cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان ہیلی کاپٹر حادثہ 2015ء
حوالے
گٹھ:2015ء دے فضائی حادثات و واقعات گٹھ:2015ء وچ پاکستان گٹھ:2015ء وچ پاکستان وچ آفات گٹھ:انڈونیشیا پاکستان تعلقات گٹھ:پاکستان فلپائن تعلقات گٹھ:پاکستان وچ ہوائی حادثات و واقعات گٹھ:تریخ گلگت بلتستان گٹھ:سفارتی واقعات گٹھ:افواج پاکستان گٹھ:ملائشیا پاکستان تعلقات گٹھ:ناروے پاکستان تعلقات گٹھ:پاکستان
ٹرنٹی کاؤنٹی
ٹرنٹی امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
گیتھسمنی
گیتھسمنی یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر نال اک باغ اے۔ سغا‏ي سوچ دے نال پیغمبر عیسا نے سولی چڑھن توں پہلے رات ایتھے گزاری سی۔
ریو مایو ٹیٹی
ریو مایو ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
کنست
کنست یروشلم/بیت المقدس چ اسرائیل دی پارلیمنٹ اے۔
اوردوباد
اوردوباد آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دے ضلع اوردوباد دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سرنڈے
سرنڈے انسانی کھل دے والاں دی تہ وچ بنن آلے نکے نکے ابھار نیں۔ اے اچانک بندے نین جدون بندے نوں ٹھڈ لگے یا خوف، خوشی دی حالت ہوئے۔
سرنڈے میملاں وچ تے خاص طور تے انسان وچ بندے نیں۔ ہور مثالاں چ کتے، بلی تے سیہ دے والاں دا کھلونا شامل اے۔
سرنڈے بنن دی اصل وجہ، "اریکٹر پلائی پٹھے" نیں جو والاں دی تہ تے ہوندے نیں جو جدوں سکڑدے نیں تے وال سدھا ہو جاندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سائنس گٹھ:جیون پڑھت
دهستان کاه
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
چک 158 ڈبلیو بی اوڈاں والی
چک 158 ڈبلیو بی اوڈاں والی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
انسانی پنڈا
انسانی پنڈا انسان دے پورے ٹانچے نوں کیندے نیں جیدے وچ سر ٹڈ لتاں بانہواں آندیاں نیں۔
اولالا ٹیٹی
اولالا ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
دکھ دی گلی
دکھ دی گلی یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر چ اک گلی اے۔ سغائی مت دے نال اےیس گلی چوں پیغمبر عیسا اپنی سولی چک کے سولی تے ٹنگن والی تھاں تک لنگیا سی۔
گیوراق
گیوراق آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دے ضلع کانگارلی دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ٹلارے کاؤنٹی
ٹلارے امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
مریم دی قبر
مریم دی قبر  یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر نال پیغمبر عیسا دی ماں دی قبر اے۔
چٹے چگے والا ٹیٹی
چٹے چگے والا ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
وشوناتھ مندر کھجراہو
شلوا مندراں وچ بہت اہم وشوناتھ کھجراہو دا مندر اے اسدی  اساری  1002–1003 عیسوی اے۔ مغربی گروہ دے ول واقع مندراں وچوں ایہہ سبھ توں سوہنا اے۔ اس مندر دا ناں شیو دے دوجے ناں اُتے بھگوان وشوناتھ دے ناں رکھیا گیا اے۔ مندر دی لمبائی 89 اتے چوڑائی 45 اے۔ پنچائتن سٹائل نال بنیا ایہہ مندر شیو نوں سمرپت اے۔ روشنی  تھاں وچ شیولنگ دے نال عقیدت مند دے مرکز وچ نندی اتے بیٹھے شو دی مورتی قائم کیتی گئی اے۔
کھجراہو آکرسن
کھجراہو مورتیاں دی پہلی جان-پچھان اس مندر نوں دیکھ کے ویکھی جا سکدی اے، کیونکہ ساہمنے توں آؤن نال ایہہ مندر پہلاں آؤندے ہن۔ اس مندر وچ 620 بتّ ہن۔ ایہناں مورتیاں دا سائز 2 'توں 6 میٹر 'لمبا اے۔ مندر دے اندر مورتیاں شان اتے کرپا دے چنہ ہن۔ مندر دی خوبصورتی ناظرین نوں متاثر کردی اے۔   اتھے سدا دندیاں پریاں من نوں آکرشت کردیاں اے۔ کجھ مورتیاں منمتھ-آوتا دے شکار ہن۔ دے دو اپ-مندر، اتر-مشرق، دکھن-مشرق ہن۔ ایہناں دو اپ-مندراں وچ، مکھ مورتیاں نوں تختی تے لکھیا ہویا اے۔ ایہناں مندراں دے اندر ہی اردھ-آربور، منڈپ، انترال، روشنی استھان اتے پرردکشنپاتھ ہن۔ مندر دے چھلّ اتے آواش شاندار ہن۔ رکھ اصل وچ 78 سی۔ جس وچ ہن صرف چھ ہی بچے ہن۔ لمبیاں پرائیاں دے ننپھس دی خوبصورتی ولکھن اے۔ اوہ سارے پیار لئی یوگ ہن۔ تکون دے پرواہاں وچ، ترے-پساری نوجوان نوں اتمتا نال مارک کیتا گیا اے۔ ایہناں مورتیاں نوں دیکھدے ہوئے، اجیہا لگدا اے کہ ایہہ نپھپھیاں ولوں لڑن لئی دنیا دیاں ساریاں سہپناں تے نینترن اے۔
دروازے اتے لکھے ابھلیکھ
منڈپ دی کندھ اُتے رکھے ابھلیکھ چندل شاہی خاندان دے مہان حکمران دھنگ دا اے۔ سنسکرت وچ تیتی قطاراں ہن۔ شو مکیشور پرنا مندر وچ راجا دھنگ دے ویلے توں مشہور اے۔ مندر دی قیام تکنیکی اے۔ اوہناں وچ، ستدیو ماتر دی مورتیاں خوبصورتی نال سجائیاں ہوئیاں ہن۔ کوڑا حصہ کمپارٹٹیٹلڈ اے۔ نال لگدے پلیک پھلّ چکراں نال لیس ہندے ہن۔ اس مورتی نوں جنگ دے حصہ وچ تن بھاگاں وچ لکھیا گیا اے۔ املک، چندرکا اتے کالش زمین اتے سنگاں اتے اکرے ہوئے ہن۔ انٹرسٹیلر چھت چھ منزلا اے۔ ہر منزل رتھکس اے، جس دی شروعات کیتی گئی اے۔ اپرلے سریر نوں تکھے ہون دا امکان اے۔ مہان پرامڈ قدرت دی اے، جو پندراں پیڑھیاں توں بنیا اے۔ اس توں علاوہ اپ-پرامڈ وی ہن۔ مکھ پرامڈ سٹھّ پیڑھیاں دا بنیا ہویا اے۔ ایہہ چھوٹی اے اتے ایہہ چھوٹی جہی اے بھرائی ہیڈروم دے اندر اے ایہہ املکاں تے تھوڑھا بھاری اے۔ منڈپ دے تھمیاں نال میل کھاندے کالم۔ شال منزلس اتے جیمنی بتّ اس مندر دی خاصیت ہن۔ پویلیئن دے تھمھاں آمورت نقل دے ہن۔ ننپھس اتھے اپنے شیڈ کھنڈے ہن کل ملا کے، ایہہ مندر اک بہت ہی اہم مندر اے۔
گٹھ:مدھیہ پردیش دے ہندو مندر گٹھ:کھجراہو گٹھ:مندرگٹھ:عبادت گاہاں
کدرون
کدرون یروشلم/بیت المقدس دے پرانے شہر نال ایدے چڑھدے پاسے اک وادی دا ناں اے۔
دریاۓ السک
دریائے السک اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
ارمتراؤد مورگنر
ارمترود مورگنر، (22 اگست 1933 – 6 مئی 1990)، اک جرمن لکھاری سی، جس نوںجادوئی حقیقت پسندی دے کما دے کماں لئی جانیا جاندا اے جو مکھ طور تے پوربی جرمن سماج وچ صنف دے کردار نال متعلق اے۔
زندگی
ارمترود مورگنر دا جم 1933 وچ کیمنیٹس وچ ہویا سی، جو ریلوے انجینیئر دی دھی سی۔ اسنے 1955 وچ جرمنسٹک (جرمن مطالعات) اتے لائیپسش وچ ساہتی مطالعات دی پڑھائی کرن توں اسنے 1952 وچ ابیتر نوں اپنے نال لے لیا۔
اسنے 1984 وچ شاعری "وچ ولمما'س انوینشن آف سپیچ دی سوالوئنگ" وچ یوگدان دتا جو روبن مورگن ولوں سسٹرہیسٹ گلوبل: انٹرنیشنل ومینس موومینٹ اینتھولوجی وچ سمپادت کیتی گئی۔
حوالے
گٹھ:جم 1933 گٹھ:موت 1990 گٹھ:20ویں صدی دے لکھاری گٹھ:20ویں صدی دے لکھاری گٹھ:فیمینیسٹ لکھاری گٹھ:جرمن شخصیتاں
ٹولومنے کاؤنٹی
ٹولومنے امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بیپٹسٹا جھیل ٹیٹی
بیپٹسٹا جھیل ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
آئی بکس
آئی بکس ایپل کمپنی دا اک ای بک سوفٹوئیر اے۔ ایہدا ہوکا پہلی واری 2 اپریل 2010 وچ دتا گیا سی۔ ایہ آئی پیڈ، آئی پوڈ ٹچ تے آئی فون وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہدے نال کتاباں نوں پڑھیا جاسکدا اے۔
