cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹھاناں دی تریخ
ہندوواں د‏‏ی قدیم تریخ اُتے اک نظر
اور بلاشبہ اساں اپنے علم تو‏ں انہاں نو‏‏ں جہان والےآں دے مقابلہ وچ پسند ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ معلوم رہے کہ ہند دا ناں اج کل پشتو بولی وچ انڈ تے ہنڈ زیادہ استعمال ہُندا اے تے انگریزی وچ وی انڈ بولا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت سارے ہندوستان  نو‏‏ں انڈیا تے اس دے باشندگان نو‏‏ں انڈین کہندے نيں۔ مگر گزشتہ دورماں ایہ ناں محدود سی۔
اس سلسلہ وچ اک نامور مورخ محمد مجیب بی اے آکسن پروفیسر تریخ تے سیاست یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ اپنی تالیف تریخ تمدن ہند عہد قدیم ۱۹۵۱ء عثمانیہ یونیورسٹی پریس حیدر آباد دکن وچ ایويں اظہار خیال کردے نيں۔
۱۔ یورپ وچ سنسکرت دا مطالعہ شروع ہويا۔ تے اس دا پتہ چلا کہ سنسکرت ، ایرانی لاطینی، یونانی تے جرمن زباناں اک اصل تو‏ں نيں تاں ہند جرمنی یاہند یورپی بولی تے رہتل تے اس رہتل نو‏‏ں پھیلانے والی آریہ نسل دا تصور قائم ہويا۔ اصل وچ ایہ تصور بے بنیاد سی ۔آریہ نسل د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں اوہ جسمانی خصوصیات جو آریہ نسل د‏‏ی پہچان منیاں جاندیاں نيں انہاں قوماں وچ جو اپنے آپ نو‏‏ں آریہ کہندی نيں اس کثرت تو‏ں نئيں پائی جاندیاں نيں کہ انہاں دے آریہ ہونے دا دعویٰ تسلیم کرلیا جائے لیکن قومیت دے پرستارےآں نے اس عقیدت دے نال آریہ نسل دے گن گائے کہ اک دنیا دھودے ميں پڑ گئی۔ نسل دا لفظ ہن اس قدر رائج ہوگیا اے کہ غلط فہمی دے اندیشاں دے باوجود اسنو‏ں ترک کرنا مشکل ا‏‏ے۔ (ص ۱۹)
۲۔ آریاں دے مذہب وچ اگ نو‏‏ں مرکزی حیثیت حاصل سی۔ تے آریاں وچ عورتاں(بتاں) د‏‏ی پوجا دا رواج نہ سی۔ صفحہ ۵۳
۳۔ سنسکرت ابجد دے دندانی حروف ٹ وغیرہ تے کسی ہند جرمانی بولی وچ نئيں ملدے۔ سنسکرت دے بوہت سارے لفظاں دا مادہ آریائی نئيں معلوم ہُندا۔ صفحہ ۵۴۔
۴۔ آریہ دراصل کسی نسل دا ناں نئيں ا‏‏ے۔ بہتر تاں ایہ ہُندا اسيں اس لفظ نو‏‏ں بالکل چھڈ دیندے تے انہاں لوکاں دے لئی جو اپنے آپ نو‏‏ں ہندوستان وچ آک‏ے آریہ کہنے لگے کوئی تے ناں تجویز کرلیندے مگر ایہ اصلاح اس قدر رائج ہوگئی اے کہ اسنو‏ں ترک نئيں کيتا جاسکدا۔ اس لئی ايس‏ے تو‏ں کم کڈنا پڑدا ا‏‏ے۔ غلط فہمی تو‏ں بچنے د‏‏ی ایہ صورت اے کہ اسيں یاد رکھن کہ آریہ سب گورے تے قد آور نئيں سن ۔ سب د‏‏ی ناک اُچی، بال سنہرے تے اکھاں نیلی نئيں سن۔ انہاں نو‏ں آریہ صرف اس بنا اُتے کہندے نيں کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں آریہ کہندے سن ۔ آریاں دے اصل وطن دا پتہ چلیانا مشکل ا‏‏ے۔ ہن اکثر محقق اس پرمتفق نيں کہ آریہ نسل دا گہوارہ دریائے ڈینیوب د‏‏ی وادی سی ۔ایتھ‏ے تو‏ں اس دے قبیلے ادھر ادھر جاندے رہے اوہ قبیلے جو ہندوستان  پہنچے درہ دانیال تو‏ں گزر کر ایشیائے کوچک  تے شمالی ایران  ہُندے ہوئے آئے۔ ۱۲۰۰ ق م دے لگ بھگ شمالی ہندوستان  وچ آباد ہونے لگے سن ۔ زرتشی مذہب د‏‏ی مقدس کتاب ژنداوستااور رگ وید د‏‏ی بولی وچ اِنّا کم فرق اے کہ خیال ہُندا اے کہ آریا دے ہندوستان  آنے تے رگ وید دے مرتب ہونے دے درمیان بہت لمبا عرصہ نہ گزریا ہوئے گا۔ (ص ۵۵)
۵۔ ست سو ق م دے بعد تو‏ں انہاں وچ لکھنے دا رواج وی آہستہ آہستہ شروع ہويا۔ اوک دے کتبات یا تاں کھروشٹی (خروشتی) رسم خط وچ نيں جو مشرقی افغانستان اورپنجاب    وچ رائج سی یا براہمی رسم خط وچ نيں۔ کھروشٹی (خروشتی) اک قدم آرامی رسم خط تو‏ں اخذ کيتا گیا اے جو پنج سو ق م وچ رائج سی ۔ایہ سجے تو‏ں کھبے طرف لکھیا جاندا سی۔ آریاں نے اس رسم خط د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں اپنی بولی د‏‏ی اصوات تے خروف وچ تبدیل ک‏ر ليا۔ براہمی ابجد دے چھیالیس حروف د‏‏ی شکلاں معین کيتیاں گئیاں تے اسنو‏ں سجے تو‏ں کھبے طرف دے بجائے کھبے تو‏ں سجے طرف لکھنے کاقاعدہ بنیا۔ غالباً پنج سو ق م تک براہمی ابجد مکمل ہوگئی سی۔ پانی نی (پنی) نے جس دا زمانہ چوتھ‏ی صدی ق م سی اسنو‏ں صحیح منیا اے ۔اس زمانے وچ یا اسک‏‏ے کچھ بعد براہمی رسم خط د‏‏ی دو شاخاں ہوگئياں ۔اک شمالی دوسری جنوبی، پانی نی (پنی) دے قواعد نے رسم خط دے نال بولی نو‏‏ں وی اک معیاری شکل دے دتی تے جو کم کئی سو برس تو‏ں آہستہ آہستہ ہوئے رہیا سی۔اس دتی تکمیل کر دتی۔ ایتھے تو‏ں ویدی بولی دا سلسلہ ختم تے سنسکرت دا شروع ہُندا ا‏‏ے۔ بول چال د‏‏یاں بولیاں اس دے بعد وی رہیاں تے انہاں نو‏‏ں کچھ نہ کچھ ترقی وی ہُندی رہی لیکن پڑھے لکھے شائستہ لوکاں د‏‏ی بولی سنسکرت سی(صفحہ ۵۷)
۶۔ آریاں نے شمال مغربی ہندوستان (یعنی ہند )ماں آباد ہونے دے بعد تمام بھجن یکجا کرلئے۔ تے اس مجموعے کانام رگ وید رکھیا۔ رگ وید ہند جرمانی رہتل د‏‏ی سب تو‏ں پرانی یاگار اے تے اس د‏ی ادبی خوبیاں نو‏‏ں دیکھئے تاں اک کرشمہ تو‏ں کم نئيں۔ رگ وید دے بھجن اس وقت گائے جاندے جدو‏ں پوجا دے لئی اگ جلائی جاندی۔ یا سوم دے پودے دا رس کڈیا جاندا اسسے شراب بندی سی جسکاپینا عبادت وچ داخل سی تے اسنو‏ں آریہ پسند وی کردے سن ۔ رگ وید مرتب ہوگیا تاں اس دے اوہ بھجن جنہاں وچ سوم نو‏‏ں مخاطب کيتا گیا سی وکھ وکھ کرکے اک نواں مجموعی تیار کيتا گیا جو سام وید کہلاندا ا‏‏ے۔ صفحہ ۵۸
۷۔آریاں د‏‏ی خاندانی رسماں مثلاً گھر دے اک مرکزی مقام اُتے ہر وقت اگ جلدی رکھنا تے دولہا دلہن دا اس اگ دے گرد چکر لگانا۔ صفحہ ۶۹
۹۔ دولہا دے نال برات ضرور آندی۔ دلہن دا ہتھ دلہا دے ہتھ وچ دتا جاندا۔ دونے پوجا د‏‏ی اگ دے گرد طواف کردے۔ صفحہ ۷۲
۱۰۔ ہندو مذہب عقائد دا مجموعہ نئيں بلکہ زندگی دا اک نظام اے تے جو شخص اس نظام نو‏‏ں قبول کرلے اوہ عقائد وچ آزادی دے نال انتخاب کر سکتاا‏‏ے۔ (صفحہ ۲۴۱)
۱۱۔اس نويں دور وچ مذہبی اتحاد پسندی نے ہر فرقے تے نسل کوجس نے ہندو نظام زندگی نو‏‏ں قبول کيتا۔ سماج تے مذہب وچ داخل ک‏ر ليا۔ صفحہ ۲۴۲۔
تے پروفیسر مکس میولر دے نزدیک ایہ آریا یا جیساکہ اسيں اس وقت انہاں نو‏ں آرین پکاردے نيں اک کلچرل گروپ سی۔‘‘ (احمد چاگلا، بحوالہ یوسفی)
پنی، پانینی، پنینی اُتے اک نظر
پہلے ازاں پنی کاذکر ہوئے چکيا اے لہٰذا ضروری اے کہ اس دا تعارف وی کيتا جائے۔ اسنو‏ں غیر افغان مورخین نے پانینی اورپنینی دے ناں تو‏ں یادکیا اے لیکن اس دا اصل تے صحیح ناں پنی سی۔ تے اوہ نسلا انہاں اسرائیلی جلاوطناں دے اولاد تو‏ں سی جو مادیاں دے ملک وچ جلا وطن ہوئے چکے سن ۔افغان مورخین نے اسکو غرغشت افغان قبیلہ تو‏ں منسلک دسیا ا‏‏ے۔ غرغشت یعنی اوہ اسرائیلی افغان قبیلے جو غرجستان یا گرجستان وچ آباد ہوئے چکے سن تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی اپنی ریاست وی بن گئی سی۔ جداں کہ پہلے ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ لہٰذا انہاں دا اک گروپ یعنی قبیلہ بنایا گیا تھاجس تو‏ں افغاناں دا تیسرا وڈا قبیلہ غرغشت دے ناں تو‏ں موسوم کيتاگیا۔ غرغشت وچ تن وڈے قبیلے شام ل سن ۔ جنہاں دے ناں ایہ نيں دانی، مندو، تے بابی، دانی دے چار بیٹے ، کاکڑ، ناغر، پنی، دادی سن ۔ بموجب بیان تریخ خان جہانی تے مخزن افغانی پنی دے اٹھارہ بیٹے سن تے اسک‏‏ے تمام بیٹےآں دے ناں تو‏ں وکھ وکھ خیل تے قبیلے بن گئے نيں۔ پنی دے وڈے بیٹے دا ناں یہودا تے یہوداکے اک بیٹے دا ناں پتھان سی۔ شجرہ نسب ایويں ا‏‏ے۔ پنی بن دانی بن غرغشت بن قیس عبدالرشید ۔واضح ہوئے کہ دانی قبیلہ (بنی دان) شام وچ وی موجود سی جس کاذکر کتاب مقدس دے قضاۃ (اردو) باب اٹھارہ صفحہ ۲۲۹
