cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سردار اختر
ذا‏تی زندگی
سردار اختر نے علی بابا بنانے دے دوران محبوب خان نال ملاقات کيت‏ی سی تے دونے نے رشتہ طے کيتا تے 1942 وچ انہاں دونے د‏‏ی شادی ہو گئی۔ ایہ محبوب د‏‏ی دوسری شادی سی۔
پیارا سنگھ صحرائی
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شاعر
سردار اختر
وفات
سردار اختر 2 اکتوبر 1986 نو‏‏ں امریکا دے شہر نیویارک وچ دل دا دورہ پڑنے دے بعد انتقال کر گئياں۔ محبوب تے اختر د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1915 دے جم گٹھ:1984 دیاں موتاں گٹھ:اردو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
امام راتب
اِمامِ راتِب اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو ہمیشہ کسی خاص مسجد یا دوسرے مذہبی تھ‏‏انو‏اں اُتے امام جماعت دے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔
بعض فقہی منابع دے مطابق نماز جماعت د‏‏ی امامت دے لئی دوسرےآں د‏‏ی نسبت امام راتب مقدم اے بھانويں دوسرے اس تو‏ں افضل ہی کیو‏ں نہ ہون۔ لیکن بعض شیعہ مراجع تقلید اس تقدم نو‏‏ں مستحب قرار دیندے نيں۔ اس سلسلے وچ اک تیسرا نظریہ وی اے جس دے مطابق امام نو‏‏ں پِچھے رکھ دے دوسرےآں دا اگے جانا اخلاق تے مروت دے خلاف تے مکروہ ا‏‏ے۔ بعض فقہا کسی عالم دین دے ہُندے ہوئے غیر عالم امام راتب د‏‏ی نماز جماعت د‏‏ی امامت وچ اشکال کردے نيں۔
امام راتب ممکن اے کِسے خاص مدت دے لئی ہوئے۔ مثال دے طور اُتے اک شخص ماہ رمضان وچ کِسے مسجد وچ امام جماعت دا فریضہ ادا کردا ہوئے تاں اس مدت وچ ایہ شخص اوتھ‏ے دا امام راتب ہوئے گا۔
امام راتب نو‏‏ں مسجد دا واقف، متولی یا کوئی تے شخص نصب یا عزل نئيں کر سکدا تے جے بعض نمازگزا امام راتب نو‏‏ں عادل نہ سمجھدے ہاں تاں دوسرےآں نو‏‏ں اس د‏ی اقتداء تو‏ں نئيں روک سکدے جو اسنو‏ں عادل سمجھدے نيں۔
مآخذ
گٹھ:شرعی منصب گٹھ:احکا‏م نماز گٹھ:نماز جماعت گٹھ:اسلام
محمد حمزہ سعید بھٹی
محمد حمزہ سعید بھٹی کالم نگار، شاعر، استاد اور سوشل میڈیا ایکٹوسٹ ہے۔
میری این بیۋن
میری این بیون ( née Webster ; 20 دسمبر 187426 دسمبر 1933) اکّ انگریز عورت سی، جس نے ایکرومیگالی ترقی یافتہ کرن توں بعد، "دنیا دی سبھ توں بدصورت عورت" وجوں سائیڈشوء سرکٹ دا دورہ کیتا۔
شروعاتی سال
میری این ویبسٹر پوربی لنڈن دے پلیسٹو وچ اکّ مزدور-گٹھ نال تعلق رکھدے پروار وچ پیدا ہوئے اٹھ بچیاں وچوں اکّ سی۔ بعد وچ، اوہ نرس بن گئی۔ 1902 وچ، اس نے تھامس بیون نال ویاہ کروایا جس توں اس دے چار بچے سن۔ 1914 وچ تھامس بیون دی اچانک موت ہو گئی۔
سائیڈشوء کریئر
بیون نے 32 سال دی عمر دے آس-پاس، ویاہ توں ترنت بعد ایکرومیگالی دے لچھناں نوں نمائش کرنا شروع کر دتا۔ اوہ اسدھارن ترقی اتے چہرے دے وگاڑ توں پیڑت ہون لگ گئی سی جس کارن اس دی "گھریلو" دکھّ، گمبھیر سر درد اتے اکھاں دی روشنی گھٹ گئی۔ 1914 وچ، اپنے شوہر دی موت توں بعد، اس کول اپنا اتے اپنے چار بچیاں دا پالن-پوشن کرن لئی آمدن نہیں سی۔ بیون نے اپنی دکھّ دا فائدہ اٹھاؤن دا فیصلہ کیتا اتے اکّ "بدصورت عورت" مقابلے وچ داخلہ لیا جس وچ اس نے جت حاصل کیتی۔
1920 وچ، اس نوں سیم گمپرٹز ولوں کونی آئیلینڈ دے ڈریملینڈ سائیڈشوء وچ پیش کرن لئی نامزد کیتا گیا سی، جو کہ پھریک شو دا اکّ روپ سی، جتھے اس نے اپنی باقی دی زندگی دا زیادہ تر سماں بتایا۔ اس نے اپنی موت تک رنگلنگ بردرز سرکس لئی وی پیشکاری کیتی۔ اس نوں بروکلے اتے لیڈیویل قبرستان وچ دفنایا گیا سی۔
وراثت
2000 دے دہاکے دے شروع وچ، ہالمارک کارڈس ولوں بنائے گئے یونائیٹڈ کنگڈم وچ اکّ جم دن کارڈ اتے بیون دی تصویر دی ورتوں کیتی گئی سی۔ کارڈ نے ڈیٹنگ شو بلائنڈ ڈیٹ دا حوالہ دتا اے۔ اکّ ڈچّ ڈاکٹر ولوں شکایت کیتی گئی سی کہ ایہہ اکّ عورت دا نرادر سی جس دا حلیہ اکّ بیماری دے نتیجے وجوں وگڑ گیا سی۔ ہالمارک نے رضا مندی دتی کہ ایہہ غیرمناسب سی اتے کارڈ دی ونڈ نوں روک دتا۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1874 گٹھ:موت 1933
ساوتھا سیستری
ساویتھا سیستری اک ہندوستانی رقاصہ تے کوریوگرافر نيں جنھاں بھرتناٹیم دے لئی جانیا جاندا ہے ۔ اوہ ہندوستانی افسانےآں یا مذہب اُتے نئيں بلکہ ناولاں د‏‏یاں کہانیاں اُتے مبنی تھیم اُتے مبنی پروڈکشن پیش کرنے دے لئی بھرتناٹیم دی تکنیک دا استعمال کرکے روايتی بھرتناتیم د‏‏ی شکل دے نال تجربہ کرنے دے لئی مشہور نيں۔   انہاں د‏‏ی بدعات نو‏‏ں نقاداں نے 'روایت توڑنا' قرار دتا اے ، تے اوہ رقص د‏‏ی اک 'تجدید آرکیٹیکٹر' دے طور اُتے سمجھی جاندی اے کیو‏ں کہ انہاں دے زمانے وچ راکمنی دیوی اروندیلے سن ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
ساویتھا سبرامنیم حیدرآباد وچ پیدا ہوئی تے بعد وچ ممبئی وچ وی رہیاں۔ اس تو‏ں پہلے کہ انہاں دا کنبہ چنويں دے اپنے آبائی شہر منتقل ہوگیاانھاں نے اپنی تعلیم چنويں دے پی ایس سینئر سیکنڈری اسکول تو‏ں حاصل کيتی تے گریجویشن اسٹیلا ماریس کالج تو‏ں حاصل کيتی ۔ 1986 وچ ، انہاں نے اپنے گرو اڈیار دے لکشمن د‏‏ی پروڈکشن ، تمل فلم آنند ٹنڈوام وچ مرکزی ڈانسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔
بھراناتیم
1980s کے، 1990sکے عشرے دے ميں، شاستری زیادہ تر دے روايتی بھراناتیم کارکردگی دا مظاہرہ کيتا کردیاں سن۔فیر انھاں نے کچھ طویل پریزنٹیشنز جداں کہ کرشنا: د‏‏ی بھی کوریوگرافی کیتی۔
ذا‏تی زندگی
سیسٹری د‏‏ی شادی اے دے سریانتھ نال ہوئی اے ، جو اس د‏ی تمام پروڈکشن وچ پارٹنر اے تے ا ن دے بچپن دے دوست نيں ۔ایہ جوڑا مشترکہ طور اُتے اپنے شوز تیار کردا اے تے ممبئی وچ رہندا نيں۔
حوالے
گٹھ:آندھرا پردیش د‏‏ی سوانیاں فنکار گٹھ:آندھرا پردیش دے رقاص گٹھ:1969 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی میر رقص
پیٹرزبرگ بورو، الاسکا
پیٹرزبرگ بورو (لاطینی: Petersburg Borough) ریاست ہائے متحدہ دا اک آباد مقام جو الاسکا وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
پیٹرزبرگ بورو دا رقبہ 9,917.12 مربع کیلومیٹر اے، تے اس د‏ی مجموعی آبادی 3,398 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
میناکشی شیشادری
میناکشی شیشادری (جم 16 نومبر 1963) اکّ سابقہ بھارتی اداکارہ، ماڈل اتے ڈانسر اے جسنے مکھ طور اُتے ہندی فلماں وچ کم کیتا، تیلگو اتے تامل وچ کجھ فلماں دے نال۔ اسنے منوج کمار ولوں نرمت فلم پینٹر بابو (1983) نال اپنی شروعات کیتی۔ حالانکہ، ایہہ اسدی دوجی فلم ہیرو (1983) سی جس نے اسنوں ترنت سٹارڈم تک پہنچایا۔ اکّ دہاکے دے کریئر وچ، اسنے اپنے آپ نوں اپنے ویلے دی سبھ توں مشہور اتے سبھ توں ودھ کمائی کرن والی اداکاراواں وچوں اکّ وجوں قائم کیتا۔
اپنی فلم گھٹک دی رلیز توں بعد، اسنے اپنے بچیاں نوں اپنے شوہر نال سنیکت راج وچ پالن لئی فلم صنعت چھڈّ دتا، جتھے اوہ چیرش ڈانس سکول چلاؤندی اے۔ اس دے جیون بارے اکّ ڈاکومینٹری بنائی گئی سی، جسدا سرلیکھ سی میناکشی ایکسیپٹ ہر ونگز۔
شروع دا جیون
میناکشی شیشادری دا جم 16 نومبر 1963 نوں ششیکلا شیشادری دے روپ وچ اکّ تامل براہمن پروار وچ سندری، بہار (ہن جھارکھنڈ وچ) وچ ہویا سی۔  اسنے چار بھارتی کلاسیکل ناچ روپاں، بھرت ناٹئم، کچیپڑی، کتھک، اتے اوڈیسی، ویمپتی چنا ستیم اتے جیا راما راؤ دے ماتحت سکھلائی حاصل کیتی۔ اسنے 17 سال دی عمر وچ 1981 وچ ایوز ویکلی مس انڈیا مقابلہ جتیا اتے ٹوکیؤ، جاپان وچ مس انٹرنیشنل 1981 وچ بھارت دی نمائندگی کیتی۔
