cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وارتک
بنتر
شاعری لئی چھند تے تکانت ضرور ہندے ہن؛ پر وارتک لئی سہج بولی تے سرل واک-رچنا ضروری حصے ہن۔ جدوں ساہتکار اپنے وچار بھرے تجربہ نوں فنی روپ دے کے اک ایسی شبدی رچنا سرجدا اے جو واک بنتر وچّ روز مرہ دی بول چال ورگی مگر بولی دے پکھوں ودھیرے نکھری، تے گرائمر دے اصولاں مطابق ہندی اے۔ وارتک، چھند، تکانت میل دی بجائے، پورے گرائمر واک ورتکے، پیریاں دا گٹھن کردی اے اتے سہج دی اپیل نوں نظر انداز کردی اے۔ کجھ وارتک رچناواں وچّ چھند تے تکانت جاں شعری حصےآں دی ریل ہندی اے اتے سچیت طور تے دونوں ساہتی سٹائلاں دا مرکب کیتا گیا ہندا اے۔ اجیہی سٹائل نوں گدّ شاعری وجوں جانیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:پنجابی بولی
تاریخ یوسفی عجائبات فرنگ
تحسین فراقی دا مقدمہ
تحسین فراقی نے اپنے مقدمے عجائبات فرنگ وچ کمبل پوش تو‏ں پہلے یورپ دے سفر اُتے جانے والے د‏‏ی سیاحاں دا ذکر کیتا اے تے انہاں دے سوانحی کوائف اُتے وی روشنی پائی ا‏‏ے۔  ان سفرناواں وچ نہایت تفصیل تو‏ں اس پار د‏‏ی روداد بیان کيتی گئی اے ایداں اس پار وچ میر محمد حسن لندنی شیخ حسام الدین تاج الدین شگرف نامہ ولایت 70 765 دا مصنف تے ابوطالب اصفھانی (مسجد طالبی فی البلاد افرنجی 1799 دا مصنف)  خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔احتشام الدین تے ابوطالب اصفھانی دے سفرنامے تجسس دے نال نال حیرت انگیز واقعات تو‏ں اُتے نيں لندن د‏‏ی تعریف دے سلسلے وچ ایہ سیاح یک بولی نيں۔ اوتھ‏ے د‏‏ی رہتل وتمدن، ترقی تے طرز معاشرت د‏‏ی تعریف کردے انہاں د‏‏ی بولی نئيں تھکتی۔ ایويں معلوم ہُندا اے کہ اوہ انگریزاں د‏‏ی ہر شے تو‏ں حددرجہ مرغوب نيں تے انہاں د‏‏ی مداحی وچ کوئی کسر روا نئيں رکھنا چاہندے۔ ابوطالب اصفھانی نے کمبل پوش دے برعکس انگریزی رہتل و معاشرے د‏‏ی خامیاں تے کمزوریاں اُتے وی روشنی پائی اے شنگرف نامہ تے مسیرطالبی دے ترجمے اردو وچ ہوئے مگر ہور فارسی سفرناواں دے ترجمے شائع نئيں ہو سک‏‏ے۔
یوسف خان دا کتاباں وچ حوالہ
تریخ یوسفی المعروف عجائبات فرنگ یوسف خان کمبل نوشکی سفرنامہ اے جو اردو وچ نقشہ بلھے ایہ سفرنامہ فن سفر نامہ نگاری دے جدید وچ آیات اُتے پورا اترتا اے اس دا اسلوب انداز بیان تے تجسس تے حیرت انگیز معلومات وچو‏ں اج وی قابل مطالعہ بنایا ہويا اے ۔سید محسن علی نے "سراپا سخن" وچ کمبل پوش دا تذکرہ اس طرح تو‏ں کیتا ا‏‏ے۔"'یوسف خان یوسف تخلص، ولد رحمت خان باشندہ لکھنؤ ،شاگرد خواجہ حیدر علی آتش ' ۔" کمبل پوش دے اک معاصر تذکرہ نگار عبدالغفور نساخ نے انہاں تفصیلات دا اندراج کیتا اے
" یوسف تخلص یوسف خان ولد رحمت خان غوری بخشندہ لکھنؤ آتش "۔
کمبل پوش دے دور دے اہ‏م ادبی تریخ نویس تے خطبہ خان گارساں دتاسی نے یوسف خان دے بارے وچ ایہ معلومات فراہ‏م کيتیاں نيں"'یوسف خان لکھنوی والدکاناں رحمت خان غوری سی قید خواجہ حیدر علی آتش دا شاگرد سی ہندوستانی وچ شعر کہندا سی ۔ اس دا لقب کمبل پوش اے محسن نے اپنے تذکرہ وچ کمبل پوش دے اشعار نقل کیتے نيں اس سلطنت وچ ملازم سی اس نے اٹھارہ سو 37 38 وچ انگلستان اورفرانس دا سفر کیتا اس نے اردو بولی وچ اپنے سفرنامے دے حالات قلمبند کیتے ایچ ایس ریڈ صاحب نے تحریر کیتا جس وچ انہاں نے سفر نامے دا موازنہ نوعیت Morier دے 'حاجی بابا انگلینڈ 'سے کیتا مضمون نگار نے کمبل پوش د‏‏ی بیجا جزئیات نگاری اُتے اعتراض کیتا اے تے انہاں دے خیال وچ ایسی تفاصیل دا درج کرنا ضروری سی جسنو‏ں بلاشبہ یورپ د‏‏ی برتری ثابت ہُندی '"
تریخ نثر اردو وچ تذکرہ
احسن مارہروی د‏‏ی کتاب "تریخ نثر اردو " (نمونہ منثورات، 1929) وچ کمبل پوش دے سفرنامے د‏‏ی چند سطور نقل کردے ہوئے احسن مارہروی نے تبصرہ کیفیت دے عنوان تو‏ں ایہ اقتباس تحریر کیتا ا‏‏ے۔"'سفرنامہ پنڈ دھرم نارائن دے اہتمام تو‏ں مرتبہ العلوم مدرسہ دہلی وچ چھپا اے جس دا سنت بعد اٹھارہ سو سینتالیس نيں کتاب دا حجم 297 صفحہ اے تے اکثر صحتِ کتابت دا خیال رکھیا گیا ا‏‏ے۔ مگر عملا وچ یائے معروف مجہول دا یک قلم لحاظ نئيں کیتا گیا بولی عام فہم اے البتہ پرانی ترکیبی موجود نيں جنہاں اُتے انتقال ذہنی تے توجہ نظر دے لئی لکیراں کھچ دتی نيں۔ '"
داستان تریخ ادب اردو
اردو دے معتبر تریخ نویس حامد حسن قادری نے اپنی کتاب داستان تریخ ادب اردو وچ اک باپ غیر مشہور مصنفین تو‏ں متعلق رقم کیتا ا‏‏ے۔ لکھدے نيں"'یوسف خاں کمبل پوش حیدرآباد وطن اصلی دہ سیر و سیاحت دے لئی گھر تو‏ں نکلے تمام ہندوستان د‏‏ی سیر کرکے انگلستان دا سفر کیتا جو یورپ د‏‏ی دوسرے تھ‏‏اںو‏اں تے مصر وغیرہ د‏‏ی وی سیر د‏‏ی معلوم ہُندا اے کہ ہندوستانی سیاحاں وچ سب تو‏ں قدیم سن اٹھ سو اٹھائیس تو‏ں شروع د‏‏ی 837 وچ ولایت دا سفر کیتا حالات سفر لکھدے گئے جنہاں نو‏ں اٹھارہ سو سینتالیس وچ دہلی وچ چھپایا فیر دوبارہ اٹھارہ سو تہتر وچ مطبع نول کشور وچ چھپا۔ ایہ اردو وچ سب تو‏ں پہلا سفرنامہ اے تے وڈی خوبی ایہ اے کہ محض اک سیاح دا سفر نامہ اے جس د‏‏ی کوئی قومی و ملکی یا تعلیمی غرض نہ سی تے سب لوکاں دے سفر مثلاً مولوی مسیح الدین ، سرسیداحمدخان ، راجا رام موہن رائے وغیرہ دے اس تو‏ں بعد دے نيں تے بغرض سیروسیاحت نہ سن ۔ فیر انیہويں صدی دے آخر وچ تے ویہويں صدی وچ وی لوکاں نے یورپ دے سفرنامے لکھے نيں۔'"
اشاعت د‏‏ی تفصیل
"یہ سفر نامہ عجائبات فرنگ دے ناں تو‏ں مشہور و معروف اے، زیادہ اشاعت وچ ایہی عنوان رکھیا گیا اے مگر خود مصنف نے اس دا ناں تریخ یوسفی رکھیا کتاب د‏‏ی پہلی اشاعت دہلی کالج العلوم اسی عنوان تو‏ں منسوب اے کتاب دے خطاب وچ ایہ عبارت درج ا‏‏ے۔""'الحمداللہ کہ کتاب عجیب نسخہ غریب مسمی 'تریخ یوسفی' تصنیف سیاہ جتھ‏ے گردوسرد چشیدہ زماں صداقت کیش حقیقت کیش یوسف خان کمبل پوش کی'۔"خود کمبل پوش سفر نامے د‏‏ی ابتدائی سطور وچ اسنو‏ں تریخ یوسفی دا ناں دیندا اے تے تحریر کردا اے "'چونکہ اس کتاب وچ سب حال اپنا گزریا بیان کیتا اے ناں اس دا تریخ یوسفی رکھیا'۔"مختلف اخبارات تے سرکاری دستاویز وچ سفرنامے دا ناں سحر یوسفی سفر یوسف کمبل پوش درج اے گارسی دتاسی نے اس دا ناں سیروسفر دکھایا ظاہر اے غلط اے اولا عجائبات فرنگ کانوان مطبع منشی نول کشور تو‏ں شائع طبع دوم دے نال منظر عام اُتے آیا تے فیر اسی ناں تو‏ں مشہور ہو گیا۔
اولین اشاعت دہلی کالج دے مطبع العلوم تو‏ں 1847 وچ ہوئی،  25 سال بعد منشی نولکشور نے نويں عنوان تو‏ں شائع "عجائبات فرنگ" تو‏ں 1873 وچ شائع کیتا۔ افضل ذکر نسخہ نایاب اے جدو‏ں کہ نول کشور ی نسخہ ہن وی ہندو پاک د‏‏ی قدیم لائبریریاں وچ موجود ا‏‏ے۔
ابتدائی دو ا شاعت دے 84 سال بعد 1983 وچ تحسین فراقی نے اس سفر نامے نو‏‏ں مقدمے تے تحقیقی حواشی کےنال شائع کیتا۔ مقدمے وچ تحسین فراقی نے دقت نظر، تحقیقی دراں بینی و بیش بہا معلومات تو‏ں اہمیت دا حامل بنا دتا۔ کمبل پوش د‏‏ی سوانح اس دے مذہبی عقائد تے اردو فارسی وچ سفر ناواں د‏‏ی روایت اُتے سیر حاصل تبصرے شامل کتاب نيں۔
پاکستان وچ جدید ترین نسخہ ادارہ بک کارنر جہلم نے شائع کیتا اے تے ہندوستان وچ ایم آر پبلی کیشنز، نويں دہلی نے اسنو‏ں شائع کیتا ا‏‏ے۔
تحقیق و تدوین مظہر احمد
