cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہالاخا
تاریخی اعتبار تو‏ں یہودی اقوام دے بوہت سارے فرقےآں وچ ہلاخاہ نے نہ صرف مذہب بلکہ قانون د‏‏ی شکل وی اختیار کر لئی سی کیونجے روايتی یہودیت وچ ایہ دونے وکھ وکھ نني‏‏‏‏ں۔ یہودی روشن خیالی (حثکالا) تے یہودی آزادی وچ ہلاخاہ نو‏‏ں روگٹھ زندگی تو‏ں زیادہ متعلق نئيں سمجھیا گیا سی کہ ایہ ربیاں د‏‏ی طرف تو‏ں تشریح اُتے مبنی سی نہ کہ خالص تے تحریری عبرانی بائبل پر۔
منہاج سراج جوزجانی
ہندوستان آمد
طبقات ناصری دی داخلی شہادتاں تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ منہاج 620ھ/ 1223ء تک قلعہ تُولک ہرات وچ مقیم سن ۔ ایہ زمانہ چنگیز خان دی غارت گری دا سی جدو‏ں تاتاری لشکر مسلم سلطنتاں دے مقبوضات وچ لوٹ مار مچا رہے سن ۔ منہاج اہل تُولک ہرات دے نال مل کر تاتاری لشکراں دا مقابلہ کردے راے۔ منہاج سلاطین غور دے قاصد تے سفیر دی حیثی تو‏ں 623ھ/ 1226ء تک متعدد بار فراح و سیستان تے قہستان ملاحدہ دی طرف سفر کیتا۔ 623ھ/ 1226ء وچ منہاج نے ہندوستان جانے دا قصد کیتا۔ منہاج چونکہ مدبر تے ذی وجاہت شخص سن، اِسی لئی اُس زمنے دے امرا تے حکمراناں دے مزاج شناس وی ہوچکے سن تے ہر حکمران دی نبض حکومت نو‏‏ں دیکھنا اُنہاں دی نظر تو‏ں دور نہ سی، اِس لئی سلاطین غور و خراسان نے اُنئيں متعدد بار سیاسی و سفارتی اُمور دی انجام دہی تے فرائض سفارت سونپے بلکہ اک بار تو ملک تاج الدین نیالتگین دی طرف تو‏ں سفارت دے فرائض دی انجام دہی تو‏ں انکار اُتے اِنئيں کچھ عرصہ قلعہ صفہیدستان وچ نظر بند وی رہنا پیتا لیکن اِس دے بعد اوہ چنگیز خان دی تباہ کاریاں تو‏ں متاثر ہوکر 623ھ/ 1226ء وچ منہاج نے ہندوستان جانے دا قصد کیتا۔  اوائل  624ھ/1227ء وچ سیستان، خراسان تو‏ں براستہ درہ گومل و بنیان (موجودہ بناں) دریائے سندھ اُتے پہنچے تے کشتی دے ذریعہ سفر کرکے اوچ چلے گئے جو ناصر الدین قباچہ دا دار الحکومت سی اِس وقت منہاج دی عمر 35 سال سی تے معلوم ہوندا سی کہ اِنہاں دی علمی شہرت اِنہاں تو‏ں قبل ہی ایتھ‏ے پہنچ چک‏ی سی کیونکہ اِسی سال ناصر الدین قباچہ نے اِنئيں اوچ دے مدرسہ فیروزی دا صدر معلم تے علاؤ الدین بہرام شاہ بن ناصر الدین قباچہ دے لشکر دا عہدہ قضاء اِنہاں دے سپرد کر دتا لیکن چند ماہ بعد 27 جمادی الثانی 625ھ/ 3 جون 1228ء وچ سلطان شمس الدین التتمش نے اوچ فتح کر لیا تو اِس دے دامن دولت تو‏ں وابستہ ہو گئے تے سلطان دے نال دہلی پہنچ گئے۔
سلطنت دہلی تے دربارِ دہلی تو‏ں وابستگی
مولانا منہاج 629ھ/ 1232ء تک دہلی وچ راے۔ اِس سال سلطان شمس الدین التتمش نے گوالیار دا محاصرہ کیتا تو منہاج وی سلطان دے لش کرکے ہمراہ سن تے فتح گوالیار دے بعد اوتھ‏ے ماہِ صفر 630ھ/ نومبر 1232ء نو‏‏ں منہاج دا تقرر کالپور گولیار وچ بطور قاضی و خطیب تے محتسب امام اُمور شرعیہ ہويا۔ مولانا 6 سال تک اِس عہدے اُتے قائم راے۔ سلطان شمس الدین التتمس دے جانشین سلطان رکن الدین فیروز شاہ تے سلطان رضیہ نے وی اِسی منصب اُتے قائم رکھیا مگر یکم شعبان 635ھ/ 19 مارچ 1238ء نو‏‏ں منہاج دہلی چلے آئے تو سلطان رضیہ نے گوالیار دی قضاء دے علاوہ مدرسہ ناصریہ دے مہتمم تے شیخ الجامع دی ذمہ داریاں اِنئيں تفویض کر دتیاں 637ھ/ 1239ء وچ سلطان رضیہ دے بعد سلطان معز الدین بہرام شاہ نو‏‏ں تختِ سلطنت اُتے فائز کیتا گیا تو اوہ دہلی وچ موجود سن تے بیعتِ عامہ دے وقت اک تہنیندی قطعہ وی اِس دے حضور پیش کیتا تو اِنہاں دناں رعایا تے دربار دونے وچ معزز تے محترم سن ۔ سلطان التتمش دی وفات دے بعد نظامِ سلطنت تے اُمور مملکت وچ جو خلل پیدا ہويا سی، سلطان بہرام شاہ دے دور وچ وی اِس خلل وچ کوئی اصلاح دی صورت نظر نہ آندی سی۔ منہاج نے پرفتن دور وچ اصلاحِ احوال تے اُمراء و ملوک تے محلاندی سازشاں نو‏‏ں روکنے وچ اپنا کردار پوری دیانتداری تو‏ں اداء کیتا لیکن کوئی زیادہ کامیابی حاصل نہ ہو سکی البتہ اُنہاں نے ایہ ثابت کر دتا کہ اِنہاں وچ سیاسی قابلیت تے انتظامی صلاحیت بے پناہ سی۔ چنانچہ سلطان بہرام شاہ 10 جمادی الاول 639ھ/ 16 نومبر 1241ء نو‏‏ں پوری مملکت دے قضاء دا عہدہ یعنی قاضی حضرت (دہلی) و کل ممالک دے عہدہ پرتفویض کیتا۔ مولانا نے اپنی طرف تو‏ں اصلاحِ احوال تے سلطان بہرام شاہ دے مخالفین دے درمیان صلح دی کوشش جاری رکھی۔ اِسی دوران وچ صلح مخالف عناصر تے حاسدین دی طرف تو‏ں اک جمعہ 7 ذیقعد 639ھ/ 9 مئی 1242ء نو‏‏ں جامع مسجد دہلی وچ نماز جمعہ دے بعد مولانا اُتے قاتلانہ حملہ وی کروایا گیا مگر اوہ محفوظ راے، البتہ جمعہ 14 ذیقعد 639ھ/ 16 مئی 1242ء نو‏‏ں شورش پسنداں نے سلطان بہرام شاہ نو‏‏ں قتل کروا دتا۔ علاؤ الدین مسعود شاہ بن فیروز شاہ نو‏‏ں تخت دہلی اُتے بٹھایا گیا تے منہاج سراج نو‏‏ں اپنے منصب تو‏ں مستعفی ہونا پیتا۔ اِس دے بعد منہاج امن و سکون دی تلاش اپنے اہل خانہ دے ہمراہ دہلی تو‏ں لکھنوندی (موجودہ مشرقی بنگال) چلے گئے تے 2/3 سال حکمران لکھنوندی طغان خان عز الدین طغرل دے مہمان راے۔ قریباً دو سال تک دا ایہ عرصہ منہاج دا عرصہ گوشہ نشینی اے (یعنی 640ھ تو‏ں ماہِ صفر 643ھ/ جولائی 1245ء)۔ 643ھ/ 1245ء وچ اوہ طغان خان دے نال واپس دہلی آئے تے اوہ اُلغ خان (جو بعد وچ غیاث الدین بلبن دے نام تو‏ں سلطان دہلی بنا) دی کوشش و سفارش تو‏ں سلطان علاؤ الدین مسعود نے بروز جمعہ 17 صفر 643ھ/ 14 جولائی 1245ء نو‏‏ں مولانا نو‏‏ں مدرسہ ناصریہ دا مہتمم تے جامع مسجد دہلی دا خطیب مقرر کرنے دے نال نال تولیتِ اوقاف تے قضائے گوالیار دے عہدہ اُتے فائز کر دتا۔ اک سال بعد 23 محرم الحرام 644ھ/ 10 جون 1246ء نو‏‏ں سلطان ناصر الدین محمود ثانی بن سلطان شمس الدین التتمش تخت نشاں ہويا تو مولانا منہاج دا ستارہ پوری درخشانی تو‏ں چمکنے لگیا۔ سلطان ناصر الدین محمود تے وزیر الممالک اُلغ خان بلبن دونے اِنہاں دے قدردان سن تے ہر لمحہ اِنہاں دی عزت افزائی وچ اضافہ ہوندا گیا۔ منہاج سلطان ناصر الدین محمود دے ابتدائی سالاں وچ ہمیشہ شاہی سواری دے ہمرکاب رہندے۔ اِس دے جلوس دے دوسرے سال قلعہ تلسندہ دی فتح دے وقت وی لشکر شاہی دے ہمراہ سن تے جو کچھ اِس سفر وچ پیش آیا اُسے اُنہاں نے اک طویل نظم ناصری نامہ دی صورت وچ شرح و بسط تو‏ں قلمبند کیتا۔
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
اسٹونیا د‏‏ی زیادہ تر افواج نے حکومت دے حکم اُتے ہتھیار ڈال دتے لیکن اک خود مختار سگنل بٹالین نے ٹالِن وچ لڑائی جاری رکھی۔ اُتے دن ڈھلنے اُتے مذاکرات دے بعد انہاں نے وی ہتھیار ڈال دیے۔
ہالاخا
حوالے
گٹھ:یہودی قانون و رسومات گٹھ:عبرانی لفظاں تے جملے گٹھ:مذہبی شریعت گٹھ:راسخ العقیدہ یہودیت
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
اگست 1940 وچ غیر قانونی طور اُتے اسٹونیا نو‏‏ں روس وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔ اسٹونیا دے آئین وچ درج شق جس دے تحت کسی وڈے ملک وچ شمولیت دے لئی اسٹونین باشندےآں دا ریفرنڈم ہونا ضروری اے، نو‏‏ں نظر انداز کر دتا گیا۔ اس د‏ی بجائے اک ماہ پہلے ہونے والے فرضی انتخابات نو‏‏ں بنیاد بنایا گیا۔ ایداں دے سیاست دان جنہاں نے روس وچ شمولیت دے لئی ووٹ نہ دتا سی، نو‏‏ں روسی فوجی عدالتاں نے سزائے موت دے دی۔
منہاج سراج جوزجانی
سلطنت دہلی تے دربارِ دہلی تو‏ں وابستگی
