cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
صحابہ دے درمیان امام علی ابن ابی طالب دا مقام
الست اخاہ فی الہدیٰ و وصیّہ واعلم منہ باالکتاب و السّنن ............
(١)زبیر بن بکار ،الاخبار الموفقیات ،منشورات شریف الرضی، قم ،١۴١٦ھ ص۵٩٢
کیہ تسيں اوہ نئيں نيں جو ہدایت وچ پیمبرۖ دے بھائی تے انہاں دے وصی تے لوکاں وچ کتاب و سنت دے سمجھݨ وچ سب تو‏ں ودھ جاننے والے نيں؟ (١) ابو سفیان وی شروع وچ (سقیفہ کی) خلافت دا مخالف سی تے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی طرف تو‏ں دفاع کردا سی ،تقریر دے علاوہ جو اس نے سلسلہ وچ کہ‏ے نيں اوہ ذیل دے اشعار کہ جس د‏‏ی نسبت اس د‏ی طرح دتی گئی اے : بنی ہاشم لاتطمعوا الناس فیکم ولا سیّما تیم بن مرّة اوعدی (٢) اے بنی ہاشم! تسيں اس گل د‏‏ی اجازت نہ دو کہ دوسرے تواڈے کم وچ لوبھ کرن بالخصوص تیم بن مرہ یا عدی ۔
غدیر دے دن حسان بن ثابت جو شاعر پیغمبر ۖ کہ‏ے جاندے سن رسول اسلام ۖ تو‏ں اجازت منگی تے غدیر دے واقعہ نو‏‏ں اپنے اشعار وچ اس طرح پیش کيتا : ............
(١)ابن واضح ،تریخ یعقوبی ،منشورات شریف الرضی ،قم ،طبع اول ١۴١۴ ھ ج ٢ ص ١٢٨ (٢)تیم ابو بکر دا تے عدی عمر دا قبیلہ سی ۔ (٣)ابن واضح، تریخ یعقوبی ص١٢٦
ینادیھم یوم ا لغدیر نبیھم بخم واسمع بالنبی منادیاً مسلماناں دا پیغمبرۖغدیر خم دے دن انہاں نو‏‏ں آواز دیندا اے لوگو آئو پیغمبر ۖ د‏‏ی آواز نو‏‏ں سنو
و بلّغھم ما انزل اللّہ ربھم الیکٔ ولا تخش ھناکّ الاّ عادتا جو کچھ تواڈے خدا نے تسيں اُتے نازل کيتا اے اسنو‏ں پہنچیا دواور اس موقع اُتے دشمناں تو‏ں نہ ڈرو۔ وتقام بہ اذ ذاکٔ رافع کفّہ بکف علیّ معلن الصوت عالیا علی نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں اٹھایااس طرح تو‏ں کہ علی دے ہتھ نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے بلندکیا تے بلند آواز تو‏ں اعلان کيتا۔
فقال فمن مولاکم و ولیکم فقالوا ولم یبدوا ھناکّ تعامیا اس دے بعد لوکاں تو‏ں کہیا: کون اے تواڈا مولا و ولی؟ پس انہاں نے بے توجہی دا ثبوت دتے بغیر کہیا۔ الھک مولا‏نا وانت ولینا ولن تجدن فینا لکٔ الیوم عاصیا آپ دا خدا ساڈا مولا اے تے آپ ساڈے ولی نيں؟ اسيں وچو‏ں کوئی وی سرکش نئيں ا‏‏ے۔
فقال قم یا علی فاننی رضیتک من بعدی اماماً و ھادیاً اس دے بعد آپ نے فرمایا: اے علی ! اٹھو وچ راضی ہوںاس گل تو‏ں کہ تسيں میرے بعد امام تے ہادی ہوگے۔ فمن کنت مولا ہ فھذا ولیّہ فکونو لہ انصار صدق موالیاً اس دے بعد کہیا جس شخص دا ميں مولا ہاں اس دے ایہ علی وی مولا نيں تسيں لوک ا ن دے حقیقی تے سچے سجݨ بنو۔
ھناک دعا اللھم وال ولیہ وکن للذی عادی علیاً معادیاً اس مقام اُتے رسولۖ نے دعا کيتی: خدایا !علی دے سجݨ نو‏‏ں سجݨ رکھ تے علی دے دشمن نو‏‏ں دشمن قرار دے۔
فیارب انصر ناصریہ لنصرھم امام ھدی کالبدر یجلوا الدتا جیا (١) پرور دگارا!علی د‏‏ی مدد کرنے والوںکی مدد کرکیونجے جس طرح تاریک شب وچ چاند ہدایت کردا اے ايس‏ے طرح اوہ اپنے چاہنے والےآں د‏‏ی ہدایت کردے نيں۔
ان اشعارماں حسان نے پیغمبر اسلامۖ د‏‏ی تقریر جو علی دے بارے وچ سی انہاں نو‏‏ں امام، ولی تے ہادی جاناکہ جو امت د‏‏ی رہبری تے زعامت د‏‏ی وضاحت کردی اے ہاں !عام مسلما‏ن اس گل دا گمان نئيں کردے سن کہ پیغمبر ۖکے بعدکوئی بھیپیغمبرۖ د‏‏ی جانشینی تے خلافت دے بارے وچ علی تو‏ں جھگڑا کرے گاجداں کہ معاویہ نے محمد بن ابی بک‏ر ک‏ے خط دے جواب وچ تحریر کيتا کہ رسول ۖکے زمانہ وچ ميں تے تواڈے باپ ابوطالب دے بیٹے د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں اپنے اُتے لازم سمجھدے سن تے انہاں دے فضل نو‏‏ں اپنے اُتے آشکار جاݨدے سن پیغمبر ۖ د‏‏ی رحلت دے بعد تواڈے باپ اورعمر سب تو‏ں پہلے اوہ شخص سن کہ جنہوںنے علی دے مرتبہ نو‏‏ں گھٹا یا تے لوکاں تو‏ں اپنی بیعت لی ۔(٢) ایہی وجہ اے اوہ لوک جو پیغمبرۖ د‏‏ی زندگی دے آخری مہینوںماں مدینہ وچ نئيں سن انہاں نو‏ں بعد وفات پیغمبرۖ بعض انجام دتی جانے والی سازشاں دا علم نئيں سی، جداں خالدبن سعید ............
(١)امینی ، عبد الحسین،الغدیر ،دارالکتب الاسلامیہ ،تہران،١٣٦٦ہجری شمسی ج،١ ص١١،و ج٢،ص ٣٩
(٢)بلاذری ،احمد بن یحییٰ بن جابر ،انساب الاشراف ،منشورات مؤسسة الاعلمی للمطبوعات بیروت ١٣٩۴ھ ،ج٢،ص٣٩٦
اور ابوسفیان پیغمبر ۖ د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں مدینہ آئے تاں انے دیکھاکہ ابوبکر پیغمبر ۖ د‏‏ی جگہ بیٹھے نيں تے خود نو‏‏ں پیغمبر ۖ دا خلیفہ بتا رہے نيںتو انہاں لوکاں نو‏‏ں بہت تعجب ہويا ۔( ١) حتیٰ کہ جدو‏ں ابو سفیان سفر تو‏ں واپس آیا تے انہاں حالات نو‏‏ں دیکھیا تاں عباس بن عبدالمطلب تے علی دے پاس گیا تے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اپناحق لینے دے لئی قیام کرن لیکن انہاں نے اس د‏ی گل نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، البتہ ابو سفیان د‏‏ی نیت وچ خلوص نئيں سی۔(٢)
اگرچہ پیغمبر اکرم ۖکے اکثر صحابہ نے ابو بکر د‏‏ی خلافت نو‏‏ں قبول کرلیا لیکن علی دے د‏‏ی فضلیت وبرتری نو‏‏ں نئيں بھولے جدو‏ں آپ مسجد وچ ہُندے سن شرعی مسائل وچ آپ دے علاوہ کوئی فتویٰ نئيں دیندا سی کیونجے آپ نو‏‏ں رسول ۖ اکرم د‏‏ی صاف و صریح حدیث د‏‏ی بنا اُتے امت وچ سب تو‏ں ودھ صحیح فیصلہ کرنے والا جاݨدے سن ۔(٣)
حضرت عمر دا کہنا سی کہ خدانہ کرے کوئی مشکل پیش آئے تے ابوالحسن نہ ہاں ۔(۴)
نیزاصحاب پیغمبرۖ تو‏ں کہندے سن ؛ جداں تک علی مسجد وچ موجودر نيں انہاں دے علاوہ کوئی وی فتویٰ دینے دا حق نئيں رکھدا۔(۵) ............
(١)ابن واضح ،تریخ یعقوبی منشورات شریف الرضی، قم ،طبع اول ،١۴١۴ھ، ج٢، ص١٢٦ (٢) ابن اثیر، عزالدین ابی الحسن علی بن ابی الکرم ،اسد الغابہ فی معرفة الصحابہ ، داراحیاء التراث العربی بیروت ،ج٣ ،ص١٢، ابن واضح، تریخ یعقوبی ۔ج٢ ،ص١٢٦ (٣)بلاذری ،انساب الاشراف ،ص٩٧ (۴)ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ ،دار احیاء التراث االعربی ،ج ١ ،ص١٨ (۵)ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ ،دار احیاء التراث االعربی ،ج ١ ،ص١٨
اگرچہ علی نے پیغمبر د‏‏ی وفات دے بعد سیاسی اقتدارحاصل نئيں کیالیکن آپ دے فضائل ومناقب کوایہی اصحا ب پیغمبر ۖبیان کردے نيں، ابن حجر ہیثمی جو اہل سنت دے متعصب عالماں وچو‏ں نيں انہوںنے حدیث غدیر دے راویاں د‏‏ی تعداد تِیہہ افراد دسی ا‏‏ے۔(١)
لیکن علامہ امینی نے حدیث غدیر دے راویاں د‏‏ی تعداد جو صحابہ تو‏ں نقل ہوئی اے اک سو دس ذکر کيتی اے کہ جس د‏‏ی تفصیل ایويں اے:۔(٣)
ابو ہریرہ، ابو لیلیٰ انصاری ،ابو زینب انصاری، ابو فضالہ انصاری، ابو قدامہ انصاری، ابو عمرہ بن عمرو بن محصن انصاری، ابوالہیثم بن تیّہان، ابو رافع، ابو ذؤیب، ابوبکر بن ابی قحافہ، اسامہ بن زید،ا بی بن کعب ،اسعد بن زراۂ انصاری، اسماء بنت عمیس،ام سلمہ، ام ہانی، ابو حمزہ انس بن مالک انصاری، براء بن عازب، بریدہ اسلمی، ابوسعید ثابت بن ودیعہ انصاری، جابر بن سمیرہ، جابر بن عبد اللہ انصاری، جبلہ بن عمرو انصاری، جبیر بن مطعم قرشی، جریر بن عبد اللہ بجلی ، ابوذر جندب بن جنادہ، ابو جنیدہ انصاری ،حبہ بن جوین عرنی، حبشی بن جنادہ سلولی ،حبیب بن بدیل بن ورقاء خزاعی، حذیفہ بن اسید غفاری، ا بو ایوب خالد زید انصاری، خالد بن ولید مخزومی، خزیمہ بن ............
