cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب وچ اُردو
وہ مسلما‏ن جو پنجاب وچ داخل ہوئے۔ تے جنہاں نے جنگ تے جدال تو‏ں وکھ ہوک‏ے اس دھرتی نو‏‏ں اپنا وطن بنایا تے انہاں نے مقامی پنجابیاں دے دلاں وچ گھر کر لئے۔عوامی میل ملاپ ودھیا تاں اظہار وچ عمل حرکت پیدا ہونے لگا۔زباناں تے معاشراں دے نیڑے آنے تو‏ں پنجاب وچ اک نويں معاشرے تے اک نويں بولی د‏‏ی تشکیل دا آغازہويا۔حقیقت ایہ اے کہ اُردو جس طرح ہندوستان دے تے صوبےآں وچ ايس‏ے طرح پنجاب وچ برابر بولی تے سمجھی جاندی اے ۔جہاں ایہ اک حقیقت اے کہ اُردو پنجاب وچ پیدا ہوئی اوتھ‏ے ایہ وی اک سچائی اے کہ تقسیم ملک دے بعد اُردو نو‏‏ں صرف مسلماناں تو‏ں جوڑ دتا گیا جدو‏ں کہ زباناں مذہباں د‏‏ی نئيں تہذیباں د‏‏ی علامت ہُندیاں نيں۔بی۔ڈی۔کالیہ ہمدم لکھدے نيں :
جو گلی کوچوں سے چلی آئی تھی ایوانوں تک
جس کی آواز پہنچ جاتی تھی انسانوں تک
کیا گلہ تم کو اس اُردو سے  ہے بولو ہمدم
یہ جو محدود ہوتی جائے مسلمانوں  تک
(بی۔ڈی۔کالیہ ہمدم)
پنجاب دے مزاج وچ مہمان نوازی دا عنصر ہمیشہ نمایاں رہاا‏‏ے۔ ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی آمد تک زباناں تے تہذیباں دے جذب تے قبول تو‏ں پنجاب گزردا رہاہے۔ظاہر اے کہ شروع تو‏ں ایتھ‏ے مختلف تے مخلوط زباناں بولی جاندی رہیاں نيں۔ مختلف زباناں تے بولیاں دے بولنے دا سلسلہ ایتھ‏ے اج وی جاری اے فیر وی پنجاب وچ قومی بولی ہندی تے سرکاری بولی پنجابی اے ۔پنجاب وچ مسلماناں د‏‏ی آمد تو‏ں سِکھ مذہب دے دس گوروئاں دے دور تک تے فیر برطانوی حکومت تو‏ں تقسیم درتقسیم دے ادوار تے موجودہ عہد تک جدو‏ں اسيں پنجاب تے اُردو دے باہمی تعلق دا جائزہ لیندے نيں تاں اُردو د‏‏ی ہر ترقی پسند تحریک دے روشن تانے بانے پنجاب ہی مربوط نظر آندا ا‏‏ے۔ اُردو نے پنجاب د‏‏ی رہتل ایتھ‏ے دے رسم تے رواج، ایتھ‏ے دے عوامی مزاج انہاں د‏‏ی متنوع زندگی د‏‏ی ترجمانی وی د‏‏ی اے ۔دوسرے لفظاں وچ پنجاب دے جوہر اک طرف توخود نو‏‏ں پنجابی بولی وچ تے دوسری طرف اُردو بولی وچ منعکس کيتا اے ۔آزاد گلاٹی کچھ اس طرح ذکر کردے نيں کہ:
”سچ تاں ایہ اے کہ پنجاب اپنی تمام ترثقافتی توانائی تے برنائی دے نال اُردو د‏‏ی رگ رگ وچ جاری تے ساری اے ۔”٩
اُردو بولی تے ادب تے اس دا لب تے لہجہ ہر آدمی د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں نکھار دیندا اے ۔گفتگو وچ دلکشی پیدا کر دیتاہے ۔اُردو بولی دنیا د‏‏ی بہترین زباناں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔پنجاب تے اُردو دا ماں تے بیٹی دا رشتہ اے ۔اُردو بولی تے ادب د‏‏ی ترقی وچ پنجاب دا وی اک اہ‏م تے نمایاں رول رہاہے۔اس صوبے وچ اُردو پڑھنے تے لکھنے والےآں د‏‏ی کمی نئيں ا‏‏ے۔ خاصی تعداد وچ اُردو دے شاعراور ادیب موجود نيں۔ ہندوستان دے وڈے شاعراں تے ادیباں دا تعلق وی اس صوبے تو‏ں رہیا اے ۔اس د‏ی آب تے ہو‏‏ا نے شاعراں تے ادیباں دے کلام نو‏‏ں تازگی تے توانائی بخشی ا‏‏ے۔ اج وی بوہت سارے شاعر ،ادیب ایداں دے نيں جنہاں دا تعلق پنجاب تو‏ں بنیا ہویا اے ۔پنجاب شروع ہی تو‏ں اُردو شعر تے ادب دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ایہ ادیباں، شاعراں، مصّنفاں ،فنکاراں تے دانشوراں اوراربابِ ذوق دا صوبہ رہیا ا‏‏ے۔ جے پنجاب وچ موجودہ زمانے وچ اُردو تعلیم د‏‏ی گل کریںتو ایہ دسدے ہوئے خوشی ہُندی اے کہ پنجاب وچ اسکولی سطح تو‏ں یونیورسٹی سطح تک طلبا د‏‏ی تعداد وچ دن بہ دن وادھا ہوئے رہیا اے ۔اُردو د‏‏ی اس موجودہ صورتِ حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے سانو‏ں خوش ہوک‏ے نئيں بیٹھنا چاہیئے بلکہ سانو‏ں اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنبھالنا اے ۔اساں ایہ سوچنا اے کہ اُردو نو‏‏ں روزگار دے نال کِداں جوڑا جائے۔سانو‏ں نويں نسل نو‏‏ں اُردو سکھانے پڑھانے دے لئی موجودہ ٹیکنالوجی تو‏ں مزین طریقے اپنانے ہون گے۔سانو‏ں اس گل اُتے غور کرنا ہوئے گا کہ نويں نسل کيتا چاہندی اے ؟
حوالے:
١۔ ڈاکٹر ناشر نقوی، اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ ١٩٩٩ئ،ص۔٢٧
٢۔گیانی عباد اﷲ،گورو گرنتھ صاب اور اُردو، مرکزی اُردو بورڈ،لاہور ١٩٦٦ئ،ص۔٧٢
٣۔ ڈاکٹر جسبیر سنگھ اہلووالیہ، اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ ١٩٩٩ ئ،ص ۔٥
٤۔ پروفیسر محمود شیرانی، پنجاب میں اُردو،نسیم بُک ڈپو،لاٹوس روڈ،لکھنئو ١٩٨١ء ،ص۔٩٩
٥۔پروفیسر محمود شیرانی ،پنجاب میں اُردو،نسیم بُک ڈپو، لاٹوس روڈ، لکھنئو ١٩٨١ئ،ص۔٧٥
٦۔ڈاکٹر ناشر نقوی، اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ ١٩٩٩ء ،ص۔٥٤
٧۔ ڈاکٹر ستنام سنگھ خمار،اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ ١٩٩٩ء ،ص۔١١
٨۔پروفیسر محمود شیرانی،پنجاب میں اُردو،نسیم بُک ڈپو،لاٹوس روڈ،لکھنئو ١٩٨١ء ،ص۔١٩
٩۔ آزاد گلاٹی، اذکار ، طالب سہارنپور ١٩٨٧ئ،ص۔٥٤
گٹھ:اردو دی تریخ
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تنظیم
14 فیکلٹیاں تے 74 محکمےآں وچ شامل نيں:
ایس ایچ سراج دینوف دے ناں تو‏ں منسوب اک تعلیمی لائسم NUU دے تحت کم کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد 1970 وچ نوجوان فزکس دان تے ریاضی داناں دے بورڈنگ اسکول دے طور اُتے رکھی گئی سی۔ 100 تو‏ں زیادہ پی ایچ ڈی پروفیسرز تے 200 تو‏ں ودھ پی ایچ ڈی ایسوسی ایٹ پروفیسرز لائسیم دے فارغ التحصیل افراد وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
کیمپس تے میوزیم
"یوشلیک" کیمپس وچ 9 ہاسٹل نيں ، جنہاں وچ 3200 تو‏ں زیادہ انڈرگریجویٹ تے گریجویٹ طلباء رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انٹرنیٹ سروس ، کمپیوٹر کلاسز ، انٹرنیشنل اینڈ ٹرنک کالز ، طلباء دا کلینک ، کھیل تے تفریح د‏‏ی سہولت ، ڈرائی کلیننگ ، ڈریس میکرز تے جوتاں بنانے والےآں ، ٹریننگ اینڈ کلچرل سنٹرز ، لائبریریاں ، ڈائننگ ہالز ، اک مارکیٹ تے دکاناں طلبہ دے اختیار وچ ني‏‏‏‏ں۔ روحانیت تے روشن خیالی دے لئی کمرے تے استاداں دے لئی ہر ہاسٹل وچ رہنے والے کمرے جو کلاساں دے بعد طلباء دے نال تربیت دا عمل جاری رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
میوزیم
NUUz وچ 5 میوزیم ني‏‏‏‏ں۔
یونیورسٹی میوزیم د‏‏ی تریخ
یہ میوزیم پورے وسطی ایشیا وچ سائنسی علم دے پھیلاؤ وچ NUUz د‏‏ی شراکت نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
نایاب مخطوطات میوزیم
اس میوزیم وچ 31 مارچ ، 2006 نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا گیا ، ازبک ، تاجک ، فارسی ، تردی تے عربی زباناں وچ 16 واں 20 واں صدی د‏‏ی تاریخی نسخےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں مخطوطات نو‏‏ں 80 برساں تو‏ں یونیورسٹی دے انفارمیشن اینڈ ریسورس سینٹر وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مجموعہ 1920 وچ مرتب ہونا شروع ہويا۔ سب تو‏ں قیمتی ادبی ٹکڑےآں وچو‏ں اک ظفرنامہ از شرف الدین علی یزدی اے ، جسنو‏ں 1454 وچ تخلیق کيت‏‏ا گیا سی تے اس د‏ی تخلیق دے 12 سال بعد اک خطاط کمال الدین بیک زود نے اس د‏ی تخلیق کيتی۔ ظفرنامہ کی اک ہور کاپی پیرس یونیورسٹی دی لائبریری وچ ا‏‏ے۔ اس وچ 16 واں صدی وچ مغلاں دے دور وچ لکھے گئے قرآن دا اک نسخہ وی موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، اے این اووسی (خامسا) ، ظہیر الدین محمد بابر ( بابرنامہ ، دیڈز آف تیمر لین ، اسکندرنامہ ) تے ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور قیمتی نسخےآں دے کم وی محفوظ شدہ دستاویزات ني‏‏‏‏ں۔
