cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنبھل سرکار
شیخ خواجاواں دے دستے دے بوہت سارے لوک بجنور تو‏ں روہیل کھنڈ علاقہ وچ داخل ہوئے ک‏ے امروہہ دے نیڑے تو‏ں گزر کر جویا تو‏ں موضع ماندی پور (سنبھل د‏‏ی طرف)کے درمیان تے شمال مشرق وچ کندرکی تے بلاری تک ’’خوجہ ترک آبادی والے مواضعات‘‘۱۳؎ وچ آباد ہوئے گئے۔ انگریزاں دے استحصال تو‏ں بچنے دے لئی امروہہ، مرادآباد، رامپور تے سنبھل شہراں دے زیادہ تر شیخ ترک خاندان وی انھاں مواضعات د‏‏ی طرف نقل مکانی دے بعد اوتھ‏ے پہلے تو‏ں آباد خوجہ ترکاں دے نال رہنے لگے سن ۔ وقت گزرنے دے نال نال اوہ وی انہاں وچ مل گئے۔ کچھ شیخ خواجاواں دا اک دستہ جس وچ کاشغر دے سابق حکمراناں (شیخ خواجاواں )کے اُچے منصب دار درباریاں دے دو وڈے گھراناں تے نال وچ انہاں تو‏ں جڑے ترکاں تے خوجہ ترکاں دے کچھ لوک وی شامل سن، سِدھے سنبھل شہر وچ قیام پذیر ہوئے دہلی سلطنت دے قیام دے بعد تو‏ں ہی دہلی، سنبھل تے اطراف دے علاقےآں تو‏ں تے وسطی ایشیا دے بخارا، سمرقند، کاشغر وغیرہ علاقےآں تو‏ں تجارت یا ملازمت دے سلسلے وچ دونے طرف دے لوکاں دا آنا جانا لگیا رہندا سی۔
۵؍نومبر ۱۵۵۶ء نو‏‏ں پانی پت دے میدان وچ اکبر د‏‏ی ترک فوج تے راجہ ہیمو (Hemu) نے کچھ روز پہلے ہی دہلی دے حاکم تردی بیگ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی اُتے قبضہ کيتا سی )کے درمیاں ہوئی جنگ وچ اکبر د‏‏ی فوج نے راجہ ہیمو نو‏‏ں شکست دے دتی سی۔ اس جنگ وچ سنبھل سرکار دے گورنر علی قلی خان شیبانی دے زیر قیادت سنبھل د‏‏ی فوج نے شاہی ہراول دستے دے نال مل ک‏ے زبردست جنگی حکمت عملی دا مظاہرہ کيتا تے اکبر / بیرم خاں دے زیر قیادت شاہی فوج دے جنگ دے میدان تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی جنگ جیت لی سی۔ علی قلی خان شیبانی نے ہی راجہ ہیمو نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اکبر دے سامنے پیش کيتا سی۔ لہٰذا اکبر نے اسنو‏ں سنبھل دا گورنر بنائے رکھدے ہوئے’ ’خان زماں ‘‘ دے خطاب تو‏ں نوازیا تے سنبھل د‏‏ی کل جاگیر ا س دے ناں کر دتی جو پہلے بیرم خان دے ناں سی۔ پانی پت د‏‏ی جنگ وچ جانے تو‏ں پہلے خان زماں علی قلی خان شیبانی دے زیر قیادت سنبھل سرکار دے سبھی ۴۷ پرگناں د‏‏ی دس ہزار فوج نے مل کر’ ’دریا سر‘‘ دے میدان وچ جنگ دے لئی مشق د‏‏ی سی۔ سنبھل د‏‏ی دس ہزار فوج وچ سنبھل دے اک محال’ ’ریاست مجھولا‘‘ دے راجہ دیپ چند د‏‏ی پنج ہزار راجپوت فوج وی شامل سی۔ سنبھل شہر دے شمال مغرب وچ موجودہ تمر داس سرائے تو‏ں لگیا ہويا پِچھے دا جنوبی علاقہ راجہ دیپ چند د‏‏ی فوج د‏‏ی چھاؤنی سی۔ رکن الدین سرائے دے مغرب وچ باقی فوج د‏‏ی چھاؤنی سی۔ بعد وچ راجہ دیپ چند چھاونی دا ناں انہاں ہی دے ناں پر’ ’دیپ سرائے‘‘ پيا۔
راجہ ہیمو اُتے فتح دے بعد راجہ دیپ چند نو‏‏ں وی اکبر د‏‏ی طرف تو‏ں اک فرمان تے سند جاری ک‏ر ک‏ے کمایاں وچ وڈی جاگیر ناں کيتی گئی تے فوج د‏‏ی تعداد پنج ہزار تو‏ں ودھیا کر اٹھ ہزا ر کر دتی گئی۔ (دی گزٹ مرادآباد، ایٹلس تحصیل سنبھل ۱۹۲۹ء ص ۳۲)
علاقہ دیپا سرائے وچ شیخ خواجاواں دا قیام:
شہنشاہ اکبر دے ابتدائی دور وچ موجودہ چندوسی دے قریب’ راجہ دا مجھولا‘ دے بڑ گوجر راجپوت راجہ دیپ چند دے ناں تو‏ں سنبھل دے شمال مغرب وچ دیپ سرائے یا دیپا سرائے آباد ہوئی سی۔ اس دے تقریباً ۱۵۰سال بعد کاشغر (مشرقی ترکستان) تو‏ں نقل مکانی ک‏ر ک‏ے آنے والے حکمراں شیخ خواجاواں (شیخ ترکاں ) دے اک دستے نے سنبھل شہر وچ ايس‏ے دیپ سرائے دے جنوب وچ موجودہ دیپا سرائے وچ قیام کيتا تے بعد وچ ایتھے سکونت اختیار کر لئی۔
قافلے دے نال آئے کچھ ہور ترک تے خوجہ ترک وی دیپا سرائے تے اس تو‏ں متصل شمالی علاقہ وچ مقیم ہوئے گئے۔ سنبھل شہر د‏‏ی سرحدی سرایاں تے اس دے پینڈو علاقےآں وچ بہت پہلے تو‏ں ہی کافی تعداد وچ مختلف قبیلےآں دے ترک تے بوبنہ ترک (یہ ہن صرف ترکاں دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں )آباد سن ۔ سنبھل شہر وچ ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے پہلے تو‏ں آباد کچھ’ ’شیخ خواجاواں ‘‘ تے خوجہ ترک خانداناں د‏‏ی وی جلد ہی دیپا سرائے دے شیخ ترکاں دے نال شمولیت ہوئے گئی۔ وقت گزرنے دے نال نال سنبھل علاقہ دے باہر دے پنڈ تو‏ں وی شیخ ترک تے خوجہ ترک دیپا سرائے وچ آ ک‏ے آباد ہُندے رہ‏‏ے۔ ایہ سلسلہ اج وی جاری ا‏‏ے۔
کاشغر تو‏ں سِدھے سنبھل آ ک‏ے موجودہ دیپا سرائے وچ قیام پذیر شیخ ترک نسل دے شیخ خواجاواں دے دو وڈے گھراناں وچ شیخ رفعت محمد (شیخ رفاندی)، انہاں دے بھائیاں تے لڑکےآں دے خاندان تے شیخ نتھن تے انہاں دے لڑکےآں دے خاندان شامل سن ۔ شیخ رفاندی تے شیخ نتھن نے دیپا سرائے وچ قیام دے نال ہی اپنے کنباں د‏‏ی مستقل رہائش دے انتظامات کیتے۔ بعد وچ جلد ہی سنبھل شہر تے اس دے چاراں طرف بیرونی علاقےآں وچ وی بہت ساریاں آراضی انہاں د‏‏ی ملکیت وچ آگئی۔ شیخ رفاندی نے اپنے کنبے دے لئی موجودہ چوک دے چاراں طرف د‏‏ی آراضی وچ مغرب د‏‏ی طرف پنجاں بھائیاں دے لئی اک حویلی تعمیر کرائی جس وچ وڈے وڈے پنج خوبصورت نقشین لکڑی دے دروازے لگے سن ۔ اگے چل ک‏ے یہ’ ’وڈی حویلی‘‘ دے ناں تو‏ں جانی گئی۔
شیخ رفاندی دے بعد انہاں دے کنبے د‏‏ی اولادیں’ ’رفاندی والے ‘‘گھرانے دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں ۔ اج وی رفاندی والے گھرانے دے اک بزرگ مولا‏نا چراغ عالم ہور رفاندی گھرانے دے لوکاں دے نال اپنے بزرگاں د‏‏ی بنوائی ہوئی دیپاسرائے د‏‏ی سب تو‏ں پرانی’ وڈی حویلی‘ (تعمیر ۱۱۷۵ھ/۶۲۔۱۷۶۱ء) وچ رہندے نيں ۔ حویلی دے سامنے کافی جگہ چھڈی گئی سی۔ جدو‏ں چھڈی گئی جگہ دے تِناں طرف وی رفاندی والےآں دے مکان بن گئے تاں چھڈی ہوئی جگہ’ ’رفاندی چوک‘‘ دے ناں تو‏ں جانی گئی۔ دور حاضر وچ نويں مکانات د‏‏ی تعمیر تو‏ں چوک چھوٹا ہوئے گیا اے تے ہن ایہ شاہ ا جمل صاحب دے ناں تو‏ں منسوب ہوئے کر’ ’اجمل چوک‘‘ کہلاندا ا‏‏ے۔ شیخ رفاندی تے شیخ نتھن دے کنباں دے نال آئے ہور لوکاں وچو‏ں کچھ رفاندی چوک دے مغرب وچ وڈی حویلی دے پِچھے تے کچھ چوک دے مشرق وچ بس گئے سن اوہ بالترتیب پچھیّاں والے تے پوربلے (پورب والے) اکھوائے۔ جداں جداں وقت گزردا گیا،گھر دے ممبران د‏‏ی تعداد ودھدتی گئی تے رفاندی گھرانے دے لوک چوک تو‏ں ہٹ کر دیپا سرائے دے کھلے تھ‏‏اںو‏اں وچ آباد ہُندے گئے۔ زیادہ تر لوک دیپا سرائے دے موجودہ روضہ علاقہ وچ تے کچھ ہندو پورہ کھیڑا علاقہ وچ آباد ہوئے گئے۔
کاشغر تو‏ں آنے والے شیخ خواجاواں دے دونے وڈے گھرانے جدو‏ں پہلے پہل موجودہ دیپا سرائے وچ آ ک‏ے آباد ہوئے سن تاں اوتھ‏ے کوئی آبادی نئيں سی صرف اک حویلی ۱۴؎ پہلے تو‏ں موجود سی جو اُس وقت تقریباً ۵۰۔۶۰سال پرانی سی۔ ایہ حویلی کسکيتی سی یا کس نے تعمیر کرائی سی اس بارے وچ کوئی پختہ معلومات نئيں مل سکيت‏یاں نيں ۔ البتہ اس حویلی نو‏‏ں شاید ۱۹واں صدی دے آخر وچ ’ ’رفاندی والے‘‘ گھرانے دے دو بھائیاں قطبی تے قاسم (شیخ قطب الدین تے شیخ قاسم حسین) نے خریدتا۔ اس دے بعد تو‏ں یہ’ ’قطبی قاسم د‏‏ی حویلی‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گئی۔ اس حویلی د‏‏ی اصل شکل ہن مسخ ہوئے رہی اے محض دروازہ دا کچھ حصہ تے اندر کچھ مقام حالے باقی ا‏‏ے۔
رفاندی والےآں د‏‏ی وڈی حویلی د‏‏ی حداں تو‏ں تقریباً ۱۰۰ گز دے فاصلے اُتے شمال د‏‏ی جانب شیخ نتھن نے اپنے کنبے د‏‏ی رہائش دا انتظام کيتا تے اوتھ‏ے ۶۳۔۱۷۶۲ء وچ ’ ’وڈا بغر ‘‘ نا م د‏‏ی حویلی (فوٹو باقیات ) تعمیر کرائی جو کچھ عرصے بعد شیخ نتھن د‏‏ی تیسری پیڑھی وچ گاؤں’ ’سورج پور چھتریا ‘‘ تو‏ں آئے شیخ نتھن گھرانے دے داما د قاسم علی نو‏‏ں دتی گئی۔
دیپا سرائے دے شیخ ترکاں نے سب تو‏ں پہلے موجودہ چودھری سرائے دے آس پاس د‏ی اپنی آراضی اوتھ‏ے دے زمیندار چودھریاں نو‏‏ں دے ک‏ے بدلے وچ انہاں دے قبرستان’ ’دریا سر‘‘ دا شمالی حصہ لیا جو اج وی موجود ا‏‏ے۔ کچھ عرصے بعد عالم والےآں نے اپنے کنبے دے لئی موجودہ تنیاں والے قبرستان د‏‏ی آراضی خریدی تے اس وچ مقبراں وغیرہ د‏‏ی تعمیر کرائی۔ اس دے بعد رفاندی والے خاندان نے وی رتنجُک تالاب دے شمال وچ اپنے قبرستان دے لئی علیٰحدہ جگہ خریدی۔ ہن دیپا سرائے وچ خوجہ ترکاں دے چار پرانے ووڈے قبرستان نيں دریا سر تنیاں والا رفاندی والا تے تکیہ۔ ا س دے علاوہ ڈیریا والے، مُنّی والے(مترجم کے) تے ٹھیکیداراں دے قبرستان وی نيں ۔
’’رفاندی والے ‘‘اور’ ’عالم والے‘‘ گھرانے دے دیپا سرائے وچ مقیم ہونے دے بعد تو‏ں ہی سنبھل شہر وچ تے سنبھل تو‏ں باہر دے دیہاتاں وچ پہلے تو‏ں آباد بوہت سارے خوجہ ترک وی دیپا سرائے وچ آ ک‏ے مقیم ہوئے گئے۔ ایداں دے گھراناں وچ سب تو‏ں پہلے ہتھوڑے والے گھرانے دے لوک نيں جنہاں دے بزرگ موضع کالا کھیڑا تو‏ں دیپا سرائے وچ آئے سن ۔
ہتھوڑے والے گھرانے دے شجرے تو‏ں پتہ لگدا اے کہ اوہ دیپا سرائے وچ خوجہ ترکاں دے آباد ہونے دے ۱۰۰ سال پہلے تو‏ں سنبھل دے اطراف دے علاقےآں وچ (کالا کھیڑا حسن پور) آباد سن ۔ مختلف پینڈو علاقےآں تو‏ں دیپا سرائے وچ آ ک‏ے رہنے والے خوجہ ترکاں وچ کئی خاندان تے لوک بہت مشہور ہوئے۔
بادشاہ بابر دے دور وچ اس دے امیر ہندو بیگ نے سنبھل شہر دے باہر مغر ب وچ ہندو پورہ (موجودہ ہندو پورہ کھیڑا) آبادکیا سی جس وچ اس وقت صرف ترکاں د‏‏ی آبادی سی۔ ۱۸ واں صدی دے آخر وچ ہندو پورہ وچ وی دیپا سرائے تے دیہاتاں تو‏ں آنے والے شیخ ترک آباد ہونے لگے۔ ایہ محلہ ہن دیپا سرائے د‏‏ی حدو د وچ شامل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ دیپا سرائے وہندو پورہ وچ ہن صرف شیخ ترک قوم دے خواجہ ترک ہی آباد نيں ۔ گذشتہ تقریباً ۲۵۰ سالاں وچ انہاں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے تقریباً ۷۰ہزار ہوئے گئی ا‏‏ے۔
ترک سلطنتاں دے دور وچ امروہہ، مرادآباد تے رامپور دے علاقےآں وچ وسطی ایشیا تو‏ں آ ک‏ے کافی تعداد وچ ترک، خوجہ ترک تے خواجہ شیخ ترک آباد ہوئے سن ۔ اُس وقت سرکاری بولی ترکی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ تر شیخ خواجہ (شیخ ترک) وی خوجہ ترکاں وچ ہی شمار ہونے لگے۔ لیکن اپنی قوم’ ’شیخ ترک ‘‘ہی لکھدے رہ‏‏ے۔
دور حاضر وچ سماجی برائیاں تو‏ں دیپا سرائے دا معاشرہ وی متاثر اے لیکن ہور تھ‏‏اںو‏اں دے مقابلے اس دا فیصد کافی کم ا‏‏ے۔ در حقیقت دیپا سرائے وچ مذہبی تے سیاسی تنظیماں تاں نيں لیکن ایسی کوئی سماجی تنظیم نئيں اے جو سماجی برائیاں نو‏‏ں دور کر پاکیزہ تے ترقی یافتہ معاشرہ د‏‏ی تشکیل کر سک‏‏ے۔ دیپا سرائے وچ بھکاری نئيں نيں تے تقریباً ہر فیملی دے پاس اپنا مکان وی ا‏‏ے۔ تعلیمی بیداری وی ہن عروج د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے خواجہ شیخ ترک شادیاں مقامی سطح اُتے ہی کرنا پسند کردے نيں لیکن بدلدے وقت دے نال اس وچ وی تبدیلی آ رہی ا‏‏ے۔
زمین جائداد تو‏ں متعلق بیع ناواں ، پرانے دستاویزاں تے نکاح ناواں وغیرہ وچ دیپا سرائے دے خوجہ ترکاں د‏‏ی قوم’ ’شیخ ترک‘‘ ہی ملدی اے جو شروعات تو‏ں ہی وجود وچ ا‏‏ے۔ ۸واں تے ۹واں صدی وچ عرب علاقےآں تو‏ں تے ۱۳واں صدی وچ مونگول علاقےآں تو‏ں کافی تعداد وچ لوک وسطی ایشیا وچ آ ک‏ے آباد ہوئے سن ۔ وقت گزرنے دے نال نال عرب تے مونگول نسل د‏‏ی وسطی ایشیا وچ پیدا ہوئی ترکی بولی بولنے والی اولادیں’ ’ترک ‘‘قوم وچ ہی شمار ہودیاں سن لیکن اوہ سب اپنے بزرگاں د‏‏ی نسل نو‏‏ں پہچان دے طور پر’ ’ترک ‘‘قوم دے نال ملانے لگياں جداں عرب نژاد ترک ’’شیخ ترک‘‘ یا شیخ خواجہ، مغل نژاد ترک چغتائی خانی، ازبیک خانی تے مرزا وغیرہ۔
دراصل مذکورہ بالا سبھی ترک جدو‏ں وسطی ایشیائی ترکاں دے نال وسطی ایشیا تو‏ں ہندوستان آئے تاں صرف’ ’ترک قوم ‘‘سن ۔
شیخ ترک نسل دے بزرگاں د‏‏ی یاد اں تے نشانیاں :
ترک سلطنتاں وچ حکومت تے لوکاں تو‏ں متعلق مسائل اُتے غور تے فکر کرنے دے لئی جو مجلس ہُندی سی وہ’ ’دیوان ‘‘کہلاندی سی۔ ایہ دیوان جس جگہ ہُندی سی اسنو‏ں دیوان خانہ کہیا جاندا سی۔ دیپاسرائے دے خاص تے اہ‏م دیوان خاناں وچو‏ں اک وڈا تے شاندار دیوان خانہ چوک دے نیڑے رفاندی والے خاندان د‏‏ی ملکیت سی۔ اس د‏ی جگہ ہن مکانات تعمیر ہوئے چکے نيں ۔ عالم والےآں د‏‏ی مشہور’ ’مچھلی محل حویلی ‘‘ تو‏ں وابستہ شمالی حصہ وچ عالم والےآں دا خوبصورت دیوان خانہ سی جس دے زیادہ تر حصہ اُتے مکان تعمیر ہوئے چکے نيں صرف چہار دیواری دا دروازہ باقی ا‏‏ے۔ ۔ مندرجہ بالا دونے دیوان خاناں دے بعد تعمیر ہويا دیوان خانہ ممبراں والے دیوان خانے دے ناں تو‏ں مشہور اے جو ہن وی کافی اچھی حالت وچ اے ۔ اس دے علاوہ مُنّی والی گلی وچ ’ ’مُنّی والےآں (مترجم دے خاندان)‘‘ دا بنوایا ہويا اک چھوٹا جہا لیکن خوبصورت دیوان خانہ سی جو تقریباً دس سال پہلے ختم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
یہ شاندار دیوان خانے، حویلیاں یا انہاں دے باقیات، مسیتاں، چہار دیواری تو‏ں گھرے پکے باغاں وچ بنی سیر گاہاں ، لمبی چوڑی حدود وچ پھیلے قبرستان، اوتھ‏ے موجود پرانے مقبرے تے قبراں یا انہاں دے باقیات تے انہاں اُتے فارسی /اردو بولی وچ کندہ کتبے وغیرہ دیپا سرائے دے شیخ ترکاں دے شاندار ماضی دے نشانات نيں جو تقریباً ۲۵۰سالاں نو‏‏ں محیط نيں ۔
شیخ ترک نسل دے خواجاواں دے گھرانے :
دیپاسرائے وچ شیخ ترک قوم دے زیادہ تر خواجہ ترک اپنے اپنے گھراناں دے ناں تو‏ں جانے گئے۔ فیملی دے مشہور شخص دے ناں اُتے یا کسی دوسری خاصیت د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں گھراناں دے ناں پئے۔
دیپا سرائے وچ مقیم پہلے دو گھراناں ، رفاندی والےآں تے عالم والےآں دے خاندان د‏‏ی ہن ست پیڑھیاں مکمل ہوئے چکيت‏یاں نيں ۔ اک پیڑھی اوسطاً ۳۵سال دے وقفے نو‏‏ں پورا کردی اے جس تو‏ں دونے گھراناں دے دیپا سرائے وچ آباد ہونے دے تقریباً ۲۵۰سال د‏‏ی تحقیق ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ بعد وچ دیپا سرائے آنے والے گھراناں وچ ’ ’ہتھوڑے والے‘‘، ڈیریا والے، سنّا والے، باجرے والے، نوئی، سرور والے، ممبراں والے، علی دلال والے، ہیبت والے، قاسم علی والے، منی والے، کن پوریے تے لال پریے وغیرہ (سبھی د‏‏ی چار تو‏ں چھ پیڑھیاں )اہ‏م گھرانے نيں ۔ مصنف محمد عثمان دیپا سرائے دے رفاندی والے گھرانے تے مترجم فرقان سنبھلی مُنّی والے گھرانے دے فرد نيں ۔
٭٭
حواشی:
۱۔ روہیلے مختلف افغان قبیلےآں دے لوک سن جو افغانستان دے پہاڑی علاقہ روہؔ تو‏ں ہند وچ آئے سن ۔ہندوستان وچ تیموری سلطنت دے آخری دور وچ روہیلے وڈی تعداد وچ کٹھیر وچ آباد ہوئے۔
۲۔۶۷۶ء وچ راجہ جے سین دے بیٹے راجہ انیک پال تومر نے دہلی وچ تومر حکومت قائم کيتی۔ ۶۹۴ء وچ انیک پال تومر دا بیٹا واسدیو تومر دہلی دا راجہ ہويا۔
مائیکل کرائیٹون
جان مائیکل کرائیٹون (انگریزی: Michael Crichton) (پیدائش: 23 اکتوبر 1942ء - وفات: 4 نومبر 2008ء ) اک امریک‏‏ی ناول نگار، مؤلف تے فلم ساز سی جس دے درجناں کتاباں نو‏‏ں مشہور فلم بنائے گئياں۔
سارہ سمتھ
