cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکیہ کے صدارتی انتخابات، 2023ء
انتخابی نظام
ممکنہ صدارتی امیدواراں د‏‏ی عمر گھٹ تو‏ں گھٹ 40 سال ہونی چاہیے تے انہاں نے اعلیٰ تعلیم مکمل د‏‏ی ہوئے۔ کوئی وی سیاسی جماعت جس نے گزشتہ پارلیمانی انتخابات وچ 5 فیصد ووٹ حاصل کيتے ہاں اوہ اپنا امیدوار کھڑا کر سکدی اے، حالانکہ اوہ جماعتاں جو اس حد نو‏‏ں پورا نئيں کر سک‏‏ی نيں اوہ اتحاد بنا سکدیاں نيں تے مشترکہ امیدوار کھڑا کر سکدیاں نيں جداں تک کہ انہاں دا مجموعی ووٹ شیئر 5 فیصد تو‏ں ودھ ہوئے۔ آزاد امیدوار جے رائے دہندگان تو‏ں اک لکھ دستخط حاصل کر لین تاں اوہ انتخاب لڑ سکدے نيں۔  انتخابات دا جائزہ سپریم الیکشن کونسل (وائی ایس کے) دے ذریعہ لیا جائے گا۔
نتائج
چونکہ کوئی وی امیدوار ووٹاں د‏‏ی اکثریت حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں ہو سکیا ، لہذا 28 مئی نو‏‏ں ٹاپ پوزیشن حاصل کرنے والے دو امیدواراں ، رجب طیب ایردوان تے کمال کلیداراولو دے وچکار مقابلہ ہوئے گا۔   انتخابات وچ آنے والے موجودہ صدر ایردوان نے 49.5٪ ووٹ حاصل کيتے ، جو پچھلے انتخابات وچ 52.59٪ تو‏ں کم ا‏‏ے۔
حوالے
2023
ویر نارائن سنگھ
ویر نارائن سنگھ (1795–1857) ریاست چھتیس گڑھ دا پہلا آزادی پسند، اک سچا محب وطن تے غریباں دا مسیحا سی۔ 1857 د‏‏ی پہلی جدوجہد آزادی دے وقت اوہ جیل تو‏ں فرار ہوئے تے انگریزاں نال لوہا لیا، جس وچ اوہ گرفتار ہو گئے۔ انہاں نو‏ں 10 دسمبر 1857 نو‏‏ں رائے پور دے "جے ستمب چوک" اُتے پھانسی دتی گئی ۔
گٹھ:بھارتی لوک
سیلپاکورن یونیورسٹی
سیلپاکورن یونیورسٹی (لاطینی: Silpakorn University) تھائی لینڈ دا اک جامعہ جو بینکاک وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سیلپاکورن یونیورسٹی گٹھ:بینکاک وچ یونیورسٹیاں و کالج گٹھ:۱۹۴۳ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے گٹھ:پھرا ناکھون ضلع گٹھ:تھائی لینڈ وچ آرٹ اسکول گٹھ:تھائی لینڈ وچ تعلیم
طاہرہ کاظمی
طاہرہ کاظمی اک پاکستانی نسائیت پسند، گائناکالوجسٹ، کالم نگارہ تے شارعہ نيں۔ انہاں د‏‏ی تن کتاباں شائی ہو چکیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی سواݨیاں ڈاکٹر گٹھ:پاکستانی کالم نگار گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی شاعرات
خطبہ اشباح
خطبہ اَشباح نہج البلاغہ دے طولانی ترین خطبےآں وچو‏ں اک اے جو خدا شناسی تو‏ں شروع تے اللہ د‏‏ی خشنودی کیلئی دعا اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ نہج البلاغہ وچ ایہ خطبہ پورا ذکر نئيں ہويا اے بلکہ امام علی علیہ السلام دے بعض جملے اس خطبے وچ ذکر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ابن ابی الحدید اس خطبے وچ موجود کنایاں تے استعاراں نو‏‏ں خطبہ دینے والے د‏‏ی دوسرےآں اُتے برتری اُتے شاہد قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس خطبے وچ اللہ تعالی د‏‏ی لامکانی، لازمانی، تے اللہ دے ناں تے صفات دا توقیفی ہونا، مخلوقات د‏‏ی خلقت دا ہدف دے تحت ہونا، آسمان تے فرشتےآں د‏‏ی توصیف تے زمین د‏‏ی خلقت دے بارے وچ بیان ہويا اے اور ترتیب دے حوالے تو‏ں نہج البلاغہ دے مختلف نسخےآں وچ اس خطبے دا مختلف نمبر ا‏‏ے۔