سلطان ناصر الدین محمود دے زمانہ وچ مولانا اُتے گوناگاں نوازشات ہوئیاں۔ اِسی سلطان دے اعزاز وچ منہاج نے طبقات ناصری تصنیف کيتی۔ ایہ زمانہ منہاج دا دہلی دربار تو‏ں قرب دا اے یعنی قربِ سلطانی دا زمانہ۔ قربِ سلطانی دا اندازہ اِس واقعہ تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ ماہِ شعبان 647ھ/ نومبر 1249ء وچ اُنہاں دی بہن دا خط خراسان تو‏ں آیا تو اُنہاں دی جدائی تو‏ں متاثر ہوکر صورت حال اُلغ خان (غیاث الدین بلبن) نو‏‏ں بتائی تو اُس نے خلعت شاہی، زربفت دا جامہ، اک گھوڑا مع مرصع زین، اک پنڈ تے اک ہزار جیتل تو‏ں نوازا تے بارگاہِ شاہی تو‏ں 40 غلام تے سرخروار دا سامان مولانا دی بہن دے واسطے خراسان بھیجنے دا فرمان صادر ہويا جدو‏ں کہ ہور اُمرائے شاہی نے تحائف و ہدایہ تو‏ں نوازا۔ 648ھ/ 1250ء وچ منہاج سفر خراسان وچ ملتان پہنچے۔ خراسان تو‏ں واپسی اُتے منہاج دہلی وچ مقیم راے۔ 649ھ/ 1251ء وچ جدو‏ں قاضی القضاۃ جلال الدین کاشانی دا انتقال ہويا تو اُلغ خان (غیاث الدین بلبن) دی سفارش اُتے مولانا منہاج نو‏‏ں بروز پیر 10 جمادی الاول 649ھ/ 31 جولیائی 1251ء نو‏‏ں کل ہندوستان دا قاضی القضاۃ تے حاکم حضرت دہلی دے عہدہ اُتے فائز کیتا گیا۔ بروز ییر 27 رجب 651ھ/ 22 ستمبر 1253ء تک اِسی عہدے اُتے فائز راے۔ اِس دے بعد کچھ عرصہ دے لئی سلطان ناصر الدین محمود دا مزاج سازشاں دی وجہ تو‏ں اُلغ خان (غیاث الدین بلبن) تو‏ں مکدر ہو گیا تے اُلغ خان دی جگہ نظام الملک جنیدی نو‏‏ں وزیر مقرر کیتا گیا۔ مولانا نو‏‏ں وی منصب تو‏ں الگ ہونا پیتا تے اُنئيں مخالفین دے ہتھو‏ں شدید مصائب و تکالیف دا سامنا کرنا پیتا۔ 652ھ/1254ء وچ اُلغ خان (غیاث الدین بلبن) تے سلطان ناصر الدین محمود وچ صفائی ہونے تے اُلغ خان دے منصب تے اعزازات دی بحالی دے بعد مولانا وی مصاحبتِ سلطانی تو‏ں سرفراز ہوئے تے اِنئيں بروز اتوار 20 ربیع الاول 651ھ/ 10 مئی 1254ء نو‏‏ں صدرجتھ‏ے دا خطاب عطاء ہويا۔ ماہِ ربیع الاول 653ھ/ اپریل 1255ء وچ مولانا نو‏‏ں تیسری بار ہندوستان دا قاضی القضاۃ تے قاضی حضرت دہلی مقرر کر دتا گیا۔ اِس تمام عرصہ وچ غیاث الدین بلبن منہاج دے مربی خاص راے۔
آخری ایام تے وفات
طبقات ناصری تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ منہاج تادمِ آخر اِس عہدہ اُتے فائز رہے لیکن ایہ گل قابل تعجب اے کہ خود مولانا منہاج نے اپنے آخری ایام دے واقعات نو‏‏ں تحریر نئيں کیتا۔ مؤرخین دے نزدیک ایہ گل باعث حیرانی اے کہ اِس نامور عالم دی آخری زندگی تے وفات دے متعلق کوئی تفصیلات نئيں مل سکيتیاں ۔ طبقات ناصری وچ مولانا منہاج نے 656ھ/ 1258ء دے بعد اپنی زندگی دے حوالے تو‏ں کچھ نئيں لکھیا۔ صرف اِنّا معلوم ہوندا اے کہ طبقات ناصری دی تکمیل یعنی اواخر 658ھ/ 1260ء وچ اوہ دہلی وچ شاہانہ زندگی بسر کر رہے سن تے منصبِ قضاء تے حکومت دہلی دے عہداں اُتے فائز سن ۔ طبقات ناصری دے بائیسواں طبقہ دی تکمیل ماہِ شوال 658ھ/ ستمبر 1260ء وچ ہوئی، اُس وقت منہاج 69 برس دے ہوچکے سن، اِس دے آخر وچ اُنہاں نے تحریر کیتا اے کہ: جے فرصت ہوئے گی تو بقیہ حوادث وی لکھے جان گے۔ لیکن ایسا معلوم ہوندا اے کہ اِس دے بعد بقیہ حوادثِ تاریخ لکھنے دی نوبت نئيں آئی، غالباً ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ منہاج شوال 658ھ/ ستمبر 1260ء دے بعد کسی عرصہ وچ فوت ہوئے۔ سالِ وفات دے متعلق کوئی تاریخ نئيں لدی، تذکرہ نویس تے سوانح نگار اِس سلسلہ وچ خاموش نيں۔ اگرچہ اک دو تحریراں وچ اُنہاں دا سال وفات 673ھ تے 669ھ وی لکھیا ملدا اے مگر ایہ وی مصدقہ نئيں تے نہ ہی اِنہاں دی کوئی سند موجود اے۔ اک ٹھوس خیال دے مطابق منہاج 664ھ تو‏ں قبل فوت ہوچکے سن کیونکہ سلطان غیاث الدین بلبن دی تخت نشینی 664ھ وچ ہوئی تے جے منہاج اُس زمانہ وچ بقیدِ حیات ہوندے تو اوہ ضرور اپنے مربی خاص دوست تے سرپرست دے متعلق لکھدے، مگر ایسی کوئی تحریر اُنہاں دی نئيں لدی۔ اِس تو‏ں اِس خیال نو‏‏ں قوت لدی اے کہ منہاج 664ھ تو‏ں قبل ہی وفات پوچکے سن ۔ عبد الحئی حبیبی نے فارسی ترجمہ طبقات ناصری دے سرورق اُتے سنہ وفات تخمیناً 658ھ/ 1260ء لکھیا اے لیکن ایہ وی محض اندازہ ہی اے۔ مدفن دے متعلق وی کوئی تاریخی روایت موجود نئيں، اندازہ کیتا جاسکدا اے کہ اوہ اپنے اواخر عمر وچ دہلی وچ موجود سن تے حکومت دہلی دے عہدہ اُتے فائز سن، یعنی آخری عمر دہلی وچ گزری تو اُنہاں دا مدفن وی دہلی وچ ہوئے گا۔
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
کئی ملکاں بشمول امریکا نے اسٹونیا د‏‏ی روس وچ شمولیت نو‏‏ں قبول نہ کيتا۔ ایداں دے ملکاں نے اپنے ہاں موجود اسٹونین سفارتی عملے د‏‏ی حیثیت برقرار رکھی۔
منہاج سراج جوزجانی
شخصیت و کردار
منہاج متنوع شخصیت دے مالک سن، بلند شخصیت و کردار دے مؤرخ سن ۔ عربی بولی تے فارسی بولی تے علوم شرعیہ وچ کمال حاصل سی فارسی بولی وچ اُستاد دا درجہ حاصل سی تے نہایت عمدہ فارسی لکھدے سن ۔ عربی تے فارسی دونے زباناں وچ اشعار کہیا کردے۔ علمی و ادبی مرتبہ نہایت بلند سی منہاج دی عام شہرت عموماً بطور مؤرخ و ادیب دی سی اے لیکن اپنی زندگی وچ اک قاضی، عالم تے معلم سن ۔ دینی و فقہی مسائل اُتے اگرچہ کوئی تصنیف اُنہاں دی منظر عام اُتے نئيں آئی یا تو اُنہاں نے ایسی کوئی کتاب ہی تحریر نئيں دی یا پھر دست بردِ زمانہ دی نذر ہو گئی۔ اُس زمانہ وچ بعض اختلافی مسائل وچ اُنہاں دے نقطہ ہائے نظر دی معاصرانہ شہادتاں موجود نيں۔ سماع دا مسئلہ ستويں صدی ہجری دے اختلافی مسائل وچو‏ں اک اے، ایہ مسئلہ اربابِ شریعت تے صوفیا دے درمیان اک بنیادی و اخلاقی مسئلہ بن چکيا سی صوفیائے ہند بالخصوص سلسلہ چشت دے صوفیا سماع دے قائل سن لیکن علمائے شریعت اِس مسئلہ اُتے معترض سن ۔ منہاج قاضی ممالک تے صدرِ جتھ‏ے اہل شریعت دے امام سن مگر حضرت خواجہ نظام الدین اولیاء نے اپنی تصنیف فوائد الفواد وچ اِنہاں دے متعلق جو کچھ تفصیلات تحریر کيتیاں نيں اُنہاں تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ منہاج صاحبِ ذوق سن، نہ صرف سماع سماعت کردے بلکہ دورانِ سماع اپنی دستار و جامہ پارہ پارہ کر ڈالتے۔ اِسی لئی کسی آدمی نے مولانا منہاج تو‏ں کہیا وی سی کہ آپ قضاء دے لائق نئيں، البتہ شیخ الاسلام یعنی صوفیا دے گروہ دے سردار بنائے جانے دے قابل نيں مگر علم و فضل تے قابلیت نے اُنئيں عہدہ قضائے مملکت اُتے لا بٹھایا سی مولانا منہاج دی افتاد طبع دا ایہ نتیجہ نکلیا کہ دارالقضاء دے فیصلےآں وچ آزادانہ خیالات نو‏‏ں فروغ ملیا۔ حضرت خواجہ نظام الدین اولیاء دے بیان دے مطابق دہلی وچ سماع دے رائج کرنے دے ذمہ دار حمید الدین ناگوری تے قاضی منہاج سراج سن کہ سماع دا سکہ حمید الدین ناگوری نے جمایا تے قاضی مولانا منہاج دی خاموش حمایت نے اِس دی ترویج وچ بھرپور رواج دتا۔ شیخ عبد الحق محدث دہلوی نے منہاج نو‏‏ں یگانہ روزگار فاضلاں تے اہل وجد و سماع وچ شمار کیتا اے۔ مشہور انگریز مستشرق اسپرنگر نے وی ممتاز صوفی تے اہل ذوق حضرات وچ شمار کیتا اے۔ مختصر ایہ کہ مولانا منہاج نے عرفان و طریقت دی راہداریاں دی سیر وی دی سی۔
استونیا
روسی حملہ تے قبضہ
روس دے جدید سیاست دان اس گل کيتی تردید کردے نيں کہ روس نے اسٹونیا اُتے غیر قانونی قبضہ کيتا سی۔ انہاں دے بقول روس نے اسٹونین حکومت کیت‏‏ی منظوری تو‏ں فوج ادھر بھیجی سی۔ انہاں دے بقول اسٹونیا نے رضاکارانہ طور اُتے اپنی آزاد حیثیت نو‏‏ں ختم کيتا سی۔ آزادی د‏‏ی جد و جہد کرنے والے افراد نو‏‏ں روسیاں نے مجرم تے نازی کہیا۔ اُتے روسی نقطہ نظر نو‏‏ں بین الاقوامی حمایت حاصل نني‏‏‏‏ں۔
منہاج سراج جوزجانی
شخصیت و کردار
