cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سپیشل ریلیٹیوٹی
کارناتمک بنتر
منکووسکی سپیس لئی اک اؤرتھونورمل بیسس لازمی طور تے اک ٹائیملائیک اتے تن سپیسلائیک یونٹ ویکٹراں نال بنیا ہندا اے۔ جیکر کوئی غیر-اؤرتھونورمل بیسساں نال کم کرنا چاہندا ہووے تاں ویکٹراں دے ہور میل رکھنے ممکن ہن۔ اداہرن دے طور تے, اک نلّ بیسس کیہا جان والا سارے دے سارے نلّ ویکٹراں نال بنیا اک (نون-اؤرتھونورمل) بیسس اسانی نال رچیا جا سکدا اے۔ واستوکاں اپر, جیکر دو نلّ ویکٹر اؤرتھوگنل ہون (زیرو منکووسکی ٹینسر ملّ والے), تاں اوہ ضرور ہی انپاتک ہونے چاہیدے ہن۔ پھیر وی, کمپلیکس نمبراں نوں آگیا دین تے, اک نلّ ٹیٹراڈ حاصل کیتا جا سکدا اے, جو نلّ ویکٹراں نال بنیا بیسس ہندا اے, جہناں وچوں کجھ ویکٹر آپس وچ اؤرتھوگنل ہندے ہن۔
ویکٹر پھیلڈاں نوں ٹائیملائیک, سپیسلائیک جاں نلّ کیہا جاندا اے جیکر متعلق ہریک اوس نقطہ اتے ویکٹر ٹائیملائیک, سپیسلائیک جاں نلّ ہون جتھے فیلڈ نوں متاثر کیتا جاندا اے۔
کالکرم مطابق اتے کارنتامک تعلق
منّ لؤ x, y ∈ M ہون۔ اسیں کہہ سکدے ہاں؛
الٹ تکون ابرابری
جیکر v اتے w دوویں بھوکھ-سمت وچ ٹائملائیک 4-ویکٹر ہون تاں نورم لئی (+ - - -) سائین (چنہ) پرمپرا وچ؛
سمتاں دی وکھری گنتی
سختی نال کہندے ہوئے, منکووسکی سپیس چار سمتاں وچ اک گنتک فارمولا سوتریکرن ول اشارہ کردی اے۔ پھیر وی, سمتاں دی کسے وی گنتی والی “منکووسکی سپیس” دے سامان اک رچنا لئی گنت نوں ودھایا جاں آسان کیتا جا سکدا اے۔ جیکر n ≥ 2 ہووے تاں n-سمتی منکووسکی سپیس n اصل سمت دی اک ویکٹر سپیس ہندی اے جس اتے سگنیچر (n − 1, 1) جاں (1, n − 1) دا اک ستھر لورنٹز میٹرک ہندا اے۔ ایہہ سرو عام کرن تھیوریاں وچ ورتے جاندے ہن جتھے سپیسٹائیم نوں 4-سمتاں توں زیادہ جاں گھٹ سمتاں والا سپیسٹائیم ہونا منیا جاندا اے۔ سٹرنگ تھیوری اتے M-تھیوری اجہیاں دو اداہرناں ہن جتھے n > 4 ہندا اے۔ سٹرنگ تھیوری وچ, کنپھورمل فیلڈ تھیوریاں 1 + 1 سپیسٹائیم سمتاں نال دسدیاں ہن۔
پدھری بنام وکرت سپیس
اک فلیٹ سپیس دے طور تے, منکووسکی سپیسٹائیم دے تن سپیشیئل (مقامی) کمپونینٹ (حصے) ہمیشاں پائیتھاگورس تھیورم دی پالنا کردے ہن۔ منکووسکی سپیس سپیشل رلیٹیوٹی (سپیشل ریلیٹیوٹی) لئی اک مطابق بیسس اے, گریویٹیشن اہمیت بغیر سسٹماں وچ محدود دوری اتے بھوتکی سسٹماں دا اک ونگا تذکرہ اے۔ پھیر وی, گریوٹی نوں دھیان وچ رکھن لئی, بھوتک سائنسدان جنرل رلیٹیوٹی دی تھیوری ورتدے ہن, جو غیر-یکلڈن جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) دے گنت نال سوتربدھّ کیتی گئی اے۔ جدوں اس جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) نوں بھوتکی سپیس دے ماڈل وجوں ورتیا جاندا اے, تاں اسنوں کروڈ (وکرت) سپیس کیہا جاندا اے۔
کروڈ سپیس وچ وی, منکووسکی سپیس اجے وی کسے نقطہ (گریویٹیشنل سنگلرٹیاں توں بناں) دوآلے اک اتسوکھم کھیتر (انپھنٹیسیمل رجن) وچ اک چنگا تذکرہ اے۔ ہور مختصر کہندے ہوئے, اسیں کہندے ہاں کہ گریوٹی سپیسٹائیم دی موجودگی اک 4-سمتی وکرت مینیپھولڈ راہیں درسائی جاندی اے جسدے لئی کسے نقطہ پرتِ ٹینجینٹ (سمرد) سپیس اک چار-سمتی منکووسکی سپیس ہندی اے۔ اسطراں, منکووسکی سپیس دی بنتر اجے وی جنرل رلیٹیوٹی دے تذکرہ وچ ضروری ہو جاندی اے۔
سیری رکھ کینگرو
سیری رکھ کینگرو نیوگنی دا اک کینگرو اے۔
ٹفلوپس کنلاننسس
ٹفلوپس کنلاننسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
وونن
وونن کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
دروکیا
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
دروکیا شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع دروکیا دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
صوبا ریاؤ
انڈونیشیا براعظم ایشیاء دا اک مسلمان دیس اے ، جہرا مشرق بعید ج واقع اے ۔ انڈونیشیا دے کل 33 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چوں 31 صوبے تے 2 خاص علاقے نیں ۔ صوبہ ریاؤ انڈونیشیا دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا دا انتظامی مرکز پیکانبارو شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 10 ریجنسیاں تے 153 سب ڈسٹرکٹ نیں ، صوبے چ 1،500پنڈ نیں ۔
وادئ کاٹھمنڈو
وادئ کاٹھمنڈو (نیپالی زبان:काठमाडौं उपत्यका) (نیوار زبان:स्वनिगः، नेपाः गाः) برصغیر د‏‏ی قدیم رہتل دے شاہراہ اُتے واقع اے تے براعظم ایشیا د‏‏ی سرحد ا‏‏ے۔ وادئ کاٹھمنڈو نو‏‏ں وادئ نیپال وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ وادئ کاٹھمنڈو وچ تقریباً 30 اہ‏م ثقافتی یادگاراں نيں جنہاں وچ متعدد بدھ مت تے ہندو مت دے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں وی واقع نيں۔ ايس‏ے وادی وچ 7 یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ دے تھ‏‏اںو‏اں نيں۔
وادئ کاٹھمنڈو تے آس پاس دے علاقہ نو‏‏ں نیپال منڈل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 15واں صدی تک بیپال منڈل دا داراالحکومت بھگناپور سی ۔ ہور دو دارالحکومتاں وچ کاٹھمنڈو تے پٹن، نیپال سن ۔
وادئ کاٹھمنڈو نیپال تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ تے آباد علاقہ ا‏‏ے۔ ملک دے زیادہ تر دفاتر تے ہیڈ کوارٹر ایتھے واقع نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ نیپال دا معاشی علاقہ کہلاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی قدیم تے مشہور سبھیاچار، منفرد فن تعمیر تے متعدد تہوار سیاحاں نو‏‏ں دعوت نظارہ دیندے نيں۔ برطانیہ دے مورخین ايس‏ے علاقہ نو‏‏ں اصل نیپال کہندے نيں۔ 2015ء وچ کاٹھمنڈو گھاٹی وچ زلزلہ آیا۔ اس زلزلہ وچ کئی لوکاں د‏‏یاں جاناں گئياں تے علاقہ د‏‏ی بہشتر عمارتاں منہدم ہوگئياں۔ پٹن، نیپال، کرتیپور، مدھیہ پور تھمی تے بھگنیا پور جداں قصبے تے شہر جنہاں د‏‏ی مجموعی آبادی اک ملین دے نیڑے اے، تباہ ہوئے گئے جتھ‏ے شدید جانی و مالی نقصان دے علاوہ عمارتاں تباہ ہوئے گئياں۔ کاٹھمنڈو سلسلہ کوہ ہمالیہ دا سب تو‏ں زیادہ آباد تے شہری علاقہ وی ا‏‏ے۔
ناں
کاتھمنڈو کوئی علاقائی ناں نہيں۔ وادی دے اصل باشندے نیپالی قوم وی اسنو‏ں کاٹھمنڈو نئيں کہندے نيں۔ “ نیپا-ال“ دے معنی نیپا قوم د‏‏ی زمین۔ تے پرانے زمانے وچ ایہ ناں وادئ کاٹھمنڈو دے لئی استعمال ہُندا سی ۔
بانیپا، پانوندی، دھلی کھیل جداں شہر وی وادئ کاٹھمنڈو وچ شمار کیتے جاندے نيں۔
تریخ
تاریخی شواہد دے مطابق وادئ کاٹھمنڈو 300 ق م وچ آباد ہويا ہوئے گا کیونجے اس علاقہ نال ملن والی قدیم ترین شے د‏‏ی تریخ چند سال ق م ہی ا‏‏ے۔ قدیم ترین تحریر 185 ق م د‏‏ی دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ قدیم ترین عمارت 2000 سال پہلے تعمیر ہوئی سی۔ ایہ علاقہ شروع تو‏ں ہی زلزلہ د‏‏ی زد وچ رہیا اے لہذا ابتدا تو‏ں عمارتاں بہت مضبوط بنائی جاندی رہیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:خطرہ تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:کھٹمنڈو گٹھ:نیپال د‏‏ی وادیاں گٹھ:نیپال دے میٹروپولیٹن علاقہ جات گٹھ:نیپال وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:نیپال
گھینٹا گھر، ملتان
گھنٹا گھر ملتان ، ملتان شہر دی سرکاری عمارت اے ۔ ایہ پنجاب دے شہر ملتان شہر وچ واقع اے  ۔
تریخ
1883ء وچ میونسپل لاء دے پاس ہون مگروں انگریزاں نوں شہر چلاون لئی دفتراں دی ضرورت پئی ۔ برطانوی راج دے ویلے 1884 وچ انگریزاں نوں شہر چلاؤن لئی لوڑیندے دفتراں دی گھمنگھر بنایا گیا سی۔ کم 12 فروری 1884 نوں شروع ہویا اتے عمارت نوں پوری طرحاں بناؤن لئی چار سال لگ گئے ۔ ایہ حویلی احمد خان دے کھنڈراں اتے قائم اے جو ملتان (1848) دے گھیرے ویلے پوری طرحاں تباہ ہو گئی سی ۔ لابی اتے عمارت دی Marquis دے اعزاز وچ 'Ripon Ripon ہال اتے بلڈنگ "نام دتا گیا سی Ripon ، پھر بھارت دے گورنر جنرل اتے گھڑی برج' نارتھبرکّ ٹاور 'ارل بعد نارتھبرکّ دے وائسرائے 1872 توں 1876 تک بھارت
ایہہ گنجھل دار 1888 وچ مکمل ہویا سی۔ 1947 وچ پاکستان دی آزادی توں بعد ہال دا ناں بدل کے "جناح ہال" رکھیا گیا اے اتے اسدا کم دفتر، تہذیبی پروگراماں اتے عوامی استقبال لئی ورتیا گیا اے۔
1985 وچ، تن گھڑیاں کم کرن نوں ختم ہو گئیاں اوہناں دی مرمت 27 اکتوبر، 2011 نوں واچ کمپنی ریڈو 1 راہیں کیتی جاندی اے ۔.
