cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دی تریخ
احمدشاہ ابدالی دا چھیواں حملہ اتے وڈا گھلوگھارا
اوہناں دے ڈریکٹ ساکشی ہون دے بنیاد اتے انھاننے لکھیا اے کہ سردار جسا سنگھ آہلووالیا نے ادوتی مضبوطی اتے ساہس دی نمائش کیتی سی اتے انھاننوں بائی (22) گھاو ہوئے سن۔ بھلے ہی احمدشاہ ابدالی نے اپنے ولوں سکھاں نوں بہتّ وڈا نقصان پہنچاا پر سکھاں دا صبر ویکھدے ہی بندا سی۔ اسی دن سندھیا وچ لنگر ونڈدے سماں اک نہنگ سنگھ وڈی اچی آواز لگاکے کہہ رہا سی– جتھیدار جی ! خالصہ، اس طرحاں اڈگ اے، تتو خالصہ سو رہیو، گیو سو کھوٹ گوائے۔ یعنی سکھاں دا ستو باقی اے اتے اسدی برائیاں لپت ہو گئیاں ہن۔
اٹھارویں صدی دا پنجاب
ستارھویں، اٹھارویں صدی وچ جدوں پنجاب وچ مغلاں دا پرانا نظام ٹٹ رہیا سی تے اوس ویلے وی پنجاب دے سوجھواناں نے ٹبر دی ٹٹ بھج ول سینت ماری سی۔ اوس ویلے دے پنجاب بارے بلھے شاہ (1680-1757) ہوراں کہیا سی:
در کھلا حشر عذاب دا
ؓبرا حال ہویا پنجاب دا
ڈر ہاوئیے دوزخ ماریا
تے وارث شاہ (1722-1798)ہوراں آکھیا:
سارے ملک خراب پنجاب وچوں ،
سانوں وڈا افسوس قصور دا اے۔
ٹبر دی ٹٹ بھج بارے بلھے شاہ ہوراں کیاں تھاواں تے اشارے کیتے:
جدوں اپنی اپنی پے گئی
دحی ماں نوں لٹ کے لے گئی
منہ بارھویں صدی پساریا
پیو پتراں اتفاق نہ کوئی دھیاں نال نہ مائے
وارث شاہ ہوراں اک مصرعے وچ گل مکا دتی:
وارث شاہ ایہہ غرض ہے بہت پیاری،
ہور ساک نہ سین نہ انگ دے نی
بلھے شاہ تے وارث شاہ تے جاگیرداری نظام دے اندر ہُندی اتھل پتھل نوں دیکھ رہے سن۔
بابا گرو نانک
گرو نانک یا بابا گرو نانک دیو جی مہاراج سکھ مت دے بانی تے سکھاں دے دس گروواں چوں پہلے گرو سن ۔گرو نانک دا جم 15 اپریل 1469 ننکانہ صاحب، پنجاب چ ہویا تے اینہاں دی موت 22 ستمبر 1539 کرتار پور، پنجاب ۔
اودی جمن بھوئیں تے گردوارہ جنم استھان مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بنوایا۔ اوناں دے پیو مہتا کلو پنڈ دے پٹواری سن۔۔ گرو نانک دا ویاہ ماتا سلکھنی نال ہویا اوناں دے دو پتر سن۔
پنجابی قوم پرستی دی نیہہ
بابا گرو نانک (1469-1539) دیاں لکھتاں توں اگھڑدا ہے جو کیویں حاکم تے مذہبی ستھاں پٹھا گیڑ گیڑنا شروع کردتا ہویا سی۔ بابر بانی وچ بابا گرونانک اک پاسے تے آون والے دھاڑویاں دے ظلماں دی گل کردا ہے (پاپ دی جنج لے کابلوں دھایا، جوری منگے دان وے لالو) تے دوجے پاسے حاکماں تے اوہناں دیاں مذہبی ستھاں دی نندیا کردا ہے۔ بابے گرونانک ہوراں پورے سیاسی، سماجی تے معاشی نظام دا ویروا کیتا جیہڑا اگے جا کے پنجابی قوم پرستی دی نینہہ بنیا۔ ایس پنجابی قوم پرستی دی جت ہوئی تے شمال توں پین والے دھاڑیاں نوں سدا لئی ڈکا لا دتا گیا جیس نال اٹھ سو سالاں دی تاریخ دا مہاڑ سدا لئی موڑ دتا گیا۔ مغلاں دے دور وچ معاشی ترقی جاری رہی تے پیداوار وچ وادھا ہوون لگ پیا۔ لہور تے پنجاب دے دوجے علاقیاں وچ مغلاں دے بنائے قلعے تے دوجیاں عمارتاں توں لگدا ہے جو ایتھے بہت سارا سرپلس پیدا ہو رہیا سی جیس نال ایہہ سارا کجھ بنیا۔مغلاں دے دور وچ ادھ توں لے کے دوتہائی فصل بادشاہ لے لیندا سی۔ مغلاں وچوں سب توں وڈھا ناں شہنشاہ اکبر دا ہے جیس نوں سب توں ودھ کھلے وچاراں دا منیا جاندا ہے پر اکبر دے زمانے وچ ریاست دے ریونیو اکٹھا کرن والے بڑے ترکھے سن۔ اکبر دے زمانے وچ جو واہی بیجی نال جڑی خلقت دا حال ہویا اوس دا اشارہ دلے بھٹی دی نابری توں ملدا ہے۔ ہو سکدا ہے جو دلے بھٹی دی بغاوت نوں بہتا ودھا چڑھا کے دسیا جا رہیا ہووے پر جیویں پنڈاں دی ماڑی جٹالی نے سکھ مت ہیٹھ مغلاں دے نظام نوں ادھیڑنا شروع کیتا اوس توں پتہ لگدا ہے جو ایہہ اگ پہلاں توں ہی دھکھ رہی سی۔
گرو نانک نے جپ جی تے اپنے دوجے کلام وچ پورے ہندو ستان دی وچار دھارا دا ویروا کیتا۔ اوہناں سدھوکڑی بولی نوں ورتدیاں وچار دھارا دی اک نویں زبان وی سرجی۔ اوہناں نے ہندومت تے مولویاں دے اسلام دے کچ نوں کھولیا تے حیاتی دا اک نواں راہ دسیا۔ ایہہ گل وچار جوگ ہے جو گرو نانک جی دا کلام کمیاں تے ماڑی جٹالی وچ پہلاں دھمیا۔ ایس دا ایہہ وی مطلب سی جو پنجاب سوچن دی پدھر تے ہندوستان دیاں باقی علاقیاں توں اگونہا سی کیوں جے ہور کسے وی علاقے یا کسے وی زبان وچ گرو نانک دی پدھر دا وچاروان نہیں سی۔ پھیر ایہہ وی ویکھو جو جد مغلاں دی شاہی دی ٹٹ بھج ہوون گل پئی تے پنجاب توں وکھ کسے علاقے وچ وی اجیہی تحریک نہیں اٹھی جیہدی نیہاں فلاسفیانہ پدھر تے مضبوط ہوون۔
سکھ گرو
سکھاں دے دس گرو ایہ نیں : 10ویں سکھ گرو ،گرو گوبند سنگھ نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی چ بدل دتا تے ایدا ناں خالصہ رکھیا۔ گرو گوبند سنگھ نے مغل راج تے پہاڑی راجےآں خلاف کئی نکیاں لڑائیاں لڑیاں جنہاں دا ویروا اینج اے:
راجا بھیم چند نے محسوس کیتا کہ سکھاں دی شکتی نوں ختم کرنا ناممکن اے۔ اوہناں دی شکتی نوں ختم کرن لئی اوہناں نے مغل سرکار توں مد دی منگ کیتی۔ 1702 دے شروع 'چ اک پاسیوں راجا بھیم چں دی سینا نے تے دوسرے پاسیوں سرہند دے صوبیدار دی کمان ہیٹھ مغل فوج نے انندپور صاحب دے باہر ستلج دریا دے تٹّ تے نرموہ تے حملہ کر دتا۔ نیڑے دے گجراں نے حملہ آوراں دا ساتھ دتا۔ اگوں گرو گوبند سنگھ اتے سکھ وی لڑائی لئی تیار سن۔ سکھاں نے بڑی بہادری نال مغل فوج اتے پہاڑی راجیاں دا دا مقابلہ کیتا۔ ایہہ لڑائی اک دن اتے اک رات چلی۔ انت گورو جی نے مغل فوج نوں ہرا دتا تے مجبور کرکے بھجن دتا۔
اس 'چ راجا بھیم چند نے گورو گوبند سنگھ نال سمجھوتہ کرنا ہی ٹھیک سمجھیا۔ ایہہ معاہدہ  1702 دے ادھ وچّ ہوئی۔ جس انوسار گورو جی انندپور صاحب رہن لگّ پئے جس توں پچھوں ہور کوئی وی لڑائی نہ ہوئی۔
چمکور دی لڑائی توں چل کے جد گرو گوبند سنگھ جی کھدرانے دی ڈھاب تے پجے تاں اس ویلے اوہناں نال سکھ سن۔ جہڑے سکھ انندپور صاحب وکھے رس کے بے دعویٰ  دے گئے سن اوہ وی مائی بھاگو دے خاص اپرالے نال اتھے پجّ گئے اوہناں دے نال مائی بھاگو وی سن۔ اس سمیں سکھاں دی گنتی 2000 دے لگبھگ سی۔
سکھ جتھےبندیاں
اٹھارھویں صدی دے ہندستانوچ سیاسی حالتاں نے راج لئی کئی وکھ-وکھ حقداراں نوں پیدا کیتا اتے اس طرحاں سنگٹھناں دا نواں روپ ہوند وچ آیا۔ اس ویلے وچ سکھ حکومت والے علاقیاں دا ابھار وڈے طور تے دیکھن والی گھٹنا سی۔ سارے ہندستان وچ مغل راج ختم ہو رہا سی اتے راج حاصل کرن دی اچھا(خواہش) رکھن والے پنجاب وچ کئی سن۔ مغل صوبیداراں توں علاوہ پورے تان نال اپنی شاہی طاقت نوں مڑ جتاؤن والیاں وچوں نادر شاہ دی اگوائی وچ فارسی ، احمد شاہ درانی دی مدد والے افغان، اتر ول ودھدے ہوئے کجھ مراٹھا رجواڑے اتے کئی یورپی لٹیرے جویں جارج تھامس وغیرہ شامل سن۔ اس سساسی اتھل پتھل وچ جتھے دشمن زیادہ اتے مددگار شاید کوئی وی نہیں سی ۔ نادرشاہ اتے احمد شاہ درانی دے حملیاں نے مغل سلطنت نوں جھنجھوڑ کے رکھ دتا۔ پنجاب وچ کوئی وی مغل بادشاہ امن چین قایم کرن وچ کامیاب نا ہو سکیا۔ اجیہی ستھتی(حالت) وچ سکھاں نوں اپنی سرکھیا لئی جتھے بناؤنے پئے جنہاں نے لہور چ مغل سلطنت دے صوبیداراں خلاف بغاوتاں کیتیاں تے اپنی لٹ مار نال پنجاب دا امن تباہ کر کے رکھ دتا۔ سنّ 1734 وچ سارے سکھ جتھیاں وچ تال-میل قایم کرن اتے پربندھکی ووستھا نوں صحیح سمت دین لئی نواب کپور سنگھ اتے جسا سنگھ آہلووالیا نے ایہناں نوں دو دلاں وچ ونڈ دتا — بڈھا دل اتے ترنا دل۔ سنّ 1748 تک ایہناں جتھیاں دی گنتی 65 تک پہنچ گئی۔ جسا سنگھ آہلووالیا نے 29 مارچ 1748 دے سربتّ خالصے ولوں ‘دل خالصہ ’ دی ستھاپنا کروا کے ساری سکھ طاقت نوں 11 مسلاں وچ ونڈ دتا۔ ایہناں مسلاں دا وچرن علاقہ ستلج دریا دے اس-پار سی اتے ستلج ندی دے اس پار پھولکیاں مثل قایم ہو چکی سی جس دا علاقہ ادھکتر مالوا سی۔ اس طرحاں کل 12 مسلاں بن گئیاں۔