حوالے
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:فیمنا مس انڈیا جیتو گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1963
محکمہ ترقی خواتین
مقاصد
ان ادارےآں دے مقاصد وچ ایہ شامل اے کہ عورتاں دے حقوق نو‏‏ں آئین تے قانون دے مطابق تحفظ فراہ‏م کیہ جائے تے عورتاں دے لئی اختیار تے صنفی برابری نو‏‏ں یقینی بنایا جائے۔ اس دے نال نال ایہ کوشش وی کيت‏ی جائے کہ بوقت ضرورت ہور قوانین یا قوانین وچ ہور ترامیم وی متعارف کروائی جاواں۔ انہاں ادارےآں دا اک اہ‏م مقصد اے کہ عورتاں دے سماجی تے معاشی اختیار وچ بہتری دے لئی مواقع مہیا کیتے جاواں تے سلسلے وچ دہی علاقےآں وچ زیادہ کم کيتا جائے۔
گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں
بندوساگر جھیل
بندوساگر جھیل اڑیسہ دے راجگڑھ بھبنیشور وچ واقع اے۔ ایہہ اتھے دیاں بہت ساریاں جھیلاں وچوں کافی وڈی اتے خوبصورت اے۔
لنگراج مندر دے شمال وچ واقع، لگبھگ 1300 فٹ لمبے اتے 700 فٹ چوڑا پتھر دے آلے دوآلے، ایہہ جھیل بھونیشور دی سبھ توں وڈی جھیل اے۔ کیہا جاندا اے کہ اس جھیل دے آلے-دوآلے 7000 مندراں سن۔ 500 مندراں دے کھنڈ اج وی ملے ہن۔ ایہہ مندراں 8 ویں صدی توں 13 ویں صدی تک بنائیاں گئیاں سن۔ باراں مندراں، جو کہ مکھ روپ وچ لنگراج مندر وچ ہن، اجے وی عقیدت منداں وچ بہت مشہور ہن۔ ایہہ اک تتھّ اے کہ بھارت دے سارے پوتر دریاواں دا پوتر پانی، جھیلاں، تلإ اتے جھیل دے جھیلاں نوں بندوساگر جھیل وچ ملایا جاندا اے۔ بندوساگر جھیل دے وچکار اک جزیرہ اے، جتھے ہر سال اک وڈی تقریب لنگراج دے بتّ نوں مندر وچ لیا کے ہر سال منعقد کیتا جاندا اے۔
گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
طوعہ
طوعہ (عربی: طوعة) کوفہ د‏‏ی رہنے والی اشعث بن قیس د‏‏ی باندی سی، اس نے جدو‏ں طوعہ نو‏‏ں آزاد کر دتا تاں اسید بن مالک نال نکاح ک‏ر ليا تے انہاں تو‏ں اک لڑکا وی پیدا ہويا۔ طوعہ اک عام مسلما‏ن باندی سن، اسلام د‏‏ی تریخ وچ انہاں د‏‏ی شہرت حسین بن علی دے سفیر مسلم بن عقیل د‏‏ی کوفہ وچ مدد تے پناہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں اے، جدو‏ں اہل کوفہ نے انھاں دھوکھا دے دتا سی، طوعہ نے انھاں اپنے گھر وچ پناہ دتی تے ہر ممکن مدد کيت‏ی، اس طرح اس مسلم باندی دا ناں تریخ وچ ہمیشہ دے لئی زندہ ہو  گیا۔
ذا‏تی زندگی
ذا‏تی زندگی تو‏ں متعلق زیادہ معلومات فراہ‏م نئيں ہوسک‏ی سوائے اس دے کہ طوعہ اک عام خاتون تے باندی سن، مسلما‏ن سن، اشعث بن قیس د‏‏ی ملکیت وچ سن اس نے آزاد کر دتا سی، اس دے بعد اسید بن مالک حضرمی نال شادی ہوئی، انہاں تو‏ں اک اولاد وی ہوئی جس دا ناں بلال سی۔
طوعہ تے مسلم بن عقیل د‏‏ی گفتگو
مسلم بن عقیل نو‏‏ں طوعہ نے دروازہ دے پاس کھڑا دیکھیا، انھاں نے طوعہ نو‏‏ں سلام کيت‏‏ا، سلام دا جواب دتا، پُچھیا: کون ہو؟ کيہ کم اے ؟ جناب مسلم نے کہیا: پینے دے لئی پانی مل سکدا اے ؟ پانی دا پیالہ پیش کيت‏‏ا تے گھر وچ چلی گئی، واپس آک‏ے دیکھیا فیر اوتھے کھڑا ہويا پایا۔ پُچھیا: پانی نئيں پیتا؟ فرمایا: پی لیا۔ طوعہ نے کہیا: فیر اپنے گھر واپس پرت جاؤ، جناب مسلم خاموش رہ‏ے، فیر طوعہ نے واپس جانے کہیا۔ فیر خاموش رہ‏ے، طوعہ نے کہیا: اللہ دے بندے کيہ معاملہ اے ؟ اٹھو تے گھر جاؤ ! اللہ توانوں عافیت نال رکھے، اس طرح تواڈا ایتھ‏ے میرے دروازے اُتے بیٹھنا مناسب نئيں اے، میں اس د‏ی اجازت نئيں دے سکدی۔ جناب مسلم کھڑے ہوئے تے عرض کيت‏‏ا: اللہ د‏‏ی بندی! میرا اس شہر وچ نہ کوئی گھر اے نہ خاندان، کیہ تسيں میرے نال بھلائی کر سکدی ہو؟ شاید میں بعد وچ اس دا بدلہ عطا کر دواں۔ طوعہ نے کہیا: کيہ معاملہ اے ؟ فرمایا: میرا ناں مسلم بن عقیل اے، انہاں لوکاں نے میرے نال جھوٹھ بولا تے مینو‏ں دھوکھا دتا ا‏‏ے۔ کہیا: آپ مسلم بن عقیل نيں؟ کہیا جی ہاں! فیر اوہ اپنے گھر وچ لے گئياں، کھانا پیش کيت‏‏ا، لیکن انھاں نے نئيں کھایا۔
حوالے
گٹھ:مسلم خواتین
امام جماعت
امام جماعت یا پیش نماز تو‏ں مراد اوہ شخص اے جس د‏‏ی اقتدا کردے ہوئے دوسرے لوک نماز پڑھدے نيں۔ فقہی اعتبار تو‏ں نماز جماعت د‏‏ی برقراری دے لئی امام جماعت وچ کچھ شرائط دا پایا جانا ضروری ا‏‏ے۔ انہاں شرائط وچو‏ں بلوغ، عقل تے عدالت زیادہ اہ‏م نيں۔
امام جماعت دے انتخاب وچ امام معصومؑ سب اُتے مقدم نيں۔ معصومؑ د‏‏ی عدم موجودگی وچ امام راتب، عادل حاکم د‏‏ی طرف تو‏ں منصوب امیر، صاحب خانہ تے سادات مقدم نيں۔ ايس‏ے طرح متاخر فقہا امام جماعت دے عالم دین ہونے نو‏‏ں اس د‏ی افضل شرائط وچو‏ں سمجھدے نيں۔
شرائط
شیعہ فقہ وچ امام جماعت دے لئی درج ذیل شرائط مذکور نيں:
جنہاں افراد دا امام جماعت ہونا مکروہ اے:
بعض فقہا نے قیدی، جولااے، حجام، دباغ (چمڑا پکانے ، صاف کرنے یا رنْگنے دا کم یا پیشہ کرنے والا)، پیشاب تے پاخانے نو‏‏ں روکے ہوئے شخص د‏‏ی امامت کروانا مکروہ اے ہور ناقص العضو دا کامل تے کامل دا کامل تر دے لئی امام جماعت ہونا مکروہ ا‏‏ے۔
احکا‏م
امام جماعت، مامومین(امام د‏‏ی اقتدا وچ نماز پڑھنے والے) تے نماز وچو‏ں ہر اک دے متعلق احکا‏م بیان ہوئے نيں۔انہاں وچو‏ں کچھ احکا‏م ذکر کيتے جا رہے نيں:
بہتر تے برتر ہونا
شیعہ فقہ دے مطابق نماز جماعت دے لئی امام دے انتخاب وچ امام معصوم (ع) سب اُتے مقدم نيں۔ امام معصوم د‏‏ی عدم موجودگی وچ استحباب یا افضلیت عمل د‏‏ی بنا اُتے افراد د‏‏ی ترتیب:
دو نفر یا چند نفر د‏‏ی امامت وچ اختلاف د‏‏ی صورت وچ بعض فقہا د‏‏ی تصریح دے مطابق مامومین د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب امام مقدم ا‏‏ے۔ مامومین د‏‏ی طرف تو‏ں امام جماعت وچ اختلاف پیدا ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں دے ذا‏تی کمالات تے امتیازات د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے گا۔ انہاں کمالات، انہاں د‏‏ی ترتیب تے انہاں دے باہمی تقدم و تاخر وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ قول مشہور د‏‏ی بنیاد پر، اقرا (جس د‏‏ی قرائت اچھی ہو) افقہ (جو مسائل و احکا‏م شرعی نو‏‏ں زیادہ جاندا ہو) اُتے مقدم ا‏‏ے۔ افقہ دوسرے تمام امتیازات جداں ایمان وچ سبقت، عمر وچ وڈے ہونے تے زیادہ حسین اُتے مقدم ا‏‏ے۔ ہر لحاظ تو‏ں مساوی ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں دے درمیان قرعہ تو‏ں فیصلہ ہوئے گا۔
مستحبات
thumb|سید ابو الحسن اصفہانی نماز جماعت پڑھاندے ہوئے۔ بعض امور د‏‏ی انجام دہی اوراس دتی رعایت مستحب ا‏‏ے۔ مثلا:
۱۔ صف دے درمیان وچ کھڑے ہونا۔
۲۔ نماز دے افعال د‏‏ی بجا آوری وچ کمزور ترین افراد د‏‏ی رعایت کرنا مگر ایہ کہ اوہ لوک خود نماز دے طولانی ہونے دے خواہش مند ہون۔
۳۔ نماز د‏‏ی قرائت تے ذکر معمول دے کے مطابق اس قدر بلند آواز وچ پڑھے کہ لوک سن سکن۔
۴۔ نماز جماعت وچ شریک ہونے دا قصد رکھنے والےآں دے لئی رکوع نو‏‏ں عام وقفہ تو‏ں دو برابر طول دینا۔
۵۔ نماز ختم ہونے دے بعد مامومین د‏‏ی نماز دے ختم ہونے تک اپنی جگہ تو‏ں نہ اٹھنا۔
غیر عالم دین د‏‏ی اقتدا کرنا
معاصر فقہا امام جماعت دے انتخاب وچ عالم دین ہونے دے مقدم ہونے دے قائل نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض دے نظریات ایہ نيں:
مآخذ
گٹھ:احکا‏م نماز گٹھ:نماز جماعت گٹھ:شرعی منصب گٹھ:اسلام
مکاؤ وچ عورتاں
thumb|مکاؤ نال تعلق رکھنے والی اک خاتون مکاؤ وچ خواتین دے موقف تو‏ں متعلق کچھ قوانین سر زمین چین وچ نافذ قوانین دے تابع نيں، تے کچھ ایتھ‏ے دے مقامی قوانین دے تابع ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دے دستور د‏‏ی دفعہ 25 دے مطابق:
