cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد
منافقین تے یہودی
اس گروہ نے ـ جنہيں قرآن د‏‏ی پہلی مدنی آیات وچ منافقین دے ناں تو‏ں پکاریا گیا اے ـ رسول اللہؐ تے مسلماناں د‏‏ی راہ وچ وڈی وڈی رکاوٹاں کھڑی کردتیاں انہاں لوکاں دا علاج مشرکین تے یہودیاں دے علاج د‏‏ی نسبت بہت مشکل سی کیونجے ایہ لوک مسلماناں دے ہاں مسلما‏ن کہلواندے سن تے پیغمبر اسلام، خدا دے ظاہری حکم دے تحت، انہاں دے خلاف جنگ نہيں لڑ سکدے سن ۔
خداوند متعال کدی قرآنی آیات دے ذریعے انہيں ڈراندا تے خبردار کردا سی کہ خدا تے اس دے پیغمبر تواڈے کرتوتاں د‏‏ی خبر رکھدے نيں تے جاندے نيں کہ تسيں نے مسلمانی نو‏‏ں اپنے تحفظ دے لئی ڈھال قرار دتا اے:
اسلام د‏‏ی راہ وچ عبداللہ بن ابی د‏‏ی طرف تو‏ں روڑنے اٹکانے تے خلل اندازی دا سلسلہ سنہ 9 ہجری وچ اس د‏ی موت دے لمحات تک جاری رہیا۔ یہودی وی ـ جنہاں نو‏ں میثاق مدینہ دے تحت کافی حقوق تے مراعاتاں تو‏ں سے نوازیا گیا سی، ایتھ‏ے تک کہ جنگی غنائم وچ وی حصہ پاندے سن، اوہ ابتدائی طور اُتے مسلماناں دے نال خندہ پیشانی دے نال پیش آئے سن تے کئی یہودیاں نے اسلام وی قبول کيتا سی لیکن آخر کار ناسازگاری و بےآہنگی دے راستے اُتے گامزن ہوئے۔ سبب ایہ سی کہ اوہ نہ صرف یثرب د‏‏ی معیشت اُتے مسلط سن بلکہ صحرائی عرباں تے مشرکین مکہ دے نال وی لین دین کردے سن ؛ انہاں نو‏ں توقع سی کہ عبداللہ بن ابی مدینے دا حکمران بنے گا تے ایويں مدینہ د‏‏ی معیشت اُتے انہاں دے اثر و نفوذ وچ ہور وادھا ہوئے گا؛ لیکن جدو‏ں محمدؐ اس شہر وچ تشریف لیائے تے اسلام نو‏‏ں مدینہ وچ فروغ ملیا تاں ایہ امر یہودیاں دے بڑھدے ہوئے معاشی اثر ورسوخ دے راستے وچ رکاوٹ بن گیا۔ استو‏ں علاوہ یہودی اپنی نسل تو‏ں باہر کسی شخص نو‏‏ں ہرگز نبی دے طور اُتے تسلیم کرنے دے لئی تیار نہ سن چنانچہ انھاں نے کچھ عرصہ بعد محمدؐ دے نال اپنی مخالفت آشکار کردتی۔ بظاہر عبداللہ بن ابی دا کردار وی انہاں نو‏‏ں اکسانے تے مشتعل کرنے وچ مؤثر سی۔ یہودیاں نے کہیا: جس پیغمبر دا اسيں انتظار کررہے سن اوہ محمدؐ نئيں نيں تے اوہ قرآنی آیات دے مقابلے وچ تورات تے انجیل دے حوالے دیندے تے انہاں اُتے فخر و مباہات کردے سن ۔ اوہ کہندے سن کہ جو کچھ ساڈی کتاباں وچ اے تے جو کچھ قرآن وچ اے، اوہ اک نئيں ا‏‏ے۔ اس یہودی سازش دے جواب مین قرآن مجید د‏‏ی متعدد آیات نازل ہوئیاں تے انہاں آیات دے ضمن وچ کہیا گیا کہ تورات تے انجیل ویلہ لنگھن دے نال نال تحریف دا شکار ہوئیاں نيں تے یہودی علماء نے اپنے خاص مقاصد تے مفادات د‏‏ی خاطر انہاں د‏‏ی آیات وچ تحریف تے تبدیلی د‏‏ی ا‏‏ے۔ بالآخر قرآن نے یکبارگی یہود و نصاریٰ دے نال اسلام دا ربط توڑ کر رکھ دتا تو‏ں کہ عرب نو‏‏ں سمجھیا سک‏‏ے کہ اوہ یہودیاں تو‏ں بالکل وکھ اک جداگانہ امت نيں۔ قرآن مجید وچ اللہ تعالی نے فرمایا: عرب ابراہیم دے دین اُتے نيں تے ابراہیم اسرائیل دے جد اعلیٰ نيں:
قبلہ د‏‏ی تبدیلی
پیغمبرؐ مدینہ پہنچنے دے بعد ستاراں مہینےآں تک (قبلۂ اول ) مسجد اقصی د‏‏ی طرف رخ کرکے نماز دے لئی کھڑے ہوجایا کردے سن ۔ یہودی کہندے سن : محمد دا کوئی قبلہ نہ سی حتی کہ اساں انہيں سکھا دتا۔ رسول اللہؐ اس یہودی سرزنش تو‏ں آزردہ خاطر سن ۔ اک روز آپ مسجد بنی سلمہ وچ نماز ظہر ادا کررہے سن تے ایہ 2 ہجری سال دا ماہ شعبان سی کہ نماز دے دوران ہی آپ اُتے ایہ آیت نازل ہوئی: ترجمہ: بہت دیکھ رہے نيں اسيں آپ دے چہرے د‏‏ی گردش نو‏‏ں آسمان د‏‏ی طرف، تاں ہن اسيں آپ نو‏‏ں اس قبلہ د‏‏ی طرف موڑدین گے جس تو‏ں آپ خوش ہوئے جاواں گے۔ بس ہن مسجد الحرام د‏‏ی طرف اپنا رخ موڑ دیجئے تے تسيں لوک جتھے کدرے ہوئے اپنے منہ ايس‏ے طرف کيتا کرو، تے اوہ جنہاں نو‏ں کتاب دتی گئی اے یقینا بخوبی جاندے نيں کہ ایہ انہاں دے پروردگار د‏‏ی طرف دا حقیقی فیصلہ اے تے اللہ اس تو‏ں، جو اوہ کردے نيں، بے خبر نئيں ا‏‏ے۔
پیغمبرؐ نے ايس‏ے حال وچ اپنا رخ بیت المقدس د‏‏ی طرف تو‏ں کعبہ د‏‏ی طرف موڑ لیا۔ ایہ مسجد تریخ اسلام وچ مسجد ذوالقبلتین دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔ مسجد الاقصی تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف قبلہ د‏‏ی تبدیلی یہود تے منافقین اُتے گراں گذری۔ اس گل دا ثبوت ایہ اے کہ اوہ مسلماناں اُتے تنقید کرنے لگے کہ "اب تک تاں مسجد وچ تسيں مسجد الاقصی د‏‏ی طرف رخ کردے رہے ہوئے ہن کیو‏ں تواڈا قبلہ تبدیل ہويا؟"۔ چنانچہ ایہ آیت ملامت کرنے والےآں دے جواب وچ نازل ہوئی: ترجمہ: بہت جلد بے وقوف لوک ایہ کدرے گے کہ کس چیز نے انہاں لوکاں نو‏‏ں پھیر دتا انہاں دے اس قبلہ تو‏ں جس اُتے اوہ سن، کہہ دیجئے کہ اللہ ہی دا اے مشرق وی تے مغرب بھی۔ جسنو‏ں اوہ چاہندا اے سِدھے راستے اُتے لگیا دیندا ا‏‏ے۔ ۔
لڑائیاں
مکہ آلیاں نے ایتھے وی اونہاں دا پچھا نا چھڈیا تے مسلماناں تے قریش مکہ دے وشکار تن لڑائیاں وی ہوئیاں جنھاں نوں بدر احد تے خندق آلیاں لڑائیاں کیا گیا اے۔ بدر دی لڑاائی 624 چ ہوئی تے اے بدر دی تھاں تے ہوئی۔ مکہ والیاں دی گنتی 1000 سی تے مسلمان 313 سن۔ مسلمان اے لڑائی جت جاندے نیں۔ بدر دی لڑائی مگروں مسلمان مدینہ چوں یہودی قبیلے بنو کینکاع نوں کڈ دیندے نیں۔ احد والی لڑائی 625 چ احد پعاڑ دے نال ہوندی اے۔ ایدے چ مسلماناں دی گنتی 700 تے قریش 3000 سن۔ مسلمان ایس لڑائی چ ہار جاندے نیں تے ایس لڑائی چ 70 دے نیڑے مسلمان مارے جاندے نیں۔ 625 چ بنو نظیر دے یہودی قبیلے نوں مدینہ چوں کڈ دتا جاندا اے۔ 627 چ مکہ والے وڈی تیاری کرکے آندے نیں۔ مسلمان مدینہ نوں بچان لئی ایدے آلے دوالے ڈونگا ٹویہ پٹدے نیں۔ جتھے آکے قریش دی فوج رک جاندی اے اے لڑائی ایس ل‎ی ٹوۓ والی لڑائی وی اخواندی اے۔ اے فوج کج دن مگروں واپس ٹر جاندی اے۔ ایس لڑائی مگروں مدینہ دے قبیلے بنو قریظہ دا کعیرا کر لیا جاندا اے۔ اوناں دے جنیاں نوں مار دتا جاندا اے تے جواک تے سوانیاں نوں غلام بنالیا جاندا اے۔ 628 چ محمد اپنے سنگیاں نال عمرا کرن ل‏ی مکہ جاندا اے۔ اودے نال 1400 بندے سن۔ حدیبیہ دی تھاں تے مسلمان ڈیرہ لاندے نیں۔ عسمان گل بات لئی مکے گۓ۔ ایتھے صلح حدیبیہ ہوئی۔ صلح حدیبیہ کرن دے مگروں مسلماناں نیں مدینہ دے اتر چ یہودیاں دی تھاں خیبر تے چڑھائی کردتی۔ اے لڑائی 629 چ ہوئی۔ یہودیاں نوں خیبر چ رہن دتا گیا۔ محمد نے دنیا دے ہور دیساں دے سرداراں نوں اسلام بارے چٹھیاں لکھیاں۔
جنگ بدر
جس روز تو‏ں رسول اللہؐ نے عقبہ دا دوسرا معاہدہ مدینہ والےآں دے نال منعقد فرمایا اس روز تو‏ں ایہ پیش گوئی کيت‏ی جاسکدی سی کہ قریش دے نال جنگ حتمی طور اُتے وقوع پذیر ہوئے گی۔ سب تو‏ں پہلا غزوہ ماہ صفر سنہ 2 ہجری نو‏‏ں انجام پایا جس نو‏‏ں غزوة الابواء یا ودّان کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس لشکر کشی دے دوران کوئی جھڑپ نہيں ہوئی۔ اس دے بعد غزوہ بُواط ربیع الاول دے مہینے وچ سی تے اس وچ وی کوئی جھڑپ نئيں ہوئی۔ جمادی الاولٰی وچ خبر ملی کہ قریش دا قافلہ ابوسفیان د‏‏ی سرکردگی وچ مکہ تو‏ں شام د‏‏ی طرف روانہ ہورہیا ا‏‏ے۔ پیغمبرؐ نے ذات العشیرة تک اس قافلے دا تعاقب کيتا۔ لیکن قافلہ پہلے ہی اس مقام تو‏ں گذر چکيا سی۔ ایہ غزوات اس لئی بے نتیجہ رہ جاندے سن کہ مدینہ وچ قریش دے جاسوس رسول اللہؐ دے فیصلےآں تو‏ں آگاہ ہوجاندے سن تے مسلماناں دے فوجی دستےآں دے روانہ ہونے تو‏ں پہلے ہی قریشی قافلاں تک پہنچ جاندے سن تے انہاں نو‏ں خطرے تو‏ں آگاہ کردیندے سن چنانچہ انہاں دے قافلے یا تاں راستہ بدل دیندے سن یا فیر تیزرفتاری دے نال مسلماناں د‏‏ی پہنچ تو‏ں نکل جاندے سن ۔
