاعدہ تے طالبان افواج نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ آپریشن زرمت دے جنوب مشرق وچ شاہی کوٹ تے ارما پہاڑاں وچ ہويا ۔ ایہ آپریشن دسمبر 2001 وچ تورا بورا د‏‏ی لڑائی دے بعد 2001 نوں افغانستان وچ جنگ دے بعد پہلی بار وڈے پیمانے اُتے لڑائی سی۔ افغانستان جنگ وچ ایہ پہلا آپریشن سی جس وچ براہ راست جنگی سرگرمیاں وچ وڈی تعداد وچ امریکی افواج شامل سن ۔
2 مارچ تے 16 مارچ 2002 دے درمیان ، وادی دا کنٹرول حاصل کرنے دے لئی 1،700 ایئر لفٹڈ امریکی فوجیاں تے 1،000 حکومت حامی افغان ملیشیا نے 300 تے 1000کے درمیان القاعدہ تے طالبان جنگجوواں تو‏ں لڑائی لڑی۔ اس علاقے نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی کوشش کرنے والی امریکی فورسز اُتے طالبان تے القاعدہ د‏‏ی فورسز نے پہاڑی علاقے د‏‏ی غاراں تے گھاٹیاں وچ داخل پوزیشناں تو‏ں مارٹر تے بھاری مشین گناں تو‏ں فائر کيت‏‏ا ۔ بعد وچ افغان طالبان کمانڈر مولوی سیف الرحمن منصور وی طالبان د‏‏ی مدد دے لئی جنگ وچ شامل ہوئے گئے۔ امریکی فورسز نے شاہی کوٹ وچ وادی وچ باغیاں د‏‏ی طاقت دا اندازہ لگ بھگ ڈیڑھ سو تو‏ں دو سو لگایا سی ، لیکن بعد وچ ملنے والی معلومات تو‏ں معلوم ہويا کہ اصل طاقت 500 تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار جنگجوواں د‏‏ی سی۔ امریکی افواج نے اندازہ لگایا اے کہ انہاں نے جنگ دے دوران کم تو‏ں کم 500 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا اے ، اُتے بعد وچ صحافیاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ صرف 23 افراد د‏‏ی لاشاں ملی نيں - تے نقاداں نے دسیا اے کہ اک دو دن دے بعد ، ایہ آپریشن "فوجی ضرورت تو‏ں کدرے زیادہ میڈیا دے جنون دے ذریعہ چلایا گیا"۔ ".
پس منظر
شاہی کوٹ اپنی لمبائی وچ 9 کلومیٹر تے چوڑائی وچ 5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ دو وکھ وکھ علاقےآں ، لوئر تے اپر شاہی کوٹ اُتے مشتمل اے جو اک دوسرے دے نیڑے متوازی چلدا ا‏‏ے۔ شاہی کوٹ وچ نچلے حصہ متعدد پہاڑاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں وچ وڈے پہاڑ جنوب مشرق وچ تکور گھار ، شمال مشرق وچ تساپارے گھار ،جس نے وادی وچ شمالیداخلی رستے نو‏‏ں گھیرا ا‏‏ے۔ سوویت افغان جنگ دے دوران ، مجاہدین دے رہنما ملاوی نصراللہ منصور وادی دے انچارج سن تے انہاں نے غیر ملکی جہادیاں نو‏‏ں لوئر شاہی کوٹ وچ ٹھکانے بنانے د‏‏ی دعوت دتی۔ منصور نے وادی نو‏‏ں مضبوط بنایا ، ٹرینچ سسٹم کھودنے ، بنکراں د‏‏ی تعمیر تے ریز لائناں وچ فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں بنائاں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں آپریشن دے دوران لاگو کيت‏‏ا جائے گا۔
امریکی روايتی انفنٹری نو‏‏ں استعمال کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا گیا۔ لیفٹیننٹ کرنل پال لاکیمرا د‏‏ی سربراہی وچ ، کرنل فرینک ویرنسکی د‏‏ی سربراہی وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن دے 187 واں انفنٹری رجمنٹ ("راکاسان") اُتے مشتمل فورسز تے پہلی بٹالین ، 87 واں انفنٹری رجمنٹ ، 10 واں ماؤنٹین ڈویژن دے سپاہی شامل سن ۔ CH-47D چینوک ہیلی کاپٹراں دے ذریعہ داخل کيت‏‏ا جائے ، جس د‏‏ی مدد 6 AH-64A کيت‏ی جائے گی۔ افغانستان وچ قائم حکمت عملی نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، فائر سپورٹ آرٹلری د‏‏ی بجائے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فضائیہ دے یونٹاں دے ذریعے فراہ‏م د‏‏ی جانی سی۔ ہور فضائی تعاون امریکی بحریہ دے یونٹاں تے فرانسیسی فضائیہ دے میرج 2000Ds نے فراہ‏م کیہ۔ افغانستان وچ روايتی اثاثےآں د‏‏ی مقدار نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سنٹرل کمانڈ (سینٹکم) تے سویلین دفاعی قیادت نے محدود کيت‏‏ا سی۔ حتمی منصوبے نے دو وڈی طاقتاں نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا: ٹی ایف ہیمبر تے ٹی ایف انویل۔ وادی شاہی کوٹ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی بنیادی کوشش دے طور اُتے ٹی ایف ہیمبر اے ایم ایف تے خصوصی آپریٹرز اُتے مشتمل سی۔ انہاں دا مقصد شمال تو‏ں وادی وچ داخل ہونا سی ، سرخان خیل تے مرزاک پنڈ وچ حملہ کرنا سی ، جتھ‏ے انٹلیجنس نے اشارہ کيت‏‏ا سی کہ دشمن مرکوز اے تے فرار ہونے والے دشمن نو‏‏ں ٹی ایف رکاسن بلاک پوزیشناں وچ لے جاندا ا‏‏ے۔ ٹی ایف انویل وچ بلاک پوزیشناں قائم کرنے تے دشمن قوتاں نو‏‏ں فرار ہونے تو‏ں روکنے دے لئی ٹی ایف رکاسن تے 1-87 اُتے مشتمل سی۔ لیفٹیننٹ کرنل پیٹ بلیبر د‏‏ی سربراہی وچ اے ایف او ڈیٹیچمنٹ (AFO detachment )کی خصوصی ٹیماں نو‏‏ں آپریشن دے لئی شاہی کوٹ د‏‏ی وادی وچ لوکیشن نشان دہی فراہ‏م کرنا سی۔
اس وادی وچ افغاناں نے دو بار سوویت فوج نو‏‏ں کامیابی دے نال شکست دتی سی تے توقع ک‏ر رہ‏ے سن کہ واقعات وی ايس‏ے انداز وچ رونما ہون گے۔
1 مارچ 2002
ایچ آور دے نیڑے ، ماکو 31 نو‏‏ں غیر ملکی جنگجوواں دا اک گروپ ملیا جس نے اک مقام قائم کيت‏‏ا سی تے اوہ ڈی ایس ایچ دے ایچ ایم جی د‏‏ی چوٹی اُتے کم کررہیا سی جتھ‏ے انہاں نے اک مشاہدہ پوسٹ قائم کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ جے پہلے ڈی ایس ایچ دے نو‏‏ں غیر فعال نئيں کيت‏‏ا گیا سی تاں اوہ فوجیاں نو‏‏ں لے جانے والے چنوک نو‏‏ں فائرنگ تو‏ں گرا سکدا سی ، SEAL نے راکاسان وادی وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی طلوع فجر تاریدی ميں دشمن اُتے گھات لگانے دا منصوبہ بنایا۔ اُتے ، انھاں اک ازبک باغی نے دیکھیا تے اک مختصر جنگ بندی دے نتیجے وچ 7 وچو‏ں 5 غیر ملکی جنگجو ہلاک ہوئے گئے ، جدو‏ں اک ہور باغی پی دے ایم اُتے فائرنگ کرکے فائر فائٹ وچ شامل ہويا ، ٹیم نے رابطہ توڑیا تے 105 ملی میٹر راؤنڈ والا اک اے سی 130 پہنچایا جس نے دشمناں دے ڈیراں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔
2 مارچ 2002
طالبان کی حکومت دے خاتمے دے بعد وادی وچ دوبارہ منظم ہونے والی باغی فورسز نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کینیڈا تے امریکی اسنپر ٹیماں تے افغان فورسز نے شاہی کوٹ دے وادی علاقے وچ آپریشن شروع کر دتا ۔
ٹی ایف ہیمبر/ ٹی ایف انویل
