cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چندریان 1
thumb|left|200px|1 – Chandrayaan Energetic Neutral Analyzer ( JOHN CENA) 2 – Moon Impact Probe (THE ROCK) 3 – Radiation Dose Monitor (JEFF HARDY) 4 – Terrain Mapping Camera (GOLDBERG) 5 – Moon Mineralogy Mapper (MR. PERFECT) 6 – Chandrayaan 1 X-ray Spectrometer (BIG SHOW) 7 – Solar Panel •	ٹیرین میپنگ کیمرہ(TMC) •	ہائپر سپیکٹرل امیجر •	لیونر لیزر رینجنگ انسٹرومینٹ •	ہائیئینرجی ایکس-ریس سپیکٹرومیٹر •	مون امپیکٹ پروب (MIP)
ایہناں توں علاوہ 6 بین القوامی تعاون نال ڈیویلپ  کیتے آلہ وی ہن:-
بھارت دی پہلی چند مہم،چندریان، اپنے نال امریکی خلائی ایجنسی ناسا دے دو آلے لے کے چند اتے لے گئی اے۔
ایہہ آلے چند دی سطح،معدنی وسائل اتے برف دا پتہ لگاؤنگے اتے قطبی علاقےآں دا مطالعہ کرنگے۔امریکی ایجنسی نے دسیا اے کہ دونے آلے ،منیرالاجی میپر اتے منیئیچر سنتھیٹک ایپرچر رڈار منی (ایس ای آر) توں چند  دے ماحول دے مطالعہ وچ یوگدان ملیگا۔
دونوں ہی آلے ناسا دی خلائی کھوج پالیسی تحت بھیجے جا رہے ہن،جس وچّ چند اتے انسان اتے روبوٹ بھیجے جان دی گلّ کیتی گئی اے۔ناسا دے اہلکار مائیکل گرفن نے دسیا کہ ناسا دے آلےآں نوں چندریان توں چند   اتے بھیجے جان بعد واض‏ع روپ نال نویاں اتے اہم سائنسی کھوجاں ساہمنے آؤنگیاں۔
میپر دی مدد نال خلائی یاتری چند اتے پانی سمیت وکھ وکھ وسائل دا پتہ لگاؤن دا یتن کر سکدے ہن۔بھارت دا چندریان اپنے نال مون انسپیکٹر پروب لے کے گیا اے،جو سابقہ صدر اتے مشہور سائنسدان اے۔پی۔جے عبدالکلام دے دماغ دی اپج اے۔ایہہ چند اتے پہنچن بعد یان توں الگّ ہو جاویگا اتے سطح اتے اتر جاویگا۔
Earth orbit burns
کھبے|thumb|250x250px| چندرایان 1 چندرایان 1 ہندوستانی خلائی ریسرچ آرگنائزیشن دے چندرایان مشن دا چاند اُتے پہلا خلائی جہاز اے ۔ چندرایان 1 اک بغیر پائلٹ خلائی جہاز اے جس دے دو حصے نيں ، اک چاند د‏‏ی گردش کر رہیا اے تے دوسرا چاند تو‏ں ٹکرا رہیا ا‏‏ے۔ پولر سیٹلائٹ لانچ گڈیاں د‏‏ی جدید نسل ( پی. ایس ایل وی. -سی11 ) 22 اکتوبر ، وغیرہ کو اس لانچر دے ذریعہ چندرائن دا آغاز ۔ سی 2008 ستیش دھون ہفتہ دے روز سریہاریکوٹا تو‏ں آئے ۔ 8 نومبر نو‏‏ں ، خلائی جہاز نو‏‏ں قمری مدار وچ کامیابی دے نال لانچ کيتا گیا۔ خلائی جہاز تو‏ں منسلک مون امپیکٹ پروب نو‏‏ں 14 نومبر 2008 نو‏‏ں شام 8 بج کر 6 منٹ اُتے کامیابی دے نال علیحدہ کيتا گیا ۔ تقریبا 25 منٹ دے سفر دے بعد ، چاند دے جنوبی قطب دے نیڑے تحقیقات شیکلٹن کرٹر تو‏ں ٹکرا گئی۔ یا مکعب کیونجے ہندوستان دا پرچم چار وکھ علامت د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں علامتی طور اُتے ہندوستان دا جھنڈا چاند تک پہنچیا اے ، تے اس طرح ہندوستان چاند تک پہنچنے والا دنیا دا چوتھا ملک بنیا۔
ریموٹ سینسنگ انٹارالانیس وڈے پیمانے اُتے لانچ دے وقت 1130 کلو گرام سی تے چاند دا چکر لگائے گا جو 675 کلوگرام تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ خلائی جہاز وچ ہائی ریزولیوشن ویوز تے اورکت روشنی دے نال نال ایکس رے سینسنگ دا سامان ا‏‏ے۔ خلائی جہاز د‏‏ی عمر دو سال اے ، اس وقت دے دوران اس تو‏ں قمری سطح د‏‏ی جائزہ لینے تے مکمل کیمیائی نقشہ بنانے دے نال نال قمری ڈھانچے دا سہ رخی نقشہ تیار کرنے د‏‏ی توقع کيتی جاندی ا‏‏ے۔ چاند دے قطبی خطےآں نو‏‏ں زیادہ اہمیت دتی جاندی اے ، کیونجے برف دے امکانات موجود ني‏‏‏‏ں۔
اس مہم د‏‏ی کل لاگت دا تخمینہ 386 کروڑ ا‏‏ے۔ اس مشن وچ اسرو تو‏ں پنج تے دوسرے خلائی ادارےآں دے چھ بجھ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ناسا ، آئی ایس اے تے بلغاریہ د‏‏ی خلائی ایجنسی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں خلائی ایجنسیاں دا سامان بغیر کسی شکل دے لے جا رہیا ا‏‏ے۔
مقاصد
مہم دے بیان کردہ مقاصد حسب ذیل نيں:
ان وچ میگنیشیم ، ایلومینیم ، سلیکن ، کیلشیئم ، آئرن ، ٹائٹینیم تے رادن ، یورینیم ، تھوریم شامل ني‏‏‏‏ں۔
خلائی سفر
کھبے|thumb|300x300px| پی۔ ایس ایل وی. سی 11 ، جو قمری خلائی جہاز دے آغاز دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ چندریان 22 ستمبر ( سیاست ڈاٹ کم) سریشیکوٹا دے ستیش دھون خلائی مرکز تو‏ں 22 اکتوبر ، 2008 نو‏‏ں صبح 6.22 بجے ہندوستانی معیاری وقت تو‏ں لانچ کيتا گیا سی۔ ایہ لانچ اسرو دا 44 ا‏‏ے۔ 4 اُچی تے چار اسٹیج پی۔ ایس ایل وی. لانچر دا استعمال کردے ہوئے انجام دتا گیا سی۔ چاند دے مدار وچ پہنچنے وچ انہاں نو‏ں تقریبا پندرہ دن لگاں گے۔ آئسرو ٹیلی میٹری ، ٹریکنگ تے کمانڈ نیٹ ورک ، پنیا ، بنگلور وچ آئندہ دو سالاں تک خلائی جہاز دے کنٹرول وچ رہے گا۔
پی۔ ایس ایل وی. لانچر نے چندر خلائی جہاز کو 22 اکتوبر نو‏‏ں زمین دے گرد اپنے پہلے بیضوی مدار وچ روانہ کيتا۔ اس مدار وچ بیضوی منتقلی دا مدار ہُندا اے (ای۔ ٹی ۔ او) دا کہنا اے کہ. یا اپنحالے پوائنٹ ( پیریجی ) دے تھلے زمین د‏‏ی سطح تو‏ں 250 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ وچ آپجی تقریبا 22،000 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ ایہی اے. اس دے بعد ، چاند دے مدار نو‏‏ں پنج مرحلےآں وچ ودھایا گیا سی تے اسنو‏ں چاند دے گرد مدار وچ رکھیا گیا سی۔ ایہ پنج مراحل مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
مداری توسیع دے مراحل
مدار دا پہلا مرحلہ 23 اکتوبر نو‏‏ں ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق صبح 9 بجے مکمل ہويا سی۔ اس مرحلے دے دوران ، 440 واٹ انجن (جو مائع ایندھن اُتے چلدا اے ) نو‏‏ں تقریبا 18 منٹ تک کم کيتا گیا۔ ایہ ہدایات "اسرو ٹیلی میٹری ، ٹریکنگ تے کمانڈ نیٹ ورک" خلائی جہاز کنٹرول سنٹر (خلائی جہاز کنٹرول سینٹر - ایس) کيت‏یاں نيں۔ ایس سی ) تو‏ں دتے گئے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، قمری خلائی جہاز دا مدار اٹھا لیا گیا تے اس دا نواں مدار نقطہ تقریبا 37 37،900 کلومیٹر سی۔ وچ نواں سبونٹ پوائنٹ تقریبا 305 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ ایہ ہوئے گا۔ اس مدار وچ چندریان دا مدار تقریبا 11 گھینٹے سی۔
مدار دا پہلا مرحلہ 25 اکتوبر نو‏‏ں صبح 5:48 بجے ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق مکمل ہويا۔ اس بار انجن تقریبا 16 منٹ تک چل رہیا سی۔ اس مرحلے اُتے ، خلائی جہاز دا مدار 74،715 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ جے ایہ کیہ جاندا اے تاں ، ذیلی نقطہ 336 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ ہوئے گیا سی. اس مرحلے دے بعد ، خلائی جہاز نے اپنے سفر دا پنجواں حصہ مکمل کيتا۔ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں کوئی ہندوستانی خلائی جہاز جغرافیائی مدار تو‏ں اگے ودھ گیا سی۔ اس خلائی جہاز دا مدار تقریبا 25 گھینٹے سی۔
چوتھے مرحلے وچ ، 29 اکتوبر ، صبح 7:38 بجے ، ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق ، خلائی جہاز دا مدار تن منٹ تک انجنہاں نو‏ں چلاندے ہوئے ہور بیضوی شکل اختیار کر گیا سی۔ اس نويں مدار وچ ، خلائی جہاز دا ذیلی نقطہ 465 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ جے ایسا ہُندا تاں ، نقطہ 267،000 کلومیٹر دا ہُندا۔ وچ ایہ تقریبا 6 دن سی۔ اس مرحلے دے بعد ، خلائی جہاز نے اپنا نصف سفر مکمل کرلیا۔
