کلام_امامیہ
چوتھ‏ی صدی
اوہ چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ شیعہ علم کلام دے اکابرین وچو‏ں نيں۔ اوہ ابو القاسم کعبی معتزلی (متوفی سنہ 317ہجری قمری) دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔ ابتداء وچ معتزلی المذہب سن لیکن بعد وچ مذہب امامیہ دے پیروکار ہوئے۔ اوہ شیخ صدوق دے اسيں عصر سن ۔ ابن ندیم نے انہاں دے بارے وچ لکھیا اے: ترجمہ: اوہ ابو جعفر محمد بن قبہ رازی نيں جو شیعہ متکلمین تے ماہرین وچو‏ں نيں تے انھاں نے کئی کتب لکھی نيں جنہاں وچ کتاب الانصاف فی الامامہ]]، تے کتاب الامامہ]] شامل نيں۔ و نجاشی او را چنین توصیف کرده است: ترجمہ: اوہ عظیم القدر متکلم، اچھے عقیدے دے مالک تے کلام دے لحاظ تو‏ں قوی سن ۔ اوہ مشہور مؤرخ نيں۔ انھاں نے علم کلام وچ کئی کتاباں لکھی نيں۔ نجاشی دے بقول اوہ المقالات فی اصول الدیانات، الصفوۃ فی الامامہ، الہدایۃ الی تحقیق الولایہ تے اثبات الوصیہ دے مؤلف نيں۔ ‏عظیم شیعہ شخصیتاں وچو‏ں نيں۔ انہاں دی زيادہ تر شہرت علم حدیث وچ اے تے "صدوق المحدثین" تو‏ں ملقب ہوئے نيں۔ انھاں نے علم کلام وچ وی گرانقدر کتاباں تالیف کيتیاں نيں تے انہاں سب دی بنیاد احادیث نيں؛ خواہ احادیث دے متن دی صورت وچ ، خواہ احادیث دے مضمون و معنی دی صورت وچ ۔ انہاں دی ہور کلامی تالیفات وچ التوحید، اکمال الدین واتمام النعمہ، الاعتقادات ـ جس اُتے شیخ مفید نے شرح لکھی اے ـ، علل الشرائع، النبوہ، دلائل الائمہ ومعجزاتہم، اثبات الوصیہ، اثبات النص علی الائمہ''۔ کتاب التوحید کلام امامیہ دے عظیم ترین منابع و مآخذ وچو‏ں ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ توحید دے بارے وچ نہایت گہرے عقلی مباحث ائمۂ معصومین علیہم السلام دی بولی تو‏ں پیش کيتے گئے نيں۔ اوہ امامیہ دے متکلمین تے شیخ مفید دے مشائخ تے اساتذہ وچو‏ں نيں تے علم کلام تے بالخصوص موضوع امامت وچ متعدد کتب ـ منجملہ: نقض کتاب العثمانیۃ (کتاب العثمانیہ جاحظ دی تالیف اے )، الاغراض والنکت فی الامامہ ـ دے مؤلف نيں۔ اوہ کتاب الیاقوت فی علم الکلام دے مؤلف نيں جس اُتے علامہ حلی نے شرح لکھی تے اس دا نام انوار الملکوت رکھیا۔ الیاقوت کلام امامیہ دا قدیم ترین متن اے جس وچ امامیہ دے عقائد نو‏‏ں ثابت تے مخالقین دی آراء نو‏‏ں رد کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اک جامع کتاب اے تے اس وچ تمام کلامی موضوعات اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دے دوران حیات دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ کتاب تاسیس الشیعہ دے مؤلف دا کہنا اے کہ اوہ دوسری صدی ہجری دے علماء وچو‏ں نيں لیکن کتاب خاندان نوبختی نے مختلف قرائن تو‏ں ثابت کیتا اے کہ اوہ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ہو گذرے نيں۔ منجملہ ایہ کہ انھاں نے اشاعرہ دے عقائد و آراء ـ جداں: کسب نفسانی تے کلامی نفسانی ـ نو‏‏ں نقل کیتا اے تے انہاں دا تنقیدی جائزہ لیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اشعری نے اپنے خاص عقائد چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ پیش کيتے نيں تے فطری امر اے کہ انہاں دے عقائد و آراء انہاں دی عمر دے آخری ایام تے سنہ 310 ہجری دے بعد شائع ہوئے نيں۔ اس دا ثبوت ایہ اے کہ ابو سہل نوبختی تے حسن بن موسی نوبختی ـ جو سنہ 310 تے سنہ 311 ہجری قمری وچ وفات پاچدے نيں ـ دی کلامی تالیفات دی فہرست وچ اشعری دی آراء اُتے کسی قسم دی تنقید دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملد‏ی۔ اک ثبوت ایہ کہ دی یاقوت دے مؤلف "لذت" دے باب وچ محمد بن زکریا رازی (متوفی سنہ 320ہجری قمری) دے نظریئے اُتے بحث کيتی اے چنانچہ انہاں دا رازی تو‏ں متقدم ہونے دا خیال صحیح نئيں ہوسکدا۔ تمام سوانح نگاراں نے انہاں دی علمی منزلت تے کلام وچ انہاں دی نمایاں مرتبت دا اقرار کیتا ا‏‏ے۔ ابن ندیم لکھدے نيں: ذہبی انہاں دی توصیف کردے ہوئے لکھدے نيں: ترجمہ: اوہ جلالت عظیمہ دے مالک نيں تے نال ہی اوہ نہایت خاشع تے منکسرالمزاج تے اللہ دی بندگی کرنے والے تے خدا شناس نيں۔ ابو حیان انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں: ترجمہ: خطیب بغدادی مناظرے وچ انہاں دی مہارت دے بارے وچ لکھدے نيں: ترجمہ: یقینا جے اوہ اپنے مخالف دے لئے ثابت کرنا چانيں کہ اک ستون سونے دا بنا ہويا اے تو ایسا کرنے اُتے قادر نيں حالانکہ اوہ ستون لکڑی دا بنا ہويا ہُندا ا‏‏ے۔