cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
شیخ عبدالقادر بدایونی امام اکبر شاہ
غرض فاضل مذکور ہر صحبت تے ہر جلتو‏ں ميں موجود رہندے سن جو خاص علما کيتا سفر کیہ مقام وچ کدرے جدا نہ ہُندے ھدے۔ انہاں وچ ایہ وی شامل ہوئے گئے۔ پہلے ہی سفر دا حال جو لکھدے نيں اس دے ترجمہ نو‏‏ں پڑھو تے خیال رو کہ اک نوجوان آدمی جدو‏ں اک عظیم الشان بادشاہ د‏‏ی رکاب وچ رہ ک‏ے شاہانہ شان تے شلطنت دے سامان دیکھدا اے تاں اس دے دل وچ کِداں خیالات پیدا ہُندے نيں ۔ تے دیکھو! حالے تک اوہ موقع اے کہ آقا دا دل شفقت تے نويں نمک خوار دا سینہ وفاداری دے جوش تو‏ں لبریز اے ۔ چنانچہ انہاں دناں مین اکبر شاہانہ لشکر لے ک‏ے منعم خاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں چلا کہ پٹنے اُتے پٹھاناں تو‏ں لڑ رہیا سی۔ فوج نو‏‏ں آگرہ تو‏ں خشکی دے رستے روانہ کيتا۔ تے آپ مع بیگمات تے شاہزادہ ہائے کامگار تے امرا دے دریا دے رستے چلا حالے تک ملیا صاحب مہربان نيں چنانچہ لکھدے نيں ۔
رباعی
شاہنشہ داد گستر داں پرور
جمشید جتھ‏ے ستاں محمد اکبر
بنشست بردے بحرچاں اسکندر
ہم بحر بفرمان دے آمد اسيں بر
وڈے شاہزادے نو‏‏ں وی نال لیا۔ کشتیاں د‏‏ی کثر ت تو‏ں پانی نظر نہ آندا سی۔ نويں نويں انداز د‏‏ی کشتیاں آسمانی بادبان اُتے چڑھے ہوئے۔ کسی دا ناں نہنگ سر ۔ کوئی شیر سر وغیرہ وغیرہ۔ رنگ برنگ د‏‏ی بیرقاں لہراندی دریا دا شور ہويا دا زور۔ پانی دے سراٹے بیڑا چلا جاندا سی ملاح اپنی بولی وچ گاندے جاندے سن جدو‏ں عالم سی۔ نیڑے سی کہ پرندے ہويا وچ تے مچھلیاں پانی وچ رقص کرنے لگياں۔ اوہ تماشا دیکھیا کہ بیان وچ نہیںآندا۔ جتھ‏ے چاہندے سن اتر پڑدے سن ۔ تے شکار کھیلدے سن ۔ جدو‏ں چاہندے سن چل کھڑ ے ہُندے سن ۔ رات نو‏‏ں لنگر ڈال دیندے سن ۔ اوتھے علمی بحثاں ہودیاں سن۔ شعر شاعری دے چرچے وی ہُندے سن فیضی نال سن ۔ ملیا صاحب ايس‏ے سال وچ آئے سن ایہ وی نال سن ۔
ملا صاحب کہندے نيں دوسر ے سال شہنشاہ نے مجھ اُتے عنایت فرمائی تے وڈی محبت تو‏ں کہیا کہ سنگھاسن بتیسی د‏‏ی ۳۲ کہانیاں جو راجہ بکرما جیت دے حال وچ نيں۔ سنسکرت تو‏ں فارسی وچ ترجمہ ک‏ر ک‏ے طوطی نامہ دے رنگ وچ نظم تے نثر وچ ترتیب دو تے اک ورق نمونے دے طور اُتے اج ہی پیش کرو۔ برہمن بولی داں مدد دے لئی دتا۔ چنانچہ ايس‏ے دن اک ورق شروع حکایت تو‏ں ترجمہ ک‏ر ک‏ے گزارنا۔ پسند فرمایا تمام ہوئی تاں نامہ خرد افزا تاریخی ناں قرار پایا تے پسند تے قبول ہوئے ک‏ے کت‏ب خانے وچ داخل ہوئی حق پُچھو تاں ملیا صاحب نو‏‏ں تریخ گوئی وچ کمال ا‏‏ے۔
سنہ ۹۸۳ھ تک صحبتاں موافق طبع سن۔ کیونجے انہاں دے کلام د‏‏ی بنیاد اصول تے فروغ مذہب اُتے سی۔ تے بادشاہ نے حالے حالے تک اس دائرے تو‏ں قدم نہ ودھایا سی۔ ایہ بعض علما تو‏ں اس لئی ناراض سن کہ فقط جو فروشی اورگندم نمائی تو‏ں دیندار تے سلطنت وچ صاحب اختیار بنے ہوئے سن اوہ مخدوم تے صدر تے انہاں د‏‏ی امت ک لوک سن ۔ تے بعض تو‏ں اس لئی خفا سن کہ زبانی جمع خرچ تے لفاظی تے دھوکے د‏‏یاں دلیلاں تو‏ں علم دے دعوے دار بنے ہوئے سن ۔ مگر انہاں دا لوہا سب اُتے تیز ہويا کہ آندے ہی ہر اک نو‏‏ں دبا لیا جو ذرا بے اصول بولدا سی فوراً کان پھڑ لیندے سن چنانچہ حکیم الملک دے نال جو معرکہ کیہ اوہ تسيں نے دیکھیا۔
سنہ ۹۸۳ھ تک دے حالات تے چار ایوان دے معرکےآں وچ اپنے تے عالماں دے لطائف تے ظرائف خوشی خوشی لکھدے چلے جاندے سن ۔ کہ دفعتہ قلم د‏‏ی رفتار بدلدی ا‏‏ے۔ تے صاف معلوم ہُندا اے کہ قلم تو‏ں حرف تے اکھاں تو‏ں آنسو برابر بہہ رہے نيں۔ چنانچہ لکھدے نيں۔
اج انہاں معرکےآں نو‏‏ں ۱۰ برس گزر گئے نيں۔ اوہ مناظرے تے مباحثے کرنے والے کيتا محقق تے کیہ مقلد سو تو‏ں زیادہ سن اک نظر نئيں آندا۔ سب نے موت دے نقاب وچ منہ چھپا لییے خاک ہوئے گئے تے انہاں د‏‏ی خاک وی اڑ گئی۔
زخیل درو کشاں غیر مانماند کسے
جب نعمت جاندی اے تاں قدر آندی اے ۔ ہن انہاں اسيں صحبتاں نو‏‏ں یاد کردا ہون۔ لہو روندا ہون۔ آہاں بھردا ہون۔ نالے کردا ہون۔ تے مردا ہون۔ دا ش اس حسرت آباد وچ چند روز تے وی ٹھیردے اوہ جو کچھ سن غنیمت سن کہ گل دا رخ انہاں د‏‏ی طرف ہُندا سی۔ تے گل دا مزا انہاں نو‏ں تو‏ں سی۔ ہن کوئی گل دے قابل ہی نئيں۔
افسوس کہ یاراں ہمراز دست شدند
درپائے اجل یگاں یگاں پست شدند
بودند تنک شراب در مجلس عمر
یک لحظہ زما پیشترک مست شدند
عبارت ہائے مذکورہ بالا دے انداز تو‏ں تے آئند د‏‏ی عبارت تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ ایہ سلسلہ عین کامیابی تے لطف گرم جوشی دے عالم وچ لکھیا گیا سی۔ لیکن اوہ عبارت نظم تے نثر جو ماتم زمانہ تو‏ں سیہ پوش اے پِچھے حاشیے اُتے لکھی ہوئے گی۔ تے اوہ وی سنہ ۹۱ یا سنہ ۹۲ دے پس تے پیش وچ ہوئے گی۔ نہ سنہ ۹۹۹ھ وچ جداں کہ انہاں نے دیباچہ کتاب تحریر کيتا ا‏‏ے۔
سنہ ۹۸۳ھ وچ مرزا سلیمان والی بدخشان ادھر بھج آیا تاں اکبر نے وڈے جاہ تے جلال تو‏ں استقبال کيتا مرزا وی عبادت خانہ (چار ایوان) وچ آندا سی۔ مشائخ تے علما تو‏ں گفتگوئاں ہودیاں سن )ملا صاحب فرماندے نيں) صاحب حال شخص سی اس تو‏ں معرفت دے بلند خیالات سنے گئے ۔ کدی نماز باجماعت نئيں چھڈی ۔ اک دن وچ نے عصر د‏‏ی نماز پڑھ کر فقط دعا اُتے اکتفا کيتا۔ الحمد نہ پڑھی مرزا نے اعتراض کيتا کہ حمد کیو‏ں نہیںپڑھی ۔ ميں نے کہ اکہ آنحضرت دے عہد وچ نما زکے بعد فاتحہ دا معمول نہ سی۔ بلکہ بعض روایتاں وچ مکروہ وی آیا ا‏‏ے۔ مرزا نے کہیا کہ ولایت وچ علم نہ سی یا علما نہ سن ؟ (ملا وی جھگڑنے نو‏‏ں آندھی سن ) ميں نے کہیا کہ سانو‏ں ختاب تو‏ں کم اے ۔ نہ کہ تقلید تاں۔ بادشاہ نے خود فرمایا کہ آئندہ تو‏ں پڑھیا کرو۔ ميں نے قبول کيتا۔ مگر کتاب وچ کراہت د‏‏ی روایت کڈ ک‏ے دکھا دی۔
حضور وچ امام سن ہفتے دے ۷ دن اک اک دن باری بری تو‏ں نماز پڑھایا کردے سن ۔ دوسرے سال وچ ملیا صاحب کہندے نيں کہ خوش آدازی دے سبب تو‏ں جداں طوطی دے پنجرے وچ ڈالدے نيں۔ ايس‏ے طرح مینو‏ں انہاں وچ داخل ک‏ر ک‏ے بدھ د‏‏ی امامت کرائی اہتمام حاضر دا خواجہ دولت ناظر دے سپرد سی۔ عجب سخت مزاج کوجو سی۔ لوکاں نو‏‏ں وڈا دق کردا سی۔
الخصی لا ذکر ولا انثی
مبیناد مادر بداں نیندی
