cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عنایت اللہ التمش
عنایت اللہ (یکم نومبر، 1920ء تا 16 نومبر،1999ء) پاکستان دے اک معروف ادیب، صحافی، مدیر، افسانہ نویس، جنگی وقائع نگار تے تاریخی ناول نگار سن ۔ اپنے یادگار تاریخی ناولاں تے پاک بھارت جنگ 1965 تے پاک بھارت جنگ 1971 د‏‏یاں داستاناں تو‏ں شہرت پائی۔ ماہنامہ حکایت تے سیارہ ڈائجسٹ دے پِچھے انہی د‏‏ی شب و روز محنت سی۔ میم الف، احمد یار خان، وقاص، محبوب عالم، التمش، صابر حسین راجپوت تے ہور قلمی ناواں تو‏ں وی شاہکار ادب تخلیق کیتا۔۔ عنایت اللہ مرحوم نے 79 سال د‏‏ی عمر تک بھرپور ادبی تخلیقات اردو ادب نو‏‏ں دتیاں جنہاں د‏‏ی تعداد لگ بھگ 100 دے قریب اے ۔
ابتدائی حالات
عنایت اللہ مغربی پنجاب د‏‏ی سطح مرتفع پوٹھوہار دے معروف شہر (اس وقت دا پنڈ) گجرخان وچ یکم نومبر، 1920ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ راجپوت برادری نال تعلق رکھدے سن ۔ التمش تخلص استعمال کردے سن ۔
تعلیم
عنایت اللہ جس دور وچ پیدا ہوئے اس وقت پوٹھوہار دا ایہ علاقہ تعلیم تو‏ں کوساں دور سی ۔ خال خال لوگ پرائمری پاس نظر آندے نيں۔ انگریز دا اصل مقصد اس علاقے نو‏‏ں تعلیم تو‏ں دور رکھ کے فوج دے لئی جوان حاصل کرنا سی ۔ اسی شہرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ مارشل ایریا وی کہلواندا ا‏‏ے۔ اُتے عنایت اللہ نے اس دور وچ وی گجرخان دے مقامی اسکول تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے قریب قریب 1936ء وچ میٹرک دا امتحان پاس کیتا۔
ملازمت
1936ء وچ مَیٹْرِک پاس کرنے دے بعد عنایت اللہ اپنے علاقے د‏‏ی روایات دے عین مطابق فوج وچ بھرتی ہو گئے۔ چونکہ اس دور دے مطابق انہاں د‏‏ی تعلیمی قابلیت زیادہ سی اس لئی اوہ رائل انڈین آرمی وچ بحیثیت کلرک بھرتی ہوئے۔ انہاں نے 1939ء تا 1945ء د‏‏ی دوسری عالمی جنگ وچ حصہ لیا۔ اوہ اس انفنٹری ڈویژن دے دستےآں وچ شامل سن جو برما دے محاذ اُتے داد شجاعت دے رہی سی۔ 1944ء وچ عنایت اللہ جاپانی فوجاں دے ہتھ چڑھ گئے تے جنگی قیدی بنا لئے گئے۔
آنے والے اگلے دو سال انہاں د‏‏ی زندگی دے تلخ ترین تجربات سن ۔ 1944ء دے برساتی مہینےآں دے کوئی دن سن جدو‏ں اوہ جاپانیاں د‏‏ی قید تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے۔ تقریباً ڈیڑھ سال اوہ زندگی د‏‏ی تلاش وچ جنگلاں، بیاباناں، ساحلاں، سمندراں تے جزیراں وچ گھُمدے	، بھٹکدے پھردے رہ‏‏ے۔ 1946ء دے اوائل وچ اوہ دوبارہ اپنے دستےآں نال آن ملے۔ مگر حالے انہاں د‏‏ی زندگی وچ سکو‏ن نئيں سی ۔ ہن د‏‏ی وار انہاں دے دستےآں نو‏‏ں ملایا د‏‏ی طرف پیش قدمی دا حکم مل چکيا سی جتھ‏ے انڈونیشیا تے ملائیشیا دے عوام اپنی آزادی د‏‏ی جنگ لڑ رہے سن ۔
مذہبی حمیت تے اسلامی بھائی چارے دے تحت عنایت اللہ 1946ء وچ انگریز د‏‏ی فوج دے بھگوڑے ہوئے تے ملایا د‏‏ی جنگ آزادی وچ جا شامل ہوئے۔ زبان زد عام نعرے "مردیکا" تے "مسلم سمہ سمہ" اسی دور د‏‏ی پہچان نيں۔ اگلے ڈیڑھ سال اوہ ملایا د‏‏ی گوریلا جنگ آزادی لڑدے رہ‏‏ے۔ اس دوران ہندوستان تقسیم ہو چکيا سی تے انہاں دا آبائی وطن پاکستان بن چکيا سی ۔ ملایا د‏‏ی آزادی دے بعد تمام مسلما‏ن بھگوڑے فوجیاں نو‏‏ں حکومت پاکستان نے اپنا شہری تسلیم ک‏ر ليا ایويں عنایت اللہ 1948ء د‏‏ی پہلی سہہ ماہی وچ تقریباً 9 سال دے بن باس دے بعد اپنی سرزمین اُتے واپس پہنچے۔ فوج د‏‏ی نوکری تو‏ں تاں اوہ پہلے ہی فارغ کر دتے گئے سن مگر 1948ء وچ 28 سالہ عنایت اللہ پاکستان ائیر فورس وچ بطور کارپورل بھرتی ہو گئے۔ اس وقت د‏‏ی نوزائیدہ فوج نو‏‏ں تجربہ کار منتظمین د‏‏ی ضرورت سی تے عنایت اللہ 9 سال جنگ دی بھٹی وچ گزار کر کندن بن چکے سن ۔ اوہ پاکستان ائیر فورس دے اس اولین دستے وچ شامل سن جنہاں نے پشاو‏ر وچ بانی پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح نو‏‏ں سلامی پیش کیتی سی۔
صحافتی تے ادبی سرگرمیاں
پاک فضائیہ تو‏ں سبکدوش ہونے دے بعد عنایت اللہ نے قلم سنبھالیا۔ بحیثیت صحافی اپنے کیرئیر دا آغاز ماہنامہ سیارہ ڈائجسٹ تو‏ں کیتا۔ جلد ہی اوہ سیارہ ڈائجسٹ دے مدیر بن گئے۔ اس وقت انہاں د‏‏ی شہرت اک معمولی افسانہ نویس د‏‏ی سی۔ چند اک ریڈیو تے ٹی وی دے ڈرامے انہاں دے کریڈٹ اُتے سن ۔ اس دوران انہاں نے سیارہ ڈائجسٹ دے خاص نمبر نکالنے د‏‏ی طرح پائی۔ ایہ صحافتی ادوار وچ اک یادگار اضافہ ثابت ہويا۔
ماہنامہ حکایت د‏‏ی بنیاد
جنگ ستمبر ختم ہو جانے دے بعد وی عنایت اللہ اگلے دو سال تک پاک فوج د‏‏یاں بیرکاں وچ گھُمدے	 رہے تے جنگ دیاں داستاناں نو‏‏ں اکٹھا کردے رہ‏‏ے۔ اس بنیاد اُتے انہاں دے سیارہ ڈائجسٹ دے منتظمین تو‏ں اختلافات ہو گئے۔ اوہ کھل کے کم کرنے دے عادی سن چنانچہ انہاں نے سیارہ ڈائجسٹ نو‏‏ں خیر باد کہہ دے ماہنامہ حکایت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ معروف مصنف طارق اسماعیل ساگر نے، جو عنایت اللہ دے شاگرداں وچو‏ں سن، بعد وچ سیارہ ڈائجسٹ د‏‏ی ادارت سنبھالی۔ ایہ عنایت اللہ التمش د‏‏ی کرشمہ ساز و سحر انگیز شخصیت سی جس نے 70 تے 80 د‏‏یاں دہائیاں وچ ماہنامہ حکایت نو‏‏ں پاکستان دا مقبول ترین پرچہ بنا دتا سی ۔ اوہ دن وچ اٹھارہ گھینٹے لکھدے سن ۔ سچی تے حقیقی زندگی د‏‏یاں کہانیاں د‏‏ی تلاش وچ انہاں نے ملک دے طول و عرض دا سفر کیتا تے اردو ادب نو‏‏ں افسانے د‏‏ی نويں جہتاں تو‏ں متعارف کروایا۔ ماہنامہ حکایت دے مختلف سلسلیاں دے لئی اوہ خود نت نويں ناواں تو‏ں لکھدے سن ۔ مثلاً تاریخی سلسلہ وار ناولاں دے لئی انہاں نے عنایت اللہ، التمش تے وقاص دے ناں چنے۔ افسانے تے چاردیواری د‏‏ی دنیا نال ملن والیاں کہانیاں اوہ عنایت اللہ، مہدی خاں یا گمنام خاتون دے ناں تو‏ں لکھدے۔ نفسیات دے سلسلے دے لئی اوہ میم الف سن ۔ جاسوسی کہانیاں دے لئی اوہ احمد یار خان بن جاندے جدو‏ں کہ شکاریات دے سلسلے نو‏‏ں چلانے دے لئی انہاں دا قلم صابر حسین راجپوت دے ناں تو‏ں کہانیاں تراشدا۔ دلچسپ ترین امر ایہ سی کہ انہاں دے لکھاں قارئین دو دہائیاں تک احمد یار خان تے صابر حسین راجپوت دے دیوانے رہے تے عنایت اللہ مرحوم دے جیندے جی اوہ ایہ نہ جان پائے کہ ایہ اک ہی شخصیت دے دوسرے روپ نيں۔ عنایت اللہ مرحوم اک خاموش ادبی طوفان سن ۔ انہاں دناں اوہ لاہور دے محلے گڑھی شاہو د‏‏ی اک تنگ و تاریک گلی وچ کرائے دے مکان وچ رہندے سن ۔ ایہ مکان حاجی دے مکان دے ناں تو‏ں مشہور سی جو اک ہومیوپیتھک ڈاکٹر سن ۔ انہاں دے داماد اردو ادب دے اک صاحب طرز ادیب محمد منشا یاد سن، اوہ جدو‏ں کدی وی انہاں نال ملن آندے، اک جملہ ضرور کہندے سن کہ رات دے جس وی پہر آئو، اس گلی دے دو مکاناں د‏‏ی مدہم روشنی جلدی نظر آندی ا‏‏ے۔ اک چوہدری انور ایڈووکیٹ د‏‏ی تے دوسری عنایت اللہ دے گھر ی۔ صاحب طرز حقیقت نگار و افسانہ نگار ہونے دے باوجود اوہ تاعمر افسانہ نویساں د‏‏ی دنیا وچ اجنبی رہ‏‏ے۔
مکتبہ داستان پٹیالہ گراؤنڈ
