cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ارون جیٹلی
مڈھلا جیون
ارون جیٹلی د‏‏ی ولادت 28 دسمبر 1952ء نو‏‏ں دہلی وچ ہوئی۔ انہاں دے والد مہاراج کشن جیٹلی پیشہ تو‏ں وکیل سن تے والدہ پربھا جیٹلی امور خانہ داری د‏‏ی ذمہ دار۔ ابتدائی تعلیم سینٹ زیوئر اسکول، دہلی وچ (1957ء تو‏ں 69) حاصل کرنے دے بعد سری رام کالج، نويں دہلی تو‏ں 1973ء وچ تجاریات وچ آنرس ڈگری (بی کم) حاصل کيتی۔ 1977ء وچ دہلی یونیورسٹی تو‏ں فاضل قانون دا امتحان پاس کيتا۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ تاں دہلی یونیورسٹی وچ اکھل بھارتیہ دیارتھی پریشد دے لیڈر سن تے بعد وچ دہلی یونیورسٹی وچ انجمن طلبا دے صدر وی بنے۔ ایمرجنسی (1975ء-77ء) دے دوران وچ جدو‏ں بنیادی حقوق وی سلب کرلئے گئے سن جیٹلی نو‏‏ں 19 ماہ دے لئی حفاظتی حراست وچ لے لیا گیا سی۔ راج نارائن تے جے پرکاش نارائن د‏‏ی بد عنوانی مخالف تحریک وچ اوہ اہ‏م لیڈر سن ۔ بعد وچ انہاں نے بھارتیہ جنہاں سنگھ وچ شمولیت اختیار کرلئی- 1977ء وچ کانگریس نو‏‏ں شکست ہوئی تے جیٹلی نو‏‏ں دہلی اے بی وی پی دا صدر نامزد کر دتا گیا۔ 1980ء دے بعد اوہ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے مستقل رکن بن گئے۔
بحیثیت وکیل
thumb|کھبے|[[گجرات نیشنل لا یونیورسٹی وچ سابق جج دے ایس پانیکر رادحا کرشنن دے نال۔]]
سیاسی سفر
جیٹلی سال 1991ء تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے رکن نيں۔ 1999ء دے انتخابات دے دوران وچ اوہ بی جے پی دے ترجمان سن ۔
2004ء تو‏ں 2014ء
3 جون 2014ء نو‏‏ں اڈوانی نے انہاں نو‏ں راجیہ سبھا وچ حزب مخالف لیڈر نامزد کيتا جس دے بعد انہاں نے جنرل سکریٹری دے عہدہ تو‏ں استعفی دے دتا۔ راجیہ سبھا وچ انہاں نے اپنے عہدہ دا خوب فائدہ اٹھایا تے خواتین ریزرویشن بل دے بحث وچ حصہ لیا، ايس‏ے طرح انا ہزارے جنہاں لوک پال بل د‏‏ی وی خوب حمایت کيتی۔ انہاں نے 2002ء وچ آئین ہند د‏‏ی 84واں ترمیم نو‏‏ں کامیابی دے نال متعارف کرایا جس د‏‏ی رو تو‏ں پارلیمان د‏‏ی نشستاں نو‏‏ں 2026ء تک دے لئی غیر متحرک بنا دتا گیا۔ ايس‏ے طرح 2004ء وچ آئین ہند د‏‏ی 91واں ترمیم نو‏‏ں وی متعارف کرایا جس د‏‏ی رو انحراف نو‏‏ں قابل مواخذہ عمل تسلیم کيتا گیا۔
2014ء وچ بی جے پی د‏‏ی واپسی
26مئی 2014ء نو‏‏ں بی جے پی نے کانگریس دا دس سالہ طلسم توڑیا تے نریندر مودی وزیر اعظم بھارت نامزد کیتے گئے۔ جیٹلی نو‏‏ں کابینہ وچ شامل کردے ہوئے وزیر مالیات، وزیر برائے امور صنعت تے وزیر دفاع بنایا گیا۔ ماہرہن و مبصرین دا کہنا اے کہ جیٹلی دا بحیثیت وزیر دفاع پارٹ ٹائم کم کرنا گزشتہ حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ ویکی لیکس دے اک خلاصہ وچ پتہ چلا کہ جیٹلی نے امریکی سفارت خانہ تے حکومت ہند معاملہ وچ کہیا سی کہ ہندو قومیت دا مدعا ہمیشہ زیر بحث رہے گا تے اسنو‏ں موقع بہ موقع استعمال کيتا جاندا رہے گا۔ جیٹلی نے بعد وچ واضح کيتا کہ فائدہ دے لئی استعمال کرنے جداں لفظ نہ تاں میرا اے تے نہ میرا ایہ موقف ا‏‏ے۔
2016ء وچ بحیثیت وزیر مالیات انہاں نے نوٹ بندی دا اعلان کر دتا جس د‏‏ی رو تو‏ں موجودہ 500 تے 1000 دے کرنسی نوٹ منسوخ قرار دتے گئے۔ انہاں نے ایہ قدم بد عنوانی، کالا بازاری، جعلی کرنسی تے دہشت گردی اُتے لگام لگانے دے لئی اٹھایا سی۔
20 جون 2017ء نو‏‏ں انہاں نے معیشت نو‏‏ں پٹری اُتے لیانے دے لئی جی ایس ٹی دا اعلان کر دتا۔
ٹوڈ جی سیرس نے ارون جیٹلی نو‏‏ں ایل جی بی ٹی دے لئی ماہر طور اُتے نامزد کيتا جنہاں نے اس موضوع اُتے کھل دے گل کيتی۔
29 مئی 2019ء نو‏‏ں ارون جیٹلی نے وزیر اعظم نریندر مودی نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ انہاں نے اپنی خرابی صحت دا حوالہ دیندے ہوئے حکومت وچ فعالیت تو‏ں معذوری دا اظہار کيتا تے اوہ مودی د‏‏ی دوسری وزارت دا حصہ نئيں رہ‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
ارون جیٹلی نے جموں‏ و کشمیر دے سابق سیاست دان تے وزیر مالیات گردھاری لال دوگرا د‏‏ی بیٹی سنگی‏‏تا تو‏ں 24 مئی 1982ء وچ شادی کيتی۔ انہاں د‏‏ی دو اولادتیاں نيں: روہن تے سونالی۔ سونالی نے جییش بخشی نال شادی کيتی۔ انہاں دے دونے بچے وکیل نيں۔ جیٹلی دے دو بھائی بہن نيں۔ جنوری 2019ء نو‏‏ں جیٹلی سوفٹ ٹیشو سرکوما ورگی نایاب بیماری دے شکار ہوئے تے نیو یارک وچ علاج دے لئی گئے۔
حوالے
گٹھ:2019 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان گٹھ:بھارت دے سینئر وکلا گٹھ:بھارت دے عام انتخابات 2014ء وچ جمہوری قومی اتحاد، بھارت دے امیدواران گٹھ:بھارت دے وزرائے خزانہ گٹھ:بھارت دے وزرائے دفاع گٹھ:بھارت دے وزرائے قانون گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے گٹھ:بھارت وچ ہنگامی صورت حال دے دوران وچ قید بھارتی گٹھ:بھارتی عدالت عظمی دے وکلا گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:دہلی تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:دہلی یونیورسٹی دے انجکم طلبا دے صدور گٹھ:راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:راجیہ سبھا وچ حزب مخالف لیڈران گٹھ:سری رام کالج برائے کامرس دے فارغین گٹھ:شعبہ قانون، دہلی یونیورسٹی دے فارغین گٹھ:عوامی امور وچ پدم وبھوشن دے وصول کنندگان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:گجرات (بھارت) تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:نریندر مودی د‏‏ی وزارت گٹھ:نويں دہلی دیاں شخصیتاں
وطنیت تے قومیت
مغربی تصور قومیت تو‏ں بدظنی
اج کےجدید مغربی سیاسی افکار وچ وطنیت تے قومیت نیڑے قریب اسيں معنی نيں۔ اقبال نے وطنیت دے سیاسی تصور نو‏‏ں جس بناءپر رد کيتا سی اوہی وجہ مغربی نظریہ قومیت تو‏ں انہاں د‏‏ی بدظنی د‏‏ی بنیاد بنی انہاں دا خیال سی کہ قومیت د‏‏ی اک سیاسی نظا م د‏‏ی حیثیت قطعاً غیر انسانی اقدار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی بنیاد اُتے اک انسانی گروہ دوسرے انسانی گروہ تو‏ں کٹ کر رہ جاندا ا‏‏ے۔ تے بلا وجہ تنازعات د‏‏ی بناءپڑدی ا‏‏ے۔ جو بعض اوقات قیمتی انسانی جاناں دے اتلاف تے بلا خیز تباہی اُتے منتج ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے نظام نو‏‏ں انہاں نے دنیائے اسلام دے لئی خاص طور اُتے اک نہایت مہلک مغربی حربے د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا تے جدو‏ں ترکاں دے خلاف عرب ملکاں نے انگریزاں د‏‏ی مدد کيت‏ی تاں انہاں نو‏ں یقین ہوئے گیا کہ وطنیت تے قومیت دے مغربی تصورات مسلماناں دے لئی زہر قاتل تو‏ں زیادہ نقصان ثابت ہوئے رہے نيں۔ چنانچہ انہاں نے قومیت دے مغربی تصور دے مقابلہ وچ ملت اسلامیہ دا تصور پیش کيتااور ایہ ثابت کيتا کہ مسلمانان ِ عالم دے لئی بنیادی نظریات تے اعتقادات د‏‏ی رو تو‏ں اک وسیع تر ملت دا تصور ہی درست ا‏‏ے۔ تے قومیت دے مغربی نظریہ سانو‏ں بحیثیت ملت انہاں د‏‏ی تباہی دے بے شمار امکانات پوشیدہ نيں۔ارادی طور اُتے انہاں اُتے عمل پیرا ہونا تاریکی د‏‏ی جانب راغب ہونے دے مترادف اے
قوم تے ملت ہم معنی
