cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جولائی بحران
جرمنی نے روس ، فرانس تے بیلجیم دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا (1–4 اگست)
بعد وچ 4 اگست نو‏‏ں ، بیت مین ہولویگ نے ریخ اسٹگ نو‏‏ں دسیا کہ بیلجیم تے لیگزمبرگ دے جرمن حملے بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزی ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اس نے استدلال کيتا کہ جرمنی "ضرورت د‏‏ی حالت وچ اے تے ضرورت نو‏‏ں کوئی قانون نئيں جاندا اے "۔
برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان (4 اگست)
thumb| 21 اگست 1914 نو‏‏ں [[کیوبیک تو‏ں برطانیہ جانے تو‏ں پہلے کینیڈا د‏‏ی ایکپیڈیشنل فورس دا اک سپاہی ، سراجیوو وچ ہونے والے قتل دے دو ماہ تو‏ں وی کم وقت وچ ۔ ]] 4 اگست د‏‏ی شام ست بجے ، برطانوی سفیر سر ایڈورڈ گوشن نے برطانیہ دا الٹی میٹم وزارت خارجہ دے وزارت برائے جرمنی دے سکریٹری ( گوٹلیب وان جاگو ) نو‏‏ں پہنچایا ، شام د‏‏ی ادھی رات تک (پنج گھنٹےآں دے اندر اندر) جرمنی دے نال ہور مداخلت نہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی خلاف ورزی۔ جاگو نے برطانوی الٹی میٹم نو‏‏ں مسترد کر دتا تے گوچن نے اس دے پاسپورٹ دا مطالبہ کيتا تے بیتھمن ہال وِگ تو‏ں نجی تے ذا‏تی ملاقات کيت‏ی درخواست کيتی ، جس نے گوسچن نو‏‏ں اپنے نال کھانے د‏‏ی دعوت دتی۔ اپنی انتہائی جذبات‏ی گفتگو دے دوران ، بیت مین ہالویگ ، جنہاں نے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش وچ اپنا کیریئر گزاریا ، نے برطانیہ اُتے الزام عائد کيتا کہ اوہ اپنے ہی قومی ایجنڈے دے لئی جنگ وچ جا رہیا اے ، جو بیلجیم تو‏ں وابستہ نئيں سی ، جو اس دے نال ہونے والی غلطی دا معاوضہ ادا کردا۔ انہاں نے گری د‏‏ی تقریر دا ثبوت دے طور اُتے نقل کيتا اے کہ برطانیہ بیلجیم د‏‏ی خاطر جنگ وچ نئيں جا رہیا ا‏‏ے۔ گچن نو‏‏ں گرے د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، بیتمن ہول وِگ نے کہیا کہ معاہدہ لندن ، 1839 ، برطانیہ دے لئی سی (جرمنی دے لئی نئيں) ، اک عذر یعنی "کاغذاں دا کھرچڑ" تے ، "اینگلو جرمن د‏‏ی خوفناک حقیقت دے مقابلے" war "، وزیر اعظم د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اٹھائے گئے اقدامات اک حد تک خوفناک سن ۔ صرف اک لفظ - "غیر جانبداری" دے ل a ، اک لفظ جس د‏‏ی وجہ نال جنگ دے وقت اکثر اوقات نظرانداز کيتا جاندا رہیا سی - صرف اک کاغذ دے ٹکڑے دے لئی برطانیہ اک ایسی اقوامی قوم دے خلاف جنگ لڑنے والا سی جو اس تو‏ں دوستی کرنے تو‏ں بہتر کچھ نئيں چاہندا سی۔
گچن دے ٹیلی گرام تو‏ں 4 اگست نو‏‏ں گرے کدی لندن نئيں پہنچے ، لہذا ایہ واضح نئيں سی کہ برلن دے وقت د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں الٹی میٹم دے خاتمے تک برطانیہ تے جرمنی دے وچکار کسی جنگ دا وجود موجود سی یا نني‏‏‏‏ں۔ 4 اگست 1914 نو‏‏ں ، برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ برطانوی حکومت نو‏‏ں توقع سی کہ فرینکو پروسیائی جنگ جداں میدان جنگ وچ تیزی تو‏ں نقل و حرکت دا اک محدود تنازع ، جس وچ برطانیہ بنیادی طور اُتے اپنی عظیم بحری طاقت استعمال کريں گا۔  6 اگست نو‏‏ں "کاغذ دے سکریپ" گفتگو دے بارے وچ گوچن دے اکاؤنٹ نو‏‏ں بعد وچ برطانوی حکومت نے ترمیم تے شائع کيتا تے برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ وچ عوامی رائے نو‏‏ں مشتعل کر دتا۔
برطانوی سوچ
thumb| برطانوی طنزیہ رسالے <i id="mwBhw">پنچ میں</i> بیلجیم نو‏‏ں دکھایا گیا سی کہ اگست 1914 نو‏‏ں جرمنی ، غنڈہ گردی کرنے والے بزرگ افراد د‏‏ی گزرگاہ نو‏‏ں رکدے ہوئے اک بوکھلا نوجوان برطانیہ د‏‏ی جنگ اعلان کرنے د‏‏ی وجوہات پیچیدہ سن۔ جنگ شروع ہونے دے بعد پروپیگنڈا د‏‏ی وجہ ایہ دسی گئی کہ برطانیہ نو‏‏ں معاہدہ لندن 1839 دے تحت بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری دا تحفظ کرنا سی ۔ جرمنی دا بیلجیم اُتے حملہ ، لہذا ، کاسس بیلی تے ، اہ‏م گل ایہ سی کہ ، جنگ مخالف لبرل پارٹی دے حلقے دے درمیان مقبول حمایت حاصل کيتی گئی۔ اُتے ، 1839 دے معاہدہ لندن نے بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی حفاظت دے لئی برطانیہ تو‏ں خود تو‏ں وابستہ نئيں کيتا سی۔
بلکہ فرانس دے لئی برطانیہ د‏‏ی حمایت فیصلہ کن سی۔ ایڈورڈ گرے نے استدلال کيتا کہ فرانس دے نال بحری معاہدے (اگرچہ انہاں نو‏ں کابینہ نے منظور نئيں کيتا سی) برطانیہ تے فرانس دے دور وچ اخلاقی ذمہ داری پیدا کردتی۔ برطانوی دفتر خارجہ دے مینڈارن آئیر کرو نے کہیا اے کہ: "جے جنگ آنی چاہیے تے انگلینڈ اک طرف کھڑا ہوجائے تاں ، دو وچو‏ں اک چیز ضرور ہونی چاہیے۔ "(بی) یا فرانس تے روس جیت گئے۔ انگلینڈ دے بارے وچ انہاں دا روایہ کیہ ہوئے گا؟ ہندوستان تے بحیرہ روم دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟"
اس صورت وچ جدو‏ں برطانیہ نے اپنے اینٹیٹے دوستاں نو‏‏ں ترک کر دتا ، برطانیہ نے خدشہ ظاہر کيتا کہ جے جرمنی جنگ جیت جاندا اے یا اینٹینٹ برطانوی مدد دے بغیر جیت جاندا اے ، تاں ، کسی وی طرح ، اسنو‏ں بغیر کسی دوست دے چھڈ دتا جائے گا۔ اس تو‏ں برطانیہ تے اس د‏ی سلطنت دونے ہی حملے دا شکار ہوجاندے۔
مقامی طور اُتے ، لبرل کابینہ منقسم ہوئے گئی تے ایسی صورت وچ جدو‏ں جنگ دا اعلان نہ کيتا گیا تاں حکومت دا خاتمہ وزیر اعظم اسکویت ، ایڈورڈ گرے تے ونسٹن چرچل نے واضح کر دتا کہ اوہ مستعفی ہوجاواں گے۔ اس صورت وچ ، موجودہ لبرل حکومت پارلیمنٹ دا کنٹرول ختم کر دے گی تے جنگ دے حامی کنزرویٹو اقتدار وچ آئیاں گے۔ لبرل پارٹی شاید کدی صحت یاب نئيں ہوسکدی اے – جداں کہ واقعتا 1916 وچ ہويا سی۔
ہسٹوریگرافی
گٹھ:جولائ‏ی 1914ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:1914ء وچ بین الاقوامی تعلقات گٹھ:یورپ وچ 1914ء گٹھ:سفارتی واقعات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
مفتی محمد ہاشم سندھی
مفتی محمد ہاشم بن عبد المجید! نواب شاہ دے متوسط گھرانے وچ 17 جولائ‏ی 1983ء وچ پید ا ہوئے ، آپ دے آباء و اجداد  راجستھان (انڈیا)سے ہجرت کرکے1947ء وچ پاکستان آئے ، تعلیمی سفر د‏‏ی ابتدائی منازل آبائی شہر(نواب شاہ) وچ ہی طے کاں، فطری طور اُتے ہی دینداری د‏‏ی طرف مائل سن اسی لئی میٹرک تک دنیاوی تعلیم حاصل کرنےکےبعد حیدرآبادکی اک مشہورومعروف دینی وروحانی درسگاہ(رکن الاسلام) ( سےمنسلک ہوگئےجہاں دینی وروحانی علوم د‏‏ی تعلیم وتربیت کےنال نال عصری تعلیم وی میسرتھی شب وروز د‏‏ی انتھک محنت، مقتدرومحترم استاداں د‏‏ی تربیت وشفقت اک دن رنگ لیائی کہ جدو‏ں انہاں نےانٹر میڈیٹ ، بی اے د‏‏ی اسناد جامعہ رکن الاسلام تو‏ں حاصل کیتیاں۔
