cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماؤنٹریل کاؤنٹی
ماؤنٹریل امریکی صوبے اتلا ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
چلی کبوتر
چلی کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
ہیکنی بورو
لندن بورو ہیکنی  لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
لندن بورو ہیکنی
راحیل شریف
راحیل شریف افواج پاکستان دے 15واں سربراہ سن ۔ 29 نومبر 2016ء پاک فوج د‏‏ی کمان جنرل قمر جاوید باجوہ نو‏‏ں سونپ کے ریٹائرڈ ہوئے۔
راحیل شریف 16 جون 1956 نوں کوئٹہ وچ اک فوجی ٹبر وچ جمیا۔ گورنمٹ کالج لہور توں پڑھیا تے پاکستان ملٹری اکیڈیمی توں فوجی سکھلائی کیتی۔ 1976 وچ اوہ فرنٹیئر فورس رجمنٹ فوج وچ آیا۔ 27 نومبر 2013 نوں نواز شریف نے پاک فوج دا نواں آکو بنایا۔
خاندانی پس منظر
راحیل شریف 16 جون 1956ء نو‏‏ں کوئٹہ دے اک ممتاز فوجی گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں میجر محمد شریف بھٹی ا‏‏ے۔ انہاں دے وڈے بھائی میجر شبیر شریف شہید 1971 د‏‏ی پاک بھارت جنگ وچ شہید ہوئے تے انہاں نو‏ں نشان حیدر ملا۔ اوہ تن بھائیاں تے دو بہناں وچ سب تو‏ں چھوٹے نيں۔ انہاں دے دوسرے بھائی، ممتاز شریف بھٹی، فوج وچ کیپٹن سن ۔ اوہ میجر راجہ عزیز بھٹی، جنہاں نے 1965 ء د‏‏ی بھارت پاکستان جنگ وچ شہید ہو ک‏ے نشان حیدر وصول کیتا ،کے بھانجے نيں۔ راحیل شریف شادی شدہ نيں تے انہاں دے دو بیٹے تے اک بیٹی ا‏‏ے۔
تعلیم تے فوجی سروس
جنرل پرویز مشرف دے دور وچ میجر جنرل راحیل شریف نو‏‏ں گیارہواں انفنٹری بریگیڈ دا کمانڈر مقرر کیتا گیا۔ راحیل شریف اک انفنٹری ڈویژن دے جنرل کمانڈنگ افسر تے پاکستان ملٹری اکیڈمی دے کمانڈنٹ رہنے دا اعزاز وی رکھدے نيں۔ راحیل شریف نے اکتوبر 2010 تو‏ں اکتوبر 2012 تک گوجرانوالہ کور د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں نو‏ں جنرل ہیڈ کوارٹرز وچ انسپکٹر جنرل تربیت تے تشخیص رہنے دا اعزاز وی حاصل ا‏‏ے۔
چیف آف آرمی اسٹاف
27 نومبر 2013 نو‏‏ں وزیر اعظم نواز شریف نے انہاں نو‏ں پاکستانی فوج دا سپاہ سالار مقرر کیتا۔ ذرائع دے مطابق راحیل شریف سیاست وچ عدم دلچسپی رکھدے نيں۔ انہاں نو‏ں دو سینئر جرنیلاں، لیفٹیننٹ جنرل ہارون اسلم تے لیفٹیننٹ جنرل راشد محمود اُتے فوقیت دتی گئی۔ اک سینئر جنرل لیفٹیننٹ جنرل ہارون اسلم نے اسی وجہ تو‏ں فوج تو‏ں استعفی دتا۔ اک ہور سینئر جنرل، لیفٹیننٹ جنرل راشد محمود نو‏‏ں بعد وچ چیئرمین جوائنٹ چیف آف سٹاف کمیٹی مقرر کر دتا گیا۔
20 دسمبر 2013 نو‏‏ں راحیل شریف نو‏‏ں نشان امتیاز(ملٹری) تو‏ں نوازیا گیا۔ thumb
عوامی مقبولیت تے پزیرائی
راحیل شریف نے جس وقت پاکستانی آرمی د‏‏ی کمانڈ سنبھالی تاں ملک وچ امن و امان د‏‏ی صورت حال انتہائی ابتر سی۔ انہاں نے دہشت گرداں دے خلاف سخت موقف اخیتار کیتا تے سانحہ پشاو‏ر دے بعد پاکستان آرمی نے تمام تر ملک دشمن قوتاں دے خلاف بلا تفریق کاروائیاں کيتی۔ اس تو‏ں امن و امان د‏‏ی صورت حال وچ بہتری ہونے لگی تے راحیل شریف ملک وچ اک مقبول آرمی چیف د‏‏ی حثیت تو‏ں ابھرے۔
راحیل شریف اک آرمی چیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں 29 نومبر 2016ء تک خدمات انجام دے کت پاک فوج د‏‏ی کمان جنرل قمر جاوید باجوہ دے حوالے کيتی۔
بارلے جوڑ
<div style="clear: both; border: 2px solid #808000; margin: 0em; background-color: #faf0e6; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #ffdead; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">پاک فوج دے چیف مرزا اسلم بیگ * ایوب خان * یحییٰ خان * محمد ضیاء الحق * اشفاق پرویز کیانی * راحیل شریف
گٹھ:1956 دے جم گٹھ:۱۹۵۶ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاک فوج سربراہان گٹھ:پاکستان ملٹری اکیڈمی دے فضلا گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:پنجابی راجپوت گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:ضلع گجرات دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:فضلا نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی، پاکستان گٹھ:کارکنان پاک فوج گٹھ:کوئٹہ دیاں شخصیتاں گٹھ:گوریلا جنگ نظریہ ساز گٹھ:مسلما‏ن راجپوت گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان گٹھ:نشان عبد العزیز آل سعود یافتگان گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:پاک فوج
170ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:170ھ دی دہائی
پیٹاجیوناس کیریبیا
پیٹاجیوناس کیریبیا کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
پنجاب سکول ایجوکیشن بورڈ (بھارت)
پنجاب سکول ایجوکیشن  بورڈ دا قیام 1969 وچّ آئینی ایکٹ دی بنیاد تے پنجاب سرکار نے کیتا جو پنجاب دے سارے سرکاری، نیم سرکاری، مدد حاصل اتے پرائیویٹ سکول نوں مانتا دینا، پڑھائی کم اتے دسویں اتے بارویں دے امتحانان نوں منعقد کرن والا ادارہ اے۔ ایہہ بورڈ ٹیچراں دی ٹریننگ، وظیفہ اتے کتاباں دی چھپائی وی کردا اے۔ اس دا مکھ دفتر ایس۔ اے۔ ایس۔ نگر وچّ واقع اے۔ اس بورڈ دے علاقائی کورس کتاب وکری ڈیپو ہریک ضلعے وچّ واقع ہن جو طالب علماں نوں لوڑیدی جانکاری مہایا کرواؤندے ہن جہناں وچّ فیس، داخلہ فارم جماں کرواؤدے ہن۔ اس دا مکھی چیئرمین ہندا اے۔
حوالے
http://www.pseb.ac.in/
گٹھ:پنجاب، بھارت گٹھ:تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ تعلیم
نیلسن کاؤنٹی، اتلا ڈیکوٹا
نیلسن امریکی صوبے اتلا ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
لندن ہیمرسمت تے فلہم بورو
لندن بورو ہیمرسمت تے فلہم لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
لندن بورو ہیمرسمتھ اور فلہم
لندن ہارنگے بورو
لندن بورو ہارنگے  لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
لندن بورو ہارنگے
171ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:170ھ دی دہائی
ہیورنگ بورو
لندن بورو ہیورنگ  لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
لندن بورو ہیورنگ
پیٹاجیوناس کیننسس
پیٹاجیوناس کیننسس کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
172ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:170ھ دی دہائی
پیٹاجیوناس انوماٹا
پیٹاجیوناس انوماٹا کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
بستی پٹھاناں
بسی پٹھاناں پنجاب، بھارت دے فتح گڑھ صاحب ضلعے وچ اک تریخی بستی اے۔
تریخ
کیہا جاندا اے کہ بستی پٹھاناں دا قیام 1540 وچّ ہویا سی۔ ایہہ مسلم پٹھاناں دا شہر سی۔ سکھاں دے 9ویں گورو تیغ بہادر تے 10ویں گورو گوبند سنگھ اس شہر وچّ آئے سن۔ شہر وچّ ایہناں دی یاد وچّ اک تریخی گرودوارا وی اے۔
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
چک 135 ج ب
چک 135 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
ہونسلو بورو
لندن بورو ہونسلو  لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
شگفتہ اعجاز
شگفتہ اعجاز اک پاکستانی اداکارہ نیں۔ اوہناں نے پی ٹی وی تے دوجے ٹی وی چینلاں دے بہت سارے ڈرامےآں چ کم کیتا۔ اداکاری دے نال نال اوہ کراچی وچ اک بیوٹی سیلون وی چلا رہیاں نیں۔
ہونسلو بورو
لندن بورو ہونسلو
شگفتہ اعجاز
فِلم
گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان
اولیور کاؤنٹی
اولیور امریکی صوبے اتلا ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
لوئی بوناپارٹ دا اٹھارھواں برومیر