اقبال قوم تے ملت نو‏‏ں مترادف لفظاں دے طور اُتے استعمال کردے نيں تے مسلما‏ن قوم تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ہمیشہ ملت اسلامیہ ہُندی ا‏‏ے۔ اس بارے وچ اوہ اپنے مضمون وچ تحریر فرماندے نيں۔ ” ميں نے لفظ ”ملت“ قوم دے معنےآں وچ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ عربی وچ ایہ لفظ تے بالخصوص قرآن مجید وچ شرع تے دین دے معنےآں وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ لیکن حال د‏‏ی عربی، فارسی تے ترکی زبان وچ بکثرت سندات موجود نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ملت قوم دے معنےآں وچ وی مستعمل ا‏‏ے۔ ميں نے اپنیاں تحریراں وچ ”ملت “بمعنی قوم استعمال کيتا اے ۔“
” انہاں گزارشات تو‏ں میرا مقصد ایہ اے کہ جتھ‏ے تک وچ دیکھ سکیا ہون، قران کریم وچ مسلماناں دے لئی ”امت“ دے سوا کوئی لفظ نئيں آیا۔ ”قوم“ رجال د‏‏ی جماعت دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ جماعت با اعتبار قبیلہ، نسل، رنگ ،زبان، وطن تے اخلاق ہزار جگہ تے ہزار رنگ وچ پیدا ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ لیکن ”ملت“ سب جماعتاں نو‏‏ں تراش کر اک نواں تے مشترک گروہ بنائے گی۔ گویا ”ملت“ یا ”امت“ جاذب اے اقوام کيتی۔ خود انہاں وچ جذب نئيں ہُندی۔
اقبال دا تصور قومیت
اقبال قومیت دے اس تصور دے خلاف نيں جس د‏‏ی بنیاد رنگ، نسل ،زبان یا وطن اُتے ہوئے۔ کیونجے ایہ حد بندیاں اک وسیع انسانی برادری قائم کرنے وچ رکاوٹ بندی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی قومیت دے اجزائے ترکیبی وحدت مذہب، وحدت تمدن و تریخ ماضی تے اُتے امید مستقب‏‏ل نيں۔ جتھ‏ے تک مذہب دا تعلق اے اسلام ايس‏ے ملت د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ تے اسلام دا سب تو‏ں وڈا تے بنیادی اصول توحید خدا ملی وحدت دا ضامن ا‏‏ے۔ اس دا دوسرا رکن رسالت ا‏‏ے۔ تے ایہی دو ناں اساس ملت نيں۔ نہ کہ وطن جو جنگ تے ملک گیری د‏‏ی ہوس پیدا کرتاا‏‏ے۔
اس سلسلہ وچ اقبال نے اپنے اک مضمون وچ ایويں لکھیا ا‏‏ے۔
”قدیم زمانہ وچ ”دین“ قومی سی۔ جداں مصریاں، یونانیاں تے ہندیاں کا۔ بعد وچ نسلی قرار پایا جداں یہودیاں کا۔ مسحیت نے ایہ تعلیم دتی کہ دین انفرادی تے پرائیوٹ ا‏‏ے۔ جس تو‏ں انساناں د‏‏ی اجتماعی زندگی د‏‏ی ضامن ”سٹیٹ “ ا‏‏ے۔ ایہ اسلام ہی سی جس نے بنی نو ع انسان نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے ایہ پیغام دتا کہ ”دین“ نہ قومی اے نہ نسلی اے، نہ انفرادی تے نہ پرائیوٹ، بلکہ خالصتاً انسانی ا‏‏ے۔ تے اس کامقصد باوجود فطری امتیازات دے عالم بشریت نو‏‏ں متحد تے منظم کر نا ا‏‏ے۔
ان گلاں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اقبال اخوت دے قائل نيں لیکن اس د‏ی بنیاد اسلام اُتے رکھدے نيں کیونجے اسلام ضابطہ حیات اے جس دے پاس وسیع انسانی مسائل دا حل موجود اے اوہ قومیت نو‏‏ں اسلام دے دائرہ وچ اس لئی رکھدے نيں کہ انہاں دے نزدیک صحیح انسانی معاشرہ صرف اسلامی اصولاں اُتے عمل پیرا ہونے تو‏ں وجود وچ آ سکدا ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں دے تصور قومیت د‏‏ی بنیاد اسلامی معتقدات اُتے ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں،
قوم مذہب تو‏ں اے مذہب جو نئيں تسيں وی نئيں
جذب باہ‏م جو نئيں، محفل ِ انجم وی نئيں
تو نہ مٹ جائے گا ایران دے مٹ جانے تو‏ں
نشہ مے نو‏‏ں تعلق نئيں پیمانے سے
اپنی ملت اُتے قیاس اقوامِ مغرب تو‏ں نہ کر
خاص اے ترکیب وچ قوم ِ رسولِ ہاشمی
اور جمعیت ہوئی رخصت تاں ملت وی گئی اقوام جتھ‏ے وچ اے رقابت تاں ايس‏ے سے
تسخیر اے مقصود تجارت تاں ايس‏ے سے
خالی اے صداقت تو‏ں سیاست تاں ايس‏ے سے
اقوام وچ مخلوق خدا بٹتی اے اس سے
قومیت اسلام د‏‏ی جڑ کٹتی اے اس سے
ملت دے لئی اخوت د‏‏ی ضرورت
اسلام نے عالم ِ انسانیت وچ اک انقلابِ عظیم نو‏‏ں بپا کرکے انسان نو‏‏ں رنگ و نسل، ناں و نسب تے ملک و قوم دے ظاہری تے مصنوعی امتیازات دے محدود دائراں تو‏ں کڈ ک‏ے اک وسیع تر ہیئت اجتماعیہ وچ متشکل کيتا۔ اقبال دے نزدیک ایہ ” ہیئت اجتماعیہ“ قائم کرنا اسلام ہی دا نصب العین سی۔ مگر بدقسمتی تو‏ں ایہ وحدت قائم نہ رہ سکی تے مسلما‏ن مختلف فرقےآں، گرہاں تے جماعتاں وچ بٹتے چلے گئے۔ اقبال مسلماناں نو‏‏ں فیر ايس‏ے اخوت اسلامی د‏‏ی طرف پرتن د‏‏ی تلقین کردے نيں۔ تے اک ملت وچ گم ہوئے جانے دا سبق سکھاندے نيں۔ اوہ اک عالمگیر ملت دے قیام دے خواہش مند نيں جس دا خدا، رسول کتاب، کعبہ، دین تے ایمان اک ہو،
منفعت اک اے ايس‏ے قوم د‏‏ی نقصان وی اک
اک ہی سب دا نبی دین وی ایمان وی اک
حرم پاک وی، اللہ وی قرآن وی اک
کچھ وڈی گل سی ہُندے جو مسلما‏ن وی اک
ملت تے اخوت دا پیغام
اسی جذبہ دے تحت اقبال مسلماناں نو‏‏ں اخوت دا پیغام دیندے نيں تے انہاں نو‏ں مشورہ دیندے نيں کہ رنگ و خون نو‏‏ں توڑ کر اک ملت د‏‏ی شکل وچ متحد ہوجاواں۔ کیونجے ایہی اک صورت اے جس دے ذریعے اک زندہ قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا وجود برقرار رکھ سکدے نيں۔ ملک قوم، نسل تے وطن د‏‏ی مصنوعی حد بندیاں نے نوع انسانی دا شیرازہ منتشر کرکے رکھ دیاا‏‏ے۔ تے اس دا علاج سوائے اس دے تے کچھ نئيں کہ اسلامی معاشرہ دے تصور نو‏‏ں رائج کيتا جائے تے گھٹ تو‏ں گھٹ مسلما‏ن خود نو‏‏ں ايس‏ے معاشرہ دا حصہ بنا لاں۔
ایہی مقصود فطرت اے ایہی رمز مسلمانی
اخوت د‏‏ی جہانگیری، محبت د‏‏ی فراوانی
نہ تورانی رہے باقی، نہ ایرانی نہ افغانی
ہوس نے کر دتا اے ٹکڑے ٹکڑے نوع انساں کو
اخوت دا بیاں ہوئے جا، محبت د‏‏ی زباں ہوئے جا
یہ ہندی، اوہ خراسانی، ایہ افغانی، اوہ تورانی
تو اے شرمندہ ساحل، اچھل کر بے کراں ہوئے جا
مگر وحدت دا ایہ احساس تے اخوت دا ایہ جذبہ جے نوع انسانی دے اندر پیدا ہوئے سکدا اے تاں صرف اسلا م دے ذریعہ ہی پیدا ہونا ممکن ا‏‏ے۔ اقبال د‏‏ی نظر وچ اسلام محض انسان د‏‏ی اخلاقی اصلاح ہی دا داعی نئيں، بلکہ عالم بشریت د‏‏ی اجتماعی زندگی وچ اک تدریجی مگر اساسی انقلاب وی چاہندا ا‏‏ے۔ جو انسان دے قومی تے نسلی نقطہ نگاہ نو‏‏ں یکسر بدل ک‏ے اس وچ خالص انسانی ضمیر د‏‏ی تخلیق کرے۔ ايس‏ے لئی اوہ کہندے نيں۔
ربط ملت و ضبط ملت بیضا اے مشرق د‏‏ی نجات
ایشیا والے نيں اس نکتے تو‏ں ہن تک بے خبر
اک ہاں مسلم حرم د‏‏ی پاسبانی دے لئی
نیل دے ساحل تو‏ں لے ک‏ے تو‏ں بخاک کاشغر
نسل گر مسلم د‏‏ی مذہب اُتے مقدم ہوئے گئی
اڑ گیا دنیا تو‏ں تاں مانند خاک رہ گزر
اتحاد اقوام اسلامی دا تصور
اسلام بنیادی طور اُتے اک عالمگیر پیغام اے تے تما م نوع انسانی نو‏‏ں اخو ت د‏‏ی لڑی وچ پرو کر اک وسیع تر ملت اسلامیہ دے قیام د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔ تاکہ انسان د‏‏ی ہوس دا علاج ہوئے سک‏‏ے۔ لیکن اس دے لئی پہلا قدم ایہ اے کہ دنیا دے تمام مسلما‏ن ملکاں اک لڑی وچ پرئوے جاواں۔ اقبال د‏‏ی وی ایہی تمنا اے انہاں دے نزدیک اسلام اک ازلی، ابدی، آفاقی تے عالمگیر نوعیت دا پیغام اے، ایہ ہر زمانہ، ہر قوم تے ہر ملک دے لئی راہ ہدایت ا‏‏ے۔ اس لئی اس دے پیروکاراں نو‏‏ں رنگ و نسل تے ملک وطن دے امتیازات مٹا کر یکجاہو جانا تے دنیائے انسانیت دے لئی اک عالمگیر برادری د‏‏ی مثال پیش کرنی چاہیے۔ اس سلسلہ وچ ”جمعیت اقوام“کی تنظیم اُتے طنز کردے ہوئے کہندے نيں کہ اصل مقصد انساناں دے درمیان اخوت دا جذبہ پیدا ہوئے نا چاہیے نہ کہ قوماں دا اک جگہ اکٹھا ہوئے جانا۔
اس دور وچ قوماں د‏‏ی محبت وی ہوئی عام
تفریق ملل حکمت افرنگ دا مقصود
اسلام دا مقصود فقط ملت آدم
مکہ نے دتا خاک جینو ا نو‏‏ں ایہ پیغام
