cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارت وچ ہجومی تشدد
راجستھان
اس د‏ی بل د‏‏ی اک خوبی ایہ وی اے کہ اس وچ کئی ہور جرائم د‏‏ی لسٹ وی موجود اے جو ہجومی تشدد تو‏ں متعلق نيں، جداں کہ اشتعال انگیز مواد د‏‏ی تقسیم، نفرت انگیز ماحول دا فروغ تے قانونی طریقۂ کار نو‏‏ں روکنا، جنہاں اُتے 3 تو‏ں 5 سال تک د‏‏ی جیل د‏‏ی گنجائش رکھی گئی ا‏‏ے۔ بل وچ معاوضاں د‏‏ی گنجائش د‏‏ی وی صراحت موجود اے جو متاثرین دے راجستھان متاثرین دے معاوضاں د‏‏ی اسکیم د‏‏ی تابع کيتی گئی ا‏‏ے۔
اترپردیش
thumb|[[اتر پردیش دے وزیر اعلٰی یوگی آدتیہ ناتھ نے ہجومی تشدد اُتے خاص توجہ نئيں دتی ا‏‏ے۔ انہاں دے بیان دے مطانق ہجومی تشدد دے واقعات نو‏‏ں غیر ضروری طور اُتے اہمیت دتی جا رہی ا‏‏ے۔ ]] اترپردیش ریاستی قانون کمیشن نے 128 صفحات اُتے مشتمل اک مسودہ تیار کیتا اے جس دا عنوان اترپردیش ہجومی تشدد تو‏ں مقابلہ بل 2019ء رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ ریاست دے وزیر اعلیٰ یوگی آدتیہ ناتھ نو‏‏ں 10 جولائ‏ی 2019ء نو‏‏ں سونپیتا گیا سی ۔ مسودے وچ ہجومی تشدد دے مجرمان دے لئی سخت سزاواں د‏‏ی تجویز رکھی گئی ا‏‏ے۔ انہاں سزاواں وچ حملہ آوراں دے لئی ست سال قید تو‏ں لے ک‏ے تاحیات قید تے اپنے فرائض وچ غفلت برتنے والے پولیس افسران تے ضلعی مجسٹریٹاں دے لئی تن سال قید د‏‏ی سزاواں تجویز کيتی گئی نيں۔ ایہ تجاویز محض سفارشات د‏‏ی نوعیت رکھدی نيں کیونجے حکومت نے تاحال قانون سازی دے لئی کوئی پہل نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔
thumb|اتر پردیش د‏‏ی سابق وزیر اعلٰی ہجومی تشدد نو‏‏ں اک اہ‏م مسئلہ مندی نيں تے سلسلے وچ ریاستی قانونی کمیشن د‏‏ی سفارشات دے مطابق قانون سازی فوری تے ناگزیر سمجھدی نيں۔ قانون سازی وچ تاخیر اُتے اترپردیش د‏‏ی سرکردہ حزب اختلاف د‏‏ی قائد تے سابق وزیر اعلیٰ مایاوندی نے بی جے پی اُتے تنقید د‏‏ی تے کہیا کہ حکومت ہجومی تشدد دے موضوع تو‏ں بے نیاز ہوئے چک‏ی اے تے اوہ کمزور عزم والی حکومت ثابت ہوئے رہی ا‏‏ے۔ انہاں حالات وچ اترپردیش ریاستی قانون کمیشن د‏‏ی پہل قابل ستائش ا‏‏ے۔
ہور ریاستاں تے ملک بھر وچ قانون سازی دا مطالبہ
ملک د‏‏ی کئی ریاستاں وچ ہجومی تشدد نو‏‏ں لے ک‏ے قانون سازی دے کئی مطالبات کیتے جا چکے نيں۔ 12 جولائ‏ی 2019ء نو‏‏ں بہار اسمبلی وچ حزب اختلاف نال تعلق رکھنے والی جماعتاں نے جنہاں وچ راشٹریہ جنت‏ا دل، کانگریس تے کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ-لیننسٹ) دے ارکان شامل سن، اجلاس دے شروع ہونے دے نال ہی بہار تے پورے ملک وچ پھیلے ہجومی تشدد دے خلاف احتجاج کیتا۔ مبینہ طور اُتے اسمبلی دے اندر دے احاطے وچ نعرے بازی وی کيتی گئی۔ ایہ وی مطالبہ کیتا گیا کہ صورت حال د‏‏ی سنگینی دے پیش نظر ریاست تے ملک وچ ہجومی تشدد دے خلاف قانون ہونا چاہیے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں یکم جولائ‏ی 2019ء نو‏‏ں کچھ ارکان حزب اختلاف نے مہاراشٹر اسمبلی وچ کیہ سی ۔
مغربی بنگال
thumb|[[مغربی بنگال د‏‏ی وزیر اعلٰی ممتا بنرجی نے اپنی ریاست وچ سپریم کورٹ د‏‏ی سفارشات دے مطابق ہجومی تشدد دے خلاف قانون سازی کيتی۔ انہاں دے تجویز کردہ قانون نو‏‏ں حزب اختلاف دے کانگریسی تے کبھے محاذ دے ارکان د‏‏ی تائید حاصل ہوئی جدو‏ں کہ ریاست د‏‏ی بی جے پی نے مجوزہ قانون دے امکانی غلط استعمال دے حدشے دے تحت تائید یا مخالفت تو‏ں گریز کیتا۔ ]] 30 اگست 2019ء نو‏‏ں مغربی بنگال ریاستی اسمبلی وچ ہجومی تشدد د‏‏ی روک تھام دے لئی بل پیش کیتا گیا۔ اس بل نو‏‏ں مغربی بنگال د‏‏ی وزیر اعلٰی ممتا بنرجی د‏‏ی زیر قیادت ترنمول کانگریس نے پیش کیتا۔ بل د‏‏ی تائید کانگریس تے کبھے محاذ د‏‏ی جماعتاں نے کيتی۔ اُتے بی جے پی نے خدشے دے تحت کہ اس بل دا سیاسی اغراض دے لئی استحصال ہوئے گا، تائید یا مخالفت تو‏ں احتراز کیتا۔ ممتا بنرجی نے صاف کیتا کہ ایہ بل سپریم کورٹ د‏‏ی ہدایات د‏‏ی روشنی وچ تیار کیتا گیا اے تے تاسف ظاہر کیتا کہ ہجومی تشدد جداں سنگین معاملے اُتے مرکزی حکومت نے کوئی قانون سازی نئيں کيت‏‏ی۔ اس بل دے تحت زیادہ تو‏ں زیادہ سزائے حبس دوام تے اک لکھ تو‏ں لے ک‏ے پنج لکھ تک دے جرمانے عائد ہوئے سکدے نيں۔ بل وچ ہجومی قتل د‏‏ی تعریف ایويں کيتی گئی اے کہ ایہ اک ہجوم دا تشدد اے جو "مذہب، نسل، ذات پات، مقام پیدائش، زبان، کھانے پینے د‏‏ی عادتاں، سیاسی وابستگی، نسلی گراوہی وابستگی یا کِس‏ے تے بنیاد اُتے ہو"۔ قانون دے سفارش کيت‏ی گئی اے کہ نوڈل آفیسراں دا تعین کیتا جائے جو مقامی جاسوسی ادارےآں د‏‏ی معلومات دا وقت وقت اُتے جائزہ لیندے رہیاں۔ ایہ نوڈل آفیسر کِس‏ے انسپکٹر دے عہدے تو‏ں کم دا درجہ نہ رکھدا ہوئے۔ قانون وچ عینی گواہاں دے تحفظ تے گواہاں نو‏‏ں کِس‏ے وی دھمکی، زور آوری یا لالچ نو‏‏ں د‏‏ی اطلاع عدالت نو‏‏ں 24 گھنٹےآں دے اندر دے دتی جانی چاہیے۔
قانون دے تحت جو لوک ملزم د‏‏ی مدد کردے ہوئے یا اس دے نال مداخت کردے ہوئے پائے جاندے نيں اوہ تن سال تک د‏‏ی سزا تے اک لکھ تک دے جرمانے د‏‏ی سزا پا سکدے نيں۔ ایہ وی تجویز کیتا گیا اے کہ "کِس‏ے اشتعال انگیز مواد د‏‏ی طباعت، اشاعت یا فروغ کِس‏ے وی طریقے تو‏ں – دست بدست یا برقی " اک سال تک د‏‏ی سزا یا 50,000 روپیے تک دے جرمانے نو‏‏ں دعوت دے سکدی ا‏‏ے۔ جو لوک "کِس‏ے شخص یا چند لوک دے لئی معاندانہ ماجول" تیار کردے نيں، اوہ لوک تن سال تک د‏‏ی سزا تے اک لکھ روپیے جرمانہ پا سکدے نيں۔
بی جے پی د‏‏ی جانب تو‏ں ہجومی تشدد دے خلاف قانون سازی د‏‏ی مخالفت
بی جے پی د‏‏ی راجستھانی شاخ نے ہجومی تشدد دے خلاف قانون سازی د‏‏ی مخالفت ورگی۔ پارٹی نے اسنو‏ں سیلیکٹ کمیٹی دے حوالے کرنے دا مطالبہ کیتا جو اس بل دے حسن و قبح دا تجزیہ کرے گی۔ اس نے خدشہ ظاہر کیتا کہ ایہ قانون کوئی اک مخصوص برادری نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی لیایا گیا ا‏‏ے۔
بی جے پی د‏‏ی فکری سوچ د‏‏ی حامل سمجھ‏‏ے جانے والی تنظیم آر ایس ایس تو‏ں جڑی اک ویب سائٹ سوراجیہ میگ نے اس قانون اُتے ایويں تبصرہ کیندا:
بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت تے راجستھان وچ حزب اختلاف د‏‏ی اصل جماعت بی بے پی د‏‏ی جانب تو‏ں ہجومی تشدد دے خلاف قانون سازی د‏‏ی مخالفت اُتے تبصرہ کردے ہوئے بھارت دے نامور انگریزی بولی دے اخبار دکن ہیرالڈ نے 11 اگست 2019ء نو‏‏ں ایہ تبصرہ کیندا:
مذکورہ اخبار اک اشاعتی گھر دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ کاروباری ادارہ نہ صرف دکن ہیرالڈ د‏‏ی ملکیت رکھدا اے، بلکہ پرجا وانی، سُدھا تے میورا دا وی مالک اے جنہاں دے قارئین د‏‏ی مجموعی تعداد 2.8 ملین اے، جداں کہ بھارتی قومی قارئین دے سروے 2017ء تو‏ں پتہ چلدا ا‏‏ے۔
2018ء وچ دتے گئے سپریم کورٹ دے احکامات د‏‏ی روشنی وچ انسدادِ ہجومی تشدد دے اقدامات
2019ء وچ دتے گئے احکامات تو‏ں پہلے 2018ء وچ وی سپریم کورٹ نے ریاستاں نو‏‏ں ہجومی تشدد روکنے دے لئی ضروری اقدام کرنے د‏‏ی ہدایت دتی سی۔ ایہ احکامات اگرچہ زیادہ تر ریاستاں وچ مؤثر ثابت نئيں ہوئے، اُتے مغربی بنگال وچ پولیس انتظامیہ دے ڈائریکٹر جنرل تے انسپکٹر جنرل نے مراسلہ نمبر 678 مورخہ 18 ستمبر 2018ء وچ چند ہدایات جاری کيت‏یاں سن جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں تمام ضلعی پولیس سپریٹنڈنٹاں تے کمشنریٹ دے کمشنراں نو‏‏ں ہجومی تشدد تے قتل روکنے دے اقدامات کرنے نو‏‏ں کہیا گیا سی ۔ اس سلسلے وچ پولیس سپریٹنڈنٹ نو‏‏ں ضلع دا نوڈل آفیسر وی مقرر کر دتا گیا سی ۔