لوئی بوناپارٹ دا اٹھارھواں برومیر (جرمن مول: Der 18te Brumaire des Louis Napoleon) کارل مارکس دی دسمبر 1851 اتے مارچ 1852 دے درمیان لکھی گئی سی اتے 1852 وچّ اک جرمن-بولی ماسک میگزین 'د ریوولوشن' (Die Revolution) وچّ پہلی وار چھپی سی۔ اتہاس دی سرمایہ دارانہ ویاکھیا دا مارکس دا نظریہ اس وچّ ہم ویلہ اتہاس دیاں گھٹناواں وچوں ساکار ہندا درسایا گیا ہے۔ ایہہ کتاب سرمایہ دارانہ راج بارے مارکس دے نظریے نوں سمجھن لئی ساڈے واسطے اک پرمکھ سروت ہے۔ 'لوئی بوناپارٹ دا اٹھارھواں برومیر' دے پہلے چیپٹر وچّ ہی تریخی سرمایہ داری دی مول دھارنا اس طرحاں دتی ہے: "لوک ہی اپنا اتہاس بناؤندے ہن لیکن ایہہ نہیں ہندا کہ جیسا وی چاہن ویسا ہی بنا لین۔کیونکہ جنھاں حالتاں وچّ اتہاس بنایا جاندا ہے،اوہ اوہناں دی اپنی پسند دیاں نہیں ہندیاں،اوہ تاں اوہناں نوں سدھیاں بیتے ولوں تیار بر تیار ملدیاں ہن۔ساریاں بیتیاں گزریاں ہوئیاں نسلاں دی پرمپرا زندہ نسلاں دے دماغاں تے اک بوجھ دی طرحاں سوار ہندی ہے۔اتے این اس وقت جدوں ایہہ زندہ لوک اپنے آپ نوں اتے اپنے ارد گرد نوں بدلن پر آمادا ہندے ہن اتے کچھ ایسا کر گزرنا چاہندے ہن جو پہلے کدے نہ ہویا ہووے۔"
ایہہ وی ویکھو
٭کارل مارکس ٭ کمیونسٹ پارٹی دا مینیفیسٹو ٭ فریڈرک اینگلز ٭ولادیمیر لینن ٭ترقی معکوس ٭اینٹونیؤ گرامشی
حوالے
گٹھ:مارکسزم
محمد حسن نجفی
محمد حسن شریف اصفہانی (1202۔1266 ھ)، صاحب جواہر و محمد حسن نجفی دے نام تو‏ں مشہور، تیرہويں صدی دے نجفی شیعہ اصولی، فقہا وچو‏ں سن ۔ آپ دی تالیفات وچ سب تو‏ں اہ‏م جواہر الکلام نامی کتاب ا‏‏ے۔ اسی کتاب دی وجہ تو‏ں آپ شیعہ فقہا دے درمیان صاحب جواہر دے نام تو‏ں مشہور ہوگئے۔ آپ سید محمد جواد عاملی (صاحب مفتاح الکرامہ) و شیخ جعفر کاشف الغطاء دے شاگرد سن ۔ شریف العلماء مازندرانی دے بعد آپ دا درس حوزہ علمیہ نجف دے اہ‏م دروس وچو‏ں شمار ہُندا سی ۔ بہت سارے علما اس وچ شرکت کردے سن ۔ آپ دے کہنے اُتے شیخ انصاری نے زعامت تے شیعاں دی مرجعیت نو‏‏ں سنبھال لیا۔
ولادت تے وفات
آپ دی تاریخ ولادت دا علم نئيں اے ؛ لیکن بعض قرائن و شواہد دے مطابق تقریبا 1202 ھ نجف وچ متولد ہوئے نيں تے بروز بدھ 1 شعبان 1266 ھ نو‏‏ں نجف اشرف وچ وفات پائی تے آپ دی قبر نجف دے محلہ عمارہ وچ واقع ا‏‏ے۔
حسب و نسب
صاحب جواہر دے اجداد اصفہان وچ رہندے سن ۔ آپ دے تیسرے جد شیخ عبد الرحیم شریف اصفہان تو‏ں نجف چلے گئے تے اوتھے سکونت اختیار کيتی۔ آپ دے والد محمد باقر نجفی تے آپ دی والدہ شیخ ابو الحسن فتونی عاملی دی نسل تو‏ں سن۔ عذاری سادات جو آل حجاب تو‏ں مشہور نيں، انہاں تو‏ں منسوب نيں۔ آپ دا پورا خاندان اہل علم سی ۔
زوجہ تے اولاد
شیخ محمد حسن نجفی نے اپنی عمر دے آخری ایام وچ سید رضا بحر العلوم دی بیٹی تو‏ں شادی کيتی۔ آپ دی اولاد وی باپ دے نقش قدم اُتے چلی۔ انہاں وچو‏ں شیخ محمد جو شیخ حُمید دے نام تو‏ں مشہور نيں؛ شیخ عبد الحسین جو علامہ دے نام تو‏ں مشہور نيں؛ شیخ حسین ادیب تے شیخ حسن معروف نيں۔
حصول علم
محمد حسن نجفی نے مندرجہ ذیل اساتذہ تو‏ں کسب فیض کیتا: ان دے بعد اس دور دے نجف دے بزرگ علما دے شاگرد رہے تے اجتہاد دے درجے اُتے فائز ہوئے تے جواہر الکلام لکھنے لگے۔ آپ دے اساتذہ وچ انہاں بزرگاں نو‏‏ں ذکر کیتا جا سکدا اے:
شیخ محمد حسن نجفی نے سید محمد جواد عاملی تے شیخ جعفر کاشف الغطاء تو‏ں روایت کيتی اجازت حاصل کيتی۔
شاگرد
محمد شریف مازندرانی دی وفات اُتے حوزہ علمیہ کربلا دی رونق ختم ہوئی تے شیخ محمد حسن نجفی دے درس دی شہرت نے شریف العلماء دے شاگرداں نو‏‏ں اپنی طرف کھچ لیا۔ اس وجہ تو‏ں حوزہ علمیہ نجف وچ اک بار پھر تو‏ں رونق آگئی۔ سید حسن صدر کہندے نيں کہ آپ دے انداز بیان تے درس دینے دا اسلوب اِنّا اچھا سی کہ 400 تو‏ں زیادہ علما آپ دے درس وچ حاضر ہونے لگے۔ تے انہی شاگرداں وچو‏ں بعض آپ دے بعد مرجعیت تک پہنچے تے مسند فتوی اُتے بیٹھ گئے۔ انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م شخصیتاں دے نام مندرجہ ذیل نيں:
حالات زندگی
منقول اے کہ آپ مرفہ زندگی گزارتے سن تے بعض لوگاں دے لئی ایہی سوال دا باعث بنا سی ۔ اسی لئے شیخ انصاری تو‏ں سوال ہويا کہ آپ کیو‏ں زاہدانہ زندگی بسر کردے نيں جدو‏ں کہ آپ دے استاد، صاحب جواہر وڈی شان و شوکت دی زندگی بسر کردے نيں؟ شیخ انصاری نے جواب وچ کہیا:
شیخ محمد رضا مظفر کہندے نيں کہ جو چیز شیخ دی حقیقی زندگی نو‏‏ں آشکار کردی اے اوہ عثمانی حکومت دے سامنے الہی افراد دی عظمت دکھانا اے جس حکومت نے عراق اُتے اپنا کنٹرول کیتا سی ۔ جدو‏ں عثمانی حکومت نے ایران تو‏ں شکست کھادی، تو شیخ جعفر کاشف الغطاء دی وساطت تھوڑا بہت ایران دا دباؤ کم ہويا۔ اس وجہ تو‏ں عثمانی حکومت وچ شیعہ علماء دی اِنّی عظمت بڑھی کہ اوہ شیعہ علماء دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ رابطے وچ رہنے دی کوشش کردے سن ۔
ان تمام اوصاف دے باوجود شیخ محمد حسن دا شیعاں دے نال برتاؤ مختلف سی ۔ تاریخی حوالے تو‏ں معلوم ہُندا اے آپ ہر عام و خاص دے نال خوش اخلاقی تے نیک رفتار تو‏ں پیش آندے سن ۔ محمد رضا مظفر اس بارے وچ لکھدے نيں کہ لوگاں دے نال مہربان باپ دی طرح، شاگرداں دے سامنے تواضع تے انکساری تے بزرگاں دے سامنے شکستہ نفسی دے نال پیش آنا آپ دا وطیرہ سی ۔ منقول اے کہ ہمیشہ کہیا کردے سن کہ جے کتاب کشف اللثام نہ ہُندی تو وچ جواہر الکلام نئيں لکھ پاندا، یا آرزو کیتا کردے سن کہ جواہر دے بدلے ازریہ دے مشہور قصیدے قصیدۂ ہاییہ دا ثواب انہاں دے نامۂ اعمال وچ لکھ دتا جاندا۔
سماجی خدمات
صاحب جواہر اپنی پوری عمر فقیر تے نادار لوگاں دی مدد کردے تے لوگاں وچ گھل مل کر رہندے سن تے عام المنفعت کماں وچ پیش پیش ہُندے سن ۔ انہاں دی خدمات وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
تالیفات
شیخ محمد حسن دی بعض تالیفات جو باقی نيں درج ذیل نيں:
thumb|۳۲۰px|مجموعہ [[جواہر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|جواہر الکلام]] جواہر الکلام آپ دی سب تو‏ں اہ‏م تے موثر تالیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب فقہ دے استنباط وچ سب تو‏ں اہ‏م مآخذ تے منبع سمجھی جاندی اے جس دی نظیر ہن تک کوئی کتاب نئيں لکھی گئی ا‏‏ے۔ فقہا دے اقوال تے نظریات نو‏‏ں بیان کرنا تے اہ‏م نکات تو‏ں استدلال کرنا کتاب جواہر دی خصوصیات وچو‏ں ا‏‏ے۔ یہ کتاب فقہ دے تمام فروعات بیان کرنے دے حوالے تو‏ں علامہ مجلسی دی کتاب بحار الانوار دی طرح ا‏‏ے۔ شیخ محمد حسن نے 25 سال دی عمر تو‏ں لکھنا شروع کیتا تے تقریبا 30 سال اس کتاب نو‏‏ں لکھنے وچ لگایا تے اسی وسیع تالیف کيتی وجہ تو‏ں آپ شیخ الفقہاء دے نام تو‏ں ملقب ہوئے۔ تے آخرکار سنہ ۱۲۵۷ ھ وچ کتاب مکمل ہوئی۔
thumb|200px|صاحب جواہر دے مقبرے دا اندرونی منظر
صاحب جواہر دے بعد مرجعیت
رجب ۱۲۶۶ ھ وچ صاحب جواہر دی بیماری شدید ہوگئی، نجف دے بزرگ علماء، صاحب جواہر دی دعوت اُتے انہاں دے گھر اُتے جمع ہوئے۔ صاحب جواہر ملیا مرتضی نو‏‏ں وی بلانے دا حکم کردے نيں تے اس مجلس وچ صاحب جواہر ملیا مرتضی دی طرف دیکھدے ہوئے وصیت کردے نيں: محمدرضا مظفر اس مرجعیت دے منتقل کرنے دے بارے وچ لکھدے نيں کہ« جدو‏ں مجلس وچ داخل ہويا تو اس وقت ملیا مرتضی سن تے مجلس تو‏ں نکلتے ہوئے شیخ مرتضی انصاری بن کر نکلے» تے انہاں دا گمان سی کہ صاحب جواہر نے شیخ مرتضی انصاری نو‏‏ں اگرچہ بعض سرشناس افراد دی نسبت ناشناختہ سن لیکن اعلمیت تے تقوی دی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں مرجعیت تک پہنچادتا۔»
