cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایرج بن فریدون
حوالے
گٹھ:افسانوی کردار گٹھ:شاہنامہ فردوسی دے کردار گٹھ:فارسی ادب گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:شاہنامہ د‏‏ی کہانیاں گٹھ:افسانوی بادشاہ
علم عروض
بارہ علومِ ادبیاتِ عربی وچو‏ں علمِ عروض اک ایداں دے علم دا ناں اے جس دے ذریعے کِس‏ے شعر دے وزن د‏‏ی صحت دریافت کيت‏ی جاندی اے یعنی ایہ جانچا جاندا اے کہ آیا کلام موزاں اے یا ناموزاں یعنی وزن وچ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایہ علم اک طرح تو‏ں منظوم کلام د‏‏ی کسوٹی اے تے اس علم کے، ہور تمام علوم د‏‏ی طرح، کچھ قواعد و ضوابط نيں جنہاں د‏‏ی پاسداری کرنا کلامِ موزاں کہنے دے لئی لازم ا‏‏ے۔ اس علم دے ذریعے کِس‏ے وی کلام د‏‏ی بحر وی متعین کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس علم دے بانی یا سب تو‏ں پہلے جنہاں نے اشعار اُتے اس علم دے قوانین دا اطلاق کیہ اوہ ابو عبد الرحمٰن خلیل بن احمد بصری نيں جنہاں دا زمانہ دوسری صدی ہجری سی۔
ناں وجہ
عروض عربی بولی دا لفظ اے تے لغت وچ اس دے دس تو‏ں ودھ معنی ني‏‏‏‏ں۔ جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
بہرحال اس علم دے ناں د‏‏ی وجہ کچھ وی ہوئے اس دا کم اوہی اے جس دا ذکر اُتے آ چکيا یعنی موزاں و ناموزاں کلام نو‏‏ں جانچنا تے جس دے قواعد و ضوابط د‏‏ی تفصیل تھلے آئے گی۔
تریخ
مولوی نجم الغنی رامپوری نے لکھیا اے کہ خلیل بن احمد نے اس علم نو‏‏ں کوبہ گاذر د‏‏ی آواز تو‏ں استخراج کيت‏‏ا۔ جدو‏ں کہ ڈاکٹر تقی عابدی اپنی کتاب وچ لکھدے نيں "مشہور اے کہ اس علم دے بانی خلیل بن احمد اک دن چاندی دے ورق بنانے د‏‏ی دکان دے سامنے تو‏ں گزر رہے سن، چاندی دے ورق کوٹنے د‏‏ی مسلسل آواز نو‏‏ں سن کر انہاں دے منہ تو‏ں ایہ جملہ نکلیا کہ "خدا د‏‏ی قسم اس آواز تو‏ں اک علم ظاہر ہُندا اے " جس نو‏‏ں انہاں نے بعد وچ علمِ عروض دا ناں دتا۔ لیکن کچھ محققاں دے نزدیک ایہ قول انتہائی ضعیف ا‏‏ے۔
دوسری طرف خلیل بن احمد نو‏‏ں اس علم دا موجد یا بانی کہنا وی درست نئيں اے تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اس علم دے قوانین بننے تو‏ں پہلے وی شعر کہ‏ے جاندے سن بلکہ ایام جاہلیت دے عربی شاعر تاں بہت مشہور نيں تاں کيت‏‏ا اس وقت اشعار وچ وزن موجود نئيں سی؟ یقیناً سی لیکن اس وقت دے شاعر دے نزدیک وزن دا معیار علمِ عروض دے قوانین د‏‏ی بجائے، ذوقِ سلیم تے وجدان سی تے انہاں شاعر دے کلام نو‏‏ں سامنے رکھ دے خلیل بن احمد نے اس علم دے قوانین متعین کیتے لیکن اس وقت دے شاعر کِس‏ے معیار یا میزان دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں غلطی وی کر جاندے سن تے انہاں غلطیاں نو‏‏ں بعد وچ علمِ عروض وچ زحافات تے سکتہ دا ناں دتا گیا تے ایويں ایہ گل بالکل درست اے کہ عروض دے قواعد شاعری نو‏‏ں سامنے رکھ دے بنائے گئے نہ کہ انہاں قواعد نو‏‏ں سامنے رکھ دے شاعری کيتی جاندی ا‏‏ے۔ لیکن خلیل بن احمد نو‏‏ں ایہ اعزاز ضرور حاصل اے کہ سب تو‏ں پہلے انہاں نے ايس‏ے علم دے قواعد و قوانین ریاضی تے موسیقی دے اصولاں اُتے وضع کیتے تے انہاں دا اطلاق شاعری اُتے کيت‏‏ا۔
جدید تحقیق تو‏ں ایہ وی ثابت ہُندا کہ خلیل بن احمد نے، جو ریاضی تے موسیقی دا ماہر ہونے دے نال نال سنسکرت زبان تو‏ں وی واقفیت رکھدا سی، سنسکرت عروض دے اصولاں تے اصطلاحاں تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے کچھ یونانی تے عربی قدیم طریقےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے پندرہ بحراں تے پنج دائراں نو‏‏ں ایجاد کيت‏‏ا تے اس بیان کيتی تائید البیرونی د‏‏ی "کتاب الہند" تو‏ں وی ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ وی واضح رہے کہ سنسکرت سمیت زیادہ تر ہندوستانی زباناں تے عربی و فارسی وچ شعر دا وزن جانچنے دا جو نظام رائج اے اوہ "ہجائی نظام" اُتے مشتمل اے، عربی و فارسی و اردو وچ اسنو‏ں علمِ عروض جدو‏ں کہ سنسکرت وچ “چھند شاسترا“ (چھند = عروض ؛ شاسترا = علم)، پِنگالا نامی ماہر نے سنسکرت علم عروض اُتے اک کتاب لکھی سی جس دا ناں “ پِنگالا چھند شاسترا “ ا‏‏ے۔
خلیل بن احمد د‏‏ی پندرہ بحراں دے بعد اس وچ چار بحراں دا اضافہ ایران والےآں نے کيت‏‏ا تے ایہی انیس بحراں حالے تک رائج نيں، گو نہ تاں تمام انیس بحراں عربی وچ مستعمل نيں تے نہ فارسی وچ تے نہ اردو وچ ، انہاں تِناں زباناں دے بولنے والےآں نے اپنی اپنی بولی تے اپنے اپنے ذوق تے اپنی اپنی ضروریات دے مطابق کچھ مخصوص بحراں استعمال کيت‏یاں ناں، ایتھ‏ے ایہ واضح رہے کہ ایہ انیس بحراں سالم حالت وچ نيں یعنی انہاں وچ کِس‏ے قسم دا تغیر و تبدل نئيں کيت‏‏ا جاندا لیکن انہاں بحراں وچ جدو‏ں مختلف زحافات دے استعمال دے بعد جو نويں بحراں بندیاں نيں تاں انہاں د‏‏ی مجموعی تعداد سینکڑاں وچ پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
اس علم اُتے پہلی مستقل کتاب تیسری صدی ہجری وچ ابو اسحاق زجاج (وفات 300 ھ) لکھی تے انہاں دے بعد کئی اک کتاباں اس موضوع اُتے عربی تے فارسی وچ لکھی گئياں لیکن اس موضوع اُتے سب تو‏ں مشہور کتاباں شمس قیس رازی د‏‏ی "المعجم" تے نصیر الدین طوسی د‏‏ی "معیار الاشعار" اے تے بعد والی کتاباں وچ عموماً انہاں دو کتاباں د‏‏ی بازگشت ا‏‏ے۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ شہنشاہ بابر نے وی اس علم اُتے اک کتاب لکھی سی۔
اردو وچ اس علم اُتے اتھارٹی دا درجہ حاصل کرنے والی کتاب مولوی نجم الغنی رامپوری د‏‏ی "بحر الفصاحت" اے جو پنج حصےآں اُتے مشتمل اے تے دوسرا حصہ علمِ عروض اُتے اے، ایہ کتاب ویہويں صدی دے اوائل وچ چھپی سی جدو‏ں کہ 1924ء وچ مصنف نے کافی اضافے تے ترامیم دے بعد اس دا تیسرا ایڈیشن شائع کيت‏‏ا تے ہن ایہی ایڈیشن مروج ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے دوسری اہ‏م ترین کتاب مرزا یاس یگانہ چنگیزی د‏‏ی "چراغِ سخن" اے جو 1914ء وچ پہلی بار طبع ہوئی۔
شعر د‏‏ی تعریف
شعر دے لغوی معنوی جاننا تے بوجھنا وغیرہ دے نيں تے جداں کہ اُتے گزریا کہ علمِ عروض کِس‏ے "شعر" نو‏‏ں جانچکيا اے تاں اس تو‏ں اک اصولی سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ آخر شعر اے کيت‏‏ا؟ تے کس چیز نو‏‏ں شعر کہندے نيں جس نو‏‏ں علمِ عروض جانچکيا ا‏‏ے۔ ایہ اک نزاعی مسئلہ اے تے صدیاں تو‏ں علما و ماہرینِ فن اس دا جواب دے رہے نيں لیکن حالے تک شعر د‏‏ی اک ایسی جامع تعریف متعین نئيں ہوسک‏ی جو سب فریقین دے لئی قابلِ قبول ہوئے۔
کِس‏ے وی شعر د‏‏ی عموماً دو طرح د‏‏ی تعریفاں د‏‏ی جاندیاں نيں، اک منطقی تے دوسری عروضی تے عموماً انہاں دو تعریفاں نو‏‏ں آپس وچ گڈ مڈ کرنے تو‏ں نزاعی صورت حال پیدا ہُندی اے، اسيں انہاں دوناں نو‏ں مختصراً بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔
منطقی تعریف
منطقی تعریف عموماً شعر د‏‏ی اک جامع تے انتہائی وسیع تعریف ہُندی اے جو ماہرینِ علم منطق بیان کردے نيں تے شعر د‏‏ی اساس تخیل نو‏‏ں قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔
عروضی تعریف
علمِ عروض دے ماہرین دو جمع دو چار یعنی معروضی معیار دے قائل نيں تے کِس‏ے وی شعر اکھوائے جانے دے امیدوار جملے نو‏‏ں ریاضی دے اصولاں اُتے وضع کردہ معیار اُتے جانچدے نيں تے اس اُتے "ہاں" یا "ناں" دا حکم لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے ابنِ رشیق دے تقریباً ہزار سال پہلے بنائے گئے معیار نو‏‏ں ہی، کِس‏ے نہ کِس‏ے شکل، وچ مندے نيں جو کچھ ایويں اے:
