cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ضلع نارووال
تریخ
ریئس نارو دریائے بیاس دے کنارے کنارے سفر دے مراحل طے کردے ہوئے براستا دیپال پور بمقام کسو گھاٹی پرگنا منصود پہنچے تاں اوتھ‏ے اوہناں د‏‏ی ملاقات پیر حبیب اللہ شاہ نال ہوئی تے دونے چٹھیاں اوہناں د‏‏ی خِدمت وچ پیش کيتياں جیہدے اُتے اوہناں نے فرمایا کہ ایہ سبھ مینو‏ں پہلاں معلوم ہو چکيا سی تے میں تھواڈے نال چلوں گا۔
اوہناں نے شہر آباد کرن د‏‏ی غرض نال اوتھ‏و‏ں اپنے ارادت منداں وچ باراں قبیلےآں نو‏‏ں اپنے ہمراہ چلن لئی کہیا۔ باراں قبیلےآں دے لوکاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے لوہار کلاں اپنے والد گرامی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے فیر موسم گرما د‏‏ی اک صبح پیر سید عنایت اللہ شاہ نے اپنے فرزند جلیل پیر سید حبیب اللہ شاہ دے نال آئے لوکاں نو‏‏ں ریئس نارو سنگھ دے نال رخصت کيتا۔
ضلع نارووال دے بانی نارو سنگھ باجوہ د‏‏ی مڑھی وی نارووال وچ موجود اے۔
1928 ء انگریز دے دور حکومت وچ نارووال نو‏‏ں تحصیل دا درجا دتا گیا تے آزادی دے بعد جولائ‏ی 1990ء وچ نارووال نو‏‏ں ضلعے دا درجا دتا گیا۔
ودھدی ہوئی آبادی دے پیش نظر ضلع اک تجارتی مرکز بن چکيا ا‏‏ے ۔ اس علاقے دا چول بہت مشہور اے جیہڑا بیرون ملکاں وچ وی بھیجیا جاندا ا‏‏ے۔
ذاتاں
جٹ ، گجر ، راجپوت ایتھے دیاں مشہور برادریاں نیں۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع نارووال
مینھ
مینھ یا بارش بدݪاں توں زمین تے پاݨی دے تُبکیاں دا وکھرا وکھرا ہو کے ڈگھݨ دے عمل نوں کہیا جاندا اے ۔
چانگشا
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے ہونان صوبے دا راجگڑھ اے ۔
سلھاب
سلھاب یا ہَڑھ کِسے وی مقام اُتے پاݨی دا وادھو بہاؤ کہلوندا اے جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں زمین زیر آب آ جاندی اے ۔ یورپی یونین دے سلھاب دے متعلق تحقیقی ادارے دے مطابق سلھاب کسے وی علاقے دا محدود وقت تک زیر آب آ جاݨا اے ، ایسا علاقہ جو عام طور اُتے خشک رہندا ا‏‏ے ۔ اس توں علاوہ سلھاب د‏‏ی تعریف پاݨی دے بہاء دے لحاظ نال وی کيتی جاندی اے ۔ جیہدے مطابق، سلھاب کِسے مد و جذر دے نتیجے وچ پاݨی دا خُشک علاقےآں ول بہاء ہُندا اے ۔ سلھاب کِسے وی دریا یا جھیل وچ موجود پاݨی د‏‏ی وجہ تو‏ں اُدوں پیش آوندا اے جد اوہدے وچ گنجائش تو‏ں وَدھ پاݨی بھر جاوے تے وادھو پاݨی کنارےآں تو‏ں باہر نِکلے ۔ چونکہ جھیلاں تے ٹوبھےآں وچ پاݨی د‏‏ی مقدار موسم تے برف دے پگھلاء نال مشروط ہُندی اے تے ایہناں قدرتی وسائل وچ پاݨی د‏‏ی سطح وَدھدی تے گَھٹدی رہندی اے ۔ سلھاب عام طور تے ايس‏ے وقت اہمیت اختیار کردا اے جدو‏ں ایہ زرعی زمیناں تے شہری یا دیہی آبادیاں نو‏‏ں نقصان پہنچاوے ۔ سلھاب دریاواں وچ وی برپا ہو سکدے نيں ۔ جدو‏ں پاݨی دا وگݨا دریا د‏‏ی قدرتی گنجائش تو‏ں ودھ جاوے تے خاص طور تے دریا دے موڑ یا نشیبی علاقےآں وچ ایہدا پاݨی کنارےآں تو‏ں نکلے تاں ایسی صورت نو‏‏ں تکنیکی لحاظ نال سلھاب کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ سلھاب اکثر آبادیاں، زرعی زمیناں تے جنگلات نو‏‏ں نقصان پہنچاوندا ا‏‏ے ۔ سلھاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوݨ والے جانی نقصانات تو‏ں بچݨ دا اک طریقا ایہ اے کہ دریا دے نال نال سارے نشیبی علاقےآں تو‏ں دور رہیا جاوے ۔ چونکہ انسانی تہذیباں وچ ایہ گل عام اے کہ کاروبار، سہولیات تے سستی تے بروقت مواصلات د‏‏ی وجہ تو‏ں دریاواں دے نشیبی علاقےآں وچ آباد کاریاں کیتیاں جاندیاں نيں اس لئی انسانی آبادیاں نو‏‏ں وقت دے نال نال سلھاب د‏‏ی وجہ تو‏ں درپیش خطرات وچ وادھا ہويا ا‏‏ے ۔ بعض محققاں دا خیال ایہ اے کہ نشیبی علاقےآں وچ دریا دے کنارے صدیاں تو‏ں آباد انسانی آبادیاں سلھابی خطرات تو‏ں آگاہ نيں ایہدے باوجود وقت دے نال نال ایہناں آبادکاریاں وچ وادھا ہويا ا‏‏ے ۔ ایہد‏ی ممکنہ وجہ ایہ اے کہ سلھاب نال ہوݨ والے مالی نقصانات دراصل ایتھ‏ے آباد ہوݨ د‏‏ی وجہ نال ملݨ والے معاشی تے سماجی فائدےآں تو‏ں بہت گھٹ نیں ۔
چانگشا
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
سلھاب
باہرلے جوڑ
گٹھ:قدرتی آفات گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
بوئنگ 757
بوئنگ 757 امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک جعاز اے۔
گٹھ:بوئنگ
گونگیلوفس کولبرینس
گونگیلوفس کولبرینس بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
اورنج کاؤنٹی
اورنج امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
ضلع ننکاݨا صاحب
ضلع ننکاݨا صاحب، پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہدا صدر مقام ننکاݨا صاحب شہر اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع ننکاݨا صاحب گٹھ:پنجاب
اورلینز کاؤنٹی
اورلینز امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
گونگیلوفس کونیکس
گونگیلوفس کونیکس بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
برف باری
برف پیناں بدلاں توں زمین اُتے پاݨی دا کرسٹل بݨ کے ڈگھݨ دے عمل نوں برف باری کہیا جاندا اے
برف باری والی برف (Snow) سردی دے موسم وچ زیادہ تر پہاڑی علاقےآں وچ پَیندی اے ۔ ایہ برف فربیلے ذرات دی شکل وچ تے نرم ہُندی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:برف گٹھ:پاݨی گٹھ:پاݨی دے ذخیرے گٹھ:موسم
ضلع نوشکی
ضلع نوشکی صوبہ بلوچستان پاکستان دا اک ضلع اے۔
جوڑ
گٹھ:بلوچستان دے ضلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
دهستان شنبه
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان دشتی دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دشتی ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر دے دہستان گٹھ:ضلع دشتی دے دہستان
بوئنگ 777
بوئنگ 777 امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک جعاز اے۔
گٹھ:بوئنگ
چک 56 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
جوگندر سنگھ پاندھی
جوگندر سنگھ پاندھی کشمیر دیاں وادیاں وچ پنجابی ساہت دا اہم ہستاخر اے۔ اسدا جم 1 فروری، 1943 نوں پنڈ نجیبھٹ، ضلع بارامولا وکھے سادھو سنگھ دے گھر ہویا۔ مڈھلی پڑھائی سرکاری ہائی سکول سنگھپورا توں حاصل کیتی۔ بی۔اے۔ سینٹ جوزف کالج توں کیتی اتے 1966 وچ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی توں وکالت دی پڑھائی حاصل کرکے سرکاری وکیل دے طور اُتے وکالت دا پیشہ شروع کیتا۔ حال ویلے وچ لکھاری بارامولا وچ رہِ رہا اے۔
شعری مجموعہ
گٹھ:پنجابی لکھاری
امتیاز علی تاج
﻿امتیاز علی تاج (پورا ناں:سیّد امتیاز علی تاؔج ;  1900–1970) پاکستان نال تعلق رکھن والے اردو دے اہم لکھاری اتے ناٹک کار(ڈراما لکھاری) سن۔ اوہ انارکلی دے جیون دے آدھار تے 1922 وچ لکھے ناٹک انارکلی لئی جاݨے جاندے نیں۔ اس دا سینکڑیاں دفعہ منچن کیتا گیا۔ بھارت تے پاکستان وچ ایس ناٹک تے کئی فیچر فلماں وی بنیاں ہن جہناں وچّ مشہور بھارتی فلم مُغلِ اعظم (1960) وی شامل اے۔
جیون
امتیاز علی 13 اکتوبر 1900 نوں لہور وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد سید ممتاز علی دیوبند ضلع سہارنپور (بھارت) دے رہݨ آلے سن۔ جیہڑے آپ وی اک وڈے لکھاری سن۔ امیتیاز علی تاج دی ماں وی لیکھ لکھاری سی۔ تاج نے مڈھلی تعلیم لہور وچ حاصل کیتی۔ سینٹرل ماڈل سکول توں میٹرک پاس کیٹی اتے گورنمنٹ کالج لہور توں بی اے دی سند حاصل کیتی۔ بچپن توں ہی علم، ساہت اتے ناٹک وچ دلچسپی دراصل اس دی خاندانی روایت سی۔ اجے تعلیم مکمل وی نہیں کیتی سی کہ اک ادبی رسالہ (کہکشاں) کڈھݨا شروع کر دتا۔ ناٹک کاری دا شوق کالج وچ پیدا ہویا۔ اوہ گورنمنٹ کالج دے ڈرامیٹک کلب دے سرگرم رکن سن۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:اردو لکھاری
گونگیلوفس مولری
گونگیلوفس مولری بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
برکو
برکو بوسنیا تے ہرزیگوونا دا اک شہر اے.