باہرلے جوڑ
Ghanta Ghar Clock Repaired
گٹھ:ملتان گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
سنہری رکھ کینگرو
سنہری رکھ کینگرو نیوگنی دا اک کینگرو اے۔
کارتویلی بولیاں
thumb|230px|[[قفقاز وچّ کارتویلی بولیاں دا پھیلاو]] کارتویلی بولیاں ( جارجیائی: ქართველური ენები, انگریزی: Kartvelian languages ) جاں دکھن قفقازی بولیاں ( South Caucasian ) وچّ مکھ روپ توں جارجیا (گرجستان) وچّ بولی جانی والی بولیاں دا اک گروہ ہے ۔ جارجیا دے علاوہ ایہ  روس , امریکہ  ,  یورپ  ,  اسرائیل  اتے اتلے چڑھدے  ترکی  وچّ وی  کدرے کدرے بولی جاندی ہے ۔   دنیا بھر وچّ اس نوں بولن والیاں دی گنتی قریب 52 لکھ اندازا کیتی گئی ہے ۔ اینہاں بولیاں دا دنیا دیاں ہور بولیاں نال کوئی تعلق گیات نہیں ہے ۔ جارجیائی بولیاں دی  سبھتوں زیادہ بولے جانی والی بولی  کارتویلی بولی ہے اتے اسنوں جارجیا دی قومی زبان ہون دا فخر حاصل ہے ۔ دنیا دی سبھتوں پرانی کارتویلی لکھائی سنّ 440 عیسوی وچّ  بیت لحم  شہر دے جارجیائی عیسائی گرجے وچّ لگے اک کتبے اتے ملدی ہے ۔
جوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:بولی پروار گٹھ:گرجستان دیاں بولیاںگٹھ:قفقاز دیاں بولیاں گٹھ:قفقاز
کیلنڈر
کلنڈر دناں نوں سماجی مزہبی کم کاج تے دنیا نوں چلان لئی سوت کرن دا اک پربندھ اے۔
تقویم دے لغوی معنی کیلنڈر دے نيں، مگر اصطلاح وچ کواکب د‏‏ی حرکات تے دائرۃ البروج وچ مقام د‏‏ی جدولاں اُتے مشتمل رسالے نو‏‏ں تقوم (Ephemeris) کہندے نيں۔ کواکب د‏‏ی بروج وچ پوزیشن دے علاوہ تقویم وچ نیرین (شمس و قمر) دے اوقات طلوع و غروب، منازل قمر، کوکبی وقت (سڈرل ٹائم) تے نظرات د‏‏ی تفصیل وی دتی ہُندی ا‏‏ے۔ امریکا تے یورپ وچ تقویم د‏‏ی ترتیب و طباعت دا کم نہایت سائنسی بنیاداں ہُندا ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ وی تقویم سازی دے کئی تحقیقی مراکز قائم نيں۔ پاکستان وچ چونکہ نجوم نہ تاں سائنسی بنیاداں اُتے استوار اے تے نہ اس دے معلمین تے قاریئن تعلیم یافتہ نيں، لہذا ایہ تاحال ’’جنتری‘‘ دا ہی ضعیف حصہ ا‏‏ے۔
جنتری۔ وقت نو‏‏ں گھنٹےآں، دناں، ہفتےآں، مہینےآں تے سالاں وچ مرتب کرنا۔ تقویم گویا تریخ تے ہفتے دے دناں د‏‏ی تعین دے جدول دا ناں ا‏‏ے۔ سال شمسی ہُندا اے یا قمری۔ شمسی سال اس عرصے دے برابر ہُندا اے جس وچ زمین اپنے مدار نو‏‏ں پوری طرح طے کر لیندی ا‏‏ے۔ یعنی پوری طرح سورج دے گرد چکر کٹ لیندی ا‏‏ے۔ ایہ عرصہ 365 دن 5 گھینٹے، 40 منٹ تے 4624اعشاریہ 47 سیکنڈ دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ اسيں چونکہ سال نو‏‏ں صرف پورے 365 دناں دا شمار کردے نيں اس لئی ہماریا سال اصل سال تو‏ں چھوٹا ہُندا اے تے ایہ کمی سال بہ سال زیادہ ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ سال بسال اوہی مہینے مختلف موسماں وچ آنے شروع ہو جان گے۔ جس تو‏ں ساڈے نظام زندگی وچ گڑ بڑ پڑ جائے گی۔ اوروقت دا وی کوئی صحیح اندازہ نئيں ہو سک‏‏ے گا۔ اس وقت نو‏‏ں رفع کرنے دے لئی لئی جولیس سیزر شاہنشاہ روم نے ہر چوتھے سال وچ اک دن دا اضافہ کرکے ہر چوتھا سال 366 دن دا استعمال کیتا۔ یعنی فی سال 4/1 دن د‏‏ی ہور زیادتی ہو گئی۔ بالفظاں ہور اس قسم دا سال صحیح سال تو‏ں بقدر 11منٹ 14 سیکنڈ اوسطاً ودھ جاندا ا‏‏ے۔ یعنی 4/1 دن فی سال زیادہ کرنے تو‏ں اسيں اصل سال تو‏ں 11 منٹ 14 سیکنڈ ودھیا دیندے سن ۔ چونکہ ایہ زیادتی 100 سال وچ جمع ہو ک‏ے اک دن دے نیڑے ہو جاندی سی۔ اس لئی ہر صدی دا لیپ سال سادہ سال شمار کرکے زیادتی دے برابر کر دتا گیا۔ یعنی 100ء اگرچہ لیپ دا سال اے: اُتے اس دے 365 دن ہی شمار ہون گے۔ اسی طرح 200 ء، 300ء لیپ دے سال شمار نئيں ہون گے۔ اس طرح چار سو سال دے بعد فیر اک دن د‏‏ی کمی واقع ہوجاندی سی۔ اس لئی 400 تے ہر اک صدی دے سال نو‏‏ں جو 4 پرتقسیم ہو جائے، لیپ دا سال شمار دے لیا گیا ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے جو سال 4 اُتے تقسیم ہو جائے لیپ دا سال اے تے اس وچ سال دا سب تو‏ں چھوٹا مہینا فروری بجائے 28 دے 29 سال دا ہُندا ا‏‏ے۔ جو صدی 400 اُتے منقسم ہو جائے اوہ وی لیپ دا سال ا‏‏ے۔ باقی تمام سال سادہ نيں۔ اس طرح تو‏ں موسم و تریخ دا ربط کم وبیش صحیح طور اُتے قائم رہندا ا‏‏ے۔ ایہ تمام کیفیت شمسی سال یعنی عیسوی سال د‏‏ی ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ بکرمی سمت وی شمسی سال ا‏‏ے۔ ایہ سمت صدیاں دے تجرباں دا نچوڑ اے تے مکمل ترین تقویم دا حامل ا‏‏ے۔ اس وچ وی لیپ یعنی لوند دے سال آندے نيں۔ تے بعض سالاں وچ دناں د‏‏ی بجائے مہنیاں دا اضافہ ہو جاندا ا‏‏ے۔ تے اک ناں دے دو مہینے آجاندے نيں۔ اس سمت دا آغاز نہایت مناسب موقع اُتے یعنی فصل پکنے اُتے یکم بیساکھ نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اگلے سال دا تخمینہ آمد و خرچ نہایت صحت تو‏ں لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ معاملہ اس قدر اہ‏م اے کہ انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان وچ مالی سال یکم اپریل یعنی بیساکھ دے نیڑے تو‏ں شروع کرنا پيا۔