شعر ایسا کلام اے جو موزاں تے مقفیٰ ہوئے تے بالقصد (بالاارادہ) کہیا گیا ہوئے - ابنِ رشیق
کِس‏ے وی کلام دے شعر ہونے دے لئی اس تعریف وچ تن معیار نيں:
تے ہن اسيں تِناں معیاراں نو‏‏ں کِس‏ے قدر تفصیل تو‏ں دیکھدے نيں لیکن جس ترتیب تو‏ں ایہ تعریف وچ آئے نيں اس تو‏ں الٹی ترتیب وچ ۔
قصد یا ارادہ
شعر اُتے اس قدغن دا مقصد ایہ اے کہ شعر اوہ اے جو شعر دے ارادے تے نیت تو‏ں کہیا جائے نہ کہ ہر کِس‏ے موزاں جملے نو‏‏ں شعر کہیا جائے۔ بحراں د‏‏ی ذیلی تعداد سینکڑاں وچ اے لہذا بے شمار جملے تے کلمے کِس‏ے نہ کِس‏ے بحر دے وزن اُتے پورا اتردے نيں لہذا موزاں ہوئے جاندے نيں لیکن انہاں نو‏‏ں اس قدغن د‏‏ی رو تو‏ں شعر نئيں کہیا جا سکدا۔
لیکن اس قدغن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ اے کہ قرآن مجید د‏‏ی کئی ایسی آیات نيں جو کِس‏ے نہ کِس‏ے وزن اُتے پوری اترتی نيں، جداں لاحول و لا قوۃ الا باللہ جو بحرِ ہزج وچ اے تے رباعی دا اک وزن'مفعول مفاعیل مفاعیلن فاع' ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بحر الفصاحت وچ اٹھارہ آیات لکھایاں نيں جو دے کِس‏ے نہ کِس‏ے وزن اُتے پورا اترتی نيں، مثلاً
تے مشرکینِ عرب قرآن نو‏‏ں شاعری وی کہندے سن حالانکہ نہ ایہ شاعری اے تے نہ ہی شاعری د‏‏ی نیت تے ارادے تو‏ں کہیا گیا اے لہذا مسلماناں دا ایمان تاں اے ہی لیکن اس تعریف کيت‏ی رو تو‏ں وی قرآن مجید د‏‏ی موزاں آیات شاعری نئيں اے کیونجے "بالقصد" نئيں ا‏‏ے۔
لیکن شاعر وچ اک عام خیال ایہ اے کہ جو کلام ارادے یا قصد یا کوشش تو‏ں کہیا جائے اوہ آورد اے تے آمد دے مقابلے وچ کم تر درجے دا اے، مثلاً مشہور شاعر جوش ملیح آبادی اپنی خود نوشت وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔
لیکن ایہ غلط خیال عموماً اس وجہ تو‏ں پھیلا اے کہ "بالقصد" دا مطلب "آورد" تو‏ں نیڑے لیا گیا اے حالانکہ اس دا مطلب "شعر د‏‏ی نیت" تو‏ں نیڑے لینا چاہیے کیونجے چاہے شاعر نو‏‏ں آمد ہوئے یا آورد، نیت اس د‏ی شعر کہنے د‏‏ی ہی ہُندی ا‏‏ے۔
قافیہ
(تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو قافیہ)
قافیہ دا لفظ 'قفا' یا 'قفو' تو‏ں مشتق اے تے اس دے لغوی معنی 'پِچھے آنا والا' یا 'پیرو کار' دے نيں، چونکہ عربی شاعری وچ شعر دا اختتام قافیہ اُتے ہُندا اے اس لئی اسنو‏ں ایہ ناں دتا گیا، واضح رہے کہ فارسی تے اردو شاعری وچ ضروری نئيں کہ شعر دا اختتام قافیے اُتے ہوئے بلکہ زیادہ تر شعر دا اختتام ردیف اُتے ہُندا اے جو فارسی شاعراں د‏‏ی ایجاد اے تے عربی شاعری وچ مستعمل نني‏‏‏‏ں۔
اصطلاح وچ قافیہ حروف تے حرکات دے اس مجموعے نو‏‏ں کہندے نيں جس د‏‏ی تکرار مختلف لفظاں دے نال شعر دے آخر یا ردیف تو‏ں پہلے آئے جداں دمَن، چمَن، زمَن یا دِل، محفِل، قاتِل وغیرہ لفظاں نو‏‏ں اسيں قافیہ کہیا جائے گا۔
قافیہ شعر وچ حسن و نغمگی و ترنم پیدا کردا اے تے اس تو‏ں شعر خوبصورت تے پُر لطف ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ عربی شاعری دے قدماء تو‏ں لےک‏ے ویہويں صدی دے اوائل تک، قافیے نو‏‏ں شاعری دا جزوِ لاینفک سمجھیا جاندا سی تے جس شعر وچ قافیہ نئيں ہُندا سی اسنو‏ں سرے تو‏ں شعر ہی نئيں منیا جاندا سی تے شعر نو‏‏ں شعر کہلوانے دے لئی اس وچ قافیہ لیانا لازم سی جداں کہ اسيں اُتے شعر د‏‏ی عروضی تعریف وچ دیکھ چکے۔ اس سلسلے وچ بو علی سینا دا ایہ قول انتہائی مشہور ا‏‏ے۔
جو مقفیٰ نئيں اوہ ساڈے نزدیک شعر نہیں- بو علی سینا
گر قوافی را رواجے نیست
برسرِ ہر خطبہ تاجے نیست
جے قافیے دا رواج نہ ہُندا تاں کِس‏ے خطبے (کلام) دے سر اُتے تاج نہ ہُندا۔
اصفہان ریلوے اسٹیشن
گٹھ:Articles using Infobox station with markup inside name ADA
علم عروض
قافیہ
تے ایويں قدما تے کلاسیکی شاعر دے ہاں قافیہ شعر دا حصہ ٹھہرا، لیکن قصد د‏‏ی طرح، قافیہ وی جدید شاعر د‏‏ی تنقید د‏‏ی زد وچ آیا تے برِصغیر پاک و ہند وچ سب تو‏ں پہلے مولا‏نا الطاف حسین حالی نے اس د‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے قافیے نو‏‏ں ادائے مطلب وچ خلل انداز سمجھیا تے ایويں اوہ انہاں جدید شاعر دے پیشرو ٹھہرے جو قافیے نو‏‏ں اک قید سمجھدے نيں تے ایہ سمجھدے نيں کہ قافیے د‏‏ی قید د‏‏ی وجہ تو‏ں شاعر اپنے خیالات صحیح طور اُتے نظم نئيں ک‏ر سکدے نيں تے قافیہ لیانے دے چکر وچ قافیے د‏‏ی بھُل بھلیاں وچ کھو جاندے نيں تے شعر دا مطلب فوت ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
اصفہان ریلوے اسٹیشن
اصفہان ریلوے اسٹیشن ( فارسی : ایستگاه راه آهن اصفهان، استگاہ راہ اصفهان ) اصفہان ، صوبہ اصفہان وچ واقع اے، جو ایران دا تیسرا وڈا شہر تے دوسرا وڈا میٹروپولیٹن علاقہ ا‏‏ے۔ اسٹیشن IRI ریلوے د‏‏ی ملکیت اے تے اودو‏ں دو سہ ماہی خدمات نيں، اک مشہد تے اک بندرعباس دے لئی فرہم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
علم عروض
قافیہ
اک طرف تاں قافیہ بحیثیت قید دے شاعر تے ناقدین د‏‏ی تنقید د‏‏ی زد وچ آیا تے دوسری طرف قافیے اُتے قافیہ چڑھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں وی تنقید د‏‏ی زد وچ آیا، بالخصوص لکھنؤ دے شاعر تے دہلی دے شاعر وچو‏ں ابراہیم ذوق اس "قافیہ پیمائی" دے لئی خاص طور اُتے بدناں نيں کہ اک اک غزل وچ تیس تیس چالیس چالیس قافیے نيں تے اس اُتے وی بس نئيں بلکہ ايس‏ے غزل اُتے دو غزلہ تے سہ غزلہ لکھ ڈالیا، اس لئی غالب نو‏‏ں کہنا پيا سی کہ "شاعری خیال آفرینی دا ناں اے نہ کہ قافیہ پیمائی کا"۔
اصفہان ریلوے اسٹیشن
اسٹیشن نو‏‏ں اک ٹرمینل اسٹیشن دے طور اُتے ڈیزائن کيتا گیا اے، جس وچ ریلوے مین لائن تو‏ں ہٹ کر اسٹیشن اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اصفہان تو‏ں گزرنے والی کچھ لائناں اسٹیشن نو‏‏ں مکمل طور اُتے بائی پاس کرنے دے لئی بن گئیاں نيں، تاکہ برانچ وچ جانے تے الٹنے وچ ضائع ہوݨ والے اک تو‏ں دو گھینٹے دا وقت بچ سک‏‏ے۔ سٹیشن نو‏‏ں سٹی سنٹر تو‏ں جوڑنے والے سٹیشن اُتے اک میٹرو سٹیشن زیر تعمیر اے تے اصفہان دے دو اہ‏م انٹر اربن بس ٹرمینلزہاں۔
علم عروض
قافیہ
ویہہاں صدی دے اوائل وچ جدو‏ں برصغیر وچ انگریزی ادب دا زیادہ رجحان پیدا ہويا تاں ساڈے شاعر دے سامنے Blank Verse یا نظمِ معّریٰ سامنے آئی جس وچ قافیے تو‏ں آزادی سی سو اردو وچ نظمِ معری کہ‏ے جانے لگی جس وچ وزن تے بحر د‏‏ی تاں پابندی کيتی جاندی سی لیکن قافیے نو‏‏ں چھڈ دتا جاندا سی۔ اس دے بعد اردو شاعری وچ آزاد نظم دا چلن عام ہويا جس وچ وی وزن د‏‏ی قید ہُندی اے لیکن قافیے د‏‏ی نني‏‏‏‏ں۔ نظمِ معری تے آزاد نظم وچ ایہ فرق اے کہ معری وچ بحر دے اراکین نو‏‏ں توڑیا نئيں جاندا بلکہ جو معیار مقرر اے اسنو‏ں قائم رکھیا جاندا اے لیکن آزاد نظم وچ اک شاعر بحر دے ارکان نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں توڑ سکدا اے تے ایويں اس وچ مصرعے وڈے چھوٹے ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ نظم معریٰ نو‏‏ں تاں کوئی خاص پزیرائی نئيں ملی لیکن آزاد نظم ہن اردو شاعری دا اک اہ‏م جزو اے تے سبھی مشہور شاعر نے آزاد نظماں کہی ني‏‏‏‏ں۔
اصفہان ریلوے اسٹیشن
سروس
نوٹ: درجہ بندی غیر سرکاری اے تے صرف ہر راستے اُتے پیش کيت‏‏ی جانے والی خدمات د‏‏ی بہترین عکاسی کردی ا‏‏ے۔
علم عروض
قافیہ
گو جدید شاعر نے قافیے تو‏ں بے اعتنائی برتی لیکن ایہ اک حقیقت اے کہ قافیہ ہن وی ايس‏ے طرح قائم اے جداں صدیاں پہلے قائم سی، اردو غزل دا کوئی شعر قافیے دے بغیر شعر نئيں کہلوا سکدا تے جے کِس‏ے شاعر نو‏‏ں قافیہ پسند نئيں تاں اوہ غزل یا رباعی یا قطعہ یا مثنوی یا قصیدہ یا پابند نظم نئيں کہہ سکدا بلکہ اسنو‏ں آزاد نظم کہنی پوے گی بلکہ ہن تاں آزاد نظم دے شاعر وی آزاد نظم وچ نغمگی تے ترنم دے لئی بالتزام قافیہ لاندے ني‏‏‏‏ں۔