سکھ مثلاں
مثل اٹہارویں صدی چ پنجاب چ سکھاں دی لڑاکا ٹولی نوں کہیا جاندا سی۔ 12 سکھ مثلاں پنجاب چ مغلاں تے فیر افغاناں نال لڑ ریاں سن۔ ہر مثل دا ناں اودے سردار دے ناں تے سی۔ اوکھے ویلے نوں نبڑن لئی 10ویں سکھ گرو ،گرو گوبند سنگھ نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی چ بدل دتا تے ایدا ناں خالصہ رکھیا۔ نواب کپور سنگھ نے وکھرے ہوۓ خالصہ لڑاکےآں نوں ترتیب دتی تے ہر تھاں دی وکھری ٹولی بنائی جیڑی اپنے سردار دے ناں تے ہوندی سی۔ کوئی وی خالصہ اک ٹولی چھڈ کے دوجی چ جا سکدا سی۔ ایناں ٹولیاں دا حساب کتاب اکال تخت امرتسر چ رکھیا جاندا سی۔ حساب کتاب دی کتاب چ ہر ٹولی لئی وکھرا صفہ سی جینوں مثل کیا جاندا سی۔ ایس توں ٹولی دا نان ای مثل ہوگیا۔ جسا سنگھ اہلوالیہ ایہناں دا حساب کتاب رکھدا سی۔
اینان مثلاں نوں اکال تخت توں چلایا جاندا سی ایس لئی مغلاں تے افغاناں نیں ہرمندر صاحب تے وی حملہ کیتا سی۔
مول روپ وچ اپنی رکھیا لئی بنے جتھے پرستھتیاں دے انوکول ہون نال شکتیور (طاقتور) مسلاں بن گئیاں۔ ایہناں نے مل کے سرہند نوں جتیا اتے زین خان ناں دے صوبیدار نوں ماریا۔ اس طرحاں مسلاں دی طاقت ودھدی گئی اتے اس وقت دا سارا پنجاب ایہناں دے گھوڑیاں دیاں ٹاپاں ہیٹھ ہو گیا۔ ہر مسل نے اپنا اپنا علاقہ مل لیا۔ اس نال ایہناں دی پرسپر ایکتا اتے سانجھے ادیش لئی جتھیبند ہو کے لڑن دی تھاں آپسی ہتاں اتے علاقیاں کارن لڑنا شروع ہو گیا۔ اس نال ایہناں دے ایکتا دی بھاونا نوں بہت دھکہ لگا۔ کپورتھلہ ریاست نوں چھڈ کے ستلج دے اس پار دیاں ساریاں ریاستاں ہولی ہولی مہاراجا رنجیت سنگھ نے لہور دربار تھلے کر لئیاں ۔ 12 سکھ مثلاں ایہہ نیں:
سکھ سلطنت (1799–1849)
(ہور دیکھو سکھ سلطنت) مغل بادشاواں دیاں سختیاں نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی چ پلٹ دتا۔ اٹھارویں صدی چ مغل سلطنت دے ماڑا پین نال پنجاب چ سکھاں نے زور پھڑ لیا۔ پنجاب دے وکھریاں تھانواں ج سکھاں نے اپنیاں لڑاکا ٹولیاں بنا لیاں جناں نوں مسل کیا جاندا اے۔ ہر مسل کج ہزار لڑاکیاں نال رل کے بندی سی۔ ہر مسل دا ناں اوس مسل دے سردار دے ناں تے سی۔ 12 سکھ مسلاں پورے پنجاب چ پہلے مغلاں نال تے فیر افغاناں نال لڑ ریاں سن۔ نواب کپور سنگھ تے جسا سنگھ اہلوالیہ نے 12 سکھ مسلاں نوں اکال تخت دے تھلے اک وڈی ٹولی جینون دل خالصہ کیا جاندا اے چ پلٹ دتا۔ سکرچکیہ مسل دے سردار مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لہور تے مل مارن دے مگروں 1801 نوں اپنے مہاراجہ ہون دی دس دتی۔ ہولی ہولی اونے پورے پنجاب سرحد تے کشمیر تے مل مار لیا۔ اونے 1839 تک راج کیتا۔ اودے مرن تے سکھ سلطنت ٹٹن لگ گئی تے 1849 چ ایدے تے انگریزاں نے مل مار لیا۔
سکھ سلطنت   1799 توں لے کے 1849 تک رئی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ سکھ سلطنت دا وڈا سردار تے اینوں ٹورن آلا سی۔ سکھ سلطنت چ بھارتی پنجاب، پاکستانی پنجاب، کشمیر، صوبہ سرحد، گلگت، بلتستان دے دیس شامل سن۔ رنجیت سنگھ دے مرن توں بعد انگریزاں نے پہلی تے دوجی اینگلو سکھ جنگ دے مگروں 1849ء چ برطانوی سلطنت نے پنجاب اتے مل مار لیا ۔
1845ء چ پہلی اینگلو سکھ جنگ چ سکھ سلطنت دی شکست دے مگروں سارے اہم فیصلے برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی کرن لگی ۔ رنجیت سنگھ دی پنجاب فوج ، انگریزاں نال معاہدے راہیں ، اک برائے ناں فوج چ بدل دتی گئی ۔ اوہ جنہاں نے انگریزاں دے خلاف مزاحمت کیتی ،اوہناں نوں سخت سزاواں دتیاں گیاں تے اینہاں دیاں ساریاں جائداداں وی ضبط کر لیاں گیاں ۔ آخرکار انگریزاں نے رنجیت سنگھ دے سبتوں چھوٹے پتر دلیپ سنگھ نوں 1843ء چ تخت تے بٹھا دتا ، جہڑا اپنے بھائی مہاراجہ شیر سنگھ دی تھاں سکھ سلطنت دا راجہ بنیا ۔ 1849ء چ دوجی اینگلو سکھ جنگ دے مگروں سکھ سلطنت دلیپ سنگھ توں کھو کے انگریزاں نے برطانوی راج چ رلا لئی ۔ اس دے مگروں انگریز مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں 1854ء چ انگلستان لے گئے ، جتھے اسنوں شاہی محل چ رکھیا گئیا ۔ دلیپ سنگھ دی  ماں  رانی جند کور فرار ہو گئی تے نیپال چلی گئی ، جتھے اسنوں نیپال دے رانا جنگ بہادر نے پناہ دتی ۔
پہلی اینگلو سکھ جنگ
پہلی اینگلو سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1845 اتے 1846 وچّ لڑی گئی سی۔ اسدے نتیجے دے طور تے انشک طور تے سکھ راج انگریزاں دے ماتحت ہو گیا سی۔ پہلی اینگلو سکھ جنگ 1845 وچّ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد راج وچّ گڑبڑ پھیلن کارن شروع ہوئی۔ خالصہ فوج نے انگریزاں دے بھڑکاؤݨ توں بعد ستلج پار دے انگریزی راج تے حملہ کر دتا۔ انگریزاں نے اپنی قسمت اتے لال سنگھ تے تیز سنگھ دی غداری کارن ایہہ لڑائیاں جت لئیاں۔
اس لڑائی وچّ انگریزاں دی جت ہوئی پر ایہہ لڑائی برطانوی فوج دے اتہاس وچّ سبھ توں اوکھی لڑائی سی۔
دوجی اینگلو سکھ جنگ
دوجی اینگلو سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1848 اتے 1849 وچّ لڑی گئی سی۔ ہار جان کرکے سکھ راج دا خاتمہ ہو گئیا اتے اس توں بعد پنجاب، اتلے لہندے سرحدی صوبے اتے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔
پنجاب برطانوی راج ہیٹھ 1849 توں 1947
(ہور ویکھو پنجاب (برطانوی ہندستان))
پنجاب 1849ء توں 1947ء تک برطانوی راج چ اک اکائی دے طور شامل رہیا جسنوں برطانوی پنجاب جاں سانجھا پنجاب آکھیا جاندا اے ۔برطانوی پنجاب چ اج دے پاکستان دا صوبہ پنجاب تے اج دے بھارت دے صوبے ہریانہ ، ہماچل پردیش تے بھارتی پنجاب شامل سن تے 1911ء توں پہلاں دلی شہر تے اج دے پاکستان دے صوبے خیبر پختونخواہ دے بوہتے حصے وی پنجاب چ سن ۔1911ء توں پہلے پنجاب دلی توں لے کے پشاور تک سی ۔
پنجاب، ہندستان چ برطانیہ دے ہتھ لگن والا آخری پاسہ سی۔ سکھاں دی ہار باجوں 2 اپریل 1849 چ ایتھے انگریزاں نے مل مار لیا۔ انگریزی راج ایتھے 98 ورے تک ریا۔
تھلے دتے تھاں برطانوی پنجاب چ سن:
1857ء دی جنگ آزادی
جنگ آزادی 1857ء انگریزاں دے خلاف ـ برصغیر چ 1857ء چ لڑی جان والی آزادی دی جنگ سی ، جس بظاہر انگریزاں نوں غداراں دی مدد نال کامیابی ملی تے اوہناں نے اسنوں " غدر " دا ناں دتا ۔