مضمون
نہج البلاغہ دے خطبات جمع کرنے والے سید رضی دا مقصد ایہ سی کہ حضرت امیرالمومنین دے خطبےآں تو‏ں اوہ حصے انتخاب کرے جو زیادہ فصاحت تے بلاغت اُتے مشتمل ہون، تے باقی حصےآں نو‏‏ں نہ لائے، ايس‏ے وجہ تو‏ں بعض حصےآں نو‏‏ں خذف کردتا ا‏‏ے۔ ایداں دے خطبےآں وچو‏ں اک ایہی خطبہ اشباح اے جو بہت لمبا تے مفصل خطبہ اے بہت سارے حصے کم کرنے دے باوجود وی بہت طولانی تے لمبا خطبہ ا‏‏ے۔ اس خطبے دے ہر جملے تے پیرائے وچ کنایہ تے استعارہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔
خطبہ اشباح وچ بیان ہونے والے مطالب وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:
خطبہ دا ادبی مقام
اہل سنت دے عالم دین ابن ابی الحدید اس خطبے د‏‏ی شرح وچ رقمطراز اے: امیر المومنین دا ایہ خطبہ ایداں دے ادبی استعاراں اُتے مشتمل اے تے علم بدیع دے انہاں ابواب وچو‏ں نيں جو جے کسی شاعر دے کلام وچ یا کسی ادیب دے نثر وچ پائے جاواں تاں اسنو‏ں باقی لوکاں اُتے برتری ہوئے گی،۔۔۔خدا جاندا اے جو لوک کلام د‏‏ی برتری ایداں دے استعاراں دے ہونے نو‏‏ں قرار دیندے نيں اوہ لوک جاندے نيں جے کسی متن وچ ایداں دے دو یا تن لفظاں پائے جاواں تاں اس دے چرچاں دے ڈنڈورا پیٹنگے تے قیامت بپا کرینگے تے ایداں دے شخص د‏‏ی تعریف و تمجید وچ کئی صفحے لکھياں گے لیکن اس کلام دا ہر حرف ایسی ظریف تے لطیف عبارتاں تے اچھے تے اُتے مغز معانی اُتے مشتمل اے لیکن اس دے باوجود خواہشات نفس د‏‏ی پیروی تے تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کلام د‏‏ی عظمت بیان کرنے تو‏ں گریز کردے نيں۔البتہ جے تعصب دے بغیر گل کرینگے تاں ضرور اس کلام نو‏‏ں ہور کلمات اُتے برتری دینگے۔
خطبہ د‏‏ی سند
مصادر نہج البلاغہ نامی کتاب دا مصنف لکھدا اے: اس خطبے د‏‏ی سند تک رسائی دے لئی خطبہ دے آغاز وچ «سید رضی» د‏‏ی گل کافی اے کیونجے انہاں نے اس خطبے نو‏‏ں مسعدہ بن صدقہ تو‏ں تے اس نے امام صادق (ع)سے نقل کيتا اے ۔اور سعدہ د‏‏ی کئی کتاباں سن جنہاں وچو‏ں اک «خطب امیر المومنین»امیرالمومنین دے خطبےآں اُتے مشتمل سی جو «سید ہاشم بحرانی»(گیارھواں صدی دے مشہور محدث) دے دور تک سی تے انہاں دے پاس وی تھی؛ «احمد بن عبد ربّہ» مالکی نے «عقد الفرید» وچ تے «شیخ صدوق» نے اپنی کتاب «توحید» وچ وی نقل کيتا اے تے دونے سید رضی تو‏ں پہلے دے دور دے نيں۔«زمخشری» نے «ربیع الأبرار» وچ تے «ابن اثیر» نے «نہایہ» وچ اس خطبے دے بعض حصےآں نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ بقول سید بن طاووس، اس خطبے دا مفہوم اِنّا عظیم اے کہ اپنی حقانیت تے سچائی اُتے خود گواہ اے تے کسی متواتر سند دا محتاج نئيں ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:خطبات نہج البلاغہ گٹھ:علی