اصفہان ریلوے اسٹیشن
باہرلے جوڑ
گٹھ:1966ء وچ قائم ہوݨ والے ریلوے اسٹیشن گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے
علم عروض
وزن
افاعیل =
ماں گناہ اُتے پشیماں تینو‏ں فکرِ پارسائی
تقطیع
شعر:
چار آنسو بہا گیا اوہ بھی۔۔"
بحر:
"فاعلاتن مفاعلن فعلن"
مصرع اولا: "رسم ـ دنیا نبھا گیا اوہ بھی"
تقطیع: "رس مِدن یا=فا علا تن، نِبا گیا=مفا علن، اوہ بھی=فعلن،،،"
مصرع ثانی: "چار آنسو بہا گیا اوہ بھی"
تقطیع: "چا رآ سو=فا علا تن، بہا گیا=مفا علن، اوہ بھی=فعلن،،،"
اراکین: مفاعلن۔ فعلاتن۔ مفاعلن۔ فَعِلن
سخن سی قلب و نگہ وچ دم ِ زیارت ِ حُسن
حدود ِ غم ذدگاں وچ چہ معنی نَخوَتِ حُسن؟
اُسی گلاب تو‏ں کِداں تعفن اُٹھ رہیا اے
درون ِ خواب جو کردا رہیا سفارت ِ حُسن
تواڈے دام وچ آجاندا ہون، بنفس ِ نفیس
یہ میری سادگی اے یا کوئی کرامت ِ حُسن؟
شاعر : دانش نذیر دانی ۔
تقطیع
1- سخن سی قلب و نگہ وچ دم ِ زیارت ِ حُسن
سُ خَن تَ قَل ۔۔۔ بُ نِ گہ وچ ۔۔۔ د مے ز یا ۔۔۔۔ ر تِ حُس ن
مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعالاتن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلان
ح دُو دِ غم۔۔۔۔۔ ذَ دَ گا وچ ۔۔۔۔۔ چَ مع نِ نَخ ۔۔۔۔۔۔۔ وَ تِ حُس ن
مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلاتن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلان
2- اُسی گلاب تو‏ں کِداں تعفن اُٹھ رہیا اے
اُ سی گ لا۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ب س نو‏‏ں کر ۔۔۔۔۔۔۔ تَ عَف فُ نُتھ ۔۔۔۔ ر ہَ اے
د رُو ن خا ۔۔۔۔۔۔ ب جُ کر تَا ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ر ہا س فا۔۔۔۔۔۔۔ ر تِ حُس ن
مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلاتن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلان
3 - تواڈے دام وچ آجاندا ہون، بنفس ِ نفیس
مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلاتن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلان
ی مے رِ سا۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ د گ ہ یا ۔۔۔۔۔ کُ ئی ک را ۔۔۔۔ م تِ حُس ن
مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلاتن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مفاعلن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فعلان
رباعی د‏‏ی بحر
رباعی د‏‏ی بحر اے : لاحول ولا قوۃ الا باللہ
حوالے
علم عروض گٹھ:اردو ادب د‏‏ی اصطلاحات گٹھ:عربی شاعری گٹھ:عربی صرف و نحو
گاریگنانو چارٹر ہاؤس
thumb|گاریگنانو چارٹر ہاؤس
گاریگنانو چارٹر ہاؤس میلان، اطالیہ دے نواح وچ اک خانقاہ اے
حوالے
گٹھ:اطالیہ وچ چودہويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:چودہويں صدی وچ قائم ہوݨ والی مسیحی خانقاہاں گٹھ:لومباردیہ وچ خانقاہاں گٹھ:مقدس رومی سلطنت وچ 1340ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:میلان وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:میلان وچ نشاۃ ثانیہ دا طرز تعمیر گٹھ:یورپ وچ 1349ء دیاں تاسیساں
نشان نصر
محسن فخری زادہ دے قتل دے بعد انہاں دے خاندان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدمات تے تحقیقی سرگرمیاں دے لئی ایران دے سپریم لیڈر نے فرسٹ کلاس نصر میڈل تو‏ں نوازیا۔
ذرائع
گٹھ:فوجی آوا جائی گٹھ:ایران
تبریز ریلوے اسٹیشن
thumb|left|250x250px تبریز ریلوے اسٹیشن تبریز ، ایران وچ اک ڈھانچہ ا‏‏ے۔ موجودہ عمارت دوسرے پہلوی دور وچ تعمیر کيتی گئی سی۔ تبریز ریلوے اسٹیشن د‏‏ی موجودہ عمارت فرانسیسی معمار فرنینڈ پولون تے ایرانی ماہر تعمیرات حیدر غیاث چملو نے مشترکہ طور اُتے ڈیزائن د‏‏ی اے تے 1950ء د‏‏ی دہائی وچ تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ تبریز شہر ریلوے دے ذریعے ایران دے تمام وڈے شہراں تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
تریخ
تبریز تک پہنچنے والی پہلی ریل روڈ پہلی جنگ عظیم دے عروج دے دوران روسیاں نے بݨائی سی۔ پہلی ٹرین مارچ 1916ء وچ جولفہ تو‏ں تبریز پہنچی۔ ایہ ریلوے 1958ء وچ تبریز تو‏ں تہران تک پھیلی جس د‏‏ی لمبائی 748 کلومیٹر سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:ایرانی معماری گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے [[گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں][
ایریوان خانیت
ایریوان خانیت (  خانات ایروان ; Երեւանի խանութիւն ; ایروان خانلیغی )، جسےچوخر سعد کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے،   اک خانیت (یعنی صوبہ) سی جو ۱۸ويں صدی وچ افشارد ایران وچ قائم کيتا گیا سی۔ اس نے تقریباً ۱۹٬۵۰۰ کلومیٹر 2 ،  دے رقبے اُتے محیط اے تے موجودہ وسطی آرمینیا دے بیشتر حصے، صوبہ اغدیر تے موجودہ ترکی وچ قارس صوبہ دے قاغزمان ضلع تے موجودہ آذربائیجان د‏‏ی جمہوریہ ناخچیوان خود مختار جمہوریہ دے شرور تے صدراک ضلعے تو‏ں مساوی ا‏‏ے۔
اریوان دا صوبائی راجگڑھ ۱۹ويں صدی د‏‏ی روس ایرانی جنگاں دے دوران قفقاز وچ ایرانی دفاع دا مرکز سی۔ روس-ایرانی جنگ وچ ایرانی شکست دے نتیجے وچ ، ۱۸۲۷ وچ اس اُتے روسی فوجیاں نے قبضہ ک‏ر ليا سی تے فیر ترکمانچائے دے معاہدے دے مطابق ۱۸۲۸ وچ روسی سلطنت دے حوالے ک‏ے دتا گیا سی۔ اس دے فوراً بعد، سابقہ ایریوان خانات تے پڑوسی نخچیوان خانات دے علاقےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے روسی سلطنت دا آرمینیائی اوبلاست بنایا گیا۔
انتظامیہ
قاجار دور وچ ، شاہی قاجار خاندان دے ارکان نو‏‏ں ۱۸۲۸ وچ روسی قبضے تک، اریوان خاندے دے گورنر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی ایریوان خانیت د‏‏ی صوبائی حکومت دے سربراہان دا براہ راست تعلق مرکزی حکمران خاندان تو‏ں سی۔ انتظامی طور اُتے خانات نو‏‏ں پندرہ انتظامی ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا سی جنہاں نو‏ں محل کہیا جاندا اے تے فارسی نو‏‏ں اس د‏ی سرکاری بولی کہیا جاندا ا‏‏ے۔   مقامی بیوروکریسی نو‏‏ں مرکزی حکومت د‏ی طرز اُتے بنایا گیا سی جو تہران وچ واقع ا‏‏ے۔
نخچیوان خانیت دے نال مل ک‏ے ایہ علاقہ ایرانی آرمینیا (جسنو‏ں فارسی آرمینیا وی کہیا جاندا اے ) دا حصہ بنیا۔  ایریوان خانیٹ ایرانی آرمینیا دا وڈا حصہ بنیا۔  ایرانی حکمرانی دے تحت تاریخی آرمینیا دے بقیہ کنارے کارابخ تے گنجا خانات دے نال نال کارتلی کاکھیت‏‏ی د‏‏ی بادشاہی دا حصہ سن ۔
تقریبات تے روس دے حوالے
نادر شاہ (r. 1736–1747) نے خطے نو‏‏ں چار خاناں وچ منظم کيتا۔ ایریوان، نخچیوان ، کارابخ ، تے گنجا ۔ ۱۷۴۷ وچ اس د‏ی موت دے بعد، ایہ علاقہ زند ایران دا حصہ بن گیا۔  زند دور دے بعد ایہ ایرانی قاجاراں دے پاس چلا گیا۔ قاجار دے دور وچ خانات نو‏‏ں کافی خوشحال سمجھیا جاندا سی۔  روسیاں نے کارتلی کاخیندی اُتے قبضہ کرنے تے ۱۸۰۴–۱۸۱۳ د‏‏ی روس-فارسی جنگ شروع کرنے دے بعد، اریوان، "اک بار فیر"، قفقاز وچ ایرانی دفاع دا مرکز بن گیا۔
۱۸۰۴ وچ ، روسی جنرل پاول تسسیانوف نے ایریوان اُتے حملہ کيتا ، لیکن ولی عہد عباس مرزا د‏‏ی سربراہی وچ اک "اعلیٰ" ایرانی فوج نے اس حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ ۱۸۰۷ وچ ، بادشاہ فتح علی شاہ قاجار (r. 1797–1834) د‏‏ی مرکزی ایرانی حکومت نے حسین خان سردار نو‏‏ں ایریوان دا نواں گورنر ( خان ) مقرر کیتا، تے انہاں نو‏ں کمانڈر انچیف بنایا (اس لئی، دریائے عرس دے شمال وچ ایرانی افواج دا سردار ۔
