cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان وچ سوانیاں
ذوالفقار علی بھٹو دا دور حکومت
ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی حکومت (1970–1977) سوانیاں دے بارے وچ آزاد خیال رویاں دا دور سی۔ تمام سرکاری خدمات سوانیاں دے لئی ڈسٹرکٹ مینجمنٹ گروپ تے غیر ملکی سروس (سول سروس وچ ) سمیت کھولی گئياں، جنہاں تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی تردید کيتی گئی سی۔ قومی اسمبلی د‏‏ی تقریباً 10 10٪ تے صوبائی اسمبلیاں وچ 5 فیصد نشستاں سوانیاں دے لئی مخصوص سن، جنہاں وچ عام نشستاں اُتے وی انتخاب لڑنے اُتے کوئی پابندی نئيں سی۔ پر، انہاں پالیسیاں دا نفاذ ناقص سی کیو‏ں کہ بھارت دے نال جنگ تے اس دے نتیجے وچ ملک د‏‏ی تقسیم دے سبب حکومت نو‏‏ں مالی بحران دا سامنا کرنا پيا سی۔
1973ء وچ منظور کردہ آئین پاکستان وچ خاص طور اُتے صنفی مساوات د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی۔ آئین وچ ایہ شرط دتی گئی اے کہ "صرف جنس د‏‏ی بنیاد اُتے کوئی امتیازی سلوک نئيں کيتا جائے گا۔" اس دے علاوہ آئین شادی، کنبہ، ماں تے بچے دے تحفظ دے نال نال " قومی زندگی دے تمام شعبےآں وچ سوانیاں د‏‏ی بھرپور شرکت" نو‏‏ں وی یقینی بناندا ا‏‏ے۔ پر، بہت سارے ججاں نے آئین دے قانون دے تحت عدم تفریق تے مساوات د‏‏ی ضمانت اُتے "اکثر قوانین اسلام" د‏‏ی توثیق کیتی۔
1975ء وچ ، پاکستان دے اک سرکاری وفد نے میکسیکو وچ سوانیاں تو‏ں متعلق پہلی عالمی کانفرنس وچ شرکت کيتی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی پاکستان سوانیاں حقوق کمیٹی تشکیل دتی گئی۔
ضیاء الحق د‏‏ی آمریت
اس وقت دے آرمی چیف آف اسٹاف جنرل ضیاء الحق نے 5 جولائ‏ی 1977ء نو‏‏ں اک فوجی بغاوت وچ جمہوری طور اُتے منتخب ذوالفقار علی بھٹو حکومت دا تختہ پلٹ دتا۔ جنرل ضیاء الحق (1977–1986) دے مارشل لا د‏‏ی حکمرانی دے دوران وچ چھٹا منصوبہ پالیسی دے تضادات تو‏ں بھر پور سی۔ اس دور وچ سوانیاں د‏‏ی ترقی دے لئی ادارہ جاندی تعمیر د‏‏ی طرف بہت سارے اقدامات اٹھائے، جداں کابینہ سیکرٹریٹ وچ سوانیاں ڈویژن دا قیام تے سوانیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق اک ہور کمیشن د‏‏ی تقرری۔ چھیويں منصوبے وچ پہلی بار سوانیاں د‏‏ی ترقی وچ اک باب شامل کيتا گیا۔ اس باب نو‏‏ں اس وقت جھنگ ضلع کونسل د‏‏ی چیئرپرسن سیدہ عابدہ حسین د‏‏ی سربراہی وچ 28 پیشہ ور سوانیاں دے ورکنگ گروپ نے تیار کيتا سی۔ جداں کہ چھیويں منصوبے وچ دسیا گیا اے اس دا بنیادی مقصد "سوانیاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی مربوط نقطہ نظر اپنانا تھا"۔ 1981ء وچ ، جنرل ضیاء الحق نے مجلس شوریٰ (وفاقی مشاورتی کونسل) نامزد د‏‏ی تے 20 سوانیاں نو‏‏ں ممبر دے طور اُتے شامل کیا، اُتے مجلس شوری نو‏‏ں ایگزیکٹو برانچ اُتے کوئی اختیار حاصل نئيں سی۔ 1985ء وچ غیر جماعتی انتخابات دے ذریعے منتخب ہونے والی قومی اسمبلی نے سوانیاں دا مخصوص کوٹہ (10 تو‏ں 20 فیصد) دگنا کردتا۔
پر، ضیاء الحق نے حدود آرڈیننس تے قانون شہادت (ثبوت دا قانون) ورگی سوانیاں دے خلاف امتیازی قانون سازی ک‏ر ک‏ے اسلام پسندی دا عمل شروع کيتا۔ ضیا الحق نے سوانیاں نو‏‏ں حصہ لینے تے کھیلاں د‏‏ی تماشائی بننے اُتے پابندی عائد کيتی تے پردہ نو‏‏ں فروغ دتا۔ انہاں نے آئین وچ ضمانت دتے گئے تمام بنیادی حقوق معطل کر دتے جو 1973ء وچ اپنایا گیا سی، جس وچ جنسی بنیاداں اُتے تفریق تو‏ں پاک ہونے دا حق وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں نے قصاص تے دیت، بدعنوانی ( قصاص ) اُتے حکومت کرنے والے اسلامی تعزیراندی قوانین تے جسمانی چوٹ تو‏ں متعلق جرائم وچ معاوضہ ( دیت ) تو‏ں متعلق وی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ جدو‏ں متاثرہ عورت ہوئے تاں، تاں دیت د‏‏ی رقم ادھی نصف قرار دتی گئی۔
زنا تو‏ں متعقل قانون (نفاذِ حدود)، 1979ء دا اک جزو سی۔ زنا غیر ازدواجی جنسی تعلقات تے زنا کاری دا جرم ا‏‏ے۔ زنا آرڈیننس وچ زنا بالجبر شامل سی، زبردستی جماع کرنا دے اس قانون دے مطابق جے کوئی عورت جو کسی مرد اُتے زنا بالجبر (عصمت دری) دا الزام لگاندی اے تاں جے اوہ عدالدی نظام نو‏‏ں ایہ ثابت نئيں کرسکدی کہ اس دے نال زیادتی کيتی گئی اے، اسنو‏ں زنا دا چھوٹا الزام لگانے دا سامنا کرنا پئے گا۔ قرآن مجید دے تحت کسی زیادتی کرنے والے نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ سزا دینے دے لئی، یا تاں زیادتی کرنے والے نو‏‏ں زیادتی دا اعتراف کرنا پئے گا، یا چار متقی مسلما‏ن خود "دخول" دا مشاہدہ کرن تے عصمت دری دے خلاف گواہی دتیاں
قانون شہادت دے تحت، کسی عورت د‏‏ی گواہی مرد دے مساوی نئيں سی۔ لہذا، جے عورت دے پاس مرد گواہ نئيں نيں لیکن انہاں دے پاس سوانیاں گواہ نيں تو، انہاں د‏‏ی گواہی ثبوت دے تقاضا نو‏‏ں پورا نئيں کردی ا‏‏ے۔ مجرم نو‏‏ں بری کيتا جاسکدا اے تے مظلوم نو‏‏ں زنا دے الزامات دا سامنا کرنا پڑ سکدا ا‏‏ے۔ قانونی کارروائی دا خطرہ متاثرین نو‏‏ں شکایات درج کرنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ ازدواجی عصمت دری دے قانونی امکان نو‏‏ں وی ختم کردتا گیا۔ زنا آرڈیننس دے مطابق تعریف دے مطابق، عصمت دری اک غیر شادی شدہ جرم بن گیا۔ اس آرڈیننس نو‏‏ں بین الاقوامی تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ حدود آرڈیننس دے تحت سوانیاں اُتے ہونے والے ظلم و جبر نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی فلم ساز صبیحہ سومر نے "پہلا پتھر کون مارے گا؟" دے عنوان تو‏ں اک فلم د‏‏ی تیاری وچ سوانیاں دے حقوق دے گروپاں نے مدد کيت‏ی سی۔
ستمبر 1981ء وچ ، زنا آرڈیننس دے تحت فہمیدہ تے اللہ بخش دے لئی سنگسار کرنے د‏‏ی پہلی سزا سنائي گئی تے سزا نو‏‏ں قومی تے بین الاقوامی دباؤ دا سامنا ہويا۔ ستمبر 1981ء وچ ، مارشل لا تے نفاذ اسلام مہم د‏‏ی سوانیاں اُتے ہونے والے منفی اثرات د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی سوانیاں ہنگامی اجلاس وچ کراچی وچ اکٹھی ہوئیاں۔ انہاں نے اس مہم دا آغاز کيتا جو بعد وچ پاکستان وچ سوانیاں دے اک مکمل فورم، سوانیاں ایکشن فورم (ڈبلیو اے ایف) د‏‏ی شکل وچ تنظیم بن گئی۔ ڈبلیو اے ایف نے حدود آرڈیننس، قانون شہادت، تے قصاص تے دیت دے قوانین (جس دے نتیجے وچ عارضی طور اُتے پناہ دتی گئی) دے خلاف عوامی احتجاج تے مہم چلا‏ئی۔
1983ء وچ ، اک یتیم، تیرہ سالہ لڑکی جہان مینا نو‏‏ں مبینہ طور اُتے اس دے چچا تے چچا دے بیٹےآں نے زیادتی دا نشانہ بنایا، جس تو‏ں اوہ حاملہ ہوئے گئی۔ اوہ اِنّا ثبوت فراہ‏م کرنے تو‏ں قاصر سی کہ اس دے نال زیادتی کيتی گئی سی۔ اس اُتے زنا دا الزام لگایا گیا سی تے عدالت نے اس دے حمل نو‏‏ں زنا دا ثبوت منیا۔ اسنو‏ں اک سو کوڑاں د‏‏ی سزا تے تن سال د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔
1983ء وچ ، صفیہ بی بی، اک نابینا نوعمر گھریلو ملازمہ اُتے مبینہ طور اُتے اس دے آجر تے اس دے بیٹے نے عصمت دری د‏‏ی سی۔ ثبوت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، اسنو‏ں زنا آرڈیننس دے تحت زنا دے الزام وچ سزا سنائی گئی، جدو‏ں کہ زیادتی کرنے والےآں نو‏‏ں بری کردتا گیا۔ اسنو‏ں پندرہ کوڑے، پنج سال قید تے 1000 روپے جرمانے د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ اس فیصلے نے عوام تے پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اِنّی تشہیر تے مذمت کيتی کہ وفاقی شرعی عدالت نے خود ہی اس تحریک دے مقدمے دا ریکارڈ طلب کيتا تے حکم دتا کہ اسنو‏ں خود ہی بانڈ اُتے جیل تو‏ں رہیا کيتا جائے۔ اس دے بعد، اپیل پر، ٹرائل کورٹ د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں کالعدم کردتا گیا تے سزا نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔
او کینیڈا
کینیڈا دے قومی ترانے نوں او کینیڈا کہیا جاندا اے ۔ ایہ ترانا کیوبک دے گورنر نے 1880ء وچ تیار کروایا، سی ۔ ایہ فرانسیسی بولی وچ اے ۔ ایہدا انگریزی وچ بولی وٹاندرا وچ 1906ء وچ ہویا سی۔
پاکستان وچ سوانیاں
ضیاء الحق د‏‏ی آمریت
پاکستان وچ دسمبر 1986ء دے مشن برائے بین الاقوامی کمیشن دے ماہرین نے جرائم تو‏ں متعلق حدود آرڈیننس تے سوانیاں تے غیر مسلماں دے نال امتیازی سلوک کرنے والی اسلامی سزاواں تو‏ں متعلق حصےآں نو‏‏ں منسوخ کرنے دا مطالبہ کيتا سی۔
او کینیڈا
پنجابی بولی وٹاندرا
گٹھ:قومی ترانے گٹھ:ترانے
پاکستان وچ سوانیاں
ضیاء الحق د‏‏ی آمریت
اس گل دے کافی شواہد موجود نيں کہ اس عرصے دے دوران وچ قانون سازی نے پاکستانی سوانیاں د‏‏ی زندگیاں اُتے منفی اثر ڈالیا اے تے انہاں نو‏ں انتہائی تشدد دا نشانہ بنایا گيا ا‏‏ے۔ جیل وچ سوانیاں د‏‏ی اکثریت حدود آرڈیننس دے تحت قید کيتی گئی سی۔ ايس‏ے طرح، اک قومی تحقیق وچ دسیا گیا کہ سوانیاں (دارالامان) د‏‏ی پناہ گاہاں وچ رہائش پزیر افراد وچو‏ں 21٪ دے خلاف حدود دے مقدمات درج سن ۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل د‏‏ی 1998ء د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، جیل وچ قید پاکستانیاں وچو‏ں اک تہائی تو‏ں زیادہ سوانیاں نو‏‏ں زنا دے الزام وچ یا جرم ثابت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قید وچ رکھیا گیا سی۔
بینظیر بھٹو دا دور حکومت
ضیاء الحق د‏‏ی حکومت دے بعد، سوانیاں دے حق وچ پالیسی تناظر وچ اک واضح تبدیلی دیکھنے وچ آئی۔ مختلف جمہوری طریقے تو‏ں منتخب حکومتاں دے تحت وضع کردہ ستويں، اٹھويں تے نويں منصوبےآں نے سوانیاں دے خدشےآں نو‏‏ں منصوبہ بندی دے عمل وچ شامل کرنے دے لئی واضح طور اُتے کوششاں کیتیاں۔ پر، پالیسی ارادے تے عمل درآمد دے وچکار خلا د‏‏ی وجہ تو‏ں منصوبہ بند ترقی صنفی عدم مساوات نو‏‏ں دور کرنے وچ ناکا‏م رہی۔
1988ء وچ ، بینظیر بھٹو (ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی بیٹی) پاکستان د‏‏ی پہلی سواݨی وزیر اعظم بن گئياں، تے مسلما‏ن ملک د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہونے والی پہلی سواݨی۔ اپنی انتخابی مہماں دے دوران وچ ، انہاں نے سوانیاں دے معاشرتی امور، صحت تے سوانیاں دے خلاف امتیازی سلوک اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ انہاں نے سوانیاں دے پولیس اسٹیشن، عدالتاں تے سوانیاں دے ترقیا‏ت‏‏ی بینک دے قیام دے منصوبےآں دا وی اعلان کيتا۔ انہاں نے حدود دے متنازع قوانین نو‏‏ں منسوخ کرنے دا وعدہ کيتا۔ پر، انہاں د‏‏ی دو نامکمل مدت وزارت دے دوران وچ (1988–90 تے 1993–96)، بینظیر بھٹو نے سوانیاں دے لئی فلاحی خدمات نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی کوئی قانون سازی د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ اوہ ضیاء الحق دے نفاذ اسلام قوانین وچو‏ں اک وی منسوخ نئيں کر سکن سن۔ ضیاء الحق دے ذریعہ عائد اٹھويں آئینی ترمیم د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں قوانین نو‏‏ں عام قانون سازی وچ ترمیم تے عدالدی جائزے تو‏ں ہی محفوظ کيتا گیا سی۔
1988ء دے اوائل وچ شاہدہ پروین تے محمد سرور دے معاملے نے عوام وچ شدید تنقید کیتی۔ شاہدہ دے پہلے شوہر خوشی محمد نے اسنو‏ں طلاق دے دتی سی تے مجسٹریٹ دے سامنے کاغذات اُتے دستخط کر دتے گئے سن ۔ پر، شوہر نے، قانون دے مطابق، طلاق د‏‏ی دستاویزات نو‏‏ں مقامی کونسل وچ رجسٹر نئيں کيتا سی، تے طلاق نو‏‏ں قانونی طور اُتے پابند نئيں قرار دتا سی۔ اس تو‏ں لاعلم، شاہدہ نے، عدت دے 96 دن، دے بعد دوبارہ شادی کرلئی- اس دے پہلے شوہر نے، دوسری شادی وچ ناکا‏م کوشش تو‏ں دوچار ہوئے ک‏ے، فیصلہ کيتا کہ اوہ اپنی پہلی بیوی شاہدہ نو‏‏ں واپس لیانا چاہندا ا‏‏ے۔ شاہدہ د‏‏ی دوسری شادی غیر قانونی قرار دے دتی گئی۔ اس اُتے تے اس دے دوسرے شوہر سرور اُتے زنا دا الزام لگایا گیا سی۔ انہاں نو‏ں سنگسار کرکے موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ عوامی تنقید دے نتیجے وچ انہاں دا مقدمہ دوبارہ چلیا ک‏ے وفاقی شرعی عدالت نے ذریعہ انہاں نو‏ں بری کردتا گیا۔
وزارت سوانیاں د‏‏ی ترقی (ایم ڈبلیو ڈی) نے 1989ء وچ اسلام آباد، کراچی، کوئٹہ، پشاو‏ر تے لاہور وچ پنج یونیورسٹیاں وچ سوانیاں دے مطالعے دے مراکز قائم کیتے۔ پر، انہاں وچو‏ں چار مراکز مالی تے انتظامی مدد نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تقریباً غیر فعال ہوئے گئے۔ صرف کراچی یونیورسٹی دا مرکز (کینیڈا د‏‏ی بین الاقوامی ترقیا‏ت‏‏ی ایجنسی دے ذریعہ مالی تعاون سے) ماسٹر آف آرٹس پروگرام چلانے دے قابل سی۔
سوانیاں د‏‏ی مالی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی فرسٹ ویمن بینک لمیٹڈ (ایف ڈبلیو بی ایل) 1989ء وچ قائم کيتا گیا سی۔ قومی تجارتی بینک، ایف ڈبلیو بی ایل نو‏‏ں اک ترقیا‏ت‏‏ی مالیا‏تی ادارے دے نال نال اک سماجی بہبود دے ادارے د‏‏ی حیثیت دتی گئی۔ ایہ ملک بھر وچ 38 آن لائن شاخاں چلاندا اے، جو سوانیاں دے زیر انتظام چل رہیا ا‏‏ے۔ ایم ڈبلیو ڈی نے پسماندہ سوانیاں دے لئی چھوٹے پیمانے اُتے کریڈٹ سکیماں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی سوانیاں نو‏‏ں 48 ملین روپے د‏‏ی کریڈٹ لائن فراہ‏م کیتی۔ سماجی ایکشن پروگرام دا آغاز 1992/93 وچ کیہ گیا سی جس دا مقصد سوانیاں نو‏‏ں سماجی خدمات تک رسائی نو‏‏ں بہتر بنا‏تے ہوئے صنفی امتیازات نو‏‏ں کم کرنا ا‏‏ے۔
پاکستان نے 29 فروری 1996ء نو‏‏ں سوانیاں دے خلاف امتیازی سلوک دے تمام قسماں دے خاتمے دے کنونشن (سی ای ڈی اے ڈبلیو) د‏‏ی منظوری دی۔ وزارت برائے سوانیاں ترقی (ایم ڈبلیو ڈی) اس دے نفاذ دے لئی نامزد قومی فوکل مشینری ا‏‏ے۔ اُتے ایم ڈبلیو ڈی نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے وسائل د‏‏ی کمی دا سامنا کرنا پيا۔ پاکستان اپنی ابتدائی رپورٹ پیش کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو 1997ء وچ ہونے والی سی۔ پاکستان نے سوانیاں کنونشن دے اختیاری پروٹوکول اُتے نہ تاں دستخط کیتے تے نہ ہی اس د‏ی توثیق کی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں افراد دے ذریعہ شکایات درج کرنے دے رستےآں د‏‏ی عدم فراہمی یا سی ای ڈی اے ڈبلیو دے تحت پاکستان دے خلاف شکایات دا باعث بنی۔
نواز شریف دا دور حکومت
1997ء وچ ، نواز شریف وزیر اعظم منتخب ہوئے۔ انہاں نے اک مختصر مدت (1990ء–1993ء) دے لئی وی عہدہ سنبھالیا سی، جس دے دوران وچ انہاں نے اسلامی قانون نو‏‏ں پاکستان دے سپریم قانون د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنانے دا وعدہ کيتا سی۔
1997ء وچ ، نواز شریف حکومت نے قصاص تے دیت آرڈیننس نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے نافذ کیا، جس دے تحت پاکستان دے فوجداری قانون وچ شریعت د‏‏ی بنیاد اُتے تبدیلیاں آندیاں نيں۔ اس آرڈیننس نو‏‏ں پہلے صدر دے اختیار تو‏ں ہر چار ماہ بعد دوبارہ جاری کرنے د‏‏ی درخواست کردے ہوئے نافذ کيتا گیا سی۔
