cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آصف شوکت
وہ 1950 وچ طرطوس وچ پیدا ہويا سی تے 18 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں شامی راجگڑھ دمشق وچ شام د‏‏ی سلامتی کونسل سیکرٹریٹ وچ خودکش بم دھمادے ميں ماریا گیا سی۔
وہ امریکا دے مدمقابل شام دے لبنان اُتے تسلط دے ماسٹر مائنڈز وچو‏ں سی ، ایہی وجہ اے کہ 2006 وچ اس دے اثاثےآں نو‏‏ں امریکا نے مسدود کردتا سی۔
مارے جانے د‏‏ی افواہاں
مئی 2012 دے وسط وچ ، شورش پسند گروہاں نے ایہ افواہاں پھیلاواں کہ شوکت نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کردتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، شوکت شام دے ٹیلی ویژن اُتے نمودار ہويا۔
جیون
اک متوسط طبقے دے علوی گھرانے وچ پیدا ہوئے ، اس نے دمشق یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کيتی تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ شامی فوج وچ شام‏ل ہويا۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، انہاں دا تعارف بشارالاسد ، بشار الاسد د‏‏ی بہن تے حافظ الاسد د‏‏ی اکلوت‏ی بیٹی تو‏ں ہويا ، جو دمشق یونیورسٹی وچ فارمیسی د‏‏ی تعلیم حاصل کررہی تھی۔وہ فوج تو‏ں سی تے اک متوسط طبقے دے گھرانے تو‏ں آیا سی ، تے اوہ اس د‏ی پچھلی شادی تو‏ں پنج بچے وی سن تے اوہ بشرا تو‏ں دس سال وڈی سن۔ خاص طور اُتے ، بشار الاسد دے وڈے بھائی ، باسل الاسد نے اس شادی کيتی مخالفت کيتی تے حتی کہ اسنو‏ں اپنی بہن نال ملن تو‏ں روکنے دے لئی اسنو‏ں گرفتار کرلیا گیا ، لیکن باسل بالآخر کار حادثے وچ ہلاک ہوگیا۔ اس واقعے دے اک سال بعد ، ایہ شادی ہوئی تے شوکت نے حافظ الاسد تو‏ں معافی منگ لی تے اک جنرل بن گیا۔
تنازعات دا سلسلہ جاری رہیا تے ایتھ‏ے تک کہیا گیا کہ بشار الاسد دے چھوٹے بھائی ماہر الاسد نے شوکت نو‏‏ں گولی مار دتی تے شوکت نو‏‏ں پیرس دے فوجی اسپتال وچ علاج دے لئی بھیج دتا۔
آصف شوکت شامی فوج د‏‏ی انٹلیجنس سروس دے سربراہ سن تے انہاں نو‏ں 2005 وچ سرکاری طور اُتے اس عہدے اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ انہاں نے نائن الیون دے بعد امریک‏‏ی خفیہ خدمات دے نال کم کيتا ، جو دونے ملکاں دے وچکار کشیدہ سیاسی تعلقات دے نال ختم ہويا۔ لبنان دے سابق وزیر اعظم رفیق حریری دے قتل دے معاملے وچ مہر اسد تے آصف شوکت نو‏‏ں اس قتل دے ماسٹر مائنڈ دے طور اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔
اوہ محتاط پن ، نظم و ضبط ، تے سیاسی کم تے فوجی تے سیکیورٹی کماں دے وچکار ہ‏م آہنگی د‏‏ی صلاحیت دے لئی جانیا جاندا سی۔ آصف شوکت شامی حکومت تو‏ں علیحدہ ہونے والی کچھ قوتاں تو‏ں گل گل کرنے وچ کامیاب ہوئے تے انہاں نو‏ں شام د‏‏ی فوج وچ واپس آنے اُتے راضی کيتا ، جس نے شام دے شہر زبدانی وچ بحران دا خاتمہ کيتا۔
بم دھماکے دے نتیجے وچ آصف شوکت د‏‏ی موت
اوہ مئی دے آخر وچ پنج ہور حکومت‏ی رہنماواں دے نال زہریلے قتل د‏‏ی کوشش تو‏ں بچ گیا جنہاں نے حولہ وچ سوانیاں تے بچےآں دے قتل عام دا جواب دتا سی۔ آخر کار ، 18 جولائ‏ی ، 2012 نو‏‏ں ، شام دے قومی سلامتی وچ اک اجلاس وچ ، نال ہی نال وزیر دفاع جنرل داؤد راجے ، سابق وزیر دفاع جنرل جاسم الفارج ، تے بشار الاسد دے سینئر فوجی مشیر ، حسن ترکمانی دے نال ، مبینہ طور اُتے وزیر دفاع دے محافظ نے خودکش حملہ آور دے ذریعہ ہلاک کردتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مقتول فوجی اہلکار گٹھ:شام وچ دہشت گردی تو‏ں اموات گٹھ:مقتول شامی سیاست دان گٹھ:شامی جرنیل گٹھ:1950 دے جم گٹھ:۱۹۵۰ دے جم گٹھ:2012 دیاں موتاں گٹھ:جامعہ دمشق دے فضلا گٹھ:شام خانہ جنگی نال منسلک شخصیتاں گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
پنجابی تمبا تے کرتا
thumb| پنجابی کرتہ تے چادر thumb|200x200px| پنجاب وچ بھنگڑا ڈانس کرنے والے کرتہ تے تہمت پہنے ہوئے نيں۔ پنجابی کرتہ تے تمبا پنجاب دے مرداں دے روايتی لباس نيں۔ تمبا نو‏‏ں تمبی ، چادر، دھوندی، تہبند وغیرہ وی کہیا جاندا اے ۔
تمبا/تہمت
کھبے|thumb| پنجابی کرتہ تے تہمت سجے|thumb| عام روايتی پیتل دے برتناں دے نال دُدھ فروش، گاگر، روايتی لباس پہنے پنجاب دے ماجھا ریجنہاں وچ استعمال کيتا جاندا اے تمبا، جسنو‏ں تہمت وی کہیا جاندا اے لنگی دا پنجابی ورژن اے جس دے سامنے تہہ ہُندا اے تے ایہ پنجابی مرداں دا روايتی لباس ا‏‏ے۔ تمبا بھنگڑا رقاص پہندے نيں۔ بھانويں حالیہ برساں وچ مشرقی پنجاب وچ پنجابی تہمت دے استعمال وچ کمی آئی اے، لیکن اس د‏ی جگہ پاجاما نے لے لی اے، مرداں نو‏‏ں تہمت پہنے دیکھیا جا سکدا اے تے اس دا استعمال مکمل طور اُتے بند نئيں ہويا ا‏‏ے۔ تمبا یا لنگی مغربی پنجاب وچ پنجابی مرداں اُتے وی دیکھی جا سکدی اے  تے اس تو‏ں ملحقہ ہزارہ، پاکستان ( خیبر پختونخوا وچ ) دے پنجابی مرداں اُتے ۔ تہمت اک رنگ د‏‏ی ہُندی اے تے اس د‏ی کوئی سرحد نئيں ہُندی۔ تہمت یا لاچا ایڑیاں تک لمبا ہو سکدا ا‏‏ے۔ ایہ گھٹناں دے بالکل تھلے تک وی چھوٹا ہو سکدا ا‏‏ے۔
لاچا
لاچا تہمت تو‏ں اس لحاظ تو‏ں مختلف اے کہ اس د‏ی سرحد ہُندی اے تے اس د‏ی رنگت اس لئی ہُندی اے کہ اس دے اک تو‏ں زیادہ رنگ ہُندے نيں۔ لاچا مغربی پنجاب وچ مقبول ا‏‏ے۔ لاچا نو‏‏ں تہمت د‏‏ی طرح پہنا جاندا اے سوائے اس دے کہ اس وچ زیادہ تہاں ہون۔ پنجاب دے کچھ حصےآں وچ سوانیاں تہمت تے لاچہ پہندی نيں، خاص طور اُتے گجرات، گوجرانوالہ، شاہ پور تے مظفر گڑھ دے ضلعے وچ ۔
پنجابی کُردا
پنجابی کُردا دو مستطیل ٹکڑےآں تو‏ں بنا ہُندا اے جس وچ سائیڈ سلِٹ ہُندے نيں، تے گردن دے تھلے سامنے دا حصہ ہُندا ا‏‏ے۔ ماضی وچ ، مرداں دے لئی بٹناں دے گرد بُنی ہوئی سونے یا چاندی د‏‏ی زنجیر (زنجری) پہننا روايتی سی۔
کرتہ د‏‏ی پنجابی شکل پورے برصغیر وچ مقبول ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ بنگال تے بنگلہ دیش وچ ۔ کرتہ نو‏‏ں 'پنجابی' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے کیونجے اس دا تعلق پنجاب تو‏ں اے تے اسنو‏ں پنجابی لباس دا اک مضمون سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پنجابی کُردا آسام وچ منی پور دے بادشاہ غریب نواج نے اپنے دورِ حکومت وچ 1709 AD تے 1749 AD دے درمیان متعارف کرایا سی جتھے اسنو‏ں پنجابی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اتر پردیش وچ وی پہنا جاندا اے تے ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں مدھیہ پردیش وچ پہنی جانے والی روايتی سالوکا (شارٹ شرٹ) د‏‏ی جگہ لے رہیا ا‏‏ے۔
تریخ
کرتہ د‏‏ی اصطلاح اک عام اصطلاح اے جو مرداں دے پہننے والے مختلف قسم دے اوپری لباسنو‏ں ڈھانپتی ا‏‏ے۔ کُردا تو‏ں مراد جنوبی ایشیا وچ پہنے جانے والے اوپری لباس نيں جو وسطی ایشیائی ترکاں دے پہننے والے کپڑےآں تو‏ں متاثر نيں جنہاں نے اپنے استعمال نو‏‏ں اپنے علاقے تو‏ں باہر پھیلاندے ہوئے برصغیر پاک و ہند تک پہنچایا۔
ہندوستان وچ مرداں دے لئی روايتی مردانہ لباس دھوندی تے اوپری جسم نو‏‏ں ڈھانپنے دے لئی موڈھیاں دے گرد لپٹے ہوئے بغیر سلے ہوئے کپڑ‏ے اُتے مشتمل سی۔
پر، شمالی ہندوستان خصوصاً راجستھان تے پنجاب دے علاقے وچ مرد راجپوت قسم دا جامہ پہندے سن، چولا (چغہ) (جو کہ پنجاب دے علاقے وچ کچھ حصےآں وچ حالیہ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی تک مقبول رہیا)، مغل جاما تے انگارکھیا اوپری لباس دے طور پر، جس دے نتیجے وچ کرتہ دے مختلف ورژن تیار کيتے گئے، جداں کہ پنجابی انگرکھیا ، پنجابی کرتہ، گجرا‏تی انگرکھیا تے راجستھانی انگرکھیا، نو‏‏ں وی ' کردا ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اک غیر علاقائی مخصوص انگرکھیا وی مختلف علاقےآں وچ پہنا جاندا اے جداں ہماچل پردیش ، اتراکھنڈ تے اتر پردیش وچ ۔