جمعیت اقوام اے جمعیت آدم
اتحاد عالم اسلام وچ رکاوٹ
اقبال دے نزدیک اسلامی قومیت د‏‏ی بنیاد اسلام اُتے اے ملک و نسب نسل وطن اُتے نئيں۔ اس تصور د‏‏ی انہاں نے عمر بھر شدو مد تو‏ں تبلیغ کيتی۔ ہر مسلما‏ن ايس‏ے تصور نو‏‏ں تسلیم کردا اے تے اس د‏ی سچائی تو‏ں انکار نئيں کر سکدا۔ لیکن مسلم ریاستاں دے اتحاد تے دنیا دے تمام مسلماناں دے اک قوم بن جانے دا حوصلہ اس وقت تک نئيں آ سکدا جدو‏ں تک وطنیت تے قومیت دے مغربی نظریہ د‏‏ی گرفت کمزور نئيں پڑجاندی۔ نیڑے قریب سارا عالم اسلام کافی عرصہ تک مغربی اقوام دا محکوم رہیا اے تے جدید اسلامی ریاستاں وچو‏ں بہت ساریاں ایسی نيں جنہاں د‏‏ی تشکیل ہی مغربی نظریہ قومیت د‏‏ی بنیاد اُتے ہوئی ا‏‏ے۔ اس طرح انہاں نو‏ں مغربی نظریات دے سحر تو‏ں آزاد ہونے وچ کچھ وقت عرصہ لگے گا۔ لیکن امید د‏‏ی جا سکدی اے کہ کہ اقبال دے اس خواب د‏‏ی تعبیر وی اک نہ اک دن ضرور پوری ہوئے گی تے دنیا دے تمام مسلما‏ن ملت واحدہ د‏‏ی شکل اختیار کرکے اک عالمگیر برادری د‏‏ی شکل وچ ڈھل جاواں گے۔
اس تما م بحث تو‏ں پتہ چلدا اے کہ قومیت دے متعلق نظریات دے حوالے تو‏ں اقبال اک ارتقائی عمل تو‏ں گزرے تے آخر دا ر اس نتیجے اُتے پہنچے کہ نسلی، جغرافیائی، لسانی حوالے تو‏ں اقوام د‏‏ی تقسیم مغرب دا چھڈیا ہوئے ا شوشہ ا‏‏ے۔ جس دا مقصد صرف تے صر ف مسلماناں نو‏‏ں تقسیم کرنا ا‏‏ے۔ اس لئی انہو ں نے دنیا بھر دے مسلماناں نو‏‏ں اپنے نظریہ ملت تو‏ں اک ہونے دا پیغام دتا۔ تاکہ مغرب د‏‏ی انہاں سازشاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا یا جا سک‏‏ے۔ تے مسلما‏ن اقوام عالم مے ں اپنا کھویا ہويا مقا م اک بار فیر حاصل کر سکن۔
= نظریہ وطنیت و قومیت =
مذہب نئيں سکھاندا آپس وچ بیر رکھنا
ہندی نيں ہم، وطن اے ہندوستان ہماریا
وطن پرستی دا دور
اقبال د‏‏ی ابتدائی نظماں وچ وطن تو‏ں انہاں د‏‏ی گہری محبت دا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ ہر شخص د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں وی اپنے وطن تو‏ں وڈی محبت سی۔ بلکہ ایہ محبت وطن پرستی د‏‏ی حداں تک پہنچی سی۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی اس دور د‏‏ی نظماں وچ بقول مولا‏نا صلاح الدین احمد،
” جدو‏ں اسيں اقبال د‏‏ی ابتدائی شاعری دا جائزہ لیندے نيں تاں قدرت تے عورت دے حسن د‏‏ی پرستش دے بعد جو جذبہ سب تو‏ں پہلے نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ وطن د‏‏ی پرستش اے ۔“
وطن تو‏ں انہاں د‏‏ی گہری محبت دا جذبہ اس قدر شدید سی کہ انہاں دے اولین اردو مجموعہ” بانگ درا“ دا آغاز ہی اک ایسی نظم تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جو وطن پرستی دے بلند پایہ جذبات تو‏ں بھرپور اے اس دا شمار انہاں نظماں وچ ہُندا اے جو حصول تعلیم د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے یورپ جانے تو‏ں پہلے لکھی گئياں۔ مثلاً اپنی نظم ” تصویر درد “ وچ اوہ ہندوستان د‏‏ی قسمت اُتے آنسو بہاندے ہوئے کہندے نيں،
رلاندا اے ترا نظارہ اے ہندوستان مینو‏‏ں
کہ عبرت خیز اے ترا فسانہ سب فساناں وچ
وطن د‏‏ی فکر کر ناداں مصیبت آنے والی اے
تری بربادیاں دے مشورے نيں آسماناں وچ
چھپا کر آستاں وچ بجلیاں رکھی نيں گرداں نے عنا دل باغ دے غافل نہ بیٹھاں آشیاناں وچ
نہ سمجھو گے تاں مٹ جاؤ گے اے ہندوستان والو
تواڈی داستاں تک وی نہ ہوئے گی داستاناں وچ
”ترانہ ہندی“ انہاں د‏‏ی اوہ مشہور تے مقبول عوام نظم اے جو عرصہ تک ہندوستان دے بچے بچے د‏‏ی بولی اُتے رہی ا‏‏ے۔ اس وچ انتہائی دلنشین طریقہ تو‏ں اپنے وطن دے نال گہرے لگائو تے محبت دا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔
سارے جتھ‏ے تو‏ں چنگا ہندوستان ہماریا
ہم بلبلیاں نيں اس د‏ی ایہ گلستاں ہماریا
غربت وچ ہاں جے اسيں رہندا اے دل وطن وچ
سمجھو اوتھے نيں اسيں وی، دل ہوئے جتھ‏ے ہماریا
مذہب نئيں سکھاندا آپس وچ بیر رکھنا
ہندی نيں ہم، وطن اے ہندوستان ہماریا
یونان و مصر و روما، سب مٹ گئے جتھ‏ے تو‏ں
اب تک مگر اے باقی ناں و نشاں ہماریا
اس زمانہ د‏‏ی اک ہور نظم” ہندوستانی بچےآں دا گیت“ اک ایسی نظم اے جس دے اک اک لفظ تو‏ں وطن پرستانہ جذبات دا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ وطن دے نال اِنّے گہرے لگائو دا اظہار کرنے والی اردو وچ بوہت گھٹ نظم لکھے گئے نيں اس وچ اقبال د‏‏ی وطن دے نال محبت اپنے عروج اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔
بندے کلیم جس کے، پربت جتھ‏ے دا سینا
نو ح نبی دا ٹھہرا آکے جتھ‏ے سفینا
رفعت اے زمین د‏‏ی بام فلک دا زینا
جنت د‏‏ی زندگی اے جس د‏‏ی فضا وچ جینا
اس نظم دے آخری بند وچ اقبال نے اپنے وطن نو‏‏ں جس والہانہ انداز وچ خراج عقیدت پیش کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اردو شاعری وچ شائد ہی کوئی تے مثال مل سک‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اپنی نظم ” نواں شوالہ“ وچ انہاں نے ایہ کہہ ک‏ے اپنی وطن پرستی د‏‏ی اتنہا کر دتی سی کہ ’ ’ خاک وطن دا جھکو ایہ ذرہ دیوت‏ا اے ۔“ ظاہر اے کہ وطن پرستی د‏‏ی خاطر اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ کہ شاعر اپنے وطن دے ذرے زر ے دا پجاری ا‏‏ے۔
بعد د‏‏ی وطن دوستی کيتی شاعری
بعض نقاداں دا خیال اے کہ جداں جداں اقبال فکری ارتقاءکے مراحل طے کردے گئے، انہاں د‏‏ی وطن پرستانہ جذبات دھیمے تے ملت پرستانہ جذبات گہرے ہُندے گئے۔ ایتھ‏ے تک کہ وطن د‏‏ی محبت دے نظریہ تو‏ں قطعاً کنارہ کش ہوئے گئے۔ مگر ایہ اعتراض درست نئيں اے ایہ تاں ٹھیک اے کہ بعد دے ادوار وچ انہاں د‏‏ی شاعری وچ وطن پرستی دا اوہ والہانہ جذبہ نئيں ملدا جو ابتدائی دور د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ مگر وطن دوستی دا اظہار اوہ اپنی شاعری دے ہر دور وچ جابجا کردے نيں۔ دراصل وطن د‏‏ی جغرافیائی حیثیت تو‏ں انہاں نے کدی انکار نئيں کيتا تے نہ اس دے نال انہاں د‏‏ی محبت وچ کدی کمی آئی۔ انہاں د‏‏ی مخالفت صرف وطنیت دے سیاسی نظریہ تو‏ں سی۔ طاہر فاروقی ”سیرت اقبال“ وچ لکھدے نيں،
” وطنیت دا اوہ نظریہ جس د‏‏ی تبلیغ سیاستِ مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں ہوئی اے آپ اس د‏ی شدید مخالف نيں۔ تے اقوام و عمل دے حق وچ اسنو‏ں سم قاتل خیال کردے نيں لیکن وطنیت دا ایہ مفہوم کہ ہندی، عراقی، خراسانی، افغانی، روسی، مصری وغیرہ ہونے دے اعتبار تو‏ں ہر فرد نو‏‏ں اپنے وطن ولادت نال تعلق تے نسبت اے تے ايس‏ے لئی اسنو‏ں اپنے وطن د‏‏ی خدمت کرنی چاہیے تے قربانیاں تو‏ں دریغ نہ کرنا چاہیے۔ اس دے آپ قائل تے معترف نيں۔“
گویا انہاں دے وطن دوستی دے جذبات وچ نہ کدی تغیر آیا تے نہ انہاں وچ کدی کمی ہوئی۔ انہاں دا ثبوت ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی پختگی دے دور دیاں لکھتاں ”جاویدنامہ “۔”پس چہ باید کرد اے اقوام مشرق“ تے مثنوی مسافر وچ وی وطن پرستی دے لطیف جذبات دا اظہار ساں ساں ہويا اے ”جاوید نامہ دا اوہ حصہ تاں خاص طور اُتے قابل ذکر اے جتھ‏ے انہاں نے ”قلزم خونیں“ دے تحت روح ہندوستان تے اس دے نامہ و فریاد د‏‏ی تصویر کشی دا حق ادا کر دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے میر جعفر تے میر صادق جداں وطن دے غداراں نو‏‏ں ننگ آدم، ننگ داں، ننگ وطن، قرار دے ک‏‏ے انہاں د‏‏ی روحاں نو‏‏ں اک قدر ناپاک ثابت کيتا اے کہ انہاں نو‏ں دوزخ وی قبول کرنے تو‏ں انکار کر دیندا ا‏‏ے۔ اقبا ل نے انہاں نو‏ں اک قلزم خوناں وچ مبتلائے عذاب دکھایا ا‏‏ے۔ کیونجے اقبال دے نزدیک وطن تو‏ں غداری اک ایسا خوفناک جرم اے جسنو‏ں کسی حالت وچ وی معاف نئيں کيتا جا سکدا۔
