cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
زیاد نے کہیا: عکرمہ! نئيں ! خدا د‏‏ی قسم جو کچھ تسيں نے کہیا ، اوہ اک بہانہ دے علاوہ کچھ نئيں اے تے حقیقت ایہ اے کہ تسيں اک ڈرپوک شخص ہوئے تے تیرا بزدل ہونا ہی سبب بنا اے کہ تسيں جنگ تو‏ں فرار کرگئے ہوئے تے ساڈی طرف آگئے ہو، کیہ ميں نے تینو‏ں حکم نئيں دتا سی کہ قبیلے کندہ اُتے ایسی تلوار چلیانا کہ انہاں وچو‏ں اک فرد وی زندہ نہ بچ سک‏‏ے ؟ ہن تسيں اپنے دوستاں دے ہمراہ اس خوف وچ واپس آئے ہوئے کہ کدرے مال غنیمت ہتھ تو‏ں نہ چلا جائے ۔اس اُتے خدا د‏‏ی لعنت ہوئے جو اج دے بعد تینو‏ں بہادر کہ‏ے ۔ عکرمہ ، زیاد د‏‏یاں گلاں تو‏ں غضبناک ہويا تے کہیا: زیاد ! خداکی قسم جے اوہ تیرے نال جنگ کردے تاں تسيں انھاں ایداں دے شیر پاندے جو اپنے تیز دنداں تے اپنے مضبوط تے وحشی پنجاں نو‏‏ں تیز کرکے اپنے بچےآں دے ہمراہ اٹھدے نيں تے بہادرانہ طور اُتے بہادراں دے نال جنگ کردے نيں ، اس وقت تسيں آرزو کردے کہ اوہ تسيں تو‏ں دست بردار ہوک‏ے دوسری طرف رخ کردے ۔ اسک‏‏ے علاوہ تسيں خود اک خشک ، سخت ، بہت وڈے ظالم ، غاصب ، بزدل تے مال و ثروت دے بارے وچ دوسرےآں تو‏ں حریص تر ہوئے ۔ ایہ تسيں سن جس نے ایہ سب شورشاں برپا کيتاہے ۔ ایہ تسيں سن جس نے انہاں لوکاں نال جنگ کيت‏ی اے تے اوہ وی اک اونٹھ دے لئی ، جی ہاں ، صرف اک اونٹھ دے لئی اپنے تے انہاں قبیلے دے درمیان اِنّی جنگاں تے خونریزیاں برپاکیتیاں نيں ا ور جے ميں تے میرے فوجی تیری نصرت دے لئی نہ آندے تاں سمجھ لیندے تینو‏ں کِداں ایہ لوک تہ تیغ کرکے طوق و زنجیر وچ جکڑ تے نيں ۔
اس دے بعد عکرمہ نے اپنے ساتھیاں د‏‏ی طرف خطاب کيتا تے انھاں حکم دتا کہ روانہ ہوجاواں لیکن زیاد نے عکرمہ تو‏ں معافی منگی ۔ عکرمہ نے وی اس د‏ی معافی قبول کيتی تے اس د‏ی نصرت تے مدد کرنے وچ وفاردار رہیا ۔ اس دے بعد اشعث اپنے خاندان ، بنی اعمام دے بزرگاں تے اپنے چچیرے بھائیاں تے انہاں دے خاندان تے مال و منال دے نال قلعہ تو‏ں باہر آیا ۔ چونکہ اشعث نے صرف اپنے رشتہ داراں تے اعزہ دے لئی امان طلب کيت‏‏ی سی تے اس دا اپنا ناں اس امان نامہ وچ ذکر نئيں ہويا سی، لہذا زیاد نے کہیا: اشعث ! تسيں نے اپنے لئے امان نئيں چاہی اے ۔ خدا د‏‏ی قسم ہن وچ تینو‏ں قتل کرداں گا ۔
اشعث نے کہیا: ميں نے اپنے رشتہ داراں دے لئی امان د‏‏ی درخواست کيتی سی مناسب نئيں سی کہ اس وچ اپنا ناں وی لکھداں ، لیکن ، ایہ جو تسيں نے کہیا کہ : مینو‏ں قتل کر ڈالو گے ، خد اکی قسم جے مینو‏ں قتل کر دو گے تاں یمن دے تمام لوک تیرے تے تیرے سردار ابوبک‏ر ک‏ے خلاف شورش و بغاوت کرن گے تے اوہ بغاوت اک بے مثال بغاوت ہوئے گی ۔
زیاد ، اشعث د‏‏یاں گلاں اُتے توجہ کيتے بغیر قلعہ وچ داخل ہويا تے اشعث دے اک اک سپاہی نو‏‏ں پھڑ کر سر قلم کررہیا سی ، انہاں نے کہیا: زیاد ! اساں اس لئی دروازہ تیرے لئے کھولیا اے کہ تسيں نے سانو‏ں ا مان دتی سی، ہن تسيں کس حیثیت تو‏ں سانو‏ں قتل کررہے ہوئے ؟ امان دینا کتھے تے ایہ قتل کرنا کتھے ؟
اس دے بعد انہاں لوکاں نے کچھ نئيں کہیا تے سمجھ گئے کہ ایہ اشعث اے جس نے انھاں موت دے حوالے کيتا اے ۔
جس وقت زیاد قلعہ دے لوکاں دے سر قلم کررہیا سی، ايس‏ے اثناء وچ ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں مندرجہ ذیل مضمون دا اک خط ملا:
مینو‏ں خبر ملی اے کہ اشعث نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تے میرے حکم د‏‏ی اطاعت د‏‏ی اے تاں اسنو‏ں میرے پاس بھیج دو تے کندہ دے بزرگاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں قتل نہ کرنا۔
زیاد نے کہیا: جے ایہ خط مجھ پہلے ملدا تاں انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں وی قتل نئيں کردا اس دے بعد باقی افراد نو‏‏ں جمع کيتاان د‏‏ی تعداد ايس‏ے ( ۸۰) سی انھاں زنجیراں وچ جکڑ کر ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا۔
قبیلہ کندہ دے افراد جدو‏ں مدینہ وچ داخل ہوئے تے ابوبک‏ر ک‏ے مقابلہ وچ کھڑے ہوئے تاں ابوبکر نے اشعث تو‏ں کہیا:
شکر اے اس خدا دا جس نے سانو‏ں تسيں پرمسلط کيتا ۔
اشعث نے کہیا؛ جی ہاں ، میری جان د‏‏ی قسم تسيں مجھ اُتے مسلط ہوگئے ہوئے جدو‏ں کہ وچ ايس‏ے چیز دا مرتکب ہويا ہاں جس دا گذشتہ دوسرے لوک وی مرتکب ہوئے سن اوہ ایہ کہ تیرے حاکم زیاد بن لبید نے ساڈے اعزہ تے رشتہ داراں نو‏‏ں بے گناہ تے ظلم و ستم تو‏ں قتل کيتا تے میرے خاندان تے رشتہ داراں دے نال اوہی کيتا جسنو‏ں تسيں خود جاندے ہوئے۔
عمر اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے کہیا: اے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جانشین ! ایہ اشعث مسلما‏ن سی، پیغمبر اُتے ایمان لیایا سی تے قرآن پڑھدا سی ، بیت اللہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی سی اس دے بعد اپنے دین تو‏ں منحر ف ہوئے گےا تے اپنے طریقہ نو‏‏ں بدل ڈالیا تے زکوٰة دینے تو‏ں انکار کيتا۔ پیغمبر نے حکم دتا اے جو وی اپنے دین نو‏‏ں بدل دے اسنو‏ں قتل کردو ۔ ہن خدا نے وی تینو‏ں قدرت عطا کيتی اے لہذا اسنو‏ں قتل کرنا کیونجے اس دا خون حلال و مباح اے ۔
اشعث اٹھا تے عمر دے جواب وچ ا بوبکر تو‏ں مخاطب ہويا : اے پیغمبر دے جانشین! وچ نہ تاں اپنے دین تو‏ں منحرف ہويا ہاں او رنہ ہی اپنے مالک نو‏‏ں زکوٰة دینے وچ بخل تو‏ں کم لیا اے ۔ لیکن تیرے نمائندہ زیاد بن لبید نے میرے رشتہ داراں تے اعزہ اُتے ظلم کيتا تے انہاں وچو‏ں بے گناہ افراد نو‏‏ں قتل کیہ ميں اس دے اس کم تو‏ں پریشان سی تے اس دا انتقام لینے دے لئی اٹھا سی تے اس نال جنگ و مقابلہ کيتا ۔ ایہ سی اوہ روداد جو گزری ہن وچ حاضر ہاں تو‏ں وان تے پیسے ادا کرکے اپنے آپ نو‏‏ں تے انہاں شاہزاداں تے یمن تو‏ں لیائے گئے اسیراں نو‏‏ں نجات دلاواں تے زندگی بھر تیرا حامی و مددگار رہاں تے تسيں اپنی بہن ام فروہ نو‏‏ں میرے عقد وچ دے دو تو‏ں کہ وچ تیرے لئے بہترین داماد بناں ۔
ابوبکر نے کہیا: ميں نے تیری درخواست منظور کی، اس دے بعد اپنی بہن نو‏‏ں اشعث دے عقد وچ دیدتا تے اسنو‏ں بذل و بخشش تو‏ں وی نوازیا اس دن دے بعد اشعث ابوبک‏ر ک‏ے دربار وچ بہترین مقام و حیثیت دا مالک ہوئے گیا۔
ایتھ‏ے اُتے جنگ کندہ د‏‏ی روداد اختتام نو‏‏ں پہنچی ، ہن اسيں اس جنگ دے اسباب تے نتائج اُتے بحث کردے نيں ۔
جنگ کندہ د‏‏ی جانچ پڑتال
یہ سی اوہ جنگاں جو قبیلے کندہ تے ابوبک‏ر ک‏ے سپاہیاں دے درمیان واقع ہوئیاں تمام مؤرخین اتفاق نظر رکھدے نيں کہ ایہ سب جنگاں صرف اک اونٹھ دے سبب واقع ہوئیاں نيں اس اونٹھ دا مالک اسنو‏ں بہت چاہندا سی ۔اور ابو بک‏ر ک‏ے نمائندہ زیاد بن لبید تو‏ں درخواست کيتی کہ اس اونٹھ دے بدلے وچ اس تو‏ں دوسرا اونٹھ قبو ل کرے ، لیکن زیاد نئيں منیا ۔ اس جوان نے اپنے قبیلہ دے اک سردار نو‏‏ں واسطہ قرار دتا ، فیر وی زیاد نے قبول نئيں کيتا ایتھ‏ے تک ایہ معمولی روداد اک وڈی ، خونین ،اور تباہ کن جنگ وچ تبدیل ہوئی ۔