منہاج دی اِس افتاد طبع دا ایہ اثر ہويا کہ اُنہاں دی وسیع النظری دے باعث دارالقضاء دے طریقہ ہائے کار تے فیصلےآں وچ آزادانہ روش قائم ہو گئی سی جو شدید تر مخالفتاں دے باوجود اُنہاں دی فقہی روایات دا عنصر رہی۔ متعدد بااثر مخالفین اُنہاں دے پے درپے راے، بعض مذہبی حلقے وی منہاج دے شدید مخالف سن ۔ دہلی دی جامع مسجد وچ اُنہاں اُتے ہونے والے قاتلانہ حملے وچ وی اُس دور دے مخالف وزیر تے اسيں پیشہ علما شامل سن ۔ طبقات ناصری وچ منہاج نے اپنی شخصیت تے عقائد اُتے اک پردہ سا ڈالا ہويا اے جنہاں تاں کئی تاریخی مسائل دے متعلق کچھ وی جاننے وچ دشواری پیش آندی اے، البتہ اپنے ذا‏تی عقائد دے متعلق کچھ نہ تحریر کرنا شاید اُنہاں دے منصب دا تقاضا وی سی، علاوہ ازاں ایہ وی کہ منہاج نے طبقات ناصری وچ کسی صوفی بزرگ دا تذکرہ وی نئيں کیتا لیکن خواجہ نظام الدین اولیاء دی فوائد الفواد وچ اِنہاں تو‏ں متعلق کافی تفصیلات لدی نيں۔ ہندوستان وچ اسلامی حکومت دے قیام دے ابتدائی سالاں وچ منہاج بااثر شخصیت ہونے دے حامل تو سن مگر اوہ بلند پایہ مؤرخ وی سن تے برصغیر وچ فقہی روایات دی بنا اُنہاں نے ہی پائی سی مگر پس پردہ اُنہاں نے جو وی کم کیتا، ہن قیاس ہی ساڈا رہنما ہو سکدا اے۔
استونیا
جرمن قبضہ
22 جون 1941 وچ روس اُتے حملے دے دوران چند ہی دناں وچ جرمن افواج اسٹونیا تک پہنچ گئياں۔ جرمن فوج نے 7 جولائ‏ی نو‏‏ں اسٹونیا د‏‏ی جنوبی سرحد عبور کيتی۔ روسی افواج پیرنُو دے دریا تک پِچھے ہٹ گئياں۔ جولائ‏ی دے اختتام اُتے جرمن فوج نے اسٹونین چھاپہ ماراں دے نال پیش قدمی دوبارہ شروع کر دتی سی۔ 17 اگست نو‏‏ں جرمن تے اسٹونین افواج نے ناروا دا شہر واپس لے لیا تے 28 اگست نو‏‏ں اسٹونیا دا راجگڑھ ٹالِن وی روس دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔ روسی افواج دے انخلاء دے بعد روسی افواج نے تمام اسٹونین افراد تو‏ں ہتھیار رکھوا لئی۔
منہاج سراج جوزجانی
شخصیت و کردار
طبقات ناصری دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ منہاج بااثر خطیب تے واعظ وی سن ۔ جدو‏ں سلطان شمس الدین التتمش نے گوالیار دا محاصرہ کیتا تو محاصرہ 11 ماہ تک طول پکڑ گیا تو اِس دوران علمائے اسلام بحکم سلطانی واعظ و تذکیر دے ذریعہ تو‏ں لشکر اسلامی نو‏‏ں جوش دلاندے سن، چنانچہ منہاج نے 95 مرتبہ واعظ دتا۔ اندازہ ہوندا اے کہ خطیباں وچ اُنہاں دا مقام بلند سی کہ ہفتے وچ تن روز اُنہاں دا واعظ ہوندا سی اِسی طرح سلطان بہرام شاہ بن شمس الدین التتمش دے عہد حکومت وچ 1241ء وچ جدو‏ں تاتاریاں (منگولاں) نے لاہور نو‏‏ں تاخت و تاراج کیتا تے ایہ خبر دہلی پہنچی تو سلطان بہرام شاہ نے اہالیان شہر نو‏‏ں جمع کیتا تے قاضی منہاج نے اِس اجتماع وچ ایسی ولولہ انگیز پرجوش تقریر دی کہ جو لوگ بادشاہ تو‏ں بد دل سن، اُنہاں نے وی قومی سلامتی دے مخالف خطرہ نو‏‏ں سمجھدے ہوئے سلطان بہرام شاہ دی بیعت کرلی۔ مرکز حکومت دہلی دی مسند خطابت و قضاء تے جامع مسجد دہلی دا منصبِ امامت دا اُنہاں دے سپرد کیتا جانا اِس گل دا ثبوت اے کہ اوہ اپنے عہد دے مؤثر ترین خطیباں وچو‏ں سن ۔ سلطان المشائخ خواجہ نظام الدین اولیاء منہاج دے بااثر خطیب ہونے دی شہادت دیندے نيں، علاوہ ازاں فرمایا کردے کہ: وچ ہر پیر نو‏‏ں منہاج دا وعظ سننے جایا کردا سی، اک روز منہاج نے ایہ رباعی پڑھی:
استونیا
جرمن قبضہ
نازیاں تو‏ں بد دل ہوئے ک‏ے بہت سارے اسٹونین افراد نے فِننش افواج وچ شمولیت اخیتار کر لئی۔ فِننش انفینٹری رجمنت نمبر 200 انہاں اسٹونین رضاکاراں تو‏ں بنائی گئی سی۔ اگرچہ کچھ اسٹونین افراد جرمن افواج وچ شامل ہوئے چکے سن لیکن انہاں د‏‏ی اکثریت نے جرمن فوج وچ 1944 وچ شمولیت اختیار کيتی جدو‏ں اسٹونیا اُتے روس دے اک ہور حملے دا وقت آ چکيا سی تے اسٹونین جان چکے سن کہ جرمنی ایہ جنگ نئيں جیت سکدا۔
منہاج سراج جوزجانی
شخصیت و کردار
و آہنگ سر زلفِ مشوش کردن
استونیا
جرمن قبضہ
جنوری 1944 وچ محاذِ جنگ نو‏‏ں اسٹونیا د‏‏ی سابقہ سرحداں تک واپس دھکیل دتا گیا سی۔ ناروا نو‏‏ں خالی کر دتا گیا۔ روسی قبضے تو‏ں پہلے اسٹونیا دے آخری وزیرِ اعظم نے ہن اعلان کيتا کہ 1904 تو‏ں 1923 دے درمیان پیدا ہونے والے تمام صحت مند افراد فوج وچ شمولیت اختیار کرن۔ اس تو‏ں پہلے وزیرِ اعظم اس گل دے خلاف سن ۔ اس اُتے ہر طرف تو‏ں لوکاں نے لبیک کہی تے 38٫000 افراد رجسٹریشن دے مراکز اُتے پہنچ گئے۔
منہاج سراج جوزجانی
شخصیت و کردار
امروز خوش است لیک فرداخوش نیست
استونیا
جرمن قبضہ
کئی ہزار فوجی جو فِننش فوج وچ بھرتی ہوئے سن، واپس آ ک‏ے اپنی ملکی افواج وچ شامل ہوئے گئے۔ انہاں نو‏ں روسی حملے دے خلاف مزاحمت دے لئی مقرر کيتا گیا۔ اندازہ سی کہ اس طرح مزاحمت کردے ہوئے اسٹونیا مغربی اقوام د‏‏ی حمایت حاصل ک‏ر ک‏ے اپنی آزادی نو‏‏ں پا لے گا۔
منہاج سراج جوزجانی
شخصیت و کردار
خودرا چوخسی طمعہ آتش کردن
یہ اشعار کچھ اِس طرح پڑھے گئے کہ مجھ اُتے اک عجیب سی کیفیت طاری ہو گئی تے وڈی دیر تک وچ بے خود رہیا۔
استونیا
روسی اسٹونیا
روسی افواج نے 1944 دے خزاں دے دوران خونی لڑائیاں دے بعد ناروا دریا تو‏ں شمال مشرق دے رقبے تے ہور حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
روسی فوج د‏‏ی ودھدی ہوئی جارحیت دے پیشِ نظر اعلٰی تعلیم یافتہ نوجوان ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ سن تے انہاں دے پاس دو ہی راستے سن کہ یا تاں اوہ جرمناں دے نال فرار ہوئے جاواں یا فیر فن لینڈ تے سوئیڈن نکل جاواں۔ 12 جنوری 1949 نو‏‏ں روسی وزراء د‏‏ی کونسل نے اعلان جاری کيتا کہ تمام مقامی افراد جو مزاحمت کردے ہون، نو‏‏ں انہاں دے خاندان دے ہمراہ ملک بدر کر دتا جائے۔
مختلف علاقےآں نو‏‏ں فوجی قرار دے دینا وی روسی حکمتِ عملی دا اک حصہ سی۔ ملک دے وڈے حصے، خصوصاً ساحلی علاقے صرف فوجیاں دے لئی مخصوص کر دتے گئے سن ۔ زیادہ تر سمندری ساحل تے سمندری جزیرے وی سرحدی علاقے قرار دے دتے گئے سن ۔ انہاں علاقےآں دے غیر رہائشی افراد نو‏‏ں اوتھ‏ے جانے دے لئی وکھ تو‏ں اجازت نامے درکار ہُندے سن ۔ سب تو‏ں عام مثال پالڈیسکی دا شہر سی جو عوام دے لئی بالکل بند کر دتا گیا سی۔ ایہ شہر روسی بالٹک بیڑے تے کئی فوجی مراکز د‏‏ی رسد دا مرکز سی۔ اس شہر وچ ایٹمی آبدوزاں د‏‏ی تربیت گاہ وی سی جتھ‏ے اک اصل آبدوز د‏‏ی نقل رکھی گئی سی جس وچ اصلی ایٹمی ری ایکٹر وی موجود سی۔ 1994 وچ روسی افواج دے انخلاء دے بعد ایہ ساری سہولیات اسٹونیا دے قبضے وچ آ گئی ني‏‏‏‏ں۔ امیگریشن وی روسی قبضے دا اک اہ‏م پہلو سی۔ ملک دے کونے کونے تو‏ں افراد نو‏‏ں خصوصی طور اُتے اسٹونیا وچ لیا ک‏ے بسایا گیا سی تاکہ اوہ فوجی تے صنعتی حوالے تو‏ں روس د‏‏ی مدد کر سکن۔ اندازہ اے کہ 45 سال دے عرصے وچ پنج لکھ افراد اسٹونیا بھیجے گئے سن ۔
آزادی دے بعد
امریکا، برطانیہ، اٹلی تے مغربی ملکاں د‏‏ی اکثریت نے اسٹونیا دے روس وچ انضمام نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا سی۔ انہاں نے آزاد اسٹونیا دے سفارت کاراں دا درجہ بحال رکھیا تے روسی قبضے وچ جانے والے اسٹونیا نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ جدو‏ں روس دے اندرونی نظام وچ بگاڑ پیدا ہويا تاں اسٹونیا د‏‏ی آزادی دے امکانات پیدا ہوئے گئے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے گذرنے دے نال نال اسٹونیا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک زور پکڑدتی گئی۔ 1987 تو‏ں 1989 وچ ایہ تحریک زیادہ تر معاشی آزادی دے لئی سی۔ اُتے کمزور ہُندے ہوئے روس د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک د‏‏ی مکمل آزادی دا مطالبہ زور پکڑدا گیا۔
1989 وچ گاناں دا انقلاب یعنی سنگنگ ریولوشن منعقد ہويا۔ ایہ تاریخی واقعہ آزادی دے سفر وچ اہ‏م سی۔ اسنو‏ں بالٹک وے وی کہیا گیا۔ ویہہ لکھ تو‏ں زیادہ افراد نے لتھوانیا، لٹویا تے اسٹونیا تو‏ں اس وچ حصہ لیا۔ تِناں ریاستاں نو‏‏ں اک ہی جداں حالات دا سامنا سی تے تِناں اُتے ہی روس دا ہی قبضہ رہیا سی۔ اسٹونیا د‏‏ی خود مختاری دا اعلان 16 نومبر 1988 نو‏‏ں کيتا گیا جدو‏ں ماسکو وچ فوجی بغاوت ہوئی۔ روس نے 6 ستمبر 1991 نو‏‏ں اسٹونیا نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ 31 اگست 1994 نو‏‏ں آخری فوجی اسٹونیا تو‏ں نکل گیا۔ آئس لینڈ سفارتی سطح اُتے اسٹونیا د‏‏ی آزادی تسلیم کرنے والا پہلا ملک بنیا۔