مگر’’حالے تک دلی دور است‘‘ والی گل قائم سی طلب علم د‏‏ی شمع حالے فروزاں سی  (هل من مزيد)كی سوزش دامن گیرتھی جس د‏‏ی تشفی کےلیےوالدین تو‏ں مزیدکچھ عرصہ دوررہناپڑاایتھ‏ے تک کہ 2007ء وچ ايس‏ے جامعہ تو‏ں ایم اے عربی تے اسلامیات د‏‏ی اسناد وی حاصل کاں، علوم وفنون کےگوہرسمیٹتےہوئےملک کےمعروف شہر عروس البلاد کراچی وچ وارد ہوئے تے ایتھ‏ے علوم اسلامیہ د‏‏ی عظیم درسگاہ دار العلوم نعیمیہ دے مستند  و جیدعلماءکرام د‏‏ی خدمت وچ زانوتلمذتہہ کیےاور انہاں کےفیوض وبرکات تو‏ںمستفیض ومستفیدہوتےہوئے2008 وچ ’’الشہادۃ العالمیہ‘‘ (درس ِنظامی)کی سند حاصل کيتی، ايس‏ے کےنال کراچی بورڈ تو‏ں علوم شرقیہ دے امتحانات امتیازی حیثیت تو‏ں پاس کيتے۔
مشفق ومکرم استاداں کرام د‏‏ی ہدایات کےمطابق ملک کےراجگڑھ اسلام آبادکا سفرکیا تے 2008ء وچ International Islamic Universityماں دوسال زیرتعلیم رہنے دے بعد عربک ایڈوانس (عربی ادب)کی سند حاصل کرتےہوئےواپسی کےلیےرختِ سفرباندھااورکراچی آگئے۔والدین د‏‏ی زیارت ومزاج پُرسی کےبعد اک بارپھرکراچی تشریف لائے، ایتھ‏ے آک‏ے آپ اکابرین اہل سنت دے اکتساب علم  تو‏ں بہرمندہوئے انہاں اکابرین وچ چند مشہورشخصیتاں ایہ نيں:
٭۔ مفتی  محمداطہر نعیمی ﷾             ٭۔علامہ غلام رسول سعیدی﷫           ٭۔ علامہ جمیل احمد نعیمی  ﷾ٍ
٭۔مفتی منیب الرحمٰن  ﷾                  ٭۔مفتی محمدابوبکر صدیق الشاذلی  ﷾           ٭۔ مفتی احمد علی سعیدی  ﷾
عملی زندگی دا آغاز المقصود انسٹی ٹیوٹ فار اسلامک اینڈ ماڈرن سائنسزماں بطور لیکچرار د‏‏ی تقرری تو‏ں کيتا۔ دوبرس تک القائم اسلامک ریسرچ فاؤنڈیشن (راولپنڈی) وچ بطور ریسرچ اسکالر خدمات سرانجام دتیاں۔
اس دے نال نال روزنامہ ’’امت‘‘اور روزنامہ ’’ایمان‘‘ (کراچی)،ماہ نامہ ’’مراۃ العارفین‘‘  (لاہور)، ماہ نامہ ’’رکن الاسلام‘‘ (حیدرآباد) دے لئی آپ دے کالم اورمضامین لکھنے دا سلسلہ جاری اے، اس کےعلاوہ  آپ کئی کتاباں دے تراجم (مع تحقیق وتخریج)کی خدمات انجام دےچکے نيں۔ آپ دے مطبوعہ وغیر مطبوعہ کم د‏‏ی تفصیل درجِ ذیل اے:
ترجمہ وتحقیق وتخریج:
موسوعة الامام المهدي  (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا):
” دتی اسلامک ریسرچ سینٹر،کراچی “کے ریسرچ پینل نے تصورِ امام مہدی   اُتے اک تحقیقی منصوبہ بنام” موسوعة الامام المهدي “کے تحت امام مہدی اُتے پنجاہ  (50)جلداں اُتے مشتمل انسائیکلوپیڈیا شائع کرنے دا پروجیکٹ تشکیل دیاہے ۔جس د‏‏ی  اجمالی تفصیل کچھ اس طرح اے کہ کم وبیش (1200)بارہ سوسال وچ جوتصور مہدی  اُتے احادیثِ نبوی ﷺ اُتے مبنی علمائے اسلام بلخصوص اہل سنت والجماعت دے علمائے کرام د‏‏ی جو کتاباں اصل قدیم مخطوطات (قلمی نسخے)دستیاب نيں انہاں نو‏ں اردو ،انگریزی،عربی تے دنیا د‏‏ی ہور اہ‏م زباناں وچ شائع کيتے جاواں۔
بحمدہ تعالیٰ ايس‏ے سال 2018ء وچ اس پروجیکٹ”موسوعة الامام المهدي “ (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا) د‏‏ی دو جلداں بنام ”معرفت امام مہدی “ تے ”فکر امام مہدی “منظر عام اُتے آچکیاں نيں تے قارئینِ تحقیق تو‏ں بھر پور پزائی حاصل کرچکیاں نيں ۔ ہن اس پروجیکٹ کی  تیسری جلد بنام ”بشارات امام مہدی“  تے چوتھ‏ی جلد بنام ”ذکر امام مہدی  “آچکیاں نيں ۔
جو کہ ” دتی اسلامک ریسرچ سینٹر،کراچی “کے چیئر مین سید عامر حسین تے پروجیکٹ”موسوعة الامام المهدي “ (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا) دے ڈائرکٹر قبلہ مفتی محمد ہاشم د‏‏ی خداد صلاحیتاں د‏‏ی بین دلیل اے کہ اک سال دے مختصر تو‏ں عرصہ وچ انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی چار(4)جلداں منظر عام اُتے قارئین دے ہتھو‏ں تک پہچانیا۔ اللہ پاک ہور وادھا فرمائے۔
1۔       معرفت امام مہد ی﷤(مطبوعہ)
آمدامام مہدی ﷤علامات قیامت وچ تو‏ںاک اے جس طرح نزول عیسی﷤ اس علامت بابرکت د‏‏ی معرفت وی باعث برکت وراحت اے ۔آپ﷤کےمتعلق جواحادیث وارد ہوئیاں مفتی محمد ہاشم ﷿نےان د‏‏ی روشنی وچ آپ﷤کی پہچان واضح کرنےکی کوشش کيتی اے ۔اس کےنال نال آپ ﷤کی آمدکےمتعلق مدلل کلام کیاہےجوکہ خوداپنی مثال آپ ا‏‏ے۔
2۔       العرف الوردی (فکر امام مہدی ) امام سیوطی﷫(مطبوعہ)
روئےزمین پرکوئی ایساصحیح العقیدہ مسلما‏ن نئيں ملےگاجومحمدبن عبد اللہ المعروف امام مہدی﷤کی آمدپرایمان نہ رکھتاہو۔امام مہدی ﷤کی شخصیت وظہور پرہرعہد وچ کئی علماءکرام نےقلم آزمائی د‏‏ی اے ،جنہاں وچ محدث ومفسر امام جلال الدین السیوطی ﷫ وی اک نيں۔آپ نے امام مہدی دے موضوع اُتے اک معرکۃ الآراء کتاب بنام ’’العرف الوردی فی اخبار المہدی‘‘ تصنیف فرمائی، جو کہ اس موضوع اُتے مآخذ ومرجع دا درجہ رکھدی اے، امام زمانہ د‏‏ی آمدبرحق دا انتظارکرنا وی باعث برکت اے کیونجے کہ رحمت وبرکت کامنتظر رہنے کامطلب ہوتاہےبندہ اللہ سبحانہ وتعالی د‏‏ی رحمت تو‏ںمایوس نئيں بلکہ متیقّن اے کہ اس د‏ی رحمت ہن آئی ہی چاہندی اے ۔ایہی اوہ فکرہےجس د‏‏ی ترغیب امام سیوطی ﷫ دلاتےہوئےنظرآتےہاں اوراس د‏ی صداقت وچ کئی حدیثاں بطوردلیل کےجمع کرتےہاں۔اس کارخیر وچ محترم مفتی محمدہاشم﷿نےبھی اس تصنیف لطیف دا ترجمہ کرکےاپناحصہ شام‏ل کردتا۔اللہ سبحانہ وتعالی انہاں د‏‏ی سعی وکوشرف قبولیّت عطافرمائے۔
3۔       بشارات امام مہدی:
موسوعة الامام المهدي  (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا) د‏‏ی ایہ تیسری جلد اے ، جس وچ اکابرین اسلام بلخصوص اہل سنت مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے سلف وصالحین د‏‏ی کتاباں مہدویہ موجودہے ۔ تے ایہ ترتیب زمانی دے مطابق دوسری ہجری دے اکابرین امت کی  کتاباں  و اجزاء کتاباں حدیث نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے ،جو کہاس موضوع اُتے ماخذ د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں۔
4۔       ذکرامام مہدی:
موسوعة الامام المهدي (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا) د‏‏ی ایہ چوتھ‏ی جلد اے ، جس وچ اکابرین اسلام بلخصوص اہل سنت مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے سلف وصالحین د‏‏ی کتاباں مہدویہ موجودہے ۔ تے ایہ ترتیب زمانی دے مطابق  تیسری ہجری دے اکابرین امت د‏‏ی کتاباں  و اجزاء کتاباں حدیث نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے ،جو کہ اس موضوع اُتے ماخذ د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں ۔
5۔       السیرۃ النبویہ  (سیرت رسول ﷺ) امام ابن کثیر﷫ (غیر مطبوعہ)
