cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن جعفر حمیری
قرب الاسناد
ابن ادریس حلّی نے حمیری د‏‏ی قرب الاسناد تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔ لیکن انہاں نے غلطی تو‏ں اس کتاب د‏‏ی نسبت انہاں دے بیٹے محمد د‏‏ی طرف دے دتی ا‏‏ے۔ اس خطا دا سرچشمہ ظاہرا کتاب دے شروع وچ نقل ہونے والے سلسلہ سند دا حمیری دے فرزند تک منتہی ہونا لگدا ا‏‏ے۔
قرب الاسناد دے عبد اللہ بن جعفر حمیری تو‏ں انتساب اُتے سب تو‏ں اہ‏م شاہد ایہ اے کہ ابن ادریس حلی نے اس کتاب تو‏ں نقل قول کردے ہوئے اک روایت نو‏‏ں بغیر کسی واسطہ دے محمد بن حسین بن ابی الخطاب (متوفی 262 ھ) دے حوالے تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں دا طبقہ حدیثی فقط طبقہ مشایخ عبد اللہ بن جعفر حمیری تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔
بیرونی رابط
گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
سانحۂ ٹھیری
سانحۂ ٹھیری اک اجتماعی قتل سی جو 3 جون 1963 نو‏‏ں پاکستان دے صوبے سندھ دے قصبے ٹھیری وچ پیش آیا۔ اس وچ دس محرم دے دن دیوبندی مسلماناں دے ہجوم نے 118 شیعہ مسلما‏ن مارے ۔ بھانويں ایہ شیعہ مسلماناں دے خلاف پاکستان دا تشدد دا پہلا واقعہ نئيں سی ، لیکن ایہ حملہ پاکستان وچ شیعہ شہریاں دا پہلا وڈا قتل عام سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
سید احمد بریلوی د‏‏ی میراث
سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی برصغیر وچ جدید شیعہ مخالف کےبانی سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ پروفیسر باربرا مٹکاف دا کہنا اے کہ:
” دوسری قسم دے امور جنہاں تو‏ں سید احمد بریلوی شدید پرخاش رکھدے سن ، اوہ سن جو تشیع تو‏ں پھوٹتے سن ۔ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں تعزیے بنانے تو‏ں خاص طور اُتے منع کیا، جو شہدائے کربلا دے مزارات د‏‏ی شبیہ سن جنہاں نو‏ں محرم دے جلوساں وچ اٹھایا جاندا سی۔ شاہ اسماعیل دہلوی نے لکھیا:
"’اک سچے مومن نو‏‏ں طاقت دے استعمال دے ذریعے تعزیہ توڑنے دے عمل نو‏‏ں بت توڑنے دے برابر سمجھنا چاہئیے۔اگر اوہ خود نہ توڑ سک‏‏ے تاں اسنو‏ں چاہئیے کہ اوہ دوسرےآں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی تلقین کرے۔ جے ایہ وی اس دے بس وچ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ دل وچ تعزیے نال نفرت کرنی چاہئیے‘۔"سید احمد بریلوی دے سوانح نگاراں نے ، بلا شبہ تعداد دے معاملے وچ مبالغہ آرائی کردے ہوئے، سید احمد بریلوی دے ہتھو‏ں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ تعزیے توڑنے تے امام بارگاہاں دے جلائے جانے کاذکر کيتا اے “۔
یہ حملے 1818 تو‏ں 1820 دے درمیان کیتے گئے سن ۔1831 وچ بالاکوٹ وچ انہاں د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی فرقہ وارانہ میراث دیوبند مکتبہ فکر وچ منتقل ہوئی۔ اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ پاکستان وچ 90 فیصد مذہبی دہشتگرد عقیدے دے لحاظ تو‏ں دیوبندی نيں تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے پشتون بیلٹ (جس علاقے وچ سید احمد نے اپنی مذہبی ریاست بنانے د‏‏ی کامیاب کوشش د‏‏ی تھی) نال تعلق رکھدے نيں۔
قیام پاکستان دے بعد شیعہ مخالف تشدد
پراسرار حالات وچ جناح دے انتقال دے بعد وزیر اعظم نوابزادہ لیاقت علی خان نے دیوبندی علمائے کرام تو‏ں اتحاد کيتا تے قرارداد مقاصد منظور د‏‏ی جس وچ مذہب نو‏‏ں قانون تے سیاست وچ اہ‏م مقام دتا گیا سی۔ شیعہ تے احمدی مذہبی رہنماواں نے وی غیر مسلم شہری دے خلاف اس اقدام د‏‏ی حمایت کیتی۔ اس اُتے احتجاج کردے ہوۓ جناح دے مقرر کردہ وزیر قانون ، جوگندر ناتھ منڈل نے اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
1950 د‏‏ی دہائی وچ ، تنظیم اہل سنت نامی شیعہ مخالف جماعت نے پورے پاکستان وچ عوامی اجتماعات دا اہتمام کرنا شروع کيتا تاکہ تشدد نو‏‏ں ہويا دتی جاسک‏‏ے تے شیعاں دا مذاق اڑایا جاسک‏‏ے۔ اس تنظیم نے اک شیعہ مخالف ماہنامہ” دعوت “بھی جاری کيتا ۔ محرم 1955 وچ پنجاب وچ کم تو‏ں کم 25 تھ‏‏انو‏اں اُتے عزاداری دے جلوساں اُتے حملے ہوئے۔ 1956 وچ ہزاراں مسلح افراد چھوٹے تو‏ں قصبےشہر سلطان وچ عزاداری اُتے حملہ کرنے دے لئی جمع ہوئے ، لیکن پولیس نے انہاں نو‏ں اس کم تو‏ں روک دتا۔ 7 اگست 1957 نو‏‏ں سیت پور ضلع مظفر گڑھ وچ اک حملے دے دوران تن شیعہ مارے گئے۔ مئی 1958 وچ بھکر وچ شیعہ خطیب آغا محسن نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔
ایوب خان نے 1958 وچ مارشل لاء نافذ کيتا۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ کچھ جگہاں اُتے عزاداری دے جلوساں اُتے پابندی عائد کردتی گئی تے ایہ پابندی صرف احتجاج دے بعد ہی ختم کيتی گئی۔ لاہور وچ موچی گیٹ دے مرکزی جلوس نو‏‏ں اپنا راستہ تبدیل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 1962 وچ مارشل لاء دے خاتمے دے بعد شیعہ مخالف نفرت پروپیگنڈہ اک بار فیر کتاباں تے ہفتہ وار مقالےآں د‏‏ی شکل وچ شروع ہويا۔ دیوبندی جماعت تنظیم اہل سنت نے 3 جون 1963 نو‏‏ں لاہور وچ عاشورہ دے جلوس اُتے حملہ کيتا جس وچ دو شیعہ ہلاک تے اک سو تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔
واقعہ
3 جون 1963 نو‏‏ں عاشورہ کے دن ٹھیری وچ حسب معمول شیعاں نے جلوس تے مجلس عزا دا اہتمام کر رکھیا سی۔ خیرپور دے اک دیوبندی مدرس‏ے دے طلباء نے تنظیم اہل سنت دے کارکنان تو‏ں مل ک‏ے امامبارگاہ اُتے حملہ کيتا۔ اس وقت مجلس ہوئے رہی سی۔ کلہاڑیاں تے چھریاں تو‏ں لیس افراد دا مقابلہ کرنے دے لئی عزادارےآں دے پاس کچھ نہ سی۔ اوتھ‏ے موجود لوکاں نو‏‏ں ذبح کرنے دے بعد امام بارگاہ نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ اس تو‏ں زخمیاں دے زندہ بچنے دا کوئی امکان نہ رہیا۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اک سو اٹھارہ افراد جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔
بعدیہ
1969 وچ جھنگ وچ عاشورہ دے جلوس اُتے حملہ ہويا۔ 26 فروری 1972 نو‏‏ں ڈیرہ غازیخان وچ عاشورہ دے جلوس اُتے پتھراؤ کيتا گیا۔ مئی 1973 وچ شیخوپورہ دے علاقے گوبند گڑھ دے شیعہ محلے اُتے ہجوم نے حملہ کيتا۔ اس سال پاراچنار تے گلگت وچ وی شیعہ آبادیاں پرحملے ہوئے۔ 1974 وچ گلگت وچ شیعہ دیہات اُتے مسلح دیوبندی افراد نے حملہ کيتا۔ جنوری 1975 وچ کراچی ، لاہور ، چکوال تے گلگت وچ شیعہ جلوساں اُتے متعدد حملے ہوئے۔ لاہور دے قریبی پنڈ بابو صابو وچ مجلس عزا اُتے حملےکے نتیجے وچ تن شیعہ ہلاک تے متعدد زخمی ہوگئے۔
بین الاقوامی رد عمل
اس وقت دے عالمی شیعہ مذہبی رہنما آیت اللہ محسن الحکیم نے صدر پاکستان محمد ایوب خان نو‏‏ں اک خط لکھ ک‏ے اس سانحے د‏‏ی شدید مذمت کيتی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ قتل عام
ایچ اے ایل تیجس
تیجس د‏‏ی محدود سیریز د‏‏ی پیداوا‏‏ر ۲۰۰۷ وچ شروع ہوئی۔ دو سیٹاں والا ٹرینر ورژن تیار کيتا جا رہیا اے (نومبر ۲۰۰۸ تک پروڈکشن آرڈر وچ سی۔ )، کیونجے اس دا بحری ورژن ہندوستانی بحریہ دے طیارہ بردار جہازاں تو‏ں ٹیک آف کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ہندوستانی فضائیہ نو‏‏ں ۲۰۰ سنگل سیٹ تے ۲۰ ٹوئن سیٹ کنورژن ٹرینر طیارےآں د‏‏ی ضرورت اے، جدو‏ں کہ ہندوستانی بحریہ اپنے سی ہیرئیر نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ۴۰ سنگل سیٹ والے ہوائی جہاز دا آرڈر دے سکدی ا‏‏ے۔
1 جولائ‏ی ۲۰۱۶ نو‏ں، ہندوستانی فضائیہ دا پہلا تیجس یونٹ تشکیل دتا گیا، جس دا ناں 'نمبر ۴۵ سکواڈرن آئی اے ایف فلائنگ ڈریگورز' رکھیا گیا۔ ۱ اپریل ۲۰۲۰ نو‏‏ں ہندوستانی فضائیہ دا دوسرا تیجس سکواڈرن تشکیل دتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اسکواڈرن دا ناں 'نمبر ۱۸ سکواڈرن آئی اے ایف فلائنگ بلٹس' پے گیا۔ ایہ دونے سکواڈرن سلور وچ مقیم نيں۔