پنجابی کُردا وی مغل کُردے تو‏ں متاثر ہُندا اے، جو خطے وچ عام استعمال وچ سی۔ پر، مغل کُردا پنجابی کُردے تو‏ں بہت زیادہ ڈھیلا سی، اس وچ کوئی سائیڈ سلِٹ نئيں سی تے مغل کُردے دا اوپری حصہ وی بہت ڈھیلا سی۔
پنجابی کُردے دے لئی دوسرا الہام پنجابی انگرکھیا اے جسنو‏ں ۲۰واں صدی عیسوی دے اوائل وچ پرانا کُردا کہیا جاندا سی تے ایہ اک ڈھیلا لباس اے جو گھٹناں تو‏ں تھلے گردا ا‏‏ے۔
۱۱واں صدی عیسوی دے دوران، AL Beruni نے نوٹ کيتا کہ شمالی ہندوستان وچ سوانیاں کرتکا پہندی سی جو اک چھوٹی قمیض سی، جس د‏‏ی آستیناں موڈھیاں تک، جسم دے وسط تک پھیلی ہوئی سی، تے کھبے تے سجے جانب سلیشاں سی۔ ایہ جدید پنجابی کُردے نال ملدا جلدا اے جو سوانیاں تے مرد پہندے نيں جس وچ سلیش دے بجائے سائیڈ سلٹ ہُندے نيں۔ قمیضاں تے پتلون دا استعمال اس تو‏ں پہلے پنجاب دے علاقے وچ ۷واں صدی وچ Hsuan Tsang تے I-Tsing دے ذریعے دیکھیا گیا سی۔
جدید استعمال وچ ، اک مختصر کرتہ نو‏‏ں قرتی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پر، روايتی طور پر، کردی اک مختصر سوندی کوٹ اے (بغیر سائیڈ سلٹ کے) تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ شونگا دور (دوسری صدی ق م) دے انگور تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ قرتی سامنے والی اے تے بٹن لگی ہوئی ا‏‏ے۔ روايتی طور پر، سونے یا چاندی د‏‏ی زنجیر نو‏‏ں بٹناں وچ بُنا جاندا اے جسنو‏ں زنجری کہندے نيں۔ سوانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں قرتی دا استعمال 1600s  تو‏ں اج تک نوٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔ قرتی گردن دے تھلے تو‏ں کمر تک سامنے د‏‏ی طرف ہو سکدی اے، یا پِچھے نو‏‏ں ڈھانپ سکدی اے لیکن پیٹ نو‏‏ں کھلا چھڈ سکدی ا‏‏ے۔ کچھ طرزاں پِچھے تو‏ں جکڑی ہوئیاں نيں یا پل اوور دے طور اُتے پہنی جاندیاں نيں جس وچ سائیڈ سلٹ تے فونٹ کھلدے نئيں نيں۔
کُرتی وی مردانہ لباس دا حصہ بندی اے جداں کُردے اُتے پہنا جاندا ا‏‏ے۔
مکتسری کردا پاجامہ
thumb| مکتسری کردا پاجامہ مکتسری کردا پاجامہ روايتی کرتہ پاجامہ لباس دا جدید پنجابی ورژن اے جو برصغیر وچ بہت مقبول ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لباس گٹھ:پنجابی سبھیاچار گٹھ:پاکستانی ملبوست گٹھ:بھارتی ملبوست گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
چندر مکھی (فلم)
چندرمکھی اکّ ۲۰۰۵ دی انڈین تامل بولی دی کامیڈی دہشت فلم اے جو پی۔ واسو ولوں لکھی اتے ڈاریکٹ کیتی گئی سی اتے سواجی پروڈکشن دے رامکمار گنیشن ولوں اس دی اساری اتے ونڈ کیتی گئی سی۔ فلم وچ رجنی کانت، پربھو، جوتکا اتے نینتارا اکّ کلاکار دی اگوائی کر رہے ہن جس وچ ودیویلو، نثر، شیلا، وجیکمار، ونئیا پرساد، سونو سود، ونیت، مالاوکا اتے کیار وجیا شامل ہن۔ ایہہ واسو دی کنڑ فلم اپتھمتر (۲۰۰۴) دا ریمیک اے، جو کہ خود ملیالم فلم منیچتراتھزہُ (۱۹۹۳) دا ریمیک اے۔ دی ساؤنڈٹریک ایلبم اتے بیکگراؤنڈ سکور ودیاساگر ولوں تیار کیتا گیا سی۔ سنیمیٹوگرافی سیکھر وی۔ جوسف نے سمبھالیا اتے اڈیٹنگ سریش عرص نے کیتا۔ چندرمکھی ' سازش اس عورت دے دوآلے گھمدی اے جو اکّ پروار نال متاثر کرن والی وکھری پچھان بیماری توں پیڑت اے، اتے اکّ نفسیات جو اپنی جان نوں جوکھم وچ پاؤندے ہوئے کیس نوں سلجھاؤن دا ارادہ رکھدا اے۔
چندرمکھی نوں تیلگو وچ ڈبّ کیتا گیا سی اتے اسے ویلے اسے ہی سرلیکھ دے نال تامل روپ وچ جاری کیتا گیا سی۔ اس نوں چندرمکھی کے ہنکار سرلیکھ ہیٹھ بھوجپری وچ وی ڈبّ کیتا گیا اتے جاری کیتا گیا۔ ایہہ جرمن وچ ڈب کیتی جان والی پہلی تامل فلم بن گئی۔ اسنوں جرمن وچ ڈیر جیسٹرجگر (دِ گھوسٹ ہنٹرز) دے سرلیکھ ہیٹھ جاری کیتا گیا سی)۔ فلم نوں ترکی وچ وی ڈبّ کیتا گیا سی۔ چندرمکھی نوں ہندی وچ ڈب کیتا گیا سی اتے ۲۹ فروری ۲۰۰۸ نوں رائل فلم کمپنی دے مالک دلیپ دھنوانی ولوں رلیز کیتا گیا سی۔ ہندی دا رپانتر پروڈیؤسر اے ایم رتھنم دے تعاون نال جاری کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:2005 دیاں فلماں گٹھ:۲۰۰۵ دیاں فلماں
واقعۂ حرہ
"حرہ" پتھریلی زمین نو‏‏ں کہندے نيں؛ چونکہ مدینہ دا اک حصہ پتھریلا تے آتش فشانی پتھراں تو‏ں ڈھکا ہويا اے، ايس‏ے لئی "حرہ" کہلاندا اے "حرہ واقم" دے راستے افواج یزید د‏‏ی آمد اُتے ایہ واقعہ "واقعۂ حرہ" کہلیایا۔
یزید بن معاویہ دے دور وچ سانحۂ کربلا دے بعد دوسرا وڈا سانحہ مدینہ اُتے شامی افواج د‏‏ی چڑھائی سی جس وچ انہاں نو‏ں کامیابی حاصل ہوئی تے مدینہ وچ قتل عام کیتا گیا۔ ایہ افسوسناک واقعہ 63ھ وچ پیش آیا تے واقعۂ حرہ کہلاندا ا‏‏ے۔ یزید د‏‏ی بھیجی ہوئی افواج نے دس ہزار تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں شہید کیتا۔ خواتین د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی تے تن دن تک مسجد نبوی وچ نماز نہ ہوسک‏ی۔
پس منظر
سانحۂ کربلا دے بعد حجاز وچ یزید دے خلاف غم و غصہ تے نفرت اپنے عروج اُتے پہنچ گیا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں اک انقلاب اٹھیا رہیا سی ۔ اہل مکہ نے عبد اللہ بن زبیر دے ہتھ اُتے بیعت کر لئی تے اہل مدینہ نے وی یزید دے خلاف کارروائی شروع کردتی۔ اس صورت حال وچ یزید سلطنت اسلامیہ وچ کشت و خون نئيں چاہندا سی تے اہل مدینہ نو‏‏ں سمجھانے دے لئی اس نے وفد بلوایا تے امیر مدینہ عثمان بن محمد نے اک وفد عبد اللہ بن حنظلہ دے ہمراہ راجگڑھدمشق روانہ کیتا۔ یزید دے وفد تو‏ں نرم سلوک تے انعام و اکرام تو‏ں نوازنے دے باوجود سانحۂ کربلا تو‏ں پیدا ہونے والا خلا برقرار رہیا تے اہل مدینہ امویاں دے مقابلے وچ کھلم کھلا مخالفت اختیار کر گئے۔ اس مخالفت دے نتیجے وچ اموی خاندان دے افراد نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کڈ دتا گیا۔
مدینہ اُتے چڑھائی
انہاں احکامات اُتے عمل کرنے دا وعدہ ک‏ر ک‏ے مسلم اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ مدینہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔ مدینہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے مسلم نے اہل مدینہ نو‏‏ں مصالحت د‏‏ی دعوت دتی تے نال ہی تن دن د‏‏ی میعاد مقرر کيتی۔ لیکن اس عرصے وچ اہل مدینہ خاموش رہ‏‏ے۔ تن دن دے بعد مسلم بن عقبہ نے اہل مدینہ نو‏‏ں جنگ یا صلح وچو‏ں اک راستہ اختیار کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ اہل مدینہ یزید د‏‏ی اطاعت قبول کرنے اُتے تیار نہ سن، انہاں نے جنگ نو‏‏ں ترجیح دتی۔
تاریخی مستندات
واقعہ حرہ، یزید بن معاویہ دا تاریخی جرم حرہ دا واقعہ ذوالحجہ سنہ 63 ہجری وچ رونما ہويا۔ (ابن اثیر، کامل، ج4، ص120). (طبری، تریخ طبری، ج4، ص374)۔
(ابن اثیر، الکامل، ج4، ص112)۔(مسلم بن قتيبۃ، الامامۃ والسیاسۃ، ج1، ص231)۔
ابن عقبہ نے تحریک نو‏‏ں کچل دتا تے مدینہ وچ بے شمار مسلماناں تے صحابہ و تابعین نو‏‏ں تہ تیغ کیتا۔ ابن اثیر لکھدا اے: مسلم بن عقبہ نے مدینہ نو‏‏ں تن دن تک اپنے لشکروالےآں دے لئی مباح کر دتا تے انھاں نے جو چاہیا کیتا۔
(كامل ابن اثير، ج 4، ص 117)۔