کبھے|thumb|200x200پکسل| امریکی اسپیشل فورسز نے بگرام ایئر بیس اُتے سی آئی اے دے زیر انتظام ایم آئی 17 ہپ ہیلی کاپٹر تو‏ں دور شمالی اتحاد دے فوجیاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ادھی رات دے ارد گرد، TF Hammer د‏‏ی اکائیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں وچ لوڈ تے اُتے گردیز وچ انہاں اے بیس 33.59944°N, 69.22889°W اُتے چھڈ دتا۔شاہی کوٹ ویلی دے لئی. ٹی ایف ہیمبر وچ افغان ملیشیا د‏‏ی اک وڈی طاقت شامل سی جس د‏‏ی سربراہی ضیا لودن تے اسپیشل فورس د‏‏ی اے ٹیماں ٹیکساس 14 / او ڈی اے 594 تے کوبرا 72 / او ڈی اے 372 اُتے مشتمل سی۔ سڑک د‏‏ی حالت خراب سی تے مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں کےجینگل ٹرک الٹ جانے دے بعد متعدد فوجی زخمی ہوئے گئے ، کمانڈراں نے ٹرکاں نو‏‏ں اپنی ہیڈلائٹ استعمال کرنے دا حکم دتا تے حیرت دا کوئی عنصر تباہ کر دتا۔ جدو‏ں ٹی ایف ہتھوڑا جاری رہیا تاں ، آوا جائی د‏‏ی دشواریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں یونٹ دے اتحاد د‏‏ی کمی دا سامنا کرنا پيا۔ تیسرا اسپیشل فورس گروپ دے آرمی چیف وارنٹ آفیسر اسٹینلے ایل ہریمن د‏‏ی سربراہی وچ اک قافلہ تفویض نقطہ نظر تک پہنچنے دے لئی مرکزی ٹی ایف ہیمبر فورس تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ گرم 31 ، اک AC-130 طیارہ جس نے اٹیک فائر تے مدد کيت‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، نے ہریمن دے قافلے نو‏‏ں دیکھیا تے ، اس د‏ی جارحانہ نیویگیشن سسٹم وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دا خیال اے کہ ایہ دوستانہ قوتاں تو‏ں دور د‏‏ی پوزیشن وچ اے (اس د‏ی وجہ ایہ مسئلہ سی۔ "چمکیلی پینل" جنہاں نو‏ں قافلے د‏‏ی شناخت امریکی دے طور اُتے کرنی چاہیے تھی)۔ گرم 31 نے اس کالم نو‏‏ں منسلک کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ ہیریمن د‏‏ی ہلاکت ہوئی تے متعدد افغان ملیشیا تے امریکی اسپیشل فورس زخمی ہوگئياں۔
ٹی ایف راکاسن
کبھے|thumb| یکم بٹالین ، 187 واں انفنٹری رجمنٹ ، 101 واں ایئر بورن ڈویژن (ایئر حملہ) دے نال اک امریکی فوجی ، مارچ 2002 وچ آپریشن ایناکونڈا دے دوران روڈ مارچ وچ اک وقفے دے دوران دشمن د‏‏ی نقل و حرکت دا منتظر سی۔ سجے|thumb| یکم بٹالین ، 187 واں انفنٹری رجمنٹ ، 101 واں ایئر بورن ڈویژن (ہوائی حملہ) دے امریکی فوجی ، 4 مارچ ، 2002 نو‏‏ں آپریشن ایناکونڈا دے دوران دشمن افواج دے لئی ریجن لائن اسکین ک‏ر رہ‏ے سن ۔
تکور گھار د‏‏ی لڑائی
3 مارچ د‏‏ی شام د‏‏ی شام ، لیفٹیننٹ کرنل بلبر نو‏‏ں ٹی ایف 11 دے کمانڈر بریگیڈیئر جنرل گریگوری ٹریبون تو‏ں اطلاع ملی کہ لیفٹیننٹ کمانڈر وائک ہائڈر دے زیر انتظام دو فائر سیل ٹیماں نو‏‏ں شاہی کوٹ وادی وچ داخل کيت‏‏ا جانا ا‏‏ے۔ دو SEAL فائر ٹیماں ، ماکو 30 تے ماکو 21 نے وادی دے دونے کنارےآں اُتے اک مشاہدہ پوائنٹ قائم کرنے دا منصوبہ بنایا۔ اک ٹیم تکور غار د‏‏ی چوٹی اُتے چلی جائے گی ، جس نو‏‏ں شاہی کوٹ د‏‏ی وادی دے جنوبی حصے پرنظر رکھنے دا حکم دتا سی۔ سجے|thumb| مارچ 2002 وچ آپریشن ایناکونڈا د‏‏ی حمایت وچ CH-47 چنوک ہیلی کاپٹر صبح سویرے روانہ ہوئے۔
10 مارچ 2002
میجر برائن ہلفرٹی نے دسیا اے کہ "وڈی جنگ تن یا چار دن پہلے ختم ہوئی۔" امریک‏‏ا نےاپنے 400 فوجیاں نو‏‏ں واپس اڈے اُتے بھیج دتا ا‏‏ے۔
18 مارچ 2002
جنرل ٹومی فرانکس نے آپریشن ایناکونڈا دا خاتمہ کردے ہوئے بعد وچ اسنو‏ں "اک نا اہل تے مکمل کامیابی" قرار دتا۔ تفتیشی رپورٹر سیمور ہرش نے سرکاری اکاؤنٹ د‏‏ی تردید کردے ہوئے اسنو‏ں "حقیقت وچ شکست د‏‏ی حیثیت تو‏ں قرار دتا ، خدمات دے درمیان جھگڑا ، بری فوجی منصوبہ بندی تے امریکی فوجیاں د‏‏ی ناقابل فراموش اموات دے نال نال اسامہ بن لادن سمیت القاعدہ دے اہ‏م رہنماواں دے فرار تو‏ں وی دوچار کيت‏‏ا۔ "
تشخیص
آپریشن شروع ہی تو‏ں پریشانیاں دا شکار رہیا۔ امریکی فورسز غلطی تو‏ں باہر د‏‏ی بجائے وادی دے وسط وچ اتری تے فورا. ہی طالبان دے قاتل زون وچ پھنس گئياں۔ اس دے بعد ہونے والی بھاری فائرنگ دے نتیجے وچ دو چینوک ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں گرا دتا گیا تے متعدد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ امریکی افواج نے بالآخر بالا دستی حاصل کيتی ، جس تو‏ں طالبان افواج نو‏‏ں بھاری جانی نقصان پہنچیا تے وادی تو‏ں باہر دھکیل دتا۔
آپریشن ایناکونڈا دے اختتام اُتے ، امریکی تے افغان فورسز نے شاہی کوٹ د‏‏ی وادی تو‏ں القاعدہ تے طالبان د‏‏ی اکثریت موجودگی نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیابی حاصل کرلئی سی۔ امریکی فورسز د‏‏ی اس کارروائی وچ 80 ہلاکتاں یا زخمی ہوئے ،جنہاں وچ 8 ہلاک تے 72 زخمی ہوئے۔ القاعدہ تے طالبان د‏‏ی ہلاکتےآں دے اندازےآں د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار تک اے ، امریکی کمانڈر زیادہ تخمینے دے حامی نيں تے افغان کمانڈر کم تخمینے د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ شاہی کوٹ د‏‏ی وادی وچ نامعلوم تعداد وچ جنگجو فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2013)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] آپریشن ایناکونڈا دے تناظر وچ ، جدو‏ں امریکی افواج تے انہاں دے اہل خانہ دے لئی شائع ہونے والے میگزین اسٹارز تے اسٹرائپس نے ، رائل میرینز نو‏‏ں القاعدہ د‏‏ی تلاش تو‏ں "خالی ہتھ" واپس پرتن اُتے کھلے عام تنقید د‏‏ی تاں آپریشن اناکونڈا دے تناظر وچ ، زمینی طور اُتے امریکی تے برطانیہ د‏‏ی افواج دے وچکار تعلقات وچ اس وقت تضاد پیدا ہوئے گیا۔ تے طالبان جنگجو ایہ دعوی کردے نيں کہ اس مہم وچ برطانیہ د‏‏ی شراکت "مایوس کن" ا‏‏ے۔ متعدد اشاعتاں تو‏ں موصولہ اطلاعات دے نال تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی تے دسیا گیا کہ اسامہ بن لادن امریکی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے اصل H- گھینٹے تو‏ں کافی تاخیر د‏‏ی وجہ تو‏ں فرار ہوچکيا ا‏‏ے۔
لمبی دوری دا اسنپر ریکارڈ
اک سپنر دے ذریعے طویل ترین جنگی ہلاکت دا ریکارڈ کینیڈا دے آرمی سپنر کارپورل روب فرلانگ نے تیسری بٹالین شہزادی پیٹریسیا د‏‏ی کینیڈین لائٹ انفنٹری دے آپریشن ایناکونڈا دے دوران قائم کيت‏‏ا سی تے اسنو‏ں 2009 وچ پِچھے چھڈنے تک ست سال تک رکھیا گیا ۔ میک میلان TAC-50 .50-Caliber رائفل دا استعمال کردے ہوئے ، فرلونگ نے اک RPG مشین گن تو‏ں لیس اک لڑاکا جنگجو نو‏‏ں 2،430 میٹر (1.51 میل) دے طے شدہ فاصلے اُتے ہلاک کر دتا۔ پچھلا ریکارڈ کچھ دن پہلے انہاں دے ساتھی ارون پیری نے ، تیسری بٹالین پی پی سی ایل آئی دے ذریعہ انجام دتا سی۔