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:ایپل
چک 94 ڈبلیو بی
چک 94 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
دهستان کراب
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
دریاۓ اپالاچیکولا
اپالاچیکولا اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
لبرٹی جزیرہ
لبرٹی جزیرہ نیویارک وچ نیویارک سمندری اڈے نال مینہیٹن وچ اک جزیرہ اے۔ ایہدے تے مجسمہ آزادی وی بنیا ہویا اے۔ ایہ 14.717 ایکڑ تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔
ہلکا نیلا
ہلکا نیلا رنگ رنگ دی اک ونڈ اے۔
دریاۓ چاٹاہوچی
چاٹاہوچی اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
بابک
بابک آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان دے ضلع بابک دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
برنہارڈ ٹیٹی
برنہارڈ ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
دریاۓ فلنٹ
فلنٹ اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
سنت سنگھ سیکھوں
مڈھلی زندگی
سنت سنگھ سیکھوں دا جم سردار حکم سنگھ دے گھر چکّ نمبر 70 فیصل آباد ضلع (لائلپور) پاکستان چ ہویا۔ بیر خالصہ ہائی سکول وچوں دسویں پاس کرکے اچیری سکھیا لئی اوہ ایف. سی. کالج لاہور وچ داخل ہو گئے۔ پھر اوہناں انگریزی اتے اقتصادیات وچ پوسٹ-گریجوئیشن کیتی۔ سٹوڈنٹ جیون چ ہی اوہناں دا ویاہ، 1928 وچ، بیبی گرچرن کور نال ہو گیا، جس توں اوہناں دے گھر چار کڑیاں اتے اک منڈا جمے۔ سیکھوں نے 1931 توں 1951 تکّ لگبھگ 20 سال خالصہ کالج امرتسر چ انگریزی دے استاد رہے ۔ اسے دوران 1937 توں 1940 تکّ اس نے 'ناردرن ریویو' ناں دا انگریزی ہفتہ وار وی سفلتا نال جاری رکھیا۔ 1953 توں 1961 تکّ اوہ گورو ہرگوبند خالصہ کالج گروسر سدھار (لدھیانہ) چ انگریزی دا لکچرار رہا۔ پچھوں کجھ چر اس نے پرنسیپلی وی کیتی۔
ساہتک جیون
سنت سنگھ سیکھوں نے لکھن دی شروعات انگریزی بولی توں کیتی پر پرنسپل تیجا سنگھ دے کہن اتے اس نے پنجابی وچ لکھنا شروع کر دتا۔ اس دیاں ساہتک کرتاں دی سوچی (لسٹ) بہت لمی اے، جنہاں وچّ ناٹک (ڈرامہ)، اکانگی، کہانیاں، ناول، کویتا(شاعری)، نبندھ، آلوچنا(تنقید)، سویجیونی (سوانح عمری)اتے ترجمہ وغیرہ شامل نیں۔ سکول توں لے کے یونیورسٹی پدھر دیاں پڑھائی کتاباں چ اس دیاں رچناواں پڑھیاں-پڑھائیاں جاندیاں نیں۔ سادھارن منکھ دی سدھارنتا ن پیمی دے نیانے، اک یودھے دا چلانا، مڑ ودھوا، مینہہ جاوو ہنیری جاوو ورگیاں رچناواں نوں پنجابی کہانی 'چ کلاسک ہون دا مان حاصل اے۔ اس دا ناول 'لہو مٹی' درمیانے طبقے دے پنجابی کسانی ٹبر دے سنگھرشی (جدوجہد) جیون دی دستاویز اے۔
ترجمہ
٭
حوالے
گٹھ:پنجابی لیکھک گٹھ:پنجابی ناٹک کار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:ساہت اکادمی انعام جیتو گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
ہݪ
ہَݪ (Plough) وائی بیجی وچ ورتیا جاݨ آݪا اک ضروری سَند اے ۔ ایہدے نال پہلاں زمین تیار کیتیی جاندی اے ۔ بی یا بوٹے لاوݨ توں پہلاں ہَࢦ دے ذریعے بی وی زمین وچ پائے جاندے نیں ۔ ہݪ نال فصل دی کٹائی توں بعد پچھلی فصل دیاں مُڈھیاں، چُعھنڈے کھود کے کڈھے جاندے نیں ۔
زرداب
زرداب آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع زرداب دا انتظامی مرکز اے ۔
ہݪ
ہݪ اک وڈا سارا چُھرا ہُندا اے جیہدے نال لکڑی دا اک وڈا دستا ہُندا اے جیہڑا بلداں دی پنجاݪی وچ پھسیا ہُندی اے ۔ بلداں دی جوڑی اس لکڑ نوں کھِچدی اے تے ہݪ دا چُھرا زمین نوں کھود دیندا اے تے سیاڑ بݨاوندا جاندا اے ۔ ہݪ ہاݪیاں دا اک پراݨا اوزار اے ۔ پنجاب وچ سویرے سویرے ہاݪی بلداں نوں لے کے اپݨیاں پیݪیاں وچ جاندے نیں تے ایہدے نال زمین نوں تیار کردے نیں ۔ ہݪاں دیاں کافی ساریاں قِسماں ہُندیاں نیں ۔ اَج کَل بلداں دی تھاں ٹریکٹر نے لے لئی اے ۔
زرداب
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ہݪ
گٹھ:وائی بیجی گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:زراعت گٹھ:سَند گٹھ:آلات گٹھ:اوزار
زرداب
Zardab
چھلڑ پر
چھلڑ پر کیڑیاں دی تیجا وڈی پتی اے جیدے وچ 156,000 ونڈاں نیں۔ ایہدے وچ تموڑیاں، مکھیاں تے کیڑیاں آندیاں نیں۔
چک 96 ڈبلیو بی
چک 96 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
یولو کاؤنٹی
یولو امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان مزینان
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
دریاۓ کولوراڈو
کولوراڈو اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
ہماچل پردیش
ہماچل پردیش ھندستان دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:بھارت
مارول کومکس
left|thumbnail|مارول کومکس دا لوگو مارول کومکس (انگریزی: Marvel Comics) امریکہ دے وچ مارول اینٹرٹینمینٹ (انگریزی: Marvel Entertainment) دی اک کومکس کمپنی اے۔ مارول کومکس دے کجھ مشہور کردار ہن: سپائیڈر مین (Spider-Man)، آئیرن مین (Iron Man)، ایکس مین (X-Men)، ہلق (Hulk)، اتے کیپٹن امیریکا (Captain America)۔
31 دسمبر 2009 نوں والٹ ڈزنی کمپنی نے مارول اینٹرٹینمینٹ نوں 400 کروڑ ڈالر وچ خریدیا۔
گٹھ:کومکس گٹھ:مارول کومکس گٹھ:کمپنیاں
بورا ٹیٹی
ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
کاہلوں
کاہلوں پنجاب دی اک ذات اے۔ اے راجہ وکرم جیت دی اولاد نیں۔
مشہور لوک
1. ممتاز کاہلوں،پاکستان دے قومی پیشہ ورانہ تے تکنیکی تربیت کمیشن دے چیئرمین.
3. روی کاہلوں، کینیڈین فیلڈ ہاکی پلیئر.
4. پرینیت کور، بھارتی وزیر مملکت امور خارجہ، بھارتی پنجاب دے سابق وزیر اعلی، کیپٹن امرندر سنگھ، پٹیالہ دے مہاراجہ دی بیوی اے.
محمد سعید بابصیل
شیخ الاسلام محمد سعید بابصیل مکی شافعی (1245ھ بمطابق 1830ء – 1330ھ) یمن دے ممتاز شافعی عالم سن، آپ خاندان حضرموت تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مکہ مکرمہ وچ آباد ہوئے گیا سی۔ آپ نے نامور شافعی عالم احمد بن زینی دحلان مکی تے مدرسہ صولتیہ دے رحمت اللہ کیرانوی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ مسجد حرام وچ مدرس مقرر ہوئے تے شیخ العلماء دا منصب عطا ہويا۔
تدریس
ان دے دور وچ حرم مکی عالم اسلا مکی سب تو‏ں اہ‏م جامعہ د‏‏ی حیثیت رکھیا سی۔ تعلیم دے بعد شیخ نو‏‏ں مسجد حرام وچ ہی مدرس مقرر کیتا گیا۔ جتھ‏ے تا عمر آپ نے تعلیم دین دی۔ آپ نے تفسیر قرآن، حدیث تے تصوف دے علوم پڑھائے، آپ تفسیر خطیب شربینی، صحاح ستہ، ریاض الصالحین، الاواہل الجلونیہ، النصائح الدینیہ، تفسیر جلالین، حاشیہ صاوی، حاشیہ جمل تے احیاء العلوم وغیرہ تو‏ں درس دتا کردے۔
شیخ العلما دا منصب