آثار قدیمہ تے ایتھنولوجی میوزیم
ازبیکستان تے ترکمانستان وچ جمع شدہ آثار قدیمہ د‏‏ی تلاش نو‏‏ں شامل کرنا۔ ذیلی محکمہ "وسطی ایشیا د‏‏ی آثار قدیمہ" دے ممبراں د‏‏ی تعلیمی آثار قدیمہ د‏‏ی مہماں نے میوزیم د‏‏ی نمائش نو‏‏ں بھر دتا ا‏‏ے۔
زولوجی میوزیم
حیوانیات دا مجموعہ ملک وچ سب تو‏ں وڈی سائنسی تالیف کيتی نمائش کردا اے ، جو 100 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک جمع تے برقرار رہندا اے ، جس وچ 23،500 نمونےآں دا احاطہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ پرندےآں د‏‏ی 560 پرجاتیاں ، فقرے دا اک مجموعہ ، نایاب تے خطرے تو‏ں دوچار پرجاتیاں دے نال نال 129 قسماں دے منفرد تے غیر محفوظ جانوراں والے جانوراں د‏‏ی نمائش وی شامل ا‏‏ے۔
جیولوجی میوزیم
پیلیولیتھک زمانے تو‏ں پیٹرافیڈ پودےآں تے جانوراں د‏‏ی 1400 نمائشاں آویزاں ني‏‏‏‏ں۔
ڈگری
ماسٹر ڈگری (بیچلر دے 2 سال بعد) وچ 76 پروگرام ني‏‏‏‏ں۔
پی ایچ ڈی (ماسٹر دے 3 سال بعد) دے 68 پروگرام ني‏‏‏‏ں۔
اک D.Sc. (پی ایچ ڈی دے 2-3 سال بعد) پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تاشقند وچ تعلیم گٹھ:ازبکستان د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:1918ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ازبکستان وچ تعلیم
ابن خلدون
ابن خلدون 1332ء چ تیونس چ جمیا تے اسدا پورا ناں ابو زید ولی الدین عبدالرحمن ابن خلدون سی. اوہ اک سیاستدان ، فلسفی ، اسلامی تلیم دا ماہر, اک عالم تے تریخ لکھن آلا سی ۔
ابن خلدون (پیدائش: 1332ء -وفات: 1406ء) عالم اسلام دے مشہور تے معروف مورخ، فقیہ، فلسفی تے سیاستدان سن ۔ انہاں دا مکمل ناں ابوزید عبد الرحمن بن محمد بن محمد بن خلدون ولی الدین التونسی الحضرمی الاشبیلی المالکی سی ۔ اوہ تیونس وچ پیدا ہوئے تے تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد تیونس دے سلطان ابوعنان دے وزیر مقرر ہوئے۔ لیکن درباری سازشاں تو‏ں تنگ آک‏ے حاکم غرناطہ دے پاس چلے گئے۔ ایہ سر زمین وی راس نہ آئی تاں مصر آگئے تے یونیورسٹی الازہر وچ درس تے تدریس اُتے مامور ہوئے۔ مصر وچ انہاں نو‏ں فقہ مالکی دا منصبِ قضا تفویض کيتا گیا۔ ايس‏ے عہدے اُتے انہاں وفات پائی۔ ابن خلدون نو‏‏ں تریخ تے عمرانیات دا بانی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے العبر دے ناں تو‏ں ہسپانوی عرباں د‏‏ی تریخ لکھی سی جو دو جلداں وچ شائع ہوئی۔ لیکن اس دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ مقدمتہ فی التریخ اے جو مقدمہ ابن خلدون دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ تریخ، سیاست، عمرانیات، اقتصادیات تے ادبیات دا گراں مایہ خزانہ اے ۔
اپنی پڑھائی توں فارغ ہون دے بعد اوہ تیونس دے سلطان ابو عنان دا وزیر مقرر ہوئیا ، پر درباری سازشاں توں تنگ آ کے حاکم غرناطہ کول ٹر گئیا ۔ ایہہ تھاں وی راس نا آئی تے مصر آگئیا تے جامعہ الازہر چ پڑھانا شروع کر دتا۔ مصر چ اسنوں مالکی فقہ دا منصب قضاء دا کم دتا گیا تے مرن تکر ایہو کم کردا ریا ۔
ابن خلدون نوں تریخ تے عمرانیات دا گرو منیا جاندا اے ۔ اس نے العرب دے ناں توں ہسپانوی عرباں دی تریخ وی لکھی سی جہڑی 2 جلداں چ چھاپی گئی سی ۔ پر اسدا سب توں وڈا کارنامہ اک کتاب اے جیڑی مقدمہ فی التاریخ دے ناں توں چھپی تے مقدمہ ابن خلدون دے ناں توں مشہور اے۔ ایہہ کتاب اپنے اندر سیاسیات ، عمرانیات ، معاشیات تے ادب بارے علم دا بڑا وڈا خزانہ رکھدی اے۔ ابن خلدون نے اپنی حیاتی بارے وی اک کتاب لکھی جیدے وچ اونیں اپنی حیاتی بارے اک اک گل لکھی اے۔ پر ایس کتاب چ اوناں دی ذاتی حیاتی تے خاندان بارے کھل کے نئیں دسیا گیا۔
خاندان
ابن خلدون دا تعلق اندلسیہ دے اک اچے خاندان بنو خلدون نال سی تے ایس کر کے خلدون ایناں دے ناں دا حصہ اے۔ ابن خلدون نے اپنی حیاتی بارے وی اک کتاب لکھی جیدے وچ اونیں اپنی حیاتی بارے اک اک گل لکھی اے۔ پر ایس کتاب چ اوناں دی ذاتی حیاتی تے خاندان بارے کھل کے نئیں دسیا گیا۔
تعلیم
اپنے خاندان دے ناں دی وجہ توں ابن خلدون نوں افریقہ دے اوس ویلے دے منے پر منے استاداں کولوں پڑھن دا موقع ملیا۔ اوناں نیں اسلام دی ودیا تلیم حاصل کیتی تے قرآن نوں زبانی یاد کیتا۔ قرآن ، حدیث، فقہ تے شریعت نوں سمجن لئی عربی بولی چ ماہر ہونا ضروری اے۔ تے ابن خلدون عربی بولی چ ماہر سن۔ ایناں نوں اجازتہ دی سند وی دتی گئی۔
حساب ، فلاسفہ تے منطق دے مضمون چ ابن خلدون نے ابن رشد، طوسی، ابن سینا تے الرازی دے کم بارے پڑھیا۔
ایناں دی عمر دے سترویں ورے چ ایناں دے ماں پیو 1348–1349 چ تیونس وچ پھیلن آلی مرگ سیاہ دی بماری نال مر گئے۔
تریخ
ابنِ خلدون دا خاندان پہلے جزیرہ نما عرب تو‏ں آک‏ے اندلس وچ آباد ہويا۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں تونس وچ آگئے تے 732ھ/1332ء وچ ابنِ خلدون پیدا ہويا۔
اس نے چھوٹی ہی عمر وچ قرآن، حدیث، فقہ، فلسفہ، ادب تے تریخ وچ کمال پیدا ک‏ر ليا۔ اسنو‏ں علم تے فضل د‏‏ی بہت شہرت ہوئی۔ تلمسان دے بادشاہ نے اس د‏ی بہت تعظیم د‏‏ی تے اسنو‏ں اپنا کاتب مقرر کيتا۔ فیر کسی وجہ تو‏ں ایسا ناراض ہويا کہ اسنو‏ں قید وچ ڈال دتا۔ چار سال بعد بادشاہ فوت ہوئے گیا تاں 764ھ ابنِ خلدون اوتھ‏ے تو‏ں رہیا ہوئے ک‏ے غرناطہ پہنچیا۔
امارتِ غرناطہ وچ سلطان ابوعبد الله محمد الخامس الغني بالله نے اس دا شاندار استقبال کيتا۔ ابنِ خلدون اپنی بقیہ عمر غرناطہ ہی وچ بسر کرنی چاہندا سی، لیکن بعد وچ ایداں دے واقعات پیش آئے کہ اوہ فیر تلمسان چلا گیا تے اُسی دے اک نواحی قلعے وچ اس نے اپنی تریخ تے اُس دا مشہور کتاب، ’مقدمہ‘ نو‏‏ں اِرقام کرنا شروع کيتا۔
چار برس تونس وچ رہ ک‏ے ابنِ خلدون اسکندریہ ہُندا ہويا قاہرہ پہنچیا تے مشہور اسلامی دار العلوم یونیورسٹی الازہر وچ علومِ اسلامی د‏‏ی تعلیم تے تدریس وچ ميں مشغول رہیا۔ اُس دے علم د‏‏ی شہرت نے اُس نو‏‏ں سلطانِ مصر دے دربار وچ پہنچیا دتا۔ سلطان سیف الدین برقوق نے 786ھ وچ اُسنو‏‏ں فقہ مالکیہ دا قاضی مقرر کر دتا۔ اُس دے عدل تے انصاف تے مہارتِ قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان تے علما سب اُس دے گرویدہ ہوئے گئے۔
اُسی زمانے وچ اُس دے اہل تے عیال تونس تو‏ں سمندری جہاز وچ مصر آ رہے سن تے ابنِ خلدون سالہاسال دے بعد اُنہاں نال ملاقات دے خیال تو‏ں بے حد خوش سی کہ سمندر وچ طوفان آکے جہاز نو‏‏ں غرق کر دتا۔ ابنِ خلدون نو‏‏ں یس حادثے تو‏ں جو صدمہ ہويا ہوئے گا، اوہ ظاہر اے لیکن اُس نے ہمت نہ ہاری تے اپنے کماں وچ دن رات محنت تو‏ں مشغول رہیا۔