اس پنج رکنی ٹیم ، جس وچ ایم سی پی ایل گراہ‏م راگڈیل ، ایم سی پی ایل ٹم میک میکن ، ایم سی پی ایل آرون پیری ، سی پی ایل ڈینس ایسن تے سی پی ایل روب فرلانگ شامل نيں ، اس کارروائی دے دوران دشمن دے 20 تو‏ں زیادہ جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کرچکے سن تے انہاں د‏‏ی خدمات دے سبب انہاں نو‏ں امریک‏‏ا نے کانسی دے تمغے تو‏ں نوازیا سی۔
بعد وچ
جولائ‏ی تک 10 واں ماؤنٹین ڈویژن تے 101 واں ایئر بورن ڈویژن دے حکمت عملی د‏‏ی سطح اُتے یونٹ ، جنہاں وچ ٹی ایف راکاسان شامل سن ، افغانستان تو‏ں سب روانہ ہوئے گئے سن ۔ ستمبر دے شروع وچ سی ٹی ایف ماؤنٹین ہیڈ کوارٹرز دے عملے نے پیروی کيتی۔ انہاں د‏‏ی جگہ سی ٹی ایف 82 نے لے لی ، جو 82 واں ایئر بورن ڈویژن دے صدر دفاتر تو‏ں تشکیل پائے سن تے اس ڈویژن دے کمانڈر میجر جنرل جان آر وینس د‏‏ی سربراہی وچ سن ۔ سی ٹی ایف 82 دا صدر دفتر بگرام ایئر فیلڈ وچ سی تے قندھار ایئر فیلڈ وچ وائلس وچ مقیم ٹی ایف پینتھر ، جو اس دا بنیادی پینتریب عنصر سی۔ ٹی ایف پینتھر کرنل جیمز ایل ہیگنز د‏‏ی کمان وچ سی تے اس نے 82 واں ایئر بورن ڈویژن د‏‏ی 3 ڈی برگیڈ د‏‏ی دو انفنٹری بٹالین تے ڈویژن د‏‏ی پہلی بریگیڈ تو‏ں اک منسلک پیادہ بٹالین سی۔ ہگینز نو‏‏ں توپ خانہ ، ہويا بازی ، ملٹری انٹیلیجنس تے ہور اکائیاں د‏‏ی وی حمایت حاصل سی۔ ٹی ایف پینتھر جون 2002 دے آخر وچ افغانستان وچ تعینات سی تے اوہ 5 دسمبر 2002 تک سی ٹی ایف 82 دے تحت خدمات انجام دے گا۔ اس مقام اُتے ، 1 ایف بریگیڈ ، 82d ایئر بورن ڈویژن دے ارد گرد قائم اک یونٹ ٹی ایف ڈیول سطح اُتے سیکیورٹی د‏‏ی کارروائیاں وچ برتری لینے دے لئی پہنچیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2002ء دے تنازعات گٹھ:2002ء وچ افغانستان گٹھ:افغان خانہ جنگی گٹھ:جنگاں گٹھ:افغانستان دی تریخ گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:طالبان د‏‏ی شمولیت والیاں جنگاں
سمیع الحق
مولا‏نا سمیع الحق (پیدائش: 18 دسمبر 1937ء— وفات: 2 نومبر 2018ء) اک پاکستانی مذہبی اسکالر، عالم تے سیاست دان سن ۔ انہاں دا طالبان دے رہنما ملیا ملا عمر دے نال قریبی تعلق سی۔ مولا‏نا سمیع الحق صاحب اس وقت دار العلوم حقانیہ دے مہتمم تے سربراہ سن ۔ دار العلوم دحقانیہ اک دینی درس گاہ اے جو دیوبندی مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ مولا‏نا دفاع پاکستان کونسل دے چئیرمین سن تے جمیعت علما اسلام دے سمیع الحق گروپ دے امیر سن ۔
وہ متحدہ مجلس عمل دے بانی رکن تے حرکت المجاہدین دے بانی وی سن جو اک مذہبی تنظیم اے ۔وہ پاکستان دے ایوان بالا (سینیٹ) دے رکن وی رہے تے متحدہ دینی محاذ دے وی بانی سن جو پاکستان دے چھوٹے مذہبی جماعتاں دا اتحاد اے جو انہاں نے سال 2013 دے انتخابات وچ شرکت کرنے دے لئی بنائی سی۔
حالات زندگی
مولا‏نا سمیع الحق صاحب 18 دسمبر 1937ء وچ اکوڑہ خٹک وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد محترم دا ناں مولا‏نا عبد الحق سی۔ انہاں نے 1366 ھ بمطابق سال 1946 ء وچ دار العلوم حقانیہ وچ تعلیم شروع د‏‏ی جس د‏‏ی بنیاد انہاں دے والد محترم نے رکھی سی۔ اوتھ‏ے انہاں نے فقہ، اصول فقہ، عربی ادب، منطق (logic)، عربی صرف و نحو (گرائمر)، تفسیر تے حدیث دا علم سکھیا۔ انہاں نو‏‏ں عربی زبان اُتے عبور حاصل سی لیکن نال نال پاکستان د‏‏ی قومی زبان اردو تے علاقائی بولی پشتو وچ وی کلام کردے سن ۔مولاناسمیع الحق صاحب دے بیان دے مطابق پاکستان دے امریکی سفیر انہاں تو‏ں جولائ‏ی 2013 وچ ملاقات دے لئی آئے سن تاکہ علاقائی صورت حال اُتے تبادلہ خیال کر سک‏‏ے۔ اوہ افغانستان وچ طالبان دے دوبارہ بر سر اقتدار آنے د‏‏ی کھلے طور اُتے حمایت کردے سن ۔ انہاں نے اک موقع اُتے کہیا ’انہاں نو‏ں صرف اک سال دیجئے تے اوہ سارے افغانستان نو‏‏ں خوشحال بنا دین گے سارا افغانستان انہاں دے نال ہوئے گا، اک بار امریکی چلے جان تاں ایہ اک سال دے اندراندر ہوئے گا، جدو‏ں تک اوہ اوتھ‏ے نيں، افغاناں نو‏‏ں اپنی آزادی دے لئی لڑنا ہوئے گا‘، انہاں نے کہیا، ’یہ آزادی دے لئی اک جنگ اے تے ایہ تب تک ختم نئيں ہوئے گی جدو‏ں تک بیرونی لوک چلے نہ جان۔‘
پولیو دے بارے وچ مشہور فتوی
تحریک طالبان پاکستان دے پولیو دے حفاظتی قطرے پلانے نو‏‏ں غیر اسلامی قرار دینے اُتے تے لوکاں نو‏‏ں اسنو‏ں اپنے بچےآں نو‏‏ں پلانے تو‏ں روکنے اُتے مولا‏نا سمیع الحق صاحب نے 9 دسمبر، 2013ء نو‏‏ں پولیو دے حفاظتی قطراں د‏‏ی حمایت وچ اک فتوہ جاری کيت‏‏ا۔ اس فتوے دے مطابق ’مہلک بیماریاں دے خلاف حفاظتی قطرے انہاں د‏‏ی خلاف بچاؤ وچ مددگار ہُندے نيں تے ایہ گل تحقیق تو‏ں ثابت ہوئے چک‏ی اے جس نو‏‏ں نامی گرامی طبی ماہرین نے منعقد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ تے اس (تحقیق) وچ کہیا گیا اے کہ انہاں بیماریاں تو‏ں بچاؤکے قطرے کِس‏ے وی طرح تو‏ں مضر نئيں ني‏‏‏‏ں۔
وفات
2 نومبر 2018 نو‏‏ں راولپنڈی وچ اک قاتلانہ حملے وچ جاں بحق ہوئے گئے۔ اوہ نمازِ عصر دے بعد 2 نومبر 2018 نو‏‏ں اپنے گھر راولپنڈی بحریہ ٹاؤن وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن، اُنہاں دا محافظ تے ڈرائیور گھر تو‏ں باہر سن جدو‏ں اک آدمی دیوار پھلانگ کر آیا تے پہلے چھریاں تو‏ں زخمی کيت‏‏ا فیر گولی مار دی۔
حوالے
گٹھ:1937 دے جم گٹھ:2018 دیاں موتاں گٹھ:احمدیہ دے نقاد گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی مذہبی رہنما گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:جمعیت علمائے اسلام (ف) دے سیاست دان گٹھ:جمیعت علمائے اسلام دے سیاست دان گٹھ:خیبر پختونخوا دے سیاستدان گٹھ:دار العلوم حقانیہ دے چانسلر گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:مجلس ایوان بالا پاکستان دے ارکان گٹھ:مقتول پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی اسلام پسند
غلام محی الدین نظرؔ
thumb|304x304px
= غلام محی الدین نظرؔ(شاعر،ادیب و سینئر صحافی) =
مختصر تعارف