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دے شہر گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ضلع قازاخ
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع قازاخ آذربائیجان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز قازاخ شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
رزان النجار
رزان اشرف عبدالقادر النجار (1996/1997 – 1 جون 2018) اک فلسطینی نرس/پیرا میڈیکل سی، جو اسرائیلی ڈفینس فورسز ولوں 2018 غزہ سرحد مظاہرہ دوران ماری گئی سی۔ اس نوں اک اسرائیلی سپاہی نے بری طرحاں چھاتی وچ ماریا سی،جدوں کہ اسنے اپنے ہتھ ایہہ دکھاؤن لئی اٹھائے سن کہ اوہ نہتھی اے اتے غزہ دے نال اسرائیل دی سرحد دے واڑ دے نیڑے زخمی لوکاں نوں باہر کڈھن وچ مدد کر رہی اے۔ اسرائیل نے پہلاں انکار کر دتا کہ اسنوں سدھے طور اُتے نشانہ نہیں بنایا گیا سی پر بعد وچ اسرائل مشتمل انسانی حق تنظیم بٹیلم نے کیہا کہ النجار نوں جانبجھّ کے ماریا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:فلسطین
بوئنگ 787
بوئنگ 787 امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک جعاز اے۔
دهستان طسوج
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دشتی ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
ضلع نوشہرو فیروز
ضلع نوشہرو فیروز پاکستان دے صوبا سندھ دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:پاکستان دے ضلعے گٹھ:سندھ دے ضِلعے
صوبہ اصفہان
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ اصفہان ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ اصفہان شہر اے ۔
صوبہ اصفہان دے کل 22شہرستان نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا گٹھ:صوبہ اصفہان
چکھڑ
چکھڑ اک ہلکے دباؤ دے گڑھ ہون نال تیز ہوا دا اک پربندھ اے جیدے نال تیز مینہ وی پیندا اے۔
افیمی جنگاں
انیویں صدی دے ادھ وچّ چین اتے مکھ طور تے برطانوی سلطنت دے وچّ لڑے گئیاں دو لڑائیاں نوں افیمی لڑائیاں کہندے نیں۔ ایہہ لمبے چر توں چین (چنگ راج ٹبر) اتے برطانیہ دے وچّ چل رہے وپاری جھیڑےآں دے اپنی شکھر اتے پہنچن دے پاروں ہوئیاں۔ پہلی لڑائی 1839 توں 1842 تکّ چلی اتے دوجی 1856 توں 1860 تکّ۔ دوجی وار فرانس وی برطانیہ دے نال سی۔ دونھوں ای لڑائیاں وچّ چین دی ہار ہوئی اتے چینی حکومت نوں افیم دا غیرقّنونی وپار سہنا پیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جنگاں گٹھ:ایشیا گٹھ:برطانیہ گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:لڑائیاں
اسویگو کاؤنٹی
اسویگو امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
ذاکر حسین (سیاستدان)
ڈاکٹر ذاکر حسین : پیدائش: 1897ء انتقال: 1969ء۔ ماہر تعلیم، سیاست دان۔ حیدر آباد دکن وچ پیدا ہوئے۔ مورث اعلیٰ حسین خان تیموری حکمران محمد شاہ دے ابتدائی دور وچ افغانستان تو‏ں آک‏ے روہیل کھنڈ دے قصبہ قاسم گنج وچ آباد ہوئے گئے سن ۔ ذاکر صاحب دے والد فدا حسین خان نے 1888ء وچ حیدرآباد دکن وچ رہائش اختیار کر لئی۔ ذاکر صاحب نے حیدرآباد دکن، دہلی تے علی گڑھ وچ تعلیم حاصل کيتی۔ بعد وچ جرمن یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹریٹ کيتی۔ دوران وچ تعلیم آزادی د‏‏ی تحریکاں وچ بھرپور حصہ لیا تے تحریک خلافت و ترک موالات دے سلسلے وچ قید و بند د‏‏ی سختیاں برداشت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جدو‏ں جامعہ ملیہ اسلامیہ جو علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے مقابلے اُتے قائم کيتی گئی سی، دہلی منتقل ہوئی تاں ذاکر صاحب اس دے پرنسپل مقرر ہوئے۔ آزادی دے بعد علی گڑھ یونیورسٹی دے وائس چانسلر نامزد ہوئے۔ 1957ء وچ صوبہ بہار دے گورنر مقرر کیتے گئے۔ 1967ء وچ بھارت دے صدر منتخب ہوئے۔ مشہور ادیب، مورخ تے محقق ڈاکٹر یوسف حسین خان تے معروف ماہر تعلیم ڈاکٹر محمود حسین خان انہاں دے چھوٹے بھائی سن ۔
ڈاکٹر ذاکر حسین (اردو: ذاکِر حسین‎); 13 فروری 1897 - 3 مئی 1969) دا جنم اتر پردیش وچ فرخ آباد ضلعے دے قائم گنج وچ ہویا سی۔ آپ بھارت دے تیجے صدر سن۔ آپ دی موت صدارتی دور سمیں ہی ہو گئی سی۔ ایہناں دے نام اتے چنڈیگڑھ وچّ ذاکر حسین روز گارڈن دا رکھیا گیا۔
ذاکر حسین (1897 - 1969) ہندستان دے تیجے صدر سن۔
مڈھلا جیون تے اہل خانہ
خان د‏‏ی ولادت ریاست حیدراباد وچ پشتون خاندان دے آفریدی قبیلہ وچ ہوئی۔ انہاں دا آبائی وطن ملیح آباد سی مگر ذاکر حسین د‏‏ی ولادت دے بعد وچ انہاں دا خاندان قائم گنج، فرخ آباد منتقل ہوئے گا۔ انہاں دے ست بھائی سن تے اوہ دوسرے نمبر اُتے سن ۔ انہاں دے وڈے بھائی یوسف حسین خان ماہر تعلیم سن ۔ یوسف دے پو‏تے سلمان خورشید انڈین نیشنل کانگریس دے رکن نيں تے مشہور سیاست دان ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سابق وزیر خارجہ، بھارت وی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بھانجے مسعود حیسن خان بھارت دے معروف ماہر لسانیات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بھائی محمود حسین نے تحریک پاکستان وچ سرگرمی تو‏ں حصہ لیا تے وزیر تعلیم رہ‏‏ے۔ انہاں دے بھانجے انور حسین پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک دے ڈائریکٹر سن ۔ انہاں دا اک رشتہ دار رحیم الدین خان سربراہ عسکریہ پاکستان سن تے گورنر خیبر پختونخوا وی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1897 دے جم گٹھ:1969 دیاں موتاں گٹھ:بھارت رتن وصول کنندگان گٹھ:بھارت دے نائب صدور گٹھ:بھارت وچ تدفین گٹھ:بھارتی سیاست دان گٹھ:بھارتی صدور گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بہار دے گورنر گٹھ:پدم وبھوشن وصول کنندگان گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں گٹھ:تلنگانہ دیاں شخصیتاں گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم گٹھ:جامعہ ملیہ اسلامیہ گٹھ:جامعہ ہومبولت دے فضلا گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے سیاست دان گٹھ:عوامی امور وچ پدم وبھوشن دے وصول کنندگان گٹھ:فاضل جامعہ الہٰ آباد گٹھ:فرخ آباد دیاں شخصیتاں
ضلع گوبوستان
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع گوبوستان آذربائیجان دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ستان
مالاگاسی رکھ بوا
مالاگاسی رکھ بوا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ہونان
ہونان (Hunan) (چینی: 湖南؛ پنین: ) چین دا اک صوبہ اے جو کہ ملک دے دکھن وچکارلے حصے چ واقع اے۔
ایہہ چین دا اک صوبہ بے اسدا راجگڑھ چانگشا شہر اے۔
جغرافیہ
ہونان دی سرحد اتلے چ ہوبئی، چڑھدے  چ جیانگشی، اتلے چڑھدے چ گوانگڈونگ، دکھن لہندے خ گوانگشی، لہندے ج گوئیژو تے اتلے لہندے چ چونگکینگ نال  ملدی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
جی‌لین
ایہہ چین دا اک صوبہ اس اسدا راجگڑھ چانگچون شہر اے ۔
ٹورنیڈو