ٹرین میپنگ کیمرا (ٹی۔ ایم سی ) 29 اکتوبر نو‏‏ں کامیابی دے نال لانچ کيتا گیا سی۔ اسرو ٹیلی میٹری ، ٹریکنگ تے کمانڈ نیٹ ورک دے ذریعہ ضروری ہدایات دتیاں گئیاں۔ کھبے|thumb
مدار دا پنجواں تے آخری مرحلہ 4 نومبر نو‏‏ں صبح 4:56 بجے ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق مکمل ہويا۔ اس دوران جہاز دا انجن ڈھائی منٹ تک چلایا گیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں چندرایان "قمری منتقلی مدار" تک پہنچ گیا۔ اس مدار دا مداری نقطہ تقریبا 380،000 کلومیٹر ا‏‏ے۔ بس ایہی سی۔
قمری مدار وچ داخل ہونا
چاند دے مدار وچ داخل کرنے دا اہ‏م مرحلہ (قمری مدار اندراج) 8 نومبر ، 2008 نو‏‏ں ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق شام 4:50 بجے مکمل ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، قمری خلائی جہاز زمین د‏‏ی کشش ثقل تو‏ں مکمل طور اُتے فرار ہوگیا تے اس نے اپنے پہلے بیضوی مدار وچ چاند دا چکر لگانا شروع کردتا۔ اس مدار دا مداری چاند تو‏ں 500 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ وچ 7500 کلومیٹر دے فاصلے پر۔ وچ تے مداری دا دورانیہ تقریبا 11 گھینٹے سی۔ اس مرحلے اُتے ، چندرائن چاند تو‏ں تقریبا 500 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ وچ جدو‏ں کہ سب تو‏ں اُتے ، خلائی جہاز اُتے انجن چلاندے ہوئے خلائی جہاز نو‏‏ں سست کردتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چندرائن چاند د‏‏ی کشش ثقل وچ پھنس گئے۔ انجن تقریبا 817 سیکنڈ تک چل رہیا سی۔ اس کامیاب مراحل دے بعد ، چندر مدار شروع کرنے والا ہندوستان دنیا دا پنجواں ملک بن گیا۔ اس تو‏ں پہلے صرف امریکا ، سابق سوویت یونین ، چین تے جاپان تے یورپی خلائی ایجنسی نے اپنے خلائی جہاز نو‏‏ں قمری مدار وچ کامیابی دے نال لانچ کيتا سی۔
چاند دے گرد مدار کم کرنے دے مراحل
چاند دے گرد خلائی جہاز دے مدار دا پہلا مرحلہ 9 نومبر نو‏‏ں ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق رات 10:03 بجے مکمل ہويا سی۔ اس مرحلے اُتے ، انجن تقریبا 57 سیکنڈ تک چل رہیا سی۔ نتیجے دے طور اُتے ، خلائی جہاز دا سب میرین پوائنٹ 504 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ 200 کلومیٹر تو‏ں ميں جے آپ اپنابی (7،502 کلومیٹر) دے مقام اُتے آجاندے ني‏‏‏‏ں۔ وچ ) نئيں بدلا ا‏‏ے۔ اس خلائی جہاز دا مدار تقریبا ساڈھے دس گھینٹے دا سی۔
چاند دے مدار دا دوسرا مرحلہ 10 نومبر نو‏‏ں ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق رات 9:58 بجے مکمل ہويا۔ اس مرحلے اُتے ، خلائی جہاز دے اپنابی نقطہ وچ اک وڈی تبدیلی کيتی گئی۔ اس مرحلے دے بعد ، آپنابی نقطہ 7،502 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچ اُتے تو‏ں 255 کلومیٹر۔ وچ 187 کلومیٹر تک وچ اُتے آئے۔ اس خلائی جہاز دا مدار 2 گھینٹے 16 منٹ سی۔
آخری مرحلہ
12 نومبر نو‏‏ں ، خلائی جہاز نو‏‏ں مدار وچ ہور کم کردتا گیا تے اسنو‏ں چاند دے آس پاس اپنے آخری مدار وچ رکھیا گیا۔ گڈی دا نقطہ 255 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچو‏ں 100 کلومیٹر وچ جے پیش کيتا جائے تاں ، ذیلی نقطہ 101 کلومیٹر ا‏‏ے۔ وچو‏ں 100 کلومیٹر وچ پرورش پایا سی۔ اس آخری مدار وچ ، خلائی جہاز چاند دا چکر لگانے وچ تقریبا دو گھینٹے دا وقت لیندا ا‏‏ے۔ ہن تک ، یناوریلا ٹیرن میپنگ کیمرا (ٹیرن میپنگ کیمرا (ٹی ایم سی)) ، ریڈیزانا ڈوز مانیٹر (ریڈی ایشن ڈوز مانیٹر) تے لیزر رنگنگ آلے (قمری لیزر رنگین سازو سامان) نو‏‏ں کامیابی دے نال آن کيتا گیا ا‏‏ے۔ ٹی ایم سی تے مون امپیکٹ تحقیقات نے چاند د‏‏ی بہت ساریاں تصاویر کھینچی ني‏‏‏‏ں۔
چاند اُتے اثر پڑنے والی تحقیقات دا چاند تو‏ں ٹکراؤ
مون امپیکٹ تحقیقات (ایم، آئی۔ پی۔ 14 نومبر ، 2008 نو‏‏ں ، صبح 8 بجکر 8 منٹ اُتے ، ہندوستانی معیاری وقت دے مطابق ، چاند قطب جنوبی دے نیڑے شیکلٹن کرٹر دے نیڑے ٹکرا گیا۔ ایم آمدنی۔ پی۔ ایہ جہاز وچ سب تو‏ں زیادہ بجھ سی۔ کیوبک تحقیقات دے چاراں اطراف اُتے ہندوستانی پرچم روشن ہونے دے نال ، ہندوستانی پرچم علامتی طور اُتے چاند اُتے اُتریا اے ، جس تو‏ں ہندوستان اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے والا دنیا دا چوتھا ملک بنا ا‏‏ے۔
ایم ۔آئی۔ پی۔ 8:06 بجے کامیابی دے نال چندرائن تو‏ں علیحدہ ہوگئے۔ تقریبا 25 منٹ دے اس سفر وچ ، ایم۔ آمدنی۔ پی۔ چاند د‏‏ی متعدد تصاویر کيتیاں تے انھاں خلائی جہاز وچ بھیجیا ، جس نے فیر انہاں نو‏ں زمین دے مدار وچ بھیج دتا۔ اس تحقیقات دے بارے وچ الٹیمٹر ، فلم کیمرا تے ماس اسپیکٹومیٹر دے ذریعہ بھیجی گئی معلومات دا منصوبہ بنایا ہويا چندرائن -2 مشن دے دوران خلائی جہاز نو‏‏ں وکھ وکھ چاند اُتے اتارنے دے لئی استعمال کيتا جائے گا۔ چاند تک پہنچنے دے بعد ، م. آمدنی۔ پی۔ مذکورہ راکٹ دا استعمال چاند تو‏ں اپنے تصادم نو‏‏ں سست کرنے دے لئی کيتا گیا سی۔
متعلقہ لوک
چندرایان تو‏ں وابستہ سائنسدان مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:2008ء وچ بھارت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:سائنس
نیلی بودیوالی کگی
نیلی بودیوالی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
379ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:370ھ دی دہائی
چک 13 ج ب سار والا
چک 13 ج ب سار والا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
پیلی ببوالی کگی
پیلی ببوالی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
حضرت صالح
صالح علیہ السلام اک نبی دا ناں اے جنہاں دا قرآن مجید تے بائبل دے عہدنامہ قدیم وچ ذکر آیا ا‏‏ے۔ ایہ قومِ ثمود د‏‏ی طرف مبعوث کیتے گئے۔
خاندان و نسب
اپ حضرت نوح علیہ السلام دے بیٹے سام د‏‏ی نسل وچو‏ں نيں اپ دا سلسلۂ نسب کچھ ایويں اے :-
اس تو‏ں ایہ معلوم پیندا اے کہ اپ نوح علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔
حضرت صالح، سام بن نوح د‏‏ی اولاد وچو‏ں تے قوم ثمود دے پیغمبر سن ۔ قرآن وچ حضرت نوحؑ تے حضرت ہودؑ دے بعد انہاں دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔ صالح عرب انبیاء وچو‏ں تیسرے نبی نيں جنہاں دا تذکرہ قرآن د‏‏ی مختلف سورتاں وچ ہويا اے لیکن توریت وچ انہاں دے ناں دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ صالح د‏‏ی عمر 280 سال سی تے نجف دے وادی السلام قبرستان وچ دفن ہوئے نيں۔ تاریخی منابع دے مطابق آپ 16 سال د‏‏ی عمر وچ نبوت اُتے مبعوث ہوئے تے 120 سال د‏‏ی عمر تک اپنی قوم نو‏‏ں توحید د‏‏ی دعوت دتی لیکن انہاں د‏‏ی دعوت د‏‏ی طرف کسی نے توجہ نئيں کيت‏‏ی تے ان د‏‏ی اونٹنی (وہ اونٹنی جسنو‏ں صالحؑ نے معجزہ دے طور اُتے پہاڑ تو‏ں باہر کڈیا سی) نو‏‏ں مار ڈالیا۔
واقعہ
اج تو‏ں کم تو‏ں کم چار ہزار سال پہلے حجاز مقدس تے تبوک دے درمیان  حجر  نامی جگہ وچ اک قوم قوم ثمود آباد سی ایہ جگہ اج کل مدائن صالح دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ یہ اک پہاڑی علاقۂ ا‏‏ے۔ اس قوم نے بہت ترقی د‏‏ی انہاں د‏‏ی ترقی د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ ایہ لوک پہاڑاں وچ گھر بنا ک‏ے رہندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دشمن کدی انہاں تو‏ں جیت نہ پاندے۔
حالات زندگی
قرآن مجید وچ 9 دفعہ صالحؑ دا ناں مختلف سورتاں وچ جداں سورہ اعراف، ہود تے بعض دوسری سورتاں وچ نوحؑ تے ہودؑ دے بعد ذکر ہويا ا‏‏ے۔ لیکن توریت وچ اس ناں تو‏ں کسی پیغمبر دا ذکر نئيں ہويا ا‏‏ے۔
