cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
412ھ،1023ء وچ سلطان نو‏‏ں خبر لگی کہ قیراط تے ناردین دے آدمیاں نے بغاوت اختیار کيتی۔ انہاں دونے دیار دے باشندے بت پرست سن ۔ سلطان نے لشکر جمع کيتا تے بوہت سارے آہنگر تے سنگتراش نال لئے تے اُنہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا اوّل قیراط نو‏‏ں فتح کيتا۔ ایہ ملک قیراط دا سروسیر سی۔ اوتھ‏ے میوے پیدا ہُندے سن تے ترکستان دے درمیان واقع سی تے اوتھ‏ے باشندے شیر پرست سن ۔ ایتھ‏ے دے حاکم نے اطاعت د‏‏ی تے اسلام قبول کيتا تے باشندے وی اپنے حاکم د‏‏ی تقلید کرکے مسلما‏ن ہوئے۔ حاجب علی بن ارسلان یا صاحب علی بن ایلار نو‏‏ں ناردین فتح کرنے دے لئی بھیجیا۔ اس نے قلعہ نو‏‏ں سر سواری فتح ک‏ر ليا۔اور اس مقام اُتے اک قلعہ بنوایا تے علی قدر بن سلجوقی نو‏‏ں ایتھ‏ے دا حاکم مقرر کيتا۔ اسلام نے اس ملک وچ اشاعت پائی۔ اس مہم د‏‏ی نسبت بوہت سارے محققاں نو‏‏ں اشتباہ ا‏‏ے۔ اوّل قیرات تے ناردین دے صحیح ناں تے مقام دریافت کرنے وچ بہت کوشش کيتی گئی۔فارسی تاریخاں وچ ناں ایسی بے پروائی تو‏ں لکھدے نيں کہ اوہ کچھ تو‏ں کچھ ہوئے جاندے نيں۔ ہن دونے مقا وچ  دے ناں مختلف طرح تو‏ں لکھے نيں‘کوئی قریت لکھدا اے تے کوئی قرات تے ناردین لکھدا ا‏‏ے۔ غرض بعد تحقیق دے ایہ صحیح معلوم ہُندا اے کہ ایہ قیراط تے ناردین دا اوہ ملک اے جس وچ سوات‘باجوڑ تے اک حصّہ کافرستان دا واقع ا‏‏ے۔ طبقاتِ اکبر دا بیان ایسا اے کہ جس تو‏ں کچھ شبہ نئيں رہندا کہ حقیقت وچ ایہی ملک تو‏ں تے بوہت سارے بُدھ موجود نيں ایتھ‏ے د‏‏ی شیر پرستی د‏‏ی شہادت دیندے نيں۔ بدھ دا ناں شاکی سنگھ سی۔ سنگھ نو‏‏ں کہندے نيں۔اس لئی مسلماناں نے بودہاں نو‏‏ں شیر پرست لکھیا ا‏‏ے۔
413ھ،1024ء وچ راجہ کالنجر دا تادیب دے واسطے سلطان محمود غزنوی  نے لاہور  تو‏ں قصد فیر کيتا۔ جدو‏ں سلطان گوالیار پہنچیا تے اوتھ‏ے دا محاصرہ کيتا‘چار روز بعد راجہ نے امان منگی تے 35ہاتھی نذرانہ وچ بھیجے۔ سلطان نے امان دتی تے کالنجر د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ایہ قلعہ سارے ہندوستان  وچ استحکا‏م دے اندر اپنا نظیر نہ رکھدا تھا۔اس دا وی محاصرہ کيتا مگر نند رائے نے تن ہوئے ہاتھی ہدیندا بھیجے تے امان چاہی۔ انہاں ہاتھیاں اُتے فیلبان نہ سن ۔ بادشاہ نے ترکاں تو‏ں کہیا کہ انہاں اُتے چڑھو۔ ترک اُنہاں نو‏‏ں پھڑ کر سوار ہونے لگے‘ہندوآں نو‏‏ں وڈا تعجب ہويا۔راجہ نے ہندی اشعار سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی تعریف وچ لکھ ک‏ے بھیجے۔ پنڈتاں تو‏ں اُس دے معنی پُچھے۔ انہاں دے معنی سن کر راجہ بہت خوش ہويا تے اسنو‏ں پندرہ قلعےآں دا حاکم مقرر کيتا۔ راجہ نے وی بوہت سارے جواہر،نقد تے اسباب اسنو‏ں پیش کيتے۔ سلطان فیر غزنی   نو‏‏ں واپس آگیا۔
ہن سلطان محمود غزنوی دا دل لُٹ مار دے حملےآں تو‏ں بھر گیا سی تے ایسی مہ وچ  وچ اُس نو‏‏ں مزہ نہ آندا تھا۔قنوج دے فتح دے بعد جو حملے اس نے کيتے اوہ اپنی خوشی تو‏ں اس نے نئيں کيتے بلکہ مجبُوری سن ۔ ہن ساری توجہ اس گل اُتے سی کہ اسلام د‏‏ی اشاعت وچ گووہ کوئی وڈا آدمی نہ شمار نہ کيتا جائے مگر ایہ گل تاں حاصل ہوکہ بت پرستی دے حق وچ دبا سمجھیا جائے تے بت شکن ناں پائے۔ اس لئی اس نے ارادہ سومنات دا کیہ۔
جداں اس ملک وچ آنا دشوار سی دے ہی اُلٹا جانا مشکل سی۔ جس راہ تو‏ں آیا سی اوتھ‏ے اجمیر تے انہل واڑہ دے راجاﺅں دیاں فوجاں کمین وچ بیٹھی سن۔ سلطان د‏‏ی فوج نے کِداں کچھ مصائب اُٹھائے سن تے کیہ کيتا لڑائیاں سن۔ اُس سبب تو‏ں اوہ کم ہوگئی سی۔ سلطان جنگ کرنے د‏‏ی مصلحت نہ جاندا سی۔ اس لئی اوہ اس راہ تو‏ں نہ گیا جس راہ آیا سی۔ بلکہ بیابان تے ریگستان سندھ د‏‏ی راہ اختیار کيتی۔ ملتان  جانے دا قصد کيتا۔ راہبر نال لئے مگر راہبر نے راہ نہ دسی بلکہ راہ تو‏ں بے راہ تے گمراہ کيتا تے ایسی راہ اُتے ڈال دتا جتھ‏ے پانی دا پتا نہ سی۔ جدو‏ں رات دن سفر ہويا تے پانی نہ ملیا تاں اک تلا ملی سارے لشکر وچ پڑ گئی۔ راہبر تو‏ں پُچھیا کہ پانی کتھے تو‏ں ملے گا اُس نے جواب دتا کہ وچ سومنات دا فدائی ہون۔ تینو‏ں تے تیرے لشکر نو‏‏ں ایسی جگہ لیایا ہاں کہ بن پانی ماراں۔ سلطان نے غضب وچ آک‏ے اُس نو‏‏ں اوتھے مار ڈالیا۔ پانی د‏‏ی تلاش وچ ادھر ادھر فیر تو‏ں سی کہ مرغان آ بی نظر آئے۔ اُس تو‏ں یقین ہويا کہ جتھ‏ے ایہ جانور ہوں‘اوتھ‏ے پانی ضرور ہوئے گا۔ غرض اُنہاں تو‏ں اک چشمے دا پتہ مشکل تو‏ں ملا۔ اس عرصہ وچ بوہت سارے آدمی مر گئے۔ کچھ دیوانے ہوگئے۔ خلاصہ ایہ کہ ملتان  د‏‏ی راہ تو‏ں سلطان غزنی   پہنچ گیا تے ايس‏ے سال وچ خلیفہ القادر باللہ عباسی نے اُس نو‏‏ں لقب کہف الدولت والاسلام عطا فرمایا۔ ہن اس مہم وچ ایہ گلاں قابل غور نيں ۔ اول گندابہ جس وچ راجہ انہل واڑہ جاک‏ے چھپا،کیہ مقام ا‏‏ے۔ فارسی تاریخاں وچ اُس دے ناں مختلف طرح دے لکھے نيں۔ غالباً اوہ کھانڈ اوار کٹھیا واڑ وچ ا‏‏ے۔ دوم سومنات د‏‏ی تحقیقات جو تریخ فرشتہ وچ لکھی اے کہ اوہ مرکب سوم تے نات تو‏ں ا‏‏ے۔ سوم ناں بادشاہ دا اے ‘جس نے اُسنو‏‏ں بنایا سی تے نات اُس بُت دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ دونے علم ناں بت‘تنخانہ تے شہر دا ہوگیا اے تے نات دے معنی ہندی وچ بزرگ دے نيں۔ اُس نے قیاس جگناتھ پہ کيتا اے مگر ایہ اُس د‏‏ی غلطی ا‏‏ے۔ اصل ایہ اے کہ سنسکرت وچ سوم چاند نو‏‏ں کہندے نيں۔ مہادیو د‏‏ی پرستش اس سوم نات دے ناں تو‏ں وی کيتی جاندی اے اس لئی اُس نو‏‏ں سومنات کہندے سن ۔ چاند د‏‏ی پہلی تے چودہويں تریخ نو‏‏ں اُس دا اشنان وڈی دھوم دھام تو‏ں ہُندا سی شاید اس لئی اسنو‏ں سومنات کہندے سن ۔ پہلے مو¾رخاں نے کچھ اس بت دے اعضا تے خط تے خال نہیںبیان کئے‘وہ لنگ د‏‏ی شکل سی۔ اس وچ اکھ ناک کچھ نہ سن اولنگ ٹھوس ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ مو¾رخاں کالکھنا کہ بتر تو‏ں ناک اُڑائی تے گرز تو‏ں پیٹ نو‏‏ں توڑیا اس وچو‏ں جوہرات نکلے غلط ا‏‏ے۔ ابو ریحان بیرونی دا لکھنا صحیح معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اُس دے سر دے اُتے یعنی لنگم اُتے سونے د‏‏ی پوشش تے جواہرات جڑے ہوئے سن ۔
تاریخِ فرشتہ وچ جو حال سومنات دے توڑنے دا لکھیا اے ‘وہ اک کہانی دراصل گھڑی ہوئی اے مگر اوہ دلچسپ ایسی اے کہ انہاں مو¾رخاں نے جو تحقیق تو‏ں غرض نئيں رکھتے‘ نقل کر دتا ا‏‏ے۔ ابو ریحان بیرونی نے صحیح لکھیا اے کہ سومنات لنگ سی۔ ایہ ہر شخص دیکھ سکدا اے کہ لنگ دے پیٹ نئيں ہُندا جو اس وچ جواہر بھرے جاندے۔ ہندوستان وچ بارہ مندر لنگ دے نيں‘اُنہاں وچو‏ں اک سومنات وی تھا۔
فارسی تاریخاں وچ سومنات دے پیٹ تو‏ں جواہر نکلنے د‏‏ی کہانی لکھی جاندی ا‏‏ے۔ انگریزی تاریخاں وچ اس تو‏ں زیادہ بیہودہ ایہ کہانی گھڑی جاندی اے کہ سومنات دا دروازہ صندلی محمود غزنوی لے گیا سی جس نو‏‏ں 1842ء وچ  انگریز سرکار وڈی دھوم تو‏ں غزنی   تو‏ں شمالی ملکاں وچ لیائی تے اُس نو‏‏ں اپنی فتح دا نشان بنایا۔
انہاں تکالیف دے بعد وی سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں چین نصیب نہ ہويا اسنو‏ں اک دفعہ ہندوستان  فیر آنا پيا۔ سومنات تو‏ں جدو‏ں واپس آیا سی تاں سپاہ سلطان محمود غزنوی  دے تکلیف رساں تے مزاحم جود دے جاٹ ہوئے سن ۔ اوہ بہت ساریاں فوج لےک‏ے ملتان  د‏‏ی طرف گیا۔اور اک بیڑہ چودہ سو کشتیاں دا بنوایا۔ ہر کشتی وچ تن شاخاں آہنی لگاواں۔ دو ادھر اُدھر تے اک پیشانی اُتے غرض ایہ کشتیاں ایسی بنیاں کہ جو کوئی اُنہاں دے سامنے آئے اوہ ٹکڑے ٹکڑے ہوئے جائے۔ ہر کشتی وچ تیس تیر انداز سن ۔ اُنہاں دے پاس تیر لفظ تے قارورہ موجود سن ۔ اس بیڑہ وچ سوار ہوک‏ے جاٹاں اُتے حملہ کيتا۔ جاٹاں نے اس بیڑہ د‏‏ی خبر پا کر اُنہاں جزیراں وچ آمدورفت تے دشمن دے حملےآں تو‏ں بچنا آسان سی۔ جاٹاں نے وی بعض کہندے نيں کہ چار ہزار تے بعض کہندے نيں کہ اٹھ ہزار کشتیاں تیار کرائیںخود مسلح ہوک‏ے اُنہاں وچ مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہوئے۔ ہن ایہ دونے وڈے آپس وچ خوب لڑے۔ جاٹاں د‏‏ی کشتی جو سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی کشتی پاس آندی سی اوہ انہاں آہنی شاٰخاں تو‏ں پاش پاش ہوئے جاندی سی۔ بوہت سارے جاٹ ڈُب کر مر گئے تے بعض تلواراں دے تھلے آگئے۔ ہن فوج سلطانی اوتھ‏ے پہنچی جتھ‏ے جاٹاں دے اہل تے عیال چھپے سن ۔ اُس نے انہاں سب نو‏‏ں قید کرلیا۔اس فتح دے بعد سلطان نے غزنی   نو‏‏ں مراجعت کيتی۔