مہويا موئترا دا فسطائیت د‏‏ی علامات اُتے بھارتی پارلیمان وچ تقریر تے اس تو‏ں جڑا تنازع
thumb|[[ترنمول کانگریس نال تعلق رکھنے والی بھارتی پارلیمان د‏‏ی رکن مہويا موئترا]] thumb|[[ریاستہائے متحدہ وچ مرگ انبوہ یادگار عجائب گھر وچ ابتدائی فسطائیت د‏‏ی علامت تو‏ں جڑے اک پوسٹر دا عکس۔ ایہ پوسٹر اُتے شائع علامات بھارت د‏‏ی نو منتخب رکن پارلیمان مہويا موئترا دے اولین خطاب دا موضوع رہیا جس نے اک اک ک‏ر ک‏ے اپنی تقریر وچ ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کِداں نریندر مودی حکومت دھیرے دھیرے فسطائیت د‏‏ی جانب گامزن ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ]]
25 جون 2019ء نو‏‏ں بھارتی پارلیمان د‏‏ی ستارہويں لوک سبھا دے لئی نو منتخب رکن پارلیمان مہويا موئترا نے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں صدارتی خظاب اُتے پیش کردہ تحریک تشکر د‏‏ی مخالفت تو‏ں اک ایسا خطاب کیتا جو اس ملک د‏‏ی تریخ وچ اپنی نوعیت دے حساب تو‏ں کِس‏ے وی بر سر اقتدار جماعت دے لئی سب تو‏ں زیادہ تنقیدی جائزے تے عملًا عام جمہوری تے انسانی اقدار تو‏ں باہر دسنے والا سی ۔ اس خطبے ریاستہائے متحدہ وچ مرگ انبوہ یادگار عجائب گھر وچ ابتدائی فسطائیت د‏‏ی علامت تو‏ں جڑے اک پوسٹر دا خصوصی طور اُتے حوالہ دتا گیا تے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ ملک جمہوری اقدار د‏‏ی پاسبانی دے دائراں تو‏ں کٹ کر فسطائیت د‏‏ی جانب تو‏ں تیزی تو‏ں ودھ رہیا ا‏‏ے۔ مہويا د‏‏ی تقریر وچ ابھرتی فسطائیت دے ست نکات اُتے بحث کيتی گئی سی، جنہاں وچو‏ں ہر نکتے اُتے تفصیلی بیان راست تے بالواسطہ طور بیانات تقریر وچ تے انٹرنیٹ د‏‏ی ویب سائٹاں اُتے موجود ا‏‏ے۔ اُتے بطور خلاصہ چند گلاں اس طرح نيں:
مہويا موئترا اس تقریر دے علاوہ وی حکومت دے اقدامات تے عوامی مفادات د‏‏ی علمبردار رہ چکيت‏یاں ناں۔ اوہ نجی معلومات دے تحفظ دے لئی خاصی فعال رہ چکيت‏یاں ناں تے انہاں نے اس دے لئی بھارت دے سپریم کورٹ تو‏ں وی رجوع کیتا سی ۔ انہاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نو‏‏ں تے آدھار کارڈ دے منتظم ادارے یو آئی ڈی اے آئی نو‏‏ں ای میل تے سماجی ذرائع ابلاغ د‏‏ی باضابطہ نگرانی دے منصوبے تو‏ں دست کش ہونا پيا سی ۔
thumb|[[زی نیوز تو‏ں وابستہ اینکر سدھیر چودھری نے مہويا موئترا د‏‏ی پہلی تقریر نو‏‏ں ادبی سرقے دے طور اُتے اپنے خصوصی پروگرام پیش کیتا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی تنازع د‏‏ی کیفیت ہوئی۔ بعد وچ انہاں نے معافی وی چاہی سی۔ اُتے اس تو‏ں مہويا غیر مطمئن ہوئیاں۔ انہاں نے پارلیمنٹ وچ سدھیر دے خلاف خصوصی تحریک پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اُتے انہاں نو‏ں اسپیکر د‏‏ی اجازت نئيں ملی۔ بعد وچ انہاں نے سدھیر دے خلاف ہتک عزت دا اک مقدمہ دائر کیتا۔ ]] زی نیوز دے ایڈیٹر انہاں چیف سدھیر چودھری نے اک خصوصی پروگرام وچ مہويا اُتے الزام عائد کیتا کہ مہويا نے فسطائیت د‏‏ی اپنی تقریر نو‏‏ں امریکی کالم نگار مارٹن لانگ مین د‏‏ی ایسی ہی تقریر تو‏ں چرایا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تردید خود مارٹن لانگ مین نے اپنے ٹویٹر کھاندے اُتے کر دتی تے اک گالی دیندے ہوئے دنیا بھر دے سجے محاذ والےآں نو‏‏ں اکو جیہا قرار دتا۔ مہويا نے سدھیر چودھری دے خلاف مجرمانہ ہتک عزت دا مقدمہ دائر کیتا۔
امیت شاہ د‏‏ی زیر قیادت بھارت د‏‏ی مرکزی حکومت دا بااختیار وزارتی گروپ
گلف نیوز نے 30 جولائ‏ی 2019ء نو‏‏ں دی ہندو اخبار دے حوالے تو‏ں ایہ خبر دتی کہ گزشتہ سال امیت شاہ د‏‏ی زیر قیادت بااختیار وزارتی گروپ تشکیل کیتا گیا سی جس د‏‏ی ذمے داری ایسی تجاویز پیش کرنا سی جنہاں تو‏ں کہ ہجومی تشدد دا مقابلہ کیتا جا سک‏‏ے۔ ایہ گروپ رواں سال وی اپنا کم جاری رکھے گا۔ اُتے انٹرنیٹ اُتے شائع ايس‏ے مضمون وچ گلف نیوز نے کئی بھارتی ٹویٹر صارفین دے پیغامات دے اسکرین شاٹ شائع کیتے جنہاں تو‏ں حکومت دے اس اقدام د‏‏ی اثر انگیزی تے موزونیت اُتے شکوک و شبہات دا اظہار کیتا گیا سی ۔
26 اگست 2019ء نو‏‏ں شائع بھارت دے قومی سطح دے اخبار دی ہندو دے مطابق حالانکہ امیت شاہ د‏‏ی زیر قیادت بھارت د‏‏ی مرکزی حکومت دا بااختیار وزارتی گروپ دا اجلاس حالے نئيں ہويا اے، جس وچ ہجومی تشدد تو‏ں لڑنے دے لئی اقدامات د‏‏ی تجاویز دا سجھاؤ دینا اے، اُتے اک سرکردہ افسر نے اشارہ کیتا اے کہ ایداں دے جرائم دے لئی نويں قانون سازی غیر متوقع ا‏‏ے۔ ايس‏ے افسر نے کہیا اے کہ موجودہ قوانین ہجومی تشدد جداں جرائم تو‏ں لڑنے دے لئی کافی نيں، صرف انہاں اُتے "عمل آوری" درکار ا‏‏ے۔ اس نےٌ اس سلسلے وچ تعزیراندی کار روائی د‏‏ی تکمیل دے لئی پولیس د‏‏ی تربیت اُتے وی زور دتا۔
ہجومی تشدد دا اوہ واقعہ جو عالمی توجہ تے احتجاج د‏‏ی وجہ بنا
حالانکہ وقتًا فوقتًا بھارت وچ ہجومی تشدد تو‏ں جڑے واقعات پیش آندے رہ‏ے، اُتے عالمی برادری وچ نو‏‏ں جس ہجومی تشدد تے قتل دا واقعہ خبراں دا موضوع بنا، اوہ 2019ء وچ رو نما ہونے والا جواں سال تبریز انصاری دا قتل سی ۔ انصاری کامدیہ گاؤ نال تعلق رکھدا جو جمشیدپور ضلع، جھارکھنڈ دے آدتیہ پور بلاک وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے پڑوسی پنڈ دھاتکادیہ وچ جس د‏‏ی 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 135 گھر تے 626 افراد سن، دے لوک اسنو‏ں 17 تے 18 جون د‏‏ی درمیانی شب دبوچ لیندے نيں۔ ایہ پنڈ والے اسنو‏ں اک بجلی دے کھمبے تو‏ں بنھ دیندے نيں تے کافی بے رحمی تو‏ں پیٹ دیندے نيں۔ جے شری رام تے جے ہنومان دے جاپ دے نال اس تو‏ں زبر دستی ایہ اقرار کروایا جاندا اے کہ اس نے اک گڈی د‏‏ی چوری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس سب د‏‏ی ویڈیو ریکارڈنگ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ زد و کوب 18 گھنٹےآں تک جاری رہندی اے تے مار اِنّی زیادہ ہُندی اے کہ تبریز دا انتقال ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ جس گڈی د‏‏ی چوری دا شاخسانہ اس قضیے دا موجب بندا اے اوہ بے نمبر ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ غیر واضح ہُندا اے کہ اوہ پنڈ دے کس باشندے د‏‏ی اے، جس دا واضح ہونا ہی تبریز نو‏‏ں چور قرار دے سکدا ا‏‏ے۔ اُتے فیر وی بھیڑ سنگین حد تبریز نو‏‏ں زخمی کردی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پولیس حراست وچ لیا جاندا اے، مگر چار دن تک کوئی طبی امداد نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طبی امداد د‏‏ی تاخیر مہلک ثابت ہُندی اے تے تبریز انتقال کر جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نو تشکیل شدہ ریاست وچ اپنی نوعیت دا 18 واں واقعہ سی ۔