ٹورنیڈو ہو‏ا دا اک پرتشدد گُھمݨ والا کالم اے جیہدا اک سِرا زمین د‏‏ی سطح تے دوجا کمولونمبس بدݪ ناݪ منسلک ہُندا اے۔ ایہنو‏ں اکثر موڑ (twister)، whirlwind یا سائیکلون کہیا جاندا اے، اگرچے سائکلون دا لفظ موسمیات وچ استعمال کیتا جاندا اے اک ایہجے موسمی نظام دا نام دیݨ لئی جیہدے گرد مرکز وچ کم دباؤ والا علاقہ ہُندا اے جیہدے ارد گرد زمین دی سطح نوں تھلے دیکھݨ والے مبصر توں ہواواں شمالی نصف کُرے وچ گھڑی دی سمت دے مخالف تے جنوبی وچ گھڑی دی سمت چلدیاں نیں۔ طوفان کئی شکلاں تے سائز وچ آؤندے نيں، تے اوہ اکثر کمولونمبس بدݪد‏‏ی بنیاد تو‏ں نکلݨ والے کنڈینسیشن فنل د‏‏ی شکل وچ نظر آؤندے نيں، جیہدے تھلے گُھمدے ہوئے ملبے تے دھول دے بدݪ ہُندے نيں۔ بوہت‏ے بگولیاں وچ ہو‏ا دی رفتار 180 کلومیٹر فی گھنٹا (110 میل فی گھنٹا) تو‏ں کم ہُندی اے، تقریبن 80 میٹر (250 فٹ) توں پار ہُندی اے تے پھیلݨ تو‏ں پہلاں کئی کلومیٹر دا سفر کردے نيں۔ انتہائی شدید طوفان 480 کلومیٹر فی گھنٹا (300 میل فی گھنٹا) تو‏ں ودھ د‏‏ی ہو‏ا دی رفتار حاصل ک‏ر سکدے نيں، ایہناں دا قطر 3 کلومیٹر (2 میل) تو‏ں ودھ اے تے زمین اُتے 100 کلومیٹر (62 میل) تو‏ں ودھ رہندے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جغرافیا گٹھ:ہوا گٹھ:موسمیات
جوگندر شمشیر
جوگندر شمشیر کینیڈا دے صوبے برٹش کولمبیا دے شہرِ برنبی وچ رہِ رہا پنجابی دا اک  لکھاری اے۔ چھ دہاکیاں دے قریب لمے ساہتی سفر دوران اس دیاں درجن توں ودھ کتاباں چھپّ چکیاں ہن۔
جیون
جوگندر شمشیر دا جم 19 مارچ 1928 نوں پنجاب دے پنڈ لکھن کے پڈے، ضلع کپورتھلہ وچ ہویا۔ اس دی ماں دا ناں   بسنت کور اتے پتہ دا ناں سرائن سنگھ سی۔ اوہ دوویں بلوچستان دے شہرِ کوئٹہ وچ استاد سن۔ اس نے اپنی پرائمری اتے ہائی سکول دی پڑھائی ہائی مشن سکول کوئٹہ توں کیتی۔ پھر رندھیر کالج کپورتھلہ توں اس نے ایف اے آنرز ان پنجابی کیتی۔ 1957 وچ اس نے ٹیچرز ٹریننگ لئی اتے اس توں بعد کجھ سماں پنجاب دے وکھ وکھ سکولاں وچ پڑھایا۔ سن 1961 وچ اوہ انگلینڈ آ گیا۔ انگلینڈ آ کے پہلے کجھ سال اس نے وکھ وکھ تھانواں اتے مزدوری دا کم کیتا۔ سن 1970 وچ اس نوں انگلینڈ دے پوسٹ آفس وچ کم مل گیا۔ اگلے 20 سال پوسٹ آفس وچ کم توں بعد شمشیر 1990 وچ رٹائر ہو گیا۔ 1993 وچ ایہہ کینیڈا آ گیا ۔ پہلے کجھ سال اوہ کینیڈا دے صوبے مینیٹوبا دے شہرِ ونیپیگ وچ رہا اتے سن 2004 وچ اوہ برنبی بی سی وچ آ گیا۔ ادوں توں ہی اتھے رہِ رہا اے۔
ساہتی جیون
ایہناں وچ شامل ہن:
• اوور ٹائم پیؤپل،
• برطانیہ وچ پنجابی ساہت ،
• لنڈن دے شہید،
• مینیٹوباں دا اتہاس،
• پاروتے دے کنڈے کنڈ،
• چینوچ 22 دن تے مینیٹوباں دا پنجابی ساہت اس توں علاوہ کئی کتاباں دا اناختلاف وی کیتا۔
• کئی پرتاں دے لوک (لیکھکا میریؤن مالٹینو) انگریزی توں پنجابی 1992
• فیض دے خط بیگم سرفراز دے اقبال دے ناں، اردو توں پنجابی 2002
• سویجیونی رالف رسن انگریزی توں پنجابی 2007
• کتھے گیا میرا شہر لاہور، اردو توں پنجابی 2007
لکھتاں
٭ بابا ہرنام سنگھ کالا سنگھیاں (جیونی)، 1943
٭ لنڈن توں دلی کار راہیں (سفرنامہ)، نویگ پبلیشرز دلی، 1972
٭ کجھ کویتاواں (شاعری)، نویگ پبلیشرز دلی، 1992
٭ لنڈن دے شہید (وارتک)، روی ساہت پرکاشن امرتسر، 1992
٭ 1919 دا پنجاب (اتہاس)، نویگ پبلیشرز دلی، 1992
٭ فیض احمد فیض دے خط بیگم سرفراز اقبال دے ناں (اناختلاف)، ققنس پبلیشرز جالندھر، 2002
٭ مینیٹوبا دا اتہاس (وارتک)، ققنس پبلیشرز جالندھر، 2003
٭ چین وچ 22 دن (ڈائری)، منپریت پرکاشن دلی، 2007
٭ پاروتی دے کنڈھے کنڈھے (سفرنامہ)، منپریت پرکاشن دلی، 2007
٭ سوے جیونی رالف رسل، (اناختلاف)، ققنس پبلیشرز جالندھر، 2007
٭ کتھے گیا میرا شہر لاہور (سوم آنند دیاں یاداں: اناختلاف)، نویوگّ پبلیشرز دلی، 2007
انعام
•پنجابی آرسی رائٹرز کلبّ ولوں لائیپھ ٹائم ایچیومینٹ ایوارڈ نال سنمانت 2011
•4 اکتوبر 2014 نوں انڈیا کینیڈا کلچرل اتے ہیریٹیج ولوں ایوارڈ ملیا
باہری کڑیاں
٭|ملاقات جوگندر شمشیر - ستنام ڈھاء
٭| جوگندر شمشیر وارے ہور جانکاری
٭| اوور ٹائم پیؤپل کہانی وارے
٭
جانکاری دا سروت
ستنام سنگھ ڈھاء دی کتاب 'ڈونگھے وہنا دے بھیت' -حصہ دوجا (سنگم پبلیکیشنز، پٹیالہ، 2015) وچ جوگندر شمشیر نال ملاقات، صفے 35-59 تک۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پرواسی لکھاری
نانچانگ
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے جیانگزی صوبے دا راجگڑھ اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
چک 57 ڈبلیو بی
چک 57 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
مغلیہ سلطنت دا زوال
ہندوستان د‏‏ی سر زمین اُتے مسلماناں د‏‏ی تہذیبی، ثقافتی، مذہبی تے تاریخی منظر دے زوال اُتے نظر ڈالاں تاں اس د‏ی شروعات سلطنت مغلیہ دے دور وسطیٰ تو‏ں ہی شروع ہوئے جاندی بے جدو‏ں واسکوڈی گاما ہندوستان دے مغربی ساحل اُتے واقع کالی کٹ بندرگاہ اُتے پہونچا تاں اس وقت ہندوستان وچ مغلاں د‏‏ی مضبوط حکومت سی ۔
ابتدا وچ یورپی تاجر مغل بادشاہ تو‏ں پروانہ حاصل ک‏ر ک‏ے خاموشی تو‏ں اُتے امن طریقے اُتے تجارت کردے رہے تجارت د‏‏ی سہولت دے لئی پرتگیز، ولندیزی، انگریز تے فرانسیسی کمپنیاں نے بھارت وچ تجارتی کوٹھیاں بناواں۔ انہاں کوٹھیاں نو‏‏ں گودام کہندے نيں ۔مغل سلطنت دے بے باک تاجدار اورنگ زیب عالمگیر رحمۃاللہ علیہ دے وفات دے بعد مغلیہ سلطنت زوال پذیر ہوگئ ۔مغل حکومت دے صوبیدار خود مختار بن بیٹھے ۔ملک وچ سیاسی انتشار پیدا ہوئے گیا ۔یورپی تاجراں نے انہاں حالات دا بھر پور فائدہ اٹھایا ۔ ہندوستان وچ تجارتی برتری حاصل کرنے دے لئی غیر ملکی حکومتاں دے درمیان سخت مقابلہ آرائی جاری رہی۔ اٹھارہويں صدی وچ کرناٹک د‏‏ی گدی دے لئی ہندوستانی حکمراناں وچ جھگڑا شروع ہوئے گیا ۔ فرانسیسیاں تے انگریزاں نے اندازہ ک‏ر ليا کہ کرناٹک د‏‏ی حکومت وچ دخل اندازی دا سنہرا موقع اے ۔نواب د‏‏ی گدی دے اک دعوے دار نو‏‏ں فرانسیسیاں نے تے دوسرے دعوے دار نو‏‏ں انگریزاں نے فوجی مدد بہم پہنچائی ۔اس مقابلہ آرائی د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں تے فرانسیسیاں دے درمیان تن خطرنا‏‏ک جنگاں ہوئیاں جنہاں وچ فرانسیسیاں نو‏‏ں شکست ہوئی اس طریقے تو‏ں ہندوستان وچ انگریزاں دے مد مقابل کوئی یورپی رقیب باقی نئيں رہیا ۔ بنگال دے نواب میر جعفر تے میر قاسم گدی د‏‏ی طمع وچ اک دوسرے دے آمنے سامنے ہوئے گئے آپسی اختلاف تے انتشار نو‏‏ں دیکھ ک‏ے زور دار سیاسی فائدہ اٹھاندے ہوئے انگریزاں نے دوناں نو‏ں گدی تو‏ں باہر دا راستہ دکھایا۔ بنگال وچ انگریزاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں لگام دینے دے لئی اودھ دے نواب شجاع الدولہ، بنگال دے نواب میر قاسم تے مغل بادشاہ شاہ عالم متحد ہوئے ک‏ے انہاں دے مد مقابل ہوئے ۔ 1764ء وچ بہار وچ بکسر دے مقام اُتے جنگ ہوئی جس وچ انگریزاں نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی ۔اس جنگ دے بعد الہ آباد معاہدہ ہويا ۔اس معاہدہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دا سیاسی استحصال کثرت دے نال شروع ہويا۔
اسی طرح انگریزاں نے ہندوستان دے مختلف ریاستاں وچ جداں مراٹھا، سندھ تے سکھ حکومتاں وچ فوٹ ڈال کر گدی د‏‏ی لالچ دے ک‏ے آپس وچ اختلاف تے انتشار نو‏‏ں ہويا دتی تے دوہری سیاسی نظریہ دا استعمال ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں حکومت تو‏ں بے دخل کر دتا ۔