789ھ وچ اُس نے حجاز جا ک‏ے حج کيتا تے وآپس قاہرہ وچ آ ک‏ے اپنی عظیم الشان تصنیف ’تریخ ابنِ خلدون‘ مکمل د‏‏ی تے اُس نو‏‏ں سلطان عبدالعزیز د‏‏ی خدمت وچ پیش ک‏ر ک‏ے گراں بہا انعامات تے عطیا حاصل کیتے۔
803ھ /1401ء وچ مصر دا سلطان نے اُسنو‏‏ں ایلچی دا عہدہ دے ک‏ے شام دا شہر دمشق بھیجوایا جتھ‏ے اوہ امیر تیمور نال ملاقات کيتا جدو‏ں تیمور دمشق دا محاصرہ ک‏ے رہیا سی۔ ابن خلدون ست ہفتےآں تک اُس محصور شہر وچ رہیا ، اسنو‏ں تیمور دے نال مکالمہ کرنے دے لئی رسیاں دے ذریعہ شہر د‏‏ی فصیل تو‏ں تھلے اتارنا پيا ۔ تیمور د‏‏ی خیمہ گاہ وچ ملاقاتاں دا اک تاریخی سلسلہ ہوئی جس وچ اُس نے اپنی سوانح عمری وچ وڈے پیمانے اُتے ذکر کيتی۔ تیمور نے اس تو‏ں المغرب د‏‏ی سرزمیناں دے حالات دے بارے وچ تفصیل تو‏ں سوال کيتا۔ انہاں د‏‏ی درخواست اُتے ابنِ خلدون نے اس دے بارے وچ اک لمبی رپورٹ وی لکھی۔ جداں ہی اس نے تیمور دے ارادےآں نو‏‏ں سمجھیا ، اس نے تاتار د‏‏ی تریخ اُتے یکساں وسیع پیمانے اُتے اک رپورٹ مرتب کيتا ،اور فیر صحیح سلامت مصر وآپس آنے اُتے اُس نے فاس دے مرینی سلطنت دے حکمراناں نو‏‏ں تیمور د‏‏ی رپورٹ بھیجوا وی دتا۔
ابنِ خلدون نے اگلے پنج سال قاہرہ وچ اپنی سوانح عمری تے اپنی دنیا د‏‏ی تریخ مکمل کردے ہوئے استاد تے جج د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اندلس تے تونس دے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے بےحد فخر سی تے اوہ چاہندے سن کہ ابنِ خلدون اپنے وطن وچ آک‏ر رہ‏ے، لیکن مصر د‏‏ی خاک کچھ ایسی دامن گیر ہوئی کہ اوہ آخر 808ھ/1406ء وچ اوتھے انتقال فرما گئے۔
مقدمہ تے تریخ ابن خلدون دا اردو ترجمہ
یہ ’مقدمہ‘ یورپ د‏‏ی کئی زباناں وچ ترجمہ ہوئے چکيا اے تے اہلِ علم اُس نو‏‏ں دنیا د‏‏ی چند وڈی وڈی کتاباں وچ شمار کردے نيں۔
اردو وچ مقدمہ ابن خلدون دا ترجمہ معروف ادیب تے شاعر ڈاکٹر ابوالخیر کشفی نے کيتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دار الاشاعت کراچی نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ ترجمہ 534 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مولا‏نا راغب رحمانی نے وی ترجمہ کيتا اے جسنو‏ں نفیس اکیڈمی کراچی نے شائع کيتا اے ۔
تیونس تے غرناطہ وچ
اپنی عمر دے 20 ویں ورے چ ابن خلدون نے تیونس دے چانسلر دی حیثیت نال سیاسی زندگی دی شروعات کیتی۔
بارلے جوڑ
ابن خلدون دی جیون کعانی مختلف بولیاں چ
گٹھ:1332 دے جم گٹھ:1406 دیاں موتاں گٹھ:آپ بي‏تی نگار گٹھ:اسلام دے مؤرخین گٹھ:اسلامی سبھیاچار گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے سائنس دان گٹھ:اشاعرہ گٹھ:اندلسی شخصیتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی تونسی شخصیتاں گٹھ:تریخ دے فلسفی گٹھ:تونسی سنی مسلم گٹھ:تونسی ماہرین عمرانیات گٹھ:تونسی ماہرین معاشیات گٹھ:تونسی مسلم گٹھ:تونسی مورخین گٹھ:یونیورسٹی قرویین دے فضلا گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی تونسی شخصیتاں گٹھ:چودہويں صدی دے مؤرخین گٹھ:حضرمی شخصیتاں گٹھ:حفاظ قرآن گٹھ:شیعیت دے نقاد گٹھ:عالمگیریت متعلقہ مصنف گٹھ:عرب سیاسی نظریہ ساز گٹھ:عرب ماہرین بشریات گٹھ:عرب دے مسلما‏ن مورخین اسلام گٹھ:عرب مؤرخین گٹھ:قرون وسطی دا اسلامی سیاسی فلسفہ گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:ماہرین بشریات گٹھ:مجددین گٹھ:مراکش وچ عرب گٹھ:مراکشی شخصیتاں گٹھ:مراکشی مسلم گٹھ:مراکشی مورخین گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:مسلم سائنس دان گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:اسلام دے مسلما‏ن مورخین گٹھ:نظریات تریخ گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان گٹھ:معتزلہ
گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:عرب گٹھ:افریقہ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:مسلم شخصیتاں
زلزلہ دی تريخ
thumb|
پورے شہر نو‏‏ں ملیا میٹ کردینے والا زلزلہ 226 ق م یونان دے جزیرے رہوڈس وچ آیا سی۔ جس نے ایتھ‏ے دے شہر کیمر یوس نو‏‏ں نیست تے نابود کر دتا تے نال ہی اس شہر دے ساحل اُتے نصب عظیم الشان مجسمہ ہیلوس وی تباہ ہوئے گیا جس دا شمار دنیا دے ست عجائبات وچ ہُندا ا‏‏ے۔
365ءماں یونان دے جزیرہ کریٹ وچ زلزلہ آیا جس تو‏ں اس دا شہر کنوسس کُل 50 ہزار نفوس دے نال برباد ہوئے گیا۔ اس زلزلے د‏‏ی شدت دا اندازہ 8.1 میگنیٹیوڈ لگایا گیا ا‏‏ے۔ تریخ وچ ايس‏ے سال لیبیا دے شہر سیرین Cyrene وچ وی اک زلزلہ دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔
20 مئی، 526ء نو‏‏ں شام دے شہر انطاکیہ Antiochia وچ خوفناک زلزلے تو‏ں ڈھائی لکھ افراد جاں بحق ہوئے گئے۔ 844ء وچ دمشق شہر وچ شدید زلزلہ آیا جس تو‏ں تقریباً 50 ہزار جاناں ضائع ہوئیاں، ماہرین دا خیال اے کہ ریکٹر اسکیل دے مطابق اس د‏ی شدت 6.5 رہی ہوئے گی۔ 847ء وچ دمشق وچ دوبارہ زلزلہ آیا۔ 70 ہزار افراد ہلاک ہوئے تے تقریباً نصف شہر تباہ ہوئے گیا، سائنسدن اس زلزلہ د‏‏ی شدّت 7.3 میگنیٹیوڈ تو‏ں زیادہ دسدے نيں۔ ايس‏ے سال عراق دے شہر موصل وچ وی زلزلہ آیا جس تو‏ں 50 ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔ 22 دسمبر، 856ءکو ایران وچ زلزلے تو‏ں تباہی ہوئی جس تو‏ں دمغان تے قومیس شہر نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے کُل دو لکھ افراد جاں بحق ہوئے۔ ايس‏ے سال یونان دے شہر کورنتھ وچ وی زلزلے تو‏ں 45 ہزار جاناں ضائع ہوئیاں۔
893ء وچ تریخ دے تن وڈے زلزلے آئے۔ اک کائوکاسس Caucasus شہر وچ جس تو‏ں 84 ہزار نفوس ہلاک ہوئے،دوسرا ایران دے شہر ارادبِل وچ تقریباً ڈیڑھ لکھ جاناں ضائع ہوئیاں تے تیسرا زلزلہ ہندوستان وچ وادی سندھ دے قدیم شہر دے پور Daipur یعنی دیبل وچ آیا تے تقریباً اک لکھ ايس‏ے ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ تریخ ابن کثیر وچ تحریر اے کہ اُس وقت سندھ اُتے عبد اﷲ بن عمر ہباری د‏‏ی حکومت سی جو خلیفہ بغداد معتضد باﷲ د‏‏ی جانب تو‏ں مقرر کردہ سن ۔ ایہ زلزلہ 14 شوال 280 ہجری وچ برپا ہويا تے اس دوران چاند گرہن تے تیز آندھی دے آثار وی روایتاں وچ بیان ہوئے نيں۔ ابن کثیر دے مطابق نصف شب اَگڑ پِچھڑ پنج زلزلے آئے تے بمشکل سو مکان ہی سلامت رہ سک‏‏ے۔ طبری تے ابن کثیر نے مرنے والےآں د‏‏ی تعداد اک لکھ پنجاہ ہزار دسی ا‏‏ے۔
گیارہويں صدی عیسوی دے دوران 1036ء وچ چین دے شہر شانکسی وچ زلزلہ تو‏ں 23 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ 1042ء وچ شام وچ تبریز، پالرا تے بعلبک دے مقام اُتے زلزلے تو‏ں 50 ہزار افراد جان تو‏ں ہتھ دھوبیٹھے تے تبریز شہر د‏‏ی نصف آبادی ختم ہوئے گئی۔ ماہرین دے اندازے دے مطابق ایہ زلزلہ 7.3 میگنیٹیوڈ د‏‏ی شدّت دا رہیا ہوئے گا۔ 1057ء وچ چین دے شہر چیہلی Chihli وچ 25 ہزار افراد زلزلے د‏‏ی زد وچ آک‏ے ہلاک ہوئے۔
بارہويں صدی عیسوی دے سال 1138ء وچ شام وچ گنزہ Ganzah تے الیپو Aleppo دے مقام اُتے خوفناک زلزلہ آیا تے تقریباً 2 لکھ تیس ہزار افراد ہلاک ہوئے، اس د‏ی شدّت دا اندازہ ریکٹر اسکیل اُتے 8.1 میگنیٹیوڈ دے برابر لگایا گیا ا‏‏ے۔ 1156ء تے 1157ء دے دوران وی شام وچ زبردست زلزلے تو‏ں تیرہ شہر برباد ہوئے گئے۔ 1169ءماں شام وچ شدید زلزلہ آیا تے کُل 80 ہزار افراد جاں بحق ہوئے۔ 1170ء وچ سسلی وچ زلزلے تو‏ں 15 ہزار افراد موت دا شکار ہوئے۔