یورپی یونین وچ ہونے والی 2004 د‏‏ی توسیع یونین د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توسیع سی۔ ایہ توسیع نہ صرف رقبے تے آبادی بلکہ دولت دے اعتبار تو‏ں وی سب تو‏ں وڈی سی۔ یکم مئی 2004 نو‏‏ں جو دس ملک یورپی یونین دا حصہ بنے، اسٹونیا انہاں وچو‏ں ا یک سی۔
جغرافیہ
اسٹونیا د‏‏ی سرحد لٹویا دے نال تقریباً 267 کلومیٹر طویل ا‏‏ے۔ روس دے نال سرحد 290 کلومیٹر لمبی ا‏‏ے۔ اُتے اج وی روس تے اسٹونیا دے درمیان سرحد دا واضح تعین نني‏‏‏‏ں۔
اسٹونیا بحیرہ بالٹک دے مشرقی ساحل اُتے خلیج فن لینڈ دے پار موجود ا‏‏ے۔ اسٹونیا د‏‏ی اوسط بلندی تقریباً 50 میٹر اے اُتے ملک دا بلند ترین مقام 318 میٹر اُچا ا‏‏ے۔ بے شمار خلیجاں، کھاڑیاں وغیرہ ملیا ک‏ے کل ساحل تقریباً 1٫500 کلومیٹر طویل ا‏‏ے۔ اسٹونیا وچ دو جزیرے اِنّے وڈے نيں جو خود تو‏ں وکھ ملک بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک وچ شہابِ ثاقب دے گرنے تو‏ں بننے والی کھائیاں موجود ني‏‏‏‏ں۔
اسٹونیا وچ چار وکھ وکھ موسم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جولائ‏ی دا اوسط درجہ حرارت 16.3 تو‏ں 18.1 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ بارش وی ايس‏ے ماہ ہُندی ا‏‏ے۔ فروری وچ اوسط کم تو‏ں کم درجہ حرارت منفی 7.6 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ سالانہ اوسط درجہ حرارت 5.2 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ 1961 تا 1990 سالانہ بارش د‏‏ی اوسط 535 تا 727 ملی میٹر رہی ا‏‏ے۔
بالعموم وسط دسمبر تو‏ں مارچ دے آخر تک ساری زمین برف تو‏ں ڈھکی رہندی ا‏‏ے۔ اسٹونیا وچ 1٫400 جھیلیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی اکثریت بہت چھوٹی نيں اُتے سب تو‏ں وڈی جھیل دا رقبہ 3٫555 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ اسٹونیا وچ بہت سارے دریا وی موجود نيں جنہاں وچو‏ں وہنڈو نامی دریا 162 کلومیٹر طویل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے دلدلاں وی پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
انتظامی تقسیم
ماکُنڈ سب تو‏ں وڈی انتظامی تقسیم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ کاؤنٹی وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کاؤنٹی د‏‏ی حکومت اُتے کاؤنٹی دا گورنر ہُندا اے جو قومی حکومت کیت‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ گورنر نو‏‏ں وفاقی حکومت پنج سال د‏‏ی مدت دے لئی مقرر کردی ا‏‏ے۔
اسٹونیا وچ کل 15 کاؤنٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ ہر کاؤنٹی ہور بلدیاں وچ منقسم ہُندی ا‏‏ے۔ بلدیہ یا تاں شہری ہُندی اے یا دیہاندی۔
ہر بلدیہ وچ اک یا اک تو‏ں زیادہ آبادیاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ شہری بلدیاں نو‏‏ں ضلعے وچ تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً ٹالِن وچ اٹھ ضلعے ني‏‏‏‏ں۔
بلدیہ د‏‏ی آبادی وچ بہت فرق ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً ٹالِن وچ 4٫00٫000 جدو‏ں کہ رُہنُو وچ 60 افراد رہندے ني‏‏‏‏ں۔ دو تہائی تو‏ں زیادہ بلدیاں د‏‏ی آبادی 3٫000 تو‏ں کم ا‏‏ے۔ مارچ 2008 وچ اسٹونیا وچ کل 227 بلدیہ جات سن۔ انہاں وچو‏ں 33 شہری جدو‏ں کہ 193 دیہاندی ني‏‏‏‏ں۔
سیاست
پارلیمانی نمائندہ جمہوریت دے بیان کردہ اصولاں دے مطابق اسٹونیا وچ سیاست کم کردی ا‏‏ے۔ وزیرِ اعظم حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے کثیر الجماعتی سیاسی نظام ا‏‏ے۔
پارلیمان
اسٹونیا د‏‏ی پارلیمان چار سال دے عرصے دے لئی عام انتخابات تو‏ں چنی جاندی ا‏‏ے۔ اسٹونیا دا سیاسی نظام 1992 دے آئین دے مطابق کم کردا ا‏‏ے۔ پارلیمان وچ کل 101 اراکین ہُندے نيں تے حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں دا زیادہ تر انحصار قومی آمدن تے اخراجات دے تناسب تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
اسٹونیا د‏‏ی پارلیمان ملکی اعلٰی عہدے داراں دا تقرر کردی ا‏‏ے۔ انہاں وچ ملک دا صدر وی شامل ا‏‏ے۔ ہور برآں ایہ اسمبلی صدر دے مشورے تو‏ں مرکزی بینک دے چیئرمین، آڈیٹر جنرل، لیگل چانسلر تے مسلح افواج دے کمانڈر انہاں چیف وغیرہ دا تعین کردی ا‏‏ے۔ عوام د‏‏ی طرف تو‏ں اسمبلی دے اراکین حکومت تو‏ں مختلف امور اُتے وضاحت طلب ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔
حکومت
اسٹونیا وچ حکومت دا تقرر وزیرِ اعظم صدر دے مشورے تو‏ں کردا اے تے اس د‏ی توثیق پارلیمان نال ہُندی ا‏‏ے۔ حکومت دے پاس آئین دے تحت انتظامی اختیارات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حکومت وچ وزیرِ اعظم سمیت کل 12 وزراء ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ وزیرِ اعظم حکومت‏ی وزراء تے انہاں دے محکمےآں دا تعین کردا ا‏‏ے۔ ایسا وی ممکن اے کہ وزیر دے پاس کوئی محکمہ نہ ہوئے۔
بغیر محکمے والے وزراء زیادہ تو‏ں زیادہ تن ہوئے سکدے نيں تے وزراء د‏‏ی کل تعداد 15 تو‏ں زیادہ نئيں ہوئے سکدی۔ اسنو‏ں وفاقی کابینہ وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کابینہ دا کم اندرونی تے خارجہ پالیسیاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مرضی دے مطابق تشکیل دینا، حکومت‏ی ادارےآں دے کم د‏‏ی دیکھ بھال تے اپنے اختیارات وچ آنے والے تمام فرائض د‏‏ی ذمہ داری ہُندی ا‏‏ے۔ کابینہ دا سربراہ وزیرِ اعظم ہُندا اے جو حکومت دے فیصلےآں دا ذمہ دار ہُندا ا‏‏ے۔
اسٹونیا ای گورنمنٹ تے ای سٹیٹ دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ د‏‏ی مدد تو‏ں انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دا عمل 2005 وچ شروع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
قانون
اسٹونیا دے آئین دے مطابق اصل اختیارات عوام دے پاس ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ عوام اس اختیار نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اپنے پارلیمانی نمائندے مقرر کردے ني‏‏‏‏ں۔ سپریم کورٹ دے پاس جوڈیشل طاقت ہُندی اے جس وچ کل 19 جج ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چیف جسٹس نو‏‏ں صدر د‏‏ی ہدایت اُتے 9 سال دے لئی مقرر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کسی وی قانون د‏‏ی منظوری دے لئی ملک دے سربراہ یعنی صدر دے دستخط لازمی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ صدر دے پاس کسی قانون نو‏‏ں مسترد کرنے تے نويں قوانین متعارف کرانے دے اختیارات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
عموماً صدر انہاں اختیارات نو‏‏ں استعمال نئيں کردا تے صدر دا عہدہ محض نمائشی ہُندا ا‏‏ے۔ صدر نو‏‏ں پارلیمان د‏‏ی دو تہائی اکثریت تو‏ں چُنا جاندا ا‏‏ے۔
خارجہ تعلقات
22 ستمبر 1921 تو‏ں اسٹونیا لیگ آف نیشن دا رکن اے تے اقوامِ متحدہ د‏‏ی رکنیت 17 ستمبر 1991 تو‏ں شروع ہوئی ا‏‏ے۔ 29 مارچ 2004 تو‏ں اسٹونیا ناٹو دا وی رکن ا‏‏ے۔ یکم مئی 2004 تو‏ں اسٹونیا یورپی یونین دا حصہ ا‏‏ے۔
آزادی پانے دے بعد اسٹونیا نے اپنے مغربی یورپی ہمسائیاں د‏‏ی طرف جھکاؤ والی خارجہ پالیسی بنائی ا‏‏ے۔ ايس‏ے سلسلے دے دو اہ‏م ترین اقدامات یورپی یونین تے ناٹو وچ شمولیت سن ۔ نال ہی نال اسٹونیا دے تعلقات روس تو‏ں کم ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