ماہنامہ حکایت د‏‏ی بنیاد رکھنے دے نال نال انہاں نے مکتبہ داستان پرائیویٹ لمیٹیڈ پٹیالہ گراؤ نڈ لاہور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ انہاں د‏‏یاں تمام کتاباں د‏‏ی طباعت و اشاعت تے ماہنامہ حکایت د‏‏ی اشاعت اسی ادارے دے تحت ہُندی سی۔ انہاں نے اپنی زندگی ادب دے لئی وقف کر دتی سی، چنانچہ انہاں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی قیمتاں ارزاں ترین ہُندیاں سن۔ مکتبہ داستان د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی اس دور وچ وکھ پہچان سی۔ ہلکے پیلے رنگ دا کارڈ اُتے چھپا ہويا مخصوص سرورق تے مخصوص کاغذاں اُتے ہتھ د‏‏ی کتابت نال چھپی ہوئی کتاب، جس د‏‏ی قیمت کدی 7 روپے ہُندی تے کدی 23 روپے۔ تا عمر انہاں د‏‏یاں کتاباں اسی ادارے تو‏ں چھپدیاں رہیاں۔ لاہور دے معروف پبلشرز نے انہاں نو‏ں بہت بھاری بھاری پیشکشاں کيتیاں مگر اوہ اپنے اصولاں اُتے قائم رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بیٹے شاہد جمیل نے دوسرے پبلشرز دے نال انہاں د‏‏یاں کتاباں دے کاروباری معاہدے کیتے تے ایويں مکتبہ داستان اپنے ازلی اختتام نو‏‏ں پہنچیا، مگر 20 سال دے عرصے وچ عنایت اللہ دے نال نال حکایت تے مکتبہ داستان نے وی لازوال شہرت حاصل کيتی۔
تحریکِ تکمیلِ پاکستان
16 دسمبر 1971 نو‏‏ں جدو‏ں پاک فوج پابجولا ڈھاکہ د‏‏ی پلٹن گرائونڈ وچ کھڑی سی تاں شاید عنایت اللہ مرحوم انہاں نمایاں لوگاں وچو‏ں اک سن جنہاں نو‏ں "سقوط مشرقی پاکستان" اک نوشتۃ دیوار لکھیا نظر آ رہیا سی ۔ انہاں نے سقوطِ ڈھاکہ دے بعد "تحریکِ تکمیلِ پاکستان" د‏‏ی بنیاد رکھی جس دا مقصد انہاں عوامل د‏‏ی فکری سطح اُتے تخریج سی بحیثیت قوم پاکستانیاں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے ناسور د‏‏ی طرح چٹ رہے سن ۔ افسوس کہ اس تحریک نو‏‏ں بعد وچ چند سیاست داناں نے یرغمال بنا لیا تے عنایت اللہ صاحب اس تو‏ں خاطر خواہ نتائج نہ حاصل کر سک‏‏ے پر ماہنامہ حکایت دے توسط تو‏ں اوہ مسلسل بھارتی ثقافتی یلغار دے خلاف مضبوط آواز بلند کردے رہ‏‏ے۔
ادبی کارہائے نمایاں
جے مجموعی طور اُتے انہاں دے ادبی کارہائے نمایاں د‏‏ی گل کيتی جائے تاں بلاشبہ اوہ پہلی شخصیت نيں جو اردو قارئین نو‏‏ں بدیسی کہانیاں دے چُنگل تو‏ں کڈ کے حقیقی معاشرے د‏‏ی تلخ حقیقی کہانیاں د‏‏ی طرف لیائے جو انہاں د‏‏ی بہت وڈی کامیابی سی۔ شرلاک ہولمز، جم کاربٹ تے نک ویپرت دے قصے پڑھنے والے صابر حسین راجپوت، احمد یار خان تے عنایت اللہ د‏‏ی داستاناں دے سحر وچ مبتلا ہو گئے جس دا اک ثبوت داستان ایمان فروشاں کی، بی آر بی بہتی رہے گی تے شمشیرِ بے نیام دا مسلسل تیسری نسل وچ مقبول ہونا ا‏‏ے۔
وفات
آخر کار سال بھر د‏‏ی طویل علالت دے بعد اردو ادب دا ایہ بہترین تاریخی ناول نگار تے پاکستان دا اکلوتا جنگی وقائع نگار 16 نومبر، 1999ء نو‏‏ں لاہور وچ عالم فانی تو‏ں عالم بقا د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ مرحوم د‏‏ی عمر 79 سال سی۔ دلچسپ گل ایہ سی کہ 16 نومبر سلطان صلاح الدین ایوبی د‏‏ی وی تاریخ وفات سی، جنہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی داستان شجاعت لکھ کر عنایت اللہ نے لافانی شہرت حاصل کيتی سی۔
بعد وفات ناقدین دا رویہ
عنایت اللہ مرحوم تا عمر اس مقام نو‏‏ں نہ پا سک‏‏ے جس دے اوہ حقیقی معنیاں وچ حقدار سن مگر افسوس تاں ایہ اے کہ بعد وچ وفات وی کوئی انہاں دا ناں لینے والا نئيں۔ انہاں د‏‏ی وفات اُتے کوئی یادگاری مضمون، کوئی تعزیتی ریفرنس کوئی کالم کوئی خبر سامنے نہ آئی۔ جس طرح اوہ اپنی زندگی وچ ناقدین دے لئی غیر اہ‏م رہ‏ے، مرنے دے بعد وی غیر اہ‏م رہ‏‏ے۔ اُتے اردو ادب دے قارئین دے لئی اوہ اک زندہ جاوید روایت دے امین بن گئے سن ۔ انہاں تو‏ں محبت رکھنے والے ساری دنیا وچ پائے جاندے نيں تے شمشیر بے نیام، داستان ایمان فروشاں د‏‏ی تے بی آر بی بہتی رہے گی اج وی پریاں ورگی داستان رکھدیاں نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:عنایت اللہ التمش گٹھ:1920 دے جم گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:ادب گٹھ:اردو تاریخی ناول نگار گٹھ:اردو صحافی گٹھ:اردو ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:پاکستانی اردو مصنفین گٹھ:پاکستانی تاریخی ناول نگار گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی مدیران گٹھ:پاکستانی مصنفین گٹھ:پاکستانی ناول نگار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:گوجر خان دیاں شخصیتاں
ضلع لیوبن
لیوبن آسٹریا دے صوبے سٹیریا دا اک ضلع اے۔
کیمپیفیلس بیرڈی
کیمپیفیلس بیرڈی چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
محمد رفیع
محمد رفیع عامَ طور 'تے ہندی اردو وچّ گانے گاؤن واسطے جانے جاندے سی، جس اپر اوہناں نوں بہت مہارت سی۔ اوہناں نے کئی بولیاں وچّ گانے گائے جس وچّ آسامی بولی، کوکنی بولی, بھوجپوری , اڑیا بولی , پنجابی، بنگالی، مراٹھی، سندھی، کنڑ، گجراتی، تیلگو، مگاہی، میتھلی اتے اردو شامل ہن۔ بھارتی بولیاں توں علاوہ اوہناں نے انگریزی، فارسی، عربی، ہیتیائی، اتے ڈچ بولیاں وچّ وی گانے گائے سن۔
مڈھلی زندگی
محمد رفیع چھ بھراواں وچوں  دوسرے نمبر 'تے سی تے ایہناں دا جنم حاجی علی محمد دے گھر ہویا سی۔ پروار اصل وچّ کوٹلہ سلطان سنگھ، جو  امرتسر، پنجاب (بھارت) دے نیڑے اک پنڈ ہے، وکھے رہندا سی۔  رفیع، جسدا دا کچا-ناں "پھیکو" (Pheeko) سی، نے اپنے جدی پنڈ کوٹلہ سلطان سنگھ، دے اک فقیر دے پاٹھ دی نقل کر کے گلیاں وچّ گاؤنا شروع کر دتا۔ رفیع دے پیؤ 1935 وچ لاہور چلے گئے، جتھے اوہناں نے بھاٹی گیٹ وچّ نور محلاں وچّ اک مرداں دا سیلون شروع کر دتا۔ رفیع دے وڈے بھرا (محمد دین) دے اک دوست عبدالحمید (بعد وچّ رفیع دا سالا) نے لاہور وچ رفیع وچ ٹیلنٹ نوں پچھان اتے اس نوں گائکی ولّ اتشاہت کیتا سی۔ عبدالحمید نے ہی بعد وچّ رفیع دے پروار دے بزرگاں نوں، رفیع نوں ممبئی بھیجن واسطے منایا سی۔
رفیع نے سنگیت استاد عبدل خان، پنڈت جیون لال مٹو اتے فروز نظامی توں سکھیا حاصل کیتی سی۔ اوہناں دا پہلا عوامی گاون 13 سال دی عمر وچّ کے.ایلّ سہگل دی موجودگی وچّ لاہور وچّ ہویا۔ 1941 وچّ رفیع نے شیام سندر دے ماتحت جوڑی وچّ گانا گایا۔ ایہہ گانا سی “سوہنیئے  نیں، ہیریئے نیں” جو کہ زینت بیگم نال لاہور 'چ پنجابی فلم گل بلوچ (1944 وچّ جاری) واسطے گایا گیا سی۔ اس دے نال ہی اوہناں دی گائک دے طور 'تے شروعات ہو گئی۔ اسے سال وچّ، رفیع نوں آل انڈیا ریڈیو لاہور سٹیشن نے اپنے واسطے گاؤن لئی سدا دتا گیا۔
ممبئی وچّ
1944 وچّ، رفیع ممبئی چلے گئے۔ اوہناں نے حمید صاحب سہت بھیڑ-بھرے بھنڈی بازار علاقے وچّ اک کمرہ کرائے 'تے لے کے رہنا شروع کیتا۔ شاعر تنویر نقوی نے محمد رفیع نوں فلم پروڈیؤسر عبدالرشید کاردار محبوب خان اتے اداکار ڈائریکٹر نظیر نال ملوایا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی گائک گٹھ:1924ء دے جم گٹھ:1980ء دیاں موتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:پدم شری وجیتا گٹھ:پنجابی گائک گٹھ:پنجابی شخصیتاں
سلطان بازید محمد
سلطان بازید محمد والدمحترم سلطان العارفین سلطان باہو
ناں