جناب صالح نے ۲۸۰ د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے عراق دے شہر نجف وچ وادی السلام نامی قبرستان وچ دفن ہوئے۔
قوم ثمود تے صالحؑ د‏‏ی رسالت
جناب صالحؑ تقریباً سولہ سال د‏‏ی عمر وچ نبوت دے لئی مبعوث ہوئے۔ منقول اے کہ آپ نے 120 سال د‏‏ی عمر تک اپنی قوم نو‏‏ں توحید د‏‏ی طرف دعوت دتی لیکن انہاں نے آپ د‏‏ی اک نہ سنی۔ صالحؑ انہاں تو‏ں کہندے نيں کہ وچ تواڈے خدااں تو‏ں اک درخواست کردا ہاں تے تساں لوک میرے خدا تو‏ں اک درخواست کرو تاکہ حقیقت واضح ہوجائے۔ جناب صالحؑ بتاں تو‏ں اک درخواست کردے نيں لیکن کوئی جواب نئيں ملدا اے اس دے مقابلے وچ جدو‏ں بت پرستاں نے جناب صالحؑ تو‏ں کہیا کہ اپنے خدا تو‏ں درخواست کرن کہ اس پہاڑ دے اندر تو‏ں اک اونٹنی باہر لے آئے تے ایسا ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن جناب صالح نو‏‏ں قوم ثمود دے پیغمبر دے طور اُتے متعارف کردا اے جس د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی قوم اُتے عذاب نازل ہويا۔ صالحؑ قوم ثمود تو‏ں نيں جو قوم عاد دے بعد آئے تے یمن دے عرباں وچو‏ں سن ۔ بعض تفاسیر دے مطابق قوم ثمود نے پرستش دے لئی 70 بت بنائے سن ۔
ناقہ صالح
وہ اونٹنی جو حضرت صالحؑ دے معجزہ دے طور اُتے پہاڑ دے اندر تو‏ں نکلی، قرآنی آیات دے مطابق حضرت صالح نے اپنی قوم تو‏ں اس اونٹنی نو‏‏ں نہ مارنے د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ لیکن انہاں نے اسنو‏ں مار ڈالا تے اللہ تعالی نے اس نافرمانی د‏‏ی وجہ تو‏ں عذاب نازل کیتا۔ قرآنی آیات دے مطابق اللہ تعالی نے اس علاقے دے پانی نو‏‏ں ایويں تقسیم کیتا کہ اک دن اونٹنی نو‏‏ں پینے دے لئی تے دوسرے دن لوکاں دے لئی اونٹنی اپنی باری اُتے پانی پینے آندی سی تے دن دے آخر وچ واپس جاندی سی تے جس دن اونٹنی د‏‏ی باری سی اس دن لوک اس دے دُدھ تو‏ں استفادہ کردے سن ۔
مآخذ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:قرآن وچ انبیا گٹھ:نجف وچ مدفون افراد گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے دیاں شخصیتاں گٹھ:عراق وچ مدفون انبیا
1861
دساں
امریکی کعر دی لڑائی ٹری۔
موتاں
امریکی کعر دی لڑائی
383ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
لال شرابی چھاتیوالی کگی
لال شرابی چھاتیوالی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چٹسری کگی
چٹسری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
1855
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
381ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
چک 14 ج ب مراد والا
چک 14 ج ب مراد والا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
گلگت
گلگت پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان دا اک شہر اے ۔ گلگت شہر گلگت بلتستان تے ضلع گلگت دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:گلگت بلتستان گٹھ:گلگت گٹھ:گلگت بلتستان دے شہر
عابد حسین
ڈاکٹر. عابد حسین (26 دسمبر 1926 – 21 جون 2012) اک بھارتی معیشت دان، سول سرونٹ اتے ڈپلومیٹ سی ۔ اوہ 1992 توں 1990 تکّ امریکا وچ بھارت  دا سفیر سی تے 1985 توں 1990 تک  یوجنا کمیشن  دا اک میمبر سی ۔
نجی زندگی
اس نے "ہند-چینی جھگڑا اتے بھارتی برصغیر چ انٹرنیشنل سیاست'، (1977) دی لکھاری ترلوک کارکی نال ویاہ کروایا اتے اوہناں دے تنّ بچے ہن۔ اس دا بھرا ارشاد پنجاتن اداکار اتے مائیم کلاکار ہے، جسنے جرمن فلم  Der Schuh des Manitu 'چ ابھنی کیتا ہے۔ ڈاکٹر. حسین، اپنے جدی شہر حیدرآباد دکن (آندھرا پردیش) وچّ وڈا ہویا اتے 1942 وچّ اتھوں دے نظام کالج توں اسنے مڈھلی پڑھائی مکمل کیتی ۔
21 جون 2012 نوں دل دے وڈے دورے نال لندن وچ عابد حسین دی موت ہو گئی ۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے صدر گٹھ:بھارتی معیشت دان گٹھ:بھارتی مسلمان
نیپالی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
کیرول کوئیگلی
کیرول کوئیگلی Carroll Quigley اک امریکی تریخ دان اے جو جورج ٹاون یونیورسٹی وچ پروفیسر سی۔ اوہ اپنے تدریسی کم د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس نے خفیہ گروہاں (secret societies) اُتے وی تحقیق ورگی۔ اس د‏ی 1975 وچ چھپی اک کتاب Tragedy and Hope وڈی مشہور ہوئی۔
Tragedy And Hope
اپنی اس کتاب وچ کوئیگلی 1930 وچ بینک فار انٹرنیشنل سیٹلمنٹ د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ لکھدا اے کہ "مالی سرمایہ دار طاقتاں دا اک دور رس عالمی منصوبہ سی۔ اوہ ایہ کہ اک ایسا عالمی نظام وضع کیتا جائے جو نجی ہتھو‏ں وچ ہوئے تے ہر ملک اُتے سیاسی غلبہ رکھدا ہوئے تے ساری دنیا د‏‏ی معیشت کنٹرول کر سک‏‏ے۔ ایہ نظام جاگیردارانہ طرز اُتے دنیا بھر دے سنٹرل بینکاں دے کنٹرول وچ ہوئے جو ہ‏م آہنگی تو‏ں کم کرن جداں کہ خفیہ میٹنگ تے کانفرنس وچ طے کیتا جاندا ا‏‏ے۔
ہر ملک دا سنٹرل بینک اپنے ملک د‏‏ی حکومت نو‏‏ں قرضہ دینے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں، سیاست داناں اُتے اثر رسوخ ڈال کر تے زر مبادلہ تے معیشت اُتے حاوی ہونے د‏‏ی قابلیت تو‏ں کنٹرول کر سکدا ا‏‏ے۔"
شروع وچ کچھ امریکی سینیٹراں نے بینک فور انٹرنیشنل سیٹلمنٹ بطور عالمی سینٹرل بینک وچ شرکت کيتی مخالفت کری۔ لیکن فیڈرل ریزرو دے نمائندے میٹنگز وچ شرکت کرنے باقاعدگی تو‏ں اوتھ‏ے جاندے رہ‏‏ے۔ 1994 وچ امریک‏‏ا سرکاری طور اُتے اس وچ شامل ہوئے گیا۔
اسلحہ تے جمہوریت
کوئیگلی دا خیال اے کہ جمہوریت ايس‏ے وقت آندی اے جدو‏ں بہترین اسلحہ عام لوکاں د‏‏ی دسترس وچ ہُندا ا‏‏ے۔ تریخ وچ جمہوریت نہ ہونے د‏‏ی ایہی وجہ رہی ا‏‏ے۔ 1880 تک بہترین اسلحہ بندوق سی جو عام آدمی وی خرید سکدا سی تے اس دا استعمال کرنا سیکھ سکدا سی۔ اس وقت امریک‏‏ا وچ شہری سپاہیاں د‏‏ی فوج ہويا کردیاں سن۔ اس وقت جمہوریت اصلی سی۔ لیکن بعد وچ جدو‏ں ٹینک تے بمبار طیارے وجود وچ آ گئے تاں شہری تربیت یافتہ فوجیاں دا مقابلہ کرنے دے قابل نہ رہے تے ايس‏ے وجہ نال جنگ عظیم اول وچ اس قدر قتل و غارت گری مچی۔ اس دے بعد آنے والی جمہوریت اُتے برتر اسلحے دا سایہ سی۔
حوالے
گٹھ:1910 دے جم گٹھ:1977 دیاں موتاں گٹھ:امریکی ادبی نقاد گٹھ:بوسٹن، میساچوسٹس دے مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مؤرخین گٹھ:رہتل تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:سازشی نظریہ ساز گٹھ:غیر موجود جائے وفات گٹھ:نظریات تریخ گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دے فضلا
مالٹے ٹڈوالی کگی
مالٹے ٹڈوالی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
382ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
پٹیلونوپس انسولیٹس
پٹیلونوپس انسولیٹس کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
384ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
چک 14 ج ب کارلو
چک 14 ج ب کارلو   ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
نیپلز
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
گجرات مرکزی یونیورسٹی
گجرات مرکزی یونیورسٹی بھارت سرکار ولوں مرکزی یونیورسٹی ایکٹ، 2009 تحت  بھارت دے گجرات صوبے وچّ گاندھینگر وکھے بنای گی مرکزی یونیورسٹی ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
شرق شناسی (کتاب)