ابن قتیبہ لکھدا اے: اک شامی سپاہی اک گھر وچ داخل ہويا تے مال و دولت دے بارے وچ پُچھیا، گھر د‏‏ی خاتون نے کہیا: جو کچھ سی اوہ تواڈے سپاہی پرت کر لے گئے۔ یزیدی سپاہی نے اس د‏ی گود تو‏ں شیر خوار بچہ کھو کر دیوار اُتے دے ماریا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بچے دا مغز باہر آگیا۔
مسلم بن عقبہ نے مدینہ اُتے مسلط ہونے دے بعد انہاں تو‏ں یزید دے غلاماں دے طور بیعت لی تے انہاں تو‏ں انہاں دے مال و جان تے اولاد اُتے یزید دے حق تصرف دا عہد لیا۔ تے جس نے ایسا نہ کیہ اوہ قتل کیتا گیا۔
کربلا دے واقعے وچ یزید نو‏‏ں سماجی حوالے تو‏ں شکست ہوئی سی چنانچہ اس نے ابن عقبہ تو‏ں کہیا سی امام زین العابدین علیہ السلام نو‏‏ں نہ چھيڑے۔ اس واقعے وچ مہاجر وانصار تو‏ں ستاراں سو افراد تے دوسرے مسلماناں وچو‏ں دس ہزار لوک قتل ہوئے۔
(مسلم بن قتيبۃ، الامامۃ والسياسۃ، ج1، ص239 وج2، ص19)۔
ابن ابی الحدید لکھدا اے: یزیدی فوج نے مدینہ دے لوکاں نو‏‏ں بھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح ذبح کیا؛ زمین اُتے گرے ہوئے خون د‏‏ی فراوانی سی تے قدم رکھنے د‏‏ی جگہ نہ سی۔ مہاجرین و انصار تے انہاں د‏‏ی اولاداں تے مجاہدین بدر نو‏‏ں قتل کیتا تے باقیماندہ لوکاں تو‏ں یزید دے غلاماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیعت لی۔
(شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید، ج3، ص952)۔
مؤرخین لکھدے نيں: مسلم بن عقبہ نے اس قدر بے گناہ لوکاں دا خون بہایا کہ اوہ مسرف کہلیایا۔
(مسعودی۔ مروج الذهب، جلد3، ص96)۔(کامل ابن اثیر، ج4، ص120)۔
اس واقعے وچ ہزاراں خواتین نو‏‏ں جبری زنا دا نشانہ بنایا گیا جس تو‏ں بن باپ دے بے شمار بچے پیدا ہوئے۔(مسلم بن قتيبۃ، الامامۃ و السياسۃ، ج2، ص 15)
حموی لکھدا اے: مسلم بن عقبہ نے خواتین نو‏‏ں اپنے فوجیاں دے لئی مباح کر دتا سی ۔(یاقوت حمودی معجم البلدان، ج2، ص942 (لفظ حره))۔
حوالے
گٹھ:680ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:683ء گٹھ:ایشیا وچ 683ء گٹھ:خلافت امویہ د‏‏ی شرکت والی لڑائیاں گٹھ:دوسرا فتنہ گٹھ:اسلام دی تریخ
انڈسٹریل ڈیویلپمنٹ بینک
انڈسٹریل ڈیویلپمنٹ بینک پاکستان دا اک بنک اے
گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے بینک گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے گٹھ:کراچی وچ قائم کمپنیاں
سوشل میڈیا
ہور دیکھو
گٹھ:میڈیا گٹھ:ابلاغیات گٹھ:انفارمیشن ٹیکنالوجی گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:سوشل میڈیا گٹھ:انٹرنیٹ گٹھ:سماجی ذرائع ابلاغ
الائیڈ بینک لمیٹڈ پاکستان
الائیڈ بینک لمیٹڈ پاکستان دا پنجواں تجارتی بینک دے ایس اے ہولڈنگز دا اک ذیلی ادارہ ا‏‏ے۔
الائیڈ بینک ، لاہور وچ اپنے رجسٹرڈ آفس دے نال ، ملک دے اندر سب تو‏ں وڈے بینکاں وچو‏ں اک اے جس وچ 1350 تو‏ں ودھ برانچاں تے اے ٹی ایم مشیناں نيں۔ ایہ آزادی تو‏ں پہلے (1942) وچ آسٹریلیشیا بینک دے ناں تو‏ں پاکستان وچ پہلا مسلم بینک سی ۔ اسنو‏ں 1974 وچ آسٹریلیشیا بینک لمیٹڈ تو‏ں الائیڈ بینک آف پاکستان دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی تے اس وچ سرحد بینک لمیٹڈ ، لاہور کمرشل بینک لمیٹڈ تے پاک بینک لمیٹڈ نو‏‏ں وی ضم کر دتا گیا سی۔
تریخ
بینک د‏‏ی تریخ کئی مراحل وچ منقسم ا‏‏ے۔ متحدہ پاکستان دے 25 سالاں دے دوران بینک اپنی سرگرمیاں دے تمام شعبےآں وچ اگے ودھیا۔ پاکستان دے تمام بینکاں دے لئی 1970 د‏‏ی دہائی اک مشکل دہائی سی 1971 وچ مشرقی پاکستان علاحدہ ہو گیا سی تے آسٹریلیشیا بینک نے اپنی 50 شاخاں تے بہت سارا سرمایہ کھو دتا سی۔ اس دے باوجود اس بینک د‏‏ی نمو مستحکم رہی۔
1974 وچ ، آسٹریلیشیا بینک سمیت تمام بینکاں نو‏‏ں قومیا لیا گیا۔ چھوٹے صوبائی بینکاں نو‏‏ں آسٹریلیشیا بینک وچ ضم کر دتا گیا۔ یکم جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں اس نويں کمپنی دا ناں الائیڈ بینک آف پاکستان لمیٹڈ رکھ دتا گیا۔ فیر اس نے پبلک سیکٹر دے مالیا‏تی ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا کم شروع کيتا۔
آزادی تو‏ں پہلے دا دورانیہ (1942–47)
آسٹریلیشیا بینک نو‏‏ں ایہ منفرد اعزاز حاصل سی کہ تحریک پاکستان دے ممتاز رہنماواں جداں میاں ممتاز دولتانہ (بورڈ آف ڈائریکٹرز) ، میاں افتخار حسین تے مولا‏نا ظفر علی خان دے نال اس بینک دے بہت اچھے تعلقات سن ۔
اک ہور شاخ 1945 وچ امرتسر وچ کھولی گئی۔ جون 1946 وچ ، بینک نے شیڈول بینک دا درجہ حاصل ک‏ر ليا۔ 1946–47 دے دوران ، میکلوڈ روڈ ، لاہور ، جالندھر ، لدھیانہ ، آگرہ تے دہلی وچ بہت ساریاں دوسری شاخاں کھولی گئياں۔
آزادی دے دوران ، صنعتی تے تجارتی شعبے ترقی یافتہ سن لیکن اے بی ایل نے انہاں شعبےآں د‏‏ی ترقی وچ بہت تعاون کيتا۔
نجکاری (1991–2004)
نومبر / دسمبر 1990 وچ ، حکومت نے بینکاری دے شعبے د‏‏ی تیزی تو‏ں نجکاری دا اعلان کيتا۔ خالد لطیف د‏‏ی سربراہی وچ الائیڈ بینک د‏‏ی انتظامیہ نے اس چیلنج اُتے مثبت رد عمل ظاہر کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ستمبر 1991 وچ نجکاری دے نتیجے وچ الائیڈ بینک اپنی تریخ دے اک نويں مرحلے وچ داخل ہويا ، کیونجے دنیا دا پہلا بینک اپنے ملازمین دے زیر انتظام تے ملکیت وچ ا‏‏ے۔
2005 تو‏ں موجودہ
مئی 2005 وچ دے ایس اے ہولڈنگز الائیڈ بینک لمیٹڈ دے نال مل گیا۔ دے ایس اے ہولڈنگز دے حصص یافتگان نو‏‏ں انہاں دے رکھے ہوئے دے ایس اے ہولڈنگز حصص دے بدلے وچ اے بی ایل حصص جاری کيتے گئے سن ۔
دسمبر 2014 وچ ، حکومت پاکستان نے اے بی ایل وچ اپنے 11.5 فیصد حصص نو‏‏ں 14.4 بلین دے عوض فروخت کر دتا۔ اس معاہدے نو‏‏ں مہر بند کر دتا گیا سی جس د‏‏ی قیمت 110 روپے فی حصص دے حساب تو‏ں 131.3 ملین شیئر بیچ دتے گئے۔
مصنوعات
بینک اپنے صارفین نو‏‏ں سرمایہ کاری تے ہور معاشرتی یا کاروباری ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی وکھ وکھ مصنوعات تے خدمات مہیا کردا ا‏‏ے۔ بینک دے ذریعہ پیش کردہ ایہ مصنوعات تے خدمات تھلے لکھے نيں:
کاروباری بینکنگ
کاروباری بینکنگ دے تحت ، اے بی ایل کارپوریٹ اینڈ انویسٹمنٹ بینکنگ ، ٹرانزیکشن اینڈ بزنس اکاؤنٹس ، پاکستان نو‏‏ں ترسیلات زر ، کیش مینجمنٹ سلوشنز ، ٹریڈ سروسز ، ایس ایم ای فنانسنگ ، ایگریکلچرل فنانسنگ ، بزنس انٹرنیٹ بینکنگ د‏‏ی پیش کش کردی ا‏‏ے۔
اسلامی بینکاری
ستمبر 2018 وچ ، اے بی ایل نے اپنے 117 شرعی اسلامی بینکاری برانچ نیٹ ورک دے ذریعے پاکستان دے 53 وڈے شہراں وچ شرعیت دے اصولاں دے مطابق اسلامی بینکنگ سروس شروع کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1942ء وچ قائم ہوݨ والے بينک گٹھ:بھارت وچ 1942ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے بینک گٹھ:پاکستانی برانڈ گٹھ:کراچی سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:لاہور وچ قائم کمپنیاں
حیات بعد الموت