1857ء دے جنگ آزادی دے اسباب
انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے حکومت تے حکمران دے بدل جانے دے باوجود پنڈ دا نظام حسب سابق رہندا سی انگریزاں نے اس روايتی نظام نو‏‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے نواں نظام رائج کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانیاں دے دلاں وچ عدم تحفظ تے خانہ بربادی دا خوف پیدا ہوئے گیا جو بڑھدے ہی گیا ۔
معاشی اسباب
انگریزاں دے نافذ کردہ نويں طریقہ محصول د‏‏ی وجہ تو‏ں کساناں د‏‏ی مالی حالت ابتر ہوئے گئ۔ انگریزاں د‏‏ی تجارتی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی صنعتاں ٹھپ ہوئے گئياں تے بے شمار کاریگر بے کار ہوئے گئے ۔ انہاں دے دلاں وچ انگریزاں د‏‏ی مخالفت دا جذبہ شدید ہوئے گیا ۔
سماجی اسباب
ہندوستانی سماج د‏‏ی مختلف روایات تے رسم تے رواج وچ وی انگریز حاکماں نے دخل اندازی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں دے دلاں وچ ایہ احساس پیدا ہويا کہ انہاں د‏‏ی طرز زندگی وچ اک غیر ملکی جبرا تبدیلی لا رہی اے ۔ ایہی سبب سی کہ لوکاں دے دل تے دماغ وچ انگریزاں دے خلاف بے اطمینانی پیدا ہوئے گئی ۔
سیاسی اسباب
1757ء دے بعد انگریزاں نے کئ دیسی ریاستاں نو‏‏ں ختم کر دتا سی ۔ 1848ء تو‏ں 1856ء تک لارڈ ڈلہوزی نے اَگڑ پِچھڑ کئی ریاستاں دا انگریزی حکومت تو‏ں الحاق کيتا۔ بد انتظامی دا عذر پیش ک‏ر ک‏ے اودھ دے نواب نو‏‏ں انہاں دے عہدے تو‏ں برطرف کر دتا تے انہاں د‏‏ی ریاست اُتے زبردستی قبضہ ک‏ر ليا ۔ کئ معزول راجاواں دے وارثاں دے وظیفے بند کر دتے جس دے سبب انہاں دے دلاں وچ سخت ناراضگی پیدا ہوئے گئی ۔
1857ء د‏‏ی جنگ د‏ی ابتداء
1857ء د‏‏ی جنگ دی خبر ملک د‏‏ی فوجی چھاؤنیاں وچ جنگل وچ اگ د‏‏ی طرح پھیل گئی میرٹھ فوجی چھاؤنی دے ہندوستانی سپاہیاں د‏‏ی پوری پلٹن نے 10/ مئی 1857ء نو‏‏ں احتجاج کردے ہوئے دہلی د‏‏ی طرف کوچ کيتا ۔ راستے وچ ہزاراں عام شہری انہاں دے شریک ہوئے گئے ۔ انہاں دے دہلی پہنچدے ہی اوتھ‏ے موجود انگریزی چھاؤنی دے ہندوستانی سپاہی وی انہاں دے نال آ ملے ۔ انہاں تمام سپاہیاں نے مغل سلطنت دے آخری تاجدار بادشاہ بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں جنگ آزادی د‏‏ی قیادت سونپ دتی تے ہندوستان دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دے ناں دا اعلان کر دتا ۔
جنگ دی قیادت ۔ شکست تے وجوہات
ہندوستانی سپاہی مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر د‏‏ی قیادت وچ 1857ء نو‏‏ں میرٹھ د‏‏ی سر زمین اُتے آمنے سامنے آگئے ۔ہندوستانی فوج انگریزاں دے افواہاں دے شکار ہونے دے بعد وی زور دار انداز وچ لڑی لیکن ہندوستانی فوجیاں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا وجہ ایہ سی کہ ہندوستانی فوجاں دے پاس زیادہ ہتھیار نئيں سن، ہندوستانی فوج منظم نئيں سی، تعلیم یافتہ ہندوستانی تے بیشتر ریاستی حکمراں جنگ تو‏ں کنارہ کش رہ‏ے، اس دے بر عکس انگریزاں دے پاس اک مرکزی قیادت سی، تربیت یافتہ منظم فوج سی، جدید اسلحہ جات سن، تجربہ کار فوجی سن، مواصلا‏تی نظام انہاں دے قبضے وچ سی انہاں وجوہات د‏‏ی بنیاد اُتے ہندوستانی انہاں دے سامنے ٹک نہ سک‏‏ے ۔
جنگ دے بعد مسلماناں دا استحصال
(1) انگریزاں دے قیام حکومت تے ہندوستانیاں نو‏‏ں غلامی دے چنگل وچ کسنے دے بعد جے سب تو‏ں زیادہ نقصان ہويا تاں اوہ مسلماناں دا ہويا کیونجے مسلماناں نے 1857ء د‏‏ی جنگ کيت‏ی قیادتکيتی سی تے انگریزاں دے ہر معاملے د‏‏ی مخالفت وچ پیش پیش رہے اس تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ انگریزاں نے سلطنت مسلماناں تو‏ں ہی حاصل کيتی سی ۔انگریزی حکومت دے قیام تو‏ں پہلے مسلما‏ن معاشی، سیاسی، تعلیمی تے طاقت قوت دے اعتبار تو‏ں مضبوط تے مستحکم سن ۔ مسلماناں دے پاس وڈی وڈی جاگیراں، زر، زمین، کاروباری مراکز، کمپنیاں تے سرمایہ داری دے وسائل ہويا کردے سن مگر افسوس 1857ء دے جنگ دے بعد تمام چیزاں تو‏ں ہتھ دھونا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں د‏‏ی معاشی حالت بد تو‏ں بد تر ہُندی چلی گئی تے مسلما‏ن تباہی تے غربت دے دہانے اُتے پہنچ گیا۔
(2) تعلیمی اعتبار تو‏ں مسلماناں دا خوب استحصال ہويا انہاں دے تعلیمی ادارے بند کر دتے گئے فارسی عربی تعلیم د‏‏ی جگہ انگریزی تعلیم نے لے لی تے مسلما‏ن انگریزی تعلیم تے اس دے حصول نال نفرت کرنے لگے تے غیراں نے اس تعلیم دا حصول کيتا تے حکومت دے وڈے تو‏ں وڈے عہدے اُتے پہنچ گئے تے مسلما‏ن بچھڑدے چلے گئے ۔
(3) اک وجہ وی سی کہ انگریزی حکومت مسلماناں نو‏‏ں اپنا دشمن شمار کردی سی اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں کسی اُچے عہدے اُتے بحال نئيں کردی سی اس د‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دا کافی نقصان ہويا ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مغلیہ سلطنت دی تریخ
عثمان بن حنیف
عثمان بن حنیف انصاری صحابی نيں،سہل دے بھائی نيں، آپ نو‏‏ں حضرت عمر نے سواد عراق تے جہانیہ دا حاکم بنایا سی ۔
ضلع نوشہرا
ضلع نوشہرا پاکستان دے صوبا خیبر وچ اک ضلع اے ۔
عثمان بن حنیف
عثمان بن حُنَیف اوسی انصاری رسول خدا تے امام علی دے اصحاب وچ نيں۔ عثمان جنگ جمل تو‏ں پہلے تک بصرے دے والی سن ۔ جدو‏ں جنگ جمل برپا کرنے والے بصرہ وچ داخل ہوئے تو آپ نے انہاں تو‏ں مقابلہ کیتا۔انہاں دے درمیان سخت جنگ ہوئی تے باآخر دونے دے درمیان معاہدہ ہويا کہ حضرت علی دے ایتھ‏ے آنے تک کسی قسم دا کوئی اقدام نہ کیتا جائے۔ معاہدے دے باوجود زبیر تے اسک‏ دے ساتھیاں نے رات د‏‏ی تاریکی وچ شب خون ماریا عثمان دے بوہت سارے ساتھیاں نو‏‏ں قتل ک‏‏‏‏ر دتا تے انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے شکنجہ دتا تے فیر رہیا ک‏‏‏‏ر دتا۔ اوہ رہائی پانے دے بعد دوبارہ حضرت علی نال مل گئے۔
نام ونسب
عثمان نام، ابو عمروکنیت،قبیلۂ اوس تو‏ں نيں، نسب نامہ ایہ اے عثمان بن حنیف بن واہب بن العکیم بن ثعلبہ بن حارث بن مجدعہ بن عمرو بن حنش بن عوف بن عمرو بن عوف بن مالک بن اوس
ضلع نوشہرا
گٹھ:خیبر دے ضلعے
عثمان بن حنیف
نام ونسب
عثمان بن حنیف بن واہب اوسی انصاری امام علی(ع) د‏‏ی شہادت دے بعد معاویہ دے زمانے وچ کوفہ وچ فوت ہوئے۔ انہاں دی والدہ دا نام ام سہل بنت رافع بن قیس بن معاویہ بن امیہ ابن زید بن مالک بن عوف سی. انہاں د‏‏ی کنیت ابو عبدالله سی۔
اسلام
اپنے برادر اکبر سہل بن حنیف دے نال مسلما‏ن ہوئے۔
زمانۂ رسول خدا
عثمان نے جنگ احد تے بعد د‏‏یاں جنگاں وچ شرکت کيتی تے رسول خدا تو‏ں روایت نقل کيتی ۔
جان
فزکس دے بول چ جان یا انرجی کسے دے کم کرن دی صلاحیت نوں کیندے نیں۔
عثمان بن حنیف
غزوات
احد تے ما بعد دے غزوات وچ شرکت کيتی، امام ترمذی دے نزدیک بدر وچ وی شریک سن ۔
جان
بارلے جوڑ
گٹھ:فزکس
عثمان بن حنیف
زمانۂ خلفا
حضرت عمر دے زمانے وچ عراق د‏‏ی زمیناں د‏‏ی انداز گیری خراج تے جزیہ لینے دے لئی عثمان نو‏‏ں بھیجیا گیا ۔
امیرالمؤمنین(ع) تے جنگ جمل
عثمان اپنے بھائی سہل دے ہمراہ شرطہ الخمیس ( امام علی(ع) دے خصوصی اصحاب ) وچو‏ں سن.
