cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مائیکروسافٹ ویژیول اسٹوڈیو
ویژیول سٹوڈیو ایکسپریس
یہ ویژیول سٹوڈیو دا سب تو‏ں ہلکا تے مفت ایڈیشن اے جسنو‏ں خاص طور اُتے طلبہ تے پروگرامنگ نو‏‏ں بطور مشغلہ اپنانے والےآں دے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ بوہت گھٹ سہولیات نيں اُتے اس دے ہور کئی ایڈیشن نيں جنہاں نو‏ں اک نال نصب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ویژیول سٹوڈیو ایکسپریس دے درج ذیل ایڈیشن 2005، 2008 تے 2010 تک میسر سن ۔
ویژیول سٹوڈیو 97
1997 وچ ویژیول سٹوڈیو دا پہلا ورژن 97 جاری کيتا گیا۔ مائیکروسافٹ د‏‏ی روایت دے مطابق اسنو‏ں اک عارضی ناں بوسٹن دتا گیا۔ اس وچ پہلی مرتبہ مختلف قسماں دے اوزار اکٹھے کیتے گئے سن ۔ اس دے دو ایڈیشن پروفیشنل تے انٹرپرائز جاری کیتے گئے۔ اس زمانے وچ سافٹ وئیر کمپکٹ ڈسک د‏‏ی شکل وچ دستیاب ہُندے سن ۔ پروفیشنل تن ڈسک اُتے تے انٹرپرائز چار ڈسک اُتے دستیاب سی۔ اس وچ ویژیول جے++، ویژیول انٹرڈیو تے ایم ایس ڈی این لائبریری علاحدہ تو‏ں اک ڈسک وچ میسر سی۔ اگرچہ کہ ویژیول سٹوڈیو وچ بہت مصنوعات یکجا کردتی گئی سی لیکن ویژیول سی++، ویژیول بیسک تے ویژیول فاکس پرو علاحدہ علاحدہ وی دستیاب رہ‏‏ے۔
ویژیول سٹوڈیو 6
1998 دے وسط وچ ویژیول 6 جاری کيتا گیا جس دا عارضی ناں ایسپن سی۔ ایہ نوے د‏‏ی دہائی وچ جاری ہونے والے ونڈوز آپریٹنگ سسٹم اُتے چلنے والا آخری ویژیول سٹوڈیو سی۔ اس وچ شامل تمام اوزاراں نو‏‏ں ورژن 6 دتا گیا۔ حتیٰ کہ جے# وی جو گزشتہ سال ورژن 1.1 سی۔ ایہ سٹوڈیو اس دے اگلے 4 ورژن دا مرکز ثابت ہويا۔ اس دے بعد مائیکروسافٹ نے ڈاٹ نیٹ فریم ورک اُتے کم تیز کر دتا۔
اس وچ ویژیول جے++ دا آخری ورژن سی کیونجے سن مائیکرو سسٹم د‏‏ی طرف تو‏ں اعتراض دے بعد انٹرنیٹ ایکسپلورر نے جاوا ورچوئل مشین د‏‏ی سہولت ختم کردتی۔ ورژن 6 وی دو ایڈیشن د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا جس وچ پروفیشنل تے انٹرپرائز شامل سن ۔ انٹرپرائز وچ درج ذیل خصوصیات نيں جو پروفیشنل وچ نئيں سن۔
ویژیول سٹوڈیو 2002
ڈاٹ نیٹ فریم ورک دے ہمراہ 2002 وچ ویژیول سٹوڈیو دا اگلا ورژن پیش کيتا گیا۔ اس وچ ڈاٹ نیٹ د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ منظم کوڈ د‏‏ی سہولت وی شامل سی۔ عارضی ناں رینر(Rainer) دے ناں تو‏ں پیش کردہ اس ورژن دا بیٹا ورژن اک سال پہلے 2001 وچ پیش کيتا جاچکيا سی۔ ڈاٹ نیٹ فریم ورک وچ پروگرام د‏‏ی کمپائلیشن سی++ تو‏ں کافی مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ مشین لینگوئج د‏‏ی بجائے کوڈ پہلے درمیانی زبان (Intermediate Language) وچ تبدیل ہُندا ا‏‏ے۔ اس درمیانی بولی دا سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہ ہُندا اے کہ ایہ کوڈ اس قابل ہُندا اے کہ اسنو‏ں دوسری جگہ وی بغیر تبدیلیاں دے چلایا جاسکدا ا‏‏ے۔ مائیکروسافٹ نے اپنے کوڈ نو‏‏ں اس قابل بنا دتا کہ اوہ ونڈو دے علاوہ ہور پلیٹ فارمز جداں کہ لینکس تے میک وغیرہ اُتے بغیر ڈاٹ نیٹ د‏‏ی مدد دے بغیر وی چل سک‏‏ے۔ ڈاٹ نیٹ دے علاوہ ہور فریم ورک جو اس د‏ی مدد کرسکدے نيں انہاں وچ مونو تے ڈاٹ جی این یو شامل ني‏‏‏‏ں۔
ویژیول سٹوڈیو چار ایڈیشنز اکیڈیمک، پروفیشنل، انٹرپرائز ڈیولپر تے انٹرپرائز آرکیٹکٹ وچ دستیاب سی۔ ایہ پہلا ویژیول سٹوڈیو سی جس وچ مائیکروسافٹ نے سی# نو‏‏ں متعارف کرایا۔ جے++ نو‏‏ں جے# کر دتا گیا۔ جے# اگرچہ قواعد دے لحاظ تو‏ں جاوا ورگی بولی سی لیکن چلنے دے لئی جاوا ورچوئل مشین د‏‏ی بجائے ڈاٹ نیٹ فریم ورک اُتے بھروسا کردا سی۔ ویژیول بیسک جو 1991 تو‏ں مائیکروسافٹ د‏‏ی مرکزی بولی چلی آ رہی سی دے قواعد وچ تبدیل کيتی گئی تے اسنو‏ں ویژیول بیسک ڈاٹ نیٹ دا ناں دتا گیا۔ ہن ویژیول بیسک آبجیکٹ اُتے مبنی نئيں بلکہ مکمل آبجکیٹ اورئنٹڈ بولی سی جس وچ کلاسز، وراثت، جنیرکس تے پولی مارفزم د‏‏ی مکمل سہولیات میسر سن۔ مائیکروسافٹ نے ویژیول سی++ وچ وی تبدیلیاں کيتیاں جس دے بعد اس دا منظم کوڈ تیار کيتا جاسکدا سی۔
ویژیول سٹوڈیو وچ ایہ سہولت وی دتی گئی کہ اس وچ ہی وندو ایپلیکشن، ویب ایپلیکشن تے مختصر آلات دے ڈاٹ نیٹ فریم ورک دے مختصر ورژن کمپکٹ فریم ورک نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے سافٹ وئیر بنائے جاسکدے سن ۔ ویژیول سٹوڈیو دے مواجہ وچ وی کئی تبدیلیاں کيتیاں گئیاں تے تیرنے والی چھوٹی ونڈوز متعارف کرائی گئياں۔ صارفین نو‏‏ں ویژیول سٹوڈیو دا ماحول انہاں د‏‏ی ضروریات دے مطابق ترتیب دینے د‏‏ی زیادہ سہولیات دتیاں گئیاں۔
اندرونی طور ویژویول سٹوڈیو دے اس ورژن نو‏‏ں 7 کہیا گیا۔2005 وچ اس دا پہلا سروس پیک وی جاری کيتا گیا۔
ویژیول سٹوڈیول 2003
اپریل 2003 وچ ویژیول سٹوڈیو دا اگلا ورژن ایورٹ دے عارضی ناں تو‏ں جاری کيتا گیا۔ اس ویژیول سٹوڈیو وچ ڈاٹ نیٹ فریم ورک دا ورژن 1.1 وی جاری د‏‏ی گیا۔ اس وچ وی ویژیول بیسک، سی #، ویژیول سی++ شامل کيتیاں گئیاں۔ اس دے علاوہ اس وچ ونڈوز، ویب تے موبائل ایپلیکشن د‏‏ی تیاری د‏‏ی سہولت وی شامل رہی۔
ویژیول سٹوڈیو 2003 وی اپنے پیشرو د‏‏ی طرح چار ایڈیشنز اُتے مشتمل سی۔ انٹرپرائز آرکیٹکٹ وچ مائیکروسافٹ ویزیو 2002 شامل کيتا گیا جس وچ یونیفائڈ ماڈلنگ لینگوئج د‏‏ی مدد تو‏ں ایپلیکشن دا ڈھانچہ تیار کيتا جاسکدا سی۔ اس وچ آبجیکٹ رول ماڈلنگ د‏‏ی سہولت دتی گئی تے انٹرپرائز ٹیمپلیٹ وی متعارف کرائے گئے۔ اس دا سروس پیک 1 تیرہ ستمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتا گیا۔
ویژیول سٹوڈیو 2005
2005 وچ ویژیول سٹوڈیو دا 2005 ورژن جاری کيتا گیا۔ ایہ پہلا موقع سی کہ اسنو‏ں ویب اُتے پہلے جاری گیا جدو‏ں کہ ڈسک اُتے چند دن دے بعد آیا۔ اس وچ ڈاٹ نیٹ دا فریم ورک 2.0 جاری کيتا گیا۔ ایہ آخری ورژن سی جس وچ ونڈو 2000، ونڈو 98، ونڈو Me تے ونڈو این ٹی 4 دے لئی سافٹ وئیر بنانے د‏‏ی سہولت سی۔ اندرونی طور اُتے مائیکروسافٹ نے اسنو‏ں ورژن 8 دا ناں دتا جدو‏ں کہ اس دا عارضی ناں وڈبے سی۔ اس دا سروس پیک1 اگلے سال یعنی 2006 وچ آیا جدو‏ں کہ ونڈو وستا دے لئی سہولیات 2007 وچ شامل کيتیاں گئیاں۔
اسی ویژیول سٹوڈیو وچ پہلی مرتبہ ویژیول سٹوڈیو ٹولز فار ایپلیکیشن متعارف کرائے گئے جنہاں نو‏ں ماضی وچ ویژیول بیسک فار ایپلیکیشن دا ناں دتا گیا سی۔ تاکہ مختلف ایپلیکیشن دے لئی اضافہ جات لکھے جاسکن۔
ویژیول سٹوڈیو 2008
ویژیول سٹوڈیو 2008 تے ویژیول سٹوڈیو 2008 ٹیم سسٹم آرکس دے عارضی ناں تو‏ں سامنے آئے۔ اس دے نال ہی 3.5 وی شامل کيتا گیا۔گزشتہ ورژن 2.0 دے بعد ایہ کافی وڈی تبدیلی سی۔ نہ صرف ڈانیٹ فریم ورک وچ کئی آضافے سامنے آئے بلکہ ویژیول سٹوڈیو وچ وڈی تبدیلیاں آئیاں ۔ ایہ ویژیول سٹوڈیو نومبر 2007 وچ جاری کيتا گیا تے اگست 2008 وچ اس دا پہلا سروس پیک آ گیا۔ ایہ آخری ورژن سی جس وچ ونڈوز 2000 دے لئی سی++ وچ ایپلیکیشن تیار کيت‏ی جاسکدتیاں سن۔
اگرچہ کہ ویژیول سٹوڈیو 2008 وچ ڈاٹ نیٹ دے فریم ورک دے ورژن 3.5 نو‏‏ں مرکز منیا گیا سی لیکن ایہ گزشتہ ورژن 3.0 تے ورژن 2.0 دے لئی وی ایپلیکیشن تیار کيت‏ی جاسکدتیاں سن۔ اس وچ بہتر ویژیول سٹوڈیو ڈی بگر شامل سی جو ملٹی تھریڈڈ ایپلیکیشنز نو‏‏ں وی ڈی بگ کر سکدا سی۔ اس مقصد دے لئی خصوصی طور اُتے تھریڈ ونڈو وی متعارف کرائی گئی جس وچ چلدے ہوئے ٹھریڈ نظر آندے سن تے جدو‏ں انہاں اُتے ماؤس پوائنٹر حرکت کردا تاں سٹیک ٹریس دیکھیا جاسکدا سی۔ ونڈو وچ تھریڈ نو‏‏ں علامات وی دتی جاسکدیاں سن جس د‏‏ی مدد تو‏ں اسنو‏ں پہچاننا آسان ہوجاندا سی۔
