پنجابی_ادب_دی_تریخ_کاری
ڈاکٹر. ہرمندر سنگھ بیدی انوسار، “ساہت-اتہاس دا شبدی ارتھ ہے، ساہت دے وکاس دا لیکھا-جوکھا کرنا۔ ساہت دے وکاس دا ایہہ لیکھا-جوکھا وشیش کال دیاں پرمکھ پرورتیاں، کال وشیش دیاں پرستھتیاں اتے اس دے پچھوکڑ نال جڑیا ہندا ہے۔”6 4)	پنجابی ساہت دی اتہاسکاری دے پڑھاء ساہت دی اتہاسکاری ساہت دے تتھاں اپر آدھارت ہندی ہے۔کئی ودوان اجیہے وی ہن، جہناں انوسار ساہت دے اتہاساں دی کوئی ضرورت ہی نہیں، کیونکہ اس دے سومے سدا سجیو رہندے ہن۔ ایہہ سومے امر ہن، اس کارن دا کوئی اتہاس ہو ہی نہیں سکدا۔ ایہہ سبھ دے باوجون وی ساہت دے بہت سارے اتہاس لکھے گئے ہن۔ ساہت دی اتہاسکاری دے پڑائ جاں پرکریا اس پرکار ہن:- i)	تتھاں دی لبھت ساہتک تتھّ بھاشائی تتھّ ہندے ہن۔ ایہہ اویں سمبھالے گئے ہن، جویں ایہہ رچے گئے ہندے ہن۔ ساہت اتہاس دا اتہاسکار سبھ توں پہلاں تتھاں نوں لبھدا ہے۔ اس اگے اک مہتوپورن پریوجن اک وشیش کال-کھنڈ نال سمبندھت ہے۔ ساہت سمگری نوں اکتر کرنا ہندا ہے۔ اس دے دل اتے دماغ اندر تیرب اچھا ہندی ہے کہ کال-کھنڈ وشیش دی گواچی ساہت سمگری دی کھوج کیتی جاوے اتے اسنوں سمبھالیا جاوے۔ پنجابی ساہت نال سمبندھت تتھاں نوں سری گورو گرنتھ صاحب، فقیراں دے ڈیریاں، مسجداں تے خانغاراں وچوں لبھیا گیا ہے۔ بھنڈا اتے بارہمناں دوارا یاد رکھیاں رچناواں وی ایہناں تتھاں دی لبھت دا حصہ ہن۔ باوا بدھ تے مولٰی بخش کشتہ نے پنجابی ساہت سنبندھی سبھ توں پہلاں تتھّ اکتر کیتے۔ تتھاں دی لبھت ساہت دی اتہاسکاری وچّ بہت ضروری ہے۔ جیکر تتھّ ہی نہیں ہونگے تاں اتہاسکاری کویں کیتی جا سکدی ہے؟ ii)	تتھاں دی چون تتھاں دی لبھت توں بعد اگلا پڑائ تتھاں دی چون دا آؤندا ہے۔ تتھاں دی چون وچّ ویکھیا جاندا ہے کہ کہڑے تتھّ ساہتک ہن تے کہڑے تتھّ انساہتک ہن۔ جویں ویاکرن دی کتاب نوں اسیں ساہتک پستک نہیں کہہ سکدے۔ اتہاس دی کتاب نوں وی ساہتک پستک نہیں کہہ سکدے۔ ساہتک تتھاں نوں ہی ساہت دی اتہسکاری دا حصہ بنایا جا سکدا ہے۔ اکھراں وچّ لکھی گئی ہریک رچنا ہی ساہت وچّ شامل نہیں ہندی۔ رچناواں وچّ ساہتکتا نوں لبھّ کے ہی ساہتک تتھاں دی پچھان کیتی جا سکدی ہے۔ ساہتک تتھاں وچّ کلاتمکتا دا گن پایا جاندا ہے۔ سریندر سنگھ نرولا انوسار،	“ساہت اتے انساہت دا مول انتر ایہہ ہے کہ پہلا جیون انوبھوَ نوں سہجبھاوی ڈھنگ نال کلاتمک روپ پردان کردا ہے۔ دوسرا کسے انوبھوَ دی کیول تتھاتمک ویاکھیا ہی ہندا ہے۔”7 iii)	تتھاں دا ورگیکرن تتھاں دا ورگیکرن کرن لئی کجھ پرمکھ آدھار ہیٹھ لکھے انوسار ہن:- 1.	کالونڈ دے آدھار `تے 2.	روپ دے آدھار `تے 3.	وشے دے آدھار `تے 4.	سنویدنا دے آدھار `تے 5.	یگ دے آدھار `تے 6.	پرورتی دے آدھار `تے iv)	تتھاں دی ویاکھیا اتے وشلیشن ساہت دے اتہاسکار دا ایہہ وی فرض بندا ہے کہ اوہ ساہتک تتھاں دی ویاکھیا تے وشلیشن کرے۔ روپ، وشا، شیلی، سنویدنا، ساہتک درشٹی وچاردھارک پنکھ توں تتھاں دی ویاکھیا تے وشلیشن کیتا جا سکدا ہے۔ تتھاں دی ویاکھیا تے وشلیشن کرن ویلے سبھ توں پہلاں واپر رہے پرورتن نوں ویکھنا ضروری ہے۔ مدھ ایشیاں دی پرمپرا دکھانتک ہون کارن اس دا اثر پنجابی ساہت اپر وی پین لگّ پیا تے دکھانت پیش ہون لگا۔ ساہتک تبدیلیاں لبھنیاں اتے پھر اوہناں دے تبدیل ہون دے کارن لیبھنے۔ ہیٹھ لکھے پکھاں توں تتھاں دی ویاکھیا تے وشلیشن کیتا جا سکدا ہے:- 1.	وشا 2.	روپ/ودھا 3.	شیلی 4.	سنویدنا 5.	ساہتک درشٹی 6.	وچاردھارا 7.	کاوَ بھاشا 8.	کاوَ جگتاں v)	ساہتک سمگری نوں کالکرم وچّ ٹکاؤنا ساہتک سمگری نوں کالکرم وچّ ٹکاؤن نال ہی سہیں کال ونڈ ہو سکدی ہے اتے سہیں سٹے کڈھے جا سکدے ہن۔ ساہت دے اتہاس وچّ ساہتک سمگری نوں اکتر کرن توں بعد اس دے نکھیڑے نوں وکھ-وکھ سمیں دے انوسار ونڈن نوں کالونڈ کیہا جاندا ہے۔ ساہتک پرواہ جدوں بدلدا ہے تاں اسنوں Rupture جاں تکھی تبدیلی کیہا جاندا ہے۔ اس تکھی تبدیلی نوں اتہاس اتے سمیں انوسار ونڈن نوں کالونڈ کیہا جاندا ہے۔ اک شبد ایہہ وی ہے کہ ساہتک کالونڈ وچّ ونڈے ہر پیریئڈ جاں اس پیریئڈ دے سمیں ساہت دی اپنی کوئی نہ کوئی خاصیت ضرور ہندی ہے۔ اس وچّ پرانے ساہت نالوں تبدیلی ہوئی۔ اوہ نویں تبدیلی ہی اسنوں پرانے سمیں نالوں توڑ کے اگلے کال وچّ پرویش کر دیویگا۔ ایہناں سبھ دے آدھار `تے ساہتک پرمپرا نوں الگّ-الگّ کھیتراں وچّ ونڈنا کالونڈ ہے۔ ساہت دا سروپ سدا اکو جیہا نہیں رہندا۔ اس وچّ بہت سارے اجیہے دور آؤندے ہن جدوں اس دے سروپ وچّ پرورتن واپردا ہے۔ ایہناں پرورتناں نوں کالکرمتا ادھین ہی سمجھیا جاں سکدا ہے۔ ڈاکٹر. نرندر سنگھ انوسار، “ساہت دے اتہاس وچّ کالونڈ ضروری ہے، کیونکہ اس نال ساہت دے وکاس دی دشا وکاس نوں پربھاوت کرن والے تتاں اتے وکاس دے دوران واپرن والے پرورتناں دے صحیح سروپ دا گیان ہندا ہے۔”8 ڈاکٹر. پرمندر سنگھ، کرپال سنگھ کسیل اتے گووند سنگھ لامبا انوسار، “سمچے ساہتک اتہاس وچّ جہڑے وی اتے جنھے وی اجیہے دور آؤندے ہن، جد بھن-بھنّ ودھیاں اپنا کے، اوہناں نوں کوئی ناں دے کے اسیں نکھیڑن دا یتن کردے ہاں، تاں اوہ ساہت دے اتہاس دی کالونڈ اکھواؤندی ہے۔”9 vi)	نامکرن ساہت دی کالونڈ کردے سمیں اس دے نامکرن دی لوڑ پیندی ہے اس دے لئی کئی ڈھنگ اپنائے جاندے ہن۔ پر بہتر ایہی ہندا ہے کہ اجیہے ڈھنگ ورتے جان جو وگیانک ہون تے سنکیرن درشٹی توں مکت ہون۔	نامکرن وچّ اک سارتا ہونی ضروری ہے اتے ایہہ ترک دے آدھار `تے ہونی چاہیدی ہے۔ بھاوَ ایہہ ضروری ہے کہ کسے نہ کسے ترک دے آدھار `تے ساہت ونڈ سمیں اس وچّ نویں تبدیلی آئی ہونی لازمی ہے۔ کالونڈ دے وچّ نامکرن اکسار ہونی چاہیدی ہے۔ اداہرن دے طور `تے کرپال سنگھ کسیل اتے پرمندرجیت سنگھ دی کتاب ‘ساہت دی اتپتی تے وکاس` وچّ کالونڈ تے نامکرن اکسار ملدے ہن۔ نامکرن دے آدھار 1.	پرسدھ ساتہکار/کوی/رچنا دے نام `تے 2.	راجسبھا/راجونش/حکومت تے نام `تے 3.	صدی نوں آدھار بنا کے 4.	کال دے آدھار `تے 5.	ساہت روپ/ودھا دے آدھار `تے vii)	نامکرن وچّ اکسارتا ساہت وچّ کالاں دے نامکرن وچّ اکسارتا دا مصلیٰ وی اک گمبھیر مصلیٰ ہے۔ کئی وار اک ہی ساہت اتہاس وچّ وکھ-وکھ آدھاراں انوسار ساہت دی کالونڈ اتے نامکرن کر لیا جاندا ہے۔ جویں اک سمیں دے ساہت نوں پرتیندھ ساہتکار دے ناں اتے دوسرے کال نوں راجنیتک ویکتی دے نہ اتے کسے کال نوں ساہت روپاکار دے ناں انوسار ونڈ لیا جاندا ہے۔ ہریک ساہت اتہاسکار اپنی اچھا اتے انتر درشٹی انوسار ہی نامکرن دا آدھار نشچت کردا ہے۔ پنجابی ساہت دے اتہاساں وچّ وی وکھ-وکھ ساہت اتہاسکاراں دوارا رچت اتہاساں وچّ نامکرن اکسارتا نہیں ہے۔ viii)	سٹہ اس طرحاں اسیں کہہ سکدے ہاں کہ ساہت اتہاس لکھنا اک کٹھن کارج ہے۔ ایہہ کھوج، سدھانت، الوچنا اتے اتہاس نوں اپنے کلیور وچّ سمیٹدا ہے۔ کئی پڑاواں وچوں لنگھ کے ساہت دا اتہاس لکھیا جاندا ہے۔ تتھاں دی لبھت، چون، وشلیشن، ورگیکرن، نامکرن، اتے کالونڈ دے پڑاواں وچوں گزر کے ہی ساہت دا چنگا اتہاس لکھیا جا سکدا ہے۔ حوالے اتے ٹپنیاں 1)	ای.ایچ. کار، اتہاس کی ہے؟، (ڈاکٹر. نوتیج سنگھ انووادک)، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 2007، پنہ 23 2)	کتھن کوش، (سمپاں. پرمندر کور کرانتی، اچھرو سنگھ)، لوک گیت پرکاشن، 1997، پنہ 62 3)	ڈاکٹر. رتن سنگھ جگی، ساہت کوش، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1989، پنہ 243 4)	ہربھجن سنگھ بھاٹیا، چنتن پنر-چنتن، روی ساہت پرکاشن، امرتسر، 2010، پنہ 31 5)	ڈاکٹر. تیجونت سنگھ گلّ، ساہت دی اتہاسکاری تے پنجابی ساہت، پنجابی ساہت دی اتہاسکاری، (جلد پہلی)، (بکرم سنگھ گھمن، ہربھجچن سنگھ بھاٹیا سمپادک) گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر، پنہ 27 6)	ڈاکٹر. ہرمندر سنگھ بیدی، ساہت سندربھ، پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو سوسائٹی لمٹڈ لدھیانہ، 1990، پنہ 98 7)	سریندر سنگھ نرول، ساہت تے انساہت، پنجابی ساہت دی اتہاسکاری، (جلدی دوجی)، (بکرم سنگھ گھمن، ہربھجن سنگھ بھاٹیا سمپادک)، گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر، پنہ 1 8)	ڈاکٹر. نرندر سنگھ، پنجابی ساہت دی اتہاسکاری اک درشٹی، نیشنل بکّ شاپ، دلی، 2002، پنہ 24 9)	پرو. کرپال سنگھ کسیل، ڈاکٹر. پرمندر سنگھ، ڈاکٹر. گووند سنگھ لامبا، پنجابی ساہت دی اتپتی تے وکاس، لاہور بکّ شاپ، لدھیانہ، 2009، پنہ 9