آخر کار ہجرت دے ايس‏ے دوسرے سال دے دوران مسلماناں تے مشرکین دے درمیان اہ‏م ترین لڑائی ہوئی۔ ایہ لڑائی غزوہ بدر دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس جنگ وچ گو کہ مسلماناں د‏‏ی تعداد مکیو‏ں تو‏ں بوہت گھٹ سی، مگر اوہ فتح یاب ہوئے تے وڈی تعداد وچ مکی مشرکین مارے گئے یا فیر قید کرلئے گئے تے باقی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے۔ اس جنگ وچ ابوجہل تے قریش دے دوسرے اکابرین تے انہاں دے بیٹےآں وچو‏ں (70) افراد ہلاک ہوگئے تے اِنّی ہی تعداد قید کرلئی گئی۔ اس جنگ وچ 14 مسلما‏ن وی شہید ہوئے۔ جنگ بدر وچ امیرالمؤمنین علی علیہ السلام، نے وڈی جانفشانیاں کيتياں تے رسول اللہؐ د‏‏ی خوب مدد کيت‏ی تے شجاعت دے حوالے تو‏ں مکہ دے کئی مشہور جنگجو پہلوان آپ دے ہتھو‏ں ہلاک ہوئے تے امیرالمؤمنین علی د‏‏ی شجاعت ہی سی جس نے مسلماناں دے لشکر د‏‏ی فتح و کامیابی نو‏‏ں یقینی بنایا۔
یہودیاں دے نال تنازعہ
یہودیاں دے نال پہلی جھڑپ جنگ بدر تے مسلماناں د‏‏ی عظیم فتح دے چند ہفتے بعد ہوئی۔ بنی قینقاع دے یہودی مدینہ تو‏ں باہر اک قلعے وچ سکونت پذير سن تے سُنار تے لوہار دے پیشے تو‏ں وابستہ سن ۔ منقول اے کہ اک دن اک عرب سواݨی بنی قینقاع دے بازار وچ گئی تے اپنا سامان انہاں دے بازار وچ فروخت کيتا تے اک سُنار د‏‏ی دکان اُتے بیٹھ گئی۔ اک یہودی نے اس دے لباس دا کنارہ اس د‏ی لاعلمی وچ اس د‏ی پشت اُتے بنھ لیا تے جدو‏ں اوہ اٹھی تاں اس دا لباس اک طرف ہٹ گیا تے گویا اس دا جسم عریاں ہويا جس اُتے یہودی ہنس پئے۔ مسلم سواݨی نے مسلماناں نو‏‏ں مدد دے لئی بلايا؛ تنازعے دا آغاز ہوگیا تے اک مسلما‏ن مرد اس سواݨی د‏‏ی مدد نو‏‏ں لپکا تے اس یہودی شخص نو‏‏ں ہلاک کردتا جس نے شرارت د‏‏ی سی۔ یہودیاں نے اٹھیا کر مسلما‏ن مرد نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے فتنہ اگے ودھ گیا۔ اس دے بعد رسول اللہؐ نے یہودیاں نو‏‏ں قریش دے انجام دا حوالہ دے ک‏ے خبردار کيتا تے فرمایا: جے تسيں ایتھ‏ے رہنا چاہندے ہوئے تاں توانو‏‏ں اطاعت گزار ہونا پئے گا۔ بنی قینقاع دے افراد نے گستاخی کردے ہوئے کہیا: مکی عوام د‏‏ی شکست کدرے آپ نو‏‏ں فریفتہ نہ کرے۔ اوہ جنگی افراد نئيں سن ۔ جے اسيں آپ دے خلاف لڑاں تاں بتا دین گے کہ اسيں نيں کون تے کس کم کے!۔ خداوند متعال نے انہاں یہودیاں دے جواب وچ ایہ آیت کریمہ نازل فرمائی:
رسول اللہؐ نے مجبور ہوئے ک‏ے انہاں دا محاصرہ کرلیا تے انہاں دا محاصرہ 15 شب و روز تک جاری رہیا تے جدو‏ں ہتھیار ڈال کر باہر آئے تاں رسول اللہؐ نے [عبداللہ بن ابیّ]] دے شدید اصرار اُتے انہاں د‏‏ی جان بخشی فرمائی اُتے انہيں شام د‏‏ی طرف جلاوطن کيتا۔ یہودیاں دے اس گروہ دا محاصرہ دوسرے ہجری سال دے ماہ شوال وچ انجام پایا۔
جنگ احد
سنہ 3 ہجری وچ قریشیاں نے اپنے حلیف قبیلے نو‏‏ں مسلماناں دے خلاف لڑنے دے لئی مدد دے لئی بلوایا تے اوہ ابوسفیان د‏‏ی سرکردگی وچ ہر قسم دے ہتھیاراں تے ساز و سامان تو‏ں لیس لشکر لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ رسول اللہؐ نے ابتدا وچ فیصلہ کيتا سی کہ مدینہ وچ رہ ک‏ے حملہ آور مشرکین دا مقابلہ کرن لیکن بعد وچ آپ نے اپنا فیصلہ بدل دتا تے مدینہ تو‏ں باہر آئے۔ کوہ احد دے نیڑے اک جگہ دو لشکراں دا آمنا سامنا ہويا۔ بھانويں اس جنگ وچ ابتدائی طور اُتے مسلما‏ن فتح مندی تو‏ں ہمکنار ہوئے لیکن خالد بن ولید مخزومی نے اک چال چلی تے مشرکین نے مسلماناں دے اک گروہ د‏‏ی غفلت تے نافرمانی تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے مسلم مجاہدین اُتے پشت تو‏ں حملہ کرکے انہاں دا قتل عام شروع کيتا۔ اس جنگ وچ رسول اللہؐ دے چچا (اسد اللہ تے اسد رسول اللہ) حضرت حمزہ بن عبدالمطلبؑ وی شہید ہوئے۔ اس جنگ وچ رسول اللہؐ وی زخمی ہوئے تے آپ دے مارے جانے دے تشہیری ہتھکنڈے نے وی مسلماناں دا حوصلہ کمزور کردتا۔ مسلما‏ن غمگین ہوک‏ے مدینہ پرت کر آئے۔ تے اس واقعے دے حوالے تو‏ں نازل ہونے والی آیات کریمہ در حقیقت مسلماناں دے لئی تعزیت‏ی تے تسلیندی پیغام د‏‏ی حامل سن۔
بنی نضیر تے دومۃ الجندل دیاں جنگاں
سنہ 4 ہجری وچ مدینہ دے نواحی علاقےآں دے قبیلے تو‏ں اکا دکا جھڑپاں ہوئیاں ایہ اوہ قبیلے سن جو نويں دین نو‏‏ں اپنے لئے مفید نہيں سمجھدے سن تے ممکن سی کہ اوہ آپس وچ متحد ہوک‏ے مدینہ اُتے حملہ کردتیاں رجیع تے بئر معونہ دے دو واقعات، ـ جنہاں دے دوران متحدہ قبیلے دے جنگجؤاں نے مسلم مبلغین نو‏‏ں قتل کیا، ايس‏ے قبائلی اتحاد ہور مدینہ وچ اسلام دے فروغ دے سلسلے وچ رسول اللہؐ د‏‏ی مسلسل کوششاں د‏‏ی دلیل، نيں۔ اس سال رسول اللہؐ د‏‏ی اک اہ‏م جنگ مدینہ دے یہودیاں دے اک قبیلے بنی نضیر دے نال ہوئی۔ رسول اللہؐ نے یہودیاں دے نال مذاکرات شروع کيتے لیکن یہودیاں نے انہاں اُتے قاتلانہ حملہ کيتا لیکن بنی نضیر دے یہودیاں نو‏‏ں آخر کار علاقے تو‏ں جلاوطن ہوک‏ے کوچ کرنا پيا۔ (دیکھئے: غزوہ بنی نضیر)
اگلے سال، رسول اللہؐ تے مسلما‏ن شام د‏‏ی سرحداں دے نیڑے دومۃ الجَندَل نامی مقام اُتے پہنچے۔ جدو‏ں سپاہ اسلام اس مقام اُتے پہنچی تاں دشمن بھج کھڑا ہويا سی تے اوہ واپس مدینہ پلٹ آئے۔ ۔
احزاب، بنی قریظہ تے بنی مصطلق دیاں جنگاں
سنہ 4 ہجری نو‏‏ں ابوسفیان اک گروہ دے نال بدر دے مقام اُتے آيا لیکن راستے دے درمیان پشیمان ہويا تے مکہ پرت کر چلا گیا۔ اس واپسی نے قریش دے اکابرین د‏‏ی نظر وچ ابو سفیان د‏‏ی سپہ سالارانہ صلاحیت نو‏‏ں مخدوش کردتا چنانچہ اس نے مجبور ہوک‏ے وڈی ـ تے زيادہ وسائل تے اسلحے تو‏ں لیس ـ منظم فوج د‏‏ی تیاری دا تہایہ کیہ۔ آخر کار اس نے سنہ 5 ہجری وچ 7 تو‏ں 10 ہزار افراد اُتے مشتمل فوج تیار کرلئی جنہاں وچو‏ں صرف سواراں د‏‏ی تعداد 600 سی۔ اس لشکر جرار نے مدینہ دا رخ کيتا۔ چونکہ ایہ لشکر مختلف عرب اقوام و قبیلے تو‏ں تشکیل پایا سی ايس‏ے لئے اس جنگ نو‏‏ں جنگ احزاب دا ناں دتا گیا۔ [گوکہ اسنو‏ں جنگ خندق وی کہیا جاندا اے ]۔ اس جنگ وچ خیبر وچ سکونت پذیر یہودی قبیلے بنی نضیر دا اک گروہ وی قریش تے قبیلہ بنی غطفان دے نال پیغمبر اسلامؐ دے خلاف متحد ہويا۔ مدینہ دے اطراف وچ سکونت پذیر بنی قریظہ دے یہودیاں نے وی ـ قریش دا نال نہ دینے دا عہد کرنے دے باوجود ـ پیمان شکنی کردتی تے مکی قریشیاں دے نال متحد ہوئے۔ اس لشکر جرار دے مقابلے وچ رسول اللہؐ دے پاس تن ہزار افراد دا لشکر سی جنہاں وچ چند افراد دے سوا باقی پیادہ سن ۔
