cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
فیروز شاہ تغلق
برنی نے محمد تغلق تو‏ں اپنا اک مکالمہ نقل کيتا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ عماد الملک سر تیز د‏‏ی وفات تو‏ں زیادہ بادشاہ دکن دے آزاد ہوئے جانے دا غم سی۔ غالباً ایہ گل ہن اس د‏ی سمجھ وچ آئی کہ دکن وچ مسلماناں نو‏‏ں جبراً بسانا، ملی خدمت ہوئے تاں ہو، سلطنت دہلی دے حق وچ سازگار نہ سی۔ انہاں جنوبی علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے وچ اسنو‏ں وڈی جاں فشانی تے عرق ریزی کرنی پئی سی۔ ايس‏ے نسبت تو‏ں ایہ جدید مفتوحات و مقبوضات اسنو‏ں بہت عزیز سن مگر تجربے نے بتا دتا کہ دکن د‏‏ی ہندو ریاستاں نو‏‏ں فتح کرنا اس قدر دشوار نہ سی جِنّا نو آباد مسلماناں نو‏‏ں مطیع رکھنا مشکل ہويا۔ ايس‏ے لئی محمد تغلق نے قصد کيتا کہ گجرات و سند ھ دے معاملات تو‏ں فرصت پاک کر خود ہی اک وڈی مہم دکن اُتے لے جائے۔ قضائے الٰہی نے ایہ فرصت نہ دتی تے فیر اس دے جانشین فیروز تغلق نو‏‏ں ہمت نہ ہوئی کہ مرحوم بادشاہ دے اس ارادے د‏‏ی تکمیل کردا۔ ظفر خان نے سلطان علاءالدین حسن گنگو بہمنی دے لقب تو‏ں بہت جلد دکن وچ اپنی نويں حکومت مضبوط کرلئی- (احسن آباد) گلبرگہ نو‏‏ں پائے تخت قرار دتا۔
محمد تغلق دے نرینہ اولاد نہ سی۔ شرعی حق دار چچا دا بیٹا فیروز تغلق سی، ايس‏ے نو‏‏ں اپنا وارث بنا گیا۔ اوہ بہت نیک نہاد مسکین مزاج شخص سی۔ سندھ وچ رسم تخت نشینی ادا کر دہلی آیا۔ حکا‏م و رعایا تو‏ں نرمی دا برتاﺅ کيتا تاں اوہ عام شورش جو محمد تغلق دے آخری زمانے وچ زور پھڑ رہی سی ، بہت جلد فرد ہوئے گئی ۔دکن تے بنگال دے سوا سب صوبےآں نے بادشاہ د‏‏ی اطاعت قبول کرلئی- فیروز تغلق نے دو مرتبہ بنگال اُتے فوج کشی د‏‏ی لیکن اوتھ‏ے د‏‏ی خود مختار حکومت نو‏‏ں پوری طرح مطیع نہ بنا سکیا تے آخر اوتھ‏ے دے بادشاہ سلطان سکندر تو‏ں تحفے تحائف لے ک‏ے صلح کر لئی۔ دراصل ایہ بادشاہ جنگ تو‏ں زیادہ امن و رفاہ کاد ل دادہ سی۔ سندھ وچ جام بانہ بنیہ د‏‏ی سرکشی سن کر ٹھٹھے اُتے لشکر لے گیا تاں اوتھ‏ے وی دوسرے کامیا ب محاصرے وچ جام د‏‏ی خطا معاف کر دتی۔ اپنے نال دہلی تاں ضرور لے آیا۔ لیکن بزرگانہ عنایت تو‏ں پیش آیا تے محل دے نیڑے بسنے د‏‏ی جگہ دتی جو کچھ روز بعد ”سرائے تتہ“کہلانے لگی سی۔
بادشاہ دا اصلی شوق عمارتاں بنوانا، نويں شہر بسانا، نہراں کھدوانا تے پھلاں دے باغ لگانا سی۔ کلو کھری تو‏ں جنوب وچ اتر کر فیروز آباد دے ناں تو‏ں چھیويں ”نويں دہلی “ ايس‏ے نے آباد کيتی۔ شاہجہان د‏‏ی دہلی بننے تک اوہی اس ناں (دہلی) تو‏ں موسوم ہُندی رہی۔ اس دا قلعہ (کوٹلہ) بعض وڈی مسجداں تے سراواں حالے تک باقی ني‏‏‏‏ں۔ (یہ نويں دہلی ، فیروز شاہ دے کوٹلے تو‏ں موجود سرائے روح اللہ خاں تک چھ میل لمبی تے جانب شمال دو میل چوڑی سی اس وچ اٹھ جامع مسجدتیاں سن کہ اک وچ دس ہزار نمازیاں د‏‏ی گنجائش رکھی سی۔ )
ہانسی دے اگے اک نواں شہر حصارفیروز تعمیر کيتااور جمنا تو‏ں اوتھ‏ے تک ڈیڑھ سو میل لمبی نہر کھدوائی جس نے اس ریگستان نو‏‏ں سبزہ زار وچ تبدیل کر دتا سی۔ جونا یعنی مرحوم بادشاہ دے ناں اُتے اک ہور شہر دوآب دے علاقے وچ ”جون پور“ بسایا کہ آئندہ سلطنت شرقی دا پا ئے تخت بن دے اس نے وڈی رونق پائی۔ تریخ فیروز شاہی (شمس سراج عفیف) تے نیڑے العصر تاریخوںماں دوسرے کئی شہروںاور قلعےآں دا ذکر آندا اے جنہاں د‏‏ی اس نیک بادشاہ نے تعمیر یا تجدید کيتی۔ وکھ وکھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے مسجداں، سراواں، پل ، تالاب حمام وغیرہ بنے انہاں د‏‏ی لسٹ طولانی ا‏‏ے۔ اس وچ اک وڈے دارالشفا اوردوسرے شفا خاناں دا وی ذکر آندا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں ہر خاص و عام فائدہ اٹھاندا سی تے تمام مصارف شاہی اوقاف تو‏ں ادا ہُندے سن ۔ محمد تغلق سارے ”ہندوستان“ نو‏‏ں جبراً اک باغ بنانا چاہندا سی ايس‏ے سلسلے وچ پھلاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے کاشت کرنے دا منصوبہ بنھیا تے ”امیرکوی “ دا خاص محکمہ قائم کيتا سی۔فیروز شاہ نے جبر دا عنصر حذف ک‏ر ک‏ے اس محکمے نو‏‏ں بحال تے مصروف کار رکھیا تے صرف دہلی د‏‏ی نواح وچ بارہ سو نويں باغ تے تاکستان تیار کرائے جنہاں وچ بہترین قسم دا انگور پیدا ہُندا سی۔ کم تو‏ں کم دو آب تے گجرات دے صوبےآں وچ باغاں د‏‏ی ایسی فراوانی ہوئی کہ فیروز شاہ دے کچھ مدت بعد اطالوی سیاح نکولو (دی کوندی) انہاں علاقےآں وچ آیا تاں آبادی د‏‏ی کثرت تے عام خوش حالی تو‏ں ودھ ک‏ے ملک د‏‏ی سرسبزی اورباغ دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا۔ لکھدا اے کہ گنگا دے دونے کنارےآں اُتے (سہارن پور سے) بنارس تک مسلسل آبادی ہر طرف تو‏ں باغاں تے تاکستاناں وچ گھری چلی جاندی ا‏‏ے۔
لامرکزیت تے حملہ تیمور
مگر عام فراغت و آسودگی ، سلطان د‏‏ی رعایا پروردی تے ہر دل عزیز دے باوجود اس د‏ی عمر دے نال حکومت وچ ضعف آندا گیا ۔ دکن تے بنگال دے وڈے وڈے صوبے پہلے ہی آزاد ہوئے چکے سن ۔ ہن دوسرے اقطاع وچ موروثی امیراں تے حاکموںنے زور پھڑیا۔ غالباً محمد تغلق دے عہد ہی وچ تنخواہ د‏‏ی بجائے جاگیراں دینے دا طریقہ جاری ہوگیا سی۔ مگر اوہ ذہین و سخت گیر بادشاہ شرائط جاگیر اُتے عمل کراندا تے انہاں نو‏ں موروثی ہونے نہ دیندا سی۔فیروز شاہ وڈے وڈے امیراں تے سرداراں دے عہدے عموماً انھی د‏‏ی اولاد نو‏‏ں دے دیندا سی۔ اس طرح اوہی اپنے بزرگاں د‏‏ی جاگیر دے وارث ہوئے جاندے اورموروثی ریاستاں قائم کرنے لگے سن دربار شاہی وچ خان جتھ‏ے وزیر، سلطنت دے کاروبار اُتے حاوی ہوئے گیا سی مگر اس د‏ی قابلیت و تجربہ کار ی سلطان د‏‏ی اولاد تے دوسرے امیراں د‏‏ی رفاقت دا انسداد نہ کر سکدی سی۔ انہاں دے باہمی جھگڑےآں تو‏ں بوڑھا بادشاہ تنگ آگیا۔ جبرو تشدد تو‏ں انال نفرت سی۔ وعظ و نصیحت تو‏ں کم نہ چلدا سی۔ آخر اوہ ازخود اپنے پو‏تے تغلق شاہ (ثالث) ابن فتح خاں دے حق وچ بادشاہی تو‏ں دست کش ہوئے گیا۔ فیر چند مہینے دے بعد 790ھ دے رمضان وچ وفات پائی۔ ”وفات فیروز “ ہی موت تریخ ا‏‏ے۔
بادشاہ دے مردے ہی کئی خاندانی دعوے دار میدان وچ نکل آئے اورحکومت دے لئی تیغ آزمائی کردے رہ‏‏ے۔ 792ھ وچ فیروز شاہ دا چھوٹا بیٹا محمد شاہ لڑ جھگڑ کر بادشاہ ہوگیا تے امید سی کہ اک مضبوط حکومت بنالے گا مگر اجل نے مہلت نہ دتی چند ہفتے د‏‏ی خانہ جنگیو ںکے بعد اس کابیٹا محمود شاہ 795ھ، 1393ءماں تخت نشین ہويا تے ايس‏ے دے دور وچ خاندان تغلق د‏‏ی سطوت دا آفتاب غروب ہوگیا۔ وزیر خان جتھ‏ے شہزادےآں د‏‏ی باہمی جنگ و جدال دیکھ ک‏ے جون پور چلا آیا تے اوتھ‏ے اک آزاد حکومت (سلطنت شرقیہ) د‏‏ی بنیاد پائی۔ وزارت اُتے (ملو) اقبال خاں قابض سی مگر دہلی د‏‏ی بادشاہی گردو نواح دے چند ضلعے اُتے مشتمل رہ گئی سی۔ دوسرے اقطاع دا ذکر کيتا، پاس دے میوات ہی وچ بادشاہ دا حکم نہ چلدا سی۔ پہلے بعض شہزادےآں د‏‏ی رفات وچ ، فیر خود پرت مار کرنے دے لئی میواندی چودھری پائے تخت دے بیرونی محلےآں اُتے چھاپے مار جاندے سن ۔