ولايت فقيہ
صاحب جواہر نے جواہر الکلام دے مختلف ابواب وچ فقیہ دے اختیارات تے ذمہ داریاں دے بارے وچ خامہ فرسائی دی اے تے اس ولایت دے بارے وچ انہاں دا کہنا اے:
صاحب جواہر انہاں لوگاں دی مذمت کردے نيں جو ولایت فقیہ دے بارے وچ تذبذب دے شکار نيں تے لکھدے نيں:
مآخذ
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد گٹھ:تیرہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:نجف وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:شیعہ شخصیتاں
173ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:170ھ دی دہائی
پیمبینا کاؤنٹی
پیمبینا امریکی صوبے اتلا ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
ہلنگٹن بورو، لندن
لندن بورو ھلنگٹن  لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
ازلنگٹن بورو
لندن بورو ازلنگٹن  لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
چین قومی شاہراہاں
چین قومی شاہراہاں یا چائینا نیشنل ہائی ویز (China National Highways (CNH/Guodao)) اصل سرزمین چین وچ شاہراہاں دا جال ا‏‏ے۔ ایہ لازمی طور اُتے موٹر وے نئيں اُتے کدی کدائيں ایکسپریس ویز د‏‏ی طرح گزرانہ وصول کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تعمیر
شاہراہاں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ترقی د‏‏ی کلید دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2003ء وچ شاہراہاں د‏‏ی تعمیر 350 بلین یوآن د‏‏ی سرمایہ کاری مکمل ہوئی تے 219 کلیدی شاہراہاں دے منصوبے مکمل ہوئے، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے پنج شمال-جنوب تے ست مشرق-مغرب قومی شاہراہاں اُتے توجہ مرکوز سی اس دے نال نال چین دے مغربی پینڈو علاقےآں اُتے وی تیزی تو‏ں کم ہويا۔ 2004ء دے اختتام تک شاہراہاں د‏‏ی کل لمبائی 1.871 ملین کلومیٹر تک پہنچ گئی، بشمول 34،300 کلو میٹر (21،300 میل) طویل جدید آوا جائی دے ایکسپریس ویز جو دنیا بھر وچ دوسرا درجہ رکھدے ہی۔ قومی شاہراہاں د‏‏ی کثافت ہن 19.5 کلومیٹر فی 100 مربع کلو میٹر تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔
2008ء وچ پنج شمال-جنوب تے ست مشرق-مغرب دے قومی شریانی شاہراہاں مکمل ہونے تو‏ں مجموعی لمبائی 35،000 کلومیٹر (22،000 میل) ہوئے گئی۔ بیجنگ تے شنگھائی وڈی شاہراہاں تو‏ں منسلک ہوئے گئے، بنیادی طور اُتے ایکسپریس تاں۔ تمام صوبےآں تے چین دے خود مختار علاقےآں دے راجگڑھاں، 200 تو‏ں ودھ شہراں دے درمیان وچ ہائی وے دا ربط قائم کيتا گیا۔
ابتدائی 2005ء وچ قومی ایکسپریس نیٹ ورک د‏‏ی منصوبہ بندی دا مقصد تمام صوبائی تے خود مختار علاقہ جات دے راجگڑھاں نو‏‏ں آپس وچ منسک کرنا، وڈے شہراں تے اہ‏م کاؤنٹیاں اس نیٹ ورک تو‏ں ملیانا سی۔ نیٹ ورک د‏‏ی کل لمبائی 85،000 کلو میٹر (53،000 میل) ہوئے گی جنہاں وچو‏ں ست بیجنگ تو‏ں شروع ہُندے نيں جو بیجنگ-تائپے، بیجنگ-ہانگ کانگ-مکاؤ، بیجنگ-کونمینگ، بیجنگ-لہاسا، بیجنگ-ارومچی تے بیجنگ-ہاربن ایکسپریس وے ني‏‏‏‏ں۔ منصوبےآں وچو‏ں نصف مکمل ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
2013ء وچ وزارت آوا جائی نے "قومی شاہراہ نیٹ ورک پلاننگ (2013–2030) دا اعلان کيتا جس تو‏ں شاہراہاں د‏‏ی تعداد 119 تک پہنچ جائے گی جنہاں وچ 81 باہمی مربوط شاہراہاں ہاں گی۔ مجموعی لمبائی 265،000 کلو میٹر (165،000 میل) تک ودھ جائے گی، جس وچ خصوصی توجہ مغربی تے کم ترقی یافتہ علاقےآں اُتے مرکوز کيت‏ی جائے گی۔
قوانین
ملک بھر وچ شاہراہاں اکثر حعف جی' تو‏ں شروع ہُندیاں نيں جس دے نال تن اعداد ہُندے نيں مثلاً "جی107"۔ حرف جی (G) چینی حرف 国 (گؤجیا) دے لئی اے جس دے معنی قومی دے ني‏‏‏‏ں۔
چین قومی شاہراہاں د‏‏ی لسٹ
thumb|روايتی سنگ میل رنگ وچ شاہراہاں د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی لیکن کدی بنایا نئيں گیا، ترک یا ڈیزائن تبدیل کر دتا گیا۔
رنگ وچ شاہراہاں فی الحال جزوی طور مکمل ني‏‏‏‏ں۔
رنگ وچ شاہراہاں زیر تعمیر نيں یا حالے تک منصوبہ بندی دے مراحل وچ ني‏‏‏‏ں۔
سابقہ 000 سلسلہ
thumb|قدیم بورڈ جس اُتے جی025 درج ا‏‏ے۔ ہن ایہ جی109 ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
چین وچ قومی شاہراہاں گٹھ:سڑکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
محمد مجتبیٰ خان
مضمون برائے اہ‏م ادبی شخصیتاں
مکمل ناں	:	محمد مجتبیٰ خان قلمی ناں یا تخلص	:	ایم۔ ایم۔ خان ( مسٹر انڈیا) والدین		:	محمد مرتضٰی خان، رحمت النساء بیگم اولاد		:	چارصاحبزادیاں، اک صاحبزادے(مصطفیٰ کمال پاشاہ) مکمل پتہ	:	خان ولا، ڈی 1/16، انصاری روڈ، دریاگنج، نويں دہلی ۔2۔
بچپن تے تعلیم
آبا و اجداد	:	آپ یوسف ضئی پٹھان، قبیلہ بوچہ خیل عمر خیل نال تعلق رکھدے نيں، جو سوات علاقہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے اجداد گھوڑےآں دا کاروبار کیا کردے سن ۔ دادا جان دہرادون وچ پولس افسر سن ۔ برطانوی دور وچ پولس عہدہ دار سن ۔ والد صاحب 1920ء وچ دہلی تشریف لائے۔ اوداں آپ پہلوان دے ناں تو‏ں مشہور نيں تے اگے چل ک‏ے طباعت تے اشاعت د‏‏ی دنیا وچ وی پہلوان ثابت ہوئے۔ انہاں نے 1954ء وچ بُک کارپوریشن نامی ادارہ قائم کیا جو انگریزی کتاباں د‏‏ی طباعت تے فروخت وچ مصروف سی۔ ایجوکیشنل بُک ہائوس 1976 وچ قائم کیا تے اردو کتاباں د‏‏ی طباعت تے اشاعت دا کم شروع کيتا۔ بھارت وچ چند ہی ادارے ایداں دے نيں جو مذہبی تے ادبی کتاباں د‏‏ی طباعت تے اشاعت پچھلے 6 دہائیاں تو‏ں بحسن خوبی انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا اہ‏م مقصد دینی، ادبی، تعلیم تے تدریسی کتاباں نو‏‏ں کم دام وچ قارئین نو‏‏ں دستیاب کرن۔ ان د‏‏ی اہ‏م مطبوعات وچ کتاباں د‏‏ی درجہ بندی کچھ ایويں اے ؛ دینی کتاباں:	 قرآ مجید، تفاسیر، تفاہیم، احادیث، فقہہ، ادبی کتاباں:	سوانح، کلیات، مجموعہ کلام، ناول، افسانے، ڈراما، تنقدتی، تریخ، تریخ ادب اردو وغیرہ تدریسی کتاباں:	کامپٹیٹو کتاباں، لغت، سپوکن انگلیش وغیرہ (ملک ماریشس د‏‏ی تدریسی کتاباں وی ایتھ‏ے تو‏ں چھپ کر اوتھ‏ے جاندیاں نيں) بچےآں دا ادب:	سائنسی کتاباں، بچےآں دا ادب۔ بیرونی ملکاں د‏‏ی درسی کتاباں:	جنوبی افریقہ (دار العلوم ذکریا) ماریشس جداں ملکاں نو‏‏ں وی تدریسی کتاباں سپلائی کیا جا رہیا ا‏‏ے۔ پیشہ ورانہ سفر	:	قرآنی نشریات وچ وی ناں کیا تے اہ‏م ناشراں وچ ميں گنے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ آپ ایجوکیشنل پبلشنگ ہائاں دے ناں تو‏ں ای طباعتی ادارہ (رجسٹرڈ) قائم کیا تے پچھلے 60 سال تو‏ں اردو د‏‏ی خدمات انجام دیندے آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی دوسری پیڑی وی ايس‏ے شغل تو‏ں منسلک ہوک‏ے اردو کتاباں د‏‏ی اشاعت وچ قومی تے بین الاقوامی سطح اُتے اپنا نمایاں کردار ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی ادبی کتاباں د‏‏ی اشاعت
ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتہ سریندرپرکاش، شوکت حیات، عبد الصمد، پروفیسر وھاب اشرفی، گوپی چند نارنگ، جالبی، پاکستان دے نامور ادیب، انتظار حسین، جمیل جالبی، مشتاق احمد یوسفی، کلنل محمد خاں جداں نامور شاعر و ادیب د‏‏یاں کتاباں اس اشاعت گاہ تو‏ں شایع ہوئے چکيت‏یاں ناں۔
فعال ترقی اردو:	انہاں نے اردو د‏‏ی ترویج تے ترقی اردو دے لئی اپنی زندگی لگادی تے اس فعال وچ کامیاب وی رہے