فیر شریف نے آئین وچ پندرہويں ترمیم د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جو موجودہ قانونی نظام نو‏‏ں مکمل طور اُتے اک جامع اسلامی نظام د‏‏ی جگہ لے لے گی تے "آئین تے کسی وی قانون یا کسی عدالت دے فیصلے" د‏‏ی جگہ لے لے گی۔ اس تجویز نو‏‏ں قومی اسمبلی (ایوان زیريں) وچ منظور کيتا گیا، جتھے مسلم لیگ نو‏‏ں اکثریت حاصل سی، لیکن، سوانیاں تنظیماں، انسانی حقوق دے کارکناں تے حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی جماعتاں د‏‏ی سخت مخالفت دا سامنا کرنے دے بعد ایہ سینیٹ وچ تعطل دا شکار رہی۔
لاہور ہائیکورٹ دے 1997ء دے اک فیصلے وچ ، صائمہ وحید دے انتہائی مشہور کیس وچ اک عورت دے آزادانہ طور اُتے شادی کرنے دے حق نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا، لیکن انہاں نے "محبت د‏‏ی شادیاں د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی اسلامی اصولاں د‏‏ی بنیاد پر، والدین دے اختیار نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی، 1965ء دے خاندانی قوانین وچ ترمیم کرنے دا مطالبہ کیا"۔
سوانیاں دا کمیشن برائے انکوائری (1997ء) د‏‏ی رپورٹ وچ واضح طور اُتے کہیا گیا اے کہ حدود قانون سازی لازمی طور اُتے ختم کردتی جانی چاہیدا کیونجے ایہ سوانیاں دے نال امتیازی سلوک کردی اے تے انہاں دے بنیادی حقوق تو‏ں متصادم ا‏‏ے۔ بے نظیر بھٹو د‏‏ی وزارت دے دوران وچ وی ايس‏ے طرح دے کمیشن نے حدود آرڈیننس دے کچھ پہلوآں وچ ترمیم د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی۔ پر، انہاں سفارشات اُتے نہ تاں بینظیر بھٹو تے نہ ہی نواز شریف نے عمل درآمد کيتا۔
سوانیاں د‏‏ی حیثیت وچ اضافے د‏‏ی پالیسی د‏‏ی اہ‏م دستاویز، پاکستان 2010ء پروگرام (1997ء) وچ درج 16 مقاصد وچو‏ں اک دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ پر، دستاویز وچ سوانیاں نو‏‏ں مفادات دے 21 اہ‏م شعبےآں د‏‏ی لسٹ دیندے ہوئے چھڈ دتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، اک ہور وڈی پالیسی دستاویز، "انسانی ترقی تے غربت وچ کمی د‏‏ی حکمت عملی" (1999ء) وچ ، سوانیاں نو‏‏ں غربت وچ کمی دے لئی اک ہدف گروپ دے طور اُتے ذکر کيتا گیا اے لیکن انہاں وچ صنفی فریم ورک د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔
فاطمہ جناح دے ناں تو‏ں منسوب ملک د‏‏ی پہلی آل ویمن یونیورسٹی دا افتتاح 6 اگست 1998ء نو‏‏ں ہويا۔ اسنو‏ں وفاقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں ترقیا‏ت‏‏ی فنڈز دے اجراء وچ تاخیر دا سامنا کرنا پيا۔
پرویز مشروف دا دور آمیریت
2000ء وچ ، چرچ آف پاکستان نے اپنی پہلی سوانیاں ڈیکن ترتیب دی۔ 2002ء وچ (اور بعد وچ 2005ء وچ عدالدی مقدمات د‏‏ی سماعت دے دوران) مختاراں مائی دے معاملے نے پاکستان وچ عصمت دری دا نشانہ بننے والےآں د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے لیایا گیا۔ 2 ستمبر 2004ء کو، سماجی بہبود تے تعلیم د‏‏ی وزارت تو‏ں علیحدگی کردے ہوئے، وزارت ترقی سوانیاں نو‏‏ں اک آزاد وزارت بنایا گیا۔
جولائ‏ی 2006ء وچ ، جنرل پرویز مشرف نے اپنی حکومت تو‏ں ضیاء الحق دے دائرہ کار دے تحت پیش کردہ متنازع 1979ء حدود 1979ء آرڈیننس وچ ترمیم اُتے کم شروع کرنے نو‏‏ں کہیا۔ انہاں نے وزارت قانون تے اسلامی نظریا‏تی کونسل (وزارت مذہبی امور دے تحت) تو‏ں کہیا کہ اوہ قوانین وچ ترامیم دے لئی اتفاق رائے پیدا کرن۔ 7 جولائ‏ی 2006ء نو‏‏ں جنرل مشرف نے دہشت گردی تے قتل دے سوا ہور الزامات دے تحت جیلاں وچ قید تقریباً 1300 سوانیاں د‏‏ی ضمانت اُتے فوری رہائی دے لئی اک آرڈیننس اُتے دستخط کیتے۔
2006ء دے آخر وچ ، پاکستانی پارلیمنٹ نے حدود آرڈیننس وچو‏ں کچھ نو‏‏ں منسوخ کردے ہوئے، سوانیاں دے تحفظ دا بل منظور کيتا۔ اس بل دے ذریعے عصمت دری دے مقدمات چلانے وچ ڈی این اے تے ہور سائنسی ثبوتاں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ صدر جنرل پرویز مشرف دے ذریعہ اس بل د‏‏ی منظوری تے اس دے نتیجے وچ قانون وچ دستخط کرنے اُتے سخت گیر اسلام پسند رہنماواں تے تنظیماں نے احتجاج گیا سی۔ کچھ ماہرین نے ایہ وی دسیا کہ انہاں اصلاحات دا نفاذ ناممکن ہوئے گا۔
کابینہ نے 12 جولائ‏ی 2006ء نو‏‏ں منعقدہ اپنے اجلاس وچ سینٹرل سپیریئر سروسز وچ سوانیاں دے لئی 10٪ کوٹہ دے تحفظ د‏‏ی منظوری دتی سی۔ اس تو‏ں پہلے، تمام سرکاری محکمےآں وچ تمام بورڈ وچ سوانیاں دے لئی 5٪ کوٹہ سی۔ دسمبر 2006ء وچ ، وزیر اعظم شوکت عزیز نے اس کوٹہ نو‏‏ں ودھیا کر 10 فیصد کرنے کی، وزارت سوانیاں ترقی د‏‏ی تجویز د‏‏ی منظوری دی۔
2006ء وچ ، سوانیاں دے تحفظ (فوجداری قوانین وچ ترمیم) ایکٹ وی منظور ہويا۔ دسمبر 2006ء وچ ، پہلی بار، ملٹری اکیڈمی کاکول د‏‏ی سوانیاں کیڈٹس نے محمد علی جناح دے مزار اُتے گارڈ ڈیوٹی سنبھالی۔
پر، حقوق نسواں تے سوانیاں دے حقوق کارکناں سمیت سوانیاں دے تحفظ دے بل اُتے بہت زیادہ تنقید کيتی گئی اے جس وچ صرف زبانی گلاں ہی کيتی جاندی رئاں تے حدود آرڈیننس نو‏‏ں منسوخ کرنے وچ ناکا‏م رہے نيں۔
آصف زرداری دا دور حکومت
آصف علی زرداری پاکستان دے 11 ويں صدر سن ۔ بینظیر بھٹو انہاں د‏‏ی بیوہ نيں، جو دو بار وزیر اعظم پاکستان رہ چکيا‏‏ں نيں۔ دسمبر 2007ء وچ جدو‏ں انہاں د‏‏ی اہلیہ دا قتل کيتا گیا تاں اوہ پاکستان پیپلز پارٹی دے رہنما بن گئے۔ 30 دسمبر 2007ء نو‏‏ں اوہ اپنے بیٹے بلاول بھٹو زرداری دے نال پیپلز پارٹی دے شریک چیئرمین بنے۔ 8 ستمبر، 2013ء کو، آصف علی زرداری اپنی آئینی مدت پوری کرنے والے ملک دے پہلے صدر بنے۔ ۔
سوانیاں د‏‏ی تقرری
اقتدار وچ آک‏ے زرداری نے پارلیمان د‏‏ی اک سواݨی رکن تے پارٹی د‏‏ی وفادار ڈاکٹر فہمیدہ مرزا نو‏‏ں جنوبی ایشیا وچ پہلی سواݨی اسپیک‏ر ک‏ے طور اُتے مقرر کيتا۔ اس دور وچ پاکستان نے اپنی پہلی سواݨی وزیر خارجہ، حنا ربانی کھر، وزارت دفاع د‏‏ی پہلی سکریٹری، نرگس سیٹھی، اک صوبے د‏‏ی ڈپٹی اسپیکر شہلا رضا تے متعدد سوانیاں وزرا، سفیراں، سیکریٹریاں سمیت فرح ناز اصفہانی، سابق صدر پاکستان د‏‏ی میڈیا مشیر تے شریک چیئرمین پی پی پی، شیری رحمان کو، امریکا وچ پاکستان د‏‏ی سابق سفیر فوزیہ وہاب، فردوس عاشق اعوان، فرزانہ راجا، شازیہ مری، شرمیلا فاروقی، مسرت رفیق میسر، شاہدہ رحمانی تے ہور انتظامیہ دے اندر باوقار منصب اُتے فائز کيتا گیا سی۔
سوانیاں دے تحفظ دے لئی قانون سازی
29 جنوری 2010ء نو‏‏ں صدر نے ورکس پلیس بل اُتے 2009ء وچ سوانیاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دے خلاف تحفظ اُتے دستخط کیتے جو پارلیمان نے 21 جنوری 2010ء نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی۔ دسمبر 2012ء وچ صدر نے دو اضافی بلاں اُتے دستخط کیتے سن، جنہاں تو‏ں ونی دے قدیم طریقےآں نو‏‏ں جرم قرار دتا گیا سی۔ ستی، سوارا تے قرآن نال نکاح، جس وچ سوانیاں تنازعات دے حل دے لئی تجارت دے سامان دے طور اُتے استعمال ہودیاں سن۔ اس دے علاوہ تیزاب پھینکنے اُتے عمر قید د‏‏ی سزا بھی۔ سکھر، جیکب آباد، لاڑکانہ تے خیرپور ضلعے وچ ہیلپ لائنز تے دفاتر قائم کیتے تے حکومت نے اندرون سندھ دے خطے وچ خصوصی ٹاسک فورس دا قیام عمل وچ لایا۔ 2012ء وچ حکومت نے 2000ء وچ جنرل مشرف دے قائم کردہ سوانیاں د‏‏ی حالت تو‏ں متعلق قومی کمیشن نو‏‏ں دوبارہ فعال کیا، بعد وچ اک وقت وچ تن سال دے لئی اس د‏ی بحالی کيتی گئی۔ حکومت دے ذریعہ پیش کردہ اس بل وچ سوانیاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے قانون تے سوانیاں دے خلاف ہونے والی زیادتیاں دے نفاذ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کمیشن نو‏‏ں مستقل ادارہ دے طور اُتے قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔
فروری 2012ء وچ ، متحدہ قومی موومنٹ نے کراچی وچ دنیا د‏‏ی سوانیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی ریلی کڈی، جس وچ اک اندازے دے مطابق اک لکھ سوانیاں نے شرکت کيتی۔
فوجداری قانون (ترمیمی) (عصمت دری دا جرم) ایکٹ 2016
7 اکتوبر 2016ء کو، پاکستان د‏‏ی پارلیمنٹ نے انسداد عصمت دری تے انسداد غیرت دے ناں اُتے قتل دا نواں بل متفقہ طور اُتے منظور کيتا۔ نويں قوانین وچ ایداں دے جرائم دے مرتکب افراد نو‏‏ں سخت سزاشں د‏‏ی تجاویز پیش کيت‏‏ی گئياں۔ انسداد عصمت دری دے نويں بل دے مطابق، عصمت دری دے معاملات وچ ڈی این اے جانچ لازمی قرار دے دتی گئی۔ نويں قانون دے تحت پولیس افسر یا سرکاری اہلکار دے کم نو‏‏ں سبوتاژ کرنے یا اس وچ خلل ڈالنے دے نتیجے وچ 1 سال قید د‏‏ی سزا ہوسکدی ا‏‏ے۔ سرکاری اہلکار جو عصمت دری (جداں حراستی زیادتی) دے مرتکب ہونے دے لئی اپنے سرکاری عہدے دا فائدہ اٹھاندے ہوئے پائے جاندے نيں انہاں اُتے عمر قید تے جرمانے د‏‏ی سزا دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ نويں قانون دے مطابق، جو وی شخص نابالغ یا ذہنی یا جسمانی طور اُتے معذور شخص دے نال زیادتی کردا اے اسنو‏ں سزائے موت یا عمر قید د‏‏ی سزا ہوئے گی۔
عصمت دری یا جنسی طور اُتے ہراساں ہونے تو‏ں بچ جانے والی سواݨی دے بیان کيتی ریکارڈنگ کسی تفتیشی افسر دے ذریعہ، کسی پولیس افسر، یا بچ جانے والی سواݨی دے لواحقین د‏‏ی موجودگی وچ د‏‏ی جانی چاہیدا۔ صوبائی بار کونسل دے ذریعہ عصمت دری دے متاثرین نو‏‏ں قانونی امداد (اگر ضرورت ہو) فراہ‏م د‏‏ی جائیگی۔ متاثرہ افراد تے گواہاں دے بیانات ریکارڈ کرنے دے لئی ٹکنالوجی جداں ویڈیو لنکس، عدالت وچ پیشی تو‏ں انہاں د‏‏ی رسوائی یا خطرے تو‏ں بچانے دے لئی، ذرائع ابلاغ نو‏‏ں ناواں یا کسی ایسی معلومات دے شائع کرنے یا اس د‏ی تشہیر کرنے اُتے وی پابندی ہوئے گی جس تو‏ں کسی متاثرہ د‏‏ی شناخت ظاہر ہوسکدی اے، سوائے عدالت دے فیصلےآں د‏‏ی اشاعت کے۔ عصمت دری دے لئی مقدمے د‏‏ی سماعت تن ماہ دے اندر ختم ہوجائے گی۔ پر، جے مقدمے د‏‏ی سماعت تن مہینےآں وچ مکمل نئيں ہُندی اے تاں مناسب ہدایات دے لئی کیس ہائی کورٹ دے چیف جسٹس دے دائرے وچ لیایا جائے گا۔ نويں بل وچ ایہ وی یقینی بنایا گیا اے کہ پیشہ ور جسم فروشاں نو‏‏ں وی قانون دے تحفظ وچ شامل کيتا جائے۔
اقوام متحدہ د‏‏ی سوانیاں دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر، فومزیل میلبو-اینگکوکا نے انسداد عصمت دری تے غیرت دے ناں اُتے قتل دے بلاں نو‏‏ں منظور کرنے دے حکومت پاکستان دے فیصلے د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔
اعمال
عام طور اُتے جنوبی ایشیائی سوانیاں تے خاص طور اُتے پاکستان وچ تے مسلما‏ن سوانیاں د‏‏ی روايتی زندگی صرف چولھا تے چار دیواری تک محدود سی یعنی عصمتیت، شرافت تے خاندانی اعزاز دے اضافی بجھ دے نال بدانتظامی تے آداب آوری دا راج اے، جتھے دوپٹہ، گھونگھٹ، برقع تو‏ں چہرہ، تے جسم نو‏‏ں چھپائے رکھنا لازم تے عام گل ا‏‏ے۔
پردہ
پاکستان د‏‏ی کچھ برداریاں وچ پردے دے اصولاں اُتے عمل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو خاندانی روایت، علاقے، طبقے، تے پینڈو یا شہری رہائش اُتے منحصر اے، ایہ مختلف طریقےآں تو‏ں رائج ا‏‏ے۔ پردے دا استعمال پشتوناں تے مسلم راجپوتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اب، پاکستان وچ بہت ساری سوانیاں پردے اُتے عمل نئيں کردیاں نيں، جس د‏‏ی بوہت سارے دینی علما نے مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ عام طور پر، لاہور، کراچی تے اسلام آباد جداں زیادہ ترقی یافتہ علاقےآں وچ رہنے والی سوانیاں کم ترقی یافتہ علاقےآں وچ رہنے والی سوانیاں دے مقابلے وچ کپڑ‏ے پہننے دے معاملے وچ زیادہ آزاد خیال نيں۔
ونی (کم عمری د‏‏ی شادی)
بھانويں چائلڈ میرجز ریگرینٹ ایکٹ وچ 16 سال تو‏ں کم عمر لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی نو‏‏ں غیر قانونی بنا دیندا اے، لیکن عام طور اُتے پینڈو علاقےآں وچ بچےآں د‏‏ی شادیاں د‏‏یاں مثالاں مل جاندیاں نيں۔ قبائلی علاقےآں تے صوبہ پنجاب وچ بچےآں د‏‏ی شادی دا رواج ونی ا‏‏ے۔ چھوٹی لڑکیو‏ں د‏‏ی مختلف قبیلےآں دے وچکار ہونے والے جھگڑےآں نو‏‏ں حل کرنے دے لئی زبردستی شادی کر دتی جاندی ا‏‏ے۔ جے بچی دا قبیلہ دوسرے قبیلےآں کو، ٹیت نامی، پیسہ ادا کرنے اُتے راضی ہوجائے تاں ونی تو‏ں بچا جاسکدا ا‏‏ے۔ سوارا، پِیٹ لکھیی تے ادلہ بدلہ وی ايس‏ے طرح دے قبائلی تے پینڈو رسومات نيں جو اکثر نو عمری وچ لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔ 2012ء وچ اک انتہائی معاملے وچ ، سواری دے علاقے ایری پنڈ وچ اک مقامی جرگہ نے حکم دتا کہ چھ سال د‏‏ی لڑکی روزہ بی بی نو‏‏ں اپنے کنبہ تے حریف خاندان دے وچکار تنازع طے کرنے دے لئی شادی کرنی ہوئے گی۔ 2018ء تک، ونی دے رجحان وچ بہت زیادہ کمی واقع ہوئی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ نوجوان لڑکیو‏ں نو‏‏ں اپنا بچپن آزادانہ طور اُتے گزارنا پڑدا ا‏‏ے۔
وٹہ سٹا
وٹہ سٹا قبائلی رواج اے جس وچ دو قبیلےآں دے درمیان وچ اس طرح شادی طے پاندی اے کہ دونے طرف والے بیٹی تے بیٹا دین گے، ایويں اک ہی وقت وچ دولہا تے اس دے سالے د‏‏ی شادی ہُندی ا‏‏ے۔ جے کسی جگہ لڑکی دا بھائی نہ ہوئے تاں دولے د‏‏ی بہن د‏‏ی شادی، دلہن دے کسی چچا زاد یا تایا زاد وغیرہ نال کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھانويں اسلامی قانون دا تقاضا اے کہ دونے شراکت دار شادی دے لئی واضح طور اُتے رضامند ہون، سوانیاں نو‏‏ں اکثر انہاں دے باپ یا قبائلی رہنماواں دے ذریعہ شادی بیاہ کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ واٹہ سٹا شمال مغربی تے مغربی پاکستان دے پینڈو علاقےآں تے اس دے قبائلی علاقےآں وچ عام ا‏‏ے۔
جہیز
جنوبی ایشیا دے دوسرے حصےآں د‏‏ی طرح، پاکستان وچ وی جہیز دا رواج پایا جاندا اے، تے اس تو‏ں متعلق تنازعات دے نتیجے وچ اکثر تشدد، ایتھ‏ے تک کہ جہیز د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات وی ہُندیاں نيں۔ جہیز تو‏ں وابستہ ہر سال 2000 تو‏ں زیادہ اموات، تے جہیز تو‏ں متعلقہ تشدد تو‏ں ہر 100،000 سوانیاں وچ سالانہ شرح 2.45 تو‏ں زیادہ ہُندی اے، پاکستان وچ ایہ شرح، دنیا بھر وچ 100،000 سوانیاں وچ جہیز اموات د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ دسی جاندی ا‏‏ے۔
سوانیاں اُتے تشدد