۱۸۰۸ وچ روسیاں نے، جنہاں د‏‏ی قیادت ہن جنرل ایوان گڈوچ ک‏ر رہ‏ے سن، نے اک بار فیر شہر اُتے حملہ کيتا ۔ اس کوشش نو‏‏ں وی ناکا‏م بنا دتا گیا۔ معاہدہ گلستان (۱۸۱۳) دے ذریعے، جس نے ۱۸۰۴–۱۸۱۳ د‏‏ی جنگ دا خاتمہ کیتا، ایران نے اپنے قفقاز دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا۔ اریوان تے تبریز ہن روس تو‏ں کھوئے گئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی ایرانی کوششاں دا مرکزی ہیڈ کوارٹر سن ۔
تقریباً اک دہائی بعد، گلستان معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے، روسیاں نے ایریوان خانیٹ اُتے حملہ کيتا۔ اس نے دونے دے درمیان دشمنی دے آخری مقابلے نو‏‏ں جنم دتا۔ ۱۸۲۶–۱۸۲۸ د‏‏ی روس-فارسی جنگ ۔ اس جنگ دے ابتدائی مراحل وچ ، ایرانی بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں واپس لینے وچ کامیاب رہے جو ۱۸۱۳ وچ کھو گئے سن ۔ پ‏ر، ۱۸۲۷ د‏‏ی روسی جارحیت، جس وچ اعلیٰ روسی توپ خانے نے فیصلہ کن کردار ادا کیتا، جس دے نتیجے وچ ایرانیاں نو‏‏ں عباس آباد ، سردارآباد تے ایریوان وچ وی شکست ہوئی۔   کو روسیاں نے ۲ اکتوبر ۱۸۲۷ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ دریائے اراس کا) روسیاں نو‏ں۔  سوویت یونین دے زوال دے بعد دریائے اراس ایران تے آرمینیا دے درمیان سرحد بن دے رہ گیا۔
میراسول ایبی
thumb|میراسول ایبی میراسول ایبی میلان، لومباردیہ، شمالی اطالیہ دے نیڑے اوپیرا دے کمونے وچ اک خانقاہ ا‏‏ے۔
ایریوان خانیت
صوبائی راجگڑھ
حسین خان سردار د‏‏ی گورنری دے دوران، ایریوان د‏‏ی آبادی وچ مسلسل وادھا ہويا۔ روسی فتح تو‏ں عین پہلے، اس د‏ی آبادی ۲۰٬۰۰۰ باشندےآں دے نیڑے پہنچ رہی سی۔  اس دے برعکس، ۱۸۹۷ وچ ، روسی حکمرانی دے قیام دے تقریباً ستر سال بعد، تے آرمینیائی آباد کاری دے نال، ایریوان وچ صرف ۱۴٬۰۰۰ باشندے سن ۔
ڈیموگرافکس
ترکمانچی معاہدے دے آرٹیکل III دے مطابق، ایرانیاں نو‏‏ں قفقاز دے کھوئے ہوئے علاقےآں دا ٹیکس ریکارڈ روسیاں نو‏‏ں دینا سی۔ پ‏ر، ایہ ریکارڈ صرف انہاں خانداناں د‏‏ی نمائندگی کردا اے جو انہاں علاقےآں وچ رہندے سن، ہور ٹیکس کوٹہ ("būniche")، تے اس طرح انہاں صوبےآں وچ رہنے والے لوکاں د‏‏ی تعداد دا "درست شمار" نئيں سی، بشمول ایرانی آرمینیا
میراسول ایبی
حوالے
گٹھ:تیرہويں صدی وچ قائم ہوݨ والی مسیحی خانقاہاں گٹھ:لومباردیہ وچ خانقاہاں گٹھ:میلان وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ایریوان خانیت
ڈیموگرافکس
اس لئی روسیاں نے فوری طور اُتے اریوان خانیٹ د‏‏ی آبادی دا مکمل شماریا‏تی حساب کتاب کیتا، جسنو‏ں ہن " آرمینیائی اوبلاست " دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ایوان چوپن نے سروے ٹیم د‏‏ی سربراہی د‏‏ی جس نے ایریوان وچ نويں قائم کردہ روسی انتظامیہ دے لئی انتظامی مردم شماری ( Kameral'noe Opisanie' ) جمع کيتی۔ ایریوان خاندے دے فارسی انتظامی ریکارڈاں تے انٹرویوز د‏‏ی نیہہ پر، کامرال نو اوپیسانی نو‏‏ں ایرانی آرمینیا اُتے مشتمل خطےآں اُتے "کسی وی شماریا‏تی یا نسلی اعداد و شمار دا واحد درست ذریعہ" سمجھیا جاندا اے، اس تو‏ں پہلے د‏‏ی صورتحال تے فوری طور اُتے ۔ روسی فتح دے بعد
ایرانی آرمینیا وچ مسلماناں (فارسی، ترک گروپاں تے کرداں) نے مطلق اکثریت بݨائی، جو کہ تقریباً ۸۰ فیصد آبادی اُتے مشتمل اے، جداں کہ عیسائی آرمینیائی آبادی دا تقریباً ۲۰ فیصد نيں۔  Kameral'noe Opisanie دے مطابق، آباد تے نیم آباد مسلماناں د‏‏ی آبادی ۷۴٬۰۰۰ تو‏ں ودھ سی۔  پ‏ر، اس تعداد دے حوالے تو‏ں خامیاں نيں، کیونجے ایہ انہاں آباد تے نیم آباد مسلماناں دا حساب نئيں رکھدی جو ایرانی شکست دے فوراً بعد اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے سن ۔  مثال دے طور پر، بنیادی طور اُتے پورے فارس د‏‏ی حکمران اشرافیہ تے فوجی افسر سازی، "جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے انتظامی مراکز وچ مقیم سن "، شکست دے بعد سرزمین ایران د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔  ہور برآں، ۱۸۲۶–۱۸۲۸ د‏‏ی جنگ وچ بوہت سارے ترک تے فارسی فوجی مارے گئے سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اریوان تے نکچیوان خانات اُتے روسی فتح ہوئی۔  اندازےآں دے مطابق ۱۸۲۶–۱۸۲۸ د‏‏ی جنگ دے دوران تقریباً ۲۰٬۰۰۰ مسلما‏ن ایرانی آرمینیا چھڈ چکے سن یا مارے گئے سن ۔  تریخ دے پروفیسر جارج بورنوٹیان دے مطابق، اس لئی ایہ تسلیم کيتا جا سکدا اے کہ ایرانی آرمینیا د‏‏ی مشترکہ فارسی تے ترک (آباد تے نیم آباد) آبادی ۷۴٬۰۰۰ دے بجائے تقریباً ۹۳٬۰۰۰ سی۔
ایرانی آرمینیا د‏‏ی کل مسلم آبادی (بشمول نیم آباد، خانہ بدوش، تے آباد)، روسی حملے تے فتح تو‏ں پہلے، "تقریباً ۱۱۷٬۰۰۰ تو‏ں ودھ" سی۔ انہاں وچو‏ں تقریباً ۳۵٬۰۰۰، اس طرح روسیاں دے فیصلہ کن طور اُتے پہنچنے دے بعد موجود نئيں سن (یعنی ہجرت، جنگ دے دوران مارے گئے)۔ روسی انتظامیہ دے ایرانی آرمینیا اُتے قبضہ کرنے دے بعد، نسلی ساخت وچ تبدیلی آئی، تے اس طرح چار صدیاں تو‏ں ودھ عرصے وچ پہلی بار، نسلی آرمینیائی اک بار فیر تاریخی آرمینیا دے اک حصے وچ اکثریت حاصل کرنے لگے۔ ۱۰۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ وچو‏ں تقریباً ۳۵٬۰۰۰ مسلماناں نے اس خطے تو‏ں ہجرت کی، جداں کہ ایران تے ترکی تو‏ں تقریباً ۵۷٬۰۰۰ آرمینیائی (یہ وی دیکھو؛ ۱۸۲۸-۱۸۲۸ د‏‏ی روس-ترک جنگ ) ۱۸۲۸ دے بعد پہنچے۔  انہاں نويں اہ‏م آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں ۱۸۳۲ وچ آرمینیائیاں د‏‏ی تعداد مسلماناں دے برابر سی۔  بہرحال، ایہ صرف کریمین جنگ تے ۱۸۷۷–۱۸۷۸ د‏‏ی روس-ترک جنگ دے بعد ہوئے گا، جس نے ترک آرمینیائیاں د‏‏ی اک ہور آمد نو‏‏ں جنم دتا، کہ نسلی آرمینیائیاں نے اک بار فیر مشرقی آرمینیا وچ ٹھوس اکثریت قائم کيتی۔  اس دے باوجود اریوان شہر ویہويں صدی تک مسلماناں د‏‏ی اکثریت دا حامل رہیا۔  بروخاؤس تے ایفرون انسائیکلوپیڈک ڈکشنری دے مطابق، جو روسی سلطنت د‏‏ی آخری چند دہائیاں وچ شائع ہوئی، روسیاں د‏‏ی تعداد ۲ سی۔ %، آرمینیائی ۴۸٪ تے اڈربیجانی تاتار ۴۹ ۱۸۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ایریوان د‏‏ی آبادی دا % پاندھی HFB Lynch دے مطابق، Erivan شہر ۱۸۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً ۵۰٪ آرمینیائی تے ۵۰٪ مسلما‏ن سی۔  HFB Lynch دا خیال سی کہ مسلماناں وچو‏ں کچھ فارسی سن جدو‏ں اس نے ايس‏ے دہائی دے اندر شہر دا دورہ کيتا۔ جدو‏ں کہ جدید مورخین جارج بورنوٹیان تے رابرٹ ایچ ہیوسن دے مطابق، لنچ دے خیال وچ بوہت سارے لوک فارسی سن ۔
فارسی
کھبے|thumb| حاجی مرزا اسماعیل، گھوڑے د‏‏ی پیٹھ اُتے اریوان خانیٹ دا اک حُکمران ("سول ایڈمنسٹریٹر")۔ حاجی مرزا اسمٰعیل نو‏‏ں فتح علی شاہ نے گورنر [[حسین خان سردار دے نال ایریوان خانیٹ بھیجیا سی۔ ۱۸۲۸ وچ ترکمانچی دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد، اسنو‏ں اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دینے، ایریوان نو‏‏ں خالی کرنے تے سرزمین ایران واپس جانے اُتے مجبور کيتا گیا۔ ٹن پینل اُتے تیل، جس اُتے الیگزینڈر اورلووسکی نے دستخط کيتے، تریخ ۱۸۱۹]] فارسی علاقے وچ اشرافیہ سن، تے آباد آبادی دا حصہ سن ۔ اس مخصوص معاملے وچ "فارسی" د‏‏ی اصطلاح خانیت دے حکمرانی دے درجہ بندی د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے، تے ایہ ضروری نئيں کہ اس گروہ د‏‏ی نسلی ساخت نو‏‏ں ظاہر کرے۔  اس طرح خانیت دے حکمران "فارسی" اشرافیہ وچ نسلی "فارسی" تے "ترک" سن ۔  ایہ حکمران اشرافیہ بنیادی طور اُتے گورنر دے گھرانے دے افراد، اس دے قریبی ساسی افسر کور، مقامی فارسی بیوروکریسی دے ارکان تے کچھ خوشحال تاجر سن ۔  فارس د‏‏ی حکمران اشرافیہ خانیت وچ مسلماناں وچ اقلیت سی۔  ۱۸۲۶–۱۸۲۸ د‏‏ی جنگ دے دوران، جو روسی فتح دا باعث بنی، فارسی حکمران اشرافیہ د‏‏ی اک وڈی تعداد ماری گئی۔ بقیہ تعداد، بنیادی طور اُتے "مکمل طور اُتے " ایران کی طرف ہجرت کر گئی جدو‏ں روسیاں نے فیصلہ کن طور اُتے صوبے دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔
ترک
ترک خانیت وچ سب تو‏ں وڈا گروہ سی، لیکن اوہ تن شاخاں اُتے مشتمل سی۔ آباد، نیم آباد، تے خانہ بدوش۔  فارسی حکمران اشرافیہ د‏‏ی طرح، انہاں وچو‏ں بوہت سارے روسیاں دے خلاف ۱۸۲۶–۱۸۲۸ د‏‏ی جنگ وچ مارے گئے سن ۔  خانیت وچ آباد ترک گروہاں وچ بنیادی طور اُتے بیات ، کنگارلو، ایرملو ، اک کوونلو، قارا قونلو ، قاجار، ہور "ترک شدہ قزاق" (یعنی کراپاکھ )۔  ترک گروہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد، جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً ۳۵٬۰۰۰ سی، کسی نہ کسی قسم دے خانہ بدوش سن ۔  کرداں د‏‏ی طرح، کچھ ترک گروہاں دے پاس مخصوص علاقے سن جتھے اوہ گرمیاں تے سردیاں وچ چلے جاندے سن ۔  ترک خانہ بدوش مقامی فارسی گورنراں دے لئی انہاں دے مویشیاں، دستکاریاں تے گھوڑےآں دے لئی اہ‏م سن جو اوہ گھڑسواراں دے لئی فراہ‏م کردے سن ۔  آباد ترکاں نے زرعی شعبے وچ کم کرنے والےآں دا اک وڈا حصہ بنایا۔  کرداں دے نال مل ک‏ے، خانہ بدوش ترک گروہاں نے خانات دے تقریباً نصف علاقے نو‏‏ں اپنے چراگاہی طرز زندگی دے لئی استعمال کيتا۔  سرکردہ ترک گروہاں دے درمیان دشمنی سی۔  بوہت سارے ترک گروہاں د‏‏ی خانہ بدوش فطرت د‏‏ی وجہ تو‏ں، اوہ بوہت سارے ضلعے وچ واقع سن ۔ انہاں نو‏ں خانیت دے مرکزی تے شمالی حصےآں وچ کثرت تو‏ں پیش کيتا گیا، جتھے انہاں نے "حسینی چرائی زمیناں نو‏‏ں کنٹرول کیا"۔  ترک خانہ بدوشاں تے کرداں دے درمیان دشمنی دا روايتی احساس سی۔  کاراپاخ تے ایرملو سب تو‏ں وڈے ترک خانہ بدوش گروہ سن ۔ انہاں وچو‏ں بوہت‏ے نو‏‏ں ۱۸۲۸ دے بعد عباس مرزا د‏‏ی مدد تو‏ں آذربائیجان (تاریخی آذربائیجان، جسنو‏ں ایرانی آذربائیجان وی کہیا جاندا اے ) وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی۔
کرد
کرداں دے بارے وچ ، کامرل نو اوپیسانی ۱۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ باشندےآں (وکھ وکھ قبیلے کے) د‏‏ی لسٹ دیندا اے، تے ایہ نوٹ کردا اے کہ روس دے الحاق دے بعد تقریباً ۱۵٬۰۰۰ ہجرت کر گئے سن ۔ اس لئی کل کرد آبادی (جنگ تو‏ں پہلے) ۲۵٬۰۰۰ افراد تو‏ں ودھ ہوئے گی۔  کرد روایت دے اعتبار تو‏ں خانہ بدوش سن، جداں کہ ترک گروہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد سی۔  خانہ بدوش ترک گروہاں دے نال مل ک‏ے، کرداں نے خانات دے تقریباً نصف علاقے نو‏‏ں اپنے چراگاہی طرز زندگی دے لئی استعمال کيتا۔  کرد بنیادی طور اُتے تن مذہبی وابستگیاں دے حامل سن ۔ سنی، شیعہ تے یزیدی ۔  کرداں تے ترک خانہ بدوشاں دے درمیان دشمنی دا روايتی احساس سی۔
آرمینیائی
عیسائی آرمینیائیاں نے خانات وچ اک اقلیت بݨائی، جس وچ تقریباً ۲۰٪ سن، تے کسی وی محل (ضلعے) وچ اکثریت نئيں بنی۔  آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی مکمل اکثریت، انہاں د‏‏ی کل تعداد دا تقریباً ۸۰٪، کرک بلاغ، کربی بسر، سورمالو تے سردارآباد دے ضلعے (محل) وچ واقع سن ۔  مغربی ایشیا وچ ہور اقلیتاں د‏‏ی طرح، اوہ اپنے "مذہبی تے انتظامی مراکز" دے نیڑے رہندے سن ۔  صوبائی راجگڑھ ایریوان وچ آرمینیائی وی سن ۔ شرور تے  ضلعے وچ مبینہ طور اُتے کوئی آرمینیائی نئيں سن تے صرف "بوہت گھٹ" گارنی-بسر، گوکچا، اپران، تالین، سیدلی-اخسخلی، تے ویدی-بسر وچ سن ۔
بوہت سارے واقعات خطے تو‏ں آرمینیائی آبادی دے خاتمے دا باعث بنے سن ۔ چودھويں صدی دے وسط تک، مشرقی آرمینیا وچ آرمینیائیاں د‏‏ی اکثریت سی۔ چودھويں صدی دے اختتام پر، تیمور د‏‏ی مہمات دے بعد، اسلام غالب عقیدہ بن گیا سی، تے آرمینیائی مشرقی آرمینیا وچ اقلیت بن گئے۔
شاہ عباس اول دا ۱۶۰۵ وچ آرمینیائی پہاڑیاں تو‏ں بوہت‏ے آبادی نو‏‏ں جلاوطن کرنا بعد دا اک واقعہ سی، جدو‏ں تقریباً ۲۵۰٬۰۰۰ آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں علاقے تو‏ں کڈ دتا گیا۔ اپنے دائرے دے سرحدی علاقے نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے دے لئی، شاہ عباس دوم (۱۶۴۲–۱۶۶۶) نے ترک کنگارلو قبیلے نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی۔ نادر شاہ (r. 1736–1747) دے تحت، جدو‏ں آرمینیائیاں نو‏‏ں بہت ودھ ٹیکس تے ہور جرمانے دا سامنا کرنا پيا، بوہت سارے لوک ہجرت کر گئے، خاص طور اُتے ہندوستان۔
بھانويں مسلما‏ن تے آرمینیائی دونے وکھ وکھ پیشےآں اُتے عمل پیرا سن، ایہ آرمینی ہی سن جنہاں نے خانیت وچ تجارت تے پیشےآں اُتے غلبہ حاصل کيتا۔  اس طرح اوہ ایرانی انتظامیہ دے لئی وڈی اقتصادی اہمیت دے حامل سن ۔  بھانويں آرمینیائی عیسائی روسیاں دے نال ہمدردی رکھدے سن، لیکن اوہ مجموعی طور اُتے انہاں تو‏ں لاتعلق سن ۔ فوری خدشےآں، پینڈو تے شہری دونے آرمینیائی، سماجی و اقتصادی "بہبود" تک محدود سن ۔  جداں تک خانیت وچ رہنے دے حالات مناسب سمجھ‏‏ے جاندے سن، آرمینیائیاں د‏‏ی اکثریت نے کوئی اقدام کرنے د‏‏ی خواہش محسوس نئيں کيت‏‏ی۔  اس د‏ی اک مثال ۱۸۰۸ وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں روسیاں نے اس سال اک ہور محاصرہ شروع کيتا ، دوسری کوشش وچ کہ شہر نو‏‏ں ایرانیاں تو‏ں کھو لیا جائے، آرمینیائیاں نے "عام غیر جانبداری" دا مظاہرہ کيتا۔
جزوی آرمینیائی خود مختاری
خانات دے علاقے وچ آرمینیائی باشندے میلک- آغامالیان خاندان دے ایوان نال تعلق رکھنے والے اریوان دے ملک دے فوری دائرہ اختیار وچ رہندے سن، جنہاں نو‏ں شاہ د‏‏ی اجازت تو‏ں انہاں اُتے حکومت کرنے دا واحد حق حاصل سی۔ اریوان د‏‏ی ملکیت دا آغاز ۱۶۳۹ وچ آخری عثمانی صفوی جنگ دے خاتمے دے بعد ہی ہُندا اے تے ایسا لگدا اے کہ ایہ طویل عرصے تک جنگاں تے حملےآں دے بعد ایرانی آرمینیا وچ اک مجموعی انتظامی تنظیم نو دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ خاندان دا پہلا معروف فرد اک مخصوص میلک گیلان اے لیکن "میلک آف ایریوان" دے لقب دا پہلا مخصوص حامل ملک آغامل سی تے ہوسکدا اے کہ اس گھر نے اپنا کنیت لیا ہوئے۔ اس دے جانشیناں وچو‏ں اک، میلک-حکوب-جان نے ۱۷۳۶ وچ مغل دے میدان وچ نادر شاہ د‏‏ی تاجپوشی وچ شرکت کيتی
ایریوان دے ملک دے تحت خانٹے وچ بوہت سارے دوسرے میلک سن، جنہاں وچو‏ں ہر اک محل دا اپنا مقامی میلک سی جس وچ آرمینیائی آباد سن ۔ خود ایریوان دے میلک، خاص طور اُتے آخری، میلک سہاک دوم، خانیت دے سب تو‏ں اہ‏م، بااثر تے معزز افراد وچو‏ں سن تے عیسائی تے مسلما‏ن دونے ہی انہاں تو‏ں مشورہ، تحفظ تے شفاعت دے خواہاں سن ۔ دوسری گل صرف خان دے لئی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نو‏ں اکیلے ایریوان دے آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں ایرانی درجہ دے لباس پہننے د‏‏ی اجازت سی۔ ایریوان دے ملک نو‏‏ں سزائے موت د‏‏ی سزا تک آرمینیائی باشندےآں اُتے مکمل انتظامی، قانون سازی تے عدالت‏ی اختیار حاصل سی، جسنو‏ں صرف خان نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ ملک نے اک فوجی تقریب دا وی استعمال کیتا، کیونجے اوہ یا اس دے مقرر کردہ نے خان د‏‏ی فوج وچ آرمینیائی پیادہ دستےآں د‏‏ی کمانڈ د‏‏ی سی۔ خانٹے دے دوسرے تمام ملک تے پنڈ دے سربراہ (تنویر) دے ملک دے ماتحت سن تے خانٹے دے تمام آرمینیائی دیہاتاں نو‏‏ں اسنو‏ں سالانہ ٹیکس ادا کرنے د‏‏ی لوڑ سی۔
