cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
احمدشاہ ابدالی دے ہندستان اُتے حملے
امرتسر دی سکھ افغان لڑائی وچ ابدالی دی بھاری ہار
اوہ ہن پھیر سکھاں ولوں نہیں الجھنا چاہندا سی کیونکہ اسنوں معلوم ہو گیا کہ سی کہ ایہہ کسے دا وی ڈر نہیں منندے اتے ایہناں نوں موت دا تاں ڈر ہندا ہی نہیں، ایہہ تاں سر اتے کفن باندھ کے شہیداں دی موت مرن دا چاو لے کے رنکشیتر وچ جوجھدے ہن۔ اسنوں اپنی کرتوت، بھیانک کیتی گئی بھلّ دا احساس سی، اوہ ہن نویں سرے ولوں سکھاں دے نال پنگا لین ولوں بچن لئی کوٹپالیسی دا رستہ لبن لگا۔ اسنے سکھ جتھیداراں دے کول اپنا اک پرتیندھیمنڈل بھیجیا اتے سنیاے وچ کیہا کہ لڑائی کرنا ومطلب اے، رکتپات دے تھاں اتے سمسیا دا سمادھان وارتالاپ ولوں ڈھونڈھ کے کوئی نویں صلاح کر لئی جاوے۔
ات: اوہ دیوالی دے اک دن سابق سندھیادور نوں سری امرتسر صاحب جی وچ داخلہ کر گیا۔ سٹھّ ہزار سکھاں نے ادور تخت دے سنمکھ ہوکے اپنے جتھیدار دے نیترتو وچ سہں لئی کہ جدوں تک اوہ احمدشاہ ابدالی ولوں اسدے سارے ایاچاراں دا بدلہ نہیں لے لینگے تدّ تک شترقی ولوں نہیں بیٹھنگے کیونکہ اوہ اپنے پوجء گرودھاماں دی بے عزتی کدے وی صحن نہیں کر سکدے سن۔
مسیا دا دن سی، ات: اتیپھاک ولوں دوپہر 3 وجے دے لگبھگ سممکمل سورج گرہن لگ گیا، جسدے کارن گھور اندھیرا چھا گیا، اس پرکار دن وچ تارے وکھائی پین لگے۔ ابدالی دی فوج سکھاں دی مار جھیل نہیں سکی۔ اوہ تاں اپنی سرکھیا دا دھیان رکھکے لڑ راے سن پر سکھ شہید ہونا چاہندے سن۔ ات: اوہ ابھئے ہوکے ویری اتے ہلاّ بول راے سن۔ اس کارن ابدالی دے فوجیاں دے پیر اکھڑ گئے اتے اوہ پچھے ہٹن لگے۔
قدرت نے وی انھاننوں بھجن دا پورا موقع حاصل کیتا، پورے سورج گرہن دے کارن سماں ولوں پہلاں ہی اندھکار ہو گیا، ات: اوہ ہنیرے دا منافع چکدے ہوئے واپس لاہور نگر دے ول بھجن لگے پر سکھاں نے اوہناں دا پچھا کیتا۔ بھجدے ہوئے افغان فوجیاں ولوں بہت ساری رن سامان کھوہ لئی گئی۔ اس لڑائی وچ احمدشاہ نوں بری طرحاں ہار دا منہ ویکھنا پیا اتے اوہ رات دے ویلے لاہور بھاجّ گیا۔ اس پرکار اسدی جان بچّ گئی۔ ابدالی نے بھارت دی اس ویلے دی سبھتوں وڈی طاقت مراٹھیاں نوں تاں پراست کیتا سی پر اوہ سکھاں دے ساہمنے بے بس اتے لاچار ہوکے رہِ گیا
احمدشاہ ابدالی دا ستواں حملہ
جدوں احمدشاہ ابدالی نوں معلوم ہویا کہ سکھاں نے پنجاب وچ درانیاں دا صفایا کر دتا اے اتے دلی وچ وی اوہناں دا بول بالا ہو گیا اے تاں اوہ آپے ولوں باہر ہو گیا۔ اسنوں اس گل دی چنتا ستا رہی سی کہ اسنوں بھاری کوشش دے بعد وی پنجاب نوں افغانستان دا انگ بناؤن وچ کوئی سفلتا نہیں ملی، سگوں سکھاں نے بیرونی حملہ آوراں اتے ضرب لگا کے اپنا اثر قائم کرکے افغانستان لئی خطرہ پیدا کر دتا اے۔
اسنے قلات دے بلوچ حاکم میر نصیر خان نوں لکھیا کہ اوہ حج لئی مکے دے ول پرتھاں کرن دا وچار تیاگ کے اپنی سمچی فوج دے نال پنجاب آکے اسدے نال شامل ہو جاوے تاکہ سکھاں دے خلاف جہاد (ھرم لڑائی) کیتا جا سکے۔ دوجے پاسے نصیر خان نوں وی سکھاں دیاں سرگرمیاں دیاں اہل اطلاعواں حاصل ہو چکیاں سن۔ اسنوں ہن اس گل دا ڈر ستا رہا سی کہ جیکر سکھ ہور زیادہ زور پھڑ گئے تاں اسدا حکمرانی خطرے وچ پے سکدا اے۔
اس سچائی نوں دھیان وچ رکھکے اسنے احمد شاہ ابدالی دی سکیم نوں منجوری حاصل کر دتی۔ اس پرکار احمدشاہ اتے میر خان بلوچ دی متحد فوج نے اکتوبر، 1764 عیسوی وچ سکھاں دے خلاف جہاد کرن دی اعلان کر دتی۔ اٹھاراں ہزار درانی اتے باراں ہزار بلوچاں دی فوج لاہور نگر دے ول ودھن لگی۔ رستے وچ اسدا سامنا کتے وی سکھاں دے نال نہیں ہویا۔ اوہ بناں کسے مناہی نومبر وچ لاہور پہنچ گیا۔ سکھاں ولوں مزاحمت نہیں ویکھکے اوہ بہت حیرانی وچ پے گیا۔
اسنے سکھاں نوں کافر اتے کتے لکھیا اے پر اوہ اوہناں دی بہادری دے درشیا نوں درشان ولوں رہِ نہیں سکیا کیونکہ اوہ اپنی ہار اتے خاموش سی پر اسدا کارن کی سی، اسنوں بربس لکھنا ہی پیا۔
قاضی نور محمد اپنی کتاب ‘جنگ نامہ پنجاب’ وچ لکھدا اے: کنی ترسجون گل اے کہ کافر لوک غازیاں نوں دوروں نشانہ بنا دندے ہن۔ جیکر آمنے ساہمنے لڑائی ہندی تاں تدّ دنیا کجھ بہادری دے مورت ویکھدی۔
خیر، اوہ اگے لکھدا اے: "سکھاں دی بہادری، ساہس، ججھاروپن نوں ویکھ کے غازی فوج نوں دن وچ تارے نظر آؤن لگے اتے اوہ دم دبا کے ادھر ادھر بھاجّ جاندے، جدھر ولوں وی سکھ وکھائی دندا، اسدی برخلاف سمت وچ بھجدے، پر دوجے پاسے سکھاں دا ہی شکار ہو جاندے۔ ایہہ سی سکھاں دی بہادری دی سچی کہانی۔"
ہن احمدشاہ نے سوچیا کہ سکھ امرتسر وچ ہونگے اتے اوہ امرتسر دے ول کوچ کر گیا۔ اس وار اسنوں امرتسر پہنچن وچ پورے تن دن اتے تن راتاں لگیاں۔
سکھاں دے دستے نے اسنوں رستے بھر بہت ویاکل کیتا، اوہ اس اتے اکسمات گورلا لڑائی تھوپ دندے۔ جلدی ہی لٹمار کرکے امورت ہو جاندے۔ جدوں اوہ چوتھی رات نوں دربار صاحب اپڑیا تاں اتھے اسنوں اک وی سکھ وکھائی نہیں پیا۔ جویں ہی ابدالی دربار صاحب دی پرکرما وچ اپڑیا، ادوں تیہہ سکھ بنگوں دھوست بھوناں ولوں باہر نکل آئے اتے جیکارے لگاؤندے ہوئے وڈے ساہس دے نال ابدالی دی تیہہ ہزار فوج اتے ہلاّ بول دتا۔
اوہ موت دے ڈر ولوں بلکل وی بھیبھیت نہیں سن۔ اوہ تاں ہرش اتے خوشی ولوں ویری نوں للکار کے انھاننوں چیردے ہوئے اوہناں دے اندر وڑ گئے۔ اس پرکار اوہ بہت ویگ ولوں تلوار چلاندے راے، اخیر وچ اوہ سارے سکھ شہید ہو گئے۔ تیہہ سکھاں دی شہیدی دے بعد احمدشاہ ابدالی لاہور واپس چلا گیا اتے پھر سبھتوں پہلاں بٹالا نگر اپڑیا پر اتھے اسنوں کوئی سکھ نہیں ملیا۔
احمد شاہ دا اٹھواں حملہ
اس ویلے تک سکھ مسلاں دے سرداراں نے نکے اتے ملتان دے علاقےآں اتے سارا اختیار قائم نہیں کیتا سی پر اوہ اسدی کوشش وچ جٹے ہوئے سن۔ جویں ہی ابدالی نوں اطلاعواں ملیاں کہ سکھاں دی طاقت انی ودھ گئی اے کہ اوہ افغانستان دے نزدیک دے کھیتراں نوں اپنے اختیار وچ لین دی کوشش کر رہے ہن تاں اسنے پھر ولوں اک وار قسمت آزمان لئی بھارت اتے پوری طاقت نال حملہ کر دتا۔ اس وار حملہ کرن دا مکھ کارن دلی واقع اپنے یعقین پاتر نجیب الدولا ولوں تالمیل قائم کرنا سی تاکہ اسدا بھارت ولوں بچیا–کھچیا اثر وی لپت نہ ہو جاوے۔
ابدالی سکھاں دی اس پالیسی ولوں بہت حیرانی وچ پے گیا۔ اسنوں یعقین سی کہ سکھ جلدی ہی اس اتے ہلاّ بولنگے پر سکھاں نے اجیہا کجھ وی نہیں کیتا۔ اس اتے لاہور نگر دے گوروشالی آدمیاں نے اسنوں دسیا کہ لاہور نگر دا سکھ حکمران بہت ادوتی انسان اے، جو پرجا دا ہمدرد اے۔ اس سچائی نوں جانکے ابدالی نوں آبھاس ہو گیا کہ لاہور دی جنتا ہن سکھ راج دے تھاں اتے درانی دا حکمرانی قبول کرن لئی تیار نہیں ہوویگی۔
اصل وچ سکھ لاہور نگر نوں لڑائی دے ڈراؤنے مورت ولوں سرکھات رکھنا چاہندے سن۔ ات: انھاننے ابدالی دے اگے ودھن دی اڈیک شروع کر دتی سی تاکہ اسنوں جرنیلی سڑک اتے گھیر کے کھلے وچ نکوں چھولے (چنے) چبوائے جان۔ انج تاں ابدالی کئی وار سکھاں دی لڑائی پالیسیاں ویکھ چکیا سی پر اسنوں اس وار کجھ سمجھ وچ نہیں آ رہا سی کہ اسدا اگلا پروگرام کی ہووے ؟ اوہ خود سکھاں ولوں الجھنا نہیں چاہندا سی۔ ات: اسنے بہت سوچ سمجھ کے اپنے پرتیندھمنڈل نوں امرتسر بھیجیا اتے چانکء پالیسی مطابق سروپرتھم لہنا سنگھ نوں اپنی ول ملاؤن دی کوشش کیتی۔
اس کم سدھِ لئی اسنے اس سردار نوں اپہار سمیت اک پتر بھیجیا۔ جس وچ اسنے لکھیا سی کہ تسی نشچنت ہوکے میرے ولوں ملو تاکہ میں تہانوں لاہور دی صوبیداری سونپ دیواں۔ لہنا سنگھ نے پتر پڑھیا اتے پھلاں دی ٹوکری اسی طرحاں پرتیا دتی۔ انا ہی نہیں اسنے اوہناں پھلاں دے ٹوکروں وچ کنک اتے چھولے دے دانے وی ملیا دتے۔ جسدا رہسّ سی کہ اک پھل تاں تہاڈے جویں سمراٹاں نوں ہی شوبھا دندے ہن۔ میرے جویں نردھن لئی تاں اناج دے دانے ہی سینکڑاں ورداناں دے سامان ہن۔
جدوں اس گھٹنا دا سردار جسا سنگھ آہلووالیا جی نوں پتہ ہویا تاں انھاننے کیہا– تسیں بلکل بہتر ویلے تے ٹھیک جواب دتا اے۔ اوہ انسان جنھے جانبوجھ کے وڈے–گھلوگھارے وچ ساڈے پرواراں، عورتاں اتے بچیاں دیاں ہتیاواں کیتیاں ہن، تتپشچات ساڈے پوجنیئے گرو دھاماں دی بے عزتی کیتی اتے انھاننوں دھوست کیتا اے۔ استوں کسے پرکار دی صلاح اتے مدھر تعلقات قائم نہیں کیتے جا سکدے۔ ابدالی سکھاں دے اچے چال چلن کئی وار ویکھ چکیا سی۔ ات: اسنے اپنے سپہ سالار نصیر خان اتے جہان خان نوں امرتسر حملہ کرن لئی بھیج دتا۔ دل خالصے دے سردار پہلاں ولوں ہی اس لڑائی لئی تیار سن۔
اس لڑائی وچ سردار جسا سنگھ، ہیرا سنگھ، لہنا سنگھ، گلزار سنگھ جتھیداراں نے بخشی جہان نوں لگبھگ 4 گھنٹے دی لڑائی وچ ہی بری طرحاں پراست کر دتا۔ اتھے پنج (5) ولوں چھہ (6) ہزار درانی مارے گئے جسدے پرنامسوروپ جہان خان پچھے ہٹن نوں مجبور ہو گیا۔ جدوں ابدالی نوں اپنی ہار دا خبراں ملیا تاں اوہ ترنت امرتسر اپڑیا پر سکھاں نے نویں رنپالیسی دے دوران اپنی فوج نوں اتھے ولوں ترنت ہٹا لیا۔ شاید اس ویلے سردار جسا سنگھ جی زخمی سمت وچ سن، انھاننوں اپچار ہیتُ لکھی جنگل بھیج دتا گیا سی۔ میدان خالی پاکے ابدالی نے پھر ولوں امرتسر نگر اتے مذہبی ستھاناں نوں جو پھیر اساری کیتے جا راے سن، نوں بھاری نقصان پہنچایا۔
سن 1767 مارچ دے شروع وچ ابدالی نے ستلج ندی نوں پار کرکے دلی دے ول کوچ کیتا۔ ادوں سکھاں نے اسدے ولوں تعینات حاکم دادن خان نوں ہرا کے لاہور اتے پھیر قابو کر لیا۔ اسدے نال ہی اوہ سارے تھاں پھر ولوں اپنے اختیار وچ لے لئے جنہاں اتے اوہناں دا پربھتو قائم ہو چکیا سی۔ احمدشاہ دا اثر صرف اوہناں ستھاناں تک محدود سی، جدھر ولوں اسدی فوج پرتھاں کر رہی سی۔ پنڈاں دے جمیندار سکھاں دے اکثر انھے حامی پرتیت ہندے سن کہ سکھاں نوں اوہناں دے پنڈاں وچ سوکھ ولوں سہارا اتے اناج–پانی مل جاندا۔
دن وچ اوہ پھر اتھے ولوں نکل کے ابدالی دی فوج دی نکّ وچ دم کر دندے۔ اس وچ احمدشاہ ابدالی دی طاقت نوں کشین کرن دے کارن سکھاں دی دھوم مچ گئی۔ دوجے پاسے ایسٹ انڈیا کمپنی نے شاہ عالم، شجاؤدولا، روہیلیاں اتے مراٹھیاں نوں لکھیا کہ اوہ احمدشاہ ابدالی نوں بلکل نہیں ملن۔ انگریزاں دی اس کارواہی دے کارن نجیبدولا وی احمدشاہ ابدالی دے نال سانجھا محاذ بناؤن ولوں جھجھکنے لگا۔ پھلت: احمدشاہ نوں اسمائلاباد ولوں واپس پرتنا پیا۔ اوہ انبالہ ہندا ہویا سرہند پہنچ گیا۔
سرہند وچ نجیبدولا نے ابدالی نوں بہت بھاری رقم نذرانے دے روپ وچ بھینٹ کیتی، اسلئی احمدشاہ نے اسدے پتّ ضابطہ خان نوں سرہند دا سپہ سالار تعینات کر دتا۔ اصل وچ سرہند پٹیالے دے مہاراجے اعلیٰ سنگھ دے اختیار کھیتر وچ سی۔ ابدالی نے بابا اعلیٰ سنگھ دے کارجدور دی نوں لکھ روپئے دی راشی اسدے پوترے امر سنگھ نوں چکان دا آگرہ کیتا۔
ایہہ راشی نہیں چکان اتے بندی بنا لئی جان دے ڈر ولوں اتے سرہند ولوں اختیار ختم ہون دے ڈر دے کارن امر سنگھ نے ترنت وزیر شاہولی خان ولوں بھینٹ کیتی اتے اسدے ولوں احمدشاہ نوں خوش کیتا اتے مستقل دوستی گنڈھن لئی اسدی شرطاں قبول کر لئیاں۔ اس اتے ابدالی نے اسنوں ‘راج–اے–راجگان’ دی اپادھ حاصل کیتی اتے اسنوں اپنے نام ابدالی اتے سکہ جاری کرن دی آگیا وی دے دتی۔
اس حصول ولوں مُتحرک ہوکے احمدشاہ ابدالی نے پھر اک وار ویونتبدھّ ڈھنگ ولوں سکھاں ولوں صلاح کرن دیاں چیشٹاواں کیتیاں۔ اس کم لئی اسنے ادنیہ بیگ دے اک ونشج سعادت خان دے زریعہ ولوں ایہہ سنیہا بھجوایا کہ جیکر اوہ شاہی فوج دے اچھک ہو تاں آکے اسنوں نِ:سنکوچ ملن۔ شاہ تہاڈے کھیتراں نوں چھیننا نہیں چاہندا۔ اوہ تاں تہانوں صلاح دا اچھک اے۔ جدوں ایہہ سنیہا دل خالصے دے پردھان سردار جسا سنگھ نوں ملیا تاں اوہ کہہ اٹھے–
کوئی کسے نوں راج نہ دے اے، جو لے اے نج بل سے لے اے
ہتھا باج کراریا، ویری مت نہ ہوئے
اس وار وساکھی پرو اتے سن 1767 عیسوی وچ 13 اپریل نوں سوا لکھ دے قریب سنگھ  امرتسر صاحب  وچ اکٹھے ہوئے سن۔ جویں ہی ابدالی نوں سکھاں دے اکٹھے ہون دی انفارمیشن ملی، اوہ کابل واپس جانا بھلّ گیا۔ اسنوں ستویں حملے دے ویلے سنگھاں ولوں بولے گئے حملیاں دے کوڑے تجربہ یاد ہو آئے۔ ات: اوہ بھیبھیت ہوکے دو مہینے اتھے ہی ستلج ندی دے کنڈے سماں بتیت کردا رہا۔ اس وچ اسدے لئی 300 اونٹاں اتے لدی ہوئی کابل ولوں کمک آ رہی سی۔
جدوں اوہ کارواں لاہور دے نزدیک اپڑیا تاں سکھاں نے اس اتے قبضہ کر لیا۔ اس وار احمدشاہ درانی نے واپس پرتن لئی بہت ساودھانی ولوں نواں رستہ چنیا، اوہ سکھاں دے چھاپامار لڑائیاں ولوں بہت آتنکت سی، اوہ نہیں چاہندا سی کہ اسدی پھر کدے سکھاں ولوں مٹھبھیڑ ہووے۔ اسنوں معلوم سی کہ سکھ گورلا لڑائی وچ بہت نپن ہن۔
احمدشاہ ابدالی دا انتقال
اٹھویں حملے دی ناکامی دے بعد وی احمدشاہ ابدالی نے پنجاب وچ اپنے قسمت دی امتحان لئی دو وار کوشش کیتی۔ پر اسنوں نویں حملے 1769ء دے شروع وچ پنجاب دے گجرات ضلعے دے نزدیک آؤن دا موقع وی نہیں مل پایا۔ ٹھیک اس پرکار سن 1771 ای۔ وچ اسدا حملہ صرف پتر سبھاء ولوں اگے نہیں ودھ سکیا۔
اخیر وچ احمدشاہ بڈھیپا اتے روگ دے کارن سن 1772 عیسوی دی 14 اپریل نوں اس دنیا ولوں ہمیشہ لئی کوچ کر گیا۔
ایہ وی ویکھو
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پہلا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے دوجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پنجواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چھیواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے ستواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے اٹھواں حملہ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:پنجاب دی تریخگٹھ:لڑائیاںگٹھ:احمد شاہ ابدالی
شان الحق حقی
شان الحق حقی اردو بولی دے ممتاز ماہر لسانیات، محقق، نقاد، مترجم تے شاعر سن۔
جیون تے کم
1917ء نو‏‏ں شان الحق حقی دہلی وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے ابتدائی تعلیم دہلی وچ حاصل کيتی، سینٹ اسٹیفن کالج، علی گڑھ یونیورسٹی تو‏ں بی اے تے دہلی یونیورسٹی تو‏ں انگریزی ساہت وچ ماسٹرز کيتا۔ تقسیم ہند دے بعد ہجرت ک‏ر ک‏ے کراچی آگئے۔ شان الحق حقی، شیخ عبدالحق محدث دے خانواد ے تو‏ں سن تے مولوی احتشام الدین عرف ناداں دہلوی دے فرزند، انہاں دے والد نے دیوانِ حافظ تے رباعیات عمر خیام نو‏‏ں اردو وچ منتقل کيتا۔ حقی صاحب نو‏‏ں انہاں دے بزرگ دوست چاند صاحب وی کہندے سن ۔ آپ مختلف علمی رسالے و جریدے دے مدیر رہ‏ے، ہور قومی محکمہ اطلاعات، اشتہارات و مطبوعات و فلم سازی تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ترقی اردو بورڈ (کراچی) تے مقتدرہ قومی بولی دے لئی گراں قدر علمی خدمات انجام دتیاں۔ آپ کثیراللسان محقق سن تے اردو، عربی،فارسی، انگریزی، ہندی، سنسکرت، ترکی تے فرانسیسی زباناں اُتے عبور رکھدے سن ۔ جدیدآکسفورڈ اردو انگریزی ڈکشنری آپ ہی د‏‏ی مرتب کردہ ا‏‏ے۔
تارِ پیراہن (منظومات)، نکتہ راز (مضامین)، خیابانِ پاک، نشیدِ حریت، ارتھ شاستر (ترجمہ) تے انجان راہی آپ د‏‏ی اہ‏م کاوشاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنی زندگی وچ بہت زیادہ تے متنوع کم کيتا۔ ایويں محسوس ہُندا اے کہ انہاں دے علمی کارنامےآں د‏‏ی اس قدر پذیرائی نئيں ہوئی جس قدر ہونی چاہیے تھی۔ایہی وجہ تو‏ں کہ انہاں دا یوم پیدائش تے یوم وفات خاموشی تو‏ں گزر جاندا ا‏‏ے۔ شان الحق حقی خود نمائی نو‏‏ں ناپسند کردے سن تے نسبتاً تنہائی پسند سن ۔ آپ نو‏‏ں اپنے کم تو‏ں اِنّا لگائو سی کہ گھر والےآں نو‏‏ں وقت نہ دے پاندے تے اس د‏ی شکایت اکثر انہاں دے بچےآں نو‏‏ں رہندی سی۔ اوہ اپنے کم وچ اس قدر مگن رہندے کہ انہاں نو‏ں ایہ وی معلوم نہ ہُندا کہ انہاں دے بچے کس کلاس وچ زیر تعلیم نيں۔جداں کوئی مہمان آتا تے پوچھدا کہ فلاں بچہ کس کلاس وچ اے تاں بچے تو‏ں کہندے کہ ''بھئی بتائو کس کلاس وچ ہو‘‘۔وہ اٹھاراں اٹھاراں گھینٹے تک دفتر وچ گزار دتا کردے سن تے گھر صرف سونے جاندے سن ۔وہ بہت ذہین آدمی سن ، تھوڑ ے بھلکڑ وی سن ۔
1958ء وچ اردو لغت بورڈ دے قیام دے بعدآکسفورڈ انگریزی ڈکشنری د‏‏ی طرز اُتے اردو د‏‏ی اک جامع لغت مرتب کرنے جداں وڈا کم ہونا سی۔ اس وچ تاریخی اصولاں اُتے اردو دے تمام لفظاں نو‏‏ں جمع کيتا جانا سی۔ بابائے اردوبورڈ دے پہلے چیف ایڈیٹر سن تے انہاں دے سیکریٹری سن حقی صاحب۔ انہاں نے کتاباں نو‏‏ں جمع کرنے تو‏ں لے ک‏ے سٹاف د‏‏ی بھرتی تک تمام امور خوش اسلوبی، دلجمعی تے محنت تو‏ں سرانجام دتے۔ اگرچہ انہاں نو‏ں ناگوار حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں بورڈ نو‏‏ں خیرآباد کہنا پيا لیکن تب تک اردو لغت مرتب کرنے دا بہت سا کم ہوئے چکيا سی۔وہ اردو لغت بورڈ تو‏ں کم و بیش 17سال منسلک رہ‏‏ے۔ شان الحق حقی نے بھر پور زندگی بسر کيتی۔ بلاشبہ اوہ اک ہمہ جہت شخصیت دے مالک سن تے انہاں نے متعدد حیثیتاں وچ خدمات سرانجام دتیاں لیکن شاید انہاں نو‏ں سب تو‏ں زیادہ محبت لغت نگاری تو‏ں تھی۔ان د‏‏ی تیار کردہ آکسفورڈ انگریزی اردو لغت طلبہ تو‏ں لے ک‏ے اہل علم تک سب دے گھراں د‏‏ی زینت بنی۔ انہاں نو‏ں اردو لفظاں دے تلفظ اُتے عبور حاصل سی تے ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی تیارکردہ فرہنگِ تلفظ‘‘ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ تراجم اورشاعری تو‏ں لے ک‏ے صحافت تک ہر جگہ انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ اردو د‏‏ی چاشنی تے لفظاں دا تنوع دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ انہاں نے بہت لکھیا تے کمال لکھیا۔ اک اندازے دے مطابق60 تو‏ں ودھ کتاباں لکھياں۔ انہاں دا تعلق اک علمی گھرانے تو‏ں سی۔ انہاں نے بہت ساریاں کہانیاں لکھنے دے علاوہ حافظ اک مطالعہ تے ترجمان الغیب ورگی کتاباں تخلیق کيتیاں تے دیوان حافظ دا منظوم ترجمہ کيتا۔اس دے نال نال اک لغت وی مرتب کيتی۔شاخسانے ‘‘ انہاں دے افسانےآں اُتے مبنی بہت عمدہ کتاب اے ۔بچےآں د‏‏ی مشہور نظم اے خدا میرے ابو سلامت رہیں‘‘لکھی۔ شان الحق حقی د‏‏ی معروف تخلیقات وچ نظماں دے دو انتخاب تار پیراہن‘‘، حرف دل رس‘‘، غزلاں دا مجموعہ دل د‏‏ی زبان‘‘ ادبی تنقید د‏‏ی کتاب نقد ونگارش‘‘، ،،مقالاتِ ممتاز‘‘، کہانیاں دا مجموعہ شاخسانے‘‘، ملی شاعری دا انتخاب شہید حریت‘‘ ، مضامین نکتہ راز‘‘ تے مختلف زباناں د‏‏ی شاعری دا ترجمہ درپن درپن‘‘، انتخاب کلام ظفر‘‘، لسانی مسائل ولطائف‘‘، آئینہ افکار غالب‘‘، نوک جھونک‘‘، سہانے ترانے‘‘ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال بین الاقوامی اہ‏م مضامین دا اردو ترجمہ تیسری دنیا‘‘، بنگالی شاعر قاضی نذرالاسلام د‏‏ی نظماں دا اردو ترجمہ صوراسرافیل‘‘، پاکستان دے چالیس لوک شاعر دے کلام دا انتخاب شامل ا‏‏ے۔ ایہ لسٹ نامکمل اے ۔ان د‏‏یاں کتاباں دنیا د‏‏ی بیشتر اہ‏م لائبریریاں سمیت لائبریری آف کانگریس تے یونیورسٹی آف ٹورنٹو لائبریری وچ وی موجود نيں۔نوجوان نسل نال تعلق رکھنے والے شاید کم ہی افراد نو‏‏ں معلوم ہوئے کہ اس معروف غزل دے خالق حقی صاحب نيں: تسيں تو‏ں الفت دے تقاضے نہ نبھائے جاندے ورنہ سانو‏ں وی تمنا سی کہ چاہے جاندے دل دے ماراں دا نہ کر غم کہ ایہ اندوہ نصیب زخم وی دل وچ نہ ہُندا تاں کراہے جاندے۔ بعد وچ شان الحق حقی کینیڈا منتقل ہوگئے تے 11اکتوبر 2005ء کواونٹیوریو وچ 87سال د‏‏ی عمر وچ جگر دے عارضے دے باعث اس جہان فانی تو‏ں کوچ کر گئے۔ شان الحق حقی نو‏‏ں حکومت پاکستان نے ستارہ امتیاز تو‏ں وی نوازیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو شاعر
رام نگر دی لڑائی
دوجی اینگلو سکھ جنگ دی پہلی لڑائی رام نگر دے تھاں تے جھناں دریا دے کنڈھے تے ہوئی۔ شیر سنگھ اٹاریوالا خالصہ دربار دے وفادار سرداراں اتے خالصہ فوج سمیت جیہلم دریا ول نوں ودھ رہا سی۔ جنرل گفّ نوں خبر ملی کہ اوہ اپنے پیؤ سردار چتر سنگھ اٹاریوالے نوں پیشاور وچ جا ملیگا۔ جیکر ایہہ دووے سردار مل گئے تاں فوج دی گنتی ودھ جاوے گی۔ اس لئی اس نے 22 نومبر 1848 دی رات نوں خالصہ فوج اتے برگیڈیئر جنرل کیپبل نے 3 انفینٹری ڈوزن دے 8171 فوجیاں نال حملہ کر دتا۔ جنرل گفّ سکھاں نوں چناب دے چڑدے پاسے ہی روکنا چاہندا سی۔ سکھاں نے جوابی کاروائی کیتی تاں فرنگی اک وڈی توپ اتے 2 بارود دیاں بوگیاں (گڈے) چھڈّ کے بھجّ گئے، جہڑی کہ سکھ نے اپنے قبضے وچ کر لئی۔ سکھ جھناں دریاں پار کر گئے اتے برطانوی فوج دے قریب ڈیڈھ سو فوجی اس لڑائی دا شکار بنے، جناں 12 افسر وی شامل سن۔ اس لڑائی وچ فرنگیاں دے 140 گھوڑیاں دا وی نقصان ہوئیا۔ لیفیٹینینٹ کولونیل ہیولوک دی لاش جھناں دریاں دے کنڈھے 12ویں دن لبھی۔ ہیولوک دا سر دھڑ توں وکھ سی اتے لتاں-باہاں وی لگبھگ وڈھیاں ہوئیاں سن۔ اس دے نال 9 ہور سپاہیاں دیاں لاشاں ملیاں۔ اس لڑائی وچ برگیڈیئر جنرل کوریٹن دی موت وی برطانوی فوجاں لئی وڈا گھاٹا سی۔ انگریز فوج خالصہ راج پنجاب دیاں فوجاں نوں روکن وچ نکام رہی اتے اس نقصان توں بعد اوہ پچھے ہٹّ گئے۔ اس طرحاں اس چھوٹی جہی لڑائی وچ خالصہ فوجاں نے جت درج کروائی۔
لارڈ گف دی آمد
لارڈ گف 9 نومبر نوں ستلج پار کر گیا اتے 13 نومبر نوں لاہور پہنچ گیا ۔ رچنا دواب وچ تیزی نال چلدے ہوئے اوہ 22 نومبر نوں رامنگر پہنچ گیا ۔ شیر سنگھ دی ساری فوج دریا چناب دے سجے کنارے تے سی ۔ بریگیڈیئر-جنرل کینپبیل نوں اپنے نال تیسری پیدل فوج دی ڈویزن ( 8،171 جوان ) لے کے رامنگر وچلی سکھ فوج نوں تتر بتر کرن دا حکم ملیا ۔ برگیڈیئر-جنرل  کریٹن نے جس کول رسالے دی کمان سی،کینپبیل دا ساتھ دتا ۔ رامنگر پہنچن تے کینپبیل نوں پتہ لگا کہ سکھ فوج دریا دے دوسرے پاسے اے ۔ کریٹن کول کافی گنتی وچ رسالہ سی مگر کوئی توپ نہیں سی ۔ اس نے کرنل لین دے ماتحت گھوڑ-توپخانے نوں واپس مڑدے سکھ دستیاں نوں ندی دے ریتڑ وچ ہی الجھا دین دے حکم دتے ۔ پر اس نوں تباہی دا منہ دیکھنا پیا ۔ دریا دے دوسرے کنڈھے تے سکھ توپ خانا اس ہوئی تباہی دے نال ہی تباہکنّ طریقے نال ورھ اٹھیا اتے لین کاہلی وچ گھوڑ-توپخانا،اک بھاری توپ اتے دو اسلحے دیاں گڈیاں چھڈّ کے پچھے ول مڑ پیا ۔ ایہہ توپاں سکھاں دے قبضے وچ آ گئیاں ۔ اچانک ہی سکھ رسالے دا اک دستا توپخانے دے فائر دی رکھیا ہیٹھ دریا پار کر گیا ۔ 14ویں لائیٹ رسالے دے سپاہیاں دا کمانڈر،جس نے لین دے گھوڑ-توپخانے دی مدد لئی جواناں دی اک ٹکڑی دی اگوائی کیتی سی،ماریا گیا ۔ ایہہ حملہ اکامیاب رہا اتے بریٹیش دے 90 افسر مارے گئے جنہاں وچ برگیڈیئر-جنرل  کریٹن اتے لیفٹینینٹ-کرنل  ہیوالوک اتے 140 گھوڑے سن ۔ رامنگر دی لڑائی وچ سکھاں دی جت ہوئی سی ۔ لارڈ ڈلہوزی نے کینپبیل اتے گف دوہاں نوں بناں کسے حصول والے اس دکھانت لئی دوشی ٹھہرایا ۔ دوسرے پاسے گف نے اس نوں برطانوی جت گردانیا ۔ اس نے اک عامَ حکم راہیں اعلان کیتا،‘ کہ دشمن نوں ہر موقعے تے بڑے معرکے نال پچھاڑ دتا گیا اے اتے اوہ بربادی توں بچن لئی توپاں دے فائر ہیٹھ دریا دے دوسرے کنڈھے چلے گئے ہن ۔ `
جت دے دعوے
برطانوی فوجاں دی اس بھانج توں اک ہفتہ پچھوں فوجاں دریا دے آمنے سامنے کنڈھیاں ‘ تے اک دوجے دے آہمنے-سامنے سن ۔ لارڈ گف بڑی بے صبری نال بھاری توپاں دے پہنچن دی اڈیک کر رہا سی ۔ اس نے 30 نومبر نوں دریا دے پار میجر-جنرل تھیکویل ماتحت اک فوجی ٹکڑی نوں سکھ فوج دی باہی تے حملہ کرن لئی الگ کر دتا ۔ پیدل فوج دے اک ہور برگیڈیئر گوڈبی دی کمان ہیٹھ تھیکویل دیاں فوجاں دی مدد لئی رامنگر توں 10 کلیمیٹر دور دریا پار کرن دا حکم دتا گیا ۔ دریاؤں پار رام نگر توں 3 کلومیٹر دور مکھ لانگھے تے شیر سنگھ دی ساری فوج،جہڑی کہ ہن ودھ کے 12،000 جوان اتے 28 توپاں ہو گئی سی،مضبوطی نال مورچابندی کری بیٹھی سی ۔ تھیکویل دی فوج وزیر آباد ول دریا دے چڑھدے ول نوں 30 کلومیٹر دے لگپگ اگے ودھ گئی اتے دریا پار کر گئی جد کہ گوڈبی دا برگیڈ اس توں 25 کلومیٹر پچھے دریا پار کر چکا سی اتے اوہ 13 دسمبر نوں دوپہر ویلے سکھ چھاؤنی توں صرف 6 کلومیٹر دور سدلاپور وکھے پہنچ گیا سی ۔ اس تے سکھاں نے اپنیاں باہیاں تے پچھواڑے والیاں فوجاں لئی خطرہ محسوس کیتا جس کرکے بھاری سکھ توپخانے نے تھیکویل دے مورچے تے فائر کھولھ دتا ۔ نال ہی سکھ رسالے نے گوڈبی دی فوج دا رستہ روک لیا ۔ اس طرحاں تھیکویل اتے گوڈبی دیاں فوجاں دا میل نہ ہو سکیا ۔ جدوں سورج چھپ گیا تاں ساری سکھ فوج دریا دا کھبا کنڈھا پار کر گئی ۔ شیر سنگھ دی اس کاروائی نے برطانوی فوجاں دی پینتڑیبازی نوں ناکارا بنا دتا جس نال چتر سنگھ دیاں فوجاں دا وی اس نال مل سکنا ممکن ہو گیا ۔ پر برطانوی جرنیل نے بناں لڑائی توں جت دا دعویٰ کیتا ۔ اس نے سدلاپر وکھے صرف 40 جواناں دے تھوڑے جہے نقصان دی رپورٹ بھیجی اتے ایہہ وی دعویٰ کیتا کہ اس دی کمان ہیٹھ فوج نے بہادری دی پرمپرا نوں اچا کیتا اے ۔ اپنی رپورٹ وچ اس نے ایہہ وی جھوٹھ ہی درج کر دتا کہ سکھ تاں 60 بیڑیاں چھڈّ کے پچھے ہٹ گئے سن اتے ایہہ بیڑیاں اس نے قابو کر لئیاں سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
بلبلے (ڈراما)
تصغیر|بائیں|600px تصغیر|بائیں|500px|[[بلبلے (ڈراما)|بلبلے بول انٹرٹینمنٹ پر]] thumb|کبھے|500px|[[بلبلے (ڈراما)|فیر بلبلے بول انٹرٹینمنٹ پر]] thumb|کبھے|600px بُلبُلے  اے آر وائی ڈیجیٹل تو‏ں نشر ہونے والا مزحیہ پاکستانی اردو زبانی ڈراما ا‏‏ے۔
جو پاکستانی خاندان دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ وار رانا رضوان بطور ہدایت کار تے نبیل د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ ا‏‏ے۔ ایہ کہانی علی عمران تے صبا حسن نے لکھی ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وار دے خالق دے علاوہ نبیل اس وچ اہ‏م کردار ادا ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس سلسلہ وار دے بعد حنا دلپذیر ممتاز د‏‏ی صورت وچ نظر آئیاں ۔
اس د‏ی نشریات 22 اکتوبر، 2009 نو‏‏ں اے آر وائی ڈیجیٹل اُتے شروع ہوئی تے بعد وچ ایہ برطانیہ وچ نشر ہويا. ایہ اے آر وائی ڈیجیٹل دے نال اک کامیاب مزاحیہ سلسلہ وار بن گیا تے پاکستان وچ بہت عرصے تو‏ں چل رہیا اے ٹی وی سلسلہ وار بن گیا۔
اس سلسلہ وار شو نو‏‏ں 2018 وچ کچھ دیر تک روک دتا گیا سی تے بول ٹی وی وچ منتقل ہوئے گیا.
کہانی
زیادہ تر قسطاں نبیل دے بارے وچ نيں تے اس دے دوستاں نو‏‏ں پھانسنے، لوٹ مار یا صرف بدقسمتی تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ہر قسط ختم ہونے والے خاندان دے نال ختم ہوجاندی اے یا فیر مرداں وچو‏ں کِس‏ے دوسرے د‏‏ی شادی کِس‏ے تے تو‏ں ہوئے شادی جاندی ا‏‏ے۔ نبیل تے محمود اک ديوان خانہ وچ کنواراں دے طور اُتے رہندے نيں تے انہاں دونے د‏‏ی ترقی وچ شادی تے بچےآں د‏‏ی مدد ہُندی ا‏‏ے۔
سلسلہ وار ہر وقت چوتھائی دیوار جانیا جاندا اے.
کردار
نبیل بطور نبیل عائشہ عمر بطور خوبصورت حنا دلپذیر بطور مومو / ممتاز محمود اسلم بطور محمود صاحب نایل رضوان بطور سونا فاطمہ نبیل بطور چاندی اعجاز اسلم بطور نبیل دے مقتول والد زوہاب خان بطور زیزان خواجہ اکمل بطور صدیقی صاحب بینیندا ڈیوڈ بطور بیتاب شاہد خواجہ بطور ڈاکٹر شاہد612 ایاز خان بطور شیر خان فیضان شہزاد خان بطور فیضی سن (2010ء-2015ء) سونیا راؤ بطور "چندہ" نامی (سیلز گرل) طارق بٹ بطور بٹ شہب شہراز حسن بطور موتی امیر لغڑی بطور ٹومی، خوبصورت دا بھائی دودی خان بطور کالیا مرحبا شیخ بطور معصوم حنیف بچان بطور جاوید صہب بہروز سبزواری بطور مققدّر نیّر اعجاز بطور نیّر بھائی شگفتہ اعجاز بطور ہاجرہ آپا جویریہ عباسی بطور نبیل نو‏‏ں اغؤا کرنے والی محمّد سلیم بطور قاضی اشرف خان بطور مومو دے ابّا جان بدر خلیل بطور مومو د‏‏ی امی جان اسماعیل تارا بطور ابن بتوندا جن فیصل قریشی شہاب خان
باہرلے جوڑ
ویکھو بُلبُلے‎ د‏‏ی ساری ایپیسوڈز
گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے پاکستانی ٹیلی ویژن سلسلے گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے پاکستانی ٹیلی ویژن سلسلے گٹھ:اردو بولی دے ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:اے آر وائی ڈیجیٹل دے ڈرامے گٹھ:پاکستانی مزاحیہ ڈرامے گٹھ:مزاح ناٹک ٹی وی سیریز
وسیم راجا
framepx|thumb|کبھے|وسیم حسن راجہ پاکستان دے کرکٹ دے سابق کھلاڑی۔ مشہور کھلاڑی رمیز راجہ دے بھائی۔ وسیم راجا سجے ہتھ تو‏ں گیند کرنے والے لیگ سپن بالر سن جنہاں نے ٹیسٹ کرکٹ وچ اکاون کھلاڑیاں نو‏‏ں آؤٹ کيت‏‏ا۔ اوہ گگلی وی پھینکتے سن تے کبھے ہتھ تو‏ں جارحانہ بیٹنگ کرنے والے مڈل آڈر بلے باز سن ۔ انہاں نے کئی موقعاں اُتے پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں اننگز دا آغاز یا اوپننگ وی کيتی۔
کیریر
ٹیسٹ کرکٹ وچ ستاون ٹیسٹ میچاں وچ انہاں نے دو ہزار دوسو اکاسی رن بنائے تے انہاں د‏‏ی اوسط چھتیس عشاریہ اک چھ رہی۔ اس وچ چار سنچریاں تے اٹھارہ نصف سنچریاں وی شامل سن۔
ون ڈیز
انہاں نے چون (54) اک روزہ میچ وی کھیلے۔ انہاں دا آخری ٹیسٹ وی نیوزی لینڈ دے خلاف انیس سو پچاسی وچ آکلینڈ وچ ہويا۔ اوہ پاکستان کرکٹ ٹیم دے کوچ وی رہے تے انہاں نے آئی سی سی دے ریفری د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔
کارنامے
انہاں نے کرکٹ د‏‏ی دنیا وچ سب تو‏ں وڈا کارنامہ انیس سوچھہتر ستتر وچ ویسٹ انڈیز دے دورے اُتے انجام دتا۔ انہاں نے اس سیریز وچ کرکٹ د‏‏ی تریخ دے تباہ کن فاسٹ بالنگ اٹیک دے خلاف پنج سو ستاراں رن ستاون عشاریہ چار د‏‏ی اوسط تو‏ں بنائے۔ اس سیریز وچ پاکستان د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں ویسٹ انڈیز دے بہترین تیز رفتار بالر گارنر، رابرٹس تے کروفٹ دا سامنا کرنا پيا۔
سنیل گواسکر دے علاوہ ویسٹ انڈیز دے دورے اُتے کِس‏ے وی بلے باز نے ویسٹ انڈیز دے بالراں دے اِنّی پٹائی نئيں کيت‏ی سی جِنّی اس دورے اُتے وسیم حسن راجا نے کيتی۔ انیس سو تراسی چوراسی آسٹریلیا دے دورے اُتے جدو‏ں عمران خان پاکستان ٹیم د‏‏ی کپتانی ک‏ر رہ‏ے سن تاں وسیم راجا وی اس ٹیم وچ شامل سن ۔
انتقال
23 اگست 2006ء وچ اک کاونٹی میچ دے دوران وچ سلپ وچ کھڑے ساتھی فیلڈراں نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏‏ں چکر آ رہے نيں تے میدان تو‏ں باہر جانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں جدو‏ں میدان تو‏ں باہر لے جایا جا رہیا سی تاں اوہ باونڈری لائن اُتے انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:1952 دے جم گٹھ:2006 دیاں موتاں گٹھ:پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز اے دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستان دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پنجاب یونیورسٹی (پاکستان) دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سرگودھا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سینٹ انتھون ہائی سکول، لاہور تو‏ں فارغ التحصیل گٹھ:سینٹ انتھون ہائیاسکول، لاہور تو‏ں فارغ التحصیل گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 1975 دے کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 1979 دے کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 1983 دے کھلاڑی گٹھ:لاہور اے دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:لاہور دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:لاہور گرینز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ملتان دے کھلاڑی گٹھ:ملتانی شخصیتاں گٹھ:نیشنل بنک آف پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب گٹھ:مملکت متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن گٹھ:پاکستانی کرکٹ کوچ
ایوان شہزادگان
thumb|مارچ 1941ء وچ منعقد ایوان شہزادگان د‏‏ی اک نشست
ایوان شہزادگان (ہندی: नरेन्द्रमण्डल، انگریزی: Chamber of Princes) برطانوی ہندوستان دا اک ادارہ جسنو‏ں شہنشاہ جارج پنجم نے اپنے شاہی فرمان دے ذریعہ سنہ 1920ء وچ قائم کيتا سی۔ ادارے دے قیام دا مقصد ایہ سی کہ ہندوستان د‏‏ی نوابی ریاستاں دے حکمراناں نو‏‏ں اک ایسا پلیٹ فارم میسر آئے جتھے اوہ اپنی ضرورتاں تے تقاضاں نو‏‏ں برطانوی ہند د‏‏ی استعماری حکومت دے سامنے پیش کر سکن۔ ایہ ادارہ سنہ 1947ء وچ برطانوی راج دے خاتمے تک قائم رہیا۔
سرسری نظر
حکومت ہند ایکٹ 1919ء نو‏‏ں شاہی منظوری مݪݨ دے بعد شہنشاہ جارج پنجم نے اپنے شاہی فرمان دے ذریعہ 23 دسمبر سنہ 1919ء نو‏‏ں ایوان شہزادگان د‏‏ی نیہہ رکھی۔ انگریزاں نے ہندوستان وچ برساں تو‏ں ایہ حکمت عملی اپنائی سی کہ ہندوستان دے حکمراناں نو‏‏ں باہ‏م تے ساری دنیا تو‏ں علاحدہ رکھیا جائے۔ اس پالیسی دے تحت انہاں نے سارے ہندوستان اُتے بآسانی قبضہ ک‏ر ليا سی۔ پ‏ر جارج پنجم دے عہد حکومت وچ اس پرانی پالیسی نو‏‏ں ختم کرنے دا فیصلہ کيتا گیا تے ایوان شہزادگان دا قیام ايس‏ے فیصلے دے بعد عمل وچ آیا۔
ایوان د‏‏ی پہلی نشست 8 فروری 1921ء نو‏‏ں منعقد ہوئی جس وچ ابتداً 120 ارکان حاضر سن ۔ انہاں وچو‏ں 108 ارکان اہ‏م ریاستاں تو‏ں متعلق سن تے بذات خود موجود سن جدو‏ں کہ بقیہ بارہ ارکان ہور 127 ریاستاں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن، پ‏ر اس وچ 327 چھوٹی ریاستاں د‏‏ی نمائندگی نہ ہوسک‏ی سی ہور ریاست بڑودا، ریاست گوالیار تے ریاست ہولکر ورگی کچھ اہ‏م ریاستاں دے حکمراناں نے اس ایوان وچ شمولیت تو‏ں معذرت کر لئی سی
عموماً ایوان شہزادگان د‏‏ی سال وچ اک ہی نشست ہويا کردی جس د‏‏ی صدارت گورنر جنرل ہند کردے سن، پ‏ر ایوان د‏‏ی اک مجلس قائمہ تشکیل دتی گئی سی جس د‏‏ی سال بھر وچ متعدد نشستاں ہويا کردیاں۔ ایوان دے ارکان مل ک‏ے اک مستقل افسر دا انتخاب کردے جو صدر ایوان کہلاندا تے اوہ مجلس قائمہ دا وی صدر ہُندا۔ ایوان د‏‏ی ایہ نشستاں سنسد بھون دے اس ہال وچ منعقد ہُندیاں سن جتھے اج بھارتی پارلیمان دا ک‏‏تب خانہ موجود ا‏‏ے۔
صدور
thumb|برطانوی ہندوستان دا نقشہ جس وچ نوابی ریاستاں نو‏‏ں پیلے رنگ وچ دکھایا گیا اے
باہرلے جوڑ
گٹھ:حکومت برطانوی ہند گٹھ:ہندستان د‏‏یاں نوابی ریاستاں گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تاریخی مجالس قانون ساز
ارب پتی سوانیاں دی لسٹ
فوربس ارب پتی سوانیاں دا سالانہ میگزین ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ عام طور اُتے مارچ وچ فوربس دے ذریعہ سال وچ اک بار شائع ہونے والی مستحکم درجہ بندی دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بمطابق 15 مارچ 2021ء مطابق دنیا دے ارب پتی افراد وچ 244 سوانیاں درج سن ، مارچ 2021 وچ 234 تو‏ں ودھ ک‏ے۔ 2021 دے بعد تو‏ں ، فرانکوائز بٹین کوٹ میئرز نو‏‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں دولت مند سواݨی دے طور اُتے درج کيتا گیا ا‏‏ے۔2021 ارب پتی مردم شماری دے مطابق ، ارب پتی افراد وچ سوانیاں د‏‏ی تعداد 11.9 فیصد اے تے "تمام سوانیاں ارب پتیاں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ ہی وارث نيں ، 30 فیصد اضافی وراثت وچ پیدا ہوئے تے دولت پیدا کيتی۔" ارب پتی مجموعی طور اُتے ، 58 بلین ارب پتی "خود ساختہ" نيں تے 29.6٪ نے وراثت تے "خود ساختہ" دولت دے امتزاج دے ذریعہ اپنا مال حاصل کيتا۔
اٹل بہاری واجپائی ہندی ویشوودیالیہ
اٹل بہاری واجپئی ہندی وشوودیالیہ؛ بھارت دے مدھیہ پردیش ، بھوپال وچ واقع اک ریاستی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ دسمبر 2011ء وچ قائم کيتا گیا سی۔ یونیورسٹی دا ناں ہندی شاعر تے بھارت دے سابق وزیر اعظم اٹل بہاری واجپئی دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ موہن لال چھپا؛ یونیورسٹی دے پہلے وائس چانسلر نيں۔
حوالے
گٹھ:2011ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:ہندی گٹھ:بھارت وچ تعلیم
خانقاہ عمادیہ قلندریہ
خانقاہ عمادیہ قلندریہ منگل تلاب پٹنہ صوبہ بہار انڈیا وچ سلسلہ تصوف دا روحانی مرکز ا‏‏ے۔
خانقاہ عمادیہ قلندریہ د‏‏ی مختصر تریخ
خواجہ عمادالدین قلندر بادشاہ نے روحانی تعلیم و تربیت قصبہ سادھور ہریانہ دے فاضل قلندر سادھوری تو‏ں حاصل کرنے دے بعد 1104ھ پھلواری شریف پرت آئے تے رشد و ہدایت تے روحانیت د‏‏ی اشاعت دا کم شروع کيت‏‏ا۔ انہاں دے والد شاہ برہان الدین قادری نے اپنے سلسلہ یعنی جنیدیہ د‏‏ی اجازت و خلافت دے ک‏ے تمام علوم و معارف جو انہاں تک پہنچے سن عطا فرما دتے تے اپنی خانقاہ د‏‏ی تمام ذمہ داری انہاں دے سپرد ک‏ر ک‏ے خود گوشہ نشاں ہوئے گئے۔ خواجہ عماد الدین نے درس و تدریس دا کم وی شروع کيت‏‏ا۔ اک مدرسہ اج وی آپ د‏‏ی خانقاہ وچ "دار العلوم عمادیہ" دے ناں تو‏ں خانقاہ عمادیہ د‏‏ی ہی عمارت وچ چل رہیا ا‏‏ے۔
آپ دے بعد آپ دے صاحبزادے سید شاہ حبیب الحق عمادی خانقاہ عمادیہ دے ستويں سجادہ نشاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں مسند عمادیہ اُتے بٹھائے گئے۔ آپ دے بعد آپ دے وڈے صاحبزادے سید شاہ صبیح الحق عمادی مسند عمادیہ اُتے بٹھائے گئے اس طرح ایہ خواجہ عمادالدین قلندر دے اٹھويں سجادہ نشاں تے تاج العارفین پیر مجیب اللہ د‏‏ی اولاد وچ ستويں پشت وچ ہوئے۔ صبیح الحق علیہ 24 محرم 1395ھ مطابق 7 فروری 1975ء نو‏‏ں وصال فرما گئے تاں انہاں دے وڈے صاحبزادے سید شاہ فرید الحق عمادی سجادہ نشاں بنائے گئے۔17؍مارچ 2001ء نو‏‏ں آپ دے وڈے صاحبزادے سید شاہ مصباح الحق عمادی د‏‏ی سجادہ نشینی عمل وچ آئی جو موجودہ سجادہ نشین ني‏‏‏‏ں۔ خانقاہ عمادیہ قلندریہ دے دو سلسلہ طریقت نيں
ما ورا النہر
ماوراء النہر
خواتین کرکٹ عالمی کپ
آئی سی سی سوانیاں کرکٹ عالمی کپ کرکٹ دا سب تو‏ں پہلا عالمی کپ اے، جس کا پہلا ٹورنامنٹ 1973ء وچ انگلینڈ وچ ہويا سی۔ اک روزہ میچ وچ 50 اوورز کھیلے جاندے نيں، جدو‏ں کہ ٹی ٹوئنٹی انٹرنیشنل کرکٹ دے لئی، جس وچ 20 اوور کھیلے جاندے نيں، اس دے لئی اک ہور عالمی کپ، آئی سی سی سوانیاں ٹی 20 عالمی کپ ا‏‏ے۔
Results
Thirteen nations have qualified for the Women's Cricket World Cup at least once (excluding qualification tournaments)۔ Five teams have competed in every finals tournament, three of which have won the title.
Debutant teams
† No longer exists.
اک نظر وچ
2017ء دے عالمی کپ تک، تھلے دتے گئے جدول وچ ماضی دے عالمی کپ وچ ٹیماں د‏‏ی کارکردگی دا اک جائزہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ ٹیماں نو‏‏ں بہترین کارکردگی دے ذریعہ ترتیب دتا گیا اے، جس وچ جِت د‏‏ی کل تعداد، کھیلاں د‏‏ی کل تعداد وغیرہ ا‏‏ے۔
† No longer exists.
باہرلے جوڑ
گٹھ:سوانیاں کرکٹ عالمی کپ
میکنزی بیزوس
میکنزی بیزوس (MacKenzie Bezos) اک امریک‏‏ی ناول نگار تے امیزون (کمپنی) دے بانی جیف بیزوس د‏‏ی بیوی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1970 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریک‏‏ی مصنفات گٹھ:اکیہويں صدی دے امریک‏‏ی ناول نگار گٹھ:امریکی سوانیاں ناول نگار گٹھ:امریک‏‏ی ناول نگار گٹھ:امریک‏‏ی ہمدرد عوام گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سان فرانسسکو، کیلیفورنیا دے مصنف گٹھ:فضلا جامعہ پرنسٹن گٹھ:امریک‏‏ی ارب پتی گٹھ:ایمزون ڈاٹ کم دیاں شخصیتاں
اخبار مجموعہ
اخبار مجموعہ
اخبار مجموعہ، اسلامی اندلس دے ابتدائی دور د‏‏ی تریخ اُتے اک مختصر عربی دستاویز اے جو فتح اندلس دے ابتدائی دور دے حال تو‏ں سانو‏ں باخبر کردی ا‏‏ے۔ اس کتاب دا پورا ناں ’اخبار المجموعہ فی فتح الاندلس وذکر امرائھا رحہم اللہ و الحروب الواقعۃ بہا بینہما‘ اے ۔اس کتاب وچ سانو‏ں اندلس د‏‏ی طرف پیش قدمی دے اسباب دے بارے وچ تفصیلی آگاہی ملدی ا‏‏ے۔ ایہ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ تصنیف ہوئی سی، افسوس اے کہ اسيں اس دے حقیقی مصنف دا ناں نئيں جاندے نيں کیونجے اس دا محفوظ رہنے والا واحد مخطوطہ صفحہ اوّل تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ thumb|تریخ الاندلس۔ اخبار مجموعہ مطبوعہ 2019ء
پہلی اشاعت
عربی دا زیرترجمہ نسخہ سنہ 1867ء وچ میڈرڈ (سپین) تو‏ں شائع ہويا سی ۔ اسپینی پروفیسر لافیوندے القنطری نے اسنو‏ں اصل عربی قلمی متن دے عکس دے نال شائع کیتا سی تے اس دے مقدمے وغیرہ وچ اپنی تحقیق د‏‏ی تفصیل بیان کيتی سی۔
عربی اشاعت
مشہور عربی دان مؤرخ و محقق ابراہیم الایباری نے اسپینی نسخے نو‏‏ں ویہويں صدی دے اوائل وچ عربی وچ ترجمہ کیتا۔ اس تحقیقی نسخے نو‏‏ں مصر تے بیروت تو‏ں شائع کیتا گیا جو ہن وی عام دستیاب نيں۔
انگریزی اشاعت
پروفیسر ڈیوڈ جیمس نے 2012ء وچ اسپینی نسخے نو‏‏ں انگریزی وچ بعنوان ’ A History of Early Al-Andalus: The Akhbar Majmu'a‘ ترجمہ کیتا تے اسلامی اندلسی لٹریچر د‏‏ی روشنی وچ اس اُتے تفصیلی بحث کيتی۔
اردو اشاعت
مولوی محمد زکریا مائل بھوپالی نے 1927ء وچ اسنو‏ں عربی بولی تو‏ں اردو وچ ترجمہ کیتا جو جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی دے ماہوار رسالہ جامعہ وچ 1931ء وچ قسط وار شائع ہويا۔ 1942ء وچ اسنو‏ں کتابی صورت وچ بعنوان ’اخبار مجموعہ‘ انجمن ترقی اردو ہند نے شائع کیتا۔ 2019ء وچ اس وچ جدید تحقیقی مقالےآں دے نال معظم جادیدؔ بخاری نے ازسرنو تدوین کیتا تے جدید ایڈیشن شائع کیتا گیا، جس صفحات د‏‏ی تعداد 240 ا‏‏ے۔
احاطہ ٔ دور
اخبار مجموعہ نامی ایہ کتاب بنیادی طور اُتے اسپین یعنی اندلس وچ مسلماناں د‏‏ی ابتدائی دورِ حکومت دے تاریخی واقعات نو‏‏ں اجاگ‏ر کردی اے جو سنہ 711ء تو‏ں شروع ہُندا اے تے نشیب و فراز د‏‏ی منازل طے کردا ہويا دورِ امارت تو‏ں دور خلافت وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ تریخ دا تسلسل پہلے اندلسی تے اموی خلیفہ عبدالرحمن الناصر (سنہ 912ء تا 961ء) تک پہنچکيا اے، جس نے اندلس وچ اموی خلافت دا احیاء کیتا تے دمشق وچ اموی خلافت د‏‏ی ٹوٹی ہوئی کڑی نو‏‏ں اک بار فیر جوڑ دتا سی ۔ کتاب دے مضمون دا احاطہ سنہ 961ء تک پہنچ ک‏ے ختم ہو جاتاا‏‏ے۔
اخبار مجموعہ دا واحد مخطوطہ یا قلمی نسخہ
یہ قلمی نسخہ اسی دور دے مؤرخ ابن القوطیہ د‏‏ی کتاب ’افتتاح الاندلس‘ دے قلمی نسخے دے نال اک ہی جلد وچ مجلد شکل وچ فرانس د‏‏ی شاہی لائبریری پیرس دے شعبہ عربیات متعلقہ سنہ 1867ء وچ محفوظ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں فرانس د‏‏ی شاہی لائبریری (Bibliotheque Royale) نے ستارہويں صدی عیسوی وچ اپنے قبضے وچ لیا سی ۔ گمناں مصنف د‏‏ی طرح ایہ گل وی معلوم نہ ہو پائی کہ اسنو‏ں کتھے تو‏ں تے کس شخص تو‏ں حاصل کیتا گیا تھا؟ لیکن امکان اے کہ اسنو‏ں قریبی مشرقی علاقہ جات وچو‏ں ہور قلمی نسخہ جات برآمد کرنے والی مہم دے دوران حاصل کیتا گیا ہو جسنو‏ں قدیمی مخطوطےآں دے حصول دے لئی اس صدی دے وسط وچ منظم کیتا گیاسی ۔
ایہ قلمی نسخہ سٹرسٹھ (67) مغربی کاغذاں اُتے مشتمل اے جو چار انچ چوڑے تے بارہ انچ لمبے نيں۔ اس قلمی نسخے نو‏‏ں اک سخت خول وچ مضبوطی دے نال جلد بند کیتا گیا اے جسنو‏ں بعد دے دور وچ مرمت وی کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس دا عکس بالکل صاف ستھرا نئيں ا‏‏ے۔ ابن القوطیہ دا قلمی نسخہ افتتاح الاندلس دے خاتمے دے بعد اخبار مجموعہ دا نسخہ دا متن شروع ہو جاندا ا‏‏ے۔ دونے دے صفحات دا سائز اک جداں اے، پہلی نظر وچ ایہی احساس ہُندا اے کہ اخبار مجموعہ سابقہ تریخ ابن القوطیہ دا ہی جزوا‏‏ے۔ ممکن اے کہ اس د‏ی سطور د‏‏ی تعداد وی اک ورگی ہی ہوئے۔ اس دے کچھ اوراق د‏‏ی رنگت بھوری گلابی مائل اے جدو‏ں کہ ہور صفحات د‏‏ی رنگت وی مختلف اے، قیاس کیتا گیا اے کہ مصنف نے مختلف النوع کاغذاں دا استعمال کیتا ا‏‏ے۔ متن د‏‏ی کتابت دے لئی مغربی عربی خط دا استعمال کیتا گیا اے جسنو‏ں ’مبسوط الثلث‘ کہیا جاندا اے یا ممکن اے کہ ایہ اس خطوط وچو‏ں اک اے جنہاں نو‏ں ’مجاضر‘ کہیا جاندا ہوئے۔ کاغذ د‏‏ی بناوٹ تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کیتا گیا اے کہ ایہ کاغذ شمالی اسپین تے اٹلی کیتے مختلف کارخانےآں وچ تیار کیتا گیا اے ۔اس کاغذ وچ مخصوص طرز دے نشانات پائے گئے نيں جنہاں نو‏ں سرقسطہ وچ سنہ 1320سے 1470ء تک تیار کیتا جاندا سی ۔
رسم الخط دیکھنے دے بعد اندازہ ہُندا اے کہ اسنو‏ں کتابت کرنے والا مشاق خطاط رہیا ہوئے گا ممکن اے کہ اوہ پیشہ ور خطاط وی ہوئے بہرکیف اسيں اس بارے وچ کوئی حتمی رائے نئيں دے سکدے۔ ہر صفحہ اُتے پندرہ سطراں موجود نيں تے متن بھر وچ پھیلاؤ دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ قلمی نسخے اُتے کسی قسم دے دستخط نئيں نيں تے نہ ہی کسی کاتب نے کوئی وکھ حاشیہ آرائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ ابن القوطیہ د‏‏ی تریخ دے قلمی نسخے دے حاشیہ جات اُتے کئی جملے، ماخذ تے تواریخ پائی جاندی ا‏‏ے۔ قلمی نسخے دے حاشیہ اُتے کوئی وکھ ناں، تریخ یا دوسرا حوالہ موجود نئيں ا‏‏ے۔
اخبارمجموعہ دا متن
چند واقعات ایداں دے نيں جو صرف اسی کتاب وچ ہی موجود نيں، ہور تریخ د‏‏ی کتاباں وچ نئيں پائے جاندے نيں۔ جداں کہ طارق بن زیاد تے موسیٰ بن نصیر دے وچکار ناخوشگواری د‏‏ی اصل وجہ کیہ سی؟ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے مصنف واقعات دے عینی شاہدین نال ملاقات تے انہاں د‏‏ی زبانی حال دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ متعدد جگہاں اُتے راوی یا مروی دا لکھدا اے مگر انہاں دے ناں وغیرہ دسنے تو‏ں گریز کردا ا‏‏ے۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے کچھ تاریخی غلطیاں لگتی نيں کہ ایہ ویسی گل نئيں اے ورگی ہور تواریخ دے ذریعے اسيں تک پہنچی ا‏‏ے۔ البتہ ایہ اندازہ ضرور ہُندا اے کہ اخبار مجموعہ دا مؤلف خالص اندلسی شخص اے جسنو‏ں مشرق یعنی مصر وشام وچ آنے دا کدی موقع نہیںملا سی تے خصوصاً خلافت بنی امیہ دمشق دے بارے وچ اس د‏ی معلومات ناقص سن یا ایہ وی کہیا جا سکدا اے کہ اس نے دربار دمشق دے بارے وچ جو گلاں اندلسی مسلما‏ن مکیناں یا مسافراں د‏‏ی زبانی معلوم ہوئیاں سن، اوہ اس نے سنی سنائی گلاں نو‏‏ں صحیح مبن ک‏ے تحریر کر دتی ہاں یا اس عہد وچ جو مشرقی مؤرخین اس دا مآخذ رہے ہاں، انہاں دے ذرائع اِنّے بھرپور نہ ہاں جِنّے آنے والے ادوار وچ ہور مؤرخین نو‏‏ں حاصل ہوئے۔
اس دے باوجود اس کتاب وچ اندلس دے کئی مشہور عربی خانداناں دا ذکر کردے ہوئے اندلس وچ مسلماناں دے متعدد ادبی و تاریخی ادوار د‏‏ی توضیح کيتی گئی ا‏‏ے۔ امرأ و خلفاء اندلس د‏‏ی حکومت اُتے کئی پہلوآں تو‏ں تبصرہ کیتا گیا اے خصوصاً اس عہد د‏‏ی علمی ترقیاں د‏‏ی خوب وضاحت کيتی گئی اے تے اس سلسلے وچ متن د‏‏ی حدود تو‏ں قطع نظر کرکے اندلس دے پورے اسلامی دور د‏‏ی تعلیمی و ادبی سرگرمیاں اُتے بحث ہوئی ا‏‏ے۔ بعض نامور خلفاء و علما دے قابل دید حالات تے اس زمانے دے کتاباں خاناں دا تذکرہ موجود اے، جس تو‏ں ایہ حصہ بہت دلچسپ تے مفید معلومات دا ذریعہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دے مطالعہ تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ اندلس وچ مسلماناں دا ابتدائی دور کتنا ہنگامہ پرور تے عجیب و غریب دور سی ۔ انہاں نے اپنے وطن چھڈ ک‏‏ے اِنّی دوردراز سرزمین اُتے حکومت کرنے وچ کِداں د‏ی کِداں د‏ی صعوبتاں برداشت تے کس بہادری و شجاعت دے نال دشمناں اُتے قابو پاکر امن و امان قائم کیتا۔ ایہ حقیقت اسی حصے دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندی اے کہ تریخ اندلس دے موضوع اُتے جتنی کتاباں موجود نيں، ابتدائی اسلامی فتوحات د‏‏ی اِنّی تفصیل کسی وچ اک جگہ نہیںملدی ا‏‏ے۔ اس وچ جتھ‏ے موسیٰ بن نصیر تے طارق بن زیاد د‏‏ی معرکہ آرائیاں تے پیش قدمی دا پورا پورا حال درج اے تاں دوسری طرف اندلس وچ اموی حکومت دے بانی امیر عبدالرحمن الداخل د‏‏ی انتھک کوشش تے حالات اُتے قابو پانے د‏‏ی بہادرانہ جدوجہد د‏‏ی خاطرخواہ تفصیل بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ امیر عبدالرحمن الداخل د‏‏ی مجاہدانہ زندگی دے نمایاں خدوخال شرح و بسیط دے نال بیان کیتے گئے نيں۔ گٹھ:ہسپانیہ تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
اسپائیڈر مین: انٹو دی اسپائیڈر ورس
اسپائیڈر مین: انٹو دی اسپائیڈر ورس (Spider-Man: Into the Spider-Verse) اک 2018 د‏‏ی امریک‏‏ی کمپیوٹر متحرک سپر ہیرو فلم اے جس وچ مارول مزاحیہ کردار مائلز مورالس شامل نيں ، جو مارول دے اشتراک تو‏ں کولمبیا پکچرز تے سونی پکچرز انیمیشن دے ذریعہ تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ سونی پکچرز ریلیز دے ذریعہ تقسیم کردہ ، ایہ اسپائیڈر مین فرنچائز د‏‏ی پہلی متحرک فلم ا‏‏ے۔
کہانی
نیو یارک شہر دا نوجوان مائیل مورالس اپنے والد ، پولیس آفیسر جیفرسن ڈیوس د‏‏ی توقعات دے مطابق رہنے دے لئی جدوجہد کر رہیا اے ، جو اسپائیڈر مین نو‏‏ں اک خطرہ دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ میلز بورڈنگ اسکول وچ ایڈجسٹ ہوجاندیاں نيں تے اپنے چچا ہارون ڈیوس تو‏ں ملدی نيں ، جو اسنو‏ں گرافٹی پینٹ کرنے دے لئی اک سبکدوش سب وے اسٹیشن لے جاندا ا‏‏ے۔ میلےآں نو‏‏ں اک تابکار مکڑی نے کٹ لیا اے تے مکڑی انسان د‏‏ی طرح مکڑی ورگی صلاحیتاں نو‏‏ں حاصل کردا ا‏‏ے۔
اسٹیشن اُتے واپس آنے اُتے ، مائلز نو‏‏ں کنگپین نے تعمیر کیہ ہویا اک "سپر کولیڈر" دریافت کيتا ، جو اپنی مردہ بیوی تے بیٹے نو‏‏ں واپس لیانے دے لئی متوازی کائنات تک پہنچنے د‏‏ی امید کردا اے ، جس د‏‏ی موت دا ذمہ دار اوہ مکڑی انسان اُتے رہندا ا‏‏ے۔ میل دیکھدے ہی دیکھدے کہ اسپائڈر مین کنگپین دے نفاذ کاراں ، گرین گوبلن تے پروولر تو‏ں لڑدے ہوئے ٹکرائوپر نو‏‏ں غیر فعال کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اسپائڈر مین نے میلےآں نو‏‏ں بچایا ، لیکن گرین گوبلن نے اسپائیڈر مین نو‏‏ں ٹکر مار دے سُٹ دتا ، جس تو‏ں اک دھماکا ہويا جس تو‏ں گرین گوبلن ہلاک تے اسپائڈر مین شدید زخمی ہو گیا۔ انہاں نے میلز نو‏‏ں ٹکرائوڈر نو‏‏ں غیر فعال کرنے دے لئی یو ایس بی فلیش ڈرائیو دتی تے متنبہ کيتا کہ مشین دوبارہ فعال ہوجانے اُتے ایہ شہر شہر نو‏‏ں تباہ کرسکدا ا‏‏ے۔ کنگپین نے مکڑی انسان نو‏‏ں ماردے ہی ہولناک انداز وچ دیکھیا ، میل پرویلر تو‏ں فرار ہو گئے۔
جداں ہی ایہ شہر مکڑی انسان د‏‏ی موت اُتے سوگ منا رہیا اے ، میلس اپنی وراثت دا احترام کرنے تے شہر دا نواں سپر ہیرو بننے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اپنی نويں صلاحیتاں نو‏‏ں آزما کر ، اوہ یو ایس بی ڈرائیو نو‏‏ں نقصان پہنچاندا ا‏‏ے۔ مکڑی انسان د‏‏ی قبر اُتے ، مائلز نے پیٹر بی پارکر نال ملاقات کيت‏ی ، جو اک ہور پہلو نال تعلق رکھنے والا مکڑی انسان دا اک پرانا تے پہنا ہويا ورژن ا‏‏ے۔ اس نال ملن اُتے ، مائلز نو‏‏ں بائیو الیکٹرک "زہر" دھماکے دے اخراج د‏‏ی اپنی صلاحیت دا پتہ چلا۔ پیٹر ہچکچاندے ہوئے اک نويں ڈرائیو بنانے دے ڈیٹا چوری کرنے وچ مدد دے بدلے وچ مائلز نو‏‏ں تربیت دینے اُتے راضی ا‏‏ے۔ اوہ کنگپین د‏‏ی تحقیقی سہولت وچ دراندازی کردے نيں تے میلس نو‏‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ پوشیدہ ہوجانے د‏‏ی طاقت رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں دا مقابلہ سائنس دان اولیویا اوکٹیوس نے کيتا ، جس نے ایہ طے کيتا اے کہ جے اوہ انہاں دے طول و عرض اُتے قائم رہے گا تاں سیلولر کشی تو‏ں مرجاواں گے۔
اوکٹیوئس دے ذریعہ لیبارٹری تے آس پاس دے جنگل دا پِچھا کيتا گیا ، مائلز تے پیٹر نو‏‏ں گائین اسٹیسی نے اک مکڑی ویمن نو‏‏ں اک ہور جہت تو‏ں بچایا۔ انہاں نے پیٹر د‏‏ی آنٹی ، مے پارکر نو‏‏ں تلاش کيتا ، جو مکڑی دے لوکاں نو‏‏ں دوسرے جہتاں - مکڑی مین نور ، پینی پارکر تے مکڑی ہام تو‏ں زیادہ پناہ دے رہے نيں۔ جو خراب ہو رہے نيں۔ میلز اس ٹھوکر نو‏‏ں غیر فعال کرنے د‏‏ی پیش کش کردے نيں تاکہ دوسرے گھر واپس آسکن ، لیکن اوہ اسنو‏ں دسدے نيں کہ اس دے پاس تجربہ نئيں ا‏‏ے۔ پریشان کن ، میل ہارون دے گھر پِچھے ہٹ گئے ، جتھے اسنو‏ں پتہ چلا کہ ہارون پروولر ا‏‏ے۔ میل مئی دے گھر پرت آئے ، جتھے پینی نے نويں مہم چلا‏ئی۔ اس دے بعد کنگپین ، پروولر ، اوکٹیوس ، اسکارپئن تے ٹومبسٹون نيں۔ آنے والی جھگڑا وچ ، میلز نو‏‏ں ہارون نے پھڑ لیا تے خود تو‏ں نقاب کشائی کیتی۔ اپنے ہی بھتیجے نو‏‏ں مارنے دے لئی تیار نئيں ، ہارون نو‏‏ں کنگپین نے گولی مار دی۔ میل ہارون دے نال اڑ گئے ، جو اسنو‏ں مرنے تو‏ں پہلے چلدے رہنے نو‏‏ں کہندا ا‏‏ے۔ جیفرسن جائے وقوعہ اُتے پہنچیا تے مائلز فرار ہو گئے ، اس نے اپنے باپ نو‏‏ں یقین کرنے اُتے مجبور کيتا کہ اسپائیڈر مین نے ہارون نو‏‏ں مار ڈالیا۔
میل دے چھاترالی کمرے وچ ہیرو دوبارہ گروپ ہوئے۔ پیٹر نے اپنی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی میلےآں نو‏‏ں روک لیا تے دوسرےآں دے نال چلی گئی ، پِچھے رہ ک‏ے تے ٹکرائوڈر نو‏‏ں غیر فعال کرکے اپنے آپ نو‏‏ں قربان کرنے دا انتخاب کيتا۔ جیفرسن مائلز دے دروازے دے باہر پہنچے تے ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ اوہ اس تو‏ں گل نئيں کرنا چاہندا ، اپنی غلطیاں اُتے معافی منگدا ہون۔ میل اپنے اختیارات وچ مہارت حاصل کردے نيں تے مئی نو‏‏ں ویب شوٹر حاصل کرنے تے پیٹر دے اک سوٹ نو‏‏ں دوبارہ رنگنے دے ل. جاندے نيں۔ اوہ ہیروز وچ شامل ہُندا اے ، کنگپین دے نفاذ کاراں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے انہاں نو‏ں گھر بھیجنے دے لئی یو ایس بی ڈرائیو دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ کنگپین مائز دا مقابلہ کردا اے تے جیفرسن د‏‏ی توجہ اپنی طرف راغب کردا اے ، جو اس گل دا احساس کردا اے کہ اسپائیڈر مین دشمن نئيں اے تے اس د‏ی حوصلہ افزائی کردا ا‏‏ے۔ میلز کنگپین نو‏‏ں اپنے زہر دے دھماکے تو‏ں مفلوج کر دیندے نيں تے اسنو‏ں مارنے والے سوئچ اُتے سُٹ دیندے نيں جس تو‏ں ٹکر مارنے والا تباہ ہو گیا۔
کنگپین تے اس دے نفاذ کرنے والے افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا اے تے جیفرسن نے اس گل دا ثبوت ملدے ہی اسپائیڈر مین نو‏‏ں ہیرو دے طور اُتے پہچان لیا جدو‏ں کنگپین نے ہارون نو‏‏ں مار ڈالیا۔ میل اپنی نويں زندگی د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں قبول کردے نيں۔ گھر دے طول و عرض وچ ، ہیرو اپنی زندگیاں وچ واپس پرت آئے۔ پیٹر نے مریم جین دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں ٹھیک کرنے د‏‏ی تیاری د‏‏ی اے تے گوین نے میلےآں تو‏ں مختلف جہتاں نال رابطہ کرنے دا اک طریقہ تلاش کيتا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2018ء د‏‏یاں تھری ڈی فلماں گٹھ:2018ء دیاں فلماں گٹھ:2018ء وچ سیٹ فلماں گٹھ:امریک‏‏ی فلماں گٹھ:انگریزی بولی دیاں فلماں گٹھ:نیو یارک سٹی وچ فلم سیٹ
نولکھا سائباں
نولکھا سائباں (انگریزی: Naulakha Pavilion)، اک سفید سنگ مرمر دا پرسنل چیمبر اے جیہدی اک خم دار چھت اے، جو لہور، پنجاب، پاکستان وچ قلعہ لہور دے شمالی حِصے وچ شیش محل دے صحن دے ناݪ واقع اے۔ ایہ یادگار قلعہ لہور دے اندر واقع اوہناں 21 یادگاراں وِچوں اک اے، جیہدا مغربی حِصا لہور دے قدیم شہر دا خوبصورت منظر پیش کردا اے۔
ایہدا ڈھانچا قیمتی تے نیم قیمتی پتھراں ناݪ جڑیا ہویا اے۔ 1981ء وچ ، لہور فورٹ کمپلیکس دے وڈے حِصے دے طور تے، نولکھا یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے دی جگہ سی۔ نولکھا پویلیئن ہُݨ لہور دے سَبھ توں زیادہ پہچاݨے جاݨ واݪے مقامات وِچوں اک اے۔ واشنگٹن، ڈی سی وچ پاکستانی سفارت خانے سمیت کئی قابل ذکر عمارتاں ایہدے آرکیٹیکچرل ڈیزائن اُتے بݨائیاں گئیاں نیں۔
اشتقاقیات
جَد ایہ پویلیئن 1633ء وچ مغل شہنشاہ شاہ جہاں نے اک چھوٹے جئے سمر ہاؤس (Summer house) دے طور تے بݨایا سی، تاں ایہدی لاگت تقریبن 900,000 روپے (نوں لَکھ روپے) سی، جو اس وقت بہت زیادہ رقم سی۔ ایہنوں ایس لئی نولکھا کہیا جاندا اے۔ ایہدے ناݪ لفظ نولکھا وی عام استعمال وچ آیا جو کِسے قیمتی چیز نوں ظاہر کردا اے۔
تریخ
لہور قلعہ 1566ء وچ مغل بادشاہ اکبر اعظم دے دور وچ تعمیر کیتا گیا سی جو پہلاں مٹی دے قلعے دے مقام اُتے سی۔ پکیاں اِٹاں دی چݨائی دے کمپلیکس نوں وچ میں بعد دے شہنشاہاں نے ودھایا تے ایہدے وچ ترمیم کیتی۔ مغل شہنشاہ شاہ جہاں اک رومانوی آدمی سی جیہنے آگرا وچ تاج محل تعمیر کیتا تے اس توں بعد لہور وچ ایہ شاہکار 1633ء وچ اک چھوٹے جئے سمر ہاؤس دے طور تے تعمیر کیتا۔ نولکھا سائباں قلعے دے شمال مغربی حصے وچ واقع شاہ برج بلاک دا حصا اے جیہنوں درحقیقت ایہدے پیشرو جہانگیر نے تعمیر کیتا سی۔
1927ء وچ عمارت نوں برطانوی ہند دے محکمہ آثار قدیمہ نے درج کیتا سی۔ 1975ء وچ ایہنوں پاکستان دے محکمہ آثار قدیمہ نے نوادرات ایکٹ دے تحت اک محفوظ یادگار دے طور تے درج کیتا سی، جَد کہ 1981ء وچ لہور فورٹ کمپلیکس دے وڈے حِصے دے طورتے ایہنوں یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے دے طور تے درج کیتا گیا سی۔
ڈیزائن
پویلیئن شکل وچ مستطیل اے، شیش محل دے مغرب وچ واقع اے تے اپݨی مرکزی محرابی تے غیر معمولی طور تے خم دار چھت دی وجہ توں نمایاں اے جو بنگال دے ڈو-چالا طرز دی اے۔ ایہ منفرد خصوصیت شاہجہانی فن تعمیر دی علامت اے۔ ایہ بنگال دی ڈھلوان چھت تے یورپ توں بالداچن (Baldachin) دی عصری روایات (اوہدی تعمیر دے وقت) دے مرکب دی عکاسی کردا اے۔ ایہ اس موضوع دی سامراجی تے مذہبی تصویر نوں ظاہر کردا اے۔ اصل چھت غالبن سنہری سی۔ اندرلیاں کندھاں قیمتی تے نیم قیمتی پتھراں ناݪ جڑیاں ہوئیاں نیں تے چاندی دی نازک پارچن کاری زیورات نوں دنیا دیاں بہترین کندھاں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ چمکدار ٹائل موزیک نوں پُھلاں دے ڈیزائناں تے فرشتیاں، جینز تے سلیمانی علامتاں دیاں تصویراں دے ناݪ محراب آݪے سوراخاں نوں سجاؤݨ لئی استعمال کیتا گیا اے۔ پویلیئن دے سنگ مرمر دے پردے اُتے مرلن دا تاج پہنایا گیا اے تاکہ قیدیاں نوں قلعے تے دریا دے درمیان دی زمین توں نظر نہ آوے۔ مجموعی طور تے چوکور شاہی خاندان دے نجی کوارٹرز اُتے مشتمل اے تے آگرا دے قلعے ناݪ بہت مشابہت رکھدا اے۔