انگریزاں دے 1849ء چ سکھ سلطنت نوں ہرا کے پنجاب اتے مل مگروں ایتھے دے آزادی پسند لوکاں نے انگریز سرکار نوں وی دل توں نئیں منیا تے جدوں 1857ء دی جنگ آزادی چ برطانوی راج خلاف بغاوت ہوئی تے ایتھے دے قبائلی سرداراں نے اس چ حصہ لیا تے اینہاں سبتوں مشہور کھرل سردار رائے احمد خاں کھرل دا تعلق نیلی بار پنجاب نال سی۔۔احمد خاں دا آبائی قصبہ گوگیرہ (ساہیوال) سی ۔ 1857 دی جنگ چ احمد خان انگریزاں نال لڑیا حالانکہ اس دی عمر 80 سال سی لیکن اوہ بے جگری نال لڑیا۔ 21 ستمبر 1857 گوگیرہ دے نیڑے احمد خان لڑدیاں ہوئیاں شہید ھو گئے ۔
1857 دا غدر تے سکھ ریاستاں
سنّ 1857 دے غدر ویلے ایہناں ریاستاں نے انگریزاں دی بہت مدد کیتی جس دے سٹے وجوں ایہناں نوں نا صوف ہور علاقے پردان کیتے گئے، سگوں متبنا بناؤن دا حق وی دتا گیا۔ اس توں علاوہ انیک پرکار دے خطاباں اتے سنماناں نال سنمانت کیتا گیا اتے خراج دین بارے کئی چھوٹاں دتیاں گئیاں۔ اس طرحاں ایہہ ریاستاں انگریز راج وچ اپنی ہوند قایم رکھ سکیاں۔
جلیانوالا باغ قتل عام
ابرسر ’’ پنجاب ،بھارت‘‘ وچ سکھاں دے ویلے دا اک باغ جتھے 13 اپریل 1919ء نوں انگریز فوج نے سینکڑے آزادی پسندوں نوں گولی مار کے ماریا سی۔ اس قتل عام دی وجہ اک بھیڑا قنون رولٹ ایکٹ مجریہ 21 مارچ 1919 سی جس دے راہیں ہندوستانیاں دی رہی سہی آزادی وی مک گئی سی۔ سارے دیس چ مظاہرے تے ہڑتالاں راہیں اس ایکٹ دے خلاف احتجاج کیتا جا رہا سی تے امرتسر چ وی بغاوت ورگی حالت سی ۔
13 اپریل 1919ء اتوار دے دن امرتسر دے شہری شام دے 4 بجے اپنے آگوآں ڈاکٹر سیف الدین کچلو تے ڈاکٹر ستیہ پال دی گرفتاری دے خلاف احتجاج لئی جلیانوالہ باغ چ جمع ہوئے۔ حکومت نے جلسے جلوسوں اتے تن دن پہلے پابندی لا دتی سی۔ ایہ باغ دو سو گز لمبا تے اک سو گز چوڑا سی۔ اس دے چارے پاسے کندھ سی تے کندھ دے نال نال مکان بنے ہوئے سن۔ باہر نکلن لئی اک چھوٹا جہا تنگ راہ سی۔ سارا باغ کچھا کھچ بھریا ہویا سی ۔ تے لوک آگوآں دیان تقریراں سن رہے سن ۔13 اپریل نوں شام ساڈھے چار بجے تک امبرسر آلے دوالے دے تقریباً پندرہ توں ویہہ ہزار تک لوک باغ چ جمع ہو چکے سن۔
پنچ بج کے پندرہ منٹ اتے جنرل ڈائر نے پچاس فوجیاں تے دو آرمرڈ گڈیاں نال اوتھے پہنچ کے بغیر کسے گل دے لوکاں اتے فائرنگ دا حکم دتا۔ اس حکم اتے عمل ہویا تے کجھ منٹاں چ سینکڑے لوک مار دتے گئے ۔ بوہت سارے لوکاں نے باغ دے اک کونے چ بنے کھوہ جان بچان لئی چھالاں مار دتیاں ، پر اوہناں اتے وی فائرنگ کر دتی گئی ۔سرکاری ریکارڈ مطابق کھوہ چوں 120 لاشاں کڈیاں گئیاں باقی وچے رہ گئیاں۔
فائرنگ 20 منٹ جاری رہی جس مگروں جنرل ڈائر تے اسدے فوجی واپس پرت گئے ، اس وشکار تھری ناٹ تھری دے 1650 راؤنڈ فائر کیتے گئے ، جنرل ڈائر دے اندازے موجب 6 گولیاں چوں اک نال بندہ مریا ۔ اسدا آکھنا سی کہ 200 توں 300 لوک مرے ، پر برطانوی حکومت دے ریکارڈ مطابق 379 بندے مرے تے 1200 زخمی ہوئے ۔ ۔ پرغیرسرکاری آنکڑے اسدے الٹ نیں ۔ پنڈت مدن موہن مالویہ دا ، جنے اس واقعے دے فوراً مگروں امبرسر پہنچ کے اپنے ساتھیاں نال مل کے گنتی کیتی ، کہنا اے کہ مرن آلےآں دی گنتی 1000 توں ودھ اے ۔
انے بے گناہ لوکاں نوں مارن آلا جنرل ڈائر 1927ء نوں مر گیا تے اس واقعے دا وڈا مجرم اوے ویلے پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر مائیکل اوڈوائر ، جس دی شہہ اتے ڈائر نے ایہہ سارا کم کیتا ، خود وی نا بچ سکیا تے 13 مارچ 1940 نوں اودھم سنگھ نے لندن جا اسنوں مار کے جلیانوالہ باغ دے بے گناہاں دا بدلا لیا ۔
نہراں دی اساری تے باراں دی آبادکاری
انگریز سرکار دے پنجاب چ ودھیا کماں چوں اک کم نویاں نہراں دی اساری تے باراں دی بھوئیں آبادکاری سی ۔انگریزاں نہراں کڈ کے پنجاب چ آبپاشی دا دنیا دا سبتوں ودھیا نظام قایم کیتا تے نہری سسٹم نوں وڈی پدھر تے مشہوری دتی، پنجاب دی دھرتی  تے ہرے انقلاب  نوں جنم دتا اتے اتھوں دے لوکاں دی نہار ہی بدل دتی ۔ لوکاں دی معاشی تے سماجی حالت وچ وڈی تبدیلی ویکھی گئی ، کھیتی باڑی اپج ودھی ۔ 19ویں صدی دے ادھ توں کجھ پچھوں تکّ دے ویلے تکّ ہن دا فیصل آباد (لائلپور)، شیخوپورا، ٹوبہ ٹیک سنگھ، جھنگ دا چڑھدے والے پاسے پیندا علاقہ، راوی تے چناب دے سنگم تکّ دا کھیتر اک وڈا جنگلی علاقہ سی، جتھے ون، کریر، جنڈ، بیر، ملھا اتے ککر وغیرہ دے درخت سن ۔ کئی قسم دیاں جھاڑیاں نال بھریا ہویا ایہہ کھیتر سی ۔ جنگلی جانور بگھیاڑ، جنگلی بلے بلیاں، لومبڑیاں، گدڑ، رچھّ، سور، ٹٹو وغیرہ لائلپور ضلعے دے علاقے وچ عامَ ویکھے جاندے سن ۔ اس سارے کھیتر نوں ساندل بار کیہا جاندا سی ۔
لوئر چناب نہر دی اساری نال ساندل بار دے وڈے کھیتر نوں جنگل رہت کیتا جا رہا سی، تاں کہ بن رہی نہر دے پانی نال زمین نوں آبپاش کیتا جا سکے ۔ برطانوی حکومت نے پنجاب دے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں اس نویں بن رہی چناب کالونی وچ وسن لئی راغب کیتا تاں کہ جنگل پٹے جا سکن اتے اوہناں نوں زمین الاٹ کیتی جا سکے ۔ 1901 دی جن گننا مطابق چناب کالونی وچ 539493 پرواسی لوک اتھے پہنچ چکے سن، جنہاں وچ سیالکوٹ ضلعے توں 103000، امرتسر 68000، جالندھر 57000، گرداس پور 44000، ہشیارپور 35000، لاہور 29000، گجرات 25000، لدھیانہ 18000، شاہ پور 16000 اتے فروزپور دے 15000 لوک سن ۔ اس توں مگروں ایہناں ضلعےآں اتے ہور ضلعےآں دے لوک دھڑادھڑ اتھے پجے ۔ لائلپور ضلع تے اس دے آس پاس دے ہور ضلعےآں وچ خوش حالی آؤن اتے اتے کھیتی دی اپج بہت ہون 'تے اس علاقے نوں پنجاب دا کیلیفورنیا کیہا جاندا سی ۔ اتلے ہندستان وچ پہلا زرعی کالج لائلپور وچ قایم ہویا، جو دیس دی ونڈ مگروں یونیورسٹی وچ تبدیل ہویا ۔ اس علاقے دی معیشت سدھرن نال منٹگمری ملتان ضلعےآں وچ وی نویاں نہراں نکلیاں ۔
چناب کالونی آبادکاری سکیم
چناب کالونی آبادکاری سکیم ساندل بار دےعلاقے نوں آباد کرن دی سکیم سی ۔ اس لئی انگریز سرکار نے لوئر چناب نہر دی اساری کیتی ۔ 1872-74 چ اس نہر لئی سروے ہویا تے اس نوں برساتی نہر ڈزائین کیتا گیا، جس دا ہیڈّ رام نگر پنڈ پاس دریا چناب دے کھبے کنڈھے رکھیا گیا ۔ 1882 وچ اک ہور سکیم بنائی گئی تے نہر دا ہیڈّ پنڈ گری گولوا کول رکھیا گیا تے نہر دی کپیسٹی 1800 کیوسکس رکھی گئی، جس نے 144000 ایکڑ رقبے نوں آبپاش کرنا سی ۔
لیفٹینینٹ گورنر پنجاب سر جیمز لائل (جس نے لائلپور ناں دا شہر وسایا) نے اس سکیم دا ہور سکوپ ودھاؤندیاں مقامی ہیڈّ ورکس اتے ویئر بناؤنا تجویز کیتا اتے نہر دا ہیڈّ خانکی پنڈ پاس رکھنا پروانیا ۔ اس سکیم دی کلّ لاگت 102 لکھ روپئے سی ۔ نہر دی مین لائن دی چوڑائی 250 فٹّ، ڈنوگھائی 11 فٹّ اتے سمرتھا 11000 کیوسکس رکھی گئی ۔ خانکی پنڈ وزیرآباد توں 8 میل تھلے دریا چناب تے ستھت ہے ۔ نہر دی فائینل سکیم جس دی لاگت 265 لکھ روپئے سی تے جس نے 3823 مربع میل نردھارت رقبے نوں کمانڈ کرنا سی اتے 1100000 ایکڑ رقبے نوں سنچت کرنا سی، سیکریٹری آف سٹیٹ گورنمینٹ آف انڈیا ولوں پروانی گئی ۔