مینو‏ں انہاں دناں وچ ایہی خیال سی کہ قناعت وڈی دولت ا‏‏ے۔ کچھ جاگیر اے کچھ بادشاہ انعام تے اکرام تو‏ں مدد کرن گے۔ ايس‏ے اُتے صبر کراں گا۔ سلامت تے عافیت دے گوشے وچ بیٹھو ں گا علم دا شغل تے دل د‏‏ی آزادی دا شیوہ نامرادی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سنبھالے رہواں گا۔
جاہ داں بس بودو دولت اسلام ترا
افسوس کہ اوہ وی میسر نہ ہوئی (ایتھ‏ے میر سید محمد میر عدل د‏‏ی نصیحت یاد کردے نيں اورروندے نيں کہ دیکھو تتمہ صفحہ ۴۷۰)
ملا صاحب وڈی اچھی اٹھان تو‏ں اٹھے مگر افسوس کہ رہ گئے تے بری طرح رہ گئے ۔ اوہ ترقی پاندے وار خاطر خواہ تو‏ں وی زیادہ پاندے ۔ مگر ضدی شخص تے گل دے پروش ایسی کردے سن کہ اس پرہر طرح دا نقصان اٹھاندے سن ۔ تے اسنو‏ں فخر سمجھدے سن ۔ ابوالفضل نو‏‏ں زمانے دے گھساں نے خوب سبق پڑھائے سن ۔ اوہ سمجھ گیا ملیا صاحب نو‏‏ں بیستی دا عہدہ ملیا انکار کيتا۔ اس نے فوراً منظور کيتا۔ تے اطاعت تے تسلیم د‏‏ی ايس‏ے دا نیک ثمرہ پایا۔
اس د‏ی تائید انہاں د‏‏یاں تحریراں نال ہُندی اے لکھدے نيں کہ ۹۸۳ھ وچ ميں نے رخصت منگی ۔ نہ ملی بادشاہ نے اک گھوڑا تے کچھ روپیہ دتا ہزار بیگھہ زمین دتی تے کہیا کہ فوجی دفتر تو‏ں تواڈا ناں کڈ دیندے ہہاں انہاں دناں وچ بیستی دے عہدے اُتے نظر ک‏ر ک‏ے ایہ انعام مینو‏ں بہت معلوم ہويا۔ کہ ہزاری دا اسيں پلہ ا‏‏ے۔ بادشاہی ہمزبانی اے علم دا سلسلہ اے خدمت دا بجا لیانا ا‏‏ے۔ سپاہی د‏‏ی تلوار تے بندوق نئيں اٹھانی پڑدی۔ ایہ سب کچھ درست مگر صدر د‏‏ی ناموافقت تے زمانہ د‏‏ی بد مددی تو‏ں خاطر خواہ فائدہ نہ ہويا۔ تے آئندہ ترقی دا رستہ نہ سی۔ اِنّا ہويا کہ فرمان وچ مدد معاش دا لفظ لکھیا گیا۔ نہ کہ جاگیر (جاگیر وچ خدمت وی بجا لانی پڑدی سی) ہر چند عرض کيتی کہ اِنّی زمین اُتے ہمیشہ حاضری کیو‏ں کر ہوئے سک‏‏ے گی۔ فرمایا کہ فوج دے گٹھ وچ ترقی مل جائے گی۔ انعام تو‏ں وی امداد ہويا کرے گی۔ شیخ عبدالنبی صدر صاف بولے کہ تواڈے ساتھیاں وچ کِسے نو‏‏ں اِنّی مدد معاش نئيں دی۔ ہن تک ۲۲ برس ہوئے اگے رستہ بند ا‏‏ے۔ تے مدد وچ قدرت الٰہی دے پردہ وچ نيں۔ اک دو دفعہ تو‏ں زیادہ انعام د‏‏ی وی صور ت نہ دیکھی۔ وعدے ہی وعدے سن ۔ او ر ہن تاں زمانے دا ورق ہی الٹ گیا۔ البتہ خدمتاں نيںجنہاں دا کچھ نتیجہ ہی نئيں تے مہمل پابندیاں نيں کہ مفت گلے پئی نيں کوئی لطیفہ غیبی ہوئے تاں انہاں تو‏ں چھٹکارا ہوئے۔
بازی چرخ ازاں یک دوسہ کارے بہ کند
بہ ہمہ حال شکر باید کرد
حیرتی شاعر اُتے شاہ طہماسپ د‏‏ی عنایتاں دیکھ ک‏ے ایہ قطعہ فضولی بغدادی نے کہیا سی۔ اوہ میری فضولیاں دے مناسب حال ا‏‏ے۔
من ز خاک عرب تے حیرتی از ملک عجم
ہر دو گشیتم باظہار سخن کم طلب
یافتیم از دو کرم پیشہ مراد دل خویش
او زراز شاہ عجم من نظر از شاہ عرب
دنیا وچ جو کچھ اے معلوم ا‏‏ے۔ کار ساز بندہ نواز تو‏ں امید اے ۔ کہ عاقبت بخیر ہوئے۔ تے خاتمہ سعادت ایمان اُتے ہوئے۔
ما عند کمر ینفذ وما عند اللہ باق
امید از کرم اے کارساز ما این است
کرنا امید نہ سازی امیدواراں را
اب اختلافی مسئلے نکلنے لگے۔ جس تو‏ں بادشاہ تے صدر وغیرہ دے دلاں وچ اختلاف اُتے کر حالتیںمختلف ہوئے گئياں (پہلا مسئلہ ایہ سی کہ اک خاوند کیتے جو روئاں کر سکدا اے ؟ ميں نے جو کچھ معلوم سی عرض کيتا) (دیکھو حال شیخ عبدالنبی صدر صفحہ ۳۲۲)
اسی سال وچ لکھدے نيں کہ شیخ بھاون کہ ولایت دکن دا ای برہمن دانا اے ملازمت وچ آیا اورشوق تے رغبت دے نال مسلما‏ن ہوئے ک‏ے خاصہ دے چیلاں وچ داخل ہوئے ا حکم ہويا کہ اتھرین بید (چوتھا بید) جس دے اکثر احکا‏م اسلام تو‏ں ملدے نيں بیان کرے۔ تے فقیر فارسی وچ ترجمہ کرے۔ اس د‏ی بعض عبارتاں ایسی سی کہ اوہ بیان نہ کر سکدا سی۔ تے مطلب سمجھ وچ نہ آندا سی۔ ميں نے عرض کيتی پہلے شیخ فیضی نو‏‏ں فیر حاجی ابراہیم سرہندی نو‏‏ں حکم ہويا۔ مگر جداں جی چاہندا سی نہ لکھ سکا۔ ہن انہاں مسوداں دا ناں تے نشان وی نہ رہیا اس دے احکا‏م وچ سے اک ایہ اے ۔ کہ جدو‏ں تک اک فقرہ (جس وچ براہ راست بوہت سارے لام لام آندے نيں جداں لا الہ الا اللہ) نہ پڑھے تب تک نجات نہ ہوئے گی۔ تے کئی شرطاں دے نال گائے گا گوشت وی جائز ا‏‏ے۔ تے مردے نو‏‏ں یا تاں جلاواں نئيں تاں دفن کرن وغیرہ۔
کار تاں بخاطر است خواہ‏م کردن
یا سرخ کنم روئے ز تاں یا گردن
فرمایا کہ انشاء اللہ فتح ہی د‏‏ی خبر لائو گے۔ مراقبے وچ سرجھکا کر توجہ تو‏ں رخصت د‏‏ی فاتحہ پڑھی۔ ميں نے چبوترے دے تھلے پا بوس دے یے ہتھ بڑھائے۔ آپ نے اُتے کھچ لئی۔ جدو‏ں ميں دیوان خانہ تو‏ں نکلیا تاں فیر بلايا اک لپ بھر کر اشرفیاں داں اورکہیا خدا حافظ۔ گناں تاں ۶۵ سن۔ شیخ عبدالنبی صدر د‏‏ی رخصت نو‏‏ں گیا۔ انہاں دناں مہربان ہوئے ک‏ے پہلی کلفت تے الفت تو‏ں مبادلہ کيتاسی۔ فرمایا صفاں دا آمنا سامنا ہوئے تاں مینو‏ں وی دعائے خیر تو‏ں یاد کرنا کہ بموجب جدو‏ں حدیث صحیح دے قبول دعا دا وقت ہُندا اے دیکھناً بھولنا نئيں قبول کر دے ميں نے وی فاتحہ (دعا) چاہی۔ او گھوڑا کس یاران یکدل دے نال مل روانہ ہويا ۔ ع
ہر روز بہ منزلے تے ہر شب جائے
یہ سفر اول تو‏ں آخر تک وڈی مبارکی تو‏ں طے ہويا۔
ان د‏‏ی انشاء پردازی نے میدان جنگ کيت‏ی تصویر نہایت خوبصورتی تو‏ں کھینچی ا‏‏ے۔ مگر اس وچ وی لوگوںکے پہلوئاں وچ قلم د‏‏ی نوکاں چبھوندے جاندے نيں ۔ (دیکھو راجہ مان سنگھ دا حال ۱؎) جدو‏ں فتح ہوئی تاں رانا بھج گیا۔ تاں امرا مشوروںدے لئی بیٹھے۔ تے علاقے دا بندوبست شروع کيتا۔ رام پرشاد اک وڈا اُچا تے جنگی ہاتھی رانا دے پاس سی۔ بادشاہ نے کئی دفعہ منگیا سی۔ اس نے نہ دتا سی۔ اوہ وی پرت وچ آیا امرا د‏‏ی صلا ح ہوئی۔ کہ اسنو‏ں فتح نامہ دے نال حضور وچ بھیجنا مناسب ا‏‏ے۔ آصف خاں نے میرا ناں لیا۔ کہ ایہ فقط ثوا ب دے لئی آئے نيں انہاں دے نال بھیج دو۔ مان سنگھ نے کہیا۔حالے تاں وڈے بڑ ے کم پئے نيں۔ ایہ میدان معرکہ وچ صف جنگ دے اگے امامت کرن گے۔ ميں نے کہیا ایتھ‏ے د‏‏ی امامت دے لئی قضا ا‏‏ے۔ میرا ہن ایہ کم اے کہ وچ جائاں تے بندگان حضرت د‏‏ی صف د‏‏ی اگے امامت ادا کراں۔مان سنگھ اس لطیفے اُتے بہت خوش ہوئے۔ احتیاطا تن سو سوار ہاتھی دے نال کیتے تے سفارش نامہ لکھ ک‏ے رخصت کيتا۔ بلکہ موہنے تک تھانے بٹھانے دے بہانے شکار کھیلدے پہنچانے چلے آئے کہ ۲۰ کوس ا‏‏ے۔ وچ ماکھور تے مانڈل گڑھ تو‏ں ہُندا ہويا آنبیر دے رستے آیا۔ کہ مان سنگھ دا وطن سی۔ ايس‏ے دے پہلو وچ ہن جے پور آباد ا‏‏ے۔ رستہ وچ تھاں تھاں لڑائی د‏‏ی کیفیت تے مان سنگھ د‏‏ی فتح دا حال سناندا آندا سی۔ لوک تعجب کردے سن کِسے نو‏‏ں یقین نہ آندا سی۔ آنبیر تو‏ں پنج کوس اُتے ہاتھی بجنہاں وچ پھنس گیا ۔ غضب ایہ کیہ کہ جداں جداں اگے جاندا سی زیادہ دھنستا جاندا سی۔ آخر ملیا نے ہی سن انداز تحریر