ہن محققینِ تریخ وچ شبہ نئيں کردے کہ سلطان محمود غزنوی جاٹاں تو‏ں لڑنے آیا کیونجے لاہور  د‏‏ی سلطنت بگڑنے اُتے ایہ جاٹ ضرور متمرد ہوگئے ہونگے تے زور پھڑ کر لُٹ مار شروع د‏‏ی ہوئے گی۔ بلکہ اک فقرہ کامل التریخ وچ ایہ لکھیا اے کہ مسلماناں د‏‏ی ریاست منصورہ اُتے جاٹاں نے حملہ کيتا تے اوتھ‏ے دے رئیس نو‏‏ں اپنے مذہب تو‏ں منحرف ہونے اُتے مجبُور کيتا۔ ایہ تحقیق نئيں معلوم ہُندا اے کہ ملتان  دے پاس پہاڑاں وچ اوہ کتھے تو‏ں کتھے تک پھیلے ہوئے سن ۔ غالباً نمکسار پہاڑاں دا سلسلہ انہاں دا لمجا تے ماویٰ ہوئے گا۔ جنہاں جاٹاں نے سلطان محمود غزنوی  دا مقابلہ کيتا سی اوہ شمالی مشرق وچ زیادہ پھیل گئے ہونگے‘جس تو‏ں انکا صاحب قوت ہونا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ محققاں اس بیڑہ وچ شاخسانے لگاندے نيں، کوئی کہندا اے کہ دریا ایسا وسیع نہ سی کہ اُس وچ ایہ وڈے سما سکدے نيں۔ کوئی کہندا اے کہ اس قدر کشتیاں دا جمع ہونا ممکن نہ سی۔ اک وڈا اعتراض ایہ کردے نيں کہ سلطان محمود غزنوی  نے گجرات تو‏ں مراجعت وچ سختیاں تے مصیبتاں اُٹھائیں‘ اس نے دریائے سندھ   تو‏ں کیو‏ں فائدہ نہ اُٹھایا۔ جے اوہ ایسا بیڑا بنا سکدا سی تاں ضرور اوہ مصائب دے دور کرنے دے لئی اسنو‏ں بناندا۔ ایہ وی نہ سی کہ اوہ اس راہ تو‏ں نا آشنا سی۔ محمد بن قاسم د‏‏ی مہمات تو‏ں تے افغاناں د‏‏ی قربت تو‏ں ضرور اُس نو‏‏ں اطلاع ہوئے گی ۔
418ھ وچ سلطان محمود غزنوی نے ابوالحرب ارسلان نو‏‏ں امیر طوس مقرر کيتا کہ دریائے مویہ(جیحون)سے سلجوئی اُتر کر ملک وچ فساد کردے نيں‘اُنہاں دا خاتمہ کرے۔ امیر طوس نے جنگ ہائے عظیم دے بعد لکھیا کہ جدو‏ں تک سلطان خود ایتھ‏ے رونق افروز نہ ہاں گے‘سلجوقیاں دا فساد ممکن نئيں۔ ایتھ‏ے رے وچ مجدالدولہ فخر اکدولہ د‏‏ی کم سنی دے سبب تو‏ں اُس د‏‏ی  وچ  سیدہ سلطنت کردی سی۔ اوہ ہر روز دربار کردی پردہ دے پِچھے بیٹھ کر وزراءسے گلاں کردی۔ اطراف تو‏ں جو خطوط آندے، اُنہاں دا جواب بغیر کسی مدد دے لکھوا دیندی۔ سلطان محمود غزنوی  نے اسنو‏ں خط لکھیا کہ اُس دے ناں دا سکہ تے خطہ اپنے ملک وچ جاری کرے یا جنگ لیئے آمادہ ہوئے۔ سیدہ نے جواب وچ لکھیا کہ جدو‏ں تک میرا شوہر زندہ تھا‘مینو‏ں اندیشہ سی کہ جے سلطان عاقل تے فرزانہ اے تے جنگ دوسردارو۔۔ جے مجھ اُتے ظفر ہوئی سلطان دا اس تو‏ں کچھ ناں نہ ہوئے گا کہ اک بیوہ عورت اُتے فتح پائی۔ جے میرے تو‏ں شکست پائی تاں قیامت تک اس بدنامی دا داغ محونہ ہوئے گا۔(ع چہ مروی بود کزز نے کم بود۔) سلطان اس جواب نو‏‏ں سن کر اُس د‏‏ی خصومت تو‏ں درگز رہیا مگر جدو‏ں اوہ مرگئی تے مجداکدولہ نو‏‏ں اختیار ہويا تاں ملک وچ ہرج ہرج ہونے لگا۔ 420ھ دے اوائل وچ غزنی   تو‏ں عراق  دے ارادہ تو‏ں روانہ ہويا۔ مازندران وچ جدو‏ں آیا تاں شمس المعالی قابوس سلطان تو‏ں ملا۔ تے بہت تحفے تحائف نذر دتے۔چند روز دے بعد اوہ کسی تاں اسيں دے سبب اپنے ملک چلا گیا۔ مگر سلطان دے پاس چار ہزار دینار تے سپاہ بھیج گیا فیر معذرت نامہ ایسا لکھیا کہ سلطان وی اُس دے پِچھے نئيں پيا۔ مجدالدولہ کتاباں بہت پڑھیا کردا سی۔ اُس نے وی سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں اپنی سپاہ د‏‏ی شکایت وچ خط لکھیا۔ سلطان د‏‏ی جدو‏ں ایہ حال معلوم ہويا تاں اک لشکرِ گراں رے نو‏‏ں روانہ کيتا تے امیر لشکر نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ ایسی سعی کرے کہ مجدالدولہ ماخوذ تے مقید ہوئے جائے۔ جدو‏ں لشکرِ سلطانی رے وچ آیا تاں مجدالدولہ اس تو‏ں ملا۔ حاجب سلطان کہ امیر لشکر تھا‘ اُس نے مجدالدولہ تے اُس دے بیٹے ابو دلف نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ جدو‏ں سلطان نو‏‏ں ایہ خبر ہوئی تاں اوہ بلا توقف رے وچ آیا تے خزانہ رے تو‏ں بہت دولت تے جواہر اورجامہ ابرلش وچ  سلطان دے پاس لائے۔سلطان نے مجدالدولہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا کہ شاہنامہ تریخ ملک فرس ا‏‏ے۔ تے تریخ طبری جس وچ ارباب اسلام دے وقائع لکھے نيں پڑھی نيں اُس نے کہیا کہ ہاں سلطان نے پُچھیا کہ شطرنج وی کھیلی اے کہیا ہاں۔ فیر سلطان نے کہیا کہ کسی کتاب وچ ایہ وی پڑھیا اے کہ اک ملک وچ دو بادشاہ حکومت کردے ہاں تے بساط شطرنج وچ دو شاہ اک خانہ وچ ہون۔ اُس نے کہیا کہ نئيں۔سلطان نے کہیا کہ فیر تونے کس واسطے اپنا اختیار دوسرے شخص نو‏‏ں دیدتا جو تیرے تو‏ں زیادہ با اقتدار سی۔ غزض مجدالدولہ تے اُس دے بیٹے تے نواب نو‏‏ں قید کرکے غزنی   روانہ کيتا تے خلیفہ قادر باللہ عباسی نو‏‏ں نامہ لکھیا کہ اساں رے وچ آک‏ے مجدالدولہ نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اُس دے گھر وچ پنجاہ عورتاں سیں‘جنہاں وچو‏ں تیس دے اولاد سی۔ اس تو‏ں سوال کيتا کہ اِنّی بیویاں کس مذہب دے موافق تونے کيتياں۔اُس نے جواب دتا کہ ساڈے اسلاف د‏‏ی ایہی عادت تے رسم سی۔ اک جماعت فرقہ باطنیاں د‏‏ی اُس د‏‏ی ملازم سی۔ اُس سب نو‏‏ں دار اُتے کھِچیا تے رے وچ جو معزلہ سن ‘اُنہاں دے کوچے لگیا دے خراسان  بھیج دتا۔ کہندے نيں کہ مجدالدولہ دے ک‏‏تب خانہ وچ کتاباں بہت سن۔اُنہاں وچو‏ں جنہاں کتاباں وچ اہل اعتزال تے حکما دے اقوال سن اُنہاں نو‏‏ں جلا دتا باقی کتاباں نو‏‏ں خراسان  بھیج دتا۔ سلطان مسعود نو‏‏ں رے‘سپاہان سپرد کرکے تے ایران  فتح کرکے غزنی   لُٹیا۔
پچیس برس دے عرصہ وچ جو سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان  اُتے ستاراں حملے کيتے انہاں سب نتیجہ ایہ سی پنجاب  دے مغربی ضلعے دولت غزنویہ د‏‏ی تابع ہوگئے۔ مشرق وچ ‘قنوج وچ جنوب وچ تے گجرات وچ سلطان د‏‏ی تخت تے تاربع د‏‏ی یاد باقی رہی۔سلطان نے ہندوستان  اُتے مستقل سلطنت کرنے دا قصد نئيں کيتا۔(سلطان محمود غزنوی  دے حملےآں دے نتائج) پنجاب  تو‏ں باہر جو اُس نے مہمات کيتياں‘اُنہاں دا مقصد فرمانروائی کرنے تو‏ں زیادہ بت شکنی تے دولت گھسیٹنا سی۔ باپ نے تاں صرف پیشور وچ چھاﺅنی پائی سی‘بیٹے نے پنجاب  نو‏‏ں سلطنت غزنویہ  دا اک تابع صوبہ بنا دتا۔
اہلِ عرب‘ایرانی تے ترک خواہ اوہ شہراں وچ رہندے ہاں یا صحرا نشین ہاں۔سلطان د‏‏ی پوری پوری اطاعت کردے سن ۔ بوہت سارے فرمان جو خود مختاری دے درجہ اُتے پہنچے ہوئے سن ۔ اوہ وی اُس دے حکم نو‏‏ں مندے سن غرض جدو‏ں ایہ دیکھیا جاندا اے کہ کتھے کتھے مختلف قو وچ  اُس د‏‏ی زیرِ فرمان سن تاں اُس دے جاہ تے جلال دا اندازہ ہُندا اے کہ کیواں دا بلند بایہ سی۔ سلطان محمود غزنوی  نے اپنی خاص حفاظت دے لئی ترک غلا وچ  دا پہرہ چوکی رکھیا تھا۔اس وچ تاتاری سپاہی وی ہُندے سن ۔اُس نے اپنی سلطنت دے مختلف حصےآں وچ فوج بھرتیکيتی سی اوہ سب نو‏‏ں اک نگاہ تو‏ں دیکھدا تے سب نو‏‏ں برابر جاندا سی۔ اُس نے انہاں سپاہیاں دے افسر ایسی فراست تو‏ں مقرر کيتے سن کہ جنہاں د‏‏ی ماتحتی وچ سپاہ کم بہت دیندی سی۔ پہاڑی سپاہ وچ اُنہاں دے موروثی افسر سن جو کدی اُنہاں نو‏‏ں بغاوت نہیںکرنے دیندے سن ۔اکثر سپاہیاں دے افسراں دے ناواں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ترکی سن ۔ اُس نے وڈی وسیع سلطنت دا انتظام بہت تھوڑی فوج تو‏ں کرلیا سی۔ ضرورت دے وقت فوج بھرتی لرلیا سی۔ اگرچہ محمود غزنوی  د‏‏ی فوج وچ کدرے ایہ ذکر نئيں آیا کہ ہندوآں د‏‏ی فوج نے وی کوئی کم اس د‏ی زندگی وچ د‏‏ی امگر بعد اُد دے غزنی   دے انقلابات عظیم وچ ہندی سپاہ نے وڈے وڈے کارنمایاں سرانجام دئے۔سلطان جدو‏ں تک زندہ رہیا ہندوآں تو‏ں خدمت دا کم لیندا رہیا۔ کچھ مذہب تے دین دا خیال نئيں کيتا۔ اگرچہ اس د‏ی سپاہ وچ ترکی سب مسلما‏ن سن ۔ مگر انہاں دے ناں مسلماناں جداں نہ سن ۔ جس تو‏ں شبہ ہُندا اے کہ اوہ ترک بت پرست سن مگر با وچ  تو‏ں ایسا سمجھنا غلط اے ۔ترکاں نے اسلام اختیار کيتا لیکن اپنے ناں رکھنے دا قدیمی طریقہ نئيں چھڈیا۔.