اصل پروگرام
ایل سی اے دے لئی ہندوستانی فضائیہ دا فضائی عملہ اکتوبر ۱۹۸۵ تک مکمل نئيں ہويا سی۔ اس تاخیر نے اصل پروگرام نو‏‏ں توڑ دتا تے پہلی پرواز اپریل ۱۹۹۰ وچ ہوئی تے اسنو‏ں اپریل ۱۹۹۵ وچ سروس وچ ڈال دتا گیا، پر، ایہ تاخیر اک اعزاز ثابت ہو سکدی اے، کیونجے اس نے اڈا نو‏‏ں قومی R&D تے صنعتی وسائل، بھرتی کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اہلکاراں نو‏‏ں انفراسٹرکچر بنانے جداں کماں نو‏‏ں ترتیب دینے تے اک واضح نقطہ نظر حاصل کرنے دا وقت ملیا تاکہ جدید ٹیکنالوجیز نو‏‏ں مقامی طور اُتے تیار کيتا جا سک‏‏ے تے درآمدات د‏‏ی ضرورت نہ رہ‏‏ے۔
پروجیکٹ ڈیفینیشن (PD) اکتوبر ۱۹۸۷ وچ شروع ہويا تے ستمبر ۱۹۸۸ وچ مکمل ہويا۔ فرانس د‏‏ی Dassault Aviation نو‏‏ں PD دا جائزہ لینے تے ہويا بازی د‏‏ی اس د‏ی وسیع مہارت د‏‏ی بنیاد اُتے مشورہ فراہ‏م کرنے دے لئی اک مشیر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ PD مرحلہ ہوائی جہاز دے ڈیزائن تے ترقی دے عمل وچ اک ابتدائی اہ‏م عنصر اے، کیونجے ایہ تفصیلی ڈھانچے، مینوفیکچرنگ اپروچ، تے دیکھ بھال د‏‏ی ضروریات دے کلیدی عناصر تو‏ں نتیجہ اخذ کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، اس وقت پروگرام د‏‏ی مجموعی لاگت نو‏‏ں زیادہ مؤثر طریقے تو‏ں کنٹرول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ضروریات، صلاحیتاں تے سہولیات وچ تبدیلیاں نو‏‏ں لاگو کرنے د‏‏ی لاگت وچ تیزی تو‏ں وادھا ہُندا اے تے ترقی دا گراف شروع ہونے دے وقت د‏‏ی نسبت تھلے گردا اے، جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے پروگرام نو‏‏ں مکمل کرنے وچ زیادہ وقت تے لاگت آندی ا‏‏ے۔
ترقی د‏‏ی تریخ
ایل سی اے دے ڈھانچے نو‏‏ں ۱۹۹۰ وچ حتمی شکل دتی گئی سی تے ایہ اک چھوٹی ڈیلٹا ونگ مشین د‏‏ی شکل وچ سی جس وچ "ریلکس سٹیٹک سٹیبلٹی" (RSS) سی تاکہ جنگی چالاں نو‏‏ں ودھایا جا سک‏‏ے۔ تقریباً فوراً ہی بعض مخصوص وجوہات جداں کہ ہويا بازی دے الیکٹرانک آلات تے جدید مجموعی بنیادی ڈھانچے دے بارے وچ کوئی تشویش نئيں سی، تے ہندوستانی فضائیہ نے شک ظاہر کيتا کہ آیا ہندوستان دے پاس اس طرح دے مہتواکانکشی منصوبے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کافی بنیادی ڈھانچہ موجود ا‏‏ے۔ مئی ۱۹۸۹ وچ اک گورنمنٹ ریویو کمیٹی قائم کيتی گئی سی، جس نے متفقہ طور اُتے کہیا سی کہ ہندوستان دے پاس اس پروجیکٹ نو‏‏ں شروع کرنے دے لئی بنیادی ڈھانچے، سہولیات تے ٹیکنالوجی دے زیادہ تر شعبےآں وچ زیادہ مناسبیت ا‏‏ے۔ پر، دور اندیشی دے اک قدم دے طور پر، ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ پروگرام دے مکمل پیمانے اُتے انجینئرنگ ڈیولپمنٹ (FSED) مرحلے نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ اگے بڑھانا ہوئے گا۔
پہلا مرحلہ "تصور دے ثبوت" اُتے توجہ مرکوز کرے گا تے اس وچ دو ٹکنالوجی ڈیمانسٹریٹر ہوائی جہاز (TD-1 تے TD-2) د‏‏ی ساخت، ترقی تے جانچ (DDT) تے اک ساختی نمونہ ٹیسٹ (STS) ایئر فریم د‏‏ی تشکیل تے حکومت شام‏ل ہوئے گی۔ ٹی ڈی طیارے د‏‏ی کامیاب جانچ دے بعد ہی ہندوستان ایل سی اے ڈھانچے نو‏‏ں اپنی مکمل حمایت دے گا۔ اس دے بعد دو پروٹوٹائپ گڈیاں (PV-1 تے PV-2) د‏‏ی تعمیر تے ہوائی جہاز دے لئی ضروری بنیادی ڈھانچہ تے جانچ د‏‏ی سہولتاں فراہ‏م د‏‏ی جاواں گی۔ دوسرے مرحلے وچ تن تے پروٹوٹائپ گڈیاں د‏‏ی تعمیر شام‏ل سی (PV-3 بطور پروڈکشن ورژن، PV-4 بحریہ دے ورژن دے طور اُتے تے PV-5 بطور ٹرینر اجزاء)، اک سخت ٹیسٹ دا نمونہ تے مختلف مراکز اُتے ترقی تے جانچ۔ بحالی۔ سہولیات شام‏ل ہون گیاں۔ پہلا مرحلہ ۱۹۹۰ وچ شروع ہويا تے ہیلی نے ۱۹۹۱ دے وسط وچ ٹیکنالوجی دے مظاہرےآں اُتے کم شروع کیا، پر، مالیا‏تی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں، اپریل ۱۹۹۳ تک پورے پیمانے اُتے فنڈنگ د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی، جس دے نتیجے وچ FSED دا مرحلہ ۱ جون وچ شروع ہويا۔ پہلا ٹیکنالوجی ڈیمانسٹریٹر، TD-1، ۱۷ نومبر ۱۹۹۵ نو‏‏ں مکمل ہويا، اس دے بعد TD-2 17 نومبر ۱۹۹۸ نو‏ں، لیکن ساختی خدشےآں تے فلائٹ کنٹرول سسٹم د‏‏ی ترقی وچ پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں کئی سالاں تک زمین اُتے رکھیا گیا۔.
کثیر جہ‏تی ریڈار (ایم ایم آر)
اڈا د‏‏ی ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں مقامی طور اُتے تیار کرنے دے لئی اک ہور اہ‏م ٹیکنالوجی دا علاقہ منتخب کيتا گیا اے جو تیجس دا کثیر جہ‏تی ریڈار (MMR) ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے ایل سی اے دے لئی ایرکسن مائیکرو ویو سسٹم PS-05/AI/J-band ملٹی فنکشن ریڈار دا استعمال کردے ہوئے منصوبہ بنایا گیا سی جسنو‏ں Ericsson تے Ferranti Defence Systems Integration for the Saab JAS-39 Gripen نے تیار کيتا تھا ۔   پر، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ہور ریڈاراں د‏‏ی جانچ دے بعد،  ڈی آر ڈی او نو‏‏ں یقین سی کہ اس د‏ی مقامی ترقی ممکن اے ۔ہیلی دے حیدرآباد ڈویژن تے ایل آر ڈی ای نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے ایم ایم آر پروگرام د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ بھانويں ایہ واضح نئيں اے کہ بنیادی ڈھانچے دا کم کدو‏‏ں شروع ہوئے گا، لیکن ریڈار تیار کرنے دیاں کوششاں ۱۹۹۷ وچ شروع ہوئیاں۔ DRDO دا سنٹر فار ایربورن اسٹڈیز (CABS) MMR دے لئی ٹیسٹ پروگرام چلانے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ ۱۹۹۶ تے ۱۹۹۷ دے درمیان، CABS نے موجودہ Healy/HS-748M ایریل سرویلنس پوسٹ (ASP) ٹیسٹ بیڈ نو‏‏ں LCA دے الیکٹرانک فلائٹ سسٹم تے ریڈار دے لئی ٹیسٹ بیڈ وچ تبدیل کیا، جسنو‏ں 'ہیک' کہیا جاندا اے، تے ایہ روٹوڈوم اسمبلی وچ واحد وڈا وادھا بن گیا۔ ساختی تبدیلی دے طور اُتے جانیا جاندا سی دے نال، LCA د‏‏ی ناک شنک MMR دے مطابق چارج کيتا گیا تھا. ۲۰۰۲ تک، MMR د‏‏ی ترقی وچ تاخیر تے اخراجات وچ وادھا ہونے د‏‏ی اطلاع ملی۔ ۲۰۰۵ دے اوائل وچ صرف ایئر ٹو ایئر 'لوک اپ' تے 'لوک ڈاون' موڈز (طریقے) - دو بہت ہی بنیادی طریقےآں - د‏‏ی کامیابی تو‏ں جانچ کيتی گئی سی۔ مئی ۲۰۰۶ وچ ایہ انکشاف ہويا کہ بوہت سارے آزمائشی طریقےآں د‏‏ی کارکردگی ہن وی "توقع تو‏ں کم" ا‏‏ے۔ نتیجے دے طور پر، اڈا نے ہتھیاراں دے اجراء دے پوڈ دے نال پرواز دے دوران ہتھیاراں دے ٹیسٹ نو‏‏ں کم کر دتا، جو کہ بنیادی سینسر نئيں اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی اہ‏م ٹیسٹ ملتوی ہو گئے۔ ٹیسٹ رپورٹ دے مطابق، مسئلہ د‏‏ی جڑ ریڈار تے LRDE د‏‏ی طرف تو‏ں بنائے گئے ایڈوانسڈ سگنل پروسیسر ماڈیول (SPM) دے درمیان مطابقت دا اک سنگین مسئلہ ا‏‏ے۔ 'آف دتی سیلف' غیر ملکی ریڈار جداں کہ Alta 's EL/M-2052 حاصل کرنے دے اک عبوری آپشن اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
کاویری انجن تے تاخیر
ابتدائی طور پر، پروٹوٹائپ طیارے نو‏‏ں جنرل الیکٹرک F404- GE-F2J3 آفٹر برننگ ٹربوفین انجنہاں تو‏ں لیس کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ اس دے نال ہی، ۱۹۸۶ وچ ، اک مقامی پاور پلانٹ د‏‏ی ترقی دے لئی اک متوازی پروگرام شروع کيتا گیا۔ گیس ٹربائن ریسرچ اتھارٹی د‏‏ی قیادت وچ ، GTRE GTX-35VS ، جس دا کوڈ ناں "کاویری" اے  ، توقع د‏‏ی جا رہی سی کہ اوہ مکمل طور اُتے تیار کردہ طیارے F404 د‏‏ی جگہ لے لے گا۔ پر، تکنیدیاں مشکلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کاویری ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام د‏‏ی پیش رفت سست پڑ گئی۔ ۲۰۰۴ دے وسط وچ ، کاویری روس وچ اونچائی دے ٹیسٹ وچ ناکا‏م ہو گیا، جس تو‏ں اسنو‏ں پہلے پروڈکشن تیجس طیارے دے طور اُتے متعارف کرانے د‏‏ی آخری امیداں ختم ہو گئياں۔ کاویری د‏‏ی ہور ترقی دے لئی ٹینڈر جاری کرکے کمپنیاں نو‏‏ں مدعو کيتا گیا سی۔ فروری ۲۰۰۶ وچ ، اڈا نے کاویری دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے وچ تکنیکی مدد دے لئی فرانسیسی طیارہ انجن کمپنی سنیزم تو‏ں معاہدہ کيتا۔ اس وقت، DRDO نو‏‏ں امید سی کہ کاویری انجن تیجس وچ ۲۰۰۹-۱۰ تک استعمال دے لئی تیار ہو جائے گا۔