قمری سال شمسی سال تو‏ں بقدر 11 دن چھوٹا ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ مہینے د‏‏ی معیاد ’’شمسی د‏‏ی بنیاد وی ایہی تھی‘‘ چاند دے دو مسلسل طلوعات دا درمیانی عرصہ ا‏‏ے۔ ایہ عرصہ 29 یا 30 دن دا ہُندا اے تے اس د‏ی ابتداا تے انتہا قمری سال وچ رویت ہلال اُتے منحصر ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ سال موسماں تے تاریخاں وچ بوہت سارے تغیر و تبدل دا باعث ہُندا ا‏‏ے۔ سمت بکرمی د‏‏ی کسی تریخ نو‏‏ں انگریزی تریخ وچ منتقل کرنے دے لئی دیسی تریخ تو‏ں 56 سال 8 مہینے 18 دن منہا کر دیجیے۔ مثلاً یکم بیساکھ 2011 بکرمی دے مقابل انگریزی تریخ مطلوب اے تاں 2011 سال اک ماہ اک دن وچو‏ں مذکورہ تریخ منہا کرنے تو‏ں 1954 سال 4 ماہ 13 دن حاصل ہو گئے جو اس دے مقابل د‏‏ی انگریزی تریخ ا‏‏ے۔ انگریزی تریخ نو‏‏ں بکرمی وچ تبدیل کرنا اس دا الٹ ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن قمری تریخ نو‏‏ں انگریزی تریخ وچ تبدیل کرنا سہل نئيں۔ اک عملی تخمینہ اس طرح اُتے کیتا جاسکدا اے کہ چونکہ قمری سال شمسی سال دا 355/365 ا‏‏ے۔ عینی 71/73 ا‏‏ے۔ اس لئی کسی ہجری قمری سال نو‏‏ں شمسی عیسوی وچ تبدیل کرنے دے لئی قمری سال نو‏‏ں 71/73 تو‏ں ضرب دیجیے۔ تے حاصل ضرب وچ 622ء جمع کر دیجیے۔ جو اس قمری سال دے مقابلے وچ انگریزی تریخ ا‏‏ے۔ لیکن ایہ نتیجہ بالکل صحیح تے یقینی نئيں ہُندا۔ سنہ ہجری 622ء تو‏ں شروع ہويا سی ۔
چند معروف و مستند تقاویم
اگرتتبع تے تلاش تو‏ں کم لیا جائے تاں تقویم د‏‏ی کل چار قسماں نيں۔
تقویم دا تعارف
وہ نظام جس دے ذریعے وقت دا ریکارڈ رکھیا جاندا اے تقویم (Calender)کہلاندا اے، گویا تقویم دے ذریعے دن، ہفتہ، ماہ تے سال وغیرہ دا حساب لگایا جاندا ا‏‏ے۔
قمری تقویم
اسلامی یا ہجری تقویم داراصل اک قمری تقویم اے جو اسلام تو‏ں پہلے وی عرب وچ رائج سی۔ بعد وچ اس وچ مناسب تبدیلیاں ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں حضرت محمد د‏‏ی ہجرت تو‏ں شروع کیتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تقویم گٹھ:فلکیات گٹھ:وقت د‏‏ی اکائیاں
گربھجن گلّ
گربھجن گلّ پنجابی کوی، ساہتک ٹپنیکار سرگرم سبھیاچارک کارکن ہے۔اوہ پنجاب دے لدھیانہ شہر وچّ رہِ رہا ہے۔اسدی کویتا وچّ سانجھے پنجاب دے جھلکارے محسوس ہندے ہن۔اوہ وشو بھر دیاں پنجابی بھاشا اتے سبھیاچار نال سبندھت سنستھاواں نال جڑیا ہویا ہے اتے پنجاب ،پنجابی اتے پنجابیت دے وکاس لئی وشیش اپرالے کردا رہندا ہے ۔اوہ پوربی اتے پچھمی پنجاب دی سانجھ دا مدعی ہے ۔حالَ ہی وچّ اسدے وشیش اپرالیاں صدقہ پاکستان پنجابی شاعر بابا نزمی دا سمچا کلام شاہمکھی توں گورمکھی وچّ کرکے پرکاشت کیتا گیا ہے۔[1]
جیونی
گربھجن دا جنم گورداس پور ضلعے دی بٹالا تحصیل دے پنڈ بسنت کوٹ وکھے پتا سردار ہرنام سنگھ ماتا تیز کور دے گھر 2 مئی 1953 نوں ہویا۔ اوہناں نے جی جی این خالصہ کالج لدھیانہ توں بی اے اتے سرکاری کالج (لڑکے ) توں پوسٹ گریجوئیٹ ڈگری کیتی۔ اہن نے کجھ دیر گورو نانک کالج دوراہا اتے ڈی اے وی کالج جگراؤں وکھے بطور لکچرار پڑھایا اتے پھر 1983 توں پنجاب کھیتی باڑی ینیورسٹی وکھے پنجابی ایڈیٹر نیوکت رہے۔اوہ پنجابی اکادمی لدھیانہ دے پردھان وی نیوکت رہے ہن۔
کاوَ ونگی
جنھاں کول ہتھیار ہن
اوہ جیونا نہیں جاندے صرف مرنا تے مارنا جاندے ہن۔ کھیڈنا نہیں جاندے کھیڈ وگاڑنی جاندے ہن۔ شکار کھیڈدے کھیڈدے خونخار شکاری۔ ہر پل شکار لبھدے۔ جنھاں کول ہتھیار ہن اوہناں کول بہت کجھ ہے خوشیاں کھیڑیاں چاواں توں سوا۔ ہتھیاراں والیاں کول پنڈاں دیاں پنڈاں ہینکڑ ہے ہنکار ہے بے مہار۔ جانگلی وہار ہے۔ جان لینا کردار ہے۔ رحم توں سوا۔ اوہ نہیں جاندے ہتھیار دا منہ کالا ہندے۔ تے موت توں سوا اوہ کجھ وی ونڈن دے قابل نہیں ہندے۔ ...
2. لوری
مائی نی انجمی دھی نوں، اپنے نالوں وچھڑے جی نوں، جاندی واری مائی نی اک لوری دے دے۔ بابل توں بھاویں چوری نی اک لوری دے دے۔
منیا تیرے گھر وچ ودھ گئے، دھیاں والے گڈی پٹولے۔ تیرے دل دا ہؤکا نی میں، سندی رہی آں تیرے اوہلے۔ مینوں مار مکاؤن دی گلّ کیوں، تونہیؤں پہلاں توری، نی اک لوری دے دے۔
مائی نی تیری گودی اندر، بیٹھن نوں میرا جی کردا سی۔ بابل دی تیوڑی نوں تکّ کے، ہر واری میرا جی ڈردا سی۔ دھیاں بن کے جمنا ایتھے ، کیوں بن گئی کمزوری، نی اک لوری دے دے۔
مائی نی میری نانی دے گھر، توں وی سی کدے دھی بن جمی۔ ککھّ وچ قتل کراون والی، کیوں کیتی توں گلّ نکمی، ویرا لبھدی لبھدی ہو گئی، کیوں ممتا توں کوری ؟ نی اک لوری دے دے۔
ہسپتال دے کمرے اندر، پئیاں نے جو عجب مشیناں۔ پتراں نوں ایہہ کجھ نہ آکھن، ساڈے لئی کیوں بنن سنگیناں۔ ڈاکٹراں چہوں سکیاں خاطر، کٹی جیون ڈوری، نی اک لوری دے دے۔
دھی تتلی نوں مسلن ویلے، چپّ کھڑے کیوں دھرماں والے، گونگے بولے ہو گئے سارے، نکّ نموزاں شرماں والے۔ بن ڈولی توں دھرمی ماپیاں، کدھر نوں دھی توری ؟ نی اک لوری دے دے۔
ستیاں لئی سو یتن وسیلے، جاگدیاں نوں کویں جگاواں؟ رکھڑی دی تند خطرے وچ ہے، چپّ نے کلّ دھرتی دیاں ماواں۔ امڑیئے! مینوں گڑھتی دی تھاں، دیئیں نہ زہر کٹوری، نی اک لوری دے دے۔
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
پنجابی لوک گیت (کتاب)
لوک-گیت دا سفر
لوک گیت دی یاترا منکھ دیاں مول -پرورتیاں دی ہی وکاس -گاتھا ہے۔ کسے وی جاتی دے مول -وچار اوہدیاں پراتن پدھراں اتے انیک سہنسرابدیاں تے شتابدیاں لنگھ جان مگروں وی کسے نہ کسے روپ وچ ستھر رہن دی گھالنا کردے جاپدے ہن۔ کوئی نہ کوئی پرپاٹی جاں رہُ-ریت ایہناں وچاراں لئی اوٹ بندی آئی ہے، تے لوک-وارتا دی منہ-وچنی پرمپرا وچ کسے وی جاتی دے چیتنا، اچیتن، اوچیتن سنسکار پرگٹاؤ پراپت کردے رہندے ہن۔ پنجابی لوک گیت سنگریہہ اپنے آپ وچ اک منکھی ساہتک اپرالا ہے۔وشیش کرکے لوک -گیتاں دے سنگریہہ تے ادھٔین بارے بھارت دے وکھ -وکھ پردیشا وچ ڈھیر کم ہویا ہے۔ چینی لوک-گیتاں دا اک اتی-پراتن سنگریہہ چین وچ پرچلت ہے،پستک دا ناں دی بک آف سونگس، اس سنگریہہ دا اک گیت ،جہڑا پریم -اپسیون نال سمبندھت ہے، کسے وی دیش دے اجوکے پریمیاں لئی وی پریرنا -دائک ہے۔"میں کڈھاں تیرے ہاڑے وے چنگوآ! ,لوک گیت یاترا دے سلسلے وچ بمبئی دی جہو ساگر تٹ تے اپنے متر بلراج ساہنی نال گزاری اک پنیاں دی رات دے سپن مئی چھن میری کلپنا نوں سدا ٹمبدے رہے ہن ،لوک گیت مہانکال دے نت بدلدے اننت وہاؤ وچ منکھی من دیاں چیتن،اچیتن ،اوچیتن دے روپ -چتر ہن ،منکھ دا انوبھوَ ورتمان دے پرتکھ ہتھاں چوں کھسّ کے وی اتیت دی بکل وچ سرکھات رہندا ہے،تے مڑ اس انوبھوَ نوں انگیکار کردے ہوئے ورتمان دے پڑ گونج اٹھدا ہے،کوئی نہ کوئی  لوک گیت، جس دا منہ  سدا  بھوکھ  ولّ ہندا ہے۔
