ستنامی_پنتھ
اُتلے ویرویاں توں پتہ لگدا اے کہ ستنامیاں دی بغاوت نے اورنگزیب نوں فقراں وچ پا دتا۔ ستنامیاں دے دلی ول کوچ دا اثر انا وڈا سی کہ اس متعلق کئی دند-کہانیاں چلیاں: (1) ودروہ دی اگوائی اک دند-ہینی 70 سالا بزرگ عورت کر رہی اے جس دا کہنا اے جے اک ستنامی شہید ہووےگا، اتھے 70 (کئی دند-کہانیاں مطابق 70 ہزار) ستنامی پیدا ہونگے۔ ایہہ عورت گرو ادوداس دی بھرجائی یموتی بائی منی جاندی اے۔ مقامی حوالیاں مطابق کئی لوک اس عورت نوں ماندی جاں خاتونی پنڈ دی میناکشی دیوی وی دسدے ہن۔ (2) ستنامیاں کول لکڑ دے گھوڑے ہن (ایہہ کوئی آلہ جاں خاص طرحاں دا گڈا وی ہو سکدا اے)۔ (3) ستنامی امر ہن (4) ستنامی کئی طرحاں دے جادو-ٹونے جاندے ہن۔ اجہیاں دند-کہانیاں نے مغل فوج وچ ڈر تے بھے پیدا کیتے اتے اورنگزیب نوں ستنامیاں نوں روکن لئی شاہی فوج بھیجنی پئی۔ ساقی مستائد خاں (کرتا معاصر عالمگیری) مطابق، ‘‘اس ٹولے دے انسان اپنے آپ نوں ‘امر’ سمجھدے سن تے ایہناں دا یعقین سی کہ جے کوئی اک بندہ ماریا جائیگا تاں اس دی تھاں ستر بندے ہور جم پینگے۔ … اوہ اتنے دلیر ہو گئے کہ شہنشاہ دے علاقیاں تے پرگنیاں نوں برباد کرنا شروع کر دتا۔ … زیکدا دی 26 طریق (15 مارچ 1672, جمعہ) نوں رئد انداز خاں نوں توپ خانا، حامد خاں نوں چوکی خاص دی فوج تے اس دے پیؤ سید مرتضیٰ خاں دے پنج سو سوار سمیت یاہیاں خاں، نزیب خاں، رومی خاں، دلیر خاں دے پتر کمالدین، فیروزدین میواتی دے پتر پردل، تے شاہزادہ اکبر تے بخشی اسفندیار نوں شاہزادہ دی اپنی فوج نال ایہناں فسادیاں نوں پھڑن تے ختم کرن لئی گھلیا گیا۔ … جیوں ہی شاہی لشکر نارنول دے لاگے پجیا، فسادیاں نے شہنشاہ دے گھلے ہوئے ایہناں امیراں نال ٹکر لئی۔ جنگی سامان دی ناداری دے ہندیاں وی ایہناں بے دیناں نے ہندواں دیاں کتاباں وچ لکھیاں کہانیاں نوں نویں سریوں سرجیت کر دتا تے بھارت واسیاں دی تشریح وچ ایہہ جنگ وی مہامبھارت دا نمونہ ہی بن گئی۔’’ خافی خان مطابق ستنامی دلی توں صرف 16 کوہ دور سن۔ اوہ لکھدا اے ‘‘ودروہ دی لوء ہور اچی ہو گئی۔ … انت تے ایہہ سارا معاملہ انا سنگین ہو گیا کہ بادشاہ (اورنگزیب) نے حکم دتا کہ اس دا اپنا تنبو ہور اگے کر کے لگایا جاوے اتے اس نے اپنے ہتھاں نال قرآن دیاں آئتاں لکھیاں جنہاں نوں شاہی جھنڈیاں تے نشاناں تے بنھیا گیا اتے اوہ (جھنڈے تے نشان) اوہناں نمراداں (ستنامیاں) دی فوج ساہمنے کھڑے گئے۔’’ اس توں شاہی فوج وچ پھیلے سہم بارے پتہ لگدا اے۔ کھافی خان مطابق ہزاراں ستنامی مارے گئے اتے بغاوت نوں بے رحمی نال کچل دتا گیا۔ اس طرحاں روایت اتے اتہاسکاراں دیاں گواہیاں توں سدھ ہندا اے کہ ستنامیاں نے ادتی بہادری دکھائی اتے طاقتور بادشاہت نال سدھا متھا لایا۔ جد مسلمان اتہاسکاراں نے ستنامیاں دی انوٹھی بہادری نوں قبول کیتا تاں ہندو اتہاسکار ایشور داس ناگر نے اپنی کتاب ‘پھاتوہاتے-اے-آلمگریے’ وچ ستنامیاں بارے بہت ناکاراتمک ٹپنیاں کیتیاں ہن۔ اس وچ حیران ہون والی گل اس لئی نہیں کیونکہ ایشور داس ناگر قاضی عبدل وہاب، جس دے پتر قاضی ابلّ مکارم نوں ستنامیاں نے مار مکایا سی، دا ملازم سی (قاضی عبدل وہاب اتے ایشور داس ناگر دوویں پٹن، صوبہ گجرات دے رہن والے سن۔ ماموری اتے کھافی خاں مطابق قاضی عبدل وہاب بہت رشوتخور سی اتے اس بارے بادشاہ نوں شکایتاں وی کیتیاں گئیاں پر بادشاہ نے کوئی کاروائی نہ کیتی کیونکہ قاضی عبدل وہاب نے اورنگزیب نوں بادشاہ بناؤن لئی جامہ مسجد وچ خطبہ/ فرمان پڑھیا سی۔) اس طرحاں ستنامیاں نے جتھے پروہتوادی براہمنواد، جاتیواد، مورتی پوجا، کرمکانڈ اتے اندھ-یعقین دا خلاف کیتا، اتھے مغل اتے مقامی حاکماں نال وی لوہا لیا۔ اوہناں دی بغاوت نوں بہت بے رحمی نال دبا دتا گیا۔ کجھ دند-کہانیاں مطابق جد بندہ سنگھ بہادر اتر کھیتر وچ پہنچیا تاں اس نے نارنول وچ مقام کیتا۔ اس نوں ستنامیاں تے ہوئے ظلم بارے جانکاری دتی گئی جس کارن بندہ بہادر بہت روہ وچ آ گیا تے اس نے مقامی حاکماں تے حملہ بول دتا۔ اس نے نارنول دا اسلہ خانا لٹّ لیا تے پھر ہریانہ تے پنجاب ول ودھیا۔ اس طرحاں ستنامیاں دی بغاوت نے سماج وچ جاگروکتا لیاؤن دے نال-نال ہتھیاربند ودروہ کرن دا شاندار تریخی کانڈ لکھیا۔ (لکھاری نے ستنامی پنتھ بارے ناٹک ‘کچی گڑھی’ لکھیا اے جس نوں منچ-رنگسٹیج امرتسر نے صرف دھالیوال دے ڈریکشن وچ 2015 توں بعد کئی تھاواں تے پیش کیتا اے۔ لکھاری نوں ایہہ ناٹک لکھن دی انسپائریشن فلسفہ کھٹکڑ نے 2003 وچ دتی اتے اس نال متعلق ساہت وی مہیا کرایا۔ ایہناں پنڈاں دی مقامی جانکاری ڈاکٹر۔ ہروندر سنگھ نے اکٹھی کیتی اتے مقامی ویروے اس دی اشائع کتاب دے کھرڑے ’چوں لئے گئے ہن۔)