جی ای ایف ۴۰۴
کھبے|thumb| جنرل الیکٹرک F404-IN20 انجن اٹھ پری پروڈکشن LSP طیارےآں تے دو نیوی پروٹو ٹائپس دے لئی۔ کاویری د‏‏ی ترقی وچ خامیاں دے پیش نظر، ۲۰۰۳ وچ اٹھ پہلے تو‏ں تیار کردہ ایل ایس پی طیارےآں تے دو بحری پروٹو ٹائپس دے لئی اعلیٰ معیار دے جنرل الیکٹرک F404، F404- GE-IN20 انجن خریدنے دا فیصلہ کيتا گیا سی۔ اڈا نے فروری ۲۰۰۴ وچ جنرل الیکٹرک، اک امریک‏‏ی، نو‏‏ں 17-IN20 انجناں د‏‏ی انجینئرنگ، ترقی تے پیداوا‏‏ر دے لئی ۱۰۵ ملین امریک‏‏ی ڈالر دا معاہدہ دتا، جس د‏‏ی فراہمی ۲۰۰۶ وچ شروع ہوئی۔ فروری ۲۰۰۷ وچ ، ہیلی نے ہندوستانی فضائیہ دے لئی تیجس لڑاکا طیارے دے پہلے آپریشنل اسکواڈرن نو‏‏ں طاقت دینے دے لئی اک اضافی F404- GE-IN20 آفٹر برننگ ٹربوفین انجنہاں دا آرڈر دتا۔ بروقت آرڈر تو‏ں پہلے، F404-GE-IN20 نو‏‏ں ہلکے جنگی طیارے (LCA) دے لئی آزمائشی پرواز دے طور اُتے آزمایا گیا سی تے ایہ ۲۰۰۷ دے وسط تک آزمائشی پرواز د‏‏ی حتمی تشخیص دا حصہ سی۔ F404-GE-IN20 انجن نے انسٹال ہونے تو‏ں پہلے 19,000 lb (85 lb) پیدا کيتا۔ kN) نے ۳۳۰ گھینٹے تیز مشن ٹیسٹنگ مکمل کی، جو ۱۰۰۰ گھینٹے د‏‏ی پرواز دے برابر سی۔ IN20 نے F2J3 ڈویلپمنٹ انجناں د‏‏ی جگہ لے لی، جس نے ۶۰۰ پروازاں کيتياں تے اٹھ انجن استعمال کيتے۔
نويں انجنہاں د‏‏ی تشخیص
جو ۸۰-۸۵ کلونیوٹن د‏‏ی بجلی پیدا کردا ا‏‏ے۔
لاگت
دسمبر ۱۹۹۶ وچ ، اس وقت دے سائنسی مشیر اے پی جے عبدالکلام نے اس د‏ی یونٹ لاگت دا حساب ۲٫۱ ملین امریک‏‏ی ڈالر لگایا۔ ۲۰۰۱ دے آخر وچ ، اڈا تے ایل سی اے پروگراماں دے ڈائریکٹر ڈاکٹر کوٹا ہرینارائن نے ایل سی اے (۲۲۰ طیارےآں دے ممکنہ آرڈر دے لئی) د‏‏ی یونٹ لاگت دا تخمینہ US$۱٫۷۲ ملین لگایا تے کہیا کہ اک بار پیداوا‏‏ر شروع ہونے دے بعد، اس د‏ی لاگت US$۱۵۰ ہوئے گی۔ ملین تک ہو سکدا ا‏‏ے۔ پر، ۲۰۰۱ تک دوسرےآں نے اشارہ کيتا کہ ایل سی اے د‏‏ی لاگت (فی ہوائی جہاز 100 کروڑ روپے تو‏ں زیادہ) US$۲۴ ملین ہوئے گی۔ (یہ اک امریک‏‏ی ڈالر دے برابر ۴۱ ہندوستانی روپے د‏‏ی شرح اُتے سی، جدو‏ں کہ موجودہ شرح تقریباً ۶۲ روپے ا‏‏ے۔ موجودہ نرخاں اُتے اس د‏ی فی طیارہ قیمت ہن وی ۲۱٫۲۷ ملین امریک‏‏ی ڈالر ا‏‏ے۔ لاگت وچ اضافے دے پیش نظر، ہويا بازی دے کچھ ماہرین دا خیال اے کہ جدو‏ں طیارہ باہر آندا اے، تاں اس د‏ی فی طیارہ قیمت ۳۵۰ ملین امریک‏‏ی ڈالر ہو سکدی ا‏‏ے۔ ۲۰ تیجس طیارےآں دے لئی ۲٬۰۰۰ کروڑ (US$۴۵۰ ملین) دا آرڈر دیندے ہوئے، عبدالکلام دے اندازےآں دے مطابق، اک یونٹ د‏‏ی خریداری د‏‏ی قیمت US$۲۲٫۶ ملین ہوئے گی۔ تیجس ہور ۴٫۵ جنریشن دے لڑاکا طیارےآں دے مقابلے وچ سستی ہوئے گی کیونجے اس د‏ی قیمت تقریباً ۲۰ تو‏ں ۳۰ ملین امریک‏‏ی ڈالر (۱۰۰ تو‏ں ۱۵۰ کروڑ) ا‏‏ے۔ ۳ فروری ۲۰۱۰ د‏‏ی ٹائمز آف انڈیا د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، حکومت ہند پروجیکٹ نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی ہور ۸۰۰۰ کروڑ روپے دے گی۔ ہندوستانی بحریہ نے چھ بحری ایل سی اے دے آرڈرز نو‏‏ں جھنڈی دکھا دتا ا‏‏ے۔ جس اُتے فی طیارے د‏‏ی تخمینہ لاگت ۳۱٫۰۹ ملین امریک‏‏ی ڈالر (۱۵۰ کروڑ) ا‏‏ے۔ ) اونگا.
تاخیر
LCA د‏‏ی ترقی وچ تاخیر بنیادی طور اُتے جدید ترین لڑاکا طیارےآں د‏‏ی ڈیزائننگ وچ بھارت دے تجربے د‏‏ی کمی نو‏‏ں قرار دتا گیا۔ ہندوستان نے اس تو‏ں پہلے صرف ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ دوسری نسل دے لڑاکا طیارے (HF-24 Marut) بنائے سن ۔ دوسری جنریشن تو‏ں ۴٫۵ جنریشن تک چھلانگ اک رکاوٹ بن سکدی سی۔ بھارت دے متنازعہ جوہری تجربات اُتے امریک‏‏ی پابندیاں تے بھارتی فضائیہ د‏‏ی بدلدی ہوئی ضروریات نے ایل سی اے منصوبے نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں پہنچایا۔ ۱ مئی ۲۰۰۶ نو‏‏ں اک انٹرویو وچ ، ہیلی دے صدر اشوک باویجا نے دسیا کہ پنجويں پروٹو ٹائپ گاڑیاں (PV-5)، ٹرینر پروٹو ٹائپ تے اٹھ LSP طیارے ۲۰۰۶ دے اختتام تو‏ں پہلے فراہ‏م کيتے جاواں گے۔ ایہ طیارے ایل سی اے دے لئی ابتدائی آپریشنل کلیئرنس نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی کم کرن گے۔ توقع اے کہ اسنو‏ں ۲۰۰۶ دے آخر تک ہندوستانی فضائیہ وچ شام‏ل ک‏ر ليا جائے گا، کیونجے LCA نظام دا ڈھانچہ تے ترقی (SDD) مرحلہ آخر کار ۲۰۱۰ وچ مکمل ہو رہیا ا‏‏ے۔ اک ٹرینر ورژن وی تیار کيتا جا رہیا اے تے بحری ورژن دا ڈیزائن مکمل ہو چکيا اے تے ۲۰۰۸ وچ اڑان بھرنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ LSP-1 نے اپنی پہلی پرواز صرف اپریل ۲۰۰۷ وچ د‏‏ی سی، جدو‏ں کہ ٹرینر پروٹو ٹائپ د‏‏ی فراہمی حالے باقی ا‏‏ے۔ ہندوستانی فضائیہ دے ۲۰ طیارےآں دے آرڈر (۱۶ سنگل سیٹ تے چار دو سیٹاں والے ٹرینر طیارے) نو‏‏ں ۲۰۱۲ دے بعد آپریشنل کلیئرنس ملنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔
صورتحال
کھبے|thumb| تیجس ٹرینر زیر تعمیر ا‏‏ے۔ تیجس فی الحال فلائٹ ٹرائلز تو‏ں گزر رہی ا‏‏ے۔ اک بار ابتدائی آپریٹنگ کلیئرنس (IOC) موصول ہونے دے بعد، اسنو‏ں محدود تعداد وچ ہندوستانی فضائیہ وچ شام‏ل کيتا جائے گا۔ فائنل آپریٹنگ کلیئرنس (FOC) حاصل ہونے دے بعد اسنو‏ں پورے پیمانے اُتے کور کيتا جائے گا۔ توقع اے کہ آئی او سی دا ٹرائل ۲۰۰۹ تک تے ایف او سی دا ٹرائل ۲۰۱۰ تک مکمل ہو جائے گا۔ آزاد تجزیہ کاراں تے حکا‏م نو‏‏ں توقع اے کہ ہندوستانی فضائیہ نو‏‏ں تیجس لڑاکا طیارے د‏‏ی آپریشنل سپلائی ۲۰۱۰ دے آس پاس شروع ہو جائے گی تے ۲۰۱۰ تک سروس وچ داخل ہو جائے گی۔
ہیلی دے سینئر حکا‏م نے مارچ ۲۰۰۵ وچ کہیا کہ ہندوستانی فضائیہ ۲۰ تیجس طیارےآں دے لئی ۲٬۰۰۰ کروڑ روپے (۴۵۰ ملین امریک‏‏ی ڈالر) دے آرڈر دے گی، اس دے بعد ہور ۲۰ طیارے خریدے جاواں گے۔ تمام 40 F404-GE-IN ۲۰ انجناں تو‏ں لیس ہون گے۔ ہن تک ۴۸۰۶٫۳۱۲ کروڑ روپے ہلکے جنگی طیارےآں دے مختلف ورژن د‏‏ی تیاری اُتے خرچ ہو چکے نيں۔
تیجس نامی دیسی ہلکے لڑاکا طیارے (LCA) دا پہلا دستہ جنوبی ہندوستان د‏‏ی ریاست تامل ناڈو وچ تعینات کيتا جائے گا جدو‏ں ۲۰ جنگجوواں د‏‏ی پہلی کھیپ دے ۲۰۰۹-۲۰۱۰ وچ ہندوستانی فضائیہ (IAF) وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ کھبے|thumb| دسمبر ۲۰۰۸ تک لیہہ وچ ہیلی تیجس دے کامیاب ہائی فلائٹ فلائٹ ٹیسٹ د‏‏ی تکمیل۔ ہلکے جنگی طیارے دا ۳۰ مئی ۲۰۰۸ نو‏‏ں گرم موسم وچ کامیاب تجربہ کيتا گیا۔ 'ایل سی اے' تیجس دے پروڈکشن ورژن نے ۱۶ جون ۲۰۰۸ نو‏‏ں پرواز کيتی۔ دسمبر ۲۰۰۸ وچ ، ہیلی تیجس دا لیہہ وچ اونچائی اُتے کامیاب تجربہ کيتا گیا۔
ہندوستانی بحریہ نے چھ نیول ایل سی اے دا آرڈر دتا ا‏‏ے۔ بحریہ دے ایل سی اے پروگرام د‏‏ی لاگت US$۱۸۷ ملین (۹۰۰ کروڑ) فی طیارہ US$۳۱۹۰ ملین (۱۵۰ کروڑ روپے) ہوئے گی۔
دسمبر ۲۰۰۹ وچ حکومت ہند نے ہندوستانی فضائیہ تے ہندوستانی بحریہ دے لئی لڑاکا طیارےآں د‏‏ی پیداوا‏‏ر شروع کرنے دے لئی ۸٬۰۰۰ کروڑ روپے د‏‏ی منظوری دی۔
تیجس مارک-۲ تے نیول ایل سی اے
ہندستانی فضائیہ دے اہلکاراں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے وچ مارک-۱ د‏‏ی نااہلی د‏‏ی وجہ تو‏ں تیجس مارک-۲ نو‏‏ں وی تیار کيتے جانے دا امکان ا‏‏ے۔ ہندوستانی فضائیہ ۲۰۰۵ وچ آرڈر کيتے گئے ۴۰ طیارےآں دے علاوہ کسی وی مارک-۱ طیارے دا آرڈر نئيں دے گی۔ از سر نو تشکیل شدہ مارک-۲ تیار ہونے اُتے ۱۲۵ طیارےآں دے آرڈر اُتے غور کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ہندوستانی فضائیہ دے ترجمان دے مطابق مارک II وچ زیادہ طاقتور انجن، بہتر ایروڈائینامکس تے فرسودہ آلات د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ہور اضافے ہون گے۔ ہندوستانی بحریہ دا مارک-۲ تیجس ویریئنٹ بوہت گھٹ وقت وچ طیارہ بردار بحری جہاز تو‏ں ٹیک آف تے لینڈ کرنے دے قابل ہوئے گا۔