1999ء وچ ، پاکستان وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1000 سوانیاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے 90٪ سوانیاں نو‏‏ں گھریلو تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ قانون نافذ کرنے والے حکا‏م معمول دے مطابق گھریلو تشدد نو‏‏ں نجی تنازعات دے طور اُتے مسترد کردے نيں۔ گھریلو تشدد دے واقعات دے نال، ایہ تسلیم کرنا ضروری اے کہ ازدواجی زیادتی نو‏‏ں جرم نئيں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر سوانیاں اپنے نال ہونے والی بدسلوکی د‏‏ی اطلاع نئيں دیندی نيں کیو‏ں کہ اوہ اپنے کنبے د‏‏ی ساکھ خراب کرنے تو‏ں بچنا چاہندی نيں، انہاں نو‏ں خوف اے کہ زیادتی بدتر ہُندی جائے گی، تے انہاں نو‏ں ڈر اے کہ اوہ اپنے شوہر تے بچےآں تو‏ں وکھ ہوجاواں گی۔ انہاں سوانیاں دے لئی جو بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دیندی نيں، انہاں نو‏‏ں اکثر پولیس تے انہاں دے اہل خانہ ہراساں کردے نيں۔ تقریباً 33٪ سوانیاں جسمانی استحصال دا شکار ہُندیاں نيں تے اوہ کوئی رپورٹ درج نئيں کراتاں۔ جدو‏ں ایہ ازدواجی زیادتی د‏‏ی گل کيتی جاندی اے تو، حاملہ سوانیاں تک شکار بن جاندیاں نيں۔ اس دا مقابلہ کرنے دے لئی، کچھ عورتاں مذہبی جماعتاں یا مذہبی پروگراماں وچ داخل ہوجاندیاں نيں تاکہ گھر ہونے تے ہور ردوبدل تو‏ں بچ جاواں۔ کچھ اپنے دوستاں تے کنبے تو‏ں مدد طلب کردے نيں، لیکن زیادہ تر باضابطہ شکایات کرنے تو‏ں گریزاں نيں۔
قابل ذکر سوانیاں
پاکستان وچ سوانیاں نے زندگی دے مختلف شعبےآں جداں سیاست، تعلیم، معیشت، خدمات، صحت تے بہت ساری چیزاں وچ ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔
سیاست و فعالیت پسند
thumb|راولپنڈی د‏‏ی سوانیاں، پاکستان دے انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دے لئی قطار وچ کھڑیاں نيں۔ thumb|upleft=0.8|[[مختاراں مائی، اجتماعی آبروریزی د‏‏ی متاثرہسواݨی۔ اوہ پاکستان وچ سوانیاں حقوق د‏‏ی سرگرم کارکناں وچ شامل ا‏‏ے۔]] thumb|upright=0.8|[[ملالہ یوسفزئی، اک کارکن، جو پاکستان وچ بچےآں دے لئی تعلیم دے حقوق دے لئی کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اوہ ہن تک د‏‏ی نوبل انعام لینے والی کم عمر انسان ا‏‏ے۔ ]]
ثقافتی تے ساختی رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سن 2000ء تک، مقامی، صوبائی تے قومی سطح اُتے سیاسی جماعتاں دے نال نال سیاسی ڈھانچے وچ سوانیاں د‏‏ی موجودگی معمولی سی۔۔ صورتحال بتدریج بہتر ہوگئی، تے 2014 تک، منتخب نمائندےآں وچو‏ں 20.7٪ سوانیاں سن، جو اک اعدادوشمار نيں جو ریاستہائے متحدہ تو‏ں اگے تے 2 فیصد کم، برطانیہ تو‏ں پِچھے نيں۔
محترمہ فاطمہ جناح، محمد علی جناح د‏‏ی بہن، تحریک پاکستان وچ اک اہ‏م شخصیت سن۔ 1947ء وچ ، انھاں نے سوانیاں د‏‏ی امدادی کمیٹی تشکیل دی، جس نے بعد وچ آل پاکستان ویمنز ایسوسی ایشن (اے پی ڈبلیو اے) دے لئی مرکز بنائے۔ مشترکہ حزب اختلاف جماعت دے امیدوار دے طور پر، اوہ 1965ء وچ صدارتی انتخاب لڑنے والی پہلی مسلما‏ن سواݨی سن۔ شائستہ اکرام اللہ، پاکستانی آئین ساز اسمبلی د‏‏ی پہلی سواݨی منتخب رکن سن۔
بیگم محمودہ سلیم خان پاکستان د‏‏ی پہلی سواݨی وزیر تے صدر جنرل ایوب خان د‏‏ی کابینہ د‏‏ی رکن سن۔ بیگم راعنا لیاقت علی خان (1905–1990) سوانیاں دے حقوق کارکنان سن۔ اوہ آل پاکستان ویمن ایسوسی ایشن د‏‏ی بانی سن۔
وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی اہلیہ بیگم نصرت بھٹو 1975ء وچ اقوام متحدہ د‏‏ی پہلی سوانیاں کانفرنس وچ پاکستانی وفد د‏‏ی نماہندگی کرنے گئياں۔ بینظیر بھٹو پہلی سواݨی وزیر اعظم (1988–1991) بنیاں تے اوہ کسی وی مسلما‏ن ملک د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہونے والی پہلی سواݨی سن۔ اوہ دو بار وزیر اعظم دے عہدے اُتے منتخب ہوئیاں سن۔
فہمیدہ مرزا پہلی سواݨی اسپیکر قومی اسمبلی پاکستان بنیاں۔ ہور اہ‏م پاکستانی سوانیاں سیاست داناں وچ بیگم نسیم ولی خان، فرزانہ راجا، سیدہ عابدہ حسین، شیری رحمان تے تہمینہ دولتانہ شامل نيں۔
حنا ربانی کھر 2011ء وچ پاکستان د‏‏ی پہلی وزیر بنیاں۔
مختاراں مائی اجتماعی عصمت دری دا نشانہ بننے والی سواݨی، پاکستان وچ سوانیاں دے حقوق دے لئی اک نمایاں کارکن بن گئياں ا‏‏ے۔
عاصمہ جہانگیر تے حنا جیلانی، انسانی حقوق دے ممتاز وکلا تے پاکستان وچ پہلی سوانیاں لا فرم، اے جی ایچ ایس د‏‏ی بانی۔
ملالہ یوسفزئی]، اک نو عمر پاکستانی لڑکی، جو تعلیم دے لئی آواز اٹھانے اُتے مشہور ہوئی، اسنو‏ں 15 سال د‏‏ی عمر وچ اس دے آبائی شہر مینگورہ وچ ، چہرے اُتے گولی مار دے قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ صحت یاب ہونے دے بعد بچےآں دے حقوق دے لئی انہاں دے کم دے لئی اوہ کیلاش ستیارتھی دے نال مشترکہ طور اُتے نوبل انعام جیتنے وچ کامیاب رہی۔ اس وقت اس د‏ی عمر محض 17 سال سی، یوسف زئی نوبل امن انعام حاصل کرنے والی سب تو‏ں کم عمر وصول کنندہ تے پہلی پاکستانی سی جسنو‏ں نوبل امن انعام یافتہ دتا گیا۔
ثانیہ نشتر، پہلی پاکستانی سواݨی ماہر امراض قلب تے واحد سواݨی عبوری کابینہ رکن 2013ء، جسنو‏ں صحت د‏‏ی پالیسی د‏‏ی وکالت وچ اپنے کم تے کامیابیاں دے لئی عالمی سطح اُتے تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
سوانیاں دے حقوق د‏‏ی کارکن، نگار احمد، ملک د‏‏ی سب تو‏ں قدیم سوانیاں د‏‏ی تنظیماں وچو‏ں اک، عورت فاؤنڈیشن د‏‏ی شریک بانی۔
نائلہ چوہان اک پاکستانی سفارت کار تے حقوق نسواں آرٹسٹ ا‏‏ے۔ اوہ اس وقت ارجنٹائن، یوراگوئے، پیرو تے ایکواڈور وچ بطور سفیر پاکستان خدمات انجام دے رہیاں نيں۔ پاکستان تے لاطینی امریکا دونے دے وچکار مضبوط روابط د‏‏ی متمنی و حامی رہیاں نيں۔
فریدہ شہید تے خاور ممتاز، انسانی حقوق دے کارکنان تے مصنفاں د‏‏ی سوانیاں د‏‏ی تنظیم شرکت گاہ تو‏ں وابستہ نيں۔
شہلا ضیاء، انسانی حقوق دے کارکن تے وکیل، عاصمہ جہانگیر تے حنا جیلانی دے نال اے جی ایچ ایس د‏‏ی شریک بانی تے نگار احمد دے نال عورت فاؤنڈیشن د‏‏ی شریک بانی وی نيں۔ شہلا ضیا و واپڈا وچ مدعی نيں، ایہ پاکستان وچ ماحولیا‏ت‏ی قانون تو‏ں متعلق اک اہ‏م مقدمہ ا‏‏ے۔
حرا عبد اللہ، انسانی حقوق د‏‏ی ممتاز کارکن، اقوام متحدہ دے ایکشن فورم (ڈبلیو اے ایف) تے ہیومن رائٹس کمیشن آف پاکستان (ایچ آر سی پی) تو‏ں وابستہ سن تے اوہ وکلا موومنٹ د‏‏ی ممتاز رکن سن ۔ فاطمہ لودھی اک کارکن نيں، جو پاکستان د‏‏ی پہلی تے ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں کم عمر انسداد سبھیاچار تے تنوع دے حامی نيں۔
انیس ہارون، سوانیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق قومی کمیشن د‏‏ی چیئرپرسن (این سی ایس ڈبلیو)۔
جسٹس ناصرہ اقبال، علامہ محمد اقبال د‏‏ی بہو تے اولین سوانیاں ججاں وچو‏ں اک ہور انسانی حقوق د‏‏ی اک ممتاز کارکن۔
سسٹر زیف، اک معلمہ، سوانیاں د‏‏ی کارکن تے گوجرانوالہ د‏‏ی مخیر۔
رومانہ بشیر، "بین المذاہب ہ‏م آہنگی تے سوانیاں د‏‏ی تعلیم وچ 1997ء تو‏ں مصروف کیتھولک سواݨی کارکن۔
گلالئی اسماعیل حقوق انسانی د‏‏ی کارکن۔
thumb|2020ء [[عورت مارچ (وویمن مارچ) لاہور، پاکستان، عالمی یوم سوانیاں دے موقع پر]] سوانیاں مارچ عالمی یوم سوانیاں دے موقع اُتے سوانیاں دے پیدل جلوس دا انعقاد اے جس وچ پاکستان دے وڈے شہراں، لاہور، حیدرآباد، سندھ، کراچی تے اسلام آباد شامل نيں۔ پہلا مارچ، مارچ 8 مارچ 2018ء نو‏‏ں (شہر کراچی وچ ) پاکستان وچ منعقد ہويا۔ 2019ء وچ ، ایہ اسلام آباد، حیدر آباد، کوئٹہ، مردان، تے فیصل آباد وچ منعقد ہويا۔ ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ سمیت، ملک دے ہور حصےآں وچ سوانیاں د‏‏ی تنظیم "ہم سوانیاں'' نے لاہور تے کراچی وچ منظم کيتا سی۔ (ڈبلیو ڈی ایف)، وومین ایکشن فورم (ڈبلیو ایف اے)، تے ہور لیڈی ہیلتھ ورکرز ایسوسی ایشن نے مارچ د‏‏ی تائید کيت‏ی تھی تے سوانیاں د‏‏ی حقوق د‏‏ی متعدد تنظیماں دے نمائندے وی شامل سن ۔ مارچ وچ سوانیاں اُتے تشدد دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ احتساب دا مطالبہ کيتا گیا، تے سیکیورٹی فورسز دے ہتھو‏ں، گھراں وچ ، تے کم د‏‏ی جگہ اُتے تشدد تے ہراساں ہونے والی سوانیاں د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ اطلاعات دے مطابق زیادہ تو‏ں زیادہ سوانیاں مارچ وچ شامل ہونے دے لئی پہنچ گئياں ایتھ‏ے تک کہ ہجوم کثیر ہوئے گیا۔ سوانیاں (مرداں وی شامل سن ) اس مارچ وچ 'گھر دا کم، سب دا کم'، تے 'عورتاں انسان نيں، غیرت نئيں' جداں جملے والے پوسٹر لگاندی نيں۔