پرویش
پنجاب لوک گیت دی گاؤندی نچدی جھولدی سنسکرتی ہے ۔ ہریانہ تے راجستھان دیاں ریتاں نال گھریا ہویا پنجاب بولدے پنجاب دا کھلا تے پدھرا میدان ہے۔ آریہ نے بھارت وچّ آ کے سبھ تو پہلا پنجاب نوں ہی اپنا گھر بنایا تے اتھے ہی ویداں دی رچنا کیتی۔ سنسکرتی بولی آریہ نے اتھے آ کے ہی گھڑی تے اس ترھا پنجابی تے سنسکرتی دی بڑی سانجھ ہے۔ انا گیتاں دی بھاوَ-بھومی تو ایہو پربھاو پیندا ہے کہ ایہہ سارے بچے جا جوان کویا،کوتریا نے ہی سمے سمے سر رچے۔انا دی بہو گنتی اک مٹیار دیا سدھراں درساؤندی ہے۔ اتری بھارتی رتّ چکر وچو بھارت رتا دا قافلہ سچ مچّ بڑا سہاونا ہے۔ بھارت 6 رتا وچّ ونڈیا گیا ہے۔بسنت،گرمی،سردی،پتجھڑ،ورکھا،پھگن تے چیت وچّ بسنت تے جیٹھ،ہاڑ وچّ گرمی ہندی ہے۔ ساون تے بھادو وچ ورکھا رتّ دا زور ودھدا ہے۔ اسو وچّ پتجھڑ کتک چن چاننی تے مگھر تو لے کے پوہ تکّ مصر رتّ رہندی ہے۔ پیار ویاہ تے وچھوڑا پنجابی دے لوک گیتاں وچّ بہت مہتتا رکھدا ہے۔ اس وچّ پیار ویاہ دے گیت تے وچھوڑے دی تڑپھ نوں پیش کیتا گیا ہے۔
ہار-شنگار، دن دہار دے وچ پتی پیار توں بناں اک ہور آتمک ،رس جہڑا استری نوں سہرے گھر جا کے ملدا ہے۔اوہ اپنے سریر نوں شنگار دی ہے۔تیاں، لوہڑی تے وساکھی تنّ پرسدھ تیوہار ہن۔وساکھی تے لوہڑی اک دن چلدے ہن۔پر تیاں دا دایا بہت لما ہے۔لوہڑی نوَ-جنمے بچیاں دا تیوہار ہے۔پر وساکھی کنک دی فصل کٹن دی خوشی وچّ منیا جاندا ہے،پر اس دا اتہاس نال وی ہے اس دن خالصہ پنتھ دی ساجنا ہوئی سی۔ترنجن دی جھاکی اک سہاونا چتر ہے۔کواریاں، لاڑیاں، سج -ویاہیاں، ادھکھڑا تے بڈھیاں ماواں  -دادیاں اپنے چرخے لے کے جڑ بہندیاں ہن۔اوہناں اندر اک دوجی نوں مات پان دی ہوڑ لگی رہندی ہے۔ ترنجن دے گیت تیویں دا جیون -اتہاس ہن۔پیکا گھر تے ،سہرا گھر پنجابی استری دیاں دو جاناں تے دو دل ہن،سہرے گھر تے پیکے گھر واسطے اس دا من دو بھاگاں  وچ  ونڈیا رہندا ہے۔پریت گاتھا دے وچ مرزا -صاحباں، سسی -پنو،سوہنی -مہوال آدی ایہناں نے لوکاں دے من تے جادو پائے ہن۔ایہناں پریت گاتھا نال سنبندھ لوک گیت ہن۔جو گائے جاندے ہن۔بھین بھرا دا رشتہ پنجاب لوک ساہت دا اک وشیش انگ ہے۔اس دے بھین -بھرا  نال  سنبندھ پنجابی  لوک  گیت ہن۔بھین بھرا نوں  ویر   کہہ کے سددی ہے۔ویر ارتھات بہادر ۔لوک وشواش لوک کتھا تے یگ چتر نال سنبندھ ہن۔جویں تارہ ٹٹن  ویلے  وال نوں  گنڈھ مار  لیندے ہن ،تاں جو دل دی مراد پوری ہو جاوے۔لوک ساہت دے جھروکھے وچّ بیٹھ کے جاں اسیں پنجاب  دے پراتن اتہاس دا یگ اپنیاں اکھاں   ساہمنے لیاؤن دا جتن کردے ہاں ۔
بوہریم
بوہریم اک تابکاری کیمیائی عنصر اے جیدا نشان Bh اے تے ایدا ایٹمی نمبر 107 اے۔اس عنصر دا نام اک ڈنمارک دا اک فزکس دا گرو نیلز بوہر تے رکھیا گیا اے۔بوہریم, نوں سب توں پہلاں Peter Armbruster تے Gottfried Münzenberg دی جرمن ٹیم نے 1981 وچ Institute for Heavy Ion Research، وچ ڈریمسٹڈ ، جرمنی وچ بنایا۔
پنجابی لوک گیت (کتاب)
پرویش
اج دا انسان بھوت -کال ولّ پرط کے ویکھدا ہے،اگلے ہی پل بھوکھ دی نہار اسدے موہرے ہور وی پرتکھ ہو جاندی ہے۔لوک گیت وچ جتھے اسیں پرانے جھروکھیاں توں تکدے ہاں، اتھے نویں جھروکھیاں چوں جھاکن لئی وی سانوں پریرنا ملدی ہے۔اتہاس دی سکھیا ساڈا سبھ توں وڈا ورثہ ہے،پنجابی لوک گیت وچ کلا درشٹی نوں درسایا گایا ہے۔پنجابی لوک گیت وچّ پنجابیاں دے ذاتیاں، گن،اوگن نال سنبندھ لوک گیت ہن۔دو آر دیاں دو پار دیاں وچّ پاکستان پنجاب تے بھارت پنجاب  دے لوک گیت دی گلّ کیتی گئی ہے۔ادھرلے پنجاب تے ادھرلے پنجاب  دی بولی  اک ہے۔گیت سنگریہہ دا اتہاس رچرڈ سی:ٹیپل  لوک ساہت دا ودوان تے کلا -رسک سی،جس نے پنجاب دے لوک  گیت تے قصے اکتر کرن دا پڑ بنھیا۔سنّ1927 وچ پنڈت سنت رام نے ہندی وچّ "پنجابی دے گیت "نہ پستک پرکاشت کرائی۔سنّ 1936 وچ دیوندر ستیارتھی دی "گدھا "چھپی بھومکا وچ لیکھک نے لکھیا جو تھاں پنجاب وچّ  گدھے دی ہے تے اوہی تھاں گجرات وچ گربے دی ہے،پر گجرات وچ گربے اتھوں دے بندے سلاہندے نہیں تھکدے ۔ دیوندر ستیارتھی دی کتاب 'دیوا بلے ساری رات 'شائع ہوئی ۔تے پنجابی لوک گیتاں وچّ رہتل وی ساہ لیندی ہے۔
بوہریم
{| class="navbox collapsible collapsed" ! colspan="32" | پیریاڈک ٹیبل
پنجابی لوک گیت (کتاب)
منگلاچرن
منگلاچرن وچّ اشٹ دی پوجا کیتی جاندی ہے۔ اس پستک وچّ منگلاچرن دے روپ وچّ سرسوتی،پپل،دھرتی،سورج،چن دی ارادھنا کیتی گئی ہے۔ پتے پتے گوبند بیٹھا،ٹاہنی-ٹاہنی دیوتا مڈھ تے شری کشن بیٹھا دھن برما دیوتا
دیوی-دیوتے،گر پیر
کانگڑے دے لوک دیوی دے مندر جاندیاں دیوی دی استت وچّ کشن،اندر،براہما،سیتا رام آدی دی استت وچّ گاؤندے ہن۔ کستور کنگو اگر چندن،رکمنی سر پایا۔ شری کرشن تے شری رکمنی،دوہاں سیس نوایا۔ اوہ بھگت نامدیو،فرید،پورن مہا دانی جوگی آدی دے گیت گاؤندے ہن روٹی کاٹھ دی فرید جی نے بنھ لئی نام والا رجّ آ گیا
پرم تتّ دی بھال
پرم تتّ دی بھال وچ رندھاوے نے اہنا گیتاں نوں سنگریہت کیتا ہے۔ جنا راہیں منکھ نوں چنگے کرم کرن لئی پریریا گیا تاں جو اوہ سنسارک موہ مایہ وچّ نہ پھسیا رہا سگو کم کرکے پرماتما دی پراپتی کر لوے۔ چھپ جاؤ کل دنیاں،ایتھے نام سائیں دا رہنا۔ سوہنی جندڑی نے،راہ موتا تے پینا
دیش پنجاب
اس گیت سنگریہہ وچّ رندھاوے نے دیش پنجاب سرلیکھ ہیٹھ پنجاب نال پیار بھرے گیت لکھے ہن۔ اس نے رکھا،پھلّ،پسو پنچھیا،جانوراں پنجاب دی قدرت اپر گیت لکھے ہن۔ پپل گاوے،بوہڑ گاوے،گاوے ہریالا توت۔ کھڑ کے سن راہیاں،تیری روح ہوجوگی سوت۔
جاتی-سبھاو تے لوک رچیاں
اس سرلیکھ رندھاوے تے ستیارتھی نے وکھ وکھ جاتاں جویں براہمن،نائی،راجے،جھیؤر،سنیار آدی بارے گیت وچّ اوہ وکھ وکھ جاتاں دیاں کڑیا دیاں بھاوناواں نوں پرگٹ کردے ہن۔ الّ دے آلنے آنڈا، دھی سنیارا دی۔
