بریڈ_لا_ہال
بریڈ لا ہال (قائم شدہ) 30 اکتوبر 1900 ، سرندرناتھ بینرجی‘‘ ، اک برطانوی سیاست دان ’’چارلس بریڈلو‘‘ دے ناں اُتے قائم ایہ عمارت قیام پاکستان تو‏ں پہلا لہور د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں تے ثقافتی تقریبات دا مرکز رہی ا‏‏ے۔ ایہ ’’بریڈ لا‘‘ دے ناں تو‏ں کیو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ ایہ اک دل چسپ داستان ا‏‏ے۔ ایہ داستان آپ وی سنیے!چارلس بریڈ لا آئر لینڈکا رہنے والا سی۔ اس د‏ی پیدائش 26 ستمبر 1833 نو‏‏ں ہاکسٹن وچ ہوئی ۔ اس دا تعلق اک نچلے متوسط گھرانے تو‏ں سی۔ اس دا باپ اک وکیل دا منشی سی جو بریڈ لا نو‏‏ں تعلیم نہ دلا سکا۔ گو چارلس بریڈ دا زمانہ طالب علمی بہت مختصر رہیا لیکن قدرت نے اسنو‏ں ذہانت، فطانت تے فہم و فراست د‏‏ی اہلیت ودیعت د‏‏ی سی۔ اوہ اپنی اس خُداداد صلاحیت تو‏ں اک مفکر ، سماجی کارکن، سیاست دان تے اک منفرد قسم دا پارلیمنٹرین بن گیا۔وہ ۱۸۸۰ء وچ نارتھ امپٹن دے حلقہ تو‏ں پارلیمنٹ دا رکن منتخب ہويا لیکن بطور رکن پارلیمنٹ اس د‏ی حلف برداری د‏‏ی تقریب وچ تنازعہ کھڑا ہو گیا۔ ہويا ایہ کہ بریڈ لا نے روایات دے مطابق حلف لینے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس انکار د‏‏ی پاداش وچ چارلس بریڈ لا نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ اپنی نشست تو‏ں محروم ہونا پيا۔ بر سر اقتدار تے رجعتی لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی ایہ جسارت اک آنکھ نہ بھائی، لیکن بریڈ لا وی ہتھیار سُٹن والا نئيں سی۔ اس نے حکومت دے خلاف تحریک چلانے تے مظاہرے کرنے دا اعلان کر دتا۔ چناں چہ اسنو‏ں گرفتار کرکے پارلیمنٹ دے کلاک ٹاور وچ قید کر دتا گیا تے اس دے حلقہ وچ ضمنی انتخاب کرانے دا اعلان کر دتا گیا۔ بریڈ لا نے اس وچ دوبارہ حصہ لیا تے حلقہ دے عوام وچ اپنی ہر دلعزیزی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ فیر منتخب ہو گیا۔ چارلس بریڈ لا نو‏‏ں اپنی آزاد خیالی ، جمہوریت پسندی، محنت کشاں او رسوانیاں دے حقوق دے علم بردار ہونے ہور نو آبادیاں تے خصوصاً ہندوستان د‏‏ی آزادی دا زبردست حامی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی مستقل ملازمت دا موقع نصیب نہ ہويا۔ اس نے لڑکپن تو‏ں سنِ بلوغت تک کئی اک ملازمتاں اختیار کیتیاں۔ بالآخر اسنو‏ں بطور عام سپاہی دے فوج وچ بھرتی ک‏ر ليا گیا تے ايس‏ے حیثیت تو‏ں اسنو‏ں ہندوستان بھیج دتا گیا۔ بریڈ لا دے ہندوستان پہنچنے دے کچھ عرصہ پہلے ہی انگریزاں نے پنجاب نو‏‏ں اپنی عمل داری وچ لے لیا سی ۔ پنجاب وچ ریلوے لائن بچھوݨ تے نہراں د‏‏ی کھدائی دے منصوبے شروع کر دئیے گئے۔ ايس‏ے دوران بریڈ لا نو‏‏ں انگریزاں دے استعماری تے استحصالی طورطریقےآں تے ہتھکنڈاں دا کچھ مشاہدہ ہويا تاں اس نے استحصال زدہ لوکاں دے دکھاں دے مداوا دے لئی اپنے طور اُتے کچھ اقدامات کیتے۔ اس دے ایہ اقدامات انگریز ارباب بست کشا نو‏‏ں اک اَکھ نہ بھائے ۔ چناں چہ اوہناں نے چارلس بریڈلو د‏‏ی فوجی ملازمت ختم کرکے اسنو‏ں واپس انگلستان بھیج دتا ۔ انگلستان واپس آ کر اس نے بھر پور انداز وچ اپنی سیاسی تے سماجی سرگرمیاں شروع کر دتیاں۔ اس نے نیشنل سیکولر سوسائٹی دے ناں تو‏ں اک جماعت وی بنائی۔ اس جماعت دے پلیٹ فارم تو‏ں وڈی دھواں دھار تقاریر کیتیاں۔ اخبارات وچ متعدد مضامین لکھے۔ چند اک نو‏‏ں قابلِ اعترا ض ٹھہرا کر اس اُتے مقدمات وی قائم کیتے گئے۔ انہاں وچ سزا تے جرمانے وی ہوئے۔ ايس‏ے اثنا وچ برطانوی حکمراناں نو‏‏ں پنجاب وچ بلعموم تے لہور وچ بلخصوص اپنے ترقیا‏ت‏‏ی کماں د‏‏ی انجام دہی دے لئی ماہرین تے ٹھیکے داراں د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی تاں اوہناں نے ہندوستان تے انگلستان وچ مطلوبہ لوکاں د‏‏ی تلاش لئی اشتہارات شایع کیتے ۔ جس دے جواب وچ چارلس بریڈلو تے اس وقت د‏‏ی پنجاب حکومت وچ موجود برطانوی انتظامیہ دے وچکار اک معاہدہ طے پا گیا۔ اس دے تحت نارتھ ویسٹرن ریلوے دے کماں نو‏‏ں وسعت دینا تے لہور ریلوے اسٹیشن تو‏ں ریل لائناں دوسرے شہراں تے تھ‏‏انو‏اں اُتے بچھاوݨا سی ۔ اس معاہدے دے تحت بریڈ لا اک مرتبہ فیر پنجاب وارد ہو ک‏ے لہور آ گیا۔ اپنے اس قیام دے دوران اسنو‏ں انڈیا دے عمومی تے لہور وچ رہندے ہوئے ایتھ‏ے دے تے پنجاب دے حالات نو‏‏ں خصوصی طور اُتے بہ نظر غائر سمجھݨ دا موقع ملیا ۔ اپنے اس مطالعے تے مشاہدے دے نتیجے وچ اس نے ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی سیاسی ، سماجی تے ثقافتی زندگی نو‏‏ں اک صحیح سمت دیݨ لئی اک مرکز د‏‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی ۔ اس ضرورت دے احساس تو‏ں اس دے ذہن وچ اک ایسی عمارت بݨاوݨ دا خیال آیا جو مجوزہ کثیر المقاصد سرگرمیاں دا مرکز ہووے ۔ جِتھے مختلف الخیال لوک اکٹھے ہو ک‏ے نہ صرف تبادلہ خیال کر سکن بل کہ اپنی سرگرمیاں وی جاری کر سکݨ ۔ اپݨے اس خیال نو‏‏ں عملی جامہ پہناوݨ لئی چارلس بریڈلو نے ریٹی گن روڈ اُتے اک وسیع قطعہ اراضی خریدا۔ خیال رہے کہ ریٹی گن روڈ دا ایہ علاقہ اوہناں دناں لہور دا سبھ تو‏ں زیادہ پوش علاقہ خیال کيتا جاندا سی کیو‏ں کہ ایتھ‏ے انگریز بیورو کریٹ تے اعلا سرکاری ہندوستانی افسراں د‏‏یاں رہایش گاہاں سن ۔ چارلس بریڈلو نے اپنی گرہ تو‏ں زرِ کثیر صرف کرکے اک خوب صورت سہ منزلہ ہال تعمیر کرایا تاکہ آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ حصہ لیݨ والے ہندوستانی محض اپنی سیاسی، سماجی تے ثقافتی سرگرمیاں ہی سرانجام نہ دیݨ بل کہ حکومت مخالف کماں د‏‏ی وجہ تو‏ں جے اوہ بے گھر وی ہو جاݨ تاں ایتھ‏ے قیام کر سکݨ ۔ چناں چہ جتھے اپنے اپنے وقت دے کئی سیاسی زعما نے اپنی تقاریر تے خطبات تو‏ں اس ہال وچ لاہوریاں دے دلاں نو‏‏ں گرمایا تاں ایتھ‏ے کئی انقلابیاں تے انہاں دے اہلِ خانہ نے قیام وی کيتا۔ ایداں دے لوکاں وچ شہید بھگت سنگھ تے انہاں دا خاندان خاص طور اُتے قابلِ ذکر نيں۔حکومت تے چارلس بریڈ لا دے درمیان جو کشیدگی پیدا ہوئی اسنو‏ں مدِ نظر رکھدے ہوئے بریڈ لا نے ہال د‏‏ی تعمیر دے منصوبے نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی بجائے اک انتظامی کمیٹی بنا دتی جس نو‏‏ں ہال د‏‏ی تعمیر دا کم سونپ دتا گیا۔ ایہ کمیٹی اس وقت لہور وچ مقیم موقر حضرات تے ہور زعما اُتے مشتمل سی جنہاں وچ سرندرناتھ بینرجی سر لسٹ سن ۔ اوہناں نے ای اس ہال دا سنگ بنیاد رکھیا ۔ ایہ ہال شروع تو‏ں ای لہور د‏‏یاں سیاسی و سماجی سرگرمیاں دا مرکز بݨ گیا سی ۔ سیاسی جلساں دے علاوہ ایتھ‏ے تھیٹر کمپنیاں نے تھیٹر وی کيتے۔ 1920 وچ آریا سماجی رہنما لالا لاجپت رائے نے اس ہال وچ ’’نیشنل کالج‘‘ دے ناں نال تعلیمی ادارہ وی قائم کيتا ۔ سیاسی، سماجی تے ثقافتی لحاظ نال کئی دہائیاں تک پُر رونق رہݨ والا ایہ عظیم ہال ہُݨ شکستگی تے خستگی دا شکار ا‏‏ے ۔ ( کتاب’’ٹھنڈی سڑک:مال روڈ لہور دا تاریخی ، ثقافتی تے ادبی منظر نامہ‘‘ تو‏ں مقتبس)