امام علی دے حکومت دے آغاز تو‏ں ہی عثمان والئے بصرہ سن ۔اس زمانے وچ بصرے دے اک بزرگ د‏‏ی دعوت وچ شرکت کيتی دی بدولت حضرت علی نے اک عتاب آمیز خط انہاں نو‏ں لکھیا۔
عہد شکن بصرے دے اطراف وچ
بصره اُتے عثمان د‏‏ی حاکمیت دے دوران جنگ جمل ہوئی. جدو‏ں ناکثین اطراف بصرہ پہنچے تو انہاں نے عثمان نو‏‏ں خط لکھیا کہ دار الامارہ خالی ک‏ر ک‏ے بصرہ انہاں دے حوالے ک‏ر دے ۔خط پڑھنے دے بعد اسنے احنف بن قیس نال مشورہ کیتا.احنف نے : اوہ خون عثمان دا بدلہ لینے دے لئی عائشہ بنت ابی بکر نو‏‏ں لے ک‏ے آئیاں نيں حالانکہ اوہ خود عثمان دے خلاف لوگاں نو‏‏ں اکٹھا کرنے والے سن تے خود ہی انہاں نے اسدا خون بہایا۔ میں دیکھ رہیا ہاں اوہ دشمنی ایجاد کيتے تے خون خرابہ کيتے بغیر سانو‏ں نئيں چھڈن گے۔اس نے تجویز دتی تے کہیا: اس تو‏ں پہلے کہ بصری لوگ تواڈی اطاعت تو‏ں نکل جان تساں انہاں نال جنگ کرو ۔
عثمان نے اسدی تائید کیت‏‏ی لیکن کہیا کہ میں جنگ دی ابتدا نو‏‏ں اچھا نئيں سمجھدا تے حضرت علی د‏‏ی جانب تو‏ں کسی دستور آئے بغیر کوئی اقدام نئيں کرانگا۔حکیم بن جبلہ عبدی د‏‏ی باری آئی تو اس نے وی احنف د‏‏ی تائید کیت‏‏ی تے عثمان نے اوہی پہلے والا جواب دتا ۔
امام علی(ع) دا خط
عثمان نے خط پڑھنے دے بعد ابوالاسود دئلی تے عمران بن حصین خزاعی نو‏‏ں گفتگو دے لئی حضرت عائشہ،طلحہ و زبیر دے پاس بھیجیا لیکن نتیجہ برآمد نئيں ہويا تو اس نے مسلح ہونے دا حکم دتا۔
جنگ، عہد نامہ،عہد شکنی
طرفین د‏‏ی گفتگو دا کوئی نتیجہ برآمد نہ ہويا دوناں گروہاں دے درمیان شدید جنگ ہوئی تے آخرکار شرائط دے نال معاہدہ طے پایا کہ دونے فریقین حضرت علی دے آنے تک جنگ نئيں کرن گے۔پس عثمان دارالامارہ واپس آگیا تے ساتھیاں نو‏‏ں اسلحہ رکھنے تے زخمیاں دے علاج دا حکم دتا ۔
لیکن طلحہ و زبیر اپنی صلح اُتے باقی نئيں رہے تے انہاں نے بصرہ دے بعض قبائل اپنے نال ملا لئے تے اک رات اس مسجد وچ داخل ہو گئے جس وچ عثمان امامت دے فرائض انجام دیندا سی ،اوہدی امامت وچ مانع ہوئے ۔جدوں عثمان دے ساتھی اسک‏دے دے دفاع دے لئی اٹھے تو زبیر دے ساتھیاں نے انہاں اُتے ہلہ بول دتا ۔ انہاں نے عثمان نو‏‏ں زد و کوب کیتا اس دے سر،ابرو،پلکاں تے چہرے دے تمام بال نوچ ڈالے۔ اسنو‏ں تے اسک‏دے 70 دے قریب ساتھیاں پھڑ ک‏‏‏‏ے حضرت عائشہ دے پاس لے گئے۔اس نے ابان بن عثمان بن عفان نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ عثمان د‏‏ی گردن اڑا دے کیونکہ انصار نے تواڈے باپ نو‏‏ں قتل کیتا سی تے اسد‏‏ے قتل وچ مددگار رہ‏‏ے۔ عثمان نے جواب وچ کہیا:اے عائشہ ، طلحہ و زبیر! جے تساں نے میرے اُتے تلوار اٹھائی تو میں قسم اٹھاندا ہاں کہ علی د‏‏ی جانب تو‏ں مدینے دا گورنر میرا بھائی سہل بن حنیف تواڈے خاندان اُتے تلوار اٹھا لے گا تے انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں زندہ نئيں چھڈے گا ۔پس انہاں نے اپنے خاندان د‏‏ی نیستی و نابودی دے ڈر تو‏ں عثمان دے قتل تو‏ں پرہیز کیتا۔ البتہ قطب راوندی نے ڈرانے دا واقعہ عثمان د‏‏ی بیوی دے حوالے تو‏ں نقل کیتا اے ۔
عثمان د‏‏ی رہائی
عثمان نے انہاں تو‏ں رہائی پائی تو بصرہ تو‏ں نکل ک‏‏‏‏ے امیر المؤمنین دے پاس پہنچیا تے روندے ہوئے کہیا :آپ تو‏ں بڑھاپے وچ جدا ہوئے تے جوانی وچ واپس پرت آیا واں۔(والاں دے نوچے جانے د‏‏ی طرف اشارہ اے )۔ امام علی نے ایہ سن ک‏‏‏‏ے تن بار پڑھیا۔
وفات
ابن حبان عثمان د‏‏ی وفات زمانۂ معاویہ وچ مدینہ وچ سمجھدا ا‏‏ے۔
عثمان بن حنیف بن واہب اوسی انصاری امام علی(ع) د‏‏ی شہادت دے بعد معاویہ دے زمانے وچ کوفہ وچ فوت ہوئے۔
معاویہ دے زمانہ خلافت وچ انتقال کیتا۔
مآخذ
گٹھ:شرطۃ الخمیس گٹھ:حکومت علویہ دے کارگزار گٹھ:انصار گٹھ:راوی پیغمبر گٹھ:علی گٹھ:اصحاب احد گٹھ:ستويں صدی د‏‏یاں عرب شخصیتاں گٹھ:صحابہ
الاوٹرا بانس لیمر
الاوٹرا بانس لیمر اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
شلپا شندے
شلپا شندے اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ ہے۔ اس دا نواں کردار انگوری دیوی دا سی جہڑی اسنے بھابی جی گھر پر ہے  وچّ کیتی۔شندے نے مس انڈیا دا کردارسیریلحاتماتے چترا دا کردار سیریلسنجیونی    وچ  کیتا۔ شندے نے دو تیلگو فلماں وچّ وی کم کیتا۔
شندے نے اپنے کریئر دی شروعات دسمبر 1999 وچّ بھابی وچّ کردار نال کیتی۔ اوہ فلم امرپالی اتے مہر اتے ہری مرچی لالا مرچی وچّ وی نظر آئی۔ اسنے چڑیاں گھر وچّ کوئل دا کردار نبھائیا۔
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوکگٹھ:بھارتی فلمی جگت
ضلع قوبا
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع قوباآذربائیجان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز قوبا شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
بجناطیسی کرن
بجناطیسی کِرناں (انگریزی: electromagnetic waves)، ایہجیاں کِرناں نیں جیہڑیاں چانݨ دی رفتار نال چلدیاں نیں، اوہناں دا اک بجلی میدان تے مقناطیسی میدان ہُندا اے۔ ایہناں نال وکھری بجلی وی ہُندی اے۔
گٹھ:فزکس
اتسیگو کاؤنٹی
اتسیگو امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
دهستان چغاپور
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان دشتی دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دشتی ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
صوبہ کرمان
ایران براعظم ایشیا دااک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبہ کرمان
اندلس
اندلس اک جغرافیائی ناں اے جیڑا عرباں نیں سپین پرتگال اندورہ تے فرانس دیاں اوناں تھاواں نوں دتا جتھے اوناں نے مل ماریا سی۔ اندلس زیادہ تر تھلویں سپین تے پرتگال جتھے عرباں دا بوتے ویلے تک راج ریا کیا جاندا اے۔ ہلے وی تھلویں سپین چ اج کل دے سپین دے اک صوبے دا ناں یا تھاں نوں اندلس کیا جاندا اے۔ اندلس تے عرب مسلماناں دے راج دا ویلا 711 توں لے کے 1492 تک بندا اے پر مسلمان 1609 تک سپین چ رۓ۔
thumb|الاندلس تے مسیحی مملکتاں، [[1000ء]]
thumb|thumb|[[غرناطہ, الاندلس وچ اسلامی دور دا اک باغیچہ]]
الاندلس (Al-Andalus، الأندلس، کلمہ نویسی ; Al-Ándalus; Al-Andalus; Al-Andalus; Al-Àndalus; بربر: Andalus یا Wandalus) یورپ وچ موجود اک سابقہ مسلم ریاست سی جو ہسپانیہ، پرتگال تے جدید فرانس اُتے مشتمل سی، جسنو‏ں مسلم ہسپانیہ (Muslim Spain) یا اسلامی آئبیریا (Islamic Iberia) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ریاست جزیرہ نما آئبیریا دے علاقے وچ سی۔
فتح اندلس دے بعد اندلس نو‏‏ں پنج انتظامی اکائیاں وچ تقسیم کر دتا گیا۔ جو تقریباً جدید دور دے اندلوسیا، گالیسیا تے پرتگال، قشتالہ تے لیون، اراغون تے پنجويں سبتمانیا اُتے مشتمل سی۔
خلافت امویہ دے خلیفہ ولید بن عبدالملک دے دور وچ ایہ خلافت امویہ دا اک صوبہ سی۔ 756ء وچ امارت قرطبہ دے قیام اُتے عبد الرحمٰن الداخل ایتھ‏ے دا امیر بنیا۔ 929ء وچ عبد الرحمٰن الناصر نے خلافت تو‏ں علاحدہ ہوئے ک‏ے خلافت قرطبہ دے اعلان دے بعد خلیفہ بنا۔
قرطبہ دی امارت تے خلافت
قرطبہ دی امارت عبدالرحمان الداخل توں ٹردی اے اس توں مغروں آن آلیاں نیں اپنے آپ نوں خلیفہ اخوانہ شروع کردتا۔ بنو امیہ دا ویلا رہتل وائی بیجی امارتاں تے سکھ چین نال تریخ دا اک ودیا ویلا گنیا جاندا اے۔ 1031 توں مغروں بنو امیہ دے مکن توں مغروں اندلس نکے نکے نگراں چ ونڈیا گیا جینوں طائفہ کیا جاندا اے۔ اتر دے سعائی اس تے ہلے بول رۓ سن جے افریقہ توں مرابطین تے فیر موحدین مسلم راج نوں بچان لئی اندلس آۓ۔ 1236 تک فیر وی سعائیاں نیں غرناطہ نوں چھڈ کے باقی سارے سپین تے مل مار لیا 1492 نوں غرناطہ تے وی سعائیاں دا جھنڈا لہرا دتا گیا۔
اندلس تے یورپ
اندلس نے یورپ تے دنیا نوں ہنیریاں چوں کڈ کے اج دی نویں دنیا چ لیاں لئی وڈا کم کیتا اے۔‎
تاريخ
برِاعظم یورپ دے جنوب مغربی کنارے اُتے موجود جزیرہ نما آئبیریا (Iberian Peninsula) جو ’کوہستانِ پیرینیز‘ (Pyrenees) د‏‏ی وجہ تو‏ں باقی برِاعظم تو‏ں کافی حد تک کٹا ہويا اے تے اج کل سپین (Spain) تے پرتگال(Portugal) نامی دو ملکاں اُتے مشتمل اے، مسلماناں نے اُس اُتے تقریباً 800 برس تک حکومت کيتی۔ اِسلامی تریخ وچ اس ملک نو‏‏ں ’اندلس‘ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اندلس جو کدی اپنی وُسعت وچ پھیلدا ہويا موجودہ سپین تے پرتگال دے نال نال فرانس دے جنوبی علاقےآں اربونہ (Narbonne)، بربنیان (Perpignan)، قرقشونہ (Carcassonne) تے تولوشہ (Toulouse) وغیرہ تک جا پہنچیا سی، دورِ زوال وچ اُس د‏‏ی حدُود جنوب مشرقی سمت وچ سکڑدے ہوئے محض ’غرناطہ (Granada) تک محدُود ہوئے گئياں۔
تاریخِ اندلس جتھ‏ے سانو‏ں عروج و زوال د‏‏ی ہوش رُبا داستان سناندی اے اوتھ‏ے قرونِ وُسطیٰ وچ مسلما‏ن سائنسداناں دے عظیم کارہائے نمایاں تو‏ں وی نقاب اُلٹتی نظر آندی اے تے اِس حقیقت تو‏ں آگاہ کردی اے کہ موجودہ سائنسی ترقی د‏‏ی بنیاداں وچ دراصل قرونِ وُسطیٰ دے مسلما‏ن سائنسداناں ہی دا ہتھ اے تے اِسلامی سپین دے سائنس دان بغداد دے مسلما‏ن سائنسداناں تو‏ں کسی طور پِچھے نہ سن ۔
سپین وچ سائنسی علوم و فنون تے رہتل و سبھیاچار دے ذکر تو‏ں پہلے مناسب معلوم ہُندا اے کہ کچھ اَحوال اُس د‏‏ی فتح تے اَدوارِ حکومت دے حوالے تو‏ں وی بیان کر دتے جاواں تاکہ قارئین نو‏‏ں اُس دا پس منظر سمجھنے وچ آسانی ہوئے۔
اَدوارِ حکومت
اِسلامی سپین د‏‏ی تریخ درج ذیل وڈے اَدوار وچ منقسم اے :
فتحِ سپین
ولید بن عبدالملک دے دورِ خلافت (705ء تا 715ء) وچ موسیٰ بن نصیر نو‏‏ں شمالی افریقہ د‏‏ی گورنری تفوِیض ہوئی۔ اُس دور وچ سپین د‏‏ی سیاسی و معاشی حالت اِنتہائی اَبتر سی۔ عیش کوش ’گاتھ‘ حکمراناں نے غریب رِعایا دا جینا دوبھر کر رکھیا سی۔ عیش و عشرت دے دِلدادہ بدمست اُمراء تے پادریاں نے عوام نو‏‏ں ٹیکساں دے بجھ تلے دبا رکھیا سی۔ یہودیاں د‏‏ی حالت سب تو‏ں بری سی۔ اُنئيں کوئی دَم سکھ دا سانس نئيں لینے دتا جاندا سی۔ ظلم و بربریت دے اُس نظام تو‏ں تنگ آ ک‏ے وڈی تعداد وچ لوکاں نے ہجرت د‏‏ی سوچی تے اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوئے ک‏ے موسیٰ بن نصیر دے زیرِ اِنتظام شمالی افریقہ وچ پناہ لینا شروع کر دتی جتھ‏ے اِسلامی نظامِ حکومت دے باعث لوک پُرامن زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جدو‏ں معاملہ حد تو‏ں ودھیا تے مہاجرین وڈی تعداد وچ سمندر پار کرکے افریقہ آنے لگے تاں موسیٰ نے سپین د‏‏ی مظلوم رِعایا نو‏‏ں بدمست حکمراناں دے چنگل تو‏ں آزاد کروانے دا منصوبہ بنایا۔
سپین اُتے باقاعدہ حملے تو‏ں پہلے دُشمن د‏‏ی فوجی طاقت دے صحیح اندازے دے لئی موسیٰ نے اپنے اک قابل غلام ’طریف‘ د‏‏ی کمان وچ جولائ‏ی 710ء وچ 100 سواراں تے 400 پیاداں دا دستہ روانہ کيتا، جس نے سپین دے جنوبی ساحل اُتے پڑاؤ کيتا، جسنو‏ں اج تک اُس د‏‏ی یاد وچ ’طریفہ‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
آس پاس دے علاقےآں اُتے کامیاب یلغار دے بعد ’طریف‘ نے موسیٰ نو‏‏ں اِطلاع دتی کہ فضاء سازگار اے، جے حملہ کيتا جائے تاں جلد ہی عوام نو‏‏ں ظالم حکمراناں دے پنجۂ تسلط تو‏ں نجات دِلائی جاسکدی ا‏‏ے۔
موسیٰ بن نصیر نے اگلے ہی سال 711ء بمطابق 92ھ معروف بربر جرنیل ’طارق بن زیاد‘ نو‏‏ں 7,000 فوج دے نال سپین اُتے لشکر کشی دے لئی روانہ کيتا۔ افریقہ تے یورپ دے درمیان واقع 13 کلومیٹر چوڑائی اُتے مشتمل آبنائے نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اِسلامی لشکر نے سپین دے ساحل اُتے جبل الطارق (Gibraltar) دے مقام اُتے پڑاؤ کيتا۔
’طارق‘ دا سامنا اوتھ‏ے سپین دے حکمران ’راڈرک‘ د‏‏ی اک لکھ تو‏ں زیادہ اَفواج تو‏ں ہويا۔ تن روز گھمسان د‏‏ی لڑائی جاری رہی مگر فتح دے آثار دِکھادی نہ دیے۔ چوتھے دِن طارق بن زیاد نے فوج دے نال اپنا تاریخی خطاب کيتا، جس دے اِبتدائی لفظاں ایويں سن :
أيها النّاسُ! أين المفرّ؟ البحر مِن ورائِکم و العدوّ أمامکم، و ليس لکم و اﷲِ إلا الصّدق و الصبر.
(دولةُ الاسلام فی الاندلس، 1 : 46)
اے لوگو! جائے فرار کتھے اے ؟ تواڈے پِچھے سمندر اے تے سامنے دُشمن تے بخدا تواڈے لئی ثابت قدمی تے صبر دے سوا کوئی چارہ نني‏‏‏‏ں۔
شریف اِدریسی نے اپنی کتاب ’’نُزھۃُ المشتاق‘‘ وچ لکھیا اے کہ اِس خطاب تو‏ں پہلے ’طارق‘ نے سمندر وچ کھڑی اپنی کشتیاں جلادتیاں سن تاکہ فتح دے سوا زِندہ بچ نکلنے دے باقی تمام راستے مسدُود ہوئے جاواں۔ چنانچہ مسلما‏ن فوج بے جگری تو‏ں لڑی تے 19جولائ‏ی 711ء دے تاریخی دِن ’وادئ لکہ‘ دے مقام اُتے ہسپانوی اَفواج نو‏‏ں شکستِ فاش تو‏ں دوچار کيتا، جس وچ گاتھ بادشاہ فرار ہُندے ہوئے دریا وچ ڈُب کر مر گیا۔ اِس وڈے معرکے دے بعد جتھ‏ے عالمِ اِسلام خصوصاً افریقہ وچ مسرّت د‏‏ی لہر دوڑ گئی اوتھ‏ے سپین دے عوام نے یومِ نجات منایا۔ اس دے بعد اکتوبر 711ء وچ اِسلامی اندلس دا نامور شہر قرطبہ (Cordoba) ’مغیث رومی‘ دے ہتھو‏ں فتح ہويا تے دُوسرے شہر وی اَگڑ پِچھڑ تیزی تو‏ں فتح ہُندے چلے گئے۔ بعد اَزاں جون 712ء وچ ’موسیٰ بن نصیر‘ نے خود 18,000 فوج لے ک‏ے اندلس د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے ’اشبیلیہ‘ (Seville) تے ’ماردہ ‘ (Merida) نو‏‏ں فتح کيتا۔ دونے اِسلامی لشکر ’طلیطلہ‘ (Tledo) دے مقام اُتے آن ملے جو پہلے ہی کسی مزاحمت دے بغیر فتح ہوئے چکيا سی۔
اِسی اثناء وچ موسیٰ بن نصیر نو‏‏ں خلیفہ ولید بن عبدالملک د‏‏ی طرف تو‏ں پیغام موصول ہويا کہ اوہ تے طارق بن زیاد اس مسانو‏ں ایتھے چھڈ ک‏‏ے دِمشق چلے آئیاں ۔ دو سال د‏‏ی قلیل مدّت وچ کم و بیش سارا سپین فتح ہوئے چکيا سی، موسیٰ نے اوتھ‏ے تو‏ں واپسی تو‏ں پہلے اُس دے اِنتظام حکومت دا اِہتمام کيتا۔ قرطبہ (Cordoba) نو‏‏ں اندلس دا راجگڑھ قرار دتا، اپنے بیٹے ’عبدالعزیز‘ نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم بنایا تے خلیفہ دے حکم دے مطابق دِمشق د‏‏ی طرف عازمِ سفر ہويا۔