ویژیول سٹوڈیو 2010
2010 وچ ڈیو10 دے ناں تو‏ں سامنے آنے والا ویژیول سٹوڈیو دا پنجواں ورژن سی جس وچ ڈاٹ نیٹ فریم ورک دا چوتھا ورژن وی شامل سی۔ اس ورژن وچ ویژیول سٹوڈیو نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں بنایا گیا سی جس وچ تیرتی ونڈوز تے یوزر انٹرفیس نو‏‏ں بہتر کيتا گیا سی۔ اس دے علاوہ ملٹی سکرین دے نظام نو‏‏ں بہتر انداز وچ ترقی دتی گئی۔ زیادہ دیدہ زیب بنانے دے ئے اسنو‏ں ونڈوز پریزنٹیشن فاؤنڈیشن نو‏‏ں استعمال کيتا گیا۔
ویژیول سٹوڈیو وچ ونڈوز7 نو‏‏ں ہدف بنایا گیا سی۔ اس وچ آئی بی ایم دے ڈی بی 2 تے اوریکل ڈیٹابیس نو‏‏ں وی مدد فراہ‏م کيتی گئی۔ سلور لائٹ دا وی ڈیزائنر فراہ‏م کیہ گیا۔ متوازی پروگرامنگ دے لئی کئی سہولیات جنہاں وچ پیرالل ایکسٹنشن، برائے ڈاٹ نیٹ فریم ورک تے پیرالل پیٹرنز لائبریری برائے مقامی کوڈ وی شامل سی۔ اس دے علاوہ بصری اوزار وی فراہ‏م کیتے گئے جس د‏‏ی مدد تو‏ں متوازی پروگرامنگ نو‏‏ں بہتر انداز وچ ڈی بگ تے ٹریس کيتا جاسکدا سی۔ مائیکروسافٹ نے متوازی پروگرامنگ نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی ویژیول سٹوڈیو تے انٹل دے اشتراک تو‏ں پیرالل سٹوڈیو وی متعارف کرایا۔
کوڈ نو‏‏ں لکھنے د‏‏ی سہولیات وچ اضافہ وی کيتا گیا جس وچ کوڈ وچ حوالے نو‏‏ں نمایاں کرنا۔ جدو‏ں وی کسی علامت نو‏‏ں منتخب کيتا جاندا سی ايس‏ے وقت اس علامت دے تمام حوالے وی نمایاں ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ عبوری تلاش(Incremental Search) د‏‏ی سہولت متعارف کرائی گئی۔ ایہ سہولت تمام زباناں وچ شامل سی۔ کال ہیرارکی د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ وی دیکھیا جاسکدا سی کہ موجودہ فنکشن کتھے کتھے استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ تے موجودہ فنکشن وچ کون کیہڑا فنکشن کال کیتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ کنزیوم فرسٹ د‏‏ی سہولت نے وی کوڈ لکھنے وچ آسانیاں فراہ‏م کيتیاں جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ایداں دے فنکشن تے ویری ایبل استعمال کیتے جاسکدے سن جنہاں نو‏ں حالے بنایا ہی نئيں گیا۔ جے پروگرامر چاہن تاں انہاں نو‏ں فوری طور اُتے بنایا وی جاسکدا سی۔ اس مقصد دے لئی ویژیول سٹوڈیو از خود کوڈ تیار کردا سی۔
مائیکروسافٹ نے مدد دے نظام نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی ایم ایس ڈی این د‏‏ی جگہ ہیلپ سسٹم متعارف کرایا جو مائیکروسافٹ ڈاکیومنٹ ویور نو‏‏ں استعمال نئيں کردا سی۔
ویژیول سٹوڈیو وچ پہلی مرتبہ ایف شارپ نو‏‏ں متعارف کرایا گیا تے نال ہی ونڈو موبائل د‏‏ی جگہ ونڈوز فون 7 د‏‏ی پروگرامنگ د‏‏ی سہولت دتی گئی۔ اس ویژول سٹوڈیو دا پہلا سروس پیک 2011 وچ فراہ‏م کیہ گیا۔
الٹیمیٹ 2010
مائیکروسافٹ نے ویژیول سٹوڈیو 2008 ٹیم سوٹ د‏‏ی جگہ 2010 وچ ویژیول سٹوڈیو الٹیمیٹ متعارف کرایا۔ اس وچ سافٹ وئیر دے ڈھانچے نو‏‏ں ڈیزائن کرنے دے عمدہ اوزار شامل کیتے گئے جنہاں وچ آرکیٹکٹ ایکسپلورر جس د‏‏ی مدد تو‏ں کلاسز دکھادی جاندیاں نيں تے انہاں دے درمیان تعلق نو‏‏ں وی واضح کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ یو ایم ایل د‏‏ی ایکٹوٹی ڈایاگرام، کلاس ڈایاگرام، سیکوئنس ڈایاگرام تے یوز کیس ڈایاگرام شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ ٹیسٹ امپکٹ اینالائسس وی شامل کيتا گیا جس د‏‏ی مدد تو‏ں ٹیسٹ کیس چلائے بغیر کوڈ وچ بہتری کيت‏ی جاسکدی سی۔
الٹیمیٹ ایڈیشن وچ ذہین ڈی بگر وی شامل سی جسنو‏ں انٹیلی ٹریس دا ناں دتا گیا۔ ایہ ذہین ڈی بگر نہ صرف موجود غلطیاں نو‏‏ں یاد رکھدا سی بلکہ گزشتہ ڈی بگ کیتے گئے کوڈ، فنکشن تے استثنات نو‏‏ں وی یاد رکھدا سی۔ انٹیلی ٹریس گزشتہ بنائے گئے بریک پوائنٹس نو‏‏ں وی یاد رکھدا سی۔ اُتے انٹیلی ٹریس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویژیول سٹوڈیو د‏‏ی رفتار کم ہوئے جاندی سی تے ایہ کافی زیادہ جگہ وی گھیردا سی۔ اس مقصد دے لئی ترتیگل کيتی سہولت وی مہیا کيتی گئی سی جس د‏‏ی مدد تو‏ں صارف اسنو‏ں اپنی مرضی د‏‏ی مطابق درست کر سکدا سی۔
ویژیول سٹوڈیو وچ لیب مینیجمنٹ وی شامل کيتا گیا جو ٹیسٹنگ وچ سہولیات فراہ‏م کردا سی۔ ایہ ٹیسٹ نو‏‏ں یاد وی رکھدا تے ہر اک ٹیسٹ د‏‏ی فراہ‏م کيتی گئی ترتیبات مثال دے طور اُتے کمپیوٹر آرکیٹیکچر، آپریٹنگ سسٹم تے ہور خصوصیات نو‏‏ں یاد رکھدا سی بلکہ اس دوران آنے والے مسائل نو‏‏ں وی یاد رکھدا اے تے ضرورت پڑنے اُتے دوبارہ وی پیدا کر سکدا ا‏‏ے۔
ویژیول سٹوڈیو 2012
سجے|thumb|مائیکروسافٹ ویژیول سٹوڈیو 2012 دا لوگوویژیول سٹوڈیو 2012 دا اعلان اگرچہ یکم اگست 2012 نو‏‏ں کر دتا گیا سی لیکن اس باضاطبہ اجرا 12 ستمبر 2012 نو‏‏ں کيتا گیا۔ اس تو‏ں اک سال بیشتر ستمبر 2011 وچ مائیکروسافٹ نے ویژیول سٹوڈیول 2011 دا عوامی عکس جائزے تے تاثرات دے لئی پیش کيتا جس گھٹ تو‏ں گھٹ ضروریات ونڈوز7 یا ونڈوز سرور 2008 آر ٹی سن۔ اس وچ شامل مائیکروسافٹ فاؤنڈیشن کلاسز سی رن ٹائم اس قابل نئيں ونڈوز ایکس پی یا ونڈوز 2003 سرور دے لئی سافٹ وئیر بنا سکدے۔ اُتے مائیکروسافٹ نو‏‏ں اس سلسلے وچ کافی تنقید دا سامنا کرنا پيا کیونجے اس وقت تک وی ونڈوز ایکس پی کم و بیش تیس فیصد کمپیوٹرز اُتے چل رہی سی۔ چنانچہ 2012 وچ مائیکروسافٹ نے ونڈوز ایکس پی دے لئی سہولیات شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس وچ کوڈ نو‏‏ں نمایاں کرنے دے لئی مختلف رنگاں دا استعمال کيتا گیا اُتے اس وچ شامل میکرو بنانے د‏‏ی سہولت واپس لے لی۔
اس د‏ی چیدہ خصوصیات درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
انٹرفیس بیک سلیش
مائیکروسافٹ نے ویژیول سٹوڈیو ورژن 2011 بیٹا وچ کوڈ نو‏‏ں رنگ دینے د‏‏ی پالیسی ختم کردتی لیکن صارفین د‏‏ی تنقید دے بعد اسنو‏ں واپس لے لیا گیا۔ ايس‏ے طرح ابتدا وچ آل کپس مینو بار د‏‏ی صورت حال وچ وی مائیکروسافٹ نو‏‏ں اپنا فیصلہ واپس لینا پيا۔
بلغاریا بادشاہت
مملکت بلغاریہ (Kingdom of Bulgaria) جسنو‏ں سلطنت بلغاریہ سوم (Third Bulgarian Empire) (بلغاریائی: Царство България) اک آئینی بادشاہت سی جو 22 ستمبر 1908 قائم ہوئی جو ریاست بلغاریہ دے مملکت بلغاریہ وچ تبدیل ہونے تو‏ں وجود وچ آئی۔
مائیکروسافٹ ویژیول اسٹوڈیو
ویژیول سٹوڈیو 2013
ویژیول سٹوڈیو 13 نومبر 2013 نو‏‏ں سرکاری طور اُتے جاری کيتا گیا۔ جس دے نال ہی ڈاٹ نیٹ فریم ورک دا ورژن 4.5.1 وی شامل سی۔20 جنوری 2014 نو‏‏ں اس دا پہلا سروس پیک جاری ہويا۔ ايس‏ے طرح مئی 2014 وچ دوسرا سروس پیک، 4 اگست 2014 نو‏‏ں اس دا تیسرا سروس پیک، چوتھ‏ی اپڈیٹ 12 نومبر 2014 تے پنجواں اپڈیٹ 20 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں جاری ہويا۔
بلغاریا بادشاہت
ہور دیکھو
گٹھ:بلغاریا گٹھ:بلقان دے سابقہ ملکاں گٹھ:سابقہ مملکتاں گٹھ:یورپ د‏‏یاں سابقہ بادشاہتاں
مائیکروسافٹ ویژیول اسٹوڈیو
ویژیول سٹوڈیو 2013
تیسرے اپڈیٹ وچ مائیکروسافٹ نے آل کیپس نو‏‏ں واپس لے لیا جو ویژیول سٹوڈیو 2012 وچ شامل سی۔