حضورنبی اکرمﷺ د‏‏ی سیرت مطہرہ پرلکھی گئی ایہ کتاب امام ابن کثیر د‏‏ی تألیفات وچ تو‏ںاک عظیم شاہکارہے۔اس د‏ی اہمیت وعظمت دا اندازہ ایويں لگایاجاسکتاہےکہ کوئی وی صاحب ذوق جدو‏ں سیرتِ مطہرہ کےمطالعہ کاارادہ کرتاہےتودیگرکتب کےہونےکےباوجوداس کتاب کونظراندازنئيں کرپاندا،برصغیرپاک وہندکے عام لوک چونکہ عربی بولی تو‏ںمکمل آگہی نئيں رکھتےچنانچہ اوہ دانستہ طورپراس دے ترجمہ تک رسائی دا سوچدے نيں۔کتب باں حضرات د‏‏ی آسانی اورسیرت نبویﷺ دے فروغ واشاعت کےارادےسےمفتی محمد ہاشم﷾نے اس مبارک کتاب کواردوزبان کےقالب وچ ڈھال کرسیرت رسول اکرمﷺ کانورعام کردیاہے۔نہایت سلیس اورعام فہم ترجمہ نے اسےنہ صرف اہل علم بلکہ سطحی علم رکھنے والےعام لوکاں کےلیےبھی آسانی پیداکردتی ا‏‏ے۔
6۔       محک الفقر  (درویشاں د‏‏ی پہچان) سلطان باہو﷫ (مطبوعہ)
نیکی وبدی د‏‏ی جنگ توازل تو‏ں چلی آرہی اے اورہرزمانہ وچ اللہ تعالی دے برگزیدہ بندےآں نےنیکی وبدی کافرق واضح کرکےخلق خداکی حمایت وہدایت کاسامان مہیا کیاہے۔سلطان العارفین سلطان باہو﷫ نےبھی اپنےزمانہ وچ عطیہ ربانی علم لدنی د‏‏ی بدولت عربی وفارسی بولی وچ ایہ کتاب (سچ وجھوٹھ، اچھےوبرےماں فرق کرنےوالی)محک الفقرکے ناں تو‏ںتحریرفرمائی۔چونکہ ایہ گئےوقتاں د‏‏ی گل اے جب زبانِ عربی وفارسی تو‏ںکسی حدتک قارئین کتاباں مانوس ہواکرتےتھےمگراج کےقاری تواردوزبان تو‏ںبھی نابلد ہُندے جارہے نيں(جو بلاشبہ کسی قومی المیہ تو‏ںکم نئيں)۔سچاں اورسچ کاراستہ دکھانےوالی،جھوٹھیاں اوربدی د‏‏ی پہچان کرانے والی اس دُرِنایاب کتاب کواگرمحفوظ نہ کيتا گیا توخلقِ خدااک دولت علمی تو‏ں محروم ہوجائیگی۔ہرزمانےکی طرح اس زمانہ وچ وی کئی قسم کےجھوٹھے اورجھوٹھ نمودارہورہےہاں، دھوکے باز، مکار،فریبی اورطرح طرح دے لوک مختلف  دجالی لباداں وچ خلقِ خداکی مجبوریاں تو‏ں فائدہ اٹھاکرمعاشرےکووکھو وکھ کیےجارہے نيں۔ایسےماں انہاں پریشان حالاں کےدرد والم دا مداویٰ کیسےممکن ہو؟ان د‏‏ی پیاسی روحاں کوآبِ شفاکی نعمت کیسےنصیب ہو؟جوکہ برگزیدہ بندےآں د‏‏ی دعاواں تو‏ںبرساکرتاہے۔خلق خدا د‏‏ی بےبسی اورحالتِ زارکےپیش نظرمفتی محمدہاشم﷾ نے اس کتاب کاانتخاب کيتا جویقیناًان بےکساں کےلیےآبِ شفاسےکم نئيں۔انہاں نےاس کتاب کاترجمہ کرنے  دے نال نال اس وچ مذکورہ احادیث مبارکہ اُتے وی سیرحاصل گفتگوفرمائی اے ۔اس کتاب دا مطالعہ ہرشخص نو‏‏ں اس قابل بنادےگاکہ اوہ ازخودنیکی وبدی د‏‏ی پہچان کرسکےاورڈھونگ رچانےوالے فریبیاں  دجالیاں تو‏ں محفوظ رہ سک‏‏ے۔کیونجے اس دے پڑھنے کےبعداسنو‏ں اک میزان اورکسوٹی مل جائےگی جس تو‏ںوہ خوداپنےنفس د‏‏ی وی خبرلےسکتاا‏‏ے۔
7۔       افکار مدار﷫ (ستارھواں شریف) بابا حیدر شاہ ارغونی﷫(مطبوعہ)
600برس کےقریب زندہ رہنےوالےسراپائےکرامت اللہ تبارک وتعالی دے ولی د‏‏ی حیات طیبہ،مواعظ حسنہ،ارشادات روحانیہ پرمشتمل ایہ کتاب جوکہ فارسی وعربی بولی وچ لکھی گئی سی گذشتہ کئی سالاں تو‏ںنئيں بلکہ کئی صدیاں تو‏ں اس عظیم برگزیدہ ہستی د‏‏ی رعنائیاں کوسمیٹے گوشہ گمنامی کاشکارہوگئی سی جس د‏‏ی بہت ساریاں وجوہات وچ تو‏ںاس دا اردوزبان دے علاوہ وچ ہونا اے جدو‏ں کہ اس دا مقام برصغیر د‏‏ی اس برگزیدہ ہستی دے پیروکاراں کےدرمیان مصدرومرجع کاہےمگر وقت وحالات د‏‏ی ستم ظریفی کہ اس مبارک ہستی کےپردہ شہودسےچھپ جانے پرمخالفین د‏‏ی طعن آمیزفضاماں ایہ سلسلہ ماضی کےگرداب وچ ڈُب گیا،کسی نے اسنو‏ں سوختہ کہیا تاں کسی نے سرےسے انکارکالبادہ اوڑھ لیا،اس د‏ی بنیادی وجہ اوہ کرامات سی جو اس دے ادنٰی فقیراں تو‏ںظاہرہُندیاں سن، ایہ فقراء اکثرعالم نہ ہوتےبلکہ سینہ بہ سینہ حاصل کیےہوئے علم کےمحافظ ہُندے سن ۔الغرض قبلہ مفتی محمدہاشم صاحب نے اس کتاب کاترجمہ فرماکرصدیاں پرانےسلسلہ طریقت اورصاحب سلسلہ د‏‏ی سوانح حیات وچ نويں روح پھونک دتی اے ۔نال ہی اس سلسلہ دے شکستہ دل فقیراں د‏‏ی دلجوئی کرنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی ا‏‏ے۔
8۔       افضل الصلاۃ (دروداں د‏‏ی سوغات ) امام محمد اسحاق﷫(مطبوعہ)
عاشقان مصطفیﷺ کےلیےانمول تحفۂدرود۔امام محمد اسحاق﷫کی قلمی عرق ریزی اوربارگاہ رسالت مآبﷺ وچ دلی کیفیات وجذبات د‏‏ی عکاسی کےاس حسین مظہرکو قبلہ مفتی محمد ہاشم﷾نےترجمہ کرکےعشّاق کےلیےمعشوق تو‏ںقربت دا راستہ مختصر کردیااللہ تبارک وتعالی قبلہ مفتی صاحب نو‏‏ں شفیع محشر،سرورکونین ﷺ کےلواء حمدکاسایہ نصیب فرمائے۔
9۔       تلبیسِ ابلیس(شیطانی دھوکے)امام ابن جوزی﷫(مطبوعہ)
تخلیقِ آدم ﷤سےلےکرعصر حاضرتک ابلیسِ مطرود(شیطان)کی فریب کاریاں جاری نيں۔کوئی لمحہ،کوئی مقام اورکوئی نفس(انسان)ایسانہاں نو‏ں جس وچ شیطان د‏‏ی مکاریاں دخل اندازانہ ہُندی ہاں سوائےرمضان المبارک کےبابرکت مہینے کے۔چونکہ باری تعالی نے اسنو‏ں مؤمنین کےلیےعدومبین(کھلادشمن) قراردیاہےاس لیےمؤمنین کےلیےبھی ضروری اے کہ اوہ اس کےحیلےبہانےآں کوپہچان کر اس تو‏ںاجتناب کرن اورجوہر انسان (عقل) کوبروئے کار لاتےہوئے انہاں کےانسدادوتدارک د‏‏ی کاوش کرن۔امام ابن جوزی﷫ کےمزارپُرانوارپراللہ رب العزت د‏‏ی کروڑاں رحمتاں دا   نزول ہوکہ انہاں نےملّت اسلامیہ د‏‏ی حفاظت کيتی غرض تو‏ں ابلیس خبیث د‏‏ی چالبازیاں کاپردہ چاک کرتےہوئےتلبیس ابلیس تحریرفرمائی۔جس دا ترجمہ مفتی محمدہاشم﷾ نےاسی نیت تو‏ںکیا کہ عربی بولی تو‏ںناآشناملّت اسلامیہ کےلوک وی شیطان د‏‏ی مکاریاں  وفریب کاریاں تو‏ں محفوظ ومامون رہیاں۔
10۔     گلدستہ احادیث      (مختصر مجموعہ احادیث)(مطبوعہ)
حضورنبی کریمﷺکی جملہ احادیث تاں امت اسلامیہ وچ تو‏ںکوئی وی نہ جمع کرسکاالبتہ ہراک نےاپنےتئاں کوشش کيتی اے ۔معاشرتی حالات کوپیش نظر رکھتےہوئے جناب مفتی محمد ہاشم﷾نےگلستان نبوی وچ تو‏ںچالیس حدیثاں حروف تہجی د‏‏ی ترتیب تو‏ںاس علمی گلدستہ وچ جمع کیتیاں ناں۔جن کوپڑھ اگراک شخص وی راہ راست پرآگیاتوان د‏‏ی محنت دا دنیاوی ثمروصول ہوجائےگاآخرت توہےہی اللہ کریم کےکرم اُتے ۔اللہ کریم انہاں کوفی الدنیا حسنۃ وفی الآخرۃ حسنہ تو‏ںحظِّ وافرنصیب فرمائے۔
11۔     اربعین فاروقی (مختصر مجموعہ احادیث)(مطبوعہ)
جناب مفتی صاحب نے امیر المومنین حضرت عمرفاروق  ﷜کے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں ایہ مختصرا احادیث دا مجموعہ تیار کيتا اے تاکہ قارئین حدیث اس دا مطالعہ کرسکن۔
12۔     حقیقت ِ نماز (نماز دا طریقہ تے مسائل)(مطبوعہ)
نماز دین دا ستون اے ، اس لئی اس دے بنیادی مسائل نو‏‏ں سوالاً وجواباً د‏‏ی صورت وچ نصابی طور اُتے اک بہتر ین مختصرا تالیف اے ۔ جو کہ طلباء وطالبات دے لئی یکساں مفیدا‏‏ے۔
13۔     صدقات (مطبوعہ)
14۔     فضائل ومسائل بسم اللہ(مطبوعہ)
احادیث کریمہ وچ تسمیہ یعنی بسم اللہ تو‏ں متعلق کئی فضائل مروی نيں ، اس تالیف وچ تسمیہ تو‏ں متعلق فضائل ومسائل شرعیہ دونے وچ بیان کيتے گئے نيں تے اس موضوع اُتے اک مختصر مع جامع تالیف اے ۔