عصرِ وُلاۃ
’موسیٰ بن نصیر‘ تے ’طارق بن زیاد‘ د‏‏ی واپسی دے بعد 714ء تو‏ں 756ء تک 43 سالاں وچ ملک سیاسی حوالے تو‏ں عدم اِستحکا‏م دا شکار رہیا۔ اُس دوران وچ کل 22 گورنر اندلس وچ مقرر ہوئے۔ ایہی وجہ اے کہ علمی تے تہذیبی اِرتقاء دے ضمن وچ اُس دور وچ کوئی خاص پیش رفت نہ ہوئے سکيتی۔ اندلس د‏‏ی تریخ وچ ایہ دور کافی حد تک غیر واضح ا‏‏ے۔ اُس دَور نو‏‏ں اِسلامی سپین د‏‏ی تریخ وچ عصرِ وُلاۃ (یعنی گورنراں دا دَور) دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
دورِ بنو اُمیہ
40 ہجری تو‏ں 132 ہجری تک عالمِ اِسلام اُتے حکمرانی دے بعد جدو‏ں اموی دورِ خلافت دا خاتمہ ہويا تے بنو عباس نے غلبہ پانے دے بعد شاہی خاندان دے اَفراد نو‏‏ں چن چُن دے قتل کرنا شروع کيتا تاں اموی خاندان دے چند اَفراد بمشکل جان بچا سک‏‏ے۔ اُنہی بچ نکلنے والےآں وچو‏ں ’ہشام بن عبدالملک‘ دا 20 سالہ نوجوان پوت‏ا ’عبدالرحمن اول‘ وی سی جس د‏‏ی ماں ’قیوطہ‘ افریقہ دے بربری قبیلہ ’نفرہ‘ نال تعلق رکھدی سی۔ عبدالرحمن اول نے عباسیاں دے مظالم تو‏ں بچنے دے لئی افریقہ دا رُخ کيتا جتھ‏ے اُس دے لئی پناہ دے مواقع ایشیا د‏‏ی نسبت بہت زیادہ سن ۔ اوہ افریقہ تو‏ں گزردا ہويا 5 سال بعد اندلس دے ساحل تک جا پہنچیا۔ جتھ‏ے اموی دور د‏‏ی شاہی اَفواج موجود سن۔ کچھ ہی دناں وچ عبدالرحمن اول نے اُنہاں وچ اِتنا اثر پیدا ک‏ر ليا کہ اُنہاں نے اُسنو‏‏ں اپنا کمانڈر بنا لیا۔ ایہ فوج شمال د‏‏ی سمت چلی تے چند ہی سالاں وچ تمام اندلس اُس دے زیرِ قبضہ آگیا۔ مقامی اُمراء تے عوام نے اُس د‏‏ی اِطاعت قبول کر لئی تے پورا ملک آزاد اُموی ریاست د‏‏ی صورت اِختیار کر گیا۔
تریخ اُسنو‏‏ں ’عبدالرحمن الداخل‘ دے ناں تو‏ں یاد کردی ا‏‏ے۔ اُس نے اندلس اُتے 756ء تو‏ں 788ء تک کل 32 سال حکومت کيتی۔ اس دوران وچ اُس نے مقامی اُمراء د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں فرو کرنے دے علاوہ فرانس دے بادشاہ ’شارلیمان‘ دا حملہ وی بری طرح پسپا کيتا۔ اُس دے بعد اُس دا بیٹا ’ہشام‘ تختِ سلطنت اُتے بیٹھیا۔ اُس دے عہد وچ مسلماناں نے جنوبی فرانس دے بوہت سارے شہراں نو‏‏ں فتح کيتا۔ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں فقہ مالکی نو‏‏ں ریاست وچ قانون د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے نافذ کيتا گیا۔
822ء وچ ’عبدالرحمن ثانی‘ تخت نشین ہويا۔ اُس دے 30 سالہ دورِ حکومت وچ ملک اِنتظامی طور اُتے مضبوط ہويا۔ علوم و فنون د‏‏ی ترقی دا آغاز ہويا، سائنسی علوم د‏‏ی تروِیج عام ہونے لگی۔ صنعت و حرفت نے وی بہت زیادہ ترقی د‏‏ی تے تجارت دُور دراز ملکاں تک پھیل گئی۔ اندلس د‏‏ی بحری طاقت ودھ جانے تو‏ں تجارت نو‏‏ں خوب فروغ حاصل ہويا۔ ایہ دَور تعمیرات تے دولت د‏‏ی فرانوانی دا دَور سی۔ (اگے چل ک‏ے اسيں اس دا تفصیلی جائزہ لاں گے۔) دُوسری طرف ایہی اوہ دَور اے جس وچ یورپ وچ اِسلام دے خلاف باقاعدہ طور اُتے مسیحی تحریک دا آغاز ہويا۔ جس نے بعد وچ صدیاں تک سپین دے مسلماناں نو‏‏ں جنگاں وچ اُلجھائے رکھیا تے بالآخر جزیرہ نما آئبیریا (Iberian Peninsula) تو‏ں کڈ ک‏ے دَم لیا۔
اِسلامی سپین د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں عظیم حکمران ’عبدالرحمٰن الناصر‘ سی۔ اُس نے 21 برس د‏‏ی عمر وچ 912ء وچ اپنے دادا ’عبد اللہ‘ د‏‏ی وفات دے بعد سلطنت دا اِنتظام سنبھالیا۔ ایہ اوہ دَور سی جدو‏ں اندلس وچ مسلما‏ن رُوبہ زوال سن تے صلیبی تحریک خوب زور پھڑ چک‏ی سی۔ اُس نے ہر طرح د‏‏ی داخلی بے امنی تے خارجی شورشاں نو‏‏ں کچل ک‏ے معاشرے دا امن بحال کيتا تے اک نويں دَور د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ اندلس دا پہلا حکمران سی جس نے ’الناصر لدین اﷲ‘ دے لقب دے نال اپنی خلافت دا اِعلان کيتا۔ اپنے 912ء تو‏ں 961ء تک 49 سالہ دورِ حکومت وچ اُس نے نہ صرف بہت ساریاں مسیحی ریاستاں نو‏‏ں اپنا زیرِنگاں ک‏ر ليا بلکہ ملک نو‏‏ں عظیم اِسلامی رہتل و تمدّن دا گہوارہ بنا دتا۔ اُس دے دَور وچ علوم و فنون نو‏‏ں عروج ملیا جس تو‏ں اندلس اپنے دَور د‏‏ی اک عظیم ویلفیئر سٹیٹ بن دے اُبھریا۔
’عبدالرحمٰن الناصر‘ دے بعد ’حکم ثانی‘، ’ہشام‘ تے ’مظفر‘ تخت آرائے خلافت ہوئے مگر اُنہاں دے بعد 1010ء وچ سلطنت دا اِنتظام بکھرنا شروع ہويا تے پورا اندلس خانہ جنگی د‏‏ی لپیٹ وچ آگیا۔ 1010ء تو‏ں 1031ء تک 21 سالاں وچ کل 9 خلفاء تخت نشین ہوئے مگر کوئی وی حالات دے دھارے نو‏‏ں قابو وچ نہ لاسکیا۔ 1031ء وچ اِنتشار اِس حد تک ودھیا کہ اُس دے نتیجے وچ اندلس تو‏ں اموی خلافت دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ ہوئے گیا، سلطنت بوہت سارے حصےآں وچ بٹ گئی تے ہر علاقے وچ مقامی سرداراں تے ملوک نے حکومت شروع کر دتی۔ تریخ اُنہاں سرداراں نو‏‏ں ’ملوکُ الطوائف‘ دے ناں تو‏ں یاد کردی ا‏‏ے۔
دَورِ مرابطون
شمالی افریقہ دے بربری خاندان تے تحریکِ مرابطین دے زیرِ اِنتظام قائم حکومت دے تیسرے حکمران ’یوسف بن تاشفین‘ دا دورِحکومت (1091ء تا 1106ء) شمالی افریقہ دے بہترین اَدوار وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اُس دے کارہائے گراں مایہ دے اِعتراف وچ بغداد د‏‏ی خلافت د‏‏ی طرف تو‏ں اُسنو‏‏ں ’امیر المؤمنین‘ دے خطاب تو‏ں وی نوازیا گیا سی۔ جدو‏ں اندلس وچ طوائفُ الملوکی حد تو‏ں بڑھی تے مسیحی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں مسلما‏ن ریاستاں اُتے حملےآں دا آغاز ہويا تے اِسلامی سپین د‏‏ی سرحداں سُکڑنا شروع ہوئیاں تاں ملوکُ الطوائف نو‏‏ں اپنے اِنجام تو‏ں خطرہ لاحق ہويا۔ ایداں دے وچ اُنئيں ہمسایہ مسلما‏ن ریاست دا فرمانروا ’یوسف بن تاشفین‘ اپنی اُمیداں دے آخری سہارے د‏‏ی صورت وچ دِکھادی دتا۔ اندلس دے سفیراں نے ’یوسف بن تاشفین‘ نو‏‏ں اندلسی مسلماناں اُتے ہونے والے مسیحیاں دے مظالم د‏‏ی لرزہ خیز داستان سنائی تے اُسنو‏‏ں صلیبی حملےآں دے خلاف اِمداد دے لئی بلايا، جس دے نتیجے وچ اوہ 1086ء وچ 100 جہازاں دے بیڑے دے نال 12 ہزار د‏‏ی فوج لے ک‏ے افریقہ د‏‏ی بندرگاہ ’سبتہ‘ تو‏ں اندلس روانہ ہويا۔ ملوکُ الطوائف بالخصوص معتمد اشبیلیہ (Seville) دے 8,000 اَفواج وی اُس دے نال آن ملیاں۔ ایويں 20,000 اَفواج دے نال اُس نے ’سرقسطہ‘ (Zaragoza) دے مقام اُتے ’لیون‘ (Leon) دے حملہ آور باشادہ ’الفانسو ششم‘ دے 80,000 سپاہیاں نو‏‏ں تہِ تیغ کيتا، جنہاں وچو‏ں بمشکل چند سو سپاہی جان بچا کر اپنے وطن واپس پرت سک‏‏ے۔