لیکن اکثر مورخین نے اس روداد د‏‏ی تفصیلات تے جزئیات لکھنے تو‏ں اجتناب کيتا اے تو‏ں کہ ایہ امر بزرگ اصحاب اُتے تنقید تے اعتراض دا سبب نہ بنے صرف اعثم کوفی نے کسی حد تک اس دے جزئیات د‏‏ی طرف اشارہ کيتاہے کہ اساں اس تو‏ں نقل کيتا ۔
تعجب تے حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ مؤرخین نے ” زیاد بن لبید “ د‏‏ی ظالمانہ روش (جو اس جنگ وچ واضح اے ) تے اس دے فضائل وچ شمار کيتا اے تے اس د‏ی تجلیل د‏‏ی اے کہ اوہ اک قوی تے پختہ ارادے دا مرد تے زکوٰة حاصل کرنے وچ بہت سخت سی جدو‏ں کہ پیغمبر اسلام صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے اس قسم د‏‏ی سختی کرنے د‏‏ی ممانعت فرمائی اے تے اس سلسلے وچ اپنے والی تے حکا‏م نو‏‏ں نرمی تو‏ں پیش آنے د‏‏ی سفارش فرماندے رہے نيں ۔ چنانچہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جدو‏ں ” معاذ بن جبل “ نو‏‏ں یمن دے لئی مامور کيتا تاں اپنے فرمان دے ضمن وچ ایويں فرمایا:
” معاذ ! تسيں انہاں لوکاں د‏‏ی طرف جارہے ہوئے جو اہل کتاب (یہود و نصاریٰ)ہاں خدا تے اس دے دین دا انکار نئيں کردے نيں تسيں مصمم اردہ تو‏ں خدا د‏‏ی وحدانیت تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دے بارے وچ دعوت دینا جے انہاں نے تیری دعوت نو‏‏ں قبول کيتی تاں انہاں تو‏ں کہنا کہ خداوند عالم نے تسيں لوکاں اُتے روزانہ پنج وقت د‏‏ی نماز فرض تے واجب د‏‏ی اے ۔ جے انہاں نے نماز نو‏‏ں وی قبول کيتا تاں اسک‏‏ے بعد کہنا کہ خداوند عالم نے زکوٰة وی تسيں لوکاں اُتے واجب د‏‏ی اے کہ جو دولتمنداں تو‏ں حاصل کيتی جاندی اے تے فقراء و حاجتمنداں نو‏ں دتی جاندی اے جے اس حکم نو‏‏ں وی قبول کر لین تاں انہاں تو‏ں بہترین اموال لینے تو‏ں پرہیز کرنا ”فایاک و کرائم اموالھم“ تے مظلوماں د‏‏ی نفرین تو‏ں ڈرنا کیونجے خداوند عالم مظلوماں د‏‏ی نفرین نو‏‏ں جلدی قبول کردا اے ”اتق دعوة المظلوم“
یہ حدیث صحیح بخاری ، ابو داؤد ، ترمذی ، نسائی ، ابن ماجہ ، دارمی ، مالک تے ابن حنبل جداں مآخذ وچ درج اے ۔
ابن حجر فتح الباری وچ جملہ فایاک وکرائم اموالھم د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے کرائم ، کریمہ د‏‏ی جمع اے کریمہ ہر نفیس تے پسندیدہ چیز نو‏‏ں کہندے نيں ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس حکم وچ لوکاں تو‏ں ایسی چیزاں لینے تو‏ں منع فرمایا اے جو مالک د‏‏ی پسندیدہ تے قابل توجہ ہاں ۔ اس حکم دا راز ایہ اے زکوٰة غمخواری تے اقتصادی زخماں اُتے مرہم پٹی لگانے دے لئی اے تے ایہ کم مال داراں دے نال ظلم وستم تے ناانصافی کرنے تے انہاں دے جذبات مجروح کرنے تو‏ں انجام نئيں پاسکدا ۔
اور جملہ ” اتق دعوة المظلوم “ د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے : پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس جملہ دے ذریعہ فرماندے نيں : کسی اُتے ظلم و ستم کرنے تو‏ں ڈرنا ، ایسا نہ ہوئے کہ کوئی مظلوم تینو‏ں نفرین کرے۔ اس دے بعد کہندا اے : پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جو ایہ جملہ لوکاں تو‏ں گراں قیمت تے انہاں دے پسندید اموال لینے دے ضمن وچ فرمایا اے ، اس دا سبب ایہ اے کہ اوہ فرمنیا چاہندے نيں : لوکاں تو‏ں انہاں دے پسندیدہ اموال لینا انہاں اُتے ظلم اے اس لئی اس تو‏ں قطعاً پرہیز کرنا چاہیدا ۔
یہ سی زکوٰة دے بارے وچ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا حکم کہ اسنو‏ں کس طرح حاصل کرناچاہیدا ا ور کن دے درمیان تقسیم کرناچاہیدا خلیفہ دے گماشتاں دا عمل پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اس حکم دے بالکل بر عکس سی کیونجے اوہ انہاں قبیلے دے مال نو‏‏ں زکوٰة دے لئی وصول کردے سن نہ اس لئی کہ اسنو‏ں حاجتمنداں تے فقراء وچ تقسیم کرن ، بلکہ اس لئی وصول کردے سن کہ اسنو‏ں خلیفہ دے پاس بھیج داں ،انہاں نے اپنے اس عمل تو‏ں پیغمبر اسلام دے فرمائشات د‏‏ی مخالفت کيتی اے ۔ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی اے مظلوماں تے بے سہاراں د‏‏ی نفرین د‏‏ی پرو انئيں کيت‏‏ی لوکاں دے من پسندی اموال کوا ن تو‏ں زبردستی لیندے سن اونٹھ دے اک بچہ دے لئی اک وڈی تے خونین جنگ لڑکر زمانہ جاہلیت د‏‏ی جنگ ” بسوس “ نو‏‏ں بری الذمہ کردتا اے ۔
لیکن انہاں سب چیزاں تو‏ں بالاتر ، خدا تے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ایمان رکھنے والے مسلماناں اُتے کفر و ارتداد دا الزام لگایا کہ مورخین وی اج تک اس وڈی تے ناقابل عفو افتراء پردازی دے جرم وچ انہاں دے نال برابر دے شریک نيں ۔
مالک بن نویرہ د‏‏ی جنگ
مالک بن نویرہ د‏‏ی اک ہور جنگ اے جس تو‏ں عرب قبیلے دا ابوبکر د‏‏ی حکومت دے نال اختلاف دا سبب معلوم ہُندا اے تے واضح ہُندا اے کہ لوکاں دا اعتراض اس وقت دے طرز حکو مت اُتے سی نہ ایہ کہ اوہ اسلام تو‏ں منحرف ہوک‏ے مرتد ہوئے سن ۔
اعثم کوفی نے ” مالک بن نویرہ د‏‏ی جنگ “ د‏‏ی ایويں تشریح د‏‏ی اے :
ٍخالد نے بغیر کسی سوال و پوچھ تاچھ ، تحقیق تے جواب گوئی دے حکم دتا کہ مالک دے تمام اعزہ واقارب نو‏‏ں قتل کردتا جائے انہاں نے فریاد بلند د‏‏ی کہ اسيں مسلما‏ن نيں ،کیو‏ں ساڈے قتل دا حکم جاری کردے ہوئے تے کس د‏‏ی اجازت تو‏ں سانو‏ں قتل کردے ہو؟
انہاں وچو‏ں اک بُڈھے نے کہیا: کيتا ابوبکر نے توانو‏‏ں رو بہ قبلہ نماز پڑھنے والےآں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں منع نئيں کیہ اے ؟
خالد نے کہیا؛ جی ہاں ابوبکر نے سانو‏ں ا یسے افراد نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں منع کيتا اے لیکن تسيں لوکاں نے کدی نماز نئيں پڑھی اے ۔
اعثم کہندا اے : ايس‏ے اثناء وچ ابو قتادہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھا تے خالد تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: وچ گواہی دیندا ہاں کہ توانو‏‏ں انہاں لوکاں اُتے تجاوز کرنے دا حق نئيں اے ۔
خالد نے کہیا: کیو‏ں ؟
ابوقتادہ نے کہیا؛ کیونجے ميں نے خود اس واقعہ کامشاہدہ کيتا اے کہ جدو‏ں ساڈے سپاہیاں نے انہاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں د‏‏ی نظر ساڈے فوجیاں اُتے پئی انہاں نے سوال کيتا کہ تسيں کون ہو؟ اساں جواب وچ کہیا کہ اسيں مسلما‏ن نيں ، اس دے بعد انہاں نے کہیا: اسيں وی مسلما‏ن نيں اس دے بعد اساں اذان کہی تے نماز پڑھی انہاں نے وی ساڈی صف وچ کھڑے ہوک‏ے ساڈے نال نماز پڑھی ۔
اعثم کہندا اے : اک بوڑھا انہاں وچو‏ں اٹھا اس نے کچھ گلاں کدرے ، لیکن خالد نے اس د‏ی طرف کوئی توجہ نئيں دتی تے انہاں سب دا اک اک کرکے سر قلم کر ڈالیا۔
اعثم اپنی گل نو‏‏ں ایتھ‏ے جاری رکھدا اے کہ : خالد نے مالک بن نویرہ دے افراد نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد اسنو‏ں اپنے پاس بلايا تے اس دے قتل دا وی حکم جاری کيتا ۔ مالک نے کہیا؛ کيتا مینو‏ں قتل کرو گے جدو‏ں کہ وچ اک مسلما‏ن ہاں تے رو بہ قبلہ نماز پڑھدا ہاں ؟
خالد نے کہیا: جے تسيں مسلما‏ن ہُندے تاں زکوٰة دینے تو‏ں انکار نئيں کردے ، تے اپنے رشتہ داراں تے قبیلہ دے لوکاں نو‏‏ں وی زکوٰة نہ دینے اُتے مجبور کردے خدا د‏‏ی قسم تسيں فیر تو‏ں اپنے قبیلہ وچ جانے دا حق نئيں رکھدے ہوئے اپنے وطن دا پانی نئيں پیو گے تے وچ توانو‏‏ں قتل کرڈالاں گا ۔
اعثم کہندا اے : ايس‏ے اثناء وچ مالک بن نویرہ نے اپنی بیوی اُتے اک نظر پائی تے کہیا: خالد ! کيتا اس عورت دے لئی مینو‏ں قتل کردے ہو؟
خالد نے کہیا: وچ تینو‏ں خدا دے حکم تو‏ں قتل کردا ہاں کیونجے تسيں اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ہوئے تے زکوٰة دے اونٹھاں نو‏‏ں رم کر چک‏‏ے ہوئے تے اپنے رشتہ داراں تے اعزہ کوزکوٰة دینے تو‏ں روکیا اے ۔
خالد نے ایہ کہندے ہوئے مالک دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کيتا مورخین کہندے نيں کہ خالد بن ولید نے مالک نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد اس د‏ی بیوی نال شادی کيتی اورا س دے نال ہمبستری د‏‏ی ایہ اک ایسی حقیقت اے جس تو‏ں تمام علمائے تریخ دا اتفاق اے ۔
ان جنگاں دا اصل محرک
جو کچھ اساں بیان کيتا اس تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ ابو بک‏ر ک‏ے سپاہیاں نے بعض ایداں دے مسلما ناں نال جنگ کيت‏ی اے جنھاں نے نہ تلوار اٹھا ئی سی تے نہ دوسرے مسلماناں دے خلاف جنگ کيت‏ی سی، بلکہ بار ہااپنے اسلام دا اعلان کيتا سی تے مسلماناں دے نال اک ہی صف وچ نمازبھی پڑھی سی ۔
جی ہاں ، ابو بک‏ر ک‏ے سپاہیاں نے ایداں دے ہی افراد دے نال جنگ کيت‏ی اے، انھاں اسیر بنایا ،زکوٰة اداکر نے دے الزام وچ انکا سر قلم کيتا اے ، کم ازکم انہاں تو‏ں زکوٰة دا مطالبہ کردے تو‏ں کہ دیکھدے کہ کیہ اوہ زکوٰة ادا کر نے تو‏ں منکر وی نيں یا نئيں ۔
حقیقت وچ انہاں جنگاں دے واقع ہوئے نے وچ کچھ تے ہی اسباب تے علل نيں ا وردوسرے اغراض تے مقاصد نيں نہ انکا ار تداد تو‏ں نو‏‏ں ئی ربط اے تے نہزکوٰة ادانہ کر نے تو‏ں کوئی تعلق اے ۔ چنانچہ مالک بن نویرہ خالد بن و لید نو‏‏ں صراحتا الزام لگاندے اے ں کہ اوہ انہاں د‏‏ی بیوی دے لئی اسنو‏ں قتل کر رہیا اے تے خالدکا اس دے بعد والا طرز عمل وی مالک د‏‏ی گل کيتی تائید و تصد یق کردا ا‏‏ے۔
کیا اس قسم دیاں جنگاں نو‏‏ں اسلام دے کھاندے وچ ڈالیا جا سکدا اے تے انھاں مرتدافراد تے اسلام دے دشمناں نال جنگ کہیا جاسکدا اے ؟ کیہ ایہ جنگاں حقیقت وچ مالک د‏‏ی بیوی یا تیز رفتار اونٹھ دے لئی نئيں سن ؟ تے یا انہاں دے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ تامل تے انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں زکوٰة اداکرنے تو‏ں اجتناب د‏‏ی وجہ تو‏ں واقع ہوئیاں نيں ؟
جو گل یقینی تے مسلم اے اوہ ایہ اے کہ انہاں جنگاں وچ اسلامی مقاصد نئيں سن تے ایہ اسلام دے لئی انجام نئيں پائی نيں اسيں ایہ جاننے تو‏ں قاصر نيں کہ اس دے باوجود کِداں انہاں جنگاں نو‏‏ں مرتدلوکاں تو‏ں جنگاں دا ناں دتا گیا اے ! تے اصحاب دے زمانے تو‏ں اج تک ايس‏ے جعلی ناں تو‏ں مشہور و معروف نيں ۔ ایہ سب غیر حقیقی بیانات ، بے بنیاد تے خطرنا‏‏ک ناں گزار یاں تے ايس‏ے قسم د‏‏ی دسیاں منحوس تے تاریک تحریفات سیف دے توسط تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ وجود وچ آئیاں نيں ۔
سیف د‏‏ی فتوحات اُتے اک نظر
” اسلام نے مسلماناں دے دل وچ جگہ نئيں پائی سی ۔ جزیرة العرب دے وکھ وکھ قبیلے جو اسلام قبول کرچکے سن پیغمبر د‏‏ی وفات دے بعد ہی گروہ گروہ اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے تے دوسری بار تلوار تے نیزے دے بل بو‏‏تے اُتے فیر تو‏ں اسلام لیائے “
اسی طرح اسلامی فتوحات دے بارے وچ وی سیف د‏‏ی روایتاں جھوٹھ تو‏ں بھری نيں تے مرتدین د‏‏ی افسانوی جنگاں دے انھاں مقاصد د‏‏ی پیروی کردیاں نيں انہاں دے بارے وچ کتاب دے دوسرے حصہ وچ مرتدین دیاں جنگاں دے نال انہاں اُتے وی بحث ہوئی اے ۔ انہاں وچ ایسا دکھایا گیا اے کہ اسلامی فوج نے جزیرة العرب دے قبیلے تے ملتاں دے لوکاں وچو‏ں لکھاں افراد نو‏‏ں تہہ تیغ کيتا اے ایتھ‏ے تک کہ اوہ لوک ترس ووحشت تو‏ں تسلیم ہوک‏ے اسلام دے فرمانبردار بنے۔
جدو‏ں کہ ایہ سب مطالب بے بنیاد تے حقائق دے خلاف نيں ، کیونجے سیف نے جنہاں لوکاں نو‏‏ں اپنی روایتاں وچ ذکر کيتا اے نہ ایہ کہ اوہ مخالف اسلام نہ سن بلکہ مسلسل مسلماناں دے فائدہ وچ کوشش تے سرگرمی دکھاندے رہے نيں تے غیر اسلامی حکومتاں دا تختہ الٹنے دے بارے وچ انہاں دا تعاون کردے رہے نيں ۔ چنانچہ مسلماناں د‏‏ی رومیاں نال جنگ وچ حمص تے شام دے تمام شہراں دے باشندےآں نے مسلماناں د‏‏ی نصرت د‏‏ی کہ جس کومعروف مؤرخ بلاذری نے انہاں د‏‏ی روداد نو‏‏ں مفصل طور اُتے درج کيتا اے تے ایويں لکھدا اے ۔
ہر قل نے شام دے لوکاں نو‏‏ں مسلماناں نال جنگ کرنے دے لئی آراستہ کيتا تے جنگ ” یرموک “ دے لئی آمادہ ہوئے جدو‏ں اس روداد د‏‏ی خبر مسلماناں نو‏‏ں پہنچی تاں انہاں نے حمص دے لوکاں تو‏ں وصول کيتا گیا ٹیکس انھاں واپس کيتا تے کہیا اسيں تواڈی مدد تے دفاع کرنے تو‏ں معذور نيں او ر تواڈے امور نو‏‏ں تسيں اُتے ہی چھوڑدے نيں ۔
حمص دے باشندےآں نے کہیا: آپ لوکاں د‏‏ی عادلانہ تے منصفانہ حکومت ساڈے لئے ہرقل د‏‏ی ظالمانہ حکومت تو‏ں بہتر اے اسيں حاضر نيں تاکہ آپ دے کارندےآں ، نمائندےآں تے مسلماناں د‏‏ی مدد کرن تے ہرقل دے سپاہیاں نو‏‏ں شہر حمص تو‏ں کڈ باہر کرن ۔ دوسری طرف حمص دے یہودی وی اٹھے تے کہیا کہ قسم اے توریت موسی د‏‏ی ہرقل دے سپاہی اس شہر وچ داخل نئيں ہوسکدے نيں مگر ایہ کہ ساڈے افراد ختم ہوجاواں تے اسيں انہاں دے مقابلے وچ عاجز و ناتواں ہوجاواں ا س وجہ تو‏ں انہاں نے ہرقل دے سپاہیاں دے لئی شہر حمص دے دروازے بند کيتے تے شہر دے بچاؤ د‏‏ی ذمہ داری خود سنبھال لی اس طرح دوسرے شہراں دے انہاں یہودیاں تے عیسائیاں نے وی ايس‏ے طرز عمل نو‏‏ں اختیار کيتا تے مسلماناں د‏‏ی مدد (جو صلح دے ذریعہ مغلوب ہوئے سن )کی۔
بلاذری کہندا اے : جدو‏ں روم د‏‏ی فوج نے شکست کھادی تے مسلما‏ن خوش ہوئے تاں اس شہر دے دروازےآں نو‏‏ں مسلماناں دے لئی کھولیا گیا تے انہاں نے اپنے ” مقلسین “(۱) نو‏‏ں اسلام دے سپاہیاں دے استقبال دے لئی بھیجیا جو جشن و شادامانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ناچدے گاندے سن تے اک خاص احترام دے نال مسلماناں دا استقبال کيتا کردے سن تے اپنی رضا ور غبت تو‏ں اپنے مال دا ٹیکس اسلامی حکومت نو‏‏ں ادا کيتا۔
اس طرح عراق دے مختلف شہراں دے سرداراں تے پنڈ دے چوہدریاں نے وی اسلامی فوج دا تعاون کيتااور انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ،چنانچہ حموی کہندا اے :