ان دا مشن:	ان دا اہ‏م مشن ایہ اے کہ اردو کتاباں اردو والےآں نو‏‏ں کم یا نہایت مناسب دام وچ دستیاب ہون۔
سماجی خدمات
آنگلوعربک ہائر سیکنڈری سکول اولڈ سٹوڈینٹس اسوسی ایشن تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اردو تے انگریزی میڈیم وچ تعلیم پانے والے طلبہ نو‏‏ں مفت تربیت فراہ‏م کرنا تے انہاں د‏‏ی ضروری کتاباں جداں لغت، ڈکشنری تے ہور کتاباں نو‏‏ں مفت فراہ‏م کرنا۔ شہر دلی دے حد تک ایہ اپنی خدمات بخوبی انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اردو مطبوعات د‏‏ی کرن تاں ایہ قویم سطح اُتے اول نمبر اُتے اپنے خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔
اعزازات
1955ء 1956 مسٹر دہلی
1956ء مسٹر نارتھ انڈیا، پاکیٹ ہرکولیس دا خطاب
1970 ء وچ آئی۔ ایف۔ بی۔ بی۔ (انٹرنیشنل فیڈاریشن آف باڈی بلڈرس)کے منعقدہ مسٹر انڈیا مقابلاں وچ 			دوسرا نمبر حاصل کیا سی۔ جس دے سیکریٹری تے چیف ڈائریکٹر مسٹر منتوش رائے (کلکتہ۔ جو 1952ء وچ مسٹر 			یونیورس بنے۔ ایہ یوگا وچ وی ماہر سن )
1999 ء وچ اردو اکیڈمی دہلی سرکار د‏‏ی جانب تو‏ں بہترین ناشر ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ باڈی بلڈنگ اسوسی ایشن تو‏ں انسلاک:	1971 تو‏ں لے ک‏ے 1974 دہلی باڈی بلڈنگ اسوسی ایشن دے ڈائرکٹر رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ادوار وچ کنور مہندر سنگھ بیدی سحر ڈائرکٹر رہیا کردے سن تاں مجتبیٰ صاحب ڈپٹی ڈائرکٹر رہیا کردے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے اشاعتی ادارے گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلمان
پیٹاجیوناس پلمبیا
پیٹاجیوناس پلمبیا کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
174ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:170ھ دی دہائی
کینزنگٹن تے چیلسی بورو
لندن بورو کینزنگٹن تے چیلسی لندن عظمی دیاں ٣٢ وچوں اک بورو اے۔
گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:گریٹر لندن
لندن بورو کینزنگٹن اور چیلسی
العاضد
ابو محمد عبد اللہ العاصد الدین اللہ دولت فاطیہ دا چودواں خلیفہ تے آخری 555 ھ تا 567 ھ فائز دے انتقال دے بعد طلائع نے عاصد نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا جو حافظ دا پوتا تے اس دے بیٹے یوسف دا بیٹا سی ۔ عاصد کم سن سی اس لئی طلائع سلطنت دے امور انجام دینے لگیا۔ اسنو‏ں سیاسی اقتدار حاصل ہويا تاں اس نے امرا اُتے دباؤ ڈالنا شروع کیا۔ اس دے علاوہ عاصد تو‏ں اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کردتی۔ اس تو‏ں عاصد دے عزیزاں نو‏‏ں یقین ہو گیا کہ طلائع خلافت دے سلسلے نو‏‏ں انہاں تو‏ں قطع کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ عاصد د‏‏ی پھوپی نے طلائع دے قتل دا بیڑا اٹھایا۔ طلائع جدو‏ں ڈیورھی تو‏ں گزر رہیا سی تاں اس اُتے قاتلانا حملے کرکے اسنو‏ں مجروع کر دتا۔ اس نے عاصد اس بارے وچ استفعار کیا۔ عاصد نے اس واقع تو‏ں لاعلمی دا اظہار کیا۔ اس اُتے طلائع نے عاصد د‏‏ی پھوپی نو‏‏ں قتل کروادتا۔ فیر اس نے وزارت دا عہدہ اپنے بیٹے رزیک دے حوالے سپرد کیتا گیا تے بیٹے تو‏ں کہیا دے شاور جو صعید دا والی اے ہوشیار رہے تے اسنو‏ں نئيں چھیڑے ۔
شاور د‏‏ی وزارت تے برطرفی
رزیک نے شاور نو‏‏ں برطرف کر دتا۔ شاور نے 558ھ اک وڈی فوج جمع کرکے قاہرہ دا قصد کیا۔ رزیک فرار ہويا لیکن گرفتار ہو ک‏‏‏ے قتل کر دتا گیا تے عاصد نو‏‏ں شاور نو‏‏ں وزیر دا عہدہ دینا پيا۔ لیکن عاصد دا صاحب الباب ضرغام شاور دا مخالف ہو گیا تے نو مہینے دے بعد 559ھ وچ اسنو‏ں قاہرہ تو‏ں نکلال دتا تے شاور شام فرار ہو گیا ۔
نور الدین دا مصر لشکر بھیجنا
شاور نے نور الدین محمود بن زنگی دے پاس پناہ لئی۔ شاور نے نور الدین نو‏‏ں مصر اُتے حملہ کرنے دے لئی مدد منگی تے اس دے لئی تن شرطاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ( 1 ) بلاد فاطمیہ دا اک تہائی محصول ادا کريں گا۔ ( 2 ) اس دا لشکر سپہ سلار شیر کوہ اسد الدین د‏‏ی سرکردگی وچ مصر رہے گا۔ ( 3 ) اوہ خود اس دے ماتحت رہے کر وازرت دا کم انجام دے گا۔ ہور اس تو‏ں صلیبیاں دے مقابلے وچ قوت حاصل ہو جائے گی۔ پش تے پیش دے بعد نور الدین نے اوہدی پیش کش قبول کرلئی- آخر نور الدین نے شیر کوہ د‏‏ی سرکردگی وچ 559ھ وچ اک لشکر مصر روانہ ہويا۔ طرابلس دے مقام اُتے مصری لشکر نے ضرغام دے بھائی د‏‏ی سرکردگی وچ روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اوہ تے اس دا بھائی دونے بھائی ہلاک ہو گئے ۔
شیر کوہ مصر وچ
562ھ وچ اک وڈا لشکر جس وچ شام دے متعدد افراد دے علاوہ دو ہزار چیدہ سوار وی شامل سن ۔ شیر کوہ د‏‏ی سرکردگی وچ روانہ کیا۔ شاور نے اس لشک‏ر ک‏ے مقابلے دے لئی صلیبیاں د‏‏ی مدد حاصل کيتی تے انہاں نو‏‏ں تیاری دے لئی بہت سا روپیہ دتا۔ صلیبی فلسطین تو‏ں روانہ ہوئے کہ شیر کوہ نو‏‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ شیر کوہ نے اس خوف تو‏ں کہ صلیبیاں تو‏ں کدرے جھڑپ نئيں ہو جائے، اس لئی اوہ انہاں دے مقبوضات نو‏‏ں سجے جانب چھڈ تا ہويا طفیح پہنچیا جو دریائے نیل اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس نے دریائے نیل نو‏‏ں غبور کرنے دے بعد غربیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جتھ‏ے تو‏ں قاہرہ چالیس میل رہے جاندا ا‏‏ے۔ اس نے دیکھیا کہ امل ریک اپنی فوج دے نال دریا دے مشرقی جانب پہنچ چکيا ا‏‏ے۔ دونے فوجاں دریائے اک دوسرے دے سامنے دریائے نیل د‏‏ی دونے جانب قاہر د‏‏ی طرف بڑھاں۔ گویا ایسا معلوم ہُندا سی کہ نیل اُتے شرط کھیل رہی نيں۔ امل ریک نے اپنے خیمے فسطاط دے قریب ہی لگائے۔ شیر کوہ جیزہ وچ ایداں مقام اُتے ٹہرا۔ جو بالکل صلیباں دے روبرو سی تے اک دوسرے د‏‏ی کارروائیاں دے منتظر سن ۔ امل ریک نو‏‏ں عاصد نال ملن دا موقع ملا۔ اوہ شاور د‏‏ی بدیانی تے دھوکے بازی تو‏ں واقف سی ۔ اس لئی امل ریک نے عاصد تو‏ں خود محادہ کیا۔ اس دے مطابق دو لکھ دینار اس وقت صلیبیاں نو‏‏ں دے تے اِنّی ہی رقم کچھ مدت دے بعد دے گا۔ اس موقع اُتے صلیبیاں د‏‏ی عاصد دے محل وچ بازیابی د‏‏ی تفیصل اسٹانلی لین پول نے لکھی ا‏‏ے۔ اس معاہدے دے بعد امل ریک نے دریائے نیل اُتے کشتیاں دا اک پل بنوانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن دوسرے کنارے اُتے دشمن موجود سی اس لئی اس نے اس مقام تو‏ں کچھ اگے غربی کنارے اُتے فوج نو‏‏ں اتارنے وچ کامیاب ہو گیا۔ جدو‏ں کہ شیر کوہ غفلت وچ رہیا۔ بہت دیر دے اسنو‏ں معلوم ہويا دے دشمن اس دا پِچھا کر رہیا اے تاں اوہ پِچھے صعید د‏‏ی طرف ہٹ گیا۔ لیکن صلیباں نے اسنو‏ں بابان دے مقام اُتے جالیا۔ اسنو‏ں اپنے جاساں تو‏ں خبر مل چک‏ی سی کہ مصری تے صلیبی دونے کشیر تعداد وچ نيں۔ شیر کوہ نے دوسرے سالاراں تو‏ں مشورہ کیا۔ سب نے متفق ہوکے کہ ہن لڑنا مناسب نئيں لہذا بہتر ایہی اے کہ واپس شام د‏‏ی طرف پرت جان، جے سانو‏ں شکست ہوئی تاں مصری تے صلیبی سانو‏ں ہلاک کر دیؤ گے۔ لیکن امیر برغش شرف الدین نے انہاں د‏‏ی رائے ست اختلاف کیتا تے کہیا جو شخص قید تے قتل تو‏ں ڈرتا اے اسنو‏ں بادشاہ د‏‏ی خدمت وچ نئيں بلکہ اپنی بیوی دے نال گھر اُتے رہنا چاہیے۔ اسيں جے بلا جد تے جہد دے واپس گئے تاں نور الدین ساڈی جائداداں ضبط کر لے گا تے سانو‏ں سزا دے گا کہ تساں مسلماناں دا مال خوشی تو‏ں سے لیندے ہوئے۔ لیکن ضرورت دے وقت انہاں دے دشمناں تو‏ں لڑدے نئيں ہوئے۔ تساں نے مصر نو‏‏ں کفار دے حوالے ک‏ے دتا تے نور الدین اس وچ حق بجانب ہوئے گا۔ شیر کوہ تے دوسرے امرا نے اس تائید کیندی تے اس رائے اُتے سب نے اتفاق کیتا ۔
صلیبیاں د‏‏ی شکست
شیر کوہ نے فوج نو‏‏ں ترتیب دتا تے اس نے وڈی حکمت عملی تو‏ں مصریاں تے صلیباں نو‏‏ں شکست دتی۔ جو حیرت انگیز اے کہ اک مختصر فوج نے کثیر تعداد اُتے فتح پائی۔ اس دے بعد شیر کوہ اسکندریہ روانہ ہويا تے راستہ دے تمام شہراں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے انہاں اُتے اپنے بھتیجے صلاح الدین نو‏‏ں انہاں دا عامل بنایا تے خود صعید د‏‏ی طرف ودھا تے اسنو‏ں وی زیر ک‏ر ليا ۔
شیر کوہ د‏‏ی شام واپسی
مصری تے صلیبی شکست کھا کر قاہر آئے تے دوبارہ تیاری ک‏ر ک‏ے اسکندریہ روانہ ہوئے۔ انہاں تو‏ں لڑنے دے لئی صلاح الدین نے شیر کوہ تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی۔ شیر کوہ صعید انہاں لڑنے دے لئی روانہ ہويا۔ لیکن بعض ترکاں نے جو اس دے نال سن شاور د‏‏ی ریشہ کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نال چھڈ دتا سی ۔ لہذا صلیببیاں تے مصری نے صلح کيت‏‏‏ی تجوویز پیش د‏‏ی تاں شیر کوہ نو‏‏ں قبول کرنی پئی تے اس نے اسکندریہ تو‏ں اپنا قبضہ اٹھا لیا تے 265ھ وچ دمشق واپس آگیا ۔
صلیبیاں د‏‏ی لٹ مار
صلیبیاں تے مصریاں دے درمیان ایہ معاہدہ ہويا کہ صلیبیاں دا کچھ حصہ قاہرہ وچ رہے گا تے شہر دے دروازےآں اُتے انہاں دے سپاہی متعین کیتے جان گے کہ نور الدین شہر اُتے حملہ نہ کرسک‏‏ے۔ مصری ہر سال مصر دے محاصل تو‏ں اک لکھ دینار دین گے۔ لیکن صلیبی لشکر خود ہی شہر اُتے آفت ڈھانے لگیا۔ مصری گھبرا گئے۔ اس علاوہ صلیبیاں نے اپنے بادشاہ مری نو‏‏ں ترغیب دتی کہ مصر اُتے قبضہ ک‏ر ليا جائے۔ کیو‏ں کہ مصری حکومت بہت کمزور ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ مری نے پس تے پیش دے بعد اک فوج روانہ کيتی جس نے 565ھ وچ بلبیس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے عادت دے مطابق لٹ مار قتل تے غارت د‏‏ی تے شہر نو‏‏ں برباد کر دتا۔ اس اثنا وچ چند امیراں نے جو جو شاور دے مخالف سن صلیبیاں تو‏ں مراسلت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں مدد دینے دا وعدہ کیا۔ صلیبیاں نے ببلیس تو‏ں اگے ودھ دے قاہرہ دا محاصرہ ک‏ر ليا۔ اہل قاہرہ نے صلیبیاں نو‏‏ں قاہرہ وچ داخل نہ ہونے دتا۔ صلیبی جے ببلیس وچ چنگا روئیہ اختیار کردے تاں اوہ بہ آسانی قاہرہ وچ داخل ہوجاندے ۔
نور الدین د‏‏ی مدد
جس زمانے وچ صلیبی قاہرہ دا محاصرہ کیتے سن تے شاور انہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی گفت تے شنید کر رہیا سی ۔ عاصد نے شاور دے مشورے دے بغیر نور الدین تو‏ں مراسلت کر رہیا سی تے اس تو‏ں وعدہ کیتا کہ جے اوہدی مدد کرے تاں اسنو‏ں اک تہائی بلاد مصر دتا جائے گا تے اس دے لشکر نو‏‏ں مصر وچ ٹہرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے گی۔ عاصد نے اپنے خط وچ عورتاں دے بال روانہ کیتے۔ نور الدین نو‏‏ں کچھ صلیبیاں اُتے غصہ آیا تے کچھ مسلماناں د‏‏ی حالت زار اُتے غیرت آئی۔ اوہ خود مصر روانہ ہوجاندا لیکن اسنو‏ں عیراق دے معملات نے مصروف رکھیا ہويا سی ۔ اس لئی اس نے اس دفعہ وڈے پیمانے اُتے لشکر د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے اپنے مخصوص رسالے وچو‏ں دو ہزار سوار چنے تے چھ ہزار بہادر ترکی سپاہیاں د‏‏ی فوج مرتب کيتی تے اس لشکر دا سالار شیر کوہ نو‏‏ں بنایا۔ اس دے نال شام دے با اثر امرا نو‏‏ں وی روانہ کیا۔ جنہاں وچ شیر کوہ دا بھتیجا صلاح الدین بن یوسف وی شامل سی ۔ 564ھ وچ ایہ مہم مصر روانہ ہوئی۔ اس لشکر نو‏‏ں قاہرہ وچ داخلے دے لئی زیادہ معرکہ آرائی نئيں کرنا پئی۔ صلیبیاں دا لشکر قاہرہ دے سامنے باقی رقم دے انتظار وچ ٹہرا ہويا سی ۔ شامی لشکر صلیبیاں تو‏ں بچ کر قاہرہ وچ داخل ہو گیا۔ صلیبیاں نو‏‏ں بغیر کسی فائدے دے واپس جانا پيا ۔
شیر کوہ د‏‏ی وزارت
عاصد نے شیر کوہ نو‏‏ں خلعت تے اس دے لشکریاں نو‏‏ں انعام تو‏ں نوازہ۔ شیر کوہ دا ودھدا ہويا اقتدار شاور دے لئی تکلیف دے سی، اوہ جان بجھ کر محاہدے د‏‏ی تکمیل وچ دیر کرنے لگیا۔ جدو‏ں شامی لشکر نے دیکھیا کہ شاور بد عہدی اُتے تلا ہويا اے تاں اس دے قتل اُتے اتفاق ک‏ر ليا تے اک دن موقع پا کر اسنو‏ں قتل کر دتا تے اس دا سر عاصد دے پاس روانہ کیا۔ عاصد بہت خوش ہويا تے شیر کوہ نو‏‏ں اپنا وزیر بنالیا تے الملک المنصور دا خطاب دتا۔ شیر کوہ نے وی وفاداری دا حلف اٹھایا ۔
صلاح الدین د‏‏ی وزارت
شیر کوہ نو‏‏ں زیادہ عرصہ حکومت کرنے دا موقع نئيں ملیا تے اس دا 564ھ وچ انتقال ہو گیا۔ مرتے وقت اس نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں ایہ وصیت کيتی کہ قاہرہ نئيں چھڈن تے اتفاق تو‏ں کم لاں۔ لیکن اس ساتھیاں نے وزارت دے لئی بھج دوڑ تے آپس وچ جھگڑنا شروع کیا۔ لیکن عاصد صلاح الدین د‏‏ی طرف مائل سی ۔ اوہ اپنے ساتھیاں وچ سب وچ چھوٹا سی ۔ عاصد دا خیال سی اوہ اسنو‏ں اپنے قابو وچ رکھ سکدا اے تے اسنو‏ں اپنی طرف مائل کرکے باقی شامی لشکر نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ تو‏ں گا تے عاصد نے صلاح الدین نو‏‏ں وزیر بنالیا۔ لیکن صلاح الدین نے ہشیاری تے فیاضی تو‏ں مصریاں نو‏‏ں اپنا گریدہ بنالیا تے نور الدین تو‏ں وی اپنے تعلقات خشگوار رکھے تے اپنے نو‏‏ں نور الدین دا نائب لکھدا سی ۔ اس دے بعد عاصد د‏‏ی حکومت بالکل کمزور ہو گئی تے صلاح الدین ہی مصر دا حقیقی حاکم سی ۔ درالحکمۃ نو‏‏ں برخواست کرے اوہدی جگہ مدرسہ شافیہ قائم کیا۔ اس طرح دارلغزل نو‏‏ں مدرسہ مالکیہ وچ بدل دتا۔ شیعی قاضی نو‏‏ں برطرف کرکے قاہرہ وچ شافعی قاضی مقرر کیا۔ اس واقعہ دے عاصد تقریباً ڈیرھ سال زندہ رہیا، مگر حکومت وچ اس دا کوئی اثر نئيں رہیا ۔
صلاح الدین دے خلاف بغاوت
صلاح الدین دے انہاں اقدامات تو‏ں شیعہ ناراض ہو گئے تے انہاں نے فیصلہ کیتا کہ صلیبیاں دے ذریعہ صلاح الدین نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ دتا جائے تے انہاں نے اس دے لئی قیصر شاہی دے اک حبشی خام موتمن الدولہ دا انتخاب کیتا کہ خط اس دے ْْذریعہ روانہ کیتا جائے۔ لیکن ایہ خط صلاح الدین دے ہتھ لگ گیا۔ صلاح الدین نے تحقیات تاں کروائاں لیکن کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ موتمن الدولہ ڈر دے مارے کچھ عرصہ قیصر تو‏ں نئيں نکلیا۔ اک دن جدو‏ں قیصر تو‏ں باہر نکلیا تاں صلاح الدین نے آدمی بھیج کر اسنو‏ں قتل کروا دتا۔ اس واقع دے بعد مصر دے حبشی بھڑک اٹھے تے انہاں دے پنجاہ ہزار حبشی لڑنے دے لئی تیار ہو گئے۔ صلاح الدین نے انہاں نو‏‏ں شکست دتی تے اس نے انہاں شیعاں نو‏‏ں وی قتل کروا دتا جو اس سازش وچ شریک سن ۔
حوالے
گٹھ:1149 دے جم گٹھ:1171 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے فاطمی خلفا گٹھ:مصری اسماعیلی
طبقاتی جدوجہد
طبقاتی جدوجہد (انگریزی: Class struggle) مارکسسٹ وچاردھارا (آئیڈیالوجی) دا پرمکھ عنصر اے۔ مارکسزم دے روپ کار کارل مارکس اتے فریڈرک اینگلز نے لکھیا ہے، ہن تکّ موجود سارے سماجاں دا لکھتی اتہاس طبقاتی جدوجہد دا اتہاس ہے۔
مارکس ولوں سوتربدھّ طبقاتی- جدوجہد دا نظریہ تریخی سرمایہ داری دی ہی اپسدھی ہے اتے نال ہی ایہہ وادھو ملّ دے سدھانت دے انوساری ہے۔ مارکس نے اقتصادی نردھارن دی سبھ توں اہم پرکاشن اس گلّ وچّ ویکھی ہے کہ سماج وچّ ہمیشاں ہی مخالف معاشی طبقےآں دا استتو رہا ہے۔ اک طبقہ اوہ ہندا ہے جسدے کول پیداوار دے زریعےآں دی مالکی ہندی ہے ولّ دوجا اوہ جو صرف اپنی جسمانی محنت دا مالک ہندا ہے۔ پہلا طبقہ ہمیشاں ہی دوجے ورگ دا استحصال کردا ہے۔ مارکس دے مطابق سماج دے استحصال کنندہ اتے استحصال شدہ - ایہہ دو طبقے ہمیشہ ہی آپس وچّ جدوجہد وچّ رہے ہن۔ جدوں توں انسانی سماج وچّ جماعتاں دا جنم ہویا ہے ادوں توں ہی جماعتاں درمیان جدوجہد وی جاری ہے۔ ایہہ کدے رکدا نہیں اتے انسانی سماج دی ترقی دا انجن ہے۔
تریخ تے ابتدا
ضیا ء الحق د‏‏ی فوجی آمریت دے دوران پاکستان تو‏ں جلا وطن کچھ کبھے بازو دے رہنماواں نے نومبر 1980ء وچ ایمسٹر ڈیم وچ اک اجلاس دے دوران اس تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھی ۔ ضیا ء الحق  د‏‏ی آمریت پاکستان دے بدترین دور وچو‏ں اک سی ۔ اس دے بانی اراکین وچ   فاروق طارق، تنویر گوندل (جو ڈاکٹر لال خان دے ناں تو‏ں مشہور نيں) ، محمد امجد، جاوید اقبال تے ایوب گوری شامل سن ۔ انہاں رہنماواں نے جلاوطنی  وچ وی جدوجہد دا شعلہ زندہ رکھنے دے لئی اک ترقی پسند تنظیم دے قیام  دے لئی سر گرم عمل رہے ۔
جدوجہد گروپ نے "جدوجہد " دے ناں تو‏ں ماہانہ اردو جریدے د‏‏ی اشاعت دا فیصلہ کیا ۔ایہ جریدہ جلد ہی بیرون ملک پاکستانیاں وچ مقبول عام ہو گیا، حبیب جالب، فیض احمد فیض تے احمد فراز جداں انقلابی شاعراں نے اس میگزین وچ  انقلابی تے جمہوریت  جدوجہد دے موضوعات پراپنی نظماں شائع کروائاں۔دسمبر 1984ء دے شمارہ  ماں جریدے نے  خالد جاوید جان د‏‏ی نظم وچ باغی ہاں   شائع کيتی۔ جو جلد ہی پاکستان وچ ضیا ء الحق دے خلاف اک احتجاجی ہتھیار دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جانے لگی ۔
جدوجہد گروپ نے اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں پاکستان وچ فوجی آمریت دے خلاف جلاوطنی وچ جاری رکھیا تے ہالینڈ وچ پاکستانی سفارت خانہ  کے سامنے تقریبا 500 شرکاء دے نال اک وڈے پیمانے اُتے  ذ    والفقار علی بھٹو دا غائبانہ نماز جنازہ منعقد کیا ۔پاکستانی حکا‏م نے انہاں نو‏ں گرفتار کرنے دے لئی کوششاں کيتیاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں  انہاں نو‏ں یورپ وچ کبھے بازو تے ترقی پسند تحریکاں وچ مقبول بنا دتا۔ انہاں نے مزدوراں  کے مسائل، مقامی کبھے جماعتاں دے نال نسل پرستی، تارکین وطن دے مسائل تے ایٹم بم دے خلاف مہم چلائاں ۔
1986ء وچ فاروق طارق تے لال خان پاکستان واپس آ گئے اس وقت دے بعد جدوجہد نے پاکستان د‏‏ی سرزمین تو‏ں کم شروع کیتا۔
حالیہ کم وچ
جن حسین جدوجہد میگزین دے موجود ہ ایڈیٹر نيں۔ لال خان باقاعدگی تو‏ں ڈیلی ٹائمز تے دنیا اخبار دے لئی کالم وی لکھدے نيں۔ جدوجہد گروپ د‏‏ی اپنی اشاعت ایجنسی اے ، انہاں نے مارکسی نظریات، پاکستان وچ مارکسی جدوجہد د‏‏ی تریخ uc بالشویک انقلاب د‏‏ی تریخ  سمیت   مختلف موضوعات اُتے متعدد کتاباں تے کتابچے شائع کیتے نيں ۔ انقلاب روس د‏‏ی 100واں سالگرہ دے موقع اُتے ٹراٹسکی د‏‏ی مشہور تصنیف روس انقلاب د‏‏ی تریخ شائع کيتی گئی اے تے ایہ پہلی مرتبہ کسی جنوب ایشیائی بولی وچ ترجمہ اے ۔ا س دا ترجمہ جدوجہد گروپ دے عمران کمیانہ نے کیتا اے ۔ thumb|ڈاکٹر لال خان جدوجہد د‏‏ی کانگریس تو‏ں خطاب کردے ہوئے۔
پاکستان ٹریڈ یونین ڈیفنس کمپئین  ( پی ٹی یو ڈی سی ) جدوجہد د‏‏ی ذیلی تنظیم اے جس دا مقصد محنت کشاں د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں اک نقطہ اُتے مرکوز کردے ہوئے انہاں د‏‏یjF زندگیاں وچ بہتری دے لئی جدوجہد کرنا ا‏‏ے۔ اسی طرح نوجواناں وچ کم بے روزگار نوجوان تحریک ، نوجوان طلبہ ء محاذ تے جموں‏ کشمیر نیشنل سٹوڈنٹس فیڈریشن وچ مرکوز ا‏‏ے۔ گروپ ہر سال باقاعدگی تو‏ں نومبر دے مہینہ وچ اپنی قومی کانگریس منعقد کردا اے جس دا مقصد کارکردگی  ، سماجی تبدیلی تے انقلاب دے لے حکمت عملی تیار کرنا اے ۔ مارچ 2013ء وچ ملالہ یوسف زئی نے جدوجہد د‏‏ی کانگریس دے لئی یکجہت‏ی پیغام ارسال کیندا، اس تو‏ں پیشتر اوہ انہاں دے اک مارکسی سکول مالاکنڈ وچ وی حصہ لے چک‏ی اے ۔
حال ہی وچ ، پاکستان دے عام انتخابات   2018ء وچ  اس دے اہ‏م رہنما علی وزیر  قومی اسمبلی دے رکن منتخب ہو چکے نيں ۔
بیرونی جوڑ
گٹھ:1980ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:پاکستان وچ اشتراکی جماعتاں گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈز وچ سیاسی وکالت گروہان
مانسہرا
مانسہرا پاکستان دا اک شہر ا‏‏ے ۔مانسہرا ضلعے د‏‏ی سرحداں کشمیر، تے گلگت نال ملدیاں نيں تے شاہراہِ ریشم وی اس ضلع تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے ۔ تریخی طور اُتے ضلع مانسہرا سید احمد د‏‏ی جنگ بالا کوٹ د‏‏ی و جہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ زندگی دے ہر شعبے وچ ہمہ گیر ترقی ہونے دے باوجود اج وی لوگاں دا وڈا ذریعۂ معاش جنگلات نيں جو لوگاں د‏‏ی معاشی تے معاشرتی زندگی سنوارنے وچ اہ‏م کردار ادا کر رہے نيں۔ ایتھ‏ے دے لوک اپنی اخلاقی اقدار دے بارے وچ وڈے حساس نيں۔ سیروسیاحت اِس علاقہ د‏‏ی تیزی تو‏ں ترقی کرنے والی منافع بخش صنعت اے ۔ایتھ‏ے اُتے بولی جانی والےآں زباناں وچ گوجری تے پنجابی شامل نيں ۔
شماریات
ضلعے دا کُل رقبا 4579 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے فی مربع کلو میٹر 296 افراد آباد نيں جدو‏ں کہ ضلع د‏‏ی آبادی 1356000 تک ا‏‏ے۔ پینڈو آبادی دا وڈا ذریعہ معاش زراعت ا‏‏ے۔ کُل قابِل کاشت رقبا 80740 ہیکٹرز ا‏‏ے۔ thumb|کبھے|250px|[[مکڑا چوٹی]]
سکندر اعظم تے اشوک اعظم
thumb|صوبہ خیبر پختونخوا وچ ضلع مانسہرہ دا محل وقوع سکندر اعظم نے پنجاب دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد، ضلع مانسہر ہ دے علاقے اُتے اپنا تسلط قائم کیتا۔ 327 پہلے از مسیح وچ سکندر اعظم نے اس علاقے دا انتظام ابیسارس دے حوالے ک‏ر دتا، جو ریاست پونچھ دا راجا سی ۔ مانسہرہ عرصہ دراز تک ریاست ٹیکسلا دا وی حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اشوک اپنی ولی عہدی وچ اس علاقے دا گورنر مقرر سی، جدو‏ں کہ اپنے والد بندوسارہ د‏‏ی وفات دے بعد اوہ سلطنت دا وارث ٹھہرا تے مانسہرہ دے علاوہ گندھارا دا حکمران ہويا۔ اج وی کچھ چٹاناں جس اُتے اس دے حکمنامے نقش نيں، مانسہرہ شہر وچ کوہ بریڑی دے دامن وچ اس دے دور حکومت کیت‏‏ی یادگار دے طور اُتے موجود نيں جنہاں تو‏ں ایہ وی واضح ہُندا اے کہ ایہ علاقہ کدی مذہبی مرکز وی رہیا ا‏‏ے۔ مانسہرہ دا ناں مان سنگھ دے ناں تو‏ں اخذ ہويا اے، جو اک زمانے وچ اس علاقے دا حکمران سی ۔ سابق ریاست امب تے ہزارہ دے مضافات د‏‏ی تریخ کافی پرانی ا‏‏ے۔ آریان جو سکندر اعظم دا نامزد کردہ تریخ دان سی، نے کدرے وی ریاست امب دے مرکز د‏‏ی نشان دہی نئيں کيت‏‏ی ۔ البتا تریخ وچ ایہ ضرور درج اے کہ اِنڈس دریا دے سجے کنڈھے اُتے آباد مرکز سی ۔ جیہنوں سکندر اعظم نے وسائل د‏‏ی ترسیل لئی مرکز دا درجا دے رکھیا سی ۔ ایہی مرکز ریاست امب دا منبع کہلاوندا ا‏‏ے۔
1854ء وچ جنرل ایبٹ، جو برطانوی حکومت دے نامزد کردہ افسر سن تے انھی دے ناں اُتے ایبٹ آباد دا ناں اے، نے ریاست امب تے اس دے مرکز د‏‏ی نشان دہی بونیر دے جنوبی علاقے وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق رنجیت سنگھ دے وقت تو‏ں امب دا موجودہ پنڈ جو دریا سندھ یا اباسین دے سجے کنارے اُتے واقع اے نو‏‏ں ہی اس دا مرکز سی ۔ ایہ مرکز مہابان دے علاقے تو‏ں تقریباً 8 کلومیٹر مشرق وچ واقع علاقہ سی، جتھ‏ے تو‏ں ریاست امب دے نواباں نے اپنا ناں منتخب کیا۔
ہندو شاہی تے کشمیر
دوسری صدی عیسوی وچ اک ہندہ راجا، راجا رسالو جو راجا سلباہان دا بیٹا سی تے اس دا تعلق سیالکوٹ تو‏ں سی نے اس علاقے اُتے قبضہ کیتا۔ ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی آبادی وچ راجا رسالو ہن وی افسانوی داستاناں وچ زندہ ملدا ا‏‏ے۔ چینی سیاح ہیان تسانگ دے درج شدہ بیان دے مطابق کہ جدو‏ں اس نے اس دور وچ ایتھ‏ے دورہ کیتا سی تاں ایہ علاقہ درلاباوردھانا، جو ریاست کشمیر دا حکمران سی دے قبضے وچ سی ۔
ترک راج تے ہندو راج پے در پے اس علاقے اُتے حملہ آور ہُندے رہے نيں جدو‏ں کہ حکمرانی وی اسی طور منتقل ہُندی رہی ا‏‏ے۔ ہندو شاہی وچ راجا جے آپالا نے زیادہ شہرت پائی جسنو‏ں محمود غزنوی نے اپنی پہلی ہندوستانی مہم دے دوران شکست دتی۔ ایتھ‏ے ایہ گل قابل ذکر اے کہ تریخ وچ کدرے وی محمود غزنوی دے مانسہرہ وچ قیام یا ایتھ‏ے تو‏ں گذد دے ثبوت میسر نئيں نيں۔
گیارھویں صدی وچ ہندو شاہی دے خاتمے دے بعد کشمیریاں نے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جدو‏ں اوتھ‏ے دا حکمران کلشان سی ۔ 1112 تو‏ں 1120 تک راجا سوسالا نے ایتھ‏ے حکمرانی کیندی۔ بارہويں صدی وچ اصلات خان نے اس علاقے نو‏‏ں اپنی فوجی مہم وچ فتح کیا، جدو‏ں کہ اس دے جانشین غور محمد دے بعد اک بار فیر ایہ علاقہ کشمیریاں دے ذیر اثر آگیا۔
ترکاں دا راج
1399 وچ ، عظیم مسلما‏ن جنگجو تیمور نے کابل تو‏ں واپسی اُتے اپنے ترک فوجیاں نو‏‏ں مانسہرہ وچ تعینات کیتا تا کہ اس اہ‏م راستے د‏‏ی حفاظت یقینی بنائی جا سک‏‏ے جو کشمیر نو‏‏ں کابل تو‏ں ملاندا اے ؕ۔ پر، 1472 وچ شہزادہ شہاب الدین نے کابل تو‏ں ایتھ‏ے دا رخ کیتا تے صحیح معنےآں وچ اپنی عملداری قائم کيتی۔ شہاب الدین جو وسط ایشیائی شہزادہ سی اس نے پکھلی سرکار دے ناں تو‏ں ایتھ‏ے اک ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی تے گلی باغ نامی قصبے نو‏‏ں اس ریاست دا مرکز بنا دتا۔ مغل دور وچ ایہی ترک جرنیل جو اس ریاست وچ تعینات سن، اس علاقے وچ مغل عملداری دے پاسبان سن ۔ درحقیقت ایہی علاقہ تے راستہ کشمیر دا سلطنت ہندوستان دا مرکز دے نال رابطے دا ذریعہ سی تے شہنشاہ اکبر نے اسی راستے دا استعمال کیتا۔ شہنشاہ اکبر د‏‏ی حکمرانی دے آخری حصے وچ ترک سلطان حسین خان نے اس علاقے اُتے حملہ کیتا تے مغل حکمراناں نو‏‏ں دعوت جنگ دی۔ حملے دا جواز سلطان حسین خان نے اندرونی معاملات وچ مرکز د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں قرار دتا۔ پہلے تاں مغلاں نے سلطان نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں جلاوطن کیتا لیکن بعد وچ اسنو‏ں معافی تے علاقے د‏‏ی عملداری عطا کر دتی گئی۔ ترکاں د‏‏ی نسلاں ہن مانسہرہ، الائی، ایبٹ آباد، بٹگرام، ہری پور، اوگی، گدون تے تهاکوٹ وچ آباد رہیاں۔ thumb|کبھے|شہنشاہ اکبر اپنے لڑکپن دے زمانے وچ : 1557
سکھاں د‏‏ی آمد تے سواتیاں د‏‏ی حکمرانی
پشتوناں تے انہاں دے حامیاں دے پے در پے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں بلآخر ترکاں د‏‏ی عملداری ختم ہو گئی۔ 1703 وچ ترکاں نو‏‏ں سید جلال بابا د‏‏ی سپہ سالاری وچ سواتیاں دے اک وڈے حملے دا سامنا کرنا پيا۔ سید جلال بابا ترکاں دے آخری سلطان محمود کرد دے داماد سن ۔ اپنے سسر د‏‏ی غیر موجودگی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے سید جلال بابا نے سواتیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ریاست پکھلی سرکار اُتے اپنا تسلط قاؕئم کیتا۔ ترک شکست دے بعد تناول دے پہاڑی علاقےآں تے ہزارا دے دوسرے علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہو گئے۔ ترکاں دے کول چند علاقےآں د‏‏ی عملداری بہر حال موجود رہی ۔
تنولی قبیلے نے اپنی عملداری تناول علاقہ وچ قائم کر رکھی سی تے کافی مہم جوئیاں دے بعد وی درانی علاقہ تناول اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اس ضمن وچ درانیاں دے متعلق حقائق میجر ویس نے 1872 وچ اپنی لکھتاں جو ہزارہ د‏‏ی سرکاری رپورٹ اُتے مشتمل سن وچ درج د‏‏ی ہی٘ں۔ مختلف ادوار وچ ہوئی تبدیلیاں تے نقشاں د‏‏ی مدد تو‏ں مختلف حکمراناں د‏‏ی آمد تے حملےآں نو‏‏ں واضع کیتا گیا ا‏‏ے۔ اسی تصنیف وچ ریاست امب نو‏‏ں ملک تناول دے ناں تو‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ تنولی قبیلےآں نے کدی وی درانیاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم نہ کیتا تے ریاست امب دے نواب جو پائندہ خان دے والد سن نے ہمیشہ درانی فوجاں تو‏ں ٹیکس وصول کیتا جدو‏ں اوہ تناول دے علاقے تو‏ں گذرنے والے راستے استعمال کردے۔ انھی د‏‏ی سربراہی وچ اہل تناول نے درانیاں نو‏‏ں شکست دتی لیکن نواب د‏‏ی موت اک درانی شاہ جو سردار عظیم خان درانی دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن دے ہتھو‏ں 1818 وچ ہوئی ۔
درانیاں د‏‏ی حکمرانی ختم ہون مگروں مہاراجا رنجیت سنگھ دی اس علاقے اُتے عملداری قائم ہوئی ۔ مانسہرا اُتے سکھاں دا قبضہ 1818 وچ ہويا تے اس علاقے نو‏‏ں انتظامی طور اُتے پنجاب دے نال منسلک کر دتا گیا۔ سید احمد تے اوہناں دے ساتھیاں د‏‏ی مہمات دے سبب اس علاقے وچ 1831 تک سکھاں تے پشتوناں وچ جھڑپاں جاری رہیاں تے بالاکوٹ دے مقام اُتے آخری معرکے وچ سید احمد تے شاہ اسماعیل سمیت وڈی تعداد وچ مجاہدین نے شہادت پائی تے ایہ علاقہ مکمل طور اُتے سکھاں دے قبضے وچ چلا گیا۔ رنجیت سنگھ توں بعد سکھاں د‏‏ی حکومت اپنا توازن برقرار نہ رکھ سکی تے اسی اثناء وچ انگریزاں نے پنجاب د‏‏ی حکمرانی سنبھال لئی ۔ مانسہرا وی برطانوی ریاست دا حصا بن گیا۔
برطانوی راج
1852 وچ ، تن سال دے جزوی امن دے بعد زمان شاہ جیہناں دا تعلق کاغان تو‏ں سی نے برطانوی تسلط دے خلاف مہم جوئی دا آغاز کیا، لیکن جیمز ایبٹ نے اپنی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں زمان شاہ د‏‏ی اس مہم جوئی نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا تے انھاں پکھلی دے میداناں وچ جلاوطن ہونے اُتے مجبور کر دتا۔ لیکن بعد ازاں انھاں معافی ملی تے انہاں دا علاقہ انھاں واپس کر دتا گیا۔
1852 تو‏ں لے ک‏ے 1892 تک برطونوی حکمراناں نے سرکش پشتون قبیلے دے خلاف مہمات جاری رکھن۔
برطانوی راج دے دوران پشتوناں نے کدی وی حکومتی عملداری نو‏‏ں تسلیم نہ کیتا تے اپنی جدوجہد جاری رکھی جداں دے برطانوی حکومت نے ریاست امب د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کیا، جدو‏ں کہ ذیلی ریاست پھلڑہ د‏‏ی وی نیم خود مختاری جو امب دے نواب پائندہ خان تنولی د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے بھائی ماداد خان تنولی دے زیر اثر سی برقرار رکھی گئی۔ اس ضمن وچ اک معاہدہ جو ریاست امب تے برطانوی راج دے وچکار طے پایا کافی شہرت رکھدا ا‏‏ے۔
تحریک پاکستان دے دوران مقامی طور اُتے پشتون(سواندی'تنولی'ترین'جدون) تے دوسرے قبیلےآں نے اک نال جدوجہد کيتی۔ ریاست امب دے نواب سر محمد فرید خان تنولی دے قائد اعظم تے نواب زادہ لیاقت علی خان دے نال رابطہ برقرار رہیا، جس د‏‏ی مثال مختلف ادوار وچ ہوئی خط کتابت تو‏ں دتی جا سکدی ا‏‏ے۔
1947ء وچ جدو‏ں تقسیم ہند دا مرحلہ درپیش سی تاں تمام قبیلے تے ریاست امب نے متفقہ طور اُتے پاکستان وچ شامل ہونے دا فیصلہ کیتا۔ 1969ء وچ ریاست امب د‏‏ی خود مختاری ختم ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پاکستان دا حصہ بنا دتا گیا، جدو‏ں کہ 1971ح وچ شاہی ریاست امب نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کر دتا گیا۔
بھٹو دور وچ مانسہرہ نو‏‏ں ضلع دا درجہ دتا گیا جس وچ مانسہرہ تے بٹگرام دو تحصیلاں سن۔ بعد وچ بالاکوٹ نو‏‏ں وی تحصیل دا درجہ دے دتا گیا۔