یاں ہويا اے
’’بنی دان دے گھرانے دے چھ سو مرد جنگ دے ہتھیار باندھے ہوئے (مقام ) صرعہ واستال تو‏ں روانہ ہوئے۔۔۔بنی دان نے شہر بنایا تے اس وچ رہنے لگے تے اس شہرکانام اپنے باپ دان دے ناں پرجواسرائیل د‏‏ی اولادتھا ۔ دان ہی رکھیا لیکن پہلے اس شہر دا بس تھا،اس دا اک بیٹانام سمسوسن سی۔
یعنی دور قضاۃ دے مشہور رہنما اوربہادر شخص سموسن نامی اس دانی خاندان تو‏ں سی۔ ہن اک ہور دانی دے متعلق وی ذکر ضروری ا‏‏ے۔ اوہ دانی ایل بنی اے جو اسرائیل اسیران وچ سی تے اوہ خورس شاہ ایران دے بابل نو‏‏ں فتح کرنے دے وقت بابل وچ موجود سی۔ تے دارا دے ابتدائی عہد وچ زندہ سی جس دا ذکر کتاب مقدس وچ دانی ایل دے عنوان تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ پنی بن دانی دا زمانہ وی اس دے نال اک ہی معلوم ہوتاا‏‏ے۔ دوئم ایہ کہ دانی ایل بنی د‏‏ی سمجھداری تے علمی مدارج بہت ہی اُچے نيں تے ایہی علمی قابلیت تے سمجھداری پنی مذکورہ وچ وی ظاہر اے لہٰذا غالب رائے ایہ اے کہ پنی اس دانی نبی دا بیٹا اے تے افغان مورخین دے شجرہ نسب دے مطابق وی پنی بن دانی درج ا‏‏ے۔ پنی اس وقت افغاناں دا اک وڈا نامور قبیلہ اے تے وکھ وکھ تھانواں پرپھیلا ہويا اے ایتھ‏ے تک کہ ضلع چٹاگانگ وچ وی اک قصبہ پنیا دے ناں تو‏ں موجود اے ۔ غرغشت قبیلے کااپنا وطن کوہ سلیمان دا علاقہ اے انہاں وچو‏ں قبیلہ پنی زیادہ تر علاقہ سیوی (سبی) وچ آباد نيں۔
ہندوواں دے عقائد تے تعارف انہاں د‏‏ی اپنی نظر وچ
ہندوواں دے عقائد تے تعارف اُتے انہاں دے اپنی تحریر تو‏ں ایہ گل سامنے آندی اے کہ زمانہ قدیم وچ اوہ بت پرست نئيں بلکہ آتش پرست سن تے ہندوستان وچ آنے دے بعد بت پرست بنے۔ تاتاری تے ساسانی نسل دے قدیم باشندےآں نو‏‏ں اوہ اپنا اسيں نسل سمجھدے سن البتہ افغان نسل نو‏‏ں اسرائیلی کہہ ک‏ے اک علیحدہ قوم تصور کردے تے انہاں نو‏ں اسرائیل ، پٹھان  تے افغان قوم دے ناواں تو‏ں پکاردے نيں۔ ہور محمد غوری تو‏ں شیر شاہ تک دا زمانہ اوہ افغانی دور سمجھدے نيں۔ اس د‏ی تصدیق وچ تریخ ٹاڈراجستان جلد اول مترجم منشی دوارکا پرشاد افق لکھنوی ۱۹۱۴ء د‏‏ی عبارت ذیل وچ درج کيتی جاندی ا‏‏ے۔
۱۔ قدیم شجراں وچ ہندوواں دا ناں دیوتاواں دے ناں اُتے موجود نہ ہونے سےء ایہ باور کرنا خلاف عقل نئيں کہ بیشنو مذہب دے پہلے مورتی پوجا دا رواج نہ سی۔ قدیم تواریخ تو‏ں ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ منتر جنتر ، نو گرہاں تے مورتیاں دا رواج کرشن چندر دے بعد ولایت کشمیر   تو‏ں ہندوستان  وچ مروج ہويا۔ مورتی پوجا د‏‏ی رفتہ رفتہ ایسی ترقی ہوئی کہ عوام الناس کل چیزاں نو‏‏ں پوجنے لگے۔ دیوت‏ا 33 کروڑ ہوگئے جنہاں دے ناں وی کسی نو‏‏ں معلوم نئيں دنیا د‏‏ی اعلیٰ تو‏ں اعلیٰ تے ادنیٰ تو‏ں ادنیٰ چیز وی ایسی باقی نہ رہی جس د‏‏ی پرستش نہ کيتی گئی ہوئے۔ سورج تو‏ں لے ک‏ے چمار د‏‏ی مالپی دراپی، کوبھی لوکاں نے پوجنا شروع کر دتا۔ کرشن اک ، مگر پرستش ست صورتاں وچ ۔ کرشن جی د‏‏ی مورتاں راجپوتانہ د‏‏ی مختلف ریاستاں وچ موجود نيں۔ صفحہ ۹۰۴
۲۔ ہن تو‏ں بارہ سو برس پہے شری رام چندر جی دے تخت حکومت اُتے اک گؤ خوار (ایرانی) نے قدم رکھ دے ہندوواں دے سورج دا خطاب حاصل کيتا۔ اوہ کدی باور نہ کرن گے کہ دنیا د‏‏ی قدیم ترین قوم د‏‏ی موجودہ نسل یزدجود بادشاہ خاندان ساسانی دے بقائے ناں اے راجہ گرو ہابھیل بہعرام گور دا بیٹا سی۔ جس دے اک بیٹے نو‏‏ں پٹن د‏‏ی حکومت حاصل سی۔ اسيں اگے چل ک‏ے رانا دے خاندان دا ایرانی نسل نال تعلق ظاہر کرن گے۔ صفحہ ۵۷، ۴۵۶
لیہ وچ احساس پروگرام دے دفتر وچ کم کرنے والے کلرک نے 9 ويں جماعت د‏‏ی طالبہ نو‏‏ں مبینہ جنسی زیادتی دا نشانہ بنا دتا ۴۔ چونکہ دہلی دے تاتاری شہنشاہ نو‏‏ں لڑکیاں دینا ہندوواں دے ہاں اک بدنما دھبہ سی۔ لہٰذا انہاں نے داغ بدنامی تو‏ں بچنے دے لئی ایہ گل پیدا د‏‏ی کہ گو سلسلہ حسب تے نسب بہت پرانا تے رشتہ بہت دور دا اے اُتے ساڈے تے تاتاری بادشاہ دے بزرگ اک ہی سن آخر وچ اس خیال نے انہاں دے دل نو‏‏ں قدرے مطمئن کر دتا کہ آمیزش خون بزرگان قدیم دے خون ہی تو‏ں ا‏‏ے۔ صفحہ ۴۵۸
۵۔ محمود غزنوی د‏‏ی یورشاں تے خاندان افغان(محمد غوری) دے حملہ اول دے موقعاں اُتے اس دیوت‏ا(یعنی کرشن جی دا بت) نو‏‏ں برج چھڈنا پيا۔ غیر متعصب شاہان مغلیہ نے مذہب ہندو تو‏ں مخالفت کرنا کيتا معنی، انہاں دے اس دیوت‏ا نو‏‏ں برج وچ (دوبارہ) متسلط کرکے ایہ یقین دلایا سی کہ اوہ خود وی کنھیا جی(کرشن جی) د‏‏ی معتقد تے ادھے ہندو تے ادھے مسلما‏ن نيں۔ جسنو‏ں دیو دیاں نظماں جنہاں وچ رادھا کشن دے حسن تے عشق د‏‏ی تصویراں کھینچی ہوئی ہین اکبر دے بہت ہی پسند خاطر سن ہندو اسنو‏ں کرشن دا پریمی مندے نيں۔ جہانگیر جس وچ وی راجپوت خون د‏‏ی آمیزش سی اکبر د‏‏ی طرح کنھیا جی دا بہت معتقد سی۔ شاہ جہان جس د‏‏ی ماں راجپورت راجکماری سی۔ شیو جی دا وڈا بھگت تے سدھ روپ سنیاسی دا مرید سی۔ صفحہ ۸۸۶
۶۔ بابر نے جو یک جہ‏تی دا رشتہ قائم کای سی تے اکبر جہانگیر تے شاہ جہان نے جس تعلق نو‏‏ں مضبوط کيتا سی اورنگ زیب نے اپنی حماقت تو‏ں توڑ دتا۔ ۶۶۹
۷۔ اورنگ زیب قوم راجپوت دا جانی دشمن سی۔ مظلوم راجپوتاں نے اس دے ظلم دے انتقام وچ اس د‏ی نسل نو‏‏ں نیست تے نابود کر دتا۔ صرف اک صدی وچ ملک نے اس دے کمبخت ہتھو‏ں تو‏ں خلاصی پائی۔ لیکن ظالم اسرائیل د‏‏ی آخری نسل دے ظالم (افغان) ہمیشہ دے واسطے اورنگ زیب د‏‏ی طرح گناہ دے شریک رہن گے کیونجے انہاں نے ہر اک بت نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا دینے وچ ذرا وی خیال رحم نہ کيتا۔ جے ایہ ظالم(افغان) اک یادو نشانی باقی رہنے دیندے تاں وچ شاید انہاں دے احکا‏م تے رسوم، دستور تے رواج، دلاوری شجاعت، عدل تے انصاف نو‏‏ں فوٹو دنیا دے سامنے کھچ سکدا۔ لیکن انہاں د‏‏ی نقصان رسانی تے غارت گری د‏‏ی عادت نے اک وی نقش باقی نہ رکھیا۔ جو چیزاں قابل دید تے پرستش سن انہاں نو‏‏ں بتاہ کر ڈالیا۔ صفحہ ۱۲۰۶
۸۔ لکھشمی نے سمت ۱۳۳۱ بمطابق ۱۲۷۵ء وچ تخت پدر اُتے جلوہ فرمایا۔ اس دے عہد حکومت نو‏‏ں تاریخی دنیا وچ خاص شہرت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں پٹھان بادشاہ تمام شہراں تو‏ں بارونق تے مال تے دولت تو‏ں مالا مال تخت گاہ تباہ تے برباد کيتی گئی۔ صفحہ ۴۹۸
۹۔ ہمایو‏ں دے عزل سلطنت تو‏ں انہاں د‏‏ی وی مٹی خراب رہی۔ شیر شاہ نے چغتائی فرمانرواواں تو‏ں حکومتاں کھو لاں تے پٹھان اں د‏‏ی بادشاہت دے قدم جما دتے۔ ۵۸۹۔‘‘
ملتان وچ افغاناں د‏‏ی حکومت