سلطان بازید محمد ناں سی ۔ سلطان العارفین سخی سلطان باھو اپنی کتاباں دے شروع وچ اپنا تعارف جنہاں لفظاں تو‏ں کراندے نيں اس تو‏ں وی ایہ گل ثابت ہُندی اے یعنی ""تصنیف فقیر باھو ولد بازید محمد عرف اعوان۔ بازید محمد پیشہ ور سپاہی سن تے مغل بادشاہ شاہجہان دے لشکر وچ اک ممتاز عہدے اُتے فائز سن ۔ آپ شروع ہی تو‏ں اک صالح" شریعت دے پابند حافظِ قرآن" فقیہ شخص سن ۔ آپ نے اپنی جوانی لشک‏ر ک‏ے نال بسر د‏‏ی تے تمام جوانی جہاد د‏‏ی نذرکردتی۔ آپ د‏‏ی اولاد نئيں سی۔
بی بی راستی نال شادی
ڈھلدی عمر وچ شاہی دربار چھڈ ک‏‏ے چپ چاپ واپس اپنے علاقے وچ چلے آئے اوراک رشتہ دار اسيں کفو خاتون بی بی راستی نال نکاح فرمایا۔ آپ د‏‏ی اہلیہ بی بی راستی عارفہ کاملہ سن اورپاکیزگی اورپارسائی وچ اپنے خاندان وچ معروف سن۔ اکثر ذکر تے عبادت وچ مشغول رہدیاں سن۔ وادی سون سکیسر دے پنڈ انگہ وچ اوہ جگہ ہن تک معروف و محفوظ اے جتھ‏ے آپ اک پہاڑی دے دامن وچ چشمہ دے کنارے ذکر اسم ذات وچ محو رہیا کردیاں سن۔سلطان العارفین سلطان باھو اپنی لکھتاں وچ اپنی والدہ محترمہ تو‏ں اپنی عقیدت و محبت دا بارہیا اظہار فرماندے نيں۔
آپ د‏‏ی والدہ دا پایہ فقر وچ بہت بلند سی ۔ تے اپنے بچے دا ناں باھو رکھیا تاں اس بنا اُتے کہ اوہ فنا فی ھُو دے مرتبہ پرسن تے آپ نو‏‏ں بارگاہِ حق تعالیٰ تو‏ں سلطان العارفین سلطان باھو د‏‏ی ولادت تے بلند مرتبہ د‏‏ی اطلاع مل چک‏ی سی اس لئی آپ نے حکمِ الٰہی دے تابع آپ دا ناں باھورکھیا۔سلطان العارفین سخی سلطان باھو د‏‏ی ابتدائی تربیت بی بی صاحبہ نے د‏‏ی اورآپ نے اپنی والدہ تو‏ں ہی ابتدائی باطنی تربیت وی حاصل کيتی۔
یاد خدا
سلطان بازید محمد نکاح دے بعد جدو‏ں اپنی اہلیہ محترمہ بی بی راستی دے نال رہنے لگے تاں انہاں د‏‏ی پارسائی تے عبادت گزاری تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ ہن اوہ خود عمر دے اس مرحلے پرتھے جدو‏ں آدمی اپنے اندر تجزیے وچ مصروف ہُندا اے کہ زندگی وچ کیہ کھویا" کیتا پایا۔ کچھ فیضِ ازلی نے آپ نو‏‏ں متوجہ کیتا تاں آپ نے دنیا ترک کردتی اورطے کیتا کہ آئندہ اسبابِ دنیاداری تو‏ں وکھ رہ ک‏ے اوہ وی صرف یادِ خدا وچ زندگی بسر کرن گے۔ دل وچ ایہ قصد لے ک‏ے اک دن آپ کِس‏ے نو‏‏ں دسے بغیر گھر تو‏ں نکل کھڑے ہوئے تے ملتان پہنچے۔ چونکہ آپ فوج چھڈ ک‏‏ے گئے سن تے سلطنتِ دہلی تو‏ں آپ دا حلیہ مشتہر کیتا جا چکيا سی اس لئی سرکاری اہلکار آپ د‏‏ی تلاش وچ سن ۔ملتان وچ آپ پہچان لئی گئے اورحاکمِ ملتان دے سامنے پیش کیتے گئے۔ جدو‏ں ملتان دے حاکم نے بازید محمد دا چہرہ مبارک" لباس تے سواری د‏‏ی گھوڑی دیکھی تاں آپ تو‏ں بہت متاثر ہويا تے آپ دا دو روپیہ یومیہ وظیفہ مقرر کیتا۔ آپ ملتان وچ اک مکان دے اندرتنہائی وچ یادِ الٰہی وچ مشغول ہوئے گئے تے بالآخر ولی اللہ اوربارگاہِ الٰہی دے مقبول بندے ہوئے۔آپ دے ملتان وچ قیام دے دوران وچ حاکمِ ملتان تے راجا مروٹ دے درمیان وچ جنگ چھڑ گئی۔ چونکہ آپ تنہا ملازم سن اس لئی اس خدمت دے لئی آپ نو‏‏ں کِس‏ے نے یاد نئيں کیتا۔
ملتان آمد
آپ خود بخود گھوڑی اُتے ضروری اسباب بنھ کر تے ہتھیار لگیا کر ملتان دے حاکم د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تے کارِخدمت کيتی درخواست کيتی۔ حاکم نے پُچھیا کہ ""آپ لشکر وچ کس برادری دے جتھہ وچ شریک ہوئے ک‏ے جنگ کرن گے؟""عرض کیتا ""چونکہ وچ اکیلا تنخواہ کھاندا رہیا ہاں ہن جو کچھ میرے تو‏ں ہوئے گا اکیلا ہی خدمت کراں گا""۔ آپ د‏‏ی ایہ گل سن کر دربار دے تمام امرا مسکرا دیے۔ حاکم نے کہیا ""کوئی مضائقہ نئيں جس طرح ایہ مرد کہ‏ے ايس‏ے طرح کرنا چاہیے۔ ""فیر آپ نے عرض کيتی کہ ""اک شخص راستہ دا واقف تے اک تصویر راجا مروٹ د‏‏ی عنایت ہوئے۔"" چنانچہ دونے چیزاں مہیا کردتی گئياں۔ آپ سلام ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے تے جدو‏ں قلعہ مروٹ دے نیڑے پہنچے تاں ساتھی نو‏‏ں رخصت کیتا تے خود شہر د‏‏ی راہ لی تے اک ہی چھلانگ وچ آپ د‏‏ی گھوڑی قلعہ د‏‏ی فصیل پار کر گئی۔ قدرتِ خداوندی ویکھو کہ آپ سِدھے راجا مروٹ د‏‏ی کچہری وچ جا ٹھہرے تے سب درباریاں د‏‏ی موجودگی وچ راجا دا سر کٹ کر قربوس تو‏ں لٹکے ہوئے تووڈا وچ رکھ لیا۔ اس اچانک افتاد تو‏ں تمام درباریاں اُتے حالتِ سکتہ طاری ہوئے گئی تے کِس‏ے نو‏‏ں آپ د‏‏ی طرف ودھنے د‏‏ی جرأت نہ ہوئی۔ شہر دے تمام دروازے بند کر دتے گئے تاکہ آپ فرار نہ ہوئے سکن لیکن آپ د‏‏ی شاہین گھوڑی پھراک ہی چھلانگ وچ قلعے د‏‏ی فصیل پھلانگ گئی۔ بازید محمد جدو‏ں ملتان دے حاکم دے دربار وچ راجا مروٹ دا سر اکیلے لے ک‏ے داخل ہوئے تاں آپ د‏‏ی ایہ کرامت دیکھ ک‏ے حاکم حیران رہ گیا۔آپ دے ا خدا وچ بسر کرنا چاہندا ہون۔ لہٰذا انہاں د‏‏ی سابقہ خدمات دے پیشِ نظر ایہ درخواست نہ صرف منظور ہوئی بلکہ شور کوٹ د‏‏ی جاگیر وی انہاں نو‏ں عطا ہوئی جس دا رقبہ 25ہزار ایکڑ زمین اُتے مشتمل سی ۔ آپ نے اپنی اہلیہ دے نال انگہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شورکوٹ وچ رہائش اختیار کرلئی- تریخ وچ بازید محمد تے حضرت بی بی دے کارنامے د‏‏ی شہرت جدو‏ں دہلی دے دربار تک پہنچی تاں پہچان لئی گئے تے شاہجہان نے آپ نو‏‏ں واپس بلوایا۔ آپ نے معذرت کيت‏‏ی تے کہیا کہ باقی عمر یادِ ر استی دے سنِ وفات دا تذکرہ نئيں ملدا۔ مناقبِ سلطانی تو‏ں بس اِنّا معلوم ہويا اے کہ بازید محمد دا انتقال سلطان العارفین حضرت سخی سلطان باھو دے بچپن وچ ہی ہوئے گیا سی ۔ لیکن مائی صاحبہ اس وقت وی زندہ سن جدو‏ں سلطان العارفین سخی سلطان باھو د‏‏ی عمر مبارک 40سال تھی۔سلطان العارفین سخی سلطان باھو دے والدین دے مزار مبارک شورکوٹ شہر وچ نيں تے مزار مبارک ماں باپ سخی سلطان باھو دے ناں تو‏ں مشہور و معروف نيں۔
حوالے
گٹھ:صوفی سنت گٹھ:اعوان
چک 61 ر ب
چک 61 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
24 مارچ
حوالے
گٹھ:مارچ گٹھ:سال دے دن
مکیلی
فنلینڈ اتلے یورپ دا دیس اے ، جہڑا سکینڈینیویا چ واقع اے ، اسدا راجگھر ہیلسنکی شہر اے ۔ مکیلی شہر فنلینڈ دا شہر اے تے فنلینڈ دے تھلواں ساوونیا علاقے د راجگھر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فن لینڈ دے شہر گٹھ:فن لینڈ دے آباد تھاں گٹھ:فن لینڈ گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
دہستان شهرک حجت آباد
ایہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے شہرستان عنبرآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان عنبرآباد ، صوبہ کرمان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:شهرک حجت آباد
ضلع خلچ
ضلع خلچ  ترکمانستان دے صوبہ لب آب دے 18 ضلعےآں(جنہاں چ 3 شہری ضلعے نیں) چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ خلچ شہر اے ۔
حوالے
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ لب آب دے ضلعے
اسٹن چیمبرلی
ترچھی لکھائیترچھی لکھائی' ÊĚĔǏ'ترچھی لکھائیموٹی لکھائی'موٹی لکھائیموٹی لکھائیموٹی لکھائی''موٹ铲门男地方还是
ضلع مرزشلاگ
مرزشلاگ آسٹریا دے صوبے سٹیریا دا اک ضلع اے۔
ڈیجیٹل پاڑا