تیجس دا بحری ورژن جلد ہی تیار ہونے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ بحریہ دے سربراہ ایڈمرل نرمل ورما نے اپنی پہلی بحریہ ہفتہ وار پریس کانفرنس وچ کہیا کہ دسمبر ۲۰۰۹ تک، ڈی آر ڈی او نے یقین دہانی کرائی اے کہ ایل سی اے دا نیول ورژن ۲۰۱۳ تک کیریئر ٹرائلز دے لئی تیار ہو جائے گا تے اسنو‏ں گورشکوف/وکرامادتیہ جداں ہندوستانی طیارہ بردار جہازاں اُتے تعینات کيتا جائے گا۔ ہو سکدا اے. انہاں نے کہیا کہ بحریہ IAC-2 دے لئی زیادہ قابل بردار جہاز دے لئی 'تصورات‏‏ی مطالعہ' کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
"بحریہ دے LCA ورژن" د‏‏ی کچھ خصوصیات ,
ساخت
کھبے|thumb| PV-3 ہندوستانی فضائیہ دے گرے کیموفلاج پیٹرن وچ ۔ تیجس اک واحد انجن والا ملٹی رول جیٹ لڑاکا طیارہ اے، جس د‏‏ی خصوصیت ٹیل لیس تے کمپاؤنڈ ڈیلٹا ونگ پلیٹ فارم ، تے "آرام دہ سٹیٹکس اسٹیبلٹی" ڈھانچہ اے، جو ہوائی جہاز د‏‏ی جنگی چال نو‏‏ں ودھانے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ اصل وچ اس دا مقصد ہويا وچ برتری ثابت کرنے والے درمیانی درجے دے "خاموش بم" دے طور اُتے زمینی حملے دے کردار دے طور اُتے کم کرنا سی، لیکن ساختی نقطہ نظر وچ لچک د‏‏ی وجہ تو‏ں، اسنو‏ں ہويا تو‏ں سطح تے نیویگیشن دے لئی وی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ - مخالف نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی شکل وچ ضم کيتا جا سکدا اے، جس تو‏ں اوہ مختلف قسم دے کردار تے مختلف مشن انجام دینے د‏‏ی صلاحیت حاصل کر سکدا ا‏‏ے۔
ٹیل لیس تے کمپاؤنڈ ڈیلٹا پلان فارم تیجس نو‏‏ں چھوٹا تے ہلکا رکھنے دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس پلانفارم دے استعمال نے کنٹرول سطح د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں کم تو‏ں کم رکھیا (کوئی ٹیل پلین یا فورپلین نئيں، صرف اک عمودی ٹیلفن)، جس تو‏ں بیرونی سٹور کیریجز د‏‏ی وسیع رینج تے بہتر قریبی لڑائی، کروسیفارم ڈھانچے تو‏ں زیادہ رفتار۔ تے اس د‏ی خصوصیت اعلیٰ ا‏‏ے۔ الفا کردار وسیع پیمانے اُتے ونگ ٹنل ٹیسٹ دے ماڈلز تے پیچیدہ کمپیوٹیشنل فلوڈ ڈائنامکس تجزیہ نے LCA د‏‏ی ایروڈینامک ترتیب نو‏‏ں کم تو‏ں کم کر دتا اے، جس تو‏ں اسنو‏ں کم تو‏ں کم سپرسونک ڈریگ، لو ونگ لوڈنگ ، تے رول تے پچ د‏‏ی اعلیٰ شرحاں حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔
تمام ہتھیاراں نو‏‏ں ہر شاخ وچ اک یا زیادہ ست ہارڈ پوائنٹس دے نال لے جایا جاندا اے جس د‏‏ی کل صلاحیت ۴٬۰۰۰ کلوگرام ا‏‏ے۔ : ہر ونگ دے تھلے تن اسٹیشن تے سنٹر لائن اُتے اک فسلیج ۔ اٹھويں پورٹ سائیڈ انٹیک ٹرنک دے تھلے اک آفسیٹ سٹیشن وی اے، جو مختلف قسم دے پوڈ ( FLIR, IRST ، لیزر رینج فائنڈر/ ڈیزائنیٹر، یا reconnaissance) لے جا سکدا اے تے سینٹرلائن سٹیشناں تے ونگ سٹیشناں دے اندر زیر فوسیج سٹیشن نو‏‏ں منتقل کر سکدا ا‏‏ے۔ جوڑاں دے تھلے کرو.
تیجس وچ اک لازمی داخلی ایندھن دا ٹینک اے ، جو ۳٬۰۰۰ کلوگرام فیولج تے وِنگ وچ ایندھن رکھ سکدا اے، تے فارورڈ فیوزیلج اسٹار بورڈ د‏‏ی طرف اک فکسڈ فلائٹ ایندھن بھرنے والا آلہ ا‏‏ے۔ بیرونی طور پر، انہاں بورڈ تے مڈ بورڈ ونگ اسٹیشنز تے سینٹرلائن فیوزیلج اسٹیشناں وچ تن ۱٬۲۰۰ یا پنج ۸۰۰-لیٹر (۳۲۰- یا 210 US-گیلن، ۲۶۰- یا 180-Imp گیلن) فیول ٹینک تک دے لئی "وزن" ہارڈ پوائنٹ د‏‏ی فراہمی ہُندی ا‏‏ے۔
ایئر فریم
ایل سی اے دے لئی ٹیل فن اک یک سنگی شہد دا کم اے، جو کہ پیداواری لاگت نو‏‏ں "ذخیرہ کرنے والے" یا "ڈیڈکٹیو" نظام دے مقابلے وچ ۸۰ فیصد تک کم کر سکدا ا‏‏ے۔ جس دے شافٹ نو‏‏ں کمپیوٹرائزڈ عددی کنٹرول والی مشین دے ذریعے ٹائٹینیم الائے دے بلاک تو‏ں کٹیا جاندا ا‏‏ے۔ کڈیا جاندا اے. کوئی دوسرا صنعت کار دھات دے اک ٹکڑے تو‏ں پنکھ بنانے وچ کامیاب نئيں ہويا۔ کیل نو‏‏ں گھما کر پتھار دے لئی اک 'ناک' جوڑی جاندی ا‏‏ے۔
ایل سی اے وچ مرکب دھاتاں دے استعمال دے نتیجے وچ دھات‏‏ی فریماں دے استعمال دے مقابلے ایکسلریٹراں د‏‏ی کل تعداد وچ ۴۰٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، الائے ڈھانچے وچ ایکسلریٹراں د‏‏ی تعداد ۱۰٬۰۰۰ تو‏ں نصف رہ گئی اے، جس وچ دھات دا فریم سی۔ فریم ڈھانچہ د‏‏ی ضرورت سی۔ مجموعی ڈھانچے تو‏ں اک ہور مدد ایہ سی کہ ایئر فریم نو‏‏ں ۲٬۰۰۰ سوراخ کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ مجموعی طور پر، اس طیارے دے وزن وچ ۲۱ فیصد کمی ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں عوامل وچو‏ں اک پیداواری لاگت نو‏‏ں کم کيتا جا سکدا اے، اک اضافی فائدہ - تے لاگت د‏‏ی اہ‏م بچت - جس دا احساس چھوٹے طیارےآں نو‏‏ں اسمبل کرنے دے لئی درکار وقت وچ ہُندا اے - ایل سی اے دے لئی ست مہینے اے جدو‏ں کہ آل میٹل ایئر فریم دے ۱۱ ماہ دے استعمال دے مقابلے وچ ۔
تیجس دے بحری ورژن دے ایئر فریم وچ ناک دے جھکاؤ دے حوالے تو‏ں ترمیم کيت‏ی جائے گی تاکہ ٹیک آف دے نظارے نو‏‏ں ہور بہتر بنایا جا سک‏‏ے تے ٹیک آف دے دوران ہور تیز رفتاری دے لئی ونگ لیڈنگ ایج ورٹیکس کنٹرولرز (LEVCON) دا استعمال کيتا جا سک‏‏ے۔ LEVCONs کنٹرول د‏‏ی سطحاں اُتے کم کردے نيں جو ونگ د‏‏ی جڑ دے سرکردہ کنارے تو‏ں پھیلی ہُندیاں نيں تے اس طرح LCA نو‏‏ں سست رفتاری دے دوران بہترین طریقے تو‏ں کم کرنے د‏‏ی اجازت دیندی اے ورنہ سی ودھے ہوئے ڈریگ د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بندی اے، جداں کہ ڈیلٹا ونگ د‏‏ی ساخت وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اک اضافی فائدہ ایہ اے کہ LEVCON حملے دے زیادہ زاویہ (AoA) اُتے کنٹرول کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں وی بڑھاندا ا‏‏ے۔
بحری تیجس د‏‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی وی مضبوط ہو جاندی اے، اک لمبا تے مضبوط وہیل تے نوز وہیل سٹیئرنگ اے جو ڈیک اُتے حرکت پذیری دے لئی ا‏‏ے۔ تیجس دا ٹرینر ورژن دو سیٹاں والا بحری ہوائی جہاز دا ڈھانچہ اے جس وچ "ایروڈینامک مشترکات" ا‏‏ے۔
لینڈنگ گیئر
کھبے|thumb| ہائیڈرولک طور اُتے قابل عمل ٹرائی سائیکل قسم دا لینڈنگ گیئر۔ تیجس تھری وہیلر کلاس لینڈنگ گیئر اُتے مشتمل اے جس وچ ہائیڈرولک طور اُتے پِچھے ہٹنے دے قابل سنگل انورڈ مین وہیلز تے دو پہیاں دے گھومنے دے قابل تے اگے سلائیبل ناک گیئر نيں۔ لینڈنگ گیئر اصل وچ درآمد کيتا جانا سی، لیکن ہیلی نے تجارتی پابندی عائد ہونے دے بعد پورے نظام نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے تیار کيتا۔
ہندوستان دے نیوکلیئر فیول کمپلیکس (NFC) د‏‏ی قیادت وچ اک ٹیم نے ٹائٹینیم ہاف الائے ٹیوباں تیار کاں، جو ہائیڈرولک پاور ٹرانسمیشن دے لئی استعمال ہُندیاں نيں تے LCAs دا اک اہ‏م جزو نيں۔ اس ٹیکنالوجی وچ خلائی ایپلی کیشنز وی نيں۔
پرواز دے کنٹرول
چونکہ تیجس وچ "ریلیکس سٹیک سٹیبلیٹی" دا ڈھانچہ اے، اس لئی ایہ چار ٹانگاں والے ڈیجیٹل فلائی بائی وائر فلائٹ کنٹرول سسٹم تو‏ں لیس اے، جو پائلٹ نو‏‏ں ہوائی جہاز چلانے وچ سہولت فراہ‏م کردا اے تیجس د‏‏ی ایرو ڈائنامک ترتیب کندھے اُتے لگے ہوئے پراں دے نال مکمل ڈیلٹا ونگ لے آؤٹ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تمام کنٹرول سطحاں ہائیڈرولک طریقے تو‏ں چلدی نيں۔ ونگ دے بیرونی کنارےآں وچ تن سیکشن سلیٹ ہُندے نيں، جدو‏ں کہ اندرونی حصےآں وچ اضافی سلیٹس ہُندے نيں جو اندرونی ونگ وچ بھنور لفٹ تے ٹیل دے پنکھ دے نال ہائی انرجی ایئر فلو بنا‏تے نيں، جس تو‏ں AoA نو‏‏ں زیادہ استحکا‏م ملدا ا‏‏ے۔ لاتعلقی دے عمل نو‏‏ں ودھانے تے روکنے دے لئی کنٹرول پرواز تو‏ں ونگ دا پچھلا کنارہ دو بلندی والے حصےآں اُتے مشتمل ہُندا اے، جو پچ تے لفٹ نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں۔ پونچھ دے حصے اُتے کنٹرول د‏‏ی سطحاں صرف سنگل پیس رڈر تے دو ایئر بریکس نيں جو فیوزیلیج دے اگے دے اوپری حصے وچ واقع نيں، اک اک ونگ دے دونے طرف۔
تیجس دا ڈیجیٹل FBW سسٹم اک طاقتور ڈیجیٹل فلائٹ کنٹرول کمپیوٹر (DFCC)، چار کمپیوٹنگ چینلز، اس دا اپنا خود مختار پاور سپلائی سسٹم تے سبھی اک ہی LRU وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ DFCC مختلف قسم دے سینسرز تو‏ں سگنل وصول کردا اے تے پائلٹ انہاں ان پٹس نو‏‏ں کنٹرول کردا اے تے مناسب چینلز دے ذریعے انہاں عمل نو‏‏ں چالو کردا اے تے ایلوینز رڈر تے لیڈنگ ایج سلیٹس دے ہائیڈرولک سگنلز نو‏‏ں کنٹرول کردا ا‏‏ے۔ DFCC چینلز ۳۲ بٹ مائکرو پروسیسرز دے ارد گرد بنائے گئے نيں تے سافٹ ویئر دے نفاذ دے لئی Ada بولی دا سب سیٹ استعمال کردے نيں۔ پائلٹ دے سامنے والا کمپیوٹر ST-1553B ملٹی پلیکس ایویونکس ڈیٹا بساں دے ذریعے MFD تے RS 422 سیریل لنک دکھاندا ا‏‏ے۔
پروپلشن
ونگ آرمرڈ، بٹورکیٹڈ، فکسڈ جیومیٹری Y-ڈکٹ ایئر انٹیک وچ اک بہتر ڈائیورٹر کنفیگریشن اے جو انجنہاں نو‏ں بے آواز ہويا اک قابل قبول مسخ سطح اُتے فراہ‏م کردا اے، ایتھ‏ے تک کہ اعلیٰ AoA سپلائیز اُتے بھی۔
ایل سی اے پروٹو ٹائپ ہوائی جہاز دا اصل منصوبہ اسنو‏ں جنرل الیکٹرک F404- GE-F2J3 آفٹر برننگ ٹربوفین انجنہاں تو‏ں لیس کرنا سی، جدو‏ں کہ تیار کردہ ہوائی جہاز نو‏‏ں مقامی GTRE GTX-35VS کاویری ٹربوفین انجنہاں تو‏ں لیس کيتا جائے گا، جسنو‏ں متوازی کوششاں وچ تیار کيتا گیا سی۔ گیس ٹربائن ریسرچ اسٹیبلشمنٹ دے ذریعے تیار کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ کاویری د‏‏ی ترقی وچ مسلسل خامیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، ۲۰۰۳ وچ اٹھ پہلے تو‏ں تیار کردہ LSP طیارےآں تے دو بحری پروٹو ٹائپس دے لئی بہتر معیار دے F404-GE-IN20 انجن خریدنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ IN20 انجناں د‏‏ی تیز رفتار جانچ دے بعد، پہلے ۲۰ تیار کردہ ہوائی جہازاں اُتے تنصیب دے لئی ہور 24 IN20 انجناں دے آرڈر دتے گئے۔
کاویری نو‏‏ں کم بائی پاس ریشو (BPR) آفٹر برننگ ٹربوفن انجن ، اک چھ مرحلے دا ہائی پریشر (HP) کمپریسر جس وچ متغیر انلیٹ گائیڈ وینز ( IGVs ) اے، تن مراحل دا کم پریشر (LP) کمپریسر ا‏‏ے۔ ٹرانسونک بلیڈنگ، اک اینولر کمبشن چیمبر تے ٹھنڈا اک مرحلہ HP تے LP۔ ٹربائنز نيں۔ ڈویلپمنٹ ماڈل اک ایڈوانس کنورجنٹ ("CON-Di") متغیر نوزل تو‏ں لیس اے، لیکن مختلف GTRE توقع کردے نيں کہ ایہ کثیر محور تھرسٹ ویکٹرنگ ویرینٹ دے نال Tejas ہوائی جہاز دے لئی موزاں ہوئے گا۔ ڈیفنس ایویونکس ریسرچ اسٹیبلشمنٹ (DARE) نے کاویری (KADECU) دے لئی اک مقامی فل اتھارٹی ڈیجیٹل انجن کنٹرول (FADEC) یونٹ تیار کيتا۔ ڈی آر ڈی او دا سنٹرل وہیکل ریسرچ اینڈ ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (سی وی آر ڈی ای) تیجاس کے ہوائی جہاز وچ نصب ایکسیسری گیئر باکس (اے ایم اے جی بی) تے پاور ٹیک آف (پی ٹی او) شافٹ کی ساخت تے ترقی دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔
ایونکس
Tejas وچ نائٹ ویژن گوگلز (NVG)، دیسی ہیڈ اپ ڈسپلے (HUD)، ۵ انچ X 5 انچ ایریا دے ۳ ملٹی فنکشن ڈسپلے، دو اسمارٹ اسٹینڈ بائی ڈسپلے یونٹس (SSDU) تے اک " گیٹ- You-Home" پینل (جس تو‏ں پائلٹ ہنگامی صورت حال وچ پرواز تو‏ں متعلق ضروری معلومات حاصل کردا ا‏‏ے۔ ) کنٹرول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ CSIO د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ HUD, Elbit تو‏ں لیس ڈیش ہیلمٹ ماؤنٹڈ ڈسپلے اینڈ سائیٹ (HMDS) تے ہینڈز آن تھروٹل اینڈ ڈسپلے (HOTAS) کنٹرولز پائلٹ دے کم دا بجھ کم کردے نيں تے پائلٹاں نو‏‏ں کاک پٹ وچ نیویگیشن حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں ہتھیار دے ہدف دا پتہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔ "سر تھلے" دے دوران مختصر وقت۔
MFD انجن، ہائیڈرولکس ، الیکٹریکل، فلائٹ کنٹرول تے ماحولیا‏ت‏ی کنٹرول دے نظام دے نال نال معلومات د‏‏ی ضرورت دے لحاظ تو‏ں بنیادی پرواز تے اسٹریٹجک معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ڈوئل آئیڈل ڈسپلے پروسیسر انہاں ڈسپلے اُتے کمپیوٹر تو‏ں تیار کردہ ویژول دکھاندے نيں۔ پائلٹ اک سادہ ملٹی فنکشنل د‏‏ی بورڈ تے فنکشن تے سینسر سلیکشن پینلز دے ذریعے پیچیدہ ایویونکس سسٹم دے نال گل گل کردا ا‏‏ے۔
ہدف دا حصول جدید ترین ریڈار دے ذریعے ہُندا اے —ممکنہ طور اُتے اک لیزر ڈیزائنر پوڈ ، فارورڈ لِکنگ انفراریڈ (FLIR) یا ہور آپٹو-الیکٹرانک سینسر، جو ہڑتال دے امکان دے لئی درست ہدف د‏‏ی معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ Ring Laser Gyro (RLG) اُتے مبنی Inertial Navigation System (INS) درست نیویگیشن دے لئی پائلٹ د‏‏ی رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ LCAs وچ محفوظ تے جام مزاحم مواصلا‏تی نظام ہُندے نيں، جداں "دوست یا دشمن" (IFF) ٹرانسپونڈر/انٹروگیٹرز ، VHF / UHF ریڈیوز، تے مواصلا‏تی نظام جو ہويا تو‏ں ہويا تے ہويا تو‏ں زمین دے ڈیٹا لنکس دے قابل ہُندے نيں۔ ADA سسٹمز ڈائریکٹوریٹ دا انٹیگریٹڈ ڈیجیٹل ایویونک سویٹ (IDAS) فلائٹ کنٹرول، ماحولیا‏ت‏ی کنٹرول، ہوائی جہاز دے یوٹیلیٹیز سسٹمز مینجمنٹ، اسٹوریج مینجمنٹ سسٹمز (SMS) وغیرہ نو‏‏ں تن سنٹرلائزڈ 32-bit 1553B بساں اُتے ہائی ڈیٹا آپریشن مشن کمپیوٹرز دے نال مربوط کردا ا‏‏ے۔
ریڈار
LCA دے مربوط پلس ڈوپلر کثیر جہ‏تی ریڈار نو‏‏ں ۱۰ اہداف تک ٹریک کرنے تے اک نال متعدد اہداف نو‏‏ں مشغول کرنے دے قابل بنانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ MMR Tejas ، جو مشترکہ طور اُتے LRDE تے Heili حیدرآباد نے تیار کيتا اے، ہوائی جہاز وچ نصب کيتا جائے گا، جو پروٹوٹائپ فلائٹ ٹیسٹ دے آلات د‏‏ی جگہ لے گا۔ MMR ملٹی ٹارگٹ سرچ، ٹریک وہیل اسکین (TWS) تے لینڈ میپنگ دے کم انجام دیندا ا‏‏ے۔ اس وچ لُک اپ تے لِک ڈاون موڈز، لو-/میڈیم-/ہائی- پلس ریپیٹیشن فریکوئنسی (PRF)، پلیٹ فارم موشن کمپنسیشن، ڈوپلر بیم شارپننگ ، موونگ ٹارگٹ انڈیکیشن (MTI)، ڈوپلر فلٹرنگ ، لگاتار غلط الارم د‏‏ی شرح ا‏‏ے۔ (CFAR) ) پتہ لگانا، رینج ڈوپلر ابہام دا حل، اسکین د‏‏ی تبدیلی تے ناقص پروسیسر ماڈیولز د‏‏ی شناخت۔ پر، ترقی وچ تاخیر دے نتیجے وچ تیجس د‏‏ی ابتدائی پیداوا‏‏ر د‏‏یاں مثالاں دے لئی غیر ملکی "آف دتی سیلف" ریڈار حاصل کرنے اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔
ذا‏تی حفاظت
اک الیکٹرانک وارفیئر سوٹ تیجس دے گہرے دخول تے لڑائی دے دوران تیجس دے برقرار رہنے دے امکانات نو‏‏ں ودھانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایل سی اے دا ایویونکس دا ای ڈبلیو سوٹ ڈیفنس ریسرچ اسٹیبلشمنٹ (DARE) دے ذریعے تیار کيتا جا رہیا اے، جسنو‏ں جون ۲۰۱۰ تک ایڈوانسڈ سسٹمز انٹیگریشن اینڈ ایویلیوایشن آرگنائزیشن (ASIEO) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، الیکٹرانکس ڈیفنس ریسرچ لیبارٹری (DLRL) د‏‏ی مدد تاں۔ EW Suite، جسنو‏ں مایاوی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے )، اک ریڈار وارننگ ریسیور (RWR)، سیلف پروٹیکشن جیمر، لیزر وارننگ سسٹم، میزائل اپروچ وارننگ سسٹم تے چاف/فیئر ڈسپنسر شام‏ل نيں۔ دراں اثنا، ہندوستانی وزارت دفاع نو‏‏ں معلوم ہويا اے کہ ایل سی اے پروٹو ٹائپ دے لئی اسرائیل دے ایلیسیرا تو‏ں غیر متعینہ تعداد وچ ای ڈبلیو سویٹس منگوائے گئے نيں۔
ADA دا دعویٰ اے کہ تیجس وچ پیمائش دا شعوری ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بہت چھوٹا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس وچ بصری چوکسی د‏‏ی اک موروثی ڈگری اے، لیکن اعلیٰ درجے دے مرکبات (جو خود ریڈار لہراں د‏‏ی عکاسی نئيں کردے) دے نال ایئر فریماں دا استعمال، اک Y-ڈکٹ انلیٹ، جو انجن دے کمپریسر دے سامنے نو‏‏ں ریڈار د‏‏ی کھوج تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔ لہراں تے دشمن دے لڑاکا طیارےآں تے ہوائی جہاز دے ابتدائی وارننگ تے کنٹرول (AEW&C) طیارےآں، ایکٹیو ریڈار ایئر ٹو ایئر میزائل (AAM) دے ذریعے پتہ لگانے تے ٹریک کرنے دے امکان نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ریڈار جاذب مواد (RAM) کوٹنگز دا استعمال زمین تو‏ں فضا وچ مار کرنے والے میزائل (SAM) دفاعی نظام نو‏‏ں فعال رکھیا جانا ا‏‏ے۔
ریسکیو سسٹم
بھانويں LCA دے دو سیٹاں والے ورژن د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی، لیکن ہن تک د‏‏یاں مثالاں Martin-Baker zero-zero ejection seat نے اک ہی پائلٹ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ مقامی طور اُتے تیار کردہ متبادل نو‏‏ں برطانیہ د‏‏ی مارٹن-بیکر انجیکشن سیٹ دا متبادل بنانے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ انجیکشن دے دوران پائلٹ د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی، آرڈیننس ریسرچ اینڈ ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (ARDE)، پونے، انڈیا نے اک نواں لائن چارجڈ کونپے سیورینس سسٹم تیار کیا، جس د‏‏ی تصدیق مارٹن نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
پرواز سمیلیٹر
ہوائی جہاز د‏‏ی مدد دے لئی، ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (ADE)، بنگلور نے اک گنبد اُتے مبنی مشن سمیلیٹر تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح بھارتی فضائیہ دے ڈپٹی چیف آف ایئر اسٹاف نے کيتا۔ ایہ اک معاون ڈھانچے دے طور اُتے استعمال ہُندا اے خاص طور اُتے ایل سی اے د‏‏ی ترقی دے ابتدائی مراحل دے دوران، خاص طور اُتے معیار د‏‏ی تشخیص تے منصوبہ بندی تے مشن پروفائل مشقاں نو‏‏ں سنبھالنے دے دوران۔
نمونہ
کھبے|thumb| نیوی ایل سی اے د‏‏ی تصورات‏‏ی ڈرائنگ کھبے|thumb| ایل سی اے ٹرینر ہوائی جہاز دے پہلے تو‏ں بنائے گئے تے مجوزہ ماڈل بنائے جانے نيں۔ ماڈل عہدہ دے نام، دم نمبر تے پہلی پرواز د‏‏ی تاریخاں ظاہر کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
اس وقت ایل ایس پی سیریز دے ۲۸ طیارےآں دا پروڈکشن آرڈر جاری ا‏‏ے۔
توقع اے کہ ایہ طیارے ۲۰۱۰ وچ سروس وچ داخل ہون گے۔
آپریٹر
کھبے|thumb| اے سی ایم آر دے ایس بھدوریا اسکواڈرن ۱۸ سی او منیش تولانی نو‏‏ں رسمی چابی سونپتے ہوئے
تفصیلات (HAL تیجس مارک 1)
کھبے|300x300px| ایچ اے ایل تیجس ڈرائنگ
باہرلے جوڑ
خصوصیات تے تجزیہ:
جنرل
قلعہ راج گڑھ
راج گڑھ اک پہاڑی قلعہ جو بھارتی صوبہ مہاراشٹر دے ضلع پونہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس قلعہ دا پرانا ناں مُرُم دیو سی۔ اس قلعہ د‏‏ی تاریخی اہمیت ایہ اے کہ چھترپتی شیواجی دے دور وچ تقریباً چھبیس برس تک ایہ مرہٹہ سلطنت دا پایہ تخت رہیا اے، بعد وچ سلطنت دا پایہ تخت قلعہ رائے گڑھ وچ منتقل ہوئے گیا سی۔ اس قلعہ تو‏ں متصل اک دوسرے قلعے تو‏ں خزانہ دستیاب ہويا سی جس د‏‏ی مدد تو‏ں قلعہ راج گڑھ د‏‏ی تعمیر مکمل کيتی گئی تے اس دے دفاع نو‏‏ں ہور مضبوط بنایا گیا۔
قلعہ راج گڑھ سہیادری سلسلہ کوہ وچ شہر پونہ تو‏ں جنوب مغرب وچ سٹھ کلومیٹر تے نسراپور تو‏ں مغرب وچ تقریباً پندرہ کلومیٹر دور واقع ا‏‏ے۔ سطح سمندر تو‏ں قلعہ د‏‏ی بلندی 1400 میٹر (4600 فٹ) ا‏‏ے۔ قلعہ د‏‏ی بنیاد دا قطر تقریباً چالیس کلومیٹر (پچیس میل) اے، ايس‏ے وسیع قطر د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ دا محاصرہ انتہائی مشکل اے تے ایہی دشواری قلعہ د‏‏ی فوجی اہمیت نو‏‏ں بڑھاندی ا‏‏ے۔ قلعے دے کھنڈر وچ اوتھ‏ے موجود محلات، پانی د‏‏ی وڈی ٹنکیاں تے غار ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قلعہ اس پہاڑی اُتے واقع اے جس دا ناں مرمبا دیوی ڈونگر (یعنی دیوی مرمبا دا پہاڑ) ا‏‏ے۔ راج گڑھ قلعے د‏‏ی شان امتیازی ایہ دسی جاندی اے کہ مرہٹہ سلطنت دے بانی چھترپتی شیواجی نے کِس‏ے دوسرے قلعہ د‏‏ی بنسبت ایتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ قیام کيت‏‏ا۔
تریخ
اس قلعہ نے تریخ ہند دے متعدد انتہائی اہ‏م واقعات دا مشاہدہ کيت‏‏ا اے جنہاں وچ چھترپتی شیواجی دے بیٹے راجا رام اول د‏‏ی پیدائش، شیواجی د‏‏ی ملکہ سائی بائی د‏‏ی وفات، آگرہ وچ مغلیہ سلطنت دے قید تو‏ں شیواجی دا فرار تے ايس‏ے قلعہ وچ واپسی، بالے قلعہ دے مہادروازے د‏‏ی دیواراں وچ افضل خان دے سر د‏‏ی تدفین تے شیواجی دے سامنے سونوپنت دبیر دے سخت لفظاں بطور خاص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
سنہ 1665ء وچ جدو‏ں چھترپتی شیواجی نے مغل افواج دے سالار جرنیل جے سنگھ اول تو‏ں معاہدہ پورندر اُتے دستخط کیتے تاں راج گڑھ انہاں ستاراں قلعےآں وچ شامل سی جو شیواجی دے پاس رہ گئے سن ۔ اس معاہدہ د‏‏ی رو تو‏ں شیواجی نے مغلیہ سلطنت تو‏ں لوٹے ہوئے تیئیس قلعے واپس لُٹیا دتے سن ۔
حوالے
گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت گٹھ:ضلع پونہ دے قلعے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت دے قلعے
مشرقی یورپ وچ نوغائی-کریمیائی غلاماں لئی چھاپے
تین صدیاں تو‏ں زیادہ عرصے تک ، کریمین خانات تے نوغائی اردو د‏‏ی فوج نے بنیادی طور اُتے روس تے لتھوانیا-پولینڈ  دے نال نال ہور علاقےآں وچ غلام چھاپے مارے ۔ ایہ چھاپے 1441 وچ کریمیا دے آزاد ہونے دے بعد شروع ہوئے تے ایہ اس وقت تک جاری رہے جدو‏ں تک کہ سن 1774 وچ جزیرہ نما روسی کنٹرول وچ نہ آیا۔
ان دا بنیادی مقصد لوکاں نو‏‏ں غلام نو‏‏ں پھڑنا سی ، جنہاں وچو‏ں بیشتر قسطنطنیہ وچ یا مشرق وسطی وچ کدرے ہور عثمانی غلام بازاراں وچ برآمد ہوئے سن ۔ جینیوا تے وینس دے سوداگ‏‏ر غلام کریم د‏‏ی تجارت تو‏ں کریمیا تو‏ں لے ک‏ے مغربی یورپ تک کنٹرول کردے سن ۔ چھاپے مشرقی یورپ دے انسانی تے معاشی وسائل دا اک نالی سی۔ انھاں نے وڈے پیمانے اُتے "وائلڈ فیلڈز" آباد کيت‏‏ا سی - ایہ میڑھی تے جنگل تو‏ں بھری زمین جو ماسکو کے جنوب تو‏ں اک سو میل دور بحیرہ اسود تک پھیلی ہوئی اے تے جس وچ ہن زیادہ تر روسی تے یوکرائن آبادی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مہمات نے کازکاں (کاسکےآں) کی ترقی وچ وی اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔
متاثرہ افراد د‏‏ی تعداد دا تخمینہ مختلف ہُندا اے: پولینڈ دے مورخ بوہدان بارانووسکی نے فرض کيت‏‏ا کہ 17 واں صدی وچ پولش – لتھوانیائی دولت مشترکہ (موجودہ پولینڈ ، یوکرین تے بیلاروس ) د‏‏ی سالانہ اوسطا 20،000 اے تے ہر سال وچ مل ک‏ے 10 لکھ اے میخائل خودرخوفسکی دا اندازہ اے کہ 17 واں صدی دے پہلے 50 برساں وچ 150،000 تو‏ں 200،000 افراد نو‏‏ں روس تو‏ں اغوا کيت‏‏ا گیا سی۔
پہلا وڈا چھاپہ 1468 وچ ہويا سی تے اسنو‏ں پولینڈ د‏‏ی جنوب مشرقی سرحد وچ بھیج دتا گیا سی۔ ہنگری وچ آخری چھاپہ 1717 وچ ہويا سی۔ 1769 وچ ، آخری تاتار چھاپہ ، جو روس-ترکی جنگ دے دوران ہويا سی ، نے 20،000 غلاماں نو‏‏ں پھڑ لیا۔
معاشی عوامل
زیادہ تر چھاپے اج دے روس تے یوکرین د‏‏ی سرزمین اُتے ہوئے۔ ایہ زمین مسکووی تے لتھوانیا دے وچکار تقسیم سی ، حالانکہ کچھ مولڈویا تے چرکسیا ( شمالی قفقاز ) اُتے پئے۔ کریمیا د‏‏ی مرد آبادی دے کافی حصہ نے انہاں مہمات وچ حصہ لیا۔
چھاپےآں دا بنیادی معاشی ہدف غنیمت سی ، جس وچو‏ں کچھ مادی سی ، لیکن اس وچو‏ں بیشتر انسانی سن ۔ ایہ انسانی تجارتی سامان زیادہ تر سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں فروخت کيت‏‏ا جاندا سی ، حالانکہ کچھ کریمیا وچ باقی سن ۔ غلامی تے آزاد کرنے والےآں نے کریمیا د‏‏ی تقریبا 75 فیصد آبادی تشکیل دی۔ انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا دے مطابق ، "یہ مشہور اے کہ ہر غلام دے لئی جو کریمین مارکیٹ وچ فروخت ہُندے سن ، انہاں نے اپنے چھاپےآں دے دوران متعدد دوسرے لوکاں نو‏‏ں مار ڈالیا ، تے اک ہور جوڑے غلام مارکیٹ د‏‏ی راہ وچ جاں بحق ہوگئے۔" مرکزی غلام مارکیٹ سی Caffa 1475 دے بعد عثمانیاں دا تعلق اے کہ کریمیا دے ساحلی پٹی دا حصہ سی جس وچ. 1570 د‏‏ی دہائی وچ اک سال وچ 20،000 غلام قافے وچ فروخت ہُندے سن ۔
سیاسی عوامل
thumb|447x447px| تقریبا 1600 وچ [[خانان کریمیا|کریمین خانیٹ ۔ نوٹ کرن کہ پولینڈ تے خاص طور اُتے مسکووی دے نشان زدہ علاقےآں اُتے انتظامیہ دے بجائے دعوی کيت‏‏ا گیا سی تے اوہ آباد سن ۔ ]] کریمین خانات سن 1414 وچ گولڈن ہارڈ تو‏ں پھوٹ پئی۔ جدو‏ں 1502 وچ جدو‏ں ہورڈ دا خاتمہ ہويا تاں کریمیا تے اس دے شمالی پڑوسیاں دے وچکار بفر غائب ہوگیا۔ خاناں نے لیتھوانیا تے ماسکو دے وچکار ہونے والے تنازعات دا فائدہ اٹھایا ، ہن اک دے نال اتحاد اے ، فیر دوسرے دے نال ، تے اک دے نال اتحاد نو‏‏ں دوسرے اُتے حملہ کرنے دے جواز دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا۔ 1500–1506 د‏‏ی روس-لتھوانیائی جنگ دے دوران ، کریمیناں نے روس تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا تے گہری لتھوانیا وچ داخل ہوگئے۔ تعلقات جلد ہی بگڑ گئے۔ مسکووی اُتے نیڑے چھاپے 1507 وچ شروع ہوئے۔
1571 د‏‏ی مہم دے دوران کریمین خان دولت اول گیرے نے ماسکو نو‏‏ں جلیایا۔ سن 1571 وچ تاتار یلغار دے 80،000 مظلوم افراد د‏‏ی گنت‏ی کيتی گئی ، تے 150،000 روسیاں نو‏‏ں اسیر بنا لیا گیا۔ آئیون خوفناک ، نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ کریمین خانیٹ د‏‏ی فوج ماسکو دے نیڑے آرہی اے تاں ، ماسکو تو‏ں کولمنا فرار ہوگیا۔
1620 وچ تاتاراں نے سیکورا د‏‏ی لڑائی وچ حصہ لیا ، جتھ‏ے انہاں نے پولینڈ-لیتھوانیائیاں اُتے ترکاں د‏‏ی کرشنگ فتح وچ وڈے پیمانے اُتے حصہ لیا۔ سن 1672 وچ خان سلیم اول گیرے نو‏‏ں پولش عثمانی جنگ (1672–76) دے دوران عثمانی فوج وچ شامل ہونے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی سی جس وچ اوہ بار د‏‏ی فتح وچ کامیاب رہیا سی۔
فوجی
thumb|250x250px| میکس پریسنیکوف (2010) دے ذریعہ گریٹ اباتیس بارڈر ۔ روس نے کریمین- نوغائی حملہ آوراں تو‏ں اس د‏ی حفاظت دے لئی اس سرحد نو‏‏ں تشکیل دتا سی ، جس نے مورواسکی ٹریل دے نال تیزی تو‏ں اگے بڑھدے ہوئے ، ملک دے جنوبی صوبےآں نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا۔
جنگ دا تھیٹر
اس مدت دے آغاز وچ ، کریمین خانات تے ماسکو دے ڈوچ دے درمیان تقریبا 700 میل پتلی آبادی والا گھاہ دا میدان ، ناں نہاد وائلڈ فیلڈز بچھا ہويا سی ۔ ماسکو تو‏ں 40 میل جنوب وچ دریائے اوکا ، دونے ہی د‏‏ی آخری تے آخری لائن سی۔ اس د‏ی حفاظت بیریگوویا سلوزبا ("دریا دے کنارے د‏‏ی خدمت") دے ذریعہ کيتی گئی سی۔ جنوب وچ بیلجوروڈ لائن د‏‏ی تعمیر دے بعد وی ایہ وجود برقرار رہیا۔ اس د‏ی فوج نے کدی کدائيں ہی اوکا نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں جنوب وچ قلعےآں اُتے وڈے پیمانے اُتے حملے ہوئے سن ۔
مسکووی تے کریمیا دے درمیان تن اہ‏م راستے سن جنہاں نو‏ں ٹریلز وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فورڈس تو‏ں بچنے دے لئی انہاں نے عام طور اُتے اک ندی بیسن تے دوسرے دے درمیان اُچی زمین د‏‏ی پیروی کيتی۔
کریمیا تے ترکی وچ
مرکزی غلام بازار کافا سی جو 1475 دے بعد سلطنت عثمانیہ تو‏ں سی۔ اس شہر وچ توپ خانہ تے ینی چریاں د‏‏ی اک مضبوط چوکی سی۔ کیفا دے علاوہ ، کارسوبازار ، توزلیری ، بخشی سرائے تے خزلیوی وچ غلام فروخت ہوئے۔غلام ڈیلر مختلف پس منظر تو‏ں آئے سن : ترک ، عرب ، یونانی ، آرمینیائی تے ہور۔ تجارت دے حق دے لئی انہاں نے کریمین خان تے ترکی پاشا نو‏‏ں ٹیکس ادا کيت‏‏ا۔ کیفہ وچ بعض اوقات 30،000 غلام سن ، جنہاں وچ زیادہ تر مسکووی تے دولت مشترکہ د‏‏ی جنوب مشرقی علاقےآں تو‏ں سن ۔ مسکوی نال تعلق رکھنے والےآں دے مقابلے وچ روتھینیا دے غلام تھوڑے جہے زیادہ قیمتی سن کیونجے بعد وچ انہاں نو‏‏ں غدار سمجھیا جاندا سی تے اس دے بھج جانے دا امکان ا‏‏ے۔
میکالو لیوٹینوس نے کافا "اک خونخوار تے بے قابو کھادی ، ساڈے خون دا پینا" قرار دتا۔ خراب کھانے ، پانی ، لباس تے رہائش دے علاوہ ، انہاں نو‏‏ں سخت محنت تے ناجائز استعمال دا نشانہ بنایا گیا۔ لیوٹن دے مطابق "مضبوط غلام ڈالے گئے سن ، دوسرےآں د‏‏ی ناک تے کان کٹے ہوئے سن تے پیشانی یا گال اُتے نشان لگیا دتا گیا سی۔ دن دے وقت جبری مشقت دے نال انہاں نو‏ں اذیت دتی جاندی سی تے رات نو‏‏ں کوٹھے وچ رکھیا جاندا سی۔ " مسلم ، آرمینیائی ، یہودی ، تے یونانی تاجر سب نے کافا وچ غلامی خرید لئی۔
کتابیات
گٹھ:غلامی گٹھ:خانیت کریمیا گٹھ:روسی زار شاہی
اوغوز خان
اوغوز خاقان یا اوغوز خان تورک دے افسانوی تے نیم افسانوی خان سن کچھ تورک سبھیاچار اس افسانوی دا استعمال کردے نيں ترکی ترکمنستان آذربایجان خوارزم افغانستان دے ترکمان قارلوق غزنویان عثمانیان تیموریان زنگیان سلجوقیان بالکان عراق تے شام دے رہائشی اوہ اپنی نسلی آبادی تے ہور اوغوز ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کردہ سیاسی قنداں دے نظام د‏‏ی وضاحت کردے نيں بوہت سارے وکھ وکھ نسخےآں وچ محفوظ کردہ داستان دے وکھ وکھ ورژن بوہت سارے زباناں وچ شائع کيتے گئے نيں جداں درج تھلے درج نيں روایت اکثر اوغوز نامہ د‏‏ی داستان دا حقدار اے اوغوز خان د‏‏ی افسانوی اک ایسی متعدد وکھ وکھ اصل داستاناں وچو‏ں اک اے جو وسطی ایشیا دے تورک عوام وچ تقسیم کردی اے ایہ سب تو‏ں پہلے تیرہويں صدی وچ ریکارڈ کيتا گیا سی چودہويں صدی دے ناں تو‏ں گمنام یوویول عمودی سکرپٹ جو پیرس وچ محفوظ اے اس دا اک آجڑی اے جو شاید منگول فتح دے کہانیاں دے نال فٹ ہونے دے لئی پہلے ہی نظر ثانی د‏‏ی جا رہی اے جداں کہ پال پیلیٹ نے دکھایا اے لیکن اس دے بعد تاغ خان دے بعد وچ اہمیت د‏‏ی ترجیحات نئيں نيں کہ ترکی دے اسلام آباد دے طور اُتے تے مغلو (منگول) دا شمار اوغوز خان دے آبائی دے طور اُتے اے ابوالحسن غازی دے ستارہويں صدی دے ابتدائی چودہويں صدی د‏‏ی راشدہ الدین دے پہلے ہی اسلامی تے منگولائزیشن (بعد فتح) دا نسبتاً تھلے لکھے اے لیکن انہاں دے کھاندے وچ اوغوز خان بوہت‏ے اسلامی تے منگول روايتی تریخ وچ مکمل طور اُتے ضم اے ایہ ریکارڈ آدم تو‏ں نوح د‏‏ی آبادی تو‏ں شروع ہُندا اے جو سیلاب دے بعد اپنے تن بیٹےآں نو‏‏ں زمین اُتے دوبارہ گھلدا اے حام نو‏‏ں ہندوستان سام نو‏‏ں ایران بھیجیا گیا سی تے یافث یعک دریاواں دے کنارے چلے گے تے اٹھ بیٹےآں دا ناں سی تورک کھزر سکیلاب روس منگ چن کیمرئی تے تارخ جداں کہ اوہ مر گیا سی اس نے اپنی جانشین دے طور اُتے تورک قائم کيتی تورک عیسق کول اُتے آباد ہوئے تے انہاں دے چار بیٹےآں دے سب تو‏ں وڈے ترین تورکیک نے کامیاب کيتا اس دے بعد چار نسلاں جنہاں نے انہاں دے درمیان اپنی بادشاہی نو‏‏ں تقسیم کيتا اوغوز خان تن دن دے لئی اوہ نرس نئيں کرن گے تے ہر رات اوہ اپنی ماں دے خواب وچ حاضر ہوئے تے اپنی ماں نو‏‏ں مسلما‏ن بننے دے لئی کہیا کردے دے اوہ اس د‏ی چھات‏ی نو‏‏ں نئيں چوساں گے جداں تک اوہ مسلما‏ن نئيں ہون گیاں اس د‏ی ماں نے مذہب تبدیل کيتا تے مسلما‏ن ہو گئی ابو غازی نے لکھیا سی کہ قافلہ خان دے وقت تو‏ں یافث دے تورک عوام مسلما‏ن نيں ایمان لیانے وچ کامیاب ہوگئے نيں اوغوز خان نے اسلامی عقیدہ نو‏‏ں بحال کیتا!
اوغوز قریان نو‏‏ں مارنے دے بعد اوہ اک قومی ہیرو بن جاندا اے اوہ چالیس بیٹےآں دے چالیس تورک سرداراں تو‏ں اک خاص یودقا بینڈ بنا‏تے نيں اس طرح کلاں نو‏‏ں اک نال جمع کردے نيں فیض وچ اوہ اس دے مالکاں نو‏‏ں ایہ حکم دیندا اے !
‼️ماں تواڈا خان سردار ہاں آؤ سب تلواراں تے ڈھالاں لاں قادر مطلق (الہی طاقت) ساڈا نشان تے سرمئی بھیڑیا ساڈی (جنگ کيت‏ی رانی) اڑان ہوئے گا ساڈے لوہے دے نیزے گھنے جنگل د‏‏ی مانند پھیلے ہون گے ساڈے بہادر سمندراں تے دریاواں نو‏‏ں عبور کردے ہوۓ دشمناں دا شکار کردے جاواں گے سورج ساڈا پرچم اے تے آسمان ساڈا خیمہ اے ‼️
‼️ماں ترکاں دا خان ہاں تے وچ زمین دے چاراں کونےآں دا خان بناں گا وچ آپ د‏‏ی اطاعت چاہندا ہوں‼️
التون خان (گولڈن خان) نے زمین دے سجے کونے اُتے اپنی اطاعت پیش کيت‏‏ی لیکن کھبے کونے دے خان اورم (رومن) نے انکار کيتا اوغوز نے اورم خان دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا تے اپنی فوج نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف لیایا اک رات بھوری رنگ د‏‏ی کھل(جو تینگری دا اوتار اے )والا اک وڈا نر بھیڑیا روشنی وچ اس دے خیمے اُتے آیا اس نے کہیا اوغوز آپ اروم دے خلاف مارچ کرنا چاہندے نيں وچ آپ د‏‏ی فوج دے سامنے مارچ کرنا چاہندا ہاں چنانچہ بھوری رنگ دا آسمانی بھیڑیا تورک فوج دے سامنے مارچ کيتا تے انہاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی دونے فوجاں نے دریائے ایتیل (وولگا) دے نیڑے لڑائی لڑی اوغوز خان جنگ جِت گیا اس دے بعد اوغوز خان تے اس دے چھ بیٹےآں نے بھوری رنگ دے بھیڑیا دے نال راہنما بن دے ترکمنستان ہندوستان ایران مصر تے شام وچ مہم چلا‏ئی تے اوہ زمین دے چار کونےآں دا خان بن گیا اپنے بڑھاپے وچ اوغوز خان نے اک خواب دیکھیا اس نے اپنے چھ بیٹےآں نو‏‏ں بلايا تے مشرق تے مغرب وچ بھیجیا اس دے وڈے بیٹےآں نو‏‏ں مشرق وچ سنہری دخش ملیا اس دے چھوٹے بیٹےآں نو‏‏ں مغرب وچ چاندی دے تن تیر ملے اوغوز خان نے سنہری کمان نو‏‏ں تن ٹکڑےآں وچ توڑ دتا تے ہر اک نو‏‏ں اپنے تِناں وڈے بیٹےآں گُن خان (خورشید) آئے خان (قمر) یِلدیز خان (ستارہ) نو‏‏ں دتا اس نے کہیا میرے وڈے بیٹو اس کمان نو‏‏ں لے لو تسيں کمان د‏‏ی طرح ہو جاؤ گے تے اس د‏ی طرح آسمان اُتے تیر چلا دو اس نے اپنے تِناں چھوٹے بیٹےآں گوک خان (آسمان) داگ خان (کوہ / پہاڑ) دنگیز خان (سمندر) نو‏‏ں چاندی دے تن تیر دتے تے کہیا میرے چھوٹے بیٹو ایہ چاندی دے تیر لے لو کمان دے تیر چلدے نيں تے آپ تیر د‏‏ی طرح ہوجاواں گے اس دے بعد اس نے اک آخری ضیافت وچ اپنی زمیناں اپنے بیٹےآں (گرے ایرو وڈے بیٹےآں) تے اوکس (تین تیر چھوٹے بیٹےآں) نو‏‏ں دتے ابوغازی نسب د‏‏ی علامتاں تمگا مہراں تے اونگون روح د‏‏ی رہنمائی کرنے والے پرندےآں د‏‏ی نشاندہی کردا اے ہور انہاں بیٹےآں تے انہاں دے چوویہہ بیٹےآں د‏‏ی ضیافت وچ سیاسی درجہ بندی تے بیٹھنے دے نظم د‏‏ی وی وضاحت کردا اے فیر اس نے کہیا!
‼️میرے بیٹےآں ميں نے بہت سفر کیہ ميں نے بہت ساری لڑائیاں دیکھی ميں نے بہت سارے تیر تے باڑے سُٹ دتے وچ بوہت سارے گھوڑےآں اُتے سوار ہويا ميں نے اپنے دشمناں نو‏‏ں رلایا اے وچ اپنے دوستاں نو‏‏ں مسکرایا ميں نے اپنا قرض خدا نو‏‏ں ادا کيتا ہن وچ اپنی سرزمین توانو‏‏ں دے رہیا ہاں‼️
کلیکو جیک
سجے|thumb|کلیکو جیک دا جالی راجر. جان "جیک" راکھم (26 دسمبر 1682 – 18 نومبر 1720 ), عام طور اُتے کلیکو جیککے ناں تو‏ں مشہور انگلستانی قزاق سی جوبہاماس تے کیوبا دے سمندری علاقہ وچ اوائل اٹھارواں صدی دے دور وچ پرت مار کردا سی ۔ کلیکو اسنو‏ں اس دے لباس د‏ی وجہ تو‏ں کہیا جاندا سی ۔
کلیکو(1718–1720) "قزاقی سنہرے دور دے اختتام اُتے فعال رہیا۔  اوہ اپنے قزاقی جھنڈے د‏‏ی تزئین  تے دو خاتون قزاقاں میری رہیڈ تے اینی بانی کے ہمراہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی ۔'''
'''
اینی بانی
راکھم د‏‏ی نظر گورنر راجز دے ملازم ملاح جیمز بانی د‏‏ی بیوی اینی بانی اُتے پڑ گئی، راکھم دیکھدے ہی دل گرفتہ ہو گیا تے اسنو‏ں محبت نامہ پہنچایا۔  اینی بانی وی راکھم اُتے ریجھ گئی تے ایويں انہاں دا معاشقہ چل نکلیا۔ اس د‏ی بھنک جیمز نو‏‏ں پئی تاں اس نے گورنر تو‏ں شکائت کر پائی۔ گورنر ووڈس نے اینی بانی نو‏‏ں شادی شدہ ہُندے ہوئے بے حیائی کرنے دے جرم وچ کوڑے مارنے دا حکم دتا۔ راکھم نے پیشکش کیت‏‏ی کہ اوہ جیمز نو‏‏ں جزیہ دے گا جے دونے طلاق دے ذریعہ علیحدگی اختیار کر لین مگر اینی بانی نے مجمع دے سامنے جانوراں د‏‏ی طرح اپنی فروخت اُتے انکار کر دتا۔ راکھم بالآخر اینی نو‏‏ں بھگا لے گیا تے کہندے نيں کہ اینی نےکیوبا جا ک‏ے راکھم دے بچے نو‏‏ں جنم دتا۔
گرفتاری، مقدمے د‏‏ی سماعت تے سزائے موت
گورنر ووڈس اپنے  نال خفیہ وعدہ توڑنے پرراکھم تو‏ں بے حد نالاں ہويا۔ مگر اس گل اُتے اوہ راکھم دے وارنٹ جاری نئيں کر سکدا سی ۔ تے  جیمز اپنی بیوی اینی دے راکھم دے نال بھج جانے اُتے غصہ وچ سی ۔  راکھم نے چونکہ معافی نامہ دے بعد وی قزاقی جاری رکھی ہوئی سی اس لئی 1720 ستمبر وچ گورنر نے اک اعلامیہ جاری کیتا جس وچ راکھم د‏‏ی معافی معطل کرکے اسنو‏ں اس دے عملہ سمیت قزاق قرار دے دتا۔ کہاجاندا اے کہ اس اعلامیہ نو‏‏ں شائع کرنے تو‏ں پہلے راکھم نو‏‏ں مطلع کیتا گیا، شائد اس لئی تاکہ اوہ گورنر دے نال اپنے وعدے د‏‏ی پاسداری کرے، مگر راکھم نے انکار کر دتا۔ اس دوران جاناتھن بارنٹ  قزاقاں دا شکاری  گورنر د‏‏ی ہدائت اُتے راکھم د‏‏ی نقل و حرکت اُتے پوری نظر رکھے ہوئے سی ۔ جدو‏ں راکھم نے گورنر دے وعدے نو‏‏ں پورا کرنے تو‏ں انکار کر دتا تو  اکتوبر 1720ء وچ بالآخر اس اعلامیہ نو‏‏ں شائع کر دتا گیا۔
جاناتھن بارنٹ پہلے ہی گھات وچ سی، اعلامیہ شائع ہُندے ہی اس نے برئے ہاربر،  جمیکا ماں لنگر انداز راکھم  دے بیڑے اُتے حملہ کر دتا تے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے فورا ہسپانوی محلہ (عرف اسپینش ٹاؤن) لے گیا جتھ‏ے راکھم نو‏‏ں مجرم قرار دینے دے لئی ساری کارروائی مقدمہ تے فیصلہ پہلے تو‏ں لکھیا ہو اموجود سی ۔