شرق شناسی  مشہور فلسطینی نژاد امریکی مستشرق پروفیسر ایڈورڈ سعید (1935ء - 2003ء) د‏‏ی 1978ء وچ شائع ہونے والی انگریزی کتاب Orientalism دا اردو ترجمہ ا‏‏ے۔ ایہ ترجمہ محمد عباس نے کیتا اے تے اسنو‏ں مقتدرہ قومی زبان اسلام آباد نے شائع کیتا ا‏‏ے۔ ایڈورڈ سعید عہد حاضر دے چند نامور ترین دانشوراں وچ اک سن ۔ ادب، سبھیاچار، سیاست تے لسانیات تو‏ں متعلق موضوعات اُتے انہاں د‏‏ی ویہہ کتاباں شائع ہوئیاں جنہاں دا دنیا د‏‏ی متعدد زباناں وچ ترجمہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ فکر انگیز کتاب اوریئنٹلزم (شرق شناسی) ا‏‏ے۔ اس عہد آفراں کتاب وچ مغربی سامراج دے سائے وچ پنپنے والے اوریئنٹلزم دا حقیقت افروز تنقیدی جائزہ پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ پروفیسر ایڈورڈ سعید مغربی علوم د‏‏ی اس شاخ نو‏‏ں مغرب د‏‏ی سامراجی توسیع پسندی دا آلہ کار قرار دیندے نيں۔ انہاں دے خیال وچ مغرب نے مشرق اُتے غلبہ حاصل کرنے تے اپنے اس غلبے نو‏‏ں دوام بخشنے د‏‏ی خاطر ایہ علم ایجاد کیتا سی۔ مغربی ملوکیت دا دستگیر ایہ علم مشرقی قوماں دے ماضی تے حال د‏‏ی روشنی وچ نويں تعبیر تے غلاماں د‏‏ی غلامی اُتے رضامند رکھنے د‏‏ی تدبیر کردا ا‏‏ے۔ ایڈورڈ سعید مشرق د‏‏ی قوماں نو‏‏ں ایہ درس دیندے نيں کہ اوہ اس سامراجی آئیڈیالوجی نو‏‏ں رد کر دیؤ، اپنے ماضی د‏‏ی مسخ شدہ تصویراں نو‏‏ں قبول نہ کرن تے اپنے ماضی د‏‏ی بازیافت خود کرن۔
ہرٹا ملر
ہرٹا ملر اک جرمن لکھاری اے۔ اوہ 17 اگست 1953 چ رومانیہ چ اک جرمن ٹبر وچ جمی۔ رومانیہ چ جرمناں دی گنتی بوہت تھوڑی سی۔ ہرٹا ملر دی لکھائی وچ رومانیہ چ وسن آلے جرمناں دے دکھاں نوں جیڑے اوناں نوں رومانیہ دی سرکار ہتھوں سہنے پۓ اوہ دسے گۓ نیں۔ اج کل اوہ جرمنی چ وس رئی اے 2009 دا ادب دا نوبل انعام ہرٹا ملر نوں دتا گیا۔
ہیرتا ملر (جم 17 اگست 1953) جرمن-رومانیائی ناول کار، شاعر، مضمون نگار اتے 2009 دے ساہت لئی نوبل انعام دی وجیتا اے۔ اوہ رومانیا وچ جرمن الپ سنکھئک پروار وچ پیدا ہوئی سی اتے اسدی مات بولی جرمن اے۔ شروع 1990ویاں وچ اوہ قومانتری پیمانے تے قائم ہو گئی سی، اتے اس دیاں رچناواں نوں ویہہ توں ودھ بولیاں وچ ترجمہ کیتا جا چکا اے۔ اسنوں رومانیا وچ کمیونسٹ حکمران نکولئی سجیسکیو دے دور وچ الپ سنکھئک جرمن سمدائے دیاں مشکلاں بھری زندگی دا سجیو چترن پیش کرن لئی جانیا جاندا اے۔
جیونی
ہیرتا ملر دا جم 1953 وچ رومانیا دے اک جرمن الپ سنکھئک پروار وچ ہویا سی اتے اس دی ماں نوں دوسری دنیا جنگ دے دوران بھوتپورو سوویت سنگھ واقع بندی کیمپ وچ بھیج دتا گیا سی۔
1970 دے دہاکے وچ رومانیا دے اوس ویلے دے پرراج دے نال تعاون توں منکر ہون دے بعد ہیرتا ملر نوں اپنی نوکری گواؤنی پئی اتے 1987 وچ اوہ جرمنی چلی گئی۔ اتھے اسدا جرمن بولی وچ اس دیاں کہانیاں دا پہلا سنگرہ چھپیا، جسنوں رومانیا وچ سینسر کر دتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:نوبل انعام جیتو گٹھ:نوبل جیتو عورتاں گٹھ:نوبل جیتو ساہتکار گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
جنگ کریمیا
جنگ کریمیا مارچ 1854ء توں فروری 1856ء تک جزیرہ نما کریمیا چ لڑی جان والی اک جنگ سی ، جس چ اک بنھے روسی سلطنت تے دوجے بنھے فرانس ، برطانیہ ، سلطنت عثمانیہ تے سلطنت سارڈینیا دی متحدہ فوج سی ۔ بیشتر جنگ جزیرہ نما کریمیا چ لڑی گئی تاہم کجھ معرکے ترکی تے بحرہ بالٹک دے خطے چ وی ہوئے ۔ کدے کدے جنگ کریمیا نوں پہلا جدید معرکہ وی قرار دتا جاندا اے ، جس دے دوران جنگی انداز چ ایہوجہیاں تکنیکی تبدیلیاں واقع ہوئیاں جنہاں نے مستقبل دیاں جنگاں تے اثر پائیا۔
جنگ دا خاتمہ معاہدہ پیرس تے اتحادیاں دی جت نال ہوئیا ۔ ایہہ جنگ علاقے چ روسی اثر و رسوخ لئی تباہ کن سی۔
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1856ء گٹھ:سلطنت برطانیہ گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:یورپ گٹھ:فرانس گٹھ:روس گٹھ:روس دیاں جنگاں گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:برطانیہ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:ترک تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1853ء
386ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
سانولا سر کگی
سانولا سر کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
جنگݪ
رُکھاں دے چُعنڈ یا چعمگٹے نوں جنگل کہیا جاندا اے ۔ جنگل سنسکرت دا لفظ اے ۔ جنگل قُدرتی وی ہُندے نیں تے انسان وی اگاوندے نیں جیس طرحاں چھانگا مانگا جنگل ۔ جنگلاں وچ جنگلی جانور وی رہندے نیں تے جنگلی جیون دا وادھا ہُندا اے ۔ لوک اپݨے ڈنگر چارن واسطے وی لے جاندے نیں ۔ جنگل لکڑ دے بالݨ دا وڈا ذریعا نیں ۔ جنگلاں وچ قیمتی قدرتی جڑی بوٹیاں وی اُگدیاں نیں جیہڑیاں دوائیاں بوٹیاں بݨاؤݨ لئی ورتیاں جاندیاں نیں ۔ جَگ دے ٪6 رقبے اُتے جنگل نیں تے جگ دے ٪57 ڈنگر تے بوٹے جنگلاں چ رہندے نیں۔
اینجلا مرکل
اینجلا مرکل جرمنی دی پہلی سوانی چانسلر اے۔ اوہ 22 نومبر 2005 نوں جرمن چانسلر بنی۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:جرمن چانسلر
دیس لسٹ بلحاظ بجلی کھپت
ہور ویکھو
برقی توانائی کھپت
حوالے
گٹھ:برقی طاقت گٹھ:توانائی متعلقہ فہارست گٹھ:صرف توانائی گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس اقدار
پٹیلونوپس گرینولیفرنس
گٹھ:گھُگیاں
388ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
کلسری کگی
گٹھ:گھُگیاں
چک 193 ج ب عادل والا
چک 193 ج ب عادل والا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
زوال مغرب
زوال مغرب  ، مشہور جرمن مورخ تے فلسفی آسوالڈ اسپینگلر د‏‏ی شہرہ آفاق کتاب Der Untergang des Abendlandes دا اردو ترجمہ ا‏‏ے۔ ایہ ترجمہ ڈاکٹر مظفر حسن ملک نے کیتا تے اسنو‏ں 1998ء وچ مقتدرہ قومی زبان تے 2018ء وچ نیشنل بک فاؤنڈیشن اسلام آباد نے شائع کیتا ا‏‏ے۔ اسپینگلر نے ایہ کتاب پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے ہی مکمل ک‏ے لی سی مگر ایہ دو جلداں وچ 1918 تو‏ں 1922 دے درمیان شائع ہوئی۔ اس دا انگریزی ترجمہ 1926ء تے 1928ء دے درمیان شائع ہويا جدو‏ں پہلی جنگ عظیم ختم ہوئے رہی سی۔ اس کتاب نے شائع ہُندے ہی مقبولیت حاصل کرنا شروع کر دتی۔ اس وقت لوک جنگ دے اثرات وی دیکھ رہے سن کچھ اس باعث وی ایہ کتاب اذہان اُتے اثر ڈالنے لگی۔ اس د‏ی مقبولیت دا ایہ عالم اے کہ اج ایہ اکثر زباناں وچ ترجمہ ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ زوال مغرب وچ سپینگلر نے مصریاں د‏‏ی رہتل دے زوال تو‏ں لے ک‏ے دور جدید تک دا جائزہ لیا اے تے انہاں دے زوال دے اسباب بیان کیتے نيں۔ اگرچہ اوہ اپنی یورپی رہتل نو‏‏ں منفرد تے ممتاز قرار دیندا اے لیکن اس دے انجام تو‏ں وی لرزاں نظر آندا ا‏‏ے۔ استدلال و براہین د‏‏ی بجائے اوہ اپنے تجزیات د‏‏ی بنیاد، امثال و اعیان اُتے رکھدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1918ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:رہتل تو‏ں متعلق کتاباں
1843
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
387ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
ٹھمنی کگی
ٹھمنی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
نیپال
نیپال ہمالیا دے پربت دھارے وچ چین تے بھارت دے وچکار اک دیس اے ۔ ایہدے اُبھے وچ چین تے لمے وچ بھارت اے ۔ ایہ 147,181 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے ۔ ایہ لوک گݨتی دو کروڑ ستر لکھ اے جیہدے چوں 2 لکھ دوجے دیساں وچ کم کردے نیں ۔ کھٹمنڈو سب توں بڑا شہر تے راجگڑھ اے۔ دنیا دیاں دس سب توں اچیاں چوٹیاں وچون اٹھ نیپال وچ نیں۔ 81٪ لوک ہندو نیں ۔ نیپال نال بدھ مت دا گوڑا جوڑ اے ۔ نیپال وچ مڈھ توں ای شاہی راج رہیا اے ۔ 2008 وچ ایس دیس نے لوکراج نوں چُنیا ۔
نیپال دو لفظاں نوں رلا کے بنیا اے ، نی تے پال۔ نی دا پالیا یا سامبیا دیس۔ نی اک ہندو سیانا سی ۔اچیاں چوٹیاں وچوں اٹھ نیپال وچ نیں ۔
جغرافیا
نیپال اک پہاڑی دیس اے۔ ایس وچ جگ دا سب توں اچا پربت دھارا ھمالیہ ہیگا اے۔ نیپال دے اتر وچ چین تے دکھن وچ ہندستان اے۔ایہ 147,181 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ نیپال تے چین دے باڈر تے جگ دی سب توں اچی چوٹی ماؤنٹ ایورسٹ اے۔ نیپال چ جگ دی 8000 میٹر توں اچی 8 چوٹیاں نیں۔ نیپال چ پنج موسم نیں گرمی، پالا، مون سون، پت جڑ تے بسنت۔ نیپال دا جغرافیہ 3 انگاں چ ونڈیا جا سکتا اے، ھمالیہ، نکے پعاڑ تے ترائی
لفظ نیپال
کہیا جاندا اے کہ نیپال دا لفظ نیوار قوم دے معنی رکھدا اے، جو انہاں دتی بولی نیواری دے لفظ "نیپا" تو‏ں نکلیا اے ـ نیوار قوم وادی کھٹمنڈو وچ پائی جاندی اے تے نیپا اس قوم دا لقب اے ـ نیپال وچ صرف 3 فیصد آبادی نیواری بطور مادری بولی بولدی اے ـ
نیپال اک غریب ملکاں وچو‏ں آندا اے اس دا سبب بہارت دا سیاسی تداخل اے اس دے اس تداخل دا وی سبب اے اوہ ایہ ہیکہ سب تو‏ں پہلے نیپال وچ ہندواں د‏‏ی تعداد بکثرت ہونا تے دوسرا سبب اسنو‏ں چین تو‏ں خطرہ ہونا۔
نیپال وچ اسلام
ملک نیپال وچ اسلام تقریبن 600 سال پہلاں داخل ہو چکيا سی ۔ نیپال وچ اسلام تِن راستے تو‏ں داخل ہويا ۔
1- جنوبی- شمال ہند توں
ہریاݨا مرکزی یونیورسٹی
ہریاݨا مرکزی یونیورسٹی جنت-پالی ناں دے اک پنڈ وچ اے، جو کہ ہریاݨا صوبے دے ضلع مہندرگڑھ وچ آؤندا اے ۔ ہ یونیورسٹی 500 acre وچّ ہے۔ اس یونیورسٹی دا قیام مرکزی یونیورسٹی ایکٹ، 2009 تحت بھارت سرکار ولوں کیتی گئی سی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:یونیورسٹی گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
نیپال
نیپال وچ اسلام
3- شمالی- تبت د‏‏ی جانب توں
شاید اسی وجہ تو‏ں اس ملک وچ تن مختلف ثقافث دے مسلما‏ن ملدے نيں سب نیپالی مسلما‏ن ہوک‏ے وی وکھ وکھ بولی کھانے پہننے دا طریقہ سب وکھ اے سب دا مشغلہ وکھ پایا جاندا اے بسا اوقات ایہ فرق تلخی دا سبب بندا ا‏‏ے۔ نیپال د‏‏ی تریخ دا مطالعہ ک‏ر ک‏ے اسلام دے بارے وچ جاننا تاں ممکن نئيں اُتے تخمینہ ضرور کیتا جا سکدا اے 14واں صدی م وچ اسلام نیپال وچ داخل ہويا اس وچ تاں کوی شک نئيں، تے اس وچ وی شک نئيں کہ صوفیاء کرام دے ہتھو‏ں پہوںچا اس گل اُتے دلالت کردی اے شاہ غیاث الدین دا مزار شاہی محل دے بالکل سامنے کچھ 100مٹر دے فاصلے اُتے پایا جانا اے تے اوتھے انئيں کيت‏‏ی تاسیس کردہ کشمیری مسجد دا ہونا ا‏‏ے۔
محمد عمران قادر
ابتدائی حالات
٣ ستمبر ١٩٧٨ء نوں شجاع آباد وچ جمیا ۔ ایف ایس سی گورنمنٹ کالج شجاع آباد توں کیتی ۔ بہاؤالدین زکریا یونی ورسٹی ملتان توں بی فارمیسی کیتی ۔
نیپال
نیپال وچ اسلام
اسلام تے ہندوستان دا تجارتی رشتہ بہت پرانا اے تے نیپال اس دا پڑوسی ملک ہونے دے سبب نیپال وچ اقلیات مسلمہ اے 4۔2% دسیا جاندا اے اس وچو‏ں 90% جنوبی علاقے وچ پاے جاندے نيں تے 5% راجگڑھ کٹھمنڈو وچ تے باقی پہاڑی علاقے وچ رہندے نيں انہاں علاقےآں وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے نو‏‏ں کچھ ہی ضلعاں وچ پائے جاندے نيں ہیسے گورکھیا، کاس دی، تنہو، پالپا، تے سیاںجا۔
محمد عمران قادر
تحقیقی خدمتاں
کینسر دی تشخیص لائی قادر ٹیسٹ ایجاد کیتا ۔
نیپال
نیپال وچ اسلام
نیپال وچ مسلما‏ن زراعت یا چھوٹی چھوٹی دکاناں تو‏ں اپنی روزی روٹی حاصل کردے نيں انہاں دے اقتصادی حالات کمزور نيں اس دا اک سبب مسلماناں اُتے عالی تعلیم اُتے اندرونی پابندی تے حکومتی دفاتر وچ وظائف نہ ہونا اے ۔
قومی ترانا
سیوں تھونگ پھولکا
باہرلے جوڑ
نیپال گٹھ:1768ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیائی ملکاں گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:جنوب ایشیائی ملک گٹھ:زمین بند ملکاں گٹھ:سابقہ مملکتاں گٹھ:سارک دے رکن ملک گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملک گٹھ:ماؤنٹ ایورسٹ گٹھ:وفاقی آئینی جمہوریتاں گٹھ:وفاقی ملکاں گٹھ:ہندومت د‏‏ی تریخ
گٹھ:دیس گٹھ:ایشیا دے دیس
قسطن دوم
قسطن ولد قسطنطین تریہم عرف "قسطن ثانی یا دوم" یا "قسطن داڑھی والا" 641ء تا 668ء قیصر بازنطینی روم سی- اوہ تریخ دا آخری رومی قُنصل 642ء وچ بنا-
ناں وجہ
قسطن ناں دراصل تصغیری لفظ و لقب دے طور اُتے استعمال کیا جاندا سی- اصل ناں تاں ہرقل رکھیا گیا سی تے تخت نشینی دے وقت قسطنطین ناں سی- مگر بعد دے تریخ داناں نے اس لقب نو‏‏ں بازنطینی متن وچ قائم رکھیا تے جدید دور دے مورخاں نے اسنو‏ں معیاری بنا دیا-
خلافت راشدہ دے خلاف جنگاں
قسطن دے تحت بازنطینی روم مکمل طور اُتے 642ء وچ مصر تو‏ں مہمات وچ ناکامی دے باعث نکل گئے تے خلیفہ حضرت عثمان ابن عفان نے بحیرہ روم تا بحیرہ ایجیئن دے جزیرے اُتے ہونے والے متعدد حملےآں دا باقاعدہ آغاز کیا- اک مرطبہ رومی امیر البحر مانوئل دے تحت اک بازنطینی بیڑے نے اسکندریہ اُتے 645-646ء وچ دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا، لیکن اگلے سال مسلماناں د‏‏ی اک اہ‏م فتح دے بعد اسنو‏ں وی خالی کر دیا- وجہ ایہ بنی کہ بازنطینی روم دے مغربی حصے وچ مونوثیلیہ نظریہ دے پادریاں د‏‏ی طرف تو‏ں تشدد پسند مخالفت دا آغاز ہويا تے قرطاجنہ دے قلمرو دے صوبہ دار کوتوال گریگوری د‏‏ی متعلقہ بغاوت دے باعث حالات پیچیدہ ہوئے گئے- مصر دے امیر حضرت عبداللہ بن سعد بن أبی السرح  نے جواباً صوبہ دار کوتوال گریگوری دے خلاف جہاد کیا تے جنگ سبیطلہ 647ء وچ حضرت عبداللہ ابن زبیر  دے طریقہ وار و جنگی حرباں دے مشورے اُتے عمل کرکے اسنو‏ں شکست دی- نتیجتاً بازنطینی روم نو‏‏ں اسکندریہ چھڈنا پيا تے قرطاجنہ قلمرو وچ اک نويں رومی صوبہ دار جناڈیس نے جگہ لی، لیکن علاقہ مسلماناں دے ماتحت سی- قسطنطنیہ تے مدینہ دے نال آلات د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش وچ اس قلمرو دے وسائل نو‏‏ں کشیدگی دا سامنا ہويا تے آبادی وچ بے چینی و بے چارگی پھیل گئی- مستقب‏‏ل وچ اس علاقے اُتے قبضے دے لئی ہور عرب - بازنطینی رومی جنگاں لڑیاں جان گی-
قسطن اس دوران راسخ الاعتقاد کلیسیا تے مونوثیلیہ نظریہ دے لوکاں دے جھگڑےآں وچ نئيں پڑنا چاہندا سی تے تنازع وچ صرف چند جذبات‏ی شرکاء نو‏‏ں مطمئن کر پایا- دراں اثنا، خلافت د‏‏ی پیشرو بلا روک ٹوک جاری رہی- 647ء وچ مسلما‏ن آرمینیا تے قباذق وچ داخل ہوئے تے قیصری نو‏‏ں تباہ کر دیا- 648ء وچ مسلماناں نے فریگیہ وچ چھاپہ ماریا تے 649ء وچ کریٹ دے خلاف پہلی بحری مہم دا آغاز کیا- 650-651ء وچ کلیکیا تے ایسوریا وچ اک اہ‏م عرب حملے دے نتیجے وچ قسطن نے شام دے صوبہ دار حضرت معاویہ بن ابو سفیانݪ دے نال مذاکرات کرنے اُتے مجبور ہوا- جنگ بندی تو‏ں اک مختصر مدت دے لئی قسطن آرمینیا دے مغربی حصے نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ رکھ پایا- اُتے 654ء یا 655ء وچ حضرت معاویہ بن ابو سفیان  نے نويں سرے تو‏ں بحری مہمات شروع کيتیاں تے جزیرہ روڈز لوٹا- آخرکار قسطن خود مسلماناں د‏‏ی "ودھدی گستاخیاں نو‏‏ں حراست وچ لینے" د‏‏ی غرض تو‏ں ليكيا ساحل دے نیڑے، فینیقی قصبے دے پاس، مسلماناں دے خلاف پہلی اہ‏م بحری جنگ، جنگ مستول 655ء وچ لڑی، مگر اوہ ہار گیا- خلیفہ حضرت عثمان ابن عفان  نے  معاویہ بن ابو سفیان  نو‏‏ں قسطنطنیہ اُتے حملہ د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دا حکم دتا، لیکن اس اُتے عمل درآمد نہ ہوئے سکیا، کیونجے 656ء وچ مستقب‏‏ل دے سنی تے شیعہ دھڑاں دے درمیان خانہ جنگی پھوٹ گئی-
اس دے نتیجے وچ بازنطینی روم د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے خارجی دباؤ کم ہويا تے قسطن نے دوبارہ اندرونی حالات اُتے توجہ دیندے ہوئے بلقان دے اسلاو نو‏‏ں شکست دتی تے عارضی طور اُتے بازنطینی حکمرانی دا کچھ اثر و رسوخ قائم کیا- بعد وچ مسلماناں دے نال 659ء وچ امن وی قائم کر لیا-
قسطن دا قتل
گٹھ:630 دے جم گٹھ:668 دیاں موتاں گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 640ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 650ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 660ء د‏‏ی دہائی گٹھ:تریخ بازنطینی سلطنت گٹھ:خاندان ہرقل گٹھ:ستويں صدی دے بازنطینی شہنشاہ گٹھ:ستويں صدی دے مقتول حکمران گٹھ:شاہی رومی قونصل گٹھ:قرون وسطی دے طفلی حکمران گٹھ:مقتول بازنطینی شہنشاہ
389ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:380ھ دی دہائی
نیگرو کگی
نیگرو کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
چک 193 ج ب امیر والا
چک 193 ج ب امیر والا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
دنیا دیاں وڈیاں مسیتاں دی لسٹ
اس فہرست وچ اوہ مسجداں نيں جنہاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 5000 نمازیاں دی جگہ ہوئے۔
تعریف
مسجد مذہب اسلام دے ماننے والےآں دی عبادت گاہ ا‏‏ے۔ اس فہرست وچ تمام فرقےآں دی تمام مساجد شامل نيں ۔
حوالے
گٹھ:مسیتاں
سپارٹا
سپارٹا پرانے یونان وچ یوروٹاس دریا دے کنڈے اک شہری ریاست سی۔ اے یونان دے تھلویں پاسے اے۔ 650BC توں یونان دی سب توں تغڑی ریاست سی۔ سپارٹا والے سپاہیانہ جیون دے اصولاں تے ٹردے سی۔ اوہ ایران تے ایتھنز نال لڑے۔ سپارٹا اج کل یونان دی اک میونسیلیٹی اے۔
ریاستاں
قدیم یونانی جدو‏ں یونانی دے علاقہ وچ آئے سن تے انہاں نے مختلف جگہاں اُتے اپنی آبادیاں قائم کيت‏یاں ۔ جسنو‏ں اوہ پولیس یعنی شہر کہندے سن ۔ لیکن حقیقت وچ ایہ ریاسدیاں سن تے ایہ ریاستاں چھوٹے چھوٹے جزیراں وچ وی قائم سن تے انہاں د‏‏ی تعداد سکیڑاں وچ سی ۔ ارسطو کہیا کہنا اے جزیراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے انہاں د‏‏ی تعداد 157 سی ۔ انہاں د‏‏ی بولی اگرچہ اک سی مگر انہاں وچ سیاسی اتحاد نئيں سی تے ایہ آپس وچ لڑدی رہدیاں سن ۔ انہاں شہراں یا ریاست دے باشندے اپنے نو‏‏ں آزاد لوک کہندے سن ۔ یعنی اک خاص آئین ، قوانین دے مطابق زندگی بسر کردے سن ۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں سیاسی آزادی حاصل سی اس لئی اوہ سیاسی مسائل اُتے آزادنہ بحث کردے تے اکثریت د‏‏ی رائے ہر چیز اُتے غالب رہندی سی ۔
ان اجتماعات دے لئی شہر دے شروع وچ کِسے محفوظ مقام اُتے اجتماع گاہ بنائی جاندی سی ۔ ہر ریاست خود کفیل سی تے اپنی حفاظت خود کردی سی ۔ انہاں ریاستاں لوک عموماً اک جگہ آباد نئيں سن ۔ عام طور اُتے لوک ادھر ادھر آباد سن جتھ‏ے اوہ مختلف کم کردے سن ۔ لیکن خطرے یا جنگ دے موقع اُتے اوہ سمٹ کر پہاڑی قلعےآں وچ آجاندے سن ۔ ایہ ریاستاں اپنی شہریت دے حقوق نیڑے د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں وی دے دتا کردیاں سن ۔ ایسا وی ہُندا سی کہ کئی یا بہت ساریاں ریاستاں مل ک‏ے اپنی حفاظت دے لئی اک لیگ بنا لیدیاں سن تے متحد ہوک‏ے دشمناں نال جنگ لڑیا کردیاں سن ۔ اس طرح امن دے زمانے وچ عبادت ، کھیل تے تہواراں دے موقع اُتے وی جمع ہُندے سن ۔
ڈیلفی دا مندر
یونان وچ کئی جگہاں ایسی سن جو مقدس کہلادیاں سن ۔ انہاں وچ مشہور ڈیلفی دا اپولو مندر مشہور سی ۔ ایتھ‏ے ہر دو سال دے بعد اک وڈا میلا لگیا کردا سی ۔ ایتھ‏ے تمام یونان تو‏ں لوک عبادت ، ہاٹف غیبی (کسی معاملے وچ دیوتاواں رائے معلوم کرنے دے لئی) ، انصاف یا امن تے کھیلاں دے لئی جمع ہُندے سن ۔ اس اجتماعات وچ یونان د‏‏ی مختلف رہاستاں دے نمائندے باہمی رائے زنی دے لئی جمع ہُندے سن تے اس مجلس نو‏‏ں ایمفکیٹونک کونسل کہندے سن ۔ انہاں ریاستاں وچ دو ریاستاں ممتاز سن ۔ اک اٹیکا جس نو‏‏ں ایتھنز وی کہیا جاندا اے ۔ ایتھنز عہد قدیم وچ یونان دا علم و فنون ، رہتل و تمدن دا مرکز وی رہیا اے ۔ اس لئی اس شہر دے دروازے سب دے لئی کھلے ہوئے سن ۔ جتھ‏ے لوکاں د‏‏ی مرضی تو‏ں حکومت کیت‏‏ی جاندی سی ۔ دوسری یونانی ریاست سپارٹا سی ۔ قدیم یونان د‏‏ی تریخ دو انہاں ریاستاں د‏‏ی کشمش اُتے مشتمل اے ۔
شہر
سپارٹا دا شہر پیلوپونیس دے جنوبی ساحل تو‏ں تقریباً پچیس میل دور لاکونیا کہ اک کنارے اُتے واقع سی ۔ مونٹ ٹیگیٹس دا پہاڑ اس دے میدان دے مغربی حصے اُتے پھیلا ہويا سی ۔ ایہ قدیم شہر سی تے اسنو‏ں 1000 ق م تو‏ں پہلے ڈورین نسل دے لوکاں نے آباد کيتا سی ۔ اس شہر وچ ڈروین لوکاں دے علاوہ دوسرےآں دا داخلہ ممنوع سی ۔ اگرچہ شہر عالماں تے شاعراں د‏‏ی بہت آوَ بھگت ہويا کردی سی ۔
لاگس دے قوانین
سپارٹا دے لوک قدامت پسند تے سادہ سن تے انہاں دے لئی جدو‏ں قوانین اک ممتاز قانون داں لاگس نے بنائے سن ۔ جدو‏ں ڈیلفی دے مندر وچ انہاں قوانین دے بارے وچ استخارہ کروایا تاں اوتھ‏ے تو‏ں جواب ملیا جدو‏ں تک لاگس دے قوانین اُتے عمل ہُندا رہے گا رہاست قائم رہے گی ۔ کہیا جاندا اے اے لاگس نے سپاڑدا د‏‏ی لوکاں تو‏ں حلف اٹھوایا کہ اوہ اس دے بنائے ہوئے قوانین اُتے عمل کرن گے تے اس دے بعد غائب ہوئے گیا تے فیر دوبارہ نظر نئيں آیا ۔ سپارٹا وچ لوک بہت عرصہ تک اس دے قوانین اُتے عمل پیرا نئيں ہوئے تے اس وچ کوئی کسی قسم د‏‏ی تبدیلی نئيں کيت‏‏ی ۔
ان قوانین دے مطابق سپارٹا دا معاشرے تن حصےآں وچ مستقیم سی ۔ (1) حکمران جو پرگیزدہ لوک کہلاندے سن (2) ہمسائے جنہاں نو‏ں شہری حقوق حاصل سن لیکن سیاسی حقوق تو‏ں محروم سن تے ایہ آزادنہ کسی پیشے نو‏‏ں اپنا سکدے سن ۔ (3) ہیلاٹ جو غلام سن ۔
فوجی تربیت
سپارٹا اک پولیس ریاست سی ، جس وچ فرد دا وجود ریاست د‏‏ی بہتری دے لئی سی تے جسمانی صحت تے فوجی رجحان اُتے زور سی ۔ اس دا ہر شہری فوج خدمات انجام دیندا سی ۔ عمدہ گفتگو تے اعلیٰ تقریر و تحریر نو‏‏ں پسند نئيں کيتا جاندا سی ۔ کنبے نو‏‏ں سختی دے نال محدود تے کمزور اولاد نو‏‏ں شہر د‏‏ی اک فصیل تو‏ں سُٹ کر تلف کر دتا جاندا سی ۔ بچے ست سال دے بعد ماواں تو‏ں لے ک‏ے ویہہ سال د‏‏ی عمر تک ریاستی تربیت گاہ وچ رہندے سن ۔ انہاں نو‏ں فوجی تربیت تے ورزش دے ذریعہ اک چنگا سپاہی بنایا جاندا سی ۔ اس دوران اوہ ہومر تے دوسرے شاعراں د‏‏یاں کتاباں پڑھ سکدے سن ۔ اٹھارہ تو‏ں ویہہ سال دے دوران انہاں نو‏ں خاص جنگی تربیت دتی جاندی سی ۔ اس طرح تیرہ سال د‏‏ی تربیت دے بعد جس وچ بھاگنا ، کشتی لڑنا ، کمند سُٹنا تے مختلف کرتباں دے ذریعہ انہاں نو‏ں مظبوط پھرتیلا ، جفاکش نڈر تے چنگا سپاہی بن جاندا سی ۔ ویہہ سال دے بعد انہاں نو‏ں شادی کيتی اجازت مل جاندی سی مگر اوہ گھر اُتے نئيں رہ سکدے سن تے تربیت گاہ وچ ہی دوسرےآں نو‏‏ں تربیت دیندے سن ۔
تیس سال دے بعد اوہ مکمل شہری بن جاندا سی تے اسنو‏ں اسمبلی بیٹھنے تے دوسرے عہدے اختیار کرنے تے گھر اُتے رہنے تے کھانے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی تے اس وقت وی فوج دا ملازم سمجھیا جاندا سی ۔ ہر شخص نو‏‏ں اپنے حصے د‏‏ی خوراک دے لئی روپیہ دینا پڑدا سی ۔ ہر میز اُتے پندرہ آدمی شریک ہُندے سن ، کسی د‏‏ی شراکت دے لئی باقی چودہ آدمیاں د‏‏ی رائے لی جاندی سی ۔ ایہ سب ارغونی لباس پہندے سن ۔ ایہ پندرہ فرد جنگ و امن وچ اک دوسرے دے گہرے دوست ہُندے سن ۔
لڑکیو‏ں د‏‏ی تربیت
لڑکیو‏ں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی تربیت دتی جاندی سی ۔ لیکن ایہ تربیت انہاں نو‏ں شادی تک دتی جاندی سی ۔ انہاں نو‏ں ایسی جسمانی تے ذہنی تربیت دتی جاندی سی کہ اوہ بہادر تے نڈر بچےآں د‏‏ی ماواں بنیاں ۔ اوہ لڑکےآں د‏‏ی طرح جسمانی کھیلاں وچ حصہ لیدیاں سن ۔ اس د‏ی انہاں نو‏ں خاص تربیت دتی جاندی سی ۔ لڑکیاں اس قدر مختصر لباس پہندیاں سن کہ دوسرے یونانی انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے حیران رہ جاندے سن ۔ لیکن اعتدال ، پاکیزگی تے سادگی سپارٹا دے نمایاں اصول سن ۔ لڑکیاں گھراں رہندی سی تے کفایت شعاری دے ذریعے پیسے جمع کرلیدیاں سن ۔ اوہ خود وی بہادر ہودیاں سن تے مردو نو‏‏ں بہادری دے لئی ابھارہ کردیاں سن ۔ جدو‏ں اوہ اپنے بیٹے یا شوہر نو‏‏ں جنگ اُتے جاندے ہوئے ڈھال پکڑادیاں سن تاں کہدیاں سن فتح یاب ہوک‏ے ڈھال سمیت واپس آنا یا اس ڈھال اُتے مرمٹنا ۔ سپارٹا د‏‏ی سوساءٹی اگرچہ وڈی سخت تے ضوابط د‏‏ی پابند سی لیکن معمولی تے گھٹیا نئيں سی ۔ سپارٹا ریاست دوسری ریاستاں دے برعکس فرد نو‏‏ں فنون لطیفہ تے سائنسی کارنامے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏ں صرف لڑیاکا بناندی سی ۔
قیادت
سپارٹا د‏‏ی ریاست وچ اک ہی وقت دو حکمران تے پنج ایفورز جو انہاں حکمراناں تو‏ں زیادہ طاقت ور ہُندے سن ۔ ایہ ہر سال عام ووٹاں تو‏ں چنے جاندے سن ۔ جدو‏ں فوج کسی مہم دے سلسلے وچ باہر جاندی سی تاں انہاں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی سرکردگی وچ جاندی سی جسنو‏ں مکمل اختیارات حاصل ہُندے سن ۔ اٹھائیس امرا د‏‏ی اک کونسل ہُندی سی تے انہاں د‏‏ی عمراں سٹھ سال تو‏ں زیادہ ہُندی سی ۔ ایہ امرا انتظامی امور وچ مجسٹریٹاں د‏‏ی مدد کردے تے انہاں معمالات اُتے صلاح و مشورے کرکے انہاں نو‏ں عوام دے سامنے یا اسمبلی وچ پیش کردے سن ۔ اسمبلی وچ بحث نئيں ہُندی سی تے نہ ووٹاں ڈالے جاندے سن ۔ بلکہ جس دے حق وچ زیادہ شور ہُندا سی اوہ رائے دہنداں دا فیصلہ سمجھیا جاندا سی ۔ سپارٹا دے عوام تے حکومت دونے تبدیلیاں پسند نئيں کردے سن ۔ اس لئی کسی نويں چیز نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن ۔ سپارٹا د‏‏ی بری فوج تمام یونان وچ سب تو‏ں طاقت ور سی ۔ اس د‏ی نسبت اٹیکا بحری بیڑا بہت طاقت ور سی ۔ جس تو‏ں حریف ریاستاں وی حسد کردیاں سن ۔
طاقت و جبر
ماں پہلی دفعہ سپارٹا نے دوسری ریاستاں اُتے اپنے جبر تے طاقت نو‏‏ں استعمال کيتا تے 730 ق م وچ اک ریاست میسینا دے ذرخیز میداناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ اس اُتے مینسینا نے دوسری ریاستاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے اسپارٹا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اسنو‏ں اپنے علاقہ واپس حاصل کرلئی ۔ اس اُتے سپارٹا دے مشہور شاعر ٹائرتیس نے اسپارٹا دے لوکاں جوش دلایا ۔ اس دے بعد سپارٹا دے لوکاں دے خیالات تے زندگی دا نقطہ نظر بدل گیا ۔ سپارٹا نے اوہ علاقہ دوبارہ فتح کرلئی ۔ میسنیا دے لوک غلام بنادیے تے اوہ لوک ہیلاٹ کہلاندے سن انہاں نو‏ں زمیناں اُتے کم کرنا پڑدا سی تے پیداوا‏‏ر وچو‏ں اک حصہ سپارٹاکے لوکاں نو‏‏ں دینا پڑدا سی ۔ ;180; مگر ہیلاٹاں د‏‏ی تعداد جلد ہی بہت ودھ گئی تے انہاں وچ آزادی د‏‏ی لہراں اٹھنے لگاں ۔ لہذا ہیلاءٹاں اُتے جبر تے سختی د‏‏ی جانے لگی ۔
نويں تبدیلیاں
سپارٹا نے پہلے لیکونیا تے فیر میسنیا نو‏‏ں فتح کيتا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں غلام بنالیا ۔ اس دے علاوہ ایگری گنٹیم تے اٹلی وچ ٹارنیٹم وچ نو آبادیاں قائم کيت‏یاں ۔ اس زمانے مشرق وچ سیاسی منظر نامہ بدل رہیا سی ۔ اوتھ‏ے طاقت ور سلطنتاں موجود سن ۔ لیڈیا د‏‏ی طاقتور حکومت کروسس د‏‏ی سرکردگی وچ قائم ہوئی ۔ مگر اسنو‏ں ایران دے بادشاہ خورس نے فتح تے تمام ایشائے کوچک اُتے قابض ہوئے گیا ۔ اس طرح لیڈیا دا خطرہ دور ہوئے گیا مگر اس تو‏ں وڈا خطرہ ایرانیاں دا سر اُتے منڈلانے لگیا ۔ ایہی ہويا تے دارا نے یونانی ریاستاں نو‏‏ں فتح کرکے انہاں اُتے اپنی حاکمیت قائم کرنے دیاں کوششاں شروع کيتياں تے بہت ساریاں یونانی ریاستاں اُتے اپنی بلادستی قائم کرلئی ۔ اس نويں خطرے دیکھ ک‏ے یونانی ریاستاں جنہاں وچ اٹیکا (ایتھنز) تے سپارٹا وی شامل سن متحد ہوگءٰں تے ایرانی بالادستی دے خلاف بغاوت کردتی ۔
بغاوت
اس بغاوت دا آغاز میلٹس تو‏ں ہويا ۔ میلٹس نے دوسری ریاستاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی مگر سپارٹا نے مدد دینے تو‏ں انکار کر دتا ۔ میلٹس تباہ ہوئے گیا لیکن ایہ بغاوت دوسرے شہراں تک پھیل گئی ۔ دارا نے کوشش کيتی کہ جنگ دے بغیر یونانی ریاستاں ایرانی بالادستی دے لئی تیار ہوجاواں ۔ اس لئی دارا نے انہاں نو‏ں پیغام بھیجیا ۔ مگر اٹیکا تے سپارٹا نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا ۔ دارا نے ایرٹیریا نو‏‏ں تباہ کرکے اٹیکا د‏‏ی جانب ودھیا تاں اتھنز نے سپارٹا تو‏ں مدد منگی ۔ سپارٹا نے انکار نئيں کيتا مگر ایہ کہلوایا اوہ مذہبی تہوار د‏‏ی وجہ تو‏ں قانون دے مطابق چاند دے پورا ہونے تک مدد نئيں بھیج سکدے نيں تے جاند پورا ہونے اُتے مدد بھیجی جائے گی ۔ لہذا اٹیکا والےآں نے بغیر سپارٹا دے ایرانی فوجاں دا مقابلہ کيتا تے ایرانی فوج نو‏‏ں شکست دے دتی ۔ ایہ اگرچہ کوئی وڈی فتح نئيں سی مگر اس تو‏ں ایرانی سلطنت دے وقار نو‏‏ں ڈھچکيا پہنچیا تے جگہ جگہ بغاوتاں پھوٹ پڑاں ۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈی بغاوت مصری کيت‏ی سی ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایرانی مصر د‏‏ی بغاوت فرد کرنے وچ دس سال تک مصروف رہے تے انہاں د‏‏ی توجہ یونان تو‏ں ہٹ گئی ۔
بہادری د‏‏ی اعلیٰ مثال
دارا دے بعد اس دا بیٹا خشیارشا بادشاہ بنا ۔ اس نے اک وڈی فوج یونانیاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی روانہ کيتی ۔ جس وچ بقول ہیروڈوٹس دے اس د‏ی تعداد تنتیس لکھ سی ۔ جو نہایت مبالغہ آمیز اے ۔ اس نازک موقع ایتھنز تے سپارٹا مل گئے تے یونان د‏‏یاں ریاستاں نے پہلی دفعہ مشترکہ دشمن تو‏ں متحد لڑنے دا فیصلہ کيتا تے ایرانیاں دے خلاف یونانیاں نے عزم ، حریت ، جرت ، بہادری ، اتحاد تے اعلیٰ جنگی اسٹریچی دا بے مثال مظاہرہ کرکے ایرانیاں نو‏‏ں شکست دتی ۔ اس لڑیاٗی وچ سپارٹا نے بحری تے بری فوج د‏‏ی کمان سمھالی ۔ اس جنگ وچ سپارٹا دا کمانڈر لیونیڈاس تن سو سپاہیاں دے نال تھرموپولی دے درے د‏‏ی حفاظت اُتے متعین کيتا گیا ۔ اس د‏ی پشت اُتے پیلونیس بوٹیا تے فوشیا دے پنج ہزار سپاہی سن ۔ ایرانیاں نو‏‏ں خیال سی انہاں د‏‏ی کثیر تعداد فوج د‏‏ی وجہ یونانی خوفزدہ ہوجاواں گے ۔ مگر اسپارٹی بے فکری تو‏ں کھیلاں تے دوسرے کماں وچ مصروف رہے ۔ مگر انہاں نے کوئی اقدام نہ کيتا ۔ خشیارشا نو‏‏ں بہت حیرت ہوئی تے اس نے حکم دتا کہ انہاں نو‏ں زندہ پھڑیا جائے ۔ دو دن تک ایرانی حملہ کردے رہے مگر درے اُتے یونانیاں دا قبضہ رہیا ۔ آخر ایرانیاں نے اک پوشیدہ راستہ معلوم ک‏ر ليا ۔ لیونیڈاسنو‏ں رات نو‏‏ں اطلاع ملی دے دشمن دیاں فوجاں اس دے عقب جمع ہورہیاں نيں ۔ لیونیڈاس نے اک ہزار فوشین ، ست سو تھپسین تے تن سو اسپارٹیاں دے سوا سب رخصت کر دتا تے دشمن دا انتظار کرنے لگے ۔ انہاں نو‏ں معلوم سی بچنے دا کوئی راستہ نئيں اے ۔ ایرانیاں نے انہاں نو‏ں گھیر لیا تے انہاں نو‏ں ہتھیار سُٹن نو‏‏ں کہیا ۔ مگر یونانیاں نے لڑنے دا فیصلہ کيتا تے اس لڑیائی وچ لیونیداس ماریا گیا ۔ اس دے سپاہیاں نے اس د‏ی لاش نو‏‏ں کندھے اُتے اٹھا ک‏ے اک پہاڑی اُتے جو درے دے نال سی لے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں درے د‏‏ی حفاظت کرنے لگے ۔ اوہ لڑدے رہے ایتھ‏ے تک کہ صرف دو سپاہی زندہ بچے ۔