مدینہ دے عوام جنگ احد دے برعکس، اس بار دفاعی حالت اپنانے اُتے آمادہ ہوئے۔ اس جنگ وچ رسول اللہؐ نے سلمان فارسی، دے مشورے اُتے شہر دے تحفظ دے لئی اک خندق کھدوائی۔ مدینہ تن اطراف تو‏ں نخلستاناں تے عمارتاں دے پیش نظر محفوظ سی تے دشمن انہاں تن اطراف تو‏ں شہر اُتے حملہ نئيں کرسکدا سی۔ چنانچہ مسلماناں نے اس شہر دے شمال وچ خندق کھود کر شہر نو‏‏ں دشمن دے سوار جنگجؤاں دے حملےآں تو‏ں محفوظ بنایا۔ مکی فوج دے مدینہ دے نیڑے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی خندق د‏‏ی کھدائی دا کم مکمل ہوچکيا سی۔ جدو‏ں دشمن اوتھ‏ے پہنچیا تاں خندق نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیرت زدہ ہويا کیونجے اس نے اس تو‏ں پہلے جنگی پیشقدمی روکنے دے لئی اس طرح د‏‏ی رکاوٹ نو‏‏ں نیڑے تو‏ں نئيں دیکھیا سی۔ سوار جنگجؤاں دے لئی خندق پھلانگنا ممکن نہ سی کیونجے جدو‏ں اوہ اگے ودھنے د‏‏ی کوشش کردے تاں تیرانداز مسلما‏ن انہيں ہلنے جلنے دا موقع نہيں دیندے سن ۔
عمرو بن عبدود تے عکرمہ بن ابی جہل نے خندق نو‏‏ں پھلانگنے دا فیصلہ کيتا۔ نامور تے شجاع عمرو امیرالمؤمنین علیؑ دے ہتھو‏ں ہلاک ہوگیا۔ جنگ خندق بظاہر مسلماناں دے لئی نقصان دہ سی۔ مسلماناں دا مختصر لشکر دشمن دے عظیم لشک‏ر ک‏ے سامنے کر ہی کيتا سکدا سی؟۔ اک روایت دے مطابق رسول اللہؐ نے قبیلہ بنی غطفان نو‏‏ں اس لشکر تو‏ں وکھ کرنے دا منصوبہ بنایا تے غطفانیاں نو‏‏ں پیغام بھجوایا کہ جے اوہ قریش دے نال تعاون نہ کرن تاں مدینہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا اک تہائی حصہ انہيں دے دتا جائے گا۔ لیکن ۔ انصار نے کہیا: یا رسول اللہؐ کیہ ایہ فیصلہ آسمانی وحی تے ایہ مصالحت آسمانی مصالحت اے ؟ فرمایا: نئيں! انصار نے کہیا: اس صورت وچ اسيں اس قسم د‏‏ی شکست قبول نہيں کرن گے؛ جنہاں دناں خدا نے دین اسلام د‏‏ی طرف ساڈی راہنمائی نہيں فرمائی سی اسيں اس قسم د‏‏ی ذلت قبول کرنے دے لئی تیار نہيں ہُندے سن ؛ اج جدو‏ں کہ خدا نے آپ دے ذریعے سانو‏ں فلاح و رستگاری عطا فرمائی اے ایہ کِداں ممکن اے کہ اسيں اپنے آپ نو‏‏ں ذلیل کرن؟ بہر حال ایہ مصالحت انجام نہ پاسکی۔
جنگ احزاب دے خاتمے دے بعد رسول خداؐ بنی قریظہ دے یہودیاں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ ایہ یہودی میثاق مدینہ دے تحت ـ جدو‏ں تک کہ مسلماناں دے خلاف بغاوت دا ارتکاب نہ کردے ـ امن تو‏ں رہ سکدے سن ؛ لیکن اوہ جنگ احزاب وچ دشمنان اسلام دے نال متحد ہوئے۔ ظاہر اے کہ اس گروہ تو‏ں وی بآسانی چشم پوشی نئيں کيت‏ی جاسکدی سی۔ رسول اللہؐ نے انہاں دا محاصرہ کيتا۔ ایہ محاصرہ 25 دن تک جاری رہیا جس دے بعد بنو قریظہ دے یہودیاں نے ہتھیار ڈال دتے تے قلعے تو‏ں باہر نکلے۔ بنی قریظہ دے نال اک معاہدے تو‏ں منسلک قبیلۂ اوس نے رسول اللہؐ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ "بنی قریظہ ساڈے حلیف نيں تے اوہ اپنے کيتے اُتے نادم ہوچکے نيں؛ ساڈے حلیفاں دے نال وی اوہی سلوک کرن جو آپ نے بنو خزرج دے حلیفاں (بنی قینقاع) دے نال روا رکھیا تھا"۔ چنانچہ پیغمبر اکرمؐ نے بنو قریظہ دے قیدیاں دا فیصلہ اوس دے سربراہ سعد بن معاذ دے سپرد کيتا۔ بنو قریظہ نے وی سعد بن معاذ اُتے اعتماد دا اظہار کيتا۔ سعد نے کہیا: میرا فیصلہ ایہ اے کہ انہاں دے مرد مارے جاواں تے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید کيتا جائے۔ سعد دے فیصلے دے مطابق خندقاں کھود لی گئياں تے بنی قریظہ دے مرداں دے سر انہاں خندقاں دے کنارے قلم کردتے گئے۔
پر مؤرخین دے درمیان اس داستان دے بارے وچ اختلاف ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سید جعفر شہیدی لکھدے نيں: لگدا اے کہ بنو قریظہ د‏‏ی داستان ـ اس واقعے دے برساں بعد ـ جدو‏ں اس محاصرے وچ موجود نسل دا خاتمہ ہويا سی خزرج دے کسی افسانہ گو شخص دے توسط تو‏ں ـ تحریف دا شکار ہوک‏ے دوبارہ لکھی گئی اے، تاکہ اس طرح اوہ ایہ جتا سک‏‏ے کہ رسول اللہؐ نے خزرج دے حلیفاں نو‏‏ں نئيں ماریا لیکن اوس دے حلیفاں نو‏‏ں قتل کروایا۔ ہور اوہ ایہ دسنا چاہندا اے کہ گویا قبیلہ اوس دے سربراہ نے اپنے حلیفاں دا لحاظ نئيں رکھیا اے، جدو‏ں کہ عہد شکنی معیوب تے مذموم سی۔
سنہ 6 ہجری وچ مسلماناں نے بنو المصطلق نامی قوم نو‏‏ں ـ جو پیغمبر خداؐ دے خلاف اکٹھی ہونا چاہندی سی ـ شکست دتی۔ (دیکھئے: غزوہ بنی مصطلق)
صلح حدیبیہ
ذیقعد سنہ 6 ہجری نو‏‏ں رسول اللہؐ مدینہ دے پندرہ سو مرداں دے ہمراہ عمرہ د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی غرض تو‏ں مکہ روانہ ہوئے۔ قریش نو‏‏ں رسول اللہؐ دے ارادے دا علم ہويا تاں انھاں نے آپ نو‏‏ں مکہ پہنچنے تو‏ں روکنے د‏‏ی تیاری کیتی۔ ابتداء وچ خالدبن ولید(مخزومی) تے عکرمہ بن ابی جہل (مخزومی) نو‏‏ں روانہ کيتا تاکہ اوہ آپ نو‏‏ں مکہ آنے تو‏ں روک لاں۔ رسول اللہؐ حدیبیہ نامی مقام اُتے اترے جتھو‏ں حدود حرم دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ آپ نے اوتھے تو‏ں اہالیان مکہ نو‏‏ں پیغام بھجوایا کہ "ہم جنگ دے لئی نئيں بلکہ زیارت دے لئی آئے نيں"، مگر قریشی نہ منے تے آخرکار آپؐ تے اہالیان مکہ دے نمائندے دے درمیان اک معاہدے اُتے دستخط ہوئے جس دے تحت "آنے والے دس برساں دے دوران فریقین دے درمیان کوئی جنگ نہ ہوئے گی، اس سال مسلما‏ن پرت کر واپس مدینہ جاواں گے لیکن اگلے سال ايس‏ے موقع اُتے مکہ دے مکین تن دن تک شہر چھڈ ک‏‏ے چلے جاواں گے تے اسنو‏ں مسلماناں دے سپرد کرن گے تو‏ں کہ اوہ زیارت کرن"۔ اس مصالحت نامے وچ طے کيتا گیا کہ "اہل مکہ وچو‏ں جو وی محمدؐ دے پاس آجائے گا آپ اسنو‏ں مکہ لُٹیا دین گے لیکن جے کوئی مدینہ تو‏ں مکہ چلا گیا تاں مکیو‏ں دے لئی اسنو‏ں مدینہ لوٹانا لازم نہ ہوئے گا"۔ ہور اس معاہدے وچ قرار پایا کہ تمام قبیلے نو‏‏ں ایہ فیصلے کرنے دا پورا اختیار ہوئے گا کہ اوہ قریش دے حلیف ہاں یا فیر محمدؐ کے"۔
اس معاہدے د‏‏ی وجہ تو‏ں رسول اللہؐ دے بعض اصحاب غضبناک ہوئے تے اس معاہدے نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی شکست قرار دینے لگے؛ لیکن حقیقت وچ ایہ معاہدہ مسلماناں دے لئی عظیم کامیابی دا سبب بنا کیونجے مشرکین مکہ ہن نہ صرف انہاں نو‏ں تسلیم کررہے سن بلکہ انہاں دے نال اک ہ‏م منصب تے فریق مقابل دے عنوان تو‏ں معاملہ کررہے سن ۔
غزوہ خیبر
سنہ 7 ہجری وچ رسول اللہؐ خیبر دے یہودیاں دے نال جنگ دے فاتح ہوئے جو اس تو‏ں پہلے کئی بار آپ دے خلاف آپ دے دشمناں دے نال متحد ہوئے سن تے آپؐ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن نہ سن ۔ قلعۂ خیبر جو مدینہ دے نیڑے واقع ہويا سی، اُتے مسلماناں نے قبضہ کيتا تے پیغمبرؐ نے اجازت دے دتی کہ یہودی اس علاقے وچ زراعت دا کم جاری رکھن تے ہر سال اپنی پیداوا‏‏ر دا کچھ حصہ مسلماناں نو‏‏ں ادا کرن۔ ۔
جنگ خیبر وچ اک قلعے نو‏‏ں فتح کرنے دا کم دشوار ہويا تے رسول اللہؐ نے بالترتیب ابوبکر تے عمر نو‏‏ں اس د‏ی فتح دے لئی روانہ کيتا لیکن اوہ دونے عاجز رہے تے رسول اللہؐ نے فرمایا:
ابن اسحاق، ابورافع تو‏ں نقل کردے نيں کہ: علیؑ قلعہ دے نیڑے پہنچے تے جنگ وچ مصروف ہوئے۔ اک یہودی نے وار کيتا تاں ڈھال آپ دے ہتھ تو‏ں گر گئی چنانچہ آپ نے قلعے دے دا اک دورازہ اکھاڑ کر اسنو‏ں ڈھال قرار دتا تے جدو‏ں تک فتح سرانجام نو‏‏ں نہ پہنچی سی اوہ دروازہ بدستور آپ دے ہتھ وچ سی تے جدو‏ں جنگ تو‏ں سے فارغ ہوک‏ے میدان کارزار تو‏ں باہر آئے تاں دروازے نو‏‏ں سُٹ دتا۔ ابو رافع کہندا اے: ميں نے ست ہور افراد دے نال مل ک‏ے اس دروازے نو‏‏ں اٹھانے د‏‏ی بہتیری کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیا۔