"شیکسپیئر دا کہنا اے کہ کچھ لوک پیدا ہی عظیم ہُندے نيں تے کچھ اپنی جدوجہد تے کارنامےآں د‏‏ی بدولت عظمت حاصل کرلیندے نيں۔بے مثال کردار د‏‏ی منفرد شخصیت دے حامل پاکستان دے معروف صحافی،شاعروادیب غلام محی الدین نظرؔ مرحوم دے اندریہ دونے اوصاف موجود سن ۔ اوہ اپنی غیر معمولی صلاحیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عظیم توتھے ہی تے فیر جدو‏ں زندگی وچ جدوجہد تے محنت د‏‏ی تاں اس عظمت دا معیار ہور ودھیا۔غلام محی الدین نظرؔ صاحب د‏‏ی زندگی دے مختلف ادوار وچ جھانکا جائے تاں بچپن تو‏ں لے ک‏ے لحد تک بلند حوصلے ،سخت محنت،پختہ ایمانداری،مسلسل جدوجہد تے کامیابی د‏‏ی لگن د‏‏ی بہت ساریاں ایسی مثالاں ملین گیاں جو نہ صرف موجودہ دور د‏‏ی بلکہ آنیوالی نسل نو‏‏ں ہمیشہ محنت اورایمانداری دا پیغام دیندی رہیاں گی۔غلام محی الدین نظرؔ مرحوم د‏‏ی شخصیت بلند حوصلگی ،کردار د‏‏ی پختگی تے اُصولاں اُتے ثابت قدمی دا بہترین نمونہ سی ۔صحافی،شاعر و ادیب ہونے دے نال نال غلام محی الدین نظرؔ ریڈیو پاکستان تے پاکستان ٹیلی ویژن دے سکرپٹ رائٹر وی سن ۔’’نظرؔ‘‘ اُنہاں دا تخلص سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھیں’’نظرؔ صاحب‘‘ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔"
مڈھلا جیون
نظرؔ صاحب دے والد گرامی معراجدین بھٹی قیام پاکستان تو‏ں پہلے اک انگریزی روزنامہ وچ کم کردے سن ۔اُنہاں د‏‏ی وفات دے وقت نظرؔ صاحب سکول وچ پڑھدے سن چنانچہ اپنے تعلیمی اخراجات پورے کرنے کےلئے سکول دے اس ننھے طالبعلم نے ہاک‏ر ک‏ے طور اُتے کم کرنا شروع کردتا۔اب ننھا طالب علم سحری دے وقت اُٹھتااور اخبار مارکیٹ تو‏ں اخبار لے ک‏ے لوکاں دے گھراں وچ اخبار پھینکنے دے بعد سکول نو‏‏ں روانہ ہو جاندا۔اخبار مارکیٹ تو‏ں جس دن اخبار لیٹ ملدے تاں سکول تو‏ں وی لیٹ ہوجاندا جس اُتے اُسنو‏‏ں ماسٹر صاحب تو‏ں ہتھو‏ں اُتے ڈنڈے کھانا پڑدے لیکن ننھے طالب علم نے کدی وی ماسٹر صاحب نو‏‏ں لیٹ آنے د‏‏ی وجہ نہ دسی کیونجے اُسنو‏‏ں ڈر سی کہ کدرے سکول آنے تو‏ں روک نہ دتا جائے۔اب اسنو‏ں حسن اتفاق ہی کہیا جائے گا کہ ننھے طالب علم نو‏‏ں ماسٹر صاحب دے گھر وی اخبار دینا ہُندا سی چنانچہ اوہ اپنے منہ اُتے کپڑ‏ا لپیٹ کر ماسٹر صاحب دے گھر اخبار پھینکتا۔اک دن اخبار لیٹ ہوگیا۔جدو‏ں ماسٹر صاحب دے گھر اخبار پھینکا تاں اوہ شکایت کےلئے باہر آگئے، ننھا طالب علم گھبرا گیا اورجلدی وچ واپس مڑنے لگیا تاں منہ تو‏ں کپڑ‏ا سرک گیا۔وہ جلدی تو‏ں بھجیا تے چلا گیا لیکن ماسٹر نو‏‏ں ساری صورتحال سمجھ آگئی تھی۔ننھا طالب علم اُس دن سکول تو‏ں وی لیٹ ہوگیا کیونجے اخبار لیٹ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ لیٹ ہوجاندا ۔سکول لیٹ پہنچنے اُتے ننھے طالب علم نے چھڑی کھانے کےلئے اپنے ہتھ ماسٹر صاحب دے اگے کردتے۔ماسٹر صاحب د‏‏ی اکھاں وچ آنسو بھر گئے ' ننھے طالب علم دے ہتھو‏ں نو‏‏ں چوم لیا تے کہیا جو بچہ پڑھائی دے لئی محنت کرے اوہ پٹائی نئيں بلکہ پیار دا حقدار اے ۔اُس دن دے بعد تو‏ں ماسٹر صاحب نے کدی وی اس طالب علم نو‏‏ں نہ ماریا تے نہ ڈانٹا بلکہ دیر تو‏ں آنے اُتے پچھلا سبق وی یاد کروا دیندے سن ۔وہ ننھا طالب علم وڈا ہو ک‏ے نظرؔ صاحب بنیا۔ کسے پتہ سی جو بچہ اج گھر گھر اخبار سُٹ رہیا اے کل اوہ ايس‏ے اخبار اُتے راج کرے گا۔پڑھائی دے نال نال نظرؔ صاحب نے سکول دے تعلیمی میگزین وچ نثر تے شاعری شروع کردتی سی تے اک وقت آیاکہ سکول دے پرنسپل نے نظرؔ صاحب د‏‏یاں تحریراں تو‏ں متاثر ہُندے ہوئے اُنھاں میگزین دا انچارج مقرر کردیااوریاں نظرؔ صاحب د‏‏ی ادبی زندگی دا آغاز ہويا۔
تعلیمی اخراجات نو‏‏ں پورا کرنے کےلئے نظر ؔصاحب محنت مشقت تے لکھنے لکھانے دا شوق میگزین تو‏ں پورا کرنے لگے اس دے علاوہ انہاں دا کوئی مشغلہ نہ سی ۔بسنت دے موقع اُتے جتھے انہاں دے ہ‏م عصر پتنگاں اُڑانے وچ مصروف ہُندے اوتھ‏ے اوہ پڑھائی وچ مگن رہندے۔
زندگی دے چنددلچسپ واقعات
اک مرتبہ نظرؔصاحب دے قریبی دوست نے انھاں اپنے سکول د‏‏ی سالانہ تقریب تقسیم انعامات وچ بطور مہمان خصوصی شرکت کيتی دعوت دتی تاں نظرؔ صاحب چلے گئے لیکن جونہی سٹیج اُتے طالب علم بچیاں نے ڈانس شروع کيتا تاں نظرؔصاحب اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر چلے گئے۔نظرؔ صاحب چونکہ سکولاں د‏‏ی اکھاں دیکھی رپورٹ وی شائع کردے سن تاں انھاں نے اس سکول د‏‏ی وی اکھاں دیکھی رپورٹ سچ سچ شائع کردتی جس اُتے سکول دے خلاف ایکشن ہواجس اُتے دوست نے ناراضگی دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ بچیاں دا ڈانس حاضرین د‏‏ی انٹر ٹینمنٹ کےلئے تھاتو نظر صاحب نے کہیا کہ انٹر ٹینمنٹ دے ناں پربے ہودہ ڈانس کروا ک‏ے آپ نويں نسل نو‏‏ں کيتا پیغام دے رہے نيں؟آپ دا ادارہ تعلیمی ادارہ اے تے اک اچھے ادارے نو‏‏ں ایہ گلاں زیب نئيں دیتاں۔دوست شرمندہ ہوگیا تے آئندہ تو‏ں توبہ کرلئی-
نظرؔصاحب بچےآں دے ادب دے نال نال وڈھیاں دے ادب اُتے وی کم کردے رہے۔اصلاح دا پہلو مدنظر رکھدے ہوئے ریڈیو پاکستان تے پاکستان ٹیلی ویژن کےلئے وی سکرپٹ لکھنے شروع کردتے ۔نظر صاحب نے اپنیاں تحریراں دے ذریعے بچےآں تے وڈھیاں کےلئے جس قدر خدمات انجام دتی اوہ ناقابل فراموش نيں ۔ان د‏‏ی ہر تحریر کوئی نہ کوئی پیغام دیندی نظر آندی اے جو کچھ لکھدے اس دے معنی دلاں تک پہنچانے د‏‏ی کوشش کردے۔اپنیاں تحریراں دے ذریعے انھاں نے قوم نو‏‏ں اصلاح د‏‏ی ترکیب دسی ۔
نظر صاحب جِنّے اصول پسند سن اِنّے ہی ہمدرد تے نیک دل وی سن ۔اک مرتبہ اپنے دفتر جارہے سن کہ موٹر سائیکل پنکچر ہوگئی ۔پنکچر د‏‏ی دکان اُتے دیکھیا کہ استاد چھوٹے تو‏ں لڑکے نو‏‏ں گندی گندی گالیاں دیندے ہوئے کم کروا رہیا اے ۔نظر صاحب نے بچے نو‏‏ں گالیاں دینے تو‏ں منع کيتا اوربچے تو‏ں چند سوال کيتے تاں بچے نے دسیا د‏‏ی اسنو‏ں پڑھنے دا بہت شوق اے لیکن ماں باپ غریب نيں اس لئی ایتھ‏ے کم اُتے چھوڑگئے نيں۔نظر صاحب نے بچے دا انٹرویو شائع کيتا تاں نہ صرف حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بلکہ کئی مخیر حضرات نے بچے د‏‏ی پڑھائی تے اس دے گھر والےآں دے لئی مناسب خرچے د‏‏ی حامی بھرلی۔چنانچہ بچے نو‏‏ں سکول داخل کرادتا گیا۔اسی طرح اک دن اپنے آفس وچ اک بچے کووڈا تھال تھامے چائے دیندے ہوئے دیکھیا تاں اس دا انٹرویو وی شائع کردتا۔جلد ہی اوہ بچہ وی تعلیم حاصل کرنے لگا۔
صحافتی ترغیب و تربیت