مسجد حرم وچ طلبہ د‏‏ی تعداد ودھنے تو‏ں استاداں د‏‏ی تعداد بھک ودھدی رہی، تدریسی نظام نو‏‏ں درست طریقے تو‏ں چلانے دے لئی گورنر مکہ سید محمد بن عبد المعین بن عون نے اک نواں منصب شیخ العلما تشکیل دتا۔ 1303ھ وچ اس منصب اُتے فائز سید دحلان مکی مکہ تو‏ں [[مدینہ منتقل ہوئے کيتے، جس اُتے محمد سعید بابصیل نو‏‏ں شیخ العلما دا منصب سونپ دتا گیا۔ اس منصب اُتے شیخ اپنی وفات تک پچیس برس تو‏ں ودھ خدمات سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔
مفتی و امام حرم
سلطنت عثمانیہ دے دور وچ چونکہ چاراں فقہی مذاہب دے مطابق حرم وچ وکھ وکھ نماز د‏‏ی جماعت ہُندی، محمد سعید بابصیل نو‏‏ں نائب امام دے منصب اُتے فائر سن ۔
اسی طرح عٹمانی خلافت وچ مفتی دا عہدہ سی تے صرف مجاز مفتی ہی فتوی دیندے سن، آپ نو‏‏ں مکہ شہر وچ شافعی مفتی دا منصب ملیا ہويا سی۔ اس تو‏ں پہلے جِنّا عرصہ زینی دحلان مکی مفتی شافعہ رہ‏ے، سعید بابصیل انہاں دے معتمد تے فتاوی دے اجرا وچ معاون رہ‏‏ے۔ ایويں آپ باقاعدہ اس عہدے اُتے فائز ہونے تو‏ں پہلے افتا د‏‏ی باریکیو‏ں تو‏ں واقفیت حاصل کر چک‏‏ے۔ آپ دے مفتی بننے اُتے آپ د‏‏ی شہرت سی تے آپ نو‏‏ں شیخ الاسلام دا لقب ملا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1830 دے جم گٹھ:سعودی مصنفین گٹھ:شافعی فقہا گٹھ:مکی شخصیتاں
می ٹو تحریک
می ٹو تحریک (#MeToo movement) جسدے بہت سارے مقامی اتے قومانتری بدل موجود ہن کامک ہراسانی اتے کامک چھیڑچھاڑ دے خلاف اک تحریک اے۔   #MeToo اکتوبر 2017 وچ سماجی میڈیا تے ورتے گئے ہیشٹیگ دے طور تے تیزی نال پھیلیا، جسدا مقصد کامک ہراسانی اتے کامک چھیڑچھاڑ دے خاص طور تے کم کرن دے ستھان تے مکمل ہون نوں دکھاؤنا سی۔ ایہہہاروے وائنسٹین تے لگے جنسی استحصال دے الزاماں توں ترنت بعد پھیلنا شروع ہو گیا۔  اک امریکی سوشل ایکٹیوسٹ اتے کمیونٹی آرگینائیزر ترانہ برق نے 2006 دے شروع وچ "می ٹو" واکنش دی ورتوں شروع کر دتی سی، اتے بعد وچ امریکن اداکارہ ایلسا ملانو نے 2017 وچ ٹوٹر اتے اس شبد نوں پرچلت کیتا۔ ملانو نے کامک ہراسانی دے پیڑتاں نوں اس بارے ٹویٹ کرن لئی اتے "لوکاں نوں مسئلہ دی تیبرتا دا احساس کرواؤن" لئی اتساہت کیتا۔  اس نوں سفلتا ملی جس وچ ہورناں دے علاوہ گونتھ پالٹرو،  ایشلے جڈّ، جینیفر لارنس،  اتے عما تھرمین سمیت کئی امریکی مشہور ہستیاں دیاں اچّ پروپھائیل پوسٹاں وی سن۔
دریائے اوکانوگن
اوکانوگن اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
ماں سہاگن شگن کرے
ماں سہاگن شگن کرےڈاکٹر:ناہر سنگھ دی لوکدھارا نال متعلق کتاب اے۔ اس دیاں پہلیاں چھ جلداں چھپ چکیاں ہن۔ماں سہاگن شگن کرےاس لڑی تحت تیار کیتی گئی ستویں جلد اے۔ اس جلد وچ ویاہ دیاں ریتاں-رسماں اتے لوکگیتاں نوں شامل کرن دے نال نال ایہناں پتی مولک کھوج وی پسعنصر کیتی گئی اے۔لکھاری نے اناں دا مطالعہ جدید چہن سائنس دیاں نوینتم لبھتاں مطابق کیتا اے۔ایہہ ریتاں-رسماں اتے لوک گیت قرون وسطی پرمپراواں نال جڑے پنجابی سبھیاچار دی مول پچھان راے ہن۔ڈاکٹر: ناہر سنگھ نے پوری سہردتا اتے لگن نال ایہناں ریتاں-رسماں اتے لوکگیتاں بارے پمانک لوکدھارا نال متعلق سامان نوں اپنے کھیتری کھوج کم ولوں پتھم سروتاں توں اکتر کرکے سنکلت کیتا اے اتے ایہناں دا مطالعہ بہت سوخم پدھراں اتے وی کیتا اے۔ ایہہ کتاب پنجابی لوک-پرمپرا اتے لوک-منک دیاں ڈونگھیاں جیون-سنکلپناواں توں سانوں جانوں کرواؤندی اے۔
کتاب بارے
'ماں سہاگن شگن کرے' کتاب نوں دو حصےآں وچ ونڈیاں ہویا اے۔ پہلے حصہ وچ 'پنجابی پنڈ، بھائی چارا: ریتاں-رسماں اتے لوک گیت'، 'ساڈی ویاہ ادارہ: دوہرے کمیونیکیشن والی چہن-جگت'، 'منگنے دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت: چہن-جگت'، 'ویاہ توں پہلاں دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت: چہن-جگت'، 'ویاہدے دوران دیاں ریتاں- رسماں اتے لوک گیت: چہن جگت'، 'ویاہ اپرنت دیاں-رسماں اتے لوک گیت: چہن جگت'وچ ڈاکٹر:ناہر سنگھ نے سپھلار دتا اے۔ دوجے حصہ وچ 'ویاہ دیاں گون بیٹھکاں دے لمے گون'، 'ملویناں دا ویاہ دا گدا'، 'ویاہ وچ ڈھانی دا گدھا'شامل کیتے ہن۔
پنجابی پنڈ، بھائی چارا : ریتاں-رسماں اتے لوک گیت
پنجابناں دے لوکگیتاں دا بہت وڈا حصہ دو پکار دے گائن سرجن سندربھا دی دین اے۔ پہلے حوالہ جتھے سوانیاں گھر دے کم دھندے کردیاں ہوئیاں بیٹھ کے گاؤدیاں ہن اتے دوسرے حوالہ جتھے خاص کر مٹیاراں، گدے دے پڑ وچ جڑ کے گیتاں نوں نت گائن دے اکٹھے روپ وچ پیش کردیاں ہن۔ ساڈے لوکگیتاں نوں ساڈے سماجی تریخی سندربھاں وچ وچر رہی عورت دی منو-بھاوک حالت توں نکھیڑ کے نہی ویکھیا جا سکدا۔ ریت جاں رسم بھائیچارے دی جیون جگت دے مرکزی کوڈ دا انگ ہندی اے۔ہر اک ریت دا اک مقررہ سماں، ستھان اتے سبھیاچار حوالہ ہندا اے۔ ریت سبھاء وچ دو پکار دیاں ہن، پہلیاں خوشی نال متعلق ہن تے دوجیاں غمی نال متعلق۔ ریت دے معنےآں دی سرجن پکریا نوں سمجھن لئی ہر ریت دے پکھ ریت دا سماں،ستھان،ریت واسطے ورتی جان والی سامان،ریت دے نبھاؤ دی تکنیک،ریت دے نالو نال بولیا جان والا گیت، ریت نال جڑیا لوکدھارک یعقین، ریت دا پھل جاں سمبھاوی مہاتم نوں دشٹیگوچر کیتے جانے چاہیدے ہن۔ پنجابی لوک شعری وچ ودھاگت، روپگت، وماگت، پکم مولک پدھراں اتے چاکاچوندھ کر دین والی ونّ سونتا ملدی اے۔ایہناں لوکگیتاں ولوں عورت نے اپنی سماجی اتے انسانی ہوند نوں بھرپور روپ وچ جتلایا اے۔ ساڈے لوک-وشواساں دے بنیاد تن پکار دے ہن۔ 1, تارکک(logical 2, اتارکک(lllogical) 3, سابق تارکک(pre-logical)
ساڈا ویاہ نظام: دوہرے رابطے والی چہن-جگت
ویاہ ساکاداری سمضموناں دی آدھارشلا اے۔ویاہ دی ادارہ ولوں عورتاں - مرداں دے وٹاندرے نوں مقررہ روپ دتا جاندا اے۔ویہوی صدی دے چوتھے، پنجوے، چھیوے دہاکے دے انکڑے دسدے ہن کہ پنجابی وچ اک ہزار مرداں دے پچھے 830 توں 850 تک عورتاں ہندیاں سن۔ پھر لوک کھیتی کرن تے پنڈاں وچ وس گئے۔ پدارتھک ترقی اتے بدلدیاں سماجی حالات دے نال ، نال ساڈے ویاہاں دا ریتی-پبندھ ، جنجھاں-براتاں اتے خوشی دے جشناں دے روپ بدلدے راے ہن۔ انیویں صدی اتے ویہوی صدی وچ ویاہ سماجی ادارہ ہندی ہوئی وی معاشی طاقت دے جوردا وکھالا کر کے پروار دے تہذیبی سماجی رتبے نوں اچا چکن جاں دکھاؤن دا زریعہ رہی اے۔ویہویں صدی دے اخیرلے دہاکیاں وچ ایہہ سیاسی ستا دا مظاہرہ وی بندی جا رہی اے۔اس طرحاں جماعتی سماج دیاں آدرشک دھارناواں اتے جگیرو ملاں نوں سچیت اچیت وچاردھارا دے پدھر اتے گھہن کردے ہوئے وی لوکدھارک سرجناواں وچ بہت کجھ اجیہا ہندا اے جو راج کردی شنی دی وچاردھاراک چھٹّ توں جے سچیت طور تے نابر نہی ہندا تاں الٹ ضرور بھگت رہا ہندا اے۔
منگنے دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت:چہن جگت