عظیم سلطنت دا آغاز
سبکتگین د‏‏ی وفات دے موقع اُتے اس دا وڈا بیٹا محمود غزنوی  نیشاپور وچ سی جدو‏ں کہ سولہ سالہ چھوٹا بیٹا اسمٰعیل بلخ وچ سی۔ سبکتگین  د‏‏ی وصیّت دے مطابق امیر اسمٰعیل نو‏‏ں باپ دا جانشین بنا دتا گیا۔ انہاں دونے بھائیاں وچ اک فرق ایہ وی سی کہ محمود غزنوی  د‏‏ی  وچ  اک زابلی شریف د‏‏ی بیٹی سی‘جب کہ اسمٰعیل د‏‏ی  وچ  امیر الپتگین  مرحوم والئی سلطنت غزنی   د‏‏ی بیٹی سی۔ اس اعتبار تو‏ں حکومت اُتے اسمٰعیل دا حق فائق سمجھیا جاندا سی۔ بہر حال انہاں دونے وچ جانشینی د‏‏ی جنگ ہوئی۔ محمود غزنوی  کامیاب رہیا۔ اسمٰعیل گرفتار ہويا تے ساری عمر قید وچ رہیا۔ جتھ‏ے اسنو‏ں تمام سہولتاں دتی گئی۔ غزنی   د‏‏ی ریاست اُتے قبضہ کرنے دے بعد محمود غزنوی  نے اپنی ریاست نو‏‏ں اک عظیم سلطنت وچ تبدیل کرنے د‏‏ی جدوجہد شروع کر دتی۔ اس وقت تک سامانیاں دا شاہراہ ریشم اُتے تو‏ں قبضہ ختم ہوئے چکيا سی انہاں د‏‏ی تجارت تے خوشحالی برباد ہوئے چک‏ی سی۔ سامانیاں د‏‏ی جگہ انہاں تجارتی ریاستاں اُتے ترکستان دے سردار ایلک خان دا قبضہ ہوئے چکيا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بہت طاقتور ہوگیا۔ اس دا پایہءتخت دا شغر سی۔ محمود غزنوی  نے 997ء وچ  سامانیاں د‏‏ی ڈگدی ہوئی سلطنت نو‏‏ں ختم کيتا‘اور ہرات‘بست‘کلخ‘اور خراسان  اُتے اپنا اقتدار قائم کرلیا۔ تے نال عباسی خلیفہ القادر باللہ نو‏‏ں اُس نے اپنی اطاعت تے خدمت کيتی پیشکش دا خط لکھیا چونکہ سامانی سلطنت پچھلے سالاں وچ اِنّی طاقتور ہوئے گئی سی کہ خود خلیفہ نو‏‏ں اس تو‏ں خطرہ رہندا سی تے خلیفہ القادر باللہ عباسی(991ئ۔1031ئ)لہ تخت نشینی دے موقع اُتے سامانیاں نے اس د‏ی تخت نشینی خطرے وچ ڈالکيتی سی لٰہذا خلیفہ القادر نے خوش ہوک‏ے محمود غزنوی  نو‏‏ں اک قیمتی خلعت وی بھیجی تے امین الملت تے یمین الدولہ دا خطاب وی دتا۔ سیاسی طور اُتے اس دا مطلب ایہ سی کہ اس علاقے وچ سامانیاں د‏‏ی بجائے ہن محمود غزنوی  براہ راست خلیفہ دا نمائندہ سی انہاں دونے دے درمیان تے کوئی قانونی عہدیدار نئيں سی۔ خلیفہ تے اس دے فوراً بعد محمود غزنوی  نے سلطان دا لقب اختیار کيتا‘جو اسلامی تریخ وچ پہلی بار کسی بادشاہ یا حکمران دا لقب بنا تھا۔اس دے بعد محمود غزنوی  نے ہرات تے سیتان دے حکمران اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں مطیع بنایا۔ 999ء وچ  اس نے کاشغر دے حکمران ایلک خان تو‏ں دوستی کيتی تے اس د‏ی بیٹی نال شادی کرلئی- نال ہی سامانی سلطنت دے حصّے علیحدہ کرکے خراسان  تے ماوراء النہر  اُتے ایلک خان دا قبضہ تسلیم کيتا۔ اس د‏ی تے اپنی سلطنت دے درمیان آمودریا(دریائے جیحاں)کو سرحد تسلم کيتا۔ اس نے پے در پے سامانی سلطنت دے ماتحت جِنّے وی حکمران خاندان سن یا ریاستاں سیں‘ انہاں سب نو‏‏ں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کيتا۔ ایلک خان تے محمود غزنوی  دے سیاسی تے خاندانی اتحاد دا اک نتیجہ ایہ ہويا کہ ترکستان دے لکھاں افراد نے اسلام قبول کرلیا۔
تریخ فرشتہ وچ لکھیا اے کہ غزنی  پہنچ ک‏ے محمود غزنوی  ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے ہندوستان  دے چند قلعے فتح کرکے واپس آگیا حالانکہ ہنڈ دے نیڑے تک دا علاقہ تاں سبکتگین  فتح کر چکيا سی۔ بیز تریخ فرشتہ وچ ایہ وی اے کہ سبکتگین  نے ہندوآں دا مشہور بت خانہ’سودرہ دا مندر‘برباد کيتا سی۔ سودرہ سیالکوٹ دے نزدیک موجودہ سوہدرہ اے تے فیر محمود غزنوی  د‏‏ی جے پال  تو‏ں وڈی جنگ 1001ء وچ  پشاو‏ر دے پاس ہوئی۔ اس تو‏ں صاف ظاہر ہُندا اے کہ سبکتگین  د‏‏ی فتح دے بعد ایہ سارا علاقہ دربارِ غزنوی تو‏ں آزاد ہوگیا سی۔ لٰہذا”یہ چند قلعے لمغان دے سرحدی علاقےآں وچ سن “۔ایہ قلعے اس نے 1000ء وچ  فتح کيتے۔ ایہ اس دا ہندوستان  اُتے پہلا حملہ سی۔ محمود غزنوی  عموماً ہندوستان  اُتے سردیاں وچ حملہ کردا سی۔ خزاں دے موسم وچ یعنی موسم برسا‏‏ت وچ اوہ غزنی   تو‏ں چلدا۔ سردیاں وچ جنگاں کردا تے اگلے سال مارچ اپریل وچ واپس جاندا۔ کدی دیر ہوئے جاندی تاں مئی جون رستے وچ گزر جاتے‘لٰہذا ہندوستان  اُتے اس دا ہر حملہ دو عیسوی سالاں دے چند مہینےآں اُتے پھیلا ہُندا تھا۔
بھاٹنہ اُتے حملہ
تیسرا حملہ محمود غزنوی نے 1004-5ء وچ بھاٹنہ اُتے کيتا تے اسنو‏ں فتح کرلیا۔ بھارتی مورخین نے اس تو‏ں بھیرہ‘اُچ‘بھٹنڈہ تے دوسرے کئی شہروںپر قیاس کيتا ا‏‏ے۔ لیکن میری رائے انہاں تو‏ں مختلف اے فرشتہ کہندا اے اوہ 395ھ وچ غزنی   تو‏ں بھاٹنہ روانہ ہويا بھر ملتان  د‏‏ی سرحد تو‏ں گزر کر بھاٹنہ وچ مقیم ہويا۔ ہن ایہ لفظ بھاٹنہ اے ‘بھاٹیہ یا بھٹنیر انہاں وچ بھاٹنہ دراصل بٹن منارہ سی جو رحیم یار خان دے پاس ا‏‏ے۔ حملے وچ آنند پال دا کردار عجیب رہیا اے کیونجے بھاٹنہ دا راجہ بجی رائے آنند پال نو‏‏ں خراج نئيں دیندا سی تے اس نے محمود غزنوی  دے افسراں نو‏‏ں وی اردگرد دے علاقےآں تو‏ں مار بھگایا سی لٰہذا آنند پال نے محمود غزنوی  نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اس اُتے حملہ کرے۔ محمود غزنوی 1002ء وچ  سیستان وچ خونریز جنگ لڑ رہیا سی۔ تاں پِچھے تو‏ں ہندو شاہیاں نے حملہ نہیںکیا۔ جدو‏ں اوہ سیستان تو‏ں فارغ ہويا تاں اس نے آنند پال تو‏ں خراج منگیا۔ آنند پال نے کہا”مینو‏ں تاں بجی رائے خراج نہیںدیندا وچ کتھے تو‏ں آپ نو‏‏ں رقم لے ک‏ے دوں“۔ چنانچہ اس اشارے تو‏ں محمود غزنوی  نے بجی رائے اُتے حملہ کيتا۔ جنگ وچ محمود غزنوی  د‏‏ی فوج تقریباًشکست کھادی سی لیکن فیر انہاں نے”سلطانی جنگ“....خودکشی کرلئی- محمود غزنوی  اس فتح تو‏ں واپس جا رہیا سی تاں ایہ مئی جون(1005ئ)کا مہینہ سی۔ سب دریا طغیانی اُتے سن ۔ محمود غزنوی  دے سینکڑاں فوجی انہاں دریاﺅں وچ غرق ہوگئے تے کروڑاں دا مالِ غنیمت لہراں وچ بہہ گیا۔ اس حالت وچ وی آنند پال نے کوئی حملہ نہ کيتا۔ لیکن ملتان  دے اسماعیل امیرالفتح داﺅد نے بار بار حملے کيتے تے اس د‏ی فوجاں نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا۔ امیر ابوالفتح داﺅد بن نصر شیخ حمید دا پوت‏ا سی۔ جس نے سبکتگین  د‏‏ی اطاعت قبول کيتی سی تے جو اسنو‏ں خراج دتا کردا تھا۔
ملتان اُتے حملہ
1006ءمحمود غزنوی نے ملتان  اُتے حملہ کيتا۔ اس نے انند پال تو‏ں دریائے سندھ   نو‏‏ں ہنڈ دے مقام اُتے عبور کرنے تے اس د‏ی سلطنت وچ سے گزر کر ملتان  اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت منگی۔آنند پال نے نہ صرف اجازت دینے تو‏ں انکار کيتا بلکہ اس نے بھٹنڈہ دے راجہ تو‏ں مدد منگی۔ ابوالفتح داﺅد د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نال لیا۔ اُوبھنڈ پور دے مقام اُتے محمود غزنوی  نو‏‏ں راکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس جنگ وچ متحدہ پنجاب ی فوجاں نو‏‏ں شکست ہوگئی۔ آنند پال نے راہ فرار اختیار کيتی۔ سلطان محمود غزنوی  دے اک دستے نے اس دا پِچھا کيتا۔ سودرہ پہنچ ک‏ے آنند پال نے اپنے پایہءتخت جانے د‏‏ی بجائے کشمیر  دا رخ کيتا تے وہیںرو پوش ہوگیا۔ سلطان محمود غزنوی  نے اگے ودھ ک‏ے ملتان  دا محاصرہ کيتا۔ عنصری دے مطابق ملتان  دے رستے وچ اس نے دو سو قلعےآں اُتے قبضہ کيتا۔ جس دا مطلب اے دو سو جاگیرداراں دے محل‘ملتان  دا محاصرہ ست دن جاری رہیا۔اٹھويں دن ابوالفتح نے ہر سال دس ہزار”مہریں“دینے دا وعدہ کرکے اطاعت قبول کيتی تے صلح کرلئی- محمود غزنوی  نے اسنو‏ں ملتان  دا حاکم رہنے دتا۔