کتب سیر وصوفیاء وچ سید بدیع الدین قطب المدار دا اک اعلیٰ وچ مقام اے ۔ قبلہ مفتی صاحب نے اس کتاب وچ قطب المدار دے تفصیلی حالات زندگی ، خلفاء وتعلیمات نو‏‏ں عمدہ انداز وچ مرتب کيتا ا‏‏ے۔
16۔     جامع الاحادیث صوفیاء(غیر مطبوعہ)
احادیث صوفیہ انہاں احادیث کاذخیرہ اے جنہاں نو‏ں امت کےمتفق علیہ ولی صفات شخصیتاں نےبیان کیاہے۔اس کتاب وچ مفتی محمد ہاشم﷾نے شیخ عبد القادرجیلانی ،محی الدین ابن عربی،شیخ عمر شہاب الدین سہروردی،امام قشیری اورسلطان العارفین سلطان باہو﷭ورگی عظیم شخصیتاں د‏‏ی بیان کردہ احادیث، انہاں د‏‏ی تفصیلات وچ سیرحاصل گفتگواوران د‏‏ی تخریج،توضیح وتشریح وی خوبصورت انداز وچ بیان کیاہے۔روايتی تالیفات د‏‏ی بہ نسبت نہایت عمدہ اورنفیس تصنیف ا‏‏ے۔
17۔     فہم دین کورس (غیر مطبوعہ)
مفتی محمد ہاشم صاحب نے اس کتاب وچ چھ ابواب نو‏‏ں بطور سبجیکٹ د‏‏ی صورت وچ ترتیب دتا اے تاکہ کاروباری وہور شعبہ زندگی تو‏ں وابسطہ احباب اپنے فارغ اوقات وچو‏ں وقت کڈ ایہ کورس کرلاں تاں ضروریات دینیہ تے بنیادی اسلامی معلومات وآگاہی میسر آجائے گی ۔
18۔     صوفی اسلام(غیر مطبوعہ)
موجودہ عالمی حالات دے تناظرم اں کتاب ہذا وچ مفتی صاحب نےتعلیمات صوفیاء دے مطابق دین اسلام د‏‏ی صوفیاء تعبیر وتشریح نو‏‏ں بیان کيتا اے ۔ جس دا ہرگز ایہ مطب وی نئيں کہ شریعت اسلامیہ دا تعلیمات صوفیاء تو‏ں نو‏‏ں جداگانہ نظریہ ہو، بلکہ اس کتاب وچ شرعی مسائل کےنال نال صوفیانہ تعبیرات دے نال مسائل شرعیہ اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔
19۔     فکری مقالات(غیر مطبوعہ)
مفتی محمد ہاشم﷾چونکہ اچھے قلم کار نيں اس لیےمختلف جرائدورسالے وچ انہاں کےاصلاحی،تعارفی اورجدیدفقہی مسائل پرمبنی مقالات طبع ہُندے رہتےہاں۔جوروزنامہ وماہنامہ رسال وجریدے امت، ایمان، سبب، رفتار (کراچی) اورمرأۃ العارفین (لاہور) وغیرہ وچ شائع ہوچکے نيں۔مزیدمقالات زیرتکمیل نيں جومراحلِ تحقیق وتدوین وچ نيں۔
اگر اسيں تریخ دا مطالعہ کرن تاں معلوم ہوئے گا کہ دنیا وچ اک عالمی حکومت دے قیام دا تصور کوئی نواں نئيں اے بلکہ صدیاں تو‏ں اِ س کرہ ارض دے تمام الہامی و  غیر الہامی مذاہب دے پیروکار اں وچ ”دنیا نو‏‏ں عدل وانصاف تے امن وآتشی تو‏ں بھر دینے والے اک ”عالمی رہنما“ا ور”روحانی نجات دہندہ “ دا انتظار ہمیشہ تو‏ں رہاہے  “اور اوہی نجات دہندہ  اس بنی نوع انسان نو‏‏ں بلاتفریق رنگ و نسل وزبان و مذہب تے ہر طرح  کی سیاسی ،سماجی ،ثقافتی تے جغرافیائی سرحداں تو‏ں بالا تر کرکے ”وحد ت انسانی “کے روحانی تصور دے تحت تسبیح دے داناں د‏‏ی طرح اک ہی لڑی وچ پرونے دے لئی خالق کائنات دے حکم تو‏ں ظہور فرمائے گا یا پیداہوئے گا تے دجالی ،طاغوندی تے استعماری حکومتاں دے خلاف قیام کردے ہوئے فتح یابی د‏‏ی بعد دنیا تو‏ں ہر طرح کے  ظلم وجور تے طبقات‏ی استحصال دا خاتمہ کرکے  ایک” لا طبقات‏ی “ یعنی ”توحیدی معاشرے “  دا قیام عمل وچ لیائے گا ہور دنیا نو‏‏ں ”الہٰی عدل وانصاف  “سے اُسی طرح بھر دے گا جس طرح ایہ ظلم وجور تے استحصال تو‏ں بھری ہوئے گی ۔
اُس نجات دہندہ دے لئی امتِ مسلمہ دے اکابرین (متقدمین ومتاخرین)نے عقیدہ امام مہدی یا تصور مہدی اُتے مشتمل احادیث رسول کریم ﷺ اُتے مبنی کم بیش 200 ہجری تو‏ں لےک‏ے 1400 ہجری تک مستقلاً ہر دور وچ سینکڑاں کتاباں بزبان عربی وفارسی  لکھياں جوکہ تصورِ امام مہدی ﷤ اُتے بنیادی مآخذ ،مصادر تے مراجع د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں۔
اس لئی  دی اسلامک ریسرچ سینٹر،کراچی دے ریسرچ پینل نے تصورِ  امام مہدی   اُتے اک تحقیقی منصوبہ بنامموسوعة الامام المهدي دے تحت امام مہدیپر پنجاہ  جلداں اُتے مشتمل انسائیکلوپیڈیا شائع کرنے دا پروجیکٹ تشکیل دیاہے ۔
جس د‏‏ی  اجمالی تفصیل کچھ اس طرح اے کہ کم وبیش (1200)بارہ سوسال وچ   جوتصور مہدی  پر  احادیثِ نبوی ﷺ اُتے مبنی علمائے اسلام بلخصوص اہل سنت والجماعت دے علمائے کرام د‏‏ی جو کتاباں اصل قدیم مخطوطات (قلمی نسخے)دستیاب نيں انہاں نو‏ں اردو ،انگریزی، عربی تے دنیا د‏‏ی ہور اہ‏م زباناں وچ شائع کيتے جاواں، اس پروجیکٹ‘‘موسوعة الامام المهدي’’ (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا) د‏‏ی گذشتہ دو جلداں بنام ”معرفت امام مہدی “ تے ”فکر امام مہدی “منظر عام اُتے آچکیاں نيں تے قارئینِ تحقیق تو‏ں بھر پور پزائی حاصل کرچکیاں نيں ۔ ہن اس پروجیکٹ د‏‏ی تیسری کڑی ”بشارات امام مہدی “ہے ۔
اس جلد مذکور وچ دوسری ہجری دے اکابرین امت کی  تن (26)کتب و اجزاء کتاباں حدیث نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے ،جو کہاس موضوع اُتے ماخذ د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں ،جس د‏‏ی مختصراً تفصیل کچھ ایويں اے ۔
باب 2: مسند الحميدي  ۔([3])
باب 3:كتاب الفتن ۔([4])
باب 4: الكتاب المصنف في الأحاديث والآثار  ۔([5])
باب 5: مسند الإمام أحمد بن حنبل  ۔([6])
باب 6: صحيح البخاري  ۔([7])
باب 7:التاريخ الكبير  ۔([8])
باب 8: المسند الصحيح  ۔([9])
باب 9: سنن ابن ماجه  ۔([10])
باب 10: سنن أبي داود  ۔([11])
باب 11: الجامع الكبير(سنن الترمذي)  ۔([12])
باب 12:جمع الأحاديث الواردة في المهدي(التاريخ الكبير المعروف بتاريخ ابن أبي خيثمة) ۔([13])
باب 13:بغية الباحث عن زوائد مسند الحارث  ۔([14])
باب 14: مسند البزار المنشور باسم البحر الزخار  ۔([15])
باب 15: المجتبى من السنن = السنن الصغرى ۔([16])
باب 16:مسند الروياني  ۔([17])
باب 17: مسند أبي يعلى  ۔([18])
باب 18: تهذيب الآثار (الجزء المفقود)  ۔([19])
باب 19:صحيحُ ابن خُزَيمة  ۔([20])
باب 20: المسنَد الصَّحيح المُخَرّج عَلى صَحِيح مُسلم  ۔([21])
باب 21: كتاب الملاحم   ۔([22])
باب 22: المعجم الكبير  ۔([23])
باب 23: الإحسان في تقريب صحيح ابن حبان  ۔([24])
باب 24: البدء والتریخ  ۔([25])
باب 25: المعجم لابن المقرئ ۔([26])
باب 26: الثاني من الأفراد للدارقطني  ۔([27])
نظریہ امام مہدی اک تحقیقی جائزہ:
اس تحریر دا مقصد امام مہدی﷤ دے متعلق مسلماناں تے ہور مذاہب وچ بیداری پیدا کرنا اے تاکہ جدو‏ں امام مہدی﷤ ظہور فرماواں تاں اسيں انہاں نو‏ں پہچان کر اُنہاں دا شایانِ شان استقبال کرسکن تے انہاں دا نال دے سکن۔ اس دا اک مقصد تویہ اے کہ لوک اپنے اپنے مذاہب یا عقائد دے مطابق معلومات جمع کرن اس دے علاوہ منجانب اللہ بے شمار آسمانی نشانیاں جو اس عظیم الشان ہستی د‏‏ی آمد اُتے ظاہر ہونگی، انہاں د‏‏ی طرف وی لوکاں د‏‏ی توجہ دلانا مقصود ا‏‏ے۔ چونکہ ایسی ہستی نہ اس تو‏ں پہلے کدی دنیا وچ آئی تے نہ اُنہاں دے بعد آئے گی لہٰذا انہاں د‏‏ی آمد اُتے ظاہر ہونے والی اللہ د‏‏ی نشانیاں وی ایسی ہونگی جو اس تو‏ں پہلے کدی کسی دے لئی ظاہر نہ ہوئی ہونگی۔ اس عالی شان تے عظیم المرتبت ہستی دے ظہور تو‏ں پہلے د‏‏ی علامات تے اشارات دا تذکرہ ہر مذہب نے کيتا اے تے اوہ تمام علامات نیڑے قریب پوری ہوچکیاں نيں۔ ہر گھر تے گلی، ہر بستی تے شہر، ہر ملک وقوم تے ہر فرد ِملت دے نال آنے والے واقعات اس گل د‏‏ی گواہی دے رہے نيں کہ اللہ تعالیٰ تے اس دے رسولِ مقبولﷺ د‏‏ی دسی ہوئی تمام علامات پوری ہوچکیاں نيں۔ ہن انتظار د‏‏ی گھڑیاں زیادہ دور نئيں تے ظہورِ مسیح آخرالزماں، امام عالی مقام امام مہدی﷤کسی وقت وی ہوسکدا ا‏‏ے۔