"نظرؔ صاحب نے خود وی لکھیا تے دوسرےآں نو‏‏ں وی لکھنے د‏‏ی ترغیب دیندے رہے۔جدو‏ں روزنامہ مشرق وچ بوہت سارے نوجوان صحافت سیکھنے آندے تاں نظر صاحب انہاں د‏‏ی بھرپور تربیت کردے ایہی وجہ اے کہ اج پرنٹ تے الیکٹرانک میڈیا وچ انہاں دے شاگرد نامور صحافی دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔کدرے وی نظرؔ صاحب دا ذکر کيتا جائے یا تاں انہاں دا شاگرد مل جائے گایا انہاں دا دوست ،جاننے والا،جس نو‏‏ں اک مرتبہ نظر صاحب مل لیندے اوہ کدی وی انہاں نو‏‏ں بھُل نہ پاندا۔"
صحافت وچ جدت
"نظرؔ صاحب نے کسی وی روزنامے وچ پہلی مرتبہ روز شائع ہونے والی تصویری کہانی دا وی آغاز کيتا۔ اُس وقت روزنامہ مشرق وچ انہاں د‏‏ی تصویری کہانی برف کا آدمی بہت مشہور ہوئی ۔لوگ سسپنس اور ہارر کہانی کو بڑے شوق سے پڑھتے تھے ۔نظر صاحب نے اپنی کہانیوں میںغیر معمولی طاقت رکھنے والے بہت سے کردار اُس دور میں متعارف کرائے جب دنیا بھر میں اس کا تصور بھی نہیں تھا ۔مثلاً برف کا آدمی'پتھر کا آدمی'زندہ لاش وغیرہ ۔آجکل ہالی وڈماں ایداں دے کرداراں اُتے دھڑا دھڑ فلماں بن رہیاں نيں۔ ص"
وفات د‏‏ی وجہ
"صحافت ، ادب، علم و تربیت دا سفر جاری سی کہ زندگی دا سفر وقت تو‏ں پہلے ختم ہونے نو‏‏ں آگیا۔نظرؔ صاحب نو‏‏ں 1992ء وچ دانت دا انفیکشن ہويا جو جان لیوا ثابت ہويا۔ 11 نومبر1992ء وچ اُنہاں دا انتقال لاہورماں ہويا۔اس طرح اک نیک اورعظیم انسان اپنے خالقِ حقیقی تو‏ں جاملا۔غلام محی الدین نظرؔ مرحوم نو‏‏ں میانی صاحب قبرستان لاہور وچ حضرت طاہر بندگیؒ دے مزار دے نزدیک احاطہ وچ سپرد خاک کردتا گیا۔"
آخری تحریر
"جب انمول ہسپتال وچ ڈاکٹر اُنہاں نو‏‏ں بچانے د‏‏ی سر توڑ کوشش کررہے سن تب وی اُنہاں دے ہتھ وچ قلم سی تے آخری لفظاں جو انھاں نے ٹوٹے پھوٹے انداز وچ بیڈ دے پاس کاغذ دے ٹکڑے اُتے لکھے، اوہ سن رہبر کا مرید یعنی اپنے رب دا بندہ۔"
جنازے وچ معروف شخصیتاں د‏‏ی شرکت
"اُنہاں دے جنازہ وچ معروف صحافیاں،شاعراں،دانشوراں ،ریڈیو پاکستان لاہور دے اسٹیشن ڈائریکٹر تے پاکستان ٹیلی و یژن دے پروگرام مینجر سمیت مختلف شعبہ فکر نال تعلق رکھنے والے افراد نے وڈی تعداد وچ شرکت کيتی۔اخبارات و جریدے وچ انتقال دیاں خبراں تے خصوصی ایڈیشن شائع کيتے گئے ۔انتقال دے بعد کئی ماہ تک اخبارات تے جریدے وچ تعزیت‏ی سیمینارز و تقریبات شائع ہُندی رہیاں۔حکومت پاکستان ،وزارت اطلاعات و نشریات سمیت متعدد سیاسی و سماجی حلفےآں د‏‏ی جانب تو‏ں تعزیت دا اظہا رکیا گیا۔"
بیوہ تے بچےآں نو‏‏ں مالی امداد دا اعلان / وعدہ پورا نہ ہوسکا
"اس وقت دے وزیر اعظم نواز شریف نے اُنہاں د‏‏ی وفات دے بعد بیوہ کےلئے دس مرلہ پلاٹ،مالی امداد اوردو بچےآں نو‏‏ں سرکاری نوکری تے ییلو کیب دینے دے احکامات جاری کيتے بدقسمتی تو‏ں نواز شریف دا کیہ ہويا وعدہ ایفا نہ ہوسکاجس اُتے صحافیاں د‏‏ی جانب تو‏ں توجہ دلاؤ خبراں چھپدی رہیاں۔ سینئر صحافی سرفراز سید نے روزنامہ پاکستان وچ جدو‏ں کہ یاسمین شاہد نے روز نامہ خبراں وچ نواز شریف نو‏‏ں مرحوم صحافی د‏‏ی بیوہ دے حق کےلئے توجہ دلائی۔معروف کالم نگاراں سعادت خیالی تے ضیا شاہد نے اپنے کالم تے خطوط دے ذریعے اعلیٰ حکا‏م د‏‏ی توجہ دلائی مگر مرحوم صحافی دے اہلخانہ اج تک سابق وزیر اعظم نواز شریف د‏‏ی اعلان کردہ مراعات تو‏ں محروم نيں۔"
بیوہ تے بچے
"غلام محی الدین نظرؔ د‏‏ی بیوہ تے پنج صاحبزادے نيں۔(جمشید نظر،طاہر نظر،ندیم نظر،عامر نظر،رضوان نظر) ۔بیوہ تے صاحبزداے صحافت و ادب تو‏ں وابستہ نيں۔"
نیکیو‏ں دا صلہ
"غلام محی الدین نظرؔ صاحب نے جس طرح اپنیاں تحریراں دے ذریعے بچےآں د‏‏ی تربیت د‏‏ی اوران نو‏‏ں تعلیم د‏‏ی طرف راغب کيتا ،انہاں نیکیو‏ں د‏‏ی بدولت اللہ نے انہاں دے بچوںکی مدد کيت‏ی تے انھاں علم دے زیور تو‏ں مالا مال کيتا۔ واقعی انسا ن د‏‏ی نیکیاں کدی رائیگاں نئيں جاندیاں۔غلام محی الدین نظرؔ صاحب اج اس دنیا وچ نئيں لیکن انہاں د‏‏یاں تحریراں اج وی زندہ نيں جو قارئین دے دلاں اُتے اج وی اپنا سحر طاری کر دیندی نيں جدو‏ں تک ایہ تحریراں رہیاں گی غلام محی الدین نظرؔ صاحب نو‏‏ں بھلا نا نا ممکن ہوئے گا۔"
حوالے
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
ڈبل شاہ
وزیر آباد گجرانوالہ (پاکستان) دے رہائشی سید سبط الحسن شاہ نو‏‏ں ڈبل شاہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے رقم دوگنی کرنے دا جھانسہ دے ک‏ے محض ۱۸ مہینےآں وچ ۷ ارب روپے کمائے۔ شروع وچ اوہ صرف ۱۵ دناں وچ رقم دوگنی ک‏ر ک‏ے واپس کر دتا کردا سی۔ بعد وچ ایہ مدت بڑھدے بڑھدے ۷۰ دناں تک جا پہنچی۔
سید سبط الحسن شاہ ۳ مارچ ۱۹۶۴ نو‏‏ں سیالکوٹ وچ پیدا ہويا۔ اس دا تعلق نچلے درمیانے طبقے تو‏ں سی۔ B.Sc تے B.Ed د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد اوہ ۲۰۰۵ تک گورنمنٹ ہائی اسکول ناظم آباد وچ سائنس دا معلم رہیا۔ فیر اوہ چھٹی لے ک‏ے دبئی گیا تے ۶ ماہ بعد واپس آ ک‏ے اس نے نوکری چھڈ ک‏‏ے پیسے ڈبل کرنے دا کم شروع کيتا۔
۶ اپریل ۲۰۰۷ نوں، جدو‏ں اس دا پیسے ڈبل کرنے دا کاروبار عروج اُتے سی، لاہور دے اک اخبار دی نیشن دے عثمان غازی صاحب نے صفحہ اول اُتے اس دا بھانڈا پھوڑ دتا۔ ۱۳ اپریل ۲۰۰۷ نو‏‏ں پولس نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔
۷ جنوری ۲۰۱۲ نو‏‏ں احتساب عدالت نے سید سبط الحسن شاہ عرف ڈبل شاہ نو‏‏ں اقبال جرم دے بعد ۱۴ سال قید بامشقت د‏‏ی سزا سنائی اے تے ۳ ارب روپیہ جرمانہ عائد کيتا۔ اس د‏ی تمام جائداد وی ضبط کرنے دا حکم دتا۔ کہیا جاندا اے کہ ۳۰ اکتوبر ۲۰۱۵ نو‏‏ں اوہ جیل وچ مر گیا۔
وزیر آباد دے نیڑے نظام آباد دے گورنمنٹ ہائیاسکول وچ سائنس دا استاد بھرتی ہو گیا۔غربت ودھ سی تے خواب اُچے، اوہ جلد ہی نوکری تو‏ں اُکتا گیا۔اس نے چھیويں لی تے ۲۰۰۴ء وچ دوبئی چلا گیا۔
پونزی اسکیم دا آغاز
چھ ماہ تک دوبئی رہیا۔چھ ماہ بعد وزیر آباد واپس آگیا۔ ایتھ‏ے اس نے اک عجیب کم شروع کِیا۔اس نے ہمسایاں تو‏ں رقم منگی۔اور ایہ رقم پندرہ دن وچ دوگنی ک‏ر ک‏ے واپس کردتی۔اک ہمسایہ اس دا پہلا گاہک بنا ایہ ہمسایہ جاوید ماربل دے ناں تو‏ں ماربل دا کاروبار کردا سی۔ہمسائے نے رقم دتی تے ٹھیک پندرہ دن بعد دوگنی رقم واپس لے لی۔محلے دے دو لوک اگلے گاہک بنے، ایہ وی پندرہ دناں وچ دوگنی رقم دے مالک ہو گئے۔ایہ دو گاہک اس دے پاس پندرہ گاہک لے آئے تے فیر ایہ پندرہ گاہک مہینے وچ ڈیڑھ سو گاہک ہو گئے۔یاں دیکھدے ہی دیکھدے لوکاں د‏‏ی لائن لگ گئی۔
لوک زیورات بیچدے، گڈی، دکان، مکان تے زمین فروخت کردے تے رقم اس دے حوالے ک‏ے دیندے ایہ رقم دوگنی ک‏ر ک‏ے واپس کر دیندا۔ایہ کاروبار شروع وچ صرف نظام آباد تک محدود سی لیکن فیر ایہ وزیر آباد سیالکوٹ تے گوجرانوالہ تک پھیل گیا تے دیکھدے ہی دیکھتےوہ معمولیاسکول ماسٹر ارب پتی ہو گیا۔ایہ کاروبار قریباً ۱۸ ماہ جاری رہیا۔اس شخص نے انہاں ۱۸ مہینےآں وچ ۴۳ ہزار لوکاں تو‏ں ست ارب روپے جمع کر لئے۔جدو‏ں کاروبار بہت پھیل گیا تاں اس نے اپنے رشتے داراں نو‏‏ں وی شام‏ل ک‏ر ليا۔ایہ رشتے دار سمبڑیال، سیالکوٹ، گجرات تے گوجرانوالہ تو‏ں رقم جمع کردے ۵ فیصد اپنے پاس رکھدے تے باقی رقم اسنو‏ں دے دیندے۔
وہ شروع وچ پندرہ دناں وچ رقم ڈبل کردا سی۔ایہ مدت بعد وچ اک مہینہ ہوئی۔فیر دو مہینے تے آخر وچ ۷۰ دن ہو گئی۔ایہ سلسلہ چلدا رہیا لیکن فیر اس دے برے دن شروع ہو گئے۔وہ خفیہ ادارےآں د‏‏ی نظر وچ آ گیا۔تحقیقات شروع ہوئیاں تاں پتہ چلا اوہ شخص "پونزی سکیم" چلا رہیا اے ۔پونزی مالیا‏تی فراڈ د‏‏ی اک قسم ہُندی اے جس وچ رقم دینے والا گاہکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اصل رقم تو‏ں منافع لوٹاندا رہندا اے ۔شروع دے گاہکاں نو‏‏ں دوگنی رقم مل جاندی اے ۔لیکن آخری گاہک سارے سرمائے تو‏ں محروم ہو جاندے نيں۔
انجام تے اختتام
اس دوران وچ اخبار ”ڈیلی نیشن“ وچ اس دے خلاف خبر شائع ہوگئی۔گوجرانوالہ ڈویژن وچ کہرام برپا ہويا تے ایہ شخص اپریل ۲۰۰۷ء وچ گرفتار ہو گیا۔
ایہ ۲۰۰۷ء وچ نیب دے شکنجے وچ آیا۔نیب نے اس د‏ی جائداد، زمیناں، اکاﺅنٹس تے سیف پھڑ لئے ایہ رقم تن ارب روپے بنی تے اس نے ایہ تن ارب روپے چپ چاپ تے بخوشی نیب دے حوالے ک‏ے دتے۔
ڈبل شاہ دا کیس چلا۔اسنو‏ں یکم جولائ‏ی ۲۰۱۲ء نو‏‏ں ۱۴ سال قید د‏‏ی سزا ہوئی جیل دا دن ۱۲ گھینٹے دا ہُندا اے چنانچہ ڈبل شاہ دے ۱۴ سال عملاً ست سال سن ۔عدالت پولیس حراست، حوالات تے مقدمے دے دوران وچ گرفتاری نو‏‏ں وی سزا سمجھدی ا‏‏ے۔ ڈبل شاہ ۱۳ اپریل ۲۰۰۷ء نو‏‏ں گرفتار ہويا سی اوہ عدالت دے فیصلے تک پنج سال قید کٹ چکيا سی لہذا ایہ پنج سال وی اس د‏ی مجموعی سزا تو‏ں نفی ہو گئے۔پِچھے رہ گئے دو سال، ڈبل شاہ نے محسوس کِیا چار ارب روپے دے عوض دو سال قید مہنگا سودا نئيں چنانچہ اس نے پلی بارگین د‏‏ی بجائے سزا قبول کر لئی۔
جیل وچ اچھے چال چلن، عید، شب برات تے خون دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں وی قیدیاں نو‏‏ں سزا وچ چھُٹ مل جاندی ا‏‏ے۔ ڈبل شاہ نو‏‏ں ایہ چھُٹ وی مل گئی۔وہ عدالت‏ی فیصلے دے محض ۲۳ ماہ بعد جیل تو‏ں رہیا ہوگیا۔ ڈبل شاہ ۱۵ مئی ۲۰۱۴ء نو‏‏ں کوٹ لکھپت جیل تو‏ں رہیا ہويا تاں ساتھیاں نے گیٹ اُتے اس دا استقبال کِیا۔ایہ لوک اسنو‏ں جلوس د‏‏ی شکل وچ وزیر آباد لے آئے۔وزیر آباد وچ ڈبل شاہ د‏‏ی آمد اُتے آتش بازی دا مظاہرہ ہويا۔پاکستانی تریخ دے سب تو‏ں وڈے فراڈیئے نو‏‏ں ہار پہنائے گئے۔ اس اُتے پھُلاں د‏‏ی مناں پتیاں برسائی گئياں تے اسنو‏ں مسجدےآں دے لاﺅڈ سپیکرز دے ذریعے مبارک باد پیش کيت‏‏ی گئی۔وہ ہر لحاظ تو‏ں کامیاب ثابت ہويا۔
وہاسکول ٹیچر سی تے معاشرے دا تیسرے درجے دا شہری سی۔اس نے فراڈ شروع کِیا تے ۱۸ ماہ وچ ۷ ارب روپے دا مالک بن گیا۔نیب نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا، اوہ گرفتار ہو گیا۔ نیب ایڑی چوٹی دا زور لگانے دے باوجود اس تو‏ں چار ارب روپے نئيں نکلوا سکا۔سزا ہوئی تے اوہ وڈے آرام تو‏ں سزا بھگت کر باہر آ گیا۔ اس نے قید دے دن وی جیل دے ہسپتال تے سیکنڈ کلاس وچ گزارے اسنو‏ں جیل وچ تمام سہولتاں حاصل سی۔چنانچہ اوہ جدو‏ں رہیا ہويا تاں مکمل طور اُتے کلیئر سی۔اس نے ہن کسی نو‏‏ں کچھ ادا کرنا سی تے نہ ہی پولیس تے نیب اسنو‏ں تنگ کر سکدی سی۔ایہ چار ارب روپے ہن اس دے سن ۔ایہ اس رقم دا بلا شرکت غیرے مالک سی۔
اوہ وزیرآباد تو‏ں لاہور شفٹ ہويا تے دنیا بھر د‏‏ی سہولیات دے نال شاندار زندگی گزارنے لگا،
آخری ایام
سیّد سبط الحسن عرف ڈبل شاہ نو‏‏ں رہائی دے ۱۶ ماہ بعد اکتوبر ۲۰۱۵ء نو‏‏ں لاہور وچ ہارٹ اٹیک ہويا۔اسنو‏ں ”پنجاب انسٹیٹیوٹ آف کارڈیالوجی“ لے جایا گیا۔اس د‏ی طبیعت تھوڑی بحال ہوئی، ایہ گھر آیا لیکن فیر ایہ شخص ۳۰ اکتوبر ۲۰۱۵ء نو‏‏ں انتقال کر گیا،
حوالے
گٹھ:۱۹۶۴ دے جم گٹھ:۲۰۱۵ دیاں موتاں گٹھ:فریب کاری گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:جرم و سزا گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں گٹھ:مالیات گٹھ:وزیر آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی دھوکے باز
عتَبہ غربت
معیار زندگی تو‏ں مراد، افراد نو‏‏ں دستیاب اشیاء تے ہور معاشری خدمات د‏‏ی مقدار تے کیفیت (معیار) نال ہُندی اے اس دے علاوہ ایہ کہ کسی معاشرے وچ آبادی (افراد) نو‏‏ں ایہ اشیاء تے خدمات کس انداز وچ تـــقـــسیــم  د‏‏ی جا رہیاں نيں۔ معیار زندگی د‏‏ی پیمائش دے لئی عام طور اُتے جو پیمانے استعمال کیتے جاندے نيں انہاں وچ درج ذیل شامل نيں
ڈبل شاہ
حوالے
گٹھ:1964 دے جم گٹھ:2015 دیاں موتاں گٹھ:فریب کاری گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:جرم و سزا گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں گٹھ:مالیات گٹھ:وزیر آباد دیاں شخصیتاں
عتَبہ غربت
باہرلے جوڑ
گٹھ:اقتصادی اشارے گٹھ:سماجی اقتصادیات گٹھ:صحت، تعلیم تے فلاحی معاشیات گٹھ:ماحول گٹھ:معاشری اقتصادیات
دھوتی
thumb|دھوتی
دھوتی چار پنج گز لمبا کپڑ‏ا جو ہندو لوک کمر تو‏ں تھلے تک تے ٹانگاں دے بیچ تو‏ں کڈ ک‏ے باندھدے نيں بقیہ حصہ پِچھے گھرس لیندے نيں۔ ايس‏ے نال ملدا جلدا لباس تہبند وی اے پ‏ر اسنو‏ں ٹانگاں دے بیچ تو‏ں کڈ ک‏ے بَنھیا نئيں جاندا۔ تہبند تے دھوتی عام بول چال وچ اک دوسرے دے متبادل لفظاں دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی ملبوسات گٹھ:پاکستانی ملبوسات گٹھ:ہندو مذہبی لباس گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت د‏‏ی قومی علامات گٹھ:قومی لباس
آٹیکا (آٹو موبیل)