توانائی
کھبے|thumb|250px|اک [[انجن (engine) د‏‏ی مثال؛ جو کسی صورت وچ مہیا د‏‏ی جانے والی کسی اثرانگیز قوت نو‏‏ں کم وچ تبدیل کردا اے یعنی توانائی منتقل ہُندی ا‏‏ے۔]] علوم فطریہ وچ توانائی (energy) کسی وی جسم وچ موجود اس د‏ی کم کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے کم نو‏‏ں ایويں بیان کردے نيں کہ ایہ کسی وی جسم وچ ، کسی قوت (مثلا؛ ثقل یا برقناطیسیت وغیرہ) دے تحت پیدا ہوݨ والا ہٹاؤ ہُندا ا‏‏ے۔ فطرت وچ قوتاں وکھ وکھ اشکال وچ پائی جاندیاں نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں توانائی تے فیر اس دے زیر اثر ہوݨ والے کم د‏‏ی وی کئی وکھ وکھ اشکال نيں ؛ جداں برقی، حرارتی تے ثقلی وغیرہ قسماں د‏‏ی توانائی تے اس دے تحت ہوݨ والا کم۔ بنیادی طور اُتے تمام قسماں د‏‏ی توانائی نو‏‏ں دو وڈے گروہاں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے ۱- حرکی توانائی (kinetic energy) تے ۲- مخفی توانائی (potential energy)۔
SI نظام وچ توانائی نو‏‏ں جول د‏‏ی اکائی وچ ناپیا جاندا اے علم فزکس وچ توانائی د‏‏ی کوئی سمت نئيں ہُندی ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں سمتیہ مقدار کہ برعکس عددیہ یعنی scalar مقدار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ توانائی اک محفوظہ (conserved) مقدار تسلیم کيتی جاندی اے، محفوظہ تو‏ں مراد ایہ اے کہ توانائی نو‏‏ں نہ تاں تخلیق کيتا جاسکدا اے تے نہ فنا، اسنو‏ں صرف توانائی د‏‏ی اک قسم تو‏ں دوسری قسم وچ منتقل کيتا جاسکدا اے بالفظاں ہور ایويں کہ سکدے نيں کہ کائنات وچ موجود کل توانائی د‏‏ی مقدار مستقل رہندی ا‏‏ے۔
تبدیلی تے توانائی وچ وڈے پیمانے اُتے تحفظ
توانائی جدو‏ں وزن وچ وادھا ہُندا اے تاں اسنو‏ں صفر رفتار دے نال نظام وچ پھنسا جاندا اے، جتھے ایہ وزن ودھ سکدا ا‏‏ے۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے وی برابر اے تے ایہ وڈے پیمانے اُتے ہمیشہ اس تو‏ں منسلک ہُندا ا‏‏ے۔ وڈے پیمانے اُتے توانائی د‏‏ی اک خاص مقدار دے برابر وی اے تے ايس‏ے طرح ہمیشہ اس تو‏ں منسلک ہُندا اے، جداں کہ وڈے پیمانے اُتے توانائی د‏‏ی مسابقت وچ بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ الٹبر آئنسٹائن (۱ ۹ ۰۵) تو‏ں حاصل کردہ فارمولہ E = MCC، خصوصی تنصیب دے تصور دے اندر باقی آرام تے وڈے پیمانے اُتے توانائی دے درمیان تعلقات د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ وکھ وکھ نظریا‏تی فریم ورک وچ ، جی جی جے تھومسن (۱۸۸۱)، ہینری پینوکار (۱ ۹ ۰۰)، فریڈرری حسین ظفر (۱۹۰۴) تے ہور (اسی طرح دے فارمولا نو‏‏ں ہور معلومات دے لئی ماسٹر توانائی د‏‏ی مسابقت # تریخ دیکھو) د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل کيتا گیا تھا.