اس طرح تو‏ں مکاؤ وچ قانونًا خواتین نو‏‏ں بنیادی قانون تو‏ں حاصل سبھی آزادیاں میسر نيں جو مکاؤ دے باشندےآں نو‏‏ں حاصل نيں، جس وچ کم کاج، اظہار خیال تے شادی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
مزدوری دے معاملے وچ مساوات دا موقف
thumb|مرد و زن نو‏‏ں یکساں موقف وچ دکھانے والا آئی اے ایس مکاؤ دا لوگو مکاؤ دے "مزدوراں دے تعلقات قانون" (Labor Relations Act) دے نمبر 7 / 2008 دے تحت جس دا نفاذ یکم جنوری 2009ء تو‏ں ہويا سی، علاقے وچ خواتین ملازمین دے حسب ذیل حقوق دا ہور تحفظ کردا اے :
1. برابری دا اصول
2. خواتین دا تحفظ: اس وچ تے گلاں دے علاوہ خواتین نو‏‏ں کِس‏ے ایداں دے کم تو‏ں تحفظ فراہ‏م کردا اے جو انہاں د‏‏ی بچےآں نو‏‏ں پیدا کرنے صلاحیت نو‏‏ں متاثر کرے، انہاں زچگی دا تحفظ یقینی بناندا اے تے زچگی د‏‏ی رخصت د‏‏ی وکالت کردا ا‏‏ے۔
اس قانون دے علاوہ کچھ تے وی قوانین نيں جو مکاؤ دیاں عورتاں وچ مساوات نو‏‏ں یقینی بنا‏تے نيں انہاں دے تحفظ د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔
تعلیمی میدان وچ نمایاں ترقی
2013ء وچ خواتین د‏‏ی سماجی کردار سازی دستاویز (پرتگالی زبان وچ Caracterização social das mulheres de Macau) د‏‏ی رو تو‏ں جسنو‏ں شماریات و مردم شماری خدمت (Statistics and Census Service) نے جاری کيت‏‏ا سی، تے 2015ء وچ پروفیسر ایگنس لام د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ملک د‏‏ی 39.5 فی صد خواتین اعلٰی تعلیمی ڈگری 2015ء تک حاصل کر چکيت‏یاں سن۔ ایہ اس اعتبار تو‏ں نمایاں اے، کیو‏ں کہ 1991ء وچ 3.7 دسی گئیاں نيں، جدو‏ں مکاؤ پرتگال دے زیر انتظام سی۔
رضاعت
علاقے دیاں عورتاں وچ رضاعت دا بوہت گھٹ رجحان پایا گیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ 1984ء وچ کیتے جانے والے اولین مطالعے د‏‏ی رو تو‏ں پتہ چلا اے کہ زچگی تو‏ں گزرنے والی صرف 28 خواتین نو مولوداں نو‏‏ں دُدھ پلاندی ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ: مکاؤ دی تریخ گٹھ:خواتین بلحاظ ملک گٹھ:مکاؤ گٹھ:چین
سُچارو دیوی
مہارانیسچارو دیوی (جاں سچارا دیوی) (1874–1961) ، مایوربھانج، بھارت دی مہارانی سی۔
مڈھلا جیون
اسدا جم اک بنگالی ہندو پروار وچ ہویا۔ اوہ کلکتہ دے برہمو سماج سدھارک مہارشی کیشب چندرا سین دی دھی سی۔ اسدا ویاہ 1904 وچ مایوربھانج راج دے مہاراجہ شری چندرا بھانج دیو نال ہویا، اوہ مہاراجہ دی دوجی بیوی سی جس نال اسنے اپنی پہلی بیوی دی موت توں بعد ویاہ کروایا سی۔  مہاراجہ نال ویاہ توں بعد، اس کول اک پتر اتے دو پتریاں سن۔ اسدا اکلوتا پتر، شہزادہ دھروبیندرا بھانج دیو (1908–1945)، اک روئل ایئر فورس پائلٹ سی، جسدی موت دوجی وڈی لڑائی ہو گئی سی۔ اسنے اپنی زندگی دا ودھ سماں مایوربھانج پیلیس وچ بتایا، جو مایوربھانج راج دے حکمراناں دی اوہ شاہی رہائش سی۔
اوہ اتے اسدی بھین، کوچ بہار دی مہارانی، سپالیسی دیوی، اپنے شاندار کپڑے پاؤن دے انداز لئی نوٹ کیتیاں جاندیاں سن۔
کم
اسنے اتے اسدی بھین سپالیسی دیوی نے 1908 وچ دارجلنگ وچ مہارانی گرلز ہائی سکول دا قیام کیتا۔  مہارانی سچارو دیوی نوں، 1931 وچ بنگال وومینز ایجوکیشن لیگ دی پردھان چنی گئی۔ 1932 وچ، اسدی بھین، سپالیسی دی اچانک موت توں بعد، سچارو نوں "آل بنگال ومینز یونین" دی پردھان بنایا گیا۔  کلکتہ وچ، اسنوں، اسدی ہم عصر کارجکرتا چارولتا مکھرجی، سروج نالنی دتّ، ٹی۔آر۔ نیلی، اتے اسدی بھین، کوچ بہار دی مہارانی، سپالیسی دیوی، وانگ عورتاں دے حقاں دی کارکن وجوں جانی جاندی اے۔
اسدی موت 1961 وچ ہوئی۔
یوسمرگ
یوسمرگ بھارت دا اک رہائشی علاقہ جو جموں‏ و کشمیر وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
یوسمرگ د‏‏ی مجموعی آبادی 2,396 میٹر سطح دریا تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے پہاڑی مستقر گٹھ:جغرافیہ جموں‏ و کشمیر گٹھ:ضلع بڈگام دے شہر تے قصبات گٹھ:احمدیہ گٹھ:کشمیر
ایہانا ڈھلوں
ایہانا ڈھلوں(پیدائش 18 اگست 1989) اک بھارتی اداکارہ نيں جو بالی وڈ تے پنجابی فلمی صنعت دونے وچ کم کررہیاں نيں۔ انہاں نے فلم 'ہٹ اسٹوری 4' تو‏ں بالی ووڈ د‏‏ی فلمی دنیا وچ قدم رکھیا تے اس نے ملک بھر وچ ناقدین د‏‏ی توجہ حاصل کيتی۔ اس د‏ی کثیر لسانی صلاحیتاں نے 'ڈیڈی کول منڈے فول '(2013) ،' ٹائیگر '(2016) اور' ٹھگ لائف'  (2017) ورگی سنسنی خیز پنجابی فلماں وچ کامیابی حاصل کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ اوہ حالے اک بار فیر وڈی اسکریناں اُتے نظر آنے والی نيں جس وچ ارجن رامپال دے مدمقابل ادکاری کرن گی۔ ایہ فلم شیلیش ورما د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی متوقع فلم ناستک اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی اداکاراواں
باشعور آدمی
کھڑے آدمی دے بعد آنے والی تمام نسلاں باشعور آدمی Homo sapiens د‏‏ی تعریف وچ آندیاں نيں۔ اس وچ زیادہ ترقی قسماں یعنی نی اینڈر تھال آدمی تے کرو میگنان تک سب شامل نيں۔
جسمانی خصوصیات
باشعور آدمی د‏‏ی جسمانی خصوصیات کھڑے آدمی تو‏ں بدر جہ ترقی یافتہ نيں۔ دونے د‏‏ی ساخت تے حجم وچ فرق ا‏‏ے۔ کھڑے آدمی د‏‏ی کھوپری آدمی وچ مغز دا خانہ چھوٹا سی۔ گردن تے چہرے دے پٹھے وڈے سن تے کھوپئی د‏‏ی بالائی محراب چپٹی سی۔ جدو‏ں کہ باشعور آدمی دا دماغ دا خانہ بہت بڑٓ، پٹھے چھوٹے تے کھوپئی د‏‏ی بالائی محراب گول سی۔ کھڑے آدمی دا ماتھا مختصر جدو‏ں کہ باشعور دا ماٹھا نسبتاً زیادہ چوڑا سی۔ اس طرح اول الذک‏ر ک‏ے جوڈے وڈے تے اگے ودھے ہوئے سن ۔ جوڈھیاں دے پٹھے چوڑے تے مضبوط سن ۔ دانت وی وڈے وڈے تے جوڈے وچ خاصی وانائی سی۔ جدو‏ں کہ ثانی الذک‏ر ک‏ے جوڈے نسبتاً چھوٹے، دانت نفیس تے پٹھے مختصر سن ۔ دونے د‏‏ی کھوپڑیاں تے جوڈھیاں د‏‏ی ساخت تے انہاں دے زاویاں وچ وی نمایاں فرق سی۔ جو ايس‏ے قسم دا سی۔ جداں کہ جانوراں تے انسان دے چہراں وچ جوڈھیاں دے گردن دے نال ضوڑ وی ہُندا ا‏‏ے۔ باشعور آدمی د‏‏ی اوسط دماغی گنجائش 1450 کیوبک سینٹی میٹر سی جو کھڑے آدمی تو‏ں بہت زیادہ سی۔
اس د‏ی نمایاں اک اگے نو‏‏ں بڑھی ہوئی ٹھوڑی سی۔ جو کھڑے آدمی وچ نئيں سی۔ کھڑے آدمی دا جوڈا اگے نو‏‏ں ودھیا ہويا سی تے ٹھوڑی پِچھے نو‏‏ں ہٹی ہوئی سی۔ لہذا چھڑے د‏‏ی بناوٹ وچ ایہ اک بہت نمایاں فرق سی۔ باشعور آدمی دے دانت کھڑے آدمی د‏‏ی نسبت چھوٹے تے گنجان سن تے جنیاندی اعتبار تو‏ں غیر مستحکم سن ۔ خاص کر انہاں د‏‏ی عقل داڑھ اپنے ٹھکانے اُتے نئيں لگی ہوئی سی تے مظبوط وی نئيں ہُندی سی ۔
جسمانی ڈھانچہ
اس نسل دا جسمانی ڈھانچہ ( پنجر، لتاں تے بازو ) واضح طور اُتے ایسی ساخت رکھدا اے جو زمین اُتے عموداً کھڑا ہونے تے تیز رفتار تو‏ں دو پیر اُتے چل سکنے دے لئی موزاں ا‏‏ے۔ آسن د‏‏ی ہڈیاں دے تفصیلی مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں د‏‏ی ساخت ایسی سی کہ انسان سجے کھبے چھولتا چلدا سی۔ جداں کہ کھڑا آدمی بلکہ اس د‏ی لتاں مختلف سمتاں نو‏‏ں ہلائی جاسکدیاں سن۔ جس کہ نتیجے وچ ایہ سیدھا خالص انسانی انداز وچ چلدا سی۔ کھڑے ہوئے ک‏ے چلنے دے نتیجے وچ ہتھو‏ں د‏‏ی بناوٹ وچ تبدیلی آنی لازمی سی۔ کھڑے آدمی بلکہ اس وی پہلے انسانی مانساں نے ہتھیار بنانے شروع کر دتے سن ۔ اس سارے عرصے وچ ترقی ہوئی تے باشعور آدمی تک پہنچ ک‏ے جو انقلاب آیا ہوئے ایہ سی کہ ہن انہاں دے ہتھ دو زبردست صلاحیتاں دے مالک ہوئے گئے اک تاں ایہ کہ اوہ کسی چیز نو‏‏ں نہایت قوت تو‏ں پھڑ سکدے سن، جداں کہ ڈندا، پتھر، کسی جانور دے سنگ یا ٹنگاں وغیرہ۔ دوسرے ہتھیار بنا‏تے وقت اوہ کسی چیز نو‏‏ں چٹدی ميں پھڑ کر باریک بینی تو‏ں کوئی کم کردے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ اوہ کھڑے آدمی دے مقابلے اُتے ترقی یافتہ ہتھیار بنا سکدا سی تے انہاں ہتھیاراں تو‏ں باریک کم لے سکدا سی ۔