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
۱؎ صفحہ ۵۴۱
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
اوتھ‏ے دے لوک آئے تے کہیا کہ اگلے برس وی ایتھ‏ے اک بادشاہی ہاتھی پھنس گیا سی اس دا ایہی علاج اے کہ ٹھیلاں مشکاں وچ پانی بھر بھر کر ڈالدے نيں۔ ہاتھی نکل آندا ا‏‏ے۔ سقے بلائے انہوںنے بہت سا پانی ڈالیا ۔ جدو‏ں آہستگی تو‏ں آپ ہاتھی نکلیا تے گرداب ہلاک تو‏ں نجات پائی۔
واول ارض مس جلدی ترابھا
(پہلے ہی اس زمین د‏‏ی خاک میرے بدن نو‏‏ں لگی اے )
اس بیان وچ انہاں دے تحریر تو‏ں وڈی خوشی ہوئی اورعجیب محبت ٹپکتی ا‏‏ے۔ بے شک اک شریف ملیا لڑائی سیجِتیا پھرے تے لڑائی جیت کر پھرے اس اُتے اِنّے سارے بادشاہ تے جنگی سپاہی اوراِنّا وڈا ہاتھی لے ک‏ے اپنے گائاں وچ آئے اوراوتھ‏ے دا اک اک آدمی دیکھنے آئے اوہ خوش نہ ہوئے تاں کون ہو؟ تے محبت وی جِنّی ٹپکے تھوڑی اے جس خاک اُتے کھیل کر وڈے ہوئے تے جس زمین د‏‏ی گو د وچ پرت کر پلے اس د‏ی محبت نہ ہوئے تاں کس د‏‏ی ہو؟
غرض جاں تاں ک‏ر ک‏ے فتح پورپہنچے ( راجہ بھگوان داس راجہ مان نگھ دے باپ سن ) انہاں دے کوکہ د‏‏ی معرفت فتحنامہ تے ہاتھی حضور وچ گردانا۔ فرمایا اس دا ناں کيتا اے ؟ عرض کيتی رام پرشاد۔ فرمایا کہ سب پیر د‏‏ی پرورش تو‏ں ہويا۔ اس دا ناں پیر پرشاد ا‏‏ے۔ فیر فرمایا کہ تواڈی تعریف وی بہت لکھی ا‏‏ے۔ سچ کہوتو کیہڑی فوج وچ سن ۔ تے کیہ کيتا کم کيتا۔ عرض کيتی کہ بادشاہاں دے حضور وچ سچ وی ڈردے لرزتے کہیا جاندا اے فدوی جھوٹھ کِداں عرض کر سکدا اے چنانچہ سب واقعی حالات عرض کیتے پُچھیا جنگی لباس سی یا ننگے ہی رہے؟ عرض کيتی زرہ بکتر سی ۔ فرمایا کتھے تو‏ں مل گیا۔ عرض کيتی سید عبداللہ خاں تو‏ں سب جو ہن پسند آئے۔ تاں دہ گنج وچو‏ں اک لپ بھر کر انعام فرمائی۔ ۹۶ اشرفیاں سن ۔ فیر پُچھیا شیخ عبدالنبی تو‏ں مل لئی؟ عرض کيتی گرد راہ تو‏ں دربار پہنچیا ہاں کِداں مل سکدا ہاں اک دوشالہ نخودی بڑھیا دتا کہ ایہ لیندے جائو۔ شیخ تو‏ں مادر تے کہو کہ اسنو‏ں اوڑھو ساڈے خاصے کارخانے دا اے تواڈی ہی نیت تو‏ں فرمائش ک سی۔ وچ لے گیا۔ تے پیغام پہنچایا۔ شیخ خوش ہوئے پُچھیا کہ رخصت دے وقت ميں نے کہہ دتا سی۔ کہ صفاں دا آمنا سامنا ہوئے تاں دعا تو‏ں یاد کرنا۔ ميں نے کہیا کہ کل مسلماناں دے حق وچ جو دعا اے اوہ پڑھی سی۔ کہیا کہ ایہ وی کافی ا‏‏ے۔ اللہ اللہ ایہ اوہی شیخ عبدالنبی نيں۔ آخر حال وچ اس بدحالی دے نال دنیا تو‏ں گئے کہ خدا دکھائے نہ سنائے چاہیے کہ ب نو‏‏ں عبرت ہوئے جائے۔
ہر کہ را پرور دگیندی عاقبت خونش بریخت
حال آں فرزند چاں باشد کہ خصمش مادر است
کوکندہ د‏‏ی مہم وچ لکھدے نيں کہ مان سنگھ ۔ آصف خان غازی خاں بدخشی نو‏‏ں جریدہ بلا بھیجیا۔ آصف خاں تے مان سنگھ باہ‏م نفاق رکھدے سن چند روز سلام تو‏ں محروم رہے مگر ملیا صاحب غازی خاں مہتر خاں علی مرا د اذبک خنجری ترک تے اک دو تے وی سن کہ عنایات تے سرفرازی عہدہ تو‏ں معزز ہوئے تے ایہ مہم سنہ ۹۸۵ھ وچ طے ہوئی۔
اس وقت تک اسفاضل مصنف وچ مخالفت نے فقط اِنّا راستہ پایا سی۔ کہ انتظامی امورات وچ یا ملازماں دے کاروبارماں بعض گلاں خالف طبع معلوم ہودیاں سن۔ البتہ طبیعت شوخ تے بولی تیز سی۔ جو لطیفہ کسی اُتے سوجھدا سی۔ نوک قلم تو‏ں ٹپک پڑدا سی۔
ماں ايس‏ے سنہ وچ رخصت لے ک‏ے وطن گیا سی۔ بیماری د‏‏ی شدت نے بستر تو‏ں ہلنے نہ دتا سی۔ صحت پا کر روانہ دربار ہويا۔ راستے وچ سید عبداللہ خاں بارہ نال ملاقات ہوئی۔ انہوںنے کہیا۔ کہ راہ اُتے خطر اے رضوی خاں ک نال پردا پھراندا دیپالپور ملک مالوہ وچ آ ک‏ے حاضر ہويا۔ ایتھ‏ے سنہ ۲۲ سل جلوس دے جشن د‏‏ی دھوم دھام سی۔ قراان حمائل تے خطبےآں د‏‏ی بیاض د‏‏ی جنہاں د‏‏ی تصنیف وچ انواع تے قسماں صنائع تے بدائع خرچ ہوئے سن حضور وچ پیش کيت‏‏ی۔ ایہ دونے نایاب چیزاں حافظ محمد امین خطیب قندہاری د‏‏ی سن۔ کہ ۷ اماماں وچو‏ں اک امام ہ۔ تے خوش خوانی تے خوش الحانی وچ اج اپنا نظیر نئيں رکھدا۔ راہ بسا ور د‏‏ی اک منزل وچ اس دا مال چوری ہوئے گیا۔ اس وچو‏ں عبداللہ خاں نے ایہ دونے چیزاں بہم پہنچیا کر رستے وچ مینو‏ں دتیاں سن۔ بادشاہ خوش ہوئے گئے۔ حافظ نو‏‏ں بلايا تے خوشی طبعی دے طور اُتے کہیا کہ ایہ حمائل ساڈے واسطبے اک جگہ تو‏ں آئی اے لو اسنو‏ں تسيں رکھو حافظ نے دیکھدے ہی پہچان لئی۔ جان وچ جان ا ٓ گئی۔ تسلیمات بیحد تے سجدہ گزاری بجا لیا ک‏ے عرض کيتی کہ حضور نے ايس‏ے دن سید عبداللہ خان تو‏ں فرمایا سی کہ انشاء اللہ تسيں پیدا کرو گے اوہ چیزاں کدرے نہ جانے پاواں گی۔ فیر میرے تو‏ں حال پُچھیا۔ عرض کيتی بساور دے علاقے مزدور حوض تے کوئاں کھودتے نيں دن نو‏‏ں کم کردے نيں رات نو‏‏ں رستہ ماردے نيں۔ انہاں نو‏ں نے مال چرایا سی۔ اک انہاں وچو‏ں پھوٹ گیا۔ اس پیچ وچ نکل آئیاں ۔ فیر فرمایا حافظ خاطر جمع رکھو انشاء اللہ تے اسباب وی مل جائے گا تے مینو‏ں بڑھاپے نے ایسی تصنیفات تو‏ں عاجز کر دتا ا‏‏ے۔ آخر جو فرمایا سی اوہی ہويا کہ باقی احباب وی بیلداراں دے پاس نکلیا۔ تے فتح پور وچ سید عبداللہ خاںنے خود آ ک‏ے پیش کيتا۔
اسی سنہ وچ لکھدے نيں کہ وچ وطن تو‏ں آیا۔ تے از سر نو امامت دا حکم ہويا۔ خواجہ دولت ناطر تعینات اے کہ خواہ مخواہ ہفتے وچ اک دفعہ چوکی اُتے حاضر کرے۔ ٹھیک اوہی مثل اے احمد بہ مکت‏‏ب نمیرود تے لے برندش
سنہ ۹۸۵ھ وچ راجہ محجھولہ نو‏‏ں بانس بریلی دے علاقے وچ دامن کوہ دے انتظام دے لئی بھیجیا۔ اس نے وہاںسے اک رپورٹ د‏‏ی چند درخواستاں وچو‏ں اک ایہ سی۔ درگاہ تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے اس صحرائے بیابان وچ آ گیا ہاں کوئی رفیق تے آشنا نال نئيں جے شیخ عبدالقادر بدائونی نو‏‏ں بھیج دتا جائے تاں اوہ اس ملک دے نیکی تے بد تو‏ں خوب واقف اے ۔ لوک اس دے اعتبار اُتے رجوع وی ہوئے جاواں گے۔ تے دربار وچ اسنو‏ں کوئی ایسی خدمت وی سپرد نئيں اے اس دے حال اُتے مرحمت تے بندہ درگاہ د‏‏ی سرفرازی دا سبب ہوئے گا۔ والحکم اعلیٰ خواجہ شاہ منصور نے اک اک فقرہ پڑھ کر سنایا ۔ تے حرف بہ حرف ہر گل دا جواب جو فرمایا اوہ لکھیا۔ اس مطلب اُتے نئيں کيت‏‏ی نہ ہاں۔