(١)صواعق المحرقہ ،مکتبہ قاہرہ ،طبع١٣٨۵،ص١٢٢ (٢)مناقب آل ابی طالب ،مؤسسہ انتشارات علامہ ،ج٣،ص٢۵و٢٦ (٣)الغدیر ،دارالکتب الاسلامیہ ،تہران،ج١،ص١۴۔٦١
ثابت، ابو شریح خویلد بن عمرو خزاعی، رفاعہ بن عبد المنذر انصاری، زبیر بن عوام، زید بن ارقم ،زید بن ثابت ،زید بن یزید انصاری ،زید بن عبداللہ انصاری، سعد بن ابی وقاص، سعد بن جنادہ،سلمہ بن عمرو بن اکوع، سمرہ بن جندب، سہل بن حنیف، سہل بن سعد انصاری، صدی بن عجالݨ، ضمیرة الاسدی، طلحہ بن عبید اللہ، عامر بن عمیر، عامر بن لیلیٰ، عامر بن لیلیٰ غفاری،عامر بن واثلہ،عائشہ بنت ابی بکر ،عباس بن عبدالمطلب، عبد الرحمن بن عبدربہ انصاری،عبد الرحمن بن عوف قرشی، عبدالرحمن بن یعمر الدیلی ، عبداللہ بن ابی عبد الاثر مخزومی، عبد اللہ بن بدیل، عبد اللہ بن بشیر، عبد اللہ بن ثابت انصاری،عبد اللہ بن ربیعہ، عبد اللہ بن عباس، عبد اللہ بن ابی عوف، عبد اللہ بن عمر،عبد اللہ بن مسعود، عبد اللہ بن یامیݪ، عثمان بن عفان، عبید بن عازب انصاری، ابو طریف عدی بن حاتم، عطیہ بن بسر، عقبہ بن عامر، علی بن ا بی طالب، عمار بن یاسر، عمارہ الخزرجی، عمر بن عاص، عمر بن مرہ جہنی، فاطمہ بن رسول ۖ فاطمہ بنت حمزہ، عمربن ابی سلمہ، عمران بن حصین خزاعی ،عمر و بن حمق خزاعی، عمر و بن شراحیل، قیس بن ثابت انصاری ،قیس بن سعد انصاری، کعب بن عجرہ انصاری، مالک بن حویرث لیثی،مقداد بن عمرو، ناجیہ بن عمرو خزاعی، ابو برزہ فضلہ بن عتبہ اسلمی، نعمان بن عجالݨ انصاری، ہاشم مرقال، وحشی بن حرب، وہب بن حمزہ، ابو جحیفہ، وہب بن عبد اللہ و یعلی بن مرہ۔(١) حدیث غدیر دے راویاں دے درمیان اوہ لوک جو علی نال دشمنی رکھدے سن جداں ابوبکر،عمر،عثمان،طلحہ،عبدالرحمن بن عوف،زیدبن ثابت،اسامہ بن زید،حسان بن ثابت، ............
خالد بن ولید،اور عائشہ دا ناں لیا جاسکدا اے حتیٰ کہ ایہی صحابہ جوامام علی ابن ابی طالب دے موافق وی نئيں سن لیکن اس دے باوجودکدی آپ د‏‏ی طرف تو‏ں آپ دے دشمن دے مقابلے وچ دفاع وی کردے سن جداں سعد بن وقاص ،ایہ انہاں چھ لوکاں وچو‏ں سن جو عمر دے مرنے دے بعد انتخاب خلافت دے لئی چھ رکنی کمیٹی بنی سی اورانہوںنے علی دے مقابلے وچ عثمان نو‏‏ں ووٹ دتا ہور خلافت دے مسئلہ وچ امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی طرفداری تے حمایت وی نئيں کيت‏‏ی تے بے طرفی اختیار کيتی، اوہ گلاں جو انہاں دے تے معاویہ دے درمیان ہوئیاں تاں انہاں نے معاویہ تو‏ں کہیا: تونے اس شخص نال جنگ و جدال کيتا اے جو خلافت وچ تیرے تو‏ں ودھ سزاوار سی، معاویہ نے کہیا: اوہ کِداں؟ اس نے جواب دتا : میرے پاس دلیل ایہ اے کہ اک تاں رسولۖ نے علی دے بارے وچ فرمایا جس دا ميں مولاہاں اس دے علی مولاہاں بارالہاٰ! علی دے دوستاں نو‏‏ں سجݨ اورعلی دے دشمناں نو‏‏ں دشمن رکھ اوردوسرے انہاں دے فضل و سابقہ د‏‏ی وجہ تو‏ں(١) اسی طرح عمرو عاص دا پُتر عبد اللہ جنگ صفین وچ اپنے باپ دے نال معاویہ د‏‏ی طرف سی ،جب عمارقتل ہوگئے تے انہاں دے سر نو‏‏ں معاویہ دے پاس لیایا گیا تاں دو شخص آپس وچ جھگڑنے لگے ہر اک ایہ دعویٰ کرنے لگیا کہ عمار نو‏‏ں اس نے قتل کيتا اے عبد اللہ نے کہیا :بہتر ایہ اے کہ تسيں وچو‏ں اک اپنا حق دوسرے نو‏‏ں بخش دے اس لئی کہ ميں نے رسولۖ اسلام تو‏ں سنیا اے کہ آپ نے فرمایا: عمار نو‏‏ں اک ظالم گروہ قتل کرے گا معاویہ نا راض ہويا تے اس نے کہیا: ............
(١)بلاذری،انساب الاشراف،موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، طبع اول، ١٣٩۴ ہجری، ج٢،ص ١٠٩،اخطب خوارزمی ،المناقب، منشورات، المکتبة الحیدریہ، نجف، ١٣۵٨، ہجری ص۵٩۔٦٠
تو یہاںپر کيتا کر رہیا اے عبد اللہ نے کہیا :کیونجے رسولۖ نے مینو‏‏ں باپ د‏‏ی اطاعت دا حکم دتا اے اس لئی وچ تواڈے نال ہاں لیکن جنگ نئيں کراں گا۔(١) جناب عمار دا امیر المومنین د‏‏ی رکاب وچ موجود ہونا کہ رسولۖ اسلام نے عمار دے قاتلوںکو اک ستم گار گروہ دسیا اے اس اُتے آشوب دور وچ ایہ علی د‏‏ی حقانیت د‏‏ی بہترین گواہی سی جس دا عمرو عاص دے بیٹے نے وی اعتراف کيتا ۔
سقیفہ د‏‏ی تشکیل وچ قریش دا کردار
(١)بلاذری،انساب الاشراف،ص٣١٢۔٣١٣ (٢)بطور نمونہ نہج البلاغہ ، خطبہ ١٧،ماں فرماندے نيں خدایا قریش تے انہاں لوکاں دے مقابلے وچ جو انہاں د‏‏ی مدد کردے نيں تیرے تو‏ں مدد چاہندا ہاں کیو‏ں کہ انہاں نے میرے مرتبہ نو‏‏ں کم کيتا تے اوہ خلافت جو میرے تو‏ں مخصوص سی اس دے بارے وچ میرے خلاف متفق ہوگئے، نہج البلاغہ ، فیض الاسلام ، ص ۵۵۵، اس طرح اپنے بھائی عقیل دے خط دے جواب وچ فرماندے نيں:قریش سخت گمراہی وچ نيں ، انہاں د‏‏ی دشمنی تے نا فرمانی معلوم اے انہاں نو‏ں سر گردانی وچ ہی چھڈ دو اس لئی کہ انہاں نے مجھ نال جنگ ٹھان لی اے جس طرح رسول اللہ ۖ نال جنگ اُتے تلے ہوئے سن مینو‏‏ں سزا دینے تو‏ں پہلے ، انہاں نو‏ں چاہیدا کہ اوہ قریش نو‏‏ں سزا داں اورانہاں نو‏ں مزہ چکھائے کیونجے انہاں نے رشتہ داری توڑ دتی تے میرے بھائی د‏‏ی حکومت میرے تو‏ں کھو لی۔
امام حسن نے جو خط معاویہ نو‏‏ں لکھیا سی اس وچ سقیفہ د‏‏ی تشکیل وچ قریش دے کردار نو‏‏ں اس طرح بیان فرمایا : پیغمبر ۖ د‏‏ی وفات دے بعد قبیلۂ قریش نے اپنے آپ کواس حیثیت تو‏ں پہچنوایا کہ اسيں لوک پیغمبرۖ تو‏ں ودھ نزدیک نيں تے ايس‏ے دلیل د‏‏ی بنا اُتے تمام عرباں کوکنارے کردتا تے خلافت کواپنے ہتھ وچ لے لیا اسيں اہل بیت محمدۖ نے وی ایہی کہاتو ساڈے نال انصاف نئيں کيتا تے سانو‏ں ساڈے حق تو‏ں محروم کردتا۔(١) امام باقر نے وی اپنے اک صحابی تو‏ں فرمایا : قریش نے جو ستم ساڈے تے ساڈے دوستاں تے شیعاں اُتے کيتے نيں اس دے بارے وچ کیہ کہاں؟ رسول خداۖ د‏‏ی وفات ہوئی جداں کہ پیغمبر ۖنے کہیا تھاکہ لوکاں دے درمیان(خلافت دے لئی) اولیٰ ترین فردکون اے ؟ لیکن قریش نے اسيں تو‏ں روگردانی د‏‏ی تے خلافت نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تو‏ں مناکھر کردتا ساڈی دلیلاں دے ذریعہ انصار دے خلاف احتجاج کيتا تے اس دے بعد خلافت نو‏‏ں اک دوسرے دے حوالے کردے رہے تے جس وقت ساڈے پاس واپس آئی توبیعت شکنی د‏‏ی تے اسيں نال جنگ د‏‏ی ۔(٢) قریش کافی مدت پہلے ایسا عمل انجام دے چکے سن جس تو‏ں لوک سمجھ گئے سن کہ یہ ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ، منشورات شریف الرضی ، قم ١۴١٦ھ ص ٦۵ (٢)کتاب سلیم بن قیس العامری، منشورات دار الفنون ، بیروت ، ١۴٠٠ھ ص ١٠٨، شیرازی السید علی خان، الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة ، مؤسسة الوفاء ، بیروت ،ص ۵
خلافت نو‏‏ں غصب کرنا چاہندے نيں ايس‏ے لئے انصار سقیفہ د‏‏ی طرف دوڑے تاکہ قریش تک حکومت پہنچنے تو‏ں مانع ہاں ، اس لئی کہ قریش فرصت طلب سن ۔
خاندان پیغمبر ۖسے قریش د‏‏ی دشمنی دے اسباب
اب سوال ایہ پیدا ہو تو‏ں اے کہ کیو‏ں قریش خاندان پیغمبرۖ نال دشمنی رکھدے سن ؟ کیاان دا دین تے انہاں د‏‏ی دنیا اس خاندان د‏‏ی مرہون منت نئيں سی؟ کیاانہوںنے ايس‏ے خاندان د‏‏ی برکت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوݨ تو‏ں نجات نئيں پائی سی ؟اس سوال دا جواب دینے دے لئی چند امور د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں ۔
(١) قریش د‏‏ی ریاست طلبی
قریش زمانہ جاہلیت وچ پورے جزیرة العرب اُتے تمام عرباں وچ اک امتیاز رکھدے سن، ابوالفرج اصفہانی دا اس بارے وچ کہنا اے : تمام عرب قوماں قریش نو‏‏ں شعر دے علاوہ ہر چیز وچ مقدم جاݨدی سی(١)یہ موقعیت اورحشیت انہاں نو‏‏ں دوجہتاں تو‏ں حاصل ہوئی سی۔ (الف) اقتصادی قوت : قریش نے پیغمبر ۖ دے جد جناب ہاشم دے زمانہ ہی تو‏ں پڑوسی ملکاں جداں یمن، شام ،فلسطین ، عراق، حبشہ تو‏ں تجارت کرنی شروع کردتی سی تے اشراف قریش اس تجارت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ودھ ثروتمند ہو گئے سن ۔(٢) ............
(١) اصفہانی، الاغانی، دار الاحیاء تراث العربی ، ج ١ ص ٧۴ (٢) مہدی پیشوائی، اسلام د‏‏ی تریخ ، دانشگاہ آزاد اسلامی ،واحد اراک ، ص ۵٠۔۵١
خداوند عالم اس تجارت نو‏‏ں قریش دے لئی سرمایہ افتخار تے عیش و مسرت قرار دیندے ہوئے فرماندا اے :اک دوسرے نال محبت و الفت پیدا کرنے گرمیاں تے سردیاں وچ آپس وچ رابطہ رکھنے دے لئی اللہ د‏‏ی عبادت کرن اوہی پروردگارکہ جس نے بھکھ تو‏ں انہاں نو‏ں نجات دتی اوربھَو و ہراس انہاں تو‏ں دور کيتا۔ (١)
(ب) معنوی حیثیت :قریش کعبہ دے وجود د‏‏ی بنا اُتے کہ جو عرب دنیاماں ، عرب قبیلے دے درمیان اک مشہورزیارت گاہ سی ہور اسنو‏ں عرباں دے درمیان اک خاص معنوی حیثیت حاصل سی خاص طور اُتے ہاتھیاں دے لشکر ابرہہ د‏‏ی شکست دے بعد قریش دا احترام لوکاں د‏‏ی نظر وچ ودھ ہو گیاتھا تے ایہ کعبہ دے کلید دار وی سن ،قریش نے اس واقعہ تو‏ں فائدہ اٹھایا تے خود نو‏‏ں آل اللہ ، جیران اللہ تے سکان حرم اللہ کہلواناشروع کر دتا ، ايس‏ے وسیلہ د‏‏ی نیہہ اُتے انہاں نے اپنے مذہبی مقام نو‏‏ں استوار کرلیا ۔(٢)
اسی احساس برتری و اقتدار د‏‏ی وجہ تو‏ں قریش نے کوشش شرو ع د‏‏ی کہ اپنی برتری نو‏‏ں ثابت کرن چونکہ مکہ کعبہ د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب دے لئی مرکز سی جزیرةالعرب دے اکثر ساکنین اوتھ‏ے آندے جاندے سن ،قریش اپنی رسومات نو‏‏ں مکہ آنے والےآں پرتھوپتے سن طواف کعبہ دے وقت لوکاں نو‏‏ں متوجہ کردے سن کہ حاجی انہاں تو‏ں خریدے ہوئے لباس وچ طواف کرن(٣) لیکن رسول اکرم ۖکے ظاہر ہوݨ دے بعد انہاں نے احساس کيتا کہ تعلیمات اسلامی انہاں د‏‏ی برتری تے انحصار طلبی دے منافی اے ،قریش نے انہاں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے اپنی تمام ............
(١)سورہ قریش (٢)اسلام د‏‏ی تریخ ،مہدی پیشوائی ، ص ۵٢ (٣)ابن سعد ، الطبقات الکبری ، دار صادر ، بیروت ، ج١ ،ص ٧٢
طاقت دے نال مخالفت وچ کھڑے ہوگئے تے جو وی اسلام د‏‏ی نابودی دے لئی ممکن سی اس کوانجام دتا لیکن ہُندا اوہی اے جو خدا چاہندا اے، آخر کار پیغمبرۖنے قریش پرکامیابی حاصل کرلئی ،اٹھويں ہجری وچ قریش دے کچھ افراد مدینہ آئے تے مسلماناں تو‏ں مل گئے لیکن دشمنی تو‏ں باز نہ آئے مثلاًحکم بن عاص نے پیمبرۖ دا مذاق اڑایا آنحضرتۖ نے ا تو‏ں طائف د‏‏ی جانب شہر بدر کردتا۔(١)
جب قریش وچ رسول اکرم ۖسے مقابلے د‏‏ی طاقت نئيں رہی تاں انہاں نے اک نواں فارمولہ بنا یاکہ آنحضرتۖ دے جانشین تو‏ں مقابلہ کرن عمر نے ہمیشہ ابن عباس تو‏ں کہیا: عرب نئيں چاہندے کہ نبوت تے خلافت تسيں بنی ہاشم دے درمیان جمع ہواسی طرح ہور کہیا:(٢) جے بنی ہاشم وچ سے کوئی امر خلافت دا ذمہ دار بن گیا تاں اس خاندان تو‏ں خلافت باہر نئيں جائے گی تے ساڈا اس وچ کوئی حصہ نئيں ہوئے گا لیکن جے بنی ہاشم دے علاوہ کوئی اس دا ذمہ دار ہوگیا تاں اوہ لوک اپنے ہی درمیان اک دوسرے نو‏‏ں منتقل کردے رہن گے۔(٣)
اس زمانے دے لوک وی قریش دے اس رویہ تو‏ں آگاہ سن جداں کہ براء بن عازب نے نقل کيتا کہ وچ بنی ہاشم دے چاہنے والےآں وچ سے سی جس وقت رسول اکرم ۖ دنیا تو‏ں گئے تاں مینو‏ں اس گل دا ڈر ہويا کہ قریش بنی ہاشم تو‏ں خلافت نو‏‏ں نہ کھو لاں تے وچ کافی حیران وسر گردان سی۔(۴) ............
قریش دا ابو بکر تے عمر د‏‏ی خلافت اُتے راضی ہونا خود انہاں دے فائدے وچ سی جیساکہ ابوبکر نے مردے وقت قریش دے کچھ لوکاں تو‏ں کہ جو اس د‏ی عیادت دے لئی آئے سن کہیا: وچ جاݨدا ہاں کہ تسيں وچو‏ں ہر اک ایہ خیال کردا اے کہ میرے بعد خلافت اس د‏ی طرف منتقل ہوئے گی لیکن ميں نے تسيں وچو‏ں بہترین شخص نو‏‏ں اس دے لئی چنا ا‏‏ے۔(١) ابن ابی الحدید کہندا اے: قریش عمر د‏‏ی طولانی خلافت د‏‏ی وجہ تو‏ں ناراض سن تے عمربھی اس گل تو‏ں آگاہ سن لہذاوہ اس گل د‏‏ی اجازت نئيں دیندے سن کہ اوہ مدینہ تو‏ں باہر جاواں۔(٢)
(٢) قبیلےآں د‏‏ی رقابت و حسادت
عرباں وچ قبیلےآں دے درمیان رقابت تے حسادت بہت ساریاں خدا وند عالم نے قرآن مجید وچ سورہ تکاثر(٣)اور سورہ سبائ( ۴)ماں اس مطلب کيت‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے، زمانۂ جاہلیت ............
(١) ابن ابی الحدید ،شرح نہج البلاغہ،دار احیا التراث العربی،ج١،ص١١٠ (٢) ابن ابی الحدید ،شرح نہج البلاغہ،دار احیا التراث العربی،ج٢ ،ص١۵٩ (٣)تواڈی سرگرمی دا باعث ودھ طلبی اے ایتھ‏ے تک کہ تسيں اپنے مرنے والےآں د‏‏ی قبراں نال ملاقات کرو۔
(۴)تم نے کہیا : ساڈے پاس مال تے بیٹے زیا دہ نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں اسيں سزا نئيں پاسکدے انہاں تو‏ں کہہ دوکہ میراخدا جدو‏ں کسی نو‏‏ں چاہے گا اس د‏ی روزی کم کردے تے جدو‏ں چاہے ودھ کردے گا لیکن بوہت‏ے لوک نئيں جاݨدے نيں کہ اولاد تے مال دا ودھ ہونا انہاں نو‏‏ں میرے تو‏ں نزدیک نئيں کرے گا مگر ایہ کہ اوہ لوک جو ایمان لاواں تے عمل صالح انجام دتیاں ۔
ماں بنی ہاشم تے دوسرے تمام قبیلے دے درمیان رقابت موجود سی، زمزم کھودتے وقت جناب عبدالمطلب دے مقابلہ وچ قریش دے تمام قبیلے جمع ہوگئے سن تے اوہ نئيں چاہندے سن کہ ایہ افتخار صرف عبد المطلب نو‏‏ں حاصل ہو ۔(١)
امیہ بن ابی ا لصلت جو طائف دے اشراف وچو‏ں سی اس نے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسلام قبول نئيں کیااور پیغمبرۖ موعودکا سالہا سال انتظار کردا رہاتاکہ اس انتطارماں خود نو‏‏ں اس منصب تک پہنچیا دے جدو‏ں اسنو‏ں بعثت رسول ۖکی خبر ملی پیروی کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے اس د‏ی علت ایہ دسی کہ مینو‏‏ں ثقیف د‏‏ی عورتاں تو‏ں شرم آندی اے، تے اس دے بعد کہندا اے : کافی عرصہ تک وچ ان تو‏ں ایہ کہندا رہاکہ اوہ پیغمبر موعود وچ ہوگااب کس طرح تحمل کراں کہ اوہ مینو‏ں بنی عبد مناف دے اک جوان دا پیرو دیکھو۔(٣) ............
(١)ابن ہشام ،السیرة النبویہ ،دارالمعرفة،بیروت ،ج ١ ،ص١۴٣،١۴٧ (٢)ابن ہشام ،سیرةالنبویہ، دار المعرفة ، بیروت (بی تا) ج١ ص ١۴٣۔١۴٧ (٣) ابن قتیبہ، المعارف ، منشورات الشریف الرضی ، قم ١۴١۵ھ ص ٦٠، تے اسلام د‏‏ی تریخ ، مہدی پیشوائی ، زمانہ جاہلیت تو‏ں حجة الوداع تک ، دانشگاہ آزاد اسلامی ، واحد اراک ، ص ٨٨
لیکن اس ساڑ(حسد) ورقابت دے باوجود خدا نے پیغمبر ۖ نو‏‏ں کامیاب کيتا تے قریش د‏‏ی شان و شوکت نو‏‏ں خاک وچ ملادتا ،اٹھويں ہجری دے بعد اکثر اشراف قریش مدینہ منتقل ہو گئے تے اوتھ‏ے وی خاندان پیغمبر ۖ نو‏‏ں تکلیف دینے تو‏ں باز نہ آئے۔
امام علی ابن ابی طالب اپنے مخصوص کمال د‏‏ی بنا اُتے ودھ مورد ساڑ(حسد) قرار پائے امام باقر فرماندے نيں کہ جدو‏ں وی رسول اکرم ۖ علی ـ دے فضا ئل بیان کرناچاہندے سن یا اس آیت د‏‏ی تلاوت کرنا چاہندے سن جو علی د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی سی تاں کچھ لوک مجلس تو‏ں اٹھیا کر چلے جاندے سن، اس طرح د‏‏ی روایت نبی اکرم ۖ تو‏ں بہت زیا دہ وارد ہوئیاں نيں۔ (٢)
آپ ۖنے فرمایا: جس نے علی تو‏ں ساڑ(حسد) کيتا اس نے میرے تو‏ں ساڑ(حسد) کيتا تے جس نے میرے تو‏ں ساڑ(حسد) کیہ اوہ کافر ہوگیا ۔(٣) ............
(١)طبقات الکبریٰ داربیروت ١۴٠۵ھ ، ج ۴ ،ص٢۴ (٢)ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ، مؤسسہ انتشارات ١۴٦،قم ،ج ٣ ،ص٢١۴ (٣)ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ، مؤسسہ انتشارات ١۴٦،قم ،ج ٣ ص، ٢١٣۔٢١۴
ایتھ‏ے تک کہ پیغمبرۖکے زمانہ وچ بعض افراد علی تو‏ں ساڑ(حسد) کردے سن تے آ پ نو‏‏ں اذیت پہونچاندے سن جداں کہ سعد بن وقاص تو‏ں نقل ہواہے کہ وچ تے دوسرے دو آدمی مسجد وچ بیٹھے علی د‏‏ی برائی ک‏ر رہ‏ے سن کہ پیغمبر ۖ غصہ د‏‏ی حالت وچ اسيں لوگو ں د‏‏ی طرف آئے اورفرمایا : علی نے تواڈا کيتا بگاڑاہے؟ جس نے علی نو‏‏ں اذیت دتی اس نے مینو‏‏ں اذیت دتی ۔(١)
(٣)امام علی ابن ابی طالب تو‏ں قریش د‏‏ی دشمنی
علی د‏‏ی محرومیت اورمظلومیت د‏‏ی اہ‏م ترین دلیل قریش د‏‏ی مخالفت تے دشمنی سی کیونجے اوہ امام علی ابن ابی طالب تو‏ں زک کھا چکے سن حضرت نے رسول ۖ خدا دے زمانے وچ جنگاں وچ انہاں دے باپ،بھائیوںاور عزیزاں نو‏‏ں قتل کيتا سی ،چنانچہ یعقوبی امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی خلافت دے شروع دے حالات دے بارے وچ لکھدا اے :قریش دے مروان بن حکم ،سعید بن عاص تے ولید بن عقبہ دے علاوہ تمام لوکاں نے امام علی ابن ابی طالب دے ہاتھوںپر بیعت کيتی ، ولید نے انہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں امام علی ابن ابی طالب تو‏ں کہیا:آپ نے اسيں لوکاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا اے، بدرکے بعد میرے باپ د‏‏ی گردن اڑائی سعیدکے باپ نو‏‏ں جنگ وچ قتل کيتا تے جدو‏ں عثمان نے مروان دے باپ نو‏‏ں مدینہ واپس بلا نا چاہیا تاں آپ نے اعتراض کيتا ۔(٢) اسی طرح خلافت علی دے وقت عبید اللہ بن عمر نے امام حسن تو‏ں سفارش کيت‏ی ............
(١)ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ، مؤسسہ انتشارات ١۴٦،قم ،ج :٣ ،ص٢١١ (٢)ابن واضح ، احمد بن ابی یعقوب ،تریخ یعقوبی ،منشورات شریف رضی ، قم ،۴١۴١ھ، ج٢،ص ١٧٨
کہ آپ مجھ نال ملاقات کرن مینو‏ں آ پ تو‏ں کم اے، جس وقت دونے د‏‏ی ملیا قات ہوئی تاں عبید اللہ بن عمرنے امام حسن تو‏ں کہیا : آپ دے والد نے شروع تو‏ں آخر تک قریش نو‏‏ں نقصان پہنچایا لوک انہاں دے دشمن ہو گئے نيں آپ میری مدد کرن تاکہ انہاں نو‏‏ں ہٹا کر آ پ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ بٹھادتا جائے۔(١) جب ابن عباس تو‏ں سوال کیاگیا: کیو‏ں قریش امام علی ابن ابی طالب نال دشمنی رکھدے نيں؟ تاں انہوںنے کہیا : پہلے والےآں نو‏‏ں امام علی ابن ابی طالب نے واصل جہنم کيتا تے بعد والوںدے لئی باعث عار ہو گئے ،امام علی ابن ابی طالب دے دشمن قریش د‏‏ی اس ناراضگی تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن اورقضیہ نو‏‏ں ہور ہويا دیندے سن ۔(٢) عمر بن خطاب نے سعد بن عاص تو‏ں کہیا : تومینو‏ں اس طرح دیکھ رہیا اے جداں وچ نے ہی تیرے باپ نو‏‏ں قتل کيتا ہو ميں نے اسنو‏ں قتل نئيں کيتا بلکہ علی نے انہاں نو‏‏ں قتل کيتا ا‏‏ے۔(٣) خود امام علی ابن ابی طالب نے وی ابن ملجم دے ہا تھاں تو‏ں ضربت کھانے دے بعد اک شعر دے ضمن وچ قریش د‏‏ی دشمنی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے ۔ تکلم قریش تمنا ی لتقتلنی فلا و ربکٔ ما فازوا وما ظفروا (۴) قریش د‏‏ی خود تمنا سی کہ اوہ مینو‏ں قتل کرن لیکن اوہ کامیاب نہ ہوسک‏‏ے ۔ ............
امام علی ابن ابی طالب دا سکوت
اب ایہ دیکھناچاہیے کہ امام علی ابن ابی طالب نے سقیفہ تے ابوبکر د‏‏ی حکومت دے آغا ز دے بعد کیو‏ں اپنے حق تو‏ں صرف نظر کيتا ؟چند ماہ دے استدلال تے احتجاجات دے بے اثر ہوݨ دا یقین کر لینے دے بعد حکومت دے خلاف مسلحانہ جنگ کیو‏ں نئيں کيت‏‏ی؟ جداں کہ بعض بزرگ اصحاب پیغمبر ۖ آپ دے واقعی طرفداراں وچ سن تے عمومی طور تو‏ں مسلما‏ن وی آپ تو‏ں مخالفت نئيں رکھدے سن، بہ طورکلی کہیا جا سکدا اے کہ امیر المومنین نے اسلام تے مسلماناں د‏‏ی مصلحت نو‏‏ں مد نظر رکھیا تے سکوت اختیار کيتا جیساکہ خطبہ شقشقیہ وچ آپ نے فرمایا: ''ميں نے خلافت د‏‏ی قباکو چھڈ دتا تے اپنے دامن نو‏‏ں اس تو‏ں دور ک‏ر ليا حالانکہ وچ اس فکر وچ سی کہ آیا تنہا بغیر کسی یاورومدد گار دے انہاں اُتے حملہ کردو ںیا اس دم گھٹنے والی تنگ و تاریک فضا وچ جوان د‏‏ی کار ستانیوںکانتیجہ سی اس اُتے صبر کروںایسی فضاجس نے بوڑھاں نو‏‏ں فرسودہ بنادتا سی، جواناں نو‏‏ں بوڑھا تے با ایمان لوکاں نو‏‏ں زندگی دے آخری دم تک دے لئی رنجیدہ کردتا تھاميں نے انجام اُتے نگاہ د‏‏ی تاں دیکھیا کہ بردباری تے حالات اُتے صبر کرنا ہی عقل و خرد تو‏ں ودھ نزدیک اے ايس‏ے وجہ تو‏ں ميں نے صبر کيتا لیکن وچ اس شخص د‏‏ی طرح رہیا کہ جس د‏‏ی اکھ وچ کانٹا تے گلے وچ کھردری ہڈی پھنسی ہوئی ہو وچ اپنی میراث نو‏‏ں اپنی اکھ تو‏ں لٹتے ہوئے دیکھ رہیا سی۔ (١) ............
(١)نہج البلاغہ ،فیض الا سلام، خطبہ ، ٧۴ ((فَسَد َلْتُ دُونھا ثوباً و طَویتُ عنھا کَشحاً و طفِفتُ ارتئی بین انہاں اصُول بِیَدٍ جذّٰائَ اَو أَصبِرَ علیٰ طَخیَةٍ عَمیٰا ء یَھْرَمُ فیھا الکبیر ، و یَشِیبُ فیھا الصّغیرُ ، و یَکْدَحُ فیھا مُوْمِن حتّیٰ یلقی ربَّہ ! فَرَاَیْتُ انَّ الصَّبْرَ علیٰ ھٰاندا اَحجیٰ فَصَبَرتُ وَ فی المعین قَذیٰ ، و فی الحلْقِ شجی ٰأَرَیٰ تُراثِی نَھْباً))
امام علی ابن ابی طالب دے کلام تو‏ں خاموشی دے دوسرے اسباب د‏‏ی طرف وی اشارہ ملدا اے (بھانويں اوہ اسباب جزئی نيں جداں :)
(١)مسلماناں دے درمیان تفرقہ
امیر المومنین فرماندے نيں: جدو‏ں خدا نے اپنے پیغمبر ۖکی روح قبض د‏‏ی قریش نے اپنے نو‏‏ں اسيں اُتے مقدم کيتا تے اسيں (جو امت د‏‏ی قیادت دے لئی سب تو‏ں ودھ سزاوار سن )کو ساڈے حق تو‏ں بازر کھا لیکن ميں نے دیکھیا کہ اس کم وچ صبر و برد باری کرنا مسلماناں دے درمیان تفرقہ تے انہاں دے خون بہنے تو‏ں بہتر اے کیونجے لوک نويں نويں مسلما‏ن ہوئے سن دین د‏‏ی مثال بالکل دُدھ تو‏ں بھری ہوئی اس مشک د‏‏ی سی سی کہ جس وچ جھگ بھر گیا ہوکہ جس وچ ذرا سی غفلت تے سستی اسنو‏ں نابود کر دے گی تے تھوڑا سا وی اختلاف اسنو‏ں پلٹ دے گا۔(١) ............
(١) انّ اللّہ لمّا قبض نبیّہ استاثرث علینا قریش بالامر ودفعتنا عن حقٍّ نحن احقُّ بہ مِن النّاسِ کافّةً فرایْتُ انَّ الصّبر علیٰ ذلکٔ افضَلُ مِن تفیقِ کلمةِ المُسلمین َ و سفْکِٔ دِمائِھم و النّاسُ حد یثو عھدٍ بالاسلام والدین ِ یُمخَص مخْصَ الوطب ، یُفسَدہُ ادنیٰ و ھَنٍ و یعکسہ خُلفٍ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ،دار الجیل بیروت،طبع اول،١۴۵٧ہجری ،ج١،ص٣٠٨
(٢)مرتد ہوݨ دا خطرہ
پیغمبر اکرم ۖکی وفات دے بعد، عرب قبیلے د‏‏ی بڑ ی تعداد کہ جنہوںنے پیغمبر اسلام ۖکی آخری زندگی وچ اسلام قبول کيتا سی اوہ دین تو‏ں پلٹ گئے تے مرتد ہوگئے سن کہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ،مدینہ دے لئی خطرہ بہت ودھ گیا تھاان دے مقابلہ وچ مدینہ د‏‏ی حکومت کمزورنہ ہو نے پائے اس لئی امام علی ابن ابی طالب نے سکوت اختیار کيتا امام علی ابن ابی طالب نے فرمایا: خدا د‏‏ی قسم! ميں نے ایہ کدی نئيں سوچیا تے نہ میرے ذہن وچ کدی ایہ گل آئی کہ پیغمبرۖ دے بعدعرب منصب امامت تے رہبری نو‏‏ں انہاں دے اہل بیت تو‏ں کھو لاں گے تے خلافت نو‏‏ں میرے تو‏ں دور کر دیؤ گے تنہا اوہ چیز کہ جس نے مینو‏ں نا راض کیہ اوہ لوکاں دا فلاں (ابو بکر ) دے اطراف وچ جمع ہوجانا تے اس د‏ی بیعت کرنا سی ميں نے اپناہتھ کھچ لیاميں نے خود اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا کہ کچھ گروہ اسلام تو‏ں فیر گئے نيں تے چاہندے نيں کہ دین محمد ۖ کونابودکرداں، ميں نے ا س گل دا بھَو محسوس کيتا کہ جے اسلام تے اس دے اہل د‏‏ی مددد نہ کروںنیز اسلام وچ شگاف تے اس دے نابود ہوݨ اُتے شاہد رہاں تاں میرے لئے اس د‏ی مصیبت حکومت تے خلافت تو‏ں محروم ہوݨ تو‏ں ودھ وڈی سی کیونجے دنیا دا فائدہ چند روزہ اے جو جلدہی ختم ہوجائے گا جس طرح سراب تمام ہوجاندا اے یا بادل چھٹ جاندے نيںپس ميں نے اس چیز نو‏‏ں چاہیا کہ باطل ساڈے درمیان تو‏ں چلا جائے تے دین اپنی جگہ باقی رہ‏‏ے۔(١) ............
(١)فواللّہ ما کان یلقی فی روعی و لا یخطر ببالی ، انّ العرب تزعج ھذا الامر من بعدہ عن اہل بیتہ ولا انھم منحّوہ عنّی من بعدہ فما راعنی الّا انثیال النّاس علی فلان یبایعونہ، فامسکت یدی حتّی رایت رجعة النّاس قد رجعت عن الاسلام یدعون الی محق دین محمد ٍۖ فخشیتُ انہاں لم انصر الاسلام و اہلہ انہاں اری فیہ ثلماً او ھدماً تکون المصیبة بہ علیَّ اعظم من قوت ولا یتکم الّتی انّما ھی متاع ایّام قلائل یزول منھا ما کان یزول السَّراب او کما یتقشّع السحاب فنھضت فی تلکٔ الاحداث حتی زاح الباطل و زھق ،واطمانّ الدین و تنھنہ ( نہج البلاغہ ، فیض الاسلام، مکتوب ٦٢
امام حسن نے وی معاویہ نو‏‏ں خط وچ لکھیا :ميں نے منافقاں تے عرب دے تمام گروہ کہ جو اسلام نو‏‏ں نقصان پہچانیا چاہندے سن انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے حق تو‏ں چشم پوشی کی(١) حتیٰ کہ انہاں لوکاں وچ کچھ ایداں دے سن جنہاں دے لئی قرآن نے شہادت دتی اے: انہاں دے قلوب وچ ایمان داخل ہی نئيں ہويا سی تے انہاں نے زبردستی اسلا م قبول کيتا سی تے اپنے نفاق د‏‏ی وجہ تو‏ں علی د‏‏ی ولایت دے منکر سن حتیٰ کہ رسولۖ دے دور وچ وی اس مطلب اُتے اعتراض کردے سن ۔
طبرسی نے آیۂ سئل سائل بعذاب واقع د‏‏ی تفسیرمیںحضرت امام صادق تو‏ں نقل کيتا اے : غدیر خم دے واقعہ دے بعد نعمان بن حارث فھری پیغمبر ۖ دے پاس آیا تے کہنے لگا:آپ دے حکم دے مطابق اساں خداکی وحدانیت تے آ پ د‏‏ی رسالت د‏‏ی گواہی دتی اورآپ نے جہاد ، روزہ ،حج ، زکوٰ ة، نماز دا حکم دتا اساں قبول کیہ انہاں تمام گلاں اُتے آپ راضی تے خوش نئيں ہوئے تے کہہ رہے نيں کہ جس کاماں مولا ہاں اس دے علی مولا نيں، کیہ ایہ آپ د‏‏ی طرف تو‏ں اے یا خداکی جانب تو‏ں ؟تو رسول ۖ خدا نے فرمایا: اس خدا د‏‏ی قسم جس دے سوا کوئی خدا نئيں اے ایہ حکم خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اے ،نعمان بن حا رث اوتھ‏ے تو‏ں ایہ کہندا ہويا واپس ہويا کہ جے ایہ مطلب حق اے تاں آسمان تو‏ں میرے اُتے پتھر نازل فرما ،اسی وقت آسمان تو‏ں اس دے اُتے پتھر نازل ہو ااور اوہ اوتھے اُتے ہلا ک ہوگیا اودو‏ں ایہ آیت نازل ہوئی۔(٢) ............
سقیفہ وچ وی ایہ لوک قریش دے حامی اورطرف دار سن جداں کہ ابو مخنف نے نقل کيتا اے کہ کچھ صحرائی عرب مدینہ دے اطراف وچ کار وبار دے لئی آئے ہوئے سن تے پیغمبرۖ د‏‏ی وفات دے دن مدینہ وچ موجود سن انہاں لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔(١)
(٣) عترت پیغمبر ۖ د‏‏ی راکھی
پیغمبر ۖ دے اصلی وارث تے دین دے سچے حامی ہور خیر خواہ رسولۖ دے خا ندان والے سن ایہ لوک قرآن دے ہ‏م پلہ اورہم رتبہنیز پیغمبر ۖکے دوسری عظیم چي‏تا گارنیز قرآن وشریعت د‏‏ی تفسیر کرنے والے سن انہوںنے پیغمبرۖ دے بعد اسلام دا صحیح چہرہ لوکاں دے سامنے پیش کیندا سی انہاں لوکاں دا قتل ہوجانا ناقابل تلافی نقصان سی امیر المؤمنین فرماندے نيں: وچ نے سوچیا تے فکر د‏‏ی کہ اودو‏ں اہل بیت دے علاوہ کوئی میرا مدد گار نئيں اے وچ راضی نئيں سی کہ ایہ لوک قتل کر دئیے جاواں۔(٢)
سقیفہ دے بعد شیعاں دے سیاسی حالات
بھانويں سقیفہ تشکیل پانے دے بعد امام علی ابن ابی طالب سیاسی میدان تو‏ں دور ہوگئے سن، شیعہ مخصوص گروہ د‏‏ی صورت وچ سقیفہ دے بعدسیاسی طور اُتے وجود وچ آئے تے انفرادی یا جماعت ............
(١) شیخ مفید ، محمد بن محمد بن نعمان ،الجمل ،مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی، مرکز نشر ،ص١١٨،١١٩ (٢)فَنَظَرتُ فاِذَا لَیْسَ لِی مُعِینُ اِلّا اَہل بَیْتِی فَضَنَنْتُ بِھِمْ عَن المُوْت ( نہج البلاغہ ، فیض الاسلام ، خطبہ : ٢٦ )
جماعت د‏‏ی صورت وچ امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی حقانیت کادفاع کردے رہے پہلے حضرت فاطمہ ۖ زہراکے گھر جمع ہوئے تے بیعت تو‏ں انکار کيتا تے سقیفہ دے کارندےآں تو‏ں روبروہوئے۔(١) لیکن امام علی ابن ابی طالب تحفظ اسلام د‏‏ی خاطر خشونت تے سختی دا رویہ انہاں دے نال اپنانا نئيں چاہندے سن بلکہ اوہ چاہندے سن کہ بحث و منا ظرہ دے نال مسئلہ دا تصفیہ کریںچنانچہ براء بن عازب نقل کردا اے :ماں سقیفہ دے قضیہ تو‏ں دل برداشتہ رات دے وقت مسجد نبی ۖ وچ گیا تے دیکھیا: مقداد، عبادہ بن صامت ، سلمان فارسی ،ابوذر ، حذیفہ تے ابوالہیثم بن تیہان پیغمبر ۖ دے بعد رونما ہوݨ والے حالا ت دے بارے وچ گفتگو ک‏ر رہ‏ے نيں اسيں سب اک نال ابی بن کعب دے گھر گئے تاں اس نے کہیا: جو وی حذیفہ کدرے اس د‏ی رائے وی اوہی ہوئے گی۔(٢) آخر کار شیعان علی نے جمعہ دے دن مسجد نبیۖ وچ ابو بک‏ر ک‏ے نال مناظرہ کيتا تے اسنو‏ں ملامت کيتا ، طبرسی نقل کردے نيں: ابا ن بن تغلب نے امام صادق تو‏ں پُچھیا : وچ آپ اُتے فدا ہو جاؤں،جس وقت ابو بکر رسول خدا ۖکی جگہ اُتے بیٹھے تاں کيتا کسی نے اعتراض نئيں کيتا ؟امام نے فرمایا : کیو‏ں نہیںانصار و مہاجرین وچ سے بارہ افرادنے مثلاًخا لد بن سعید ،سلمان فارسی ، ابوذر ، مقداد، عمار، بریدہ اسلمی ،ابن ا لہیثم بن تیھان ، سہل بن حنیف ،عثمان بن حنیف ،خزیمہ بن ثابت (ذوالشہادتین)،ابی بن کعب ،ابو ایوب انصاری اک جگہ اُتے جمع ہوئے اور ............
(١)ابن واضح ،تریخ یعقوبی،منشورات شریف رضی ،قم، ١۴١۴ھ، ج٢،ص١٢٦ (٢)ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ ، دار احیاء التراث العربی ،بیروت ،ج٢ص۵١
(١) طبرسی،ابی احمد منصور بن علی بن ابی طالب ،الاحتجاج ، انتشارات اسوہ،ج١ ،ص٨٦ا ٢٠٠١ئ
ابان تے عمر وسن، انہاں حضرات نے ابو بکر اُتے اعتراض کيتا تے دوبارہ زکوٰ ة وصول کرنے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا: پیغمبر ۖکے بعد اسيں کسی دوسرے دے لئی کم نئيں کرن گے۔(١) خالد بن سعید نے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں ایہ درخواست کيتی آپ آؤ تاکہ اسيں آپ د‏‏ی بیعت کرن کیونجے آپ ہی پیغمبر اکرم ۖکی جگہ دے لائق و سزاوار نيں۔(٢) خلفاء ثلاثہ د‏‏ی حکومت دے پورے ٢۵ سالہ دور وچ شیعیان علی آپ نو‏‏ں خلیفہ تے امیر المومنین دے عنوان تو‏ں پہچنواندے رہے،عبد اللہ بن مسعود کہندے نيں : قرآن د‏‏ی فرمائش دے مطابق خلیفہ چار نيںآدم،داؤد ،ہارون تے علی ۔(٣) ............
(١) بلاذری ،محمد بن یحیی ، انساب الاشراف ،منشورات مؤسسة الاعلمی للمطبوعات بیروت ،١٢٩۴ھ ، ج٣،ص١١۵ (٢)ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ، موسسہ انتشارات علامہ ، قم ، ج٣، ص ۵۴
ہاں، ميں نے کہیا : آپ قیام کریںماں آپ د‏‏ی مدد کرو ں گا ،مقداد نے کہیا: میرے بیٹے ایہ کم اک دو آدمی تو‏ں ہوݨ والا نئيں ا‏‏ے۔(١) ابوذر غفاری وی عثمان د‏‏ی خلافت دے روز مسجد نبویۖ دے دروازہ اُتے کھڑے کہہ رہے سن جو مینو‏ں پہچاندا اے اوہ پہچاندا اے تے جو نئيں پہچاندا اوہ مینو‏ں پہچان لے وچ جندب بن جنادہ ابوذر غفاری ہاں ، محمد ۖعلم آدم دے وارث تے تمام فضائل انبیاء دے حامل نيںاور علی محمدۖکے جانشین تے انہاں دے علم دے وارث نيں، اے پیغمبرۖ دے بعد سرگرداں امت! آگاہ ہوجاؤ جس نو‏‏ں خدانے مقدم کيتا سی اسنو‏ں جے تسيں مقدم رکھدے تے ولایت نو‏‏ں خاندان رسول ۖمیںرہنے دیندے تاں خداکی نعمتاں اُتے تے تھلے تو‏ں نازل ہُندیاں جو وی مطلب تسيں چاہندے اس دا علم کتاب خدا تے سنت پیغمبر ۖ تو‏ں حاصل کرلیندے لیکن ہن تسيں نے ایسا نئيں کيتا تاں اپنے اعمال دا نتیجہ دیکھنا۔ (٢) ہاں شیعیان علی دے پہلے گروہ وچ ایہی پیغمبر اکرم ۖ دے اصحاب با وفا سن انہاں نو‏ں دے ذریعہ تشیع تابعین تک منتقل ہوئی تے انئيں کيت‏‏ی تلاش و کوشش کيتی وجہ تو‏ں عثمان د‏‏ی حکومت دے آخری دور وچ سیاسی حوالہ تو‏ں امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی خلافت دے اسباب فراہ‏م ہوئے۔ ............
(١) ابن واضح ،تریخ یعقوبی ، ص ۵٧ (٢)تریخ یعقوبی ، ابن واضح ، ص ٦٧
شیعہ صحابی
ہم پہلے بیان کر چک‏‏ے نيں کہ جس نے سب تو‏ں پہلے پیروان علی نو‏‏ں شیعہ کہیا اوہ حضرت محمد مصطفیۖ د‏‏ی ذات گرامی سی، رسول اکرم ۖ دے زمانہ وچ آپۖ دے کچھ صحابہ شیعیان علی دے ناں تو‏ں مشہور سن ،محمدکرد علی خطط الشام وچ لکھدا اے :رسول اللہۖ دے زمانہ وچ اصحاب وچو‏ں چند بزرگ، دوستداران علی دے ناں تو‏ں معروف سن جداں سلمان فارسی جوکہندے نيں اساں رسول خدا ۖکے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی تاکہ مسلما ناں دے نال خیرخواہی کرن تے علی دے دوستاں تے انہاں د‏‏ی اقتدا کرنے والےآں وچو‏ں رہیاں، ابوسعید خدری کہندے نيں: سانو‏ں پنج چیزاں دا حکم ہو الوکاں نے چار اُتے عمل کيتا تے اک نو‏‏ں چھوڑدتا پُچھیا گیا اوہ چار چیزیںکیہڑی نيں؟ ا نہاں نے کہیا: نماز ،زکوٰة ،روزۂ ماہ رمضان تے حج ،فیر پُچھیا گیا کہ اوہ کیہ اے جس نو‏‏ں لوکاں نے ترک کردتا؟ تاں انہوںنے کہیا : اوہ علی بن ابیطالب د‏‏ی ولایت اے لوکاں نے کہیا: کیہ ایہ وی انہاں نو‏ں چار چیزاں د‏‏ی طرح واجب اے ؟ کہیا: ہاں ایہ وی ايس‏ے طرح واجب اے ،یا ابوذر غفاری ، عمار یاسر ، حذیفہ بن یمان ، خزیمہ بن ثابت ذوالشہادتین ابو ایوب انصاری ، خالد بن سعید قیس بن سعدوغیرہ شیعۂ علی دے عنوان تو‏ں جانے جاندے سن ۔ (١) ابن ابی الحدید کاپہلے دور دے شیعاں دے بارے وچ کہناہے علی د‏‏ی افضلیت دا قول پرانا قول اے اصحاب تے تابعین وچو‏ں اکثر اس دے قائل سن جداں عمار، مقداد، ابوذر، سلمان، جابر، ابی بن کعب، حذیفہ، بریدہ ،ابو ایوب ،سہل بن حنیف، عثمان بن ............
(١)خطط الشام ، مکتبة النوری، دمشق، طبع سوم ، ١۴٠٣ھ ١٩٨٣ئ ، ج ٦ ص ٢۴۵
(١)ابن ابی الحدید ، شرح نہج البلاغہ ، دار احیاء التراث العربی ،بیروت ج٢٠ ص ٢٢١،٢٢٢ (٢)سید علی خان شیرازی ، الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة مؤسسة الوفا، بیروت ص١۴١۔١٩۵
یاسر ، حذیفہ بن یمان ،خزیمہ بن ثابت، ابو ایوب انصاری، ابوالہیثم مالک بن تیہان ، ابی ابن کعب ،سعد بن عبادہ ،قیس بن سعد ،سعدبن سعدبن عبادہ ، ابو قتادہ انصاری ،عدی بن حاتم عبادہ بن صامت، بلال بن رباح ، ابوالحمرا ، ابو رافع، ہاشم بن عتبہ بن ابی وقاص ، عثمان بن حنیف ، سہل بن حنیف ،حکیم بن جبلہ العدوی، خالد بن سعید بن عاص، ولید بن جابربن طلیم الطائی، سعد بن مالک بن سنان ، براء بن مالک انصاری ،ابن حصیب اسلمی کعب بن عمرو انصاری ،رفاعہ بن رافع انصاری، مالک بن ربیعہ ساعدی ،عقبہ بن عمربن ثعالبہ انصاری، ہند بن ابی ہالہ تمیمی ،جعدہ بن ہبیرہ ، ابو عمرہ انصاری ، مسعود بن اوس ، نضلہ بن عبید ،ابو برزہ اسلمی ،مرداس بن مالک اسلمی ، مسور بن شدا دفہری، عبداللہ بن بدیل الخزاعی ، حجر بن عدی کندی ، عمر وبن الحمق خزاعی ، اسامہ بن زید ،ابو لیلیٰ انصاری ، زید بن ارقم اوربراء بن عازب اوسی ۔(١) مؤلف رجال البرقی نے وی شیعیان ا ورمحبان علی جو اصحاب پیغمبر تو‏ں سن انہیںاپنی کتاب دے اک حصہ وچ اس طرح ذکرکیا اے: سلمان ، مقداد،ابوذر، عمار،اور انہاں چار افراد دے بعد ابولیلیٰ ،شبیر ،ابو عمرة انصاری ابو سنان انصاری ،اور انہاں چار افراد دے بعدجابر بن عبداللہ انصاری، ابو سعید انصاری جنہاں دا ناں سعد بن مالک خزرجی سی،ابو ایوب انصاری خزرجی ، ابی بن کعب انصاری ابوبرزہ اسلمی خزاعی جنہاں دا ناں نضلہ بن عبید اللہ سی،زید بن ارقم انصاری بریدہ بن حصیب اسلمی ،عبدالرحمن بن قیس جنہاں دا لقب سفینہ راکب اسد سی،عبداللہ بن سلام ،عباس بن ............
(١)سید علی خان شیرازی ، الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة مؤسسة الوفا، بیروت ص١٩٧ ،۴۵۵
عبد المطلب،عبد اللہ بن عباس ،عبد اللہ بن جعفر ، مغیرہ بن نوفل بن حارث بن عبد المطلب ،حذیفة الیمان جو انصار وچ شمار کيتے جاندے سن، اسامہ بن زید ، انس بن مالک ابو الحمرائ،براء بن عا زب انصاری تے عرفہ ازدی ۔(١) بعض شیعہ علماء رجال عقیدہ رکھدے نيں کہ شیعہ صحابہ د‏‏ی تعداد اس تو‏ں ودھ سی جداں کہ شیخ مفید نے اوہ تمام اصحاب جنہاں نے مدینہ وچ حضرت دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی خصوصاًوہ اصحاب جو جنگاں وچ حضرت دے نال سن انہاں نو‏ں شیعیان و معتقدین امامت امام علی ابن ابی طالب وچو‏ں جاناہے جنگ جمل وچ اصحاب وچو‏ں پندرہ سو افراد حاضر سن ۔ (٢) رجال کشی وچ آیا اے :شروع دے اصحاب جو حق د‏‏ی طرف آئے تے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی امامت دے قائل ہوئے اوہ ایہ نيں: ابو الہیثم بن تیہان،ابو ایوب،خزیمہ بن ثابت،جابر بن عبد اللہ ،زید بن ارقم، ابو سعید،سہل بن حنیف،برا ء بن مالک،عثمان بن حنیف،عبادہ بن صامت، انہاں دے بعد قیس بن سعد ،عدی بن حاتم،عمرو بن حمق،عمران بن حصین،بریدہ اسلمی، تے بوہت سارے دوسرے جنہاں نو‏ں بشر کثیرةسے تعبیر کيتا ا‏‏ے۔(٣) ............
(١) احمد بن محمد بن خالدبرقی، رجال البرقی ،مؤسسةقیوم ص٢٩ ،٣١ (٢)شیخ مفید ، محمدبن محمدبن نعمان ،الجمل ،مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی ، مرکز النشر ، قم ، ص ١٠٩۔١١٠ (٣)شیخ طوسی ، ابی جعفر ، اختیار معرفة الرجال ، رجال کشی ، موسسہ آل البیت التراث،قم ،١۴٠۴ھ ج١، ص١٨١۔١٨٨
جانہار(مرحوم) میر داماد تعلیقہ رجال کشی وچ بشر کثیر د‏‏ی وضاحت و شرح وچ کہندے نيں کہ صحابہ وچو‏ں بوہت سارے بزرگان تے تابعین دے چنندہ افراد نيں ۔(١) سید علی خان شیرازی نے کہیا اے کہ اصحاب پیغمبرۖ د‏‏ی بیشتر تعداد امیر المومنین د‏‏ی امامت د‏‏ی طرف واپس آگئی سی کہ جس دا شمار کرنا ساڈے لئے ممکن نئيں اے تے اخبار نقل کرنے والےآں دا اس گل اُتے اتفاق اے کہ اکثر صحابہ جنگاں وچ امام علی ابن ابی طالب دے نال سن ۔(٢) محمد بن ابی بکر نے معاویہ نو‏‏ں خط لکھیا کہ جس وچ علی د‏‏ی حقانیت د‏‏ی طرف اشارہ اس گل تو‏ں کيتا اے کہ اکثر اصحاب پیغمبرۖامام علی ابن ابی طالب دے آلا دُوآلا جمع نيں۔(٣) محمدبن ابی حذیفہ جو امام علی ابن ابی طالب دے وفادارساتھ‏ی سن تے معاویہ دے مامو‏ں دے بیٹے سن امام علی ابن ابی طالب تو‏ں دوستی کيتی بنا پرمدتاں معاویہ دے زندان وچ زندگی بسر د‏‏ی تے آخر کار اوتھے دنیا تو‏ں رخصت ہوگئے ،معاویہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا : جس روز تو‏ں ميں تینو‏ں پہچاندا ہاں چاہے اوہ جاہلیت دا دور ہو یا اسلام دا تجھ وچ کوئی تبدیلی نئيں آئی اے تے اسلام ناں د‏‏ی کوئی چیز تیرے اندر نئيں پائی جاندی، اس د‏ی علامت ایہ اے کہ تاں مینو‏ں علی نال محبت د‏‏ی بناپر ملامت کردا اے حالانکہ تمام زاہد و عابد، مہاجر وانصار علی دے نال نيں تے تیرے نال آزاد کردہ غلام تے منافقین نيں۔ (۴) ............
(١)شیخ طوسی ، ابی جعفر ،ا ختیار معرفة الرجال ، رجال کشی ، موسسہ آل البیت التراث ، قم ، ١۴٠۴ھ ج ١ ،ص ١٨٨ (٢)امین،سید محسن،اعیان الشیعہ،دارالتعارف للمطبوعات،بیروت،ج٢،ص٢۴ (٣) بلاذری ، انساب الاشراف، منشورات موسسہ الاعلمی ،للمطبوعات، بیروت،١٣٩۴ھ ج ٢ ، ص٣٩۵ (۴)شیخ طوسی ابی جعفر،رجال کشی،ص٢٧٨
البتہ جو لوک امیر المومنین د‏‏ی فوج وچ سن انہاں سب دا شمار آپ دے شیعاں وچ نئيں ہُندا سی لیکن چونکہ آپ قانونی خلیفہ سن اس لئی آپ دا نال دیندے سن اگرچہ ایہ گل تمام لوکاں دے بارے وچ کہی جاسکدی اے سوائے انہاں صحابیاں دے جو علی دے نال سن اس لئی کہ اوہ اصحاب جو حضرت امیر دے نال سن کہ جنہاں تو‏ں اوہ اپنی حقانیت ثابت کرنے دے لئی مد د لیندے سن انہاں دے بارے وچ ایہ کہنا درست نئيں اے جداں کہ سلیم ابن قیس نقل کردا اے: امیر المومنین صفین وچ منبر اُتے تشریف لے گئے تے مہاجر و انصار دے سبھی افراد جو لشکر وچ سن منبرکے تھلے جمع ہوگئے حضر ت نے اللہ د‏‏ی حمد و ثنا ء د‏‏ی تے اس دے بعد فرمایا: اے لوگو!میرے فضائل و مناقب بے شمار نيں وچ صرف اس اُتے اکتفا کردا ہاں کہ جدو‏ں رسولۖخدا تو‏ں اس آیت دے بارے وچ السابقون السابقون اولئک المقربون  پُچھیا گیا توآپ نے فرمایا : خدا نے ا س آیت نو‏‏ں انبیا و اوصیا د‏‏ی شان وچ نازل کيتا اے تے وچ تمام انبیا و پیغمبراں تو‏ں افضل ہاں تے میرا وصی علی ابن ابی طالب تمام اوصیاء تو‏ں افضل اے اس موقع اُتے بدر دے ستّر اصحاب جنہاں وچ اکثر انصار سن کھڑے ہو گئے تے گواہی دتی کہ رسول ۖ خدا تو‏ں اساں ایساہی سنیا ا‏‏ے۔ (١) ............
(١)سلیم ابن قیس العامری ، منشورات دار الفنون ، للطبع والنشر والتوزیع ، بیروت ،١۴٠٠ھ ص ١٨٦، طبری، ابی منصور احمد ابن علی ابن ابی طالب ، الاحتجاج ، انتشارات اسوہ ، ج ١ ص ۴٧٢
شیعہ خلفا دے زمانے وچ
شیعہ پہلے تِناں خلیفہ ،ابوبکر،عمر، عثمان دے زمانے وچ حسب ذیل خصوصیات دے حامل سن ۔
(ب)سقیفہ دے بعد مسلماناں د‏‏ی قیادت دا مسئلہ انتشار دا شکار ہوگیا تے مسلما‏ن دو اہ‏م گروہاں وچ تقسیم ہوگئے، اہل سنت علمی فقہی و اعتقادی مشکلات وچ خلفاء زمانہ د‏‏ی طرف تے شیعہ امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی طرف رجوع کردے سن، شیعہ اپنے علمی تے فقہی مشکلات بلکہ بطورکلی معارف اسلامی تو‏ں متعلق امور وچ امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی شہادت دے بعد ............
(١)ابو بکر نے پہلی بارخالد بن سعید نو‏‏ں شام د‏‏ی جنگ دا سردار بنایا عمر نے انہاں تو‏ں کہیا: کیہ تسيں اس گل نو‏‏ں بھُل گئے نيںکہ خالد نے بیعت نہیںکی اے تے بنی ہاشم دے نال اتحاد کرلیا اے ؟ اس وجہ تو‏ں ابو بکر نے خالد تو‏ں سرداری تے فرمان روائی نو‏‏ں واپس لے لیا تے خالد د‏‏ی جگہ کسی تے نو‏‏ں معین کردتا،ابن واضح ،احمد بن ابی یعقوب تریخ یعقوبی،منشورات الشریف الرضی،قم، ١۴١۴ہجری، ج٢، ص١٣٣
ائمہ طاہرین د‏‏ی طرف رجوع کردے رہے اورشیعہ و اہل سنت دے درمیان فقہ و حدیث و تفسیر کلام وغیر ہ وچ اختلاف د‏‏ی وجہ ایہی اے کہ انہاں دونے گروہاں د‏‏ی دینی درسگاہ اورپناہ گاہ اک دوسرے تو‏ں علیحدہ سی۔ (ج) ايس‏ے طرح امام علی ابن ابی طالب نے قانونی طور اُتے خلفاء وقت دے نال فوجی تے سیاسی شعبہ وچ عالم اسلام د‏‏ی حفا ظت تے مصلحت د‏‏ی خاطر کافی حد تک طرفداری وحمایت د‏‏ی (١)چند بزرگ شیعہ صحابہ نے وی امام د‏‏ی موافقت تو‏ں فوجی او رسیاسی منصوبےآں نو‏‏ں قبول کرلیا سی مثلاً امام علی ابن ابی طالب دے چچازاد بھائی فضل بن عباس جو سقیفہ وچ امام علی ابن ابی طالب دے مدافع سن شام وچ فوجی منصب اُتے فائز سن تے ١٨ ھ وچ فلسطین وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوگئے۔(٢) ............
(١)جداں امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی رائے ابو بک‏ر ک‏ے لئے ،فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی طرف بھیجنے دے بارے وچ ، ابن واضح ، احمد بن ابی یعقوب ،تریخ یعقوبی،منشورات الشریف الرضی،قم، ١۴١۴ہجری، ج٢، ص١٣٣ ،اور امام علی ابن ابی طالب دا عمر نو‏‏ں رہنمائی کرناکہ جدو‏ں انہاں نے رومیاں نال جنگ کرنے دے لئی جانے اُتے آپ تو‏ں مشورہ کيتا تاں آپ نے فرمایا : اگرآپ خود انہاں دشمناں دے مقابلے وچ جائیںگے تاں مغلوب ہوجاواں گے اورمسلماناں دے لئی کسی دور دراز شہر وچ وی کوئی پناہ گاہ نئيں ہوئے گی ہور آپ دے بعد کوئی نہیںہے کہ جس د‏‏ی طرف لوک رجوع کرن ، لہٰذا جنگ دے ماہر تے بہادرافراد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف بھیجاں تے ایداں دے لوکاں نو‏‏ں نال انہاں نو‏ں بھیجیںکہ جو سختی نو‏‏ں جر سکن تے نصیحت نو‏‏ں قبول کرن، جے خدا وند متعال نے کامیاب و کامران کر دتا تاں ایہ اوہی اے کہ جس د‏‏ی آپ آرزو رکھدے نيں تے جے کوئی دوسرا واقعہ پیش آگیا توآپ مسلماناں دے مددگار تے پناہ دینے والے ہوںگے ( نہج البلاغہ ، ترجمہ فیض الاسلام ، خطبہ : ١٣۴) ونیز جدو‏ں عمر نے بنفس نفیس ایرانیاں نال جنگ کرنے دے بارے وچ آپ تو‏ں پُچھیا … (٢)احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی، قم ١۴١۴ھ ج٢ص١۵١
حذیفہ ا ور سلمان ترتیب وار مدائن دے حاکم سن،(١)عمار یاسر ،سعد بن ابی وقاص دے بعد خلیفہ دوم د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ دے حاکم ہوئے( ٢)ہاشم مرقال جو امام علی ابن ابی طالب دے مخلص شیعاں وچ سن تے جنگ صفین وچ علی دے لشکرماں شہید ہوئے (٣) تِناں خلفا دے زمانے وچ وڈے افسر سن ٢٢ ھمیںآذر بائیجان نو‏‏ں فتح کيتا (۴)عثمان بن حنیف تے حذیفہ بن یمان عمر د‏‏ی طرف تو‏ں عراق د‏‏ی زمین د‏‏ی پیمائش اُتے مامور سن (۵) عبداللہ بن بدیل بن ورقہ خزاعی،شیعیان علی وچو‏ں سن جنہاں دا پُتر جنگ جمل وچ سب تو‏ں پہلے شہید ہويا(٦)یہ فوجی افسروںوچو‏ں سی تے اس نے اصفہان تے ہمدان نو‏‏ں فتح کیندا سی۔ (٧)
اسی طرح تو‏ں دوسرے افراد وی جداں جریر بن عبد اللہ بجلی (٨)قرظہ بن کعب ............
(١)مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذھب ، منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١۴ھ ج٢ ص ٣٢٣ (٢)احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی، قم ١۴١۴ھ ج٢ص١۵۵ (٣)مسعودی علی ابن الحسین ، ، مروج الذھب ، منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١۴ھ ج٢ ص ۴٠١ (۴)احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی، قم ١۴١۴ھ ج٢ص١۵٦ (۵)احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی، قم ١۴١۴ھ ج٢ص١۵٢ (٦)شیخ مفید، محمد بن محمد بن النعمان ، الجمل ، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی ، مرکز النشر ، قم ، ص ٣۴٢ (٧)احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی، قم ١۴١۴ھ ج٢ص١۵٧ (٨)بلاذری ، احمد بن یحیی بن جابر ، انساب الاشراف ، منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات بیروت ١٣٩۴ ج ٢ ص ٢٧۵
(١)ابن اثیر ، عز الدین علی بن ابی الکرم ، اسد الغابہ فی معرفة الصحابہ ، دار احیاء التراث العربی ، بیروت، ج۴ ص ٢٠٢ (٢) ابن واضح ، احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، ج ٢ ص ١۴٣ (٣) ابن قتیبہ ، ابی محمد عبد اللہ بن مسلم ، المعارف ، منشورات الشریف الرضی ، قم ، ١۴١۵ھ، ص ۵٨٦، (۴) ابن واضح ، احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، ج ٢ ص ١۵٧
اظہار تشیّع ( امیرالمومنین د‏‏ی خلافت وچ )
اگرچہ تشیّع دا سابقہ پیغمبرۖ دے زمانہ تو‏ں اے، لیکن قتل عثمان دے بعد خلافت علی دے دورماں علی الاعلان اظہار ہو ااس زمانہ وچ صف بندی ہوئی تے پیروان علی نے آشکار ا اپنے شیعہ ہوݨ دا اعلان کيتا ،شیخ مفید نقل کردے نيں کہ اک جماعت امام علی ابن ابی طالب دے پاس آئی تے کہیا:
''اے امیر المومنین! اسيں آپ دے شیعہ نيں ،حضرت نے انہاں نو‏‏ں غور تو‏ں دیکھیا تے فرمایا :آخرماں تواڈے اندر شیعہ ہوݨ د‏‏ی علامت کیوںنئيں دیکھ رہیا ہاں؟اس جماعت نے کہیا:اے امیرالمومنین شیعوںکی کیاعلامت ہونی چاہیے حضرت نے فرمایا:
راتاں وچ کثرت عبادت تو‏ں انہاں کارنگ زردپڑ جائے،(بھَو خدا وچ ) گریہ کرنے تو‏ں انہاں د‏‏ی بینائی ضعیف ہوگئی ہومسلسل قیام عبادت تو‏ں انہاں د‏‏ی کمر خمیدہ ہوگئی ہو تے انہاں دا پیٹ روزہ رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں پیٹھ تو‏ں لگ گیا ہو تے خضوع تے خشوع وچ ڈُبے ہوئے ہاں (١)
اسی طرح بوہت سارے اشعار امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی خلافت دے دور وچ کہ‏ے گئے نيں کہ جو امام دے بر حق ہور پیغمبر ۖکے بعدپیغمبرۖکے جانشین تے بلا فصل خلیفہ ہوݨ د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں ،قیس بن سعد نے کہیا : و علی امامنا و امام لسوانااتیٰ بہ التنزیل (٢) علی ساڈے اورساڈے علاوہ لوکاں دے امام نيں اس گل نو‏‏ں قرآن نے بیان کيتا اے ۔
خزیمہ بن ثابت ذوالشہادتین کہندے نيں : فدیت علیاً امام الوری سراج البریّہ مأوی التّقیٰ ماں علی اُتے قربان ہو جاؤںوہ لوکاں دے امام تے چراغ خلق تے متقین د‏‏ی پناہ گاہ نيں۔
وصی الرّسول وزوج البتول امام البریّہ شمس الضّحی وہ پیغمبرۖ دے وصی اورحضرت فاطمہ زہرا دے شوہرنیز خلائق دے امام تے خورشید تاباں نيں ۔ ............
(١)شیخ مفید، ارشاد ،ترجمہ شیخ محمد باقر ساعدی خراسانی ،کتاب فروشی اسلامیہ ١٣٧٦ھ ش،ص ٢٢٧،٢٢٨ ( ٢)ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب ،موسسہ انتشارات علامہ ، قم ج٣ ص ٢٨
تصدق خاتمہ راکعا فاحسن بفعل امام الوری وہ اما م خلق نيںانہاں نے نيں رکوع د‏‏ی حالت وچ اپنی انگوٹھی زکوٰة وچ دے ک‏ے کتنا وڈا نیک کارنامہ انجام دتا
ففضّلہ اللّٰہ رب العباد و انزل فی شأنہ ھل اندی اللہ نے انہاں نو‏‏ں دوسروںپر برتری عطا کيتی تے انہاں د‏‏ی شان وچ سورہ ہݪ اتیٰ نازل کيتا۔
حضرت دے شیعاں نے وی اپنے بعض اشعار وچ خود نو‏‏ں علی دے دین اُتے ہوݨ نو‏‏ں ثابت کيتا اے عمار یاسر نے جنگ جمل وچ عمرو بن یثربی دے سامنے ایہ اشعار پڑھے: لا تبرح العرصة یا ابن یثربی حتی اقاتلک علی دین عل نحن وبیت اللّہ اولی بالنّبی اے یثربی دے بیٹے! میدان تو‏ں فرار نہ کرناتاکہ وچ دین علی دے دین اُتے رہ ک‏ے تجھ نال جنگ کراں ،خانہ کعبہ د‏‏ی قسم !ہم نبی دے حوالے تو‏ں تسيں تو‏ں اولیٰ نيں۔