سارہ سمتھ (پیدائش: ۳۰ مارچ ۱۹۹۹ء) اک جنوبی افریقی کرکٹر ا‏‏ے۔ اگست ۲۰۱۸ء وچ انہاں نو‏ں ویسٹ انڈیز د‏‏یاں سواݨیاں دے خلاف سیریز دے لئی جنوبی افریقہ د‏‏یاں سواݨیاں کےسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اس نے ۲۴ ستمبر ۲۰۱۸ء نو‏‏ں ویسٹ انڈیز ویمن دے خلاف جنوبی افریقہ دے لئی ویمنز ٹوئنٹی ۲۰ انٹرنیشنل کرکٹ ڈیبیو کيتا۔ فروری ۲۰۱۹ء وچ کرکٹ ساؤتھ افریقہ نے ۲۰۱۹ ءدے لئی پاوریڈ ویمنز نیشنل اکیڈمی انٹیک وچ انہاں نو‏ں اک کھلاڑی دے طور اُتے نامزد کيتا ۔ ستمبر ۲۰۱۹ء وچ انہاں نو‏ں جنوبی افریقہ وچ سواݨیاں د‏‏ی ٹی۲۰ سپر لیگ دے افتتاحی ایڈیشن دے لئی ٹربلانچ الیون سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔
مائیکل کرائیٹون
تصنیفات
thumb|مائیکل کرائیٹون تو‏ں موسوم ’کرائیٹون سارس‘ [[مہیب سوسمار دا ڈھانچہ جو چین وچ نمائش کيتا گیا ا‏‏ے۔ ]]
سنبھل سرکار
۳۔ ٹائمس آف انڈیا دہلی دے ۱۱ جولائ‏ی ۱۹۹۴ء دے شمارے وچ پی۔ٹی۔آئی دے حوالے تو‏ں اک رپورٹ بہ عنوان’’ نويں صدی د‏‏ی اک کاپر پلیٹ یوپی وچ پائی گئی ‘‘شائع ہوئی سی۔ رپورٹ وچ اے ایس آئی (Archeological Survey of India)کے سپرنٹنڈنگ آرکیالوجسٹ ڈاکٹر ڈی آر منی دے مطابق ۱۹۹۱ء وچ ضلع مرادآباد د‏‏ی تحصیل سنبھل وچ شمالی ہند دے گوجر پرتیہار حاکم ناگ بھٹ II(۸۰۰۔۸۳۳ء) دے دور د‏‏ی اک کنندہ کاپر پلیٹ مڑی ہوئی حالت وچ ملی سی جس دا سائز (161.5x49x0.50)سینٹی میٹر تے وزن تقریباً ۱۰؍کلو گرام سی۔ایہ کاپر پلیٹ سَمْوَت ۸۸۵ (۸۲۸ء) دے جیٹھ ماہ د‏‏ی ست تریخ نو‏‏ں مہودیہ (قنوج)کی طرف تو‏ں گناپورہ (موجودہ گنور)ضلع دے شنبھو پلّیکا (موجودہ سنبھل) نو‏‏ں دتی گئی سی۔
ASIکی اک شاخ Epigraphyکے جناب ایم جی شرما تے دوسرے معاونین د‏‏ی مدد تو‏ں کاپر پلیٹ اُتے کندہ عبارت او راس دا ترجمہ ’’نَو بھارت ٹائمز‘‘ دے ۵؍اگست ۱۹۹۴ء دے شمارے وچ شائع ہويا۔ کاپر پلیٹ اُتے کندہ ناگ بھٹ ۔IIکا ایہ فرمان نويں صدی دے ناگری رسم الخط د‏‏ی سنسکرت وچ ۱۴لائناں وچ کندہ ا‏‏ے۔ اس وچ ناگ بھٹ ۔IIکے ذریعہ اپنے شجرہ تو‏ں واقف کراندے ہوئے سنبھل دے عوام تے درباریاں نو‏‏ں یُوراج راما نو‏‏ں ہر ممکن تعاون دینے دے بارے وچ حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کاپر پلیٹ امروہہ دے توفیق احمد چشتی دے پاس سی۔
۴۔ ’واقعات راجگڑھ دہلی ‘ دے مصنف بشیر الدین احمد دے مطابق پرتھوی راج رائے پتھورا دا حکومت‏ی دور ۱۰۵۹۔۱۰۷۲ء)ہے۔محمد افضا الرحمن نے اپنی کتاب 'Rohil Khand Territory in Medieval India'کے صفحہ ۳۱ اُتے رائے پتھور د‏‏ی حکومت دا دور (۱۱۹۳۔۱۱۷۸ء )لکھیا اے جو غلط اے کیونجے دہلی وچ تومر خاندان دے آخری راجہ پرتھوی راج رائے پتھور ا دے انتقال (۱۰۹۵ء) دے بعد ہی راجہ بلدیو سنگھ چوہان نے دہلی وچ چوہان راجشاہی د‏‏ی بنیاد پائی۔چوہان راجونش د‏‏ی چھیويں پیڑھی وچ پرتھوی راج چوہان ۱۱۹۲ء وچ محمد غوری دے نال ہوئی جنگ وچ ماریا گیا۔قلعہ رائے پتھورا د‏‏ی تعمیر دے تقریباً ۱۲۵ برس بعد قلعہ وچ قطب مینار د‏‏ی تعمیر ہوئی۔
۵۔ سالار مسعود غازی تے پرتھوی راج چوہان۔مورخ فرشتہ نے سید سالار مسعود غازی نو‏‏ں سلطان محمود غزنوی دا بھانجہ تے اس د‏ی فوج دے سپہ سالار ساہو دا بیٹا بیان کيتا اے ۔ضیاء الدین برنی دے مطابق اوہ محمود غزنوی د‏‏ی فوج دا اک سپاہی سی۔عبدالقادر بدایونی نے اسنو‏ں اک افغان قرار دتا جس د‏‏ی مڈھلا جیون دا حال معلوم نئيں ہوسکا شاید ايس‏ے لئی آنے والیاں نسلاں نے اس دے بارے وچ خیالی داستاناں شامل ک‏ے دتی نيں۔
سید سالار مسعود غازی د‏‏ی زندگی تے کارنامےآں اُتے پہلی کتاب عبدالرحمن چشتی نے’ مراۃ مسعودی‘ دے ناں تو‏ں جہانگیر دے زمانے وچ لکھی سی۔ یعنی سید سالار مسعود غازی دے ۶۰۰ برس بعد لکھی گئی سی۔لہٰذا اسنو‏ں کسی طرح وی پوری طرح مستند نئيں منیا جا سکدا تے ایہ اک افسانے تو‏ں زیادہ اہمیت نئيں رکھدی۔(تریخ امروہہ، محمود احمد عباسی،ص ۱۰)
مائیکل کرائیٹون
حوالے
گٹھ:امریکی شخصیتاں
سارہ سمتھ
حوالے
گٹھ:مغربی صوبے د‏‏یاں سواݨیاں کرکٹ ٹیم د‏‏ی کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏یاں سواݨیاں عالمی ٹوئنٹی/۲۰ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوب افریقی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:غیر موجود مقام پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۹۹ دے جم گٹھ:1999 دے جم
اوپن ہب
اوپن ہب یا بلیک ڈک اوپن ہب، سابق اوہ لوہ اک ویب سائٹ اے جو اوپن سورس سافٹ ویئر ڈولپ مینٹ د‏‏ی درجہ بندی (indexing) دے لئی ویب سروس تے آن لائن کمیونٹی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اوپن ہب نو‏‏ں مائیکروسافٹ دے سابق مینیجر جیسن آلین تے اسکٹ کالیزن نے 2004ء وچ قائم کيت‏‏ا تے بعد وچ روبن لکی شامل ہوئے گئے۔   اس ویب سائٹ وچ 669,601 اوپن سورس پروجیکٹ تے 681,345 سورس کنٹرول ریپازٹری سن ۔ اس وچ کل 3,848,524 مشارکین تے 31,688,426,179 سطراں اُتے مشتمل کوڈ لکھے جا چکے سن ۔
اس ویب سائٹ نو‏‏ں بلیک ڈک نامی کمپنی چلاندی ا‏‏ے۔ بلیک ڈک نو‏‏ں 2017ء وچ سناپسس نامی کمپنی نے $565 ملین وچ خرید لیا۔
ہور دیکھئے
گٹھ:انٹرنیٹ خواص 2006 وچ قائم کيت‏‏ا گٹھ:انٹرنیٹ
سنبھل سرکار
۶۔محمد افضال الرحمن خاں نے اپنی کتاب ’’روہیل کھنڈ ٹیری ٹری اِنہاں میڈیول انڈیا‘‘ دے صفحہ ۳۲ اُتے علاقہ وچ اک لمبے عرصے تو‏ں سینہ بہ سینہ چلی آرہی روایتو ں دے حوالے تو‏ں لکھیا اے کہ پرتھوی را ج چوہان تے سید سالار مسعود غازی دے درمیان سنبھل دے مشرق وچ پنج میل فاصلے اُتے واقع شہباز پور دے مقام اُتے لڑائی ہوئی۔ اس دے علاوہ وی کئی علاقائی تے مقامی تریخ داناں نے سید سالار مسعود غازی تے پرتھوی راج چوہان دے درمیان جنگ ہونے دا ذکر کيتا اے ۔حقیقت وچ سید سالار مسعود غازی تے پرتھوی راج چوہان دے درمیان جنگ دا ہونا ممکن نئيں کیونجے دونے دے دور وچ اک صدی تو‏ں وی زیادہ دا فرق ا‏‏ے۔
انجینئر سمیع الدین د‏‏ی کتاب سلطان الشہدا(سید سالار مسعود غازی) دے صفحہ ۱۱پر بجز نامہ مسعود (اردو ترجمہ)ص ۲۵ تے مراۃ اسرار (اردو ترجمہ ص ۴۳۹) دے حوالے تو‏ں سید سالار مسعود غازی د‏‏ی پیدائش ۱۰۱۴ء وچ اجمیر وچ ہونے دا ذکر اے تے ص ۲۳ اُتے انہاں دے والد سالار ساہو د‏‏ی موت ۱۰۳۱ء وچ ہونے تے صفحہ ۳۰ اُتے سید سالار د‏‏ی شہادت ۱۰۳۲ء وچ ہونے دا ذکر ا‏‏ے۔ اس طرح سلطان محمود غزنوی، سپہ سالار ساہو تے سید سالار مسعود غازی دا انتقال بالترتیب ۱۰۳۰ئ،۱۰۳۱ء ،۱۰۳۲ء وچ ہويا۔ ۱۱۵۰ء وچ سنبھل،دہلی تے اجمیر دے راجہ پرتھوی راج چوہان (۱۱۹۲۔۱۱۴۱ء) دے زیر حکومت آیا۔ اس طرح پرتھوی راج چوہان تے سپہ سالار ساہو تے سید سالار مسعود غازی دے دور وچ کم تو‏ں کم ۱۲۰ سال دا فرق صاف نظر آندا ا‏‏ے۔
مولا‏نا عبدالمعید سنبھلی نے اپنی کتاب مصباح التواریخ وچ سید سالار مسعودغازی تے پرتھوی راج چوہان دے درمیان جنگ کيت‏ی گل کردے ہوئے کتاب دے ص ۸۶۔۸۵ وچ لکھیا اے کہ ’’تحقیقی تے اصل گل ایہ اے کہ مورخین نے ساہو سالار تے سالار مسعود غازی د‏‏ی شخصیتاں نو‏‏ں گڈمڈ کر دتا اے ۔جو واقعات سید سالار مسعود غازی دے بیان کیتے جاندے نيں اوہ درحقیقت سید سالار ساہورسے وابستہ نيں انہاں دے بیٹے نو‏‏ں انہاں دے نال ملیا دتا گیا ا‏‏ے۔ ‘‘
مصنف دا نظریہ: دہلی تے سنبھل دا راجہ درحقیقت اس دور وچ مہیپال تومر (۱۰۵۱۔ ۱۰۲۶ء) سی ، پرتھوی راج چوہا ن نئيں۔ اس وقت دہلی وچ تومر خاندان دے راجہ د‏‏ی حکومت سی تے سنبھل دہلی دے ماتحت سی۔ یعنی دہلی دے راجہ دے ماتحت سنبھل دا حاکم مقرر ہُندا سی۔ لہٰذا سنبھل وچ سیدسالار مسعود غازی دے نال ہوئی جنگ وچ راجہ مہیپال تومر دے ماتحت پرتھوی راج ناں دا اوہی راجہ سنبھل دا حاکم سی جس دا تذکرہ پِچھے ہوئے چکيا اے مگر بعد وچ غلطی تو‏ں پرتھوی راج چوہان مشہور ہوئے گیا۔
۷۔ترکیہ۔ہندوستان وچ ترکاں دے ابتدائی دور وچ کِسے وی ذات یا قبیلے دے نويں مسلما‏ن ہوئے لوکاں نو‏‏ں ترکیہ (مذہبی طور اُتے ترکاں تو‏ں جڑے ہوئے) دے ناں تو‏ں جانا گیا کیونجے اس وقت مسلما‏ن لفظ رائج نئيں سی۔
۸۔ تغلق دور وچ مقبراں تے مسجدےآں د‏‏ی تعمیر نے آرکیٹیکچر نو‏‏ں اک نويں شکل دی۔ان د‏‏ی تعمیر د‏‏ی قابل ذکر خوبی انہاں د‏‏ی دیواراں دا تھلے تو‏ں ڈھلواں ہونا سی جنھاں ڈھال دار پشتے وی کہیا جاندا سی۔جو صدر عمارت نو‏‏ں مضبوطی دیندے سن ۔ (مدھیہ کالین بھارت، ستیش چند، ص ۲۳۸)
۹۔ سرائے ترین: سنبھل د‏‏ی آبادی ۵۲سرایاں تے ۳۶ پوراں وچ تقسیم سی۔ان سرایاں تے پوراں دے ناں اکثر عالِم دین،صوفیاں ،درباریاں یا حکمراناں دے ناں اُتے سن ۔ شیخ فتح اللہ کابل دے ’تریم‘ ناں دے اک قبیلے نال تعلق رکھدے سن ۔وہ شیخ سلیم چشتی دے نائب سن تے سنبھل بھیجے گئے سن ۔انھاں دے ناں اُتے سنبھل دے جنوب وچ اک سرائے ’تریم‘ ناں تو‏ں آباد ہوئی۔ موجودہ دور وچ سرائے تریم (سرائے ترین)کی آبادی سنبھل د‏‏ی سب سرایاں تو‏ں زیادہ اے ۔شاہ فتح اللہ دا مقبرہ سرائے ترین دے بیچ محلہ دربار وچ اک باغ دے پکّے احاطے وچ ا‏‏ے۔
۱۰۔ نواب امیر خاں سنبھلی: امیر خان سرائے ترین دے نواب خیل محلے وچ ۱۷۶۵ء وچ پیدا ہوئے سن ۔ نوجوان امیر خان بلند حوصلہ شجاع تے اُتے عزم شخصیت سن ۔انھاں نے مختلف حکمراناں د‏‏ی فوج وچ نوکری د‏‏ی مگر صحیح موقع نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پریشان رہنے لگے سن ۔ ايس‏ے جدوجہد دے دوران اوہ کسی طرح پنڈاریاں دے نال مل گئے۔ پنڈاری مہاراشٹر تے راجپوتانا دے سرحدی علاقےآں دے قبیلےآں دے لوک سن ۔ جنھاں نے تیموری سلطنت دے آخری دور وچ رستےآں تے سرایاں وچ قافلاں نو‏‏ں لُٹنا شروع کيتا سی۔ اوہ سرائے وچ ٹھہرنے والے مسافراں دے نال گھل مل ک‏ے نہایت چالاکی تے خاموشی دے نال رومال دا اک خاص پھندہ لوکاں دے گلے وچ ڈال کر مار دتا کردے سن تے پرت لیا کردے سن ۔ وقت دے نال نال انہاں د‏‏ی طاقت تے تعداد ودھدتی گئی۔۱۸؍واں صدی دے آخری سالاں وچ گوالیر،اندور تے پونا دے مراٹھا حکمراناں ،سندھیا، ہولکر تے پیشواواں د‏‏ی سرپرستی وچ مراٹھا صوبےآں دے چاراں طرف پنڈاریاں دے ٹھکانے قائم ہوئے چکے سن ۔ انہاں دے تن طاقتور گروہ سن جنہاں دے سردار کریم خاں پنڈاری،چیتو پنڈاری تے واصل محمد پنڈاری سن ۔کریم خاں تے محمد واصل گوالیار حکمراں سندھیا د‏‏ی سرپرستی وچ تے چیتو پنڈاری ہولکر د‏‏ی سرپرستی وچ انہاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں ہتھیار مہیا کرانے تے جنگاں وچ انہاں د‏‏ی مدد کرنے دے بدلے وچ انہاں تو‏ں دولت تے جاگیراں لیندے سن ۔
پنڈاریاں وچ شامل ہونے دے بعد امیر خان نے جلد ہی یشونت راؤ ہولکر د‏‏ی سرپرستی وچ گھوڑ سوار پٹھاناں دا اک دستہ تشکیل دتا۔پنڈاری گروہ وسطی تے جنوبی ہندوستان وچ سرگرم سن جدو‏ں کہ امیر خان تے اس دے پٹھان شمالی ہندوستان تے راجپوتانہ وچ سرگرم رہ‏‏ے۔ امیر خان پنڈاری نئيں سی جداں کہ کچھ انگریز مورخین نے مشہور کر دتا سی۔ اوہ سالارزئی افغانی پٹھان سی۔اپنے عروج دے دور وچ امیر خان دے دستے وچ اٹھ ہزار پیدل دس ہزار گھوڑ سوار تے ۲۰۰ توپچی تے بندوقچی سن ۔ امیر خان مراٹھا حکمراناں دے لئی جنگاں لڑدا سی۔ بدلے وچ انہاں تو‏ں جاگیراں حاصل کردا سی۔ ۱۷۹۸ء وچ اِندور دے یشونت راؤ ہولکر نے امیر خان نو‏‏ں اپنے پرگنہ ٹونک (موجودہ راجستھان وچ )کی جاگیر تے نواب دا خطاب دتا۔ نواب امیر خان نے ٹونک د‏‏ی جاگیر تے سرحداں نو‏‏ں ودھیا کر ۱۸۰۶ء وچ ٹونک نو‏‏ں اسٹیٹ دے درجہ دا اعلان کر دتا تے سندھیا تے ہولکر حکمراناں تو‏ں اسٹیٹ د‏‏ی سند حاصل کر لئی۔ اوہ خود ٹونک اسٹیٹ دا پہلا نواب ہويا۔ ۱۸۱۷ء وچ جنرل ہیسٹنگس دے نال ہوئے اک معاہدے دے تحت جدو‏ں رامپور نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پورے روہیل کھنڈ اُتے انگریزاں دا تسلط مان لیا گیا تاں نواب امیر خان سنبھلی نو‏‏ں ریاست ٹونک دا خود مختار نواب منیا گیا۔ ۱۸۳۴ء وچ نواب امیر خان دا انتقال ہوئے گیا۔اس د‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا محمد وزیر خان (۶۴۔۱۸۳۴ء) ریاست ٹونک دا نواب ہويا۔ سرائے ترین دے محلہ دربار دے وسط وچ اک چوکور عمارت ’’بنگلہ‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور اے جتھے نواب دوندے خاں دے دور وچ نواب امیر خان دے والد محمد حیات خان قرآن تے دینیات د‏‏ی تعلیم دیندے سن ۔ سرائے ترین دے محلہ دربار وچ بنگلہ دے برابر ہی پکے باغ وچ شاہ فتح اللہ ترین دا مقبرہ اے جس دا صدر دروازہ نواب امیر خاں سنبھلی نے بنوایا سی امیر خان دے خاندانی بزرگ سالارزئی افغان ابراہیم لودھی دے دور وچ ہندوستان آئے تے سنبھل دے سرائے ترین وچ آباد ہوئے۔اس وقت سنبھل دے حاکم بہادر خاں نے ابراہیم لودھی تو‏ں باغی ہوئے ک‏ے سنبھل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے محمد شاہ دے ناں تو‏ں سنبھل وچ تخت نشین ہويا تے اپنے ناں دا خطبہ پڑھوایا تے سکہ وی جاری کيتا۔ حالانکہ جلد ہی ابراہیم لودھی نے محمد شاہ تو‏ں سنبھل واپس لے لیا۔اگے چل ک‏ے امیر خان دے دادا تالے خان نواب علی محمد خان د‏‏ی فوج وچ ملازم ہوئے۔ (’نواب محمد امیر خان‘،باسط علی /’ مصباح التواریخ‘،مولا‏نا معید سنبھلی )
۱۱۔ شاہجہان دے دور وچ سنبھل دے دہلی دروازے تو‏ں سِدھے مغرب د‏‏ی طرف تقریباً ساڈھے تن کوس (تقریباً ۸ کلومیٹر )کے فاصلے اُتے آباد سوندھن تو‏ں آدم پو رہو ک‏ے اگے گنگا ندی پار ک‏ر ک‏ے دہلی پہنچنے دے لئی ۶۰ کوس (تقریباً ۱۳۵کلومیٹر) لمبی سنبھل دہلی شاہراہ سی۔ ۱۸واں صدی وچ اُس مقام اُتے گنگا دے چوڑے تے گہرے ہوئے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں سنبھل دہلی شاہراہ بند ہوئے گئی۔ موجودہ دور وچ سنبھل تو‏ں دہلی جانے دے لئی سڑک تو‏ں ہوئے ک‏ے دو راستے نيں۔ اک گجرولا ہوئے ک‏ے تے دوسرا انوپ شہرہو ک‏ے۔
۱۲۔ تاریخی حیثیت د‏‏ی کسی پرانی آبادی د‏‏ی جگہ مٹی یا اِٹاں دے ڈھیر یا ٹیلےآں اُتے جو نويں آبادی بستی اے اوہ کھیڑہ کہلاندی ا‏‏ے۔
۱۳۔ وسطی ایشیا وچ عرباں دے قیام دے تقریباً ۱۲۵سال بعد ایران دے سامانی خاندان د‏‏ی حکومت قائم ہوئی جس وچ دربار د‏‏ی بولی عربی بولی دے بجائے فارسی ہوئی تے ترکی دوسری بولی تسلیم کيتی گئی۔ عربی بولی صرف مذہبی بولی بن دے رہ گئی۔سامانی حکومت وی تقریباً ۱۲۵؍ سال قائم رہی۔سامانی سلطنت دے خاتمے دے بعد تقریباً ۲۰۰ سال تک وسطی ایشیا اُتے اوتھ‏ے دے ترکاں د‏‏ی حکومت رہی۔ (سلجوک خاندان ۔تقریباً ۱۲۵؍سال تے خوارزم شاہی خاندان تقریباً ۷۵سال) ترک سلطنت وچ دربار د‏‏ی بولی تے عام بولی ترکی ہوئے گئی جدو‏ں کہ فارسی دوسری بولی دے طور اُتے تسلیم کيتی گئی۔مذہبی زبا ن عربی ہی رہی۔ اس دور وچ ترک النسل ترکی تے فارسی بولی بولنے والے،جو اسلام مذہب دے اسکالر ہونے دے نال نال امیر تے سردار وی سن ۔ اوہ سب خوجہ (ترکی لفظ)کے طور اُتے مشہور ہوئے۔ انہاں د‏‏ی اولاداں وی ’’خوجہ ترک‘‘ مشہور ہوئیاں۔ شیخ/ سید ترک النسل کچھ خواجہ وی ترکی بولنے والےآں دے ماحول وچ عام طور اُتے خوجہ ہی کہلانے لگے۔ وسطی ایشیا اُتے چنگیز خان دے حملے دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ترک،خوجہ تے شیخ خواجہ (شیخ ترک)ہندوستان آئے۔ چونکہ ہندوستان وچ وی اس وقت ترک سلطنت قائم ہوئے چک‏ی سی لہٰذا خالص ترکی ماحول ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے شیخ خواجہ ترک وی ’’خوجہ ترک کہلانے لگے۔
۱۴۔ ۱۷۰۵ء دے نیڑے تعمیر ہوئی دیپا سرائے چوک د‏‏ی اس شاندار حویلی دے ٹھیک پِچھے مغرب د‏‏ی طرف تقریباً ۴۰۰ یا ۵۰۰ گز دے فاصلے اُتے اک اُچے وڈے چبوترے اُتے پختہ سرائے بنی سی۔ جس وچ مغرب د‏‏ی طر ف مسجد د‏‏ی اک دیوار سی جس وچ اُبھرے ہوئے در بنے سن ۔ دیوار دے اک سرے اُتے حُجرہ (اک دروازہ دا کمرہ)اور کنواں سی۔ ایہ سب پکی چھوٹی اِٹ دے بنے سن ۔ان دے باقیات ہن تو‏ں تقریباً ۵۰ سال پہلے تک موجود سن ۔اُس وقت وچ سرائے اُتے رہنے والے اک بزرگ نے دسیا کہ نويں مکان بنانے دے لئی جدو‏ں لوکاں نے کھدائی کرائی تاں سرائے د‏‏ی حدود وچ چاراں طرف جگہ جگہ پرانی بنیاداں نکلاں جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ سرائے وچ سپاہیاں تے لوکاں دے ٹھہرنے دے لئی کمرے بنے ہاں گے۔
سرائے دے ٹھیک سامنے چند گز دے فاصلے اُتے سڑک د‏‏ی دوسری طرف نتھے خاں دا باغ اے ۔دہلی دے بادشاہ فرخ سیر دے دور وچ نتھے خان سنبھل سرکار دا آخری حاکم سی۔کیونجے ۱۷۱۶ء وچ نتھے خاں د‏‏ی موت دے بعد فرخ سیر دے وزیر رکن الدین نے سنبھل دے بجائے مرادآباد نو‏‏ں سرکار بنا دتا سی۔باغ تو‏ں متصل نتھے خاں د‏‏ی کچہری سی۔کچہری باغ تے سرائے دے باقیات وچ پکے باغ دا بیرونی دروازہ تے اس دے اندر مسجد تے نتھے خاں دا مزار حالے ٹھیک حالت وچ اے ۔نتھے خان دا باغ،باغ دے برابر اس د‏ی کچہری،سامنے سرائے تے سرائے دے نزدیک اک رہائشی مکان دا ہونا اس گل کيتی طرف اشارہ کردا اے کہ شروعات وچ نتھے خاں نے ايس‏ے مکان نو‏‏ں اپنی رہائش گاہ بنایا ہوئے گا۔ بعد وچ نتھے خاں نے محلہ کوٹ غربی وچ اپنی رہائش دے لئی اک شاندار مکان تعمیر کرایا جو نتھے خان دے محل دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ اس مکان دے باقیات وچ ہن صرف اک دالان ہی باقی ا‏‏ے۔
جاگیرسنبھل تے سنبھل سرکار
ولایت:
ترک سلطاناں دے شروعا‏تی دور وچ موجودہ دور دے صوبےآں د‏‏ی طرح سلطنت د‏‏ی وڈی اکائیاں ولایت کہلادیاں سن جس وچ بوہت سارے پرگنے شامل ہُندے سن ۔
مقطی (گورنر):
ولایت وچ نظم تے نسق تو‏ں متعلق سارے کم انجام دینے دے لئی مقطی مقرر کیتے جاندے سن ۔
شق Shiqq/ سرکار:
فوجدار:
شیر شاہ دے دور وچ سرکاراں دے مکھیا (گورنر) فوجدار اکھوائے۔
(History of Sher Shah, p. 119, Dr. I.H.Siddiqui)۔
تیموری سلطاناں دے دور وچ سرکاراں دے فوجدار صوبےآں دے ماتحت ہُندے سن ۔
(The Administration of the Mughal Empire p. 231, Dr. I.H. Qureshi)
محال / پرگنہ/چکلا:
سلطنت وچ محال / پرگنہ موجودہ زمانے د‏‏ی تحصیلاں جداں سن ۔ شاہجہان دے آخری دور وچ ’ چکلا‘ موجودہ ضلع د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔
دانشوراں تے صوفیاں نو‏‏ں طے شدہ وقت وچ جو نقد رقم مقرر کيتی جاندی سی اوہ وظیفہ کہلاندی سی۔ جے نقد رقم دے بجائے زمین عطا کيتی جاندی سی تاں اوہ مدد معاش( سُویر غل) کہلاندی سی۔
اقطہ(جاگیر):
یہ کسی shiqqماں اس د‏ی اک چھوٹی اکائی ہُندی سی جس وچ کچھ ہی پرگنے شامل ہُندے نيں ۔ دہلی سلطنت دے وفادار تے مشہور امیراں تے انہاں دے ماتحتاں نو‏‏ں کسی شِق دے اک مخصوص علاقے تو‏ں حاصل مال گزاری (Revenue)سے تنخواہ وغیرہ ادا کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں مقیم مقطی (گورنر) نو‏‏ں عام طور اُتے اُس سرکار دے صدر مقام د‏‏ی اقطہ ناں کيتی جاندی سی۔ دہلی ترک سلطنت دے بعد اقطہ نو‏‏ں جاگیر کہیا جاندا سی۔
('Rohilkhand Territory in medieval India', M. Afzalur Rahman Khan, p.108 with reference 'The Administration of Mughal Empire' by Dr. I.H.Qureshi)
دہلی ترک سلطنت وچ ولایت، شِق تے اقطہ ترک سلطاناں دے بعد دے دور وچ صوبہ، سرکار تے جاگیر دے متبادل (Synonyms)سن ۔
(Rohilkhand Territory in medieval India, M. Afzalur Rahman Khan, p.101)
Iqtaنام کرنے دے متعلق منہاج نے اس طرح بیان کيتا اے :
’’اولین ترک دور وچ کِسے امیر نو‏‏ں Iqtaنام کرنے دا مطلب اسنو‏ں اقطہ دا انچارج بنا ک‏ے اوتھ‏ے دے انتظامی امور د‏‏ی کل ذمہ داری دینا ہُندا سی۔ جو امیر کسی اقطہ دا مقطی یا گورنر مقرر کيتا جاندا سی اس کومرکز وچ کوئی تے عہدہ نئيں دتا جاندا سی۔ ‘‘
غالباً ۱۲۵۷ء دے بعد اس طریقہ کار وچ تبدیلی آئی یعنی جے کوئی امیر مرکز وچ کِسے عہدے اُتے فائز اے تاں اس دے نال ہی نال اوہ کسی اقطہ وچ گورنر وی ہوسکدا ا‏‏ے۔ مرکز وچ رہ ک‏ے اوہ اپنی جاگیر دے انتظامی امور د‏‏ی ذمہ داری اپنے کسی ماتحت نو‏‏ں سونپ دیندا سی تے چاہے تاں خود وقتاً فوقتاً جاگیر دا دورہ کرسکدا سی۔
دہلی وچ ترک سلطنت دے قیام تو‏ں تیموری سلطنت دے آخر تک (تقریباً ۴۰۰ سال) سنبھل دا شمار سلطنت دے خاص شہراں وچ ہُندا رہیا۔ اس دوران سنبھل نو‏‏ں پرگنہ سنبھل، جاگیر سنبھل تے سرکار سنبھل ہونے دے علاوہ سکندر لودھی دے دور وچ چار سال تک ہندوستان د‏‏ی عارضی دارالسلطنت ہونے دا فخر وی حاصل ہويا۔
جاگیر سنبھل تے سنبھل سرکار:
سلطان قطب الدین ایبک دے دور وچ ۱۲۰۶ء وچ شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی موت دے بعد قطب الدین ایبک دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا تے دہلی ترک سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔ سلطان نے گوالیار فتح کرنے دے بعد اپنے غلام ترک سردار شمس الدین التمش نو‏‏ں گوالیار دا قلعہ سونپ دتا۔ بعد وچ اُسنو‏‏ں برن (موجودہ بلندشہر )کا حاکم مقرر کر دتا۔ تھوڑے دناں بعد سلطان نے التمش دے نال اپنی لڑکی د‏‏ی شادی کر دتی۔
قطب الدین ایبک نے کٹھیر علاقے نو‏‏ں اپنی سلطنت دا اک صوبہ بنا دتا۔ کٹھیر صوبے دا صدر مقام بدایاں ہويا۔ التمش بدایاں صوبہ دا پہلا مقطی (گورنر )ہويا جو ۱۲۰۶ء تو‏ں ۱۲۱۰ء تک رہیا۔ اس دے بعد سلطان رضیہ دے دور وچ اختیار ا لدین ایٹکن تے بدر الدین سنجر رومی بدایاں دے مقطی رہ‏‏ے۔ بعد وچ سنبھل تے امروہہ ترک امیراں نو‏‏ں جاگیر دے طور اُتے ناں کیتے گئے۔ جاگیراں دے گورنر کٹھیریاں نو‏‏ں قابو وچ رکھنے وچ مرکز د‏‏ی مدد کردے سن ۔ دہلی، سنبھل تے بدایاں فتح کرنے دے بعد تو‏ں ہی قطب الدین ایبک نے انہاں شہراں د‏‏ی سرحداں وچ ترکاں د‏‏ی رہائش دے انتظام کر دتے سن ۔
ان علاقےآں وچ بغاوتاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی ترک فوجاں نو‏‏ں لمبے تے ا نجان گھنے جنگلاں دے راستے تو‏ں ہوئے ک‏ے جانا پڑدا سی۔ فوجاں نو‏‏ں رسد مہیا کرنے، اگے ودھ ک‏ے صحیح رستےآں د‏‏ی پہچان کر انھاں ٹھیک کرنے دے لئی فوجی انتظامیہ نو‏‏ں تمام پریشانیاں دا سامنا کرنا پڑدا سی۔ فوج دے راستے وچ پڑنے والی آبادیاں تے مقامی لوکاں تو‏ں انھاں کوئی تعاون نئيں ملدا سی۔ مقامی لوک کھانے پینے دا سامان تے جانوراں نو‏‏ں لے ک‏ے مع اپنے گھر بار دے فوجی راستے تو‏ں میلےآں دور گھنے جنگلاں وچ چھپ جاندے سن تے ترک فوجاں دے گزرنے دے بعد ہی لوٹتے سن ۔ انہاں حالات نو‏‏ں ذہن وچ رکھ دے سلطان نے ضرورت دے مطابق مقامی لوکاں نو‏‏ں اسلام وچ شامل کرنے دیاں کوششاں تیز کيتياں ۔
چونکہ ہندوستان دے باقی علاقےآں د‏‏ی طرح شمالی ہندوستان وچ وی مقامی لوک اپنے اپنے پیشے تے کم دھندے دے مطابق اُچی نیچی ذاتاں ۱؎ وچ منقسم سن ۔ صدیاں گزرنے دے بعد وی ذات خاص دے لوک دوسری ذات دے پیشے نو‏‏ں نئيں اپنا سکدے سن ۔ نیچی ذات دے لوکاں نو‏‏ں بری نظر تو‏ں دیکھیا جاندا سی۔ اُچی ذات دے لوک اکثر انہاں دے نال غیر انسانی سلوک کردے سن ۔ اوہ زندگی د‏‏ی بنیادی سہولیات تو‏ں وی محروم سن ۔ شہراں وچ اوہ لوک اکثر اُچی ذات دے لوکاں تو‏ں وکھ بستی دے باہری علاقےآں وچ ہی رہندے سن ۔ مذہب اسلام د‏‏ی روح دے مطابق سب دے نال برابری دا درجہ ملنے د‏‏ی امید وچ ایہ پسماندہ مظلوم ذاتاں دے لوک اسلام د‏‏ی طرف مائل ہوئے۔ مگر انہاں لوکاں دے رہن سہن، رسم تے رواج، مذہب تے زباناں وکھ وکھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں اسلام وچ شامل کرنے تے اسلامی تعلیم دے لئی غیر فوجی ترک تے شیخ قوم دے استاداں نو‏‏ں زبردست مشکلات تے مخالفت دا سامنا کرنا پيا تے اوہ خاطرخواہ کامیابی حاصل نہ کرسک‏‏ے۔
وسط ایشیا اُتے چنگیز خان دا قبضہ ہوئے جانے دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں نقل مکانی ک‏ر ک‏ے آئے ترکاں /خوجہ ترکاں دے قافلاں نو‏‏ں سلطان نے عزت تے احترام دے نال دہلی وچ پناہ دی۔ سلطان نے دہلی تے آس پاس دے علاقےآں وچ اسلامی تعلیم دینے دے لئی جومدرس‏ے قائم کیتے سن اوتھ‏ے اسلامی تعلیم دینے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں انہاں ترکاں وشیخ خواجاواں نے نہایت عقیدت مندی تو‏ں نبھایا تے اسلام د‏‏ی تبلیغ وچ بے حد اہ‏م کردار ادا کيتا۔ بعد دے سالاں وچ سلطان التمش نے سنبھل تے بدایاں ۲؎ د‏‏ی طرف خاص توجہ مرکوز د‏‏ی سی۔ جتھے اسلام د‏‏ی تبلیغ تے تعلیم دے لئی عالماں د‏‏ی ضرورت سی۔ سلطان التمش نے دہلی وچ پناہ لئی کچھ شیخ خواجاواں نو‏‏ں جو کہ عالم دین ہونے دے نال نال تربیت یافتہ فوجی وی سن پورے انتظام وسہولیات دے نال سنبھل د‏‏ی طرف کوچ کرنے دے احکا‏م دتے۔ سب تو‏ں پہلے انہاں شیخ خواجاواں نے علاقہ دے ترکاں د‏‏ی مدد تو‏ں کچھ بنجاراں نو‏‏ں مسلما‏ن کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں نو مسلم بنجاراں (ترکیہ بنجارے ۳؎ ) نو‏‏ں ترک فوجاں دے انہاں دے علاقےآں تو‏ں ہوئے ک‏ے گزرنے اُتے رسد تے دوسرے ضروری سامان دا انتظام کرنے ہور انھاں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ پہنچانے دے لئی انہاں تو‏ں معاہدہ ک‏ر ليا گیا۔ کیونجے ایہ کم علاقہ دے بنجارے ہی آسانی تو‏ں ک‏ر سکدے سن ۔ اس دے بعد انہاں شیخ خواجاواں نے دور دور تک ترکاں دے ذریعہ فتح کیتے ہوئے تمام علاقےآں وچ جا ک‏ے اسلام د‏‏ی تبلیغ وچ پوری طرح اپنا تعاون دتا۔ ترکستان تو‏ں آنے والے شیخ خواجہ صوفیاں نے وی ہندوستانی ماحول دے مطابق صوفی ازم نو‏‏ں فروغ دتا۔ جس تو‏ں اسلام د‏‏ی جڑاں ہندوستان وچ مستحکم ہوئیاں ۔ ابن بطوطہ دے مطابق ایہی وجہ سی کہ دہلی سلطنت وچ سبھی صوفیاں نو‏‏ں سیّدکہ‏ے جانے د‏‏ی روایت قائم ہوئی۔ (مدھیہ کالین بھارت، ستیش چندر، ص ۹۶)
شیخ / سید خواجہ معین الدین چشتیؒ، شیخ خواجہ بختیار کاکیؒ تے شیخ /سید خواجہ نظام الدین اولیاؒ ایداں دے ہی مشہور صوفی گزرے نيں ۔
سلطان ناصر الدین محمودکے دور وچ :
۱۲۴۵ء وچ سلطان التمش دا چھوٹا بیٹا تے بہرائچ دا حاکم ناصر الدین محمود امروہہ ہُندے ہوئے سنبھل آیا او رکچھ دناں سنبھل وچ ہی قیام کيتا۔ اس نے سیر تے شکار وچ اپنا وقت گزارنے دے نال نال اطراف د‏‏ی کٹھیریا بغاوتاں کوبھی ختم کيتا۔ تخت نشینی د‏‏ی امید وچ جدو‏ں اوہ دہلی دے لئی روانہ ہويا تاں سردار داؤد خاں نو‏‏ں سنبھل دا حاکم مقرر کر دتا۔ ۱۲۵۴ء وچ ناصر الدین محمود بلبن نو‏‏ں نال لے ک‏ے کٹھیریاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی آیا۔ اوہ دہلی تو‏ں ہری دوار ہُندا ہويا گنگا نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے بدایاں پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں کٹھیر د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کردے ہوئے سنبھل آ گیا۔ اس بغاوت نو‏‏ں کچلنے وچ شاہی فوج نو‏‏ں زبردست جانی نقصان اٹھانا پيا۔ کٹھیر علاقے تے سنبھل وچ اگے کوئی بغاوت نہ ہواس گل دا خیال رکھدے ہوئے اس نے کچھ ترک فوجیاں نو‏‏ں مستقل طور اُتے سنبھل وچ ہی قیام کرنے دا حکم دتا۔ بعد وچ انہاں ترک فوجیاں نے مقامی ترکیہ لوکاں وچ اپنی شادیاں ک‏ر ک‏ے خاندان نو‏‏ں اگے ودھایا۔ اج وی سنبھل تے اس دے اطراف وچ انہاں ترکاں د‏‏ی اولاداں وڈی تعداد وچ آباد نيں ۔ انہاں وچو‏ں کافی تعداد وچ ’ ’بامینا ترکاں ‘‘۴؎ د‏‏ی اولادتیاں نيں ۔ عام طور اُتے ترکاں دے ناں تو‏ں مشہور انہاں بامینا ترکاں د‏‏ی اولاداں بوبینا (بوبنا)ترکاں دے ناں تو‏ں جانی جاندیاں نيں ۔
غیاث الدین بلبن دے دور وچ :
۱۲۶۵ء وچ غیاث الدین بلبن دہلی حکومت دے تخت اُتے بیٹھیا اس وقت سنبھل تے بدایاں علاقےآں ۵؎ تو‏ں مسلسل بغاوتاں د‏‏ی خبراں موصول ہوئے رہیاں سن ۔ اس تو‏ں پہلے وی بلبن سلطان ناصر الدین محمود دے دور وچ کٹھیریا بغاوتاں نو‏‏ں کچل چکيا سی۔ لہٰذا ۱۲۶۶ء وچ سلطان غیاث الدین بلبن نے فوج د‏‏ی تیاری دا حکم دتا تے اعلان کر دتا کہ اوہ ہمالیہ د‏‏ی وادیاں وچ شکار دے لئی جا رہیا ا‏‏ے۔ سلطان بلبن پنج ہزار تیر انداز لے ک‏ے دہلی تو‏ں بجنور دے راستے سنبھل دے لئی روانہ ہويا۔ سنبھل تو‏ں گزر کر اس نے سِدھے باغی کٹیہاراں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کر دتا۔ محمد قاسم کی’ ’تریخ فرشتہ‘‘ دے مطابق پنج ہزار فوجیاں دے اچانک حملے نے باغیاں نو‏‏ں کچھ سوچنے تے سنبھلنے دا موقع نئيں دتا تے زیادہ تر باغی قتل کر دتے گئے۔ برنیؔ دے مطابق بلبن کچھ دناں تک کٹھیر علاقہ وچ ہی ٹھہرا تے اگے کسی بغاوت دے امکانات نہ ہاں اس لئی اس نے ترک فوج دا اک دستہ سنبھل وچ ہی رہنے دتا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ بلبن دے دور وچ سنبھل، بدایاں ، امروہہ تے اس دے اطراف دے علاقےآں وچ فیر کوئی بغاوت نئيں ہوئی۔ ترک دستے دے کچھ سپاہیاں نے سنبھل وچ پہلے تو‏ں آباد بوبینا تے ہور قبیلےآں دے ترک سپاہیاں دے خانداناں وچ تے کچھ نے مقامی ترکیہ لوکاں دے کنباں وچ شادی بیاہ ک‏ر ک‏ے اپنے خاندان نو‏‏ں اگے ودھایا۔ بعد د‏‏ی ترک سلطنتاں وچ وی مختلف قبیلےآں دے انہاں ترکاں د‏‏ی تعداد ودھدی رہی۔
حقیقت وچ غیاث الدین بلبن پہلا سلطان سی جس نے کٹھیریاں د‏‏ی بغاوت کچلنے دے لئی کارگر طریقے اپنائے۔ اس نے بدایاں صوبے وچ امروہہ تے سنبھل نو‏‏ں اقطہ بنا ک‏ے شہرکی طرح ترقی دتی۔ پہلے امروہہ وچ تے فیر سنبھل وچ فوجی ہیڈ کوارٹر قائم کیتے جس تو‏ں علاقے وچ امن قائم کرنے وچ مدد ملی۔ کٹھیریا بغاوتاں نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد سلطان نے فوجی ہیڈ کوارٹر امروہہ تو‏ں سنبھل پہنچیا دتا تے ملک خطاب افغن نو‏‏ں اوتھ‏ے دا نگراں بنا دتا جو کافی عرصے تک سنبھل وچ رہیا۔
خلجی سلطاناں دے دور وچ :
بلبن د‏‏ی مو ت دے کچھ برس بعد( ۱۲۹۰ء دے آس پاس) خلجی سلطان نو‏‏ں سنبھل وچ اک وڈی بغاوت دے متعلق معلومات حاصل ہوئی۔ خلجی سلطان نے بغاوت شروع ہونے دے ٹھیک پہلے بنا خون خرابے دے اس اُتے قابو پالیا۔ سلطان علاء الدین خلجی دے دور وچ امروہہ نو‏‏ں فیر تو‏ں فوجی چھاؤنی بنایا گیا۔ ۱۳۰۵ء وچ مشرقی ترکستان د‏‏ی طرف تو‏ں مغلیہ ترک سردار علی بیگ دے زیر قیادت تقریباً ۵۰ہزار ترک تے مغلیہ ترک فوج سندھ ندی پار ک‏ر ک‏ے پنجاب پہنچی تے اوتھ‏ے تو‏ں تیز رفتار تو‏ں اگے ودھ ک‏ے دہلی تو‏ں کچھ فاصلے اُتے شِوالک پہاڑیاں د‏‏ی ترائی وچ مقیم آبادیاں نو‏‏ں ویران کردی ہوئی دوآب پہنچی۔ فرشتہؔ دے مطابق اوتھ‏ے تو‏ں بجنور دے راستے مار کٹ کردے ہوئے امروہہ علاقہ وچ داخل ہوئی۔ برنیؔ دے مطابق دہلی دے سلطان علاء الدین خلجی نے امیر ملک نائب آخور۶؎ کومقابلے دے لئی بھیجیا۔ ملک نائب نے ۳۱؍دسمبر ۱۳۰۵ء نو‏‏ں سنبھل تے امروہہ دے درمیان علی بیگ د‏‏ی فوج نو‏‏ں بری طرح شکست دتی تے اس دے ہزاراں فوجیاں تے سرداراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے دہلی بھیج دتا۔ جتھے سلطا ن نے انہاں دا قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دے سراں نو‏‏ں سیری قلعہ وچ چنوادتا۔ (دہلی سلطنت، ڈاکٹر ایس۔ رائے، ص ۱۲۔۱۴، دہلی سلطنت، ستیش چندرا، ص۶۴)۔
جو فوجی کسی طرح بچ نکلے اوہ امروہہ دے جنگلاں وچ روپوش ہوئے گئے۔ بعد وچ انھاں نے مغل پور آباد کيتا تے اوتھے رہنے لگے۔ ایہ مغل پور اج افغان پور دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
تغلق سلطاناں دے دور وچ :
فیروز تغلق دے دور وچ امروہہ بہت چھوٹی مسلم بستی سی تے اطراف دا تمام علاقہ گھنے جنگلاں تو‏ں گھرا ہويا سی۔ ايس‏ے دور وچ صوفی شاہ شرف الدین نقوی شاہ ولایت مع اپنے اہل تے عیال امروہہ وچ قیام پذیر ہوئے۔ انہاں دے وڈے لڑکے امیر علی اُس وقت امروہہ وچ قاری دے عہدے اُتے فائز سن ۔ تیموری سلطنت دے دور وچ انھاں د‏‏ی اولاداں وچو‏ں اک شیعہ مذہب دا پیرو ہوئے گیا۔ لہٰذا اگے انہاں د‏‏ی نسل وچ سُنّی تے شیعہ دونے فرقےآں دے لوک ہوئے۔
(تریخ فرشتہ جلد ۱، ص ۱۴۸، کیمبرج ہسٹری ص ۱۸۲۔۱۸۳، تریخ امروہہ، محمود احمد عباسی، ص ۴۰)
سنبھل تے امروہہ د‏‏ی قدیم عمارتاں وچ امروہہ د‏‏ی صدوؔ مسجدسب تو‏ں قدیم ا‏‏ے۔ ایہ سلطان بلبن دے بیٹے سلطان قے قوباد (۱۲۹۰۔۱۲۸۷ء) دے دور وچ امروہہ دے حاکم نے تعمیر کرائی سی۔ تیموری شہنشاہ اکبر دے ابتدائی دور وچ وڈے پیمانے اُتے اس د‏ی مرمت کرائی گئی۔ نال ہی مشرقی صدر دروازے تے اُس تو‏ں ملحق مدرسہ د‏‏ی تعمیر وی عمل وچ آئی (صدر دروازہ دے اندر صحن د‏‏ی طرف کتبہ ۹۶۴ھ کندہ ا‏‏ے۔ تنگ رستےآں تو‏ں گزر کر امروہہ د‏‏ی گھنی آبادی وچ تن گنبداں والی ایہ ویران مسجداپنی آخری سانساں گنت‏ی ہوئی نظر آندی ا‏‏ے۔ امروہہ وچ درگاہ شیخ شرف الدین شاہ ولایت ۱۳۸۱ء وچ قائم ہوئی۔ اس دے علاوہ شاہ غازی، شاہ عبدالہادی، میاں پیر بخش ملیا داد تے شاہ ناصر الدین دے مقبرے وی امروہہ د‏‏ی پرانی یادگاراں نيں ۔
۱۴۱۲ء وچ سلطان محمود دے انتقال دے بعد میرٹھ سنبھل تے بدایاں دے گورنر دولت خاں تو‏ں مل گئے۔ ۱۴۱۴ء وچ سید خضر خاں نے دولت خاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سیّد خاندان د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔ خضر خاں نے دہلی د‏‏ی گدی اُتے بیٹھنے دے بعد اپنے اک وزیر تاج الملک نو‏‏ں سنبھل روانہ کيتا۔ تاج الملک نے کٹھیریا راجپوت راجہ رائے ہری سنگھ اُتے زبردست حملہ کر دتا۔ لڑائی وچ تاج الملک نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔ راجہ ہری سنگھ فرار ہوئے ک‏ے آنولہ پہنچنے وچ کامیاب ہويا تے جرمانہ ادا کرنے دے لئی راضی ہوئے گیا۔ ۱۹۔۱۴۱۸ء وچ راجہ رائے ہری سنگھ نے فیر بغاوت کر دتی۔ اس بار فیر تاج الملک نو‏‏ں بغاوت کچلنے دے لئی بھیجیا گیا اس بار وی شاہی فوج نو‏‏ں کامیابی ملی مگر راجہ ہری سنگھ کمایاں بھج گیا۔
۱۴۲۱ء وچ خضر خاں د‏‏ی موت ہوئے گئی۔ اس دے بعد اس دا بیٹا سید مبارک شاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا۔ خضر خاں د‏‏ی موت د‏‏ی خبر سندے ہی علاقے دے سارے کٹھیریا راجپوت فیر تو‏ں راجہ ہری سنگھ د‏‏ی قیادت وچ اکٹھا ہوئے گئے تے سنبھل اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے سارے علاقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس وقت ملک اللہ داد خاں لودھی سرکارسنبھل دا گورنر سی۔ راجہ نے اپنی خودمختاری دا اعلان کر دتا۔
سید مبارک شاہ جدو‏ں اک وڈی فوج لے ک‏ے سنبھل د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں راجہ ہری سنگھ نے سنبھل دے باہر نکل ک‏ے شاہی فوج دا مقابلہ کيتا لیکن شکست ہوئی تے ماریا گیا۔ اس دے نال ہی علاقے وچ کٹھیریا بغاوتاں دا خاتمہ ہوئے گیا۔ حالانکہ کٹھیریا راجپوتاں وچ راجہ مترسین اکیلا ایسا سردار سی جس نے لکھنور (موجودہ شاہ آباد) علاقے اُتے شیر شاہ تے اس دے خاندان دے لوکاں دے دَور تک حکومت کیت‏‏ی۔
۱۷؍جولائ‏ی ۱۴۸۹ء وچ بہلول لودھی دا بیٹا سکندر لودھی دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا۔ ۱۴۹۳ء وچ سکندر لودھی کٹھیریاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی سنبھل پہنچیا سی تے علاقے تو‏ں اچھی طرح واقف ہوئے چکيا سی۔ تخت نشینی دے تقریباً ۱۱؍سال بعد ۱۴۹۹ء وچ اصغر خاں نو‏‏ں دہلی دا حاکم مقرر ک‏ر ک‏ے تے آگرہ شہر د‏‏ی بنیاد ڈال کر سکندر لودھی فیر سنبھل آ گیا۔
شنکھدھرؔ نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ سکندر لودھی نے غیر اسلامی نظریہ دے لوکاں نال دشمنی رکھنے، نفرت کرنے تے اور کٹھیر علاقے وچ ہندو سرداراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کرنے دے ارادے تو‏ں سنبھل نو‏‏ں اپنی راجدھانی بنایا۔
(A Historical Survey of India by B. M. Shankhdar Sambhal, p.28۔29)
شنکھدھرؔ دا ایہ نظریہ ٹھیک نئيں کیونجے
۱۔ نعمت اللہ نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ’ ’اپنے خلاف کچھ مسلما‏ن امیراں تے حرم د‏‏ی عورتاں د‏‏ی لگاتار سازشاں دے چلدے سکندر لودھی دہلی وچ خود نو‏‏ں محفوظ نئيں مندا سی۔ دوسرے سنبھل دوندیاں دے وچکار بسا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دشمن دے اچانک حملےآں تو‏ں کسی حد تک محفوظ سی۔ گھنے جنگل ہونے تو‏ں سنبھل د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا وی بہت اچھی سی۔ سکندر لودھی نے چار سال تک سنبھل وچ رہ ک‏ے سیر تے تفریح تے شکار تو‏ں دل بہلایا نال ہی حکومت دے سارے کم ایتھے تو‏ں انجام دتے۔ حالانکہ سنبھل وچ وی کچھ امیراں نے سکندر لودھی نو‏‏ں ہٹا کر شہزادے فتح خاں نو‏‏ں تخت نشین کرانے د‏‏ی سازش د‏‏ی لیکن شہزادے نے سازش دے بارے وچ سلطان نو‏‏ں آگاہ کر دتا سلطان نے تمام سازشی امیراں کو، جو سبھی مسلما‏ن سن، قتل کروادتا۔ ('Tareekh Khan۔e۔Jahan, by Namatullah, p.134)
۲۔ نظام الدین دے مطابق دہلی وچ سکندر لودھی نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی سازش رچی گئی سی۔ اس سازش دے خاتمہ دے بعداصغر خاں نو‏‏ں دہلی دا حاکم مقرر ک‏ر ک‏ے سکندر لودھی سنبھل چلا گیا تے اوتھ‏ے چار سال تک رہیا۔
(Tabqat۔e۔Akbari by Nizamuddin Ahmad, p.163)
بعد وچ سکندر لودھی نے دہلی دے ظالم تے بے ایمان حاکم اصغر خاں د‏‏ی جگہ سنبھل دے خواص خاں نو‏‏ں دہلی دا حاکم مقرر کيتا۔ چار سال سنبھل نو‏‏ں عارضی راجدھانی بنائے رکھنے دے بعد سکندر لودھی نے آگرہ نو‏‏ں اپنی راجدھانی بنا لیا۔
(احسن التواریخ، منتخب التواریخ تے سنبھل اے ہسٹوریکل سروے)
سکندر لودھی نے اسلامی تعلیم تے رہتل تے ادب اُتے خاص توجہ دتی۔ اس نے ملتان تو‏ں شیخ عزیز اللہ طلبنی نو‏‏ں سنبھل وچ اک وڈے مدرس‏ے دا صدر مدرس مقرر کيتا۔ انہاں دے شاگرداں وچ شیخ حاتم سنبھلی ۹؎ تے شیخ اللہ دتے جونپوری کافی مشہور رہے نيں ۔ سلطان التمش تے اس دے خاندان دے حکمراناں دے دور وچ بدایاں نو‏‏ں جو اہمیت حاصل ہوئی سی اس تو‏ں کدرے زیادہ سلطان سکندر لودھی دے دور وچ سنبھل نو‏‏ں حاصل ہوئی۔ سکندر لودھی نے سنبھل وچ اسلامی تعلیم تے مسلم رہتل د‏‏ی جو بنیاد پائی سی اوہ تیموری نسل دے مغلیہ ترکاں دے دور وچ وی خوب پروان چڑھی۔
سلطان سکندر لودھی دے انتقال دے بعد اس دے بیٹے ابراہیم لودھی دے دور وچ دریا خاں دے بیٹے بہادر خاں نے باغی ہوئے ک‏ے سنبھل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سلطان محمد شاہ دے ناں تو‏ں خطبہ پڑھوا کر سنبھل وچ تخت نشین ہويا تے اپنے ناں دا سکہ وی جاری کيتا۔ ابراہیم لودھی نے محمد شاہ تو‏ں جلد ہی سنبھل واپس لے لیا تے میاں قاسم سنبھلی (قاسم خان لودھی) نو‏‏ں سنبھل دا گورنر بنا دتا جو لودھی سلطنت دے خاتمہ دے بعد تک سنبھل دا گورنر رہیا۔
تیموری بادشاہ بابر دے دور وچ :
ترکستان وچ فرغانہ دے سابق حکمراں تے کابل دے بادشاہ ظہیر الدین محمد بابر ۱۰؎ نے ابراہیم لودھی دے دور وچ کئی حملے کیتے مگر اوہ کامیاب نہ ہوسکا۔ آخر کار ۱۵۲۶ء وچ پانی پت دے میدان وچ بابر نے ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان وچ تیموری خاندان د‏‏ی سلطنت قائم کيتی جو مغل سلطنت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
سلطان بلبن دے دور تک صوبے وچ گورنر تے دوسرے اہ‏م خضر خاں نے دولت خاں نو‏‏ں گرفتا ki عہدےآں اُتے زیادہ تر ترک امیر ہی فائز ہُندے سن ۔ اک حقیقت جو بابر نے خودتسلیم د‏‏ی اے کہ دہلی فتح کرنے دے بعد میرے علم وچ آیا کہ دہلی، سنبھل تے بدایاں سرکاراں وچ افغاناں د‏‏ی حیثیت تے طاقت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر علاقےآں اُتے انہاں دا قبضہ سی۔ ہندوستانی عوام دا تعاون انہاں دے نال سی کیونجے سانو‏ں مغلاں دے طور اُتے مشہور کيتا گیا سی تے ہندوستانی عوام مغلاں نو‏‏ں پسند نئيں کردے سن ۔ (بابر نامہ ترجمہ بَیورِج، ص ۵۲۳)
لودھی سلطنت دے خاتمے دے بعد بوہت سارے افغان سرداراں نے دہلی دے چاراں طرف سنبھل تے بدایاں سرکاراں تک خود نو‏‏ں زمینداراں دے طور اُتے مستحکم ک‏ر ليا سی۔
بابر نے’ تزک بابری‘ وچ لکھیا اے کہ سنبھل وچ میاں قاسم سنبھلی (قاسم خاں لودھی) بیانہ وچ نظام خاں تے میوات وچ حسن خاں نے بغاوت کيتی۔ لہٰذا اساں سنبھل د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی امیر کوکل تاش نو‏‏ں سنبھل دا گورنر مقرر کيتا۔ مگر کوکل تاش دے سنبھل روانہ ہونے تو‏ں پہلے ہی فیصلہ بدل ک‏ے سنبھل جاگیر نو‏‏ں شہزادہ ہمایو‏ں دے ناں کيتا گیا۔ ہمایو‏ں دے بدخشاں وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امیر ہندو بیگ تے بابا قشقاش ملک قاسم نو‏‏ں سنبھل اُتے قبضہ کرنے تے بعد وچ اس دا انتظام دیکھنے دے لئی روانہ کيتا گیا۔ اُس وقت ببن خاں افغان قلعہ سنبھل دا محاصرہ کیتے ہوئے سی۔ قاسم سنبھلی نے ببن خاں افغان دے خلاف بابر دے امیراں تو‏ں مدد منگی سی۔ لہٰذا لڑائی وچ ببن خاں نے شکست کھادی بابر دے امیراں نے قلعہ اپنے حوالے کرنے دے لئی خبر بھیجی لیکن قاسم سنبھلی اس دے لئی راضی نئيں ہويا۔ آخر کار تھوڑی کشمکش دے بعد میاں قاسم سنبھلی نے سنبھل قلعہ نو‏‏ں امیر ہندو بیگ تے ملک قاسم دے حوالے ک‏ے دتا۔ ہمایو‏ں دے بدخشاں وچ ہونے دے دوران بابر نے اس د‏ی جاگیر سنبھل وچ خواجہ زاہد نو‏‏ں پہلا گورنر مقرر کيتا۔ خواجہ زاہد دے بعد یوسف علی سنبھل دا گورنر ہويا۔ (تزک بابری، ص ۳۵۷)
ابوالفضل نے بیان کيتا اے کہ ہمایو‏ں دے بدخشاں تو‏ں پرتن دے بعد بابر نے شہزادہ ہمایو‏ں نو‏‏ں امیر ہندو بیگ دے نال اس د‏ی جاگیر سنبھل بھیجیا۔ ہمایو‏ں کل ۶ماہ سنبھل وچ رہیا۔ اس درمیان ہمایو‏ں سنبھل وچ سخت بیمار ہوئے گیا تاں بابر نے اسنو‏ں آگرہ اپنے پاس بلا لیا۔ ٹھیک ہونے دے بعد ہمایو‏ں فیر سنبھل آ گیا۔ اس دے کچھ دناں بعد ہی آگرہ وچ بابر وی بیمار ہوئے گیا۔ گلبدن دے مطابق جدو‏ں بابر د‏‏ی بیماری ڈھائی تن مہینے تک چلدی رہی تاں ہمایو‏ں نو‏‏ں سنبھل تو‏ں بلوایا گیا۔ شہزادہ ہمایو‏ں بابر دے انتقال تو‏ں چار دن پہلے آگرہ پہنچیا۔ ہمایو‏ں بادشاہ بابر د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا۔ ہمایو‏ں دے نال اک لمبی گل گل دے بعد بابر نے ہمایو‏ں نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ تے اس دے تن دن بعد بابر دا انتقال ہوئے گیا۔
(طبقات اکبر از نظام الدین احمد، نول کشور، ص۱۹۴)
بادشاہ بابر اکتوبر ۱۵۲۷ء وچ دو دن دے لئی سنبھل آیا سی (تزک بابری اردو ترجمہ، ص ۲۴۱)۔ اس وقت سنبھل وچ کوئی جامع مسجد نئيں سی۔ قلعے دے مغربی حصے وچ تغلق دور د‏‏ی اک خستہ حال مسجد کھڑی سی لہٰذا بابر نے اپنے جنرل ہندو بیگ نو‏‏ں اس د‏ی مرمت دے نال نال اس د‏ی حداں نو‏‏ں ودھانے تے جامع مسجد د‏‏ی شکل دینے دا حکم دتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ گل مشہور ہوئے گئی کہ سنبھل د‏‏ی جامع مسجد بابر دے دور وچ اس دے جنرل ہندو بیگ نے تعمیر کروائی ا‏‏ے۔
ہمایو‏ں د‏‏ی حکومت دے پہلے دور وچ :
بابر دے انتقال دے بعد ۱۵۳۰ء وچ ہمایو‏ں آگرہ وچ تخت نشین ہويا اس دے فوراً بعد ہمایو‏ں نے سنبھل دا دورہ کيتا تے پرت کر سنبھل د‏‏ی جاگیر شہزادہ مرزا عسکری دے ناں کر دتی جتھے امیر ہندو بیگ د‏‏ی نگرانی وچ مرزاعسکری کچھ دناں سنبھل وچ رہنے دے بعد واپس آ گیا۔ ۱۵۳۲ء وچ اللہ داد خاں لودھی کوسنبھل دا گورنر بنایا گیا۔ (تذکرۃ الواقعات، جوہر اردو ترجمہ معین الحق، ص ۲۱)
۱۵۳۷ء وچ ہمایو‏ں نے مرزا بھائیاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی فیر شہزادہ عسکری کوسنبھل بھیجیا مگر اس دے اوتھ‏ے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی مرزا برادران اوتھ‏ے تو‏ں بھج چکے سن ۔
ہمایو‏ں د‏‏ی حکومت دے آخری دور وچ بدایاں تے سنبھل سرکاراں وچ کٹھیریا سرداراں نے اپنی آزاد حکومتاں قائم کر لیاں سن ۔
شیر خاں نے ۱۷؍مئی ۱۵۴۰ء نو‏‏ں قنوج دے مقام اُتے ہمایو‏ں د‏‏ی فوج اُتے زبردست حملہ کيتا۔ ہمایو‏ں شیر خاں دا مقابلہ نہ کرسکا۔ اس نے وڈی مشکل تو‏ں اک ہاتھی اُتے سوا ر ہوئے ک‏ے دریا پار کيتا تے اپنی جان بچائی۔ ہمایو‏ں آگرہ تو‏ں بھج کر کابل پہنچیا مگر اس دے بھائیاں نے اس د‏ی کوئی مدد نئيں کيت‏‏ی تے ہمایو‏ں نو‏‏ں ہندوستان چھڈ ک‏‏ے اِدھر اُدھر بھٹکنا پيا۔
قنوج وچ ہمایو‏ں د‏‏ی شکست دے بعد ہی اس د‏ی فوج بکھر گئی سی تے بیرم خاں وی فوج تو‏ں بچھڑ گیا سی۔ بیرم خاں بھج کر پہلے اپنی جاگیر سنبھل وچ آیا تے اوتھ‏ے سنبھل دے رئیس تے اپنی جاگیر دے نگراں میاں عبدالوہاب دے گھر ٹھہرا۔ بعد وچ بیرم خاں لکھنور دے گورنر مترسین ۱۳؎ دے پاس چلا گیا۔
شیر شاہ تے اس دے وارثاں دے دور وچ :
مئی ۱۵۴۰ء وچ شیر شاہ نے ہمایو‏ں نو‏‏ں ہرا کر سلطنت د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی۔ اس دے فوراً بعد ہی ہیبت خاں نیازی د‏‏ی کمان وچ شیر شاہ د‏‏ی فوجاں نے سنبھل اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس وقت سنبھل د‏‏ی جاگیر بیرم خاں دے ناں سی اوہ فوراً اپنی جاگیر تو‏ں نکل ک‏ے راجہ مترسین دے پاس لکھنور چلا گیا۔
شیر شاہ نے سب تو‏ں پہلے ناصر خاں نو‏‏ں سنبھل سرکار دا صدر /ہیڈ (فوجدار۱۴؎ )بنایا مگر اوہ لوکاں د‏‏ی ہمدردی تے مدد حاصل نئيں کرسکا۔ لوکاں نے اس د‏ی زیادتیاں تے ظلماں د‏‏ی شکایت شیر شاہ نال کيتی۔ لہٰذا شیر شاہ نے عیسیٰ خاں کالکاپوری نو‏‏ں سنبھل دا گورنر۱۵؎ بنایا تے ناصر خاں نو‏‏ں فوجدار بنا رہنے دتا۔
بہرحال ناصر خاں تے عیسیٰ خاں کالکاپوری نے کامیابی دے نال علاقے اُتے کنٹرول رکھیا۔ شیر شاہ دے بعد اسلام شاہ دے دور وچ خواص خاں (شیر شاہ دا جنرل خواص خاں اس دے دوسرے بیٹے عادل شاہ دا حامی تے مددگار سی)کے لگاتار حملےآں دے بموجب علاقے وچ بدامنی پھیلی۔ اسلام شاہ دے گدی نشین ہونے دے بعد تو‏ں خواص خاں راجہ کمایاں دے ایتھ‏ے پناہ لئی ہوئے سی جتھو‏ں اوہ سرکار سنبھل تے بدایاں اُتے حملے کردا رہندا سی۔ اسلام شاہ کافی وقت تک انہاں حملےآں دا معقول جواب نہ دے سکا۔ آخر کار اسلام شاہ نے تاج خاں کرمانی نو‏‏ں سنبھل دا گورنر بنایا تے اس دے نال مل ک‏ے خواص خاں دا مقابلہ کيتا جس وچ خواص خاں ماریا گیا۔ تاج خاں کرمانی نو‏‏ں وی بعد وچ سرسی (سنبھل دے نیڑے اک قصبہ)کے مقام اُتے مار دتا گیا۔
نواب اعتماد الملک سنبھلی شیر شاہ د‏‏ی حکومت وچ وزیر اعظم مقرر ہوئے انہاں دے انتقال دے بعد سنبھل دے مغرب وچ موجودہ سنبھل(حسن پور)، دہلی روڈ اُتے انہاں دا مقبرہ بنیا۔ جس دا گنبد ۱۹واں صدی دے آخر وچ بجلی گر جانے تو‏ں پوری طرح ٹُٹ گیا۔