ایہی زمانہ اے جدو‏ں کہ مغلاں دا لشکر کثیر امیر تیمور د‏‏ی قیادت وچ پاکستان د‏‏ی سرحد اُتے نمودار ہويا تے ملتان و پنجاب نو‏‏ں پامال کردا ہويا پانی پت دے نیڑے جمنا دے پار اترا، فیر میرٹھ دے ضلعے تو‏ں پلٹ کر دوبارہ دریا اتر دے دہلی اُتے حملہ کيتا۔ محمود تے اقبال خاں شہر تو‏ں نکل ک‏ے لڑنے آئے تے تیمور نو‏‏ں اعتراف اے کہ ہندوستانی سپاہی جان توڑ کر لڑے لیکن مغلاں د‏‏ی کثرت تے اپنے سپہ سالاراں د‏‏ی کم ہمتی تو‏ں شکست کھادی محمود تے اس دا وزیر گجرات د‏‏ی طرف بھجے ،شہر اُتے تیمور دا قبضہ ہوگیا۔ (جمال الاول 801ھ ۔ ۔1399ئ)
ایہ مغل حملہ آور چنگیز خانی مغول د‏‏ی طرح کافر ووحشی نہ سن بلکہ اسلامی ملکاں وچ رہ ک‏ے مسلما‏ن ہوئے گئے سن تے ایران د‏‏ی اسلامی رہتل و معاشرت اختیار کرلئی سی۔ امیر تیمور دا مادری نسبت چنگیز د‏‏ی پروندی تک پہنچکيا اے لیکن باپ د‏‏ی طرف تو‏ں اوہ اپنے آپ نو‏‏ں ترک خاندان برلاس تو‏ں منسوب کرتاتھا تے اس د‏ی تعلیم و تربیت وی پائے تخت سمر قند وچ ہوئی۔ اوہ عقائد و عادات دے اعتبارسے اک مہذب مسلما‏ن امیر سی مگر حق ایہ اے کہ جِنّے مسلماناں دا اس د‏ی تلوار نے خون بہایا۔ انہاں د‏‏ی تعداد کافر چنگیز خاں دے مقتولاں تو‏ں کچھ بوہت گھٹ نہ ہوئے گی۔ پاکستان بھارت وچ وی اس نے ساں ساں قتل عام کرائے،خوشامدی مورخاں نے مارے جانے والےآں نو‏‏ں ہندو ، کفار تے ايس‏ے طرح دے ناواں تو‏ں یاد کيتا اے ،حالانکہ انہاں وچ وڈی تعداد مسلماناں د‏‏ی سی۔ خصوصاً ملتان پائے تخت دہلی تے لاہور د‏‏ی فوجی یا شہری تے اوسط و اعلیٰ طبقے د‏‏ی آبادی بیش تر اسلامی سی جسنو‏ں قتل و غارت گری دا نشانہ بنایا گیا۔ دہلی تے لاہور دے شہر ایويں کوامیر تیمور نے امان دتی سی مگر قبضہ ہونے دے بعد عہد شکنی د‏‏ی تے انہاں تو‏ں ”کفار حربی“ دا سلوک کيتا۔ مغل فوجاں قتل و غارت کردے کردے تھک گئياں تاں عالی شان قصور و محلات نو‏‏ں اگ لگیا کر برباد کر دتا۔ (بے حساب مال غنیمت تے اسیران جنگ دے علاوہ تیمور دہلی دے صدہا کاری گراں تے سنگ تراشاں نو‏‏ں پھڑ کر سمر قند لے گیا کہ اوتھ‏ے محمد تغلق د‏‏ی جامع مسجد دے نمونے تے تراشیدہ پتھراں د‏‏ی مسجد بنوائے۔)
امیر تیمور تے فیروز شاہ
مولف فرشتہ دے بقول امیر تیمور لنگ تے سلطان فیروز شاہ دا زمانہ اک ہی سی یعنی دونے ہ‏معصر سن ۔ (تریخ فرشتہ ، جلد 1، ص 328)
فوجی مہمات
بنگال دا صوبہ محمد تغلق دے عہد وچ خود مختار ہوئے گیا سی اس لئی فیروز تغلق نے اس صوبہ اُتے دو دفعہ چڑھائی د‏‏ی لیکن چنداں کامیابی نہ ہوئی اس لئی اس نے بنگال نو‏‏ں خودمختار تسلیم ک‏ر ليا ۔
=انتظام سلطنت
محمد تغلق نے فتوحات د‏‏ی طرف بہت دھیان نہ دتا بلکہ زیادہ توجہ ریا د‏‏ی بہتری د‏‏ی طرف دتی اس دا ناں رفاہ عام دے کارنامےآں دے لئی ہمیشہ یاد رہے گا ۔
اس نے محمد تغلق دے زمانہ دا تمام سرکاری قرضہ رعایا نو‏‏ں معاف کردتا
اس نے غریباں تے محتاجاں دے لئی اک وکھ محکمہ دیوانہ خیرات قائم کيتا تے غریب لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی دا انتظام وی ايس‏ے محکمہ دے سپرد کيتا
اس نے بُڈھے ملازماں دے لئی پینشن مقرر د‏‏ی بے روزگاراں دے لئی کم مہیا کيتا
اس نے د‏‏ی ہسپتال کھولے جنہاں وچ غریباں نو‏‏ں دوا تے خوراک مفت دتی جاندی تھی
اس نے تمام وحشیانہ سزاواں منسوخ کردتی
اس نے قیدیاں نو‏‏ں دستکاریاں سکھاکر سوسائٹی دا مفید رکن بنایا تے غلاماں نو‏‏ں کم سکھا کر فوج وچ ملازم رکھ لیا
اس نے زراعت د‏‏ی ترقی د‏‏ی طرف خاص توجہ دتی اس نے دریائے جمنا تے ستلج تو‏ں نہراں کڈ ک‏ے موجودہ نہر جمن غربی اس دے زمانہ د‏‏ی یادگار اے، اس نے مالیہ زمین کم کردتا تے وصولی لگان وچ بہت نرمی دا برتاؤ کيتا کاشتکاراں نو‏‏ں تنگ کرنے والے افسراں نو‏‏ں سخت سزاواں دیی
اس نے رفاہ عام دے کماں وچ خاص دلچسپی لی اس نے 854 تعمیرات کرواواں اس نے لوکاں دے لئی سڑکاں ،سراۓ، مسجداں حمام ،ہسپتال، پل،بند، مدرس‏ے تے مسافر خانے بنوائے، دہلی دے گرد د‏‏ی باغات لگوائے تے پرانے زمانہ د‏‏ی یادگاراں د‏‏ی مرمت دا انتظام کيتا
اس نے د‏‏ی شہر آباد کيتے دہلی دے نیڑے اپنے ناں اُتے فیروزآباد شہر بسایا جو اج کل کوٹلہ فیروز شاہ دے ناں تو‏ں مشہور اے اس نے حصار فیروزہ تے فتح آباد دے نويں شہر بسائے تے سلطان جونا خان دے ناں اُتے جونپور شہر آباد کيتا
اس نے طریق منصبداری جاری کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں سرداراں نو‏‏ں جاگیراں عطا کيتی تے فوجی افسراں نو‏‏ں نقد تنخواہ د‏‏ی بجائے جاگیراں دینی شروع د‏‏ی ایہ اس د‏ی وڈی سیاسی غلطی سی کیونجے اس تو‏ں انہاں د‏‏ی طاقت ودھ گئی تے انہاں نو‏ں بغاوت کرنے دا موقع مل گیا تے آخر ایہ طریق تغلق خاندان دے زوال دا وڈا سبب بنا
فیروز تغلق دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اک بہتر حکمران سی مگر اس واقعے دے بعد اوہ فیر ننگر ٹھٹہ نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی 1361ء وچ اپنی فوجاں دے نال آ پہنچیا۔ اس دا ایتھ‏ے سندھ وچ آنا تے حملے دے حقائق یقیناً انتہائی حیرت انگیز تے دلچسپ نيں، نال وچ ایہ واقعات اپنی جھولی وچ ایہ حقیقت وی چھپائے ہوئے نيں کہ تخت و تاج کِنے وی طاقتور تے خونخوار کیو‏ں نہ ہون، اوہ اک مختصر وقت دے لئی لوکاں تے دوسری سلطنتاں نو‏‏ں پریشان ضرور کرسکدے نيں مگر اوہ اپنی مرضی زیادہ وقت تک چلا نئيں سکدے لیکن اسيں اس گل نو‏‏ں جاندے ہوئے وی انجان بندے رہے نيں کہ ایہ دھرتی ’مثبت‘ تے ’منفی‘ طاقتاں دے جنگ دا میدان ا‏‏ے۔
غیاث الدین تغلق دوم (1388–1389)
تغلق خان یا غیاث الدین تغلق شاہ دؤم (وفات: 14 مارچ 1389ء) فیروز شاہ تغلق دا پوت‏ا تے فتح خان دا بیٹا سی۔ فیروز شاہ تغلق دے بعد 1388ء وچ تخت نشین ہويا۔ تخت نشین ہونے دے بعد اس دے چچا محمد شاہ ابن فیروز شاہ جس نو‏‏ں فتح خان دے بھائی ظفرخان دے بیٹے ابوبکر شاہ د‏‏ی مدد حاصل سی، نے تخت نشینی اُتے بحران پیدا کر دتا، تغلق خان نے اک فوج اپنے چچا محمد شاہ دے خلاف بھیجی، اک مختصر لڑائی دے چچا نے شکست کھادی تے بھج کر ریاست سرمور، کانگڑہ د‏‏ی طرف چلا گیا، اس خطے دے دشوار گزار رستےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں تعاقب کرنے د‏‏ی بجائے تغلق خان د‏‏ی فوج واپس دہلی آ گئی۔ تغلق نو‏‏ں اپنے چچا دے خلاف تاں فتح حاصل ہوئے گی، لیکن اس نے عیش پسندی، کاہلی تے لاپروائی د‏‏ی وجہ تو‏ں امرا نو‏‏ں اپنا مخالف بنا لیا، چنانچہ ايس‏ے خاندان دے اک دوسرے شہزادہ ابوبکر شاہ نے کچھ امرا تو‏ں مل ک‏ے تغلق خان نو‏‏ں تقل کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تے اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے خود تخت اُتے بیٹھ گیا۔
تخت نشین
18 رمضان 890ھ نو‏‏ں تغلق خان چند شہزادےآں د‏‏ی مدد تو‏ں تخت نشین ہويا تے غیاث الدین تغلق دوم دا لقب اپنایا، غیاث الدین تغلق، تغلق خاندان دا بانی سی۔ اس نے ملک فیروز بن تاج الدین نو‏‏ں اپنا وزیر بنایا جس نو‏‏ں بخان جهان دا لقب دتا، غیاث الدین ترمذی نو‏‏ں سلاحدار دا منصب سونپیا۔ تخت نیش ہُندے ہی اس نے محمٹ شاہ د‏‏ی طرف اپنے سپائی بھیجے لیکن اوہ بھج گیا۔
ابو بکر شاہ (1389–1390)
ابو بکر خان ابن ظفر خان ابن فتح خان ابن فیروز شاہ تغلق، ہندوستان وچ تغلق خاندان دا پنجواں فرمانروا سی۔ فیروز شاہ تغلق دے بیٹے فتح خان دا پوت‏ا سی۔ 791ھ بمطابق 1388ء نو‏‏ں سلطان تغلق خان دے بعد تخت اُتے بیٹھیا۔
اس دے عہد وچ باغیاں نے بغاوت کت پائی سی۔ باغیاں اُتے قابو پانے دے بعد ملتان، لاہور تے دوسرے علاقےآں دے حاکماں نو‏‏ں سلطانی عہدیداراں دے قتل دا حکم دتا۔ چنانچہ فسادات شروع ہوئے گئے۔ کساناں نے لگان ادا کرنا بند کر دتا تے محمد شاہ بن فیروز شاہ د‏‏ی زیر قیادت اکٹھے ہونا شروع ہوئے گئے۔ محمد شاہ دہلی اُتے حملہ آور ہويا۔ ادھر اس دا بیٹا شہزادہ ہمایو‏ں خاں وی حملہ آور ہويا۔ ابوبکر ڈیڑھ سال کی حکومت کرنے دے بعد فرار ہوئے گیا۔
ناصرالدین محمد شاہ سوم
ناصرالدین محمدشاہ ثالث محمد شاہ سلطان فیروز شاہ تغلق دا بیٹا سی تے تغلق خاندان تو‏ں حکمران سی۔ جدو‏ں سلطان ابوبکر شاہ تغلق سلطنت تغلق دا حکمران بنیا۔ محمد شاہ اسک‏‏ے چچا د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا مخالف سی، تے ابوبک‏ر ک‏ے خلاف اقتدار دے لئی جنگ کيتی۔ آخر کار ابوبکر نو‏‏ں شکست ہوئی تے محمد شاہ اس دے بعد بادشاہ بنا اس نے 1390ء تو‏ں 1394ء تک حکومت کيتی۔
سکندر شاہ اول
( مارچ- اپریل1393)
ناصر الدین محمود بن ناصر الدین محمد
سکندر د‏‏ی وفات دے بعد جانشینی دا معاملہ معرض التوا وچ پيا رہیا تے پندرہ دن تک تختَ دہلی خالی پيا سی اس بارے وچ اختلاف آراء سی، بالاآخر خواجہ جتھ‏ے د‏‏ی کوشش تو‏ں ناصر الدین محمد دا سب تو‏ں چھوٹا فرزند محمود حکمرانی دے لئی چنا گیا امراء نے اسنو‏ں تخت اُتے بٹھا کر اس دا لقب وی ناصرالدین ہی رکھیا تے تمام اراکین نے محمود د‏‏ی حکومت اُتے بیعت کيتی تے اس دے اگے اطاعت شعاری دا عہد کيتا ۔ خواجہ جتھ‏ے حسب سابق عہدہ وزرات اُتے قائم رہیا مکرم خان نو‏‏ں مقرب الملک دا خطاب تے وکیل سلطنت و امیرالامراء بنا دتا گیا ۔ دولت خان نو‏‏ں دبیر عارض مملکت مقرر کيتا گیا ۔ صادق خان بار بکی دے عہدہ اُتے رکھے گئے ،سارنگ خان نو‏‏ں دیبالپور حاکم بنا دتا گیا دہلی وچ مختلف ریشہ دوانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک طرح دا انقلاب آچکيا سی سلطنت د‏‏ی مضبوطی تے طاقت ختم ہوئے رہی سی ملک وچ چاراں طرف بغاوت و سرکشی د‏‏ی اگ پھیلی رہی سی ہندو ہر طرف خوابیدہ فتنےآں نو‏‏ں بیدار کرنے وچ مصروف سن خصوصا مشرقی ہندواں نے فتنہ پردازی شروع کيت‏ی سی
نصرت شاہ
فیروز آباد وچ (1394–1398)
امیر تیمور
امیر تیمور مشہور مغل سردارچنگیزخان د‏‏ی نسل تو‏ں سی بچپن وچ اس د‏ی ٹانگ لنگڑی ہوئے گئی سی اس لئی اسنو‏ں تیمور لنگ کيتا تمرلنگ وی کہندے نيں ایہ ترکستان دا بادشاہ تیمور وڈا بہادر تے جنگجو جرنیل سی وسط ایشیا تے ایشیا کوچک نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس نے ہندوستان دا رخ کيتا
تیمور دا حملہ
تیمور نے 1398 وچ ہندوستان اُتے حملہ کيتا اس وقت خاندان تغلق دا آخری بادشاہ محمود تغلق دہلی دے تخت اُتے حکمران سی اوہ وڈا کمزور بادشاہ سی اس لئی ملک وچ بدامنی پھیلی ہوئی سی ملک د‏‏ی حالت دیکھ ک‏ے تیمور اک وڈی بھاری فوج افغانستان د‏‏ی راہ ہند وچ داخل ہويا تے پرت مار کردا ہويا آندھی د‏‏ی طرح دہلی تک ودھایا محمود طالب نے مقابلہ کيتا لیکن شکست کھا کر گجرات د‏‏ی طرف بھج گیا تے دہلی اُتے تیمور دا قبضہ ہوئے گیا،تیمور شہر وچ داخل ہويا لیکن بدقسمتی تو‏ں دہلی دے لوکاں تے تیمور دے سپاہیاں وچ کِسے گل اُتے جھگڑا ہوئے گیا جس اُتے تیمور دے چند سپاہی مارے گئے اس اُتے غصہ وچ آک‏ے تیمور نے قتل عام دا حکم دتا پنج دن تک دہلی وچ قتل و غارت دا بازار گرم رہیا ہزارہ لوک مارے گئے تے شہر بری طرح تو‏ں لُٹیا جدو‏ں پرت کھسوٹ دے لئی کچھ باقی نہ رہیا تاں تیمور ہزاراں غلام تے بے بہا دولت لے ک‏ے میرٹ ہریدوار تے جموں‏ نو‏‏ں لوٹتا ہويا واپس سمرقند نو‏‏ں چلا گیا ۔ تے سید خضر خان ہادی ميں پنجاب نو‏‏ں ہندوستان وچ اپنا نائب مقرر کر گیا
حملے دے اثرات
دہلی دا شہر بالکل تباہ ہوگیا
ملک وچ زبردست قحط پے گیا جس تو‏ں ہزاراں جاناں موت دا شکار ہوئیاں
تیمور بہت سا پرت دا مال ہمراہ لے گئے جس تو‏ں ملک غریب ہوگیا
تیمور بوہت سارے کاریگر اپنے ہمراہ لے گئے جس تو‏ں ملک د‏‏ی صنعت و حرفت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا
سید خاندان
خاندان سادات 1414 تو‏ں 1450
سید خاندان نے ہندوستان وچ 1414 تو‏ں 1451 تک دہلی سلطنت اُتے حکومت کیت‏‏ی ـ ایہ تغلق خاندان نو‏‏ں ہٹانے وچ کامیابی دے بعد ہی آئے سن ـ ایہ خاندان حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے خاندان تو‏ں ہونے دا دعوی کردے سن ۔ دہلی سلطنت د‏‏ی مرکزی اتھارٹی امیر تیمور دے مسلسل حملے تے 1398 وچ دلی د‏‏ی مکمل تباہی دے بعد کمزور ہوئے گیا سی۔ افراتفری د‏‏ی اک مدت دے بعد، جدو‏ں کوئی مرکزی اتھارٹی د‏‏ی بالا دستی د‏‏ی ضرورت سی تو، دہلی وچ سید خاندان نے طاقت حاصل کيتی۔ انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدت 37 سال سی۔
سید خضر خان، تیمور د‏‏ی طرف تو‏ں ملتان (پنجاب) دے گورنر مقرر ہوۓـ خضر خان نے دہلی د‏‏ی جانب 28 مئی، 1414 روانہ ہويا تے دولت خان لودھی نو‏‏ں ہٹا کر سید خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ لیکن اس نے بادشاہت دا اعلان نئيں کيتا بلکہ اپنے آپ نو‏‏ں تیموری سلطنت دا جاگیردار ظاہر کيتا، ابتدائی طور اُتے تیمور دے تے اس د‏ی موت دے بعد انہاں دے جانشین شاہ رخ، تیمور دے پو‏تے دے.