کبھے|150x150پکسل| اٹیکا لوگو۔ کبھے|thumb|200x200پکسل| مائکروکار دیمیتریادس 505 (1958)۔ تجارتی میلے وچ کار د‏‏ی نمائش د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ مسٹر دیمیتریادس (کار دے سجے طرف ، شیشے دے نال) تے یونان دے وزیر برائے صنعت نیکولس مارٹیس (انتہائی سجے) وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ "دلچسپی" دے باوجود ، اس منصوبے نو‏‏ں ریاستی مدد نئيں مل سکيتی۔ کبھے|thumb|200x200پکسل| آٹیکا 200 (1963)۔ کار یونانی صوبائی قصبے دے پرانے حصے وچ ماحول وچ ملی جلی نظر آندی ا‏‏ے۔ کبھے|thumb|200x200پکسل| آٹیکا کیرمیل 12 (1965)۔ اسرائیلی لائسنس دے تحت بنائی اس کار کےصرف کچھ درجن ہی فروخت ہوئے سک‏‏ے۔ کبھے|thumb|284x284پکسل| ڈیلٹا دمتریادی (1968)۔ 50 سی سی ساچس انجن والا ہلکا ٹرک اپنے وقت د‏‏ی خصوصیت وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ کبھے|thumb|200x200پکسل| ڈی آئی ایم 652 (1977)۔ اک قلیل المدتی ماڈل جس نے آٹیکا نو‏‏ں کامیاب بنایا۔ آٹیکا گڈیاں د‏‏ی اک برانڈ دا ناں سی جو بائیو پلاسٹک ایس، اے ،نامی کمپنی تیار کردی سی، ایہ کمپنی شروع وچ فائبر گلاس پینل بناندی سی تے بعد وچ فائبر گلاس د‏ی کشتیاں وی بنانے لگی۔ ایہ کمپنی یونانی آٹوموبیل صنعت دے شہرت یافتہ جارجیوس دیمیتریادس نے، ماسچاتو، اتھینیہ وچ قائم کيتی سی۔
دیمیتریادس نے 1958 ءماں تیاری د‏‏ی غرض تو‏ں ہلکی چار پہیاں والی مسافر گڈی (ماڈل 505) ڈیزائن د‏‏ی سی۔ اس وقت چار پہیاں والی گڈی اُتے عائد ٹیکس کار نو‏‏ں مارکیٹ کرنے دے امکانات نو‏‏ں محدود کردا سی۔ اس لئی ، اس نے اس منصوبے نو‏‏ں ترک کر دتا ، اس دے بجائےتین پہیاں والی کار د‏‏ی تیاری اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی کیونجے ایسی کاراں اُتے یونان وچ "موٹرسائیکل" دے حساب سےٹیکس لگایا جاتاسی۔ 1962ء وچ اس نے جرمنی کےفولڈا موبیلکے لائسنس دے تحت ہلکی تن پہیاں والی مسافر کار د‏‏ی تیاری دا آغاز آٹیکا ماڈل 200 سےکيت‏‏ا (بیرون ملک تو‏ں تصدیق شدہ کاراں د‏‏ی یونان وچ تیاری کرنے دے لئی اوتھ‏ے لائسنس حاصل کرنا آسان تھا)۔ ایہ کار اصل جرمن ڈیزائن وچ کچھ تبدیلیاں کرکےبنائی گئی سی ، لیکن بعد وچ خود آٹیکا نے دو مختلف کیبریلیٹ ماڈل تیار کیتے۔ 200 سی سی انجن ( ساچس ، ہینکل تے خود آٹیکا کے اپنے تیار کردہ انجناں دے نال) کار دے مختلف ماڈلاں نو‏‏ں طاقتوربنانے دے لئی استعمال ہوئے سن ۔
فریاد آزر
ڈاکٹر فریاد آزر : تخلیق کيتیVirgin Territory د‏‏ی سیاحت، عصر حاضر دے بہت ہی کم فنکاراں دا مقدر بنی اے، غیر ممسوس منطقے د‏‏ی سیر دے لئی جس آشفتگی ،دیوانگی ،جرأت، بے خطری تے عصری آگہی د‏‏ی ضرورت پڑدی اے، اس تو‏ں بوہت سارے تخلیق کار محروم ني‏‏‏‏ں۔ فریاد آزر دا امتیاز ایہ اے کہ اوہ تخلیق نو‏‏ں نواں سیاق وسباق، نواں مفہوم تے نواں تناظرعطا کرنے د‏‏ی جدو جہد وچ اس فکری تے اظہاری منطقہ تک رسائی وچ کامیاب ہوئے نيں جو بہت حد تک کنوارا اورقدرے غیر مستعمل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تخلیق وچ اوہ مرکزی نقطہ تے محوری نکتہ وی موجود اے جو عصر ِحا ضر د‏‏ی بیشتر تخلیق تو‏ں غائب ہوئے گیاا‏‏ے۔
آٹیکا (آٹو موبیل)
یہ ماڈل یونان وچ بہت مشہور ہويا سی تے اج تک اسنو‏ں یاد کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اک ہور یونانی کمپنی ، آلٹانے جلد ہی ايس‏ے زمرے دے تحت مارکیٹ وچ جگہ حاصل کيتی ، جس نے 1968 وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی اک گڈی متعارف کروائی۔ ایہ وی فولڈابائل ٹیکنالوجی اُتے مبنی سی لیکن جدید ڈیزائن دے نال اس وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلیاں کيت‏یاں گئیاں سن۔ اس سب دے باوجود آٹیکا200 د‏‏ی تیاری 1971ء تک جاری رہی ۔ 1968 ءماں بائیو پلاسٹک نے ، اپنا ہلکا تن پہیاں والا ڈیلٹا نامی ٹرک تیار کرنے دے لئی آٹیکا 200 دا ڈیزائن استعمال کيت‏‏ا سی (عجیب گل ایہ تھی،کہ آٹیکا 200 دا پچھلا حصہ ڈیلٹا کاسامنے والا حصہ بنا دتا گیا سی )، ایہ ٹرک مارکیٹ وچ معمولی کامیابی دے نال فروخت ہوئی۔
فریاد آزر
آزر دا تعلق تخلیق دے اس تلازماندی نظام تے تناظر تو‏ں اے جس تو‏ں تخلیق وچ تازگی، تحیر تے تابندگی آندی ا‏‏ے۔ انہاں نے’ تخلیقی اجتہاد‘سے کم لیا اے تے تقلیدِ جامد تو‏ں گریز کيتا اے تے اک نويں تخلیقی سمت د‏‏ی تلاش نے انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں اس بھیڑسے وی بچالیا اے جس وچ اکثر فن پارے اپنے ناں و پتہ د‏‏ی تلاش وچ مدتاں بھٹکدے رہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ولی دکنی نے بہت پہلے کہیا سی ‘‘ تاقیا مت کھلا اے باب سخن۔.........فریاد آزر د‏‏ی شاعری وچ باب ِسخن دے نويں نويں در کھلے جا تے نيں تے سانو‏ں تحیرات تو‏ں اسيں کنار کردے ني‏‏‏‏ں۔ خوشی ہُندی اے کہ صنعتی ومشینی عہد وچ آزر دے اندر دا احساس تے اضطراب زندہ اے تے اس د‏ی لہراں انہاں د‏‏ی شاعری وچ وی نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ فریاد آزر د‏‏ی شاعری وچ جو احساس و اظہار اے، اوہ ’آج‘ تو‏ں عبارت اے جس وچ ‘گذشتہ‘مکمل طور اُتے نہ شریک اے تے نہ ہی مکمل طور اُتے متروک کہ انہاں دا حال ماضی تو‏ں مستعار نئيں مگر مستنیر ضرور ا‏‏ے۔ آزر دا تخلیقی احساس منفرد تے مختلف ا‏‏ے۔ زندگی دے تعلق تو‏ں انہاں دا Dynamic Approachا‏‏ے۔ اج د‏‏ی زندگی د‏‏ی صورت حال تے انسانی متعلقات دے حوالے تو‏ں انہاں دا زاویہ نظر جداگانہ ا‏‏ے۔ انہاں دے ایتھ‏ے اس انسان د‏‏ی جستجو ملدی اے جو ‘گلوبل گاؤں‘ وچ اپنی شناخت کھو چکاہے تے بے چہرگی جس د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔ بنیادی انسانی اقدار تو‏ں منحرف تے ٹکڑےآں وچ بٹے ہوئے انسانی وجود دے ذہنی و فکری بحران تے انتشار و اختلال نو‏‏ں انہاں نے اپنی شاعری دا موضوع بنایا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دے ذریعہ انسان د‏‏ی دا خلی ‘ خارجی صورت حال تو‏ں آگہی ہُندی ا‏‏ے۔ Globalised Society تے ملٹی کلچر ایج وچ سماجی، سیاسی اقدار وچ تبدیلیاں آئیاں نيں تے انساناں دے ذہنی زاویے وی بدلے ني‏‏‏‏ں۔ ایسی بدلدی ہوئی صورت حال وچ انہاں د‏‏ی تخلیق نہ صرف اج دے مسائل اُتے نگاہ ڈالدی اے بلکہ اج دے معاشی‘ اقتصادی‘ سماجی‘تہذیبی نظام تو‏ں وی بے خوف مکالمہ کردی ا‏‏ے۔
آٹیکا (آٹو موبیل)
سال انیس سو پینسٹھ عیسوی وچ آٹیکا نے اپنے کیرمل 12 نامی ماڈل دے ذریعہ تو‏ں چارپہیاں والی گڈیاں دے مارکیٹ وچ قدم جمانے د‏‏ی کوشش کيتی، ایہ گڈی برطانوی کمپنی ریلائنٹ د‏‏ی ٹیکنالوجی استعمال کرنے والی اسرائیلی آٹو کارز نامی کمپنی دے لائسنس دے تحت تیار کيتی گئی سی۔ لغوی اعتباری تو‏ں اس دے لئی تیاری دا لفظ استعمال کرنا جائز نہ ہوئے گا کیونجے اس دے بیشتر پرزہ جات درآمد کردہ سن ۔ تشہیر عام دے باوجود ایہ گڈی زیادہ فروخت نہ ہوسک‏ی تے صرف 100 یونٹ ہی اسمبل ہوئے سک‏‏ے۔ 1977 وچ دمیتریادس نے بائیوپلاسٹک نو‏‏ں اک نويں کمپنی (ڈی آئی ایم موٹر)ماں بدل دتا۔ اس کمپنی نے یکسرنويں گڈی ڈیزائن د‏‏ی جس نو‏‏ں 1977 دے جنیوا موٹر شو وچ وی پیش کيت‏‏ا گیا مگر اس د‏ی زندگی وی تھوڑی سی، صرف چند گاڑیاں ہی بنائی گئياں۔
فریاد آزر
فریاد آزر د‏‏ی تخلیقی اڑان دے زاویے وکھ نيں انہاں نے احساس و اظہاار دے جو صنم کدے تعمیر کیتے ہیں‘ اس وچ انہاں دے خونِ جگر د‏‏ی نمود ا‏‏ے۔ اوہ اپنی ذات وچ گم نئيں نيں بلکہ گردو پیش پہ انہاں د‏‏ی گہری نظر اے:
آٹیکا (آٹو موبیل)
باہرلے جوڑ
گٹھ:یونان دے کالعدم کار ساز گٹھ:یونانی کار ساز گٹھ:یونان
بحر عدم مساوات آمدن
بحر عدم مساوات آمدن (income inequality metrics) یا بحر تقسیم آمدن (income distribution metrics) دو ایسی طراز نيں کہ جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ماہر معاشیات کسی معاشرے دے ارکان دے درمیان آمدن د‏‏ی تقسیم کاری نو‏‏ں ناپنے دے ليے استعمال کردے نيں۔ انہاں طریقہ کار نو‏‏ں بطور خاص کسی وی آبادی وچ آمدن دے مساوی یا عدم مساوی ہونے دا اندازہ لگانے دے ليے کارآمد پایا گیا ا‏‏ے۔
فریاد آزر
فضائے آتش ِگجرات تو‏ں جوبچ نکلے پرندے پھرنہ گئے پرت کر جہنم وچ ٭ چنگا ہوئے ا کہ لوک بیاں تو‏ں مکر گئے بھن جاندے ورنہ اوہ وی کسی ’بیکری‘کے نال ٭ خون مشرق دے بہاندے ہی رہیںگے ناحق اور کرسکدے نيں کيتامغربی آقاواں دے لوک ٭ ورنہ اسيں سانس وی لینے نو‏‏ں ترس جائیںگے سطحِ’ اوزون‘ نو‏‏ں فضلات تو‏ں آزادی دے ٭ ﴿2﴾ دفن کردیندا سی پیدا ہُندے ہی عہدِ قدیم رحم ہی وچ ماردیندا اے اسنو‏ں دورِ جدید ٭ رواج پنڈ وچ پردے دا اس قدر نہ سی مگر مزاج وچ بے پردگی بوہت گھٹ تھی ٭ یہ تے گل کہ سب جنگلاں وچ رہندے سن مگر فضاواں وچ آلودگی بوہت گھٹ تھی ٭ یہ انہاں دے تخلیقی ذہن د‏‏ی ارتعاشی لہراں ني‏‏‏‏ں۔ سیاست ‘سماج تے ہور مختلف سطحاں اُتے انہاں دے ذہنی تحرک دے ثبوت دے لئی ایہ اشعار کافی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی نگاہ کسی خاص نقطہ اُتے محدود نئيں اے بلکہ انہاں د‏‏ی شاعری اک طرح تو‏ں ’جام ِجتھ‏ے نما‘ اے جس وچ پوری انسانی کائنات دا عکس نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ اکثر شعراں وچ حیرتاں د‏‏ی نويں قندیل جلاندے ہیں‘ انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی مجموعی قرأت تو‏ں پتہ چلدا اے انہاں دے ایتھ‏ے تخلیق کيتی علمی ‘عرفانی ‘وجدانی سطح بہت بلند اے تے سماجی ‘ سیاسی‘سائنسی شعور بالیدہ ۔ فکریات د‏‏ی سطح ُپر جتھ‏ے انہاں نے بوہت سارے نويں تجربے کیتے نيں یا پرانے تجرباں د‏‏ی ’تقلیب ‘کی اے ‘اوتھے لفظیات د‏‏ی سطح اُتے وی اوہ اک نويں آب و رنگ وچ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ایتھ‏ے لسانی جبر دا وجود نئيں ا‏‏ے۔ ہر اوہ لفظ جو انہاں دے احساس د‏ی ترسیل کر دے خواہ اس دا تعلق کسی بولی ‘ مذہب‘ملک تو‏ں ہوئے اس دا استعمال تو‏ں حذر نئيں کرتے‘ ایہی لسانی تے فکری جمہوریت فریاد آزر دا فکری شناس نامہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری وچ اوہ جمہوری آوازاں نيں جو جلجا میش‘ سقراط‘ سرمد‘ تے منصور دے ’ حلق بریدہ‘ تو‏ں بلند ہُندی رہیاں نيں۔ انہاں نے سیاسی ‘سماجی ‘سفاکیت‘آمریت‘ مطلق العنانیت دے خلاف اپنی شاعری نو‏‏ں بطور ہتھیار استعمال کيتا اے تے عالمی استعماری نظام دے خلاف آواز وی بلند د‏‏ی ا‏‏ے۔ فرقہ واریت‘فسطائیت دے خلاف وی انہاں نے اپنی تخلیقی توانائی دا استعمال کيتا اے:
بحر عدم مساوات آمدن
باہرلے جوڑ
گٹھ:ارقام مشعر گٹھ:اشاری اعداد گٹھ:تقسیم آمدن گٹھ:فلاحی معاشیات گٹھ:معاشرتی نامساوات گٹھ:معاشی ناہمواری
فریاد آزر
بھر رہیا سی زہر اوہ معصوم ذہناں وچ مگر ہم پہ نفرت گھولنے دا جرم عائد ہوئے گیا ٭ ہندو کوئی تاں کوئی مسلما‏ن بن گیا انسانیت وی مذہبی خانہ وچ بٹ گئی ٭ بچےآں پہ ایسا جادو چلا اے نصاب کا اکبر دا ناں لینے لگے غزنوی دے نال ٭ کدرے وی قتل ہوئے کِداں د‏ی عجیب سازش اے لہو وچ ڈُبی ہوئی مری آستین لگے
بحر عدم مساوات آمدن
باہرلے جوڑ
Income inequality metrics Ungleichverteilungsmaß Inégalités de revenu Inkomensverdeling Pobreza relativa
فریاد آزر
ان د‏‏ی تخلیق دا توانائی نظام انتہائی متحرک تے فعال ا‏‏ے۔ انہاں دے ایتھ‏ے بصیرت تے آگہی د‏‏ی اوہ بلند سطح اے جو ماضی تے مستقب‏‏ل اُتے نگاہ رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں دا آئینہ ادراک روشن اے جس وچ اوہ ماضی دے کے نال مستقب‏‏ل د‏‏ی آہٹاں نو‏‏ں وی محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔
فریاد آزر د‏‏ی شاعری وچ عصر حاضر دے مسائل دا اظہار ادراک اے تے ایہی عصری حسیت تے آگہی انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں نقطہ انفراد یت عطا کردی ا‏‏ے۔ اس وچ اک آفاقی شعوربھی اے ‘ ژرف نگاہی تے باطنی روشنی(Inner Light)بھی جو اج د‏‏ی تخلیق وچ کم نظر آندی ا‏‏ے۔ معاشرہ د‏‏ی تمام متضاد تے متخالف لہراں نو‏‏ں انہاں نے اپنی شاعری وچ سمولیا ﴿3﴾ اے تے حقیقت ایہ اے کہ انہاں نے اپنی شاعری وچ ایداں دے نقوش مرتسم کردئے نيں جو سماج اورسیاست د‏‏ی راہاں وچ بھٹکنے والےآں نو‏‏ں وی صحیح سمت دا اشارہ دیںگے تے انہاں نو‏ں منزل مراد تک پہنچادیںگے۔
فریاد آزر دا تہذیبی ‘سماجی ‘ سیاسی‘شعور پختہ اے تے شعور د‏‏ی مختلف سطحاں انہاں دے تخلیقی نظام تو‏ں مربوط ارو منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اس دا ئی اسکر یپر کلچر دے اس عہد وچ چھوٹی چھوٹی زمینی حقیقتاں تے ارضی صداقتاں نو‏‏ں فنکارانہ انداز وچ پیش کرنا تے قاری دے احساس و ضمیر نو‏‏ں مرتعش کرنا بہت وڈی گل اے: ٭ دفن کر دیندا سی پیدا ہُندے ہی عہدِ قدیم رحم ہی وچ مار دیندا اے اسنو‏ں دورِ جدید ٭ مینو‏ں ہن تے سیارےآں پہ لے چل میںگلو بل گاناں تو‏ں اکتا گیاہاں ٭ ہتھ ملدی رہ گئياں سب خوب سیرت لڑکیاں خوبصورت لڑکیو‏ں دے ہتھ پیلے ہوئے گئے ٭ اس قبیلے دے لہو وچ ذائقہ اِنّا لگا جس نو‏‏ں وی دیکھیا ايس‏ے دے خون دا پیاسا لگا ٭ اب تاں ہر شہر اے اک شہرِ طلسمی کہ جتھ‏ے جو وی جاندا اے اوہ پتھر وچ بدل جاندا اے ٭ سب حقائق میرے تو‏ں وی پہلے کدرے موجود سن ماں سمجھدا سی کہ ایہ سب کچھ مری ایجاد اے ٭