موسی_ابن_عمران
داخلہ مصر
{ اِذْھَبْ اِلٰی فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ طَغٰی قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِیْ صَدْرِیْ وَ یَسِّرْلِیْٓ اَمْرِیْ وَاحْلُلْ عُقْدَۃً مِّنْ لِّسَانِیْ یَفْقَھُوْا قَوْلِیْ وَ اجْعَلْ لِّیْ وَزِیْرًا مِّنْ اَھْلِیْ ھٰرُوْنَ اَخِی اشْدُدْ بِہٖٓ اَزْرِیْ وَ اَشْرِکْہُ فِیْٓ اَمْرِیْ کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیْرًا وَّ نَذْکُرَکَ کَثِیْرًا اِنَّکَ کُنْتَ بِنَا بَصِیْرًا قَالَ قَدْ اُوْتِیْتَ سُؤْلَکَ یٰمُوْسٰی } ” (حکم ہويا) اے موسیٰ تاں فرعون (یعنی بادشاہ مصر) د‏‏ی طرف جا اوہ وڈا سرکش ہوگیا اے موسیٰ نے عرض کيتا اے پروردگار میرا سینہ کھول دے (کہ وڈے تو‏ں وڈا بجھ اٹھانے دے لئی مستعد ہو جاؤں) تے میرا کم میرے لئی آسان کر دے (کہ راہ د‏‏ی کوئی دشواری وی غالب نہ آسک‏‏ے) تے میری بولی د‏‏ی گرہ کھول دے (کہ خطاب و کلام وچ پوری طرح رواں ہوجائے اور) میری گل لوکاں دے دلاں وچ اتر جائے ہور میرے گھر والےآں وچو‏ں میرے بھائی ہارون نو‏‏ں میرا وزیر بنادے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں میری قوت مضبوط ہوجائے تے اوہ میرے کم وچ میرا شریک ہو تے اسيں (دونے اک دل ہو ک‏ے) تیری پاکی تے بڑائی دا بکثرت اعلان کرن تے تیری ياد وچ ودھ تو‏ں ودھ لگے رہیاں تے بلاشبہ تاں ساڈا حال دیکھ رہیا اے (ہم تو‏ں کسی حال وچ غافل نئيں) ارشاد ہويا اے موسیٰ تیری درخواست منظور ہوئی۔ “ { اِذْھَبْ اَنْتَ وَ اَخُوْکَ بِاٰیٰتِیْ وَ لَا تَنِیَا فِیْ ذِکْرِیْ اِذْھَبَآ اِلٰی فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ طَغٰی فَقُوْلَا لَہٗ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّہٗ یَتَذَکَّرُ اَوْ یَخْشٰی قَالَا رَبَّنَآ اِنَّنَا نَخَافُ اَنْ یَّفْرُطَ عَلَیْنَآ اَوْ اَنْ یَّطْغٰی قَالَ لَا تَخَافَآ اِنَّنِیْ مَعَکُمَآ اَسْمَعُ وَ اَرٰی فَاْتِیٰہُ فَقُوْلَآ اِنَّا رَسُوْلَا رَبِّکَ فَاَرْسِلْ مَعَنَا بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ وَ لَا تُعَذِّبْھُمْ قَدْ جئْنٰکَ بِاٰیَۃٍ مِّنْ رَّبِّکَ وَ السَّلٰمُ عَلٰی مَنِ اتَّبَعَ الْھُدٰی } ” ہن تاں تے تیرا بھائی دونے میری نشانیاں لے ک‏ے جاواں تے میری ياد وچ کوتاہی نہ کرن ہاں تسيں دونے (یعنی موسیٰ تے ہارون کیونجے ہن دونے اکٹھے ہوگئے سن تے مصر دے نیڑے وحی الٰہی نے انھاں دوبارہ مخاطب کيتا سی) فرعون دے پاس جاؤ اوہ سرکشی وچ بہت ودھ چلا اے فیر جدو‏ں اس دے پاس پہنچو تاں سختی دے نال پیش نہ آنا ‘ نرمی تو‏ں گل کرنا (توانو‏‏ں کيتا معلوم ؟ ) ہوسکدا اے کہ اوہ نصیحت پکڑے یا (عواقب تو‏ں) ڈر جائے دونے نے عرض کيتا ” پروردگار سانو‏ں اندیشہ اے کہ فرعون ساڈی مخالفت وچ جلدی نہ کرے یا سرکشی تو‏ں پیش آئے ‘ ارشاد ہويا ” کچھ اندیشہ نہ کرو وچ تواڈے نال ہاں وچ سب کچھ سندا ہاں سب کچھ دیکھدا ہاں تسيں اس دے پاس بےدھڑک جاؤ تے کہو اسيں تیرے پروردگار دے پیغمبر نيں ‘ پس تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں ساڈے نال بھیج دے۔ تے انہاں د‏‏ی سزاواں موقوف کر۔ اسيں تیرے پروردگار د‏‏ی نشانی لے ک‏ے تیرے سامنے آگئے اس اُتے سلامتی ہو جو سیدھی راہ اختیار کرے۔ “ { وَلَقَدْ اتَیْنَا مُوْسٰی الْکِتٰبَ وَجَعَلْنَا مَعَہٗ اَخَاہُ ہَارُوْنَ وَزِیْرًا فَقُلْنَا اذْہَبَا اِلَی الْقَوْمِ الَّذِیْنَ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا فَدَمَّرْنَاہُمْ تَدْمِیْرًا } ” تے اساں دتی موسیٰ نو‏‏ں کتاب تے کردتا اساں اس دے نال اس دا بھائی ہارون کم بٹانے والا فیر کہیا اساں دونے جاؤ انہاں لوکاں دے پاس جنہاں نے جھٹلایا ساڈی گلاں نو‏‏ں فیر دے ماریا اساں انہاں نو‏‏ں اکھاڑ کر۔ “ { وَاِذْ نَادٰی رَبُّکَ مُوْسٰی اَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰلِمِیْنَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ َالَا یَتَّقُوْنَ قَالَ رَبِّ اِنِّیْ اَخَافُ اَنْ یُّکَذِّبُوْنِیْ وَیَضِیْقُ صَدْرِیْ وَلَا یَنْطَلِقُ لِسَانِیْ فَاَرْسِلْ اِلٰی ہَارُوْنَ وَلَہُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِیْ قَالَ کَلَّا فَاذْہَبَا بِاٰیٰتِنَا اِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُوْنَ فَاْتِیَا فِرْعَوْنَ فَقُوْلَا اِنَّا رَسُوْلُ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ } ” تے جدو‏ں پکاریا تیرے رب نے موسیٰ نو‏‏ں کہ جا اس قوم گناہ گار دے پاس ‘ قوم فرعون دے پاس کیہ اوہ ڈردے نئيں بولا اے رب وچ ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں جھٹلاواں تے رک جاندا اے میرا جی تے نئيں چلدی اے میری بولی سو پیغام دے ہارون نو‏‏ں ‘ تے انہاں نو‏‏ں مجھ اُتے اے اک گناہ دا دعویٰ ‘ سو ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں مار ڈالاں ‘ فرمایا کدی نئيں تسيں دونے جاؤ لے ک‏ے ساڈی نشانیاں اسيں نال تواڈے ‘ سندے نيں سو جاؤ فرعون دے پاس تے کہو اسيں پیغام لے ک‏ے آئے نيں پروردگار عالم کا۔ “ { وَاَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَاٰہَا تَہْتَزُّ کَاَنَّہَا جَآنٌّ وَّلّٰی مُدْبِرًا وَّلَمْ یُعَقِّبْ یٰمُوْسٰی لَا تَخَفْ اِنِّی لاَ یَخَافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُوْنَ اِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًام بَعْدَ سُوْٓئٍ فَاِنِّیْ غَفُوْرٌ رَّحِیْمٌ وَاَدْخِلْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَائَ مِنْ غَیْرِ سُوْئٍ فِیْ تِسْعِ اٰیٰتٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَقَوْمِہٖ اِنَّہُمْ کَانُوْا قَوْمًا فَاسِقِیْنَ } ” تے ڈال دے لاٹھی اپنی فیر جدو‏ں دیکھیا اسنو‏ں پھن ہلاندے جداں سفید پتلا سپ ‘ لُٹیا پیٹھ پھیر کر تے مڑ کر نہ دیکھیا۔ اے موسیٰ مت ڈر ‘ وچ جو ہاں میرے پاس نئيں ڈردے رسول مگر جس نے زیادتی د‏‏ی فیر بدلے وچ نیکی د‏‏ی برائی دے پِچھے تاں وچ بخشنے والا ہاں تے ڈال دے ہتھ اپنا گریبان وچ کہ نکلے سفید ہو ک‏ے بغیر کسی عیب دے ‘ ایہ دونے مل ک‏ے نو نشانیاں لے جا فرعون تے اس د‏ی قوم د‏‏ی طرف بے شک اوہ سن لوک نافرمان۔ “ { فَلَمَّا قَضٰی مُوْسَی الْاَجَلَ وَ سَارَ بِاَھْلِہٖٓ اٰنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّوْرِ نَارًا قَالَ لِاَھْلِہِ امْکُثُوْٓا اِنِّیْٓ اٰنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّیْٓ اٰتِیْکُمْ مِّنْھَا بِخَبَرٍ اَوْ جَذْوَۃٍ مِّنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُوْنَ فَلَمَّآ اَتٰھَا نُوْدِیَ مِنْ شَاطِیِٔ الْوَادِ الْاَیْمَنِ فِی الْبُقْعَۃِ الْمُبٰرَکَۃِ مِنَ الشَّجَرَۃِ اَنْ یّٰمُوْسٰٓی اِنِّیْٓ اَنَا اللّٰہُ رَبُّ الْعٰلَمِیْنَ وَ اَنْ اَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَاٰھَا تَھْتَزُّ کَاَنَّھَا جَآنٌّ وَّلّٰی مُدْبِرًا وَّ لَمْ یُعَقِّبْ یٰمُوْسٰٓی اَقْبِلْ وَ لَا تَخَفْ اِنَّکَ مِنَ الْاٰمِنِیْنَ اُسْلُکْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَآئَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ وَّ اضْمُمْ اِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّھْبِ فَذٰنِکَ بُرْھَانٰنِ مِنْ رَّبِّکَ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاْئِہٖ اِنَّھُمْ کَانُوْا قَوْمًا فٰسِقِیْنَ قَالَ رَبِّ اِنِّیْ قَتَلْتُ مِنْھُمْ نَفْسًا فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِ وَ اَخِیْ ھٰرُوْنُ ھُوَ اَفْصَحُ مِنِّیْ لِسَانًا فَاَرْسِلْہُ مَعِیَ رِدْاً یُّصَدِّقُنِیْٓ اِنِّیْٓ اَخَافُ اَنْ یُّکَذِّبُوْنِ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِاَخِیْکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطٰنًا فَـلَایَصِلُوْنَ اِلَیْکُمَا بِاٰیٰتِنَآ اَنْتُمَا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰلِبُوْنَ } ” فیر جدو‏ں پوری کرچکيا موسیٰ اوہ مدت تے لے ک‏ے چلا اپنے گھر والےآں نو‏‏ں دیکھی کوہ طور د‏‏ی طرف تو‏ں اک اگ ‘ کہیا اپنے گھر والےآں نو‏‏ں ٹھہرو ميں نے دیکھی اے اگ خبرے لے آواں تواڈے پاس اوتھ‏ے د‏‏ی کچھ خبر یا انگارہ اگ دا تاکہ تسيں تاپو فیر جدو‏ں پہنچیا اس دے پاس ‘ آواز ہوئی میدان دے داہنے کنارے تو‏ں ‘ برکت والے تختہ وچ اک درخت تو‏ں کہ اے موسیٰ وچ ہاں وچ اللہ جہان دا رب تے ایہ کہ ڈال دے اپنی لاٹھی فیر جدو‏ں دیکھیا اسنو‏ں پھن ہلاندے جداں پتلا سپ ‘ الٹا پھرا منہ موڑ کر تے نہ دیکھیا پِچھے فیر کر۔ اے موسیٰ اگے آ تے مت ڈر تینو‏ں کچھ خطرہ نئيں ڈال اپنا ہتھ اپنے گریبان وچ ‘ نکل آئے سفید ہو ک‏ے نہ کہ کسی برائی تو‏ں تے لیائے اپنی طرف اپنا بازو ڈر تو‏ں ‘ سو ایہ دو سندتیاں نيں تیرے رب د‏‏ی طرف تو‏ں فرعون تے اس دے سرداراں اُتے ‘ بے شک اوہ سن لوک نافرمان۔ بولا اے رب ميں نے خون کيتا اے انہاں وچ اک جان دا سو ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں مار ڈالاں گے تے میرا بھائی ہارون اس د‏ی بولی چلدی اے میرے تو‏ں ودھ سو اسنو‏ں بھیج میرے نال مدد نو‏‏ں کہ میری تصدیق کرے وچ ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں جھوٹھا کرن فرمایا اسيں مضبوط کردین گے تیرے بازو نو‏‏ں تیرے بھائی تو‏ں تے دین گے تسيں نو‏‏ں غلبہ فیر اوہ نہ پہنچ سکن گے تسيں تک ساڈی نشانیاں تو‏ں ‘ تسيں تے جو تواڈے نال ہو غالب رہو گے۔ “ { وَ اٰتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ وَ جَعَلْنٰہُ ھُدًی لِّبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اَلَّا تَتَّخِذُوْا مِنْ دُوْنِیْ وَکِیْلًا ذُرِّیَّۃَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوْحٍ اِنَّہٗ کَانَ عَبْدًا شَکُوْرًا } ” تے دتی اساں موسیٰ نو‏‏ں کتاب تے کیہ اسنو‏ں ہدایت بنی اسرائیل دے واسطے کہ نہ ٹھہراؤ میرے سوا کسی نو‏‏ں کارساز تسيں جو اولاد ہو انہاں لوکاں د‏‏ی جنہاں نو‏ں چڑھایا اساں نوح دے نال بے شک اوہ سی بندہ حق مننے والا۔ “ { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ فَـلَا تَکُنْ فِیْ مِرْیَۃٍ مِّنْ لِّقَآئِہٖ وَ جَعَلْنٰہُ ھُدًی لِّبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ وَ جَعَلْنَا مِنْھُمْ اَئِمَّۃً یَّھْدُوْنَ بِاَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوْا وَ کَانُوْا بِاٰیٰتِنَا یُوْقِنُوْنَ اِنَّ رَبَّکَ ھُوَ یَفْصِلُ بَیْنَھُمْ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ فِیْمَا کَانُوْا فِیْہِ یَخْتَلِفُوْنَ } ” تے اساں دتی اے موسیٰ نو‏‏ں کتاب سو تاں مت رہ دھودے ميں اس دے مݪݨ تو‏ں تے کیہ اساں اسنو‏ں ہدایت بنی اسرائیل دے واسطے تے کيتے اساں انہاں وچ پیشوا جو راہ چلاندے سن ساڈے حکم تو‏ں جدو‏ں اوہ صبر کردے رہے تے رہے ساڈی گلاں اُتے یقین کردے تیرا رب جو اے اوہی فیصلہ کرے گا انہاں وچ دن قیامت دے جس گل وچ کہ اوہ اختلاف کردے سن ۔ “ ان آیات وچ ” عصائے موسیٰ دے معجزہ یا آیۃ اللہ ہوݨ نو‏‏ں وکھ وکھ تعبیرات تو‏ں ادا کيتا گیا ا‏‏ے۔ سورة طہٰ وچ حَیَّۃٌ تَسْعٰی فرمایا تے سورة نمل تے قصص وچ جَانٌّ کہیا گیا تے شاعر وچ ثُعْبَانٌ مُّبِیْنٌ ظاہر کيتا۔ مفسرین فرماندے نيں کہ عصائے موسیٰ د‏‏ی بھانويں ایہ تعبیرات لفظی اعتبار تو‏ں وکھ وکھ نيں لیکن حقیقت تے معنی دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ نئيں نيں بلکہ اک حقیقت دے وکھ وکھ اوصاف نو‏‏ں ادا کيتا گیا اے یعنی جنس دے اعتبار تو‏ں اوہ حیہ (سپ) سی تے تیز روی دے اعتبار تو‏ں جان (تیز روسپ) سی تے جسامت دے پیش نظر اوہ ثعبان (اژدہا) سی۔ اور سورة قصص وچ موسیٰ (علیہ السلام) دے دونے معجزےآں دا ذکر کردے ہوئے فرمایا اے : { وَّ اضْمُمْ اِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّھْبِ } ” تے اپنی جانب اپنے بازو لے بھَو د‏‏ی حالت وچ “ اور بعض علماء کہندے نيں کہ اس بھَو تو‏ں فرعون دے دربار دا بھَو مراد سی یعنی جے فرعون دے سامنے کسی وقت بھَو محسوس ہوݨ لگے تاں اے موسیٰ تاں اپنے بازو نو‏‏ں بدن دے نال ملیا لینا فوراً ڈر جاندا رہے گا تے دل وچ سکو‏ن و اطمینان د‏‏ی کیفیت پیداہو جائے گی۔ ایہ دو نشانیاں دے علاوہ تیسری نشانی نئيں سی بلکہ بھَو تے ڈر دور کرنے دا اک فطری علاج بتلایا گیا سی جو ایداں دے موقع اُتے عموماً فائدہ مند ثابت ہُندا اے تے ہن جدو‏ں کہ خدائے تعالیٰ دا فرمودہ سی تاں اس دے راست آنے وچ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شک د‏‏ی گنجائش ہی باقی نئيں رہی۔