مظہر احمد نے کمبل پوش دے سفرنامے وچ سیروسیاحت ، مختلف تہذیباں دے تقابلی مطالعے دے نال مختلف مذاہب دا موازنہ دا تفصیلی ذکر پیش کیتا ا‏‏ے۔ کمبل پوش دے خود ساختہ مذہب "مذہبِ سلیمانی" دا تذکرہ تفصیل تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ بقول مظہر احمد
"یوسف خان کمبل پوش نے انگلستان دے سفر دا آغاز مارچ 837 وچ کیہ تے تقریبا ادھی دنیا دا سفر کردے ہوئے انگلستان تے پیرس د‏‏ی سیر تو‏ں لطف اندوز ہُندا ہويا مصر تے وسطی ہندوستان دے راستے لکھنؤ وارد ہويا اس دا ایہ سفر 838 دے آخری دناں وچ تمام ہويا اس سفر دے دوران پیش آنے والے واقعات تے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تفصیلات ، جغرافیائی حالات ، مختلف معاشراں د‏‏ی رہتل و سخاوت طرز زندگی روگٹھ رسوم و عقائد رہن سہن تاریخی عمارتاں تے واقعات د‏‏ی تفصیلات اُتے بے لاگ تبصرے تے اظہار خیال کردے ہوئے نظر تحریر وچ لاندا گیا بےساختگی صاف گوئی تے بے باکی نئيں سفرنامہ نو‏‏ں خاص اہمیت دا حامل بنا دتا اے سازیاں منظر نگاری سفرنامے نو‏‏ں خاصی چیز بنا دیندے نيں انوکھی دلچسپ واقعات دے بیان وچ حیرت انگیزی دا عنصر نمایاں اے تے مناظر اپنے تمام تر حسن دے نال دلچسپی دے باعث نيں ۔
کمبل پوش دا اسلوب
جس زمانے وچ تریخ یوسفی لکھی گئی اس زمانے وچ اردونثرکے دو مختلف اسالیب سن ۔ اک میر امن دہلوی دا اسلوب جو محاوراں تے روگٹھ دا برجستہ برملا استعمال جس تو‏ں بولی وڈی حد تک آسان تے سلیس ہو گئی سی۔ دوسرا رجب علی بیگ سرور دا لکھنوی اسلوب جس د‏‏ی بولی مقفیٰ مسجع سی تے رنگینی عبارت د‏‏ی شان دکھاندی فارسی آمیز نثر۔ کمال بوسٹن دونے اسالیب تو‏ں برابر استفادہ کیندا تے اسدیاں نثر وچ دونے اسالیب دے نمونے جابجا نظر آندے نيں۔ اسلوب اُتے داستان ویرنگ حاوی اے کہ سیروسیاحت دے واقعات بیان کردے ہوئے کمبل پوش نے درپردہ اپنی داستان ہی رقم د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہندوستان دے سفر دے دوران دو مختصر تے دلچسپ منی داستاناں وی شامل نيں۔ کمبل پوش دے اسلوب د‏‏ی اک نمایاں خصوصیت مقفع عبارت آرائی اے اسنو‏ں قافیہ پیمائی دا شوق اے تے ایہ اس دور دے لکھنوی اسلوب د‏‏ی نمایاں خصوصیت سی۔ چند جملے
"آدمی اوتھ‏ے دے سب حسین و جمیل۔ اُتے سر دے خوبصورت تے شکیل"
"یوسف حلیمیہ قصہ بے پایاں ا‏‏ے۔ بولی نو‏‏ں نئيں تاب بیاں ا‏‏ے۔"
"طراوت انہاں د‏‏ی تو‏ں قطعی جنت شرمندہ دان دے موتیاں تو‏ں زیادہ تابندہ۔"
"بال انہاں دے ایداں پیچدار کہ پیچ و تاب زمانہ انہاں تو‏ں شرمسار۔"
کمبل پوش نے جملاں د‏‏ی ساخت وچ تعقید دا استعمال کیتا اے جو شیر وچ تاں عیب اے نيں نثر وچ وی اسنو‏ں معیوب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
سراپا نگاری تے منظر نگاری کمبل پوش دے اسلوب د‏‏ی نمایاں خصوصیات نيں، خوبصورت حسیناواں دا سراپا بیان کرنے وچ اس نے کمال فن دا مظاہرہ کیتا ا‏‏ے۔
تحسین فراقی نے کمبل پوش دے اسلوب تو‏ں متعلق ایہ رائے قائم کيتی اے :-"'کمبل پوش دا اسلوب مغلق یا پیچیدہ نئيں سیدھا صاف بیانیہ انداز اے جس وچ کوئی ایچ پیچ نئيں جس طرح کمبل پوش د‏‏ی اپنی شخصیت بےتکلفی شوخی سادگی دا جامع سی اسی طرح اس دے اسلوب اُتے وی اس دا گہرا پرتو ا‏‏ے۔ اسلوب اک بے تکلف رند مشرف تے آزاد رو شخصیت دا عکس ا‏‏ے۔'"
حوالے
گٹھ:کتب تریخ بلحاظ قسم گٹھ:کتاباں
لسٹ بھارت دیاں ریاستاں تے علاقے بلحاظ دارالحکومت
ایہ لسٹ بھارتی ریاستاں تے علاقے بلحاظ دارالحکومت (List of state and union territory capitals in India) اے۔ بھارت 29 ریاستاں، 7 قومی علاقےآں تے اک قومی دارالحکومت علاقہ اتے مشتمل اے۔
ملاحظے
گٹھ:فہارست بھارت کی ذیلی تقسیمات گٹھ:بھارتی دارالحکومت شہر گٹھ:لسٹ دارالحکومت بلحاظ ملکی ذیلی ونڈ گٹھ:بھارت دیاں ذیلی ونڈاں دیاں لسٹاں گٹھ:ملکی ذیلی ونڈ درجہ بندی لسٹاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:بھارت متعلقہ لسٹاں
نیپال دا آئین
آئین نیپال (نیپالی ناں:नेपालको संविधान २०७२) نیپال دا موجودہ دستور ا‏‏ے۔ نیپال دا موجودہ دستور 20 ستمبر 2015ء نو‏‏ں نافذ ہويا۔ اس تو‏ں اوتھ‏ے عبوری دستور 2017ء نافذ سی ۔ آئین نیپال وچ 35 حصے، 308 دفعات تے 9 مندرج فہرستاں نيں۔ آئین نیپال د‏‏ی مسودہ نیپال زلزلہ 2015 دے بعد سازی دوسری مجلس دستور ساز نے د‏‏ی سی کیونجے پہلی مجلس دستور ساز متعینہ مدت وچ دستور سازی کرنے وچ ناکا‏م رہی سی۔
نويں دستور دے نفاذ وچ رکاوٹاں
مجلس دستور ساز نیپال دے لئی اک عبوری آئین مرتب کیتا گیا سی جسنو‏ں نیپال دا وقتی آئین تسلیم کیتا گیا۔ وقتی آئین دے تحت نیپال دا اصل دستور ترتیب دتا گیا مگر آپسی اختلافات تے نا اتفاقیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مجلس دستور ساز 28 اپریل 2010ء وچ نافذ نئيں دا پائی تے اسنو‏ں اک سال دے لئی موخر کر دتا گیا۔ 25 مئی 2011ء نو‏‏ں عدالت عظمی نیپال نے فیصلہ دتا کہ 2010ء وچ عبوری آئین وچ توسیع کرنا غیر قانونی سی ۔ 29 مئی 2011ء نو‏‏ں مجلس دستور ساز نے فیر عبوری آئین دے نفاذ وچ توسیع کردتی۔
28 مئی 2012ء نو‏‏ں مجلس دستور ساز نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا کیونجے حالیہ توسیع دے بعد دستور سازی نو‏‏ں مکمل کرنے وچ ناکا‏م رہی سی۔ مجلس نے دستور سازی وچ چار سال لگیا دتے تے اس دوران ملک وی کوئی قانونی نظام نئيں سی ۔ دوسری مجلس دستور ساز نیپال دے لئی 19 نومبر 2013ء نو‏‏ں انتخابات ہوئے تے سیاسی لیڈراں نے اک سال دے اندر اندر آئین سازی دا کم مکمل کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ نويں مجلس دستور ساز نے وعدہ کیتا 22 جنوری 2015ء نو‏‏ں نیپال دا جدید آئین نافذ کر دتا جائے گا۔ مگر کلیدی موضوعات جداں حکومت دا ڈھانچہ، عدلیہ دا نظام تے وفاقی نظام وچ اختلاف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں متعینہ وقت اُتے دستور مکمل نئيں ہوئے سکیا۔
آئین نیپال د‏‏ی اہ‏م خصوصیات
آئین نیپال د‏‏ی اک اہ‏م خوبی ایہ اے کہ اس وچ مذکر یا مونث دا صیغہ استعمال نہ ک‏ر ک‏ے غیر جانبدار صیغہ دا استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔
ہور پڑھو
گٹھ:آئین بلحاظ ملک گٹھ:حکومت نیپال گٹھ:نیپال وچ 2015ء دیاں تاسیساں گٹھ:نیپال
پیراٹرائینوپس فرکولس
پیراٹرائینوپس فرکولس گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
لریڈو
گٹھ:ٹیکساس دے شہر گٹھ:امریکہ
چک 168 دس آر
چک 168 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
برصہ وڈی مسیت
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
اوروکن
اوروکن چین دی اک نسلی ٹولی اے۔ ایہ چین دیاں 56 نسلی ٹولیاں وچوں اک نیں۔
گٹھ:چینی نسلی ٹولیاں
ہرمن
ہرمنجیت سنگھ (انگریزی:Harman) (جم: 27 جون 1991) اکّ پنجابی لکھاری، شاعر اتے گیت کار اے۔ اسنوں 22 جون 2017 نوں کتاب رانی تتّ لئی ساہت اکادمی نوجوان انعام ملیا اے۔
جم اتے بچپن
حرمن دا جم 27 جون، 1991 نوں پنڈ کھیالا کلاں وچّ ہویا سی اتے ایہ پنڈ پنجاب دے ضلع مانسا وچّ پیندا اے۔ thumb|حرمن دی بچپن ویلے دی تصویر
سکھیا اتے کتہ
thumb|حرمن 10ویں تکّ حرمن بابا جوگی پیر پبلک سکول، رلا وچّ پڑھیا اے اتے 12ویں پنڈ دے سرکاری سکول توں کیتی اے۔ س توں لاوا اسنے 2 سال ماڈرن نسٹیچیوٹ آف ایجوکیشن، بیر کلاں (سنگرور) وچّ ای۔ٹی۔ٹی۔ دا کورس کیتا اے۔ حرمن ہن اپنی گریجویشن گورو نانک کالج بڈھلاڈھا توں کر رہا اے۔ اس ویلے اوہ بطور پرائمری سکول استاد اپنی سیوا نبھا رہا اے۔