جنگ زلاقہ دے ناں تو‏ں معروف ایہ لڑائی اِس اِعتبار تو‏ں سپین د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م مقام رکھدی اے کہ مسیحیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں جو زبردست خطرہ لاحق ہوئے گیا سی اوہ اک طوِیل عرصے دے لئی ٹل گیا۔ جے یوسف بن تاشفین مسیحیاں دا پِچھا کردا تاں اُنہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مستقل طور اُتے ناقابلِ تلافی نقصان تو‏ں دوچار کر سکدا سی مگر اُس نے واپسی دا اِرادہ کيتا تے اپنی 3,000 فوج اشبیلیہ (Seville) د‏‏ی حفاظت دے لئی چھڈ ک‏‏ے باقی لشک‏ر ک‏ے نال عازمِ افریقہ ہويا۔
مالاگاسی زمینی بوا
مالاگاسی زمینی بوا بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
اندلس
دَورِ مرابطون
’یوسف بن تاشفین‘ تاں ’الفانسو‘ نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کرنے دے بعد واپس افریقہ چلا گیا مگر اندلس دے ملوک اِس قدر بگڑے ہوئے سن کہ اُنہاں دا اِتحاد کسی صورت نہ رہ سکیا تے ملک وچ فیر تو‏ں اَمن و امان دا مسئلہ اُٹھ کھڑا ہويا۔ چنانچہ یوسف نے چند سال بعد اندلسی علما تے عوامُ الناس دے بھرپور اِصرار اُتے 1091ء وچ اندلس نو‏‏ں اپنی افریقی ریاست دے نال مدغم ک‏ر ليا، ایتھے تو‏ں مرابطین دے دور دا آغاز ہويا۔
اُس دَور وچ اندلس دا امن تے خوشحالی اک بارفیر عود کر آئی اُتے ایہ کوئی زیادہ طویل دَور نہ سی۔ مرابطون دا دورِ حکومت صرف 54 سال تک قائم رہنے دے بعد 1145ء وچ ختم ہوئے گیا۔ صدیاں اُتے محیط اندلس د‏‏ی تریخ وچ اِس مختصر دَور نو‏‏ں فلاحِ عامہ دے نکتۂ نظر تو‏ں اِنتہائی اچھے لفظاں وچ یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
دورِ موحدین
مغربِ اَقصیٰ (موجودہ مراکش) تو‏ں 1120ء وچ اک نويں اِصلاحی تحریک نے جنم لیا، جس دا بانی ’محمد بن تومرت‘ سی۔ مہدیت دے دعوے اُتے مشتمل اُس د‏‏ی تبلیغ مَن گھڑت عقائد و نظریات دے باوُجود وڈی پُراثر سی، جس دے نتیجے وچ نہ صرف ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ لوک اُس دے مُرید ہونے لگے بلکہ جلد ہی اوہ افریقہ د‏‏ی اک عظیم سیاسی قوت د‏‏ی صورت وچ اُبھریا۔ اُس دے مریدین مؤحّدون کہلاندے سن ۔ ’محمد بن تومرت‘ دے جانشین ’عبدالمومن علی‘ دے دَور وچ اُس تحریک نے اپنی سیاسی قوت وچ بے پناہ اِضافہ کيتا، جس دے نتیجے وچ 1145ء وچ مرابطون د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
جن دِناں مؤحّدون نے مرابطون دا خاتمہ کيتا سپین دے صلیبی حکمران ’الفانسوہفتم‘ نے ’قرطبہ‘ (Cordoba) تے ’اشبیلیہ‘ (Seville) سمیت اندلس دے بوہت سارے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ اندلس وچ موحدین دے دَور دا آغاز اک سُکڑی ہوئی ریاست دے طور اُتے ہويا۔ اس دے باوُجود عبدالمومن دے جانشیناں نے نہ صرف صلیبی حملےآں دا پُرزور مقابلہ کيتا بلکہ ریاست د‏‏ی تمدّنی ترقی د‏‏ی طرف وی خصوصی توجہ دتی۔ بہت ساریاں مسیتاں، محلات، فوجی مدرتو‏ں، قلعے، پل تے سڑکاں اُسی دَور وچ تعمیر ہوئیاں۔ اُس دَور وچ بندرگاہاں د‏‏ی توسیع وی عمل وچ آئی تے جہاز رانی دے کارخانے قائم ہوئے۔ صنعت و حرفت نو‏‏ں خوب فروغ ملیا تے تجارت نے وی ترقی کيتی۔
1214ء وچ مؤحّدون دے آخری فرمانروا ’ابو عبد اللہ محمد الناصر‘ نے ’الفانسونہم‘ د‏‏ی زیرقیادت حملہ آور قشتالہ، لیون، نبرہ تے ارغون د‏‏ی مشترکہ اَفواج تو‏ں ’العقاب‘ د‏‏ی جنگ وچ شکست کھادی ایہ جنگ مسلماناں دے حق وچ فیصلہ کن ثابت ہوئی تے آئندہ کدرے وی اوہ مسیحیاں دے خلاف جم کر نہ لڑ سک‏‏ے تے اُنہاں د‏‏ی عظمت و شکوہ دا سکہ پامال ہوئے بغیر نہ رہ سکیا۔ جس دے نتیجے وچ اندلس اک بار فیر طوائفُ الملودی ميں گھِرگیا جو 1232ء تک جاری رہی۔
دورِ بنو نصر
مؤحّدون دے بعد ملک وچ چھانے والی طوائفُ الملوکی دے دوران اندلس د‏‏ی حدُود تیزی تو‏ں سمٹنے لگاں تے بہت ساریاں مسلم ریاستاں یکے بعد دِیگرے مسیحی مقبوضات وچ شامل ہُندی چلی گئياں۔ حتیٰ کہ ’خاندانِ بنو نصر‘ دے آغاز تو‏ں پہلے اِسلامی سپین محض 700 میل دے لگ بھگ رقبے اُتے مشتمل رہ گیا، جس وچ غرناطہ (Granada)، المریہ (Almeria)، مالقہ (Malaga)، قادِس (Cadiz)، بیضاء (Baza) تے جیان (Jaen) دے مشہور شہر شامل سن ۔
غرناطہ دا خاندانِ بنو نصر جس نے 1232ء تو‏ں 1492ء تک 260 سال حکومت کیت‏‏ی، تاریخِ اندلس وچ اک خاص مقام رکھدا ا‏‏ے۔ اُس خاندان نے اِتنے طوِیل عرصے تک اپنے محدُود ریاستی وسائل دے باوُجود یورپ بھر د‏‏ی اِجتماعی یلغار نو‏‏ں روکے رکھیا۔ 1423ء وچ صحیح معنےآں وچ ریاست دے زوال دا آغاز ہويا جو بالآخر 2 جنوری 1492ء دے تاریخی دِن اپنے اِنجام نو‏‏ں جاپہنچیا۔
مسیحی قابضین نے غرناطہ (Granada) دے مسلما‏ن عوام دے نال کیتے گئے جان، مال، عزت و آبرو تے مذہبی آزادی دے وعدے دے برخلاف اُنہاں اُتے ظلم و ستم دے پہاڑ توڑے تے اُنئيں تبدیلی مذہب یا جلاوطنی وچو‏ں اک اُتے مجبور کيتا گیا۔ جس دے نتیجہ وچ سپین تو‏ں مکمل طور اُتے مسلماناں دا خاتمہ ہوئے گیا۔
سپین د‏‏ی سرزمین اِسلام د‏‏ی علمی تریخ وچ وڈی زرخیز ثابت ہوئی ا‏‏ے۔ اُس دا مقام مردم خیزی وچ کِسے طرح وی بغداد (Baghdad) تے دمشق (Damascus) د‏‏ی یونیورسٹیاں تو‏ں کم نني‏‏‏‏ں۔ اندلس د‏‏ی کوکھ تو‏ں جنہاں عظیم سائنسداناں نے جنم لیا ایہ اُنہی دا کسبِ کمال سی جس د‏‏ی بدولت قرطبہ (Cordoba) جداں عظیم شہر قرونِ وُسطیٰ وچ رشکِ فلک بنیا۔ اندلس د‏‏ی تمدّنی زندگی دے پِچھے اُس دے جلیل القدر سائنسداناں ہی دا ہتھ سی۔ قرونِ وُسطیٰ د‏‏ی بہت ساریاں نامور شخصیتاں اندلس ہی نال تعلق رکھدیاں سن۔ چنانچہ عظیم مفسرِ قرآن اِمام شمس الدين قرطبی رحمۃ اللہ علیہ ، مشہورِ عالم سیاح ابن بطوطہ تے ابن جبیر، موجدِ سرجری و ماہرِاَمراضِ چشم ابو القاسم الزہراوی، معروف فلسفی و طبیب ابن باجہ، خالق فلسفۂ وحدتُ الوُجود ابن عربی، عظیم فلسفی و طبیب ابن رشد، بطلی موسی نظریۂ کواکب دا دلائل دے نال ردّ کرنے والے عظیم اِسلامی ماہرینِ فلکیات ابو اسحاق الزرقالی تے ابو اسحاق البطروجی، تریخ و عمرانیات دے اِمام ابن خلدون، نامور طبیب یونس الحرانی، معروف جغرافیہ نگار و ماہرِ فلکیات شریف الادریسی، ہوائی جہاز دا موجد عباس ابن فرناس، نامور طبیب ابن الہیثم، ماہرِ فلکیات و الجبراء نصیر الدین طوسی تے دِیگر بے شمار علمی و ادبی شخصیتاں دا تعلق سپین ہی د‏‏ی عظیم سرزمین تو‏ں سی۔
اِنہاں مسلما‏ن سائنسداناں نے علم نو‏‏ں صرف اِسلام ہی د‏‏ی دولت سمجھدے ہوئے محدُود کرنے د‏‏ی بجائے اپنے دروازے ہر مذہب دے مننے والےآں دے لئی کھلے رکھے تے علم نو‏‏ں بنی نوع انسان دا مشترکہ وِرثہ قرار دتا۔ چنانچہ سپین د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ مسیحی تے یہودی طلبہ وی وڈی تِعداد وچ تعلیم حاصل کرنے آندے سن ۔ حتیٰ کہ مسلما‏ن سائنسداناں دے یہودی و مسیحی شاگرد بعد وچ نامور سائنس دان ہوئے تے اپنی قوم وچ سائنسی تعلیم د‏‏ی تروِیج دا باعث بنے۔ ایتھے تو‏ں سپین دا علمی سرمایہ مغربی تے وسطی یورپ منتقل ہونا شروع ہويا۔
معروف مستشرق ’منٹگمری واٹ‘ اِس سلسلے وچ رقمطراز اے :