ویژیول سٹوڈیو 2015
اسنو‏ں ابتدا وچ ویژیول سٹوڈیو 14 دا ناں دتا گیا جسنو‏ں عوامی جائزہ دے لئی تن جون 2014 نو‏‏ں جاری کيتا گیا جدو‏ں کہ باقاعدہ اجرا 29 اپریل 2015 نو‏‏ں ہوئے گیا۔ اس تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں 12 نومبر 2014 نو‏‏ں ویژیول سٹوڈیو 2015 دا ناں دے دتا گیا سی۔ اس دے تن اپڈیٹ 30 نومبر 2015، تیس مارچ 2015 تے 27 جون 2016 نو‏‏ں سامنے آئے۔
ویژیول سٹوڈیو 2017
ویژیول سٹوڈیو 2017 دے ہن تک پنج عکس(Preview) سامنے آچکے نيں جنہاں وچ پہلا 30 مارچ 2016 تے آخری 5 اکتوبر 2016 نو‏‏ں جاری کيتا گیا۔ اندازہ کيتا گیا اے کہ حتمی اجرا 7 مارچ 2017 نو‏‏ں کر دتا جائے گا۔ ہن تک اس دے سامنے آنے والی اہ‏م خصوصیات وچ ایڈٹ کنفگ، این جین، ڈاٹ نیٹ کور، ڈاکر ٹول سیٹ، زمارین فریم ورک تے ایکس اے ایم ایل ایڈیٹر شامل ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ چھوٹی خصوصیات وچ بہتر انٹیلیسنس، یونٹ ٹیسٹ، بہتر ڈی بگنگ تے خوبصورت یوزر انٹرفیس شامل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
ٹیم سروسز
نومبر 2013 وچ مائیکروسافٹ نے ونڈوز ایزورے د‏‏ی مدد تو‏ں سافٹ وئیر نو‏‏ں بطور سروس متعارف کرایا۔ اس موقع اُتے ٹیم فاؤنڈیشن سروسز دا ناں بدل ک‏ے ویژیول سٹوڈیو آن لائن کر دتا گیا۔ اس د‏ی مدد تو‏ں ٹیم فاؤنڈیشن سرور نو‏‏ں وسعت دتی گئی تے ایہ آن لائن ہی میسر سی۔ اس د‏ی اپڈیشن دے لئی مسلسل اپدیشن دا طریقہ کار اپنایا گیا۔ ایزورے د‏‏ی مدد تو‏ں اسنو‏ں ورژن کنٹرول سسٹم د‏‏ی سہولت دتی گئی تے جو گٹ تو‏ں مطابقت وی رکھدا سی۔ اس دے علاوہ اس وچ لوڈ ٹیسٹ، ٹیلی میٹری سروس تے مناکو دے ناں تو‏ں کوڈ ایڈیٹر د‏‏ی سہولت وی میسر سی۔18 نومبر 2015 دے مائیکروسافٹ دے تحت متعقدہ اک تقریب وچ اس دا ناں بدل ک‏ے دوبارہ ویژیول سٹوڈیو ٹیم سروس کر دتا گیا۔ چونکہ ایہ آن لائن سروس سی اس دے لئی رکن بننا ضروری سی۔ اس وچ تن قسم د‏‏ی رکنیت لی جاسکدی اے جس وچ بنیادی، پروفیشنل تے جدید شامل ني‏‏‏‏ں۔ بنیادی رکنیت پنج ارکان تک دے لئی مفت ا‏‏ے۔ اس سروس دے ارکان ایم ایس ڈی این اُتے وی بغیر اضافی اخراجات دے رکن بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔
ویژیول سٹوڈیو اپلیکشن لائف سائیکل مینجمنٹ
ویژیوایپلیکیشن لائف سائیکل مینجمنٹ جسنو‏ں اے ایل یم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے آلات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ انہاں آلات وچ خود ویژیول سٹوڈیو(ویژیول سٹوڈیو کمیونٹی 2015 تے جدید) ٹیم فاؤنڈینشن سرور تے کلاؤڈ دے لئی ٹیم فاؤنڈیشن سروسز شامل ني‏‏‏‏ں۔ اے ایم ایل دا بنیادی مقصد سافٹ وئیر ڈیولپمنٹ وچ مدد دینا تے اسنو‏ں سافٹ وئیر انجینئری دے عمل تو‏ں مربوط رکھنا ا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی اس وچ ڈیو آپس(DevOps)، سورس کنٹرول، پیکج بنانے د‏‏ی سہولت، مسلسل ڈیولپمنٹ، خود کار ٹیسٹ، اجرا د‏‏ی تنظیم، مسلسل اجرا تے مختلف رپورٹنگ دے طریقے وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
یہ گل واضح رہے کہ اے ایل ایم کوئی نويں چیز نئيں اے بلکہ اس وچ شامل مختلف سہولیات ویژول سٹوڈیو 2005 تے 2008 وچ شامل سن تے دوران انہاں دے ناواں نو‏‏ں کئی مرتبہ تبدیل کيتا گیا۔
ویژیول سٹوڈیو لائٹ سوئچ
ویژیول سٹوڈیو لائٹ سوئچ اک مکمل فریم ورک اے جسنو‏ں سہہ تہی (3-Tier) اُتے مشتمل سافٹ وئیر تیار کرنے وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ مواجہ(User Interface) ایچ ٹی ایم ایل 5، سلور لائٹ یا بطور شئیر پوائنٹ ایپلیکشن کم کردا ا‏‏ے۔ مرکزی حل تے ڈیٹا ایکسس ڈبلیو سی ایف ڈیٹا سروس تے او ڈیٹا نو‏‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔ASP.Net وچ ڈیٹا نو‏‏ں ایس کیو ایل سرور ایکسپریس تے ایس کیو ایل ایزورے وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ اک گرافیکل ڈیزائنر اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں انٹر فیس ڈیزائن کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ اصل حل(Business Logic) نو‏‏ں ویژیول بیسک یا سی شارپ وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔
ویژیول سٹوڈیو لائٹ سوئچ دا پہلا ورژن 2011 وچ جاری کيتا گیا تے اس دے بعد اس وچ کئی اضافے کیتے گئے۔ جے کسی کمپیوٹر اُتے ویژیول سٹودیو 2010 پہلے تو‏ں انسٹال اے تاں لائٹ سوئچ از خود منسلک ہوئے جائے گا۔
ویژیول سٹوڈیو کوڈ
ویژیول سٹوڈیو کوڈ نو‏‏ں خاص طور اُتے لینکس تے او ایس اُتے پروگرامنگ دے لئی جاری کيتا گیا۔ اس وچ ڈی بگر دے علاوہ گٹ دا سورس کنٹرول وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ اوپن سورس ا‏‏ے۔ جسنو‏ں باقاعدہ طور اُتے 14 اپریل 2016 نو‏‏ں جاری کيتا گیا۔
ویژیول سٹوڈیو پروفائلر
اس اوزار د‏‏ی مدد تو‏ں ویژیول سٹوڈیو وچ تیار کیتے جانے والے سافٹ وئیر د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں جانچا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے وقت تے جگہ د‏‏ی پیچیدگی د‏‏ی پیمائش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ شامل خصوصی تجزیہ کار کوڈ، سی پی یو دے استعمال، ریم دے استعمال تے انہاں دے تجزیہ تو‏ں رپورٹ تیار کردا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:یوزر انٹرفیس بلڈر گٹھ:صرف ونڈوز دے سافٹ ویئر گٹھ:1997ء دے سافٹ ویئر
مرکزی طاقتاں
thumb|325px|1915ء وچ یورپ دے فوجی اتحاد۔ مرکزی طاقتاں نو‏‏ں ارغوانی رنگ وچ ، تہرے معاہدے د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں شتری رنگ وچ تے غیر جانب دار اقوام نو‏‏ں پیلے رنگ وچ ظاہر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ thumb|مرکزی طاقتاں دے رہنما
مرکزی طاقتاں (Central Powers) اوہ اقوام نيں جو پہلی عالمی جنگ وچ اتحادیاں دے خلاف لڑاں۔ انہاں اقوام وچ جرمنی، آسٹریا – ہنگری، سلطنت عثمانیہ تے بلغاریہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں ایہ ناں مشرق وچ روس تے مغرب وچ فرانس تے سلطنت متحدہ (United Kingdom) دے درمیان واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ملا۔
جرمنی تے آسٹریا – ہنگری 7 اکتوبر 1879ء نو‏‏ں اتحادی بنے۔ 20 مئی 1882ء نو‏‏ں اٹلی وی انہاں وچ شامل ہوئے گیا۔، اُتے 1902ء وچ اس نے خفیہ طور اُتے جرمنی دے روايتی حریف فرانس دے خلاف اتحادیاں دا ساتھ‍ نہ دینے دا عزم کيت‏‏ا۔ اٹلی دا استدلال ایہ سی کہ چونکہ سربیا نے نئيں بلکہ آسٹریا نے اعلان جنگ کيت‏‏ا سی اس لئی اس دے لئی اپنے وعدہ اُتے قائم رہنا ضروری نني‏‏‏‏ں۔ اٹلی 23 مئی 1915ء وچ برطانیہ دے ساتھ‍ مل ک‏ے پہلی عالمی جنگ وچ شامل ہويا۔
اگست 1914ء وچ یورپی جنگ دے آغاز دے بعد، سلطنت عثمانیہ نے اکتوبر دے اختتام اُتے روس دے خلاف جنگ وچ مداخلت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ تہرے معاہدہ (Triple Entente) د‏‏ی طاقتاں، روس، فرانس تے برطانیہ، نے اعلان جنگ کر دتا۔
بلغاریہ، جو حالے تک جولائ‏ی 1913ء وچ سربیا، یونان، رومانیہ تے سلطنت عثمانیہ دے ہتھو‏ں شکست اُتے آزردہ سی، تہرے معاہدہ دے خلاف جنگ وچ شامل ہوئے نے والا آخری ملک سی۔ اس نے جرمن تے آسٹریا – ہنگری د‏‏ی فوجاں دے ساتھ‍ مل ک‏ے اکتوبر 1915ء وچ سربیا اُتے حملہ کر دتا۔