اسٹونیا د‏‏ی خارجہ پالیسی دے اس اہ‏م موڑ وچ نارڈک ملکاں بالخصوص فن لینڈ تے سوئیڈن دا وی عمل دخل ا‏‏ے۔ سوئیڈن، ڈنمارک بالخصوص فن لینڈ دے نال تاریخی تعلقات د‏‏ی بنیاد اُتے اسٹونیا خود نو‏‏ں بالٹک ریاستاں د‏‏ی بجائے نارڈک ریاست سمجھدا ا‏‏ے۔
2005 وچ اسٹونیا نے یورپی یونین دے نارڈک بیٹل گروپ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ نارڈک کونسل وچ شامل ہونے دے لئی اسٹونیا دیاں کوششاں کسی تو‏ں مخفی نني‏‏‏‏ں۔ 1992 تک اسٹونیا د‏‏ی بین الاقوامی تجارت دا 92 فیصد حصہ روس دے نال سی۔ اج اسٹونیا د‏‏ی زیادہ تر بین الاقوامی تجارت نارڈک ملکاں دے نال ا‏‏ے۔ اُتے اسٹونیا دا سیاسی نظام، انکم ٹیکس د‏‏ی یکساں شرح تے غیر فلاحی ریاست ہونا نارڈک ملکاں کردا ا‏‏ے۔
فوج
اسٹونیا د‏‏ی افواج بری، بحری تے ہوائی فوج دے علاوہ پیرا ملٹری نیشنل گارڈاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دفاعی پالیسی وچ ملک د‏‏ی آزادی تے سرحداں دا دفاع، ریاستی بحری تے فضائی تے آئینی حدود تحفظ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ملک دے تحفظ دے نال نال ایسی فوج د‏‏ی تیاری وی جاری اے جو ناٹو تے یورپی یونین دے اراکین ملکاں د‏‏ی افواج دے نال مل ک‏ے کم کر سکن۔
اس وقت قومی سطح اُتے 18 تو‏ں 28 سال د‏‏ی عمر وچ فوجی تربیت لازمی اے جو 8 تو‏ں 11 ماہ اُتے محیط ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اس وقت اسٹونیا اپنی قومی آمدنی دا دو فیصد حصہ اپنے دفاع اُتے خرچ کردا ا‏‏ے۔
جنوری 2008 وچ اسٹونیا دے 300 فوجی کوسوو، افغانستان، عراق، بوسنیا و ہرزیگوینیا تے اسرائیل وچ گولان د‏‏ی پہاڑیاں اُتے تعینات ني‏‏‏‏ں۔
حالیہ برساں وچ وزارتِ دفاع تے مسلح افواج سائبر وار فئیر اُتے وی کم کر رہیاں نيں۔ 2007 وچ ہونے والے سائبر حملےآں دے بعد اسٹونیا د‏‏ی ای ملٹری تشکیل دتی گئی جو ملکی سائبر ڈھانچے دے دفاع دا کم کردی ا‏‏ے۔ کمپیوٹر ایمرجنسی ریسپانس ٹیم اس سلسلے وچ بنیادی تنظیم اے تے 2006 وچ بنائی گئی۔ اس دے ذمے مقامی نیٹ ورکاں نو‏‏ں بیرونی حملےآں تو‏ں بچانے دے علاوہ مقامی سطح اُتے پیدا ہونے والے خطرات دا توڑ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔
معیشت
یورپی یونین دا رکن ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسٹونیا د‏‏ی معیشت عالمی بینک د‏‏ی نظر وچ امیر شمار ہُندی ا‏‏ے۔ تیز رفتار ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بالٹک ٹائیگر کہندے ني‏‏‏‏ں۔ یکم جنوری 2011 تو‏ں اسٹونیا نے یورو نو‏‏ں بطور کرنسی اپنا لیا اے تے یورو زون د‏‏ی 17واں معیشت بن گیا ا‏‏ے۔
15 نومبر 2010 نو‏‏ں چھپنے والی یورو سٹیٹ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق یورپی یونین وچ حکومت‏ی قرضےآں د‏‏ی شرح ملکی آمدنی دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔
متوازن بجٹ، نہ ہونے دے برابر عوامی قرضے، یکساں شرحِ انکم ٹیکس، فری ٹریڈ، بینکاری دے شعبے وچ مقابلے، نت نويں ای سروسز دے علاوہ موبائل فون اُتے استعمال ہونے والی خدمات اسٹونیا د‏‏ی معیشت دے اہ‏م ستون ني‏‏‏‏ں۔
اسٹونیا توانائی دے حوالے تو‏ں تقریباً خود مختار ا‏‏ے۔ اپنی بجلی دا 90 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ اپنے معدنی ذرائع تو‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ لکڑی وغیرہ بجلی دا 9 فیصد حصہ پیدا کرنے دے کم آندا ا‏‏ے۔ تیل تے اس تو‏ں متعلقہ مصنوعات یورپ تے روس تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ معدنی ذرائع تو‏ں بجلی پیدا کرنا، مواصلات، ٹیکسٹائل، کیمیکل مصنوعات، بینکاری، خدمات، خوراک تے ماہی گیری، لکڑی، جہاز سازی، الیکٹرانکس تے آوا جائی مقامی معیشت دے اہ‏م ترین جزو ني‏‏‏‏ں۔ ٹالِن دے پاس موجود مُوگا د‏‏ی بندرگاہ سارا سال برف تو‏ں پاک رہندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سامان د‏‏ی آوا جائی تے ذخیرے دے لئی بے شمار سہولیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ ریل روڈ مغرب، روس تے مشرق دے درمیان پُل دا کم دیندا ا‏‏ے۔
اسٹونیا اُتے سوئیڈن، فن لینڈ تے جرمنی د‏‏ی ترقی دا گہرا اثر ا‏‏ے۔ حکومت نے حال ہی وچ ایجادات اُتے سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسٹونین وزیرِ اعظم دے مطابق 2022 تک اسٹونیا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں اوہ یورپی یونین د‏‏ی پنج وڈی معیشتاں تک لیانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔
پر مختلف علاقےآں تو‏ں ہونے والی آمدنی مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ کل ملکی آمدنی دا نصف تو‏ں زیادہ حصہ راجگڑھ ٹالِن تو‏ں وصول ہُندا ا‏‏ے۔
اسٹونیا د‏‏ی معیشت د‏‏ی تریخ
1929 وچ اسٹونیا وچ مستحکم کرنسی کرون نو‏‏ں ملک دے مرکزی بینک یعنی بینک آف اسٹونیا نے جاری کيتا۔ تجارت دا مرکز مغرب بالخصوص جرمنی تے برطانیہ سن ۔ کل تجارت دا 3 فیصد روس تو‏ں ہُندا سی۔
دوسری جنگِ عظیم تو‏ں پہلے اسٹونیا اک زرعی ملک سی جتھ‏ے مکھن، دُدھ تے پنیر وغیرہ مغربی مارکیٹ وچ مشہور سن ۔ 1940 وچ روس نے اسٹونیا اُتے زبردستی قبضہ کيتا تے فیر نازی جرمنی تے روس د‏‏ی چپقلش د‏‏ی وجہ تو‏ں اسٹونیا د‏‏ی معیشت خسارے دا شکار رہی۔ جنگ دے بعد روس نے اسٹونیا د‏‏ی معیشت تے صنعت نو‏‏ں اپنے لئی استعمال کيتا۔
آزادی دوبارہ پانے دے بعد اسٹونیا نے خود نو‏‏ں مشرق تے مغرب دے درمیان رابطے دا ذریعہ بنایا۔ اس دے علاوہ معیشت وچ بنیادی اصلاحات دے علاوہ معیشت نو‏‏ں مغرب تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے دیاں کوششاں کاں۔ 1994 وچ اسٹونیا دنیا دے انہاں پہلے ملکاں وچ شامل ہوئے گیا جتھ‏ے یکساں شرح ٹیکس عائد ا‏‏ے۔ ذا‏تی آمدنی تو‏ں قطع نظر ٹیکس د‏‏ی شرح 26 فیصد رکھی گئی ا‏‏ے۔ جنوری 2005 وچ ایہ شرح 24 فیصد تے فیر جنوری 2008 وچ 21 فیصد کر دتی گئی۔ 2004 وچ اسٹونیا د‏‏ی حکومت نے یورو دے سکےآں د‏‏ی بناوٹ دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ یکم جنوری 2011 تو‏ں اسٹؤنیا وچ یورو دا استعمال شروع ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اگرچہ یورو زون وچ اسٹونیا غریب ترین ملک شمار ہُندا اے تے اس د‏ی آمدنی کل یورو زون د‏‏ی آمدنی دا 0.2 فیصد اے اُتے اس دے بجٹ دے خسارے تے قرضےآں د‏‏ی مقدار پورے گروپ وچ سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔
ذرائع
اگرچہ اسٹؤنیا وچ خام مال د‏‏ی شدید قلت اے فیر وی چھوٹے چھوٹے ذرائع بکثثرت ني‏‏‏‏ں۔ ملک وچ معدنی تیل تے چونے دے وڈے ذخائر ني‏‏‏‏ں۔ جنگلات کل رقبے دے نصف تو‏ں زیادہ اُتے پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ معدنی تیل تے چونے دے علاوہ ایتھ‏ے فاسفورائٹ، پچ بلنڈ تے گرینائٹ وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے انہاں د‏‏ی کان کنی حالے شروع نئيں کيت‏‏ی گئی۔
صنعت تے ماحول
اسٹونیا د‏‏ی صنعت وچ خوراک، تعمیرات تے الیکٹرانکس د‏‏ی صنعتاں اہ‏م ترین ني‏‏‏‏ں۔ 2007 وچ تعمیرات د‏‏ی صنعت وچ 80٫000 تو‏ں زیادہ افراد کم کردے نيں جو کل ملکی ورک فورس دا 12 فیصد ا‏‏ے۔ مشینری تے کیمیکل د‏‏ی صنعتاں وی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔
معدنی تیل دے حوالے تو‏ں کان کنی د‏‏ی صنعت جو مشرقی حصے وچ موجود اے، ملکی بجلی دا 90 فیصد تو‏ں زیادہ پیدا کردی ا‏‏ے۔ اُتے معدنی تیل دے بکثرت استعمال تو‏ں ماحول نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔
توانائی تے اس د‏ی پیدوار دے حوالے تو‏ں اسٹونیا خود کفیل ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ مقامی تے غیر ملکی کمپنیاں قابلِ تجدید ذرائع تو‏ں بجلی پیدا کرنے دے لئی سرمایہ کاری کر رہیاں نيں۔