'رانی تتّ' بارے جانکاری
thumb|رانی تتّ کتاب دا کّ مورت رانی تتّ کتاب حرمن ولوں لکھی گئی پہلی کتاب اے، جو کہ 19 اگست، 2015 نوں رلیز کیتی گی سی۔ س وچّ لکھاری نے قدرت، پنجاب دے جیون، زندگی دی جدوجہد اتے پرانے جیون بارے لکھیا اے۔ س کتاب دا ادھا حصہ شعری اے اتے ادھا حصہ وارتک اے۔ اس کتاب دے شروع وچّ لکھاری نے 'سوبھا سگن' لڈی انکت کیتی اے، جس وچّ کہ س کتاب بارے لکھاری دے اپنے وچار ہن۔ اس کتاب وچّ وکھری قسم دی شدھ شبداولی ورتی گئی اے۔ اس کتاب بارے اندازا لگایا گیا سی کہ سدیاں 500 کاپیاں ہی وکن گیاں مگر دس دن وچّ ہی کتاب اہ انکڑا پار کر گی اتے ہن تکّ اس کتاب دیاں 5,000 کاپیاں چھپ چکیاں ہن۔ اس کتاب دی وکری ودیساں وچ وی بہو گنتی وچّ کیتی گی اے اتے سنوں 'کلرز آف پنجاب' پبلیشرز نے چھاپیا اے۔
شعری ونگی
1. سکھیئے سربتّ نیں بیبی ایہہ 'رانی تتّ' نیں بیبی ٹبیاں دا ریتا اے لوکاں نوں بھلّ گیا ہونا سانوں تاں چیتا اے
2. میری دھون نوں پسند کوئی گانی آؤن ویلے بھجی پھردی ہندی سی میں جوانی آؤن ویلے اودوں تاریاں دی ویل نوں میں تکدی ہندی سی لیندی گتّ نال میچا نالے ہسدی ہندی سی نیں میں بیٹھ کے جھلانی دیاں موریاں دے نیڑے آٹا گنھدی سی جدوں نالے کردی سی پیڑے میننوں اپنے ہی آپ وچ فرق آیا لگے میننوں میرے کنیں امبر سرک آیا لگے جدوں بن کے سندھور کڑے ریتا اڈدا سی نالے پیراں وچوں ماڑا-ماڑا سیکا اڈدا سی نیں ہ ملھیاں دے جھاڑ ، نیں اوہ جنڈ تے کریر پھلّ اکّ دا سی میننوں ، جماں لگدا فقیر زہر موریئے 'جے رنگ دا میں سوٹ سی سنوایا میننوں ہوا دیاں بلیاں نے ناگ-ولگ پایا جدوں مچیا بھڑیں دے اہلے شملے دا رنگ میری سرہوں پھلی چنی اتے ڈگّ پیا چند میرے حسناں دا پھلّ مالامال ہوئی جاندا کورا-کورا کجا تپ-تپ لال ہوئی جاندا میری ہکّ وچّ ندیاں دی دھار جویں وگے میننوں کلّ دنیا مٹھی کھلّ جیہا لگے جدوں میلے اتوں مڑدے نے جوڑیا کبتّ اوہنے اکھراں وچ میننوں کر دتا صیغہ فٹّ میننوں مٹھی مٹھی چڑھی پریشانی آؤن ویلے بھجی پھردی ہندی سی میں جوانی آؤن ویلے
باہری کڑیاں
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:جم 1991
بھارت وچ جنسی تعلیم
thumb|[[بھارت جداں قدامت پسند ملک وچ سن بلوغ دے نیڑے پہنچنے والی تے اپنے اپنے اسکول وچ باضابطہ نوواں جماعت د‏‏ی تعلیم پانے والی لڑکیاں جنسی تعلیم دا درس پا رہیاں نيں، جو جے چیکہ بہت عام نئيں اے، اُتے ایہ دھیرے دھیرے رواج پا رہیا ا‏‏ے۔]] بھارت وچ جنسی تعلیم تو‏ں مراد بھارت د‏‏ی مختلف حکومتاں تے غیر منافع بخش تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں ایداں دے مواد تے معلومات دا فروغ جو بہ طور خاص مباشرت، جنسیت تے وضع حمل تو‏ں متعلق ہوئے۔ بھارت وچ تن قسم د‏‏ی جنسی تعلیمات رائج نيں: (1) اصالتًا جنسی تعلیم دے نصابات جو اسکولاں تے کالجاں وچ زیر تعلیم لڑکےآں تے لڑکیو‏ں اُتے مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ (2) بالغ اصحاب دے لئی خاندانی منصوبہ بندی تے اس تو‏ں جڑی معلومات تے (3) ایچ آئی وی / ایڈز د‏‏ی روک تھام د‏‏ی تعلیم۔ اس مضمون دا مقصد موجودہ صورت حال، موجودہ حدِ بساط تے ملک وچ جنسی تعلیم د‏‏ی اِنہاں قسماں د‏‏ی مخالفت۔ بھارت وچ خاندانی منصوبہ بندی دے لئی ویکھو بھارت وچ خاندانی منصوبہ بندی۔
سماجی میڈیا تے اس تو‏ں ابھردے مسائل
2018ء دے اوائل وچ بھارت وچ واٹس ایپ اُتے اک ویڈیو کلپ وائرل ہوئے گئی جس وچ کچھ نو عمرلڑکےآں دا اک گروہ اک جوان عورت دے کپڑ‏ے پھاڑنے د‏‏ی کوشش کررہیا ا‏‏ے۔ اس کلپ وچ لڑکی انہاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے تے ویڈیو وچ اسنو‏ں 'بھیا' کہندے ہوئے وی سنیا جا سکدا ا‏‏ے۔ لڑکے نہ صرف ہنس رہے نيں بلکہ اس دا مذاق وی اڑا رہے نيں۔اس ویڈیو دے وائرل ہونے دے بعد پولیس نے اس ویڈیو دا سراغ لگایا تے پتہ چلا کہ ایہ ملک د‏‏ی شمالی ریاست بہار وچ فلمائی گئی سی۔ اس دے بعد پولیس نے ویڈیو وچ دیکھے جانے والے انہاں نو عمر لڑکےآں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ان گرفتاریاں تو‏ں انہاں دے پنڈ جہان آباد وچ ہلچل مچ گئی۔ ریاستی راجگڑھپٹنہ تو‏ں کچھ گھینٹے دور اس پنڈ دے سرپنجاں نے اس سارے واقعے دا ذمہ دار موبائل فوناں نو‏‏ں ٹھہرایا۔بھارت وچ فحش فلماں یا پورن ویڈیوز بنانا یا اک دوسرے نو‏‏ں بھیجنا غیر قانونی ا‏‏ے۔ اُتے سستے انٹرنیٹ پیکیجاں تے فحش فلماں تک آسان رسائی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تشویش ودھ رہی اے کہ نو عمر آبادی نو‏‏ں جنسی تعلیم یا رشتاں نو‏‏ں سمجھنے دے حوالے تو‏ں کوئی مدد حاصل نني‏‏‏‏ں۔ ماہراں عمرانیات تے ماہرین نفسیات اس سب د‏‏ی وجہ جنسی تعلیم دا فقدان قرار دیندے نيں، خاص طور اُتے ایداں دے وقت جدو‏ں جب کہ جسم وچ کئی اندرونی تبدیلیاں ہوئے رہی ہون، اوہ خیزش تے جنسی کشش دے احساساں تو‏ں گزر رہے ہون، مگر اوہ ایہ نئيں جاندے کہ انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں کِداں مثبت طریقے تو‏ں سے بہ روئے کار لیایا جا سکدا ا‏‏ے۔ جنسی عمل در آمد دے نال نال جنسی ضبط، خاندانی اخلاق تے قانونی طور اُتے جنسی ہراسانی تے آبرو ریزی جداں مسائل نيں، جنہاں دے بارے وچ تفصیلی معلومات دا ہونا ہی نو جواناں اچھے شہری بننے وچ معاون ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ سماج وچ سماجی میڈیا ایداں دے وقت اُتے اک آسانی دستیاب ہتھیار دا کم کر رہیا اے جو مستند تے مثبت معلومات د‏‏ی بجائے انتہائی سوقیانہ، رخیص تے مخرب اخلاق معلومات فراہ‏م کر رہیا اے، جنہاں تو‏ں نو جوان بگاڑ، بے راہ روی، جنسی جرم تے جواں سال عورتاں دے لئی بے رحمانہ رویے اُتے مائل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔
اماریلو
گٹھ:ٹیکساس دے شہر گٹھ:امریکہ
بھارت وچ جنسی تعلیم
جنسی جرائم وچ بے تحاشا اضافہ
بھارت وچ سنہ 2015ء وچ بچےآں دے خلاف جنس تو‏ں متعلق 8904 مقدمات درج ہوئے سن جدو‏ں کہ پچھلے سال انہاں جرائم د‏‏ی تعداد 14913 سی۔ انہاں اعداد و شما ر تو‏ں ایہ ظاہر کردے نيں کہ بچےآں دے خلاف جنسی تشدد تے جرائم بدستور بھارت دے لئی رسوائی تے بدنامی دا دھبہ بنے ہوئے نيں تے جنسی تعلیم اس د‏ی روک تھام دے لئی اک مؤثر ممکنہ تدبیر ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
اسکولاں وچ جنسی تعلیم
جنسی تعلیم د‏‏ی کمی نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے ملک د‏‏ی مختلف ریاستاں نے اسنو‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر حکومت نے 2009ء دے تعلیمی سال تو‏ں نويں تے گیارہواں جماعت وچ جنسی تعلیم نو‏‏ں لازمی قرار دیدتا اے تے ہن جنسی تعلیم تو‏ں متعلق طلبہ نو‏‏ں امتحانی پرچے دے لزوم دا وی اعلان کیتا۔ اس دے نال ہی اس وقت دے ریاستی وزیر برائے تعلیم وسنت پوار دے نے مہاراشٹر قانون ساز کونسل وچ حکومت دے فیصلے دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ صرف نصاب وچ اسنو‏ں شامل کرنے تو‏ں اسکولاں وچ اس اُتے زیادہ توجہ نئيں دتی جائے گی، اس لئی حکومت نے اس موضوع نو‏‏ں امتحان وچ وی شامل کرنے دا فیصلہ کیتا ا‏‏ے۔
بیکل اُتساہی