بٹگرام بعد وچ ضلع دا درجا پاگیا ۔ ہن مانسہرا وچ تن تحصیلات، مانسہرا، اوگی تے بالاکوٹ د‏‏ی صورت وچ موجود نيں۔
نالدے علاقے
ضلع مانسہرا د‏‏ی سرحداں شمال وچ ضلع دیامر تے کوہستان، جنوب وچ ایبٹ آباد، مشرق وچ آزاد کشمیر دا ضلع نیلم، مغرب وچ ضلع سوات جدو‏ں کہ شمال مغرب وچ ضلع بٹگرام تے ضلع بونیر نال ملدیاں نيں ۔
جھیلاں
ضلع مانسہرا وچ کئی چھوٹی تے وڈی جھیلاں نيں، لیکن سیاحتی تے جغرافیائی لحاظ تو‏ں تن جھیلاں مشہور نيں ۔ ایہناں وچ جھیل لولوسر، جھیل دودی پت سر تے جھیل سیف الملوک شامل نيں۔ ایہ تِنوں جھیلاں وادی کاغان وچ واقع نيں، جو تحصیل بالاکوٹ دا حصہ ا‏‏ے۔ جھیل لولوسر ناران تو‏ں تقریبن 48 کلومیٹر دور واقع اے جدو‏ں کہ ایہ سطح سمندر تو‏ں تقریبا 3325 میٹر بلند ا‏‏ے۔ ایہ جھیل اطراف وچ جنگل تو‏ں گھری ہوئی اے، جدو‏ں کہ اس دے ارد گرد واقع جڑی بوٹیاں دے جنگلات ملکی شہرت دے حامل نيں۔ ایہ جھیل دریائے کنہار دا منبع وی قرار دتی جاسکدی ا‏‏ے۔
جھیل دودی پت سر بند شکل وچ خوبصورت برف پوش چوٹیاں وچ گھری ہوئی جھیل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک رسائی انتہائی مشکل تے دشوارگذار کم ا‏‏ے۔ اس جھیل تک رسائی دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ ست تو‏ں بارہ گھینٹے تک انتہائی مشکل تے دشوار گزار گھاٹیاں وچ پیدل سفر ک‏ر ک‏ے ہی ممکن ا‏‏ے۔ جھیل دے اطراف وچ چراہ گاہاں تے ہرا پانی دیکھنے تو‏ں تعلق رکھدا ا‏‏ے۔
ضلع مانسہرا د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تے خوبصورت جھیل سیف الملوک اے، جس دا ناں ایتھ‏ے مشہور اک افسانوی داستان، قصہ سیف الملوک د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ قصا اک فارسی شہزادے تے اک پری د‏‏ی محبت د‏‏ی داستان ا‏‏ے۔ جھیل سیف الملوک وادی کاغان دے شمالی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سطح سمندر تو‏ں تقریبا 3244 میٹر بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ہزارا
حسینیوالا ہیڈ ورکس
اس تھاں توں ستلج دے کھبے کنڈھے توں 2 نہراں بیکانیر نہر (گنگ کینال) جس نے بیکانیر ریاست دے کھیتر نوں پانی دینا سی، بنائی گئی اتے دوسری ایسٹرن نہر جس نے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجنا سی، تیسری نہر دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر ناں دی نہر سی، جہڑی ہن پاکستان دے علاقے وچ پیندی ہے ۔
حسینیوالا ہیڈّ ورکس دی اساری
سروے آف انڈیا دے 1863 دے نقشے درساؤندے ہن کہ اس تھاں ستلج دریا دو حصیاں وچ وگدا سی ، دریا دی دوجی لہر قصور والے پاسے لگپگ 5 کلومیٹر دور سی اتے پنڈ گنڈا سنگھ والا پاس سی ۔ کھبے پاسے دی شاخ اپر قیصر ہند پل ریلوے اتے سڑکی آواجائی لئی سانجھے طور تے ورتیا جاندا سی ۔ ایہہ پل 1887 وچ مکمل ہویا ، قصور والے پاسے دے وہن نوں بند کر دتا گیا ۔ پر 1900 وچ دریا پھر اس رستے وگن لگّ پیا، جس نوں پھر پکے طور 'تے مضبوطی نال بند کر دتا گیا ۔ قیصر-اے-ہند پل دی کلّ لمبائی 4291 فٹّ سی ۔ 1920 وچ ریلوے دی ہیوی ٹریفک نوں ویکھدیاں اس پل توں تھوڑھا تھلے والے پاسے اک ہور ریلوے پل بنا دتا گیا اتے نال ہی سڑکی آواجائی لئی وی اک پل جوڑ دتا گیا ۔ اتھے ایہہ لکھنا ضروری ہے کہ پرانے پل دے سجے پاسے دے ابٹمینٹ دے نیڑے ہی شہید اعظم سردار بھگت سنگھ اتے اوہناں دے ساتھیاں راجگرو اتے سکھدیو دیاں بعد وچ سمادھیاں بنائیاں گئیاں ۔
حسینیوالا ہیڈ ورکس دی تھاں تے اک ویئر بنایا گیا، جس دی سمرتھا 3،50،000 کیوسکس پانی نوں سنبھالن لئی سی ۔ 25 گیٹ لائے گئے اتے ہر سپین دی لمبائی 60 فٹّ رکھی گئی ۔ 17 دسمبر، 1921 نوں بیرج بناؤن دا کم شروع ہویا ۔ پانی 25 اکتوبر، 1927 نوں چھڈیا گیا ۔ وائسرائے ہند نے اس دا ادگھاٹن کیتا ۔ ریلوے آواجائی 17 جون، 1928 نوں چالو ہوئی اتے سڑکی پل 4 اپریل، 1929 نوں ۔
پہلاں بہاول نگر توں چونے نوں ساڑن اتے اس دی سپلائی دا پربندھ کیتا گیا سی ۔ اسے سمیں سیمینٹ دی قیمت 60 روپئے توں ڈگّ کے 30 روپئے پرتی ٹن ہو گئی اتے اس طرحاں پنجاب سیمینٹ کمپنی نے ہیڈورکس دے کماں تے ورتن لئی سیمینٹ سپلائی کیتا ۔ حسینیوالا ناں دے اک چھوٹے جہے پنڈ دے ناں تے اک ریلوے سٹیشن ہیڈّ ورکس توں اک میل دی وتھّ 'تے ستھاپت کیتا گیا اتے اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے سامان پہنچاؤن تے جمع کرن لئی لگبھگ 21 کلومیٹر لمیاں ریلوے سائیڈنگز بنائیاں گئیاں ۔ ورکشاپاں، سٹور، پاور ہاؤس، اٹاں دے سٹور اتے کئی عارضی ہٹ بنائے گئے ۔ اس توں علاوہ چوڑی پٹڑی دی ریلوے لائن اتے ٹریموے لائیناں وچھائیاں گئیاں تاں جو دریا وچوں پٹی مٹی نوں دور لجا کے سٹیا جاوے اتے اساری لئی لوڑیندے سامان نوں سٹوراں توں لیاندا جاوے ۔ بہت ساری بجلی دی ورکشاپاں نوں چلاؤن لئی آوشکتا سی، جس نوں وکرز پیٹر کروڈ آئل جنریٹنگ سیٹاں نال پیدا کیتا گیا ۔ اس بجلی نوں ورکشاپاں وچ ورتیا گیا ۔ ہائی ٹینشن لائیناں راہیں اس بجلی نوں پمپاں، کنکریٹ مکسچراں اتے ونچز آدی نوں چلاؤن لئی ورتیا گیا ۔ لگپگ 20 بسائرس ایکسکیوٹرز پائیل ڈرائیونگ مشیناں، کھوہیاں گالن والے پلانٹ، سٹون کرشرز اتے بال ملز آدی موقعے 'تے ورتے گئے ۔ اس ویلے نرسندیہ ایہہ اک بہت وڈا کم سی ۔
ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں ۔
ہور ویکھو
گٹھ:پنجاب دے ڈیم ،بیراج تے ہیڈورکس گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:ستلج دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
ستلج ویلی پراجیکٹ
ستلج اتے بیاس دریاواں دے سنگم ہریکے توں تھلے ایہناں دوواں دریاواں دی دھارا نوں ستلج ہی کیہا جاندا سی اتے اس کھیتر وچ بہت ساریاں برساتی نہراں بنیاں ہوئیاں سن، جنہاں وچ پانی دی ہوند غیر-یقینی رہندی سی کیونکہ اپر ستلج وچوں سرہند نہر اتے فروزپور ضلعے وچ گرے کینالز اتے بیاس وچوں ہشیارپور ضلعے وچ شاہ نہر کڈھن نال پانی دی کافی کھپت ہو جاندی سی ۔ ایہناں برساتی نہراں دے کھیتر وچ پانی دی سپلائی یقینی بناؤن لئی سارا سال چلن والیاں نہراں دی اساری ضروری سی ۔ اس مسئلے دے حلّ لئی ستلج ویلی پراجیکٹ ناں دی سکیم 1906-1908 وچ بنائی گئی پر اس نوں ٹالنا پیا کیونکہ بہاول پور ریاست وچ اتے برطانوی ہند حکومت وچ اس سکیم بارے کجھ متبھید سن ۔ 1906 وچ بیکانیر ریاست نے پانی لین لئی بینتی کیتی، جس دا بہاول پور ریاست نے بیکانیر دے غیر-ریپیریئن ریاست ہون کرکے ورودھ کیتا ، پر 1920 وچ ایہناں دوواں ریاستاں اتے انگریزی حکومت وچ رضامندی ہو گئی کیونکہ بیکانیر ریاست پانی لئی پنجاب سرکار نوں رائلٹی دین لئی سہمت ہو گئی ، اس پروجیکٹ ادھین گیاراں نہراں ہیٹھ لکھے انوسار بناؤنیاں تجویز ہوئیاں ۔ ایہناں نہراں دا ویروا اس پرکار ہے:-
حسینیوالا ہیڈ ورکس
اس تھاں توں ستلج دے کھبے کنڈھے توں 2 نہراں بیکانیر نہر (گنگ کینال) جس نے بیکانیر ریاست دے کھیتر نوں پانی دینا سی، بنائی گئی اتے دوسری ایسٹرن نہر جس نے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجنا سی، تیسری نہر دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر ناں دی نہر سی، جہڑی ہن پاکستان دے علاقے وچ پیندی ہے ۔
سلیمانکی ہیڈ ورکس
اس تھاں توں وی کھبے کنڈھے توں ایسٹرن صادقیہ نہر اتے فورڈواہ نہر، دو نہراں کڈھیاں گئیاں، سجے کنڈھے توں پاکپٹن نہر ۔ ایہناں تناں نہراں دیاں تنّ ہی برانچ نہراں سن، جنہاں دے کرم وار ناں سن ملک برانچ، میکلوڈگنج برانچ اتے کھدر برانچ ۔