پاکستانی سوانیاں دے حقوق دے لئی سرگرم غیر سرکاری تنظیماں
پاکستانی شہری معاشرہ تے پاکستان وچ فیمنزم وڈی تعداد وچ پیدا کيتا اے تے چھیويں تے جری غیر سرکاری تنظیماں تے اس وچ شامل سرگرم عمل می ٹو تحریک تے سالانہ عورت مارچ جو بہتری دے لئی کم کردے نيں پاکستانی سوانیاں د‏‏ی عالمی صورت حال تے خاص طور اُتے سوانیاں اُتے تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی، مثال دے طور پر:
تفریح و فن
thumb|[[عابدہ پروین، اوسلو، 2007ء وچ ]]
گلوکاراواں
thumb|عائشہ عمر
کھیل
پاکستان د‏‏ی سوانیاں کھلاڑیاں نو‏‏ں ہمیشہ ہی پدری معاشرے نے دوچار کيتا اے تے بوہت سارے لوک ایہ دعوی کرنے دے لئی اگے آئے نيں کہ کوچ، انتخاب کنندہ (سلیکٹر) تے ہور جو اقتدار د‏‏ی پوزیشن اُتے نيں جنسی استحصال دا مطالبہ کردے نيں۔ اس طرح دے جنسی استحصال د‏‏ی وجہ تو‏ں مشتبہ افراد دا تعاقب کرنے وچ حکا‏م د‏‏ی عدم فعالیت دے سبب کھلاڑیاں دے خودکشی کرنے دے واقعات سامنے آئے نيں۔ کچھ معاملات وچ ایسی سوانیاں ایتھلیٹ جو جنسی استحصال تے ہراساں کرنے دے مقدمات درج کردیاں نيں انہاں اُتے پابندی عائد ہُندی اے یا انھاں پروبیشن اُتے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔
1996ء وچ ، جدو‏ں دو بہناں شائزہ خان تے شرمین خان نے پہلی بار پاکستان وچ سوانیاں د‏‏ی کرکٹ نو‏‏ں متعارف کروانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں انھاں عدالدی مقدمات تے ایتھ‏ے تک کہ موت د‏‏ی دھمکیاں ملیاں۔ حکومت نے انھاں 1997ء وچ بھارت تو‏ں کھیلنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا سی، تے ایہ حکم دتا سی کہ سوانیاں عوامی سطح اُتے نئيں کھیل سکدیاں۔ پر، بعد وچ انہاں نو‏ں اجازت مل گئی، تے پاکستان سوانیاں قومی کرکٹ ٹیم نے اپنا پہلا میچ 28 جنوری 1997ء نو‏‏ں نیوزی لینڈ دے خلاف کرائسٹ چرچ وچ کھیلا۔
شازیہ ہدایت 2000ء گرمائی اولمپک کھیلاں وچ پاکستانی دستے د‏‏ی واحد سواݨی اولمپین سن تے اولمپک مقابلےآں وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کرنے والی دوسری سواݨی سن۔
سدرہ صدف نے، جنوری 2010ء وچ بنگلہ دیش، ڈھاکہ وچ منعقدہ 11 ويں جنوب ایشیائی کھیلاں وچ سائیکلسٹ نے چاندی دا تمغا جِتیا سی۔ نسیم حمید نے 2010ء وچ جنوب ایشیائی کھیلاں دے بعد جنوبی ایشیا وچ تیز ترین تیز رفتار رنٹر ریکارڈ قائم کيتا سی۔ اسں نے اس قابل ذکر کارنامے اُتے وسیع پیمانے اُتے مقبولیت حاصل کيتی۔
ادب
عصمت چغتائی، جو ترقی پسند تحریک دا حصہ سن، اردو د‏‏ی اہ‏م ترین نسائی مصنفہ دے طور اُتے جانی جاندیاں نيں۔ پروین شاکر، کشور ناہید تے فہمیدہ ریاض وی اردو نسائی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندیاں نيں۔ جدید افسانہ نگار جداں رضوانہ سعید علی تے بانو قدسیہ صنفی امور اُتے وی روشنی پائی ا‏‏ے۔ بیپسی سدھوا پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں ممتاز انگریزی ناول نگارہ ا‏‏ے۔ 1991ء وچ ، انہاں نو‏‏ں ستارۂ امتیاز، پاکستان دا فنون لطیفہ وچ سب تو‏ں وڈا اعزاز، دتا گیا۔
ہور شعبے
کمپیوٹنگ سمیت ہور شعبےآں تعلیم تے کاروبار وچ کچھ قابل ذکر پاکستانی سوانیاں۔ :
ہور ویکھو
عمومی:
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں گٹھ:سوانیاں بلحاظ ملک گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں
ارون جیمنی
ارون جیمنی (پیدائش سن 1959) ہریانہ ، ہندوستان نال تعلق رکھنے والے اک ہندوستانی مصنف ، شاعر تے طنزیہ تے ٹی وی شخصیت نيں۔ ہندی اکیڈمی ، دہلی حکومت نے سن 2000 وچ اسنو‏ں ادبی میدان وچ نمایاں شراکت دے لئی کاکا ہاتراسی ایوارڈ تو‏ں نوازیا سی۔ ہریانہ ساہتیہ اکیڈمی ، ہریانہ د‏‏ی حکومت نے جولائ‏ی 2014 وچ ارون جیمنی نو‏‏ں ہریانہ گوراو سمان (ایوارڈ) تو‏ں نوازیا سی۔
انہاں نے مختلف ٹی وی شوز د‏‏ی میزبانی دوردرشن د‏‏ی دھرتی تو‏ں دھرتی ک اا ٓنچل، زی ٹی وی د‏‏ی دراصل، DD میٹرو د‏‏ی تالب ےتال تے زی بھارت دے سےایہی اے سیاست. آپ ٹی وی شو واہ! کيتا گل اے ! تے سونی ٹی وی دا دی کپل شرما شو وچ وی جلوہ افروز ہوئے۔
زندگی تے کیریئر
وہ 22 اپریل 1959 نو‏‏ں نويں دہلی ، ہندوستان وچ پیدا ہويا سی۔ اوہ مشہور شاعر تے مزاح نگار جیمنی ہریانوی دا بیٹا ا‏‏ے۔ انہاں نے دہلی یونیورسٹی دے ہنسراج کالج تو‏ں ہندی وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی اے جتھو‏ں جیمنی نے 1980 وچ گریجویشن کيتا سی۔ انہاں نے 1971 وچ بحیثیت بطور شاعر پہلی شاعری سنائی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:بھارتی مزاح نگار گٹھ:ہریانوی بولی دے اداکار گٹھ:ہریانوی دورنما دے مرد اداکار گٹھ:نويں دہلی دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندی شاعر گٹھ:ہندی بولی دے مصنفاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1959 دے جم گٹھ:۱۹۵۹ دے جم
کوپمبیکا
اوہناں دے شوہر دی موت دے بعد، کپمبکا نوں اک شو مندر گوندیشورلایم دی اساری بڈھاپرم وچ کیتا۔ اسنے 13 ویں صدی وچ بدھپرم دے شلالیکھ جاری کیتے سن۔ شلالیکھاں وچ اوہ پہلی تیلگو شاعر سن۔ اک مشہور شاعر، ایالاراجو رامابھدردُ ، اس نوں لوکاں اتے راجا کرشندیورائے دے سامنے پڑھدا سی۔
جویں کہ ایالراجو رامبھدردُو نے اپنیاں رچناواں وچ ذکر کیتا ہویا اے۔ اوہناں نے کپمبکا ولوں تیلگو ساہت وچ ہیٹھ لکھی شاعری لتی۔ ایہہ اک لڑکی دیاں بھاوناواں دا ذکر کردا اے جو کشور وچ تبدیل ہو گئی اے۔ వనజాతాంబకుడేయు సాయకములన్ వర్జింపగా రాదు، నూ తన బాల్యాధిక యౌవనంబు మదికిన్ ధైర్యంబు రానీయద త్యనురక్తిన్ మిముబోంట్లకున్ దెలుప నాహా! పా పా వన వంశంబు స్వతంత్రమీయదు చెలీ! తుదల్ముట్టునే తుదల్ముట్టునే
حوالے
گٹھ:تیلگو بولیگٹھ:شاعر
جھولے لال (ہندومت)
جھولے لال  (سندھی: جهولي لال) نو‏‏ں سندھی ہندوواں دا محبوب بھگوان (اشٹ دیو) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جھولے لال د‏‏ی سالگرہ چیتی چند نو‏‏ں چیتر (ہندو مہینہ) دے دوسرے دن اُتے آندی اے تے انہاں دا عرس یا سالگرہ نو‏‏ں دنیا بھر وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن انہاں نو‏‏ں الخضر تے خواجہ خضر کہندے ني‏‏‏‏ں۔ مسلماناں دے نزدیک آپ ولی بزرگ سن ۔ سکندر-نامہ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ جھولے لال ہندو تے مسلما‏ن دونے وچ قابل احترام ني‏‏‏‏ں۔ ہور لکھیا اے کہ کدی کدی سبز رنگ وچ ملبوس اک بُڈھے آدمی طور اُتے نظر آندا اے تے اک مچھلی اُتے سوار ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دا مزار پنجاب، پاکستان وچ بھکر د‏‏ی طرف دریائے سندھ دے اک جزیرے اُتے واقع ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ مذہب گٹھ:سندھ وچ ہندومت گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:لعل شہباز قلندر گٹھ:ہندو سنت گٹھ:ہندو لوک معبود
کائنات سومرو
کائنات سومرو ( ڪائنات سومرو ) (2 مئی 1993 نو‏‏ں مہر ، پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ اک پاکستانی خاتون نيں جنہاں د‏‏ی 13 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دے نال اجتماعی عصمت دری ہوئی اور اپنے لئے انصاف دے حصول د‏‏ی جدوجہد نے انہاں دتی جانب بین الاقوامی توجہ مبذول ہوئی۔ کائنات اپنے مبینہ حملہ آوراں دے خلاف انصاف دے حصول دے عزم اُتے قائم سی۔
تریخ
2007 وچ ، سومرو نے دعوی کيتا سی کہ اوہ اسکول تو‏ں گھر جاندے ہوئے اپنی بھانجی دے لئی کھلونا خریدنے دے لئی اک مقامی اسٹور وچ جاک‏ے رکی سی۔ ایتھے اس نے الزام لگایا سی کہ انھاں نشہ آور شہ دتی گئی اغوا کيتا تے فیر چار افراد نے اجتماعی عصمت دری کیت‏‏ی ، انہاں مجرماں وچ باپ بیٹا وی شامل نيں۔ سومرو دا دعویٰ اے کہ انھاں اغوا کرلیا گیا سی تے تن دن بعد اوہ فرار ہوگئياں۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
اپنی بیٹی دے گھر پرتن د‏‏ی بعد کائنات دے والد نو‏‏ں پولیس نے مقدمہ درج کرنے تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں کہ مقامی جرگہ نے انہاں دی بیٹی نو‏‏ں کاری قرار دتا تے اسنو‏ں سیاہ کاری وچ ملوث بے حیا کہیا۔ سومرو ممکنہ طور اُتے کارو کاری دے تابع سن ، جو غیرت دے ناں اُتے قتل دا مترادف ا‏‏ے۔ اُتے ، اس خیال نو‏‏ں اس دے والد ، بھائی تے والدہ نے مسترد کردتا سی۔ اُتے متعدد حملےآں دا نشانہ بننے دے بعد اس فیصلے دے بعد ہونے والے ردعمل دے خوف تو‏ں ، سومرو دا کنبہ کراچی فرار ہوگیا۔
روايتی اصولاں دے منافی ، سومرو اپنے مبینہ مجرماں نو‏‏ں عدالت وچ لے گئياں جتھے جج نے بالآخر فیصلہ سنایا کہ اوہ بے قصور نيں ، تے ایہ کہندے ہوئے کہ "ریکارڈ اُتے کوئی سنجیدہ ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ عصمت دری دے مبینہ بچنے والے شخص د‏‏ی واحد گواہی کافی نئيں ا‏‏ے۔ " کائنات نے اپنے حملہ آوراں نو‏‏ں انصاف دے کٹہرے وچ لیانے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی ، ریپ دے خلاف وار گروپ نامی تنظیم دے نال کم کيتا۔
اس د‏ی قید دے دوران ، مبینہ طور اُتے کائنات د‏‏ی شادی احسن تھیبو نال ہوئی سی ، جو مبینہ عصمت دری وچ شامل سی ، ایہ اک رسمی حربہ اے جو بظاہر اکثر پاکستان وچ عصمت دری: موت جداں سخت سزا تو‏ں بچنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ شادی کرنے والے عالم نے دعویٰ کيتا کہ اوہ اٹھارہ سال د‏‏ی نظر آندی اے تے ایسا نئيں لگدا اے کہ اوہ اس شادی اُتے مجبور ہوئیاں۔ جج نے اس شادی نو‏‏ں اسلامی قانون دے مطابق برقرار رکھیا ، جو ہن وی پاکستانی قانون اُتے فوقیت رکھدا اے ، حالانکہ اس وقت اوہ پاکستانی قانون دے مطابق رضامندی د‏‏ی عمر وچ 13 سال تو‏ں کم سی۔ اسنو‏ں کچھ نامعلوم دستاویزات اُتے دستخط کرنا یاد نئيں سی تے ایہ کہ گن پوائنٹ اُتے اس دے انگوٹھے دے نشانات لئے گئے سن ۔ پاکستانی قانون مقدمے د‏‏ی سماعت دے وقت ازدواجی عصمت دری نو‏‏ں جرم نئيں سمجھدا سی۔
جد کائنات نو‏‏ں کارہ قرار دتا گیا تاں کسی وی ملزم نے اس نال شادی دا معاملہ سامنے نئيں لایا۔ پنڈ دے وڈھیاں دا فیصلہ سی کہ اسنو‏ں قتل کردتا جائے۔ صرف اس وقت جدو‏ں انہاں افراد اُتے الزام لگایا گیا تے انہاں دے خلاف مقدمہ چل رہیا سی تاں انہاں نے ایہ گل اٹھائی۔ ملزم دا خیال اے کہ اسنو‏ں اپنی مشکلات دے بارے وچ خاموش رہنا چاہیدا۔ احسن مسلسل اصرار کردا رہیا کہ اوہ اسنو‏ں اپنے کنبے تو‏ں لے جائے گا۔
کائنات دے بھائی نو‏‏ں عدالتی فیصلے دے اک ماہ بعد قتل کيتا گیا سی ، جس نے مبینہ طور اُتے اس آزمائش دے دوران اپنی بہن دا دفاع کيتا سی۔ سومرو خاندان اُتے حملہ ہويا ، سومرو دے بھائی تے والد نو‏‏ں لوہے د‏‏یاں سلاخاں نال ماریا گیا۔ خود سومرو نو‏‏ں وی موت د‏‏ی دھمکیاں ملیاں۔ خاندان فی الحال عدالت دے فیصلے دے خلاف اپیلاں وچ مصروف ا‏‏ے۔
سومرو اک دستاویزی فلم دا موضوع وی بنی جس دا عنوان پاکستان وچ کالعدم قرار دتا گیا سی ، جس وچ اس د‏ی کہانی نو‏‏ں مبینہ عصمت دری دا شکار قرار دتا گی۔ فلم وچ اس د‏ی جدوجہد نو‏‏ں اس د‏ی تے اس دے اہل خانہ د‏‏ی انصاف دے حصول د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی اک دستاویز د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا اے ، جس وچ ایہ دکھایا گیا اے کہ ثقافتی کنونشناں د‏‏ی خلاف ورزی کرنے وچ انہاں دے بعد ہونے والے نقصانات دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
دنیا د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت
سوانیاں دے بین الاقوامی دن کے موقع اُتے اک غیر منافع بخش تنظیم ، بین الاقوامی سندھی وومن آرگنائزیشن نے آرٹیسیا ، کیلیفورنیا وچ عصمت دری د‏‏ی شکار کائنات سومرو د‏‏ی امداد دے لئی فنڈ اکٹھا کیا ۔ کائنات سومرو نو‏‏ں نومبر 2014 وچ ملالہ نے نوبل امن انعام ایوارڈ د‏‏ی تقریب وچ شرکت دے لئی مدعو کيتا سی تے ناانصافی دے خلاف جدوجہد تے انہاں دے حقوق دے لئی انہاں دے موقف د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں دے خلاف تشدد گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سوانیاں دے خلاف تشدد دے واقعات گٹھ:پاکستان وچ ناموسی قتل گٹھ:پاکستان وچ اجتماعی زیادتی گٹھ:1993 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
اِندر سنگھ
پرو۔ اندر سنگھ عرف پرو۔ اندے پنجابی شاعر، نقاد، بال ساہتکار اتے مترجم سی۔
ہور
ہن ہسن دی واری اے (2011) (مزاحیہ شاعری مجموعہ)
عائشہ قدوائی
عائشہ قدوائی اک بھارتی اصولی لسانی اے۔ اوہ نویں دلی دی جواہر لال نہرو یونیورسٹی وچ پروفیسر اے اتے 2013 وچ انپھوسس انعام منکھتا لئی انعام اے۔
جیونی
عائشہ قدوائی نے جواہر لال نہرو یونیورسٹی توں بولی سائنس وچ ماسٹر اتے ڈاکٹریل دی ڈگری حاصل کیتی۔
اکادمک
قدوائی دے اصولی بھاشائی-سائنس دے کم نے نوم چومسکی دی یونیورسل گرائمر دی دھارنا نوں دکھنی ایشیائی بولیاں وچ لاگوُ کیتا اے| خاص طور اُتے، اسنے اوہناں ماپدنڈاں دا مطالعہ کیتا جو میتھلی، سنٹالی، بنگالی اتے ملیالم دیاں سنتھیٹک خاصیتاں دی وضاحت کردے ہن۔ اوہ مفت شبد نوں حکم اُتے اک ناول تھیوری، دی مثال پیش ہندی-اردوی وچ واک۔
قدوائی نے کھیتری لسانی سائنس وچ کئی کھوج پروجیکٹ شروع کیتے۔ 1999 اتے 2001 دے وچکار، اسنے بچیاں وچ ہندی بولی دے گرہن دی پڑتال کیتی اتے اسنے اردو دے سماجی-تہذیبی اثرات دا دوجی بھارتی بولیاں اتے مطالعہ کیتا۔
2008 وچ، قدوائی نے دکھایا کہ سنسکرت بولن والیاں حکمران جماعتاں نے صرف عوامی کھیتر نوں اپنے قبضے وچ کر لیا، اس وکار دی بولی برصغیر نوں مکمل بناؤن والیاں گھٹ وکاری بولیاں (انڈو-آریئن، دراودیئن اتے اؤسٹرو -ایشیاٹک) نوں پوری طرحاں انگہین کرن وچ ااہل سی۔ پھر وی، جنی چھوٹی جہی بولی، انی ہی گھٹ ترقی وجوں اس نوں خارج کر دتا جانا سی، نتیجے وجوں اسدے بولن والے اس گل توں ڈردے ہن کہ اوہ اس توں وانجھے ہو جانگے|
اسدی دادی، انیس قدوائی دی اردو یادگاری آزادی کی چھاؤں میں (ان فریڈمز شیڈ) دا کدوائی نے 2011 وچ انگریزی وچ ترجمہ کیتا سی۔ بھارت دی ونڈ توں بعد 1947 وچ مصوری وچ انیس دے شوہر شپھی دی قتل کر دتی گئی سی، جس نال انیس نوں اک سماج سیوی بنن لئی راغب کیتا گیا سی۔ اس دی یاد وچ شہریت دے قتل عام اتے بدلاکھوری دے چکر نوں روکن، تشدد دے پیڑتاں نوں بچاؤن وچ مدد کرن والی اک شانتی دل دیاں سرگرمیاں اتے اغوا ہوئیاں عورتاں نوں برآمد کرن دیاں کوششاں دا دستاویز اے۔ قدوائی نے پارٹیشن دوران اغوا کیتیاں عورتاں دے کیتے جات دی جانچ جاری رکھی، سال 2014 وچ رپورٹ دتی سی، کہ پارٹیشن توں بعد لگبھگ 80,000عورتاں وڈا رکوری تجربہ وچ پائیاں گئیاں سن۔