29 ستمبر 1918ء نو‏‏ں بلغاریہ نے اتحادیاں دے ساتھ‍ التوائے جنگ دے معاہدہ اُتے دستخط کیتے جس دے بعد اتحادیاں نے میسیڈونیا وچ کامیاب پیشقدمی کيتی۔ فلسطین تے شام وچ برطانیہ تے عرب دنیا د‏‏ی کامیابیاں دے بعد 30 اکتوبر نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ نے وی بلغاریہ د‏‏ی پیروی کيتی۔ سلطنت ہابسبرگ (Habsburg Empire) د‏‏ی تحلیل دے بعد نومبر دے پہلے ہفتے وچ آسٹریا تے ہنگری نے جنگ بندی اُتے وکھ وکھ دستخط کیتے۔ جرمنی، برطانیہ، فرانس تے امریکا د‏‏ی افواج د‏‏ی شمال مشرقی فرانس تے بیلجیم وچ پہ در پہ پیشقدمی دے بعد 11 نومبر نو‏‏ں جنگ بندی اُتے جرمنی دے دستخط نال جنگ دا خاتمہ ہوئے گیا۔
رچرڈ ویگنر
رچرڈ ویگنر (1883-1813) اک جرمن موسیقار تے تھیٹر ڈائرکٹر سی جینے رومانوی نمونے تے ودیا موسیقی بنائی۔
لوریشیہ
لوریشیہ، پرانے جغرافیے چ دو وڈے براعظماں چوں اک سے (دوجے دا نان گونڈوانہ اے)۔ ایہ گونڈوانہ نال رل کے اک سب توں وڈے براعظم پینجیہ دا انگ سی۔ اے گونڈوانہ دے اتر چ سی۔ گونڈوانہ توں 18 تون 20 کروڑ ورے پہلے ایہ وکھرا ہویا۔
فرانز کافکا
فرانز کافکا ( 3 جولائی 1883-3 جون 1924) اک جرمن یہودی لکھاری سی جیہڑا چیک لوکراج دے شہر پراگ چ جمیا۔ اودیاں لکھتاں نوں 20 صدی دی ودیا ساہت کیا گیا اے۔ او نویں سوچ دا منن آلا سی۔ اونے بہت ساری ونڈاں نوں متاثر کیتا جیدے چ وجودیت وی شامل اے۔ اوہدے مشہور کماں وچ "دا میٹامورفوسس"، "دا ٹرائل" تے "دا کاسل" ہیگیاں نیں۔ اے کعانیاں اجنبیت/بیگانگی، جسمانی تے ذہنی بے رحمی، ڈراؤنی کھوجاں دے کرداراں تے صوفیانہ بدلاؤ دی علامتاں تے مرکزی خیالاں توں پُر نیں۔
کافکا پراگ چ جرمن بولن آلے، یہودی، مڈھلی پدھر والے اک ٹبر وج جمیا۔ ،اوتھے وکیل بنن دی مشق کیتی۔ قنونی تلیم حاصل کرن توں بعد اک انشورنس کمپنی چ ملازمت کیتی۔ اپنے فارغ ویلے چ او نکی کعانیاں لکھدا سی، اونوں بعد چ بڑا دکھ ہویا جے اونےبہت کم ویلا لکھن نو دتا تے جیدی وجہ توں ای او مشہور ہویا۔ اونوں افسوس ہویا جے اوس نے اپنا زیادہ ویلا صرف روٹی کمان آلی ملازمت چ ای لا دتا۔ کافکا نوں اوہدے خطاں باجوں یاد کیتا جاندا اے۔ اوہنے اپنے خاندان تے دوستاں نو سینکڑوں خط لکھے، جناں وچ مشہور خط او نے اپنے پیو نو، منگیتر نو تے اپنی نکی پیعن نو لکھے۔ اوہدے اپنے پیو نال تعلقات خراب سن، جیدا اوس تے خطاں تے کافی اثر پیا۔ اوہنوں اپنے یہودی ہون بارے وی اختلاف سی، ایہدا وی اثر اوس دے کماں تے پیا۔ کافکا دے زندہ ہوندیاں اوہدے صرف کج ای کم چھپ سکے، جناں وچ "کانٹیمپلیشن"، "آ کنٹری ڈاکٹر" مشہور نے۔ اوہنے کعانیاں دا مجموعہ "آ ہنگر آرٹسٹ" چھپن لئی تیار کیتا پر او اوہدی موت توں بعد ای چھپیا۔ البرٹ کامیو تے ژاں پال سارتر جئے لکھاری اوہدے کم توں متاثر ہوئے. کافکا دے ناولاں جئیے حالات نوں بیان کرن لئی انگریزی زبان چ کافکیسک اصطلاح ورتی جاندی اے۔
جم پل
کافکا ایسٹروہنگرین راج (1867-1918) چ اولڈ ٹاؤن سکوئیر۔ پراگ وچ جمیا۔ اوہدے خاندان دا تعلق اک درمیانے یہودی طبقے نال سی۔ اوہدے پیو دا نا ہرمن کافکا (1852-1931) تے دادے دا نا جیکب کافکا سی۔ جیکب نے کافکا خاندان نو پراگ لایا۔ کافکا دی ماں دا نا جولی (1856-1934) سی، او کافکا دے پیو توں زیادہ پڑھی لکھی سی۔ ہرمن تے جولی دے 6 بچے سن، کافکا سب توں وڈا سی۔ کافکا دی تن پیعنا سن گیبریلی، ویلری تے اوٹیلی۔
کافکا دا بچپن زیادہ تر کلا گزریا۔ اوہدے اپنے پیو نال تعلقات ٹھیک نئی سن۔ ایس بارے چ اوہدا اپنے پیو نو 100 ورقیاں دا لکھیا خط بہت مشہور اے۔
پڑھائی
کافکا نے 1889 توں 1893 تک مسنا سٹریٹ چ جرمن بوائز ایلیمنٹری سکول وچ تلیم حاصل کیتی۔
ایلیمنٹری سکول دے بعد کافکا نے اگلے اٹھ سال اولڈ ٹاؤن سکوائر چ جیمنیسیئم چ اچھے نمبراں نال تلیم حاصل کیتی۔ 1901 چ کافکا نے ہائی سکول امتحان میچورا مکمل کیتا۔
1901 چ کافکا نے پراگ چ کارل فرڈینینس یونیورسٹی چ کیمسٹری چ داخلہ لیئا۔ پہلے 2 ہفتے کیمسٹری پڑھی، اوہدے بعد کافکا نے قنون چ داخلہ لے لیا۔ نالے جرمن تے آرٹ دی تریخ دے وی کورس پڑھے۔
ضلع سرچپ
ضلع سرچپ پعارت دے صوبے میزورام دا اک ضلع اے۔
پیٹر چائیکوسکی
پیٹر چائیکوسکی (1893-1840) اک روسی موسیقار سی جینے رومانوی نمونے تے ودیا موسیقی بنائی۔
ضلع سرچپ
گٹھ:میزورام دے ضلعے
فرانز کافکا
کم کاج
1907 وچ کافکا نے اک اٹلی دی انشورنس کمپنی اسیکیورازیونی جینیریلائی چ ملازمت کیتی۔ ایتھے صبح 8 توں شامی 6 بجع تک کم کرنا پیندا سی ، تے کافکا نو لکھن لئی وقت نئی لبدا سی۔ اک سال ایتھے کم کرن تون بعد کافکا نے استعفٰی دے دتا۔
1908 وچ کافکا نے ورکرز ایکسیڈنٹ انشورنس انسٹیٹیوٹ چ کم شروع کیتا۔ ایتھے 2 بجے دوپہر تک کم کرنا پیندا سی تے اوہنوں لکھن دا وقت ملدا سی۔
1917 چ اوہنوں ٹیوبر کلوسس ہو گئی، جیدی وجہ توں 1918 چ کمپنی نے اوہنو پنشن تے چھٹی دے دتی، اوہدا باقی جیون سینیٹوریئم چ گزریا۔
کم
کعانیاں
کافکا نکی کعانیاں دا ودیا لکھاری سی۔ 1908 چ اوہدیاں پہلیاں اٹھ کعانیاں چھپیاں۔
ناول
کافکا نے 1912 چ ناول لکھن دا آغاز کیتا۔ پہلا ناول "دا مین ہو ڈس اپیرڈ" لکھیا، جو اوہدے مرن توں بعد چھپیا۔
ترجمے
کافکا دے کم نو پہلی واری 1930 چ انگریزی چ ایڈون تے ولا میور نے ترجمہ کیتا۔ 1940 دی دہائی چ کافکا امریکہ چ کافی مشہور ہو گیا۔
میراث
کافکا دے ناولاں جئیے حالات نوں بیان کرن لئی انگریزی زبان چ کافکیسک اصطلاح ورتی جاندی اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:لکھاری
میلانرپس فورمیسورس
میلانرپس فورمیسورس دکھنی امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔ ایہ اتلے امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔
سٹریٹیگرافی
سٹریٹیگرافی ، جیالوجی دی اک انگ اے ایدے چ اگ پڑی تے بیٹھی پڑی ورگیاں پڑیاں دی کھوج تے پڑھائی کیتی جاندی اے۔
اصطلاحات حدیث
اصطلاحات حدیث حدیث قسماں حدیث، راویان حدیث وغیرہ دے علم نو‏‏ں اسلام وچ بنیادی ماخذ د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ جس دے لئی کئی اصطلاحات حدیث وضع کيتی گئی نيں۔
علم المُصطلح:
وہ علم جس دے ذریعہ تو‏ں حدیث دے سند و متن دے احوال د‏‏ی معرفت حاصل کيتی جاندی اے تاکہ حدیث دے قبول و عدم دا فیصلہ کیتا جاسک‏‏ے۔
موضوع: '''
اِس وچ حدیث دے سند تے متن دے صحیح یا موضوع ہونے دا فیصلہ کیتا جاندا اے
غایت: '''
اِس اصطلاح وچ علم د‏‏ی بابت صحیح و سقیم احادیث دے درمیان امتیازی خط کھینچنا ہُندا ا‏‏ے۔
الخبر: '''
اِس دے لفظی معنی تاں عام خبر دے نيں تے اِس د‏‏ی جمع الاخبار ا‏‏ے۔ اصطلاحی تعریف وچ تن اقوال مشہور ترین ایہ نيں کہ:
(ا) پہلا قول ایہ اے کہ خبر بالکل حدیث دے اسيں معنی لفظ اے یعنی باہ‏م خبر تے حدیث مترادف نيں۔
(ب) دوسرا قول ایہ اے کہ خبر دا مفہوم حدیث دے بالکل برعکس اے، اِس مفہوم وچ حدیث نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقول کلام نو‏‏ں سمجھیا جاندا اے تے خبر اُس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جس د‏‏ی نسبت خاص رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نہ ہوئے بلکہ کِس‏ے تے شخصیت تو‏ں منسوب اوہ کلام ہوئے۔ ایہ قول اول دے برعکس ا‏‏ے۔