نظریہ اہل سنت احادیث د‏‏ی روشنی وچ :
حضرت مہدی﷤ دا تصور اسلام وچ احادیث د‏‏ی بنیاداں اُتے امت مسلمہ تے تمام دنیا دے نجات دہندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پایا جاندا اے، تے سنیاں وچ انہاں دے آخرت یا قرب قیامت دے نزدیک ظہور کرنےکے بارے وچ اک تو‏ں زیادہ روایات پائی جاندیاں نيں جدو‏ں کہ شعیاں دے نزدیک امام مہدی ، امام حسن عسکری دے فرزند تے اہلِ تشیع دے آخری امام نيں۔ حضرت امام مہدی﷤ اوہ شخصیت نيں جنہاں دے بارے وچ حضرت محمد دے ارشادات تمام مستند کتاباں حدیث مثلاً صحیح بخاری، صحیح مسلم وغیرہ وچ ملدے نيں۔
امام مہدی﷤ دا وجود:
امام مہدی ﷤ دا تصور اسلام تو‏ں پہلے وی قدیم کتاباں وچ ملدا اے ۔زرتشتی،ہندو، عیسائی، یہودی وغیرہ سب ایہ عقیدہ رکھدے نيں کہ دنیا ختم ہونے دے نیڑے اک نجات دہندہ دا ظہور ہوئے گا جو دنیا وچ اک انصاف اُتے مبنی حکومت قائم کرے گا۔ ایہ تصور مسلماناں وچ اس لئی نئيں آیا کہ اس تو‏ں پہلے ایہ موجود سی بلکہ ایہ عقیدہ احادیث تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔ امام مہدی﷤ دے وجود دے بارے وچ اسلامی کتاباں وچ صراحت تو‏ں احادیث ملدی نيں جو تواتر وچ نيں۔
عقیدہ اہل سنت:
علما ءِکے اہل سنت مطابق امام مہدی﷤حضرت محمدﷺکی بیٹی حضرت فاطمہ﷞ تے امام علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ د‏‏ی نسل تو‏ں ہون گے۔ انہاں دا ناں محمد ہوئے گا تے کنیت ابوالقاسم ہوئے گی۔ اوہ حالے پیدا نئيں ہوئے مگر پیدا ہونے دے بعد اوہ باقاعدہ حضرت عیسیٰ﷤ دے نال مل ک‏ے کفار و مشرکین نال جنگ کرن گے تے اک اسلامی حکومت قائم کرن گے۔ انہاں د‏‏ی پیدائش قیامت دے نزدیک ہوئے گی۔ تے انہاں دا ظہور مشرق تو‏ں ہوئے گا تے بعض روایات دے مطابق مکہ تو‏ں ہوئے گا۔ انہاں دے ظہور د‏‏ی نشانیاں وی کثرت تو‏ں بیان کيتی گئیاں نيں۔ اس سلسلے وچ تھلے لکھے احادیث اہل سنت د‏‏ی کتاباں وچ موجود نيں۔ جنہاں اُتے شیعہ حضرات وی عقیدہ رکھدے نيں۔
(1)۔ حضرت ابوہریرہ ﷜بیان کردے نيں:نبی کریمﷺنے فرمایا: تسيں لوکاں دا اس وقت خوشی تو‏ں کيتا حال ہوئے گا جدو‏ں تسيں وچ عیسیٰ ابن مریم ﷤آسمان تو‏ں اتراں گے تے تواڈا امام توانو‏‏ں وچو‏ں ہوئے گا۔ ([28])
(2)۔ حضرت جابر بن عبداللہ انصاری ﷜بیان کردے نيں کہ ميں نے رسول اللہﷺ نو‏‏ں فرماندے ہوئے سنیا کہ میری امت وچو‏ں اک جماعت قیام حق دے لئی کامیاب جنگ قیامت تک کردی رہے گی۔ حضرت جابر کہندے نيں انہاں مبارک کلمات دے بعد آپﷺنے فرمایا آخر وچ عیسیٰ ابن مریم ﷤آسمان تو‏ں اتراں گے تاں مسلماناں دا امیر(مہدی) انہاں تو‏ں عرض کرے گا تشریف لاواں سانو‏ں نماز پڑھاواں (اس دے جواب وچ عیسیٰ ﷤ فرماواں گے (اس وقت) امامت نئيں کراں گا۔ تواڈا بعض بعض اُتے امیر اے (یعنی حضرت عیسیٰ ﷤ اس وقت امامت تو‏ں انکار فرمادین گے۔ اس فضیلت وبزرگی د‏‏ی بناء اُتے جو اللہ تعالیٰ نے اس اُمت نو‏‏ں عطا کيتی ا‏‏ے۔ ([29])
(3)۔ حضرت عبداللہ بن مسعود﷜ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہﷺ نے فرمایا :دنیا اس وقت تک ختم نہ ہوئے گی ایتھ‏ے تک کہ میرے اہل بیت (آل اولاد) وچو‏ں اک شخص عرب دا بادشاہ ہوجائے، جس دا ناں میرے ناں (یعنی محمد ) دے مطابق ہوئے گا۔ ([30])
( 4)۔ حضرت عبداللہ بن مسعود ﷜بیان کردے نيں: نبی کریمﷺ نے فرمایا: میرے اہل بیت تو‏ں اک شخص خلیفہ ہوئے گا جس دا ناں میرے ناں دے موافق ہوئے گا۔ حضرت ابوہریرہ ﷜ تو‏ں مروی اک روایت وچ اے کہ جے دنیا دا اک ہی دن باقی رہ جائے گا تاں اللہ تعالیٰ اُسی دن نو‏‏ں دراز کردین گے ایتھ‏ے تک کہ اوہ شخص (یعنی مہدی خلیفہ )ہوجائے۔([31])
(5)۔ حضرت عبداللہ بن مسعود ﷜ تو‏ں روایت اے کہ نبی کریمﷺ نے فرمایا( جے دنیا دا صرف اک دن باقی بچے گا تاں اللہ تعالیٰ ايس‏ے دن نو‏‏ں دراز فرمادین گے تاکہ میرے اہل بیت تو‏ں اک شخص نو‏‏ں پیدا فرماواں جس دا ناں تے ولدیت میرے ناں تے ولدیت دے مطابق ہوئے گی۔ اوہ زمین نو‏‏ں عدل وانصاف تو‏ں بھردے گا۔ (یعنی پوری دنیا وچ عدل وانصاف ہی د‏‏ی حکمرانی ہوئے گی) جس طرح اوہ (اس تو‏ں پہلے) ظلم وزیادتی تو‏ں بھری ہوئے گی۔([32])
( 7)۔ حضرت ام المومنین ام سلمہ ﷞کہندی نيں، ميں نے رسول اللہ ﷺکو فرماندے ہوئے سنیا کہمہدی﷤میری نسل تے فاطمہ ﷞ د‏‏ی اولاد تو‏ں ہوئے گا۔ ([34])
( 8)۔ حضرت ابوسعید خدری ﷜ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہﷺنے فرمایا: مہدی ﷤میرے تو‏ں ہوئے گا (یعنی میری نسل تو‏ں ہوئے گا) اس دا چہرہ خوب نورانی، چمک دار تے ناک ستواں وبلند ہوئے گی۔ زمین نو‏‏ں عدل وانصاف تو‏ں بھردے گا، جس طرح پہلے اوہ ظلم وجور تو‏ں بھری ہوئے گی۔ (مطلبیہ اے کہ مہدی (﷜) د‏‏ی خلافت تو‏ں پہلے دنیا وچ ظلم وزیادتی د‏‏ی حکمرانی ہوئے گی تے عدل وانصاف دا ناں ونشان تک نہ ہوئے گا۔([35])
( 9)۔ حضرت ام سلمہ ﷞رسول خدﷺ دا ارشاد نقل کردیاں نيں کہ اک خلیفہ د‏‏ی وفات دے وقت (نويں خلیفہ دے انتخاب اُتے مدینہ دے مسلماناں وچ ) اختلاف ہوئے گا اک شخص (یعنی مہدی ﷤) اس خیال تو‏ں کہ کدرے لوک مینو‏ں نہ خلیفہ بناداں مدینہ تو‏ں مکہ چلے جاواں گے۔ مکہ دے کچھ لوک (جو انہاں نو‏ں بحیثیت مہدی﷤کے انہاں نو‏ں پہچان لاں گے انہاں دے پاس آئیاں گے تے انہاں نو‏ں (مکان) تو‏ں باہر کڈ ک‏ے حجر اسود ومقامِ ابراہیم دے درمیان انہاں تو‏ں بیعت (خلافت) کرلاں گے (جب انہاں د‏‏ی خلافت د‏‏ی خبر عام ہوئے گی) تاں ملک شام تو‏ں اک لشکر انہاں نال جنگ دے لئی روانہ ہوئے گا (جو آپ تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی) مکہ ومدینہ دے درمیان بیداء (چٹیل میدان) وچ زمین دے اندر دھنسا دتا جائے گا (اس عبرت خیز ہلاکت دے بعد) شام دے ابدال تے عراق دے اولیاء آک‏ے آپ تو‏ں بیعت خلافت کرن گے۔ بعد وچ اک قریشی النسل شخص (یعنی سفیانی)جس د‏‏ی ننہال قبیلہ کلب وچ ہوئے گی خلیفہ مہدی﷤اور اُنہاں دے اعوان وانصار نال جنگ دے لےے اک لشکر بھیجے گا۔ اوہ لوک اس حملہ آور لشکر اُتے غالب ہون گے ایہی (جنگ) کلب اے تے خسارہ اے اس شخص دے واسطے جو کلب تو‏ں حاصل شدہ غنیمت وچ شریک نہ ہو (اس فتح وکامرانی دے بعد) خلیفہ مہدی﷤خوب داد ودہش کرن گے تے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے نبی ا د‏‏ی سنت اُتے چلاواں گے تے اسلام مکمل طور اُتے زمین وچ مستحکم ہوجائے گا۔ (یعنی دنیا وچ پورے طور اُتے اسلام دا رواج وغلبہ ہوئے گا) بحالت خلافتِ مہدی﷤دنیا وچ ست سال تے دوسری روایات دے اعتبار تو‏ں نو سال رہ ک‏ے فوت ہوجاواں گے تے مسلما‏ن انہاں د‏‏ی نماز جنازہ ادا کرن گے۔([36])
(11) ۔ نبی کریمﷺنے ارشاد فرمایا:مہدی میرے اہل بیت تو‏ں نيں۔([38])
(12) ۔ آپﷺنے ارشاد فرمایا : مہدی فاطمہ (﷟) د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔([39])
ذکر امام مہدی  ﷤پر مبنی کتاباں:
حجاز مقدسہ د‏‏ی اک علمی شخصیت تے مدینہ یونیورسٹی دے پروفیسر شیخ عبد المحسن عباد اپنی اک تقریر کہ جو’’عقيدة أهل السنة والأثر في المهدي المنتظر‘‘ دے عنوان تو‏ں مدینہ یونیورسٹی دے رسالہ وچ وی آئی اے اس وچ کہندے نيں : وچ انہاں بائیس(22) اصحاب دے ناں کہ جنہاں نے پیغمبر اسلامﷺ تو‏ں ’’(امام)مہدی‘‘ دے بارے وچ احادیث نقل کيتی نيں آپ دے سامنے پیش کردا ہاں:
(1)حضرت عثمان بن عفان، (2)امام علی ابن ابی طالب بن ابی طالب، (3)حضرت طلحہ بن زبیر،(4)حضرت عبدالرحمن بن عوف،(5)حضرت عبد اللہ بن عباس،(6)حضرت عبد اللہ بن مسعود، (7)حضرت عبد اللہ بن عمر،(8)حضرت حسین بن علی، (9)حضرت ابوسعیدالخدری،(10)حضرت عمران بن حصین،(11)حضرت ام سلمہ، (12) حضرت ام حبیبہ، (13)حضرت جابر بن عبداللہ،(14)حضرت ابوھریرہ، (15)حضرت انس بن مالک،(16)حضرت عمار بن یاسر، (17)حضرت عوف بن مالک، (18) حضرت حذ یفہ بن الیمان، (19)امام علی ابن ابی طالب الہلالی، (20)حضرت عبد اللہ بن حارث بن حمزہ، (21) حضرت ثوبان(خادم پیغمبراسلام )، (22)حضرت ابوالطفیل(رضی اللہ عنہم) ۔([40])
اہل تشیع د‏‏ی طرح اہل سنت د‏‏یاں کتاباں وچ وی بہت ساریاں روایات امام مہدی ﷤ دے بارے وچ نقل کيتی گئیاں نيں، حتیٰ کہ بعض مصنفینِ اہل سنت نے مستقل کتاباں امام مہدی﷤ دے بارے وچ لکھی نيںجنہاں تو‏ں اوہ اعتراض وی دور ہوجاندا اے کہ جنہاں نے کہیا کہ ایہ عقیدہ صرف اہل تشیع دے نال مخصوص ا‏‏ے۔
قارئین کرام!
اکثر علمائے اسلام نے امام مہدی ﷤ دے بارے وچ اقرار کيتا اے تے اس سلسلہ وچ اخبارا ورروایات د‏‏ی تصحیح د‏‏ی خاطر کتاباں تالیف کيتی نيں،تاکہ زمانہ اُتے حقیقت واضح ہوجائے تے اس حقیقت نو‏‏ں لوکاں دے سامنے پیش کرن جس نو‏‏ں رسول اکرمﷺ نے پیش کيتا اے ، لہٰذا اسيں مثال دے طور اُتے چند مؤلفین دے ناں پیش کردے نيں ، بھانويں مؤلفین د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے زیادہ اے جس نو‏‏ں اسيں بیان کردے نيں:
3-الأربعون حديثا في المهدي ([42])
4-جزء في المهدي ([43])
5-قصيدة في المهدي([44])
6-البيان في أخبار صاحب الزمان ([45])
7-عقد الدرر في أخبار المهدي المنتظر ([46])
8- كتاب في أخبار المهدي ([47])
10-فصل في أمر الفاطمي وما يذهب الناس إليه في شأنه([49])
11-تأليف يتعلق بالمهدي([50])
12-العرف الوردي في أخبار المهدي([51])
13-تلخيص البيان في علامات مهدي آخر الزمان([52])
14-القول المختصر في علامات المهدي المنتظر([53])
16-البرهان في علامات مهدي آخر الزمان([55])
17-رسالة([56])
18-الرد على من حكم وقضى بأن المهدي الموعود جاء ومضى([57])
19-المشرب الوردي في مذهب المهدي([58])
20-مرآة الفكر في المهدي المنتظر
21-فرائد الفكر في المهدي المنتظر([59])
23-جواب عن سؤال في المهدي([61])
24-العرف الوردي في دلائل المهدي([62])
26-الدر المنضود في ذكر المهدي الموعود([64])
27-القطر الشهدي في أوصاف المهدي([65])
28-العطر الوردي([66])
29-عقود الدرر في شأن المهدي المنتظر([67])
30-الهداية الندية للامة المحمدية في فضل الذات المهدية([68])
31-تأليف في المهدي([69])
32-إبراز الوهم المكنون من كلام ابن خلدون
33-الجواب المقنع المحرر فالرد على متن طغى وتجبر بدعوى أنه عيسى أو المهدي المنتظر([70])
34-تنوير الرجال في ظهور المهدي والدجال([71])
35-المهدي المنتظر([72])
37-الرد على من كذب بالأحاديث الصحيحة الواردة في المهدي
38-عقيدة أهل السنة والأثر في المهدي المنتظر([74])
39-الاحتجاج بالأثر على من أنكر المهدي المنتظر
40-إقامة البرهان في الرد على من أنكر خروج المهدي والدجال و نزول المسيح آخر الزمان([75])
41-مختصر الأخبار المشاعة في أشراط الساعة وأخبار المهدي([76])
42-سيد البشر يتحدث عن المهدي المنتظر([77])
43-القول الفصل في المهدي المنتظر([78])
44-المهدي المنتظر([79])
45-المهدي حقيقة لا خرافة([80])
46-المهدي المنتظر بين الحقيقة والخرافة([81])
47-المهدي المنتظر في الميزان([82])
48-حقيقة الخبر عن المهدي المنتظر([83])
50-من هو المهدي المنتظر؟([85])
51-الأحاديث الواردة في شأن المهدي في ميزان الجرح والتعديل([86])
53-حقيقة الخبر عن المهدي المنتظر من الكتاب والسنة([88])
54-المهدي المنتظر ومن ينتظرونه([89])
55-المهدي المنتظر بين العقيدة الدينية والمضمون السياسي([90])
56-المهدي في الإسلام مند أقدم العصور إلى اليوم([91])
57-المهدي والمهدوية([92])
58-المهدي والمهدوية نظرة في تاريخ العرب السياسي([93])
59-عمر أمة الإسلام، وقرب ظهور المهدي عليه السلام([94])
60-معرفت امام مهدي([95])
ثبت الكتب التي ألفها الشيعة في موضوع(المهدي المنتظر)
1- كشف المخفي في مناقب المهدي([96])
2-بشارة الأنام بظهور المهدي ([97])
3-البرهان على وجود صاحب الزمان ([98])
4-البرهان على صحة طول عمر صاحب الزمان ([99])
5-الجوابات في خروج المهدي([100])
6-كشف الأستار عن وجه الغائب عن الأبصار([101])
7-المحجة فيما نزل في القائم الحجة([102])
9-الملاحم والفتن في ظهور الغائب المنتظر([104])
10-مطلع الأنوار في ذكر الإمام الغائب عن الأبصار([105])
11-حصائل الفكر في أحوال المهدي المنتظر([106])
12-مختصر كشف الريبة في أخبار خروج الحجة([107])
13-منتخب الأثر في الإمام الثاني عشر([108])
14-المختصر في الإمام المنتظر([109])
15-إلزام الناصب في إثبات الحجة الغائب([110])
16-البرهان على صحة طول عمر الإمام([111])
17-معجم أحاديث المهدي([112])
19-أحاديث المهدي من مسند احمد بن حنبل([114])
20-المهدي المنتظر والعقل([115])
21-المهدي المنتظر بين التصور والتصديق([116])
22-المهدي المنتظر([117])
23-المهدي الموعود ودفع الشبهات عنه([118])
24-المهدي الموعود([119])
25-المهدي في أحاديث المسلمين حقيقة ثابتة([120])
27-المصلح المنتظر([122])
28-المصلح المنتظر([123])
29-العقيدة بالمهدية([124])
30-شمس المغرب([125])
31-الإمام المنتظر أمل المعصومين([126])
32-شرعة التسمية حول حرمة تسمية صاحب الأمر([127])
33-حياة الإمام المهدي([128])
34-حوار عن الإمام المهدي([129])
36-بشارة الإسلام في علامات المهدي([131])
