یزید_بن_ہارون
امام یزید بن ہارون صحاح د‏‏ی راویاں وچ شمار ہُندے نيں۔ دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ جنہاں اتباع تابعین نے علم وعمل د‏‏ی قندیلاں فروزاں کاں، انہاں وچ اک ممتاز ناں حافظ یزید بن ہارون اسلمیؒ دا اے ،جو فقہ وحدیث وچ مہارت ِ تام رکھنے دے نال سیرت وکردار دے اعلیٰ مرتبہ اُتے فائز سن، زہد وتقویٰ، بے نفسی وخشیتِ الہیٰ اورامر باالمعروف ونہی عن المنکر انہاں د‏‏ی شخصیت دے نمایاں ترین جوہر سن، انہاں د‏‏ی علمی جلالت دا اندازہ کرنے دے لئی انہاں دے چند ممتاز ترین شیوخ وتلامذہ دا مختصر تذکرہ کرنا ضروری معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ تابعین کرام وچو‏ں انہاں نے  رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے خادمِ خاص حضرت انس بن مالکؓ دے شاگرد یحییٰ بن سعیدؒ، اورسلیمان بن طرخان تیمیؒ تو‏ں اکتسابِ فیض کيتا سی، یحییٰ حدیث د‏‏ی روایت دے نال، تفقہ وچ وی کمال رکھدے سن ،یزید بن ہارونؒ نے انہاں د‏‏ی تن ہزار حدیثاں حفظ د‏‏ی سن سلیمان تیمی المتوفی ۱۴۳ھ دا طغرائے امتیاز،زہد وورع اورعبادت وریاضت سی،وہ قائم اللیل اورصائم النہار سن ۔ حافظ یزید زمرہ اتباع تابعین وچ امام شعبہؒ، سفیان ثوریؒ،عبدالعزیز بن عبداللہ الماجشونؒ،حمادبن زیدؒ اورحماد بن سلمہؒ تو‏ں مستفید ہوئے سن، امام شعبہ دا شمار بھانويں کبار تبع تابعین وچ ہُندا اے ،مگر اوہ اپنے علم وفضل دیانت وتقویٰ اوربعض دوسری خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں تابعین دے زمرہ وچ شمار کیتے جانے دے مستحق نيں انہاں نے دو صحابیاں حضرت انس بن مالکؓ اورعمرو بن مسلمہؓ نو‏‏ں دیکھیا سی،رؤیت صحابہؓ دا ایہ فضل انہاں د‏‏ی تابعیت دے لئی کافی اے ،اپنے فضل وکمال د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ امیر المومنین فی الحدیث کہلاندے نيں۔ امام سفیان ثوری زمرۂ اتباع تابعین دے گل سرسبد سن ،علم وفضل دے لحاظ تو‏ں انہاں دا شمار انہاں ائمہ مجتہدین وچ ہُندا اے ،جو اک جداگانہ فقہی مسلک دے بانی سن، گوائمہ اربعہؒ دے مسلک دے سامنے اس مسلک دا چراغ زیادہ دناں تک نہ جل سکیا اُتے فقہ وحدیث د‏‏ی تمام کتاباں وچ ائمہ اربعہ دے نال سفیان ثوری د‏‏ی آراء ومجتہدات دا ذکر وی ملدا اے. اس عہد وچ جنہاں علماء نو‏‏ں قرآن اوراس د‏ی تفسیر وتاویل تو‏ں خاص شغف سی تے جنہاں نے اس فن وچ اپنی تاریخی یاد گاراں وی چھڈی نيں انہاں وچ امام موصوف وی نيں، انہاں د‏‏ی ایہ تفسیر حالے حال وچ چھپ گئی ا‏‏ے۔ عبدالعزیز بن عبداللہ الماجشونؒ (المتوفی ۱۰۴ھ)ایداں دے جلیل القدر فقیہ سن کہ بعض تذکرہ نویساں نے انہاں نو‏‏ں اس فن وچ امام مالکؒ اُتے وی فوقیت دتی اے ،اسی بنا اُتے مدینہ وچ سرکاری طور اُتے صرف دو ہی آدمی فتوے دینے دے مجاز سن ،ابن الماجشونؒ اورامام مالکؒ، علم وفضل دے نال جواہر عمل تو‏ں وی مالا مال سن ،زہد وتقوی دے بلند مقام اُتے متمکن سن ،خطیب بغدادیؒ نے احکا‏م ومسائل وچ انہاں دے صاحب لکھتاں ہونے دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ حماد بن زیدؒ (المتوفی ۱۷۹ھ) حصول علم دے بعد بھانويں حالتِ بینائی تو‏ں محروم ہوگئے سن ،لیکن اس دے باوجود انہاں نے اوہ مقام پیدا کيتا کہ وڈے وڈے ائمہ حدیث انہاں تو‏ں استفادہ نو‏‏ں باعثِ فخر سمجھدے سن ،امام الجرح والتعدیل عبدالرحمن بن مہدی دا قول اے کہ ميں نے حماد تو‏ں وڈا عالمِ سنت کسی نو‏‏ں نئيں دیکھیا،ابو عاصم بیان کردے نيں کہ حماد بن زید د‏‏ی حیات وچ انہاں د‏‏ی سیرت واخلاق دے لحاظ تو‏ں دنیا وچ انہاں دا کوئی مثل موجود نہ سی، یزید بن زریع انہاں نو‏‏ں سید المحدثین کہہ ک‏ے پکاردے سن (تذکرۃ الحفاظ :۱/۲۰۷)وہ بے مثل قوتِ حافظہ دے مالک سن ،عجلی کہندے نيں کہ حماد بن زید نو‏‏ں چار ہزار حدیثاں زبانی یاد سن اوران دے پاس کوئی کتاب نہ تھی،حدیث دے نال فقہ وچ وی انہاں کاپایہ نہایت بلند سی،عبدالرحمن بن مہدی بیان کردے نيں کہ ميں نے بصرہ وچ حماد بن زید تو‏ں وڈا فقیہ کوئی نئيں دیکھیا۔ حماد بن سلمہ (المتوفی ۱۶۷ھ) اپنے علم وفضل دے نال زہد واتقا ء اورتدوینِ حدیث وچ خاص امتیاز رکھدے سن ،بقول حافظ ذہبیؒ ،وہ پہلے شخص نيں جنہاں نے سعید بن ابی عروبہؒ دے نال تصنیف وتالیف وچ حصہ لیا سی۔