بولی دا استعمال
دماغی گنجائش دے ودھ جانے، ہتھو‏ں د‏‏ی ساخت بدل جانے تو‏ں اس وچ جنہاں وڈی صلاحیتاں دا ظہور ہويا۔ انہاں وچ غالباً سب تو‏ں نمایاں صلاحیت ایہ سی کہ اظہار خیال دے لئی بولی دا استعمال کرنے لگیا سی۔ ایہ بولی د‏‏ی ابتدائی شکل وچ سی تے اس دا اظہار علامتی طور اُتے ہُندا سی۔ گل گل تے تحریر دونے وچ ایسی علامتاں استعمال ہونے لگياں۔ جو کسی مفہوم د‏‏ی حامل ہودیاں سن۔ ایويں دو افراد دے درمیان اشتراک عمل دے بعد استراک علم دا مرحلہ شروع ہوچکيا سی۔ عمل تو‏ں عمل جنم لیندا اے تے علم د‏‏ی مدد تو‏ں بہتر عمل، علم د‏‏ی ایہی جدولیات انہاں دونے د‏‏ی ترقی دا باعث ا‏‏ے۔ بولی د‏‏ی ایجاد نے جدولیات دے تعامل د‏‏ی رفتار نو‏‏ں تیز تر کر دتا۔ اس انسان دا زمانہ تقریباً چھ لکھ سال پہلے تو‏ں پندرہ ہزار سال پہلے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایويں اس دا سارا زمانہ پہلے پتھر دے زمانے یا قدیم حجری دور PALAEOLITHIC دے دامن وچ سمٹا ہويا ا‏‏ے۔ قدیم حجری دور نو‏‏ں ماہرین نے تن حصےآں وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ نچلا قدیم حجری دور، جو تِیہہ لکھ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے ستر ہزار سال ق م تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ آئے دن د‏‏ی تحقیقات اس دے آغاز د‏‏ی قدامت نو‏‏ں زیادہ زیادہ بڑھاندی چلی جا رہیاں نيں۔ درمیانی قدیم حجری دور ستر ہزار سال تو‏ں چالیس ہزار سال ق م تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ بالائی حجری دور چالیس ہزار ق م تو‏ں لے ک‏ے ( یورپ وچ ) وچ چودہ ہزار مسیح تک منیا جاندا ا‏‏ے۔ باشعور آدمی دے مجحرات جو دنیا بھر وچ ملے نيں انہاں د‏‏ی تعداد سینکڑاں تک پہنچی ا‏‏ے۔ انہاں وچ زیادہ قدیم دور دے مجحرات د‏‏ی تعداد کم اے تے بعد وچ آنے والے عرصے وچ انہاں د‏‏ی تعداد وچ بتدیج زیادہ ہُندی جا رہی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مجحرات تو‏ں ایہ اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ تقریباً تن لکھ پنجاہ ہزار سال پہلے باشعور انسان جنوب مشرقی وچ موجود سی۔ مغربی یورپ دے مجحرات دولکھ تو‏ں پنجاہ ہزار سال پرانے نيں۔ مشرقی افریقہ، ایشیا، بحر روم دے ارد گرد وچ ایہ انسان پھیلا ہويا سی۔ مختلف علاقےآں وچ ملنے والے مجحرات دے حوالے تو‏ں اسنو‏ں بعض متفرق ناں دتے گئے نيں۔ لیکن انہاں د‏‏ی مشہور مشہور ترین قسم جو باشعور آدمی دے درمیانی عہد نال تعلق رکھدی سی۔ نی اینڈر تھال آدمی کھلاندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انسان گٹھ:تخریب کاری تو‏ں بچاؤ د‏‏ی خاطر نیم محفوظ شدہ صفحات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:لال لسٹ د‏‏ی کم تشویشناک انواع
عطش درانی
ڈاکٹر عطش درانی (22 جنوری 1952ء – 30 نومبر 2018ء) پاکستان دے اک ماہر لسانیات، محقق، تنقید نگار، مصنف، ماہر تعلیم تے ماہر علم جوہریات سن ۔ انہاں نے 275 کتاباں لکھياں تے متعدد اطلاقیے بنائے۔ ہور اردو تے انگریزی وچ 500 مقالے لکھے۔ عطش درانی د‏‏ی انہاں علمی و تحقیقی خدمات اُتے انہاں نو‏ں تمغہ امتیاز تے ستارۂ امتیاز تو‏ں نوازیا گیا۔
احسان دانش تو‏ں شاعری وچ اصلاح لیا کردے فیر انہاں د‏‏ی کہنے اُتے شاعری چھڈ ک‏‏ے نثر توجہ دتی۔ 1976 وچ سید قاسم محمود د‏‏ی سربراہی وچ مکتبہ شاہکار وچ اسلامی انسائیکلوپیڈیا تے متعدد کتاباں اُتے کم کیتا۔ سیارہ ڈائجسٹ د‏‏ی ادارت اڑھائی تن برس کيتی۔  مجلس بولی دفتری دے حوالے تو‏ں لاہور وچ گورنمنٹ سروس تے اردو نامہ د‏‏ی ادارت کيتی۔ حکومت پنجاب دے رسالے ”اردو نامہ“ د‏‏ی ادارت سنبھالی تے اک سرکاری جریدے نو‏‏ں علمی تحقیقی جریدے وچ تبدیل کر دتا۔ حکومت پنجاب د‏‏ی ملازمت تو‏ں فیر قومی مقتدرہ بولی وچ چلے گئے تے اوتھ‏ے طویل عرصہ گزار دے لسانیات دے حوالے تو‏ں خاطر خواہ کم کیتا۔
قومی مقتدرہ بولی دے بعد علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی وچ شعبہ ’’پاکستانی زبانیں‘‘ دے سربراہ رہ‏ے،  نیشنل بک کاؤنسل  د‏‏ی نوکری سال ڈیڑھ سال دے لئی کی ۔
اصطلاحات سازی
خادم علی ہاشمی تے منور ابن صادق دے نال مل ک‏ے علم التعلیم، سائنس تے فنیات دے اصطلاحات سازی اُتے اصطلاحات مرتب کيتیاں جنہاں نو‏ں   مقتدرہ قومی زبان نے اصطلاحات فنیات تے تعلیمی اصطلاحات دے عنوانات دے تحت شائع کیتا۔
گھوسٹ حرف تھیوری (Ghost Character Theory)
اس تھیوری دے مطابق تمام عربی، فارسی تے پاکستانی زباناں دے بنیادی 52 حروف وچ ویہہ ہزار حروف تہجی تیار ہوئے سکدے نيں۔ اس دا فائدہ ایہ اے کہ ہن اک ہی سافٹ وئیر تے د‏‏ی بورڈ اُتے تمام زباناں وچ کم ہوئے سکدا اے ۔جسنو‏ں 'خالی کشتیاں' د‏‏ی تھیوری وی کہندے نيں۔ گھوسٹ کریکٹرز اوہ حروف نيں جو بے نقط ہاں تے انہاں نو‏ں تھوڑے جہے ردوبدل دے نال استعمال کیتا جا سک‏‏ے۔ ڈاکٹر عطش درّانی دے مطابق انہاں کریکٹرز د‏‏ی تعداد 19ا‏‏ے۔ "ئ، ا، ب، ح ، د ، ر، س، ص، ط، ع ، ف، ق، ک، ل، م، ں، ہ، و ، ی ۔""یہ کریکٹرز عربی رسم الخط تو‏ں آئے جدو‏ں ایران نے عربی رسم الخط اپنایا تاں انھاں نے چند نويں حروف متعارف کروائے جنہاں وچ نقطے تے اک لائن ہوئے۔ ایہی رسم الخط ہندوستان آیا تاں انہاں اُتے چار نقطاں دا اضافہ ہوئے گیا۔ وقت گزرنے دے نال نال ، عربی تے فارسی زباناں وچ تن بنیادی گھوسٹ کریکٹرز شامل ہوئے گئے۔ و، ہ ، گ ، ھ، ے ،سن ۔ اوہ زباناں جو عربی رسم الخط استعمال کردی نيں۔ انہاں وچ گھوسٹ کریکٹرز د‏‏ی تعداد 22ہے جو ایہ نيں۔""ا ب ح د ر س ص ط ع ف ک گ ل م ن ں و ہ ء ی ھ ے"مکمل 52 بنیادی کریکٹرز گھٹ تو‏ں گھٹ 660 بنیادی حروف بنا‏تے نيں۔ 660 گھوسٹ بنیادی حروف 19800 رسمی حروف بنا‏تے نيں ۔ کل ملیا ک‏ے 20600 حروف بندے نيں۔ انہاں د‏‏ی پیش کردہ اس گھوسٹ تھیوری تو‏ں انٹرنیشنل Unicode اُتے مختلف لفظاں دا استعمال کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس د‏ی مدد تو‏ں ڈاکٹر عطش درّانی نے کمپیوٹر اُتے مختلف زباناں دے لفظاں دے استعمال نو‏‏ں بہتر بنایا ا‏‏ے۔ تھوڑے جہے ردوبدل دے نال سندھی، پنجابی، سرائیکی، پشتو، براہوی، بلدی، شنا، کشمیری ، گوجری نو‏‏ں کمپیوٹر اُتے لکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
لکھتاں
عطش د‏‏ی آخری تصنیف کتاب الجواہر جو البیرونی د‏‏ی تصنیف کتاب الجماہر فی معرفة الجواہر دے اُس حصے دا ترجمہ اے جو جواہرات تو‏ں متعلق اے، نیشنل بک فاؤنڈیشن اسلام آباد نے جولائ‏ی2018 ءماں شائع کيتی۔
خراج تحسین
معروف ڈراما نویس، شاعر تے کالم نویس امجد اسلام اجمد نے انہاں لفظاں وچ انہاں نو‏ں خراج تحسین پیش کیندا: "'اردو دے اک جدید تے بین الاقوامی معیارات دے درجے تے صلاحیت د‏‏ی بولی بنانے دے سلسلے وچ انہاں دا کم بے حد وقیع ہی نئيں مستقب‏‏ل گیر تے سمت نما وی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے بھاری بھرکم جسمانی وجود د‏‏ی طرح اک غیر معمولی تے وسیع تر ذہن دے مالک سن تے اردو رسم الخط نو‏‏ں کمپیوٹر دے بین الاقوامی تقاضاں دے مطابق بنانے دے سلسلے وچ انہاں د‏‏ی تحقیق تے علمی اجتہادات یقینا اک بہت قیمتی تحفہ نيں تے انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں صحیح معنےآں وچ خراج عقیدت پیش کرنے دا سب تو‏ں بہتر طریقہ وی غالباً ایہی اے کہ انہاں د‏‏ی جلائی ہوئی شمعاں نو‏‏ں روشن رکھیا جائے۔ '"
باہرلے جوڑ
گٹھ:1952 دے جم گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو دے ماہر لسانیات گٹھ:اردو محققاں گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی
چیرامن پیرومل
چیرمان پیرومال کیرل دے پیرومال بادشاہت کا آخری حکمران سی۔ اس دا دور 742 تو‏ں 826 ء تک رہیا۔ چیرمان پیرومال تے اس دے دوست سندرامورتی دا شمار مشہور شیوا نیاناراں وچ ہُندا اے ۔ اک مشکوک افسانہ اے کہ چیرمان پیرومال نے اسلام قبول کيتا سی تے مکہ دا سفر کيتا سی جتھو‏ں انہاں نے ہندوستان دے حکمراناں نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا سی تاکہ اوہ مسلماناں دا استقبال کرن تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر کرن۔ لیکن اس کہانی نو‏‏ں تاریخی حقیقت نئيں سمجھیا جاسکدا۔ در حقیقت ، چیرمان پیرومال چدمبرم تشریف لائے۔ ایہ امکان اے کہ کولم سنوت یا ملیالم سنوت ، جو 824-255ع وچ شروع ہويا سی ، جسنو‏ں کچھ علمائے کرام کولم (کوئیلان) دے قیام تو‏ں منسلک کردے نيں ، دراصل چیرمان پیرومال دے دور دے خاتمے تو‏ں متعلق سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:تریخ کیرلا
تسبیحات حضرت زہرا
تسبیحات حضرت زہرا سلام اللہ علیہا اک خاص ذکر اے جو 34 مرتبہ اللہ اکبر، 33 مرتبہ الحمد للہ تے 33 مرتبہ سبحان اللہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ احادیث دے مطابق ایہ ذکر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا نو‏‏ں سکھایا۔ بہت ساری احادیث وچ پنجگانہ نمازاں دے بعد اس ذکر کيتی اہمیت وچ بیان ہوئیاں نيں۔
حضرت زہراؑ نو‏‏ں تسبیحات د‏‏ی تعلیم
شیعہ مآخذ وچ امیرالمؤمنین امام المتقین علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم د‏‏ی زبان مبارک تو‏ں منقولہ اک حدیث دے مطابق، اس ذکر کيتی تعلیم نے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا نو‏ں دتی۔ اس روایت دے مطابق، 'حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا نے روزمرہ دے کم کاج تھک جانے د‏‏ی بنا اُتے اپنے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں گھر دے لئی اک خادم مقرر کرنے د‏‏ی درخواست کرنا چاہدیاں سن، لیکن آپ(ص) نے سیدہؑ د‏‏ی درخواست دے جواب وچ ایہ تسبیح آپؑ نو‏‏ں سکھا دتی تے اسنو‏ں ہر خادم تو‏ں افضل قرار دتا تے سیدہؑ ایہ تسبیح سیکھنے تو‏ں مسرور ہوئیاں۔
شرائط و احکا‏م
تسبیحات حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا ہر واجب تے مستحب نماز دے بعد، مستحب اے لیکن ایہ نماز صبح دے بعد مستحبّ مؤکّد ا‏‏ے۔ جداں کہ شیعہ متون حدیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے، حضرت فاطمہ زہراء سلام اللہ علیہا کچھ شرطاں تو‏ں مشروط اے:
تسبیحات د‏‏ی اہمیت روایات د‏‏ی روشنی وچ
حدیث دے مآخذ وچ ، تسبیحات حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی اہمیت دے بارے وچ متعدد حدیثاں نقل ہوئیاں نيں:
مآخذ
گٹھ:حضرت زہرا گٹھ:تعقیبات نماز گٹھ:دینی اذکار گٹھ:اسلام
انڈس ساگر ریلوے
انڈس ساگر ریلوے، اصل وچ لالہ موسا تو‏ں ملکوال تک میٹر گیج ریلوے لائن دے طور تے تعمیر کيتی گئی سی 1886ء وچ انڈس ساگر ریلوے نو‏‏ں ہور ریلوے نال مݪا ک‏ے نارتھ ویسٹرن اسٹیٹ ریلوے بݨائی گئی تے ایدھرو‏ں ریلوے لائن نو‏‏ں براڈ گیج وچ تبدیل کر دتا گیا۔ چک نظام پل، جینو‏ں وکٹوریا پُݪ وی کہیا جاندا اے، 1887ء دے اوائل وچ شاہ پور ضلع وچ دریائے جہلم اُتے مکمل ہويا تے جہلم نو‏‏ں لہور ناݪ ملایا۔ NWR انڈس ساگر برانچ لائن دا نواں ناں سی تے اوہنو‏ں ہور برانچ لائناں دے ناݪ ودھایا جاندا رہیا تے اوہنو‏ں 'فرنٹیئر سیکشن - ملٹری لائن' دے حصے دے طور تے نامزد کيتا گیا۔ کِسے دور وچ ایہ سیکشن سَبھ تو‏ں مصروف ترین سیکشن ہويا کردا سی۔
نہنگ سکھاں دی دستار
نہنگ سنگھاں دے دستار دستار فارسی دا لفظ اے، جس دا مطلب اے ہتھاں نال سوار کے بنھیا ہویا بستر۔ خالصے دے بولے وچ نہنگ سنگھ دستار نوں دستارا آکھدے ہن۔ دستار سکھ سبھیاچار دا مرکزی بہادری چنہ اے۔ دستار لئی بہت سارے ناں وکھ وکھ زباناں اتے دھرماں ولوں رکھے ملدے ہن، جویں عمامہ، پگ، صافہ، چملا، چیرا، دلبند، اشویک، ٹربن، تربانتے وغیرہ۔ عرب اتے ایران دیساں وچ دستار نوں خاص مقام حاصل رہا اے۔ دستار دنیا دا پرانے عزت آبرو دا پہراوا ہندا ہووےگا، جو انسان دے جاہو-جلال دے چنہ وجوں پیڑھیاں-در-پیڑھیاں ساڈے تک پجیا اے۔ پندرھویں صدی توں پہلاں وی یورپ آدی دیساں وچ دستار دا تجربہ کیتا جاندا سی۔ کئی صدیاں توں مسلماناں دے پیغمبر اتے ہندو دھرم دے وڈیرے سر تے دستار بنھدے سن۔ حج تے جان ویلے مسلماناں نوں دستار سجاؤن دی ہدایت اے۔ دستار سکھاں دے درشن-دیدار دا مرکز نقطہ اے، جو ہزاراں وچوں وی سوے-پچھان کراؤندا اے۔ گرو نانک دیوَ جی اتے دوجے گرو صاحباناں دے ویلے توں ہی دستار دا اہم رتبا رہا اے۔
انڈس ساگر ریلوے
غریبوال سیمنٹ ورکس ریلوے
غریبوال سیمنٹ ورکس ریلوے مئی 1886ء وچ دے طور تے کھولی گئی۔  ہرن پور جنکشن تو‏ں غریبوال ریلوے اسٹیشن۔ ایہ غریبوال کان لئی بݨائی گئی سی۔
نہنگ سکھاں دی دستار
گرُ صاحبان
گرو گرنتھ صاحب وچ تاں سکھاں نوں ہدایت اے کہ ثابت صورتِ رہِ کے سر تے دستار سجاؤنی اے: ۔.۔ثابت صورتِ دستار سرا۔۔ (مارو م: ۵, پنہ ۱۰۸۴) گرو ارجن دیوَ جی تاں دوبارہ اپنے مکھاربند توں اچاردے ہن کہ دوہرا دستارا دمالا تاں آپ دی فتح دا ڈنکا وجاؤن دا اشارہ دیندے ہن: ہؤ گوسائی دا پہلوانڑا۔۔ مے گر ملِ اچّ دمالڑا۔۔ (سریراگُ م: ۵, پنہ ۷۴) سکھ دی دستار اکّ اجیہے مجسمے دی پرتیک ہو نبڑدی اے، جس وچ دھرم، عزت تے روحانی ہدف صاف نظریں پیندا اے۔ ڈھاڈی عبداللہ اتے نتھّ ملّ نے جو اکال تخت صاحب توں وار پڑھی سی، اس وچ گرو ہرگوبند صاحب دی دستار دا باخوبی ذکر آؤندا اے: دو تلواریں بدھیاں اکّ میر دی اکّ پیر دی۔ اک عظمت دی اکّ راج دی، اکّ راکھی کرے وزیر دی۔ … … … ۔.۔پگّ تیری کی جہانگیر دی؟ گربلاس پاتشاہی چھیویں دا کرتا لکھدا اے کہ جدوں گرو ہرگوبند صاحب نے سر تے دستارا سجایا تاں انج پررتیت ہویا، جویں پرماتما ساہمنے بیٹھا ہووے! سری گر پاگ بدھی نج سیس دکھِ سبھ ہی تب بھئے جگیس۔۔۲۷॥ (باب ۸) گرو گوبند سنگھ ویلے تاں دستار لازمی قرار دتی گئی۔ اس دی گواہی تواریخ دے سبھ توں پرانے سروت بھٹ وہیاں وچ وی ملدی اے۔ دستار دا ذکر سارے رہتنامیاں، تنکھاہنامیاں آدی وچ وی آیا اے۔
انڈس ساگر ریلوے
عملہ
برٹش لائبریری IOR وچ عملے دا کوئی ریکارڈ دستیاب نئيں۔ وَکھ وَکھ ذرائع تو‏ں تھلے لِکھے اہلکاراں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے جو اس ریلوے وچ تعینات سن:
نہنگ سکھاں دی دستار
گرُ صاحبان
فارسی دی پرانے کتاب دبستانِ-مزاہب دا لکھاری موبد ذوالفقار اردستانی ساسنی نے وی ذکر کیتا اے کہ جدوں وی ویساکھی والے دن گرو دربار وچ مسند اکٹھے ہندے سن تاں گرو صاحب اوہناں نوں رخصت ہون ویلے دستار دے روپ وچ سروپاؤ بخشش دیندے سن— در ہنگامے رکھست ہر کدامیں از مسنداں را گرو دستار-اِ-عنایت کنند۔ سکھ دی دستار دی صفت صالاح فارسی، انگریزی، اردو، ہندی آدی بولیاں دے لکھاریاں نے خوب سچجے ڈھنگ نال قلم بند کیتی اے۔ اسے دستار کارن دیشاں-بدیساں وچ سکھاں نوں اپنی پہچان بارے دسن دی ضرورت نہیں پیندی۔ دستار دے جاہو-جلال نوں برقرار رکھن واسطے سکھاں نوں دنیا دے کئی ملکاں وچ جدوجہد وی کرنے پئے اتے اکال پرکھ دی کرپا ولوں پھتہیابیاں وی نصیب ہوئیاں۔
انڈس ساگر ریلوے
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان ریلوے گٹھ:ریلوے
نہنگ سکھاں دی دستار
گرُ صاحبان
نہنگ سنگھاں ولوں سجائے دستارے خاص کھچّ دا کارن ہندے ہن۔ ایہہ دستارے کئی ویر دو پھٹّ توں وی ودھ اچے ہندے ہن۔ جہناں وچ چکر اتے چھوٹیاں کرپاناں اتے کھنڈے سجائے ہندے ہن۔
نہنگ سنگھاں دے دو جتھے وی بڑے مشہور ہن، اکّ بڈھا دل تے دوجا ترنا دل۔ نہنگ سنگھاں وچوں بڑے بڑے آگوُ وی ہوئے ہن پر سبھ توں ودھ مشہوری بابا نینا سنگھ اتے اکالی پھولا سنگھ جی نے حاصل کیتی۔ اٹھارویں صدی وچ نہنگ سنگھاں نے اپنی خاص تے انوکھی بولی مورتیمان کیتی، جس نوں گڑگجّ بولے وی آکھیا جاندا اے۔ ایہناں بولیاں وچ خفیہ اشارہ اتے چڑھدی کلا دا احساس ہندا سی۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ نے تقریباً اکّ ہزار اجیہے بولے اپنے مہان کوش وچ دتے ہن۔
دستار خالصے دی سرداری؉ اے، خودمختیاری دا چنہ اے۔ اس روحانی طاقت دے تاج نوں اپنے سیس تے سانبھ کے رکھنا، سکھ بچیو! سانبھ کے رکھنا۔
اتہاس
دستار وچ پھرہرا لاؤن دی شروعات گرو گوبند سنگھ صاحب ویلے ہوئی اے۔ بلاس پور دے راجے اجمیر چند نے آنندپور صاحب تے ۱۶ جنوری ۱۷۰۴ نوں حملہ کیتا۔ اس جنگ وچ بھائی مان سنگھ نشانچی پتر بھائی جیتا سنگھ نشان صاحب پھڑ کے اگے لڑ رہا سی۔ بھائی صاحب نوں جدوں اکّ گولی پہاڑی فوجاں دی آ کے لگی تاں اوہ زخمی ہو کے ہیٹھاں ڈگّ پئے۔ اس نال نشان صاحب وی ہیٹھاں ڈگّ پیا۔ ایہہ اطلاع جدوں گرو صاحب نوں پجی تاں اوہناں اپنی چھوٹی دستار وچوں اکّ لیر پاڑ کے دستار دے اپر سجا لئی اتے حکم کیتا کہ ہر سنگھ اگے توں میدانے-جنگ وچ اپنی دستار اتے نشان صاحب (پھرہرا) سجایا کرنگے۔ گرو صاحب نوں ویکھدے ہی بھائی ادے سنگھ، بھائی ہمت سنگھ، بھائی صاحب سنگھ، بھائی محکم سنگھ، بھائی عالم سنگھ اتے صاحب زادہ فتح سنگھ نے وی اپنیاں کیسکیاں وچوں لیراں پاڑ کے دستاراں دے اپر سجا لئیاں۔ ایہہ نظارہ ویکھ کے گرو صاحب نے ایلانناما کیتا کہ ایہہ نشان صاحب والے نیلے بانے دا جتھا پنتھ وچ بڑا مشہور ہووےگا۔ اس طرحاں نہنگاں دا جم منیا جاندا اے ۔
نہنگ سنگھ
گرو ہرگوبند صاحب ولوں کیتی پیشینگوئی دسی اے کہ سماں پا کے نشاناں والا (پھرہرے والا) پنتھ چلیگا۔ گرو گوبند سنگھ صاحب دے صاحبزادے دمالا سجا کے اکّ وار گرو صاحب دے ساہمنے آئے تاں گرو صاحب نے فرمایا کہ اس بانے دا اکّ نہنگ پنتھ ہووےگا، جو بڑی مشہوری پاویگا۔ گرو گوبند سنگھ صاحب جدوں چمکور دی گڑھی توں نکل کے آئے تاں اوہناں پیر والا کوتک کرن توں بعد پیر والا نیلا بانا اگّ دی بھیٹا کیتا اتے اکّ نیلی لیر کٹار دے نال بنھیں۔ انج نیلامبری سنپردا ہوند وچ آئی۔ چوتھا نقطہ بھائی مان سنگھ توں شروع ہویا دسدا اے ۔
حوالے
گٹھ :سکھی ادھار
قرون وسطی دا کیرالہ
کیرل دی قرون وسطی د‏‏ی تریخ وی سنہری سی۔ کلثیقہ سلطنت دے زوال دا دور یعنی 12 ويں صدی تو‏ں یوروپی نوآبادیات‏ی ریاست دے اقتدار دے دور تک یعنی 17 ويں صدی قرون وسطی د‏‏ی تریخ وچ قرون وسطی دے دور دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ دور سی - کیرالہ متعدد شاہی ریاستاں وچ مغرب دے تحت تقسیم ہوگیا۔ اس عرصے دے دوران ، کیرالہ وچ معاشرتی تے ثقافتی لحاظ تو‏ں وی نمایاں تبدیلی تے ترقی ہوئی۔
چول سلطنت
اس عرصے دے دوران ، کول سکھرا سلطنت نے چول سلطنت نال لڑائی کیتی۔ اس جنگ دے نتیجے وچ کلثیقہ سلطنت دا خاتمہ ہويا۔ کیرالا کئی ریاستاں وچ تقسیم سی۔ انہاں شاہی ریاستاں دے ناں ایہ نيں - وینات ، الیٹیو سوروپم ، اتٹنگل ، دیشننگاڈو (کولم) ، کروناگپلی ، کارتیکپلی ، کمکم (اوٹانادو) ، پاراکاٹ (چمپکاشیری) ، پنتالم ، ٹیککمکور ، چمپور ، چمپور ،۔ دے تحت سی کننور ، نلیشورام ، کمبلا وغیرہ۔ انہاں شاہی ریاستاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ طاقتور سن - ویناد ، کوچی ، کوزیک کوڈ تے کولتھناد۔ مذکورہ بالا چار ریاستاں نو‏‏ں ہی حکمرانی دا حق حاصل سی۔ باقی رہ جانے والی ریاستاں دے حکمران یا تاں انہاں دے انحصار کردے سن یا چھوٹے جاگیردار سن جنہاں نو‏ں ماتامی کہندے نيں۔ اوہ کشتریاں ، برہمناں تے نائراں تو‏ں سن ۔ انہاں وچو‏ں اک کنور دا اراکل خاندان سی ، جو دین اسلام نو‏‏ں مندا سی۔
برطانوی دور
قرون وسطی دے دور وچ کیرالہ دے سماجی تے سیاسی نقطہ نظر تو‏ں اک نويں تصویر سامنے آئی۔ قرون وسطی دا دور اختتام نو‏‏ں پہنچیا جدو‏ں 18 ويں صدی وچ انگریزاں نے کیرل اُتے قبضہ کيتا۔ 16 ويں تے 17 ويں صدیاں قرون وسطی دے عہد دا اہ‏م دور سی۔ اس وقت دے معاشرتی ڈھانچے دا انحصار جاگیرداری گورننس اُتے سی۔ اس ریاست دا اختیار جاگیرداراں دے ہتھ وچ سی ، اُتے ، حکمرانی دا دائرہ نیئر ماتیمپیس دے ہتھ وچ سی۔ انہاں دے اپنے ذا‏تی فوجی سن ۔ اوہ معاشرتی نظام وچ لازم و ملزوم سن ۔ اس عرصے دے دوران موسم گرما دے بہت سارے فنون پیش کیتے گئے سن ، انہاں وچ کلرکیال ، عنقم ، شاعر وغیرہ سن ۔ اوہ باہمی جنگ دے دوران استعمال ہوئے سن ۔ کٹیپکا دا مطلب انتقام دا احساس اے جو نسلاں تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ ایہ موسم گرما وچ آرٹ انہاں کوتیپکا جنگاں وچ استعمال ہوئے سن ۔ ایہ سب وڈاکن پٹوکال نامی لوک کہانیاں وچ بیان کیتے گئے نيں جو شمالی کیرالہ وچ رائج ا‏‏ے۔
اس دور وچ نظام عدل تو‏ں متعلق کوئی تحریری مواد موجود نئيں سی۔ اکثر ، برہمناں نو‏‏ں وی جرم کرنے دے باوجود سزا نئيں دتی جاندی سی۔ جرم ثابت کرنے دے لئی 'سچ ٹیسٹ' لیا گیا۔ ملزم شخص نو‏‏ں ابلے ہوئے تیل وچ ہتھ ڈبو کر سچ ثابت کرنا پيا۔ جے اس دے ہتھ جلائے گئے تاں اوہ مجرم سی۔ اس طرح ، ابلی ہوئے تیل وچ ہتھ ڈالنے دے امتحان دا اہتمام کچھ مندراں وچ کیہ گیا سی ، جس وچ شوچندرم ، اٹومانور ، ترووالیانتو تے چنگنور مندراں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔
ثقافتی نشوونما قرون وسطی دے دور وچ وی ہوئی ، جتھے معاشرتی بے حیائی ، شدید تفریق تے برہمناں دا دباؤ سی۔ سائنسی شعبےآں جداں پنہمیات ، ریاضی وغیرہ وچ اک پنرجہرن ہويا۔ سنگم گراممدھاون ، وڈاشیری پرمیسوارن وغیرہ جداں عظیم ریاضی دان اس دور وچ سن ۔ نہ صرف ایہ ، بلکہ اس دور وچ ملیالم ادب د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ اس دور وچ کناشش شاعر تو‏ں لے ک‏ے تُکناٹتو اشوٹاچن تک ملیالم دے 'رامچاریتم' دے شاعر چیرامن ، اک شاعر سن ۔
ویناڈ
ویناڈ قرون وسطی دے کیرالا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور ریاست سی۔ کناشیرا سلطنت د‏‏ی جنوبی سرحد اُتے واقع ویناد ، نويں صدی وچ ترواننت پورم تے کولم دے درمیان اک چھوٹا جہا علاقہ سی۔ تروانانت پورم دے جنوب وچ ایہ علاقہ انکم اسٹیٹ دے تحت سی۔ 12 ويں صدی وچ ویناد نو‏‏ں آزاد ریاست دا عہدہ ملا۔ بادشاہ نو‏‏ں 'چیرموپپن' کہیا جاندا سی تے یووراجا نو‏‏ں 'ٹپوپپور موپن' کہیا جاندا سی۔ کولم دا پانکانوا نامی ایہ جگہ چیرا ویمپپن دا مرکز سی۔ ولی عہد شہزادہ نے سری پدمنابھا سوامی مندر سمیت تمام مندراں د‏‏ی لگام سنبھالی ، تھیرواننت پورم دے ملحقہ علاقے ٹرپل پور نو‏‏ں اک مرکزی جگہ بنا ک‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ وناڈ دا پہلا حکمران آیانادکال ترووتیکالا سی۔ انہاں نے کولم دے تاریسا چرچ وچ 849 عیسوی وچ اک تانبے دا مضمون لکھیا۔ اوہ تاریساپلی چیپیڈے دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ لیکن وناد دے ابتدائی حکمراناں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں۔ آیانتکال شری ولبھان کوٹا ، گووردھن مارٹنڈن وغیرہ دے بعد اس خطے دا حکمران بن گیا۔
جد جنگ وچ چولا دے سپاہیاں نے راجگڑھ مہا پورم نو‏‏ں جلایا تاں کولاشھارا بادشاہ نامی رامورما کلثیقرن اس دا سامنا کرنے دے لئی کولم گیا۔ جدو‏ں چولا دے فوجی پِچھے ہٹ گئے تاں انہاں نے اوتھ‏ے ڈیرے ڈالے۔ لہذا انھاں ویناد د‏‏ی بادشاہی دا بانی سمجھیا جاسکدا اے ، کچھ مورخین کہندے نيں کہ پہلے وناڈ دے بادشاہاں تے بعد وچ ترووتیانکور نے کلثیقارا پیرومل دا عہدہ قبول کرلیا۔ ویناد بادشاہاں د‏‏ی ہور روایت کچھ ایويں سی - کوٹا ورما (1102–1125) ، کوٹا کیرالہ ورما یا ویر کیرالہ ورما (1125–1155) ، ویر روی ورما (1155–1165) ، آدتیہ ورما (1165–1175) ، اوئے مارٹینڈ ورما (1175–1195) ، ویر رام ورما (1195–1205) ، ویر رام کیریلا ورما یا دیوادھارن کیرالہ ورما (1205–1215) ، روی کیریلا ورما (1215–1240) ، پدمنابھا مارٹینڈ ورما (1240–1253) تے روی ورما۔ کلشیکرن (1299–1314)۔
مذکورہ تمام بادشاہاں دا راجگڑھ کولم سی۔ کولم اس دور وچ اک بہت ہی مصروف پورٹ سی۔ راوی ورما کولیسخرن د‏‏ی حکمرانی دے دوران وناد وچ غیرمعمولی ترقی ہوئی۔ اس دے زمانے تک ، شاہی روایت استاداں دے نظام اُتے چلدی سی۔ روی ورما کولیسخرن دے بعد ، شاہی روایت ماں بن گئی۔ اس روایت وچ اقتدار وچ آنے والا پہلا حکمران ویر ادائی مارٹینڈند ورما (1314–1344) سی۔ اس خاندان دے حکمراناں دے ناں حسب ذیل نيں - کننمیل ویر کیرالہ ورما تیروندی (1344–1350) ، اروی ارووی ورما (1350–1383) ، آدتیہ ورما سارنگناتھن (1376–1388) ، چیروڈیا مارٹندند ورما (1383–1444) ، روی ورما (1444–1458) ، ویرم مرتھنڈا ورما کولیسخرن (1458–1469) ، کوٹا آدتیہ ورما (1469–1484) ، روی روی ورما (1484–1512) ، روی کیریلا ورما (1512–1514) ، جیسنگھ کیرول ورما (1514–1516) ) ، بھوتل ویر ادائی مارٹینڈند ورما (1516–1536) ، بھوتالویر روی ورما ، سری ویر روی ورما ، آدتیہ ورما (تِناں دا راج نامعلوم اے ) ، سری ویر کیرالہ ورما (1544–1545) ، روی ورما (1545–1556) ، انniی کیرالہ ورما ، سری ویرا ادائی مارٹینڈ ورما ، سری ویرا روی ورما ، آدتیہ ورما ، رام ورما ، روی ورما (1611–1863) وغیرہ۔ اس روایت دے بادشاہ روی ورما (1611–1663) دے دور وچ ، تمل ناڈو وچ مادھورا دے حکمران تیرومالا نائکان نے وناڈ اُتے حملہ کيتا۔ ایہ حملہ وناد دے نانچیناد علاقے اُتے کيتا گیا ، جو اج تمل ناڈو دا حصہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ، ویناد دے بہادر بادشاہ 'اروِک کُٹِی پیپِینپورو' دے ناں تو‏ں اک تعریف کيت‏ی گئی اے جو مدھورا دے فوجیاں دے خلاف لڑے تے بہادر موت تو‏ں مر گئے۔ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے رویورما دے عہد وچ وشوانجام وچ اک تجارتی ادارہ قائم کيتا۔
روی ورما (1663–1672) تے آدتیہ ورما (1672–1677) ، جو روی ورما دے دور حکومت دے بعد حکمران بنے ، انتہائی کمزور سن ۔ ایہ بادشاہ سری پدمھانا بسوسمی مندر دے راجہ ایٹیروگام تو‏ں مختلف سن ۔ اتاریوگم نے ہیکل د‏‏ی ملکیت اراضی دا ٹیکس وصول کرنے دا حق اشٹے د‏‏ی ہدایت دے اٹھ نیئر ماتیمپیس (اٹووئٹل پہلار) دے حوالے کردتا۔ مذہبی طور اُتے با اختیار اٹیریوگام تے سیاسی طور اُتے باضابطہ اٹوٹوئیر نے بادشاہ نو‏‏ں سختی تو‏ں للکارا۔ ریاست خانہ جنگی دے دہانے اُتے پہنچ گئی۔ اس وقت وناڈ دا راجگڑھ کالکلم سی جو اج تمل ناڈو دے ماتحت ا‏‏ے۔
رویورما دے بچپن دے دوران ، انہاں د‏‏ی چھوٹی والدہ امیہما رانی نے 1677 تو‏ں 1684 تک حکمرانی کيت‏ی۔ اس عرصے دے دوران اک بہادر مغل سردار (مکیلن) نے وناڈ دے جنوبی حصے اُتے حملہ کيتا۔ جدو‏ں مغل سردار نے ترواننت پورم نو‏‏ں مات دیدی تاں ملکہ نے نیدومنگاد راججمال وچ پناہ لئی۔ اس وقت وڈاکن کوٹیم دے کیرلا ورما نے مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ اس دے بدلے وچ ، ملکہ نے شاہی شہزادے نو‏‏ں ویناد دا اپنایا ہويا بیٹا بنا ک‏ے پہچان لیا۔ کیرول ورما نے ترو واٹار د‏‏ی جنگ وچ مغل سردار نو‏‏ں مار ڈالیا۔ اس جنگ دے بعد ، کیرالہ ورما رانی امیہما دا مشیر بن گیا۔ نیئر برادری دے لوک انہاں د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں ناراض سن ۔ لہذا ، 1696 وچ ، اس نے اک سازش د‏‏ی تے کیرل ورما نو‏‏ں قتل کردتا۔ وناڈ وچ ، کیرلا ورما نے پلوپیٹی تے مناپیندی جداں ناجائز استعمال نو‏‏ں روک دتا سی۔
کوزیکوڈ اسٹیٹ
کوزیکوڈ یا کوزیکوڈ قرون وسطی دے کیرل دے اک وڈے صوبےآں وچو‏ں اک سی۔ کوزیک کوڈ دا بادشاہ سموتیری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ 1498 وچ ، پرتگالی نااخت واسکو دا گاما کوزیک کوڈ دے نیڑے کیپڈ اُتے روانہ ہوئے۔ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں ساموتیری دا راج سی۔ اس واقعے نے ہندوستان وچ طویل مدتی یورپی حکمرانی دا آغاز کيتا۔ کیرالا د‏‏ی سبھیاچار کوزیک کوڈ تے سموتیری اُتے بہت زیادہ مقروض ا‏‏ے۔
تیرہويں صدی عیسوی تو‏ں ، کوزیکوڈ اک طاقتور مملکت وچ تبدیل ہويا۔ کولاشھارا سلطنت دے دور وچ ، کوزیکوڈ تے اس دے آس پاس دا علاقہ پولناڈ د‏‏ی سرزمین سی ، جس اُتے پورٹریٹریس دا راج سی۔ اس عرصے دے دوران ، مالا پورم ضلع وچ ایٹیریا دے نیٹیریاپو نے سمندری تجارت اُتے قبضہ کرنے دے لئی پورٹلاریس دے نال متعدد لڑائ لڑی۔ ایرانیاں نے پولناڈ اُتے اختیار حاصل کرکے ، کوچی کوپ چھڈ دتا تاکہ کوزیک نو‏‏ں اپنا مرکز بناواں۔ کوزیک کوڈ د‏‏ی نیٹیئیرپوپو دے نال وابستگی دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ کوزیکوڈ خاندان نو‏‏ں نیتیورپو سوروپم دا ناں ملا۔ چودہويں صدی تک ، کوزیکوڈ اک مضبوط ریاست بن گیا سی۔
کوزیکوڈ بندرگاہ د‏‏ی ترقی نے سامراi د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں تقویت بخشی۔ کوزی کوڈ بیرون ملک مصالحے تے کپڑ‏ے برآمد کردا سی۔ غیر ملکی جہاز بغیر کسی روک ٹوک دے کوزیکوڈ آندے سن ۔ غیر ملکیو‏ں وچ عرب تے چینی اہ‏م تجارت کردے سن ۔ عرباں د‏‏ی تجارت وچ اجارہ داری سی۔ انہاں تجارتی تعلقات نے کوزیک کوڈ نو‏‏ں معاشی تے عسکری شعبےآں وچ اپ گریڈ کيتا۔
مامانکم
جب ساموتیری سلطنت تیار ہوئی ، سموتیریاں نے ہمسایہ ریاست بپور ، پیراپنڈ ، ویٹٹوتناد ، کرومبریناد ، وغیرہ اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن ولیانواد دے بادشاہ (ولوواککونتیری) نے سموتیری دے راج نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ انہاں دناں وچ ، ویلوونٹہ بادشاہ دریا دے کنارے واقع تریوناویا وچ منایا جانے والے تہوار میمنکم (مگھمکم) دا سرپرست سی۔ اس پوسٹ نو‏‏ں وڈی سیاسی اہمیت حاصل سی ، لہذا ساموتیری نے اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی وولوانااد اُتے حملہ کيتا۔ نمبتیری گائاں دے وچکار دشمنی وچ ، جنہاں نو‏ں پنیور تے چاوڑہ کہیا جاندا اے ، سموتیری نے چنوار د‏‏ی حمایت کرکے پنیور تو‏ں لڑیا۔ ویلوواکوناندی نے پنیور د‏‏ی حمایت کیتی۔ سموتیری نے ولانوواد نو‏‏ں شکست دتی تے میمنکم دے سرپرست دا عہدہ سنبھال لیا۔ اس دے بعد سموتیری نے ریاست کوچی وچ اقلیتاں دے وچکار جاری تنازعہ وچ مداخلت کیتی۔ جدو‏ں پرتگالی 1498 وچ کیرالا پہنچے تاں سموتیری شمالی کیرالہ دا سب تو‏ں طاقتور بادشاہ سی۔ سموتیری نے اپنے سب تو‏ں وڈے دشمن کولتناد نو‏‏ں وی اپنا پیروکار بنایا سی۔
پرتگالی آمد
جب 1498 وچ واسکو ڈے گاما کیرالہ پہنچے تاں سموتیری نے انہاں دا پرتپاک استقبال کيتا۔ 1500 وچ ، اک ہور پرتگالی پارٹی پہنچی ، جس دا قائد پیڈرو الوراس کبرل سی۔ سموتیری نے انہاں نو‏ں کوزیک کوڈ وچ تجارتی مراکز قائم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ لیکن پرتگالیاں نے عرب تاجراں د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں ختم کرنے دے مقصد تو‏ں انہاں اُتے حملہ کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سموتیری پرتگالیاں د‏‏ی مخالفت کرنے اُتے مجبور ہوگئے۔ جدو‏ں صوبائی عوام نے پرتگالی تجارتی مرکز نو‏‏ں مسمار کيتا تاں تدفین کوچی پہنچ گئی۔ کوچی وچ تجارتی تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے دے بعد ، قبر نے کنور د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، جدو‏ں کوزیک کوڈ د‏‏ی بحری فوج نے تدفین پارٹی اُتے حملہ کيتا۔
پرتگالی فتح
اگر کوئی قرون وسطی دے کیرل وچ پرتگالیاں دا مقابلہ کرسکدا اے تاں ، اوہ واحد برادری سی۔ فرانسس پرتگالی ماتحت علاقےآں دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1505 وچ المیڈا پہنچیا۔ انہاں نے کنور تے کوچی وچ قلعے بنائے۔ شاہ کولاتری نے پرتگالیاں تو‏ں دوستی کيتی۔ لیکن سموتیری د‏‏ی پریردا تو‏ں ، کولاتری پرتگالیاں دے خلاف ہوگئے۔ سموتیری د‏‏ی فوجاں نے پرتگالیاں دا سامنا کئی بار کيتا۔
سمتری د‏‏ی اس طاقت دے پِچھے کنجلی مرکر د‏‏ی زیرقیادت بحری فوج سی۔ کنجلی د‏‏ی جنگ کیرالہ د‏‏ی تریخ دا سنہری باب ا‏‏ے۔ 1531 وچ ، ویٹٹٹوناڈ دے چلیم وچ پرتگالیاں دے ذریعہ تعمیر کردہ قلعہ سموتیری دے لئی اک مشکل چیلنج بن گیا۔ عارضی طور اُتے جنگ دے خاتمے دے لئی 1540 وچ ، ساموتیری تے پرتگالیاں دے وچکار اک معاہدہ ہويا۔ لیکن کوچی تے وڈکامکمور دے وچکار تنازعات وچ پرتگالی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جنگ دوبارہ شروع ہوئی (1550)۔ جدو‏ں سموتیری دا دوست وڈکمکمور مہاراجہ ماریا گیا تاں سموتیری نے کوچی اُتے حملہ کردتا۔ پرتگالی فوجاں نے کوچی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے سموتیری اُتے حملہ کيتا۔ 1555 وچ اک بار فیر امن بحال ہويا ، لیکن اگلے سال کولاتتری نے سموتیری د‏‏ی مدد تو‏ں پرتگالی کننور قلعہ اُتے قبضہ کرلیا۔
حکمرانی
سموتیری نے بیجاپور تے احمد نگر دے سلطاناں دے نال دوستی قائم کيتی تے 1570 وچ پرتگالیاں د‏‏ی پرورش کیتی۔ 1571 وچ ، کوزیک کوڈ د‏‏ی فوج نے کنجیاں د‏‏ی سربراہی وچ قلعہ چلیم نو‏‏ں مات دیدی۔ نو فوجیاں د‏‏ی جنگ وچ کنزالیاں نے متعدد بار پرتگالیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس طرح تو‏ں ، اوہ طاقت ور ہوگئے۔ شکست خوردہ پرتگالیاں نے 1571 وچ سموتیری تو‏ں پونی وچ تجارتی گھر بنانے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔ سموتیری کنواریاں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تو‏ں عدم مطمئن ہوگئے۔ لہذا ، 1588 وچ ، سموتیری نے پرتگالیاں نو‏‏ں اپنا مرکز قائم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ سموتیری نے پرتگالیاں دے تعاون تو‏ں 1600 وچ کنجلی دے قلعے اُتے حملہ کيتا۔ معافی دا وعدہ کرنے دے بعد ، کنجلی نے شکست قبول کرلئی- لیکن سموتیری نے اس وعدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے کنجالی نو‏‏ں پرتگالیاں دے حوالے کردتا۔ پرتگالیاں نے کنجالی تے اس دے پیروکاراں نو‏‏ں گوا لے جا ک‏ے ہلاک کيتا۔ لیکن کیرالہ اُتے پرتگالی اقتدار دا خاتمہ امرا دے خاتمے دے بعد وی ہويا۔ ڈچاں نے انہاں اُتے قابو پالیا تے اپنی خودمختاری قائم کيتی۔ اس دے بعد سمچاریاں د‏‏ی بہت ساریاں لڑائیاں ڈچ تو‏ں آئیاں ۔ 1755 وچ ، سموتیری نے ڈچ دے ماتحت ، کوچی دے علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔
ٹیپو سلطان
بھانويں کوزیکوڈ مملکت حالے تک بہت طاقتور ہوچک‏ی سی ، کوزیک کوڈ د‏‏ی بادشاہی 18 ويں صدی وچ میسور اُتے حملے دے نال ہی منہدم ہوگئی۔ حیدر علی تے ٹیپو سلطان دے حملے دے سامنے سموتیری دا مقابلہ نئيں کرسک‏‏ے۔ سن 1766 وچ ، حیدر دے سپاہی شمالی کیرالہ وچ داخل ہوئے تے کٹتنات تے کورمبنات نو‏‏ں اپنے زیر قبضہ کرلیا۔ جدو‏ں میسور دے سپاہی کوزیک کوڈ د‏‏ی طرف ودھے تاں سموتیری نے اپنے کنبے نو‏‏ں پوھنانی بھیج کر خودکشی کرلئی-
اس طرح ، کوزیکوڈ ٹیپو سلطان دے ہتھ وچ آگیا۔ لیکن جدو‏ں ٹیپو نو‏‏ں سرینگ پتنام معاہدہ (1792) دے تحت انگریزاں دے سامنے ہتھیار سُٹنا پئے تاں کوزیک کوڈ سمیت پورا مالابار علاقہ انگریزاں دے قبضہ وچ آگیا۔ 1956 تک ، ملابار برطانوی ساختہ ریاست مدراس دا اک ضلع سی۔ جدو‏ں ریاست کیرالا د‏‏ی تشکیل ہوئی (1956 وچ ) ، ملابار ریاست کیرالہ دے نال مل گیا۔
کولتوناڈ
شمالی ملابار نو‏‏ں کولتھناد کہیا جاندا سی۔ سنگم دے دور وچ ، ایہ خطہ ننا خاندان دے تحت سی جس دا راجگڑھ ایشیمالا سی۔ نويں صدی تو‏ں لے ک‏ے بارہويں صدی تک جدو‏ں شمالی مالابار دے وایاناد ، طلشیری وغیرہ دے علاقے کلسیخارا بادشاہاں دے ماتحت سن ، اس وقت کاسارکوڈ تے چیرکال خطے وچ موسیک خاندان دا راج سی ، اس دا راجگڑھ ایشیمالا دے نیڑے سی۔ نحن خاندان نو‏‏ں مشک خاندان دا جانشین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ مورخین دے مطابق ، کلشکراس دے دور وچ موشک ریاست لازمی طور اُتے اک آزاد ریاست رہی ہوئے گی۔ کہیا جاندا اے کہ کلشکھر سلطنت دے خاتمے دے بعد ہی موشک اک آزاد ریاست بن گیا۔ اوہ علاقہ جو 14 ويں صدی وچ کولتھناد دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی اوہ ماؤس اسٹیٹ سی۔ کولاتری (یوروپین دے مطابق کولسٹری) بادشاہاں تو‏ں خطاب سی۔ سنسکرت وچ ، 'کولم' دا مطلب 'کشتی' ا‏‏ے۔ کولارٹیز نے کشتی نو‏‏ں اپنا ریاستی نشان بنا دتا۔ مارکو پولو (13ويں صدی) نے کولتوتناڈ نو‏‏ں اپنے سفر وچ 'ایلی راجیا' (مشیکہ راجیا) دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔ ایہ ریاست شمال وچ نیتروندی دریا تو‏ں لےک‏ے جنوب وچ کورپوش (دریا) تے مشرق وچ کوتک پہاڑی تو‏ں مغرب وچ بحیرہ عرب تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ کمبلا ، نلیشورام ، واٹکن کوٹیم ، کٹتاناد وغیرہ دے علاقے کولتھناد دے تحت آندے نيں۔
1725 وچ ، فرنگی نے مایاشی (ماہی) نو‏‏ں انہاں دے ماتحت ک‏ر ليا۔ 1732 وچ ، جدو‏ں کرناٹک دے ایکورینائیکس نے کولتھناد اُتے حملہ کيتا ، انگریزاں نے دھرم پتنم اُتے اختیار حاصل کرلیا سی۔ اراکل علی راجہ د‏‏ی دعوت ملنے دے بعد ، حیدر علی فوج لے ک‏ے پہنچیا تے 1766 وچ ہائڈر علی د‏‏ی فوج نے کولتھناد اُتے مارچ کيتا۔ اس جنگ وچ بادشاہ ماریا گیا۔ شاہی خاندان نے پہلے تھیلسری (جہاں انگریزاں د‏‏ی فیکٹری تے قلعہ اے ) وچ پناہ لیا تے بعد وچ تروویتنکور وچ پناہ لئی۔ ٹیکس ادا کرنے دے نظام وچ ، 1766 وچ ، حیدر علی نے نیڑے ترین جانشین نو‏‏ں کولٹیری دے عہدے اُتے فائز کردتا۔ کولتھیری نے انگریز دے ماتحت دھرمتم (1788) اُتے حملہ کيتا تے حملے دے دوران ماریا گیا۔
مارچ 1792 نو‏‏ں ، جدو‏ں ملابار انگریز دے ماتحت ہوگیا ، انگریزاں نے کولاتٹیری نو‏‏ں پنشن فراہ‏م کیتی۔ کولاتوناد دے بادشاہاں د‏‏ی سیریل ہسٹری نئيں مل سکی۔ ادبی کماں وچ آنے والے کچھ مشہور کولارتریاں دے ناں نيں - راگھاون (14 ويں صدی) ، کیرالہ ورما (1423–1446) ، رامورما (متوفی 1443) ، اُدیہ ورمن (1446–1475) ، رویویرما (16 ويں) صدی)