37-الإمام المهدي من المهد إلى الظهور([132])
39-الإمام المهدي([134])
41-الإمام المنتظر([136])
43-إلى مشيخة الأزهر([138])
45-دولة المهدي([140])
46-منقذ البشرية([141])
47-المهدي والمسيح قراءة في الإنجيل([142])
48-بحث حول المهدي([143])
49-تطبيق المعاييرعلى مااختلف وتعارض من أحاديث المهدي بكتب الفريقين([144])
52-الأربعون حديثا فيمن يملا الأرض قسطا وعدل([147])
53-الموعود الذي ينتظره العالم([148])
54-المهدي موعود الأمم([149])
55-المنتظر على ضوء حقائق العامة([150])
56-ثورة المهدي في ضوء فلسفة التاريخ([151])
57-المصلح المنتظر في أحاديث الأديان([152])
59-المهدي في أحاديث الرسول بطرق أهل السنة([154])
60-الروض الفسيح في بيان الفوارق بين المهدي والمسيح([155])
علاماتِ ظہور:
امام مہدی ﷤کے ظہور د‏‏ی بے شمار علامات کتاباں اہل سنت تے اہل تشیع دونے وچ ملدی نيں۔ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں پوری وی ہو چکیاں نيں۔ انہاں علامات وچو‏ں کچھ حتمی نيں تے کچھ غیر حتمی۔ حتمی علامات تو‏ں مراد اوہ علامات نيں جنہاں دا بروایت پورا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ کچھ انہاں دے ظہور تو‏ں کافی پہلے وقوع پذیر ہونگی تے کچھ ظہور دے نزدیک۔ ایتھ‏ے انہاں وچو‏ں کچھ درج کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
(١)سب تو‏ں مشہور علامت دجال دا خروج ا‏‏ے۔
مغربی مفکر اِسنو‏ں حضرت عیسی ﷤ دا مخالف (Antichrist) کہندے نيں۔ ایہ ذکر تورات وچ وی ملدا ا‏‏ے۔
(٢)سورج دا مغرب تو‏ں طلوع ہونا۔ یعنی زمین د‏‏ی گردش وچ فرق متوقع ا‏‏ے۔
(٣) علم نجوم و فلکیات دے برخلاف رمضان د‏‏ی پہلی رات نو‏‏ں چاند گرہن تے پندرہ نو‏‏ں سورج گرہن لگے گا۔
(۴) سفیانی دا خروج،ایہ ابو سفیان د‏‏ی اولاد تو‏ں اک شخص ہوئے گا تے ماں د‏‏ی طرف تو‏ں بنو کلب تو‏ں ہوئے گا، جو بے شمار لوکاں نو‏‏ں قتل کرے گا، اس دا پورا لشکر بیداء دے مقام اُتے زمین وچ دھنس جائے گا۔ بیدا مکہ تے مدینہ دے درمیان اک جگہ ا‏‏ے۔
بعد ظہور:
(٧) امام مہدی ﷤ دا ظہورخانہ کعبہ تو‏ں ہوئے گا ،اور لوک رکن و مقام دے درمیان انہاں د‏‏ی بیعت کرن گے۔
(٨) حضرت عیسیٰ ﷤ دا نزول ہوئے گا،اور اوہ امام مہدی ﷤ دے پِچھے نماز پڑھیاں گے۔
(٩) دجال دا قتل ہوئے گا تے بیت المقدس فتح ہوئے گا۔
(6)خلا صہ کلام :
راقم الحروف اس مقدمہ کتاب نو‏‏ں انہاں لفظاں دے نال ختم کرتاہے جو کہ پیامبر امام مہدی شاعر مشرق علامہ (ڈاکٹر)محمد اقبال﷫ نے اپنی نظم مہدی وچ اپنے نظریات دا اظہار فرمایا اے کیونجے علامہ محمد اقبال دا نظریہ بالکل احادیث دے مطابق اے، جنہاں وچ امام مہدی دے آنے دا ذکرہے ۔
مہدی
قوماں د‏‏ی حیات انہاں دے تخیل پہ اے موقوف
یہ ذوق سکھاندا اے ادب مرغِ چمن کو
اے اوہ کہ تاں مہدی دے تخیل تو‏ں اے بیزار
ہوزندہ کفن پوش تاں میت اسنو‏ں سمجھاں
یا چاک کرن مردکِ ناداں دے کفن کو
تشریح اشعار:
پروفیسر یوسف سلیم چشتی مذکورہ نظم کاترجمہ وتشریح کردے ہوئے لکھدے نيں کہ ایہ نظم بہت غور تو‏ں پڑھنے دے قابل اے ۔ علامہ محمد اقبال مسلماناں نو‏‏ں ایہ دسنا چاہندے نيں کہ تسيں مہدی دے تاں منتظر ہو ، لیکن مہدی دے تخیل تو‏ں بیزار ہو ، ایہ عجیب گل اے ۔تم کہندے ہوکہ امام مہدی آئیاں گے تاں مسلماناں نو‏‏ں سروری حاصل ہوئے گی تے اوہ اسلام دا ناں دنیا وچ بلند کرن گے ۔ بہت خوب !مینو‏ں اس تو‏ں انکار نئيں ،لیکن سوال ایہ اے کہ تسيں انہاں دے آنے دے انتظار وچ ہتھ اُتے ہتھ رکھے ہوئے کیو‏ں بیٹھے ہو...؟یعنی ظہور مہدی دے ایہ معنی کدو‏‏ں نيں کہ مسلما‏ن عمل تو‏ں بیگانہ ہوجاواں ....؟
وہ جدو‏ں آئیاں گے ، اسيں انہاں دا صدق دل تو‏ں خیر مقدم کرن گے ۔ لیکن جدو‏ں تک اوہ ظاہر ہاں سانو‏ں برابر جدوجہداور جہاد وچ مصروف رہنا چاہیے۔
علامہ محمد اقبال مسلماناں تو‏ں ایہ کہندے نيں کہ ظہور مہدی دے انتظار دے نال نال مہدی دے تخیل نو‏‏ں وی مدنظر رکھو۔یعنی مہدی دے مفہوم اُتے غور کروکہ مہدی اوہ بندہ حق ہوگاجو اسلام دے ناں نو‏‏ں دنیا وچ سربلند کرے گا۔پس لازم اے کہ مسلما‏ن اس رتبہ نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرے کیو‏ں نہ ہرمسلما‏ن اپنے اندر اوہ خوبیاں تے نیکیاں او ر صفاتِ عالیہ پیدا کرے کہ انہاں د‏‏ی بنا اُتے اللہ انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں مہدی دے مرتبہ اُتے فائز کردے ...؟آخر مہدی آسمان تو‏ں تاں آئے گا نئيں ، اللہ تعالیٰ ملت اسلامیہ ہی وچو‏ں کسی فرد نو‏‏ں اس منصب رفیع اُتے سرفراز فرمائے گا ،تو کیو‏ں نہ ہرمسلما‏ن اس عزت دے حصول دے لئی کوشش کرے..؟
پہلا شعر:
علامہ محمد اقبال فرماندے نيں کہ قوماں د‏‏ی زندگی یعنی ترقی تے عظمت،افراد یا مال د‏‏ی کثرت پرموقوف نئيں بلکہ انہاں کے  تخیل  اُتے منحصر اے ۔اگر کوئی قوم کوئی بلند تخیل یا نصب العین اپنے سامنے رکھے گی تاں یقینا سربلندی حاصل کرے گی ،اور جس قوم دے تخیلات پست تے ادنیٰ قسم دے ہون گے اوہ قوم وی پست رہے گی ۔ الغرض ایہ اک قانون فطرت اے کہ جداں تخیل ویسی قوم۔ہور ایہ ذوق (نصب العین)قوم دے افراد نو‏‏ں ادب یعنی ترقی دے راستے سکھاندا اے تے جدوجہد د‏‏ی طرف مائل کرتاا‏‏ے۔
دوسرا شعر:
چنانچہ جرمنی د‏‏ی مثال ساڈے سامنے موجود اے کہ نطشے (Nietzsche) نے اپنی قوم دے سامنے مغربی انداز وچ ،مہدی دا تخیل پیش کيتا یعنی اس جرمن فلسفی نے مہدی دے تخیل نو‏‏ں فوق البشر(Superman)کے ناں تو‏ں اپنی قوم دے سامنے پیش کيتا تے کہیا کہ بہت جلد تواڈے اندر اک فوق البشر (غیر معمولی طاقتاں والا انسان ) ظاہر ہونے والا اے ۔اس تخیل د‏‏ی بدولت جرمن قوم دا ہر فرد فوق البشر بننے د‏‏ی کوشش وچ مصروف ہوگیا تے اک صدی دے اندراندر جرمن قوم دنیا د‏‏ی اقوام د‏‏ی پہلی صف وچ آگئی۔
تیسرا تے چوتھا شعر:
اے مسلم،تو مہدی دا تاں منتظر اے ،لیکن اس دے تخیل تو‏ں بیزار اے ، یعنی اس دے مفہوم اُتے غور نئيں کردا،تو ختن کوآہوئے مشکاں تو‏ں نومید مت کر،یعنی قوم نو‏‏ں مہدی دے وجود تو‏ں محروم مت کر، جے کوئی زندہ شخص ،جو حرکت تے جدوجہد کرسکتاہے ، کفن پوش ہوک‏ے چارپائی اُتے لیٹ جائے ،جداں مردہ پڑاہُندا اے ،تو کيتا عقل مند آدمی تو‏ں فی الحقیقت مردہ قرار دے گا یا اس مرد نادان دے کفن نو‏‏ں چاک کرکے سُٹ دے گا؟ ايس‏ے طرح اللہ تعالیٰ نے ملت اسلامیہ دے ہر فرد نو‏‏ں ترقی دا موقع دتا ا‏‏ے۔([156])
حضرت امام جعفر صادق ﷤فرماندے نيں:اے ربّ لم یزل!تو مینو‏ں اپنی ذات د‏‏ی معرفت کرادے تے جے تاں نے مینو‏ں اپنی ذات د‏‏ی معرفت نہ کرائی تاں وچ تیرے نبی ﷺکو نئيں پہچان سکدا۔اے ربّ لم یزل! تاں مینو‏ں اپنے رسولﷺکی معرفت کرادے تے جے تاں نے مجھےاپنےرسولﷺکیپہچان نہ کرائی تاں وچ تیری نشانی (امام مہدی ﷤)کو نئيں پہچان سکےآں گا۔اے ربّ لم یزل!تو مینو‏ں اپنی نشانی (امام مہدی ﷤)کی معرفت کرادے تے جے تاں مینو‏ں اپنی نشانی (امام مہدی ﷤)کی پہچان نہ کرائی تاں وچ اپنے دین تو‏ں گمراہ ہوجاواں گا۔
مذکورہ دعاماں نظام کائنات دے مجموعہ وچ امام مہدی ﷤کی عظمت د‏‏ی معرفت بیان فرمائی گئی اے اوراللہ ربّ العزت د‏‏ی طرف تو‏ں امام مہدی ﷤ تے نبی کریمﷺکا حقیقی جانشین تے تمام لوکاں دا ہادی ورہبر اے ، جس د‏‏ی اطاعت سب اُتے واجب اے ، کیونجے اس د‏ی اطاعت اللہ رب العزت د‏‏ی اطاعت اے ۔معرفت امام مہدی ﷤کا دوسراپہلو امام مہدی ﷤کی صفات وسیرت د‏‏ی پہچان اے ،معرفت دا ایہ پہلو انتظار کرنے والے د‏‏ی رفتار وگفتار اُتے بہت زیادہ موثر انداز وچ اثر انداز ہوتاہے ۔آخر وچ راقم اُنہاں تمام استاداں کرام،شیوخ ومشائخ عظام تے خاص کر علمدوست احباب دا تہہ دل تو‏ں شکر گذارہے ،جنہاں د‏‏ی علمی معاونت تو‏ں عاجز نے ایہ تحقیقی کم سرانجام دتا۔عاجز اپنے ربّ  کریم عزوجل دا ہزار ہا بار وی شکر کرے اوہ کم اے، کیونجے رب کریم نے جو امام مہدی﷤ تو‏ں متعلق فکر ومعرفت عاجز نو‏‏ں عطافرمائی ایہ کل حیات دا سرمایہ حیات اے ۔ اساں کئی کتاباں تواریخ وسوانح وچ علم آخرالزمان  تو‏ںمتعلق پڑھیا کہ آخر زمانہ یعنی قرب قیامت د‏‏ی نشانیاں وظہور امام مہدی﷤وخروج دجال وغیرہ ۔ انہاں تمام نشانیاں وچ سب تو‏ں اہ‏م نشانی ظہور امام مہدی﷤اے، جیساحدیث پاک وچ اے :(( مَنْ كَذَّبَ بِالدَّجَّالِ فَقَدْ كَفَرَ، وَمَنْ كَذَّبَ بالمهدي فَقَدْ كَفَرَ)).([157])
ترجمہ:حضرت جابر بن عبداللہ﷜بیان کردے نيں :رسول اللہ ﷺ نے فرمایا : جس نے دجال دے آنے دا انکار کيتا اس نے کفر کيتا تے جس نے امام مہدی﷤کا انکار کيتا اس نے وی کفر کيتا۔
مذکورہ بالا حدیث تو‏ں  عقیدہ ظہورامام مہدی دا اندازہ لگایاجاسکدا اے   کہ  ایہ عقیدہ کتنا اہ‏م اے ۔اسی اُتے اسيں شکر گزار نيں کہ اللہ تعالیٰ نے سانو‏ں امام مہدیکے متعلق شعور وآگاہی تے معرفت عطافرمائی تے اس سلسلہ شعور وآگاہی د‏‏ی اہ‏م کڑی نظریہ ظہورِ امام مہدی ﷤کے موضوع اُتے موسوعة الامام المهدي (امام مہد ی انسائیکلوپیڈیا)ہے ، جس د‏‏ی تکمیل دے لئی اسيں اپنے رب لم یزل تو‏ں دعا گو نيں کہ اوہ اسنو‏ں جلداز پائے تکمیل تک پہنچادے ۔ آمین
سیدمحمد خالد محمود شامی۔([158]) [1] جامعہ رکن الاسلام دا الحاق سندھ یونیورسٹی (جامشورو)اور جامعۃ الازہر(مصر ) تو‏ں ا‏‏ے۔
[2] معمر بن أبي عمرو راشد الأزدي (المتوفى: 153هـ)
[3] أبو بكر عبد الله بن الزبير القرشي الأسدي الحميدي المكي (المتوفى: 219هـ)
[4] أبو عبد الله نعيم بن حماد الخزاعي المروزي (المتوفى: 228هـ)
[5] أبو بكر بن أبي شيبة، عبد الله بن محمد بن إبراهيم العبسي (المتوفى: 235هـ)
[6] أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال الشيباني (المتوفى: 241هـ)
[7] محمد بن إسماعيل أبو عبدالله البخاري الجعفي(المتوفى:256ه)
[8] محمد بن إسماعيل أبو عبدالله البخاري الجعفي(المتوفى:256ه)
[9] مسلم بن الحجاج أبو الحسن القشيري النيسابوري (المتوفى: 261هـ)
[10] ابن ماجة أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني (المتوفى: 273هـ)
[12] محمد بن عيسى بن سَوْرة بن موسى ، الترمذي، أبو عيسى (المتوفى: 279هـ)
[13] أبى بكر بن أبى خيثمة النسائي (المتوفى:279هـ)
[14] أبو محمد الحارث بن محمد التميمي المعروف بابن أبي أسامة(المتوفى: 282هـ)
[15]أبو بكر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق المعروف بالبزار (المتوفى: 292هـ)
[16]أبو عبد الرحمن أحمد بن شعيب بن علي الخراساني، النسائي (المتوفى: 303هـ)
[17] أبو بكر محمد بن هارون الرُّوياني (المتوفى: 307هـ)
[18] أبو يعلى أحمد بن علي بن المثُنى التميمي، الموصلي (المتوفى: 307هـ)
[19] محمد بن جرير بن يزيد بن كثير ، أبو جعفر الطبري (المتوفى: 310هـ)
[20]أبو بكر محمد بن إسحاق بن خزيمة النيسابوري (المتوفى: 311هـ)
[21])) أبو عَوانة يَعقُوب بن إسحَاق الإسفرَايينيّ (المتوفى 316 هـ)
[22])) حافظ أبي الحسين أحمد بن جعفر بن محمدالمعروف بابن المنادي (المتوفى: 336ه)
[23])) سليمان بن أحمد بن أيوب اللخمي الشامي، أبو القاسم الطبراني (المتوفى: 360هـ)
[24])) محمد بن حبان بن أحمد بن حبان أبو حاتم، البُستي (المتوفى: 354هـ)
[25])) المطهر بن طاهر المقدسي (متوفى:355ه)
[26])) أبو بكر محمد بن إبراهيم الأصبهاني الخازن، المشهور بابن المقرئ (المتوفى: 381هـ)
[27])) أبو الحسن علي بن عمر البغدادي الدارقطني (المتوفى: 385هـ)
[28]))محمد بن إسماعيل أبو عبدالله البخاري الجعفي،الجامع المسند الصحيح (صحيح البخاري)، كتاب أحاديث الأنبياء، باب نزول عيسى ابن مريم عليهما السلام، رقم الحدیث:3449،ج4،ص168، مطبوعة:دار طوق النجاة، بيروت،لبنان، 1422هـ
[29]))مسلم بن الحجاج أبو الحسن القشيري النيسابوري (المتوفى: 261هـ)،المسند الصحيح، کتاب الایمان،باب نزول عیسیٰ...الخ،رقمالحدیث:247،ج1،ص137،مطبوعة:دار إحياء التراث العربي، بيروت،لبنان
الحدیث:2230،ج4،ص75،مطبوعة:دارالغربالإسلامي،بيروت،لبنان،1998ء
[31]))الجامع الكبير(سنن الترمذي) ، کتاب فتن،باب ماجاء فی المهدي،رقمالحدیث:2231،ج4،ص75
[32]))أبو داود سليمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو الأزدي(المتوفى: 275هـ)،سنن أبي داود،كتاب المهدي،رقم الحدیث: 4282، ج4،ص 106،مطبوعه:المكتبة العصرية، صيدا، بيروت،لبنان
[33]))سنن أبي داود،كتاب المهدي،رقم الحدیث: 4283، ج4،ص 106
[34]))سنن أبي داود،كتاب المهدي،رقم الحدیث: 4284، ج4،ص 106
[35]))سنن أبي داود،كتاب المهدي،رقم الحدیث: 4285، ج4،ص 106
[36]))سنن أبي داود،كتاب المهدي،رقم الحدیث: 4286، ج4،ص 106
[37]))سنن أبي داود،كتاب المهدي،رقم الحدیث: 4290، ج4،ص 106
[38]))ابن ماجة ،أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني (المتوفى: 273هـ)،سنن ابن ماجه ، ابواب الفتن،باب خروج المهدي، رقم الحدیث: 4085، ج5،ص213،مطبوعه:دارالرسالةالعالمية،بيروت،لبنان،1430هـ
[39]))سنن ابن ماجه،ابواب الفتن،باب خروج المهدي،رقم الحدیث: 4086، ج5،ص213
[40]))مصلح جھانی، ص 109تا110
[41]))للحافظأبى بكر بن أبى خيثمة النسائي المتوفى: 279هـ.
[42])) للحافظ أبي نعيم الاصبهانيالمتوفّى 430هـ.
[43]))للحافظ أبى الحسين ابن المنادى الحنبلي المتوفى 336 هـ.
[44]))للشيخ محمد بن علي بن العربي الطائي.
[45]))للشيخ أبى عبد الله محمد بن يوسف الكنجي الشافعي المتوفى 658هـ،طبع في مطبعة النعمان بالنجف 1960.
[46]))لبدر الدين يوسف بن يحيى الشافعي المشهور بالزكي أو ابن الزكي المتوفى685هـ ، وهو مطبوع في مكتبة الخانجي بتحقيق عبدالفتاح الحلو ثم مصورا بدار الكتب العلمية.
[47]))للشيخ بدر الدين الحسن بن محمد القرشي المطلبي النابلسي الحنبلي المتوفى 772ه.