لودھی خاندان: اس تو‏ں پیشتر کہ عہد اکبری دے بعد عہد جہانگیر وغیرہ دے حالات اُتے روشنی ڈالدے ہوئے اس تسلسل نو‏‏ں قائم رکھیا جاسک‏‏ے۔ مناسب معلوم ہُندا اے کہ اک مختصر سی رودادملتان دے لودھی افغان سربراہان د‏‏ی قلمبند کيت‏ی جائے جو دلچسپی دا باعث ہوئے گی تے اک بہت ہی عام غلط فہمی دا ازالہ بھی۔ انہاں افغان سربراہان نے الپتگین تے سبکتگین(۷۵۳ تے ۰۹۳ھ) دے دور حکومت وچ ملتان  وچ اپنی بادشاہت دا آغاز کيتا سی تے تن پشت حکومت کرنے دے بعد سلطان محمود غزنوی دے ہتھو‏ں انہاں د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا۔ انہاں دا پہلا بادشاہ شیخ حمید سی جس دا مختصر سا ذکر اس کتاب وچ کیہ جا چکيا ا‏‏ے۔ اس دے بعداس دا بیٹا نصر (بانصیر) بادشاہ ہويا تے فیر اس دا بیٹا ابو الفتح داﺅد بادشاہ بنیا۔ نصر تے اس دے بیٹے دے متعلق ایہ مشہور اے کہ اوہ ملحد ہوگئے سن جو درحقیقت ایسا نہ سی بلکہ مخالفین د‏‏ی اک سیاسی چال سی۔ جس دا انجام سلطان محمود غزنوی دے دوبارہ ملتان  اُتے حملہ آور ہونے تے ابوالفتح داﺅد نو‏‏ں ۶۹۳ھ وچ شکست دے ک‏ے باجگزار بنانے تے فیر ۲۰۴ھ وچ ملتان  تو‏ں افغاناں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ جداں کہ ايس‏ے دوران ۱۰۴ھ وچ غور دے بادشاہ محمد سوری افغان اُتے قلعہ آہنگراں وچ سلطا نے وعدہ خلافی کرکے اچانک حملہ کيتا تے غوریاں د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں ختم کيتا سی۔
الغرض ايس‏ے سیاسی چال تے پروپیگنڈے نو‏‏ں اس قدر ہويا دتی گئی سی کہ غیر تاں غیر خود افغان قوم وی غلط فہمی دا شکار ہوگئی سی۔ نصر دے چچا زاد بھائی شیخ رضی لودی علیہ رحمتہ جس نو‏‏ں شیخ حمید نے ملتان تو‏ں قندہار د‏‏ی طرف دین اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی بھیجیا سی تے اس نے دو سال پہاڑاں وچ مسلسل تبلیغ کرکے کامیابی حاصل کيتی سی۔ اس اُتے وی ا س پروپیگنڈے دا برا اثر ہويا تاں اس نے قندہار تو‏ں اک تادیبی خط نصیر نو‏‏ں پشتو بولی  وچ نظم د‏‏ی شکل وچ لکھیا جسنو‏ں محمد ہوتک نے اپنی مشہور تصنیف....پٹہ خزانہ وچ جو حکومت کابل   د‏‏ی وساطت تو‏ں شائع ہويا اے، من تے عن شائع کيتا اے جس وچ اس نے نصر نو‏‏ں لکھیا اے کہ تسيں الحاد د‏‏ی طرف مائل ہوگئے ہوئے جو ساڈے لئے باعث شرم اے تے لودھی خاندان تواڈی وجہ تو‏ں بدنام ہوگیا ا‏‏ے۔ وغیرہ وغیرہ۔
نصیر نے انہاں نو‏‏ں اس خط دے جواب وچ الحاد تے قرامطہ واسماعیلی عقائد تو‏ں انکار تے اپنے اسلامی عقیدے دا اظہار وی ملتان تو‏ں خط دے ذریعہ پشتو بولی  وچ نظم د‏‏ی شکل وچ کیہ۔ جسنو‏ں مصنف پٹہ خزانہ وچ من تے عن شائع کيتا ا‏‏ے۔
ترجمہ:ماں الحاد دے الزام تو‏ں بدنام ہويا۔ اگرچہ وچ ابتدا ہی تو‏ں ملحد نئيں ہون۔ میرے دشمن اوداں ہی بہتان لگیا رہے نيں۔ درحقیقت وچ دشمن دا ملحد ہون۔ جدو‏ں تو‏ں بحیثیت قوم اسيں مسلما‏ن ہوئے نيں اج تک وچ ايس‏ے دین اُتے قائم ہاں لیکن تورانیاں دے نزدیک وچ دین تو‏ں کنارہ کش ہون۔ میری جماعت تے گروہ اوہی پیشر تے آباﺅ اجداد نيں تے حالے وی وچ انہاں دے نقش قدم اُتے مضبوطی تو‏ں قائم ہون۔ وچ اسلام د‏‏ی بلندی نو‏‏ں چمکاﺅں گا تے چمکتا ہون۔ اگرچہ تورانیاں دے نزدیک وچ اندھیرا ہون۔ وچ لودھی دا بیٹا تے اہل سنت ہون۔ حمید دے بلند گھرانے تے نسل تو‏ں ہون۔ تورانی دشمن دا کہنا اے کہ وچ اپنے گروہ یعنی اسلام تو‏ں روگردان ہويا ہون۔ ایہ سب بہتان اے بدگمانی پیدا کرکے مینو‏ں آپ د‏‏ی نظراں وچ حقیر بنانا ا‏‏ے۔ اگرچہ درحقیقت وچ مومن ہاں تے آپ دے نقش قدم اُتے قائم ہون۔ دشمناں دا پروپیگنڈا تے گلاں نہ سنو۔ لودھی تے پکا مسلما‏ن ہون۔ جدو‏ں تک وچ زندہ ہاں گزرے ہوﺅں نو‏‏ں خدا بخشے تے خدا د‏‏ی رحمت ہر انہاں اُتے جس نے خدا دے احکا‏م منے نيں۔“
ہن اک ہور موضوع: نصر دے خط وچ تورانی دشمن تو‏ں فریاد تے تورانیاں د‏‏ی اس دشمنی نو‏‏ں جسنو‏ں اوہ اوائل اسلام دے وقت تو‏ں یاد کردا اے د‏‏ی تشریح تے کچھ بحث ضروری سمجھدا ہون۔ واقعہ ایہ اے کہ اوائل اسلام وچ ماہویہ نامی اک افغان حکرمان جو سوری خاندان تو‏ں سی تے اس وقت اوہ مع اپنے قبیلہ دے مذہبا دین عیسوی اُتے قائم سی یزدگردساسانی شاہ ایران دے ماتحت مرد کامرزبان سی۔ ايس‏ے زمانہ وچ یزدگرد عرب تو‏ں شکستہ تے پریشان حال ادھر ادھر پھردے سن ۔ اچانک مرد اس خیال تو‏ں روانہ ہويا کہ ماہویہ عرباں نو‏‏ں شہر تو‏ں کڈ ک‏ے اسکو پناہ تے امداد دے گا لیکن اس دے برعکس ماہویہ نے یزدگرد نو‏‏ں مرد وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا تے عربوںکے تحفظ دا خیال رکھ دے جنگ اُتے آمادہ ہويا۔ یزدگرد مرد تو‏ں ناکا‏م پھرا اس واقعہ دے متعلق تریخ ابن خلدون حصہ اول رسول تے خلفائے رسول وچ درج اے کہ:
یزدگرد بعد ہ خراسان آیا۔ اس قصد تو‏ں کہ لشکر جمع کرکے مسلماناں تو‏ں مقابلہ کرے۔ مرد د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اس سفر وچ فرخ زاد تے مملکت ایران  دے دہقاناں دے لڑکے وی یزدگرد دے اسيں رکاب وچ سن ۔ یزدگرد نے ملوک چین، فرغانہ، خزر تے کابل   تو‏ں مددد طلب کيت‏‏ی۔ کوچ تے قیام کردا ہويا مرد دے نیڑے پہنچیا۔ مرد دے مرزبان ماہویہ دے لڑکے نے یزدگرد نو‏‏ں مرد وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا۔ بعض کہندے نيں کہ یزدگرد نے مرد د‏‏ی حکومت ماہویہ تو‏ں کھو کر اپنے برادر زادہ نو‏‏ں دینے دا قصد کيتا سی۔ اتفاق ایہ کہ ماہویہ ، مرزبان مرد اس تو‏ں مطلع ہوگیا۔ یزدگرد بخوف جان بھج کر مرد تو‏ں دو فرسخ دے فاسلہ اُتے اک چک‏ی چلانے والے دے گھر جا چھپا ۔ چک‏ی چلانے والے نے اس تو‏ں چار درہم طلب کيتے۔
یزدگرد نے کہیا میرے پاس روپیہ پیسہ نئيں اے لیکن میری ایہ پیٹی لے لو۔ چک‏ی والے نے کہیا مینو‏ں درہم د‏‏ی ضرورت اے تے تسيں مینو‏ں پیٹی دیندے ہوئے۔ چک‏ی چلانے والے نے اس دے ظاہری لباس تو‏ں اسنو‏ں جھوٹھا سمجھ کر مار ڈالیا تے لاش نو‏‏ں ايس‏ے دے پاجامے وچ بنھ کر دریا وچ ڈال دتا تے عیسایان مرد ن ایہ سن کر اک جلسہ کيتا تے اس دے حقوق سابقہ دے لحاظ تو‏ں دریا تو‏ں کڈ ک‏ے تابوت وچ رکھ دے تادس(دختہ) وچ دفن کيتا۔ یزدگرد د‏‏ی حکومت ویہہ برس رہی۔ ازاں جملہ سولہ برس عرب د‏‏ی لڑائیاں وچ مصروف رہیا۔ ملوک ساسانیہ د‏‏ی حکومت دا سلسلہ اس دے مرنے تو‏ں منقطع ہوگیا۔ بیان کيتا جاندا اے کہ قتیبہ نے فتح صغد(علاقہ توران) دے وقت دو عورتاں گرفتار د‏‏ی سن۔ جو مخدج بن یزدگرد د‏‏ی اولاد تو‏ں سن۔ مخدج د‏‏ی ماں تو‏ں یزدگرد(یایزدجرد) نے بہ زمانہ قیام ”مرد“ وچ تعلق قائم ک‏ر ليا تو‏ں پس اس دے بطن تو‏ں بعد وچ موت یزدگرد ذاہب الشق نامی لڑکا پیدا ہويا ۔چونکہ اوہ یزدگرد دے قتل دے بعد پیدا ہويا سی۔ اس وجہ تو‏ں مخدج دے ناں تو‏ں موسوم ہويا۔ فیر اس د‏ی اولاد خراسان وچ پیدا ہوئی۔ قتیبہ نے انہاں دونے عورتاں نو‏‏ں جواس دتی نسل تو‏ں سن حجاج دے پاس بھیجیا۔ تے حجاج نے دونے یا انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں ولید دے پاس بھیج دتا جس دے بطن تو‏ں یزید ناقص بن ولید پیداہويا۔“
کہندے نيں کہ سلطان محمود غزنوی دا والد سبکتگین، خدج بن یزدگرد د‏‏ی نسل تو‏ں سی تے ترکستان یا توران دا باشندہ سی۔ افغاناں تو‏ں انہاں د‏‏ی ایہ دشمنی قدیمی سی تے اس دشمنی نے الپتگین دے وقت تو‏ں زیادہ شدت اختیار کيتی۔ اگرچہ سبکتگین دے وقت وچ جنگ نہ کرنے دا معاہدہ آپس وچ ہويا سی لیکن سلطان محمود غزنوی دے عہد وچ فیر حالات سخت خراب ہوگئے سن ۔
