ڈراما
ڈرامے دا اتہاس
بھارت وچّ اداکاری - کلا اتے رنگ منچ دا ویدک کال وچّ ہی نرمان ہو چکیا سی ۔ اسدے بعد سنسکرت رنگ منچ تاں اپنی انتی دی پراکاشٹھا اتے پہنچ گیا سی - بھرت منی دا ناٹ شاستر اسدا پرمان ہے ۔ بہت پراچین سماں وچّ بھارت وچّ سنسکرت ڈراما دھارمک موقعیاں ، سانسکرتک پرباں ، ساماجک سماروحاں اتے راجکیئے بول-چال دی بھاشا نہیں رہی تاں سنسکرت ناٹکاں دی منچیکرن ختم - جیہا ہو گیا ۔ مدھ کال وچّ پرادیشک بھاشاواں وچّ لوکتنتر دا ادئے ہویا۔ ایہہ وچتر سنجوگ ہے کہ مسلم کال وچّ جتھے شاسکاں دی دھرمکٹڑتا نے بھارت دی ساہتک رنگ - پرمپرا نوں توڑ دتا اتھے لوک-بھاشاواں وچّ لوکمنچ دا اچھا پرسار ہویا۔ راسلیلا ، راملیلا اتے نوٹنکی آدی دے روپ وچّ لوکدھرمی ناٹ منچ بنیا رہا۔ بھکتی کال وچّ اک طرف تاں برج پردیش وچّ کرشن دیاں راسلیلاواں دا برجبھاشا وچّ بہت زیادہ پرچلن ہویا اتے دوجی طرف وجیدشمی دے موقعے اتے سمچے بھارت دے چھوٹے - وڈے نگراں وچّ راملیلا وڈی دھومدھام نال منائی جان لگی ۔ ساہتک درشٹی توں اس مدھ کال وچّ کجھ سنسکرت ناٹکاں دے پد بدھّ ہندی چھایانواد وی ہوئے ، جویں نیواج کرت ‘یاد شاکنتل’ ، سومناتھ کرت ‘مالتی - سری کشن’ ، ہردئرامچرت ‘ہنمناٹک’ آدی ؛ کجھ مولک پد بدھّ سنواداتمک رچناواں وی ہوئی ، جویں لچھرام کرت ‘کرنابھرن’ ، رگھرام ناگر کرت ‘سبھاسار’ ( ڈرامہ ) ، گنیش کوی کرت ‘پردیوننوجے’ آدی ؛ اتے ایہناں وچّ ناٹکی پدھتی دا پورا گزارا نہیں ہویا ۔ ایہہ کیول سنواداتمک رچناواں ہی کہی جا سکدیاں ہن ۔ اس پرکار ساہتک درشٹی اتے ساہتک رچناواں دے آبھاو دے کارن مدھ کال وچّ ساہتک رنگکرم دے ولّ کوئی پرورتی نہیں ہوئی ۔ سچ تاں ایہہ ہے کہ آدھونک کال وچّ ووسائک اتے ساہتک رنگ منچ دے ادئے توں پوروَ ساڈے دیش وچّ راملیلا ، نوٹنکی آدی دے لوکمنچ نے ہی چار - پنج سو سالاں تکّ ہندی رنگ منچ نوں زندہ رکھیا ۔ ایہہ لوکمنچ - پرمپرا اج تکّ وکھ وکھ روپاں وچّ سمچے دیش وچّ ودمان ہے ۔ اتر بھارت وچّ راملیلاواں دے علاوہ مہامبھارت اتے آدھارت ‘ویر ابھمنیو’ ، ‘سچ ہرشچندر’ آدی ڈرامے اتے ‘روپ - بسنت’ ، ‘ہیر – رانجھا’ ، ‘حقیقت رائے’ ، ‘بلوامنگل’ آدی نوٹنکیاں اج تکّ پرچلت ہن ۔ آدھونک کال وچّ انگریزی راج دی ستھاپنا دے نال رنگ منچ نوں پروتساہن ملیا ۔ نتیجے وجوں سمچے بھیرت وچّ ووسائک ڈرامہ منڈلیاں ستھاپت ہوئیاں ۔ ناٹیارنگن دی پرورتی سروپرتھم بنگلا وچّ وکھائی دتی ۔ سنّ 1835 ای. دے آسپاس کلکتہ وچّ کئی اووسائک رنگشالاواں دا نرمان ہویا ۔ کلکتے دے کجھ سمبھرانت پرواراں اتے ر ئیساں نے ایہناں دے نرمان وچّ یوگ دتا سی اتے دوجے پاسے ووسائک ڈرامہ منڈلیاں دے اساہتک یتن توں وکھ سی ۔ بنگلا دے اس ناٹ - سرجن اتے ناٹیارنگن دا پڑھائی اس لئی مہتوپورن ہے ، کیونکہ بھارتیندُ ہرشچندر دے رنگاندولن نوں اس توں حالت ، دشا اتے پریرنا ملی سی ۔ بنگلے دے اس آرنبھک ساہتک یتن وچّ جو ڈرامے رچے گئے اوہ مول سنسکرت جاں انگریزی ناٹکاں دے چھایانواد یا روپانتر سن ۔ سپشٹ ہے کہ بھارتیندُ دا آرنبھک پریتن وی سنسکرت ناٹکاں دے چھایانواد دا ہی سی ۔ ہندی رنگ منچی ساہتک ناٹکاں وچّ سبھ توں پہلا ہندی گیت ناٹ امانت کرت ‘اندر سبھا’ کیہا جا سکدا ہے جو سنّ 1853 ای. وچّ لکھنؤ دے نواب واجد علی شاہ دے دربار وچّ کھیڈیا گیا سی ۔ اس وچّ اردو - شیلی دا اوہو جیہا ہی پریوگ سی ورگا پارسی ڈرامہ منڈلیاں نے اپنے ناٹکاں وچّ اپنایا ۔ سنّ 1862 ای. وچّ کاشی وچّ ‘جانکی منگل’ نامک خالص ہندی ڈرامہ کھیڈیا گیا سی ۔ اپروکت ساہتک رنگ منچ دے اپروکت چھٹ پٹ یتناں توں بہت اگے ودھ کے پارسی منڈلیاں - اورجنل وکٹوریا ، ایمپریس وکٹوریا ، ایلپھنسٹن تھئیٹریکل کمپنی ، الپھریڈ تھئیٹریکل اتے نیو الپھریڈ کمپنی آدی - نے ووسائک رنگ منچ بنایا ۔ سروپرتھم بمبئی اتے بعد وچّ حیدرآباد ، لکھنؤ ، بنارس ، دلی لاہور آدی کئی کیندراں اتے ستھاناں توں ایہہ کمپنیاں دیش - بھر وچّ گھم - گھمکے ہندی ناٹکاں دے شو کرن لگیاں ۔ اس پارسی ڈرامہ منڈلیاں لئی پہلاں - پہل نسربانی خان صاحب ، رونق بنارسی ، وگھن پرساد ‘طالب’ ، ‘احسن’ آدی لیکھکاں نے ڈرامے لکھے ۔ جنتا دا سستا منورنجن اتے دھن کماؤنا ہی ایہناں کمپنیاں دا مکھ ادیش سی ۔ اس توں اچکوٹی دے ساہتک ناٹکاں نال ایہناں دا وشیش واسطہ نہیں سی ۔ دھارمک - پراچین تے پریم - پردھان ناٹکاں نوں ہی ایہہ اپنے رنگ منچ اتے وکھاندیاں سن ۔ سستے اتے اشلیل شو کرن وچّ ایہناں نوں ذرا وی سنکوچ نہیں سی ۔ اس توں جنتا دی رچی بھرشٹ کرن دا دوش ایہناں اتے لگایا جاندا ہے ۔ بھرمن دے کارن ایہناں کمپنیاں دا رنگ منچ وی ایہناں دے نال گھمدا رہندا سی ۔ کسے ستھائی رنگ منچ دی ستھاپنا ایہناں دے دوارا وی سنبھوَ نہیں سی ۔ رنگ منچ دا ڈھانچہ بلیاں دوارا نرمت کیتا جاندا سی اتے سٹیج اتے چتر - وچتر پردے لٹکا دتے جاندے سن ۔ بھڑکیلی - چٹکیلی ویشبھوشا ، پردیاں دی نویں - نویں چترکاری اتے چمتکارپورن درش - ودھان دے ولّ ایہناں دا زیادہ دھیان رہندا سی ۔ پردیاں نوں درشاں دے انوسار چکیا - گرایا جاندا سی ۔ سنگیت - واجا دا پربندھ سٹیج دے اگلے بھاگ وچّ ہندا سی ۔ گمبھیر درشاں دے وچّ - وچّ وی بھدے ہاسپورن درش جان بجھ کے رکھے جاندے سن ۔ وچّ - وچّ چ شاعری ، غزلاں اتے تکبندی خوب چلدی سی ۔ بھاشا اردو - ہندی دا مشرت روپ سی ۔ سنواد پد - روپ اتے تکپورن خوب ہندے سن ۔ راگھیشیام کتھاواچک ، نارائنپرساد بے تاب ، آگاہشر کشمیری ، ہرکرشن جوہر آدی کجھ اجیہے ناٹک کار وی ہوئے ہن جنہاں نے پارسی رنگ منچ نوں کجھ ساہتک پٹ دیکے سدھارن دا جتن کیتا ہے اتے ہندی نوں اس ووسائک رنگ منچ اتے لیاؤن دی کوشش کیتی ۔ پر ووسائک ورتی دے کارن شاید اس رنگ منچ اتے سدھار سنبھوَ نہیں سی ۔ اس توں اس ناٹک کاراں نوں وی ووسائک بن جانا پیا ۔ اس پرکار پارسی رنگ منچ نہیں وکست ہو سکیا ، نہیں ستھائی ہی بن سکیا ۔