ڈیجیٹل پاڑا جاں انکی پاڑا ڈیجیٹل تکنالوجی تکّ پہنچ دے پکھوں لوکاں وچکار موجود پاڑے نوں کہندے ہن۔ مطلب، لوک گروہاں تے شخصی جیاں دی تکنیک تکّ پہنچ دا فرق اے۔ دنیا دے دیساں دے وچکار ڈیجیٹل پاڑا گلوبل ڈیجیٹل پاڑا کہندے ہن۔ انکی پاڑا کویں پوریا جاوے-اقوام متحدہ رپورٹ Characteristics of the digital divide Initially the digital divide was considered primarily an issue of access to relevant information technology infrastructure compounded by the prohibitive cost of access, especially in the developing countries. As technology has proliferated, the physical and financial access barriers have given way to challenges which stem more from capacity and capability of individuals. Digital divides exist even within seemingly connected populations where access to digital information is impeded for some due to language barriers or lack of culturally-relevant content. A lesser form of disparity in connectivity can also be the result of the ‘quality’ of connectivity depending upon whether access is through fixed or mobile device, or the Internet or a telephone connection. These are issues of national policy and priority since the quality of usage in terms of access, retrieval, interactivity or digital social inclusion for many depends on political, economic, investment and regulatory policies, among other things. At the basic level, the digital divide stems from a lack of physical access to technology between groups and individuals. This can be in terms of Internet connection, availability of broadband, computers, smart phones, mobile devices and in general a disparity in access to the communication infrastructure. In many countries this is mainly a supply side issue stemming from differences in the level of development of the country; government policy; priority of the technology regime in the country; IT regulatory environment; private sector involvement; and investment in ICT infrastructure, among others. It is also aggravated by prohibitive pricing of ICT devices. The digital divide also arises from a disparity between individuals and populations in the levels of education and skills needed to use the technology. The lack of ability to use the technology may stem from differences among Internet users in the capacity to efficiently and effectively find information on the Web to take advantage of the medium in a variety of ways. Disparities in the appropriate use of the information and e-services is particularly relevant to social equity inasmuch as it impacts everything from the ability to gather and use information on an urgent health issue in a faraway village to finding the right government documentation, to emergency announcements at the time of a natural disaster, to participation in elections. Whereas the earlier concept o
حوالے
گٹھ:ٹیکنالوجی
پنجاب دے لوک ناچ
thumb|ککلی thumb|پنجابی ناچ thumb|پنجابی ناچ thumb|پنجابی لوک ناچ پنجاب دے لوک-ناچ
"لوک-ناچ لوک-گروہ دی سرجن-کلاواں دی اک اہم صنف اے، جو لوکاں دے سمچے ہاواں-بھاواں نوں جسمانی اعضاء دے اظہار راہیں پیش کردی اے۔ لوک ناچ وی اسے پرکار دی اک لوک-کلا اے۔لوک-ناچ منورنجن دا زریعہ ہی نہیں، ایہہ کسے خطے دے لوکاں دی سماجی، تہذیبی، رہتلی، مذہبی، سیاسی اتے تریخی جیون-تورن دیاں وکھ وکھ پرتاں دا جسمانی اظہاراں دے زریعہ رانہیں آپ-مہارا، عام، خُشیاں-کھیڑیاں بھرپور اندرونی بھاوناواں دا باہری اظہار وی اے ۔پنجاب دے لوک-ناچ پنجابیاں دے جن-جیون دا اہم انگ ہن۔" پنجاب دے لوک-ناچاں دی ونڈ دو پدھراں تے کیتی جا سکدی اے: پنجاب وچّ عورتاں تے مرداں ولوں سانجھے روپ وچّ لوک-ناچ نچن دی روایت، پرانے دور توں ہی نہی اے۔ گِدّھا سمچے پنجاب دیاں عورتاں دے چاواں، امنگاں، ولولیاں اتے الاس- بھاواں نوں ظاہر کرن والا ہرمن-پیارا لوک ناچ اے ۔اصل وچّ گِدا تالی ناچ اے۔نچن والیاں اتے گھیرے وچّ کھڑیاں ہور مٹیاراں تالی ماردیاں ہن۔ پنجابݨاں اپنے ہر پرکار دے کار-وہار وچوں گِدے واسطے موقعے سرج لیندیاں ہن۔اس طرحاں مٹئراں کول نہ بولیاں مکدیاں ہن، نہ تھکان ہُندی اے۔ اسے کرکے گِدے نوں پنجاب دا سرتاج لوک-ناچ منیاں گیا اے۔ گدا، سَمی تے ککلی جہے مشہور لوک-ناچاں توں علاوہ پنجاب وچّ عورتاں دے ہور لوک-ناچ پرچلت رہے ہن۔
بھنگڑا پنجابی گبھروآں دا پرمکھ لوک-ناچ اے۔اس وچّ تکڑے تے گٹھے ہوئے سریر دا مظاہرہ، عام پر سندر پوشاک پہن کے، البیلے پن وچّ، جوش، بہادری اتے حوصلے بھرپور ناچ اظہاراں رہیں کیتا جاندا اے۔ لوک-ناچ بھنگڑا، لوک-دلاں دی دھڑکن دے نشان لوک-ساز ڈھول دی سرل تال تے نچیا جاندا اے۔بھنگڑے دے شروع ویلے ایہہ تال دھیمی دھیمی وجدی اے۔نچار بھنگڑے دے تال دے مطابق پیر اتے سریر دے ہور انگاں نوں ہلوندے ہوئے، اک روپ، کئی پرکار دیاں اظہاراں دا اظہار کردے ہن۔بھنگڑے وچّ نچاراں دی گنتی معین نہیں ہندی اتے ناں ہی خاص سازاں دی ودھیرے ورتوں کیتی جاندی اے۔پنجاب وچّ لگاتار بدلدے حالاتاں نے اتھوں دے لوک-ناچاں وچّ وی کافی بدلاو لے آندا اے۔
پنجابی لوک ناچ صنفاں
“ناچ دا انسانی جیون نال انکھڑ تعلقات اے ۔ انسان نسل دا مڈھلا خوشی زریعہ ناچ سی ۔ اس دی روایت انسانی جیون دے اتہاس جنی پرانے اے ۔ شروعاتی انسان اپنے بھاواں اتے جذبےآں دا اظہار جسمانی اظہاراں جہی سنچار تکنیک راہیں کردا سی ۔ اس طرحاں ایہہ انسان دی مڈھلی پردرنی ہو نبڑی ۔ ‘ناچ’ بد نوں ویاکرنک بدگٹھ دے انترگت نانویرنی وچّ رکھیا جاندا اے ۔ ‘ناچک’ اس دا کریاوی روپ اے، جس دا مطلب ‘لیی’ تال نال سریر دے انگاں دی حرکت کرنی اے ۔
انسائیکلوپیڈیا برٹینکا وچّ انکت اندراج مطابق ناچکلا سریر نوں تالمئی طریقے نال حرکت وچّ لیاؤن دی کلا اے ۔ جو ودھیرے کرکے سنگیت سہت کسے جذبے، وچار جاں کسے کتھا نوں درساؤن والے کسے اظہار راہیں انسان ولوں تعریف حاصل کرن واسطے پیش کیتی جاندی اے”
“ناچ صنفاں
ناچ عام پدھر دی کلا توں رو ہوکے اجوکے ویلے تکّ جٹل اتے ہنری کلاواں والے گناں دے دھارنی ہون تکّ دا سفر طے کر چکا اے۔ دنیا دے وکھ وکھ دیساں، قوماں جاں خطیاں دی آپو اپنی ولکھن ناچ روایت اے۔ اس ناچ روایت دے انترگت ناچ دیاں کئی صنفاں ہوند وچّ آ چکیاں ہن۔ ناچ دی  ونڈ اس پرکار اے: ناچ دا ایہہ ونڈ کرن ناچ کلا دی روایت وچّ جتھے ہن تکّ دی کھوج مطابق سائنسی نظریہ دا دھارنی آکھیا جا سکدا اے، اتھے ایہہ سبھیاچاری اتے اتہاسی نظریہ توں وی ناچ کلا دے مطالعہ واسطے قابلیت اے، ہن اسیں لوک ناچ صنف دا مطالعہ کراںگے” (2)
لوک ناچ
پرانے دور توں انسان دا ناچ نال تعلق رہا اے ۔ انسانی دے من دے چاؤ تے بھاواں دا جسمانی انگاں دیاں حرکتاں ولوں کیتا اظہار لوک ناچ دا روپ اے ۔
سٹیوڈرڈ ڈکنشری آف فوکلور
‘لوک ناچ ’ جیون دی سنکٹی موقعےآں تے حرکتاں دے روپ وچّ گروہی اظہار اے ۔ جنہاں وچّ گروہ امل ہو کے قوم دیاں بھاوناواں اتے وواساں دی ترجمانی اے ۔
ڈاکٹر ونجارا سنگھ بیدی دے مطابق: لوک ناچ جاتی دے چرتر تے گروہی جذبےآں دا انگاں دے تال بدھّ لہرا تے ہاواں بھاواں راہیں پاطہار اے” (3)
‘اسیں کہہ سکدے ہاں کہ روایت نوں لیکے اجوکے ناچ جو پیڑھی در پیڑھی لوک سمچّ ولوں پروانگی دیکے اک پیڑھی توں دوجی پیڑھی نوں دتے جاندے ہن جاں گرہن کردے ہن ۔ جس وچّ لوک من دا اظہار ہندا اے ۔جنہاں دے نچن نال لوک خوشی دا اظہار کردے ہن، جس وچّ منڈے، کڑیاں ہر عمر دے انسان امل ہو کے اپنی خوشی دا اظہار کردے ہن لوک ناچ دا نام دتا جاندا ہے’ (4)
بھنگڑا
بھنگڑا مرداں دا ناچ اے، جس متعلق اک نظریہ ایہہ وی اے کہ جد وچکار ایشیا توں آریہ لوکاں نے بھارت وچّ داخلہ کیتا تاں کجھ قبیلے پکے طور تے پنجاب دے واسی بن گئے ‘بھنگڑا’ لوک ناچ اوہناں دی دین اے ۔ اس دے ناں متعلق وی قیاس کیتا جاندا اے کہ آرنبھ وچّ اس ناچ نوں نچن والے بھنگ پین اپرنت مست ہوکے نچدے سن ۔ اس طرحاں بھنگ توں بھنگڑا پے گیا ۔ پر اس حقیقت توں انکار نہیو کیتا جا سکدا کہ اس دا سبندھ بکرمی سمت دے وساکھ مہینے دی پہلی تاریخ نوں سارے پنجاب وچّ منائی جاندی وساکھی نال اے ۔ بولیاں بنا بھنگڑا ادھورا سمجھیا جاندا اے ۔ ایہناں بولیاں وچّ پنجاب دی دھرتی، پنجاب دے گبھروآں دا جویلاپن، اوہناں دی جوانی تے زندگی دیاں تلخ حقیقتاں دا ورنن ملدا اے ۔
ملوئی گِدّھا
پنجاب دے مالوے کھیتر اندر مرداں دے گِدے دی اک گورومئی ولکھن روایت رہی اے۔ پنجاب دے مالوے کھیتر وچّ پرچلت ہون کارن اس نوں ملوئی گدا، اس دے بچے-کھچے انشاں نوں پرانی پیڑھی دے لوکاں ولوں پیش کیتے جان کارن بابیاں دا گِداوی کیہا جاندا اے۔ کجھ ودوان پرشاں دے گِدے نے عورت مرداں وچکار شعری سنواد دے روپ وچّ دیکھدے ہن۔ ملوئی گِدے دا آرنبھ اس سماجی لوڑ وچّ ہویا سی جدوں منڈے دے ویاہ ویلے جنجھ چڑ جاندی سی۔ اوہ دھی والے گھر دے تنّ دن رہندی سی۔ ویاہ ویلے سکھنے گھر چوراں، ڈاکولاں دا ڈر بنیا رہندا سی۔ اس لئی منڈے دی برات جان مگروں پروار کسے نہ کسے طرحاں جگراتا کٹدا سی۔ کئی وار ویاہ دے چاء وچّ نانکے میل وچّ آئیاں مستیاں ہوئیاں ملوینا مرداں نوں گِدے وچّ بولی پاؤن دی چنوتی دے دندیاں سن جاں کئی وار گِداپا رہیاں سٹیاراں وچّ چوبر خون شامل ہو جاندے سن۔ پرشاں دے گِدے وچّ پرشونوتری جاں سمپادکی لہجے دیا بولیاں پائیاں جاندیاں سن۔ بولیکار کسے رشتے خاص نوں نہیں سگوں میلن نوں مکھاتب ہندا سی جویں:- سن نی میلن نچن، آئیے، میں تیرے جس گاواں، مندا بول نہ بولا گِدے، وچّ ودھ کے بولی پاواں، پالا سنگھ میرا ناں سوہنیئے، میں پنڈ چر کھاڑے لاواں پنڈ تاں ساڈا خاص چوڈیکے سبھّ گلّ کھولھ سوناواں، بارا چ پھلّ کھڑیا کاے تاں توڑ لیاواں۔.۔ دوجے پاسے ملویناں وی گھٹّ ہندیاں۔ اوہ موڑی روپ وچّ بولی پا کے اکھاڑا مگھا دندیاں سی تے ٹیڈھے ڈھنگ نال بولیکار نوں گھیرن دا یتن کردیاں ہن:-
داڑی آلیا پاؤنے بولیاں، آہ تیرا کم ماڑا، تیرے ورگے پڑن پوتھیاں تڑکے پھیردے مالا، میری بولی دا موڑ کری سردارا۔1 ہاڑ-ساؤن دے مہینے مینہہ پین تے کسان پاؤنی دیاں فصلاں بیج کے وہلے ہو جاندے ہن۔ مینہہ پین کارن گرمی دی تاپس گھٹ جاندی اے۔ رات نوں روٹی ٹکّ کھا کے گِدے دی ڈھانی دے پکے میمبر اپنے لوک ساز لے کے پنڈ دے باہر کھلھی تھاں تے اکٹھے ہندے ہن۔ ڈھولکی دی تال نال تال ملا کے گِداپاؤنا شروع کردے ہن۔ گِدے دے سازاں لے دی آواز سن کے گِدے دے شوکین آپو-اپنے ساز لے کے گِدے دے پڑ وچّ پہنچنا شروع کر دندے ہن۔ بھاندو دی چاننی نوں لگن والے چھپار دے میلے توں لے کے اگے چیت مہینے ماں رانی دے میلیاں تکّ گِدے دا ایہہ سلسلہ چلدا رہندا اے۔ مرداں دا گِدامالوے دے میلیاں اہم صنف اے۔ ایہناں وچّ کجھ میلے تیوہاراں نال سمبندھت ہن جویں:- وساکھی، دسہرا ہولی مرداں دے گِدے وچ پنجاب دے سارے لوک ساز وجائے جا سکدے ہن۔ اس وچّ پردھان تھاں ڈھولکی دی ہندی اے۔ باقی ساز اسدی تال نوں رنگن دندے ہن۔ عامَ کرکے گِدے دی اک گھڑے والا دو تنّ بگھدوآں (تومبیا) والے دو چمٹیاں والے ستّ اٹھ سپاں والے اک-دوک بولیاں پاؤن والے ہندے ہن۔ ایہناں وچوں بہتے چھڑے-چھڈانگ ہندے ہن اتے گِدے دے پکے میمبر ہندے ہن۔ اس توں بناں ۔.۔.۔، اک تارہ اتے سارنگی وی کئی واری گِدے وچّ شامل کر لئے جاندے ہن۔ کلاکاراں دے لوک جاں پٹاں نوں موٹے-موٹے گھنگروآں والیاں ۔.۔.۔ وی بنیاں ہندیاں ہن۔ مرداں دے گِدے وچّ عامَ کرکے اک گمبھرو بولی پاؤندا اے باقی سارے ۔.۔. تے ساجندے چپّ کھلوتے رہندے ہن۔ بولی دیاں انتم سطراں دے ادھ تکّ پہنچدے ہی اک پل لئی رک کے اک جنا سیٹی ماردا اے تے نال ہی سارے ساز وجن لگّ پیندے ہن۔ بولی دیاں انتم سطراں سارے نرتک رل کے دہاراؤندے ہن۔ دو گبھرو اگے آ کے تاڑیا نال گھنگروآں لے کے جا جھک کے اتے کسے ویلے تھائے ۔.۔. کے وی نچّ دے ہن۔ اس طرحاں بولی چکّ لئی جاندی اے۔ پھر گبھروآں دا دوجا جوڑا آکے انجھ کردا اے کہ پھر تیجا جوڑا۔ بولی خطرہ کر کے سارے گبھرو تنّ وار اپنے خالی ہتھ اتانہ نوں چکّ کے چھالاں ماردے ہن۔ اس طرحاں اک پچھو دوجی تے پھر تیجی بولی پائی جاندی اے۔ عامَ طور تے ٹولیاں وچ گبھرو گِدے دی تال نوں چکدے ہن۔ اس وچّ گبھرو ودھیرے کرکے سفید کپڑے پاؤندے ہن۔ میلیاں وچّ لڑی دیاں بولیاں اتے ٹوٹے پائے جاندے ہن۔ عامَ کرکے جدوں دو بولیکار ضد کے بولیاں پاؤندے ہن تاں اک دوجے دی بولی دا جناب دین لئی ترنت ٹوٹا رچ لیندے ہن۔ ایہناں بولیاں د موضوع گھریلو، اتے سماجی مصلے، سمکالین لہراں، چھڑیاں دے دکھڑے دیور-بھابی دے مصلے، عاشق-معشوقاں دے طعنے وغیرہ ہندے ہن۔ اس توں بناں بوگو-نارو، پورن-بھگتن، ہیر-رانجھا، مرجا-سہباں وغیرہ کسیا دیاں بولیا وی پائیاں جاندیاں ہن۔ بولیاں ربّ دا ناں اے کے شروع کیتیاں جاندیاں ہن۔ پر چھیتی ہی ساہتی بولی وچّ اشلیل کہیا جان والیاں بولیاں دا دور شروع ہو جاندا اے۔ اس طرحاں لوکی اپنے من دے گبھّ-گبھار قد لیندے ہن۔ پھر میلے وچّ ہور ڈھانیاں توں تھوڑا فرق رکھ کے ہریک ڈھانی اپنا اکھاڑا رچا لیندی اے۔ سارا دن اتے ساری رات گِدا پیندا رہندا اے۔
ککلی
ککلی چھوٹی عمر دیاں کڑیاں دا اجیہا لوک ناچ اے جو بچیاں دیاں کھیڈاں نال جڑیا ہویا ہے۔ اس ناچ لئی کوئی سماں جاں تھاں نچت نہیو گھر دے ویہڑے وچّ جاں نیڑے تیڑے کسے وی کھلی تھاں تے جد کڑیاں کھینوں گیٹے جاں ہور کھیڈاں کھیڈدیاں اکّ جاندیاں ہن تاں سہون دی ککلی پاؤنی رو کر دندیاں ہن ۔ بچیاں دے اس کھیڈ ناچ دے نہ بارے عامَ نظریہ ایہہ اے کہ کیؤ جو اس نوں نچن والیاں کڑیاں آپو وچّ ہتھاں دی کرنگلی جاں کڑنگڑی پا کے نچدیاں ہن ۔ اس لئی اس ناچ دا نام ککلی پے گیا ۔ اس طرحاں نچن دے نالنال ککلی کلیر دا گیت گاؤودیاں ہن
“ککلی کلیر دی، پکھ میرے ویر دی
دپٹہ میرے بھائی دا، پھٹے منہ جوائی دا” *
جھومر
جھومر بنیادی طور تے مرداں دا لوک ناچ اے۔ پر کجھ تھاواں اپر عورتاں وی جھومر پاؤندیاں ہن۔پاکستان دی مسلی جات وچّ جھومر عورتاں تے مرد رل کے پاؤندے ہن۔ جھومر نوں بلوچاں دے ناچ کرکے وی جانیا جاندا اے۔ جھومر پاؤن والے جھومری نچن ویلے جھومدے ہن اسے کرکے اس نوں جھومر کیہا جاندا اے۔ دائرے وچّ گُھمݨ کارن کئی لوک اس نوں گھومر وی کہندے ہن۔ گھمنا اس دی خوبصورتی وچّ وادھا کردا اے۔ جھومر دا پرتیندھ کھیتر ساندل بار دا علاقہ اے۔ اس کھیتر وچّ ساہیوال، شیخوپورا، فیصل آباد، ٹوبھا ٹیک سنگھ، گجرانوالا، جھنگ اتے سرگودھا وغیرا ضلعے شامل ہن۔ اس کھیتر دے لوکاں نوں جانگلی کیہا جاندا سی۔ ایہ لوک آپ وی نچدے سن اتے اپنے اوٹھاں نوں وی نچاؤندے سن۔ جوگندر سنگھ دے مطابق راجستھان تے مدھیہ پردیش وچّ وی جھومر نام دے لوک ناچ ملدے ہن پر اوہناں دی تکنیک پنجاب دے جھومر توں وکھری اے۔ جھومر لئی خاص ساز ڈھول اے۔ پیشہ ور ٹولیاں ڈھول دے نال نال چمٹے، کھڑتالاں، توتیاں، ڈانڈیاں اتے شہنائیاں دی ورتوں وی کردیاں ہن۔ جھومر پاؤن والیاں دی کوئی نشچت گنتی نہیں۔ جھومری ڈھول دے دوآلے دائرے وچّ کھلو جاندے ہن۔ اک قدم دائرے ولّ ودھا کے کھبیوں سجے سجیوں کھبے پچھانہ ولّ گھماؤندے ہن۔ اپرنت پورا گھم جاندے ہن۔ نال-نال چھوہ چھاہ دیاں آوازاں کڈھدے ہن اتے ایکٹنگ وی کردے ہن۔ ہتھاں دیاں دونوں مٹھیاں گوشت کے چھاتی اگے رکھ کے جھٹکا ماردے ہن نال-نال گیت وی گاؤندے ہن۔ ڈھولچی دے بدلدے تالاں نال جھومریاں دے ناچ دی گتی وی بدلدی رہندی اے۔ ایہہ تال شروع وچّ دھیما پھر تیز تے اخیر وچّ بہت تیز ہو جاندا اے۔ جھومر پاؤندیاں گائے جان والے ڈھولیاں/گیتاں دے مڈھلے بول اس پرکار ہن:-
‘جھومر پچھمی پنجاب دے ساندلبار دے مرداں دا لوک ناچ اے۔ اس وچّ شیخوپورا، لائلپر، منٹگمری اتے جھنگ دے علاقے شامل ہن۔ اس علاقے دے جانگلی لوک عجیب طرحاں دا جیون گزاردے ہن۔ ایہناں لوکاں دے خوشی تے ملھار دے آپ مہارے ایکشن ہی جھومر ناچ دا مہاندرا ساکار کردے ہن۔ اس ناچ دیاں حرکتاں بھنگڑے والیاں نہیں پر بھنگڑے وانگ ڈھول اس دا لازمی ساز ہندا اے۔ اس دے گیت لمے ہندے ہن:-
لنگھ آ جا پتن جھناء دا او یار
‘مشہور لوک ناچ جھومر پچھمی پنجاب دے ساندلبار دے چاواں تے ملھاراں نوں ظاہر کردا اے۔ جھومّ-جھومّ کے نچن صدقہ اس دا نام جھومر پے گیا۔ ایہہ ناچ تنّ پڑاواں تحت نچیا جاندا اے جس نوں تنّ تالا مٹھی تال، تیز تال، بہت ہی تیز تال دا نام وی دتا جاندا اے۔ کئی ودواناں نے اسنوں ترتیب وار جھومر دی تال، چینا چھڑنا اتے دھمال وی آکھیا اے۔ اس ناچ دے انتم پڑائ تکّ گروہ وچوں صرف کجھ کو نچار ہی نچدے رہِ جاندے ہن باقی ہف کے کھلو جاندے ہن۔`3 ‘ڈھولی دا ڈھول وجاؤن دا طریقہ اؤں اے کہ ڈھولی سجے ہتھ دی موٹی چھڑی نال پہلاں دو ڈگے ماردا اے تے دوجے ہتھ دی جانیکے کھبے ہتھ دی پتلی چھڑی نوں تنّ وار بڑکاؤندا اے۔ جھومر دی تال تنک-دن-تا--تنک-دن-تان ، تنک-دن-تان -- دنک-دن-دن اے۔`4
‘جھومر دی سدّ والی اک خاص نیت تال اے جس نوں سن کے دوروں نیڑیوں جانگلی آ کے جھومر دے پڑ وچّ اکٹھے ہندے ہن۔ ڈھولی جھومر دی خاص تال آرمبھدا اے۔ ایہہ تال اے سجے ہتھ دے دو ڈگے لگاتار مار کے کھبے ہتھ دی تیلھی دے چھ ماترے پیس دھیمے وقفے نال وجائے جاندے ہن۔ دو ڈگیاں وچکار اتے چھ تیلھیاں وچکار نشچت وقفہ اینا ہندا اے کہ اس وچّ باہواں-لتانں اک خاص طرحاں دا ہلارا مار سکن۔ کئی وار ڈھولی ناچ نں ہور مٹکدار بناؤن لئی سجے ہتھ دی کھونڈی نوں انگلاں وچّ ٹننگ کے اک پاسے دا تال صرف ہتھیلی نال دیندا اے۔`5
سَمی
لیہندے پنجاب وچّ سمی دا تعلقات اے ساندلبار دے علاقے نال اے۔ ڈاکٹر ونجارا بیدی نے سمی نوں اتی پرانا ناچ منیا اے جس نوں عورتاں اگّ دوآلے نچدیاں سن۔بھانوے اس بارے کوئی دو راواں نہیں ہن کہ اس ناچ دا نام سمی نام دی مٹیار دے اسے نام توں پیا اے پر ایہہ ناں کویں پیا اس بارے کجھ دنت کتھاواں پرچلت ہن۔ اس ناں بارے اک نظریہ ایہہ وی اے کہ جد سمی ناں دی مٹیار دا پرمی اس نوں چھڈّ کے چلا گیا تاں برہن دے روپ وچّ سمی نچدی تے گاؤندی سی۔ اس دے پریمی دے ناں ڈھول جاں ڈھولا سی۔ اک ہور دنت کتھا مطابق سمی تے ڈھولا دونوں نیڑے وسدے ر ئیساں جاں جاگیرداراں دے دھی-پتر سن۔ ڈھولا شکار کھیڈدا سمی دے باغ وچّ پجدا اے۔ پہلی نظرے دونوں اک دوجے دے دیوانے ہو جاندے ہن۔ اس کہانی وچّ وی جد ڈھولا سمی نوں چھڈّ کے چلا جاندا اے تاں اوہ اسدے وچھوڑے وچّ نچدی-گاؤندی اے۔ اجوکے ویلے وچّ اس ناچ وچّ وی گِدے وانگ کڑیاں/عورتاں گھیرے وچّ کھلو جاندیاں ہن۔ اک دوجے دے باہاں وچّ باہاں پا کے نچنا آرنبھ کر دندیاں ہن۔ ہتھاں نال تالیاں اتے انگلاں نال چٹکیاں وجاؤندیاں ہن۔ پیراں دی دھمک نال تال پیدا کردیاں ہن اتے نال ہی سمی بارے پرچلت گیت اچاردیاں ہن۔ گِدے نال ملدی سمی توں بناں دوجی سمی دی صنف ‘سلام سمی` وجوں جانی جاندی اے۔ اس سمی وچّ نچن والیاں عورتاں ولوں سجا ہتھ لکّ اتے اتے کھبا ہتھ متھے اتے رکھ کے سلام کرن دی ایکٹنگ کیتی جاندی اے۔ پھر دوہاں ہتھاں نوں متھے اتے رکھ کے لکّ نوں اگلے پاسے جھکاء کے سلام کیتی جاندی اے۔ افضل پرویز نے ‘بن پھلواڑی` ناں دی اپنی کتاب وچّ سمی نوں پوٹھوہار دا بہت ہی حرمن پیارا مرداں دا ناچ لکھیا اے۔ پر ایہہ ودھیرے کرکے بھنگڑے نال میل کھاندا اے۔`9
‘سمی مٹیاراں دا ناچ اے اتے ایہہ ساندلبار دی دھرتی تے نچیا جاندا اے۔ اس ناچ دا نام کڑی سمی دے نام اپر پیا دسیا جاندا اے۔ جدوں اس دا ماہی اس نوں چھڈّ کے دور چلیا گیا تاں اوہ اسدی یاد وچّ نچیا گایا کردی سی۔ بعد وچّ ایہہ لوک کلا دے کھیتر وچّ شامل ہو گیا۔ چکر، تاڑی اتے چٹکی نال گایا جان والا ایہہ سادہ جیہا ناچ اے۔ ایہہ اصل وچّ مٹیاراں دے جذبیاں دا گیت اے۔ اس ناچ وچّ گائے جان گیت دے بول ہندے ہن:-
سمی میری بن، اوٹھ لدے کچور دے سمیئے سمی میری بن، گن-گن لاہواں روٹیاں نی سمیئے بن سمیاں، سمی میری بن کھاون والے دور بن سمیئے۔`10
لڈی
‘لڈی پاؤنا پنجاب وچّ پرچلت محاورا اے۔ جس دا مطلب اے خوشی نوں ظاہر کرنا جاں کسے ڈھنگ نال خوشی مناؤنی۔ پاکستان وچّ پنجاب دے لوک ناچاں دے ماہر تے نچار ساگا دا وچار اے کہ لڈی لفظ پنجابی وچّ یونانی زبان راہیں آیا اے۔ جس دے مطلب ہن کھیڈ-کود۔ پچھوں ایہہ شبد ناچ نال جڑ گیا۔ جد فوج جنگ جت کے پرتدی تاں لڈی پا کے جواناں دا سواگت کیتا جاندا سی۔ ہولی-ہولی کھیڈاں وچّ جتی ٹیم دی خوشی جاں مقدمہ جتن دی خوشی سانجھی کرن لئی لڈی ناچ نچیا جان لگا۔ جویں مالوے وچّ عورتاں دے گِدے پچھوں مرداں دے گِدے دا رواج پے گیا سی اسے طرحاں ویاہ دیاں رسماں جویں کھارے چڑھنا، گھوڑی چڑھنا اتے ڈولی وغیرہ دی ودائگی موقعے عورتاں نے وی لڈی پاؤنی شروع کر دتی۔ پر ایہہ ودھیرے کرکے پاکستانی پنجاب تکّ ہی سیمت رہا۔ افضل پرویز دی نظریہ اے کہ سمی اتے لڈی وچّ صرف ایہہ فرق اے کہ سمی ناچ دے نال-نال گیت وی گائے جاندے ہن جدکہ لڈی دے نچن ویلے اجیہی کوئی انتظام نہیں۔ جد ڈھولی ڈھول اپر ڈگا ماردا اے تاں اس دے تال نال نچن والے چھاتی اگے تالی ماردے ہن، موڈھے ہلاؤندے ہن اتے اکھاں مچکاؤندے ہن۔ ایہہ وی کیہا جا سکدا اے کہ ڈھول دی لے مطابق لڈی دے نچار پھمنیاں پاؤندے ہن۔ اس ناچ وچّ نچن والیاں دی گنتی نشچت نہیں۔ ڈھولی دے نال-نال اوہ اگے تکنیک جاندے ہن اتے ایکشناں راہیں خوشی دا اظہار کردے ہن۔ کوئی گبھرو ڈنڈیاں نال گھنگرو بنّ کے ہلاؤندا اے اتے یا-الھی دی آواز کڈھدا اے۔`6
‘لڈی پنجاب دا اک خوشی بھریا ناچ اے۔ جدوں کسے انسان نوں جت حاصل ہندی اے تاں اوہ خوشی وچّ لڈی پاؤندا اے۔ لڈی پاؤن لئی وی ڈھولی نوں سدیا جاندا اے۔ اوہ لڈی تال وجاؤندا اے، پھر اسے تال وچّ لوکی خوشی وچّ لڈی پاؤن لگدے ہن۔ اوہ تاڑیاں ماردے، اکھاں مٹکاؤندے، موڈھے ہلاؤندے اتے لکّ لچکاؤندے ہن۔پھر ڈھولی دے اشارے تے ناچ بدلدا اے۔ پھر اوہ بولدے ہن اوئِ-اوئِ، ایلی-ایلی وغیرہ۔ اسے طرحاں اوہ اپنی جت دی خوشی مناؤندے ہن۔ لڈی تیویاں دا ناچ وی اے پر اسدا مرداں دے ناچ نال کوئی تعلقات نہیں۔`7
‘لڈی ناچ دی اکو تال اے، توڑا مار کے کدے تیز، کدے ہولی۔ اس وچّ ڈھول مدھم سر وچّ تیز گتی نال اک سار وجدا اے۔ ڈھولیاں مطابق لڈی ناچ اتے چار ماترے دی کہروا تال وجدی اے۔ ایہہ اے داگے-نہ-دنک-دن۔ پر اجوکے بھنگڑے وچّ اٹھ ماترے دی کہروا تال وجدی اے۔ اس تال اتے بہہتیاں اداواں بھنگڑا ناچ دیاں نبھائیاں جاندیاں ہن۔`8
دھمال
پارکھوآں نے دھمال نوں پنجاب دے لوک ناچاں دی رینی وچّ امل کیتا اے، پر مول رپ وچّ ایہہ دھارمک بھاونا والا ناچ اے ۔ جس نوں مسلمان ردھالو مرد اتے عورتاں، پہنچے ہوئے فقیراں دے مغاراں اپر لگن والے میلیاں جاں ارساں دے موقعے عقیدت جاں ردھا بھیٹ کرن لئی نچدے ہن ۔ ایہناں دھارمک کھیئتاں وچّ حضرت داتا گنج بخش، بابا فرید شکرگنج، حضرت میاں میر، مادھو لال حسین، سائیو بلے اہ اتے سید وارث اہ وغیرہ امل ہن۔
دھمال نوں مسلمان ملنگاں، مستانیاں اتے قلندراں دا مذہبی ناچ کیہا جا سکدا اے ایہہ دیوانے ڈھول جاں نگارے دی تال اپر مست ہو پیراں دی دھمک دی آواز کڈھدے ہن، اسے کارن اس نوں دھمال دا نہ دتا گیا اے ۔
دھریس
جھمر نال ملدا جلدا ساندل بار دا اک ہور لوک ناچ دھریس اے ۔ ایہہ ناچ ودھیرے کرکے جھنگ دے علاقے تکّ ہی سیمت اے، سانگا دے وچار مطابق کیوو جو اس ناچ نوں نچن والے بڑے دھیرج نال سہجے سہجے پیر دھردے ہن، اس لئی دھیرج توں اسدا نام دھریس پے گیا ۔ ناچ دے نال گیت گاؤودے ویلے ‘یو’ ‘یو’ دی آواز وی کڈھدے ہن ۔ ساغاں وچّ ڈھول دے نال طوطی اتے رنا دی ورتوں وی کیتی جاندی اے ۔ عامَ طور تے اس نوں میلیاں تے سماگماں ویلے نچیا جاندا اے ۔ اس ناچ نال گائے جان والے گیت دوجے ناچاں وچّ وی گائے جاندے ہن : چنا کتھے گزاری آئی رات وے میرا جی دلیلاں دے واس وے یو، یو، یو، یو، *” (5)
مگر حال ویلے وچّ پنجابی لوک ناچاں نوں انسان اپنے من چوو وسار رہا اے ۔ لوک ناچ صرف اک لوکدھارا دا ہی انگ بن کہ رہِ گئے ہن، اصل جیون وچّ اوہناں دی سارتھکتا دی انہوود ودھ رہی اے ۔ جس دے کئی کارن ہن سبھ توں وڈا کارن تاں پچھمیکرن دا اثر اے، پچھمیکرن اتے وویکرن ورگیاں دھاراواں نے صرف پنجاب دی ہی نہیو سگوو پورے بھارت دی سبھیارچارک وکدھارائی نوں اپنے چپیٹ وچّ لے لیا اے ۔ انسان اپنے ورثے توں ہٹّ کے اج کل آدھنکیکرن دی ہوڑھ وچّ پچھمی کلچر نوں اپنا رہا اے ۔ جس دے نال ساڈا پہراوا، کھانپین، منورنجن وغیرہ دے سادھناں وچّ بہت وڈا بدلاو آ رہا اے۔
پیسے دی ہوڑ نے لوک ناچاں دے اصلی سروپ نوں وگاڑ دے رکھ دتا اے ۔ میڈیا وی پنجابی لوک ناچ دے بدلدے سروپ وچّ پورا رول نبھا رہا اے ۔ کھیتری چینلاں دے اپرّ بہت ہی گھٹّ اجیاے پروگرام نشر ہندے ہن جنہاں نوں دیکھ کے اج کلّ دی نوجوان پیڑھی اپنے پنجابی لوک ناچاں نوں دیکھ کے سکھ سکے ۔
حال ویلے لوک ناچاں دا پردرن تاں سانوں صرف یوک میلیاں دے وچّ ہی دیکھن نوں ملدا اے۔ پنجاب وچّ ہر سال پنجاب یونیورسٹی چنڈی گڑھ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ تے سری گورو نانک دیوَ یونیورسٹی امرتسر یوک میلیاں دا آیوجن کردیاں ہن تے انتر کھیتری تے انتر یونیورسٹی مقابلے کرواکے لوک ناچاں نوں جیوودا رکھ رہیاں ہن۔ اس وچّ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دا وے یوگدان اے کہ اوہ ہر سال یوک میلے دی ترجیح تے ہی ‘لوک میلہ’ منعقد کردی اے جس وچّ پنجابی لوک ناچ بھنگڑا، سمی، گدھا، جھنمر نوں پردرشیت کیتا جاندا اے تے نال ہی نال لوککلاواں، لوککھیڈاں، لوک گیت تے لوک ناٹ وی سنبھال لئے ہن۔
اسے طرحاں ہی پنجابی اکادمی، دلی (کلا، سبھیاچار تے بھاا ڈیپارٹمنٹ، دلی سرکار) پنجابی لوک ناچ (بھنگڑاگدھا) دی سکھلائی لئی ہر سال ورکاپ منعقد کردی اے ۔
پنجاب دے لوک گیت
لوک-گیت، لوک-مناں دے اجیاے سچے پرگٹاوے ہن جو لوک ہردیاں وچوں جھرنیاں دی طرحاں پیڑی-در-پیڑی اگیرے پہنچدے ہن۔ لوک-گیت لوک-سبھیاچار دا ہی پرکاش ہن۔کسے سبھیاچار دی جنی بہرنگی تے ونّ-سونی جھاکی لوک-گیتاں وچّ ویکھن نوں ملدی اے، اوہ ساہت دے کسے وی ہور ساہت-روپت وچّ اپنا پرگٹاؤ نہیں لبھّ سکدی۔اتہاسک طور تے لوک-گیتاں دی سرجنا، ادوں توں آرنبھ ہوئی جدوں انسان نے 'بولی بولدے' سماج وچّ رشتے-ناطیاں دے دنیا وچّ رہن-سہن شروع کیتا۔لوک جیون نال سمبدھت ہون کرکے لوک-گیت اپنے وشے-وستو اتے پرگٹاؤ دے پکھ توں بھاویں ساری سامان اپنے تہذیبی پچھوکڑ وچوں حاصل کارکے، اپنے ماضی نال جڑے رہندے ہن۔ پنجاب دے وکھ-وکھ خطیاں ماجھے، مالوے، دوآبے، پوادھ، پوٹھیہار اتے پہاڑی الایاں وچوں انی وڈی گنتی وچّ لوک-گیت ملدے ہن کہ ایہناں دے کئی مجموعہ سنکلت کیتے جا سکدے ہن۔پنجابی لوک گیت سانجھے تے انونڈے پنجاب دے پنجابیاں دا ان ونڈیا ملوان ورثہ اے۔پنجابی لوک-گیتاں دا گھیرا بہت وشال اے۔پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈیرا حصہ جم توں لے کے موت تکّ دیا انیکا گھٹناواں دا اظہار کردا اے۔لوک- گیتاں وچّ پنجاب دے بھائیچارک جیون وچلی اتٹّ سانجھ اے۔لوک-گیتاں وچوں کرسانی سماج وچّ مرد دی سرداری اتے عورت دی ادھینگی دے انیکاں اجیاے اداہرن ملدے ہن جنہاں وچوں لڑکی والے گھر دی نمن ستھتی دی جھلک ملدی اے۔لوک-گیت ساڈے تہذیبی ورتارے دی منہ بولدی تصویر پیش کردے ہن۔پنجابی لوک-گیتاں نے اتھوں دے دھرم اتے سداچار نال وی اپنی اتٹّ سانجھ دا ثبوت دتا اے۔پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈیرا حصہ بولیاں، ٹپے، ماہیا، سٹھنیاں، چھند پراگے تے کجھ ہور نکیا-نکیاں گیت-بنتراں وچوں ملدا اے۔اج رانگلی جھاکی پیش کرن والے انا لوک-گیتاں دے سروت ہولی-ہولی کھردے جا راے ہن۔ساڈے لوک-گیتاں دے رچنہارے تے بولنہارے ساڈے کولوں دور جا راے ہن۔
جھیل ٹانگانیکا
جھیل ٹانگانیکا افریقہ دی اک جھیل اے۔
چرکیسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی کراچاۓ چرکیسیا دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 121,439 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
سرے
سرے انگلینڈ برطانیہ دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
صوبہ ساکائیؤ
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ ساکائیؤتھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ ساکائیؤ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی
ننگے مونہہ والا باربٹ
ننگے مونہہ والا باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
کراچاۓ چرکیسیا
گٹھ:روس گٹھ:روس دے مسلمان علاقے گٹھ:روس دیاں مسلم ریاستاں
یانگتسی دریا
یانگتسی دریا جا پھر یانگتسیکیانگ، چین دی سبھ توں لمبا دریا ہے، جو سنکیانگ دے پہاڑی علاقے توں نکلکے، دکھن - لہندے توں اتلے - چڑھدے پاسے ولّ وگدا ہوئیا، چڑھدا چین سمندر وچّ ڈگدا ہے۔ اسنوں چانگ جیانگ (Simplified Chinese:长江, Traditional Chinese:長江, Cháng Jiāng) جاں یانگتسی جاں یانگجی وی کہندے ہن۔ ایہہ دنیا دی چوتھی سبھ توں لمبا دریا ہے۔ اکثر لہندے توں چڑھدے پاسے ول وگن والے اس دریا دی لمبائی لگپگ 6300 کلومیٹر ہے۔