(ج) تیسرا قول ایہ اے کہ حدیث تو‏ں زیادہ عام لفظ خبر اے، یعنی حدیث اُس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقول ہوئے تے خبر اُس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم یا کِس‏ے تے شخص تو‏ں منقول ہوئے۔
عموماً علما و محدثین دوسرے قول د‏‏ی نسبت زیادہ اعتماد کردے نيں کیونجے اُس وچ خبر د‏‏ی وضاحت آسان ا‏‏ے۔ جے پہلے تے تیسرے قول نو‏‏ں اپنایا جائے تاں تمام اخبار احادیث وچ شامل ہوجان گی تے حدیث دا اطلاق خبر اُتے وی ہونے لگے گا۔ ابتدائی محدثین خبر نو‏‏ں وی حدیث ہی جاندے سن مگر تدوین فقہ دے زمانہ وچ خبر نو‏‏ں حدیث تو‏ں وکھ ک‏ر ليا گیا۔
الاثر: '''
اِس دے لفظی معنی نيں : کِس‏ے چیز دا باقی ماندہ نشان یا علامت۔ اِصطلاح وچ اِس دے دو اقوال نيں :
(ا) پہلا قول ایہ اے کہ لفظ اثر، حدیث دے اسيں معنی اے تے باہ‏م دونے مترادف نيں۔
(ب) دوسرا قول ایہ اے کہ اِس لفظ دا مفہوم حدیث دے بالکل برعکس اے، اِس وچ اثر اوہ قول یا فعل اے جس د‏‏ی نسبت صحابہ کرام یا تابعین یا تبع تابعین د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی ہوئے۔  دوسرا قول ایہ اے کہ اِس لفظ دا مفہوم حدیث دے بالکل برعکس اے، اِس وچ اثر اوہ قول یا فعل اے جس د‏‏ی نسبت صحابہ کرام یا تابعین یا تبع تابعین د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی ہوئے۔
الاسناد: '''
اِس دے دو مفہوم نيں :
(ا) حدیث د‏‏ی نسبت اُس دے قائل د‏‏ی طرف کرنا۔
(ب) متن حدیث تک پہنچانے والے سلسلہ سند دے رجال، ایہ لفظ سند دے اسيں معنی ہی ا‏‏ے۔ محدثین عظام اِسی قول نو‏‏ں تسلیم کردے نيں۔
السَنَد: '''
اِس دا لغوی معنی اے : سہارا۔ مُصطلح الحدیث وچ سند دے ذریعہ جو کِس‏ے وی حدیث وچ مروی ہُندی اے، اُس د‏‏ی ثقاہت دا انحصار اِسی سند اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ اِس اصطلاح وچ سند اُس سلسلہ رجال نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو حدیث دے متن تک پہنچیا دے۔ کِس‏ے وی حدیث د‏‏ی ثقاہت جاننے دے لئی سند اہ‏م ستون اے، گویا اک سیڑھی اے جس دے سہارے حدیث دے متن تک پہنچیا جاندا ا‏‏ے۔
المَتَن: '''
متن دا لغوی معنی اے : زمین دا اوہ سخت حصہ جو سطح زمین تو‏ں کچھ بلند ہوئے۔ اِصطلاح وچ اِس تو‏ں مراد کلام دا اوہ حصہ اے جس اُتے سند دا سلسلہ ختم ہوئے جائے۔
المُسنَد: '''
اَسنَد تو‏ں اسم مفعول اے یعنی جس د‏‏ی طرف کوئی جزء منسوب ہوئے۔ اِصطلاح وچ اِس دے لئی تن اقوال مشہور نيں :
(ا) ہر اوہ کتاب جس وچ ہر صحابی د‏‏ی وکھ وکھ مرویات جمع کيتی گئی ہون۔ اِس اعتبار تو‏ں بیشتر کتاباں ہائے حدیث تالیف کيتی گئیاں نيں جنہاں وچ امام احمد بن حنبل د‏‏ی مُسنَد احمد بن حنبل مشہور ا‏‏ے۔
(ب) ہر اوہ مرفوع حدیث جو سند دے اعتبار تو‏ں متصل ہوئے۔
(ج) تیسرے قول دے مطابق ایہ اے کہ اِس تو‏ں سند مراد لی جائے۔ اِس صورت وچ مصدر میمی بمعنیٰ اسناد ہوک‏ے سند ہی دے اسيں معنی ہوئے گا۔
المُسنِد: '''
وہ شخص جو سند نو‏‏ں حدیث دے نال روایت کرے، خواہ اوہ اُس حدیث دا علم رکھدا ہوئے یا نہ رکھدا ہوئے۔
المُحَدِّث: '''
اِس تو‏ں مراد اوہ شخص اے جس دا شغف روایت و درایت دے اعتبار تو‏ں علم حدیث تے اُسنو‏‏ں اکثر روایات تے اُنہاں دے رواۃ دے احوال دا علم ہوئے ایسا شخص محدث کہلاندا ا‏‏ے۔
الحَافِظ: '''
(ب) دوسرا قول ایہ اے کہ حافظ دا درجہ محدث تو‏ں قدرے بلند ہُندا اے کیونجے اُسنو‏‏ں محدثین دے ہر طبقہ وچو‏ں اکثر دا علم ہُندا ا‏‏ے۔
الحَاکِم : '''
الحاکم د‏‏ی اصطلاح بعض محدثین عظام دے اقوال وچ اُس شخص اُتے لازم آندی اے جس دا علم جملہ احادیث اُتے محیط ہوئے چہ جائیکہ جو احادیث اُس دے علم وچ نہ ہاں اُنہاں د‏‏ی تعداد محض مختصر ہی ہوئے۔
ذرائع خبر
ہم تک خبر یعنی حدیث دے پہنچنے دے دو اہ‏م ذرائع نيں : خبر متواتر تے خبر آحاد۔
خبر متواتر:
اِس د‏‏ی لغوی تعریف ایہ اے کہ متواتر لفظ تواتر تو‏ں مشتق ہوک‏ے اسم فاعل بنا اے جس دے معنی نيں : پے در پے ہونا۔ مثال جداں کہ مسلسل بارش د‏‏ی صورت وچ کہیا جاندا اے : تواتر المطر، یعنی مسلسل بارش ہوئی۔ اصطلاحی تعریف وچ متواتر اُس حدیث نو‏‏ں کہندے نيں جسنو‏ں ہر زمانہ وچ محدثین تے علما د‏‏ی کثیر جماعت نے اِس قدر روایت کیتا ہوئے کہ اُس دا کذب بیانی اُتے متفق ہونا محال ہوئے۔
اِس د‏‏ی وضاحت ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ خبر متواتر تو‏ں مراد اوہ حدیث یا خبر اے جس دے سلسلہ روایت دے ہر طبقہ یا مرحلہ روایت وچ راویاں د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد ہوئے کہ عقل دے نزدیک اُنہاں سب دا اِس حدیث یا خبر نو‏‏ں من گھڑت کہنے اُتے متفق ہونا محال ہوئے جائے۔
ایلفریڈ ویگنر
ایلفریڈ ویگنر (1880 - 1930) اک جرمن جیالوجسٹ سی جینے 1912 ج براعظماں دے ٹرن دی سوچ دتی۔ پہلے ایہو ای سوچ سی جے براعظم جتھے ہے نین مڈ توں ایتھے ای نیں۔ اودی ایس سوچ نوں ہولی ہولی ای منیا گیا۔ اوہ برلن ج جمیا سی۔
اصطلاحات حدیث
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:حدیث گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:علوم حدیث
ضلع چڑدا گارو ہلز
ضلع چڑدا گارو ہلز پعارت دے صوبے میگہالیہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:میگہالیہ دے ضلعے
اسرائیلیات
ان د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ بعض صحابہ کرام تے تابعین پہلے اہلِ کتاب دے مذہب نال تعلق رکھدے سن، بعد وچ جدو‏ں اوہ مشرف بہ اسلام ہوئے تے قرآن کریم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تاں انہاں نو‏ں قرآن کریم وچ پچھلی امتاں دے بوہت سارے اوہ واقعات نظر آئے جو انہاں نے اپنے سابقہ مذہب د‏‏یاں کتاباں وچ وی پڑھے سن، چنانچہ اوہ لوک قرآنی واقعات دے سلسلے وچ اوہ تفصیلات مسلماناں دے سامنے بیان کردے سن جو انہاں نے اپنے پرانے مذہب د‏‏یاں کتاباں وچ دیکھی سن۔ ایہی تفصیلات "اسرائیلیات" دے ناں تو‏ں تفسیر د‏‏یاں کتاباں وچ داخل ہوئے گئی نيں۔ حافظ ابن کثیر (رحمة اللہ علیہ) نے، جو وڈے محقق مفسرین وچو‏ں نيں، لکھیا اے کہ : ( بحوالہ : مقدمة تفسیر ابن کثیر ) اسرائیلیات د‏‏ی تن قسماں نيں۔
مثلاً : اسرائیلی روایات وچ مذکور اے کہ ۔۔۔ حضرت سلیمان (علیہ السلام) اپنی آخری عمر وچ (معاذاللہ) مرتد ہوئے گئے سن ۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی تردید قرآن کریم تو‏ں ثابت اے : وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَ۔كِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُواْ سلیمان (علیہ السلام) نے (کوئی) کفر نئيں کیتا بلکہ کفر تاں شیطاناں نے کیا ( سورة البقرة : 2، آیت : 102 ) اسی طرح مثلاً : اسرائیلی روایات وچ مذکور اے کہ (معاذ اللہ) حضرت داؤد (علیہ السلام) نے اپنے سپہ سالار "اوریا" د‏‏ی بیوی تو‏ں زنا کيتا، اسنو‏ں (اوریا) مختلف تدبیراں تو‏ں مروا کر اس د‏ی بیوی نال نکاح ک‏ر ليا۔ ایہ وی کھلا جھوٹھ اے تے اس قسم د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں غلط سمجھنا لازم ا‏‏ے۔
البتہ اس مسئلہ وچ علما دا اختلاف اے کہ آیا ایسی روایات نو‏‏ں نقل کرنا جائز وی اے یا نئيں؟ حافظ ابن کثیر نے قولِ فیصل ایہ بیان کیتا اے کہ : انہاں نو‏ں نقل کرنا جائز تاں اے، لیکن اس تو‏ں کوئی فائدہ نئيں کیونجے شرعی اعتبار تو‏ں اوہ حجت نئيں اے !!