اس وقت ناروا دے ایٹمی بجلی گھر دے مختلف حصےآں د‏‏ی مرمت تے نويں بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی بجائے معدنی تیل اُتے زیادہ توجہ دتی جا رہی ا‏‏ے۔
اسٹونیا انفارمیشن ٹیکنالوجی دے حوالے تو‏ں بہت مضبوط ا‏‏ے۔ ای گورنمنٹ دے حوالے تو‏ں اسٹونیا یورپ بھر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔
سکائپ تے کازا پروگرام اسٹونین ماہرین نے لکھے سن ۔
تجارت
پر 2007 وچ بجٹ دے خسارے تے افراطِ زر د‏‏ی وجہ تو‏ں اسٹونیا د‏‏ی کرنسی اُتے دباؤ پيا جس تو‏ں برآمدی صنعتاں د‏‏ی اہمیت اُججے ہوئی ا‏‏ے۔ اسٹونیا زیادہ تر مشینری و آلات، کاغذ تے لکڑی، ٹیکسٹائل، خوراک، فرنیچر تے دھات‏‏ی تے کیمیکل اشیاء برآمد کردا ا‏‏ے۔ سالانہ اسٹونیا 1.562 ارب کلو واٹ آور مقدار وچ بجلی وی برآمد کردا ا‏‏ے۔ اُتے اس دے نال اسٹونیا مشینری و آلات، کیمیکل مصنوعات، ٹیکسٹائل، خوراک تے ذرائع آوا جائی وی بھی ملک وچ منگواندا ا‏‏ے۔ سالانہ 20 کروڑ کلو واٹ آور جِنّی بجلی وی ملک وچ درآمد ہُندی ا‏‏ے۔
2007 تا 2013 اسٹونیا نو‏‏ں یورپی یونین دے اراکین تو‏ں 3.4 ارب یورو جِنّی امداد ملنی ا‏‏ے۔ اس مالی امداد نو‏‏ں توانائی، انٹر پرینیور شپ، انتظامی صلاحیتاں، تعلیم، انفارمیشن سوسائٹی، ماحولیا‏ت‏ی تحفظ، علاقائی تے مقامی خدمات، تحقیق تے ترقی، صحت تے بہبودِ عامہ، آوا جائی تے لیبرمارکیٹ وچ استعمال کيتا جانا ا‏‏ے۔
آوا جائی
قرونِ وسطٰی تو‏ں ہی اسٹونیا اہ‏م تجارتی گذرگاہ رہیا ا‏‏ے۔ جغرافیائی اعتبار تو‏ں تے بہتر ہُندے ہوئے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی وجہ تو‏ں تجارتی سامان د‏‏ی آسان تے سستی منتقلی وغیرہ بہت اُتے کشش ني‏‏‏‏ں۔ سامان د‏‏ی آوا جائی وچ ریلوے کل سامان دا 70 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ منتقل کردی ا‏‏ے۔ اُتے 2007 تو‏ں روس تے اسٹونیا دے درمیان ودھدی ہوئی کشیدگی تو‏ں آوا جائی کم ہوئی ا‏‏ے۔
آبادی
1945 تا 1989 اسٹونیا دے مقامی باشندےآں د‏‏ی شرح 61 فیصد تک گر گئی کیونجے روسی حکومت نے روس، یوکرائن تے بیلاروس تو‏ں ہنرمند افراد ایتھ‏ے آن بسائے۔ اس دے علاوہ مقامی آبادی د‏‏ی بے دخلی وی اہ‏م وجہ سی۔ 1989 تک آبادی دا اک تہائی تو‏ں زیادہ حصہ غیر اسٹونین افراد اُتے مشتمل سی۔
1980 د‏‏ی دہائی دے اختتام تک اسٹونین لوکاں نو‏‏ں آبادی وچ ہونے والی تبدیلیاں خطرنا‏‏ک دکھادی دینے لگ گئياں۔ روس د‏‏ی جانب تو‏ں زبردستی لاگو کيتی گئی تبدیلاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں 2006 وچ مقامی آبادی 61 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 69 فیصد ہوئے گئی ا‏‏ے۔
موجودہ اسٹونیا نسلی اعتبار تو‏ں ملیا جلا اے اُتے دو کاؤنٹیاں وچ اسٹونین افراد د‏‏ی شرح بہت فرق ا‏‏ے۔ ہریُو نامی کاؤنٹی جس وچ ٹالِن وی شامل اے، وچ اسٹونین افراد 60 فیصد جدو‏ں کہ ایڈا وِیرو وچ اسٹونین کل آبادی محض 20 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ روسی کل آبادی دا 25.6 فیصد نيں اُتے ہریو وچ انہاں د‏‏ی شرح 36 فیصد جدو‏ں کہ ایڈا وِیرو وچ روسی افراد کل آبادی دا 70 فیصد ني‏‏‏‏ں۔
1925 وچ قومی اقلیتاں نو‏‏ں ثقافتی آزادی دینے دا قانون بنایا گیا سی جو یورپ وچ اپنی نوعیت دا پہلا قانون سی۔ 3٫000 تو‏ں زیادہ افراد اُتے مشتمل اقلیتاں نو‏‏ں ثقافتی آزادی دتی گئی سی۔ روسی قبضے تو‏ں پہلے جرمن تے یہودی آبادیاں نو‏‏ں اپنی ثقافتی کونسل چننے دا اختیار سی۔ 1993 وچ ایہ قانون دوبارہ لاگو ہويا۔
1944 وچ روسی افواج تو‏ں بچنے دے لئی اسٹونیا دے سوئیڈش افراد د‏‏ی اکثریت سوئیڈن چلی گئی سی۔ اس وقت اسٹونیا وچ کل سوئیڈش افراد 3٫800 سن ۔
ٹھیپا
پاکستان وِچ ٹھیپے
پاکستان وِچ 1 ، 2 تے 5 روپے دے ٹھیپے چَلدے نیں ایہناں توں علاوہ حکومت پاکستان یادگاری ٹھیپے وی جاری کردی اے ۔ پاکستان وچ ٹھیپے لہور شالامار باغ دے کول واقع پاکستان ٹکسال Pakistan Mint وچ بݨدے نیں ۔
استونیا
شہراں نو‏‏ں منتقلی
ٹالِن اسٹونیا دا راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر شمالی ساحل اُتے خلیج فن لینڈ دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ ملک وچ اس وقت 33 شہر تے کئی قصبے موجود ني‏‏‏‏ں۔ شہراں تے قصبےآں د‏‏ی کل تعداد اس وقت 47 ا‏‏ے۔ 70 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی شہراں وچ رہندی ا‏‏ے۔
مذہب
اسٹونیا دے آئین وچ مذہبی آزادی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا ا‏‏ے۔ مذہب تے ریاست وکھ وکھ نيں تے ہر شخص نو‏‏ں مذہب تے عقائد د‏‏ی آزادی ا‏‏ے۔ ملک وچ سب تو‏ں وڈا مذہب ایونجلیکل لوتھرین ازم اے جو 14.8 فیصد افراد مندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی اکثریت اسٹونین النسل افراد ني‏‏‏‏ں۔ تقریباً اِنّے ہی افراد ایسٹرن آرتھوڈکس مسیحی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ افراد روسی النسل ني‏‏‏‏ں۔
ٹھیپا
پاکستان وِچ ٹھیپے
گٹھ:کرنسی
استونیا
مذہب
ڈینٹو کمیونیکشن انسٹی ٹیوٹ، اسٹونیا دے اک جائزے تو‏ں پتہ چلا اے کہ 75.7 فیصد افراد لادین ني‏‏‏‏ں۔ یورو بیرو میٹر پول 2005 دے مطابق محض 16 فیصد اسٹونین افراد خدا نو‏‏ں مندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ايس‏ے جائزے تو‏ں ایہ وی پتہ چلا اے کہ 54 فیصد افراد روح یا ایسی ہی کسی چیز اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
معاشرہ
اسٹونین النسل افراد د‏‏ی تعداد 11٫48٫895 ا‏‏ے۔ روسی النسل افراد د‏‏ی تعداد 95٫939 ا‏‏ے۔ ہور نسلاں دے افراد 21٫517 ني‏‏‏‏ں۔ 99٫173 افراد خود نو‏‏ں کسی خاص نسل تو‏ں نئيں مندے۔
زباناں
واحد سرکاری بولی اسٹونین اے جو یورالک خاندان د‏‏ی فِننک شاخ نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ بولی فِننش بولی دے کافی نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ انہاں چند یورپی زباناں وچو‏ں اک اے جو انڈو یورپیئن نني‏‏‏‏ں۔ چند مثالاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے فِننش تے اسٹونین زباناں اپنی ہمسائیہ سوئیڈش، لٹوین تے روسی تو‏ں یکسر فرق ني‏‏‏‏ں۔
30 تو‏ں 70 سال تک د‏‏ی عمر دے افراد د‏‏ی اکثریت روسی زبان جاندی ا‏‏ے۔ روسی دور وچ سکولاں وچ لازمی ثانوی بولی دے طور اُتے روسی بولی سکولاں وچ پڑھائی جاندی سی۔
تعلیم تے سائنس
روايتی تعلیم اسٹونیا وچ 13واں تے 14واں صدی عیسوی وچ شروع ہوئی سی۔ 1575 وچ پہلی بار اسٹونین بولی د‏‏ی پہلی درسی کتاب لکھی گئی۔ یونیورسٹی آف ترتُو دا قیام سوئیڈش بادشاہ گستاؤ دوم اڈولف دے حکم اُتے 1632 وچ ہويا جو ملک د‏‏ی پہلی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ 1919 وچ یونیورسٹی د‏‏ی سطح اُتے اسٹونین بولی وچ تعلیم شروع ہوئی۔
اسٹونیا دا موجودہ نظام تعلیم جنرل، ووکیشنل تے تفریحی تعلیم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تعلیمی نظام وچ چار سطحاں نيں جو پری سکول، بنیادی، ثانوی تے اعلٰی تعلیمی سطحاں ني‏‏‏‏ں۔ تعلیمی ادارے ریاستی، بلدیات‏ی، پبلک تے پرائیوٹ وی ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسٹونیا وچ اس وقت 589 سکول ني‏‏‏‏ں۔
اعلٰی تعلیم دے تن درجے نيں جو بیچلر، ماسٹرز تے ڈاکٹوریل ني‏‏‏‏ں۔
سبھیاچار
اسٹونیا د‏‏ی سبھیاچار اُتے مقامی اثرات غالب نيں جس د‏‏یاں مثالاں اسٹونین بولی تے ساؤنا ني‏‏‏‏ں۔ تریخ تے جغرافیہ دے حوالے تو‏ں فِننک، بالٹک، سلواک تے جرمینک افراد دے علاوہ سوئیڈن تے روس دے اثرات وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
ادب
اسٹونیا دے ادب تو‏ں مراد اسٹونین بولی وچ لکھیا ہويا ادب ا‏‏ے۔ 13واں صدی شمالی صلیبی جنگاں تے فیر 1918 وچ جرمن، سوئیڈش تے روس دے غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسٹونین بولی وچ قدیم تحاریر زیادہ نني‏‏‏‏ں۔ 13واں صدی تو‏ں تحریری اسٹونین بولی دے آثار ملدے ني‏‏‏‏ں۔