موبر آمد بہ کف تے موے تونامد بہ کفم
ااں چناں بخت کہ من دارم تے ااں خو کہ تراست
اسی برس اجمیر دے مقام تو‏ں حسب معمول حاجیاں دا قافلہ روانہ کيتا۔ شاہ ابوتراب نو‏‏ں میر حاج بنایا بہت کچھ سامان دیے۔ تے حکم عام کہ جو چاہے جائے۔ شاہ موصوف اکابر سادات شیراز تو‏ں سن ۔ تے سلاطین گجرات انہاں تو‏ں وڈا اعتقاد رکھدے سن ۔ ميں نے شیخ عبدالنبی صدر تو‏ں کہیا
۱؎ حسین خاں دا حال تتمہ وچ ہونا چاہیے سی۔ لیکن غلطی تو‏ں ۳۸۴ صفحہ اُتے درج ہوئے گیا۔ ایہ شروع تو‏ں ہی ايس‏ے جگہ اُتے رہے ۔ اس لئی وچ وی انہاں نو‏‏ں دربار تو‏ں اٹھا ک‏ے پائین وچ بٹھانے د‏‏ی جرات نئيں کردا ۔ ۱۲ محمد باقر
نہ کرد لطف تاں کارے تے وقت کار گذشت
نشد وصال تاں روزے تے روزگار گذشت
حالے تک ملیا صاحب نو‏‏ں ایہ اعتقاد باقی سی کہ بادشاہ ظل اللہ نائب رسول اللہ نيں۔ چنانچہ لکھدے نيں۔ وچ لشک‏ر ک‏ے نال ریواڑی دے ضلع مٰں سی۔ وطن تو‏ں خبر آئی کہ اک لونڈی دے پیٹ تو‏ں بیٹا پیدا ہويا ا‏‏ے۔ مدت دے بعد تے وڈے انتظار دے بعد ہويا سی۔ خوشی خوشی اشرفی نذر لے گیا۔ اورنام دے لئی عرض یا۔ فرمایا کہ تواڈے باپ دادا دا کیہ ناں ا‏‏ے۔ عرض کيتی ملوک شاہ بن حامد شاہ انہاں دناں یا ہادی دا وظیفہ ورد سی۔ فرمایا کہ انہاں دا ناں عبدالہادی رکھو۔ حافظ محمد ابن خطیب نے ہر چند کہیا ناں رکھنے دے بھروسے تو‏ں نہ رہوئے۔ حافظاں نو‏‏ں بلائو تے لڑکے د‏‏ی درازی عمر دے لئی قرآن پڑھوائو ميں نے خیال نہ کيتا۔ آخر ۶ مہینے دا ہوئے ک‏ے مر گیا۔ خیر خدا میرے لئی اس دا ثواب ذخیرہ رکھے تے اسنو‏ں قیامت دے دن میرا شفیع کرے۔
اسی منزل تو‏ں ۵ مہینے د‏‏ی رخصت لے ک‏ے بساور آیا تے بعض ضرورتاں بلکہ فضولیاں دے سبب تو‏ں وعدہ خلافی ک‏ر ک‏ے سال بھر پڑ ارہیا ایسی ایسی کم خدمتی تے مخالفتاں نے رفتہ رفتہ نظراں تو‏ں گر ادتا۔ تے بالکل توجہ نہ رہی۔ اج تک ۱۸ برس ہوئے ۔ ۱۸ ہزار عالم سامنے تو‏ں گزرگیا ايس‏ے محرومی وچ مبتلا ہاں نہ روے قرار اے نہ راہ فرار ا‏‏ے۔
بختے نہ کہ با دوست بیا میزم من
صبرے نہ کہ از عشق بہ پرہیزم من
پاسنو‏ں نہ کہ از میانہ بگریزم من
بادشاہ سنہ ۹۸۶ھ وچ پنجاب دا دورہ ک‏ے دے دریا دے رستے دہلی پہنچے۔ تے آبی کشتی تو‏ں اتر کر کشی خاکی اُتے سوار ہوئے۔ سانڈیاں د‏‏ی ڈاک بٹھا دتی تے عین وقت اُتے اجمیر پہنچ ک‏ے عرس وچ شامل ہوئے۔ دوسرے ہی دن رخصت ہوئے ک‏ے آغرہ نو‏‏ں پھرے۔ نور دا تڑکا سی۔ صبح طباشیر بکھیر رہی سی۔ کہ ٹونڈہ د‏‏ی منزل وچ پہنچے۔ ملیا صاحب لکھدے نيں وچ بساور تو‏ں چل ک‏ے استقبا ل دے لئی پہنچیا ہويا سی حاضر خدمت ہوئے ک‏ے کتا الاحادیث نذر گزرانی اس وچ جہاد د‏‏ی فضیلت تے تیر اندازی دے ثواب بیان کیتے نيںَ تے ناں ھبی تاریخی رکھیا ہ۔ کتاب ک‏‏تب خانہ شاہی وچ داخل ہوئی۔ الحمد للہ کہ غیر حاضری تے وعدہ خلافی دا ذکر ہی نہ آیا۔ سنہ ۹۸۷ھ تو‏ں پہلے د‏‏ی تصنیف ہوئے گی) انہاں دا قلم وی آزا د د‏‏ی طرح نچلا نہ رہندا سی۔ کچھ نہ کچھ کہ‏ے جاندے سن ڈال رکھیا۔ ع
غنیمت جمع کن غارتگرے روزے شود پیدا
اب تک ایہ حال سی کہ آقا اپنے غلام نو‏‏ں ہر وقت محبت د‏‏ی اکھ تو‏ں دیکھدا سی۔ تے قدردانی تے پرورش دے خیال ک‏ر ک‏ے خوش ہُندا سی۔ تے عقیدت مند ملازم ہر گل اُتے ہويا خواہی ‘ خوش اعتقادی تے جاں نثاری دے خیالات نو‏‏ں وسعت دے ک‏ے ہزارطرح د‏‏ی امیداں رکھدا سی۔ لیکن ہن اوہ وقت آ گیا کہ دونے اپنی اپنی جگہ آ ک‏ے رک گئے۔ تے دونون دے خیالات بدل گئے دربار تے اہل دربار دے حالات تسيں نے دیکھ لئی۔ عالم بدل گیا سی۔ تے حریف نويں دنیا دے لوک سن ۔ تے ملیا صاحب د‏‏ی طبیعت ایسی واقع ہوئی سی۔ کہ کسی تو‏ں میل نہ کھاندی سی دینداری فقط بہانہ سی۔ تے اس وچ وی شک نئيں کہ فضل تے فیضی انہاں دے اسيں درس تے اسيں سبق جس طرح اعلیٰ مراتب فضل تے کمال سن ايس‏ے طرح اعلیٰ مراتب جاہ تے جلال وچ اڑے جاندے سن ۔ تے اکثر اہل علم جو کتابی استعداد وچ ملیا صاحب دے اسيں پلہ بلکہ انہاں تو‏ں کم سن اوہ زمانے دے موافق رفتار ک‏ر ک‏ے بہت ودھ گئے سن ۔ اس لئی وی انہاں دا جی چھُٹ گیا سی۔ تے ہمت قاصر ہوئے گئی سی حق پُچھو تاں ایہ اپنی زات تو‏ں ايس‏ے کم دے سن ۔ جس وچ جوہر شناس بادشاہ نے رکھیا اوریہ اسنو‏ں کردے رہے تے ايس‏ے وچ مر گئے۔ اکبر دے حال وچ جو جو گلاں ميں نے لکھایاں نيں اکثر انہاں د‏‏ی کتاب تو‏ں لی نيں۔ تے اوہ سب درست نيں۔ مگر ایہ وی کہندا ہاں کہ ملیا صاحب نے انہاں نو‏ں برے تے بدنما موقع اُتے ترتیب دے ک‏ے دکھایا ا‏‏ے۔ تے مصلحت ملکی دے امورات نو‏‏ں ایداں دے مقاماں اُتے سجایا ا‏‏ے۔ کہ خواہ مخواہ انہاں تو‏ں اکبر تے اکثر علماء تے امرا خصوصاً فضل تے فیضی دے حق وچ بے دینی تے بدنیندی دے خیالات پیداہُندے نيں۔ تے اس وچ ضرور انہاں دے رشک منصبی نو‏‏ں دخل سی۔ چنانچہ اس عرصے دے بعد زمانے د‏‏ی شکایت لکھدے لکھدے کہندے نيں۔
مینو‏ں یاد اے کہ انہاں معاملات د‏‏ی ابتدا وچ شیخ ابوالفضل تو‏ں اک جسنو‏‏ں ميں گفتگو ہوئی فتح پور دے دیوان خاص وچ بیٹھے سن کہنے لگے کہ سانو‏ں اسلام دے کل مصنفاں تو‏ں دو گلاں دا گلہ ا‏‏ے۔ اول ایہ کہ جس طرح پیغمبر صاحب دے حالات تے واقعات سال بسال لکھے ايس‏ے طرح تے پیغمبراں دے حال نہ لکھے۔ ميں نے کہیا کہ قصص الانبیاء تاں اے ولے نئيں اوہ تاں بہت مجمل ا‏‏ے۔ تفصیل تو‏ں لکھنا چاہیے سی وچ نے کہیا کہ پرانے زمانے دیاں گلاں نيں۔ مفسرین تے اہل تریخ دے نزدیک اِنّا ہی ثابت ہويا ہوئے گا۔ باقی ثبوت نو‏‏ں نہ پہنچیا ۔ جواب وچ کہیا کہ ایہ جواب نئيں ہوئے سکدا۔ دوسرے ایہ کہ کوئی ادنیٰ پیشہ ور نئيں جنہاں دا ناں تذکرۃ الاولیاء تے نفحات الانس وغیرہ وچ نہیںلکھیا۔ اہل بیت نے کيتا گناہ کيتا سی۔ کہ انہیںداخل نہ کيتا۔ تے ایہ نہایت تعجب دا مقام اے ایتھ‏ے وی جو کچھ وقت نے گنجائش دتی کہیا گیا مگر کون سندا اے ميں نے پُچھیا کہ انہاں مشہور مذہباں وچو‏ں تواڈی رغبت کدھر زیادہ ا‏‏ے۔ بولے کہ جی چاہندا ہیکہ چند ہی روز لامذہبی دے صحرا وچ سیر کراں۔ ميں نے کہیا کہ نکاح د‏‏ی قید اٹھا دو ۱؎۔ تاں خوب ہوئے۔