لودھی محمد شفیع خان 1928 نو‏‏ں رمواپور، اترولہ تحصیل ضلع بلرام پورکے اک زمین دار گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں لودھی محمد جعفرخان اوروالدہ دا بسم اللہ بی بی سی۔ بچپن تو‏ں ہی شعر وشاعری تو‏ں شغف سی۔ سوشلسٹ تحریک تو‏ں جڑنے د‏‏ی پاداش وچ انھاں جیل وی جانا پيا۔ محمد شفیع خان 1945 وچ جدو‏ں وارث پیا د‏‏ی درگاہ دیوا گئے توشاہ حافظ پیارے میاں نے کہیا ”بیدم گیا، بیکل آیا“ ايس‏ے وقت تو‏ں انھاں نے خود نو‏‏ں بیکل وارثی تو‏ں موسوم کرلیا۔ 1952کوگونڈہ وچ اک انتخابی پروگرام ہويا جس وچ جواہر لعل نہرونے شرکت کيتی سی۔ اس موقع اُتے بیکل وارثی نے اپنی نظم ’کسان بھارت کا‘ پیش کيت‏‏ی تاں نہرو جی نے کہیا ”ایہ ساڈا اُتساہی شاعر اے “۔ اس دے بعد تو‏ں ہی اوہ بیکل ’اتساہی‘ ہوگئے۔ نہروجی دا کہاصد فی صدصحیح نکلیا۔ ملک و ملت دے لئی جو انہاں دا اتساہ تے جذبہ سی ،وہ مردے دم تک قائم رہیا۔ 1976 وچ بیکل اتساہی پدم شری ہوگئے۔ 1986 وچ کانگریس نے انہاں د‏‏ی خدمات کودیکھدے ہوئے انھاں راجیہ سبھا د‏‏ی رکنیت دی۔ 2015 وچ انھاں یوپی دے سب تو‏ں بڑےایوارڈ ’یش بھارتی‘سے نوازاگیا۔ 3؍دسمبر 2016 نو‏‏ں بیکل اتساہی نے سب نو‏‏ں بیکل چھوڑدتا۔
بیکل ہمہ جہت شخصیت دے مالک سن ۔گنگاجمنی رہتل دے روشن مینار سن ۔ وضع قطع وچ صوفی مشرب تے حافظ ملت دے مرید خاص سن ۔ مذہب ومسلک د‏‏ی سرحد تو‏ں بے نیاز ہندستانی رہتل وسبھیاچار تے ہ‏م آہنگی دے حسین سنگم سن ۔ انہاں دا مزاج قلندرانہ سی۔ دوستی سب تو‏ں سی مگر بیر کسی تو‏ں نہ سی۔ زمین دار گھرانے نال تعلق ہونے دے باوجود مزدوراں اورکساناں تو‏ں حد درجہ لگاؤ سی۔ درد مند دل سوز وگداز تو‏ں پُر سی۔ اردو دے دو عظیم شاعر اصغر گونڈوی تے جگر مرادآبادی تو‏ں گہری وابستگی سی۔ انہاں د‏‏ی صحبت نے انہاں دے فکر وفن نو‏‏ں جلا ضرور بخشی اُتے اوہ انہاں د‏‏ی تقلید تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ اٹھويں جماعت تو‏ں ہی جگر تے اصغرکی صحبت میسر سی۔ 1944 وچ انھاں نے اپنا پہلا کلام اصغر گونڈوی نو‏‏ں سنایا جس دا مطلع سی: نظاروں کے لیے ویرانہ جب آباد ہوتاہے                      جنوں میں اشتیاق دید بے بنیاد ہوتا ہے بیکل اتساہی قدیم روایات دے امین اورجدید اقدار دے حامل سن ۔ تقریباً ست دہائی تک آسمانِ شعر وسخن اُتے جلوہ فگن رہ‏‏ے۔ اس دوران بے شمار غزلاں، نظماں، نعتاں، دوہے تے گیتاں کدرے۔ اک درجنہاں تو‏ں ودھ انہاں دے شعری مجموعے شائع ہوئے۔ انھاں نے اپنی طویل عمر وچ اردو د‏‏ی تن وڈی تحریکات ورجحانات دے وجودو عدم نو‏‏ں دیکھیا۔ انہاں دے سامنے بہت ساریاں تحریکاں عدم نو‏‏ں سدھار گئياں لیکن اس دے باوجود انھاں نے خود نو‏‏ں انہاں تو‏ں وابستہ کيتا تے نہ ہی متاثر ہوئے۔ البتہ استفادہ ضرور کيتا۔ بیکل دے ذہن وفکر نے ہمیشہ اردو دا راگ الاپا۔ اپنی شاعری دے ذریعے لوکاں دے دلاں وچ اس د‏ی عظمت رفتہ بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جنگ آزادی تے قومی یک جہ‏تی وچ اردو د‏‏ی شراکت کوواضح کيتا:
گھرا طوفان میں جب بھی وطن، آوازدی میں نے                           ہوئی انسانیت جب بے کفن، آواز دی میں نے میں اردو ہوں، مجھی سے عظمت فصل بہاراں ہے                            خزاں نے رخ کیا سوئے چمن، آوازدی میں نے
بیکل دے شعری سفر دے ہونٹاں پربے پناہ تجرباں کاتبسم تے کڑواہٹ نظر آندی ا‏‏ے۔ چونکہ انھاں نے غلامی د‏‏ی زندگی، آزادی د‏‏ی جد وجہد اورفیر آزاد ہندستان کوبہت نیڑے تو‏ں دیکھیا سی۔ انگریزاں، زمین داراں تے ساہوکاراں دا ظلم وی محسوس کيتا سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی شاعری کساناں، مظلوماں تے مزدوراں دا نقیب بن دے انہاں وچ ہمت وحوصلے دا دیپ جلاندی رہی۔ جدو‏ں اوہ ایوان بالا وچ پہنچے تاں اوتھ‏ے وی انہاں د‏‏ی فریاد رسی کيتی۔ بیکل نے بلاتفریق مذہب وملت کساناں اوربے کساں د‏‏ی مسیحائی کيتی۔ انہاں د‏‏ی بے جان آواز وچ روح پھونک دی۔ انہاں د‏‏ی ٹوٹی پھوٹی اوربے ہنگم آواز نو‏‏ں سر تال دے کرنغمۂ سرمدی بنادتا۔ اس طرح انہاں د‏‏ی شاعری وچ پورا ہندستان جاگزاں ہوگیا۔ بیکل د‏‏ی شاعری وچ تخیل وتفک‏ر ک‏ے وچکار ہ‏م آہنگی دے نال نال فن امیجری وی منتہائے کمال اُتے ا‏‏ے۔ اردوکے نال ہندی دے سبک لفظاں اس طرح مدغم نيں کہ انہاں وچ اک طرح د‏‏ی شیرینی پیدا ہوگئی ا‏‏ے۔ فراق گورکھپوری رقم طراز نيں:
”بیکل دے اوتھ‏ے جنہاں لفظاں دا تصرف اے اس وچ علامات د‏‏ی بہتات کم اورخیال دا بہاؤ زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں دے فکر وفن وچ کچھ اس طرح د‏‏ی وابستگی اے کہ کلام وچ ہندی تے اردو دے حسین سنگم تو‏ں یکجہت‏ی دا رنگ پھوٹ نکلیا ا‏‏ے۔ بیکل د‏‏ی غزلاں وچ وی زندگی تے کائنات دے تمام محرکات موجود نيں۔زندگی اورسماج دے نازک رشتاں دے بنیادی اورافادی پہلوآں د‏‏ی تفسیر اے ۔فن دے نويں معیار د‏‏ی جمالیا‏تی اورفکری قدراں دے احساس وچ جذبات‏ی تے ذہنی عناصر د‏‏ی رنگ آمیزی ا‏‏ے۔ نويں عنوان، ندرت تے ہیئت دے حسین تجرباں د‏‏ی فنی حیثیت دا تعین ا‏‏ے۔ روايتی قدراں دے صالح عناصر نو‏‏ں اس رنگ تو‏ں استعمال کيتا اے کہ شعری شعور وچ افادی پہلو اورتفہیم د‏‏ی جلوہ گری معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ رومان اورفک‏ر ک‏ے دونے پہلوآں کوآئینہ بنا ک‏ے زندگی دے خوش رنگ خاکے بنائے نيں۔ اس لحاظ تو‏ں ایہ پہلے شاعر نيں کہ جس نے فن امیجری نو‏‏ں صحیح طورپر معنی صرف کيتا ا‏‏ے۔ ابہام نو‏‏ں اک نويں جہت تو‏ں روشناس کيتا۔ فرسودہ طلسم نو‏‏ں توڑ دتا۔ تمثیلی اعجاز دا حسین راستہ تراشا، موسیقیت اورجمالیا‏تی پہلوآں اُتے توجہ دتی۔ جے انہاں دا کلام رہ گزار شاداب کہاجائے تاں انہاں دے گیت تے غزلاں رہ گزار حیات وچ منزل نو دے امین بن سکدے نيں۔“2
بیکل نے شاعری د‏‏ی تمام اصناف اُتے طبع آزمائی کيتی۔ اُتے اوہ بنیادی طور اُتے نظماں تے گیتاں دے شاعر نيں۔ لیکن اس دے باوجود انہاں د‏‏ی غزلاں وی بہت دل کش نيں۔ انھاں نے غزل دے حسن وعشق تے تقاضے دا لحاظ رکھدے ہوئے عصر حاضر دے مطالبات نو‏‏ں وی نظر انداز نئيں کيتا۔ زمانے د‏‏ی نیرنگیاں تے نت نويں مسائل نے غزل وچ حسن وعشق دے نال نال انہاں مسائل نو‏‏ں وی سمونے د‏‏ی کوشش کيتی جنہاں تو‏ں غزل دا دائرہ وسیع ہويا۔ بیکل نے اردو غزل د‏‏ی رائج لفظیات تو‏ں انحراف کرکے اک نواں رنگ وآہنگ بخشا۔ غزل د‏‏ی نازکی تے شائستگی نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے انھاں نے بولی د‏‏ی سطح اُتے وی تجربہ کيتا۔ عربی وفارسی لفظاں د‏‏ی جگہ خالص ہندی دے سبک وشیريں لفظاں نو‏‏ں شعوری طور اُتے استعمال کيتا تے انھاں ہندی رہتل تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرکے دوآتشہ بنادتا۔ ”بیکل صاحب نے اپنی غزلاں اورگیتوںماں صنف غزل د‏‏ی رائج لفظیات دے بجائے عوامی کہاوتاں تے لوک روایت تو‏ں لفظیات تے ترکیب کشید کيت‏یاں نيں، انہاں نو‏‏ں بیکل صاحب د‏‏ی انفرادیت دے طور اُتے دیکھاجاسکدا اے اورخود غزل دے نويں لہجے د‏‏ی پہچان دے طور اُتے بھی“۔3 بیکل نے غزل نو‏‏ں گیت دا رنگ وروپ دے ک‏ے اسنو‏ں اک پینڈو حسن بخشا ا‏‏ے۔ انھاں نے ہندی لفظاں دے استعمال تو‏ں اشعار وچ حسن تے نغمگی دونے پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں دوناں نو‏ں دوقالب تے اک جان قرار دتا اے تے اردوکے نال ہورہی نا انصافی اُتے افسوس دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ ذیل دے اشعار دیکھو:
ان دونوں کی ایک ہی ماں ہے دو قالب ہیں ایک ہی جاں ہے                        پھر بھی اردوکو ہندی کی   لوگ کہیں سوتیلی ہے میری زباں  ہر دل  کی   زباں  ہے،  کومل  کومل  حسن   بیاں  ہے                       برسوں  تک  یہ خسرو  کی     انگنائی   میں کھیلی  ہے اس کا  لہجہ  چنچل  چنچل   روپ   کا  درپن   جیوت کی جھل جھل                          میری غزل کی بحر نہ دیکھو، یہ تو میر کی چیلی ہے آگئیں یاد کٹھور کی بتیاں  برسے   نین   دھڑک  گئیں  چھتیاں                            پردیسی اب بھیج دے پتیاں برہن آج اکیلی ہے طنز کی  تیغ  مجھی  پر سبھی  کھینچے  ہوں  گے آپ جب اورمرے  اور نگیچے ہوں گے
بیکل اتساہی چاں کہ پنڈ کےاس ماحول دے پروردہ نيں جتھ‏ے کبیر، تلسی، جائسی اورنظیر اکبرآبادی دیاں نظماں لوکاں د‏‏ی بولی زد سن۔ اٹھدے بیٹھے سوندے جاگتے انہاں د‏‏ی شاعری کاناں وچ رس گھول جاندی۔ چناں چہ انہاں دیاں نظماں، دوہے تے کویتاواں بیکل د‏‏ی سائیکی دا حصہ بن گئياں، جو لاشعوری طورپر شعری سفر وچ انہاں دے لئی مشعل راہ ثابت ہوئیاں تے اوہ انہاں ہی د‏‏ی ڈگر اُتے چل نکلے۔ نظیر نے اردو شاعری دے موضوعات وچ جو سیندھ لگائی سی بیکل وی ايس‏ے راہ تو‏ں اندر داخل ہوگئے۔ نظیر دے تعلق تو‏ں احتشام حسین دا ایہ جملہ’’نظیر درحقیقت اک اہ‏م قومی شاعراورمبلغ انسانیت دے پیامبر نيں“۔4 بیکل اُتے وی ہوبہو صادق آندا ا‏‏ے۔ انہاں دونے نے حب الوطنی، قومی یک جہ‏تی، ہندستانی دیومالائی تے اساطیری عناصر نو‏‏ں کثرت تو‏ں موضوع سخن بنایا تے اردو شاعری نو‏‏ں تصویر گنگ وجمن دا آئینہ دار بنایا۔ مناظر فطرت، قومی ہ‏م آہنگی، ہولی، دیوالی، رام، کرشن، نانک وغیرہ اُتے انہاں دونے نے خوب نظماں کدرے۔ بیکل د‏‏ی اک نظم ’دلی‘ہے جس وچ دلی د‏‏ی پوری تریخ ورہتل سمٹ آئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ہریانہ اوراترپردیش نو‏‏ں وی انھاں نے اپنی نظماں وچ بسادیاا‏‏ے۔
ہندستان د‏‏ی تہذیبی وثقافتی، سماجی تے لسانی روح تاں پنڈ وچ بستی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے د‏‏ی صبح وشام وچ مسجد د‏‏ی اذاناں تے مندراں دے گھینٹے صاف سنائی دیندے نيں۔ مختلف قسم دے رسم ورواج، گیت تے راگ راگنیا دیکھنے تے سننے نو‏‏ں ملدی نيں۔ کھیتاں وچ لہلہاندی فصلاں، باغیچاں وچ تناور درخت تے ندی تالاب فطرت د‏‏ی چغلی کھاندے نيں۔ مگر اس دے باوجود بوہت سارے شعراکو انہاں وچ حسن نظر نئيں آندا۔ اوہ انہاں تو‏ں نظراں چراکر نکل جاندے نيں۔ اس د‏ی وجہ شاید نقاداں د‏‏ی سرد مہری رہی ا‏‏ے۔ چاں کہ اس طرح دے موضوعات برتنے والے شاعر نو‏‏ں عوامی یا بازاری کہہ ک‏ے انھاں ادب وچ کوئی مقام نئيں دیاجاندا۔ اس لئی شعوری طور اُتے اوہ انہاں موضوعات تو‏ں صرف نظر کر لیندے نيں۔ اُتے بیکل د‏‏ی حساس طبیعت نے ناں ونمودکی پرواہ کیتے بغیر انہاں بے جان موضوعات نو‏‏ں از سرِ نو زندہ کرنے دا بیڑااُٹھایا۔اس دے لئی انھاں نے غزل دے علاوہ نظماں تے گیتاں دا سہارا لیا تے اردو بولی نو‏‏ں کساناں، کھیتاں، کھلیاناں تے جھوپڑیاں وچ بسادتا:
بیکل پینڈو جمالیات دے شاعر نيں۔ جو کھیت کھلیان، رسم ورواج تے لوک کہاوتاں نو‏‏ں شعری پیکر وچ ڈھالدے چلے جاندے نيں۔ انہاں دے ایتھ‏ے پنڈ دا تصور اِنّا گہراہے کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ ایہ لفظ اک وکھ حسن پیدا کردیندا اے ۔پنڈ د‏‏ی کہاوتاں جداں داہنی اکھ دا پھڑکنا نیک شگون منیا جاتااے، اسنو‏ں کِنّی خوبصورتی تو‏ں باندھااے: رات بھر گاؤں دل کا سلگتا رہا، زندگی آسروں میں دہکتی رہی چاند بیٹھا  منڈیروں  پہ  گلتا  رہا  چاندنی  چھپروں  سے  ٹپکتی   رہی راہ  میں   آنے   والے    کی بیٹھی  ہوئی  عمر  کا  لمحہ  لمحہ  پگھلتا  رہا ڈاکیہ  تار   پڑھ   کر   سناتا  رہا،  دا ہنی آنکھ بیکل پھڑکتی رہی
بلاشبہہ مشاعرہ اردو بولی د‏‏ی توسیع دا اک اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ بستی بستی قریہ قریہ ناخواندہ عوام تک اردو بولی د‏‏ی شیرینی پھیلانے وچ اس دا اہ‏م رول ا‏‏ے۔ بیکل نے وی مشاعراں دے ذریعے عوام دے دلاں وچ اس د‏ی شیرینی تے حلاوت نو‏‏ں رچانے بسانے دا کم کيتا۔ بدلے وچ انھاں مشاعرے دا شاعر قراردے ک‏ے نقاداں نے صرفِ نظر کرلیا۔ ”ان حضرات نے ایہ نئيں سوچاکہ اردوزبان د‏‏ی توسیع واشاعت د‏‏ی ارتقائی منزلاں وچ مشاعراں کوذریعہ بنا کرغیراردوداں حلفےآں تک اردو نو‏‏ں پہنچانے وچ اوراردوکا دل دادہ بنانے وچ جو محنت اورمشقت د‏‏ی اے کيتا کلاسیکل، جدیدیت مابعد جدیدیت، تجریدیت، ساختیات و ترقی پسند لوکاں نے ایہ کم کيتاہے؟“۔ 6 اُتے انہاں د‏‏ی ایہ بدنصیبی کہیے یا خوش نصیبی کہ انھاں نے خود کوادبی سیاست تو‏ں دور رکھیا اورنقاداں د‏‏ی خوشامد نئيں کيت‏‏ی۔ جس دے سبب ادب وچ انھاں اوہ مقام نہ ملیا جس دے اوہ حق دار سن ۔ انھاں نے اخلاص دے نال اردو بولی پنڈ د‏‏ی روح وچ بسایا۔ اردو شاعری د‏‏ی لفظیات وچ ہندی، اودھی تے برج لفظاں دا وادھا کيتا۔ ہندستانی لوک روایت تو‏ں استفادہ کرکے گیتاں نو‏‏ں جدید رنگ وآہنگ بخشا۔ چناں چہ ایہ کہنا بجا اے کہ انھاں نے گیتاں دے دم توڑدے ہوئے سامراج نو‏‏ں استحکا‏م بخشا۔ اس حوالے تو‏ں ڈاکٹر ظ ۔انصاری لکھدے نيں:
بیکل نے اپنے مجموعے ’موندی اُگے دھان دے کھیت‘ وچ اربابِ نقدونظر دے سامنے ایہ سوال قائم کيتاہے کہ اردو شاعری دے نصاب وچ تمام اصناف سخن شامل نيں اُتے نعت تے گیت نو‏‏ں اس وچ شامل کیو‏ں نئيں کيتا گیا۔ حالاں کہ ایہ وی اردو شاعری د‏‏ی اہ‏م اصناف نيں۔ چناں چہ اربابِ ادب نو‏‏ں اس پرغور کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
بیکل نے اپنی پوری زندگی اردو شاعری د‏‏ی آبیاری وچ گزاردی اورکساناں دے سُر وچ تال ملاکران دے اندر اتساہ پیدا کيتا۔ غزل دے شہر وچ گیتاں دا پنڈ بسانے، پنڈ والےآں دے من وچ غزل دا رس گھولنے، کھیتاں، کھلیاناں تے پگڈنڈیاں تو‏ں اردو شاعری نو‏‏ں آشنا کرانے تے انجمن انجمن گنگنانے والا ہمیشہ دے لئی خاموش ہوگیا۔ بیکل ترا   پگ پگ نام یہاں، اتساہی  ترے  سب  کام  یہاں تری بھور یہاں تری شام یہاں پھر کاہے پھرے بھٹکا بھٹکا
حوالے
گٹھ:اردو لکھاری
ٹرائینوپس مینامینا
ٹرائینوپس مینامینا گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ضلع ودیشا
ضلع ودیشا پعارت دے صوبے مدہیہ پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:مدہیہ پردیش دے ضلعے
پرانی مسیت
پرانی مسیت یا ایسکی مسیت ادرنہ ترکی دی اک پرانی مسیت اے جیڑی ترکاں دے دوجے راجگڑھ ادرنہ چ بنی۔ اے سلیمیہ مسیت دے نیڑے اے۔ گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
مرزا صاحباں
مرزا صاحباں پنجاب دی اک عشقیہ لوک داستان اے۔
چک 164 دس آر
چک 164 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
مرزا صاحباں
کرم سنگھ ہسٹوریئن دا ایہناں عاشقاں بارے عام روایت توں ہٹ کے وکھرا نظریا اے۔
چک 164 دس آر
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
مرزا صاحباں
مرزا صاحباں-1
سدھی موٹی بولی وچ ہیر تے رانجھا، سوہنی مہینوال اتے مرزا صاحباں، ایہہ سبھ وگڑے ہوئے منڈے کڑیاں سن، جہناں اپنے ماپیاں تے قوم دی عزت دا خیال نہ کرکے اوہ کم کیتے جہناں نوں لوکیں چنگا نہیں سمجھدے سن، پر ہولی-ہولی لوکاں نے اوہناں دے اؤگناں نوں گن بنا دتا تے ایہناں منڈے کڑیاں نوں پریم دے آمورت سمجھن لگ پئے۔ پریم آپنیاں نال ہندا اے، بگانیاں نال پریم دے کی مطلب؟