منگنا کرن، چھہارا پاؤن، روپیہ دھرن،روپیہ پاؤن، روپنا پاؤن، شگن کرن، ساک تورن، روپیہ تورن، ساک کرن، روک کرن دے وکھو وکھرے ناواں نال جانی جان والی اس ریت دے بہت سارے روپ ویکھن نوں ملدے راے ہن۔ منگنے دے تن پڑائ دسے گئے ہن - پہلاں منگنا دیش ونڈ توں پہلاں والے ویلے دا اے۔ دوسرا منگنا ہرے انقلاب دی دین اے جدوں خوش حال ہوئی کسانی ٹریکٹر ٹرالیاں جوڑ کے منگنا کرن واسطے پتّ والے گھر جادیں ہندی سی۔تیسرا منگنا ہرے انقلاب دی کھڑوت دے دور دا اے۔ پہلا اتے دوجا منگنا مرد مرتکز ہن جدوں کہ تیجا منگنا عورت مرتکز اے۔پہلا منگنا بھائی چارا مولک اے دوجا پروار مولک اتے تیجا وئکتیمولک۔ اٹھاروی،انینویں صدی اتے ویہویں صدی دے پہلے ادھ تک عورت دی ساڈے سماجی جیون وچ بطور انسان بڑی بے قدری سی۔ انینویں صدی وچ کڑیاں دی منڈیاں دے ٹاکرے وچ گھٹ گنتی کارن کڑیاں ویچن دی اک ہور کریتی وی پچلت ہندی سی۔ ساڈے بہتے پنڈ اکو گوت وچ موڑواں ویاہ نہی کردے سن۔ اس طرحاں مالوے دا وڈا حصہ دیسی ریاستاں ماتحت ہون کر کے دوہری لٹّ دا شکار ہندا سی۔لوک یعقین مطابق رپئیئے دے سولاں آنے انسان دی سولاں کلا مکمل ہون دی ریجھ دا انٹیکجوئل منے جاندے ہن۔1950 توں پہلاں پیسے پاؤن دی رسم وچ صرف مرد ہی حصہ لیندے سن۔ تن پکار دے منگنیاں دے مطابق لوکگیتاں نوں تن حصیاں وچ ونڈ کے نہیں ویکھیا جا سکدا۔ایہہ لوک گیت تناں وچ لگبھگ اکو جاے ہن۔ایہناں گیتاں دا بھاوک وایومنڈل تہذیبی سچتا اتے اچتا والا اے۔مالوے وچ جٹاں-سکھاں وچ آنند کارجاں دی پتھا دیس ونڈ توں بعد ہی شروع ہوئی اے۔ منگنے اتے ویاہ دیاں ریتاں وچ ورتی جان والی سامان انشٹھانک معنےآں والی ہندی اے۔ایہہ ساریاں وستاں خوشی اتے کام اتیجنا دے تہذیبی معنےآں نوں ساکار کرن والیاں ہندیاں ہن۔ساڈے منگنے دی پرمپرک رسم بادشاہ دی تاجپوشی ورگی ہندی اے۔ایہناں ریتاں وچوں پنجابیاں دے تنگت نروئیپن اتے جنسی بھوگ-آنند دیاں سنکلپناواں ساکار ہندیاں ہن۔پنجابی سبھیاچار،لوکدھارا اتے متھہاس دے کئیاں حوالیاں وچ چولاں دا پکم انسانی اپجائکتا وچ وادھا کرن دی بھاونا دا پگٹاوا کرنا اے۔گیانی گردتّ سنگھ دی کتاب 'میرا پنڈ'وچوں پتہ لگدا اے کہ مالوے وچ کڑیاں دی تھڑ کارن وچولیاں دے عمر بھر دے احسان دا بوجھ اتے بھانیماراں دی دہشت دا راج کنا ڈاڈھا ہندا سی۔منگنے دی ایہہ رسم پچھلی صدی توں ہی پتّ والے گھر وچ نبھائی جاندی رہی اے۔ جس وچ پمکھّ بھومکارداں دی ہندی سی۔پر اس صدی دے اخیرلے اک،دو دہاکیاں وچ ایہہ شتّ دی تھاویں دھی والے گھر وچ کیتی جانلگ پئی اتے ایہناں رسماں وچ عورتاں دا رول موہری ہو گیا۔انقلاب اپرنت پنجابی سماج اتے اس دیاں ادارےآں وچ بنیاد بھوت پرورتن آئے ہن جس نال ساڈی خاندانی بنتر،رشتیاں دا توازن،عورت دی دھی اتے نونہہ وجوں خاندانی حالت وچ ڈھیر پرورتن آیا اے۔ منگنے،ویاہ دی سماجی کردار بھاویں اوہی اے پر اس دے جشن دے روپاں وچ بہت بدلاو آ چکا اے۔
اجمیر سنگھ اولکھ
اجمیر سنگھ اولکھ (جنم 19 اگست 1942)، پنجاب دے کرسانی جیون دیاں گنجلاں نوں ترقی پسند سوچ نال پیش کرن والا پنجابی دا سکہ بند ناٹک کار اے۔
ماں سہاگن شگن کرے
ویاہ توں پہلاں دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت:چہن جگت
انسان دے تہذیبی جیون وچ تن اہم آؤندے ہن : جپم،ویاہ اتے موت۔ اسیں ویاہ متعلق سمچیاں ریتاں اتے لوکگیتاں نوں تن حصےآں وچ ونڈیا اے : ویاہ توں پہلاں دے شگناں دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت، ویاہ دے دوران شگناں دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت،ویاہ اپرنت شگناں دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت۔ویاہ دیاں ریتاں دا شروع 'سااے چٹھی' توں منیا جاندا اے۔'صاحا' دا مطلب 'شبھ دہاڑے'وجوں لیا جاندا اے۔انجھ ساڈے ویاہ دیاں ریتاں دا مرکز، انسان نوں جنن طاقت دے سومیں وجوں اسارنا اتے نواجنا اے۔سااے چٹھی لکھ کے ، بول کے ، پڑی جاندی اے۔ اس نوں سارا بھائی چارا غور نال سن کے ، تسلی کر کے ، پناگی دندا اے۔سااے چٹھی بھیجن اتے پڑن دی ساری کاروائی توں ایہہ واضع اے کہ اتھے لاگی جا وچولے دے کردار دوت ورگی ہندی اے جودو سٹیٹاں/قبیلیاں/گوتاں/پنڈاں دے وچکار ساکاداری دیاں کڑیاں جوڑن لئی دوہاں پاسیوں مقررہ اتے رسمی ڈھنگ والا اپنا کم نبھاؤندا اے۔سہاگ اتے گھوڑیاں ویاہ دے پمکھ گاؤن ہن۔ ویاہ وچ سٹھنیاں اتے ہیئرے گائے جاندے ہن۔ہیئرے پکم دی پدھر اتے دو طبقےآں وچ ونڈے جا سکدے ہن : اک اوہ جو کسے ریت دے نال، نال شگناں دے گیتاں وجوں اچارے جاندے ہن ، دوجے اوہ جو کسے دھر نوں سٹھنی وجوں سنائے جاندے ہن۔ویاہ وچ چکیاں لاؤنا دی رسم وی کیتی جاندی اے۔ جس وچ ستّ سہاگناں ، ستّ ستّ مٹھیاں اناج ، ستّ گلیاں وچ پہدیاں ہوئیاں 'چکی دے گیت' سانجھی ہیک وچ گاؤندیاں ہن۔ اک دوسرے دے ویاہ وچ کم کرنا اک آپسی سانجھ دا چنہ وی سی اتے 'آڑ' وی ہندا سی۔ویاہ پہلاں مالوے وچ براتاں پنج ، پنج جاں تن ، تن دن ٹھہردیاں سن۔ چکیاں لاؤن ، کوٹھی آٹا پاؤن، دالاں چگن ، چول چھٹنا ، مولی تنن اتے ویاہ دی تیاری نال متعلق ساریاں ریتاں ستّ سہاگناں ولوں سر ڈھک کے نبھائیاں جاندیا ہن۔اس طرحاں بھٹھیاں پٹنا ، وٹنے دی رسم، وٹنے دے گیت، لڑکے نوں گانا بنن دی رسم ، لڑکے نوں مہندی لاؤن دی رسم،لڑکے دی نہائی دھوئی دی رسم ، چونکیؤ اترنا ، چپنیاں بھننیاں، سہرا بننا، بار رکائی اتے واگ گندائی، سرمہ پاؤنے اتے سر وارنے دی رسم، جنّ دا چڑاؤ وغیرہ رسما کیتیاں جاندیا ہن۔ساڈے ساکاداری سبندھا وچ کڑماچاری دے رشتے وچلے اسمتول نوں سمتول وچ لیاؤن لئی دھرم دی دشٹی توں اس نوں پوتر کم دا درجہ دے کے سچیاؤن دا یتن کیتا گیا اے۔لوکدھارک سوچ وچار وچ بہت وار دھرم دا اجیہا آسرا لے کے اجیہے تہذیبی سمتول سرج لئے جاندے ہن۔ساڈیاں لوک-سیانپاں دا ایہو تقاضہ اے۔
ویاہ دے دوران دیاں ریتاں-رسماں اتے لوک گیت : چہن جگت
ویاہ دے دوران دیاں سبھناں ریتاں وچ پتّ والے جانیاں دی، دھی والے میلناں دی اتے دھی والے بھائیچارے اتے رشتے داراں دی شمولیت وڈے پدھر اتے ہندی اے۔ویاہ دے دوران نبھائیاں جان والیاں ریتاں وچ ادھیاتمکتا اتے سنسارکتا دے دوویں سروکار برو برابر چلدے ہن۔پنجابی سبھیاچار رشتاناتا پنالی دے بڑے ہی جٹل اتے بہمتعلق پبندھ نال متعلق اے۔مدھکالی پنجاب وچ ایہناں ساکاداری تعلقاں دی معاشی تعاون اتے سماجی سرکھیا دے دوواں پکھوں تریخی کردار رہی اے۔نؤندے پاؤن ، آٹے پانی پاؤن ، چلھے نیوند دین توں ویاہ دیاں ریتاں دا دوجا پڑاؤ شروع ہو جاندا اے۔ویاہ توں اک دن پہلاں نؤندے پاؤن دی رسم کیتی جاندی اے۔شانت دی رسم کیتی جاندی اے۔تنی بننا ویاہ دا اعلان ہندا اے۔جس وچ ٹھوٹھیانوچ سوراخ کڈّ کے تلڑی رسی نال بنّ کے چھت دی اک کڑی نال لٹکا دتا جاندا اے۔چوڑا چڑاؤن، کلیرے پہنن اتے مہندی لاؤن دی وی رسم کیتی جاندی اے۔نہائی دھوئی دی رسم ، سگی گندن دی رسم ، جنّ دی آود اتے ملنیاں ، جنّ دی مٹھی روٹی، گیت دی پبھات پھیری، مدھو پرک دی رسم کھٹّ دی رسم مطلب کی گہنے کپڑے دکھاؤنا، وغیرہ رسماں کیتیاں جاندیا ہن۔دھان بیجن دی رسم مطلب کی کڑی دے ترن ویلے چول سٹنے تے خسریاں نوں لاگ نہ ملن تے پٹھے پاسیو چول سٹّ کے منڈے نہ جمن دی دھمکی دتی جاندی اے۔اس طرحاں مالوے دے لوک-کاو اتے قصہ-کاو وچ پتل-شعری جاں جنج-شعری دی بڑی اہمیت رہی اے۔ س: پیارا سنگھ پدم دی کتاب 'پنجابی جننجاں' اتے ڈاکٹر: گردیو سنگھ سدھو دی کتاب 'پتل شعری' وچ ویاہ دے اجیاے سینکڑے پسنگ کاوَ-بدھِ کیتے ملدے ہن۔ ڈاکٹر: ونجارا بیدی دا متّ اے کہ جنّ بنن تے جنّ کھولن دی ایہہ رسم پچین دور دے کسے جادو ٹونے نال متعلق کرم کانڈ دی رہند اے۔پہلیاں وچ جدوں کسے قبیلے وچ ویاہ شادی دی رسم ہویا کردی سی تاں اسدے دشمن قبیلے غذا نوں وکاری بناؤن لئی جادو ٹونے کردے اتے منتر پڑدے سن۔ایہہ ریتاں پشو پال سماجاں تے کسانی سنسکتیاں تک کسے نہ کسے روپ وچ پرورعنصر ہو کے پچلت رہیاں ہن۔تہذیبی دشٹی توں ایہہ گل وی اہم اے اِ 'روٹی بنن' اتے 'کھولن' دی کریا وچ پین کر کے جنّ دا غذا عام غذا نہیں رہندا۔اس نوں 'تہذیبی بھوج' جاں ' انشٹھانک غذا'دا اچا درجہ مل جاندا اے۔ کھٹّ دی رسم وچ جتھے کڑمچاری دا آرتھک-پدارتھک دھراتلاں اتے جوڑ میل ہندا اے اتھے پنجابی ساکاداری تعلقاں دیاں گنڈھاں نوں اک واری پھر ٹوہ کے پکا کیتا جاندا اے۔ساڈے لوکگیتاں وچ بابل دے گھر دا پہلا بمب سی- ' دو آر دیاں دو پار دیاں ،باغاں وچ قصیدے کڈھن دھیاں شاہوکار دیاں'۔ ہن دوجا بمب اے : پٹیاں ٹاہلیاں ، اکھڑے محل اتے اجڑے تنجن۔
ویاہ اپرنت دیاں ریتاں -رسماں اتے لوک گیت : چہن جگت
ویاہ اپرنت کیتیاں جان والیاں ریتاں دا شروع اسیں لاڑی دی ڈولی دی ودیگی اپرنت دیاں ریتاں توں متھیا اے۔اسے طرحاں دھی توں نونہہ دا پرورتن عورت دے مکمل استتو دا پرورتن اے۔سو جگیرداری یگ وچلی عورت دی دوہری تیہری غلامی دے باو جود وی عورت نوں منکھا زندگی دی سرجک ہون دا مان دتا گیا اے۔اس کرکے ساڈے سبھیاچار وچ ویاہتا مٹیار نوں، 'دھیے! ددھی پتی پھلیں' جاں 'دھیے! ستّ پتراں دا منہ دھومیں' وغیرہ دیاں اسیساں دتیاں جاندیاں ہن۔مدھدور وچ بھولی نوں قہار موڈھیاں اتے چکّ کے لجاندے سن۔اس توں بعد ڈولی واسطے رتھ گڈیاں دی ورتوں ہون لگ پئی۔ڈولی دی آنود توں پہلوں نوی جوڑی دے استقبال واسطے شگناں والی سامان دے تھال وچ لڈو، مولی دا جوڑا، ہلدی، چاولتے پانی وغیرہ ہندے ہن۔عورتاں دے مونہوں عورتاں دے حسن دی جے کدھرے پنجابی لوکگیتاں وچ کھلے کنٹھ نال پسنسا ہوئی اے تاں ایہہ اوہناں ہیئریاں وچ ہوئی اے جو ایہناں سوانیاں ولوں گھنڈ چکائی دی رسم ویلے گائے جاندے ہن۔پنجابی لوکدھارا وچ یعقین کیتا جاندا اے کہ جدوں کوئی جنا کرڑی تھاں توں واپس آؤندا اے تاں اوہ گھر وچ پویش کرن توں پہلوں اپنے اتے پانی دے چھٹے مار لیندا اے۔ لاڑی دے آن توں دوسرے دن جاں بائدلے دناں وچ کیتیاں جان والیاں پمکھ رسماں ہن : 'وڈیریاں دے متھا ٹیکنا'، 'چھٹیاں کھیلنا'، 'گانا کھولنا'، 'کنگنا کھیڈنا'، 'گود بھرنی'، 'گوت کنالا'، 'نانکا میل دی ودیگی وغیرہ۔ایہناں ریتاں دے پیوجن ہن : لاڑے-لاڑی وچ اپجائک طاقت دے وادھے دی کامنا کرنا، لاڑی دے پہلے ویکتتوَ نوں مٹا کے اس نوں نویں تہذیبی استتو وچ ڈھالنا۔چھٹیاں دی رسم ویلے تن دھراں نوں ساکھشی منّ کے عورت مرد دے کامک سمضموناں وچلی ہنسا نوں سچیایا گیا اے۔پنجابی سبھیاچار وچ عورت دی حالت وستو وجوں مانو وجوں وکھو وکھری ہندی ہوئی وی جڑویں روپ وچ چلدی اے۔پنجابی سبھیاچار اتے لوک-پرمپرا وچ عامَ کر کے ویاہ نال متعلق ریتاں وچ خاص کر کے لڑائی، موت اتے کھیڈ دا بڑا جوڑ اے۔کوئی بھائی چارا ایہناں ریتاں-رسماں ولوں اک پاسے اپنے سماج اتے پکرتی وچکار، دوجے پاسے انسانی نسل دی کڑی دے حال اتے بھوت وچکار اتے تیجے پاسے انسان اتے بھائیچارے دے وچکار اک سمتول قائم کرن دا یتن کردا اے۔پنجابی سبھیاچار وچ ہو چکے گناتمک روپانتراں دے نال، نال ساڈے ویاہ-پبندھ وچ آ چکے پرورتناں دا لیکھا جوکھا اتے ایہناں پرورتناں دے سار تے سبھاء نوں سمجھن لئی اک وکھری کتاب لوڑیندی اے۔اس واسطے پنجابی سبھیاچار دے ویاہ نال متعلق پکھاں بارے وکھرے سنداں اتے زریعاں ولوں تازے سرویکھن دی لوڑ اے۔
ویاہ دیاں گون بیٹھکاں دے لمے گون
لوک گیت ساڈے بھائیچارک جیون دے نال، نال چلدے ہن۔ایہناں گیتاں دے گائن-حوالہ لگبھگ مقررہ ہندے ہن۔ایہناں وچ سوانیاں نے گمبھیر خاندانی جھمیلیاں بارے کئیاں پہلوآں توں گلاں کیتیاں ہن۔ایہہ لمے گون عامَ کرکے ویاہتا عورت دیاں بھاوناواں اتے جیون حالات نال متعلق ہن۔ویاہ دے گاؤن بٹھاؤن دا سلسلہ 'سااے چٹھی' توں ہی شورُ ہو جاندا اے۔ایہناں گیتاں وچ ماں دی ممتا، ربّ ورگے بابل دے دھرواسے، ویراں دا پیار اتے بہادریاں، سساں دے کلیش، ننداں دی سرداری، گھر وچ تنگیاں، لاماں اتے گئے پتیاں دے جھورے، بھگویں کپڑیاں والے سادھاں اتے جٹادھاری جوگیاں نال فرضی سنواد دیاں حالات بڑے ویراگمئی انداز وچ پیش کیتیاں جاندیاں ہن۔اس لئی عورت اتے گھر دے بنیادی سروکاراں نوں پگٹ کرن والے 'لمے گون' ایہناں محفلاں وچ خاص اہمیت رکھدے ہن ملویناں دیاں گون بیٹھکاں دا شروع سماجی موقعے دی لوڑ مطابق گائے جان والے گیتاں توں ہندا اے۔وکھ،وکھ بھاوک حالات والے گیتاں دے مطابق اس بیٹھک دے دماغی روں بدلدے رہندے ہن۔ساڈے بہتے گیتاں وچ پیکے بیٹھی انویاہتا نند سسّ دے کھلنائکتو وچ سہیوگی اے۔ایہناں گیتاں وچ اک جھورا اے کہ پیار دے سودے گھاٹیوندے راے ہن۔اس حالت وچ کدے وچولے نوں کوسیا جا رہا اے اتے کدے قسمت نوں۔پنجاب دے باقی کھیتراں وانگ ہی مالوے وچ وی بہتی گنتی وچ لمے گون اجیاے ہن جتھے پتی پردیس گیا ہویا اے۔عورت دے خاندانی جیون وچ دکھاں دا سلسلہ فوجی بھرتی دا ہوکا آؤن اپرنت شروع ہندا اے۔ایہناں گیتاں وچ پتی دی غیر حاضری وچ پتر-وروی بیوی مٹی دا باوا بنا کے دل-پچاؤن دا بھرم پالدی اے۔ایہہ گیت ساڈیاں الار تہذیبی مانتاواں دا شکار بنائی گئی بے بس عورت نوں درساؤندا اے۔تریخی تتھّ لوک گیت وچ آ کے لوکدھارک جاں متھک رنگ اختیار کر لیندا اے۔لمے گوناں دا مکھّ سروکار پیکے توں سوہرے گھر آ کے عورت دی بدل چکی حالت دا ویدنامئی سر وچ پگٹاوا اے۔اہنا گیتاں وچ عورت بھوگ اتے گہست دا ساکار روپ اے۔
اجمیر سنگھ اولکھ
اجمیر اولکھ نوں 2006 وچ اک ایکٹی ڈراما "عشق باجھ نماز دا حج ناہی" لئی بھارتی ساہت اکادمی ایوارڈ دتا گیا۔
پروفیسر اجمیر سنگھ اولکھ نمن کسانی دا جودھا ناٹک کار سی۔ اس دے تن درجن توں ودھ ناٹکاں دیاں ہزاراں پیشکاریاں ہوئیاں جنہاں نوں لکھاں لوکاں نے ویکھیا۔
جیون
اولکھ دا جم 19 اگست 1942 نوں کمبھڑوال، ضلع مانسا، پنجاب وچ ہویا ۔ ایہناں دے پیو دا ناں سردار کور سنگھ اتے ماں دا ناں سری متی ہرنام کور سی۔
پچھوکڑ
اس دا جم 19 اگست 1942 نوں ضلع سنگرور دے پنڈ کمبھڑوال وچ پیو کور سنگھ دے گھر ماں ہرنام کور دی ککھوں ہویا سی۔ کمبھڑوال ادوں ریاستی پنڈ سی تے ہندوستان انگریزاں دا غلام سی۔ اتوں دوجی عالمی جنگ لگی ہوئی سی۔ کسانی دا برا ہال سی۔ اوہدا بابا ہرنام سنگھ 1944–45 وچ پروار سمیت کمبھڑوال توں اٹھ کے بھیکھی نیڑے پنڈ کشنگڑھ پھرواہی جا بیٹھا سی۔
تعلیم تے کم
اجمیر سنگھ کِشن گڑھ پھرواہی توں چار، بھیکھی توں دس تے پنجابی یونیورسٹی پٹیالے توں ایم اے ۔ کر کے 1965 توں 2000 تک نہرو میموریال کالج مانسا وچ پنجابی دا لکچرار رہا اتے اتھے ہی اپنا گھر پا لیا۔ اتھے ہی اوہ ناٹک کار، پروڈیوسر، ڈائریکٹر تے اداکار بنیا اتے اپنی بیوی منجیت کور تے تنے دھیاں نوں اداکار بنایا۔ اتھے ہی اس نے 1976 وچ لوک کلا منچ مانسا دا قیام کیتا۔ گھر توں بناں اوہدی کوئی زمین جائداد نہیں سی۔ نمن کسانی دا دکھ-درد اس نے اپنے ہڈیں ہنڈھایا سی۔
کِتا
سیوا مکت(رٹائرڈ) پنجابی لکچرار ہن کل وقتی طور تے تھیٹر کاما۔
ننگا ڈھڈ (آپ بیتی)
اپنی سویجیونی دا ناں اس نے ‘ننگا ڈھڈّ’ چتویا سی جس دے کجھ کو کانڈ لکھے گئے جو جیون یاداں دی کتاب ‘بھنی ہوئی چھلی’ وچ چھپے ہن۔ جدوں اوہدا بابا کشنگڑھ پھرواہی آیا سی ادوں اوہ جاگیرداراں دا مظارا پنڈ سی۔ پنڈ دی ساری زمین دے مالک دو جاگیردار سن۔ ماروسی تے غیر-ماروسی کسان اوہناں دے مظارے بن کے کھیتی کردے سن۔ ہرنام سنگھ دا پروار اک جاگیردار دی اٹھ کلے زمین واہن لگا سی جس وچوں جاگیردار دی وٹائی دے کے پروار دا گزارا مساں چلدا۔ اوہناں دناں وچ کھیتاں دی اپج وی گھٹ ہی ہندی سی۔ کسے کھیت نوں پانی لگدا کسے نوں نہیں سی لگدا۔ ہرنام سنگھ دے پروار وچ دو پتر تے اگوں اوہناں دی اولاد سی۔ اٹھ کلیاں والا مظارا تھڑیا-ٹٹیا کسان ہی وجدا سی۔
کسے وی لکھاری نوں سمجھن لئی اوہدا خاندانی پچھوکڑ جاننا ضروری ہندا اے۔ لکھاری دا بچپن جیہناں حالتاں وچ دی گُزریا ہووے اوہناں دا اثر اوہدی شخصیت اتے اوہدی ساہتکاری تے وی پیندا اے۔ اجمیر اؤلکھ دا پچھڑے علاقے دے اک مظارا پروار وچ جم کے ایمّ۔اے۔ تک پڑھ سکنا، لکچرار لگ سکنا اتے کامیاب ناٹک کار بن سکنا، اؤلکھ دے کہن وانگ ‘محض اک اتفاق’ دی گل اے۔
اس نے اپنی ساہتی سویجیونی ‘میری ناٹ-یاترا’ وچ لکھیا: جد میں بچپن توں لے کے اپنے ناٹک کار بنن تک دے ساہتی سفر اتے جھات ماردا ہاں تاں ناٹک لکھن ول رچت ہون دا ورتارا مینوں ‘محض اک اتفاق’ توں بناں ہور کجھ نظر نہیں آؤندا۔ اپنی عمر دے 27-28 ورھیاں تک مینوں اپنے آپ نوں وی نہیں سی پتہ کہ میں کدے ناٹک وی لکھانگا تے پنجابی ساہت-جگعنصر وچ میری پچھان ‘اک ناٹک کار’ دے روپ وچ ہوویگی۔ میں پہلاں کویتا/گیت لکھنے شروع کیتے سن۔ جد میں گورمکھی اکھر جوڑن دے یوگ ہو گیا تاں شبداں نوں گن-گناؤندیاں کاغذاں اتے اتارن لگ پیا۔ میں اپنی پہلی ساہتی رچنا کدوں تے کنی عمر وچ کیتی اس بارے مینوں کجھ پکا یاد نہیں۔ جتھوں تک مینوں یاد اے، میں عینی کو گل پکے یعقین نال کہہ سکدا ہاں کہ میں 8-10 سال دی عمر وچ کجھ نہ کجھ تکبندی کر کے اس نوں گاؤن لگ پیا سی۔
1952 وچ جد میری عمر 10 سال دی سی تے جس سال میں اپنی پرائمری دی چوتھی جماعت پاس کر کے لاگلے قصبے بھیکھی دے سرکاری مڈل سکول وچ پنجویں جماعت وچ داخلہ لیا سی، اودوں تک میں کافی گیت لکھ لئے سن تے اوہناں نوں میرے ہی پنڈ دے میرے بچپن دے دوست سکھدیو نال مل کے کمیونسٹ پارٹی دیاں سٹیجاں تے ہور کئی اکتاں وچ گا وی چکا سی۔ اس ویلے لکھے تے سبھ توں ودھ گائے میرے اک گیت دیاں مڈھلیاں سطراں تاں مینوں ہن وی یاد ہن: ایہہ تاں دوہریاں پشاکاں پاؤندے تینوں پھڈے چھتر نہ تھیاؤندے ہن ہو ہشیار، کر جٹا مارو-مارو
نکا ہندا اوہ نکے ناں والا جمیر سی، سکول داخل ہون ویلے اجمیر سنگھ ہو گیا تے جدوں شاعری لکھن لگ پیا تاں ناں رکھ لیا اجمیر سنگھ ‘پاگل’! پر ‘پاگل’ اوہدا پہلا تخلص نہیں سی۔ پاگل دے تخلص تک اپڑن لئی اس نوں ‘دردی’، ‘دکھیا’ تے ‘قومی’ تخلص لاؤن دیاں مشقاں کرنیاں پئیاں سن۔ تن تخلصاں ردّ کر کے اوہ ‘خیالی’ ہو گیا سی۔ پھر اک سینئر طالب علم اوہدے مگر پے گیا جیہنوں ‘خیالی’ دا خطاب سونپ کے آپ ‘پاگل’ دا تخلص رکھ لیا! پاگل تخلص رکھن دی گھنڈی کدے پھیر کھولھانگے۔ اوہدے بی۔ اے۔ تک دے سرٹیفکیٹاں اتے اوہدا ناں اجے وی ‘اجمیر سنگھ پاگل’ ہی درج اے۔ ‘اؤلکھ’ جاں ‘اؤلکھ صاحب’ تاں اس نوں ادوں توں کیہا جان لگا جدوں اوہ نہرو میموریال کالج مانسا دیاں تہذیبی سرگرمیاں دا انچارج بنیا اتے طالب علماں نوں ناٹک کھڈاؤن لگا۔
پنجابی ناٹک لئی یتن
اپنی 75 سال دی عمر وچوں اس نے 50 سال پنجابی ناٹک تے تھیٹر دے لیکھے لائے۔ نہ دن دیکھیا نہ رات، نہ مینہہ نہ ہنیری، سدا چل سو چل رہی۔ میں اس نوں انیکیں تھائیں ملیا، کدے مانسا، کدے پٹیالے، کدے لدھیانے، کدے امرتسر، کدے لاہور جتتھے اسیں کئی دن اکٹھے رہے تے کدے ٹرانٹو جتتھے میں اج-کل رہِ رہا ہاں۔ جد اوہدے ادور چلانے دی خبر سنی تاں کجھ پل میرے آؤسان مارے گئے تے میں سن ہو گیا۔ پھر اس سوفے تے جا بیٹھا جتھے اؤلکھ تے منجیت کور بہہ کے گئے سن، ڈائیننگ ٹیبل دی اس کرسی تے بیٹھا جتھے اوہ کھانا کھاندے رہے  تے اس بیڈّ تے پیا سوچدا رہا جتتھے اوہناں وسرام کیتا سی۔ مینوں لاہور دیاں گلاں یاد آئیاں، ننکانہ صاحب دے کیتے فلسفہ یاد آئے، جنڈیالے شیر خاں وارث شاہ دی مزار تے ساڈا سجدہ کرنا یاد آیا اتے نور جہاں دا سٹوڈیؤ ویکھنا وی۔ بڑیاں یاداں ہن اجمیر اؤلکھ دیاں ۔.۔۔
اجمیر اؤلکھ دی خاصیت پنجاب دی نمن کسانی دیاں سمسیاواں نوں اپنے ناٹکاں راہیں پینڈو محاورے وچ پیش کرنا اے۔ اوہدے پینڈو پاتراں دے بول سدھے ناظرین دے دلاں وچ لیہندے ہن۔ اسے کرکے پینڈو لوکاں دے وڈے اکٹھ اوہدے ناٹکاں نوں ہمّ-حما کے ویکھدے ہن۔ کرتی کساناں دیاں سمسیاواں بارے ناٹک تاں پہلاں وی لکھے تے کھیڈے جاندے سن پر پنجابی وچ، خاص کر کے مانسے ول دی ملوئی اپ بولی وچ پینڈو سماج دا ناٹکیکرن جویں اجمیر اؤلکھ نے کیتا، اوہدا کوئی ثانی نہیں۔ اجیہا اوہ اس لئی کر سکیا کیونکہ اوہ جمیا-پلیاا ہی تھڑے-ٹٹے قرضائی کسان دے گھر سی۔ اوہ کہندا ہندا سی میرے ناٹکاں وچ میرے اپنے ہی رنگ-منچ اتے پیش ہندے دسدے ہن۔ اوہ لڑدے-جھگڑدے ہن، روندے-کرلاؤندے ہن، رسدے-مندے ہن تے لٹے-کھوہیے جاندے مردے-کھپدے ہن۔ میں اپنے ناٹکاں وچ آپنیاں دا ہی ڈھڈّ ننگا کیتا اے۔
اوہدے پاتر پینڈو کرتی کسان ہن جو ڈھڈوں بول کے سچ مچّ اپنا ڈھڈّ ننگا کردے ہن۔ کیہا جاندا اے کہ جیہدا ڈھڈّ ننگا ہو جاوے اوہنوں پھر گالھاں-گولھاں دی پرواہ نہیں ہندی۔ گالھاں آپ مہارے ہی نکلی جاندیاں ہن۔ اندر دی بھڑاس جو ہوئی۔ اوہ جہو جاے اندروں ہندے ہن اوہو جاے ہی باہروں دسدے ہن۔ کوئی اوہلا نہیں ہندا اوہناں وچ۔ اؤلکھ آپ وی ڈھڈوں بولدا سی۔ جہو جیہا دپڑ اوہدا جسا سی اوہو جہی گدر اوہدی آواز اے۔ اوہ سدھا واضع لکھاری سی تے سدھی پدھری گل کردا سی۔ کوئی ول نہیں، کوئی چھل نہیں۔ پنجابی ناٹک دا اوہ شیکسپیار سی۔
اوہدا قد-کاٹھ نہ سمدھر سی نہ سر-کڈھواں۔ جسمانی بھار اسی کو کلو رہا تے قد سی پنج فٹ ستّ اٹھ انچ۔ نین-نقش رتا موٹے-ٹھلھے سن۔ رنگ نہ گورا سی نہ کالا۔ ویکھن نوں اوہ وچکارلے میل دا بندہ لگدا سی۔ داڑھی کیس چڑھدی جوانی توں سواردا آ رہا سی۔ چن کے بدھی پگّ منیا سر نہیں سی دسن دندی۔ اکھاں گول موٹیاں تے بلھ چوڑے سن۔ کڈھویں جتی پائی توں لگدا سی کہ شوقینی لاؤندا وی رہے پر معاشی تنگی کارن پوری لگدی وی نہیں سی۔ اک ہتھ اتے چند کھنیا ہویا سی تے دوجے اتے مورنی۔ ویکھن نوں اوہ سدھا-سادہ ان پڑھ جاں ادھپڑھ ہی جاپدا سی۔ سر تے پرنا بدھا ہندا تاں اوہ خود کھیتاں وچ جوتا لا کے آیا کسان-مزدور ہی لگدا۔ اوہ نکے سورجاں دی وڈیاں خلاف لڑائی وچ نکے سورجاں دا ساتھی سی۔ اسے لئی اس نوں دبے کچلے لوکاں دا ‘لوک ناٹک کار’ کیہا جاندا سی۔
کوئی اس نوں ‘بگانے بوہڑ دی چھاں’ والا اجمیر اؤلکھ آکھدے تے کوئی ناٹک ‘ستّ-بگانے’ والا اؤلکھ۔ کوئی ‘لوک کلا منچ’ مانسے والا پروفیسر اجمیر سنگھ اؤلکھ آکھدے۔ اوہ پنجابی ناٹک تے پینڈو تھیٹر دا ججھارو جودھا سی جو انتلے ساہ تک جوجھدا رہا۔ اوہ مر کے وی جیندا رہے گا۔
ناٹک ڈرامے
اس دے پورے ناٹکاں دے ناں ہن: ستّ بگانے، کہر سنگھ دی موت، اک سی دریا، سلوان، جھناں دے پانی، نکے سورجاں دی لڑائی، بھجیاں باہاں تے نیوں جڑھ۔ اکانگی ناٹک نیں: بال ناتھ دے ٹلے تے، مرزے دی موت، توڑی والا کوٹھا، جدوں بوہل روندے ہن، انھے نشانچی، سدھا راہ ونگا راہ، ڈھانڈا، ایسے رچیو خالصہ، اپنا-اپنا حصہ، عشقَ باجھ نماز دا حج ناہیں، ہریو بوٹ، انھیر-کوٹھڑی تے ہائے نی منمیت کرے۔ لگھو ناٹک ہن: اربد نربد دھندوکارا، بگانے بوہڑ دی چھاں، سکی ککھّ، اک رمائن ہور، بھٹھّ کھیڑیاں دا رہنا، گانی، تیڑاں، لواے دا پتّ، ایئں نی ہن سرنا، انئی-مونئیں دا کس نی ہندا، کؤلے اتے رکھیا کؤلا، چل ویرنا وے اتھے چلیئے، بند بوہیاں والی حویلی تے پپو دی پینٹ آدی۔ اس نے لکھاریاں دیاں کجھ کہانیاں تے ناولاں نوں وی ناٹکی روپ دتا۔
کامیابیاں
2015 وچ ہزاراں لوکاں دے اکٹھ نے اوہدا لوک اعزاز کیتا سی۔ اس نوں بھارتی ساہت اکیڈمی اوارڈ، بھارتی سنگیت تے ناٹک اکیڈمی اوارڈ، بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب دا شرومنی ناٹک کار اوارڈ، پنجابی ساہت اکاڈمی دا کرتار سنگھ دھالیوال اوارڈ، انٹرنیشنل پاش میموریال اوارڈ اتے ہور کئیاں مان اعزاز ملے سن۔ گرو نانک دیو یونیورسٹی نے اس نوں ڈی۔ لٹّ۔ دی آنریری ڈگری دے کے سنمانیا۔ پر اوہ مناں سنماناں توں اتے سی۔ اسہنشیلتا دے مدعے اتے اس نے بھارتی ساہت اکاڈمی دا انعام موڑ وی دتا سی۔ اس دے ناٹک پنجاب تے ہریانے دے پنڈاں، قصبیاں تے شہراں توں لے کے، چنڈی گڑھ، دلی، کولکاتہ، ممبئی اتے امریکہ/کینیڈا تک کھیڈے گئے اتے یونیورسٹیاں تے سکھیا بورڈاں دیاں پاٹھ کتاباں وچ پڑھائے گئے۔ اوہناں بارے کئیاں کھوج لیکھ تے کھوج پربندھ لکھے گئے۔ اوہ ناٹک تے تھیٹر دا تریا پھردا انسائیکلوپیڈیا سی۔
بیماری تے موت
اوہ 2008 توں نامراد بیماری کینسر خلاف جوجھدا آ رہا سی۔ کدے مانسا، کدے دلی، کدے فریدکوٹ تے کدے پھورٹس ہسپتال موہالی وچ اوہدا علاج ہندا رہا۔ مہنگے علاج تے لکھاں روپئے لگے، جس وچ سنگیاں ساتھیاں تے سرکار نے پروار دی بندی سردی مائک مدد کیتی۔ وچ وچالے اوہ کجھ ٹھیک وی ہو جاندا رہا پر آخر 15 جون 2017 دے وڈے تڑکے اوہدا انتقال ہو گیا۔ تن وجے اس نوں پاسہ دوایا گیا سی تے چار وجے دوجا پاسہ داؤن توں پہلاں ہی اوہدا بھور اڈاری مار چکا سی۔
کینسر پھیپھڑیاں وچ پہنچ جان اتے آس مکّ جان تے 10 جون نوں موہالی دے پھورٹس ہسپتال توں اوہنوں مانسا اپنے گھر لے آندا گیا سی کہ گھر ہی سیوا کریئے۔ جہڑے ہال چال پچھن آؤندے، مسکرا کے دسدا۔ جاندی وار دیاں تن اچھاواں دسیاں۔ اکھے دھیاں چکھا نوں اگنی لاؤن، کسے مذہبی رسم دی لوڑ نہیں، صرف سادہ شردھانجلی سماگم ہووے جس وچ کجھ اک ساتھی تے لکھاری ہی بولن اتے سماگم بے لوڑا لما نہ کیتا جاوے۔ جیون ساتھن منجیت کور دے وارے جائیے جہڑی اپنے جیون ساتھی دا علاج کراؤن لئی اس نوں تھاں تھاں لئی پھری۔ اؤلکھ اپنی بیماری ولوں بے پرواہ سی، اس نوں تاں ہر ویلے دبے-کچلے لوکاں دے چنگے مستقبل دی ہی پرواہ سی۔ دوائیاں دین دی پرواہ بیوی نوں ہی کرنی پیندی سی۔ اوہ اکثر کہندا سی، بیماری-بموریی دا مینوں آپ نی پتہ، منجیت نوں پچھ لؤ۔ کینسر دا پتہ 2008 وچ لگا سی، کی پتہ جڑھ کدوں دی لگی ہووے؟ اوہ تاں نیوں-جڑھ ورگے ناٹک کھیڈن وچ ہی مگن سی۔ اوہ اپنے پچھے بیوی، دھیاں، جوائیاں تے دوہتے دوہتیاں دا بھریا پروار چھڈّ گیا اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی ناٹک کار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:ساہت اکادمی انعام جیتو گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
یوبا کاؤنٹی
یوبا امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
سانولا ٹیٹی
سانولا ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
ڈاکٹر گرمیت سنگھ
'''ڈاکٹر. گرمیت سنگھ''' اک پنجابی ودوان ہے جسدا مطالعہ میدان لوکدھارا ہے۔ ایہہ اوہناں مڈھلے ودواناں وچوں ہن، جہناں نے لوکدھارا دے سروپ نوں اسدے بدلدے روپ وچّ سمجھن سمجھاؤن دی کوسش کیتی۔
جم تے ماں پیؤ
ڈاکٹر. گرمیت سنگھ دا جنم 2 دسمبر 1956 پنڈ گجنیپور تحصیل تے ضلع گرداسپور وکھے  کرتار سنگھ تے ماں دلیپ کور دے گھر ہویا۔
پرواری پچھوکڑ
ڈاکٹر.گرمیت سنگھ دے وڈے وڈیرے ضلع گرداسپور دی شکرگڑھ تحصیل دے پنڈ جھنمان سنگھ  توں اتھے آ کے وسے گرمیت سنگھ دے جنم سمیں اس دا پیؤ ریونیو ڈیپارٹمنٹ دے وچّ اسسٹینٹ کانسالڈیسن افسر سی۔
سکھیا
ڈاکٹر.گرمیت نے پرائمری دی سکھیا پنڈ دے سکول توں حاصل کیتی۔ پنجوی توں وادپنڈ توں ہی دو کو کلومیٹر دی وتھ تے پیندے پنڈ جوڑ چھترا  دے ہائی سکول وچّ داخلہ لیا۔
دسویں توں بعد گورنمنٹ کالج گرداسپور وچّ میڈیکل وچّ داخلہ لیا پر ودھیرے رچی نہ ہون کارن جلدی ہی میڈیکل چھڈّ کے آرٹ وچّ داخلہ لے لیا4 پیر بی.اے. مگروں گرو نانک دیو یونیورسٹی امرتسر دے پنجابی ڈیپارٹمنٹ وچّ ایم.اے. پنجابی وچّ داخلہ لیا ،اتھوں ہی ایم.فل اتے پی-ایچ.ڈی دی ڈگری حاصل کیتی اس توں بعد اہناں نے کرنیل سنگھ تھند نال پنجابی لوک طب دے موضوع تے پی-ایچ.ڈی دا سودھ کارج  یو.جی.سی. فیلو وجوں کیتا۔
‘پنجابی لوکدھارا دے کجھ پکھ
‘لوک دھرم ’:- اس پستک وچّ لوک دھرم دی پرکرتی دا ورنن کیتا گیا ہے۔ ‘لوک وشواس’ :- اس پستک وچّ بھارتی اتے پچھمی ودوانا دے اس سنکلپ سبندھی وچاراں نوں پربھاشت تے نکھیڑن دا یتن کیتا گیا ہے کہ منکھی اتے پرکرتک ورتارے بڑے پیچیدہ اتے وشال سن۔ ‘لوک چکستا’ :-وچّ جڑی بوٹیاں اتے جادو ٹونینال سبندھت لوک چکستا دا وستھار سہت ورنن کیتا گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:جم 1956 گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
کیپٹن امریکا:دی فسٹ ایونجر
کیپٹن امریکہ: دا فسٹ اوینجر، اک 2011 دی امریکی سپرہیرو فلم اے جو مارول کامکس ورتر کیپٹن امیرکا تے مشتمل اے، جو مارویل سٹوڈیؤ ولوں بنائی گئی اے اتے پیراماؤنٹ پکچرز ولوں ونڈیا گیا اے۔ایہہ مارول سنیمیٹک کائنات (ایمّ۔سی۔یو۔) وچ پنجویں فلم اے۔ ایہہ فلم جوء جوہنسٹن ولوں ڈاریکٹ کیتی گئی سی، جو کرسٹوفر مارکس اتے سٹیفن میکفیلی دی لیکھنی ٹیم ولوں لکھیاں گئیاں سی اتے سٹار رجرز / کیپٹن امریکہ دے روپ وچ ٹونی لی جونس، ہوگو ویونگ، ہیلی اٹویل، سیبیسٹئن سٹین،ڈومنک کوپر، نیل میکڈونگ دے نال کرس اوانز نوں سٹار ، ڈیریک لوک اتے سٹینلے ٹکی دوجی وڈی لڑائی دوران مکھ طور تے سیٹ کرو، کیپٹن امریکہ: پہلا افسر سٹیو روجرز دی کہانی دسدا اے، جو برکلن توں اک بیمار انسان اے جو سپر فوجی کیپٹن امیرکا وچ تبدیل ہو گیا اے اتے اس نوں لال کھوپن نوں روکنا چاہیدا اے، جسنوں " ٹیسرائک "دنیا دے حکومت لئی توانائی-سروت وجوں۔
کیپٹن امریکہ: دا فسٹ اوینجر، 1997 وچ اک تجزیہ دے روپ وچ شروع ہویا اتے آرٹسن انٹرٹینمینٹ ولوں ونڈن لئی تہہ کیتا گیا سی۔ حالانکہ، اک مقدمہ، جو کہ ستمبر 2003 تک سیٹل نہیں ہویا، پروجیکٹ وچ رکاوٹ پائی۔2005 وچ، مارول سٹوڈیؤز نے میرل لنچ توں اک قرضہ حاصل کیتا اتے پیراماؤنٹ پکچرز ولوں اس نوں وتّ اتے رلیز کرن دی سکیم بنائی۔ڈریکٹر زون پھیورو اتے لوئیس لیٹررئر اس پراجیکٹ نوں ڈاریکٹ کرن وچ دلچسپی رکھدے سن۔ 2008 وچ جوہنسٹن دے نال رابطہ کیتا گیا سی۔ پرمکھ پاتراں نوں مارچ اتے جون 2010 دے وچکار پیش کیتا گیا سی۔ کیپٹن امریکہ دا پیداوار: پہلا اوینزر جون 2010 وچ شروع ہویا سی، اتے فلمنگ لنڈن وچ ہوئی سی، یونائیٹڈ کنگڈم وچ مینچیسٹر، کیروینٹ اتے لورپول اتے امریکہ وچ لاس اینجلس۔ فلم نوں پوسٹ-پروڈکشن وچ 3D وچ تبدیل کیتا گیا سی۔ thumb کیپٹن امریکہ: پہلا اوینجر 1 جولائی، 2011 نوں ہالیوڈّ وچ پریمیئر کیتا گیا اتے 22 جولائی، 2011 نوں امریکہ وچ رلیز ہویا۔فلم کامیاب طور تے کامیاب رہی، دنیا بھر وچ 370 ملیان ڈالر دی کمائی ہوئی، اتے 1940 دے ویلے دی تعریف ، جوہنسٹن دی سمت اتے ایونز دی کارگزاری، حالانکہ کجھ لوکاں نے محسوس کیتا کہ فلم اوینز نوں قائم کرن دی بجائے کسے ہور مقصد دی تکمیل نہیں کیتی۔کیپٹن امریکہ: د وکٹور سولجر نوں 4 اپریل، 2014 نوں رلیز کیتا گیا سی اتے اک تیجی فلم سی کپتن امریکہ: گھریلو لڑائی 6 مئی، 2016 نوں جاری کیتا گیا سی۔
کاسٹ
[[تصویر:Captain_America-_The_First_Avenger_Comic-Con_Panel_2.jpg|thumb|250x250px|2010 سین ڈئیگو کامک-قان انٹرنیشنل اُتے کیون پھیگیج، جو جو جانسٹن، کرس اونس اتے ہوگو ویونگ۔
]]
سنگیت
کیپٹن امریکہ لئی ساؤنڈٹریک ایلبم: پہلے اینگر وچ ایلن سلویسٹری ولوں مول سکور، اتے مول گانے "سٹار سپانگلڈ مین" دا سنگیت ایلن مینکین ولوں رچیا ہویا سنگیت اتے ڈیوڈ زیپیل ولوں لکھے گانے شامل ہن۔ ساؤنڈٹریک لنڈن وچ ایئر سٹوڈیوز وکھے ریکارڈ کیتا گیا سی اتے جولائی 19، 2011 نوں والٹ ڈزنی دے ریکارڈ ولوں جاری کیتا گیا سی۔
باکس آفس
کیپٹن امریکہ: فسٹ اوینجر نے اتری امریکہ وچ 176.7 ملیان ڈالر اتے قومانتری طور تے $ 193.9 ملیان دی کمائی کیتی، دنیا بھر وچ کل $ 370.6 ملیان دے لئی۔
کیپٹن امریکہ: فسٹ اوینجر 22 جولائی 2011 نوں امریکہ وچ ریلیز کیتا  گیا سی اتے ادھی رات دیاں وکھاماں وچ $ 4 ملیان دی کمائی کیتی سی، ہور 2011 مول سپرہیرو فلماں جویں کہ تھور اتے گرین لینٹٹر اتے پریکول ایکس-مین: فسٹ کلاس، جو کہ سبھ جمعہ دے midnights وچ $ 3.25 ملیان اتے $ 3.5 ملیان دے وچکار کیتی۔ جمعہ نوں، فلم $ 25.7 ملیان دے نال امریکی اتے کینیڈیئن باکس آفس اُتے نمبر اک ستھان' تے کھلھی۔ اسنے 2011 وچ تھرو (65.7 ملیان ڈالر) دے پچھے اک سپرہیرو فلم لئی دوجی سبھ توں ودھ کھلھی ہفتے وچ 65.1 ملیان ڈالر کمائے۔ کیپٹن امریکہ: پہلے ایویجر نوں دوجے عالمی لڑائی دے ویلے دوران سیٹئپ پرائیویٹ ریان اتے پرل ہاربر توں بعد تیسری سبھ توں اچی موشن پکچر اے۔
حوالے
گٹھ:2011 دیاں فلماں گٹھ:امریکی فلماں گٹھ:انگریزی فلماں
دریائے کیٹل
کیٹل اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
دهستان میان‌جوین
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سبزوار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سبزوار ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
زقاتالا
زقاتالا آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع زقاتالا دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
زانگیلان
زانگیلان آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع زانگیلان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
مامونی رایسم گوسوامی
اپنی ادبی دنیا دے علاوہ اوہ سماجی تبدیلی دے لئی وی مشہور نيں۔ انہاں نے اپنیاں تحریراں وچ سماجی آزادی تے سماجی تبدیلی د‏‏ی گل کيتی اے تے آزاد آسام تے حکومت ہند دے وچکار ثالثی بن کر صلح و امن د‏‏ی خوب کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک گروپ بناں پپلز کنسلٹیٹو گروپ بنیا۔ اوہ خود نو‏‏ں امن د‏‏ی متلاشی مندی سن۔ ان د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں کئی اسٹیج تے ناٹک وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اک فلم اداجیہ انہاں د‏‏ی ناول اُتے بنی ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں بین الاقوامی اعزازات تو‏ں وی نوازیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زندگی اُتے اک فلم بنی جس دا ناں ورڈس فروم دتی مسٹ اے تے جسنو‏ں جہنو بروا دے ڈیریکٹ کیتا ا‏‏ے۔
ابتدائی زندگی تے تعلیم
اندرا گوسوامی د‏‏ی ولادت گوہاٹی وچ ہوئی۔ انہاں دے والد اومرکنٹ گوسوامی تے والدہ امبیکا دیوی نيں۔ انتدائی تعلیم گوہاٹی وچ حاصل کرنے دے بعد کوٹن کالج کوہاٹی تو‏ں آسامی ادب وچ گریجویشن کیتا تے اوتھے تو‏ں اسی موضوع وچ ماسٹر وی کیتا۔
کیرئر
1962ء وچ انہاں د‏‏ی پہلی کتاب ““چناکی موروم“ منظر عام ہر آئی جو کہانیاں دا مجموعہ سی تے اس وقت اوہ طالبہ ہی سی۔ آسام وچ انہاں نو‏ں مامونی بائدیو دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی پہلی کتاب دے ناشر کیرتی ناتھ نے انہاں نو‏ں اپنے رسالہ وچ لکھنے دے لئی دعوت دتی تے اس وقت اوہ محض 8 برس د‏‏ی سن۔
ورانداون د‏‏ی زندگی
گوالپارا وچ تدریس دے بعد انہاں دے استاد نے انہاں نو‏ں ورنداون جانے دا مشورہ دتا تاکہ کچھ ذہنی سکو‏ن مل سک‏‏ے۔ انہاں نے اپنی بیوگی دا تذکرہ اپنی ناول دی بلیو نیکیڈ بارجا، 1976ء وچ کیہ تے ورنداون د‏‏ی دکھ بھری زندگی دا وی نقشہ کھِچیا ا‏‏ے۔ اک درندناک پہلو ورنداون دا ایہ وی اے کہ جوان بیوہ عورتاں نو‏‏ں آشرم والے خوب ترجیح دیندے نيں جدو‏ں کہ بوڑھی عورتاں محروم رہ جاندیاں نيں۔ ورانداون وچ انہاں نے راماین دا مطالعہ شروع کیتا تلسی داس دے راماین دا کثیر حصہ پڑھ ڈالا۔ تلسی داوہدی راماین انہاں نے محض 11 روپیہ وچ خریدی سی۔ written by Madhava Kandali۔
دہلی یونیورسٹی
دہلی یونیورسٹی دے شعبہ بھارتی بولی وادب وچ آسامی زبان د‏‏ی پروفیسر ہو گئياں تے اس طرح ہن انہاں دا مسکن دہلی ہو گیا۔ ایتھے رہ ک‏ے اہاں نے اپنی شاہکار کتاباں لکھياں جنہاں وچ کئی افسانے جداں ہری دوئے، ننگوتھ شوہور، بوروفور رانی شامل نيں۔
انہاں نے اپنی کتاب پیجیز سٹینڈ وتھ بلڈ وچ سکھاں اُتے ہونے مظالم نو‏‏ں موضوع بنایا جدو‏ں سابق وزیر اعظم بھارت اندرا گاندھی دے قتل دے بعد سکھ مخالف فسادات دا اک سلسلہ شروع ہو گیا سی ۔ گوسوامی اس وقت دہلی شکتی نگر، اترپردیش علاقہ وچ قیام پزیر سن تے انہاں نے اپنی اکھاں تو‏ں فسادات دا مشاہدہ کیتا سی ۔