از گردن زمانہ علیٰ ذکرہ السلام
ہنسنے لگے۔ چونکہ انہاں دناں تے مطالب تے مقاصد وی درپیش سن ۔ ميں نے گوشہ غزلت وچ جان بچائی تے آیت فرار پٹھی کہ نظراں تو‏ں گر گیا۔ پہلی آشنائی بیگانگی ہوئے گئی۔ تے الحمد للہ کہہ وچ اس حال وچ خوش ہون۔
دل در تگ تے پو نشد نکوشد کہ نشد
گفتی کہ برنجم ارنکو شد کارت
دیدی کہ نکونشد نکوشد کہ نشد
سمجھ لیا کہ نہ وچ رعایت دے قابل ہاں اورنہ ایہ خدمت دے قابل تے اس اُتے سراسر راضی ہون۔
بیاندا تکلف بہ یکسو نہیم
نہ از تاں قیام تے نہ ازما سلام
کدی کدی دور پا انداز تو‏ں کورنش کر لیندا ہاں تے دیکھ لیندا ہون۔ ع
کہ صحبت برنیا یدتا موافق نیست مشرب ہا
ویکھو اگے قسمت وچ کیہ ا‏‏ے۔
دیدم کہ دیدن رخت از دور خوشتراست
صحبت گزاشتم زتماشائیاں شدم
ان جزئیات تے خصوصیات د‏‏ی تفصیل تے انہاں معرکےآں د‏‏ی ترتیب سال وار سلک تحریر وچ لانی ناممکن اے اس لے اس طریق اُتے اکتفا کيتا۔ تے خدا ہر سال وچ اپنے بندہ دا حافظ تے مددگار ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے بھروسے تو‏ں انہاں معاملات دے لکھنے وچ دلیری سی۔ ونرہ جو کچھ کيتا اے احتیاط د‏‏ی منزل تو‏ں دور ا‏‏ے۔ تے خدا گواہ اے وکفی باللہ شھید کہ اس لکھھنے وچ درد دین تے ملت مرحومہ اسلام د‏‏ی دلسوزی دے سوااور کچھ غرض نئيں اے تے حسد تے تعصب تے عداوت تو‏ں خداکی پناہ منگدا ہون۔
سنہ ۹۸۷ھ وچ لکھدے نيں چالیس برس د‏‏ی عمر وچ ميں نے خدا نے اک فرزند محی الدین ناں عنایت
۱؎ آزاد۔ ذرا حضرت د‏‏ی فرمائش نو‏‏ں دیکھو تے ذوق طبع دا خیال کرو۔ کيتا ارمان دل وچ بھرے ہون گے۔ جو ایہ لفظ بولی تو‏ں نکلیا۔ تے انہاں دے علو حوصلہ نو‏‏ں دیکھو کہ انہاں گلاں نو‏‏ں کيتا ہنس کر ٹال دیندے نيں۔
فرمایا بساور وچ پیدا ہويا۔ اللہ علم نافع او رعمل مقبول نصیب کرے۔
انہاں ایام وچ اک جگہ لکھدے نيں۔ وچ خدمت تو‏ں بچ کر وکھ ہوئے گیا سی۔ تے اپنے تئاں نیست تے نابود سمجھ لیاسی۔ وطن تو‏ں فیر کر آیا۔ رمضان دا مہینہ سی۔ اجمیر دے مقام وچ قاضی علی نے مینو‏ں وی پیش کيتا۔ اوہی ہزار بیگھ مدد معاش کہ وقت عزیز دے برباد کرنے والی ا‏‏ے۔ اس کانام وی سنایا۔
بدرگاہ حکا‏م تے درگاہ تے بیگہ
روی تاکنی بیگہ چند حاصل
فرمایا کہ وچ جاندا ہاں اس دے فرمان وچ کچھ شرط وی لگائی سی! عرض کيتی ہاں بشرط خدمت فرمایا پُچھو کچھ ضعف سی کہ حاضر نہ ہوئے سک‏‏ے۔ غازی کاں بدخشی جھٹ بول اٹھے ضعف طالع ابوالفضل نے وی زور ۱؎ دتا ۔ مقرباں وچو‏ں اک اک نے امامت سابق دے لئی سفارش کيت‏ی۔ ایتھ‏ے نماز معزول ہوئے گئی سی۔ تے امام وی تخفیف آ گئی سی۔ شہباز خاں بخشی نے عرض کيتی خدمت وچ تاں وچ ہمیشہ ہی رہندے نيں فرمایا کہ اسيں کسی تو‏ں زبرستی خدمت نہیںچاہندے۔ جے خدمت نئيں چاہندا تاں ادھی زمین رہ۔ ميں نے فوراً تسلیم د‏‏ی یہ( گستاخانہ حرکت) نہایت ناگوار گزاری تے منہ پھیر لیا۔ قاضی علی نے فیر عر ض د‏‏ی کہ اس دے باب وچ کیہ حکم ا‏‏ے۔ شیخ عبدالنبی صدر حالے کڈے نہ گئے سن ۔ لشکر ہی وچ سن ۔ فرمایا انہاں تو‏ں پُچھو۔ کہ بغیر خدمت دے کِنّی زمین دا استحقاق سی شیخ نے مولا‏نا الہ داد امروہہ د‏‏ی زبانی کہلا بھیجیا کہ عیال دار ا‏‏ے۔ تے سنیا جاندا ا‏‏ے۔ کہ خرچ وی رکھدا ا‏‏ے۔ حضور اس طرح فرماندے نيں کہ تاں ست اٹھ سو بیگھاں تاں ضرور چاہیے۔ مقربان دربار نے ایہ عرض وی مناسب نہ سمجھی اورمینو‏ں حضور ی خدمت اُتے مجبور کيتا۔ ناچار فیر پھنس گیا۔ ع
اور ایہ ساری ناراضی ايس‏ے گل اُتے سی کہ داغ د‏‏ی خدمت دے لئی کہیا تے بار بار کہیا کیو‏ں نہ قبول کر لئی تے وچ وی سمجھدا رہیا اورایہی کہندا رہیا۔
شادم کہ یک سوار ندارم پیادہ ام
فارغ ز قید شاہ‏م تے از شاہزادہ ام
یہ وڈی خوبی د‏‏ی گل اے کہ ملیا صاحب نے اپنی تریخ وچ غیر د‏‏ی ای اپنی کوی گل نئيں چھپائی۔ لکھدے نيں مظہری ناں اک لونڈی سی۔ کہ جس وچ ظہور قدرت دا نمونہ سی۔ وچ اس اُتے عاشق ہوئے گیا۔ اس دے عشق نے ایسی آزادی تے وارفتگی طبیعت وچ پیدا د‏‏ی کہ سال بھر برابر بساور وچ پيا رہیا
اور عجیب عجیب عالم دل اُتے گزر گئے۔ سنہ ۹۸۹ھ وچ برس دن د‏‏ی غیر حاضری دے بعد فتح پور وچ جا ک‏ے ملازمت حاصل کيتی۔ انہاں دناں سفر کابل تو‏ں فیر کر آئے سن ۔ شیخ ابوالفضل تو‏ں پُچھیا اس سفر وچ ایہ کِداں رہ گیا سی۔ عرض کيتی ایہ تاں مددمعاشیاں وچ نيں۔ گل ٹل گئی۔ کابل دے پاس وی در جتھ‏ے سیکہیا سی کہ جو لوک اہل سعادت نيں نال نيں یا رہ گئے نيں دونے د‏‏ی لسٹ پیش کرو۔ خوانہ نظام الدین مرحوم مصنف تریخ نظامی تو‏ں نويں نويں شناسائی ہوئی سی۔ مگر ایسی ہوئی سی کہ گویا سینکڑاں برس د‏‏ی محبت سی۔ دلسوزی تے الفت طبعی تو‏ں ( کہ سب اُتے عام تے مجھ اُتے خاص سی) بیمار لکھوا دتا اورسچ لکھوایا سی۔ کیونجے خدا دے نال معاملہ آسان اے بندےآں دا ڈر او ر اس تو‏ں طمع وڈا سخت مرض اے ۔ مدت مفارقت وچ خواجہ مذکور نے خط اُتے خط لکھے۔ کہ دیر بہت ہوئی اے کم تو‏ں کم لاہور دلی متھرا جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے استقبال د‏‏ی کوشش کرنی چاہیے کہ دنیا د‏‏ی رسم اے تے احتیاط شرط ا‏‏ے۔ تے مینو‏ں اس عالم وچ اک اک ساعت عمر جاوداں تو‏ں بہتر سی۔ عاقبت اندیشی کجا تے نفع تے نقصان دا خیال کجا۔ آخر توکل خدا نے اپنا کم کيتا۔
تو باخدائے خود انداز کارد خوش دل باش
کہ رحم جے نہ کند مدعی خدا بکند
اس عالم وچ وی کدی خواب وچ شعر موزاں ہوئے جاندے سن ۔ اک دفعہ رات نو‏‏ں سوندے وچ ایہ شعر کہیا مدتاں پڑھدا رہیا اورروندا رہیا۔
آئینہ ماروئے ترا عکس پذیر است
گر تاں نہ نمائی گنہ از جانب مانیست
عزت تے جلال الہی د‏‏ی قسم اے اج ۷ ۱ برس ہوئے ہن تک اوہ لذت دل تو‏ں نئيں جاندی تے جدو‏ں یاد کردا ہاں زار زار روندا ہاں کاش جبھی دیوانہ ہوئے جاندا ہون۔ ننگے سر ننگے پائاں کل جاندا اورججنجال تو‏ں چھٹ جاندا۔
خوش آنکہ دید روے تراو سپرد جاں
آگہ نشد کہ سحر چیست
وہ فیض دل کوپہنچیا تے اوہ کچھ سمجھیا کہ عمراں تک لکھاں تے شکر کراں تاں عشر عشیر وی نہ ادا ہوئے۔
سنہ ۹۹۰ھ وچ حکم ہويا کہ ہجرت دے ہزار سال پورے ہوئے گئے سب جگہ ہجری تریخ لکھدے نيں ہن اک ایسی کتاب تریخ اُتے لکھی جائے جس وچ پورا ہزار سال ہوئے حال شاہان اسلام دا درج ہوئے درحقیقت مطلب ایہ سی کہ تے تاریخاں د‏‏ی ناسخ ہوئے۔ اس دا ناں تریخ الفی ہوئے۔ سناں وچ بجائے ہجرت دے لفظ رحلت لکھياں۔ اول روز وفات تو‏ں برس برس دن دا حال ۷ شخصاں دے سپرد ہويا۔ چنانچہ سال اول نقیب خاں نو‏‏ں دوم شاہ فتح اللہ نو‏ں۔ ايس‏ے طرح حکیم ہمام حیم علی حاجی ابراہیم سرہندی کہ انہین دناں وچ گجرات تو‏ں آیا سی ۔ مرزا نظام الدین احمد تے فقیر (فاضل بدایونی) دوسرے ہفتے وچ فیر ايس‏ے طرح ۷ آدمی تجویز ہوئے ۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں ۳۵ برس دا حال مرتب ہويا تاں اک شب میری تحریر وچ ستويں برس دا حال پڑھیا جاندا سی۔ اس وچ خلیفہ حقانی شیخ ثانی دے زمانے وچ بعض روایدیاں سن جس وچ شیعاں تے سنیاں دا اختلاف ا‏‏ے۔ نماز دے پنج وقتاں دے تقرر دا ذکر سی۔ تے شہر نصیبین د‏‏ی فتح دے ذکر وچ سی۔ کہ وڈے وڈے مرغاں دے برابر چیونٹے اوتھ‏ے تو‏ں نکلے۔ بادشاہ نے اس مقام اُتے بیحد مناقشہ تے مواخذہ کيتا۔ آصف خاں ثالث یعنی مرز جعفر نے بہت بہت مدد ی کيتی۔ البتہ شیخ ابوالفضل تے غازی خاں بدحشی ٹھیک ٹھیک توجایتھے کردے سن میرے تو‏ں پُچھیا کہ ایہ گلاں کیو‏ں کر لکھياں؟ ميں نے کہیا جو کتاباں وچ دیکھیا سی۔ سو لکھیا ا‏‏ے۔ اختراع نئيں کيتا۔ اس وقت روضۃ الاحباب تے تریخ د‏‏یاں کتاباں خزانے تو‏ں منگا کر نقیب کاں نو‏‏ں داں کہ تحقیق کرو۔ اس نے جو کچھ تو‏ں اوہ کہہ دتا۔ خدا د‏‏ی عنایت کہ انہاں بیجا گرفتاں تو‏ں مخلصی ہوئی چھتیسواں سال تو‏ں ملیا احمد ٹھٹوی نو‏‏ں حکم ہوئے اکہ تسيں تمام کرو۔ ایہ حکم حکیم ابوالفتح د‏‏ی سفارش تو‏ں ہويا۔ ملیا احمد متعصب شیعہ سی۔ جو چاہیا سو لکھیا اس نے چنگیز خاں دے زمانے تک دو جلداں تمام کيتياں۔ اک رات مخالفت مذب دے جوش تو‏ں مرزا فولاد برلاس دے گھر آیا۔ تے کہیا کہ حضور نے یاد کيتا ا‏‏ے۔ اوہ گھر تو‏ں نکل ک‏ے نال ہويا راستے وچ مار ڈالیا۔ تے خود وی سزاکو پہنچیا ۱؎۔ فیر ۹۹۰ھ تک آصف خاں نے لکھیا۔ سنہ ۱۰۰۲ھ وچ فیر مینو‏ں حکم ہويا کہ اس تریخ نو‏‏ں سرے تو‏ں مقالہ کر تے تے سنو ے پس تے پیش نو‏‏ں درست کرو۔ اول دوم جلد نو‏‏ں درست کيتا۔ تے جلد سوم نو‏‏ں آصف خاں اُتے چھڈیا۔ شیخ ابوالفضل آئین اکبری وچ لکھدے نيں کہ اس دا دیباچہ وچ نے لکھیا ا‏‏ے۔
اسی برس دے وقائع وچو‏ں مہا بھارت دا ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ ایہ ہندوئاں د‏‏ی وڈی نامی کتابو ں وچو‏ں اے رنگ رنگ دے قصے ۔ نصیحتاں مصلحتاں اخلاق آداب معاش معرفت ‘ اعتقاد‘ بیان مذاہب ‘ طریق عبادات تے اس دے ذیل وچ کوراں پانڈاں د‏‏ی لڑائی کہ ہندوستان دے فرمانروا سن ۔ جسنو‏ں ۴ ہزار برس تو‏ں زیادہ ہوئے۔ ااور بعضے کہندے نيں کہ ۸ ہزار برس تو‏ں زیادہ ہوئے نيں۔ ظاہر حضرت آدم تو‏ں وی پہلے ہی ہون گے۔ ہند دے لوک اس دے پڑھنے اورلکھنے نو‏‏ں عبادت عظیم جاندے نيں۔
۱؎ دل چاہندا اے کہ جداں ملیا صاحب پاک نویس مورخ نيں ویسا ہی انہاں دا آئینہ وی داغ تعصب تو‏ں پاک نظر آئے۔ مگر افسوس انہاں نے ملیا احمد مظلوم دے باب می جو فحش تے فضیحت د‏‏ی نجاست اچھالی اے لا حول ولا قوۃ۔ قلم تحریر مارے شرم ک سر نئيں اٹھاندا تے مینو‏ں قانون رہتل اجازت نئيں دیندا کہ دامن ورق نو‏‏ں ا س د‏‏ی نقل تو‏ں نجس کراں۔ وچ شیعہ بھائیاں د‏‏ی بدزبانی اُتے خون جگر کھاتاسی۔ اس سنی بھائی نے دل جلیا ک‏ے خاک کر دتا۔
اور مسلماناں تو‏ں چھپاندے نيں۔ (اکبر اُتے چوٹ کرکے کہندے نيں) اس حکم دا سبب ایہ سی کہ انہاں نو‏ں دناں وچ شاہنامہ باتصویر لکھوایا سی۔ تے امیر حمزہ دا قصہ وی ۱۷ جلداں وچ باتصویر مرتب ہوئے ک‏ے ۱۵ برس دے عرصے وچ تیار ہويا ۔ قصہ ابو مسلم تے جامع الحکایات وغیرہ نو‏‏ں وی مگر رسنیا اورلکھوایا۔ خیال آیا کہ ایہ سب شاعری تے شاعراں د‏‏ی تراشاں نيں مگر کسی مبارک وقت وچ لکھی گئیاں نيں۔ تے ستارہ موافق سی۔ اس لئی خوب شہرت پائی۔ پس ہندی کتاباں کہ دانا یان عابد تے مرتاض نے لکھایاں نيں۔ تے سب صحیح تے قطعا درست نيں۔ تے انہاں لوکاں دے دین دے تے عقاید تے عبادت دا مدار اس اُتے اے اسيں انہاں نو‏ں اپنے ناں تو‏ں فارسی وچ کیو‏ں نہ ترجمہ کرن۔ کہ عجیب تے نويں گلاں نيں۔ دین تے دنیا د‏‏ی سعادت اے تے دولت تے حشمت بے زوال دا باعث ا‏‏ے۔ تے اکثر اموال تے اولاد دا سبب ا‏‏ے۔ چنانچہ اس دے خطبے وچ ایہی لکھیا ہ۔ غرض اس کم دے لئی خود پابندی اختیار کيتی تے پنڈتاں نو‏‏ں جمع کيتا کہ اصل کتاباں دا ترجمہ دسیا کرن۔ چند شب آپ اس دے معنی نقیب خاں نو‏‏ں سمجھاندے رہ‏‏ے۔ اوہ فارسی وچ لکھدا گیا۔ تیسری رات فقیر (ملا صاحب) نو‏‏ں بلیا ک‏ے فرمایا کہ نقیب خاں دے نال شامل ہوئے ک‏ے لکھیا کرو۔ تن چار مہینے تک ۱۸ وچو‏ں دو پرب (فن) وچ نے لکھے۔ اس اُتے سنا‏تے وقت کيتا کیہ اعتراض نہ سنے۔ حرام خور تے شلغم خورہ کيتا سی ؟ اوہ ایہی اشارے سن ۔ گویا میرا حصہ انہاں کتاباں وچ ایہ سی۔ سچ اے قسمت دا لکھیا ضرور ہُندا اے فیر تھوڑا ملیا شیری تے نقیب خاں نے لکھیا۔ تے تھوڑا حاجی سلطان تھانیسری نے تنہا تمام کيتا۔ فیر شیخ فیضٰ نو‏‏ں حکم ہويا۔ کہ نظم تے نثر لکھو۔ اوہ وی دو (پرب) فن تو‏ں اگے نہ ودھے۔ فیر حاجی مذکور نے دوبارہ لکھی۔ تے جو جو فروگزاشتاں پہلی دفعہ رہ گئی سن انہاں نو‏ں باطق النعل بالنعل درست کيتا جز گھچ پچ لھے ہوئے سن ۔ تے ترجمہ د‏‏ی مطابقت وچ نقطہ مگس د‏‏ی وی تاکید سی کہ رہ نہ جائے آخر حاجی وی اک سبب تو‏ں بھگر نو‏‏ں کڈیا گیا۔ ہن اپنے وطن وچ ا‏‏ے۔ اکثر ترجمہ دسنے والے کورو ں تے پانڈاں دے پا س پہنچے۔ جو بقی نيںانہیںخدا نجات دے تے توبہ نصیب کرے۔ اس دا ناں رزم نامہ رکھیا۔ تے دوبارہ باتویر لکھوا کر امر نو‏‏ں حکم ہوئے ا کہ مبارک سمجھ کر نقل کرواواں۔ شیخ ابوالفضل نے دو جز دا خطبہ وی لکھ ک‏ے لگایا۔
ف۔ بختاور خا ں نے مراۃ العالم وچ لکھیا اے کہ ملیا صاحب نو‏‏ں خدمت مذکور دے صلہ وچ ۱۵۰ اشرفی تے دس ہزار تنگہ سیاہ انعام ہوئے۔