اس دنیا وچ ایسیاں گلاں روز ہندیاں ہن پر جو گل لوکاں دے منہ چڑھ گئی تے شاعراں دے قابو آ گئی، اوہ اصلوں بے-اصل ہو کے کجھ دی کجھ ہو جاندی اے۔ مرزا صاحباں تے سوہنی مہینوال دیاں گلاں اجے کل دیاں گلاں ہن۔ ایہناں نوں ہویاں اجے دو سو سال وی نہیں ہوئے، پر لوکاں نے کھنبھاں دیاں ڈاراں بنا دتیاں ہن۔
گجرات دے وسنیک گنیش داس جی ہوئے ہن جنہاں نے ‘چہار باغ پنجاب‘ نامے اک تواریخ لخی سی۔ مرزا صاحباں تے سوہنی مہینوال توں صرف ستر اسی سال پچھوں ہی گنیش داس جی ہوئے ہن۔ بھاویں ایہناں دے ویلے وی لوکاں نے اصل گل نوں ودھا گھٹا چھڈیا سی پر تد وی ایہناں دی لکھت بہت کجھ سچ دے لاگے چاگے اے۔ میں ایہناں دے بنیاد تے ہی مختصر جاے ہال لکھداں ہاں:
راوی دریا دے کنڈھے فریدآباد اک مشہور قصبہ اے۔ ایہہ پرانی بستی اے۔ جس ویلے پہلاں پہل بندہ بہادر دڑکیا اتے خالصے نے وزیر خاں نوں مار کے سرہند نوں سودھیا تے صاحبزادیاں دے بدلے لئے، اس ویلے لاہور دا حاکم اسلم خاں سی اتے فریدآباد دا چودھری نجیب خاں کھرل اس پاس نوکر سی۔ پہلاں تاں اسلم خاں ڈر دا ماریا لاہور دڑ وٹی پیا رہا پر جد بہادر شاہ پاتشاہ فوجاں لے کے پنجاب ودھ ودھیا تاں لاہور دے مسلماناں نوں وی سرت آ گئی اتے اوہناں نے خالصے نال لڑائی کرن لئی حیدری جھنڈا کڈھیا۔ اس ویلے اسلم خاں نے پنج سو پیادہ دے کے اسے نجیب خاں کھرل نوں غازیاں نال توریا سی۔
اس ویلے توں دو چار سال مگروں نجیب خاں دے گھر پتر ہویا، جس دا نام مرزا رکھیا گیا۔ جد ایہہ کجھ وڈا ہویا تاں اس دی ماسی اس نوں پڑھاؤن لئی اپنے پنڈ کھیوے (سیالاں دے) لے گئی۔ ایہہ اسے مسیت وچ پڑھن لگ گیا جتھے پنڈ دے چودھری دی بیبی صاحباں پڑھیا کردی سی۔
دوویں ہی ہندل-ہیڑ تے سوہنے سن۔ اکٹھے پڑھدے، اکٹھے ہی کھیڈدے۔ سماں ہی ایسا سی، پنّ-پاپ دا کوئی خیال نہیں سی، دوہاں وچ پیار سی اتے دوویں اک دوجے دے گھر آؤندے جاندے سن۔ جد مرزا کجھ وڈا ہو گیا تاں اس دے ماپیاں نے اس نوں فریدآباد سدوا لیا۔ ہولی ہولی ایہہ جوان ہو گیا اتے ویلے دے رواج مطابق گھوڑے دی سواری تے تیر چلاؤن دا ہنر چنگی طرحاں سکھ گیا۔ اوہ ویلے ماراں-دھاڑاں دے سن اتے ہر اک گبھرو سواری تے تیر چلاؤن دا چنگا جانو ہویا کردا سی۔ بھاویں مغلاں دیاں فوجاں وچ توڑیدار بندوقاں دا رواج سی، پر پنڈاں وچ بندوق نوں کوئی نہیں جاندا سی۔ ایہناں دا وڈا ہتھیار تیر کمان سی اتے اس توں اپر سن سیلا، بھالا اتے تلوار۔
ہن مرزا بھرواں جوان سی۔ اک دن منگتا جو پنڈو پنڈ منگدا پھردا سی، فریدآباد پجا۔ ایہہ اپنے آپ نوں پیر اکھواؤندا سی۔ ویلے دے رواج مطابق پنڈ دے آدمی تکیئے وچ اکٹھے ہوئے اتے اس نویں آئے سیلانی دیاں گلاں سنن لگے۔ اس نے صاحباں دی جوانی تے حسن دی بڑی اپما کیتی اتے منگدا کھاندا اگے نوں چلیا گیا۔
مرزے نوں اپنی بالی عمر دیاں گلاں چیتے آ گئیاں۔ اوہ اپنی گھوڑی ایتے سوار ہویا اتے رواں رویں پنڈ اپنی ماسی پاس چلیا گیا۔ ماسی نوں اپنے دل دی ساری گل دسی جس نے ساریاں گلاں صاحباں دے کنیں پائیاں۔ اس نوں وی اپنی چھوٹی عمر دیاں گلاں چیتے آ گئیاں تے مرزے نوں ویکھ کے اوہ وی پیار کرن لگ گئی۔
بھاویں کوئی پڑدا تاں نہیں سی، پر تد وی اک جوان کڑی دا اک اوپرے جوان منڈے نوں ہنیرے سویرے اکانت وچ ملنا چنگا نہیں سمجھیا جاندا سی۔ اک دن مرزے دی ماسی نے صاحباں دی ماں نوں جا کے آکھیا کہ کڑی بیمار جیہی رہندی اے، جیکر توں اس نوں میرے سپرد کر دیویں تاں میں اس دا دوا-دارو کراں، ضرور راضی ہو جاؤ۔ صاحباں دی ماں نے کہیا:-‘‘کی ڈر اے، ایہہ وی تہاڈی ہی دھی اے۔ اپنے گھر لے جاؤ تے دوا-دارو کرو۔‘‘
اس طرحاں مرزا تے صاحباں اکٹھے ہو گئے اتے آپو وچ ایہناں دا پیار ودھ گیا پر معلوم ہندا اے کہ مرزا ہن اپنی ماسی دے گھر چوراں وانگ لک کے رہندا سی، نشنگ ہو کے نہیں رہندا سی۔
اک دن صاحباں دے کسے نزدیکی نے ایہناں دوہاں نوں پیار کردے ویکھ لیا۔ اس نے مرزے دی ماسی نوں بہت برا بھلا کہیا اتے صاحباں نوں پھڑ کے اس دی ماں پاس لے گیا۔
صاحباں کھیکھن-ہتھی رون لگ پئی تے کہن لگی کہ اس شریک نے مینوں جھوٹھی اوج لائی اے، بھلا میں کتھے تے مرزا کتھے؟ بھال کیتی تاں مرزے دا کجھ تھہو نہ لگا، کیوں جو مرزا ڈردا مارا ادوں ہی فریدآباد نوں نسّ گیا سی۔
ماپیاں نے سوچیا کہ صاحباں جوان اے۔ اس دا کتے نکاح کر دینا چاہیدا اے۔ تاہر خاں اک سردار سی،اس دی منگنی کیتی گئی تے نکاح دا دن وی متھ دتا۔ صاحباں نے مرزے پاس سنیہاں گھلوایا کہ ‘فلانے دن میرا نکاح اے، جے ہو سکدا اے تاں مینوں آ کے لے جاوے۔‘
مرزا پھریدابادوں تریا تے کھیوے آ کے جپالیسیاں نال رل گیا۔ تھاں تھاں دے آدمی، کسے نوں کی پتہ کہ کون کتھوں دا اے؟ مرزے نے صاحباں پاس سنیہا بھجوا دتا کہ اوہ لین آ گیا اے۔ بے شرم صاحباں گھروں نکلی اتے مرزے نوں آ ملی۔ پنڈ وچ تاں چترفیں جنیت دا رام-رولا پیا ہویا سی، مرزے نے صاحباں نوں اپنے پچھے گھوڑے اتے سٹیا اتے فریدآباد نوں وگ تریا۔ جد سیالاں دی حد ٹپّ کے کھرلاں دی حد اندر اپڑ پیا تاں بے-فکر ہو کے کھڑو گیا اتے چاہیا کہ تھوہڑی جہی اکھ لا کے پھیر پنڈ نوں ترانگے۔
ہن کھیوے ول دی سنو۔ جد نکاح دا سماں آیا تاں صاحباں دا کتے پتہ نہیں سی۔ بھرا سمجھ گئے کہ ایہہ مرزے دا کارا اے۔ صاحباں دے دووے بھرا تے ہور رشتے دار گھوڑیاں پیڑ کے پچھے نٹھے اتے چاہیا کہ مرزے نوں پنڈ پجن توں پہلاں ہی پھڑ لئیے۔
مرزا تاں انیندے دا ماریا ستا پیا سی اتے صاحباں اس دے پاس راکھی لئی جاگدی بیٹھی سی۔ اس نے مرزے دا تیراں دا بھتھا تے اس دی کمان رکھ نال لٹکا دتے سن، جس ہیٹھ مرزا ستا ہویا سی۔ جد صاحباں نے دوروں گھوڑیاں دے ہنکن تے ٹاپاں نوں سنیاں تاں مرزے نوں جگایا۔ بزدل چھیتی نال گھوڑے اتے سوار ہویا تے صاحباں نوں اپنے پچھے سٹّ کے نٹھا، پر اپھڑا-تپھڑی وچ اپنے تیر دا بھتھا تے کمان لاہنی بھلّ گیا۔ ویری مگرے مگر کھوج نپی آ راے سن۔ اوہ سمجھ گئے کہ مرزا ہنے ہی اتھوں نسیا اے۔ اوہ رتا تکھے ہوئے تے مرزے نوں جا ملے۔ مرزے نے ہرکھ کیتا کہ اس دے تیر کمان اس پاس نہیں ہن۔ لاچار تلوار دھوہ کے لڑیا پر ویریاں ہتھوں ماریا گیا۔
گرد-نواحی دے مسلماناں نے مرزے دی لوتھ نوں اتھے ہی دب دتا۔ جتھے فریدآباد دے راہ اتے اس دی قبر زیارت دی تھاں بن گئی۔ گنیش داس لکھدا اے کہ کھیوا پنڈ کدے دا اجڑ چکا اے اتے جس مسیت وچ مرزا تے صاحباں پڑھیا کردے سن، اس دی کندھ اجے تیک کھڑی اے۔
میری جاچے ایہہ گھٹنا اس ویلے دے ایڑ گیڑ ہوئی اے جد کہ نادر شاہ اس دیش وچ آیا سی۔ اس گل توں سیالاں تے کھرلاں دا آپو وچ اتنا ویر ودھ گیا کہ ہن تیک اوہناں دے من آپو وچ صاف نہیں ہوئے پر لوکیں مرزے نوں سورما کہندے ہن تے اس دی بہادری دے دنے رات گیت گاؤندے ہن۔ جے سچ مچ مرزا سورما ہندا تاں ایسا نیچ کم کدے نہ کردا اتے جے بزدل نہ ہندا تاں اسے رکھ ہیٹھ کھلو کے لڑدا، جس ہیٹھ ستا سی۔ ویری نوں نیڑے آیا ویکھ کے نسّ نہ اٹھدا تے اپھڑا-تپھڑی وچ اپنے تیر تے کمان نہ بھلّ جاندا۔
اجیہا معلوم ہندا اے کہ نکے ہندے مرزے دی ماں مر چکی ہوویگی تے اسے طرحاں نکی ہندی صاحباں دا پیؤ وی مر چکا ہووےگا۔ صاحباں اپنے دوہاں بھراواں توں چھوٹی تے ماں دی لڈکی ہوویگی،جو ویلے دے رواج مطابق اس دے کھل-کھلاسے سبھاء توں برا نہیں مناؤندی ہوویگی۔ ماواں اپنیاں دھیاں دے معاملے وچ سدا کمزور ہویا کردیاں ہن۔ جے کھیوا جیؤندا ہندا تاں صاحباں شاید اتنا حوصلہ ہی نہ کردی۔
مرزا-صاحباں نمبر 2
‘مرزا-صاحباں‘ لیکھ اتے باوا بدھ سنگھ دے اعتراز تے کرم سنگھ جی دا اتر-
پیارے ‘درد‘ جی!
ساؤن بھادروں کی پھلواڑی وچ بناں برکھا ای آنند سی۔ مرزاں صاحباں دے پینگھ ہلارے من نوں ضرور ہلاؤندے، پر سردار کرم سنگھ ہسٹوریئن دی کھوج نے آنند وچ بھنگ پایا۔ سردار کرم سنگھ جی ہسٹوریئن آکھدے نے جے اوہناں دی کھوج اوہی اے، جو مرزا-صاحباں دے لیکھ وچ روشن اے تاں بسّ پھر ربّ ہی راکھا۔
مینوں لما چوڑا لیکھ لکھن دی ویہل نہیں موٹیاں موٹیاں بھلاں دسدا ہاں، کیونکہ اس لیکھ نوں جہڑا پاٹھکاں نوں ٹپلے وچ پاوے، بناں ونگارے نہیں جان دینا چاہیدا۔ مرزا صاحباں، سوہنی مہینوال تے ہیر رانجھا نوں ہسٹوریئن صاحب نے وگڑے ہوئے تے گندے منڈے-کڑیاں کہیا اے، سو آکھنا کتھوں تک درست اے، پاٹھک جن وچار کر سکدے ہن۔ عشقَ وچ سر-دھڑ دی بازی کنے کو لا سکدے ہن؟ ہر گراں، ہر شہر، گلی محلے کنے ہی گندے تے وگڑے ہوئے منڈے کڑیاں اج کل وی ہوسن۔ پر کی سبھ ہیر رانجھا ہو گئے ؟ کوئی شاعر بنا کے تاں وکھاوے! میں ہسٹوریئن صاحب دا دھیان بھائی گرداس جی دے بچناں ول دواؤندا ہاں:- ‘‘لیلیٰ مجنوں عاشقی چہوں چکی جاتی۔‘‘
پھیر آپ جی اک انوکھا اصول لکھدے ہن، ‘پریم آپنیاں نال ہندا اے، بگانیاں نال نہیں؟‘
پریم نوں سمجھدیا ہویاں پھیر ٹھوکر کھادھی، پریم صرف ماں پتر، بھین بھرا، ماں دھی دے ساکاں وچ ہی نہیں بدھا، ایہہ ساکاداری دی ممتا ہندی اے، لہو ماس دا ساک۔ پر پیار اس توں اگے اے۔ جنہاں دے دلاں وچ ہو گیا تاں آپس وچ مقناطیسی کھچّ جم گئی۔ بھلا جی، جتھے پیار اتھے بگاناپن کتھے ؟ کی ہسٹوریئن جی دسّ سکدے ہن کہ ویاہ توں پہلے وہوٹی-گبھرو اپنے ہندے ہن کہ بیگانے ؟ پریم-گاتھا نوں سمجھن لئی کومل ہردا چاہیئے، پتھر دل پیار دی فلاسفی نہیں سمجھ سکدے۔ ہاں جی، پر اج کل دے نہیں، رتی پرانے سوشل ریپھارمر تاں عشقَ دے ناں توں ہی تربکدے ہن۔ ہسٹوریئن صاحب آپ شاید اس لیک تے ٹرے جاں اسیں اوہناں دا مقصد نہیں سمجھے۔ خیر جے ایہناں دی آواز اج کل دے منڈے کڑیاں نوں بچاوے، ہاں جی گندے تے وگڑے منڈے کڑیاں نوں اچا کرے تاں لابھ دی نیہہ رکھی گئی سمجھو۔ ہسٹوریئن صاحب نے لالا گنیش داس رہتاسیئے دی ‘چہار باغ پنجاب‘ نوں مکھ رکھیا اے۔ پر جے گنیش داس ہی بھلا ہووے تاں پھیر کھوج کاہدی؟
سوہنی-مہینوال شاہ جہان دے ویلے ہوئے۔ اوہناں دی وار تے قصے وی اس گل دے گواہ ہن پر اساں تاں مرزاں صاحباں دا اتہاس ویکھنا اے۔ سیال راجپوتاں تے کھرل جٹاں دے اڈّ-اڈّ فرقے ہن۔ پرانے سمیاں وچ جٹاں تے راجپوتاں دے آپس وچ ساک نہیں ہندے ہن۔ ایہی رکاوٹ ہیر رانجھے تے مرزا صاحباں دے ویاہ ہون وچ سی۔
آپ مرزے صاحباں دی گھٹنا نادر شاہ دے ویلے دسدے ہن۔ ایہہ اکا ہی غلط اے۔ مرزاں صاحباں دی پہلی وار پیلو شاعر نے لکھی جو اورنگزیب دے راج ویلے ہویا (دیکھو بمبیہا بول)۔ دوجی وار جس دا سانوں پتہ اے، حافظ برخوردار نے لکھی (دیکھو کوئل کوک) عر ایہہ شاعر اورنگزیب دے ویلے ہوئے ہن۔ ایہناں دی کتاب یوسف زلیکھاں 1090 ہجری (سمت 1677) وچ لکھی گئی سی پر پیلو شاعر اس توں وی پرانا اے، کیونکہ حافظ برخوردار اپنی وار وچ پیلو دی تعریف کردا اے۔ اورنگزیب 1658 ای۔ نوں تخت تے بیٹھا اس کرکے مرزا صاحباں شاہ جہان دے راج دے انتلے ویلے جاں اورنگزیب دے مڈھ وچ ہوئے ہونگے۔ مرزاں سورما سی تے صاحباں نوں گھروں کڈھ گھوڑے تے بٹھا کے نٹھا لے جانا، کائرتا نہیں۔ کی ہسٹوریئن جی مہامبھارت بھلّ گئے؟ کی کرشن جی دا رکمنی نوں لے کے نٹھنا جاں ارجن دا کرشن دی بھین نوں لے جانا کائرتا دیاں گلاں ہن؟ پاٹھک آپے سوچ وچار کر لین۔ آپ نے جو لکھیا اے کہ مرزا ویریاں نوں ویکھ گھوڑی تے چڑھ اٹھ نٹھیا، ترکش وی بھلّ گیا، ایہہ کسے پرانے وار توں سدھ نہیں ہندا۔ مرزا تے صاحباں نوں کہندا رہا کہ توں میرا ترکش کیوں ٹنگ دتا۔ ایسے ہاڑے وچ زخمی ہو مر گیا۔ مرزا سورما سی، بہادر سی، اس وچ رتی وی شکّ نہیں۔ انت ویریاں نے زخمی کیتا تے کہندا اے :-
مرزا- مندا کیتو سن صاحباں، میرا ترکش ٹنگیوئی جنڈ۔
تن سو کانی مرزے جوان دی، دندا سیالاں نوں ونڈ۔
پہلوں ماردا ویر شمیر دے، دوجی کلے دے تنگ۔
تیجی ماراں جوڑ کے، جہدی ہیں توں منگ۔
میری کھوج وچ جو گلاں ایہناں عاشق-معشوقاں بابت آئیاں، اپنے پاٹھکاں دی اکھ گوچریاں کر دتیاں ہن۔ میں لالا گنیش داس دی کھوج بھری ‘چہار باغ‘ بابت کجھ نہیں کہہ سکدا کیونکہ میں پڑھی نہیں۔ جو لکھیا اے پرانے لٹریچر دی کھوج نوں مکھ رکھ کے لکھیا اے، پاٹھک جن بھلّ-چکّ معاف کرنا۔
داس-باوا بدھ سنگھ
ملتان، 10 اگست، 1928
اس لیکھ دے اتر وچ س: کرم سنگھ جی نے جو اتر دتا اوہ اگے درج کیتا جاندا اے۔
مرزا-صاحباں نمبر 3
میرے لیکھ ‘مرزا-صاحباں‘ متعلق جو خیال باوا بدھ سنگھ جی نے ظاہر کیتے ہن۔ اوہناں لئی میں آپ دا بوہت زیادہ دھنوادی ہاں پر عامَ پاٹھکاں نوں بھلیکھے توں بچاؤن لئی ہیٹھ لکھیاں سطراں لکھدا ہاں-
1. میرا ایہہ لیکھ یا ‘سوہنی مہینوال‘ میری کسے کھوج دا سٹہ نہیں ہن۔ میں پہلاں ہی لکھ دتا سی کہ میں ایہہ لیکھ گنیش داس جی دے بنیاد اتے لکھ رہا ہاں۔ جو کجھ گنیش داس جی نے لکھیا سی اس دا سار میں پاٹھکاں اگے رکھ دتا اے اتے اس دے بنیاد اتے اپنی رائے قایم کیتی اے۔ اس لیکھ لکھن دا میرا مطلب ایہہ سی کہ جہناں سجناں نوں ایہناں لیکھاں نال دلچسپی ہووے، اوہناں نوں گنیش داس جی دے بیان دا وی پتہ لگ جاوے، کیونکہ آپ دی تواریخ چھپی نہ ہون کرکے عامَ نہیں ملدی۔
2. سوہنی مہینوال دی گھٹنا گنیش داس جی سمت 1789 بکرمی (1732 ای۔) دی لکھدے ہن کیونکہ آپ گجرات دے وسنیک سن۔ اس لئی کسے ودھیک زوردار ثبوت توں بناں آپ دی طریق نوں جھوٹھ نہیں کہیا جا سکدا۔ آپ نے واضع لکھیا اے کہ ایہہ گل محمد شاہ دے ویلے سمت 1145 ہجری وچ ہوئی سی۔ آپ نے ضرور گجرات دے بڈھیاں پاسوں ایہہ ہال سنیا ہووےگا۔ نہیں تاں اوہ ایسا واضع نہ لکھدے۔ ایسے ثبوت دے ہندیاں میرا من نہیں مندا کہ ایہہ گھٹنا شاہ جہان دے ویلے ہوئی ہووے۔
3. گنیش داس جی نے ایہہ وی لکھیا اے کہ مرزا دا پیؤ نجیب خاں فرخسیئر دا ہم عصر سی اتے مرزا اس دے پچھلے دناں وچ ہویا سی۔
محمد قاسم لاہوری دے ساہمنے نجیب خاں فریدآباد دا ذمیندار پنج سو پیادہ لے کے حیدری جھنڈے نال رلیا سی۔ ایہہ گل بہادر شاہ دے ویلے دی اے۔ سو جد جو اتہاسکار اس گل نوں مندے ہون اتے اک اپنی اکھیں ڈٹھے ہال لکھ رہا ہووے تاں اوہناں دی گل نوں سچا ہی مننا پیندا اے۔ سو جے مرزے دا پیدا ہونا پھرکھسیئر دے ویلے پچھلے دناں وچ منیا جاوے تاں مرزا صاحباں دی گھٹنا ویلے مرزے دی عمر اٹھاراں ویہہ سال توں تاں گھٹ کی ہو سکدی اے ؟ سو ایہہ سماں نادر شاہ دے ہند ول آؤن دے ایڑ گیڑ دا ہی سماں اے۔
جیکر محمد قاسم لاہوری دا نجیب خاں ذمیندار فریدآباد، کوئی ہور نجیب خاں کسے ہورس فریدآباد دا اے، تد وی سانوں اطلاع پؤُ کہ گنیش داس نے نجیب خاں نوں پھرکھسیئر دا ہم عصر کیوں لکھیا؟ انت اس نے کسے پاسوں ایہہ گل سنی ہی ہوؤُ! پر میرا نسچا ایہہ اے کہ محمد قاسم دا نجیب خاں ذمیندار فریدآباد تے گنیش داس دا نجیب خاں ذمیندار فریدآباد اکو ہی ہن۔ اس لئی مرزا صاحباں دا سماں نادر شاہ دے ایڑ گیڑ دا ہی ہو سکدا اے۔
اس گل دا نرنا کرنا کوئی اوکھی گل نہیں۔ کھرلاں دے شجریاں توں ایہہ گل سہجے ہی سدھ کیتی جا سکدی اے کہ مرزا صاحباں دی گھٹنا کد ہوئی۔ میرا خیال اے کہ سیالاں دی جو تواریخ اک مسلمان اتہاسکار نے لکھی سی، اس وچ مرزا صاحباں دی ساری کہانی دتی اے اتے سیالاں تے کھرلاں دے آپو وچ ویر دا وڈا کارن اسے نوں دسیا اے۔ جنہاں سجناں نوں ایہناں گلاں دی ودھیک کھوج دی لوڑ ہووے، اوہ سیالاں دے اتہاس نوں ویکھن۔
4. جیکر گنیش داس دا ایہہ لکھنا غلط نہ ہووے کہ نجیب خاں پھرکھسیئر دا ہم عصر سی تاں گنیش داس نے مرزا صاحباں متعلق جو کجھ لکھیا اے، اس نوں کسے شاعر دے لیکھ توں ودھیک سچا منیا جا سکدا اے۔ شاعر سدا اپنے ہیرو نوں سورما بنا دیا کردے سن پر اتہاسکار واضع گلاں لکھدا اے کہ مرزا جنڈ ہیٹھ سوں گیا، صاحباں جاگدی رہی، اس نے مرزے دے تیراں دا بھتھا جنڈ نال لٹکا دتا۔ جد تڑک سار دوروں گھوڑیاں دی ٹاپاں تے ہنکن دیاں آوازاں آئیاں تاں صاحباں نوں اپنے پچھے سٹّ کے گھوڑی دڑھا کے فریدآباد ول ودھیا اتے اس کاہلی وچ جنڈ نالوں تیراں دا بھتھا تے کمان لاہنی وی اوہ بھلّ گئے۔ واہروآں نے ہمت کر کے مرزے نوں جا گھیریا اتے لڑ کے اس نوں مار دتا۔
میں پھیر کہندا ہاں کہ جے مرزا اس نجیب خاں دا پتر سی، جو نجیب خاں بندہ بہادر دے ویلے سکھاں نال لڑیا سی تاں گنیش داس دے اتلے بیان نوں کسے بدھ غلط نہیں کہیا جا سکدا، کیوں جو گنیش داس نے لکھیا اے، اس مطابق مرزا پرلے درجے دا بزدل سدھ ہندا اے۔ اوہ سورما تد ہندا، جے اوہ جاگ کے اس جنڈ ہیٹھ کھلو کے لڑدا اتے اتھے ہی سریر چھڈدا۔ اس دا اتھوں نسنا ہی اس دی سورمتائی اتے وٹا اے۔ سورمے نسیا نہیں کردے۔
(ا) خالصہ جی میر منوں دی مدد لئی لاہور جاندے ہن۔ سکھا سنگھ ماڑی والا اپنے ساتھیاں سنے راوی ٹپّ کے پار ہو جاندا اے۔ لڑائی دے خیال کرکے نہیں، بلکہ ستے سدھ ہی پھردا پھراؤندا پار چلیا جاندا اے، اگوں پٹھان ایہناں ول ودھدے ہن۔ ویری نوں آؤندیاں ویکھ کے سکھا سنگھ جی سمجھ جاندے ہن کہ ویری بہتے ہن اتے اسیں گنتی دے، اس لئی بچنا اوکھا اے۔ آپ بھجّ کے بچ سکدے سن، پر اس نوں آپ کائرتا سمجھدے سن۔ آپ نے ساتھیاں نوں کیہا کہ جس نوں جان پیاری اے اوہ پچھے مڑ جاوے پر جس نے شہید ہونا اے اوہ ساڈے نال راے۔ کجھ کو سنگھ مڑ پئے اتے کجھ کو سکھا سنگھ جی نال ہی راے۔ پٹھان آئے، لڑائی ہوئی اتے سارے سنگھ شہید ہو گئے۔ سورمے ایہہ سن جو جاناں بچا سکدے ہن پر ویری نوں ویکھ بھجنا نہیں چاہندے سن۔
فوج نے لاہوروں کوچ کیتا۔ اوہناں دا خیال سی کہ تارہ سنگھ نوں ستے پیاں ہی جا پھڑیئے پر واں پنڈ دا پتہ نہیں سی۔ واں تو تن کو کوہاں اتے اک پنڈ نوں ایویں ہی گھیر لیا کہ اتھے تارہ سنگھ رہندا اے اوہ سانوں پھڑا دیوو۔
مکھیئے نے کیہا کہ اس دا پنڈ اتھوں تن کوہ اے۔ چلو میں رااے پا آؤندا ہاں۔ اس نے اپنے بھائی نوں تاں تارہ سنگھ ول نسا دتا کہ ویلے سر خبر کر دیوے اتے شاہی فوج نوں کرااے پا کے ہورس پنڈ ول لے گیا جس نال اس دا ویر سی۔ تارہ سنگھ نوں جد فوج دے آؤن دی خبر لگی تاں اپنے گوانڈھی دا دھنواد کیتا پر کیہا کہ اسیں نسّ نہیں سکدے۔ سگوں اسے ویلے نگارے تے چوٹ لگا دتی کہ شاہی فوج ایویں بھٹکدی نہ پھرے۔ شاہی فوج وچوں اک پٹھان اسے ویلے نگارے دی سیدھے نٹھا اتے آ کے تارہ سنگھ نوں کہن لگا کہ کیوں جان گواؤندے ہو رتا ایہناں جھاڑاں اوہلے ہو جاوو، اسیں اتھے آ کے لاہور نوں مڑ جاوانگے۔ پر تارہ سنگھ جی نے کہیا، ‘خان جی! سانوں موت دا ڈر نہیں، اسیں نسّ نہیں سکدے!‘
اوہو گل ہوئی! فوج آئی، بائی سورمے اوہناں دے ساہمنے ہو کے لڑے اتے لڑدے لڑدے شہید ہو گئے۔ سورمے ایہہ سن، سو جاناں بچا سکدے سن پر ویری نوں آؤندا سن کے نسنا نہیں چاہندے سن۔
(ج) س: تارہ سنگھ ڈلووالیئے دی مثل وچ اک سردار متّ سنگھ مسلدار سی۔ احمد شاہ سرہند گردے سی تے سارا خالصہ جمنا کنڈھے پیا سی۔ سردار متّ سنگھ دے دل آئی کہ جمنا ٹپّ کے کجھ علاقہ ہی اگراہ لیائیے۔
جد سردار تارہ سنگھ نوں اس گل دی خبر لگی تاں آپ نے کیہا کہ احمد شاہ نوں دور دور نہ جانو۔ تھوڑھے جاے خالصے نوں لے جاووگے تے ساریاں نوں مروا آووگے۔ پر سردار متّ سنگھ نے کیہا نہ منیا اتے پنج ہزار جوان لے کے جمنا ٹپّ گیا۔
ایہہ علاقہ نجیب-ال-دولا دا سی، جو آپ تاں اس ویلے احمد شاہ پاس سی تے علاقے دا پربندھ اس دا پتر ضابطہ خاں کردا سی۔ ضابطہ خاں سردار متّ سنگھ نوں روک نہ سکیا۔ ایہناں نے دناں وچ ہی بہت سارا علاقہ اگراہ لیا اتے میرٹھ نوں لے کے اس نوں وی جا اگراہیا۔ ضابطہ خاں ابدالی پاس پجا اتے جہان خاں نوں اپنے نال لے کے میرٹھ ول ودھیا۔ جہان خاں نے چھوٹ کیتی اتے تڑکسار ستے پئے سنگھاں نوں جا لیا، جنہاں نوں ویری دے آؤن دا چت-چیتا وی نہیں سی۔ سنگھ سمبھلے اتے لڑائی چھوہ کے سردار متّ سنگھ نے سبھ نوں کہہ دتا کہ جے کوئی ہمت کر کے جمنا ٹپّ سکدا اے ٹپّ جاوے تے جان بچا لوے پر اسیں تاں اتھے ہی رہانگے۔ جان بچا کے گئے تاں سارے سنگھ کہنگے کہ سنگھاں نوں مروا کے آ گیا اے۔ سو سردار متّ سنگھ اڑ گیا جو سارے ہی شہید ہو گئے۔ سورمے ایہہ سن!
میں سورمیاں دیاں کہانیاں پڑھیاں ہوئیاں ہن۔ میں مرزے نوں سورما کیکوں آکھاں؟ رناں کڈھن والے کدے سورمے نہیں ہو سکدے۔ مرزا سورما تد ہندا، جے اوہ اپنے ساتھی نوں لے کے جاندا اتے مرداں دی جنیت پاسوں کھوہ کے صاحباں نوں لے جاندا۔ جد ویریاں نے گھیر لیا تاں انت لڑنا ہی سی پر ایہہ لڑنا سورمیاں دا لڑنا نہیں سی ایہہ چوراں دا لڑناں سی۔
5. پریم سچمچ اک اچی حالت اے، پر ہیر-رانجھے، مرزا-صاحباں جاں سوہنی-مہینوال وچ میں اوہ پریم نہیں ویکھدا، جس دی اپما کیتی جا سکے۔ میں محسوس کردا ہاں کہ ایہہ سبھ وگڑے ہوئے منڈے-کڑیاں سن۔ جیکر ایہہ کہہ کے میں کسے ملوک من نوں سٹّ لائی اے تاں اس لئی میں خما دا جاچک ہاں۔
باہرلے جوڑ
3. رسالا پھلواڑی، اکتوبر 1928 عیسوی، پنہ 928
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجاب دیاں پریت کہاݨیاں گٹھ:پنجابی لوک کہانیاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجابی سبھیاچار گٹھ:پنجابی ثقافت گٹھ:عشقیہ داستاناں گٹھ:پنجابی ادب
پیراٹرائینوپس پرسیکس
پیراٹرائینوپس پرسیکس گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