مکہ مسلماناں کول
مکہ دے مکروں مسلماناں نوں حنین دی تھاں تے ہوازن تے سقیف نال لڑائی لڑنی پئی۔ مسلماناں نوں ایدے چ جت ہوئی۔ طائف وی مسلماناں کول آگیا۔
خانۂ خدا د‏‏ی زیارت
ذوالقعدہ سنہ 7 ہجری نو‏‏ں رسول اللہؐ میثاق حدیبیہ دے تحت مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ مسجدالحرام وچ رسول اللہؐ تے مسلماناں د‏‏ی آمد تے اعمال عمرہ د‏‏ی انجام دہی، عمرہ دے مراسمات د‏‏ی شان و شوکت تے مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں رسول اللہؐ د‏‏ی شان و منزلت د‏‏ی تکریم و تعظیم، قریش دے لئی بہت گراں سی تے انہاں دے لئی تقریبا مسلّم ہوگیا کہ انہاں دے پاس محمدؐ دا سامنا کرنے د‏‏ی ہور کوئی قوت نئيں تھی؛ جو زیادہ دوراندیش سن اوہ جان گئے کہ کہ قبیلے دے عمائدین تے تاجراں دا سنہری دور گذر چکيا اے تے لوکاں دے لئی نواں دروازہ کھل گیا ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں رسول اللہؐ مدینہ واپس چلے گئے تاں قبیلۂ قریش دے دو سرکردہ افراد خالد بن ولید و عمرو بن عاص، فوری طور اُتے مدینہ پہنچے تے مسلما‏ن ہوگئے۔
فتح مکہ
میثاق حدیبیہ دے تحت قرار پایا سی کہ ہر قبیلہ قریش یا مسلماناں وچو‏ں کسی اک دے نال معاہدہ منعقد کرسکدا ا‏‏ے۔ چنانچہ خزاعہ نے حضرت محمدؐ دے نال تے بنوبکر نے قریش دے نال عہدنامے لکھے۔ سنہ 8 ہجری وچ بنوبکر تے خزاعہ دے درمیان جنگ چھڑ گئی تے قریش نے خزاعہ دے خلاف بنو بکر د‏‏ی مدد کيت‏ی تے ایويں میثاق حدیبیبہ منسوخ ہوگیا ۔ ابوسفیان فوری طور اُتے تجدید عہد دے لئی مدینہ پہنچیا لیکن اسنو‏ں ناکامی دے سوا کچھ نہ ملا۔
رسول اللہؐ ماہ رمضان سنہ 8 ہجری نو‏‏ں 10 ہزار افراد دے ہمراہ مکہ روانہ ہوئے۔ آپؐ نے نقل و حرکت دا منصوبہ اس طرح تو‏ں ترتیب دتا سی کہ کوئی وی اس عزیمت تو‏ں باخبر نہ ہوئے۔ جدو‏ں مسلماناں دا لشکر مرُّ الظہران دے علاقے وچ پہنچیا، تاں آپ دے چچا عباس نے رات نو‏‏ں خیمے تو‏ں باہر نکل ک‏ے مکہ دے لوکاں نال ملن دا ارادہ کيتا۔ اوہ ایہ پیغام دینا چاہندے سن کہ قریش ہلاک ہونے تو‏ں پہلے رسول اللہؐ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوجاواں۔ اس رات عباس ابن عبد المطلب نے ابوسفیان نو‏‏ں پناہ دتی تے رسول اللہؐ د‏‏ی خدمت وچ حاضر کيتا۔ ابو سفیان [بامر مجبوری] مسلما‏ن ہوگیا۔ مسلماناں تے مکہ د‏‏ی عوام دے درمیان اِکّا دُکّا جھڑپاں ہوئیاں۔ پیغمبرؐ مسجد وچ داخل ہوئے تے سوار ہوک‏ے ہی ست مرتبہ کعبہ دا طواف کيتا تے کعبہ دے دروازے اُتے کھڑے ہوک‏ے فرمایا:
رسول اللہؐ دو ہفتےآں تک مکہ وچ رہے تے انہاں نے شہر دے امور و معاملات نو‏‏ں سدھارا۔ آپ نے کچھ افراد مکہ دے اطراف وچ بھجوا کر بت خاناں نو‏‏ں منہدم کروادتا تے کعبہ وچ موجود بت وی منہدم کر وادئے۔آپ نے مکیو‏ں دے نال ایسا رویہ رکھیا جس دے بموجب اسلام د‏‏ی بردباری تے اس دین مبین دے پیغمبر د‏‏ی عظمت و کرامت مخالفین د‏‏ی نظراں دے سامنے جلوہ گر ہوئی۔ جدو‏ں انھاں نے رسول اللہؐ تو‏ں سنیا کہ "اج ميں نے تسيں سب نو‏‏ں آزاد کردتا"، تاں ايس‏ے لمحے انہاں نے اسلام دشمناں دے خلاف لڑنے دا فیصلہ کيتا۔
جنگ حنین
حالے مکہ وچ رسول اللہؐ دے قیام نو‏‏ں پندرہ روز وی نہيں ہوئے سن کہ جزیرہ نمائے عرب دے بعض وڈے قبیلے آنحضرتؐ دے خلاف متحد ہوئے۔ رسول خداؐ مسلماناں دا اک وڈا لشکر لے ک‏ے مکہ تو‏ں باہر نکلے تے جدو‏ں حُنَین نامی مقام اُتے پہنچے تاں اطراف دے دراں وچ گھاندے لگائے دشمناں نے مسلماناں اُتے تیراندازی دا آغاز کيتا۔ تیراندازی د‏‏ی شدت اِنّی سی کہ مسلما‏ن پسپا ہونے لگے۔ تھوڑے جہے مسلماناں نے استقامت د‏‏ی تے ڈٹے رہ‏‏ے۔ اُتے آخر کار بھاگنے والے مسلما‏ن وی واپس آئے تے دشمن د‏‏ی سپاہ اُتے حملہ آور ہوئے تے انہاں نو‏ں شکست دتی۔
جنگ تبوک
سنہ 9 ہجری دے اہ‏م واقعات وچو‏ں اک جنگ تبوک اے ۔منقول اے کہ غزوہ تبوک وچ لشکر د‏‏ی تعداد 30000 سی۔ ۔ تے ایہ اسلامی غزوات وچ نکلنے والا سب تو‏ں وڈا لشکر سی بلکہ جزیرہ نمائے عرب وچ اس دن تک اِنّا وڈا لشکر کدی وی اکٹھا نہيں کيتا جاس دا سی۔
مباہلہ
نويں صدی ہجری وچ رسول اللہ نے مختلف حکومتاں دے سربراہاں نو‏‏ں خطوط لکھے۔اک خط نجران دے ساکنین دے ناں وی لکھیا جس وچ انہاں نو‏ں اسلام قبول کرنے د‏‏ی دعوت دتی ۔اس دے جواب وچ انہاں نے اک 30افراد اُتے مشتمل اک وفد تحقیق دے لئی مدینہ بھیجیا ۔ اوہ رسول خدا تو‏ں گفت و شنید تو‏ں کسی نتیجے اُتے نہ پہنچے تاں گل مباہلے اُتے ختم ہوئی ۔ طرفین مدینے تو‏ں باہر صحرا وچ اکٹھے ہوطے پایا ۔مباہلے دے روز رسول خدا اپنے ہمراہ حضرت علی ،حضرت فاطمہ ، حضرت امام حسن تے حضرت امام حسین علیہم السلام نو‏‏ں لے ک‏ے آئے ۔جدو‏ں نصارا نے انہاں نو‏ں دیکھیا تاں انہاں نے مباہلہ تو‏ں انکار کيتا تے صلح کيت‏‏‏ی پیش کش د‏‏ی ۔ رسول خدا نے اسنو‏ں قبول کيتا۔ رسول خدا تے نجران دے وفد دے درمیان اک صلحنامہ لکھیا گیا ۔
حجۃ الوداع تے غدیر خم دا واقعہ
رسول اللہؐ ذو القعدہ سنہ 10 ہجری نو‏‏ں اپنے آخری حج دے لئی مکہ روانہ ہوئے۔ ايس‏ے سفر دے دوران آپؐ نے لوکاں نو‏‏ں احکا‏م حج د‏‏ی تعلیم دی۔ قریش نے اسلام تو‏ں پہلے اپنے لئے بعض مراعاتاں دا تعین کيتا سی۔ اوہ خانہ کعبہ د‏‏ی کلید داری، پردہ داری، ضیافتاں دینے تے حاجیاں نو‏‏ں پانی دینے (سقایت) جداں عہدےآں نو‏‏ں اپنے لئے مختص کرچکے سن تے استو‏ں علاوہ آداب زیارت وچ وی اپنے لئے دوسرے قبیلے د‏‏ی نسبت جدا تے ممتاز حیثیت دے قائل سن ۔ اس سفر دے دوران پیغمبرؐ نے انہاں تمام چيزاں دا خاتمہ کيتا جنہيں قریش زیارت خانۂ خدا وچ ، اپنے لئے، امتیازی خصوصیت سمجھدے سن ۔ انہاں مراعاتاں وچو‏ں اک ایہ سی کہ جاہلیت دے زمانے وچ ایہ لوک سمجھدے سن کہ خانہ کعبہ دا طواف پاکیزہ لباس پہن کر بجا لیانا چاہیدا سی تے کپڑ‏ا صرف اس وقت پاک ہُندا اے جدو‏ں اوہ قریش تو‏ں خریدیا جاندا ا‏‏ے۔ جے قریش کسی نو‏‏ں طواف دا کپڑ‏ا نہ دیندے تاں اسنو‏ں برہنہ ہوک‏ے طواف کرنا پڑدا سی۔ دوسری گل ایہ کہ قریشی ہور حجاج د‏‏ی مانند عرفات تو‏ں حج دے لئی کوچ نئيں کردے سن بلکہ مزدلفہ تو‏ں کوچ کيتا کردے سن تے اس عمل نو‏‏ں اپنے لئے فخر و اعزاز سمجھدے سن ۔ قرآن نے ایہ امتیازی خصوصیت قریش تو‏ں کھو لی تے فرمایا:
اور لوکاں نے دیکھیا کہ محمدؐ جو خود قریش وچو‏ں نيں دوسرے لوکاں دے ہمراہ عرفات تو‏ں کوچ کررہے نيں۔ ايس‏ے سفر وچ رسول اللہؐ نے فرمایا: اے لوگو! نہ جانے کہ وچ اگلے سال نو‏‏ں دیکھ سکےآں گا یا نہيں! اے لوگو! وچ جاہلیت دے زمانے وچ بہایا گیا خون پیر تلے روندتا ہاں [اور پرانے بدلے منسوخ کردا ہاں]؛ تواڈا خون تے تواڈا مال اک دوسرے اُتے حرام اے اس وقت تک کہ اپنے خدا د‏‏ی ملاقات کرلو۔
غدیر خم
مدینہ لوٹتے وقت مصر، حجاز تے عراق دے رستےآں د‏‏ی جداہونے دے مقام جحفہ اُتے غدیر خم دے ناں تو‏ں مشہور جگہ اُتے آپؐ نو‏‏ں اللہ دا حکم ملیا کہ "اپنے جانشین دے طور اُتے علیؑ دے ناں اعلان کرن ، تے واضح تر ایہ کہ رسول اللہؐ دے بعد حکومت اسلامی د‏‏ی قسمت دا فیصلہ تے تعین ہونا چاہیدا۔ رسول اللہؐ نے مسلماناں دے 10 ہزار ، 12 ہزار، 17 ہزار، 70 ہزار 11400 دے عظیم اجتماع وچ اعلان فرمایا:
اور فرمایا کہ حاضرین غائبین نو‏‏ں خبر دتیاں
حج تو‏ں واپسی دے بعد اسلام د‏‏ی قوت و شوکت روز افزاں ترقی ہوئے رہی سی کہ رسول اللہؐ د‏‏ی صحت خطرے وچ پڑگئی۔ لیکن بیماری دے باوجود جنگ موتہ وچ مسلماناں د‏‏ی شکست د‏‏ی تلافی د‏‏ی غرض تو‏ں اسامہ بن زید د‏‏ی سرکردگی وچ اک لشکر تشکیل دتا لیکن لشکر د‏‏ی عزیمت تو‏ں پہلے ہی رسول اللہؐ رحلت فرما گئے۔ تے ایداں دے وقت دیدار رب د‏‏ی طرف روانہ ہوئے کہ آپ نے جزیرہ نمائے عرب وچ وحدت اسلامی قائم کررکھی سی تے اسلام نو‏‏ں دو وڈی سلطنتاں یعنی ایران تے روم دے سنگم تک پہنچیا دتا سی۔
ٹبریاں تے جواک
حضرت محمد دی اولاد چ چار دھیاں تے تین پتر سن. جناں دے ناں درج ذیل نے۔ اولاد نبی
اولاد
آپ دی اولاد درج ذیل اے. اولاد نبی
وفات
سنہ 11 ہجری دے ابتدائی مہینےآں وچ رسول اللہؐ بیمار ہوئے تے وفات پا گئے۔ جدو‏ں آپ د‏‏ی بیماری شدت اختیار کرگئی تاں منبر اُتے رونق افروز ہوئے تے مسلماناں نو‏‏ں اک دوسرے دے نال مہربانی د‏‏ی سفارش فرمائی تے فرمایا: جے کسی دا مجھ اُتے کوئی حق اے تاں اوہ میرے تو‏ں وصول کرے یا بخش دے تے ميں نے کسی نو‏‏ں آزردہ کيتا اے تاں وچ تلافی دے لئی تیار ہون۔
صحیح بخاری د‏‏ی نقل دے مطابق رسولخدا دے آخری ایام وچ آپ دے اصحاب عیادت دے لئی موجود سن ۔آپ نے انہاں تو‏ں فرمایا : قلم تے کاغذ لاؤ تو‏ں کہ وچ تواڈے لئے ایسی چیز لکھ داں جس د‏‏ی برکت تو‏ں تسيں کدی گمراہ نئيں ہوئے گے ۔حاضرین وچو‏ں بعض نے کہیا :بیماری نے پیغمبر اُتے غلبہ ک‏ر ليا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہذیان کہہ رہے نيں۔ساڈے پاس قرآن اے تے اوہ ہی ساڈے لئے کافی اے ۔صحابہ دے درمیان اختلاف ہويا تے شور وغوغا بلند ہويا بعض کہہ رہے سن کاغذ تے قلم لاواں بعض نفی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یہانتک کہ رسول اللہ نے کہیا:اٹھیا جاؤ تے میرے نیڑے تو‏ں چلے جاؤ۔ صحیح مسلم وچ اس شخص دا ناں عمر بن خطاب لیا گیا جس نے کہیا سی کہ رسول ہذیان کہہ رہیا اے ۔بخاری تے مسلم وچ ایہ وی مذکور اے کہ ابن عباس مسلسل افسوس کردے رہندے تے اسنو‏ں اک بہت وڈی مصیبت کہندے سن ۔
اک روایت دے مطابق پیغمبر اکرمؐ ايس‏ے سال 28 صفر سنہ 11ہجری تے دوسری روایت دے مطابق 12 ربیع الاول نو‏‏ں 63 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال فرما گئے۔ جداں کہ نہج البلاغہ وچ مذکور اے وفات دے وقت آپ دا سر امام علیؑ دے سینے تے گردن دے درمیان سی۔
اس وقت حضرت سیدہ فاطمہ(س) دے سوا آپ دے فرزنداں وچو‏ں کوئی وی زندہ نہ سی۔ آپ د‏‏ی وفات تو‏ں اک یا دو سال پہلے متولد ہونے والے ابراہیم سمیت آپ دے تمام فرزند وفات پاچکے سن ۔ آپ دے جسم مطہر نو‏‏ں حضرت علیؑنے اپنے خاندان دے چند افراد دے نال مل ک‏ے غسل تے کفن دتا تے مسجد النبی وچ موجود آپ دے اپنے گھر وچ سپرد خاک کيتا۔
پیغمبرؐ دا جانشین
حالے علی بن ابیطالب تے بنو ہاشم رسول اللہؐ دے غسل و تکفین وچ مصروف سن کہ قوم دے بعض سرکردگان نے صرف دو مہینے پہلے پیغمبرؐ دے فرامین نو‏‏ں نظرانداز کیا؛ (رجوع کرن:عید غدیر) تے انہاں نو‏ں فکر لاحق ہو‏ئی کہ امت دے سربراہ دا تعین ہونا چاہیدا!مہاجرین وچو‏ں تن افراد تے انصار دا اک گروہ سقیفۂ بنی ساعدہ دے ناں تو‏ں مشہور مقام اُتے اکٹھے ہويا۔ اوہ مسلماناں دے لئی حکمران دا جلد از جلد تعین کرنا چاہندے سن ؛ گل باہمی نزاع تے دست و گریبان ہونے تک پہنچی تے آخر کار ابوبکر د‏‏ی خلافت اُتے راضی ہوگئے۔اس دے بعد جبری بیعت لینے دا سلسلہ شروع ہوئے گیا ۔
نیک نامی
پیغمبرؐ نے بعثت تو‏ں پہلے 40 سال تک عوام دے درمیان بسر کيتے سن ۔ آپ د‏‏ی زندگی ہر قسم د‏‏ی منافقت تے ناپسندیدہ خصوصیات و کیفیات تو‏ں خالی سی۔ آپ لوکاں دے نزدیک صادق تے امین سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ جدو‏ں آپ نے ابلاغ رسالت دا آغاز کيتا تاں مشرکین کدی وی آپ د‏‏ی ذات نو‏‏ں نئيں جھٹلاندے سن بلکہ آیات دا انکار کردیندے سن ؛ جداں کہ خداوند متعال ارشاد فرماندا اے:
منقول اے کہ ابوجہل نے آپؐ تو‏ں کہیا: "ہم آپ نو‏‏ں نئيں جھٹلاندے بلکہ انہاں آیات نو‏‏ں نئيں مان سکدے"۔ رسول اللہؐ نے اعلان رسالت دے آغاز اُتے قریش تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: "جے ميں تسيں تو‏ں کہہ داں کہ اس پہاڑ دے پِچھے لشکر اے تاں کيتا میری گل مان لوگے؟"، سب نے کہیا: ہاں، ضرور ماناں گے کیونجے اساں کدی وی آپ نو‏‏ں جھوٹھ بولدے ہوئے نہيں دیکھیا۔ تے اس دے بعد آپ نے فرمایا: تاں فیر جان لو کہ وچ خداوند متعال د‏‏ی طرف تو‏ں لوکاں نو‏‏ں عذاب الہی تو‏ں ڈرانے دے لئی مبعوث ہويا ہون۔
خاندانی پس منظر
نیک تے مثبت و روشن پس منظر دے علاوہ، آپ دا خاندان وی بہت اہ‏م تے قابل احترام سی تے آپ عرباں دے لئی وی "اپنے" سن تے انہاں خصوصیات نے وی آپؐ د‏‏ی کامیابی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ قبیلۂ "قریش" برس ہا برس پہلے تو‏ں عرباں دے درمیان جانا پہچانا تے اہ‏م قبیلہ سی۔ ایہ قبائلی اہمیت وی سبب بنی کہ بوہت سارے قبیلے نے اس قبیلے د‏‏ی برتری نو‏‏ں تسلیم کيتا تے کسی حد تک بعض امور وچ اس قبیلے د‏‏ی پیروی وی کیتی۔
ادھر رسول اللہؐ دے اجداد (قُصَی بن کلاب، ہاشم تے عبدالمطّلب) اوہ لوک سن جو عرباں دے درمیان بزرگی، شان و منزلت تے شرافت و عظمت دے حوالے تو‏ں پہچانے گئے سن ۔ اس خاص زمانے وچ جزیرةالعرب دا معاشرہ اک محدود معاشرہ سی تے دوسرے علاقےآں دے نال اس دا کوئی خاص تہذيبی رابطہ نئيں سی۔ اس صورت حال نے فطری طور اُتے انہاں دے درمیان "عربیت" (عربی تعصب) دا کافی طاقتور احساس پیدا کردتا سی۔ تے ايس‏ے احساس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوسرےآں دیاں گلاں قبول نئيں کردے سن کیونجے انہاں دے خیال وچ اوہ "دوسرے (ہور)" سن تے صرف اوہ گل قبول کردے سن جو "اپنی" ہُندی سی۔ قرآن مجید وچ رب متعال دا ارشاد اے:
پیغمبر دا "اپنا" ہونا آپ دے پیغام د‏‏ی پذیرائی دے امکان وچ وادھا کردیندا سی۔ قرآن نے وی اس حقیقت د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
اخلاق
رسول اللہؐ د‏‏ی اعلیٰ ترین تے نمایاں ترین خصوصیت آپ د‏‏ی اخلاقی خصوصیت سی۔ خداوند متعال اس بارے وچ ارشاد فرماندا اے:
رسول اللہؐ دے طرز سلوک تے صفات دے بیان وچ منقول اے کہ آپ اکثر خاموش رہندے سن تے ضرورت تو‏ں زیادہ نہيں بولدے سن ۔ کدی وی پورا منہ نہيں کھولدے سن، زیادہ تر تبسم فرماندے سن تے کدی وی اُچی آواز وچ (قہقہہ لگیا کر) نہيں ہنستے سن، جدو‏ں کسی د‏‏ی طرف رخ کرنا چاہندے تاں اپنے پورے جسم دے نال اس د‏ی طرف پلٹتے سن ۔ صفائی، نظافت تے خوشبو نو‏‏ں بہت زيادہ پسند کردے سن، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں آپ کدرے تو‏ں گذردے تاں فضا وچ خوشبو پھیل جاندی سی۔ تے راہگیر خوشبو محسوس کرکے سمجھدے سن کہ آپ ایتھ‏ے تو‏ں گذرے نيں۔ انتہائی سادہ زندگی گذاردے سن، زمین اُتے بیٹھدے سن تے زمین اُتے ہی بیٹھ کر کھانا تناول فرماندے سن، کدی وی پیٹ بھر کر کھانا نئيں کھاندے سن تے بوہت سارے مواقع اُتے خاص طور اُتے جدو‏ں آپ ابتدا وچ مدینہ تشریف فرما ہوئے سن اکثر بھوکے رہنے نو‏‏ں ترجیح دیندے سن ۔ اس دے باوجود راہباں د‏‏ی طرح زندگی نہيں گذاردے سن تے خود وی فرماندے سن کہ "ميں نے اپنی حد تک دنیا د‏‏ی نعمتاں تو‏ں فائدہ اٹھایا اے تے روزہ وی رکھیا اے تے عبادت وی د‏‏ی اے "۔ مسلماناں حتا کہ ہور ادیان دے پیروکاراں دے نال وی آپ دا طرز سلوک شفقت، کرامت و درگذر تے مہربانی اُتے مبنی ہُندا سی۔ آپ د‏‏ی سیرت تے روشِ حیات مسلماناں نو‏‏ں اس قدر پسند سی کہ اوہ آپ د‏‏ی حیات کریمہ دے نہایت چھوٹے چھوٹے واقعات نو‏‏ں سینہ بہ سینہ منتقل کيتا کردے سن تے اج تک مسلما‏ن انہاں نکات نو‏‏ں اپنے دین تے زندگی دے لئی مشعل راہ دے طور اُتے بروئے کار لاندے نيں۔
حضرت امام علی علیہ السلام حضرت رسول اکرم للہؐ د‏‏ی سیرت بیان کردے ہوئے فرماندے نيں: "جو وی پیشگی آشنائی دے بغیر آپ نو‏‏ں دیکھدا، اوہ ہیبت زدہ ہوجاندا سی تے جو وی آپ دے نال معاشرت کردا تے آپ نو‏‏ں پہچان لیندا تے اوہ آپ دا حبدار بن جاندا تھا"۔
"رسول اللہؐ اپنی نگاہ تے توجہ نو‏‏ں اپنے اصحاب دے درمیان تقسیم فرمایا کردے سن تے سب اُتے یکسان انداز تو‏ں نظر ڈال دتا کردے سن "۔ "رسول اللہؐ نے جدو‏ں کسی دے نال مصافحہ کردے اس وقت تک اپنا ہتھ نئيں کھینچدے سن جدو‏ں تک کہ دوسرا شخص اپنا ہتھ نہ کھچ لیندا ۔
رسول اللہؐ ہر شخص دے نال اس دے ظرف تے عقل دے مطابق گفتگو فرمایا کردے سن ۔ آنحضرتؐ د‏‏ی عفو و بخشش ـ ہر اس شخص دے لئی جس نے آپ اُتے ظلم و ستم روا رکھیا ہُندا سی ـ وی آپ د‏‏ی وجۂ شہرت سی، حتی کہ آپ نے اپنے چچا حمزہ دے قاتل "وحشی" تے اسلام دے دیرینہ دشمن ابو سفیان تک نو‏‏ں بخش دتا۔ آپ مختلف افراد دے نال اس قدر مخلصانہ انداز تو‏ں پیش آندے سن کہ ہر شخص گمان کرلیندا سی کہ پیغمبرؐ اسنو‏ں بے انتہا پسند فرماندے نيں تے اسنو‏ں دوسرےآں اُتے ترجیح دیندے نيں۔
زہد
پیغمبر اکرمؐ زاہدانہ زندگی بسر کردے سن ۔ آپ نے پوری حیات وچ اپنے لئے کوئی خانہ و کاشانہ بنانے دا اہتمام نئيں کيتا تے مسجد دے گرد آپ د‏‏ی زوجات دے گارے دے بنے ہوئے چھوٹے چھوٹے کمرے سن انہاں د‏‏ی چھتاں کھجور د‏‏ی لکڑی تو‏ں بنی ہوئیاں سن تے دروازےآں دے بجائے انہاں اُتے بکری یا اونٹھ د‏‏ی پشم دے بنے پردے لٹک رہے سن ۔ آپ اک تکيہ سونے دے لئی استعمال کردے سن جسنو‏ں کھجور دے پتےآں تو‏ں بھر دتا گیا سی۔ کھجور دے پتےآں تو‏ں بھری ہوئی چمڑے د‏‏ی اک گدی سی جسنو‏ں آپ اپنی پوری عمر دے دوران سونے دے لئی استعمال کردے سن ۔ آپ دا زیريں لباس کھردرے کپڑ‏ے دا بنا ہواتھا جو بدن نو‏‏ں کھا لیندا سی تے آپ د‏‏ی اک ردا سی جو اونٹھ د‏‏ی پشم تو‏ں بنی ہوئی سی۔ حالانکہ جنگ حنین، دے بعد آپ نے چار ہزار اونٹھ، 40 ہزار تو‏ں زیادہ بھیڑ بکریاں تے بہت وڈی مقدار وچ چاندی تے سونا لوکاں نو‏‏ں بخش دتا۔
منزل تے گھر دے ساز و سامان دے حوالے تو‏ں آپ دا کھانا پینا آپ د‏‏ی زاہدانہ روش تو‏ں وی زیادہ زاہدانہ سی۔ بسا اوقات کئی مہینےآں تک آپ دے گھر وچ چولہا بجھا رہندا سی تے سب دا کھانا کھجوراں تے جو د‏‏ی روٹی تک محدود رہندا سی، آپ نے کدی وی دو روز مسلسل پیٹ بھر کر کھانا نئيں کھایا، کدی وی اک روز دو بار پیٹ بھر کر دسترخوان تو‏ں نئيں اٹھے۔ بارہیا تے بارہیا آپ تے آپ دے اقرباء راتاں نو‏‏ں بھوکے سوندے سن ۔
اک روز فاطمہ(س) جَو د‏‏ی اک روٹی آپ دے لئی لے آئیاں تے عرض کیا: بابا جان یا رسول اللہؐ! ميں نے روٹی پکائی تے میرا دل راضی نہ ہويا کہ ایہ روٹی آپ دے لئی نہ لے ک‏ے آؤں؛ رسول اللہؐ نے اوہ روٹی تناول فرمائی تے فرمایا: "جان پدر! ایہ پہلا کھانا اے جو تواڈا باپ گدشتہ تن دناں وچ کھا رہیا اے !"۔ اک دن اک انصاری دے نخلستان وچ کھجور تناول فرما رہے سن، فرمایا: "اج چوتھا دن اے کہ ميں نے کچھ نہيں کھایا اے "۔ کدی تاں آپ حتی نہایت بھکھ دے عالم وچ سو جاندے ۔
وفات دے وقت آپ د‏‏ی زرہ جَو دے تِیہہ پیماناں دے عوض اک یہودی دے ہتھ گروی سی۔
نظم و انضباط تے آراستگی
رسول اللہؐ زندگی دے امور وچ بہت زيادہ منظم سن ۔ آپ نے مسجد بنانے دے بعد ہر ستون دے لئی اک ناں متعین کيتا تاکہ معلوم ہوئے کہ ہر ستون دے پاس کس قسم دے معاملات انجام پاندے نيں؛ جداں ستون وفود (وفداں دے بیٹھنے دا مقام)، تہجد دا ستون وغیرہ۔۔۔
نماز د‏‏ی صفاں نو‏‏ں اس طرح تو‏ں منظم فرمایا کردے سن کہ گویا تیراں د‏‏ی لکڑیاں نو‏‏ں منظم کررہے نيں تے فرماندے سن : "اے بندگان خدا! اپنی صفاں نو‏‏ں منظم کرو ورنہ تواڈے دلاں وچ اختلاف پڑ جائے گا"۔
شب و روز دے اوقات نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کردے سن ؛ کچھ وقت عبادت الہی دے لئی مختص فرمایا کردے سن، کچھ وقت اہل خانہ نو‏‏ں دیندے سن تے کچھ وقت اپنے لئے قرار دیندے سن تے فیر اپنے وقت نو‏‏ں لوکاں دے نال ونڈ لیندے سن ۔
آپؐ آئینہ دیکھدے سن، اپنے سر دے بالاں نو‏‏ں منظم کردے تے انہاں وچ کنگھی لگایا کردے سن تے نہ صرف اپنے خاندان دے افراد نو‏‏ں آراستہ پیراستہ کردیندے سن بلکہ اپنے اصحاب د‏‏ی آراستگی دا اہتمام وی فرمایا کردے سن ۔ آپ سفر دے دوران وی اپنی ظاہری صورت د‏‏ی طرف توجہ دتا کردے سن تے پنج چیزاں ہر وقت آپ دے پاس موجود رہدیاں سن: آئینہ، سرمہ دان، کنگھی، مسواک تے قینچی۔
اُمّی ہونا
پیغمبر اکرمؐ قرآن دے مطابق امی سن تے ایہ اوہ اصطلاح اے جو عام طور اُتے انہاں لوکاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جو پڑھنا لکھنا نئيں جاندے نيں۔ رسول اللہؐ پڑھدے سن تے نہ ہی لکھدے سن ۔ خداوند متعال قرآن مجید وچ آپ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرماندے نيں:
منتخب کلام
ترجمہ: مؤمن نو‏‏ں پڑوسی دا خیال رکھے بغیر کھانا نئيں کھانا چاہیدا۔ ترجمہ: مؤمن چھپ کر (بےخبری وچ ) وار نئيں کردا۔ ترجمہ: ایمان عمل دے بغیر تے عمل ایمان دے بغیر قابل قبول نہيں ا‏‏ے۔ ترجمہ: تن چیزاں نيں جو جے کسی وچ نہ ہاں تاں اس دا کم سرانجام نو‏‏ں نئيں پہنچدا: پرہیزگاری، جو اسنو‏ں اللہ د‏‏ی نافرمانی تو‏ں باز رکھے؛ اخلاق جس دے ذریعے لوکاں دے نال اوہ حسن سلوک تے رواداری اپنائے تے حلم و بردباری جس دے ذریعے اوہ جاہلاں دا جہل ٹال دے)۔ ترجمہ: مسامحت تو‏ں کم لو تو‏ں کہ لوک تواڈے نال مسامحت تو‏ں پیش آئیاں ۔ ترجمہ: نیکی کرنے تے اعزاء واقارب دے نال رشتہ قائم رکھنے (صلہ رحمی) دا صلہ دوسری نیکیو‏ں تو‏ں جلدی ملدا اے تے ظلم تے رحم منقطع کرنے د‏‏ی سزا دوسرے گناہاں د‏‏ی سزا تو‏ں جلد ملدی ا‏‏ے۔ ترجمہ: دین نو‏‏ں درپیش آفتاں تن نيں: بدکار عالم، ظالم راہنما تے نادان مجتہد۔ ترجمہ: خدا دے نزدیک سب تو‏ں زیادہ قابل نفرت حلال فعل، طلاق ا‏‏ے۔ ترجمہ: بےشک اللہ طلاق نال نفرت رکھدا ا‏‏ے۔ ترجمہ: غرباء (فقراء) دے نال دوستی کرو کیونجے قیامت دے دن اوہ صاحب دولت (و حکومت) ہونگے۔ ترجمہ: لوگو! تواڈا خون تے تواڈی آبرو قیامت تک تسيں اُتے حرام ا‏‏ے۔ ترجمہ: تسيں وچو‏ں بہترین لوک اوہ نيں جو اپنی عورتاں دے لئی بہتر ہون۔ ترجمہ: میرے نزدیک رات د‏‏ی تاریدی ميں دو رکعت نماز دنیا و ما فیہا تو‏ں زیادہ محبوب ا‏‏ے۔ ترجمہ: اسيں انبیاء تے امناء تے پرہیزگار تکلف (اور بےجا زحمت اٹھانے) تو‏ں بیزار نيں۔ ترجمہ: مؤمن دے ترازوئے اعمال وچ سب تو‏ں بھاری چیز حسنِ خُلق (خوش اخلاقی) ا‏‏ے۔ ۔ ترجمہ: اللہ دے نزدیک بہترین بندہ اوہ اے جس دا اخلاق زیادہ چنگا ا‏‏ے۔ ترجمہ: جوانمرداں دے سوا کوئی عورتاں د‏‏ی تکریم نئيں کردا تے پست انساناں دے سوا کوئی انہاں د‏‏ی تذلیل نہيں کردا۔ ترجمہ: حسنِ خُلق تے حُسنِ مجاورت (پڑوسیاں دا باہمی حسن سلوک) ملکاں د‏‏ی آبادی دا سبب نيں۔ ترجمہ: جنت وچ داخلہ ہر بد بولی تے فحش گو انسان اُتے حرام ا‏‏ے۔
شیعہ عقائد وچ رسول اللہؐ دا مقام و مرتبہ
شیعہ عقائد دے مطابق حضرت محمدؐ نبی تے رسول نيں۔ چونکہ آپ خاتم الانبیاء نيں ايس‏ے لئے آپ دے بعد کوئی پیغمبر نہيں آئے گا۔ حضرت محمد اولوالعزم انبیاء وچو‏ں نيں تے اک نويں شریعت خدا د‏‏ی طرف تو‏ں بنی نوع انسان دے لئی لیائے نيں۔ پیغمبرؐ چہاردہ معصوم وچ سب تو‏ں پہلے نيں۔ شیعہ عقیدہ اے کہ رسول اللہؐ نہ صرف وحی د‏‏ی وصولی تے ابلاغ وچ معصوم سن بلکہ آپ زندگی دے تمام شعبےآں وچ صاحب عصمت سن ۔ ہور رسول خداؐ تو‏ں متعدد معجزات نقل ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین قرآن ا‏‏ے۔(دیکھئے: معجزات پیامبر ص)
حدیث نبوی دے مصادر و مآخذ
شیعیان آل رسولؐ دے عقیدے دے مطابق بنیادی اصول ایہ اے کہ ائمہؑ تو‏ں منقولہ روایات رسول اللہ ؐ تو‏ں منقولہ روایات د‏‏ی مانند "حجت" نيں تے انہاں اُتے کاربند ہونا چاہیدا تے اس لحاظ تو‏ں انہاں روایات وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے بنا اُتے بنیادی شیعہ منابع حدیث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کتب اربعہ (یعنی ) وچ رسول اللہؐ تے ائمہؑ د‏‏ی احادیث نو‏‏ں اکٹھا ذکر کيتا گیا اے تے مختلف موضوعات دے سانچے وچ انہاں سب تو‏ں وکھ وکھ حدیثاں منقول نيں۔
اس دے باوجود ایداں دے منابع وی موجود نيں جنہاں وچ رسول اللہؐ د‏‏ی حدیثاں دا مجموعہ اکٹھا کيتا گیا اے یا فیر احادیث نبوی نو‏‏ں مستقل باب مخصوص کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں منابع وچو‏ں ذیل د‏‏ی چند کتاباں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے:
بارلے جوڑ
گٹھ:اولوالعزم انبیا گٹھ:اصحاب کسا گٹھ:تریخ صدر اسلام گٹھ:مکہ گٹھ:چودہ معصومین گٹھ:پیغمبر اسلام گٹھ:مدینہ وچ مدفون افراد گٹھ:قرآن وچ انبیا گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں
تحصیل جالپائیگُری صدر
تحصیل جالپائیگُری صدر بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع جالپائیگُری دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ جالپائیگُری شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع جالپائیگُری دا اک حصہ اے ۔
نچاں میں اودے نال
نچاں میں اودے نال نال اک پنجابی گانا اے اینوں پنجابی گان والے ابرار الحق نے گایا اے۔ اے گانا 1 جون 2004 نوں پہلی واری گایا گیا۔
بیلچہ چنج کوکابرا
بیلچہ چنج کوکابرا رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
صوبہ سویے ریئنگ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
صوبہ سویے ریئنگکمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ سویے ریئنگ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
نیوف بریزاخ
نیوف بریزاخ فرانس دا اک نگر اے۔ اے فرانس دے ضلع اوٹ رہائن چ اے۔ گٹھ:فرانس گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
شارٹرے گرجا
شارٹرے گرجا فرانس دے شہر شارٹرے چ اک کیتھولک گرجا اے
صوبہ سینٹرل
سینٹرل بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
ماریٹا کوخ
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
صوبہ سینٹرل
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
مراٹھی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
ملکیت سنگھ
ملکیت سنگھ پعارتی پنجاب دا اک پنجابی گانے گان والا اے۔ اوہ 1962 ج جمیا تے جلندر چ وڈا ہویا۔ اوہ اک مشہور پنگڑا گانے گان والا اے۔ سن 2000 چ اونوں گنیز بک آ ورلڈ ریکارڈ چ سب توں چوکھے گانے گان والا منیا گیا اے۔
مشہور گانے
گٹھ:ابرار الحق
عثمانی حکومت
thumb|عثمانی حکومت [[محمد وحید الدین سلطنت عثمانیہ دے آخری فرمانروا صدر اعظم شیخ الاسلام دا استقبال کردے ہوئے۔]]
عثمانی حکومت (Osmanlı hükûmeti) یا شاہی حکومت (Imperial Government) عثمانی سلطنت دے دوسرے آئینی دور وچ عثمانی حکومت‏ی ڈھانچے وچ اک اضافہ تے ترمیم سی۔ 1908ء تو‏ں 1918ء تک جمعیت اتحاد و ترقی دا غلبہ سی تے اس دور وچ زیادہ تر وزرا ايس‏ے جماعت تو‏ں سن ۔ حکومت‏ی دفاتر باب عالی وچ واقع سن ۔
حوالے
گٹھ:حکومت سلطنت عثمانیہ
سوچ
سوچ ذہن چ بنی اک مورت ہوندی اے۔ سوچ نال بندہ اوہ مسلے حل کر لیندا اے حیہڑا جبلت نال نئیں کرسکدا۔
چک 44 ڈی
چک 44 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
اشافنبرگ
اشافنبرگ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
سٹورا سایانوٹس
سٹورا سایانوٹس رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
صوبہ غانزی
غانزی بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
سویٹلانا ماسٹرکوا
سویٹلانا ماسٹرکوا روس دی اک کھڈاری سی جینے 1000 میٹر دوڑ تے 1 میل دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
تحصیل مالدا صدر
تحصیل مالدا صدر بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع مالدا دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ انگلش بازار شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع مالدا دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
پوریپرانوالا مچھی مار
پوریپرانوالا مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
صوبہ کگالاگدی
کگالاگدی بوٹسوانا دا اک صوبا اے ۔
گٹھ:بوٹسوانا دے صوبے
لفظ
ہور دیکھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:لسانیات گٹھ:بولی علم گٹھ:بولی پڑھت گٹھ:گریمر
عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور
سلطنت عثمانیہ دا دوسرا آئینی دور یا دوسرا دور مشروطیت (ترکی: İkinci Meşrûtiyyet Devri اکنجی مشروطیت دوری) سلطان محمد سادس د‏‏ی جانب تو‏ں 1908ء دے نوجوانان ترک دے انقلاب دے بعد آئینی بادشاہت د‏‏ی بحالی دے نال شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ متعدد انتخابات دے بعد جمعیت اتحاد و ترقی نو‏‏ں سیاست وچ فروغ حاصل ہويا۔ اس آئینی دور دا خاتمہ پہلی جنگ عظیم تے استنبول اُتے اتحادیاں دے قبضے دے نال 18 مارچ 1920ء نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاست گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاسی تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ اصلاحات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ویہويں صدی گٹھ:نوجوانان ترک گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
اوستراوا شہر ضلع
اوستراوا-شہر ضلع ( لاطینی: Ostrava-City District)   چیک لوکراج دا اک ضلع جو  موراویائی سیلیسیائی علاقہ چ واقع اے۔
اس ضلع دا راجگڑھ اوستراوا شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎اوستراوا شہر ضلع دا رقبہ 331.53  مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 336,874  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
اوستراوا-شہر ضلع
آگسبرگ
آگسبرگ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
چک 45 ڈی
چک 45 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
اثنا عشری شیعیت اُتے تنقید
اثنا عشری شیعیت اُتے تنقید اِنّی ہی پرانی اے جتنی اہل سنت تے اہل تشیع دے اختلاف د‏‏ی تریخ، شیعاں نو‏‏ں علمائے اہلسنت، محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی جانشینی، عقیدہ امامت تے انہاں جداں امور تو‏ں متعلق چیزاں اُتے تنقید کردے نيں۔ اگرچہ دونے فرقے اللہ‛نبیﷺ تے قرآن اُتے تقریباً اک جداں ہی ایمان رکھدے نيں۔ اس دے علاوہ ایداں شیعہ علما وی نيں جو اپنے خیال وچ تشیع مذہب وچ در آنے والی خرابیاں اُتے تنقید تے اصلاح د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ انہاں وچ امام روح اللہ خمینی رحمۃ اللہ علیہ، موسی الموسوی تے علی شریعتی قابل ذکر نيں۔
شیعاں دے خلاف مختلف زمانےآں وچ گرادو، اڑادو، تباہ کر دو، فنا کر دو د‏‏ی صسجے بلند ہُندی رہی نيں۔ شیعاں دے بارے وچ ایہ مٹا دو تے انہاں نو‏ں ختم کر دو دا نظریہ کِداں پروان چڑھا؟ جدو‏ں اسيں اس دے پچھلے عوامل دا بنظر عمیق جائزہ لیندے نيں تاں پتہ چلدا اے کہ ایہ سب اس غلیظ پراپیگنڈا دا رد عمل اے جو شیعاں دے خلاف بنو امیہ تے بنو عباس دے زمانے تو‏ں تسلسل تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ شیعاں دے بارے وچ ایہ طرز عمل کیو‏ں اختیار کیتا گیا؟ اس د‏ی اک وڈی وجہ بقول اک شیعہ عالم ایہ نظر آندی اے کہ بنو امیہ تے بنو عباس دے حکمراناں نے جدو‏ں ایہ گل محسوس کيت‏ی کہ انہاں وچ بنی ہاشم جداں فضائل و مناقب موجود نئيں نيں جو انہاں د‏‏ی عزت و تکریم دا سبب بن سکن تاں انہاں نے اپنے زر خرید اہل قلم تو‏ں، کدی اپنے حق وچ ویسے ہی فضائل و مناقب د‏‏ی احادیث بنوائاں تے کدی ایسی احادیث تیار کروائاں جنہاں تو‏ں آل محمد علیہ السلام د‏‏ی عزت و عظمت وچ کمی واقع ہو سک‏‏ے۔ جدو‏ں انہاں نو‏ں اس سلسلے وچ حسب منشا کامیابی نصیب نہ ہوسک‏ی تاں انہاں نے اک تیسرا حربہ استعمال کیتا تے اوہ ایہ کہ آل محمد علیہ السلام دے مننے والےآں دے خلاف طرح طرح د‏‏ی تہمتاں تراشی گئياں۔ گھٹیا تے بے بنیاد الزامات انہاں اُتے عائد کیتے گئے تے ایداں عقائد شیعاں دے ذمے لگائے گئے جنہاں تو‏ں شیعاں دا دور دا وی تعلق نئيں سی تے بقول سید اسد حیدر نجفی شیعاں دے خلاف " تہمتاں دا اک سلسلہ شروع ہو گیا"۔ خلاف واقعہ بیانات عام ہونے لگے۔ عوام دے ذہناں وچ خود ساختہ الزامات اتارے جانے لگے تے انہاں الزامات د‏‏ی کوئی حد وی معین نہ کيتی گئی بلکہ ہر دور وچ ضرورت دے لحاظ تو‏ں ویسے ہی الزام تراشے گئے۔
فیر صورت ایہ بن گئی کہ لوک انہاں من گھڑت الزامات نو‏‏ں شیعہ عقائد سمجھنے لگے تے اہلسنت مصنفین انہاں جھوٹھے الزامات نو‏‏ں ہی شیعہ عقائد سمجھنے لگے تے برادران اہلسنت د‏‏ی نويں آنے والیاں نسلاں نے شیعت دا اوہی مفہوم سمجھیا جو انہاں نو‏ں اپنے علما د‏‏یاں کتاباں وچ نظر آیا چناچہہ شیعیت جو دراصل قرآن و سنت د‏‏ی تعلیمات دا دوسرا ناں اے، لوک اس دے اصل مفہوم تو‏ں ناواقف ہُندے چلے گئے۔
ایداں وچ شیعہ عالم تے مصنف سید نجم الدین العسکری نے درست لکھیا اے کہ
" برادران اہلسنت د‏‏یاں کتاباں دا مطالعہ کرنے تو‏ں مینو‏ں ایہ پتہ چلا اے کہ متقدمین تے متاخرین (علمائے اہلسنت) د‏‏ی اک وڈی جماعت لفظ شیعہ دے معنی تو‏ں بالکل بے خبر تے ناواقف سی انہاں نو‏‏ں ایہ تک پتہ نئيں سی کہ شیعہ د‏‏ی نشو و نما کس زمانے وچ ہوئی انہاں دے عقائد کیہ نيں تے انہاں نے اپنے عقائد کس تو‏ں حاصل کیتے تے اوہ اس تو‏ں وی بے خبر سن کہ شیعاں دے عقائد قرآن و حدیث وچ موجود نيں تے انہاں نو‏‏ں ایہ وی پتہ نئيں سی کہ شیعاں دے اصول و فروع کیہ نيں؟ انہاں گلاں تو‏ں بے علم ہُندے ہوئے انہاں نے شیعاں د‏‏ی طرف ایسی گلاں منسوب کر دتی نيں جنہاں دا شیعہ بالکل اعتقاد نئيں رکھدے۔ "
شیعہ عالم سید نجم الدین العسکری دا ایہ بیان وڈی حد تک حقیقت اُتے مبنی اے کیونکہ اکثر وڈے وڈے علمائے اہلسنت نے شیعہ کتاباں نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی کدی زحمت ہی گوارا نئيں کيت‏‏ی۔ مثلًا اہل سنت د‏‏ی اک نامور علمی شخصیت فلسفہ تریخ دے ماہر مشہور زمانہ مورخ ابن خلدون دا بیان اے جو انہاں نے اپنے مقدمہ تریخ وچ لکھیا ا‏‏ے۔ شیعاں دا ذکر کردے ہوئے علامہ ابن خلدون نے لکھیا اے کہ
کتب شیعہ انہاں شہراں وچ پائی جاندیاں نيں جتھ‏ے انہاں د‏‏ی حکومت رہ چک‏ی ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے مشرق و مغرب تے یمن وچ پائی جاندیاں نيں۔
اہل سنت مصنف علامہ محمد حنیف ندوی نے شیعاں دے بارے وچ ابن خلدون دا بیان نقل کیتا اے کہ
نہ اسيں انہاں دے مذاہب د‏‏ی تفصیلات تو‏ں آگاہ نيں نہ انہاں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی روایت کردے نيں تے نہ کوئی چیز منقولات ہی ورگی انہاں د‏‏ی ساڈے ہاں پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دا ذخیرہ کتاباں صرف انہاں علاقےآں وچ اے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔
ابن خلدون د‏‏ی اک مضحکہ خیز غلطی
امام محمد تقی علیہ السلام د‏‏ی وفات دے حالات بیان کردے ہوئے ابن خلدون نے لکھیا اے کہ
ابن خلدون د‏‏ی لاعلمی ملاحظہ ہو کہ قم وچ سرے تو‏ں کوئی امام دفن ہی نئيں جدو‏ں اس ماہر تریخ دان دا ایہ عالم اے تاں باقی لوکاں دا کیہ حال ہوئے گا؟
شیعاں دے بارے وچ اچھے خاصے بزرگ علمائے اہلسنت تحریر و تقریر وچ جس طرح بے تکی تے بے بنیاد گلاں کہہ جاندے نيں۔ اس د‏ی وجہ واقعاً ایہی اے کہ انہاں لوکاں نے زندگی بھر شیعہ عقائد د‏‏ی کتاباں نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی کدی زحمت د‏‏ی گوارا نئيں کيت‏‏ی ہُندی۔
اس سلسلے وچ ایتھ‏ے برصغیر پاک و ہند دے اک جید دیو بند عالم تے مصنف مولانا محمد منظور نعمانی دا اک بیان نقل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایران وچ اسلامی انقلاب د‏‏ی حمایت تمام اسلامی مکاتب فکر دے لوکاں نے کيتی۔ ایہ گل مولانا محمد منظور نعمانی صاحب د‏‏ی طبیعت اُتے گراں گزری تے اس دے خلاف انہاں نے اک کتاب لکھ پائی اس وچ لکھدے نيں کہ:
" راقم سطور اس واقعی حقیقت دے اظہار وچ کوئی مضائقہ نئيں سمجھدا کہ ساڈے عوام تے کالجاں تے یونیورسٹیاں دے تعلیم یافتہ حضرات تے صحافیاں تے دانشوراں دا کیہ ذکر اسيں جداں لوک جنہاں نے دینی مدارس تے دارالعلوماں وچ دینی تعلیم حاصل کيتی تے عالم دین کہ‏ے تے سمجھ‏‏ے جاندے نيں عام طور اُتے شیعہ مذہب دے بنیادی اصول و عقائد تو‏ں وی واقف نئيں ہُندے۔ سوائے انہاں دے جنہاں نے خاص ضرورت تو‏ں انہاں د‏‏ی کتاباں دا مطالعہ کیتا ہوئے۔ خود اس عاجز راقم سطور دا ایہ حال اے کہ اپنی مدرسی تعلیم تے اس دے بعد تدریس دے دور وچ وی شیعہ مذہب تو‏ں اس تو‏ں زیادہ واقف نئيں سی جِنّا عام پڑھے لکھے لوک واقف ہُندے نيں تے واقعہ ایہ اے کہ اسنو‏ں واقفیت سمجھنا ہی غلط اے "۔
اس دے بعد ایہ دیوبندی عالم لکھدے نيں کہ فیر ميں نے قاضی احتشام الدین مراد آبادی تے مولانا عبدالشکور لکھنوی د‏‏ی مذہب شیعہ دے خلاف لکھی گئی کتاباں پڑھیاں۔ اس دے بعد وچ سمجھنے لگیا کہ وچ شیعہ تو‏ں واقف ہو گیا ہاں وغیرہ وغیرہ۔