جنم گیت
اس سرلیکھ ہیٹھ رندھاوے تے ستیارتھی نے پتر دے جنم نال سنبندھت گیت لکھے ہن۔ پتر جنم ویلے انیکاں شگن منادے ہن۔ باغ دے اپر باغ مالی چمبا لایا۔ پتّ دے اپر پتّ سہاگن جایا
لوریاں تے بال پرچاؤنیاں
اس سرلیکھ ہیٹھ رندھاوے نے وکھ وکھ سمیں بچیاں نوں سناؤن والیاں لوریاں اتے بچیاں دے منورنجن دے سادھن بھاوَ کھیڈاں نال سنبندھت گیت لکھے ہن۔ سوں جا راجا،سوں جاوے، تیرا باپو آیا وے۔ کھیل کھلونے لیایا وے، سو جا راجا،سو جاوے۔
ککلی کلیر دی دپٹہ میرے ویر دا پگّ میرے ویر دی پھٹے منہ جوائی دا۔
باراں ورے دی ہو گئی جیکر
اس سرلیکھ ہیٹھ رندھاوے نے جوان دھی دے پیو دیاں اسدے ویاہ پرتی فقراں نوں گیتاں وچّ بنھیا ہے اتے جوان دھی دے ویاہ پرتی چاواں نوں وی پیش کیتا ہے۔ باراں ورے دی ہوگی جیکر،وراں تیروا چڑھیا پیو اوہدے نوں پتہ جو لگا،گھر باہمنا دے وڑیا۔
مائی نی، میرا اج مکلاوا ٹور دے۔
پیار گیت
اس سرلیکھ ہیٹھ پیار نال سمبندھت گیت ہن۔ اس وچّ پیار دیاں سنیوگ وجوگ اوستھاواں نال سبندھت گیت ہن۔ ایہہ کانگڑے دے گیتاں وچوں لئے گئے ہن۔ اچڑا برج لاہور دا،وے چیرے والیا۔ ہیٹھ وگے دریا،وے سجن میریا۔
ویاہ
اس سرلیکھ ادھین ویاہ دے وکھ وکھ موکیا نال سنبندھت جویں گھوڑیاں، سٹھنیاں، سہاگ، چھند، جنجھ بننی آدی گیت ہن۔ چھند پراگے آئیے جائیے،چھند پراگے کھیرا۔ دھی تہاڈی اےداں رکھناں،جیو مندری وچ ہیرا۔
سنیوگ ویوگ
اس وچ سنیوگ ویوگ دے گیت ہن۔ ایہہ ویوگ ماواں دا پتراں نالوں پریمیکاواں دا پریمیاں نالوں ہے اتے ایہناں گیتاں وچ ویوگ دے نال-نال سنیوگ اوستھا وی دکھائی گئی ہے۔ راجے دا اک نوکر آیا، محلاں دیو نی اتارا۔ محلاں اتارا میں کیلن دیواں،لال نہیں گھر میرا۔
یاداں تے سنیہے
اس وچّ یاداں تے سنیہے نال سنبندھت گیت ہن۔ایہہ یاداں تے سنیہے بھین دے بھرا لئی ،دھیاں دے ماں تے باپ لئی ،پتنی دے پردیسی پتی لئی ہن۔ چٹھیئے، درد فراقَ والیئے، لے جا ،لے جا سنیہڑا سوہنے یار دا
پیکا گھر، سہرا گھر
اس وچ کڑی دے پیکے گھر تے سہرے گھر نال سنبندھت لوک گیت ہن۔اوہو گیتاں راہیں اپنے پیکے اتے سہرے گھر دیاں چنگیاں ماڑیاں حالتاں دا بیان کردی ہے۔ میرے داج دیئے کڑاہیئے، سسّ شکر کیتا دھی آئی اے۔ تے رلّ کے کھائیے ۔ اس گڈی آئیں بابلا، جہڑی دھیاں دے دیش نوں جاوے پیڑے اتے بہہ جا بابلا، تینوں سہریاں دا حالَ سناواں
دیور-بھرجائی، نند-بھرجائی، بھین-بھرا
اس وچ دیور-بھرجائی، نند-بھرجائی ،بھین-بھرا نال سنبندھت گیت ہن۔ اس وچ دیور نال بھابی دے پیار بھرے گیت ہن اتے نند کٹاخش نال بھرے اتے بھین دے بھرا پرتی پیار نال بھرے گیت ہن۔ میرا دیور بڑا ٹٹّ -پینا ہسدی دے دند گندا ۔
جتھے ننداں دی سرداری، اوہ گھر نہیں وسدے ۔
نہورے، کٹاکش، ہاس-رسس
اس وچ نہورے، کناکش، ہاس-رسس نال سنبندھت لوک گیت ہن۔ اس وچ چھڑیاں، تیویاں، بڈھیاں، بچیاں، وڈیری عمر دے پتی، سہریاں اتے وینگ کسیا گیا ہے۔ اگّ لا کے پھوک دیاں گہنے ، باپ منڈا تیرے ہان دا۔ چلھے اگّ نہ گھڑے وچ پانی، اوہ گھر چھڑیا دا۔
ہار-شنگار
اس لوک گیت وچّ عورتاں دے گاہنیاں نال سنبندھت لوک گیت ہن۔بندیاں، چھلے،ٹکے، ونگاں راہیں عورتاں دے بھاواں نوں پیش کیتا گیا ۔ گلی گلی ونجارا پھردا، تسیں ونگڑیاں لوو نی چڑھا۔ سسّ گئی کتن، نانن گئی تمن، ونگڑیاں تے لینیاں چڑھا۔ چند بیبا ساڈے ماپیاں نے دتڑے، توں ٹکا گھڑا میناکاری ۔
سورمگتی
اس وچّ پنجاب دے سورمیاں جیؤنا موڑ،بوٹا سنگھ، ناب دیاں سورمگتی نوں لوک گیتاں راہیں بیان کیتا گیا ہے۔ گھل گھر پتّ جمدے، جیؤنا موڑ نہ کسے بن جانا جیؤنا موڑ وڈیاں نہ جاوے، چھویاں دے گھنڈ مڑ گئے۔
آہر -پاہر
اس لوک گیت راہیں پنجاب دے وکھ -وکھ لوکاں دے کماں نوں گیتاں راہیں پیش کیتا گیا ہے۔وکھ -وکھ جاتاں دے لوکاں دے کم نوں جویں درزی، جھیؤری، جٹاں عورت کم نوں لوک گیتاں بیان کیتا ہے۔ ٹٹّ پینے درزی نے، میری رکھ لئی جھگے چوں ٹاکی۔
دن -دہار تے میلے -مساوے
اس لوک گیت وچّ پنجاب دے دناں تیوہار، میلیاں دے بیان کیتا ہے۔جویں تیاں دے تیوہار، چڑکّ دا میلہ الکاں دا نوں گیتاں راہیں بیان کیتا ۔ رل آؤ سئیؤ نی، سبھ تیاں کھیڈن جائیے۔ ہن آ گیا ساون نی ، پینگھاں پپلی جا کے پائیے۔
پریت-گاتھات
اس وچ پنجاب دے پریمی جوڑیاں دے پیار بھاواں نوں گیت راہیں بیان کیتا ہے۔اس وچ ہیر -رانجھا، مرزا -صاحباں، سسی -پنو ،سوہنی -مہوال دیاں کہانیاں نوں بیان کیتا ۔ سوہنی پیر فقیر دھیاوے، ہائے ربا وے مہینوال ملا۔ پئی واج سوہنی دی آوے، ہائے ربا وے مہینوال ملا۔</ poem>
بوہریم
گٹھ:عنصر
پنجابی لوک گیت (کتاب)
رتاں، کھیتیاں، باراں -مانہیں
ایہناں لوک گیتاں وچّ پنجاب دیاں رتاں، فصلاں اتے دیسی مہینے گیتاں راہیں ورنن کیتا ہے۔جویں چیتر ،باراں -ماہاں آدی ۔ چیتر دا مہینہ ، پانی دیواں شکر قندی نوں ۔ حالے وی کی آکھاں، منہ دے مٹھے دل دے کھوٹے نوں۔
وین
پنجابی سوانی دکھی دل دیاں اسیہہ سٹاں نوں مرن سمیں وین پا پا کے دنیاں دی بیسباسی، موت دے الٹ حکم تے مرن والے دیاں صفتاں ملویں ہیک وچ درساندی ہے۔ایہناں لوک گیتاں وچّ بڈھے دی موت سمیں دے پائے جان والے وین نوں گیتاں راہیں بیان کیتا ہے۔جویں تینوں موت پچھیندی آئی،دھیے! ہایا دھیے! تینوں کی ہویاں کی ہویاں، بیبا مورنیئے! ہایا ،دھیے مورنیئے!
راجنیتک ونگی آرتھک -سماجک چھاپ
ایہناں لوک گیتاں وچّ پنجابی راجنیتک، آرتھک، سماجک حالتاں نوں کلمبدھّ کیتا ہے۔مہنگائی دے دل -ونویں گیت کیتی ہے۔ پے گیا ڈاڈھا کال بھراوو، پے گیا ڈاڈھا کال۔ ڈوڈھ سیر ہن آٹا ملدا، سیر روپیئے دال۔
ستناجا
ایہناں لوک گیتاں وچّ ستناجے دی طرحاں پنجاب دیاں وکھ -وکھ ونگیاں نوں لوک گیتاں راہیں پیش کیتا گیا ہے۔اس وچ رشتیاں، پریم، کہانیاں، فصلاں، لوک کھیڈاں، ڈھولے، ماہیاں آدی نوں پیش کیتا ہے۔ سوہنی لگّ گیا بوہڑ دا بوٹا، گھر گھمیاراں دے۔ قلی پار جھناں توں پائی ، خاطر سوہنی دی!
پنڈ وچ ربّ وسدا
ایہناں لوک گیت وچّ پنڈ دے لوکاں دیاں خاص کر کڑیاں دیاں بھاوناواں نوں لوک گیتاں راہیں بیان کیتا، پنڈ دے وچ  وسدا دکھایا گیا ہے۔ چڑھ وے چنا تیری گٹھّ گٹھّ لالی۔ ماپے ہندے نی دھیاں دے والی ۔ چڑھ وے چنا توں کر رشنائی۔ جیون ساڈے ماں،پیو، بھائی۔
لوک -ناچ
اس وچّ پنجاب دے لوک ناچ جھومر ،سمی،بھنگڑا اتے پہاڑی ناچ آدی نوں لوک گیتاں دے روپ وچ پیش کیتا ہے۔خاص کرکے ویاہ سمیں یا جدوں  وی گبھروآں دا جی چاہے ،اوہ بھرائی نوں سداؤندے ہن۔ پار جھناؤں وسدا ای بیل۔ دب کے ڈگا مار، او شیخا! دنیاں جھٹ دا میلہ ۔
بجھارتاں
پنڈاں وچّ بجھارتاں راہیں بچیاں نوں دنیا نال اک- مک ہو کے رہن دی پریرنا دتی جاندی ہے۔بھارت دی ہر بھاشا وچ بجھارتاں موجود ہن۔مانو -وگیان دی درشٹی توں کسے بجھارت دی مہتتا پرتکھ ہے۔کسے قبیلے دیاں بجھارتاں کیول بالاں دے کھڈونے ہی نہیں ہندیاں ۔ایہناں توں اس ویونت دی سوہی  لگدی ہے،جہڑی اک قبیلے نوں ہورناں قبیلیاں توں وکھرا کردی ہے۔ سبز کٹوری مٹھا بھتّ۔ لٹو سئیؤ ہتھوں ہتھ! خربوزہ منہ نال منہ لایا تینوں کون رون آیا۔ کپڑے دی ٹاکی
آکھن
ہر بھاشا دے اپنے آکھن ہن،بھاویں کوئی وی آکھن بھیس وٹا کے کئی دیشاں وچ پرچلت ہن۔جدوں حالے لکھن -پڑھن دا رواج چالو نہیں سی ہویا لوک بہت کجھ زبانی یاد رکھدے سی۔آکھنا وی پرمپرا توں سینے -بسینے چلے آؤندے ہن۔پنجاب دے آکھناں وچّ کھیتی باڑی، مینہہ، سورج، ذاتیاں دے گن-اوگن، عادتاں تے سبھاؤ،ڈنگراں دے وروے ملدے ہن۔ اگیتا جھاڑ پچھیتی ستھری ۔ ساون نہ ساون واہیں ایک وار، پھر بھاویں واہیں وار وار ۔ اکھڑی کہاڑی، اوئے کر بولے ناری۔ جی کر ماگیں داماں،تنے نہپھل کاماں۔ سپّ ،سود ،سنیار ۔ تنے نہیں کسے دے یار انت وچ اس پستک وچ پستک سوچی ہے۔جو کہ پنجابی لوک -گیت پستک نوں بناؤن لئی گئی پستک سوچی ہے۔انت وچ سنکیتک نوں وی درج کیتا ہے۔
حوالے
گٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:پنجابی کتاباں
چک 119 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
ڈنگیسو
ڈنگیسو نیوگنی دا اک کینگرو اے۔
کم کردیشیئن
left|thumb|2007 وچ کردیشیئن کمبرلی 'کم' کردیشیئن ویسٹ (جنم اکتوبر 21، 1980) اک امریکی ٹیلیوژن شخصیت، اداکارہ، وپاری تے ماڈل اے۔ اوہ امریکی چینل E! تے آؤن والے ریئیلیٹی شو کیپنگ اپ ود دی کردیشیئنز لئی زیادہ مشہور اے۔
کمبرلی 'کم' کارداشیاں ویسٹ (جم اکتوبر21, 1980) اک امریکی ٹیلیوژن شخصیت، اداکارہ، وپاری اتے موڈل اے۔ قم نے پہلاں پیرس ہلٹن دی دوست اتے سٹائیلسٹ دے طور تے میڈیا دا دھیان کھچیا سی پر سال 2002 وچ اس دے ادوں دے بوائیپھرینڈ رے جے نال 2002 وچ سیکس ٹیپ، قم کارداشیئن، سپرسٹار رلیز ہون توں بعد مکمل نوٹس ملیا سی۔ اسنے امریکی چینلE! اتے پرداپیش ریئیلٹی شو کیپنگ اپ ود د کرداشیئنز نال مشہوری حاصل کیتی۔ اسدی کامیابی نے جلدی ہی سپن-آفس دی سرجنا کیتی جس وچ کورٹنی اتے قم ٹیک نیو یارک (2011–2012) اتے کورٹنی اتے قم ٹیک میامی (2009–2013) شامل سن۔
ہال ہی دے سالاں وچ، قم کارداشیئن نے اک آنلائین اتے سوشل میڈیا دی موجودگی ترقی یافتہ کیتی اے، جس وچ ٹوٹر اتے انسٹاگرام تے لکھاں پھالوئرز شامل ہن۔ اسنے اپنے نام نال جڑے کئی اتپاد جاری کیتے ہن، جس وچ 2014 موبائیل گیم قم کارداشیئن: ہالیوڈّ، کئی طرحاں دے کپڑے اتے اتپاد، 2015 دی فوٹو کتاب سیلپھش اتے اسدا نامک نجی ایپ شامل ہن۔ ریپر کانیے ویسٹ نال اس دے رشتے نوں میڈیا دا اہم کوریج وی ملیا اے؛ اس جوڑے نے 2014 وچ ویاہ کیتا سی، اتے اوہناں دے چار بچے ہن۔ قم ڈزاسٹر مووی (2008)، ڈیپ ان دی ویلی (2009) اتے ٹینپٹیشن: کنپھیشنس آف اے میرج کونسلر (2013) ورگیاں فلماں وچ دکھائی دتی اے۔
مُڈھلا جیون
کِم کردیشیئن دا جنم 21 اکتوبر 1980 نوں لاس اینجلس وکھے روبرٹ تے کرس دے گھر ہویا۔ اوہدی اک وڈی بھیݨ کورٹنی، چھوٹی بھیݨ کھلوئی تے چھوٹا بھائی رؤب نیں۔ روبرٹ کرداشیئن ، جو کہ او.جے.سمپسن  دے قتل دے کیس وچ وکیل  دے طور تے مشہور ہویا سی، اوہدا چلانا  30 ستمبر 2003 نوں ہویا۔ 1989 وچ اوہناں  دے  پیو روبرٹ توں طلاق توں بعد اوہناں دی ماں کرس نے 1991 وچ سابقہ اولمپک کھلاڑی برش جینر نال دوجا ویاہ کیتا۔
کم
اداکاری دا پہلا موقع اسنوں بیونڈ د بریک نامک ٹیلیوژن لڑی وچ ملیا۔ اس توں بعد 2008 وچ اوہ کارمین الیکٹرا اتے وینیسا منلو دے نال سپوپھ فلم ڈجاسٹر مووی وچ لیزا دے کردار وچ نظر آئی۔   کرداشیئنڈانسنگ ود د سٹارس دے ستویں سیزن وچ 13 داویداراں وچوں اک سی۔ اسنے موجودہ DWTS چیمپئن مارک بلاس دے نال بھاگیداری کیتی سی۔ کاردشئن تیجی کونٹیسٹنٹ سی جو ووٹ آف وچ 30 ستمبر 2008 نوں کڈھی گئی، کل مل کے اوہ 11ویں تھاں اتے رہی۔
کرداشیئن اپنی دو بھیناں، ماں، بھرا، اپنی ماں دے دوجے ویاہ توں ہوئیاں دو بھیناں اتے سوتیلے پیؤ دے نال رییالٹی شو کیپنگ اپ ود د کرداشیئنز لڑی دے ستاریاں وچوں اک اے۔
مشہوری
قم کارداشیئن نے پوری دنیا اُتے قبضہ کر لیا اے اتے اتھے کوئی بحث نہیں کیتی جا رہی … پر ایہہ مشہور آئیکن کویں بن گئی جو اج اوہ اے؟ وڈیاں زندگی دیاں چوناں، مدد لئی اک محبت کرن والا (کرس جینر)، اتے ابھلاشا جو اسمان اُتے پہنچدا اے، قم کدے وی دلیرانا چوناں کرن توں نہیں ڈردا۔ اتھوں تک کہ پروار اتے اسدے امیر کنے ویسٹ دے سامھنے، ساڈی لڑکی کمی ہمیشہ ودھدی رہندی اے، نہ صرف اسدا سامراج، بلکہ اسدے پورے پروار دا سامراج۔ قم توں بناں کی اتھے اک کامیاب شو وی ہو سکدا اے جویں "کارداشیاں نال بنھنا"؟ کارداشیئن-جینراشیئن دنیا دا سبھ توں مشہور پروار اے جو اوہناں نوں پسند اے جاں نہیں۔ پیرس ہلٹن نوں سٹائیل کرن توں لے کے اک ووادپورن انتر ٹیپ تک، ہر ویلے دے سبھ توں کامیاب رئیلٹی شو، اتے ہن اک اوشواسی سمجھدار کاروباری انسان، قم نے اپنے آپ نوں اک مشہور آئیکن بنایا اے۔ پر ایہہ حالت کجھ گراوٹ دے بغیر نہیں آؤندی … اسیں تہانوں وکھاوانگے کہ کویں قم سکھر اُتے پہنچے اتے بالکل اتھے پہنچن لئی اسنے کی کیتا۔ اس توں علاوہ، پردے دے پچھے سارے کم قم کردے ہن جو زیادہ تر پرشنسکاں، نقاداں، اتے بے شک، میڈیا ول دھیان نہیں دندا!
نجی زندگی
2000 وچ، 19-سالا کرداشیئن سنگیت پروڈیؤسر ڈیمن تھامس نال بھجّ گئی۔ تھامس نے 2003 وچ طلاق لئی دائر کیتا سی۔ بعد وچ کارداشیئن نے اس توں جسمانی اتے بھاوناتمک استحصال کرن اُتے اوہناں دے وچھوڑے نوں قصوروار ٹھہرایا اتے کیہا کہ اوہ اس تقریب دوران انند نال اچی سی۔ اپنی طلاق دی معیاد پوری ہون توں پہلاں، کاردشیئن نے گلوکارہ رے جے نال ڈیٹنگ شروع کیتی۔
مئی 2011 وچ، کارداشیئن نے اینبیئے دے کھڈاری کرس ہمپھرس نال اس ویلے ویاہ کروا لیا، جسدی اوہ اکتوبر 2010 توں ڈیٹنگ کر رہی سی۔ اوہناں دا ویاہ 20 اگست نوں مونٹیسیٹو، کیلیفورنیا وچ اک ویاہ تقریب وچ ہویا سی۔ اس مہینے دے شروع وچ، اسنے اپنی "ویاہ دی خوشبو" جاری کیتی سی جس نوں "قم کارداشیئن پیار" کیہا جاندا سی جو اس دے اپنے ویاہ دے نال میل کھاندا سی۔ دو حصےآں والا ٹیوی خاص، جو کہ تیاری اتے ویاہ نوں E تے نمائش کردا اے! اکتوبر 2011 دے شروع وچ، واشنگٹن پوسٹ نے ویاہ نال جڑے "میڈیا بلاٹز" کیہا۔ ویاہ دے 72 دناں بعد، اس نے 31 اکتوبر نوں ہنپھریج توں تیاگ لئی عرضی داخل کر دتی، اپواد رہت متبھیداں دا حوالہ دندے ہوئے۔ کئی خبراں نے ایہہ سٹہ ک ۔آ کہ کارداشیئن دا ہنپھریز نال ویاہ کرنا کاردشیئن پروار دے برانڈ اتے اوہناں توں بعد دے ٹیلیوژن ادم نوں مُتحرک کرن لئی صرف اک پرچار سٹنٹ سی۔ اس دے سابقہ پبلیسف، جوناتھن جیکسسن ہون دا دعوہ کرن والے اک آدمی نے ایہہ وی دعوہ کیتا کہ اس دا تھوڑھے ویلے دا ویاہ سچ مچّ ہی ہویا سی اتے پیسے کماؤن دی چال سی۔ کارداشیئن نے جیکسن دے خلاف مقدمہ دائر کردیاں کیہا کہ اسدے داعوے جھوٹھے ہن اتے بعد وچ اس کیس دا نپٹارا کر دتا گیا جس وچ جیکسن توں معافی منگی گئی۔ کارداشیئن نال متعلق سارے پروگراماں نوں ہوا توں ہٹاؤن لئی کہی گئی اک مکمل طور اُتے براڈکاسٹ پٹیشن فٹ توں بعد آئی۔ طلاق میڈیا دے مکمل دھیان دے ماتحت سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1980 گٹھ:امریکی بلاگر گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:اداکارہ
وائٹ راک
وائٹ راک کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
کوندر چاند
کوندر چاند غزل دی چنگی مہارت رکھن والے پنجابی کویاں وچوں اک ہے۔ ڈاکٹر. سرجیت پاتر دے شبداں وچّ: ‘‘اس کول غزل کہن دا ہنر وی ہے اتے مانسک سمرتھا اتے سنویدنا وی جو مانو، سماج اتے سرشٹی نال اپنی سانجھ تے ٹکر وچوں پیدا ہندیاں ترنگاں نوں محسوس کر سکن دے قابل بناؤندی ہے۔’’
شعری نمونہ
سپنے ʼچوں اک چہرہ آپاں چرا لیا ہے۔ اپنا غریب خانا کنا سجا لیا ہے۔
میں دور تاں بہت ہاں پر چھوہ رہا ہاں تینوں، سوچاں دا فاصلہ ہن اینا گھٹا لیا ہے۔
ویہڑے ʼچ چن تارے، سورج، آکاش سرجے، میں اپنے گراں دا نقشہ بنا لیا ہے۔
اک موت زندگی ہے، اک زندگی ہے مردہ، جیون دے عاشقاں نے ایہہ بھید پا لیا ہے۔
پتھر ʼتے جہڑے ولکن پھلاں دی پیڑ جانو، جؤندے تروڑ لوکاں مردہ سجا لیا ہے۔
ٹفلوپس کاری
ٹفلوپس کاری اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ٹنکائل
ٹنکائل نیوگنی دا اک کینگرو اے۔
فیوزیریم
فیوزیریم تعاگے ورگی الی دی اک وڈا ٹوکرہ اے۔ اے زیادہ تر مٹی تے بوٹے نال ہوندی اے۔
ریشکانی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
ریشکانی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع ریشکانی دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ایسپرجیلس
ایسپرجیلس مولڈ الی دا ک وڈا ٹوکرہ اے۔ ایس الی چ جنسی تولید نئی ہوندی۔
ولیمزلیک
ولیمزلیک کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
پینیسیلیم
‎ پینیسیلیم ایسکومائیسیٹس الی دا اک ٹوکرہ اے۔ کھان پین، دوائی بنان تے محول دی اہم الی اے۔
6 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 6ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
ٹفلوپس کاسٹانوٹس
ٹفلوپس کاسٹانوٹس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 112 ڈبلیو بی
چک 112 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
بارنسٹیبل کاؤنٹی
بارنسٹیبل امریکی صوبے میساچیوسٹس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میساچیوسٹس دیاں کاؤنٹیاں
گلابی یواکاری
گلابی یواکاری نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی برازیل تے پیرو دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
7 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 7ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
بہبود خان چرکس
بہبود خان چرکس ، جسنو‏ں بہبود بیگ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، اک صفوی عہدیدار تے چرکسی نسل دا غلام سی ، جس نے بادشاہ عباس اول (1588–1629) دے دور وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے 1606 وچ گوکلن ، 1620 وچ گسکار ، تے استرآباد 1620–1629 وچ گورنری دا عہدہ سنبھالیا۔
1615 وچ ، بہبود خان چیرکس نے خود عباس اول دے حکم اُتے ولی عہد شہزادہ محمد باقر مرزا نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا۔
ذرائع
گٹھ:غلاماں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں وفیات گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:چرکسی
ولابائی
ولابائی نکے ناپ دے کینگرو نوں کیندے نیں۔
8 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 8ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
پاکستان سپر لیگ 2020ء
پاکستان سپر لیگ 2019ء ایہ پاکستان سپر لیگ دا پنجواں دور اے، اس چ کل 6 ٹیماں کھیڈ رہیاں نیں۔ ایہ ٹوئنٹی/20 کرکٹ فرنچائز 2015ء وچ  پاکستان کرکٹ بورڈ نے قائم کيتی۔ اس وچ کل 6 ٹیماں نے شرکت کيتی۔ ایہ ٹورنامنٹ 20 فروری تو‏ں 22 مارچ تک کھیلا جائے گا ۔
تھ‏‏اںو‏اں
پاکستان سپر لیگ2020 ٹورنامنٹ مکمل طور اُتے پاکستان وچ ہوئے گا۔ چار تھ‏‏اںو‏اں اُتے کل 34 میچ کھیلے جان گے جنہاں وچ لاہور، کراچی، راولپنڈی تے ملتان شامل ني‏‏‏‏ں۔ افتتاحی تقریب کراچی وچ منعقد ہوئے گی جدو‏ں کہ فائنل لاہور وچ کھیلا جائے گا۔
مقابلے
پی سی بی نے 1 جنوری 2020ء نو‏‏ں انہاں مقابلاں دا اعلان کيت‏‏ا۔
حوالے
پاکستان سپر لیگ 2020ء گٹھ:پاکستان وچ کرکٹ بلحاظ سال گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:پاکستان وچ کرکٹ لیگاں گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2020ء
ہاسیم
ہاسیم اک تابکاری کیمیائی عنصر اے جیدا نشان Hs اے تے ایدا ایٹمی نمبر 108 اے۔اس کیمیائی عنصر دا نام جرمنی دے اک ضوبہ ہیسے تے رکھیا گیا اے۔ہاسیم دے 19 آئیسوٹوپ نیں۔
{| class="navbox collapsible collapsed" ! colspan="32" | پیریاڈک ٹیبل
نلٹاوا
نلٹاوا کیڑے پھڑنے ٹبر دا اک ٹوکرہ اے۔ ایس دیاں 6 ونڈاں نیں۔
ڈاکٹر سڡرن سنگھ
ڈاکٹر سڡرن سنگھ (10 مئی، 1934 توں 11 نومبر، 2011) پنجابی لکھاری، کھوجی اتے مترجم سن۔
مراٹھی توں پنجابی ترجمہ
اوہناں نے 1969 وچ جپجی صاحب دا  مراٹھی وچ ترجمہ کیتا جس نوں دلی سکھ گرودوارہ پربندھک کمیٹی، نویں دلی نے شائع کیتا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی لکھاری
برکشائر کاؤنٹی
برکشائر امریکی صوبے میساچیوسٹس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میساچیوسٹس دیاں کاؤنٹیاں
فوجی نلٹاوا
فوجی نلٹاوا کیڑے پھڑنے ٹبر دے اک ٹوکرے نلٹاوا دی اک ونڈ اے۔ ایہ چڑدے ایشاء دا پنچھی اے۔
ٹفلوپس کیمیننسس
ٹفلوپس کیمیننسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
9 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 9ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
10 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 10ویں تریخ یا دن
لداخی بولی
لداخی لداخ وچ بولی جاݨ آلی اک بولی اے ۔ لداخی بولی، تبتی بولی ٹبر دی اک بولی اے ۔ لداخی بولݨ آلے لوکاں دی گِݨتی ڈیڈھ لکھ دے لَگ بَھگ اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:بولی گٹھ:بولیاں گٹھ:لداخ
جکارتا، خاص راجگڑھ علاقا
انڈونیشیا براعظم ایشیاء دا اک مسلمان دیس اے ، جہرا مشرق بعید ج واقع اے ۔ انڈونیشیا دے کل 33 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چوں 31 صوبے تے 2 خاص علاقے نیں ۔ خاص راجگہڑ علاقہ جکارتہ انڈونیشیا دے 2 خاص علاقے چوں اک اے اسدا دا انتظامی مرکز جکارتہ شہر اے ۔ اس چ 1 ریجنسیاں تے 44 سب ڈسٹرکٹ نیں ، صوبے چ 267پنڈ نیں ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید
Jakarta Special Capital Region
برسٹل کاؤنٹی
برسٹل امریکی صوبے میساچیوسٹس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میساچیوسٹس دیاں کاؤنٹیاں
11 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 11ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
چک 116 ڈبلیو بی
چک 116 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
گلودینی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی  تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں  آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے  ۔
گلودینی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع گلودینی دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
صوبا چڑھدا کالیمانتان
چڑھدا کالیمانتان انڈونیشیا دا اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ سامارینڈا شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 7 ریجنسیاں تے 3 شہر نیں ۔
فالشیتی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
Făleşti Făleşti
12 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 12ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
اراکا یواکاری
اراکا یواکاری نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم اے۔
پاکستان دی انتظامی ونڈ
گٹھ:پاکستان دی انتظامی ونڈ گٹھ:پاکستان دے صوبے گٹھ:پاکستان
چک 176 ڈبلیو بی
چک 176 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
چڑھدیاں ایرانی بولیاں
چڑھدیاں ایرانی بولیاں ایرانی بولی پروار  دی اک ذیلی شاخ ہن جو وچکار ایرانی ویلے ( لگبھگّ چوتھی صدی ق م) توں ابھریاں ۔  اویستائی بولی اکثر اس شاخ دی اک قدیم ترین رکن منی جاندی ہے ۔ موجودہ ویلے وچّ سبھ توں زیادہ بولی جان والی چڑھدی ایرانی بولی  پشتو  ہے ، جسدے دنیا وچّ لگبھگّ 5 کروڑ بولن والے ہن ۔ ایہہ  افغانستان  اتے اتلے چڑھدے  پاکستان  دے  خیبر پختونخواہ صوبے وچّ بولی جاندی ہے ۔ اسدے علاوہ چڑھدے  تاجکستان  دے  کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ  اتے  چین  دے لہندے شنجیانگ صوبے وچّ وی چڑھدیاں ایرانی زباناں بولیاں جاندیاں ہن ۔ پرانی  سغدی بولی توں ڈیولپ ہوئی اتلے لہندے تاجکستان دی یغنوبی بولی اتے  سکیتھی  -  سرمتی  توں ڈیولپ ہوئی  قفقاز  دی  اوسیتی بولی وی دونے چڑھدیاں ایرانی بولیاں منیاں جاندیاں ہن ۔
حوالے
گٹھ:ہند ایرانی بولیاں گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں گٹھ:ہند یورپی بولیاں گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:بولی پروار گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:وچکار ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:قفقاز دیاں بولیاں
سنگیریئی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
سنگریئی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع سنگیریئی دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گریگری کلنڈر
گریگری کلنڈر ساری دنیا چ سب توں بوہتا ورتیا جان والا کلنڈر اے اینوں پوپ گریگری نے 1582 چ ٹوریا سی۔ thumb|پوپ گریگوری سیزدہم گریگورین تقویم دے تعارف دی خوشی منا ریئے نیں عیسوی تقویم جسنوں اردو پنجابی وچ سال دے بعد ء نال دکھایا جاندا اے(مثلاً 2007ء)، اوہ تقویم اے جس وچ وقت دا حساب حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش توں لگایا جاندا اے اگرچہ اس گل وچ اختلاف اے کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش دا سال کیہڑا سی۔ اس وچ زمانے دے نال نال تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں مثلاً پوپ گریگوری نے سولہویں صدی وچ تاحال آخری قابلِ ذکر تبدیلی کیتی سی اسی لئی اسنوں گریگورین تقویم وی کہندے نیں۔
ورتوں
ایہ کلنڈر  ساری دنیا وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہہ جولیئن کلنڈر دا سودھیا روپ اے۔ پوپ گریگوری نے سولھویں صدی وچ اس وچ آخری قابل-اے-ذکر تبدیلی کیتیاں سن اس لئی اسنوں گریگوریئن کلنڈر کیہا جاندا اے۔
دناں دا حساب
گریگوریئن کلنڈر دی مول اکائی دن ہندی اے۔ 365 دناں دا اک سال ہندا اے، پر ہر چوتھا سال 366 دن دا ہندا اے جس نوں لیپ دا سال کہندے ہن۔ سورج اتے مشتمل پنچانگ ہر 146,097 دناں بعد دہرایا جاندا اے۔ اسنوں 400 سالاں وچ ونڈیا گیا اے۔ اتے ایہہ 20871 ہفتے دے برابر ہندا اے۔ ایہناں 400 سالاں وچ 303 سال عامَ سال ہندے ہن اتے 97 لیپ دے سال۔
لاگو
ایہہ کیلنڈر کیتھولک پوپ گریگری تیرھویں نے 1582 وچ تیار کر کے لاگوُ کیتا سی۔ اس توں پہلاں جولیئن کیلنڈر لاگوُ سی۔ جولیئن کیلنڈر دا آخری دن 4 اکتوبر، 1582 سی (اتے ادوں جوڑ گنتی وچ 10 دن دا فرق ہون کارن) گریگوریئن کیلنڈر دا پہلا دن 15 اکتوبر سی۔ اس نوں سبھّ توں پہلاں 1582 وچ ہی کیتھولک دیساں سپین، پورتگال تے اٹلی نے لاگوُ کیتا سی۔ فرانس نے 9 دسمبر، 1582 نوں منّ لیا اتے اتھے اگلا دن 20 دسمبر سی (اوہناں وی 10 دن ختم کر دتے) سن۔ پہلاں تاں اس نوں صرف کیتھولک دیساں نے ہی لاگوُ کیتا پر پھر 1700 وچ پروٹیسٹینٹ دیساں نے وی منظور کر لیا۔ انگلینڈ نے اس کیلنڈر نوں 1752 وچ لاگوُ کیتا، اتھے 2 ستمبر، 1752 توں اگلا دن 14 ستمبر سی (ہن 11 دن ایڈجسٹ کرنے پئے سن)۔ روس نے اس نوں 1 فروری، 1918 توں لاگوُ کیتا پر اتھے 31 جنوری، 1918 توں اگلا دن 14 فروری سی (13 دن دا فرق ایڈجسٹ کرن کر کے)۔ یورپ وچ یونان نے اس کیلنڈر نوں سبھّ توں بعد وچ لاگوُ کیتا سی؛ اتھے 15 فروری، 1923 توں اگلا دن (13 دن دا فرق ایڈجسٹ کرن کر کے) 1 مارچ بنیا سی۔ سکھ تواریخ وچ 1698–99 وچ وساکھی 29 مارچ نوں سی، پر 1763 وچ 10 اپریل نوں آؤن دا کارن ایہہ سی کہ برطانوی حکومت نے 1752 وچ اس کیلنڈر نوں برطانوی ہند وچ لاگوُ کر لیا سی تے اس نال وچکارلے 12 دن ایڈجسٹ ہو گئے سن۔
تفصیل
گریگورین تقویم نوں باراں مہینےآں وچ  تقسیم کیتا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:ویلہ
ٹفلوپس سیلونیکس
ٹفلوپس سیلونیکس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
13 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 13ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
کنسنگٹن تے چیلسی
کنسنگٹن تے چیلسی وڈے لندن دا اک برا یا انگ اے۔
ڈیوکس کاؤنٹی
ڈیوکس امریکی صوبے میساچیوسٹس دی اک کاؤنٹی اے۔
نکا نلٹاوا
نکا نلٹاوا کیڑے پھڑنے ٹبر دے اک ٹوکرے نلٹاوا دی اک ونڈ اے۔ ایہ دکھنی ایشیاء تے دکھنی چڑدے ایشیاء دا پنچھی اے۔
نبلینا یواکاری
نبلینا یواکاری نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی برازیل تے وینزویلا دے جنگلاں وچ ریندی اے۔
ہیمرسمتھ تے فلہیم
ہیمرسمتھ تے فلہیم وڈے لندن دا اک برا اے۔
شیلا کول
شیلا کول (7 فروری 1915 – 14 جون 2015) سیاسی آگوُ، سماجی کارکن، سماج سدھارک، شکھیاود، بھارتی قومی کانگرس دی سماجی لوکتنتری آگوُ، سابق مرکزی کیبنیٹ وزیر، آزادی تحریک دی سپہ سالار اتے ہماچل پردیش دی گورنر رہِ چکی اے۔ اوہ بھارت دے پہلے پردھانمنتری جواہرلال نہرو دے سالے ونسپتی سائنسدان پروفیسر کیلاشناتھ کول دی بیوی اتے سابق پردھانمنتری اندرا گاندھی دی مامی سی۔
اسنے لاہور دے ومین کالج توں گریجوئیشن اتے سر گنگا رام ٹریننگ کالج لاہور توں معلمی دی ڈگری کیتی۔
ایسکس کاؤنٹی،میساچیوسٹس
ایسکس امریکی صوبے میساچیوسٹس دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹفلوپس کوکاٹس
ٹفلوپس کوکاٹس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
16 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 16ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
15 ربیع الاول
اسلامی کیلینڈر دے تریجے مہینے ربیع الاول  دی 15ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الاول
پھرتیلا ولابائی
پھرتیلا ولابائی آسٹریلیا دا اک ولابائی اے۔
کھٹے ٹڈ والا نلٹاوا
وڈا نلٹاوا کیڑے پھڑنے ٹبر دے اک ٹوکرے نلٹاوا دی اک ونڈ اے۔ ایہ پاکستان، تھائی لینڈ، بنگلہ دیش، بھوٹان، ھندستان، لاؤس، میانمر تے نیپال دا پنچھی اے۔
صوبا چڑھدا نوسا تینگارا
چڑھدا نوسا تینگارا انڈونیشیا دا اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ کوپانگ شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 13 ریجینسیاں تے 1 شہر اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
چک 176 ڈبلیو بی بشیرآباد
چک 176 ڈبلیو بی بشیرآباد ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