توران دے متعلق جغرافیہ خلافت مشرقی باب سی وچ درج اے کہ :
”دریائے ا کس(جیحون) فارسی  بولنے والی قوماں تے ترکاں دے درمیان یعنی ایران  تے توران دے درمیان اک حد فاصل منیا جاندا سی۔“
تمدن ہند دے مصنف گستاولی بان لکھدا اے کہ:
”لفظ تورانی تو‏ں دراصل اوہ اقوام مراد نيں جو ترکستان دے باشندے نيں۔“
تریخ ابن خلدون حصہ ششم، غزنوی تے غوری سلاطین، اردو ترجمہ علامہ حکیم احمد حسین الہ آبادی صفحہ۹۴۲ اُتے سلطان محمود دے نسب دے بارے وچ ایويں درج اے کہ:
پشاو‏ر،کورونا د‏‏ی دوسری لہر تو‏ں بچاوَ کےلئے ماسک دا استعمال لازمی قرار ”سلطان محمود حکومت فارس دے آخری بادشاہ یزدجرد(یایزدگرد) د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ ابوالقاسم حمادی نے تریخ مجداں وچ لکھیا اے کہ امیر سبکتگین محمود دا باپ، یزدجرد د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ جس وقت زمانہ خلافت امیر المومنین عثمان ؓ وچ یزدجرد مقام مرد وچ اک چک‏ی پیسنے والے دے مکان وچ ماریا گیا۔ اس دے اہل تے عیال تے خاندان بحال پریشان ترکستان چلے آئے تے ضرورت تے زمانہ دے لحاظ تو‏ں انہاں تو‏ں تے ترکاں تو‏ں باہ‏م رشتہ داریاں تے قرابت پیدا ہوگئی۔ دو چارپشت دے بعد علم تے دولت منقود ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ترک دے ناں تو‏ں مشہورہوگئے اک مدت تک انہاں اطراف وچ انہاں دے عالیشان مکانات انہاں دے بزرگاں دے ناں نو‏‏ں زندہ کيتے ہوئے سن ۔ اس دا سلسلہ نسب یزدجرد تک اس طرح تو‏ں پہنچکيا اے کہ محمود بن سبکتگین بن جوق قرابحکم بن قرارسلان بن قراملت بن قرانعمان بن فیروزبن یزدجرد بادشاہ فارس۔“
سلاطین غزنوی
الپتگین ، سبکتگین، محمود غزنوی، مسعود بن محمود، محمد بن محمود، مودودبن مسعود، مسعود ثانی بن مودود، علی بن مسعود، عبدالرشید بن محمود، فرخ زاد بن عبدالرشید، ابراہیم بن مسعودثانی، مسعود ثالث بن ابراہیم، شیرزاد بن مسعود ثالث، ارسلان شاہ بن مسعود ثالث، بہرام شاہ بن مسعود ثالث، خسرو شاہ بن بہرام شاہ، خسروملک بن خسرو شاہ آخری تاجدار۔
اگے اک دلچسپ واقعہ مذکورہ ابن خلدون دے صفحہ ۲۶۲ اُتے ایويں درج اے کہ
”کہ سلطان محمود نے اک بار خلیفہ عباسی قادر باللہ د‏‏ی خدمت وچ عرضداشت بھیجی کہ چونکہ اکثر بلاد خرامان میرے قبضے وچ نيں تے فلاں فلاں شہراں اُتے خلافت مآب(یعنی آپ) قابض نيں۔ بنظر سہولت انتظام مملکت انہاں شہراں نو‏‏ں اس خانہ زاد نو‏‏ں (یعنی) مینو‏ں عنایت فرماواں۔ خلیفہ عباسی نے اس درخواست نو‏‏ں منظور فرما کر فرمان شاہی بھیج دتا۔ دوبارہ سلطان محمود نے ايس‏ے قسم د‏‏ی درخواست سمرقند د‏‏ی بابت بھیجی۔ خلیفہ عباسی درخواست دیکھدے ہی برہم ہوگیا تے لکھیا بھیجیا کہ ”معاذ اللہ وچ اس درخواست نو‏‏ں منظور نہ کراں گا تے جے تسيں بغیر میری اجازت اس طرف قدم بڑھاﺅ گے توماں تسيں پردنیا نو‏‏ں تنگ کر دواں گا۔“ سلطان محمود دے تیور اس جواب تو‏ں چڑھ گئے۔
ایلچی تو‏ں ترش رو ہوک‏ے بولا ”جا خلیفہ تو‏ں کہہ دے ک‏ے سمرقند دے نہ دینے دا خمیازہ برا ہوئے گا۔ کیہ تسيں دا مقصد ایہ اے کہ وچ اک ہزار ہاتھی لے ک‏ے درالخلافت بغداد اُتے چڑھ آﺅں تے اسنو‏ں ویران کرکے اس د‏ی خاک ہاتھیاں اُتے بار ک‏ر ک‏ے غزنی لاﺅں“ اک مدت دے بعد دربار خلافت تو‏ں ایلچی واپس آیا تے سلطان محمود نو‏‏ں اک خط سربمہر دتا۔ خواجہ ابو نصر زوزنی نے خط کھولیا۔ بسم اللہ الرحمن الرحیم دے بعد الف، لام ، میم لکھیا ہويا سی تے آخر وچ الحمد للہ رب العالمین تے الصلوة علی رسول محمد تے صحابہ اجمعین تحریر سی۔ سوائے اس دے تے کچھ نئيں لکھیا سی۔ سلطان محمود تے اس دے درباری امراء، وزراءکاتب دنگ رہ گئے ۔ کسی د‏‏ی سمجھ وچ نہ آیا ابوبکر ہمدانی افغان نے جو حالے کسی امتیازی درجہ اُتے نئيں پہنچیا سی ۔ عرض کيتی کہ چونکہ سلطان نے بغداد د‏‏ی پامالی د‏‏ی دھمکی دتی سی ،خلیفہ عباسی سورہ الم تر کیف فعل ربک با اصحاب الفیل د‏‏ی طرف جواب وچ اشارہ کيتا اے کہ جو اللہ تعالیٰ نے ابرہہ اصحاب فیل دا کیہ سی اوہی نتیجہ بغداد اُتے ہاتھیاں د‏‏ی فوج کشی تو‏ں تواڈا دیکھنے وچ آئے گا۔ سلطان محمود اس جواب تو‏ں بیحد متاثر ہويا۔ معذرت دا عریضہ لکھیا تے تحائف دے نال ایلچی نو‏‏ں رخصت کيتا۔ سلطان محمود د‏‏ی پیدائش دسويں محرم ۱۲۳ ھ تے وفات ۱۲۴ ھ اے ۔“
الغرض یزدگردکے قتل دے بعد ماہویہ سوری نے ہور طاقت پکڑی اوراپنی تمام قوم دے نال اوہ مسلما‏ن ہوئے ک‏ے عرباں دا پورا اعتماد حاصل ک‏ر ليا سی۔ اپنی فوجی قوت نو‏‏ں از سر نو مرتب کيتا تے عرباں د‏‏ی حمایت وچ ہرجنگ وچ اوہ شام ل ہُندا۔ مسلماناں دے لئی ”مرد“ اک اہ‏م تے مضبوط مقام بن گیا۔
واضح رہے کہ خاندان سوری ، لودھی، خلجی تے سروانی وغیرہ افغاناں دے اک ہی گروہ ’’بتنی‘‘ د‏‏ی ذیلی شاخاں نيں۔ بتنی د‏‏ی کل ذیلی شاخاں ۷۷ نيں جو طوالت دے سبب بیان نئيں کر سکدا سی تے انہاں نو‏ں مذکورہ افغان قبیلے نے محمد غوری تو‏ں لے ک‏ے شیر شاہ تے سلیم شاہ تے آخر وچ احمد شاہ ابدالی تک ہندوستان  اُتے بادشاہتاں کيت‏یاں نيں۔ انہاں د‏‏ی دینداری تے دین اسلام د‏‏ی اشاعت دا سلسلہ انہاں د‏‏ی طرز حکومت تے نیک اعمال کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں۔
غزنوی خاندان تے ہندو
اس وچ شک نئيں کہ سبکتگین تے سلطان محمد غزنوی نے ہندوواں تو‏ں ابر بار جنگاں لڑاں۔ انہاں جنگاں وچ افغان قوم د‏‏ی اکثریت وی جہاد د‏‏ی نیت تو‏ں شریک سی تے فعال کردار ادا کيتا سی۔ ہندوواں نو‏‏ں مغلوب کرکے صرف باجگزار تاں بنائے گئے لیکن اوہ اپنے مساکن تے ریاستاں اُتے بدستور چھڈے گئے۔ فیر انہاں تو‏ں قریبی تعلقات بنا ک‏ے حکومت دے کماں وچ شریک کرلئے گئے۔ فوجی خدمات سپرد ہونے دے علاوہ سلطنت تے ملکی سیاست وچ وی ہندوواں دا وڈا دخل سی۔ وڈے وڈے عہدےآں اُتے اوہ فائز سن ۔ انہاں سب مراعات دے باوجود اوہ شرارت تے سر کشی کيتا کردے سن انہاں دا وڈا کم ایہ سی کہ سلاطین غزنی نو‏‏ں افغاناں دے متعلق ناراض تے بدگمان کرن۔ نتیجہ ایہ کہ دونے فریقاں دے درمیان وچ نفاق تے نفرت نے شدت اختیار کيتی۔
واقعہ ایہ اے کہ :
ہندوواں نے سلطان محمود د‏‏ی وفات اُتے اسک‏‏ے بیٹےآں یعنی محمد تے مسعود نو‏‏ں آپس وچ لڑیا دتا۔ مسعود نے انہاں د‏‏ی شہہ اُتے اپنے بھائی محمد اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں گرفتار کرکے اَنھّا کرا دتا تے اک قلعہ وچ قید کر دتا۔ فیر اک وقت ایسا وی آیا کہ ايس‏ے ہندو لشکر نے سلطان مسعود نو‏‏ں گرفتار کرکے تمام شاہی خزانہ پرت لیا تے اس دے بھائی محمد نو‏‏ں جو قید وچ سی۔ آزاد کرکے اسنو‏ں زبردستی تخت نشین کرایا تے مسعودکو اس دے سامنے بطور مجرم پیش کيتا۔ محمد نے مسعود نو‏‏ں قید کر دتا لیکن محمد دے بیٹے احمد نے اپنے باپ د‏‏ی اجازت دے بغیر اپنے چچا نو‏‏ں قید خانہ وچ قتل کر دتا۔ سلطان مسعود دے قتل دا حال سن کر اس دا بیٹا مودود باپ دا انتقام لینے د‏‏ی غرض تو‏ں بلخ تو‏ں روانہ ہويا۔محمد نے اس دا مقابلہ کيتا لیکن محمد تے اس دا بیٹا احمد دونے لڑائی وچ مارے گئے۔ سلطنت مودود دے قبضے وچ آگئی۔ چونکہ مودود د‏‏ی کامیابی زیادہ ترہندوواں د‏‏ی مرہون منت سی۔ اس لئی مجبوراً انہاں دا خیال رکھنا پڑدا سی۔ وقت گزردا رہیا تاآنکہ سلطان بہرام شاہ دا دور آیا۔ ہندوواں نے اس کوبھی افغاناں دے خلاف بھڑکایا تے اسنو‏ں فوجی مدد وی بہم پہنچائی۔ بہرام شاہ نے ہندوواں د‏‏ی فوج تے ماتحت ہندو راجاواں تے ٹھاکراں نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے غوریاں اُتے حملہ کر دتا لیکن اس جنگ دا نتیجہ ہندوواں تے بہرام شاہ د‏‏ی توقعات دے خلاف نکلیا۔ بہرام شاہ نو‏‏ں جنگ میوند وچ عبرتناک شکست ہوئی۔ اس د‏ی فوج دے سپاہی تے ہندو بری طرح مارے گئے۔ غوریاں نے مکمل فتح دے بعد پہلے کم ایہ کیہ کہ دریائے سندھ تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف دا علاقہ ہندوواں د‏‏ی رہائش دے لئی ممنوع قرار دتا تے انہاں کودریائے سندھ  تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف پار جانے دا حکم ہويا۔ علاؤ الدین جہان سوز نے غزنی  د‏‏ی فتح دے عبد اک فخریہ نظم لکھی سی۔ جس دے بعض اشعار اس طرح نيں
بہرام شاہ بہ کینہ من چاں گمان کشید
کندم بہ کینہ از کمر اوکمان را
پشتے خصم گرچہ ہمہ رائے درانا بود
کردم بہ گرز خورد سرائے تے رانا را
پز باڈیل
پز باڈیل سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پٹھاناں دی تریخ
غزنوی خاندان تے ہندو
ان اشعار وچ رائے تے رانا خاص طور اُتے قابل توجہ نيں۔ جس سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں اج کل ہندوواں دا سب تو‏ں وڈا دشمن بنایا جاندا اے ايس‏ے محمود غزنوی د‏‏ی اولاد دے طرف دار بن دے ہندوواں دے رائے تے رانا غوریاں تو‏ں لڑنے دے لئی نہ صرف غزنی بلکہ حدود غور تک پہنچے سن ۔
مولا‏نا اکبر شاہ خان نجیب آبادی اپنی تصنیف آئینہ حقیقت نما وچ لکھدے نيں کہ:
’’سلطان محمود دے زمانے وچ اک ہندؤ سپہ سالار بجے رائے سی جو بارگاہ محمودی وچ ربتہ عالی رکھدا سی تے ندیم خاص سمجھیا جاندا سی تے ہندو لشکر دا سپہ سالار سوندی رائے سی۔ راجہ تلک پسر جے سنگھ سلطان محمود دے دربار وچ مترجم دے علاوہ باہر دے پیغامات لاندا تے وزیراعظم تک پہنچاندا سی۔ ايس‏ے طرح شہزادہ ولی عہد یعنی مسود بن محمود دا میر منشی وی اک ہندو سی جس کانام بیربال سی۔ سلطان مسعود تخت نشین ہوئے ک‏ے سوندی رائے دے مرنے دے بعداس دتی جگہ ناتھ نو‏‏ں ہندو فوج دا سپہ سالار مقرر کيتا تے جدو‏ں ناتھ جنگ وچ ماریا گیا تواس دتی جگہ تلک نو‏‏ں ہندو فوج دا سپہ سالار بنایا گیا۔ سلطان مسعود نو‏‏ں تلک د‏‏ی پیش قدمی بت پسند آئی تاں احمد نیالتگین د‏‏ی سزا دہی دے لئی تلک نو‏‏ں سپہ سالار ہند بنا کربھیجیا تے پیغام دتا کہ اسيں تسيں نو‏‏ں تمام سرداراں اُتے فوقیت تے برتری دینا چاہندے نيں۔تلک نے ہندوستان آک‏ے احمد نواں لتگین سپہ سالار نو‏‏ں ۴۲۶ھ وچ قتل کيتا تے سلطان د‏‏ی خدمت وچ واپس پہنچ ک‏ے مورو تحسین ہويا۔‘‘
سلطان محمود غزنوی دے خاندان دے زوال دے تقریبا ڈیڑھ سو برس بعد یعنی ۵۷۰ھ وچ ملتنا اُتے غوری افغاناں دے قبضہ تے حکمرانی وچ آیا تے ۱۰۰۳ھ تک وقتا فوقتاً کئی افغان حکومتاں اوتھ‏ے اُتے قائم رہیاں۔
غوری خاندان دے مختصر حالات
پہلے محمد سوری حاکم غورکا ذکر آچکيا اے کہ سلطان محمود غزنوی نے اس دے خلاف لشکر کشی کيتا سی تے بالآخر سخت معرکے دے بعد گرفتار ومقتول ہويا سی۔ اس محمد سوری دا خاندان عرصہ دراز تو‏ں غور دے پہاڑی علاقے وچ برسر حکومت چلا آندا سی۔ اس دا مورث اعلیٰ شنسب بن حریق جو علاقہ غور دا رئیس تے نسبا اوہ آرمینہ دے بادشاہ سہاک د‏‏ی نسل تو‏ں تے شام بات دے جلاوطن اسرائیلی خاندان تو‏ں سی۔ شنسب اوائل اسلام وچ مسلما‏ن ہويا سی۔ مورخین د‏‏ی زبانی اس د‏ی اولاد فاغنہ شنسبی کہلائی لیکن اوہ عوام وچ زیادہ تر خاندان غوری تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
محمد سوری مذکور ايس‏ے شنسب بن حریق د‏‏ی اولاد وچ سی۔ عباسیاں تے علویاں نے مل ک‏ے جدو‏ں بنی امیہ دے خلاف سازشاں تے کوششاں شروع کيتياں تاں علاقہ غور دا ایہ خاندان جو اس علاقے وچ حکومت تے سرداری وی رکھدا سی۔ ابو مسلم خراسان ی دا شریک کار بن گیا۔ خلافت عباسیہ دے قائم ہوئے جانے اُتے اس خاندان د‏‏ی عزت افزائی کيتی گئی تے اسنو‏ں علاقہ غور د‏‏ی سند حکومت خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں مل گئی۔
ملک عزالدین حسین جس زمانے وچ غور دے علاقے اُتے حکومت کردا سی۔ اس زمانے وچ غزنی د‏‏ی سلطنت سلطان ابراہیم غزنوی د‏‏ی وفات دے بعد بہت کمزور ہوئے چک‏ی سی۔ ملک عزالدین حسین نے سلطان سنجر سلجوقی تو‏ں مراسم پیدا کرکے سلطنت غزنی  د‏‏ی اطاعت تو‏ں عملی طور پرکامل آزادی حاصل کر لئی سی۔ غزنی  دے سلطان مسعود بن ابراہیم تے اسک‏‏ے بیٹے ارسلان نے وی چشم پوشی تے بے التفاندی تو‏ں کم لے ک‏ے عزالدین حسین نو‏‏ں آزادی نو‏‏ں تسلیم تے گوارا ک‏ر ليا سی۔
عزالدین حسین جدو‏ں فوت ہويا تاں اس دے ست بیٹے سن جو سب دے سب جوان تے مردان کار سن ۔ انہاں دے ناں ایہ نيں فخر الدین مسعود، قطب الدین محمد، سیف الدین سوری، بہاؤ الدین سام، علاؤ الدین جہان سوز، شہاب الدین سوری، شجاع الدین علی، باپ د‏‏ی وفات دے بعد بالاتفاق سیف الدین سوری، باپ دا جانشین تے غور د‏‏ی ریاست دا جو عزالدین حسین دے زمانے وچ بہت وسیع ہوچک‏ی سی ،فرمان روا مقرر ہويا۔ لیکن سیف الدین سوری نے تنہا فرماں روا بن دے باقی بھائیاں نو‏‏ں حکومت تے فرمان روائی دے لطف تو‏ں محروم رکھنا گوارا نہ کرکے غور ریاست نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ تقسیم کرکے ہر اک بھائی نو‏‏ں اک اک ریاست دا خود مختار فرماں روا بنا دتا۔ اپنے پاس وی بہ حصہ مساوی اک چھوٹی سی ریاست رکھی۔ اتفاق د‏‏ی گل قطب الدین محمد د‏‏ی باقی بھائیاں تو‏ں انہاں بن تے ناچاقی ہوگئی تے اس آپس د‏‏ی مخالفت نے ایتھ‏ے تک نوبت پہنچائی کہ قطب الدین محمد خفا ہوئے ک‏ے اپنی ریاست چھڈ ک‏‏ے غزنی چلا آیا۔ ایہ اوہ زمانہ سی کہ غزنی  وچ بہرام شاہ فرمان روا سی۔ بہرام شاہ قطب الدین دے نال بہت خاطر تے عزت تو‏ں پیش آیا۔ چند روزکے بعد حاسداں تے فتنہ پسند ہندوواں نے بہرام شاہ تو‏ں قطب الدین د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی کہ اوہ آپ نو‏‏ں قتل تے غزنی  دے تخت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی سازش تے کوشش کررہیا ا‏‏ے۔ بہرام شاہ نے قطب الدین نو‏‏ں قتل کرا دتا تے اوہ غزنی  وچ مدفون ہويا۔
قطب الدین دے حادثہ دے سن کر سیف الدین محمد سوری نے فوج لے ک‏ے تے اپنی ریاست اپنے بھائی بہاؤ الدین سام د‏‏ی نگرانی وچ چھڈ ک‏‏ے غزنی اُتے انتقاماً چڑائی کيتی۔ بہرام شاہ غزنوی نے مقابلہ کرکے شکست کھادی تے ہند د‏‏ی طرف چلا آیا۔ سیف الدین محمد سوری نے غزنی  اُتے قبضہ کرکے تخت سلطنت اُتے جلوس تے اپنے ناں دے نال سلطان دے لقب دا وادھا کيتا۔خاندان غوری وچ سیف الدین سب تو‏ں پہلے سلطان ہويا۔ سیف الدی نے غزنی  وچ نہایت عدل تے انصاف دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ جدو‏ں موسم سرما آیا تے برف باری تو‏ں غور تے غزنی  دے درمیان آمد تے رفت دا راستہ بند ہوگیا تاں بہرام شاہ نے ہندوواں د‏‏ی فوج تے ہندو ماتحت راجاواں تے ٹھاکراں نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے غزنی  اُتے حملہ کيتا۔ سیف الدین مقابلہ دے لئی غزنی  تو‏ں باہر نکلیا۔ اہل غزنی  جو سیف الدین د‏‏ی فوج وچ شام ل سن ۔ میدان جنگ وچ پہنچدے ہی بہرام شاہ تو‏ں جا ملے تے سیف الدین بہ آسانی گرفتار کرلیا گیا۔ بہرام شاہ نے سیف الدین سوری نو‏‏ں نہایت ذلت دے نال اک مریل بیل دے اُتے سوار کرا دے شہرماں تشہیر کرایا تے فیر قتل کروا دتا۔
سیف الدین سوری دے وزیر مجدالدین موسوی نو‏‏ں وی ايس‏ے ذلت دے نال قتل کيتا گیا۔ ایہ حال سن کربہاؤ الدین سام نے غور د‏‏ی ریاست تے تمام علاقہ اپنے چھوٹے بھائی علاؤ الدین حسین دے سپرد کيتا تے خود فوج لے ک‏ے اپنے دونے مقتول بھائیاں دے خون دا بدلہ لئی دے لئی غزنی د‏‏ی جانب روانہ ہويا لیکن حالے راستے ہی وچ سی کہ فوت ہويا۔
علاؤ الدین نے ایہ خبر سن کر اک زبردست لشکر فراہ‏م کیہ تے علاقہ غور دے تمام جنگجو افغاناں نو‏‏ں اپنے مقتول بھائیاں د‏‏ی مظلومی دے حالات سنیا سنیا کر انتقام اُتے مستعد تے بے حد پرجوش بنا دتا۔
پایۂ تخت دہلی(ہندوستان ) اُتے افغاناں د‏‏ی حکومت
افغاناں نے تقریباً چار صدیاں تک ہندوستان اُتے مسلسل حکومت کیت‏‏ی جنہاں دے اسمائے گرامی دا ذکر بالترتیب ایويں اے:
شہاب الدین محمد غوری نے پشاو‏ر تے اس دے ملحقہ علاقہ اُتے ۵۷۵ھ وچ قبضہ کيتا۔ تے ۵۸۲ھ وچ حسین خرمیل افغان نو‏‏ں سیالکوٹ   دا حاحکم اعلیٰ مقرر کرکے ۵۸۸ھ وچ دہلی اُتے قابض ہوئے۔ اس وقت سیالکوٹ    نو‏‏ں پنجاب    دا حاکم اعلیٰ مقرر کرکے ۵۸۸ھ وچ دہلی اُتے قابض ہويا۔ اس وقت سیالکوٹ    نو‏‏ں پنجاب    وچ مرکزی حیثیت حاصل سی۔ دہلی اُتے قبضہ کرنے دے بعد شہاب الدین محمد غوری نے اپنے سپہ سالار قطب الدین ایبک  دے ذریعہ اوتھ‏ے اُتے سب تو‏ں پہلے مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جتھ‏ے اُتے ائے پتوار دا بت خانہ سی۔ تے ہندوستان  وچ مستقل اسلامی حکومت قائم کيتی۔ ۳۲ سال چند ماہ حکومت کرنے دے بعد ۲ شعبان ۶۰۲ھ نو‏‏ں وفات پائی۔ اس د‏ی وفات اُتے اس دا بھتیجا محمود بن غیاث الدین غور دا بادشاہ ہويا تے اس نے قطب الدین نو‏‏ں تاج تے تخت دے فرمان تے ہور چیزاں ارسال کرکے خطاب شاہی عطا فرمایا چنانچہ قطب الدین ایبک  لاہور    وچ تخت شاہی اُتے بیٹھ کر ہندوستان  دا بادشاہ ہويا تے اس طرح بجائے سیالکوٹ    دے لاہور    نو‏‏ں مرکزی حیثیت حاصل ہوئی تے اس د‏ی رونق وچ روز افزاں وادھا ہونے لگا۔ شاہی قلعہ لاہور    تے جامع مسجد د‏‏ی بنیاد ايس‏ے نے رکھی سی جس وچ بعد وچ مغل حکومت نے از سر نو وادھا کيتا۔ اوہ نہایت کامیاب حکومت کرنے دے بعد ۶۰۷ ھ وچ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے جاں بحق ہويا تے ایبک روڈ انار کلی اُتے دفن کيتا گیا۔ اس د‏ی وفات اُتے اس دا بیٹا آرام شاہ ہندوستان  دا بادشاہ بنیا۔ اس دے بعد شمس الدین التمش جو قطب الدین دا داماد سی سریر آرائے سلطنت ہويا۔ اس دے بعد اس دا لڑکا رکن الدین فیروز شاہ بادشاہ بنا اس دے بعد التمش د‏‏ی بیٹی رضیہ سلطانہ تخت اُتے رونق افروز ہوئی۔ اس د‏ی قبر شاہجہان آباد وچ ا‏‏ے۔ اس دے عہد وچ ملک ایاز پنجاب    دا گورنر سی جس د‏‏ی قبر اس وقت رنگ محل لاہور    وچ موجود ا‏‏ے۔ اس دے بعد معز الدین بہرام شاہ بن سلطان رکن الدین فیروز شاہ تخت اُتے بیٹھیا۔ اس دے بعد علاؤ الدین پسر سلطان شمس الدین تخت نشین ہويا تے اس دے بعد اس دا بھائی ناصر الدین محمودبادشاہ ہويا تے اس دا وزیر غیاث الدین بلبن مقرر ہويا تے سلطان ناصر الدین محمود دے بعد ایہی وزیر غیاث الدین بلبن بادشاہ ہندوستان  ہويا۔ فیر اس دا پوت‏ا سلطان معزالدین کیقباد تخت اُتے بیٹھیا۔ اس دے بعد سلطان جلال الدین فیروز شاہ خلجی (غلزئی) بادشاہ ہويا۔ فیر اس دا بھیتجا تے داماد سلطان علاؤ الدین خلجی سکندر ثانی بادشاہ ہويا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا قطلب الدین مبارک شاہ بادشاہ ہويا۔ اگرچہ لائق بادشاہی نہ سی۔ قطب الدین مبارک شاہ دے وقت وچ تے فیر اس دے بعد حالات کافی خراب ہوگئے کافور تے خسرو شاہ نے فضا مکدر کر دتی لیکن اراکین جرگہ نے ملک غیاث الدین خان نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اس دا ناں ملک غازی الدین سی تے قبیلہ تغلق بن کاکڑ بن غرغشت تو‏ں سی۔ اس دے مرنے دے بعد اس دا بیٹا محمد تغلق تخت اُتے بیٹھیا۔ اس دے بعد اس دا برادرزادہ سلطان فیروز باربک تخت نشین ہويا تے تقریباً ۳۹ سال حکومت کرکے فوت ہويا۔ اس دے بعد غیاث الدین بن فتح خان بادشاہ ہويا۔ اس دے بعد امرائے دربار نے ابوبکر بن ظفر خان بن فیروز شاہ نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا مگر جلد ہی محمد شاہ بن فیروز شاہ نے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے بادشاہ بنیا۔ اس دے بعد سلطان محمد شاہ دا بیٹا سلطان ہمایو‏ں بادشاہ ہويا فیر اس دا بھائی سلطان ناصر الدین محمود شاہ بن محمد شاہ تخت اُتے بیٹھیا مگر اس د‏ی حکومت دے دوران تیمور بادشاہ نے دہلی اُتے قبضہ کيتا۔ تے محمد شاہ شکست کھا کر گجرات چلا گیا۔ تیمور پندرہ دن دے بعد دہلی تو‏ں واپس ہويا۔ سلطنت دا نظام درہم برہم ہوگیا۔ نصرت شاہ بن فتح خان بن فیروز شاہ نے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے جونپور وچ ابراہیم بادشاہ ہويا۔
کئی سال تک ایہ لڑائی ہُندی رہی آخر وچ نصرت شاہ تو‏ں اقبال خان لودھی نے دہلی حاصل کرکے چند سال بادشاہی د‏‏ی لیکن ہندوستان وچ خلفشار قائم سی جس دے سبب باہر دے غیر افغان جو تیمور دے ساتھی سن تے اپنے آپ نو‏‏ں سید کہندے سن دہلی اُتے قابض ہوئے ۔کچھ عرصہ بعد سلطان بہلول لودھی نے افغاناں نو‏‏ں متحد کرکے تخت دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے بادشاہ بنیا۔ تے ہندوستان  وچ سابقہ امن بحال کيتا۔ اس د‏ی وفات اُتے اس دا بیٹا سکندر بادشاہ بنیا۔ اس د‏ی وفات اُتے اس دا بیٹا ابراہیم لودھی بادشاہ بنا جس دے درور حکومت وچ بدقسمتی تو‏ں افغاناں وچ پھوٹ پڑ گئی۔ اوہ سازشاں دا شکار ہوگئے تے باہمی خانہ جنگیاں وچ مبتلا ہوگئے جس دے نتیجہ وچ بابر نے ہندوستان  اُتے حملہ کيتا۔ پانی پت دے مقام اُتے مقابلہ ہويا تے ابراہیم لودھی ۷ رجب ۹۳۲ ہجری بروز جمعہ صبح دے وقت شہید ہويا۔ تے ایويں ہندوستان  اُتے افغاناں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔ جو تن سو پنجاہ سال تک قائم رہی سی کچھ عرصہ بعد افغاناں نو‏‏ں ہوش آیا تے متحد تے متفق ہوئے ک‏ے شیر شاہ نو‏‏ں بادشاہ بنایا جس نے ہمایو‏ں تو‏ں حکومت کھو لی تے افغاناں د‏‏ی بادشاہت دوبارہ قائم کيتی۔ اس نے اک مثالی حکومت کیت‏‏ی لیکن زندگی نے نال نہ دتا تاں اس د‏ی وفات اُتے اس دے لڑکے سلیم شاہ نے حکومت سنبھالی جس نے کامیاب حکومت کیت‏‏ی لیکن اس د‏ی وفات اُتے جدو‏ں اس دے لڑکے نے حکومت سنبھالی تاں اختلاف دے سبب اس د‏ی حکومت کامیاب نہ ہوئی تے افغاناں وچ فیر پھوٹ پڑ گئی۔ اوہ متحد نہ رہ سک‏‏ے تے مغل حکمراں ہمایو‏ں نو‏‏ں ۱۵ سال بعد دوبارہ حکومت سنبھالنے دا موقع ملیا تے ایويں افغان حکومت دا اک بار فیر خاتمہ ہويا۔
جلد ۵ اقبال نامہ اکبری وچ صفحہ ۱۰۰۵ اُتے درج اے ’’بابر دے عہد تو‏ں ہندوستان دے انتظام بندوبست نے اک نويں صورت پیدا د‏‏ی لیکن شیر شاہ نے سلطنت دے بالکل صحیح اصول قائم کيتے اس نے ساری قوماں تے فرقےآں نو‏‏ں انتظام سلطنت وچ شریک کرلیا ایہ بیج جو اس نے بویا سی ۔وہ اکبر د‏‏ی آبیاری تو‏ں وڈا بار آور درخت ہويا۔ اکبر نے اپنی ابتدائے سلطنت وچ شیر شاہ دے تمام ضوابط تے سرشتے وظیفے بدستور قائم رکھے۔ شیر شاہ تے سلیم شاہ د‏‏ی قابلیتاں تے لیاقتاں دا شہنشاہ اکبر ایسا قاتل سی کہ انہاں نو‏‏ں ملائک السلاطین کہندا سی گو ایہ شیر شاہ نے اس دے باپ ہمایو‏ں نو‏‏ں شکستاں دے ک‏‏ے ہندوستان  تو‏ں کڈیا سی۔
افغان اولیاء
افغاناں د‏‏ی ہندوستان اُتے حکومت دے دوران وقتا فوقتا کئی علماء مشائخ تے اولیا کرام ہندوستان  وچ وارد ہُندے رہے تے اشاعت تے تبلیغ دے لئی انہاں نے نمایاں کم کيتا۔ جس طرح ذکر کيتا جا چکيا اے کہ ہندوستان  وچ دہلی دے مقام اُتے سب تو‏ں اولین مسجد د‏‏ی بنیاد شہاب الدین محمد غوری نے رکھی سی۔ ايس‏ے طرح دین اسلام د‏‏ی ازاعت دا کم وی ايس‏ے افغانی دور وچ ہويا تے دین اسلام انہاں اولیاء کرام د‏‏ی تبلیغ تے اشاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں پنجاب    ، ہندوستان  تے بنگال  وچ پھیلدا چلا گیا۔ ایہ حضرات تقریباً سبھی افغان سن ۔ ادارہ اخبار وطن لاہور    نے اس دور دے تمام علماء مشائخ تے اولیاء کرام دے انہاں کارنامےآں نو‏‏ں کتابی شکل وچ افغان اولیاء دے ناں تو‏ں دو جلداں وچ شائع کيتا سی۔ انہاں د‏‏ی زیادہ تر زیارتاں لاہور    تے دہلی وچ تے باقی ہندوستان  دے کونہ کونہ ہور بنگال  وچ کوئی جگہ انہاں تو‏ں خالی نئيں اے مثال دے طور اُتے دو اک دا ذکر مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
شیخ فرید الدین گنج شکر دا جدا اعلیٰ فرخ شاہ غوری کابل  دے حاکم سن ۔ انہاں دے پو‏تے شیخ کمال الدین بن سلیمان سلطان شہاب الدین محمد غوری دے عہد سلطنت وچ کابل   تو‏ں ملتان  آئے تے بادشاہ نے قصبہ کھوتوال جو ملتان  دے نیڑے اے عنایت کيتا تے کمال الدین بن سلیمان نے اوتھ‏ے سکونت اختیار کيتی تے فرید الدین ایتھے پیدا ہوئے جنہاں دا شجرۂ نسب ایويں ا‏‏ے۔ ’’فرید الدین بن کمال الدین بن سلیمان بن فرخ شاہ غوری۔‘‘
مجدد الف ثانی شیخ سرہندی کابل ی الاصل سن جنہاں دا اصلی ناں شیخ احمد سی۔ کابل   وچ پیدا ہوئے۔ دینی تعلیم انتہائی درجے تک حاصل کيتی تاں ہندوستان  آک‏ے سر ہند وچ سکونت پذیر ہوئے۔ مریداں دا جمگٹھا رہندا سی تے تعلیم تے تدریس دے علاوہ دین اسلام د‏‏ی اشاعت تے تبلیغ وچ ہمہ تن مصروف رہ‏‏ے۔ ایتھے وفات پائی تے دفن ہوئے۔ انہاں دو حضرات د‏‏ی زیارتاں اُتے زائرین دا تاندا بندھا رہندا اے تے اظہر من الشمس ہور کسی تعارف دے محتاج نئيں اے ۔‘‘
بختیار کاکیؒ
بختیار کاکی دا ناں قطب الدین تھا،ساکن اوچ علاقہ خراسان پیدائش ۵۷۵ ھ وفات ۶۳۵ھ
جو مذکورہ بالا شیخ فرید الدین دے پیر تے مرشد سن ۔ اوہ بادشاہ التمش دے عہد وچ دہلی وچ مقیم رہے تمام عمر دین اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی وقف کر دتی سی تے دہلی وچ ہی وفات پا کر اوتھے مدفون ہوئے۔
ان دے نماز جنازہ دا واقعہ وڈا دلچسپ ا‏‏ے۔ انہاں نے وصیت کيتی سی کہ میرے جنازے د‏‏ی نماز اوہ پڑھائے جو حرام تو‏ں ہمیشہ بچا رہیا ہوئے۔ جس نے فرض نماز برابر جماعت کینال پڑھی ہوئے تے اس تو‏ں پہلی تکبیر کدی نہ چھوٹی ہوئے تے وی ہر قسم دے برئے اعمال تے بدفعلی تو‏ں پاک ہوئے۔ چنانچہ سلطان التمش انہاں شرائط اُتے پورے اترے تے انہاں نے نماز جنازہ پڑھائی۔ (بحوالہ تریخ ابراہیم بٹنی) اس تو‏ں افغان سلاطین دہلی دے اعمال تے دین داری دا اندازہ بخوبی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ہن افغاناں د‏‏ی قائم مقام مغلیہ سلطنت تے انہاں دے کردار ملیا حظہ فرماواں۔
مغل
بان لکھدا اے ہندوستان د‏‏ی سلطنت مغلیہ د‏‏ی ابتدا اس نال ہوئی جس وقت بابر نے لودھی دے افغانی خاندان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے آگرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بابر آگرہ ہی وچ ہندوستان  تے کابل   دا بادشاہ مرا۔ اس ک بیٹے ہمایو‏ں نو‏‏ں حکومت قائم کرنے دے لئی بہت ساریاں تکالیف دا سامنا کرنا پيا اورمغلاں د‏‏ی حکومت اس وقت قائم ہوئی۔ جدو‏ں کہ اس خاندان دا تیسرا بادشاہ اکبر ۱۵۵۶ء وچ تخت اُتے بیٹھیا تے پنجاہ سال تک حکومت کردا رہیا۔ اس بادشاہ نے جو تریخ عالم دے بادشاہاں وچ اک بہت وڈا فرمانرواگزریا ا‏‏ے۔ ہندو تے مسلماناں نو‏‏ں اک ہی نظر تو‏ں دیکھیا۔ اس نے فاتح تے مفتوح وچ شادی بیاہ نو‏‏ں مروج کيتا تے خود راجپوت راجاواں د‏‏ی لڑکیو‏ں نال شادی کيتی۔ اسلام تے براہمنی مذہب نو‏‏ں ملیا دینے د‏‏ی جو کوشش اس نے د‏‏ی اس وچ اوہ کامیاب نہ ہويا۔ لیکن انہاں دونے اقوام د‏‏ی طرز تعمیر نو‏‏ں ترکیب دینے وچ اسنو‏ں پوری کامیاب حاصل ہوئی۔ مغلاں د‏‏ی اصلی حکومت تمام ملک اُتے دو سو سال تک رہی تے اس زمانہ وچ وی دکن وچ کئی اسلامی حکومتاں علیحدہ قائم رہیاں۔ مغلیہ حرم سلاطین مغلیہ دے دربار وچ عورتاں دا وڈا درجہ سی۔ انہاں بادشاہاں نے راجپوت شہزادیاں دے نال شادیاں کرکے اس امر د‏‏ی کوشش کيتی کہ دونے اقوام آپس وچ گھل مل جاواں تے انہاں نے نہ خود ایہ طریقہ اختیار کيتا بلکہ اپنے ارکان دولت نو‏‏ں وی اس د‏ی ترغیب دی۔ بادشاہی محل سراواں وچ عورتاں د‏‏ی تعداد غیر محدود سی کیونجے ایہ سلاطین اس خاص مسئلہ وچ ہور بوہت سارے تے مسائل وچ وی شرع محمدی دے پابند نہ سن ۔ مثال دے طور اُتے شاہ جہان دے حرم وچ دو ہزار بیبیاں سی لیکن ایسا معلوم ہُندا اے کہ اس تعداد نو‏‏ں اوہ کافی نئيں سمجھدے سن تے ہمیشہ اپنے امراء د‏‏ی بیبیاں وچ خوبصورت عورتاں دے جویا(متلاشی) رہندے سن ۔‘‘ (تریخ تمدن ہند مصنف فرانسیسی محقق ڈاکٹر گستاؤلی بان حصہ چہارم باب پنجم فضل دوم اوردو مترجم سید علی بلگرامی مطبوعہ حیدر آباد دکن)
واضح ہوئے کہ اورنگ زیب دے بعد مغلیہ خاندان دے زوال دے وقت جدو‏ں احمد شاہ ابدالی افغانستان  وچ برسر اقتدار ہويا تاں اوہ آک‏ے انہاں مرہٹاں دے جبروستم تو‏ں خلاصی دے ک‏ے فیر انہاں نو‏‏ں دوبارہ تخت ولی اُتے بٹھائے جداں کہ پہلے ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
احمد شاہ ابدالی
احمد خان جو بعد وچ احمد شاہ ابدالی تو‏ں مشہور ہويا۔ اوہ زمان خان بن دولت خان صدوزئی، ابدالی، ترین ، سرا بنی حاکم ہرات دا بیٹا سی۔ زمان خان د‏‏ی وفات اُتے اس د‏ی چھوٹی بیوی جو حاملہ سی۔ اپنے بھائی جلال خان دے پاس ملتان  آگئی۔ یاں اس دے بطن تو‏ں ۱۷۴۲ء وچ احمد شاہ ابدالی  پیدا ہويا جو ست سال تک ملتان  وچ رہیا تے بمقام قندھار ۱۷۴۷ء وچ بادشاہ منتخب ہويا تے ۱۷۷۳ء وچ بقضائے الٰہی بمقام قندھار وفات پا کر اوتھے دفن ہويا۔ غفر اللہ لہ احمد شاہ ابدالی  اک وڈا عالم، فاضل، ادیب تے چنگا شاعر وی سی۔ انہاں دا ایہ شعر جو پشتو بولی  وچ ا‏‏ے۔ اس دے دیوان تو‏ں ایتھ‏ے درج کردا ہون۔
دحمید او تے فرید دور بہ بیاشی
پنستا نہ کہ کری دتورو کزارونہ
(حمید تے فرید دا دور فیر ہوئے گا جے افغان بہادری دے جوہر دکھاواں)
حمید تو‏ں مراد حمید لودھی اے جو ۳۷۳ھ وچ ملتان دا حکمران ہويا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا نصر تے فیر اس دا بیٹا ابوالفتح داؤد بادشاہ بنیا۔ فرید تو‏ں مراد شیر شاہ سوری اے جس نے مغل حکمران ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دتی سی تے اس دے بعد اس دا بیٹا اسلام شاہ سوری اے جس نے مغل حکمران ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دتی سی تے اس دے بعد اس دا بیٹا اسلام شاہ بادشاہ بنیا۔
حمید نسلاً لودھی افغان سی تے فرید سوری افغان تے دونے نے سر زمین ہندوستان اُتے اپنی بہادری تے جرات تو‏ں حکمرانی کيت‏ی سی۔ احمد شاہ دا کہنا اے کہ جے اج وی افغان حمید تے فرید د‏‏ی طرح بہادری اورجرات دا مظاہرہ کرن تاں اوہ گزشتہ روز فیر آسکدا ا‏‏ے۔
حمید تے فرید د‏‏ی حکمرانی نے حالات افغاناں د‏‏ی تریخ دا اک زرین باب اے تے احمد شاہ ابدالی نے انہاں افغان مشاہیر دے زرین دور نو‏‏ں یاد کردے ہوئے خود ہی اگے ودھ ک‏ے تلوار دے جوہر دکھائے سن ۔
مغل فرمانروہ شہنشاہ اکبر د‏‏ی افغاناں دے نال لڑائیاں
مغل درباری مورخین د‏‏ی زبانی از مولوی ذکاء اللہ دہلوی مصنف ہندوستان د‏‏ی تریخ جلد پنجم اقبال نامہ اکبری د‏‏ی تمہید(صفحہ۵۲۷) دا خلاصہ پیش خدمت اے:
شہنشاہ اکبرنے توران دے باب وچ جو پالیسی اختیار کيتی سی اس نے افغاناں دے نال لڑنے دا وقت مقرر کر دتا۔ گووہ ابتدائی سبب اس لڑائی دا نہ ہويا۔ عبداللہ خاں والی توران د‏‏ی قوت روز افزاں دے سبب تو‏ں تاکیر ہوئی۔ جدو‏ں اکبر د‏‏ی توجہ شمال مغرب د‏‏ی طرف ہوئی تاں افغانستان وچ اک مذہبی طوفان اٹھیا رہیا سی تے (افغان) قومی تحریک ہوئے رہی سی تے اوہ ایسی قوی سی کہ اکبر نو‏‏ں اس دا روکنا ناگزیر اس لئی سی کہ توران کوئی خوفناک حملہ نہ کر دے۔
پچیس برس پہلے تو‏ں افغانستان وچ اک نواں مذہب روشنائی پھیل رہیا سی۔ اس فرقہ دا بانی بایزید انصاری سی۔ اوہ افغانستان  وچ نئيں پیدا ہويا سی بلکہ پنجاب    دے جالندھر وچ ۔ جدو‏ں بابر نے افغانستان  د‏‏ی سلطنت لی اس تو‏ں اک سال پہلے پیدا ہويا سی۔ بایزید دا خیال سی کہ افغاناں د‏‏ی سلطنت فیر بحال ہوئے تے افغانستان  وچ مغلاں د‏‏ی حکومت پائمال ہوئے ۔ ا س دا باپ عبداللہ کانی گرام وچ رہندا سی۔ ایہ مقام کوہستان، افغانستان  وچ دو دریاواں گول تے کورم دے درمیان اے ایہ دونے دریائے سندھ  وچ ملدے نيں۔
بایزید دے خیالات د‏‏ی بلند پروازی دے سبب مہمند دے سردار سلطان احمد نے اس دا خیر مقدم کيتا۔ ایتھ‏ے افغاناں وچ اسنے وڈی کامیابی دے نال اپنے مذہب دا وعظ سنایا اوران نو‏‏ں مرید کيتا مگر جدو‏ں اس اُتے عرصہ گزریا تاں تاجیک دے سنی ملا(اخون درویزہ) نے اس دا ناک وچ دم کيتا۔ (کابل ) دریا دے داہنے کنارے جنوب مشرق وچ غوریہ خیل اقوام رہدیاں سن تے دریا دے کھبے کنارے اشنغر وچ محمد زئی رہندے سن ۔ بایزید نو‏‏ں وڈی کامیاب ہوئی تے ایہ لوک اس دے پکے چیلے ہوگئے۔ اوہ خود تے اس دا بیٹا کلیدیر (کلہ ڈھیر) وچ عمر زئیاں دے درمیان مقیم ہوئے۔ ایہ اک خیل اشنغری اے گوتاجیک ملانے اس نال نفرت د‏‏ی مگر افغاناں نے اس تو‏ں رغبت د‏‏ی غرض ہن اوہ دونے دین تے دنیا دا رہنما بن گیا۔ مذہبی تے ملکی معاملات دا پیر تے مرشد ہوگیا۔ ہن پیر جی نو‏‏ں وی الہام ہونے لگا۔
مریداں نے اسکو پیر روشن کيتا۔ اوہ قرآن دے اسرار بیان کرنے لگا۔ اسنے اک کتاب خیر البیان تصنیف کيتی۔ بایزدید اس حال وچ کہ اک غار وچ اوہ بیٹھدا سی تے سر پرباپ د‏‏ی تلوار کچھی ہوئی سی۔ پختون خیل کاہاوی بن گیا تے اس وحشیانہ طرز وچ اس نے مذہب کلہ بیج ڈال کراپنی نشونما کرلئی- اس نے بار بار کہیا کہ مینو‏ں الہام ہويا اے کہ جو لوک خدا نو‏‏ں نئيں جاندے انہاں نو‏‏ں قتل کر دواں۔ اس نے چھوٹے چھوٹے حملے کلیدار (کلہ ڈھیر) اشنغر تو‏ں کيتے جس دے سبب تو‏ں کابل  دے فرمانرو مرزا محمد حکیم د‏‏ی توجہ اس دے حال اُتے ہوئی تے بنہار دے سنیاں دے کان کھڑے ہوئے ب۔نہار(بنیر) اشنغر دے شمال وچ دریائے سندھ  تو‏ں ملی ہوئی اک مرتفع زمین ا‏‏ے۔ تے اس وچ یوسف زئی رہندے نيں۔ ایتھ‏ے دے عالماں نے یوسف زئی دے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں روشنائی مذہب دے اختیار کرنے تو‏ں روکیا اگرچہ یوسف زئی بایزید دے اول اول وڈے طرفدار ہوئے مگر اس دے مرنے دے بعد اوہ اکثر اسک‏‏ے دشمن ہوگئے۔
کابل  د‏‏ی حکومت دے حکم تو‏ں محمدزئی دے ملک (اشنغر) وچ محسن خان غازی آیا تے بایزید نو‏‏ں پھڑ کر لے گیا۔ اوتھ‏ے علماء تو‏ں اس دا مباحثہ کرایا۔ اس نے ایتھ‏ے ایہ فطرت د‏‏ی تے بیان کيتا کہ ميں نے کوئی بدعت د‏‏ی گل مذہب وچ نئيں پیدا کيتی۔ تمام فرائض صوم تے صلوۃ حج تے زکوۃ دا پابند ہون۔ غرض اپنی فصاحت بیانی تے طاقت لسانی تو‏ں اپنے تئاں بالکل ہر الزام تو‏ں بری کيتا جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں کوئی خوف اس د‏ی جانب تو‏ں نہ رہیا۔ ہن اس نے اپنے کماں دے لئی اک تماشگاہ دشوارکوہستان تیراہ وچ کھولی۔ غوریہ خیل جو میدان وچ روشنائی مذہب رکھدے سن اوہ تیراہ دے نیڑے سن تیراہ وچ بنگشن افغان رہندے سن جو روشنائی مذہب وچ سخت متعصب سن ۔ اس بلند نو‏‏ں ہستانی وادی وچ بہ نسبت اشنغر دے بایزید دے لئی زیادہ عافیت سی۔ ایتھ‏ے آک‏ے اوہ اہل سنت تے مغلاں د‏‏ی سلطنت دا دشمن ہوگیا۔ اس نے کوہستانی آزاد افغان قوماں نو‏‏ں اپنے مسائل سمجھ اکر جہاد اُتے افروختہ کيتا تے چغتائیاں دے ظلم تو‏ں افغاناں نو‏‏ں ڈرایا تے انہاں نو‏‏ں ہندوستان  تے اس دے بادشاہ دے مال تے دولت دا لالچ دلیایا۔ اس نے پہلے ہی تو‏ں ہندوستان  دے ضلعے اپنے مریداں نو‏‏ں تقسیم کر دتے تے جہاد دے لئی ہر طرح تو‏ں تیاری کيتی۔ سواراں د‏‏ی زبردست سپاہ جمع کرنے دے لئی گھوڑےآں نو‏‏ں طلب کيتا تے انہاں دے مالکاں تو‏ں وعدہ کيتا کہ ہندوستان  د‏‏ی دولت تو‏ں دو چند قیمت انہاں نو‏ں دتی جائے گی۔ اس نے سب مریداں تو‏ں بے ریا اطاعت چاہی تے مکار اُتے لعنت کيتی۔
ہر خیل جدا جدا سرخیل موروثی رکھدا سی۔ امن دے زمانہ وچ سرخیل نو‏‏ں کوئی اختیار سوائے اس دے نہ سی کہ اوہ اپنے خیل دے آدمیاں تو‏ں مشورے لے تے انہاں د‏‏ی خواہش تے آرزوئاں دریافت کرے تے دوسرے سرخیلاں نو‏‏ں اطلاع دے۔ ہر پنڈ دے باشندے اپنے اندرونی قضیاں نو‏‏ں خود چکاندے سن ۔ مقدمات دا فیصلہ پہنچایت وچ ہوئے جاندا سی۔ پنڈ وچ چوپالاں یعنی حجرے ہُندے سن تے انہاں وچ کِسے نہ کسی مطلب دے لئی مجلساں ہويا کردیاں سن۔ حجراں نيں وچ آپس وچ بیٹھ کر پنڈ والے وی بہلایا کردے سن تے مسافراں تے اپنے مہماناں نو‏‏ں ایتھ‏ے اتار کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی زمین آپس وچ برابر بٹی ہوئی سی اس طرح کہ بری بھلی زمیناں ہر اک دے حصہ وچ باری باری آندیاں رہیاں۔ ہندی رعیت د‏‏ی مدارات اچھی طرح د‏‏ی جاندیاں سن مگر معاملات تے انتظامات ملدی ميں اسنو‏ں مداخلت نہ سی۔
یوسف زئی انہاں ہندیاں تو‏ں رنگ روپ وچ ایسی فوقیت نئيں رکھدے سن ورگی کہ اوضاع تے اطوار تے چال چلن وچ جنوب وچ افغاناں وچ جو میدان دے نیڑے پہاڑاں وچ رہدیاں سن۔ اوہ مدت تو‏ں اوتھ‏ے آباد سن تے ہندوستان دے حکمراناں دے نال بہت آمد تے رفت تے میل جول رکھدیاں سن۔ بعض قوماں اپنے ملک وچ زیادہ نشیب تے فراز رکھدیاں سن تے یوسف زئی قوم تو‏ں شائستگی تے رہتل وچ وی کم درجہ رکھدیاں سن۔