cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
۱۔ان روایتاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں ابو نعیم نے دلائل النبوہ نامی اپنی کتاب وچ سیف تو‏ں نقل کرکے انہاں اُتے اعتماد کيتا اے تے انہاں نو‏ں رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی نبوت د‏‏ی صداقت د‏‏ی گواہی شمار کيتا ا‏‏ے۔
۳۴٦ روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین:
ان روایتاں د‏‏ی سند وچ محمد، طلحہ، مہلب ، نضر ، ابن رفیل تے اک ناشناس شخص دا ناں آیا اے، اساں محمدوطلحہ دے بارے وچ زیاد د‏‏ی نسل د‏‏ی اصلاح دے عنوان دے تحت تحقیقکی ا‏‏ے۔
اما مہلب ، تاں سیف د‏‏ی روایتاں وچ مہلب بن عقبہ اسدی اے، کہ تریخ طبری وچ سیف د‏‏ی ٦٧ روایتاں اس تو‏ں نقل ہوئیاں نيں(۱) ۔
ابن رفیل نے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں اکثر اپنے باپ رفیل تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ اساں انہاں راویاں وچو‏ں کسی اک دا ناں سند شناسی د‏‏یاں کتاباں وچ نئيں پایا تے سیف د‏‏ی روایتاں وچ ناشناس لوک د‏‏ی حالت وی کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں ا‏‏ے۔
یہ سی سیف د‏‏ی حدیث د‏‏ی سندا ور اس دے متن دا حال یوم الجراثیم دے دن ،لیکن دوسرے حموی اپنی کتاب معجم البلدان وچ کوفہ د‏‏ی تشریح دے دوران سعد دے قادسیہ دے بعد مدائن جانے دے بارے وچ لکھدے ہوئے ایويں کہندا اے :پنڈ والےآں نے مسلماناں دے نال خیر خواہی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں محاذ جنگ دے ضعیف علاقےآں د‏‏ی طرف راہنمائی کیتی۔ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں کچھ تحفے دے ک‏‏ے انہاں د‏‏ی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کيتا،
۱۔اعجز الاخوات انہاں یلدن مِثلک یا قعقاع،دلائل النبوہ ج ۲ وچ ۲۰۸ طبع حیدرآباد۔
۳۴٧ اس دے بعد سعد نے یزدگرد د‏‏ی طرف جانے دا ارادہ کرکے مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے خالدبن عرفطہ۔ جو بنی زہر ہ قبیلہ اسد دا اسيں پیمان سی ۔ نو‏‏ں پہلے روانہ کيتا، لیکن اوہ کامیاب نہ ہوسکا، ایتھ‏ے تک خالد نے چھت دار یعنی آبادی والے علاقہ نو‏‏ں فتح کيتا لیکن اسنو‏ں فتح کرنے دے باوجود دریا نو‏‏ں عبور کرنے دا کوئی راستہ نہ پایا، دیہاتیاں نے انہاں نو‏ں قریہ صیادین دے نزدیک شہر دے نچلے حصے وچ واقعہ مخاضہ د‏‏ی طرف راہنمائی کی، سعد دے سوار اس طرف چلے گئے تے ايس‏ے جگہ تو‏ں دریا نو‏‏ں عبور کيتا(۱) ۔
بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ اس مطلب دے بعد کہندا اے :ایرانیاں نے مسلماناں اُتے تیراندازی د‏‏ی تے قبیلہ طی دے سلیل بن یزید بن مالک سنبسی نامی اک شخص دے علاوہ سب صحیح وسالم بچے تے کوئی ہلاک نئيں ہويا۔(۲)
سیف اس افسانہ وچ کہندا اے :پہلے عاصم نے دشمن نو‏‏ں شکست دتی تے عبور دا راستہ کڈیا اس دے بعد سپاہی پانی وچ کود پئے تے جدو‏ں وی کوئی گھوڑا تھک جاندا سی، فوراً زمین دا اک ٹکڑا دریا د‏‏ی تہہ تو‏ں اٹھیا کر اس دے سماں دے تھلے لگ جاندا سی، اک دوسری روایت وچ کہندا اے :اس دن نو‏‏ں اس لئی یوم الجراثیم کہندے نيں کہ اس دن کوئی تھکتا نئيں سی، جے کوئی تھکتا تاں فوراً زمین دا اک ٹکڑا (جرثومہ)اس دے پیراں تلے اُتے آجاندا سی تاکہ اوہ اس اُتے تھکاوٹ دور کرے، اپنی آخری روایت وچ کہندا اے :غرقہ دے علاوہ سب صحیح
۱۔مخاضہ : پانی د‏‏ی اس جگہ نو‏‏ں کہندے جتھو‏ں پیادہ تے سوار گزرسکن ،
۲۔معجم البلدان، ج٧ ۲۹٦۔
۳۴۸ وسالم گزرے ، قعقاع د‏‏ی ماں اس دے قبیلہ تو‏ں سی، غرقہ غرق ہويا، لیکن قعقاع نے اسنو‏ں پھڑ کر صحیح وسالم باہر کھچ لایا، اس نے کہیا:اے قعقاع عورتاں تجھ جداں نو‏‏ں جنم دینے تو‏ں عاجز نيں ۔ اس نے روایت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی راوی تو‏ں نقل کيتا اے کہ اس نے کہیا:گویا وچ اس وقت اس دے گھوڑے نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں کہ اپنے جسم تو‏ں پانی جھاڑ رہیا ا‏‏ے۔(۱)
ہم ایہ نہ سمجھ سک‏‏ے کہ قعقاع د‏‏ی والدہ دے رشتہ دار دے لئی کیو‏ں زمین اُتے نئيں آئی تاکہ اوہ غرق ہونے تو‏ں بچ جائے ، شاید ایہ اس لئی سی کہ سیف اپنے افسانہ دے سورما، قعقاع دے لئی اک فضیلت گڑھ لے۔سیف دے افسانےآں وچ عاصم وقعقاع قبیلہ تمیم دے دو دلیر تے بہادربھائی وچ جنہاں نے پیغمبر نو‏‏ں درک کيتا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تفصیل اک سوپنجاہ جعلی اصحاب نامی کتاب د‏‏ی پہلی جلد وچ آچک‏ی ا‏‏ے۔
جب اسيں سیف د‏‏ی انہاں روایتاں نو‏‏ں دوسرےآں (حموی تے بلاذری)کی روایتاں تو‏ں مواز نہ کردے نيں ، کہ انہاں نے کہیا اے :دیہاتیاں نے مسلماناں د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں عبور دا راستہ دکھا یا تاکہ اس راستہ تو‏ں پانی تو‏ں گزرجاواں ، اس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ سیف نے تریخ حوادث وچ کافیحد تک جھوٹھ ملادتا ا‏‏ے۔
٦یوم النحیب:
یہ دن وی انہاں ایام وچو‏ں اے کہ سیف نے تریخ تے اسلام دے وقائع وچ جعل کيتے نيں ۔
۱۔فتوح البلدان ،ص ۲٧۲۔
۳۴۹ اس د‏ی تفصیل حسب ذیل ملاحظہ فرماواں ۔
طبری نے ۳٦ ئھ دے حوادث وچ سیف تو‏ں ، اس نے ابن الشہید تو‏ں تے اس نے ابن ابی ملیکہ تو‏ں اوہ وروایت کردا اے کہ طلحہ وزبیر باہر نکلے تے چکر لگانے لگے فیر اس وقت عائشہ باہر آگئی تے اس دے پِچھے پیغمبر اسلام د‏‏ی دوسری بیویاں وی باہر آگئياں ، ایتھ‏ے تک ایہ لوک ذات عرق پہنچ گئے۔
اک دوسری روایت وچ سیف نے نقل کيتا اے کہ :عبدالرحمان راستے وچ تے بصرہ وچ لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھاندا سی، ایتھ‏ے تک کہ قتل ہويا۔
سیف نے انہاں روایتاں نو‏‏ں طلحہ ، زبیر تے عائشہ دے جنگ جمل دے لئی مکہ تو‏ں بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہونے د‏‏ی خبر د‏‏ی رپورٹ دے طور اُتے نقل کيتا اے کہ مجموعاً تن داستاناں نو‏‏ں بیان کيتا اے:
۱ ۔ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹیاں دے عائشہ نو‏‏ں ذات عرق تک رخصت کرنے د‏‏ی خبر:
اساں اس خبر دے بارے وچ کوئی مآخذ نئيں پایا، صرف ام سلمہ تو‏ں اک روایت نقل کيتی گئی
۱۔ذات عرق ، بخد تے نہامہ دے درمیان سرحد ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں عراق حج دا احرام باندھدے نيں ۔
۲۔تریخ طبری ج ۳۱۴، تریخ ابن کثیر ٧٧ ، ۲۳۰
۳۵۰ ہے یا اس سلسلے وچ اس دا عائشہ دے ناں لکھیا گیا خط ا‏‏ے۔ تے ام سلمہ دے عائشہ دے ناں لکھے گئے خط دا متن ایويں اے:
جب عائشہ نے جنگ جمل دے لئی مکہ تو‏ں نکل ک‏ے بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہونے دا فیصلہ کيتا تاں ام سلمیٰ نے ایويں کہیا:
اے عائشہ!تم رسول خدا تے امت دے درمیان اک دہلیز د‏‏ی حیثیت رکھدی ہوئے تیرا پردہ حریم پیغمبر اُتے لٹکا ہويا ا‏‏ے۔ قرآن مجید نے تیرے دامن نو‏‏ں سمیٹا اے تسيں اسنو‏ں نہ پھیلاؤ خداوند عالم نے تینو‏ں گھر وچ بیٹھنے دا حکم دتا اے، تسيں اپنے آپ نو‏‏ں صحرااوربیابان وچ کھچ کرنہ لاؤ۔ خدا اس امت نو‏‏ں اس منحوس کم د‏‏ی انجام دھی تو‏ں بچائے:(۱)
بہرحال تسيں کوخدا دے حضور وچ تے ايس‏ے د‏‏ی طرف پلٹنا اے، رسول خدا دے حضورماں پیش کيت‏‏ی جاؤ
۱۔عبدالرحمان بن عتاب بن سید بن ابی العیص بن عبدشمس جنگ جمل وچ عائشہ دے لشکر وچ قتل ہويا،تریخ طبری ج ۱ ۳۲۳و ۳۱۴۔
۳۵۱ گی۔ جے مینو‏ں اس حالت وچ بہشت برین وچ داخل ہونے نو‏‏ں کہاجائے جدو‏ں کہ ميں نے رسول خدا دے حکم د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ہوئے تے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں مجھ اُتے مقرر کيتے گئے احکا‏م نیزآنحضرت دے پردہ حرمت نو‏‏ں تارتار کيتا ہوتو مینو‏ں شرم آئے گی، اے عائشہ! تسيں اپنے آپ اُتے کنٹرول کرو تے پردہ تو‏ں باہر نہ نکلو، اپنے گھر د‏‏ی چوکھٹ نو‏‏ں اپنی آرام گاہ قرار دو تاکہ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خوشنودی تے رضا دے نال انہاں نال ملاقات کرو۔
اک ہور روایت وچ اس جملہ دے بعد وادھا ہويا اے:
جے ميں توانو‏‏ں اوہ چیز بتاداں جو ميں نے رسول خدا تو‏ں سنیا اے، تاں تسيں سپ دے ڈسے ہوئے د‏‏ی طرح تڑپوگی۔ والسلام
عائشہ نے جواب دتا:اے ام سلمہ! تیرے پندونصائح نو‏‏ں قبول کردی ہاں تے انہاں د‏‏ی قدر وقیمت جاندی ہاں لیکن گل ویسی نئيں اے جداں کہ تسيں کہندی ہوئے میرے لئے بہتر موقع فراہ‏م ہويا اے تاکہ اک دوسرے دے جان دے پیاسنو‏ں دوگروہاں دے درمیان صلح کراواں ۔
۲سرزمین ذات عرق وچ اجتماع د‏‏ی خبر:
اک دوسری روایت وچ جسنو‏ں طبری نے سیف دے علاوہ اک دوسرے راوی تو‏ں وی نقل کيتا اے ایويں آیا اے:
سعد بن عاص نے مروان بن حکم تے اس دے دوستاں تو‏ں ذات عرق وچ ملاقات کيت‏ی تے کہیا:کتھے جارہے ہو، جنہاں نے عثمان دا خون بہایا اے انہاں نو‏ں قتل کرڈالو تے اپنے گھر د‏‏ی طرف چلے جاؤ تے اپنے آپ نو‏‏ں ہلاکت وچ مت ڈالو(۱)
جواب دتا گیا:ہم جارہے نيں تاکہ شاید عثمان دے تمام قاتلاں نو‏‏ں اک ہی جگہ اُتے قتل کرسکن ۔
اس دے بعد طلحہ وزبیر نو‏‏ں مخفیانہ طور اُتے دیکھیا تے انہاں نو‏ں کہیا:
اگر تسيں لوک کامیاب ہوئے تاں حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور کس دے ہتھ وچ دوگے؟
انہاں نے جواب دتا:ہم دوآدمیاں وچو‏ں جس کسی کوبھی لوک منتخب کرلاں ۔
۳۵۲ سعد بن عاص بن امیہ، اس د‏ی ماں ام کلثوم بنت عمرو مریہ سی، حضرت علی نے جنگ بدر دے دن اس دے باپ نو‏‏ں قتل کيتا سی، سعید قریش دے بزرگاں وچو‏ں سی ایہ انہاں لوکاں وچو‏ں اک سی جس نے عثمان دے لئی قرآن مجید لکھیا سی، عثمان نے اسنو‏ں ولید دے بعد کوفہ دا حاکم مقرر کيتا، عثمان د‏‏ی وفات دے بعد اس نے جنگاں تو‏ں کنارہ کشی کیتی۔ معاویہ نے اپنی حکومت دے دوران مروان نو‏‏ں معزول کرنے دے بعد اسنو‏ں مدینہ دا حاکم معین کيتا۔ کچھ مدت دے بعد اسنو‏ں معزول کرکے فیر مروان نو‏‏ں مدینہ دا حاکم مقرر کردتا۔ تاکہ اس دے ذریعہ انہاں دو دے درمیان دشمنی ایجاد کرے(اسدالغابہ ۲/۳۰۹)
اس روایت وچ سعید اموی نے تمام خاندان بنی امیہ دے اس لشکر وچ موجود تمام افراد نو‏‏ں مخاطب قرار دے ک‏‏ے انہاں تو‏ں طلحہ وزبیر و عائشہ نو‏‏ں قتل کرنے دا مطالبہ کيتاکیونجے انہاں نے جو عثمان د‏‏ی خونخواہی دے لئی قدم اٹھایا اے، دراصل اوہ اس دے ذمہ دار سن تے اوہ خون انہاں دے پاس سی (اوہی عثمان دے قتل وچ شریک سن )
اس نے کہیا :نئيں ، توانو‏‏ں ایہ کم عثمان د‏‏ی اولاد دے ہتھ وچ دینا چاہیدا،کیونجے تسيں لوکاں نے عوام نو‏‏ں عثمان د‏‏ی خون خواہی دے ناں اُتے اکسایا ا‏‏ے۔
۳۵۳ انہاں نے کہیا:کیہ اسيں مہاجرین دے بزرگاں نو‏‏ں چھڈ کرخلافت انہاں د‏‏ی اولاد دے حوالہ کرن گے؟(یعنی خلافت نو‏‏ں اپنے تاں۔ جوکہ مھاجر دے بزرگ نيں ،دورکرکے عثمان د‏‏ی اولاد نو‏‏ں سو نپاں گے؟)اس نے کہیا:ہم مناسب نئيں سمجھدے نيں کہ حکومت نو‏‏ں عبد مناف د‏‏ی اولاد تو‏ں باہر لیانے د‏‏ی کوشش کرن ،(یعنی مناسب نئيں اے کہ اسيں ایہ نو‏‏ں شش کرن کہ خلافت حضرت علی دے ہتھ تو‏ں لے لاں ، جدو‏ں کہ علی آل عبد مناف و ساڈے چچیرے بھائی نيں ، بنوامیہ تے بنوہاشم آپس وچ چچیرے بھائی سن )
اس دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں عبداللہ بن خالدبن سعید(جوخود وی بنی امیہ تو‏ں سی) دے ہمراہ واپس آیا،مغیرہ بن شعبہ(جو ثقیف وچو‏ں سی) نے کہیا:سعید دا نظریہ صحیح اے :جو وی قبیلہ ثقیف تو‏ں ایتھ‏ے آیا اے، واپس چلاجائے۔ اس گروہ نے وی جنگ تو‏ں منہ موڑا تے واپس چلاگیا۔ لیکن دوسرے اپنے راستے اُتے اگے بڑھدے رہ‏‏ے۔ جنگ دے لئی جانے والےآں وچ عثمان دے بیٹے ابان تے ولید جداں لوک بھی
موجود سن ۔ اوہ اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے دور پہنچے تے راستہ وچ انہاں دے درمیان اختلاف پیدا ہويا کہ کس شخص نو‏‏ں سرپرست بنایا جائے تاآخر روایت عائشہ دے حکم تو‏ں مردے دم تک عبدالرحمان بن عتاب دا راستے وچ تے بصرہ وچ امامت دے فرائض انجام دینا۔
یہ خبر سیف دے علاوہ دوسرےآں دے ایتھ‏ے ایويں ذکر ہوئی اے :جس وقت کاروان مکہ تو‏ں باہر
۱۔عبداللہ بن خالدبن اسید بن ابی العیص بن امیہ، زیادنے اسنو‏ں فارس دا حاکم مقرر کيتا تے مردے وقت اسنو‏ں کوفہ وچ اپنا جانشین مقرر کيتا تے معاویہ نے اسنو‏ں ايس‏ے عہدہ اُتے برقرار رکھیا(اسد الغابہ ۳۰/۱۴۹)
۳۵۴ آیا، مروان نے نماز دے لئی اذان کہیفیر طلحہ وزبیر دے پاس جاک‏ے انہاں تو‏ں پُچھیا،تم وچو‏ں کس ناں وچ امیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلام کراں گا تے نماز د‏‏ی اذان کس دے لئی کہاں ؟
عبداللہ بن زبیر نے کہیا:ابو عبداللہ دے لئی۔ ایہ زبیر د‏‏ی کنیت سی۔
محمد بن طلحہ نے کہیا:ابو محمد دے لئی، ایہ طلحہ د‏‏ی کنیت سی۔
عائشہ نے مروان نو‏‏ں پیغام بھیج دتا تے کہیا:توانو‏‏ں کيتا ہوگیا؟کیا ساڈے کم وچ اختلاف ڈالنا چاہندے ہو؟بہر صورت میرا بھانجا عبداللہ بن زبیر پیش نماز ہوناچاہیدا۔(۱)
انہاں وچو‏ں بعض افراد نے کہیا:خدا د‏‏ی قسم جے اسيں کامیاب ہوئے تاں فتنہ برپا ہوئے گا، کیونجے نہ طلحہ زبیر د‏‏ی سرداری قبول کرنے دے لئی آمادہ اے اورنہ زبیر طلحہ د‏‏ی ۔
بصرہ پہنچنے تک راستہ وچ ایہ اختلاف موجود سی، یعقوبی نے اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ انہاں نے بصرہ وچ بیت المال نو‏‏ں پرت لیا تے جو کچھ اوتھ‏ے سی اسنو‏ں لے گئے تے جدو‏ں نماز دا وقت پہنچیا تاں طلحہ وزبیر دے درمیان اختلاف پیدا ہويا انہاں وچو‏ں ہر اک دوسرے نو‏‏ں محراب تو‏ں کھچ رہیا سی تاکہ اوہ پیش نماز نہ بنے ، لوکاں نے فریاد بلند کی:الصلاة الصلاة اے یاران محمد!عائشہ نے کہیا:اک دن محمد بن طلحہ امام جماعت ہوئے گا تے دوسرے دن عبداللہ بن زبیر۔
ابن سعد نے طبقات وچ ایويں کہیا اے :ابن زبیر اگے بڑھاتاکہ امامت کرے لیکن محمد بن طلحہ نے اسنو‏ں پِچھے ڈھکیل کر خود امام بننا چاہیا، عبداللہ بن زبیر نے وی ویسا ہی کيتا، آخر کار پہلی بار امام
۳۵۵ جماعت نو‏‏ں معین کرنے دے لئی قرعہ کشی کيتی گئی تے قرعہ وچ محمد بن طلحہ دا ناں نکلیا اوہ اگے ودھیا تے ایہ آیة پڑھی:<سَالَ سائِلٌ بِعذابٍ واقع >، یعنی اک سوال کرنے والے نے عذاب دے بارے وچ سوال کيتا، عجب !کیواں دا منحوس فال سی؟
کتاب الاغالی وچ ایويں آیا اے :اک شاعر نے اس سلسلہ وچ ایہ اشعار کہ‏ے نيں :
تَباری الغِلامان إذْ صلّیا
وشحّ علی الملک شیخاهما
و مالی و طلحه و ابن الزبیر
وهذا بذي الجذع مولاهما
فامّهما الیوم غرتّهما
وَ یعلی بن منیة دلاهما
نماز دے وقت فرزندان اک دوسرے نو‏‏ں پِچھے ڈھکیل رہے نيں تے بُڈھے لوک بادشاہی اُتے نزاع کررہے نيں تے اسنو‏ں للچائی نظراں تو‏ں دیکھدے نيں ۔سانو‏ں طلحہ تے زبیر دے بیٹے تو‏ں کيتا کم اے جدو‏ں کہ بیابان دے کنارے انہاں دا رہبر کھڑا اے ،اج انہاں د‏‏ی ماں ، یعنی عائشہ نے انہاں نو‏ں فریب دتا اے تے منیہ دے بیٹے یعلی نے انہاں نو‏ں فریفتہ بنا لیا اے(۱)
یہ سن اوہ مطالب جنہاں دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت دے متن وچ واقع دے خلاف ذکر ہويا اے اس دے علاوہ ہن اس د‏ی حدیث د‏‏ی سند دے بارے وچ چھان بین کرن تو‏ں کہ اس دا صحیح اندازہ ہوسک‏‏ے۔
ا۔ان دونے د‏‏ی ماں تو‏ں مراد عائشہ اے، یعلی بن امیہ نے انہاں نو‏ں دھو کہ دیاتھا۔ یعلی د‏‏ی ماں دا ناں منیسہ بنت غزوان سی تے اس دا باپ میتہ بن عبدہ سی تے اوہ قبیلہ بنی تمیم تو‏ں سی تے بنی امیہ دا اسيں پیمان سی اوہ عثمان دے زمانے وچ یمن دا گورنر سی تے اس دے بعد عثمان دے قتل ہونے اُتے مکہ آگیا تے جنگ جمل وچ شرکت کيتی۔ (الاغانی ج۱۱/ص۱۱۹-۱۲۱)
۳۵٦ روایت سیف د‏‏ی سند د‏‏ی تحقیقات:
سیف نے روزنحیب ، د‏‏ی روایت نو‏‏ں ابن الشہید تو‏ں نقل کيتا اے، ابن الشہید دا باپ ، جو اس روایت کاراوی اے کون اے ؟اور اس دے بیٹے دا ناں کيتا اے جو اس روایت دا راوی اے ؟اور انہاں دو افراد نو‏‏ں پہچاننے دا راستہ کيتا اے جنہاں دے بارے وچ جناب سیف نے خیال آرائی د‏‏ی اے ؟
اس لحاظ تو‏ں تے ايس‏ے گمنامی دے سبب اساں اس شخص دا ناں ونشان سیف د‏‏ی روایت دے علاوہ کدرے تے نئيں پایا، اس لئی اسيں اس شخص نو‏‏ں سیف دے خیالی راویاں وچو‏ں اک فرد جان کراسنو‏ں جعلی راویاں د‏‏ی لسٹ وچ قرار دیندے نيں ۔
بصرہ وچ عبدالرحمان د‏‏ی پیش نمازی د‏‏ی روایت نو‏‏ں سیف نے محمد بن قیس تو‏ں نقل کيتا اے تے ایہ شخص وی سیف دے جعلی راویاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
تحقیق تے موازنہ دا نتیجہ:
۱ ۔ عائشہ دے بصرہ د‏‏ی طرف روانگی دے وقت ام سلمہ د‏‏ی طرف سرزنش د‏‏ی روایت۔
اس سرزنش تے اشکال نو‏‏ں سیف نے مندرجہ ذیل جملہ نقل کرکے تدارک کيتا اے :”پیغمبر د‏‏ی بیویاں نے عائشہ نو‏‏ں ذات عرق تک رخصت کيتا“اور اس مطلب دا وادھا کيتا اے کہ پیغمبر د‏‏ی بیویاں نے متفقہ طور اُتے عائشہ دا احترام کيتا جدو‏ں کہ ایہ مطلب ام سلمہ د‏‏ی سرزنش کرنے دے نال سازگار نئيں اے، لہذا سیف اسنو‏ں تغیر دیندا اے تے اسنو‏ں اک دوسری صورت وچ پیش کردا اے جو اس دے نظریہ د‏‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔
۳۵٧ ۲ ۔ ذات عرق وچ سعید اموی د‏‏ی بنی امیہ تو‏ں گفتگو، تے ایہ کہ اس نے انہاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ قاتلان عثمان ، یعنی اوہی جنہاں نے عثمان د‏‏ی خونخواہی دا علم بلند کيتا تھا،کو قتل کرن تے اس د‏ی طلحہ تے زبیر تو‏ں گفتگو د‏‏ی رود اد کہ عثمان دے بیٹےآں وچو‏ں کسی اک دا انتخاب کرن تے انہاں دونے نےاس دتی مواقفت نئيں کيت‏‏ی ، لہذا سعید اگے ودھنے تو‏ں منکر ہوگیااور واپس چلاگیا تے اس دے نال مغیرہ تے ثقیف دے کچھ تے لوک واپس چلے گئے۔
اس روداد نو‏‏ں سیف نے درج ذیل جملہ نو‏‏ں نقل کرکے نابود کردتا اے :اس دن تو‏ں پُر مصیبت کوئی تے دن دیکھیا نئيں گیا، ایتھ‏ے تک اس دن نو‏‏ں یوم الحیب ناں رکھیا گیا اے، جدو‏ں کہ ذات عرق وچ رونماشدہ روداد اوہی سی جسنو‏ں اساں نقل کيتا، اس طرح جناب سیف نے بزرگان قریش تے خاندان مضر نال تعلق رکھنے والے اصحاب د‏‏ی لغزشاں د‏‏ی توجیہ کرکے انہاں اُتے پردہ پوشی د‏‏ی اے تے اس روایت نو‏‏ں نقل کرکے انہاں د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں چھپادتا ا‏‏ے۔
ام المومنین عائشہ نے عبدالرحمان بن عتاب نو‏‏ں پیش نمازی دے لئی معین کردیااور اوہ وی راستے وچ تے بصرہ پہنچنے اُتے قتل ہونے تک لوکاں د‏‏ی امامت کردا رہیا، سیف نے انہاں تمام تخریب کاریاں تے جاہ طلبیاں نو‏‏ں اک چھوٹی سی روایت جعل کرکے دقیق جملےآں دے ذریعہ محو کيتا اے فیر اک ہور روایت دے ذریعہ اس د‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔
سیف یوم الحیب د‏‏ی داستان دے نقل کرنے وچ (ذات عرق وچ گریہ دے دن)منفرد اے، تے طبری نے اس تو‏ں نقل کيتا اے تے ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ تریخ طبری تو‏ں نقل کيتا اے، اس طرح سیف اپنے مقصد وچ کامیاب ہويا اے تے جس اضطراب تے تشویش نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ پیدا کرنا چاہندا تھااسنو‏ں شرمندہ کرنے وچ کامیاب ہويا ا‏‏ے۔
۳۵۸ بحث دا خاتمہ:
اساں اس تو‏ں پہلے وی دیکھیا کہ سیف نے کس طرح جعلی ایام خلق کيتے نيں تے مسلماناں اوراعراب وچ دوران جاہلیت تے اسلام دے مانند مشہور ایامجعل کيتے نيں ، تے سانو‏ں معلوم ہويا کہ اس نے حقیقی روداد اں نو‏‏ں الٹادکھانے د‏‏ی کِنّی کوشش کيتی اے تاکہ اسلامی معاشرے وچ تشویش ایجاد کرکے انہاں دے عقائد تے افکار نو‏‏ں توہمات تے مذاق وچ تبدیل کردے۔
اس دے جعلی ایام ايس‏ے حد تک محدود نئيں نيں جنہاں دا اساں ذکر کيتا بلکہ اساں اس لئی اِنّے اُتے ہی اکتفا کيتا اے تاکہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ اس قسم د‏‏ی تحریفات دے نقش پا تے آثار نو‏‏ں پہچان سکن تے اس دے بعد سیف دے اس قسم دے جعل دے بارے وچ ہور نمونے پیش کرن گے(۱)
۱۔جداں حتیان دے دن (مچھلیاں دے دن)سیف کہندا اے :یہ دن اس لئی اس ناں تو‏ں مشہور ہويا اے کہ سعد بن ابی وقاص دے سپاہیاں نے قادسیہ وچ تن سو خچر گائے تے ماہی غنیمت دے طور اُتے حاصل کيتے (طبری ۱۵/۲۲۴۴)
۳۵۹ سیف دے خیالی شہر
نَثرالحمويّ کتاب سیف فی کتابه معجم البلدان
حموی نے سیف د‏‏ی کتاب نو‏‏ں (اس دے خیالی شہراں د‏‏ی وجہ سے)اپنی کتاب معجم البلدان وچ درج کيتا ا‏‏ے۔ تے دوسرےآں نے وی اس د‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔
(موئف)
معجم البلدان تے دوسرے جغرافیہ داناں دا اہ‏م مآخذ:
محققاں دے لئی ایہ امر پوشیدہ نئيں اے کہ یاقوت حموی نادر و نایاب قضیے تے اشعار نقل کرنے وچ عجیب دلچسپی رکھدا اے، جس قدر اس نے اس طرح دے قضیے واشعار نو‏‏ں شہراں د‏‏ی تشریح وچ درج کيتا اے دوسری کتاباں وچ اوداں نئيں ملدا۔ گویا یاقوت حموی نے اپنے اس تصور نو‏‏ں سیف د‏‏ی داستاناں وچ پایا اے لہذا اس نے ايس‏ے طرح سیف دے مطالب نو‏‏ں اپنی کتاب معجم البلدان وچ پیش کردیااے، لہذا اسيں دیکھدے نيں کہ اس نے ایسی جگہاں د‏‏ی تشریح د‏‏ی اے کہ جو سیف دے افسانےآں دے دائرہ تو‏ں باہر نئيں نيں ۔ جس طرح اس نے ”جبار“ ،” جعرانہ“،” شرجہ“ و”صہید“ دے بارے وچ تشریح د‏‏ی اے، اس تو‏ں ایسا معلوم ہُندا اے کہ سیف د‏‏ی کتاب دا ابن خاضبہ دے ہتھ لکھیا ہويا اک نسخہ اس دے پاس موجود سی۔
۳٦۰ ظاہر اًاس کتاب دے حاشیہ وچ ابوبکر بن سیف دے بارے وچ اک تحقیقات لکھی گئی اے ،ابن خاضبہ ، اوہی ابوبکر محمد بن احمد بن عبدالباقی بغدادی حافظ(۱) اے کہ ابو بکر خطیب تے دوسرےآں تو‏ں روایت کردا اے، اس نے ماہ ربیع الاول ۴۸۹ ئھ وچ وفات پائی اے (۲) تے ابوبکر بن سیف یا ابوبکر بن احمد بن سیف جصینی اے کہ سمعانی وحموی نے مادہ جصینی وچ انساب ومعجم البلدان وچ اس د‏ی تشریح د‏‏ی اے، یا ابو بکر احمد بن عبداللہ بن سیف بن سعدسبحستانی اے کہ اس کانام ابن عساکر د‏‏ی روایتاں دے اسناد وچ آندا اے تے خاص کر ابن عساکر نے سیف تو‏ں جو وی روایت نقل کيتی اے، اس د‏ی سند وچ اس دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔ تے ابن ندیم نے اپنی کتاب اللسٹ وچ اس د‏ی تشریح د‏‏ی ا‏‏ے۔
حموی نے جنہاں روایتاں نو‏‏ں نقل کيتا اے، انہاں نو‏ں تریخ طبری وچ وی پایا جاندا اے ،اور بعض اوقات حموی ایسی چیزاں نو‏‏ں نقل کردا اے کہ طبری نے انہاں نو‏ں نقل نئيں کيتا اے، چنانچہ طبری نے وی بعض روایتاں نقل کيتی نيں ، جنہاں نو‏ں حموی نے نقل نئيں کيتا اے، انہاں دو بزرگواراں نے اس چشمہ تو‏ں جو وی اپنے ذائقہ دے مطابق شراں پایا اے اس تو‏ں استفادہ کيتا اے، تے فرق صرف ایہ اے کہ طبری سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں پے در پے نقل کردا اے جو اوہ سیف د‏‏ی مجموعی داستان نو‏‏ں تشکیل دیندی نيں تے عمومی طور اُتے جوسیف نے مآخذ اپنی داستاناں دے لئی جعل کيتے نيں انہاں سب نو‏‏ں نقل کردا ا‏‏ے۔
۱۔حافظ اس شخص نو‏‏ں کہندے نيں ، جس نے اک لکھ احادیث حفظ د‏‏ی ہاں ۔
۲۔تریخ کامل طبع لیڈن۱۰/۱٧۸ورشذرات، ۲۸۹ئھ دے حوادث وچ ، لسان المیزان ج٦/۵٧اورج٦/۴٧۹
۳٦۱ لیکن حموی سیف د‏‏ی داستاناں دے اشعار تے عجیب وغریب مطالب وچو‏ں جو کچھ اے انہاں نو‏ں چُن دے نقل کردا اے تے بعض اوقات چن لئے گئے مطالب نو‏‏ں سیف د‏‏ی طرف نسبت دتے بغیر تے سند دا ذکر کيتے بغیر نقل کردا ا‏‏ے۔
سیف دے خیالی شہراں دے چند نمونے:
جداں کہ اساں کہیا حموی نے اپنی کتاب معجم البلدان وچ جو بعض شہراں تے زمیناں دے ماخذ ذکر کيتے نيں ، اوہ سیف د‏‏ی روایتاں نيں ، اسيں ایتھ‏ے اُتے سیف دے انہاں خیالی شہراں تے اماکن دے نمونے شاہد دے طور اُتے پیش کردے نيں جنہاں نو‏ں حموی نے اپنی کتاب وچ ذکر کيتا اے:
۱دلوث:
حموی اس کلمہ د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے :سیف قبیلہ عبد قیس دے صحارنامی اک شخص تو‏ں نقل کردا اے :ہر مزان د‏‏ی جنگ دے دناں جو اہواز دے اطراف وچ واقع ہوئی ، ایہ علاقہ دلوث و دجیل دے درمیان واقع اے، وچ ھرم بن حیان دے پاس گیا تے اس دے لئی خرمے د‏‏ی چند زنبیلاں نال لے گیا۔ (قدمت علی ھدم بن حیان)تاآخر
اور طبری ايس‏ے داستان نو‏‏ں اپنی سند تے سیف تو‏ں ۱۳ ئھ دے حوادث وچ جملہ ” بجلال من تمر“ تک نقل کردا اے ۔ اس دے بعد جو کچھ حموی نے نقل کيتا اے، طبری نے اسنو‏ں نقل نئيں کيتا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے وچ حموی دا مآخذ تریخ طبری نئيں سی، بلکہ اس دے پاس خود سیف د‏‏ی کتاب موجود سی تے اوہ اس تو‏ں نقل کردا سی۔
۳٦۲ ۲طاووس:
یاقوت حموی نے اس پوری داستان کو، جسنو‏ں طبری نے اپنی سند تو‏ں ۱٧ ء دے حوادث وچ سیف تو‏ں نقل کيتا اے ، اس اُتے خلید بن منذر دا اک شعر وی وادھا کيتا اے، لیکن طبری نے اس شعر نو‏‏ں نقل نئيں کيتا ا‏‏ے۔
۳و ۴، جعرانہ ونعمان:
یاقوت حموی نے جعرانہ اورنعمان جو حجاز وچ واقع نيں ، سیف دے کہنے اُتے استناد ک‏ر ک‏ے انہاں دونے جگہاں نو‏‏ں عراق د‏‏ی سرزمین شمار کيتا اے تے ایتھ‏ے اُتے خاص کر سیف دا ناں لیا ا‏‏ے۔
اس طرح حموی نے سیف د‏‏ی داستاناں وچ ناں لئے گئے دس تو‏ں زیادہ شہراں تے محلےآں د‏‏ی تشریح د‏‏ی اے یا انہاں د‏‏ی تشریح نو‏‏ں سیف د‏‏ی داستاناں تو‏ں استخراج کرکے سیف دا ناں ذکر کيتا اے، جداں حمقتین،لیکن اوہ جگہاں جنہاں د‏‏ی اصل یا تشریح نو‏‏ں سیف د‏‏ی داستاناں تو‏ں نقل کيتا گیا اے تے اس وچ سیف دا ناں نئيں لیا گیا اے، بہت نيں ، جداں:
۵قردودہ:
یاقوت حموی قردود د‏‏ی تشریح وچ ایويں کہندا اے :جب طلحہ نے پیغمبری دا دعویٰ کيتا تووہ شمیراء وچ داخل ہويا، تمامہ بن اوس بن لام طائی نے کسی نو‏‏ں اس دے پاس ایہ پیغام لے ک‏ے بھیجیا کہ قبیلہ جذیلہ دے پنج سوافراد میرے نال نيں جے آپ دے لئی کوئی مشکل پیش آئی تاں اسيں قردودہ تے آنسر وچ ریگستان دے نزدیک ہون گے۔
۳٦۳ طبری نے ايس‏ے روایت نو‏‏ں اپنی سند تو‏ں ۱۱ ھ ئماں اہل غطفان دے ارتداد دے سلسلہ وچ سیف تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ تے ایہی روایت حموی د‏‏ی مورداعتماد قرار پائی اے تے اس نے قردودہ د‏‏ی تشریح د‏‏ی ا‏‏ے۔
ابن جحر نے وی ايس‏ے روایت اُتے اعتماد کيتا اے، جتھے اُتے اس نے رسول اللہ دے صحابہ د‏‏ی تشریح دے ضمن وچ ثمامہ د‏‏ی تشریح د‏‏ی اے جدو‏ں کہ اساں ثمامہ تے قردودہ دے بارے وچ سیف دے علاوہ کدرے کوئی نشان نئيں پائی
٦نہراط:
چونکہ حموی نے سیف د‏‏ی بعض روایتاں نو‏‏ں سیف دا ناں لئے بغیر اپنی کتاب وچ درج کيتا اے، لہذا بعض اوقات قارئین شک وشبہہ وچ پڑکر خیال کردے نيں کہ تشریح د‏‏ی عبارت خود حموی د‏‏ی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے نہراط د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے جدو‏ں خالد بن ولید نے حیرہ تے اس دے اطراف وچ تسلط جمایااور اپنے کارندےآں نو‏‏ں اس دے اطراف وچ بھیجیا من جملہ قبیلہ بنی تمیم دے ابواط دے فرزند ”اط“ نامی اک شخص نو‏‏ں دور قستان بھیجیا، جدو‏ں اوہ اس جگہ اُتے پہنچیا ، تاں اس نے اک ندی دے کنارے اُتے پڑاؤ ڈالیا، لہذا اوہ ندی اج تک اس دے ناں اُتے نہراط دے عنوان تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
طبری نے ايس‏ے روایت نو‏‏ں ۱۲ ئھ دے حوادث دے ضمن وچ حیرہ دے اخبار دے بعد ایويں نقل کيتا اے :خالد بن ولید نے اپنے افراد تے کارندےآں نو‏‏ں بھیجیا، ایتھ‏ے تک کہندا اے :اور اط ابن ابو اط نو‏‏ں ”بروز مستان“ بھیجیا، اس نے اک ندی دے کنارے اُتے اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا تے اس جگہ دا ناں بعد وچ ايس‏ے دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے اج تک ”نہراط“ دے ناں تو‏ں مشہور اے ۔” اط“ قبیلہ سعد بن زید بن مناة نال تعلق رکھدا سی۔
ابنحجر نے الاصابہ وچ ايس‏ے روایت اُتے اعتماد کرکے اط بن اط د‏‏ی تشریح وچ لکھدا اے: اط بن ابواط قبیلہ سعد بن بکر دا اک فرد اے کہ ابو بک‏ر ک‏ے زمانہ وچ خالد بن ولید دا دوست سی تے خالد نے اسنو‏ں ٹیکس جمع کرنے دے لئی ايس‏ے علاقہ وچ ڈیوٹی دتی سی۔ ايس‏ے لئے اوتھ‏ے اُتے موجود اک ندی ايس‏ے دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔
حموی نے انہاں تن جگہاں دے ناں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب معجم البلدان وچ ذکر کيتا اے، طبری نے وی جنگ قادسیہ د‏‏ی داستان د‏‏ی تفصیل نو‏‏ں اپنی سند تو‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے کہ اساں ایام سیف نامی فصل وچ اسنو‏ں بیان کيتا۔
۱۰ ثنی:
طبری نے داستان ” ثنی“ نو‏‏ں اپنی سند تو‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے ۱۲ ھء دے حوادث دے ضمن وچ اپنی کتاب د‏‏ی ج ، ۱/ ص ۲۰۲٦ تے ص ۲۰۳۰ وچ نقل کيتا اے ۔
۱۱ ثنیہ رکاب:
اسنو‏ں وی طبری نے ايس‏ے طریقہ تو‏ں ج ، ۱/ ص ۲۰۲٦ ۔ ۲۰۲۰ وچ ۱۲ ھ ء دے حوادث دے ضمن وچ نقل کيتا اے ۔
۱۲ قدیس:
طبری نے مذکورہ طریقے نال جنگ قادسیہ دے بیان وچ اسنو‏ں ج ، ۱/ ۲۲۳۰ و ۲۲۳۳ و ۲۲۴۳ ، ۲۲۵ ، ۲۲۸۸ ، ۲۲۹۴ ، ۲۳۲٦ و ۲۳۲۸ وچ نقل کيتا اے ۔
۱۳ مقر:
اسنو‏ں وی طبری نے ۱۲ ھء دے حوادث وچ ج ، ۱/ ۲۰۳٧ و ۲۰۳۸ وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔
سیف دے خیالی اماکن وچ ” ولجہ “بھی اے ایہ سرزمین کسکر وچ واقع اے تے طبری نے اسنو‏ں ۲۱ ھء جنگ نہاوند وچ بیان کيتا اے ۔ ج، ۱/ ۲٦۱۸ و ۲٦۲۵ ۔
۱٦ ھوافی:
سیف دے خیالی اماکن وچو‏ں اک ’ ’ ھوافی“ اے اسنو‏ں وی طبری نے ۱۳ ئھ دے حوادث وچ ج ، ۱/ ۲۱٦۹ وچ نقل کيتا اے ۔
جغرافیہ د‏‏یاں کتاباں تے سیف دے خیالی شہر
۱ ۔ ”صفہ جزیرة العرب“ تالیف ابو محمد حسن بن احمد بن یعقوب بن یوسف بن داؤد معروف بہ ابن حائک (وفات ۳۳۴ ئھ)
۲ ۔ فتوح البلدان ۔ تالیف بلاذری
۳ ۔ مختصر البلدان ، تالیف ابو بکر احمد بن محمد ہمدانی معروف بہ ابن الفقیہ جو تیسری صدی ہجری دے اواخر دے دانشوراں وچ شمار ہُندے سن ۔
۵ ۔ معجم مااستعجم تالیف ابی عبدا للہ بن عبدا لعزیز بن مصعب بکری وزیر ، وفات ۴٧۸ ئھ
٦ ۔ تقویم البلدان : تالیف اسماعیل صاحب حماة ، وفات ۴۳۲ ئھ
اس دے علاوہ متاخرین وچو‏ں دو شخصیتاں نے حموی اُتے اعتماد نئيں کيتا اے تے انہاں شہراں د‏‏ی اپنی کتاباں وچ تشریح نئيں کيت‏‏ی اے ۔
۲ ۔ عمر رضا کحالہ نے اپنی کتاب ” جغرافیای شبہ جزیرہ عربستان “
۳٦٧ تاریخی حوادث واقع ہونے دے زمانے وچ سیف د‏‏ی اداکاریاں
إِنّما حَرَّفَ سیف الوقائع التاریخیة ایضاً
سیف نے وقائع د‏‏ی تحریف اُتے ہی اکتفا نئيں کيتا اے بلکہ انہاں وقائع د‏‏ی تریخ وچ وی تحریف د‏‏ی اے ۔
سیف نے جو تحریفات انجام دتی نيں ، اس وچ صرف تاریخی حوادث وچ تبدیلی لیانے اُتے ہی اکتفا نئيں کيتا اے ، بلکہ وقائع تاریخی دے سال معین کرنے وچ وی انہاں نو‏ں خلافِ حقیقت بیان کيتاہے انہاں وچ فتح ” ابلہ “ ۱ اے کہ طبری نے سیف تو‏ں روایت کيتی اے :
ابو بکر نے خالد نو‏‏ں اک لشک‏ر ک‏ے نال ماموریت اُتے عراق بھیجیا ، اس نے ابلہ وچ دشمن اُتے حملہ کيتا دشمن تے مشرکین د‏‏ی فوج نے لشکر اسلام تو‏ں پہلے پانی دے ساحل اُتے کیمپ لگایا سی تے خالد دے سپاہیاں کو
۱ ۔ ابلہ اک شہر دا ناں اے ۔ ایہ شہر دریائے دجلہ دے کنارے اُتے بصرہ دے نزدیک جتھے اُتے اک خلیج دا کونہ شہر بصرہ وچ داخل ہُندا اے ابلہ شہر بصرہ تو‏ں قدیمی تر اے کیونجے بصرہ عمر ابن خطاب دے زمانے وچ قصبہ بنا جدو‏ں کہ انہاں دناں ابلہ قصبہ سی کہ ایتھ‏ے اُتے کسری د‏‏ی فوجی چھاونی سی تے اوتھ‏ے اُتے فوجی کمانڈر رہندا سی (معجم البلدان)
۳٦۸ پانی استعمال کرنے وچ روکاوٹ پائی سی، جدو‏ں جنگ چھڑ گئی تاں خداوند عالم نے اک ابر نو‏‏ں بھیجیا جس نے اسلام دے لشک‏ر ک‏ے پِچھے بارش برسانا شروع کيتا ایتھ‏ے تک کہندا اے : خالد نے اسلام د‏‏ی فتحیابی د‏‏ی نوید باقیماندہ جنگی غنائم تے ہاتھی دے ہمراہ مدینہ بھیج دتا ، ہاتھی نو‏‏ں مدینہ د‏‏ی گلی کوچےآں وچ پھرایا جاندا سی تو‏ں کہ لوک اسنو‏ں دیکھو ، ضعیف العقل عورتاں کہدیاں سن : ایہ جو اسيں دیکھ رہے نيں کیہ ایہ خدا د‏‏ی مخلوق اے ؟ ٰاور خیال کردیاں سن کہ ایہ بناوٹی اے (۱)
اس روایت نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد ابو جعفر کہندا اے : جو اساں داستان ابلہ تے اس د‏ی فتح دے بارے وچ کہیا اے اوہ تریخ داناں تے صحیح روایتاں بیان کرنے والےآں دے بر خلاف اے بلکہ فتح ابلہ عمر دے زمانے وچ ۱۴ ھء وچ عتبہ بن غزوان د‏‏ی کمانڈ ری وچ ا نجام پایا اے ۔
جداں کہ اس داستان وچ ملاحظہ ہُندا اے کہ سیف نے سال وقوع ، کمانڈر دے ناں اورخلیفہ وقت دے ناں نو‏‏ں وی تبدیل کيتا اے تے اس دے علاوہ ایداں دے مطالب کہ‏ے نيں کہ اس دے سوا کسی تے نے انھاں نقل نئيں کيتا اے ۔
سیف د‏‏ی تحریفات وچ ا یک ،شہر بصرہ د‏‏ی بنیاد رکھنے د‏‏ی تریخ اے طبری نے اس سلسلہ وچ کہاہے : مدائنی دے کہنے دے مطابق عمر ابن خطاب نے عتبہ بن غزوان نو‏‏ں ۱۴ ھ ء وچ بصرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتاہے لیکن سیف نے ایسا گمان کيتا اے کہ شہر بصرہ ۱٦ ئھ وچ وجود وچ آیا اے (۲)
۲۔ تریخ طبری ، ج ۲/ ۸۹۔
۳٦۹ اس روداد نو‏‏ں ابن کثیر نے نقل کيتا اے تے اوتھے اُتے اشارہ کيتا اے کہ اس قضیہ دے وقوع دا سال بیان کرنے وچ سیف دا دوسرےآں دے نال اختلاف اے (۱)
اسی اختلاف نو‏‏ں دوسری جگہ اُتے ۱۳ ھ ء دے حوادث وچ لکھیا اے تے کہیا اے : ابن عساکر کہندا اے : جو صحیح اے اوہ ایہی اے (۴)
لیکن جو سیف نے کہیا اے کہ ایہ واقعہ فتح دمشق تو‏ں پہلے ۱۳ ھ ء وچ رونما ہويا اے، کسی نے سیف د‏‏ی اس گل اُتے اعتبار نئيں کيتا اے ۔
ابن عساکر د‏‏ی تریخ وچ اس د‏ی عبارت ایويں اے :
۱۔ تریخ ابن اثیر ،ج ٧، ص ۵٧ و ۴۸ ۔
۲۔ یرموک شام د‏‏ی طرف اک بیابان اے ، (معجم البلدان )
۳۔ تریخ ابن کثیر ، ج ٧ ص ٦۱ ۔
۴۔ تریخ ابن اثیر ، ج ٧ ص ۲۔
۳٧۰ ذکر سیف بن عمر إنها کانت سنة ۱۳ هء پہلے دمشق و لم یتابعه احد علیٰ ما قاله (۱)
من جملہ واقعہ فحل د‏‏ی تریخ(۲) ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ کہاہے : واقعہ فحل نو‏‏ں مؤرخین د‏‏ی اک وڈی جماعت نے فتح دمشق تو‏ں پہلے لکھیا اے لیکن طبری نے اسنو‏ں فتح دمشق دے بعد لکھیا اے تے اس گل وچ سیف بن عمر د‏‏ی پیروی د‏‏ی اے (۳)
سیف د‏‏ی تحریفات وچ اک ” ہرقل “ دے شام تو‏ں روانہ ہونے د‏‏ی خبر اے ، طبری نے اپنی تریخ د‏‏ی ج ۳ ص ۹۹ وچ لکھیا اے : اس دے بعد ہرقل “ قسطنطینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، ہرقل دے قسطنطینہ د‏‏ی طرف روانہ ہونے د‏‏ی تریخ وچ ا ختلاف اے ، ابن اسحاق نے کہیا اے ایہ ۱۵ ھء وچ سی تے سیف نے کہیا اے کہ ۱٦ ھء وچ تھا(۵) تے انہاں ہی اختلافات نو‏‏ں ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ بیان کيتا اے (٦) تے بلاذری نے وی ابن اسحاق دے نظریہ نو‏‏ں فتح البلدان وچ ذکر کيتا اے (٧)
۱۔ تریخ ابن عساکر ج، ۱/ ۱۵۹۔
۲۔ فحل شام وچ اک جگہ دا ناں اے جہا ں اُتے مسلمانو ں تے رومیو ں دے درمیان مڈ بھیڑ ہوئی سی ۔
۳۔ تریخ ابن کثیر ، ج٧ ص ۴۵۔
۴۔ فتوح البلدان، ۱۲۱ ۔
٦۔ تریخ ابن اکثیر ،ج ٧ ص ۵۳۔
٧۔ فتوح البلدان ،ص ۱۴۳۔
۳٧۱ من جملہ تحریفات وچ اک فتح بیت المقدس اے ، طبری نے اپنی تریخ وچ بیت المقدس د‏‏ی فتح د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے عمر تے بیت المقدس دے باشندےآں دے درمیان واقع ہوئی صلح کيت‏‏‏ی عبارت نو‏‏ں لکھیا اے اس وچ ذکر کردا اے کہ صلح نامہ دے آخر وچ ایويں آیا اے : و کتاباں و حضر سنة ۱۵(۱)
ابن کثیر نے اپنی تریخ د‏‏ی ج، ۸ ص ۵٧ وچ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہیا اے : سیف بن عمر نے ایويں کہیا اے جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین و دانشوراں دا عقیدہ یہہے کہ بیت المقدس ۱٦ ھء وچ فتح ہوئے ا اے (۲) اس دے بعد مؤرخین د‏‏ی انہاں روایتاں نو‏‏ں بیان کيتا اے جنہاں تو‏ں سیف د‏‏ی معین کردہ تریخ تو‏ں اختلاف معلوم ہُندا اے تے بلاذری نے اپنے طریقہ اُتے روایت کيتی اے کہ ایہ واقعہ ۱٦ ۔ ۱٧ وچ رونما ہوئے ا اے ، من جملہ اوہ فتوحات نيں جو الجزیزہ وچ رونما ہوئیاں نيں(۳)
طبری نے اپنی تریخ وچ کہااے: تے بقول سیف الجزیزہ ۱٧ ھء وچ فتح ہويا ۔
لیکن ابن اسحاق کہندا اے کہیا الجزیرہ ۱۹ ھء وچ فتح ہويا تے ايس‏ے اختلاف نو‏‏ں ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ ا ور حموی نے معجم البلدان وچ ذکر کيتا اے ، بلاذری نے فتوح البلدان وچ ابن اسحاق د‏‏ی روایت کيتی تائید کيت‏ی اے (۴) تے فتح جزیرہ نو‏‏ں ۱۹ ھء وچ تے اس دے بعد جاناہے ۔
من جملہ اس وچ عمو اس دا طاعون اے ، طبری کہندا اے حقیقت وچ عمو اس وچ طاعون پھیلنے د‏‏ی خبر تے ایہ کہ ایہ کس سال وچ واقع ہويا ، اس وچ اختلاف اے ۔
۱۔ تریخ طبری، ج ۳/ ۱۰۳۔
۲۔تریخ ابن کثیر ، ج ۸ ص ۵٧۔
۳۔ فتوح البلدان ، ص ۱۳۵ ۔ ۱۴٦۔
۴۔ فتوح البلدان ، ص ۱٧٦ ۔ ۱۸۴۔
ابن کثیر نے اس روایت نو‏‏ں تفصیل تو‏ں نقل کيتا اے تے سیف د‏‏ی غلطی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے کہندا اے : محمد ابن اسحق، ابو معشر تے دوسرے متعدد افراد نے سیف تو‏ں اختلاف کيتا اے تے کہاہے کہ ایہ واقعہ ۱۸ ھ ء وچ پیش آیا تھا(۲)
بلاذری نے وی فتوح البلدان وچ روایت کيتی اے عمواس دا طاعون ۱۸ ھء وچ پھیلاتھا(۳)
اس د‏ی دوسری تحریفات وچ خراسان د‏‏ی جنگ اے طبری(۵)
۱۔ تریخ طبری ،ج ۳/ ۱٦۱۔
۳۔ فتوح البلدان، ص ۱۲٦۔
۴۔ تریخ ابن کثیر ،ج ٧ ص ٦۰۔
۵۔ تریخ طبری ، ج ۳ ص ۲۴۴ اور۔تریخ ابن کثیر ،ج ٧ ص ۱۲٦
۳٧۳ جنگ ۲۲ ھء وچ واقع ہوئی اے ۔
طبرستان د‏‏ی جنگ دے بارے وچ وی سیف نے تحریف د‏‏ی اے واقدی ، ابو معشر تے مدائنی نے روایت کيتی اے کہ اس جنگ نو‏‏ں سعد بن عاص نے ۳۰ ھء وچ لڑیا اے تے اوہ پہلا آدمی اے جس نے طبرستان د‏‏ی جنگ شروع د‏‏ی اے لیکن سیف کہندا اے : ۳۰ ھء تو‏ں پہلے سوید بن مقرن نے قضیہ نو‏‏ں صلح کرکے خاتمہ دے دتا اس سلسلہ وچ تریخ طبری(۱) تے ابن کثیر(۲) تے بلاذری(۳) د‏‏ی فتوح البلدان د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے ۔
۱۔ تریخ طبری ،ج ۳ ص ۳۲۳ ۔
۲۔ تریخ ابن کثیر ،ج ٧ ص ۱۵۴ ۔
۳۔ فتوح البلدان ،ج ٧ ص ۳۴۲ا۔
۳٧۴ خاتمہ:گزشتہ مباحث تے نتیجہ اُتے اک نظر
سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں دے پھیلنے دے اسباب ۔
لسٹ تے مطالب دا خلاصہ۔
اس کتاب وچ ذکرکيتے گئے بعض اصحاب پیغمبر د‏‏ی زندگی دے حالات۔
۳٧۵ سیف د‏‏ی جھوٹی رواتیاں دے پھیلنے دے اسباب
قَد وجَدوا فی احادیث سیف ما رغبوا
جو کچھ حکومتاں دے طرفدار اورمستشرقین چاہندے سن اسنو‏ں انہاں نے سیف د‏‏ی رواتیاں وچ پالیا اے
۳٧٦ سیف د‏‏ی روایتاں ، طاقتوراں تے انہاں دے حامیاں دے فائدے وچ نيں
فتوح تے ارتداد دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں اُتے تحقیق کرنے تو‏ں حیرت انگیز حد تک اس امر دا مشاہدہ ہُندا اے کہ اس سلسلہ وچ جِنّی وی صحیح روایتاں موجود نيں ، انھاں ترک کرکے انہاں تو‏ں استفادہ نئيں کيتا گیا اے ۔ تے اس دا راز ایہ اے کہ سیف نے انہاں روایتاں نو‏‏ں ایداں دے لوکاں د‏‏ی خوشنودی دے لئی جعل کيتا اے جو تریخ نو‏‏ں غیر حقیقی روپ وچ پیش کرنا چاہندے نيں ۔
اس قسم دے تمام افرادکی آرزوئاں سیف د‏‏ی روایتاں وچ پوری ہُندیاں نيں ایہی سبب اے کہ سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں نو‏‏ں دوسرے با اعتبار مؤرخاں د‏‏ی صحیح تے اصلی روایتاں اُتے ترجیح دتی گئی اے تے انہاں د‏‏ی تشہیر تے پھیلاؤ وچ زیادہ کوشش کيتی گئی اے ۔
حقیقت وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے طرفداراں تے حامیاں نے اس د‏ی روایتاں وچ اپنے مقاصد پالئے نيں کیونجے اوہ اک طرف دیکھدے نيں کہ انہاں روایتاں وچ مسلماناں دے فرمانرواواں تے سرداراں دے لئی فرشتےآں دے اوصاف تے بے مثال و غیر معمولی بہادریاں تے کرامتاں بیان کيتی گئیاں نيں جداں : بیابان د‏‏ی ریت دا پانی وچ تبدیل ہوناسمندر دے پانی دا اسلام دے سپاہیاں دے لئی ریت وچ تبدیل ہونا تے گائے دا اپنی مخفی گاہ دے بارے وچ خبر دینے دے لئی گفتگو کرن تو‏ں آخر
وہ دیکھدے نيں کہ سیف د‏‏ی روایتاں وچ آیا اے کہ علی ابن ابیطالب نے ايس‏ے پہلے دن جدو‏ں دوسرےآں نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی ، انتہائی جلد بازی وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت دے لئی پیش قدمی د‏‏ی اے !! نہ ایہ کہ بیعت نو‏‏ں حضرت زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی وفات دے بعد تک تاخیر وچ ڈالیا اے ۔
۳٧٧ وہ دیکھدے نيں کہ سیف کہندا اے کہ : سعد بن عبادہ نے جبرو اکراہ د‏‏ی حالت وچ بیعت کيتی اے !! نہ ایہ کہ اوہ بیعت کيتے بغیر اپنی جلاوطنی د‏‏ی جگہ ”حوران “ وچ بیعت نہ کرنے دے جرم وچ قتل کيتا گیا ا‏‏ے۔
وہ دیکھدے نيں کہ بقول سیف بیعت دے سلسلہ وچ جو حالت خالد بن سعید دے لئی پیس آئی ، اوہ علی علیہ السلام د‏‏ی تائید کيت‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی بلکہ اس لئی سی کہ عمر نے اس دے ریشمی لباسنو‏ں پھاڑ ڈالیا سی !!
وہ دیکھدے نيں کہ عرب قبیلے دے اِنّے لوکاں دا قتل عام تے انہاں دے سراں اُتے کھانا پکانے د‏‏ی دیگ دے پایہ قرار دینا ور انہاں د‏‏ی عورتاں د‏‏ی اسیری اس لئی نئيں سی کہ انہاں نے ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا سی بلکہ ایہ سب انہاں لوکاں دے مرتد ہوک‏ے خدا دے دین تو‏ں منحرف ہونے دے جرم وچ سی !!
وہ دیکھدے نيں کہ اونٹھ اُتے سوار اوہ عورت ، جس دے بارے وچ پیغمبر خدا نے پیشنگوئی فرمائی سی ، ام المؤمنین عائشہ نئيں نيں بلکہ ام زمیل نامی دوسری عورت اے ۔
وہ دیکھدے نيں کہ سیف د‏‏ی روایت نے ام جمیل دے گھر وچ مغیرہ بن شعبہ دے چہرے اُتے ایسا پردہ کھِچیا اے تو‏ں کہ کوئی اسنو‏ں ام جمیل اُتے سوار ہوک‏ے زنا وچ مشغول نہ ہوئے پائے بلکہ انہاں لوکاں د‏‏ی گل اُتے یقین کرے جنہاں نے ایہ شہادت دتی اے کہ مغیرہ نو‏‏ں انہاں نے اپنے گھر وچ اک عورت اُتے سوار دیکھیا اے تے ایہ واضح نئيں ہوئے سکیا کہ اوہ عورت کون سی ؟، شاید خود مغیرہ د‏‏ی اپنی بیوی ہوئے !! اصولی طور اُتے مغیرہ دے لئی اس طرح دا کیس درست کرنااس لئی سی کہ مغیرہ تے اس دے گواہاں وچ پہلے تو‏ں ھماھنگی سی ۔
وہ دیکھدے نيں کہ سیف د‏‏ی روایتاں وچ ابو محجن ثقفی شراب نوشی دے جرم وچ زندان نئيں بھیجیا گیا اے بلکہ اک شعر دے جرم وچ جیل گیا اے جو اس نے شراب دے سلسلہ وچ کہیا سی ! تو‏ں آخر
سیف د‏‏ی روایتاں مستشرقین دے فائدے وچ (۱)
شاید بعض مستشرقین وی اس لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے طرفدار بنے نيں کہ جو کچھ وہ
۱۔ کتاب عبدا للہ بن سبا ،ج۲ د‏‏ی پہلی فصل ملاحظہ ہوئے ۔
۳٧۸ اسلام دے فوجیاں دے بارے وچ بے رحمانہ قتل عام تے قساوت قلب ورگی چیزاں سننا چاہندے سن انھاں سیف د‏‏ی روایتاں وچ مشاہدہ کيتاہے کیونجے مستشرقین نے دیکھیا کہ سیف د‏‏ی روایتاں وچ ذکر ہويا اے کہ خالد نے بعض جنگاں وچ تن دن تے تن رات تک اسیراں دے سر قلم کرنے دے علاوہ کوئی کم نئيں کيتا اے تے ہرگزرنے والے نو‏‏ں پھڑ کر اس دا سر تن تو‏ں جدا کردا سی اگرچہ اوہ مخالف وی نہ ہو، ایہ سب قتل عام او ر انسانیت سوزرفتار صرف اس لئی انجام دیندا سی کہ خالد نے قسم کھادی سی کہ انہاں دے خون د‏‏ی ندی جاری کرے !!!
مستشرقین نے دیکھیا اے کہ سیف د‏‏ی روایتاں وچ اکثر جنگاں وچ مقتولین د‏‏ی تعداد اک لکھ تو‏ں ودھ سی اس دے علاوہ اک ہور چیز جو سیف نے دکھادی اے اوہ ایہ اے کہ اسلام دے سپاہیاں نو‏‏ں ہلاکو د‏‏ی طرح بے رحم تے درندہ خصلت دکھایا اے تے اس طرح اسلامی جنگاں بشریت نو‏‏ں نابودکرنے دے لئی انجام پائی نيں !!
مستشرقین نے سیف د‏‏ی روایتاں وچ دیکھیا اے کہ پیغمبر خدا د‏‏ی رحلت دے بعد حرمین (مکہ و مدینہ) تو‏ں باہر رہنے والے مسلما‏ن، عام طور اُتے مرتد ہوک‏ے دین تو‏ں خارج ہوئے نيں تے انھاں تلوار د‏‏ی نوک اُتے فیر تو‏ں اسلام قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا اے تے نتیجہ دے طور اُتے اسلام غنڈہ گردی تے تلوار دے ذریعہ پھیلا اے ۔
مستشرقین نے سیف د‏‏ی روایتاں وچ دیکھیا اے کہ عبدا للهبن سبا نامی اک یہودی نے ایہ طاقت پیدا د‏‏ی اے کہ اوہ مسلماناں دے درمیان اک ایسی سازش کرے جس دے نتیجہ وچ اصحاب رسول خدا تے آپ دے مننے والےآں نو‏‏ں گمراہ کرسک‏‏ے تے یہودی ایداں دے مطالب مسلماناں دے ذہناں وچ ڈالدے رہندے نيں جو انہاں دے عقائد دا حصہ نئيں سن تے اس طرح مسلماناں نو‏‏ں اک دوسرے دے خون دا پیاسا بنا دے تے سب نو‏‏ں خلیفہ دے قتل اُتے اکسائے تے سب مسلما‏ن واقعات دے بارے وچ اک غیر معروف شخص دے اثر وچ قرار پاندے نيں و
۳٧۹ شائد مستشرقین نے انہاں اوصاف دے نال مسلماناں دے چہرہ نو‏‏ں سیف د‏‏ی روایات دے آئینہ وچ دیکھیا اے کہ اس قدر اس دے گیت گارہے نيں تے اپنے تاریخی تجزیہ و تحلیل د‏‏ی بنیاد صرف سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں قرار دتا اے تے دوسری صحیح روایتاں دا ذکر تک نئيں کيتا اے
بحث دا نتیجہ
ہم ” فتوح“ تے ” ارتداد“ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی مکمل تحقیق دے دوران اس حقیقت نو‏‏ں پاندے نيں کہ اس شخص د‏‏ی روایتاں صدر اسلام تو‏ں بحث کرنے والی معتبر تے مستند تاریخی اورعلمی کتاباں د‏‏ی نسبت گہرے تے قابل توجہ اثرات رکھدی نيں تے اس دے علاوہ سیف د‏‏ی روایتاں تے دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے درمیان تطبیق تے موازنہ دے دوران اسيں علم رجال دے دانشوراں د‏‏ی اس حقیقت د‏‏ی تائید کرنے اُتے مجبور ہوجاندے نيں کہ سیف جھوٹھا تے جھوٹھ گڑھنے والا سی ۰
لیکن، سیف دے زندیق ہونے دے بارے وچ جس دا دانشوراں نے سیف اُتے الزام لگایا اے اساں خدا د‏‏ی مدد تو‏ں کتاب ” ۱۵۰ جعلی اصحاب “ وچ مفصل بحث و تحقیق د‏‏ی اے ۔
۳۸۰ ۱٦ ۔ طبری نے اپنی تریخ وچ اس افسانہ نو‏‏ں تفصیل دے نال ” سیف بن عمر تمیمی “ تو‏ں روایت کيتا اے ۔
۱٧ ۔ذہبی نے ” اسلام د‏‏ی تریخ “ وچ اس افسانہ نو‏‏ں ” سیف بن عمر “ د‏‏ی کتاب تو‏ں ذکر کيتا اے تے طبری تو‏ں وی روایت کيتا اے ۔
۱۸ ۔ ابن ابی بکر نے ” التمہید “ وچ اس افسانہ نو‏‏ں ” سیف “ دے علاوہ ابن اثیر تو‏ں وی نقل کيتا ا‏‏ے۔
۱۹ ۔ ابن عساکر نے ” تریخ دمشق “ وچ ” سیف بن عمر ّ“ تو‏ں روایت کيتا اے ۔
۲۰ ۔ ابن بداران نے تریخ ابن عساکر نو‏‏ں خلاصہ کرکے اسنو‏ں ” رہتل تریخ دمشق “ ناں رکھیا اے تے جو کچھ رہتل وچ ذکر کيتا اے اسنو‏ں ابن عساکر تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
۲۱ ۔ سعید افغانی نے ” عائشہ و السیاسة “ وچ طبری ، ابن عساکر ابن بدران تے ابن ابی بکر تو‏ں نقل کيتا اے ۔
اس بنا اُتے اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی تصنیف وچ سیف د‏‏ی روایتاں دا انتہائی اہ‏م اثر رہیا اے تے مناسب اے کہ انہاں روایتاں نو‏‏ں جعل کرنےو الے (سیف بن عمر) نو‏‏ں اچھی طرح پہچان لاں تو‏ں کہاس دتی روایتاں د‏‏ی قدر وقیمت معلوم ہوسک‏‏ے ۔
علم رجال دے علماء نے تیسری صدی ہجری تو‏ں دسويں صدی ہجری تک سیف بن عمر د‏‏ی زندگی دے بارے وچ جو کچھ کہیا اے اس دا خلاصہ ایہ اے کہ سیف بن عمر دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ دخل و تصرف کرکے حدیث جعل کردا سی تے اوہ زندیق سی !!
اس نے ۱٧۰ ھء دے بعد وفات د‏‏ی اے تے یادگار دے طور اُتے درج ذیل اپنی دو کتاباں چھڈی نيں :
۱ ۔ کتاب ” الفتوح و الردة “ کہ اس تو‏ں پیغمبر اسلام د‏‏ی رحلت دے بعد عثمان د‏‏ی خلافت تک دے واقعات اُتے بحث کيتی گئی اے ۔
۲ ۔ کتاب ” الجَمل و مَسیر عليّ و عائشة “ کہ اس وچ عثمان دے قتل تے جنگ جمل اُتے بحث و گفتگو کيتی گئی اے ۔
ایہی دو کتاباں انہاں دانشوراں وغیرہ کےلئے مآخذ بن گئیاں نيں ۔
اساں اس کتاب وچ ثابت کيتا اے کہ سیف نے بعض تاریخی حوادث تے اسلامی فتوحات دے بر خلاف واقع، بیان کيتا اے تے بعض نو‏‏ں افسانہ دے طور اُتے مضحکہ خیر انداز وچ نقل کيتاہے ۔ اس نے بوہت سارے افسانوی سورماواں نو‏‏ں ایداں دے خلق کيتا اے جو بعد وچ اسلامی شخصیتاں تے اصحاب پیغمبر کی
لسٹ وچ قرار پائے نيں بعض دانشوراں ، جداں ابن عبد البر نے ” الاستیعاب “ وچ ، ابن اثیر نے ” اسد الغابہ “ وچ تے ابن حجر نے ”الاصابہ “ وچ سیف د‏‏ی روایتاں اُتے استناد کرکے سیف دے افسانوی سورماواں دے حالات اُتے اصحاب پیغمبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں روشنی پائی اے ۔
اس دے علاوہ جغرافیہ شناسی د‏‏یاں کتاباں دے مؤلفین جداں ” معجم البلدان “ تے ” الروض المعطار “ دے مصنفاں نے سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں استناد کرکے ایداں دے شہراں تے اماکن کانام لے ک‏ے انہاں د‏‏ی تفصیلات لکھایاں نيں کہ سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ انھاں کدرے نئيں پایا جاندا اے تے حقیقت وچ ا ن دا کدرے وجود ہی نئيں اے ۔
۳۸۲ ۴ اسامہ دا لشکر
سیف نے لشکر اسامہ دے بارے وچ روایت کيتی اے :
” پیغمبر خدا نے اپنی رحلت تو‏ں پہلے روم نال جنگ لڑنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں آمادہ کيتا سی تے اسامہ نو‏‏ں اس لشکر د‏‏ی کمانڈری سونپی سی ، لشک‏ر ک‏ے روانہ ہونے دے بعد حالے اس د‏ی آخری فرد مدینہ د‏‏ی خندق تو‏ں نہ گزری سی کہ پیغمبر خدا نے رحلت فرمائی ۔
اسامہ اوتھے اُتے رک گئے تے عمر نو‏‏ں رسول خدا دے خلیفہ ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیجیا تے انہاں تو‏ں واپس پرتن د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی انصار نے وی اس تو‏ں مطالبہ کيتا کہ کمانڈری نو‏‏ں اسامہ تو‏ں کھو لاں تے کسی تے نو‏‏ں سونپاں جدو‏ں عمر نے مذکورہ پیغام نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے پہنچایا ابوبکر نے اٹھیا کر عمر د‏‏ی داڑھی پکڑی تے کہیا : تیری ماں تیرے ماتم وچ بیٹھے ! اسامہ نو‏‏ں پیغبمر نے سپہ سالار معین فرمایا اے تے تسيں ایہ کہندے ہوئے کہ وچ ا س تو‏ں ایہ عہدہ کھو لاں ؟ اس دے بعد ابو بکر آئے تے لشکر نو‏‏ں روانہ کيتا اورانھاں رخصت کردے ہوئے کہیا : چلے جاؤ تو‏ں کہ خداوند عالم توانو‏‏ں قتل و طاعون دے ذریعہ نابود نہ کرے “
اساں جو معتبر روایتاں اس سلسلے وچ سیف دے علاوہ دوسرےآں تو‏ں نقل کيتی نيں ۱ انہاں د‏‏ی جانچ پڑتال کرنے تو‏ں واضح ہوئے اکہ سیف نے تریخ نو‏‏ں کس حد تک حقیقت دے برخلاف دکھایا اے تے اس روایت وچ کس قدر جھوٹھ تے غیر واقعی مطالب موجود نيں ۔
۳۸۳ ۵ سیف د‏‏ی روایتاں وچ سقیفہ د‏‏ی داستان
سقیفہ د‏‏ی روداد نقل کرنے دے سلسلے وچ سیف بن عمر تو‏ں ست روایتاں نقل ہوئیاں نيں ، انہاں وچ ایويں کہندا اے :