cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قرامطہ
قرامطہ دا آغازتے ارتقاء
قرامطہ نے اسلامی حکومت کیت‏‏ی کمزوری دا بھر پور فائدہ اٹھایا تے مختلف جگہاں اُتے اپنی طاقت دے مطابق خروج کردے رہے تے مسماناں دا خون نا حق پانی د‏‏ی طرح بہاندے رہ‏‏ے۔ عباسی خلیفہ کمزور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مقابلہ تاں کر رہیا سی مگر انہاں دا مکمل قلعہ قمع نئيں کر پا رہیا سی ۔اور ایہ بہت طاقت ور ہُندے جا رہے سن ایہی وجہ سی د‏‏ی پہلے انہاں دے داعی علاقے وچ پہنچ ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اپنا حامی بنا‏تے تے فیر ایہ حالت نو‏‏ں سازگار دیکھ ک‏ے اوتھ‏ے خروج کردے۔قرامطیاں د‏‏ی ایہ پرت مار اک عرصہ تک جاری رہی خلفاءعباسی وچ اِنّی ہمت نہ سی کہ قرامطیاں دا انسداد کر سک‏‏ے،ایسی صورت حالات وچ ایہ فتنہ نہ جانے تے کیہ کيتا گل کھلا تا کہ 326 وچ انہاں د‏‏ی اپنی جماعت وچ پھوٹ پڑ گئی جس تو‏ں انہاں دا زور ٹُٹ گیا بالخصوص جدو‏ں انہاں دے لیڈر اصم شاہ بحرین نو‏‏ں فاطی خلفا ءالمعز تے العزیز نے پے در پے شکستاں داں تاں انہاں د‏‏ی طاقت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
بحرین
بحرین خلیج عرب چ اک نکا عرب جزیرہ دیس اے۔ ایہ 33 جزیریاں دا جزیرہ جٹ اے جیہناں وچوں سبھ توں وڈا جزیرہ بحرین اے جیہڑا 55 کلومیٹر (34 میل) لمبا تے 18 کلومیٹر (11 میل) چوڑا اے۔ سعودی عرب ایہدے لہندے پاسے وچ اے۔ بحرین سمندر دے راہیں سعودی عرب نال جڑیا ہویا اے۔ ایران 220 کلومیٹر اتلے پاسے سمندر پار اے تے قطر چڑھدے تھللے پاسے اے۔
قرامطہ
قرامطہ دا آغازتے ارتقاء
298ھ وچ قرامطہ نے کوفہ دے مضافات وچ پیش قدمی د‏‏ی مگر بروقت کاروائی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں کامیاب نہ ہونے دتا گیا ايس‏ے سال قرامطہ نے دمشق اُتے یلغار کر دتی تے یحیٰ بن ذکرویہ نے قرامطہ دے سامنے جھوٹھا دعویٰ کيتا کہ اوہ اولاد علی بن ابی طالب وچو‏ں ا‏‏ے۔ تے کہیا کہ اس دے متبعین د‏‏ی تعداد اک لکھ اے تے اس د‏ی اونٹنی منجانب اللہ مامور اے تے ایہ جس علاقے وچ جائے گی اس علاقے والےآں نو‏‏ں فتح حاصل ہوئے گی۔اسنو‏ں شیخ دا لقب دے دتا گیا تے اس دے حامی فاطمین بن گئے خلیفہ نے اس د‏ی سرکوبی دے لئی اک لشکر بھیجیا مگر اس لشکر نے شکست کھادی۔قرامطہ نے اس دے بعد رصافہ د‏‏ی جامع مسجد نو‏‏ں جلا دتا لوکاں نو‏‏ں خوب لُٹیا تے دمشق وچ داخل ہوئے گئے جتھ‏ے قتل عام وچ کوئی کمی نہ چھڈی[20]۔ 291ھ وچ خلیفہ دے لشکر نے انہاں ناں شکست دتی تے انہاں دا سردار حسن بن ذکرویہ گرفتار ہوئے گیا۔ اسنو‏ں پوری جماعت دے نال بغداد بھیجیا گیا جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں عبرت ناک سزا دے ک‏ے واصل جہنم کيتا گیا ۔حسن بن ذکرویہ دا سر لکڑی اُتے رکھ دے پورے بغداد دے شہر وچ گھمایا گیا محر م 294ھ وچ قرامطہ نے ذکرویہ د‏‏ی سربراہی وچ مکہ مکرمہ تو‏ں خراسان آنے والے حجاج دے قافلے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے ویہہ ہزار حاجیاں نو‏‏ں شہید کردیااس قتل عام وچ قرامطہ دے مرد و زن سب شریک سن ۔عورتاں نے فریب کےنال حجاج نو‏‏ں قتل کيتا تے تمام مال و دولت پرت لیا گیا ۔خلیفہ بغداد نے اس واقعے دا سخت انتقام لیا تے اک بہت وڈا لشکر بھیجیا جس نے انہاں نو‏‏ں عبرت ناک شکست دتی چند لوکاں دے سوا پوری جماعت قتل ہوئی تے ذکرویہ دا سر کٹ کر پورے خراسان وچ گھمایا گیا تے فیر دربار خلافت وچ بھیجیا گیا[21]۔
بحرین
باہرلے جوڑ
گٹھ:دیس گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:جزیرہ دیس
قرامطہ
قرامطہ دا آغازتے ارتقاء
قرامطہ نے کدی پرواہ نہ د‏‏ی کہ نہندے تے معصوم لوکاں دے خون د‏‏ی ندیاں بہہ رہیاں نيں بلکہ انہاں نے اس ظلم و بربریت نو‏‏ں جاری رکھیا تے آئے روز اک نواں محاذ کھول کر خلیفہ نو‏‏ں خوب پریشان کيتا تے اوہ بے بس نظر آیا۔ مصر تو‏ں ملتان تک عوام قرامطہ دے خوف دا شکار سی تے اوہ اس خوف و عذاب تو‏ں نجات د‏‏ی طلبگار سی مگر کوئی وی انہاں د‏‏ی اس امید نو‏‏ں پورا کرنے تو‏ں قاصر سی۔ قرامطی بے لگام گھوڑے د‏‏ی منند دوڑ رہے سن کوئی شہر ،علاقہ انہاں د‏‏ی دسترس تو‏ں دور نئيں سی۔
اور علاقےآں وچ قرامطہ د‏‏ی سفاکی د‏‏ی داستاناں سنائی جا رہیاں سن کہ کہ ایہ فتنہ اوتھ‏ے پہنچ گیا جس جگہ نو‏‏ں امن دا مقام دسیا گیا ا‏‏ے۔ و من دخلہ کان امنا۔ تے جو ایتھ‏ے داخل ہويا اس دے لیئے امان ا‏‏ے۔ ست ذی الحج نو‏‏ں ابو ا طاہر قرمطی اپنے حواریاں دے نال مکہ پہنچیا گیا مکہ د‏‏ی گلیاں وچ معصوم حجاج دا قتل عام ہويا۔مسجد الحرام وی محفوظ نہ سی جو لوک غلاف کعبہ تو‏ں جا ک‏ے لپٹ گئے انہاں دا وی قتل عام ہويا جو طواف ک‏ر رہ‏ے سن اوہ قتل ہوئے تے ایہ سب کچھ مقدس ماہ تے محترم مسجدلحرام وچ ہوئے رہیا سی تے اس نے اعلان کيتا کہ ميں نے ہی انہاں لوکاں نو‏‏ں پیدا کيتا تے وچ ہی انہاں دا فنا کرنے والا ہون۔ حجاج ناحق شہید ہوئے رہے سن تے کچھ جان کنی وچ ایہ اشعار پڑھ رہے سن : تسيں بوہت سارے عاشقاں نو‏‏ں اپنے شہر وچ بچھڑا ہويا پاؤگے اصحاب کہف د‏‏ی طرف انہاں نو‏ں نئيں معلوم کہ اوہ ایتھ‏ے کِنے دن ٹھہرے ني‏‏‏‏ں۔ قتل عام دے بعد شہداءکو چشمہ زمزم تے مسجد حرام وچ دفن کر دتا۔ فیر کعبے دا دروازہ توڑ دتا تے غلاف نو‏‏ں چاک کر دتا۔ابو طاہر نے اک شخص نو‏‏ں حکم دتا کہ میزاب کعبہ نو‏‏ں اکھیڑ دو اوہ جدو‏ں اُتے چڑھنے لگیا تاں اوندھے منہ ڈگ ک‏ے مر گیا فیر کسی نو‏‏ں جرا ت نہ ہوئی۔حجر اسود اکھیڑ لیا تے پکارنے لگے کہ کتھے گئے طیراً ابابیل تے حجارة من سجیل ۔ جدو‏ں قرامطی حجر اسود لے ک‏ے جا رہے سن تاں امیر مکہ نے درخواست کيتی کہ میرا پورا مال لے لو تے ایہ حجر اسود واپس کر دو تاں قرامطی نے جواب وچ امیر مکہ تے اس دے گھر والےآں نو‏‏ں شہید کر دتا۔ آ خر کار مہدی نے ابو طاہر نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے واقعہ حج اُتے ملامت کيت‏‏‏‏ی تے کہیا کہ جو کم چپکے تو‏ں ہوئے رہیا سی تاں نے اسنو‏ں ظاہر کر دتا۔اس نے حکم دتا کہ جو مال لُٹیا اے اوہ واپس کر دو مگر طاہر نے جواب دتا کہ آئندہ ایسا نئيں کراں گا[24]۔
316ھ وچ ہونے والے اس واقعے نے امت ِ مسلمہ تے خلافت دیاں بنیاداں ہلیا ک‏ے رکھ داں بہت سارے شہر تے علاقے قرامطے دے قبضے وچ آگئے انہاں دے سخت گیر رویئے تے سفاکیت د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں دے دل لرز اٹھے۔عباسی خلیفہ معتضد نے کئی بار انہاں دے خلاف فوجاں روانہ کيتیاں مگر شکست کھادی۔قرامطہ دا خوف اِنّا ودھیا کہ اہل مکہ اپنا شہر چھڈ گئے تے کئی سال تک حج بند ہوئے گیا 327ھ وچ ابوعلی عمر بن یحیٰ العلوی نے اپنے قرامطی دوست نو‏‏ں اک خط لکھیا تے کہیا کہ حاجیاں دا راستہ کھول دے تے ہر حاجی تو‏ں فی اونٹھ پنج دینار محصول لے ک‏ے حج د‏‏ی اجازت دے ،تو اس نے اجازت دے دتی تے لوکاں نےحج کیہ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں حاجیاں تو‏ں ٹیکس وصول کيتا گیا[25]۔
قرامطہ نے اپنا اثر و رسوخ تے رعب و دبدبہ قائم کر دتا ایتھ‏ے تک کہ اوہ جدو‏ں چاہندے حج اُتے وی پابندی لگیا دیندے سن جداں انہاں نے شام و مصر د‏‏ی فتح دے وقت کيتا مثلاً 356ھ وچ قرامطہ دمشق اُتے وی قابض ہوئے گئے تے انہاں نے شام تے مصر تو‏ں جانے والے ہر شخص نو‏‏ں حج کر نے تو‏ں روک دتا[27].