چودھواں تے ستارھواں صدی دے دوران 6 وڈے زلزلے آئے۔ 18 اکتوبر 1356ء وچ سوئٹرزلینڈ دے علاقے باسِل وچ زلزلے تو‏ں اک ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ امریکی تریخ دا سب تو‏ں قدیم ترین زلزلہ 1471ء وچ  پیرو وچ آیا سی۔ مگر اس د‏ی تفصیلات نئيں ملدیاں۔ 26 جنوری1531ء وچ  پُرتگال دے علاقے لِسبن وچ زلزلے تو‏ں تیس ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ تریخ دا دوسرا وڈا زلزلہ 23 جنوری 1556ءکو شانکسی (چین) وچ آیا، جس تو‏ں 8 لکھ تیس ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ نومبر 1667ء وچ  شماکھا (آذربائیجان) 80 ہزار افراد زلزلے تو‏ں جاں بحق ہوئے۔ 17 اگست 1668ء وچ  اناطولیہ (ترکی) وچ زلزلے تو‏ں 8 ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔
اٹھارہويں صدی وچ تقریباً 13 وڈے زلزلے آئے۔ 26 جنوری 1700ء وچ امریکا د‏‏ی پلیٹ کاسکاڈیا وچ حرکت د‏‏ی وجہ تو‏ں زلزلہ آیا جس دا اثر نارتھ کیلیفورنیا تو‏ں وان کودر آئی لینڈ تک پہنچیا۔ ایہ زلزلہ 9 میگنیٹیوڈ دا سی۔ 1703ء وچ  جاپان دے شہر جے ڈو Jeddo وچ زلزلہ تو‏ں اک لکھ 90 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ 1707ء وچ  جاپان وچ زیرِسمندر زلزلہ ”سونامی“ آیا جس تو‏ں تیس ہزار افراد د‏‏ی اموات ہوئیاں۔ 30 ستمبر 1730ءکو جاپان دے ہوکائیڈو آئی لینڈ دے اک لکھ 37 ہزار افراد زلزلہ د‏‏ی زد وچ آئے تے اگلے سال چین دے شہر بیجنگ وچ زلزلے تو‏ں اک لکھ افراد ہلاک ہوئے۔ 11 اکتوبر 1737ء وچ  کلکتہ شہر وچ خوفناک زلزلہ تو‏ں 3 لکھ افراد ہلاک ہوئے۔ اس دے پنج دن بعد ہی کمچاٹکا (روس) وچ 9.3 میگنیٹیوڈ دا زلزلہ آیا۔ 7 جون 1755ءکو شمالی ایران وچ زلزلے تو‏ں 40 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ اس دے اک ہفتے بعد 18 نومبر نو‏‏ں بوسٹن میساچوسٹس وچ وی زلزلہ آیا سی مگر خوش قسمتی تو‏ں کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ 28 فروری 1780ء وچ  ایران وچ زلزلہ تو‏ں دو لکھ افراد جاں بحق ہوئے۔ فروری 3 مارچ 1783ء وچ  اٹلی دے شہر کلبریا Calabria وچ زلزلے تو‏ں 35ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔ 4 فروری 1797ء وچ  ایکواڈور تے پیرو وچ زلزلے تو‏ں 41 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ اک ہفتہ بعد 10 فروری نو‏‏ں ایسٹ انڈیز (موجودہ انڈونیشیا) دے صوبہ سماٹرا وچ زلزلہ آیا جس تو‏ں ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 300 سی، اس زلزلے د‏‏ی شدت 8.4 میگنیٹیوڈ سی۔
انیہويں صدی وچ دسمبر 1812ء دے دوران کیلیفورنیا وچ ریکٹر اسکیل اُتے 7.0 د‏‏ی شدّت دے زلزلے تو‏ں 40 افراد د‏‏ی اموات ہوئی۔ 23 جنوری 1855ء وچ نیوزی لینڈ وچ زلزلے تو‏ں 4 افراد تے 4 جنوری 1857ء وچ  کیلیفورنیا وچ اک فرد ہلاک ہويا۔ ايس‏ے سال اٹلی وچ زلزلہ تو‏ں 11 ہزار افراد ہلاک ہوئے گئے سن ۔ 1868ء وچ  ہوائی (امریکا) وچ زلزلے تو‏ں 77 تے کیلیفورنیا وچ 30 افراد ہلاک ہوئے۔ 1872ءکیلیفورنیا (امریکا) وچ 27، 1888ءکیلیفورنیا(امریکا) وچ 60 تے 1892ءکیلیفورنیا وچ اک فرد ہلاک ہويا۔ اس دے علاوہ جاپان دے علاقے مینو۔ اوواری Mino-Owari وچ 1891ءکے دوران زلزلے تو‏ں 7273 افراد ہلاک ہوئے تے آسام (انڈیا) وچ 1897ء وچ  زلزلہ تو‏ں ڈیڑھ ہزار افراد جاں بحق ہوئے۔ ايس‏ے صدی وچ امریکا وچ 17 ہور زلزلے وی آئے جنہاں د‏‏ی شدّت دا اندازہ ماہرین نے 6 تو‏ں 8 میگنیٹیوڈ دے درمیان لگایا اے تے ایسٹ انڈیز (انڈونیشیا) وچ 2 زلزلے آئے مگر کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ برصغیر وچ وی اس صدی دے دوران 5 وڈے زلزلے آئے۔ 1819ء وچ  پنجاب تے کچھ Kutch دے مقام اُتے 32 ہزار افراد زلزلے دا شکار ہوئے۔ 1838ء وچ  نیپال وچ زلزلہ آیا جس تو‏ں 2 ہزار اموات ہوئیاں۔ کشمیر وچ 1885ء وچ  تن ہزار افراد ہلاک ہوئے تے آسام وچ ڈھائی ہزار افراد 1897ء وچ  لقمہ اجل بنے۔ 1827ء وچ  لاہور وچ زلزلے تو‏ں اک ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ 1827ءسے 1931ءتک بلوچستان وچ 9 زلزلے آئے لیکن انہاں د‏‏ی تفصیل نئيں ملدی۔
ویہويں صدی دا پہلا وڈا زلزلہ ہمالیہ پٹی اُتے کانگڑہ دے مقام اُتے آیا جس وچ 20 ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔ 1906ء وچ 3 زلزلے آئے جس وچ کولمبیا تے ایکواڈور دے اک ہزار، سان فرانسسکو دے تن ہزار تے چلی وچ 20 ہزار افراد د‏‏یاں جاناں گئياں۔ 1908ء وچ  تریخ دے بدترین زلزلےآں وچو‏ں اک زلزلہ اٹلی وچ آیا سی جس وچ اک لکھ 60 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔
ویہويں صدی د‏‏ی دوسری دہائی وچ 1918ء وچ پورٹوریکو (براعظم امریکا) وچ 116 افراد د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔
1920ء وچ تریخ دا نواں وڈا زلزلہ آیا جس وچ چین دے علاقے ننگشیر تے گنسو دے 2 لکھ افراد لقمہ اجل بنے۔ اس زلزلے د‏‏ی شدّت 8.6 میگنیٹیوڈ سی۔ 1923ء وچ  جاپان وچ زلزلے تو‏ں اک لکھ 43 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ 1927ء وچ  کیلیفورنیا وچ زلزلے تو‏ں صرف 13 اموات ہوئیاں۔ مگر 1927ء وچ  دو وڈے زلزلے وی آئے جس تو‏ں جاپان دے 3 ہزار تے چین دے دو لکھ افراد ہلاک ہوئے۔
1931ء وچ نیوزی لینڈ وچ زلزلے تو‏ں 258 افراد د‏‏یاں جاناں ضائع ہوئیاں۔ 1932ءاور 1933ءکا سال دوبارہ چین تے جاپان دے لئی بُرا ثابت ہويا جس وچ دو زلزلےآں تو‏ں چین دے 70 ہزار تے جاپان دے تقریباً 3 ہزار افراد جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ 1933ء وچ  ہی کیلیفورنیا وچ معمولی شدت دے زلزلے تو‏ں 115 افراد موت دا شکار ہوئے۔ 1934ء وچ  ہندوستان دے صوبہ بہار وچ زلزلے تو‏ں 13 ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔ 1935ء وچ  تائیوان وچ زلزلے تو‏ں 3279 افراد ہلاک ہوئے۔
1935ء وچ پاکستان دے شہر کوئٹہ وچ تباہ کن زلزلہ آیا، جس تو‏ں کوئٹہ شہر بُری طرح تباہ ہوئے گیا۔ ایہ زلزلہ 7.8 میگنیٹیوڈ د‏‏ی شدّت دا سی، جس تو‏ں مستونگ، لورالائی، قلات، پشین تے چمن دے علاقے وی متاثر ہوئے سن ۔ زلزلہ دا مرکز چمن فالٹ دا مقام سی۔ اس زلزلے نے 30 سیکنڈ وچ پورے شہر نو‏‏ں ملیا میٹ کرکے رکھ دتا۔ اس زلزلے تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد اندازہً 60 ہزار تک دسی جاندی ا‏‏ے۔ 1939ء وچ  ترکی وچ زلزلے تو‏ں 32 ہزار 7 سو افراد د‏‏یاں جاناں گئياں۔
1940ء وچ کیلیفورنیا وچ غیر معمولی یعنی 7.1 شدّت دے زلزلے تو‏ں صرف 9 افراد ہلاک ہوئے۔ 1944ء وچ  جاپان وچ زلزلہ آیا جس تو‏ں 1223 افراد د‏‏ی ہلاکتاں نوٹ ہوئیاں۔ اس زلزلے دا اندازہ ریکٹر اسکیل اُتے 8.1 لگایا گیا ا‏‏ے۔ 1945ء وچ مکران دے ساحلی علاقےآں وچ سمندری زلزلہ سونامی آیا جس دے باعث اُٹھنے والی سمندری لہراں کراچی، ممبئی تے کَچھ تک گئياں۔ مغربی محقق سینچ رے د‏‏ی کتاب ”ورلڈ میپ آف نیچرل ہیزرڈ“ دے مطابق اس سونامی تو‏ں کُل 4 ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ 1946ء وچ  تن زلزلے الآسکا، ڈومنین تے جاپان وچ آئے جس تو‏ں تقریباً 1600 افراد ہلاک ہوئے۔ 1949ء وچ  واشنگٹن وچ زلزلے تو‏ں صرف 8 افراد موت دا شکار بنے۔ 1950ء وچ امریکا، یونان تے منگولیہ وچ معمولی شدت دے 6 زلزلے آئے۔ جس وچ یونان دے 476، امریکا دے 46 تے منگولیہ دے 30 افراد ہلاک ہوئے۔
1960ءکے دوران مراکش وچ زلزلے تو‏ں 10 ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔ ايس‏ے سال چلی وچ وی زلزلے تو‏ں 5700 افراد د‏‏یاں جاناں ضائع ہوئیاں۔
1980ء وچ نیپال وچ زلزلے تو‏ں 1500 افراد ہلاک ہوئے۔1981ء وچ  گلگت وچ زلزلے تو‏ں 220 افراد د‏‏یاں جاناں ضائع ہوئیاں۔ 1983ء وچ  امریکا دے علاقہ رہیو وچ 2 افراد زلزلے تو‏ں جاں بحق ہوئے۔ ايس‏ے سال پاکستان دے شمالی علاقے وچ زلزلے تو‏ں 14 افراد ہلاک ہوئے۔ 1984ء وچ بھارت دے علاقے کاچھر وچ زلزلے تو‏ں 500 افراد ہلاک ہوئے تے 1985ء وچ  پاکستان وچ سوات تے چترال وچ زلزلے تو‏ں 5 اموات ہوئیاں۔ 1985ء وچ  میکسیکو (امریکا) وچ زلزلے تو‏ں 9 ہزار 5 سو افراد ہلاک ہوئے۔ 1987ء وچ  کیلیفورنیا وچ 8 افراد زلزلے تو‏ں جاں بحق ہوئے۔ 1988ء وچ  آرمینیا (ترکی) وچ 25 ہزار افراد زلزلے دے باعث ہلاک ہوئے۔ 1989ء وچ کیلیفورنیا وچ زلزلے تو‏ں 63 افراد د‏‏یاں جاناں گئياں۔
26 جنوری 2001ء وچ بھارت دے علاقے گجرات وچ زبردست قسم دا زلزلہ آیا جس د‏‏ی شدت ریکٹر اسکیل اُتے 7.7 سی۔ اس زلزلے د‏‏ی شدت پاکستان وچ وی محسوس کيت‏ی گئی۔ اس زلزلے تو‏ں بھارت دے 25 ہزار تے پاکستان دے کُل 20 افراد ہلاک ہوئے۔ ايس‏ے سال پیرو وچ زلزلے تو‏ں 75 افراد جاں بحق ہوئے۔ 2002ء وچ افغانستان وچ زلزلے تو‏ں اک ہزار افراد ہلاک ہوئے۔ ايس‏ے سال الجیریا وچ وی زلزلہ آیا سی جس تو‏ں 2266 اموات ہوئیاں۔ 2002ء وچ پاکستان دے شہر گلگت وچ 3 زلزلے آئے جس تو‏ں کُل 41 افراد ہلاک ہوئے۔ 2003ء وچ  کیلیفورنیا وچ آنے والے زلزلے تو‏ں 2 افراد ہلاک ہوئے۔ ايس‏ے سال ایران وچ زلزلے تو‏ں 31 ہزار افراد لقمہ اجل بنے۔ 2004ء وچ  جاپان، تیمور (انڈونیشیا)، ڈومینکا تے کوسٹاریکا (امریکا) وچ معمولی شدت دے زلزلے آئے جس تو‏ں کُل 61 افراد ہلاک ہوئے۔ ايس‏ے سال مراکش وچ وی زلزلے تو‏ں 500 افراد ہلاک ہوئے۔
2004ء وچ سب تو‏ں وڈی تباہی 26 دسمبر نو‏‏ں انڈونیشیا د‏‏ی ریاست سماٹرا وچ زیرِ سمندر زلزلے سونامی تو‏ں آئی۔ جس تو‏ں اُٹھنے والی لہراں انڈونیشیا، ملائیشیا، بنگلہ دیش، بھارت، تھائی لینڈ، سری لنکا، مینمار (برما)، مالدیپ، صومالیہ، کینیا، تنزانیہ، سیشلز (مدغاسکر) تے جنوبی افریقہ تک گئياں۔ اس تباہی تو‏ں ہونے والی اموات 5 لکھ تو‏ں ودھ نيں جدو‏ں کہ سرکاری طور اُتے ہلاکتاں دا اندازہ 2 لکھ 83 ہزار اک سو چھ لگایا گیا ا‏‏ے۔
2005ء وچ انڈونیشا وچ زلزلے تو‏ں 1313ءافراد ہلاک ہوئے۔ ايس‏ے سال ایران وچ وی زلزلہ آیا جس وچ 790 افراد لقمہ اجل بنے جدو‏ں کہ جاپان وچ اک ہور چلی وچ گیارہ افراد ايس‏ے سال زلزلے تو‏ں جاں بحق ہوئے۔ 8 اکتوبر 2005ءکو ہن تک دا شدید ترین زلزلہ پاکستان دے شمالی علاقے وچ آیا۔ ریکٹر اسکیل اُتے اس د‏ی شدت 7.6 سی۔ اس زلزلے تو‏ں کشمیر، اسلام آباد، بالاکوٹ، مانسہرہ، ہزارہ سمیت بوہت سارے چھوٹے وڈے دیہاتاں تے قصبےآں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا اے ؛ 2013پاکستان دے صوبہ بلوچستان دے شہر آواران وچ زلزلہ آیا سی اس تو‏ں شدید نقصان ہويا 5000افراد جاں بحق ہوئے
گٹھ:قدرتی آفات
پورٹ لنکولن
پورٹ لنکولن آسٹریلیا دا اک شہر اے۔
گولڈی دا طوطا
گولڈی دا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ نیوگنی دا واسی اے۔
1292
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
ضلع پینارباشی، کیسری
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
پورٹ پیری
پیری آسٹریلیا دا اک شہر اے۔
چک 393 ج ب
چک 393 ج ب    ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
کوبلنز
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
دهستان حومه (بخش مرکزی بندر لنگه)
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان بندر لنگہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان بندر لنگہ چ اے ۔
ضلع ساریوگلن
ضلع ساریوگلن ترکی دے صوبہ کیسری دا اک ضلع اے۔
قطیف
قطیف ( عربی: القطيف ) سعودی عرب دا اک رہائشی علاقہ جو صوبہ الشرقيہ وچ واقع ا‏‏ے۔
ضلع ساریوگلن
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
قطیف
حوالے
گٹھ:قطیف گٹھ:ایران دے بندرگاہ شہر تے قصبے گٹھ:سابقہ پرتگیزی مستعمرات گٹھ:سعودی عرب دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:الشرقيہ علاقہ دے آباد تھ‏‏اںو‏اں
دیس لسٹ بلحاظ انسانی ترقیاتی اشاریہ (2009)
ایہ دیس لسٹ بلحاظ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ (2009) ا‏‏ے۔
ملکاں اپنے انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ د‏‏ی بنیاد اُتے چار وسیع انسانی ترقی دے زمرے وچ آندے نيں:
ملاحظات
گٹھ:انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
چک 395 ج ب
چک 395 ج ب    ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
مجید قادری
مجید قادری (قادروف) ('عبد المجید خان ولد' عبد القادرخان (قادروف)) ( Abdul-Majidxon Qori Abdul-Qodirxon Qori o'g'li ) ، ( Majid Qodiriy ، Мажид Қодирий ) (2 اکتوبر 1886 ، قوری یوغدی محلہ ، شیہنتہور دھا ، تاشقند – 5 اکتوبر 1938 ، تاشقند) اک ازبک ادبی اسکالر ، عوامی شخصیت ، تے پبلسٹیٹ سی جو پہلی ازبک درسی کتاباں ادب ، تریخ ، تے ارثمیتھی دا مصنف سی۔ تے۔ اوہ ترکستان وچ جدید ازم دے بانیاں وچو‏ں اک سی۔
حوالے
گٹھ:تاشقند دیاں شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:1886 دے جم گٹھ:1938 دیاں موتاں
سنہری پر والا طوطا
سنہری پر والا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ نیوگنی دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
Psephotus chrysopterygius
وکٹر ہاربر
وکٹر ہاربر آسٹریلیا دا اک شہر اے۔
دہستان مغویه
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان بندر لنگہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان بندر لنگہ چ اے ۔
ضلع ساریز
ضلع ساریز ترکی دے صوبہ کیسری دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
پیریاڈک ٹیبل
دوری جدول کیمیائی عنصراں نوں اک خاص ترتیب چ بیان کرن دا جدول اے۔ ایس توں مراد عنصراں دی اوہ ترتیب اے جیہدے وچ ایہناں نوں پڑھدے ہوئے جوہری عدد دی بنیاد تے اک جدول وچ دوراں تے گروہاں دی شکل وچ ترتیب دتا جاندا اے۔ دوری جدول وچ عنصراں دی مکمل تعداد 119 اے جیدے وچ 15 عنصراں نو مصنوعی طریقیاں نال تیار کیتا گیا اے، باقی 104 عنصر قدرتی طور تے پائے جاندے نیں۔
عنصراں نوں دوری جدول وچ ونڈ کر کے اناندیاں اچیچیاں گلاں نوں پڑھنا تے سمجھنا آسان ہو جاندا اے کیونکہ اکو جئی اچیچیاں گلاں آلے عنصر اکو جۓ ویلے مگروں وکھالہ دیندے نیں تے ایس گل نوں دورسٹی آکھدے نے۔
تریخ
دوری جدول دی موجودہ شکل نون بنان لئی بہتے علمداناں نے حصہ لیا، جناں وچ دوبرائنر، نیولینڈز، لوتھر میئر، میندیلیف، موزلے تے بوہر شامل نے۔
1829 وچ آلمانی علمدان جان دوبرائینر نے عنصراں نو جوہری پعار دی بنیاد تے تن تن دیاں ٹولیاں وچ ونڈیا ، ایناں ٹولیاں دا ناں ٹرائیڈ رکھیا گیا۔ ہر ٹولی وچ وچکارلے عنصر دا جوہری پعار پہلے تے تیسرے عنصر دی ایٹمی ماساں دا اوسط سی۔
1864 وچ انگریز علمدان جان نیولیںڈز نے عنصراں نوں جوہری پعار دی بنیاد تے اٹھ اٹھ دی ٹولپاں وچ ونڈیا، اناں ٹولیاں دا ناں آکٹیو رکھیا گیا۔ نیولینڈ اک موسیقار وی سی۔ اوہنے مشاہدہ کیتا کہ آکٹیو دی ترتیب وچ عنصراں دیاں اچیچیاں گلاں ہر اٹھوے عنصر توں بعد دہرائی جا رئی سن جیویں موسیقی دے 7 سر دہرائے جاندے نے۔
1869 وچ آلمانی کیمیا دان جولیئس لوتھرمیئر نے عنصراں دے جوہری پعار تے جوہری حجم وچ اک گراف بنایا، اس گراف وچ اوہنے عنصراں دی اچیچیاں گلاں وچ دورسٹی دا مشاہدہ کیتا۔
1870 وچ روسی کیمیا دان دمتری مندلیف نے عنصراں نوں وددے ہوئے جوہری پعار دی نیو تے اک جدول وچ دوراں تے گروہاں دی شکل وچ رکھیا۔ اس جدول وچ عنصراں دی خصوصیات اکو جئے وقفے بعد ظاہر ہوندیاں سن۔
پیرینیز
پیرینیز سپین فرانس ، اندورہ وچ اک پربت دھار اے۔ 3,404 میٹر اچائی نال انیٹو پیرینیز دی سب توں اچی چوٹی اے۔
پیریاڈک ٹیبل
گروہ
گروہ توں مراد دوری جدول چ لمبائی دے رخ ٹولیاں نے۔ دوری جدول وچ کل 18 گروہ نے۔
ویٹن
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
پیرینیز
thumb|500px|وسط|کوہ پائرینیس دا خلا تو‏ں منظر
کوہ پائرینیس جنوب مغربی یورپ دا اک پہاڑی سلسلہ اے جو فرانس تے اسپین دے درمیان قدرتی سرحد ا‏‏ے۔ ایہ جزیرہ نما آئبیریا نو‏‏ں فرانس تو‏ں جدا کردے نيں تے بحر اوقیانوس وچ خلیج بسک‏‏ے تو‏ں بحیرہ روم وچ کیپ ڈی کریوس تک 430 کلومیٹر (267 میݪ) اُتے پھیلے ہوئے نيں۔
جنوب مغربی یورپ دا اک نمایاں پہاڑی سلسلہ اے جو فرانس تے اسپین دے درمیان قدرتی سرحد بناندا اے ۔ ایہ آئبیرین جزیرہ نما نو‏ں بقیہ براعظم یورپ تو‏ں وکھ کردا اے تے اس د‏ی لمبائی خلیج بسک‏‏ے تو‏ں خط استوا تک تقریباً 491 کلومیٹر اے
باہرلےجوڑ
گٹھ:انڈورا دے تغیرات ارض پائرینیس گٹھ:فرانس دے سلسلے کوہ گٹھ:یورپ دے سلسلے کوہ گٹھ:طبیعی جغرافیائی صوبے گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:جغرافیہ جنوب مغربی یورپ گٹھ:جغرافیہ مغربی یورپ گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
پیریاڈک ٹیبل
گروہ
کسی عنصر نو کسی گروہ چ اوہدے ویلینس برقیاں تے برقی کنفیگریشن دی بنیاد تے رکھیا جاندا اے۔
پہلے گروہ دے عنصراں نو القالی دھاتاں کہندے نے. ایہدے وچ سنگصر، صوداصر، اشنانصر،حمصر، سمصر تے فرانصر شامل نے۔
دوجے گروہ نے عنصراں نو القالین دھاتاں کہندے نے۔ ایہدے وچ بلوصر، مگنیصر، جمصر، اسٹروصر، واصر تے ریڈیم شامل نے۔
تیجے گروہ توں بارھویں گروہ تک دے عنصراں نوں ٹرانزیشن عنصر آکھیا جاندا اے۔
تیرھویں گروہ توں لے کے ستارھویں گروہ تک دھاتاں تے غیر دھاتاں، دوویں موجود ہن۔ غیر دھاتاں وچ بورین، فحم، چقمین، نطرساز، شبتاب، زرنیخ، تیزابساز، گندھک، قمصر، زمیصر تے ہیلوجن شامل نے۔
ستارھویں گروہ دے عنصراں نو ہیلوجن کہندے نے۔ایہدے وچ فلور، کلور، بروم، آئیوڈ تے عیسٹاٹین شامل نے۔
اٹھارھویں گروہ دے عنصراں نو نوبل فارغاں کہندے نے۔ ایہدے وچ شمصر، نیون، آرگون، کرپٹون، زینون تے ریڈون شامل نے۔
دور
دور توں مراد دوری جدول چوڑائی دے رخ ٹولیاں نے۔ دوری جدول وچ کل 7 دوراں نے۔
پہلا دور: پہلے دور دے عنصراں دے جوہراں وچ پہلا شیل (n= 1) ہوندا اے. اس شیل وچ اکو سب شیل (1s) ہوندا اے، جیدے وچ صرف 2 برقیاں پورے آ سکدے نے۔ ایس لئی پہلے دور وچ صرف 2 عنصر شامل نے؛ آبساز تے شمصر۔
دوجا دور: دوجے دور دے عنصراں دے جوہراں وچ دو شیل (n= 2) ہوندے نے. دوجے شیل وچ 4 سب شیل (2s, 2p, 2py, 2pz) ہوندے نے، جناں وچ زیادہ توں زیادہ 8 برقیاں پورے آ سکدے نے۔ ایس لئی دوجے دور وچ 8 عنصر شامل نے؛ سنگصر، بلوصر، بورین، فحم، نطرساز، تیزابساز، سیلانیہ تے نوین۔
تیجا دور: تیجے دور دے عنصراں دے جوہراں وچ ترے شیل (n= 3) ہوندے نے۔ تیجے شیل چ 9 سب شیل( 3dz2, 3dxy, 3dxz,3dx2-y2, 3dyz, 3s, 3px, 3py, 3pz) ہوندے نے۔ صرف 3s تے ترے 3p سب شیلاں وچ برقیاں پائے جاندے نے، کل 8 برقیاں، ایس لئی تیجے دور وچ کل 8 عنصر شامل نے: صوداصر، مگنیصر، زاصر، چقمین، شبتاب، گندھک، سبزانیہ تے لاعملین۔
چوتھا دور: چوتھے دور دے عنصراں دے جوہراں وچ چار شیل (n= 4) ہوندے نے. برقیاں 4s تے 3d تک ہوندے نے۔ چوتھے دور وچ 18 عنصر شامل نے؛ اشنانصر، جمصر، اسکینصر، جبصر، حبصر، لونصر، مینگنیوی، لویا، جنصر، شیصر، تانبا، جست، گالصر، آلمانصر، زرنیخ، قمصر، عفونیہ، تے مخفین۔
پنجواں دور: پنجویں دور دے عنصراں دے جوہراں وچ پنج شیل (n= 5) ہوندے نے. پنجویں دور وچ 18 عنصر شامل نے؛ حمصر، اسٹروصر، ایتصر، زرصر، نیوصر، سرنم، طرصر، روصر، ورصر، عقصر،	چاندی، قدموصر، نیصر، قلع، کحل، زمیصر، بنفشیہ تے اجنبین۔
چھٹا دور: چھٹے دور دے عنصراں دے جوہراں وچ چھے شیل (n= 6) ہوندے نے. چھٹے دور وچ 32 عنصر شامل نے؛ سمصر، واصر، مکتوم، سیرصر، پرازیوڈائمیم، نیوڈائمیم، پرومیتھصر، سامارصر، یورپصر، گیڈولنصر، تربصر، ڈسپروسیم، ہولمیم، اربصر، تھلیم، ایٹربصر، پیرصر، ہافنیم، ٹانٹیلم، ٹنگسٹن، ڑینیم، بوصر، اریڈیم، پلاٹینم، سونا، پارہ، تھیلیم، سیسہ، بسمتھ، لہصر، عیسٹاٹین تے ریڈون۔
ستواں دور: ستویں دور دے عنصراں دے جوہراں وچ ست شیل (n= 7) ہوندے نے. ستواں دور ہجے نامکلمل اے، ایہدے عنصر نے؛ فرانصر، ریڈیم، ضوصر، تھورصر، اولضوصر، یورینصر، نیپچیونصر، پلوٹوصر، امریکصر، کیوریصر، برکیلصر، کیلفارنصر، آئنسٹائنصر، فرمصر، میندلیفصر، نوبلصر، لارنصر، ردرفورڈصر، دبنصر، سیبارگصر، بوہرصر، ہاصر، میٹنرصر، دارمشتاتصر، رونٹجنصر، کوپرنیشیئم، نہونیئم، فلیروفیئم، ماسکوویئم، لورموریئم، ٹینیسین تے اوگانیسن۔
بلاک
عنصراں دے ویلنس برقیاں دی بنیاد تے دوری جدول نو چار بلاکاں وچ تقسیم کیتا جاندا اے:
1-ایس بلاک: ایس بلاک وچ او عنصر شامل نے جناں دے جوہراں دے ویلینس برقیاں ایس سب شیل وچ پائے جاندے نے۔ ایس بلاک وچ گروہ 1 تے 2 دے عنصر شامل نے۔
2-پی بلاک: پی بلاک وچ او عنصر شامل نے جناں دے جوہراں دے ویلینس برقیاں پی سب شیل وچ پائے جاندے نے۔ پی بلاک وچ گروہ 13 توں گروہ 17 تک دے عنصر شامل نے۔
4-ایف بلاک: ایف بلاک وچ او عنصر شامل نے جناں دے جوہراں دے ویلینس برقیاں ایف سب شیل وچ پائے جاندے نے۔ ایف بلاک وچ عنصراں دی دو ٹولیاں شامل نے ایکٹنائیڈاں تے لانتھانائیڈاں۔
عنصراں دی قسماں
برقی کنفیگوریشن دی بنیاد تے عنصراں دی تھلے دتی چار قسماں نے:
1-نارمل عنصر: نارمل عنصراں نو مین گروہ عنصر، ریپریزینٹیٹو عنصر تے عام عنصر وی کہندے نے۔ ایس بلاک تے پی بلاک دے عنصر نارمل عنصر اخواندے نے۔
3-ٹرانزیشن عنصر: ڈی بلاک دے عنصراں نوں ٹرانزیشن عنصر آکھیا جاندا اے۔ اے عنصر اک توں زیادہ ویلینسی ظاہر کردے نے۔
4-اندرونی ٹرانزشن عنصر: ایف بلاک دے عنصراں نوں اندرونی ٹرانزشن عنصر آکھیا جاندا اے۔ ایدے چ 4 ایف ٹولی یا لانتھینائیڈاں تے 5 ایف ٹولی یا ایکٹنائیڈاں شامل نے۔
اچیچیاں گلاں دی دورسٹی
1-جوہری ناپ:
جوہر نو اک گولے ورگا خیال کیتا جاندا اے۔ جوہری ناپ نو جوہری ریڈیس دی صورت ناپیا جاندا اے۔ جوہری ریڈیس توں مراد جوہر دے نویہ دے مرکز توں لے کے جوہر دی آخری شیل تک دا فاصلہ اے۔
دور وچ جوہراں دے ریڈیس کبھے توں سجے پاسے گھٹدے نے۔ ایہدی وجہ ایہ وے کے کھبے توں سجے نویہ وچ اولیاں دی گنتی وددی اے، جیدی وجہ توں اولیہ باہر آلے برقیاں نو کچھدے نے تے جوہر دا ریڈیس نکا ہو جاندا اے۔ اک ہور وجہ اے وی اے کہ دور وچ برقیاں دا شیل نئی وددا، او اکو شیل وچ رہندے نے جیدی وجہ توں شیلڈنگ اثر نئی ہوندا۔
گروہ وچ جوہراں دے ریڈیس اتوں توں تھلے وددے نے، کیونکہ گروہ چ اتوں توں تھلے شیل وددے نے۔
دور وچ شیلڈنگ اثر کبھے توں سجے پاسے اکو جیا رہندا اے کیونکہ نوے شیل نئی وددے۔
گروہ وچ شیلڈنگ اثر اتوں توں تھلے وددا نے، کیونکہ گروہ چ اتوں توں تھلے شیل وددے نے، جیدی وجہ توں اندرونی برقیاں وددے نے۔
3-آئیونائزنگ توانائی: توانائی دی او مقدار جو فارغہ دے جوہراں دے سب توں باہر آلے ٹلہے برقیاں نوں کڈن لئی ضروری ہوندی اے۔
4-برقیہ ایفینٹی: برقیہ ایفینٹی توں مراد توانائی دی او مقدار اے جو برقیہ نو اک نیوٹرل جوہر وچ پان ویلے نکلدی اے۔
5-برقی منفیات: برقی منفیات توں مراد جوہراں دی او صلاحیت اے جیدی وجہ توں او برقیاں نو اپنے ول کھچدے نے۔
سید مشتاق علی ٹرافی
سید مشتاق علی ٹرافی بھارت دی اک گھریلو ٹونٹی-20 کرکٹ چیمپیئن شپ اے، جس دا انعقاد رنجی ٹرافی دیاں ٹیماں دے نال بھارتی کرکٹ کنٹرول بورڈ (بیسیسیائی) ولوں کیتا جاندا اے۔ 2008-09 دا سیزن اس ٹرافی دا ادگھاٹنی سیزن سی۔ اس دا نام مشہور بھارتی کرکٹر سید مشتاق علی دے نام اُتے رکھیا گیا اے۔ جون 2016 وچ، بیسیسیائی نے اعلان کیتا کہ چیمپیئن شپ نوں ختم کر دتا جاویگا اتے اسدی تھاں تے اک زون مشتمل ٹورنامینٹ کروایا جایا کریگا۔ اگلے سیزن وچ بیسیسیائی نے ساریاں ڈومیٹک ٹیماں نوں اس وچ شامل کر لیا سی۔ L
اتہاس
9 نوینیاں ٹیماں نوں 2018–19 دے سیزن وچ گھریلو ڈھانچے وچ شامل کرن توں بعد زونل نظام ختم کر دتی گئی اتے ٹیماں نوں 5 گروپاں وچ ونڈ دتا گیا، جس وچ گروپ جیتو اتے اپ-جیتو سوپر لیگ لئی کوالیفائی ہونگے۔ 10 ٹیماں نوں دو گروپاں وچ ونڈیا گیا اے اتے سپر لیگ گروپ جیتوآں نے فائینل کھیڈیا۔
باہری لنک
گٹھ:بھارتی گھریلو کرکٹ مقابلے گٹھ:بھارت دیاں کرکٹ لیگاں �
پیزا
پیزا پوری دنیا چ مشہور کھانا اے۔ اے اٹلی توں ٹریا۔ اے ڈبل روٹی دا بنیا ہوندا اے جینوں اوون چ پکایا جاندا اے تے اودے اتے ٹماٹر، پنیر تے مرچاں پائیاں جاندیاں نیں اس ہور چیزاں وی ایدے اتے اپنی پسند دے مطابق پائیاں جا سکدیاں نیں۔
اینوں پوری دنیا چ کھایا جاندا اے۔ ایدی دکان نوں پیزاری کیندے نیں پر اس نوں پیزے دی دکان وی کیا جاندا اے۔
ترسپال کور
ترسپال کور اک پنجابی شاعرہ، کہانی کار ، ناٹک کار ، تھیٹر فنکار، اتے تنقید نگار اے۔
جیون
اسدا جم شہر برنالہ وچّ ہویا۔ اس دا پیؤ دا ناں سردار گرداس سنگھ کلیر تے ماں دا ناں منجیت کور اے۔ اس نے ایم.اے (پنجابی ، انگریزی ، ایجوکیشن )، ایم فل (پنجابی ، انگریزی) ، بی ایڈ اتے پی-ایچ ڈی پنجابی دی ڈگری حاصل کیتی ۔ اج کلّ ایہہ ایسّ ڈی کالج برنالہ وکھے پنجابی دی لیکجرار اے ۔ شاعرہ، کہانی کار ، ناٹک کار دے نال نال ایہہ ڈرامہ ڈاریکٹر وی اے۔ اس نے اپنے لکھے ہوئے چار ناٹکاں نوں مقابلیاں اتے ناٹ میلیاں وچّ کھیڈیا۔ دو ریڈیو ناٹک اتے پنجابی ریڈیو کینیڈا لئی اداکاری وی کیتی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی کہانی کار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
ایڈورڈ ساپیر
ایڈورڈ سپیر (26 جنوری، 1884 – 4 فروری، 1939) اک امریکی انتھراپولوجسٹ-بولی سائنسدان سی، جس نوں بولی-سائنس دے انوراج دے شروعاتی ترقی وچ سبھ توں اہم شخصیتاں وچوں اک منیا جاندا اے۔
سپیر دا جم جرمن پومرینیا وچ ہویا سی۔ جدوں اوہ بچپن وچ سی تاں اس دا پروار امریکہ چلا گیا۔ اسنے کولمبیا وکھے جرمنک بھاشائی شاستر دا مطالعہ کیتا، جتھے اوہ فرانز بوس دے اثر ہیٹھ آیا جس نے اس نوں مول امریکی بولیاں اتے کم کرن لئی راغب کیتا۔ اپنی پی۔ایچ۔ڈی۔ ختم کردے ہوئے۔ اوہ کیلیفورنیا گیا سی اتے اتھے الفیڈ کروبر نال کم کرن لئی گیا سی۔ اس ولوں کینیڈا دے جیؤلوجیکل سروے ولوں پندراں سالاں توں نوکری کیتی گئی سی، جتھے اوہ اتری امریکہ دے اک اہم بھاشائی سائنسدان دے روپ وچ اپنے آپ وچ آیا، دوسرا لیونارڈ بلومفیلڈ۔ اسنوں شکاگو یونیورسٹی وچ پروفیسرشپ دی پیش کش کیتی گئی اتے بولی سائنس دے انشاشن دے پیشیوراناکرن لئی کئی سالاں تک کم کردے رہے۔ اپنی زندگی دے انت تک، اوہ ییل وچ اینتھراپولوجی دا پروفیسر رہا، جتھے اوہ اصل وچ کدے وی صحیح نہیں بیٹھدا سی۔ اسدے بہت سارے طالب علماں وچوں بولی سائنسدان میری ہاس اتے مورس سودیش سن، اتے نریٹولوجسٹ، جویں کہ پھریڈ ایگن اتے ہورنس پاڈرمیکر سن۔
اپنی بھاشائی پچھوکڑ دے نال، سپیر بولی سائنس اتے اینتھراپولوجی دے وچکار پوری طرحاں تعلقاں دا ترقی کرن والے بوئس دا اک طالب علم بن گیا۔ سپیر نے اوہناں طریقیاں دا مطالعہ کیتا جس وچ بولی اتے سبھیاچار اک دوجے نوں متاثر کردے ہن، اتے اوہ بھاشائی اختلاف، اتے تہذیبی دنیا دے وچاراں وچ انتر دے وچ تعلقات وچ دلچسپی رکھدے سن۔ اسدی سوچ دے اس حصے نوں اس دے طالب علم بینجامن لی ورپھ نے بھاشائی رشتے داری دے اصول جاں “ساپر-ورف” پرسوچ وچ ترقی یافتہ کیتا سی۔ اینتھراپولوجی وچ سپیر نوں اینتھراپولوجی وچ نفسیات دی اہمیت دے پریرک وجوں جانیا جاندا اے، اس نوں قایم رکھنا کہ وکھ وکھ انفرادی شخصیتاں درمیان سمضموناں دی نیچر دا مطالعہ کرنا اوہناں طریقیاں لئی اہم اے جنہاں وچ سبھیاچار اتے سماج دا ترقی ہندا اے۔
بھاشائی سائنس وچ اس دے پرمکھ یوگداناں وچوں اک اے اسدا امریکہ دیاں دیسی بولیاں دا ونڈکرن، جس اتے اسنے اپنے زیادہ تر پیشہ ور جیون لئی پھلار نال دسیا۔ اسنے پھونومول دے جدید تجزیہ نوں ترقی یافتہ کرن اتے دھنی سائنس دی سمجھ نوں بہت اگے ودھاؤن وچ اک اہم کردار نبھایا۔
سپیر توں پہلاں تریخی بھاشا-سائنس نوں دیسی لوکاں دیاں بولیاں اتے لاگوُ کرنا عامَ طور تے ناممکن منیا جاندا سی کیونکہ ایہہ منیا جاندا سی کہ اوہ انڈو-یورپیئن بولیاں نالوں ودھیرے ملوان ہن۔ سپیر نے سبھ توں پہلاں ایہہ ثابت کیتا کہ تلناتمک بھاشائی سائنس دے دیسی بولیاں اُتے لاگوُ ہندے ویلے برابر جائز سن۔ اینسائیکلوپیڈیا برٹینکا دے 1929 دے اڈیشن وچ اسنے شائع کیتا جو اس ویلے دیسی مول امریکی بولیاں دا سبھ توں ادھکارت ورگیکرن سی، اتے سبھ توں پہلاں جدید تلناتمک بولی سائنس دے ثبوت دی بنیاد تے سی۔ اوہ پہلا انسان سی جس نے ایلرجی، اٹو-ازٹین اتے نہ-ڈینے بولیاں دے ورگیکرن لئی ثبوت پیش کیتے سن۔ اسنے کجھ بولیاں والے پریواراں نوں پیش کیتا جنہاں نوں صحیح ڈھنگ نال پردارست نہیں کیتا گیا منیا جاندا اے، مگر اوہ جو پڑتال جاری رکھدے ہن جویں کہ ہوکان اتے پینٹیئن سن۔
اسنے اتھابسکن بولیاں، چنکان بولیاں اتے اٹو-ازٹیکن بولیاں دے مطالعہ وچ مہارت حاصل کیتی، جس وچ ٹیکلاما، وسرام، دکھنی پائیوٹ دے اہم گرائمر متعلق ذکر پیدا ہوئے، بعد وچ اپنے کیریئر وچ اسنے یدی، عبرانی اتے چینی دے نال-نال جرمنک بولیاں نال وی کم کیتا، اتے اس نے اک قومانتری معاون بولی دے ترقی وچ وی نویش کیتا۔
کالج
1901 وچ سفیر کولمبیا وچ داخل ہویا سی، حالے وی اسنے پلزٹر سکالرشپ نال بھگتان کیتا سی۔ کولمبیا اس ویلے کجھ کو پرائیویٹ یونیورسٹیاں وچوں اک سی جسنے یہودی بنیکاراں دے داخلے نوں لگبھگ 12٪ محدود نہیں کیتا سی۔ کولمبیا وچ آؤن والے لگبھگ 40٪ طالب علم یہودی سن۔ سپیر نے بی۔اے۔ (1904) اتے کولمبیا توں جرمنک فلولوجی وچ ایم۔اے۔ (1905)، پی۔ایچ۔ڈی کرن توں پہلاں مانو شاستر وچ اسنے 1909 وچ پوری کیتی۔
سپیر نے کولمبیا وکھے اپنے کالج دے سالاں وچ بولی دے مطالعہ اتے زور دتا، اٹھ سمیسٹراں لئی لاطینی، یونانی اتے فرینچ دی پڑھائی کیتی۔ اپنے سوپھمور سال توں اسنے گورک، اولڈ ہائی جرمن، اولڈ سیکسن، آئیسلینڈی، ڈچّ، سویڈش، اتے ڈینمارکی وچ کورس دا کم پورا کردیاں، جرمنک بولیاں اتے دھیان مرتکز کرنا شروع کر دتا۔ جرمنکس دے پروفیسر ولیئم کارپینٹر دے ذریعے، سپیر نوں تلناتمک بھاشائی سائنس دیاں ودھیاں رابطہ وچ لیاندیاں جو روائتی پھلولوجیکل پہنچ دے مقابلے ودھیرے سائنسی پھریمورک وچ ترقی یافتہ کیتے جا راے سن۔ اسنے سنسکرت دے کورس وی لئے اتے مشہور کمپوزر ایڈورڈ میکڈاول دے ڈیپارٹمنٹ وچ سنگیت دی پڑھائی کرکے اپنی بولی دے ادھئیناں دی تکمیل کیتی (حالانکہ ایہہ اواضع اے کہ کی سپیر نے کدے میکڈاول نال خود مطالعہ کیتا سی)۔ کالج وچ اپنے پچھلے سال وچ، پروپر لونگسٹن پھرینڈ، جو کہ بوس نوں مانو-سائنس لئی "چار کھیتر" پہنچ سکھاؤندا سی، دے نال "اینتھروپولجی ٹو اینتھروپولوجی" دے کورس وچ داخل ہویا۔ اسنے پھرانز بوئس ولوں سکھایا گیا اک نوینتم مانو-سائنس سیمینار وچ وی داخلہ لیا، اک اجیہا کورس جو اسدے کیریئر دی سمت نوں پوری طرحاں بدل دیویگا۔
بوس دا اثر
حالانکہ اجے وی کالج وچ ہی، سپیر نوں امریکی بولیاں دے گریجوئیٹ سیمینار وچ حصہ لین دی آگیا سی، جس وچ بوس ولوں اکتر کیتے گئے نیٹو امریکن اتے انیوٹ متھہاس دے اناختلاف وی شامل سن۔ اس طرحاں سپیر دی سغیرملکی امریکی بولیاں نال جان-پچھان ہوئی جدوں اوہ جرمنک بھاشا-سائنس وچ اپنی ایم۔اے۔ کر رہا سی تاں روبرٹ لوئی نے کیہا کہ سپیر دا سغیرملکی بولیاں نال موہ بوس نال سیمینار توں شروع ہویا جس وچ بوس نے مول امریکی بولیاں دیاں اداہرناں دی ورتوں بولی دے بنیادی سبھاء بارے سپیر دیاں ساریاں سانجھیاں دھارناواں نوں خارج کرن لئی کیتی۔ سپیر دا 1905 ماسٹر دا تھیسس، جوہان گوٹپھرائیڈ ہرڈر دا معاہدہ دا بولی دی اتپتی بارے تجزیہ سی، اتے اس وچ انیوٹ اتے نیٹو امریکن بولیاں دیاں اداہرناں شامل کیتیاں گئیاں سن، جو کہ کسے جرمنسی توں جانو نہیں سن۔ تھیسس نے ہیلڈر دی بائیبلی دور دے اتہاس نوں قایم رکھن لئی الوچنا کیتی، بولیاں دے وکھ وکھ وبھنتا نوں منظوری دین توں وی ااہل سی، پر اسنے ہردر نال ایہہ وی دلیل دتی کہ دنیا دیاں ساریاں بولیاں وچ برابر دی سہج طاقت اتے گرائمر دی گنجھلتا اے۔ اسنے بھاشائی ٹائیپولوجی دے جدید مطالعہ لئی تقریباً اک پروگرام بیان - اتے بولی دے بہت سارے بنیادی گناں نوں مقرر کرن لئی، “بولیاں دے وکھ وکھ موجودہ سٹاکاں دا بہت وسترت مطالعہ کرن” دی منگ کردیاں کاغذ دا انت کیتا۔
1906 وچ اسنے اپنا کورس پورا کیتا، پچھلے سال مانو سائنس دے کورساں اُتے مرتکز کیتا اتے پھرینڈ نال پریمیٹو کلچر، بوس، ایتھنولوجی نال بوس، پراتتو اتے چینی بولی اتے سبھیاچار دے کورس برتھولڈ لوپھر نال سیمینار لگائے۔ اسنے سیلٹک، اولڈ سیکسن، سویڈش اتے سنسکرت دے کورساں نال اپنی انڈو-یورپیئن پڑھائی وی جاری رکھی‌۔ اپنا کورس پورا کرن توں بعد، سپیر اپنے ڈاکٹورل فیلڈ ورق ول چلیا گیا، اپنے کھوج مضمون تے کم کردیاں تھوڑھے ویلے دیاں نیوکتیاں وچ اسنے کئی سال بتائے۔
شروعاتی فیلڈورک
سپیر دا پہلا پھیلڈورک وسرام چنوک بولی اتے 1905 دی گرمیاں وچ ہویا سی، جسدا دھن امریکی نسلی سائنس بیورو ولوں دتا جاندا سی۔ مول روپ وچ امریکی بولیاں دے کھیتر وچ ایہہ پہلا تجربہ بوس ولوں نیڑیوں کیتا گیا سی، جو سپیرو نوں بیورو لئی نسلی جانکاری اکٹھی کرن وچ خاص طور تے دلچسپی رکھدا سی۔ سپیر نے وشرام پاٹھاں دی اک مقدار اکٹھی کیتی، جو 1909 شائع ہوئی، اتے اسنے بوآس نالوں چنک ساؤنڈ نظام دی ودھیرے سوجھ وان سمجھ حاصل کیتی۔ 1906 دی گرمیاں وچ اسنے ٹیکلما اتے چیسٹا کوسٹا تے کم کیتا۔ ٹیکلاما اتے سپیر دا کم اسدا ڈاکٹورل پرکاشن بن گیا، جسدا اسنے 1908 وچ بچاء کیتا۔ اس کھوز مضمون وچ سپیر دے کم دے کئی اہم رجھاناں دی جھلک دتی گئی، خاصکر دھنی پرنالیاں بارے دیسی بولن والیاں دی سوجھ ول دھیان جو کہ بعد وچ سپیر دے پھونمیج دے اساری دا ادھار بنیگا۔
سپیر نوں برکلے وکھے کیلیفورنیا یونیورسٹی وچ اک عہدے دی پیش کش کیتی گئی، جتھے بوس دا پہلا طالب علم ایلپھریڈ کروبر کیلیفورنیا دیاں سغیرملکی بولیاں دے دستاویزاں لئی کیلیفورنیا راج دے سرویکھن ماتحت اک پروجیکٹ دا مکھی سی۔ کروبیر نے سجھاء دتا کہ سپیر نے لگبھگ الوپ ہو رہی یانا بولی دا مطالعہ کیتا اتے سپیر کم کرن لئی تیار ہویا۔ سپیر نے پہلاں بیٹی بران نال کم کیتا، جو بولی دے کجھ باقی بولن والیاں وچوں اک اے۔ بعد وچ اسنے سیم بتوی نال کم کرنا شروع کیتا، جو یانا دی اک ہور اپبولی بولدا سی، پر جسدا یان متھہاسک علم دا اہم حصہ سی۔ سپیر نے اس بھاشائی انگ دا ذکر کیتا جس وچ یان بولی گرائمر اتے ووکیبولری وچ مرداں اتے عورتاں دے بھاشن وچ وکھرا اے۔
کروبیر اتے سپیر وچالے تعاون اس حقیقت ولوں مشکل ہویا سی کہ سپیر مکمل طور تے پھلار بھاشائی ویروے وچ اپنی اپنی دلچسپی دی پالنا کردے ہوئے، پربندھکی دباواں نوں نظر انداز کردے ہوئے جنہاں تے کروئیبر دا موضوع سی، اوہناں وچوں اک تیزی نال مکمل ہون دی لوڑ اتے مکمل ورگیکرن دے مدعیاں اُتے دھیان مرتکز کرنا سی اخیر وچ سپیر نے مقرر سال دوران کم پورا نہیں کیتا، اتے کروئیبر اس نوں لمی ملاقات دی پیش کش کرن توں ااہل سی۔
برکلے وچ نہ ٹکن توں مایوس ہو کے، سپیر نے اپنی پوری کوشش ہور کماں لئی کر دتی اتے 1910، تک کروئیبر دی ڈونگھی نراشا تک پرکاشن لئی یانا سامان دی کوئی وی تیار کرن لئی تیار نہیں ہویا۔
سپیر کیلیفورنیا چھڈّ کے پینسلوینیا یونیورسٹی وچ فیلوشپ لین لئی جلدی دال ہو گیا، جتھے اس نے نسلی سائنس اتے امریکی بولی سائنس سکھایا۔ پینسلوینیا وچ اسنے بوس دے اک ہور طالب علم، پھرینک سپیک نال نیڑیوں کم کیتا اتے دوہاں نے 1909 دی گرمیاں وچ کیٹابا اُتے کم شروع کیتا۔ 1909 دی گرمیاں وچ وی سپیر اپنے طالب علم جے ایلڈن میسن نال اتاہ گیا۔ اصل وچ ہوپی اتے کم کرن دا ارادہ رکھدیاں، اسنے دکھنی پائییوٹ بولی دا مطالعہ کیتا‌۔ اسنے ٹونی ٹلوہاش نال کم کرن دا فیصلہ کیتا، جو مکمل جانکاری دین والا ثابت ہویا۔ اس دی بولی دے دھنی پیٹرناں بارے ٹلوہش دی سخت سوجھ نے سپیر نوں ایہہ سجھاء دتا کہ پھونمیم بولی دے پدھر اُتے صرف اک نچوڑ نہیں اے، پر اصل وچ بولن والیاں لئی نفسیات حقیقت اے۔