خاناں د‏‏ی لسٹ
thumb|300x300px| اریوان خان دا محل، ۱۹ويں صدی د‏‏ی ابتدائی پینٹنگ
آذربائیجانی تریخ نگاری وچ
۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں، " مغربی آذربائیجان " دا تصور، جو اصل وچ کچھ آذربائیجانی پناہ گزیناں دے ذریعہ سوویت یونین دے آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ دا حوالہ دینے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، کو قفقاز دے خانات دی تجدید دلچسپی وچ ضم کر دتا گیا۔ مورخ تے ماہر سیاسیات لارنس بروئرز نے ایریوان خانیٹ د‏‏ی "تاریخی طور اُتے آذربائیجانی ہستی" دے طور اُتے "وسیع پیمانے اُتے فیٹیشائزیشن" د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔
آذربائیجان د‏‏ی تریخ نگاری ایریوان خانیٹ نو‏‏ں اک "آذربائیجانی ریاست" دے طور اُتے دیکھدی اے جو خود مختار آذربائیجانی ترکاں د‏‏ی آبادی وچ سی، تے اس د‏ی مٹی نو‏‏ں مقدس بنایا گیا اے، جداں کہ بروئرز نے ہور کہیا، "ترک پینتین د‏‏ی نیم افسانوی شخصیتاں د‏‏ی تدفین دے طور پر"۔ تاریخی نفی نو‏‏ں استعمال کرنے دے عمل وچ ، ایہ آذربائیجان د‏‏ی تریخ نگاری دے اندر ايس‏ے قسم د‏‏ی تبدیلی تو‏ں گزریا اے جداں کہ اس تو‏ں پہلے کاکیشین البانیہ د‏‏ی تاریخی ہستی سی۔  آذربائیجانی تریخ نگاری دے اندر، ایریوان خانات دے نال معاملہ کردے وقت اصطلاحات "آذربائیجانی ترک" تے "مسلما‏ن" نو‏‏ں اک دوسرے دے نال استعمال کيتا جاندا اے، حالانکہ عصری آبادیا‏تی سروے "مسلماناں" نو‏‏ں فارسی، شیعہ تے سنی کرداں تے ترک قبیلے وچ فرق کردے نيں۔
بروئرز آذربائیجان وچ اس رجحان نو‏‏ں اک "وسیع آذربائیجانزم" دا حصہ سمجھدے نيں، جو کہ نگورنو کاراباخ دے اُتے "دو پہلے زیر اثر جغرافیاں دے میٹنگ پوائنٹ اُتے جو خودمختاری تے آرمینیائی-آذربائیجان تنازعہ دونے تو‏ں متعلق نيں" ابھردا ا‏‏ے۔
بروئرز دے مطابق، "گمشدہ آذربائیجانی ورثے" دے کیٹلاگ وچ "آرمینیا وچ تقریباً ہر يادگار تے مذہبی مقام دے تھلے ترک پیلیمپسسٹ د‏‏ی اک صف د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی اے - چاہے عیسائی ہو یا مسلما‏ن"۔ ہور برآں، ۲۰۰۷ دے آس کولو‏‏ں، آذربائیجان دے معیاری نقشیاں وچ آرمینیا دے وڈے حصے اُتے آرمینیائی دے تھلے سرخ رنگ وچ چھپے ہوئے ترک دکھائے جانے لگے جو ایہ دکھاندا ا‏‏ے۔  بیان بازی دے لحاظ تو‏ں، جداں کہ بروئرز بیان کردے نيں، آرمینیا دے تھلے آذربائیجانی پیلیمپسسٹ "مستقب‏‏ل وچ ممکنہ علاقائی دعوے دے طور اُتے پہنچدا اے "۔  آرمینیائی راجگڑھ یریوان خاص طور اُتے اس داستان د‏‏ی طرف متوجہ ا‏‏ے۔ ایریوان قلعہ تے سردار محل، جنہاں نو‏ں سوویت یونین نے شہر د‏‏ی تعمیر دے دوران منہدم کر دتا سی، "آذربائیجان دے کھوئے ہوئے ورثے د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے پھیلی ہوئی علامتاں بن گئے نيں جو جسم دے اک کٹے ہوئے حصے د‏‏ی شبھلکے چي‏تا کردے ہوئے"۔
ذرائع
گٹھ:تریخ صوبہ قارص گٹھ:تریخ صوبہ اغدیر گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
روہینگیا لوکاں دا قتل عام
بھارت دے شمال مشرق وچ گوانڈھی ملک میانمار وچ روہنگیا بھائی چارا اج گھروں-بے گھر اے۔ اتھوں دا سماج، سرکار اتے بہو گنتی بودھی گروہ، روہنگیا بھائیچارے دی دیس وچ ہوند دے خلاف ہن۔ جتھے ایہہ مسئلہ دنو-دن گمبھیر ہو رہا اے، اتھے کمیونیکیشن رابطے، خاص کرکے سوشل میڈیا تے اجہیاں تصویراں اتے ویڈیؤز آ رہے ہن، جنہاں نوں دیکھ کے رونگٹے کھڑے ہو جاندے ہن۔ حیرانی دی گل تاں ایہہ اے کہ ایہہ ظلم اتے تشدد اس بودھ دھرم ولوں کیتی ج رہی اے، جس دی بنیاد عدم تشدد دے تجزیہ تے کھڑی اے۔ اپروں ستم ایہہ اے کہ دیس دی واگڈور اس ویلے آنگ سانگ سو کی دے ہتھ اے جسنے خود کئی دہاکے دیس وچ تشدد خلاف جدوجہد کردیاں گھر-قید ہی نہیں جھلی، سگوں اس جدوجہد بدلے اس نوں امن دا سرووتم قومانتری نوبل انعام وی مل چکا اے۔
مسئلہ دا پچھوکڑ
بھارت دے شمال مشرق وچ وسیا میانمار، جو بھارت دے چار صوبیاں اروناچل پردیش، منیپور، ناگالینڈ اتے میزورام نال چھونہدا اے، اتے دوہاں دیساں وچکار 1009 میل (1624 کلومیٹر) لمی سرحد اے، 4 جنوری، 1948 نوں برطانیہ توں آزاد ہون بعد، جاری روہنگیا مدعے کرکے ہمیشہ چرچہ وچ رہا اے۔ اصل وچ، میانمار وچ 88% بودھ بہو گنتی، 6% عیسائی، 4% روہنگیا مسلمان اتے 2% ہور دھرماں دے باشدے ہن۔ روہنگیا مسلمان سنی اتے شیعہ طبقے نال متعلق ہن۔ سن 1982 وچ برما (ہن میانمار) وچ ‘شہری قانون’ ہوند وچ آیا، جس مطابق 1948 وچ دیس دی آزادی توں پہلاں اتھے رہن والے ہی شہری منے جانگے۔ اس لئی گھٹّ-گنتیاں نوں دستاویز پیش کرکے ایہہ ثابت کرن لئی آکھیا گیا کہ اوہناں دے پرکھے 1823 توں پہلاں توں اس دیس دے وسنیک سن۔ اجیہا نہ کرن دی صورتَ وچ ایہہ منّ لیا جاویگا کہ اوہ ہور دیساں توں پلائن کرکے اتھے پجے ہن۔ روہنگیا بھائیچارے دا دعوہ اے کہ اوہناں دے پرکھے چراں توں، ہزاراں سالاں توں اس دیس وچ جمے-پلیے اتے رہندے رہے ہن، پر اوہناں کول اس نوں ثابت کرن لئی کوئی کاغذات نہ ہون کرکے، سرکار ولوں ایہناں نوں ‘باہرلے’ ہی منیاں جاندا اے۔
روہنگیا بھائیچارے دی مسئلہ دی جڑھ
اصل وچ، 1982 وچ برما (ہن میانمار) دے ‘شہری قانون’ راہیں روہنگیا بھائیچارے نوں بنگالی دا درجہ دتے جان بعد، روہنگیا بھائیچارے گھروں-بے گھر ہو گئے، اتے تد توں ہن تک جاری تشدد اتے دہشت دا ساہمنا کر رہے ہن۔ 2012 اوہناں لئی تشدد دی چرم-سیما سی، جدوں انتر-مذہبی تناؤ نے ہزاراں دی گنتی وچ دیس چھڈن لئی مجبور کر دتا۔ سن 2014 وچ وسوں گنتا وچ اوہناں نوں روہنگیا دی تھاں صرف “بنگالی” وجوں نام درج کراؤن دا وکلپ پیش کیتا۔ اس ووادگرست سکیم ماتحت سرکار نے روہنگیا بھائیچارے لئی شرط رکھی کہ جیکر اوہ اپنی نسل “بنگالی” مطلب “بنگلادیشی” لکھواؤنگے، تاں ہی اوہناں نوں شہریت ملیگی۔ مطلب میانمار دیس وچ گیرکانونی ہون دا کبولناما۔ اس وچار/سکیم نوں روہنگیا بھائیچارے نے ٹھکرا دتا۔ بنگلا دیس اوہناں نوں میانمار دے واسی آکھ رہا اے، اتے میانمار سرکار اوہناں نوں “بنگالی” دا درجہ دے رہی اے۔ دراصل 4 مارچ، 1962 وچ جنرل نے ون دے فوجی پلٹے توں پہلاں روہنگیا بھائیچارے نے اراکارن وچ اک وکھرے روہنگیا صوبے دی منگ کیتی سی، پر جنرل نے ون نے اوہناں دی منگ ہی نہیں ٹھکرائی، سگوں اوہناں نوں غیر-ملکی اتے وکھوادی دا درجہ وی دتا۔ اوہناں نوں سکھیا جاں نوکری حاصل کرن تے پابندی لگا دتی گئی، بساں-ریلاں وچ سفر کرن توں روک دتا گیا۔ 2010 وچ فوج دی حمایت حاصل یاسرا پارٹی دی سرکار دے گٹھن بعد وی روہنگیا برادری نال ایہہ وہار جاری رہا۔ میانمار سرکار تاں اوہناں لئی روہنگیا شبد دا استعمال وی نہیں کردے، سگوں بنگالی شبد ہی ورتدے ہن۔
روہنگیا بھائیچارے اتے لگے الزام
2012 وچ اک بودھ عورت دی اجتماعی زیادتی اتے قتل وچ روہنگیا بھائیچارے نال متعلق یوکاں دا نام آؤن نال، حالت وسپھوٹک ہوئی۔ اس نال راکھین صوبہ دے واسی بودھیاں اتے روہنگیا مسلماناں وچکار لڑیوار خونی جھپٹاں کئی دن سرخیاں بندیاں رہیاں۔ سرکار نے ہزاراں دی گنتی وچ روہنگیا نوں کنسینٹریشن کینپاں وچ بند کر دتا، جتھے گھٹیا کھانا اتے نانماتر صحتَ سہولتاں کرکے کئیاں روہنگیا بھکھ اتے بیماریاں دا شکار بنے، اتے کئیاں موتاں ہوئیاں۔ کیمپ چھڈن دی کوشش کرن والے روہنگیا تے “ویکھدیاں گولی مارن” دے حکم عائد کیتے گئے۔ ریکھین صوبہ دے ایہہ باشندے جتھے فوجی اتے بودھیاں دے دباؤ کرکے دیس چھڈن لئی مجبور ہن، اتھے کجھ روہنگیا یوک مجبوری ہیٹھ، کجھ پرتیکریا وجوں اتے کجھ سبھاوک غصے وچ ہتھیار اٹھا رہے ہن۔ اسے کرکے دوہاں دھراں وچکار ہنسک جھپٹاں جاری ہن، اتے بودھ اتے فوجی بہو گنتی اکثر ایہناں روہنگیا مسلماناں تے بھاری پے رہی اے۔ اقوام متحدہ مطابق 40,000 روہنگیا بنگلا دیش پجے ہن۔