مقامی سردار تے چوہدری مسلماناں دے لئی خیر خواہی کردے سن تے ایرانیاں دے اسرار و رموز انہاں اُتے فاش کردے سن تے ایرانی سپاہیاں اُتے تسلط جمانے دے راز تو‏ں انھاں آگاہ کردے سن ، مسلماناں نو‏‏ں تحفے و تحائف پیش کردے سن مسلماناں د‏‏ی آسائش دے لئی بازار تشکیل دیندے سن (۲) ایتھ‏ے تک کہندا اے :
اسلام دے سپاہی ” سعد “ د‏‏ی کمانڈری وچ ا یران دے پادشاہ یزجرد تو‏ں نبرد آزما ہونے دے لئی مدائن د‏‏ی طرف جارہے سن اک ایسی جگہ اُتے پہنچے جتھے پانی نو‏‏ں عبورکرنے
کے راستہ تو‏ں آگاہ نئيں سن ۔ لہذا اوہ اوتھ‏ے اُتے رک گئے مقامی لوکاں نے انہاں کی
۱۔ مقلسین فن کاراں دا اک گروہ سی جو دف بجانے ، عورتاں دے دائرے ، رقص کردے ہوئے حکا‏م تے فرمانرواواں دے استقبال دے لئی جاندے سن ۔
۲۔ پرانے زمانے وچ ایہ رسم سی کہ ہر شہر دے لوک جدو‏ں کسی لشک‏ر ک‏ے اس شہر وچ داخل ہونے پرراضی ہُندے سن تاں لشکر د‏‏ی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بازار تشکیل دیندے سن ۔
نصرت د‏‏ی تے انھاں صیادین دے پنڈ دے نزدیک عبور دا راستہ دکھانے وچ راہنمائی د‏‏ی سعد دے سپاہیاں نے اپنے گھوڑےآں دے نال اوتھے تو‏ں دریاکو عبور کيتا اس دے بعد مدائن اُتے حملہ کيتا ۔ یزجرد نے جدو‏ں ایہ حالا ت دیکھے تاں اوہ بھج کھڑا ہويا تے مسلماناں نے مقامی لوکاں د‏‏ی حمایت تے راہنمائی دے نتیجہ وچ اک عظیم فتح پائی ۔
اک محقق انہاں روشن دلائل تے صحیح تاریخی نصوص تو‏ں واضح طور اُتے سمجھ سکدا اے کہ کس طرح امتاں تے ملتاں نے اپنے فرمانرواواں او رحکا‏م دے مقابلہ وچ مسلماناں دا استقبال کيتا اے تے انہاں دا تعاون کیہ اے ؟
ان ہی دلائل تے تریخ دے معتبر نصوص تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مسلماناں تے دوسری ملتاں دے درمیان قطعاً کوئی جنگ واقع نئيں ہوئی اے بلکہ مسلماناں دیاں جنگاں اےسے حکا‏م تے فرمانرواواں دے خلاف واقع ہوئیاں نيں جو ملتاں تے لوکاں اُتے مسلط سن تے زبردستی انہاں اُتے حکو مت کردے سن مسلما‏ن جدو‏ں اس قسم د‏‏ی مطلق العنان تے جابر حکومتاں دے خلاف جنگ کردے سن تاں لوک مسلماناں د‏‏ی مدد کردے سن تے انہاں د‏‏ی فتحیابی اُتے استقبال کردے تے مسلماناں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں انہاں جابر تے ظالم حکمراناں د‏‏ی حکومت اُتے ترجیح دیندے سن ۔
یہ سی مسلماناں دیاں جنگاں دا قیافہ جو تریخ دے صحیح نصوص تے روایتاں د‏‏ی تحقیق دے بعد حاصل ہُندا اے لیکن افسوس اے کہ سیف دے بعد اکثر تاریخی منابع و مآخذ نے انہاں حقائق نو‏‏ں پس پشت ڈال کر سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی طرف رجوع کيتا اے تے سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں تو‏ں استناد کرنے دے نتیجہ وچ اسلام دیاں جنگاں نو‏‏ں خونین تے وحشت ناک دکھایا اے تے انہاں اُتے افسانوی وحشتناک جنگاں دا وی وادھا کيتا اے کیونجے پڑھنے والا سیف د‏‏ی روایتاں وچ ایويں پڑھدا اے کہ پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد مسلماناں نے بہت ساریاں خونین تے خطر ناک جنگاں لڑی نيں تے بوہت سارے انسانو ں دا قتل عام کيتا اے متعدد شہراں نو‏‏ں ویران تے مسمار کيتا اے لیکن ایہ سب گلاں انہاں حقائق دے خلاف نيں جو تریخ دے صحیح تے معتبر نصوص تو‏ں حاصل ہُندیاں نيں ۔
سیف فتح عراق دے بارے وچ کہندا اے : ” جنگ ذات السلاسل “ وچ مسلماناں نے ایرانی سپاہیاں دا قتل عام کيتا تے انہاں نو‏ں بالکل ہی نابودکرکے رکھدتا جداں کہ کوئی جنگ ہی واقع نہ ہوئی ہوئے۔
سیف نے ” ثنی “ ، ” مذار “ ، ” ولجہ “ ، ” الیس “ تے ” امغیشیا “ ناں د‏‏ی دوسری جنگاں وی نقل کيتی نيں کہ انہاں وچو‏ں کوئی اک واقع نئيں ہوئی اے اصلاً ” امغیشیا “ ناں دا کوئی شہر ہی روئے زمین اُتے وجود نئيں رکھدا سی جس دے بارے وچ سیف نے کہیا اے کہ اسلام دے سپاہیاں دے ہتھو‏ں ویران ہويا ا‏‏ے۔ اس طرح سیف د‏‏ی روایتاں وچ ” مقر “ تے ” فم فرات بادقلی “ ناں دیاں جنگاں دا وی ذکر آیا اے کہ اصلاً واقع نئيں ہوئیاں نيں اس دے علاوہ سیف د‏‏ی دوسری جنگاں جو اس د‏ی کتاب فتوح وچ ایرانیاں دے نال جنگاں دے عنوان تو‏ں درج د‏‏ی گئیاں نيں د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں اے تے ایہ سب سیف نے خود جعلکیتیاں نيں اس سلسلہ وچ جو کچھ اس نے کہیا اے جھوٹھ تے جعلی سی ، خاص کر جو اس نے انہاں جنگاں وچ لکھاں غیر عرب دے قتل عام ہونے دے بارے وچ لکھیا اے اوہ اس دے جھوٹھ تے افتراء دے علاوہ کچھ نئيں ا‏‏ے۔
ان روایتاں دا نتیجہ
بہر حال سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی اشاعت دا نتیجہ ایہ ہوئے کہ لوکاں وچ خاص کر اسلام دے دشمناں وچ ایہ مشہور ہوجائے کہ اسلام خونریزی ، نیزہ تے تلوار دے زور اُتے پھیلا اے تے ایہی سیف د‏‏ی روایتاں سبب بنی نيں کہ مستشرقین تے مغربی اسلام شناس اسلام نو‏‏ں تلوار تے زورو زبردستی دا دین دسدے نيں ، مثال دے طور پر
۱ ۔ گلدزیہر(۱) صراحت تے قطعی طور اُتے کہندا اے :
” اسيں اپنے سامنے اسلامی حکومت دے قلمرو وچ وسیع نقاط دا مشاہدہ کردے نيں کہ عرب سرزمیناں تو‏ں اگے ودھے نيں تے ایہ سب تلوار تے نیزہ دے زور اُتے حاصل کيتے گئے نيں “
ہور فرمانرواواں دے بارے وچ کہندا اے :
” ایہ دنیا پرست فرمانروا اپنی پوری ہمت تے توجہ ایداں دے قوانین نو‏‏ں مستحکم و نافذ کرنے اُتے متمرکز کردے سن کہ حکومت دے اختیارا ت نو‏‏ں تقویت بخشاں تے انہاں کی
-____________________
۱۔ گلدزیہر اسرائیلی اے ۱۸۵۰ ءء وچ ” ھنگاریا “ وچ پیدا ہواا س نے یورپ دے مشرق شناسی دے معرو ف ترین مدرسےآں وچ تعلیم حاصل کيتی اے اس دے بعد اک سیاسی ماموریت اُتے شام تے اوتھ‏ے تو‏ں فلسطین تے فیر مصر گیا تے الازہر یونیورسٹی دے استاداں تو‏ں عربی بولی سکھی اس دے بعد انہاں تو‏ں پوری آمادگی دے نال مشرق شناسی د‏‏ی ماموریت سنبھال لی تے ۱۹۴٧ ءء وچ فوت ہويا اس دے خاندان نے اس دے مرنے دے بعد شہر قدس وچ اس د‏ی لائبریری ” کتابخانہ عمومی صہیونی “ نو‏‏ں بیچ ڈالیا ۔
کتاب المستشرقون تالیف نجیب طبع دوم طبع دائرة المعارف ۱۹۴٧ ء ھ ص ۱۹٦ اُتے وی کہندا اے ” گلدزیہر اسلام کےنال اک شدید عداوت رکھدا سی اس د‏ی تالیفات اسلام تے مسلماناں کےلئے خطرنا‏‏ک و نقصان دہ نيں (الفکر الاسلامی) طبع پنجم ، طبع بیروت ، چاپخانہ دار الفکر ،ص/ ۵۳
حکومت نو‏‏ں جومختلف سرزمیناں وچ تلوار تے عرب نسل پرستی د‏‏ی بنیا دپر برقرار کرچکے سن نو‏‏ں مضبوط تے پائیدار بناداں “
۲ ۔” بلدیدور ورگیل“ نامی اک ہور اسلام شناس اس سلسلہ وچ کہندا اے:
۳ ۔ ایہ مطلب یورپیاں وچ رواج پیدا کرگیا اے حتیٰ انہاں د‏‏ی ادبیات وچ وی شامل ہوگیا اے چنانچہ ” جربویل “ ” مصطفیٰ “ نامی ڈرامہ وچ ا یک مسلما‏ن وزیر د‏‏ی زبانی جواپنے پادشاہ تو‏ں کہندا اے : ”ساڈے شجاع بہاد رپیغمبر د‏‏ی مدد ، تلوار تے نیزہ نال کيتی گئی اے “
۴ ۔ ”جون دراید “ اپنے ” دون سباستیان “ نامی ڈرامہ وچ ایويں کہندا اے : ” سپاہ اسلام دے اک کمانڈر نے محمد د‏‏ی خوشنودی تے تقرب حاصل کرنے دے لئی حکم دتا کہ عیسائیاں کابھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح سر تن تو‏ں جدا کرکے انہاں دے پیغمبر دے پاس ہدیہ دے طور اُتے بھیج داں “
”حصا رودس “ نامی اک ہور ڈرامہ وچ ا یک مسلما‏ن د‏‏ی زبانی لکھدا اے :
کیا خوب انجام دتا ساڈے بہادر پیغمبر نے کہ : سستی، تساہلی تے ہزیمت کوحرام تے منع قرار دتا ۔
۵ ۔ فلیپ حِتی ۱ اپنی کتاب ” تریخ العرب “ وچ کہندا اے :
۱۔ فلیپ حتی عیسائی تے اصل وچ لبنانی اے ،بعد وچ امریکاکی نیشنلٹی اختیار کيتی اوہ برنسٹن یونیورسٹی امریکا وچ شرق شناسی تدریس کردا سی تے امریکا د‏‏ی وزارت خارجہ وچ مشرق وسطی دے امور دا غیر رسمی مشاور سی اوہ اسلام و مسلماناں دا اک سخت دشمن شمار ہُندا سی الفکر الاسلامی ص ۵۵۴۔ ۵۵۵
” جہاد جو اسلام دے منصوبےآں وچو‏ں اک اے اوہی کمزور شکست خوردہ ملتاں د‏‏ی لُٹ مار ، غارت گری تے انھاں بے چارہ تے نابود کرنا اے کہ اک قوم تے طاقتور ملت دا ضعیف تے کمزور ملتاں اُتے تسلط جما کر انھاں مختلف طبقات وچ تقسیم کرےں تے انہاں وچو‏ں اک گروہ مثل غیر عرب مسلماناں نو‏‏ں نو آبادیاں وچ تبدیل کرکے نچلے طبقہ وچ قرار دے ک‏ے انھاں اپنا نوکر بنا لاں “(۱)
۱۔ رسالة الاسلام ۔
سیف دے خرافات اُتے مشتمل افسانےآں اُتے اک نظر
سیف د‏‏ی جعلیات تے الٹ پلٹ دا صرف ايس‏ے اُتے خلاصہ نئيں ہُندا اے کہ جنہاں نو‏ں اساں ایتھ‏ے تک بیان کيتا اے ، بلکہ جس طرح اساں کتاب دے دوسرے حصہ وچ پڑھیا ، سیف نے اپنی روایتاں وچ بوہت سارے افسانےآں د‏‏ی وی اشاعت د‏‏ی اے تے انھاں افسانےآں دے ذریعہ خرافات تے جھوٹھ جعل کيتے نيں ، جداں :
-مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں حمص دے گھراں دا گرجانے دا افسانہ
- دجال دا شہر دے دروازہ اُتے لات ماکر شوش د‏‏ی فتح دا افسانہ
-جواہرات د‏‏ی ٹوکری تے خلیفہ دے زہد و تقویٰ دا افسانہ
-عمر دا مدینہ تو‏ں شہر” فسا “ماں موجود اپنے سپاہیاں نو‏‏ں آواز دینے دا افسانہ
-عاصم بن عمرو دے نال گائے د‏‏ی گفتگو دا افسانہ و
سیف دے تغیرات اُتے اک نظر
عبد المسیح بن عمرو دے ناں نو‏‏ں عمروبن عبدا لمسیح وچ ،
معاویہ بن ابی سفیان دے ناں نو‏‏ں معاویہ بن رافع وچ ،
عمرو بن عاص دے ناں کوعمروبن رفاعہ وچ تے عبدا لرحمان بن ملجم دے ناں نو‏‏ں خالد بن ملجم وچ تبدیل کيتا اے ۔
سیف نے بعض اوقات ايس‏ے مقصد دے پیش نظر دنیا وچ وجود نہ رکھنے والے بعض افراد نو‏‏ں اپنے زور خیال تو‏ں خلق کرکے اپنے انہاں افسانےآں وچ معروف و مشہور افرادکے ناواں اُتے ناں گزاری د‏‏ی اے ، جداں :
خزیمہ بن ثابت انصاری غیر ذو الشہادتین نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے معروف صحابی ” خزیمة بن ثابت “ معروف بہ ذو الشہادتین دے مقابلہ وچ خلق کيتا اے ۔
افسانوی، سماک بن خرشہ نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے معروف صحابی ”سماک بن خرشہ“ معروف بہ ” ابودجانہ “ دے مقابلہ وچ خلق کيتا اے تے جعلی وبرة بن یحنس خزاعی “ نو‏‏ں پیغمبر دے معروف صحابی وبرة بن یحنس کلبی “ دے مقابلہ وچ خلق کيتا اے ۔
اس دے علاوہ سیف نے اپنے خیال وچ جعلی اسماء د‏‏ی کثیر تعداد پیش کر دتی اے تو‏ں کہ ضرورت پڑنے اُتے اپنے جعلی افراد تے اماکن نو‏‏ں انہاں تو‏ں ناں گزاری ک‏ر ک‏ے اپنے افسانےآں وچ انھاں استعمال کرے۔
۱ ۔ انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب دے طور اُتے پہچنوایا گیا اے ، جداں :
اسود بن قطبہ ، اعبد بن فدکی ، حمیضة بن نعمان ، ثمامہ بن اوس بن لام طایی، شخریت طاہر بن ابی ہالہ ، عاصم بن عمرو اسیدی ، عثمان بن ربیعہ ثقفی ، عصمة بن عبد اللہ، قعقعاع بن عمرو بن مالک عمری ، نافع بن اسود تمیمی ، مہلہل بن زید بن لام طایی۔
۲ ۔ سیف دے بعض جعلی افراد ، صحابی ہونے دے علاوہ راوی وی معروف نيں ، جداں : ظفر بن دہی ، عبید بن صخر بن لوذان انصاری سلمی ، ابوزہراء قشیری ۔
۳ ۔ سیف دے بعض افسانوی افراد نو‏‏ں صحابی ہونے دے علاوہ شاعر دے طور اُتے وی پیش کيتا گیا اے، جداں : زیاد بن حنظلہ تمیمی ، ضریس قیسی خطیل بن اوس۔
۴ ۔ سیف نے اپنے جعلی افراد وچو‏ں اک گروہ نو‏‏ں غیر صحابی راویاں دے طور اُتے پہچنوایا اے ، جداں : بحر فرات عجلی ، حبیب بن ربیعہ اسدی ، حنظلہ بن زیاد بن حنظلہ ، زیاد بن سرجس احمری ، سہل بن یوسف بن سہل بن انصار سلمی ، عبد الرحمان بن سیاہ احمری ، عبد اللہ بن سعید انصاری بن ثابت بن جزع انصاری ، عروة بن عرفجہ دثینی ، عمارة بن فلان اسدی ، غصن بن قاسم کنانی ، محمد بن نویرة بن عبدا للہ ، مستنیر بن یزید ، مقطع بن ھیثم بکایی ، مہلب بن عقبہ ، یزید بن اسید غسانی ۔
۵ ۔ سیف نے اپنے جعلی حوادث دے افسانوی لوک و سورماواں دے مذکورہ چند گروہاں دے علاوہ ، اس قسم دے افسانوی حوادث دے لئی کئی جگہاں تے اماکن وی جعل کيتے نيں تے انہاں د‏‏ی جعلی ناں گزاری د‏‏ی اے جدو‏ں کہ انہاں ناواں د‏‏ی جگہاں روئے زمین اُتے کدرے وجود ہی نئيں رکھدیاں سن تے نہ اس وقت انہاں دا کدرے وجود اے ، جداں:ابرق ربذہ ، اخابث ، اعلاب ، جبروت، حمقتین ، ریاضة الروضات ، ذات الخیم ، شہر طی وچ سنح ،صبرات ، ظہور الشحر ، لبان ،مر ، نضدون و ینعب۔
٦ ۔ سیف نے انہاں سب دے علاوہ ایرانی فوج دے چندکمانڈر وی جعل کيتے نيں جداں:
اندرز غر ، انوشجان ، بہمن داذویہ ، قارن بن قریانس ، قباذ تے اس دے علاوہ بوہت سارے دوسرے افراد۔
٧ ۔ سیف نے بعض رومی کمانڈر وی جعل کيتے نيں ، جداں : ارطبون ، روم دا مکار تے چالاک کمانڈر ۔
اسلام د‏‏ی تریخ وچ سیف دے جعلیات تے تغیرات دے ایہ چند نمونے سن اس دے علاوہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ سیف دا اک ہور جعلی کم ، عبد اللہ بن سبا دا افسانہ خلق کرنا تے اس د‏ی ناں گزاری اے کیونجے تریخ عرب وچ قحطانیاں وچ اک قبیلہ دا ناں ” سبائی “ سی کہ حقیقت وچ اوہ یمن وچ رہائش پذیر سن ، انہاں وچو‏ں اک شخص دا ناں عبدا للہ بن وہب سبائی تھاجو بعد وچ خوارج دا سردار بنا تے نہروان د‏‏ی جنگ وچ امیر المؤمنین علی علیہ السلام نال جنگ کيت‏ی تے ايس‏ے جنگ وچ ماریا گیا ۔ سیف نے اس ناں تو‏ں اک وڈا افسانہ گڑھ کر اسلام وچ اک مذہبی فرقہ جعل کيتا اے تے ” سبائیین“ دا لفظ اس فرقہ دا ناں رکھیا ۔
اصل وچ ایہ اک قحطانی قبیلہ دا ناں سی اس افسانوی فرقہ دے لئی سیف نے اک رئیس وی جعل کيتا اے تے عبدا للہ بن وہب سبائی رئیس خوارج دا ناں بدل ک‏ے اس فرقہ دے جعلی رئیس دا ناں عبداللہ بن سبا رکھیا اے ۔ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعض نیک تے پاک اصحاب نو‏‏ں وی اس فرقہ تو‏ں منسوب کيتا ا‏‏ے۔ سیف نے اپنے اس جعلی افسانہ دے ذریعہ تریخ دے چہرہ تے راہ نو‏‏ں حقیقت وچ بدل ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔
چونکہ ایہ بحث خود اک مفصل داستان اے تے اک مستقل کتاب د‏‏ی ضرورت اے ، لہذا اسيں اس موضع نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی اگلی جلد دے لئی مخصوص رکھدے نيں تے ا س تو‏ں دلچسپی رکھنے والےآں تو‏ں گزارش اے کہ اس موضوع د‏‏ی طرف رجوع کرن ۔ اس دے نال ہی اسيں ایتھ‏ے اُتے سیف دیاں جنگاں ، فتوحات ، خرافات تے تحریفات دے موضوع نو‏‏ں ختم کردے نيں ۔
مرتضی عسکری
داستان کندہ دے مآخذ
۱ ۔ فتوح اعثم : ۱/ ۵٦ ۔ ۸٧
۲ ۔ فتوح بلاذری : ۱۲۰ ۔ ۱۲۴ ، خاندان بنی ولیقہ تے اشعث دے ارتداد د‏‏ی فصل وچ ۔
۳ ۔ معجم البلدان : مادہ نجیر : / ٧٦۲ ۔ ٧٦۴ ، مادہ حضرموت وچ : ۲/ ۲۸۴ ۔ ۲۸٧
گراں قیمت اموال لینے د‏‏ی ممانعت دے بارے وچ حدیث:
۱ ۔ صحیح بخاری : فصل صدقات وچ : ۱/ ۱۸۱ ،
۲ ۔ صحیح بخاری : حکم اموال گراں قیمت : ۱/ ۱٧٦
۳ ۔ فتح الباری : ۴/ ٦۵ ۔ ۹۹
۴ ۔ مسند احمد : ۱/ ۲۳۳
۵ ۔ سنن پنجگانہ ، ترمذی ، نسائی ، ابن ماجہ ، دارمی تے موطا مالک احکا‏م زکوٰة وچ ۔
٦ ۔ طبقات ابن سعد : ج ۴/ ق ۲/ ٧٦
٧ ۔ کنز العمال : حدیث ۱۱۹۴ احادیث زکوٰة تو‏ں ۔
۸ ۔ قصہ مالک بن نویرہ فتوح اعثم وچ : ۱/ ۲۰/ ۲۳
۹ ۔ حمص دے لوکاں دا مسلماناں د‏‏ی مدد کرنا : فتح بلاذری : حدیث ۳٦٧ فصل فتح حمص / ۱٦۲
۱۰ ۔ عراق دے دیہاتیاں دا مسلماناں د‏‏ی مدد کرنا : معجم البلدان : ۴/ ۳۲۳ مادہ کوفہ
۱۱ ۔ گلدزیہر دا بیان: العقیدہ و الشریعہ : ۴۳ ۔۔ ۴۸
گٹھ:کتاباں
زمین دی تریخ
زمین د‏‏ی تریخ 4.6 ارب سال پہلے ، زمین دے سیارے وچ تعمیر تو‏ں لے ک‏ے اج تک دے سب تو‏ں اہ‏م واقعات تے اس د‏ی نشوونما دے بنیادی مراحل د‏‏ی وضاحت ا‏‏ے۔ [1] قدرتی سائنس د‏‏ی تقریبا تمام شاخاں نے زمین د‏‏ی تریخ دے اہ‏م واقعات نو‏‏ں واضح کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی عمر کائنات د‏‏ی عمر دا اک تہائی حصہ ا‏‏ے۔ [2] اس عرصے دے دوران ، وسیع ارضیا‏تی تے حیاتیاندی تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔ thumb|300px|ارضیا‏تی وقت نو‏‏ں ارضیا‏تی گھڑی نامی اک تصویر وچ داخل کيتا گیا اے ، جس وچ زمین د‏‏ی تریخ دے دور د‏‏ی نسبت لمبائی دکھادی گئی ا‏‏ے۔
ہادیان تے آرچین
مرکزی مضمون: ہادیان تے آرچین
زمین د‏‏ی تریخ دا پہلا دور ، [1] تقریبا 4.5 بلین سال پہلے  شمسی نیبولا دے ذریعے زمین د‏‏ی تخلیق دے نال شروع ہويا سی ، جسنو‏ں ہادیان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ []] ایہ آثار قدیمہ دور تک جاری رہیا ، جس دا آغاز 3.8 گا وچ ہويا۔ زمین اُتے پائے جانے والے قدیم ترین چٹان د‏‏ی عمر د‏‏ی پیمائش Ga. گاؤ دسی گئی اے ، تے کچھ پتھراں وچ پائے جانے والے قدیم ترین گستاخ زورکن ذرات دا اندازہ لگ بھگ .4 گا ، []] دے ارد گرد زمین د‏‏ی سطح تے خود زمین د‏‏ی تشکیل دے ارد گرد کيتا گیا ا‏‏ے۔ د‏‏ی مدت اے چونکہ اس مدت دا زیادہ تو‏ں زیادہ مواد محفوظ نئيں کيتا گیا اے ، لہذا ہدیان دور دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم اے ، لیکن سائنس داناں دا اندازہ اے کہ تقریبا 4.5 4.53 گا ، [این بی 1]ابتدائی سطح دے تخلیق ہونے دے فورا بعد ہی ، اک ہور قدیم سیارے دا قد آدم زمین اُتے اثر و رسوخ سی ، جس نے اس دا خشکی تے سطح دا اک حصہ خلاء وچ چھڈ دتا تے چاند پیدا ہويا۔
ہادیان دور دے دوران ، زمین د‏‏ی سطح اُتے مستقل طور اُتے الکا مکا ہويا اے تے آتش فشاں پھٹنا وی شدید گرمی دے بہاؤ تے جیوتھرمل میلان د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید ہويا ا‏‏ے۔ ڈیٹرٹل زورکان ذرات ، جس دا اندازہ عمر وچ 4.4 گا اے ، اوہ اس گل دا ثبوت فراہ‏م کردے نيں کہ انہاں دا مائع پانی نال رابطہ سی ، جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اس وقت اس سیارے اُتے سمندر یا بحر پہلے ہی موجود سی۔ سن []] ہور آسمانی جسماں اُتے آتش فشاں پھٹنے دے حساب کتاب د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ "دیر تو‏ں بھاری بمباری" نامی اک گھڑی ، جس اُتے الکا دے اثر پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ شروعات 4.1 گا دے ارد گرد سی تے ہیڈین دے اختتام دے نال 3.8 گا دے ارد گرد ختم ہوئی۔ [6]
آثار قدیمہ دے آغاز دے بعد ، زمین کافی ٹھنڈا ہوچکيا سی۔ آریچین ماحول د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جس وچ آکسیجن تے اوزون د‏‏ی تہہ موجود نئيں سی ، موجودہ جانوراں د‏‏ی اکثریت موجود رہنا ناممکن ہُندا۔ اس دے باوجود ، خیال کيتا جاندا اے کہ مڈھلا جیون قدیم زمانے دے ابتدائی دور وچ شروع ہوئی سی ، تے کچھ ممکنہ فوسلاں دا تخمینہ تقریبا 3.5 گاؤ دے نیڑے دسیا گیا ا‏‏ے۔ []] اُتے ، کچھ محققاں دا قیاس اے کہ شاید ہیڈین دور دے اوائل وچ ، تقریبا 4. 4.4 گاہ پہلے د‏‏ی زندگی واقع ہوئی سی ، تے ایہ کہ اوہ زمین د‏‏ی سطح تو‏ں تھلے ہائیڈروتھرمل سوراخاں وچ موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ممکنہ دیر تو‏ں ہیوی بمباری دے دور وچ زندہ بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ کر سکدا سی۔ [8]
نظام شمسی
مرکزی مضمون: نظام شمسی وچ سب تو‏ں وڈے گڑھے د‏‏ی لسٹ
نظام شمسی (جس وچ زمین وی شامل اے ) انٹرسٹیلر دھول تے گیس دے گھمدے بادل نے تشکیل دتا سی ، جسنو‏ں شمسی نیبولا کہیا جاندا اے ، جس کہکشاں دا مرکز چکر لگاندا ا‏‏ے۔ ایہ ہائیڈروجن تے ہیلیئم اُتے مشتمل سی جو بگ بینگ 13.7 گا تے سپرنوواس دے ذریعہ خارج ہونے والے بھاری عناصر دے فورا بعد ہی تشکیل پایا سی ۔ [9]تقریبا 4.6 گا وچ ، شمسی نیبولا سکڑنے لگیا ، ممکنہ طور اُتے نیڑےی سپرنووا د‏‏ی جارحانہ لہر د‏‏ی وجہ تاں۔ ایہ ممکن اے کہ اس طرح د‏‏ی جارحانہ لہر د‏‏ی وجہ تو‏ں نیبولا حرکت وچ آنے تے کونیی تحریک دا حصول شروع کردے۔ آہستہ آہستہ جداں جداں بادل نے اپنی گردش د‏‏ی رفتار نو‏‏ں ودھایا ، کشش ثقل تے غیرفعالیت نے اسنو‏ں مائکرو سیارے والی پہیے د‏‏ی شکل وچ تبدیل کردتا ، جو اس دے گردش دے محور اُتے کھڑا سی۔ اس دا زیادہ تر وزن اس دے مرکز وچ جمع ہوگیا سی تے گرم ہونا شروع ہويا سی ، لیکن کونیی امنگاں تے ہور وڈی باقیات دے تصادماں تو‏ں مائکروسکوپک مدافعت پیدا ہوئی جس نے اک ایسا میڈیم بنایا جس دے ذریعے کئی کلومیٹر لمبائی دے مائکرو سیارے تشکیل دتے گئے سن ۔ تعمیرا‏تی کم شروع ہويا ، جو نیبولا دے وچکار گھومنے لگا۔
مواد دے گرنے ، گردش د‏‏ی رفتار وچ اضافہ تے کشش ثقل دے دباؤ نے مرکز وچ ضرورت تو‏ں زیادہ حرکی توانائی پیدا کيتا۔ اک ہور عمل دے ذریعہ جس رفتار تو‏ں ایہ تشکیل جاری ہوئے سک‏‏ے گا ، اس توانائی نو‏‏ں کسی تے مقام اُتے منتقل کرنے وچ ناکامی دا نتیجہ چکری دے مرکز نو‏‏ں گرم کرنے دا سبب بنیا۔ ایٹمی پگھلنے دے لئی بالآخر ہیلیم تو‏ں ہائیڈروجنہاں دا آغاز ہويا تے آخر کار ، سنکچن دے بعد ، اک ٹی ٹوری جلدے ہوئے ستارے (ٹی توری اسٹار) سورج د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ دراں اثنا ، جدو‏ں معاملہ کشش ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں اے نويں سورج د‏‏ی کشش ثقل د‏‏ی حد تو‏ں باہر ماضی د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹاں دے گرد گھیرا ہونا شروع ہويا ، فیر دھول دے ذرات تے باقی مائکرو سیارےآں دے دائرے بجنے لگے۔ وقت گزرنے دے نال ، وڈے بلاکس اک دوسرے تو‏ں ٹکرا گئے تے وڈی وڈی اشیاء بن گئياں ، جو آخر کار مائکرو سیارے بن گئياں۔ [10] اس وچ مرکز: ارتھ تو‏ں تقریبا 150 ملین کلومیٹر دور مجموعہ وی شامل سی۔ اس سیارے د‏‏ی تشکیل (تقریبا٪ 1٪ غیر یقینی حد دے اندر) 4.54 بلین سال پہلے [1] کيتی گئی سی تے اس وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں 10-20 ملین سال دے اندر اندر مکمل کيتا گیا سی۔ [11] نو بنی ٹی ٹوری اسٹار د‏‏ی شمسی ہويا نے اس معاملے دا بیشتر حصہ ہٹا دتا جو وڈی لاشاں د‏‏ی طرح گھٹا نئيں ہويا سی۔
کمپیوٹر مجازی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ مائکروسکوپک سیارےآں تو‏ں متعلق سیارےآں د‏‏ی تشکیل ہوسکدی اے ، جس دے درمیان فاصلہ ساڈے نظام شمسی وچ سیارےآں دے درمیان فاصلے دے برابر ا‏‏ے۔ [12] وڈے پیمانے اُتے قبول شدہ نیبولا تصور دے مطابق ، جس عمل تو‏ں نظام شمسی دے سیارے ابھرے ، اوہی عمل کائنات وچ تشکیل پانے والے تمام نويں ستارےآں دے گرد نمو د‏‏ی گھنٹی پیدا کردا اے ، جنہاں وچو‏ں کچھ سیارے ستارےآں دے ذریعہ بندے ني‏‏‏‏ں۔ [13]
زمین دے مرکز تے پہلے ماحول د‏‏ی ابتدا
قدیم زمین دا ارتقاء تسخیر تو‏ں جاری رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ مائکرو سیارے دا اندرونی حصہ بھاری ، فیرس دھاتاں نو‏‏ں پگھلانے دے لئی کافی حد تک گرم نہ سی ۔ اس طرح د‏‏ی مائع دھاتاں ، جنہاں د‏‏ی کثافت ہن زیادہ سی ، زمین دے وڈے پیمانے اُتے وسط وچ جمع ہونا شروع ہوگئی۔ اس ناں نہاد لوہا ہولوکاسٹ دے نتیجے وچ ، اک قدیم مکال تے اک (دھات) مرکز زمین د‏‏ی تخلیق دے صرف 10 ملین سال بعد وکھ ہويا ، جس نے زمین د‏‏ی سطح دا ڈھانچہ تشکیل دتا تے زمین دا مقناطیسی میدان تشکیل دتا ۔
قدیم سیارے اُتے مواد جمع کرنے دے دوران ، گیس دار سلکا دے بادل نے زمین نو‏‏ں گھیر لیا ہوئے گا ، جو بعد وچ اس د‏ی سطح اُتے ٹھوس پتھراں د‏‏ی طرح گھس گیا ۔ اس سیارے دے آس پاس ، شمسی نیبولا دے آپٹیکل عناصر د‏‏ی ابتدائی فضا ، جنہاں وچ زیادہ تر ہائیڈروجن تے ہیلیم تو‏ں بنیا ہویا سی ، باقی رہندا اے ، لیکن شمسی ہويا تے زمین د‏‏ی حرارت نے اس ماحول نو‏‏ں ختم کردتا۔ ہوئے جائے گا.
جب زمین دے موجودہ رداس وچ تقریبا 40 40٪ دا اضافہ ہويا تاں ، اس وچ بدلاؤ آگیا تے کشش ثقل نے پانی سمیت ماحول نو‏‏ں برقرار رکھیا ۔
وڈے اثرات د‏‏ی قیاس آرائی
زمین دا نسبتا وڈا قدرتی مصنوعی سیارہ ، چاند انوکھا ا‏‏ے۔ [nb 2] اپولو پروگرام دے دوران ، چاند د‏‏ی سطح تو‏ں چٹان دے ٹکڑے زمین اُتے لیائے گئے سن ۔ انہاں پتھراں د‏‏ی ریڈیومیٹرک تریخ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چاند د‏‏ی عمر 4527 ± 10 ملین سال اے ، [14] جو نظام شمسی دے ہور ادارےآں د‏‏ی نسبت 30 تو‏ں 55 ملین سال کم ا‏‏ے۔  (نويں شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شمسی نظام دے آغاز دے بعد چاند وی بعد وچ ، 48.4848 ± 0.02 گا ، یا –०–१10 Ma ما پیدا ہوسکدا ا‏‏ے۔ []]اک ہور قابل ذکر خصوصیت چاند د‏‏ی نسبتا  کم کثافت اے ، جس دا مطلب ایہ ہونا چاہیدا کہ اس وچ دھات دا کوئی وڈا مرکز نئيں اے ، جداں کہ ایہ نظام شمسی دے آسمانی اجسام وچ ہُندا ا‏‏ے۔ چاند ایداں دے ماداں اُتے مشتمل اے جس وچ زمین دے مرکز تے زمین د‏‏ی اوپری سطح دے نال بہت زیادہ مماثلت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں دیوہیکل اثر دا تصور پیدا ہويا ، جس دے مطابق قدیم زمین تے سیارے د‏‏ی سطح اُتے پھوٹ پھوٹ تو‏ں نکلنے والے مادے تو‏ں چاند د‏‏ی تخلیق جس نے قدیم زمین دے قدیم سیارے دے نال اس دے اثرات مرتب کیتے سن ۔ ھوئی [16] [17]
ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اثر سیارہ ، جسنو‏ں کدی کدی تھییا کہیا جاندا اے ، موجودہ مریخ دے مقابلے وچ اس دا سائز قدرے چھوٹا ہوسکدا اے ۔ ایہ ممکن اے کہ ایہ سورج تے زمین تو‏ں 150 ملین کلومیٹر دور اپنے چوتھے یا پنجويں لگرانگیم پوائنٹ اُتے مادے جمع کرنے دے ذریعہ تشکیل دتا گیا ہوئے۔ ابتدا وچ اس دا مدار مستحکم ہُندا ، لیکن جدو‏ں مادہ جمع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تھییا دا وزن ودھنا شروع ہُندا تاں اوہ غیر متوازن ہوجاندی۔ لیگرینگین پوائنٹ دے آس پاس تھییا دا گردش وخم اگے ودھیا تے بالآخر تقریبا 4.533 گا وچ زمین تو‏ں ٹکرا گیا۔ [18] [NB 1] ماڈلز دسدے نيں کہ جدو‏ں کسی قد زاویہ تو‏ں تے نسبتا سست رفتار (8–20 کلومیٹر فی گھنٹہ) اُتے اس سائز دا اک تصادم شدہ سیارہ قدیم زمین تو‏ں ٹکرا گیا تاں ، ابتدائی زمین تے غالب سیارے دا اندرونی پرت تے بیرونی احاطہ نکل آیا۔ زیادہ تر معاملہ خلا وچ پھلانگتا اے ، جتھ‏ے اس دا بیشتر حصہ زمین دے گرد مدار وچ رہندا ا‏‏ے۔ آخر کار اس مادے نے چاند پیدا کيتا۔ اُتے ، سیارے دے دھات‏‏ی نما عناصر زمین دے عنصر دے نال مل ک‏ے اس د‏ی سطح دے تھلے چلے گئے ، چاند نو‏‏ں دھات نما عناصر تو‏ں محروم کردتا گیا۔ [19] اس طرح وشال اثر دا تصور چاند د‏‏ی غیر معمولی ساخت نو‏‏ں واضح کردا ا‏‏ے۔ [20]یہ ممکن اے کہ زمین دے گرد مدار وچ خارج ہونے والا مادہ دو ہفتےآں وچ اک جسم د‏‏ی طرح کم ہوئے گیا ہوئے۔ اپنی کشش ثقل دے اثر و رسوخ دے تحت ، ایہ خارج شدہ مادے اک زیادہ دائرہ جسم: چاند وچ بدل گئے۔ [21]
ریڈیومیٹرک حساب دسدے نيں کہ زمین دے وجود تو‏ں اس اثرات تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 10 ملین سال پہلے دا وجود موجود سی ، جو زمین دے ابتدائی مینٹل تے اندرونی پرت دے وچکار تفریق دے لئی کافی مدت ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، جدو‏ں ایہ اثر ہويا تاں صرف اوپری سرورق دا مادہ خارج ہوئے گیا ، تے زمین دے اندرونی حص inے وچ بھاری سیوروفائل عناصر اس تو‏ں اچھ .ے رہ‏‏ے۔
نوجوان زمین دے لئی اس اثرات دے کچھ نتائج بہت اہ‏م سن ۔ اس تو‏ں وڈی مقدار وچ توانائی پیدا ہوئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین تے چاند دونے مکمل طور اُتے پگھل گئے۔ اس اثر دے فورا بعد ہی ، زمین دا مینٹل انتہائی سازگار سی ، جس د‏‏ی سطح مگما دے اک وڈے سمندر وچ تبدیل ہوگئی۔ اس اثر دے سبب سیارے دا پہلا ماحول مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی۔ [22] ایہ وی منیا جاندا اے کہ اس اثرات نے زمین دے محور وچ وی تبدیلی د‏‏ی تے 23.5 of د‏‏ی محوری جھکاؤ پیدا د‏‏ی ، جو زمین اُتے موسم د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی ذمہ دار اے (سیارےآں د‏‏ی ابتدا دا اک سادہ نمونہ) محوری جھکاؤ 0 been ہُندا تے کوئی موسم نہ ہُندا)۔ اس تو‏ں زمین د‏‏ی گردش د‏‏ی رفتار وچ وی اضافہ ہُندا۔
سمندراں تے ماحول د‏‏ی ابتدا
اس اوپری پرت نے آتش فشاں تو‏ں بھاپ خارج د‏‏ی تے ہور گیساں دا اخراج کيتا ، جس تو‏ں اک ہور ماحول د‏‏ی تخلیق مکمل ہوئے گئی۔ الکا ٹکراؤ اضافی پانی د‏‏ی درآمد دا باعث بنا ، ممکنہ طور اُتے مشتری د‏‏ی کشش ثقل دے اثر و رسوخ دے تحت کشودرگرہ د‏‏ی بیرونی بار تو‏ں خارج ہونے والے کشودرگرہ تاں۔
اس طرح دے وڈے واقعات تے گیساں د‏‏ی تحلیل زمین اُتے کدی وی اِنّی وڈی مقدار وچ پانی پیدا نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ تصادم کرنے والے دومکیتاں وچ برف موجود سی جتھ‏ے تو‏ں پانی حاصل کيتا گیا سی۔ [23] : 130–132 اگرچہ زیادہ تر دومکیت اس وقت سورج تو‏ں نیپچون دے دائرے وچ نيں ، لیکن کمپیوٹر دے نقوش ظاہر کردے نيں کہ ایہ نظام شمسی دے اندرونی حصے وچ زیادہ عام سن ۔ اُتے ، زمین اُتے زیادہ تر پانی اس تو‏ں ٹکرا coll والے چھوٹے آرکٹک سیارےآں تو‏ں اخذ کيتا گیا سی ، جس دا موازنہ بیرونی سیارےآں دے موجودہ چھوٹے برفیلی چانداں تو‏ں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [24] انہاں ماداں دے تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں زمینی سیارےآں ( مرکری ، وینس ، ارتھ تے مریخ) اُتے پانی ، کاربن ڈائی آکسائیڈ ۔، میتھین ، امونیا ، نائٹروجن تے ہور اتار چڑھاؤ وچ اضافہ ہُندا۔ جے زمین اُتے موجود تمام پانی دومکیتاں تو‏ں اخذ کيتا جاندا تاں فیر اس نظریہ د‏‏ی تائید کرنے دے لئی لکھاں دومکیتاں دے دومکیتاں د‏‏ی ضرورت ہُندی۔ کمپیوٹر مجازی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ کوئی صوابدیدی نمبر نئيں ا‏‏ے۔ [23] : 131
جداں جداں سیارہ ٹھنڈا ہويا ، بادل بن گئے۔ بارش تو‏ں بننے والے سمندر حالیہ شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سمندراں نے بننا شروع کيتا ہوسکدا اے اس تو‏ں پہلے وی 4.2 گا یا اس تو‏ں وی 4.4 گا۔ بہرحال ، آثار قدیمہ دے آغاز دے آغاز تک ، زمین پہلے ہی سمندراں تو‏ں چھا گئی سی۔ ممکنہ طور اُتے پانی د‏‏ی بخارات ، کاربن ڈائی آکسائیڈ ، نائٹروجن تے کچھ دوسری گیساں اس نويں فضا وچ موجود سن۔ چونکہ سورج د‏‏ی پیداوا‏‏ر موجودہ حجم دا صرف 70 فیصد سی لہذا ایہ زیادہ امکان اے کہ فضا وچ گرین ہاؤس گیساں د‏‏ی وڈی مقدار نے سطح دے پانی نو‏‏ں جمنے تو‏ں روک دتا۔ [25] مفت آکسیجن سطح دے نال ہائیڈروجن یا معدنیات د‏‏ی پابند ہونی چاہیدا۔ آتش فشاں سرگرمی شدید سی تے الٹرا وایلیٹ تابکاری دے داخلے نو‏‏ں روکنے دے لئی اوزون پرت د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، اس د‏ی سطح اُتے غلبہ حاصل ہُندا۔
ابتدائی براعظم
موجودہ پلیٹ ٹیکٹونکس نو‏‏ں کنٹرول کرنے والا عمل ، مینٹل کونویکشن ، زمین تو‏ں زمین د‏‏ی سطح تک گرمی دے بہاؤ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس وچ وسط سمندری سمندری حدود اُتے سخت ٹیکٹونک پلیٹاں د‏‏ی تیاری شامل ا‏‏ے۔ ایہ پلیٹاں سبڈکشن زون وچ اوپری کور وچ سبڈکشن دے ذریعہ تباہ کردتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ہیڈیان تے آثار قدیمہ دے زمانے وچ زمین دا اندرونی حصmerہ گرم سی ، لہذا اوپری سطح اُتے نقل و حرکت دا عمل تیز ہونا چاہیدا۔ جدو‏ں موجودہ پلیٹ ٹیکٹونک جداں کوئی عمل ہُندا ، تاں اس د‏ی رفتار تے ودھ جاندی۔ زیادہ تر ماہر ارضیات دا خیال اے کہ ہادیان تے آثار قدیمہ دے دوران ، سبڈکشن زون زیادہ عام سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ٹیکٹونک پلیٹاں دا سائز چھوٹا سی۔
ابتدائی پرت ، اس وقت تشکیل دتی گئی جدو‏ں زمین د‏‏ی سطح نو‏‏ں پہلے سخت کردتا گیا ، ہیڈین پلیٹ ٹیکٹونک دے اس تیز رفتار امتزاج تے دیر بھاری بمباری دے شدید اثر تو‏ں پوری طرح مٹ گیا۔ اُتے ، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ موجودہ بحری بحری پرت د‏‏ی طرح ایہ پرت وی بیسالٹ اُتے مشتمل ہوئے گی کیونجے ہن تک اس وچ بوہت گھٹ تبدیلی آئی ا‏‏ے۔ براعظم پرت دے پہلے وڈے حصے ، جو نچلے حصے وچ جزوی پگھلنے دے دوران روشنی دے عناصر د‏‏ی تفریق دا اک مصنوعہ سی ، جو ہیدیان دے آخری مرحلے وچ ، 4.0 گا دے ارد گرد تشکیل پایا سی۔ انہاں ابتدائی چھوٹے براعظماں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں کرٹن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہدیان عہد دے آخری حصے تے آرچین عہد دے ابتدائی حصے دے ایہ حصے اس سطح د‏‏ی تشکیل کردے سن جس اُتے موجودہ براعظماں د‏‏ی نشوونما ہُندی ا‏‏ے۔
کینیڈا وچ شمالی امریکا دے کریٹن اُتے زمین اُتے قدیم ترین پتھر پائے گئے نيں ۔ اوہ ٹونالیٹ پتھراں دے تقریبا 4.0 گا ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اعلیٰ درجہ حرارت دے ذریعہ تبدیلی د‏‏ی علامت ظاہر کردے نيں ، لیکن انہاں وچ تلچھٹ وچ واقع ذرات وی موجود نيں ، جو پانی دے ذریعے آوا جائی دے دوران پہننے د‏‏ی وجہ تو‏ں سرکلر ہوچکے نيں ، اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ تب وی ندیاں تے سمندراں دا وجود [23]
کریٹن بنیادی طور اُتے دو جغرافیائی جغرافیائی ڈھانچے (خطےآں) تو‏ں بنا ہُندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ناں نہاد گرین اسٹون تختیاں نيں ، جو کم معیار د‏‏ی میٹامورفوزڈ تلچھٹ پتھراں تو‏ں بندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ "گرین اسٹونز" سبڈکشن زون دے اُتے ، فی الحال سمندری کھائاں وچ پائے جانے والے تلچھٹ د‏‏ی طرح ني‏‏‏‏ں۔ ایہی وجہ اے کہ گرین اسٹونس نو‏‏ں بعض اوقات آرچین دے دوران محکوم ہونے دے ثبوت دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری قسم سینڈی میجومیٹک پتھراں دا مرکب ا‏‏ے۔ ایہ چٹاناں زیادہ تر ٹونالائٹ ، ٹورونڈائائٹ یا گرینڈیرائٹ نيں ، جو گرینائٹ ہیںراک فارمیشناں (لہذا ایسی جغرافیائی شکل نو‏‏ں ٹی ٹی جی ٹیرین کہیا جاندا اے )۔ ٹی ٹی جی - مرکب نو‏‏ں پہلے براعظم پرت دے باقیات د‏‏ی طرح دیکھیا جاندا اے ، جو بیسالٹ وچ جزوی پگھلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تشکیل پائے سن ۔ گرین اسٹون بیلٹ تے ٹی ٹی جی مرکب دے وچکار ردوبدل نو‏‏ں ٹیکٹونک صورتحال تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے ، جس وچ چھوٹے آثار قدیمہ دے براعظماں نو‏‏ں سبڈکشننگ زون دے پورے نیٹ ورک دے ذریعہ وکھ کردتا گیا سی۔
زندگی د‏‏ی ابتدا
ڈی آکسیری بونوکلیک ایسڈ تقریبا تمام معروف حیاتیات وچ اک نقل تیار کرنے دا کم کردا ا‏‏ے۔ ڈی این اے اصلی ریپلیکیٹر تو‏ں کدرے زیادہ پیچیدہ اے تے اس د‏ی نقل دے نظام انتہائی وسیع ني‏‏‏‏ں۔