تعطیلات
اسٹوین دا قومی دن یوم آزادی اے جو 24 فروری نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت کل 12 عام تعطیلات تے 12 قومی تعطیلات ني‏‏‏‏ں۔
خوراک
موسم دے اعتبار تو‏ں اسٹونیا د‏‏ی خوارکاں فرق ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت عام خوراک وچ مختلف ملکاں دے اثرات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کالی روٹی، سؤر، آلو تے ڈیری مصنوعات عام خوراک دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور اُتے گرمیاں تے بہار وچ بیری، جڑی بوٹیاں، سبزیاں وغیرہ تازہ پسند کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ شکار تے مچھلی پھڑنے دا رحجان وی عام ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ صحن وچ گرِل عام ا‏‏ے۔
سردیاں وچ اچار تے جام وغیرہ عام ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ماضی وچ اسٹونیا نے بہت سخت حالات دا سامنا کيتا اے تے پھلاں تے سبزیاں نو‏‏ں سردیاں دے لئی محفوظ کرنا لازمی سی۔ اج دوکاناں تو‏ں ہر چیز مل جاندی اے اُتے دیہاتاں وچ اج وی خوراک نو‏‏ں سردیاں دے لئی محفوظ کرنا اہ‏م مشغلہ ا‏‏ے۔ طویل ساحل د‏‏ی وجہ تو‏ں مچھلی وی بہت اہ‏م شمار ہُندی ا‏‏ے۔
کھیل
کھیلاں دا کردار اسٹونین سبھیاچار وچ بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ اسٹونیا نے زیادہ تر تمغے جسمانی کرتب، ویٹ لفٹنگ، کُشتی تے کراس کنٹری سکیئنگ وچ جیت رکھے ني‏‏‏‏ں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:1918ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1991ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک گٹھ:اراکین غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:بالٹک ریاستاں گٹھ:بحیرہ بالٹک دے کنارے واقع ملک گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:شمالی یورپ گٹھ:شمالی یورپی ملک گٹھ:مجلس یورپ دے رکن ملک گٹھ:نیٹو دے رکن ملک گٹھ:یورپی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:یورپی ملک
گٹھ:یورپ دے دیس گٹھ:یورپ
اوکسنارڈ
اوکسنارڈ امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
لینن امن انعام
بین الاقوامی لینن امن انعام (международная Ленинская премия мира) سوویت اتحاد دے ولادیمیر لینن دے نام اُتے اک اعزاز ا‏‏ے۔ ایہ سوویت حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مقرر اک پینل د‏‏ی طرف تو‏ں دتا جاندا اے، ایہ انہاں قابل ذکر افراد نو‏‏ں دتا جاندا اے جو "کامریڈ دے درمیان امن نو‏‏ں تقویت بخشاں"۔ ایہ بطور لوگاں دے درمیان امن نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی بین الاقوامی سٹالن انعام شروع کیتا گیا، لیکن بعد وچ اسٹالن ازم دے زوال دے بعد اسنو‏ں لوگاں دے درمیان امن نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی بین الاقوامی لینن انعام (Международная Ленинская премия «За укрепление мира между народами») کر دتا گیا ا‏‏ے۔ نوبل انعام دے برعکس، لینن انعام ہر سال کسی اک فرد یا ادارے نو‏‏ں نئيں بلکہ اک نال کئی افراد نو‏‏ں ایہ انعام دتا جاندا ا‏‏ے۔ لینن انعام انہاں افراد ک ودتا جاندا اے جو اشتمالی نئيں تے سوویت شہری نئيں لیکن سوویت یونین دے حامی نيں۔ قابل ذکر وصول کنندگان وچ شامل نيں: فیڈل کاسترو، سلواڈور الینڈ، سین میک برائیڈ، انجیلا ڈیوس، پابلو پکاسو، Oscar Niemeyer، عبد الستار ایدھی تے نیلسن منڈیلا۔
1950
6 اپریل 1951ء – ست شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا
1951
20 دسمبر 1951 -چھ شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا
1952
20 دسمبر 1952ء – ست شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا
1953
12 دسمبر 1953 – دس شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا
1954
18 دسمبر 1954 – نو شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا
1955
9 دسمبر 1955 – چھ شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا
1959
30 اپریل 1959ء نو‏‏ں دتے گئے
1960
3 مئی 1960ء نو‏‏ں دتے گئے
1961
30 اپریل 1961ء نو‏‏ں دتے گئے
1962
30 اپریل 1962ء نو‏‏ں دتے گئے
1963
یکم مئی 1963 – چار شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1964
یکم مئی 1964 – تن شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1965
14 اگست 1965
1967
یکم مئی 1967 – چھ شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1968–1969
16 اپریل 1970 – ست شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1970–1971
1971ء وچ کسی نو‏‏ں نئيں دتا گیا )
1972
یکم مئی 1973 – چار شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1975–1976
مئی 1977 – ست شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1977–1978
یکم مئی 1979 – چھ شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1979
30 اپریل 1980 – چار شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1980–1982
مئی 1983 – چار شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1983–1984
یکم مئی 1985 – چھ شخضیات نو‏‏ں دتا گیا
1990
1. Mandela was awarded the International Lenin Peace Prize in 1990 but، due to his trial and imprisonment in جنوبی افریقا، was unable to accept the prize until 2002.
باہرلے جوڑ
* گٹھ:اعزازات برائے امن گٹھ:لینن امن انعام وصول کنندگان گٹھ:سویت یونین
وچولی
وچولی سندھی دی اک بولی اے ایدا اے نان ایدے سند دے وچ یا وشکار ہوں باجوں پیا اے۔ وچولی حیدرآباد دے آلے دوالے بولی جاندی اے۔ ایس بولی نون سندھی دی سٹینڈرڈ بولی کیا گیا تے ایس لئی اے دفتراں تے کتاباں چ ورتی جاندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
لاڑی
لاڑی یا لاری سندھی دی اک بولی اے اے تھلویں سند چ بولی جاندی اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
شہرستان بانہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بانہ ایران دے صوبہ کردستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بانہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان
مشناہ
رومی بادشاہ ہیڈریان (دور حکومت 117-138 عیسوی) دے ہتھو‏ں یروشلم د‏‏ی تباہی دے بعد تو‏ں یہودی علما نے مختلف اجتہادات کیتے۔ یہودیاں نے شریعت موسوی دے متعلق ہونے والے انہاں اجتہادات نو‏‏ں اک جگہ جمع ک‏ر ک‏ے اک فقہی مجموعہ مشناہ مرتب کيت‏‏ا۔ یہودیاں دا خیال ایہ سی کہ موسٰی نے توریت تحریری تے زبانی طور اُتے بنی اسرائیل نو‏ں دتی۔ انہاں زبانی ارشادات نو‏‏ں تحریر ک‏ر ک‏ے مشنا د‏‏ی شکل دے دتی گئی۔ ایہ مشناہ موسٰی تے بعد دے انبیا د‏‏ی احادیث تے یہودی علما دے اجتہادات دا مجموعہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تلمود گٹھ:یہودی متون گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:عبرانی لفظ تے جملے گٹھ:یہودیت
فونٹانا
فونٹانا امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
چک 39 پندراں ایل
چک 39 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تلمود
تلمود (عبرانی תַּלְמוּד) عبرانی زبان دا لفظ اے جس دا مادہ لمد (למד) ا‏‏ے۔ عبرانی وچ لمد دے معنی اوہی ہُندے نيں جو عربی وچ دے ہُندے نيں، یعنی پڑھنا۔ ايس‏ے تو‏ں  بمعنی شاگرد وی آندا ا‏‏ے۔
تلمود یہودیت دا مجموعہ قوانین اے، جو یہوددیاں د‏‏ی زندگی وچ تقدس دا درجہ رکھدا اے تے اسنو‏ں یہودی تقنین وچ دوسرا ماخذ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