قرامطہ ملتان وچ
ایران دے طول و عرض وچ معتزلہ دے علاوہ قر امطہ د‏‏ی وی کثرت سی تے ایہ قرامطی بنوفاطمہ دے داعی سن بحرین وچ انہاں نو‏‏ں حکومت کرنے دا موقع مل گیا۔ناصر خسرو دہلوی اپنے سفر نامے وچ لکھدا اے کہ بنو فاطمہ امام اکھوائے تے ایہ سید ۔ایہ فرقہ باطنیہ وی کہلاندا سی۔ ا نکے دور حکومت وچ بحرین وچ قصاب د‏‏ی دکان اُتے گائے، بکری، بھیڑ تے سور دا گو شت دستیاب سی لیکن خریدار د‏‏ی مرضی سی کہ اوہ جو وی خریدے۔ان وچ حلال تے حرام د‏‏ی تمیز نہ رہی انہاں دا ایہ وی عقید ہ سی کہ قرآن دا اک ظاہر تے اک باطن اے ۔باطن اصل اے تے تفسیر الحاد ا‏‏ے۔ ایہ ملاحدہ اکھوائے تے ملاحدہ عقائد د‏‏ی تبلیغ شروع کر دتی۔اور اِنّا زور پھڑیا کہ حج دے موقع اُتے مکہ دے تمام راستے بند کر دتے۔حجاج دا خوب قتل عام کيتا اورلاشاں چشمہء زمزم وچ سُٹ داں حجر اسود اکھاڑ کر لے گئے تے کئی سال تک قبضے وچ رکھیا آخر کارفاطمی خلیفہ عبیداللہ مہدی د‏‏ی سرزنش دے بعد واپس کيتا[29]۔
سبکتگین دے دور تو‏ں اس علاقے وچ قرامطہ دا اثر و رسوخ سی تے ملتان دا حاکم سبکتگین دا مطیع سی مگر بعد حالات تبدیل ہوئے تاں حاکم ملتان داؤد نے راجہ انند پال د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی تاں قرامطی مذہب تے انند پال د‏‏ی اطاعت دونے محمود دے لئی ناقابل برداشت سن جس دے لئی اس نے ملتان دا رخ کيتا مگر داﺅد د‏‏ی معافی تو‏ں محمود نے ملتان تو‏ں واپسی د‏‏ی راہ لی تے فیر متعدد بار اوہ حملہ آور ہُندا رہیا آخر کار اس نے ملتان نو‏‏ں اپنی عملداری وچ شامل ک‏ے لیا۔محمود سال 401ھ وچ پھرقہر و غضب دے نال ملتان اُتے حملہ آور ہويا اورکثیر تعداد وچ قرامطی قتل کیئے انہاں دے ہتھ پیر کٹ دتے تے خود ابوالفتح داؤد قید ہويا۔محمود اسنو‏ں اپنے نال غزنی لے گیا [30]۔
البیرونی لکھدا اے کہ: محمد بن قاسم ابن منبہ جدو‏ں ملتان نو‏‏ں فتح کيتا تے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی تے جو مال اوتھ‏ے جمع سیاس دا سبب پُچھیا تاں بت نو‏‏ں ذریعہ آمدنی پایا اس نے بت نو‏‏ں چھڈ تاں دتا مگر اس د‏ی توہین دے لئی اس د‏ی گردن وچ گائے دے گوشت دا ٹکڑا لٹکا دتا تے اوتھ‏ے اک مسجد بنوا دی۔مگر قر امطہ جدو‏ں قابض ہوئے تاں جلم نے بت توڑ ڈ الا ،پجاریاں نو‏‏ں قتل کر دتا تے اپنے لئی اک محل بنوایا۔اس نے سابقہ جامع نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے نواں جامع بنوایا تے بنی امیہ دے بغض د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا۔امیرمحمود نے جدو‏ں انہاں ملکاں تو‏ں قرامطہ دا قبضہ اٹھایا تے پہلی جامع وچ از سر نو جمعہ قائم کيتا۔اور دوسری نو‏‏ں بند کر دتا جو کہ ہن صرف حنا د‏‏ی پتیاں دا بیدر (کھلیان ) رہ گئی اے ۔اب جے اسيں عدد مذکور یعنی 216432 تو‏ں سینکڑہ تے اس تو‏ں تھلے دے مراتب یعنی دہائی اوراکائی نو‏‏ں وی گھٹا داں تاں قرامطہ دے ظہور دا زمانہ ساڈے زمانے اُتے مقدم اے ،ایہ تقریباَ سو برس بندا اے [32]۔
سید روشن شاہ رقمطراز نيں کہ دیپالپور تو‏ں ملتان تک دا علاقہ مسلماناں دے قبضے وچ سی فیر مدت دے بعد قرامطہ فرقے د‏‏ی بیشتر قوم اس علاقے اُتے قابض ہوئے گئی تے اس دا عمل دخل جاری ہويا۔ بہت مدت تو‏ں ملحداں د‏‏ی قوم قرامطہ اس علاقے اُتے حکومت کر رہ‏ی سی تے انہاں دا ظلم وستم حد تو‏ں ودھ گیا تاں سلطان محمود نے پروردگار عالم د‏‏ی توفیق تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں فتح کرنے تے کشور کشائی دے لئی کمرہمت و شجاعت بنھی تے ملتان فتح کرنے نکلیا۔سلطان نے ابوالفتح دے کردار نو‏‏ں دین مبین د‏‏ی حمیت و عزت دے بر خلاف سمجھیا ۔اس دے عقیدے دے مطابق قرامطہ شرع متین دے مخالف سن ۔ تے اس نے انہاں دے خاتمے دے لئی کوئی کسر نہ چھڈی[33]۔
وقد بلغ السلطان یمین الدولہ امین الملہ حال وا الی المولعان ابی الفتوح فی خبث نحلتہ و دخل دخلتہ و دھس اعقادہ رقبح الحادہ و دعاتہ الی مچل رایہ اھل بلاد ہ فانف للدین من مقازتہ علی فظاعہ شرہ و شناعة امرہ و استحار اللہ الخائرفی قصدہ لا ستابتہ و تقدیم حکم اللہ فی الیقاع بہ وامر بضم الاطراف و کف اللذبول و جمع الخیول الی الخیول وضوی الیہ من مطوع المسلمین من ختم اللہ لھم بصالح الاعمل و اکرمھم با حدی الحسنین فی الازل و ثاربھم نحو الملتان عند موج الربیع بسیول الاانواءو سبح الانھار۔[34]
عتبی دے بقول یمین الدولة امین الملتہ محمود غزنوی نو‏‏ں جدو‏ں والی ملتان ابو الفتح دے حالات دا پتہ چلا کہ اس دا مسلک انتہائی بد تر ، اعتقاد برا تے اوہ انتہائی قبیح الحاد دا مرتکب اے تے مستزادیہ کہ اوہ اپنے ملک دے باشندےآں نو‏‏ں وی پانی رائے د‏‏ی دعوت دیندا اے تاں دین د‏‏ی حمایت اورا س (ابو الفتح) دے قبیح شر تے بد ترین معاملے د‏‏ی خاطر غزنوی اٹھیا کھڑا ہويا
حوالے
*ابن کثیر، حافظ عمادالدین ،تاریخ ابن کثیر ،اردو ترجمہ البدایہ و النہایہ ،مترجم مولانا محمد اصغر مغل، دارالاشاعت ، کراچی، 2008ء ، ص188 *السیوطی، علامہ جلال الدین ، تاریخ الخلفا ، مترجم شبیر احمد انصاری، مکتبہ خلیل یوسف ،اردو بازار لاہور،2008ء ، ص21 *ڈاکٹر زاہد علی، تاریخ فاطمین مصر، نفیس اکیڈمی کراچی،1963،ص 141 *ابن خلدون ، علامہ عبدالرحمن ، مترجم ،حکیم احمد حسن عثمانی، نفیس اکیڈمی کراچی ،1966ء، ج4 ،ص 84 *ایضا،ص409،411،417
گٹھ:آغاخانی گٹھ:اسماعیلیہ گٹھ:بحرین دی تریخ گٹھ:سعودی عرب دی تریخ گٹھ:شیعیت گٹھ:عرب گروہات گٹھ:قرامطی
کومیٹان صنوبر
کومیٹان صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ گویٹے مالا تے میکسیکو وچ ہوندا اے۔
ایران دی تریخ
ایران دنیا دیاں سبھ توں پرانیاں سبھ توں وڈیاں رہتلاں وچوں اک دا گھر اے، جسدیاں تریخی اتے شہری آبادیاں 7000 ق م پچھے تک دے نشان ملدے ہن۔ ایران دے پٹھار دی دکھن-مغربی اتے مغربی حصے نے روائتی پرانے نیڑ مشرق ایلام  وچ وی شامل سی، مڈھلے کانسی یگ توں، اتے بعد وچ ہور کئی لوکاں جویں کہ کاسیائی، منیان، اتے گٹیاں دے نال رہا۔ جورج ولہیلم فریڈرک ہیگل فارسیاں نوں "پہلے تریخی لوک" کہندا اے۔ 625 عیسوی سابق وچ ماد لوکاں نے ایران نوں سامراج دے طور تے اک اکائی وچ اکجٹّ کیتا۔ ایکیمینڈ سامراج (550-330 ایپو)، جو کہ سائیرس مہان ولوں قائم کیتا گیا سی، پہلا فارسی سامراج سی اتے اسنے بالکن توں اتری افریقہ اتے وچکار ایشیا تک تن براعظماں تے پرسی (پرسپولس) وچ اپنے سنگھاسن توں حکمرانی کیتی۔ ایہہ اج دیکھیاں وی سبھ توں وڈا سامراج سی اتے پہلا عالمی سامراج۔ پہلا فارسی سامراج، اتہاس دی سبھ توں وڈی رہتل سی، جو کہ دنیا دی آبادی دا لگبھگ 40٪ نوں جوڑدی سی۔ 480ء دے آلے دوآلے ایہہ دنیا دے کل 112.4 ملیان لوکاں وچ قریب 49.4 ملیان لوک بندے ہن۔ ایہناں دی سفلتا توں بعد سلوقی، پارتھیا اتے ساسانی سامراج نے کامیابی ایران تے لگپگ 1،000 سال لئی حکمرانی کیتی اتے دنیا دے اک پرمکھ طاقت دے طور تے ایران نوں اک وار پھر بنایا۔ پرسیا دے کٹڑ مخالف رومن سامراج اتے اس دا جانشین، بازنتینی سامراج سی۔
لوہا ویلہ وچ ایرانی لوکاں دے آؤن نال فارسی سامراج صحیح ڈھنگ نال شروع ہندا اے۔ ایرانی لوکاں نے کلاسیکل پراتنتا دے ماد، حخامنشی(ہخامنی)، پارتھی اتے ساسانی سامراجاں نوں جم دتا۔
اک وار اک وڈا سامراج بن گیا، ایران تے حملے وی ہوئے، یونانی، عربی (اسلامی)، ترک اتے منگول حملے۔ ایران نے صدیاں دوران اپنی قومی پچھان نوں مڑ مڑ جتلایا اے اتے اک وکھ سیاسی اتے تہذیبی ہستی وجوں ترقی یافتہ ہویا اے۔
شروعاتی سبھیاچاراں اتے سامراجاں دے لمبے اتہاس دے نال، ایران، مدھ یگ دے اخیر اتے جدید ویلے دی شروعات دوران، خاص کرکے سخت کٹھنائیاں وچ دی لنگھنا پیا۔ خانہ بدوش قبیلیاں دے بہت حملے ہوئے، جنہاں دے سردار اس دیس وچ حاکم بن کے بہہ جاندے، اس تے منفی اثر پاؤندے۔
صفوی شاہی خاندان نے 1501 وچ اک آزاد راج دے طور تے ایران نوں اکمٹھّ کیتا جس نے شیعہ اسلام نوں سامراج دا سرکاری دھرم بنا دتا سی، جس نے اسلام دے اتہاس وچ سبھ توں اہم میل پتھر گڈے۔ اک پرمکھ طاقت دے طور تے دوبارہ کم کردے ہوئے، اس ویلے صدیاں توں اسدے مخالف گوانڈھی عثمانی سامراج دے وچکار، ایران اک راجشاہی سی جستے 1501 توں لے کے 1979 دی ایرانی انقلاب تک جدوں 1 اپریل 1979 نوں ایران سرکاری طور تے اک اسلامی لوکراج بنیا، کسے نہ کسے بادشاہ دی حکومت رہی۔
پرانی تریخ
ایران دی جغرافیایی حیثیت ایہ اے کہ اوہ مرکزی ایشیا تے مشرقی ایشیا نوں مشرق توں قریب تے یورپ توں متصل کردا اے ۔ سر زمین ایران قدیم زمانہ ای توں لوگاں دی مہاجرت تے سکونت دا مرکز ہونے کےعلاوہ وڈے وڈے جنگلاں پرمشتمل  تے  مختلف ادوار دا   ش دا  ر رہی اے۔ سرزمین ایران اُتے انسان دے موجود ہونے دی تریخ زیادہ واضح نئی‏‏ں اے لیکن پھربھی بعض محققین نے افریقا، مرکزی ایشیا، قفقاز   تے  شبہ قارہ ہندوستان توں بوہت سارے لوگاں دے ہجرت کرکے سرزمین ایرن اُتے آنے دے بارے وچ بیان کیاہے۔ ظاہرا سب توں پرانی جگہ جتھے اُتے اک بوہت پرانا تاریخی پتھر وی نصب کیتا گیا اے  جوایران وچ پایا جاندا اے اوہ خراسان وچ بستر رودخانہ کشف دے نزدیک واقع اے جس توں بوہت پرانے پتھر دے اوزاراں دے بارے وچ کچھ معلومات ملتی نیں اس جگہ دے بارے وچ اندازہ لایا جاتاہے کہ ایہ جگہ تقریبا ۸۰۰ سال پرانی اے۔
بوہت سارے پتھراں دے اوزار زمانہ پہلے ازتمدن توں متعلق نیں جو شیراز دے شمال مشرق وچ کشف ہوئے نیں۔ انہاں تمام ادوار نوں طے کرنے دے بعد جس وقت یورپ وی زمانہ پہلے از تمدن وچ زندگی بسر کرہا سی ، ایران میڈل ایسٹ دے دوسرے مل دا ں وانگجدید متمدن دور وچ داخل ہوچکیا سی ، انسان دی زندگی تے پہلے تمدن توں مربوط بوہت سارے آثار تے شواہد ، ایران وچ پائے جاندے نیں انہاں وچوں اک کوشش غار کمربند (بہ شہر دے نزدیک)   تے  غار ہوتو (تریجان دے نزدیک بہشہر دے مغرب وچ) انجام پائی اے انہاں تمدناں دی قدمت تقریبا ۹۰۰ سال ق م تک پہنچتی اے   تے  دوسرے آثار جو آسیاب دے ٹیلے (کرمانشاہ دے مشرق وچ) گنج دور (کنگ  تے   دے مغرب جنوبی وچ) سرآب  دا  ٹیلہ(کرمانشاہ دے مشرقی شمال وچ) زاغہ  دا  ٹیلہ (جوبوئاں زہرا دے علاقہ وچ واقع اے ) ٹل باکون (تخت جمشید دے مغرب جنوبی وچ) یانیق  دا  ٹیلہ( تبریز دے مغربی جنوب وچ) چغامیش  دا  ٹیلہ (دزفول دے مشرقی جنوب وچ) گودین  دا  ٹیلہ(کنگ  تے   دے مغرب وچ) گیان دا ٹیلہ (نہاوند دے نزدیک) چشمہ  دا  ٹیلہ (شہر ری دے نزدیک) ابلیس  دا  ٹل (کرمان بردسیر وچ) تے یحیی  دا  ٹیلہ (بافت کرمان دے جنوب وچ) ملتاہے انہاں سب چیزاں توں معلوم ہوتاہے کہ ۴سے ۹ ہزاراسال ق م پہلے انسان اس سرزمین اُتے زندگی بسر کر دے سن ۔
بمپور (نہرہلیل دے درہ دے نزدیک) جلاہواشہر (زابل دے جنوب وچ)ٹیلہ شوش تے ست ٹیلہ(مشرقی شوش دے جنوب وچ) ٹیلہ حسنلو(نقدہ دے قریب) ٹیلہ مارلیک جاں چراغ علی دا  ٹیلہ (گیلان دی نہر دے کول) ٹیلہ تورنگ (مشرقی گرگان دے شمال وچ) ٹیلہ زیویہ) مشرق شقزماں) ٹیلہ حصار (دامغان دے قریب) ٹیلہ موسیان (دھلران دی سرزمین اُتے)شہداد جاں خبیث  دا  ٹیلہ تے قبرستان (کرمان دے مشرق وچ) تے ٹیلہ گنج(کلاردشت مازندارن وچ) ایہ سب آثار ،بیابان ایران دے بوہت پرانے تمدن ہونے اُتے دلالت کر دے نیں تے معلوم ہوتاہے کہ ایہ سب آثار اک ہزار سال پہلے از میلادی توں ایتھے پرموجود نیں۔ پہلے تمدناں وچوں ایران دی تریخ وچ جوبہت ای مشہور تمدن کہاجاتاہے اوہ سیلک  دا  تمدن اے۔اس تمدن دے آثار سیلک دے ٹیلاں (مغربی  دا  شان دے جنوب (وچ پائے جاندے نیں   تے  یہ اس بات دی ع دا  سی کر دے نیں کہ ایران دے بیابان سب توں پہلے والے انساناں دے زندگی بسرکرنے دی سب توں پرانی جگہ اے ۔ قدیمی ترین سیلک دے ٹیلاں دی قدمت تقریبا پنجوی‏‏ں ہزارہ دے شروع تے چھیواں ہزارہ دے اواخر پہلے از میلادی تک پہنچتی اے۔ اس زمانے دے جو مٹی دے برتن اسی‏‏ں تک پہنچے نیں اوہ سب توں پہلے تمدن دی خبردیندے نیں اس سرزمین اُتے مٹی دے برتناں دا استعمال زیادہ معلوم دیتاہے انہاں وچوں بعض دی قدمت تو تقریبا ۴۰۰۰ سال پہلے از میلادی تک پہنچتی اے تے اسی وجہ توں بیابان ایران نوں سب توں پہلے مٹی دے برتناں داگہوراہ کہاگیاہے۔ بیابان ایران دے جنوبی   تے  مغربی علاقہ  دا  جو ارتباط بین النہرین توں اے اس توں معلوم ہوتاہے کہ ایہ علاقہ دوسرے علاقاں توں پہلے تاریخی دور وچ داخل ہوگیا سی  اس لئی کہ پہلے از میلادی دے تیسرے ہزارہ دے شروع وچ خوزستان دے بیابان وچ جو خطی تصویراں اختراع کیتی گئی نیں انہاں نوں”ایلامی آغازین“ کہاجاندا اے ۔ اس خط دے نمونے سیلک وچ، ٹیلہ کنگ  تے   دے گہرائی ،ٹیلہ ملیان فارس ایتھے تک کہ زابل دے جلے ہوئے شہر وچ وی ملتے نیں جو اس بات دی ع دا  سی کر دے نیں کہ اس زمانے وچ مغربی ایران دے بیابان دوسری جگہاں دے بیابان توں ثقافتی اتصال رکھدے سن۔
مغربی ایران دے بہترین ساکنین وچوں (جنوب توں لیکر شمال تک) ایہ لوک سن : ایلامیان، دا  سی ھا،لولوبی ھا،گوندی ھا،انہاں قوماں دی آپس وچ رشتہ داریاں سن تے زبان وقبیلہ دے لحاظ توں اک دوسرے توں قریب وی سن، ایلامیاں دی اصلی سرزمین،شوش دریائے  دا  رون نامی درے تے خوزستان دا قلعہ سی جو پہاڑی تے شمال دے بلند وبالا بیابیان تے شوش دے نچلے حصہ توں مشرقی شمال تک جاندا اے۔ لیکن ایلامیاں دی بادشاہت نے بوہت ساری وسیع زمین نوں اپنے حصہ وچ لے رکھیا سی تے جنوب تالیان(بوشہر موجودہ)   تے  مشرق وچ انشان جاں انزان (ٹیلہ ملیان، مرودشت فارس دے قریب) نوں شامل ہُندی سی قدیمی ادوار وچ بین النہرین دا اقتصاد بیابان ایران دے طبیعی منابع تے زاگرس دے پہاڑاں توں وابستہ سی سومریاں تے آکدیاں دی خوزستان تے زاگرس دے پہاڑی علاقاں اُتے حملہ  دا  سبب ایہی چیزتھی،اس سب لوٹ مار دی وجہ توں تیسرے ہزارہ ق م دے درمیان شاہک نشین خرد نے زاگرس او رخوزستان دے درمیان پہاڑی علاقاں وچ اک سیاسی او رفوجی متحد حکومت ایلام دا اعلان کردیا  تے   تقریبا ۶۴۶ق م تک آشوریاں دے ہا سی ں سقوط توں پہلے ایتھے اُتے متعددجگہاں اُتے بادشاہی سی،پوزور(کوتیک) این شوشینک، شیلھک، اونتش۔ گل، شوتروک۔ نھونتہ۔ کوتیر۔ کوتیر۔ نھونتہ و شیلھک۔ این شوشینک ایلامی سلسلہ دے حاکماں وچوں نامدار ترین حاکم سی شوش   تے  انشان دے علاوہ دوسرے شہر اون(احتمالا شوشتر موجودہ)،سیمش (خرم آباد موجودہ)،مدکتو (احتمالا شمال شوش وچ) تے ھیدلو (مشرق دے پہاڑاں وچ فارس دے راستہ ول) انہاں دا حکومت ایلام دے وڈے شہراں وچ شمار ہوتا سی ۔ اقوام  دا  سی، لولوبی و گوتی زاگرس مرکزی وچ زندگی بسرکردے سن انہاں وچوں  دا  سی تیسرے ہزارہ پہلے از میلادی دے اواخرماں سرزمین لرستان پرزندگی بسر کر دے سن لیکن انہاں دی اصل جگہ بالکل صحیح معلوم ومعین نئی‏‏ں اے۔
۱۶ جاں ۱۷ قرن ق م توں لیکر تقریبا ۱۱۵۵ ق م بابل انہاں لوگاں دے زیر تحت سی ایہ بین النہرین اُتے غیر ایرانیاں دی سب توں طولانی مدت دی دا  میابی اے۔ لرستان  دا  مس جو مغرب ایران دے ہنر دے بہترین نمونے سن دوسرے ہزارہ دے اواخر تے پہلے ہزارہ دے شروع وچ پایا جاندا سی  بوہت سارے محققین نے اس نوں اقوام  دا  سی توں منسوب کیاہے لولوبیاں نے ظاہرا زاگرس دے پہاڑی علاقہ تے دوسرے وسیع علاقاں اُتے اپناتصرف کررکھا سی    تے  انہاں نے اپنامرکز شہر زور نوں بنارکھا سی  ۔ مہم ترین یاد گار جووہ چھڈ کرگئے اوہ لولوبی بادشاہ انوبینی  دا  ایک برجستہ نقش اے جو پل زہاب دے قریب اے تے اس دے اُتے اک کتیبہ وی اکدی زبان وچ موجود اے ۔ گوتی قوم جو شاید شہر زور دے شمال وچ زندگی بسر کردتی سی تیسرے ہزارہ دے اواخرماں انہاں نے بابل نوں اپنے قابوماں لے لیا   تے  اس دے کچھ بعد ایلام اُتے وی اپنا تسلط جمالیا۔ لیکن ایران دی تریخ ”آریاں دی سرزمین “ہونے دی حیثیت توں قوم آریا (ہندوستانی   تے  ایرانی)دے ایتھے پرہجرت کرنے توں بیابان ایران وچ داخل ہوکراپنا آغاز کردتی اے آریائی ہندوستان تے اروپا دی قوماں وچوں اک قوم سی جو اک دوسرے توں جداہونے دے بعد دوسر ے ہزارہ وچ مرکزی ایشیا وچ زندگی بسر کر دے سن زرتشتیاں دی کتاباں وچ ایرانیاں دی پرانی سرزمین  دا  نام ”ایران ویج“ بیان کیتا گیا اے    تے  ندیداد وچ بیان کیتا گیا اے  کہ ایران ویج سب توں پہلی سرزمین اے جو اھورہ مزدا دے ہا سی ں پیداہوئی اے بعض محققین دی نظر وچ جس وقت بیابان ایران وچ لوہے  دا  زمانہ اپنے عروج اُتے  سی آریائی مہاجرتقریبا ۸۰۰ توں لیکر ۱۰۰۰ ق م وچ اس سرزمین دے مغربی علاقہ وچ داخل ہوئے سن آریائیاں دے ایران وچ داخل ہونے دے راستے دے بارے وچ بوہت سارے لوگاں  دا  کہناہے کہ ایہ مہاجر مرکزی ایشیاسے مغرب ول آئے ایتھے تک کہ زاگرس دے پہاڑاں تک پہنچ گئے لیکن دوسرے لوگاں  دا  نظریہ اے کہ آریائی مہاجرین دو مختلف راستاں دریائے خزر ول توں ایران وچ داخل ہوئے نیں تے طوائف مادی وپارسی قفقاز دے راستے توں سرزمین ایران وچ داخل ہوئے نیں کیانی حکمراناں دی روایات توں پتہ چلتاہے کہ آریائی زردشتیاں دے زمانے تک ایران وچ موجود سن۔ نواں صدی پہلے از مسیح توں آریائی قوم دا شکنجہ زاگرس دے پہاڑی علاقہ وچ بومیان پرزیادہ ہو گیا تے انہاں نے مغرب ول پڑھتے ہوئے رفتہ رفتہ اوتھے دے رہنے والاں کوشہراں   تے  آبادیاں توں باہر کڈ دیا  تے   آشوریان دے برابر وچ کھڑے ہو گئے اسی وجہ توں ماد وپارس دی اقوام دا ناں پہلی مرتبہ آشوریاں دی کتاباں وچ آگیا   تے  ان دی سرزمیناں دے ناں ”مدی“ ۶ (ہمدان دے قریب) و”پرسوئیہ“۷ (دریای ارومیہ دے مغرب   تے  جنوب مغربی علاقہ دسے گئے نیں شلمنصر آشوریاں دے تیسرے بادشاہ دے سالنامہ وچ ۸۴۴ ق م وچ پارسیان دا تے ۸۳۶ ق م وچ مادیاں  دا  نام لیاگیا اسی دے ہمعصر نویںصدی پہلے از مسیح دے اواخر   تے  آٹھواں صدی ق م دے اوائل وچ آشوریاں دی حکومت کمزور ہو گئی   تے  ان دی ایہ کمزوری   تے  ارتور (آرارات) دی حکومت دے مضبوط ہونے  دا  سبب بن گئی
تے ارتو دی وسیع قدرت آشور دی پریشانی  دا  سبب سی تے آشوری بادشاہ ،اپنی سرحداں پر  تے  ارتو دے احتمالی حملاں دا جواب دینے دے لئی مجبور سن کہ اک بوہت وڈی فوج تیار رکھن ۔   تے  ارتو دے اک بادشاہ نے اٹھوی‏‏ں صدی ق م دے شروع وچ آشور نوں دھمکی دی کہ اوہ دریای   تے  میہ دے مغربی ساحل اُتے اپنا قبضہ جمالے گا   تے  دوسری زمیناں وی جو قبیلہ مانای توں متعلق نیں تے دریاکے مشرقی ساحل دے برابر وچ نیں اپنی زمین وچ ودھیا لوے گا لیکن جنگجو   تے  مستقل طلب آریایی   تے  پارس قوماں دے حالات اُتے نظررکھنے دی وجہ توں جو اسی سرزمین پرمستقر سن بوہت مشکل سی   تے  اسی حس استقلال نے انہاں اقوام دی مددکی فرمانروای تیگلت پیلسر سوم (۷۴۴۔۷۲۷ق م)دے آغاز وچ آشوریاں نے مغرب پر  تے  ارتو دے وسیع نفوذ نوں مقابلہ وچ اک لشکرکشی دی تے زاگرس دی وسیعی سرزمین انہاں دے تصرف وچ آگئی۔آشوریان دے اس فوجی حملے نے انہاں نوں مادیاں دے مقابلے وچ لاکھڑا کیتا   تے  ۷۳۷ق م وچ ایہ لوک مادیاں دے قلمرو وچ داخل ہو گئے۔ آشوریاں دے کتیبہ اس بات دی ح دا  یت کر دے نیں کہ ایہ لوک مادیاں توں خراج لیدے سن   تے  ان دی سرزمین وچ حتی دے پہاڑاں پربھی انہاں نے اپنا اثرورسوخ قائم کر لیا۔ بیکنی نامی پہاڑی دی اہمیت دا تعین(جسنوں پہلے دماوند  دا  ہی حصہ تصور کیاجاتا سی )   تے  آج اسنوں قلہ الوند پرمنطبق کیتا جاتاہے،آشوریاں دے مادیاں دی حکومت وچ نفوذ تے قبضہ دی حدود نوں واضح کرسکتاہے ماد و پارس دے قبیلےآں نے مہاجرت دی وجہ توں یاپھر ایران وچ مستقرہونے دی وجہ توں آپس وچ رشتہ داری قائم کرلی   تے  ان دے اوتھے پرمستقل ہوجانے دی وجہ توں اک دوسرے توں رشتہ داری قائم کرنے وچ کوئی رو دا  وٹ نئی‏‏ں سی اسی وجہ توں زبان شناسی دی جدید تحقیق بتاندی اے کہ واژہ ”ماد“  دا  ریشہ ہند جاں یورپ توں نئی‏‏ں لیا گیا اے ہرودت دی تحقیق دے مطابق پرانے زمانے وچ تمام مادیاں نوں آریائی کہاجاتا سی  ہرودت مادیاں دے ۶ وڈے قبیلےآں دا ذکر کرتاہے جن وچوں ”مغھا“ اک قبیلہ اے ۔ ایہی یونانی مورخ پارسیاں دے بارے وچ کہتاہے کہ ایہ ۱۰قبیلاں توں مل کربناہے تے پاسار گادیاں وچوں ھخامنشیان وی انہاں وچوں سن انہاں نوں پارسی قبیلہ دا سب توں چنگا قبیلہ مانتے نیں ۔ درحقیقت پارسی وی اسی زمانے وچ ماد قبیلےآں اُتے قدرت پانے دی وجہ توں تے تقریبا ۸۱۵ سال ق م توں اپنی پہلی سرز مین ایران توں جنوب ول چلے گئے   تے  شوش دے مشرقی شمال وچ پرسومش ۳ دے علاقہ وچ مستقر ہو گئے تقریبا ۷۰۰ سال ق م، ھخامنش قبیلہ پارسی دا سربراہ جو ظاہرا سناخریب پادشاہ آشوری دے نال جنگ وچ شکست دے بعد(۶۹۲) متحد ایلام و بابل سی۔ اسی طرح پارسی وی اس زمانے وچ مادیاں دے نال نال سن لیکن حالات نے کردگان ماد دی زیادہ مدد دی   تے  انہاں نے قبیلہ ماد کومتحد کرکے پارسیاں توں پہلے اپنی حکومت بنالی۔
قرون وسطی تریخ
ایران وچ طاہریاں ، صفاریاں ، سامانیاں ، سلجوقیاں تے خوارزم شاہیاں دے ادوار وچ مشہد نو‏‏ں بہت اہمیت حاصل ہوئی۔ خوارزم شاہیاں دے دور وچ چنگیز دے حملےآں دا آغاز ہويا۔ چنگیز خان تے ہلاکو خان دے حملےآں دے بعد خراسان دے شہراں وچ بری طرح ویرانی پھیل گئی۔ سنہ 737 ہجری قمری وچ ایران دے صوبۂ خراسان وچ منگول حکمراناں دے خلاف سربداران تحریک کامیاب ہوئی تے اسی نام تو‏ں ایران وچ پہلی بار اک شیعہ حکومت دی بنیاد رکھی گئی تے ایہ تقریبا پنجاہ سال تک قائم رہی۔ اس عرصے وچ مشہد تے سبزوار وچ کافی رونق آ گئی۔ آخرکار تیمور گورگانی نے سنہ 788 ہجری قمری وچ انہاں دی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ تیموریاں دے بعد صفوی سلطنت قائم ہوئی۔ ایران وچ اسلامی فتوحات دے بعد جو سب تو‏ں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء تو‏ں لےکر 1722ء تک قائم رہنے والی صفوی حکومت سی ۔
اس حکومت دا بانی شاہ اسماعیل صفوی اک بزرگ شیخ اسحاق صفی الدین (متوفی 1334ء) دی اولاد وچو‏ں سی ۔ چنانچہ اسی بزرگ دی نسبت تو‏ں ایہ خاندان صفوی کہلیایا۔ شاہ اسماعیل نے شیعیت نو‏‏ں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے عباس اعظم نے ایران دے وسطی شہر اصفہان نو‏‏ں دارالسلطنت بنایا۔ عباس نے اصفہان نو‏‏ں اِنّی ترقی دتی کہ لوگ اسنو‏ں" اصفہان نصف جہان " کہنے لگے۔ اس دور وچ مشہد وڈی تیزی پھیلنے تے ترقی کرنے لگیا۔
ڈورتھے نورس
thumb|330x330px|Dorthe کجھ وچ 2015 ڈورتھے نورس (جنم 20 مئی 1970 وچّ Herning) ہے، اک ڈینمارکی لکھاری ہے۔ <span id="result_box" class="" lang="pa"> اوہ امریکی میگزین 'د نیو یارکر' وچ شائع ہون والی پہلی ڈینش لکھاری ہے۔
<span id="result_box" class="" lang="pa"> نورس نے تھوڑے سمیں لئی دھرم وگیان دا مطالعہ کیتا پر اس نے نورڈک ساہت اتے کلا اتہاس دا مطالعہ کرن لئی اس نوں چھڈّ دتا । <span id="result_box" class="" lang="pa"> اسنے  <span id="result_box" class="" lang="pa"> 1999 وچ یونیورسٹی توں گریجوئیشن کیتی  <span id="result_box" class="" lang="pa"> نورس نے  <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> اپنے نام تے  اپنی ساہتی شروعات توں پہلاں سربیائی جرم ناولاں دے مترجم وجوں <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa">    <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa">    کم کیتا۔  زیادہتر لکھاری جوہن تھیرون دیاں    <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> کتاباں ترجمہ کیتیاں۔      2002 وچّ اسنے سملیرینس فارلاگ ولوں شائع  اپنی کتاب سول , نال شروعات کیتی۔
<span id="result_box" class="" lang="pa"> 2015 وچ اس نے کہانی مجموعہکراٹے چوپ نوں اپنے ناول منا نیڈس ریہرسل سپیس دے نال انگریزی وچ شائع کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1970 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:ڈنمارک
چیتیو رچر
چیتیو رچر کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیوبک دے شہر
مچھیرا تے نکی مچھی
ماچھی اتے نکی مچھی ایسپ دی اک کہانی اے۔ پیری انڈیکس وچ ایہہ 18 نمبر تے اے۔ اک وار اک ماچھی(مچھیرا) نے اک نکی مچھی پھڑ لئی، جو کہ اپنے سائز دے بنیاد تے اپنے جیون لئی یاچنا کردی اے اتے وڈا ہون تک اڈیک کرن دی دلیل دندی اے کی ادوں اوہ بھرپیٹ غذا کر سکیگا۔ ایہہ سجھاء مچھیرے نوں پروان نہیں۔ اوہدی سوچ اے کہ غیرمقررہ مستقبل دے لابھ لئی کسے موجود فائدے نوں چھڈّ دینا بیوقوفی اے۔ لا فونتین دیاں جنور کہانیاں (جِ۔3) وچ اشاعت نے اسنوں ہور مشہور کر دتا۔ ایہہ پالیسی کہانی نوں نقد تیراں ادھار اکھان نوں پرگٹاؤندی اے۔
رہینولوفس فومیگاٹس
رہینولوفس فومیگاٹس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
لومبڑی تے بلی
حوالے
گٹھ:ایسوپ دیاں کہانیاں
چک 146 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
شہرستان سرپل ذہاب
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ
رہینولوفس کوہنا
رہینولوفس کوہنا رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بکروال
بکروال پیر پنجال تے ہور آلے دوالے علاقےآں وچ مسلم پکھی واس آجڑی قبیلا اے ۔
رہینولوفس کوہنا
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
لال سمندر
لال سمندر وڈا سمندر ہند دا اک سمندر اے ۔ ایہہ باب المندب تے خلیج عدن دے نال وڈا سمندر ہند نال جڑیا ہوئیا اے ۔ اسدے اتر چ جزیریورگا سینا ، خلیج عقبہ تے خلیج سوئز نیں جہڑی نہر سوئز نال ملی ہوئی اے ۔ 19ویں صدی تک یورپی اسنوں خلیج عرب کہندے سن۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:سمندر گٹھ:پانی
بلڈاگ
گٹھ:کتے
Bulldog
بولی کتا
بوہلی کتا پاکستان دا اک راکھی کتا اے۔ ایہ پنجاب دے کتیاں دی اک پرانی نسل توں اے جیہڑی ہن نہیں رئی۔ ایہ کتا ہندستان وچ وی ہوندا پر کتے کتے۔ ایہدا پنجاب ناں بوہلی ایہدے پنڈے تے بنیاں ودریاں/ چریاں توں اے۔
وکھالہ
بوہلی لامت گنتی نال چٹے رنگ وچ ہوندا اے پر پؤرا کالا وی ہوندا اے۔ عام ول نال ایہ 24-30 انچ اچا ہوندا اے۔ ایہناں وڈا سر، تکڑا پنڈا تے ڈھلی کھل ہوندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
رہینولوفس ہلڈربرانڈٹی
رہینولوفس ہلڈربرانڈٹی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
مگرمچھ صنوبر
مگرمچھ صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ امریکہ وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:صنوبر گٹھ:سرو ٹبر
چک 147 ڈی بی
چک 147 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
ڈورانگو صنوبر
ڈورانگو صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ میکسیکو وچ ہوندا اے۔
چبوگاماؤ
چبوگاماؤ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 100 گ ب
چک 100 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تحصیل جڑاں والا وچ اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمین نوں لوئر چناب نہر وچوں نکلݨ آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پاݨی لگدا اے ۔ اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشا
تھاں ٹھکاݨا
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد دی تحصیل جڑاں والا وچ وس رہیا اے ۔
روندا صنوبر
روندا صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ امریکہ وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:صنوبر گٹھ:سرو ٹبر
رہینولوفس ہپوسڈروس
رہینولوفس ہپوسڈروس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
مقبل بن ہادی الوادعی
مپہلے بن ہادی الوادعی (ولادت: 1933ء - وفات: 21 جولائ‏ی 2001ء) مسلم عالم دین تے محدث سن ۔
حالات زندگی
مپہلے الوادعی 1920ء دے آخر وچ تے 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شمالی یمن دے شہر صعدہ دے نیڑے پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دا تعلق زیدی قبیلے تو‏ں سی تے ابتدائی طور اُتے اوہ زیدی شیعہ سن ۔ مپہلے الوادعی نے جوانی وچ ہی یمن نو‏‏ں چھڈ دتا تے ملازمت دے لئی سعودی عرب دا سفر کيتا تے اسلامی اسکالرشپ دے سنی کماں تو‏ں واقف ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1933 دے جم گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:سلفی گٹھ:شیعیت تو‏ں سنیت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:ظاہریہ گٹھ:فضلاء یونیورسٹی اسلامیہ مدینہ منورہ گٹھ:محدثین
چک 149 ڈی بی
چک 149 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع بہاولپور دے پنڈ
کلرمونٹ
کلرمونٹ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
وولگوگراد اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے وولگوگراد اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ وولگوگراد شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
Volgograd Oblast
چک 101 گ ب
چک 101 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شہرستان ہرسین
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ہرسین ایران دے صوبہ کرمانشاہ دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ہرسین شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ
کاݪا سمندر
گٹھ:سمندر گٹھ:پاݨی گٹھ:جغرافیا گٹھ:آبی جغرافیہ
گیمبوا صنوبر
گیمبوا صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ میکسیکو وچ ہوندا اے۔
شیر تے لومبڑی
شیر اتے لومبڑی ایسپ دی اک کہانی اے۔ پیری انڈیکس وچ ایہہ 10 نمبر تے اے۔
ابن عبد الہادی
شمس الدین ابی عبد اللہ محمد بن احمد بن عبد الہادی المقدسی الحنبلی یا محمد بن عبد الہادی المقدسی (محمد بن عبد الهادي المقدسي) ابن عبد الہادی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے (1305ء، دمشق – 1343ء مطابق 705ھ - 744ھ) سرزمین شام نال تعلق رکھنے والے اک حنبلی محدث تے عالم دین سن ۔ آپ ابن تیمیہ دے شاگرد علم سن ۔
رہینولوفس الکیون
رہینولوفس الکیون رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ابن عبد الہادی
باہرلے جوڑ
گٹھ:سوری علمائے اسلام گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں گٹھ:محدثین گٹھ:حنابلہ گٹھ:1343 دیاں موتاں گٹھ:1305 دے جم
بل ٹیریر
بل ٹیریر ٹیریئر کتیاں دے ٹبر وچوں اے۔ ایہناں دے وڈے آنڈے ورگے سر تے نکیاں تکونیاں اکھاں ہوندیاں نیں۔ کتیاں دی ایہ نسل اک انگریز کتا بچاری ہنکس نے 1860 وچ بنائی سی۔ اوہنے پر ایہ گل لکائی جے ایہدے بنان وچ اوہنے کیہڑیاں کیہڑیاں نسلاں نون ورتیا اے۔ ایہ خیال اے جے بلڈاگ تے چٹا برطانوی ٹیریر ورتے گۓ نیں۔ 19ویں صدی دے انت تے ایہ نسل پدھر تے من لئی گئی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
چک 148 ڈی بی
چک 148 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
کوٹیکوک
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 148 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
رہینولوفس بلاسی
رہینولوفس بلاسی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
گیری بیکر
گیری بیکر اک امریکی معاشیاتگرو تے معاشیات اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
رہینولوفس بلاسی
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
گیری بیکر
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
روسل ایلن ہلس
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رومی سمندر
رومی سمندر (Mediterranean Sea) افریقہ ، ایشیاء تے یورپ دے وچکار اک سمندر اے جہڑا نیڑے نیڑے چآرے پاسیؤں خشکی چ کعریا ہوئیا اے سواۓ سپین تے مراکش دے درمیان چند کلومیٹر دی سمندری پٹی پانی گلی جبرالٹر دے جہڑی اسنوں وڈا سمندر اوقیانوس نال ملاندی اے ۔ رومی سمندر دے اتر چ یورپ ، دکھن چ افریقہ تے چڑھدے پاسے چ ایشیاء نیں۔
رومی سمندر دے وڈے جزیریاں چ قبرص، کریٹ، رہوڈوس، سارڈینیا، کارسیکا، سسلی، مالٹا، ابیزا ، ماجورکا تے منورکا ہیگے نیں۔
رومی سمندر پرانے ویلیاں توں سمندری آواجائی دا گڑھ رہیا اے۔ رومی سمندر دے کنڈیاں تے 22 دیس وسدے نیں۔
گٹھ:سمندر گٹھ:پانی گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ
چک 109 گ ب
چک 109 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
جالسکو صنوبر
جالسکو صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ میکسیکو وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:صنوبر گٹھ:سرو ٹبر
شہرستان سنقر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سنقر ایران دے صوبہ کرمانشاہ دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سنقر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ
Sungur
چک 150 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
رہینولوفس گنینس
رہینولوفس گنینس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
پنجابی ساہت تنقید:مڈھ تے ترقی
پنجابی ساہت تنقید :- مڈھ تے ترقی
ڈاکٹر۔ ہرنام سنگھ شان مطابق پنجابی ساہت-تنقید دا شروع پندرویں صدی توں ہی ہویا سی۔اوہناں مطابق پنجابی وچ پرکھ-پڑچول دا جم، پندرویں صدی وچ گرو نانک صاحب دے داخلہ نال ہی ہو گیا سی۔اوہناں نے اپنے مشرق کالی تے حال پنجابی دے آدی شاعر شیخ فرید جی دے کجھ بچناں تے وچاراں دی ویاکھیاں جاں ٹیکا ٹپنی کرکے اس دا مڈھ بنھیا ۔اوہناں نے بابا فرید بانی دھر گرو ویکتیاں ولوں کیتے گئے کنتوآں جاں دتیا گئیا ٹپنیاں نوں اپنی اپروکت اکتی دا بنیاد بنایا۔ڈاکٹر۔ ہرنام سنگھ شان نے پنجابی شاعراں، خاص طور تے قصہ کاراں ولوں کیتی گئی سویپڑچول جاں ساتھی قصہ کاراں دیاں کرتاں بارے وچاراں نوں ای پنجابی ساہت دی موڈھی تنقید منیا اے۔وارث، احمدیار وغیرہ نوں نقاد ہی نہیں منیاں سگوں احمدیار نوں اک آدرشک سمالوچک دے سارے گناں دا دھارنی کیہا اے کیونکہ اس نے وارث دی رچنا نوں چنگی طرحاں پڑھیا، گھوکھیا۔اس دیاں دل ڈونگھائیاں تک اپڑیا، اسدی کلا نوں جانچیا- پرکھیا اتے اپنے نجی تجربہ، وڈا واقفی تے امکّ مشق اتے پہلیاں حیراں دے تلناتمک مطالعہ دے بنیاد تے اسدی کرت اتے کلا- کشلتا دا جائجاں لیا جاپدا اے|