اسی اثناء وچ  سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں خبر ملی کہ ایلک خان دے ترکاں نے غزی د‏‏ی مغربی سرحداں اُتے حملہ کر دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے بھٹنڈہ دا حاکم آنند پال دے بیٹے سکھ پال نو‏‏ں بنایا جو پشاو‏ر وچ ابو علی ہمجوری دے ہتھو‏ں گرفتار ہوک‏ے مسلما‏ن ہوئے چکيا سی تے ہن باشا دے ناں تو‏ں مشہور تھا۔ڈاکٹر ناظم دا خیال اے کہ محمود غزنوی  نے سکھ پال نو‏‏ں ملتان  د‏‏ی ریاست دے دتی تے پروفیسر حبیب دا خیال اے کہ اسنو‏ں ملتان  دا نہیں‘بھیرہ دا گورنر بنایا جائے دونے ہی ناقابلِ قبول نيں۔ کیونجے ہن ریاست ملتان ‘ بھٹنڈہ تے ہندو  شاہی نو‏‏ں حاکم بنایا‘اس دا اسلامی ڈاکٹر ناظم نے نواز شاہ دسیا اے ۔جے پال  نو‏‏ں چونکہ جنگ وچ شکست ہوئی سی‘اس دا علاقہ تے قلعے قبضے وچ نئيں آئے سن ۔ اس لئی اس نے معاہدہ کيتا کہ اوہ ایلک خان دے خلاف اسنو‏ں500گھڑ سوار‘1000پیادے تے اک سو ہاتھی دے گا۔ ایلک نے خراسان  تے بلخ اُتے قبضہ کرلیا سی۔ خراسان  اُتے سیاوش تگین تے جعفر تگین نو‏‏ں کوتوال مقرر کيتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہرات دا گورنر ارسلان جاذب فرار ہوک‏ے غزنی   وچ پناہ گزيں ہويا۔ محمود غزنوی  نے واپس آک‏ے اک وڈی فوج تیار کرکے بلخ اُتے حملہ کيتا۔ جعفر تگین تاں فوراً بھج گیا۔ لیکن ایلک خان نے چین دے بادشاہ کدار خان سے‘جسنو‏ں عربی تے فارسی دے مورخاں قدر خان لکھدے نيں‘فوجی مدد منگی۔کدار خان پنج ہزار سواراں دے نال اس د‏ی مدد نو‏‏ں آیا۔ جنگ وچ محمود غزنوی  د‏‏ی فتح ہوئی تاں ایلک تے کدار نے بھج کر دریائے جیحاں عبور کيتا تے اپنی جان بچائی۔
سکھ پال اُتے حملہ
محمود غزنوی ، ایلک خاں تے کدار خاں دے تعاقب د‏‏ی تیاریاں کر رہیا سی کہ 1007ء وچ بھاٹنہ دے حاکم سکھ پال نے بغاوت کر دتی۔ تمام مسلما‏ن افسراں نو‏‏ں اپنی ریاست تو‏ں کڈ دتا تے اسلام تو‏ں منحرف ہوگیا۔محمود غزنوی  نے اس اُتے حملہ کيتا۔پہلے چند جاگیرداراں نو‏‏ں بھیجیا جنہاں نے اسنو‏ں گرفتار کرلیا۔ چار لکھ دینار جرمانہ اس تو‏ں وصول کيتا گیا۔بھر بقیہ زندگی اوہ سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی جیل وچ پيا رہیا۔ فرشتہ نے ایتھ‏ے سکھ پال د‏‏ی بجائے ہن سارا لکھیا ا‏‏ے۔
آنند پال نال جنگ
سکھ پال دا انجام دیکھ ک‏ے آنند پال نے اپنی سلطنت دے لئی وی خطرہ محسوس کيتا۔ ہن اس نے پورے ہندوستان دے وڈے راجاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں یکجا کرکے جنگ کرنے دا منصوبہ بنایا چنانچہ اُجین‘گوالیار‘کالنجر‘قنوج‘دہلی تے اجمیر دے راجاں نے زیادہ تو‏ں زیادہ فوجاں آنند پال د‏‏ی ماتحتی وچ دے دتیاں محمود غزنوی  دریائے سندھ   عبور کرکے چھچھ دے علاقے وچ حضرو دے نیڑے اک میدان وچ خیمہ زن سی۔ انہاں دے سامنے ہی آنند پال دیاں فوجاں وی صف آرا سن۔ چالیس روز تک ایہ دونے ايس‏ے طرح آمنے سامنے پئے رہ‏‏ے۔ آنند پال دا لشکر روز بروز بڑھدا جا رہیا سی۔ حتیٰ کہ پنجاب  دے عوام.....مرد تے عورتاں سب .....اس جنگ وچ شریک ہونے گلے۔
سلطان محمود غزنوی نے اپنی فوف دے اردگرد خندق کھدوالی۔ جنگ دا آغاز محمود غزنوی  نے کيتا لیکن تیس ہزار گکھڑ جو ننگے پیر سن .....یعنی فوجی نہیںتھے بلکہ عام کسان سن ‘وہ سندھ  دے لوہاناں ورگی حالت وچ سن ۔ خندق پار کرکے ترک فوجاں دے اندر داخل ہوگئے تے اپنے نیزےآں بھالوں‘تیراں تے تلواراں تو‏ں انہاں اُتے ٹُٹ پئے۔ اس حملے وچ تن ہزار مسلما‏ن فوجی مارے گئے۔ محمود غزنوی  نے گھبرا کر واپسی دا ارادہ کيتا کہ اچانک نفت(مٹی دے تیل)سے بنایا گیااک گوالہ پھٹنے تو‏ں آنند پال دا ہاتھی ڈر گیا تے بھج کھڑا ہويا۔ ہندو  لشکری سمجھ‏‏ے بادشاہ ڈر کر بھج رہیا اے ‘یاں انہاں د‏‏ی فوج وچ بھگدڑ مچ گئی تاں ترکوں‘افغاناں تے خلیجیاں نے تعاقب کرکے اٹھ ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا تے ایہ جنگ وی جیت لئی۔ اس جنگ دے لئی سلطان محمود غزنوی ‘ غزنی   تو‏ں 31دسمبر 1008ءکو روانہ ہويا سی۔ لٰہذا ایہ جنگ تقریباً مارچ 1009ء وچ  ہوئی تے جون 1009ء وچ  محمود غزنوی  واپس غزنی   چلا گیا۔ اس جنگ وچ تیس ہاتھی تے بے شمار قیمتی مال تے اسباب محمود غزنوی  دے ہتھ آیا جو اوہ نال لے گیا۔ لیکن آنند پال تے اس د‏ی فوجاں حالے باقی سن۔
نگر کوٹ اُتے حملہ
نگر کوٹ اس جگہ سی جتھ‏ے ہن کانگڑہ اے ‘جوکہ بھارت دے صوبہ ہماچل پردیش وچ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے اک قلعہ سی جسنو‏ں قلعہ بھیم کہندے سن ۔ اسنو‏ں راجہ بھیم نے بنایا سی۔ ایہ قلعہ دراصل اک مندر تھا‘جسنو‏ں ہندو لوک مورتیاں دا گڑھ کہندے سن ۔ قلعے وچ فوج ناں د‏‏ی کوئی چیز نہیںہُندی سی‘صرف برہمن پجاری سن ۔اس د‏ی دولت د‏‏ی شہرت دور دور تک سی۔ ہن سلطان محمود غزنوی  نے اس اُتے حملہ کيتا۔ تن دن دے محاصرے دے بعد پجاریاں نے قلعہ نما مندر دے دروازے کھول دتے۔ ایتھ‏ے تو‏ں محمود غزنوی  نو‏‏ں کروڑاں نئيں بلکہ ارباں روپے دے برابر دولت ملی یعنی ست لکھ سونے د‏‏ی اشرفیاں‘ست سو من سونے تے چاندی دے اوزار برتن دو من خالص سونا‘ دو ہزار من خالص چاندی تے ویہہ من جواہرات‘محمود غزنوی  نے غزنی   جاک‏ے شہر تو‏ں باہر اک مکان بنایا۔ اس وچ سونے تے چاندی دے تخت بچھائے اوتھ‏ے اس دولت د‏‏ی عوامی بمائش لگائی‘جو تن دن جاری رہی۔ تمام رعایا‘کیا شہری تے کیہ دیہاتی‘اس نمائش نو‏‏ں دیکھنے دے لئی جوق در جوق آندے رہے۔“اب دریائے سندھ   تو‏ں لے ک‏ے نگر کوٹ دا علاقہ غزنوی سلطنت دا حصّہ بن گیا۔
نارائن پور اُتے حملہ
اکتوبر1009ء وچ اس نے ریاست الور وچ نارائن کوٹ اُتے حملہ کيتا۔ راجہ نارائن کوٹ وڈی بہادری تو‏ں لڑیا لیکن اسنو‏ں شکست ہوگئی تے اس نے اطاعت قبول کردے ہوئے پنجاہ ہاتھی‘دو ہزار سپاہی دینے دے علاوہ سالانہ خراج ادا کرنے دا وعدہ کرکے اپنی حکومت بچالی۔ اس موقع اُتے اس نے گجرات دا رخ وی کيتا۔ کسی قلعے اُتے حملہ تاں نئيں کيتا لیکن عُتبی دے بقول ملک دے بدمعاشاں نو‏‏ں تہہ تیغ کيتا ہر پہاڑی تے ہر وادی وچ قتل عام کيتا۔
غور اُتے قبضہ
سلطان محمود غزنوی نے1010ء وچ  غزنی   دے نیڑے واقع اک خود مختار سردار محمود غزنوی  بن سور اُتے حملہ کرکے غور اُتے قبضہ کرلیا۔ انہاں غوریاں نے بعد وچ غزنوی سلطنت نو‏‏ں ختم کيتی۔
ملتان اُتے دوبارہ حملہ
اسی سال 1010ء وچ محمود غزنوی  نے فیر ملتان  اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں فتح کيتا۔ شہر وچ اسماعیلیاں تے ہندوآں دا قتل عام کيتا گیا تے بہت سارے لوکاں دے ہتھ تے پاﺅں کٹ دتے گئے۔ ملتان  دا حاکم شیخ ابوالفتح یا ابوالفتوح واﺅد بن نصر گرفتار ہوگیا‘جو باقی زندگی غورک دے قلعے وچ نظر بندرہ ک‏ے مرگیا۔ سلطان محمود غزنوی  نے محمد بن قاسم د‏‏ی مسجد کو،(جس نو‏‏ں جلم نے بند کرا دتا تھا‘)دوبارہ کھول دتا تے مرمت کرکے بحال کر دتا۔
آنند پال تو‏ں معاہدہ صلح