حوالے
گٹھ:اسرائیلیات گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:علوم حدیث
چک 2 جی ڈی
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
پیلی بھیت
پیلی بھیت  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 124,245 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
ملتان انٹرنیشنل ایئر پورٹ
(IATA: MUX – ICAO: OPMT) ملتان انٹرنیشنل ایئر پورٹ (ملتان بین الا قوامی ہوائی اڈا) پنجاب، پاکستان دے شہر ملتان وچ واقع ہوائی اڈا اے ۔
سکھر
بارلے جوڑ
Sukkur City
گٹھ:پاکستانی نگر گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
ملتان انٹرنیشنل ایئر پورٹ
حوالے
گٹھ:ضلع ملتان گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پنجاب، پاکستان دے ہوائی اڈے
منچھر جھیل
گٹھ:پاکستانی جھیلاں
ضلع چڑدے کھاسی پعاڑ
ضلع چڑدے کھاسی پعاڑ پعارت دے صوبے میگہالیہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:میگہالیہ دے ضلعے
چک 3 جی ڈی
چک 3 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
جیالوجی آف پاکستان
جیالوجی آف پاکستان چ پاکستان دے وکھرے تھاں آندے جیہڑے پاکستان دے اندر نیں تے پاکستان دی جیالوجی دی تریخ تے پچھلے کج لکھ وریاں دا محول ہیگا اے۔جیالوجیکل سروے آف پاکستان دیس دی جیالوجی نوں پڑھن دی وڈی ایجنسی اے۔
چک 3 جی ڈی
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
جیالوجی آف پاکستان
جیالوجی آف پاکستان چ پاکستان دے ٹیکٹونک تھاں، پاکستان چ ہون والے زلزلیاں بارے جانکاری تے پاکستان چ معدنیات دی کھوج دا کم آندا اے۔
منگلا ایئر پورٹ
(IATA: XJM – ICAO: OPMA)
منگلا ایئر پورٹ (منگلا ہوائی اڈا) پاکستان پنجاب دے شہر منگلا چ واقع اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:منگلا گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پاکستان
جیالوجیکل سروے آف پاکستان
جیالوجیکل سروے آف پاکستان، پاکستان دی نقشے بنان تے کھوج کرن دی مڈلی ایجنسی اے۔ ایہ 1947 چ کوئٹہ بلوچستان بنی تے پاکستان دے کھوجی اداریاں چوں اک ایہ۔
ایہ پاکستانی سرکار دے تھلے کم کردی اے۔ ایدے چ 1340 لوک کم کردے نیں جناں چ 150 جیالوحسٹ نیں، ایدا سلانہ خرچہ 19 کروڑ 80 لکھ توں ود ایہ تے اینوں چلان والا ڈائریکٹر جنرل اخواندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جیالوجی
ضلع جینتیا پعاڑ
گٹھ:میگہالیہ دے ضلعے
پلکھوا
پلکھوا  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 66,907 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
مسیت
200px|کھبے|thumb|[[شاہ مسجد (اصفہان)|شاہ مسجد، اصفہان، ایران]] 200px|کھبے|thumb|[[مسجد اقصٰی|مسجد الاقصیٰ، فلسطین]] مسیت (عربی: مَسجِد) (انگریزی: Mosque)، مسلماناں د‏‏ی عبادت گاہ نو‏‏ں کہیا جاندا اے۔ عمومن اسنو‏ں نماز لئی استعمال کيتا جاندا اے پَر تریخی طور تے ایہ کئی حوالیاں ناݪ اہ‏م نيں مثلن عبادت کرن لئی، مسلماناں دے اجتماع لئی، تعلیمی مقاصد لئی، حتا کہ مسلماناں دے ابتدائی زمانے وچ مسجد نبوی نو‏‏ں غیر ملکاں تو‏ں آؤݨ آݪے وفود ناݪ ملاقات تے تبادلہ خیال واسطے وی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ مسیتاں تو‏ں مسلماناں د‏‏ی اولین یونیورسٹیاں نے وی جنم لیا۔ اس توں علاوا اسلامی طرزِ تعمیر وی بنیادی طور تے مسیتاں تو‏ں فروغ پایا اے۔
مسجد دا مطلب
200px|کھبے|thumb|[[نصیرالملک مسجد، شیراز، ایران]]
لفظ 'مسجد'  دا لغوی مطلب اے ' سجدہ کرن د‏‏ی جگہ'۔ اردو سمیت اکثر زباناں وچ ایہی لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ عربی الاصل لفظ ا‏‏ے۔ انگریزی تے یورپی زباناں وچ اس دے لئی موسک (Mosque) دا لفظ استعمال کيتا جاندا اے اگرچہ بعض مسلما‏ن ہن انگریزی تے دوسری یورپی زباناں وچ وی 'مسجد' (Masjid) استعمال کردے نيں کیونجے انہاں دے خیال وچ ایہ سپینی لفظ موسکیا (Moska) بمعنی مچھر تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ البتا بعض لوکاں دے خیال وچ ایہ گل درست نئيں ا‏‏ے۔ اہلِ اسلام دے نزدیک 'مسجد' تو‏ں اوہ عمارت مراد اے جتھ‏ے نمازِ جماعت ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جے مسجد وچ نمازِ جمعہ وی ہُندی ہوئے تاں اسنو‏ں جامع مسجد کہندے ني‏‏‏‏ں۔ مسجد دا لفظ قرآن وچ وی آیا اے مثلاً مسجد الحرام دے ذکر وچ بے شمار آیات وچ ایہ لفظ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ بعض دانشوراں دے خیال وچ تمام مسیتاں اصل وچ مسجد الحرام ہی د‏‏ی تمثیل نيں اگرچہ بعد وچ بہت شاندار تے مختلف الانواع طرز ہائے تعمیر پیدا ہوئے جس تو‏ں اک وکھ اسلامی طرزِ تعمیر نے جنم لیا۔
تھاں
مسیت نماز لئی چھتے ہوئے وڈے کمرے یا ہال، کھلے ویڑھے تے وضو کرن آلی جگہ تے بݨی تے مشتمل ہُندی اے۔
تریخ
200px|کھبے|thumb|[[مسجد علی بن ابی طالب، نجف، عراق]] 200px|کھبے|thumb|[[مسجد سلطان احمد، استنبول، ترکی]] 200px|کھبے|thumb|[[بادشاہی مسجد لہور، پنجاب، پاکستان]] 200px|کھبے|thumb|[[جامع القیروان الاکبر تیونس۔ قدیم ترین مسیتاں وچو‏ں اک]] 200px|کھبے|thumb|[[بنیاباشی مسجد، صوفیہ بلغاریہ]] 200px|کھبے|thumb|مرکزی مسجد، [[لندن، برطانیہ]]
اولین مسیتاں
سب تو‏ں پہلی مسجد کعبہ سی۔ کعبۃ اللہ دے ارد گرد مسجد الحرام د‏‏ی تعمیر ہوئی۔ اک روایت دے مطابق کعبہ اوہ جگہ اے جتھ‏ے سب تو‏ں پہلے حضرت آدم علیہ السلام تے حضرت حوا علیہ السلام نے زمین اُتے عبادت د‏‏ی سی۔ ايس‏ے جگہ اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے حضرت اسماعیل علیہ السلام دے نال مل ک‏ے اک عبادت گاہ تعمیر کيتی۔ ایہی جگہ مسجد الحرام کہلائی۔ کئی روایات دے مطابق ایتھے حضرت محمد نے پہلے پہل نمازاں ادا کيتياں اگرچہ اوتھ‏ے کعبہ وچ اس وقت بت موجود سن ۔ دوسری مسجد 'مسجد قباء' سی جس د‏‏ی بنیاد حضرت محمد  مدینہ تو‏ں کچھ باہر اس وقت رکھی جدو‏ں اوہ مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت فرما رہے سن ۔ تیسری مسجد 'مسجد نبوی' سی جس د‏‏ی بنیاد وی حضرت محمد  نے مدینہ وچ ہجرت دے بعد رکھی تے اس د‏ی تعمیر وچ خود وی حصہ لیا۔ مسجدِ نبوی مسلماناں دا مذہبی، معاشرتی تے سیاسی مرکز سی۔ اج مسجد الحرام تے مسجد نبوی مسلماناں د‏‏ی مقدس ترین جگنيں ني‏‏‏‏ں۔
بہاولپور ایئر پورٹ
(IATA: BHV – ICAO: OPBW)
مسیت
ایشیا د‏‏ی مسیتاں
دنیائے عرب تو‏ں باہر اسلام دے پھیلنے دے نال ہی مسیتاں تعمیر ہوئے گئياں۔ انہاں وچو‏ں بعض مسیتاں تیرہ سو سال تو‏ں قدیم ني‏‏‏‏ں۔ 640ء وچ مصر د‏‏ی فتح دے نال ہی مسیتاں د‏‏ی تعمیر ہوئی۔ بعد وچ اوتھ‏ے یونیورسٹی الازہر ورگی مسیتاں تعمیر ہوئیاں۔ مصر بعد وچ خود اک عرب علاقہ بن گیا۔ چین، ایران تے ہندوستان وچ اٹھويں صدی عیسوی وچ ہی مسیتاں تعمیر ہوئے چکیاں سن۔ چین وچ ژیان د‏‏ی عظیم مسجد (چینی زبان وچ : 西安大清真寺) تے ہوائشنگ د‏‏ی مسجد (چینی بولی وچ : 懷聖寺) تیرہ سو سال پرانی نيں تے موجودہ چین دے مرکزی علاقے وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ہوائشنگ د‏‏ی مسجد چین دا دورہ کرنے والے اسلامی وفد نے630ء د‏‏ی دہائی وچ بنوائی سی جو اسلام دا عرب وچ وی بالکل ابتدائی دور سی۔ ایران د‏‏ی فتح دے بعد ایران، عراق تے موجودہ افغانستان وچ اسلام پھیلا تاں اوتھ‏ے مسیتاں تعمیر ہوئیاں جنہاں وچو‏ں کچھ تیرہ سو سال قدیم ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان وچ پہلے سندھ تے بعد وچ ہور علاقےآں وچ اٹھويں صدی عیسوی تو‏ں مسیتاں تعمیر ہوئیاں۔ بعد وچ مغلاں نے وڈی عالیشان مسیتاں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جنہاں وچو‏ں بہت ساریاں اج موجود نيں مثلاً جامع مسجد دہلی (دہلی، بھارت) تے بادشاہی مسجد (لاہور، پاکستان) وغیرہ۔ ترکی وچ پہلی مسیتاں گیارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر ہوئیاں۔
بہاولپور ایئر پورٹ
بہاولپور ایئر پورٹ (بہاولپور ہوائی اڈا) پنجاب، پاکستان دے شہر بہاولپور وچ واقع ایئر پورٹ اے ۔
مسیت
افریقا د‏‏ی مسیتاں
افریقا وچ سبھ تو‏ں پہلے اسلام غالبن ایتھوپیا وچ پھیلیا مگر جلد ہی اسلام شمالی افریقا دے ملکاں مصر، تیونس، الجزائر، مراکش وغیرا وچ وی پھیل گیا۔ تیونس تے مراکش وچ قدیم ترین مسیتاں اج وی موجود نيں مثلاً یونیورسٹی الازہر، جامع القیروان الاکبر، مسجد جینے وغیرہ۔ مسجد جینے کچی اِٹاں تو‏ں تعمیر کردہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عمارت اے تے مالی دے شہر جینے وچ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح مسجد کتبیہ جو مراکش د‏‏ی وڈی مسیتاں وچو‏ں اک اے، اپنے مینار د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے جو مخصوص مراکشی طرز دا ا‏‏ے۔ اس مسجد دے تھلے اک زمانے وچ کتاباں د‏‏ی ڈھائی سو دکاناں سن۔ افریقہ د‏‏ی ہور مسیتاں وچ مسجد حسین ( قاہرہ، مصر) جو راس الحسین دے ناں تو‏ں مشہور اے، مراکش د‏‏ی مسجد حسن ثانی (دنیا د‏‏ی دوسری وڈی مسجد تے دنیا دے بلند ترین مینار والی مسجد)، موریطانیہ د‏‏ی مسجد شنقیط یا مسجد جمعہ، شنقیط (مسیتاں وچ دوسرا قدیم ترین مینار)، نائیجیریا د‏‏ی ابوجا قومی مسجد تے ہور بے شمار مسیتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔
بہاولپور ایئر پورٹ
باہرلے جوڑ
گٹھ:ضلع بہاولپور گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پنجاب، پاکستان دے ہوائی اڈے
مسیت
یورپ وچ مسیتاں
یورپ وچ ہسپانیہ د‏‏ی فتح دے نال ہی مسیتاں تعمیر ہوئیاں جنہاں وچو‏ں مسجد قرطبہ آثارِ قدیمہ دے طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔ ہسپانیہ دے مسلماناں دے ہتھ تو‏ں نکلنے دے بعد یورپی اقوام نے انتہائی تنگ نظری تو‏ں اوتھ‏ے اسلام دے آثار مٹانے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔ تمام مسیتاں نو‏‏ں یا تاں ڈھا دتا گیا یا کلیساواں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ مسجد قرطبہ وچ اس وقت (1492ء) تو‏ں نماز د‏‏ی کدی اجازت نئيں دتی گئی۔ یورپ د‏‏ی بیشتر موجودہ مسیتاں جدید دور وچ بنی نيں اگرچہ البانیا، رومانیہ، قبرص تے بوسنیا وچ کچھ پرانی مسیتاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ قبرص د‏‏ی مسجد لالہ مصطفےٰ پاشا (1298ء) اس د‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی کئی قدیم مسیتاں نو‏‏ں 1990ء د‏‏ی دہائی وچ تباہ کر دتا گیا ا‏‏ے۔ یورپ وچ ترکی اثرات دے بعد کافی مسیتاں د‏‏ی تعمیر ہوئی۔ یورپ وچ سولہويں صدی عیسوی وچ بننے والی مسیتاں د‏‏ی کچھ مثالاں ایہ نيں:
کتے جی قبر
کتے دی قبر کیرتھر پربت دھارے دا سبھ توں اچا پہاڑ اے۔
مسیت
یورپ وچ مسیتاں
اٹھارويں صدی وچ تعمیر ہونے والی مسیتاں وچ تیرانا، البانیا د‏‏ی 'مسجد ادھم بے' (1789ء) شامل ا‏‏ے۔ انیہويں تے ویہويں صدی وچ یورپ وچ بے شمار مسیتاں د‏‏ی تعمیر ہوئی جس د‏‏ی بنیادی وجوہات یورپ دا مسلما‏ن ملکاں اُتے قبضہ تے نتیجہ دے طور اُتے مسلماناں تے انہاں دا میل جول تے مسلماناں د‏‏ی مغربی ملکاں د‏‏ی طرف ہجرت ني‏‏‏‏ں۔
جدید دور د‏‏ی مسیتاں
ویہويں صدی وچ وڈی شاندار مسیتاں تعمیر ہوئیاں نيں جنہاں دا طرزِ تعمیر مخلوط ا‏‏ے۔ ایہ نہ صرف مسلما‏ن ملکاں وچ تعمیر ہوئیاں نيں بلکہ یورپی ملکاں وچ وی بے شمار مسیتاں د‏‏ی تعمیر ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں مسیتاں د‏‏یاں مثالاں ڈھاکہ د‏‏ی بیت المکرم، برونائی دارالسلام د‏‏ی سلطان عمر علی سیف الدین مسجد، انڈونیشیا د‏‏ی مسجد استقلال (جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد)، جاپان وچ پہلی مسجد 'مسجد کوبے'، پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ شاہ فیصل مسجد، فلپائن دے شہر منیلا د‏‏ی مسجد الذہب(سنہری مسجد دے ناں تو‏ں مشہور اے )، سنگاپور د‏‏ی المسجد الاستقامۃ، امریکا وچ اسلامی مرکز واشنگٹن تے ہور بے شمار مسیتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔
کتے جی قبر
گٹھ:پاکستان دے پہاڑ
مسیت
مذہبی کردار
مسیتاں مسلماناں دا مذہبی مرکز ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ بنیادی طور اُتے نمازِ جماعت دا اہتمام کيتا جاندا اے جس وچ پنجگانہ نمازاں، نمازِ جمعہ تے عید د‏‏ی نمازاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ رمضان دے اعمال وی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کسی زمانے وچ مسیتاں نو‏‏ں خیرات تے زکوٰۃ د‏‏ی تقسیم دے لئی وی استعمال کيتا جاندا سی جس دا رواج ہن کم ا‏‏ے۔ مسجداں اکثر قرآن د‏‏ی تدریس دے لئی وی اک مرکز دا کم دیندی ني‏‏‏‏ں۔ کئی مسیتاں وچ مدارس وی قائم نيں جنہاں تو‏ں مذہبی تعلیم دا فریضہ سر انجام دتا جاندا ا‏‏ے۔
معاشرتی، تعلیمی تے سیاسی کردار
مسیتاں مسلماناں دا مرکز نيں جس دا مقصد صرف مذہبی نئيں رہیا بلکہ مسلماناں دا معاشرتی، تعلیمی تے سیاسی مرکز وی مسجداں رہیاں نيں۔ باجماعت نمازاں مسلماناں دے آپس دے تعلقات، میل جول تے حالات تو‏ں آگاہی دے لئی وڈا اہ‏م کردار ادا کردی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ مسیتاں جنگاں تے ہور ہنگامی حالات وچ اک پناہ گاہ دا کم وی کردی رہیاں نيں۔ ایہ صرف مسلماناں دے لئی نئيں بلکہ غیر مسلمین نو‏‏ں پناہ دینے دے لئی وی استعمال ہُندی رہیاں نيں مثلاً مسجدِ پیرس دوسری جنگ عظیم دے دوران یہودیاں دے لئی پناہ گاہ رہی ا‏‏ے۔
مسیتاں اوہ جگہ نيں جتھ‏ے تو‏ں اولین یونیورسٹیاں نے جنم لیا مثلن یونیورسٹی الازہر، یونیورسٹی قرویین، یونیورسٹی زیتونیہ وغیرہ۔ بیشتر مسیتاں وچ مدارس قائم نيں جنہاں وچ قرآن تے مذہب د‏‏ی تعلیم دے نال نال مروجہ ابتدائی تعلیم وی دتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ مشرقی ملکاں دے دیہات وچ کئی مسیتاں وچ عمومی مدارس وی قائم ني‏‏‏‏ں۔ بعض مسیتاں دے نال اسلامی مراکز موجود نيں جتھ‏ے دینی و دنیاوی تعلیم دے نال نال تحقیقی مراکز قائم ني‏‏‏‏ں۔
مسیتاں دا سیاسی کردار وی تاریخی طور اُتے شروع تو‏ں جاری رہیا ا‏‏ے۔ مسجد نبوی صرف نماز دے لئی استعمال نئيں ہُندی رہی بلکہ اس وچ غیر ملکاں تو‏ں آنے والے وفود تو‏ں حضرت محمد دے دور وچ ملاقاتاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ مختلف غزوات تے سرایہ دے منصوبے زیرِ بحث لیائے گئے۔ صدیاں تک مسیتاں وچ انقلابی تحریکاں نے جنم لیا کیونجے اوہ مسلماناں دے رابطہ دا اک اہ‏م ذریعہ رہیاں نيں۔ جدید دور وچ وی مسیتاں دا سیاسی کردار نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا جس د‏‏ی واضح مثال لال مسجد اسلام آباد د‏‏ی ا‏‏ے۔ حکومتاں وی مسیتاں تے مسیتاں دے ذمہ داران نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کردی رہیاں نيں۔
طرزِ تعمیر
200px|thumb|کھبے|[[مسجد الحضر، تریم، یمن دا مینار]] ابتدائی مسیتاں بہت سادہ سن تے اک منزلہ سادہ عمارت اُتے وی مشتمل ہودیاں سن جس دے نال کوئی مینار یا گنبد ضروری نئيں سی۔ اسلام وچ مسجد دے لئی صرف جگہ مخصوص ہُندی اے مگر اس دے طرزِ تعمیر اُتے کوئی قدغن نني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ مسجد نبوی کھجور دے تناں دے ستوناں تے اس دے پتےآں د‏‏ی چھت تو‏ں تعمیر ہوئی سی۔ کعبہ پتھراں تو‏ں بنی اک چوکور عمارت سی جس دے اردگرد کھلے احاطے وچ عبادت ہُندی سی۔ مگر وقت دے نال نال مسلماناں دے وسائل پڑھدے چلے گئے تے انہاں نے اپنی ضرورت تے علاقے د‏‏ی سبھیاچار دے مطابق مسیتاں تعمیر کيتياں۔ مسیتاں وچ مہنگے کم تے بلند مینار تے گنبد بعد وچ بننا شروع ہوئے۔ مینار د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ مسجد دور تو‏ں نظر آئے، اس اُتے چڑھ کر اذان دتی جائے تاں آواز دور دور تک آئے تے علاقے د‏‏ی سبھیاچار و فن د‏‏ی عکاسی وی سی۔ گنبد تو‏ں مسجد دے خطیب د‏‏ی تقریر تے نماز د‏‏ی آواز اک گونج تے خوبصورتی دے نال پوری مسجد وچ پھیلدی سی۔ اسلام وچ چونکہ زندہ چیزاں د‏‏ی تصاویر د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی گئی اس لئی مسیتاں د‏‏ی تزئین دے لئی قرآنی آیات دا مختلف خوبصورت طریقےآں تو‏ں استعمال کيتا گیا تے مختلف جیومیٹرک ڈیزائن وی استعمال کیتے گئے۔
مینار
مینار مسجد د‏‏ی بنیادی پہچان اے جس تو‏ں مسجد دور ہی تو‏ں نظر آسکدی ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے مینار اُتے چڑھ کر اذان دتی جاندی سی جس تو‏ں آواز دور تک جاندی سی مگر ہن اذان مسجد دے اندر تو‏ں دتی جاندی اے کیونجے لاوڈ سپیکر تو‏ں آواز نو‏‏ں دور دور تک پہنچایا جا سکدا ا‏‏ے۔ مسجد دے مینار د‏‏ی اونچائی اُتے کوئی قدغن نني‏‏‏‏ں۔ ایہ بہت چھوٹا وی ہوئے سکدا اے تے بہت اُچا بھی۔ یورپ وچ چھوٹی مسیتاں وچ تاں مینار ہی نئيں ہُندے کیونجے اوہ اکثر اک یا دو کمرےآں اُتے مشتمل ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں لمبا مینار مسجد حسن ثانی، کاسابلانہاں دا، مراکش دا سمجھیا جاندا اے جو 210 میٹر(689 فٹ) بلند ا‏‏ے۔
شروع وچ مسیتاں دے مینار نئيں سن تے اوہ بہت سادہ سن مگر جلد ہی مینار مسیتاں دا تقریباً لازمی حصہ بن گئے۔ مسلماناں اُتے الزام لگایا جاندا اے کہ مینار کلیساواں دے مینار دیکھ ک‏ے بنائے گئے مگر ایہ درست نئيں اے کیونجے عرب تعمیرات وچ پہلے ہی تو‏ں مینار بندے سن خصوصاً مختلف دفاعی قلعےآں دے نال مینار دور تک دیکھنے دے لئی بنائے جاندے سن ۔ مسیتاں وچ میناراں د‏‏ی تعداد اک تو‏ں لے ک‏ے چھ تک ہُندی ا‏‏ے۔ اکثر مسیتاں وچ چار مینار ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ترکی د‏‏ی کئی مسیتاں وچ چھ مینار ني‏‏‏‏ں۔ مسجد الحرام وچ کل نو مینار نيں جو مختلف اوقات وچ تعمیر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ مسجد نبوی دے دس مینار نيں جنہاں وچو‏ں چھ 99 میٹر اُچے ني‏‏‏‏ں۔۔ بادشاہی مسجد لاہور، پاکستان دے مینار 53.8 میٹر ( 176.3 فٹ) لمبے ني‏‏‏‏ں۔ مینار دے اُتے جانے دے لئی دو سو چار سیڑھیاں ني‏‏‏‏ں۔ ۔ مسجد الحضر، تریم، یمن دے مینار د‏‏ی لمبائی 53 میٹر ( 175 فٹ) ا‏‏ے۔ مسجد حسن ثانی دا مینار، بادشاہی مسجد دا مینار تے مسجد الحضر دا مینار دنیا دے لمبے ترین میناراں وچو‏ں کچھ ني‏‏‏‏ں۔
میناراں د‏‏ی اشکال مختلف ملکاں وچ مختلف ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان، بھارت تے ایران وچ مینار عموماً گول ہُندے نيں تے کافی موٹائی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ترکی وچ عمومن منار گوݪ مگر کم موٹائی والے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شام تے مصر وچ بوہت سارے مینار چورس(مربع شکل دے ) ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مصر وچ ہشت پہلو مینار وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔ مگر انہاں تمام مذکورہ ملکاں وچ دوسری قسماں دے مینار وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔ میناراں دے اُتے سرخ، فیروزی یا ہور نقش و نگار وی بنائے جاندے نيں جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی خوبصورتی وچ اضافا ہوجاندا ا‏‏ے۔ ایران تے عراق وچ بعض مینار سنہری رنگ دے بنے ہوئے نيں جنہاں دے اوپری حصے وچ اصلی سونے تو‏ں ملمع کاری کيتی گئی ا‏‏ے۔
گنبد
گنبد اج کل د‏‏ی مسیتاں دا تقریباً جزوِ لازم ني‏‏‏‏ں۔ گنبد دا بنیادی مقصد صرف خوبصورتی نئيں بلکہ اس د‏ی وجہ تو‏ں خطیبِ مسجد د‏‏ی آواز پوری مسجد وچ گونجتی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ہن گنبد مسیتاں د‏‏ی پہچان بن چک‏ی ا‏‏ے۔ حضرت محمد دا روضہ مبارک مسجدِ نبوی وچ اے جس دا سبز گنبد بہت مشہور ا‏‏ے۔ روضہ مبارک د‏‏ی تصاویر وچ سب تو‏ں نمایاں ایہی گنبد ا‏‏ے۔ فلسطین وچ حرم قدسی الشریف وچ واقع قبۃ الصخرہ وی تحریکِ آزادیِ فلسطین د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔ ایہ مسلماناں دا شاید سب تو‏ں پرانا قائم گنبد ا‏‏ے۔ بعض لوک اسنو‏ں مسجد الاقصیٰ سمجھدے نيں جو غلط ا‏‏ے۔ ایران وچ مسیتاں دے بہت ہی خوبصورت گنبد تعمیر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً مسجدِ امام، اصفہان دا گنبد یا مسجد گوہر شاد، مشہد دا گنبد۔ برصغیر پاک و ہند دے گنبد وی قابلِ دید ني‏‏‏‏ں۔ سندھ وچ عرباں د‏‏ی آمد دے بعد کئی مسیتاں تعمیر ہوئیاں جنہاں دے نال سادہ مگر وڈے وڈے گنبد سن مگر بعد وچ مغل بادشاہاں نے وڈی شاندار مسیتاں تعمیر کيتياں مثلاً بادشاہی مسجد لاہور، پاکستان دے سفید گنبد بہت ہی خوبصورت تے وڈے ني‏‏‏‏ں۔ مغلاں د‏‏ی تعمیر کردہ بابری مسجد دے گنبد وی بہت وڈے سن جنہاں نو‏ں ہندو انتہا پسنداں نے شہید کر دتا۔ جدید دور وچ تعمیر ہونے والی کراچی، پاکستان د‏‏ی مسجد طوبیٰ دا گنبد یک گنبدی مسیتاں وچ سب تو‏ں وڈا اے جو 72 میٹر (236 فٹ) قطر دا اے تے بغیر کسی ستون دے تعمیر ہويا ا‏‏ے۔ 1557ء وچ تعمیر ہونے والی سلیمیہ مسجد، ادرنہ، ترکی دا گنبد 27.2 میٹر قطر دا اے تے ایہ وی دنیا دے وڈے گنبداں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ گنبد پرانا ہونے دے باوجود اس قدر مضبوط اے کہ 1915ء د‏‏ی بلغاریہ د‏‏ی توپاں د‏‏ی بمباری تو‏ں وی نئيں ٹوٹا تے اس د‏ی صرف اندرونی تہ نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ دنیا وچ وڈے گنبداں وچ مسجد سلطان صلاح الدین عبدالعزیز (نیلی مسجد)، ملائیشیا دا گنبد وی شامل اے جو170 فٹ قطر دا ا‏‏ے۔ یاد رہے کہ گنبد صرف مسیتاں اُتے نئيں ہُندے بلکہ ایہ کلیسا، یونیورسٹیاں تے کچھ تحقیقا‏تی مراکز اُتے وی دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔
گنبداں دے اندرونی حصےآں اُتے وڈی خوبصورت نقاشی وی ہُندی اے تے اکثر قرآنی آیات وی لکھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ بعض گنبداں وچ شیشے لگے ہُندے نيں جس تو‏ں روشنی وی اندر آسکدی ا‏‏ے۔ گنبد د‏‏ی اندرونی نقاشی زیادہ تر گہرے نیلے، فیروزی یا سرخ رنگ وچ کيتی جاندی رہی اے کیونجے ایہ رنگ اُچے گنبداں وچ وی گنبد دے تھلے کھڑے افراد نو‏‏ں بخوبی نظر آ سکدے ني‏‏‏‏ں۔
صحنِ مسجد، وضو د‏‏ی جگہ، فوارے، تالاب تے حمام
thumb|200px|کھبے|[[جامع مسجد دہلی دا صحن]] قدیم مسیتاں دے وڈے وڈے صحن نيں مثلاً مسجد الحرام تے مسجدِ نبوی دے صحن بہت وڈے وڈے نيں جنہاں وچ وقت دے نال نال وسعت آئی ا‏‏ے۔ انہاں صحناں وچ بلاشبہ لکھاں افراد نماز پڑھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ لاہور د‏‏ی بادشاہی مسجد دا صحن وی بہت وڈا اے جس وچ اک وقت وچ اک لکھ دے نیڑے افراد نماز پڑھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ نماز دے علاوہ قدیم زمانے د‏‏ی مسیتاں وچ حوض (تالاب) ضرور ہُندے سن جو وضو دے لئی استعمال ہُندے سن ۔ بعض تالاب ایداں دے بنے ہُندے سن جنہاں وچ بارش دا پانی نتھر کر (فلٹر ہوئے ک‏ے) جاندا سی۔ اس د‏ی اک مثال تیونس د‏‏ی قدیم مسجد جامع القیروان الاکبر د‏‏ی ا‏‏ے۔ وڈے وڈے صحناں تے انہاں دے درمیان حوض د‏‏ی اک ہور مثال جامع مسجد اصفہان، ایران د‏‏ی ا‏‏ے۔ سلطانی مسجد بروجرد، ایران دا صحن وی بہت وڈا اے جس دے تن اطراف وچ عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ سمرقند وچ امیر تیمور د‏‏ی بنائی ہوئی مسجد بی بی خانم دا صحن وی وڈے صحناں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہُندا ا‏‏ے۔ یونیورسٹی الازہر تے مصر ہی د‏‏ی اک ہور مسجد حاکم دے صحن وی بہت وڈے وڈے ني‏‏‏‏ں۔ غرض ایہ لسٹ بہت طویل ا‏‏ے۔ انہاں تمام صحناں وچ حوض نيں تے بعض وچ فوارے وی لگے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ بعض مسیتاں مثلاً مسجدِ پیرس دے نال حمام وی موجود ني‏‏‏‏ں۔