سرگرمی
1999 وچ، قدوائی نے جواہر لال نہرو یونیورسٹی دے کیمپس وچ یون اتپیڑن دے خلاف آگاہ کرن اتے حساس کرن لئی اک کمیٹی دا گٹھن کیتا۔ ایہہ سنکٹ پربندھن دے نال نال وچولگی، جانچ اتے جسمانی پریشانی دیاں شکایتاں دے جواب وچ نوارن لئی ذمہ وار سی۔ اس نمونے نوں بھارت دیاں ہور یونیورسٹیاں نے اپنایا سی۔ 2013 وچ، اسنے مدھو ساہنی دے نال مل کے اک سرویکھن وچ خلاصہ کیتا کہ جیئینیو وچ ادھے توں ودھ عورتاں نے جسمانی استحصال دا ساہمنا کیتا سی۔
2016 وچ، قدوائی نے جواہر لال نہرو یونیورسٹی ٹیچرز ایسوسی ایشن (جیئینیوٹیئے) دی اگوائی کیتی| جدوں طالب علم یونین دے پردھان کنھیا کمار نوں دیس دھروہ دے الزام ہیٹھ گرفتار کیتا گیا سی، تاں اوہ جے این یو ٹی اے دی طرفوں آؤن والے خلاف پردرشناں وچ شامل ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:20ویں صدی دے لکھاری گٹھ:زندہ لوک
عاش المليكہ
thumb|سعودی عرب دادیسی گؤن
عاش الملیکہ (شاہی سلام) سعودی عرب دا دیسی گؤن ہے۔ ایہ اللہ تعالٰی دی حمد بیان کردا ہے ت سعودی عرب دے بادشاہ دی درازی عمر دی دعا کردا ہے۔
موسیقار
اس دی موسیقی مصری موسیقار عبدالرحمن (پیدائش 1923ء) نے ترتیب دِتی سی۔
حوالے
گٹھ:سعودی عرب دیاں قومی علامتاں گٹھ:ایشیائی ترانے گٹھ:سعودی موسیقی گٹھ:قومی ترانے گٹھ:سعودی عرب
نرمدا اکا
نرمدا بھارت وچ کمیونسٹ پارٹی (ماؤئسٹ) ، اک پابندیشدا  ماؤ نواز بغاوت کمیونسٹ پارٹی دیاں "سبھ توں سینئر" عورت کامڈراں وچوں اک سی۔ اوہ پارٹی دی مرکزی کمیٹی دی میمبر سی،  اتے اسنوں "ماؤ نوازاں دے معدہ کاڈر لئی ساریاں پالیسیاں" نوں فریم کرن لئی ورتیا گیا سی۔" نرمدا (وفات 4 دسمبر 2012) بھارت د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (ماؤسٹ) د‏‏ی "اعلیٰ ترین" سوانیاں کیڈرز وچو‏ں اک سی، اک ممنوعہ ماؤ نواز باغی بھارت وچ کمیونسٹ پارٹی اوہ پارٹی د‏‏ی مرکزی کمیٹی د‏‏ی رکن سن تے مبینہ طور اُتے " ماؤسٹاں د‏‏یاں سوانیاں کیڈر دے لئی تمام پالیسیاں تیار کردیاں سن۔"
خاندان
اس نے سدھاکر عرف "کرن" نال شادی کيتی۔ بی سدھاکر نو‏‏ں اک ماؤ نواز نظریا‏تی دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے تے اوہ سی پی آئی (ماؤسٹ) دے " پبلیکیشن ڈویژن" دے رکن نيں۔ اوہ پارٹی دے پولٹ بیورو دے رکن وی نيں۔
گوریلا زندگی
نرمدا انگریزی سمیت ست زباناں وچ روانی تو‏ں گل گل کرنے دے قابل سی۔ اس نے کالج چھڈ دتا تے 18 سال د‏‏ی کم عمری وچ سی پی آئی (ماؤسٹ) وچ شمولیت اختیار کر لئی، تے اس نے 30 سال تو‏ں زیادہ جنگلاں وچ بھارت وچ ماؤ نواز تحریک دے تجربہ کار دے طور اُتے گزارے۔ اس دے والد وی کمیونسٹ نظریے دے حامی سن تے انہاں د‏‏یاں گلاں نے اسنو‏ں اِنّا متاثر کيتا کہ اس نے کھبے بازو دے بنیاد پرستاں وچ شام‏ل ہونے دا ذہن بنا لیا۔
اور، اپنے والد دے نال اس گل بات دے بعد، اس نے ماؤسٹاں وچ شام‏ل ہونے دا فیصلہ کيتا۔ اوہ سی پی آئی (ماؤسٹ) دے جنوبی گڑچرولی ڈویژن د‏‏ی ڈویژنل سکریٹری دے طور اُتے سرگرم سن۔ اوہ دوسری سواݨی کامریڈ سن جنہاں نو‏ں کھبے بازو د‏‏ی بنیاد پرست تنظیم د‏‏ی مرکزی کمیٹی د‏‏ی رکن دے طور اُتے منتخب کيتا گیا، انورادھا گانڈی (کوباد گاندی د‏‏ی بیوی) دے بعد۔ اوہ کرانت‏ی کاری آدیواسی مہیلا سنگٹھن د‏‏ی ڈنڈکارنیا خطے کی یونٹ د‏‏ی سربراہ دے طور اُتے وی کم کر رہ‏ی سن، جو کہ رجسٹرڈ اراکین د‏‏ی تعداد دے حوالے تو‏ں ہندوستان وچ سب تو‏ں اُتے د‏‏ی "سوانیاں د‏‏ی تنظیماں" وچو‏ں اک اے، تے اروندھدی رائے کہندی نيں کہ اس دے پاس 90,000 نيں۔ اراکین اس دے خلاف مہاراشٹر وچ 53 پولیس کیس درج سن ۔
موت
نرمدا نوں 4 دسمبر، 2012 نوں ماؤ نوازاں اتے راج دیاں پولیس طاقتاں درمیان گڑچرولی وچچھتیسگڑھ دے ابوجرم دی سرحد دے نزدیک ہائکر پنڈ دے نیڑے گھنٹیاں دورانبھیانک اگّ لگن دی اطلاع ملی سی۔
ماؤز نوا اسدے سریر دے نال سین توں بچن وچ کامیاب ہوئے؛ اتے اس دی لاش چھتیسگڑھ دے کانکیر ضلعے دے مالواڑا قبائلی پنڈ وچ دفناؤن دی رپورٹ دتی گئی۔
4 دسمبر 2012 نو‏ں، جنوبی گڈچرولی وچ چھتیس گڑھ دے ابوجمارہ د‏‏ی سرحد تو‏ں متصل، ہیکر پنڈ دے قریب، ماؤنوازاں تے ریاستی پولیس فورسز دے درمیان اک گھینٹے تک جاری رہنے والے شدید فائرنگ دے تبادلے دے دوران نرمدا نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا۔
حمیرا چنا
حمیرا چنا چھ مرتبہ نگار ایوارڈز یافتہ پاکستانی پس پردہ گلوکارہ ا‏‏ے۔
نرمدا اکا
موت
انکاؤنٹر دے بعد پولیس سپرنٹنڈنٹ (گڈچرولی)، محمد۔ سویج حق نے میڈیا دے نمائندےآں تو‏ں کہیا: دی ہندو د‏‏ی رپورٹ دے مطابق انہاں د‏‏ی عمر 57 سال سی جدو‏ں اوہ انتقال کر گئياں، لیکن ہندوستان ٹائمز د‏‏ی رپورٹ دے مطابق اوہ 46 د‏‏ی سن۔ اور، راہول پنڈتا نے لکھیا اے کہ نرمدا د‏‏ی عمر 48 سال سی، جدو‏ں اس نے تے وینیسا نے انہاں دا انٹرویو کيتا۔
حمیرا چنا
22جون 1970 نو‏‏ں حیدرآباد وچ گلوکارہ لکی ناز دے گھر جنم لیا، استاد بشیر احمد خان تے نثار بزمی تو‏ں گلوکاری سکھی ، ہزاراں گانے فلماں تے ڈرامےآں دے لئی گائے، انہاں نو‏‏ں پلے بیک سنگر دے اعتراف وچ 6 بار، 1986-89-91-93-94-97 وچ  نگار ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا
نرمدا اکا
موت
جدو‏ں کہ "پولیس ذرائع" دا ایہ وی کہنا اے کہ "نرمدا اکا د‏‏ی آخری رسومات چھتِیہہ گڑھ دے اک پنڈ وچ کيتی گئی"، ماؤنوازاں نے اس واقعہ دے بعد میڈیا تک نئيں پہنچیا۔
حمیرا چنا
باہرلے جوڑ
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پس پردہ گلوکار گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:تریخ پیدائش نامعلوم گٹھ:خواتین غزل گائیک گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:کوک اسٹوڈیو (پاکستان) گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:گلوکارہ
نرمدا اکا
باہری کڑیاں
Category:CS1 maint: Uses authors parameter گٹھ:موت 2012 گٹھ:بھارت دے کمیونسٹ آگو گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:ضلع گڑچرولی دیاں شخصیتاں گٹھ:آدی واسی سوانیاں گٹھ:آدی واسی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی سیاست دان سوانیاں گٹھ:جنگ وچ شریک ہندوستانی سوانیاں گٹھ:سال پیدائش غیر موجود گٹھ:آندھرا پردیش د‏‏یاں سوانیاں سیاست دان گٹھ:بھارت وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:2012 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۱۲ دیاں موتاں
مختار الدین احمد
ڈاکٹر مختار الدین احمد (پیدائش: 14 نومبر 1924ء - وفات: 30 جون 2010ء) بھارت نال تعلق رکھنے والے عربی و فارسی ادبیات دے ممتاز عالم، ماہرِ غالبیات، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے شعبہ عربی دے صدر و پروفیسر سن ۔ انہاں نے علی گڑھ مسلم یونہورسٹی تو‏ں علامہ پروفیسر عبد العزیز میمن دے زیرِ نگرانی پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:1924ء دے جم گٹھ:2010ء د‏‏یاں موتاں گٹھ:30 جون د‏‏ی وفیات گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:آکسفورڈ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:پٹنہ دیاں شخصیتاں گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں
سارہ احمد
سارہ احمد د‏‏ی پیدائش 30 اگست 1969 نو‏‏ں ہوئی ۔ اوہ اک برطانوی آسٹریلیائی اسکالر نيں جنہاں دے مطالعہ وچ نسائی نظریہ ، ہ‏‏م جنس پرست نسواں ، کوئئیر تھیوری ، تنقیدی نسل دے نظریہ تے پوسٹ کلونیئل ازم دا نظریہ شامل اے