ساسانی_سلطنت
رومیاں تو‏ں کشمکش
ایران وچ اشکانیاں نے یونانیاں نو‏‏ں بے دخل کرکے ایرانی حکومت دا حیا کیتا سی اس لئی قدرتی طور اُتے شام دے یونانیاں تو‏ں انہاں دی کشمکش جاری رہیاں۔ جدو‏ں یوناناں نو‏‏ں رومیاں نے بے دخل کیتا تو ایہ کشمکش رومیاں دی طرف منتقل ہو گئی تے ساسانیاں نو‏‏ں رومیاں تو‏ں ایہ کشمکش اشکانیاں تو‏ں ورثہ وچ ملی سی۔ اردشیر نے اپنی سلطنت وسیع کرنے دی کوشش کيتی تے جنوبی عراق اُتے قابض ہو گیا۔ شمالی عراق اُتے پیش قدمی صورت وچ رومیاں تو‏ں جنگ ناگزیر سی چنانچہ اس نے شمالی عراق تے آرمینا نو‏‏ں رومی بالادستی تو‏ں آزاد کرانے دی کوشش کيتی۔ رومی سلطنت کابادشاہ سور الگزندڑ Severus Alexander سی، اس نے ایران دی ودھدی ہوئی طاقت دے پیش نظر مصالحت دی کوشش کيتی۔ اس نے اردشیرکو اک تہدیدی مگر مصالحانہ خط لکھیا کہ اوہ اپنی حدود تو‏ں آگے نئيں بڑھے۔ اردشیرنے اس دا سخت جواب دتا تے شمالی عراق اُتے حملہ آور ہويا۔ اس دے مقابلے وچ قیصر روم اک وڈا لشکر لے کر آیا تے ہور آرمینا دے حکمران خسروکو ہدایت دی کہ اوہ صوبہ ماد اُتے حملہ کر دے۔ مگر رومیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے خسرو مارا گیا۔ آرمینا Armina دے نال شمالی عراق وچ نصیبن تے حران کاعلاقہ ساسانی مملکت وچ شامل ہو گیا۔ رومیاں تو‏ں آخری جنگ ھرمز دے مقام اُتے ہوئی، اس دے بعد الگزنڈر نے صلح کرلی۔ اردشیرکی موت دی خبر ملتے ہی آرمینا وچ بغاوت ہو گئی تے نصیبن تو‏ں حران تک دے علاقے اُتے رومی قابض ہو گئے۔ شاپورنے اپنی حثیت مستحکم کرنے دے بعد پہلے آرمینا دی بغاوت نو‏‏ں فرد کیتا، پھر رومیاں نو‏‏ں شکست دے کر نہ صرف نصیبن تے حران بلکہ انطاکیہ نو‏‏ں وی فتح کر لیا۔ آخر دونے حکومتاں وچ صلح ہو گئی تے شاپو نے نصیبن تے انظاکیہ رومیاں نو‏‏ں واپس کر دتے۔ ایہ پہلی جنگ 244 وچ ختم ہوئی۔ ڈیڑھ سال دے بعد 258 وچ شاپور نے انطاکیہ اُتے قبضہ کر لیا، ایہ سن کر قیصر والٹرین Valrin اک وڈی فوج لے کر نکلیا تے انطاکیہ واپس لے کر ایڈسہ Adissa دی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس مقام اُتے زبردست لڑائی ہوئی تے والٹرین گرفتار ہويا تے اوہدی ساری عمر قید خانے وچ گزری۔ اس دے بعد شاپورنے ایشائے کوچک دی طرف پیش قدمی دی تے قساریہ Caesarea اُتے قابض ہو گیا۔ مگر اس نے اسنو‏ں اپنی مملکت وچ شامل کرنے دی کوشش نئيں دی تے لوٹ مار کرکے واپس لوٹ گیا۔ راستے وچ تدمر Palmyra دے رومی حکمران ازینہ Odenathus نے اوہدی فوج اُتے حملے کیتے تے اسنو‏ں تنگ کیتا تے اس دے مال غنیمت دے علاوہ اوہدی چند بیویاں وی اپنے قبضے وچ کرچلاں۔ بہرام دے دور وچ رومی فوجاں طیفسون تک ودھ آئیاں، مگر خوش قسمتی تو‏ں قیصر داخلی سازوشاں دا شکار ہو ک‏ے مارا گیا تے رومی واپسی اُتے مجبور ہو گئے۔ نرسی دے عہد وچ رومیاں نے آرمینا اُتے اپنا اثر قائم کرنے دی کوشش کيتی تے فرہاد دے بیٹے تیر داد نو‏‏ں کو آمادہ کیتا کہ اوہ باپ دی ریاست اُتے قبضہ کرلے۔ چنانچہ اس نے رومیاں دی مدد تو‏ں آرمینااُتے قبضہ کر لیا۔ لیکن نرسی نے رومیاں نو‏‏ں شکست دے کر دوبارہ آرمینا اُتے قبضہ کر لیا۔ اس واقع دے اک سال بعد 297ئ رومیاں تو‏ں دوسری جنگ ہوئی تے ایرانی فوج نے شکست کھادی نرسی زخمی ہويا تے اس دے اہل و عیال گرفتار ہوئے۔ اس نے دب کر رومیاں تو‏ں صلح کرنی پئی۔ اس صلح نامے دی رو تو‏ں اسنو‏ں پنج صوبے رومیاں دے حوالے کرنے پڑے تے دریائے دجلہ نو‏‏ں دونے ملکاں دی سرحد قرار دتا گیا۔ آرمینا دی سرحد صوبہ ماد تک وسیع کردتی گئی۔ اس صلح نامے نے ایرانی وقار نو‏‏ں سخت نقصان پہچایا، ہور ایرانی حکومت دا اک وڈا حصہ رومیاں دے قبضہ وچ چلا۔ شاپور دے بچپن وچ قیصر روم قسطنطین Coustantine نے مسیحی مذہب قبول کر لیا تے مسیحیت نو‏‏ں سرکاری مذہب قرار دے دتا گیا۔ اس طرح قدرتی طور اُتے ایران دے مسیحیاں دی ہمدردیاں رومی مملکت دے نال ہوگئياں۔ آرمیناکے بادشاہ نے وی مسیحی مذہب قبول کرکے اوہدی تبلیغ ملک وچ شروع کی، اس صورت حال نے ایران و روم دے نال سیاسی کشمکش دے نال مذہبی کشمکش وی پیدا کردت‏ی۔ شاپورنے اپنی مسیحی رعایا اُتے سختی شروع کردی تے انہاں اُتے دو گونا محصول لگائے، ہور مسیحیت دی تبلیغ و اشاعت اُتے پابندی عائد کردت‏ی۔ مسیحیاں نے رومی حکومت دی حوصلہ افزائی یا حمایت دی توقع اُتے فساد پربا کرنا شروع کر دتا۔ نرسی دے عہد وچ جو شرمناک محاہدہ ہويا سی، اس دے تحت نہ صرف آرمینا ایران تو‏ں کھو لیا گیا سی بلکہ اوہدی حدود میدتا تک وسیع کردتی گئی سی۔ باوجود اس دے تعلقات بہت کشیدہ ہوچکے سن، قسطنطین دی حیات وچ پیش قدمی دی جرت نئيں ہوئی۔ 337 وچ قسطنطین Coustantine دے وفات پانے دے بعد اس نے رومی حکومت تو‏ں باضابطہ جنگ چھیڑ دت‏ی۔ شاپور نے نصیبن دا محاصرہ کیتا، مگر کامیابی حاصل نہ کرسکا، البتہ سنجرSangir دے قلعہ تے آرمینا اُتے قبضہ کر لینے وچ کامیاب ہو گیا۔ آرمیناکے باشندے تیردار دی مذہب دی تبدیلی تو‏ں سخت ناخوش سن ۔ اس لئی انہاں نے شاپورسے مدد طلب دی تے اپنا الحاق ایران تو‏ں کر دتا۔ رومی حکومت وی یورشاں تو‏ں تنگ آگئی سی، اس لئی صلح دی خواش مند ہوئی۔ 356ئ وچ شاپور نے صلح دے لئی ایہ شرط رکھی کہ جو علاقے رومیاں نے لئی سن اوہ واپس کیتے جان، مگر رومی رضامند نئيں ہوئے۔ اس اثنائ وچ قیصر روم کانسٹین ٹیوس دا انتقال ہو گیا تے جولیان Jolian بادشاہ ہو گیا۔ اس نے ایرانیاں تو‏ں جنگ چھیڑ دی تے 364ئ وچ اوہ اک وڈی فوج لے کر دریائے دجلہ فرات عبور کرکے طیسفون دی طرف بڑھا چلا آیا۔ مگر اوہدی فوج دا وڈا پیچھے رہے گیا، علاوہ ازاں رسد وچ کمی واقع ہوئی۔ اسی حالت وچ ایرانیاں نے حملہ شروع کریئے تے افراتفری پھیل گئی، جنگ وچ اک نیزہ جولیان Jolianکو لگیا اوہ مر گیا۔ اس دے مرتے ہی رومی فوجاں پیچھے ہٹاں۔ اس مہم وچ رومیاں نو‏‏ں وڈا نقصان اٹھنا پڑ، اوہ ہور جنگ جاری رکھنے دی ہمت نئيں کرسکے۔ چنانچہ جولیان دے جانشین جودیان Jovian نے ایران دی شرائط کلی طور اُتے مان لاں تے اوہ تمام علاقے جو نرسی نے کھو دتے سن ایران کوواپس مل گئے تے آرمینا اُتے ایران دا تسلط تسلیم کرلیاگیا۔ اس طرح شاپورنے ایران دا وقار بلند کیتا۔ شاپور سوم تخت اُتے بیٹھا۔ اس دے عہد وچ آرمینا وچ شورش پرپا ہوئی۔ رومیاں نے حسب سابق آرمینا وچ اپنا اثر قائم کرنے دی کوشش کيتی۔ مگر چند سال پہلے 387ئ وچ انہاں نو‏‏ں ایڈریانوپل Adrianople دی جنگ میںقوطیون Goth دے ہتھو‏ں ایسی ہزمیت اٹھانی پئی سی کہ اوہ سنبھل نہ سکے۔ اس لئی آرمیناوچ زیادہ لسچسپی دا اظہار نئيں کرسکے۔ دوسری طرف شاپور تسہل تے امن پسند سی، اس لئی آرمینا دوحصےآں وچ بٹ گیا تے دونے حصےآں وچ اشکانی شہزادے حکمران سن ۔ مشرق دے وسیع حصے اُتے ایران دے زیراثر رہیا تے مغربی حصہ اُتے رومی تسلط تسلیم کر لیا گیا۔ یزگرد اول نے اپنے پیشرآں دی پالیسی دے برعکس مسیحیاں تو‏ں رواداری برتی تے رومی حکومت تو‏ں دوستانہ تعلقات قئم کرنے دی کوشش کيتی، حلانکہ اس وقت رومی حکومت اتنی بدحواس سی کہ اوہ آسانی تو‏ں ایشائے کوچک اُتے قبضہ کر سکدا سی ہناں نے یورپ وچ تہلکہ مچارکھیا سی انہاں کاسردار المارک Alaric 410 روم اُتے قابض ہو چکيا سی مگر یزگردمسیحیاں دے خلاف جنگ اُتے راضی نہ ہويا۔ بہرام نے اپنے باپ دی پالیسی اتفاق نہ کیتا تے مسیحیاں اُتے سختی برتنی شروع کيتی۔ اس اُتے روم نے ایران اُتے حملہ کر دتا، دوسال دے بعد صلح ہو گئی تے دونے حکومتاں نے رواداری برتنے دا اعلان کیتا۔ یزدگرد بادشاہ ہويا۔ اس نے معاہدے دا پاس نہ کردے ہوئے مسیحیاں اُتے تشدد شروع کیتا تو رومی حکومت نے جنگ چھیڑدت‏ی۔ مگر شکست دے بعد انہاں نو‏ں صلح کرنی پئی۔ بلاش تخت اُتے بیٹھا آرمیناوچ اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پیتا، اوتھ‏ے دی حکومت نے مسیحیت نو‏‏ں ملکی مذہب قرار دتا، جسنو‏ں بلاش نو‏‏ں مجبوراََ منظور کرنا پیتا۔ قباد نے رومیاں تو‏ں جنگ چھڑ دت‏ی۔ رومیاں دے مقابلے وچ قباد نو‏‏ں کامیابی ہوئی، حالے جنگ جاری سی کہ اوہدی وفات ہو گئی تے اس دا بیٹا خسرو نو شیروان عادل حکمران بنا۔ نوشیرو اںنے رومی سلطنت دی طرف توجہ دی تے533 وچ قیصر روم جسٹینین Justinion اک معاہدہ کر لیا۔ اس معاہدہ دے تحت رومی حکومت نے اک وڈی رقم دینے دا وعدہ کیتا، جس دے بدلے نوشیرواں نے دربند تے کوہ کاف دے دوسرے قلعاں دی حفاظت دی زمہ داری لی۔ مگر چند سال دے بعد ہی نوشیروان نے رومیاں تو‏ں جنگ چھیڑ دت‏ی۔ اوہدی وجہ ایہ بتائی گئی کہ قیصر جسٹینین نے مصلحت دے تحت صلح دی سی۔ اوہ اس وقت افریقہ دی مہم وچ الجھاہويا سی، اس لئی ایران تو‏ں جنگ نئيں کر سکدا سی تے صلح کرنے دے بعد اس نے پوری توجہ افریقہ دی مہم دی طرف مرکوز کردی تے چھ سال کے اندر عظیم انشان کامیابی حاصل کيتی۔ نوشیرواں نو‏‏ں خطرہ پیدا ہويا کہ جسٹینین افریقہ دی مہم تو‏ں فارغ ہونے دے بعد ایران اُتے چڑہائی کرے گا۔ اس پیش بندی دے طور اُتے خود ہی اس نے رومی علاقے اُتے حملہ کر دتا تے اوہ رومی علاقے فتح کردا ہويا انطاکیہ جا پہنچیا۔ راستہ دے اکثر شہر اس نے ویران کر دتے تے بے شمار شہریاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا گیا تے ہزراں مکانات نو‏‏ں نذر آتش کر دتا۔ رومی حکومت ہنوز جنگ کےلئے تیار نئيں سی۔ چنانچہ اس نے تاوان جنگ تے بھاری خراج دی بھاری رقم پیش کردے ہوئے صلح کرلی۔ مگر ایہ صلح وی زیادہ دیر پا نئيں ہوئی تے لازیکا Lazica دے مسئلہ اُتے جنگ چھڑگئی۔ نوشیروان تے جسٹینین دے پہلے معاہدہ وچ اک شرط ایہ سی کہ لازیکا دی ریاست جو بحیرہ اسود دے کنارے واقع سی، رومیوںکے ماتحت رہے گی۔ اس وقت رومی حکومت افریقہ وچ الجھی ہوئی سی، اس لئی ریاست دی طرف خاطر خواہ توجہ نئيں دے سکيتی۔ 540 وچ اس نے اوتھ‏ے دے حکمران تو‏ں خراج طلب کیتا تے رومی فوج رکھنی چاہی۔ لازیکا دے حکمرن نے نوشیروان تو‏ں مدد طلب کيتی۔ اس نے فوراََ لازیکا دی بندرگاہ پترا Petra موجودہ باطوم اُتے قبضہ کر لیا تے لازیکا دی ریاست نو‏‏ں ایران وچ شامل کر لیا، اس طرح ایرانی سلطنت بحیرہ اسود تک پھیل گئی۔ مگر لازیکا دے باشندے زیادہ تر مسیحی سن، اوہ کسی قیمت اُتے رومیاں اُتے ایران نو‏‏ں ترجیع نئيں دے سکدے سن ۔ چنانچہ انہاں نے شورشاں پرپاکرداں تے رومی حکومت تو‏ں مدد طلب کيتی۔ رومیاں نے حامی دین ہونے دی ھثیت تو‏ں انہاں دی مدد دے لئی فوج بھیج دت‏ی۔ اس طرح روم و ایران وچ جنگ چھڑ گئی۔ ایہ جنگ 562ئ وچ ختم ہوئی، آخر وچ چند شرائط اُتے صلح ہو گئی۔ ایہ معاہدہ جو پجاس سال دے لئی ہويا سی، اس وچ ایران نے لازیکا تو‏ں دستبرداری دا اعلان کیتا تے روم نے اس دے عوض تیس ہزار اشرفیاں سالنہ دینے دا وعدہ کیتا سی، ہور ایران نے یقین دلیایا سی کہ اوہ مسیحیاں اُتے ظلم نئيں کرے گا۔ مگر ایہ صلح وی دیر تک قائم نئيں رہے سکيتی۔ یمن دی مہم سرکرنے دے بعد روم تو‏ں تیسری جنگ کرنی پئی۔ اس جنگ دا اہ‏م سبب ترکوںتے رومیاں دا تحاد بتایا جاندا اے۔ ترکاں نے اپنی کمزوری نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے رومی حکومت تو‏ں اتحاد دی کوشش کيتی، مگر قیصر جسٹینین اس دے لئی راضی نئيں ہويا۔ مگر چارسال دے بعد 572ئ وچ ترکاں تو‏ں باضابطہ اتحاد کر لیا۔ اس واقع تو‏ں اک سال پہلے یمن دے اندر حبشی حکومت نے ایران تو‏ں شکست کھادی تے یمن اُتے ایرانی تسلط ہو گیا۔ حبشی حکومت رومیاں دے زیر اثر ہونے دے علاوہ اسيں مذہب وی سی۔ علاوہ ازاں یمن نو‏‏ں تجارتی تے سیاسی اہمیت وی حاصل سی۔ اس سیاسی تبدیلی دی وجہ تو‏ں رومی حکومت میدان جنگ وچ اتر آئی۔ مگر جنگ وچ انہاں نو‏ں سخت ہزمیت اٹھانی پئی۔ جسٹینین انہاں ناکامیاں نو‏‏ں برداشت نہ کرسکا تے تخت تو‏ں دست بردار ہو گیا۔ اس دے جانشین طبرس Tiberus نے نوشیروان تو‏ں صلح کرلی۔ ہرمزد دے عہدوچ رومیاں تو‏ں پھر جنگ چھڑ گئی اوتھ‏ے اک جنگ وچ بہرام چوبیںنے شکست کھادی ہرمزد نے اس بہانے اس دے اختیارات کم کرنے دی کوشش کيتی، تو بہرام نے بغاوت کردی تے بادشاہ کو گرفتار کرکے قتل کر دتا۔ کچھ دناں تک حکومت دی باگ دوڑ اسی دے ہتھ وچ رہی۔ کیوںکہ نواں بادشاہ رومی سلطنت دی طرف بھاگ گیا تے قیصر روم تو‏ں مدد لے کر ایران واپس آیا۔ خسرو پرویز ہرمزد دا بیٹا سی اوہ رومیاں دی حمایت تو‏ں تخت نشین ہويا سی، اس طرح روم نو‏‏ں ایران مداخلت دا موقع فراہ‏م کیتا۔ خسرو اپنے محسن قیصر روم مورس Mourice دی زندگی وچ خاموش رہیا۔ 306 وچ مورس دے قتل دے بعد فوکس Phocas قیصر روم منتخب ہويا۔ خسرو نے فوراََ جنگ دا اعلان کردے ہوئے رومی علاقے اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ جنگ خسرو دی موت تک جاری رہی۔ ابتدا وچ ایرانیاں نے کامیابیاں حاصل کيتیاں تے ودھدے ہوئے قسطنطنیہ تک چلے گئے۔ مگر اس دے بعد پانسا پلٹ گیا تے رومیاں نے کھوئے ہوئے علاقے واپس لے لئی تے ایرانی فوجاں نو‏‏ں بے درپے شکستاں دا شامنا کرنا پڑھا تے ایرانی افواج نو‏‏ں پے درپے ہزمیتاں دا سامناکرنا پیتا۔ 627ئ وچ دست گرد Dast Girdکے مقام اُتے رومی بادشاہ ہرقل Heracliusنے خسرو نو‏‏ں آخری شکست دت‏ی۔ خسرو میدان جنگ چھڈ دے بھاگ گیا۔ خسرو دی جگہ اس کابیٹا شیرویہ قباد دوم دے لقب تو‏ں بیٹھا۔ ہرقل Heraclius دے نال اس شرط اُتے صلح ہوئی کہ مسیحاں دے عقیدے دے مطابق جس صلیب اُتے حضرت عیسیٰ نو‏‏ں چڑھایا گیا سی اوہ واپس کردی جائے۔ ایہ صلیب ایرانیاں بیت المقدس نو‏‏ں مسخر کرکے حاصل کيتی سی۔