ایہہ شروع وچ کجھ دور اچّ پہاڑی علاقے وچّ وگن دے بعد لال بیسن وچّ داخل ہندا ہے، جتھے دھراتل اتیئنت کٹیا پھٹیا اتے کجھ اسمتل ہے۔ اتھے ملکیانگ، چنگکیانگ، سئننگ اتے کیاؤلنگ معاون دریا شمال ولوں آکے ملدے ہن۔ ایہہ سارے ناوء ہن اتے اپجاؤ گھاٹیاں بناؤندے ہن۔ لال بیسن نوں پار کر یانگتسی کیانگ اک ڈونگھی وادی وچّ وگدے ہوئے پدھری زمین وچّ داخل ہندا ہے۔ اتھے کئی جھیلاں ملدیاں ہن، جہناں وچوں تنّ مٹی بھر جان ولوں اہم تھالاں دا روپ لے چکی ہن۔ دو تھالاں نوں تاں دریا نے دو دو حصےآں وچّ ونڈ دتا ہے۔ تیجا کافی نیواں ہے، جتھے کدے کدے ہڑ آ جاندا ہے۔ دریائی وادی دا ایہہ حصہ کافی اپجاؤ ہے۔ اتھے شمالل ولوں ہین اتے دکھن ولوں سیانگ ناں دے معاون دریا اس وچّ آکے ملدے ہن، جو ناوء ہن۔ وڈے سمندری جہاز یانگتسی  راہیں ہینکاؤ اتے وڈی کشتیاں اتے سٹیمر آئشانگ تکّ آ جا سکدے ہن۔ اس دے بعد یانگتسی  کیانگسو صوبے وچّ ڈیلٹا بناؤندا ہے، جتھے دا جغرافیہ کجھ پہاڑیاں نوں چھڈکے لگبھگّ پدھرا ہے۔ ڈیلٹا دی ساری پدھرا زمین بہت اپجاؤ ہے۔
ایہہ سارے ناوء ہن اتے اپجاؤ گھاٹیاں بناؤندیاں ہن۔ لال بیسن نوں پار کر یانگتسی اک ڈونگھی گھاٹی وچّ وگدی ہوئی پدھرا یانگتسی گھاٹی دے وکھرے بھجیا وچّ جھونا، کنک، جوں، کپاس، چاہ، جوار - باجرہ، مکئی، گنا، تمبباکو، افیم، تیلہن، مٹر، وینا، پھل اتے بھاجی بھاجیاں آدی اپجدے ہن۔ ریشم دا وی اتھے اتپادن ہندا ہے۔ کھیتی باڑی اتے آواجائی دی سلبھتا دے کارن ساری یانگتسی وادی وچّ آبادی بہت سنگھنی ہو گئی ہے۔
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:چین دا جغرافیہ گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
کؤوپیو
فنلینڈ اتلے یورپ دا دیس اے ، جہڑا سکینڈینیویا چ واقع اے ، اسدا راجگھر ہیلسنکی شہر اے ۔ کؤوپیو شہر فنلینڈ دا شہر اے تے فنلینڈ دے اتلا ساوونیا علاقے د راجگھر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فن لینڈ دے شہر گٹھ:فن لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ضلع موراؤ
موراؤ آسٹریا دے صوبے سٹیریا دا اک ضلع اے۔
ساہو (فلم)
ساہو (سنسکرت وچ معنی ۔ فتح آپ د‏‏ی ہو) 2019 د‏‏ی بھارتی ایکشن تجسس خیز فلم اے جس دے مصنف تے ہدایت کار سوجیتھ نيں، اس فلم نو‏‏ں وامسی کرشنا ریڈی ، پرومود اپلاپتی تے بھوشن کمار نے یو وی کریشنز دے تحت پروڈیوس کیتا اے اس فلم دے مرکزی ستارے پربھاس، شردھا کپور تے نیل نتن موکیش نيں۔ فلم د‏‏ی تیاری جون 2017ء تو‏ں شروع ہو ئی ۔ ساہو دے لئی پرنسپل فوٹو گرافی دا آغاز اگست 2017 وچ ہويا سی ۔ فلم بندی ہندوستان ، متحدہ عرب امارات ، رومانیہ تے آسٹریا وچ ہوئی سی ، تے اس دا آغاز آئی ایم اے ایکس کیمراں تو‏ں کیتا گیا سی ۔ 350 کروڑ دے بجٹ اُتے تیار کيتی جانے والی ایہ بھارتئ فلماں د‏‏ی مہنگی ترین فلماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ فلم د‏‏ی موسیقی تے گیت  تنیش باگچی، گرو رندھاوا، بادشاہ، شنکر – احسان – لوئے تے جبران نے تیار کیتے۔ ساہو نو‏‏ں 30 اگست 2019 وچ   سینما گھراں تے آئی ایم اے ایکس وچ بھارت وچ ریلیز کیتا گیا۔
فلم د‏‏ی کہانی
فلم د‏‏ی کہانی اک ایداں انٹرنیشنل جرائم پیشہ گروہ دے گرد گھُمدی اے جس کر سرغنہ رائے (جیکی شروف) د‏‏ی موت دے بعد لڑائی پھوٹ پیندی اے ، جدو‏ں کہ خفیہ ایجنسیاں وی اپنے مفاد دے لئی اس کم وچ لگی ہوئیاں نيں۔
فلم د‏‏ی شروعات اک ایداں انٹرنیشنل جرائم پیشہ گروہ د‏‏ی کہانی نال ہُندی اے جو بھارت تو‏ں دور واہجی نامی (تخیلات‏ی) شہر وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ اس گروہ دا سربراہ پرتھوی راج (ٹینو آنند) بیماری تو‏ں مفلوج ہونے دے بعد اپنے کروہ د‏‏ی باگ دوڑ اپنے بیٹے دیوراج (چنکی پانڈے) دے بجائے اپنے خاص ساتھی تے کارندے رائے (جیکی شروف) دے حوالے کردیندا اے ۔قانون دے شکنجے تو‏ں بچنے دے لئی رائے اپنے جرائم پیشہ گروہ نو‏‏ں پس پردہ رکھ کر  اک بزنس ایمپائر کھڑا کردا اے، اس دے اس بزنس وچ پرنس (مہیش منجریکر)، دیوراج (جنکی پانڈے)، کلکی (مندرا بیدی) اس دے مددگار نيں۔ رائے اپنے بزنس د‏‏ی جڑاں ہندوستان وچ پھیلانے دا ارادہ کردا اے، مگر بھارتی سینٹرل منسٹر راماسوامی (ٹینکیلا بارانی) اس کم وچ رکاوٹ پیداکردا ا‏‏ے۔ رائے اسنو‏ں تے اس د‏ی نواسی نو‏‏ں اٖغواکرکے اس تو‏ں راضی نامہ لکھوالیندا اے تے تے اپنا کروڑاں دا مال بحری جہاز ہندوستان گھلدا ا‏‏ے۔ مگر جہاز بیچ سمندر وچ تباہ ہوجاندا اے تے رائے د‏‏ی کار نو‏‏ں وی اک ٹرالر اڑا دیندا ا‏‏ے۔ ایکسیڈنٹ وچ رائے د‏‏ی موت ہوجاندی ا‏‏ے۔
دوسری جانب ممبی بھارت وچ حیرت انگیز طریقے تو‏ں دو ہزار کروڑ د‏‏ی چوری ہُندیاں نيں۔ پولیس دے ہتھ کوئی سراغ نئيں لگدا۔ ایداں وچ اعلیٰ افسران اس کیس دے لئی اک خصوصی ٹاسک ٹیم تیار کردے نيں۔  اس ٹیم د‏‏ی ذمہ داری انڈرکور ایجنٹ اشوک (پربھاس) تے امریندا (شردھا کپور) نو‏‏ں سونپی جاندی ا‏‏ے۔ انسپیکٹر ڈیوڈ (مرلی شرما) تے گوسوامی (وینیلا کشور) وی اس ٹیم وچ شامل ا‏‏ے۔  کیس د‏‏ی تحقیقات وچ ایہ ٹیم اک شاطر چور جے (نیل نتن مکیش) تک پہنچدی اے، جس دے ذریعے  ایہ انکشاف ہُندا اے کہ کروڑاں روپے د‏‏ی اس چوری تے واہجی شہر دے درمیان کوئی کنکشن ا‏‏ے۔
واہجی شہرماں رائے دا بیٹا وشوا (ارون وجے) گروہ د‏‏ی کمان سنبھالتا ہ تے اوہ اپنے والد دے قاتل تے ہندوستان وچ کھوئے ہوئے پیسےآں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی منصوبہ بناندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ایکشن فلماں گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تمل فلماں گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تیلگو فلماں گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہندی فلماں گٹھ:2018ء د‏‏ی فلماں گٹھ:2019ء د‏‏ی فلماں گٹھ:آسٹریا وچ عکس بند فلماں گٹھ:ابوظہبی وچ عکس بند فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن تھرلر فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:بھارتی ہیجان خیز فلماں گٹھ:تمل بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:تیلگو بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ عکس بند فلماں گٹھ:دبئی وچ عکس بند فلماں گٹھ:رومانیہ وچ عکس بند فلماں گٹھ:مستقب‏‏ل وچ آنے والی فلماں گٹھ:مصالحہ فلماں گٹھ:ملیالم بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:ممبئی وچ عکس بند فلماں گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں
چک 60 ر ب
چک 60 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
پھوڑا نک باربٹ
پھوڑا نک باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
چک 60 ر ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
دہستان خضرآباد
ایہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے شہرستان عنبرآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان عنبرآباد ، صوبہ کرمان چ اے ۔
25 مارچ
25 مارچ گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 84واں (لیپ سال وچّ 85واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 281 دن باقی ہن۔
حوالے
گٹھ:مارچ گٹھ:سال دے دن
صوبہ ٹراٹ
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