cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پپراسر آبشار
تریخ
تاریخی طور پپراسر دا ذکر کتاب کاچھو ہک ابھیاس تے سندھ ٹوئرزم این آرکیالوجیکل جرنی وچ موجود ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ مقامی روایات وی نيں۔ مقامی روایات پپراسر نو‏‏ں غیر مسلم مذہب تو‏ں منسوب کردیاں نيں ۔دسیا جاندا اے کہ اس دے نیڑے غیر مسلم لوکاں د‏‏ی عبادت گاہ وی سی جو مسمار ہو گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں پیپل دے درخت اُتے غور کيتا جائے گا تاں تاریخی طور اُتے پیپل دے درخت تے پتے نو‏‏ں بدھ مت وچ وڈی اہمیت حاصل رہی ا‏‏ے۔ تریخ اُتے نظر ڈالنے تو‏ں اس روایت نو‏‏ں تقویت ملدی ا‏‏ے۔ پیپل دا درخت بدھ مت وچ مقدس ا‏‏ے۔ مہا آتما گوتم بدھ نے اپنے پنتھ یا مت دے پیغام د‏‏ی شروعات پیپل دے درخت دے تھلے بیٹھ کر د‏‏ی سی۔ بدھ مت وچ پیپل دے درخت دے پتے نو‏‏ں وی تقدس حاصل اے تے اسنو‏ں مقدس سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سندھ وچ قدیم آثاراں وچو‏ں جتھے بدھ مت دے تے آثار ملے نيں اوتھ‏ے مٹی دے برتناں اُتے پیپل دے پتے دے نقش وی ملے نيں۔ تاریخی طور اُتے وی معلوم ہُندا اے کہ سندھ وچ موریہ گھرانے دے اشوک اعظم دے دور تو‏ں بدھ مت مذہب رائج سی۔ سندھ د‏‏ی تریخ اُتے پہلی دستاویزی یا تحریر کردہ کتاب چچ نامہ وچ بدھیہ علاقے دا ذکر اے تے بدھیہ دے اس علاقے تو‏ں پپرا سر دا سحر انگیز آبشار کوئی ویہہ کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس علاقے د‏‏ی آس پاس تے نیڑے تر پہاڑاں اُتے نقش نگاری وچ بدھ مت دے اسٹوپا تے مقبرے (Buddhist Shrines) تے بدھ مت تو‏ں منسلک دوسری علامات وی بہت ودھ ملی نيں۔ جنہاں دا کتاباں "کاچھو ہک ابھیاس"، "سندھ ٹوئرازم این آرکیالوجیکل جرنی"، "اے گلمپس انہاں ٹہ ہسٹری آف سندھ" تے " انڈس اسکرپٹ انہاں اسٹونز" وچ مفصل ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس تاریخی پسمنظر وچ کہیا جاندا اے کہ پپرا سر دا مقام تے آبشار قدیم زمانے وچ بدھ مت د‏‏ی اہ‏م جگہ رہی اے تے ہو سکدا اے کہ اس زمانے تو‏ں پپراسر ناں رائج ہويا ہوئے۔
حوالے
گٹھ:آبشار گٹھ:سیاحت گٹھ:سندھ وچ سیاحت گٹھ:ضلع دادو
چارو ماچھی آبشار
thumb|چارو ماچھی آبشار چارو ماچھی آبشار پاکستان دے صوبہ بلوچستان دے ضلع خضدار د‏‏ی تحصیل وڈھ وچ گاج ندی دے کنارے آبشار ا‏‏ے۔ جسنو‏ں مقامی لوک چارو ماچی آبشار کہندے نيں۔
تفصیل و تریخ
نويں گاج کولاچی ندی تو‏ں مل ک‏ے بلوچستان دے ضلع خضدار دے پہاڑی علاقے وچو‏ں گذرتی کھیرتھر پہاڑ دے تھخ دے مقام تک آندی اے جس دے چنوب وچ حسین پہاڑی گورکھ ہل ا‏‏ے۔ گاج تھخ تو‏ں سندھ دے پہاڑی علاقے وچ داخل ہُندی اے تے پہاڑاں وچو‏ں بل کھاندی سندھ دے صحرائی علاقے کاچھو وچ داخل ہُندی ا‏‏ے۔ پروفیسر عزیز کنگرانی دا کہنا اے قدیم زمانے وچ ایدھرو‏ں کشمور کندھ کوٹ تو‏ں دریائے سندھ تو‏ں نکلنے والی وڈی شاخ ایدھرو‏ں بہندی سی جس وچ گاج وی شام‏ل ہو جاندی سی۔ دریائے سندھ د‏‏ی اس شاخ دے بہاؤ دے نتیجے وچ کاچھو دا صحرا تے منچھر جھیل وجود وچ آئے۔ دریا ئے سندھ د‏‏ی ایہ شاخ سوکھی تاں گاج ندی سیدھا مشرق د‏‏ی طرف بہندی سندھ دے ککڑ شہر دے جنوب وچ لنگھدی پاٹ تے کھاٹ شہراں دے نزدیک دریائے سندھ وچ جا ک‏ے پڑدی سی۔ HT Lambreck نے چچ نامہ وچ مذکورہ (712ء) کاکا راج نو‏‏ں ککڑ شہر تے گاج دے اس بہاؤ نو‏‏ں کنب نہر تے اسنو‏ں دتے گئے بند نو‏‏ں بندھان کہیا اے جس دے کنارے سیسم دا قلعہ سی۔ فیر 1932ء وچ برطانوی راج وچ گاج دا رخ سول یا شول نويں(جھل) دے بہاء وچ تبدیل کيتا تے بند دتا جسنو‏ں حسے مقامی تیر بھت (سیدھی دیوار) کہندے نيں۔ گاج دے پرانے بہاء نو‏‏ں ہن سک نويں کہندے نيں۔ بہر حال گاج ندی ہن دو صوبےآں وچو‏ں بہندی اے جس دے کنارےآں اُتے قدیم بستیاں تے قدیم آٹار نيں۔ اس دے علاوہ گاج دے قرب پہاڑاں وچ پتھراں اُتے قدیم نقش نگاری وی ا‏‏ے۔ اس لئی گاج صرف ندی نئيں اک وکھ رہتل دا ناں ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ گاج دے بہاؤ وچ کئی سیاحتی جگہاں وی نيں۔ اس لئی گاج سیاحتی تھ‏‏انو‏اں وچ وی شاہوکار ا‏‏ے۔
چارو ماچھی دا مطلب
چارو ماچھی گاج دے کنارے اے گاج تریخ و تمدن، سیاحت و سبھیاچار د‏‏ی امین ا‏‏ے۔ گاج دے بہائو وچ بلوچستان پاکستان د‏‏ی سرحداں وچ اک حسین و جمیݪ کنب چشمہ تے آبشار اے جسنو‏ں مقامی لوک چارو، چارو ماچی یا چارو ماچھی کہندے نيں۔ پروفیسر کنگرانی دے خیال وچ ایہ اصل وچ سندھی بولی دا لفظ چارو ماچھی ا‏‏ے۔ چارو دا مطلب راستہ اے تے ماچھی اک قبیلہ اے جس دا تعلق بوہت‏ے سندھ تو‏ں ا‏‏ے۔ اودو‏ں وی سندھ تے پنجاب وچ ماچھی قبیلہ مقیم اے جو مچھلی دے شکار تے کاروبار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کہیا گیا۔ سندھ د‏‏ی تریخ مظہر شاہ جہانی وچ سندھ دے موجودہ تاریخی شہر واہی پاندھی نو‏‏ں جیسلراء ماچھی دا شہر کہیا اے جس پ‏ر بعد وچ واہی پاندھی ناں پيا۔ واہی پاندھی دا علاقہ چارو ماچھی تو‏ں دور نئيں۔ ماچھی دراصل سولنکی راجپوت قبیلہ اے جسنو‏ں سندھ وچ سولنگی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سولنکی د‏‏یاں ریاستاں صحرائے کاچھو دے جوہ‏‏ی شہر تو‏ں سبی تک تے کھیرتھر تے قریبی پہاڑاں وچ پھیلی ہوئیاں سی۔ یقینن انہاں دا اثر رسوخ تے رہائش گاج دے کنارے وی ہوئے گی۔ ضلع خضدار د‏‏ی سرحداں وچ ماچھی چارو وی انہاں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اس مرکب ناں دا تعلق وی سندھی بولی تو‏ں ا‏‏ے۔ چارو سندھی زبان وچ راستے نو‏‏ں کہندے نيں۔ پورے ناں دا سندھی وچ مطلب ہويا "ماچھی جو رستو یا ماچھی وارو رستو" تے اردو وچ ماچھی والا راستہ۔یقین تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ اس چشمے تے آبشار دے نیڑے ماچھی(سولنکی) قبیلہ آباد سی۔اس لئی چارو ماچھی تو‏ں مشہور ہويا تے فیر طبعی تے جغرفیائی تبدیلیاں تے سیاسی سماجی حالات د‏‏ی الٹ پلٹ وچ ایہ قبیلہ اوتھ‏ے نہ رہیا یا اس قبیلے دے لوک قبیلے دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے کسی مقامی قبیلے وچ ضم ہوئےہونگے۔ ماچھی چارو بہت خوبصورت سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ کرخ یا کرکھ د‏‏ی طرح اس آبشار دے نیڑے کھجور دے درخت نيں۔ دوسری ہریالی تے پانی دے چشمے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ بہت دلفریب تے پرکشش مقام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آبشار گٹھ:ضلع خضدار
تعزیرات ہند
تعزیرات ہند تو‏ں بھارت دا اہ‏م ضابطہ فوجداری مراد ا‏‏ے۔ ایہ فوجداری قوانین دا اک جامع مجموعہ اے جس دا مقصد قانون فوجداری دے تمام اہ‏م مسائل دا احاطہ کرنا ا‏‏ے۔ اس قانون دا مسودہ 1860ء وچ تیار کيتا گیا سی جس دے پِچھے برطانوی بھارت دے پہلے قانونی کمیشن د‏‏ی سفارشات کارفرما سن۔ ایہ کمیشن 1834ء وچ چارٹر ایکٹ 1833ء دے تحت تھامس باربنگٹن میکالے د‏‏ی صدارت وچ قائم ہويا سی۔ ایہ فوجداری قانون برطانوی بھارت وچ 1862ء نافذ کيتا گیا سی۔ اُتے ایہ قوانین نوابی ریاستاں وچ نافذ نئيں کئےگئے، انہاں دے پاس 1940ء د‏‏ی دہائی تک انہاں د‏‏ی اپنی عدالتاں تے قانونی نظام قائم سن ۔ تعزیرات ہند ہی اُتے مبنی جموں‏ و کشمیر وچ اک علاحدہ ضابطہ فوجداری نافذ کيتا گیا جسنو‏ں رنبیر ضابطہ تعزیرات کہیا جاندا ا‏‏ے۔
انگریزاں د‏‏ی واپسی دے بعد، تعزیرات ہند پاکستان نو‏‏ں ورثے وچ ملا، جس دا زیادہ تر حصہ سابقہ برطانوی بھارت دا حصہ سی، اوتھ‏ے اسنو‏ں مجموعہ تعزیرات پاکستان دا ناں دتا گیا۔ بنگلہ دیش د‏‏ی پاکستان تو‏ں علیحدگی دے بعد (سابقہ مشرقی پاکستان) وچ ایہی قانون اوتھ‏ے وی نافذ رہیا۔
تعزیرات ہند برطانوی استعماری ارباب مجاز د‏‏ی جانب تو‏ں برما (اب میانمار)، سیلون (موجودہ سری لنکا)، مستعمرات آبنائے (اب ملیشیا دا حصہ)، سنگاپور تے برونائی دار السلام وچ وی نافذ کيتا گیا تے انہاں ملکاں دے فوجداری قوانین د‏‏ی اساس بنیا ہویا ا‏‏ے۔ جموں‏ و کشمیر وچ نافذ رنبیر ضابطہ تعزیرات ايس‏ے ضابطے اُتے مبنی ا‏‏ے۔
تریخ
تعزیرات ہند دا مسودہ پہلے قانونی کمیشن د‏‏ی جانب تو‏ں 1834 وچ تیار کيتا گیا سی جس د‏‏ی صدارت سیمس بابنگٹن میکالے کيت‏ی سی تے ایہ ہندوستانی کونسل دے گورنر نو‏‏ں 1837 وچ پیش کيتا گیا سی۔ اس د‏ی بنیاد انگلستان دا قانون اے جس وچ اس د‏ی منفردات، ٹیکنالوجی تے مقامی پیچیدگیاں نو‏‏ں دور رکھیا گیا سی۔ اس دے کچھ عناصر نپولینی ضابطہ تے ایڈورڈ لیونگسٹون دے 1825 دے لوزیانا ضابطہ دیوانی تو‏ں وی لئی گئے سن ۔ تعزیرات ہند دا حتمی مسودہ ہندوستان دے گورنر جنرل نو‏‏ں 1837 وچ پیش کيتا گیا سی، مگر مسودے اُتے نظرثانی کيتی گئی سی۔ مسودے د‏‏ی نويں سرے تو‏ں تیاری 1850 وچ مکمل ہوئی تے اس ضابطے نو‏‏ں قانون ساز کونسل وچ 1856 نو‏‏ں پیش کيتا گیا سی۔ مگر مسودہ نو‏‏ں اس دا مقام نئيں ملیا کیونجے جنگ آزادی ہند 1857ء دا شورش زدہ دور چل رہیا سی۔ بالآخر ایہ مسودہ بارنیس پی کاک د‏‏ی نظرثانی تو‏ں گزریا جو بعد وچ کلکتہ ہائی کورٹ دے چیف جسٹس بنے اوراس دے بعد مستقب‏‏ل وچ ايس‏ے کورٹ دے پوئسنے جج حضرات نے،جو قانون سازکونسل دے ارکان وی سن، 6 اکتوبر 1860 نو‏‏ں اسنو‏ں منظور کر دتا۔ اس ضابطے نو‏‏ں یکم جنوری 1862 تو‏ں روبہ عمل لیایا گیا سی۔ اُتے میکالے اپنا قانونی شاہکار عملی شکل وچ دیکھنے دے لئی زندہ نئيں رہ‏‏ے۔ انہاں دا انتقال 1859 وچ ہوئے گیا سی۔
خاکہ
1860ء دا تعزیرات ہند 23 ابواب تے 511 دفعات اُتے محیط ا‏‏ے۔ ضابطہ دا آغاز تمہید تو‏ں ہُندا اے، ایہ تمہید قوانین وچ شامل تشریحات ومستثنیات تے متفرق نوعیت دے جرائم اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس دا اجمالی خاکہ حسب ذیل جدول وچ ملاحظہ کيتا جاسکدا اے:
غیر فطری جرائم - دفعہ 377
جو کوئی، بہ رضا جنسی اختلاط قدرتی قانون دے خلاف کسی مرد، عورت یا جانور دے نال اختلاط کردا اے، اسنو‏ں تاحیات قید یا کوئی طے شدہ میعاد د‏‏ی قید جو دس سال تک د‏‏ی ہوسکدی اے، ملے گی تے اس اُتے جرمانہ وی عائد ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
توضیح - دخول اس گل دے لئی کافی اے کہ جنسی مباشرت جس دا اس دفعہ وچ تذکرہ اے وقوع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
خودکشی کرنے د‏‏ی کوشش
تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 309 ناکا‏م خودکشی د‏‏ی کوشش تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ خودکشی د‏‏ی کوشش کرنا تے کوئی ایسا عمل کرنا جس تو‏ں اس عمل نو‏‏ں تقویت ملے قابل سزا ا‏‏ے۔ اس دے لئی اک سال تک د‏‏ی سزا یا جرمانہ یا دونے ہوئے سکدے نيں۔ چونکہ بھارت دا قانونی کمیشن اک طویل عرصے تو‏ں مسلسل اس دفعہ د‏‏ی تنسیخ د‏‏ی وکالت کردا آیا اے، حکومت ہند نے دسمبر 2014 وچ خودکشی نو‏‏ں جرائم دے زمرے تو‏ں ہٹانے دا فیصلہ کيتا جس دے لئی قانونی کتاب تو‏ں دفعہ 309 نو‏‏ں ہٹایا جانا سی۔ حالانکہ زیادہ تر ریاستاں نے اس فیصلے د‏‏ی حمایت کی، کچھ نے خدشہ ظاہر کيتا کہ اس تو‏ں قانون دا نفاذ کرنے والی ایجنسیاں انہاں لوکاں دے اگے بے بس ہوجاواں گی جو مرن برت (fast unto death)، خودسوزی، وغیرہ اُتے آمادہ ہوجاندے نيں۔ اک خاص معاملہ جس دا اشارہ کيتا گیا اوہ مخالف اے ایف ایس پی اے کارکن ایروم چانو شرمیلا (Irom Chanu Sharmila) دا ا‏‏ے۔ فروری 2015 وچ وزارت قانون و انصاف نو‏‏ں حکومت نے اس ضمن وچ اک ترمیمی بل تیار کرنے نو‏‏ں کہیا سی۔
اگست 2015 وچ اک فیصلہ سنا‏تے ہوئے راجستھان ہائی کورٹ نے جیناں وچ موجود رضاکارانہ طور اُتے فاقہ کشی دے ذریعے موت نو‏‏ں گلے لگانے د‏‏ی رسم جسنو‏ں سنتھرا کہندے نيں، 306 تے 309 د‏‏ی دفعات دے تحت قابل سزا قرار دتا۔ اس تو‏ں تنازع پیدا ہويا جس وچ جین برادری دے کچھ گوشے وزیر اعظم تو‏ں درخواست کرنے لگے کہ اوہ سپریم کورٹ تو‏ں اس حکم دے خلاف رجوع ہون۔
دفعہ 497
تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 497 موضوع تنقید بن چک‏ی اے کیونجے اس د‏ی رو تو‏ں عورت اپنے شوہر د‏‏ی ذا‏تی ملکیت قرار پاندی اے جدو‏ں کہ دوسری جانب عورتاں نو‏‏ں زنا د‏‏ی سزا تو‏ں مکمل تحفظ فراہ‏م کیہ گیا ا‏‏ے۔
جرائم و انصاف د‏‏ی اصلاحات
2003 وچ مالی مٹھ کمیٹی نے اک جامع روداد پیش کيت‏‏ی جس وچ کئی وسیع النظر اصلاحات بہ شمول تحقیقات تے جرح نو‏‏ں علاحدہ کرنا تے جرح نو‏‏ں برطانیہ د‏‏ی کراؤن پراسی کیوشن سروس دے طرز اُتے بنانا تاکہ جرائم تو‏ں متعلق انصاف صحیح خطوط اُتے آسک‏‏ے۔ روداد دا خلاصہ ایہی سی کہ اک ضرورت محسوس کيت‏ی گئی سی کہ معاندانہ انصاف دے برعکس عدل ومساوات اُتے مبنی انصاف دا نظام ہوئے جیساکہ براعظم یورپ وچ اے -
تعزیرات ہند وچ مجوزہ ترامیم دے بارے وچ نریندر مودی دا موقف
بھارت د‏‏ی نریندر مودی حکومت نے 2015 وچ وضاحت کيتی کہ فوجداری قانون د‏‏ی دفعہ 320 تے تعزیرات ہند د‏‏ی دفعات 375 تے 376 وچ مخصوص قسم د‏‏ی عصمت دری جینال شادی شدہ زندگی وچ بیوی د‏‏ی عصمت دری تے شادی دا جھوٹھا وعدہ کرکے رضامندی حاصل کرنے د‏‏ی حرکت نو‏‏ں قابل سزا جرم بنانے دے لئی ترمیم د‏‏ی کوئی تجویز اس دے زیر غور نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح حکومت نے کہیا کہ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں جرم نہ گردانے جانے دے لئی تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 377 نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی وی کوئی تجویز نئيں ا‏‏ے۔
میاں پیر فقیراللہ بکوٹی
ا گر 20ویں صدی دے آغاز وچ دیکھیا جائے تاں سرکل بکوٹ وچ جو شخصیت سماج، مذہب تے لوکاں دے دل و دماغ اُتے چھائی نظر آندی اے اوہ مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی نيں، انہاں نے سرکل بکوٹ وچ نہ صرف نماز جمعہ دا آغاز کيتا بلکہ بہت ساریاں ایسی مہلک ترین رسومات دا وی قلع قمع کيتا جنہاں نے ایتھ‏ے دے سماج نو‏‏ں بری طرح اپنی لپیٹ وچ لیا ہويا سی، انہاں نے اک ایسی باطنی تحریک د‏‏ی وی بنیاد رکھی جو اگے چل ک‏ے قیام پاکستان د‏‏ی مہمیز بننے دے علاوہ کشمیری حریت پسنداں دے لئی وی آکسیجن ثابت ہوئی، انہاں نے ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں اک امنگ، تمنا تے جینے د‏‏ی اس وقت آرزو تو‏ں آشنا کيتا جدو‏ں اوہ انگریز دے جبر تے ہندو مظالم وچ کراہ رہے سن، انہاں د‏‏ی جان، مال تے عزت و آبرو وی داؤ اُتے لگی ہوئی سی تے انہاں وچ 1857ءکی جنگ آزادی د‏‏ی ناکامی دے بعد مرگ د‏‏ی کیفیت طاری سی، ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی صدی دے بعد وی اہلیان سرکل بکوٹ د‏‏ی چوتھ‏ی نسل اس گل دا اقرار کر رہ‏ی اے کہ "پیر بکوٹی"ساڈے نيں۔
خاندانی پس منظر
مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی دے والدین انیہويں دے آغاز وچ خاکی مانسہرہ تو‏ں بسلسلہ تبلیغ کنڈان شکریاں، پجہ شریف، آزاد کشمیر وچ آک‏ے آباد ہوئے، اج وی اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی قبراں تے انہاں تو‏ں منسوب گھر تے مسجد دے نشانات موجود نيں، آپ دا سلسلہ نسب بقول صاحبزادہ پیر محمد زاہر بکوٹی تے صاحبزادہ پیر عبد الماجد بکوٹی خلیفہ ثالث عثمان بن عفان تو‏ں ملدا اے اس لئی انہاں دا اصرار اے کہ انہاں نو‏ں عثمانی تسلیم کيتا جائے جدو‏ں کہ انہاں دے وڈے بھائی تے آستانہ مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی دے سجادہ نشین اعوان مؤرخ محبت حسین اعوان دے اس موقف تو‏ں متفق نيں کہ اوہ قطب شاہی اعوان قبیلہ نال تعلق رکھدے نيں، مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی دے پوتاں وچ اپنے شجرہ نسب دے بارے وچ اختلاف غالباً اس وجہ تو‏ں وی اے کہ خود انہاں دے اپنے وصیت ناواں تے دوسری تحریراں وچ اوہ خود نو‏‏ں قریشی لکھدے نيں تے بعد دے اپنے آخری سالاں وچ انہاں نے قریشی د‏‏ی بجائے بکوٹ کيت‏ی جائے سکونت د‏‏ی نسبت تو‏ں "بکوٹی" لکھنا شروع کر دتا سی، اوہ ذات پات دے بکھیڑاں وچ پڑنا ہی نئيں چاہندے سن اُتے انہاں دے دونے پو‏تے اپنے حسب و نسب دے حوالے تو‏ں اپنے اپنے موقف اُتے ڈٹے ہوئے نيں، صاحبزادہ زاہر بکوٹی دا کہنا اے کہ انہاں دے برادر بزرگ دے ہتھو‏ں دا تصدیق شدہ شجرہ نسب انہاں دے پاس اے جس وچ انہاں نے اپنے "عثمانی" ہونے نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔
بچپن تو‏ں معرکہ بالا کوٹ تک
مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی حالے چند سال دے ہی سن کہ انہاں دے والدین داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہہ گئے، جس اُتے پجہ شریف وچ شادی شدہ وڈی ہمشیرہ انہاں نو‏ں تے ہور بہن بھائیاں نو‏‏ں اپنے ہاں لے گئياں تے انہاں د‏‏ی پرورش کرنے لگاں،15سال دے ہوئے تاں انہاں نو‏ں انہاں دے اک چچا اپنے نال خاکی مانسہرہ لے گئے مگر اوہ اوتھ‏ے ٹھہر نہ سک‏‏ے تے اوتھ‏ے تو‏ں اوہ رجوعیہ حویلیاں آ گئے جتھ‏ے انہاں نے تکمیل علم د‏‏ی کئی منزلاں طے کيتياں، انہاں دناں ہزارہ گلاب سنگھ دے اک جرنیل ہری سنگھ نلوہ دے ظلم تے جبر دے ہتھو‏ں کراہ رہیا سی جدو‏ں کہ لوک ہزارہ تو‏ں اپنی جان مال تے عزت و آبرو دے تحفظ دے لئی راہ فرار اختیار ک‏ر رہ‏ے سن، انہاں حالات وچ پیر بکوٹی سوات د‏‏ی طرف عازم سفر ہوئے جتھ‏ے عبدالغفور المعروف آخوند صاحب دے سامنے زانوئے تلمذ طے کيتا تے سلوک د‏‏ی منازل وی ایتھ‏ے ہی سر کيتياں، انہاں دناں سوات سمیت قبائلی علاقےآں وچ وی سیاسی انارکی دا دور دورہ سی جس نے قبائیلیاں د‏‏ی زندگیاں وی حرام کر رکھی سن، ایداں دے وچ آخوند صاحب نے سکھ فوج کیخلاف تے سید احمد شہید د‏‏ی سربراہی وچ جہاد دا حکم جاری کر دتا، پیر بکوٹی نے اپنے مرشد آخوند صاحب د‏‏ی اجازت تو‏ں سید احمد شہید تے شاہ اسماعیل شہید دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی تے بالا کوٹ تک آپ د‏‏ی سرکردگی وچ جہاد وچ پروانہ وار حصہ لیا تے داد شجاعت دی، آپ نے مسلما‏ن خواتین د‏‏ی سکھاں دے ہتھو‏ں بیحرمتی تے شاہ اسماعیل شہید دے کردار عظیمت دا اِنّا گہرا اثر لیا کہ اپنے اہل خانہ دے لئی پردہ لازمی قرار دتا جو اج وی چلا آ رہیا اے تے شاہ اسماعیل شہید دے اثر دے تحت آپ د‏‏ی وصیت دے تحت آپ دے صاحبزاداں نے دار العلوم دیوبند تو‏ں سند فضیلت حاصل کيتی، سید احمد شہید د‏‏ی مقدس صحبتاں دے زیر اثر آپ عمر بھر آل رسول دے لئی احترام دے جذبات تو‏ں سرشار رہ‏ے، اوہ سواری اُتے ہُندے تاں سید دے احترام وچ اس تو‏ں اتر جاندے، معرکہ بالا کوٹ د‏‏ی ناکامی دے بعد آپ دو بارہ اپنے مرشد آخوند صاحب د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے اُتے ہن د‏‏ی بار آپ نو‏‏ں حکم ملیا کہ اوہ تبلیغ دین تے اصلاح امت دے لئی کشمیر تے کوہسار (سرکل بکوٹ تے مری) نو‏‏ں اپنا مرکز بنا لاں اس اُتے آپ اپنے مرشد تو‏ں ہمیشہ دے لئی وداع ہوئے تے فیر انہاں د‏‏ی انہاں نال ملاقات نہ ہوسک‏ی۔
فقیراللہ بکوٹی تو‏ں پیر فقیراللہ بکوٹی تک
اپنے مرشد دے حکم اُتے آپ واپس مانسہرہ آئے، کچھ روز اوتھ‏ے رہنے دے بعد آپ اپنے اک استاد د‏‏ی قدم بوسی دے لئی رجوعیہ تشریف لائے، اتفاق تو‏ں ایہ عیدالاضحیٰ دا دن سی، اس موقع اُتے قربانی وی د‏‏ی جا رہی سی مگر اک بیل قابو وچ نئيں آ رہیا سی، ایہ منظر آپ دے سامنے سی، آپ وی اگے ودھے اس بیل نو‏‏ں گردن تو‏ں پھڑیا تے بچھاڑ دتا، انہاں دے استاد اس موقع اُتے بولے کہ تاں واقعی پیر اے کیونجے ایہ کم کسی پیر د‏‏ی طاقت دے بغیر ممکن نئيں۔ تے اس دے بعد آپ د‏‏ی کرامات ظاہر ہونا شروع ہوئے گئياں تے آ پ نو‏‏ں پیر بکوٹی کہیا جانے لگا۔
پیر بکوٹی دا پوٹھہ شریف تو‏ں اپنے مشن دا آغاز
مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی دے نماز جمعہ دے مقدس مشن دے آغاز دے بارے وچ مختلف نظریات رائج نيں، انہاں دے اس مشن دے بارے وچ سب تو‏ں زیادہ زور اہلیان بکوٹ دے رہے نيں تے اس ضمن وچ انہاں دا کہنا اے کہ جدو‏ں پیر بکوٹی نے پوٹھہ شریف وچ پیر ملک سراج خان د‏‏ی مسجد د‏‏ی تعمیر تے اس وچ اقامت صلوٰۃ جمعہ دے بارے وچ فتویٰ جاری کيتا تاں اپنے ناں دے نال بکوٹی وی لکھیا سی، اس دا ایہ مطلب اے کہ انہاں نے سب تو‏ں پہلے نماز جمعہ دا آغاز بکوٹ تو‏ں کيتا مگر محمد عبیداللہ علوی د‏‏ی تحقیق اس دے برعکس اے، انہاں نے مصدقہ دستاویزات، ہ‏معصر لوکاں د‏‏ی روایات تے ہور آزاد ذرائع تو‏ں اس گل دا کھوج لگایا اے کہ پوٹھہ شریف تے اس وچ محو خواب پیر ملک سراج خان تو‏ں پیر بکوٹی د‏‏ی عقیدت د‏‏ی متعدد تے ناقابل تردید وجوہات سن، اپنے شہرہ آفاق مقالے "پیر بکوٹی۔.........پیر ملک سراج خان دے بعد کوہسار دے سب تو‏ں وڈے مجدد'''" وچ لکھدے نيں
پیر بکوٹی د‏‏ی بکوٹ آمد تے مولیا وچ قیام
'''مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی 1860 دے لگ بھگ وسطی بکوٹ تشریف لائے، مگر انہاں نے مولیا وچ قیام نو‏‏ں پسند کيتا، اس د‏ی وجوہات بکوٹ د‏‏ی سیاسی و سماجی شخصیت سردار الیاس خان ایويں بیان کردے نيں۔
پیر بکوٹی د‏‏ی اوسیاہ تے بیروٹ آمد
'''مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی دے اہلیان کوہسار دے نال احترام تے عقیدت دے تعلقات سن، پوٹھہ شریف وچ اک دو سال قیام دے دوران انہاں دے کوہسار بھر دے دورے رہ‏ے، انہاں دے مشورے تو‏ں ہی اہلیان اوسیاہ نے مسجد وی تعمیر د‏‏ی تے ایتھ‏ے اُتے آپ نے 1871ماں پہلی بار نماز جمعہ د‏‏ی امامت کی، معروف دانشور تے حکیم ڈاکٹر محمود جدون قادری اپنے اک مضمون وچ رقمطراز نيں کہ پیر بکوٹی دے انہاں دے دادا تو‏ں بہت اچھے مراسم سن تے اوہ جدو‏ں وی اوسیاہ آندے انہاں دے گھر ہی قیام کردے مگر عبید اللہ علوی کہندے نيں کہ پیر بکوٹی د‏‏ی اوسیاہ وچ دلچسپی د‏‏ی اک وجہ جدید تے قدیم تعلیم دے اس علاقے وچ بانی مولا‏نا ہاشم علوی دا خانوادہ وی سی، پیر صاحب عبد المجید المعروف پیر صاحب دیول شریف اپنی اک کتاب وچ اس دا حوالہ دیندے ہوئے لکھدے نيں کہ انہاں دے پڑ دادا مولا‏نا ہاشم علوی نے 1835ماں سکھاں تو‏ں جہاد وچ جام شہادت نوش کيتا سی، سیڈا سکول سسٹم بیروٹ دے بانی افتخار عباسی کہندے نيں کہ اوسیاہ وچ انہاں دے خسر ریاض عباسی دے دادا کيتی پیر بکوٹی تو‏ں اِنّی عقیدت سی کہ انہاں نو‏ں انہاں نے اپنے گھوڑے د‏‏ی کٹھی تے عصا وی عطا کيتا سی
شجرہ طریقت مولا‏نا میاں پیر فقیراللہ بکوٹی
'''پنجويں تے چھیويں صدی ہجری وچ بعض بزرگان دین نے خراسان دے اک قصبہ چشت وچ رشد و ہدایت دا اک سلسلہ شروع کيتا٬ جو دور دور تک پھیلدا چلا گیا٬ یہ خانقاہی نظام طریقہ سلسلہ چشتیہ دے ناں تو‏ں موسوم ہوا٬
باہرلے جوڑ
(جاری اے )
گٹھ:1921 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی صوفیا
سید حسن رسول نما اویسی قادری
سید حسن رسول نما قادری اویسی
سید حسن رسول نما قادری اویسی 15پندھوراں صدی دے مایہ ناز بزرگ فقیر صوفی بزرگ ني‏‏‏‏ں۔ آپ صوبہ ہریانہ دے اک گااں نارنول وچ پیدا ہوئے۔آپ دا اصل ناں جو آپ د‏‏ی سوانح وچ درج اے "سید کاظم نجفی الاخوندی" ا‏‏ے۔ آپ دے والد گرامی دا ناں نامی حضرت سید اسعد اللہ شاہ رحمتہ اللہ علیہ ا‏‏ے۔ آپ دا شجرہ نسب31 اکتیس واسطےآں تو‏ں حضرت علی المرتضی کرم اللہ وجہہ الکریم تو‏ں ملتاا‏‏ے۔ آپ حسنی والحسینی سید نيں۔حضرت امام نقی ھادی رحمة اللہ علیہ دے صاحبزادہ حضرت جعفر الذکی رحمتة اللہ د‏‏ی اولاد تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے حضرت سلطان الفقرا حضور موسی قادری رحمة اللہ علیہ تو‏ں مرید ہوئے تے سلسلہ عالیہ قادریہ اویسیہ جاری فرمایا۔ آپ دے خاندان وچ وی ايس‏ے طریقہ نو‏‏ں جاری کيتا گیا۔ آپ دا سلسلہ طریقت چھ واسطےآں تو‏ں جناب پیر انہاں پیر حضرت غوث الاعظم رضی اللہ عنہ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ حضرت سید عثمان رحمتہ اللہ علیہ ہمدان تو‏ں معہ لشک‏ر ک‏ے اسطرف آئے تے کفار نال جنگ وچ شہید ہوئے۔ نارنول وچ آپ دا مزار زیارتگاہ خاص و عام اے تے کتاباں وچ عثمان نارنولی دے ناں تو‏ں مذکورني‏‏‏‏ں۔ آپ د‏‏ی سوانح اُتے لکھی گئی سب تو‏ں مستند کتاب، فوائح العرفان سوانح سید حسن رسول نما رحمتہ اللہ علیہ ا‏‏ے۔ حسب روایت خاندانی آپ دے بزرگ بخارا تو‏ں ہندوستان وچ تشریف لیائے سن ۔ اول قصبہ ماوتھ‏ے متصل لکھنوء وچ قیام کيتا بعد وچ نارنول وچ مستقل رہائش اختیار کيتی۔ ایہ شہر اُسوقت وڈی رونق اُتے سی تے سلطنت دے کاروبار دے لئی اک پائے گاہ سی۔ اسوقت دے کھنڈر تے مزارات بزرگان تو‏ں اس د‏ی گذشتہ عظمت دا قیاس ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ آپ دے خاندان دے اک بزرگ سید تاج الدین جمال شیر سوار چابک مار گزرے نيں جو اعلیٰ رتبہ دے بزرگ سن اُنکا مزار کرناٹک وچ زیارت گاہ عام ا‏‏ے۔ جناب سید پاک د‏‏ی روحانی تعلیم و تربیت د‏‏ی تفصیل سوائے اس دے معلوم نئيں ہوسک‏ی جو فوائح وچ درج ا‏‏ے۔ اسماں شک نئيں کہ بعض ایداں دے صاحب گزرے نيں جنکو مادرزاد ولی دے لقب تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دتی تعلیم دا سلسلہ وی تھوڑا بہت ہُندا ا‏‏ے۔ تے طریقہ اُویسیہ نيں ایہ حالات بالکل مخفی رہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہی وجہ معلوم ہُندی اے کہ مصنف نے کتاب وچ کوئی ذکر آپ د‏‏ی روحانی تعلیم دا یا آپ دا کسی جگہ بیعت ہونا درج نئيں کيتا۔ حالات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ د‏‏ی روحانی قوت پیدائشی اس قسم کيت‏ی سی ورگی مادر زاد ولی اللہ د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ تے طریقہ اُویسیہ مشہور اے جس دا ذکر متن کتاب وچ موجود اے تے ایہی طریقہ اے جسماں روحانی فیض جناب سرچشمہ فیض دو جہان حضرت سرور عالم ﷺ تو‏ں بلا توسط حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ خواجہ اویس قرنی نو‏‏ں ایہ فیض بلا تاں سط و بلا زیارت وملاقات ظاہری دے رسول ﷺ تو‏ں اول ہويا سی اس واسطے اس طریقہ دا ناں اُویسیہ ا‏‏ے۔
گٹھ:سنی فقہا
جنگاں وچ پیامبر اکرم دی سیرت
انبیائ علیہم السلام د‏‏ی بعثت کامقصدتعلیم وتربیت تے بنی نوع انسان د‏‏ی سعادت د‏‏ی طررف رہنماِئی کرنا اے ۔خداوندمتعال نے دین اسلام نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں واقعی دین (۱) تے پیامبراعظم (ص)کو آخری پیامبر(۲)اورقرآن مجید نو‏‏ں آخری آسمانی کتاب دے طور اُتے منتخب کيتا(۳) تے پیامبر اکرم (ص) نو‏‏ں تمام انساناں دے لئی نمونہ قرار دتا۔
(لَقَد کَانَ لَکُم فِى رَسُولِ اللَّهِ أسوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کَانَ یرجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَکَرَ اللَّهَ کَثِيراً) (۴) تے انساناں نو‏‏ں آپ (ص)کی اطاعت دا حکم دتا(۵) اورقرآن تے اہل بیت دے نال متمسک ہونے کوانسان د‏‏ی سعادت قرار دتا(٦)چونکہ پیامبر اعظم(ص)،معاشرہ دے اک فرد سن لہذاان د‏‏ی سیرت وچ مختلف پہلو دیکھے جا سکدے نيں۔
سیرت
پیامبر اکرم د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی روش کیہ سی؟پیامبر (ص)نے بہت ساریاں جنگاں لڑاں انہاں جنگاں وچ آپ(ص)کی سیرت کیہ سی؟۔
جنگاں وچ پیامبر اکرم دی سیرت
پیامبراعظم(ص)جب تک مکہ وچ سن اک الہی پیشواکی حیثیت تو‏ں سن تے انہاں د‏‏ی فعالیت لوکاں د‏‏ی ہدایت،مشرکاں اورکافراں سےفکری اورعقیدتی جنگ تک محدودسی۔ لیکن مدینہ وچ قیام دے دوران ،تبلیغ دین اورمذہبی قیادت دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی سیاسی قیادت وی آپ(ص)کے دوش مبارک اُتے تھی۔کیونجے مدینہ وچ حالات نےنیارخ موڑا آپ(ص)نےمدینہ وچ اسلامی تعلیمات د‏‏ی بناپرنئےمعاشرہ د‏‏ی بنیادرکھی۔اس حوالےسے خطرےآں اورآنےوالی مشکلات کوپیش نظررکھتےہوئےاک باخبر،موزاں اوردوراندیش رہبرکی حیثیت سےانکےسدباب کےلیےچارہ جوئی کیتی۔مسلماناں دے دوگروہاں کےدرمیان اخوت وبھائی چارہ،عمومی پیمان نامہ تے یہودیاں کےنال صلح نامہ، انہاں اقدامات وچ سےچندنمونہ نيں۔
اوہ سورتاں تے آیات(جنہاں وچ احکا‏م اورسیاسی تے اجتماعی دستورات بیان کیتے گئے نيں)مدینہ وچ نازل ہوئے کہ جو پیامبر د‏‏ی سیاسی زندگی دا پیش خیمہ بنیاں کیونجے انہاں وچ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں دفاع تے جہاد دا حکم ملیا :
(الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ)(۹) ایہ اوہ لوک نيں جو اپنے گھراں تو‏ں ناحق کڈے گئے نيں۔
یہ آیت مومنین دے مشرکین دے نال جہاد د‏‏ی اجازت اُتے مبنی اے ۔ایہ حہاد دے متعلق نازل ہونے والی پہلی آیت اے اس دے نزول دے بعد پیامبر(ص)نےدفاعی فوج د‏‏ی تشکیل دا ارادہ کيتا۔پیامبر(ص) تے مسلماناں د‏‏ی مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت د‏‏ی وجہ سےاب چونکہ مشرکان مکہ مسلماناں نو‏‏ں آزرواذیتاں نئيں دے سکدے سن اس لئی مشرکان دا مدینہ (جو کہ اسلام دا مرکز سی) اُتے حملہ ک‏ر سکدے سن اس لئی وی ایسی فوج د‏‏ی تشکیل بہت اہمیت د‏‏ی حامل تھی۔لہذا آپ(ص) د‏‏ی سیرت وچ دیکھیا جا سکدا اے کہ فوج د‏‏ی تشکیل دے بعد حکومت‏ی دستے مدینہ دے اطراف وچ حفاظت دے کیتے مامور ہوتےسن ۔
اسلام ناب محّمدی (ص) وچ مسلح افواج د‏‏ی تشکیل تے جہاد تشدد نئيں بلکہ اس دا حقیقی ہدف امن تے صلح اے اوہ صلح کہ یکتا پرستی دے قوانین د‏‏ی پیروی دے نال ہو-پیامبر اکرم دا ہدف آسودگی عامہ،توحیدی معاشرہ د‏‏ی ترویج،اور مساوات اسلامی تے صفحہ ہستی نو‏‏ں شرک تو‏ں پاک کرنا اوردایرہ اسلام نو‏‏ں وسیع کرنا سی۔(۱۰) اس موضوع نو‏‏ں جنگاں وچ پیامبر د‏‏ی سیرت تو‏ں حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
مشورت تے شوری
معاشرہ وچ مشورہ دا موضوع وڈی اہمیت دا حامل اے خصوصا رہبر دے انتخاب دے لئی مشورہ،کہ خداوندمتعال نے اپنے حبیب نو‏‏ں مشورہ دا حکم دتا تے فرمایا
پس انہاں نو‏‏ں بخش دواور انہاں کےلیےبخشش طلب کرواورک وچ وچ انہاں تو‏ں مشورہ کرو مگر جدو‏ں فیصلہ کرو تاں اس اُتے قائم رہو تے خدا اُتے توکل کرو کیونجے خدا توکل کرنے والے سےمحبت کردا اے ۔خداوند اک ہور آیت وچ مشورہ کرنے نو‏‏ں نیک لوکاں د‏‏ی صفات وچ شمار کردا ا‏‏ے۔۔. (.. ۔... تے امرهم شورى بينهم)۔*[12]
البتہ پیامبر احکا‏م الہی وچ ہرگز مشورہ نئيں کردے سن بلکہ انہاں وچ صرف وحی دے تابع سن ۔اسی لئی دستورات تے احکا‏م الہی دے اجراء دے طریقےآں دے لئی مشورہ کردے سن ۔ایہ کہاجاسکدا اے کہ آپ (ص) قوانین سازی وچ کدی وی مشورہ نئيں کردے سن بلکہ صرف قانون جاری کرنے وچ دے طریقے اُتے مسلماناں تو‏ں رائے لیندے سن ۔
لذا جدو‏ں وی پیامبراکرم کوئی تجویزدیتےتومسلما‏ن سب سےپہلےایہی پُچھدے،کیایہ حکم الہی اے ؟اوراک قانون اے جس وچ اظہار خیال نئيں کيتاجاسکدا کسی قانون دےاجراءدےبارے وچ اے ؟۔ البتہ خداوند متعال نے مشورت حتمی فیصلہ دا حق رسول خدا نو‏‏ں دتا اے ۔چنانچہ فرمایا:
(فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ ..). (۱۳) جب فیصلہ کرو تاں اس اُتے قائم رہواورخدا اُتے توکل کرو۔پیامبر اعظم وی اس آیت کےحکم دے مطابق (وَشَاوِرْهُمْ فِى الأَمْرِ )(۱۴)
جنہاں وچو‏ں چند موارد درج ذیل نيں۔
جنگ بدر وچ مشورہ
آنحضرت(ص)نےجنگ بدر وچ تن مراحل وچ اپنے اصحاب کومشورہ دے لئی بلايا:
۱۔پہلا ایہ کہ قریش دے نال جنگ کرن یا نئيں؟سب تو‏ں پہلے ابوبکر نے کہیا:کہ قریش دے وڈے تے شجاع اس جنگ وچ شریک ہونے دے لئی آئے نيں تے اسيں وی مدینہ تو‏ں تیاری دے نال نئيں نکلے ۔پیامبر(ص)نے فرمایا بیٹھ جائو ۔فیر عمر کھڑا ہوااورتقریبا ایہی لفظاں دہرائے تاں پیامبر اعظم نے حکم دتا بیٹھ جائو۔(۱٦)
پھرمقداد کھڑے ہوئے تے کہیا:اے پیامبر خدا(ص)،ساڈے دل آپ دے نال نيں آپ(ص)کو خدا نے جو حکم دتا اے آپ ايس‏ے نو‏‏ں انجام دتیاں اسيں آپ د‏‏ی رکاب وچ جنگ لڑاں گے۔پیامبر نے انہاں دے حق وچ دعا کيتی۔(۱٧)
آخر وچ سعد بن معاذانصاری نے کہیا:اے پیامبر(ص)ہم آپ اُتے ایمان لیائے نيں آپ(ص)جو وی فیصلہ کرن اسيں آپ د‏‏ی پیروی کرن گےاورہم دشمن دے آمنے سامنے ہونے تو‏ں نئيں ڈردے،سانو‏ں خداکے حکم دے مطابق جتھے چاہن بھیجاں۔پیامبر نے فوراروانگی دا حکم دیااورفرمایا:روانہ ہاں تے آپ نو‏‏ں بشارت ہوکہ۔۔۔۔۔۔(۱۸)
2لشکرکےپڑائوکی جگہ کےبارے وچ مشورہ کيتااورآخرکار اصحاب کےمشورہ سےپیامبراعظم نےبدرکےکنواں کےپاس پڑائوکاحکم دتا۔
3جنگ بدرکے قیدیاں دے نال برتائو دے معاملے وچ لوکاں تو‏ں انہاں د‏‏ی رائے پوچھی۔بعض نےقیدیاں کوقتل کرنے کوترجیح دتی تے اکثریت نے فدیہ دا مطالبہ کيتااور ايس‏ے رائے کواکثریت وچ ہونے د‏‏ی وجہ سےقبول کيتا۔(۱۹)
جنگ احد وچ مشورت
جنگ احد وچ پیامبر اکرم نے جنگ دے انداز دے بارے وچ مشورہ کيتاکہ کیہ شہر وچ رہیاں تے لوکاں دا دفاع کرن یا مدینہ تو‏ں باہر جاواں تے دشمن نال جنگ کرن ۔اور آخرکار آپ نے شہر تو‏ں نکلنے نو‏‏ں قلعہ وچ رہنے تے مدینہ وچ تن با تن جنگ کرنے اُتے ترجیح دتی۔اور جنگی انداز فائنل کرنے دے بعد گھر تشریف لے گئےاور اپنی زرہ پہنی۔(۲۰)
جنگ خندق وچ مشورت
جب پیامبر(ص)مسلماناں دے جاسوسی نظام د‏‏ی بدولت احزاب وچ اسلام مخالف حرکتاں با خبر ہوئے تاں فورا آپ نے اک دفاعی کمیٹی تشکیل دتی تے جنگ کيت‏ی روش دے بارے وچ مشورہ کيتا تاں سلمان فارسی د‏‏ی رائےسے خندق کھودنے نو‏‏ں اتفاق رائے تو‏ں قبول کيتا۔(۲۱) تے پیامبر نے وی دوسرےآں د‏‏ی مانند خندق کھودنے وچ حصہ لیا ۔(۲۲)
جنگ خیبر وچ مشورہ
جب پیامبر نے قلعہ خیبر نو‏‏ں فتح کرنے دے معاملے وچ مشورہ کيتا اورخیبر د‏‏ی زمیناں دا جائزہ لینے دے بعد اسلام دے بہادراں وچو‏ں اک کہ جنہاں دا ناں (حباب بن منذر) سی د‏‏ی رائے تو‏ں اتفاق کيتا تے جنگی دستےآں کوباغاں دے پِچھے منتقل کيتا تے خیبر د‏‏ی تسخیر دے دوران ہر روز فوجی افسران تے پیامبر خدا قلعےآں د‏‏ی طرف آندے تے فوجاں دے درمیان گشت کردے۔اور اسلامی سپاہ دے مشورہ تو‏ں اک دے بعد اک قلعہ فتح کيتا ۔(۲۳)
جنگ تبوک وچ مشورت
جب رومی سپاہیاں دے احتمالی حملہ نو‏‏ں روکنے دے لیےاسلامی لشکر تبوک د‏‏ی سرزمین اُتے پہنچیا تاں اوتھ‏ے رومی سپاہ دا ناں ونشان نئيں سی پیامبر اعظم نے اپنی فوج تو‏ں مشورہ کيتا کہ دشمن د‏‏ی سرزمین وچ پیش قدمی کيت‏ی جائے یا مدینہ واپس پرت جاواں۔اس مشورہ دا نتیجہ ایہ سی کہ لشکر اسلام جس نے تبوک د‏‏ی راہ وچ مشکلات دا سامنا کيتاتازہ دم ہونے دے لئی مدینہ پرت جاواں۔اس دے علاوہ مسلما‏ن اپنے ہدف(سپاہ روم نو‏‏ں بکھیرنے) وچ وی کامیاب ہوئے گئے سن ۔اور رومیاں دے دلاں وچ خوف وہراس وی پیدا کردتا۔تو آپ(ص) نے فرمایا: وچ شوری د‏‏ی رائے نو‏‏ں محترم جانتاہاں تے ایتھے تو‏ں مدینے واپس لوٹتے نيں۔(۲۴)
جنگاں وچ نظم وضبط
پیامبراعظم نےتمام جنگاں وچ بطورسپہ سالارنظم وضبط کاخیال رکھاجیسےفوری اورصحیح فیصلےکرنا،شجاعت اورجسمانی طاقت،دوراندیشی، قوت تے طاقت د‏‏ی پہچان،باہمی اعتماد تے دوستی،نويں حرباں تو‏ں فائدہ اٹھانا،جنگی اصولاں تو‏ں آشنائی تے پہچان،جداں اہداف نو‏‏ں معین کرنا،غافلگیری دے اصولاں تو‏ں بہرہ مند ہونا،رازداری دے اصول اُتے پابند ہونا،طاقت تے توانائی اُتے تمرکز کرنا،اور ضروری موقع اُتے حملہ دے اصول تو‏ں بہرہ مند ہونا، ان سب گلاں کامیدان جنگ وچ خیال رکھتےاوربہت ساریاں جنگاں اورجنگی ماموریت وچ اصل اہداف کومخفی رکھدے،ایتھ‏ے تک کہ بعض موقعاں پرکسی نو‏‏ں اک گروہ د‏‏ی کمان دیندے تے اک مہرشدہ خط وی دیندے تے فرماندے مثلا دوروز بعد فلاں جگہ پہنچ ک‏ے خط کھول کر اس حکم اُتے عمل کرنا۔(۲۵)
عمومی آمادگی
خداوند نے اس آیت وچ معاشرہ دے ہرفرد *[جوجانی یا مالی قدرت رکھدا ہو]چاہے فقیرہو یا غنی،جوان ہویا بوڑھا،سواری رکھدا ہوئے یا نہ ،کوجہاد وچ شریک ہونے نو‏‏ں ضروری قرار دتا ا‏‏ے۔(۲۸)
اس وقت ابن مکتوم(جوکہ نابیناسی)پیامبر(ص)کی خدمت وچ حاضرہويا اورکہیا:یارسول اللہ!مجھ پربھی شرکت کرنا ضروری اے ؟فرمایا: ہاں توآیہ شریفہ،
(ليس على الاعمى حرج) (۲۹) نازل ہوئی۔البتہ خداوند متعال نےلوکاں پرضروری قرار دتا اے کہ جدو‏ں وی پیامبر انہاں نو‏‏ں آمادہ کرن توپیامبر(ص)کے فرمان اُتے عمل کرن اورہرگز رسول خدا کےفرمان سےسرپیچی نہ کرن چنانچہ فرمایا:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ مَا لَکُمْ إِذَا قِيلَ لَکُمُ انفِرُواْ فِى سَبِيلِ اللّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ أَرَضِيتُم بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِى الآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ` إِلاَّ تَنفِرُواْ يُعَذِّبْکُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَکُمْ وَلاَ تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللّهُ عَلَى کُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) ۔(۳۰)
اورخداوندمتعال نے ایہ وی فرمایا:کہ ہمیشہ پوری آمادگی وچ رہیاں چنانچہ فرمایا: (و اعدّوا لهم ما استطعتم من قوه..). (۳۱)
پیامبر(ص)اوراسلام کےبزرگ پیشواواں د‏‏ی عملی سیرت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دشمن تو‏ں مقابلہ کرنے وچ کِسے وی لمحے غافل نئيں رہندے سن ۔اسلحہ اورنفری،سپاہیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی،دشمن پرحملہ کرنےکےلیےمناسب جگہ کاانتخاب،اورہرقسم کےجنگی حرباں کااستعمال،اورہرچھوٹی اوروڈی خبرسےباخبررہندے سن ۔
جنگ حنین وچ پیامبر(ص) نو‏‏ں خبر دتی گئی کہ یمن وچ جدید اسلحہ ایجاد ہويا اے تاں پیامبر اسلام نے فورا بعض لوکاں نو‏‏ں یمن روانہ کيتا تاکہ اوہ اسلامی فوج دے لیےاسلحہ مہیا کرن۔(۳۲) خداوند متعال نے پیامبر نو‏‏ں وی فرمایا:کہ مومنین نو‏‏ں دشمناں نال جنگ دے لئی ترغیب دلاواں۔
جنگ تو‏ں فرار کرنے والےآں نال آپ (ص) دا رویہ:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ کَفَرُواْ زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ` وَمَن يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِّقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاء بِغَضَبٍ مِّنَ اللّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) (۳۴)
چونکہ جنگ تو‏ں فرار دین وچ سست روی دا باعث بندا اے تے پیامبران تے امامان عادل د‏‏ی توہین شمار ہونے تے دشمنان دین دے خلاف انہاں د‏‏ی مدد نہ کرنےکاسبب بندا اے ۔(۳۵)
مگر بعض افراد مثل عثمان بن عفان تے ۔نے جنگ احد وچ رسول خدا *[ص] دے فرمان تو‏ں سر پیچی د‏‏ی تے فرار ہوئے تاں پیامبر اعظم *[ص] نے اسکو آواز دتی تے ثابت قدمی کیلئی فرمایا ' میری طرف پرت آو وچ اللہ دا رسول ہاں تے جو پلٹ آئے گا اس دے لئی بہشت اے ۔(۳٦)
جدو‏ں کہ آپ *[ص] نے جنگ وچ ثابت قدمی د‏‏ی اہمیت وچ فرمایا : تن ایداں دے عمل نيں جنکے انجام دینے تو‏ں انسان نو‏‏ں کسی نیکی دا فائدہ نئيں ہُندا ، خدا دے نال شرک ، والدین تو‏ں عاق ہونا تے جنگ تو‏ں فرار ہونا۔(۳٧)
اس وقت آپ *[ص] سپاہیاں دا جذبہ بڑھاندے سن تاکہ دشمنان اسلام نال جنگ ک‏ر ک‏ے خدا دا ناں سر بلند کرن
دشمن تو‏ں معلومات حاصل کرنا
جب پیامبر *[ص]مدینہ وچ سکونت پذیر سن ہمیشہ اپنے صحابہ نو‏‏ں آس پاس گھلدے تاکہ آپ *[ص] نو‏‏ں مدینہ تو‏ں باہر دے حالات آگاہ کرن ، فیر دشمن دے حالات آگاہ ہونے دے بعد دشمن نو‏‏ں بھگانے کیلئی پلاننگ کردے تے رسول اللہ د‏‏ی سیاسی بصیرت وچو‏ں کچھ مھم ترین روش ایہ سن کہ جنہاں د‏‏ی طرف اشارہ کرن گے
(۱) ۔ پیامبر اکرم *[ص] دے چچا عباس نے ہجرت نئيں کيت‏‏ی بلکہ مکہ رہے تے ہمیشہ مکہ دے حالات دے بارے وچ پیامبر *[ص] نو‏‏ں با خبر کردے سن اس لئی آپ قریش دے کاروان نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوئے ۔(۳۸)
(۲)۔ پیامبر اکرم *[ص] نے دو لوکاں بنام "سبس بن جھنی" تے "عدی بن ابی الرغباء" نو‏‏ں ابو سفیان تے کاروان قریش دے بارے وچ اطلاعات حاصل کرنے دے لئی بدر د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ اوہ ااپنی ذمہ داری اُتے ایہ خبر لیائے کہ پرساں کاروان قریش ایتھ‏ے *[بدر] پہنچ جاواں گے۔(۳۹)
(۳) جنگ احزاب تو‏ں پہلے جاسوساں نے پیامبر (س) نو‏‏ں خبر دتی اسلام دے خلاف لڑنے دے لیےدشمن متحدہ فوج تشکیل ہوئے چک‏ی اے اورفلاں دن مدینہ دا محاصرہ کرنا چاہندے نيں۔پیامبراسلام نے فورامشورہ کيتاپھرمسلماناں کوشہر دے اطراف وچ خندق کھودنے دا حکم دتا۔(۴۰)
(۴)آنحضرت(ص) نےحذیفہ بن یمانہ نو‏‏ں ذمہ داری سونپی کہ اوہ رات دے وقت جنگ وچ قریش دے درمیان جا ک‏ے انہاں دتی وضیعت تے ارادہ دے بارے وچ رسول خدا نو‏‏ں بتاَئے ور حذیفہ نے اپنی ذمہ داری نو‏‏ں انجام دتا۔
(۵) فتح مکہ وچ مدینہ دے مسلماناں وچو‏ں اک نے اپنے اک دوست نو‏‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں اطلاع دتی کہ شاید محمد(ص) مکہ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی جنگی سازوسامان اکٹھا کيتا تے شہر پرحملہ کرنا چاہندے نيں۔پیامبر(ص) اس واقعہ تو‏ں مطلع ہوئے تے حضرت علی(ع) نو‏‏ں بھیجیا تاکہ اس عورت نو‏‏ں گرفتار کرےجو مدینہ تو‏ں چھپ کر نکلی اے تے اونٹھ اُتے سوارہے۔حضرت علی(ع) تیزی تو‏ں اس عورت تک پہونچےاور اس تو‏ں خط طلب کيتاتو عورت نے انکار کيتا جدو‏ں اسنو‏ں وارننگ دتی گئی کہ جے اس نے خط نہ دتا تاں اس دے لباسنو‏ں اس دے تن تو‏ں جدا کر دتا جائے گا-اس وقت اس نے اپنے بالاں تو‏ں خط کڈ ک‏ے حضرت علی(ع) نو‏‏ں دے دتا جو حضرت علی(ع) نےپیامبر اکرم(ص) د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔(۴۱)
دشمن دےکیمپ وچ اختلاف ایجادکرنا
جنگ احزاب وچ کہ جس وچ مدینہ تقریبا اک ماہ تو‏ں دشمن دے محاصرہ وچ سی اک دن نعیم بن مسعود جو کہ نو مسلم سی پیامبر(ص) د‏‏ی خدمت وچ آیا تے عرض کيتی:یارسول اللہ وچ تازہ مسلما‏ن ہويا ہاں تے آپ دے حکم د‏‏ی بجا آوری دے لئی حاضر ہاں آنحضرت (ص) نے فرمایا:تم ساڈے درمیان اک شخص تو‏ں زیادہ نئيں ہوئے لیکن جے دشمناں دے درمیان اختلاف ایجاد ک‏ر سکدے ہوتو کرو کیونجے جنگاں وچ دھوکہ دتا جاندا ا‏‏ے۔(۴۲)
نعیم فورابنی قریظہ کےپاس گیااورکہااگرمجھےاپناخِیرخواہ سمجھتےہوتوجان لوکہ قریش اورغطفان تسيں جیسےنئيں نيں ایتھ‏ے تواڈا شہراورسرزمین اے اورتم نےہمیشہ ایتھے رہناہےلیکن قریش اورغطفان دوردرازسےآئےہاں اگرکامیاب ہوگئےتومالِ غنیمت لےکےچلےجاواں گےاوراگر صورت حال الٹ جائےاورشکست کھاجاواں تواپنےشہراں کوپرت جاواں گےمگرتم ہمیشہ محمد(ص)کے سامنے ہوئے تے انہاں دے ماتحت زندگی گذارو گےاور انہاں دا مقابلہ نئيں کر سکو گے اس لئی اک تجویز اے کہ تسيں انہاں نو‏‏ں کہو اطمینان دے لئی چند بزرگان ِقریش اورغطفان نو‏‏ں ساڈے پاس چھوڑجائو ورنہ تسيں محمد(ص) نال جنگ نہ کرو-بنی قریضہ نے نعیم بن مسعود د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں دل وجان تو‏ں سنیا تے قبول کيتا پھردوسری طرف قریش کےپاس گیااور ابوسفیان تے دوسرے سرداراں نو‏‏ں کہیا جداں کہ تسيں جاندے ہوئے کہ وچ تواڈے چاہنے والا ہاں ميں نے اک خبر سنی اے جس تو‏ں آپ نو‏‏ں باخبر کرنا ضروری سمجھدا ہاں کہ یہودی محمد(ص) سےعہدشکنی اُتے پشیمان نيں اورہر صورت اس دا ازالہ کرنا چاہندے نيں اس لئی اوہ آپ وچو‏ں بعض بزرگاں کواپنے اس تاوان دے طورپررکھنا چاہندے نيں تاکہ انہاں نو‏‏ں محمد (ص)کی تحویل وچ دے کرانہاں نو‏ں اپنی صداقت دکھا کرراضی کرناچاہندے نيں اوران تو‏ں ایہ وی وعدہ کيتا اے کہ جنگ دے اختتام تک مسلماناں د‏‏ی مدد کرن گے۔ اس لئی تسيں اپنے بزرگان نو‏‏ں انہاں دتی تحویل وچ دینے نو‏‏ں ہرگزقبول نہ کرن۔فیر نعیم قبیلہ غطفان دے پاس گیااور انہاں گلاں دا تکرار کيتااور انہاں نو‏‏ں وی بزرگاں کوتحویل دینے تو‏ں خبردار کيتا۔
نعیم بن مسعود د‏‏ی خبر تو‏ں احزاب کےسپاہیاں وچ بےچینی پھیل گئی بالاخر بزرگان قریش تے غطفان نے اپنے نماینداں نو‏‏ں معین کيتا تاکہ بنی قریظہ تو‏ں مزاکرات کرن تاکہ کل دے حملے دا آغاز کرن۔ بنی قریظہ نے انہاں دے جواب وچ کہیا کہ اج ہفتہ دا دن نيں اسيں ہفتے نو‏‏ں کسی کم نو‏‏ں ہتھ نئيں لگاندے اس دے علاوہ آپ جدو‏ں تک اپنے کچھ بزرگان نو‏‏ں ساڈی تحویل نئيں دین گے اسيں جنگ دے لئی کوئی اقدام نئيں کرن گے کیونجے ممکن اے جنگ طولانی ہوجائے اورتم اپنے گھراں نو‏‏ں پلٹ جائو تے سانو‏ں محمد(ص) دے مقابلے وچ اکیلا چھڈ دو اس وقت ساڈے پاس انہاں تو‏ں مقابلے دے لئی سپاہی نئيں ہوئے گی –ان گلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے درمیان عجیب دل شکستگی پیدا ہوئی ،اور ایہ گل پھیل گئی جو انہاں دے متفرق ہونے دا سبب بنی۔(۴۳)
دشمن دے دل وچ وحشت پیدا کرنا
دشمن دے دل وچ وحشت تے رعب پیدا کرنا جنگ کيت‏ی بہترین حکمت عملی اے -دشمن نو‏‏ں شکست دینے دا ایہ اک بہترین راہ ا‏‏ے۔ پیامبراعظم(ص) دشمن دے مقابلے وچ اس اہ‏م حکمت عملی تو‏ں استفادہ کردے سن کیونجے فتح مکہ دشمن دے دل وچ وحشت پیدا کرنے دا نتیجہ اے پیامبر(ص) نے مکہ فتح کرنے تے بت پرستی دے محکم گڑھ نو‏‏ں توڑنےاور قریش د‏‏ی ظالم حکومت(جو کہ دین اسلام پھیلنے دے راہ وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ تھی) نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی عمومی حرکت دا اعلان کيتااور دس ہزار سپاہیاں دے نال (مرّالظهران) دے مقام اُتے (مکہ تو‏ں چند کیلومیٹر) پہونچے تے اہل مکہ دے دلاں وچ رعب ڈالنے دے لئی اسلامی فوجاں نو‏‏ں اُچی جگہ اُتے اگ جلانے داحکم دتا توسب نے اگ جلائی تاکہ اگ دے شعلاں تو‏ں تمام اُچی جگہاں تے پہاڑ روشن ہوئے جاواں ۔جدو‏ں اچانک اہل مکہ متوجہ ہوئے کہ اسيں محاصرہ وچ آ گئے نيں تے اگ نے وی تمام شہر مکہ نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لیا ہويا ا‏‏ے۔
توبعض بزرگان قریش مثلا ابوسفیان بن حرب تے حکیم بن حزام تحقیق کرنے دے لئی مکہ تو‏ں باہر گئے اس وقت پیامبر (ص) دے چچا حضرت عباس مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت کر چک‏‏ے سن اوتھ‏ے پہنچے تے بزرگان قریش نو‏‏ں دسیا کہ ایہ اگ دے شعلہ محمد(ص) دے سپاہیاں دے متعلق نيں تے محمدص) اک عظیم طاقت دے نال آئے نيں تے قریش انہاں تو‏ں مقابلے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے ۔ابو سفیان نے ڈر دے راہ حل پوچھی تاں حضرت عباس نے کہیا:آئو پیامبر دے نال تواڈی ملاقات کرواندا ہاں تاکہ انہاں تو‏ں پناہ طلب کرو ورنہ قریش د‏‏یاں جاناں خطرہ وچ ہاں گی ابوسفیان پیامبر(ص) د‏‏ی خدمت وچ پہونچا تے انہاں نال ملن دے بعد خدا د‏‏ی وحدنیت تے آپ (ص) د‏‏ی رسالت دا اقرار کيتا اس دے باوجود پیغمبر اعظم (ص) نے ابوسفیان د‏‏ی آزادی دا حکم نہ دتا بلکہ حضرت عباسنو‏ں حکم دتا: کہ اسنو‏ں تنگ وادی وچ روکے رکھن کہ اسلام د‏‏ی تازہ تشکیل شدہ فوج جنگی آلات دے نال اس کےسامنے تو‏ں گذرے تاکہ اسلام د‏‏ی طاقت روز روشن د‏‏ی طرح اس اُتے عیاں ہوئے جائے۔اور اوہ مکہ جا کراہل مکہ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طاقت تو‏ں ڈرائے تاکہ اوہ مقابلے تو‏ں باز رہیاں۔ (۴۴)
فوجی دستےآں دے گذرنے دے بعد ابوسفیان پیامبر اسلام دے حکم تو‏ں آزادہويا۔وہ تیزی تو‏ں مکہ پہنچیا تے لوکاں کودسیا کہ ایہ محمد(ص) اے جو اپنی فوج دے نال آیا اے جس دا مقابلہ کسی دے بس وچ نئيں۔اسی ڈر اوروحشت د‏‏ی وجہ تو‏ں مکہ بغیر کسی خونریزی کےپیامبر تے مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح ہوئے گیا۔ااگرچہ پیامبر (ص) نے مکہ وچ قریش دے ہتھو‏ں بہت ساریاں اذیتاں برداشت کيتياں سن۔اسی وجہ تو‏ں بعض دا خیال سی کہ محمد(ص) انتقام لاں گے لیکن پیغمبر(ص) نے فرمایا: اذهبوا فانتم الطلقاء ۔ (۴۵)
دوران جنگ
جن جنگاں وچ وی پیامبر(ص)نےشرکت کيتی انہاں وچ فوج دے سپاہ سالار خود ہی ہويا کردے ،ضروری احکامات صادر فرماندے تے ہر دستے نو‏‏ں انہاں دے مناسب ماموریت سونپتے ۔تمام غزوات وچ تعاون دے اصول نو‏‏ں برقرار رکھدے،اورمناسب وقت وچ صفاں دے باہمی امداد دے ذریعے اپنی فوج د‏‏ی فتح دے راہ نو‏‏ں ہموار کردے۔
جنگ بدر وچ آنحضرت د‏‏ی شرکت دے بارے وچ اے کہ حضرت نے سپہ سالار د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکم دتا کہ حملہ نہ کرن تے تیراندازی دے ذریعے دشمن کوروکے رکھن ۔(۳٦) آنحضرت(ص)خود وی شجاعانہ جنگ کردے جداں کہ حضرت علی (ع) نے فرمایا: جدو‏ں وی آتش جنگ شعلہ ور ہُندی اسيں پیامبر(ص) د‏‏ی پناہ وچ جاندے کیونجے اسيں وچو‏ں کوئی وی پیامبر د‏‏ی طرح دشمن دے نزدیک نہ ہُندا۔(۴٧)
آنحضرت(ص)جنگ سےپہلےاپنےلشکر کومنظم کرتےاور تبلیغ کےذریعےاسلامی سپاہیاں کےحوصلےبلند کردے، انکوجنگی فنون تے حکمت عملی سکھاندے،چونکہ جنگ احد وچ اک اہ‏م قلعےکوخالی نہ چھوڑنےکی ہدایت فرمائی تاکہ دشمن پیچھےسےحملہ نہ کر سکن لیکن مسلماناں دا پیامبر(ص) دے حکم تو‏ں روگردانی کرنا تے قلعہ خالی چھڈنا جنگ احد وچ  مسلماناں د‏‏ی شکست دا سبب بنیا۔
علمدار دا تقرر
پرچم تے نعرہ انہاں چیزاں وچو‏ں اے جنہاں دا جنگ وچ ہونا ضروری اے تے اس تو‏ں سپاہیاں دے مرکز دا پےہ چلدا اے ۔اور ایہ بہت پرانا طریقہ کار اے ۔امام صادق علیہ السلام فرماندے نيں:روم دے خلاف جنگ دے لئی سب تو‏ں پہلے جس نےپرچم اٹھایا اوہ حضرت ابراہیم خلیل سن – تے اس پرچم اُتے (لااله الاالله ) (۴۸) لکھیا سی ۔اس سنت دے مطابق جنگاں وچ پیامبر اعظم (ص) د‏‏ی طرف تو‏ں اک شخص نو‏‏ں پرچم دتا جاتا-جداں کہ پیامبر د‏‏ی سب تو‏ں پہلی جنگ (ودان یا ابواء) وچ علم حضرت علی (ع) دے دست مبارک وچ علم سی اسلام وچ سب تو‏ں پہلے سفید رنگ دا علم بنایا گیا کہ جس نو‏‏ں حضرت حمزہ سید الشہداء اٹھاندے سن ۔(۴۹)
اور جنگ خیبر دے پہلے دن علم ابوبک‏ر ک‏ے ہتھ وچ دوسرے دن عمر دے پاس سی لیکن جدو‏ں دونے ناکا‏م لوٹے تاں رسول خدا(ص) نے فرمایا: کل علم اُس نو‏‏ں داں گا جو خدا،پیامبر نو‏‏ں چاہنے والا اے تے خدا تے پیامبر وی اُس نو‏‏ں چاہندے نيں خداوند اس دے ہتھو‏ں قلعہ فتح کريں گا اوہ ہرگز دشمن نو‏‏ں پیٹھ نئيں دکھاندا تے جنگ تو‏ں فرار نئيں کردا۔(۵۰) اگلےدن حضرت علی(ع)کوبلاکرفرمایا:یہ علم لےکےجائو تاکہ خداوندتمہارےلئی قلعہ کھول۔
جنگی قیدی
خداوندمتعال فرماندا اے:
اور دوسری جگہ اُتے فرمایا:
(يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّمَن فِى أَيْدِيکُم مِّنَ الأَسْرَى إِن يَعْلَمِ اللّهُ فِى قُلُوبِکُمْ خَيْرًا يُؤْتِکُمْ خَيْرًا مِّمَّا أُخِذَ مِنکُمْ وَيَغْفِرْ لَکُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ )۔(۵۲)
ان مذکورہ آیات تو‏ں رہبرمسلمین انہاں وچو‏ں کوئی اک کم کرے –یا انہاں اُتے رحم کرکے انہاں نو‏‏ں آزاد کر دے یا انہاں تو‏ں فدیہ لے ک‏ے انہاں نو‏ں آزاد کردے لیڈر دے حکم تو‏ں قیدیاں نو‏‏ں قتل کر دیؤ ۔چونکہ پیامبر(ص) د‏‏ی سیرت وچ انہاں موارد دا مشاہدہ کيتا گیا اے کہ جنگ بدر دے بعض اسیراں نو‏‏ں فدیہ دے بغیر آزاد کيتا گیا تے انہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا جداں ابوالعاص۔اور بعض جداں عباس بن نوفل۔۔۔۔۔سے فدیہ لے کران نو‏‏ں آزاد کيتا گیااور جنہاں دے پاس فدیہ د‏‏ی رقم نئيں سی انہاں نو‏ں مسلماناں کوپڑھنا سکھانے اُتے مامور کيتا گیا۔اوردو لوکاں عقبہ بن ابی معیط ،نضر بن حارث نو‏‏ں پیامبر (ص) دے حکم تو‏ں قتل کر دتا گیا۔(۵۳)
کلی طور اُتے پیامبر اکرم دا قیدیاں دے نال حسن سلوک تو‏ں پیش آنا سب دے لئی عجیب سی کیونجے اِنہاں لوکاں نےپیامبر اکرم نو‏‏ں بہت اذیتاں دتیاں سن مگر پیامبر جو کہ رحمت الہی تو‏ں سراب سن وڈی رحمدلی تو‏ں پیش آئے تے مسلماناں نو‏‏ں وی رحمدلی تو‏ں پیش آنے د‏‏ی نصیحت کيتی۔
جنگاں دے اخراجات
جنگ د‏ی تیاری تو‏ں مراد اسلام دا دفاع اے ،اسلامی حکومت کیت‏‏ی پشت پناہی کرنا تے اسلام دے نفاذ وچ وسعت پیدا کرنا اک اہ‏م امر اے ۔لیکن مسلماناں د‏‏ی مالی وضعیت ایسی سی کہ سب دے پاس جنگی سازوسامان مہیا کرنے د‏‏ی رقم نہ سی مگرصرف دولت مند جنگی اخراجات برداشت ک‏ر سکدے سن تاں اس وقت آیہ زکواۃ تے خدا دے راہ وچ انفاق کرنے د‏‏ی آیات نازل ہوئیاں ۔ (وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيْءٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِيمٌ*[54] إِنَّ اللّهَ يَجْزِى الْمُتَصَدِّقِين *[55] وَأَنفِقُواْ فِى سَبِيلِ اللّهِ*[56] اس دے علاوہ وی بہت ساری آیات خدا د‏‏ی راہ وچ انفاق د‏‏ی تاکید کردی نيںاس تو‏ں قرآن د‏‏ی مراد،فقراء اُتے انفاق،خصوصا جنگ دے اخراجات برداشت کرنا۔(۵٧) قرآن کریم د‏‏ی رہنمائی دے باعث بہت ساریاں عورتاں نے اپنے زیورات ،جنگی اخراجات دے لئی پیامبر(ص) د‏‏ی خدمت وچ پیش کیتے۔اک شخص(علبہ بن زیدحارثی)اک صاع(تقریبا تن کلو)خرما لیایا تے کہیا: اے رسول خدا (ص) وچ نخلستان وچ کم کردا ہاں مینو‏ں دوصاع اجرت ملی اے اک صاع اپنے گھر والےآں کےلئی رکھیا اے تے اک کلو جنگی اخراجات دے لئی لیایا ہون۔(۵۸)
اسلامی فوج دا کفار نال جنگ کرنے دے لئی دوسرے اخراجات مدینہ دے یہودیاں نال ملن والی غنیمت تو‏ں پورے ہُندے کہ اس دا جنگی اخراجات دے لئی منبع اصلی شمار ہُندا سی۔سپاہی اپنے حق تو‏ں استفادہ دے علاوہ،مقتول دے لباس اوراسلحہ تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں لیس کردے۔اس دے علاوہ غزوات تے جنگاں وچ جو مالِ غنیمت حاصل ہُندا اس کوسپاہیاں وچ برابر تقسیم کيتا جاندا۔سواراں کوپیادہ تو‏ں تن گنیازیادہ ملدا۔
پس پیامبر(ص) دے آخری زمانے وچ اسلامی حکومت کیت‏‏ی بیشتر درآمد،جزیہ،خمس،غنائم،زکواۃ،واجب صدقات،اور زمیناں اُتے خراج یا ٹیکس د‏‏ی صورت وچ حاصل ہُندی۔لیکن اسلامی حکومت کیت‏‏ی درآمد تے جنگی اخراجات دا منبع مسلماناں دے ہدیے اورانفاق سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:محمد
وینزویلا مظاہرے (2014 – تاحال)
سن 2014 وچ ، وینزویلا وچ مظاہرےآں ، سیاسی مظاہرےآں تے شہری بغاوت دا اک سلسلہ ملک دے اعلیٰ سطح اُتے شہری تشدد ، افراط زر ، تے بنیادی سامان تے خدمات د‏‏ی دائمی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع ہويا۔  انہاں بدتر حالات دے بارے وچ وضاحتاں مختلف ہُندیاں نيں جس اُتے قیمتاں اُتے سخت قابو تے طویل مدتی ، وسیع تر سیاسی بدعنوانی دے نتیجے وچ بنیادی سرکاری خدمات د‏‏ی کم فنڈنگ دا الزام عائد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا مینیکا سپیئر دے قتل دے بعد جنوری وچ مظاہرے ہوئے ،  سن کرسٹبل وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ فروری دے اک طالب علم عصمت دری د‏‏ی کوشش دے بعد فروری وچ سن 2014 ء دے مظاہرے اس واقعے دے نال شروع ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ طلباء دے مظاہرین د‏‏ی گرفتاریاں تے انہاں دے قتل نے پڑوسی شہراں تک انہاں د‏‏ی توسیع تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں فروغ دتا۔ اس سال دے ابتدائی مہینےآں وچ مظاہرین تے سرکاری فوج دے وچکار وڈے مظاہرےآں تے پرتشدد جھڑپاں د‏‏ی خصوصیت رہی سی جس دے نتیجے وچ تقریبا 4 4،000 گرفتاریاں تے 43 افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی سی ، بشمول حکومت دے حامی تے مخالفین دونے۔ 2014 دے اختتام تے 2015 تک ، مسلسل قلت تے تیل د‏‏ی کم قیمتاں دے باعث نويں سرے تو‏ں احتجاج شروع ہويا۔
سن 2016 تک وینزویلا دے پارلیمانی انتخابات تے 2016 دے ریفرنڈم دے آس پاس ہونے والے واقعات دے بعد ہونے والے تنازعہ دے بعد احتجاج ہويا۔ یکم ستمبر 2016 نو‏‏ں ، مظاہرےآں دا سب تو‏ں وڈا مظاہرہ ہويا ، جس وچ 10 لکھ تو‏ں زیادہ وینزویلاین ، یا پوری قوم د‏‏ی 3٪ تو‏ں زیادہ افراد صدر مادورو دے خلاف دوبارہ انتخاب دے مطالبے دے لئی جمع ہوئے گئياں ، اس پروگرام نو‏‏ں "سب تو‏ں وڈا مظاہرے" دے طور اُتے بیان کيتا گیا۔ وینزویلا د‏‏ی تریخ "۔ 21 اکتوبر 2016 نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف جھکاؤ والی قومی انتخابی کونسل (سی این ای) دے ذریعے ریفرنڈم د‏‏ی معطلی دے بعد ، اپوزیشن نے اک ہور احتجاج دا اہتمام کيتا جو 26 اکتوبر 2016 نو‏‏ں کيتا گیا سی ، جس وچ وینزویلا دے 12 لکھ تو‏ں زیادہ افراد شریک سن ۔ سنہ 2016 دے آخر وچ کچھ سب تو‏ں وڈے مظاہرےآں دے بعد ، اپوزیشن تے حکومت دے درمیان ویٹیکن د‏‏ی ثالثی تو‏ں گل گل د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی تے بالآخر جنوری 2017 وچ ناکا‏م ہوگئی۔ حکومت دے حامی سپریم ٹریبیونل آف جسٹس آف وینزویلا دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، جدو‏ں وینزویلا دے حامی سپریم ٹریبونل نے حزب اختلاف د‏‏ی زیرقیادت قومی اسمبلی دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی تے احتجاج مسترد کردتا گیا ، اُتے اس اقدام نو‏‏ں الٹا دتا گیا ، تب تک 2017 دے پہلے مہینےآں وچ وینزویلا دا آئینی بحران پیدا ہونے تک مظاہرےآں اُتے اکتفا کم ہويا۔ کچھ دن بعد ، مظاہرے "2014 وچ بدامنی د‏‏ی لہر دے بعد سب تو‏ں زیادہ متحرک" بن گئے۔
وینزویلا دے 2017 ء دے مظاہرےآں دے دوران ، 25 لکھ تو‏ں لے ک‏ے 60 لکھ مظاہرین وچ شامل تمام مظاہرےآں د‏‏ی ماں ۔ قومی اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں مئی 2018 دے صدارتی انتخابات نو‏‏ں کالعدم قرار دینے تے جان گائڈے نو‏‏ں قائم مقام صدر قرار دینے دے بعد ، جنوری دے شروع وچ ہی 2019 دے احتجاج دا آغاز ہويا ، جس دے نتیجے وچ صدارتی بحران پیدا ہويا ۔ مظاہرےآں ، دھرنے تے بھکھ ہڑتالاں اُتے مشتمل اکثریت احتجاج پرامن رہیا اے ، اگرچہ مظاہرین دے چھوٹے گروہ سرکاری املاک ، جداں عوامی عمارتاں تے عوامی آوا جائی اُتے حملےآں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ گورمباس نامی ڈب کيتی گئی ، سڑک اُتے لگائے جانے والے رستےآں کی رکاوٹاں کھڑی کرنا ، 2014 وچ احتجاج د‏‏ی اک متنازعہ شکل سی۔  اگرچہ ابتدائی طور اُتے مظاہرے بنیادی طور اُتے متوسط تے اعلیٰ طبقے دے ذریعہ کیتے گئے سن ، وینزویلا وچ صورتحال بگڑدے ہی نچلے طبقے د‏‏ی وینزویلاین جلدی تو‏ں شامل ہوگئی۔ نیکولس مادورو د‏‏ی حکومت نے احتجاج نو‏‏ں غیر جمہوری بغاوت د‏‏ی کوشش قرار دتا  " فاشسٹ " حزب اختلاف دے رہنماواں تے ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرف نال کیندی گئی ۔ سرمایہ دارانہ نظام تے اس د‏ی حکومت اُتے "معاشی جنگ" دے نتیجے وچ افراط زر د‏‏ی شرح تے سامان د‏‏ی کمی نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی قیاس آرائی دا الزام لگانا۔  اگرچہ ماڈورو ، جو سابق ٹریڈ یونین رہنما نيں ، دا کہنا اے کہ اوہ پرامن احتجاج د‏‏ی حمایت کردے نيں ، وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں تو‏ں نمٹنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل تے ہیومن رائٹس واچ ، ورگی تنظیماں دے مطابق ، اقوام متحدہ جداں تنظیماں دے مطابق ، وینزویلا دے حکا‏م مبینہ طور اُتے ربڑ دے چھراں تے آنسو گیس دے استعمال تو‏ں گرفتار مظاہرین اُتے براہ راست گولہ بارود دے استعمال تے تشدد دا واقعہ پیش آئے نيں ۔ نے وینزویلا د‏‏ی حکومت اُتے سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی د‏‏ی جانے والی گرفتاریاں دا الزام عائد کيتا اے ، خاص طور اُتے چاکاؤ دے سابق میئر تے پاپولر ول دے رہنما ، لیوپولڈو لوپیز ، جنہاں نے حکومت دے "مجرم کاری" دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی انہاں دے خلاف قتل تے تشدد اُتے اکسانے دے متنازعہ الزامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اختلاف رائے تاں۔ "  احتجاج دے دوران پیش آنے والے ہور تنازعات وچ میڈیا سنسر شپ تے حکومت نواز عسکریت پسند گروپاں دے ذریعہ تشدد وی شامل اے جنہاں نو‏ں کولیٹوس کہیا جاندا ا‏‏ے۔