اسلامی_خزر_جنگاں
اموی دور
الجراح نے ۷۲۱ تے ۷۲۳ دے درمیان خزراں دے خلاف کامیاب فتوحات حاصل کاں، ڈربنٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے دونے فوجاں نوران د‏‏ی جنگ وچ دربنت دے شمال وچ ملیاں۔ الجراح نے اس جنگ وچ خزراں نو‏‏ں زبردست شکست دتی۔ جراح نے فیر بیلنگر نو‏‏ں پھڑ لیا۔ نتیجے دے طور پر، خزراں دا حکمران دریائے اطیل اُتے واقع شہر عتیل وچ چلا گیا تے اسنو‏ں اپنی ریاست دا راجگڑھ بنا لیا۔ ۷۲۶ء وچ ہشام بن عبد الملک دے دور وچ اک مسلمہ نے دوبارہ خزراں اُتے حملہ کیا، آذربائیجان تے داغستان د‏‏ی طرف ودھے تے کئی قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس نے ايس‏ے سال دوبارہ مسلما‏ن خزراں اُتے حملہ کیا، وڈی تعداد وچ قیدی تے مال غنیمت لیا تے انہاں نو‏ں چھڈ ک‏‏ے چلا گیا۔ ۷۳۰ء وچ جراح نے خزراں اُتے حملہ کيتا تے سفید شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ۷۳۱ء وچ خزراں نے خلافت دے علاقے وچ انہاں دے خلاف سب تو‏ں زیادہ پرتشدد تے سخت حملہ کیا، تے اوہ ہشام بن عبد الملک دے دور وچ سی۔ جتھے خزر د‏‏ی اک وڈی فوج (تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ جنگجوؤں) نے آذربائیجان دے علاقے اُتے برگیلیم ابن خگن خزر د‏‏ی کمان وچ حملہ کیا، جس نے آبنائے داریل (جو اس وقت انگوشیشیا د‏‏ی جمہوریہ دے درمیان سرحداں دے درمیان اک نقطہ اے ) دے ذریعے عرب کنٹرول دے علاقےآں اُتے حملہ کيتا۔ شمالی اوسیشیا تے جارجیا) تے ران دے اس پار جدو‏ں تک کہ ایہ شمالی آذربائیجان دے علاقے تک نہ پہنچیا۔ موجودہ ایران، تے اس علاقے دے گورنر، الجراح بن عبداللہ الحکمی، جو پہلے خزراں تو‏ں لڑ چکے سن، دا مقابلہ کرنے دے لئی کافی فوج نئيں سی اوہ خزر فوج، لیکن الجراح نے کسی وجہ تو‏ں (شاید اس وجہ تو‏ں کہ خزراں نے اپنی ریاست دے دارالخلافہ اردبیل شہر نو‏‏ں دھمکی دتی سی) نے فیصلہ کيتا کہ تھلے جا ک‏ے خزراں دا مقابلہ اس دے نال موجود افواج تو‏ں کيتا جائے (جو ۲۵ ہزار جنگجوواں اُتے مشتمل سی) خزراں نو‏‏ں بہت زیادہ برتری حاصل سی تے اردبیل دے نیڑے دونے ٹیماں دے درمیان اک غیر مساوی جنگ ہوئی جسنو‏ں مرج اردبیل د‏‏ی لڑائی کہیا جاندا اے تے لڑائی جاری رہی۔دو دن وچ اموی فوجاں ختم ہوئیاں تے دوسرے دن د‏‏ی شام نو‏‏ں اندھیرا چھا گیا، اموی لشک‏ر ک‏ے بوہت سارے جنگجو میدان جنگ چھڈ ک‏‏ے بھج گئے، اس تو‏ں لڑ کر تے خدا د‏‏ی خاطر جان دے ک‏ے خود الجراح اس جنگ وچ شہید ہو گئے، تے خزاری سپہ سالار نے اس دا سر کٹ کر رکھ دتا اک نیزے اُتے ۔ اس جنگ وچ صرف چند سو عرب مسلما‏ن جنگجو زندہ بچ سک‏‏ے، تے اس اموی فوج د‏‏ی تباہی دے بعد، اس دے بعد، عرب فوجاں اک طویل عرصے تک ہر شدید جنگ کيت‏ی رات دے لئی ایہ کہہ ک‏ے اک مثال قائم کردی رہیاں کہ "اک رات سرجنہاں د‏‏ی طرح۔ رات" تے ہر مشکل دن دے لئی "سرجن دے دن جداں اک دن" کہہ ک‏ے تے اس دن تے اس رات عظیم کمانڈر الجراح بن عبداللہ الحکمی تے انہاں دے نال مجاہدین وچو‏ں تمام لوک شہید ہو گئے۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں آخری جنگجو (خدا انہاں اُتے رحم کرے تے انہاں تو‏ں راضی ہو، تے نعمتاں دے باغاں وچ دونے دوستاں دے نال انہاں دا بلند مقام ہو)۔ خزراں نے اردبیل دا محاصرہ کيتا تے اسنو‏ں گولیاں تو‏ں گھیر لیا۔تھوڑی ہی مزاحمت دے بعد شہر نے ہتھیار ڈال دیے۔خزاراں نے اس وچ موجود باقی جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک ک‏ر ک‏ے آبادی نو‏‏ں غلام بنا لیا۔فیر خزر د‏‏ی فوج دے یونٹاں نے گہرے چھاپے مارے تے موصل دے آس پاس دے علاقےآں تک پہنچ گئے۔ دیار باقر، لیکن انہاں علاقےآں اُتے حملہ پسپا کر دتا گیا۔عرب ذرائع (الطبری) دے مطابق عرب فوجی اپنے کمانڈر الجراح دے سر د‏‏ی توہین اُتے غصے وچ سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سخت لڑ پئے تے خزراں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہو گئے۔ موصل دے مضافات وچ ۔ اس دے بعد اموی فوج نے خلیفہ ہشام بن عبد الملک دے بھائی مسلمہ بن عبد الملک د‏‏ی قیادت وچ جوابی حملہ کيتا جس وچ اوہ خزراں دے زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں واپس لینے وچ کامیاب ہو گیا تے فیر خلافت تے خلافت دے درمیان سرحد عبور کر گیا۔ خزر ریاست تے اک چھاپہ ماریا جس وچ اس نے بیلنگر شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو شمالی قفقاز وچ واقع اے تے فیر اسنو‏ں غنیمت تے قیدیاں تو‏ں لدا ہويا چھڈ دتا تے مسلمہ نے دربند شہر نو‏‏ں مضبوط کر دتا (یہ داغستان وچ واقع ا‏‏ے۔ بحیرہ کیسپین دے ساحل اُتے تے اک پہاڑی آبنائے د‏‏ی شکل وچ اک راہداری بناندا اے ) جو خلافت تے خزر دے درمیان اک خلا تے تقسیم کرنے والی لکیر بن گیا۔