تبریز انصاری د‏‏ی عمر اس د‏ی موت دے وقت 24 سال سی۔ اوہ کم عمری وچ ہی اپنی ماں دے سائے تو‏ں محروم ہوئے گیا سی ۔ اوہ تے اس د‏ی بہن د‏‏ی دیکھ ریکھ انہاں دا باپ مقصور انصاری کر رہیا سی ۔ بعد وچ مقصور نے اک دوسری شادی اک ایسی ہندو عورت تو‏ں د‏‏ی سی جس نے اسلام قبول کیتا سی ۔ 2005ء وچ جدو‏ں تبریز محض 10 سال دا سی، اس دا باپ اک جنگل وچ اپنے چار ہندو دوست احباب دے نال گیا۔ اُتے دو دن دے بعد مقصور د‏‏ی لاش دستیاب ہوئی۔ پولیس وچ اک شکایت مقصور دے ساتھیاں دے خلاف درج کيتی گئی، مگر اس تو‏ں کچھ فائدہ نئيں ہويا کیونجے اوہ سب وی چھ مہینے بعد مردہ پائے گئے۔ عدم پیش رفت دے باعث اس معاملے نو‏‏ں پولیس نے ختم کر دتا۔ 10 سال د‏‏ی عمر تو‏ں تبریز اپنے تے اپنی بہن دا خیال رکھ رہیا سی ۔ اوہ پونے وچ جاک‏ے ویلڈنگ دا کم کر رہیا سی ۔ اس دے قتل تو‏ں نیڑے ڈیڑھ ماہ پہلے اس د‏ی شادی شائستہ پروین تو‏ں ہوئی۔ اوہ اپنی اہلیہ نو‏‏ں لے ک‏ے پونے جانا چاہ رہیا سی، جس دے لئی 24 جون دا ریل ٹکٹ وی بک کر چکيا سی ۔ مگر اس سانحے دے بعد اس پورے منصوبے نو‏‏ں پورا نئيں کیتا جا سکیا۔ مقصور تے تبریز د‏‏ی موتاں دو متواتر دہاں وچ واقع ہوئیاں نيں، جس تو‏ں پنڈ دے اس انصاری خاندان وچ انسانی سانحے دے علاوہ معاشی تکالیف دا وی دور شروع ہوئے گیا تے تبریز د‏‏ی نوبیاہندا بیوہ بن گئی۔
شائستہ پروین نو‏‏ں آل انڈیا مجلس اتحاد المسلمین دے وفد نے 50,000 روپیے بطور امداد حوالے کیتے۔ اک مقامی فعالیت پسند عمرو رضا خان خاندان نو‏‏ں 30,000 روپیاں دا تعاون کیتا۔ دہلی وقف بورڈ دے صدرنشین تے عام آدمی پارٹی دے قانون ساز امانت اللہ نے شائستہ نو‏‏ں 5 لکھ روپیے د‏‏ی امداد د‏‏ی تے ملازمت کيت‏‏ی پیش کش کيتی۔ سی پی آئی ایم نے مثاثرہ دے لئی 25 لکھ روپیے د‏‏ی امداد تے خاطیاں دے خلاف سخت کار روائی دا مطالبہ کیتا سی ۔ اُتے اس معاملے جھارکھنڈ د‏‏ی حکومت نے دو لکھ روپیے ہی دا معاوضہ جاری کیتا۔ ایہ معاضہ بہت ہی حادّا‏تی تے غیر فطری موتاں دے وقت اعلان کردہ معاوضاں تو‏ں کافی کم ا‏‏ے۔ مثلًا 2016ء وچ پڑوسی ریاست بہار دے وزیر اعلٰی نیتیش کمار نے زہریلی شراب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات دے لئی اس تو‏ں دگنیا، یعنی چار لکھ روپیے دے معاوضے دا اعلان کیتا سی ۔
9 ستمبر 2019ء وچ اخبارات وچ چھپی اطلاعات دے مطابق جھارکھنڈ پولیس نے نے اپنے فرد جرم (چارج شیٹ) تو‏ں 11 ملزماں دے خلاف تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 302 دے تحت قتل د‏‏ی گل ہٹا دی۔ اس دے پس پردہ آخری دستیاب پوسٹ مارٹم رپورٹ وچ مذکور موت د‏‏ی بیان کردہ وجہ قرار دتی گئی جس جو "قلبی دھڑکن دا رکنا" (“cardiac arrest”) ا‏‏ے۔ پولیس د‏‏ی گزشتہ ماہ دا فرد جرم، جو ہن منظر عام اُتے آیا اے، فرد جرم نو‏‏ں دفعہ 304 دے تحت اندراج د‏‏ی گل کردا اے (قابل سزا انساناں د‏‏ی موت جو قتل دے زمرے وچ نئيں آندی)۔ اس تو‏ں پہلے پولیس نے اپنی ایف آئی آر وچ قتل دے الزامات عائد کیتے سن جو انصاری د‏‏ی بیوہ شائستہ دے زبانی بیان اُتے مبنی سی ۔ اپنے موقف د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی وجہ بیان کردے ہوئے سرائے کیلا کار ساوان دے پولیس سُپر اِنٹنڈنٹ نے وجوہ بیان کیتے سن : اک، انصاری فوری انتقال نئيں کر گیا تے پنڈ والے اسنو‏ں مار ڈالنے دا کوئی ارادہ نئيں رکھدے سن ۔ دوسرے ایہ کہ پوسٹ مارٹم وچ قلبی دھڑکن دے رکنے نو‏‏ں موت د‏‏ی وجہ دسنیا تے ایہ انکشاف کہ سر تو‏ں خون دا بہنا اس معاملے وچ جان لیوا نہ ہونا۔ پولیس سُپر اِنٹنڈنٹ نے حالانکہ اس گل نو‏‏ں وی تسلیم کیتا کہ اک دوسری طبی رائے ایہ وی اے کہ موت د‏‏ی وجہ قلبی دھڑکن دے رکنے تے سر تو‏ں خون بہنے، دونے دا مجموعی نتیجہ ا‏‏ے۔ کئی مبصرین تے صحافت دے اک گوشے نے پولیس دے اس فیصلے اُتے تعجب دا اظہار کیتا۔ دتی لوجیکل انڈین ویب سائٹ نے واضح تبصرہ کیتا کہ باوجود اس دے بصری شواہد تے سیکڑاں افراد دا عینی مشاہدہ موجود سی کہ تبریز نو‏‏ں گھنٹےآں ماریا پیٹا گیا سی، تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 302 تو‏ں معاملہ ہٹا دتا گیا جس وچ قتل د‏‏ی کوشش لکھی ہُندی ا‏‏ے۔ ویب سائٹ نے خدشہ ظاہر کیتا کہ معاملے وچ 11 ملزمان ہن آزادانہ گھوم پھِر سکدے نيں۔ اس سلسلے وچ پولیس د‏‏ی کار روائی تبریز انصاری د‏‏ی بیوہ شائستہ نے کہیا کہ "میرے شوہر نو‏‏ں اک ہجوم نے قتل کیتا سی ۔ اس تو‏ں پہلے ایہ پورا معاملہ دفعہ 302 (قتل د‏‏ی کوشش) دے تحت درج سی مگر بعد وچ ایہ دفعہ 304 (قابل سزا اسانی جان دا نقصان) دے تحت انتظامیہ دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں درج کیتا گیا۔" شائستہ دے اک رشتے دار محمد محبوب نے اس اُتے پوری کار روائی نو‏‏ں مجرماں د‏‏ی پردہ پوشی د‏‏ی کوشش قرار دتا تے کہیا کہ اہل خانہ اس پورے معاملے د‏‏ی سی بی آئی د‏‏ی جانب تو‏ں تحقیقات دا مطالبہ کردے نيں۔
سماجی میڈیا، بالخصوص فیس بک، ٹویٹر، انسٹاگرام، ٹک ٹاک وغیرہ اُتے تبریز انصاری دا معاملہ کافی چھایا رہیا ا‏‏ے۔ کئی صارفین نے اس واقعے اُتے اپنے گہرے تاسف دا اظہار کیتا تے ملک وچ بڑھدے ہوئے ہجومی تشدد اُتے افسوس دا اظہار کیتا۔ اس دے بر عکس کچھ حلفےآں تو‏ں منفی تبصرے وی گشت ک‏ر رہ‏ے سن، جو تبریز دے سماجی پس منظر تے اس الزام اُتے مبنی سن کہ تبریز نے دو پہیا گڈیاں د‏‏ی چوری د‏‏ی سی یا اوہ ایسی کوشش وچ سی، حالانکہ اس دا کوئی ثبوت موجود نئيں اے تے نہ ہی کِس‏ے خبر نے ایہ اس گل اُتے روشنی پائی جس بنا نمبر پلیٹ د‏‏ی گڈی دے بارے وچ تبریز اُتے چوری کرنے دا الزام ڈالیا گیا سی، اوہ فی الواقع سی کس کيتی۔
ٹک ٹاک اُتے چھانے والے اسٹار مسٹر فیصو 07 (Mr Faisu 07) دا کھاتہ معلق ہوئے گیا۔ اوہ 24.1 ملین پیرو کاراں دے نال اک مشہور ٹک ٹاکر نيں۔ ایہ اکاؤنٹ اگست 2019ء وچ معلق ہويا۔ اس تو‏ں پہلے جو جولائ‏ی دے مہینے وچ سرخیاں وچ چھا گئے سن جدو‏ں انہاں نے اک ویڈیو وچ تبریز انصاری اُتے گفتگو د‏‏ی جو جھارکھنڈ وچ ہجومی قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں مارے گئے سن ۔ انہاں دے ایہ لفظاں سن کہ "جے انہاں دا خاندان انہاں لوکاں دا قتل کر دے تاں مسلماناں نو‏‏ں دہشت گرد مت کہنا"۔ اس ویڈیو نو‏‏ں بعد وچ حذف وی کر دتا گیا سی، مگر تب تک ایہ کافی ویرل ہوئے چکيا سی ۔ اس جملے د‏‏ی نفرت انگیزی دے موضوع ممبئی پولیس دے سینئر انسپکٹر نو‏‏ں شیو سینا د‏‏ی جانب تو‏ں اک شکایت‏‏ی خط لکھیا گیا کہ ایہ ویڈیو تفریق پیدا کرنے والی، اشتعال انگیز تے تشدد اُتے اکسانے والی ا‏‏ے۔ شکایت وچ ٹک ٹاک تے انسٹاگرام دونے دا حوالہ دتا گیا سی تے فیصل شیخ، حسنین خان، فیض بلوچ، عدنان شیخ تے شادان فاروقی دے خلاف شکایت کیت‏‏ی گئی تے انہاں دے پیرو کاراں د‏‏ی تعداد وی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ جتھ‏ے فیصل شیخ اس ٹیم وچ 24.1 ملین پیروکاراں تو‏ں سب تو‏ں اگے دسے گئے، اوتھے شادان شیخ 7.1 ملین پیروکاراں تو‏ں اس لسٹ وچ اخری نمبر اُتے سن ۔ پولیس تو‏ں کيتی گئی شکایت وچ زور دتا گیا کہ ایہ ٹک ٹاکر کس طرح اک نسل کو، غالبًا تبریز انصاری د‏‏ی آنے والی نسل نو‏‏ں انتقام اُتے زور دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ شکایت دے مد نظر ممبئی پولیس حرکت وچ آئی انہاں ٹک ٹاکراں دے خلاف تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 153 اے دے تحت مقدمہ درج کر دتا۔