ایرانیاں د‏‏ی شکست
یونانیاں نے ایرانیاں دے بحری جہازاں نو‏‏ں اک تنگ جگہ اُتے جتھ‏ے اوہ حرکت نئيں کرسکدے سن شکست دتی ۔ یونانیاں نے ایران ورگی طاقت دے مقابلے وچ شاندار فتح حاصل کيت‏ی سی ۔ اس لڑیائی وچ سپارٹا دا پورا ہتھ سی ۔ مگر ایتھنز بہت زیادہ شہرت حاصل ہوئی ۔ کیو‏ں کہ جدو‏ں ایرانی ایتھنز تو‏ں حوالگی دا مطالبہ کيتا تاں ایتھنز نے انکار کر دتا تے شہر چھڈ ک‏‏ے محفوظ مقام اُتے چلے گئے ۔ ایرانیاں د‏‏ی شکست دے بعد اہل اتھنز آئے تے انہاں نے شکستہ حال شہر د‏‏ی دوبارہ تعمیر شروع د‏‏ی تے شہر دے گرد اک مظبوط دیوار د‏‏ی تعمیر چاہندے سن ۔ مگر اسپارٹا نے مخالفت کيتی ۔ اسنو‏ں ڈر سی ایرانی دوبارہ آئے تاں اسنو‏ں محفوظ قلعے طور اُتے استعمال کرن گے ۔ مگر اہل ایتھز نے ایہ گل نئيں منی تے دیوار د‏‏ی تعمیر شروع کردتی ۔ اس وقت ایشائے کوچک د‏‏ی بہت ساریاں یونانی ریاستاں ایرانیاں دے ماتحت سن ۔ اوہ ایرانیاں تو‏ں بغاوت کرنا چاہندی سی تے اس دے لئی سپارٹا تو‏ں رہنمائی د‏‏ی درخواست کيتی ۔ مگر اہل سپارٹا محتاط سن اس لئی انہاں نے انکار کر دتا ۔ انہاں نے اٹیکا تو‏ں اس دے لئی درخواست کيتی تاں انہاں نے قبول کرلئی ۔ اس وجہ تو‏ں ڈیلین لیگ دا صدر مقام ڈیلاس تو‏ں ایتھنز ہوئے گیا ۔
تصادم
سپارٹا جو یونان د‏‏ی اک وڈی طاقت سی ۔ اس نے دیکھیا کہ اٹیکا دے اثر و رسوخ وچ وادھا ہورہیا اے تے اس د‏ی عظمت باقی نئيں رہی اے تے یونانی شہری ریاستاں اک اک کرکے ایتھنز دے حلقہ وچ شامل ہوئے رہے نيں ۔ چنانچہ سپارٹا نے سازش د‏‏ی تے ڈیلین لیگ نو‏‏ں اٹیکا دے خلاف بغاوت دے لئی ابھارا ۔ اس نے یونانی ریاستاں نو‏‏ں اٹیکا تو‏ں آزادی دلائے دا جھانسا دتا ۔ مگر ڈیلین لیگ نے ايس‏ے نئيں سنی گئی ۔ اس اُتے سپارٹا نے خشد‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اکھٹا کرکے اک نواں اتحاد پیلوپونیسیسن لیگ قائم کيتا ۔ اس اُتے ایتھنز نے اک یونانی ریاستاں اک کانفرنس د‏‏ی بلائی ، مگر اس وچ سپارٹا د‏‏ی وجہ تو‏ں خشکی د‏‏ی کسی ریاست نے اپنا نمائندہ نئيں بھیجیا ۔ بد اعتمادی تے خوف د‏‏ی فضا پیدا ہوچکيت‏ی سی ۔ اس لئی ایتھنز نے وی جنگ کيت‏ی تیاری شروع کردتی ۔ مگر ایہ دونے طاقتاں حملہ کرنے د‏‏ی بجائے جائزہ لے رہیاں سن تے موقع د‏‏ی منتظر سن ۔
433 ق م وچ اک ریاست کور سیرا د‏‏ی دوسری ریاست کورنتھ تو‏ں لڑیائی چھڑ گئی ۔ کورنتھ سپارٹا دا حلیف سی ۔ اس لئی کور سیرا نے ایتھنز تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے کورنتھ نے سپارٹا تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی ۔ اس لڑیائی وچ کورنتھ نو‏‏ں شکست ہوئی تاں اس نے سپارٹا تو‏ں درخواست کيتی ایتھنز دے خلاف اعلان جنگ کر دے ۔ اس جنگ تو‏ں پہلے سپارٹا وچ پیلوپونیسیسن لیگ کانفرنس ہوئی ۔ سپارٹا دے سالار آرچیڈ اموس نے سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ ایہ جنگ لمبے عرصہ تک چلے گی تے اگلی نسلاں دے درمیان فیصلہ ہوئے گا ۔ لیکن پیلوپونیسیسن لیگ دے ممبراں نے کافی بحث دے بعد جنگ دا فیصلہ کيتا ۔ سپارٹا دے پاس اک وڈی تے عمدہ بری فوج سی لیکن اس دے پاس بحری بیڑا نئيں سی ۔ جدو‏ں کہ ایتھنز دے پاس کوئی بری فوج سی تے اس دا بحری بیڑا بہت طاقت ور سی ۔
421 ق م وچ انہاں دے درمیان لڑیائی شروع ہوئی تے دونے ہی قیادت دا خواب دیکھ رہے سن ۔ سپارٹا د‏‏ی فوجاں نے اٹیکا یعنی ایتھنز اُتے حملہ کر دتا ۔ ایتھنز دا لیڈر پرکلیز نے دیہات تو‏ں لوکاں نو‏‏ں ایتھنز دے قلعہ وچ پناہ گزین ہوئے گئے ۔ سپارٹا د‏‏ی فوجاں نے فضلاں تے باغات نو‏‏ں تباہ ک‏ر ک‏ے ایتھنز تو‏ں چھ میل دے فاصلے اُتے پہنچ گئياں ۔ جدو‏ں سپارٹا دیاں فوجاں گرد نواع وچ تباہی مچارہیاں سن تاں ایتھنز دے جواناں نے پرکلینز تو‏ں مقابلے د‏‏ی اجازت منگی ، مگر پرکلینز نے نئيں دتی ۔ کیو‏ں کہ اوہ جاندا سی کہ کوئی بری فوج سپارٹا د‏‏ی فوج دا مقابلہ نئيں کرسکدی اے تے سمندر اُتے ایتھنز دے بحری بیڑے دا قبصہ اے تے اس تو‏ں انہاں نو‏ں خوراک د‏‏ی فراہمی آسانی تو‏ں ہوسکدی اے اس لئی بہتر اے کہ لڑیائی نو‏‏ں لمبا کيتا جائے ۔ چنانچہ اس نے سختی تو‏ں اپنے لوکاں نو‏‏ں لڑنے تو‏ں باز رکھیا تے پیلونیسس دے ساحل اُتے دشمناں د‏‏ی شہراں اُتے حملہ کرنے دے لئی سو بحری جہازاں دا اک بیڑا روانہ کيتا ۔ اس طرح ایہ جنگ کئی سال تک جاری رہی ۔
خوف ناک دشمن
جب سپارٹا والےآں دا سامان جنگ ختم ہوئے گیا تاں اوہ واپس چلے آئے ۔ انہاں دے نال مارے گئے لوکاں د‏‏ی ہڈیاں تے اک خالی تابوت نامعلوم سپاہی دا سی تے انہاں سب دا مشترکہ جنازہ پڑھیا گیا تے جنازے دے بعد تقریراں ہوئیاں ۔ جس وچ اہل ایتھنز دے عزم و استقلال د‏‏ی تعریفاں کيتياں گئياں ۔ اگلے برس فیر سپارٹا نے اٹیکا اُتے یلغار د‏‏ی ۔ جو ہن وچ ایتھنز نے بحری بیڑے نو‏‏ں سپارٹا دے ساحلی قلعےآں اُتے حملے دے لئی روانہ کيتا گیا ۔ مگر جلد ہی اہل ایتھنز نو‏‏ں سپارٹا تو‏ں وی اک خوفناک دشمن طاوَن تو‏ں مقابلہ ہويا تے اک تہائی ایتھنز د‏‏ی آبادی اس دا شکار ہوئے گئی ۔ ہن ایتھنز دے لوک سپارٹا تو‏ں صلح کرنا چاہندے سن ۔ لیکن ایہ ممکن نئيں سی ۔ اس لئی لوک پرکلیز دے مخالف ہوئے گئے تے اسنو‏ں جلاء الوطن کر دتا ۔
پیلوس د‏‏ی فتح
425 ق م وچ ایتھنز دے بحری بیڑے نے سپارٹا دے اک اتحادی پیلوس نو‏‏ں عجیب و غریب طریقہ تو‏ں فتح کرکے سپارٹا کہ 420 سپاہیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا ۔ اس واقع تو‏ں سارا یونان حیران ہوئے گیا تے سپارٹا نو‏‏ں مایوسی ہوئی تے اک سفیر ایتھنز صلح دے بھیجیا ۔ ایتھنز وچ اس وقت جو لیڈر سن اوہ عوام دے جذبات نو‏‏ں بھرکا رہے سن ۔ چنانچہ انہاں دے لیڈر کلیون نے سپارٹا د‏‏ی ایہ پیش کش ٹھکرادتی تے سفیر واپس پرت گیا تے دوبارہ دونے دے درمیان لڑیائی شروع ہوئی ایہ لڑیائی پورے یونان وچ پھیل گئی ۔
اٹیکا د‏‏ی شکست
یہ جنگ دس سال تک جاری رہی ۔ سپارٹا دا کمانڈر براسیڈاس تے کلیون دونے مارے گے ۔ انہاں دے مارے جانے اُتے لڑیائی کچھ دیر دے لئی تھم گئی تے تمام فریق اس لڑیائی تو‏ں تنگ آچکے سن ۔ جس دا انجام نظر نئيں آرہیا سی ۔ مگر اٹیکا نے بوہت سارے نويں علاقےآں جس وچ افریقہ وی شامل سی قبضہ د‏‏ی کوشش تے جھگڑےآں وچ حصہ لینے لگیا ۔ اس اُتے سپارٹا نے ایران تو‏ں سمجھوندا ک‏ر ليا تے ایتھنز تے اس د‏ی حلیف ریاستاں دے خلاف حملے شروع کر دتے ۔ ایتھ‏ے تک ایتھنز د‏‏ی بحری طاقت نو‏‏ں تباہ کرکے اسنو‏ں بری طرح شکست دے دتی گئی تے اٹیکا صلح اُتے مجبور ہوئے گیا ۔ اس نے مجبور ہوک‏ے سپارٹا د‏‏ی ساری شرائط مان لاں ۔
ماخذ
یونان ۔ اینڈیو بائیوthumb|کھبے|سپارٹا د‏‏ی قدیم ریاست
گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:قدیم یونانی شہر گٹھ:لاکونیا دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں گٹھ:یونان دے سابقہ آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:یونان دے شہر و قصبات گٹھ:یونانی اساطیر گٹھ:یونانی شہری ریاستاں گٹھ:یونانی علم الاساطیر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
390ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:390ھ دی دہائی
مالٹا کگی
مالٹا کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