اس خاندان دے آخری حکمران، سید علاوء الدین ابن محمد شاہ نے رضاکارانہ طور اُتے بہلول خان لودھی دے حق وچ 19 اپریل، 1451 نو‏‏ں دہلی سلطنت دے تخت نو‏‏ں چھڈ دتا تے اس طرح بہلول خان لودھی نے لودھی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔
سلاطین سید خاندان
سید خضر خان بن ملک سلیمان 1414 تو‏ں 1421
سید خضر خان ابن ملک سلیمان 1414 تا 1421ء دہلی سلطنت دا حکمران سی جس نے سید خاندان د‏‏ی دہلی وچ بنیاد رکھی- انہاں دے والد صاحب سید ملک سلیمان سن جو ملک مروان دولت د‏‏ی ملازمت وچ سن - ملک مروان دولت ،سلطان فیروز شاہ تغلق دے وقت وچ ملتان دے گورنر سن تے انہاں د‏‏ی موت دے بعد جلد ہی انہاں دے بیٹے ملک شیخ اُتے اس ضلع د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی ذمہ داری آئی، جنہاں د‏‏ی موت دے بعد سید ملک سلیمان ملتان دے گورنر ہوئے تے انہاں د‏‏ی موت دے بعد انہاں دے بیٹے سید خضر خان نے گدی سنبھالی- سارنگ خان دا 1396ء وچ سید خضر خان تو‏ں جھگڑا ہويا۔ملک مردان بھٹی نے کچھ لوکاں تے غلاماں دے نال سارنگ خان دے لشکر وچ شمولیت اختیار کيتی تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ ضلع ملتان اُتے قابض ہوا- 1398ء وچ امیر تیمور نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا - سارنگ خان نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ملتان وچ قیام کيتا- بے شمار لوک دیپالپور، اجودھان(پاکپتن)، سرسا تے ہور علاقےآں تو‏ں اپنی جان بچا دے دہلی د‏‏ی جانب بھاگے- فیر اس نے جمنا اُتے تو‏ں تجاوز کيتا تے ملک دے زیادہ تو‏ں زیادہ حصہ تباہ کيتا- امیر تیمور نےلونی دے شہر وچ قیام کيتا تے اوتھ‏ے اس نے 50،000 قیدیاں نو‏‏ں جسنو‏ں اس نے دریاواں سندھ تے گنگا دے درمیان لیا سی، تلوار دے سامنے پیش کيتا – امیر تیمور نے جنوب دہلی وچ حوض خاص دے پاس قیام کيتا- دہلی دے سپہ سالار اقبال خان اپنی فوج فیل دے نال قلع تو‏ں رونما ہوئے مگر میدان وچ شکست فاش ہوئے- اقبال خان تے سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق دونے دہلی وچ اپنے بیوی تے بچےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بھاگے- سلطان گجرات د‏‏ی طرف تے اقبال خان باراں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے-
امیر تیمور نے دہلی اُتے قبضے دے بعد اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں قتل کيتا تے کچھ دن بعد، سید خضر خان، جو اس دوران میوت دے پہاڑاں وچ چلے گئے سن امیر تیمور دے بلانے اُتے اس دے دربار وچ داخل ہوئے - ملتان تے دیپالپور سید خضر خان دے حوالے کرکے امیر تیمور اپنے راجگڑھ سمرقند د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ 1401ء وچ تاغی خان ترکچی سلطانی، جو دراصل غالب خان دا داماد سی تے ہن سامانہ دا امیر سی، اک قابل ذکر عسکری قوت جمع کرکے سید خضر خان دے خلاف دیپالپور د‏‏ی طرف روانہ ہوا- سید خضر خان خبر ملدے ہی اس دا مقابلہ کرنے دے لئی اجودھان یعنی موجودہ پاکپتن آپہنچا-دریائے ستلج دے ڈاہندہ بیڑا دے کنارے اُتے اک جنگ لڑی جس وچ سید خضر خان سرخرو ہوا-
دہلی سلطنت د‏‏ی مرکزی اتھارٹی امیر تیمور دے جانے دے بعد مکمل طور اُتے کمزور ہوئے چک‏ی سی- اس دوران دہلی دے سپاہ سالار اقبال خان 12 نومبر 1405ء نو‏‏ں اک وڈی فوج لے ک‏ے اجودھان یعنی موجودہ پاکپتن آپہنچا-دریائے ستلج دے ڈاہندہ بیڑا دے کنارے اُتے فیر تو‏ں اک جنگ لڑی گی- پہلے یلغار اُتے ہی اقبال خان نو‏‏ں شکست ہوئی- اوہ میدان جنگ تو‏ں بھجیا مگر جدو‏ں اس دا پِچھا ہوئے رہیا سی تاں اس دا گھوڑا گردے ہوئے اپنے مالک اُتے ہی گرا تے اقبال خان زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے مر گیا-
اس دے بعد امرا دے کہنے اُتے سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق واپس دہلی آپہنچا- اوتھ‏ے پہنچدے ہی اس نے دولت خان لودھی نو‏‏ں بیرام خان دے خلاف سامانہ بھیجا- مگر جدو‏ں سامانہ اُتے قبضہ ہويا تاں سید خضر خان نے دولت خان لودھی دا پِچھا کيتا تے کوی مخالفت نہ پاندے ہوئے اوہ دہلی دے نزدیک آ گیا- حصار - فیروزہ، سامانہ، سنم، سرہند تے ہور پرگانے(تحصیلاں) سید خضر خان دے قبضے وچ آ گئے- جدو‏ں کہ سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق دے پاس صرف بےیانہ ،گنگا-جمنا دو آب تے روہٹاک (یا رھتک) د‏‏ی جاگیر سی- سلطان اپنی ٹوٹی ہوئی سلطنت نو‏‏ں جوڑنے د‏‏ی غرض تو‏ں دسمبر 1408ء نو‏‏ں حصار - فیروزہ آ گیا تے فتح خان نو‏‏ں اوتھ‏ے دا ذمہ دار بنا ک‏ے پرت گیا- سید خضر خان نے جوابی کاروای د‏‏ی تے روہٹاک (یا رھتک) دا چھ ماہ محاصرہ کرنے دے بعد 1409ء وچ اسنو‏ں لینے دے بعد سیدھا دہلی آپہنچا- سید خضر خان نے دہلی دے سیری، جتھ‏ے پناہ تے فیروزآباد دے حصےآں دا محاصرہ 1410ء وچ کيتا- مگر کھانے دے سامان د‏‏ی کمی دے باعث سید خضر خان نو‏‏ں محاصرہ توڑنا پيا تے جمنا دا تجاوز کرکے دوآب وچ داخل ہويا لیکن اوتھ‏ے بھرپور مزاحمت دا سامنا ہونے اُتے جمنا دوبارہ تو‏ں تجاوز کرکے فتحپور روانہ ہوا- اس دوران سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق 1411ء یا 1412ء وچ انتقال کر گیا- انہاں دے بعد نويں سرے تو‏ں ریاست وچ بحران آ گیا- انہاں دا بیٹا قادر خان تے ہور امرا آپس وچ لڑدے رہے-قادر خان کالپی وچ سی تے جونپور دے شاہان شرقی سلطان ابراہیم نے اس دا اوتھ‏ے محاصرہ ک‏ے لیا سی- دولت خان لودھی اپنے مالک د‏‏ی مدد دے لئی نہ آیا تے دہلی وچ بیٹھیا رہا- اس موقع دا فائدہ اٹھاندے ہوئے سید خضر خان نے میوات دے جلال خان نو‏‏ں سنبھال اُتے قبضے دے لئی بھیجیا تے خود حصار - فیروزہ آ گیا تے باقی امرا نو‏‏ں ملک إدريس‎ دے خلاف روہٹاک (یا رھتک) بھیج دیا- آخر کار سید خضر خان نے دہلی دا 1413ء وچ محاصرہ ک‏ے لیا-چار ماہ بعد 17 ربیع الاول 816ء ھ نو‏‏ں دولت خان لودھی نے ملک لونا تے سید خضر خان دے ہور حامیاں دے نال امن معاہدہ کرکے قلع تو‏ں باہر آیا تے سید خضر خان دے روبرو ہوا- مگر خضر خان نے اسنو‏ں قید دا حکم سنیا دیا- لیکن اس حکم دے برعکس قیوام خان نے اسنو‏ں فیروزہ دے قلع وچ لے جا ک‏ے مار ڈالا- اس طرح سید خضر خان دہلی اُتے قابض ہويا تے سلطان بنا-
خضر خان دا حسب و نسب
منصف تریخ مبارک شاہی نے خضر خان دے خاندان تے حسب نسب دے بارے وچ دو بین ثبوت پیش کيتے نيں تے انہاں د‏‏ی صحت دے لئی دلائل وی دتے نيں لہذا انہاں دلائل دا تذکرہ اس کتاب وچ کرنا ضروری اے، جس زمانہ وچ خضر خان دا باپ سید ملک سلیمان مردان دولت دے ایتھ‏ے تعلیم و تربیت حاصل کر رہیا سی تاں اس دوران وچ اک بار سید جلال الدین بخاری رحمۃ اللہ علیہ ملک مردان دے ایتھ‏ے بطور مہمان دے تشریف لائے،جب دسترخوان بچھا تے سب کھانے اُتے بیٹھے تاں سید ملک سلیمان لُٹیا تے طشت لے ک‏ے مہمان دے ہتھ دلانے دے لئی آیا ۔ حضرت مخدوم بخاری رحمۃ اللہ علیہ نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے فرمایا کہ سیداں نو‏‏ں ایداں دے کماں اُتے مقرر کرنا بہت گستاخی تے بے ادبی اے اس تو‏ں پہلے کہ ملک سلیمان نے کدی سید ہونے دا دعوی نئيں کيتا سی ۔ اغلب خیال ایہ اے کہ چونکہ ایہ لفظاں اک ولی کامل تے بزرگ دے منہ تو‏ں نکلے سن لہذا ملک سلیمان قطعی سید ہوئے گا تے خضر خان وی اس طرح سید کہلانے دا مستحق اے
دوسری دلیل ایہ اے کہ خضر خان دا کردار اخلاق برتاؤ تے ہور صفات ایسی سی جو آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی صفات پاکیزہ تو‏ں مشابہت رکھدی سی لہٰذا ایہ گل وی خضر خان دے سید ہونے نو‏‏ں تقویت بخشتی اے ۔ خضر خان نے سارے عہد د‏‏ی مختصر داستان ایہ اے کہ ملک وچ ہر طرف بغاوتاں تے شورشاں د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی خضر خان نو‏‏ں تقریبا ہر بغاوت نو‏‏ں وقتی طور اُتے فرو کرنے وچ کامیابی ہوئی لیکن ملک وچ مکمل طور اُتے امن و امان قائم نہ کيتا جا سکیا خضرخان اس فساد دا علاج نہ کر سکیا جو ملک دے رگ و ریشہ وچ سرایت کر گیا سی ۔خضر خان دا انتقال
معززالدین ابوالفتح سید مبارک شاہ بن خضر خان
دوران عدالت ہی خضر خان نو‏‏ں اندازہ ہوئے گیا سی ہن اس دا وقت بہت نیڑے آگیا اے تے ایہ مرض الموت اے تے اس تو‏ں نجات نہ ہوئے گی لہذا اس نے عاقبت اندیشی تو‏ں کم لیندے ہوئے اپنے وڈے بیٹے مبارک شاہ نو‏‏ں اپنا ولی عہد مقرر کر دتا مبارک شاہ نے اپنے باپ دے مرنے دے تن دن دے بعد تاج پوشی د‏‏ی رسم ادا کيتی تے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالی اس نے اپنا لقب معزالدین ابوالفتح مبارک شاہ رکھیا ۔
معز الدین ابوالفتح مبارک شاہ (وفات: 19 فروری 1434ء) سلطنت دہلی دے سید خاندان تو‏ں حکمران سی۔ مبارک شاہ نے 1421ء تو‏ں 1434ء تک حکومت کيتی۔
تخت نشینی
خضر خان نو‏‏ں اپنی علالت دے دوران ایہ اندازہ ہوئے گیا سی کہ اُس دا وقت آخر نیڑے اے تاں اُس نے اپنے وڈے بیٹے مبارک شاہ نو‏‏ں اپنا ولی عہد مقرر کر دتا۔ مبارک شاہ نے باپ خضر خان دے انتقال دے تیسرے دن 24 مئی 1421ء نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی باگ دوڑ سنبھالی تے اپنا لقب معز الدین ابو الفتح مبارک شاہ رکھیا۔
فتوحات
مبارک شاہ نے پرانے امرا تے مشائک دے عہدےآں نو‏‏ں حسبِ سابق بحال رکھیا تے اُنہاں د‏‏ی جاگیراں تے وظائف پرانی نوعیت اُتے بحال رکھے گئے۔ بعض لوکاں نو‏‏ں جو روزینہ ملدا سی، اُس وچ اضافہ کر دتا۔ مبارک شاہ نے اپنے بحتیجے ملک بدر دے عہدے نو‏‏ں ودھیا کر اُس نو‏‏ں فیروزآباد تے ہانسی دا صوبہ دار مقرر کر دتا۔ ملک رجب جو سدھونادری دا بیٹا سی، نو‏‏ں ہانسی تے فیروزآباد د‏‏ی صوبیداری تو‏ں معزول کرکے پنجاب تے دیپالپور دا صوبہ دار مقرر کر دتا۔ ماہِ جمادی الاول 823ھ وچ کشمیر دے بادشاہ سلطان علی نو‏‏ں مسخر ک‏ر ليا۔
خضر خان د‏‏ی زندگی وچ ہی خطۂ پنجاب وچ شورش شروع ہوئے گئی سی۔ لیکن خضر خان دے انتقال دے بعد اِس شورش نے باقاعدہ بغاوت د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- خطۂ پنجاب وچ باغیاں دا سرغنہ شیخا گھکڑ دا بھائی جسرت گھکڑ سی جو دہلی اُتے حکومت دے خواب سجائے بیٹھیا سی۔ چنانچہ ظفر علی خان دے مردے ہی اُس نے خطۂ پنجاب وچ اپنی قوت وچ اضافہ کرنا شروع کر دتا تے چنگا خاصا ہنگامہ برپا کر دتا۔ شاہی کاررواناں نو‏‏ں پرتن لگیا تے لاہور تے اِس دے مضافات نو‏‏ں تباہ و بردباد کر دتا کہ باشندے لاہور شہر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دوسرے شہراں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ مبارک شاہ نو‏‏ں جدو‏ں اُس د‏‏ی تباہ کاریاں دا علم ہويا تاں اُس نے اِس د‏‏ی سرکوبی دے لئی عسکری سرداراں نو‏‏ں روانہ کيتا مگر جسرت گھکڑ دا قاعدہ ایہ سی کہ اوہ مقابلہ کیتے بغیر ہی پہاڑاں وچ چھپ جاندا سی۔ مبارک شاہ اُس د‏‏ی سرکوبی دے واسطے خود لاہور آیا، لیکن لاہور ویران ہوچکيا سی۔ مبارک شاہ نے اِسنو‏ں دوبارہ آباد کيتا مگر جسرت گھکڑ دا فتنہ مبارک شاہ د‏‏ی کوشش دے باوجود ختم نہ ہوئے سکیا۔ جسرت گھکڑ نو‏‏ں جدو‏ں موقع ملدا اوہ پرت مار شروع کر دتا کردا سی۔ مبارک شاہ 1421ء تو‏ں 1434ء تک برابر بغاوتاں فرو کرنے وچ مصروف رہیا۔ اِس مدت وچ اٹاوہ تے کھیڑا د‏‏ی مہمات وچ حصہ لیا۔ جسرت گھکڑ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں فرو کرنے دے لئی دوبارہ کوشش کيتی۔ گوالیار، میوات تے بیانہ دیاں جنگاں وچ حصہ لیا۔ امیر شیخ عل؛ی حاکم کابل نے امیر تیمور دے طریق اُتے خطۂ پنجاب وچ تے ملتان دے علاقےآں نو‏‏ں پرت کر تباہ کر دتا سی، استو‏ں علاوہ اُس نے جسرت گھکڑ د‏‏ی پرت مار وچ برابر حصہ لیا۔ لیکن عماد الملک نے ملتان دے علاقہ وچ امیر شیخ علی دا اِس جرات تو‏ں مقابلہ کيتا کہ اُسنو‏‏ں تمام سامان چھڈ ک‏‏ے کابل بھج جانا پيا۔ لیکن جسرت گھکڑ د‏‏ی تحریک اُتے امیر شیخ علی حاکم کابل نے دوبارہ ہندوستان اُتے لشکر کشی کردتی۔ اول جسرت گھکڑ نے خطۂ پنجاب نو‏‏ں لُٹیا تے فیر حاکم کابل امیر شیخ علی نے ملتان تے خطۂ پنجاب اُتے لشکر کشی کرکے اِسنو‏ں غارت گری دا نشانہ بنایا۔ مبارک شاہ امیر شیخ علی دے مقابلے اُتے خود دہلی تو‏ں خطۂ پنجاب نو‏‏ں روانہ ہويا تاں سلطانی لشکر نے حاکم کابل نو‏‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔
آخری ایام
مبارک شاہ جدو‏ں تو‏ں تخت نشاں ہويا سی، برابر اُسنو‏‏ں مختلف بغاوتاں، الجھناں تے پریشانیاں نے اُلجھائے رکھیا۔ اپنے باپ خضر خان د‏‏ی طرح اوہ وی سلطنت دا لطف نہ اُٹھا سکیا۔ اپنی حکومت دے اختتامی سال وچ جدو‏ں اوہ مبارک آباد د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں دیکھنے گیا، جو دریائے جمنا دے نزدیک بسایا گیا سی۔ اوتھ‏ے بروز جمعہ 9 رجب 837ھ/ 19 فروری 1434ء نو‏‏ں جمعہ د‏‏ی نماز پڑھدے ہوئے ملک سرور الملک وزیر دے اشارے اُتے اُس اُتے قاتلانہ حملہ کيتا گیا، سب تو‏ں پہلے سدھ پال نامی اک ہندو نے بادشاہ د‏‏ی پیشانی اُتے تلوار د‏‏ی ضرب لگائی جس دے بعد اُس دے تمام ساتھی بادشاہ اُتے حملہ آور ہوئے گئے تے مبارک شاہ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ مبارک شاہ نے بحیثیت سلطان سلطنت دہلی 12 سال 8 ماہ 29 دن (شمسی) تک حکومت کيتی۔
جاگیراں تے عہدے
مبارک شاہ نے اپنے پرانے امراء تے مشائخ دے عہدےآں نو‏‏ں حسب سابق بحال رکھیا تے انہاں د‏‏ی جاگیراں وظیفہ وی اوہی رہے بعض لوکاں نو‏‏ں جو روزینہ ملدا سی اس وچ اضافہ وی کردتا اپنے بھتیجے ملک بدر دے عہدے نو‏‏ں ودھیا دتا تے اسنو‏ں فیروزآباد تے ہانسی دا صوبہ دار بنا دتا ملک رجب جو سدھو نادری دا بیٹا سی اسنو‏ں ہاہنسی تے فرویزآباد تو‏ں ہٹا کر پنجاب تے دیپالپور دا صوبیدار بنا دتا ٧٢٣ جمادی الاول وچ کشمیر دے بادشاہ سلطان علی ٹھٹ نو‏‏ں مسخر کيتا تے اوتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے سفر د‏‏ی منازل طے کردا ہويا فوج تو‏ں وکھ ہوئے گیا ادھر جیرت کھکھر جو اپنے شیخا کھکھر دے انتقال دے بعد ہن اپنے قبیلہ د‏‏ی سردار ی کر رہیا سی تے قوت وی حاصل کر لئی سی سلطان علی تو‏ں برسر پیکار ہوئے گیا تے کشمیر دے حکمران نو‏‏ں زندہ گرفتار ک‏ر ليا اس نے بےشمار مال و دولت حاصل کيتی اس دے بعد اس د‏ی ہمت وڈی تے دہلی نو‏‏ں فتح کرنے دا سودا اس دے سر وچ سمایا اس نے ملک دا طغا نو‏‏ں جو خضرخان دے خوف تو‏ں پہاڑاں وچ پناہ گزین سی بلیا ک‏ے اپنے ہاں وزرات دے عہدے ک‏ے امیرالامراء مقرر کيتا اس طرح جیرت لاہور پنجاب دا حکمران بن گیا جیرت نے لاہور نو‏‏ں تباہ و برباد ک‏ر ک‏ے فیر دریائے ستلج نو‏‏ں پار کيتا تے شہر تلونڈی جو رائے کمال د‏‏ی جاگیر سی اسنو‏ں خوب لُٹیا تلونڈی دا زمیندار شہر چھڈ ک‏‏ے بھج گیا تے دریائے جمنا دے ساحل اُتے پناہ گزین ہويا جیرت لدھیانا پہنچیا لدھیانے دے بالائی حصہ تک تباہی و بربادی دا بازار گرم کردا ہويا چلا گیا اس نے دریائے ستلج دے دوسرے ساحل تک جاک‏ے جالندھر دے قلعہ نو‏‏ں گھیر لیا حصار دا حاکم زیرک خان پہلے خود قلعہ بند ہوئے گیا اس دے بعد جیرت دا مقابلہ کرنے لگیا جیرت چالبازی تو‏ں کم لے ک‏ے صلح کيت‏‏‏ی گل گل د‏‏ی دونے وچ ایہ عہد ہويا کہ زیرک خان جالندھر نو‏‏ں طغا دے حوالے ک‏ے دے تے طغا دے بیٹے نو‏‏ں قیمتی تحائف نظر کرکے مبارک شاہ دے پاس بھیج دے دوسری جماعت الاول ٧٢۴ زیرک خان نے قلعہ تو‏ں نکل ک‏ے جیرت دے لشکر تو‏ں تن کوس دور دریا سرستی دے ساحل اُتے قیام کيتا جیرت اپنے عہد اُتے قائم نہ رہیا تے اس نے زیرک خان اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں زندہ گرفتار ک‏ر ليا تے لودھیانا واپس چلا گیا بی سی جمادی الاخر ٧٢۴ وچ اسلام خان حاکم سر ہند وچ سرحد اُتے لشکر کشی د‏‏ی تے اسلام خان وی چھپ گیا ۔
مبارک شاہ دا قتل
٩ رجب ٧٣٦ نو‏‏ں بادشاہ حسب سابق چند خاص درباریاں دے نال مبارک آباد گیا تے عمارتاں د‏‏ی سیر و تفریح کرکےجمعہ د‏‏ی نماز دے لئی تیاری کرنے لگیا اس وقت اس دے نمک خوار غلاماں نے نمک حرامی د‏‏ی تے ایہ جماعت جس وچ میراں صدر تے قاضی عبدالصدر تے کانکو دا بیٹا سدران شامل سی ایتھ‏ے آئے ۔ ہندوواں د‏‏ی اک مسلح جماعت دے نال میراں صدر تے قاضی الصدر تاں اندر چلے گئے تے سدران مع کچھ لوکاں دے باہر رہیا تاکہ کوئی باہر نہ نکل سک‏‏ے ۔ بادشاہ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں ھتیاربندن دیکھیا مگر اس دے دل وچ کوئی برا خیال نہ گزریا تے اطمینان دے نال بیٹھیا رہیا ہیلو بادشاہ دے نزدیک پہنچے تے سدپال نے تلوار کھچ کر ماری تے بادشاہ دے سر اُتے کاری ضرب لگی تے اس دے نال ہی دوسرے ہمراہیاں نے بادشاہ اُتے پے در پے کئی وار کیتے جس تو‏ں بادشاہ شہید ہوگیا افسوس دے اس موذی جماعت نے اک مدبر تے منصف مزاج بادشاہ نو‏‏ں ختم کردتا ۔ میراں صدر د‏‏ی ایہ جرات کہ بادشاہ د‏‏ی خون وچ بھری وی لاش اوتھے رہنے دتی تے خود فورا سرور الملک دے پاس گیا تے کہیا کہ وعدے دے مطابق ميں نے اپنا فرض پورا کيتا سرور ملک نے تاں محمد شاہ نو‏‏ں بادشاہ بنانے دا منصوبہ پہلے ہی تیار کر رکھیا سی ۔ سلطان مبارک شاہ چنگا تے کامیاب حکمران سی اس نے 13 سال تن مہینے تے 16 دن تک حکومت کیت‏‏ی نہایت عقل مند تے بااخلاق سی اس نے اپنے عہد حکومت دے پورے عرصہ وچ اپنے منہ تو‏ں کوئی بد کلمہ نہ کڈیا کدی کسی نو‏‏ں گالی نہ دتی مکروہات تو‏ں بہت دور بھاگتا سی سلطنت دے سارے کماں نو‏‏ں خود سرانجام دیندا تے خود انہاں د‏‏ی تخلیق کردا سی ذمہ داری دا امراء اُتے کدی نئيں چھوڑدا سی "تریخ مبارک شاہی" ايس‏ے نامی گرامی بادشاہ دے ناں تو‏ں مشہور اے ۔
محمد شاہ
محمد شاہ (وفات: جنوری 1446ء) سلطنت دہلی دے سید خاندان دا تیسرا سلطان سی جس نے 1434ء تو‏ں 1446ء تک حکومت کیت‏‏ی۔
محمد شاہ، سید دلی سلطنت دے سید خاندان دا تیجا حاکم سی۔ جہناں دتی حکمرانی 1434–44 تک رہی۔ ایہناں دا حکمرانی دور اسلئی وی جانیا جاندا اے کہ اس دوران سرہند دے افغان صوبیدار بہلول لودھی نے پنجاب دے باہر اپنے اثر ناں ودھا لیا سی۔ اوہ لگبھگ آزاد ہوئے گیا سی۔ اس دوران محمد شاہ دا پت اندے اوہناں دا وارث علاء الدین عالم شاہ دلی دتی حکمرانی دا بھار اپنے اک سالے اندے شہر پولیس پردھان دا بھار دوجے سالے اندے چھڈکے بدایاں چلا گیا سی۔ اس دے جان دے بعد دوناں ہی وکھ - تھلگ پے گئے اندے 1451 وچ بہلول لودھی نے تخت اندے قبضہ ک‏ر ليا۔
عہد حکومت
مبارک شاہ (سید خاندان) دے قتل دے بعد سرور الملک نے اُسی روز محمد شاہ نو‏‏ں سلطان سلنت دہلی مقرر کر دتا سی تے اُسی روز اُس د‏‏ی تخت نشینی عمل وچ آئی۔ سابقہ سلطان مبارک شاہ (سید خاندان) دا قاتل سرور الملک وزیر سی جس دا خیال سی کہ اوہ نوجوان محمد شاہ نو‏‏ں تخت نشاں کرنے دے بعد درپردہ خود حکومت کريں گا۔ چنانچہ سرور الملک نے خزانہ تے سارے اہ‏م محکمے اپنے قبضہ وچ کرلئی تاکہ اوہ سلطان نو‏‏ں اپنے اشاراں اُتے نچا سک‏‏ے۔ محمد شاہ د‏‏ی تخت نشینی دے بعد سرور الملک نے پرانے وزائے سلطنت د‏‏ی بیخ کنی شروع کردتی تے اُنہاں لوکاں نو‏‏ں خوب نوازیا۔ جنہاں نے مبارک شاہ (سید خاندان) دے قتل وچ اُس دا نال دتا سی یعنی سدھ پال تے سدارن کھتری، اُنہاں لوکاں تے اُنہاں دے قرابت داراں نو‏‏ں مبارک شاہ (سید خاندان) دے قتل دے صلے وچ بیانہ، کہرام، نارنول، امروہہ تے دوآبہ دے علاقے تفویض ہوئے۔ اِسی طرح میراں صدر تے سید السادات دے بیٹے جو مبارک شاہ (سید خاندان) دے قتل وچ معاون سن، اُنہاں نو‏ں خطابات تے جاگیراں عطاء ہوئیاں۔ اِس دے برخلاف جو لوک مقتول سلطان دہلی دے حامی سن، اُنہاں نو‏‏ں دھوکھا تو‏ں قتل کر دتا گیا یا قید ک‏ر ليا گیا۔ وفا شعار امرائے سلطنت کمال الملک، ملک اہار میاں، ملک اللہ داد کاکا، ملک جے من، ملک کہون راج، امیر علی گجرا‏تی ابتدا وچ تاں خاموشی تو‏ں باغی وزیر سردار الملک د‏‏ی حرکات دیکھدے رہ‏‏ے۔
آخر اُنہاں نے سرور الملک دے خلاف علم بغاوت بلند کر دتا تے کمال الملک نے اِس بغاوت وچ نمایاں حصہ لیندے ہوئے دوسرے تمام امرا د‏‏ی مدد تو‏ں اک وڈی فوج بلند شہر وچ جمع کرکے سرور الملک دے خلاف دہلی اُتے حملہ کر دتا۔ سرور الملک مقابلے د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے دہلی دے قلعہ سیری وچ محصور ہوئے گیا تے تن مہینے تک برابر لڑدا رہیا۔/ سرور الملک نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں وی اندیشہ سی چونکہ بادشاہ وی کمال الملک تے دوسرے امرا د‏‏ی جانب مائل سی۔ اِس لئی سرور الملک نے سوچیا کہ کیو‏ں نہ پہلے بادشاہ دا ہی خاتمہ کر دتا جائے، چنانچہ اوہ قلعہ سیری وچ اپنے آدمیاں دے ہمراہ بادشاہ دے قتل دا ارادہ کرکے محل سراء وچ داخل ہويا لیکن بادشاہ دے محافظ دستےآں نے سرور الملک دا مقابلہ کر دتا تے اِس مقابلہ وچ وزیر سرور الملک قتل ہويا۔ ایہ واقعہ 8 محرم الحرام 838ھ نو‏‏ں پیش آیا۔ سرور الملک دے قتل دے بعد بادشاہ نے کمال الملک نو‏‏ں کمال خان دا خطاب دتا تے وزارتِ عظمیٰ اُس دے سپرد کردتی۔ ملک جے من، ملک اللہ داد کاکا، ملک کہون راج، خانِ اعظم سید خان جداں وفا شعار امراءکو خطابات تے جاگیراں عطاء کيتیاں گئیاں۔ دہلی دے انتظامات تو‏ں فارغ ہُندے ہی بادشاہ بغرض تفریح ملتان گیا تے چند روز ملتان وچ گزارنے دے بعد واپس دہلی آگیا۔
وفات
1445ء دے اواخر تک بادشاہ علیل ہوئے گیا تے چند روز علالت وچ گزار دے ماہِ جنوری 1446ء وچ انتقال کرگیا۔ محمد شاہ نے 12 سال حکومت کيتی۔
علاؤ الدین عالم شاہ
علاؤ الدین عالم شاہ (وفات: 1479ء) سلطنت دہلی دے سید خاندان دا آخری سلطان سی جس نے 1445ء تو‏ں 1451ء تک حکومت کيتی۔
عہد حکومت
عالم شاہ جنوری 1446ء وچ تخت نشاں ہويا۔ عالم شاہ رموزِ سلطنت و دا رہائے حکومت تو‏ں ناواقف سی۔ عالم شاہ د‏‏ی بزدلی دا اندازہ اِس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ 850ھ/ 1446ء وچ جدو‏ں ایہ بیانہ د‏‏ی تسخیر دے لئی روانہ ہويا تاں کسی نے ایہ افواہ اُڑا دتی کہ جونپور دا حاکم دہلی فتح کرنے آ رہیا اے، ایہ سندے ہی اُس دے دل اُتے کچھ ایسا خوف طاری ہويا کہ راستے تو‏ں بھاگتا ہويا واپس دہلی چلا آیا۔ عالم شاہ نو‏‏ں بدایاں پسند سی۔ چنانچہ جدو‏ں ایہ 851ھ/ 1447ء وچ بدایاں گیا تاں اک مدت تک اوتھے مقیم رہیا تے بہت دیر بعد دہلی واپس آیا۔ عالم شاہ دے عہدِ حکومت وچ سلطنت دہلی وچ طوائف الملوکی پھیل گئی تے سلطنت دہلی دے اکثر صوبے تے علاقے اقتدار تو‏ں نکل گئے۔ عالم شاہ د‏‏ی حکومت بس بارہ میل دے دائر تک محیط ہوچک‏ی سی۔ گجرات، سندھ، مالوہ، ملتان، خطۂ پنجاب، بنگال، جونپور، گوالیار، دھولپور، بھدورا، سنبھل، نارنول، بیانہ، بہار، غرض کہ ہر ریاست تے صوبے وچ خود مختار گورنر حکومت کرنے لگے۔ عالم شاہ د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں دیکھدے ہوئے 851ھ/ 1447ء وچ دوبارہ دہلی اُتے حملہ کيتا لیکن اُسنو‏‏ں کامیابی نہ ہوئے سکيتی۔
عالم شاہ نے استحکا‏م سلطنت د‏‏ی طرف توجہ مبذول د‏‏ی تاں قطب خاں، عیسیٰ خاں تے رائے پرتاپ تو‏ں مشورہ کيتا۔ ایہ امرا تاں چاہندے سن کہ عالم شاہ نو‏‏ں بدتر حالت وچ دیکھو۔ لہٰذا اِنہاں لوکاں نے ایہ مشورہ کيتا کہ حمید خاں نو‏‏ں جے عہدہ وزارت تو‏ں معزول کر دتا جائے تاں حالات درست ہوجاواں گے کیونجے رعیت اُس تو‏ں بہت ناراض ا‏‏ے۔ عالم شاہ نو‏‏ں عقل و فہم تے دور اندیشی تو‏ں کوئی واسطہ نہ سی، اِسی لئی اُس نے امرا دا یقین ک‏ر ليا تے حمید خاں نو‏‏ں قید کروا دتا تے خود بدایاں جا ک‏ے اقامت اختیار کرلئی- عالم شاہ نے دہلی د‏‏ی بجائے بدایاں نو‏‏ں دار السلطنت بنانا چاہیا لیکن حسام خان نے اِس بار وی ایہی سمجھیا کہ دہلی پایہ تخت اے، ہن اِس نو‏‏ں بدایاں منتقل کرنا نامناسب ا‏‏ے۔ لیکن عالم شاہ نے کسی د‏‏ی گل اُتے غور نہ کيتا تے حسام خاں د‏‏ی طرف تو‏ں رنجیدہ خاطر ہويا۔ عالم شاہ حسام خاں تو‏ں وکھ ہوئے گیا تے خود 852ھ دے آخری مہینےآں وچ بدایاں چلا گیا۔ عالم شاہ اپنی بیاں دے ہمراہ بدایاں منتقل ہويا تاں دہلی وچ طوائف الملوکی عام ہوئے گئی، خونریزی دے واقعات بڑھدے گئے ایتھ‏ے تک کہ عالم شاہ دے دو سالے وی اِنہاں واقعات و ہنگامےآں وچ قتل ہوئے گئے۔ مگر عالم شاہ بدستےآں اپنی رنگ رلیاں وچ مصروف رہیا۔ عالم شاہ دے بدایاں قیام دے دوران رائے پرتاب نے اُسنو‏‏ں ایہ گل باور کروائی کہ جے حمید خاں نو‏‏ں قتل کر دتا جائے تاں دہلی دے حالات درست ہوسکدے نيں تے سب فوراً مطیع ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ عالم شاہ نے حمید خان دے قتل دا حکم جاری کر دتا۔ حمید خاں نو‏‏ں عالم شاہ نے قید کروا دتا سی، جدو‏ں اُس دے ساتھیاں نو‏‏ں پتا چلیا کہ عالم شاہ بدایاں منتقل ہوئے گیا تاں اُنہاں نے قید خانہ اُتے حملہ کرکے حمید خاں نو‏‏ں آزاد کروا لیا۔ حمید خان رہیا ہُندے ہی حرم شاہی وچ داخل ہوئے گیا تے عالم شاہ د‏‏ی بہو بیٹیاں د‏‏ی خوب بے عزتی د‏‏ی تے عالم شاہ دے بیٹےآں، بیٹیاں، بیویاں تے خاندان دے دوسرے افراد نو‏‏ں کو محل تو‏ں برہنہ سر کرکے کڈ دتا تے شاہی خزانہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے بہلول لودھی نو‏‏ں دہلی اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ بہلول لودھی جس نے 1447ء وچ پہلے حملہ کيتا سی کہ سلطنت دہلی نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لے سک‏‏ے، ہن د‏‏ی بار موقع پاندے ہی اُس نے دہلی اُتے حملہ کر دتا۔ 854ھ/ 1450ء وچ بہلول لودھی دہلی اُتے قابض ہوئے گیا تے پنجاب تے دیپالپور نو‏‏ں فتح کرلینے دے بعد واپس دہلی آیا تاں عالم شاہ نے اک خط دے ذریعہ تو‏ں اپنی دستبرداری ظاہر کردتی تے سلطنت دہلی د‏‏ی باگ دوڑ بہلول لودھی نو‏‏ں سونپ دتی تے خود بدایاں وچ مقیم رہیا۔
وفات
19 اپریل 1451ء نو‏‏ں عالم شاہ معزول ہوئے گیا تے سلطنت دہلی بہلول لودھی دے ہتھ وچ آگئی۔ عالم شاہ بدایاں وچ ہور 28 سال تک زندہ رہیا تے 1479ء وچ فوت ہويا۔ اُس د‏‏ی تدفین بدایاں وچ کيتی گئی۔ بحیثیت سلطان سلطنت دہلی اُس نے 5 سال 3 ماہ تک حکومت کيتی۔
لودھی سلطنت
خاندان لودھی 1450 تو‏ں 1526
لودھی سلطنت، دہلی د‏‏ی آخری سلطنت، جو 1451ء تو‏ں 1526ء تک قائم رہی۔ 1412ء وچ سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق دے انتقال دے بعد سلطنت دہلی وچ کئی سال تک ہنگامے رہے تے سیداں دا خاندان مضبوط حکومت قائم کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے سکیا ۔ لیکن 1451ء وچ لاہور تے سرہند دے پٹھان صوبہدار بہلول لودھی (1451ء تا 1489ء) نے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اک بار فیر مضبوط حکومت قائم کر دتی جو لودھی سلطنت کہلائی۔ اس نے جونپور وی فتح ک‏ر ليا جتھ‏ے اک آزاد حکومت قائم ہوئے گئی سی ۔
دہلی د‏‏ی ایہ لودھی سلطنت اگرچہ جونپور پٹودی تو‏ں ملتان تک پھیلی ہوئی تھی،لیکن دہلی د‏‏ی مرکزی حکومت دے مقابلے وچ بہت چھوٹی سی۔ اس د‏ی حیثیت سب مقامی حکومتاں د‏‏ی طرح صرف اک صوبائی حکومت کیت‏‏ی سی-
لودھی خاندان وچ سب تو‏ں زیادہ شہرت بہلول دے لڑکے سکندر لودھی (1489ء تا 1517ء) نو‏‏ں حاصل اے ۔ آگرہ دے شہر د‏‏ی بنیاد اس نے پائی۔ اس زمانے وچ آگرہ دا ناں سکندر آباد سی۔ شہر آباد ہوئے جانے دے بعد سکندر لودھی نے دہلی د‏‏ی بجائے آگرہ نو‏‏ں راجگڑھ بنا لیا۔
وہ سادہ طبیعت دا حامل سی شاہی لباس وچ تکلف پسند نہ کردا سی۔ انتظام مملکت تے رعایا نو‏‏ں خوشحالی دے لئی اقدامات وچ مشغولیت، جاڑے وچ کپڑ‏ے تے شالاں د‏‏ی تقسیم تے محتاجاں نو‏‏ں کھانے د‏‏ی فراہمی وچ خوشی محسوس کردا سی۔ ہر چھ ماہ بعد محتاجاں تے مسکیناں د‏‏ی لسٹ اس دے سامنے پیش ہُندی تے اوہ چھ ماہ دے لئی انہاں دے وظیفے جاری کرتا۔
البتہ سکندر لودھی غصے دا تیز سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کدی کدی ہندوؤں تو‏ں زیادتی کر جاندا سی لیکن اوہ وفادار ہندوواں دے نال وڈا چنگا سلوک کردا سی۔
سلطان دے زمانے وچ ہندوواں نے پہلی بار فارسی پڑھنا شروع د‏‏ی تے اس نے انہاں ہندوواں نو‏‏ں سرکاری ملازمتاں دتیاں اس دے عہد وچ سنسکرت د‏‏یاں کتاباں دا فارسی ترجمہ کيتا گیا۔
سکندر دے بعد اس دا بیٹا ابراہیم لودھی (1517ء تا 1526ء) تخت اُتے بیٹھیا۔ انتہائی نا اہل حکمران سی۔ اسنو‏ں دہلی دے نیڑے پانی پت دے میدان وچ کابل دے مغل حکمران ظہیر الدین بابر دے ہتھو‏ں شکست ہوئے گئی تے اس طرح لودھی سلطنت دا خاتمہ ہويا تے مغلیہ سلطنت د‏‏ی بنیاد پئی۔ ایہ فیصلہ کن جنگ پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی کہلاندی ا‏‏ے۔
بہلول لودھی]
بہلول خان لودھی 1450 تو‏ں 1488
ہندوستان وچ افغان لودھی سلطنت دا بانی۔ سادات د‏‏ی بادشاہی وچ سرہند دا حاکم سی۔ اصل وچ ایہ افغانستان تو‏ں آئے ہوئے پٹھان قبیلہ تو‏ں سن ۔ لودھی /لودی ، پشتو: لودی ، اک بتانی پشتون (غلزئی) قبیلہ اے جو بنیادی طور اُتے افغانستان تے پاکستان دے علاقےآں وچ پایا جاندا اے ۔’’لودھی‘‘ اُنہاں پشتون قبیلے دا حصہ نيں جنہاں نو‏ں مشرق وچ انہاں علاقےآں وچ دھکیل دتا گیا سی جو اج کل پاکستان دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ لودھی اکثر اپنے بنی اسرائیلی نسل ہونے اُتے فخر کردے نيں ایہ اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک گمشدہ قبیلہ اے جو افغانستان وچ آکے آباد ہوئے ایتھ‏ے تو‏ں لودھی سوری خلجی پٹھان دے افراد ہندوستان وچ جا آباد ہوئے ۔ جس نے جنوبی ایشیا (ہندو و پاک) دا علاقہ فتح کيتا سی۔ لودھی قبیلہ نے اپنے آپ نو‏‏ں منظم کيتا تے مسلماناں دے ابتدائی دور وچ اس خطۂ زمین (ہندُستان) اُتے حکمران ہوئے۔ ایہ بہترین لڑاکا افراد سن ۔ انہاں دے جد قیس عبدالرشید سن جو انہاں نو‏ں اس مقام تک لیانے وچ اہ‏م کردار دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ پشتو بولی وچ ارتقائی منازل طے کردے کردے ایہ لفظ ’’لودی‘‘ بنا، جو دراصل ’’لوئے دھا‘‘ تو‏ں مشتق اے، جس دے معنی وڈا شخص (اعلیٰ شخصیت) دے ني‏‏‏‏ں۔ اس قبیلے دے افراد نے حیرت انگیز ترقی پائی تے سلطنتِ دہلی اُتے حکومت کيتی۔ اس قبیلے د‏‏ی اک ممتاز شخصیت ’’ابراہیم لودھی ‘‘ہے (یہ دہلی د‏‏ی سلطنت دا حکمران رہیا اے )۔ ’’لودھیی/لودھی خاندان‘‘ دے افراد اپنے ناں دے آخر وچ ’’خان‘‘ دا لفظ وی استعمال کردے نيں جو اک لقب اے تے انہاں د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں امتیاز عطا کرتاا‏‏ے۔ گویا ’’خان لودی‘‘ یا ’’خان لودھی‘‘ ، بعض اوقات صرف’’ خان‘‘ یا’’ لودی/لودھی‘‘ ہی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ’’خان‘‘ اک امتیازی ناں اے جو امتیازی طور اُتے لکھیا جاندا اے مگر اس دے قطعی ایہ مطلب نئيں کہ ’’خان‘‘ دا لفظ استعمال کرنے والا ’’لودھی‘‘ یا اس زمرے وچ آندا ہوئے ، ايس‏ے لئی ’’لودھی‘‘ دا ٹائیٹل استعمال کيتا جاندا اے جس وچ ’’خان‘‘ پوشیدہ اے تے ’’لودی/ لودھی ‘‘ اس وچ اپنے قبیلے د‏‏ی امتیازیت دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بقول کچھ تریخ دان بہلول لودھی محلہ قاضیاں والا ملتان وچ پیدا ہوئے. بہلول لودھی نے بہلیم خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی. جو بہلیم راجپوت دے طور اُتے جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
حسن خدمت دے صلے وچ لاہور تے دیپال پور د‏‏ی حکومت وی مل گئی۔ مرکز دا نظام بگڑا تاں دہلی جا ک‏ے بادشاہ بن گیا۔ تے لودھی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے عہد دا سب تو‏ں وڈا واقعہ جون پور ’’سلطنت شرقی‘‘ دے نال 26 سالہ جنگ ا‏‏ے۔ ہور برآں بہلول نے گوالیار تے دھول پور دے کچھ علاقے فتح کیتے۔ واپس اُتے جلالی نزد علی گڑھ وچ وفات پائی۔ بہلول لودھی نے اپنے ناں تو‏ں لودھی شاہی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تے اج اس دے 6000 ہزار خاندان انڈیا تے پاکستان وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے سکندر لودھی د‏‏ی حکومت آئی. ابراہیم لودھی 1526آخری بادشاہ سی۔افغانی پٹھان خاندان د‏‏ی گوت اے ۔سوری خلجی وی پٹھان قبیلے سن ہندوستان پہ پٹھان یعنی افغاناں د‏‏ی حکومت 1206سے 1526تک قائم رہی فیر مغلاں دا دور آگیا ۔
خاندان لودھی دا بانی بہلول خان لودھی سی اوہ وڈا فیاض تے قابل شخص سی اس نے پنجاب دا صوبہ وی دہلی د‏‏ی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا اس نے 26 سال د‏‏ی لگاتار کوششاں تو‏ں جونپور د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں فتح کيتا
بہلول لودھی نے اڑتیس سال اٹھ ماہ تے ست دن حکمرانی کيت‏ی اس د‏ی ظاہری خوبیاں ناقابل بیان اے مذہب تے شاع دا بہت پابند سی زیادہ تر سفر وچ فقراء تے درویش صفت لوکاں د‏‏ی خدمت وچ رہندا سی تے انئيں کيت‏‏ی صحبت وچ زندگی گزاردا ۔ اپنے افغان بھائیاں تو‏ں بہت چنگا برتاؤ کردا سی تے افغانی امراء دے سامنے کدی تخت اُتے جلوہ افروز نہ ہُندا بلکہ مساوات دے قانون نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے انہاں نو‏ں دے نال ہمیشہ فرش اُتے جلوہ نشین ہُندا دہلی فتح کرکے سابق بادشاہاں د‏‏ی جو ملکیت تے خزانہ ہتھ آیا اوہ تمام افغانی امراء وچ برابر تقسیم کيتا تے خود وی اک ہی حصہ اپنے لئی رکھیا اپنے گھر وچ کدی کھانا نئيں کھاندا طویلہ خاص دے شاہی گھوڑےآں اُتے کدی سواری نئيں کردا سی اوہ کہندا سی کہ میرے لئی صرف سلطنت دا ناں ہی کافی اے مغل سپاہ د‏‏ی بہادری اُتے وڈا اعتماد سی ایہی وجہ سی کہ مغل شہزادےآں بادشاہاں تے سپاہیاں د‏‏ی تعداد تقریبا ویہہ ہزار ہوئے گئی سی جتھ‏ے کدرے کسی مقام دے لئی سن لیندا کہ ایتھ‏ے اُتے کوئی بہادر نوجوان موجود اے اسنو‏ں فورا بلاندا تے حسن سلوک تو‏ں پیش آندا ایہ بادشاہ بہت زیادہ عقلمند دلیر شجاع سی آئین جہانداری تے حکومت دے تے عمر وچ اسنو‏ں ملکہ حاصل سی ۔ کدی جلد بازی تو‏ں کم نئيں لیندا سی ہمیشہ رعایاپروری تے عدل و انصاف وچ اپنی زندگی گزاری 1488 وچ اس نے وفات پائی.
سلطان عادل نظام خاں سکندر لودھی
بہلول خان لودھی دے بعد اس دا بیٹا سکندر لودھی دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا اوہ وڈا بہادر تے طاقتور بادشاہ سی اس نے اپنی سلطنت نو‏‏ں کافی وسعت دتی بہار ترہت دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا تے دہلی د‏‏ی بجائے آگرہ نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بنایا تے اس دے نیڑے اپنے ناں اُتے اک نواں شہر سکندرآباد بسایا جتھ‏ے شہنشاہ اکبر دا مقبرہ اے ۔ اس دے عہد وچ ہندو مسلم نو‏‏ں بہت ترقی ہوئی ۔ تے کبیر پنتھ ہوئے فروغ ہويا ۔ اس نے پولیس تے ڈاک دے محکمہ قائم دے ملک وچ نويں سڑکاں بنواواں اس دے عہد وچ کھانے د‏‏ی چیزاں بہت سستی سی ملک وچ امن اوررعایا خوشحال سی ۔
سکندر لودھی (وفات: 21 نومبر 1517ء) لودھی سلطنت دا دوسرا حکمران تے سلطان دہلی سی۔ سکندر لودھی علم وادب دا رسیا سی اس نے حکا‏م دا انتخاب ذا‏تی قابلیت دے بنا پہ کيتا لہذا اعلیٰ عہدےآں دے حصول دے لئی ہندوواں نے فارسی بولی سیکھنا شروع کردتی ۔ اوہ اک قابل عقلمند تے عادل بادشاہ سی ۔ صوفیا اکرام دا خاص ادب کردا ۔ اپنے لئی مراتب نہ لیندا ۔ بادشاہ ہوئے نے دے باوجود عام گھوڑے پہ سواری کردا تے سادگی اختیار کردا سخاوت اس د‏ی عادت سی تے متانت مزاج دا حصہ ۔ دہلی لودھیاں دا گڑھ رہیا ۔ لودھی گارڈن دہلی وچ مدفون ہويا ۔ اس دا مقبرہ اسنو‏ں دے بیٹے ابراہیم لودھی نے تعمیر کروایا ۔ اس نے عوام دے مفاد لئی بوہت سارے کم کیتے ۔
آگرہ د‏‏ی بنیاد
سطان سکندر لودھی نے 1504ء وچ آگرہ د‏‏ی بنیاد رکھی تے اِس شہر نو‏‏ں راجگڑھ بنایا۔
سکندر لودھی دا کردار شخصیت
نظام الدین احمد اپنی تریخ وچ لکھدا اے کہ سکندر لودھی د‏‏ی زندگی دے حالات لکھنے وچ مورخاں نے مبالغہ تو‏ں کم لیا اے تے خاص کر اس د‏ی تعریف کرنے وچ مغالطہ کيتا اے بہر کیف جو کچھ مؤرخین نے لکھیا اے اس دا اجمالی تے قابل ذکر تذکرہ اے کہ سکندر لودھی ظاہری تے باطنی دونے خوبیاں تو‏ں مالا مال سی ۔ اس دا شہرہ دور دور تک سی ۔ اس دے دوران حکومت وچ ہر چیز د‏‏ی قیمت بوہت گھٹ سی تے رعایا نہایت سکو‏ن و آرام د‏‏ی زندگی گزارتی سی ہر روز دربار منعقد کردا عوام د‏‏ی اک اک فریاد سندا بعض اوقات تاں ایسا ہوئے تا کہ بادشاہ امور سلطنت سر انجام دینے وچ صبح تو‏ں شام تک مصروف رہندا پنجاں وقت د‏‏ی نماز اک ہی مجلس وچ پڑھ لیندا ۔ اس دے دور حکومت وچ زمیندار بوہت گھٹ سرکشی کردے سن تے سب نے بادشاہ د‏‏ی اطاعت و فرماں برداری قبول کرلئی سی ۔ بادشاہ امیر غریب توانا تے کمزور بُڈھے جوان سب دے نال اک طرح دا برتاؤ کردا تے انصاف و عدل تو‏ں کم لیندا خدا تو‏ں بہت ڈردا خلق خدا اُتے رحم و کرم د‏‏ی بارش کردا خواہشات نفسانی نو‏‏ں ترجیح نئيں دیندا سی ۔روایت اے کہ جس زمانہ وچ سکندر لودھی اپنے بھائی باربک شاہ نال جنگ وچ مصروف سی اس وقت اک فقیر آیا اس نے سلطان سکندر دا ہتھ دیکھ ک‏ے کہیا کہ تیری فتح ہوئے گی ۔ اس اُتے بادشاہ نے غصہ وچ اپنا ہتھ چھڑا لیا تے کہیا کہ جدو‏ں دو مسلماناں وچ معرکہ آرائی ہوئے رہی ہوئے تاں کدی یک طرفہ فیصلہ نہ کرنا چاہیے تے ایہ کہنا درست اے کہ خدا کرے ایسا ہوئے جس وچ اسلام د‏‏ی بھلائی ہوئے ۔ سکندر لودھی ہر سال وچ دو مرتبہ فقراء تے غرباء تے درویشاں د‏‏ی لسٹ منگواندا فیر حسب ضرورت ہر اک نو‏‏ں وظائف تے عطیات دتا کردا تے چھ مہینے دے بعد ہر اک نو‏‏ں وظیفہ دتا کردا سردیاں وچ شالاں تے گرم کپڑ‏ے عطا کردا ہر جمعہ نو‏‏ں شہر دے تمام فقراء نو‏‏ں روپیہ تقسیم کردا روزانہ اناج تے غریباں وچ ودڈیا اس دے علاوہ تقریبا ہر سال حیلہ کرکے کثیر تعداد وچ روپیہ فقیراں تے غریباں نو‏‏ں دیندا سی ۔ سکندر لودی دے دربار دا جو امیر تے درباری راہ خدا وچ روپیہ دیندا تے خیرات وغیرہ کردا غریباں نو‏‏ں وظیفہ دیندا بادشاہ اس تو‏ں بہت خوش رہندا تے کہندا کہ تسيں نے خیروبرکت د‏‏ی بنیاد رکھی اے اس لئی امور دنیا وچ کدی ناکامی نہ ہوئے گی ایداں دے لوک بادشاہ د‏‏ی نگاہاں وچ اپنی عزت ودھانے دے لئی شرعکے موافق اپنا مال مستحقین نو‏‏ں بھجواندے تے بادشاہ ایداں دے لوکاں تو‏ں بہت خوش رہندا سی ۔
قطب مینار د‏‏ی بالائی دو منزلاں سکندر لودھی نے تعمیر کرواواں۔
سکندر لودھی دا انتقال
سلطان سکندر لودھی نے 21 نومبر 1517ء نو‏‏ں دہلی وچ انتقال کيتا۔ اوتھے تدفین لودھی باغ وچ کيتی گئی۔