cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مینا کماری
ولادت تے بچپنہ
مینا کماری د‏‏ی ولادت 1 اگست 1933ء نو‏‏ں اک غریب سیٹر کرنے والے خاندان وچ ہوئی۔ انہاں دا ناں مہ جباں رکھیا گیا۔ والد علی بخش سیٹر آرٹسٹ سن ۔ والدہ اقبال بیگم رقاصہ سن۔ انہاں د‏‏ی ولادت اُتے علی بخش بہت مایوس ہوئے سن کیونجے اوہ بیٹے د‏‏ی آس لگائے بیٹھے سن ۔ گھر اُتے سب انہاں نو‏ں منا کہ کر بلاندے سن ۔ چونکہ گھر وچ انہاں د‏‏ی ولادت دے لئی ڈاکٹر نو‏‏ں دینے دے لئی پیسے نئيں سن لہذا والد نے انہاں نو‏ں یتیم خانہ وچ چھڈ دتا مگر چند گھنٹےآں دے بعد واپس گحر لے آئے۔ انہاں د‏‏ی بہن دا ناں مہلقہ سی نو‏‏ں مدھو دے ناں تو‏ں جانی جاندیاں سن تے جنہاں نے اداکار محمود علی نال شادی کيتی سی۔  مہ جباں نو‏‏ں شروع وچ اداکاری دا شوق نئيں سی بلکہ اوہ اسکول کانا چاہندی سی۔ مگر انہاں دے والد انہاں نو‏ں شروع تو‏ں ہی اسٹوڈیو لے جایا کردے سن تاکہ انہاں نو‏ں کوئی کم مل سک‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پہلی فلم لیدرفیس سی جس دے لئی ہدایتکار وجے بھٹ نے انہاں نو‏ں 25 روپئے دتے سن ۔ لیدرفیس 1939ء وچ جاری ہوئی۔ تے اس طرح اوہ عمری وچ ہی اہل خانہ دے لئی روزی روٹی دا انتظام کرنے لگی۔ 1962ء وچ اک انٹرویو وچ مینا کماری نے کہیا کہ 4 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ہی اوہ خاندان والےآں دا خرچہ چلارہی اے تے اسنو‏ں انہاں نو‏ں بہت سکو‏ن ملدا اے ۔ مہ جباں نے اک اسکول وچ داخلہ لیا مگر اوہ تعلیم جاری نئيں رکھ سکی کیونجے کم دا بجھ بہت ودھ گیا سی۔ البتہ انہاں نے بغیر تعلیم دے ہی بہت کچھ سکھیا تے کسی وی میدان مات نئيں کھادیاں سن۔ انہاں نو‏ں اردو بولی تو‏ں بہت لگاو سی حالانکہ ہندی تے انگریزی وی جاندی سی۔ انہاں نو‏ں کتابی کیڑا کہیا جاندا سی کیونجے اوہ فلم سیٹ اُتے وی کتاب لے ک‏ے آیا کردی سی۔
ابتدائی ایام 1939ء-1945ء
انہاں نے 4 برس د‏‏ی عمر وچ وجے بھٹ د‏‏ی فلم لیدر فیس (1939ء) وچ کم کيتا۔ اس دے بعد ادھوری کہانی (1939ء)، پوجا (فلم) (1940ء) تے اک ہی بھُل (1940ء) وچ اداکاری کيتی۔ فلم اک ہی بھُل دے دوران وچ وجے بھٹ نے انہاں نو‏ں “بے بی مینا“ کہ کر بلیانا شروع کردتا۔ بے بی مینا نے ہور فلماں د‏‏ی جداں نويں روشنی (1941ء)، کسوٹی (فلم) (1941ء)، وجے (فلم) (1942ء)، غریب (فلم) (1942ء) وغیرہ۔ 1941ء وچ ہدایتکار محبوب خان نے انہاں نو‏ں بہن وچ سائن کيتا تے ایہ انہاں دونے د‏‏ی اکلوت‏ی کامیاب فلم ا‏‏ے۔ بعد وچ محبوب نے انہاں نو‏ں امر (فلم) وچ لیا مگر بعد وچ ایہ کرداد مدھو بالا دے دے دتا گیا جس دے بعد مینا کماری نے کدی محبوب دے نال کم نئيں کيتا۔
1946ء-1952ء
اس دور وچ مہ جباں مینا کماری بن چک‏ی سی تے ايس‏ے ناں تو‏ں فلمی دنیا وچ کما کرنے لگی۔ انہاں نے رنمیک پروڈکشن د‏‏ی فلم بچےآں دا کھیل (1946ء) وچ کم کيتا۔ مینا کماری نے باندرا، ممبئی وچ اک گھر لیا تے اہل خانہ دا اوتھے منتقل کردتا مگر اس دے 18 ماہ بعد ہی والدہ دا انتقال ہوئے گیا جس تو‏ں مینا کماری نو‏‏ں بہت صدمہ ہويا۔ مینا کماری نے فلماں وچ اداکاری دے نال نال نغمے وی گائے جداں دنیا اک سرائے (1946ء)، پیا گھر آجا (1948ء) تے بچھڑے بلم (1948ء)۔ 1940ء دے اواخر وچ انہاں نے خرافات (میتھولوجی) تے تصور جداں موضوعات اُتے فلماں بنانا شروع د‏‏ی جداں ویر گھاٹوکچ، شری گنیش مہیما، لکشمی نارائن، ہنومان پتل وجے تے علاوالدین تے جادوئی چراغ وغیرہ۔ ایہ فلماں کامیاب رہیاں۔ مگر انہاں سب تو‏ں مینا کماری نو‏‏ں اوہ شہرت نئيں مل رہی سی جس تو‏ں اوہ خود نو‏‏ں بالی ووڈ د‏‏ی اداکارہ کہلواسکن۔ بالآک‏ے انہاں دے رہبر تے رہنما وجے بھٹ نے انہاں د‏‏ی مشہور فلم بائیجو بوارا وچ کم دتا۔ ایہ موسیقی والی بہترین فلم سی۔
1952ء-1956ء
یہ دور مینا کماری دا عروج دا زمانہ اے جس وچ انہاں دا کیرئر بحیثیت اداکارہ بائیجو بوارا تو‏ں شروع ہُندا اے تے لگاتار کئی فلماں بالی ووڈ دے پردےآں اُتے اَگڑ پِچھڑ کامیاب ہُندی چلی جاندیاں نيں۔ اس فلم دے دوران وچ ایداں دے کئی حادثے ہوئے جنہاں تو‏ں مینا کماری ہمیشہ خبراں وچ رہیاں۔
فلماں
مینا کماری اک اجیہی اداکارہ سی جس دی بہترین اداکاری تے خوبصورتی دا لوہا ساری دنیا ہی مندی سی۔ اس نے فلم پاکیزہ، دشمن، میرے اپنے، جواب، منجھلی دیدی، نور جہاں، چندن کا پالنا، بہو بیگم، پھول اور پتھر، کاجل، بھیگی رات، غزل، بے نظیر، چترلیکھا، دل ایک مندر، اکیلی مت جائیو، کنارے کنارے، آرتی، پیار کا ساگر، کوہنور، دل اپنا پریت پرائی، چار دن چار راہیں، سہارا، فرشتہ، یہودی، سویرا، بیجو باورا، تماشہ، پرنیتا اتے صنم وچّ اپنی اداکاری نال دنیاں نوں جت لیا سی۔ مینا کماری نوں 1954,1955, 1963 تے 1966 وچّ فلم فیئر بہترین اداکارہ انعام  ملے۔
موت
شراب دی عادت ہون کر کے اسنوں جگر دی بیماری ہو گئی سی۔ اس دی فلم پاکیزہ دے رلیز توں ہون دو کو مہینیاں بعد ہی 31 مارچ 1972 نوں اس دی موت ہو گئی۔ اوہ اک شاعرہ وی سی اتے ناز نام ہیٹھ لکھدی سی۔ اس دیاں اردو نظماں اس دی موت تو بعد چھپیاں۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:1933 دے جم گٹھ:1972 دیاں موتاں گٹھ:اموات بسبب صلابت جگر گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:بھارت وچ اموات بسب الکحل گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:بھارتی شاعرات گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:فلم فیئر فاتحین گٹھ:ممبئی د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:مہاراشٹر د‏‏ی مصنفات گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں
اوشوآئیا
دکھنی امریکا دے لاطینی دیس ارجنٹائن دا اک شہر اے تے ارجنٹاین دے صوبہ تیئرا دیل فوئگو دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:ارجنٹائن گٹھ:ارجنٹائین گٹھ:ارجنٹائن دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ارجنٹائن دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر
گراسمیئر
گراسمیئر (Grasmere (lake)) لیک ڈسٹرکٹ، انگلینڈ چ اک جھیل اے۔
مدھوبالا
مدھوبالا (انگریزی: Madhubala; 1933–1967) دے نام نال جانی جاندی ممتاز جہاں بیگم دہلوی اک بھارتی ہندی فلمی اداکارہ سی۔ اسنے فلم بسنت (1942) وچّ اک بال کردار نال اپنی اداکاری دی شروعات کیتی اتے پھر محل (1949), مسٹر اینڈ مسز 55 (1955), چلتی کا نام گاڑی (1958) اتے مغل اعظم(1960) وغیرہ فلماں نال اوہ فلمی پردے دی اگھی اداکارہ بن گئی۔
مڈھلا جیون
مدھوبالا دا جنم برطانوی ہند وچّ دلی وکھے 14 فروری 1933 نوں پٹھان پچھوکڑ والے اک مسلمان پروار وچّ ہویا۔ اس دے بچپن دا نام ممتاز بیگم جہاں دہلوی سی۔ اوہ مسلم پروار نال تعلق رکھدی سی۔ اس دے پیؤ دا نام عطا اﷲ خان سی۔ اوہ اپنے ماں پیؤ دے 11 بچیاں وچوں 5ویں اولاد سی۔ اس دے پیؤ دی نوکری چھٹّ جان توں بعد اوہ دلی توں ممبئی آ گئے۔ اس دے پروار نوں کافی جدوجہد دے دور وچوں لنگھنا پیا۔ مدھوبالا تے اس دا پیؤ اکثر بمبے فلم سٹوڈیؤ وچّ کم لبھن جاندے سن۔ بالیوڈّ دی مارلن منرو وجوں جانی جاندی مدھوبالا نے بال کلاکار وجوں 9 سال دی عمر وچّ پہلی وار فلم بسنت (1942) وچّ کم کیتا۔ اس نے کئی ہور فلماں وی بال کلاکار وجوں کیتیاں۔ دیوکا رانی اس دی اداکاری توں متاثر ہو گئی اتے اس نے اس دا نام ممتاز بیبی توں بدل کے مدھوبالا رکھ دتا۔ اس نوں ڈانس، سنگیت دی سکھیا بچپن وچّ ہی دتی گئی۔ صرف 12 سال دی عمر وچّ ہی اوہ کار چلاؤن لگّ پئی سی۔ 1947 وچّ کیدار شرما نے فلم ‘نیل کمل’ بنائی جس وچّ راج کپور دے نال مدھوبالا نے مکھ کردار نبھائیا۔ اس فلم وچّ اس نے شاندار اداکاری کیتی۔
کم
مدھوبالا نے اپنی اداکاری شروعات 1942 وچّ فلم بسنت وچّ اک بال کردار نال کیتی۔ اوہناں نے پہلا مکھ کردار 1947 وچّ فلم نیل کمل وچّ نبھایا جس وچّ اوہناں نال راج کمار سن۔ ایہہ فلم کجھ خاص نہیں کر سکی۔ استوں بعد اوہناں نے کئی فلماں وچّ کم کیتا جہناں وچّ امر پریم، دیش سیوا، پرائی آگ اتے لال دپٹہ شامل سن پر ایہہ وی کجھ خاص کامیاب نہیں ہوئیاں۔ اوہناں نوں پہلی کامیابی فلم محل (1949) توں ملی جس وچّ اوہناں دے نال اشوک کمار سن۔ مدھوبالا نے فلم جوالا، شرابی، ہاف ٹکٹ، بوائے فرینڈ، پاسپورٹ، جائلی نوٹ، محلوں کے خواب، برسات کی رات، دو استاد، انسان جاگ اٹھا، کلھ ہمارا ہے، باغی سپاہی، ہاوڑا برج، پولیس، کالا پانی، چلتی کا نام گاڈی، پھاگن، گیٹوے آف انڈیا، ایک سال، یہودی کی لڑکی، امر، ریل کا ڈبا، ارمان، سنگ دل، ساقی، خزانہ، آرام، نادان، بادل، ترانہ، نرالا، مدھوبالا، بے قصور، نشانہ، پردیس، اپرادھی تے ہور انیکاں فلماں وچّ شاندار اداکاری کیتی۔
موت
مدھوبالا دل دی بیماری توں پیڑت سی۔ پہلاں تاں اس نے اپنی بیماری فلم والیاں توں لکائی رکھی، پر بعد وچّ سبھ نوں پتہ چل گیا۔ کئی وار تاں شوٹنگ کردے سمیں ہی اس دی حالت خراب   ہو جاندی سی۔ اپنی زندگی دے آخری 7 سال اس نے بستر اُتے ہی لنگھائے۔ انت 23 فروری 1969 نوں بیماری دے کارن ہی اس دی موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:ہندی فلمی اداکار گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:بھارتی اداکاراواں
میکرووپرا شویزری
میکرووپرا شویزری وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ایران دے دہستان
دہستان ایران دے ضلع جاں شہرستان دی نکی ونڈ آ جہڑی سب تحصیل جاں یونین کونسل پدھر دی آ ۔
صوبہ چڑھدا آذربائیجان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان آذرشہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اسکو
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بستان آباد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بناب
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تبریز دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان جلفا
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سراب
میگھالیا
میگھالیا بھارت دی اک ریاست اے ۔
ایران دے دہستان
صوبہ چڑھدا آذربائیجان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شبستر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان عجب‌ شیر
میگھالیا
گٹھ:ایشیا دے خطے گٹھ:بھارت
ایران دے دہستان
صوبہ چڑھدا آذربائیجان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ملکان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ہریس دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ہشترود
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ورزقان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان چاراویماق دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کلیبر
صوبہ لہندا آذربائیجان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ارومیہ دہستان جاں سب تحصیلاں:تحصیل جاں بخش سیلوانه
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اشنویہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بوکان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان پیرانشہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تکاب
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خوئی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان چایپارہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شوط دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان پلدشت
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سردشت
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سلماس
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شاہین دژ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان مہآباد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان میان دوآب دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نقدہ
صوبہ اردبیل
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اردبیل
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بیلہ سوار
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان پارس آباد دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خلخال
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سرعین دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کوثر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گرمی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان مشگین شہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نیر
صوبہ اصفہان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان برخوار دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تیران و کرون
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان چادگان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خمینی شہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خوانسار
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خور و بیابانک
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سمیرم
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان فریدن دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نجف آباد دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دہاقان
صوبہ البرز
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کرج دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ساوجبلاغ دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان طالقان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نظرآباد
صوبہ بوشہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بوشہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تنگستان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان جم
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دشتستان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دشتی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دیر دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دیلم
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان عسلویہ دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کنگان
دهستان‌های شهرستان گناوه
صوبہ تہران
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اسلام شہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان پردیس
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تہران
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دماوند دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان رے
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شہریار
صوبہ چہارمحال و بختیاری
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شہرکرد دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بن دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سامان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بروجن دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کیار دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان فارسان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کوہرنگ دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان لردگان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اردل
صوبہ خراسان جنوبی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بشرویہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بیرجند
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان درمیان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سربیشہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان فردوس
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان قاینات
صوبہ خراسان رضوی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بردسکن دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تایباد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تربت جام
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خواف
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان درگز
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سبزوار دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سرخس
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان فیروزہ دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان قوچان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کاشمر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گناباد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان مہ ولات دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نیشاپور
صوبہ خوزستان
دہستان جاں سب تحصیلاں:بخش مرکزی شہرستان شادگان'''
بخش خنافره شادگان
صوبہ زنجان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ابہر
صوبہ سمنان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دامغان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان مہدی شہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گرمسار
صوبہ سیستان و بلوچستان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نیک شہر دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دلگان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سراوان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان چاہ بہار دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان زابل
صوبہ فارس
'''دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان آبادہ دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گراش دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان لارستان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان لامرد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خنج
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان مہر دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کازرون دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نی ریز
صوبہ قم
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان قم
صوبہ کرمان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بردسیر دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کہنوج
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شہربابک
صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بہمئی دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان کہگیلویہ دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گچساران دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بویراحمد دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دنا
صوبہ گلستان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان مینودشت دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گرگان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گنبد کاووس
صوبہ گیلان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان آستارا دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بندر انزلی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تالش
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان صومعہ سرا
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان رودبار
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان رضوانشہر دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان فومن
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شفت
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان لاہیجان
صوبہ مازندران
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان آمل دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بابل
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بابلسر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بہشہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تنکابن
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان جویبار دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان چالوس
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان رامسر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ساری
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان سواد کوہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان قائم شہر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گلوگاہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان محمودآباد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نکا
صوبہ مرکزی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان اراک
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ساوہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان تفرش دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان فراہان دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان شازند
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان محلات
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان دلیجان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان زرندیہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خنداب
صوبہ ہرمزگان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ابو موسی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بستک
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان جاسک
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان بندر لنگہ
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان حاجی‌ آباد
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان خمیر
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان رودان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان قشم
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان گاوبندی
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان میناب
صوبہ ہمدان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ہمدان
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان نہاوند
دہستان جاں سب تحصیلاں:شہرستان ملایر
خوجک سرنگ
خوجک سرنگ جیہنوں شیلا باغ سرنگ وی کہیا جاندا اے ، 3.91 کلومیٹر (2.43 میل) لمبی اک ریلوے سرنگ اے جو ضلع چمن ، پاکستان وچ واقع اے ۔ سطح سمندر توں ایہدی بلندی 1945 میٹر (6،381 فٹ) اے ۔
گٹھ:سرنگاں گٹھ:پاکستان دیاں سڑکاں گٹھ:بلوچستان
یونشوپنگ
یونشوپنگ  سویڈن دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سویڈن دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سویڈن دے آباد تھاں
ہاوزواٹر ریزروائر
ہاوزواٹر ریزروائر (Haweswater Reservoir) لیک ڈسٹرکٹ، انگلینڈ چ اک جھیل اے۔
ایشیا دیاں بولیاں
ایشیا دیاں بولیاں وکھ-وکھ بولی پرواراں نال تعلق رکھدیاں ہن کیونکہ پورے ایشیا وچّ بہت قسماں دیاں زباناں بولیاں جاندیاں ہن۔ زیادہ تر ایشیائی بولیاں وچّ لکھن دی بہت پرانی روایت ہے۔
بولی گروہ
دکھنی ایشیا دا ہند یورپی بولی پروار اتے چڑھدا ایشیا دا سینو-تبتی بولی ٹبر ایشیا دے پرمکھ بولی ٹبر  ہن۔ خاص علاقےآں وچّ کئی ہور بولی پروار وی بولے جاندے ہن۔
سینو-تبتی
سینو تبتی بولیاں وچّ چینی بولی، تبتی بولی، برمی بولی، اتے ایہناں توں بناں تبت، دکھنی چین، برما، اتے اتلے چڑھدے بھارت دیاں کجھ بولیاں شامل ہندیاں ہن۔
ہند یورپی
ایشیا وچّ ہند یورپی بولیاں ٹبر دیاں 3 شاخاں پرمکھ ہن؛ ہند آریا بولیاں، ایرانی بولیاں اتے سلاوی بولیاں۔
دراوڑی
دراوڑی بولیاں پرمکھ طور اتے دکھنی-بھارت اتے سری لنکا وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔ تامل، کُنڑ، تیلگو اتے ملیالم پرمکھ دراوڑی بولیاں ہن۔
تائی کادائی بولیاں
تائی کادائی بولیاں دکھنی چین وچوں دکھن چڑھدے ایشیا وچّ پھیلیاں۔ تھائی بولی اتے لاؤ بولی ، تھائیلینڈ اتے لاؤس دیاں سرکاری بولیاں ہن۔
آسٹرونیشیائی بولیاں
آسٹرونیشیائی بولیاں وچّ فلپائن دیاں بولیاں اتے انڈونیشیا دیاں بوہتیاں بولیاں شامل ہندیاں ہن۔
سائیبیریائی پریوار
اس وچّ سائیبیریا دیاں یورالی بولیاں، ینیسیائی بولیاں، یوکاگیر بولیان اتے ہور بولیاں شامل ہندیاں ہن۔
التائی بولیاں
التیائی بولیاں جاں التائی اک بولی-پروار ہے جس وچّ ترک بولیاں، منگول بولیاں، تنگسی بولیاں، جاپانی بولیاںاتے کوریائی بولی آؤندیاں ہن۔ التائی بولیاں یوریشیا دے بہت وڈے علاقے وچّ بولیاں جاندیاں ہن جو چڑھدے یورپ توں لے کے وسطی ایشیا ہندا ہویا سدھا جاپان تکّ جاندا ہے۔ اس پروار وچّ کل ملا کے لگبھگّ 70 زندہ بولیاں آؤندیاں ہن اتے اجوکے ویلے ایہناں نوں بولن والیاں دی تعداد لگبھگّ 50 کروڑ ہے۔
ترک بولیاں
ترک بولیاں (Turkic languages) ترک قوم دی طرف توں بولی جان والی گٹھو گٹھ 35بولیاں دا بولی ٹبر ہے۔ ایہ جنوب مشرقی یورپ، بحیرہ روم، سائبیریا تے مغربی چین وچ بولیاں جاندیاں نیں۔ اسنوں الطائی بولیاں ٹبر دا حصہ بنان دی تجویز ہے۔
حوالے
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
آلماتی شہر
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:صوبے ریاستاں
الپ ارسلان
الپ ارسلان اک سلجوق سلطان سی جہڑا اپنے چاچا طغرل بیگ دے بعد تخت تے بیٹھا ،اسنے 1063ء توں 1072ء تک حکومت کیتی ۔ ایہہ بہت بہادر تے بیدار مغز بادشاہ سی ۔ مشہور مدبر نظام الملک طوسی نوں اپنے باپ چغری بیگ دی شفارش تے وزیر سلطنت مقرر کیتا ۔ اس دے دور چ سلجوق سلطنت دیاں سرحداں بہت وسیع ہوئیاں ، ہرات تے جند( ماوراءالنہر) نوں اپنی سلطنت چ شامل کیتا تے فیر فاطمی حکمران نوں شکست دے کے مکہ تے مدینہ اپنی قلمرو چ شامل کیتے ۔ اس دے نال اسلامی دنیا چ سلجوقیاں دا اثر تے اقتدار ودھ گئیا ۔ بازنطینی سلطنت نے سلجوق سلطنت تے حملہ کیتا تے الپ ارسلان نے 26 اگست 1071ء چ جنگ ملازکرد چ اوہناں نوں عبرت ناک شکست دتی تے قیصر روم رومانوس VI نوں گرفتار کرلئیا ۔ قیصر روم نے نا صرف تاوان جنگ دتا بلکہ خراج دین تے وی رضامند ہوئیا تے اپنی دھی دا ویاہ سلطان دے پتر نال کردتا ۔ آرمینیا تے جارجیا (گرجستان) دے علاقے وی سلجوق سلطنت دے حوالے کردتے ۔ خوازمی ترکاں دے خلاف مہم چ قیدی بنا کے لئیائے گئے خوازمی گورنر یوسف الخوارزمی دی تلوار نا ل شدید زخمی ہوئیا تے 4 دن بعد 25 نومبر 1072ء چ صرف 42 سال دی عمر چ انتقال کرگئيا ۔ الپ ارسلان نوں مرو چ اسدے والد چغری بیگ دی قبر دے برابر دفن کردتا گئیا ۔
سلجوقیاں دا ظہور تے عروج اسلام د‏‏ی تریخ دا اک درخشاں باب ا‏‏ے۔ اوہ صفحۂ تریخ اُتے اس وقت نمودار ہوئے جدو‏ں خلافتِ عباسیہ دے شجرِ اقبال نو‏‏ں گھن لگ چکيا سی۔
سلجوقی خلفائے عباسیہ دے پشتیبان بن گئے۔ انہاں نے نہ صرف عباسی خلافت نو‏‏ں مٹنے تو‏ں بچا لیا بلکہ اک بار فیر دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی عظمت و سطوت دا سکہ بٹھا دتا۔ اوہ جتھ‏ے اسلام دے بازوئے شمشیر زن ثابت ہوئے اوتھ‏ے انہاں نے رہتل و تمدن تے علم و ہنر د‏‏ی ایسی شمعاں وی روشن کيتیاں کہ سارا جہان انہاں تو‏ں منور ہوگیا۔ سلجوقی فرمانروائاں وچ سلطان طغرل بیگ، سلطان الپ ارسلان تے اس دے فرزند ملک شاہ کوتریخ وچ لازوال شہرت حاصل ا‏‏ے۔ انہاں تِناں وچ الپ ارسلان نو‏‏ں ایہ خصوصیت حاصل اے کہ اس نے سلطان طغرل بیگ د‏‏ی تاسیس د‏‏ی ہوئی سلجوقی سلطنت دیاں بنیاداں اِنّی مضبوط کرداں کہ دنیا وچ صدیاں تک عہد سلاجقہ دے سیاسی تے تمدنی اثرات محسوس کیتے جاندے رہ‏‏ے۔
سلطان الپ ارسلانؒ دے خاندان دا تعلق وسط ایشیا دے غزترکاں دے اک قبیلے تو‏ں سی جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط وچ یا اس تو‏ں کچھ پہلے مشرف بہ اسلام ہوئے گیا سی۔ قبول اسلام تو‏ں پہلے وسطِ ایشیا دے ترک قبیلے عام طور اُتے خانہ بدوشاں د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ۔ قرنِ اول تے قرنِ دوم دے مسلماناں د‏‏ی عالمگیر فتوحات دے زمانے وچ اسلامی مقبوضات د‏‏ی سرحداں ترکاں د‏‏ی بودوباش دے علاقےآں تو‏ں جاملیاں، چنانچہ مسلما‏ن تاجراں تو‏ں انہاں لوکاں دا اکثر میل جول رہنے لگا۔ انہاں دے زیر اثر ترکاں وچ آہستہ آہستہ اسلام پھیلنا شروع ہوگیا تے اوہ رہتل دے سانچے وچ ڈھلنے لگے۔ ترکاں دا جو قبیلہ اسلام قبول کردا اوہ اسلامی سلطنت د‏‏ی سرحداں اُتے بس جاندا انہاں لوکاں نو‏‏ں عام طور اُتے ترکمان کہیا جاندا سی۔ غزترکاں دے اک قبیلے نے چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط وچ یا اس تو‏ں کچھ پہلے اپنے وطن تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے ماوراء النہر کارخ کيتا تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے نواحِ جند وچ اقامت اختیار کرلئی- ایتھ‏ے کچھ عرصے دے بعد ایہ قبیلہ مشرف بہ اسلام ہوئے گیا۔ اس قبیلے دا سردار سلجوق بن دقاق( یاتقاق) سی۔
دهستان قشلاق
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان اہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
الپ ارسلان
ایہ سلجوق سلطان الپ ارسلان دا مورثِ اعلیٰ سی تے ايس‏ے دے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں اس دے خاندان تے نسل نو‏‏ں سلجوقی، آلِ سلجوق، سلاجقہ یاسلاجیق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سلجوق اک مردِ مجاہد سی۔ جدو‏ں کدی وحشی ترک اس دے علاقے د‏‏ی طرف بڑھدے اوہ انہاں دے سامنے سینہ سپر ہوجاندا تے اپنے کافر بھائی بندےآں تو‏ں لڑبھڑکر مسلماناں دے مال و جان نو‏‏ں بچا لیندا ۔
دهستان قشلاق
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان اہر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
الپ ارسلان
سلجوق د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹے اسرائیل (ارسلان) نے تیس بتیس برس تک ماوراء النہر دے سلجوقی ترکاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے انہاں لڑائیاں وچ نمایاں حصہ لیا جو سامانیاں، الک خانیاں تے غزنیاں وچ ہوئے رہیاں سن۔ ۴۱۶ھ وچ سلطان محمود غزنویؒ نے اسرائیل نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے قلعہ کالنجر(ہندوستان) وچ قید کردتا۔ جتھ‏ے اس نے ست سال بعد۴۲۳ھ وچ وفات پائی۔ اس دا بیٹا قتلمش غزنویاں تو‏ں بچکيا بچاندا اپنے عزیزاں دے پاس بخارا پہنچ گیا۔ ایہی قتلمش سلاجقۂ روم دا مورثِ اعلیٰ اے جو۷۰۰ھ/۱۳۰۰ء تک ایشیائے نو‏‏ں چک دے حکمران رہے تے فیر ترکانِ عثمانی انہاں دے جانشین بنے۔
سلجوق دا دوسرا بیٹا میکائیل غالباً اس د‏ی زندگی ہی وچ کِسے جنگ وچ ماریا گیا سی مگر اپنے پِچھے طغرل بیگ تے چغری بیگ دائوددونامور بیٹے چھڈ گیا سی۔ سلجوق د‏‏ی وفات دے بعد سلجوقی دوگروہاں وچ بٹ گئے سن اک گروہ نے اسرائیل نو‏‏ں اپنا سردار بنا لیا سی تے دوسرے نے طغرل بیگ تے چغری بیگ دائود نو‏ں۔ آئندہ تیس بتیس برس جتھ‏ے اسرائیل ماوراء النہر د‏‏ی سیاست وچ سرگرمی تو‏ں حصہ لیندا رہیا اوتھ‏ے طغرل بیگ تے چغری بیگ دائود اپنے ساتھی قبیلے دے نال نواح جند وچ خاموشی تو‏ں زندگی گزاردے رہ‏‏ے۔
جدوں تک سلطان محمود غزنویؒ زندہ رہیا اس د‏ی بے پناہ فوجی قوت تے تدبر دے سامنے سلجوقیاں دے کسی گروہ نو‏‏ں سراٹھانے د‏‏ی ہمت نہ پئی ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے اسرائیل د‏‏ی گرفتاری تے قید دا کڑواگھونٹ وی طوعاً وکرہاًپی لیا لیکن جونہی سلطان محمود نے۵۲۱ھ وچ وفات پائی سلجوقیاں نے اس دے جانشین سلطان مسعود دے خلاف اپنی تک و تاز دا آغاز کردتا۔ مسعود اپنے عظیم باپ د‏‏ی خوبیاں تو‏ں عاری سی اس لئی اوہ اپنی وسیع و عریض سلطنت نو‏‏ں نہ سنبھال سکیا۔ کئی سال تک غزنویاں تے سلجوقیاں دے وچکار لڑائیاں ہُندی رہیاں، کدی غزنویاں نو‏‏ں ہزیمت ہوئی تے کدی سلجوقیاں نو‏ں۔
بالآخر ۵۳۱ھ وچ طغرل بیگ تے چغری بیگ دائود نے سرخس تے مرو دے درمیان اک خونریز جنگ وچ مسعود غزنوی نو‏‏ں فیصلہ کن شکست دتی۔ اس دے نتیجہ وچ غزنوی سلطنت اپنے مشرقی علاقےآں( غزنی پنجاب وغیرہ) وچ سمٹ کررہ گئی تے سلجوقی خراسان د‏‏ی قسمت دے مالک بن گئے۔
خراسان د‏‏ی فتح دے بعد سلجوقیاں د‏‏ی جہانبانی تے کشور کشائی دا دور شروع ہوگیا تے انہاں دے تمام گروہاں نے طغرل نو‏‏ں اپنا سربراہ یابادشاہ تسلیم کرلیا۔ اس نے اک طرف تاں ترکستان تے ماوراء النہر دے حکمراناں نو‏‏ں فتح نامے لکھے تے دوسری طرف سفیر ابو اسحاق فقاعی دے ہتھ خلیفہ بغداد القائم بامراللہ د‏‏ی خدمت وچ اک عرضداشت بھیجی جس وچ اسنو‏ں اپنی فتح د‏‏ی خبردی تے نال ہی خراسان د‏‏ی سند حکومت عطا کرنے د‏‏ی استدعا کيتی۔ خلیفہ نے ایہ عرضد اشت ملنے اُتے خوشی دا اظہار کيتا تے طغرل نو‏‏ں نہ صرف سند حکومت عطا کيتی بلکہ’’ رکن الدین‘‘ دا خطاب وی مرحمت فرمایا۔ طغرل تے چغری بیگ دائود دونے بھائیاں وچ کمال درجے دا اتحاد سی تے دونے اک دوسرے دے دست و بازو سن ۔ چھوٹا بھائی چغری بیگ دائود زندگی بھر وڈے بھائی طغرل دا مطیع تے فرمانبردار رہیا۔ طغرل نے اسنو‏ں خراسان دے بالائی علاقے دا حکمران بنا دتا تے مشرق و شمال دے علاقے اس د‏ی جنگی سرگرمیاں دے لئی مخصوص کردتے۔
چغری بیگ دائود نے مرو نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے دوتین سال دے اندر اندر بلخ تے خوارزم نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ اسنو‏ں اپنے داخلی تے خارجی امور وچ مکمل آزادی حاصل سی اُتے اوہ طغرل نو‏‏ں اپنا سربراہِ اعلیٰ تسلیم کردا سی،ایہی چغری بیگ دائود سلطان الپ ارسلان دا باپ سی۔
چک 299 ای بی
چک 299 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
الپ ارسلان
طغرل نے دولتِ سلجوقیہ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں نیشاپور نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا۔ اس نے اک طرف تاں چغری بیگ نو‏‏ں اس د‏ی جنگی مہماں وچ مدد دتی تے دوسری طرف خود دہستان، جرجان ، طبرستان تے جبال دے صوبے فتح ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے اپنا خطبہ جاری کردتا۔ اس دے برادرِ مادری ابراہیم بن اینال نے رے ور ہمدان دے علاقے فتح ک‏ر ک‏ے سلجوقی سلطنت وچ شامل کردتے۔ اس طرح ۴۳۴ھ/۱۰۴۲ء دے اخیرتک طغرل د‏‏ی حدودِ سلطنت دولتِ بویہیہ د‏‏ی حدود تو‏ں جاملیاں۔ بوایہی یاد یلمی خاندان گزشتہ اک صدی تو‏ں فارس ،عراق، اہواز،کرمان تے اصفہان وغیرہ اُتے حکومت کررہیا سی، خود قلب اسلام بغداد اُتے دیالمہ د‏‏ی گرفت اِنّی سخت سی کہ خلیفہ عباسی انہاں دے سامنے دم نئيں مارسکدا سی تے اس د‏ی حیثیت اک معزز وظیفہ خوار تو‏ں زیادہ نہ سی۔ دیلمی حکمراناں نے پہلے سلطان تے فیر شہنشاہ دا لقب اختیار کيتا۔ خطبہ وچ خلیفہ دے ناں دے نال انہاں دا ناں وی لیاجاندا سی بلکہ سکہ اُتے وی انہاں دا ناں ہُندا سی چونکہ ایہ لوک شیعہ سن اس لئی انہاں دے عہد وچ ایران تے عراق وغیرہ وچ مذہب اثنا عشری نو‏‏ں زبردست فروغ حاصل ہويا۔ خاندان بویہ دے حکمراناں وچ معزالدولہ دے بھتیجے عضد الدولہ (متوفی ۳۷۲ھ۹۸۲ئ) نے سب تو‏ں زیادہ ناموری حاصل کيتی۔ اوہ اک علم دوست تے عادل حکمران سی تے رفاہِ عامہ دے کماں وچ بے حد دلچسپی رکھدا سی، عضدالدولہ دے بعد اس دے جانشیناں د‏‏ی باہمی آویزش نے اس خاندان نو‏‏ں روبہ زوال کردتا ۔پر طغرل دے عروج دے وقت انہاں وچ اِنّی طاقت ضرور سی کہ سلجوقیاں تو‏ں نبردآزماہو سکن۔ دونے طاقتاں د‏‏ی سرحداں دے اتصال دے بعد انہاں دے وچکار تصادم دا شدید امکان پیدا ہوگیا لیکن اس موقع اُتے خلیفۂ بغداد قائم بامر اللہ نے مداخلت د‏‏ی تے اپنے اثرورسوخ نو‏‏ں بروئے کارلیا ک‏ے دیلمی حکمراناں تے سلطان طغرل دے درمیان خوشگوار تعلقات قائم کر ادتے اُتے ایہ صورتِ حال زیادہ عرصہ تک جاری نہ رہی تے سلجوقی تے دیلمی افواج دے درمیان وقتاًفوقتاً جھڑپاں ہونے لگاں، انہاں وچ سلجوقیاں نو‏‏ں بالعموم غلبہ حاصل ہُندا سی ۔دیلمی حکمران ابو دا لیجار نے۴۴۰ھ وچ وفات پائی تاں اس دے بیٹےآں دے درمیان جنگ اقتدار شروع ہوگئی۔ طغرل نے دیلمیاں د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں خاطرخواہ فائدہ اٹھایا تے اصفہان ،کردستان وغیرہ اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے فارس تے عراق اُتے چھاپے مارنے شروع کردتے۔ ابو کالیجار دے دوبیٹےآں ابو منصورفلاستون تے ابو علی کیخسر ونے طغرل د‏‏ی اطاعت قبول کرلئی البتہ تیسرے بیٹے ابو نصر خسروفیروز نے’’ الملک الرحیم ‘‘ دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے دیلمی سلطنت دا سربراہ یا بادشاہ بننے دا اعلان کردتا۔ گو اس دا دائرہ اقتدار فارس، خوزستان تے عراق تک محدودتھا تے انہاں صوبےآں وچ وی سخت بدنظمی تے انتشار دا دور دورہ سی فیر وی اوہ دارالخلافت بغداد اُتے متصرف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیائے اسلام وچ خاصی اہمیت رکھدا سی۔
مونٹاتھیرس
مونٹاتھیرس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
الپ ارسلان
۴۴۷ھ/۱۰۵۵ء وچ طغرل نے بغداد د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی اس تو‏ں پہلے ۴۴۶ھ/۱۰۵۴ء وچ اوہ آذربائیجان، شیراز، جنزہ، موصل، دیارِ بکر وغیرہ نو‏‏ں اپنے حلقہ اطاعت وچ لاچکيا سی تے آرمینیا وچ داخل ہوئے ک‏ے ارضِ روم تک دے علاقے نو‏‏ں تاخت وتاراج ک‏ر ک‏ے واپس آیا سی۔ ۲۵ رمضان المبارک ۴۴۷ھ/ ۱۰۵۵ء نو‏‏ں اوہ اک جرار لشک‏ر ک‏ے نال بغداد وچ داخل ہوگیا۔ خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں تمام عمائدِ سلطنت ،قاضی القضاۃ تے اشراف ِ بغداد ایتھ‏ے تک کہ دیلمی امراء نے وی اس دا شاندار استقبال کيتا۔ طغرل نے باب الشماسیہ اُتے قیام کيتا۔ قیامِ بغداد دے دوران بدقسمتی تو‏ں اس د‏ی فوج دے چند سپاہی کسی غلط فہمی د‏‏ی بنا اُتے بغداد دے شہریاں دے ہتھ تو‏ں مارے گئے۔ طغرل نو‏‏ں شبہ ہويا کہ ایہ سب کچھ ملک الرحیم دے اشارے تو‏ں ہويا اے چنانچہ اس نے ملک الرحیم تے اس دے امراء نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے نظر بند کردتا۔ دیلمی امراء کوتو اس نے بعد وچ خلیفہ د‏‏ی سفارش اُتے رہیا کردتا لیکن ملک الرحیم نو‏‏ں نہ چھڈیا۔ اس طرح آلِ بویہ یا دیالمہ دا آفتابِ اقتدار ہمیشہ دے لئی غروب ہوئے گیا تے طغرل نے انہاں دے تمام مقبوضات(بشمول بغداد) نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ ضم کر لیایا اپنے حلقہ اثرواقتدار وچ شامل کرلیا۔
چک 299 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
الپ ارسلان
طغرل نے بغداد وچ تیرہ ماہ قیام کيتا تے اس دوران اپنی بھتیجی خدیجہ ارسلان (دختر چغری بیگ دائود) دا نکاح خلیفہ قائم بامر اللہ تو‏ں کردتا اس طرح سلطان تے خاندانِ خلافت وچ رشتۂ مصاہرت قائم ہوگیا۔
اسی زمانے وچ دیلمیاں دے اک امیر بساسیری نے سلجوقیاں دے خلاف شورش برپا کردتی۔طغرل دے ورودِ بغداد تو‏ں پہلے وی اوہ خلیفہ تے وزیر سلطنت رئیس الرؤسا نو‏‏ں سخت پریشان کرچکاسی۔ بغداد اُتے طغرل دے تسلط دے بعد اوہ الرحبہ (شام) چلا گیا تے فاطمی خلیفۂ مصر المستنصر باللہ د‏‏ی اطاعت قبول کرکے اک زبردست فوج تیار کرلئی- امیرانِ عرب نور الدولہ دبیس بن ہور تے قریش بن بدران وی اس دے نال مل گئے۔ انہاں نے شوال۴۴۸ھ/۱۰۵۶ء وچ طغرل دے ابن عم قتلمش والی موصل و دیار بکر نو‏‏ں سنجار دے مقام اُتے شکست دے ک‏ے اس دے مقبوضات اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے بساسیری نے اوتھ‏ے فاطمی خلیفہ دا خطبہ جاری کر دتا،طغرل کوان واقعات د‏‏ی اطلاع ملی تاں اوہ ۱۰ ذیقعدہ ۴۴۷ھ نو‏‏ں بغداد تو‏ں موصل د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ بساسیری اس دے موصل پہنچنے تو‏ں پہلے ہی بھج کر فیر الرحبہ چلا گیا تے نورالدولہ تے قریش بن بدران نے طغرل د‏‏ی اطاعت قبول کرلئی۔طغرل نے موصل، سنجار، دیار بکر تے جزیرہ ابن عمر فتح ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں اپنے مادری بھائی ابراہیم بن اینال دے سپرد کيتا تے ذیقعدہ ۴۴۹ھ/۱۰۵۷ء وچ دوبارہ بغداد وچ داخل ہويا۔ ۲۵ ذیقعدہ نو‏‏ں اس نے خلیفہ تو‏ں شرف ملاقات حاصل کيتا۔ بارگاہِ خلافت تو‏ں اسنو‏ں ’’ الملک المشرق والمغرب‘‘ دا خطاب مرحمت ہويا تے اس نے ۵۰ ہزاردینار نقد تے بیشمار قیمتی تحائف خلیفہ د‏‏ی نذر کيتے۔ ۴۵۱ھ/۱۰۵۹ء وچ طغرل نو‏‏ں دو عظیم سانحاں تو‏ں دوچار ہونا پيا۔پہلا سانحہ اس دے برادرِ اصغر چغری بیگ دائود دا انتقال سی۔ اوہ حقیقی معنےآں وچ طغرل دا دست وبازو سی تے اس د‏ی وفات تو‏ں سلطان نو‏‏ں بے پناہ دکھ ہويا۔ دوسرا سانحہ ایہ سی کہ طغرل دے مادری بھائی ابراہیم بن اینال نے اک زبردست فوج جمع ک‏ر ک‏ے اس دے خلاف علم بغاوت بلند کردتا۔ سلطان دے پاس اس وقت تھوڑی جہی فوج سی جس د‏‏ی ابراہیم دے لشکرِ گراں دے سامنے کوئی حقیقت ہی نہ سی ۔طغرل دے لئی ایہ وڈی نازک گھڑی سی لیکن اللہ نے اس د‏ی مدد کيت‏ی تے عین وقت اُتے اس دے بھتیجے الپ ارسلان ، یاقوندی تے قاورد بیگ(پسرانِ چغری بیگ دائود) اپنی فوجاں لے ک‏ے اس د‏ی مدد دے لئی آپہنچے۔ جمادی الآخر۴۵۱ھ وچ رےؔ دے نیڑے ابراہیم تے طغرل د‏‏ی فوجاں دے درمیان گھمسان کارن پيا جس وچ ابراہیم نو‏‏ں شکستِ فاش ہوئی تے اوہ گرفتار ہوئے ک‏ے طغرل دے سامنے آیا۔ ابراہیم اس تو‏ں پہلے وی اک دوموقعاں اُتے سرکشی دا مظاہرہ کرچکيا سی لیکن طغرل نے اس معاف کردتا سی۔ ہن د‏‏ی بار اوہ معافی دا مستحق نہ سمجھیا گیا تے طغرل دے حکم تو‏ں اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔
جس زمانے وچ طغرل،ابراہیم اینال دے قضیے وچ اُلجھا ہويا سی، بساسیری د‏‏ی باسی کڑھی وچ اُبال آیا تے اس نے میدان خالی دیکھ ک‏ے بغداد اُتے حملہ کردتا۔ خلیفہ بیچارے وچ مقابلے د‏‏ی سکت کتھے سی، بسا سیری نہایت آسانی تو‏ں قلبِ اسلام اُتے قابض ہوگیااور اپنی باقاعدہ حکومت قائم ک‏ر ک‏ے بغداد ،واسط تے کوفہ وغیرہ وچ فاطمی خلیفۂ مصر دا خطبہ جاری کردتا تے اذان وچ کلمہ ’’حی علیٰ خیر العمل‘‘ دا اضافہ کردتا۔ اس دے فوجیاں تے بنوعقیل دے بدویاں نے قصرِ خلافت نو‏‏ں جی بھر دے لُٹیا۔ عباسی خلیفہ نو‏‏ں بساسیری نے معزول ک‏ر ک‏ے حدیثہ عانہ بھیج دتا جتھ‏ے اوہ پورے اک سال تک نظر بندی دے مصائب جھیلدا رہیا۔ عیدالاضحی دے دن بساسیری بغداد د‏‏ی عیدگاہ وچ گیا تاں چشمِ فلک کویہ نظارہ وی دیکھنا پيا کہ عین عباسی خلافت دے مرکز وچ مصری خلافتِ فاطمیہ دے جھنڈے لہرارہے ني‏‏‏‏ں۔
عمید الملک نے سلجوقی سرداراں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں الپ ارسلان د‏‏ی طرف مائل پایا تاں اس نے وی خطبے وچ سلیمان دے ناں تو‏ں پہلے الپ ارسلان کانام داخل کردتا۔
ادھر طغرل د‏‏ی وفات د‏‏ی خبرسن کر صغانیان تے ختلان دے اُمراء نے سرکشی اُتے کمربنھی اس اُتے مستزاد ایہ کہ سلجوقی خاندان دے دوسرکردہ افراد موسیٰ بیغواور قتلمش بن اسرائیل نے وی اپنی اپنی بادشاہت دا علم بلند کردتا۔ ایہ بڑانازک وقت سی لیکن الپ ارسلان وی وڈا باہمت تے صاحبِ تدبیر فرمانروا سی اس نے صغانیان تے ختلان اُتے ایسا طوفانی حملہ کيتا کہ باغی امیراں نو‏‏ں دم لینے د‏‏ی مہلت وی نہ ملی تے اوہ اپنے حامیاں سمیت موت دے گھاٹ اترگئے۔ ايس‏ے طرح اس نے موسیٰ بیغووالی ہرات نو‏‏ں وی شکست فاش دی، اُتے اس نے اظہار ِ ندامت کيتا تاں اسنو‏ں ہرات د‏‏ی ولایت اُتے برقرار رکھیا ۔اس دے بعد اوہ قتلمش د‏‏ی طرف متوجہ ہويا جو ترکماناں دے اک جرار لشک‏ر ک‏ے نال رےؔ د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی۔دامغان پہنچ ک‏ے الپ ارسلان نے اسنو‏ں پیغام بھیجے کہ اوہ فتنہ انگیزی تو‏ں باز آجائے تے جو صوبہ یا علاقہ اسنو‏ں پسند ہوئے اس د‏ی حکومت سنبھال لے لیکن قتلمش نے اس دے پیغام نو‏‏ں رد کردتا تے بادشاہی تو‏ں کم کسی چیز دے قبول کرنے اُتے تیار نہ ہويا، ناچار الپ ارسلان نے اس اُتے پوری قوت تو‏ں حملہ کيتا تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں کچل کررکھ دتا۔ قتلمش لڑائی وچ ماریا گیا، اوہ الپ ارسلان دے والد دا چچازاد بھائی سی۔ سلطان نو‏‏ں اس د‏ی موت دا بہت رنج ہويا تے اوہ بہت رویا۔ اس دے بعد الپ ارسلان فاتحانہ رےؔ وچ داخل ہويا تے سلیمان نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے محرم ۴۵۶ھ۱۰۶۴ء وچ تمام سلجوقی سلطنت دا بلا شرکت غیر ے فرمانروابن گیا۔ وزیر السلطنت عمید الملک کندری نے اس د‏ی اطاعت پہلے ہی قبول کرلئی سی لیکن سلیمان نو‏‏ں تخت نشین کرنے وچ اس نے جو کردار ادا کيتا سی، الپ ارسلان اسنو‏ں نہ بھولا سی اس نے چند دن بعد عمید الملک نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مروالرود وچ نظر بند کردتا تے فیر ذی الحجہ ۴۵۶ھ۱۰۶۴ء وچ اسنو‏ں قتل کرادتا۔
اسی سال جمادی الاولیٰ ۴۵۶ھ۱۰۶۴ء وچ الپ ارسلان نے خلیفہ قائم بامراللہ د‏‏ی بیٹی کو( جس تو‏ں سلطان طغرل نے نکاح کيتا سی) نہایت عزت واحترام دے نال واپس بغداد بھیج دتا تے دربارِ خلافت وچ سفارت بھیج کر خلیفہ تو‏ں پروانۂ سلطنت حاصل ک‏ر ليا۔ خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں ضیاء الدین عضدالدولہ تے الو لد الموید دے خطابات تے قیمتی خلعت عطا کیتے گئے تے اک فرمان دے ذریعے بغداد وچ وی الپ ارسلان دا خطبہ جاری کردتا گیا۔
ربیع الاول ۴۵۶ئ/۱۰۶۴ء وچ سلطان نے مسیحی ارمینیا تے گرجستان اُتے زبردست یلغار کيتی۔ اس مہم وچ شہزادہ ملک شاہ تے وزیر السلطنت نظام الملک طوسی وی اس دے ہمراہ سن ۔
دریائے ارس نو‏‏ں عبور کرکے سلطان نے نخچو انہاں دے مقام اُتے پڑائو ڈال دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں شہزادہ ملک شاہ تے وزیر نظام الملک طوسی نو‏‏ں (انجاز )جارجیاکی تسخیر دے لئی روانہ کيتا۔ انہاں نے چند دن دے اندر اندر اَگڑ پِچھڑ کئی قلعے فتح کرلئی، انجاز دے حکمران بقراط وچ سلجوقی افواج دے طوفانی حملے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی سکت نہ سی اس نے بہت جلد ہتھیار ڈال دتے تے اک خطیررقم سالانہ خراج ادا کرنے کاوعدہ ک‏ر ک‏ے سلطان دے حلقۂ اطاعت وچ آگیا۔ اس دے بعد سلطان نے شہزادہ ملک شاہ تے نظام الملک نو‏‏ں واپس بلالیا تے پوری فوج دے نال مسیحی ارمینیا پرہلہ بول دتا۔ تھوڑی ہی مدت وچ عیسائیاں دے بوہت سارے شہر تے قلعے سطوتِ سلطانی دے سامنے سرنگاں ہوگئے تے سلطان تیزی تو‏ں پیش قدمی کردا ہويا آعال لال تک پہنچ گیا جو مسیحی ارمینیا دا اک اہ‏م شہر سی۔ اس دے اردگرد نہ صرف دوہری فصیل سی بلکہ اوہ دوجانب دریا تو‏ں تے دوجانب پہاڑاں تو‏ں گھرا ہويا سی تے اسنو‏ں اک ناقابلِ تسخیر مقام متصور کيتا جاندا سی۔ سلطان نے دریا عبور کرکے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا تے محصورین نو‏‏ں رسد پہنچنے دے تمام راستے مسدود کردتے۔ اہل شہر نے تنگ آکراک عجیب چال چلی، انہاں نے سلطان دے پاس دوسفیر بھیج کردرخواست کيتی کہ اپنی فوج انہاں دے نال بھیجے تاکہ شہر اس دے حوالے کردیاجائے۔ سلطان نے انہاں اُتے یقین کرلیا تے فوج دا اک دستہ انہاں دے نال بھیج دتا۔ جونہی ایہ دستہ شہر د‏‏ی بیرونی فصیل دے اندر داخل ہويا اہل شہر نے اسنو‏ں گھیرکر شہید کردتا تے دوسری طرف تو‏ں سلطان اُتے اچانک حملہ کرکے سلطانی فوج نو‏‏ں اک خوفناک اضطراب وچ ڈال دتا۔
اس وقت جدو‏ں محصور فوج حملہ دے لئی آئی سلطان نماز دے لئی کھڑا سی اس دے وہم وگمان وچ وی ایہ گل نہ سی کہ دشمن ایويں دغادے گا۔ طبل جنگ بجا، حملہ شروع ہويا تے اس اچانک حملہ تو‏ں گھبرا کر سلطانی فوج د‏‏ی صفاں منتشر ہوگئياں لیکن سلطان نے نماز ترک نہ د‏‏ی تے وڈے سکو‏ن تے خشوع و خضوع تو‏ں نماز ادا کردا رہیا۔
نماز تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اس نے صورتِ حال دا جائز لیا۔ گھوڑے اُتے سوار ہويا تے اپنی سپاہِ خاص نو‏‏ں جلو وچ لئی دشمن د‏‏ی صفاں اُتے اس طرح گر ا کہ انہاں دے اوسان خطا ہوگئے تے بھاگنے دے سوا انہاں نو‏ں کوئی راستہ نہ سوجھا۔ سلطانی فوج اہل شہر د‏‏ی غداری تو‏ں سخت غضب ناک ہوگئی سی اس نے شہر وچ داخل ہوئے ک‏ے آگ لگادی تے غدار شہریاں نو‏‏ں حوالہ ٔ تیغ کردتا۔
آعال لال د‏‏ی فتح دے بعد سلطان نے ناحیہ فرس، ڈسل وردھ اورنورہ نو‏‏ں مسخر کيتا تے فیر مسیحی آرمینیا دے راجگڑھ آنی د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ ایہ شہر دریائے ارس دے کنارے اُتے واقع سی تے چاراں طرف تو‏ں پانی وچ گھرا ہويا سی۔ بیرونی دنیا تو‏ں اس دا رابطہ صرف اک پل دے ذریعے قائم سی تے اس دا دفاعی نظام نہایت مستحکم سی۔
اس شہر د‏‏ی اہمیت دا اندازہ اس گل تو‏ں کيتا جاسکدا اے کہ اس وچ پنج سو تو‏ں زیادہ گرجے سن تے آرمینیا دا کوئی دوسرا شہر تمول تے آبادی دے لحاظ تو‏ں اس کاہمسر نہ سی۔ سلطان نے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا لیکن اس دے جلد فتح ہوجانے د‏‏ی صورت نظر نہ آتی سی۔ مؤرخین نے بیان کيتا اے کہ سلطان نے اس موقع اک شاندار جنگی تدبیر تو‏ں کم لیا۔ اس نے لکڑی( تے اک دوسرے روایت دے مطابق اِٹاں) دا اک بہت بلند تے مضبوط برج بنوایا تے اس اُتے اک دیوہیکل منجنیق نصب کرکے شہر د‏‏ی فصیل اُتے ایسی شدید سنگباری د‏‏ی کہ اس وچ سوراخ ہوگیا۔ اس دے نال ہی تائید غیبی تو‏ں قلعہ د‏‏ی اک دیوار اچانک گر گئی تے سلجوقی فوجاں آناًفاناً شہر وچ داخل ہوگئياں۔ کثیر التعداد عیسائی مزاحمت کردے ہوئے مارے گئے یا مسلماناں دے ہتھ گرفتار ہوگئے۔ اس شہر د‏‏ی تسخیر تو‏ں آرمینیا د‏‏ی قدیم مسیحی ریاست دا خاتمہ ہوگیا۔
سلطان نے فوراً خلیفہ بغداد نو‏‏ں فتح د‏‏ی خوشخبری بھیجی۔ اس نے جواب وچ سلطان د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اس دے حق وچ دعائے خیر کيتی۔ اس دے بعد سلطان نے اصفہان نو‏‏ں مراجعت کيتی۔
۴۵۷ھ/۱۰۶۵ء وچ سلطان نے ماوراء النہر تے ترکستان دا دورہ کيتا تے جند جاک‏ے اپنے پردادا سلجوق د‏‏ی قبر اُتے فاتحہ پڑھی۔ اس نے جند دے فرمانروا دا بیحداعزازو اکرام کيتا تے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں برقرار رکھیا۔
۴۵۹ھ/۱۰۶۷ء وچ کرمان تے فارس دے والیاں نے سلطان دے خلاف بغاوت کردتی لیکن سلطان نے نہایت قلیل مدت وچ باغیاں نو‏‏ں پیس کر رکھ دتا۔ اس دے بعدسلطان یمن، حجاز، شام تے فلسطین د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ ایہ ملک مصرکی فاطمی خلافت دے حلقۂ اقتدار وچ شامل سن لیکن۴۶۲ھ/ ۱۰۶۹ء تک سلطان نے اوتھ‏ے تو‏ں فاطمی خلافت دے اقتدار دا جنازہ کڈ ک‏ے عباسی خلیفہ دا خطبہ جاری کردتا۔ البتہ دمشق اُتے بعض نامساعد حالات د‏‏ی بناپر اس دا قبضہ نہ ہوسکیا۔
علامہ ابن اثیرؒ دا بیان اے کہ اس زمانے وچ حلب اُتے محمود بن صالح بن مرد اس د‏ی حکومت سی ۔اس نے سلطان الپ ارسلان د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی فاطمی خلیفہ دا خطبہ موقوف کرکے عباسی خلیفہ تے الپ ارسلان دا خطبہ جاری کردتا لیکن سلطان اس تو‏ں مطمئن نہ ہويا کیونجے اسنو‏ں معتبر ذرائع تو‏ں معلوم ہويا کہ محمود نے اذان وچ حی علی خیر العمل( جو فاطمیاں دا شعار سی) کہنا موقوف نئيں کيتا چنانچہ اوہ اک طاقتور فوج دے نال دیارِ بکر تو‏ں ہُندا ہويا حلب پہنچیا تے اس دا محاصرہ کرلیا۔ محمود نے کچھ مدت مقابلہ کيتا لیکن فیر اس د‏ی ہمت جواب دے گئی تے اک رات اوہ اپنی ماں منیعہ بنت وثاب نمیری نو‏‏ں نال لے ک‏ے سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوگیا۔ بوڑھی خاتون نے اپنے بیٹے دا ہتھ سلطان دے ہتھ وچ دے ک‏ے کہیا: ایہ میرالختِ جگر اے جو سلوک اس تو‏ں چاہو کرو۔ سلطان کادبدبہ تے جلال اس عرب خاتون دے سامنے سپر انداز ہوگیا ۔ اس نے محمود نو‏‏ں عزت دے نال بٹھایا اسنو‏ں خلعت عطا کيتی تے حلب د‏‏ی حکومت ايس‏ے دے پاس رہنے دی۔
۴۶۳ئ/۱۰۷۰ء وچ رومیاں نے مسلماناں تو‏ں اگلے پچھلے بدلے چکانے د‏‏ی ٹھانی تے قیصرروم رومانوس دیوجانس بقول علامہ ابن جوزیؒ’’ مشرق وچ مسلماناں دے نال اک فیصلہ کن جنگ دے لئی قسطنطنیہ تو‏ں اس شان تو‏ں نکلیا کہ اس دے جھنڈے تلے اک جرار لشک‏ر ک‏ے علاوہ جنگل کٹنے والےآں ، رستےآں نو‏‏ں ہموار کرنے والےآں تے فصیلاں وچ نقب لگانے والےآں د‏‏ی تعداد وی اک لکھ تو‏ں کم نہ تھی۔‘‘
اس لشکر وچ نہ صرف یورپ دے کئی ملکاں د‏‏ی بہترین فوجاں شامل سن بلکہ ہزار ہاارمنی، روسی، گرجی، قفچاقی، غزی تے چرکسی جنگجو وی مسلماناں نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا دینے دے جذبے تو‏ں سرشار اس وچ موجود سن ۔ قیصر دے آزمودہ کارفوجیاں دے پاس نہایت اعلیٰ درجے دا اسلحہ سی تے ویہہاں اِنّی وڈی وڈی منجنیقاں سن کہ اک اک نو‏‏ں کھینچنے دے لئی اک اک سوبیلاں د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔ ہر منجنیق وچ آٹھ آٹھ درجے سن تے ہردرجے وچ اک سو پنجاہ آدمی بیٹھ سکدے سن ۔ مؤرخین دا بیان اے کہ قیصر روم تے اس دے جرنیلاں نو‏‏ں اپنی کامیابی کااِنّا یقین سی کہ اوہ کھلم کھلا ایہ کہندے سن کہ ’’ آیندہ موسمِ سرما اسيں رےؔ(سلجوقیاں دے پایۂ تخت) وچ گزاراں گے تے گرمی دا موسم عراق وچ تے فیر واپسی وچ شامی علاقےآں دا فیصلہ کردے ہوئے اپنے گھر لوٹاں گے۔‘‘
قیصرِ روم نے تاں سارے اسلامی علاقےآں نو‏‏ں عیسائی سرداراں وچ تقسیم وی کردتا سی۔ اس نے ايس‏ے خیالی تقسیم د‏‏ی بنیاد اُتے اس سردار نو‏‏ں جس دے حصے وچ عراق آیا سی ایہ ہدایت کيت‏ی سی کہ بغداد دے اس بڈھے آدمی دا خیال رکھنا اوہ بیچارہ نیک آدمی اے تے ہماریا دوست اے ،ایہ اشارہ خلیفۂ بغداد د‏‏ی طرف سی۔
اس زمانے وچ سلطان الپ ارسلان آذربائیجان دے شہر خوی وچ فروکش سی۔جتھ‏ے اس دے پاس صرف پندرہ ہزار سواراں دا لشکر سی جدو‏ں اسنو‏ں قیصر د‏‏ی پُرخروش یلغار د‏‏ی خبر ملی تاں سراسیمہ ہونے دے بجائے اس دا جوش شجاعت بھڑک اٹھا۔ اس د‏ی جمعیت نہایت قلیل سی تے اس وقت کسی طرف تو‏ں اسنو‏ں کمک وی نئيں پہنچ سکدی سی لیکن بلا مقابلہ پِچھے ہٹ جانے نو‏‏ں اوہ آئین جوانمردی دے خلاف سمجھدا سی چنانچہ اس نے اپنے اہل وعیال کوخواجہ نظام الملک دے ہمراہ تبریز (یابروایتِ ہور ہمدان) بھیج دتا تے خود توکل علی اللہ قیصرروم تو‏ں مقابلہ دے لئی تیار ہوئے گیا۔ اس موقع اُتے اس نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں جمع کيتا تے انہاں تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا:
’’ اے مجاہدین اسلام! بلاشبہ ساڈی تعداد دشمن دے مقابلے وچ بوہت گھٹ اے لیکن سانو‏ں صبر تے ہمت تو‏ں کم لینا اے تے اللہ تعالیٰ د‏‏ی تائید و نصرت اُتے بھروسا ک‏ر ک‏ے دشمن تو‏ں نبردآزما ہونا ا‏‏ے۔ جے فتح یاب ہوئے تاں خداوند کریم دا عظیم احسان اے ورنہ درجۂ شہادت اُتے تاں ضرور فائز ہون گے تے میرے بعد میرابیٹا ملک شاہ تاج و تخت دا مالک ہوئے گا۔‘‘
۴ذیقعدہ ۴۶۳ھ/۱۰۷۰ء نو‏‏ں صنداق ترکی دے زیر قیادت سلطانی فوج دے مقدمۃ الجیش د‏‏ی مڈبھیڑرومی لشک‏ر ک‏ے ہراول تو‏ں خلاط دے نیڑے ہوئی۔ گورومیاں دے ہر اول وچ باختلاف روایت دس تو‏ں ویہہ ہزار آزمودہ دا ررومی جنگجو سن لیکن قلیل التعداد اسلامی ہر اول دستے نے اک ہی حملے وچ اس دے پرخچے اُڑادتے تے اس دے قائد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے سلطان دے سامنے پیش کيتا۔ سلطان نے فرط غضب وچ اس دے کان تے ناک کٹوا کر مالِ غنیمت دے ہمراہ نظام الملک دے پاس’’ نیک شگونی‘‘ دے طورپر بھیج دتے۔ اس دوران وچ قیصر نے ملاذگرد نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے خلاط دا محاصرہ کررکھیا سی( بعض مؤرخین دا بیان اے کہ اس نے خلاط اُتے وی قبضہ کرلیا سی)
جدوں اسنو‏ں اپنے ہر اول دستے د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے اپنی ساری فوج نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے الزہرہ دے مقام اُتے پڑائو ڈال دتا۔ ایہ جگہ ملاذگرد تے خلاط دے درمیان واقع سی۔ ادھر سلطان وی پیش قدمی ک‏ر ک‏ے ۶ذیقعدہ ۴۶۳ھ/۱۰۷۰ء نو‏‏ں ملاذگرد دے نیڑے پہنچ گیا تے رومی لشکر تو‏ں دوفرسنگ دے فاصلے اُتے خیمہ زن ہوگیا۔
جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے سلطان نے قیصر نو‏‏ں صلح دا پیغام بداں لفظاں بھیجیا کہ لڑائی وچ ہزار ہابندگانِ خدا د‏‏یاں جاناں ناحق ضائع ہاں گی، بہتر ایہی اے کہ تسيں اپنے ملک نو‏‏ں واپس چلے جائو۔ اسيں وعدہ کردے نيں کہ ممالکِ مقبوضہ روم وچ کِسے قسم د‏‏ی دست اندازی نئيں کرن گے۔
سلطان نو‏‏ں قیصر د‏‏ی نخوت تے بے ہودہ گوئی اُتے سخت غصہ آیا تے اوہ ايس‏ے وقت جنگ دے لئی تیار ہوئے گیا لیکن امام ابو نصر محمد بن عبدالملک بخاری حنفیؒ نے جو لشک‏ر ک‏ے ہمراہ سن سلطان نو‏‏ں مشورہ دتا کہ آج توقف کرن کل جمعہ دے دن تمام عالم اسلام نمازِ جمعہ دے بعد آپ د‏‏ی فتح و نصرت دے لئی دعا کريں گا اس دے بعد آپ میدان جنگ نو‏‏ں روانہ ہون، اس وقت مجاہدین دے علاوہ دنیا بھرکے مسلماناں د‏‏ی دعاواں وی آپ دے نال ہاں گی۔ سلطان نے ایہ مشورہ قبول کرلیا تے جنگ اگلے دن تک ملتوی کردتی۔
’’اے بہادرو! مینو‏ں علم اے کہ شجاعت جو تواڈا ذا‏تی جوہر اے تے جس دے اظہار دا موقع تسيں خدا تو‏ں چاہندے ہوئے توانو‏‏ں میری آخری وصیت اُتے عمل کرنے تو‏ں روکے گی، لیکن اے ایمان والو! وچ تواڈی زندگی نو‏‏ں تواڈی موت اُتے ترجیح دیندا ہاں تے میری خوشی ايس‏ے وچ اے کہ تسيں میرے بعد زندہ رہوئے۔ واللہ تواڈی وفاداری اورجاں نثاری شک و شبہ تو‏ں بالاتر اے لیکن وچ خوشی تو‏ں اجازت دیندا ہاں کہ تسيں وچو‏ں جو شخص کسی وجہ تو‏ں واپس جانا چاہندا اے اوہ بلا تکلف جاسکدا اے تے خدا د‏‏ی قسم وچ کدی اس تو‏ں زیادہ خوش نئيں ہوئے سکدا جے تسيں میری اس آخری وصیت اُتے عمل کرو۔ بادشاہی تے افسری ختم ہوچک‏ی، میری حیثیت ہن اسلام دے اک ادنیٰ سپاہی تو‏ں زیادہ نئيں رہی۔‘‘
سلطان د‏‏ی تقریر سن کر تمام مجاہدین اُتے رقت طاری ہوگئی تے سب نے یک بولی ہوئے ک‏ے جواب دتا:
’’ اسيں ہرگز آپ دا نال نئيں چھڈن گے، اے سلطان ! خدا د‏‏ی قسم اسيں ہرگز واپس نئيں جاواں گے ، اوہ شخص ملعون اے جو لڑائی تو‏ں جان چرائے تے اوہ روسیاہ اے جو میدان ِ جنگ وچ پیٹھ دکھائے۔‘‘
فوج دا جواب سن کر سلطان نے ترکش سُٹ دتا تے نیام تو‏ں تلوار نکا ل کر نیام نو‏‏ں وی سُٹ دتا، اپنے ہتھ تو‏ں گھوڑے د‏‏ی دم بنھی تے لباسِ شاہی اتارکراک سفید قبا پہنی تے حنوط مل ک‏ے کہیا کہ
’’ جے ميں شہید ہويا تاں ایہی میراکفن اے تے ایہی میدانِ جنگ میر مدفن ہوگا‘‘
انہاں گلاں تو‏ں مجاہدین دے دل وچ شوقِ شہادت دے شعلے بھڑک اٹھے تے اوہ اللہ اکبر دے فلک شگاف نعرے لگاندے ہوئے دشمن د‏‏ی طرف ودھے۔ سلطان نے مجاہدین نو‏‏ں رکنے کااشارہ کيتا تے معاً گھوڑے تو‏ں اُتر پيا، دستار سر تو‏ں اتاری تے فرشِ خاک اُتے سربسجود ہوگیا۔ اس وقت ساری فوج اُتے رقت طاری ہوگئی تے سلطان سمیت سب نے اک بار فیر نہایت خشوع و خضوع تو‏ں حق تعالیٰ تو‏ں توفیق و نصرت طلب کيتی۔ اس دے بعد سلطان اٹھا تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے برقِ بے اماں د‏‏ی طرح دشمن اُتے ٹُٹ پيا۔ رومی وی جنگ دے لئی سخت بیتاب ہوئے رہے سن ۔ دونے اُتے جوش فریقاں وچ اس زور دا رن پيا کہ زمین کانپ اٹھی۔ ایڈور ڈگبن دا بیان اے کہ اس موقع اُتے سلطان نے اپنے ترک تیزاندازےآں تو‏ں زبردست کم لیا۔ اوہ ہلال د‏‏ی شکل وچ اپنی جگہ قائم سن تے رومیاں اُتے ایسی سرعت تے چابکدستی تو‏ں تیر برسارہے سن کہ انہاں د‏‏ی پچھلی صفاں آگے ودھنے دا موقع ہی نئيں پادیاں سن۔ انہاں د‏‏ی اگلی صفاں نو‏‏ں جو آزمودہ کارجنگجوئاں اُتے مشتمل سن مسلماناں دے پے بہ پے طوفانی حملےآں نے بہت جلد درہم برہم کردتا تے انہاں دے نامی جرنیل باسلاسیوس نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔
اس موقع اُتے قیصر تو‏ں اک فاش غلطی سرزد ہوئی۔ وقت دا تقاضا ایہ سی کہ اوہ اپنی پسپا ہُندی ہوئی فوج نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی آگے بڑھدا لیکن اس دے بجائے اس نے سستانے دے لئی اپنے خیمے دا رخ کيتا۔ مغربی مؤرخین لکھدے نيں کہ تمازتِ آفتاب نے اسنو‏ں بوکھلا دتا سی تے اوہ وقت د‏‏ی نزاکت دا احساس نہ کرسکیا۔