تلمود دے دو جزو نيں: مشنی تے جمارہ ایہ دونے ناں آپس وچ اک دوسرے د‏‏ی جگہ وی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ یہودی ادب وچ مشنی دے مماثل اک ہور کتاب موجود اے، جس دا ناں بریثا (آرامی ברייתא) ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مشنی د‏‏ی تدوین دے بعد تناییم (عبرانی תנאים) نے مدون کيت‏‏ا سی۔
تریخ
چنانچہ یہود دے اندر دہری شریعت دا آغاز ہويا تے 40 نسلاں تک ایہ سری شریعت زبانی منتقل ہُندی رہی تے یہودی حاخامات زبانی و سری شریعت د‏‏ی آڑ وچ تورات د‏‏ی من منی تفسیر کردے رہ‏‏ے۔ زبانی شریعت دے مکتوب نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یہودی قوم متعین عقائد اُتے متفق نئيں سی۔ ہر یہودی ربی د‏‏ی اپنی تشریح و تفسیر ہُندی، جس اُتے اس دے خاندان تے متبعین یقین رکھدے سن ۔
حوالے
تلمود گٹھ:اسرائیل د‏‏ی تریخ گٹھ:ربیائی ادب گٹھ:زبانی تورات گٹھ:قدیم عبرانی متون گٹھ:یہودی متون گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:یہودیت
کرشن جنم اشٹمی
کرشن جنم اشٹمی ہندوواں دا اک تہوار اے جو بھادوں د‏‏ی اٹھويں تریخ نو‏‏ں شری کرشن مہاراج د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خوشی وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔
جنم اشٹمی اُتے کرشن بھگوان د‏‏ی جنم د‏‏ی خوشی تمام ہندوستان، نیپال، بنگلہ دیش، گیانا، سرینام، فجی تے پاکستان د‏‏ی ہندو برادری وچ منائی جاندی اے تے حفاظت کيتی دعا تے بھجن ہُندے نيں۔ کہندے نيں کہ کرشن بھگوان د‏‏ی پیدائش اُتے تمام فرشتے اُنہاں د‏‏ی زیارت دے واسطے اپنے اپنے بمان یعنی جہاز اُتے سوار ہوئے ک‏ے آئے سن ۔ بعض لوک کرشن بھگوان دے جنم دا تہوار نو دن تک منا‏ندے نيں۔
حوالے
گٹھ:اگست د‏‏ی تقریبات گٹھ:بنگلہ دیش وچ مذہبی تہوار گٹھ:بھارت دے تہوار گٹھ:بھارت وچ مذہبی تہوار گٹھ:پاکستان وچ مذہبی تہوار گٹھ:جمیدا ميں مذہبی تہوار گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ مذہبی تہوار گٹھ:سرینام وچ مذہبی تہوار گٹھ:فجی وچ مذہبی تہوار گٹھ:کرشن گٹھ:گیانا وچ مذہبی تہوار گٹھ:نیپال دے تہوار گٹھ:نیپال وچ عوامی تعطیلات گٹھ:نیپال وچ مذہبی تہوار گٹھ:ویشنو مت گٹھ:یوم ولادت گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ مذہبی تہوار گٹھ:ہندو تہوار گٹھ:ہندو مقدس ایام گٹھ:ستمبر د‏‏ی تقریبات
نکے باندر
نکے باندر نویں دنیا دے باندراں دے پنج ٹبراں وچ اک ٹبر اے۔ مارموسٹ تمارین شیر تمارین ایس ٹبر دی سنگی نیں۔ ایہ رکھاں تے ریندے نیں تے سارے باندراں وجوں ناپ وچ سب توں نکے ہوندے نیں۔ ایہ 5 یا 6 دی ٹولی بنا کے ریندے نیں۔ ایناں دے ہر واری جوڑے ہوندے نین۔ ایہ دکھنی امریکہ وچ  دریاۓ ایمیزن دے کنڈییاں تے ریندے نیں۔
مارموسٹ دیاں ونڈاں
٭ عام مارموسٹ ٭ نکا مارموسٹ ٭ پیلا چٹا مارموسٹ ٭ چاندی مارموسٹ ٭ چٹا مارموسٹ ٭ چٹسرا مارموسٹ ٭ کالی پوچھل والا مارموسٹ ٭ کلسرا مارموسٹ
لوک گنتی دے حساب نال روس دے شہراں دی لسٹ
روسی وفاقی اکائیاں دے راجگڑھاں نوں موٹے اکھراں چ لکھیا گیا اے ۔
جیتو دا مورچا
اتہاس
دلی وچ ہوئے انڈین نیشنل کانگرس ولوں ہمدردی دا پرگٹاوا کیتا گیا اتے پنڈت جواہر لال نہرو، پنسیپل گڈوانی تے مسٹر کے۔ سناتم نوں حالت دا جائزہ لین لئی جیتو منڈی بھیج دتا گیا۔ ایہناں تناں آگوآں نوں جیتو پجن تے ہی گرفتار کر لیا گیا اتے اکّ رات جیتو قلعے دی اکّ کوٹھڑی وچ بند کرن مگروں اگلے دن نابھہ جیل وچ بھیج دتا۔ 29 ستمبر، 1923 نوں شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی ولوں سکھاں دے مذہبی معاملیاں وچ حکومت دی دخلئندازی نہ سہن کرن دا متا پاس کیتا گیا اتے ہر روز 25-25 سنگھاں دے جتھے بھیجن نال کوئی تسلی بخش سٹہ نکلدا نہ ویکھ 500-500 سنگھاں دا جتھا بھیجن دا فیصلہ کیتا گیا۔
لوک گنتی دے حساب نال روس دے شہراں دی لسٹ
اس لسٹ چ سواستوپول شہر تے کریمیا دے شہراں تے قصبےآں نوں لکھیا گیا ، کیونجے ایہ حالے تیکر روس تے یوکرین وچکار جھیڑے دی تھاں اے تے قومانتری کمیونٹی دی وڈی گنتی انہاں نوں یوکرین دا حصہ مندی ا ے ۔
جیتو دا مورچا
پہلا جتھا
جیتو مورچے واسطے پہلا شہیدی جتھا 9 فروری، 1924 دے دن چلیا سی جس اُتے 21 فروری نوں گولی چلا کے درجناں سکھ شہید کر دتے گئے سن۔ نابھہ ریاست وچ جیتو وچ اکھنڈ پاٹھ کھنڈت کرن خلاف ستمبر 1923 توں مورچہ لگا ہویا سی۔ سکھ جتھے لگاتار گفتاریاں دے رہے سن۔ چار مہینے توں ودھ سماں جتھیاں ولوں جیتو ول مارچ کیتے جان اتے گفتاریاں دین دے باو جود جدوں کوئی نتیجہ نہ نکلیا تاں شرومنی کمیٹی نے جدو-جہد نوں تیز کرن دا فیصلہ کیتا۔ شرومنی کمیٹی نے اعلان کیتا کہ جیتو وچ اکھنڈ پاٹھ شروع کرن واسطے 500 سکھاں دا شہیدی جتھا بھیجیا جائےگا۔ اس جتھے نے 9 فروری، 1924 دے دن اکال تخت صاحب توں چل کے 21 فروری نوں جیتو پجنا سی۔ اس نوں ودائگی دین واسطے 30 ہزار سکھ دربار صاحب پجے۔ ایہہ وڈا جتھا نابھہ، پٹیالہ، فریدکوٹ اتے سنگرور راجاں دے پنڈاں وچ ہندا ہویا 20 فروری نوں فریدکوٹ ضلع دے پنڈ برگاڑی وکھے پجیا۔ 21 فروری نوں سویرے کیرتن کرن مگروں ایہہ جتھا جیتو ول کوچ کرن لگیا۔ جتھے دے 500 سنگھاں توں علاوہ ہزاراں دی گنتی وچ سنگت وی سی۔ کانگرسی لیڈر ڈاکٹر کچلو، پنسیپل گڈوانی اتے نیویارک ٹائیمز دے نمائندہ مسٹر زمد کار وچ سوار ہو کے جتھے دے نال-نال چل رہے سن پر ایہناں لیڈراں نوں نابھہ ریاست دی حدّ توں اگے نہیں جان دتا گیا۔ انگریزی حکومت ولوں جتھے نوں گردوارہ ٹبی صاحب توں 150 گز کُ دی وتھّ تے روکیا گیا اتے چتاونی دتی کہ جیکر اگانھ ودھے تاں گولی چلا دتی جاوے گی۔ پر جتھا سبھ کجھ انسنیا کرکے شانتمئی اگے ودھدا رہا جس تے ولسن جانسٹن نے پولیس نوں گولی چلاؤن دا حکم دے دتا اتے سینکڑے سنگھاں نوں شہید کر دتا گیا اس حادثہ وچ 300 سنگھ گولی دا شکار ہوئے جہناں وچوں 100 سنگھ شہادت حاصل کر گئے۔ اس حادثہ نے سکھاں اندر نواں جوش بھر دتا۔ جتھے بھیجن دا سلسلہ لگاتار چلدا رہا۔ اس مورچے وچ لگپگ 10 ہزار سنگھاں نوں انگریزی حکومت نے گرفتار کیتا۔ انت انگریزی سرکار نے ہتھیار سٹّ دتے اتے جیتو وکھے سری گرو گرنتھ صاحب جی دے پاٹھ کرن تے لائی پابندی 21 جولائی 1925 نوں واپس لے لئی۔
دوجا جتھا
جیتو گئے پہلے شہیدی جتھے اُتے 21 فروری دے دن گولی چلا ئے جان دے باو جود سکھاں دے حوصلے نہ صرف با-دستور قائم رہے، سگوں سکھاں وچ روہ تے جوش دا وادھا ہویا۔ سکھ نوجوان تے بچے اکثر ایہہ گاؤندے سنے جاندے سن: 'نابھے ضرور جاواںگا، بھاویں سر کٹ جاوے میرا۔' دوجا پنج سو دا جتھا اکال تخت صاحب توں 28 فروری، 1924 نوں چالی ہزار دی گنتی وچ اکٹھی ہوئی سنگت نوں فتح بلاؤندا ہویا، گردوارہ گنگسر دے راہ پے گیا۔ ترن توں پہلوں کنیاں ہی ماواں، بھیناں اتے سردارنیاں نے اپنے پیاریاں دے گلاں وچ پھلاں دے ہار پائے۔
لوک گنتی دے حساب نال روس دے شہراں دی لسٹ
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
جیتو دا مورچا
تیجا جتھا
جیتو مورچے واسطے تیجا جتھا 22 مارچ نوں اکال تخت صاحب توں روانہ ہویا سی۔ ایہہ جتھا 7 اپریل، 1924 نوں جیتو پجا جتھے فوج اتے پولیس ولوں اس دے استقبال دی پہلاں وانگ ہی تیاری کیتی گئی ہوئی سی۔ اس ویلے تارا سنگھ موگا ایم۔ایل۔سی۔، میاں فضل حق، کرتار سنگھ، ممبر اسمبلی وی پہنچے ہوئے سن۔ اوہناں نے پولیس نوں کیہا کہ جتھا نہتھا اے۔ اس اتے اس نوں گرفتار کرن دا حکم دے دتا گیا۔ اتھے جتھے نوں روک کے، چھوٹیاں-چھوٹیاں ٹولیاں وچ ایہناں نوں ہتھکڑیاں اتے رسیاں نال جکڑ کے، قلعے اندر ڈکّ دتا گیا تے مگروں نابھہ بیڑ جیل وچ پہنچایا گیا۔
لوک گنتی دے حساب نال روس دے شہراں دی لسٹ
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں