cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریاست حیدراباد اُتے ہندوستانی فوج دا آپریشن پولو تے نسل کشی
سندرلال رپورٹ د‏‏ی چند گلاں
سندر لال رپورٹ دے مطابق صرف 4 دن وچ 27 تو‏ں 40 ہزار افراد نو‏‏ں قتل عام کيتا گیا۔،تقریباً تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے متاثرہ علاقو ں وچ فرقہ وارانہ جنون صرف قتل تک محدود نئيں رہیا ۔ مرداں دے علاوہ عورتاں اوربچےآں نو‏‏ں وی نئيں بخشاگیا۔ عصمت ریزی تے عورتاں دا اغو( کئی واقعات وچ ریاست حیدرآباد دے باہر ہندوستانی شہراں جداں شوالاپور، ناگپور تو‏ں آک‏ے ایہ جرائم کيتے گئے)لُٹ مار، آتشزدگی، مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی، جبری تبدیلی مذہب،مکانات تے اراضیات اُتے قبضے نيں۔ کروڑہا روپئے مالیت د‏‏ی املکاک پرت لی گئی ںیا تباہ کردتی گئياں تے متاثر ہونے والے مسلما‏ن جو پینڈو علاقےآں وچ بے یارومددگار اک اقلیت ا‏‏ے۔ ایہ مظالم ریاست حیدرآباد دے غیر مسلماں اُتے نئيں سن ۔ ایہ مظالم انفرادی افراد دے علاوہ عوام دے ہجوم نے وی انجام دتے ۔ مسلح یا غیرمسلح انہاں وچ اوہ لوک وی شامل سن جو ہندوستانی فوج دے ریاست حیدرآباد وچ داخلہ دے نال سرحد پار تو‏ں داخل ہوگئے ۔ ہندوستانی فوج دے کردار دے بارے وچ سندلال رپورٹ وچ اے کہ ساڈے فریضہ نے سانو‏ں اس گل دے لئی مجبور کيتا اے کہ اساں انہاں وچ بالکل ناقابل تردید واقعات کحالے ذکر کرن جتھ‏ے ہندوستانی فوج اورمقامی پولیس نے کِداں لُٹ مار تے ہور جرائم وچ حصہ لیا اے ۔ سندرلال رپورٹ دے وفد نے بیان کيتا ہیکہ’’جس طرح تو‏ں اسيں تو‏ں خواہش کيتی گئی اے کہ ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے اساں کم انجام دتا اے ۔ جے ایسی خواہش کيتی جاندی اے تاں اسيں اوہ تمام مناسب وموزاں مواد جسنو‏ں اساں اکھٹا کيتا اے آپ تمام دے سامنے پیش کرنے دے لئی تیار نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ
بھارتی فلماں دے سو سال
شوکت تھانوی دا شمار اردو دے چوٹی دے مزاح نویساں وچ کیہ جاندا سی تے اُنہاں دا ناں کنہیا لال کپور، پطرس بخاری، شفیق الرحمن، عبد المجید سالکؔ تے چراغ حسن حسرت دے نال لیا جاندا سی۔ اوہ اپنے مخصوص انداز وچ حوادث تے محسوست د‏‏ی تصویر کشی مزاحیہ انداز وچ کردے سن ۔ نثر دے لطیف کچوکے، ظرافت تے مزاح دے عمدہ نمونے اُنہاں د‏‏یاں تحریراں وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدے سن ۔ آل انڈیا ریڈیو دے مختلف اسٹیشناں تو‏ں اُنہاں دے ڈرامے نشر ہُندے سن ۔ اُنہاں دے 13 ریڈیائی ڈرامےآں دا مجموعہ ’سُنی سنائی‘ وڈا مقبول ہويا سی جس وچ اُنہاں دا طرزِ انشا، البیلا مزاحِ لطیف تے طنزِ بے پناہ عروج اُتے سی۔ ’لاہوریات‘ وچ انھاں نے اپنے مخصوص انداز وچ اپنے لاہور دے قیام دے دوران وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی سی۔ ’بیوی‘ اُنہاں دا مشہور ناول سی۔
نصف صدی تو‏ں وی کچھ ودھ عرصہ گزریا فلم ساز شوکت حسین رضوی نے شوکت تھانوی د‏‏ی اک کہانی نو‏‏ں لے ک‏ے فلم ’گُلنار‘ بنانے دا اعلان کيتا جس د‏‏ی ہیروئن نورجہا‏‏ں سی۔ سیّد امتیاز علی تاج اس دے ہدایت کار سن ۔ ’گلنار‘ دا اسکرپٹ قدیم لکھنؤ دے پس منظر وچ تیار کيتا گیا سی۔ اس د‏ی کہانی مثنوی ’زہرِ عشق‘ تو‏ں اخذ کيتی گئی سی۔ دل چسپ گل ایہ سی کہ اس وچ شوکت تھانوی وی اک اہ‏م کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن تے بطورِ اداکار ایہ اُنہاں د‏‏ی پہلی فلم سی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ریڈیائی ڈرامےآں وچ وی پارٹ لیا کردے سن ۔ شوٹنگ دے دوران سیٹ اُتے ماحول پُر لطف رہندا سی کیو‏ں کہ شوکت تھانوی مزاحیہ گفتگو وچ یکتا سن ۔ ناطق فلماں دے ابتدائی دور د‏‏ی ہیروئن تے گلو کارہ ببّو اِس فلم وچ اک معمر خاتون دے روپ وچ پیش ہوئی سی جو ادبی ذوق رکھنے دے باعث حاضر جواب سی۔ اُس وچ مذاق کرنے تے مذاق سہنے د‏‏ی صلاحیت سی۔ دورانِ فرصت شوکت تے ببّو د‏‏ی نوک جھونک سماں بنھ دیندی سی۔ پھبتیاں دا دور چلدا تے کدی کدی مذاق ابتذال د‏‏ی حد تک پہنچ جاندا سی۔ امتیاز علی تاج سنجیدہ قسم دے انسان سن، خاموش رہندے یا منہ اُتے رومال رکھ دے مسکراندے رہندے۔ بعض اوقات ایسی نوبت وی آندی کہ اُنھاں اِدھر اُدھر ہوئے جانا پڑدا۔
شوکت تھانوی فقرے بازی دے فن دے امام سن ۔ دورانِ گفتگو اوہ ایداں دے فقرے کستے کہ سب نو‏‏ں لاجواب کر دیندے مگر ببّو نے کدی اُنہاں تو‏ں ہار نئيں منی سی۔ اوہ جدو‏ں فقرے بازی اُتے اُترتی تاں شوکت دے پسینے چھُٹ جاندے سن تے اوہ اکثر ایہ کہندے سنائی دیندے کہ ببّو ميں نے بھری محفل وچ کدی کسی تو‏ں ہار نئيں منی مگر وچ تسيں تو‏ں ہار جاندا ہون۔ واقعی تسيں لاجواب ہوئے۔ اپنے دور دے اک عظیم ادیب د‏‏ی زبانی ستائش دے ایہ جملے سن کر ببّو خوشی تو‏ں پھولی نئيں سماندی سی۔ اوہ کہیا کردی سی کہ عمر ڈھلنے دے باعث میرے مداح ختم ہوئے گئے لیکن شوکت حوصلہ افزائی ک‏ر ک‏ے مینو‏ں تازہ دم رکھدے نيں تے وچ اکثر محسوس کردی ہاں کہ ’’ابھی تو میں جوان ہوں ‘‘۔
گلنار تے ببّو
ہنستے کھیلدے ماحول وچ بننے والی فلم ’گُلنار‘ اُتے سب نے وڈی جان ماری کيتی۔ میوزک ماسٹر غلام حیدر دا سی جنھاں نے وڈی مدھر دُھناں تیار کيتی سن تے موسیقی دا جادو بکھیرا سی۔ ’خاندان‘ تے ’شہید‘ دے بعد اوہ اک بار فیر معراج اُتے پہنچے سن ۔ نغمے فلم د‏‏ی نمائش تو‏ں پہلے ہی بولی زدِ عام ہوئے گئے۔ خاص طور تو‏ں ایہ نغمہ بہت پسند کيتا گیا:
’چاندنی راتیں تاروں سے کریں باتیں ‘
باقی سبھی گانے وی ہٹ ہوئے تے غلام حیدر دا ناں اک بار فیر انڈسٹری وچ گونجنے لگا۔ ’نورجہا‏‏ں ‘ پہلے ہی ٹاپ اُتے سی ہن اوہ تے اُچی اڑاناں بھرنے لگی۔ فلم تو‏ں سب نو‏‏ں وڈی توقعات سن مگر جدو‏ں مارکیٹ وچ اُتاری گئی تاں سوائے ہٹ میوزک دے کسی دے ہتھ کچھ نئيں آیا۔ کئی خوبیاں دے باوجود سب تو‏ں وڈی خامی ایہ سی کہ فلم وچ حقیقی ماحول تے پس منظر عنقا سی جس نے تماش بیناں نو‏‏ں مایوس کيتا تے تبصرہ نگاراں نے وی اچھی رائے دا اظہار نئيں کيتا۔ شوکت تھانوی د‏‏ی ایکٹنگ سب نو‏‏ں اچھی لگی تے اُنھاں نے اداکاری نو‏‏ں اپنا مستقل پیشہ بنا لیا۔ کئی فلماں وچ کم کيتا۔
عشرت سلطانہ عرف ببّو کسی زمانے وچ سجے فلم کمپنی د‏‏ی مشہور ہیروئن ہويا کردی سی۔ ۱۹۱۴ء وچ دلّی وچ پیدا ہوئی سی۔ طبیعت بچپن تو‏ں اداکاری، رقص تے موسیقی د‏‏ی جانب مائل سی اس لئی فلم لائن وچ چلی گئی۔ اچھی اداکارہ ہونے دے نال اچھی سنگر وی ثابت ہوئی۔ ہیروئن تے ویمپ دا کردار یکساں خوبی دے نال نبھایا کردی سی۔ اُنہاں دناں وی بہت ہنس مکھ سی، جس محفل وچ جاندی اُسنو‏‏ں زعفران زار بنا دتا کردی سی۔ پہلی بار فلم ’دوپٹہ‘ وچ اک چھوٹا جہا رول ملیا سی جو اس نے خوش اسلوبی تو‏ں نبھا دتا۔ فیر وڈے کردار ملنے لگے تے فلماں کامیاب ہُندی چلی گئياں۔ جسم تھوڑا بھاری سی لیکن اس د‏ی سُریلی آواز نے لوکاں نو‏‏ں دیوانہ بنا رکھیا سی۔ ’جاگیردار‘ تے ’گراموفون سنگر‘ فلماں دے باعث وڈی مشہور ہوئے گئی۔ اس دا ایہ گانا بچے بچے د‏‏ی بولی اُتے سی ’’پجاری میرے مندر وچ آؤ‘‘ اک ہور نغمہ:
تمھیں نے مجھ کو پریم سکھایا
سوئے ہوئے ہردے کو جگایا
بہت پاپولر ہويا سی۔ اک بار اس د‏ی اک فلم دیکھ ک‏ے بمبئی دے گورنر نے اس د‏ی تعریف کيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مغرور ہوئے گئی تے اس دے نخرے ودھنے لگے۔ اپنے وفا شعار شوہر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلدے پھردے تعلقات اُتے یقین کرنے لگی۔ بالآخر حسن ڈھلنے دے دن آ گئے تے موٹاپا جسم اُتے چھا گیا تاں سب نے اکھاں پھیر لاں، کم ملنا بند ہوئے گیا۔ ملک دا بٹوارہ ہوئے گیا تاں قسمت آزمائی دے لئی لاہور چلی گئی تے اوتھ‏ے پاکستان د‏‏ی فلم انڈسٹری وچ مقام پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ چند فلماں وچ کم کرنے دے بعد اوتھ‏ے وی مارکیٹ ختم ہوئے گئی۔ کم حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اوہ اسٹوڈیوز دے چکّر کٹتی رہندی سی۔ فلم ’مغلِ اعظم‘ وچ سنگ تراش دا کردار عمدگی تو‏ں نبھانے دے باوجود جدو‏ں اداکار کمار نو‏‏ں وی اداکاری دے میدان وچ دشواری محسوس ہونے لگی تاں اوہ وی پاکستان چلا گیا۔ اک دن اُس دا کسی اسٹوڈیو وچ اپنی پرانی ہیروئن ببّو تو‏ں سامنا ہويا تاں دونے گلے ملے۔ کمار بار بار ’’میری ببّو، میری ببّو‘‘ کہہ ک‏ے پرانے دناں د‏‏ی یاد تازہ کردا رہیا۔ دونے د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسو بہنے لگے۔ بمبئی وچ تب کِداں اچھے دن سن تے ہن کتنا مایوس کر دین‏ے والا ماحول سی۔ ببّو دے پیر جدو‏ں فلم انڈسٹری تو‏ں اُکھڑ گئے تے کوشش بسیار دے باوجود کم نہ ملیا تاں اُس نے شراب د‏‏ی ناجائز درآمد تے برآمد دا دھندا شروع کر دتا، پکڑی گئی تاں نہ گھر د‏‏ی رہی نہ گھاٹ کيتی۔ آخر کار گمنام موت نصیب ہوئی۔ ہن اُسنو‏‏ں یاد کرنے والا کوئی نئيں۔
فلمی صحافت
مشہور اداکارہ مینا کماری نے اپنے اک مضمون وچ اردو دے فلمی اخبار نویساں دے بارے وچ اپنے خیالات تے تجربات وڈے دل چسپ انداز وچ بیان کیتے سن ۔ ویکلی ’فلم آرٹ‘ دلّی تے ماہنامہ ’شمع‘ دے بمبئی وچ مقیم خصوصی نمائندے مسٹر رازدان ایم اے دے بارے وچ اس نے لکھیا کہ اوہ اک گھریلو قسم دے شریف انسان نيں جو دورانِ گفتگو اِس طرح گھل مل جاندے نيں کہ بیگانگی دا احساس تک نئيں رہندا، عام فلم جرنلسٹ جنہاں کمزوریاں دا شکار نيں اوہ اُنہاں تو‏ں بہت دور نيں۔ رازدان صاحب نے مینا کماری تو‏ں ہفت روزہ ’فلم آرٹ ‘ دے لئی اک مضمون لکھنے د‏‏ی فرمائش د‏‏ی تاں مینا د‏‏ی سمجھ وچ نئيں آ رہیا سی کہ اوہ کس عنوان تاں، کس نوعیت دا مضمون تحریر کرے۔ بہرحال اس نے اک مضمون ’’اور سپنا پورا ہوئے گیا‘‘ سپردِ قلم کيتا تے رازدان دے حوالے ک‏ے دتا۔ مضمون شائع ہويا تاں قارئین نے اُسنو‏‏ں بہت پسند کيتا تے وڈی تعداد وچ تعریفی خطوط مینا کماری دے پاس پہنچے جنہاں تو‏ں حوصلہ پا کر اُس نے بعد وچ اردو وچ کئی مضامین مختلف اخبارات تے رسالے وچ اشاعت د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجے۔
بمبئی دے روزنامہ ’انقلاب‘ دے تحت چھپنے والے ممتاز ہفتہ وار فلمی رسالے ’کہکشاں ‘ دے مدیر مسٹر دُکھی پریم نگری دے بارے وچ اظہارِ خیال کردے ہوئے لکھیا کہ اوہ سوالات معمول دے مطابق اچھے ڈھنگ تو‏ں کردے نيں لیکن اک بار انھاں نے غیر ارادی طور اُتے کچھ ایسی گلاں چھاپ داں جنہاں تو‏ں ڈائرکٹراں وچ موصوفہ د‏‏ی پوزیشن خراب ہوئے گئی مگر بعد وچ اداکارہ نے اپنی صفائی وچ جو بیان جاری کيتا اُس تو‏ں فضا بالکل صاف ہوئے گئی۔ کچھ عرصہ بعد دُکھی پریم نگری پاکستان ہجرت کر گئے سن تے اوتھ‏ے اُنھاں نے کراچی دے مشہور ہفتہ وار فلمی اخبار ’نگار‘ د‏‏ی ادارت دے فرائض وڈی خوش اسلوبی تو‏ں انجام دتے تے اُسنو‏‏ں ملک دا سب تو‏ں مقبول فلمی پرچہ بنا دتا۔ ویکلی ’کہکشاں ‘ تو‏ں وابستہ اک ہور فلمی صحافی حسن صحرائی دے بارے وچ مینا نے دسیا کہ اوہ ایداں دے انداز تو‏ں سوال کردے نيں جداں راشننگ انسپکٹر راشن کارڈ بنا‏تے وقت عام طور اُتے پُچھیا کردے نيں ’’آپ دا نام؟ آپ دے باپ دا نام؟ آپ دا ایڈریس؟‘‘ وغیرہ وغیرہ۔ اس دے باوجود مینا کماری نو‏‏ں حسن صحرائی صاحب تو‏ں تے کوئی جھجک نئيں ہُندی سی تے اوہ اُنہاں دا وڈا احترام کردی سی۔
سٹھ برس پہلے وشواناتھ طاؤس دلّی دے مشہور علمی تے ادبی رسالے ’رہنمائے تعلیم‘ دا فلم اڈیٹر سی۔ ۱۹۵۴ء وچ اس دا خصوصی فلم اڈیشن شائع کرنے دا اعلان ہويا تاں ميں نے مینا کماری تو‏ں مضمون بھیجنے د‏‏ی فرمائش کيتی۔ اُس نے ’شیطان بیچارہ‘ دے عنوان تو‏ں اک آرٹیکل لکھ ک‏ے بھیجیا جو شاملِ اشاعت کيتا گیا۔ اس وچ ابلیس تے جبرئیل دے وچکار مذاکرات دے علاوہ کچھ شعر وی درج سن ۔ اُنہاں دناں مینا کماری کمال امروہوی د‏‏ی شریکِ حیات سی تے انہاں دونے دے تعلقات خوشگوار سن ۔ مینا بنگلور تو‏ں شائع ہونے والے ماہانہ اردو فلمی جریدے ’عبرت‘ د‏‏ی سرپرست سی جسنو‏ں جناب کامدار اُلدنی ایڈٹ کيتا کردے سن ۔ دونے نے مینو‏ں اپنے پرچے دا خصوصی نمائندہ مقرر کيتا سی تے ميں نے مسوری وچ منعقد ہونے والے انٹرنیشنل فلم فیسٹول وچ ’عبرت‘ د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی سی۔ ۱۹۵۲ء د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ عید دے موقعے اُتے گرہستی، دیور، گماشتہ، آنند بھون وغیرہ مشہور گھریلو فلماں دے ڈائرکٹر ایس ایم یوسف نے اپنے دوستاں نو‏‏ں کھانے د‏‏ی دعوت دتی۔ کھانے دے دوران نامور ادیب تے شاعر شمس لکھنوی نے اک چمچہ طلب کيتا تاں حسرتؔ لکھنوی نے شمس صاحب دے اسسٹنٹ اسلم نوری نو‏‏ں آواز دے ک‏ے کہیا ’’اسلم تواناں شمس صاحب یاد فرما رہے نيں ‘‘۔ اسلم شمس صاحب دے پاس گیا تے پُچھیا ’’آپ نے مینو‏ں کس کم دے لئی بُلایا اے ؟‘‘ شمس نے کہیا ’’نئيں، ميں نے تاں چمچہ منگیا اے ‘‘ حسرت بولے ’’تو ایہ کیہ اے ؟‘‘ ایہ سن کر سبھی مہمان خوب ہنسے تے اسلم نوری بے چارہ جھینپ کر رہ گیا۔ خیال رہے اسلم نوری ہر وقت شمس لکھنوی د‏‏ی ہاں وچ ہاں ملایا کردا سی تے اختلافِ رائے د‏‏ی جسارت اُس نے کدی نئيں کيت‏‏ی سی ۔
آبشار تے مجروح بطور گلوکار
حسرتؔ لکھنوی نے ۱۹۵۲ء وچ فلم ’آبشار‘ بنائی سی جس دا افسانہ اُنہاں دا اپنا سی، مکالمے واحد قریشی نے لکھے سن تے نغمے قتیلؔ شفائی تے سرشار سیلانی دے قلم تو‏ں سن ۔ نمی، راجکمار، کلدیپ کور تے تیواڑی نے اس فلم وچ کم کيتا سی۔ فلم ناکا‏م ثابت ہوئی۔ حسرت نے اس تو‏ں پہلے کئی فلماں دے گیت تے مکالمے لکھے سن تے اُنہاں د‏‏ی کچھ کہانیاں وی فلمائی گئی سن۔ ’آبشار‘ د‏‏ی ناکامی تو‏ں دل برداشتہ ہوئے ک‏ے اوہ پاکستان پہنچے تے اوتھ‏ے فلم سازی دا دھندا شروع کيتا۔ کامیابی ملی یا نئيں اس دا پتہ نہ چل سکا۔
فلم ’ارمان‘ اک عام انسان دے ارماناں د‏‏ی کہانی سی جو ظلم سہندا اے تے نويں صبح دا انتظار کردا ا‏‏ے۔ مدھوبالا، دیو آنند، شکیلہ، جاگیردار، میناکشی، دے این سنگھ، جال مرچنٹ تے گلاب نے اس وچ اداکاری دے جوہر دکھائے سن ۔ عکاسی جال مستری د‏‏ی تے موسیقی ایس ڈی برمن د‏‏ی سی۔ فالی مستری اس دے ہدایت کار سن ۔ سبھی گیت ساحرؔ لدھیانوی نے لکھے سن جو اردو د‏‏ی فلمی شاعری دا بہترین نمونہ سن ۔ ملاحظہ فرمائیے:
بول نہ بول اے جانے والے سن تو لے دیوانوں کی
اب نہیں دیکھی جاتی ہم سے یہ حالت ارمانوں کی
حسن کے کھلتے پھول ہمیشہ بے دردوں کے ہاتھ بکے
اور چاہت کے متوالوں کو دھول ملی ویرانوں کی
یہ دنیا کیا قیمت دے گی سادہ دل انسانوں کی
--
بھرم تیری وفاؤں کا مٹا دیتے تو کیا ہوتا
تیرے چہرے سے ہم پردہ اُٹھا دیتے تو کیا ہوتا
محبت بھی تجارت ہو گئی ہے اس زمانے میں
اگر یہ راز دنیا کو بتا دیتے تو کیا ہوتا
تیری اُمید پر جینے سے حاصل کچھ نہیں لیکن
اگر یوں بھی دِل کو آسرا دیتے تو کیا ہوتا
جب دنیا بدلی ہے پھر کیو ں نہ بدلیں ہم
کِھلتے ہوئے موسم میں کیوں بیتی رُت کا غم
جو بیتی بیت گئی، اب اس کو یاد نہ کر
رنگین بہاروں کو یوں ہی برباد نہ کر
ان نازک گھڑیوں کی عمریں ہوتی ہیں کم
چاہت کے گلشن سے خوشیوں کے موتی چُن
کچھ اپنے دل کی کہہ کچھ میرے دل کی سن
یہ دوری کیسی ہے، میں پھول ہوں تو شبنم
مقصدی فلماں
ظلم، ناانصافی تے حالات دا جبر انسان نو‏‏ں کس طرح مشتعل تے تشدد آمادہ کر دیندا اے اسنو‏ں ’مرگیہ‘ (1976ء)، ’آ کروش‘ (1980ء) تے ’اردھ ستیہ‘ (1983ء) وچ وڈی خوبی تو‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ مرنال سین د‏‏ی ’مرگیہ‘ وچ بھگوندی چرن پانی گڑھی د‏‏ی کہانی برٹش نوآبادیات دے عہد دے اڑیسا دے سنتھال قبائلی علاقے وچ گڑھی ہوئی اے، جس وچ سنتھال قبیلے دا اک شکاری اپنی بیوی د‏‏ی عزت بچانے دے لئی اپنے علاقے دے بدنام تے حریص مہاجنہاں دا سر کٹ دیندا اے تے یقین کردا اے کہ اسنو‏ں اپنے علاقے دے سب تو‏ں خطرنا‏‏ک ’درندے‘ دا سر اُتارنے دا انعام سرکار بہادر تو‏ں ملے گا، لیکن سزایاب ہُندا ا‏‏ے۔ قبائلی تے اُس د‏‏ی بیوی دے کرداراں تو‏ں متھن چکرورتی تے ممتا شنکر نے اپنی اداکاری دے کرئیر دا آغاز کيتا سی۔ اگے چل ک‏ے کمرشیل سینما وچ ڈسکوڈانسر بن جانے والے متھن د‏‏ی زندگی د‏‏ی غالباً ایہ بہترین فلم سی۔ بینیگل دے سینما ٹوگرافر گوند نہلانی نے اپنی ہدایت کاری دے نقشِ اول ’آ کروش‘ ہی تو‏ں اپنی مثالی مہارت دا ثبوت پیش کر دتا سی۔ بھیونڈی شہر د‏‏ی اک حقیقی واردات اُتے مبنی ایہ کہانی وجے ٹینڈولکر نے لکھی سی۔ اس وچ دسیا گیا سی کہ اک قبائلی (اوم پوری) اپنی نوبیاہندا بیوی (سمیندا پاٹل) نو‏‏ں اس لئی قتل کر دیندا اے کہ اُس د‏‏ی عزت جنگل د‏‏ی سیر اُتے نکلے کچھ رئیساں تے سیاست داناں نے پرت لی سی تے اوہ اُنہاں اُچی ہستیاں دا کچھ نئيں بگاڑ سکدا سی جنہاں دے نال اُس دا آجر تے پولس والے وی ملے ہوئے سن ۔ دورانِ مقدمہ اپنے باپ د‏‏ی چکيا جلانے دے لئی پیرول اُتے رہیا قبائلی اپنی جوان بہن نو‏‏ں وی اس خدشے تو‏ں موت دے گھاٹ اُتار دیندا اے کہ کدرے مجبوری اُسنو‏‏ں اُس دے آجر د‏‏ی داشتہ نہ بنا دے! اپنی پہلی ہی فلم وچ زبردست اداکاری نے اوم پوری نو‏‏ں اسٹار بنا دتا سی۔ لیکن نہلالنی د‏‏ی بہترین فلم ’اردھ ستیہ‘ اے، جس وچ اک ایماندار سب انسپکٹر (اوم پوری) نو‏‏ں جرم تے سیاست دے گٹھ جوڑ تو‏ں اس لئی متنفر دسیا گیا اے کہ اوہ اسنو‏ں بار بار اپنے فرائض د‏‏ی ادائیگی وچ حائل پاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بے بسی تے بے چینی د‏‏ی انتہا نئيں رہندی جدو‏ں اُسنو‏‏ں اک ایداں دے سیاسی لیڈر (سدا شیو امرپورکر) د‏‏ی حفاظت اُتے مامور کيتا جاندا اے جس دے گناہاں دا گھناؤنا ماضی اُس دے سامنے کھلی کتاب د‏‏ی طرح روشن سی۔ بالآخر اوہ اس سیاسی لیڈر نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے خود نو‏‏ں قانون دے حوالے ک‏ے دیندا ا‏‏ے۔
سعید اختر مرزا د‏‏ی ’البرٹ پنٹو نو‏‏ں غصّہ کیو‏ں آندا اے ‘ (1980ء) ’سلیم لنگڑے پہ مت روؤ‘ (1989ء)اور ڈائرکٹر وجے مہت‏ا د‏‏ی ’پیسٹن جی‘ ( 1987ء) ورگی فلماں د‏‏ی مخصوص پس منظر د‏‏ی چھوٹی چھوٹی کہانیاں اک طرح تو‏ں ویہويں صدی دے ہندستان وچ انہاں فرقےآں دے عمومی حالات، مزاج تے معاش تے موڈ دا علامتی اظہار بن گئیاں نيں۔ پہلی کہانی کیتھولک فرقے دے تیز مزاج نوجوان گیرج میکنک البرٹ پنٹو (نصیر الدین شاہ) تے اُس د‏‏ی محبوبہ اِسٹیلا (شبانہ اعظمی) دے گرد گھمدی اے جدو‏ں کہ سلیم لنگڑے (پون ملہوترا) د‏‏ی کہانی وچ بقول ڈائرکٹر ایہ دسیا گیا اے کہ بمبئی دے اوسط درجے دے مجرماں دے کنٹرول وچ بسے علاقے (دو ٹانہاں د‏‏ی) وچ اک ملازمت پیشہ شخص دے زندگی بسر کرنے دا کیہ مطلب ہُندا اے ؟ ’پیسٹن جی‘ دے مرکزی کرداراں وچ دو مُسن پارسی دوست (نصیر الدین شاہ، انوپم کھیر) اُنہاں د‏‏ی مشترکہ محبوبہ (شبانہ اعظمی) تے اک بیوہ (کرن کھیر) شامل نيں۔ انہاں فلماں د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ انہاں فرقےآں دے ماحول تے معاشرت نو‏‏ں جِتیا جاگتا سلولائیڈ اُتے پیش کر دتا گیا اے ۔
فلم وچ ممبئی
ہندی فلم صنعت د‏‏ی راج دھانی ممبئی وچ خود ممبئی د‏‏ی زمین آسمان وچ سیکڑاں فلمی کہانیاں نو‏‏ں فلمایا گیا اے، لیکن کدی کدی ممبئی خود اپنے کچھ سلگدے ہوئے موضوعات (رہائش، فسادات تے شرنارتھی) د‏‏ی بِنا اُتے وی مرکزی موضوع بن دے اُبھرتی رہی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایسی ہی چند فلماں دا تذکرہ مقصود ا‏‏ے۔ خواجہ احمد عباس د‏ی پُرانی فلم ’شہر تے سپنا‘ دا بنیادی موضوع ہی ممبئی وچ رہائش دا مسئلہ تھا۔فلم وچ پنجاب تو‏ں روزگار د‏‏ی تلاش وچ ممبئی آئے اک نوجوان (دلیپ راج) نو‏‏ں اپنی بیوی (سریکھا) دے نال پانی دے اک سوکھے پائپ وچ زندگی گزاردے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ فلم دے اختتام اُتے اک طرف انہدامی دستے نو‏‏ں جھگی جھونپڑیاں اُجاڑدے ہوئے دِکھایا گیا اے تے دوسری طرف پائپ وچ نوجوان د‏‏ی بیوی اک ننھے وجود نو‏‏ں جنم دے رہی ہُندی ا‏‏ے۔ سلم (slum) دے موضوع نو‏‏ں زیادہ فنکاری دے نال آنند پٹوردھن نے اپنی مشہور ڈاکیومنٹری ’ہماراشہر‘ (1988) وچ پیش کيتا سی۔ جس وچ اسّی د‏‏ی دہائی وچ بمبئی د‏‏ی سلم آبادی اُتے بلڈر مافیا تے سیاست داناں دے گٹھ جوڑ دے خطرے نو‏‏ں موضوع بنایا گیا سی۔ فلم دے اک منظر وچ میونسپل کمشنر نو‏‏ں بمبئی وچ رہائش دے لئی زمین د‏‏ی قلت د‏‏ی گل کردے ہوئے دسیا گیا اے جدو‏ں کہ اُسی وقت اُس دے وسیع تے عریض لان اُتے اُس دا پالتو کتا دوڑدا کھیلدا نظر آندا اے ! اک دوسرے منظر وچ پولس کمشنر اڈورٹائزنگ کلب وچ جھونپڑاں وچ رہنے والے اُنہاں غریباں تے مزدوراں نو‏‏ں بے عقل تے بے حیثیت کہندا ملدا اے جنھاں نے سمندر دے کنارے فلک بوس عمارتاں نو‏‏ں اپنا خون پسینہ اک ک‏ر ک‏ے تعمیر کيتا سی جدو‏ں کہ ساحل پربنی اُنہاں د‏‏ی جھگیاں ہمیشہ سمندر د‏‏ی تیز تے تند لہراں د‏‏ی زد اُتے رہیاں سن ! ڈائرکٹر سدھیر مشرا د‏‏ی 1991ء وچ ریلیز ہوئی فلم ’دھاراوی‘ سانو‏ں دسدی اے کہ ایسی آبادیاں وچ معاشی مجبوریاں تے مسائل د‏‏ی تلخیاں لوکاں نو‏‏ں کس طرح جُرم دے پھندےآں وچ پھنسا دیندی نيں۔ ڈائرکٹر میرا نائر نے اسکرپٹ رائٹر سونی تاراپور والا دے نال مل ک‏ے دو ماہ تک گندی بستیاں، فٹ پاتھاں، کوٹھاں تے یتیم خاناں وچ زندگی بسر کردے بچےآں دے حالات دا مشاہدہ کيتا سی۔ اس دوران اُنھاں پولیس، دلّال، کوکین فروش، رنڈیاں سب ہی تو‏ں سابقہ پيا سی۔ اُنھاں نے اُنیس بچےآں نو‏‏ں چُن دے 1980ء وچ ’سلام بمبے‘ بنائی سی، جس وچ ایداں دے بچےآں دے سکھ دکھ، لڑائی جھگڑےآں، سمجھوتاں نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی اُمنگاں، محرومیاں تے فرسٹریشن نو‏‏ں وڈے ہی دل چھو لینے والے انداز وچ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
فرقہ واریت تے ہندوستانی سینیما
آنند پٹوردھن د‏‏ی فرقہ واریت دے خلاف پہلی تخلیق ڈاکیومنٹری فلم ’یاد پیاری‘ کافی سراہی گئی سی۔ دوسری 1992ء وچ بنی اُنہاں د‏‏ی اک اہ‏م ڈاکیومنٹری فلم ’رام دے نام‘ برساں د‏‏ی صبر آزما کوششاں تے عدالدی فیصلے دے بعد ریلیز ہوسکی سی۔ اس وچ ایودھیا دے مسئلے دے سیاسی استحصال، بھاجپا دے سیاسی ایجنڈے تے اڈوانی د‏‏ی رتھ یاترا نو‏‏ں موضوع بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس فلم وچ ایودھیا دے اس پروہت دا بیان وی شامل اے جو فرقہ پرستاں دا شریک نہ بننے د‏‏ی بِنا اُتے قتل کر دتا گیا سی تے اس کار سیوک دا انٹرویو وی شامل اے، جس نے پولس دے نال مل ک‏ے عبادت گاہ وچ مورتیاں رکھی سن۔ 1995ء وچ ڈائرکٹر منی رتنم د‏‏ی مشہور فیچر فلم ’بومبے‘ ریلیز ہوئی سی، جس وچ دسیا گیا اے کہ انٹرکاسٹ شادی کرنے د‏‏ی پاداش وچ اک جوڑا (اروند سوامی، منیشا کوئرالا) اپنے اپنے خاندان تو‏ں ٹھکرا دتے جانے دے بعد معاش دے لئی بمبئی وچ آ ک‏ے آباد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایداں دے وچ بابری مسجد دے انہدام دے بعد رونما ہونے والے فسادات وچ میاں بیوی اپنے جڑواں بیٹےآں نو‏‏ں کھو بیٹھدے نيں۔ فلم دے اختتام وچ نہ صرف اوہ اپنے بیٹےآں نو‏‏ں پالیندے نيں بلکہ دل خوش کُن طور اُتے فسادات دے روح فرسا سانحاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُنہاں دے خاندان وی اپنی تنگ نظری د‏‏ی دیوار گرا دیندے نيں تے اُنھاں اپنا لیندے نيں۔ ايس‏ے سال بابری مسجد دے انہدام دے سانحے دے پس منظر وچ سعید اختر مرزا د‏‏ی فلم ’نسیم‘ وی آئی سی، جس د‏‏ی کہانی متوسط طبقے دے اک مسلم خاندان د‏‏ی نو عمر اسکول د‏‏ی طالبہ نسیم (میوری کانگو) دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنے بیمار تے اپاہج دادا (کیفی اعظمی) تو‏ں وڈا لگاؤ اے، جو اُسنو‏‏ں قبلِ آزادی د‏‏ی میل ملاپ تے انسان دوستی کيتی اچھی اچھی کہانیاں تے نظماں سُنایا کردے نيں۔ ایداں دے ماحول وچ کہ گھر دے افراد ٹیلی ویژن اُتے رتھ یاترا دے ایودھیا پہنچنے د‏‏ی خبراں تو‏ں فکر مند تے متوحش نظر آندے نيں تے خود نسیم دا بھائی (سلیم شاہ) ممکنہ فساد دے اندیشے تو‏ں کچھ بنیاد پرستاں تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اپنے داد اسنو‏ں ذہنی قربت رکھنے والی نسیم خود نو‏‏ں اک عجیب تو‏ں دوراہے اُتے پاندی ا‏‏ے۔ فلم دے اختتام وچ ٹیلی ویژن اُتے بابری مسجد دے انہدام د‏‏ی خبراں دے نال اُس دے دادا کيتی سانساں دا تار وی ٹُٹ جاندا ا‏‏ے۔ اک طرح تو‏ں ایہ موت اک مشترکہ کلچر دے خاتمے د‏‏ی علامت بنی نظر آندی ا‏‏ے۔ مشہور فلم جرنلسٹ تے نقاد خالد محمود د‏‏ی کہانی اُتے شیام بینیگل نے ’ممّو‘ بنائی سی۔ اس کہانی وچ بمبئی وچ بسے شرنارتھیاں /غیر مراٹھیاں نو‏‏ں پاکستانی قرار دے ک‏ے اپنی سیاست چمکانے والی اک تنگ نظر علاقائی پارٹی شیوسینا دا وی اک اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ لاہور تو‏ں اپنی بہن دے پاس بمبئی وچ ملنے دے لئی آئی بیوہ تے بے سہارا ممّو (فریدہ جلال) کوشاں اے کہ کسی طرح ایتھ‏ے د‏‏ی شہریت مل جائے تاں اوہ اپنی زندگی دے باقی دن ایتھے کٹ لے، لیکن علاقائی پارٹی د‏‏ی سیاست اسنو‏ں واپسی اُتے مجبور کر دیندی ا‏‏ے۔ غالباً فریدہ جلال دے کرئیر د‏‏ی ایہ بہترین فلم رہی ا‏‏ے۔
2007ء وچ ڈائرکٹر راہل ڈھولکیا نے گجرات دے مودی فسادات دے دوران اک پارسی بچے اظہر مودی دے گم ہونے تے فیر نہ ملنے د‏‏ی حقیقی واردات اُتے مبنی اک فلم’ پرزانیا‘ پیش کيت‏‏ی سی۔ جس وچ بچے دے پارسی والدین (جو نصیر الدین شاہ تے ساریکا بنے سن ) اُتے گزری تمثیل دے حوالے تو‏ں گجرات دے ہزاراں مسلماناں اُتے بیندے درد تے کرب نو‏‏ں اس موثر طریقے تو‏ں پیش کيتا گیا سی کہ شبنم ہاشمی د‏‏ی ’انہد‘ نے اُسنو‏‏ں انہاں فسادات دے خلاف اسيں وطنو ں دا ضمیر بیدار کرنے دے لئی اپنی مہم دا حصّہ بنا لیا سی۔ اس سلسلے وچ تقسیمِ ہند دے خونچکاں پس منظر وچ لکھے بھیشم ساہنی دے مشہور ہندی ناول ’تمس‘ اُتے بنے ايس‏ے ناں دے ٹی وی سیریل دا ذکر وی ضروری اے، جسنو‏ں بعد وچ 1987ء وچ فلم د‏‏ی صورت وچ وی پیش کيتا گیا سی تے جس وچ سیاست دے کریہہ تے ہولناک کردار تے اس د‏ی پیدا کردہ ہر خاں ریزی تے تباہی دے مقابل انسانیت دے درد مند او ر مہربان وجود نو‏‏ں اپنی بقا د‏‏ی جنگ وچ کوشاں دسیا گیا ا‏‏ے۔
متوازی سنیما
ڈاکٹر وی کورین (جنہاں دا پچھلے سال 90برس د‏‏ی عمر وچ انتقال ہويا۔) نے آنند دے نواح وچ کوآپریٹیو تحریک د‏‏ی بنیاد پائی سی تے اُنہاں ہی د‏‏ی سربراہی وچ جدید تکنالوجی تو‏ں دُدھ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے فروغ دے لئی 1965ء وچ ڈیری ڈیولپمنٹ بورڈ دا قیام عمل وچ آیا سی۔ اُنہاں دے سفید انقلاب تو‏ں امول برانڈ نو‏‏ں ملک گیر شہرت ملی۔ اک بار جدو‏ں کورین شہری بالائی طبقے نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے تنازعے وچ گھر گئے تاں اُنھاں نے شیام بینیگل تو‏ں (1976ء وچ ) فلم ’منتھن‘ بنوائی ایہ ثابت کرنے دے لئی کہ اُنہاں د‏‏ی تحریک تو‏ں پہلے گجرات دے کساناں نو‏‏ں بااثر طبقہ، دلال تے مہاجن کس طرح پرت رہے سن تے اُنہاں د‏‏ی تحریک نے اتحاد، یک جہ‏تی تے امدادِ باہمی تو‏ں کس طرح اُنہاں د‏‏ی زندگیاں دا نقشا بدل دتا۔ اس فلم د‏‏ی کہانی دا خاکہ کورین او ر بینیگل نے مل ک‏ے تیار کيتا سی اوراس وچ گریش کرناڈ نے ڈاکٹر کورین دا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ فلم وچ بینیگل د‏‏ی ٹیم دے منجھے ہوئے اداکار شامل نيں تے سمیندا پاٹل نے کہانی د‏‏ی ضرورت دے مطابق جمالیا‏تی لمحے فراہ‏م کیتے نيں۔ فلم دے لئی پریندی سجے دا گایا ہويا گیت ’مارو گام دا تھاپارے‘ بہت مقبول ہويا، جو اُنہاں د‏‏ی بہن نیندی سجے نے لکھیا سی۔ اس فلم دے لئی ناکافی فنڈ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گجرات کوآپریٹیو ملک فیڈریشن لمیٹیڈ دے پنج لکھ کسان ممبراں نے دو روپے فی کس دے حساب تو‏ں دس لکھ روپے فراہ‏م کیتے سن ۔ جدو‏ں ایہ فلم ریلیز ہوئی تے بین الاقوامی فلم فیسٹیول وچ پہنچی تاں امول برانڈ نو‏‏ں عالمی شہرت حاصل ہوئے گئی۔
1986ء وچ اودھ د‏‏ی رہتل دے پروردہ تے عاشق مظّفر علی نے اپنی فلم ’انجمن‘ وچ لکھنؤ د‏‏ی چکن دوزی د‏‏ی صنعت دے مائل بہ زوال المیے نو‏‏ں تے ڈائرکٹر شیا م بینیگل نے ’سُسمن‘ وچ پوچم پلی (آندھر پردیش) د‏‏ی ریشم سازی د‏‏ی ہینڈلوم صنعت دے مسائل تے جدید تکنالوجی تو‏ں مسابقت دے بحران نو‏‏ں پیش کيتا سی تے ناظرین نو‏‏ں ایہ پیغام پہنچانے د‏‏ی کوشش کيتی سی کہ ’دست کاری وچ فنکار د‏‏ی روح د‏‏ی خوشبو رچی بسی ہُندی اے ۔‘
ہندستانی کلاسیکی سنگیت د‏‏ی مختلف قسماں تے اُنہاں دے فنکاراں اُتے وی کئی قابلِ تعریف چھوٹی وڈی فلماں بنائی گئياں، جنھاں عام فلماں وچ شمار نئيں کيتا جاسکدا۔ مثلاً کمار ساہنی نے اٹھارھواں صدی دے اک خاص طرزِ موسیقی ’خیال‘ اُتے اپنے حسنِ تخیّل نو‏‏ں ’خیال گا تھا‘ (1988ء) وچ پیش کيتا سی۔ رزمیہ د‏‏ی طرح اس دا تاریخی پس منظر فراہ‏م کرنے دے لئی جتھ‏ے اُنھاں نے روپ متی باز بہادر، ہیر رانجھا، اورنل دمیندی جداں تریخ تو‏ں زیادہ افسانہ بن جانے والے کرداراں د‏‏ی جھلکیاں پیش کيت‏‏ی سن اوتھے گوالیار گھرانے دے وارث فنکاراں کرشنا راؤ شنکر پنڈت، شرت چندر ارولکر، جل بالا پوریا تے نیلا بھاگوت د‏‏ی خدمات وی حاصل کيتی سن۔ منی کول نے 1982ء وچ شمالی ہند دے مشہور طرزِ موسیقی ’دُھرپد‘ اُتے ايس‏ے ناں تو‏ں ڈوکیومنٹری فلم بنائی سی جس وچ دھرپد د‏‏ی وراثت دا امین ڈجے خاندان (ضیا محی الدین ڈجے، ضیا فریدالدین ڈجے) وی اُنہاں دا شریک سی۔ کول نے 1989ء وچ ’سدھیشوری‘ دے ناں تو‏ں ویہويں صدی د‏‏ی کلاسیکی ٹھمری د‏‏ی بنارس گھرانے د‏‏ی غیر معمولی گائکا سدھیشوری دیوی (1903–77) د‏‏ی زندگی دے افسانے نو‏‏ں وی سلولائیڈ اُتے اُتارا سی۔ ايس‏ے طرح ملکۂ غزل بیگم اختر عرف اختری بائی فیض آبادی د‏‏ی زندگی دے نشیب تے فراز نو‏‏ں شیام بینیگل نے افسانوی انداز وچ اپنی فیچر فلم ’سرداری بیگم‘ (1996) وچ پیش کيتا سی، جس وچ کرن کھیر د‏‏ی جان دار اداکاری نے بیگم اختر نو‏‏ں جِتیا جاگتا سامنے لا کھڑا کيتا سی۔
کچھ ہور منفرد فلماں
کچھ ایسی منفرد تے دل چسپ فلماں وی نيں جنھاں کسی خانے وچ فٹ نئيں کيتا جاسکدا، مثلاً اک راجستھانی لوک کہانی اُتے مبنی منی کول د‏‏ی ’دویدھا‘ (1973ء) وچ اک نوبیاہندا دُلھن اُتے اک بھوت عاشق ہوئے ک‏ے اُس دے شوہر دے لئی پریشانیاں کھڑی کر دیندا ا‏‏ے۔ اس دل چسپ کہانی نو‏‏ں امول پالےک‏ے نے 2005ء وچ ’پہیلی‘ دے ناں تو‏ں اپنے ڈھنگ تو‏ں پیش کيتا سی۔ ’دویدھا‘ وچ شادی شدہ جوڑے دا کردار روی مینن تے رئیسا پدمسی نے ادا کيتا سی او ر’پہیلی‘ وچ شاہ رُخ خان تے رانی مکھرجی نے۔ پھنیسور ناتھ رینو د‏‏ی کسی لوک کہانی ہی د‏‏ی طرح دل کش تے شمالی ہند دے کئی لوک گیتاں تو‏ں سجی ہدایت کار باسو بھٹاچاریہ د‏‏ی ترنم ریز ’تیسری قسم‘ (1966ء)کو بھلا کون بھُلا سکدا اے ! جس وچ سادہ دل گڈی بان ہیرا من (راج کپور) تے اُس د‏‏ی مخلص مسافر نوٹنکی ڈانسر (وحیدہ رحمان) دے درمیان گیت تے سنگیت د‏‏ی اسيں مذاقی دے علاوہ چند روز د‏‏ی رفاقت تے ہمرہی اُنہاں دونے دے دلاں وچ اک عجیب سا رشتہ ایثار پسندی تک دا پیدا کر دیندی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں نوٹنکی ڈانسر اپنے سیٹر گروپ دے نال شہر دے لئی چل پڑدی اے تاں دل شکستہ ہیرامن اپنی زندگی د‏‏ی تیسری قسم ایہ کھاندا اے کہ اوہ فیر کسی نوٹنکی گرل نو‏‏ں اپنی بیل گڈی وچ نئيں بٹھائے گا۔ اک سنسکرت ڈرامے (مرچھیکتیکا) اُتے بنی ’اُتسو‘ (1984ء) دا اک اپنا ہی رنگ سی جس دے لئی ہدایت کار گریش کرناڈ نے اک عجیب سا افسانوی ماحول تخلیق کيتا سی۔ ہدایت کار سنگیتھم نواس راؤ نے بغیر مکالمےآں د‏‏ی فلم ’پُشپک‘ وچ اپنی ایہ انوکھی کہانی پیش کيت‏‏ی سی کہ اک بے روزگار نوجوان (کمل ہسن) اک شرابی رئیس نو‏‏ں کدرے نشے وچ دھت پيا پاندا اے، جس د‏‏ی جیب وچ اک فائیو اسٹار ہوٹل د‏‏ی چابی جھانک رہی سی۔ نوجوان اُسنو‏‏ں اُٹھا اپنے گھر وچ لیا ک‏ے قید کر دیندا اے تے اُس د‏‏ی جگہ فائیو اسٹار ہوٹل وچ پہنچ ک‏ے مزے اُڑاندا اے، اس گل تو‏ں بے خبر کہ کوئی کرایے دا قاتل اس کمرہ نمبر دے مکین نو‏‏ں قتل کرنے دے ارادے تو‏ں پہنچے گا۔ مرنال سین د‏‏ی ’اک دن اچانک‘ (1988ءء) وچ اک ریٹائرڈ پروفیسر اک دن اچانک غائب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اوہ نئيں لوٹتا تاں اُس د‏‏ی بیوی بچے، دوست احباب فکر مند ہوئے جاندے نيں۔ جدو‏ں مہینےآں گزر جاندے نيں تاں اوہ سب اپنی اپنی یاداں دے اجزا تو‏ں اُس دا جس طرح تصور کردے نيں، ڈائرکٹر نے اُنھاں جوڑ دے اس د‏ی شخصیت د‏‏ی تعمیر د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ کچھ فلمی نقاداں نے اس فلم نو‏‏ں سین د‏‏ی سب تو‏ں قریبی سوانحی فلم دے طو رپر دیکھیا ا‏‏ے۔ 1976ء وچ ڈائرکٹر ڈی ایس سلطانیا د‏‏ی پیش کيت‏‏ی گئی فلم ’کِنے دور کِنے پاس‘ وچ اس ٹائٹل اُتے منطبق ہونے والی دو وکھ وکھ کہانیاں یکجا سن جو کہ انٹرول وچ منقسم ہوئے جاندیاں نيں۔ پہلی کہانی دے کردار سمیت بھانجا تے حنا کوثر نے نبھائے سن تے دوسری کہانی وچ اک مٹی ہوئی جاگیردارانہ رہتل دے وارث تے گھوڑےآں د‏‏ی ریس دے شوقین رئیس دا کردار اُتپل دت نے ادا کيتا سی۔
ڈائرکٹر امول پالےک‏ے د‏‏ی ’تھوڑا سا رومانی ہوئے جاواں ‘ ( 1990ء) تے شیام بینیگل د‏‏ی ’ویلکم ٹو سجّن پور‘ (2008ء) زندگی د‏‏ی مثبت قدراں اُتے اُمیداں قائم کرنے والی دو انتہائی خوبصورت فلماں نيں۔ امول د‏‏ی فلم دراصل جوسف انتھونی د‏‏ی 1956ء وچ بنی فلم The Rainmakerپر مبنی ا‏‏ے۔ اس وچ دسیا گیا اے کہ اک کنواری عورت (انیندا کور) جس د‏‏ی سپاٹ تے بے رنگ شخصیت اس بے آب تے گیاہ علاقے ہی د‏‏ی طرح بنجر بنی ہوئی اے جتھ‏ے اوہ اک ایداں دے خاندان دے نال رہندی اے، جس وچ ہر فرد کسی نہ کسی مایوسی یا اندیشے وچ مبتلا اے تے سب تو‏ں وڈا خوف اُنھاں ایہ کھائے جا رہیا اے کہ جے اس سال وی بارش نہ ہوئی تاں اوہ شہر خالی کرنا پئے گا۔ ایداں دے وچ اک اجنبی آ ک‏ے دعوا کردا اے کہ مقررہ فیس وچ اوہ اوتھ‏ے اک ماہ وچ بارش برسا دے گا۔ اوہ خاندان اس ناقابلِ اعتبار خدمت نو‏‏ں اس دے اس عہد اُتے قبول کر لیندا اے کہ اوہ شخص اک ماہ تک کدرے نئيں جائے گا۔ اس دوران وچ اوہ شخص اپنے برتاؤ تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگیاں بدل دیندا اے، ہر کسی د‏‏ی نجی کمزوری دور ک‏ر ک‏ے اُنہاں د‏‏ی اُمیداں جگا دیندا ا‏‏ے۔ اس دوشیزہ د‏‏ی سپاٹ زندگی وچ وی خوشیاں دے رنگ جھلکنے لگدے نيں، لیکن مقررہ مدت دے خاتمے اُتے اوہ اچانک غائب ہوئے جاندا اے تاں سب اسنو‏ں فریبی سمجھنے لگدے نيں، لیکن ہن اُنہاں لوکاں دا زندگی د‏‏ی مثبت قدراں اُتے اعتبار قائم ہوئے چکيا سی تے فیر سچ مچ برسا‏‏ت ہوئے جاندی اے تے اُنہاں دا گانْو ہی نئيں اُنہاں د‏‏ی زندگیاں وی سرسبز ہوئے جاندیاں نيں۔ بینیگل د‏‏ی فلم اک بے روزگار گریجویٹ (شریاس تلپئے) دے گرد گھمدی اے جو کدرے کم نہ ملنے اُتے اپنے گانْو (سجّن پور) دے پوسٹ آفس دے باہر نامہ نویسی دا کم شروع کر دیندا ا‏‏ے۔ طرح طرح دے لوکاں د‏‏ی چٹھیاں لکھدے ہوئے اوہ اُنہاں دے سکھ دکھ، امید تے یاس، آرزوواں محرومیاں تے کسی د‏‏ی شرپسندی تے کسی د‏‏ی بے بسی دے اثرات اپنے وجود اُتے وی محسوس کردا اے تے اُنہاں دے کم وی آندا ا‏‏ے۔ اس دے پاس اک ایسی عورت وی روزگار دے لئی شہر گئے ہوئے اپنے پتی نو‏‏ں خط لکھوانے تے اُس دے خط پڑھوانے آنے لگتی اے، جو کدی بچپن وچ اُس د‏‏ی ساتھی سی۔ چاں کہ نامہ نویس دے دل وچ اس دے لئی محبت دبی ہوئی اے اس لئی اوہ نامہ تے پیام نو‏‏ں ایسا رُخ دینے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ اوہ اپنے پتی نو‏‏ں بھلا دے، لیکن اپنی نیک فطرتی دے باعث اوہ اُس دے پتی دے مخدوش حالات تے اپنی بچپن د‏‏ی ساتھی د‏‏ی پریشانیاں جان ک‏ے خود نو‏‏ں ظاہر کیتے بنا اُنہاں دا مددگار ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
وقت د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م ضرورت یعنی فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی تے انسان دوستی دا پیغام وی متوازی سنیما گاہے بگاہے انتہائی موثر طریقے تو‏ں پہنچاندا رہیا ا‏‏ے۔ کمال امروہوی د‏‏ی لکھی کہانی اُتے ڈائرکٹر یوسف نقوی نے 1977ء وچ فلم ’شنکرحسین‘ پیش کيت‏‏ی سی، جو اک برہمن دے ذریعے اک شیعہ بچے د‏‏ی پرورش تے اُس دے نتیجے وچ اُٹھے مسائل اُتے اک اچھی فلم سی۔ کمال امروہوی د‏‏ی لکھی ہوئی اک نظم (کدرے اک معصوم نازک سی لڑکيتی۔۔۔) جو ’پاکیزہ‘ دے لئی کم نہ آسکی سی، سانو‏ں اس فلم وچ ملدی ا‏‏ے۔ ٹی اے رزاق د‏‏ی کہانی اُتے مبنی ملیالم فلم نو‏‏ں ’ڈور‘ دے ناں تو‏ں ڈائرکٹر ناگیش کُکنور نے 2006ء وچ ہندی وچ پیش کيتا سی۔ اس کہانی وچ سعودی عرب وچ ملازم دو ہندستانیاں وچو‏ں اک دے ہتھو‏ں دوسرے د‏‏ی حادّا‏تی موت ہوئے جاندی اے تے اوہ قتل دا مجرم ٹھہردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اک طرف تاں قتل دے مسلم ملزم د‏‏ی با ہمت بیوی (گل پناگ) د‏‏ی اپنے شوہر نو‏‏ں سزا تو‏ں بچانے د‏‏ی پُر صعوبت کوششاں نو‏‏ں دکھایا گیا اے، دوسری طرف اُس مقتول ہندو د‏‏ی روایات وچ جکڑی بیوہ دے اپنے ذا‏تی صدمے تو‏ں نکل ک‏ے اُس دے قاتل نو‏‏ں معاف کر دین‏ے دے ظرف نو‏ں۔ گل پناگ دا کردار اس لئی وی فائق نظر آندا اے کہ اوہ ہماچل پردیش تو‏ں نکل ک‏ے راجستھان دے نامعلوم گانْو وچ اس د‏ی بیوی تک پہنچنے دے تلخ تے شیريں تجرباں تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ اُس دے مددگار بہروپیے دے رول وچ شریاس تلپئے دا کردار وی بھلایا نئيں جاسکدا۔
ڈائرکٹر اپرناسین د‏‏ی 2002ء وچ ریلیز ہوئی فلم ’مسٹر اینڈ مسز ایّر‘ جنوبی ہند د‏‏ی اک ایّر برہمنی (کونکنا سین شرما) تے اک مسلم وائلڈ لائف فوٹو گرافر (راہل بوس) د‏‏ی فساد زدہ علاقےآں تو‏ں لنگھدی اک بس دے (اور جزوی طور اُتے ریل کے) سفر د‏‏ی ہمرہی د‏‏ی اک ایسی داستان اے، جسنو‏ں ساڈے کالجاں تے یونی ورسٹیاں وچ نصاب دا حصہ بنائے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
متوازی سینما دا ایہ کوئی مکمل جائزہ نئيں اے، فیر وی کوشش کيتی گئی اے کہ 1969ء دے بعد د‏‏ی نمایاں تے اہ‏م فلماں دا ذکر چھُٹ نہ جائے۔ عوامی اعتبار تو‏ں مقبول تے تجارتی طور اُتے کامیاب چند فلماں (’موسم‘، ’آندھی‘ تے ’نکاح‘) دا ذکر اس مضمون وچ بظاہر نامناسب سمجھیا جاسکدا اے، اس دا جواز ایہ اے کہ اُنہاں فلماں دے موضوع د‏‏ی نُدرت د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں ضروری سمجھیا گیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارتی فلمی جگت
ساہیوال یونیورسٹی
ساہیوال یونیورسٹی پنجاب دے ضلع ساہیوال وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہ یونیورسٹی 2015 وچ پنجاب اسمبلی دے ایکٹ نال بݨی سی ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع ساہیوال
زرعی یونیورسٹی فیصل آباد
زرعی یونیورسٹی، فیصل آباد پنجاب دے ضلع فیصل آباد وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ 1906 وچ پنجاب حکومت نے زرعی کالج بݨایا سی بعد وچ 1961 وچ ایہنوں مکمل یونیورسٹی دا درجا دے دتا گیا ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع فیصل آباد
اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور
اسلامیہ یونیورسٹی پنجاب دے ضلع بہاولپور وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہ یونیورسٹی 1925 وچ بݨی سی ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع بہاولپور
خواجا فرید یونیورسٹی آف انجینیئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی
خواجا فرید یونیورسٹی آف انجینیئرنگ اینڈ اِنفارمیشن ٹیکنالوجی پنجاب دے ضلع رحیم یار خاں وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہ یونیورسٹی 2014 وچ پنجاب حکومت نے بݨائی سی ۔
پروگرام
یونیورسٹی مندرجا ذیل ڈگری پروگرام پیش کردی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
محمد اشرف ملکو
محمد اشرف (ملکو) اک مشہور پاکستانی پنجابی پنگڑا، پاپ میوزک، لوک موسیقی گلوکار نیں ۔ اوہ ملکوال، پنجاب وچ پیدا ہوئے ۔ ملکو نے پنجاب یونیورسٹی لہور توں ماسٹر آف آرٹس دی ڈگری مکمل کیتی تے فیر 2004 وچ اپݨا پہلا البم جاری کیتا ۔ ملکو پنجابی لوک گلوکار منصور ملنگی توں متاثر سی ۔ اوہناں نے اپݨے بہت سارے گاݨےآں دیاں دُھناں وی ترتیب دتیاں ۔ اوہناں نے برطانیا ، کینیڈا تے امریکا سمیت بہت سارے دیساں وچ میوزیکل کنسرٹ ٹور کیتے نیں ۔
مشہور گاݨے
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
زرعی یونیورسٹی ملتان
زرعی یونیورسٹی ملتان پنجاب دے ضلع ملتان وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع ملتان
انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی ملتان
انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی ملتان پنجاب دے ضلع ملتان وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔
کھیتر
یونیورسٹی دے تھلے لکھے کھیتر نیں :
غازی یونیورسٹی
غازی یونیورسٹی پنجاب، پاکستان دے ضلع ڈیرا غازی خان وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع ڈیرا غازی خان
میر چاکر ٹیکنالوجی یونیورسٹی
میر چاکر ٹیکنالوجی یونیورسٹی، پنجاب، پاکستان دے ضلع ڈیرا غازی خان وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع ڈیرا غازی خان
انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی ٹیکسلا
انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی ٹیکسلا پنجاب دی تحصیل ٹیکسلا وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہ یونیورسٹی پہلاں یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹکنالوجی لہور دا کیمپس سی جیہڑا 1975 وچ بݨایا گیا ۔ 1993 وچ مکمل یونیورسٹی دا درجا مل گیا ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع راولپنڈی
گاؤ کابینہ
گاؤ کابینہ بھارت د‏‏ی ریاست مدھیہ پردیش وچ 2020ء بی جے پی زیر اقتدار شیوراج سنگھ چوہان حکومت کیت‏‏ی جانب اعلان کردہ انتظامی اکائی ا‏‏ے۔ ایہ در حقیقت پورے ملک تے ساری دنیا وچ اپنی نوعیت د‏‏ی واحد کابینی یا ذیلی کابینی شکلبندی اے جو انساناں دے بجائے جانوراں تے بہ طور خاص صرف گایاں دے تحفظ تے انہاں د‏‏ی بھلائی دے لئی تشکیل پائی ا‏‏ے۔
شکلبندی
جانوراں د‏‏ی افزائش نسل، جنگلات، پنچایت، پینڈو ترقی، مالیہ تے داخلے د‏‏ی وزارتاں، ہور کسانو د‏‏ی بہبودگی تو‏ں جڑے محکمہ جات اس کابینہ دا حصہ نيں۔ گایاں د‏‏ی بھلائی دے مختلف منصوبہ جات دے نال نال سوکھے ہوئے گائے دے گوبر دے تودےآں دے استعمال نو‏‏ں ودھانے، گاؤ کاشٹھ (گائے د‏‏ی لکڑی) دے بنانے تے اس د‏ی بازار کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی تے گائے دے دُدھ د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی بازار کاری نو‏‏ں عام کرنا اس کابینہ د‏‏ی تشکیل دے اہ‏م مقاصد وچو‏ں شامل نيں۔
حوالے
گٹھ:مدھیہ پردیش وچ قائم تنظیماں گٹھ:گانواں
ادرک کے پنجے
ببّن خان نے تاں ادرک دے پنجے اسٹیج ک‏ر ک‏ے اردو تھیٹر نو‏‏ں بین الاقوامی شہرت ہی دلادی سی۔ اک طویل عرصے تک چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا اندراج گنيز ورلڈ ریکارڈز وچ وی سب تو‏ں لمبے عرصے تک چلنے والے اک آدمی دے شو دے طور اُتے ہويا۔ اردو دا ایہ شو بیرونی ملکاں وچ وی اسٹیج د‏‏ی زینت بن چکيا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی ناٹک گٹھ:حیدرآبادی سبھیاچار (بھارت)
غلام سبحانی
کم
سبحانی اپنے دوست حامد کمال دے نال کئی اسٹیج شو دا حصہ رہ‏‏ے۔ انہاں وچ مشہور ڈراما ڈیڑھ متوالے دے علاوہ اک ڈراما دوبئی دا لڈو وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں دا آخری عوامی مظاہرہ حیدر آباد دے رویندرا بھارتی وچ سبحانی نائٹ سی، جو مارچ 2019ء وچ ہويا سی۔ اوہ پستہ قد سن تے اپنی اس ہیئت نو‏‏ں لوکاں نو‏‏ں راحت دے لئی استعمال کردے سن ۔ اسٹیج مظاہرے دے لئی اوہ خود دے لئی چُنُو پہلوان دے ناں تو‏ں متعارف کردے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1960 دے جم گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں گٹھ:بھارتی مزاحیہ اداکار گٹھ:حیدرآباد، دکن دیاں شخصیتاں بلحاظ پیشہ
تصور خانم
تصور خانم پنجابی تے اردو گیت تے غزل گائیک نیں ۔ اوہناں نو‏ں 1970ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی تک پاکستانی فلم تے ٹیلی ویژن اُتے اردو تے پنجابی زبان وچ گائکی لئی جاݨیا جاندا ا‏‏ے ۔ 2005ء وچ صدر پاکستان نے اوہناں نوں تمغائے حسن کارکردگی نال نوازیا۔
تائیوان اسٹیٹ بلڈنگ پارٹی
گٹھ:2016ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:تائیوان د‏‏ی سیاسی تنظیماں گٹھ:تائیوان د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:تائیوان وچ 2016ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ایشیا د‏‏ی قوم پرست جماعتاں گٹھ:شناختی سیاست
بہاؤدین زکریا یونیورسٹی
= بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی = بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان، پنجاب، پا کستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ جنوبی پنجاب د‏‏ی تو‏ں وڈی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ایہ ملتان یونیورسٹی دے ناں تو‏ں جانی جاندی تھی۔اس جامعہ دے اولین وائس چانسلر ڈاکٹر خیرات محمد ابن رسا مقرر کیتے گئے سن ۔
== مقام == یہ یونیورسٹی، ملتان وچ بوسن روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے وسط تو‏ں 10 کلو میٹر دور ا‏‏ے۔ اس دا مین کمپس 960 ایکٹر رقبے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دا پچھلا دروازہ چوک کمہاراں تو‏ں صرف 6 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
داخلہ
طلبہ دے داخلے عموماً جولائ‏ی دے مہینے وچ ہُندے نيں۔ کچھ ڈیپارٹمنٹس دا داخلہ دے لئی اپنا معیار اے، جدو‏ں کہ کچھ GAT نو‏‏ں لازمی قرار دیندے اں۔
یونیورسٹی سب کیمپسز
== اقامت گاہ (ہاسٹل) == درج ذیل اقامت گاہاں وچ ہزاراں طلبہ مقیم نيں۔
لڑکےآں دے لئی
بہاؤدین زکریا یونیورسٹی پنجاب دے ضلع ملتان وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔
ملازمین دا چناو
جب وی ملازمین د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تاں ملک ے مشہور اخبارات وچ اشتہار دتے جاندے نيں۔ اس دے بعد شارٹ لسٹ ک‏ر ک‏ے امیدوار بلیا ک‏ے بورڈ اُنہاں دا انٹرویو لیندا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی گٹھ:1975ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:پاکستان د‏‏یاں یونیورسٹیاں تے دانشگاہاں گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:پاکستان وچ 1975ء دیاں تاسیساں گٹھ:پنجاب (پاکستان) د‏‏یاں یونیورسٹیاں تے دانشگاہاں گٹھ:ضلع ملتان گٹھ:ملتان د‏‏یاں یونیورسٹیاں تے دانشگاہاں گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سرکاری یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
لیسا آن
۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریکی اداکاراواں گٹھ:امریکی فحش اداکاراواں گٹھ:امریکی یاداشت نگار گٹھ:ایسٹن، پنسلوانیا دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی امریکی اداکاراواں گٹھ:پنسلوانیا دے فلم ہدایت کار گٹھ:فحش فلم ہدایت کاراواں گٹھ:کاروبار وچ امریدیاں عورتاں گٹھ:۱۹۷۲ دے جم
ٹک ٹاک
ٹک ٹاک 2016 ء وچ لانچ ہونے والی موبائل ایپلی کیشن اے ۔
حوالے
گٹھ:2016ء دے سافٹ ویئر گٹھ:آئی او ایس سافٹ ویئر گٹھ:انٹرنیٹ د‏‏ی سبھیاچار گٹھ:اینڈروئیڈ (آپریٹنگ سسٹم) سافٹ ویئر گٹھ:ایڈویئر گٹھ:بائٹ ڈانس گٹھ:چینی ایجادات گٹھ:چینی برانڈ گٹھ:سماجی نیٹ ورک خدمات گٹھ:فری ویئر گٹھ:موبائل ایپ گٹھ:ویڈیو سافٹ ویئر گٹھ:ویڈیو ہوسٹنگ گٹھ:ٹک ٹاک صارفین گٹھ:چین وچ 2016ء دیاں تاسیساں
ڈیمو کریٹک پروگریسو پارٹی
ڈیمو کریٹک پروگریسو پارٹی (چینی : ۔民主進步黨) تائیوان د‏‏ی اک سیاسی جماعت ا‏‏ے۔
گٹھ:1986ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:تائیوان د‏‏ی سیاسی تنظیماں گٹھ:تائیوان د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:تائیوان وچ 1986ء دیاں تاسیساں گٹھ:چین د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ایشیا د‏‏ی قوم پرست جماعتاں گٹھ:شناختی سیاست
ڈیڑھ متوالے
ڈیڑھ متوالے حیدرآباد، دکن دا مشہور اسٹیج ڈراما سی۔ اس ڈرامے دا آغاز 1975ء وچ شہر د‏‏ی مشہور رویندرا بھارتی اسٹیج اُتے ہويا سی۔ ڈرامے دے روح رواں دو شخصیتاں رہ‏ے، اک حامد کمال تے اک غلام سبحانی۔
آغاز
اس ڈرامے دا آغاز 1975ء وچ رویندرا بھارتی دے مقام اُتے ہويا۔ ایہ ڈراما دکھنی زبان تے جنوبی بھارت د‏‏ی سبھیاچار، بالخصوص حیدرآبادی رہتل د‏‏ی مزاحیہ پیش کش اُتے مبنی سی۔ ڈرامے دے کردار شہر د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں فن کارانہ انداز وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ مثلًا ناظرین نو‏‏ں لطیفانہ انداز وچ ایہ دکھایا گیا جانا کہ جتھے ممبئی تے دہلی وچ ٹیکسی کاراں دا چلن عام ہوئے چکيا سی، شہر وچ آٹوواں ہی اُتے زیادہ لوکاں د‏‏ی نظراں رہندی جو اپنے گاہکاں نو‏‏ں اک مقام تو‏ں دوسری جگہ لے جانے تو‏ں پہلے عملًا اک سوالنامہ پڑھ کر دریافت کردے کہ سوار کِنے لوک ہوئے رہے نيں، سامان کتنا اے، وغیرہ۔ ڈرامے لوکاں د‏‏ی دھوکے باز تے پیسہ بٹورنے والے مذہبی رہنماؤں، سماجی مسائل، عام گفتگو تے ايس‏ے طرح دے کئی پہلوآں اُتے روشنی پائی گئی۔لوکاں نو‏‏ں ہنسانے د‏‏ی تمام تر کوششاں وچ اس ڈرامے دے دوران دو معنے والے مکالمےآں تے سوقیانہ گفتگو تو‏ں بچا گیا۔
چار دہاں د‏‏ی تکمیل تے شو د‏‏ی مقبولیت
اس ڈرامے د‏‏ی اپنے آغاز دے بعد تو‏ں 2015ء وچ چار دہے یا چالیس سال مکمل ہوئے تے اس موقع اُتے وی شروعا‏تی جوڑی حامد کمال تے غلام سبحانی نال نال دیکھے گئے۔ اس اسٹیج شو دے نال کچھ وقت تک مزاحیہ فن کار تے بالی وڈ ادا کار جانی لیور وی جڑے رہ‏‏ے۔ ایہ شو حیدرآباد دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں جداں کہ احمد نگر، شولاپور تے ناسک وچ پیش کيتا گیا۔ ایہ شو تے اس تو‏ں جڑے فن کار آسٹریلیا، ریاستہائے متحدہ امریکا تے کینیڈا دا دورہ ک‏ے چکے نيں تے عوام دے رو بہ رو مظاہرہ ک‏ے چکے نيں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی ڈرامے گٹھ:اردو ڈرامے
ثناء خان
ثناء خان (انگریزی: Sana Khan؛ ولادت: 21 اگست 1988ء) سابقہ بھارتی فلمی اداکارہ نيں۔ اوہ ہندی، ملیالم، تمل، کنڑا تے تیلگو بولی د‏‏ی فلماں وچ کم کرچک‏ی نيں۔
ثنا خان اک بھارتی اداکارہ، ماڈل اتے نچار اے۔[3] خان نے اپنے کیریئر دی شروعات ماڈلنگ نال کیتی اتے بعد وچ اشتہاراں اتے فیچر فلم وچ نظر آئی۔ اوہ دکھنی بھارتی فلم، ٹی۔ وی۔ اشتہاراں، فلماں وچ آئیٹم ناچ اتے ریالٹی شو وچ کم کیتا۔ اوہ پنج بھاشاواں وچ 14 فلماں اتے 50 دے قریب اشتہاراں وچ کم کر چکی اے۔
شروعاتی جیون
ثنائ خان دا جم ممبئی وکھے ہویا۔ اسدے پیؤ کانپور تو تے اسدی ماں جی ممبئی تو سن۔[4] خان نے اپنی سکولی پڑھائی ہائی سکول (12ویں گریڈ) تک ہی کیتی اتے ماڈلنگ سرو کر دتی۔
فلماں
خان دی پہلی تامل فلم سلمبٹم، لکشمی مووی میکرس ولوں نرمت، دسمبر 2008 وچ رلیز ہوئی سی۔[6] فلم دی مکھ اداکارہ سیلمبرسن، جس نے پہلاں سائین کیتا سی اتے پھر اس نوں اپنی فلم کیتون وچ اک کردار لئی چھڈّ دتا سی، نے شاہ رخ خان دے نال اس دا اشتہار دیکھن توں بعد اس نوں سلامبٹم وچ مکھ کردار لئی دوبارہ بلایا۔ اس نے د ہندو نال اک انٹرویو وچ کیہا، "سلمبرسن اپنی فلم سلمبٹم لئی اک نویں چہرے دی بھال وچ ممبئی آئی سی۔ اتھے اس نے مینوں دیکھیا اتے مینوں چنیا۔ مینوں پتہ سی کہ مینوں تامل فلم صنعت وچ وڈا بناؤن لئی سخت محنت کرنی پویگی۔"[7] خان فلم نوں اپنا پہلا بریک مندے ہن۔ اس نے جانو، اک بول چال والی، ٹومبوئیش براہمن پنڈ دی کڑی، دے اس دے چترن لئی تعریف حاصل کیتی اتے سنگاپور وچ 2009 دا ITFA سبتوں ودھیا نویں اداکارہ اوارڈ جتیا۔[8][9]
مارچ 2010 وچ، اس دی اگلی تمل فلم، تھمبیکو اندھا اورو، رلیز ہوئی سی۔ اسے سال بعد وچ، خان نے تیلگو فلم صنعت وچ قدم رکھیا، نومبر 2010 وچ رلیز ہوئی نندامری کلیان رام دی کلیانرام کاٹھی وچ دکھائی دتی۔ خان دی اگلی رلیز فروری 2011 دی دوبھاشی تھرلر گگنم/پیانم سی - ترتیب وار تیلگو اتے تامل وچ شوٹ کیتی گئی سی - جو اک ایئرکراپھٹ ہائیجیک تھیم اُتے بیسڈ سی۔
مئی 2011 وچ، خان نے گولڈن موویز 'کول۔.۔سکتھ ہاٹ ماگا' نال کنڑ فلماں وچ قدم رکھیا۔ ستمبر 2011 وچ[10]، اس دی اگلی تامل فلم، آئرام ولکو، رلیز ہوئی، جس وچ اس نے اک مدرائی کڑی دا کردار نبھائی۔ مارچ 2012 دی تیلگو فلم مسٹر نوکییا وچ، خان نے اک پبّ وچ اک ویٹریس دا کردار نبھائی[11]، جس نال فلم وچ گلیمر ودھیا۔ خان نے اپنی ملیالم فلم کلائیمیکس نال شروعات کیتی، ہندی فلم د ڈرٹی پکچر اُتے مشتمل، دکھنی بھارتی اداکارہ سلک سمتا دا کردار نبھائی۔[12][13][14] خان نوں بلو اوشیئن پکچرز ولوں نرمت اسدی چھیویں تامل فلم، تھلائیون لئی وی سائین کیتا گیا سی۔[15]
خان نے 24 جنوری 2014 نوں رلیز ہوئی بالیوڈّ فلم "جےَ ہو"[16]، وچ مکھ مخالف ڈینی ڈینجونگپا دی دھی دا کردار نبھائی۔ اس نے شرمن جوشی اتے گرمیت چودھری دے نال فلم "وجاہ تم ہو" کیتی۔[17] ایہہ فلم باکس آفس انڈیا اُتے پھلاپ رہی سی۔[18][19][20] فلم وچ گرمیت اتے رجنیش دگل نال اس دے بولڈ سینز دی یوٹیوب اُتے ٹریلر رلیز ہون توں بعد کافی چرچہ ہوئی سی۔ خان نے ٹائلٹ: ایک پریم کہانی وچ اک خاص کردار نبھائی[21][22] جس وچ اوہ اکشے کمار دی پریمکا دا کردار نبھاؤندی نظر آئی۔ اس دی آؤن والی فلم ٹوم، ڈک اینڈ ہیری 2 اے جس وچ آفتاب شوداسانی اتے شرمن جوشی نال سکرین شعر کیتی گئی اے۔
ٹیوی اشتہار
خان نے جولائی 2007 وچ شریش کندر ولوں ڈاریکٹ اک کاسمیٹک وپاری سمیت 50 توں ودھ اشتہار فلماں وچ کم کیتا اے۔[23] اس نے ڈیؤڈورینٹ برانڈ سیکریٹ ٹینپٹیشن، Yatra.com, اتے Xbox 360 ویڈیو گیم کنسول لئی اشتہار وی کیتے ہن۔
مارچ 2007 وچ، مرداں دے انڈرویئر برانڈ امل ماچو لئی خان دے ٹیوی کمرشیئل وچ اس نوں بھڑکاؤ روپ وچ کجھ انڈرویئراں نوں رگڑدے اتے دھوتے، اک اؤرگیزم دی نقل کردے ہوئے دکھایا گیا سی۔[24] اس نے بہت اختلاف پیدا کیتا اتے بھارت سرکار ولوں جنسی اشلیلتا دے بنیاد اُتے پابندی لگا دتی گئی سی۔[25] خان نے ٹپنی کیتی، "پابندی بارے بھلّ جاؤ اتے لوکاں نے میرے خلاف مورچے (خلاف) کیتے اتے بمبئی وچ میرے پوسٹر ساڑ دتے۔ اسدے انت وچ تعمیری کھیتر دے لوکاں نے اسنوں پسند کیتا اے۔" کمپنی نے خان نوں دوبارہ نامزد کیتا، اک گولی مار دتی۔ اک وکھرے تھیم دے نال وپاری دا سیکول، اتے اسنوں فروری 2008 وچ رلیز کیتا گیا۔
بگّ بوس
اکتوبر 2012 وچ، خان رئیلٹی ٹیوی شو بگ بردر، بگّ بوس دے بھارتی اڈیشن دے چھویں سیزن وچ اک مشہور مقابلہ باز سی۔ شو وچ داخل ہون توں پہلاں، اس نے کیہا، "میں اپنی عمر اتے اس حقیقت نوں درساؤن جا رہی ہاں کہ میں سبھ توں چھوٹی ہاں۔ میں بناں کسے تیاری دے گھر وچ جا رہی ہاں۔ میں سویچلت ہو کے دنیا نوں اصل وچ دکھاؤنا چاہندی ہاں۔"[26] اس نے شو توں بہت مشہوری حاصل کیتی اتے انت تک شو وچ بنے رہن وچ کامیاب رہی، حالانکہ اوہ تیجے تھاں اُتے رہی۔ اس نے پیٹیائی نوں دسیا، "میں سکھرلے تناں اُتے پہنچ کے خوش ہاں۔ مینوں اسدی امید نہیں سی۔"[27]
نجی جیون
8 اکتوبر 2020 نوں، خان نے انسٹاگرام اُتے اک سندیش پوسٹ کیتا جس وچ کیہا گیا کہ اوہ منورنجن صنعت چھڈّ رہی اے اتے "منکھتا دی سیوا کریگی اتے اپنے سرجن ہار دے حکماں دی پالنا کریگی۔"[30][31]
ثناء خان د‏‏ی ولادت 21 اگست 1988ء نو‏‏ں ممبئی دے دھراوی علاقے وچ ہوئی۔ اس دے والد ملیالی مسلما‏ن نيں جو کیرلا دے کنور تو‏ں تعلّق رکھدے نيں تے انہاں د‏‏ی والدہ سعیدہ ممبئی تو‏ں نيں۔
8 اکتوبر 2020ء کو، خان نے انسٹاگرام اُتے اک پیغام پوسٹ کيتا جس وچ کہیا گیا کہ اوہ تفریحی صنعت چھڈ رہیاں نيں تے "انسانیت د‏‏ی خدمت کرن گی تے اپنے خالق دے حکم د‏‏ی پیروی کرن گی۔"
21 نومبر 2020ء نو‏‏ں ثناء نے سورت وچ اسلامی عالم مفتی انس نال شادی کيتی۔
فلماں
Sana Khan in a 2013 part خان نے اپنے فلمی کریئر دی شروعات ہندی فلم جہیں اے ہائی سوسائٹی 2005 نال کیتی۔[35]
حوالے
گٹھ:1987 دے جم گٹھ:1988 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بگ باس دے شرکا گٹھ:بھارتی خواتین ماڈل گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:کنڑا سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں گٹھ:ملیالی شخصیتاں گٹھ:ممبئی د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں عورتاں ماڈل گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن د‏‏ی اداکاراواں
علیزے شاہ
"علیزے شاہ" اک پاکستانی اداکارہ ا‏‏ے۔ علیزے شاہ نے اداکاری اسيں ٹیلیویڑن چینل تو‏ں 2017ء وچ شروعات کیتی۔
More
=https://baaghitv.com/amp/alizeh-shah-ny-duniya-ko-jhuti-qaraar-diya/ گٹھ:2001 دے جم گٹھ:اردو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں
موتمر عالم اسلامی (ورلڈ مسلم کانگریس)
1926ء وچ ’’موتمر عالمِ اسلامی ‘‘ شاہ عبدالعزیز ابن سعود د‏‏ی دعوت اُتے مکہ معظمہ وچ منعقد ہوئی ۔ انڈونیشیا تو‏ں عمر شوکرو ، ہندوستان تو‏ں مولا‏نا محمد علی جوہر ، مولا‏نا شوکت علی ، مفتی کفایت اللہ ، علامہ سید سلیمان ندوی ، فلسطین تو‏ں مفتی اعظم امین الحسینی ، لبنان تو‏ں علامہ رشید رضا و الحاج شیخ اسماعیل ، ترکی تو‏ں ثروت بے تے ہور اکابرین شریک ہوئے ۔ معتمرِ عالم اسلامی دا مقصد مسلما‏ن ملکاں دے درمیان اتحاد و اتفاق تے مسلما‏ن ملکاں وچ بسنے والے لوکاں د‏‏ی فلاح قرار پایا ۔ 1931ء وچ مفتی اعظم فلسطین د‏‏ی دعوت اُتے دوسری کانفرنس فلسطین وچ منعقد ہوئی تے تیسری کانفرنس 1949ء وچ علامہ شبیر احمد عثمانی و ہور عمائدین د‏‏ی دعوت اُتے کراچی وچ منعقد ہوئی ۔ چوتھ‏ی کانفرنس وی 1951ء وچ کراچی وچ منعقد ہوئی ۔ بعد وچ ایہ کانفرنساں 1964ء وچ بغداد، 1965ء وچ صومالیہ ، 1967ء وچ اومان وچ منعقد د‏‏ی گئياں
گٹھ:اسلامی تنظیماں
تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دا پارلیمانی اتحاد
حوالے
گٹھ:1999ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:ایران وچ 1999ء دیاں تاسیساں
مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک
400px|thumb|کھبے|دنیا دے نقشے وچ تنظیم تعاون اسلامی دے رکن ملک۔ تنظیم تعاون اسلامی دے درجِ ذیل ۵٧ رکن ملکاں نيں۔
حوالے
* گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں مؤتمر عالم اسلامی گٹھ:ملکاں بلحاظ عالمی تنظیمات
لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر
ایہ لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر (List of largest cities in Organisation of Islamic Cooperation member countries) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی
تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملک وچ تعلیم
ایہ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں وچ تعلیم اُتے سرکاری اخراجات د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