cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حدیث منزلت اُتے اک نظر
مقام عصمت
’’ما انا اخرجتکم من پہلے نفسی ولا انا ترکته، ولکن اللّٰه اخرجکم تے ترکه ، انّما انا عبد مامور ، ما امرت به فعلت، انہاں اتّبع الّا ما یُوحیٰ الیّ ۔ميں نے خود ہی تو‏ں توانو‏‏ں مسجد تو‏ں باہر نئيں کڈیا تے علی(ع) نو‏‏ں اپنے حال اُتے باقی نہ رکھیا ، بلکہ خدا وند متعال نے توانو‏‏ں خارج کردتا تے علی(ع) دے دروازے نو‏‏ں اپنی حالت اُتے چھڈ دتا ۔ وچ تاں فقط اک مامور ہاں ، جس چیز دا مینو‏ں حکم دتا جاندا اے وچ انجام دیندا ہاں ، وچ فقط مجھ اُتے ہونے والی وحی د‏‏ی پیروی کردا ہاں ۔ ‘‘(۱؎) دوسرے مصادرنے وی اس واقعے نو‏‏ں نقل کيتا اے ؛ احمد بن حنبل د‏‏ی ’’مسند‘‘اور ’’المناقب‘‘، حاکم نیشاپوری د‏‏ی ’’المستدرک‘‘، مجمع الزوائد ، تریخ مدینہ دمشق تے دوسرے مصادر وچ زید بن ارقم تو‏ں نقل ہويا اے کہ اوہ کہندا اے:
بعض نے آپ(ص) دے اس حکم دے بارے وچ مختلف گلاں کيتياں تے اعتراضات کيتے۔ ایداں دے وچ پیغمبر اکرم(ص) کھڑے ہوئے گئے تے حمد تے ثنا ئے الٰہی دے بعد ارشاد فرمایا:
’’امّا بعد فانّی امرتُ سدّ هذه الابواب غیر باب علی ، فقال فیه قائلکم واللّٰه ما سددت شیئاً ولا فتحته ولکن امرت بشیء اتبعته ۔ميں نے حکم دتا کہ سوائے در علی(ع) دے باقی تمام دروازے بند کردتے جاواں ۔ تسيں وچو‏ں بعض نے اعتراض کيتا۔ خدا د‏‏ی قسم!ميں نے کوئی دروازہ بند نئيں کيتا تے نہ ہی کھولیا؛ بلکہ مینو‏ں حکم دتا گیا تے ميں نے اطاعت د‏‏ی ۔‘‘(۱؎)
یہ حدیث سنن ترمذی ، خصائص نسائی تے دوسرے مصادر میں وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔(۲؎) بنا بر این در خانہ علی(ع) دے سوا مسجد د‏‏ی طرف کھلنے والے دروازےآں نو‏‏ں بند کرنے دا ماجرا ، حدیث منزلت دے موارد وچو‏ں اک ہوئے گا کہ پیغمبر(ص) نے فرمایا :
’’انت منّی بمنزلة هارون من موسیٰ الاّ انّه لا نبیّ بعدی ۔تم میرے لئے ايس‏ے مقام اُتے جس مقام اُتے موسیٰ دے لئی ہارون سن ؛ مگر ایہ کہ میرے بعد کوئی پیغمبر نئيں۔‘‘
مذکورہ تمام مطالب دے پیش نظر حضرت امیر المومنین(ع) د‏‏ی امامت اُتے حدیث منزلت د‏‏ی دلالت چند جہات تو‏ں واضح ہوجاندی اے:
۱ ۔حضرت امیر المومنین(ع) د‏‏ی عصمت د‏‏ی جہت تاں،
۲ ۔ دوسرےآں اُتے آپ(ع) د‏‏ی افضلیت تے برتری دے حوالے تاں،
امیر المومنین(ع) د‏‏ی خلافت پر
حدیث منزلت د‏‏ی دلالت
اس وچ کوئی شک نئيں کہ جناب ہارون(ع)کے تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک آپ(ع) دا حضرت موسیٰ دا جانشین ہونا سی۔ خدا وند متعال ، حضرت موسیٰ د‏‏ی بولی تو‏ں نقل کردا اے کہ انہاں نے ہارون(ع) تو‏ں ایويں فرمایا:
’’اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلاَ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ ۔میری قوم وچ میرا جانشین بنے رہو ، انہاں دے امور د‏‏ی اصلاح کرو تے مفسدین د‏‏ی پیروی نہ کرو۔‘‘(۱؎)
پیغمبر(ص) د‏‏ی جانشینی، فضائل د‏‏ی اوج
بغیر کسی شک وشبہ دے کہیا جا سکدا اے کہ پیغمبر(ص) د‏‏ی خلافت تے جانشینی دے لئی قابلیت تے صلاحیت دا ہونا ضروری اے اس طرح کہ جانشین ، آنحضرت(ص) د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھ سک‏‏ے اوران د‏‏ی غیر موجودگی وچ تمام امور اورذمہ داریاں نو‏‏ں بخوبی انجام دے؛ کیونجے اوہ پیغمبر(ص) د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھیا ہويا ا‏‏ے۔ آپ(ص) دا جانشین ، آپ(ص) د‏‏ی خالی جگہ نو‏‏ں اُتے کرنے دے لئی اے ، اس رو تو‏ں لازم اے کہ اوہ پیغمبر(ص) دے نال کوئی تناسب رکھدا ہوئے تاکہ اس کم تو‏ں عہدہ برآ ہوئے سک‏‏ے۔
جانشین پیغمبر(ص) دے لئی ضروری اے کہ فضائل تے کمالات وچ بلندی اُتے ہوئے تاکہ ایہ بلند مقام ، اس تو‏ں جڑ سک‏‏ے، تے ایسی صلاحیت دا حامل ہوئے کہ پیغمبر(ص) د‏‏ی جگہ اسنو‏ں بٹھانا عقل تے منطق د‏‏ی رو تو‏ں کوئی بعید کم شمار کيتا نہ ہوئے ؛ کیونجے ایہ واضح اے کہ کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں کسی د‏‏ی جگہ بٹھایا جائے جو اس د‏ی صلاحیت نہ رکھدا ہو، اس دے امور نو‏‏ں بخوبی انجام نئيں دے سکدا ہوئے تے دونے دے درمیان کوئی تناسب ہی نہ ہوئے تاں ایسا کيتا جانا ، عقل وحکمت تو‏ں بعید کم ا‏‏ے۔
قابلیت دا ظہور
اب سوال ایہ اے کہ جناب موسیٰ نے ایسی صلاحیت اپنے بھائی ہارون وچ دیکھی سی تے ہارون نو‏‏ں اس قابل سمجھدے سن کہ انہاں د‏‏ی اپنی غیر موجودگی وچ آپ دا جانشین بن جائے ؟ تے کیہ ہارون اس مقام د‏‏ی اہلیت رکھدے سن یا نئيں؟
جب خدا وند متعال نے اس خلافت د‏‏ی تائید فرمائی تے قرآن مجید وچ اس د‏ی طرف اشارہ فرمایا اے تاں قطعا ایسی صلاحیت ہارون(ع) وچ دیکھی ہوئے گی۔
دلچسپ گل ایہ کہ حضرت موسیٰ نے اپنے بھائی ہارون نو‏‏ں کسی قید وشرط دے بغیر اپنا خلیفہ قرار دتا اے :’’اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی‘‘ میری قوم وچ میرا جانشین بنے رہو ۔یعنی جناب ہارون انہاں تمام مسئولیتاں وچ ، جوحضرت موسیٰ دے ذمے سن ، آپ دے جانشین تے قائم مقام نيں۔
بنا بر ااں حضرت موسیٰ نے اپنے بھائی نو‏‏ں ، اگرچہ کوہ طور اُتے جانے د‏‏ی قلیل مدت دے لئی ہی سہی، اپنا جانشین مطلق قرار دتا ؛ یعنی ہارون(ع) تمام حالتاں وچ موسیٰ دا جانشین اے تے انہاں نے وی حضرت موسیٰ د‏‏ی طرح روحانی کمالات تے معنوی تھ‏‏اںو‏اں دے درجات نو‏‏ں طے کيتا اے اس لئی اس مقام دے حامل ہوئے سکدے نيں۔ اک جملے وچ جے کہیا جائے تاں ایہ کہ حضرت ہارون(ع) ، خدا دا اوہ مورد پسند شخص اے جسنو‏ں خدا نے ايس‏ے مقام دے لئی لائق انتخاب کيتا ا‏‏ے۔
اگر اوہ اس مقام دے حامل نيں تاں جدو‏ں وی موسیٰ غائب ہاں انہاں نو‏‏ں خلیفہ تے جانشین ہونا چاہیدا ، خواہ انہاں د‏‏ی کی زندگی وچ ہوئے یا انہاں د‏‏ی وفات دے بعد۔ یہ اِنّا اہ‏م نئيں اے کہ ہارون(ع) نے کِنے روز خلافت کی؛ بلکہ اہ‏م ایہ اے کہ اوہ اس مقام دے لئی قابلیت تے صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ کیونجے جدو‏ں حضرت موسیٰ دے بارے وچ ایہ طے ہوئے گیا کہ آپ خدا تو‏ں مناجات کرنے کوہ طور جاواں گے تاں ایہ طے سی کہ مناجات ۰ روز اُتے مشتمل ہوئے گی ؛ لیکن ۰ دن اس اُتے وادھا ہوئے گئے ۔ اسيں پُچھدے نيں کہ جے موسیٰ نے ہارون نو‏‏ں شروع ہی تو‏ں صرف ۰ دناں دے لئی خلیفہ قرار دتا سی تاں وادھا کيتے گئے دس دناں وچ اوہ کس طرح اس مقام اُتے باقی رہے؟
اس دا مطلب ایہ اے کہ ہارون(ع) د‏‏ی خلافت فقط تیس روز اُتے مشتمل نہ تھی؛ بلکہ ہر اس وقت کہ جدو‏ں موسیٰ غائب ہاں اوہ خلیفہ ہون گے؛ ایتھ‏ے تک کہ جے آپ(ع) د‏‏ی غیبت اس چالیس روز تو‏ں زیادہ وی ہُندی۔
اس رو تو‏ں حدیث منزلت دے تحت پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی نسبت امیر المومنین(ع) ایسی منزلت رکھدے نيں یعنی رسول خدا(ص) د‏‏ی نیابت تے خلافت آپ(ع) دے لئی ثابت ہوئے جاندی اے تے آنحضرت(ص) د‏‏ی غیر موجودگی وچ فقط آپ(ع) ہی نو‏‏ں جانشین ہونا چاہیدا۔
جی ہاں!اس حدیث تو‏ں بخوبی استفادہ ہُندا اے کہ خدا وند متعال نے امیر المومنین(ع) نو‏‏ں اس مقام دے لئی انتخاب کيتا اے تے اللہ تعالیٰ ، آپ(ع) نو‏‏ں اس مقام دا لائق سمجھدا ا‏‏ے۔
مختصر ایہ کہ مقام خلافت ، کوئی سریع الزوال منصب نئيں اے ؛ بلکہ قرب الٰہی دے درجات تے روحانی تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اے کہ جو ضروری صلاحیتاں تے رضائے الٰہی دا محتاج ا‏‏ے۔
بلا شرط فرمان برداری
خلافت دا اثر تے نتیجہ ایہ اے کہ لوکاں اُتے تمام امور وچ بغیر کسی قید وشرط دے امیر المومنینؑ د‏‏ی اطاعت کرنا تے ہمیشہ آپ(ع) دے فرامین اُتے کان دھرنا واجب اے ۔اور آپ(ع) د‏‏ی اس اطاعت تے بدون قید وشرط فرمان برداری دا لازمہ ایہ اے کہ آپ(ع) امامت تے ولایت عامہ دے حامل ہون۔
ممکن اے کوئی ایہ گمان کرے کہ ہارون د‏‏ی بے چون تے چرا اطاعت دا واجب ہونا اس لحاظ تو‏ں سی کہ اوہ پیغمبر سن نہ کہ اس لحاظ تو‏ں کہ اوہ موسیٰ دے جانشین سن بنا بر ااں اطاعت مطلقہ دا واجب ہونا خلافت دے آثار وچو‏ں نئيں اے ؛ تے چونکہ امیر المومنین(ع) ، پیغمبر نئيں اس لئی ایہ اثر آپ(ع) دے لئی ثابت نئيں کيتا جا سکدا۔
یہ اشکال اگرچہ بعض علمائے اہل سنت نے اپنی کتاباں وچ ذکر کيتا اے ؛ لیکن ایہ اک فضول تے غلط توہم دے علاوہ کچھ نئيں ا‏‏ے۔
اس مطلب کيت‏‏ی وضاحت ایہ اے کہ جے بلا چون وچرا اطاعت دا واجب ہونا ، خلافت دے نئيں بلکہ نبوت دے آثار وچو‏ں اے تاں پہلے تن خلفا د‏‏ی اطاعت وی واجب نئيں اے ؛ کیونجے اوہ وی تاں پیغمبر نئيں سن تے امیر المومنین(ع) د‏‏ی اطاعت وی خلیفہ چہارم مننے دے سبب واجب نئيں کہ آپ(ع) وی پیغمبر نئيں فقط جانشین پیغمبر نيں۔
حدیث منزلت تے علمائے اہل سنت دا نظریہ
بطور نمونہ اک کتاب ’’تحفہ اثنا عشریہ‘‘ہے جو شیعہ اثنا عشری دے ردّ وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دا مصنف اعتراف کردا اے کہ حدیث منزلت حضرت علی(ع) د‏‏ی خلافت نو‏‏ں ثابت کردی اے ؛ بلکہ گل اس تو‏ں ودھ گئی اے، کہندا اے :کوئی وی اس حدیث د‏‏ی دلالت دا انکار نئيں کردا مگر ایہ کہ اوہ ناصبی تے دشمن اہل بیت ہوئے تے اہل سنت ہرگز ایداں دے لوکاں تو‏ں راضی نئيں نيں۔(۱؎)
ساڈی گل ایتھ‏ے خلافت بلافصل ثابت کرنے وچ اے یعنی پیغمبر(ص) دے بعد بلافاصلہ آپ(ع) ہی آنحضرت(ص) دے جانشین نيں؛ لیکن اس حدیث تو‏ں اصل خلافت دا اثبات ایسی گل اے جس تو‏ں انکار ممکن نئيں مگر ایہ کہ کسی ناصبی یا دشمن علی(ع) تاں۔ جداں کہ تحفہ اثنا عشریہ دے مصنف نے اس مطلب کيت‏‏ی تصریح د‏‏ی اے ۔ تے حدیث د‏‏ی دلالت نو‏‏ں ايس‏ے حد تک قبول کيتا ا‏‏ے۔
اس دے باوجود اہل سنت د‏‏ی کتاباں احادیث تے انہاں د‏‏ی شروحات تو‏ں مراجعہ کيتا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ اوہ لوک خلافت تے ولایت اُتے اس حدیث د‏‏ی اصل دلالت نو‏‏ں ہی قبول نئيں کردے تے اس وچ مناقشہ کردے نيں، یعنی اوہی کم کردے نيں جس د‏‏ی نسبت تحفہ اثنا عشریہ دے مصنف نے ناصبیاں تے دشمنان اہل بیت د‏‏ی طرف دتی ا‏‏ے۔ بطور نمونہ جے حافظ بن حجر عسقلانی د‏‏ی فتح الباری ، حافظ نووی د‏‏ی شرح صحیح مسلم تے المرقاۃ فی شرح المشکاۃ تو‏ں رجوع کيتا جائے تاں پتہ چلدا اے کہ ایہ لوک اس حدیث د‏‏ی شرح تے تفسیر وچ امامت وولایت اُتے اس د‏ی دلالت اُتے اشکال کردے نيں ؛ یعنی تحفہ اثنا عشریہ د‏‏ی اوہی گل جو اسيں پہلے نقل کر چک‏‏ے نيں۔
اب شرح صحیح مسلم وچ نووی د‏‏یاں گلاں اُتے توجہ کرن ۔ اس د‏ی عین عبارت یااسی طرح د‏‏ی عبارت اہل سنت دے مذکورہ لکھاریاں نے اپنی مذکورہ کتاباں وچ نقل کيتی ا‏‏ے۔
نووی دا بیان اے :یہ حدیث پیغمبراکرم (ص) دے بعد، علی(ع)کی جانشینی اُتے کوئی دلالت نئيں کردی؛ کیونجے پیغمبر(ص) نے ایہ جملہ اس وقت فرمایا کہ جدو‏ں آپ(ص) ، علی(ع) نو‏‏ں مدینہ وچ اپنی جگہ چھڈ ک‏‏ے تبوک د‏‏ی طرف جا رہے سن ۔
نووی ایہ کہنا چاہندا اے کہ ایہ حدیث اک خاص مورد وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔
اپنی گل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے اوہ کہندا اے کہ ہارون(ع) ، علی(ع) د‏‏ی جس تو‏ں تشبیہ دتی گئی اے ، موسیٰ دے بعد خلیفہ نہ سن ؛ بلکہ اوہ موسیٰ د‏‏ی زندگی وچ ہی دنیا تو‏ں چل بسے ۔ تریخ نگاراں دے نزدیک جو گل مشہور اے اس دے مطابق ہارون(ع) نے حضرت موسیٰ د‏‏ی وفات تو‏ں چالیس سال پہلے رحلت فرمائی۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں حضرت موسیٰ نے اپنے پروردگار د‏‏ی میقات د‏‏ی جانب مناجات دے لئی جانا چاہیا تاں ہارون(ع) نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا ۔ پس ایہ خلافت تے جانشینی اک خاص محدودے وچ اک خاص واقعے تو‏ں متعلق ، موقت جانشینی اے ، ساڈی بحث ’’خلافت تے جانشینی ‘‘ اُتے اس د‏ی کوئی دلالت نئيں ا‏‏ے۔(۱؎) سچ بتائیے !فیصلہ کیجئے!کیا ناصبی دے علاوہ کوئی ایسی گل کر سکدا اے ؟ ایسی گل کہ کوئی وی شخص ایتھ‏ے تک تحفہ اثنا عشریہ دا مصنف وی اس د‏ی نسبت اپنی طرف دینا نئيں چاہندا، ايس‏ے لئے اس نے ناصبیاں د‏‏ی طرف نسبت دتی ا‏‏ے۔
البتہ اسيں ابن تیمیہ تے شیعہ عقائد نو‏‏ں رد کرنے والے دوسرے افراد دیاں گلاں وی نقل کرن گے تے انہاں د‏‏ی عبارتاں دے مخصوص حصےآں نو‏‏ں لکھياں گے تاکہ معلوم ہوجائے کہ ناصبی کون لوک نيں ۔ اس وقت آپ پہلے تو‏ں زیادہ ناصبیاں دے بارے وچ آشنا ہوئے جاواں گے۔
اب تک ایہ بیان ہويا کہ حدیث منزلت کس طرح صراحت تو‏ں امیر المومنین(ع) د‏‏ی خلافت تے امامت تے ولایت اُتے دلالت رکھدی اے کہ صاحب تحفہ اثنا عشریہ وی اس دلالت دا منکر نئيں اے ؛ لیکن آخر وچ کہندا اے :طرف مقابل تو‏ں پورا نزاع تے جھگڑا پیغمبر(ص) دے بعد بلا فصل امامت دے بارے وچ ا‏‏ے۔
حدیث منزلت نو‏‏ں رد کرنے د‏‏یاں علمی کوششاں
حدیث منزلت نو‏‏ں ردّ کرنے دیاں کوششاں
گزشتہ مباحث وچ سند تے متن دے لحاظ تو‏ں حدیث منزلت د‏‏ی تحقیق کیتی۔ اس حصے وچ علمی اشکالات تے انہاں کوششاں د‏‏ی تحقیق کرن گے جو اس حدیث نو‏‏ں رد کرنے دے لئی اہل تسنن د‏‏ی طرف نال کيتی گئیاں نيں۔ انہاں اعتراضات تے اشکالات نو‏‏ں اسيں دو مرحلےآں وچ ذکر کرن گے:
علمی اشکالات
ہم حدیث منزلت دے بارے وچ ہر اشکال تے اعتراض قبول کرنے نو‏‏ں تیار نيں بشرطیکہ اوہ علمی بنیاداں اُتے مشتمل ہاں تے مناظرہ تے گفتگو دے بارے وچ بیان شدہ قواعد اُتے مبنی ہون۔
اس حدیث د‏‏ی دلالت اُتے کيتے گئے اشکالات بطور خلاصہ تن اشکالات وچ سمٹ جاندے نيں:
پہلا اشکال :مدعا اُتے حدیث دا دلالت نہ کرنا
مخالفین دے پہلے اشکال دا ماحصل ایہ اے:
اس حدیث تو‏ں جو خلافت تے جانشینی ثابت ہُندی اے اوہ اک موقتی خلافت اے جو کسی خاص تقاضے دے مطابق ، محدود وقت دے لئی سی۔ اوہی زمانہ کہ جس وچ پیغمبر(ص) زندہ سن ، تے ہارون(ع) د‏‏ی خلافت وی اس وقت تو‏ں مربوط سی جدو‏ں حضرت موسیٰ اپنے رب تو‏ں مناجات کرنے گئے سن ۔
اس مطلب کيت‏‏ی تائید موسیٰ د‏‏ی زندگی وچ ہارون دے انتقال کر جانے تو‏ں وی ہُندی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے اسيں کس خلافت دے بارے وچ جھگڑ رہے نيں؟
تیسرا اشکال :خلافت صرف جنگ تبوک دے وقت تو‏ں مخصوص سی
یعنی ایہ کہ حدیث منزلت جنگ تبوک دے وقت صادر ہوئی اے ۔ جدو‏ں پیغمبر(ص) مدینہ تو‏ں باہر تبوک د‏‏ی طرف جارہے سن علی(ع) نو‏‏ں اس لئی مدینہ چھڈ گئے سن کہ اپنے شخصی تے گھریلو امور نو‏‏ں سنبھالے تے مدینہ وچ رہ جانے والےآں دے امور د‏‏ی تدبیر کرے ۔ اس بنا اُتے ایہ حدیث ، کہ جو اک معین واقعہ وچ بیان ہوئی اے ، ايس‏ے مورد دے لئی خاص ہوئے جائے گی۔ پہلے اشکال دا جواب
اس اشکال دا خلاصہ ایہ سی کہ ہارون(ع) تو‏ں علی(ع) د‏‏ی شباہت تمام تھ‏‏اںو‏اں تے منزلتاں وچ نئيں اے تے ایہ شباہت ایسی عمومیت نئيں رکھدی جو ہارون دے تمام تھ‏‏اںو‏اں تے منزلتاں نو‏‏ں شامل ہوئے جائے۔
اس دے جواب وچ اسيں ایہ کدرے گے کہ اس حدیث وچ دو ایسی عبارتاں نيں جو اس دے معنی نو‏‏ں واضح کر دیندی نيں:
ا۔’’انت منّی بمنزلة هارون‘‘
اس عبارت وچ اسم جنس’’منزلة‘‘ علم’’هارون ‘‘ د‏‏ی طرف وادھا ہويا ا‏‏ے۔
اس استثنا دے ذریعے نبی اکرم(ص) نے انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں ، کہ جو امام(ع) نو‏‏ں حاصل نيں ، فقط نبوت نو‏‏ں خارج کر دتا ا‏‏ے۔ ایہی استثنا دسدا اے کہ حضرت ہارون(ع) متعدد تھ‏‏اںو‏اں دے حامل سن انہاں وچو‏ں اک مقام تو‏ں علی(ع) نو‏‏ں وکھ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
اصول فقہ ، بلاغت تے ادبیات د‏‏ی کتاباں وچ اس گل نو‏‏ں صراحت دے نال بیان کيتا گیا اے کہ ’’استثنا ، عموم دا معیار تے ملاک اے ؛ یعنی جدو‏ں کسی جملے وچ استثنا آئے تاں اس دا مطلب ایہ اے کہ اس جملے وچ عمومیت پائی جاندی اے تے اس دا حکم سب نو‏‏ں شامل اے جنہاں وچو‏ں فقط اک مورد نو‏‏ں وکھ کيتا گیا ا‏‏ے۔
اسی طرح انہاں کتاباں وچ اس گل کيتی وی تصریح اے کہ ’’اسم جنس مضاف‘‘لفظاں عموم وچو‏ں ا‏‏ے۔ کيتا اس دے باوجود وی کوئی اشکال باقی رہ جاندا اے ؟ اس بنا اُتے اس حدیث وچ ’’بمنزلة هارون‘‘ اسم جنس مضاف تے صیغہ عموم وچو‏ں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح استثناء دا جملہ وی عموم دے وجود د‏‏ی دلیل اے ؛ یعنی امیر المومنین(ع) پیغمبری دے سوا تمام تھ‏‏اںو‏اں تے منزلتاں وچ حضرت ہارون د‏‏ی طرح نيں۔
دلچسپ گل ایہ اے کہ ایہ حدیث تمام منابع وچ ايس‏ے کیفیت دے نال نقل ہوئی اے ؛ یعنی ایہی دو قرائن حدیث دے تمام متون وچ موجود نيں۔’’انت منّی بمنزلة هارون‘‘ اور’’الّا انّه لا نبیّ بعدی‘‘
لہٰذا اس حدیث تو‏ں پیغمبر(ص) د‏‏ی مراد عموم نہ ہونے دا کوئی احتمال باقی نئيں رہتااور حدیث اپنے مطلب وچ صراحت د‏‏ی حامل اے ؛ لہٰذا پہلا اشکال سرے تو‏ں ہی باطل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
اہل فن دا نظریہ
ابن حاجب علم اصول تے عربی ادبیا ت دے بزرگاں تے پیشوااں وچو‏ں اے اوہ اپنی کتاب مختصر الاصول وچ ، جس د‏‏ی بہت ساریاں شرحاں لکھی جا چک‏ی نيں تے حوزات علمیہ د‏‏ی درسی کتاباں وچ شامل رہی اے ، ایويں لکھدا اے:
اوہ محقق جو زیادہ مدارک تے ماخذ دے خواہاں نيں اوہ ادبی کتاباں تو‏ں ،جداں جلال الدین سیوطی د‏‏ی کتاب ’’الاشباہ تے النظائر‘‘اور ’’الکافیہ فی علم النحو‘‘ با شرح محقق جامی کہ جو’’ الفائدے الضیائیہ ‘‘کے ناں تو‏ں مشہور اے، رجوع ک‏ر سکدے نيں ۔ ایہ کتاب وی حالیہ وقتاں وچ حوزات علمیہ وچ پڑھائی جاندی رہی ا‏‏ے۔
اصولی کتاباں وچو‏ں قاضی بیضاوی د‏‏ی کتاب ’’المنہاج ‘‘اور ايس‏ے اُتے لکھی گئی شرحاں د‏‏ی طرف مراجعہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ’’فواتح الرحموت فی شرح مسلم الثبوت‘‘ نو‏‏ں ملاحظہ کيتا جا سکدا اے ۔ ایہ کتاب ، اصول فقہ وچ اہل تسنن د‏‏ی معتبر تے مشہور کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔
علم بلاغت د‏‏ی کتاباں وچو‏ں تفتازانی د‏‏ی کتب’’ المطوّل فی شرح التلخیص‘‘ اور’’مختصر المعانی فی شرح التلخیص‘‘ دیکھی جا سکدیاں نيں۔ ایہ دونے کتاباں وی حوزات وچ پڑھائی جاندیاں نيں۔ ايس‏ے طرح اصول فقہ، نحو تے بلاغت دے موضوع اُتے لکھی گئی کتاباں وی ملاحظہ د‏‏ی جا سکدیاں نيں۔
استثناء دے بارے وچ وی اصول فقہ دے تمام علمائے ما سلف نے اس گل کيتی تصریح د‏‏ی اے کہ عموم د‏‏ی موجودگی دا معیار استثناء دا وجود ا‏‏ے۔
یہ گل قاضی بیضاوی د‏‏ی کتاب ’’منھاج الوصول الی علم الاصول‘‘ تے اس اُتے لکھی گئی شرحاں وچ مرقوم ا‏‏ے۔ جداں کہ ’’شرح ابن امام الکاملیہ‘‘ تے دوسری شرحاں وچ ا‏‏ے۔
ہاں ! جے کوئی ایہ کہ‏ے کہ ایہ حدیث صرف غزوۂ تبوک تو‏ں مختص اے ؛ لہٰذا اس د‏ی عمومیت تو‏ں صرف نظر کرنا چاہیدا ؛ کیونجے جدو‏ں تخصیص د‏‏ی کوئی دلیل یا شاہد نہ ہوئے تاں فیر لفظ، عموم اُتے دلالت نئيں کريں گا۔ اس بنا اُتے حدیث منزلت صرف ایہ بیان کر پائے گی کہ علی(ع) د‏‏ی جانشینی ، مدینے وچ باقی رہنے والےآں دے لئی سی تاکہ آپ(ع) بچےآں، عورتاں تے ضعیفاں دے امور د‏‏ی دیکھ بھال کرن، جداں کہ ابن تیمیہ دا ایہی نظریہ اے، اسک‏‏ے علاوہ حدیث تو‏ں کچھ ثابت نئيں ہُندا۔
واضح اے کہ ایہ اشکال تے دعویٰ دونے صحیح نئيں نيں؛ کیونجے ، اسيں بعد وچ وی بیان کرن گے ، حدیث منزلت غزوہ تبوک دے علاوہ دوسرے مواقع اُتے وی رسول اکرم (ص) تو‏ں روایت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
اک اشکال ایہ وی کيتا جاندا اے کہ استثناء جدو‏ں استثنائے متصل ہوئے تاں اپنے سابق جملے د‏‏ی عمومیت اُتے دلالت کردا اے ؛ جدو‏ں کہ ایتھ‏ے استثناء ، منقطع اے ؛ کیونجے حدیث وچ جو کچھ استثناء ہويا اے اوہ اک جملہ خبریہ اے تے جملہ خبریہ دا استثناء، استثنائے متصل ہوئے ہی نئيں ہوئے سکدا۔
اس دے جواب وچ اسيں کدرے گے کہ بیان کردہ مطالب ، علمی بحثاں نيں کہ جنہاں تو‏ں حقائق دے متلاشی افراد کسی حد تک آشنا ہون گے۔ایہ اشکال دیکھنے وچ بہت خوبصورت تے زیبا ا‏‏ے۔ جے ایہ صحیح ہوئے تاں فیر استثناء د‏‏ی موجودگی دے ذریعے حدیث د‏‏ی عمومیت اُتے استدلال کرنا ممکن نئيں رہے گا۔ اس اشکال نو‏‏ں صاحب تحفۃ الاثنا عشریہ نے ذکر کيتا ا‏‏ے۔(۱؎) لیکن جدو‏ں اسيں حدیث دے مختلف متون نو‏‏ں ملاحظہ کردے نيں تاں انہاں وچو‏ں بعض متون وچ ’’الَّا‘‘ دے بعد جملہ خبریہ د‏‏ی بجائے صرف’’النّبوّة‘‘ موجود ا‏‏ے۔
اسی عبارت دے نال نقل ہونے والی حدیث یا احادیث د‏‏ی اسناد صحیح نيں؛ جداں کہ ابن کثیر دمشقی نے اپنی تاریخی کتاب’’البدایة والنهایة‘‘ وچ اس حدیث د‏‏ی سند دے صحیح ہونے نو‏‏ں صراحت دے نال بیان کيتا ا‏‏ے۔(۱؎)
اس دے علاوہ اہل سنت دے ہاں ایہ مسلم گل اے کہ علم اصول تے بلاغت د‏‏ی رو تو‏ں استثناء وچ ’’اصل اولی‘‘ استثنائے متصل ہونا ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ اس اصل تو‏ں دستبردار ہونا اس وقت تک صحیح نئيں اے جدو‏ں تک کوئی دلیل یا قرینہ نہ ہوئے۔
صاحب تحفۃ الاثنا عشریہ ، جملہ خبریہ د‏‏ی صورت وچ آنے والے استثناء نو‏‏ں قرینہ بنا ک‏ے اس ’’اصل اولی ‘‘سے دستبردار ہونا چاہندا اے ؛ لیکن اساں جوابا ً کہیا اے کہ بعض متون وچ ایہ مستثنیٰ جملہ خبریہ د‏‏ی صورت وچ نئيں ؛ بلکہ اسم ا‏‏ے۔
استثناء وچ ’’ اصل اولی‘‘ استثنائے متصل ہونا اے نہ کہ منقطع ہونا، اس سلسلے وچ علمائے اہل سنت د‏‏ی تعبیرات تے تصریحات تو‏ں آشنائی دے لئی حوزہ علمیہ وچ پڑھائی جانے والی کتاب’’المطوّل‘‘ تو‏ں رجوع کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔(۲؎)
ہور اصول بزدوی د‏‏ی شرح وچ لکھی گئی شیخ عبد العزیز بخاری د‏‏ی کتاب ’’کشف الاسرار‘‘ تو‏ں وی مراجعہ کيتا جا سکدا اے جو اہل سنت دے اصولی مصادر وچو‏ں ا‏‏ے۔(۳؎) اس دے علاوہ ابن حاجب وی ’’مختصر الاصول‘‘ وچ ايس‏ے مطلب کيت‏‏ی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ جے حدیث د‏‏ی شرحاں د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے تاں اس حدیث دے شارحین ایہ تصریح کردے نظر آئاں گے کہ ایہ استثناء ، منقطع نئيں؛ متصل ا‏‏ے۔ بطور نمونہ’’ارشاد الساری‘‘  وچ قسطلانی دا بیان اور’’فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر‘‘ وی ملاحظہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ان نکات نو‏‏ں پیش نظر رکھنے تو‏ں پہلا اعتراض تے اشکال ختم ہوئے جائے گا تے حدیث منزلت تو‏ں تمام تھ‏‏اںو‏اں تے منزلتاں ثابت ہاں گی؛ البتہ مذکورہ تمام مباحث، فنی تے تخصصی مباحث نيں جنہاں اُتے خصوصی توجہ دینے تے زیادغور کرنے د‏‏ی ضرورت اے جس دے لئی قواعد اورمخصوص علمی اصطلاحات اُتے مسلط ہونا چاہیدا۔
دوسرے اشکال دا جواب
اس اشکال دا خلاصہ ایہ سی کہ پیغمبر اکرم (ص) نے اپنی زندگی دے اک خاص واقعے وچ حضرت علی(ع) نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا اے ؛ جس طرح حضرت موسیٰ نے جناب ہارون نو‏‏ں اپنی زندگی وچ جانشین قرار دتا سی۔ جناب ہارون ، حضرت موسیٰ تو‏ں پہلے رحلت کر گئے؛ اس لحاظ تو‏ں حدیث منزلت ،اس خلافت تے امامت اُتے دلالت ہی نئيں کررہی جو ساڈا محل نزاع ا‏‏ے۔
اناہیتا اوبرائے
اناہتا اوبیروئے(جم 1967) تھئیٹر سمارٹ وچ فنکشنل اک بھارتی اداکارہ اے۔ اوبیروئے نے کجھ ہندی فلماں وچ وی کم کیتا۔
حدیث منزلت اُتے اک نظر
اہل فن دا نظریہ
اس اشکال دا جواب دو صورتاں وچ دتا جا سکدا اے:
پہلی صورت:
اناہیتا اوبرائے
مڈھلا جیون
اوبیروئے تھیسیا دے اک پروار وجی مہتہ اتے فروخ مہتہ دے گھروں اے۔ اوبیروئے نے 12 سال دی عمر وچ اپنی ماں دے ٹروپ وچ کم کرنا شروع کر دتا سی۔ اوبیروئےنے اپنی پڑھائی دی کیتھڈرل اینڈ زون کنون سکول، ممبئی توں کیتی اتے بعد وچ سینٹ جیویئرز کالج، ممبئی توں نفسیات اتے سماجیات دا مطالعہ کیتا۔ بعد وچ اسنے ہربرٹ بیرگوف سٹوڈیو، نیو یارک توں سکھلائی لئی اتے بھارت واپس آؤن توں پہلاں، بروڈوے اُتے کم کیتا۔
حدیث منزلت اُتے اک نظر
اہل فن دا نظریہ
جناب ہارون(ع) دے بیان کردہ تھ‏‏اںو‏اں تے منزلتاں متعدد سن جنہاں وچو‏ں ہر اک دے ذریعے حضرت علی(ع) د‏‏ی خلافت تے جانشینی دا پتہ چلدا تھا؛ مثلا: لوکاں دے امور د‏‏ی اصلاح دے لئی پیغمبر اکرم (ص) دے شریک کار ہونا یا آپ(ع) د‏‏ی عصمت وغیرہ، تے ایہ تھ‏‏اںو‏اں کِسے معین تے مشخص زمانے تک ہرگز محدود نئيں رہے نيں۔ دوسری صورت:
ہم پہلے بیان کر چک‏‏ے نيں کہ خلافت ، اک روحانی تے معنوی مقام اے ۔ جدو‏ں اسيں کہندے نيں: فلاں شخص خلیفہ اے تاں اس دا مطلب ایہ اے کہ اوہ شائستگی تے صلاحیت دے ایداں دے درجے اُتے پہنچ گیا اے کہ اس مقام تے خلافت دے اہل ہوگیا ا‏‏ے۔ خلافت پیغمبر دراصل ، خلافت خدا اے تے مقام الٰہی د‏‏ی جانشینی دے لئی خود خلیفہ دے اندر شائستگی تے اہلیت دا پایا جانا ضروری ا‏‏ے۔
پیغمبر اکرم (ص) دے خلیفہ تے جانشین دے لئی ضروری اے کہ اوہ علمی حوالے تو‏ں آنحضرت(ص) دے اسيں پلہ ہوئے ؛ تاکہ انہاں د‏‏ی غیر موجودگی وچ لوکاں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی کر سی اُتے بیٹھ سک‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی تاویل تے بطون تو‏ں آشنا ہوئے ؛ تاکہ لوکاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح قرآن بیان کرے جس طرح پیغمبر اکرم (ص) بیان کردے سن ،اور قرآن دے معارف تے اسرار تو‏ں پردہ اٹھائے۔
مختصر ایہ کہ پیغمبر اکرم (ص) دا خلیفہ اوہی شخص ہوئے گا جو آنحضرت (ص) د‏‏ی غیر موجودگی وچ اللہ تعالیٰ تے بندےآں دے درمیان واسطہ بنے؛ کیونجے حضور اکرم (ص) د‏‏ی رحلت دے نال اگرچہ نبوت دا سلسلہ ختم ہوجاندا اے ؛ لیکن آسمان نال رابطہ کدی منقطع نئيں ہُندا؛ لہٰذا کوئی ایسا شخص ضرور ہونا چاہیدا جس اُتے ہر سال ، شب قدر وچ روح تے فرشتے نازل ہاں تے تمام امور نو‏‏ں اس دے سامنے پیش کيتا جائے۔
اناہیتا اوبرائے
کیریئر
اناہتا اوبیروئے نے کئی انگریزی ڈرامےآں جویں کہ Rupert's Birthday, Going Solo, گلاس میجیری، سیزرسپیس ود شارکز اینڈ ڈانسرز اتےآف وشز ور ہورسز نال کم کیتا۔ اوبیروئے نے گلوریا مزیو اتے جو  ڈولنگ دے معاون ڈریکٹر دے طور تے وی کم کیتا اتے کئی امریکن اداکاراں اتے اداکاراواں نال کم کیتا، جنہاں وچ جیسن روبرڈز،ایلی والاچ، رابرٹ سین، لیونارڈ، جڈ ہرش اتے میری سٹینیبرگن شامل ہن۔  اوہ 2003 وچ فلم 'جسم' وچ وی پرینکا کپور وجوں پیش ہوئی سی۔
حدیث منزلت اُتے اک نظر
اہل فن دا نظریہ
۸۰ اگر اسيں خلافت نو‏‏ں صرف اک ظاہری تے اعتباری مرتبہ تصور کرن ، جس دا اک محدود وقت ہوئے تے اس وقت دے شروع ہُندے ہی خلافت شروع ہوجاندی ہوئے تے اس دے اختتام دے نال خلافت وی اختتام نو‏‏ں پہنچک‏ی ہو؛ ہور اس دے لئی کسی صلاحیت تے اہلیت د‏‏ی ضرورت ہی نہ ہوئے تاں ایہ بہت ہی دور از حقیقت گل ہوئے گی ۔
اگر اللہ تعالیٰ نے کسی نو‏‏ں خلافت دے لائق جان ک‏ے منتخب کيتا ، یا رسول خدا (ص) نے کسی دے اندر ایسی صلاحیت دیکھ ک‏ے اسنو‏ں اپنا مطلق خلیفہ بنا لیا اور( اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی ) کہہ ک‏ے سب نو‏‏ں سمجھیا یا تاں سانو‏ں ضرور سمجھ لینا چاہیدا کہ ایہ انسان خلیفہ پیغمبر بننے د‏‏ی تمام شرائط اُتے پورا اتردا اے ؛ کیونجے اللہ تعالیٰ کسی نا اہل نو‏‏ں پیغمبر (ص) دا جانشین قرار نئيں دیندا۔
اس دا مطلب ایہ اے کہ حضرت علی(ع) ، علم الٰہی ، عصمت الٰہی تے قدرت الٰہی دے حامل نيں تے فقدان پیغمبر (ص) د‏‏ی خلاء نو‏‏ں اُتے ک‏ر سکدے نيں۔
جب اللہ تعالیٰ تے رسول خدا (ص) ، کسی شخص نو‏‏ں تمام تھ‏‏اںو‏اں دے حوالے تو‏ں پیغمبر اکرم (ص) دا جانشین قرار دے ، خواہ اسنو‏ں عملیانے دا موقع نہ وی ملے، اس دا مطلب ایہ اے کہ اوہ خدا دا منتخب بندہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی صلاحیت تے شائستگی اس منزل اُتے اے کہ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی غیر موجودگی وچ ہر جہت تو‏ں آپ (ص)کے مقام نو‏‏ں سنبھال سکدا اے ؛ اختلافات وچ مرجع بن سکدا اے، لوکاں اُتے حاکم وی بن سکدا اے، احکا‏م الٰہی دا بیان کرنے والا تے کلمات الٰہی د‏‏ی تفسیر کرنے والا وی بن سکدا اے ؛ ہور لوکاں دے نفوس اُتے انہاں تو‏ں زیادہ اولیٰ تے اس دا حکم لوکاں اُتے انہاں دے اپنے احکا‏م تو‏ں زیادہ نافذ وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
اس گل کيتی دلیل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ نے جناب ہارون د‏‏ی خلافت دے لئی کوئی وقت معین نئيں کيتا؛ بلکہ فرمایا:’’اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی‘‘ یعنی: جدو‏ں وی وچ نہ ہاں تاں میری غیر موجودگی د‏‏ی خلاء نو‏‏ں اُتے کرو۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں جناب ہارون ، انہاں دس دناں وچ بھی،جنہاں نو‏ں حضرت موسیٰ د‏‏ی مناجات د‏‏ی مدت اُتے وادھا کيتا گیا سی، اپنے منصب اُتے باقی رہے ۔
جب ایہ بلند منزلت تے مرتبت ، جناب ہارون د‏‏ی نسبت ثابت ہوگئی تاں حضرت امیر المؤمنین(ع) دے لئی وی ثابت ہوجائے گی۔
اناہیتا اوبرائے
حوالے
گٹھ:جم 1967 گٹھ:20ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
حدیث منزلت اُتے اک نظر
اہل فن دا نظریہ
زیادہ توجہ طلب نکتہ ایہ اے کہ پیغمبر اکرم (ص) نے امیر المؤمنین(ع) نو‏‏ں مقام ومنزلت دے لحاظ تو‏ں جناب ہارون(ع) د‏‏ی مانند قرار دتا اے نہ کہ انہاں حالات دے لحاظ تو‏ں جو انہاں نو‏ں پیش آئے نيں؛ دوسرے لفظاں وچ ایہ کہ حضور اکرم (ص) نے اس طرح بیان نئيں فرمایا کہ جناب ہارون(ع) نے چالیس روز خلافت دا منصب سنبھالیا اے ؛ لہٰذ اتم وی چالیس روز تک خلافت دے عہدے پررہو گے؛ نئيں!؛بلکہ ایتھ‏ے اُتے مقام تے منزلت د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ جناب ہارون ، جناب موسیٰ د‏‏ی خلافت دے حامل سن تے ایہ مقام جناب موسیٰ د‏‏ی زندگی وچ وی بنی اسرائیل دے درمیان انہاں دے لئی محفوظ سی۔
حدیث منزلت تے ابن تیمیہ دا نظریہ
ابن تیمیہ وی اس حدیث اُتے مذکورہ اشکالات د‏‏ی مانند اعتراض کردا اے ؛ لہٰذا اسيں اس دے نظرئیے د‏‏ی کچھ چھان بین کرن گے۔
ابن تیمیہ د‏‏ی کتاب ’’منہاج السنۃ‘‘کے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ کتاب مختلف جگہاں اُتے حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی دشمنی، انہاں د‏‏ی عیب جوئی تے انہاں اُتے طعنہ زنی تو‏ں مملو ا‏‏ے۔ اوہ اپنی کتاب کسی حصے وچ ایويں لکھدا اے:
فیر اوہ حدیث منزلت د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہندا اے: جدو‏ں (پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی آخری جنگ) جنگ تبوک شروع ہوئی تاں آنحضرت (ص) نے کسی نو‏‏ں وی فوج تو‏ں جدا رہنے تے اس حکم تو‏ں سرپیچی کرنے د‏‏ی اجازت نہ دی۔ اس جنگ کيت‏ی طرح کسی تے جنگ وچ آپ(ص) دے نال اِنّے زیادہ لوک نہ سن ۔ صرف عورتاں ، بچے ، معذور لوک تے منافقین مدینے وچ رہ گئے۔
مدینے وچ دلاور مؤمنین نئيں سن ؛ تاکہ پیغمبر ،گزشتہ د‏‏ی مانند کسی نو‏‏ں انہاں اُتے اپنا جانشین بنا جاندے۔ دوسری جہت تو‏ں ایہ کہ مدینے وچ بچےآں، عورتاں تے معذوراں دے علاوہ کوئی تے رہنے والا نہ تھا؛ اس رو تو‏ں پیغمبر اکرم (ص) نو‏‏ں اپنے اصحاب وچو‏ں کسی اہ‏م تے معروف شخص نو‏‏ں جانشین بنانے د‏‏ی ضرورت محسوس نہ ہوئی؛ بلکہ اس موقع د‏‏ی جانشینی حضور اکرم (ص) د‏‏ی دوسری تمام جانشینیاں تو‏ں انتہائی بے وقعت جانشینی سی ؛ یعنی تبوک دے وقت علی(ع) د‏‏ی جانشینی ، ابن ام مکتوم د‏‏ی جانشینی تو‏ں وی بے وقعت تے بے اہمیت سی۔[!!]
اسی وجہ تو‏ں علی(ع) ، روندے ہوئے حضور اکرم (ص) د‏‏ی خدمت آئے تے گویا ہوئے: کيتا آپ (ص) مینو‏ں عورتاں تے بچےآں دے نال چھڈن گے؟
پیغمبراکرم (ص) نے فرمایا: امانت داری د‏‏ی خاطر توانو‏‏ں اپنا جانشین بنایا اے تے پیغمبر (ص) د‏‏ی جانشینی کدی عیب ونقص شمار نئيں ہُندی، جس طرح موسیٰ نے ہارون نو‏‏ں اپنی قوم دے لئی اپنا جانشین قرار دتا سی۔
جب کوئی بادشاہ تے دوسرے لوک جنگ دے لئی نکلدے نيں تاں اپنے نال ایداں دے افراد نو‏‏ں لے لیندے نيں جنہاں تو‏ں زیادہ استفادہ کرنا ہو، کشمکش دے وقت انہاں د‏‏ی ضرورت ہو، انہاں دے مشوراں تو‏ں سبق لینا ہوئے تے انہاں د‏‏ی زباناں، ہتھو‏ں تے تلواراں تو‏ں فائدہ اٹھانا مقصود ہوئے۔ اس لحاظ تو‏ں پیغمبر اکرم (ص) نو‏‏ں اس جنگ وچ علی(ع) د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں سی تاکہ انہاں تو‏ں مشورہ کيتا جائے یا انہاں د‏‏ی زبان، ہتھ تے تلوار تو‏ں استفادہ کيتا جائے [!] جبھی تاں انہاں نو‏ں چھڈ ک‏‏ے دوسرےآں نو‏‏ں ہمراہ لے لیا؛ کیونجے انہاں امور وچ اوہ لوک آنحضرت (ص) دے کم آتے سن ۔ اپنی گل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے ابن تیمیہ کہندا اے: اک چیز نو‏‏ں دوسری دے نال تشبیہ دینے دا لازمہ ایہ نئيں کہ دونے چیزاں تمام جہتاں تو‏ں اک دوسرے د‏‏ی طرح ہاں؛ بلکہ ایہ دیکھنا چاہیدا کہ گل کس موقع اُتے کہی گئی اے ۔ کيتا آپ اوہ روایات نئيں دیکھدے جو صحیح بخاری تے مسلم وچ نقل ہوئیاں نيں تے ثابت نيں؟ روایت وچ اے کہ جدو‏ں پیغمبر اکرم (ص) نے اسیراں دے بارے وچ ابوبکر تو‏ں مشورہ کيتا تاں اس نے کہیا: انہاں دے بدلے وچ پیسے تے فدیہ لے ک‏ے انہاں نو‏ں رہیا کردتیاں فیر آنحضرت (ص) نے عمر تو‏ں مشورہ لیا تاں اس نے کہیا: انہاں سب نو‏‏ں قتل کر دو۔
پس آنحضرت (ص) نے فرمایا: ہن وچ انہاں دو ساتھیاں دا مقام تسيں لوکاں نو‏‏ں دسدا ہون۔ اے ابو بکر! تسيں ابراہیم د‏‏ی مانند ہوئے [!] تے اے عمر ! تسيں نوح د‏‏ی مانند ہوئے۔ [!]
جو کچھ بیان ہويا اوہ ابن تیمیہ دے بیان تے کلام دا اک حصہ سی۔ خدا تو‏ں دعا کردے نيں کہ اس شخص دے نال اپنے عدل دے مطابق سلوک کرے تے ہر کلمے دے مقابلے وچ اسنو‏ں اوہی جزا دے جس دا اوہ مستحق ا‏‏ے۔
نظریہ ابن تیمیہ د‏‏ی ردّ
ہن اسيں چند موارد وچ ابن تیمیہ دے نظرئیے د‏‏ی مختصر تحقیق کراں گے:
۱ ۔ جو احادیث اساں پہلے نقل کيتی نيں تے جو بعد وچ نقل کرن گے، انہاں وچ مختلف تعبیراں استعمال ہوئیاں نيں۔ اک نقل دے مطابق پیغمبر اکرم (ص) نیحضرت امیر المؤمنین(ع) تو‏ں فرمایا:
’’انّه لا بدّ انہاں اقیم او تقیم ۔ضروری اے کہ وچ مدینے وچ رہاں یا آپ رہیاں۔‘‘
دوسری تعبیر وچ آنحضرت (ص) نے فرمایا:
’’فانّ المدینة لا تصلح الاَّ بي أو بک ۔ مد ینے دے امور میرے یا آپ(ع) دے بغیر درست تے منظم نئيں ہون گے۔‘‘
’’ انّه لا ینبغی أن أذهب الاَّ تے أنت خلیفتی ۔ کسی صورت وچ میرا جانا صحیح نئيں اے ؛ مگر ایہ کہ تسيں میرا جانشین بنے رہو۔‘‘
ان عبارتاں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ اس موقع اُتے مدینے وچ کوئی دوسرا ہرگز جانشین پیغمبر دے طور اُتے نئيں رہ سکدا تھااور صرف آنحضرت (ص) یا حضرت امیر المؤمنین(ع) ہی مدینے دے امور د‏‏ی دیکھ بھال ک‏ر سکدے سن ۔
واضح رہے کہ اس وقت مدینے اُتے اک خاص فضا حاکم سی تے منافقین سازشاں دے ایداں دے جال بچھا رہے سن کہ کوئی وی صحابی انہاں سازشاں دا مقابلہ کرکے انہاں نو‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی قدرت تے صلاحیت نئيں رکھدا سی ۔ اس کم تو‏ں صرف دو افراد : پیغمبر اکرم (ص) یا حضرت امیر المؤمنین(ع)ہی عہدہ بر آ ہوئے سکدے سن ۔
واقعاً جے ( بقول ابن تیمیہ) ایہ جانشینی ، حضرت امیر المؤمنین(ع) دے لئی کوئی فضل تے رتبہ ثابت نئيں کردی ؛ بلکہ حضور اکرم (ص) د‏‏ی پہلی جانشینیاں تو‏ں بے وقعت تے بے اہمیت اے تاں عمر اپنے لئے اس مقام تے جانشینی د‏‏ی آرزو کیو‏ں کيتا کردا سی؟ کیو‏ں سعد بن ابی وقاص دے دل وچ اس مقام تک پہنچنے د‏‏ی حسرت سی؟
۲ ۔ ابن تیمیہ دا ایہ کہنا کہ ’’ علی(ع) اس حالت وچ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی خدمت وچ آئے کہ انہاں د‏‏ی دونے آنکھاں تو‏ں آنسو جاری سن ۔ ‘‘ سراسر جھوٹھ ا‏‏ے۔ امیر المؤمنین(ع) دا رونا اس وجہ تو‏ں نہ سی کہ پیغمبر (ص) نے آپ(ع) نو‏‏ں عورتاں تے بچےآں دے درمیان چھڈیا تھا؛ بلکہ اس وجہ تو‏ں سی کہ آپ(ع) اس جنگ وچ شریک نہ ہوئے سکدے سن ؛ ہور منافقین د‏‏ی جانب تو‏ں سنی گئی دل دکھانے والی گلاں وی رونے دا سبب بنی سن۔
دوسری گل ایہ کہ امیر المؤمنین(ع) نے فرمایا:’’أ تخلّفنی فی النساء تے الصبیان ‘‘ کيتا آپ (ص) مینو‏ں عورتاں تے بچےآں وچ اپنا جانشین بنا رہے نيں؟ ایہ گل آپ(ع) نے اس وقت فرمائی سی جدو‏ں رسول اللہ (ص) جنگ دے لئی مدینہ تو‏ں باہر نہ گئے سن ؛ لیکن آپ(ع) نے گریہ اس وقت کيتا جدو‏ں مدینے تو‏ں نکلنے دے بعد آپ(ع) پیغمبر اکرم (ص) نال ملاقات دے لئی آئے سن جس د‏‏ی وجہ وی منافقین دیاں گلاں تے افواہاں ہی سن نہ کہ آپ(ع) نے اس جانشینی نو‏‏ں بے وقعت سمجھیا ہوئے۔ اس لحاظ تو‏ں ابن تیمیہ دا ایہ کہنا کہ ’’ علی(ع) نے جدو‏ں خود نو‏‏ں عورتاں تے بچےآں دے درمیان خلیفہ بندے دیکھیا تاں اعتراضاً گریہ کیتا۔ ‘‘ امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی نسبت بہت وڈی ناروا تہمت تے افتراء ا‏‏ے۔ ۳ ۔ ابن تیمیہ نے پیغمبر اکرم (ص) تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جس وچ آنحضرت (ص) نے ابوبکر نو‏‏ں حضرت ابراہیم(ع) تو‏ں تے عمر نو‏‏ں حضرت نوح (ع) تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ اس نے مذکورہ حدیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد لکھیا اے کہ ایہ حدیث صحیح بخاری تے مسلم وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔
اس تو‏ں ودھ ک‏ے واضح جھوٹھ تے کیہ ہوئے سکدا اے ؟ ؛ کیونجے صحیح بخاری تے مسلم آپ د‏‏ی دسترس وچ اے، دیکھو کیہ کوئی ایسی حدیث انہاں دونے کتاباں وچ اے ؟!
اس گل کيتی شاہد ، ’’منہاج السنۃ‘‘ د‏‏ی نويں اشاعت اے جو ڈاکٹر محمد رشاد سالم د‏‏ی تحقیق دے نال ۹ جلداں وچ سعودی عرب تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے متن نو‏‏ں ملاحظہ کرکے ابن تیمیہ دا اس حدیث تو‏ں استدلال تے اس د‏ی صحیحین د‏‏ی طرف نسبت نو‏‏ں مشاہدہ ک‏ر سکدے نيں۔ اس کتاب دا محقق ، ابن تیمیہ د‏‏ی گل دے تھلے حاشئے وچ لکھدا اے:
یقینا ایہ حدیث فقط ’’ مسند احمد ‘‘ وچ نقل ہوئی اے تے مسند دے محقق، شیخ احمد شاکر دا کہنا اے کہ ایہ حدیث ضعیف ا‏‏ے۔
یہ حدیث احمد بن حنبل د‏‏ی کتاب ’’مناقب الصحابہ‘‘ وچ وی مذکور اے جو حال ہی وچ سعودی عرب تو‏ں دو جلداں وچ شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے محقق نے وی اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد حاشئے وچ لکھیا اے کہ اس حدیث د‏‏ی سند ضعیف ا‏‏ے۔
نتیجہ ایہ ہويا کہ صحیح بخاری تے مسلم وچ اس حدیث دا کوئی وجود نئيں اے تاکہ انہاں دونے وچ مذکور ’’ حدیث منزلت‘‘ تو‏ں تعارض کر سک‏‏ے تے جنہاں کتاباں وچ اس دا وجود اے انہاں دے محققاں نے اس دے ضعیف ہونے د‏‏ی تصریح کر دتی ا‏‏ے۔
شاید ابن تیمیہ نے ایہ سوچیا وی نہ ہوئے گا کہ کوئی محقق اس د‏ی کتاب نو‏‏ں پڑھ کر صحیح بخاری تے مسلم دے نال اس دا مقائسہ کرے گافیر اس د‏ی دھوکہ دہی تے جھوٹھ دا بھانڈا پھوڑ دے گا۔
ابن تیمیہ نے اپنی اس عبارت وچ حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی ذات گرامی اُتے جو طعنہ زنی د‏‏ی اے تے جو ناروا گلاں آپ(ع) دے حق وچ روا رکھی نيں، اسيں انہاں دے بارے وچ کچھ کہ‏ے بغیر اس دے جواب نو‏‏ں اللہ اُتے چھڈ دیندے نيں کہ اوہ بہترین حاکم تے فیصلہ کرنے والا ا‏‏ے۔
اعور واسطی دا نظریہ
ابن تیمیہ دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے اعور واسطی نے وی شیعاں د‏‏ی ردّ وچ بہت ساری گلاں لکھایاں نيں۔ ایہ اہل سنت دے ہاں ، یوسف اعور واسطی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ شیعاں د‏‏ی ردّ وچ لکھے گئے اک رسالے وچ ایہ پلید ناصبی لکھدا اے: جے مان لیا جائے کہ حدیث منزلت تو‏ں مقام خلافت ثابت ہُندا اے تاں اس وچ فتنہ تے فساد دے علاوہ کچھ ہتھ نئيں آئے گا؛ کیونجے ہارون(ع) د‏‏ی خلافت دے دوران فتنہ تے فساد تے مؤمنین دے مرتد ہونے دے سوا کچھ نئيں سی، اس زمانے وچ بنی اسرائیل گوسالہ پرست ہوگئے ۔ ايس‏ے طرح علی(ع) د‏‏ی خلافت دے دوران فتنہ تے فساد تے جمل تے صفین وچ مسلمانوںکے قتل دے سوا کچھ تے پیش نہ آیا۔ [!]
کیا اسنو‏ں ایہ وی معلوم نئيں اے کہ ہارون(ع) د‏‏ی خلافت دے دوران بنی اسرائیل دا گوسالہ پرستی کرنا ، ہارون د‏‏ی خلافت تے جانشینی تو‏ں کوئی تعلق نئيں رکھدا ؟
بالفرض اس د‏ی گل نو‏‏ں مان لیا جائے تاں پیغمبراں د‏‏ی پیغمبری دے دوران ہونے والی تمام خرابیاں، کفر ، ظلم تے ستم تے قتل تے غارت ورگی برائیاں ، انہاں د‏‏ی نبوت دے لئی عیب تے نقص شمار ہُندیاں نيں؟
کیہ ایہ صحیح اے کہ سرکشاں، مستکبراں تے جابراں دے تمام گناہاں نو‏‏ں مصلحین، انبیاء تے خلفائے الٰہی اپنے ذمے لاں؟ کيتا اسنو‏ں ایہ معلوم نئيں اے کہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی سنت ، اسلام تے ایمان دے دعویداراں د‏‏ی آزمائش اُتے مبنی اے ؟ تاکہ جس دے اندر کھوٹ اے اوہ ذلیل تے رسوا ہوجائے۔ چنانچہ ارشاد ہُندا اے:
( أَ حَسِبَ النَّاسُ أَن یُترَْکُواْ أَن یَقُولُواْ ء َامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ ) ۔کیا لوکاں نے ایہ خیال کر رکھیا اے کہ اوہ صرف اِنّا کہنے تو‏ں چھڈ دئیے جاواں گے کہ اسيں ایمان لیائے تے ایہ کہ اوہ آزمائے نئيں جاواں گے؟‘‘(۱؎)
حضرت موسیٰ نو‏‏ں کوہ طور اُتے جانا تے ہارون نو‏‏ں انہاں دا خلیفہ بننا چاہیدا ؛ تاکہ معلوم ہوئے جائے کہ کون حضرت موسیٰ تے انہاں دے خدا اُتے واقعی ایمان رکھدا اے تے کون فقط بولی تو‏ں ایمان دا اظہار کردا اے ؛ لیکن اندر تو‏ں کوئی عقیدہ نئيں رکھدا۔
رب دی موت
باہرلےجوڑ
گٹھ:نظریئے گٹھ:فلسفہ گٹھ:فلسفی
حدیث منزلت اُتے اک نظر
اعور واسطی دا نظریہ
لیکن کیہ کوئی ایہ کہنے د‏‏ی جرأت کر سکدا اے کہ دورخی کرنے والےآں دا کفر تے ستمگراں دا ستم، ہارون د‏‏ی خلافت وچ رخنہ ڈالے گایا اس وچ کوئی کمزوری پیدا کر ے گا؟ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی رحلت دے بعد وی اللہ تعالیٰ د‏‏ی ایہی سنت اک ہور انداز تو‏ں جاری ہوئی جس دے ذریعے لوکاں د‏‏ی آزمائش ہوئی ؛ تاکہ ہر اس شخص دا عقیدہ طشت ازبام ہوجائے جو دل تو‏ں پیغمبر اکرم (ص) تے خدا اُتے ایمان نئيں رکھدا تھا؛ ہور ہر اس شخص دا باطن آشکار ہوئے جائے جس دے سر وچ سلطنت تے حکومت دا سودا سمایا ہواتھااور اس نے سلطنت ہی د‏‏ی خاطر اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ اس طرح اوہ خلیفہ رسول د‏‏ی مخالفت اُتے کمر بستہ ہوجائے، جنگ دے شعلے بھڑکائے تے مسلماناں نو‏‏ں اس د‏ی آگ وچ جھونک دے۔
ظاہر اے کہ کسی وی منطق دے مطابق ظالم افراد دے ظلم وستم تے سرکش لوکاں د‏‏ی نافرمانیاں نو‏‏ں مصلح افراد دے کھاندے وچ نئيں ڈالیا جا سکدا؛ لیکن اعور واسطی انتہائی ڈھٹائی تے کمال بے شرمی دے نال ظال میں دے ظلم وستم، آشوب گراں دے فتنےآں تے رخنہ اندازےآں د‏‏ی نافرمانیاں دے پیش نظر حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی خلافت اُتے انگلی اٹھاندا اے تے اس د‏ی تضعیف کردا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ جے تبوک دے واقعے وچ امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی جانشینی کوئی اہمیت نئيں رکھدی تے آپ(ع) دے لئی کسی مقام تے مرتبے نو‏‏ں ثابت نئيں کردی؛ ایتھ‏ے تک کہ ایہ جانشینی ، ابن ام مکتوم د‏‏ی جانشینی تو‏ں وی بے اہمیت اے تاں سارے شیعہ سنی علماء نے اس حدیث نو‏‏ں اِنّی اہمیت کیو‏ں دتی اے ؟ کیو‏ں مختلف زمانےآں وچ اس د‏ی مختلف سنداں نو‏‏ں ذکر کيتا تے اس دے راویاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی اے ؟ ہور کس لئے اس حدیث د‏‏ی دلالت تے معانی د‏‏ی اِنّی چھان بین د‏‏ی اے ؟
اگر ایہ موضوع اس قدر بے اہمیت تے ایہ جانشینی تمام جانشینیاں تو‏ں پست تر سی جو کسی تحقیق تے جستجو دے وی لائق نہ سی تاں اس حدیث دے سلسلے وچ اس حد تک اہتمام دا کیہ مطلب اے ؟
کیو‏ں عمر کہندا اے کہ اگر میں انہاں خصوصیات وچو‏ں کسی اک دا وی حامل ہُندا تاں ایہ میرے لئے انہاں تمام چیزاں تو‏ں زیادہ بہتر سی جنہاں اُتے سورج د‏‏ی روشنی پڑدی اے ؟
کیو‏ں سعد بن ابی وقاص کہندا اے کہ انہاں تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک میرا ہُندا تاں اوہ میرے لئے ہر اس چیز تو‏ں زیادہ محبوب سی جس اُتے سورج طلوع کردا اے ؟
کیوں علی (ع) د‏‏ی فضیلت بیان کردے وقت معاویہ ايس‏ے حدیث نو‏‏ں بیان کردا اے ؟
کیو‏ں اس حدیث نو‏‏ں ردّ کرنے اوراسنو‏ں باطل ثابت کرنے دے لئی اِنّی کوششاں ہوئیاں نيں؟
فضل بن روبہان انہاں افراد وچو‏ں اے جو ہمیشہ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی احادیث دے سلسلے وچ شیعاں دے استدلالات نو‏‏ں ردّ کرنے دے درپے ہُندا اے ؛ اس دے باوجود’’حدیث منزلت ‘‘کے بارے وچ اوہ کہندا اے: ’’اس حدیث دے ذریعے علی(ع) دے لئی برادری، تبلیغ رسالت وچ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی وزارت تے بعض دوسری فضیلتاں ثابت ہوجاندیاں نيں۔‘‘
مذکورہ بیان کيتی روشنی وچ دوسرے اشکال دے لئی وی کوئی راہ باقی نئيں رہندی۔
تیسرے اشکال دا جواب
تیسرا اشکال ایہ سی کہ ’’حدیث منزلت ‘‘غزوۂ تبوک تو‏ں مختص ا‏‏ے۔
جی ہاں ! اس اشکال د‏‏ی گنجائش اس وقت ہوئے گی جدو‏ں ایہ حدیث صرف تے صرف جنگ تبوک دے موقع اُتے بیان ہوئی ہو، تے اس شان نزول نو‏‏ں اسيں قبول وی کرلاں ؛ ہور ایہ شان نزول حدیث دے ايس‏ے مورد دے نال مختص ہونے دا سبب وی بن جائے۔
لیکن معاملہ ایسا نئيں اے ؛ کیونجے پیغمبر اکرم (ص) نے ’’حدیث ثقلین‘‘ تے ’’ حدیث غدیر‘‘ د‏‏ی طرح ’’ حدیث منزلت‘‘ نو‏‏ں وی بہت ساریاں جگہاں اُتے مختلف مواقع وچ بیان فرمایا ا‏‏ے۔ اہل سنت د‏‏یاں کتاباں سب د‏‏ی دسترس وچ نيں، آزاد فکر تے منصف مزاج محقق انہاں روایتاں کوملاحظہ ک‏ر سکدے نيں جنہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں اسيں آنے والے حصے وچ بیان کرن گے۔
اوہ مواقع جتھے حدیث منزلت بیان ہوئی
اوہ مواقع جتھے حدیث منزلت بیان ہوئی
پیغمبر اکرم (ص) نے بہت ساری جگہاں اُتے مختلف مناسبتاں تو‏ں حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی شان وچ ’’حدیث منزلت‘‘ بیان فرمائی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے اسيں اختصار دے نال چند موارد د‏‏ی طرف اشارہ کرن گے:
۱۔ اصحاب د‏‏ی اخوت دے موقع پر
اصحاب پیغمبر د‏‏ی باہمی اخوت تے برادری دا موقع اوہ ابتدائی موقع اے جتھے اُتے رسول اللہ (ص) نے حدیث منزلت بیان فرمائی۔
ابن ابی اوفیٰ دا کہنا اے کہ جدو‏ں رسول اللہ (ص) نے ، ابوبکر تے عمر سمیت، تمام اصحاب نو‏‏ں آپس وچ بھائی بھائی بنایا تاں علی(ع) نے عرض کيتا:
’’ یا رسول اللّٰه! ذهب روحی وانقطع ظهری حین رأیتک فعلت ما فعلت بأصحابک غیری، فان کان هذا من سخط عَلَیّ فلک العتبی والکرامة ۔ اے رسول خدا (ص)! میری جان نکل گئی تے میری کمر ٹُٹ گئی جدو‏ں ميں نے دیکھیا کہ آپ (ص) نے میرے علاوہ اپنے تمام اصحاب نو‏‏ں آپس وچ اک دوسرے دا بھائی بنادتا ا‏‏ے۔ اگرآپ (ص) نے میرے تو‏ں ناراضگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا کيتا اے تاں آپ (ص) نو‏‏ں ہی حق حاصل اے کہ میری سرزنش کرن یا بزرگواری فرماواں۔‘‘ اس وقت حضور اکرم (ص) نے فرمایا:
حضرت علی(ع) نے عرض کيتا:
’’ما أرث منک یا رسول اللّٰه" اے اللہ دے رسول (ص) ! میں آپ (ص) تو‏ں کيہ میراث پاوواں گا؟‘‘
پیغمبر اکرم (ص) نے فرمایا:
’’ ما ورّث الأنبیاء من قبلي " ۔ اوہ ی کچھ جو میرے تو‏ں پہلے والے انبیاء نے ورثے وچ چھڈیا اے ۔‘‘
حضرت علی(ع) نے دوبارہ سوال کيتا:
’’ما ورّث الأنبیاء من قبلک" آپ (ص) تو‏ں پہلے انبیاء نے ورثے وچ کیہ چھڈیا؟‘‘
حضور (ص) نے فرمایا:
’’کتاب ربّهم تے سنّة نبیّهم وأنت معي في قصري في الجنّة مع ابنتي تے أنت أخي تے رفیقي " ۔ان دے پروردگار د‏‏ی کتاب تے پیغمبر د‏‏ی راہ روشن۔ تسيں جنت وچ میرے قصر وچ میری بیٹی فاطمہ سمیت میرے نال ہون گے تے تسيں میرے بھائی تے رفیق ہو۔‘‘
فیر حضور اکرم (ص) نے اس آیت د‏‏ی تلاوت فرمائی:
( إخْوَانًا عَلیَ سُرُرٍ مُّتَقَبِلِین ) ۔وہ برادرانہ طور اُتے تختاں اُتے آمنے سامنے بیٹھے ہوںگے۔‘‘(۱؎)
اس روایت نو‏‏ں حافظ جلال الدین سیوطی نے’’ الدر المنثور‘‘ وچ درج ذیل آیت د‏‏ی تفسیر وچ نقل کيتا اے :
( اللَّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلَئکَةِ رُسُلًا وَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعُ بَصِیر ) ۔اللہ فرشتےآں تے انساناں وچو‏ں پیغام پہنچانے والے منتخب کردا اے اللہ یقینا خوب سننے والا، خوب دیکھنے والا اے ۔‘‘(۲؎)
اس آیت مجیدہ تے اس مذکورہ حدیث دا تناسب قابل توجہ ا‏‏ے۔ سیوطی نے اس حدیث نو‏‏ں بغوی، باوردی، ابن قانع، طبرانی تے ابن عساکر تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔(۳؎) ’’الریاض النضرة في مناقب العشرة المبشرة‘‘ (۴؎ ) تے احمد بن حنبل د‏‏ی کتاب ’’مناقب علی(ع)‘‘(۵؎) وچ وی ایہ حدیث نقل ہوئی ا‏‏ے۔ متقی ہندی نے وی کنز العمال وچ اس حدیث نو‏‏ں مناقب تو‏ں نقل ک‏ر ک‏ے ذکر کيتا ا‏‏ے۔(٦؎)
۲ ۔حسنین(ع) د‏‏ی ولادت دے موقع پر
ملا علی قاری اپنی کتاب وچ لکھدے نيں: جابر بن عبد اللہ انصاری ؓ نے اک حدیث دے ضمن وچ کہیا کہ حضرت امام حسن(ع) د‏‏ی ولادت دے وقت پیغمبر اکرم (ص) اُتے جبرئیل نازل ہوئے تے انہاں نے حکم خدا تو‏ں فرمایا:
’’انّ علیّاً منک بمنزلة هارون من موسیٰ ۔ یقینا علی(ع) ، آپ (ص) دے لئی ایداں دے نيں جداں موسیٰ دے لئی ہارون سن ۔ ‘‘(۱؎)
۳ ۔ خطبہ غدیر خم
تیسرا موقع ، جتھے حضور اکرم (ص) نے اس حدیث نو‏‏ں بیان فرمایا، اوہ غدیر خم دا خطبہ ا‏‏ے۔ اساں اپنی کتاب ’’ نگاہی بہ حدیث غدیر‘‘ وچ اس حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
۴ ۔ مسجد د‏‏ی طرف کھلنے والے دروازےآں نو‏‏ں بند کراندے وقت
’’ وانّ علیّاً منّي بمنزلة هارون من موسیٰ ۔ بے شک علی(ع) میرے لئے اوہی نيں جو موسیٰ دے لئی ہارون سن ۔ ‘‘
فقیہ مغازلی نے ’’ مناقب امام علی(ع)‘‘ وچ اس روایت نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔(۱؎)
۵ ۔عمر بن خطاب دا تقاضا
پنجواں موقع اوہی اے جتھے اُتے عمر بن خطاب نے کہیا تھا:’’ کفّوا عن ذکر علیّ ‘‘ علی(ع) دے بارے وچ کوئی گل نہ کرن۔۔۔
اس واقعے نو‏‏ں اسيں گزشتہ اوراق وچ مختلف مصادر تو‏ں نقل کر چک‏‏ے نيں۔
٦ ۔ دختر حمزہ دے ماجرا وچ
جب جناب حمزہ(ع) د‏‏ی بیٹی مکے تو‏ں مدینے نو‏‏ں آئاں تاں حضرت امیر المؤمنین(ع)، جعفر تے زید دے درمیان اس د‏ی کفالت تے سرپرستی دے بارے وچ اختلاف ہوگیا تے گل پیغمبر اکرم (ص) تک پہنچائی گئی تاکہ آپ (ص) اس بارے وچ فیصلہ فرماواں۔ پیغمبر اکرم (ص) نے حضرت امیر المؤمنین(ع) تو‏ں فرمایا:
’’امّا أنت یا عليّ! فأنت منّي بمنزلة هارون من موسیٰ الاَّ النّبوّة ۔ مگر تسيں اے علی(ع)! تسيں میرے لئے اوہی منزلت رکھدے ہوئے جو موسیٰ د‏‏ی لئے ہارون رکھدے سن، سوائے مقام نبوت وچ ۔ ‘‘
اس روایت کوابن عساکر نے تریخ مدینۃ دمشق(۱؎) وچ ، احمد بن حنبل نے اپنی کتاب مسند(۲؎) وچ تے بیہقی نے السنن الکبریٰ(۳؎) وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ دوسرے مصادر وچ وی ایہ روایت نقل ہوئی ا‏‏ے۔
٧ ۔ جابر د‏‏ی اک حدیث
ساتواں موقع ، جابر بن عبد اللہ انصاری د‏‏ی اک حدیث ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں : اسيں مسجد وچ سوئے ہوئے سن کہ پیغمبر اکرم (ص) تشریف لیائے تے ایويں فرمایا:
’’أترقدون بالمسجد؟ انّه لا یرقد فیه ۔ کیہ تسيں لوک مسجد وچ سوندے ہو؟ مسجد سونے د‏‏ی جگہ نئيں ا‏‏ے۔ ‘‘
حضور اکرم (ص)کے نال حضرت علی(ع) وی سن ،آنحضرت (ص) نے انہاں د‏‏ی طرف رخ ک‏ر ک‏ے فرمایا:
’’تعال یا علي! انّه یحلّ لک في المسجد ما یحلّ لي أما ترضی أن تکون منّي بمنزلة هارون من موسیٰ الاَّ النبوّة ! ۔ اے علی(ع) نیڑے آجاؤ! جو کچھ مسجد وچ میرے لئے حلال اے اوہی تواڈے لئے وی روا اے ۔کیہ تسيں راضی نئيں ہوئے کہ میرے لئے ایداں دے رہو جداں موسیٰ دے لئی ہارون سن، سوائے مقام نبوت وچ ؟!‘‘
۸ ۔ ام سلمہ د‏‏ی حدیث
آٹھواں موقع ، جتھے ’’ حدیث منزلت‘‘ بیان ہوئی اے اوہ ام سلمہ د‏‏ی اک حدیث ا‏‏ے۔ پیغمبر اکرم (ص) نے اپنی زوجہ جناب ام سلمہ تو‏ں فرمایا:
’’یا امّ سلمة! انّ علیّاً لحمه من لحمي تے دمه من دمي وهو منّي بمنزلة هارون من موسیٰ الاَّ انّه لا نبيّ بعدی ۔ اے ام سلمہ! علی(ع) دا گوشت ،میرے گوشت تو‏ں تے اس دا خون، میرے خون تو‏ں ا‏‏ے۔ اوہ میرے لئے اوہی منزلت رکھدا اے جو موسیٰ دے لئی ہارون رکھدا سی سوائے ایہ کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں ا‏‏ے۔ ‘‘
یہ حدیث وی تریخ مدینۃ دمشق وچ اے ۔(۱؎)
ان دے علاوہ بوہت سارے دوسرے مواقع نيں جتھے رسول اکرم (ص) نے حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی شان وچ ’’ حدیث منزلت‘‘ بیان فرمائی اے ؛ البتہ اساں انہاں تمام موارد د‏‏ی تحقیق د‏‏ی اے ؛ لیکن اختصار د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں مذکورہ موارد اُتے اکتفا کردے ہوئے باقی تمام موارد نو‏‏ں ذکر کرنے تو‏ں اجتناب کرن گے۔