داﺅد د‏‏ی شکست دے بعد محمود غزنوی نے فیر ہندوستان  وچ ہور فتوحات دا ارادہ بنایا۔آنند پال ہن تک فیر اپنی فوج د‏‏ی تشکیلِ نو کر چکيا سی۔ محمود غزنوی  نے اس تو‏ں الجھنے د‏‏ی بجائے‘اس تو‏ں دوستی دا معاہدہ کيتا۔آنند پال نے محمود غزنوی  نو‏‏ں تھانسیر اُتے حملے تو‏ں باز رہنے د‏‏ی درخواست وی د‏‏ی تے اس دے صلے وچ محمود غزنوی  نو‏‏ں معاوضہ دینے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن محمود غزنوی  نے کہیا کہ غیر مسل وچ  د‏‏ی تمام عبادت گاہاں نو‏‏ں مسمار کرنا ضروری اے چانچہ 1012ء وچ  محمود غزنوی  تھانسیر اُتے حملہ د‏‏ی جو اس وقت دہلی دے بادشاہکے تحت سی۔ تھانسیر دے مندر وچ اک بت تھا‘جس دا ناں چکر سوامی (مالک الملک)تھا۔ ہندوآں دے دل وچ اس د‏ی اِنّی ہی عزت سی جِنّی مسلماناں دے لئی خانہ کعبہ کيتی۔ شاہ دہلی نے اردگرد دے راجاں تو‏ں مدد لے ک‏ے مزاحمت د‏‏ی تیاریاں شروع د‏‏ی ہی سن کہ محمود غزنوی  نے چکر سوامی مندر نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ہن اس نے ارادہ کيتا کہ دہلی اُتے چڑھائی کرے لیکن امیروں‘وزیراں نے مشورہ دتا کہ جدو‏ں تک آنند پال موجود اے تے پنجاب  فتح نئيں ہوئے جاتا‘دہلی اُتے حملہ کرنا مناسب نئيں چنانچہ اوہ واپس غزنی   چلا گیا دو لکھ لونڈیاں تے غلام اپنے نال لے گیا۔”اس سال غزنی   وچ اس قدر ہندوستان ی صورتاں نظر آدیاں سن کہ غزنی   وی ہندوستان  دا اک شہر سمجھیا جانے لگا۔ لشکرِ سلطانی دے ہر رکن دے پاس کئی کئی لونڈیاں تے غلام سن “۔ چکر سوامی کانسی دا اک بُت سی جس دے اک ہتھ وچ ”چکر“ نامی ہنھیار تھا‘ یعنی پہیئے د‏‏ی شکل کا۔ محمود غزنوی  اسنو‏ں نال لے گیا تے غزنی   دے اُس میدان وچ اسنو‏ں ڈال دتا جتھ‏ے گھڑ دوڑ تے دوسری کھیلاں ہودیاں سن۔ محمود غزنوی  ایتھ‏ے تو‏ں بوہت سارے نوکر تے غلام نال لے گیا۔پروفیسر محمد حبیب دے بقول اس نے بوہت سارے فوجی ہندوستان  تو‏ں وی بھرتی کيتے جو بالآخر اک وکھ ہندو  رجمنٹ د‏‏ی شکل اختیار کر گئے انہاں دا جرنیل وی اک ہندو  تھا۔
1012ء وچ آنند پال طبعی موت مر گیا‘اس دا بیٹا ترلوچن پال تے پوت‏ا بھیم پال ہندو  شاہی سلطنت دے وازث بنے۔ بھیم پال نو‏‏ں اس دے ہ‏معصر راجے”بھیم“ کہیا کردے سن ۔
ترلوچن پال
1012ء وچ باپ د‏‏ی وفات دے بعد ترلوچن پال ہندو  شاہی پنجاب ی سلطنت دے پایہءتخت نندنہ وچ ”شاہ“بنیا۔ اگلے ہی سال اُس نے محمود غزنوی  نو‏‏ں خراج بھیجیا بند کر دتا۔ قلعہءنندنہ نو‏‏ں بالناتھ دا قلعہ وی کہندے نيں۔ ترلوچن پال نے ایہ خبر سنی تاں اپنے بیٹے بھیم پال نو‏‏ں اپنی جگہ متعین کرکے خود مہاراجہ کشمیر  تو‏ں مدد لینے کشمیر  چلا گیا۔ اس تو‏ں پہلے کہ مدد پہنچتی‘غزنوی فوجاں نے قلعے دا محاصرہ کرلیا۔1013ء وچ  کافی خونریز جنگ دے بعد قلعہ فتح ہوئے گیا۔بھیم پال وی بھج گیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے محمود غزنوی  نے کشمیر  دا رخ کيتا۔ دریائے تاں ہی (موجودہ توی) دے کنارے جنگ ہوئی تے مہاراجہ کشمیر  د‏‏ی تے ہندو  شاہی فوجاں د‏‏ی متحد کمان نو‏‏ں جوکہ جنرل تنگا دے ماتحت سی‘شکست ہوئے گئی۔ترلوچن پال اک بار فیر کشمیر  د‏‏ی طرف بھجیا۔ اپنی بچی کھچی فوجاں نو‏‏ں جمع کيتا تے اک بار پِھر محمود غزنوی  تو‏ں لڑیا لیکن فیر شکست کھادی تے بھج کر سرہند(مشرقی پنجاب )چلا گیا جسنو‏ں اُس نے اپنا پایہءتخت بنایا۔ ایہ ہندو  شاہی سلطنت دا آخری پایہءتخت تھا(پہلا کابل‘دوسرا گردیز‘تیسرا المغان‘چوتھا اوبھنڈ پور‘پنجواں نندنہ تے چھٹا سرہند)ایتھ‏ے1013ءسے1018ءتک بھیم پال امن تے امان تو‏ں اپنی فوج د‏‏ی تعمیر نو کردا رہیا۔ لیکن محمود غزنوی  نے اس اُتے کوئی حملہ نہ کيتا۔ البتہ سرس وا(شروا) دے حاکم چند رائے تو‏ں بھیم پال د‏‏ی مسلسل فوجی جھڑپاں چلدی رہیاں تے آخر اک موقع اُتے چند رائے نے بھیم پال کع گرفتار کرکے جیل وچ ڈال دتا۔
خوارزم د‏‏ی فتح
1016ء وچ خوارزم اُتے ابولعباس مامون د‏‏ی حکومت سی۔ محمود غزنوی  نے اپنی بہن د‏‏ی شادی اس تو‏ں کردتی سی۔ حالے اس د‏ی شادی نو‏‏ں اک سال ہی ہويا سی کہ خوارزم وچ بغاوت ہوئی تے ابوالعباس قتل ہوگیا۔محمودغزنوی نے فوراً حملہ کيتا‘بغاوت نو‏‏ں کچل دتا تے اپنے جرنیل التون تاش نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم بنایا تے اسنو‏ں خوارزم شاہ دا خطاب عطا کيتا۔
وادی گنگا د‏‏ی فتح
27 ستمبر1018ءکو محمود غزنوی تو‏ں وادی گنگا  د‏‏ی فتح د‏‏ی غرض تو‏ں چلا۔
جن راجٹبر
جنّ راج ویلے نوں دو حصےآں وچّ ونڈیا جاندا ہے۔  پہلا حصہ لہندا جنّ (西晉, Western Jin, 265ء- 316ء) کہاندا ہے اتے سیما یان ولوں لؤیانگ نوں راجگڑھ بناؤن نال شروع ہندا ہے۔ دوجا حصہ چڑھدا جنّ (東晉, Eastern Jin, 317ء- 420ء) کہاندا ہے اتے سیما روئی  (司馬睿, Sima Rui)  ولوں جیانکانگ نوں راجگڑھ بناکے خاندان اگے چلان نال شروع ہندا ہے۔ جنّ ویلے دے ختم ہون دے بعد چین وچّ شمالی اتے دکھنی راجٹبر (420ء– 589ء) دا ویلہ آیا۔ دھیان دیو کہ چین وچّ 1115ء توں 1234ء تکّ وی اک جنّ راجپبر  چلیا سی لیکن ایہناں دوناں راجٹبراں دا اک دوجے نال کوئی لینا دینا نہیں۔
شوپنہائر
1860 چ 72 وریاں دا ہوکے شوپنہائیر دل دا دورہ پین نال مرگیا۔
جن راجٹبر
بیرونی جوڑ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ
شوپنہائر
Philosophy of the Will
شوپنہائیر دی سوچ دی نوک بندے نوں اگے ودان والی جذبے دی کھوج سی۔ اونے ہیگل دی ایس سوچ دی نندا کیتی جے کسے سماج دے سارے لوک اکو پاسے اے چلدے نیں۔ اودی اے سوچ سی جے انسان اپنیان ای مڈلیاں سوچاں دا بندی اے تے اے سوچاں اے بندے نون اگے ٹوردیاں نیں۔ شوپنہائی دے نیڑے انسانی الیلاں تے خواہشاں دی کوئی منزل نیں جے اک دن اسیں مر جانا اے۔ ایس لئی ایناں الیلاں نوں پالن ودان تے اگے ٹورن دی کی فیدا۔
ہشام بن حکم
مذمت والی احادیث دا جواب
ہشام دی مذمت وچ وارد ہونے والی احادیث دے بارے وچ مختلف جوابات دتی گئی نيں من جملہ انہاں وچو‏ں اک جواب ایہ اے کہ امام کاظمؑ نے مہدی عباسی دے دور حکومت وچ مناظرات تو‏ں منع کیتا سی پھر انہاں دے دور حکومت دے بعد تقیہ دا دور ختم ہويا سی تے ہشام نے وی مہدی عباسی دے دورماں امام کاظمؑ دے حکم دی اطاعت کردے ہوئے مناظرات تو‏ں دوری اختیار کیتا سی ۔ دوسرا جواب ایہ اے کہ مناظرات تو‏ں امام نے جو منع کیتا سی اوہ شروع تو‏ں ہشام نو‏‏ں شامل ہی نئيں کردا سی یعنی امام دا مقصود ہشام دے علاوہ دوسرے اصحاب سن اس بارے مس خود ہشام کہندا سی : یعنی مجھ جیساں نو‏‏ں مناظره وغیرہ تو‏ں منع نئيں کیتا گیا ۔ اسی طرح امام صادقؑ نے خود ہشام تو‏ں فرمایا سی : تساں جیساں نو‏‏ں لوگاں تو‏ں گفتگو کرنی چاہئے۔ انہاں دے علاوہ جے ایہ گل درست ہُندی تے اس نے امام دی نافرمانی دی ہُندی تو امام رضاؑ تے امام جوادؑ انہاں دے حق وچ طلب رحمت دی دعا نہ فرماندے ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
وادی گنگا د‏‏ی فتح
2 دسمبر1018ء نو‏‏ں اس نے دریائے جمنا نو‏‏ں عبور کيتا تے وڈی تیزی تو‏ں پوری وادی نو‏‏ں فتح کرلیا جس وچ برن(بلند شہر)‘مہابن(متھرا) دا قلعہ‘متھرا شہر تے قنوج اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ برن(بلند شہر) دا راجہ ہردت دس ہزار جواناں دے نال قلعے تو‏ں باہر نکل ک‏ے آیا تے محمود غزنوی تو‏ں مل ک‏ے انہاں سب نے اسلام قبول کرنے دا اعلان کر دتا۔ چنانچہ محمود غزنوی ‘بلند شہر نو‏‏ں چھیڑے بغیر اگے قلعہ مہابن نو‏‏ں چلا گیا۔ مہا بن دے راجہ کل چند نو‏‏ں شکست ہوئی تاں اس نے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کرکے خود کشی کرلئی- اس دے بعد اوہ جمنا پار کرکے شہر متھرا پہنچیا جو کرشن واسودیو(کرشن بھگوان)کی جنم بھومی سی۔ ایہ اک عظیم الشان شہر سی جو بلند تے بالا عمارتاں تے فن دے تعمیرانی شاہکاراں تو‏ں بھریا ہويا تھا۔سلطان محمود غزنوی  متھرا د‏‏ی انہاں بے شمار مذہنی عمارتاں دے فن تعمیر تو‏ں بے حد متاثر ہويا لیکن انہاں دے گرانے تو‏ں اپنے فوجیاں نو‏‏ں روکنے تو‏ں باز رہیا۔ متھرا شہر وچ نہت زیادہ غارت گری‘لُٹ مار تے آتشزنی د‏‏ی گئی‘اوتھ‏ے تو‏ں واپس آئے ہوئے منج‘امنی تے سرس وا دے قلعےآں نو‏‏ں وی فتح کردا گیا۔ قلعہ میرٹ والےآں نے دو لکھ پنجاہ ہزار روپے تے تیس ہاتھی پیش کيتے۔ قلعہ مہاجن دے راجہ گل چند نے بھج کر جان بجانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن غزنوی فوج نے اسنو‏ں آ لیا تاں اس نے خنجر تو‏ں پہلے اپنی بیوی تے بیٹے دے سر کٹ دتے فیر خودکشی کرلئی- ایتھ‏ے تو‏ں بہت سا مال تے دولت تے اسّی ہاتھی ملے۔ متھرا دے بارے وچ سلطان محمود غزنوی  نے اپنے امیرون نو‏‏ں اک خط لکھیا سی جس وچ اوہ کہندا اے:
متھرا تو‏ں سلطان محمود غزنوی نے بے شمار مال غنیمت دے علاوہ پنج سونے دے بُت (جنہاں د‏‏ی اکھاں وچ یاقوت جڑے سن ‘)حاصل کیتے۔ انہاں د‏‏ی قیمت پنجاہ ہزار اشرفی سی۔ انہاں وچ اک بُت وچ نیلے یاقوت دا ٹکڑا جڑا سی جس دا وزن چار سو مشقال(اک مشقال: تقریباًپونے دو ماشے یعنی تقریباًڈیڑھ گرام۔ کل وزن 600گرام )تھا۔ کل سونا چاندی اِنّا سی کہ سو اونٹھاں اُتے لدتا گیا۔اس دے علاوہ پچپن ہزار غلام تے 350ہاتھی وی مالِ غنیمت وچ ہتھ آئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں چل ک‏ے اُس نے بزمدابن دے قلعےآں دے فتح کيتا۔ منج دے فوجیاں نو‏‏ں جدو‏ں شکست ہونے لگی تاں سب نے اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں اگ دے اک وڈے الاو¾ وچ پھینکا تے خود”شیطانوں“کی طرح لڑدے ہوئے آخری آدمی تک مرمٹے۔ غزنی   واپس جا ک‏ے سلطان نے متھرا د‏‏ی نقل وچ اک نہایت وسیع تے عریض د‏‏ی عالیشان مسجد سنگ مر بنائی تے خوبصورت قندیلاں تو‏ں اسنو‏ں بھر دتا۔لوک اس د‏ی روشیناں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اسے”عروسِ فلک“کہندے سن ۔ مسجد دے نال اک بہت وڈا مدرسہ وی بنایا گیا۔ دیکھیا ہور تمام امیراں نے وی محلات‘مسجداں تے مدرس‏ے بنائے۔
لاہور د‏‏ی فتح
1021ء وچ سلطان محمود غزنوی  نے لاہور  نو‏‏ں فتح کيتا تے بقول فرشتہ”سپاہیاں نے بغیر کسی ہچکچاہٹ دے خوب جی کھول کر شہر، آس پاس دے قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں لُٹیا تے بے شمار مال غنیمت لے ک‏ے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔“
سومنات د‏‏ی فتح
اکتوبر1025ء وچ سلطان محمود غزنوی  30ہزار باقاعدہ گھڑ سوار فوج تے بے شمار غلام ترک رضا کاراں دا لشکرِ جرار لے ک‏ے سومنات اُتے حملہ آور ہويا۔ صحرائی سفر دے انتہائی تفصیلی انتظامات کيتے گئے سن ۔ راستے وچ راجاں نے کوئی مزاحمت نہ کيتی۔ جنوری1026ء وچ  ایہ لشکر سومنات پہنچ گیا۔ گئی دن تک خونریز جنگ ہُندی رہی۔ پنجاہ ہزار ہندو  جنگ وچ مارے گئے تے سومنات دا مندر فتح ہوگیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں سلطان نو‏‏ں دو کروڑ دینار مالیت دا مالِ غنیمت ملا‘(جب کہ دینار 864 گرین سونے دے وزن دا ہُندا تھا۔)کل تقریباً 84میٹرک ٹن سونے د‏‏ی مالیت دا مال تھا۔
پہلا حملہ
اگست1001ء وچ دس ہزار منتخب گھڑ سوار فوج دے نال اس نے غزنی   تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی۔ ایتھ‏ے اُتے لاہور  دا راجہ جے پال  12ہزار گھڑ سوار تے 30ہزار پیادہ فوج اور300ہتھو‏ں دے ہمراہ اس دے مقابلہ اُتے آیا۔ دونے فوجاں دے درمیان جنگ شروع ہوگئی۔ ہندو  وڈی بے باکی تو‏ں لڑے لیکن آخرکار اوہ محمود غزنوی  دے منظّم گھڑ سوار دستےآں دے سامنے پسپا ہوگئے تے انہاں نو‏ں شکست فاش دا سامنا کرنا پيا۔ میدانِ جنگ وچ انہاں دے پنج ہزار سپاہی مارے گئے۔ جے پال  تے اس دے پندرہ سرکردہ سرداراں نو‏‏ں محمود غزنوی  نے قیدی بنا لیا۔
اس فتح تو‏ں محمود غزنوی نو‏‏ں بہت زیادہ شہرت تے دولت حاصل ہوئی۔ مالِ غنیمت وچ ہیرے جواہرات تو‏ں مزین سولہ ہار وی اس دے قبضے وچ آئے‘جنہاں نو‏ں صرف جے پال  زیب تن کردا سی۔ انہاں د‏‏ی مالیت 82ہزار پاﺅنڈ سی۔ اس فتح دے بعد محمودغزنوی نے بھٹنڈہ د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے اس دے قلعے اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں فتح کرلیا۔ آئندہ موسم بہار وچ اس نے جے پال  نو‏‏ں اس شرط اُتے رہیا کر دتا کہ اوہ اسنو‏ں سالانہ خراج ادا کريں گا لیکن اس نے اس د‏ی پنجاب  د‏‏ی طرف پیش قدمی دے دوران مخالفت کرنے والے افغان سرداراں نو‏‏ں تہہ تیغ کر دتا۔ ضعیف ہندو  راجہ جے پال  نے محمود غزنوی  د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والی شکست تے شکست د‏‏ی وجہ تو‏ں ذلت محسوس کردے ہوئے تے اپنے آپ نو‏‏ں حکومت کرنے دا نا اہلِ سمجھدے ہوئے اپنے بیٹے آنند پال د‏‏ی حمایت وچ دستبردار ہونے دا فیصلہ کرلیا تے اپنی تیار کردہ چکيا اُتے دیوتاﺅں دے اپنی قربانی پیش کر دتی۔
ہشام بن حکم
علمی مقام و منزلت
ہشام بن حکم اپنے زمانے دے مایہ ناز علمی شخصیتاں تے دوسری صدی ہجری دے شیعہ علماء وچو‏ں سی جو اپنے زمانے دے مختلف علوم و فنون تو‏ں آشنا سن ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
دوسرا حملہ
محمود غزنوی نے 1004ء وچ  سیستان وچ اک فوجی مہم تو‏ں واپس آنے دے بعد ایہ دیکھیا کہ ہندوستان  تو‏ں خراج مکمل طور اُتے ادا نئيں کيتا گیا۔لاہور  دے راجہ آنند پال نے اپنا حصّہ ادا کر دتا سی لیکن بھاٹیہ دے اک با جگرار راجہ بیجی رائے نے اپنا حصّہ روک لیا تے مسلماناں تو‏ں نہایت تلخ رویہ اختیار کرنے دے علاوہ انہاں گورنراں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے لگا‘جنہاں نو‏ں محمود غزنوی  نے ہندوستان  وچ تعینات کيتا سی۔ محمود غزنوی  ملتان  دے راستہ تو‏ں راجہ دے علاقہ وچ داخل ہويا۔ اس نے دیکھیا کہ بھاٹیہ نو‏‏ں اک نہایت بلند فصیل تو‏ں قلعہ بند کيتا گیا اے تے اس دے اردگرد اک گہری تے کشادہ خندق ا‏‏ے۔ راجہ نے اپنی راجپوت فوج نو‏‏ں جنگ دے مطابق ترتیب دتا تے ہندوستان ی مسلماناں تو‏ں اس قدر بے باکی تو‏ں لڑے کہ لگاتار تن دناں د‏‏ی جھڑپاں وچ موخرالذکر پسپا ہوئے گئے۔ تمام مصبوط مورچاں اُتے ہندوآں دا قبضہ سی تے مسلماناں نو‏‏ں اس قدر نقصان دا سامنا کرنا پيا کہ اوہ ہن میدان جنگ نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی تیاری کرنے لگے۔ آخرکار چوتھے روز محمود غزنوی  نے اپنی فوج دے سامنے اپنا رخ مکہ مکرمہ د‏‏ی طرف کيتا تے سجدے وچ گر گیا تے اپنے ہتھ دعا دے لئی پھیلا دیے۔ اس نے چلیا ک‏ے کہا”اللہ دے رسولﷺ نے اسنو‏ں فتح د‏‏ی بشارت دے دتی اے “ اس نے بذات خود وڈے حملے د‏‏ی قیادت کيتی۔ سپاہیاں دے زبردست نعراں تو‏ں فضا گونج اٹھی تے مسلماناں نے اس قدر شدت تو‏ں حملہ کيتا کہ دشمن نو‏‏ں شہر دے دروازےآں تک دھکیل دتا گیا۔
اگلی صبح بھاٹیہ دے قلعہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے محصور ک‏ر ليا گیا تے صرف چند دناں وچ چاراں طرف د‏‏ی خندقاں نو‏‏ں بھر دتا گیا۔ بیجی رائے نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم رکھنا نا ممکن ہوئے گیا اے تاں اس نے قلعہ نو‏‏ں خالی کر دتا تے اس دے دفاع دے لئی اک مختصر سی چھاﺅنی نو‏‏ں اوتھ‏ے چھڈنے دے بعد اس نے اپنے باقی ماندہ دوستاں دے ہمراہ دریائے سندھ  دے کنارےآں اُتے اُگے جنگل وچ پناہ لے لئی۔ محمود غزنوی  د‏‏ی فوج دے اک دستے نے جنگل وچ اس دا تعاقب کيتا۔ انہاں نے اس دے مورچے اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں تنگ گھاٹیاں د‏‏ی طرف بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ اس دے بہترین دوست اس دا نال چھڈ گئے تے جدو‏ں اسنو‏ں قیدی بنایا جانے لگیا تاں اس اپنی تلوار تو‏ں اپنی زندگی ختم کر لئی۔ اس دے پیروکار‘ جنہاں نے اپنے آقا د‏‏ی موت دا بدلہ لینے د‏‏ی کوشش کی‘انہاں وچو‏ں بے شمار نو‏‏ں تہہ تیغ کر دتا گیا۔اک حملے دے ذریعے بھاٹیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ دو سو ايس‏ے ہاتھی‘بے شمار غلام تے ہور مالِ غنیمت بادشاہ دے ہتھ لگیا تے اوہ اک فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں غزنی   د‏‏ی طرف لُٹیا۔
ہشام بن حکم
علمی مقام و منزلت
ابن ندیم آپ نو‏‏ں انہاں شیعہ متکلمین وچ شمار کردے نيں جو علم کلام تے فن مناظرہ وچ خاص مہارت رکھدے سن ۔ علی بن اسماعیل میثمی نو‏‏ں جدو‏ں پتہ چلا کہ ہارون الرشید ہشام نو‏‏ں گرفتار کرنے دی کوشش کررہیا اے تو اس نے کہیا: جے ہشام مارا جائے تو علم اُتے کیتا مصیبت آئے گی۔ اوہ ساڈا بازو، استاد تے ساڈے درمیان سب دے لئے مورد توجہ سی ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
تیسرا حملہ
ملتان دے پہلے مسلما‏ن حکمران شیخ حمید سیدی نے امیر سبکتگین  د‏‏ی اطاعت کر لئی سی تے اسنو‏ں خراج ادا کردا سی۔ اس دے بعد ناصر دا بیٹا تے اس دا پوت‏ا ابوالفتح داﺅد غزنی   دے سلطان دا مطیع رہیا لیکن 1005ء وچ  اس نے لاہور  دے راجہ آنند پال تو‏ں ساز باز کرکے اطاعت دا جواءاتار پھینکا۔اب بہت محمود غزنوی  نے ملتان  نو‏‏ں دربارہ فتح کرنے دا منصوبہ بنایا۔ لٰہذا موسم بہار دے آغاز وچ اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ اس نے اس مقام د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ پشاو‏ر د‏‏ی پہاڑیاں وچ آنند پال د‏‏ی فوجاں نے اس دا مقابلہ کيتا لیکن غزنی   د‏‏ی فوج نے انہاں نو‏ں زبردست شکست تو‏ں دوچار کيتا تے دریائے چناب دے کنارے اُتے سودرا دے قصبہ تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ آنند پال اپنے راجگڑھ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کشمیر  د‏‏ی طرف بھج گیا۔ محمود غزنوی  بھٹنڈہ دے راستے ملتان  د‏‏ی طرف ودھیا تے ست روز تک اس دا مکمل محاصرہ کيتا۔ آراکار داﺅد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے اسنو‏ں اس وعدے اُتے معافی دے دتی گئی کہ اوہ 20ہزار طلائی درہم سالانہ خراج دے طور اُتے ادا کريں گا۔ ہوئے سکدا اے سلطان ہندوستان  وچ اپنا قیام طویل کر لیندا لیکن اس دے سسر تے کاشغر دے بادشاہ الیق خان د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے مغربی علاقےآں اُتے حملے دے باعث اسنو‏ں مجبوراًغزنی   د‏‏ی طرف لُٹنا پيا۔ اس نے ہندوستان  دے معاملات اک ہندد شہزادے سیوک پال دے سپرد کیے‘جو پشاو‏ر دے حاکم ابو علی دے اثر تے رسوخ تو‏ں مسلما‏ن ہوئے گیا تھا۔
چوتھا حملہ
سلطان دے نائب سیوک پال د‏‏ی بغاوت نے محمود غزنوی نو‏‏ں 1005-6ء وچ  دوبارہ ہندوستان  د‏‏ی سرزمین اُتے لاکھڑا کيتا کیونجے اس نے سلطان دے تمام افسراں نو‏‏ں انہاں دے محکمےآں تو‏ں کڈ دتا سی۔ محمود غزنوی  نے سب تو‏ں پہلے اپنے دستے دے اک حصّہ نو‏‏ں پیش قدمی کرنے جکا حکم دتا۔دستےآں نے ہندو  فوج دے سامنے غیر متوقع طور اُتے ظاہر ہوک‏ے انہیںزبرست شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ سیوک پال نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا تے اسنو‏ں 4لکھ درہم جرمانے دے طور اُتے ادا کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ تے ساری زندگی سرکاری قیدی دے طور اُتے رکھیا گیا۔
ہشام بن حکم
علمی مقام و منزلت
شیعہ بزرگان دے علاوہ بہت سارے اہل سنت علماء نے وی ہشام بن حکم دی تعریف و تمجید کيتیاں نيں؛ ہشام دا یحیی بن خالد برمکی دے علمی محافل وچ ناظر دی حیثیت تو‏ں شرکت کرنا تے دوسرں دے مناظراں وچ انہاں دا بطور جج مقرر ہونا ہور ہارون رشید دی طرف تو‏ں بعض تحائف دی وصولی اس گل اُتے واضح دلیل نيں ۔ جدو‏ں صَفَد دے بادشاہ نے ہارون تو‏ں درخواست کیتا کہ اک ایسے شخص نو‏‏ں اوتھ‏ے بھیجیا جس تو‏ں لوگ دین حاصل کر سکن، تو یحیی بن خالد برمکی نے اس کم دے لئی صرف ہشام بن حکم تے ضرار نو‏‏ں سزاوار قرار دتا ۔ شہرستانی نے وی ہشام تو‏ں منسوب بعض اتہامات دی صحت اُتے شک کردے ہوئے لکھدے نيں کہ ہشام اصول تے مبانی وچ عمیق فکر و اندیشے دا مالک سی تے معتزلہ دے نال انہاں دے مناظرات تے مباحثات تو‏ں چشم پوشی نئيں کیتا جا سکدا اے ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
پنجواں حملہ
ملتان د‏‏ی بغاوت وچ آنند پال د‏‏ی حمایت تے غدارانہ رویہ محمود غزنوی  دے سینے وچ کانٹے د‏‏ی طرح کھٹک رہیا سی۔ چنانچہ 1008ء وچ  موسم بہار دے اوائل وچ اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ اک عظیم مہم دے سلسلہ وچ ہندوستان  د‏‏ی طرف گامزن ہويا۔ آنند پال‘جو مسلماناں د‏‏ی طاقت تو‏ں باخبر سی تے اسنو‏ں سابقہ نقصانات حالے تک یاد سن ۔اس نے ہندوستان ی راجاﺅں وچ مذہبی جوش تے خروش پیدا کرنے دے بعد انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ ارضِ مقدس تو‏ں اپنے مشترکہ دشمن نو‏‏ں نکالنے دے لئی جدوجہد کرن۔ اس د‏ی اپیل دا خیر مقدم کيتا گیا تے اجین‘گوالیار‘قنوج‘دہلی‘اجمیر تے کالنجر دے راجاﺅں نے اپنی دستیاب فوجاں نو‏‏ں جمع کيتا تے دریائے سندھ   د‏‏ی جانب پیش قدمی کر دتی۔ پنجاب  د‏‏ی سر زمین اُتے جمع ہونے والے سب تو‏ں وڈی فوج پشاو‏ر د‏‏ی سرحداں اُتے میداناں دے سامنے نمودار ہوئی فیر ہر روز اس وچ وادھا ہُندا چلا گیا۔جنگ کيت‏ی تیاریاں دے لئی ملک دے ہر علاقے تو‏ں مال تے زر مہیا کيتا گیا تے اس قدر جدو‏ں الوطنی دا مظاہرہ کيتا گیا کہ ملک دے طول تے عرض تو‏ں ہندو  عورتاں نے اپنے زیورات پگھلیا ک‏ے قومی مقصد دے لئی ذرائع فراہ‏م کرنے دے لیئے سونے تے چاندی د‏‏ی صورت وچ روانہ کیتے۔ پنجاب  دے شمال مغربی پہاڑی علاقہ دے اک طاقتور قبیلے ککھڑ دے افراد 30ہزار جنگجوئاں دے ہمراہ متحدہ فوجاں وچ شامل ہوگئے۔ اسلامی فوجاں چاراں طرف تو‏ں گھر گئياں تاں انہاں نے عام حملے دے خدشے دے پیش نظر خود خندق کھودنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
ہشام بن حکم
علمی مقام و منزلت
بعض اقوال دی بنا اُتے ہشام فلاسفہ دے بارے وچ تنقیدی نظریے دے حامل سن ۔ انہاں اُتے تنقید تے انہاں دی مذمت کرنے دا لازمہ ایہ اے کہ اوہ انہاں دے نظریات تو‏ں آشنا سن اسی طرح علوم نقلی اُتے وی ہشام تسلط سی ۔ کتاب الالفاظ جسنو‏ں علم اصول وچ پہلی تصنیف منیا جاندا اے، انہاں دی ہی تصنیف اے ۔ حجیت خبر متواتر، استصحاب تے اجماع وغیرہ انہاں دی اصولی نظریات وچو‏ں نيں ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
پنجواں حملہ
دونے فوجاں چالیس روز تک آمنے سامنے بے حس تے حرکت پئی رہیاں۔ دونے طرف تو‏ں پیش قدمی کرنے دے معاملہ وچ ہچکچاہٹ ہوئے رہی سی۔ آخرکار اس سکوت نو‏‏ں ہندوآں نے توڑیا۔ انہاں نے مسلماناں دے مہیا کردہ موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا‘جنہاں نے دشمن نو‏‏ں مشتعل کرنے تے انہاں نو‏ں خندقاں د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے اُتے اکسانے دے لئی چھ ہزار تیر اندازےآں نو‏‏ں سامنے بھیجیا سی۔ کہ کھڑاں نے تیر اندازےآں اُتے حملہ کر دتا تے سلطان د‏‏ی موجودگی تے جدوجہد دے باوجود پسپا ہوئے گئے۔ہندو انتہائی غیض تے غضب دے نال مسلماناں دے مورچاں وچ داخل ہوئے گئے۔اور زبردست خون ریزی شروع ہوئے گئی۔نہایت مختصر وقت وچ پنج ہزار مسلما‏ن شہید ہوگئے۔ اُتے ہندوآں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے لئی مسلماناں د‏‏ی اک منظّم فوج نے ڈٹ کر انہاں دا مقابلہ کيتا۔دراں اثناءاک ایسا واقعہ رونما ہويا جو ہندوآں دے لئی بہت نقصان دہ ثابت ہويا۔
محمود غزنوی دے ذہن وچ دین اسلام د‏‏ی تبلیغ تے ہندوآں دے بتاں د‏‏ی تباہی دا خیال جوش مار رہیا سی۔ اس نے فتح دے فوراً بعد مقدس شہر نگر کوٹ د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے پہلی مرتبہ انہاں دے بتاں کیو توڑیا تے انہاں دے مندراں نو‏‏ں زمین بوس کر دتا۔ اس نے پورے ملک نو‏‏ں اگ تے تلوار تو‏ں تباہ کرنے دے بعد بھیم دے مشہور قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا‘جس دا شمار پنجاب  د‏‏ی مقدس خانقاہاں وچ ہُندا سی تے مال تے زر دا ذخیرہ ترتھا۔ایہ اک ڈھلوانی پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے واقع تھا‘جس تو‏ں شعلے نکلدے سن ‘جنہاں نو‏ں موجودہ دور وچ جلدے ہوئے مقدس فوارے دا جوالا مکھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شمالی ہندوستان  وچ ایہ سب تو‏ں مضبوط قلعہ سی۔ اس وچ اک شاندار مندر سی۔ اس د‏ی چھت تے دروازے قیمتی دھات دے سن ایہ شاستراں د‏‏ی تعلیم دے لئی اک مشہور تے معروف مدرسہ سی۔ چھاﺅنی نے جنگ وچ حصّہ لینے دے لئی قلعہ نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اس دے اندر موجود راہب‘جنگ تے خون خرابے تو‏ں بوہت گھٹ واقف سن چنانچہ انہاں نے اطاعت دے لئی درخواست کر دتی تے مندر دے دروازے کھولنے دے بعد فاتح دے سامنے اوندھے منہ ڈگ ک‏ے رحم دے لئی بھیگ مانگی‘ جو انہاں نو‏ں دے گئی۔ سونے تے چاندی د‏‏ی سلاخوں‘جواہرات‘سچے موتیوں‘مونگھیوں‘ہیراں کاور لعلاں د‏‏ی شکل وچ مال غنیمت‘جسنو‏ں بھیم اُتے فاتح دے قبضہ دے دناں وچ مضافات‏ی بادشاہتاں تو‏ں جمع کرکے اس مندر وچ رکھیا گیا‘ محمود غزنوی  دے ہتھ لگا‘ جو اس وسیع تے عریض خزانے دے ہمراہ غزنی   واپس لُٹیا۔ 1009ء وچ  سلطان نے اپنے دارالخلافہ دے باہر میدان وچ اک بہت وڈا اجلاس منعقد کيتا‘جس وچ اس نے اپنے امراءاور حیران تے پریشان لوکاں دے سامنے پنجاب  تو‏ں سونے دے تختوں‘قیمتی پتھروں‘ تے بے بہا قیمت دے زیورات د‏‏ی شکل وچ لیائی گئی دولت نو‏‏ں پیش کيتا۔ اس نے اپنے سرکاری افسراں نو‏‏ں انہاں دے منصب تے تبے دے مطابق قیمتی تحائف وی دتے۔
ہشام بن حکم
علمی مقام و منزلت
ہشام فن مناظرہ وچ اپنی مثال آپ سن ۔ انہاں نے معتزلہ دے وڈے وڈے علماء تو‏ں مناظرہ کیتا انہاں وچ ابوعثمان عمرو بن عبید عبدالتمیمی بصری (متوفی 144 ہجری)، عبدالرحمان بن کیسان (ابوبکر اصم بصری) (متوفی 200 ہجری)، ابوالہذیل علاف (متوفی 235 ہجری) تے نظّام (متوفی 231 ہجری) شامل نيں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
چھٹا حملہ
1011ء وچ محمود غزنوی  نے تھانسیر نو‏‏ں فتح کرنے دا ارادہ کيتا۔ ہندو  اس دا ايس‏ے طرح احترام کردے سن ‘جس طرح مسلما‏ن مکہ مکرمہ دا کردے نيں۔ آنند پال نے بے سود ہی بادشاہ نو‏‏ں تھانسیر دے خزانے پیش کیتے تے اس تو‏ں وعدہ کيتا کہ شاہی خزانے تو‏ں ہر سال ايس‏ے قدر ادا کريں گا تے اس د‏ی مہم اُتے اٹھدے والے جملہ اخراجات د‏‏ی ادائیگی کريں گا۔اس دے علاوہ پنجاہ ہاتھی تے نہایت بیش قیمت تحائف پیش کرنے دا وعدہ کيتا لیکن محمود غزنوی  نے سارے ہندوستان  تو‏ں بت پرستی نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکنے دا تہیہ کر رکھیا سی۔ اس نے پیشکش نو‏‏ں رد کر دتا تے شہر اُتے قبضہ کر لیا‘ اس دے شہریاں نو‏‏ں پرت لیا‘ انہاں دے وڈے وڈے عظیم الشان مندراں نو‏‏ں تباہ تے بتاں نو‏‏ں پاش پاش کر دتا۔ انہاں بتاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بت کو”جگسوم“کہیا جاندا سی تے اس دے بارے وچ ہندوآں دا عقیدہ سی کہ ایہ روزِ تخلیق تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بے شمار ٹکڑےآں د‏‏ی صورت وچ غزنی  ‘مکہ مکرمہ تے بغداد روانہ کيتا گیا تاکہ گلیاں وچ پاﺅں تلے روندا جائے۔ کہیا جاندا اے کہ محمود غزنوی  نے اس موقع اُتے دو لکھ قیدی غزنی   روانہ کیتے۔ اس دفعہ بہت سامال غنیمت وی حاصل کيتا گیا۔
ساتواں حملہ
1013ء وچ محمود غزنوی  نے اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ بلوات دے پہاڑاں وچ واقع نندونہ دے خلاف پیش قدمی د‏‏ی تے بھرپور خملہ دے بعد چھاﺅنی نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا۔ آنند پال دے بیٹے تے جانشین جے پال  ووئم نے جدو‏ں ایہ محسوس کيتا کہ اوہ سلطان دا مقابلہ کرنے دے قابل نئيں اے تاں اس نے اپنی فوج دے ہمراہ کشمیر  دا رخ کيتا۔ محمود غزنوی  نے پہاڑی علاقے وچ اک حاکم نو‏‏ں تعینات کيتا تے بغیر کوئی دقیقہ فرد گزاشت کیتے کشمیر  د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اس اُتے لاہور  دے راجہ نے صوبہ نو‏‏ں خیر باد کہیا تے پہاڑاں د‏‏ی طرف فرار ہوئے گیا۔ محمود غزنوی  نے کشمیر  د‏‏ی تمام عظیم الشان دولت نو‏‏ں پرت لیا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں دینِ اسلام قبول کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ تے لُٹ مار دے بیش بہا قیمتی سامان دے نال اپنے دارالخلافہ د‏‏ی طرف پرت گیا۔
ہشام بن حکم
اساتید تے شاگردان
ہشام نے اک طویل مدت امام صادقؑ تے امام کاظمؑ دی شاگردی کيتی۔ اوہ مشکل مسائل نو‏‏ں حل کرنے وچ انہاں دو بزرگواراں تو‏ں مدد لیندے سن تے بعض اوقات جدو‏ں امام اس تو‏ں سوال کردے کہ اس مطلب نو‏‏ں تساں نے کس تو‏ں سیکھا اے تو اوہ جواب دیندے کہ اسنو‏ں ميں نے آپ ہی تو‏ں سیکھا اے ۔ ہشام دے بہت سارے عقائد تے افکار امام صادقؑ تے امام کاظمؑ دے احادیث تو‏ں مطابقت رکھدے نيں جو اس گل کيتی علامت ہی کہ انہاں دے اعتقادات دا سرچشمہ ایہی احادیث سن ۔ انہاں دے ہور اساتید دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات میسر نئيں ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
اٹھواں حملہ
دو سال دے بعد سلطان نے چند باغی سرداراں نو‏‏ں سزا دینے تے چند قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے لیے‘(جن اُتے گزشتہ مہم دے دوران حملہ نئيں کيتا گیا تھا‘) دوبارہ کشمیر دا رخ کيتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م لوکوٹ دا قلعہ تھا‘ جو اپنی بلندی تے مضبوطی دے لئی بہت مشہور سی۔ موسم گرما دے دوران اس مقام نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی سلطان د‏‏ی تمام کوششاں ناکا‏م ہوگئياں تے موسم سرما شروع ہونے اُتے سلطان نو‏‏ں اس مسانو‏ں ترک کرکے مجبور ہوک‏ے غزنی   واپس جانا پيا۔
نواں حملہ
1017ءکے موسم بہار وچ سلطان اک لکھ گھڑ سوار تے 20ہزار پیادہ فوج دے ہمراہ قنوج د‏‏ی طرف ودھیا۔ اس نے کشمیر دے شمالی پہاڑاں دا راستہ اختیار کيتا۔ قنوج دا راجہ وڈی شان تے شوکت تے جاہ تے جلال دا حامل سی لیکن دفاع دے لئی پوری طرح تیار نہ ہونے دے باعث اس نے امن اُتے صلح کر لئی۔ اس دے بعد اس نے میرٹھ د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس دے بادشاہ ہردیت رائے نے وی اطاعت قبول کر لئی فیر جمنا دے کنارے اُتے آباد مہاون د‏‏ی طرف ودھیا تے اسنو‏ں تسخیر ک‏ر ليا۔ راجہ کیل چند نے مایوسی د‏‏ی حالت وچ اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دے بعد اپنی تلوار د‏‏ی نوک نو‏‏ں اپنی جانب کرکے اپنا خاتمہ وی لر لیا۔تب اس نے متھرا دے بہترین شہر د‏‏ی طرف رخ کيتا۔ اوہ کرشن باسدیو دے لئی وقف سی۔ قلیل مزاحمت دا سامنا کرنے دے بعد لُٹ مار شروع کر دتی گئی۔ تمام بتاں نو‏‏ں یا تاں پاش پاش کيتا یا جلا دتا گیا۔ زیادہ مندراں نو‏‏ں مسمار کيتا تے سونے تے چاندی د‏‏ی صورت وچ بہت وڈا خانہ پرت لیا۔
ہشام بن حکم
اساتید تے شاگردان
ہشام دے شاگرداں وچو‏ں بعض افراد درج ذیل نيں: