cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر دی تریخ
مرہٹاں دے زوال دے سبب
مرہٹاں دا جو حال اُتے لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں واضح اے کہ انگریزاں نے اُنہاں دے سارے وڈے وڈے سرداراں نو‏‏ں کسی طرح پست ک‏ر ک‏ے مطیع کيتا۔ اُنہاں دا تے باقی حال ہند دے گورنر جنرلاں دے حالات دے نال اخیر وچ مختصراً بیان جائیگا۔ ایتھ‏ے صرف اِنّا تے ذکر کيتا جاندا اے کہ مرہٹاں دے اقتدار وچ کن باعثاں تو‏ں زوال آیا۔ اول باعث ایہ اے کہ مہاداجی سیندھیا نو‏‏ں اس قدر عظمت اقتدار حاصل ہويا کہ اوہ پیشوا د‏‏ی اطاعت تو‏ں باہر ہوئے ک‏ے اُس دا حریف ہوئے گیا ۔ دوم نرائن رائو پیشوا د‏‏ی وفات اُتے مرہٹاں وچ نفاق پیدا ہوگیا تے رگھو ناتھ رائو، نانا فرنویس، باجی رائو ثانی ، جسونت رائو ہلکر ا ور دولت رائو سیندھیا دے لڑائی جھگڑےآں تو‏ں مرہٹاں دا جتھا بالکل ٹُٹ گیا۔ سوم خود اس جتھے ہی وچ ایداں دے اسباب موجود سن ۔ جنہاں تو‏ں اُس وچ تفرقہ پڑنا تے فیر اس وجہ تو‏ں ضعف آجانا کچھ تعجب د‏‏ی گل نہ سی کیونجے پیشوا تے اس دے مشیر تاں قوم دے برہمن تے اُچی ذات دے سن تے سیندھیا تے ہلکر تے راگھو جی بھونسلا نیچ قوم دے مرہٹے سن ۔ چہارم شاہ عالم ثانی ہن انگریزاں د‏‏ی حمایت وچ تھااور اُنہاں دے زمانے وچ ممکن نہ سی کہ اوہ خرابیاں تے بد انتظامیاں جنہاں تو‏ں مرہٹاں نو‏‏ں عروج حاصل ہويا سی، موجود رہیاں۔
یورپ د‏‏ی اوہ قوماں جنہاں نے ہند وچ تجارت د‏‏ی بستیاں بناواں
یورپ د‏‏ی اقوام مفصلہ ذیل نے مختلف زمانےآں وچ ہند دے اندر اپنی بستیاں بنا ک‏ے اپنا قدم استحکا‏م تو‏ں جمایا۔ اول پرتگیز یعنی اہل پُرتگال۔ دوم ولندیز یعنی اہل ہالینڈ۔ سوم ڈینز یعنی ایل ڈنمارک۔ چہارم انگریز یعنی اہل انگلستان تے پنجم فرانسیس یعنی اہل فرانس۔ انہاں وچو‏ں خدا نے انگریزاں نو‏‏ں تاں اوہ اقبال تے قدرت عطا کيتی جس تو‏ں ہند اُتے اُنہاں دا کامل تسلط ہوئے گیا تے انجام کار ایہی ایتھ‏ے دے بادشاہ بنے۔ مگر پرتگیزوںاور فرانسیسیاں نے وی ہند وچ بہت کچھ عروج پایا ا‏‏ے۔ ابتدا وچ تاں ایہ سب قوماں یاں صرف تجارت دے لئی آئیاں تے ايس‏ے غرض تو‏ں اُنہاں نے بستیاں بناواں۔ مگر پرتگیزاں نے چند ہی روز بعد ایہ چاہیا کہ ہند وچ اپنی سلطنت قائم کر لین۔ مسلما‏ن ہندوستان  اُتے شمال مغرب تو‏ں حملہ آور ہوئے ۔ لیکن عیسائی فاتح سمندر وچو‏ں ہوئے ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف تو‏ں وارد ہوئے۔ سکندر   اعظم دے عہد تو‏ں لے ک‏ے واسکوڈی گاما دے ہند وچ آنے تک یورپ تے ہندوستان   وچ بہت ہی کم آمدورفت رہی۔ کدی کدی کوئی مسافر آجاندا سی تے یورپ نو‏‏ں واپس جا ک‏ے ایتھ‏ے د‏‏یاں ریاستاں تے بے انتہا دولت دا حال سناندا تھا۔
یورپ د‏‏ی تریخ دے وسطی زمانے وچ جو اٹھويں صدی تو‏ں پندرھواں صدی تک سمجھیا جاندا اے ۔ یورپ د‏‏ی ہند تو‏ں اکثر اس طریق اُتے تجارت رہی کہ بحیرہ روم دے کنارے اُتے جو قوماں آباد سن۔ اوہ ملک مصر تے شام د‏‏ی بندرگاہاں وچ آک‏ے ہند د‏‏ی اجناس جو فارس یا بحیرۂ قلزم د‏‏ی راہ تو‏ں اوتھ‏ے آدیاں سن۔ خرید ک‏ر ک‏ے جاندیاں سن۔ انہاں قوماں وچو‏ں اخیر وچ اہل ویننس تے جنوا اس تجارت وچ وڈے سر گرم رہ‏‏ے۔
یورپ تے ہند دے وچکار پرتگیزاں دا بحری رستہ دریافت کرنا
پندرھواں صدی وچ پرتگیزاں نے علم جہاز رانی وچ علم یکتائی بلند کيتا۔ ۱۴۹۲ء وچ کولمبس سلطنت ہسپانیہ دے زیر سایہ مغرب د‏‏ی طرف سفر کردا ہويا بحر ظلمات وچ اس ارادے تو‏ں آیا کہ ہندوستان  نو‏‏ں دریافت کرے۔ کولمبس اپنے نال اک شاہی فرمان وی لیایا سی۔ مگر قسمت د‏‏ی خوبی ویکھو کہ ہندوستان   د‏‏ی بجائے اوہ امریکا پہنچ گیا۔ جس دا ناں ہندوستان   سمجھ کر جزیرےغرب الہند رکھیا تے ۱۴۹۰ء وچ اُنہاں وچو‏ں اک صاحب کمال ناخدا جس کانام واسکوڈی گاما سی۔ ساحل براعظم افریقہ دے گرد ہوک‏ے ہند دا بحری رستہ دریافت کيتا۔ ایہ پرتگیزاں د‏‏ی وڈی خوش قسمتی سی۔ کیونجے جس قدر تجارت ایشیا تے یورپ مین ہُندی سی۔ اوہ سب اُس وقت تو‏ں پرتگیزاں دے ہتھ وچ آگئی تے بہت عرصے تک انہاں نو‏ں دے قبضے وچ رہی۔ واسکوڈی گاما ہند وچ اول کلی کٹ اُتے پہنچیا ۔ ایہ مقام گوآ تے کوچین  دے وچکار ساحل ملیبار اُتے واقع ا‏‏ے۔ اُس وقت ایہ اک چھوندے تو‏ں رئیس زمورن د‏‏ی ریاست تو‏ں متعلق تھا۔پرتگیزاں نے اول اپنی بستیاں ايس‏ے ساحل اُتے بنانی شروع کيتياں تے ہند دے راجائاں نے ہرچند مزاحمت د‏‏ی مگر اک پیش نہ گئی۔
ال بوکرک اعظم
فیر ہُندے ہُندے اُتے تگیزاں د‏‏ی بستیاں ہند وچ ودھ گئياں۔ اس وجہ تو‏ں شاہ پرتگال نے ایہ مصلحت سمجھی کہ اپنا اک نائب ہند وچ مقرر کرے۔ جو اُنہاں سب بستیاں دا فرمانروا رہے تے ہند دے راجائاں تے بادشاہاں تو‏ں جو لڑائی بھڑائی ہوئے اُس دا وی اہتمام کرے۔ غرض دوسرا نائب ال بو کرک اعظم ۱۵۰۸ء وچ ایتھ‏ے آیا تے اُس نے اول تاں گوآ فتح کيتا ۔ جو اج دے دن تک پرتگیزاں دے پاس ا‏‏ے۔ فیر تے بوہت سارے مقاماں اُتے تسلط ک‏ر ليا۔ مگر شاہ پرتگال نے وڈی ناشکری تو‏ں اُس نو‏‏ں عالم ضعیفی وچ عہدے تو‏ں موقوف کر دتا۔
ہندوستان وچ پرتگیزاں د‏‏ی بے رحمیاں
پوری اک صدی تک یعنی ۱۵۰۰ء تو‏ں ۱۶۰۰ء تک پرتگیزاں نے ہندوستان  د‏‏ی تجارت تو‏ں فائدہ اُٹھایا۔ لیکن پرتگیزاں دے پاس نہ تاں ملکی طاقت ہی سی تے نہ اُنہاں د‏‏ی فوج ہی اس قدر بہادر سی کہ ہندوستان   وچ اک زبر دست سلطنت قائم کر سکن ۔ اوہ تاجر نہ سن ۔ بلکہ جنگجو آدمی تے بت پرستاں نو‏‏ں اپنے مذہب دا دشمن سمجھدے سن ۔ انہاں نے بہت ساریاں بیرحمیاں کيتياں۔ صرف ال بو کرک نے ہی ہندوآں  تو‏ں دوستی پیدا د‏‏ی تے ہندوشہزادےآں تو‏ں اتحاد ودھایا۔ ايس‏ے لئی ہن تک اُسی نو‏‏ں عزت تو‏ں یاد کردے نيں۔ گوآکے ہندو تے اس دے مزار اُتے جا ک‏ے فریاداں کيتا کردے سن تے خدا تو‏ں دعا منگدے سن کہ اس دے جانشیناں د‏‏ی بیرحمیاں تو‏ں بچدے رہیاں۔ ۱۵۸۰ء وچ فلپ ثانی دے عہد وچ سپین تے پُرتگال مل ک‏ے سلطنت متحدہ ہوئے گئی۔ مگر ۱۶۴۰ء وچ پرتگال فیر علیحدہ ہوئے گیا۔ ايس‏ے اثنا وچ دو زبردست دشمن انگریز تے ولندیز ہندوستان   وچ آموجود ہوئے تے پرتگیزاں د‏‏ی ہندوستان  ی سلطنت ہن اُتنی ہی جلدی گھٹنے لگی۔ جِنّی جلدی قائم ہوئی سی۔
ولندیزاں دا ہند وچ آنا
سولھواں صدی دے اخیر وچ ہالینڈ دے بہادر جہاز راناں نو‏‏ں وی ایہ امنگ ہوئی کہ اک عرصے تو‏ں پرتگیز ہند د‏‏ی تجارت تو‏ں مالا مال ہوئے رہے نيں۔ آئو ۔ ہن اسيں وی اوتھ‏ے چلياں تے اُس ملک د‏‏ی تجارت تو‏ں ہتھ رنگاں۔ ایہ دُھن بنھ کر اوہ ہند د‏‏ی طرف آئے تے پنجاہ برس دے عرصے وچ انہاں نے پرتگیزاں تو‏ں کئی بستیاں کھو لیںاور یا تاں پرتگیز ہند دے ساحل بحر اُتے حکمراں سن ۔ یا ہن اہل ہالینڈ دا بحری اقتدار سب اُتے غالب ہوئے گیا۔ بنگالے وچ جو چنسرا ناں اک مقام ا‏‏ے۔ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی حکومت دا صدر سی۔ مگر اُنہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بہت عرصہ نئيں گزریا سی کہ اُنہاں نو‏‏ں اک ایسی ہمسر قوم تو‏ں آک‏ے مقابلہ پيا۔ جو اہل پرتگال تو‏ں کدرے زیادہ زبردست سی۔ یعنی ہن انہاں د‏‏ی اہل انگلستان تو‏ں مٹ بھیڑ ہوئی۔ کیونجے کچھ عرصے تو‏ں انگریز وی ہند وچ اپنے قدم جمانے لگے سن ۔
ہندوستان وچ ولندیزاں دا عروج