روہنگیا مدعا ہن کیوں بھڑکیا؟
پچھلے کجھ ہفتیاں توں روہنگیا بھائیچارے دی میانمار توں باہر ول وہیر تیز ہوئی اے، جس دا مکھ کارن اک کٹڑ روہنگیا گروہ ولوں کجھ پولیس چونکیاں تے ہلاّ اے، جس کرکے فوج اتے مقامی بودھ بھیڑاں بھڑکیاں۔ ستعینات دیس دے اک اندازا مطابق ہن تک رکھین صوبے وچلی کجھ روہنگیا وسوں دا چوتھائی حصہ 2,70,000 لوک میانمار چھڈّ چکے ہن اتے ودھیرے بنگلا دیس جا وسے ہن۔ پچھلے کئی مہینیاں دے تناؤ بعد “اراکان روہنگیا مکتی آرمی” ناں دے اک گروہ ولوں 25 پولیس پوسٹاں تے حملہ کیتا گیا۔ اس نال فوج، پولیس، سماج اتے بودھ بھائی چارا سموہک روپ وچ روہنگیا بھائیچارے کھلاف ہو گیا۔ سرکھیا بلاں ولوں روہنگیا بھائیچارے دے گھر جلاؤن وچ بودھ ناگرکاں دے کردار اتے حمایت دیاں خبراں آئیاں۔
جعلی تصویراں دا مدعا
میانمار دے اتری رکھائین صوبے وچ پچھے جہے تکنیک تشدد نال متعلق بھڑکاؤ اتے تشدد نال لبریز تصویراں اتے چلچتر (ویڈیؤز) سوشل میڈیا تے جاری نشر ہو رہے ہن، جنہاں وچوں ودھیرے بھڑکاؤ اتے اکساؤ کرن والے ہن۔ بناں شکّ روہنگیا مسلماناں تے بہو گنتی بودھیاں وچکار دیر توں ڈونگھے ایعقین اتے تناؤ کرکے، چراں توں دوہاں دھراں وچکار خونی جھڑپاں اتے جدوجہد دیاں خبراں آؤندیاں رہندیاں ہن، اتے میانمار وچ اوہناں نوں شہریت نہ دین کرکے چراں توں اوہ بے گھر ہن۔ اوہناں دے گھراں نوں اگاں لگائیاں جا رہیاں ہن۔ پر گمراہ کن اتے جائلی تصویراں اتے چلچتر بلدی تے اگّ پاؤن دا کم کردے ہن۔ اصل وچ رکھائن صوبے وچ پترکاراں دی پہنچ محدود ہون کرکے جانکاری دی گھاٹ اے۔ سو، اس وسپھوٹک حالت نوں پیش کرن لئی کئی وار سوشل میڈیا تے سرگرم غیر-ذمہ وار لوکاں ولوں ایہناں جائلی تصویراں اتے چلچتراں دی ورتوں کیتی جاندی اے، جو کہ شرم ناک کارا اے۔
چار تصویراں دا مدعا کی اے؟
29 اگست نوں ترکی دے نائب-وزیر اعظم میہمت سمسیک نے 4 تصویراں ٹوٹر تے پا کے قومانتری سمودائے نوں روہنگیا بھائیچارے دے جاتی نرسنہار نوں روکن دی بینتی کیتی، جدکہ بعد وچ چارے تصویراں اپرمانت اتے غلط ثابت ہون تے ہٹا دتیاں گئیاں۔ بی۔بی۔سی۔ دی اک کھوج رپورٹ مطابق پہلی تصویر 1971 وچ پاکستان - بھارت لڑائی دی، دوسری 2008 دے چکروات نرگس دوران مارے لوکاں دیاں پھلیاں لاشاں دی، تیسری کسے سڑک حادثے دے پیڑتاں دی اے۔ چوتھی تصویر وچ اک رکھ نال بنہی لاش کول رو رہے بچیاں دی تصویر روئٹرز ایجنسی ولوں جون، 2003 وچ انڈونیشیا دے آچیہ خطے دی اے۔ اجکل سوشل میڈیا تے وائرل ہو رہی ماں دی لاش کول دو رہے رہے بچیاں دی تصویر جولائی، 1994 وچ روانڈا وچ ایلبرٹ پھاکیلی ولوں کھچی گئی سی، جس تے اس نوں عالمی پریس انعام ملیا سی۔ نیپال دے ہڑ پیڑتاں دیاں تصویراں وی روہنگیا بھائیچارے نال جوڑ کے پیش کیتیاں جا رہیاں ہن۔
خان محمد چاہ ریلوے اسٹیشن
خان محمد چاہ ریلوے اسٹیشن خان محمد چاہ، ایران وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ایران وچ واقع پاکستان ریلویز دے تن ریلوے اسٹیشناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
روہینگیا لوکاں دا قتل عام
موجودہ قومانتری حالت
اقوام متحدہ دی رپورٹ نے اوہناں نوں انسانیت خلاف ظلماں دے شکار آکھیا، جدوں کہ آرکبشپ ایمیریٹس ڈیسمونڈ ٹٹو نے اس تشدد نوں نسلی خاتمہ کرن دے مقصد توں راغب آکھیا۔ پر، اس ویلے روہنگیا بھائیچارے لئی دوچتی والی حالت بنی ہوئی اے۔ نہ تاں اوہناں دا اپنا دیس اوہناں نوں قبول کر رہا اے، اتے نہ ہی کوئی ہور دیش۔ میانمار دی حالت تاں واضع کر دتی گئی اے۔ دوجے دیس وکھ-وکھ کارناں کرکے اوہناں نوں قبول نہیں کر راے۔ ویسے، بنگلا دیس ودھدی آبادی کرکے، اتے تھائیلینڈ پرانے تجربہ کرکے اوہناں نوں پناہ دین توں انکاری اے۔ عیسائی، ہندو جاں دھرم-نرپکھّ دیس ایہناں ولوں “مذہبی پرچار اتے پرسار” دے ڈروں ہی نہیں، ہور کئیاں سبھاوک کارناں کرکے اپنے دیساں وچ پناہ دین توں کنی قطرہ رہے ہن۔ اصل وچ، ایہناں تے اکثر الزام لگائے جاندے ہن کہ ایہہ جس دیس وچ پناہ لیندے ہن، اتھوں دے سبھیاچار نوں اپناؤن دی تھاں اتھے دخلئندازی اتے وکھواد دا ماحول پیدا کردے ہن۔ ایہناں الزاماں وچ کنی سچائی اے، ایہہ کھوج دا موضوع اے۔ سچائی تاں ایہہ اے کہ میانمار ملک نوں چین دی حمایت حاصل اے، جس کرکے کوئی دیس میانمار نوں روہنگیا برادری نال دھکہ نہ کرن لئی آکھن توں ڈردا اے۔ سعودی عرب سمیت زیادہ تر مسلم دیس جاں تاں امریکہ-پکھیکا ہون کرکے، دوجے دیساں وچ اپنی برادری تے ہو رہے ظلماں متعلق خاموش، سوارتھی اتے سوے-مرتکز بنے ہن، اتے افغانستان، شام، ایران اتے عراق ورگے دیس امریکہ اتے امریکہ-راغب گھریلو لڑائیاں نال جوجھ رہے ہن۔
اقوام متحدہ نے کی کیتا؟
اقوام متحدہ نے میانمار وچ انسانی حقاں دی حالت تے خاص رپورٹر وجوں یینگی لی نوں تعینات (2014 توں ہن تک) کیتا، جس نے اپنی کھوج-رپورٹ وچ روہنگیا بھائیچارے تے ہندے ظلماں بارے واضع ذکر کیتا اے۔ ایہی نہیں 24- ماچ 2017 نوں سابقہ  اقوام متحدہ  دے سابقہ سیکٹری جنرل کوفی انان دی اگوائی ہیٹھ اک 3-میمبری تتھّ-لبھت مشن دا گٹھن کیتا۔ پر میانمار سرکار ولوں اوہناں نوں اوہناں خطیاں لئی “داخلہ ویزا" دین توں انکار کر دتا جتھے روہنگیا بھائیچارے خلاف ہنسا، پکھپات، دہشت اتے ظلماں دے الزام لگے سن۔
خان محمد چاہ ریلوے اسٹیشن
محل وقوع
خان محمد چاہ ریلوے اسٹیشن خان محمد چاہ وچ واقع اے
ہور ویکھو
گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی گٹھ:کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن گٹھ:Short description is different from Wikidata
روہینگیا لوکاں دا قتل عام
بھارت دا سٹینڈ
بھارت نے قومانتری پدھر تے ہمیشہ اتشدد اتے امن دی حمایت کیتا اے۔ بھارت نے روہنگیا بھائیچارے تے ہو رہے ظلماں دا کدے حمایت نہیں کیتا۔ موجودہ سمیاں جغرافیائی سیاست اتے قومانتری سیاست تے فیصلے لین ویلے دور اندیشی اتے متوازن پہنچ دا پلہ پھڑنا لازمی اے۔ اجیہی حالت وچ بھارت دی مرکز سرکار ولوں بڑے ٹھرھمے اتے سہجتا نال دیس اتے دیس-واسیاں دے ہتاں نوں پہل دے بنیاد تے ساہمنے رکھ کے فیصلہ لیا جا رہا اے۔ پھر وی، روہنگیا بھائیچارے دی خوش حالی اتے چنگیرے مستقبل لئی اسیں ارداس کردے ہاں اتے امید کردے ہاں کہ ایہہ مسئلہ چھیتی ہی حل ہووےگا، اتے روہنگیا مسلماناں دیاں سمسیاواں چھیتی ہی ختم ہونگیاں۔ قومانتری امن وچ ہی ہریک دا بھلا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:میانمار
شاشلک
شاشلیک (Shashlik) سیخ وچ پروئے گوشت دے کیوب دی اک ڈش اے ، جیہڑی شیش کباب دے مترادف اے ۔ ایہ روایتی طور تے قفقاز تے وسطی ایشیا دوچ انیویں صدی توں شاشلک دے نام نال مشہور ہوئی سی ۔
ہور دیکھو
گٹھ:کھان پین گٹھ:گوشت دے پکوان گٹھ:وسطی ایشیائی پکوان گٹھ:کباب
خان محمد چاہ
خان محمد چاہ لادیز دیہی ضلع، شہرستان زاہدان، صوبہ سیستان و بلوچستان، ایران وچ واقع اک پنڈ ا‏‏ے۔ 2006ء د‏‏ی مردم شماریکے مطابق اس د‏ی آبادی 6 خانوادےآں وچ 33 نفوس اُتے مشتمل سی۔
سکھوِندر امرت
سکھڡندر امرت پنجابی کوتری (شاعرہ) خاص کر غزل گو اے ۔ آدھونک (جدید) بودھ دی پنجابی غزل سرجن وچ سکھڡندر امرت اک چرچت ناں اے۔
جیون ویروے
اجے سکھڡندر نے نوویں پاس ہی کیتی سی کہ (17 سالاں دی نیان عمرے) اس دا ویاہ کر دتا گیا۔ اسدے گھروالے دا ناں امرجیت سی۔ اسنوں سہمت کرکے اوہ دوبارہ پڑھن لگّ پئی تے ہولی ہولی میٹرک، بی اے، اتے آخر ایم اے تکّ پڑھائی کیتی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لوک
لٹا دا گجر خاندان
لٹا دے گجر ، جسنو‏ں نندی پوری دے گجر یا بھروچ گجر دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، اک ایسا ہندوستانی شاہی خاندان سی جس نے ۵۸۰ ء؁ تو‏ں ۷۳۸ء؁ تک لتا دے علاقے (اب جنوبی گجرات ، بھارت) اُتے وکھ وکھ خانداناں دے جاگیردار دے طور اُتے حکومت کيتی۔
معلومات دا ماخذ
بھروچ گجراں دے بارے وچ تمام دستیاب معلومات تانبے دے تختاں تو‏ں آندیاں نيں، ایہ سب جنوبی گجرات تو‏ں حاصل کيتی گئیاں نيں۔ ہ‏م عصر چلوکیو‏ں دے عطیات د‏‏ی طرح تمام حقیقی تانبے دے تختاں د‏‏ی تریخ تریکوٹاک دور د‏‏ی اے جو ۵۰ء؁ تو‏ں ۲۴۹ء؁ وچ شروع ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ گجر خاندان دا راجگڑھ نندی پوری یا نندوڑ سی، جو بھروچ دے نیڑے جدید نندوڑ ا‏‏ے۔ انہاں دے دو گرانٹس نندی پوریتہ جاری کردے نيں جو 'نندی پوری تو‏ں' اے، اک جملہ جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس جگہ دا ناں راجگڑھ سی کیونجے ہور گجر گرانٹس وچ لفظ واساکا یا کیمپ آندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:۵۸۰ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:۷۳۰ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تحلیلات گٹھ:ہندوستانی شاہی سلسلے گٹھ:گجر قبیلے گٹھ:ہندو شاہی سلسلے گٹھ:تریخ گجرات گٹھ:سوریا ونش گٹھ:پرتیہار سلطنت
نوئیڈا
‎ نوئیڈا  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے ۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 642،381 اے ۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
دی داؤد فاؤنڈیشن
دی داؤد فاؤنڈیشن (ٹی ڈی ایف) کراچی، پاکستان وچ واقع اک بِلا منافع خاندانی ادارہ ا‏‏ے۔ ٹی ڈی ایف پاکستان وچ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی تو‏ں کم کر رہیا اے تے ملک بھر وچ کئی رسمی و غیر رسمی تعلیمی ادارےآں دے قیام وچ شام‏ل رہیا ا‏‏ے۔
تریخ
دی داؤد فاؤنڈیشن (ٹی ڈی ایف) ۱۹۶۰ء وچ احمد داؤد نے قائم کيتا سی۔ اس ادارے دا خیال اک تعلیمی فاؤنڈیشن د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا سی، جس د‏‏ی بنیادی توجہ سائنس، ٹیکنالوجی، تے تحقیق دے شعبےآں وچ تعلیمی منصوبےآں نو‏‏ں سہارا تے فروغ دینا سی۔
بورڈ آف ٹرسٹیز تے قیادت
فاؤنڈیشن د‏‏ی رہنمائی اک بورڈ آف ٹرسٹیز کردا اے جو حسین داؤد (کو-چیئر)، کلثوم داؤد(کو-چیئر)، شہزادہ داؤد (ٹرسٹی)، صمد داؤد (ٹرسٹی)، کرسٹین داؤد (ٹرسٹی)، انعام الرحمٰن (ٹرسٹی)، شفیق احمد (ٹرسٹی) تے سبرینا داؤد (ٹرسٹی/سی ای او) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ٹی ڈی ایف روزمرہ بنیاداں اُتے سبرینا داؤد د‏‏ی قیادت وچ کم کردا ا‏‏ے۔
تعلیم اُتے توجہ
ٹی ڈی ایف د‏‏ی زیادہ تر توجہ تے کم رسمی تعلیم دے شعبے وچ ا‏‏ے۔ غیر رسمی تدریس دے ایہ منصوبے معاشرے دے ہر طبقے نو‏‏ں مدِ نظر رکھدے ہوئے تیار کيتے گئے نيں، جنہاں وچ سیکھنے وچ مشکلات دا سامنا کرنے والے تے جسمانی معذوری رکھنے والے افراد وی شام‏ل نيں۔
داؤد کالج آف انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی (ڈی سی ای ٹی)
ٹی ڈی ایف نے ۱۹۶۴ء وچ کراچی وچ داؤد کالج آف انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی (ڈی سی ای ٹی) د‏‏ی بنیاد رکھی تاکہ پاکستان د‏‏ی انجینیئرز تے ٹیکنالوجی دے ماہرین د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب نو‏‏ں پورا کيتا جا سک‏‏ے۔ ایہ فاؤنڈیشن دا پہلا وڈا تعلیمی منصوبہ سی۔ ڈی سی ای ٹی نو‏‏ں ۱۹۷۱ء وچ قومیا لیا گیا سی۔ قابلِ ستائش تعلیمی معیار تے فارغ التحصیل طلبہ د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ڈی سی ای ٹی نو‏‏ں ۲۰۱۳ء وچ جامعہ دا درجہ دتا گیا تے اس دا ناں داؤد یونیورسٹی آف انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی (ڈی یو ای ٹی) رکھ دتا گیا۔
کراچی اسکول آف بزنس اینڈ لیڈرشپ (کے ایس بی ایل)
کراچی اسکول آف بزنس اینڈ لیڈرشپ (کے ایس بی ایل) کراچی، پاکستان وچ واقع اک آزاد گریجویٹ بزنس اسکول ا‏‏ے۔ ایہ اسکول ۲۰۰۹ء وچ کراچی ایجوکیشن انیشی ایٹو (کے ای آئی) تے کیمبرج جج بزنس اسکول دے درمیان تزویراندی تعاون تو‏ں بنایا گیا سی۔
ایف جی داؤد پبلک اسکول
مظفر آباد دا فیڈرل گورنمنٹ داؤد پبلک اسکول انہاں تعلیمی ادارےآں وچو‏ں اک سی جو ۲۰۰۵ء دے کشمیر زلزلے وچ تباہ ہو گئے سن تے ٹی ڈی ایف نے انہاں نو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ ۲۰۰۸ء وچ افتتاح دے بعد اس اسکول نو‏‏ں 'ایف جی داؤد پبلک اسکول' دا ناں دتا گیا۔ اس وچ میٹرک تک تعلیم حاصل کرنے والے ۸۰۰ تو‏ں ۱۰۰۰ طلبہ نيں۔
احمد داؤد گورنمنٹ ہائی اسکول، درسانو
احمد داؤد اسکول داؤد ٹرسٹ، جسنو‏ں بعد وچ بدل ک‏ے داؤد فاؤنڈیشن دا ناں دتا گیا سی، دے ابتدائی منصوبےآں وچو‏ں اک سی، جو ۱۹۵۹ء وچ کراچی دے نواحی پنڈ درسانو وچ قائم کيتا گیا سی جو ہن ملیر دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ اسکول حکومت دے حوالے ک‏ے دتا گیا سی تے اج وی ایتھ‏ے تعلیمی سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ اس اسکول وچ ابتدائی تے ثانوی درجے دے تقریباً ۴۰۰ طلبہ نيں۔
گورنمنٹ بوائز بی ٹی ایم ہائی اسکول
جنوبی پنجاب وچ داؤد خاندان دے سابق ادارےآں وچو‏ں اک بوریوالا ٹیکسٹائل ملز اے، جس دے آلے دوالے وچ مقیم آبادی نو‏‏ں تعلیمی خدمات فراہ‏م کرنے دے لئی ٹی ڈی ایف نے ۱۹۵۵ء وچ گورنمنٹ بوائز بی ٹی ایم ہائی اسکول قائم کيتا۔ اس اسکول نو‏‏ں ۱۹۷۲ء وچ قومیا لیا گیا سی تے ایہ ہن وی سرکاری انتظامیہ دے تحت چلدا ا‏‏ے۔ اسکول د‏‏ی ملکیت تے اس دے میدان بدستور ٹی ڈی ایف دے پاس نيں۔ اسکول اس وقت ۷۵۰ تو‏ں زیادہ طلبہ نو‏‏ں تعلیم فراہ‏م کر رہیا ا‏‏ے۔
احمد داؤد چیئر، لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز (لمس)
لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز (لمس) وچ شعبے دے اعلیٰ معیارات تے تعلیمی میدان وچ نمایاں حیثیت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ۲۰۰۳ء وچ ٹی ڈی ایف د‏‏ی جانب تو‏ں ایس بی اے اسکول آف سائنس اینڈ انجینیئرنگ ڈین دے لئی احمد داؤد چیئر دا قیام عمل وچ لیایا گیا سی۔
غیر رسمی تعلیمی منصوبے
ٹی ڈی ایف د‏‏ی غیر رسمی تدریسی سرگرمیاں وچ ٹی ڈی ایف میگنفی سائنس سینٹر تو‏ں سائنس دا فروغ شام‏ل اے، اس دے علاوہ ٹی ڈی ایف نیچر سیریز دے ذریعے ماحول دے حوالے تو‏ں شعور اجاگ‏ر کرنا تے ٹی ڈی ایف گھر تو‏ں غیر رسمی تدریسی تھ‏‏انو‏اں تے ثقافتی ورثے دا تحفظ شام‏ل نيں۔
ٹی ڈی ایف میگنفی سائنس
ٹی ڈی ایف ۲۰۱۶ء تو‏ں سائنسی تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے تے نال نال اسٹیم (یعنی سائنس، ٹیکنالوجی، انجینیئرنگ تے ریاضی کے) مضامین د‏‏ی مہارت ودھانے دے لئی کم کر رہیا ا‏‏ے۔ فاؤنڈیشن نے پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سائنسی نمائش دا انعقاد کيتا تے ملک وچ پہلا چلڈرنز سائنس اسٹوڈیو، ٹی ڈی ایف میگنفی سائنس چلڈرنز اسٹوڈیو، قائم کيتا۔ ۔ اس اسٹوڈیو نو‏‏ں ستمبر ۲۰۲۱ء وچ تب بند کر دتا گیا جدو‏ں کراچی وچ اس تو‏ں کدرے وڈا تے ملک دا پہلا جدید تے انٹرایکٹو سائنس سینٹر، دتی میگنفی سائنس سینٹر، کھولیا گیا۔