cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فتح اندلس
راڈرک نوں شکست
’’اے جواں مردو! جنگ دے میدان توں ہن مفر دی کوئی صورت نئی‏‏ں اے۔ دشمن تواڈے سامنے اے تے سمندر تواڈے پیچھے۔ صبر تے مستقل مزاجی دے علاوہ ہن تواڈے کول کوئی چارہ کار نئی‏‏ں اے۔ تواڈے دشمن دے کول فوج وی اے تے اسلحہ جنگ وی۔ تواڈے کول بجز تمہاری تلواراں دے تے کچھ وی نئی‏‏ں۔ اگر تو اپنی عزت و ناموس بچاؤ دشمن جو تمہارا مقابلہ کرنے دے لئی ودھیا آ رہیا اے اس دے دند کھٹے کر دو۔ اس دی قوت نوں ختم کردو۔ وچ نے تو نوں ایسے امر دے لئی نئی‏‏ں پکاریا جس توں وچ گریز کراں۔ وچ نے تو نوں ایسی زمین پرلڑنے دے لئی آمادہ نئی‏‏ں کیتا جتھے وچ خود لڑائی نہ کراں۔ اگر تو نے ذرا وی ہمت ہمت توں کم لیا تو اس ملک دی دولت و حشمت تواڈے جوتاں دی خاک ہوگی۔ تو نے اگر یاہں دے شہسواراں توں نپٹ لیا تو خدا دا دین رسول اللہ دا حکم ایتھے جاری و ساری ہو جائے گا۔ ایہ جان لو جدھر وچ تو لوگاں نوں بلا رہیا ہوں ادھر جانے والا پہلا شخص وچ ہوں۔ جدو‏‏ں فوجاں ٹکرائاں گی تو پہلی تلوار میری ہوگی جو اٹھے گی۔ اگر وچ مارا جاواں تو تو لوک عاقل و دانا ہو کے کسے دوسرے دا انتخاب کر لینا مگر خدا دی راہ وچ جان دینے توں منہ نہ موڑنا تے اس وقت تک دم نہ لینا جدو‏‏ں تک ایہ جزیرہ فتح نہ ہو جائے۔ ‘‘
کئی روز مسلسل راڈرک دا لشکر داد عیش دیتا رہیا او ر مومنین سربسجود فتح و نصرت دی دعائاں مانگتے رہے۔ بالاخر طبل جنگ بجے تے فوجاں آمنے سامنے ہوئیاں۔ اک ہفتہ تک صبح توں شام تک جنگ ہوئی تے شام نوں دوناں لشکر اک دوسرے توں الگ ہو جاندے۔ اسلامی لشکر بوہت بہادری توں لڑ رہیا سی۔ لیکن اپنے توں اٹھ گنا لشکر نوں جسنوں تمام سہولتاں حاصل ہوں شکست دینا اتنا آسان نہ سی۔ اٹھوی‏‏ں روز طارق نے بھرپور حملہ کیتا۔ سابق بادشاہ وٹیزا دے رشتہ دار راڈرک دا نال چھڈ چکے سن۔ راڈرک دی فوج دا دایاں و بایاں بازو انہاں دے کمان وچ سی۔ قلب دی اوہ خود کمان کر رہیا سی۔ طارق نے پورا زور قلب ای اُتے لگیا دتا تے عرب و بربر اس بہادری توں لڑے دی مسیحی لشکر بھج کھڑا ہویا۔ خود راڈرک وی میدان توں بھج نکلیا تے کہیا جاندا اے کہ دریا عبور کرنے دی کوشش کردا ہویا لہراں دی نذر ہو گیا۔
بلاد اندلس دی فتح
فتح دی بشارت ملدے ای موسی بن نصیر اندلس روانہ ہو گئے۔ موسی نے فتح اندلس دی تکمیل دے لئی قرمونہ اشبیلیہ تے ماروہ نوں فتح کیتا تے اس دے بعد دارلحکومت طلیطلہ وچ طارق دے نال جا ملے سپین دے شمالی حصے دی تسخیر دوناں دی متحدہ فوجاں نے دی تے سرقونہ ارغون تے برشلونہ دے علاقے فتح ہوئے۔
موسی بن نصیر تے طارق بن زیاد دی واپسی
خلیفہ ولید بیمار پڑ گیا اس نے موسی بن نصیر نوں واپسی دا حکم دتا چنانچہ موسی بن نصیر تے طارق بن زیاد 95 ھ وچ بے پناہ مال غنیمت دے نال پایہ تخت دمشق روانہ ہوئے۔ واپسی اُتے اس نے اپنے بیٹاں عبدالعزیز، عبداللہ، عبدالملک نوں علی الترتیب سپین، شمالی افریقہ تے مراکش دا والی مقرر کیتا۔ موسی دی اچانک واپسی دی بنا اُتے مسلماناں دے مفادات نوں سخت نقصان پہنچا خلیفہ ولید دے مرنے دے بعد جانشین خلیفہ سلیمان نے محض اپنی ذاتی رنجش دی بنا اُتے بجائے موسی دی عزت و توقیر تے منصب وچ اضافہ دے جیل وچ ڈال دتا۔ بعد وچ اگرچہ اک سردار دی سفارش دی بنا اُتے اس نوں رہیا کر دتا گیا۔ لیکن سلیمان نے اس اُتے کئی لکھ دا تاوان جرمانہ دی صورت وچ عائد کر دتا اس قدر وڈی رقم موسی ادا نہ کر سکیا تے اسلام دے اس نامور فرزند تے عظیم سپہ سالار تے فاتح نے اپنی زندگی دے بقیہ ایام انتہائی کسم پرسی تے تنگ دستی وچ گزارے-
حوالے
گٹھ:آٹھویں صدی کی عسکری تاریخ گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:الاندلس گٹھ:الاندلس میں آٹھویں صدی گٹھ:پرتگال میں آٹھویں صدی گٹھ:پرتگال میں اسلام گٹھ:خلافت امویہ گٹھ:خلافت امویہ کی عسکری تاریخ گٹھ:خلافت امویہ میں آٹھویں صدی گٹھ:قرون وسطی میں پرتگال گٹھ:قرون وسطی میں ہسپانیہ گٹھ:یورپ کی فوج کشیاں گٹھ:ہسپانیا گٹھ:ہسپانیہ میں آٹھویں صدی گٹھ:ہسپانیہ میں اسلام گٹھ:ابتدائی قرون وسطی گٹھ:ابتدائی مسلم فتوحات
پورٹورکی ٹوڈی
پورٹورکی ٹوڈی پنچھیاں دے اک نکے ٹبر ٹوڈی دا سنگی اے۔
یحیا خان
جنرل آغا محمد یحٰیی خان (4 فروری، 1917ء – 10 اگست، 1980ء) پاکستان د‏‏ی بری فوج دے پنجويں سربراہ تے تیسرے صدر مملکت سن ۔ صدر ایوب خان نے اپنے دور صدارت وچ انھاں 1966ء وچ بری فوج دا سربراہ نامزد کیتا۔ 1969ء وچ ایوب خان دے استعفے دے بعد عہدۂ صدارت وی سنبھال لیا۔ یحیی خان دے ایہ دونے عہدے سقوط ڈھاکہ دے بعد 20 دسمبر، 1971ء وچ ختم ہوئے جس دے بعد انھاں طویل عرصے تک نظر بند وی کیتا گیا۔
408ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:400ھ دی دہائی
یحیا خان
جنرل آغا محمد یحییٰ خان (1917-1980) پاک فوج دے تیجا سربراہ تے پاکستان دا پنجواں صدر سی۔
ابتدائی زندگی
یحٰیی خان دے بیٹے علی یحٰیی دے بقول انہاں دے آباواجداد 200 سال پہلے براستہ افغانستان برصغیر وچ آئے تے پشاو‏ر نو‏‏ں مسکن بنایا۔ یحٰیی خان دے خاندان دا تعلق قزلباش ذات تو‏ں ا‏‏ے۔ والد خان بہادر آغا سعادت علی خان انڈین پولیس وچ اک اعلیٰ عہدیدار سن ۔
framepx|thumb|کبھے|یحیٰی خان
ابتدائی تعلیم گجرات تو‏ں حاصل کرنے دے بعد یونیورسٹی پنجاب تو‏ں گریجویشن کیتا۔ اس دے بعد انڈین ملٹری اکیڈمی ڈیرہ دون چلے گئے۔ 1938ء وچ فوج وچ کمیشن حاصل کیتا۔ دوسری عالمی جنگ دے دوران متعدد محاذاں اُتے خدمات انجام دتیاں۔ 1945ء وچ کمانڈ اینڈ اسٹاف کالج کوئٹہ تو‏ں کورس مکمل کرکے مختلف سٹاف عہدےآں اُتے متمکن رہ‏‏ے۔ بعد وچ سٹاف کالج کوئٹہ وچ انسٹرکٹر مقرر ہوئے۔
قیام پاکستان دے بعد مختلف ڈویژنل ہیڈ کوارٹراں تے جنرل ہیڈ کوارٹر وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز ہوئے۔ 1962ء وچ مشرقی پاکستان دے گیریژن آفیسر کمانڈنگ مقرر کیتے گئے۔ ستمبر 1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ وچ نمایاں خدمات دے صلہ وچ ہلال جرات دا اعزاز دتا گیا۔ ستمبر 1966ء وچ جنرل محمد موسی خان دے ریٹائر ہونے اُتے افواج پاکستان دے کمانڈر انچیف مقرر ہوئے۔
دوسرا مارشل لا
1965ء د‏‏ی جنگ دے بعد طلبہ نے معاہدۂ تاشقند دے خلاف تحریک دا آغاز کیتا جو کافی شدت اختیار کر گئی رفتہ رفتہ ایوب خان خلاف اک قوت د‏‏ی شکل اختیار کر گئی لیکن اس بعد وچ بزور قوت دبا دتا گیا۔ وزارت خارجہ دا قلمدان چھننے دے بعد بھٹو نے پیپلز پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی تے عوام وچ موجود ایوب مخالف جذبات دا بھرپور فائدہ اٹھایا۔ 1966ء وچ مشرقی پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعت عوامی لیگ تو‏ں تعلق رکھنے والے شیخ مجیب الرحمن نے 6 نکات اُتے مشتمل مطالبات پیش ک‏‏‏‏ر دتے۔ انہاں نکات نو‏‏ں مغربی پاکستان وچ سیاسی تے عوامی دونے سطحاں پر، شدید تنقید دا نشانہ بنایا گیا تے علیحدگی پسندی دا مترادف قرار دتا گیا۔ اس دے بعد شیخ مجیب الرحمن نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جدو‏ں کہ مغربی پاکستان وچ ایوب خان دے خلاف تحریک زور پکڑتی گئی تے امن عامہ د‏‏ی صورت حال خراب تو‏ں خراب تر ہُندی چلی گئی۔
نومبر 1968ء وچ مخالف جماعتاں دے متحدہ محاذ نے ملک وچ بحالی جمہوریت د‏‏ی تحریک چلا‏ئی جس نے خاں ریز ہنگامےآں د‏‏ی شکل اختیار کر لئی۔ مارچ 1969ء تک حکومت اُتے ایوب خان د‏‏ی گرفت بہت کمزور ہو چک‏ی سی۔ 23 مارچ 1969ء نو‏‏ں یحیٰی خان نے ایوب خان د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی تیاریاں نو‏‏ں حتمی شکل دتی تے کور کمانڈراں نو‏‏ں ضروری ہدایات دتیاں 25 مارچ 1969ء نو‏‏ں ایوب خان نے قوم تو‏ں خطاب وچ اقتدار تو‏ں وکھ ہونے دا اعلبن ک‏ے دتا جس دے بعد یحیٰی خان باقاعدہ مارشل لا نافذ کرنے دا اعلبن ک‏ے دتا تے اگلے سال عام انتخابات دے انعقاد دا اعلان کیتا۔ 30 جون 1970ء نو‏‏ں سرحد تے بلوچستان د‏‏ی صوبائی حیثیت بحال کر دتی۔ سابق ریاست بہاول پور نو‏‏ں پنجاب وچ تے کراچی نو‏‏ں سندھ وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔ تے سابق سرحدی ریاستاں سوات، دیر تے چترال نو‏‏ں ملیا ک‏ے مالاکنڈ ایجینسی قائم کيتی گئی ۔
