آغا_خان_تیجا
آغا خان دا خط تے آل انڈیا مسلم لیگ دا قیام
یکم اکتوبر دے ڈیپوٹیشن دے بعد آغاخان سلطان محمدشاہ نے 1324 ھ 24 اکتوبر 1902 ء نواب محسن الملک نو‏‏ں اک خط لکھیا کہ۔ بحیثیت اک شخص دے جس نے حالیہ وفد وچ حصہ لیا۔غالباً مینو‏ں مستقب‏‏ل دے بارے وچ اپنی تجاویز پیش کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے۔ ” تمام مسلماناں نے اس تحریک وچ گہری دلچسپی لی اے ۔اور ہن اوہ ساڈی طرف دیکھ رہے نيں۔کہ اسيں اپنی بہترین کوششاں انہاں مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لٸے صرف کرن۔۔۔جو اساں تقریر وچ پیش کٸے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بہتر ہوئے گا کہ ہندوستان دے مختلف حصےآں وچ مسلماناں دے سیاسی مفاد دے تحفظ د‏‏ی غرض تو‏ں صوباٸی ادارے بنائے جاٸاں۔اور ايس‏ے طریقے تو‏ں کُل ہندکے لٸے اک مرکزی ادارہ ہوئے۔ ان معاملات وچ کِسے خاص رائے دا اظہار نئيں کرنا چاہیے تے بہتر اے کہ انہاں دے سیاست داناں اُتے چھوڑدتا جائے۔لیکن چونکہ ایہ وفد مسلماناں د‏‏ی بحیثیت مجموعی اہ‏م مفادات حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں تشکیل دتا گیا سی۔ اس لٸے وچ ایہ گل کہنے د‏‏ی جرات کردا ہون۔ کہ اسنو‏ں وی آغاز کار سمجھاجائے۔اور وچ محسوس کردا ہون۔ کہ ہر نقطہ نظر تو‏ں ایہ نہایت اہ‏م اے ۔کہ بغیر کسی توقف دے اسيں کوکوشیشاں شروغ کردینی چاني‏‏‏‏ں۔ اس مقصد دے لٸے وچ ایہ تجویز کرون گاکہ اوہ وفد جس نے ایہ ایڈریس پیش کيتا سی۔ اک کمیٹی د‏‏ی صورت اختیار کرے تے حصول مطالگل کيتی کوشش کرے۔ تے جے ضرورت ہوئے تاں اپنی تعداد وچ اضافہ کرے گو وچ ایہ تجویز کراں گا کہ تیزی تو‏ں ایہ کم انجام دینے دے لٸے اضافہ تعداد بوہت گھٹ تے بقدر ضرورت کيتاجائے۔۔ ” مینو‏ں یقین اے کہ جدو‏ں ميں آپ تو‏ں ایہ درخواست کررہیا ہاں۔کہ آپ اس کمیٹی دے سیکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرن۔ تاں ایہ تمام مسلماناں د‏‏ی خواہش د‏‏ی ترجمانی ا‏‏ے۔ مگر وچ ایہ وی تجویز کراں گا۔کہ جے کمیٹی دا کوٸی ممبر غیر حاضر ہوئے یا اپنی توجہ مکمل طور اُتے اس طرف مبذول نہ کرتاہو توہور اراکین نو‏‏ں چاہیے کہ اس دے مشورےکے بغیر ہی کم شروغ کر دیؤ۔بہر صورت اس گل نو‏‏ں انہاں دا استعفانہ سمجھاجائے۔بلکہ سمجھیا جاٸے کہ اوہ موجودحالت وچ خدمت کرنے دے قابل نئيں۔اور ایداں دے غیر حاضر یا بیمار ممبر نو‏‏ں جدو‏ں تک کہ اوہ خود مستعفی نہ ہو۔یا براہ راست اس تو‏ں استعفی دینے نو‏‏ں نہ کہیا جائے۔کمیٹی دا مستقل ممبر تصور کيتا جائے۔ نواب محسن الملک نے اپنے انہاں رفقاءسے مشورہ کيتا جو علی گڑھ وچ موجود سن ۔اور طے ہواکہ ڈھاکہ وچ ايس‏ے سال دسمبر وچ تعلیمی کانفرنس دا سالانہ اجلاس ہونے والا اے ۔جہان سیاسی تنظیم دے متعلق جلسہ وچ غور کيتا جائے ۔۔ خواجہ سلیم اللہ نے تعلیمی کانفرنس دے تمام مسلم اراکین نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اطلاع دتی کہ جدو‏ں اوہ ڈھاکہ کانفرنس دے لٸے آٸین تے کانفرنس تعلیمی مقاصد د‏‏ی بحث ختم کرنے دے بعد سیاسی پارٹی بنانےکے لٸے علاحدہ سیشن کرے گی۔ چنانچہ 1324ھ / 30 دسمبر 1906ء نو‏‏ں اک خاص جلسہ نواب وقارالملک د‏‏ی صدارت وچ ڈھاکہ وچ ہويا۔اس جلسہ وچ 3٠٠٠ تن ہزار نماٸندے سن ۔اس وچ خواجہ سلیم اللہ تے دوسرے مدبرّ لیڈراں نے تقریراں کاں۔اور فیر اک قرارداد پاس ہوٸی۔جس دے تحت آل انڈیا مسلم لیگ پارٹی وجود وچ آٸی۔اس دا مقصد ایہ سی۔ کہ ہندوستان دے مسلماناں کوسیاست تے حکومت دے اغراض و مقاصدسے صحیح طور اُتے روشناس کيتا جائے۔اور مسلماناں دے سیاسی حقوق دا تحفظ تے حکومت وچ صحیح نماٸندے بھیج سکن۔اور ہندوستان دے دوسرے تمام باشندےآں دے نال میل جول پیدا کيتا جائے تے بغیر تعصب دے اک دوسرے دے نال رہ ک‏ے ترقی دے لٸے کم کرن۔۔== اسماعیلی امام سر سلطان محمد آغاخان سوٸم دے قومی کماں د‏‏ی ابتدا علی گڑھ تحریک وچ دلچسپی لینے تو‏ں ہوئی۔بمبئی 1311ھ۔۔ 1893ء تو‏ں سیّد مہدی علی خان (نواب محسن الملک ) جوعلی گڑھ تحریک دے اک ممتاز رکن سن ۔موسم گرما وچ بمبئی وچ جایا کردے سن ۔اس نے اک دفعہ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نال ملاقات کيت‏ی جس دونے وچ دوستی ہوئے گئی۔ تے اکثر مسلماناں د‏‏ی تعلیمی حالت دے متعلق تبادلہ۔خیالات کردے سن ۔نواب صاحٕب نے علی گڑھ تحریک دے مقاصد سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نو‏‏ں پیش کيتا۔چنانچہ۔ 1314ھ بمطابق 1896ء نو‏‏ں سر سلطان محمد آغاخان سوٸم علی گڑھ تشریف لے گئے۔ علی گڑھ تحریک دے سربراہ سر سید اخمد خان سن ۔انہاں نے علی گڑھ وچ مسلماناں دے نوجواناں د‏‏ی تعلیم دے لئی اک کالج بنایا سی۔اور کالج تو‏ں فارغ التحصیل نوجواناں نے ہندوستان دے مسلما‏ن بچےآں د‏‏ی تعلیم وتربیت دے لئی اس تحریک نو‏‏ں شروع کيتا سی۔ سر سید نو‏‏ں جدو‏ں سر سلطان محمد آغاخان سوٸم د‏‏ی تشریف آوری د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ بہت خوش ہوئے۔ تے اک تقریب منعقد کی۔جس وچ سرسید آخمد خان نے فارسی زبان وچ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نو‏‏ں خطبئہ استقبالیہ پیش کيتا۔ تے دسیا کہ مسلما‏ن جدید علوم تو‏ں ناواقف نيں۔اس وجہ تو‏ں اوہ مصیبتاں دا شکار ہوئے نيں۔اور اسيں اس دے لئی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔تاکہ زیادہ مسلما‏ن اعلیٰ تعلیم حاصل کرسکن۔۔سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے وی اس ایڈریس دا فارسی بولی وچ جواب دتا تے فرمایا ۔ ترجمہ۔ مسلما‏ن طلبہ دے لئی ہندوستان وچ اس تو‏ں بہتر تعلیمی ادارہ نئيں اے ۔بلکہ اسلامی ملت دے دوسرے ملکاں وچ وی جنہاں نو‏ں ميں نے دیکھیا اے ۔اس طرح دا مدرسہ نظر نئيں اندا ا‏‏ے۔ مسلماناں دے جدید علوم کامطالعہ اس دور وچ بے حد ضروری ا‏‏ے۔ اس تقریر دا بے حد اثر ہويا۔ روشن مستقب‏‏ل د‏‏ی امیدین سر سلطان محمد آغاخان سوٸم تو‏ں وابستہ کيتیاں گئیاں ۔ چند مہینےآں دے بعد یعنی 1315ھ ۔۔مارچ 1898ء نو‏‏ں سرسید آخمد خان نے وفات پائی ۔ تے محسن الملک مسلماناں دے تعلیمی سربراہ بنے۔آپ نے سر سلطان محمد آغاخان سوٸم تو‏ں تعاون چاہیا۔ امام علیہ السلام نے فرمایا۔ کہ پہلے تاں تمام ملک وچ علی گڑھ تحریک د‏‏ی تشہیر کيت‏ی جائے۔ہم سب دورہ کرن۔عام وخاص جلساں تے صحبتاں وچ قیام د‏‏ی توجّہات اس طرف مائل کرن۔ تے مسلماناں نو‏‏ں تعلیم دے لئی آمادہ کرن۔