لوئر چناب نہر دی اساری نال ساندل بار دے وڈے کھیتر نوں جنگل رہت کیتا جا رہا سی، تاں کہ بن رہی نہر دے پانی نال زمین نوں آبپاش کیتا جا سکے ۔ برطانوی حکومت نے پنجاب دے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں اس نویں بن رہی چناب کالونی وچ وسن لئی راغب کیتا تاں کہ جنگل پٹے جا سکن اتے اوہناں نوں زمین الاٹ کیتی جا سکے ۔ 1901 دی جن گننا مطابق چناب کالونی وچ 539493 پرواسی لوک اتھے پہنچ چکے سن، جنہاں وچ سیالکوٹ ضلعے توں 103000، امرتسر 68000، جالندھر 57000، گرداس پور 44000، ہشیارپور 35000، لاہور 29000، گجرات 25000، لدھیانہ 18000، شاہ پور 16000 اتے فروزپور دے 15000 لوک سن ۔ اس توں مگروں ایہناں ضلعےآں اتے ہور ضلعےآں دے لوک دھڑادھڑ اتھے پجے ۔ ساندل بار وچ قایم کیتی گئی اس نہری کالونی لئی ای.ڈی. میکلاگن کالونائیجیشن افسر 1892 وچ نامزد ہون تے لوکاں نوں وساون کرن دا کم شروع ہویا، جو 1905 وچ ختم ہویا ۔
لائلپور ضلع تے اس دے آس پاس دے ہور ضلعےآں وچ خوش حالی آؤن اتے اتے کھیتی دی اپج بہت ہون 'تے اس علاقے نوں پنجاب دا کیلیفورنیا کیہا جاندا سی ۔ اتلے ہندستان وچ پہلا زرعی کالج لائلپور وچ قایم ہویا، جو دیس دی ونڈ مگروں یونیورسٹی وچ تبدیل ہویا ۔ اس علاقے دی معیشت سدھرن نال منٹگمری ملتان ضلعےآں وچ وی نویاں نہراں نکلیاں ۔
گنجی بار آبادکاری سکیم
گنجی بار آبادکاری سکیم انگریز سرکار ولوں گنجی بار دے علاقے نوں آباد کرن دی سکیم سی ۔ گنجی بار ضلع منٹگمری (اج دے ضلع ساہیوال تے ضلع اوکاڑا) دے علاقے نوں آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ علاقہ اک چٹیل میدان سی ، یعنی اس علاقہ دی زمین بنجر تے ہو قسم اگاؤ جاں گھاہ توں بلکل ویہلی سی ، ایسے لئی اسنوں گنجی بار آکھیا جاندا سی یعنی گنجا علاقہ ۔
اس علاقے دی آباد کاری لوئر باری دوآب نہر دی اساری نال شروع ہوئی ۔ اپر چناب نہر دا ناں ہیڈ بلوکی (ضلع لاہور) سپرپیسج راہیں راوی پار کرن مگروں لوئر باری دوآب نہر ہو جاندا اے ۔ اج دے اوکاڑا، منٹگمری(ساہیوال)، خانیوال ضلعےآں وچوں ہندی ہوئی 215 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے ایہہ ٹبّ ناں دے تھاں اتے ختم ہندی اے ۔ اس علاقے نوں وساؤن لئی ودھیا واہیکار طبقے دے لوکاں نوں پنجاب چڑھدے ضلعےآں توں لیا کے ایتھے زمین دے کے آباد کیتا گیا، جنہاں وچ جٹّ، کمبوج، سینی، لبانے اتے مذہبی سکھ سن جو پنجاب دے بھرویں آبادی والے ضلعےآں توں اتھے وسن لئی برطانوی حکومت ولوں سدے گئے سن ۔ اس طرحاں جہلم دریا دا وادھو پانی اس علاقے وچ لیاندا گیا تے اک صدی پہلاں ایہہ اک انوٹھا پراجیکٹ سی ۔
نویں شہراں دے نیہہ
انگریز سرکار نے سکھ سلطنت اتے مل مارن مگروں پنجاب دی ترقی لئی کئی ودھیا کم کیتے جنہاں چ باراں دی آبادکاری ، نویاں نہراں دی اساری ، ریلوے لیناں دی اساری تے اس دے نال نال نویں شہراں دی وسوں وی انگریزاں دا پنجاب چ اک ودھیا کم سی ۔
1880ء چ برطانوی راج دے کالونیکل افسر پوہم ینگ نے اس علاقے چ اک نویں شہر نوں آباد کرن دی تجویز دتی ۔ اس تجویز دی حمایت برطانوی پنجاب دے لیفٹینینٹ گورنر سر جیمز براڈووڈ لائل نے کیتی ۔اس نویں شہر دا ناں برطانوی پنجاب دے لیفٹینینٹ گورنر سر جیمز براڈووڈ لائل دی چناب کالونی آبادکاری چ اسدیاں خدمات دے اعتراف چ لائل پور رکھیا گیا ۔ اسدے ناں لائل نال سنسکرت دا پور لاکے شہر دا ناں رکھیا گیا ۔ 1970 دے دہاکے دےاخیر چ پاکستان سرکار نے سعودی عرب دے بادشاہ فيصل بن عبدالعزیز  دے ناں اتے لائل پور شہر دا ناں فیصل آباد کر دتا ۔
پوہم ینگ نے شہر دا ڈیزائن برطانیہ دے جھنڈے یونین جیک دے ڈیزائن اتے اٹھ بازاراں آلا بنایا ۔
1966ء چ اسدا پرانا ناں ساہیوال بحال کردتا گئیا ۔
ہن دا چیچہ وطنی شہر کراچی لاہور ریل لین اتے انگریزاں وسایا ۔
نویاں کڈیاں نہراں
ایس بارے کوئی بھرا جانکاری دے دوے
زمینداری ڈھانچہ تے مالیہ نظام وچ تبدیلی
انگریزاں نے اپنے راج وچ پرانے زمینداری ڈھانچے تے مالیے دے نظام وچ کئی تبدیلیاں کیتیاں ۔ اوہناں ریل دا نظام لیاندا تے ہور نویاں صنعتاں دا مڈھ بنیا۔ انگریز نے پنجاب تے سندھ وچ نویاں نہراں کڈھ کے نویاں بستیاں آباد کیتیاں تے شہر وسائے۔ پنجابیاں لئی انگریز دا زمانہ سکھ شانتی تے معاشی ترقی والا سی۔ انگریز دے زمانے وچ منڈیاں دے نظام وچ کھلار آیا تے عام پینڈو بندے دی صنعتی وستاں دی ورتوں ودھی، پنجاب اکواری پھیر وادھو پیداوار کرن لگ پیا: اوس دی پیداوار نال لنکا شائر دیاں ملاں وی چلیاں تے ہندوستان وچ روٹی ٹک دی وی تھوڑ نہ رہی۔ انگریز وارے وچ وی پنجاب باقیاں علاقیاں توں بہتا سوکھا سی۔ وڈیاں وڈیاں تبدیلیاں ہوئیاں پر موریاواں نے جو آپ پالو پنڈ وسائے سن اوہناں دا مڈھلا ڈھانچہ انج دا انج ہی رہیا۔ پیداواری ڈھنگ وچ ڈھگا، لکڑی دا ہل تے گڈا ہی ورتوں وچ رہیا تے پنڈ اپنیاں مڈھلیاں لوڑاں آپ ہی پوری کردے رہے۔
برطانوی پنجاب دیاں دیسی ریاستاں
برطانوی پنجاب چ 40 دے نیڑے دیسی ریاستاں سن جنہاں چ 7 سکھ ریاستاں 5 مسلم ریاستاں تے باقی ہندو ریاستاں سن ۔
سکھ ریاستاں
7 سکھ ریاستاں چوں 6 ریاستاں 1947ء تک رہیاں جدونکہ 6 ریاست کتھل   برطانوی راج نے مل مار لیا سی ۔ پٹیالہ ریاست پنجاب دی اک سکھ ریاست سی جہڑی برطانوی راج ماتحت سی ، ایہ ریاست 1627ء توں 1948ء تک قایم رہی۔ پٹیالہ ریاست دی شروعات پٹیالہ ریاست دے موڈھی موہن سنگھ نال ہندی اے۔ موہن سنگھ نوں بھلر اتے دھالیوال اتھے آباد ہون نہیں دے رہے سن۔ موہن سنگھ گورو ہرگوبند جی دا سردھالو سی اتے گورو جی دے کہن اتے وی موہن سنگھ دے ویری نہ منے۔ انت وچّ اک یدھ ہویا جس وچّ دھالیوالاں اتے بھلراں نوں گورو جی دیاں فوجاں نے ہرایا۔ اس طرحاں 1627 وچّ میہراج ناں دے پنڈ دی ستھاپنا کیتی گئی۔ پٹیالہ ریاست برطانوی ہند دی سبھ توں وڈی سکھ ریاست جس دی بنیاد بابا اعلیٰ سنگھ نے رکھی۔بابا اعلیٰ سنگھ نے 12 فروری 1763 نوں قلعہ مبارک دی نیہہ رکھی سی۔ 12 فروری 1763 نوں قلعہ مبارک دی نیہہ رکھی۔ جیند ریاست: پنجاب دیاں سکھ ریاستاں وچوں اک جو ہندستان دی ونڈ توں بعد پہلاں ‘پیپسو ’ وچ سموئی گئی اتے بعد وچ پنجاب دا انگ بن گئی۔ پنجاب وچ اس ریاست دا تیجا درجہ منیا جاندا سی۔ اس وچ کل 442 پنڈ سن اتے چار پرمکھ نگر سن، جویں جیند ، سنگرور، دادری اتے سفیدوں۔ اس دا راجگڑھ سنگرور وچ سی۔ اس دی ستھاپنا سنّ 1764 وچ ہوئی دسی جاندی اے اتے اس نوں پھولکیاں ریاستاں وچ شامل کیتا جاندا اے۔ نابھہ انونڈے ہندستان دی اک سکھ ریاست سی ۔ اس ریاست دا کل رقبہ 950 مربا- میل سی اتے 28 لکھ سالانہ آمدن سی۔ سنّ 1931 دی مردمشماری ویلے اس دی آبادی 2،87،574 سی۔ پنجاب دیاں سکھ ریاستاں وچ اس دا تیجا تھاں سی۔ نابھہ ریاست: اس ریاست دا مڈھ بابا پھول دے وڈے پتر چودھری تلوکے (چودھری تلوک سنگھ) دے اولاد چوںراجا ہمیر سنگھ نے سنّ 1755 وچ کیتی۔ اس توں پہلاں اس دا دادا چودھری گردتّ سنگھ اک پرتاپی سردار سی۔ اس نے کافی علاقے جت کے اپنی جاگیر وچ وادھا کیتا سی۔ سرہند دی جت توں بعد ہمیر سنگھ نوں املوہ دا علاقہ ملیا اتے بعد وچ روڑی دا علاقہ وی ملیا۔
ریاست فرید کوٹ   پنجاب دی اک دیسی سکھ ریاست سی جسدا دارالحکومت فرید کوٹ سی۔ ایہ ریاست 1663 توں 1947 تک قایم رہی ۔ کپورتھلہ ریاست: پنجاب دی اک سکھ ریاست جس دا راجگڑھ کپورتھلہ نگر سی اتے راجدھانی دے ناں اتے ہی ریاست دا ناں پرچلت ہویا۔ اس ریاست اتے سردار جسا سنگھ آہلووالیا نے اپنی حکومت قایم کیتی اتے اس توں بعد اسے دے خاندان دا راج چلیا آیا۔ اس ریاست دا کل رقبہ لگبھگ 650 مربا میل سی۔ سنّ 1921 دی مردم شماری ویلے اس دی آبادی 284070 سی، پر سنّ 1931 وچ ودھ کے 316757 ہو گئی۔ اس دیا کل پنج تحصیلاں سن، جویں کپورتھلہ، ڈھلواں ، بھلتھ، پھگواڑا اتے سلطان پور لودھی۔ اس وچ ودھ وسوں مسلماناں دی سی، جو دیس ونڈ ویلے پاکستان آ گئے۔
بھاویں کپورتھلہ ریاست دا رقبہ 599 مربع میل ہی سی اتے ایہہ سکھ ریاستاں وچوں پنجویں نمبر تے سی، پھر وی ایہہ اپجاؤ علاقہ سی جتھے سنجائی دے چنگے سادھن(زریعے) سن۔ 1931 وچ، اس دی آبادی 3،16،757 سی۔ اودھ ریاست دے علاقیاں نوں ملا کے اس دا سلانہ مالیا لگ-پگ تیتی لکھ دے قریب سی۔ اس دے جغرافیائی محل وقوع نے ضرور اس دی آبادی نوں متاثر کیتا ہووےگا کیونکہ اتھے مسلمان آبادی 57٪ سی جدوں کہ سکھ 23٪ اتے ہندو آبادی 17٪ سی۔ تے اتھوں دی زیادہ تر آبادی دی ماں-بولی پنجابی سی۔
کپورتھلہ ریاست: ستلج دے اتر ولّ 1947 تک قایم رہن والی اکو اک سکھ ریاست ہے۔ اس دی نیہہ اٹھارویں صدی دے گھٹناواں بھرپور دناں سمیں سکھاں دے پرسدھ جتھیدار جسا سنگھ آہلووالیا (1718-83) نے رکھی سی۔ دل خالصہ دے سنگٹھن سمیں جسا سنگھ ، نواب کپور سنگھ دا سجا ہتھ سی اتے اسنے پنجاب دے مغل گورنراں زکریا خان ، یحیی خان اتے میر منوں خلاف سکھاں دے سنگھرش(جدوجہد) وچ ودھ چڑھ کے حصہ لیا سی۔ مارچ 1758 وچ جسا سنگھ آہلووالیا نے اس سمیں سرہند (سرہند) دے خلاف سکھاں دی اگوائی کیتی جدوں سکھاں اتے مراٹھیاں دیاں فوجاں نے رل کے کیتے حملے اپرنت شہر اپر قبضہ کر لیا سی اتے اس توں اک مہینہ پچھوں وی جدوں ایہناں فوجاں نے لاہور اتے قبضہ کیتا تاں وی جسا سنگھ سکھ فوج دی اگوائی کر رہا سی۔ احمد شاہ درانی نے 1759 دیاں سردیاں وچ مڑ اپنا پربھاو ستھاپت کر لیا سی، 1761 وچ اس نے مراٹھیاں نوں پانی پت دی تیجی لڑائی وچ ہرا دتا سی اتے فروری 1762 وچ سکھاں دا بھاری نقصان کیتا سی۔ پر سکھ جسا سنگھ آہلووالیا دی کمان ہیٹھ درانی ورودھ مڑ اٹھ کھڑے ہوئے سن اتے 1764 وچ اوہناں نے سرہند (سرہند) نوں جت لیا سی۔ 1774 وچ، جسا سنگھ آہلووالیا نے بھٹی سردار رائے ابراہیم نوں ہراؤن اپرنت اجوکے کپورتھلہ قصبے اتے قبضہ کر لیا اتے اس نوں آہلووالیا پروار دی جگیر دی راجدھانی بنا لیا۔ 1783 وچ، اپنے اکال چلانے تک جسا سنگھ نے اجوکے کپورتھلہ اتے سلطان پور لودھی دے آلے-دوآلے دے کافی علاقیاں اتے قبضہ کر لیا سی۔
ریاست کلسیاں   پنجاب دی اک دیسی سکھ ریاست سی۔
اینگلو سکھ جنگاں
سکھ سلطنت جاں لاہور دربار تے ہندستان وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے کمپنی راج وچکار 1845 توں 1849 وچکار لڑیاں جان والیاں لڑائیاں نوں انگریر سکھ جنگاں جاں اینگلو سکھ جنگاں آکھیا جاندا اے ۔ اینہاں جنگاں وچ سکھاں دی ہار دے بعد 1849ء وچ پنجاب نوں برطانوی راج دا حصہ بنا لیا گیا تے سکھ سلطنت دا خاتمہ ہو گیا ۔
علی وال 28 جنوری 1846 نوں انگریزاں تے سکھاں دیاں فوجاں وچکار بہت بھاری جنگ ہوئی سی جس وچ ہزاراں سکھ فوجیاں نے جاناں واریاں اتے اگریزاں دا وی تکڑا نقصان ہویا سی۔ ایہہ لڑائی پنجاب دیاں دو وڈیاں جنگاں دا حصہ ہن جو اگریزاں اتے سکھاں وچکار ہوئیاں۔ اس جنگ دا پہلا دور 1845–46 وچ ہویا اتے دوسرا دور 1848–49 دوران۔ مارچ 1849 نوں آخری لڑائی چلیانوالے ہوئی جتھے اگریزاں نے سکھاں نوں ہرا کے پنجاب وچوں سکھ راج دا باقائدہ انت کر دتا اتے پنجاب نوں اپنے ہندوستان دے راج وچ ملا لیا۔ ایہہ لڑائی انگریزاں ولوں ہیری سمتھّ دی اگوائی وچ لڑی گئی سی
مشہور جنگاں
اینگلو سکھ جنگاں وچ دو وڈیاں جنگاں ہوئیاں جہڑیاں کہ:-
پہلی اینگلو سکھ جنگ
پہلی اینگلو سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1845 اتے 1846 وچّ لڑی گئی سی۔ اسدے نتیجے دے طور تے انشک طور تے سکھ راج انگریزاں دے ماتحت ہو گیا سی۔
پہلی اینگلو سکھ جنگ دیاں لڑائیاں
انگریزاں اتے سکھاں دی پہلی لڑائی (1845-46 ): ایہہ لڑائی دسمبر 1845  توں فروری 1846   وچالے لڑی گئی سی۔ مکھ طور  تے اس لڑائی دیاں 5 بھڑنتاں الیکھیوگ نیں۔ ایہہ نیں:—
کشمیر دا سودا
انگریز سرکار اتے لاہور دربار وچ لڑائی توں پہلاں ہوئے گپت سمجھوتے مطابق 12 فروری 1846 نوں گورنر جنرل دریاؤں پار قصور پہنچ گیا اتے گلاب سنگھ لاہور دربار دے کجھ اہلکاراں نال اوس نوں قصوروں لین آیا۔ جموں کشمیر دا علاقہ 75 لکھ روپئے دی ناں-ماتر رقم دے بدلے راجا گلاب سنگھ نوں دے دتا گیا۔ ستلج اتے بیاس وچلا علاقہ انگریزی راج نال ملا لیا گیا اتے لاہور سرکار دے رہندے علاقے اتے دلیپ سنگھ دا راج منّ لیا گیا۔ پنجاب فوج دی نفری بہت گھٹا دتی گئی۔ انگریز ریزیڈینٹ لاہور وچ رہن لگ گیا اتے گورا فوج دی چھاؤنی لاہور وچ قایم کر دتی گئی۔
اس توں بعد جدوں راجا گلاب سنگھ کشمیر راج دی واگ-ڈور سنبھالن گیا تاں اتھے لاہور دربار ولوں نامزد حاکم شیخ امامدین نے راج اختیار سونپنوں انکار کر دتا۔ اس سبھ دا مول کارن ایہہ سی کہ پردھانمنتری لال سنگھ نے شیخ نوں قبضہ دینوں روکیا ہویا سی۔ فلسروپ انگریزاں نے فوجی طاقت دے زور تے راجا گلاب سنگھ نوں راج-ادھیکار دوایا اتے لال سنگھ نوں انگریزاں دے فیصلے وچ روڑا بنن کرکے پردھان منتری دے عہدے توں ہٹا دتا اتے پینشن دے کے پنجابوں باہر بھیج دتا۔ جنگ توں بعد ہوئے عہدنامے مطابق سال 1846  دے انت وچ انگریز فوج نے لاہوروں جانا سی، پر اس نوں واپس نا کیتا گیا اتے 16 دسمبر 1846   نوں بھیرووال پنڈ والی تھاں تے نواں عہدنامہ کیتا گیا۔
بھیرووال دا معاہدہ
بھیرووال والے عہدنامے مطابق گورنر جنرل ولوں نامزد کیتے گئے انگریز اہلکار نوں ہر اک محکمے دے ہر کم وچ دخل دین دے سدھے اتے پورے اختیار ہونگے۔ گورنر جنرل لوڑ مطابق لاہور راج  دے کسے علاقے وچ امن قایم رکھن لئی اتھوں دے قلعے اتے قبضہ کر سکدا اے۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ دی رکھیا لئی انگریز فوج لاہور وچ رہندی رہیگی۔ لاہور دربار انگریز فوج دے خرچ لئی 22 لکھ روپئے سالانہ دیویگی۔ مہارانی جنداں نوں اگوں لئی صرف ڈیڈھ لکھ روپیہ سالانہ خرچ لئی ملیگا۔ ایہہ معاہدہ پتر مہاراجہ دے بالغ ہون توں بعد ختم سمجھیا جاویگا۔
اس عہدنامے نال رانی جنداں دا لاہور راج وچ اختیار اتے دخل ختم ہو گیا۔ انگریزاں ولوں ہینری لارنس نوں ریزیڈینٹ نامزد کیتا گیا۔ اس عہدنامے مطابق اٹھ شخصیتاں— تیز سنگھ، شیر سنگھ اٹاریوالا ، دیوان دینا ناتھ، فقیر نوردین، رنجودھ سنگھ مجیٹھیا ، بھائی ندھان سنگھ، عطر سنگھ سندھاوالیا اتے شمشیر سنگھ سندھاوالیا— دی کونسل بنائی گئی جس دی ذمہ واری لاہور دربار دے اندرلے پربندھ نوں چلاؤنا سی۔ جولائی، 1847  وچ گورنر نے ریزیڈینٹ نوں ایہہ اختیار وی دے دتا کہ اوہ کونسل دے میمبراں نوں ہٹا اتے نامزد کر سکدا اے۔ نالے جتھے چاہے اوہ سکھ فوج ہٹا کے انگریز فوج رکھ سکدا اے۔ اس طرحاں انگریزاں نے لاہور دربار وچ اپنا دابا حدوں ودھ ودھا لیا۔
دوسری اینگلو سکھ جنگ
دوسری اینگلو-سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1848 اتے 1849 وچّ لڑی گئی سی۔ ہار جان کرکے سکھ راج دا خاتمہ ہو گئیا اتے اس توں بعد پنجاب، اتلے لہندے سرحدی صوبے اتے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔ انگریزاں اتے سکھاں دی دوجی لڑائی (1848-49): ایہہ لڑائی 22 نومبر 1848 توں 21 فروری 1849 وچالے لڑی گئی۔ انگریزاں ولوں من-مرضی نال کیتے بھیرووال دے عہدنامے اتے اس توں بعد لاہور دربار وچ اپنی پکڑ مضبوط کرن دے یتناں توں اوہناں دی سامراجی رچی صاف اگھڑدی سی ، جس نوں سہن کرنا سکھاں لئی ممکن نہیں سی۔ اوہ پوری طرحاں غیرمطمئن اتے اپنے فوجی سالار تیز سنگھ ، پردھان منتری لال سنگھ اتے راجا گلاب سنگھ ڈوگرا دے کماں تے بدعہدی اتے بہت ناخوش سن۔ پنجاب دے سماجی اتے دھارمی رسماں اتے رواجاں وچ انگریزاں دی دخل- اندازی اتے کجھ روایتی رسماں اتے پابندی لگائی جانی وی پنجابیاں نوں پسند نہیں سی۔اس توں علاوہ سکھ فوجیاں دی گنتی گھٹاؤن اتے تنخواہ دی رقم وچ کمی کرن دے فیصلے وی سکھاں دی مالی حثیت وگاڑ رہے سن۔ مہارانی جنداں نال ماڑا سلوک کرن، اس دی پینشن نوں گھٹا کے پنجابوں باہر بھیجن نال وی لاہور دربار نال وفادار لوک روس نال بھر گئے سن۔ ملتان دے ناظم مول راج ، ہزارا دے گورنر چتر سنگھ اٹاریوالے اتے اس دے پتر راجا شیر سنگھ اٹاریوالے اتے بھائی مہاراج سنگھ دیاں انقلابی کاروائیاں نے انگریزاں نوں سکھاں خلاف فوجی کاروائی کرن لئی اکسایا اتے پنجاب نوں مقامی طور ’تے برطانوی راج-پربندھ ہیٹھ لیاؤن لئی سکیم بناؤن لگ گئے۔ ایہہ سبھ دوجی لڑائی دے ذمہ وار کارن کہے جا سکدے نیں۔
لڑائی
سبھ توں پہلاں 16 نومبر 1848 نوں برطانوی فوج نے لارڈ گف دی اگوائی ہیٹھ راوی دریا پار کیتا اتے شیر سنگھ اٹاری والے دی چناب دریا کنڈھے ڈیرہ لائی بیٹھی قوج اتے رامنگر دے تھاں اتے 22 نومبر نوں حملہ کر دتا۔ اس لڑائی وچ شیر سنگھ نے بڑی ساودھانی نال اپنے آپ نوں سمبھل کے حملے دا جواب دتا اتے برطانوی فوج نوں تکڑی ہار دتی۔
رامنگر دی ہار توں بعد لارڈ گف نے ڈیڈھ مہینے تک بمبئی توں ہور فوجی مدد پہنچن تک سکھاں نال لڑائی نا کیتی۔ پر اچانک اس نوں پتہ لگا کہ چتر سنگھ اٹاریوالے دی فوج نے اٹک اتے قبضہ کر لیا ہے تاں اس نے شیر سنگھ دی قوج اتے چلیاں-والا تھاں اتے 13 جنوری 1849 نوں حملہ کر دتا تاں جو اس دی فوج نال چتر سنگھ دی سینا دا میل ن ہو جائے۔ سکھاں نے انگریزی فوج دا بڑی درڑہتا نال مقابلہ کیتا اتے لگبھگ 2500 فوجی اتے افسر مار دتے۔ اس نوں انگریزاں دی وڈی ہار سمجھیا جاندا اے۔ اس ہار دے فلسروپ لارڈ گف نوں فوجی سالاری توں ہٹاؤن دا فیصلہ وی کیتا جان لگیا۔
برطانوی پنجاب 1949 توں 1947
1845 تک  بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی نے  لاہور دربار دے اختیاراں تے قبضہ کر لیا سی اتے بریٹیش نے 32000 فوجیاں نوں ستلج سرحد تے لے آندا سی تاں کہ پنجاب وچ جانشینی دی لڑائی دے خلاف اوہناں دا اپنا سبھ توں شمالی علاقہ سرکھات کیتا جا سکے۔ 1845 دے اخیر وچ بریٹیش اتے پنجاب دے سکھ راج وچکار پہلی اینگلو سکھ جنگ  دی شروعات  فیروزپور نیڑے  ہوئی سن۔ اگلے سال 1946 وچ انگریزآں دی جت نال  لڑائی ختم ہو گئی اتے ستلج اتے بیاس دے وچکار دا علاقہ انگریزاں نوں جنگی اخراجات دے طور دے دتا گیا ۔ کشمیر ، نوں  جموں دے گلاب سنگھ نوں ویچیا گیا سی، جسنے کشمیر تے برطانوی راج دے ماتحت طور راج کیتا سی۔
پنجاب دی ونڈ
پنجاب دے علاقے دیاں وکھ وکھ ویلےآں چ کئی ونڈاں ہوئیاں جنہاں دا ویروا اینج اے:
پنجاب دی پہلی ونڈ 1901ء
1901ء چ برطانوی راج دے افغانستان نال لگدے علاقےآں چ آئے دن ہندیاں بغاوتاں تے شورشاں اتے قابو پاون لئی شمال مغربی سرحدی صوبہ جاں اتلا لہندا سرحدی صوبہ دے ناں نال اک نواں صوبہ بنایا گیا ۔ پنجاب دے اتلے لہندے ضلعےآں نوں پنجاب توں کڈ کے تے چترال تے کجھ دوجے علاقے ملا کے ایہ صوبہ تشکیل دتا گیا ۔صوبہ سرحد دا نواں ناں خیبر پختونخواہ اے ۔
1901 تک صوبہ سرحد (نواں ناں خیبر پختونخواہ) وی پنجاب وچ سی پر ایہنوں پنجاب توں وکھرا کردتا گیا تے پنجابی بولن والے ضلعے ہزارہ پشاور کوہاٹ تے ڈیرہ اسماعیل خان پنجاب توں وکھرے ہوگۓ۔
پنجاب دی تیجی ونڈ 1947ء
1947ء چ ہندستان دی ونڈ نال ای پنجاب وی 2 حصےآں پاکستانی پنجاب(لہندا پنجاب) تے بھارتی پنجاب(چڑھدا پنجاب) چ ونڈیا گیا ۔
پنجاب دی چوتھی ونڈ 1966ء
1966ء چ بھارتی پنجاب نوں بولی دے آدھار اتے 3 صوبے ہریانہ ، ہماچل پردیش تے ہن دے چڑھدے پنجاب چ ونڈ دتا گیا ۔
مذہب دی بنیاد تے پنجابیاں وچ پاڑ
انگریزاں دے زمانے وچ مذہب دے ادھار اتے بنی طبقاتی بنتر نہیں بدلی۔ مغلاں دے زمانے واہنگ انگریز دور وچ وی مسلماناں دا بیوپار تے سرکار دے کار ویہار وچ کوئی حصہ نہیں سی۔پنجاب وچ وڈھے جاگیردار تے نکی کھیتی کرن والے بہتے مسلمان سن۔ شہراں وچ مسلمان مزدور ، دست کار یا ہور نکے موٹے کم کردے سن۔ ایس لئی مسلماناں دا ہندوواں تے سکھاں نال مڈھلا پاڑ سی جیس کرکے ایہہ اخیر مسلم لیگ نال لگ گئے۔ ویہوویں صدی دی تیجی دہائی وچ پنجاب مذہبی پدھر تے ونڈیجنا شروع ہویا۔ پنجاب وچ ہندوواں ، سکھاں تے مسلماناں دیاں مذہبی جتھے بندیاں مضبوط ہوندیاں گیاں۔ ہندوواں دی آریہ سماج ، سکھاں دیاں سنگھ سبھاواں تے مسلماناں دیاں مذہبی انجمناں پنجاب وچ دن بدن تگڑیاں ہوندیاں گیاں۔ سب توں پہلاں پنجاب دے ہی مشہور ہندو لیڈر لالہ لاجپت رائے (1865-1928)نے مذہبی ادھار تے پنجاب تے ہندوستان نوں ونڈن دی گل کیتی۔ ایس کرکے 1947 وچ پنجاب وچ جو مار دھاڑ تے قتلام ہویا اوس دا پرچھاواں بنن والے دوہاں ملکاں تے اجے تیکر ویکھیا جا سکدا ہے۔
سکھ ریاستاں دیس دی ونڈ مگروں
ہندستان دی ونڈ توں بعد ایہناں نوں پیپسو ناں دی یونین وچ سمو دتا گیا اتے سنّ 1956 وچ پیپسو نوں وی چڑھدے پنجاب دا انگ بنا دتا گیا۔ اس طرحاں ایہناں ریاستاں دی علیحدہ ہوند ختم ہو گئی۔ بھارت دے آزاد ہون اپرنت، ساریاں سکھ ریاستاں اکٹھیاں ہو گئیاں جنہاں وچ مالیرکوٹلا دی مسلم ریاست اتے نالاگڑھ دی ہندو ریاست شامل سن۔ ایہناں نے ملکے پٹیالہ اتے ایسٹ پنجاب سٹیٹس یونین (پیپسو) بنایا۔ 1956 وچ پیپسو نوں چڑھدے پنجاب نال ملا دتا گیا پر ایہہ سنگٹھت صوبہ1966 وچ دوبارہ ونڈیا گیا جدوں پنجاب اتے ہریانہ وکھرے-وکھرے پنجابی اتے ہندی بولدے صوبے بنائے گئے سن۔
بھارتی تے پاکستانی پنجاب
'(ہور ویکھو پنجاب ،پاکستان تے پنجاب ،بھارت)
دیس پنجاب دے 1947ء دی ہندستان دی ونڈ چ 2 ٹوٹے کر کے اک ٹوٹا جے چ ہندو تے سکھاں دی بوہتی گنتی سی بھارت نوں دے دتا گیا تے دوجا ٹوٹا جس چ مسلمان ودھ گنتی چ سن پاکستان نوں مل گیا ۔ بھارتی پنجاب اس تاریخی پنجاب دا اک حصے اے جدے وچ پاکستانی پنجاب، پاکستانی شمال مغربی سرحدی صوبہ، افغانستان دے صوبے دے کج ٹوٹے، جموں تے کشمیر دا کج علاقہ، ہماچل پردیش، ہریانہ تے دلی ہے گے سن۔ 1947 دی ونڈ ویلے ہن دے پاکستانی پنجاب نوں جدھے وچ بوتے مسلمان سن وکھریاں کر دتا گیا فیر 1968 چ ہماچل پردیش تے ہریانہ وی  بھارتی پنجاب توں وکھرے کر دتے گۓ۔
پنجاب (بھارت) ھندستان دے اک صوبے دا ناں اے جدیاں حداں پاکستان دے صوبے پنجاب، جموں تے کشمیر، ہریانہ، ہماچل پردیش تے راجستھان نال ملدیاں نیں۔ ایدا رقبہ 50,362 مربع کلومیٹر اے تے ایدے چ 24,289,296 لوک وسدے نیں۔ ایدا راجگڑھ چندیگڑھ اے۔ایدے مشہور شہراں چ امرتسر، لدھیانہ، جالندھر تے فیروزپور اے۔
وائی بیجی پنجاب دا سب توں وڈا کم اے تے اے پورے ھندستان نوں سب توں بوہتی کنک دیندا اے۔ پنجاب چ دوجیاں چیزاں دے وی کارخانے ہے گے نیں۔ بھارتی پنجاب چ پورے ھندستان دے مقابلے چ سب توں گھٹ غریبی اے۔
پاکستانی پنجاب دا تھاں 205,344 مربع کلومیٹر اے۔ بلوچستان توں بعد پاکستان دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ اے دکھنی ایشیاء دے اتر لیہندے ول اے۔ تاریخی شہر لہور پنجاب دا دارالحکومت اے۔ پنجاب وچ 5 دریا وگدے نیں:چناب، ستلج، راوی، جہلم دریا تے سندھ دریا۔ اے دریا اتر توں دکھن ول وگدے نیں۔ پنجاب وچ دیس دے 62٪ لوک ریہندے نیں۔ پنجاب پاکستان دا اکو صوبا اے جیہڑا کہ صوبہ سندھ، صوبہ بلوچستان، آزاد کشمیر تے صوبہ خیبر پختونخواہ نال جڑدا اے۔ پاکستان دا دارالحکومت اسلام آباد پنجاب دے ضلع راولپنڈی توں وکھریاں کر کے دارلحکومت بنایا گیا سی۔ پنجاب نوں گھٹون گھٹ 3 جغرافیائی علاقیاں وچ ونڈیا جا سکدا اے:سطح مرتفع پنجاب اچا نیواں تے پہاڑی علاقہ، چولستان تے تھل دا ریتلا علاقہ تے پنجاب دا میدانی علاقہ۔ پنجاب دنیا دے کُجھ بہت زرخیز علاقیاں چوں اک اے۔ پنجاب دے شمال وچ مری تے پتریاٹہ دے پہاڑ 7000 فٹ توں اُچے نے۔
پنجاب ،پاکستان وچ 8 کروڑ دے نیڑے لوک وسدے نیں ۔ پاکستان دی ادھی توں بوہتی لوک گنتی ایتھے اے ۔ صدیاں توں لوک امن چین تے چنگے کھان پین لئی پنجاب دے آل دوالے دے تھانواں کشمیر، افغانستان، بلوچستان، ایران، عرب تے مڈھلے ایشیاء توں ایتھے آؤندے رہے تے پنجاب دی رہتل وچ رچ وس گۓ۔ 97٪ دے نیڑے لوک سنی مسلمان نیں۔
بھارتی پنجاب
رقبہ = 50,362 مربع کلومیٹر
لوک = 24,289,296 پنجاب (بھارت) ھندستان دے اک صوبے دا ناں اے جدیاں حداں پاکستان دے صوبے پنجاب، جموں تے کشمیر، ہریانہ ، ہماچل پردیش تے راجستھان نال ملدیاں نیں۔ ایدا رقبہ 50,362 مربع کلومیٹر اے تے ایدے چ 24,289,296 لوک وسدے نیں۔ ایدا راجگڑھ چندیگڑھ اے۔ایدے مشہور شہراں چ امرتسر، لدھیانہ، جلندر تے فیروزپور اے۔
بھارتی پنجاب اس تاریخی پنجاب دا اک حصے اے جدے وچ پاکستانی پنجاب، پاکستانی شمال مغربی سرحدی صوبہ، افغانستان دے صوبے دے کج ٹوٹے، جموں تے کشمیر دا کج علاقہ، ہماچل پردیش، ہریانہ تے دلی ہے گے سن۔ 1947 دی ونڈ ویلے ہن دے پاکستانی پنجاب نوں جدھے وچ بوتے مسلمان سن وکھریاں کر دتا گیا فیر 1968 چ ہماچل پرادیش تے ہریانہ وی وکھرے کر دتے گۓ۔
وائی بیجی پنجاب دا سب توں وڈا کم اے تے اے پورے ھندستان نوں سب توں بوہتی کنک دیندا اے۔ پنجاب چ دوجیاں چیزاں دے وی کارخانے ہے گے نیں۔ بھارتی پنجاب چ پورے ھندستان دے مقابلے چ سب توں کٹ غریبی اے۔
قیام
بھارت دے پنجاب صوبے دا قیام 1947 وچ ہوئیا جدوں بھارت دے بٹوارے نے سابقہ برطانوی پنجاب صوبے نوں بھارت اتے پاکستان وچ ونڈ دتا۔ زیادہ تر مسلم مغربی حصہ پاکستانی پنجاب دا صوبہ بنیا جدوں کہ سکھاں والا زیادہ تر مشرقی حصہ بھارت دا پنجاب راج بن گیا۔ اس بٹوارے وچ کئیاں لوک اجڑ گئے اتے مذہبی دنگے پھیل گئے کیونکہ بہت سارے سکھ اتے ہندو مغرب اتے کئی مسلمان مشرق وچ وسے ہوئے سن۔ کئی چھوٹیاں پنجابی شاہی ریاستاں جنہاں وچ ریاست پٹیالہ وی شامل سی، بھارتی پنجاب دا حصہ بن گئیاں۔
سن 1950 وچ دو وکھرے راج بنے؛ پنجاب وچ سابقہ پنجاب راج صوبہ شامل سی، جدوں کہ پٹیالہ، نابھہ، جیند، کپورتھلہ، مالیرکوٹلا، فریدکوٹ اتے کلسیا دیاں شاہی ریاستاں نوں ملا کے اک نواں راج قائم کیتا گیا، پٹیالہ اتے ایسٹ پنجاب سٹیٹس یونین (پیپسو)۔ ہماچل پردیش نوں کئی شاہی ریاستاں اتے کانگڑا ضلعے ولوں اک یونین علاقہ  بنایا گیا۔ سن 1956 وچ پیپسو نوں پنجاب راج وچ ملا دتا گیا اتے پنجاب دے ہمالیا وچ پیندے کئی شمالی ضلعیاں نوں ہماچل پردیش وچ شامل کر دتا گیا۔
پاکستانی پنجاب
صوبہ پنجاب دا تھاں 205,344 مربع کلومیٹر اے۔ بلوچستان توں بعد پاکستان دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ اے دکھنی ایشیاء دے اتر لیہندے ول اے۔ تاریخی شہر لہور پنجاب دا دارالحکومت اے۔ پنجاب وچ 5 دریا وگدے نیں:چناب، ستلج، راوی، جہلم تے انڈس۔ اے دریا اتر توں دکھن ول وگدے نیں۔ پنجاب وچ دیس دے 62٪ لوک ریہندے نیں۔ پنجاب پاکستان دا اکو صوبا اے جیہڑا کہ صوبا سندھ، صوبا بلوچستان، آزاد کشمیر تے صوبا خیبر نال جڑدا اے۔ پاکستان دا دارالحکومت اسلام آباد پنجاب دے ضلع راولپنڈی توں وکھریاں کر کے دارلحکومت بنایا گیا سی۔ پنجاب نوں گھٹون گھٹ 3 جغرافیائی علاقیاں وچ ونڈیا جا سکدا اے:سطح مرتفع پنجاب اچا نیواں تے پہاڑی علاقہ، چولستان تے تھل دا ریتلا علاقہ تے پنجاب دا میدانی علاقہ۔ پنجاب دنیا دے کُجھ بہت زرخیز علاقیاں چوں اک اے۔ پنجاب دے شمال وچ مری تے پتریاٹہ دے پہاڑ 7000 فٹ توں اُچے نے۔
لوک
پنجاب وچ 8 کروڑ دے نیڑے لوک وسدے نیں ۔ پاکستان دی ادھی توں بوہتی لوک گنتی ایتھے اے ۔ صدیاں توں لوک امن چین تے چنگے کھان پین لئی پنجاب دے آل دوالے دے تھانواں کشمیر، افغانستان، بلوچستان، ایران، عرب تے مڈھلے ایشیاء توں ایتھے آؤندے رہے تے پنجاب دی رہتل وچ رچ وس گۓ۔ 97٪ دے نیڑے لوک مسلمان نیں۔
بولی
پنجاب وچ بولی جان والی بولی پنجابی اے۔ ایہدا جوڑ ھند آریا‌ئ بولیاں دے ٹبر توں اے۔ ایہدا تعلق ہڑپائی تہذیب نال ملدا اے۔ پنجابی بولی شاہ مُکھی لکھائی وچ لکھی پڑھی جاندی اے۔ اردو تے انگریزی وی سرکاری ناپ تے ورتیاں جاندیاں نیں۔
رت
پنجاب دی رت گرمیاں چ گرم توں سخت گرم ہوندی اے تے سردیاں چ سکی سردی پیندی اے۔ 15جولائی توں دو مھنیاں تک ساون بھادوں دیاں بارشاں ہوندیاں نیں۔ نومبر، دسمبر، جنوری تے فروری ٹھنڈے معینے نیں۔ مارچ دے مڈ چ بسنت آ جاندی اے۔ مئی جون جولائی اگست جوکھی گرمی دے معینے نیں۔
پنجاب دی معیشت
پنجاب دا مڈھ توں ہی قومی معیشت وچ سب توں وڈا حصّہ ریا اے. 1972 توں لے کے ہن تئیں پنجاب دی معیشت چار گناھ ودھی اے. تے پنجاب دا ملکی معیشت وچ %51 توں %58 حصہ ریا اے. معیشت دا بوتا حصہ زراعت تے سروس والے پاسے اے.صنعتی میدان وچ وی ساریاں صوبیاں اگے اے. 2002 توں 2008 تک ترقی دی شرح %8 توں ٨% تک سی. سمندر دے کنڈہ نہ کر کے وی ایدی کپڑا، کھیڈان دا سامان، جراحی دے آلات، برقی آلات، مشِنری، سیمنٹ، کھاد، آئی ٹی تے زرعی آلات دی صنعت دا مرکز اے. ایتھے پاکستان دی %90 کاغذ تے کاغذی گتے %81 کھاد تے %70 چینی دی صنعتی پیداوار ہندی اے.
دوہاں پنجاباں وچ ہرا انقلاب
تاریخی پدھر تے ویکھو تے مشینی واہی بیجی یا ہرا انقلاب پہلاں چڑھدے پنجاب وچ ستر دی دہائی توں شروع ہویا۔ چڑھدے پنجاب وچ خالصتانی ات واد وی بر صغیر وچ پہلی وڈی تحریک سی۔ ایس توں مگروں جدوں اسی دی دہائی وچ لہندے پنجاب وچ مشینی واہی بیجی آئی تے مذہبی ات واد دی لہر بننی شروع ہوئی۔ اہناں ویلیاں وچ ہی ہندوستان شمالی ہندوستان دیاں ریاستاں وچ پیداواری نظام بدلنا شروع ہوئے تے راشٹریہ سیوک سنگھ دی اگوائی ہیٹھ ہندووا دی لہر زور پھڑان لگ پئی۔ بی جے پی اسی دی دہائی دے شروع وچ بنائی گئی سی تے اوہ تریہہ چالیہہ سالاں وچ پورے ہندوستان تے چھا گئی ہے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:پنجاب دی تریخ
اگامہ کیموسا
اگامہ کیموسا اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
کھڈونا
کھڈونا کوئی وی ایسی چیز جیہڑی کھیڈن لئی ورتی جاۓ کھڈونا کیندے نیں۔
فہرنباخ
فہرنباخ 1920 توں 1921 تک جرمنی دا چانسلر ریا۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:جرمن چانسلر
تریخ توں پہلے
تریخ توں پہلے اوس ویلے نوں آکھیا جاندا اے جیہڑا لکھی ہوئی تریخ توں پہلے لنگیا ہوۓ
اگامہ کرکی
اگامہ کرکی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
یارک
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
لوویچ
بلغاریہ براعظم یورپ دا بلقان دے علاقے چ واقع اک دیس اے ، اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔
لوویچ شہر بلغاریہ دا شہر اے تے بلغاریہ دے صوبہ لوویچ دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بلغاریہ دے شہر گٹھ:بلغاریہ دے آباد تھاں گٹھ:بلغاریہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان نقده
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان نقدہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان نقدہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
یاپولہ
یاپولہ کشمیر دا اک دریا جیڑا لداخ چوں ہوندا ہویا دریاۓ سندھ نال جا ملدا اے۔
اگامہ لیبروٹونی
اگامہ لیبروٹونی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
مستورہ نالہ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گردوارا جنم استھان
گرودوارہ ننکانہ صاحب اوہ تاریخی مقام اے جتھے سکھ مذہب دے بانی گرو نانک پیدا ہوئے سن ۔ ايس‏ے لئے ایہ گوردوارہ گردوارہ جانم آستان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ اسنو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے 19 ويں صدی وچ تعمیر کيتا سی۔ ایہ راؤ بھوئی د‏‏ی تلونڈی وچ نانک دے والدین دے گھر دے مقام اُتے واقع اے ، جسنو‏ں اج کل لاہور ، پاکستان دے نیڑے ننکانہ صاحب کہیا جاندا اے ۔
بارلے جوڑ
٭
گردوارہ بابا اٹل
گردوارہ بابا اٹل امرتسر ھندستان چ اک گردوارہ جیڑہ گرو ہرگوبند دے پتر دی یاد ج بنایا گیا۔ بابا اٹل راۓ نوں وریاں دا سی جدوں مریا ایسے لئی ایس گردوارے دیاں نوں منزلاں نیں۔
بارلے جوڑ
٭ گردوارہ بابا اٹل
خانکی ٹوئی
خانکی ٹوئی اک پعاڑی نالہ اے جیہڑا کرم ایجنسی چوں نکلدا اے تے کوہاٹ ٹوئی نال رلدا اے۔
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
کوہاٹ ٹوئی
کوہاٹ ٹوئی اک پعاڑی نالہ اے جیہڑا ضلع ہنگو چوں ٹردا اے تے ضلع کوہاٹ چون لنگ کے دریاۓ سند چ جا رلدا اے۔ ایدے نال اک ہور نالہ خانکی ٹوئی وی رلدا اے۔ کوہاٹ ثوئی دی لمبآی ماموں زئی توں جتھوں اے نکلدا اے، دریا‎ سند تک جتھے ایدا انت ہوندا اے 90 میل اے۔
بولی پرکھ
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
تیری ٹوئی
تیری ٹوئی ضلع کوہاٹ دا اک پعاڑی نالہ اے اے 60 میل لمبا اے۔
گٹھ:سرحد دے پہاڑی نالے گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
دهستان ارشق شرقی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان اردبیل دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردبیل ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
اوشیانا
اوشیانا اک تھاں اے جیہڑا بحرالکاہل دے جزیریاں تے آلے دوالے دے سمندر نوں رلا کے کہیا جاندا اے ۔
اوشینیا تپت-کھنڈی پیسفک ساگر دے جزیرےآں دے دوآلے مرتکز اک کھیتر اے۔ کہ اوشینیا کس کس دا بنیا ہویا اے ۔ ایہدے بارے وچار لمے پیسفک (نسل-سائنس مطابق میلانیشیا، مائیکرونیشیا تے پالینیشیا وچ ونڈیا ہویا) دے جوالامکھی جزیرا تے مونگیا پروالجزیرا توں لے کے ایشیا اتے امریکا گبھلے کل جزیراوادی کھیتر (جیہدے وچ آسٹریلیشیا تے مالے جزیرا جُٹ وی شامل اے) تک بدلدے نیں ۔ ایس لفظ نوں کئی بار اچیچے طور تے آسٹریلیا تے نالدے جزیرےآں نال بݨدے براعظم لئی  یا جیو جغرافیائی طور تے آسٹریلیشیائی ایکو جون (والیسیا تے آسٹریلیشیا) ہا پیسفک ایکو جون (جاں نیوزیلینڈ جاں مول دھرت نیو گنی توں چھٹ میلانیشیا، پالینیشیا تے مائیکرونیشیا) دے لئی ورتیا جاندا اے۔
چک 485 گ ب
چک 485 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
اوشیانا
لفظی بناوٹ
ایہہ نام 1812 عیسوی دے لگ بھگ جغرافیا دان کونراڈ مالٹ برون ولوں Ocanie (اوسیانی) دے روپ وچ گھڑیا گیا سی۔ اوسیانی شبد فرانسیسی بولی دا اے جو یونانی شبد ὠκεανός (اوکیانوس) مطلب بحر ( ساگر ) توں آیا اے ۔
آبادی انکڑے
<div style="float: right؛ margin: 0 0 1em 2em؛ width: 20em؛ text-align: right؛ font-size: 0.86em؛ line-height: normal؛"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9؛ background: #f0f6fa؛ text-align: left؛ padding: 0.5em 1em؛ text-align: center؛"> اوشینیا ودھیرا جغرافیائی اوشینیا۔ اس پیمانے اتے دکھنی پرشانت دا تھوڑھا جیہا حصہ ہی ڈریکٹ اے، پر ہوائی دا جزیرہ پوربی دسحدے کول نظر آ رہا اے۔ <div style="border: 1px solid #ccd2d9؛ background: #f0f6fa؛ text-align: left؛ padding: 0.5em 1em؛ text-align: center؛"> چھٹیرا جغرافیائی اوشینیا میلانیشیا جزیرہ، مائیکرونیشیا اتے پالینیشیا (نیوزیلینڈ توں چھٹّ)
چک 485 گ ب
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
اوشیانا
بارلے جوڑ
گٹھ:اوشیانا گٹھ:اوشیانا دے دیس گٹھ:براعظم