ولندیز ہی یورپ د‏‏ی پہلی قوم سی جو پرتگیزاں د‏‏ی تجارت وچ مخل ہوئی۔ سولھواں صدی وچ برگس اِٹ ورپ تے ایم سٹرڈم وچ ہندوستان  د‏‏ی پیداوا‏‏ر زیادہ تر جایا کردی سی تے جرمن تے انگریز اسنو‏ں خرید لے جاندے سن ۔ ولندیزاں نے وی یورپ تے ایشیا دے شمالی کنارے دے برابر برابر ہند دا بحری راستہ دریافت کيتا۔ ولیم بارنٹس تن دفعہ اس کم دے لئی روانہ ہويا۔ مگر آخری بار راستے ہی وچ مر گیا۔ پہلا ولندیز جو راس امید دے گرد ہوئے ک‏ے ہندوستان   وچ آیا۔ کارنیلس ہوئیمن سی۔ ہالینڈ دے بوہت سارے شہراں وچ تجارت د‏‏ی کمپنیاں فوراً ہی بن گئياں تے فیر سب مل ک‏ے اک ہوئے گئياں۔ ۱۶۱۹ء وچ ولندیزاں نے جاوا وچ شہر بیٹویا د‏‏ی بنیاد پائی۔ انہاں د‏‏ی وڈی تجارت د‏‏ی کوٹھی امبونا وچ سی۔ ستارھواں صدی وچ ولندیزاں د‏‏ی بحری طاقت دنیا وچ سب تو‏ں بڑھی ہوئی سی۔ ۱۶۲۳ء وچ انہاں نے بوہت سارے انگریزاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔ چند اک ہندوستان   تو‏ں بھج آئیاور ہند وچ سلطنت انگریزی قائم کرنے دا سبب ہوئے۔ ولیم آف اورمینج دے بادشاہ انگلستان ہوئے جانے تو‏ں انگریزاں تے ولندیزاں وچ لڑائیاں کم ہوئیاں۔ ولندیز کچھ عرصے تک بے خوف تے خطر جزیرے ہند وچ حکمران رہے تے انہاں نے پرتگیزاں نو‏‏ں چن چُن دے اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا۔
ہند وچ انگریزاں د‏‏ی ابتدائی مسانو‏ں
جس طرح ولندیزاں نے اول اول شمال مشرقی راہ تو‏ں بحر شمالی وچ ہوک‏ے یا اُس دے مقابل شمال مغربی رستے تو‏ں امریکا دے شمالی کنارے کنارے ہندوستان  آنے دا قصد کيتا سی۔ اُسی طرح انگریزاں نے وی کيتا۔چنانچہ کئی بار اُنہاں دے جہاز اُس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے مگر بہت ساریاں جاناں تلف ہوئیاں۔ تے روپیہ وی ضائع ہويا تے فیر وی اںن مہماں تو‏ں کچھ کامیابی نہ ہوئی۔ اس دے بعد راس امید دے سِدھے رستے تو‏ں انگریزاں دا اول بیڑا ہند د‏‏ی طرف ۱۵۹۱ء وچ روانہ ہويا۔ اس دا سردار لین کاسٹر سی۔ مگر ایہ بیڑا وی منزل مقصود تک نہ پہنچیا۔ بلکہ اُس نے اپنے ارادہ خاص تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے سمندر وچ لُٹ مار شروع کر دتی تے اس سفر دا انجام چنگا نہ ہويا۔ سارے جہاز یا غارت ہوئے گئے یا اُنہاں نو‏‏ں لوک چھڈ چھڈ ک‏‏ے بھج گئے۔لیکن اس ناکامی اُتے وی انگریزاں د‏‏ی ہمت نہ ٹوٹی تے ۱۶۰۰ء وچ انگلستان وچ ملکہ الزبت دے حکم تو‏ں انگریزاں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی قائم ہوئی۔ واضح ہوئے کہ اس دے اٹھانويں برس بعد اک ہور کمپنی کھڑی ہوئے گئی تے دس برس بعد ۱۷۰۸ء وچ پُرانی تے نويں دونے کمپنیاں مل ک‏ے اک کمپنی بن گئی۔ انگریزی ایسٹ انڈیا کمپنی نے وی اپنا پہلا وڈا ۱۶۰۱ء وچ ايس‏ے لینکاسٹر دے ماتحت ہند نو‏‏ں روانہ کيتا۔ ایہ سفروڈا بامراد ہويا تے اس تو‏ں ایسی تقویت ہوئی کہ اس دے چند ہی روز بعد کمپنی نے کئی انگریزی بیڑے ہند نو‏‏ں تے بھیجے۔
= انگریزی بستیاں د‏‏ی ترقی
۱۶۱۳ء وچ جہانگیر نے انگریزاں نو‏‏ں اپنے ملک وچ چار کوٹھیاں بنانے د‏‏ی اجازت دتی تے سرطامس رو د‏‏ی سفارت تو‏ں انگریزی تجارت دا سلسلہ ہند وچ زیادہ مستحکم ہوئے گیا تے مقام سورت مدت تک اُ ن د‏‏ی وڈی تجارت گاہ رہیا۔
فیر ۱۶۳۸ء وچ شاہجہان نے اک انگریزی ڈاکٹر نو‏‏ں جس دا ناں بائن سی۔ اپنی بیٹی دے معالجے دے لئی سورت تو‏ں بلايا تے خدا نے اس دے ہتھ تو‏ں شہزادی نو‏‏ں شفا بخشی۔ اُس دے صلے وچ بادشاہ نے بائن نو‏‏ں کمپنی دے لئی وڈے وڈے تجاری حقوق عطا کیتے۔ فیر اس نے صوبہ دار بنگالہ نو‏‏ں اپنی حذاقت دکھا کر اُس تو‏ں وی ایسا ہی انعام حاصل کيتا۔ تھوڑے دن بعد ۱۶۴۰ء وچ رام راجا والئے بیجانگر دے بھائی نے انگریزاں نو‏‏ں اوہ زمین عنایت د‏‏ی جس اُتے شہر مدراس واقع ا‏‏ے۔ فیر شاہ چارلس اول دے حکم تو‏ں اوتھ‏ے اک قلعہ بنیا۔ جس دا ناں قلعہ سینٹ جارج رکھیا گیا۔ کچھ عرصے بعد ایہ مقام ساحل کارومنڈل دے علاقہ انگریزی دا صدر قرار پایا۔ بمبئی شاہ پرتگال د‏‏ی طرف تو‏ں چارلس ثانی بادشاہ انگلستان د‏‏ی ملکہ دے جہیز وچ ملیا تے بادشاہ نے اُس نو‏‏ں ۱۶۶۸ء وچ کمپنی دے حوالے ک‏ے دتا تے ہن سورت د‏‏ی جگہ احاطہ ساحل مغربی دا صدر بمبئی قرار پایا۔
ابتدا وچ انگریزاں د‏‏ی تجارت مچھلی بندر وچ تاں ہويا ہی کردی سی۔ فیر اُنہاں نو‏‏ں ۱۶۲۴ء وچ بالاسور دے نیڑے مقام پیپلی اُتے وی تجارت د‏‏ی کوٹھی بنانے د‏‏ی اجازت ہوئے گئی تے کچھ مدت بعد ۱۶۵۶ء وچ ہگلی وچ وی انہاں نے کوٹھی تے قلعہ بنا لیا۔ مگر فیر جو انہاں نے کچھ دست تعدی دراز کيتا تاں اورنگزیب نے ۱۶۸۶ء وچ اُدھر ہگلی۔ قاسم بازار تے پٹنے تو‏ں تے ادھر بمبئی دے سوا سورت تے اور سب مقاماں تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں نکلیا دتا۔ اس دے بعد ۱۶۹۶ء وچ انگریزاں نے اورنگزیب دے پو‏تے عظیم الشان د‏‏ی اجازت تو‏ں چتاندی، کلکتہ تے گوبند پور اُنہاں دے مالکاں تو‏ں خرید لئی تے فیر انہاں نے اجازت لے ک‏ے اوتھ‏ے اک قلعہ وی بنا لیا تے اس دا ناں اپنے بادشاہ ولیم ثالث د‏‏ی یادگار وچ ذرٹ ولیم رکھیا۔ ہن تو‏ں ۱۷۵۶ء تک کلکتے وچ ایہ کیفیت رہی کہ نواب مرشد آباد تاں ایہ چاہندا سی کہ تاجران انگریزی تو‏ں جس طرح بنے ۔ جبراً تے قہراً روپیہ لے تے اوہ ایہ کوشش کردے سن کہ کسی طرح اسيں اُتے اس دا قابو نہ چلے۔ چنانچہ انہاں نے ۱۷۱۶ء وچ بادشاہ فرخ سیر دے پاس اپنے وکیل بھیجے کہ عاملان ہندوستان ی دے پنجہ ظلم تے ستم تو‏ں اُنہاں د‏‏ی مخلصی کرائے تے اُنہاں دا ایہ تیر نشانے اُتے بیٹھیا۔ پس ہن انہاں نے کلکتے نو‏‏ں اک علیحدہ احاطہ قرار دتا۔ اس وقت ہند وچ انگریزی علاقےآں دے تن احاطے سن ۔ اک تاں احاطہ سورت جو پِچھے احاطہ بمبئی قرار پایا۔ دوسرا احاطہ مدراس ۔ تیسرا احاطہ کلکتہ۔ واضح رہے کہ لفظ پریسیڈنسی جس دا ترجمہ احاطہ کيتا جاندا اے ۔اصل وچ اس تو‏ں ایہ مراد سی کہ اوتھ‏ے د‏‏ی کوٹھی دا مہتمم اس حصہ ملک د‏‏ی سب ماتحت کوٹھیاں دا حاکم اعلیٰ ہُندا سی۔ اک دفعہ ۱۷۶۲ء وچ مرہٹاں نے بنگالے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انگریزاں تو‏ں چوتھ منگی۔ جدو‏ں ایہ جھگڑا رفع ہوئے گیا تاں انگریزاں نے اس خیال تو‏ں کہ مبادا ایہ اوتھ‏ے فیر آئے۔ کلکتے دے گرد حفاظت دے لئی اک خندق بنائ۔ جس دا ناں ہن تک مرہٹہ خندق ا‏‏ے۔
ہند وچ فرانسیسیاں د‏‏ی ابتدائی بستیاں
فرانسیسیاں نے اول ۱۶۰۴ء وچ ہند د‏‏ی طرف قصد کيتا تے فیر اک مدت بعد اُنہاں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی قائم ہوئی۔ ہند وچ فرانسیسی حکومت دا قائم کرنے والا درحقیقت اُنہاں دا اک گورنر مارٹن ناں ہويا ا‏‏ے۔ اس نے پانڈی چری نو‏‏ں جو جنوب مشرقی ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔ ۱۶۷۴ء وچ راجہ بیجاپور تو‏ں خریدتا۔ کچھ مدت بعد ولندیزاں نے اک بار اورنگزیب دے سرداراں نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے فرانسیساں کواُس مقام تو‏ں کڈ دتا۔ مگر اوہ فرانسیساں دے فیر ہتھ آگیا تے ہن مارٹن نے اُس نو‏‏ں خوب طرح مضبوط تے وسیع ک‏ر ک‏ے اک وڈی تجارت گاہ بنا دتا۔ فیر فرانسیساں نے ۱۶۸۸ء وچ اورنگزیب تو‏ں مقام چندرنگر جو دریائے ہگلی اُتے کلکتے تو‏ں اُتے د‏‏ی طرف واقع ا‏‏ے۔ تجارتی کوٹھی دے واسطے لیا تے اُس دے بعد تے وی کئی مقام اُنہاں دے ہتھ لگے۔ ہند دے فرانسیسی سرداراں وچ ڈوپلے وڈا مدبر تے منظم گزریا ا‏‏ے۔ دس سال تاں اوہ چندر نگر دا گورنر رہیا۔ فیر ۱۷۴۱ء وچ پانڈی چری دا گورنر تے ہند دے کل فرانسیسی علاقے دا گورنر جنرل ہوئے گیا تے ایہ عہدہ پاندے ہی ہند تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکالنے تے فرانسیسی سلطنت قائم کرنے د‏‏ی تدبیر کرنے لگا۔ فیر چند ہی روز وچ اک ایسا موقع اُس دے ہتھ آیا کہ اُس نے اس منصوبے نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ موقع ایہ تھاکہ ۱۷۴۰ء وچ یورپ دے اندر انگریزاں تے فرانسیساں دے باہ‏م لڑائی شروع ہوئی تے اٹھ برس تک رہی۔
ہور ایسٹ انڈیا کمپنیاں
پرتگیزاں نے کدی ایہ کوشش نئيں کيت‏‏ی کہ ہندوستان  وچ تجارتی کمپنی بناواں۔ مگر تجارت نو‏‏ں شاہی حق سمجھدے رہ‏‏ے۔ پہلی انگریزی کمپنی ۱۶۰۰ء وچ قائم ہوئی۔ ۱۶۰۰ ء وچ ولندیزاں نے کمپنی بنائی تے اوہ وی تجار ت نو‏‏ں اپنا قومی حق خیال کردے رہے۔فیر فرانسیس آئے تے انہاں نے ۱۶۰۴ء وچ پہلی کمپنی قائم کيتی۔ دوسری ۱۶۱۱ء وچ ۔ تیسری ۱۶۱۵ء وچ ۔ چوتھ‏ی ۱۶۴۲ء وچ تے پنجويں ۱۶۴۴ء وچ ۔ چھیويں فرانسیسی کمپنی مشرقی تے مغربی کمپنی دے مل ک‏ے اک ہوئے جانے تو‏ں بنی۔ اس کمپنی دے کل حقوق شاہ فرانس دے حکم تو‏ں ۱۷۶۹ء وچ بند کیتے گئے تے کمپنی ۱۷۹۰ء وچ ٹُٹ گئی۔ ڈنمارک والےآں د‏‏ی پہلی کمپنی ۱۶۱۲ء وچ قائم ہوئی۔ دوسری ۱۶۷۰ء وچ ۔ ڈنمارک والےآں دے مقبوضات ترنکوبار تے سریرام پور سن ۔ جو اہل انگلستان نے ۱۸۴۵ء وچ انہاں تو‏ں خریدے۔ ڈنمارک دے چند مقبوضات ساحل مالابار اُتے سن ۔ سکاٹ لینڈ والےآں د‏‏ی کمپنی ۱۶۹۵ء وچ بنی ۔ مگر اُس نے کچھ تریق نہ کيتی۔ آسٹریا د‏‏ی اوسٹنڈ کمپنی وی قائم ہوئی۔ مگر اُس دا چند سال وچ ہی دیوالہ نکل گیا۔ سویڈن تے پرشیا نے وی ہندوستان   وچ تجارت شروع کيتی۔ اوسٹنڈ کمپنی دے دیوالہ نکلنے اُتے اُس دے ملازم بیکار ہوئے گئے ۔ مگر اُنہاں نو‏‏ں سویڈن والےآں نے نوکر رکھ لیا۔ لیکن ایہ کمپنی کچھ بہت کامیاب نہ ہوئی۔
ہندوستان  د‏‏ی تجارت اک ایسی نعمت سی۔ جس دے لئی یورپ د‏‏ی اقوام نے بے حد کوشش کيتی۔ وڈے وڈے زبردست بادشاہ ہند د‏‏ی سلطنت دے خواب دیکھیا کردے سن تے روپیہ اکٹھا کرنے د‏‏ی حرص وچ مبتلا سن ۔ انگریزاں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی نے تمام دشمناں نو‏‏ں شکست دتی۔ پرتگال تے سپین دے باشندےآں نو‏‏ں ہندوستان   دوسرا پیرو معلوم ہُندا سی۔ جتھ‏ے دے شہزادےآں تو‏ں بے انتہا دولت مل سکدی سی۔ تے اوہ اسنو‏ں اک ایسی دنیا سمجھدے سن ۔ جسنو‏ں اوہ لُوٹ سکدے نيں۔ تے باشندےآں نو‏‏ں عیسائی بنا سکدے نيں ۔ ولندیزاں دے لئی ہندوستان   وڈی تجارت گاہ سی۔ جتھ‏ے مل ک‏ے ہی تجارت ہوئے سکدی سی۔ کیونجے ہندوستان   د‏‏ی تجارت دا نفع معقول نہ خیال کيتا جاندا سی۔ فرانسیساں دے لئی وی ہندوستان   وڈی نفع اٹھانے د‏‏ی جگہ سی۔ جتھ‏ے بہت ساریاں شہرت حاصل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شہرت اُنہاں دے تے دیگراقوام دے حق وچ مضر ثابت ہوئی۔ انگریزاں نے آہستہ آہستہ قدم بڑھائے ۔ اُنہاں نو‏‏ں اس ملک دا حال اچھی طرح معلوم سی۔ جدو‏ں اُنہاں نو‏‏ں سلطنت مغلیہ دے اُکھاڑنے تے اپنی حکومت قائم کرنے دا موقع ملیا تاں اوہ اُس تو‏ں نہ چوکے تے کسی تکلیف یا مصیبت نے اُنہاں دے ارادے نو‏‏ں نہ بدلا۔
آغاز جنگ
انگریزاں تے فرانسیساں وچ جو لڑائی ۱۷۴۶ء وچ شروع ہوئی۔ اوہ اکثر ملک کرناٹک ہی وچ ہُندی رہی تے جدو‏ں تک انگریزاں نے ۱۷۶۱ء وچ پانڈی چری نو‏‏ں خاطر خواہ فتح نہ ک‏ر ليا۔ رفع نہ ہوئی۔ اول اول فرانسیسیاں دا پاسا خوب زبر رہیا۔ کیونجے اُنہاں دے نامی جرنیل لا بورڈونے تے مشہور سردار ڈوپلے نے مل ک‏ے ۱۷۴۶ء وچ مدراسنو‏ں جو اس علاقے وچ انگریزاں دا صدر مقام سی۔ فتح ک‏ر ليا۔
جب مدراسنو‏ں فرانسیس فتح کر چک‏‏ے تاں تھوڑے عرصے بعد انور الدین نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ شہر مینو‏‏ں دے دو۔ ڈوپلے نے اُس تو‏ں انکار کيتا۔ اس اُتے نواب نے اپنے بیٹے نو‏‏ں دس ہزار فوج دے نال مدراسنو‏ں روانہ کيتا۔ کہ فرانسیساں تو‏ں زبردستی مدراس کھو لے۔ ڈوپلے نے پاراڈیس نو‏‏ں جو اک وڈا لئیق افسر تے بہادر تے کار دان سپہ سالار سی۔ نواب کرناٹک دے مقابلے اُتے بھیجیا۔ فرانسیساں د‏‏ی اس لڑائی وچ پورے اک ہزار جوان وی نہ سن ۔ تاں وی انہاں نے نواب دے لشکر عظیم دے دھوئيں بکھیر دیے۔ اس لڑائی تو‏ں ضمناً وڈے وڈے نتیجے پیدا ہوئے کیونجے اس تو‏ں اہل فرنگ تے سرداران ہند دوناں نو‏ں ایہ گل بخوبی معلوم ہوگئی۔ کہ رئوسائے ہندکی سپاہ ہندوستان ی کِنّی ہی کیو‏ں نہ ہوئے ۔ فرنگیاں دے سامنے کچھ حقیقت نئيں رکھدی۔ اس لڑائی دے بعد پاراڈیس مدراس دا گورنر مقرر ہويا۔ مگر چند ہی روز وچ انگریزاں د‏‏ی کمک نو‏‏ں اک زبردست بیڑا آپہنچیا۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نے فرانسیساں نو‏‏ں مدراس تو‏ں کڈ دتا۔ بلکہ اُنہاں دے صدر مقام پانڈی چری دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس دے بعد تھوڑی مدت تک انگریزاں تے فرانسیساں وچ صلح رہی تے دونے نے جو جو مقام اک دوسرے تو‏ں فتح کیتے سن واپس کر دتے تاکہ جو صورت لڑائی تو‏ں پہلے سی فیر اوہی قائم ہوئے جائے۔
ڈوپلے د‏‏ی فتح یابی
۱۷۲۸ء وچ نظام الملک نے اک سو چار برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے ہن اُس دے بیٹےآں وچ ریاست حیدر آباد د‏‏ی نسبت تنازع ہويا ۔ چھوٹے بیٹے ناصر جنگ نے اپنے وڈے بھائی مظفر جنگ نو‏‏ں ریاست تو‏ں کڈ دتا تے اوہ مرہٹاں تو‏ں مدد مانگنے ستارے آیا تے ایتھ‏ے چندا صاحب تو‏ں اُس د‏‏ی کمال دوستی ہوئے گئی۔ چندا صاحب اگرچہ ستارے وچ مرہٹوںکا قیدی سی۔ مگر اس استحقاق تو‏ں کہ دوست علی دا داماد سی۔ کرناٹک د‏‏ی نوابی دے دعوے اُتے بدستور اڑا ہويا سی۔ فرانسیس مظفر جنگ تے چندا صاحب دونے دے حامی تے مدد گار ہوئے گئے۔ چنانچہ ڈوپلے نے مرہٹاں نو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے چندا صاحب نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی قید تو‏ں چھرالیا تے اپنی فرانسیسی سپاہ مظفر جنگ تے چندا صاحب د‏‏ی فوجاں دے نال شامل ک‏ے دے لڑائی اُتے چڑھیا۔ انورالدین نو‏‏ں مقام امبور اُتے شکست ہوئی تے اوہ تے اُس دا بیٹا لڑائی وچ کم آئے۔ اس مشہور معردے ميں فرانسیسی فوج دا جرنیل بوسے سی جو اک وڈا مشہور افسر گزریا ا‏‏ے۔ ہن کچھ عرصے تک مظفر جنگ صوبہ دار دکن  تے چندا صاحب کرناٹک رہیا۔ مگر اُنہاں دا عروج کچھ بہت عرصے تک نئيں رہیا۔ تھوڑے ہی دن بعد انورالدین دے چھوٹے بیٹے محمد علی نے تباہ تے خستہ ہوئے ک‏ے نوابئے کرناٹک دے لئی انگریزاں تو‏ں اعانت چاہی تے ناصر جنگ صوبہ دار ئے دکن   دا دعوید  ار ہويا۔ پس ہن اک طرف تاں محمد علی تے ناصر جنگ سن ۔ جنہاں دے حامی انگریز بنے تے دوسری طرف چندا صاحب تے مظفر جنگ سن ۔ جنہاں دے مددگار فرانسیس ہوئے تے انہاں دونے وچ لڑائی چمکيتی۔
اس لڑائی وچ کدی اک ور ہوئے جاندا تے کدی دوسرا زبر۔ خلاصہ ایہ کہ ناصر جنگ صوبہ دار دکن  تاں ہويا۔ مگر دوسری لڑائی وچ ماراگیا تے فیر مظفر جنگ اس منصب اُتے بحال ہوئے گیا۔ لیکن آخر اوہ وی مقتول ہويا۔ تے انجام کار فرانسیساں نے نظام الملک دے اک ہور چھوٹے بیٹے صلابت جنگ نو‏‏ں مسند اُتے بٹھایا تے بونال کيتی مدد تو‏ں صلابت جنگ اورنگ آباد وچ صوبہ دارئے دکن   اُتے قائم رہیا تے اس نے چندا صاحب نو‏‏ں نواب کرناٹک مقرر کر دتا۔ اس جنگ وچ فرانسیسی فوج نے بوسے دے ماتحت وڈے وڈے نمایاں کم کیتے تے بوسے نے قلعہ جنجی نو‏‏ں جو کرناٹک وچ سب تو‏ں زیادہ مضبوط اے ۱۷۵۰ء وچ ۲۴ گھینٹے دے اندر فتح ک‏ر ليا۔
اب فرانسیسیاں دا گورنر جنرل ڈوپلے تے اس دا بہادر سپہ سالار بوسے وڈے ظفر مند تے خُورسند سن ۔ چنانچہ جس مقام اُتے ڈوپلے نے ناصر جنگ کيت‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی سی۔ اوتھ‏ے اس نے فتح د‏‏ی یادگار وچ اک مینار تعمیر کرایا تے اک شہر آباد کرنے دا وی حکم دتا۔ جس دا ناں ڈوپلے فتح آباد رکھیا۔ اُس وقت انگریزاں دا حال بالکل خستہ تے خراب تھا۔
کرنیل رابرٹ کلائیو
جب انگریز دا حال ایسا تباہ ہوئے رہیا سی ۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اُنہاں وچ اک ایسا جواں مرد تے کارداں نوجوان نمودار ہويا۔ جس د‏‏ی حسن لیاقت تو‏ں لڑائی دا رنگ بالکل پلٹ گیا۔ اس نامور شخص دا ناں رابرٹ کلائیو سی۔ ایہ ۱۷۲۵ء وچ انگلستان دے اک کم بضاعت شریف شخص دے ہاں پیدا ہويا تے اٹھارہ برس د‏‏ی عمر وچ ملکی خدمت دے لئی بھرتی ہوک‏ے ہند وچ آیا۔ اس وقت تک ایتھ‏ے ملکی عہدہ داراں نو‏‏ں صرف معاملات تجارت ہی نال تعلق سی۔ مگر کلائیو د‏‏ی طبیعت وچ چالاکی تے تندی بہت ساریاں۔ اس لئی جدو‏ں فرانسیساں تو‏ں انگریزاں د‏‏ی لڑائی چھڑی تاں کلائیو ملکی کم چھڈ ک‏‏ے صیغہ جنگ وچ بھرتی ہوئے گیا تے پانڈی چری دے اول محاصرے تے دیوی کوٹا د‏‏ی فتح وچ اُس نے وڈے جوہر دکھائے۔ اُس وقت لڑائی د‏‏ی جو کیفیت سی۔ اُس تو‏ں تاں انگریزاں د‏‏ی تباہی وچ کچھ شک تے شبہ نہ رہیا سی۔ مگر خدا د‏‏ی کار سازی تو‏ں کلائیو د‏‏ی دلیری تے عقلمندی نے انگریزاں د‏‏ی نائو نو‏‏ں ڈوبتے ڈوبتے بچا لیا۔ اس وقت فرانسیساں تے چندا صاحب دونے د‏‏ی مشترک فوج نے ترچناپلی وچ انگریزاں دا سخت محاصرہ ک‏ے رکھیا سی تے اُنہاں تو‏ں بچنے د‏‏ی کوئی صورت نہ دکھادی دیندی سی کلائیو نے جھٹ مدراس دے گورنر دے پاس جا اُس د‏‏ی منت سماجت د‏‏ی کہ آپ مہربانی ک‏ر ک‏ے مینو‏ں ترچناپلی نو‏‏ں دشمناں دے ہتھ تو‏ں بچانے دے لئی مخالفاں دے ملک اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دیجیے۔ گورنر نے اس گل نو‏‏ں منظور کيتا ۔
معرکہ ارکاٹ
کلائیو چندا صاحب دے دارالریاست ارکاٹ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مستعد ہوئے گیا۔ اس وقت اگرچہ اس دے پاس ہندوستان ی تے انگریزی سپاہی سب ملیا ک‏ے صرف پنج سو جوان تے چند ہلکی توپاں سن۔ تاں وی اوہ وڈی جوانمردی تو‏ں بجلی تے گرج دے اک سخت طوفان وچ بیدھڑک ارکاٹ اُتے چڑھ گیا۔ اس د‏ی دلیری دیکھ ک‏ے مخالف دنگ رہ گئے تے کہنے لگے کہ ایہ لوک کس بلا دے بنے ہوئے نيں کہ آتش آسمانی وی اُنہاں اُتے کچھ اثر نئيں کردی۔ غرض آخر اُنہاں دے پیر اُکھڑ گئے۔ تے کلائیو نے ارکاٹ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ فیر جدو‏ں چندا صاحب نے اپنے وڈے لشکر وچو‏ں جو ترچناپلی دا محاصرہ ک‏ے رہیا سی۔ دس ہزار سپاہ اپنے بیٹے راجہ صاحب دے نال ارکاٹ نو‏‏ں کلائیو تو‏ں کھو لینے دے لئی روانہ کيتی تاں کلائیو اپنی بہت چھوندی سی جمیعت دے نال جس وچ ہن گھٹتے گھٹتے کل ۳۲۰ جوان تے ۴ افسر رہ گئے سن ۔ اپنے مخالفاں دے انبوہ کثیر تو‏ں شہر نو‏‏ں بچانے اُتے مستعد ہوئے گیا تے ست ہفتے تک برابر ڈٹا رہیا۔ اس اثنا وچ راجہ صاحب نے اسنو‏ں روپے دا لالچ وی دتا تے دھمکی وی دتی کہ اوہ کسی طرح شہر اُس دے حوالے ک‏ے دے مگر کلائیو نے ذرا وی پروا نہ کيتی۔ اس محاصرے وچ جدو‏ں اک بار محاصرین دے پاس سامان رسد تھُڑ گیا تاں ہندوستان  ی سپاہیاں نے حاضر ہوئے ک‏ے عرض کيتی کہ اسيں چاوہ پکا کر اُس د‏‏ی پیچ اُتے تاں خود گزارہ ک‏ے لینگے تے خشکہ سب گوراں نو‏‏ں دیدتا کرینگے کیونجے اُنہاں نو‏‏ں اسيں تو‏ں زیادہ مقوی غذا درکار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل بخوبی ثابت ہوئی کہ کلائیو اک ایسا نمونہ سی جس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُس دے سپاہیاں وچ کمال جفا کشی تے شجاعت پیدا ہوگئی سی۔ مراردی رائو مرہٹہ سردار گُٹی جو چھ ہزار سپاہ لئی مقام امبور اُتے کھڑا انتظار کر رہیا سی کہ ویکھو اورنٹ کس کروٹ بیٹھدا تے نصیب کس د‏‏ی یاوری کردا ا‏‏ے۔ کلائیو د‏‏ی بہادری دیکھ ک‏ے ایہ کہنے لگیا کہ جس صورت وچ انگریز اپنے کم وچ ایداں دے مستعد نيں تاں مناسب اے کہ اسيں وی اُنہاں د‏‏ی مدد کرن۔ ایہ سوچ بچار کر جھٹ کلائیو تو‏ں آملا تے ادھر مدراس دے گورنر سانڈرس نے وی ارکاٹ د‏‏ی بہادر فوج نو‏‏ں کمک بھیجنے وچ وڈی کوشش کيتی۔ غرض راجہ صاحب نے ارکاٹ اُتے دانت پیس پیس کر بہتیرا حملہ کيتا۔مگر اک پیش نہ گئی تے چار سو آدمی کم آئے۔ آخر ناچار اُس نے محاصرے تو‏ں ہتھ اُٹھایا تے اپنا سا مُنہ لے ک‏ے اُلٹا فیر گیا۔ کلائیو دے اس وڈے مشہور تے معروف معرکے تو‏ں لوکاں دے دلاں اُتے انگریزاں د‏‏ی بہادری دا خوب سکہ بیٹھ گیا۔ ہن کلائیو لڑائی اُتے لڑائی مارنے مارنے لگا۔ تے ڈوپلے نے جو مینار تے شہر اپنی فتح د‏‏ی یاد وچ بنایا سی۔ اُس نو‏‏ں وی کلائیو نے مارچ ۱۷۵۲ء وچ مسمار کرا دیااور ایہ اس گل کيتی علامت سی کہ گویا اُس نے ہند د‏‏ی فرانسیسی حکومت خاک وچ ملیا دی۔
کئی معرکےآں دے بعد چندا صاحب ماریا گیا اورفرانسیسی فوج نے ۱۷۵۶ء وچ سریرنگم اُتے ترچناپلی دے نیڑے انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے اکتالیس توپاں وی نذر کيتياں۔ اس دے بعد فرانس دے ناقدر شناس حکا‏م نے ڈوپلے جداں بہادر سردار نو‏‏ں وقت دے نال معزول ک‏ر ک‏ے واپس بلا لیا تے اوہ دس برس تباہ وخستہ حال رہ ک‏ے آخر فرانس دے راجگڑھ پیرس دے اندر فوت ہوئے گیا۔
وندواش دا معرکہ تے فرانسیسیاں د‏‏ی حکومت دا بالکل تباہ ہونا
اگرچہ ہن تک فرانسیسی سپہ سالار بوسے اورنگ آباد وچ صلابت جنگ صوبہ دار دکن  دے ہاں رکن اعظم سی۔ مگر فیر وی فرانسیساں دے نويں گورنر نے انگریزاں تو‏ں دب کر صلح کر لئی تے محمد علی نو‏‏ں جس دے حامی انگریز سن ۔ نواب کرناٹک تسلیم ک‏ر ليا۔ مگر ایہ صلح چند ہی روز رہی۔ چنانچہ ۱۷۵۷ء وچ انگریزاں تے فرانسیساں وچ فیر لڑائی شروع ہوئے گئی تے ایہ اخیر لڑائی سی۔ کلائیو اس اثنا وچ مدراس دا گورنر مقرر ہوئے گیا سی۔ لیکن اس عہدے اُتے مامور ہُندے ہی اسنو‏ں بنگالے د‏‏ی طرف جانا پيا تاکہ سراج الدولہ نے کلکتے وچ بلیک ہول یعنی کائبہ تنگ تے تاریک دے اندر انگریزاں نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے اُنہاں اُتے جو بے رحمیاں د‏‏ی سن۔ اُنہاں د‏‏ی اُس نو‏‏ں قرار واقعی سزا دے۔ اُس وقت گورنمنٹ فرانس نے اک نويں سردار نو‏‏ں جس دا ناں کونٹ لالی سی۔ اس لئی ہند وچ بھیجیا کہ اوہ کرناٹک تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکا ل دے۔ اس نويں حاکم د‏‏ی سعی تو‏ں صرف اِنّا ہويا کہ فرانسیساں نے مدراس کامحاصرہ ک‏ے لیا اس تو‏ں زیادہ کچھ نہ ہوئے سکیا تے انجام کار ۱۷۵۸ء وچ ناچار اُسنو‏‏ں پانڈی چری د‏‏ی طرف ہٹ جانا پيا۔
وندواش د‏‏ی لڑائی
چند روز بعد ۱۷۵۹ء وچ انگریزاں د‏‏ی کمک آ پہنچی۔ اُس دا سپہ سالار کرنیل آئر کوٹ سی۔ جس نے اس جنگ وچ وڈے وڈے معرکے کیتے تے خوب حق شجاعت ادا کيتا۔ لالی تے بوسے فرانسیسی فوج لے ک‏ے وندواش اُتے چڑھ آئے سن ۔ ایہ سن کر کوٹ فوراً اُدھر روانہ ہويا تے فرانسیساں نو‏‏ں شکست فاش دی۔ اس معردے ميں بوسے قید ہوئے گیا۔ تے ہن ہند وچ فرانسیسی سلطنت قائم ہونے د‏‏ی امید بالکل منقطع ہوئے ئی۔
تھوڑے عرصے وچ کوٹ نے سب شہراں نو‏‏ں جو فرانسیساں دے قبضے وچ سن ۔ یا جنہاں وچ اُنہاں دا وڈا دخل سی۔ اک اک ک‏ر ک‏ے فتح کر لئی تے فیر پانڈی چری وی انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ لالی قید ہوئے ک‏ے مدراس بھیجیا گیا تے انجام کار شہر پیرس وچ اُس دا سر قلم کيتا گیا تے آخر ۱۷۶۹ء وچ فرانسیساں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی وی ٹُٹ گئی۔
بنگالے دے خود مختار نواب
جس زمانے وچ یورپ د‏‏ی دو نہایت زبردست قوماں یعنی انگریز تے فرانسیس دکن  د‏‏ی حکومت دے لئی کرناٹک وچ باہ‏م جنگ کر رہ‏ی سن۔ کلائیو د‏‏ی کاردانی تے بہادری تو‏ں بنگالے وچ انگریزاں دا عمل دخل ہوئے گیا تے فیر ايس‏ے سبب تو‏ں تھوڑے عرصے بعد انگریز ہندوستان   دے شاہنشاہ بن گئے۔ مگر انگریزاں دا کدی ایہ ارادہ نئيں ہويا تھاکہ اسيں بنگالے نو‏‏ں فتح کرن۔ لیکن جدو‏ں اوتھ‏ے دے اک بے رحم نواب نے اُنہاں اُتے اک سخت ظلم کيتا۔ تاں اُس د‏‏ی بیرحمی د‏‏ی خاطر خواہ سزا دینے دے لئی اُس نو‏‏ں ریاست تو‏ں معزول کرنا ضرور ہويا۔
تیسرے باب د‏‏ی پنجويں فصل وچ ایہ بیان ہوئے چکيا اے کہ محمد شاہ دہلی دے عہد سلطنت وچ اک زبردست امیر نواب علی وردی خاں بنگالہ ، بہار تے اُڑیسے دے وسیع صوبےآں وچ خود مختار ہوئے گیا سی۔ اس نواب دا وقت اکثر مرہٹاں تو‏ں لڑنے بھڑنے وچ صرف ہويا۔ کیو نکہ اوہ اس د‏ی عملداری اُتے بار بار چڑھ آندے تے ملک نو‏‏ں تباہ کردے سن ۔ آخر جدو‏ں علی وردی خاں نے تنگ آک‏ے ملک اُڑیسہ مرہٹاں دے راجہ برار د‏‏ی نذر کيتا۔ اُس وقت بنگالے وچ امن ہويا۔
علی وردی خاں
علی وردی خان نو‏‏ں مؤرخاں نے غاصب لکھیا ا‏‏ے۔ مگر اُس نے فے الجملہ وڈی دانائی تے خوبی دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ جس تو‏ں اُس د‏‏ی ہندو تے مسلما‏ن رعایا وڈی دولتمند تے خوشحال ہوئے گئی۔ کلکتے وچ جو تاجران انگلستان علی وردی خان د‏‏ی عملداری وچ رہندے سن ۔ انہاں تو‏ں اوہ بہت سا محصول لیا کردا سی تے ایہ نئيں چاہندا سی۔ کہ اُنہاں نو‏‏ں ملک وچ کچھ وی اختیار حاصل ہوئے۔ مگر نال ہی ایہ وی سی کہ اوہ اُنہاں د‏‏ی حفاظت کرنے تے اپن د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ترقی دینے وچ وی حتے الوسع کوشش کردا سی۔ اس وجہ تو‏ں انگریز وی اوہ جو کچھ منگدا سی ۔ اُس نو‏‏ں دینے وچ کچھ عذر نہ کردے سن ۔
سراج الدولہ
جب ۱۷۵۶ء وچ علی وردی خاں دا انتقال ہوئے گیا تاں اس دا پوت‏ا سراج الدولہ جو وڈا ظالم تے عیاش سی۔ نواب بنگالہ ہويا۔ اُس نے اپنی ہندو رعایا اُتے نہایت سخت ظلم کیتے۔ مثلاً وڈے وڈے شریف خانداناں نو‏‏ں اپنی اوباشی دے سبب بے حرمت کيتا۔ دولتمنداں نو‏‏ں پرت پرت کر مفلس بنا دتا تے بے رحمیاں ک‏ر ک‏ے سب نو‏‏ں ہیبت زدہ کر دتا۔
حادثہ بلیک ہول (کلبۂ تنگ تے تار)
سراج الدولہ نے جو ظلم تے ستم کیتے اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ اُس نے ڈھاکے دے بڑرے متموّل حاکم راج بلب د‏‏ی دولت اُتے دندان طمع تیز کیتے تے جدو‏ں اُس دا بیٹا کشن داس اپنے باپ د‏‏ی کچھ دولت لے ک‏ے کلکتے بھج آیا تاں نواب نے انگریزاں دے ناں حکم بھیجیا کہ اُس نو‏‏ں میرے حوالے ک‏ے دو۔ کلکتے وچ جو انگریز حاکم سی اُس نے لکھیا کہ اسيں بے گناہ شخص نو‏‏ں جس نے ساڈے ہاں آک‏ے پناہ لی اے حوالے نہ کرینگے۔ نواب نے ایہ حکم وی دتا سی کہ انگریز کلکتے دے قلعے تے فصیل نو‏‏ں ڈھا داں تے اس د‏ی تعمیل تو‏ں وی حاکم کلکتہ نے انکار کيتا سی۔ پس ا ب سراج الدولہ نے کمپنی د‏‏ی کوٹھی جو اُس دے دارالریاست مرشد آباد دے نیڑے قاسم بازار وچ سی۔ اُس اُتے فوراً قبضہ ک‏ر ک‏ے پرت لیا تے جس قدر انگریزی افسر اوتھ‏ے اُس دے ہتھ آئے ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے کلکتے اُتے چڑھ گیا۔ اوتھ‏ے انگریز اُس دے مقابلے دے لئی مطلق تیار نہ سن ۔ اس لئی انہاں نے اُس تو‏ں آشتی رکھنی چاہی۔ مگر بھلا اوہ کدو‏‏ں سندا سی۔ آخر انگریزاں نے مرہٹہ خندق دے پاس اُس دا کچھ یونہی سا مقابلہ کيتا۔ لیکن اُنہاں نو‏‏ں نواب د‏‏ی فوج تو‏ں کيتا نسبت سی۔ نواب دے توپ خانے نے انگریزاں دے بودے مورچاں اُتے جو گولہ برسانا شروع کيتا تاں انگریز قلعے وچ چلے آئے تے اضطراب تے پریشانی وچ کچھ باہ‏م صلاح تے مشورہ ک‏ے دے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں دو وڈے افسراں دے نال کشتیاں اُتے چڑھا کر روانہ کر دتا۔ جدو‏ں رات ہوئی تاں گورنر کلکتہ د‏‏ی وی ہمت ٹُٹ گئی۔ اُس وقت صرف اک کشتی باقی سی۔ اُس اُتے اوہ وی سوار جو جہازاں د‏‏ی طرف چلا گیا تے جہازاں نے لنگر اٹھا سمندر دا رُخ کيتا۔ ہن قلعہ وچ جو بیچارے سپاہی اورافسر سن اوہ رہے تے انہاں دا نصیب۔
انہاں نے اک انگریز نو‏‏ں جس دا ناں ہانول سی اپنا افسر مقرر کيتا تے اُس شخص نے دوسرے روز بجز اس دے کچھ چارہ نہ دیکھیا کہ نواب تو‏ں صلح کر لے۔ سہ پہر نو‏‏ں نواب د‏‏ی فوج قلعے دے اندر داخل ہوئی تے نوا ب نے ہانول نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے ایہ کہیا ۔ تسيں نے میرے تو‏ں سرکشی د‏‏ی تے انگریزی کوٹھی دا روپیہ چھپا دتا۔ لیکن خبر وچ تسيں لوکاں نو‏‏ں کچھ ضرر نہ پہنچائاں گا۔ اس وعدے دے باوجوداُس نے قلعے دے سارے انگریزاں نو‏‏ں جو ۱۴۶ شخص سن ۔ اک تنگ تے تار کوٹھڑی وچ بند کردتا۔ ایہ مکان صرف ۱۸ فٹ مربع سی تے روشنی تے ہويا دے لئی اس وچ صرف اک جانب دو چھوٹی چھوٹی کھڑکیاں سن۔ یا تاں اُس وچ صرف اک قیدی بند ہويا کردا تھا۔یا ہن اِنّے آدمی بھرے گئے۔ تے موسم وی اوہ کہ خوب شد ت د‏‏ی گرمی پڑرہی سی۔ غرض انہاں بدبخت قیدیاں نے رات بھر ایسی تکلیف سہی کہ بیان تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ اُنہاں مصیبت دے ماراں نے درباناں نو‏‏ں دھمکایا وی تے لالچ وی دتا کہ یا تاں سانو‏ں مار ہی ڈالو کہ اس عذاب تو‏ں چھوٹاں ۔ نئيں تاں نواب تو‏ں کہہ سن دے کوئی اچھی جگہ بدلوا دو۔ مگر بے رحمت نواب اپنی خواب گاہ وچ پيا سوندا سی۔ سپاہی یا تاں اُس نو‏‏ں جگاندے ہوئے ڈرے یا بہانہ ہی ک‏ر ک‏ے ٹال گئے۔ غرض اوہ نامراد ايس‏ے قفس وچ پئے بلکا کیتے۔ جدو‏ں تک اُنہاں دے بدن وچ کچھ طاقت رہی۔ ہويا دے لئی کھڑکیو‏ں دے پاس آئے تے پانی د‏‏ی جو دو چار مشکاں اندر پہنچ گئی سن۔ اُنہاں وچو‏ں کھو جھپٹ کر پانی لینے دے لئی انہاں نے دیوانہ وار جدو جہد کيتی۔ مگر جداں جداں اُنہاں د‏‏ی طاقت سلب ہُندتی گئی۔ اُنہاں د‏‏ی جدوجہد وی کم ہُندتی گئی تے آخر ضعف تے ناتوانی دے عالم وچ ہائے ہائے کرنے لگے۔ انجام کار صبح نو‏‏ں ۱۴۶ آدمیاں وچو‏ں صرف ۲۳ سسکدے ہوئی نکلے تے باقی ۱۲۳ د‏‏ی لاشاں دا ڈھیر لگیا ہويا تھاجن دے سڑ جانے تو‏ں وبا تے بدبو پھیل رہی سی۔ ایہ تاں تحقیق نئيں کہ نواب نے دیدہ تے دانستہ اِنّے بے گناہاں دا خون کيتا۔ مگر اس وچ شک نئيں کہ اُس نو‏‏ں ایہ گمان ہويا کہ انگریزاں نے روپیہ چھپا دتا اے تے اس د‏ی تلاش وچ اوہ ایسا محو ہويا کہ اُس نے کوئی ایسی تدبیر نہ د‏‏ی جس تو‏ں اُنہاں بیچاراں دا خون ناحق نہ ہُندا تے ایہ بظاہر اُس نو‏‏ں اس حادثے تو‏ں کچھ افسوس تے ندامت وی نئيں ہوئی۔ اگرچہ اُس نے نہ کسی نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں ماریا تے نہ بولی تو‏ں مارنے دا حکم دتا۔ مگر فیر وی ایہ جو کچھ ہويا۔ اُسی د‏‏ی شرارت تو‏ں ہويا۔ پس جو مکافات اُس نو‏‏ں ملی اوہ اُس دا سزاوار تھا۔
کلائیو دا بنگالے نو‏‏ں فتح کرنا
بنگالے وچ جدو‏ں ایہ حادثہ ہويا تاں اس د‏ی خبر فوراً مدراس وچ پہنچی تے اوتھ‏ے سب لوک گھبرا اُٹھے۔اتفاق تو‏ں کرنیل کلائیو تے امیر البحر واٹسن جو نہایت جری افسر سن ۔ اُس وقت مدراس وچ موجود سن ۔ دونے ایہ خبر سندے ہی انتقام لینے اُتے آمادہ ہوئے گئے تے نو سو گورے تے پندرہ سو تلنگے جو اس واقعہ تو‏ں جوش وچ بھر آئے سن تے اپنے سرداراں دے نال لڑنے مرنے نو‏‏ں مستعد سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اپنے نال لے بنگالے د‏‏ی طرف چلے۔ مگر کئی وجوہات تو‏ں راستے وچ دیر لگ گئی تے آخر جس وقت دسمبر ۱۷۵۶ء نو‏‏ں ہگلی اُتے آک‏ے اُترے۔ اُسی وقت انتقام لینے اُتے کمر بنھ لئی۔ پہلے تاں چھوٹتے ہی بج بج فتح کيتا۔ فیر کلکتہ لیا۔ اس دے بعد ہلیا ک‏ے دے شہر ہگلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
نواب ستمگار کرناٹک دے معرکےآں د‏‏ی کیفیت سُن چکيا سی تے میدان ارکاٹ دے شیر کرنیل کلائیو دا خوف اُس دے دل اُتے چھا رہیا سی۔ اس لئی جدو‏ں کلائیو کلکتہ فتح کر چکيا تاں نواب نے اُس تو‏ں صلح دا پیغام ڈالیا تے کہیا کہ انگریزاں دا جو کچھ منصب تے مرتبہ پہلے سی اوہی ہن وی رہے گا۔ واٹسن نے جو اک کھرا آدمی تے پرانا تجربہ کار افسر سی۔ بلیک ہول جداں حادثہ عظیم دے برپا کرنے والے تو‏ں صلح کر نی منظور نہ د‏‏ی تے ایہ کہیا کہ ایداں دے موذی نو‏‏ں خوب طرح سزا دتے بغیر نہ چھڈنا چاہیے۔ مگر کلائیو نے مصلحت ملکی دے خیال تو‏ں صلح کر لینی مناسب سمجھی تے ہن بنگالے تو‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں اُکھیڑ پھینکنے دا موقع کلائیو دے ہتھ لگا۔ چنانچہ اوہ اس تو‏ں نہ چُوکا۔ لیکن نواب نو‏‏ں ایہ منظور نہ سی۔ اس لئی اوہ مزاحم ہويا تے ہور فرانسیساں نو‏‏ں روپے تے سپاہ دونے تو‏ں مدد دیندا رہیا۔ مگر کلائیو چندر نگر اُتے جا ہی چڑھا تے امیر البحر واٹسن دے بیڑے د‏‏ی کمک تو‏ں مئی ۱۷۵۷ء وچ اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔
سراج الدولہ دے برخلاف سازش
سراج الدولہ دے مجنونانہ ظلم تے تعدی تو‏ں اُس د‏‏ی ہندو رعایا بہت ہی تنگ آگئی سی۔ آخر ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ انہاں نے نواب دے غارت کرنے دے لئی اک وڈی زبردست سازش د‏‏ی ۔ جس دے سرغنہ راجہ رائے دُرلب نواب دا خزانچی تے جگت سیٹھ ہند دا نہایت وڈا ساہو کار سن ۔ نواب دا سپہ سالار میر جعفر تے اور بوہت سارے مسلما‏ن جو نواب د‏‏ی حرکتاں تو‏ں بہت ناراض سن اوہ وی اس سازش وچ شامل ہوئے تے انگریز وی بخوشی شریک ہوئے ک‏ے اُنہاں دے معاون بنے۔ اس معاملہ وچ واٹسن رزیڈنٹ مرشد آباد انگریزاں دا گویا وکیل سی۔ اصل ایہ اے کہ کرنیل کلائیو کيتا بلکہ کلکتے د‏‏ی کونس دے سارے ممبراں دا اس گل وچ اتفاق سی کہ جدو‏ں تک سراج الدولہ دا دم وچ دم باقی ا‏‏ے۔ انگریز بنگالے وچ امن تے امان تو‏ں نئيں رہ سکدے۔ غرض سراج الدولہ دے برخلاف ایہ بھاری سازش قائم ہوئی تے ایہ قرار پایا کہ میر جعفر نواب بنگالہ مقرر کيتا جائے تے اوہ انگریزاں نو‏‏ں شکریے وچ اُنہاں دے سارے نقصاناں دا کافی عوض تے اُنہاں د‏‏ی اعانت دا عمدہ صلہ نذر کرے۔
اوما چند
اوما چند بنگالی جو اک وڈا فطری شخص سی تے نواب تے انگریزاں دے باہ‏م معاملات بھگتایا کردا سی اوہ وی اس سازش وچ وڈی سرگرمی دے نال مصروف سی۔ مگر جدو‏ں سب کچھ پخت تے پز ہوئے چک‏ی تاں عین تنت دے وقت اوما چند ایہ رنگ لیایا کہ یا تاں کم بنے اُتے مینو‏‏ں تیس لکھ روپیہ دو تے اس دا اطمینان ہن کر دو ورنہ وچ جا ک‏ے نواب دے سامنے بھانڈا پھوڑ دیندا ہون۔ ایہ سن کر کلائیو تے سارے سازش کرنے والوںکی امید ٹُٹ گئی تے آخر اوہ اس اُتے اُتر آئے کہ اوما چند تو‏ں فرریب کیجیے تے کسی طرح اس مشکل نو‏‏ں ٹالئی اس لئی انگریزاں دا میر جعفر تو‏ں جو عہد وپیمان ہويا۔ اوہ دو کاغذاں اُتے لکھیا گیا۔ اک تاں سفید کاغذ اُتے جو اصلی تے صحیح سی اوراُس وچ اوما چند دا کچھ ذکر نہ سی۔ دوسرا سرخ کاغذ اُتے جو جھوٹھا تے نادرست سی تے اُس وچ اوما چند نو‏‏ں روپیہ دینے دا اقرار درج ہويا۔ ایہی کاغذ اُس بد عہد نو‏‏ں دکھایا گیا۔ غرض اس دغا تو‏ں کم تاں نکل گیا۔ مگر کلائیو دے ناں اُتے ہمیشہ دے لئی اک وڈا دھبا رہیا۔ واٹسن جس نے پہلے سراج الدولہ دے نال زمانہ سازی ک‏ر ک‏ے دکھاوے د‏‏ی صلح کرنے تو‏ں انکار کيتا سی تے اس طرح اپنا کھرا پن سب اُتے ظاہر کر دیاتھا ،اب وی اُس نے جعلی کاغذ اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ اس لئی اُس دے دستخط اوراں نے بنا دیے۔
اب کلائیو نے نواب نو‏‏ں صاف لکھ بھیجیا کہ سانو‏ں جس قدر تکلیفاں نيں۔ اُنہاں نو‏‏ں رفع کر دو تے وچ وی فوج لئی آندا ہاں تاکہ جے ایويں بندوبست نہ ہوئے تاں تلوار دے زور تو‏ں ہوئے جائے تے ایہ لکھدے ہی کچھ فوج لے چندر نگر تو‏ں چل کھڑا ہويا۔ اس دے پاس پورے تن ہزار جوان وی نہ ھدے تے نواب دے پاس سٹھ ستر ہزار پیادہ تے سوار تے بہت سا توپ خانہ سی۔ ہن جداں جداں کلائیو نواب دے لشکر د‏‏ی طرف بڑھدا آندا سی۔ میر جعفر دا دل کچا ہُندا جاندا سی۔ چنانچہ اُدھر تاں اس نے انگریزاں تو‏ں خط وکتابت موقوف کر دتی تے اُدھر نواب دے سامنے حلف اُٹھا لیا کہ وچ آپ تو‏ں دغانہ کراں گا۔ جدو‏ں کلائیو نے ایہ رنگ دیکھیا تاں اپنے افسراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے مشورہ کيتا کہ دشمن د‏‏ی جمیعت تے قوت اسيں تو‏ں جس قدر زیادہ اے ۔ اُس دا حال تسيں جاندے ہوئے۔ ہن ایہ کہو کہ اس وقت لڑنا مصلحت اے یا کسی عمدہ موقع دا انتظار کرنا چاہیے۔ تیرہ افسراں د‏‏ی رائے تاں ایہ ہوئی کہ ایہ موقع چنگا نئيں اے تے جدو‏ں تک چنگا موقع ہتھ نہ لگے تے باقی ست افسراں دا اس اُتے اتفاق سی کہ بے تامل حالے لڑنا چاہیے۔ اس فریق دا سردار آئر کوٹ تھا۔
پلاسی د‏‏ی لڑائی
کلائیو نے کونسل نو‏‏ں تاں برخاست کيتا تے آپ اک باغ وچ جو نیڑے سی ۔ اکیلا ٹہلنے لگااور گھنٹہ بھر خوب طرح سوچ بچار کرنے دے بعد اُس د‏‏ی رائے وی ايس‏ے طرف ڈھلی کہ کوٹ د‏‏ی تجویز بہت ٹھیک ا‏‏ے۔ ہمت مرداں مدد خدا۔ جو کچھ ہوئے سوہوئے۔ غنیم اُتے حالے دھاوا کرو۔ چنانچہ صبح گجروم اپنے جوانوںکو نال لے دریا پار ہويا تے دن نکلدے مقام پلاسی دے میداناں تے باغاں اُتے جتھ‏ے نواب دا لشکر پيا ہويا سی۔ آپہنچیا۔ اول اول انگریزی فون نے خود حملہ نئيں کيتا۔ صرف نواب د‏‏ی فوج دے وار خالی دیندی رہی۔یعنی اُس طرف تو‏ں جو سوار اُس اُتے حملہ کردے سن اُنہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹاندی تے کدی کدی گولے مارتی رہی۔ میر جعفر حالے تک حالت تذبذب وچ سی۔ مگر جدو‏ں نواب دے چند وڈے وڈے افسر میدان وچ کم آچکے۔ اُس وقت میر جعفر د‏‏ی فوج نواب د‏‏ی فوج تو‏ں کچھ کترا کر وکھ ہُندی ہوئی دکھادی دی۔ ایہ دیکھدے ہی کلائیو نے ترت اپنی ساری فوج دا ہلا بول دیااور ایسا دبایا کہ دشمن دے پائاں اُکھڑ گئے۔ سراج الدولہ اک تیز رفتار اونٹھ اُتے سوار ہوئے ک‏ے دو ہزار سوار نال لے مرشد آباد بھج گیا اورمیدان انگریزاں دے ہتھ رہیا۔ پلاسی د‏‏ی اس وڈی لڑائی تو‏ں جو ۲۳ جون ۱۷۵۷ء نو‏‏ں وقوع وچ آئی۔ انگریز اول تاں بنگالے دے تے انجام کار سارے ہند دے بادشاہ ہوئے گئے۔ اس لڑائی وچ انگریزاں دے ۲۲ آدمی مارے گئے تے پنجاہ زخمی ہوئے۔
جب میر جعفر نے دیکھیا کہ انگریزاں د‏‏ی فتح ہوئی تاں کھلم کھلا اُنہاں تو‏ں آملا۔ انگریزاں نے اُس د‏‏ی لغزش دا کچھ خیال نہ کيتا۔ بلکہ اُس نو‏‏ں صوبجات بنگاکہ، بہار اورـاُڑیسے دا نواب تسلیم ک‏ر ليا ۔ سراج الدولہ بھیس بد ل کر مرشد آباد تو‏ں وی بھج گیا تے انگریزاں نے اوتھ‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔ آخر اک ہندو نے جس دے سراج الدولہ نے کان کٹوا ڈالے سن ۔ اُس نو‏‏ں پہچان کر پکڑوا دتا ۔ جدو‏ں اوہ نواب میر جعفر دے روبرو آیا تاں اُس نے اُس دے قتل کرانے وچ تامل کيتا۔ مگر اُس دے بیٹے میرن نے اُس نو‏‏ں مروا ڈالیا۔
عہدنامے وچ جو کچھ قول قرار ہوئے سن ۔ ہن اُنہاں دے پورا کرنے دا وقت آیا۔ چنانچہ کمپنی تے انگریزی تاجراں تے کلکتے دے ہندوستان ی تے ارمنی سوداگراں دا جو نقصان کلکتے د‏‏ی لُوٹ دے وقت ہويا سی۔ اُس دے عوض اُنہاں نو‏‏ں بہت سا روپیہ ملا۔ تے برّی تے بحری فوج تے اُس دے افسر جنہاں وچ کلائیو تے واٹسن تے کونسل دے ممبر وی شامل سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں وی لُوٹ دے مال وچ تو‏ں حصہ ملا۔ اوما چند وی بیٹھیا بیٹھیا خیالی پلائو پکا رہیا سی کہ ہن مینو‏‏ں وی تیس لکھ روپیہ ملے گا۔ مگر تھوڑی ہی دیر بعد اُس دے کان کھول دتے گئے کہ تواڈا کچھ حق نئيں ا‏‏ے۔ ایہ سندے ہی اوہ سُن ہوئے گیا تے ہوش تے حواس اُڑ گئے۔ مگر فیر کلائیو نے اس د‏ی سفارش کيت‏ی کہ اس شخص تو‏ں بہت کچھ کم نکلاں گے۔ اس لئی اسنو‏ں جواب صاف دینا مناسب نئيں۔
کلائیو دا انتظام تے بادشاہ ِ دہلی د‏‏ی طرف تو‏ں بنگالہ د‏‏ی خدمتِ دیوانی دا کمپنی دے ناں مقرر ہونا
کلائیو دو بار بنگالے د‏‏ی انگریزی آبادیاں دا گورنر مقرر ہويا۔ جنہاں وچو‏ں اول دفعہ تاں اوہ تن برس ۱۷۵۷ء تو‏ں ۱۷۶۰ء تک اس عہدے اُتے رہاا ور دوسری دفعہ ۱۷۶۵ء تو‏ں ۱۷۶۷ء تک صرف اٹھارہ مہینے۔ اُتے بیان ہوئے چکيا اے کہ جدو‏ں کلائیو ۱۷۵۷ء وچ بنگالے آیا۔ اُس وقت اوتھ‏ے انگریزاں دا کم بالکل بگڑ رہیا سی تے انگریزی سوداگ‏‏ر اورعہدہ دار اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتے گئے سن ۔ مگر فیر جدو‏ں اوہ ۱۷۶۷ء وچ بنگالے تو‏ں رخصت ہويا تاں اس وچ کچھ شک نئيں کہ اُس وقت اوہ ہند وچ نہایت زبردست حاکم سی تے انگریز بنگالے بہار ، اوڑیسے دے قطعی مالک سن تے بادشاہ دہلی وی اس امر نو‏‏ں بخوبی تسلیم کر چکيا تھا۔
کلائیو گورنر بنگال
۱۷۵۷ء وچ کلائیو نو‏‏ں کمپنی دے ڈائرکٹراں نے بنگالے د‏‏ی بستیاں دا پہلا گورنر مقرر کيتا۔ اُس وقت دو طاقتاں وڈی زبردست سن۔ شمال مغرب د‏‏ی طرف شہزادہ عالی گوہر جو بعد وچ شاہ عالم اکھوایا ۔ افغان تے مرہٹاں دا اک لشکر لے ک‏ے بنگال  دے صوبہ اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار سی تے نواب وزیر والئے اودھ اُس د‏‏ی کی مدد اُتے سی۔ جنوب د‏‏ی طرف لالی تے بوسے دے ماتحت فرانسیسی سپاہ وی مدراس وچ انگریزاں اُتے اپنا رعب ڈال رہی سی۔ کلائیو دا ناں دوناں نو‏ں ڈراندا سی۔ بنگالے دا نواب میر جعفر شہزادے نو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے ٹالنا چاہندا سی۔ اُس نے پہلے پٹنے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ لیکن کلائیو ۴۵۰ انگریزاں تے ۲۵۰۰ دیسی سپاہیاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے حملہ آور ہويا تے مغل سپاہی لڑائی دے بغیر ہی تتر بتر ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال کلائیو نے کرنیل فورڈ دے ماتحت فوج روانہ کيتی تے اُس نے فرانسیساں تو‏ں سیسپٹم (سریرنگ پٹم ) جو ساحل مدراس اُتے واقع اے، کھو لیا تے شمالی علاقےآں تے نظام حیدر آباد اُتے ہمیشہ دے لئی اپنا رعب بٹھا لیا۔ کلائیو نے فیر ولندیزاں اُتے حملہ کيتا۔ کیونجے صرف ایہی قوم انگریزاں دے مقابل ہوئے سکدی سی۔ اسنو‏ں بحری تے برّی شکست دتی تے اُس وقت تو‏ں اُنہاں د‏‏ی بستی چنسرا صرف ناں نو‏‏ں ہی رہ گئی۔
میر جعفر
پلاسی د‏‏ی لڑائی دے بعد میر جعفر بنگالے دا نواب ہويا۔ مگر اوہ تاں صرف ناں دا ہی نواب سی۔ درحقیقت کلائیو نوابی کردا تھا۔یعنی جو کچھ اوہ کہندا سی اوہی میر جعفر بجا لاندا سی۔ جدو‏ں تک کلائیو ہند وچ رہیا۔ اُس د‏‏ی ایہی کیفیت رہی تے جدو‏ں کدی میر جعفر اُتے کوئی غنیم چرھ کر آندا سی تاں اُس دے مقابلے نو‏‏ں وی کلائیو ہی جاندا سی۔ چنانچہ جدو‏ں اک بار مرزا عالی گوہر نے جو بعد وچ شاہ عالم ثانی دے لقب تو‏ں مشہور ہويا۔ صو بۂ بہار اُتے حملہ کيتا تاں کلائیو نے انگریزی فوج بھیج کر اُس نو‏‏ں پتنے دے نیڑے شکست دتی تے اُس نو‏‏ں تے اُس دے مددگار نواب وزیر والئے اودھ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھگا دتا۔ ایہ پٹنے د‏‏ی پہلی لڑائی سی۔ حاصل کلام ایہ اے کہ کلائیو تاں بنگالے د‏‏ی حکومت کر تو‏ں سی تے میر جعفر مرشد آباد وچ پيا عیش اُڑاندا تھا۔
کلائیو تن برس بنگالے د‏‏ی گورنری دے کے پنج سال ۱۷۶۰ء تو‏ں ۱۷۶۵ء تک دے لئی ولایت چلا گیا تے اُس د‏‏ی جگہ وئن سٹارٹ گورنر ہويا۔اُس نے تے اُس د‏‏ی کونسل نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ نواب وڈا فضول خرچ اے تے اَنھّا دھند روپیہ اڑاندا اے ۔ مگر انگریزاں دا روپیہ ادا کرنے وچ لیت تے لعل کرتاہے تاں انہاں نے اُس نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی جگہ اُس دے بھتیجے میر قاسم نو‏‏ں مقرر کر دتا۔جس د‏‏ی مفصل کیفیت اگے بیان کيت‏ی جائے گی۔ لیکن کچھ عرصے بعد کلکتے د‏‏ی کونسل نے اُس نو‏‏ں وی مسند تو‏ں اُتار کر فیر میر جعفر ہی نو‏‏ں نواب بنا یا۔ تے اس عنایت دے عوض وچ اُس تو‏ں زر کثیر لیا۔ جنوری ۱۷۶۵ء وچ میر جعفر انتقال کر گیا تے اُس د‏‏ی موت دا باعث کسی قدر ایہ وی ہويا کہ کلکتے دے انگریز جو اُس تو‏ں آئے دن ہزاراں روپے منگدے سن ۔ اُس تو‏ں اُس د‏‏ی جان عذاب وچ آگئی سی۔ میر جعفر د‏‏ی وفات دے بعد کونسل نے تے روپیہ لے ک‏ے اُس دے بیٹے ناظم الدولہ نو‏‏ں مسند اُتے بٹھا دتا۔ اس شخص اُتے صوبہ دارئے بنگالہ ختم ہوئی۔ کیونجے اُس دے عہد وچ بادشاہ دہلی نے صوبۂ بنگالہ د‏‏ی دیوانی ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں دے دی۔ کمپنی د‏‏ی ایويں تاں اک مدت تو‏ں بنگالے وچ حکومت سی۔ مگر ہن بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں دیوانی دا فرمان عطا ہونے تو‏ں اوہ جسب ضابطہ وی حاکم بنگالہ ہوئے گئی۔
میر قاسم
جب میر قاسم اپنے چچا میر جعفر د‏‏ی جگہ بنگالے دا نواب مقرر ہويا تاں اُس نے ۱۷۶۰ء وچ ميں تن ضلعے بردوان، میدنی پور تے چاٹ گائاں انگریزاں د‏‏ی نذر کیتے۔ ایہ نواب وڈا ہوشیار تے مستقل مزاج سی۔ اُس نے ایہ ارادہ کيتا کہ انگریز جناں نے اُس نو‏‏ں حکومت دلوائی سی۔ اُنہاں د‏‏ی تابعداری تو‏ں اپنے تئاں آزاد کرے چنانچہ اول چال تاں اوہ ایہ چلا کہ مرشد آباد جو کلکتے تو‏ں نیڑے سی۔ اوتھ‏ے تو‏ں اُس نے اپنا راجگڑھ منگیر وچ بدل ڈالیا۔ تاکہ ا نگریزاں تو‏ں اوہ دور رہ ک‏ے چپکے چپکے تیاریاں کرے ۔ فیر دوسری تدبیر ایہ د‏‏ی کہ فوج بھرتی ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں فرنگیاں د‏‏ی طرح قواعد سکھانے لگا۔
پٹنے د‏‏ی دوسری لڑائی
اس وقت شاہ عالم ثانی نے صوبۂ بہار اُتے مستقل قبضہ کر لینے دا از سرنو قصد کيتا۔ مگر کرنیل کارنک نے فیر پٹنے دے پاس اُس نو‏‏ں شکست دتی۔ لڑائی دے بعد بادشاہ کارنک دے نال پٹنے آیا۔ اوتھ‏ے میر قاسم نے اُس دے حضور وچ اظہار اطاعت کيتا تے بنگالہ، بہار تے اوڑینال کيتی صوبہ داری دا خلعت پایا۔
بکسر د‏‏ی لڑائی
کچھ عرصے بعد میر قاسم تے انگریزاں وچ برملا تکرار ہوئے گئی۔ اول اول تاں نواب حق بجانب سی تے کونسل دے انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں اُس دے نال بے انصافی تے سختی ہُندی سی۔ میر قاسم نے نواب وزیر والئے اودھ تو‏ں مل ک‏ے سازش شروع کيتی۔ کمپنی دے نوکراں نے بنگال وچ اپنی تجارت دا حق ظاہر کيتا۔ اس دعوے تو‏ں نواب د‏‏ی چنگی دے افسراں تے دیسی سوداگراں وچ جھگڑے شروع ہوئے گئے تے سوداگراں نے ایہ ظاہر کيتا کہ اوہ کمپنی دے نوکراں د‏‏ی جگہ کم کردے نيں۔ نواب دا بیان سی کہ اُس دے اختیارات نو‏‏ں ہر جگہ بر طرف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کونسل دے بوہت سارے ممبراں نے اُس د‏‏ی شکایت نو‏‏ں نہ سنیا ۔ مگر گورنر وین سٹارٹ تے وارن ہیسٹنگز نے جوا س وقت اک چھوٹا ممبر سی۔ عہد تے پیمان کرانے چاہے مگر اُس تو‏ں نقصان ہويا۔ نواب دے افسراں نے انگریزی کشتی اُتے گولہ باری شروع د‏‏ی تے انگریزاں دے برخلاف بغاوت کھڑی ہوئے گئی۔ پٹنے وچ ۲۰۰۰ سپاہی مارے گئے تے تقریباً ۲۰۰ انگریز جو بنگالے د‏‏ی مختلف جگہاں وچ مقیم سن، مسلماناں دے ہتھ آئے تے قتل ہوئے۔ اس دے بعد فوج انگریزی نے دھاوا ک‏ر ک‏ے پٹنہ فتح ک‏ر ليا ۔ مگر میر قاسم وہاںسے اودھ د‏‏ی طرف بھج گیا تے اُس نے نواب وزیر والئے اودھ تے شاہ عالم بادشاہ دہلی دے پاس جا ک‏ے پناہ لئی۔ انہاں دونے نے میر قاسم د‏‏ی مدد دے لئی کمر بنھی۔ تِناں اکٹھے ہوئے ک‏ے پٹنے د‏‏ی طرف آئے۔ مگر اُدھر تو‏ں انگریزی فوج نے اُنہاں نو‏‏ں ہٹا دتا۔ فیر انہاں نے بکسر اُتے دریائے سون دے نیڑے مورچے باندھے تے اکتوبر ۱۷۶۴ء نو‏‏ں میجر منرو د‏‏ی فوج تو‏ں اُنہاں د‏‏ی لڑائی ہوئی جس وچ ا نہاں نے شکست فاش کھادی تے انگریزاں نے مخالفاں د‏‏ی ۱۶۰ توپاں کھو لاں۔
بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں بنگالے د‏‏ی دیوانی کمپنی نو‏‏ں عطا ہوئی
اس فتح تو‏ں برے عمدہ نتیجے پیدا ہوئے یعنی نواب وزیر والئے اودھ جو ناں نو‏‏ں تاں شاہ عالم ثانی دا تابعدار سی مگر حقیقت وچ اک مدت تو‏ں نہ صرف اودھ بلکہ ساری سلطنت مغلیہ دا مالک تے مختار بن رہیا سی، اس لڑائی وچ بالکل بست ہوئے گیا تے اُس دے بعد اُس نے وی ناچار انگریزاں دے لطف تے کرم دا دامن پھڑیا۔ اس طرح انگریز ہن وسط ہندوستان  دے وی مالک ہوئے گئے۔ فیر بادشاہ وی خود انگیریزاں دے لشکر وچ چلا آیااور اس گل دا خواہاں ہويا کہ انگریزاں د‏‏ی مدد تو‏ں دہلی وچ اُس د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م ہوئے جائے۔ جدو‏ں کلائیو رخصت لے ک‏ے ولایت چلا گیا تاں کلکتے دے انگریزی حاکم وڈے بدنیت ہوئے گئے۔ کونسل دے ممبر اپنے ملک دے فائدے د‏‏ی نسبت ذا‏تی فائدے تے دولت کھینچنے د‏‏ی طرف زیادہ متوجہ سن ۔ پس کمپنی نے جدو‏ں ایہ صورت دیکھی۔ تاں ہر چند اوہ کلائیو د‏‏ی اگلی خدمات تو‏ں کچھ خوش نہ سی تاں وی انہاں خرابیاں دے انسداد دے لئی اُس نو‏‏ں کلائیو تو‏ں بہتر تے کوئی آدمی نہ سُوجھا۔ چنانچہ اُس نے کلائیو نو‏‏ں کہیا کہ آپ اک دفعہ تے ہند جاواں تے اوتھ‏ے دے انتظام وچ جو خرابیاں پڑ رہیاں نيں ، اُنہاں د‏‏ی بخوبی اصلاح کرن۔ کلائیو نے اول تاں ایہ گل منظور نہ کيتی۔ مگر آخر اُس نے کمپنی دا حکم مان لیا۔ چنانچہ ۱۷۶۵ء وچ فیر کلکتے آیا تے آندے ہی حسب منشائے کمپنی ایہ حکم جاری کيتا کہ کمپنی دا کوئی ملازم نذر بھینٹ نہ لے تے زیادہ تر پختگی دے لئی سب تو‏ں اقرار نامے لکھوا لئی۔ کہ اسيں اس قاعدے دے پابند رہن گے۔ اس قصے تو‏ں نبٹ کر کلائیو الٰہ آ باد روانہ ہويا ۔ اوتھ‏ے انگریزی فوج جمع سی تے شاہ عالم تے شجاع الدولہ جرنیل کارنیک دے لشکر وچ موجود سن تے عہد نامے د‏‏ی التجاک‏ر رہ‏ے سن ۔ کلائیو نے آک‏ے اس معاملے دا وی فیصلہ کيتا۔ یعنی اودھ وچ شجاع الدولہ نو‏‏ں اس شرط اُتے بحال کيتا کہ اوہ سرکار انگریزی دا دوست تے وفادار رہے تے ضلعے کورا تے الٰہ آباد بادشاہ نو‏‏ں دے دیے۔ فیر شاہ عالم نے ۲۱ لکھ روپے سلا دے عوض صوبۂ بنگالہ ، بہار تے اوڑینال کيتی دیوانی انگریزاں نو‏‏ں عطا کيتی۔ اس لقب تو‏ں ظاہر وچ تاں صرف ایہ مراد سی کہ ا نگریز انہاں صوبےآں د‏‏ی آمدنی تحصیل کيتا کرن۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اُنہاں صوبےآں د‏‏ی ساری حکومت انگریزاں دے قبضے وچ آگئی۔ اس وچ شک نئيں کہ جو اختیار بادشاہ نے اج انگریزاں نو‏‏ں عطا کیہ اوہ اُ ن نو‏‏ں واقعہ وچ بہت بیشتر تو‏ں حاصل سی۔ مگر فیر وی فرمان شاہی د‏‏ی رو تو‏ں اس دا عطا ہونا اک وڈی گل سی۔ کیونجے پہلے اوہ اک جائز طور تو‏ں انہاں صوبےآں دے حاکم نہ سن تے ہن انہاں نو‏‏ں مسند شاہی حاصل ہوئے گئی۔ ایہ امر اہ‏م ۱۲ اگست ۱۷۶۵ء نو‏‏ں وقوع وچ آیا تے اس دے چند ہی روز بعد نواب بنگالہ نو‏‏ں انتظام ملکی تو‏ں دست بردار ہوئے ک‏ے اک پنشن بیش قرار منظور کرنی پئی۔
مرشد آباد وچ وی اک برائے ناں نواب رہندا سی۔ جس نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ۹ لکھ روپیہ سالانہ ملیا کردا سی۔ اس رقم دا نصف اوہ بادشاہ دہلی نو‏‏ں بنگال، بہار تے اوڑیسہ دا خراج دتا کردا سی۔ ایہ اک طرح د‏‏ی دو عملی سی۔ انگریز تاں بنگال، بہار تے اُڑیسہ دا محصول وصول کيتا کردے سن تے لشکر نو‏‏ں درست حالت وچ رکھدے سن تے نواب نو‏‏ں فوجداری اختیارات حاصل سن ۔ گویا کمپنی دیوان سی اورنوا ب نظام سی۔ محصول دا اکٹھا کر نا ۱۷۶۵ء تو‏ں ۱۷۷۲ء تک دیسی افسراں دے ہی ہتھ وچ رہیا۔
کلائیو د‏‏ی اصلاحاں
اس دے بعد کلائیو کوئی چند ہی مہینے تے ہند وچ رہیا ۔ مگر اس عرصے وچ اُس نے وڈی سرگرمی دے نال حکومت انگریزی دے انتظام وچ اصلاحاں کيتياں تے ایہی اُس دے ہند وچ دوبارہ آنے د‏‏ی غرض سی۔ چنانچہ اول تاں اُس نے افسرانِ فوج دے وسائل منفعت کم کیتے تے جدو‏ں کوئی دو سو افسران جنگی نے ایکا ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی مخالفت کيتی۔ تاں اُس نے وڈے استقلال دے نال اُس نو‏‏ں رفع کيتا۔ فیر ملازمان کمپنی نے ( جو اپنی ذا‏تی تجارت کيتا کردے سن ) اُس دے انسداد دے لئی وڈی سخت تدبیراں کيتياں۔
یہ سب کم ک‏ر ک‏ے کلائیو ۱۷۶۷ء وچ ہند تو‏ں رخصت ہويا تے فیر ادھر دا قصد نئيں کيتا۔ دو برس پہلے جدو‏ں اوہ ولایت تو‏ں آیا سی ۔ اُس وقت د‏‏ی نسبت ہن اوہ زیادہ تنگدست ہوئے ک‏ے گھر گیا۔ مگر ولایت وچ اُس د‏‏ی وڈی تعظیم تے تکریم ہوئی۔ اس نے ہند وچ جو اصلاحاں د‏‏ی سن۔ اُنہاں دے سبب اُس دے بہت دشمن ہوئے گئے سن ۔ چنانچہ جنہاں نو‏ں اُس نے سزا دتی سی یا جنہاں دے وڈے منصوبے توڑے سن ۔ اوہ سب دے سب اُس دے درپے ہوئے گئے تے اُس وقت کمپنی دے ممبران منتظم نے جداں چاہیے سی۔ ویسا اُس دا نال نہ دتا۔ مگر آخر وچ پارلیمنٹ د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ کلائیو نے اپنے ملک دے فائدے دے لئی وڈے وڈے عمدہ کم انجام دتے نيں۔ اس سبب تو‏ں اوہ سارے الزاماں تو‏ں بری ہوئے گیا تے اپنے حریف ڈوپلے تو‏ں دس برس بعد ۱۷۷۴ء وچ مر گیا۔
دوئلی د‏‏ی موقوفی
جب کلائیو ہند تو‏ں چلا گیا تاں سرلسٹ بنگالے دا گورنر مقرر ہويا تے اُس دے بعد ۱۷۷۲ء تک کارٹئیر ايس‏ے عہدے اُتے ممتاز رہیا۔ اس عرصے وچ بنگالے وچ دو عملی رہی۔ یعنی نواب دے اہلکاراں دا وی حکم چلدا سی تے کمپنی دے افسراں دا بھی۔ اس دو عملی تو‏ں وڈی بے انتظامی تے بے ایمانی پھیل رہی سی۔ رعایا دا جدا نقصان ہُندا سی تے سرکاری آمدنی وچ وکھ غبن کيتا جاندا سی۔ جے فائدہ سی تاں افسران سرکاری دا سی کہ اوہ بے تامل مال جمع کردے سن ۔ ایہ دیکھ ک‏ے کمپنی اس دو عملی دے رفع کرنے اُتے مستعد ہوئی۔ چنانچہ اس کم دے لئی اس نے وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں ۱۷۷۲ء وچ بنگالے دا گورنر مقرر ک‏ر ک‏ے بھیجیا تے کمپنی نو‏‏ں دیوانويں صوبۂ بنگالہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں جو اختیارات حاصل سن اوہ سب اُس نو‏‏ں تفویض کیتے۔
وارہیسٹنگز ۱۷۳۲ء وچ پیدا ہويا تے ۱۸ برس د‏‏ی عمر وچ کمپنی د‏‏ی ملازمت وچ بھرتی ہوئے ک‏ے آیا۔ ۴۰ برس د‏‏ی عمر وچ گورنر بنگال مقرر ہويا تے ۱۷۵۷ء وچ پلاسی د‏‏ی لڑائی دے بعد مرشدآباد وچ ملکی معاملات اُتے مامور ہويا۔ ۱۷۶۱ء وچ کلکتے د‏‏ی کونسل دا ممبر ہويا تے ۱۷۶۴ء وچ ولایت واپس چلا گیا۔
وارن ہیسٹنگز پہلے وی بنگالے وچ اک مدت تک وڈے وڈے ملکی عہدےآں اُتے مامور رہ چکيا تھااور فیر مدراس د‏ی کونسل دا ممبر ہوئے گیا سی تے انہاں خدمتاں اُتے اُس تو‏ں کارہائے نمایاں ظہور وچ آگئے سن ۔ ہن جو اوہ بنگالے دا گورنر مقرر ہوک‏ے آیا تاں آندے ہی اُس نے مرشد آباد د‏‏ی جگہ کلکتے نو‏‏ں حکومت انگریزی دا صدر مقام بنایا۔ دیوانی تے فوجداری د‏‏ی نويں عدالتاں قائم کر نے دا انتظام کيتا تے اک نواں مجموعۂ قوانین تیار کرنے وچ مشغول ہويا۔