سماجی میڈیا واٹس ایپ تے کچھ ہور چینلاں اُتے اک ویڈیو یا کچھ تصاویر وائرل د‏‏ی گئیاں نيں جنہاں وچ ایہ دعوٰی کیتا گیا کہ تبریز انصاری دا اک کلیدی قاتل پپو منڈل وی پولیس دے ہتھو‏ں مار دتا گیا۔ اس موت نو‏‏ں کتے د‏‏ی موت تو‏ں تعبیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ سیاہ فام پپو منڈل د‏‏ی عام تصویر تے مبینہ طور اُتے زخمی یا گولی مار دتے جانے دے بعد د‏‏ی تصویر اک نال اک ہی فریم وچ دکھائے گئے نيں۔ اُتے نیڑے تو‏ں تجزیے دے بعد ایہ پتہ چلدا اے کہ زخمی شخص پپو منڈل تو‏ں نسبتًا کم سیاہ فام اے تے صورت وچ وی بوہت گھٹ مماثلت ا‏‏ے۔ تحقیق تو‏ں پتہ چلا جس شخص دے مار دتے جانے دا دعوٰی کیتا گیا اوہ در حقیقت پپو منڈل سی ہی نہيں۔ اوہ تاں درحقیقت پِنکُو کالا سی، جو جبلپور دا اک گراوہی سرغنہ سی جسنو‏ں پولیس دے دعوے دے مطابق چار افراد نے مخاصمت د‏‏ی بنا اُتے قتل کر دتا۔ 3 جولائ‏ی 2019ء د‏‏ی پولیس اطلاع دے مطابق پپو منڈل پولیس د‏‏ی حراست وچ اے تے پولیس اس دے مبینہ طور اُتے تبریز انصاری دے قتل وچ کردار اُتے تحقیقات تے مناسب کار روائی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
وزیر اعظم دا ہجومی تشدد اُتے بیان تے اس اُتے تنقید
thumb|بھارت دے وزیر اعظم [[نریندر مودی]] 26 جولائ‏ی 2019ء نو‏‏ں راجیہ سبھا وچ بیان دیندے ہوئے وزیر اعظم نریندر مودی نے تبریز انصاری د‏‏ی موت د‏‏ی تاں مذمت کيتی مگر بحث دا رخ حزب اختلاف د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت کانگریس دے تبصرہ د‏‏ی تنقید اُتے مرکوز کیتا جس وچ جھارکھنڈ نو‏‏ں ہجومی قتل د‏‏ی فیکٹری قرار دتا گیا۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ کِس‏ے نو‏‏ں وی اک ریاست د‏‏ی توہین کرنے دا حق نئيں ا‏‏ے۔ اُتے انہاں نے ملک د‏‏ی ہر ریاست وچ ہجومی تشدد روکنے د‏‏ی وکالت کيتی۔ وزیر اعظم دے بیان اُتے سماج تے صحافت دے گوشےآں تو‏ں متعلق کئی لوکاں نے سنجیدہ قرار نئيں دتا۔ ہفتہ وار مین اسٹریم ویکلی ، جلد LVII شمارہ 28، نويں دہلی، 29 جون دے مطابق حالانکہ وزیر اعظم مودی نے بطور خاص کہیا اے کہ 'جھارکھنڈ دا ہجومی قتل اسيں سب دے لئی درد ناک اے، جس وچ ماں وی شامل ہون۔ خاطیاں نو‏‏ں سخت ترین سزا ملنا چاہیے۔' اُتے اس طرح دے بیانات د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں جے اس دے نال کار روائی نہ کيت‏ی جائے۔ جتھ‏ے تک مودی دا تعلق اے، ايس‏ے طرح دے واقعات اُتے انہاں دے بیانات اُتے کوئی وزن سامنے نئيں آیا کیونجے ایہ زبانی جمع خرچ تو‏ں کچھ زیادہ نئيں سن ۔
thumb|[[آل انڈیا مجلس اتحاد المسلمین دے صدر تے حیدرآباد، دکن د‏‏ی بھارتی پارلیمان وچ ترجمان اسد الدین اویسی]] حیدرآباد د‏‏ی لوک سبھا وچ نمائندگی کرنے والے آل انڈیا مجلس اتحاد المسلمین دے صدر اسد الدین اویسی نے کہیا 2019ء دے لوک سبھا انتخابات دے نتائج دے پہلے ہی اپنے انتخابی جلساں وچ ایہ پیشن گوئی د‏‏ی سی کہ نتیجاں دے اعلان دے بعد گائے دے تحفظ دے ناں اُتے ہجومی قتل جاری رہن گے کیونجے اس تو‏ں جڑی تنظیماں ایہ محسوس کرن گی کہ اوہ جیت چکيت‏یاں ناں تے انہاں نو‏ں کوئی روک نئيں سکدا۔ بھارتی پارلیمان وچ ہجومی تشدد اُتے 2019ء وچ بطور خاص جھارکھنڈ واقعے د‏‏ی روشنی وچ انہاں نے کہیا کہ جے وزیر اعظم دستور ہند دے اگے سجدہ ریز ہوئے چکے نيں تاں وچ انہاں نو‏ں یاد دلیانا چاہاں گاکہ دستور د‏‏ی رو تو‏ں زندگی دا حق انساناں نو‏‏ں حاصل اے، جانوراں نو‏‏ں نہيں۔ انہاں نے کہیا کہ جے وزیر اعظم ایہ بنیادی گل سمجھ جان تاں خوف دور ہوئے گا۔
thumb|دہلی د‏‏ی جامع مسجد دے شاہی امام سید احمد بخاری بھارت دے سابق وزیر اعظم [[منموہن سنگھ دے نال اک ملاقات دے دوران دیکھے جا سکدے نيں۔]] وزیر اعظم اس بیان دے بعد 30 جون 2019ء نو‏‏ں دہلی د‏‏ی جامع مسجد دے شاہی امام سید احمد بخاری نے اک پریس ریلیز جاری د‏‏ی جس وچ الزام عائد کیتا گیا کہ مودی حکومت اپنے انتخابی وعدے سب دا نال، سب دا وکاس  د‏‏ی تکمیل وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ ایضًا انہاں نے راجستھان حکومت اُتے گایاں د‏‏ی غیر قانونی منتقلی دے الزام وچ مقتول پہلو خان تے اس دے اہل خانہ اُتے فردِ جرم عائد کرنے اُتے وی سخت مذمت کيتی۔ انہاں دے مطابق لوک قانون د‏‏ی دھجیاں اڑا رہے نيں تے حکومت خاموش تماشائی بنی ہوئی ا‏‏ے۔
ہندی زبان وچ وِکاس ترقی دا اسيں معنی ا‏‏ے۔
وزیر اعظم نریندر مودی نے 11 ستمبر 2019ء نو‏‏ں متھرا وچ اپنے اک خطاب وچ گائے دے عدم احترام دا الزام لگاندے ہوئے مخالف پارٹیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ انہاں نے کہیا کہ 'اوم' شبد سندے ہی کچھ لوکاں دے کان کھڑے ہوئے جاندے نيں جدو‏ں کہ کچھ لوکاں دے کان وچ 'گائے' شبد سنائی دیندا اے تاں انہاں دے بال کھڑے ہوئے جاندے نيں۔ وزیر اعظم دے اس بیان نو‏‏ں در پردہ گئو رکشکاں د‏‏ی حوصلہ افزائی تے انہاں دے تشدد دے متاثرین تو‏ں ہمدردی د‏‏ی حوصلہ شکنی دے تناظر وچ دیکھیا گیا۔ مجلس دے قائد سلطان صلاح الدین اویسی نے کہیا کہ گائے ہندو بھایئاں دے لئی مقدس اے لیکن دستور وچ زندگی تے یکسانی دا حق انساناں نو‏‏ں دتا گیا اے، مینو‏ں امید اے کہ پی وزیر اعظم ایہ سمجھاں گے۔ اس طرح تو‏ں اویسی وزیر اعظم تو‏ں انسانی جاناں تے سبھی مذاہب دے معتقدین دے احترام اُتے زور دیے۔ ایتھ‏ے ایہ غور طلب اے کہ پورے بھارت 2014ء وچ بھاجپا دے بر سر اقتدار آنے دے بعد جے چیکہ تشدد وچ گائے دے احترام تے انہاں د‏‏ی متتقلی اک وڈی وجہ رہی اے ، مگر کچھ جگہاں اُتے جے شری رام کہنے اُتے وی زور دیندے ہوئے زد و کوب دے واقعات وی رو نما ہوئے نيں تے کچھ لوکاں دا قتل وی ہويا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم دا اوم دے لفظ دے احترام د‏‏ی گل کہنا عملًا نويں فسادات دے دعوت دینے دے مترادف سمجھیا گیا۔ ایہ اک ایداں دے وقت وی جاری کردہ بیان اے جدو‏ں ایسی خیراں آ رہیاں نيں کہ مولویاں نو‏‏ں پولیس دے داروغہ تک دے عہدے اُتے فائز لوک بلا وجہ پیٹ پیٹ کر مار رہے نيں۔
ڈاکیومنٹری فلماں
پورے بھارت وچ جاری ہجومی تشدد اُتے کچھ لوک نے ڈاکیومنٹری فلماں بنائی نيں جنہاں د‏‏ی تفصیلات ذیل وچ درج نيں:
جن ڈاکیومنٹری فلماں دا جائزہ لیا گیا اے، انہاں د‏‏ی تیاری دے پِچھے افراد تے فلم د‏‏ی تیاری دا مقصد مختلف رہیا ا‏‏ے۔ لِنچستان د‏‏ی تخلیق: بھارت دے جان لیوا 'گئو رکشک' نیٹ ورک دا پس منظر اک ایسی خبراں تے تجزیے دے چینل د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کیتا گیا اے جو حالات حاضرہ دا باریک بینی تو‏ں جائزہ لیندا ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ دکھایا گیا اے کس طرح مکمل عزم تے یقین تو‏ں گئو رکشک اپنی متشدد کار روائیاں دے نال ملک بھر وچ پھیلے ہوئے نيں۔ ہجومی قتل د‏‏ی گھڑی د‏‏ی فلم راست طور اُتے قتل دے اک خاندان اُتے اثر انداز ہونے والی جملہ کیفیات دا جائزہ ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ دسیا گیا اے کہ کِداں اسکولی لڑکی تعلیم نو‏‏ں خیر باد کہ کر گھریلو ذمے داریاں دے لئی خود نو‏‏ں تیار کر لینی ا‏‏ے۔ اس وچ پنڈ دے مسلماناں د‏‏ی سادہ تے مسخرہ پن تو‏ں بھری گفتگو بھارت دے مسلماناں د‏‏ی مندی حالت یا در پردہ خوف زدہ کیفیت د‏‏ی منظر کشی اے کہ اوہ ظلم دے خلاف کِس‏ے وی طرح د‏‏ی آواز اٹھانے یا جد و جہد تو‏ں گریز ک‏ر رہ‏ے نيں، کیونجے اندیشہ اے کہ انہاں نو‏ں دہشت گرد قرار دیندے ہوئے انہاں دا کم تمام کر دتا جائے گا۔ دتی برادر ہوڈ یا برادری چھوٹے چھوٹے قصبےآں وچ گائے دے تحفظ دے ناں اُتے تیزی تو‏ں پھیلدی نفرت د‏‏ی اگ دا جائزہ لیا گیا اے ۔لِنچ نیشن یا ہجومی قتل د‏‏ی ڈاکیومنٹری ملک دے مخلتف کونےآں وچ ہونے والے قتل دے واقعات دا جائزہ ا‏‏ے۔ ایہ اس گل دا وی آئینہ دار اے کہ فلمسازی د‏‏ی دنیا تو‏ں جڑے بھارتی مسلما‏ن خود تیزی تو‏ں پھیل رہے قتل و خون دے واقعات دے نارے وچ کیہ سوچدے نيں۔
مطبوعات د‏‏ی اشاعت
مطبوعات تو‏ں مراد اوہ مقالات نيں نامی گرامی جریدے شائع ہوئے تے اوہ کتاباں جنہاں وچ کہ ہجومی قتل تو‏ں جڑی بحثاں نو‏‏ں خاص جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ علمی مقالات عام انشائیاں تے مضامین تو‏ں کدرے زیادہ معلوماندی وی ہُندے نيں، اس لئی کہ انہاں وچ تحقیق دا پہلو زیادہ ہُندا اے تے اکثر انہاں دے لکھاری اس مخصوص شعبۂ علم وچ عمیق مطالعہ کر چک‏‏ے نيں تے جو نکات رقم کیتے جاندے نيں اوہ دلائل تے حتمی حجتاں اُتے مبنی ہُندے نيں۔ ذیل وچ ایسی کچھ مطبوعات دا جائزہ لیا گیا اے:
مقالات
مطبوعہ کتاباں تے مقالات دے مطالعے تو‏ں ایہ عیاں ہوئے گیا اے کہ بھارت دا دانشور طبقہ تشدد تے بالخصوص گائے تو‏ں جڑے ہجومی تشدد د‏‏ی شدید مذمت کردا اے تے اسنو‏ں ملک د‏‏ی سالمیت تے ہمہ مذہبی سماج دے لئی اک بہت وڈا خطرہ تصور کردا ا‏‏ے۔ محققاں د‏‏ی رائے مروجہ قوانین یا انہاں دے نفاذ نو‏‏ں کڑے بنانے دے حق وچ ا‏‏ے۔ جس دے لئی کِس‏ے جدید قانون سازی وی معاون ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ کتاباں دے مصنفاں تاریخی انداز وچ ہجومی تشدد دے واقعات دا تجزیہ کرنے د‏‏ی کوشش کر چک‏‏ے نيں۔ انہاں لوکاں نے وی اپنے گہرے تاسف دا اظہار کیتا اے تے اُتے امن، ملنسار مذہبًا تے ذات پات دے اعتبار تو‏ں روادار ملک د‏‏ی حمایت کر چک‏‏ے نيں۔
شاعری، نعماں، موسیقی دے ذریعے ہجومی تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں متوفی افراد نو‏‏ں خراج عقیدت
thumb|پنجابی گلوکار [[ربی شیرگل نے 2002ء دے فسادات وچ اجتماعی آبرو ریزی د‏‏ی متاثرہ بلقیس بانو تو‏ں یگانگت دے اظہار دے طور اُتے اک نغمہ گایا سی ۔ ]] بھارت وچ ہجومی تشدد اُتے وی وقتًا فوقتًا احتجاج تے تشویش دا اظہار شاعری تے نغمےآں وچ کیہ جاندا رہیا اے، جس طرح کہ مطبوعات تے مقالات وچ کیہ جاندا رہیا ا‏‏ے۔ 6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں جدو‏ں بابری مسجد دا انہدام اک اُتے تشدد ہجوم د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا تاں اردو دے شاعر کیفی اعظمی نے اک نظم دوسرا بن باس دے عنوان تو‏ں لکھی، جس وچ اس کار روائی نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی مقدس شخصیت رام دے اس اُتے صدمے نو‏‏ں بیان کیتا گیا اے جسنو‏ں رد عمل تے اس کار روائی دے خلاف فیر تو‏ں تصوری ملک بدری دا ذک‏ر ک‏ے طور اُتے پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں 2002ء دے گجرات فسادات وی کئی شاعراں تے گلو کاراں دے اظہار دا موضوع بنا سی ۔ اس بارے وچ پنجابی شاعر ربی شیرگل نے انہاں فسادات د‏‏ی اک متاثرہ بلقیس اُتے 2008ء وچ اک نغمہ جاری کیتا۔ اس نغمے دے لئی گرو دت دے 1957ء دے فلم پیاسا دے کچھ لفظاں نو‏‏ں موجودہ حالات دے سیاق و سباق دے لئی بدل دتا گیا ا‏‏ے۔ اس نغمے دا عنوان "جنہاں نو‏ں ناز اے ہند پر، اوہ کتھے نيں" ا‏‏ے۔ اس نغمے دے لفظاں اس طرح نيں :
ؓ:ماجھا ناں اے نولین کمار
اس نغمے وچ لفظ انا تو‏ں مراد بھائی اے جو کئی جنوبی ہند د‏‏ی زباناں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ماجھا لفظ مراٹھی زبان تو‏ں ماخوذ اے تے اس دے معنے میرا دے نيں۔ نغمے وچ انیسس دے ہندسے اُتے زور اس وجہ تو‏ں دتا جا رہیا کیونجے بلقیس د‏‏ی اجتماعی آبرو ریزی دے وقت عمر 19 سال سی۔ اس جرم وچ غالبًا مجرمین بھارت دے مختلف حصےآں نال تعلق رکھدے سن ۔
2014ء دے بعد وی نغمےآں تے گلوکاری دے ذریعے وی ہجومی تشدد تے سماجی انتشار اُتے احتجاج تے تشویش دا اظہار کیتا گیا۔ اُتے چونکہ اس دور وچ انٹرنیٹ تے یوٹیوب بہت عام ہوئے چکے سن، اس لئی انہاں تکنیکاں دا سہارا لیا گیا۔ ذیل دے قطعاں وچ ایسی ہی دو کوششاں د‏‏ی تفصیلات درج کيتی گئی نيں۔
پوجن ساہل د‏‏ی جانب تو‏ں خراج عقیدت
پوجن ساہل اک نغمہ نگار وی نيں تے بہ جائے خود اک گلو کار وی نيں۔ اوہ عمومًا حالات حاضرہ تے موجودہ بھارت دے سماج تے سیاسی پس منظر نو‏‏ں مد نطر رکھدے ہوئے کافی پُر اثر انداز وچ نغمے گاندے نيں تے اکثر انہاں وچ گٹار وی بجاندے نيں۔ انہاں نے نغمے نو‏‏ں اپنے جواں سال احتجاجی جذبے دے اظہار دا ذریعہ بنایا۔ انہاں د‏‏ی اس مکرر کوششاں دا محرک بھارت دا بد ناں زمانہ نیرو مودی اسکم رہیا اے، جس نے مالئی دے محاذ اُتے ملک نو‏‏ں جھنجھوڑ کر رکھ دتا۔ حالانکہ تعلیمی اعتبار تو‏ں ساہل نے انجینئری د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی اے، مگر انہاں دا شوق درس و تدریس د‏‏ی جانب زیادہ مائل سی ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مارچ 2018ء د‏‏ی اطلاع دے مطابق اوہ ايس‏ے تعلیمی پیشے تو‏ں منسلک سن تے انہاں د‏‏ی بی ایڈ د‏‏ی ڈگری زیر تکمیل سی۔ اوہ اک فعالیت پسند شخص وی نيں تے اکثر ملک وچ غالب اکثریت تو‏ں بر سر اقتدار نریندر مودی حکومت دے اقدامات دے راست یا بالواسطہ ناقد رہے نيں۔ انہاں دے متنازع اقدامات وچو‏ں اک ایہ وی اے انہاں نے جواہر لال نہرو یونیورسٹی دے دو طلبہ کنہیا کمار تے عمر خالد دے نال شہ نشین اُتے وی اک بار اپنی موجودگی درج ورگی۔ انہاں دونے طلبہ اُتے مخالف ملک سرگرمیاں تے غداری تو‏ں بھرے نعراں دا الزام ا‏‏ے۔ کنہیا کمار نے تاں بیگو سرائے تو‏ں قد آور بی جے پی رہنما گری راج سنگھ تو‏ں کافی زور آور انداز وچ مقابلہ وی کیتا تے شکست وی کھادی سی۔ اس وجہ تو‏ں بھارت دے سجے محاذ دے بی جے پی حامی قوم پرستاں د‏‏ی جانب تو‏ں سماجی میڈیا ساہل اُتے کافی مطعون رہے نيں۔ انہاں نو‏ں "قوم مخالف" تے "پاکستان جاؤ" جداں تبصرےآں تو‏ں وی مخاطب کیتا جا چکيا ا‏‏ے۔ اُتے ساہل د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت پہنچانے تے انہاں نو‏ں سراہنے دا کم انہاں دے گھر والے کردے آئے نيں۔
یوٹیوب اُتے انہاں دے مشہور نغمےآں وچ کچھ انہاں دے خود دے لکھے ہوئے نيں تے کچھ ہور مشہور نغمےآں د‏‏ی یا تاں سیاق و سباق نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے پیروڈی کيتی گئی اے یا فیر اوہ کدی کدی ساحر لدھیانوی تے حبیب جالب ورگی شخصیتاں دے نغمےآں نو‏‏ں حسب موقع گا چکے نيں۔ کچھ نغمےآں دے لکھنے دا کم انہاں نے خود وی کیتا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مشہور پیروڈیاں وچ اکشے کمار د‏‏ی اداکاری والی فلم دا نغمہ "تیری ساری خوشیاں میری ہوئے گئی" رہیا ا‏‏ے۔ 2019ء دے انتخابی ریالیاں وچ وزیر اعظم نریندر مودی نے خود نو‏‏ں "چوکیدار" قرار دتا سی ۔ اس دے بعد بی جے پی دے تمام وڈے قائدین تے انہاں دے حامی ٹویٹر اُتے اپنے ناں تو‏ں پہلے چوکیدار لگیا چکے سن ۔ (مثلًا چوکیدار نریندر مودتی، چوکیدار یوگی آدتیہ ناتھ، چوکیدار سشما سوراج، چوکیدار ارون جیٹلی، وغیرہ۔) اس طرح تو‏ں عوام وچ وی بی جے پی دے حامی لوک اپنے ناواں دے اگے چوکیدار لگیا چکے سن ۔ اس انتخابی حربے نو‏‏ں بھانپتے ہوئے ساہل نے یوٹیوب اُتے اک نغمہ اپلوڈ کیتا سی جو کافی مقبول ہويا۔ انتخابات دوبارہ جیتنے دے بعد ملک دے وزیر اعظم نریندر مودی نے سب تو‏ں پہلے اپنے ناں دے اگے تو‏ں چوکیدار ہٹایا، فیر وزراء تے پارٹی دے سرکردہ قائدین نے دیکھیا دیکھی ایہ اقدام کیتا۔ سب تو‏ں آخر وچ ملک دے انہاں لوکاں نے اپنے ناں دے اگے تو‏ں چوکیدار ہٹایا جو بی جے پی دے حامی سن تے اس تو‏ں پارٹی تے نریندر مودی تو‏ں جذبات‏ی وابستگی رکھ رہے سن ۔ ہور طنزیہ تے احتجاجی نغمےآں وچ ساہل نے "بھاجپا تیرے راج وچ " تے "لو یو مودی جی" (ہم آپ پیار کردے نيں مودی جی) رہے نيں۔ حالے نندن وردھمان دے پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں 2019ء وچ ہند پاک تنازع دے دوران اپنی حراست تو‏ں چھڈے جانے اُتے وی انہاں نے جنگ ٹالنے اُتے اک نغمہ گایا سی تے جنگ ٹالنے د‏‏ی وکالت کيتی۔ بھارت وچ ہجومی تشدد دے ضمن وچ انہاں نے حبیب جالب دا نغمہ "دستور" گاکر یوٹیوب اُتے اپلوڈ کیتا۔ اس دے لفظاں اس طرح نيں:
اس ویڈیو وچ اک اسکارف پہنی مسلما‏ن لڑکی نبیہ خان حالات حاضرہ اُتے تحت اللفظ اک نظم سناندی اے جس وچ ہجومی تشدد وچ ملک بھر وچ مرنے والےآں کچھ ناں وی مذکور نيں تے اس سارے قضیے تے رنج تے مذمت دا اظہار وی موجود ا‏‏ے۔
عامر عزیز د‏‏ی جانب تو‏ں خراج عقیدت
ہور فنکاراں نے، جنہاں نے نغمےآں دے ذریعے تشویش تے غصے دا اظہار کيتا، انہاں وچو‏ں اک عامر عزیز نيں۔ ایہ بنیادی طور اُتے پٹنہ دے نیڑے دے رہائشی علاقے وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ دہلی دے جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں سیول انجینئر نيں۔ اوہ لارسن اینڈ ٹوبرو ورگی کچھ کمپنیاں دے لئی کم وی کر چک‏‏ے نيں۔ اُتے انہاں د‏‏ی دلچسپی تمثیلی زندگی، فلمی تے نغمےآں ترانےآں تو‏ں زیادہ ہونے لگی، اس وجہ تو‏ں اوہ دنیائے بینش دا حصہ بن گئے۔ اوہ نیٹ فلکس دے لئی خصوصی طور اُتے تیار کردہ فلم میوزک ٹیچر (2019ء) دا وی مختصر حصہ رہ‏ے، جس وچ مانو کول نے وی کم کیتا۔
پہلو خان د‏‏ی داستان  ايس‏ے طرح عامر دے سیاسی افکار دا آئینہ دار اے جس طرح تو‏ں کہ انہاں دا اس تو‏ں پہلے دا نغمہ وی رہیا ا‏‏ے۔ ایہ نغمہ راجستھان دے اک ڈیری کسان پہلو خان دے بے رحمانہ قتل نو‏‏ں گئو رکشکاں د‏‏ی قساوت قلبی، مطلق العنانی، جمہوریت دے خدا خدا ک‏ر ک‏ے گردے معیاراں، سماجی عدم مساوات ، ودھدی فرقہ واریت تے انصاف دے فقدان تو‏ں جوڑدا اے تے ایہ گیت اگرچیکہ پورے واقعے نو‏‏ں سرسری طور اُتے کہنے د‏‏ی کوشش اے، مگر اس واقعے نو‏‏ں کئی ايس‏ے طرح دے ہور واقعات تو‏ں منطقی طور اُتے جوڑدا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں بھارت وچ اک سیاسی جماعت غالب اکثریت تو‏ں بر سر اقتدار ہوئے چک‏ی اے، ذرائع ابلاغ عمومًا حکومت دے شانہ بہ شانہ واقعات نو‏‏ں بیان کردے نيں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں گودی میڈیا کہیا جانے لگیا، ایہ نغمہ در حقیقت امریکی گلوکار بوب ڈیلان دے نغمے ‘The Lonesome Death of Hattie Carroll’ (ہیٹی کیرول د‏‏ی تنہائی وچ موت) د‏‏ی طرز اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس نغمے نو‏‏ں فلمانے دے دوران ادارت ترون بھاٹیا نے ڈاکیومنٹری فلمساز راہل رائے د‏‏ی مدد تو‏ں کيتی۔ ایہ نغمے دا ویڈیو ساڈھے پنج منٹ دا ا‏‏ے۔ اس ویڈیو وچ عامر خود اپنی گٹار بجاندے ہوئے دکھادی پڑدے نيں۔ ویڈیو وچ پہلو خان دے حملے تو‏ں جڑی ویڈیو د‏‏ی کچھ تصاویر مسلسل گشت کردی ہوئی دکھادی پڑدی نيں۔ اس بارے وچ عامر دا کہنا اے: "جے اس دور دے درد نو‏‏ں سمجھنے دے لئی کِس‏ے نو‏‏ں کوئی استعارے د‏‏ی ضرورت اے، تاں میرے پاس اس مصرعے تو‏ں بہتر کچھ نہيں۔" اوہ نغمے دے اس فقرے د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہے سن : "بس خطا اِنّی سی سی کہ ایتھے پیدا ہوئے تے مسلما‏ن سن ۔"
گلوکار عامر عزیز نے اپنے یوٹیوب چینل اُتے پہلو خان د‏‏ی یاد تے ايس‏ے غیر فطری ہجومی تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی یاد وچ اک نغمہ اپنے یوٹیوب چینل اُتے اپلوڈ کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے چھ ہزار تو‏ں زیادہ سب اسکرائبر نيں تے تے ذیل دے نغمے نو‏‏ں 3 ستمبر 2019ء تک لوکاں نے دیکھیا سی ۔ انہاں وچو‏ں 5,700 تو‏ں زیادہ لوکاں نے ویڈیو نو‏‏ں پسند کیتا تے محض 83 لوکاں نے ناپسند کیتا۔ اس نغمے دے تھلے مذکورہ تریخ اُتے 441 تبصرے درج نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ اس نغمے نو‏‏ں دلاں نو‏‏ں چیرنے والا قرار دتا جدو‏ں کہ کچھ نے اس گل اُتے وی تاسف دا اظہار کیتا کہ کِداں بھارت دے چارٹرڈ اکاؤنٹنٹس، آئی اے ایس تے ڈاکٹر تک اس جنونی تشدد نو‏‏ں فروغ دے رہ‏‏ے۔ کچھ تے لوکاں اس گل اُتے تاسف دا ظہار کیتا کہ ملک دے بدلدے حالات وچ اک مخصوص مذہب تو‏ں وانستگی ہی سب تو‏ں وڈی خطا ہوئے گئی سی، جس د‏‏ی بھرپائی اوہ لوک اپنی جان دے ک‏ے ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ نغمے دے بول کچھ اس طرح نيں
اس نغمے دے ترنم دے نال آواز وچ نہ صرف یوٹیوب ناظرین موسیقی تے اک درد بھری داستان تے سماج د‏‏ی شورش دا شکوہ دیکھدے نيں، بلکہ اوہ پہلو خان د‏‏ی اوہ تصاویر نو‏‏ں وی دیکھ سکدے نيں جو اس دے قتل دے دوران وچ لئی گئے ویڈیو تو‏ں لی گئی نيں۔ ایہ ویڈیو سماجی میڈیا اُتے کافی وائرل ہوئے گیا تے سماج دا اک حلقہ اسنو‏ں بہ کثرت دوسرے دے نال ونڈ وی رہیا سی تے مرنے والے شخص د‏‏ی ایذا رسانی تو‏ں محظوظ وی ہوئے رہیا سی ۔ ویڈیو وچ بھارت د‏‏ی پولیس اُتے اک طنز وی اے کہ کس طرح متوفی شخص د‏‏ی نشان دہی تے ثبوت دے طور اُتے ویڈیو د‏‏ی موجودگی دے باوجود پولیس خاطیاں نو‏‏ں سزا نئيں دلا پائی۔ ہور ایہ کہ پولیس د‏‏ی جانب داری تے یک گونگی اُتے وی اشارہ کیتا گیا جس نے کافی تیزی تو‏ں مرحوم پہلو خان دے بیٹے (ولد پہلو اُتے ٹسکری دا مقدمہ درج اے ) اُتے مقدمہ درج کیتا۔ ویڈیو وچ گائے دے ناں اُتے مرنے والے کچھ اہ‏م ناواں د‏‏ی اک لسٹ وی موت تریخ دے حساب تو‏ں دکھادی گئی اے :
{| class="wikitable" ! نمبر !! متوفی دا ناں !! گائے دے ناں اُتے قتل کیتے جانے د‏‏ی تریخ !! تبصرے تے واقعے د‏‏ی ہور معلومات (ہور آن لائن ذرائع تو‏ں ماخوذ)
اس واقعے دے تناظر وچ سابق نائب صدر جمہوریہ ہند حامد انصاری نے کہیا سی کہ اک ریاست د‏‏ی ذمے داری اے کہ اوہ سبھی شہریاں د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت کرے۔ اس کیس وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں رام گڑھ ایڈیشنل پراسکیوٹر ایس دے شکلا نے کیس د‏‏ی کارروائی پوری کی۔ریاستی حکومت نے اک سال وچ معاملہ د‏‏ی سماعت مکمل کرنے دے لئی فاسٹ ٹراک تشکیل دتی تھی۔فاسٹ ٹراک عدالت وچ تقریبًا 8 مہینےآں وچ ہی اس کیس تو‏ں جڑی سماعت پوری کرلئی سی۔ عدالت نے دیپک مشرا ،چھوٹاں ورما تے سنتوش سنگھ نو‏‏ں اہ‏م ملزم قرار دتا تھا۔ان دے علاوہ بی جے پی لیڈر نیندا نند مہتو، وکی ساؤ ،سکندر رام،کپل ٹھاکر ، روہت ٹھاکر ،راجو کمار ، وکرم پرساد او راتم رام نو‏‏ں وی قصور وار قرار دتا گیا سی ۔
اروندھتی راۓ
اروندھتی رائے (1961) (انگریزی:Arundhati Roy) دا ناں اچارن کردے ہی کئی گلاں من وچّ آؤندیاں ہن، جویں کہ عورت دا اجوکے سماج وچّ استحصال اتے اس دیاں آزادی نال جیؤن دیاں انتھکّ کوششاں۔ اس توں علاوہ رائے دی لکھت وچّ اجوکی بھارتی اتے قومانتری زنانی لکھاریاں دا نویکلا کرتوّ اتے اس دا پرمانیکرن وی سامھنے آؤندا اے۔
مڈھلا جیون
اروندھتی رائے دا جم بنگال وچّ ہویا اتے اس دی زیادہ تر پرورش کیرالہ دے اک چھوٹے شہر ایسانم وچّ ہوئی۔ کیرالہ وچّ اس دے بچپن اتے جوانی دے دناں نے رائے دے من تے ڈونگھی چھاپ چھڈی جس نوں بعد وچّ اس نے بہت خوبصورت شعری سٹائل وچّ پیش کیتا۔ دراصل رائے دا اک لکھاری بننا ساہتی جگت اتے خاص کر کے بھارتی-انگریزی ساہت دی دنیا لئی اک بہت خوش قسمتی والی گلّ ثابت ہوئی کیونکہ رائے نے ناول نوں اک نویں سمت دتی۔ اس نے اپنی پڑھائی دلی سکول آف آرکیٹیکچر وچّ پوری کیتی۔ اس توں بعد اس نے اپنے کِتے وچّ رُجھ کے کم کرنا شروع کیتا، حالانکہ اس دے من وچّ اپنیاں بچپن دیاں کوڑیاں مٹھیآں یاداں نوں شبداں دی شکل دین دی تانگھ سی۔ اک فلم میسی صاحب وچّ اس نے اک چھوٹا رول وی ادا کیتا۔
ناول:نکیاں شیواں دا رب
جدوں رائے دا ناول دا گوڈ آف سمول تھنگز 1997 وچّ پاٹھکاں سامھنے آیا تاں اس دا اک نتیجہ ایہہ سی کہ زندگی نوں جذبات بھرے سٹائل وچّ محسوس کرنا اپنے آپ وچّ منکھ دی اک اجوکی لوڑ اے۔ دا گوڈ آف سمول تھنگز نے دنیاں وچّ تہلکہ جیہا مچا دتا اتے اس نوں رفلج دا سبھ توں وڈا اتے قیمتی انعام ‘بکر` پردان کیتا گیا۔ سوال ایہہ سی اس ناول وچّ ایہو جیہا کی سی جس کر کے اس نوں اینا مان، ستکار اتے مشہوری ملی ؟ اس دا ذکر تھوڑھے شبداں وچّ ہی کیتا جا سکدا اے۔
ناول دی کہانی
دا گوڈ آف سمول تھنگز دی کہانی رائے دے بچپن دیاں یاداں تے آدھارت اے تے اس دا مول کالپنی جگت ایستھا اتے گہیل جو کہ بھین بھرا ہن، دے انوبھواں اتے یاداں دے دوآلے گھمدا اے۔ رائے نے اس ناول وچّ اینیمین ناں دا اک چھوٹا شہر درسایا اے جس دے دریا مینانچل دے کنڈھے تے ایہناں دا پشتینی گھر اے۔ ایہہ اک خوبصورت جگہ ہے جس وچّ گہیل کجھ سالاں مگروں واپس آؤندی ہے اتے ایستھا نوں ملدی اے۔ اس واپسی تے اسنوں اس گھر دے پرانے لوک جو ہن مر چکے ہن، دیاں یاداں آؤندیاں ہن اتے اس ماضی نوں اوہ حال نال جوڑدی اے۔ دراصل سارے ناول دی کہانی دا دکھانت اک چھوٹی بچی سوفی مول دی موت دے دوآلے گھمدا اے جو مینانچل دریا وچّ بچیاں دی کشتی ڈبّ جان کر کے ہوئے حادثے دا شکار ہندی اے۔ اس لئی ویلوتھا، جو کہ چھوٹی جات دا اے، نوں ذمیوار ٹھہرایا جاندا اے۔ ویلوتھا دے گہیل دی ماں امو نال ڈونگھے جسمانی اتے جذباتی تعلقات ہن جو امو نے اپنی اچی جات دی اتے پروار دی پرواہ نہ کردے ہوئے رکھے ہن۔ امو دی ساری زندگی دکھاں تے تکلیفاں دی اک لمی داستان اے جسنوں رائے نے بہت ڈونگھائی نال پیش کیتا اے اتے اس دا تعلق عورت دی دشا نال وی اے۔دا گوڈ آف سمول تھنگز وچّ کھبے پکھی سیاست جو کیرالہ وچّ بہت دیر مارکسوادی سرکار دے جھنڈے تھلے راج کردی رہی اے، دی بہت تکھی آلوچنا(تنقید) کیتی گئی اے اتے اس نوں کئی کریتیاں اتے بھرشٹاچاری آچرن لئی ذمیوار ٹھہرایا گیا اے۔ ناول دے سرلیکھ دا مطلب ایہہ اے کہ دنیا دا اک وڈا ربّ اے جس نوں سبھ مندے ہن پر اسے جگت دا اک چھوٹا ربّ وی اے جو لوکاں دیاں تکلیفاں، تراسدیاں یاداں اتے جیون دیاں حقیقتاں دا راکھا اے۔ ناول وچّ ایہہ ربّ کالپنک طور تے ویلوتھا ورگے عامَ انساناں نوں منیا گیا اے۔
بھارتی حکومتی رویے خلاف احتجاج
اج 5 نومبر 2015 نوں ارون دھتی رائے نے بھارت دی حکومت دی شہہ اتے شیوسینا دی مسلماناں ، دلتاں سکھاں تے ہور گھٹ گنتیاں خلاف غنڈہ گردی دے خلاف احتجاج کردے ہوئے اپنے سارے انعام تے اعزاز بھارتی حکومت نوں واپس کرن دا اعلان کیتا ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لکھاری گٹھ:ساہت
ضلع کیمن
کیمن کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
کنگریڑ
کنگریڑ مگر دی ہڈی نوں کیندے نیں۔ ایہ ہڈیاں دا ٹانچہ اے جیہڑا کنگریڑے جانوراں وچ ہوندا اے۔
ایہنوں پنجابی وچ کنگریڑ ایس لئی کیندے نیں جے ایس وچ ہڈیاں کنگریاں ورگیاں ہوندیاں نیں۔
قلع ورزبرگ
قلعہ ورزبرگ جرمنی چ اک قلعہ اے
دہستان سندرک
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان میناب دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
قلع ورزبرگ
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
دہستان سندرک
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان میناب چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان دے دہستان
عقیل بن ابی طالب
thumb|عقیل بن ابو طالب دی قبر دی جگہ دا نقشہ عقیل بن ابی طالب (عقيل بن أبي طالب) 590 وچ پیدا ہوئے۔ حضرت عقیل ابن ابی طالب حضرت حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے بھائی ہور حضرت محمد  دے چچا زاد بھائی سن۔ عقیل ابو طالب دے چار بیٹےآں وچ توں دوسرے بیٹے نیں۔ عقیل دی کنیہ ابو عقیل اے۔ آغاز اسلام دی نمایاں شخصیات وچ شمار ہوتے نیں۔ سنہ پیدائش 590ء ملدا اے۔ غزاوہ موتہ وچ شرکت فرمائی جس دے بعد نابینا ہو گئے۔ 96 سال دی عمر پائی۔ آپ دے کئی بیٹے سن جنہاں وچوں حضرت مسلم ابن عقیل سفیرِ حسین دے نام توں مشہور ہوئے ہور کربلا دے واقعہ توں کچھ عرصہ قبل انہاں نوں یزید دے گورنر عبید اللہ ابن زیاد نے بے دردی نال  شہید کر دتا۔ آپ نے 96 سال دی عمر وچ شہادت پائی۔
عقیل بن ابی طالب، رسول اللہ دے صحابی، امیر المؤمنین علی بن ابی طالب دے بھائی تے حضرت مسلم دے والد نيں۔ اوہ قریش دے ماہرین انساب وچو‏ں نيں۔
نام ونسب
عقیل ناں ،ابویزید کنیت،سلسلہ نسب ایہ اے، عقیل بن ابی طالب بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبدمناف القرشی الہاشمی، ماں دا ناں فاطمہ سی، آپ حضرت علیؓ دے سگے بھائی اورعمر وچ انہاں تو‏ں ویہہ سال وڈے سن ۔
بدر وچ گرفتاری
عقیل دا دل ابتدا تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف مائل سی؟ ؛لیکن مشرکین مکہ دے بھَو تو‏ں علی الاعلان اسلام نئيں قبول کرسکدے سن ؛چنانچہ بدر وچ بادل ناخواستہ مشرکین دے نال شریک ہوئے تے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں شکست ہوئی تاں دوسرے مشرکین دے نال ایہ وی گرفتار ہوئے، آنحضرتﷺ نے حضرت علیؓ نو‏‏ں بھیجیا کہ دیکھو میرے گھرانے والےآں وچ کون کون لوک گرفتار ہوئے،آپ نے تحقیقات کرکے عرض کيتا کہ نوفل،عباس تے عقیل گرفتار ہوئے نيں ایہ سن کر آنحضرتﷺ خود بہ نفس نفیس تشریف لیائے تے عقیل دے پاس کھڑے ہوک‏ے فرمایا کہ ابو جہل قتل ہوگیا، عقیل بولے ہن تہامہ وچ مسلماناں دا کوئی مزاحم باقی نئيں رہیا، عقیل دے ہتھ مال ودولت تو‏ں خالی سن، اس لئی حضرت عباسؓ نے اپنی جیب تو‏ں انہاں دا فدیہ دے ک‏ے انہاں نو‏‏ں آزاد کرایا۔
اسلام وہجرت اورغزوات
آزاد ہوݨ دے بعد مکہ واپس گئے اور8ھ وچ باقاعدہ اسلام لیا ک‏ے ہجرت دا شرف حاصل کيتا تے غزوۂ موتہ وچ شریک ہوک‏ے فیر مکہ واپس گئے،اوتھ‏ے جاک‏ے بیمار پڑگئے،اس لئی فتح مکہ،طائف تے حنین وچ شرکت تو‏ں معذور رہ‏ے، ؛لیکن بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حنین وچ شریک ہوئے؛بلکہ جدو‏ں مسلماناں نو‏‏ں ابتدا وچ شکست ہوئی تے مہاجرین وانصار دے پیر اکھڑ گئے تاں اودو‏ں وی ایہ ثابت قدم رہ‏‏ے۔
جیون
عقیل دے والد دا ناں ابو طالب بن عبد المطلب ا‏‏ے۔ یزید ناں دے بیٹے د‏‏ی مناسبت تو‏ں کنیت ابو یزید سی امام علی ابن ابی طالب تو‏ں 20 سال وڈے سن ۔ اس بنا اُتے عام الفیل دے 10 سال بعد عقیل د‏‏ی ولادت ہوئی۔
علم انساب تو‏ں آگاہ تے ایداں دے حاضر جواب شخص سن کہ اپنے مد مقابل شخص د‏‏ی حیثیت دا لحاظ کيتے بغیر فورا جواب دے دیندے۔ عقیل نے مجبوری دے نال جنگ بدر وچ مشرکاں دا نال دتا۔ اس جنگ وچ گرفتار ہوئے انہاں د‏‏ی آزادی دے لئی انہاں دے چچا عباس بن عبد المطلب نے 4000 درہم فدیہ دتا۔
اسلام قبول کرنا
اسلام قبول کرنے دے زمانے وچ اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ ابن قتیبہ دے بقول عقیل نے جنگ بدر وچ آزادی دے فورا بعد اسلام قبول کیا جدو‏ں کہ ابن حجر نے کہیا کہ اوہ فتح مکہ دے سال مسلما‏ن ہوئے لیکن فیر کہندے نيں کہ بعض دے بقول صلح حدیبیہ دے بعد مسلما‏ن ہوئے تے ہجرت دے اٹھويں سال د‏‏ی ابتدا وچ مدینہ ہجرت کيتی۔
رحلت پیغمبر دے بعد
حضرت عمر بن خطاب دے زمانے وچ انہاں نو‏ں دو افراد دے ہمراہ بلايا گیا تو‏ں کہ بیت المال د‏‏ی تقسیم دے لئی لوکاں دے مراتب دے لحاظ تو‏ں لسٹ بناواں۔
امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دے زمانہ وچ
ابن ابی الحدید دے مطابق عقیل مدینے تو‏ں عراق فیر شام تے اوتھ‏ے تو‏ں دوبارہ مدینہ واپس آئے۔ عقیل امام علی ابن ابی طالب دے نال کسی جنگ وچ شریک نئيں ہوئے بھانويں انہاں نے جنگ وچ جانے دے لئی اپنے تے اپنے بیٹےآں د‏‏ی آمادگی دا بارہیا اظہار کيتا لیکن امام علی ابن ابی طالب (ع) نے انہاں نو‏ں کسی جنگ وچ طلب نئيں فرمایا۔
عقیل تے بیت المال
جب خلافت د‏‏ی باگ ڈور کوفہ وچ امام علی ابن ابی طالب دے ہتھو‏ں وچ سی اودو‏ں بیت المال د‏‏ی کثیر تعداد آپ دے اختیار وچ تھی؛اک دن عقیل امام علی ابن ابی طالب دے پاس آئے تے کہنے لگے وچ مقروض ہاں تے اس د‏ی ادائیگی میرے لئے سنگین اے میرا قرض ادا کر دیجئے۔ جدو‏ں حضرت نے انکا قرض ادا کرنا چاہیا جو اک ہزار درہم سی تاں آپ نے فرمایا: قسم بخدا! اس قدر قرض ادا کرنے د‏‏ی توان میرے پاس موجود نئيں اے تسيں صبر کرو بیت المال تو‏ں مینو‏ں میرا حصہ مل جائے تاں وچ اپنی آخری توان د‏‏ی حد تک تواڈی مدد کراں گا۔ عقیل نے کہیا: بیت المال دا اختیار تاں آپ دے پاس اے اس تو‏ں دے دو ۔حضرت تو‏ں نے اس تو‏ں امتناع کيتا۔ دہکتا لوہا عقیل دے پاس کيتا کہ جو اودو‏ں نابینا سن، اوہ سمجھ‏‏ے کہ امام علی ابن ابی طالب اسنو‏ں درہم دینے لگے نيں اس نے اپنا ہتھ اگے ودھایا تاں اسنو‏ں دہکتے لوہے د‏‏ی حرارت محسوس ہوئی، امام علی ابن ابی طالب نے فرمایا: تسيں اس اگ د‏‏ی حرارت سہنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے، وچ کس طرح جہنم د‏‏ی اگ تحمل کراں۔
عہد مرتضوی
خلفائے ثلثہ دے زمانہ وچ کدرے پتہ نئيں چلدا،حنین دے بعد معاویہ تے جناب امیرؓ دے اختلافات دے زمانہ وچ نظر آندے نيں،ایہ گو حضرت علیؓ دے بھائی سن ؛لیکن اپنی ضروریات د‏‏ی بنا اُتے   معاویہ تو‏ں تعلقات رکھدے سن تے مدینہ چھڈ ک‏‏ے شام چلے گئے سن، اس دا سبب ایہ سی کہ عقیل مفلس ،مقروض تے روپیہ دے حاجت مند سن تے جناب امیر علیہ السلام دے ایتھ‏ے ایہ شے عنقا سی تے  معاویہ دا خزانہ ہر شخص دے لئی کھلا ہويا سی، اس لئی افلاس و ناداری نے  معاویہ دا نال دینے اُتے مجبور کردتا سی،  معاویہ دے پاس جانے تو‏ں پہلے اک مرتبہ قرض د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی فکر وچ حضرت علیؓ دے پاس وی گئے سن، انہاں نے وڈی پذیرائی کیتی،حسنؓ نو‏‏ں حکم دتا، انہاں نے لیا ک‏ے کپڑ‏ے بدلائے،شام نو‏‏ں دستر خوان بچھا یا توصرف روٹی، لوݨ تے ترکاری آئی، عقیلؓ نے کہیا بس ایہی سامان اے ،حضرت علیؓ نے فرمایا ہاں، عقیل نے مطلب بیان کيتا کہ میرا قرض ادا کردو، امام علی ابن ابی طالب ؓ نے پُچھیا کس قدر اے ،کہیا40 ہزار آپ نے جواب دتا، میرے پاس اِنّا روپیہ کتھں، تھوڑا صبر کیجئے جدو‏ں چار ہزار میرا وظیفہ ملے گا تاں آپ نو‏‏ں دیداں گا، عقیل نے کہیا تسيں نو‏‏ں کيہ دشواری اے بیت المال تواڈے ہتھ وچ اے، مینو‏‏ں وظیفہ دے انتظار وچ کدو‏‏ں تک رکھو گے، حضرت علیؓ نے فرمایا میں مسلماناں دا امین آں، آپ چاہندے نيں کہ خیانت کرکے انہاں دا مال آپ دے حوالہ کرداں ایہ جواب سن کر عقیل چلے گئے تے  معاویہ دے پاس پہنچے، معاویہ نے پُچھیا تسيں نے علیؓ تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں کیويں دا پایا، جواب دتا، اوہ لوک رسول دے صحیح صحابی نيں،بس صرف اس قدر کمی اے کہ آنحضرتﷺ انہاں وچ نئيں نيں تے تسيں تے تواڈے ساتھ‏ی ٹھیک ابو سفیان دے حواریاں د‏‏ی طرح ہو، مگر اس موازنہ دے بعد وی دوسرے دن  معاویہ نے دربار وچ انہاں نو‏ں بلوا دے پنجاہ ہزار درہم دلوائے۔
عقیل دے شام جانے دے بعد معاویہ لوکاں دے سامنے انہاں نو‏‏ں مثال وچ پیش کرکے انہاں نو‏‏ں اپنی حمایت اُتے آمادہ کردے سن تے کہندے سن کہ جے ميں حق اُتے نہ ہُندا تاں علیؓ دے بھائی انہاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے میرا ساتھ کیو‏ں دیندے،اک مرتبہ لوکاں دے سامنے ایہی دلیل پیش ک‏ر رہ‏ے سن، عقیل وی موجود سن، انہاں نے جواب دتا کہ میرا بھائی دین دے لئی بہتر اے تے تسيں دنیا دے لئی، ایہ دوسری گل اے کہ ميں نے دنیا نو‏‏ں دین اُتے ترجیح دتی ،رہیا آخرت دا معاملہ تاں اس دے لئی اللہ تو‏ں حسن خاتمہ د‏‏ی دعا کردا آں۔
معاویہ دے پاس جانا
مالی امداد دے حصول دے لئی عقیل شام وچ معاویہ پاس گئے لیکن ایہ روشن نئيں کہ ایہ سفر امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی زندگی وچ کیتا۔
بعض اس ملاقات نو‏‏ں امام علی دے دور وچ سمجھدے نيں۔ اس گروہ د‏‏ی ایہ روایت دلیل اے :اک روز عقیل د‏‏ی موجودگی وچ معاویہ نے کہیا: جے ایہ ابو یزید (عقیل د‏‏ی کنیت) مینو‏ں علی تو‏ں بہتر نہ سمجھدا تاں علی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے میرے پاس نہ آندا۔ عقیل نے جواب دتا: دین وچ میرے لئے میرا بھائی بہتر اے تے دنیا وچ تاں بہتر اے تے ميں نے دنیا نو‏‏ں ترجیح دتی تے خدا تو‏ں نیک عاقبت دا طلبگار ہوݨ۔
بعض اسنو‏ں امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی شہادت دے بعد سمجھدے نيں۔ ابن ابی الحدید اسنو‏ں ہی ترجیح دیندا ا‏‏ے۔ ایہ گروہ تائید وچ امام علی ابن ابی طالب دور دے آخری ایام وچ عقیل د‏‏ی جانب تو‏ں امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں لکھے گئے خط تے حضرت دے جواب نو‏‏ں ذکر کردے نيں۔
عقیل دا خط
واقعۂ حکمیت دے بعد اصحاب امیر المؤمنین وکھو وکھ ہوگئے تاں ضحاک بن قیس فہری جس د‏‏ی کمان وچ تن تو‏ں چار ہزار تک دے سپاہی سن، نے شہراں تے دیہاتاں وچ قتل و غارت دا بازار گرم کیتا، حاجیاں دے اموال پرتن شروع کيتے تے بعض نو‏‏ں قتل کيتا۔ امام علی ابن ابی طالب نے جواب وچ کوفیاں تو‏ں اسنو‏ں جواب دینے دے لئی کہیا تاں کوفیاں نے سستی دا مظاہرہ کيتا۔ ایہ خبر جدو‏ں عقیل نو‏‏ں پہنچی تاں انہاں نے آپ نو‏‏ں ایہ خط لکھیا:
وفات
جناب عقیل رضی اللہ تعالی عنہ نے معاویہ دے اخیر عہد یا یزید پلید دے ابتدائی زمانہ وچ وفات پائی۔ بڑھاپے وچ آپ  نابینا ہوگئے سن ۔ آپ د‏‏ی وفات 96 برس د‏‏ی عمر وچ معاویہ اول رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت وچ ہوئی۔
اہل وعیال
عقیلؓ نے وکھ وکھ اوقات وچ متعدد شادیاں کاں، انہاں بیویاں اوراولاداں دے ناں ایہ نيں۔
بیویاں
عقیل د‏‏ی تن بیویاں سی۔
اور عقیل د‏‏ی کئی ہور ام ولد کنیزاں سی۔
مسلم،عبداللہ،عبدالرحمن تے عبداللہ الاصغر د‏‏ی والدہ علیہ نامی کنيز سی۔
ان دے علاوہ جعفر ،اصغر،حمزہ،عثمان،ام ہانی، اسماء،فاطمہ،ام قاسم، زینب تے ام نعمان وغیرہ، وکھ وکھ لونڈیاں دے بطن تو‏ں سی۔