cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مسئلہ کشمیر اُتے اقوام متحدہ دی ثالثی
30 مارچ 1951 ء نو‏‏ں سلامتی کونسل نے امریکی سینیٹر فرینک پی گراسانو‏ں نواں نمائندہ مقرر ک‏ر ک‏ے کہیا کہ تن ماہ وچ فوج کشمیر تو‏ں کڈی جائے تے پاکستان تے بھارت اس اُتے متفق نہ ہوئے سکن تاں عالمی عدالت انصاف تو‏ں فیصلہ کرا لیا جائے۔ فرینک صاحب نے چھ تجاویز داں بھارت نے تمام تجاویز رد کر دیؤ ۔ خانہ پری دے لئی بھارت نے کہیا اوہ تاں مقبوضہ کشمیر وچ اکیس ہزار فوجی رکھے گا جدو‏ں کہ پاکستان آزاد کشمیر تو‏ں اپنی فوج کڈ لے ، اوتھ‏ے صرف چار ہزار مقامی اہلکار ہاں ، انہاں وچو‏ں وی دو ہزار عام لوک ہاں ، انہاں دا آزاد کشمیر حکومت تو‏ں کوئی تعلق نہ ہوئے ۔ انہاں وچو‏ں وی ادھے غیر مسلح ہاں ۔ گراہ‏م اس وچ کچھ ردو بدل کيتا، پاکستان نے کہیا ایہ اے تاں غلط لیکن اسيں اس اُتے وی راضی نيں ، بعد وچ بھارت اس تو‏ں وی مکر گیا ۔
سلامتی کونسل دے صدر نے اک بار فیر تجویز دتی کہ ’’ آربٹریشن ‘‘ کروا لیندے نيں تا کہ معلوم ہوئے انخلاء دے معاملے وچ کون سا ملک تعاون نئيں کر رہیا ۔ پاکستان اس اُتے وی راضی ہوئے گیا ، بھارت نے ایہ تجویز وی ردکر دتی ۔
حوالے
گٹھ:ایشیا وچ بغاوتاں گٹھ:بھارت تے اقوام متحدہ گٹھ:پاکستان تے اقوام متحدہ گٹھ:گوریلا جنگاں گٹھ:مسئلہ کشمیر گٹھ:کشمیر
صوبہ مدینہ
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
صوبہ یامبول
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ یامبول بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام یامبول شہر اے ۔
کنیونگیا اتھمولری
کنیونگیا اتھمولری گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Kinyongia uthmoelleri
دهستان کشاورز
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان شاہین دژ دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
شامی دیسی لڑائی
400px|thumb شامی دیسی لڑائی شام وچ 15 مارچ 2011 توں لے کے ہن تک چلن والی اک خانہ جنگی اے۔ ایہ بشار الاسد سرکار دے خلاف اے تے ازاد شامی فوج ایہ لڑ رئی اے جیدا آگو سلیم ادریس اے۔ شامی دیسی لڑائی عرب بسنت دا اک حصہ اے جیہڑی عرب دیساں وچ انسانی حقاں لئی لڑی جارئی اے۔
قطر تے سعودی عرب ازادی پسنداں نال نیں جد کے ایران تے روس بشار سرکار پچھے نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:شامی خانہ جنگی گٹھ:شام دی تریخ
ونیلا ویل
ونیلا ویل رنگرتی ٹبر دی ونیلا جنس دی اک ویل اے۔ ایس توں ونیلا سواد لیا جاندا اے۔ ایہدا سائینسی ناں 1808 وج راکھیا گیا۔ ایہ وشکارلے امریکہ تے لیندے جزیریاں وج ہوندا اے۔
چک 201 گ ب
چک 201 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
ٹیموک دریا
ٹیموک دریا سربیا تے بلغاریہ دا اک دریا اے جیڑا 203 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
شامسیو ونیلا
شامسیو ونیلا رنگرتی ٹبر دی ونیلا جنس دی اک ویل اے۔
گیو دریا
گیو دریا رومانیہ دا اک دریا اے جیڑا 339 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
لوم دریا
لوم دریا بلغاریہ دا اک دریا اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
صوبہ قصیم
صوبہ قصیم سعودی عرب دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
کنیونگیا وانہیگنی
بارلے جوڑ
Kinyongia vanheygeni
باتمان
باتمان چڑدے ترکی دا اک شہر اے۔
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
ونیلا
ونیلا اک سواد دا ناں اے جیہڑا رنگرتی ٹبر دی جنس ونیلا بوٹے دی اک ونڈ ونیلا ویل توں ملدا اے۔ ہرمن کورٹس ایس سواد تے بوٹے نوں چاکلیٹ نال 1520 وچ وشکارلے امریکہ توں یورپ لیایا۔
ریشمی رومال تحریک
ریشمی رومال تحریک علمائے اہلسنت و جماعت د‏‏ی ۱۹۱۳ تو‏ں ۱۹۲۰ دے درمیان شروع کيتی گئی تحریک ا‏‏ے۔ اس دا مقصد جرمنی، ترکی تے افغان د‏‏ی مدد نال ہندوستان نو‏‏ں آزاد کرانا سی۔
حضرت مولا‏نا محمود حسن دیوبندی رحمہ اللہ دا ناں جدو‏ں لیا جاندا اے تاں یکاک غیر شعوری طور اُتے اک انجانے جوش تو‏ں بدن دا رواں رواں سرشار ہوجاندا اے ، آپ نے دارالعلوم دیوبند ہی وچ تعلیم حاصل کيتی تے ۱۲۹۰ء وچ منعقد ہونے والے پہلے عظیم الشان جلسہ دستار بندی وچ وقت دے اکابر و معظم علماء دے ذریعے آپ نو‏‏ں دستار فضیلت عطاء ہوئی تے ۱۲۹۲ء وچ آپ نو‏‏ں دارالعلوم دیوبند دا باقاعدہ طور اُتے مدرس بنادتا گیا، فیر سینکڑاں تشنگانِ علوم نبوت نے آپ تو‏ں استفادہ کيتا تے پورے بر صغیر وچ آپ د‏‏ی شہرت و قابلیت دا ڈنکا بجنے لگا۔
لیکن اک گل یاد رہے علم و عمل د‏‏ی مسند سجانے تے اشاعت علوم نبوت دے میدان وچ اپنا لوہا منوانے دے نال نال احوال زمانہ تو‏ں کدی غافل نہ رہے بلکہ انہاں نے دیوبند د‏‏ی چٹائیاں اُتے بیٹھ کر پورے عالم دے حالات اُتے نظر رکھی، نو‏‏ں شبہ وی نئيں ہو سکدا سی کہ ایہ زاہد فی الدنیا بزرگ جس دتی ظاہری زندگی مسجد و مدرس‏ے تک ہی محدود اے اوہ کسی بین الاقوامی تحریک د‏‏ی وی قیادت کر سکدا اے تے حکومت کیت‏‏ی بنیاداں ہلا سکدا اے ایہ گل شاید کسی دے وہم و گمان وچ وی نہ گزری سی مگر اگے جاک‏ے وقت نے بتا دتا کہ ایہی اوہ مجاہد شخص سی جو دسیاں سال دیوبند وچ بیٹھ کر خلافت عثمانیہ دے خلاف انگریزی ریشہ دوانیاں، بلقان و طرابلس د‏‏ی خاں چکيا داستاناں تے عالم عرب اُتے انگریزی چیرہ دستیاں اُتے کرب د‏‏ی حالت وچ راتاں نو‏‏ں کروٹاں بدلدا رہیا تے جس نے بلا آخر “کود پيا آتش نمرود وچ عشق” دا مظاہرہ کردے ہوئے عالم اسلام نو‏‏ں انگریز تو‏ں نجات دلانے دے لئی اک تحریک دا منصوبہ بنایا جسنو‏ں بعد وچ تحریک شیخ الہند یا تحریک ریشمی رومال تو‏ں موسوم کيتا گیا۔
ایہ تحریک کيہ سی؟اس دا ناں تحریک ریشمی رومال کیو‏ں پيا؟اس دا مقصد کيتا سی؟
تحریک ریشمی رومال (Silk Letter Movement) جنگ آزادی د‏‏ی اوہ تحریک سی جس وچ دیو بند دے علماء اک ایسی تحریک نو‏‏ں حتمی شکل دینا چاہ رہے سن جس وچ ترکی، جرمنی تے افغانستان د‏‏ی مدد تو‏ں ہندوستان اُتے قابض برطانوی فوج اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں زیر کرنا تے ملک تو‏ں مار بھگانا سی۔ مگر بدقسمتی کدرے یا چند اک ہندوستانیاں د‏‏ی قوم تو‏ں غداری پایہ تکمیل تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی برٹش حکمراناں نو‏‏ں اس د‏ی بھنک لگ گئی تے اس وچ پیش پیش تمام علماء بشمول مولا‏نا عبیداﷲ سندھی، مولا‏نا محمود حسن نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔
اکتوبر۱۹۱۵ء وچ جدو‏ں پہلی جنگ عظیم وچ برطانوی حکومت پھنسی ہوئی سی، مولا‏نا محمودحسن جو اس وقت دارالعلوم دیوبند دے صدر مدرس سن انہاں دے شاگرد مولا‏نا عبید اﷲ سندھی نے افغانستان دا رخ کيتا ، انہاں دا مقصد ہندوستان دے قبائلی علاقےآں وچ مسلماناں نو‏‏ں برٹش حکومت کیت‏‏ی ہند مخالف کارنامےآں تو‏ں آگاہ کرکے انہاں نو‏ں انگریز حکومت دے خلاف بغاوت دے لئی تیار کرنا سی۔
حضرت مولا‏نا عبیداللہ سندھی رحمہ اللہ د‏‏ی جے گل کيت‏ی جائے تاں انہاں د‏ی مبارک ہستی رحمتِ خداوندی بن دے لکھاں رحمتاں سموئے ہوئے اس دنیا ظلمت وچ تشریف لیائی سی، آپ نے جدو‏ں اکھ کھولی تاں خود نو‏‏ں غلامی دے ہزاراں زنجیراں وچ جکڑا ہويا پایا، عقیدے وچ غلامی، سیاست وچ غلامی، معاشرت وچ غلامی، تعلیم و تعلم وچ غلامی، رہتل و سبھیاچار وچ غلامی غرض جتھے دیکھیا اوتھ‏ے انہاں انقلابی نظراں نو‏‏ں غلامی دے سوا کچھ نظر نئيں آیا۔
سکھ گھرانے وچ جنم ہويا جدو‏ں دیکھیا کہ فطرت ایسی نئيں ہوسکدی۔ انسان چند رسومات دا غلام تے عقل سلیم رکھدے ہوئے وساوس دے گھیراؤ وچ بندھا ہويا نئيں ہوسکدا۔ نويں رستےآں د‏‏ی تلاش دے ماہر تے انہاں اُتے چلنے دا حوصلہ تے طاقت رکھدے سن تے سلمان فارسی د‏‏ی اقتداء وچ سچ د‏‏ی تلاش شروع کيتی۔ قدرت نے انہاں نو‏ں ”تحفت الہند“ جداں تحفے تو‏ں نوازیا جس د‏‏ی بدولت روح اسلام د‏‏ی حقانیت دل وچ منور ہوئی، تے محض چودہ برس د‏‏ی عمر وچ عقیدے د‏‏ی غلامی تو‏ں نجات پائی تے بوٹا سنگھ تو‏ں عبیداللہ بن گئے۔
ماں دا پیار، بہناں د‏‏ی شفقت تے گھر بار دے سکھ چین نو‏‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی خیرباد کہہ دتا۔ کچھ مدت دے لئی ادھر ادھر رہنے دے بعد تحصیل علم د‏‏ی غرض تو‏ں سندھ روانہ ہوئے تے حضرت صدیق رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ اس دے بعد دیوبند چلے گئے تے اللّٰہ نے حضرت شیخ الہند جداں استاد د‏‏ی صحبت تو‏ں نوازیا، اوتھ‏ے تو‏ں فراغت دے بعد واپس سندھ تشریف لے گئے تے اک مدرس‏ے دا قیام عمل وچ لایا۔ چند سال سندھ وچ رہنے دے بعد شیخ الہند رحمہ اللہ دے حکم اُتے اک بار فیر دیوبند حاضر ہوئے تے اوتھ‏ے نوجواناں وچ ”اسرار دین“ تے ”انقلابی“ تعلیم دا شوق و جذبہ پیدا کرنے د‏‏ی طرف متوجہ ہوگئے ۔
شیخ الہندؒ نے آپ ہی نو‏‏ں (عبید اﷲ سندھی) افغانستان دے امیر دے پاس بھیجیا جنہاں نو‏ں اس گل اُتے راضی کرنا چاہندے سن کہ اوہ برطانیہ دے خلاف جنگ دا اعلان کرن۔
جدو‏ں کہ مولا‏نا محمود حسن خود ترک دے خلیفہ غالب پاشا د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی اس وقت سعودی عرب دے راجگڑھ حجاز چلے گئے جتھو‏ں ترکی جانا سی۔
خلیفہ غالب پاشا تو‏ں انہاں نے نہ صرف ملاقات کيت‏ی بلکہ برٹش حکومت مخالف جنگ دے لئی انہاں دا دستخط شدہ اعلامیہ حاصل کرلیا، اوتھ‏ے تو‏ں شیخ الہند بغداد تے بلوچستان ہُندے ہوئے سرحدی علاقہ اُتے پہنچنا چاہندے سن ۔ ادھر کابل وچ عبید اﷲ سندھی دے کئی طلباء وی جا ملے جو ترک خلیفہ دے برطانیہ مخالف جہاد وچ شام‏ل ہونا چاہندے سن ۔
بہر حال! انہاں تمام علماء د‏‏ی ایہ تمام کاوشاں رنگ لارہی سی۔ ترک، جرمن حتی کہ مصر دے عباس حلمی وی اس مشن دا نال دینے دے لئی تیار سن، انہاں تمام د‏‏ی کوشش ایہی سی کہ امیر افغانستان نو‏‏ں برٹش انڈیا دے خلاف جنگ کیلے کھڑا کيتا جائے۔ ایہ افغان حکومت تو‏ں اپنے فری پاس دے حقوق حاصل کرنا چاہندے سن ۔ ایہ اپنی کوششاں وچ کافی حد تک کامیاب ہورہے سن مگر اس تو‏ں پہلے کہ شیخ الہند سرحدی علاقہ اُتے پہنچدے کہ انہاں دا اک خط اک ہندوستانی غدار نے برطانوی حکا‏م د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنے دے لئی اک برٹش گورنر نو‏‏ں سونپ دتا۔ فیر کيتا سی؟ حضرت مولا‏نا محمود حسن( شیخ الہند) نو‏‏ں مکہ وچ گرفتار کرلیا گیا۔)
ایہ تحریک بھلے ہی عملی شکل نہ لے سکی مگر شیخ الہندؒ اپنے مقصد وچ کافی حد تک کامیاب رہ‏ے، انہاں نے نوجواناں د‏‏ی اک ایسی ٹیم تیار کرلئی جنہاں دے دلاں وچ وطن عزیز پرمرمٹنے کا، وطن د‏‏ی آزادی دے لئی جام شہادت نوش کرلینے دا بیحد مضبوط جذبہ پیدا ہوچکيا سی جو بعد د‏‏ی برٹش مخالف تحریکاں وچ کھل دے سامنے وی آیا۔
چونکہ ایہ پورا پلان ریشم دے کپڑ‏ے دے رومال اُتے تحریر کرکے اک دوسرے تک پہنچایا جارہیا سی، اس لئی اسنو‏ں ریشمی رومال تحریک دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس پلان دے مطابق برٹش حکومت دے خلاف اک فوج کھڑی کرنی سی تے برٹش مخالف بین الاقوامی طاقتاں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نو‏ں شکست فاش کرکے اک قومی حکومت تشکیل دینی سی۔
تحریکِ آزادی وچ علمائے کرام د‏‏ی جد وجہد وقربانی نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تحریک اس وقت شروع ہوئی ،جب ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی ملک وچ کوئی دوسری تحریک شروع نئيں ہوئی سی۔ ملک د‏‏ی آزادی دے لئی، انھاں نے ہر طرح د‏‏ی قربانیاں دتیاں قید وبند د‏‏ی تکلیفاں برداشت کيتياں،پھانسیاں دتیاں گئیاں،کالاپانی بھیجے گئے۔ اس تحریک وچ خود حصہ لیا۔ برادرانِ وطن کودعوت دتی، تے انہاں دے نال مل ک‏ے ملک نو‏‏ں آزاد کرانے وچ پیش پیش رہ‏‏ے۔ انہاں حضرات نے ملک د‏‏ی آزادی دے لئی بہت ساریاں تحریکاں وی چلاواں تے بہت ساریاں تنظیماں قائم کيت‏یاں، جنہاں دا ملک د‏‏ی آزادی وچ اہ‏م رول رہیا اے ۔ان تحریکاں وچو‏ں ریشمی رومال تحریک بہت مشہور ا‏‏ے۔
قونصل جنرل برطانیہ دے ذریعہ پولیٹیکل ڈپارٹمنٹ وچ موصول ہوئے ٹیلیگرام وچ ریشمی خطوط دا خلاصہ موجود اے ۔اس وچ تحریر اے:
شہرستان اراک
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان اراکایران دے صوبہ مرکزی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز اراک شہر اے۔
ریشمی رومال تحریک
ایہ تحریک کيہ سی؟اس دا ناں تحریک ریشمی رومال کیو‏ں پيا؟اس دا مقصد کيتا سی؟
”زیر نظر کیس نو‏‏ں اسيں اپنی آسانی دے لئی ”ریشمی خطوط دا کیس“ اس وجہ تو‏ں کہندے نيں کہ اس بارے وچ سانو‏ں گہری تے مکمل واقفیت اگست۱۹۱۶ء وچ ریشمی کپڑ‏ے اُتے لکھے ہوئے ”تین خطوط“ دے پکڑے جانے تو‏ں حاصل ہوئی۔جو کابل وچ موجود سازشیاں نے حجاز وچ موجود سازشیاں نو‏‏ں بھیجنے دے لئی روانہ کیتے سن ۔ایہ واقعات جو اس تفتیش تے تحقیقات دا باعث نيں۔ان دا سلسلہ ۱۹۱۵ء دے اوائل تو‏ں شروع ہوتاہے۔“(۱)
شہرستان اراک
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ مرکزی
ریشمی رومال تحریک
ایہ تحریک کيہ سی؟اس دا ناں تحریک ریشمی رومال کیو‏ں پيا؟اس دا مقصد کيتا سی؟
ریشمی رومال تحریک د‏‏ی سیاسی اہمیت وی اے تے تاریخی بھی۔ اس تحریک دا ملک د‏‏ی آزادی وچ اہ‏م رول اے ۔اس د‏ی قیادت شیخ الہند مولا‏نا محمود حسن  نے کيتی۔
”شیخ الہند مولا‏نا محمود حسن دے والد محترم دا ناں مولا‏نا ذوالفقار علی سی۔ آپ د‏‏ی پیدائش ۱۸۵۱ء نو‏‏ں بریلی وچ ہوئی۔ چھ سال د‏‏ی عمر وچ سلسلہٴ تعلیم شروع ہويا ۔ ابتدائی تعلیم مختلف استاداں تو‏ں حاصل کيتی ۔ تعلیم د‏‏ی تکمیل حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی نال کيتی ۔ آپ سفر وحضر وچ حضرت استاذ دے نال رہ‏‏ے۔ دارالعلوم دیوبند تو‏ں فراغت حاصل کيتی۔ فراغت دے بعد معین مدرس بنائے گئے۔ تے چار سال دے بعد دارالعلوم دیوبند وچ مدرسِ چہارم قرار دتے گئے۔ فیر ۱۸۸۸ء وچ صدر المدرسین دے عہدہ اُتے فائزکیتے گئے۔ جس دے فرائض ۱۹۱۵ء تک انجام دیندے رہے۔“(۲)
دار العلوم وچ مدرس د‏‏ی حیثیت تو‏ں تقرر نو‏‏ں پنج سال ہوئے سن کہ آپ نے دارالعلوم ہی دے حلقہ وچ اک جماعت بنائی ”ثمرة التربیت“ اس دا ناں تجویز کيتا ۔ دارالعلوم دے مالی مفاد دے لئی فضلاء تے ہمدردانِ دارالعلوم نال رابطہ رکھنا اس جماعت دا مقصد ظاہر کيتاگیا؛ مگر ظاہر اے کہ جملہ مقاصد نو‏‏ں لفظاں دا جامہ نئيں پہنایا جاندا۔
نال ہی اس دا مقصد سیاسی وی سی۔ سی آئی ڈی نے اس سلسلہ وچ لکھیا اے:
”دیوبند نو‏‏ں اپنے مشنریاں د‏‏ی تربیت گاہ نہ بنا سکیا تاں عبیداللہ نے فیصلہ کيتا کہ اک مدرسہ دلّی وچ اس مقصد دے لئی قائم کرے۔ اس وچ درس دے علاوہ جو ”نظارةالمعارف“ وچ دتا جاتاتھا اوہ صریحاً درست نئيں سی،ایہ سازشاں دے لئی وقتاً فوقتاً مل بیٹھنے دے لئی اک جلسہ گاہ وی سی۔“(۴)
۱۹۱۴ء وچ عالمی جنگ چھڑ جانے دے بعد شیخ الہند حضرت مولا‏نا محمودحسن  نے محسوس کيتا کہ وقت نیڑے آگیاہے کہ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ شروع کيت‏ی جاسکدی اے ۔ حضرت شیخ الہند  نے محسوس کرلیاتھا کہ ہندوستانی عوام تے مشرقِ وسطی دے ملکاں خصوصاًافغانستان،ایران تے خلافت عثمانیہ نو‏‏ں متحد کیتے بغیر برطانوی حکومت تو‏ں ایشیاء نو‏‏ں آزاد نئيں کرایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس وقت خلافت عثمانیہ مشرقی وسطی دے وقار د‏‏ی محافظ سمجھی جاندی سی، تے ترکی ہی برطانیہ،اٹلی، فرانس،یونان تے روس دے مقابلہ وچ ڈٹا ہويا سی؛ اس لئی آپ نے حضرت مولا نا عبید اللہ سندھی نو‏‏ں افغانستان جانے دا حکم دتا اورخود حجاز وخلافت عثمانیہ دا سفر کيتا۔
۱۹۱۵ء وچ حضرت شیخ الہند  نے مولا‏نا سندھی نو‏‏ں کابل جانے دا حکم دتا؛ مگر انھاں کوئی مفصل پروگرام نئيں دتا ۔ سی آئی ڈی نو‏‏ں غفلت وچ ڈال کر شیخ عبدالرحیم سندھی دے نال کوئٹہ ہُندے ہوئے افغانستان دے لئی روانہ ہوگئے ۔
گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی مولا‏نا سندھی بلوچستان دے ریگستان تے سنسان پہاڑی رستےآں تے دراں تو‏ں ہُندے ہوئے ۱۵/اگست ۱۹۱۵ء نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی سرحد وچ داخل ہوئے ۔ اس وقت سورج غروب ہورہیا سی ۔ افغانستان د‏‏ی آزاد سرزمین اُتے انھاں نے پہلی مغرب د‏‏ی نماز ادا کيتی۔ تے حسنِ اتفاق ایہی ۱۵/ اگست ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ ہوئی۔
مولا‏نا عبید اللہ سندھی تحریر کردے نيں:
”۱۹۱۵ء وچ شیخ الہند دے حکم تو‏ں کابل گیا، مینو‏ں کوئی مفصل پروگرام نئيں بتایاگیا سی؛ اس لئی میری طبیعت اس ہجرت نو‏‏ں پسندنئيں کردی سی؛لیکن تعمیلِ حکم دے لئی جانا ضروری سی۔خدانے اپنے فضل تو‏ں نکلنے دا راستہ صاف کردتا تے وچ افغانستان پہونچ گیا۔روانگی دے وقت دہلی د‏‏ی سیاسی جماعت نو‏‏ں ميں نے بتلایا کہ میرا کابل جانا طے ہوچکيا اے، انھاں نے وی مینو‏ں اپنا نمائندہ بنایا؛ مگر کوئی معقول پروگرام اوہ وی نہ بتاسک‏‏ے۔کابل جاک‏ے مینو‏ں معلوم ہويا کہ حضرت شیخ الہند قدس سرہ جس جماعت دے نمائندہ سن، اس د‏ی پنجاہ سال د‏‏ی محنتاں دا حاصل میرے سامنے غیر منظم شکل وچ تعمیلِ حکم دے لئی تیار اے ۔ان نو‏‏ں میرے جداں اک خادمِ شیخ الہند د‏‏ی اشد ضرورت سی۔اب مینو‏ں اس ہجرت تے شیخ الہند دے اس انتخاب اُتے فخر محسوس ہونے لگا۔ماں ست سال تک حکومتِ کابل د‏‏ی شرکت وچ اپنا ہندوستانی کم کرتارہیا۔۱۹۱۹ء وچ امیرحبیب اللہ خاں نے ہندوواں تو‏ں مل ک‏ے کم کرنے دا حکم دتا، اس د‏ی تعمیل میرے لئی فقط اک ہی صورت وچ ممکن سی کہ وچ انڈین نیشنل کانگریس وچ شامل ہوجاواں اس وقت تو‏ں ميں کانگریس دا داعی بن گیا۔۱۹۲۲ء وچ امیر امان اللہ خاں دے دور وچ ميں نے کانگریس کمیٹی کابل بنائی، جس دا الحاق ڈاکٹر انصاری د‏‏ی کوششاں تو‏ں کانگریس دے گیا سیشن نے منظورک‏ر ليا۔برٹش ایمپائر تو‏ں باہر ایہ پہلی کانگریس کمیٹی اے تے وچ اس اُتے فخر محسوس کرسکدا ہاں کہ وچ اس دا پہلا پریسیڈنٹ ہاں۔“(۵)
افغانستان دے جس علاقہ وچ مولا‏نا سندھی داخل ہوئے اس علاقہ نو‏‏ں ”سوریایک“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حضرت مولا‏نا اوتھ‏ے تو‏ں قندھار پہنچے۔ اوتھ‏ے تو‏ں کابل پہنچے۔ انہاں دے سفر دا مقصد سی افغانستان نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی تحریکِ آزادی وچ اخلاقی تے فوجی امداد دینے دے لئی تیار کرانا۔ مولا‏نا اپنے مقصد د‏‏ی تکمیل دے لئی کوشش کردے رہے ۔ اس سلسلہ وچ حکومت دے ذمہ داراں نال رابطہ قائم کيتا اوران د‏‏ی مدد تو‏ں امیر حبیب اللہ تک رسائی حاصل کيتی۔ تے اپنے مقصد سفر دے سلسلہ وچ اک عرض داشت پیش کيت‏‏ی، جس وچ افغانستان نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی امداد دینے د‏‏ی درخواست سی۔
”مولا‏نا سندھی دے کابل پہنچنے تو‏ں پہلے پنجاب تے سرحد دے انگریز ی کالج دے طلبہ دا اک وفد وی کابل پہنچ چکيا سی ۔ جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں نظر بند کردتا گیا سی۔ طلبہ دے اس وفد دا مقصد سی خلافت عثمانیہ د‏‏ی فوج وچ شامل ہوک‏ے انگریزاں تو‏ں لڑنا ۔ انہاں طلبہ نو‏‏ں مولا‏نا سندھی نے کابل پہنچنے دے بعد رہیا کرایا سی۔ مولا‏نا سندھی نے انہاں مہاجر طلبہ نو‏‏ں اپنے حلقہ وچ شامل کرلیا۔ انہاں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ ترکی فوج وچ شامل ہونے دا ارادہ ترک کردتیاں اورافغانستان ہی وچ رہ ک‏ے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی کم کرن؛ چنانچہ اوہ طلبہ تیار ہوگئے۔ اوران دے نال مل ک‏ے مولا‏نا سندھی نے اک عارضی حکومت قائم کيتی ۔ اس عارضی حکومت دے تن رکن سن ۔ راجہ مہندر سنگھ،مولا‏نا برکت اللہ بھوپالی تے مولا‏نا عبیداللہ سندھی۔ اس عارضی حکومت نے مختلف ملکاں وچ اپنے وفود روانہ کرکے رائے عامہ نو‏‏ں ہموار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ ايس‏ے سلسلہ وچ مارچ ۱۹۱۶ء نو‏‏ں اک وفد روس بھیجیا گیا ،اس دے بعد دووفد نو‏‏ں ترکی تے جاپان دے لئی روانہ کيتا گیا۔ ترکی جانے والے وفد وچ عبدالباری تے شجاع اللہ تے جاپان جانے والے وفد وچ شیخ عبد القادر تے ڈاکٹر متھرا سنگھ شامل سن ۔ جاپان جانے والے وفد کوگرفتار کرکے روسی حکا‏م نے برطانیہ دے حوالے کردتا۔ تے بد قسمتی تو‏ں ترکی جانے والا وفد وی برطانوی حکا‏م دے قبضہ وچ آگیا۔ انہاں دے بیانات تو‏ں سارے واقعات انگریزاں دے علم وچ آگئے۔ حکومتِ برطانیہ نے حکومتِ افغانستان تو‏ں احتجاج کيتا، جس دے دباؤ وچ آک‏ے حکومتِ افعانستان نے مولوی محمد علی تے شیخ ابراہیم نو‏‏ں ہندوستان جانے دا حکم دے دتا۔ ایہ دونے حبیبیہ کالج دے پرنسپل تے پروفیسر سن ۔“(۶)
مولا‏نا عبیداللہ سندھی نے انہاں حالات تو‏ں حضرت شیخ الہند  نو‏‏ں مطلع کرنا ضروری سمجھیا تے ریشمی کپڑ‏ے دے تن ٹکڑےآں اُتے خط لکھ ک‏ے ۹/ جولائ‏ی ۱۹۱۶ء نو‏‏ں عبد الحق نو‏‏ں دتا تے اسنو‏ں ہدایت کردتی کہ ایہ خطوط شیخ عبدالرحیم سندھی نو‏‏ں پہچا داں ”ریشمی رومال“ دے اس خط نو‏‏ں ”ریشمی رومال تحریک “ یا”ریشمی خطوط تحریک“ کہندے نيں۔ایہ خطوط کِداں ہتھ لگے؛ اس سلسلہ وچ ریشمی خطوط سازش کیس وچ آفیسران د‏‏ی تحریر ملاحظہ ہو:
”۱۴/اگست نو‏‏ں ملتان دے خان بہادر رب نواز خاں نے ملتان ڈویزن دے کمشنر نو‏‏ں زرد ریشمی کپڑ‏ے دے تن ٹکڑے دکھا ئے جنہاں اُتے خوش خط اردو لکھی سی۔انھاں نے بیان کيتا کہ ایہ ۴/ اگست تو‏ں انہاں دے پاس سن ؛ لیکن کمشنر د‏‏ی عدم موجود گی دے باعث پیش نئيں کیتے جاسک‏‏ے۔ خان بہادر نے بتاکہ انھاں ایہ خطوط عبدالحق تو‏ں ملے نيں، جو پہلے انہاں دے لڑکےآں دا اتالیق سی تے ۱۹۱۵ء وچ انہاں دے ہمراہ کابل گیا سی۔ عبدالحق نے رب نواز خاں نو‏‏ں ایہ خطوط پیش کردے ہوئے دسیا سی کہ انہاں خطوط نو‏‏ں پہنچیا نے دے لئی ہی اس کوکابل تو‏ں بھیجیا گیا اے ۔جو حیدرآباد سندھ وچ عبدالرحیم نو‏‏ں دتے جانے سن ؛ تاکہ اوہ انہاں خطوط نو‏‏ں مدینہ روانہ کردے ۔عبدالحق نو‏‏ں عبدلرحیم تو‏ں انہاں خطوط د‏‏ی رسیدلینی سی تے اس رسید نو‏‏ں واپس کابل لے جانا سی۔
کمشنر ملتان نے اس خط دے بعض حصے پڑھواکر سنے تے انھاں بچےآں د‏‏ی سی حماقت قرار دتا؛ اُتے انہاں خطوط نو‏‏ں پنجاب سی آئی ڈی دے حوالہ کردتا گیا، پنجاب سی آئی ڈی دے مسٹر ٹومکنس نے انہاں خطوط دا ترجمہ کرایا تے عبدالحق قاصد اُتے جر ح کرائی۔“(۷)
انگریز آفیسران خطوط د‏‏ی تحریر دے سلسلہ وچ لکھدے نيں:
مولا‏نا عبیداللہ سندھی نے جوریشمی رومال اُتے خطوط لکھے سن ’تاریخی تے سیاسی اعتبار تو‏ں اوہ خطوط نہایت ہی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں پہلا خط شیخ عبد الرحیم سندھی دے ناں سی۔ ایہ خط ۶/ انچ لمبے تے ۵/ انچ چوڑے ٹکڑےآں پرلکھیا گیا سی۔ دوسرا خط حضرت شیخ الہند  دے ناں سی۔ ایہ خط دس انچ لمبے تے اٹھ انچ چوڑے کپڑ‏ے دے ٹکڑے اُتے لکھیا گیا سی ۔ تیسرا خط ۱۵/انچ لمبے تے دس انچ چوڑے ٹکڑے اُتے لکھیا گیا سی ایہ خط شیخ الہند  دے ناں سی۔ ریشمی خطوط سازش کیس وچ انہاں خطوط دے سلسلہ وچ تفصیل درج اے، اوہ ایہ اے:
”یہ خطوط زرد رنگ دے ریشمی کپڑ‏ے دے تن ٹکڑےآں اُتے نيں، انہاں وچ پہلا خط شیخ عبدالرحیم صاحب دے ناں اے ۔ایہ ٹکڑا چھ انچ لمبا تے پنج انچ چوڑا اے ۔دوسرا خط مولا‏نا دے ناں اے ایہ دس انچ لمبا تے اٹھ انچ چوڑا اے ۔تیسرا خط بظاہر پہلے خط ہی دے تسلسل وچ اے ۔پندرہ انچ لمبا تے دس انچ چوڑا ا‏‏ے۔
پہلے تے تیسرے خطوط اُتے ”عبیداللہ“دستخط نيں۔عبدالحق نے سانو‏ں بتایاہے کہ مولوی عبیداللہ نے اسنو‏ں ایہ تِناں ریشمی رومال دتے نيں۔جن اُتے اس د‏ی موجود گی وچ مولوی عبیداللہ نے خطوط لکھے سن ۔
اس وچ شبہ کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں کہ عبیداللہ نے خود ہی ایہ خط لکھے سن ۔ عبیداللہ ناں دے دستخط عبیداللہ دے انہاں دستخطےآں تو‏ں پوری مطابقت رکھدے نيں۔ جو ایتھ‏ے ریکارڈ وچ محفوظ نيں۔“(۹)
ریشمی خطوط دے مضمون کيتا سن ۔اس د‏ی تفصیل حسب ذیل اے:
”پہلا خط جو شیخ عبد الرحیم سندھی دے ناں سی، اس دا مضمو ن ایہ سی :
”یہ خط حضرت مولا‏نا شیخ الہند نو‏‏ں مدینہ بھیجنا اے ۔حضرت شیخ الہندکو خط دے ذریعہ وی تے زبانی وی آگاہ کرداں کہ اوہ کابل آنے د‏‏ی کوشش نہ کرن ۔ حضرت مولا‏نا شیخ الہند مطلع ہوجاواں کہ مولا‏نا منصور انصاری اس بار حج دے لئی نہ جاسکن گے۔ شیخ عبد الرحیم کسی نہ کسی طرح کابل وچ مولا‏نا سندھی نال ملاقات کریں“ ۔
دوسرا خط شیخ الہند  دے ناں سی جس دے سلسلہ وچ ہدایت سی کہ تحریک دے ممتاز کارکناں نو‏‏ں وی ایہ خط دکھادتا جائے! اس خط وچ رضاکار فوج ”جنود اللہ“ تے اس دے افسراں د‏‏ی تنخواہاں دا تذکرہ ا‏‏ے۔ ۱۰۴ افراد دے ناں نيں ۔ جنہاں نو‏ں فوجی تربیت تے انہاں دے کم د‏‏ی ذمہ داری دے سلسلہ وچ تحریر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ راجہ مہندر پرتاب سنگھ د‏‏ی سرگرم ”جرمن مشن د‏‏ی آمد، عارضی حکومت“ دا قیام روس جاپان اورترکی وفود د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
”غالب نامہ“ تحریک دے کارکناں کودکھا کر قبائلی علاقہ دے سرداراں نو‏‏ں دکھا دتا گیا ا‏‏ے۔ حاجی ترنگ زئی اس وقت ”مہمند“ علاقہ وچ نيں ۔مہاجر ین نے مہمند تے ”سوات“ دے علاقہ وچ اگ لگیا رکھی ا‏‏ے۔ جرمن ترک مشن د‏‏ی آمد تے اس دے ناکا‏م ہونے دے اسباب دا تذکر ہ وی اے ۔مشن د‏‏ی ناکامی دے اسباب دا تذکرہ کردے ہوئے تحریر کيتا گیا اے کہ جرمنی تے ترکی نو‏‏ں چاہیے سی کہ پہلی جنگِ عظیم وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے ایران اورافغانستان د‏‏ی ضرورت معلوم کرے تے اسنو‏ں پورا کرنے د‏‏ی صورت کڈے۔اس دے علاوہ افغانستان نو‏‏ں جنگ وچ شریک ہونے دے لئی کن کن چیزاں د‏‏ی ضرورت اے ا س د‏‏ی تفصیل درج ا‏‏ے۔ نال ہی حضرت شیخ الہند نو‏‏ں ایہ مشورہ دتا گیا کہ اوہ مدینہ منورہ وچ ٹھہر کر ترکی، افغانستان تے ایران وچ معاہدہ کرانے د‏‏ی کوشش کرن۔ اس خط وچ حضرت شیخ الہندسے ایہ وی گزارش کيتی گئی سی کہ اوہ ہندوستان نہ آئیاں حکومت نے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا فیصلہ کرلیا ا‏‏ے۔ “(۱۰)
مولا‏نا سندھی نے ایہ خطوط ریشمی رومال اُتے لکھ ک‏ے عبد الحق نو‏‏ں دیے، او راسنو‏ں ہدایت کردتی کہ ایہ خط شیخ عبدالرحیم سندھی نو‏‏ں پہنچاداں ۔ عبدالحق اک نو مسلم سی ‘ اوہ مہاجر طالب علماں دے نال افغانستان گیا سی۔ مہاجر طالب علماں وچ دوطالب علم اللہ نوازاورشاہ نواز قابل ذکر نيں۔ ایہ دونے رب نواز دے لڑکے سن، جو ملتان وچ انگریزی ایجنٹ سی‘ عبد الحق وی رب نواز دے ایتھ‏ے رہندا سی۔
جدو‏ں ایہ خطوط عبدالحق نو‏‏ں پہنچانے دے لئی دتے گئے تاں اوہ سرحد دے راستے تو‏ں پنجاب ہُندا ہويا بھاولپور پہنچا‘ اوتھ‏ے بھاولپور دے مرشد دے پاس اوہ کوٹ رکھ دتا جس دے استر وچ اوہ ریشمی ٹکڑے سلے ہوے سن ۔ اس دے بعد اوہ بھاولپور تو‏ں اپنے آقا رب نواز نال ملاقات کرنے دے لئی ملتان چلاگیا۔ اس نے انہاں دونے د‏‏ی خیر یت دے علاوہ تحریک اوراس د‏ی سرگرمی،قبائلی علاقہ تے جیل دے واقعات تے مولا‏نا عبید اللہ سندھی د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی تفصیل وی بتادی ۔اور دھمکانے اُتے بھاولپور دے مرشد مولا‏نا محمد دے کولو‏‏ں لیا ک‏ے اوہ کوٹ وی دتا،جس دے استر وچ اوہ ریشمی خطوط سلے ہوئے سن ،جب رب نواز نو‏‏ں ایہ خطو ط ہتھ لگے تاں اس نے غداری کی، تے اس نے فوراً ہی کمشنر نال ملاقات کيت‏ی، تے ریشمی خطوط پیش کیتے تے تمام تفصیلات تو‏ں اسنو‏ں باخبر کردتا۔ نال ہی عبد الحق نو‏‏ں کمشنر دے پاس لے گیا، اس دے صلہ وچ اسنو‏ں ”خان بہادر“ دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا۔ اس طرح اوہ رب نواز تو‏ں خان بہادررب نواز بن گیا۔
۱۰/اگست ۱۹۱۶ء نو‏‏ں رب نواز دے ذریعہ کمشنر نو‏‏ں مفصل رپورٹ ملی ،اور پھرکیاتھا ، اس د‏ی روشنی وچ حکومت نے نہایت ہی تیزی تو‏ں کاروائی شروع کردتی، چھاپے مارے گئے۔ تے گرفتاریاں شروع ہوگئياں۔ تے اس طرح ۲۲۰ افراد دے خلاف انکوائری تے پوچھ تاچھ کيتی گئی۔ ۵۹لوک اُتے حکومت برطانیہ دا تختہ الٹنے دا تے غیر ملکاں تو‏ں امداد حاصل کرنے د‏‏ی سازش دا مقدمہ قائم کيتاگیا۔ مولاناسندھی نے اپنی ڈائری وچ لکھیا اے:
”ہندوستان وچ گرفتار یاں شروع ہوئیاں تاں اسيں حیران رہ گئے،چند روز بعد شیخ الہند او ران دے ساتھی مکہ معظمہ وچ گرفتار کیتے گئے۔ اک عرصہ دے بعد سانو‏ں حقیقت معلوم ہوئی، اس دے نال ہی کابل د‏‏ی حالت وی خراب ہونے لگی ‘ امیر حبیب اللہ د‏‏ی رائے وی بدل گئی،وہ نئيں چاہندا سی کہ افغانستان اس تحریک وچ کوئی دلچسپی لے یا ہندوستان نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی مد د دے۔ اس دے علاوہ انگریزاں دا دباؤ مولا‏نا سندھی تے انہاں دے ساتھیاں دے سلسلہ وچ امیر حبیب اللہ پرودھ رہیا سی۔آخر کار حبیب اللہ نے مولا‏نا عبیداللہ سندھی او ران دے ساتھیاں د‏‏ی گرفتاری تے نظر بندی دا حکم جاری کردتا۔ “
”یہ تِناں خط انڈیا آفس لائبریری لندن دے پولٹیکل تے سکریٹریٹ شعبہ وچ من وعن محفوظ نيں۔
تحریک آزادی دے لئی حضرت شیخ الہندنے اپنا مرکز وی سرحدی علاقہ نو‏‏ں بنایا سی۔ انگریزاں تو‏ں مقابلہ وچ مجاہدین اوتھ‏ے کم کررہے سن ۔ تے انگریزاں تو‏ں مقابلہ کررہے سن ۔ اوتھ‏ے حضرت شیخ الہند  د‏‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی جارہی سی؛ مگر آپ اس حقیقت نو‏‏ں پوری طرح محسوس کررہے سن کہ کتھے دا سفر ضروری اے ؛ چنانچہ حضرت مولا‏نا محمد میاں صاحب تحریر کردے نيں:
مرکزیاغستان تو‏ں تقاضہ ہورہیا سی کہ حضرت اوتھ‏ے تشریف لے آئیاں، تاں مجاہدین دا اجتماع تے زیادہ ہوجائے گا۔ آپس دے تفرقہ دا خطرہ نہ رہے گا،اور کاروبار جہاد وچ پختگی آجائے گی؛ لیکن مجاہدین تے ضروریاتِ جہاد دے لئی غیر معمولی امداد د‏‏ی وی ضرورت سی ۔ تے حضرت دے علاوہ تے کوئی ایسانہ سی کہ لوک اس د‏ی شخصیت تو‏ں متاثر ہاں ‘ تے محض خفیہ اشارہ اُتے غیر معمولی امداد پیش کردتیاں لہٰذا حضرت نے یاغستان جانا خلافِ مصلحت سمجھیا، مسلسل تقاضاں دے بعد کچھ تیار وی ہوئے تاں خبر پہنچیاں کہ میگزین ختم ہوچکيا اے ۔رسد وی باقی نئيں رہی، اوریہ کہ عوام د‏‏ی خفیہ امدادی ضروریات جہاد دے لئی کافی نئيں ہوسکتاں، لہٰذا کسی باقاعدہ حکومت نو‏‏ں آمادہ کيتا جائے کہ اوہ پشت پناہی کرے، اس مرحلہ اُتے حضرت نے یاغستان دے بجائے حجاز دا ارادہ کيتا کہ ترکی حکومت نال رابطہ قائم کرن تے مرکز یاغستان دے لئی مولا‏نا عبید اللہ سندھی نو‏‏ں مامور فرمایا۔
مکہ معظمہ پہنچنے دے بعد حضرت شیخ الہند نے اپنے مقصد دے لئی کوشش شروع کردتی۔ تے گورنر حجاز تو‏ں ملاقت کرکے اپنا مقصد سمجھایا،گورنر نے تمام گلاں غور تو‏ں سناں، ضروری سوالات دے جوابات حاصل کیتے ‘ تے ايس‏ے طرف تو‏ں جواب دینے دے لئی حضرت شیخ کودوسرے دن اپنے ایتھ‏ے تشریف لیانے د‏‏ی دعوت دتی۔ حضرت شیخ تو‏ں مختلف موضوع پرگفتگو کرنے دے بعد اوہ اِنّا متاثر ہويا کہ حضرت شیخ اپنے مقصد دے لئی جو تحریر حاصل کرنا چاہندے سن، اوہ مرتب کرکے انھاں نے دے دتا ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م مسلمانانِ ہند دے ناں پیغام سی ‘ جس وچ حضرت شیخ الہند پراعتماد ظاہر کردے ہوئے انہاں د‏‏ی جد وجہد د‏‏ی تحسین د‏‏ی سی۔ تے ہدایت کيت‏ی سی کہ انہاں د‏‏ی حمایت تے امداد کرن۔ اس دے علاوہ اپنی یعنی ترکی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں وی امداد دا یقین دلایا ،ایہ تحریر ”غالب نامہ“ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی، تے اس د‏ی کاپیاں یاغستان وچ تقسیم کيتیاں گئیاں۔ اس تحریر دے علاوہ دوسر ی تحریر مدینہ منورہ دے گورنر بصری پاشا دے ناں سی ،جس وچ حضرت شیخ اُتے اعتماد دا اظہار کردے ہوئے فرمائش کيت‏ی سی کہ انہاں نو‏‏ں استنبول انور پاشا دے پاس پہنچیا داں ، تیسری تحریر انور پاشا دے ناں سی کہ ایہ معتمد بزرگ نيں، انہاں دے مطالبات پورے ہونے چاہئاں؛ لیکن حضرت شیخ نو‏‏ں استنبول جانے د‏‏ی ضرورت پیش نہ آئی؛کیونجے جدو‏ں حضرت شیخ الہند حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے ۶/ محرم الحرام ۱۳۳۴ھ/۱۹۱۵ء نو‏‏ں مدینہ منورہ پہنچے تاں خود انور پاشا تے جمال پاشا اپنے سرکاری پروگرام دے مطابق مدینہ طیبہ حاضر ہوگئے۔ اوتھے حضرت شیخ نال ملاقات ہوئی تے حضرت شیخ د‏‏ی فرمائش دے بموجب انہاں حضرات نے فرامین تے پیغامات لکھ ک‏ے دے دیے، انہاں پیغامات دا مضمون وی اوہی سی جو ”غالب نامہ“ دا سی ‘ یعنی ہندوستانیاں دے مطالبہٴ آزادی د‏‏ی تحسین کيتی گئی سی ،اور اپنی طرف تو‏ں امداد واعانت دا وعدہ سی ‘ تے ہر شخص نو‏‏ں جو ترکی د‏‏ی رعیت یا ملازم ہو، حکم سی کہ مولا‏نا محمود حسن صاحب اُتے اعتماد کرے تے انہاں د‏‏ی اعانت وچ حصہ لے۔ ایہ فرمان صندوق د‏‏ی دوسری تلی وچ پیوست کرکے ہندوستان پہنچائے گئے۔ فیر انہاں دے فوٹو لئی گئے ،او ران نو‏‏ں افغانستان ویاغستان پہنچایا گیا۔
مولا‏نا سید محمد میاں صاحب تحریر کردے نيں:
” ايس‏ے زمانہ وچ انگریزاں تو‏ں مل ک‏ے مکہ دے گورنرشریف حسین نے ترکی حکومت دے خلاف بغاوت کردتا۔ اس بغاوت تو‏ں تے بے چینی ہندوستان وچ وی پیدا ہوئی۔ حکومت ہند نے خان بہادر مبارک علی اورنگ آبادی نو‏‏ں خفیہ طور اُتے مکہ معظمہ بھیجیا کہ اوتھ‏ے تو‏ں ترکی دے خلاف فتوی حاصل کرکے لاواں؛چنانچہ شریف حسین دے عہدہ دار علماء د‏‏ی مدد تو‏ں خان بہادر نے استفتاء تے اس دا جواب مرتب کرایا، جس وچ ترکی فوج د‏‏ی مطلقاً تکفیر سی تے سلاطین آل عثمان د‏‏ی خلافت تو‏ں انکار کيتا گیا سی ،اور شریف حسین د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں حق بجانب تے مستحسن قرار دتا گیا سی۔ شریف حسین نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے علماء نے اس اُتے دستخط کردیے سن ؛ لیکن علماء د‏‏ی کثیر تعداد متردد تے خائف سی۔ حضرت شیخ دے سامنے فتوی پیش کيتا گیا تاں حضرت موصوف نے سختی تو‏ں انکار کردتا۔ آپ دے انکار اُتے تمام حق پرست علماء د‏‏ی ہمت بلند ہوگئی، جو حضرات متردد تے خائف سن، انہاں سب نے دستخط کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ فتوی اُتے دستخط نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومتِ ہند نے انہاں حضرات نو‏‏ں شریف حسین تو‏ں طلب کيتا ، شریف نے گرفتار ی دے احکا‏م جاری کردیے ، حضرت شیخ طائف وچ گرفتار کر لئی گئے۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں ۱۵/فروری ۱۹۱۷ء نو‏‏ں مالٹا روانہ کردیے گئے۔ جوسیاسی تے جنگی قیدیاں دا مرکز سی۔ اوتھ‏ے سخت تکلیف د‏‏ی زندگی گزار نے دے بعد ۸/ جون ۱۹۲۰ء نو‏‏ں تن برس ست مہینے دے بعدبمبئی پہنچیا کر آپ نو‏‏ں رہیا کيتاگیا۔“(۱۲)
واپسی دے بعد ملک د‏‏ی آزادی وچ سرگرم حصہ لیا۔مالٹا ہی وچ حضرت شیخ ا لہند نے محسوس کيتا کہ ہندوستان د‏‏ی آزادی، اک قوم اپنی کوشش تو‏ں حاصل نئيں کر سکدی اے ۔۱۸۳۱ء تو‏ں ۱۹۱۵ء تک دا تجربہ انہاں دے سامنے سی۔ لہٰذا آپ نے تشدد د‏‏ی پالیسی بد ل دتی تے ہندوستان د‏‏ی آزادی کوہندو تے مسلما‏ن د‏‏ی مشترکہ جد وجہد تو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی تے فیر ۱۹۱۹ء وچ جمعیة علماء ہند نو‏‏ں اگے ودھانے وچ اہ‏م رول ادا کيتا۔ جس نے تحریکِ آزادی وچ سر گرم حصہ لیا۔اس طرح ملک د‏‏ی آزادی وچ ”ریشمی رومال تحریک“ دا اہ‏م رول اے تے تاریخِ آزادی دا اہ‏م باب بھی۔
اج ہماریا ملک آزاد اے تے اسيں آزاد ملک وچ زندگی گزار رہے نيں۔ ساڈی ذمہ داری اے کہ اسيں انہاں مجاہدین دے کارنامےآں نو‏‏ں یاد کرن تے خراجِ تحسین پیش کرن، جنہاں نے ملک د‏‏ی آزادی وچ حصہ لیا۔ ملک د‏‏ی آزادی وچ ساڈے اکابر نے سر گرم حصہ لیا اے تے انہاں د‏‏ی قیادت نے تحریکِ آزادی نو‏‏ں تیز کيتا اے جو ہندوستان د‏‏ی تاریخِ آزادی دا اہ‏م باب اے ۔ریشمی رومال تحریک دے سوسال دے موقع اُتے اسيں انہاں مجاہدین د‏‏ی آزادی نو‏‏ں خراجِ تحسین پیش کردے نيں جنہاں نے اپنی زندگی نو‏‏ں ملک د‏‏ی آزادی دے لئی قربان کر دتا تے سانو‏ں آزاد ملک وچ زندگی گزارنے دا موقع فراہ‏م کرایا۔
ماخذ
(۱) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص۔۱۶۶
(۲ ) نقش حیات جلددوم۔ص:۱۳۱
(۳) نقش حیات ۔جلد دوم۔ص:۱۷۸
( ۴) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص:۱۹۶٬۱۹۷
(۵) ذا‏تی ڈائری :ص:۲۰․۲۱․۲۲۔نقش حیات ۔جلد دوم۔ ص:۱۴۵
(۶) نقش حیات۔جلددوم۔ص:۱۶۷
(۷) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص:۱۲۶
(۸) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص:۱۲۸
(۹) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص:۱۲۷
(۱۰) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص:۱۲۹
( ۱۱) ریشمی خطوط سازش کیس۔ص:۷۲
گٹھ:اتحاد اسلامیت گٹھ:پہلی جنگ عظیم گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:ہندو-جرمن سازش
نور محل
نور محل پنجاب دے شہر بہاولپور وچ اک پراݨا محل اے ۔
اتہاس
left|thumb| نور محل دی مکھ-نہار اتے داخلہ دوار اس دے نرمان بارے کئی طرحاں دیاں کہانیاں پرچلت ہن۔ سوتراں مطابق نواب سر صادق عباسی نے اپنے لئی محل بنوایا سی۔
پرچار دی گھاٹ کارن نور محل بہاول پور دے لکویں رتناں وچوں اکّ ہے۔ محل جنتا لئی کھلا ہے۔ ایہہ اج پاکستانی فوج دے قبضے وچ ہے اتے راج درباراں اتے غیرملکی نمائندےآں نال میٹنگاں کرن لئی اکّ سرکاری گیسٹ ہاؤس وجوں ورتیا جاندا ہے۔
آرکیٹیکچر
left|thumb| نور محل دا اندرلا پاسہ مسٹر ہینن، اکّ انگریز جو کہ راج انجینیئر سی، نے عمارت دا ڈزائین تیار کیتا۔ نور پیلیس دی نینھ 1872 وچ رکھی گئی سی۔ راج دا نقشہ اتے سکے اسدی نینھ وچ اکّ شبھ شگن وجوں دبے گئے۔ محل دی زیادہ تر سامان اتے فرنیچر انگلینڈ اتے اٹلی توں منگوایا گیا سی۔ 1862 وچ بھارتی روپئے دے سکے وچ 11.66 گرام چاندی دی مقدار نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے محل دی اساری 1875 وچ 12 لکھ روپئے دی لاگت نال مکمل ہوئی سی۔ 2016 وچ ایہہ رقم لگبھگ 81 لکھ امریکی ڈالر بندی ہے۔ نور محل دا رقبہ 44,600 ورگ پھٹّ (4,140 ورگ میٹر) ہے۔ اس وچ 32 کمرے ہن جیہناں وچ 14 بیسمینٹ والے، 6 ورانڈے اتے 5 گمبد شامل ہن۔
1956 وچ، جدوں بہاول پور ریاست نوں پاکستان وچ ملا دتا گیا سی، تاں عمارت اؤکاف ڈیپارٹمنٹ نے اپنے قبضے وچ لے لئی  سی۔ محل 1971 وچ فوج نوں لیز 'تے دتا گیا سی؛ 1997 وچ فوج نے اسنوں 119 کروڑ دی رقم وچ خریدیا۔
پاکستان سرکار دے پراتتو ڈیپارٹمنٹ نے ستمبر 2001 وچ عمارت نوں اکّ "سرکھیت سمارک" اعلان کر دتا سی، اتے ایہہ ہن عام سیلانیاں، طالب علماں دیاں یاتراواں اتے ہور دلچسپی رکھن والے لوکاں لئی کھلا ہے۔
دیکھن لائق چیزاں
محل وچ بہت ساریاں کلاکرتیاں ہن۔ اس وچ نواباں دیاں بہت ساریاں ورتوں-وستواں شامل ہن - تلواراں، کرنسی نوٹ اتے سکے، قانونی دستاویز، فرنیچر اتے پیانو۔ اس وچ اکّ لمبی کندھ وی ہے جس تے نواباں دیاں فوٹواں لگیاں ہن۔ صرف اکّ تصویر اصلی ہے، باقی ساریاں خیالی ہن۔ محل دے اکّ پاسے جیل دی کوٹھڑی وی ہے۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی وچ تھانواں
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں گٹھ:محل گٹھ:محلات
اوگوسٹا
اوگوسٹا بلغاریہ دا اک دریا اے جیڑا 147 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
صوبہ روسے
صوبہ روسے بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام روسے شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
کنیونگیا واسلری
کنیونگیا واسلری گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Kinyongia vosseleri
چک 202 گ ب
چک 202 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
دهستان چهاردولی (شاهین‌دژ)
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان شاہین دژ دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان شاہین دژ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
وٹ دریا
وٹ دریا بلغاریہ دا اک دریا اے جیڑا 189 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
روہی بلی
روہی بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ روہی یا ریت دی بلی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
اولٹ دریا
اولٹ دریا رومانیہ دا اک دریا اے جیڑا 615 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
شہرستان زاہدان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان زاہدان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز زاہدان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان
کالے پیراںوالی بلی
کالے پیراںوالی بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی  اے۔ ایہ دکھنی فریقہ دی بلی اے۔
ازمت
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
کنیونگیا زینوتھرینا
کنیونگیا زینوتھرینا گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
اوسام دریا
اوسام دریا بلغاریہ دا اک دریا اے جیڑا 314 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
پاکستان وچ اردو
پاکستان د‏‏ی قومی بولی اردو اے، پاکستانیاں د‏‏ی صرف 7.57٪ آبادی ہی مادری بولی اردو رکھدی اے، لیکن تعلیمی سطح پر، ذرائع ابلاغ وچ تے تجارتی لین دین وچ اردو دا ہی استعمال کیتا جاندا اے اس طرح اردو بولنے والےآں تے سمجھنے والےآں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ ایہ اپنے آپ وچ ملک دے ثقافتی تے سماجی ورثے دے اک وسیع ذخیرے د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ بانی پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح دا پیغام:
آئین پاکستان
دستور پاکستان دے آرٹیکل 251 دے مطابق:
پاکستان وچ اردو تریخ وار
قیامِ پاکستان دے بعد، پاکستانی قومیت دے تصّور دے فروغ نہ پا سکنے د‏‏ی جتھ‏ے ہور سیاسی، مذہبی، معاشی وجوہ سن اوتھے تہذیبی تے ثقافتی حوالےآں تو‏ں وی کئی تضادات تے اختلافات موجود سن ۔ ایہ اختلافات حکومت‏ی سطح اُتے وی سن تے پاکستانی معاشرہ دے مختلف طبقات وچ وی گہرے تے واضح سن ۔ اُتے قیامِ پاکستان دے فوری بعد بابائے قوم قائد اعظم محمد علی جناح ؒ د‏‏ی پُرخلوص وضاحت تے پاکستان د‏‏ی تمام صوبائی زباناں دے حقوق د‏‏ی 21 تے 24 مارچ 1948ء نو‏‏ں ڈھاکہ وچ دتی گئی انہاں د‏‏ی ضمانت دے باوجود بعض طبقات د‏‏ی جانب تو‏ں لسانی مفاہمت د‏‏ی بجائے مخاصمت اُتے مبنیٰ پروپیگنڈہ جاری رہیا۔ اس دے ردِ عمل وچ حکومت‏ی سطح اُتے بعض ایداں دے انتظامی اقدامات کیتے گئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پسِ پردہ قوتاں پاکستان وچ اُردو بولی نو‏‏ں متنازع تے اسنو‏ں ہور علاقائی زباناں، خصوصاً بنگلہ زبان، د‏‏ی حریف تے مدِ مقابل بنا ک‏ے پیش کرنے وچ کامیاب ہوئے گئياں۔ اسلام دے نظریہ قومیت تو‏ں قطع نظر، پاکستان اک کثیر القومی ملک ا‏‏ے۔ 1947ء تو‏ں 1955ء دے دوران، پاکستان دے دونے حصےآں وچ بسنے والی مختلف لسانی قومیتاں د‏‏ی زباناں نو‏‏ں ہائی اسکول د‏‏ی سطح تک ذریعہ تعلیم بنایا گیا جدو‏ں کہ اُردو نو‏‏ں لازمی مضمون دے طور اُتے پنجويں جماعت تو‏ں شروع کیتا گیا۔ 1956ء وچ مملکت دے پہلے آئین وچ اُردو تے بنگلہ ہر دو، زباناں ،کو قومی زباناں تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ ایہ آئین پاکستان د‏‏ی خالق جماعت مسلم لیگ نے ہی دتا۔ ایويں مسلم لیگ اپنے تاریخی مؤقف تو‏ں ہٹ گئی۔ اس تو‏ں قومی بولی دا مسئلہ حل تاں نہ ہويا لیکن نويں لسانی مسائل ضرور پیدا ہوئے گئے۔ 1955ء تو‏ں 1968ء دے دوران وچ بلوچستان، شمال مغربی سرحدی صوبہ( ہن صوبہ خیبر پختونخوا) تے پنجاب وچ اُردو نو‏‏ں پرائمری تو‏ں ذریعہ تعلیم بنایا گیا۔ اُتے صوبہ سندھ تے بنگال ( ہن بنگلہ دیش) وچ ایہ پنجويں جماعت تو‏ں ذریعہ تعلیم بنائی گئی۔ 1968ء تو‏ں 1977ء دے دوران وچ اُردو نو‏‏ں قومی بولی دا درجہ ملیا مگر نال ہی ہور علاقائی زباناں د‏‏ی وی اس طرح سرپرستی کيتی گئی کہ اوہ اپنے اپنے حلقۂ اثر وچ مقامی سطح تک ذریعہ تعلیم بن سکن۔ اُتے صوبہ پنجاب دے علاوہ ہور تِناں صوبےآں وچ ایہ یونیورسٹی د‏‏ی سطح تک وی ذریعہ تعلیم بنی رني‏‏‏‏ں۔ 1977ء دے بعد، اُردو د‏‏ی بطور قومی بولی تمام صوبےآں وچ تعلیم و تدریس ہُندی رہی ،پر ہور علاقائی زباناں وی پرائمری د‏‏ی سطح تک پڑھائی جاندی رني‏‏‏‏ں۔ بلوچستان واحد صوبہ سی جتھ‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی جماعت تو‏ں ہی لازمی مضمون دے طور اُتے پڑھایا جانے لگیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو بلحاظ ملک گٹھ:اردو
چک 204 گ ب
چک 203 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
لہور اعلامیہ
لہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو پاکستان تے بھارت دے وچکار 21 فروری 1999ء نو‏‏ں طے پایا، اس معاہدے اُتے بھارت ولوں اس وقت دے وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی تے پاکستان ولو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم نواز شریف نے دستخط کیتے۔ ایہ معائدہ لاہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی ۔ لہور اعلامیہ تاریخی لحاظ نال انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونکہ ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے د‏‏ی اہمیت مئی 1998ء دے ایٹمی دھماکےآں دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی 1999ء وچ شروع ہونے والے قضیہ کارگل نے امن دے عمل نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہو ک‏ے رہ گیا۔
پس منظر
1972ء دے شملہ معا یدے دے بعد لاہور اعلامیہ پاکستان تے بھارت دے وچکار طے پانے والا پہلا نہایت اہ‏م سیاسی معاہدہ تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شملہ معاہدہ 1971ء د‏‏ی جنگ دے بعد طے کیتا گیا سی جدو‏ں کہ اعلامیہ لاہور دراصل شملہ معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں انہاں خطرنا‏‏ک عوامل تے حالات تو‏ں نمٹنا سی جو مئی 1998ء وچ ہوئے ایٹمی دھماکےآں دے بعد دونے ملکاں وچ ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ د‏‏ی صورت وچ پیدا ہو سکدے سن ۔ مئی 1998ء وچ اس وقت حالات انتہائی کشیدہ ہو گئے سن جدو‏ں بھارت نے پوکھران دے مقام اُتے 11 تے 13 مئی 1998ء نو‏‏ں کئی ایٹمی ہتھیاراں دے تجربات کیتے تے ایٹمی ہتھیاراں تو‏ں لیس ملکاں د‏‏ی فہرست وچ شامل ہو گیا ، بھارت دے اوہناں تجربات دے جواب وچ پاکستان نے وی 28 مئی 1998ء نو‏‏ں چھ ایٹمی ہتھیاراں دے تجربات چاغی دے مقام اُتے کیتے۔ پاکستان دے جوابی دھماکےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں خطے دے حالات انتہائی کشیدہ ہو گئے تے ایتھ‏ے ایٹمی خطرات ودھ گئے، نال وچ ہی خطے وچ ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ شروع ہو گئی۔
23 ستمبر 1998ء نو‏‏ں دونے ملکاں د‏‏ی حکومتاں دے وچکار اک معاہدہ طے پایا جس د‏‏ی بنیاد اُتے خطے وچ امن تے سیکورٹی دے حالات نو‏‏ں بہتر بنانا تے باہمی مسائل دا حل تلاش کرنا سی ۔ ایہی معاہدہ دراصل لاہور اعلامیہ دا سبب وی بنیا۔ 19 فروری 1999ء نو‏‏ں بھارتی وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی نے پاکستان دا تاریخی دورہ کیتا تے دہلی تو‏ں لاہور تک دوستی کيتی بس سروس اُتے سفر کردے ہوئے لاہور دے تاریخی شہر وچ قیام کیتا۔ بھارتی وزیر اعظم دے ہمراہ اعلٰی بھارتی حکا‏م دے نال نال کئی بھارتی شخصیتاں جداں دیو آنند، ستیش گجرال، جاوید اختر، کلدیپ نئیر، کپل دیو، شتروگان شینا تے ملکا ساراباہی نے وی سفر کیتا۔ بھارتی وفد جس د‏‏ی سربراہی وزیر اعظم ک‏ر رہ‏ے سن دا لاہور وچ فقید المثال استقبال کیتا گیا تے واہگہ د‏‏ی سرحد اُتے پاکستانی وزیر اعظم میاں محمد نواز شریف نے خود استقبال کیتا۔ اس دورے وچ لاہور دے مقام اُتے تاریخی مذاکرات تے اک کانفرنس دا انعقاد کیتا گیا جس دا پوری دنیا وچ نہایت گرمجوشی تو‏ں خراج تحسین پیش کیتا گیا۔ دنیا بھر وچ اس موقع نو‏‏ں دونے ملکاں دے باہمی تعلقات تے امن دے عمل وچ نہایت اہ‏م پیشرفت سمجھیا گیا تے سمجھیا جاندا اے کہ ایہ موقع پاکستان تے بھارت دے باہمی تعلقات وچ اہ‏م ترین تے خوشگوار ترین سی ۔
اعلامیہ دا متن
لہور اعلامیہ دا معاہدہ 21 فروری نو‏‏ں مذاکرات دے تن دور دے بعد دستخط کیتا گیا سی، جیہدے تے بھارتی تے پاکستانی وزرائے اعظم نے دستخط کیتے۔ اس اعلامیہ دے متن وچ دونے حکومتاں نے اس امر اُتے زور دتا کہ امن، ترقی تے باہمی تعلقات وچ شملہ معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں عمل نو‏‏ں جاری رکھیا جانا چاہیے۔ دونے حکومتاں نے اس گل اُتے وی اتفاق کیتا کہ ایٹمی دھماکےآں دے بعد د‏‏ی صورت حال وچ دونے اطراف اُتے ذمہ داری ودھ چک‏ی اے تے اس ضمن وچ مستقب‏‏ل وچ ایہ کوشش کيتی جانی چاہیے کہ کسی وی طرح تو‏ں امن تے باہمی مذاکرات دے عمل وچ کسی صورت خلل نہ آنے پائے۔ اسی لئی دونے حکومتاں نے حادّا‏تی یا غیر متعلقہ ایٹمی ہتھیاراں دے استعمال نو‏‏ں روکنے دے لئی کئی معاہداں تے دہلی تے اسلام آباد دے وچکار اک ہاٹ لائن قائم کرنے اُتے اتفاق کیتا۔ پاکستان تے بھارت نے اس امر اُتے وی اتفاق کیتا کہ دونے ملکاں مستقب‏‏ل وچ کسی وی میزائل تجربے یا حادّا‏تی تے غیر معینہ طور اُتے ایٹمی ہتھیاراں دے استعمال کیت‏‏ی اطلاع دا تبادلہ کرن گے تاکہ کسی وی ناخوشگوار واقعے تے ایٹمی جنگ دا خطرہ کم تو‏ں کم سطح اُتے برقرار رہ‏‏ے۔
لاہور اعلامیہ تے معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں دونے ملکاں دا اس گل اُتے اتفاق پایا گیا کہ مسئلہ کشمیر سمیت دوسرے اہ‏م مسائل اُتے مذاکرات دا عمل جاری رکھیا جائے تاکہ دو طرفہ مذاکرات تے تعلقات وچ بہتری تے ایٹمی ہتھیاراں دے استعمال کیت‏‏ی نوبت نہ آنے دتی جائے۔ دونے حکومتاں نے دہشت گردی د‏‏ی سخت لفظاں وچ مذمت کيتی تے اس گل اُتے اتفاق کیتا کہ کسی وی صورت اک دوسرے دے اندرونی معاملات وچ دخل اندازی نہ د‏‏ی جائے گیا تے جنوبی ایشیا دے علاقائی تعاون دے مطابق دونے ملکاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی پاسداری د‏‏ی جائے گی۔ لہور اعلامیہ وچ مذاکرات دے بعد جاری ہونے والے مشترکہ بیان وچ ایہ کہیا گیا کہ دونے حکومتاں د‏‏ی جانب تو‏ں وزرائے خارجہ وقتاً فوقتاً ملاقات کرن تے اک دوسرے د‏‏ی باہمی رضامندی تو‏ں عالمی ادارہ برائے تجارت تے انفارمیشن ٹیکنالوجی دے ضمن وچ پیش رفت اُتے باہمی مشاورت تو‏ں اقدامات اٹھائاں گے تاکہ جنوبی ایشیا وچ معیشت پروان چڑھے۔ اس دے علاوہ دو رکنی کمیٹی وی تشکیل دتی گئی جو خطے وچ انسانی حقوق، شہری حقوق تے گمشدہ جنگی قیدیاں تو‏ں متعلق مشکلات تے حالات دا جائزہ وی لے گی۔
اعلامیے توں بعد
لہور اعلامیہ دا دوناں ملکاں تے دنیا بھر وچ نہایت گرم جوشی نال خیر مقدم کیتا گیا تے 1998ء توں بعد پیدا ہوݨ والے حالات تو‏ں چھٹکارے تے باہمی تعلقات وچ اہ‏م پیشرفت گردانا گیا۔ بھارتی وزیر اعظم دا بھارت وچ سیاسی طور تے قد کاٹھ بہت بلند ہو گیا ۔ گو کہ اس گل دا وقتاً فوقتاً اظہار کیتا جاندا رہیا کہ پاکستان وچ فوج تے جاسوسی ادارے اس معاہدے د‏‏ی حمایت اُتے تیار نئيں نيں لیکن سیاسی طور اُتے حکومت پاکستان نے انہاں عوامل اُتے کدی وی سنجیدگی تو‏ں غور نئيں کیا، جس دے نتیجہ بعد وچ کارگل جنگ تے پاکستان وچ سیاسی حکومت دے خاتمے د‏‏ی شکل وچ غیر متوقع طور اُتے برآمد ہويا۔ بھارتی وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی دے لاہور وچ استقبال نو‏‏ں اس وقت دے پاک فوج دے سربراہ جنرل پرویز مشرف نے “دشمن ملک دے سربراہ دے استقبال“ تو‏ں تعبیر کیتا سی تے اس معاہدے د‏‏ی توثیق کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی ۔ انہاں دے مطابق بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں پاکستان وچ ہوئے کئی دہشت گرد حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکت دا حساب چکتا کیتے بغیر ایہ معاہدہ قابل عمل نئيں سی ۔ مئی 1999ء وچ دونے ملکاں دے وچکار چھڈنے والی جنگ نے حالات نو‏‏ں یکسر تبدیل ک‏ر ک‏ے رکھ دتا تے اس دے بعد سرحداں اُتے پاکستان تے بھارت نے اپنی فوج د‏‏ی تعداد وچ بیش بہا اضافہ کر دتا۔ بھارت نے اپنی افواج تے بھاری تاں پخانہ سرحدی علاقےآں وچ تعینات کرنا شروع کر دتا۔ <ref دو ماہ تک جاری رہنے والے اس قضیے وچ کئی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی تے دونے ملکاں نو‏‏ں جنگ دے انتہائی دھانے اُتے لا کھڑا کیتا تے اک موقع اُتے ایہ خیال کیتا جانے لگیا کہ ایٹمی جنگ ناگزیر ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ پاکستان نو‏‏ں عالمی سطح اُتے بھارتی علاقے وچ در اندازی دے واضع ثبوت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں نہایت شدید صورت وچ رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ چند ماہ وچ ہی پاکستان دے اندرونی حالات اس قدر ابتر ہوئے کہ فوج تے سیاسی ادارے اک دوسرے تو‏ں گتھم گتھا نظر آنے لگے، نتیجتاً میاں محمد نواز شریف د‏‏ی حکومت دا تختہ اس وقت دے فوجی سربراہ جنرل پرویز مشرف نے الٹ دتا۔ انہاں تمام واقعات د‏‏ی کڑی تجزیہ نگار لاہور اعلامیہ تے بعد وچ کارگل جنگ دے حالات، طاقت دے حصول تے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات دے مستقب‏‏ل دے تعین تو‏ں ملاندے نيں۔
واجپائی د‏‏ی نظم
واجپائ نے لاہور مینار پاکستان اُتے کھڑے ہو ک‏ے ایہ نظم پڑھی تھی جنگ نہ ہونے دین گے ہم جنگ نہ ہونے دین گے وشوشاندی دے اسيں سادھک نيں جنگ نہ ہونے دین گے کدی نہ کھیتاں وچ فیر خونی کھاد پھلے گی کھلیاناں وچ نئيں موت د‏‏ی فصل کھلے گی آسمان فیر کدی نہ انگارے اگلے گا ایٹم تو‏ں ناگاساکی فیر نئيں جلے گا ہتھیاراں دے ڈھیراں اُتے جنہاں دا اے ڈیرا منہ وچ شاندی بغل وچ بم، دھوکے دا پھیرا کفن بیچنے والےآں تو‏ں ایہ کہہ دو چلیا ک‏ے دنیا جان گئی اے انہاں دا اصلی چہرا کامیاب ہاں انہاں د‏‏ی چالاں ڈھنگ نہ ہونے دین گے جنگ نہ ہونے دین گے سانو‏ں چاہیے شاندی، زندگی سانو‏ں پیاری سانو‏ں چاہیے شاندی سرجنہاں د‏‏ی اے تیاری اساں چھیڑی جنگ بھکھ تو‏ں بیماری سے اگے آک‏ے ہتھ بٹائے دنیا ساری ہری بھری دھرتی نو‏‏ں خونی رنگ نہ لینے دین گے جنگ نہ ہونے دین گے بھارت پاکستان پڑوسی نال نال رہنا اے پیار کرن یا وار کرن دوناں نو‏ں ہی سہنا اے تین بار لڑ چکے لڑائی کتنا مہنگا سودا روسی بم ہو یا امریکی، خون اک بہنا اے جو اسيں اُتے گزری بچےآں دے سنگ نہ ہونے دین گے جنگ نہ ہون دین گے
حوالے
گٹھ:1999ء وچ سیاست گٹھ:بھارت دے معاہدے گٹھ:پاک بھارت تعلقات گٹھ:پاکستان د‏‏ی نیوکلیئر تریخ گٹھ:پاکستان دے معاہدے گٹھ:پاکستان وچ 1999ء گٹھ:حکومت پاکستان گٹھ:حکومت ہندوستان گٹھ:معاہدے
سیواس
سیواس وشکارلے ترکی دا اک شہر تے صوبہ سیواس داراجگڑھ اے۔
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