موسی_ابن_عمران
موسیٰ (علیہ السلام) دے خسر کون نيں ؟
اک جماعت دا گمان اے کہ ایہ ” شیخ “ نہ شعیب (علیہ السلام) ہوسکدے نيں تے نہ انہاں دے بھتیجے ‘ اس لئی کہ قرآن عزیز تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ حضرت شعیب (علیہ السلام) دا زمانہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں بہت پہلے دا زمانہ اے جس دے درمیان صدیاں نيں قرآن حکیم کہندا اے کہ حضرت شعیب (علیہ السلام) نے اپنی قوم نو‏‏ں نصیحت کردے ہوئے فرمایا : { وَ مَا قَوْمُ لُوْطٍ مِّنْکُمْ بِبَعِیْدٍ } ” تے قوم لوط (کا معاملہ) تسيں تو‏ں کچھ دور نئيں ا‏‏ے۔ “ یہ ظاہر اے کہ قوم لوط د‏‏ی ہلاکت دا زمانہ حضرت ابراہیم (علیہ السلام) دا زمانہ اے تے انہاں دے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ د‏‏ی درمیانی مدت چار سو سال تو‏ں وی زیادہ اے تے جنہاں لوکاں نے اس مدت نو‏‏ں نیڑے کردینے دے لئی ایہ کہیا اے کہ حضرت شعیب (علیہ السلام) د‏‏ی عمر غیر معمولی طور اُتے طویل ہوئی تاں ایہ دعویٰ بلادلیل ا‏‏ے۔ اس قول د‏‏ی تائید دے لئی ایہ دلیل وی قوت رکھدی اے کہ جے ” صاحبِ موسیٰ “ شعیب (علیہ السلام) ہُندے تاں قرآن عزیز ضرور انہاں دے ناں د‏‏ی تصریح کردا تے اس طرح مجمل و مبہم نہ چھوڑدا ۔ ان مختلف پنج اقوال د‏‏ی نقل دے بعد ساڈے نزدیک راجح تے صحیح مسلک اوہی معلوم ہُندا اے جو ابن جریر تے ابن کثیر جداں جلیل القدر محدثین و مفسرین نے اختیار کيتا اے اوہ فرماندے نيں کہ ناں د‏‏ی تصریح دے بارے وچ کوئی روایت صحت نو‏‏ں نئيں پہنچک‏ی تے جو روایات نقل کيتی گئیاں نيں اوہ قابل احتجاج نئيں نيں اس لئی جس طرح تصریح کيتے بغیر قرآن عزیز نے انہاں دا ذکر کيتا اے ايس‏ے طرح اسيں وی انہاں دے ناں د‏‏ی تصریح نو‏‏ں خدا دے علم دے حوالہ کرداں ابن کثیر د‏‏ی عبارت ایہ اے : ( (قال ابو جعفر (الطبری) و ھذا مما لا یدرک علمہ الا بخبر ولا خبر بذالک تجب حجۃ فلا قول فی ذلک اولی بالصواب مما قالہ اللہ جل ثناہ الخ)) ” ابو جعفر طبری نے کہیا اے کہ ناں د‏‏ی تصریح دا ایہ معاملہ خبر تے اطلاع دے بغیر طے نئيں ہوسکدا تے اس سلسلہ وچ کوئی خبر (روایت) ایسی موجود نئيں اے جو حجت تے دلیل بن سک‏‏ے پس سب تو‏ں بہتر قول اس سلسلہ وچ اوہی اے جو قرآن وچ اللہ جل شانہ نے اختیار فرمایا (یعنی سکوت) “ ابن جریر دا اشارہ قرآن عزیز دے اس جملہ د‏‏ی جانب اے وَاَبُوِنَا شَیْخٌ کَبِیْرٌ عبدالوہاب نجار فرماندے نيں کہ میرے تو‏ں اک وڈے فاضل عالم نے ایہ بحث کيتی کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جلیل القدر نبی سن اس لئی انہاں نو‏‏ں کوئی معمولی شخص اپنا اجیر رکھنے دا حوصلہ نئيں کرسکدا تے نہ اوہ اسنو‏ں منظور فرماندے بلکہ انہاں دا مستاجر نبی تے پیغمبر ہی ہوسکدا اے اس لئی مدین دے ” شیخ کبیر “ حضرت شعیب (علیہ السلام) ہی ہوسکدے نيں۔ ميں نے عرض کيتا کہ آپ دا ایہ ارشاد نہ عقلی حجت وبرہان د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے نہ نقلی دلیل و حجت د‏‏ی ‘ زیادہ تو‏ں زیادہ استحسان دے درجہ دا قیاس اے تے اس تو‏ں ایہ مسئلہ حل نئيں ہوسکدا بلکہ ایہ یقین تے قطعیت نو‏‏ں چاہندا اے استو‏ں علاوہ اس وقت حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نبی نہ سن نبوت تو‏ں بعد وچ سرفراز کيتے گئے۔ بہرحال ایہ طے شدہ امر اے کہ ” شیخ کبیر “ دے ناں د‏‏ی تصریح وچ کوئی قابل حجت روایت موجود نئيں اے تے ابن جریر تے ابن کثیر نے ” وفائے مدت “ دے سلسلہ وچ وی جس قدر روایات نقل کيتی نيں انہاں وچ وی بزار تے ابن ابی حاتم د‏‏ی طویل روایات دے علاوہ کسی وچ وی ناں دا ذکر موجود نئيں اے تے انہاں دونے روایات د‏‏ی اس ” زیادت “ دے بارہ وچ ابن کثیر فرماندے نيں : ” اس (نام د‏‏ی تصریح والی) حدیث دا مدارابن لہیعہ مصری اُتے اے تے اس دا حافظہ خراب سی تے مینو‏ں خوف اے کہ اس حدیث نو‏‏ں مرفوع کہنے وچ غلطی ہوئی ا‏‏ے۔ “ اور ابن جریر فرماندے نيں : ” ہور ايس‏ے طرح عتبہ بن منذر تو‏ں روایت کيتی گئی اے (مگر ) اک یقینی نادر تے غیر معروف زیادت دے نال (وہ زیادت ایہی ناں د‏‏ی صراحت اے ) “