7 ستمبر، 1970ء نو‏‏ں قومی اسمبلی تے 17 دسمبر نو‏‏ں صوبائی اسمبلیاں دے انتخابات ہوئے۔ جنھاں ملکی و غیر ملکی مبصرین نے پاکستان د‏‏ی تریخ وچ پہلے آزادانہ و منصفانہ انتخابات قرار دتا۔ 16 دسمبر، 1971ء نو‏‏ں مشرقی پاکستان اُتے بھارتی افواج دے قبضے تے مغربی پاکستان دے محاذ اُتے پاکستانی افواج د‏‏ی غیر تسلی بخش کارکردگی د‏‏ی بنا اُتے ملک وچ فوجی حکومت دے خلاف مظاہرے شروع ہو گئے۔ 20 دسمبر، 1971ء نو‏‏ں جنرل یحیٰی نے اقتدار پیپلز پارٹی دے چیرمین ذوالفقار علی بھٹو دے حوالے ک‏ے دتا۔ 8 جنوری، 1972ء نو‏‏ں انھاں، عوامی غیظ و غضب تو‏ں بچانے دے لئی، نظر بند کر دتا گیا۔ جولائ‏ی 1977ء وچ ملک وچ مارشل لا دے نفاذ دے بعد خرابی صحت د‏‏ی بنا پرانھاں رہیا کر دتا گیا۔
حوالے
<div style="clear: both; border: 2px solid #808000; margin: 0em; background-color: #faf0e6; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #ffdead; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">پاک فوج دے چیف مرزا اسلم بیگ * ایوب خان * یحییٰ خان * محمد ضیاء الحق * اشفاق پرویز کیانی گٹھ:1917 دے جم گٹھ:1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ کيت‏ی شخصیتاں گٹھ:1971ء دے نزاعات گٹھ:1980 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:بلوچ رجمنٹ دے افسر گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاک بھارت جنگ 1965ء دے جرنیل گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971ء دے جرنیل گٹھ:پاک فوج سربراہان گٹھ:پاکستان وچ تنازعات گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی عسکری قیادت گٹھ:پاکستانی وزرائے دفاع گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:چیف آف آرمی سٹاف پاکستان گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:صدور پاکستان گٹھ:ضلع چکوال دیاں شخصیتاں گٹھ:عسکری آمریت گٹھ:فضلا یونیورسٹی پنجاب گٹھ:مخالفین قوم پرستی گٹھ:وزرائے خارجہ پاکستان گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی عسکری شخصیتاں
سپارکو
پاکستان خلائی تے اتلا فصائی تحقیقی کمیشن (اردو:پاکستان خلائی و بالافضائی تحقیقی ماموریہ) جسنوں بوہتا سپارکو دے ناں نال جانیا جاندا اے ، حکومت پاکستان دی اک وفاقی ایجنسی اے ، تے دیس دے خلائی پروگرام ، ایروناٹکس تے ایروسپیس لئی تحقیق اس دی ذمہ داری اے ۔ اسنوں 1961ء چ ، اس دے قائم کرن آلے ڈریکٹر ڈاکٹر عبدالسلام دے مشورے تے صدر محمد ایوب خان دے حکم تے قائم کیتا گئیا ۔ ایہہ ایجنسی پاکستان دیاں دفاعی فوجاں دے سٹریٹیجک پلان ڈویژن (ایس پی ڈی) دا حصہ اے تے پاکستان آرمی دے انتظام ہیٹھ اے ۔ ایس پی ڈی دا سبراہ پاکستانی فوج دا ریٹائرڈ تھری سٹار جنرل لیفٹینینٹ جنرل (ر) خالد قدوائی اے ، تے ایس پی ڈی دا ہیڈ کواٹر پاکستان ایئر فورس دے چکلالہ کنٹونمنٹ چ واقع اے ۔
تریخ
نوبل انعام یافتہ ڈاکٹر عبدالسلام نے پاکستان دی سائنس پالیسی بنان چ اہم تے وڈا کردار ادا کیتا ۔ ڈاکٹر عبدالسلام نے صدر ایوب خان نوں صلاح دتی کہ پاکستان دی قومی خلائی ایجنسی قائم کیتی جائے ، تے 16 ستمبر 1961ء نوں خلائی تے اتلافضائی تحقیقی کمشن (سپارکو) قائم کر دتا گیا ۔ اوس ویلے ایہہ فیصلہ کیتا گیا کہ اک کمیٹی بنائی جائے جہڑی خلائی ایجنسیاں نال دیلنگ کرے ،اینج پاکستان جوہری توانائی کمشن دا خلائی سائنساں تحقیقی ونگ وجود چ آیا ۔ اس دا قیام صدر ایوب خان دے جوہری توانائی کمشن دے اوس ویلے دے چیئرمین داکٹر آئی ایچ عثمانی دے نان صدارتی حکم دے تحت عمل چ آیا ۔
7 جون 1961ء چ ایئر فورس دے ایئر کموڈور ولادیسلاو جوزف مارییان ترووچ دی آگوائی چ سونمیانی فلائیٹ ٹسٹ مرکز توں اک 2 سٹیج راکٹ رہبر 1  چھڈیا گئیا ۔ پاکستان ایشیا چ تیجا تے جگ چ دسواں ، ایہوجئے راکٹ ، چھڈن آلا دیس سی ۔
25 جولائی 1964 چ ڈاکٹر عبدالسلام نے صدر ایوب خان نال اک ملاقات کیتی ، جیدے چ سپارکو نوں صدر پاکستان دے سدھے کنٹرول چ دین دا فیصلہ کیتا گیا ۔ 8 مارچ 1966ء چ صدر ایوب نے سپارکو نوں اک وکھری تنظیم وانگوں ڈاکٹر عبدالسلام دے انتظامی کنٹرول چ دے دتا ۔ صدر ایوب دے حکم نال عبدالسلام نوں اسدا پہلا چیئرمین بنا دتا گیا تے اوہ سارے اختیارات جہڑے پہلے جوہری توانائی کمشن دے چیئرمین کول سن ڈاکٹر عبدالسلام نوں دے دتے گئے ۔
ڈاکٹر عبدالسلام نے پاکستان دے دوجے شہراں ، جداں کراچی تے لہور ، چ وی خلائی مرکز قائم کیتے ۔ ڈاکٹر عبدالسلام نے سپارکو چ ایروسپیس انجیئرنگ پروگرام وی شروع کیتا ۔ عبدالسلام نے کراچی یونیورسٹی وچ اک ہائی پاور فلکیاتی دوروکھالی ، جنوں کے یو رصدگاہ آکھیا جاندا اے، نصب کران لئی کوششاں وی کیتیاں ۔ سپارکو دے بنن نال پاکستان دکھنی ایشیا دا پہلا دیس بن گیا جنے اپنا خلائی پروگرام شروع کیتا ۔
پاکستان خلائی و بالافضائی تحقیقی ماموریہ (یا سپارکو؛ انگریزی مخفف: Pakistan Space & Upper Atmosphere Research Commission) خلائی تحقیق دا پاکستانی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ پاکستان د‏‏ی بالائی فضاء تے خلائی تحقیق دے سلسلہ وچ کراچی وچ ستمبر 1961ء نو‏‏ں قائم کيتا گیا۔ اس ادارے نے ہن تک خلائی موسمیا‏‏تی راکٹ چھڈنے دے علاوہ 1991ء وچ پاکستان دا پہلا مصنوعی سیارہ وی چھڈیا۔ پہلا راکٹ راہبر اول 7 جون، 1962ء نو‏‏ں خلاء وچ چھڈیا گیا سی۔ 1988ء تک پاکستان دے اس مقتدر ادارے دے ذریعے 200 موسمیا‏‏تی سیارے خلاء وچ چھوڑَ گئے۔ ایہ سیارچے 20 تو‏ں 550 کلومیٹر تک چھڈے گئے نيں۔
1999ء تے 2002ء وچ سپارکو دے سائنس داناں نے شاہین میزائل د‏‏ی تیاری دے سلسلے وچ وی مدد کيت‏ی۔
بین القوامی تعاون
٭چین
٭ترکی
٭تھائی لینڈ
٭یوکرین
٭ایران
٭برازیل
٭ارجنٹائن
٭دکھنی کوریا
٭برطانیہ
٭اٹلی
ہور ویکھو
٭پاکستان جوہری توانائی کمشن
٭عبدالسلام
باہرلے جوڑ
گٹھ:خلائی ایجنسیاں گٹھ:پاکستانی خلائی پروگرام گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:سائنس گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی ادارے گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات گٹھ:پاکستان
چک 143 ج ب جنوبی
چک 143 ج ب جنوبی   ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
منیپور یونیورسٹی
منیپور یونیورسٹی 5 جون 1980 نوں منیپور یونیورسٹی ایکٹ 1980 نوں امپھال وچّ قایم کیتی گئی سی۔ 13 اکتوبر 2005 نوں اس یونیورسٹی نوں مرکزی یونیورسٹی دا درجہ دتا گیا سی۔
ایہ یونیورسٹی منیپور صوبے دےراجگڑھ امپھال نیڑے چانچیپور وچّ واقع ہے۔ ایہ یونیورسٹی 287 ایکڑ وچّ پھیلی ہوئی ہے۔
چٹکنی گول چنج
چٹکنی گول چنج تناجر ٹبر دی اک پنچھی اے۔
409ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:400ھ دی دہائی
چک 156 ج ب شمالی
چک 156 ج ب شمالی   ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
گلابی ٹڈوالا پگبن کبوتر
گلابی ٹڈوالا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
ستگھرا
ستگھرا پنجاب دے ضلع اوکاڑا دی تحصیل اوکاڑا وچ اک قصبا اے جیہڑا گوگیرہ توں 13 میل وتھ تے چڑھدے ول آباد اے ۔
میر چاکر رند
‘‘Satghara is situated 13 miles to the East of Gugera, on one of the Projection Points of the high bank which makes the limits of the windings of the Ravi on the east. the name means "The Seven Castles" but these no longer exist. There is an old brick fort on a mound and several isolated mounds covered with broken briks and other remains which mark the site of an ancient city. Old coins are found inconsiderable numbers from the time of the indo seythians down wards. It has therefor more probably been continuesly occupied from the christian era down to the present time.’’
. ’’ستگھرا گوگیرے توں پورب ولے تیراں میل دی واٹ تے ہے جتھوں راوی دریا پورب دی باہیں ول کھاندا ہویا اپنیاں حداں اچیریاں کردا جاندا اے ایس ناں دا مطلب ’’ست قلعے‘‘ ہن جو ایس ویلے اپنا وجود گوا چکے ہن اِک ٹبے اتے پرانیاں اٹاں دے قلعے دا کھولا موجود اے اوہدے آل دوالے ٹبیاں تے نیہناں کھلریاں ہویاں نیں۔ جیہناں نوں پرانیاں اٹاں نے ڈھکیا ہویا اے۔ پرانے ڈھٹھے شہر دیاں ایہو نشانیاں ای رہ گیاں نیں۔ ایتھوں بہت سارے سکے انڈوسائیتھینز دور توں وی پہلاں دے ملے نیں ایہہ وی گویڑ لایا جاندا اے کہ ایہہ سکے حضرت عیسیٰ ؑ دی آمد توں وی پہلوں دے نیں۔‘‘ اقتباس انگریزی کتاب: قدیم انڈین جغرافیہ از جنرل کننگھم صفحہ 212,213باب شمالی انڈیا۔ 1871ء، لائبریری آف یونیورسٹی آف مشی گن، امریکہ منٹگمری ڈسٹرکٹ گزیٹیئر (1883-84ء) دا ایہہ پیرا گراف وی ویکھیا جاوے:
‘‘of Pre-Muhammadan times, there is nothing to add save that to this period are rpbably to be refered those remains of ancient town and village sites, which are frequent upon the banks of the rivers and dot the central portion of the district, at present a waste, devoid of fixed abodes and inhabited Dipalpur, kot Kamalia, and Harappa are all places of great antiquity and once were places of importance. The Villages of Akbar and Satghara, both of them in the neighbourhood of Gugera, the farmer six miles to the south-west and the later 13 miles to the east, are also old towns intersting remains’’
’’زمانۂ اسلام توں پہلے دی کوئی شئے، پرانیاں باقیات تے پنڈ وچوں کجھ وی حوالے واسطے موجود نہیں جیویں کہ اوس ویلے اکثر ابادیاں دریاواں دے کنڈھے تھاؤں تھائیں نظریندیاں سن۔ ایس ویلے کُجھ تباہ حال بُھلیاں وسریاں تھاواں تے دیپالپور، کوٹ کمالیہ، ہڑپا دیاں وسوں پرانے ویلیاں دا پتا دیندیاں نیں کہ ایہہ علاقہ کدے وڈی اہمیت رکھدا سی۔ پنڈ اکبر تے ستگھرا گوگیرا دے نیڑے موجود نیں جیہدی پہلوں گل کیتی ہے اوہ گوگیرا توں جنوب مغرب وَلے چھ میل اتے دوجا پورب دی باہیں ا ٹھ میل تے ہے۔ ایہہ پنڈ پرانیاں دلچسپ باقیات وچوں نیں۔‘‘ امپیریل گزیٹیئر آف انڈیا دا ایہہ پیراگراف وی ویکھیا جاوے:
‘‘Mounds of brick debris at Harappa, Kamalia, Akbar, Satghara and Bavanni mark the sites of forgotten towns. The coins found at Harrappa and Satghara prove that both are inhabited in the time of the Kushan dynasty, while General Cunningham upholds the Identity of Kamalia and Harappa with cities of the Malli taken by Alexender in 325 B.C. carved and moulded bricks have been found at Bavanni and Akbar, and it is not improbable that Harappa was one of the Places visited by Hiven Tsiang. The fartified town of Depalpur is built on old kusha site. The fartifications themselves are very ancient though it is impossible to determine their date. All that can be said is that they are older than the visit of Timur (1398). The tomb of the FAmous saint Baba Farid at Pakistan, is supposad to have been built about 1267 and was repaird by Feroz shah. The style is simple and destitute of arnamednt. there are shrines at shergarh and Hujra, decorated with FLORAL designs and dating from about 1600.’’
’’ہڑپا، کمالیہ ،اکبر، ستگھرا تے بھوانی دے اجڑے ہوئے شہر اِٹاں دے ٹبیاں نال بھرے لنگھیاں ویلیاں دیاں نشانیاں نیں۔ ہڑپا تے ستگھرا توں ملن والے سکے ایس گل دا ثبوت نیں کہ کشن سرکار ویلے ایہہ دوویں علاقے وسوں رکھدے سن جدوں کہ جنرل کننگھم نے کمالیہ تے ہڑپا دے نال نال مالی دے شہراں دی سیہان دا وی پتا دِتا ہے جیہدے اتے الیگزینڈر نے 325 قبل مسیح دے دور وچ قبضہ کیتا۔ نقش کیتیاں تے اکریاں ہویاں اِٹاں اکبر تے بھوانی وچوں ملیاں نیں ایس گل وچ کوئی شبہ نہیں کہ ہڑپا ایس علاقے وچوں اِک ہے جتھوں ہیونگ سانگ ورگے لوکاں دا گزر ہویا۔ دیپالپور دا قلعہ تے قصبہ پرانی کشن ویلے دی تھاں اتے اسریا ہے ایہہ علاقے وی بہت پرانے نیں تے ایہناں دی پچھلی تواریخ دا متھنا اوکھا اے، جو کجھ کہیا جاسکدا اے اوہ ایہہ ہے کہ ایہہ علاقے تیمور (1398) دے آون توں پہلاں دے ہن۔ پاکپتن وچ بابا فرید گنج شکر مشہور بزرگ دا مزار اے جو 1267ء وچ اساریا گیا تے اوس توں مگروں فیروز شاہ نے ایس دی مرمت کروائی ایہدی بناوٹ سادہ تے منقش اے۔ ستگھرا تے حجرا دے مزاراں نوں سوہنیاں نمونیاں تے بیل بوٹیاں نال سجایا گیا اے ایہہ کوئی 1600ء دی گل ہے۔‘‘ اِک ہور انگریزی کتاب دیاں کجھ لائناں:
‘‘Satghara lies an the ancient trade route on the left bank of river Ravi linking Lahore and Multan. It is a walled town in Okara districket...’’ (Book: The Historic Towns of Punjab (Ancient & Medieval Period) by Abdul Rehman, Page 266,
’’ستگھرا ، راوی دریا دے کھبے کنڈھے وسیا اوس تجارتی راہ وچ پیندا سی جیہڑا لاہور نوں ملتان نال ملاندا سی ایہہ ضلع اوکاڑہ  دی بہت پرانی، کندھاں وچکار وَلی وسوں سی۔‘‘ ایہناں ٹھوس موثر تے معتبر حوالیاں توں ایہہ گل نتر کے ساہمنے آؤندی اے کہ ستگھرا نہ صرف چاکر اعظم توں پہلاں آباد سی بلکہ ایہہ ظہورِ اسلام ، عیسائیت تے ہندوشاہیہ توں پہلاں سکندر دے دَور وچ وی آباد سی ایہہ حوالے ایہہ گل ثابت کردے نیں ستگھرا تے اوہدے آل دوال دا علاقہ قدیم تواریخی اقدار، روایات، تہذیب و ثقافت تے امارت رکھدا اے۔
ایس علاقے دے کجھ مقامی لکھیاراں نے ایہہ لکھن دی کوشش کیتی کہ ستگھرا چاکر توں پہلاں آباد سی تے تواریخی شہر اے پر اوہ لکھاری اپنے نقطہ نظر نوں واضح نہیں کرسکے تے نہ ہی کوئی بھرویں گل کیتی جیویں کہ اِک ممتاز لکھیار ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ اپنی اردو کتاب ’’پنجاب کے آثارِ قدیمہ‘‘ وچ لکھدے نیں:
’’شاہ ابوالمعالی اپنی کتاب مقاماتِ داؤدی میں لکھتے ہیں کہ میر چاکر کی آمد سے قبل ہی یہ جگہ ستگھرا کے نام سے موسوم تھی میر چاکر لاشاری قبیلہ کے سربراہ تھے تیس سال کی جنگ کے بعد یہ بلوچستان چھوڑ کر 1518ء میں پنجاب آکر آباد ہوئے۔(59) لکھیار موجب ہن ایہہ گل تاں پکی ہے کہ چاکر توں پہلاں ایس تھاں نوں ستگھرا آکھدے سی پر ایہہ نہیں پتا لگا کہ کیہ ایتھے کوئی وسوں وی ہے سی کہ نہیں؟ دوسری گل ایہہ کہ ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ صاحب جس کتاب دی گل کررہے نیں اوس کتاب مقاماتِ داؤدی دے لکھیار شاہ ابوالمعالی نہیں بلکہ عبدالباقی بن جان محمد نیں۔ایس کتاب نوں اوہناں 1643ء وچ فارسی زبان وچ لکھیا، ایس دا اردو ترجمہ خواجہ حمید یزدانی ہوراں 1989ء وچ کیتا تے ایہہ کتاب 1990ء وچ چھپ کے ساہمنے آئی۔ جیویں دی لکھت تے گل بات بھٹہ صاحب ستگھرا بارے لکھی ہے ایسے طرح دیاں گلاں سانوں انٹرنیٹ تے کتاباں وچ وی لکھیاں ملدیاں نیں۔(60) پتا نہیں ہُن کون کیہدے توں متاثر ہو کے اِک دوجے پچھے ٹر رہیا اے۔ اقبال بھٹہ صاحب نے لکھیا کہ چاکر لشاری قبیلے دا سردار سی تے 1518ء وچ پنجاب آیا ایہہ وی گل ٹھیک نہیں۔ ویسے تاں ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ صاحب نے مقاماتِ داؤدی دا حوالہ دیندیاں ہویاں ٹھیک لکھیا کہ چاکر توں پہلاں ستگھرا آباد سی پر ایہہ گل کدھرے وی سدھی سانویں مقاماتِ داؤدی وچ لکھی نہیں ملدی۔ جے اسیں ایس کتاب اُتے گہری کھوج پرکھ کریے تاں گھما پھرا کے ایہہ سینت ملدی ہے کہ ستگھرا چاکر توں پہلاں آباد سی۔ ہن اسیں مقاماتِ داؤدی توں ایس گل دی وضاحت کردے ہاں، ایس کتاب دے صفحہ نمبر 44 اُتے لکھیا اے: ’’اس زمانے میں میر چاکر بلوچ کا معمورہ دائرہ (ڈیرہ) جس کی بستی اب ستگرہ (سب گھرہ) کے نام سے مشہور و معروف ہے ہر دیار کے اکابر اور اشراف کا مرکز ادوار (گردشوں یعنی آمدورفت کا مرکز) اور نقطہ پرکارِ دولت تھا قرب و جوار کے لوگ اور سرداروں کے چند سوار میر چاکر کی چاکری کرتے تھے۔محمد حافظ نے بھی اپنے بھائی صدر الدین اور چند دوسرے اقرباء کے ہمراہ اس امن و امان کے گھر میں (ستگھرا میں) سکونت اختیار کرلی۔‘‘
انگریز لکھاریاں تاں سدھی سانویں گل کر دِتی پر ساڈے مقامی لکھاریاں گھم گھما کے گلاں کیتیاں نیں جیس پاروں تواریخ وچ وڈا اختلاف پیدا ہوون دا خدشہ اے۔ حافظ محمد (حضرت داؤد بندگیؒ دے باپ دے سسر) میر چاکر دے ایتھے آون توں پہلاں ستگھرے ہی رہندے سی جدوں اوہ فوت ہوگئے اوس ویلے اوہناں دا اِک پتر تے اِک دھی سی پتر دا ناں محمدحاجی تے دھی دا ناں حاج خاتون سی۔ حافظ محمد ہوراں مرن لگے وصیت کیتی کہ میری دھی دا ویاہ اچیہے سید نال کیتا جاوے جیہڑا عامل تے کامل ہووے تاں فیر ایس وصیت مطابق حافظ محمد ہوراں دی دھی حاج خاتون دا ویاہ سید داؤد بندگی کرمانیؒ دے والد سید فتح اللہ ہوراں دے نال ہویا۔ ویاہ دی گل انج ہے کہ داؤد بندگی ہوراں دے والد دا پہلاں وی اِک ویاہ ہویا ہویا سی پر زنانی فوت ہوون پاروں رنڈے ہوگئے۔ اِک واری اوہ اپنے مقامی علاقے سیت پور (مظفر گڑھ) توں تبلیغ خاطر لاہور جارہے سن رستے وچ اوہناں نوں رات پے گئی اوہناں ستگھرے قیام کیتا انج ستگھرے وچ رُک جاون پاروں عام خاندانی روایتی طریقے نال گل ٹوری گئی تے ستگھرے وسدی حافظ محمد دی دھی دا ویاہ (مظفر گڑھ دے) سید فتح اللہ ہوراں نال ستگھرے وچ ہویا جیہناں دے بطن توں دسمبر 1513ء (27 رمضان المبارک 919ھ بمطابق دسمبر 1513ء) نوں حضرت داؤد بندگی ہوراں دا جنم سیت پور (مظفر گڑھ) وچ ہویا۔(61) میر چاکر (1512-1519ء) دے وچالے پنجاب آیا پکا سال کِسے نوں وی یاد نہیں نہ ہی کسے لکھیا۔ بلوچ لکھاری سردار محمد گشکوری اپنی کتاب ’’چاکر اعظم‘‘ وچ تے ہور دوسرے لکھاری میر چاکر دے پنجاب وچ آون دا ورھا 1512ء لکھدے نیں۔ (62-64) جدکہ اِک انگریزی کتاب ہسٹارک ٹاؤنز آف پنجاب دا لکھیار عبدالرحمٰن چاکر دے پنجاب آون دا ورھا1519عیسوی لکھدا اے (65) ایسے طرحاں وکھو وکھ لکھتاں وچ چاکر دے پنجاب آون دا ورھا وکھو وکھ ہی ہے پر شکر ایہہ ہے کہ ایہناں ساریاں لکھتاں وچ چاکر دے پنجاب آون دا ورھا 1512-19دے وچالے دا ہی ہے جیویں کہ لکھیار 1518ء وی لکھدے نیں۔ (66-70) دوویں لکھیار تے کتاباں جیہناں دی پہلے گل کیتی گئی اپنی اپنی تھاں وڈے حوالے نیں جد کہ مقاماتِ داؤدی (لکھاری، عبدالباقی بن جان محمد) مطابق حضرت داؤد بندگی کرمانی ؒ ہوراں دا جنم 27رمضان المبارک 919ھجری بمطابق دسمبر1513عیسوی وچ سیت پور (مظفر گڑھ) ہویا۔ ایس دا مطلب ایہہ ہے کہ پئی حضرت داؤد بندگی ؒ دے ماپیاں دا ویاہ جے حضرت داؤد بندگی ؒ دے جمن توں دو ورھے پچھے وی لائیے تاں اوہناں دا ویاہ دا ورھا 1511ء بندا اے تے ایہہ ویاہ ستگھرے وچ ہویا سی یعنی کہ جدوں حضرت داؤد بندگی کرمانی ؒ دے والدِ گرامی ہوراں دا ویاہ ستگھرے ہویا اودوں بلوچ سردار میر چاکر ستگھرے کیہ بلکہ پنجاب دی حدود توں وی باہر سی۔
ایس طرحاں مقاماتِ داؤدی (عبدالباقی بن جان محمد) دی کھوج پرکھ توں بعد ایہہ گل نتر کے ساہمنے آن کھلوندی اے کہ ستگھرا میر چاکر دے ایتھے آون توں پہلاں آباد سی۔ 1454ء وچ جمے میر چاکر نوں 30سال دی عمر وچ ویاہ توں بعد 1484ء وچ اوہدے 80سالہ بُڈھے پیو بلوچ قبیلے دے سردار میر شیہک نے قبیلے دی سرداری دی پگ سِر اُتے بنھی تے اوہنوں اپنے ہتھیں قبیلے دا سردار بنایا (71) چاکر پنجاب آون تیکر بلوچستان وچ 30سال تائیں نکیاں موٹیاں وکھو وکھ قبائلی لڑائیاں لڑدا رہیا جس دا ویروا عام طور تے بلوچی تواریخ وچ سولہویں صدی دی 30سالہ وڈی بلوچی جنگ توں کیتا جاندا اے۔ ایہہ جنگ 1512ء تیک ہوندی رہی۔ قبائلی جنگاں تے آپسی اختلافات نے میر چاکر نوں بدظن تے بے بھروسا کر کے پنجاب ول ہجرت تے مجبور کیتا تے اخیر اوہ 1512وچ بلوچستان چھڈ کے پنجاب آیا۔(72)
چاکر دے پنجاب آون دی گل بات انج ہے کہ سولہویں صدی دے مڈھلے ویلے جتھے پورا بلوچستان اندرونی قبائلی اختلافات دا شکار سی اوتھے ہی پورا برصغیر وی سیاسی افراتفری دا شکار سی۔ 1503وچ شاہ حسین لنگاہ دی وفات توں بعد سلطان محمود شاہ (شاہ حسین ثانی) بن فیروز شاہ تخت اُتے بیٹھیا تاں اس ویلے ہی سندھ توں سومرا خاندان دا اِک جی جام بایزید (سندھ دے حکمران جام نند تے شور کوٹ دے نواب جام ابراہیم دا قریبی عزیز رشتے دار) ملتان آیا تے سلطان محمود لنگاہ دا وزیر بن گیا۔ 1512ء وچ دوواں وچالے کجھ اختلافات پیدا ہوئے۔ ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ بہلول لودھی نے اپنے وڈے پتر بایزید تے اپنے سپاہ سالار تاتار خان نوں ملتان فتح کرن گھلیا۔ لڑائی مگروں جام بایزید نوں سلطان محمود توں ہار ہوئی تاں فیر اوہنے اپنی دفاعی قوت ودھاون لئی چاکر نوں ملتان آون دا سنیہا گھلیا تاں چاکر ملتان آیا۔ (73) تاں جام بایزید نے سلطان محمود لنگاہ دے خلاف بغاوت دا اعلان کیتا تاں دولت خاں لودھی (گورنر لاہور) نے سلطان سکندر لودھی (حکمران تخت دہلی دے حکم وجہوں دوواں وچالے صلح کروا دتی۔ ایس طرح جام بایزید وڈی جاگیر دا مالک بن گیا۔ پر فیر وی جام بایزید تے سلطان محمود وچالے گل بات سلجھ نہ سکی۔ جام بایزید تے شورکوٹ دے نواب جام ابراہیم نے اپنی دفاعی طاقت ودھاون تے چاکر نوں اندرونی بلوچی اختلافات توں باہر کڈھن لئی چاکر نوں سبی توں ملتان آون دا سنیہا گھلیا جیہڑا میر چاکر نے من لیا تے فیر پنجاب آون دا فیصلہ کیتا۔ اوس ویلے لنگاہ ٹبر اپنی حکمرانی دے اخیری ساہ لے رہیا سی۔ سلطنت دے موہرے وی بلوچی سن تے سلطان محمود شاہ (شاہ حسین ثانی) دے جوان نہ ہوون پاروں سلطنت دا سارا انتظام لنگر خان بلوچ دے ہتھ سی۔ ایس ساری صورتحال نوں ساہمنے رکھدیاں ہویاں چاکر نے ملتان وچ کسے نال وی الجھنا تے کسے تے وی بوجھ بننا مناسب نہ سمجھیا تے اوہ شور کوٹ دے نواب جام ابراہیم کول چلا گیا، جتھے جام بایزید نے میر چاکر نوں اپنا سمجھدیاں ہویاں اپنی جاگیر دا اِک وڈّا حصہ جیہڑا راوی توں دیپالپور تک (ست گھرا) تے اُچ شریف توں ملتان وچالے (کوٹ چاکر) سی چاکر تے اوہدے پتراں تے اوہدے نال آئے لشکر نوں خود تحفے وچ دتا۔ ایس طرح اک تے جتھے جام بایزید تے جام ابراہیم نوں دفاعی طاقت ملی اوہناں دی سلطنت دیاں سرحداں مضبوط ہوئیاں، اینج ہی میر چاکر خان رند نوں پنجاب وچ عزت نال تھاں ملی جتھے اوہنے باقی زندگی گزاری۔(74-82 )
مُکدی گل ایہہ پئی جے رند سردار میر چاکر 1512وچ ملتان آیا اوس ویلے تیکر خورے اوہنوں ستگھرے دا پتہ وی نہیں سی جد کہ اوہناں دے ایتھے ملتان (پنجاب) آون توں اک ورھے بعد 1513ء وچ حضرت داؤد بندگی دا جنم ہویا۔ اوس بی بی دی ککھوں جیہڑی ستگھرے دی رہن والی سی تے چاکر نوں پنجاب آ کے وی ستگھرے دا اجے نہیں پتہ سی۔
ایہناں تواریخی گواہیاں توں ایہہ ثابت ہوندا اے کہ ستگھرا اج بھاویں میر چاکر دے ناں توں جانیا جاندا اے پر میر چاکر ایس دا وساون ہار نہیں سگوں ستگھرا ناں دا ایہہ قصبہ اوہدے ایتھے آون توں پہلاں وی ایسے ہی ناں توں وس رہیا سی۔ بلوچاں دے ایتھے وسن تے میر چاکر دی مغل شہنشاہ ہمایوں دے نال تواریخی دوستی کر کے ایہہ علاقہ پورے ہندوستان وچ مشہورہویا تے ایہدی تواریخ بلوچاں دی تواریخ نال اِک مِک ہو گئی۔ بعد وچ میر چاکر ایتھے ہی رب نوں پیارا ہویا تے اوہدا مقبرا اُسریا، جیہدے کارن ستگھرا میر چاکر دا تے میر چاکر ستگھرے دا ہی ہو کے رہ گیا۔
ہُن اسیں کچھ ایسے حوالے دینا چاہندے ہاں جیہڑے دسدے نیں کہ چاکر ایتھے آ کے وسوں کیتی۔ اوہ ایتھے اپنے ست قبیلیاں نال آیا جیس پاروں ایس علاقے دا ناں ستگھرا پے گیا۔ ’’پہلے نام گاؤں کا ستگھرا اس سبب سے تھا کہ اوّل وقت آبادی قوم بلوچ کے سات گھر آباد ہوئے مگر یہ معلوم نہیں کہ کس کس قوم کے گھر تھے جب سردار قمر سنگھ نے قلعہ تعمیر کروایا تو نام قلعہ کاگو بند گڑھ بنام گرو وگوبند سنگھ کے معروف ہو گیا مگر باعث شہرت نام سابق کے ستگھرا ہی مشہور رہا اور تاحال اسی نام سے مشہور اور درج سرکاری کاغذات ہے۔‘‘ اِک کتاب وِچ لکھیا ہے: ’’ست گھراکے نام سے ایک قصبہ بھی مشہور ہے کہ میر چاکر اس گاؤں میں سات خاندانوں کے ساتھ آیا اور سات گھر تعمیر کروائے اس لیے اس کو ستگھرا کہتے ہیں۔‘‘ انگریزی دی اِک کتاب وچ لکھیا اے:
چٹے ٹڈوالا پگبن کبوتر
چٹے ٹڈوالا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
ستگھرا
میر چاکر رند
"It is a walled town in Okara District and situated and Miles north of Okara Town the name "Satghara meaning seven houses. It is traditionally associated with the exploits of Mir Chakar Rind, a powerfil baluch chief of the early Mughal period
چٹے ٹڈوالا پگبن کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
ستگھرا
میر چاکر رند
’’ایہہ اوکاڑا وچ چونواں پاسوں وَلیا ہویا اجیہا قصبہ اے جیہڑا اوکاڑا توں شمال ولے اٹھ کلو میٹر دی واٹ اُتے ہے۔ ست گھرا دا مطلب ہے ست گھراں والا۔ ایہہ روایتی طور تے میر چاکر خان رند وڈے مضبوط بلوچ سردار دی جاگیر دا حصہ سی جیہنوں مغلیہ دَور دے مُڈھلے ویلے نال جوڑیا جاندا اے‘‘۔ حوالے تاں ہور وی بتھیرے نیں پر گل کرن دا ایہہ ہی مقصد ہے ایویں لوگ ایہہ سمجھدے نیں کہ جی ستگھرے نوں چاکر نے ہی وسایا۔ اوہنے ہی ایسے علاقے دا نینہہ پتھر رکھیا۔ اوہ ایتھے ست قبیلیاں / خانداناں نال آیا ست محل/گھر بنوائے جیس پاروں ایس علاقے دا ناں ستگھرا پے گیا۔ ایس علاقے دی تواریخ تے ناں بارے بھرویں گل اسیں پچھے تفصیل نال کر چکے ہاں پر فیر وی اسیں اک دو حوالے ہور دے کے ایہناں گلاں دا نتارا کردے آں۔
’’خانِ اعظم نے جدید اراضیات پر قبضہ کرنے کے بعد انہیں آباد کرنے اور ان میں اپنے اور اپنے لڑکوں اور عزیزوں کے لیے محلات اور قلعے تعمیر کرنے شروع کیے کیونکہ وہ حملہ آور نہیں تھا کہ لوٹ مار کے بعد چلا جاتا بلکہ وہ اپنی قوم کے لیے ایک زرخیز اراضی حاصل کرنے اور اسے اپنا اور اپنی اولاد کا وطن بنانے آیا تھا چنانچہ اس نے پرانے ستگھرا کے قریب جدید ستگھرا کی بنیاد رکھی۔ ستگھرے دی تواریخ تے چاکر توں پہلاں ایتھے وسیبے دا اِک ہور حوالہ ویکھو:
’’ستگھرا کا تاریخی پس منظر یہ ہے کہ یہ قصبہ کسی زمانے میں ہندو قوم کا مقدس مندر اور پوتر تیرتھ استھان تھا۔ یہ قصبہ اگرچہ ملتان کی طرح شہر تو نہ تھا تاہم اس کی شہرت بین الہند کسی بھی طرح کم نہ تھی۔ ہندی زبان میں ’’ست‘‘ کا معنی سچا اور’’گھر‘‘ کو گھر ہی کے معنی میں لیا گیا۔ ’’ستگھرا‘‘ یعنی سچا گھر۔ یہ ان دنوں لاہور اور ملتان کے بیچ ایک درمیانی پڑاؤ تھا تمام قافلے جو لاہور سے ملتان یا ملتان سے لاہور جاتے تھے ستگھرا سے ہو کر ہی گزرتے تھے چنانچہ خانِ اعظم میر چاکر خان نے پرانے ستگھرا کے قریب ہی اپنے لیے جدید ستگھرا کی بنیاد رکھی۔ ساڈی کھوج پکھ ست گھرے دی تواریخ تے ناں ’’ستگھرا‘‘ توں جے کوئی نتیجہ نکلدا اے تے اوہ ایہہ ہے کہ ایہہ قصبہ ستگھرا زمانہ قبل از مسیح اباد سی۔ جدوں الیگزینڈر ایتھے حملہ کیتا اوہدے سپاہی ایتھے آن وسے تے اوہناں نے ایہدا ناں اپنے مقامی قصبے الیگزینڈر تے ارسطو دے شہر مقدونیہ دا قدیم تواریخی شہر ’’ستگیرا‘‘ ہی ایتھے رائج کیتا یعنی اوہ ایس تھاں نوں اپنے پرانے علاقے دے ناں توں ہی جانن لگ پئے۔ تے ایہہ ستگیرا دے ناں توں مشہور ہویا فیر ویلے دے نال نال ایہہ لفظ ایہہ ناں ستگیرا توں ستگھرا ہو گیا۔ پر سوال ایہہ ہے کہ کیا یونانیاں دے ایتھے آون توں پہلاں وی کوئی وسوں سی؟ جے ہے سی تے اوہدا کیہ ناں سی؟ کیونکہ ایس روایت توں ایہہ سینت ملدی ہے کہ یونانیاں دے ایتھے آون توں پہلاں ایتھے کوئی آبادی ہے سی جیہدے اُتے یونانیاں ہلا کیتا جے آبادی نہیں سی تے فیر یونانیاں سانگلا ہل توں دیپالپور ودھدے ہوئے پاکپتن ول جاندیاں ہویاں ایس تھاں اُتے ٹھکانا کیتا۔ کجھ ایتھے وس گئے تے کجھ اگانہہ چلے گئے تے ایس طرحاں اوہناں آپ ایتھے وسوں کیتی تے آپ ایس تھاں نوں آباد کیتا۔ ہاں جے یونانیاں آپ ایس علاقے نوں آباد کیتا اوہ ایتھوں دی پہلی وسوں سی تے فیر سوال ایہہ پیدا ہوندا اے کہ فیر راوی کنارے آباد ایس ہڑپائی بستی دا کیہ ناں سی؟ کیہ ستگھرا کسے ہور ناں توں وسی ہوئی ہڑپائی بستی سی؟
ایس ساری کھوج پرکھ دا سٹا ایہہ نکلدا اے کہ اپنے ویلے ستگھرا واقعی کوئی وڈا شہر سی جیہڑا پہلاں جام بایزید تے فیر بعد وچ مغل بادشاہ ہمایوں نے اپنے رفیقِ خاص میر چاکر نوں عنایت کیتا۔ایس گل توں ایہہ وی پتہ لگدا ہے کہ چاکر نوں ایہہ علاقہ ملن توں پہلوں، چاکر دے ایتھے آون توں پہلوں ایس علاقے دا ناں ستگھرا سی۔ ایس طرحاں ایہہ اک وڈی روایت مُک جاندی ہے کہ میر چاکر نے اپنے ستاں قبیلیاں دے ناں توں ایہہ شہر وسایا۔ ہو سکدا اے کل نوں کوئی ہور کھوجکار کوئی نویں پکھ ساہمنے لے آوے تے آون والا ویلا ایس حقیقت نوں کسے ہور طرحاں ویکھے۔
حوالے
گٹھ:ضلع اوکاڑا گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پنجاب دے قصبے گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
ڈونلڈ ٹرمپ
ڈونلڈ ٹرمپ امریکہ دا چناؤ جت صدر تے تاجر اے۔ اوہ امریکہ دے صدر دا دفتر 20 جنوری 2017 نوں سانبے گا۔ اوہ رپبلکن پارٹی دی طرفوں چناؤ وچ آیا تے اونیں ہلری کلنٹن نوں ہرا کہ 8 نومبر 2016 نوں الیکشن چت لیا۔ ڈونلڈ جون ٹرمپ (جنم 14 جون 1946) امریکہ دا صدر ، تاجر، ٹیلیوژن پرسن، سرمایہ کار  لکھاری اے۔ اسنے 2016 دیاں امریکہ  دیاں صدارتی چوناں لڑ کے جت حاصل کیتی۔ اوہ ٹرمپ ارگنائیزیشن دا چیئرمین اتے ٹرمپ اینٹرٹینمینٹ رزورٹ دا بانی اے۔ । ڈونلڈ ٹرمپ (پیدائش 14 جون، 1946ء) امریک‏‏ا د‏‏ی اک کاروباری شخصیت جو سنہ 2016ء دے امریکی صدارتی انتخابات دے نتیجہ وچ ریاستہائے متحدہ دے پینتالیسواں صدر منتخب ہوئے۔ ٹرمپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ شہرت امریکی صدارتی امیدوار دے طور اُتے ملی تے اپنی انتخابی مہم وچ ٹرمپ اک مسلم دشمن سیاست دان دے روپ وچ سامنے آئے۔
ڈونلڈ ٹرمپ 14 جون 1946ء نیویارک دے علاقے کوئنز وچ پیدا ہوئے۔ 13 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں نیویارک ملٹری اکیڈمی بھیجیا گیا جتھ‏ے اوہ نصابی تے غیر نصابی سرگرمیاں دے نال نال سیاسیات طلبہ دا حصہ وی بنے۔ ٹرمپ نے 1968ء وچ یونیورسٹی آف پینسلوینیا تو‏ں معاشیات وچ گریجوایشن کيتی۔ بزنس ٹائیکون فریڈ ٹرمپ دے بیٹے ڈونلڈ نے والد دے قرض تو‏ں ذا‏تی کاروبار شروع کیتا۔ 1971ء وچ خاندانی کمپنی دا کنٹرول حاصل کیتا تے اُس دا ناں بدل ک‏ے ٹرمپ آرگنائزیشن رکھیا۔ انہاں نے اپنے ہوٹلاں، کسینو تے تعمیرا‏تی منصوبےآں دے ذریعے ملک گیر شہرت حاصل کيتی۔ 70 سالہ ٹرمپ دے مطابق، انہاں دے اثاثے 10 بلین ڈالر تو‏ں ودھ نيں۔ ٹرمپ د‏‏ی پہلی دو شادیاں ناکا‏م رہیاں۔ سابق ماڈل میلانیا کناوس تو‏ں ٹرمپ نے 2005ء وچ تیسری شادی کيتی۔ ٹرمپ شوبز انڈسٹری تے ذرائع ابلاغ تو‏ں وی خاصے متعلق رہ‏‏ے۔ انہاں نے مشہور ٹی وی سیریز دتی اپرنٹس دے 14 موسماں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی تے متعدد کتاباں وی لکھياں۔
1987ء وچ پہلی بار ٹرمپ نے صدارتی انتخاب لڑنے وچ دلچسپی ظاہر کیت‏‏ی۔ 2000ء وچ انہاں نے ریفارم پارٹی دا صدارتی امیدوار بننے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 2008ء وچ ٹرمپ اک بار فیر اس وقت توجہ دا مرکز بنے جدو‏ں انہاں نے صدارتی امیدوار باراک اوباما د‏‏ی جائے پیدائش امریک‏‏ا د‏‏ی بجائے کینیا نو‏‏ں قرار دتا۔ ڈونلڈ ٹرمپ نے جون 2015ء وچ ریپبلکن پارٹی دے ٹکٹ اُتے صدارتی انتخابات لڑنے دا اعلان کیتا تے حریفاں نو‏‏ں مات دیندے ہوئے پارٹی د‏‏ی نامزدگی حاصل کر لئی۔ ایہ امر قابل ذکر اے کہ پے در پے اسکینڈلاں، متنازع تے نفرت انگیز بیانات ٹرمپ د‏‏ی انتخابی مہم اُتے پوری طرح چھائے رہ‏‏ے۔ 2016ء دے امریکی انتخابات وچ ریپبلکن پارٹی دے امیداوار ڈونلڈ ٹرمپ امریک‏‏ا دے 45 واں صدر منتخب ہو گئے نيں۔
حالاتِ زندگی
1990 وچ جدو‏ں جائداد د‏‏ی مارکیٹ ’کریش‘ ہوئی، تاں اُنہاں د‏‏ی ملکیت 1.7 ارب ڈالر تو‏ں گِر کر 50 کروڑ ڈالر رہ گئی۔ قرقی تو‏ں بچنے دے لئی، اُنھاں نے رقوم ادھار لاں تے نويں سرمایہ کار تلاش کیتے۔ لیکن گھر دے محاذ پر، طلاق دے معاملے تو‏ں نہ بچ سک‏‏ے تے ذرائع ابلاغ وچ اُنئيں "دی ڈونالڈ" تو‏ں پہچانا جانے لگیا۔ اُنھاں نے اپنی پہلی بیوی، اوانا نو‏‏ں طلاق دی، جنہاں تو‏ں اُنہاں دے تن بچے نيں۔ بعد وچ اُنھاں نے مارلہ میپلز نال شادی کيتی تے طلاق دی۔ ٹرمپ نے سنہ 2005 وچ اپنی موجودہ بیوی، سلووینا تو‏ں تعلق رکھنے والی ماڈل، ملانیا نال شادی کيتی۔
اُنہاں دے ریئلٹی ٹی وی شو ’دِی اپرنٹس‘ نے ٹرمپ نو‏‏ں اک اداکار دا درجہ دتا۔ ٹرمپ د‏‏ی املاک دے منتظم بننے د‏‏ی خواہش رکھنے والے سخت مقابلے د‏‏ی دوڑ وچ شامل ہوئے۔ ناکا‏م ہونے والےآں د‏‏ی فائل اُتے ٹرمپ ’یو آر فائرڈ‘ تحریر کیتا کردے سن ۔ اس شو د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹرمپ نو‏‏ں 20 کروڑ ڈالر تو‏ں ودھ د‏‏ی کمائی ہوئی انہاں نے 1988، 2004 تے 2012 وچ صدارتی دوڑ وچ حصہ لینے دا عندیہ دتا۔ 2006 تے 2014 وچ نیویارک اسٹیٹ د‏‏ی گورنر شپ د‏‏ی دوڑ وچ وی کودتے کودتے رہ گئے۔ ٹرمپ ماڈل مینجمنٹ دے تحت 1995سے مس یونیورس تے مس یو ایس اے مقابلے وی منعقد کروا رہے نيں۔ ڈونلڈ ٹرمپ خواتین تو‏ں متعلق نازیبا گفتگو د‏‏ی وجہ تو‏ں خبراں وچ رہ‏‏ے۔ انتخابی مہم وچ ٹرمپ اسلام دشمن تے نسل پرست دے روپ وچ سامنے آئے۔
1781
سائینسی کھوجاں
13 مارچ 1781 نوں ولیم ہرشل نے یورینس پاندھی لبھیا۔
ڈونلڈ ٹرمپ
نجی جیون
ٹرمپ دا جنم 14 جون، 1946 نوں کوینس، نیو یارک شہر وچّ ہویا سی۔ اسدے پیؤ دا نام فریم ٹرمپ اتے ماں مریئم اینی ہے۔ ایہہ پروار عیسائی دھرم نوں مندا ہے۔ ڈونلڈ ٹرمپ نے تنّ ویاہ کیتے ہن۔ پہلا ویاہ اوانا (سابقہ اولمپک کھڈاری) نال کیتا سی اتے ایہہ ویاہ 1977 توں 1991 تکّ چلیا۔ اس توں بعد 1993 وچّ ٹرمپ دا ویاہ مالرا (اداکارہ) نال ہویا اتے 1999 وچّ طلاق ہو گیا۔ اس توں پچھوں 2005 وچّ ٹرمپ نے میلانیا (ماڈل) نال ویاہ کیتا ہے۔ ٹرمپ دی پہلی تینویں دے ڈونلڈ ٹرمپ جونیئر، اوانکا ٹرمپ اتے ایرک ٹرمپ، دوجی زنانی  دے ٹفنی ٹرمپ، تیسری زنانی  دے ولیئم ٹرمپ بچے ہن۔ فوڈمر یونیورسٹی اتے پینسلیوانیا یونیورسٹی دے واٹرن سکول آف فانینس اینڈ کامرس توں ٹرمپ نے تعلیم  حاصل کیتی ہے۔
حوالے
گٹھ:امریکہ دے سیاستدان گٹھ:لوک گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:امریکی لوک گٹھ:ٹرمپ پروار گٹھ:1946ء دے جم
گٹھ:امریکہ گٹھ:امریکی صدر
رفیق احمد نقش
رفیق احمد نقش (پیدائش: 15 مارچ، 1959ء - وفات: 15 مئی، 2013ء) پاکستان توں تعلق رکھنے والے اردو دے ممتاز شاعر، ماہر لسانیات، محقق تے ماہر غالبیات سن۔ انہاں نے اپنی زندگی دا وڈا حصہ درس و تدریس وچ گزارا۔ انہاں نے گورنمنٹ سٹی کالج کراچی، کیڈٹ کالج پٹارو، بحریہ کالج کارساز تے محمد علی جناح یونیورسٹی کراچی وچ اردو دے استاد دی حیثیت توں خدمات انجام دتیاں۔
ادبی خدمات
رفیق احمد نقش بوہت چنگے شاعر، ماہر لسانیات، ماہر غالبیات تے محقق سن۔ اصلاحِ املا انہاں دا خاص موضوع سی۔ ادبی پرچے تحریر دے 9 شمارے تے مشہور جریدے سب رنگ (ڈائجسٹ) دے 4 شمارے انہاں دی ادارت وچ نکلے۔ رفیق نقش حلقہ ارباب ذوق کراچی برانچ دے اساسی ارکان وچ شامل سن۔ انہاں دا ذاتی کتب خانہ کراچی دے چند اہم کتب خاناں وچ شمار ہُندا سی۔ انہاں نے مشہور مصور ایم ایف حسین دی خود نوشت ایم ایف حسین دی کہانی اپنی زبانی نوں ہندی زبان توں اردو وچ منتقل کیتا۔ محمد شمس الحق دی مشہور تالیف اردو دے ضرب المثل اشعار دی تدوین وی انہاں نے ای دی سی۔ اوہ مرزا غالب اُتے تحقیق دی وجہ توں شہرت رکھدے سن۔  غالب اُتے انہاں دی  لکھتاں وچ نامہ ہائے فارسیِ غالب، رموزِ غالب، مآثرِ غالب، غالبیات دے چند فراموش شدہ گوشے، غالب شناس مالک رام، غالب دی اردو نثر تے دوسرے مضامین تے نوادرِ غالب شامل نیں۔
نمونۂ کلام
غزل
فرمانِ قائد
حوالے
گٹھ:1959دے جم گٹھ:2013دیاں موتاں گٹھ:بیسویں صدی کے پاکستانی شعرا گٹھ:پاکستانی اردو شعرا گٹھ:اردو محققین گٹھ:کراچی کے مصنفین گٹھ:نعتیہ شاعر گٹھ:ضلع میر پور خاص کی شخصیتاں گٹھ:15 مارچ کی پیدائشیں
منڈورو پگبن کبوتر
منڈورو پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 192 ج ب شمالی
چک 192 ج ب شمالی   ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
ڈوالا ریڈیاٹا
ڈوالا ریڈیاٹا کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
دیس لسٹ بلحاظ دانستہ شرح موت
ایہ دیس لسٹ بلحاظ دانستہ شرح موت (List of countries by intentional death rate) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جرم متعلقہ فہرستاں گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس اقدار گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ موضوعات آبادی گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:وفات متعلقہ فہارست گٹھ:لسٹاں
میزورام یونیورسٹی
میزورام یونیورسٹی اک مرکزی یونیورسٹی ہے، جو کہ یونیورسٹی گرانٹ کمیشن ولوں الحاق شدہ یونیورسٹی ہے۔ ایہ یونیورسٹی 2 جولائی 2001 نوں بھارت سرکار نے قایم کیتی   سی۔ بھارت دا صدر اس یونیورسٹی دا وزٹر ہے۔ ایہ یونیورسٹی بھارتی صوبے میزورام دے راجگڑھ آیزول وکھے واقع ہے۔
ڈوکیولا ریڈیاٹا
گٹھ:گھُگیاں Ducula radiata
نارتھ ایسٹرن ہل یونیورسٹی
نارتھ ایسٹرن ہل یونیورسٹی (انگریزی مخفف:NEHU) اک مرکزی یونیورسٹی ہے جو کہ 19 جولائی 1973 نوں بھارتی پارلیمنٹ دے ایکٹ تحت قایم کیتی گئی سی۔ ایہ یونیورسٹی بھارتی صوبے میگھالیہ دے راجگڑھ شیلانگ دے اک پہاڑی علاقے وچّ واقع ہے۔  ایہ یونیورسٹی سکھیا پکھوں کافی اچّ-پدھری یونیورسٹی ہے۔
حوالے
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
ڈوکیولا کیرولا
ڈوکیولا کیرولا کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 223 ج ب شمالی
چک 223 ج ب شمالی   ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ
حوالے
گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے خودمختار اشتراکی لوکراج گٹھ:قازق خود مختار سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ قازقستان گٹھ:جغرافیہ قازقستان گٹھ:سوویت وسطی ایشیاء
ناگالینڈ یونیورسٹی
ناگالینڈ یونیورسٹی اک مرکزی یونیورسٹی ہے جو کہ بھارتی صوبے ناگالینڈ وچّ بھارت سرکار ولوں پارلیمنٹ دے ایکٹ تحت 1989 وچّ قایم کیتی گئی سی۔ اس یونیورسٹی توں الحاق شدہ 61 ہور کالج ہن جو ناگالینڈ وچّ موجود ہن اتے انھاں وچّ لگبھگ 24,000 طالب علم سکھیا لین آؤندے ہن۔
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
حضرت شعیب
شعیب علیہ السلام، اللہ تعالی دے بھیجے گئے اک نبی سن تے آپ موسیٰ علیہ السلام دے سسر وی سن ۔ قرآن مجید دے مطابق شعیب علیہ السلام مدین د‏‏ی طرف بھیجیا گئے سن ۔ آپ نو‏‏ں اس وقت مدین بھیجے گئے سن جدو‏ں اہل مدین ناپ طول وچ کمی کردے سن تے قسم قسم دے سرکشیاں او نافرمانیاں وچ ڈُبے ہوئے سن ۔
شعیب میکیل دے بیٹے سن تے میکیل یشجر دے تے یشجر مدین دے تے مدین ابراہیم ( علیہ السلام) دے بیٹے سن ۔ شعیب (علیہ السلام) نابینا (ہو گئے) سن چونکہ اپنی قوم تو‏ں خطاب کرنے وچ آپ نو‏‏ں کمال سی اس لئی آپ دا لقب خطیب الانبیاء ہويا۔ آپ د‏‏ی قوم کافر وی سی تے ناپ تول وچ وی کمی کردی سی۔ ابن عساکر نے عبد اللہ ابن عباس : دا بیان نقل کیتا اے کہ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) جدو‏ں شعیب (علیہ السلام) دا ذکر کردے سن تاں فرماندے سن اوہ خطیب الانبیاء سن اس لئی کہ اپنی قوم تو‏ں خطاب اچھے اسلوب تو‏ں کردے سن ۔
سوا شعیب (علیہ السلام) دے تے کوئی نبی دو امتاں د‏‏ی ہدایت دے لئی نئيں بھیجیا گیا اک امت انہاں د‏‏ی ایہ قبیلہ اے جس دا ناں مدین اے تے شعیب (علیہ السلام) وی اسی قبیلہ وچ دے ہی اسی واسطے اللہ تعالیٰ نے شعیب (علیہ السلام) نو‏‏ں اس قبیلہ دا بھائی فرمایا اے تے دوسری امت بن دے رہنے والے لوک نيں جنہاں سورة شعرا وچ اصحاب الایکہ فرمایا اے تے بعضے مفسر کنويں والے لوکاں نو‏‏ں وی جنہاں نو‏ں سورة فرقان تے سورة قاف وچ اصحاب الرس فرمایا اے انہاں د‏‏ی ہی امت وچ شمار ک‏ر ک‏ے ایويں کہندے نيں کہ شعیب (علیہ السلام) تن امتاں د‏‏ی ہدایت دے لئی بھیجے گئے نيں لیکن حافظ عماد الدین ابن کثیر نے کہیا اصحاب الایکۃ اک ہی امت دے لوک وچ جنہاں وچ کم تولنے تے کم ناپنے دا رواج سی تے اسی اک امت د‏‏ی ہدایت دے لئی شعیب (علیہ السلام) بھیجے گئے نيں ایہ لوک پیڑاں د‏‏ی وی پوجا کیتا کردے سن اس واسطے انہاں نو‏‏ں اصحاب الایکہ یعنے پیڑاں والے کہہ ک‏ے جو سورة شعرا وچ بتا دتا اے اکثر مفسراں دا قول ایہی اے کہ شعیب (علیہ السلام) نے وڈی عمر پائی اے موسیٰ (علیہ السلام) دے وقت تک زندہ سن ۔ تے اک شخص قبطی نو‏‏ں مار کر مصر تو‏ں مدین نو‏‏ں جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) گئے تاں انہاں د‏‏ی ملاقات شعیب (علیہ السلام) تو‏ں ہوئی تے اوہ دو بہناں جنہاں دا قصہ سورة قصص وچ اے شعیب (علیہ السلام) د‏‏ی بیٹیاں سن جنہاں وچو‏ں اک دا نکاح حضرت موسیٰ تو‏ں ہويا شعیب (علیہ السلام) نابینا سن
شعیب علیہ السلام خدا دے پیغمبر تے حضرت ابراہیم(ع) د‏‏ی نسل تو‏ں تیسرے ایداں عرب پیغمبر سن جنہاں دا ناں قرآن وچ آیا اے، سورہ اعراف، ہود تے شاعر وچ بیان ہويا اے کہ اوہ نوح، ہود، صالح تے لوط دے بعد پیغمبری دے لئی منتخب ہوئے تے قوم یا سرزمین مدین تے ایکہ دے پیغمبر سن ۔ قرآن نے حضرت موسیٰ تے شعیب دے واقعات د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے تے شعیب (ع) دے بارے وچ دسیا اے کہ اوہ موسیٰ (ع) د‏‏ی زوجہ دے والد، یعنی موسیٰ(ع) دے سسر سن، لیکن بعض مفسرین نے حضرت موسیٰ(ع) دے سسر جنہاں دا ذکر قرآن تے توریت وچ آیا اے انہاں تو‏ں حضرت شعیب (ع) نو‏‏ں وکھ سمجھیا ا‏‏ے۔ قرآن نے شعیب (ع) د‏‏ی قوم دا گناہ انہاں دا مالی فساد قرار دتا اے جو شعیب(ع) د‏‏ی کوشش تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں پیمانہ تے ترازو لیانے دے باوجود وی ایہ مشکل حل نئيں ہوئی تے قوم مالی فساد وچ مبتلا رہی۔
نسب
شعیب(ع) ابراہیم(ع) د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔ آپ دے والد مدین بن ابراہیم تے والدہ لوط د‏‏ی بیٹی سی۔ بعض نے آپ دے والد دا ناں نویب تے دادا دا ناں مدین کہیا اے تے آپ دا ناں شعیب بن نویب بن مدین بن ابراہیم کہیا گیا ا‏‏ے۔ کیونکہ ابراہیم(ع) نے سارا دے بعد کنعانیان دے علاقے نال شادی کيتی تے مدین اس دا بیٹا ا‏‏ے۔ تے موسیٰ(ع) دے سسر یترون جنہاں دا ناں توریت وچ ذکر کیتا گیا اے، کیہ ایہ اوہی شعیب(ع) نيں یا کوئی تے اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔
موسیٰ(ع) شعیب(ع) دے گھر اُتے
مآخذ وچ نقل ہويا اے کہ جدو‏ں موسیٰ(ع) نے حیواناں نو‏‏ں پانی پلانے، تے انہاں نو‏‏ں گھر دے دروازے تک پہنچانے وچ شعیب(ع) د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی تاں انہاں وچو‏ں اک بیٹی نے اپنے والد نو‏‏ں مشورہ دتا کہ موسیٰ(ع) نو‏‏ں کم اُتے لگیا دتا جائے شعیب(ع) نو‏‏ں ایہ مشورہ پسند آیا، تے آپ نے ایہ مشورہ موسیٰ(ع) دے سامنے پیش کیتا تے انہاں نے وی قبول ک‏ر ليا۔ موسیٰ(ع) نے اپنے معاہدے د‏‏ی مدت پوری کرنے دے بعد، شعیب(ع) د‏‏ی بیٹی نال شادی کر لئی۔
شعیب دا ذکر توریت وچ
توریت وچ شعیب(ع) تے آپ دتی قوم دا ذکر نئيں آیا، سوائے اک جگہ جتھ‏ے اُتے موسیٰ(ع) اس قبطی شخص نو‏‏ں قتل کر مصر تو‏ں مدین د‏‏ی طرف چلے گئے (پوری کہانی) تے اوتھ‏ے اُتے اک شخص دا ذکر کیتا جس دا ناں (اعوئیل کاہن مدیان) (یا دوسرے لفظاں وچ مدین شہر دا عالم دین) سی ۔
قرآن د‏‏ی نگاہ وچ
قرآن کریم وچ ٤٠ بار تو‏ں زیادہ، انہاں پنج سورتاں، اعراف، ہود، شاعر، عنکبوت تے قصص وچ شعیب(ع) د‏‏ی طرف اشارہ کیتا گیا اے تے صرف ١١ آیات وچ ، شعیب دا لفظ آیا ا‏‏ے۔ اقوال دے مطابق، انہاں سورتاں د‏‏ی اکثر آیات شعیب(ع) د‏‏ی رسالت دے مختلف فرائض من جملہ تدبیر، سماجی حقوق، اخلاقیات، توحیدی سبھیاچار د‏‏ی ترویج، معاشی اصلاحات دے بارے وچ نيں اسی طرح انہاں آیات وچ شعیب(ع) د‏‏ی رسالت دا انکار کرنے والےآں تے انہاں اُتے نازل کيتے گئے عذاب دے بارے وچ بیان ہويا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے شعیب(ع) دے بارے وچ حقائق، معارف تے اس دا خدا تے لوکاں دے نال اچھے اخلاق تو‏ں پیش آنے نو‏‏ں قرآن وچ بیان فرمایا اے ایتھ‏ے تک کہ آپ دے اس ادب د‏‏ی وجہ تو‏ں موسیٰ(ع) نو‏‏ں کچھ عرصے دے لئی آپ دتی خدمت اُتے مامور کیتا۔
روایات د‏‏ی نگاہ وچ
بعض روایات وچ بیان ہويا اے کہ شعیب(ع) د‏‏ی قوم د‏‏ی مخالفت آپ دے حق وچ اِنّی شدید سی کہ انہاں دے نمائندےآں وچو‏ں چند افراد نو‏‏ں قوم نے بہت بری طرح تو‏ں قتل کر دتا۔ لیکن اِنّی مخالفت دے باوجود نقل کیتا گیا اے کہ شعیب(ع) د‏‏ی گفتگو دا انداز اپنی قوم دے نال اس قدر جاذب سی کہ رسول اللہ  نے فرمایا "کان شعیب خطیب الانبیاء" شعیب(ع) پیغمبراں دے درمیان فن خطابت دے ماہر سن ۔ راوندی نے امام سجاد(ع) تو‏ں روایت نقل کيتی اے: سب تو‏ں پہلے جس نے لوکاں دے لئی پیمانہ تے ترازو بنایا اوہ حضرت شعیب(ع) سن تے لوکاں نے پیمانہ تے ترازو نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کیتا لیکن کچھ عرصے دے بعد تول وچ ہیرا پھیری شروع کر دتی اسی وجہ تو‏ں عذاب وچ مبتلا ہوئے۔
مسلماناں د‏‏ی نگاہ وچ
شعیب(ع) د‏‏ی شخصیت دے بارے وچ متعدد کتاباں، مقالات لکھے گئے نيں انہاں وچو‏ں محققاں دے بعض فارسی بولی وچ لکھے گئے آثار د‏‏ی طرف اشارہ کیتا جا رہیا اے:
شعیب(ع) د‏‏ی نابینائی
بعض ماخذ دے مطابق شعیب(ع) حضرت یعقوب تے حضرت اسحاق د‏‏ی طرح نابینا سن ۔ متعدد دانشور حضرات من جملہ میبدی نے تفسیر کشف الاسرار، سید ہاشم بحرانی نے تفسیر البرہان، تفسیر سورآبادی، تے طباطبائی نے المیزان وچ تے بعض ہور حضرات نے اس آیت <font size=3px, font color=green> نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے شعیب(ع) د‏‏ی نابینائی د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے تے انہاں د‏‏ی نگاہ وچ انہاں د‏‏ی نابینائی د‏‏ی وجہ خدا د‏‏ی محبت تے اشتیاق وچ زیادہ رونا تے گڑگڑانا سی ۔
رسالت
شعیب(ع)، یوسف بن یعقوب(ع) دے بعد تے موسیٰ بن عمران(ع) دے زمانے وچ لیکن آپ تو‏ں پہلے، پیغمبری دے لئی مبعوث ہوئے۔ نقل ہويا اے کہ اوہ تیسرے عرب پیغمبر سن تے قرآن وچ انہاں دے بارے وچ متعدد کہانیاں ذکر ہوئیاں نيں۔
قوم مدین تے اصحاب ایکہ
"مدین" یا "مدین شعیب" خلیج عقبہ دے مشرق وچ اک شہر ا‏‏ے۔ شعیب(ع) پہلے مدین وچ رہائش پذیر سن تے انہاں نے اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں کہیا کہ اللہ وحدہ لاشریک د‏‏ی عبادت کرن تے برے اعمال تو‏ں پرہیز کرن، لیکن انہاں نے انکار کر دتا تے شعیب(ع) تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں مدین تو‏ں کڈ دتا۔ شعیب(ع) نے انہاں نو‏ں بد دعا دتی تے اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏ں زلزلے دے عذاب وچ گرفتار کیتا تے اس طرح اس شہر تے اوتھ‏ے رہنے والےآں دا خاتمہ کر دتا۔
سورہ شعراء د‏‏ی آیات ١٧٦ تے ١٧٧ وچ اشارہ کیتا گیا اے کہ شعیب(ع) اہل مدین دے عذاب دے بعد، ایکہ د‏‏ی قوم د‏‏ی طرف گئے۔ ظاہراً مدین دے قریب ایکہ ناں دا شہر وی سی ۔ ایہ شہر آجکل تبوک دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ قرآن وچ بیان ہويا اے کہ ایکہ دے لوک وی کفر وشرک وچ مبتلا سن تے شعیب(ع) د‏‏ی نصحیت نو‏‏ں قبول نئيں کیتا سی ۔ اللہ تعالیٰ نے ٧ یا ٩ دن تک انہاں دے شہر نو‏‏ں شدید گرم کیتا تے فیر اگ د‏‏ی بارش برسائی تے اس طرح سب ہلاک ہو گئے۔
معاشی اصلاحات
قرآن د‏‏ی آیت <font size=3px, font color=green> وچ اشارہ ہويا اے کہ اہل مدین، ناپ تول وچ کمی کرنے والے، اشیاء نو‏‏ں مہنگا فروخت کرنے والے، تجارت تے معاملہ د‏‏ی شرائط نو‏‏ں رعایت نہ کرنے والے سن ۔ شعیب(ع) نے تجارت تے معاملہ وچ اشیاء دا صحیح اندازہ لگانے دے لئی انہاں نو‏ں پیمانہ تے ترازو متعارف کروایا لیکن انہاں نے قبول نہ کیتا۔ بعض معتقد نيں کہ ایہ ترازو تے پیمانہ خود شعیب(ع) نے بنایا سی ۔
عبداللہ بن اباض
عبد اللہ بن اباض تمیمی اسلام دے اک اعتقادی فرقہ خوارج د‏‏ی اک شاخ اباضیہ دا رہنما سی، جو پہلی صدی ہجری وچ گزریا تے عبدالملک بن مروان دا ہ‏معصر سی۔
حضرت شعیب
تدفین دا مقام
شعیب(ع) د‏‏ی عمر دے بارے وچ مورخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض نے آپ دتی عمر ٢٤٢ سال، تے بعض نے ٢٥٤ تے ٤٠٠ سال کہی اے تے اسی طرح تو‏ں آپ دتی وفات تے دفن د‏‏ی جگہ دے بارے وچ وی اختلاف اے تے آپ دے دفن دے چار مقام ذکر ہوئے نيں:
عبداللہ بن اباض
گٹھ:708 دیاں موتاں
حضرت شعیب
مآخذ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں گٹھ:مدین
عبداللہ بن اباض
گٹھ:اباضیہ گٹھ:اسلامی اعتقادی فرقےآں دے رہنما گٹھ:اباضی مسلم شخصیتاں گٹھ:700 دتی دہائی دیاں موتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
حضرت شعیب
مآخذ
گٹھ:قرآن وچ انبیا گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے دیاں شخصیتاں گٹھ:انبیاء
عارف محمد خاں
عارف محمد خان 18 نومبر 1951 وچ بلندشہر وچ پیدا ہوئے سن ۔آپ نے جامعہ ملیہ اسلامیہ اسکول، دہلی، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی ، شیعہ کالج، لکھنؤ یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ سابق یونین آف انڈیا دے سابق رکن کابینہ نيں تے کیرلا دے گورنر نيں۔