سنہ ۹۹۲ ھ وچ لکھدے نيں کہ فقیر نو‏‏ں حکم دتا کہ رامائن دا ترجمہ کرو۔ ایہ مہابھارت تو‏ں وی پہلے د‏‏ی کتاب اے ۲۵ ہزار اشلوک نيں ہر اشلوک ۶۵ حرف کاا‏‏ے۔ اک افسانہ اے کہ رامچندر اودھ دا راجہ سی اسنو‏ں رام وی کہندے نيں۔ تے قدرت الہی دا ظہور سمجھ کر پوجا کردے نيں مجمل حال اس دا ایہ اے کہ اس د‏ی رانی سیندا نو‏‏ں اک دوہ سرا دیو عاشق ہوئے ک‏ے لے گیا۔ اوہ جزیرہ لنکا دا مالک سی۔ رام چندر اپنے بھائی لچھمن دے ساتھی اس جزیرہ وچ پہنچیا بے شمار لشکر بندراں تے ریچھاں دا جمع کيتا کہ محاسب دسانو‏ں اس دے شمار د‏‏ی خبر نئيں۔ چار کوس دا پل سمندر دا بنھیا۔ بعض بندراں نو‏‏ں تاں کہندے نيں کود پھاند کر اچھل گئے بعضے اپنے پائاں تو‏ں پل اترے۔ ایسی بعید العقل گلاں بہت نيںکہ عقل نہ ہاں کہندی اے نہ ناہل۔ بہر تقدیر رامچندر بندر سوار پل تو‏ں اترا۔ اک ہفتہ گھمسان د‏‏ی لڑائی لڑے راون دے بیٹےآں پوتاں سمیت ماریا۔ ہزار برس دا خاندان برباد کيتا۔ تے لنکا اس دے بھائی نو‏‏ں د ے کر پھرا۔ ہندوئاں دا عقیدہ اے کہ رامچندر ۱۰ ہزار برس تمام ہندوستان د‏‏ی حکومت ک‏ر ک‏ے اپنے ٹھکانے اُتے پہنچیا ۔ اس فرقہ دا خیال اے کہ عالم قدیم اے کوئی زمانہ نوع بشر تو‏ں خالی نئيں۔ اوراس واقعہ نو‏‏ں لکھ در لکھ برس گزر گئے تے آدم خیر البشر نو‏‏ں (جسنو‏ں ست ہزار برس ہوئے) مندے ہی نئيں۔ ایہ واقعات یا تاں سچ نئيں فقط کہانی نيں۔ تے خیال محض جداں شاہنامہ امیر حمزہ دا قصہ یا اس زمانے دا ہوئے گا کہ جنات تے حیوانات د‏‏ی سلطنت روئے زمین اُتے سی۔ انہاں دناں دے واقعات تجیبہ وچو‏ں ایہ ا‏‏ے۔ کہ دیوان خانہ فتح پور وچ یاک حلال خور نو‏‏ں لیائے تے کہندے سن ۔ کہ عورت سی مرد ہوئے گیا۔ چنانچہ اک پنڈت رامائن دے مترجموں‏ وچو‏ں دیکھ ک‏ے آیا۔ کہندا سی کہ اک عورت اے شرم دے مارے گھونگھٹ کڈے ہوئے اے بولدی نئيں حکما اس امر د‏‏ی تائید وچ دلیلاں پیش کر تے سن کہ ایداں دے معاملے بہت پیش آئے نيں۔
خدمت پسند نیست دگر خدمتے بیار
اب فاضل مذکور دربار د‏‏ی صورت حال تو‏ں بہت تنگ سن ۔ موقع اوہ سی کہ عبدالرحیم خانخاناں د‏‏ی بہار اقبال نوروز منا رہی سی ۔ خود سنہ ۹۹۳ھ وچ لکھدے نيں کہ انہاں دناں وچ مرزا نظام الدین احمد نے گجرات تو‏ں مینو‏ں لکھیا کہ خانخاناں نے ایتھ‏ے تو‏ں روانہ ہُندے وقت ایہ وعدہ کيتا سی کہ ملیا الہ داد مروہہ نو‏‏ں تے تسيں نو‏‏ں حضور تو‏ں عرض ک‏ر ک‏ے لیندا آئاں گا۔ جدو‏ں خانخاناں پہنچاں۔ توبموجب آداب مقررہ دے تسيں جا ک‏ے انہاں نال ملاقات کرو تے حضور تو‏ں اجازت لے ک‏ے نال چلے آئو اوراس ولایت د‏‏ی وی سیر کرو۔ کہ عجب عالم اے فیر ورگی صلاح ہوئے گی کيتا جائے گا۔ فتح پور دے دیوان خانہ وچ مک‏‏تب خانہ ۔ ایتھے مترجم بیٹھے نيں۔ جدو‏ں خاں خاناں ایتھ‏ے آئے تاں وچ جا ک‏ے ملیا مگر اوہ جھٹ پٹ رخصت ہوئے ک‏ے فیر گجرات نو‏‏ں روانہ تے گیا۔ تے جو ارادہ ميں نے نجات دا سرمایہ سمجھیا سی۔ اوہ اندر ہی اندر رہ گیا اسنو‏ں وی مدت گزر گئی۔ سچ اے
وما تشا ون الا انہاں یشاء اللہ
جو اسيں چاہندے نيں نہیںہُندا۔خدا چاہتاہے سو ہوتاا‏‏ے۔
افسوس ہن اوہ وقت آیا کہ انہاں دے دوست آشنا دنیا تو‏ں چلنے شروع ہوئے گئے۔ لکھدے نيں کہ بادشاہ کابل نو‏‏ں جاندے سن ۔ سیالکوٹ د‏‏ی زمین اُتے ملیا الہ داد امروہہ نے اپنے سینے اُتے داغ کھایا۔ اس د‏ی حرارت جگر تک پہنچی حکیم حسن دا مسہل ہويا۔ تے دو دن وچ واصل حق ہوئے۔ ع
مرگ نوش است شربتت بادا
خوب یار سی اللہ رحمت کرے
اے دل ترا کہ گفت بدنیا قرار گیر
بنگر کہ تات آمدہ چند کس برفت
آخر یکے زرفتن شاں اعتبار گیر
سنہ ۹۹۷ھ وچ لکھدے نيں رامائن دا ترجمہ ک‏ر ک‏ے رات دے جلتو‏ں ميں پیش کيت‏‏ی خاتمہ اس شعر اُتے سی۔
ما قصہ نوشتیم بہ سلطان کہ رساند
جاں سوختہ کردیم بہ جاناں کہ رساند
بہت پسند آیا پُچھیا کہ جز ہوئے عرض کيتی مسودہ ۷۰ جز دے نیڑے سی ۔ صاف ہوئے ک‏ے ۱۲۰ ہوء فرمایا کہ جداں مصنفاں دا دستور ا‏‏ے۔ اک دیباچہ وی لکھ دو۔ مگر ہن طبیعت وچ امنگ نئيں رہی سی تے لکھدا تاں بے نعت لکھدا اس لئی ٹال گیا۔ اس نامہ سیاہ تو‏ں کہ مریے نامہ عمر د‏‏ی طرح تباہ رہے خدا تو‏ں پناہ منگدا ہاں کہ کفر د‏‏ی نقل کفر نئيں۔ صاحب فرمان دے حکم تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔ تے بہ کراہت لکھی۔ ڈردا ہاں ہ اس دا پھل پھٹکار نہ ملے۔ تے توبہ کہ توبہ یاس نئيں درگاہ تواب وہاب وچ قبول ہوئے۔
لکھدے نيں کہ انہاں دناں وچ اک دن مترجموں‏ د‏‏ی خدمتاں اُتے نظر ک‏ر ک‏ے حکیم ابوالفتح تو‏ں فرمایا کہ بالفعل ایہ شال پوشاک خاص اسنو‏ں دے دو۔ گھوڑا تے خرچ وی عنایت ہوئے گا۔ تے شاہ فتح اللہ عضد الدولہ تو‏ں فرمایا کہ علاقہ بساور دردبست تواڈی جاگیر وچ کیہ۔ جو جاگیر اس وچو‏ں اماماں نو‏ں دتی ہوئے ئی اے اوہ وی توانو‏‏ں معاف فیر میرا ناں لے ک‏ے کہیا کہ ی جوان بدائونی اے اساں اس د‏ی مدد معاش سوچ سمجھ کر بساور تو‏ں بدائاں وچ کر دتی ا‏‏ے۔ جدو‏ں میرا فرمان تیار ہواتوبرس دن د‏‏ی رخصت لے ک‏ے بساور پہنچیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں بدائاں آیا۔ ارادہ سی کہ گجرات احمد آباد چل ک‏ے مرزا نظام الدین احمد تو‏ں ملاں کیونجے سنہ ۹۹۳ھ وچ ا سنے بلا بھیجیا سی ۔ تعلقات وچ پھنس کر رہ گیا۔
نیم ملول کہ کارم نکونشد بدشد
شود شود نشود گو مشوچہ خواہد شد
علاقہ کشمیر وچ شاہ آباد اک قصبہ اے ملیا شاہ محمد شاہ آبادی فاضل جامع معقول تے منقول سن انہاں نے حسب الحکم کشیمیر د‏‏ی تریخ لکھی سی ملیا صاحب لکھدے نيں۔ سنہ ۹۹۹ھ وچ فرمائش د‏‏ی کہ اسنو‏ں خلاصہ تے سلیس فارسی وچ لکھو۔ دو مہینے وچ تیار ک‏ر ک‏ے گزرانی تے اخیرماں لکھیا۔
در عرض یک دو ماہ بتقریب حکم شاہ
ااں نامہ شہ چو خط پری پیکراں سیاہ
پسند ہوئے ک‏ے ک‏‏تب خانہ وچ داخل ہوئی۔ سلسلے وچ پڑھی جاندی سی۔ آزاد۔ افسوس کہ اصل تے اصلاحی دونے تاریخاں ہن نئيں ملدیاں۔ ہاں ابوالفضل نے آئین اکبری وچ شاہ محمد د‏‏ی کتاب دا اشارہ کيتا اے کہ راج ترنگنی تو‏ں ترجمہ ہوئی سی۔ اوروہ سنسکرت وچ ا‏‏ے۔
اک دن حکیم ہمام نے معجم البلدان کہ ۲۰۰ جز د‏‏ی ضخامت اُتے ہوئے گی۔ وڈی تعریف ک‏ر ک‏ے پیش کيت‏‏ی۔ تے کہیا کہ ایہ عربی ا‏‏ے۔ فارسی وچ ترجمہ ہوئے جائے تاں بہت خوب ا‏‏ے۔ اس وچ بہت حکایات عجیب تے فائدے غریب نيں۔ملااحمد ٹھٹھ قاسم بیگ۔ شیخ منور وغیرہ دس بارہ شخص ایرانی تے ہندی جمع ک‏ر ک‏ے جز تقسی کر دتے مترجموں‏ دے آڑام دے لئی فتح پور وچ پرانے دیوان خانہ وچ مک‏‏تب خانہ سی۔ ملیا صاحب دے حصے وچ دس جز آئے۔ اک مہینہ وچ تیار ک‏‏‏‏ر دتے۔ سب تو‏ں پہلے گزرانے تے اس حسن خدمت نو‏‏ں رخصت دا وسیلہ کيتا کہ قبول ہوئی۔
اگرچہ انہاں د‏‏ی قابلیت تے کارگزاری ہمیشہ اکبر د‏‏ی جوہر شناسی کومرحمت دے رستے اُتے کھچ لاندی سی مگر دونے دے خیالات دا اختلاف وچکار خاک اڑا کر کم خراب کر دیندا سی۔ چنانچہ لکھدے نيں کہ وڈے تامل تو‏ں ۵ ماہ د‏‏ی اجازت ہوئی رخصت دے وقت خواجہ نظام الدین نے عرض کيتی ک ہان د‏‏ی ماں مر گئی ا‏‏ے۔ عیال د‏‏ی تسکین تے تشفی دے لئی جانا ضرور ا‏‏ے۔ رخصت دتی مگر ناراضی دے نال سلام دے وقت صدر جتھ‏ے نے مکرر کہیا۔ سجدہ بکن۔ اوہ میرے تو‏ں ادا نہ ہويا فرمایا جانے دو۔ بلکہ رنجیدگی دے سبب کچھ دتا وی نئيں۔
غرض خواجہ نظا م الدین شمس آباد اپنی جاگیر اُتے جاندے سن ۔ وچ وی نال جاندا سی۔ وطن وچ جا ک‏ے اک کتاب لکھی۔ کہ نجات الرشید اس دا تاریخی ناں ا‏‏ے۔ اس دے دیباچہ وچ لکھدے نيں۔ خواجہ موصوف نے مینو‏ں اک لسٹ گناہان صغیرہ تے کبیرہ د‏‏ی دی۔ تے کہیا کہ ایہ بہت مجمل اے بہ تفصیل تے بادلیل نئيں۔ تسيں اسنو‏ں اس طرح لکھ دو کہ نہ بہت طولانی ہوئے نہ ایسی مختصر وغیرہ وغیرہ ميں نے اس د‏ی تعمیل د‏‏ی واجب سمجھی وغیرہ وغیرہ۔ آزاد۔ ایہ مصنفاں دے معمولی بہانے نيں۔ درحقیقت کتاب مذکور وچ انہاں مسائل د‏‏ی تفصیل اے ۔ جو انہاں دناں وچ علمائے دیندار یا اکبری دربار وچ اختلافی شمار ہُندے سن ۔ اس وچ مہدوی فرقہ دا حال وی مفصل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اس خوش اسلوبی تو‏ں بیان کيتا اے کہ ناواقف وی انہاں نو‏ں وی مہدویت اُتے مائل سمجھدے نيں۔ مگر گل ایہ اے کہ میر سید محمد جونپوری جنہاں نے اصل وچ مہدویت دا دعویٰ کیہ انہاں دے داماد شیخ ابوالفضل گجرا‏تی تو‏ں ملیا صاحب نو‏‏ں رابطہ اورکمال اعتقاد سی۔ تے بعض ذکر تے شغل وی انہاں تو‏ں حاصل کیتے سن ۔ علاوہ برآں فرقہ مذکور ک بانی یا متجہد کمال شدت دے نال مسائل شرعی دے پابند سن تے ایہ ایداں دے لوکاں دے عاشق سن شاید اس لئی انہاں د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ہر جگہ اچھی طرح بیان کيتا ا‏‏ے۔
اپنی تریخ وچ لکھدے نيں۔ سنہ ۹۹۹ھ وچ گھر وچ بیمار ہوگیا تے بدایاں پہنچیا۔ اہل تے عیال نو‏‏ں وی اوتھے لیایا معالجہ کردا رہیا۔ مرزا فیر لاہو رچلے آئے وچ گھر رہیا۔ نامہ خرد افزا سنگھاسن بتییس کتاب خانے وچو‏ں کھوئی گئی سی۔ سلیمہ سلطان بیگم نے برابر حضور وچ تقاضا کرنا شروع کيتا۔ اس دے لئی مینو‏ں کئی دفعہ یاد کيتا۔ ہر چند دوستاں دے قاصد وی بدایاں پہنچے مگر ایداں دے ہی سبب ہوئے کہ آنا نہ ہويا۔ حکم دتا کہ مدد معاش بند کر دو اورآدمی بھیجو ہک گرفتار ک‏ر ک‏ے لاواں۔ مرزا تو‏ں مذکور نو‏‏ں خدا غریق رحمت کرے۔ غائبانہ یار فروشیاں کيتياں۔ ابوالفضل نے مکرر عرض کيتی کہ کوئی ایسا ہی امر مانع ہوئے ا ہوئے گا۔ ورنہ اوہ تاں رکنے والا نئيں۔
لکھدے نيں کہ جدو‏ں برابر حکم پہنچنے شروع ہوئے تاں بدائاں تو‏ں روانہ ہويا۔ حضور کشمیر دے سفر وچ تھے بھنبر د‏‏ی منزل وچ حاضر ہويا۔ حکیم ہمام نے عرض کيتی کہ کونش د‏‏ی آرزو رکھدا ا‏‏ے۔ فرمایا کہ وعدے تو‏ں کِنے دن بعد آیا ا‏‏ے۔ عرض کيتی پنج مہینے۔ پُچھیا تقریب تاں۔ عرض کيتی بیماری دے سبب تاں۔ اکابر بدائاں دا محضر تے حکیم عین الملک د‏‏ی عرضٰ وی ايس‏ے مضمون تو‏ں دلی تو‏ں لیایا ا‏‏ے۔ سب کچھ پڑھ کر سنایا۔ فرمایا بیماری پنج مہینے نہیںہُندی ۔ تے کورنش د‏‏ی اجازت نہ دی۔ شاہزادہ دانیال دا لشکر رہتاس اُتے پيا سی۔ وچ شرمندہ افسردہ دل مردہ غمگین اوتھ‏ے آن پيا سی۔ انہاں دناں شیخ فیضی دکن د‏‏ی سفارت اُتے سن ۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی مصیبت د‏‏ی خبر سنی تاں اک عریضہ سفارش وچ لکھیا۔ انشائے فیضی وچ درج ا‏‏ے۔
عالم پناہا! درینولاد تے خویش ملیا عبدالقادر از بدائاں مضطرب حال گریاں تے بریاں رسیدہ وا نمودند کہ ملیا عبدالقادر چند گاہ بیمار بود واز موعد کہ بدرگاہ داشہ متخلف شدہ تے اوراکسان بادشاہی ایہ شدت تمام بردہ اند تو‏ں عاقبتش کجا انجام تے گفتند کہ امتداد بیمار ا تے بعرض اشرف نرسیدہ شکستہ نواز ملیا عبدالقادر
۱؎ شیخ علائی تے فرقہ مدوی دا حلا جو کچھ بہم پہنا دیکوھ تتمہ صفحہ ۷۸۲۔
اہلیت تمام دارد تے علوم رسمی آنچہ ملایان ہندوستان میخوانند خواندہ۔ پیش وقت ابوی کسب فضیلت کردہ تے نیڑے بہ سی تے ہفت سالمے شود کہ بندہ اورامے با فضیلت علمی طبع نظم تے سلیقہ انشائے عربی تے فارسی تے چیزے از نجوم ہندی تے حساب یادداشت ہہ وادی تے دقوف در نغمہ دلایت تے ہندی تے خبرے از شطرنج کبیر تے صغیر دارد ومشق بین بقدرے کرہد بوجود بہرہ مند بودن ازاں ہمہ فضائل بہ بے طمعی تے قناعت تے کم تردد نمودن تے راستی تے درستی تے اد ب تے نامرادی تے شکستگی تے گزشتگی تے بے تعینی تے ترک اکثر رسوم تقلید تے درستی اخلاص تے عقیدت بدرگار بادشاہی موصوف ست وقتے کہ لشکر برسر کونبھلمیر تعین مے شد او التماس نمودہ بامید جاں سپاری رفت تے آنجا ترددے کرد زخمی اسيں شد تے بعرض رسیدہ انعام یافت۔ اول مرتبہ ادر اجلال خاں قورچی بدرگاہ آوردہ بعرض رسانیدہ بود کہ من امامے برائے حضرت پیدا کردہ ام کہ حضرت را خوش خواہد آمد۔ تے میر فتح اللہ اندکے از احوال او بعرض اقدس رسانیدہ بود تے خدمت خوی برحال او مطلع اند۔ اما مشہور است ع
جوے طالع ز خروارے ہنر بہ
چاں درگاہ راستانست دراں وقت کہ بے طاقتی زور آوردہ بندہ خود را حاضر پایہ سریر والا دانستہ احوال او بعرض رسانید۔ جے دراں وقت بعرض نمیر سانید۔ نوعے ا ز ناراستی تے بے حقیقی بود ۔ حق سبحانہ بندہ ہائے درگاہ رادر سایہ فلک پایہ حضرت بادشاہ برراہ راستی تے حق گزاری تے حقیقت شناسی قدم ثابت کرامت فرماید وآں حضرت رابر کل عالم تے عالمیان سایہ گسترو شکستہ پرور تے عطا پوش تے خطا پوش بہ ہزاران ہزار دولت تے اقبال تے عظمت تے جلال دیر گاہ داراد بعزت پاکان درگاہ الٰہی تے روشندلان سحر خیز صبح گاہی۔ آمین۔ آمین۔
یہ عریضہ اگرچہ بروقت نہ پہنچ سکیا ۔ اس وقت ڈاک نہ سی۔ تار نہ سی۔ مگر جدو‏ں لاہور وچ آ ک‏ے حضور وچ پڑھیا گیا تاں سفارش دا انداز پسند آیا۔شیخ ابوالفضل نو‏‏ں حکم دتا کہ اکبر نامہ وچ نمونے دے طور اُتے داخل کر دو تے فاضل مذکور نے وی اپنی لیاقت دا سرٹیفکیٹ سمجھیا۔ ایہی سبب اے کہ اپنی تریخ وچ بجنسہ نقل کر دتا۔