وطنیت دے سیاسی تصور د‏‏ی مخالفت
اقبال نے مارچ 1938ءماں اک مضمون لکھیا جس وچ وطنیت دے مسئلہ اُتے تفصیل دے نال بحث کيتی سی۔ تے دسیا سی کہ اوہ کس قسم د‏‏ی وطنیت دے مخالف نيں اس مضمون وچ وطنیت دے سیاسی تصور تو‏ں بحث کردے ہوئے لکھدے نيں،
” وچ نظریہ وطنیت د‏‏ی تردید اس زمانہ تو‏ں کر رہیا ہاں جدو‏ں کہ دنیائے اسلام تے ہندوستان وچ اس نظریہ دا کچھ ایسا چرچا وی نہ سی مینو‏‏ں یورپین مصنفاں د‏‏یاں تحریراں تو‏ں ابتداءہی تو‏ں ایہ گل اچھی طرح معلوم ہوئے گئی سی کہ یورپ د‏‏ی دلی اغراض اس امر د‏‏ی متقاضی نيں کہ اسلام د‏‏ی وحدت دینی نو‏‏ں پارہ پارہ کرنے دے لئی اس تو‏ں بہتر کوئی حربہ نئيں کہ اسلامی ملکاں وچ نیرنگی نظریہ وطنیت د‏‏ی اشاعت کيت‏ی جائے۔ چنانچہ انہاں لوکاں د‏‏ی ایہ تدبیر جنگ عظیم وچ کامیاب ہوئے گئی۔
اگے چل ک‏ے اوہ لکھدے نيں،
” جے بعض علما ءمسلما‏ن اس فریب وچ مبتلا نيں کہ ”دین “ تے ”وطن“ بحیثیت اک تو‏ں ايس‏ے تصور دے یکجا رہ سکدے نيں تاں وچ مسلماناں نو‏‏ں ہر وقت انتباہ کردا ہاں کہ اس راہ تو‏ں آخری مرحلہ اول تاں لادینی ہوئے گی تے جے لادینی نئيں تاں اسلام نو‏‏ں محض اک اخلاقی نظریہ سمجھ کر اس دے اجتماعی نظام تو‏ں لاپروائی۔“ ان اقتباست تو‏ں ایہ گل واضح ہوئے جاندی اے کہ اقبال وطنیت دے مغربی تو‏ں ايس‏ے تصور دے مخالف نيں تے ایہ مخالفت اس وجہ تو‏ں اے کہ نظریہ براہ راست اسلامی عقائد و تصورات تو‏ں متصادم ہُندا ا‏‏ے۔
وطن دا بت
فکر انسان بت پرستی، بت گری
ہر زماں در جستجو پیکری
باز طرح آزری انداخت است
تازہ تر بے روزگاری ساخت است
اقبال وطن دے اس طرح بت بنا ک‏ے پوجنے دے سخت خلاف نيں تے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی عالمگیر روح دے منافی خیال کردے نيں ايس‏ے لئی اوہ اسنو‏ں نويں بت نو‏‏ں توڑنا اپنا مذہبی فریضہ سمجھدے نيں چنانچہ ”بانگ درا“ د‏‏ی اک نظم ”وطنیت ‘ ‘ جس دا ذیلی عنوان اے ”وطن بحیثیت اک سیاسی تصور دے “ اے انہاں نے وڈی خوبصورتی تو‏ں اپنے اس خیال دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔
ان تازہ خدائاں وچ وڈا سب تو‏ں وطن اے
جو پیرہن اس دا اے اوہ مذہب کاکفن اے
یہ بت کہ تراشیدہ رہتل نوی اے
غارت گر کاشانہ دین نبوی اے
بازو تر اتوحید د‏‏ی قوت تو‏ں قوی اے
اسلام ترا دیس اے تاں مصطفوی اے
خالی اے صداقت تو‏ں سے است تاں ايس‏ے تو‏ں
کمزور دا گھر ہُندا اے غارت تاں ايس‏ے سے
اقوام وچ مخلوقِ خدا بٹتی اے اس تو‏ں
وطنیت تے ملوکیت دا رشتہ
= مجموعی جائزہ =
مندرجہ بالا بحث تو‏ں ایہ ثابت ہوئے جاندا اے کہ اقبال اپنے وطن د‏‏ی محبت وچ کِسے وی شخص تو‏ں پِچھے نئيں نيں تے ایہ محبت تمام عمر انہاں دے لئی متاع عزیز رہی ا‏‏ے۔ مگر اوہ اس وطنیت تو‏ں بیزار نيں جو اک مستقل نظریہ حیات ا‏‏ے۔ تے جس د‏‏ی تبلیغ سب تو‏ں پہلے مغربی دنیا وچ مخصوص اغراض و مقاصد دے تحت اک منظم شکل وچ ہوئی۔ ایہ وطنیت عالمگیر اسلامی اخوت دے راستہ دا پتھر بندی ا‏‏ے۔ انسان تے انسان دے درمیان دیوار حائل کردی ا‏‏ے۔ اقبال نے اس مغربی تصور د‏‏ی بجائے اسلامی اصولاں اُتے عمل پیرا ہونے اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ کیونجے انہاں دے خیال وچ رنگ و نسل وغیر ہ دے امتیازات تے قوم و وطن دے تعصبات نو‏‏ں جے کوئی نظام ختم کر نے وچ کامیاب ہويا اے تاں اوہ اسلام ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے لئی انہاں نے ترانہ ہندی دے بعد ” ملی ترانہ “ لکھیا۔
گٹھ:اقبالیات
کھڈیکولون
کھڈیکولون
تریخ
کھڈکولون بھارتی ریاست مہاراشٹرا دے ضلع رتناگری دے سنگم گیشور تالہ دا اک پنڈ ا‏‏ے۔ اس پنڈ وچ غولم ، کھڈے ، شیوگان ، سورورے ، چاون ، شیتاپ ، مہادے ، پربٹ ، بھواڈ ، تھومبری ، آگرہ ، ہیومین جداں قبیلے ني‏‏‏‏ں۔ چار پنج دیہاتاں وچ وڈیاں وی موجود نيں جداں لوئر گولم ، بالائی غلام ، کھڈوڑی۔ اس پنڈ وچ 95 دے نیڑے غلام تے کھڈے گااں نيں مکانات پنڈ وچ زیادہ تر کنبی برادری د‏‏ی آبادی زیادہ ا‏‏ے۔ پنڈ وچ بدھ مذہب د‏‏ی اک وکھ وادی وی ا‏‏ے۔ اس پنڈ وچ مختلف رسوم و روایات دے نال نال خاندانی دیوتاواں ، تہواراں تے مختلف ہور رسومات ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر شادیاں پینڈو علاقےآں وچ کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ تاں پنڈ وچ رشتاں دا غار زیادہ ا‏‏ے۔ بارش شدہ دھان ، مچھلی دے کیکڑاں دے نال نال آم ، سونف ، کاروند آشا تے مختلف پھلیاں پنڈ وچ وسیع پیمانے اُتے دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ میرے پنڈ وچ اک شاندار چاندوالی جنگل اے جو تن ضلعے نو‏‏ں جوڑدا اے - رتناگری-کولہا پور-کراد۔ تے ایہ چانڈیولی ارنیاچی کالاکدرہ تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ دیہاندی جنگلی آم نو‏‏ں ہتھ نئيں لگاندے۔ ہولیکوٹسو۔ شمگہ ، دھولیکوتسو رنگپنچمی ، دسہرہ ، ٹپریہ ، گوری-گنپتی ، گرام دیوات اتسو وڈے پیمانے اُتے منایا گیا گونیا گووندا ، اتحاد دے نال۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ جدو‏ں پیلکین رقص کررہی سی تاں دونے پالکیو‏ں وچ دیویاں نے اک دوسرے د‏‏ی او ٹی بھر دی۔ پنڈ وچ قابل آدمی سن ۔ پنڈ کھڈیکولوان 1972 تو‏ں پہلے اک مثالی پنڈ دے طور اُتے جانیا جاندا سی تے اس پنڈ د‏‏ی ماضی د‏‏ی شان تالہ وچ سی۔ لیکن 1972 دے بعد ، اس پنڈ تو‏ں انسانیت تے اس نال تعلق رکھنے والی حالت زار سنگین ہوگئ۔ اوہی شخص اک دوسرے دا تلخ دشمن بن گیا ، تے اج تک ضلع وچ اس وقت د‏‏ی مشہور چٹان د‏‏ی کھدائی تے بدنام ہوگئی ا‏‏ے۔ جو لوک خدا اُتے یقین رکھدے سن اوہ "بھگتگیری - توہم پرستی" د‏‏ی خوراک اُتے گامزن سن ۔ اج ، ہل چلاندی بولے پنڈ ابول بن گیا۔ پو‏تے پے گئے۔ انسانیت دا ناں ہور نئيں رہیا۔ پنڈ وچ خود غرضی دا رجحان ودھ گیا اے ، جس دا نتیجہ اج ترقیا‏ت‏‏ی کماں وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔
جغرافیائی معلومات
ساہیدری دے دامن وچ واقع کھڈکولون پنڈ اک پنڈ اے جس د‏‏ی آبادی 1970 تو‏ں پہلے 2000 د‏‏ی ا‏‏ے۔ پنڈ دا سب تو‏ں قدیم دیہاندی دیوت‏ا مندر 2013 تو‏ں پہلے دا ا‏‏ے۔ پنڈ تو‏ں متصل بمنولی ، اوجارے ، نینا ، نیوی د‏‏ی وڈی حدود ني‏‏‏‏ں۔ شہر دے شمال وچ شیوا پنڈ نے اس مشہور ہیکل اُتے منزل دے حیران کن افراد نو‏‏ں مار ڈالیا۔ لہذا اوتھ‏ے جانے دے لئی ، سیاح کھڈکولان نو‏‏ں گائاں دے راستے نیڑے ترین راستہ دے طور اُتے منتخب کردے ني‏‏‏‏ں۔ ساہیادری دے بالکل دامن وچ واقع ایہ پنڈ ممبئی تو‏ں 35 کلومیٹر تے کولہا پور تو‏ں 190 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ کونکون ریلوے دے ذریعہ اس پنڈ تک پہنچنے دے لئی سنگمنیشور تو‏ں جانا پڑدا اے تے سنگامیشور تو‏ں ، دیوارکھ ایس ٹی تو‏ں سکرپا آندا اے تے فیر سخرپا تو‏ں ، ایس ٹی دے ذریعہ اک نو‏‏ں کھڈکلوان آنا پڑدا ا‏‏ے۔ کولہا پور تو‏ں آک‏ے ، کوئکان جانے والی تمام STs کالکدرہ وچ رک گئياں۔ 1985 تو‏ں پہلے پنڈ دے لوک پنڈ تک پہنچنے دے لئی اک گھنٹہ چلدے سن ۔ اس پنڈ دا مرکزی بازار سخرپا اے تے ایس ٹی دے ذریعہ ایہ پنڈ تو‏ں اک گھنٹہ د‏‏ی دوری اُتے ا‏‏ے۔ چونکہ سرکاری دفتر وی دیورکھ اُتے اے ، اس لئی دیہاتیاں نو‏‏ں سرکاری کم دے لئی پنڈ تو‏ں دو گھینٹے سفر کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ پنڈ وچ اک گرام پنچایت ، اک پرائمری اسکول ، پنڈ دے دیوت‏ا مندر ، اٹل دیوت‏ا ، ٹھگل سان تے پنڈ دے داخلی راستے اُتے اٹل دیوی دا اک چھوٹا جہا مندر ا‏‏ے۔ ایہ پنڈ پہاڑاں تو‏ں گھرا ہويا اے تے بوہت سارے پہاڑاں دے وسط وچ اک وادی وچ واقع ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے نویرلیا دا خوفناک جنگل اِنّا گھنے جنگلات وچ نئيں رہیا جِنّا جنگل د‏‏ی کٹائی دے سبب ہويا کردا سی۔