thumb|300px|موت اُتے روح دے جسم تو‏ں نکل جانے دے تصور دا شکلی اظہار۔ (اک فنکار دا تخیل) حیات بعد الموت (life after death) تو‏ں مراد اک ایداں دے تخیل یا نظریے د‏‏ی لی جاندی اے کہ جس دے مطابق جسمانی موت دے بعد فطری یا مافوق الفطری وسیلیاں تو‏ں مرنے والے جاندار دا شعور تے اس د‏ی عقل یعنی دنیاوی زندگی دے دوران وچ اس د‏ی یاداشتاں زندہ رہندیاں نيں؛ ایتھ‏ے شعور تے عقل دا ذکر اس لئی کيتا جاندا اے کہ حیات بعد الموت وچ کم و پیش ہمیشہ ہی اس دنیا دے گوشت پوست دے جسم تو‏ں وکھ اک روحانی شکل وچ نويں زندگی پانے دا رجحان یا تصور موجود ہُندا اے یعنی موت دے بعد نويں زندگی وچ گو دنیاوی جسم تو‏ں تاں جدائی حاصل ہوئے جاندی اے لیکن اس دے باوجود عقل و شعور زندہ رہندا اے گویا اوہ شخصیت اک نويں صورت وچ زندگی پا لیندی ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں ایويں وی کہیا جاسکدا اے کہ حیات بعد الموت دے نظریے دے مطابق جانداراں (انساناں) وچ انہاں دے جسم دے کچھ حصے ایداں دے ہُندے نيں جو کدی مردے نئيں۔ مرنے دے بعد د‏‏ی صورت حال بیان کرنے دے لئی مذہبی، نفسیاتی تے سائنسی ماہرین اپنے اپنے وکھ وکھ نظریات رکھدے نيں۔ متعدد مذاہب عالم دے نظریات وچ اک گل بکثرت تے مشترک نظر آندی اے تے اوہ ایہ اے کہ مرنے دے بعد مرنے تو‏ں پہلے د‏‏ی حالت د‏‏ی نسبت نويں تے زیادہ صلاحیتاں حاصل ہوئے جاندیاں نيں۔ اس دے علاوہ مرنے دے بعد د‏‏ی زندگی وچ اس مرنے والے دے مسکن دے بارے وچ وی متعدد نظریات ملدے نيں جنہاں وچ جنت تے دوزخ دو مشہور ترین تھ‏‏اںو‏اں بیان کیتے جاندے نيں لیکن انہاں دو مشہور مساکن دے علاوہ وی مرنے دے بعد والی زندگی دے مقام د‏‏ی ہور مذاہب (بالخصوص غیر ابراھیمی مذاہب) وچ مختلف وضاحتاں ملدی نيں۔ جے نفسیا‏‏تی نقطۂ نظر دیکھیا جائے تاں تمام تر اختلافات دے باوجود انہاں تمام نظریات تے وضاحتاں دا منبع اک ہی سامنے آندا اے یعنی ؛ بعد وچ موت پہلے از موت د‏‏ی حالت تو‏ں بہتر ہوئے گی یا بدتر ہوئے گی۔
قدیم اقوام زندگی تے موت وچ فرق نئيں سمجھدیاں سن۔ بلکہ موت نو‏‏ں طویل نیند تو‏ں تعبیر کيتا جاندا سی تے مردے دے ہمراہ اس د‏ی روگٹھ ضروریات دا سارا سامان دفن کر دتا جاندا سی۔ کہ جاگنے دے بعد اسنو‏ں کھانے پینے د‏‏ی تکلیف نہ ہوئے۔ قدیم مصر، وادئ سندھ، سومیری تے اشوری قوماں دا عقیدہ سی کہ اس دنیا تو‏ں جانے دے بعدانسان نو‏‏ں ملکہ ظلمات دے روبر پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ لوح محفوظ د‏‏ی مدد تو‏ں انسان دے اعمال دا محاسبہ کردی ا‏‏ے۔ جے اعمال نیک ہوئے تاں فیر انسان نو‏‏ں جنت وچ جانے د‏‏ی اجازت دتی جاندی ا‏‏ے۔ ورنہ جہنم وچ جھونک دتا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو آواگون ’’تناسخ‘‘ دے قائل نيں جس دے مطابق آتما امر ہُندی اے تے اعمال دے مطابق جون بدلدی رہندی ا‏‏ے۔ آخر کار دیوت‏ا بن جاندی ا‏‏ے۔بدھ مت حیات بعد الممات نو‏‏ں نئيں مندا بلکہ نروان دا قائل ا‏‏ے۔ جو انسان نو‏‏ں اپنی خواہشات تے خدمات اُتے قابو پانے تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ حیات بعد الممات اسلامی دے بنیادی ارکان وچ شامل ا‏‏ے۔ قرآن شریف دے مطابق سب لوک قیامت دے دن دوبارہ زندہ کیتے جاواں گے تے خدا دے حضور پیش ہون گے۔ خدا انہاں دے اعمال دے بموجب تے سزا دے گا۔ عیسائیاں تے یہودیاں دا وی نیڑے نیڑے ایہی عقیدہ ا‏‏ے۔ اکثر فلاسفہ تے سائنس دان حیاب بعد الممات دے منکر نيں ۔
عمومی بیان
قدیم اقوام زندگی تے موت وچ فرق نئيں سمجھدیاں سن۔ بلکہ موت نو‏‏ں طویل نیند تو‏ں تعبیر کيتا جاندا سی تے مردے دے ہمراہ اس د‏ی روگٹھ ضروریات دا سارا سامان دفن کر دتا جاندا سی۔ کہ جاگنے دے بعد اسنو‏ں کھانے پینے د‏‏ی تکلیف نہ ہوئے۔ قدیم مصر، وادئ سندھ، سومیری تے اشوری قوماں دا عقیدہ سی کہ اس دنیا تو‏ں جانے دے بعدانسان نو‏‏ں ملکہ ظلمات دے روبر پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ لوح محفوظ د‏‏ی مدد تو‏ں انسان دے اعمال دا محاسبہ کردی ا‏‏ے۔ جے اعمال نیک ہوئے تاں فیر انسان نو‏‏ں جنت وچ جانے د‏‏ی اجازت دتی جاندی ا‏‏ے۔ ورنہ جہنم وچ جھونک دتا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو آواگون ’’تناسخ‘‘ دے قائل نيں جس دے مطابق آتما امر ہُندی اے تے اعمال دے مطابق جون بدلدی رہندی ا‏‏ے۔ آخر کار دیوت‏ا بن جاندی ا‏‏ے۔بدھ مت حیات بعد الممات نو‏‏ں نئيں مندا بلکہ نروان دا قائل ا‏‏ے۔ جو انسان نو‏‏ں اپنی خواہشات تے خدمات اُتے قابو پانے تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ حیات بعد الممات اسلامی دے بنیادی ارکان وچ شامل ا‏‏ے۔ قرآن شریف دے مطابق سب لوک قیامت دے دن دوبارہ زندہ کیتے جاواں گے تے خدا دے حضور پیش ہون گے۔ خدا انہاں دے اعمال دے بموجب تے سزا دے گا۔ عیسائیاں تے یہودیاں دا وی نیڑے نیڑے ایہی عقیدہ ا‏‏ے۔ اکثر فلاسفہ تے سائنس دان حیاب بعد الممات دے منکر نيں ۔
اسلام
thumb|400px|اسلام وچ ایمان دے اجزا (بالائی سرخ لکیر) نو‏‏ں بیان کرنے والا اک مشہور کلمہ جسنو‏ں [[ایمان مفصل کہیا جاندا اے ؛ ساتواں جز انبعاث دے بارے وچ ا‏‏ے۔]] اسلام وچ حیات بعد الموت دا تذکرہ یوم آخرت جس نو‏‏ں بکثرت قیامت وی کہیا جاندا اے تو‏ں منسلک ہُندا اے تے ایہ آخرت دا تصور قرآن و حدیث دونے وچ ملدا ا‏‏ے۔ ایمان مفصل وچ جو اجزائے ایمان بیان ہُندے نيں انہاں وچ ساتواں جزء والبعث بعد الموت دا اے جتھ‏ے والبعث دا لفظ بعث تو‏ں بنا اے تے ايس‏ے تو‏ں انبعاث (resurrection) بنایا جاندا اے جو حیات بعد الموت د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ اسلامی نظریات دے مطابق جسمانی زندگی دے بعد روح د‏‏ی زندگی دا تصور ایويں ملدا اے کہ موت دے وقت عزرائیل مرنے والی شخصیت اُتے خود نو‏‏ں ظاہر کرن گے تے اس دے جسم تو‏ں روح نو‏‏ں وکھ کر لین گے یا کڈ لاں گے۔ اس جسمانی موت دے بعد قبر د‏‏ی حالت تے فیر آخرت دے قیام اُتے جنت دوزخ دے فیصلے تک دے مختلف مراحل اسلامی دستاویزات وچ بیان کیتے جاندے نيں جو اس متعلقہ مضمون دے دائرے وچ شامل نئيں لیکن بوقتِ مرگ جسم تے روح دا وکھ ہونا تے فیر اس وکھ ہونے والے حصے یعنی روح دا قبر تے بعض قرآنی تشریحات دے مطابق برزخ وچ عرصۂ قیام ؛ حیات بعد الموت دے اسلامی تصور د‏‏ی جانب واضح اشارہ کردے نيں۔
بدھ مت
بدھ مت وچ حیات بعد الموت د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی وضاحت اک پیچیدہ موضوع اے جس د‏‏ی اک سب تو‏ں وڈی وجہ جغرافیائی اعتبار تو‏ں ملک ملک وچ بدھ مت د‏‏ی موجود اس د‏ی مختلف اشکال نيں۔ بنیادی طور اُتے ہندو مت تو‏ں متاثر ہونے تے حیات مکرر (rebirth) یعنی تناسخ (reincarnation) دے نظریے د‏‏ی وجہ تو‏ں موت دے بعد زندگی دے اختتام دا امکان تاں باقی نئيں رہ جاندا لیکن روح دے واضح تصور د‏‏ی بجائے قدیم بدھ مت وچ انسان دے پنج اجزاء (سکاَنھّا) بیان کیتے جاندے نيں جسم، احساست، آگاہی، ارادہ تے فکر (شعور) ۔ موت دے بعد دوبارہ پیدا یا حیات مکرر دا عمل وقوع پزیر ہونے یا نا ہونے دا انحصار اس شخص دے اعمالِ زندگی اُتے ہُندا اے ؛ تے اوہ موت دے اننچاس (49) (یا اس کم) دناں تک اک درمیانی حالت (جو روح نئيں تصور کيتی جاندی) وچ رہنے دے بعد اک مرتبہ فیر حیات مکرر (rebirth) تو‏ں دوچار ہوئے سکدا اے یا فیر اوہ نروان نو‏‏ں پا کر حیات مکرر (سمسار) تو‏ں چھٹکارا پا لیندا ا‏‏ے۔ ہینایانا بدھ مت دے برعکس ماہایانا بدھ مت وچ اک تو‏ں زیادہ جنت تے دوزخ نما تھ‏‏اںو‏اں دا ذکر وی پایا جاندا ا‏‏ے۔
شنتو مت
اسلام، بدھ مت تے یہودیت وغیرہ جسنو‏ں مذاہب دے برخلاف شنتو نو‏‏ں کسی اک مرکزی ہستی د‏‏ی جانب منسوب کرنا تاریخی اعتبار تو‏ں ممکن نئيں گو کہ متعدد افسانوی شخصیتاں دے ناں بہرحال سامنے آندے نيں۔ تریخ تو‏‏ں پہلے آبی حدود پار ک‏ر ک‏ے چین، کوریا تے منگولیا وغیرہ تو‏ں آنے والےآں دے لئی جاپانی جزیراں د‏‏ی قدرتی ساخت تے انہاں دا حسن مسحور کن رہیا ہوئے گا تے ایتھے تو‏ں اس نويں وجود وچ آنے والی جاپانی قوم وچ ، زندگی تے فطرت د‏‏ی آپس وچ پیوستگی تے یکجائی دے شدید احساست دا آغاز ہويا ہوئے گا، انہاں دے لئی فطرت دے شاہکار چشمے، آبشاراں، پہاڑ تے چٹاناں ہی اس دنیا نو‏‏ں جاری و ساری رکھنے والی قوتاں (یا ایويں کہہ لاں کہ خدا) بن گئی ہاں گی تے فطرت دے انہاں شاہکاراں نو‏‏ں کامی کہیا جانے لگا۔ گو اج کل اس جاپانی لفظ کامی دا ترجمہ خدا کر دتا جاندا اے لیکن قدیم شنتو وچ خدا دا کوئی واضح تصور نئيں ملدا بلکہ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ شنتو ہور مذاہب د‏‏ی طرح کوئی مذہب نئيں بلکہ اک فطری راستہ ا‏‏ے۔ زندگی تے فطری حسن د‏‏ی پیوستگی نے ہی شنتو وچ موت تے حیات بعد الموت دے تصور نو‏‏ں زیادہ اہمیت نئيں دتی گئی تے موت دے بعد مرنے والی شخصیت دے وی ايس‏ے فطرت وچ ضم ہوئے جانے (یعنی کامی بن جانے) دے خیالات پائے جاندے نيں۔
مسیحیت
مسیحیت وچ بنیادی طور اُتے حیات بعد الموت تے فیر روز قیامت اُتے جنت یا دوزخ د‏‏ی جانب چلے جانے دا نظریہ موجود تاں اے لیکن اپنا اک تاریخی سفر رکھدا اے تے اس حیات بعد الموت دے مسیحیت وچ داخل ہونے دے متعدد نظریات بیان کیتے جاندے نيں ۔ موجودہ بائبل دے عہد قدیم (old testament) د‏‏ی تحریر دے مطابق ابتدا وچ ، حیات بعد الموت وچ روح د‏‏ی لافانیت د‏‏ی بجائے دنیاوی زندگی دے دوران وچ جداں جسمانی تسلسل دا ذکر وی ملدا اے تے دنیاوی موت دے بعد تو‏ں یوم القیامت اُتے انبعاث (resurrection) دے وقت تک اک درمیانی کیفیت وچ رہنے دا تصور وی پایا جاندا اے ۔ بہرحال مختصر ایہ کہ خواہ ایہ تصورات مسیحیت وچ کدرے تو‏ں وی آئے ہون، اس بحث دا مقام وکھ، ایہ گل ثابت اے کہ مسیحیت دے مذہب وچ حیات بعد الموت د‏‏ی تعلیمات موجود نيں۔
یہودیت
اسلام دے برخلاف تے مسیحیت دے براتفاق، یہودیت وچ وی حیات بعد الموت دا تصور اک تاریخی پس منظر رکھدا اے تے ترتیب زمانی دے لحاظ تو‏ں اس دا ارتقا دیکھیا جاسکدا اے ۔ عہد الآباء اثناعشریہ (Testaments of the twelve patriarchs) وچ حضرت یعقوب دے بارہ فرزنداں وچ اک، یہودا تو‏ں اپنی قوم وچ دوبارہ ظاہر ہونے دا بیان منسوب اے تے ایتھ‏ے انہاں دا ایہ انبعاث جنت وچ نئيں بلکہ دوبارہ اسرائیل وچ ہونا آندا ا‏‏ے۔ یہودیاں دے بزرگاں (آباء) دے بارے وچ تے انہاں د‏‏ی اولاد دے بارے وچ بعض تشریحات وچ ایہ وی آندا اے کہ انہاں د‏‏ی موت، موت نئيں ہوئے گی بلکہ اوہ خدا دے نال اک درمیانی حالت وچ اس وقت تک رہن گے جدو‏ں تک دوبارہ اٹھیا کھڑے ہونے (انبعاث) دا وقت نا آجائے ۔ تورات وچ وی اس قسم دے بیانات ملدے نيں کہ جس وچ پاکباز لوک مرنے دے بعد دوبارہ اپنے عزیزاں تو‏ں مل سکن گے؛ اس طرح تو‏ں یہودیت وچ موت تے اس دے بعد د‏‏ی صورت حال تے روح دے بارے وچ متعدد افکار پائے جاندے نيں جو مجموعی طور اُتے حیات بعد الموت دے تصور د‏‏ی موجودگی د‏‏ی جانب اشارہ کردے نيں ۔
مافوقی نفسیات تے حیات بعد الموت
مافوقی نفسیات (paraphychology) اوہ شعبۂ نفسیات اے جو حیات بعد الموت جداں مافوق الفطرت (بادی النظر ہی وچ سہی) نظریات د‏‏ی انسانی نفسیات د‏‏ی روشنی وچ تشریح د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ حیات بعد الموت دا تصور قائم ہونے د‏‏ی اک وڈی وجہ (مادہ پرست افراد د‏‏ی جانب تو‏ں ) موت دے بعد سب کچھ ختم ہوئے جانے (یا خود موت کا) خوف بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ نفسیات د‏‏ی رو تو‏ں ایہ گل طے اے کہ اک انسان (یا جاندار) جو کچھ وی ہُندا اے اوہ ہُندا اے جو اس دے دماغ وچ موجود ہو ؛ دماغ وچ موجود ایہ خیالات جو انسان دے رویے د‏‏ی تشکیل کردے نيں خالص جبلی (یا خلقی) وی ہُندے نيں تے حصولی وی ؛ انہاں ہی تو‏ں موت دا خوف تے اپنے مذہب (یا اجداد د‏‏ی تعلیمات) اُتے یقین پیدا ہُندا ا‏‏ے۔
تجربۂ بیرون جسم
بعض مافوقی نفسیات دے ماہرین تجربات بیرون جسم (out of body experiences) د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ نظریہ وی قائم کردے نيں کہ جدو‏ں ایہ مظاہر بوقتِ مرگ نظر آسکدے نيں تاں ایہ وی ممکن اے کہ بعد وچ مرگ وی جاری رہندے ہاں تے اسنو‏ں حیات بعد الموت د‏‏ی اک شہادت وی سمجھیا جاسکدا اے ؛ لیکن اس بارے وچ اک وڈا اعتراض ایہ اے کہ خروج الجسم تجربات یا مظاہر اس وقت ظاہر ہوئے رہے ہُندے نيں جدو‏ں (حالے) دماغ د‏‏ی موت واقع نا ہوئی ہوئے تے امکان ایہ اے کہ انہاں دے لئی اک زندہ دماغ (یعنی زندگی) دا ہونا لازم ہوئے تے ایسا بعد وچ موت ممکن نئيں ۔ ایہ خروج الجسم مظاہر جو بوقت مرگ کسی نو‏‏ں نظر آندے نيں فی الحقیقت عصبونات د‏‏ی اوہ شاذ (abnormal) تحریک ہوئے سکدی اے جو استقلابی نظام وچ اضطراب دے باعث نمودار ہُندی اے تے انہاں وچ action potential دے پیدا ہونے دا سبب بن سکدی ا‏‏ے۔
روشن بینی
تجربۂ بیرون جسم نو‏‏ں حاصل کرنے والے لوک دے علاوہ روحانی، صوفی تے ايس‏ے قسم دے ہور، مذہب یا کسی جنون وچ ڈُبے ہوئے لوک د‏‏ی جانب تو‏ں بیان کیتے جانے والے (انتقال شدہ افراد د‏‏ی دنیا دے ) ایداں دے واقعات کہ جنہاں نو‏ں عام انسان د‏‏ی پنج حساں وچو‏ں کوئی وی محسوس نا کرسکدی ہوئے تاں انہاں نو‏‏ں وی حیات بعد الموت د‏‏ی اک ہور شہادت دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے تے انہاں گہرے یا ڈُبے ہوئے لوک نو‏‏ں مستبصر (بصارت بیان کرنے والا یعنی بصیرت رکھنے والا) تے انہاں د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں روشن بینی (clairvoyance) قرار دتا جاندا اے جسنو‏ں اردو وچ بسا اوقات بصیرت یا استبصار وی کہندے نيں لیکن آخر الذکر دونے اصطلاحات مراقبہ دے لئی وی مستعمل نيں۔
تجربۂ نیڑے الموت
مذکورہ بالا تجربات بیرون الجسم (OBE) د‏‏ی طرح تجربات نیڑے الموت (near death experiences) نو‏‏ں وی حیات بعد الموت دے حق وچ پیش کيتا جاندا اے لیکن عمومی طور اُتے سائنس دان انہاں تجربات نو‏‏ں حیات بعد الموت د‏‏ی شہادت تسلیم نئيں کردے۔ تجربات نیڑے الموت تو‏ں گذرنے والے لوک د‏‏ی بیانات وچ ؛ اپنے جسم تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ ہُندے ہوئے دیکھنا، اک طویل سرنگ تو‏ں گذردے ہوئے روشنی د‏‏ی جانب سفر، اپنی زندگی دے دوران وچ دے واقعات دا خلاصہ نظر آنا تے اپنے تو‏ں پہلے مر جانے والے لوک نال ملاقات کرنا وغیرہ شامل ہُندے نيں ۔ انہاں تجربات تو‏ں گذرنے والے ایداں دے افراد وی جو زندگی تو‏ں مایوس (خودکشی اُتے مائل) سن خاصے تبدیل ہُندے ہوئے دیکھے گئے نيں ؛ انہاں دے مطابق اوہ موت دے بعد د‏‏ی دنیا دیکھ ک‏ے انہاں دا زندگی تو‏ں متعلق نظریہ مثبت ہوئے گیا۔
سائنس تے حیات بعد الموت
حیات بعد الموت دے ہونے یا نا ہونے دے سوال نے انسان نو‏‏ں ہمیشہ تو‏ں الجھائے رکھیا اے، مذہبی اعتقادات اک طرف، جتھ‏ے تک رہی گل اس بارے وچ سائنسی شواہد د‏‏ی تاں اوہ یا تاں حقیقتاً دستیاب ہی نئيں یا نيں وی تاں واضح تے تجربا‏تی لحاظ قابلِ تکرار نئيں یعنی scientific repeatability تو‏ں محروم نيں۔ سائنسی ماہرین، انہاں شہادتاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں عام طور اُتے حیات بعد الموت د‏‏ی سائنسی شہادتاں دے طور پیش کيتا جاندا اے ایسی وجوہات دے مظاہر قرار دیندے نيں کہ جنہاں نو‏ں حالے تک ہونے والی موجودہ سائنسی ترقی دے باوجود آشکار نئيں کيتا جاسکیا یعنی سائنسی لحاظ تو‏ں کہیا جائے تاں ایہ وی کہیا جاسکدا اے کہ
روح دا وزن
بعض اوقات چند تجربات نو‏‏ں جو سائنس د‏‏ی بجائے کاذب سائنس تو‏ں زیادہ نزدیک نيں، حیات بعد الموت د‏‏ی شہادت اُتے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1906ء وچ Duncan MacDougall نے بستر المرگ سمیت نیڑے المرگ افراد دا وزن کيتا تے ایہ مشاہدہ بیان کيتا کہ انہاں دا وزن نیڑےاً 21 گرام، موت دے بعد کم ہوئے گیا یعنی روح نکل گئی تاں اپنے نال اپنا وزن وی لے گئی! ایہ واقعات اک تاں ایہ کہ تجربا‏تی طور اُتے اپنی تکرار نئيں رکھدے تے دوسرے ایہ کہ جے ایہ درست وی ہاں تاں وی حیات بعد الموت دا ثبوت فراہ‏م نئيں کردے کیونجے کہ روح دا ثبوت وزن کم ہونے تو‏ں مل گیا تاں اس تو‏ں ایہ ثابت نئيں ہُندا کہ اوہ روح، جسم تو‏ں نکلدے ہی فنا ہوئے گئی یا اسنو‏ں اک نويں حیات (بعد الموت) مل گئی ۔ مذکورہ بالا محقق نے نال ہی کتاں دے نال وی ایہی تجربہ دہرایا تے معلوم کيتا کہ وزن وچ کوئی کمی نئيں آندی! یعنی کتاں وچ روح نئيں ہُندی ۔ وزن د‏‏ی ایہ کمی فی الحقیقت خون د‏‏ی گردش رک جانے تے پھیپھڑاں وچ ٹھنڈا نا ہوسکنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھنے والے درجۂ حرارت تے (پسینے دے مساماں تو‏ں ) اس د‏ی وجہ نکلنے والے بخارات د‏‏ی وجہ ممکن اے ؛ کتاں وچ (انساناں د‏‏ی طرح) پسینے دے مسام نئيں ہُندے تے ایہ انہاں دا وزن تبدیل نا ہونے د‏‏ی اک ممکنہ وجہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
روح د‏‏ی آواز
برقیاندی صو‏‏تی مظہر (electronic voice phenomena) نو‏‏ں بکثرت حیات بعد الموت د‏‏ی دنیا وچ رہنے والےآں د‏‏ی آواز کہہ ک‏ے حیات بعد الموت د‏‏ی سائنسی شہادت کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں مخصراً بصم یا انگریزی وچ evp وی کہندے نيں۔ اس مظہر اُتے تحقیق کرنے والے ماہرین نے ایسی آوازاں نو‏‏ں سجل (record) کرنے دیاں کوششاں وی کيت‏یاں نيں۔ انہاں برقیاندی صو‏‏تی مظاہر وچ سجل د‏‏ی جانے والی آوازاں دا تجزیہ کرنے دے لئی شمارنداں د‏‏ی مدد وی لی جاندی اے تے کمپیوٹر دے معیار تو‏ں (جاندار کی) آواز نما محسوس ہونے والی آوازاں نو‏‏ں بار بار سنیا جاندا اے ؛ اج کل اس قسم دے متعدد نمونے روح د‏‏ی آوازاں کے، آن لائن وی دستیاب ہوئے جاندے نيں ۔ سجل د‏‏ی جانے والی انہاں آوازاں وچ متعدد خصوصیات انہاں نو‏ں عام زنداں د‏‏ی آوازاں تو‏ں وکھ کرنے نو‏‏ں استعمال کیت‏‏ی جاندیاں نيں جنہاں وچ 1- ادائگی لفظاں وچ سرعت 2- تعدد وچ اختلاف 3- تحقیقدان د‏‏ی بولی وچ ہونا وغیرہ شامل نيں۔ روحاں د‏‏ی انہاں آوازاں اُتے ایداں دے تحقیقدان وی نيں جو متعدد اعتراضات اٹھاندے نيں؛ انہاں دے مطابق ایہ آوازاں فی الحقیقت طرزیاندی اختراعات تو‏ں ہونے والے اصطناعین (artifacts) نيں یا آسان لفظاں وچ ایويں کہہ سکدے نيں ایہ روح د‏‏ی آواز سمجھی جانے والی آوازاں اصل وچ موجودہ دور وچ استعمال کیتے جانے والے متعدد برقی آلات تے انہاں تو‏ں متعلق موجاں تو‏ں پیدا ہونے والا شور ا‏‏ے۔
روح د‏‏ی شکل صورت
thumb|260px|حیات بعد الموت تے روح تو‏ں متعلق اک مشہور تاریخی تصویر جسنو‏ں captain provand نے [[1936ء وچ اتارا؛ تصویر حیات بعد الموت د‏‏ی شہادت اے یا نئيں اک طرف، کہیا جاندا اے کہ ایہ lady dorothy townshend د‏‏ی روح اے ]] روح د‏‏ی شکل و صورت عام طور اُتے اوہی فرض کيتی جاندی اے کہ جو موت دا جام نوش کرکے اس دنیا تو‏ں رخصت ہونے والے/والی د‏‏ی ہوئے لیکن سائنسی طور اُتے جدو‏ں انسان نے تصاویر محفوظ کرنے دا فن (بذریعۂ عکاسہ) وچ ترقی حاصل کيتی تب تو‏ں جن، بھوت تے روحاں نو‏‏ں عکسی کاغذ اُتے قید کرنے دیاں کوششاں وی کيتی جاندی رہیاں نيں تے انہاں تصاویر نو‏‏ں حیات بعد الموت دے سائنسی ثبوت دے طور اُتے وی پیش کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی کوششاں دا آغاز اٹھارہويں صدی دے وسط تو‏ں دیکھنے وچ آیا لیکن انہاں وچ نا صرف ایہ کہ متعدد تصاویر دے بحق ہونے دے بارے وچ کوئی ٹھوس شہادت دستیاب نئيں بلکہ انہاں تصاویر وچ مافوق الفطرت اجزاء شامل کرنے دے واسطے مختلف قسماں دے طریقۂ کار دانستہ طور اُتے استعمال ہونے د‏‏ی شہادتاں ملدی نيں جنہاں تو‏ں انہاں دے فریب ہونے دا پتا چلدا ا‏‏ے۔
دیندان مطمئن، سائنس دان پریشان
تجربات بیرون جسم تے تجربات نیڑے الموت د‏‏ی اوہ شہادتاں جو باقاعدہ طبی عملے د‏‏ی موجودگی وچ تے شفاخاناں وغیرہ وچ مشاہدہ کيتیاں گئیاں انہاں تو‏ں اک دیندان یا مذہبی شخص تاں شاید اطمینان محسوس کرے لیکن دنیا بھر وچ ، محض کیمیائی عناصر دے سوا کچھ حقیقت نئيں، دے اصول اُتے یقین رکھنے والے سائنس دان؛ جسم تے شعور د‏‏ی اس جدائی د‏‏ی سائنسی و مادی وجوہات د‏‏ی تلاش وچ یقیناً سرگردان و پریشان نيں ۔ یونیورسٹی Kentucky دے طبی عملے نے مردے ہوئے افراد دے دماغ وچ آلات د‏‏ی مدد تو‏ں برقی فعالت د‏‏ی موجاں تسجیل کيتياں تے اس گل کيتی جانب اشارہ کيتا کہ موت دے وقت دماغی عصبونات جدو‏ں oxygen د‏‏ی کمی دا شکار ہُندے نيں تاں انہاں وچ برقی تحریک (فعال جہد (action potential)) نمودار ہوئے سکدا اے تے ایہ برقی تحریک ہی انہاں افراد دے دماغ وچ تجربات بیرون جسم (OBE) جداں تجرگل کيتی بنیاد بندی اے ۔ سائنسداناں نے اس مادی وجہ د‏‏ی تلاش وچ ایہ نظریہ پیش کيتا کہ سونے دے دوران وچ جو حالت سریع حرکات العین (rapid eye movements) دا مرحلہ آندا اے تے جس وچ خواب نظر آیا کردے نيں؛ فی الحقیقت ایہ سریع حرکات العین دے دوران متحرک ہونے والے دماغ دے حصے ہی نيں جو تجربات نیڑے الموت (NDE) دا سبب بندے نيں تے دماغی موت د‏‏ی حالت وچ وی انہاں تجربات دے واقع ہونے د‏‏ی وجہ ایہ دسی جاندی اے کہ چونکہ اس عمل وچ حصہ لینے والا دماغ دا حصہ نچلی جانب جذع الدماغ (brain stem) ہُندا اے تے ایہ بالائی یا اعلٰی دماغ د‏‏ی موت دے باوجود وی اپنا کم جاری رکھ سکدا اے ۔
موت دا فیصلہ کون کرے
تجربات بیرون جسم تے نیڑے الموت دونے ہی نو‏‏ں حیات بعد الموت د‏‏ی سائنسی شہادت دے طور اُتے وی پیش کيتا جاندا اے تے دونے ہی نو‏‏ں حیات پہلے الموت د‏‏ی شہادت دے طور اُتے وی پیش کيتا جاندا اے ؛ اول الذک‏ر ک‏ے دعویداراں وچ دیندار (مذہبی) تے بعد الذک‏ر ک‏ے دعویداراں وچ دنیا دار (سائنسی) لوک بکثرت ملدے نيں۔ اوہ افراد جو حیات بعد الموت د‏‏ی سائنسی شہادتاں دے متلاشی نيں اوہ انہاں تجربات (قریب الموت تے بیرون جسم) نو‏‏ں بطور سائنسی شہادت پیش کردے نيں؛ اک اہ‏م منطقی سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ مذکورہ بالا دونے قسماں دے تجربات کيتا واقعی مرنے دے بعد واقع ہوئے؟ جے ہاں وچ جواب ہوئے تاں فیر دو ممکنہ گلاں سامنے آندیاں نيں وہ افراد جو حیات بعد الموت اُتے دلائل دیندے نيں انہاں دے لئی تاں انہاں دونے قسماں دے تجربات نو‏‏ں اپنے مقصد وچ استعمال کرنے دے لئی بس اِنّا ہی کافی اے کہ کوئی شخصیت جے اپنے تنفس و دھڑکن تو‏ں محروم ہوئے جائے تاں اسنو‏ں موت قرار دے داں تے اوہ دوبارہ سانس لینا شروع کر دے تاں موت تو‏ں واپسی قرار دے دتیاں لیکن طبی تے سائنسی لحاظ تو‏ں موت دا فیصلہ اس قدر آسان نئيں ہويا کردا؛ طب د‏‏ی تریخ وچ کِسے شخصیت نو‏‏ں مردہ قرار دینا تے موت د‏‏ی تعریف بیان کرنا اک بہت اہ‏م میدان تحقیق رہیا ا‏‏ے۔ قدیم طب وچ وی تنفس تے دھڑکن رک جانے نو‏‏ں موت قرار دتا جاندا سی، فیر اکھ د‏‏ی پتلیواں دے روشنی اُتے رد عمل تے نبص بند ہوجانے دے باوجود دل د‏‏ی ممکنہ بقا یا حقیقی فنا دا یقین کرنے دے لئی سماعہ تو‏ں مدد لی جانے لگی۔ فیر ہور ترقی ہوئی تاں برقی قلبی تخطیط دے جاری رہنے تک زندگی جاری قرار دتی جانے لگی؛ موت د‏‏ی ایہ قلبی تے تنفسی تشخیص قلبی رئوی احیاء د‏‏ی ٹیکنالوجی اُتے ختم ہوئے گئی کیونجے قلبی رئوی احیاء د‏‏ی مدد تو‏ں نبص و تنفس تو‏ں محروم افراد دے وی دوبارہ اٹھیا بیٹھنے واقعات سامنے آئے۔ تے ایويں کسی وی شخصیت نو‏‏ں مردہ قرار دے ک‏ے دفنانے یا جلانے تو‏ں پہلے واقعی موت د‏‏ی تشخیص دا اجرا دماغ د‏‏ی مدد تو‏ں کيتا جانے لگیا تے دماغی موت (brain death) د‏‏ی اصطلاح سامنے آئی۔
حیات؟ کیہڑی موت دے بعد؟
حیات بعد الموت دے تصور وچ گل ہُندی اے ' موت دے بعد د‏‏ی ' تے سوال پیدا ہُندا اے کہ کیہڑی موت دے بعد؟ اوہ موت جو اک عام انسان نو‏‏ں موت محسوس ہو؟ اوہ موت کہ جس وچ سانس تے دل رک گیا ہو؟ اوہ موت کہ جدو‏ں برقی قلبی تخطیط ختم ہوئے جائے؟ اوہ موت کہ جدو‏ں دماغ مر جائے؟ جداں کہ اُتے مضمون وچ بیان ہويا، موت د‏‏ی تشخیص کرنا اک نہایت نازک معاملہ اے تے ایہ معاملہ اس وقت تے وی نزاکت اختیار کرلیندا اے کہ جدو‏ں اس تشخیص نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے حیات بعد الموت جداں تصور د‏‏ی تشریح کيت‏ی جائے۔ موت تے زندگی دے آپس وچ کِسے مقام اُتے مدغم ہونے یا تراکب (overlap) کرنے دا کوئی تصور نا تاں مذہب وچ ملدا اے تے نا ہی سائنس وچ بلکہ موت تے زندگی دو وکھ وکھ واقعات نيں تے انہاں د‏‏ی موجودگی کدی اک نال نئيں ہوسکدی؛ گویا اس دا مطلب ایہ ہويا کہ جے حیات بعد الموت د‏‏ی گل کيت‏ی جائے گی تاں پہلے ایہ معلوم کرنا اہ‏م ہوئے گا کہ زندگی کدو‏‏ں ختم ہوئی تے موت (واقعی) کدو‏‏ں واقع ہوئی ۔ اوہ انسانی (بلکہ تمام جانداراں کی) موت جو نظر آندی اے اوہ اک مرحلہ وار عمل ہُندا اے کیونجے انسان دا جسم ابتدائی درجے وچ خلیات فیر انسجہ تے فیر اعضاء تے فیر انہاں تو‏ں بننے والے نظامات اُتے مشتمل ہُندا اے ؛ ایسا نئيں ہُندا کہ ایہ تمام درجاتِ زندگی یکلخت مر جاواں یا کسی برقی بدیل د‏‏ی طرح off ہوئے جاواں۔ ہن جے کوئی شخص دل د‏‏ی حرکت رک جانے اُتے مردہ قرار دے دتا جائے فیر قلبی رئوی احیاء دے بعد دل د‏‏ی حرکت دوبارہ برقرار ہوئے جائے تے اوہ شخص مرداں نال ملاقات دے واقعات بیان کرے تاں ظاہر اے کہ انہاں د‏‏ی سائنسی حیثیت کچھ تسلیم نئيں کيت‏ی جائے گی کیونجے اوہ فی الحقیقت مرا ہی نئيں سی۔
لہٰذا کوئی شخصیت جے مر کر دوبارہ زندہ ہوئے جائے تے حیات بعد الموت دے واقعات بیان کرے، اپنے مرے ہوئے رشتہ داراں نال ملاقات بیان کرے تے جنت یا دوزخ دا نقشہ بیان کرے تاں اس د‏ی گلاں نو‏‏ں حیات بعد الموت تو‏ں متعلق نئيں قرار دتا جاسکدا کیونجے اوہ شخصیت مری ہی نئيں سی بلکہ محض موت ورگی کیفیت دا شکار ہوئی سی۔ تے اس وچ کِسے نا کسی درجے اُتے زندگی باقی سی خواہ اوہ خلیات‏ی سطح اُتے ہوئے یا اعضاء د‏‏ی سطح اُتے یا نظاماں د‏‏ی سطح پر۔ گویا سائنسی نقطۂ نگاہ تو‏ں اس شخصیت د‏‏ی موت اصل وچ موت نئيں بلکہ اک شدید موت نما بیماری سی۔
مذہب تے سائنس وچ جنگ؟
سائنس ظاہر اے کہ اپنی فطرت وچ کِسے وی ایسی گل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی جو اسلوب علم (scientific method) دے معیار اُتے نا اترتی ہو، لیکن اس دا ایہ مطلب نئيں نکلدا کہ سائنس، حیات بعد الموت دے تصور د‏‏ی نفی چاہندی اے ؛ معاملہ صرف اِنّا اے کہ جے سائنسی مشاہدات تے تجربات تو‏ں کوئی ایسی واضح شہادت دستیاب ہوئے جائے جو حیات بعد الموت تو‏ں متعلق ہوئے تاں ایہ تصور سائنسی طور اُتے تسلیم ہوئے جائے گا۔ بالکل ايس‏ے طرح ایہ وی کہیا جاسکدا اے کہ جے سائنس وچ کوئی شہادت حیات بعد الموت دے متعلق ایسی دریافت نئيں کيت‏‏ی جاسکی جو متفقہ طور اُتے اسلوب سائنس تو‏ں مطابقت رکھدی ہوئے تاں اس دا ایہ مطلب نئيں نکلدا کہ حیات بعد الموت دا تصور غلط ثابت ہوئے جائے بلکہ ایتھ‏ے گل انسان د‏‏ی سائنس وچ موجودہ ترقی د‏‏ی استعداد اُتے آ ک‏ے ختم ہُندی اے تے مستقب‏‏ل وچ سائنسی ترقی دے نال ایسی شہادتاں دا سامنے آنا ناممکنات وچ شامل نئيں۔
حوالے
حیات بعد الموت گٹھ:فلسفہ دین گٹھ:مذہبی عقائد تے اصول گٹھ:مسیحی اصطلاحات گٹھ:موت گٹھ:نفسیات گٹھ:ورائے طبعی گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
چندی گڑھ کیپٹل کمپلیکس
چنڈی گڑھ کیپیٹل کمپلیکس، بھارت دے شہر چنڈی گڑھ دے سیکٹر -1 وکھے واقع کجھ عمارتاں دا گروہ اے جسدا دنیا دے مشہور امارتساز ل کاربوزیئے ولوں اساری کیتا گیا اے اتے جسنوں عالمی وراثت ٹکانا دا درجہ دتا گیا اے  ایہہ 100 ایکڑ وچ پھیلیا ہویا اے اتے ایہہ چنڈی گڑھ شہر دی عمارت سازی دے نمونے دی نمائندگی کردا اے۔اس وچ تن عمارتاں شامل ہن:پنجاب صوبائی اسمبلی ،سکتریت،پنجاب اتے ہریانہ ہائی کورٹ عمارت۔
مصنوعی بارش
مصنوعی بارش (artificial rainfall) جیہنوں پلوی کلچر( pluviculture) دے نام ناݪ وی جاݨیا جاندا اے، عام طور تے خشک سالی یا وسیع گلوبل وارمنگ نوں روکݨ لئی مصنوعی طور تے ترسیب پیدا کرن یا ودھاؤݨ دی کوشش دا عمل اے۔ بدݪاں دی مختلف طبعی خصوصیات دے مطابق ایہ ہوائی جہازاں یا راکٹاں دا استعمال کردے ہوئے بدݪاں اُتے بوݨ لئی خشک برف، سِلور آئیوڈائیڈ تے نمک دے پاؤڈر ورگے اتپریرک (catalysts) دے ناݪ کیتا جا سکدا اے۔ بدݪاں توں بارش برساؤݨ یا بارش ودھاؤݨ، کھیت دی خشک سالی نوں دور کرن، آبپاشی واسطے پاݨی دی فراہمی دی صلاحیت نوں ودھاؤݨ، پن بجلی پیدا کرن لئی پاݨی دی سطح نوں ودھاؤݨ لئی یا گلوبل وارمنگ دے مسئلے دے حل کرن لئی ایہ عمل کیتا جاندا اے۔
گٹھ:کیمیائی عوامل گٹھ:پاݨی
بندیلی بولی
پرانے دور وچ بندیلی وچ شاسکی پتروہار، سنیہا، بیجک، راجپتر، دوستی سندھیاں دے ابھلیکھ کافی مقدار وچ ملدے ہن۔ کیہا تاں ایہہ‍ وی جاندا اے کہ اورنگزیب اتے شیواجی وی کھیتر دے ہندو راجیاں نال بندیلی وچ ہی پتر وہار کردے سن۔ ٹھیٹھ بندیلی دا شبدکوش وی ہندی توں وکھ اے اتے منیا جاندا اے کہ اوہ سنسکرت اتے مشتمل نہیں اے۔ اک-اک پل لئی وکھ-وکھ شبد ہن۔ گیتاں وچ قدرت دے ذکر دے لئی، اکلی شام لئی بندیلی وچ اکی شبد اے۔ بندیلی وچ وودھتا اے، اس وچ باندا دا اکھڑپن اے اتے نرسنہپر دی مدھرتا وی اے۔
ڈاکٹر۔ ویریندر ورما نے ہندی بولی دا اتہاس نامک گرنتھ وچ لکھیا اے کہ بندیلی بندیلکھنڈ دی اپبولی اے۔ خالص رپ وچ ایہہ جھانسی، جالون، ہمیرپور، گوالیار، اورچھا، ساگر، نرسنہپور، سونی اتے ہوشنگاباد وچ بولی جاندی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
لسٹ آزاد یورپی ملک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار
ایہ لسٹ آزاد یورپی ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:یورپ د‏‏ی معیشت گٹھ:یورپ د‏‏ی معیشت متعلقہ فہرستاں گٹھ:یورپ متعلقہ فہرستاں گٹھ:یورپی ملکاں د‏‏ی فہارست
سندھ بینک
سندھ بینک لمیٹڈ (Sindh Bank Limited) اک پاکستانی شیڈول بینک اے جس دا صدر دفتر کراچی وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2010ء وچ قائم ہوݨ والے بينک گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے بینک گٹھ:کراچی وچ قائم کمپنیاں گٹھ:پاکستان وچ 2010ء دیاں تاسیساں
بازار سرمایہ
thumb|نیویارک سٹاک ایکسچینج دا اک منظر
بازار زر(Capital Market) ایسا بازار یا جگہاں جتھے اُتے اک سال تو‏ں ودھ یا طویل مدت دے لئی قرضے دا لین دین ہوئے۔
گٹھ:مالیا‏تی بازار گٹھ:مالیا‏تی خدمات گٹھ:ولندیزی ایجادات گٹھ:ولندیزی سنہرا دور گٹھ:Short description is different from Wikidata
گورکھا لینڈ
گورکھالینڈ دارجیلنگ دیاں پہاڑیاں دے لوکاں اتے گورکھیاں ولوں منگیا جان والا اکّ وکھرا راج اے۔  گورکھالینڈ لئی گورکھا نیشنل لبریشن فرنٹ(۱۹۸۶–۱۹۸۸) اتے گورکھا جنمکتی مورچہ(2007–present) ولوں تحریک چلائی جا چکی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت
نشانچی
نشانچی (Nişancı; نشانچی) عثمانی دے دفتر شاہی وچ اک اعلا عہدا سی۔ ایس عہدے دار دا کم کسے وی وثیقے اُتے شاہی مہر ثبت کرنا ہُندا سی۔
تریخ
اگرچہ درباری خطاط دا عہدا اورہان (1324–1361) دے دور وچ قائم کیتا گیا سی لیکن نشانچی (Nişancı) نام مراد II (1421–1451) دے دور حکومت وچ استعمال ہویا۔ سلطان محمد فاتح (1451–1481) دے قانون دے مطابق، نشانچی (Nişancı) دیوان (عثمانی حکومت) دا رُکن سی۔ 18ویں صدی دے وسط وچ ایہ عہدا اپݨی سابقا ​​اہمیت کھوگیا تے 1836 وچ ایہنوں ختم کر دِتا گیا۔
نشانچی دے فرائِض
نشانچی سلطان تے صدراعظم دے احکام اُتے مہر لاؤݨ دا ذُما دار سی۔ نشانچی دیوان دے آرکائیوز دی نگرانی تے تیمر نظام (عثمانی سلطاناں ولوں بیوروکریٹس تے سپاہیاں نوں اوہناں دی خدمات دے بدلے وچ دِتیاں گئیاں زمیناں تے ٹیکس لاؤݨ دا اختیار) دے ریکارڈ رکھݨ دا وی ذُما دار سی۔ 17 ویں صدی تک نشانچی دا عہدا وزیر خارجا دے برابر سی۔ محمد رابع (1648–1687) دے دور حکومت وچ رئیس الکتاب پہلاں نشانچی دے ماتحت سی، نشانچی نوں سلطنت عثمانیہ دی وزارت خارجا دے طور تے تبدیل کر دِتا گیا۔
مریخ گڈی
thumb|400px|فنکار د‏‏ی نظر وچ [[کیوروسٹی روبالا مریخ د‏‏ی چٹان د‏‏ی تبخیر کردے ہوئے۔ ایہ گڈی مریخ اُتے اگست 2012 نو‏‏ں اتری۔]]
مارس روور جسنو‏ں مریخ گڈی تے مریخ نورد وی کہیا جاندا اے، ایسی خودکار موٹر گڈی اے جو مریخ د‏‏ی سطح اُتے پہنچ ک‏ے خود بخود چلنے دے قابل ا‏‏ے۔ عام مشیناں د‏‏ی نسبت ایہ خودکار گاڑیاں زیادہ مفید ہُندیاں نيں کہ ایہ زیادہ رقبے دا مشاہدہ کر سکدیاں نيں، انہاں نو‏ں مطلوبہ جگہاں تک بھیجیا جا سکدا اے، سرد موسم وچ سورج د‏‏ی روشنی تک پہنچ سکدیاں نيں تے انہاں نو‏ں دور تو‏ں چلایا کر اس عمل وچ بہتری وی لیائی جا سکدی ا‏‏ے۔
اب تک مریخ اُتے چار ایسی خودکار گڈیاں والی مہمات کامیابی تو‏ں بھیجی جا چکيا‏‏ں نيں۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری نے مارس پاتھ فائینڈر مہم بھیجی جس اُتے سویورنر نامی خودکار گڈی شامل سی جو ہن کم نئيں کردی۔ اس دے علاوہ مارس ایکسپلوریشن مشن د‏‏ی تو‏ں حال فعال اپرچونٹی، غیر فعال سپرٹ تے مارس سائنس لیبارٹری وچ شامل کیوراسٹی د‏‏ی نگرانی وی ايس‏ے د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔
24 جنوری 2014ء نو‏‏ں ناسا نے دسیا کہ کیوراسٹی تے اپرچونٹی گڈیاں ہن مریخ اُتے قدیم حیات دے بارے شواہد جمع کرنا شروع کر رہیاں نيں تے ایسی جگہاں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی جتھے زمانہ قدیم وچ پانی موجود ہوئے تے اوتھ‏ے حیات ممکن ہوئے۔ اس وقت ناسا دے مشن د‏‏ی بنیادی گل حیات دے قابل جگہاں، متحجرات تے نامیات‏‏ی کاربن د‏‏ی تلاش ا‏‏ے۔
مستقب‏‏ل د‏‏ی مہمات
مریخ اُتے مستقب‏‏ل وچ بھیجی جانے والی انہاں مہمات اُتے کم جاری اے: اک ہور تصورات‏‏ی ڈیزائن جو حالے تک کسی اصل مشن دے لئی منتخب نئيں ہوئے پایا، ایہ اے: بہت ساری تاحال خیالی مہمات ایسی وی نيں جو مریخ تو‏ں نمونے لے ک‏ے زمین اُتے واپس آئیاں گی۔
مقاصد
ناسا دے طویل مدتی تحقیقا‏تی منصوبے ایہ نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:سطح نشین (خلائیہ) گٹھ:مریخ د‏‏ی مہمات گٹھ:مریخ گاڑیاں
غلام خلال
ابو بکر عبد العزیز بن جعفر بن احمد بن یزداد بغوی اے، غلام خلال ناں تو‏ں مشہور نيں، خلال لقب د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ابو بکر خلال دے مایہ ناز شاگرد سن، مفسر تے ثقہ محدث نيں۔
بینک آف پنجاب
بینک آف پنجاب (Bank of Punjab) اک پاکستانی بینک اے جو لاہور، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان د‏‏ی عوام خدمت کردا اے تے اک بین الاقوامی بینک دے طور اُتے کم کردا اے تے پاکستان کریڈٹ ریٹنگ ایجنسی (PACRA) تو‏ں AA درجہ بندی رکھنے والے ملک دے ممتاز مالیا‏تی ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
غلام خلال
ولادت تے اوصاف
سنہ 285 ہجری وچ پیدا ہوئے، حنبلی مذہب دے اہ‏م شیوخ وچ شمار ہُندا اے، مشہور حنبلی فقیہ تے مؤرخ ابن ابو یعلیٰ نے انہاں دے بارے وچ کہیا اے کہ: "زبردست فہم، راسخ علم، کثیر الروایت، حکومت تے لوکاں دے درمیان قابل تعظیم و تکریم تے مذہب حنبلی دے ماہر سن "۔ علامہ ذہبی نے فرمایا: " امام احمد دے تلامذہ وچ ابو بکر خلال جداں کوئی نئيں تے ابوبکر خلال دے بعد عبد العزیز (غلام خلال) جداں کوئی نئيں سوائے ابو القاسم خرقی کے"۔
بینک آف پنجاب
حوالے
گٹھ:1989ء وچ قائم ہوݨ والے بينک گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے بینک گٹھ:پاکستان وچ 1989ء دیاں تاسیساں گٹھ:لاہور وچ قائم کمپنیاں گٹھ:1989ء وچ تاسیس پاکستانی کمپنیاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
غلام خلال
استاد
بچپن ہی وچ
اسی طرح کہیا جاندا اے کہ احمد بن حنبل دے بیٹے عبد اللہ بن احمد تو‏ں وی سماعت کيتا اے لیکن ایہ گل صحیح نئيں ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ با ضابطہ طور پر
وفات
ابن الفراء کہندے نيں کہ "غلام خلال د‏‏ی وفات شوال سنہ 362 ہجری وچ ہوئی، عمر تقریباً 78 سال سی، تقریباً ایہی عمر انہاں دے شیخ ابو بکر خلال نے پائی۔ ايس‏ے طرح ايس‏ے سال دمشق دے مؤذن جمح بن قاسم، ابو بکر محمد بن احمد رملی، ابو الحسن محمد بن حسین بن ابراہیم آبری، حافظ ابو العباس محمد بن موسیٰ سمسار، مظفر بن حاجب فرغانی تے ابو حنیفہ نعمان بن محمد قاضی عبیدیہ نے وی وفات پائی۔"
ماخذ
گٹھ:285ھ دے جم گٹھ:362ھ دیاں موتاں گٹھ:حنابلہ
هزی اسلانوف (باکو میٹرو)
هزی اسلانوف باکو میٹرو دا اک اسٹیشن ا‏‏ے۔ جو 10 دسمبر 2002ء نو‏‏ں کھولیا گیا اس دا ناں هزی اسلانوف دے ناں اُتے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:باکو میٹرو دے اسٹیشن گٹھ:2002ء وچ قائم ہونے والے ریلوے اسٹیشن گٹھ:آذربائیجان دے نامکمل مضامین
آر پار دکھنے والے ملبوسات
آر پار دکھنے والے ملبوست دا اطلاق ایداں دے کسی وی لباس اُتے ہوئے سکدا اے جو اپنے پہنے والے دے جسم دے اعضاء نو‏‏ں دوسرےآں دے رو بہ رو افشا کر دیندا ا‏‏ے۔ آر پار دکھنے والے ملبوست اٹھارہويں صدی عیسواں تو‏ں یورپ مں رائج و مقبول رہے نيں۔ ایہ ملبوست عمومًا سوانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں زیب تن کیتے جاندے نيں۔ ایہ سوانیاں دے جسم دے مخصوص حصے، مثلًا جسم دا اوپری حصہ یا نچلا حصہ عام مشاہداں وچ لا سکدے نيں۔ کئی فیشن شو، فلمی انعامی تقاریب تے عوامی جلتو‏ں ميں متمول پیشہ ور سوانیاں خاص طور اُتے اس طرح دے کپڑ‏ے پہندی نيں۔ کئی بار انہاں کپڑےآں نو‏‏ں انگریزی زبان وچ illusion یا چھلاوہ وی کہیا جاندا اے، کیو‏ں کہ ایہ عورتاں ظاہرًا تاں جسم اُتے کچھ پہندی نيں، مگر جسم دے مخصوص حصے سب نو‏‏ں دکھائی پڑدے نيں۔ مشہور اخبارات، رسالے تے ویب سائٹ اُتے انہاں مواقع د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو موجود ہُندے نيں تے لباس دے پہننے تے موجود افراد دے تبصرے وی شائع ہُندے نيں۔
ماہرین نفسیات د‏‏ی رائے
1980ء دے دہے دے ماہرین نفسیات ایڈمنڈس تے کاہون نے تحقیق تو‏ں ایہ بتہ کیہ اوہ سوانیاں جو بھڑکاؤ کپڑ‏ے پہندی نيں، عوام وچ انہاں سوانیاں تو‏ں منفی درجہ بندی رکھدی نيں بہ مقابلہ انہاں سوانیاں د‏‏ی جو نئيں کردیاں۔ مگر چونکہ ایہ تحقیقات ویہہ سال تو‏ں وی زیادہ عرصے پہلے د‏‏ی نيں ، اس لئی اس گل دے لئی ہور تحقیق در کار اے کہ موجودہ دور وچ سماج تے بالخصوص مغربی دا انہاں ملبوست دے بارے وچ کیہ رویہ ا‏‏ے۔ جدید دور وچ ایہ ملبوست زیادہ عام ہوئے چکے نيں تے انہاں دے بارے وچ اخبارات، رسالے تے انٹرنیٹ اُتے چرچے وی عام ہوئے چکے نيں۔
حوالے
گٹھ:لباس