ڈاکٹر۔ شان نے ہاشم محمد بخش، فضل شاہ، پیر نیک عالم وغیرہ شاعراں نوں نقاداں دی اپروکت لسٹ وچ شامل کیتا اے۔پیارا سنگھ بھوگلے لکھدے ہن:- سبھ توں پہلاں گرو نانک نے ساہتپرکھن تے اڈیٹنگ کرن تا کم شروع کیتا سی۔پچھوں گرو ارجن دیو جی نے گرو گرنتھ دا اڈیٹنگ کرکے پنجابی تنقید دا معیار قایم کیتا۔
پیارا سنگھ بھوگلے نے بڑے زوردار شبداں وچ گرو نانک دیوَ جی نوں پنجابی دا پہلا نقاد منیاں اے اتے اوہناں دی سمتی اے کہ گرو نانک دیوَ جی نے نہ صرف آپ اچے پدھر دا ساہت رچیا سگوں اپنے توں پہلاں رچے جا چکے ساہت دی چون اتے پرکھ وی کیتی۔ آپ دی دلیل دا بنیاد وی بڑا مزیدار اے۔آپ نے فرمایا اے، بابا فرید، بھگت کبیر اتے دوسرے سنتاں دی بانی نوں اکتر کرن دا کم گرو نانک نے کیتا۔کبیر دی بانی رچدیاں کبیر دی بانی توں پریرنا وی لئی، اس بنیاد تے گرو نانک جی نوں پنجابی ساہت دا موڈھی نقاد سوچ کرنا نہ صرف گرو نانک نال دھکہ اے بلکہ پنجابی ساہت تنقید نال گھور انیاں اے۔
بھاویں پیارا سنگھ بھوگلے نے گرو نانک نوں تنقید سدھ کرن لئی اوہناں دی بانی اکتر کرنا، بانی دی پرکھ کرنا آدی گنیا اے تے اسے کرکے گرو نانک نوں پنجابی ساہت دا پہلا نقاد منیاں اے، پر ایہہ بنیاد نہیں ہن۔ گرو نانک جی نوں نقاد سدھ کرن تے گرو ارجن دیوَ جی نوں وی آپ نے ایسے بنیاد اتے نقاد سدھ کیتا اے کہ گرو نانک ولوں جاری کیتی گئی تنقید دی ایہہ پرمپرا گرو ارجن دیوَ جی دے ویلے سکھر اتے پہنچدی اے۔
قصہ شاعراں نوں وی بھوگل نے ڈاکٹر۔ شان سنگھ وانگ نقاد منیا اے۔وارش شاہ دی سوے-تنقید اتے اس توں وی پہلاں حافظ برخوردار دے دوجے قصہ کاراں اتے کیتیاں ٹپنیاں احمدیار دے ہم عصر تے پوروکالین قصہ شعری ول اشارہ توں چھٹّ، احمدیار آدی نوں پنجابی ساہت تنقید دی پرمپرا دے اہم ساہت-مفکر منیاں گیا اے۔میاں محمد بخش وی بھوگل مطابق پنجابی نقاد سن۔اپروکت سارے قصہ کاراں نوں پنجابی ساہت تنقید جو کوئی کیتی اے تاں اوہ صرف اپنے ہم عصر جاں پوروکالی قصہ کاراں جاں قصہ شعری متعلق عقیدت دکھاؤن ہتّ اے جاں اوہ گمبھیر تے سچیت تنقید کر راے ہن؟ ایہہ وچارن والی گل اے۔قصہ لکھاریاں دا چیتن یتن تنقید اکا نہیں اے۔(1)
پنجابی ساہت تنقید دا اتہاس:
تنقید شبد دی تشریح: تنقید پد سنسکرت دے دھاتو لچ توں بنیا اے جس دا مطلب اے ویکھنا۔ لچ توں ہی پھر لچن شبد بندا اے تے اسدا مطلب اے تولنا جاں نرنا کرنا آدی۔ کیہا جاندا اے کہ لوعدہ توں ہی تنقید شبد دی اتپتی ہوئی۔اسدا اگیتر اے جسدا مطلب اے چنگی طرحاں، چترپھیوں اؤں تنقید دا لفظی مطلب اے، چنگی طرحاں ویکھنا۔(2)
ڈاکٹر۔ پریم پرکاش سنگھ بھارتی شعری شاستر:
انگریزی وچ تنقید نوں کرٹسجم آکھیا جاندا اے جسدا سمچا مطلب اے، کسے بارے نرہیرو ٹپنی کرنی جاں فیصلہ سناؤنا آدی۔اس طرحاں تنقید دا اردو بولی وچ پریائ تنقید اے جسدا مطلب اے: تولنا آدی۔وکھ وکھ بولیاں وچ ورتے جاندے اس شبد تنقید دا مطلب کسے ساہت وستو بارے نرنا کرنا اے کہ اس وچ رچناکار نے کی آکھنا چاہیا اے تے اوہ جو کہنا چاہیا اے، اس وچ کتھوں تک کامیاب رہا اے۔
اتہاس: ساہت دے اتہاس اپر نظر ماریئے تاں پتہ چلدا اے کہ وکھرے ڈسپلن دے روپ وچ تنقید مغربی ساہت ماتحت ویہویں صدی وچ ہی پیدا ہوئی اے۔مغربی چنتکاں دی طرحاں پنجابی دے کجھ نامور ہستاکھراں نے وی اپنی زبان وچ ساہتی کھوز اتے پرکھ دا کم آرنبھیا اے۔ایہناں وچ ذکر یوگ ڈاکٹر۔ چرن سنگھ، بھائی کانھ سنگھ نابھہ اتے باوا بدھ سنگھ ہن۔پر سخت روپ وچ تنقید کھیتر وچ باوا بدھ سنگھ ہی دسدا اے۔ باوا بدھ سنگھ توں پہلاں میاں مولٰی بخش کشتہ دی رچنا چشمہ-اِ-ہیات (1931) پنجابی شاعراں بارے لکھی جا چکی سی اتے اسدا اثر وی پنجابی تنقید اتے پیا، پر ایہہ رچنا اردو وچ ہون کرکے پنجابی تنقید دی مڈھلی رچنا قبول کرنا جچدا نہیں۔نوین الوچنا دا مڈھ باوا بدھ سنگھ دیاں تن الوچنتامک کتاباں ہنس-چوگ (1914)، کوئل کوُ(1916) اتے بمبیہا بول(1925) نال ہویا منّ سکدے ہاں۔ایہناں تناں کتاباں وچ اصولی، ووہارک اتے کھوجاتمک الوچنا ہوئی ملدی اے۔ باوا بدھ سنگھ توں بعد پرو۔ پورن سنگھ نے دی سپرٹ آپھّ اؤریئینٹل پوئٹریو وچ مغربی اتے مشرقی شاعراں اتے ساہتکاراں اتے ٹپنی کیتی اے۔اس الوچنا پرمپرا دا اگے پھلار کرن والے ڈاکٹر۔ موہن سنگھ اتے پرں۔ تیجا سنگھ ہن۔ایہناں دیاں پائیاں لیہاں نوں اگے جنداں رکھن والے پرں۔ تیجا سنگھ، پرں۔ شربچن سنگھ طالب، ڈاکٹر۔ روشن لال اہوجا، پرو۔ کرپال سنگھ کسیل، ڈاکٹر۔ دیوان سنگھ، ڈاکٹر۔ جیت شیتل، ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی ہن۔ایہناں توں اگلے پڑھاء وچ اسیں پرں۔ سنت سنگھ سیکھوں، ڈاکٹر۔ عطر سنگھ، ڈاکٹر۔ جسویر سنگھ آہلووالیا،پرو۔کرشن سنگھ، ڈاکٹر۔ پریم پرکاش سنگھ اتے ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ آدی نوں اس کرکے رکھ راے ہاں کہ ایہناں نے کسے نہ کسے واد نوں لے کے الوچنا دا شروع کیتا۔
تنقید پرنالیاں جاں پرورتیاں:-
پنجابی تنقید کھیتر ول جے گہہ نال نظر ماریئے، تاں سانوں وکھ وکھ تنقید دیاں وکھ وکھ تنقید ونگیاں دا پرچی ملدا اے جس توں سانوں جدید تنقید دیاں پرورتیاں دے ادے ہون دا پتہ چلدا اے۔ہن تک تنقید دے کھیتر وچ جہڑیاں تنقید مطالعہ ودھیا پرچلت رہیا ہن اوہناں وچوں پرمکھ نمنلکھت ہن-
پنجابی ساہت توں علاوہ جے اسیں سنسکرت جاں مغربی ساہت اپر پچھلجھات ماریئے تاں پتہ لگدا اے کشرو شروع دی الوچنا کسے نظریات، اصولاں جاں آدرشاں اپر ہی ٹکی ہوئی سی۔اس آلوچلا دی ہوند توں پہلاں کوئی اہم رچنا ہوند وچ نہیں آؤندی اے(جو لوک مناں نوں متاثر کردی ہووے)، جو پورولے اتے پچھلیرے سرجکاں لئی کسوٹی دا کم دندی اے۔اس رچنا دے بنیاد تے ہی شعری مطالعہ دے نیم قائم کیتے جاندے ہن۔ایہہ نیم ہی اصول اکھواؤندے ہن تے الوچک ایہناں نظریات اپر ہر رچنا نوں پرکھدا اے۔بھارت وچ اصولی تنقید دا موڈھی ناٹی-شاستر دے بھرتمنی نوں ہی منیا جا سکدا اے، جسنے پہلی واری اس گرنتھ وچ شعری رچنا دے لئی کاوَ- مطالعہ نیماولی تیار کیتی۔اس توں بعد وکھ وکھ قوماں(رس، دھنی، ریتی، وکروکتی اتے اؤچتی) دے ستھاپکا نے وی اپنی اپنی سمپردا دے حمایت وچ کجھ اصول پیش کیتے جو اصولی تنقید دے سروپ نوں ابھاردے ہن۔اسے طرحاں ہی، یوروپ وچ بھرتمنی دے ناٹی-شاستر وانگ ارسطو دا شعری شاستر پوئٹس اے جو اصولی تنقید دی منہ بولدی تصویر اے۔اردو وچ مولانا گلی دی مکدما ناں دی کتاب وی اجیاے شعری نظریات نوں ہی پیش کردی اے۔
اس اصول دی ہولی-ہولی عینی اہمیت ودھ جاندی اے کہ ہر نقاد اپنیاں انفرادی اتے پکھپاتی رچیا دا تیاگ کرکے شعری اصولاں مطابق ہی سمالوچنا کردا اے۔اس طرحاں دی تنقید نوں سپئیکؤلیٹو کریٹسجم وی کیہا جاندا اے۔اجیہی تنقید دی آمد بابت ڈاکٹر۔ پریم پرکاش سنگھ لکھدا ہے- اصل وچ ساہت وچ جدوں کوئی لچھن گرنتھ حرمن پیارے ہو جاندے ہن اتے ساہت بارے لوکاں دی رچی پکی ہو جاندی اے تاں ساہتی گرنتھاں دا تجزیہ کرکے اصول دے نیم تھاپے جاندے ہن۔ایہہ اصول جدوں مقررہ تے ستھر ہو جاندے ہن تاں ایہناں دے بنیاد اتے تنقید کلا نوں انکت کیتا جاندا اے۔(3)
نرناتمک تنقید
انگریزی وچ اس قسم دی تنقید دا نہ جڈیشل کریٹسجم اے۔جتھے اصولی تنقید تھیوریٹیکل ہندی اے۔اتھے نرناتمک تنقید پریکٹیکل ہندی اے۔ اصولی تنقید وچ جتھے نقاد نرے اصولاں دا ہی دھیان رکھ کے شاعر دے شعری پدھر بارے گل کردا اے، اتھے نرناتمک تنقید وچ نقاد شعری اصولاں توں علاوہ کئی واری اپنا نجی وچار وی پیش کردا اے، جو اسدی رچنا متعلق اک نرہیرو فیصلہ ہی ہندا اے۔اتھے اک پرکار دا نقاد اک ججّ جاں پریکھئک دا کم وی کردا اے۔اوہ پریکھئک جاں ججّ بن شاعری دے گناں دموضوع دے مشتمل فیصلہ سناؤندا اے۔اس تنقید دے حامی ہڈسن ہوئے ہن، جو آکھدے ہن کہ بھانوے تنقید کسے وی پینتڑے توں (اوہ پینتڑاں اصولی وی ہو سکدا اے) کیتی جاوے۔نقاد اپنی رائے دتی بناں رہِ ہی نہیں سی سکدا۔ساڈے وچار مطابق اجیہا کرن نال سگوں اہتّ نوں سیوگ اگوائی ہی ملدی اے پر لوڑ اے کہ اجیہی تنقید کرکے وات نقاد سہرد اتے آدھارچتّ بھاوی وی ہووے۔بھاویں مولٹن اس تنقید زبردست خلاف کردا آکھدا اے کہ نقاد نوں نرنا دین دا کوئی حق نہیں اوہ صرف ساہتی کرتاں دی وضاحت ہی کرے اتے نال ہی تنقید دے اوہ ماندنڈ ہی ورتے جنہاں دے سہارے شاعری دے سندر پکھاں نوں درساؤن اتے دوجیاں نوں اس خوبصورتی مانن وچ معاون سدھ ہووے۔پر ساڈی جانچے اجیہا کرنا نقاد نوں دائرے وچ بنھنا ہی ہووےگا کیونکہ اصول تاں ویلے دیاں بدلدیاں پرحالات کرکے اپنا روپ بدلدے رہندے ہن۔اس پرکار دی تنقید دا سبھ توں وڈا فائدہ ایہہ اے کہ نقاد اوہناں مدعیاں تے ہی اپنا نرنا دندا اے، جنہاں مدعیاں وچ نیرستا اخلاقی اتے نیتک ملاں دی گراوٹ کارن آئی اے، اس کرکے اس کوٹی دا نقاد نیتک اخلاقی اتے سداچارک قیمتاں دے سجیو رہن لئی ہی اجیہی تنقید کردا اے۔
نرناتمک تنقید دے کٹڑ ورتکنیک مولٹن اس تنقید نظام دے حامی منے جاندے ہن۔اوہ اصولی اتے نرناتمک تنقید دی ورودھتا وچ کہندا اے کہ کسے وی کرت اپر نیم جاں نجی رائے آرودھت کرن دی بجائے تنقید نوں، اس کرت وچوں ہی سرجناتمک اصول لبھنے چاہیدے ہن۔ تنقید کسے کرت دی انتر بھاونا نوں سمجھدے ہویا اس وچوں ستئم، شوم، سندرم دے انک لبھدا اے، اس پرکار اوہ نقاد دے نال نال اک سرجک(رچنہار) دا وی کم کر رہا ہندا اے۔اس وچ کسے رچنا بارے نقاد دیاں نجی پرتیکریاواں نوں کوئی اہمیت نہیں دتا جاندا، نظریات تے آدرشاں، سماجی تے نیتک ادیساں دے بنیاد اتے اپنے ولوں کسے رچنا بارے کوئی نرنا نہیں دیندا، سگوں اس وچلے گناں رچلاتمک تے وچارگت ادیشا دی سائنسی وضاحت تے تجزیہ ہی اس تنقید دی اکو اک آسا ہندی اے۔(4)
سپیکھک جاں ویاکتیگت تنقید
اجیہی قسم دی تنقید شعری شاستر دے نہ تاں کسے اصول نال ہی بجھی ہندی اے تے نہ ہی کسے چلنت وچاردھارا ولوں پرتیبدھ۔ایہہ تنقید کرن والا ودوان انسان دی اپنی پسند دے پرسعنصر کیتے وچار ہندے ہن، جس وچ ساہتی تنقید دی گرامر تقریباً نظر انداز ہی ہندی اے۔اس کرکے اجیہی قسم دی تنقید صرف بھاوک ہی ہو نبڑدی اے تے فلسروپ ایہہ تنقید چر سدیوی جاں ساہت تنقید دی کوٹی وچ نہیں گنی جا سکدی۔ بھاوک ہون کرکے ہی اسدا جیکر کوئی بنیاد ہندا اے تاں اوہ وقتی۔بدلدیاں پرحالات وچ ایہہ تنقید اپنا سروپ گوا بیٹھدی اے۔گل دی سپیکھک تنقید دانشوری توں کوری، سدھی اتے واضع وی ہو جایا کردی اے جس کرکے ساہت دے تنقید جگت وچ اسدی اہمیت گناتمک پکھوں گھٹ اتے گناتم پکھوں زیادہ ہندی اے۔
نفسیات تنقید
اس قسم دی تنقید جدوں کوئی ودوان تنقید کردا اے تاں اوہ شاعری جاں شاعری دی سنرچنا نالوں کتے ودھ شاعر دی دماغی تنقید جاں رجھان نوں مدے نظر رکھ کے کردا اے۔کہن دا مطلب اے کہ نفسیات تنقید کردے وقت نقاد رچنا نوں رچناکار دے نجّ جاں اسدی نجی زندگی دیاں واقعے نال جوڑکے موضوع وستو دی پرمانکتا سدھ کردا اے۔ایہہ نجی زندگی دیاں اوہ واقعے ہندیاں ہن جنہاں نے رچناکار دے من تے کوئی اثر پایا ہووے جاں اوہناں کرکے من وچ اتھل-پتھل ہو رہی ہووے۔
کئی نقاد اس تنقید نوں ویاکھیاتمک تنقید وی کہندے ہن کیونکہ ویاکھیاتمک تنقید راہیں نقاد اک رچناکار دی انتر بھاونا نوں سمجھدا ہویا ہی تنقید کردا اے۔پر ساڈی جانچے دوہاں ویاکھیاتمک تنقید پرنالیاں کجھ انتر ضرور اے۔جویں کہ اپر دسیا جا چکا اے کہ نقاد رچناکار دے روپ وچ ہندا ہویا نال نال رچناکار دی جیون نظر اتے اسدے من دی تنقید دا وی خیال رکھدا اے، اس تنقید میتھڈ دے بنیاد تے مشہور منووسلیشن ساشتری ٹرائڈ ایڈلر تے ینگ آدی ہن، ایہناں ہی انسانی من دیاں ابھرپت اچھاواں نوں ساہت دا سروت دسیا اے۔ اس لئی ایہناں وچاراں دے سارتھک نقاد ایہہ کہندے ہن کہ ساہتکار نوں پورنبھانت سمجھن لئی ساہتکار دی نفسیات دے سبھاء دا وشلیسن ضروری اے۔(5)
اس تنقید دا الزام ایہہ اے کہ ساہتکار دی نفسیات نال جڑی ہون کرکے سماج دے سمچے ورتارے نالوں ٹٹکے انحقیقی سٹے کڈھدی اے۔ساہتکار دے جیون نال متعلق ہون کرکے ہی ایہہ نقاد ساہتی تنقید نہ رہِ کے اک جیونتمک تنقید بن کے رہِ جاندی اے۔
پربھاووادی تنقید
اس تنقید نوں آتمنشٹھ تنقید وی کیہا جاندا اے۔کیونکہ اس راہیں نقاد کوئی رچنا پڑھکے اینا انترمکھی ہو جاندا اے کہ اوہ رچناکار توں کوئی اثر اپنے من تے پوا بیٹھدا اے۔پھر اوہناں پرجذبات دی ہی وضاحت کردا اے تاں اسیں کہندے ہاں کہ ایہہ پربھاووادی تنقید اے۔کہن دا مطلب اے کہ پہلے نقاد کسے دی رچنا پڑھدا اے اتے پھر اس وچوں اسنوں چمتکاری گل اپیل کردی اے تے اس اپیل کیتی گل تے ردعمل وجوں من وچ اپجے پرجذبات دا نروپن کردا اے۔ایہہ نروپت اثر ہی اسدی پربھاووادی تنقید ول اشارہ کردے ہن۔ایہہ تنقید نقاد دی انفرادی انوبھوتی دی پرتیک ہندی اے۔جو شاعر دی فنی سٹائل توں متاثر ہو کے کیتی ہندی اے۔اس تنقید راہیں رچنا دا تنقیدی تجزیہ نہیں کیتا جاندا، سگوں رچنا وچلے جو اثر نقاد دے من تے پئے ہندے ہن، اوہناں دا ردعمل ہی ابھویکت ہندا اے۔
ترقی پسند جاں مارکسسٹ تنقید