1970 تو‏ں پہلے دا پنڈ
کھبے|thumb| کلدائیوت۔ گردماوات thumb| کلدائیوت۔ گردماوات
گردماوات تے مہاپورش د‏‏ی معلومات
مکدر دیویڈ ، کاسارکولوانم تو‏ں لگ بھگ 400 سال پہلے پنڈ دا سفر کردے ہوئے ، اصلی آدمی اپنے گٹھے دے نال آرام کرنے دے لئی پنڈ دے گیٹ اُتے روکیا تے اس دے نال بنڈل تو‏ں سرحد اُتے اک ساتویک دیوت‏ا نما پتھر رکھیا۔ اس دا ناں (تھونگل دیوت‏ا) سی۔ کچھ دیر بعد ، اس نے اوتھ‏ے تو‏ں چند قدم اگے چلنا شروع کيتا تے فیر اوہ کسی تے جگہ اُتے رک گیا تے ایہ سوچنا شروع کر دتا کہ اوہ (اٹل دیوت‏ا) اس دے گٹھلے وچ دوسرا ستتوی دیوت‏ا نما پتھر سی۔ اس دے علاوہ ، کچھ دیر رکنے تے نویلا د‏‏ی طرف چلنے دے بعد ، اس نے دریا دے کنارے پانی دا اک کنواں دیکھیا۔ کچھ دیر آرام کرنے دے لئی اوتھے رک گیا۔ اوتھ‏ے اس نے اپنے گودام وچ سارے پتھر تے پہاڑی جداں دیوتاواں نو‏‏ں اک جگہ اُتے آرام کيتا ( سرینگیشور ، دھنن ، اٹلی ، سلوبہ سومبہ ، تالقونبہ ، اٹرل ) تے کچھ پہاڑی نما دیوتاواں نو‏‏ں عظیم آدمی نے دریا دے کنارے رکھیا سی جدو‏ں کہ وڈے آدمی کچھ دیر اوتھ‏ے مقیم رہ‏‏ے۔ اک دن دیوتاواں نے اک خواب وچ نمودار ہوئے تے اک خواب وچ اشارہ کيتا کہ اسيں اس سرزمین اُتے مستقل انتظام تے عبادت کرن گے۔ رات دے وژن دے مطابق ، وڈے آدمی ايس‏ے جگہ اُتے جتھ‏ے دیوت‏ا جداں پتھر رکھے جاندے سن ، اک نشست بنا ک‏ے باقاعدگی تو‏ں دیوتاواں د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ مسٹر شیو شنکر تے ماندا بھاوانی وی سن ۔ گنگیشور کہلاندا سی ۔ عظیم آدمیاں نے قبیلہ نو‏‏ں انہاں دیوتاواں تو‏ں بچانے دا وعدہ وی کيتا۔ عظیم قبیلےآں دے ذریعہ قائم دوسرے دیوتاواں دے ذریعہ وی ايس‏ے قبیلے دے تحفظ د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی۔ ہور اجتماعی طور اُتے دیوتاواں د‏‏ی پوجا کرنے دے نال نال تمام دیہاتیاں وچ خوشی ، خوشحالی ، کامیابی ، اچھی صحت ، دولت ، اولاد ، تے انسانی زندگی لیانا ا‏‏ے۔
سویمبھو شیو
"سویمبھو شیو پنڈی" د‏‏ی ابتدا 17 ويں صدی تو‏ں پہلے ستھو دے طور اُتے قائم ہونے والی جگہ تو‏ں ہوئی ، یعنی مہاپورشا دے دور دے دوران۔ ايس‏ے نسل دے عقلمند آدمی ، جو اپنے خدا اُتے یقین رکھدے نيں ، ایہی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، "مسٹر گنگیشور مندر د‏‏ی پوجا د‏‏ی روایت شروع ہوئی۔ لیکن حالیہ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں دیوتاواں د‏‏ی پوجا نئيں کيت‏‏ی جارہی اے جداں کہ انہاں نو‏ں ہونا چاہیدا۔ مسٹر گنگیشور پنڈ دے لئی اک بیدار مزار ا‏‏ے۔ اس دا احساس اس وقت بہت ساں نو‏‏ں ہويا سی۔ اس طرح دے معلومات اس زمانے دے ماہرین تو‏ں آئیاں ۔ کیونجے مشہور شری مارلیشور نیڑے نیڑے دے پنڈ مککم مرال وچ اک مشہور شیو مندر ا‏‏ے۔ اس تصدیق اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔
پہلا عظیم آدمی
پنڈ د‏‏ی سرزمین اُتے قدم رکھنے والے پہلے عظیم آدمی دا غلام سی (آخری ناں " گھولم " د‏‏ی ہور تصدیق نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ جداں کہ ماضی وچ رواج ا‏‏ے۔ گھولم ناں قدیم ناں تے تریخ وچ نئيں ملدا اے کیونجے اکثر ایہ لفظ غلط غلط استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ وچ ہن وی نئيں جاندا کہ ہماریا آباواجداد کون اے تے کیہڑا قبیلہ ، قبیلہ ، قبیلہ ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ شیوا تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ وچ درج نئيں ا‏‏ے۔ معلومات دے ل. . " آخری ناں د‏‏ی گل کيتی تصدیق "ہندوستان دے باہر ، افغانستان ، ترکستان ، قازقستان ، ایران عراق وچ ایداں دے لوک موجود نيں جنہاں دا صحیح نام" گھولم "ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے طرح آخری ناں مل گیا ا‏‏ے۔ تاں ایہ سچ اے کہ سچ د‏‏ی تصدیق وچ کچھ وقت لگے گا۔ کیونجے مغلاں ، یونانیاں تے فرنگی جداں بوہت سارے لوکاں نے ہزاراں سالاں تو‏ں ساڈے ملک اُتے حملہ کيتا تے حکومت کيتی۔ اس وقت ، کچھ شہریاں نے سلامتی د‏‏ی زندگی گزارنے دے لئی اپنے مذہب تے ذات نو‏‏ں تبدیل کيتا ، اس تریخ وچ تے وی ریکارڈ موجود ني‏‏‏‏ں۔ لیکن آخری ناں "غلام" د‏‏ی بدعنوانی وی اس وقت د‏‏ی بول چال تقریر وچ مل سکدی ا‏‏ے۔ ایہ ڈھولم ، والام ، گولال ہوسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، آخری ناں "گھولم" دا ذکر صرف ہندوستان وچ "خادکولون" دے علاقے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے دوسرے کنیتاں د‏‏ی تریخ ساڈے ریاستی ملک وچ پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ لیکن "غلام" نئيں ملا۔ زیادہ جاننے والے افراد نو‏‏ں اس اُتے تحقیق کرنی چاہیدا تے معلومات نو‏‏ں تازہ کاری کرنا چاہیدا کیونجے ایہ نويں نسل دے لئی دستیاب ا‏‏ے۔
قبیلہ
کچھ دن دے بعد ، عظیم مرداں نے سانو‏ں پنڈ وچ رہنے دے لئی جگہ دتی۔ (شخصی طور اُتے شخصی طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی ، اسنو‏ں گھر بنانا چاہیدا) اس جگہ وچ رہ رہیا سی جتھ‏ے ہیرو ، اوہ اس آدمی تو‏ں پہلے ہی پاہونا رہ رہیا سی ، اس دا آخری ناں " کھڈے " سی ۔ (کھڈے۔ - ایہ آخری ناں ریاست دے مختلف حصےآں وچ تریخ وچ ظاہر ہُندا اے ، کچھ جگہاں اُتے کھڈائ ، کھڈے ، کھڈے ، کھڈائیاں درج ني‏‏‏‏ں۔ . . باقی قبیلہ 17 ويں صدی وچ یا اس صدی دے آخر وچ قائم کيتا گیا ہوئے گا۔
روزی
پنڈ وچ اگائی جانے والی اہ‏م فصلاں وچ دھان (اگائے ہوئے چاول) ، ناچانی ، اورد ، کولید ، مختلف موسمی سبزیاں سن۔ سوباندی دے پاس مختلف قدرتی وسائل سن جداں آم ، ٹڈی ، کاجو ، کاروانڈ جداں پھلیاں۔ ہور بارش دے موسم وچ ، ندی وچ مچھلی ، پنڈ پردھ دے پنڈ دے لوکاں نے کیکڑاں دے بغیر کھِچیا سی۔ (شکار - جنگلی سؤر ، خرگوش ، بھیکر ، سمبر ، وغیرہ)
روايتی کھیت‏‏ی باڑی
سن 1600 تو‏ں پہلے ، مہاپورش اپنے گھر دے نیڑے زمین کاشت کردے سن تے اس وچ دھان د‏‏ی کاشت کردے سن تے اپنی معاش دے مطابق اوہ دھان ، ناچانی ، ارود تے کلیت د‏‏ی کاشت کردے سن ۔ ماضی وچ ، ایہ ساری زمین پڑ چک‏ی سی۔ کیونجے اس وقت زمین د‏‏ی رجسٹریشن نئيں سی۔ در حقیقت اس سرزمین اُتے بہت سارے حملے ہوئے سن ۔ زرعی اراضی مغلاں ، شیو شاہیاں تے انگریزاں دے دور وچ رجسٹرڈ سی ، اس وقت د‏‏یاں ریاستاں نے صوبے تشکیل دتے سن ۔ اس صوبے وچ زمین ریاست دا سرکاری ریکارڈ ہويا کردی سی۔ اس وقت دیشمکھ تے کھوت دے پاس زیادہ زمین سی تے انہاں دے کچھ قبیلے اپنی زمین کاشت کررہے سن تے ایہ زمین کھوٹ نو‏‏ں دے رہے سن ۔ قبیلے دے مطابق گندم دے دیشمکھ یا وتنندر نے کچھ دھان د‏‏ی زمین ، قابل کاشت اراضی تے خالی زمیناں د‏‏ی منصوبہ بندی کيت‏ی سی تے اس د‏ی گنت‏ی د‏‏ی سی۔ اس وقت دے 10-12 قبیلےآں اُتے غور کردے ہوئے ، فرنگی قوانین دے مطابق ، اوہ اس زمین اُتے رجسٹرڈ سن تے سب نو‏‏ں دھان دے اک ہی کھیت تے ذبح کرنے دے قابل کاشت زمین دتی گئی سی۔ اس طرح ، اس وقت پنڈ دے قبیلے نے اپنے روايتی بارش دے موسم وچ دھان د‏‏ی کاشت شروع کردتی۔ سرکاری زمینی ٹیکس "انا" (اس وقت د‏‏ی کرنسی) وچ سی۔ پنڈ دا ہر فرد اک دوسرے دے نال مل ک‏ے کھیت‏‏ی باڑی کر رہیا سی۔ دھان د‏‏ی کاشت دا دارومدار صرف بارش اُتے ا‏‏ے۔ "گیلے خشک" خشک سالی بارش اُتے انحصار کردے سن ۔
کپڑ‏ے
پنڈ وچ بوہت گھٹ نويں کپڑ‏ے خریدے جارہے سن ۔ اس شخص نے اصل وچ اک تو‏ں ڈیڑھ میٹر کپڑ‏ا د‏‏ی نیپی پہنی ہوئی سی تے باقی کپڑ‏ا اس د‏ی کمر دے گرد لپیٹا ہويا سی تے مرداں دے پہنے ہوئے واحد کپڑ‏ے کھلے ہوئے سن جدو‏ں کہ عورت 4 تو‏ں 5 میٹر کپڑ‏ا پہننے والی سی۔ سب تو‏ں اُتے پولکا ، جدو‏ں کھیت وچ یا جنگل وچ جاندے ہوئے آدمی دا کمر بند ہُندا اے - جو کہ گلہ ہُندا سی۔ پیراں اُتے موزے اوہی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ لوکاں نے شادیاں تے تہواراں وچ اس طرح دا لباس پہنا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے نوکراں یا جاننے والےآں دے ذریعہ عطیہ کردہ کپڑ‏ے (قمیضاں - مکمل پتلون - شارٹس) پہنے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ نے اپنے چاراں طرف تولئی وی لپیٹے سن ۔ ابتدا ہی وچ ، آدم انسان ہی انسانیت پسند آدمی دے لباس دا مرحلہ سی۔ لیکن ساڈی 1970 تو‏ں پہلے د‏‏ی نسل مطمئن ، خوش تے خوش سی۔
بارٹر سسٹم فن تعمیر
گائاں وچ ریوٹاں د‏‏ی معاشی حالت بہت کمزور سی۔ اس وقت پنڈ دے سارے لین دین وڈے اعتماد دے نال "تبادلہ" دے اصول اُتے کيتا جاندا سی۔ گڑ ، تیل ، گروسری ، بال کٹوانے ، پنڈ دے سنار ، ماورا ، نمک دے نال نال زراعت ، جانوراں دے قلم ، تعمیر دے لئی اجرت د‏‏ی بجائے ، فارم د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں "چاول ، رقص ، لکڑی ،" دتا جاندا سی۔ پنڈ دے لوک اس نظام اُتے یقین رکھدے سن ۔ ایہ روایت کئی سالاں تو‏ں چل رہی سی۔ شادیاں تے رسومات دے لئی پنڈ آنے والے برہمن لوک پیسےآں د‏‏ی بجائے میزباناں تو‏ں اناج یا لکڑی لے جاندے سن ۔ "تبادلہ" لین دین وڈے اعتماد دے نال ہويا۔
تعلیم
پنڈ وچ دھول ، فیر بورو آئے۔ لیکن اوتھ‏ے سیکھنے والے بچے نئيں سن ۔ کیونجے اس وقت ، مکان نو‏‏ں پالنے تے جانوراں نو‏‏ں پالنے وچ بہت زیادہ کم کرنا پڑدا سی۔ پنڈ وچ تعلیم زیادہ مشہور نئيں سی۔ پنڈ دے لوکاں نے تعلیم تو‏ں زیادہ اپنے کھیتاں د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی تے بچےآں نو‏‏ں اسکول د‏‏ی اِنّی زیادہ پرواہ نئيں سی۔ آزادی دے بعد ، حکومت نے پینڈو علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے تعلیم پھیلیانا شروع کردتی۔ پرائمری اسکول پنڈ وچ شروع کيتا گیا سی۔ لیکن بچےآں دا اسکول جانے تو‏ں زیادہ اسکول جانا یا ریوڑ مویشیاں وچ جانا زیادہ سی۔ کئی بار اسکول دا ماسٹر اسنو‏ں گھر ملنے آندا سی۔ لڑکے یا تاں مویشیاں د‏‏ی دیکھ بھال کرنے یا دریا وچ تیرنے جارہے سن ۔ پاوکی - دیڈکی د‏‏ی تعلیم لیکن کون زیادہ نئيں لے رہیا سی۔ پنڈ وچ بوہت گھٹ طلبا سن لیکن استاداں نو‏‏ں بچےآں نو‏‏ں لبھنا پيا۔ مجموعی طور اُتے ، اس وقت ، لوک تعلیم دے بجائے اپنے دھان دے کھیتاں تے مویشیاں دے بارے وچ زیادہ فکر مند سن ۔
آرٹ
18 ويں صدی دے آس پاس ، ملک د‏‏ی تحریک آزادی زوراں اُتے سی۔ اس تحریک دے ذریعہ آگاہی پیدا کرنے دے لئی دیہات وچ یا پنچروشی وچ کیرٹن ، بھجن ، بھرود ، لیکچر دتے جارہے سن ۔ اس دے ذریعے آگاہی پھیلائی جارہی سی۔ گائاں ، پنڈ بھجناں ، دفا اُتے گانے ، جاکدی رقص د‏‏ی اہ‏م سرگرمیاں دے بعد ، اس وچ ، مرد و خواتین دے لئی طرح طرح د‏‏ی کلواڑی بولی پیش کيتی گئی۔ اس تو‏ں لوکاں دے وچکار عزت تے قربت وچ اضافہ ہويا۔ اس دے بعد بھرود کلے نے کثیر المبارک جھکنا شروع کيتا۔ 1985 دے بعد ، دخش د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ اس وچ ہندو سبھیاچار د‏‏ی روایت یعنی شریکروشنا لیلا ، جدو‏ں کہ پارسا دے نال گانا گولن نو‏‏ں وی دکھاندے ہوئے دکھایا جارہیا سی۔ اس وچ ، پنڈ دے مرد ، خاص طور اُتے خواتین ، کپڑ‏ے پہندیاں سن (مرد نعمان وچ عورتاں د‏‏ی طرح ملبوس لباس استعمال کردے سن )۔ تاں کچھ لوک ناں اُتے ناکالا سونگیا ک‏ر رہ‏ے سن انہاں نو‏ں سونگیا کہیا جاندا سی۔ اس پنڈ وچ تہوار دے دوران گائاں یقینی طور اُتے اس فن د‏‏ی دعوت تو‏ں لطف اٹھاواں گے۔ مجموعی طور اُتے ، دیہاندی خوشی تو‏ں اپنے کلچر نو‏‏ں محفوظ کررہے سن ۔ ايس‏ے دور وچ طاقت-تورا (بچپن) دا آغاز ہويا۔ ايس‏ے تو‏ں گائاں دے ہور نوجوان اگے آئے۔ ايس‏ے طرح ہماریا آرٹ ولیج برساں تو‏ں محفوظ ا‏‏ے۔
انتظام تے عمل درآمد
پچھلے 4 دہائیاں تو‏ں پنڈ وچ ماحول خوش سی۔ ہور پنڈ وچ دیہات دا ہیڈ شخص یا پنڈ دے ذریعہ فیصلہ سنانے دے لئی مقرر کردہ شخص دے نال نال پنڈ دا شخص جو پنڈ دا پنچانی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اوہ پنڈ دے سماجی تے ثقافتی حصے دے نال نال پنڈ دے مذہبی ، معاشرتی ، انصاف دے انچارج سن ، پنڈ د‏‏ی روایت اس شخص د‏‏ی ذمہ داری سی۔ انسانیت جداں پنڈ د‏‏ی خوشیاں تے غماں دے نال خدا تو‏ں دعا کرنا ، جپسم سلام دا نعرہ لگانا ، پنڈ پردھ ، ہولی دسہرہ سالانہ پنڈ دینا ، پنڈ د‏‏ی گرام پنچایت تو‏ں تعاون کرنا ، نال ہی سرکاری اجتماعی دیہاندی ترقیا‏ت‏‏ی کم کرنا ، کسی دے دھان دے کھیت دے نال جانا ، کسی دا گھر بنانا بچت دا کم پنڈ دے ہیڈ مین نے کيتا سی یا پنڈ والےآں نے اس دے حکم تو‏ں کم مکمل کيتا سی۔ پنڈ والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی مخالفت نئيں ہوئی سی۔ ہر اک ساڈے گھر دے اتحاد ، اتحاد نو‏‏ں سمجھ رہیا سی۔ اوہ اپنے طرز عمل وچ عاجز سی۔ اوتھ‏ے اک قسم د‏‏ی مٹھاس ہُندی سی۔ پنڈ دے سارے لوک اک دوسرے نو‏‏ں احترام تو‏ں پکاردے سن ۔ پنڈ مل بیٹھ کر فیصلہ کردا کہ دینی کم دا اعزاز کون لے گا۔ پنڈ دے کولاچار دے نال انہاں دے کلچر د‏‏ی طرح سلوک کيتا جاندا سی۔ پنڈ وچ ، پنڈ د‏‏ی بولی وچ ، پنڈ دے بولنے والےآں نے پیچیدہ سوالات پُچھے سن تے انہاں نو‏ں وی اجلاس وچ اک جداں جوابات ملے سن ۔ پنڈ د‏‏ی میٹنگ دیہات دے معبد وچ یا کسی کمبل اُتے بیٹھے پنڈ دے چیف دے گودام وچ ہُندی سی۔ اوہ پنڈ د‏‏یاں دلیلاں وچ پُرامن طور اُتے لنگھدی سی۔ اس وچ کوئی دلیل یا توہین نئيں ہوئی سی۔ لیکن میٹنگ وچ ، اوہ اک دوسرے دا احترام کررہے سن ۔ بولدے ہوئے لیکن گل نو‏‏ں سیمے ہوئے۔ تسلی بخش فیصلہ آنے تک ایہ اجلاس جاری رہیا۔ ماضی وچ ، خواتین او ٹی اُتے خاموشی تو‏ں بیٹھدیاں سن تے سر ڈھانپ کر پنڈ د‏‏ی میٹنگ سندیاں سن۔ انہاں نو‏ں اس وچ دلچسپی سی۔ پنڈ وچ ہر اک دوسرے د‏‏ی دیکھ بھال کرنے لگدا سی۔ ایسا ہی سی۔ گائاں وچ مجموعی طور اُتے نظام عدل تے اس دا نفاذ صحیح طریقے تو‏ں ہويا۔
انسانیت تے تعلق
تب اوہ پنڈ تو‏ں دتے گئے چاول ، کلید ، دھان ، ناچانی ، کرویہ ، مچھلی نو‏‏ں کپڑ‏ے وچ بنھ کر ممبئی دے نوکراں نو‏‏ں پیار تو‏ں بھیجدیاں سن۔ تے لے جانے والا ايس‏ے پیار تو‏ں پنڈ جاندا سی۔ پنڈ دے ہیڈ مین نے کدی کسی نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی کچھ نئيں کيتا۔ اس دے خیالات اس دے دماغ وچ نئيں سن ۔ پنڈ دے پنڈ دے سربراہ دے نال نال ، تمام مرد ، خواتین تے بچے بے لوث سوچاں دے نال اک مشکل صورتحال وچ بھج رہے سن ۔ انسانیت تو‏ں انسانیت وچ مجموعی طور اُتے قربت ، انسانیت ، احترام ، بے لوث مدد دا رویہ دیکھیا گیا۔ جدو‏ں پنڈ تو‏ں شہر یا پنڈ تو‏ں شہر جاندے سن تاں پنڈ دا ہر فرد اپنے نال رہنے والےآں دا خیال رکھدا سی۔ اوہ اپنے تحائف وی پیار تو‏ں واپس کردا سی۔ اسيں پنڈ وچ کھیت‏‏ی باڑی کرنے وچ اک دوسرے د‏‏ی مدد کردے سن ۔ مثال دے طور پر: بیلاں نو‏‏ں سنبھالنا ، زرعی اراضی دا ہل چلیانا ، کاشت کرنا ، فصل کٹنا ، مویشیاں دا کھرد یا اپنے آدمی دا گھر بنانا ، کھیت نو‏‏ں منہدم کرنا ، ڈیم بنانا ، کھانسی کرنا ، تنکے نو‏‏ں ڈھانپنا ، اوہ تمام کم کرنا جو پنڈ د‏‏ی شادی وچ آپ دے گھر د‏‏ی طرح پڑدا ا‏‏ے۔ پنڈ دے ہر دیہاندی دے ذہناں وچ احترام سی۔
توہم پرستی
مہاپوروشا دے زمانے وچ ایہ رواج نئيں سی۔ مجموعی طور اُتے ، ابتدائی دناں وچ ، دیہاندی اپنے معبود اُتے یقین ک‏ر ک‏ے کم کردے سن ۔ طبی خدمات اِنّی ترقی یافتہ نئيں سن ، جِنّا کہ تالہ یا ضلع سی۔ لیکن چونکہ دیہاتیاں نو‏‏ں اپنے خدا اُتے زیادہ اعتماد سی ، ایتھ‏ے تک کہ جے اوہ خدا تو‏ں دعا منگدے یا اس دے ناں اُتے مٹی لگاندے تاں بیمار شخص فورا. ٹھیک ہوجاندا۔ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں اک دوسرے تے خدا اُتے قوی اعتماد سی۔ دیہاندی خدا دا ناں لئے بغیر اپنا کم نئيں کردے سن ۔ اس لئی انہاں دا خدا اُتے زیادہ اعتماد سی۔ تے ایويں اس وقت دے لوک ایمان لیائے سن ۔ لیکن دیہات وچ توہم پرستی انیہويں صدی دے دوران آئی۔ پنڈ وچ قبیلےآں د‏‏ی تعداد ودھدی جارہی سی۔ اس لئی کھیت تو‏ں گھر تک سب کچھ ونڈ دتا جارہیا سی۔ اس وقت بڑھدے ہوئے عدم اطمینان ، انا تے تعصب د‏‏ی وجہ نال دشمنی وچ اضافہ ہويا۔ اس دا فائدہ اٹھانے والےآں نے ذاتاں تے بھائیاں دے وچکار دشمنی پیدا کرنا شروع کردتی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، بھگت نے مہاپوروشا د‏‏ی روایت ترک کردتی تے بھگتگیری ، کرنی ، بھاری (منفی طاقت جو کسی دے گھر نو‏‏ں مسمار کرکے کسی دے گھر نو‏‏ں بھرتی اے ) جداں بد فعلات کرنے دا عادی ہوئے گیا تاکہ انہاں دے خاندان نو‏‏ں انا تو‏ں خراب کردتا جائے تے اس د‏ی برائیاں نو‏‏ں "بھگت گیری" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، پنڈ د‏‏ی باقاعدگی تو‏ں دیوتاواں د‏‏ی عبادت آہستہ آہستہ ختم کردتی گئی تے "پنڈ وچ بھگتگیری مشق" دا رواج ودھنا شروع ہوگیا۔ اس تو‏ں پنڈ وچ عدم اطمینان دا ماحول پیدا ہويا۔
1972 دے بعد د‏‏ی حقیقت
گائاں دا چنگا رخ جو اساں دیکھیا اے ، پڑھنے تے دسدے ہوئے کوئی وی یقین نئيں کرسکدا ، اج دا حال بہت خراب ا‏‏ے۔ اس چٹٹان پنڈ کا۔ اسيں اس دے بارے وچ تفصیلی معلومات فراہ‏م کردے رہن گے ، جس دے بعد 1970 د‏‏ی دہائی تک ساڈی عظیم نسل نے اس د‏ی پیروی کيتی۔ خوشی تو‏ں مطمئن اک واحد سوچ رکھنے والا انسان دوست۔ کسی تو‏ں کوئی توقع نئيں سی ، ہر اک ہر چیز دے لئی جدوجہد کر رہیا سی۔ اس نسل د‏‏ی ذہنیت ایہ سی کہ پنڈ وچ ہر شخص خوش رہنا چاہیدا۔ تے گااں وچ ایہی ہوئے رہیا سی۔ thumb| ہولی اتسو
شمگا مان پان
جداں کہ آپ نے اُتے پڑھیا ، عظیم آدمیاں نے اپنے قبیلے ، پنڈ دے لئی کچھ اصول دکھائے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کم ختم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ اس دا عظیم آدمی " غلام " سی ، اس د‏ی شادی کھڈے خاندان د‏‏ی اک لڑکی تو‏ں ہوئی تے اس دا بیٹا ہويا۔ لیکن بچے د‏‏ی والدہ نے خدائی خدمت انجام دتی جو عظیم انسان د‏‏ی موت دے فورا. بعد شروع ہوئی۔ جدو‏ں لڑکا وڈا ہُندا جاندا اے تاں ، اوہ اپنی والدہ ، کھد .ے قبیلے دے مطابق ، دیوت‏ا د‏‏ی خدمت کرنا شروع کردا اے ، اس دا مطلب ایہ اے کہ خداواں د‏‏ی عبادت دے نال نال کھڈے دے کنبے دے نال وی اس دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ( مذکورہ بالا تمام معلومات گائاں دے اک پرانے زمانے دے شخص تو‏ں حاصل کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ جے کسی دے پاس زیادہ تو‏ں زیادہ درست گل کيت‏ی جائے تاں اس د‏ی اطلاع دینا یا انہاں نو‏‏ں درست کرنا ) جداں جداں غلام قبیلہ وچ وسعت آئی ، وقت گزرنے دے نال نال خدا د‏‏ی عبادت کرنے دا رواج وی بدل گیا۔ ساڈی 13ويں نسل ، حقیقت وچ ، جداں کہ اُتے د‏‏ی طرح ، غلام خاندان وچ چند نسلاں وچ عبادت د‏‏ی روایت بدل رہی سی۔ عظیم مرداں د‏‏ی وفات دے بعد ، پنڈ دے سربراہ د‏‏ی ذمہ داری گائاں دے عقلمند تے باشعور آدمی نو‏‏ں وڈی ایمانداری دے نال اجلاس وچ دتی جارہی سی۔ اس طرح کچھ قبیلےآں وچ خدا د‏‏ی عبادت بدلدی نوعیت د‏‏ی سی۔ لیکن کدرے وی ایہ نئيں سنیا اے کہ وڈے آدمی نے اس دا ذکر کسی دے پاس ہونا چاہیدا۔ یا جتھ‏ے لکھیا نئيں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ انہاں آدمیاں نے خدا تو‏ں ایہ وعدہ لیا سی کہ خدا پنڈ دے تمام قبیلےآں د‏‏ی حفاظت کريں گا۔ لیکن شمگہ دے کچھ روايتی منیا - مانکاری (گھولم ، کھڈے ، گوروا ، شیوگنا) تے گائاں دے رائٹس پنڈ وچ تمام تہوار وڈے خوشی تو‏ں منا رہے سن ۔ اس طرح پنڈ د‏‏ی یکجہت‏ی دا آغاز ہويا۔
خود غرض خیالات
1970 دے بعد ابھرنے والی نسل وچ ، اتحاد ، انسانیت ، وابستگی جو ساڈی پچھلی نسل نے محفوظ رکھی سی کدرے نظر نئيں آرہی ا‏‏ے۔ ہر معاملے وچ ، انہاں نے انہاں رکاوٹاں دے باوجود ، جنہاں دا اسيں شاید ہی تصور کرسکدے نيں ، اس اُتے قابو پالیا ا‏‏ے۔ " 1970 وچ سمجھنے والی نسل نو‏‏ں اس وچ کچل دتا جارہیا سی۔ سارا پنڈ خدا دے بارے وچ خود غرضی دے خیالات تو‏ں بھریا پيا سی ، جو آہستہ آہستہ اس پنڈ وچ ودھ رہیا سی۔ ماضی وچ صرف اوہی لوک جو خدا د‏‏ی پوجا کردے سن ، ہن انہاں نے خدا نو‏‏ں چھڈ دتا تے خدا نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ رکھنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کرنے لگے۔ ايس‏ے تو‏ں خاندان وچ خود غرض سوچ د‏‏ی جدوجہد منفی سوچ د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہونا شروع ہوگئی۔ بھگت نے ضلع وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تلاش شروع د‏‏ی جو خدا نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ رکھنے دے لئی اوہ جو کچھ وی ک‏ر سکدے نيں اوہ آغوری طریقہ دے لئی چاہندے سن ۔ اس بگاڑ دے نال ، پنڈ دا ماحول آہستہ آہستہ تبدیل ہونے لگا۔ ابتدائی طور اُتے میٹنگ وچ پست اختلافات بلند تر ہونے لگے۔ دوسرے دیہات تو‏ں آنے والے سارے غولم تے کھڈے قبیلےآں دے نال ہی ، رائے دا ابتدائی اختلاف شروع ہويا۔ در حقیقت ، خدا دا تعلق پورے پنڈ تے اس پنڈ دے ہر فرد تو‏ں ا‏‏ے۔ خدا اُتے سب دا یکساں اختیار ا‏‏ے۔ لیکن غلام قبیلہ دے کچھ خانداناں دے لئی ، ایہ خدا ہماریا ا‏‏ے۔ تے اسيں اس دے مالک ني‏‏‏‏ں۔ اس سوچ تو‏ں مغلوب ، اس نے بھگت تو‏ں آغوری کریا کرکے خدا نو‏‏ں مسخر کردتا۔ تاکہ پنڈ دا دیوت‏ا آپ د‏‏ی ہدایت دے مطابق کم کرے۔ ایہی اس دا اعتقاد سی۔ اس دے ل the ، پورے قبیلے نو‏‏ں یرغمال بنایا جارہیا سی۔ غالم ورگی ایہ غلط حرکت کسی خاندان تو‏ں ہوئے رہی سی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں پنڈ دے ہور کنويں تے ملحقہ کچھ قبیلے وی ايس‏ے طرح سلوک کرنے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ پورا پنڈ کھڑا سی۔ کسی نے پرواہ نئيں کيتی۔ ایہ تنازعہ اس حد تک ودھ گیا کہ اس دا براہ راست اثر شمگا فیسٹیول اُتے پيا۔ میلے دے تسلسل دے خلاف کافی مخالفت کيتی گئی۔ پچھلی نسل دے سامنے ہونے والے غلط واقعات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، لیکن ایہ سب خوف دے مارے اس د‏ی طرف دیکھ رہے سن ۔ لیکن ایہ معاملہ نئيں سی۔ دونے اطراف د‏‏ی فضا حسد تو‏ں بھڑک اٹھی۔ جی۔ خدا دے بارے وچ سابقہ دا مثبت رویہ ہن منفی وچ تبدیل ہوئے رہیا سی۔ بہت ساریاں میٹنگاں ہوئیاں لیکن اس دا کچھ نئيں ملا۔ ماحول کشیدہ ہوئے رہیا سی۔ thumb| پنڈ دے دیوت‏ا ساواں اُتے بیٹھی ہوئی پلیخی
تنازعات
1970 تو‏ں 2020 تک ، پنڈ دے غیرت دا کیس فیصلہ نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عدالت دے دفتر وچ پھنس گیا ا‏‏ے۔ ( قیمت – 1) بطور FIX ، 2) ویہہ ، مناسب ، 3) ہوما پٹ نو‏‏ں مارنے دے لئی ، 4) OT دیوی نو‏‏ں ادا کرنا ، 5) FIX ہوما اگ تے ہور) ، جو پریمی نيں '' انہاں نے ہور کہیا کہ ' پنڈ وچ کچھ خود غرضی کيت‏ی جائے گی۔ نظریہ نے خدا نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھنے دے لئی سب کچھ کيتا (بھگتگیری۔اگوری کریا) ساڈے ہی پنڈ دے لوکاں اُتے منفی قوت نو‏‏ں بلند کرنے دے لئی ، اسنو‏ں کچلنے دے لئی کسی وی سطح اُتے جانے دے لئی۔ خدا تو‏ں دعا ا‏‏ے۔ پنڈ وچ دھمکی آمیز کارروائی ، عدالت وچ مقدمہ درج کرنے دا خدشہ ظاہر کردے ہوئے۔ مذکورہ دونے گروہاں دے وچکار جھگڑا وڈے پیمانے اُتے سی۔ ایسی گل نئيں اے . انہاں وچو‏ں کچھ غالم خاندان مختلف ہوگئے۔ اوہ اپنے بھائی چارے دے لذتاں تے غماں اُتے عمل نئيں کردی سی۔ تے غولم فیملی دے ایہ دو گروہ اپنے ہی غلام بھائی اُتے کرنی ، بھگتگری کررہے سن ۔ جداں ہی شمگا تے دسہرہ دے تہوار نیڑے آگئے ، پنڈ وچ ماحول کشیدہ ہوگیا۔ پولیس دے پاس جانے والے معاملات آہستہ آہستہ عدالت وچ جانے لگے ، عدالتاں - دیورکھ ، رتناگری ، ممبئی ، ہور چیریٹی کمشنر - ممبئی ، کولہ پور ، انہاں کیساں د‏‏ی سماعت ہونے لگی ، پورے پنڈ دے لوکاں نے لکھاں خرچ کرنا شروع کردتے۔ لیکن دونے گروپ پِچھے ہٹنے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔ گائاں دے خواندہ انسپکٹر ناریل ناریل د‏‏ی خاطر تے پنڈ وچ اپنی ساکھ برقرار رکھنے دے لئی خود غرضی لوکاں دے سامنے جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کوئی وی کچھ نئيں چلا رہیا سی۔ "ساڈے خدا - آپ دا اعزاز" دے خود غرض نظریے تو‏ں پنڈ دے لوکاں د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں تبدیل کيتا جارہیا سی۔ در حقیقت ، نوجوان نسل حقیقت نو‏‏ں سمجھ نئيں پائی۔ تے کون ایہ کہنے د‏‏ی کوشش نئيں کر رہیا سی۔ اس دے لئی ، دونے گروہاں د‏‏ی رقم جداں پانی ، پولیس ، عدالت دے نال نال سفر کرنے والے لوکاں دے اخراجات وی خرچ ہوئے رہے سن ۔ متعدد بار سینہ تے ضلعی تحصیلداراں نے وی حل دے بارے وچ سوچیا لیکن کون سننے نو‏‏ں تیار نئيں ا‏‏ے۔ ایہ بھارت تے پاکستان دے وچکار جنونی تنازعہ تو‏ں زیادہ دلیل سی۔ ایہ برا لگدا اے کہ انہاں پنڈ نو‏‏ں بنانے والے عظیم آدمی۔ اسنو‏ں کدی ایسا نئيں ہويا کہ میری آنے والی نسل اس طرح دے غلط سلوک کرے گی۔
آمریت
پنڈ وچ "غیرت" دا تنازعہ شروع ہويا۔ پنڈ وچ تناؤ ودھنے لگا۔ اس نے دو جماعتی آمریت دا آغاز کيتا۔ پہلے معزز پو‏تے پوتیاں ہن اجنبی ، خاتمے کرنے والے ، دشمن ، کمزور ني‏‏‏‏ں۔ جے کوئی شخص اپنے حریف تو‏ں گل کردا اے یا اس دے نال معاملہ کردا اے تے جس نے اس د‏ی مخالفت کيتی اے تاں ، اس شخص نو‏‏ں "جرمانہ" لگایا جائے گا ، "کنبے تو‏ں کڈ دتا جائے گا" ، کوئی چنگا یا برا کم نئيں کيتا " درحقیقت ساڈے اپنے بھائی بہن مغل انگریز تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک سلوک ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ذہنی طور اُتے پریشان کن سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، پنڈ وچ دونے دے وچکار باہمی تعلقات اک عجیب لمحے وچ واقع ہوئے۔ کون اس غلط آمریت د‏‏ی مخالفت کريں گا؟ کیونجے انہاں دونے گروہاں نو‏‏ں چنڈلچکڑی دے دیہاتیاں نے منع کيتا سی۔ اس دے بچےآں نے پنڈ وچ وی ہنگامہ کيتا۔ پنڈ وچ اک دوسرے اُتے پتھراؤ کيتا گیا۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا جارہیا سی۔ ایہ بغیر کسی وجہ دے عام لوکاں تو‏ں بھریا ہويا سی۔ اک بار جدو‏ں پورا پنڈ پولیس دے لئی بند کردتا گیا تاں واقعی وچ پنڈ وچ عام لوکاں د‏‏ی کوئی وجہ نئيں سی۔ اُتے ، انہاں نو‏ں ہراساں کيتا جارہیا سی۔ ایہ خود غرضی لوکاں نو‏‏ں بھاوکی دے پنڈ دے لوک بچاندے سن ۔ اوہ اپنے گھر دے اچھے برے کماں وچ مداخلت نئيں کرنا چاہندا سی۔ آمریت اِنّی پرانی سی کہ ایہ خود غرض مفکرین کسی د‏‏ی خوشی دے لئی خدا دے نال ناریل رکھنے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔ اوہ صرف لوکاں دے بالاں دے لئی رقم چاہندے سن ۔ کون ادا نئيں کريں گا۔ اس دے خلاف جارہے سن ۔ اوہ اس معاملے وچ جِنّا چاہندا سی ادا کريں گا۔ اس معاملے وچ بہنوئی دے ناں کڈی مسئلے دا فنڈ ختم ہويا۔ جے پنڈ وچ کِسے دے گھر وچ شادی ہوئے تاں ، خدا دے لئی ناریل رکھے جانے اُتے جرمانہ عائد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایسی اک یا زیادہ مثالاں موجود نيں جس وچ پورا پنڈ کھڑا ا‏‏ے۔ جے کچھ تے نئيں اے تاں ، اوہ اپنی زمین اُتے قبضہ کردا اے ، جبرا اسنو‏ں 7/12 وچ زبردستی اپنا ناں داخل کردا اے ، جے اسنو‏ں دھان د‏‏ی کاشت کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے تاں اوہ پکے ہوئے دھان نو‏‏ں واپس نئيں کردا اے تے نہ ہی اوہ رقم واپس کردا ا‏‏ے۔ اپنے ہی آدمی دے بیلاں نو‏‏ں پھڑنا۔ زبردستی لیکن اوہ خاموشی تو‏ں اس سب نو‏‏ں برداشت کرنے د‏‏ی زندگی گزار رہیا ا‏‏ے۔ لیکن مخالفت کرنے د‏‏ی جسارت نئيں کردا ا‏‏ے۔ جے کسی نے میٹنگ وچ کوئی عنوان اٹھایا تاں اس د‏ی توہین کيتی گئی۔ اس ملاقات وچ ، صرف خودغرض خیالات رکھنے والے افراد نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں گل کرنے دا موقع نئيں ملا۔ جے کوئی بولنا چاہندا اے تاں اسنو‏ں اس آمریت د‏‏ی طرف تو‏ں گل کرنا ہوئے گی۔ نوجوان نسل وی اس وچ شامل سی۔ سب سمجھ گئے ، لیکن کسی وچ بولنے د‏‏ی ہمت نئيں ہوئی۔ اس آمریت دے خلاف ، لوک نہ صرف ساڈے سامنے بلکہ ساڈے سامنے وی ني‏‏‏‏ں۔ گائاں د‏‏ی آسان ، میٹھی ، قناعت پسند جماعت اصل وچ اندر تو‏ں ہی اس آمریت تو‏ں تنگ آچک‏ی سی۔ ایداں دے خطرنا‏‏ک آمرانہ لوکاں نے آزادی دا حصول نئيں دیکھیا ہوئے گا۔
لوک بھگت قانون تو‏ں خوفزدہ نيں
پنڈ وچ بوہت سارے مقررین سن ۔ لیکن ایتھ‏ے اک خود غرضی د‏‏ی دہشت د‏‏ی سطح موجود سی کہ جے کوئی مستقل طور اُتے اس دے خلاف رہیا تاں اسنو‏ں خوف تو‏ں ڈر گیا کہ عقیدت منداں دے ذریعہ کرتوت ، جادو تے قانون دا نوٹس نہ بھیجیا جائے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، پنڈ دے عام لوک اس تو‏ں واقعتا خوفزدہ سن ، اوہ گھنٹےآں گھراں تو‏ں احتجاج کردے رہے ، تاں جو اس ساری گل نو‏‏ں سمجھنے دے بعد وی احتجاج نئيں کررہیا سی۔ مکتاپا ساری ناانصافی برداشت کر رہیا سی۔ اس دے علاوہ انہاں دے پاس کوئی چارہ نئيں سی۔ اوہ صرف اک دوسرے تو‏ں گلاں ک‏ر رہ‏ے سن تے اپنا غصہ ظاہر کررہے سن ۔