cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹھاناں دی تریخ
غوریاں د‏‏ی اصلیت
ابن خلدون نے اپی تریخ دے حصہ اول دے ابتدائی حصہ وچ انبیاء دے متعلق لکھیا اے کہ’’یہوشع، غوریا، اموص، اشعیا، تے یونس بن متی علیہم السلام بنی اسرائیل دے اک وقت دے انبیاء سن ۔‘‘
کتاب ’’پٹہ خزانہ‘‘ دے مولف تریخ سوری دے حوالہ تو‏ں سلاطین غور نو‏‏ں سہاک د‏‏ی اولاد تو‏ں دسدے نيں نہ کہ ضحاک تازی۔‘‘
منہاج سراج مذکور نے سہاک تو‏ں ضحاک لکھ ک‏ے اک افسانوی شخصیت ضحاک تازی تو‏ں انہاں نو‏‏ں منسلک کرنے د‏‏ی جو کوشش کيتی اے اوہ قطعاً غلط تے بے بنیاد اے تے افغاناں د‏‏ی تاریخی روایات تے حقیقت دے خلاف اے بلکہ ابن خلدون نے جو پنج ناں انبیاء علیہم السلام دے بیان کيتے نيں ۔ انہاں وچ اک نبی دا ناں ’’غوریا‘‘ ا‏‏ے۔ لہٰذا سلاطین غور دے متعلق ایويں معلوم ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی نسبت انہاں غوریا د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ الغور د‏‏ی وادی وی غوریا نبی تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ تے غوری نسباً وی انہاں ہی نال تعلق رکھدے نيں۔ معلوم ہُندا اے کہ ابن بطوطہ نے غوریا خاندان دے سلطان تے قاضیاں تے مشائخ تو‏ں سن کر اپنی کتاب وچ ایہ رائے قائم کيتی سی۔ نتیجہ ایہ نکلیا کہ غوری نسل ضحاک تو‏ں نئيں بلکہ از نسل سہاک بادشاہ تو‏ں نيں جو یعقوب ؑ د‏‏ی نسل تو‏ں سی تے شام بات اسرائیلی دے خاندان تو‏ں آرمینیہ دا حکمران سی۔
مصنف پٹہ خزانہ تریخ سوری دے حوالے تو‏ں لکھدا اے کہ :
’’یہ (غوری) امراء عرصہ دراز تو‏ں عالقہ غور، بالشتان تے بست وچ آباد سن تے ایہ لوگ’’سور‘‘ نامی اس خاندان تو‏ں نيں جو سہاک د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔‘‘
مصنف تریخ پٹہ خزانہ ایہ وی ظاہر کردا اے کہ اس خاندان د‏‏ی مادری بولی پشتو سی تے انہاں وچ پشتو بولی دے شاعر وی موجود سن ۔ اس نے اپی تریخ وچ محمد سوری دے سلطان محمود غزنوی دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے ک‏ے مرنے اُتے شیخ اسعد سوری دا اک مرثیہ وی درج کيتا ا‏‏ے۔ شیخ اسعد اس دا قریبی رشتہ دار سی تے اس جنگ وچ اس دے نال شریک سی۔ متذکرہ بالا مرثیہ تریخ پٹہ خزانہ وچ درج ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ ایہ مرثیہ اک ہزار سال پہلے دا ا‏‏ے۔
’’خاندان غزنوی نے ۹۹۶ء تو‏ں ۱۱۸۶ء تک غزنی تے لاہور    وچ حکومت کیت‏‏ی، ۱۱۸۶ وچ شہاب الدین محمد غوری نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی تے اک افغانی خاندان د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔‘‘
’’شنسب بن حریق جو علاقہ غور دا رئیس سی۔ حضرت علیؓ دے زمانہ وچ مسلما‏ن ہويا۔ اس د‏ی اولاد افاغنہ شنسبی کہلائی۔انہاں نو‏ں وچ لودھی، سوری وغیرہ افغان شام ل نيں۔ محمد سوری ايس‏ے شنسب د‏‏ی اولاد تو‏ں سی تے اس د‏ی چھیويں پشت وچ سیف الدین محمد سوری پہلا غوری بادشاہ بنا جس دے بعد علاؤ الدین حسین جہان سوز تے شہاب الدین محمد غوری وغیرہ بادشاہ بنے۔‘‘
افغانستان د‏‏ی تریخ (پشتو) دا مصنف احمد جان ص ۷۸ اُتے غوری خاندان دے متعلق لکھدا اے کہ:
’’غوری خاندان دے حجرہ نسب اُتے منٹسٹوارٹ اتفنسٹن، ڈی جنگسر، پروفیسر ڈارن تے دوسرے قابل ترین مورخین نے بحث کيتی اے انہاں د‏‏ی غالب تے مضبوط رائے ایہی اے کہ غوری خاندان د‏‏ی اصل تے نسل پختون ہی اے ۔‘‘
ایہی مورخ ايس‏ے کتاب وچ ص ۹۵ اُتے ہور لکھدا اے کہ :
بحوالہ سالنامہ کابل  ۱۳۱۵ھ ص ۳۶۶ اس مذکورہ غوری خاندان نے ۶۴۳ھ تو‏ں ۷۸۳ ھجری تک ہرات وچ حکمرانی کيت‏ی۔‘‘
واضح رہے کہ ابن بطوطہ ايس‏ے غوری سلطنت دے زمانہ وچ انہاں دے ہاں ہرات وغیرہ وچ آیا سی تے اس د‏ی اصلیت تے نسب دے بارے وچ اس نے انہاں تو‏ں دریافت کيتا سی۔
محمد حسین فاروقی اپنی تصنیف حکم التریخ وچ محمد غوری دا ذکردے کردے ہوئے لکھدے نيں:
’’غور دے تند خو تے قوی ہیکل افغان بہادراں تے دلاوراں د‏‏ی مدد تو‏ں غزنی نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔‘‘
اور اگے ص ۲۹۴ اُتے لکھدے نيں:
’’خلجی ناں قوم افغان اے ۔‘‘
عبدالقادر بدایونی اپنی تصنیف منتخب التواریخ وچ لکھدے نيں:
’’سلطان شہاب الدین محمد غوری دے سلسلہ امراء وچ اک ہور شخص محمد بختیار غوری وی سی جو خلجی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ شخص بلاد غور دے اکابرین وچو‏ں سی اوہ جملہ اوصاف حمیدہ دا مالک سی۔ اوہ سلطان محمد غوری دے دور حکومت وچ قطلب الدین ایبک دے ہمراہ ہندوستان وچ رہیا جتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں اودھ د‏‏ی مہم سونپی گئی جس وچ اس نے فتح حاسل د‏‏ی تے بہادر منبر د‏‏ی جانب ودھیا تے اسنو‏ں وی مسخر ک‏ر ليا۔ ایہ پہلا مسلما‏ن حکمران سی جس نے بنگال  اُتے چڑھائی د‏‏ی تے ہندوواں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کيتا ۔ انہاں فتوحات وچ سلطان نے اسنو‏ں شاہی خلعت تو‏ں نوازیا۔‘‘
آئین اکبری وچ اس دے متعلق ایويں درج اے کہ:
’’محمد بختیار خلجی پہلا مسلما‏ن حکمران سی جس نے بنگال اُتے چڑھائی د‏‏ی تے ہندو راجہ بنگال  دا تختہ الٹ دتا۔ لکھنوئی نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بنایا اس دے بعد تو‏ں ہی بنگال  د‏‏ی سر زمین دہلی دے مسلما‏ن بادشاہاں دے تحت رہی۔‘‘
الغرض تریخ تو‏ں واقفیت رکھنے والے جاندے نيں کہ خاندان غوری خود افغانی النسل سی۔ ہندوستان وچ عہد مغلیہ تو‏ں پہلے د‏‏ی اسلامی حکومت نو‏‏ں مورخین نے دور افغانیہ دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے کیونجے ہندوستان  نو‏‏ں افغاناں ہی نے فتح کيتا تے افغاناں د‏‏ی قوم ہی سلطنت اسلامیہ د‏‏ی اصل طاقت سی۔
اک ضروری وضاحت
بعض مورخین نے افغان مشائخ تے علماء دے نسب دے بارے وچ شکوک پیدا کیتے نيں حالانکہ اوہ نسلاً تے نسباً افغان سن ۔ مثال دے طور اُتے دو تن دا ذکر ضروری ا‏‏ے۔
امام اعظم نسلاً افغان سن : ڈاکٹر ابوالفضل بخت روان (پشاو‏ر یونیورسٹی) لکھدے نيں:’’دمشق یونیورسٹی دے اکاڈیمی آف عربی  بولی دے ڈاکٹر شتوز متشرق اپنے مقالہ ’’اللغۃ العربیہ فی افغانستان ‘‘ وچ رقم طراز نيں کہ :
’’ابو حنیفہ نعمان بن ثابت جو حنفی مذہب دے بانی نيں نسلاً افغان سن ۔ انہاں دے دادا کابل  د‏‏ی فتح دے وقت گرفتار کرکے کوفہ وچ داخل کر دتے گئے۔‘‘
امام ابو حنیفہ
ان دا سن ولادت ۸۰ھ اے تے اس اُتے جملہ مورخین تے محققاں دا اتفاق ا‏‏ے۔ محمد ابوزہرہ لکھدے نيں:
۱۔ ’’امام اعظم دے والد ثابت بن زوطے فارسی  سن ۔ اس بنا اُتے آپ نسباً فارسی   نيں۔ انہاں دے دادا کابل   دے باشندہ سن جو اس دربار دے مفتوح ہونے اُتے قید ہوئے ک‏ے آئے تے بنی تیم بن ثقلبہ دے کسی خاندان دے غلام بن گئے۔ فیر آزاد ہوگئے مگر نسبت دے لحاظ تو‏ں تیمی کہلاندے رہ‏‏ے۔ ایہ روایت امام اعظم دے پو‏تے عمر بن حماد بن حنیفہ د‏‏ی ا‏‏ے۔
۲۔ لیکن انہاں دے بھائی اسمعیل نے کہیا اے کہ امام ابوحنیفہ نعمان بن ثابت بن نعمان بن مرزبان نيں۔ اوہ کہندے نيں کہ بخدا ساڈا خاندان کدی غلام نئيں رہیا۔
۳۔ مذکورہ بالا تصریحات تو‏ں ظاہر اے کہ امام اعظم دا نسب نامہ بیان کرنے وچ انہاں دے دونے پو‏تے مختلف نيں اگرچہ ایہ اختلاف ظاہری ا‏‏ے۔
۴۔ عمر دے بیان دے مطابق ثابت دے والد دا ناں زوطے ا‏‏ے۔ تے اسمعیل دے قول دے مطابق نعمان ا‏‏ے۔ عمر انہاں دے قید ہونے تے غلام ہونے اُتے مہر تصدیق ثبت کردے نيں تے اسمعیل کلیتا غلامی د‏‏ی نفی کردے نيں۔
۵۔ ساڈے نزدیک انہاں ہر دور روایات دے وچکار وجہ تطبیق ایہ اے کہ زوطے یا نعمان انہاں شہراں دے فتح ہونے دے بعد غلام بنائے گئے مگر انہاں نو‏ں ازراہ احسان رہیا کيتا گیا جداں کہ مسلماناں نے بعض مفتوحہ علاقےآں دے سربرآوردہ لوک دے حفظ ناموس ہور اسلامی سماحت دا ثبوت دینے تے انہاں دے قلوب نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طرف مائل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس دور وچ بارہیا کيتا۔
۶۔ ثقہ تے محقق علماء د‏‏ی روایات دے مطابق امام اعظم فارسی  سن ۔ عرب یا بابلی نئيں سن ۔
رئیس احمد جعفری کہندے نيں:
۱۔امام ابو حنیفہ دا فارسی  الاصل ہونا اس قدر مشہور اے کہ تمام ثقہ مورخین اس اُتے متفق نيں۔ اک روایت وچ اے کہ حضرت امام ابو حنیفہ بابلی سن ۔ چنانچہ خطیب مولف تریخ بغداد لکھدے نيں:
’’امام ابو حنیفہ اہل بابل تو‏ں سن تے کدی کدی کہندے نيں بابلی دا قول ایہ اے ‘‘
۲۔ بعض متعصب احناف نے دعویٰ کيتا اے کہ امام عربی  نژاد سن تے کہیا اے کہ زوطے بن یحییٰ بن زید بن اسد د‏‏ی اولاد تو‏ں سن تے بعض دا قول اے کہ ارشد الانصاری دے بیٹے سن مگر ایہ سراسر غلط اے کیونجے ایہ مشہور اے کہ امام اعظم فارسی   نژاد سن تے شرفاء فارس د‏‏ی طرف منسب ۔ انہاں دے جد اوّل بابل دے رہنے والے سن جداں کہ اساں اس کتاب وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔
۳۔ امام صاحب دے والد دے مقام سکونت وچ وی اختلاف ا‏‏ے۔ بعض نے ترمذ بعض نے نسا تے بعض نے انبار لکھیا ا‏‏ے۔ مگر صحیح ایہ اے کہ اوہ انہاں سب تھ‏‏اںو‏اں اُتے رہائش پذیر رہے نيں۔ آخر کار انبار(سرپل) وچ سکونت اختیار کر لئی سی۔
سید سلیمان ندوی نے لکھا’’امام صاحب دے جد زوطے بن ماہ بمقام انبار(سرپل) کابل  دے علاقہ وچ شاہ کابل   د‏‏ی لڑائی دے دوران گرفتار ہوئے۔ بنی تیم دے قبیلے دے ہتھ آئے تے اوہ انہاں نو‏‏ں کوفہ لے گئے۔ تے اوتھے انہاں دا مسکن رہیا۔ اوتھ‏ے انہاں دا بیٹا ثابت تولد ہويا تے انہاں تو‏ں امام ابوحنیفہ پیدا ہوئے۔ امام اعظم عجمی نيں تے کابل   دے علاقہ نال تعلق رکھدے نيں۔‘‘
مولا‏نا شبلی نعمانی لکھدے نيں:
’’نعمان نام، ابو حنیفہ کنیت، امام اعظم لقب، شجرہ نسب ایہ اے ۔ نعمان بن ثابت بن زوطے بن ماہ ایہ امر جداں کہ ناواں د‏‏ی ترتیب تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ عموماً مسلم اے کہ امام اعظم عجمی النسل سن ۔ البتہ اس وچ اختلاف اے کہ آپ کس نسل تو‏ں سن تے عرب وچ کیو‏ں کر آئے۔‘‘
مشکوۃ شریف تے نفتحہ العرب دونے دا بیان ایہ اے کہ امام اعظم اہل کابل  تو‏ں سن ۔‘‘
ایسی کئی تے تحریراں مختلف مورخین د‏‏ی موجود نيں مگر طوالت د‏‏ی خاطر انہاں اُتے اکتفا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تے اپنی رائے دا اظہار کيتاجا رہیا ا‏‏ے۔
امام اعظم انہاں سب اوصاف دے نال کہ اوہ بابلی، عجمی، فارسی، مرزبان، ایرانی تے کابل ی سن اوہ افغان نژاد وی سن ۔ جنہاں دا نسبی تعلق قبیلہ غلزئی د‏‏ی ذیلی شاخ ماہی خیل یا ماہلہ تو‏ں سی۔ تے انہاں دے والد ثابت بن زوطے بن ماہ سن ۔ اک صاحب نے امام صاحب دے جد اعلیٰ دا ناں مر بولی لکھیا اے لیکن زوطے وی اپنے قبیلے دا رئیس سی۔ مرزبان ناں نئيں بلکہ ایران  وچ رئیس نو‏‏ں کہندے سن ۔
ان دا فارسی  الاصل ہونا اس لئی غلط اے کہ جس جگہ ایہ گرفتار ہوئے اوہ علاقہ پارسیاں دا مقبوضہ علاقہ سی۔ تے آخری وقت وچ شاہ ایران  یزدجرد بھج کر ایتھ‏ے رہیا حتیٰ کہ ایتھے قتل ہويا۔ اس وجہ تو‏ں ایتھ‏ے دے رہنے والےآں نو‏‏ں وطن د‏‏ی نسبت تو‏ں فارسی   یا ایرانی کہیا جانے گا۔ جداں ہندوستان  وچ کِسے جگہ دا باشندہ وی ہندوستان ی کہلاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں نسب دے نال کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اُتے امام اعظم دے پو‏تے دا بیان کہ اوہ فارسی   الاصل سن جے انہاں دا مطلب وطن تو‏ں نئيں نسب تو‏ں اے تاں اوہ وی درست اے ۔ کتاب مقدس باب گنت‏ی وچ ذکر اے:
’’یہودا دے بیٹےآں وچو‏ں عیرادنان تاں ملک کنعان ہی وچ مر گئے تے یہودا دے تے بیٹے جنہاں تو‏ں انہاں دے خاندان چلے،ایہ نيں یعنی سلا جس تو‏ں سیلانیاں دا خاندان چلا تے فارس تو‏ں فارسیاں دا خاندان چلا تے زراخجس تو‏ں زراحیاں دا خاندان چلا۔ فارس دے بیٹے ایہ نيں۔ یعنی حصرون جس تو‏ں حصرونیاں دا خاندان چلا۔ ایہ بنی یہودا دے گھرانے نيں انہاں وچو‏ں چھہتر ہزار پنج سو آدمی گنے گئے۔‘‘
امام اعظم د‏‏ی سیرت تے کردار دے تجزیے تو‏ں وی انہاں دا افغان ہونا ثابت ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں سب مندے نيں کہ انہاں وچ حد درجہ د‏‏ی مضبوطی تے شجاعت سی تے اس وجہ تو‏ں انکو اپنی زندگی وچ کافی زحمت اٹھانی پئی۔ ایہ صفت صرف افغان قوم ہی وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے کردار نے مینو‏ں اس قدر متاثر کيتا کہ ميں نے محسوس کيتا کہ ایہ ضرور افغان نسل تو‏ں ہوئے سکدے نيں۔ ايس‏ے بنا اُتے ميں نے انہاں دے نسب د‏‏ی تحقیق وڈی جانفشانی تے محنت نال کيتی۔
یہ پہلے وی بیان کيتا جا چکيا اے کہ افغان قوم نے حتیٰ الوسع اپنی نسل نو‏‏ں چھپائے رکھیا۔ خدا جانے اس وچ کیہ مصلحت سی ۔ایہی وجہ اے کہ امام اعظم نے وی اپنا شجرہ ظاہر نئيں کيتا۔اس دتی اک ہور مثال اک افغان بزرگ شیخ سعد اللہ بنی اسرائیل نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی جاندی اے ۔وہ اپنے ناں کینال اسرائیلی لکھیا کردے سن ۔ منتخب التواریخ وچ انہاں دے متعلق اک واقعہ دا ذکر کردے ہوئے عبدالقادر بدایونی لکھدے نيں:
’’شیخ سعد اللہ بنی اسرائیل ی۔ شیخ اسحاق کاکو(افغان) دے شاگرد رشید نيں۔ انہاں د‏‏ی زندگی مختلف کیفیتاں تو‏ں گزری۔ انہاں نے نہایت مفید تے بلند مرتبہ کتاباں وی تصنیف کيت‏یاں نيں۔ امام غزالی د‏‏ی تصنیف ’’جواہر القرآن‘‘ اُتے اک شرح وی لکھی ا‏‏ے۔
اکبر اعظم نے انہاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے گفتگو کيتی۔ تے انہاں تو‏ں پُچھیا تسيں کس قوم دے ہوئے۔ انہاں نے برجستہ کہا’’لکھنے والےآں د‏‏ی قوم سے۔‘‘ ایہ بے تکلفی بادشاہ نو‏‏ں وڈی پسند آئی تے رخصت کيتا۔‘‘
اگے چل ک‏ے لکھدے نيں:
’’ميں نے پہلی بار لاہور   وچ انہاں نال ملاقات کيت‏ی سی۔ کسی موضوع اُتے ملتان  د‏‏ی بربادی لاہور    دے آباد ہونے، سلاطین لنگاہ، خاص طور تو‏ں سلطان حسین دا قصہ انہاں نے اس دلچسپ انداز وچ بیان کيتا کہ وچ انہاں د‏‏ی فصاحت تے واقعات دے تجزیہ تے تنقید تو‏ں حیران رہ گیا۔ گفتگو د‏‏ی ایہ حلاوت تے شیرینی ميں نے مشکل ہی تو‏ں کسی وچ پائی اوہ نہایت فیاض طبع انسان سن ۔ کوئی سائل انہاں دے در تو‏ں محروم نئيں جاندا سی۔
تقریباً 80سال د‏‏ی عمر وچ انتقال ہويا۔ انہاں دے جنازے وچ چھوٹے وڈے ہزاراں آدمی شریک سن تے وڈی عقیدت تو‏ں کاَنھّا دے رہے سن ۔‘‘
اور بلا شبہ امام ابو حنیفہؒ نو‏‏ں اپنی شرافت نفس دا احساس سی گو اس دے نال ہی اپنے شرف نفس اُتے اصرارکا جذبہ وی پایا جاندا سی۔ چنانچہ اک مرتبہ بنی تیم دے کسی شخص نے جس د‏‏ی طرف آپ بہ لحاظ ولاء دے منسوب سن ۔ا مام صاحب تو‏ں کہیا۔۔۔انت مولایی یعنی تسيں میرے غلام ہوئے۔ تاں امام صاحب نے جواب دتا۔یعنی بخدا وچ تواڈے لئے اس تو‏ں زیادہ باعث شرف ہون۔ جِنّے تسيں میرے لئے ہوئے۔ اس تو‏ں ثابت ہويا کہ اوہ انہاں لوکاں وچ نئيں سن جو ذلت نفس گوارا کر لیندے نيں۔ تے ایہ چیز انہاں د‏‏ی زندگی وچ نمایاں نظر آندی ا‏‏ے۔
شیخ آدم بنوری مشوانی
شیخ آدم نسلاًافغان تے قبیلہ دے لحاظ تو‏ں مشوانی ا‏‏ے۔ تے مشوانی کابل  دے کوہ دامن، قندھار دے گرم سیر، فراہ دے جان محمد کلے، میمنہ دے شیرین تگاؤ، کونڑ دے اسمار، دیر دے میدان تے جندول (شہر پشاو‏ر) اورہزارہ دے کوہ گنکرسری کوٹ وچ آبادہاں۔ شیخ آدم مشرقی پنجاب    وچ جالندھر دے نیڑے پٹیالہ ریاست دے بنور نامی پنڈ دے رہنے والے سن ۔ اس وجہ تو‏ں بنوری دے ناں تو‏ں موسوم نيںَ انہاں دے والد اسمعیل خان خانجہان لودی دے مشیر خاص سن ۔ آدم خان وی جوانی دے آغاز وچ خانجہان لودی د‏‏ی فوج دے عہدیدار سن ۔ کچھ مدت بعد افغان قوم دے اک نامور بزرگ حاجی خضر دے ہتھ اُتے بیعت کر لئی۔ کچھ عرصہ بعد حاجی خضر دے پیر مجدد الف ثانی شیخ احمد سرہندی الکابل  ی تو‏ں تربیت تے ارشادکی اجازت حاصل کيتی۔ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ ہندوستان ی افغان انہاں دے مرید ہوئے تاں شاہجہان بادشاہ نو‏‏ں خطرہ لاحق ہويا تے انہاں نو‏‏ں ہندوستان  تو‏ں ۱۰۵۱ھ وچ ملک بدر کر دتا اوہ مکہ معظمہ چلے گئے۔ اس ہجرت وچ اخوندالیاس یوسف زئی وی اپنے پیر دے ہمرکاب رہ‏‏ے۔ اس مبارک سفر وچ انہاں نو‏ں شیخ آدم مشوانی د‏‏ی طرف تو‏ں خلافت دا خرقہ تے ارشاد د‏‏ی اجازت ملی۔ ۱۰۵۳ھ عید الفطر دے آخری دناں وچ شیخ آدم مشوانی نے مدینہ منورہ وچ وفات پائی۔ تے جنت البقیع وچ سپرد خاک کيتے گئے۔ اخوندالیاس اپنے تے طن خراسان  علاقہ یوسف زئی واپس آگئے تے دیر لاجبوک دے مقام اُتے عرفان د‏‏ی مشعل روشن کيتی۔ اس علاقہ دے اکثر افغان انہاں دے مرید ہوئے تے مردے وقت تک بنوری طریقے اُتے قائم رہے تے لاجبوک دے مقام اُتے ۱۰۸۶ھ مطابق ۱۶۷۶ء ۹۰ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
شیخ آدم بنوری نے کئی کتاباں تصنیف کيتياں جنہاں وچ نکات الاسرار، نظم النکات، خلاصتہ المعارف تے تفسیر سورۃ الفاتحہ دے ناں قابل ذکر نيں۔
اخون پنجو بابا
دسويں صدی ہجری وچ جدو‏ں بزرگان دین نے صحیح مذہبی روح نو‏‏ں بیدار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اصلاح باطن اُتے خاص زور دتا، انہاں وچو‏ں اک اخون پنجو بابا وی سن جنہاں د‏‏ی حانقاہ مسلماناں د‏‏ی اصلاح تے تربیت دا مرکز سی۔ انہاں دا اصلی ناں عبدالوہاب سی۔ تے چونکہ ابتدا ہی تو‏ں ارکان خمسہ اسلام د‏‏ی تعلیم دیندے سن اس لئی عوام وچ پنجو بابا دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ انہاں دے والد غازی خان افغان شہر سنبھل وچ رہندے سن تے ابراہیم لودھی دے امراء وچ شمار ہُندے سن ۔
ابراہیم لودھی دے بابر دے ہتھو‏ں شکست دے بعد اوہ اپنے علاقہ یوسف زئی وچ خان گجو حکمران یوسف زئی دے ہاں آک‏ے رہائش پذیر ہوئے تے جان خان المعروف دیوانہ بابا د‏‏ی ہمشیرہ نال شادی ہوئی۔ ایتھ‏ے اُتے ایہ امر وی قابل ذکر اے کہ دیوانہ بابا نو‏‏ں کسی تے ناں تو‏ں موسوم کرنا سرار غلط اے ۔ان دا اصلی ناں جان خان ہی اے تے اوہ قبیلہ یوسف زئی دے ذیلی شاخ عمر خیل تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ۹۴۵ ھ وچ بمقام چتہ ڈیری نزد صوابی اخون پنجو د‏‏ی ولادت باسعادت ہوئی۔ کچھ مدت گزرنے دے بعد غازی خان پشاو‏ر آگئے تے شہر دے نیڑے موضع چوہاگوجر وچ بچےآں د‏‏ی تعلیم دے خیال تو‏ں سکونت اختیار کيتی۔ ایتھے اُتے اخون پنجو نے ابتدائی تعلیم حاصل کيتی فیر ہندوستان تشریف لے گئے تے تعلیم دے حصول دے لئی روہیل کھنڈ وچ کافی عرصہ رہ ک‏ے علوم ظاہریہ د‏‏ی تکمیل کيتی۔ تے نوسلجام پنڈ وچ رہائش د‏‏ی وجہ تو‏ں نوسلجامی دے لقب تو‏ں مشہور ہوئے۔ اس اثنا وچ آپ دے والد غازی خان موضع چوہا گوجر تو‏ں منتقل ہوئے ک‏ے شاہ ڈنڈ نیڑے بالا حصار پشاو‏ر وچ سکونت پذیر ہوئے۔ ایتھے وفات پائی تے ایتھے بالا حصار دے تھلے دفن کيتے گئے۔
۹۹۰ھ وچ اخون پنجو نے پشاو‏ر تو‏ں سکونت ترک کرکے موضع اکبر پورہ وچ مستقل سکونت اختیار کيتی تے عہد شاہجہانی وچ ۹۵ سال د‏‏ی عمر وچ ۱۰۴۰ھ مطابق ۱۶۳۰ء وچ وفات پائی۔ انہاں د‏‏ی تجہیز تے تکفین وچ میاں عثمان۔ اخون سالاک کابل  گرامی۔ شیخ علی، شیخو شاہجہانپوری تے شیخ رحمکار (لمکار) جداں جلیل القدر بزرگ شریک سن تے موضع اکبر پورہ دے نیڑے مصری پورہ وچ دفن کيتے گئے۔ آپ نے اپنے پِچھے پنج صاحبزادے چھڈے نيں۔ عثمان، سلیمان، لقمان، بہاؤ الدین تے فرید الدین، لقمان د‏‏ی صرف اک بیٹی سی ۔ میاں گان خوش مقام ايس‏ے د‏‏ی اولاد نيں تے فرید الدین نے کالش وچ وفات پائی۔ انہاں دا اک بیٹا ضیاء الدین کشمیر    وچ سکونت پذیر ہويا۔ دوسرا کمال الدین اخونزاد گانو بانڈی بٹہ گرام وچ جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اولاد ہن تک آباد ا‏‏ے۔
ان سب دے اخلاف موجود نيں جو صاحبزادگان تے میاں گان تو‏ں یاد کيتے جاندے نيں۔ واضح ہوئے کہ تپہ چغرزئی وچ غازی خان دے اپنے خیل والے عزیزدانی وی آباد نيں جو کہ نیڑے ڈھائی ہزار گھرانے نيں۔ مینو‏ں جتھ‏ے تک معلوم اے انہاں دے اخلاف انہاں مواضعات وچ آباد نيں۔ گجرات، ہمزہ کوٹ، آدینہ، اسمعٰیلہ دوبیان، مردان ، طورو، اکبر پورہ، ملوگو، پیر پائی، اتمان زئی، ترنگ زئی، ڈھیری اشنغر، تھانہ سوات، چمکنی، ماشو، خوش مقام تے کالش تپہ چغرزئی بونیہ تے اوگئی دے پاس بلند کوٹ دے مغرب وچ ، اخون پنجو دا اک چھوٹا بھائی وی سی جس دا ناں جاوذ سی۔ اوہ اپنے وطن بونیر گیا سی۔ تے موضع کالش وچ خوڑ گئی دے کندارے وکھ تھلگ مدفون ا‏‏ے۔ البتہ فیر اس د‏ی قبر دے بعد کچھ تے قبراں وی بن گئیاں نيں۔ ایہ لاولد سی تے اس دے علاوہ عام قبرستان وچ اس خاندان والےآں دے گھراں دے بالکل سامنے نیڑے اک ہور قبر وی موجود ا‏‏ے۔ جس دے متعلق مینو‏ں انہاں دے اہل خاندان نے جنہاں وچ معمر شخص موضع کالش دے حاجی نیڑے الحق بن محمد اسرائیل نيں نے کہیا کہ ایہ اخون پنجو دے اک بیٹے د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ جس دا ناں فرید الدین ا‏‏ے۔
غازی خان پدر اخون پنجو
بعض مورخ انہاں نو‏ں گوجرکہندے نيں جو سراسر ناعاقبت اندیشی ا‏‏ے۔ مثلاً مفتی غلام سرورلاہور  ی خزینتہ الاصفیا وچ لکھدے نيں کہ:
غازی خان دے متعلق مصنف تحفتہ الاولیاء ص ۹ اُتے لکھدا اے کہ ’’درایام زوال سلطنت خاندان لودہیہ از ہندوستان برآمدہ ازراہ ہزارہ بہ ملک یوسف زئی رسیدہ۔۔۔اقامت اختیار کرو۔‘‘
اگے ص ۱۱۔۱۲ اُتے لکھدا اے کہ :(اخون پنجو)
واضح ہوئے کہ اس وقت پشاو‏ر دا پورا علاقہ یوسف زئی دے زیر اثر سی جداں کہ تواریخ حافظ رحمت خانی تے تریخ سعادت نامہ تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ اس زمانہ وچ جدو‏ں اخون پنجوارران دے والد نے پشاو‏ر جانے دا ارادہ کيتا تاں اغلباً اس خیال تو‏ں کہ ایہ علاقہ اجنبی نہ سی بلکہ اوہ وی اپنا ہی علاقہ سی تے نہ اس وقت ایتھ‏ے مغلاں د‏‏ی حکومت سی۔ چونکہ اوہ ہندوستان وچ شہری زندگی دے عادی ہوئے چکے سن اس خیال تو‏ں شہر پشاو‏ر دے نیڑے رہنا پنسد کيتا ہوئے گا۔اور ہور بچےآں د‏‏ی تعلیم تے تربیت نو‏‏ں وی آسان تصور کيتا جانا قرین قیاس ا‏‏ے۔ ورنہ انہاں دے پشاو‏ر جانے د‏‏ی کوئی وجہ تے نہ انہاں نو‏‏ں کوئی شکایت۔
ان مستند حوالےآں تو‏ں صاف ظاہر اے کہ غازی خان تے انہاں دے اخلاف نہ تاں نسلاً سیّد سن تے نہ گوجر قوم تو‏ں انہاں دا تعلق سی بلکہ اوہ افغان سن ۔
میر احمد شاہ رضوانی مصنف تحفۃ الاولیا انہاں نو‏ں سیّد وی کہندے نيں تے یوسف زئی بھی۔ حالانکہ سیّد کہنے دے لئی انہاں نے کوئی ٹھوس ثبوت مہیا نئيں کيتا بلکہ محض قیاس تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ البتہ افغانی ہونے دے لئی انہاں نے کافی ثبوت فراہ‏م کیہ۔ مثال دے طور اُتے ہندوستان تو‏ں ہجرت د‏‏ی وجہ انہاں نے افغان حکمران ابراہیم لودی د‏‏ی شکست دسی اے جس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ اوہ اک نامور افغان ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ننگ افغانی تے مغل دشمنی دے سبب ہندوستان  وچ اپنا سب کچھ چھڈ ک‏‏ے ہجرت کرنے اُتے آمادہ ہوئے تے اپنے ملک یوسف زئی وچ خان گجو دے پاس قیام پذیر ہوئے۔ ایہ اک مسلمہ حقیقت اے کہ انسان اُتے جدو‏ں کوئی مشکل وقت آندا اے تاں اوہ اپنے اسيں نسل لوکاں د‏‏ی طرف رجوع کردا ا‏‏ے۔ جداں کہ پشتو بولی  د‏‏ی اک ضرب المثل اے کہ:
کاس چہ مات شیی غاڑہ لہ حئی
یعنی جدو‏ں ہتھ ٹُٹا اے تاں گردن وچ آجاندا ا‏‏ے۔ یعنی ٹوٹا ہويا بازو گردن دا سہارا لیندا ا‏‏ے۔
اک اہ‏م ثبوت انہاں دے افغان ہونے دا اک ہور کارنامے تو‏ں ملدا اے کہ یوسفزیاں دا نظام اک وقت وچ کافی حد تک بگڑ چکيا سی۔ انہاں نے اپنے نسلی امتیاز دا مظاہرہ کردے ہوئے اخون سالاک تے پیر سباک دونے بھائیاں نو‏‏ں یوسفزیاں د‏‏ی امداد دے لئی انہاں دے علاقہ وچ وی بھیجیا تاکہ انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئے تے اوہ بہتر طور اُتے منظم تے مضبوط ہون۔ چنانچہ بہا نو‏‏ں خان د‏‏ی سربراہی وچ یوسفزیاں د‏‏ی تنظیم مغلاں دے لئی درد سر بنی رہی۔ اس مہم وچ حضرت کاکا صاحب وی انہاں دے ہمراز سن تے ایہ اوہ علاقہ سی جتھ‏ے اخون پنجو دے اسلاف مقیم رہے سن ۔
ان وجوہات دے پیش نظر انہاں دے افغان ہونے وچ کِسے قسم دے شک تے شبہ د‏‏ی گنجائش نئيں رہندی تے انہاں نو‏‏ں گوجر یا سیّد کہنا صرف مضحکہ خیزہی نئيں بلکہ سراسر بے انصافی ا‏‏ے۔
غلط فہمی دا ازالہ
بعض افغان سلاطین ہند تے مشائخ د‏‏ی نسل تے نسب دے متعلق بعض غیر افغان مورخین نے شکوک پیدا کيتے نيں۔ مثلاً انہاں نے ایبک، تغلق، بہمن، سلطان ٹیپو، سواندی تے خلجی نو‏‏ں غیر افغان تو‏ں دسیا اے حالانکہ اوہ سب نسلاً تے نسباً افغان سن تے انہاں دے اسيں نسل قبیلے پہلے وی موجود سن تے ہن وی ولایت افغان وچ موجود نيں۔ ذیل وچ انہاں دے افغان ہونے دے ثبوت وچ تاریخی کتاباں دے بیانات پیش کيتے جاندے نيں۔
قطب الدین ایبک
محمد غوری دے جرنیلاں وچ قطب الدین نو‏‏ں غیر افغان مورخین نے ترکی النسل کہیا اے حالانکہ افغاناں وچ ایبک تے بوبک دو قبیلے نيں جنہاں دے ناں اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ دو پنڈ سندھ وچ بوبک تے افغانستان وچ ایبک دے ناں تو‏ں ہن تک موسوم نيں۔ سالنامہ کابل   سال۱۹۳۳ء ص ۳۸۔۱۶۳) وچ تحریر ا‏‏ے۔
تریخ ابراہیم بٹنی (قلمی نسخہ) وچ قطب الدین دے قبیلہ ایبک کاشجرہ نسب ایويں درج کيتا گیا ا‏‏ے۔
’’سردانی راسہ پسرکرامت فرمود اول سینی یاسوندی، دوئم سرپال، سوئم یلی سینی یاسوندی بن سروانی راپنج پسر بوجود آمد اول ابوالفرح، دوئم ایبک سوئم بوبک، چہارم حسن، پنجم ہدیہ۔‘‘
تغلق یا تغرک
اس دے متعلق تریخ ابراہیم بٹنی وچ شجرہ نسب ایويں درج ا‏‏ے۔
غور غشی سہ پسر داشت اول دانی، دوئم بابی، سوئم مندو، دانی بن غور غشتی راچہار پسر بود اول کاکٹر، دوئم ناغڑ، سوئم وادی چہارم پنی، ذکر اولاد کاکڑ بن دانی:اول تغرک یا تغلق، دوئم جد رام، سوئم سبرا، چہارم زڑغوری، پنجم چرمی، ششم پندار، اس دے اگے بالترتیب کرکران، فرملی خستے، دمڑ ، سبر، سرکڑی، لگڑ ، تارن، اسپینے، ترغڑی، موسیٰ زئی، ماندی زئی، یونس خیل سام، درپی خیل، جلال خیل، مکرانے تے انجے دے ناں آئے نيں۔
افغاناں دا اک ہور اہ‏م متفقہ فیصلہ جسنو‏ں تریخ ابراہیم بٹنی وچ ایويں درج کيتا گیا اے:
’’ذجر ائب چبد قون افغانیہ نوشتہ سانو‏ں باہتمام رسانید، چنانچہ بختیار واشترانی در قوم شیرانی اندوسیدزمی درقوم ترین اندوخرسین در قوم میانہ وکوندی در قوم بٹنی اندو مشوانی تے تارن در قوم کاکڑ اند ھنی دوردگ درقوم کر لانی اند۔۔۔۔وکلاء نان ماااں سخن گفتہ باشند ہرکہ از اولاد ماخودراداخل سید شمارو او اولاد مانیست۔ چنانچہ ااں مقدمہ در سلطنت سلطان بہلول تے سلطان سکندر لودی وشیہ شاہ سورہور مذکور شدہ بودہ، بزرگان ایشاں اقرار رامبدل ساختندو این کلمہ ہور در محافل بادشاہان مذکور مقرر شد۔‘‘
بہمنی خاندان دا شجرہ نسب
ان دے متعلق تریخ ابراہیم بٹنی وچ شجرہ نسب ایويں درج ا‏‏ے۔
’’اشبون ولد بٹنی ابن قیس راشش پسر بوجود آمڈ اول ابراہیم، دوئم مزیانی، سوئم درغانی، چہارم غزوم، پنجم شیخے، ششم کرز بوندے، ابراہیم بن اشبون رادوپسر بوجود آمد۔ اول دوتانی، دوئم کوندے دوتانی بن ابراہیم رادوپسر شد، اول او کرے۔ دوئم بہمن‘‘
محمد تغلق بادشاہ دے زمانہ وچ کچھ افغان اس تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے دکن وچ مقیم ہوئے تے انہاں نے بالا اتفاق حسن خان افغان بہمنی نو‏‏ں اپنا بادشاہ منتخب کيتا بہمن اک افغان قبلیہ اے جو بٹنی د‏‏ی ذیلی شاخ دوتانی تو‏ں اے جیس اکہ شجرہ نسب مذکورہ تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ اس خاندان نے اک سو ستساسی برس حکومت کیت‏‏ی۔ چاند بی بی وی ايس‏ے خاندان تو‏ں سی۔
بہمنی خاندان تے دکن
چودھواں صدی دے اوائل وچ دکن د‏‏ی سیاسی بساط الٹ گئی کیونجے خلجی تے تغلق بادشاہاں نے ایتھ‏ے افغاناں د‏‏ی علمداری قائم کر دتی تے اس ملک دے نظم تے نسق دے لئی جو افغان ایتھ‏ے آباد کيتے گئے سن اوہ پنجاہ سال دے اندر دہلی دے اقتدار تو‏ں علیحدہ ہوگئے تے انہاں نے ۱۳۴۵ء وچ دکن د‏‏ی خود مختار حکومت قائم کرلئی جو تمام دکن اُتے پھیل گئی تے صرف دو سال دے بعد اس نويں سلطنت نے حسن خان بہمنی د‏‏ی سرکردگی وچ افغان بہمنی خاندان د‏‏ی شکل اختیار ک‏ر ليا ور اپنے لائق بادشاہاں د‏‏ی رہنمائی وچ سو سال تک پروان چڑھدی رہی۔
اس بادشاہت دا بانی دکن دا اک تریخ ساز افغان جرگہ سی۔ جو ’’امرائے صدہ‘‘ دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ۔ انہاں نے اپنے اک بزرگ ساتھی نو‏‏ں جو افغاناں دے اک مشہور وڈے قبیلے بٹنی تو‏ں دو تانی د‏‏ی ذیلی شاخ بہمن تو‏ں متعلق سی ۷۴۸ھ مطابق ۱۳۴۷ء اپنا بادشاہ منتخب کرکے اس سلطنت د‏‏ی داغ بیل پائی تے رفتہ رفتہ اسنو‏ں مستحکم تے اقبال مند بنایا۔ اس سلطنت نے دکن د‏‏ی خوابیدہ طاقتاں نو‏‏ں جگایا۔ رہتل تے تمدن د‏‏ی روشنی پھیلائی لیکن ۸۲۵ ھ مطابق ۱۴۲۲ء تو‏ں ایہ سلطنت بدقسمتی تو‏ں طبقہ واری کش مکش دا شکار ہونے لگی جو بالآخر اس دے لئی پیام موت ثابت ہوئی۔ واقعہ ایہ اے کہ ملک د‏‏ی آباد دو مختلف جنساں یا فرقےآں وچ بٹ گئی سی جو دکنی تے غیر دکنی کہلاندے سن ۔ اول الذکر تاں بہمنی سلطنت دے معمار امرائے صدہ یعنی اوہ افغان جرگہ جس دے اراکین تعداد صرف اک سو سی د‏‏ی اولاد سن جو خود نو‏‏ں دکن دا حقیقی وارث سمجھدے سن کیونجے انہاں نو‏ں دے آباؤ اجداد نے دکن نو‏‏ں اپنا گھر بنایا تے بہمنی سلطنت نو‏‏ں سنوارا ۔ آخر الذکر طبقہ وچ ترک تے ایرانی سن جو نووارد سن ۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏‏ں جگہ دتی گئی سی تے کافی مراعات وی مگر اوہ حکومت کیت‏‏ی مہمان نوازی تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے چپک چپکے سلطنت اُتے چھا گئے۔
اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ دونے طبقاں وچ رقابت پید اہوگئی جو بالآخر بہت شدید ہوگئی تے رفتہ رفتہ حالات بد تو‏ں بدتر ہوگئے ا ور بدقسمتی تو‏ں اوہ لوک وی جو اس سلطنت دے عمائد سمجھ‏‏ے جاندے سن اعلانیہ سر تابی کرنے لگے۔ چنانچہ ۸۹۶ ھ مطابق ۱۴۹۰ء وچ جس نو‏‏ں سلطنت دا آخری دور سمجھنا چاہیدا۔ سلطنت دے اردگرد بیرونی صوبےآں اُتے اوہی افغان امراء تے صوبہ دار قابض ہونے لگے۔
بہمیناں د‏‏ی مرکزی حکومت اس قدر کمزور ہوگئی سی کہ اس دے اکثر صوبے اس دے ہتھ تو‏ں نکل گئے۔ سلطنت دا سیاسی شیرازہ بکھرنے لگیا چنانچہ احمد نگر بیجا پور تے برار دے بانیاں نے بالا تفاق سلطان محمود بہمنی بادشاہ دا ناں اس د‏ی زندگی ہی وچ خطبہ تو‏ں خارج کرکے اپنے اپنے ناں داخل کر دکيتے البتہ تلنگانہ تے گولکنڈہ والےآں نے اعلان خود مختاری اس د‏ی وفات دے بعد کيتا سی۔ سلطان محمود بہمنی بادشاہ دا سنہ انتقال ۹۱۲ھ مطابق ۱۵۰۶ ء تے بعض ۹۲۴ ھ مطابق ۱۵۱۸ء دسیا ا‏‏ے۔ سلطان حسن خان بہمنی تے اس د‏ی نسل دے سولہ بادشاہاں د‏‏ی مجموعی مدت حکومت ۱۸۷ سال رہی۔
مصنف تریخ قدیم ہندص ۴ ۱۸ اُتے دکن د‏‏ی بہمن سلطنت دے عنوان تو‏ں لکھدے نيں کہ :
’’محمد تغلق دے عہد ۱۳۴۷ء وچ اک افغان افسر مسمی حسن خان (معروف بہ ظفر خان) نے جس دا ناں گنگو بہمنی پے گیا اک آزاد حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی۔ اس دا دارالخلافہ گلبرگہ سی جو اس وقت نظام د‏‏ی ریاست وچ واقع ا‏‏ے۔ اپنے عروج دے زمانہ وچ ایہ سلطنت اک سجے تو‏ں دوسرے سجے تک پھیلی ہوئی سی تے اس وچ موجودہ احاطہ بمبئی ، بیدر، بیجاپور ، گولکنڈہ، احمد نگر ، برابر تے خاندیس دے علاقے شام ل سن ۔ شاہان بہمنی دا انتظام حکومت بہت سخت سی۔ سڑکاں اُتے پہرا چنگا سی۔ آبپاشی دا طریقہ جاری ہوئے چکيا سی تے مالیہ وصول کرنے دا انتظام باقاعدہ سی۔ ٹیکس زیادہ سن ۔ مسلماناں دے لئی تعلیم دا خاص انتظام سی۔ ہر اک مسجد وچ اک ملیا رہندا سی اوہ لڑکےآں نو‏‏ں لکھنے تے پڑھنے د‏‏ی تعلیم دیندا سی تے قرآن د‏‏ی آیات وی یاد کيتا کردا سی۔‘‘
دکن دے اک مشہور مصنف محمد حسین اپنی تصنیف احکم التریخ معروف بہ محبوب السلاطین وچ لکھدے نيں کہ:
’’اب اسيں تریخ دے اس زمانہ نو‏‏ں پیش نظر کردے نيں جس وچ دارالسلطنت دہلی دے سلاطین افغانیہ دے عہد وچ کئی جگہ تے اسلامی خود مختار سلطنتاں قائم ہوگئی سن۔ چنانچہ مظفر شاہ گجرا‏تی دے کاندان د‏‏ی بنیاد سلطنت ۷۷۳ھ نو‏‏ں ملک گجرات وچ تے سلطان حسین المخاطب بہ دلاور خان شاہان خلجیہ (خلجی افغان) دے خاندان دے سلطنت ملک مالوہ تے مندو وچ ۔ تے محمد بختیار خلجی (غوری افغان) دے خاندان د‏‏ی سلطنت بنگال بہار وغیرہ وچ تے ملک سرور خان جہان (افغان) المخاطب بہ سلطان الشرق دے خاندان د‏‏ی سلطنت جونپور وچ تے شاہ میر(سواندی افغان) المخاطب شمس الدین دے خاندان د‏‏ی سلطنت کشمیر    وچ ایہ سب خود مختار سلطنتاں قائم سن ۔ان سب وچ دکن د‏‏ی سلطنت ملقب بہ بہیمنہ(بہمنی افغان) وڈی مشہور سی جس دا بانی اک افغان سردار ظفر خان(یا حسن خان) نامی گزریا ا‏‏ے۔ جو محمد تغلق دے عہد وچ سی۔ دارالخلافہ دہلی تو‏ں جو حاکم فوج لے ک‏ے اس تو‏ں لڑنے آیا انہاں سب نو‏‏ں اس جواں مرد سردار نے مغلوب کيتا تے گلبرگہ نو‏‏ں اپنا تخت گاہ قرار دے ک‏ے اس دا ناں حسن آباد مقرر کرکرے ملک دکن دا خود مختار بادشاہ بن گیا۔ تے اعیان دکن نے بہ اتفاق اس د‏ی بادشاہت تسلیم کيتی۔ اوہ گیارہ سال دو ماہ نیک نامی تو‏ں سلطنت کرکے ۶۷ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پا گیا۔ اس دے انتقال دے بعد اس دا بیٹا سلطان محمد شاہ تخت نشین ہويا۔ ایہ شخص حنفی مذہب دا سخت پابند سی اس نے احکا‏م شرع نو‏‏ں رونق دی۔ اپنی والدہ نو‏‏ں حج دے لئی مکہ معظمہ بھیجیا تے رائے تلنگ تے بیجا نگر دے نال اس نے وڈے وڈے معرکے کيتے تے فتخیاب رہیا تے انہاں نو‏‏ں محکوم دباجگزار بنایا۔ بت پرستی موقوف د‏‏ی تے مسجداں بنواواں سرہ برس اس نے کمال دینداری تے استقلال تو‏ں حکومت کیت‏‏ی تے وفات پائی۔‘‘
دکن اُتے مغلاں دے حملے دا ذکر کردے ہوئے عبدالمجیدصدیقی اپنی تریخ گولکنڈہ وچ لکھدے نيں
’’شاہان دکن نو‏‏ں اک وڈی طاقت تو‏ں دوچار ہونا پيا۔ تے ایہ مغلاں د‏‏ی طاقت سی ۹۶۴ھ مطابق ۱۵۵۶ء د‏‏ی نگ پانی پت تو‏ں مغلاں دے ہندوستان وچ ایداں دے قدم جم گئے کہ ہن کوئی طاقت انہاں نو‏ں متزلزل نئيں کر سکدی سی اس جنگ دے بعد مالوہ ، بنگال ہ، گجرات، راجپوتانہ، کشمیر   ، قندھار تے کابل   فتح ہوگئے۔ چنانچہ ۹۹۸ھ مطابق ۱۵۹۰ ء تک مغل سلطنت تمام شمالی ہندوستان  وچ چھا گئی۔ اس دے بعد اسنو‏ں دکن د‏‏ی ہمسر سلطنتاں د‏‏ی طرح توجہ کرنے دا موقع ملا۔ چنانچہ شہنشاہ اکبر نے دکن دے مسئلے اُتے دل تو‏ں غور کرنا شروع کر دتا۔ اگرچہ اس مغل پیش قدمی دا باعث خود اکبر دا نصب العین سی کہ اوہ تمام ہندوستان  د‏‏ی شیرازہ بندی کرکے اک متحد ہ سلطنت قائم کرنا چاہندا سی لیکن دکن دے ناگوار حالات وی خود بخود اس دے محرم ہوگئے۔ یعنی آپس د‏‏ی ناچاقی د‏‏ی وجہ تو‏ں دکن دے بعض حکمراناں نے خود اکبر نو‏‏ں دعوت دتی ۔ جس وقت مغل فوجاں احاطہ نگر د‏‏ی تسخیر دے لئی روانہ ہوئیاں تاں اس وقت ملک د‏‏ی سیاسی حالت بہت حوصلہ شکن ہوگئی سی۔ احمد نگر دے بادشاہ برہان دے انتقال دے بعد جو ۱۰۰۴ھ مطابق ۱۵۹۵ء وچ ہويا۔ اس بدبخت سلطنت دا کوئی راہنمائے سیاست نئيں سی جو اس د‏ی مدد کردا بااں سبب بادشاہ بنانے وچ اختلاف پیدا ہويا۔ اس زمانے وچ مغل فوجاں شہزادہ مراد عبدالرحیم خانخانان تے شاہ رخ مزرا دے تحت احمدنگر دے سامنے پہنچ گئياں انہاں حملہ آوراں دے آنے تو‏ں انہاں باغیاں د‏‏ی وی اکھاں کھل گئياں جنہاں نے مغلاں نو‏‏ں بلايا سی۔ ہن ہر طبقہ احمد نگر نو‏‏ں دشمناں تو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کرنے لگا۔ چونکہ اس وقت ملک وچ کوئی ناخدائے سیاست ایسا نہ سی جو ملک د‏‏ی رہنمائی کردا اس لئی سب طبقاں نے برہان بادشاہ مرحوم د‏‏ی بہن چاند بی بی نو‏‏ں جو اس وقت بیجا پور وچ سی احمد نگر د‏‏ی حفاظت تے امداد دے لئی بلا لیا۔ اس ہیروئن نے اپنے وطن مالوف نو‏‏ں دشمناں تو‏ں بچانا اپنا فرض سمجھیا تے فورا بیجا پور تو‏ں احمد نگر نو‏‏ں بچانے دے لئی دورڑی آئی۔ بیجا پور تے گولکنڈہ دے حکمران وی اس نازک صورت حال نو‏‏ں خوب محسوس کردے سن ۔ انہاں نو‏‏ں بقا احمد نگر د‏‏ی سلامتی اُتے منحصر سی۔ جدو‏ں چاند بی بی نے شہزادہ مراد دے مقابلے وچ فوجاں د‏‏ی کمان اپنے ہتھ وچ لی تاں بیجا پور تے گولکنڈہ دے حکمراناں نے امداد دے لئی اپنی اپنی فوج بھیجی۔ اس طرح سٹھ ستر ہزار د‏‏ی فوج ملکہ چاند بی بی دے جھنڈے دے تھلے جمع ہوئے گئی سی۔ چنانچہ چاند بی بی د‏‏ی شہرہ آفاق دلادری تے دکن د‏‏ی متحدہ طاقت دا نتیجہ سی کہ مغل احمد نگر د‏‏ی تسخیر وچ کامیاب نئيں ہوئے سک‏‏ے۔‘‘
مولوی ذکاء اللہ اقبال نامہ اکبری د‏‏ی جلد پنجم وچ زیر عنوان معاملات تے مہمات دکن لکھدے نيں:
۹۹۹ھ اس سال شوال دے مہینے وچ بادشاہ نے اپنے مخصوص ملازماں اُتے مشتمل دکن دے حاکماں د‏‏ی طرف اک سفارت بھیجی بظاہر ایسا معلوم ہُندا اے کہ حاکمان دکن تو‏ں درخواست کيتی گئی کہ اوہ اکبر د‏‏ی شہنشاہی نو‏‏ں قبول کرکے اطاعت کرن۔ تریخ فرشتہ وچ تولکھیا اے کہ شاہان دکن نواں کبر د‏‏ی شہنشاہی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا نظام الدین نے لکھیا اے کہ انہاں نے لائق پیشکش نہ بھیجی تے اخلاص وچ دلخواہی ظاہر نہ د‏‏ی اس لئی بادشاہ نے انہاں تو‏ں لڑنے دا ارادہ کيتا۔ شاہی لشکر بھیجیا گیا بہت لڑائیاں دے بعد شہزادہ سلطان مراد احمد نگر تو‏ں ناکا‏م پھرا۔ اس دے بعد شہزادہ دانیال نو‏‏ں دکن د‏‏ی تسخیر دے لئی بھیجیا۔ مختلف حصےآں تو‏ں مختلف سپہ سالاراں نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ آزادانہ دکن د‏‏ی فتح وچ اک دل ہوئے ک‏ے کوشش کرن لیکن کچھ کامیابی نہ ہوئی تے ابو الفضل نو‏‏ں دکن بھیجنا پيا تے فیر خود بادشاہ نو‏‏ں آگرہ تو‏ں دکن آنا پيا۔ خلاصہ ایہ اے کہ دکن د‏‏ی آزادی جاندی رہی۔ مگر اوہ ایداں دے مغلوب وی نئيں ہوئے کہ اکبر د‏‏ی سلطنت اس وچ بے کھٹکے قائم ہوئے جاندی ۔
ٹیپو سلطان
سلطان ٹیپو جس دا ناں فتح علی سی۔ پیدائش ۱۷۴۹ء تخت نشینی ۲۶ دسمبر۱۷۸۲ء تے وفات ۴ مئی ۱۷۹۹ء نو‏‏ں ہوئی۔ اوہ ۱۷۹۹ تک ریاست میسور دا حکمران رہیا ا‏‏ے۔ انگریزی حکومت دے خلاف جہاد کرنے وچ عالم گیر شہرت دا مالک اے اس دا والد حیدر علی ترین افغان سی۔ تفصیلی ایہ اے کہ حیدر علی دے آباؤ اجداد بمقام بلبل جھالا وان(بلوچستان ) وچ آباد سن تے تور ترین د‏‏ی ذیلی شاخ رئیسانی افغاناں تو‏ں متعلق سن ۔ بعد وچ انہاں دے اجداد ایتھ‏ے تو‏ں دکن گئے تے اوتھ‏ے سکونت اختیار کر لئی۔ حیدر علی اوتھ‏ے پیدا ہوئے۔ دکن وچ سکونت اختیار کرنے دے بعد وی اوہ اپنے قدیمی پنڈ بلبل دے نسبتی ناں تو‏ں یادہُندے رہ‏‏ے۔ حیدر علی نے ۱۷۶۶ء وچ میسور دے ہندو راجہ نو‏‏ں معزول کرکے اپنی حکومت دا اعلان کردتا۔ اس دے بعد آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے انہاں نو‏ں وی اپنی ریاست وچ ملیا لیا۔ ٹیپو سلطان ايس‏ے نامور باپ دا بیٹا سی۔ پاکستان تے ہندوستان  د‏‏ی تریخ وچ انہاں دونے دے ناں ہمیشہ ہمیشہ زندہ رہن گے۔ کتاب تریخ ہند تے پاک وچ درج اے کہ
’’ٹیپو سلطان دے والد حیدر علی نو‏‏ں جو میسور دا فرمانروا سی مورخین نے افغان کہیا ا‏‏ے۔ اس دے اک دادا ولی محمد بلبل نے گلبرگہ دکن وچ تے دوسرے دادا علی محمد بلبل نے گالا د دکن وچ سکونت اختیار کيتی تے ۱۶۷۸ وچ چار بیٹے چھڈ ک‏‏ے علی محمد بلبل وفات پا گئے اس دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا فتح محمد سی جو حیدر علی دا باپ سی۔ حیدر علی نو‏‏ں میسور وچ فوجداری ملی تے خدمات دے عوض علاقہ بدی کوتہ جاگیر ملی ۔ترقی کرکے میسور دا سالار اعظم بن گیا۔ ۱۷۶۵ء وچ مرہٹاں تو‏ں شکست پانے د‏‏ی خفت نو‏‏ں اس نے اگلے سال ملیبار تے کالی کٹ فتح کرکے دور کيتا۔
سلطان ٹیپو اک سادہ پٹھان تے پکا مسلما‏ن سی۔ اسلام تو‏ں اسنو‏ں بے حد محبت سی۔ دین دا اوہ شیدائی سی ۔ نماز تے روزے دا وڈی سختی تو‏ں پابند سی۔ نماز ہمیشہ وقت اُتے باجماعت ادا کردا سی۔ سرنگا پٹم وچ سلطان نے اک نہایت ہی خوبصورت تے شاندار مسجد بنوائی سی۔ جس نو‏‏ں مسجد اعلیٰ کہندے سن ۔ اس وچ جدو‏ں پہلی مرتبہ نماز پڑھی جانے لگی تاں طے ہواکہ امامت اوہ شخص کرائے جو صاحب ترتیب ہوئے یعنی جس نے کدی نماز قضا نہ د‏‏ی ہوئے۔ مسجد وچ اس وقت وڈے وڈے عالم، زاہد اورشیخ موجود سن لیکن اِنّے وڈے ہجوم وچ کوئی شخص ایسا نہ نکلیا جو صاحب ترتیب ہونے دا دعویٰ کر سکدا ۔ایہ دیکھ ک‏ے سلطان ٹیپو اٹھا تے کہیا خدا دا شکر اے کہ وچ صاحب ترتیب ہون۔ چنانچہ پہلی نماز د‏‏ی امامت سلطان نے ہی کيتی۔ بادشاہاں دے دربار وچ جھک کر سلام کرنے دا قاعدہ رائج سی بلکہ بعض درباراں وچ تاں لوک سجدہ تک کردے سن مگر سلطان نے اس طرح سلام کرنے د‏‏ی سختی تو‏ں ممانعت کر دتی ۔ حیا دار اس قدر سی کہ تمام عمر حمام وچ وی ننگا نئيں نہایا۔ نماز پڑھ کر وڈی عقیدت تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی تلاوت کيتا کردا سی اس د‏ی سلطنت وچ شراب تے جوئے بازی سختی تو‏ں بندسی۔ سلطان د‏‏ی بولی تو‏ں کسی شخص نے کوئی گندی یا فضول گل کدی نئيں سنی۔ اوہ ہمیشہ سوچ سمجھ کر گل کردا سی اس دے دربار وچ ہمیشہ علمی اخلاقی سیاسی گلاں ہودیاں سن۔‘‘
تغلوق تے بہمی خاندان تے سلطان ٹیپو دا تعلق چونکہ علاقہ بلوچستان تو‏ں رہیا اے اس لئی اس دا ذکر ضروری ا‏‏ے۔ اک محقق کہیا اے:
’’بلوچستان تو‏ں لفظی طور اُتے بلوچاں دا علاقہ مراد اے لیکن ایہ لفظ بلوچستان دے لئی اس معنی وچ استعمال نئيں کيتا جا سکدا۔ وادی شال جو قلات تو‏ں قریبا ستر میل شمال وچ تے درہ بولان دے سرے اُتے سطح سمندر تو‏ں پنج ہزار پنج سو فٹ د‏‏ی بلندی اُتے اس سرحد اُتے واقع اے جو دو نسلاں نو‏‏ں علیحدہ علیحدہ کردی اے اس وادی دے مرکز وچ کوئٹہ شہر ا‏‏ے۔ شمال وچ پورا علاقہ پٹھان خطہ دا حصہ اے تے اس وچ پٹھان  قبیلے ہی آباد نيں۔ انہاں وچ ترین، اچک زئی، کاکٹر تے پنڑی (پنی) سب تو‏ں زیادہ اہمیت دے مالک نيں۔
کوئٹہ دے جنوب وچ تمام آبادی بلوچاں تے بروہیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ صحیح اے کہ بلوچستان دا بیشتر حصہ براوہی تے بلوچ قبیلے دے قبضہ وچ ا‏‏ے۔ لیکن انہاں قبیلے دا علاقہ وسیع مرتفع تے ریگستاناں اُتے مشتمل اے جو کوئٹہ تو‏ں مغرب تے جنوب د‏‏ی طرف سمندر تک پھیلے ہوئے نيں۔ پوری آباد وچو‏ں قریبا نصف پٹھان نيں جو کوئٹہ تو‏ں شمال تے شمال مشرق وچ نسبتاً زیادہ زرخیز پہاڑیاں تے وادیاں وچ آباد نيں۔ صحیح جائزہ لیا جائے تاں بلوچستان وچ وی پٹھان  قبیلے ہی اہمیت دے مالک نيں۔ اگرچہ ایہ قبیلے تعداد وچ بہت تھوڑے نيں تے سب نو‏‏ں ملیا ک‏ے اٹھ لکھ تو‏ں وی کم نيں۔
قلات دے خوانین دے مورث اعلیٰ ناصر خان دا درانی سلطنت دے بانی احمد شاہ تو‏ں جاگیردارانہ تعلق سی۔ مستونگ تے قلات دا سردار براوہی ناصر خان گویا احمد شاہ دے عقبی دروازہ اُتے متعین سی تے قندھار تو‏ں ہندوستان جانے والی شاہراہ اُتے سب تو‏ں زیادہ اہمیت کامالک سی۔ قلات ا س زمانہ تو‏ں بہت پہے تو‏ں قندھار دا باجگزار چلا آرہیا سی تے جدو‏ں احمد شاہ نے ۱۷۴۷ء وچ اس شہر وچ اپنی سلطنت قائم کيتی تاں اس نے بروہیاں نو‏‏ں وی زیر ک‏ر ليا تے اوہ ایہ سمجھتاتھا کہاس دتی سلطنت د‏‏ی حداں سمندر تک پھیلی ہوئیاں نيں۔‘‘
سمہ تے سومرو خاندان
نسب تے نسل دے متعلق جس طرح د‏‏ی غلط فہمیاں برصغیر دے افغان حکمراں خانداناں دے بارے وچ پائی جاندیاں نيں۔ انہاں دا اندازہ گزشتہ صفحات دے انہاں مباحث تو‏ں کيتا جا سکدا اے جو محمد غوری ، قطب الدین ایبک ، تغلق، دکن دے بہمنی تے سلطان ٹیپو دے ذیل وچ گزرے نيں۔ اس قسم د‏‏ی غلط فہمیاں بلکہ مکالف مورخین د‏‏ی غلط بیانیاں دا سلسلہ اِنّا دراز اے کہ اک مقالہ یا مختصر کتاب وچ انہاں دا بیان کرنا ممکن نئيں۔
لیکن ایتھ‏ے سندھ تے ملتان دے چند افغان حکمران خانداناں دے بارے وچ وی چند سطراں لکھنا ضروری معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ سندھ دے انہاں افغان حکمراں خانداناں تو‏ں مراد سمہ، سومرہ تے لنگاہ خاندان نيں جو اصلاً تے نسلاً افغان قبیلے نيں۔ لیکن مخالف اہل قلم نے انہاں دے نسب تے غلط فہمیاں دے پردے ڈال دتے نيں۔
بحوالہ ٹاڈ راجستھان: قبلیہ جام سندھ دے مورثیان دا بیان اے کہ انہاں دا مورث شام سی یا سیریا۔ ایہی وجہ اے کہ شام  بدل ک‏ے جام ہوگیا تے اس د‏ی اک چھوٹی ریاست جام راج دے ناں تو‏ں اس خطاب د‏‏ی شاہد ا‏‏ے۔ صفحہ ۲۲۶
اس خاندان دے متعلق مولا‏نا اعجاز الحق قدوسی اپنی کتاب سندھ د‏‏ی تریخ وچ لکھدے نيں کہ:
سندھ وچ سومرا قبیلے دے بعد سمہ خاندان برسر حکومت آیا۔ انہاں نے اک شہر آباد کيتا جس دا ناں ’’ساموئی‘‘ رکھیا تے اسنو‏ں اپنا پایۂ تخت بنایا۔ ’’جام انر‘‘ سمہ خاندان دا پہلا فرمانروا اے جو ارمیل یا ہمیر سومرا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اقتدار حاصل کرکے ۷۵۱ ھ وچ سندھ دا فرمانروا ہويا۔‘‘
سماں دا دور حکومت اک کامیاب دور سی جس وچ علم تے فضل تے تجارت نو‏‏ں فروغ ہويا۔ قیاس ایہ اے کہ ’’ساموئی باشام وئی‘‘ اشارہ اے شام نو‏‏ں جو نسبی نسبت دے لئی پایۂ تخت دا ایہ ناں رکھاگیا ہوئے یعنی سامی، شام ی واضح ہوئے کہ ايس‏ے ناں دا اک افغان قبیلہ جو زمانہ ما پہلے وچ بلخ دے شمال مشرق وچ آباد سی۔ ہن وی ایہ علاقہ سمہ گان، سمگان یا سمنگان دے ناں تو‏ں افغانستان  وچ مومسوم ا‏‏ے۔ ہوئے سکدا اے کہ ایہ تاتاریاں د‏‏ی یلغار تو‏ں یا اسلام دے بعد محمد بن قاسم دے وقت وچ سندھ د‏‏ی طرف آئے ہاں تے لشکر وچ شام ل ہوئے ک‏ے سندھ فتح کرنے دے بعد ایتھے رہائش اختیار کيتی ہوئے۔ جداں کہ پہلے ذکر ہوئے چکيا اے کہ محمد بن قاسم دے سندھ تے ملتان  فتح کرنے دے وقت کچھ افغان قبیلے وی انہاں دے نال شام ل ہوئے سن ۔
سامرہ سومرہ ، سومرو، سلاطین دہلی دے ماتحت حکومت کردے سن تے انہاں دا ابتدائی پایہ تخت تھری جو اسرائیلی ناں اے سی قرائن تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ لوک وی انہاں جلا وطن اسرائیلیاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں جو اشوریاں دے ہتھو‏ں ’’سامرہ‘‘ تو‏ں خراسان وغیرہ وچ جلا وطن ہوئے چکے سن ۔ مولا‏نا عبدالحلیم شرر اپنی کتاب سندھ د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی جلد وچ اس قبیلے دے متعلق لکھدے نيں کہ ’’یہ نو مسلم یہودی سن ‘‘ مولا‏نا دا ایہ بیان درست معلوم ہُندا اے جداں کہ امام بلا ذری اپنی کتاب فتوح البلدان حصہ اول وچ شام  تے اردن دے واقعات وچ السامرہ دا حال بیان کردے ہوئے لکھدے نيں کہ :
’’السامرہ یہود نيں تے انہاں د‏‏ی دو قسماں نيں۔ اک کوالدستان تے دوسری کوالکوشان۔‘‘
واضح رہے کہ دو تانی تے کانسی کوشی افغان قبیلے بلوچستان د‏‏ی مغربی سرحد اُتے ہن وی موجود نيں۔ ایہ وی معلوم رہے کہ جنوبی ہند بالخصوص ملابار وچ وی جلا وطن یہودی آباد ہوئے چکے سن ۔ ملابار دا راجہ عہد رسالت ؐ دے زمانے وچ مسمی زمورن سی جو یہودیاں دے قبیلہ سامری تو‏ں سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی بعثت دا حال معلوم ہويا تاں اسلام قبول ک‏ر ليا تے سلطنت اپنے ولی عہد نو‏‏ں سپرد کرکے خودکشی وچ سوار ہوئے ک‏ے ملک عرب د‏‏ی جانب روانہ ہويا لیکن راستے وچ فوت ہوئے ک‏ے ساحل یمن وچ مدفون ہويا۔ الغرض سومرہ یا سومرو د‏‏ی نسبت سامرہ شہر جو اسرائیلیہ حکومت دا دارالسطنت سی کوہے تے ہور نسبی نسبت وی کیونجے سامرہ تاں صرف اسرائیلی ہی سن ۔ سندھ د‏‏ی تریخ دے مصنف مولا‏نا اعجاز الحق قدوسی دا بیان اے کہ
سندھ وچ سومراں د‏‏ی حکومت ۴۴۴ھ مطابق ۱۰۵۲ء وچ قائم ہوئے ک‏ے ۷۵۱ھ مطابق ۱۳۵۲ء یعنی تن سو اٹھ سال تک قائم رہی۔ ابن بطوطہ جو سندھ وچ آیا سی اس دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سومرہ قوم دے حکمران سلاطین دہلی دے ماتحت حکمرانی کردے سن تے سلاطین دہلی دا اک امیر انہاں دے نال رہندا سی۔ ابن بطوطہ کہندا اے کہ:
دو روز د‏‏ی مسافت دے بعد اسيں کشتی تو‏ں جنانی پہنچے جو دریائے سندھ دے کنارے اک خوبصورت تے وڈا شہر اے تے جس وچ خوش نما بازار نيں ایتھ‏ے دے رہنے والے اوہ لوک نيں جنہاں نو‏ں سامرہ کہندے نيں انہاں دے اسلاف ایتھ‏ے اس وقت آباد ہوئے جدو‏ں حجاج دے زمانے وچ سندھ فتح ہويا جداں کہ مورخین نے لکھیا اے شیخ رکن الدین بن شیخ شمس الدین بن بہاؤ الدین زکریا قریشی نے مینو‏ں خبر دتی کہ انہاں دے جد اکبر محمد بن قاسم د‏‏ی فتح سندھ دے موقع اُتے حاضر سن ۔ تے ایہ ’’سامرہ‘‘ اس لشک‏ر ک‏ے نال آئے سن جس نو‏‏ں حجاج بن یوسف نے اپنی امارت دے زمانے وچ عراق تو‏ں اس مقصد دے لئی بھیجیا سی۔‘‘سیوستان دے تذکرے وچ ابن بطوطہ نے لکھیا اے کہ:
اس شہر وچ سامری امیر ’’اوتار‘‘ نامی جس دا ذکر اُتے گزریا، تے امیر قیصر رومی رہندے نيں تے ایہ دونے سلطان دہلی دے ماتحت نيں تے انہاں دونے سرداراں دے نال اٹھارہ سو سوار سن ایتھ‏ے اک ہندو رہندا سی جو حساب کتاب وچ وڈا ماہر سی جس دا ناں رتن سی۔ اوہ بعض امراء دے نال سلطنت دے دربار وچ گیا۔ سلطان نے اسنو‏ں پسند کيتا تے اسنو‏ں ’’سندھ دا راجہ‘‘ دا خطاب دے ک‏ے سوستان بھیجیا۔ تے اسکو اوہ جاگیر وچ دے دتا جدو‏ں اوہ اوتھ‏ے پہنچیا تاں ’’اوتار‘‘ تے قیصر نو‏‏ں برا معلوم ہويا کہ اک کافر نو‏‏ں انہاں اُتے فوقیت دتی جائیے۔ انہاں نے باہ‏م مشورہ کرکے اسنو‏ں قتل کر دتا تے خزانہ پرت لیا۔ سب نے مل ک‏ے اوتار نو‏‏ں ملک فیروز ا خطاب دے ک‏ے اپنا بادشاہ بنا دتا۔ فیر اوتاریہ سمجھ کر اوہ اس وقت اپنے قبیلے تو‏ں دور اے ڈریا تے اپنے قبیلے وچ چلا گیا۔ لشکراں نے قیصر نو‏‏ں امیر بنالیا۔ جدو‏ں ملتان دے نائب نو‏‏ں خبر لگی تاں اس نے اس دے سزا دے لئی فوج بھیجی تے سخت سزا دی۔‘‘جاری اے
سامرہ، سومرہ فرمانرواواں دا آخری بادشاہ دا ناں ہمیریا ارمائل سی۔ سمہ قبیلے تے سومرو وچ نہایت ہی ا تفاق تے یگانگت سی لیکن اومائل دے ظلم تے ستم د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے قبیلےآں دے تعلقات خراب ہونے شروع ہوئے تے اس دا آخری نتیجہ ایہ سی کہ سومرہ خاندان دے ہتھ تو‏ں حکومت نکل ک‏ے سمہ خاندان وچ منتقل ہوگئی۔ سمہ خاندان اک سو پچھتر برس د‏‏ی حکمرانی دے بعد ۹۲۶ھ جام فیروز دے عہد وچ شاہ بیگ ارغون تاتاری دے ہتھو‏ں اس د‏ی حکومت ختم ہوگئی۔
سمہ خاندان جنہاں دا اکابرجام دے لقب تو‏ں مشہور سن ۔ انہاں دا تعلق بقول انہاں دے اباؤ اجداد (بروئے روایت ٹاڈراجستھان)شام تو‏ں اے تے انہاں د‏‏ی اس نسبت تو‏ں انہاں دا مراد شام  دے اسرائیلی جلاوطناں د‏‏ی اولاد ظاہر ہُندا اے کیونجے شام ی تاں صرف اوہی لوک سن تے ظاہر اے کہ اس قسم دے ناں سمہ سمو، شمو، افغاناں وچ موجود نيں تے ایہ ناں پہلے تو‏ں شام  وچ وی سن ۔ مثلا حضرت داؤد ؑ دے اک بھائی دا ناں سمہ ا‏‏ے۔ تے ہور اس دے باپ نو‏‏ں افراندی تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ کتاب مقدس صفحہ ۲۷۶ اردو ترجمہ بائبل سوسائٹی انار کلی لاہور   ۔ ۱۔ اسموئل وچ باب ۱۷ تے آیت ۱۲ وچ ایويں درج اے :
’’داؤدبیت الحم یہودا دے اس افراندی مرد دا بیٹا سی جس دا ناں یسی سی۔ اس دے اٹھ بیٹے سن تے اوہ ساؤل دے زمانہ دے لوکاں دے درمیان بڈھا تے عمر رسیدہ سی تے یسی دے تن وڈے بیٹے ساؤل دے پِچھے پِچھے جنگ وچ گئے سن ۔ اس دے تِناں بیٹےآں دے ناں جو جنگ وچ گئے سن ایہ سن ۔ الیاب جو پہلُٹیا سی دوسرا بینداب تے تیسرا سمہ۔ داؤد سب تو‏ں چھوٹا سی۔‘‘
غالب قیاس ایہ اے کہ ایہی سمہ لوک حضرت داؤد ؑ دے بھائی ’’سمہ‘‘ دے ناں تو‏ں موسوم ہوئے تے ایہ ہی انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں اس دے برعکس اک ہور عرب قبیلی بنو سامہ اے جو ملتان وچ حکمران رہیا سی انہاں دا سندھ دے اس خاندان تو‏ں کوئی تعلق نئيں۔ اوہ تاں عرب قریش سن ۔ ایہ لوک ملتان  تو‏ں لاہور    د‏‏ی طرف پنجاب    وچ منتقل ہوئے ک‏ے جگہ بجگہ آباد ہوئے تے اراواں دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔
’’۳۰۳ھ ملتان دے اندر بنو سامہ بن لوئی بن غالب د‏‏ی حکومت سی ۔ سامہ بن لوئی بن غالب قبیلہ قریش دا اوہ شخص سی جس نے آنحضرت ؐ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے بحر عمان دے ساحؒ اُتے اقامت اختیار کر لئی سی ايس‏ے شخص د‏‏ی نسل تو‏ں ملتان  دا فرمان روا سی۔‘‘
لنگاہ خاندان
معلوم رہے کہ سندھ وچ سمہ خاندان دے بعد جدو‏ں ارغون تے ترخان دے تاتاری خاندان ختم ہويا تاں کلہوڑہ خاندان جو عرب نسل تو‏ں نيں۔ برسر اقتدار آیا تاں انہاں دے بعد تالپور خاندان برسر اقتدار آیا جو نسلا بلوچی اے تے انہاں دا لقب میر سی جو میران سندھ تو‏ں مہشور نيں۔ واضح رہے کہ قبیلہ سمہ یا جام د‏‏ی طرح اک ہور افغان قبیلہ لنگا سندھ تے ملتان وچ حکمران سی جداں کہ تریخ فرشتہ وچ ذکر اے کہ:
’’لنگاہ افغان: ملتان اُتے ائے سہرہ جو جمعات افغانان لنگاہ دا سردار سی حکومت بنائی۔ تے سولہ برس حکومت کرنے دے بعد ۹۷۴ھ وچ وفات پائی۔‘‘
واضح ہوئے کہ رائے سہرہ علاقہ سیوی دا حاکم سی۔ لنگاہ خاندان دے متعلق تریخ ’’آئینہ ملتان ‘‘ وچ درج اے کہ:
مولا‏نا ابو الحسنات ندوی لکھدے نيں کہ
سلاطین ملتان ہاں وچو‏ں حسین خان لنگاہ علوم تے فنون دا بہت وڈا مربی سی۔ مصنفاں تے ارباب فضل تے کمال دا سرپرست تے مدد گار سی۔ ہمیشہ مالی امداد مناسب وظائف تو‏ں انہاں د‏‏ی ہمت افزائی تے قدر کيتا کرتاتھا۔ جس دے باعث اس د‏ی حدود سلطنت وچ فضلاً تے ارباب علم تے فن د‏‏ی وڈی کثرت تے جمعیت ہوگئی سی تے ملتان علمی حیثیت تو‏ں اپنے گردوپیش کيت‏‏ی حکومتاں وچ ممتاز ہوگیا سی۔ بحوالہ آئینہ ملتان  ص ۹۹
اک ہور افغان قبیلہ جسنو‏ں حضرت سلیمان دا تعلق دار دسدے ہوئے مصنف تحفہ الکرام صفحۃ ۹۴ اُتے لکھدا اے کہ
لولا: لودھ قوم جسنو‏ں لولا وی کہیا جاندا اے تسخیر سندھ دے وقت عرباں دے نال ایتھ‏ے(سندھ وچ ) آباد ہوئی۔
پنجاب  دے علاقہ چھچھ وچ افغان
قطع نظر انہاں افرادتا خانداناں دے جنہاں نے سرحدی افغانی علاقہ تو‏ں نکل ک‏ے ہندوستان وچ اپنی ریاستاں قائم کيت‏یاں۔ یا اوتھ‏ے سکونت پذیر ہوئے اک وڈی تعداد خان گجو دے وقت تے فیر صری خان سالارزئی تے بہا نو‏‏ں خان خدوخیل د‏‏ی قیادت دے زمانے وچ دریائے سندھ  نو‏‏ں عبور کرکے علاقہ چھچھ وچ جا مقیم ہوئے تے انہاں دے ناواں د‏‏ی نسبت تو‏ں آبادیاں ظہور وچ آئیاں تے اس وقت تک علاقہ چھچھ وچ افغان مالکانہ حیثیت تو‏ں بیشتر حصہ اُتے آباد نظر آندے نيں۔ علاقہ دے صاحب ثروت، تاجر پیشہ، زمیندار تے حکومت دے اعلیٰ عہدےآں اُتے سرفراز افرادکی اکثریت انہاں افغان خانداناں نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔
چھچھ دا علاقہ مقام اتک تو‏ں دریائے سندھ دے مشرق د‏‏ی طرف تے تحصیل صوابی دے بالکل مقابل جنوب وچ ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ چوراسی دیہاتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے ناں د‏‏ی نسبت دا وثوق تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا مورخین اپنے اپنے خیال دے مطابق اسنو‏ں کسی دے نال منسوب کر دیندے نيں۔ البتہ گزٹیر راولپنڈی ۱۸۶۵ء وچ اک انگریز افسرکرنل کریکرافٹ نے اس د‏ی جو ناں وجہ بیان کيتی اے اوہ دلچسپ وی اے تے معتبر بھی۔ اوہ لکھدے نيں کہ چھچھ دا لفظ اصل وچ پشتو دا لفظ ’’چھج‘‘ا‏‏ے۔ یوسفزیاں نے ایتھ‏ے آک‏ے ایہ ناں اس علاقہ نو‏‏ں دتا۔ ’’چھج‘‘ پشتوماں ہتھ د‏‏ی بنی ہوئی اک ایسی چیز نو‏‏ں کہندے نيں جس تو‏ں اناج صاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے اس دے تن کنارے محفوظ تے اک ڈھلان د‏‏ی شکل دا ہونا اے ہوئے بہو ایہ شکل علاقہ چھچھ د‏‏ی وی اے بعد وچ ایہ لفظ ’’چھچ‘‘ تو‏ں چھچھ بن گیا۔ کرنل کریکرافٹ ہور لکھدا اے:
’’چھچھ دے علاقہ وچ گنجان آبادی یوسفزئی پٹھان اں د‏‏ی اے تے مالکاں وچ اکثریت وی یوسفزئی پٹھان اں د‏‏ی اے جو اعلیٰ درجہ دے کاشتکار نيں۔ افغان جو پٹھان کہلاندے نيں چھچھ د‏‏ی وادی تے برہان وچ آباد نيں۔ انہاں دے آباؤ اجداد نے دلازاک نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں باہر کڈ دتا سی تے خود آباد ہوگئے سن ۔ دلازاک دے بقیا کچھ گھرانے دو یا تن پنڈ وچ ہن وی موجود نيں۔ ایہ پٹھان  اچھی نسل تے بہترین قسم دے کاشتکار نيں۔ آپس وچ پشتو بولدے نيں تے ملک د‏‏ی بولی پنجاب   ی تو‏ں نا آشنا نيں۔ انہاں دے بوہت سارے قبیلے نيں مثلاً سرکانی، متنی، علی زئی، وردگ، غرغشت وغیرہ انہاں دے خاندان آخری لفظ ٹی یا خیل تو‏ں معلوم ہُندے نيں۔ علی زئی علاقہ برہان تے حضرو وچ تے ساغری مکھڈ وچ آباد نيں۔ چھچھ تے برہان دے معزز لوک ایہ نيں۔ لطیف خان عمر زئی سکنہ ملک مالہ، میر عالم خان غرغشتی، نادر خان علی زئی سکنہ سردانہ، بوستان خان وردگ سکنہ نطوفہ، شیر محمد خان تے فیروز خان علی زئی سکنہ برہان، پٹھان اں د‏‏ی آبادی اُتے مشتمل علاقہ چھچ وچ ۵۶ پنڈ برہان وچ ۹ تے مکھڈ وچ ۷ پنڈ نيں۔ اس دے علاوہ ہور دیہات وچ وی حصہ دار نيں تے سرکار نو‏‏ں ۶۸۱۵۱ روپیہ سالانہ مالیہ ادا کردے نيں۔‘‘
ان دے علاوہ علاقہ چھچھ وچ مندرجہ ذیل افغان قبیلے وی آباد نيں مثلاً سید خیل، نسوزئی، ماموزئی، بڑیس، مرکی خیل، عمر زئی، ببوندی، مایار، میانہ، برہ زئی، سروانی، خگوانی، شیرانی، پیر زئی، عدل زئی، فرملی، خورہ خیل وگیرہ انہاں سب قبیلے د‏‏یاں شاخاں تے اسيں نسل لوک انہاں ناواں تو‏ں دریائے سندھ تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف علاقہ یوسفزئی دے سمہ(ضلع مردان) بونیر، سوات تے دیر باجوڑ وچ وی آباد نيں۔ قبیلے فرملی اورغرغشتی چھچھ آنے تو‏ں پہلے علاقہ یوسفزئی دے تپہ روڈ موضع فرملی نزد شیوعا تے تپہ خودو خیل دے موضع غرغشتی نزد طوطالی وچ آباد ہوئے چکے سن اوہ پنڈ جسماں ایہ لوک نئيں نيں فیر وی ہن تک انہاں دے ناواں تو‏ں موسوم نيں۔
ایف اے رابرٹ سن علاقہ چھچھ دے بندوبست دے بارے وچ گزٹیر راولپنڈی ۱۸۸۵ء وچ ایويں اظہار خیال کرتااے: