cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایٹم
تریخ
فزکس گرو جے جے تھامسن نے 1897 چ کیتھوڈ رے تے کم کردیاں ہویاں الیکٹران لبے تے ایہ گل آکھی جے ایہ ہر ایٹم چ ہوندے نیں تے اینج اے سوچ الٹ دتی جے ایٹم انونڈے جان والے انگ تے مادے دا انت نیں۔ تھامسن نے اے سوچ وی دتی جے الیکٹران تھوڑے وزن والے تے نیگیٹو چارج والے ہوندے نیں جیہڑے ایٹم دے دوالے کمدے نیں تے ایناں دا نیگیٹو چارج کسے پوزیٹو چارج نال برابر ہوندا اے۔ 1909 چ ہانز گیگر تے ارنسٹ مارسڈن نے ارنسٹ ردرفورڈ دے تھلے کم کردیاں ہویاں سونے دے پتلے پنے تے ایلفا پارٹیکل دی بمباری کیتی جناں نوں اوس ویلے پوزیٹولی چارجڈ ہیلیم ایٹم کیا جاندا سی تے اے گل ویکھی گئی جے کج ایٹم پنے نال ٹکران مگروں وڈے موڑ نال مڑ رۓ سن۔ ردرفورڈ نے ایس توں ایٹم دا ایہ نقشہ سوچیا جے ایٹم دے اندر اک نیوکلیس اے جتھے ایٹم دا چوکھا وزن اے جیدے تے پوزیٹو چارج اے تے اے ایٹم دا گڑھ اے۔ ایس نقشے نوں ردرفورڈ ماڈل کیا گیا۔ 1913 چ ریڈیو ایکٹو ڈیکے تے کم کردیاں ہویاں ریڈیو کیمسٹ فریڈرک سوڈی نے اے گل لبی جے اینج لگدا اے جے پیریاڈک ٹیبل دی ہر تھاں تے اک توں بعوتے ورگے ایٹم ہوندے نیں۔ فریڈرک سوڈی دی اک ساک مارگریٹ ٹوڈ نے ایہوجے وکھرے ایٹماں نوں آئیسوٹوپ دا ناں دتا جناں دا جوڑ اک عنصر نال ہوندا اے۔۔ 1913 چ ایٹمی سینسدان نیلز بوہر نے اے دسیا جے الیکٹران نیوکلیس دے دوالے پکیاں راہواں تے ٹردے نیں تے دوجے دی راہ وچ ازادی نال نیں آندے تے اگر اوہ اینج کردے نیں تے چھال مارکے کردے نیں۔ اک الیکٹران جدوں اپنیاں راہواں نوں بدلدا اے تے انرجی کڈدا یا لیندا اے۔
ایٹماں دے وشکار کیمیائی جوڑ جناں نوں 1916 چ گلبرٹ لیوس نے دسیا اے ایٹماں دے الیکٹراناں دے آپسی میل جول نال ہوندے نیں۔ پیریاڈک قنون باجوں ایٹماں دیاں خصوصیات دہراندیاں نیں۔ 1919 چ امریکی ارونگ لینگمر نے ایس گل نوں اگے وداندیاں ہویاں ایہ آکھیا جے اے گل تاں ای ہوسکدی اے جے ایٹم دے اندر الیکٹران کسے ڈھنگ نال کٹھے یا جڑے ہون۔ تے الیکٹراناں دیاں ٹولیاں نیوکلیس دے دوالے پکیاں راواں تے چکر لاندیاں نیں۔
1922 چ سٹرن گرلاخ تجربے نیں ایٹم دی کوانٹم نیچر دی گل نوں پکیاں کردتا۔ 1924 چ لوئی دوبروی نے اے راۓ دتی جے سارے پارٹیکلز کچھ پینڈے تک چھلاں وانگوں ہوندے نیں۔ ارون شروڈنگر نے 1926 چ ایس سوچ نوں اگے وداندیاں ہویاں ایٹم دا اک میتھمیٹیکل ماڈل بنایا جیدے چ الیکٹران تن موئي چھل وانگوں سن۔ پارٹیکلز نوں چھل وانگوں دسن دا اے نتارا نکلیا جے کسے اک پارٹیکل دا کسے خاص ویلے چ اودا مومنٹم تے اودا خاص تھاں لبناں اوکھا ہوگیا تے ایس گل نوں کچ پک اصول کیا گیا جینوں 1926 چ ورنر ہائسنبرگ نے دنیا اگے رکھیا ۔ فرانسس ولیم آسٹن نے ماس سپیکٹرومیٹری نال 1922 چ ایٹماں نوں جوکھن دا ٹھیک ول کڈیا ۔ جیمز چیڈوک نے 1932 چ ایٹم دے اندر نیوٹران لبیا جیدے تے کوئی چارج نیں سی۔ آئیسوٹوپ فیر ایسے عنصر سن جناں دے نیوکلیس چ پروٹاناں دی گنتی اک سی پر نیوٹران وکھری گنتی دے سن ۔
ایٹم دے مڈلے انگ
پہلے توں اے سوچ سی جے ایٹم نوں توڑیا نیں جاسکدا تے بول ایٹم دا ایہو ای مطلب سی پر ہن اے کرکے دیکھیا جا چکیا جے ایٹم نوں توڑیا جاسکدا اے۔ ایٹم دے اندر کئی مڈلے سنگی نیں : الیکٹران، پروٹان، نیوٹران۔ ہائیڈروجن ایٹم وچ کوئی نیوٹران نئیں ہوندا تے پازیٹو ہائیڈروجن آئن وچ کوئی الیکٹران نئیں ہوندا۔
الیکٹران پعار چ سب توں نکا اے تے ایدے تے نیگیٹو چارج اے۔ 9.11×10−31 کلوگرام ایدا پعار اے ۔
پروٹان تے پوزیٹو چارج ہوندا اے تے اے الیکٹران توں 1836 گنا پعارا ہوندا اے۔ 1.6726×10−27 کلوگرام ایدا پعار اے ۔
الیکٹران سب توں ہلکا انگ اے جیدے تے نیگیٹو چارج ہوندا اے تے ایہ 9.11×10−31 کلوگرام وزن دا ہوندا اے۔ ایہ اینے نکے نیں جے عام ول نال ناپے نئیں جاسکدے۔ پروٹان تے پوزیٹو چارج ہوندا اے تے ایہ الیکٹران توں 1836 گنا پعارا ہوندا اے۔
پروٹان تے نیوٹران کج مڈلے زریاں نال رل کے بنے ہوندے نیں جناں نوں کوارک کیندے نیں۔ کوارک زریاں دی اک ٹولی فرمیون دا انگ نیں تے ایہ مادے دے دو مڈلے انگاں وچوں اک نیں دوجا انگ لیپٹن نیں لیپٹن دا ادھارن الیکٹران نیں۔ کوارک چھے ونڈاں دے ہوندے نیں تے اوہناں تے بجلی چارج ہوندا اے۔ پروٹان دو اپ کوارک تے اک ڈاؤن کوارک نال بندا اے۔ نیوٹران اک اپ کوارک تے دو ڈاؤن کوارک نال بندا اے۔ ایس فرق باجوں ای ایناں دو زریاں وچ وزن تے چارج دا فرق ہوندا اے۔ تکڑی نیوکلیائی طاقت نال ایناں کوارکاں نوں کٹھیاں رکھیا جاندا اے تے ایس طاقت نوں ورتن لئی گلؤن ورتے جاندے نیں ۔
نیوکلیس
نیوکلیس ایٹم دے گڑھ وچ اک نکی جئی تھاں اے جتھے پروٹان تے نیوٹران ہوندے نیں ایناں نوں کٹھیاں نیوکلیون کیندے نیں۔ ایہ نیکلیون اک تکڑی نیوکلیائی طاقت نال بنے ہوندے نیں۔ تھوڑے پینڈے تے ایہ طاقت بہت تکڑی ہوندی اے تے الیکٹروسٹیٹک طاقت نالوں وڈی ہوندی اے جیہڑی پوزیٹو چارج والے پروٹاناں نوں پرے کردی اے۔
اک عنصر دے ایٹماں وچ اکو جنے پروٹان ہوندے نیں جینوں اوس عنصر دا ایٹمی نمبر کیندے نیں۔ اک عنصر وچ نیوٹراناں دی گنتی وکھری ہوسکدی اے جس توں اوس عنصر تے آئسوٹوپ دا پتہ لگدا اے۔ پروٹاناں تے نیوٹراناں دی کل گنتی نیوکلائیڈ اخواندی اے۔
نیوکلیس وچ پروٹاناں تے نیوٹراناں دی گنتی نوں تھوڑا یا ود کیتا جاسکدا اے۔ ایٹمی فیوژن اودوں ہوندا اے جدوں کئی ایٹمی زرے رل کے اک پعارا نیوکلیس بناندے نیں۔ نیوکلیائی فشن ایس توں الٹا کم اے ایدے وچ ایٹمی نیوکلیس ٹٹ کے نکے نیوکلساں وچ ونڈیا جاندا اے۔ نیوکلیس وچ تبدیلی ایدے تے زور والے نکے ایٹمی زریاں یا فوٹان نال بمباری کرکے کیتی جاسکی اے تے اینج ایہ ایٹم اک ہور کیویائی عنصر وچ پلٹ جاندا اے.
الیکٹران بدل
الیکٹران نیوکلیس دے دوالے چکر کٹدے نیں پر ایہ اک چھل وانگوں چکر کٹدے نیں۔ نیوکیلیس ایناں نوں الیکٹرومیگنیٹزم باجوں اپنے ول کھچدا اے۔ الیکٹراناں تے منفی تے نیوکلیس تے پازیٹو چارج ہوندا اے۔ ایہ نئیں بجیا جاسکدا جے کسے ویلے اک الیکٹران کتھے ہووے گا۔ الیکٹران اک زرے وانگوں تے اک چھل وانگوں ریندا اے۔ ایہ نیکلیس دے دوالے اچیچے جکراں وچ کمدا اے پر ایہ چکر تن راہے ہوسکدے نیں۔ اینج نیوکیلیس دے دوالے اک بدل بنیا لکدا اے۔
مورت تے ناپ
ایٹم دی برلی کوئی اچیچی ولگن نئیں ہوندی ایناں دے ریڈیس توں ایہ ناپ بارے کج پتہ لکدا اے۔ پیریاڈک ٹیبل تے تھلے ول جاۓ تے ایٹم دا جوکھ وددا اے ہیلیم دا ریڈیس توں سیزیم دا ریڈیس ود اے۔ اک انسانی وال وچ دس لکھ کاربن دے ایٹم چوڑے پاسے تے ہو سکدے نیں۔
ایٹم دی ٹٹ پج
ایسے ایٹم جناں وچ اک توو زیادہ آئئسوٹوپ ہون اوہناں وچوں زرے یا الیکٹرومیکنیٹک چھل نکلدی اے۔ اینج ایٹم وچ ٹٹ پج ہوندی اے۔
انرجی پدھراں
کسے ایٹم دی نیوکلیس دے دوالے کمدے الیکٹرانان وچ اچیچا زور ہوندا اے. ایہ زور اوہناں دے نیوکلیس دے دوارے چکر کٹن دی راہ نال جڑیا ہوندا اے۔ ایہ راہ اسیں انرجی پدھران کیہ سکنے آں۔
اتہ پتہ
گٹھ:مڈلے ٹوٹے گٹھ:کیمسٹری گٹھ:ایٹم
امفسبینا فینسٹراٹا
امفسبینا فینسٹراٹا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
پوٹاشیم پرکلوریٹ
پوٹاشیم پرکلوریٹ اک کیمیائی کمپاؤنڈ اے جیدا فارمولا KClO4 اے۔ اے اک آئونی نمک اے جیڑا موٹاشیم آئن تے پرکلوریٹ آئن دے رلن نال بنندا اے۔
اشتراکی جمہوریہ بوسنیا و ہرزیگوینا
اشتراکی جمہوریہ بوسنیا و ہرزیگوینا (Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina) (سربو کروشین: Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina) جسنو‏ں 1963 تک عوامی جمہوریہ بوسنیا و ہرزیگوینا (People's Republic of Bosnia and Herzegovina) کہیا جاندا سی اک اشتراکی ریاست سی جو اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ د‏‏ی چھ ریاستاں وچو‏ں اک سی۔
گٹھ:1943ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:بلقان دے سابقہ ملکاں گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1940ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1940ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1950ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1960ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1970ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1980ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ: بوسنیا تے ہرزیگووینا دی تریخ گٹھ:سابقہ جمہوریتاں گٹھ:سابقہ سلاوی ملک گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:1992ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:یوگوسلاویا
فایٹ کاؤنٹی، آئیووا
فایٹ امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
فارمولا ون
فارمولا ون گڈیاں دی دوڑاں دی سب توں وڈی دوڑ اے۔ ایدیاں اک سیزن چ 18 دوڑاں ہوندیاں نیں۔ اینوں ٹی وی تے 60 کروڑ لوک ویکھدے نیں ۔ اے دنیا دی سب مہنگای کھیڈ اے۔ ایدیاں دوڑاں نوں گراں پری کیندے نیں۔ ہر دوڑ دے نتارے نال دو ورلڈ چیمپین کڈے جاندے نیں اک ڈرایور تے دوجا بنان آلی کمپنی۔
فارمولا ون گڈیاں بوت تیز رفتاراں تے دوڑ لاندیاں نیں ایناں دے انجن 18000 آر پی ایم تے ٹردے ہوۓ گڈی نوں 360 کلومیٹر توں وی تیز ٹور دے نیں۔ اے گڈیاں تنگ موڑاں دے اتے 5 جی تک دے موڑ کٹ سکدیاں نیں۔
امفسبینا فولیجینوزا
امفسبینا فولیجینوزا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
سیزیم فلورائیڈ
سیزیم فلورائیڈ اک کیمیائی کمپاؤنڈ اے جیدا فارمولا CsF اے۔ اے اک آئونی نمک اے جیڑا سیزیم آئن تے فلورائیڈ آئن دے رلن نال بنندا اے۔
چک 405 گ ب
چک 405 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
فارن ہائٹ
فارن ہائٹ گرمی ناپن دا اک ناپ اے۔ اینوں 1724 چ سوچیا گیا سی اے اک سائنسدان فارن ہائٹ دے ناں تے اے۔ اجکل ایدا ورتن کعٹ گیا اے
فارن ہائٹ چ 32 ڈگری تے پانی جم جاندا اے تے 212 تف ابل پیندا اے۔ ایدی نشانی (°F) اے۔
فلوؤڈ کاؤنٹی
فلوؤڈ امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
پوپایان
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔ پوپایان شہر کولمبیا دا شہر اے تے کولمبیا دے کاؤکا ڈیپارٹمنٹ دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے شہر گٹھ:کولمبیا دے آباد تھاں گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں
امونیم ڈائکرومیٹ
امونیم ڈائکرومیٹ اک کیمیائی کمپاؤنڈ اے جیدا فارمولا NH4)2Cr2O7) اے۔
لنجان
لنجان ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ اصفہان دے شہرستان لنجان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
امفسبینا ہاسٹاٹا
امفسبینا ہاسٹاٹا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
ہرن
مرگاں دد پلاون والے جانوراں دا اک ٹبر اے۔ ایہناں نوں ہرن وی کہندے نیں۔ ایہدا پسار ایشیا، یورپ، افریقہ تے امریکہ وچ اے۔ چتل، رینڈیئر، لال ہرن تے موز ایس ٹبر دے جانور نیں۔
ناں
مرگاں کلاسیکی پنجابی وچ ہرناں نوں کہندے نیں۔ اک لئی مرگ تے انیک لئی مرگاں ورتیا گیا اے۔ ہیر وارث شاہ وچ ایہ عام ورتیا گیا اے۔ ہیر وارث شاہ بند 326 دا اک شعر: اڑیو ویکھو تے نشا جوگیلڑے دی راہ جاوندے مرگاں نوں پھاوندی اے۔
اشتراکی جمہوریہ کرویئشا
اشتراکی جمہوریہ کرویئشا (Socialist Republic of Croatia) (سربی کروشیائی: Socijalistička Republika Hrvatska) اک اشتراکی ریاست سی جو اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ د‏‏ی چھ ریاستاں وچو‏ں اک سی۔
حوالے
گٹھ:1943ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک گٹھ:سابقہ جمہوریتاں گٹھ:سابقہ سلاوی ملک گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:کروشیا وچ ویہويں صدی گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1991ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:یوگوسلاویا
چک 406 گ ب
چک 406 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
دهستان کرچمبو شمالی
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان فریدن دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان فریدن ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
الافوڈس سیفالوفس
الافوڈس سیفالوفس، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ چین دا واسی اے۔
فوکوروڈا چھمبر
فوکوروڈا چھمبر جپان وچ اک چھمبر اے۔
فلاورجان
فلاورجان ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ اصفہان دے شہرستان فلاورجان دا انتظامی مرکز اے ۔
تقابل ادیان
تقابل ادیان مطالعہ مذہب د‏‏ی اک شاخ اے، اس وچ مختلف مذاہب دا مطالعہ ک‏ر ک‏ے مختلف پہلوآں تو‏ں جائزہ لیا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے مختلف مذاہب د‏‏ی تبلیغ کرنے والے دوسرے مذاہب تو‏ں اپنے دین نو‏‏ں ممتاز کرنے دے لئی اس د‏ی تعلیم حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ مختلف مذاہب دے بنیادی عقائد، عبادات تے رسومات وغیرہ دا ناقدانہ تے عادلانہ جائزہ کرنا کہ حق و باطل وچ تمیز د‏‏ی جا سک‏‏ے، جس تو‏ں مذاہب د‏‏ی خوبیاں تے خامیاں ظاہر ہاں تا کہ جویائے حق دے لئی انہاں وچو‏ں حق والے گروہ نو‏‏ں قبول کرنے وچ روشن راہ نظر آ جائے۔ تقابل مذاہب یا ادیان د‏‏ی تریخ خود مذہب جِنّی پرانی ا‏‏ے۔ قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے یہود و نصاری تے ہور مذاہب دے عقائد و اعمال دا موازنہ کیتا گیا ا‏‏ے۔
تقابل ادیان تو‏ں مراد دنیا دے مختلف مشہور مذاہب و ادیان دا غیر جانبدارانہ مقابلہ، انہاں دے اصول و عقائد تے عبادات و رسوم دا غیر متعصبانہ مطالعہ، تاکہ ہر اک د‏‏ی قدر و قیمت تے اس دے مسائل دا حسن و قُبح معلوم کیتا جا سک‏‏ے۔ جے کِس‏ے دین و مذہب وچ کوئی خوبی اے تاں اس دا کھلا اعتراف کیتا جائے۔ جے کوئی نقص اے تاں اس دا مدلل رد کیتا جائے۔
گٹھ:تقابل ادیان گٹھ:مذہب
امفسبینا ہیتھی
امفسبینا ہیتھی گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
بورنیو پیلا منتجاک
بورنیو پیلا منتجاک، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ بورنیو دے جنکلان دا واسی اے۔
فاٹا
فاٹا (English:Federally Administered Tribal Areas) پاکستان دے وفاقی زیر انتظام قبایلی علاقے سی جیہڑے باجوڑ، مہمند، خیبر، کرم، شمالی وزیرستان، جنوبی وزیرستان تے اورکزئی تے مشتمل سن ۔ ہُن فاٹا پاکستان دے صوبہ خیبر چ رَلا دتا گیا اے۔
عبد الغنی مقدسی
علمی زندگی
عبد الغنی مقدسی ابتدا ہی وچ طلب علم وچ مشغول ہوئے گئے سن، چنانچہ اپنے علاقہ دے کبار علما تے شیوخ تو‏ں علم حاصل کيتا، دمشق دے شیوخ تے علما دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کيتا، انہاں تو‏ں فقہ تے دوسرے علوم نو‏‏ں حاصل کیتا۔
استاداں
فیر سنہ 561 ہجری وچ بغداد گئے، اوتھ‏ے شیخ عبد القادر جیلی (کیلانی) دے پاس قیام کيتا، بغداد وچ تقریباً 4 سال تک قیام کيتا، اوتھ‏ے حدیث تے فقہ وچ مشغول رہ‏ے، فیر سنہ 565 وچ دمشق واپس آ گئے، فیر جلد ہی مصر چلے گئے، 566 وچ اسکندریہ گئے تے اک عرصہ تک حافظ ابو طاہر سلفی د‏‏ی خدمت وچ رہ‏ے، فیر سنہ 570 وچ وی حافظ سلفی د‏‏ی خدمت وچ تشریف لے گیے، فیر اصفہان تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے اک مدت تک قیام کیتا۔
تصنیفات
چند مشہور کتاباں دے ناں درج ذیل نيں:
وفات
ان دے بیٹے ابو موسیٰ بن عبد الغنی مقدسی کہندے نيں: «میرے والد ربیع الاول سنہ 600 ہجری وچ سخت بیمار ہوئے، حتی کہ کلام و قیام تو‏ں عاجز ہوئے گئے، مرض سولہ دن تک بہت سخت رہا»۔ فیر جلد ہی مقدسی دوشنبہ دے روز 23 ربیع الاول سنہ 600 ہجری وچ وفات پا گئے، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 59 سال سی، تے مصر دے مقبرہ قرافہ وچ مدفون ہوئے، وفات دے وقت مصر ہی وچ سکونت پذیر سن، عقائد دے تعلق تو‏ں کچھ آزمائشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شام تو‏ں مصر آگئے سن ۔
حوالے
گٹھ:541ھ دے جم گٹھ:600ھ دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:حنابلہ گٹھ:محدثین
فرینکلن کاؤنٹی، آئیووا
فرینکلن امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
فی منتجاک
فی منتجاک، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ چین برما، تھائی لینڈ ویٹ نام دا واسی اے۔
کیگون چھمبر
کیگون چھمبر (جاپانی: 華厳滝) نکو نیشنل پارک، ضلع ٹوچیگی، جپان وچ اک چھمبر اے۔ ایہ 97 میٹر اچی اے تے اینوں جپان دیاں سوہنیاں تھانواں وچ گنیا جاندا اے۔
ویلیدوپار
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔ ویلیدوپار شہر کولمبیا دا شہر اے تے کولمبیا دے کیسار ڈیپارٹمنٹ دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے شہر گٹھ:کولمبیا دے آباد تھاں گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں
شہرستان اقلید
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان اقلید ایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز اقلید شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
ساہیوال، سرگودھا
ساہیوال پنجاب پاکستان دے ضلع سرگودھا دی تحصیل ساہیوال دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل ساہیوال دا راجگڑھ اے ۔ پنجاب وچ ساہیوال نام دے دو شہر موجود نیں ۔ اک ساہیوال وڈا اے جیہڑا ضلع ساہیوال دا راجگڑھ شہر اے ۔ اک ساہیوال چھوٹا اے جیہڑا ضلع سرگودھا دا اک شہر اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع سرگودھا
ایڈنبرا
ایڈنبرا برطانیہ دے صوبے سکاٹلینڈ دا دارلحکومت اے۔
گٹھ:سکاٹلینڈ دے شہر گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ گٹھ:سکاٹلینڈ
لوک گنتی اعتبار نال دنیا دیاں وڈیاں بلدیاتاں
ایہ فہرست ‎ لوک گنتی اعتبار نال دنیا دیاں وڈیاں بلدیاتاں (World's largest municipalities by population) اے۔
حوالے
گٹھ:مردم شماری گٹھ:آباد مقامات بلحاظ قسم گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:لوک گنتی لسٹاں
دنیا کی سب سے بڑی بلدیات بلحاظ آبادی
فارسی
فارسی ہند یورپی بولیاں دی بولی اے ای ایران افغانستان تاجکستان چ بولی جاندی ایے 8 کروڑ 20 لکھ لوک فارسی بولدے نیں مغلیہ سلطنت دے دور وچ ھندستان تے پاکستان چ فارسی سرکاری زبان سی۔ فارسی نوں افغانستان وچ دری آکھیا جاندا اے۔ پنجابی بولی وچ فارسی دے بہت سارے لفظ شامل نیں۔
فارسی اک ہند یورپی زبان اے جہڑی ایران ، افغانستان ، تاجکستان چ تے ازبکستان دے کجھ علاقیاں چ بولی جاندی اے ۔
فارسی زبان نوں ایران ، افغانستان تے تاجکستان چ دفتری زبان دی حثیت حاصل اے ۔ ایران ، افغانستان ، تاجکستان تے ازبکستان چ فارسی تقریبا 8 کروڑ 20 لکھ لوکاں دی ماں بولی اے ۔
فارسی, اک بولی ہے جو ایران، افغانستان، تاجکستان اتے ازبکستان دی پہلی اتے سرکاری بولی ہے۔ اسنوں 7.5 کروڑ لوک بولدے ہن۔ بولی پریوار دے لحاظ نال ایہہ ہند یورپی بولیاں دی شاخ ہند ایرانی بولیاں دی اک شاخ ایرانی بولیاں دی میمبر ہے اتے ہندی دی طرحاں اس وچّ کریا واک دے آخر وچّ آؤندی ہے۔ ایہہ سنسکرت نال کافی ملدی-جلدی ہے اتے اردو (اتے ہندی) وچّ اس دے کئی شبد ورتے جاندے ہن۔ ایہہ عربی - فارسی لپی وچّ لکھی جاندی ہے۔ انگریزاں دے آؤن توں پہلاں برصغیر وچّ فارسی دی ورتوں درباری کماں اتے لکھائی دی بولی دے روپ وچّ ہندی سی۔ دربار وچّ ورتوں ہون دے کارن ہی افغانستان وچّ اس داری کیہا جاندا ہے۔ 450px|thumb|right|اجوکی ایرانی بولیاں دا نقشہ
ونڈ
اسنوں ہند یورپی بولیاں دی شاخ ہند ایرانی بولیاں دی اک شاخ ایرانی بولیاں دے لہندے حصے(لہندیاں ایرانی بولیاں وچّ ونڈ کیتا جاندا ہے۔ حالانکہ برصغیر وچّ فارسی نوں غلطی نال عربی بولی دے نیڑے سمجھیا جاندا ہے، بولی علم حساب توں ایہہ عربی توں بہت وکھ اتے سنسکرت دے بہت نیڑے ہے۔ سنسکرت اتے فارسی وچّ کئی ہزاراں ملدے - جلدے سجاتی شبد ملدے ہن جو دوناں بولیاں دی سانجھی امانت ہن، جویں کہ ہفتہ/ ہفدا، نر / نر (پرکھ)، دور / دور، ہست / دست (ہتھ)، شت / صد (سو)، تسی / آب (پانی)، ہر / جر (فارسی وچّ پیلا - سنہرا، سنسکرت وچّ پیلا - ہرا)، مے / نشہ / شہد (شراب / شہد)، استی / است (ہے)، روچن / روشن (چمکیلا)، اک / ییک، کپِ / کپِ (باندر)، دنت / دند (دند)، ماتا / ماں، پتر / پدر، بھراتر / بھائی (بھرا)، دہتر / دختر (دھی)، خاندان / بچّ / بچہ، شکر / کھوک (سور)، گھوڑا / اسب (گھوڑا)، گاں / گٔو (گاں)، ویکتی / جان (سنسکرت وچّ ویکتی / جیو، فارسی وچّ جیون)، بھوت / بود (سی، اتیت)، ددامِ / دادن (دینا)، یون / جوان، نوَ / نوَ (نواں) اتے برابر / اسیں (برابر)۔
مقامی بولی اتے بولیاں
فارسی نوں تاجکستان وچّ تاجکی کیہا جاندا ہے اتے سریلک لپی وچّ لکھیا جاندا ہے۔ افغانستان وچّ اسنوں داری (دربار وچّ ورتی جان والی بولی) کہندے ہن۔
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
اشتراکی جمہوریا مقدونیا
اشتراکی جمہوریہ مقدونیہ (Socialist Republic of Macedonia) (مقدونیائی: Социјалистичка Република Македонија) اک اشتراکی ریاست سی جو اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ د‏‏ی چھ ریاستاں وچو‏ں اک سی۔
حوالے
گٹھ:1943ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1944ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1945ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1943ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک گٹھ:سابقہ جمہوریتاں گٹھ:سابقہ سلاوی ملک گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:کروشیا وچ ویہويں صدی گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1991ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:یوگوسلاویا
صفاری راج
صفاری شاہی خاندان ( فارسی:, انگریزی: Saffarids ) سیستان علاقے توں ابھریا اک وچکار ویلےآں دا راجٹبر سی جنھے چڑھدے ایران  ,  خراسان  ,  افغانستان  اتے   بلوچستان  اتے 861 عیسوی توں 1002 عیسوی تکّ راج کیتا ۔ اس راج ٹبر دی نیہہ یعقوب بن لیث الصفار نے رکھی جو اک مقامی  عیّار   ( لڑاکا ) سی ۔ اسدا پیؤ لیث تامبے  دا کم کردا سی اس پیشے نوں  فارسی  بولی وچّ صفار کہندے ہن ، لیکن اسنے ایہہ خاندانی پیشہ چھڈکے عیاری شروع کر دتی ۔ اسنے  اسلام  دے نام اتے پہلاں سیستان علاقہ اتے پھر افغانستان اتے قبضہ کر لیا ۔
راج دا ودھاء
صفاریاں نے زرنج  شہر نوں اپنی راجدھانی بنایا جو موجودہ افغانستان دے دکھن - لہندے وچّ واقع صوبہ نیمروز وچّ ہے ۔ اتھوں اوہ چڑھدے اتے لہندے دوناں ولّ پھیلے ۔ پہلاں انھاننے افغانستان دے  ہندو کش پربتاں  وچّ  ہندو -  بودھی  علاقےآں اتے حملہ کیتا، جس وچّ پہلاں زمینداور ، زونبیل​ اتے کابل اتے پھر  بامیان ,  بلخ ,  بادغیس​  اتے  غور  شامل سن ۔ اس حملےآں وچّ اسنے بہت پیسہ لوٹیا اتے بہت سارے مقامی لوکاں نوں ویچن لئی غلام بنا لیا ۔  ٨٧٣ عیسوی وچّ اسنے ایرانی - مول دے طاہری راجٹبر(طاہری راج)  خراسان  کھوہ لیا ۔ جدوں تکّ یعقوب دا انتقال ہویا ، اوہ  کابل وادی  ,  سندھ  , تخارستان (باختر) , کرمان ،  فارس  اتے خراسان لے چکیا سی ۔ اسنے  بغداد  وی پہنچن دی کوشش کری لیکن  عباسی خلافت  ولوں ہرایا گیا ۔ صفاریاں  نے اپنے راج وچّ ہمیشہ فارسی بولی اتے ایرانی رہتل نوں بہت بڑاوا دتا ۔
راج دا پتن
یعقوب دی موت دے بعد صفاری راج زیادہ دن چل نہیں سکیا ۔ اسدا وارث اسدا بھرا امب​ بن لیث سی جنوں 900 عیسوی وچّ  سامانی راج  دے اسماعیل سامانی نے  بلخ  وچّ ہرا دتا اتے اپنے زیادہتر علاقے نوں سامانیاں دے حوالے دین لئی مجبور کر دتا ۔ اسدے بعد صفاری اپنے سیستان دے اپنے آبائی علاقے تکّ محدود رہِ گئے اتے سامانیاں دے ماتحت اتھے ہی دے مقامی راجا بنکے رہِ گئے ۔ سنّ 1002 وچّ  محمود غزنوی  نے سیستان اتے حملہ کیتا اتے خلف اول نوں تحت توں ہٹاکے صفاری راج دا انت کر دتا ۔
حوالے
گٹھ:صفاری راجٹبر گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:افغانستان دی تریخ گٹھ:ایران دی تریخ
انقلابِ فرانس94-1789ء
انقلاب [[فرانس |فرانس دا عظیم انقلاب]] جس نے بادشاہت دے صدیاں پرانے ادارے نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی دفن کر دتا، کلیسا دا طلسم توڑ ڈالیا، جاگیر دار ی دا خاتمہ کيتا، جس دے ”آزادی، مساوات، اخوت“ دے نعرے د‏‏ی گونج نے  یورپ   دے ہر اک تخت وتاج اُتے لرزہ طاری کر دتا، جس نے اشرافیہ دے جبر تلے نسلاں تو‏ں سسکدی انسانیت نو‏‏ں سر اٹھا ک‏ے جینے دا حوصلہ دتا تے انہاں دے سیناں وچ اک نويں دنیا تعمیر کرنے د‏‏ی امنگ جگائی۔ ایہ انقلابِ فرانس ہی سی جس نے بورژوا پیداواری رشتاں دے دنیا اُتے غلبے د‏‏ی راہ ہموار کی؛ قوم اورقومی ریاست نو‏‏ں تخلیق کيتا؛ جمہوری نظامِ حکومت نو‏‏ں متعارف کرایا؛ ریاست تے مذہب د‏‏ی علیحدگی د‏‏ی بنیاد رکھی؛ فلسفے، سائنس، آرٹ تے تکنیک وچ اک نويں عہد دا آغاز کيتا، ایتھ‏ے تک کہ اوزان وپیمائش دا عالمی نظام یعنی ’میٹرک سسٹم‘ وی ايس‏ے انقلاب د‏‏ی دین ا‏‏ے۔ یقینا ایہ کہنا غلط نہ ہوئے گا کہ ساڈے ارد گرد د‏‏ی جدید دنیا دا جنم انقلابِ فرانس دے بطن تو‏ں ہی ہويا سی۔ مگر اس انقلاب دا سیاسی، سماجی تے معاشی پس منظر کيتا سی، اس د‏ی طبقات‏ی حرکیات کيتا سن، اس دے عروج وزوال د‏‏ی کہانی کيتا اے، ایہ اوہ سوالات نيں جنہاں دا احاطہ اسيں اس تحریر وچ کرنے د‏‏ی کوشش کرن گے۔ بلاشبہ انقلابِ فرانس دا تاریخی کردار بورژوا جمہوری سی لیکن اسيں سمجھدے نيں کہ انسانی تریخ دے اس عظیم واقعے دے مطالعے تو‏ں اج سوشلسٹ انقلاب دے لئی برسر پیکار سیاسی کارکنان ایداں دے بوہت سارے اہ‏م اسباق حاصل ک‏ر سکدے نيں جو انہاں د‏‏ی جدوجہد وچ معاون ثابت ہون گے۔ آؤ، اک تاریخی سفر اُتے چلدے نيں تے دیکھدے نيں کہ جدو‏ں عام انسان اپنا مقدر بدلنے اُتے آندے نيں تاں جرأت وہمت د‏‏ی کِداں د‏ی لازوال داستاناں رقم کردے نيں۔
خیالات وچ تلاطم
احیائے علوم دے انہاں ابتدائی علمبرداراں نو‏‏ں اشرافیہ د‏‏ی جانب تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا
چودہويں تے پندرہويں صدی عیسوی وچ سرمائے دے ابتدائی ارتکاز دے تحت یورپ  ی بورژوازی دا جنم ہويا۔ ایہ نومولود بورژوا طبقے دا بعض وڈے شہراں وچ اکٹھ تے اس دے طبقات‏ی مفادات کاجاگیری تے کلیسائی اشرافیہ دے نال ٹکراؤ ہی سی جس نے  یورپ  ی نشاۃ ثانیہ دے لئی درکار سماجی فضا مہیا کيتی۔ لیونارڈو ڈاُچی، مائیکل اینجلو، تھامس مور، میکاولی، میرنڈولا، گلیلیو، کیپلر، کوپرنیکس تے فرانسس بیکن جداں نابغاں نے قدیم یونانی علوم نو‏‏ں بنیاد بنا‏تے ہوئے فلسفے، سائنس، آرٹ، علمِ سیاست وسماجیات وچ گراں قدر اضافے کیتے تے صدیاں تو‏ں چھائی شعوری پراگندگی نو‏‏ں چیلنج کر دتا۔ احیائے علوم دے انہاں ابتدائی علمبرداراں نو‏‏ں اشرافیہ د‏‏ی جانب تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا وی کرنا پيا۔ کسی نو‏‏ں مذہبی عدالتاں وچ گھسیٹا گیا تاں کسی نو‏‏ں زندہ جلا دتا گیا مگر اک طرف بورژوازی دے بڑھدے ہوئے اثر ورسوخ تے اس دے طبقات‏ی مفادات د‏‏ی ضرورت تے دوسری طرف  یورپ   دے مختلف حصےآں وچ جاگیری اشرافیہ دے خلاف پے در پے ہونے والی کسان بغاوتاں نے اوہ سیاسی تے سماجی ماحول بنائے رکھیا جس وچ نشاۃ ثانیہ دے خیالات پھیلدے تے دماغاں نو‏‏ں منور کردے چلے گئے۔ نشاۃ ثانیہ د‏‏ی فکری حاصلات تو‏ں ہی ستارہويں صدی عیسوی د‏‏ی آخری دہائیاں وچ روشن خیالی دا جنم ہويا۔ بلاشبہ خیالات وچ لگنے والی اس معیاری جست دے لئی مادی تے سماجی بنیاداں فراہ‏م کرنے وچ سولہويں صدی د‏‏ی آخری دہائیاں وچ ہیپسبرگ شاہی تسلط دے خلاف ہونے والی ولندیزی بغاوتاں تے خاص کر1640ء د‏‏ی دہائی وچ برپا ہونے والے انگلستان دے بورژوا جمہوری انقلاب دا اک کلیدی کردار سی۔ روشن خیالی د‏‏ی فلسفیانہ بنیاداں عقلیت پسندی تے تجربیت پسندی اُتے استوار سن۔ انہاں نظریات د‏‏ی محدودیت اپنی جگہ لیکن تریخ دے اُس عہد وچ ایہ ڈیکارٹ، ڈیڈہرو، ہیوم، تھامس ہابس، جان لاک، سپی نوزا، ایڈم سمتھ، نیوٹن، والٹیر تے روسو جداں روشن خیالاں دے ہتھ وچ اوہ ہتھیار ثابت ہوئے جنہاں دے ذریعے انہاں نے نظام قدیم یعنی جاگیرداری، شاہی تسلط تے کلیسائی جبر د‏‏ی اخلاقی تے نظریا‏تی بنیاداں دے بخیے ادھیڑ کر رکھ دیے۔ اٹھارہويں صدی عیسوی روشن خیالی دے مکمل نظریا‏تی غلبے د‏‏ی صدی سی۔ اس صدی وچ برپا ہونے والے ہور کئی اہ‏م واقعات بشمول امریکا  د‏‏ی تاج بر طانیہ دے خلاف جنگِ آزادی(83-1775ء) جو درحقیقت امریکا  دا بورژوا جمہوری انقلاب سی، نہ صرف روشن خیالی نو‏‏ں ہور ترویج دینے دا سبب بنے بلکہ اوہ خود وی انہاں نظریات د‏‏ی گہری چھاپ لئے ہوئے سن ۔ ایسی صورتحال وچ فرانس  کِداں خیالات وچ برپا ہونے والے اس تلاطم تو‏ں محفوظ رہ سکدا سی۔ انقلاب تو‏ں پہلے د‏‏ی دہائیاں وچ فرانسیسی بورژوازی روشن خیالی دے اس سرچشمے تو‏ں سیر حاصل استفادہ کرچک‏ی سی۔ لیکن ایہ تمام ریڈیکل نظریات بورژوازی دے ڈسکشن کلباں تے ڈرائنگ رومز تک ہی محدود رہ جاندے اگرنظام قدیم دے ظلم تے استبداد تو‏ں تنگ آئے فرانس  دے عوام اپنی عملی جدوجہد دے ذریعے مخالف قوتاں نو‏‏ں پاش پاش نہ کرڈالدے۔ بلاشبہ ہر انقلاب د‏‏ی طرح انقلابِ فرانس د‏‏ی حقیقی قوتِ محرکہ وی عوام ہی سن ۔
انقلاب تو‏ں پہلے فرانس دے سماجی حالات
انقلاب تو‏ں پہلے دا فرانس جاگیر داری دے فرسودہ پیداواری رشتاں، گھن زدہ بادشاہت دے ظالمانہ تسلط تے مذہب د‏‏ی آڑ لے ک‏ے لُٹ مار وچ مگن کلیسا دے بجھ تلے دبے اک تباہ حال سماج د‏‏ی مکمل تصویر پیش کردا ا‏‏ے۔ بورژوازی ہوئے یا عوام دونے اس نظام قدیم تو‏ں تنگ آ چکے سن اگرچہ دونے دے مسائل، طبقات‏ی مفادات تے نظام تو‏ں تضادات مختلف سن ۔
فرانسیسی بورژوازی ایہ سمجھ چک‏ی سی کہ جاگیردارانہ پیداواری رشتے انہاں دے طبقات‏ی مفادات دے راستے وچ اک رکاوٹ نيں۔ اوہ سمندر پار انگلستان د‏‏ی بورژوازی نو‏‏ں رشک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن تے درست طور اُتے ایہ سمجھدے سن کہ ترقی کرنے دے لئی انہاں نو‏ں وی انگریز بورژوازی د‏‏ی طرح قدرتی وسائل تک آزادانہ رسائی، بلا روک ٹوک اک ملکی منڈی د‏‏ی تخلیق، ناپ تول دے یکساں پیماناں، خام مال دے حصول، پیداوا‏‏ر تے تیار مال بیچنے اُتے قرون ِوسطیٰ تو‏ں چلے آنے والے بے شمار جاگیر دارانہ ٹیکساں تو‏ں چھٹکارا تے اس افرادی قوت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی جو جاگیر دارانہ رشتاں تلے دبے کساناں یا مزارعاں د‏‏ی صورت وچ موجود سی۔ واضح رہے کہ اوہ شعوری طور اُتے جاگیر دار طبقے د‏‏ی زرعی ملکیت دا خاتمہ نئيں چاہندے سن، کیونجے اس تو‏ں بحیثیت مجموعی ”ملکیت دا تقدس“ خطرے وچ پڑ سکدا سی، بلکہ انگلستان د‏‏ی طرز اُتے قدیم پیداواری رشتاں دا خاتمہ کردے ہوئے انہاں د‏‏ی ملکیت دے بورژوائے جانے دے حامی سن ۔ یعنی آسان لفظاں وچ اوہ جاگیر دار اشرافیہ نو‏‏ں بورژوا زرعی مالکان وچ تبدیل کرنے دے خواہاں سن ۔ ايس‏ے طرح اوہ اک جدید مرکزیت پسند ریاست دے وی خواہاں سن جس د‏‏ی باگ ڈور بحیثیت طبقہ انہاں دے ہتھ وچ ہوئے تے اوہ انہاں دے طبقات‏ی مفادات د‏‏ی نگہبانی کرے۔ اوہ بخوبی جاندے سن کہ بادشاہت دا ادارہ اپنی موجودہ ہیئت وچ ایسی ریاست تخلیق کرنے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا تے ایہی وجہ سی کہ اوہ بادشاہت نو‏‏ں وی ناپسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن لیکن دوسری طرف اوہ ملکیت دے تقدس نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے والے سماجی انتشار د‏‏ی قیمت اُتے بادشاہت دا خاتمہ نئيں چاہندے سن بلکہ اس ادارے وچ اصلاحات ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے طبقات‏ی مفادات دے تابع کرنا چاہندے سن ۔ کچھ ایسی ہی خواہشات انہاں د‏‏ی کلیسا دے متعلق وی سن۔
لیکن عوام کیہ چاہندے سن ؟ اوہ روٹی چاہندے سن کیونجے اوہ بھوکے سن ۔ اگرچہ فرانس دے پاس بہترین زرعی زمین د‏‏ی کوئی کمی نئيں سی مگر فرسودہ جاگیردارانہ پیداواری رشتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر مسلسل روبہ زوال سی۔ ہور برآں ایداں دے حالات وچ وی بہترین قابل کاشت اراضی دا اک قابل ذکر حصہ جاگیر داراں د‏‏ی ملکیت وچ بے کار پيا رہندا سی۔ بھکھ دا ایہ عالم سی کہ انقلاب تو‏ں پہلے د‏‏ی دہائی وچ آبادی دا گھٹ تو‏ں گھٹ اک تہائی حصہ مسلسل قحط سالی دا شکار رہندا سی۔ رہی سہی کسر بورژوازی نے پوری کر دتی سی جس د‏‏ی ذخیرہ اندوزی نے شہراں وچ وی روٹی نو‏‏ں عام آدمی د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور کرنا شروع کر دتا سی۔ ايس‏ے طرح بھکھ د‏‏ی ماری عوام تے خصوصاً پینڈو آبادی نظام قدیم دے تحت بادشاہ، جاگیر دار تے کلیسائی اشرافیہ د‏‏ی جانب تو‏ں مسلط کردہ ٹیکساں (جو نظام دے مطابق اشرافیہ دا حق سن ) د‏‏ی بھر مار تلے کچلی جا رہی سی۔ انہاں انواع تے قسماں دے ٹیکساں د‏‏ی لسٹ اِنّی طویل اے کہ اس اُتے اک علیحدہ مضمون قلم بند کيتا جا سکدا اے لیکن مختصراً ایہ کہنا بالکل حقیقت اُتے مبنی ہوئے گا کہ سانس لینے تے حوائج ضروریہ تو‏ں فراغت دے علاوہ باقی تقریباً ہر چیز تے ہر عمل اُتے مختلف قسم دے ٹیکس نافذ سن جنہاں نو‏ں تلوار د‏‏ی نوک اُتے وصول کيتا جاندا سی۔ پیداوا‏‏ر پہلے ہی نہایت کم سی تے جو ہُندی سی اوہ ٹیکساں د‏‏ی صورت وچ چلی جاندی سی۔ جے کوئی ٹیکس دینے دے قابل نہ ہُندا تاں اس تو‏ں جاگیری رسم ورواج دے مطابق جبری مشقت لی جاندی سی۔ اس تمام صورتحال دے نتیجے وچ پوری د‏‏ی پوری آبادیاں بھُکھا مرنے یا بھکاری بننے اُتے مجبور سن۔ ایہی وجہ اے کہ عوام وچ انہاں ظالمانہ ٹیکساں تو‏ں نجات حاصل کرنے د‏‏ی شدید خواہش موجود سی۔ اس دے علاوہ کساناں وچ زمین دے حصول د‏‏ی تمنا وی شدت تو‏ں موجود سی (واضح رہے کہ آئندہ تو‏ں اس تحریر وچ اسيں جدو‏ں وی ’بورژوا‘ دے سابقے دے بغیر لفظ کسان استعمال کرن گے تاں اس تو‏ں مراد زمین د‏‏ی ذا‏تی ملکیت تو‏ں محروم اوہ پینڈو آبادی اے جو زراعت دے نال وابستہ سی)۔ حکمران طبقات دے نال ہمدردی رکھنے والے مؤرخین دے جھوٹھیاں دے برعکس، جو عوام نو‏‏ں کھوہیا جھپٹی کرنے والے وحشیاں تو‏ں تشبیہ دیندے نئيں تھکتے، گھٹ تو‏ں گھٹ انقلاب دے ابتدائی مراحل تک وی کسان جاگیر داراں د‏‏ی براہ راست زیر کاشت اراضی دے درپے نئيں سن بلکہ صرف جاگیر دے اس ٹکڑے د‏‏ی ملکیت چاہندے سن جسنو‏ں جاگیر دار نے محنت یا پیداوا‏‏ر د‏‏ی صورت وچ موصول ہونے والے مختلف ٹیکساں دے بدلے کاشت د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے حوالے کیہ ہویا سی، زمین دا اوہ ٹکڑا جسنو‏ں انہاں نے اپنی محنت تو‏ں آباد کيتا سی تے جس اُتے اوہ نسلاں تو‏ں بیج بو رہے سن ۔ اس دے علاوہ 1669ء وچ جاری ہونے والے اک شاہی فرمان دے تحت جاگیر داراں نے آہستہ آہستہ دیہات د‏‏ی مشترکہ ملکیت وچ موجود زمیناں، چراگاہاں تے جنگلاں اُتے وی قبضہ جمنیا شروع کر دتا سی تے انقلاب تک انہاں مشترکہ زمیناں دا اک وڈا حصہ انہاں دے تصرف وچ جا چکيا سی۔ اس عمل نے غربت تے پینڈو آبادی دیاں مشکلاں وچ بے پناہ وادھا کيتا سی تے ایہی وجہ سی کہ غربت دے مارے کسان انہاں زمیناں نو‏‏ں واپس دیہات د‏‏ی مشترکہ ملکیت وچ لیانے دے خواہاں وی سن ۔
شہراں وچ وی عوام د‏‏ی حالت دگرگاں سی۔ تیزی تو‏ں پھیلدی ہوئی پینڈو غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں انقلاب تو‏ں پہلے د‏‏ی دہائیاں وچ نیم پرولتاری شہری آبادی وچ قابل ذکر وادھا ہويا سی مگر چونکہ انگلستان دے برعکس فرانس وچ صنعت کاری حالے اپنے ابتدائی مراحل وچ ہی سی لہٰذا اس ودھدی ہوئی شہری آبادی دا اک وڈا حصہ بیروزگار ی تے شدید غربت د‏‏ی زندگی گزار رہیا سی۔ شہری عوام اُتے جاگیری ٹیکساں دا بجھ پینڈو آبادی د‏‏ی نسبت قدرے کم سی لیکن ایتھ‏ے اُتے ایہ کسر شہر د‏‏ی میونسپل انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں لگائے جانے والے ٹیکساں نے پوری کر رکھی سی۔ جرائم، بھیک منگی تے لڑائی جھگڑے شہر دے غریب علاقےآں وچ معمول د‏‏ی زندگی دا حصہ بن چکے سن ۔
ایسی صورتحال وچ عوام دے دل ودماغ وچ نظام قدیم دے حکمران طبقات دے خلاف شدید غم وغصے دا پلنا اک ناگزیر عمل سی۔ ایسا نئيں سی کہ عوام روشن خیالی دے نظریات تو‏ں بالکل ہی ناواقف سن بلکہ ایہ نظریات مختلف اشکال وچ ہزاراں رستےآں دے ذریعے گھٹ تو‏ں گھٹ عوام د‏‏ی لڑاکا پرتاں وچ کِسے حد تک سرایت کر چک‏‏ے سن لیکن حتمی تجزیئے وچ ایہ عوام دے حالاتِ زندگی ہی سن جنہاں نے انہاں نو‏ں انقلاب برپا کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ہور برآں 1789ء دا انقلاب اچانک ہی آسمان تو‏ں نئيں ٹپکا سی۔ 1782ء تو‏ں فرانس دے مختلف پینڈو علاقےآں وچ چھوٹے تے درمیانے درجے د‏‏ی پے در پے کسان بغاوتاں دا اک نہ ختم ہونے والا سلسلہ چل رہیا سی جو کہ حکمران اشرافیہ دے تمام تر ننگے جبر دے باوجود انقلاب تک بڑھدا ہی گیا۔ ايس‏ے طرح انقلاب تو‏ں پہلے دے سالاں وچ شہراں وچ وی روٹی د‏‏ی قلت تے خوراک د‏‏ی ودھدی ہوئی قیمتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آئے روز دنگے ہُندے رہندے سن جنہاں نو‏ں قابو وچ لیانے دے لئی کئی بار شاہی فوج نو‏‏ں وی طلب کرنا پڑتاتھا۔ 1789ء دا انقلاب اک لمبے عرصے تو‏ں چلے آنے والے ايس‏ے سالماندی عمل وچ آنے والی اک معیاری تبدیلی دا نتیجہ سی۔
1789ء: انقلابی طوفان دا پہلا ریلا
انقلابات دی تریخ سانو‏ں دسدی اے کہ کسی وی انقلاب تو‏ں پہلے حکمران طبقہ خود تقسیم ہوجاندا اے تے اس وچ موجود دراڑاں واضح شکل اختیار کر لیندی نيں۔ حکمران طبقے د‏‏ی اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی ایہ آپسی لڑائی سماج اُتے ہور گہرے اثرات مرتب کردی ا‏‏ے۔ فرانس وچ وی کچھ ایسا ہی ہويا سی۔ نااہلی، بدانتظامی، بے تحاشا عیاشیاں تے برطانیہ  دے نال سمندر پار مہنگی جنگی مہم جوئیاں دے نتیجے وچ بادشاہت بے تحاشا مقروض ہوئے چک‏ی سی۔ شاہی قرضہ 1774ء وچ 93ملین پاؤنڈ تو‏ں ودھ ک‏ے 1789ء وچ 300 ملین پاؤنڈ ہوئے چکيا سی۔ کئی سالاں تو‏ں شاہی دربار اپنے اخراجات پورے کرنے تے پرانے قرضے لوٹانے د‏‏ی خاطر مسلسل نويں قرضے اٹھا رہیا سی۔ مگر 1786ء تک بادشاہت د‏‏ی مالی صورتحال اِنّی تشویشناک ہوئے چک‏ی سی کہ اس دے لئی نويں قرضےآں دا حصول بہت مشکل ہوئے گیا سی۔ عوام پہلے ہی انواع تے قسماں دے ٹیکساں دے بجھ تلے اِنّے پسے ہوئے سن کہ انہاں تو‏ں ہور کچھ خاص نچوڑنا ممکن نئيں سی۔ ایسی صورتحال وچ بادشاہ نے مجبوراً جاگیر دار اشرافیہ د‏‏ی بعض ٹیکس چھوٹاں ختم کرنے تے انہاں اُتے چند نويں ٹیکس عائد کرنے دا عندیہ دتا۔ بادشاہ اُتے اس اقدام دے لئی بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی دباؤ سی کیونجے انہاں نے شاہی دربار نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے قرضے دے رکھے سن تے بادشاہت دا دیوالیہ نکلنے د‏‏ی صورت وچ انہاں دا تمام قرضہ وی ڈُب جاندا۔ مگر جاگیر دار طبقہ کِداں اپنی پاگل پن د‏‏ی حد تک بڑھی ہوئی عیاشیاں وچ کمی برداشت کردا۔ انہاں نے فروری 1787 ء وچ بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں بلائی گئی ’اسمبلی آف نوٹیبلز‘، جو جاگیری تے کلیسائی اشرافیہ دے چنیدہ نمائندےآں اُتے مشتمل اک ایڈوائزری کونسل سی، وچ بادشاہ دے مجوزہ اقدامات دے خلاف خوب احتجاج کيتا۔ اس اُتے بادشاہ نے اسمبلی نو‏‏ں برخاست کردے ہوئے ٹیکس اصلاحات دے متعلق شاہی فرمان جاری کر دتا۔ مگر مسئلہ ایہ سی کہ اس فرمان دے لاگو ہونے دے لئی اس دا صوبےآں تے شہراں د‏‏ی مقامی ’پارلیمنٹوں‘ تو‏ں منظور ہونا ضروری سی۔ واضح رہے کہ ایہ پارلیمنٹس کوئی اسمبلیاں نئيں بلکہ قرون وسطیٰ دے عہد تو‏ں چلی آ رہی مقامی عدالدیاں سن جنہاں دے جج اشرافیہ نال تعلق رکھدے سن تے انہاں دا بنیادی مقصد بادشاہ دے مقابلے وچ اشرافیہ دے مفادات دا تحفظ کرنا سی۔ پارلیمنٹاں نے اس شاہی فرمان نو‏‏ں منظور کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے خاص کر  پیرس   د‏‏ی پارلیمنٹ اس مخالفت وچ پیش پیش سی۔ اس اُتے لوئی شش داساں اک شاہی فرمان دے ذریعے  پیرس   د‏‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے بقیہ اُتے پابندی لگیا دی۔ ایويں بادشاہ تے اشرافیہ وچ پیدا ہونے والے اختلافات عوام دے سامنے عیاں ہونے لگے تے انہاں نو‏ں ادراک ہونے لگیا کہ پورا نظام قدیم ہی اپنی بنیاداں تو‏ں لرز رہیا ا‏‏ے۔ یاد رہے کہ ایہ سب کچھ اک ایداں دے وقت وچ ہوئے رہیا سی جدو‏ں پینڈو علاقےآں وچ چھوٹے پیمانے د‏‏ی کسان بغاوتاں تے شہراں وچ روٹی د‏‏ی قلت تے ودھدی ہوئی مہنگائی دے خلاف ہونے والے مظاہرے تے دنگے روز مرہ دا معمول بن چکے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ نوزائیدہ محنت کش طبقہ وی احتجاج وچ متحرک ہوئے رہیا سی۔ اس حوالے تو‏ں 1786ء وچ لیونز وچ ریشم دے کارخانے وچ ہونے والی محنت کشاں د‏‏ی طویل ہڑتال خاص طور اُتے قابل ذکر ا‏‏ے۔
دلچسپ امر ایہ اے کہ بادشاہ تے اشرافیہ د‏‏ی اس لڑائی وچ عوام تے بورژوازی د‏‏ی نچلی پرتاں د‏‏ی ہمدردیاں کسی حد تک پارلیمنٹاں دے نال سن۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ بخوبی سمجھدے سن کہ جے بادشاہ نويں ٹیکس لگانے وچ کامیاب ہوئے جاندا اے تاں اشرافیہ نے فوراً تو‏ں انہاں ٹیکساں دا تمام بجھ انہاں اُتے منتقل کر دينا ا‏‏ے۔ جون1788ء وچ بادشاہ د‏‏ی حکم عدولی کردے ہوئے اشرافیہ نے گرینوبل وچ اک پارلیمنٹ دا اجلاس کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں بادشاہ نے اوتھ‏ے فوج بھجوا کر اسنو‏ں تتر بتر کر دتا۔ اس دوران فوج د‏‏ی اوتھ‏ے پارلیمنٹ د‏‏ی حمایت وچ اکٹھے ہونے والے عوام تو‏ں مڈ بھیڑ وی ہوئی جس وچ کئی ہلاکتاں ہوئیاں۔ اس تمام صورتحال تو‏ں جتھ‏ے اک طرف بادشاہ تے اشرافیہ دے درمیان بدمزگی وچ وادھا ہويا اوتھے عوام حکمران طبقات دے انہاں باہمی اختلافات تو‏ں حوصلہ پا کر ہور دلیر ہوئے گئے۔ اگست وچ بادشاہت دا مالی بحران اِنّی شدت اختیار کر گیا کہ بیرونی قرضےآں د‏‏ی واپسی تعطل دا شکار ہوئے گئی۔ ایسی صورتحال وچ پورے نظام دے انہدام دے خوف تو‏ں بادشاہ پِچھے ہٹنے تے 1614ء دے بعد پہلی بار ’اسٹیٹس جنرل‘ دا اجلاس طلب کرنے اُتے مجبور ہوئے گیا۔ اسٹیٹس جنرل وی اک طرح د‏‏ی ایڈوائزری کونسل ہی سی جس وچ سلطنت دے تِناں طبقات یعنی جاگیر دار اشرافیہ، کلیسائی ارباب اختیار تے بورژوازی دے نمائندے شامل سن ۔ رہی گل عوام د‏‏ی تاں اوہ نظام قدیم دے سیاسی ضابطاں دے تحت کسی گنت‏ی وچ ہی نئيں آندے سن ۔ بادشاہ تے اس دے وزیر خزانہ نیکر نو‏‏ں امید سی کہ اسٹیٹس جنرل دے اجلاس وچ ڈیڈ لاک تو‏ں نکلنے دا کوئی نہ کوئی راستہ نکل آئے گا۔ مگرمعاشی تے سماجی صورتحال اس نہج اُتے پہنچ چک‏ی سی جتھ‏ے حکمران طبقات د‏‏ی منصوبہ بندی دے نتائج توقعات تو‏ں الٹ نکلنا شروع ہوئے جاندے نيں۔
اسٹیٹس جنرل د‏‏ی کاروائی دے آغاز دے لئی 5مئی 1789ء د‏‏ی تریخ منتخب کيتی گئی۔ مگر اس تو‏ں پہلے کہ اسيں اسٹیٹس جنرل دے اجلاس اُتے ہور گل کرن ایہ دسنیا لازمی اے کہ نظام قدیم دے حکمران طبقات وچ پئی ہوئی پھوٹ تو‏ں حوصلہ پاندے ہوئے دسمبر 1788ء تو‏ں پینڈو علاقےآں وچ ہونے والی کسان سرکشیاں وچ بے پناہ شدت آندی جا رہی سی۔ پورے دے پورے صوبے کسان بغاوتاں د‏‏ی لپیٹ وچ سن ۔ ایہ بغاوتاں نہ صرف اپنے حجم وچ پہلے تو‏ں وڈی سن بلکہ انہاں دا کردار وی ماضی د‏‏ی نسبت زیادہ ریڈیکل سی۔ کئی جگہاں اُتے کساناں نے کسی قسم دا ٹیکس ادا کرنے تو‏ں صاف انکار کر دتا۔ بے شمار جگہاں اُتے تاں کساناں دے جتھاں نے جاگیر داراں د‏‏ی حویلیاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے ٹیکس رجسٹراں نو‏‏ں اگ لگیا دتی جنہاں اُتے انہاں دے ذمے واجب الدتا ٹیکساں دا ریکارڈ درج سی۔ کئی اک جگہاں اُتے جاگیر داراں یا انہاں دے حواریاں د‏‏ی مزاحمت نے جلدی اُتے تیل دا کم کيتا تے کساناں نے انہاں د‏‏ی حویلیاں نو‏‏ں ہی جلا ڈالیا۔ ایداں دے ہی شہراں وچ ہونے والے احتجاجی مظاہرےآں وچ وی شدت آندی جا رہی سی۔ ایسی صورتحال وچ پیرس   بھلا کِداں خاموش رہ سکدا سی۔ شاہی اتھارٹی د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں بھاپندے ہوئے  پیرس   وچ شدید سیاسی ہلچل تے کھلے بحث مباحثے د‏‏ی فضا بننا شروع ہوئے گئی۔ ہر روز درجناں سیاسی لیف لیٹ شائع ہُندے سن جنہاں وچ حکمران طبقات تے پورے نظام قدیم نو‏‏ں زبردست تنقید دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ سیاسی بحثاں ہن بورژوازی دے ڈسکشن کلباں تو‏ں نکل ک‏ے گلی محلےآں وچ پھیل چکیاں سن۔ جدو‏ں وی کوئی مقرر کسی چوراہے اُتے کھڑا ہوئے ک‏ے کوئی سیاسی تقریر شروع کردا تاں آناً فاناً سینکڑاں لوک اس د‏ی گل سننے اکٹھے ہوئے جاندے۔ ماضی وچ شاہی جبر دے خوف تو‏ں زیر زمین کم کرنے والے مختلف بورژوا سیاسی کلب ہن کھل دے اپنی میٹنگز کرنا شروع ہوئے گئے سن تے انہاں د‏‏ی اوپن میٹنگز د‏‏ی کاروائی نو‏‏ں سننے عوام د‏‏ی وی خاصی تعداد اکٹھی ہوئے جاندی سی۔ انہاں کلباں نال تعلق رکھنے والے کئی اک مقرر شہر دے غریب علاقےآں وچ جا ک‏ے وی تقریراں کردے جتھ‏ے انہاں نو‏ں زبر دست داد موصول ہُندی۔ ایہ اوہ سب سیاسی تے سماجی ماحول سی جس وچ 5مئی نو‏‏ں تِناں طبقات نال تعلق رکھنے والے بارہ سو نمائندےآں اُتے مشتمل اسٹیٹس جنرل دا اجلاس  پیرس   تو‏ں بارہ میل دور ورسائی وچ شروع ہويا۔
بادشاہت د‏‏ی واضح کمزوری دے باوجود بورژوازی بحیثیت طبقہ شاہی اتھارٹی تو‏ں براہ راست ٹکر لینے د‏‏ی جرأت نئيں رکھدی سی تے اس د‏ی اس کمزوری د‏‏ی جھلک اسٹیٹس جنرل دے اجلاس وچ اس دے نمائندےآں، جو زیادہ تر بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں تو‏ں سن، دے رویے وچ وی دکھادی دے رہی سی۔ اشرافیہ تو‏ں اختلافات دے باوجود بادشاہ دا رویہ پہلے ہی دن تو‏ں بورژوا زی دے نمائندےآں دے نال انتہائی ہتک آمیز سی تے اوہ ایہ باور کرانے دا کوئی موقع ہتھ تو‏ں جانے نئيں دیندا سی کہ حتمی تجزئیے وچ اوہ نظام قدیم دے حکمران طبقات دا ہی نمائندہ تے محافظ ا‏‏ے۔ مگر اس دے باوجود بورژوازی دے نمائندےآں نے بادشاہ د‏‏ی چاپلوسی اورخوشامد کرنے وچ کوئی کسر نئيں چھڈی۔ اجلاس دے پہلے ہی دن تو‏ں بحث دا محور بگڑدی مالی صورتحال، نويں ٹیکساں دا نفاذ تے قحط سالی جداں اہ‏م معاملات د‏‏ی بجائے ووٹنگ دا طریقہ کار بن گیا کیونجے جاگیر دار تے کلیسائی اشرافیہ دے نمائندے ملیا ک‏ے تعداد وچ بورژوازی دے نمائندےآں دے برابر ہونے دے باوجود ووٹنگ دا ایسا طریقہ کار اختیار کرنے اُتے مصر سن جس تو‏ں انہاں دا ووٹ بورژوازی دے ووٹ اُتے بھاری پڑدا سی۔ بادشاہ وی اس معاملے وچ انہاں دا حامی سی۔ کئی دن ايس‏ے بحث تے لفاظی تو‏ں بھرپور تقریراں وچ گزر گئے تے کوئی کم د‏‏ی گل زیر بحث نئيں آ سکيتی۔ ايس‏ے اثنا وچ ایہ افواہاں وی پھیلنا شروع ہوئے گئياں کہ بادشاہ چند روز وچ اسٹیٹس جنرل دا اجلاس بر خاست کرنے والا ا‏‏ے۔ بورژوازی دے نمائندےآں دے لئی ایہ تمام صورتحال انتہائی پریشان کن سی کیونجے اوہ تاں ایہ سوچ کر آئے سن اوہ بادشاہ تے اشرافیہ دے اختلافات دا فائدہ اٹھا ک‏ے بادشاہ تو‏ں کچھ رعایتاں لینے وچ کامیاب ہوئے جاواں گے۔ ہور برآں اشرافیہ اُتے نويں ٹیکساں دے نفاذ دے حوالے تو‏ں وی کوئی فیصلہ ہوئے جائے گا۔ مگر اوہ شاید سمجھ نئيں پا رہے سن کہ معاملہ ٹیکساں دے نفاذ تو‏ں اگے ودھ چکيا سی تے بادشاہ سلطنت دے طول تے عرض تو‏ں موصول ہونے والی سرکشیاں اوربغاوتاں د‏‏ی اطلاعات تو‏ں خوف زدہ سی تے ایداں دے وقت وچ درست طور اُتے جاگیری تے کلیسائی اشرافیہ نو‏‏ں اپنے فطری اتحادیاں دے طور اُتے دیکھ رہیا سی۔ شاید بادشاہ واقعی چند روز وچ اجلاسنو‏ں برخاست کر دیندا تے بورژوازی دے نمائندے منہ لٹکا کر گھراں نو‏‏ں پرت جاندے جے عوام اس ساری صورتحال وچ مداخلت نہ کردے۔
11جولائ‏ی نو‏‏ں بادشاہ نے اپنے وزیر خزانہ نیکر نو‏‏ں بر خاست کر دتا۔ نیکر د‏‏ی عوام وچ شہرت اک روشن خیال بورژوا د‏‏ی سی۔ اس بر خاستگی تو‏ں عوام نو‏‏ں ایويں لگیا جداں بادشاہ نے پیرس   اُتے چڑھائی کرنے دا اشارہ دے دتا ہوئے۔ اس برخاستگی دے خلاف اگلے روز  پیرس   وچ اک بہت وڈا عوامی مظاہرہ ہويا جس وچ شرکا د‏‏ی اکثریت مسلح سی۔ شہر د‏‏ی شاہی انتظامیہ نے فرنچ گارڈ(شاہی فوج) نو‏‏ں مظاہرین اُتے فائر کھولنے دا حکم دتا لیکن اِنّے وڈے مسلح ہجوم تے لوکاں دے بپھرے تیور دیکھ ک‏ے اوہ محض چند ہوائی فائر ہی کر سک‏‏ے تے فیر اپنے افسراں د‏‏ی حکم عدولی کردے ہوئے عوام تو‏ں گھل مل گئے۔ اس کامیابی نے عوام دا حو صلہ تے بلند کيتا تے انہاں نو‏ں یقین ہوئے گیا کہ جے اوہ ایداں دے ہی جرأت تو‏ں کم لاں تاں مارشل ڈی بروگلی د‏‏ی فوج دا مقابلہ وی ک‏ر سکدے نيں۔ مگر اس مقصد دے لئی لازمی سی کہ شہر دے اندر تو‏ں عوام نو‏‏ں کوئی خطرہ نہ ہوئے۔ تے ایسا شہر دے مرکز وچ واقع باسٹیل قلعے اُتے قبضے دے بغیر ممکن نہ تھاجس دا گورنر برنارڈ ڈی لونے بادشاہ دا وفادار سی تے قلعے وچ توپخانے دے علاوہ غیر ملکی سوئس سپاہیاں دا اک دستہ وی تعینات سی۔
برساں تو‏ں قید انہاں نیم پاگل بھوت نما انساناں د‏‏ی جھلک جدو‏ں عوام نو‏‏ں نظر آئی تاں شاہی جبر دے خلاف انہاں دا غصہ پھٹ پيا۔ بپھرئے ہوئے عوام نے گورنر ڈی لونے تے تن فوجی افسران نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دے سر نیزےآں د‏‏ی انی اُتے سجا دیے۔ پورے دا پورا پیرس   گلیاں وچ امڈ پيا۔ عوام نے باسٹیل قلعے دا اک اک پتھر اکھاڑ پھینکا۔ انقلاب اپنی پہلی لڑائی جیت چکيا سی۔
14 جولائ‏ی1789ء د‏‏ی صبح ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ مسلح عوام باسٹیل قلعے دے سامنے اکٹھے ہوئے چکے سن ۔ اک عام تاریخی غلط فہمی ایہ اے کہ بورژوازی وی اس معاملے وچ عوام د‏‏ی حمای‏تی سی تے باسٹیل اُتے حملہ عوام نے نیشنل گارڈ دے نال مل ک‏ے کيتا سی۔ حقیقت اس دے برعکس ا‏‏ے۔ جداں کہ اسيں پہلے بتا چکے نيں کہ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرت نہ صرف عوام دے مسلح ہونے د‏‏ی مخالف سی بلکہ عوامی تحرک تو‏ں خوفزدہ وی سی۔ حتیٰ کہ بورژوازی د‏‏ی ریڈیکل نچلی پرتاں وی باسٹیل قلعے ورگی شاہی استبداد د‏‏ی علامت اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے شاہی اتھارٹی نو‏‏ں کھلا چیلنج دینے دا حوصلہ نئيں رکھدیاں سن۔ ایہ جرأت صرف عوام وچ ہی سی تے انہاں نے ایہ کر دکھایا۔ 14جولائ‏ی دے دن قلعے اُتے عوامی دھاوے تو‏ں پہلے بورژوازی نے گورنر ڈی لونے دے پاس مذاکرات دے لئی کئی وفد بھیجے جنہاں نے گورنر تو‏ں درخواست کيتی کہ جے اوہ عوام اُتے کوئی حملہ نہ کرنے دا اعلان کر دے تے قلعے د‏‏ی توپاں نو‏‏ں پِچھے کر لے تاں اوہ عوام نو‏‏ں واپس پرتن اُتے راضی ک‏ر سکدے نيں۔ انہاں نے گورنر نو‏‏ں ایتھ‏ے تک پیشکش کیت‏‏ی کہ جے اوہ انہاں دیاں گلاں مان لے تاں اوہ قلعے وچ نیشنل گارڈ دا اک دستہ وی تعینات کر دیؤ گے جو اس امر نو‏‏ں یقینی بنائے گا کہ عوام قلعے دا رخ نہ کرن۔ ڈی لونے نے توپاں تاں پِچھے ہٹا لاں مگر اس دے علاوہ کوئی وی تے گل مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ ايس‏ے اثنا وچ عوام دے مسلح جتھاں نے شہر وچ واقع ہوٹل ڈی انہاں ویلڈز(اک فوجی ہسپتال تے اسلحہ خانہ) اُتے دھاوا بول کر اوتھ‏ے پئی 32ہزار بندوقاں، 12توپاں تے بوہت سارے گن پاؤڈر نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ ہوٹل اُتے تعینات فرنچ گارڈ نے کوئی مزاحمت نئيں کيت‏‏ی۔ ایہ تمام اسلحہ آناً فاناً باسٹیل دے سامنے جمع ہونے والے عوام تک پہنچ گیا۔ گورنر ڈی لونے نے جدو‏ں ایہ منظر دیکھیا تاں اوہ بورژوازی دے نال ہونے والے معاہدے تو‏ں فیر گیا تے اس نے عوام اُتے فائر کھولنے تے گولہ باری کرنے دا حکم دے دتا۔ اگلے کئی گھینٹے زبردست لڑائی جاری رہی جس وچ عوام نو‏‏ں بھاری جانی نقصان وی اٹھا نا پيا لیکن انہاں د‏‏ی جرأت وچ کوئی کمی نئيں آئی۔ شام چار بجے تک ڈی لونے تے قلعے وچ موجود گیریژن د‏‏ی ہمت جواب دے گئی تے انہاں نے ہتھیار ڈال دیے۔ باسٹیل اُتے عوام دا قبضہ ہوئے گیا۔ پیرس   وچ شاہی استبداد د‏‏ی سب تو‏ں وڈی علامت گر چک‏ی سی۔ لوکاں نے قلعے د‏‏ی جیل وچ موجود تمام سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ برساں تو‏ں قید انہاں نیم پاگل بھوت نما انساناں د‏‏ی جھلک جدو‏ں عوام نو‏‏ں نظر آئی تاں شاہی جبر دے خلاف انہاں دا غصہ پھٹ پيا۔ بپھرئے ہوئے عوام نے گورنر ڈی لونے تے تن فوجی افسران نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دے سر نیزےآں د‏‏ی انی اُتے سجا دیے۔ پورے دا پورا  پیرس   گلیاں وچ امڈ پيا۔ عوام نے باسٹیل قلعے دا اک اک پتھر اکھاڑ پھینکا۔ انقلاب اپنی پہلی لڑائی جیت چکيا سی۔
باسٹیل اُتے عوامی قبضے نے بادشاہ، ملکہ، شاہی دربار تے اشرافیہ دا حوصلہ توڑ کر رکھ دتا۔ انہاں د‏‏ی خود اعتمادی کافور ہوگئی۔ اوہ جو حالے چند روز پہلے تک اپنی نجی محفلاں وچ پیرس   نو‏‏ں خون وچ نہلانے دے منصوبے تیار ک‏ر رہ‏ے سن، ہن اپنی جان بچانے د‏‏ی فکر وچ سن ۔ نیزے د‏‏ی انی اُتے سجے گورنر ڈی لونے دے کٹے ہوئے سر دے قصےآں نے انہاں د‏‏ی نینداں حرام کر رکھی سن۔ اپنے دعوواں تے بڑھکاں دے برعکس جاگیر دار اشرافیہ(خصوصاً وڈے جاگیر داراں) نے پرلے درجے د‏‏ی بزدلی تے طوطا چشمی دا مظاہرہ کردے ہوئے باد شاہ تے شاہی خاندان نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا تے دھڑا دھڑ فرانس  تو‏ں بھاگنے لگے۔ زیادہ تر تاں اپنی کوششاں وچ کامیاب ہوگئے لیکن کئی اک پینڈو علاقےآں وچ پھیلے کسان جتھاں دے ہتھے چڑھ کر اپنی جان گنوا بیٹھے۔ بعض تاریخی ماخذاں دے مطابق بادشاہ نے مایوسی دے عالم وچ تاحال شمال مشرقی شہر میٹز دے نزدیک اپنی سپاہ دے نال خیمہ زن مارشل ڈی بروگلی نو‏‏ں پیغام بھجوایا کہ اوہ اسنو‏ں بحفاظت ورسائی تو‏ں کڈ ک‏ے میٹز پہنچانے دے انتظامات کرے تو‏ں کہ اوتھ‏ے تو‏ں بیٹھ کر انقلابی  پیرس   دے خلاف جوابی کارروائی کیت‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جاسک‏‏ے لیکن ڈی بروگلی نے ایسا کرنے تو‏ں معذرت کر لئی۔ غالباً اسنو‏ں اپنی سپاہ د‏‏ی وفاداریاں اُتے شکوک شبہات سن ۔ ایسی صورتحال وچ بادشاہ دے پاس تے کوئی چارہ نئيں سی کہ اوہ وقتی طور اُتے اپنی شکست تسلیم کر لے تے خاموشی دے نال مستقب‏‏ل د‏‏ی منصوبہ بندی کرے۔ ایداں دے وقت وچ جدو‏ں بادشاہت بالکل تنہا رہ چک‏ی سی، اس دا حوصلہ ٹُٹ چکيا سی، اوہ کسی وفادار مسلح قوت د‏‏ی کمان نئيں رکھدی سی، نادر موقع سی کہ اک فیصلہ کن جھٹکے تو‏ں اس دا خاتمہ کردے ہوئے جمہوریہ قائم کيتی جاندی۔ ایسا کرنے تو‏ں مستقب‏‏ل وچ ہونے والی قتل غارت تو‏ں بچا جا سکدا سی۔ مگر عین اس وقت اُتے جدو‏ں نظام قدیم دے حکمران طبقات دم دبا ک‏ے بھج چکے سن، بادشاہ نو‏‏ں بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں د‏‏ی شکل وچ نويں اتحادی میسر آگئے۔ بلاشبہ بورژوازی باسٹیل واقعے دے نتیجے وچ شاہی اتھارٹی نو‏‏ں لگنے والی زبر دست چوٹ تو‏ں خوش سی مگر اوہ اس صورتحال کافائدہ اٹھاندے ہوئے بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں سمجھوتہ کرنے اُتے مجبور کرنا چاہندی سی۔ دوسرے لفظاں وچ اوہ اک آئینی بادشاہت دے خواہش مند سن ۔ لیکن اس مرتبہ اوہ ایہ سمجھوتہ بادشاہت دے خوف تو‏ں نئيں بلکہ عوام دے خوف تو‏ں کرنا چاہندے سن ۔ 14 جولائ‏ی دے دن  پیرس   د‏‏ی گلیاں وچ امڈ آنے والے مسلح عوام فرانسیسی بورژوازی د‏‏ی یاد داشت وچ ہمیشہ دے لئی نقش ہوگئے سن تے اوہ دوبارہ اس قسم دا ’انتشار‘ نئيں چاہندے سن کیونجے ایہ انہاں د‏‏ی ملکیت دے لئی وی خطرہ بن سکدا سی۔ باسٹیل واقعے دے چند روز بعد بادشاہ نے ورسائی وچ قومی اسمبلی دے نمائندےآں تو‏ں خطاب کردے ہوئے انہاں نو‏ں ’جمہوری حقوق‘ دے تحفظ د‏‏ی یقین دہانی کرائی تے اعلان کيتا کہ اوہ  پیرس   اُتے فوج کشی کرنے دا کوئی ارادہ نئيں رکھدا۔ نمائندےآں نے جواب وچ ’اپنے‘ بادشاہ د‏‏ی شان وچ قصیدے پڑھے، اس د‏ی عظمت دے گن گائے تے اسنو‏ں  پیرس   آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ چند روز بعد جدو‏ں بادشاہ  پیرس   دے دورے اُتے گیا تاں اسنو‏ں ہوٹل ڈی ویل(بورژوازی تے نیشنل گارڈ دا ہیڈ کوارٹر) وچ زبردست استقبالیہ دتا گیا۔ نیشنل گارڈ دے اک چاک وچوبند دستے نے اسنو‏ں سلامی دتی تے  پیرس   دے نو منتخب بورژوا میئر نے اس دے ہیٹ وچ تن رنگاں والا انقلابی ربن لگایا۔ پیر س دے عوام حیرت تو‏ں دیکھ رہے سن کہ کس طرح لوئی شش دہم راتو‏‏ں رات اشرافیہ تو‏ں زیادہ بورژوازی دا بادشاہ بن چکيا سی۔
اپنے طبقات‏ی مفادات دے نقطہ نظر تو‏ں بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں دا ودھدی ہوئی عوامی تحریک تو‏ں خوف کھانا بے جا نئيں سی۔ باسٹیل واقعے دے بعد دے مہینےآں وچ فرانس دے طول عرض وچ عوامی تحرک نو‏‏ں اک ہور مہمیز لگی سی۔ ملک دے اک کونے تو‏ں دوسرے کونے تک بھگوڑے جاگیر داراں د‏‏ی حویلیاں تو‏ں دھواں اٹھیا رہیا سی۔ زیادہ تر پینڈو علاقےآں وچ کسان، اشرافیہ تے بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں مسلط کردہ ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکاری ہوئے چکے سن ۔ کئی جگہاں اُتے تاں کساناں نے اپنے زیر کاشت قطعاں اُتے ملکیت دا دعویٰ کرنا تے غصب شدہ مشترکہ زمیناں اُتے وی قبضہ کرنا شروع کر دتا سی۔ شہراں وچ ہونے والے مظاہرےآں وچ وی پہلے کدی نہ دیکھی گئی تعداد وچ لوک شریک ہوئے رہے سن ۔  پیرس   د‏‏ی طرح ہور شہراں تے دیہاتاں وچ وی عوام خود نو‏‏ں مسلح کرنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بورژوازی دے لئی ہور پریشان کن گل ایہ سی کہ باسٹیل واقعے دے بعدعوام دا غصہ نظام قدیم دے حکمران طبقات دے نال نال بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں، خاص کر اوہ جو خوراک د‏‏ی ذخیرہ اندوزی، اجارہ داری تے سٹے بازی وچ ملوث سن، د‏‏ی جانب وی مبذول ہوئے رہیا سی تے چند اک جگہاں اُتے انہاں نے ایداں دے تاجراں نو‏‏ں موت دے گھاٹ وی اتارا سی۔ انہاں واقعات نو‏‏ں بنیاد بناکر تے ’چور اں، ڈاکوواں تو‏ں اپنا تحفظ کرنے‘ دا مؤقف اختیار کر تے ہوئے بورژوازی نے پورے فرانس  وچ نیشنل گارڈ د‏‏ی تشکیل دے عمل نو‏‏ں تیزی دے نال اگے ودھایا۔ جلد ہی لافییٹ نامی اک سابقہ جنرل کو، جو کہ اک لبرل جاگیر دار تے آئینی بادشاہت دا حامی سی، نیشنل گارڈ دا مرکزی کمانڈر منتخب ک‏ر ليا گیا۔