معاملہ کی باقی توانائی کا حصہ (آرام دہ بڑے پیمانے پر مساوی) کا حصہ دیگر افواج (اب بھی بڑے پیمانے پر نمائش) میں تبدیل کیا جا سکتا ہے، لیکن نہ ہی توانائی اور نہ ہی بڑے پیمانے پر تباہ ہوسکتی ہے. بلکہ، دونوں کسی بھی عمل کے دوران مسلسل رہیں گے. تاہم، چونکہ {\ ڈسپلے اسٹائل ^ ^ 2}} c ^ {2} عام انسانی ترازووں کا انتہائی بڑا رشتہ ہے، باقی توانائی سے دوسری طاقتوں سے آرام دہ اور پرسکون مقدار (مثال کے طور پر، 1 کلوگرام) (جیسے جیسے کیمیائی توانائی، تھرمل توانائی، یا روشنی اور دیگر تابکاری کی طرف سے کئے جانے والی چمکیلی توانائی) توانائی کی زبردست مقدار کو آزاد کر سکتے ہیں (~ {\ ڈسپلے اسٹائل 9 \ اوقات 10 ^ {16}} 9 \ او 10 ^ {16} joules = 21 میگاٹن TNT) کے طور پر، جوہری ایٹمی ریکٹروں اور جوہری ہتھیاروں میں دیکھا جا سکتا ہے. اس کے برعکس، ایک روزمرہ رقم کی توانائی کا مساوی برابر مائنسول ہے، لہذا زیادہ تر نظام سے توانائی کی کمی (بڑے پیمانے پر نقصان) وزن کی پیمائش کی پیمائش کرنا مشکل ہے، جب تک کہ توانائی کی کمی بہت بڑی نہیں ہے. باقی توانائی (معاملہ) اور توانائی کے دیگر اقسام (مثال کے طور پر، باقی بڑے پیمانے پر ذرات میں جزواتی توانائی) کے درمیان بڑے تبدیلیوں کی مثالیں ہیں جوہری فزکس تے ذرہ فزکس وچ پایا جاندا اے.
ریورسبل تے غیر تبدیل کرنے والی تبدیلیاں
ترمیم دے عمل تے ناقابل عمل عملاں وچ ترمیم: توانائی د‏‏ی تبدیلی دو قسماں وچ تقسیم کردی ا‏‏ے۔ اک ناقابل عمل عمل ایہ اے جس وچ توانائی نو‏‏ں حجم وچ موجود خالی توانائی ریاستاں وچ توانائی د‏‏ی کھپت (پھیل گئی اے )، جس تو‏ں ایہ ودھ توجہ مرکوز فارم (کم کمانم ریاستاں) وچ وی ودھ طاقتور نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اک ناقابل عمل عمل اک ایسا اے جس وچ اس قسم د‏‏ی کھپت نئيں ہُندی. مثال دے طور پر، اک قسم دے ممکنہ میدان تو‏ں دوسرے توانائی تو‏ں تبدیلی دا تبادل، ناقابل قبول اے، جداں کہ مندرجہ بالا پینڈلم سسٹم وچ. گرمی پیدا ہوݨ والی عملاں وچ جتھے گھٹ تو‏ں گھٹ توانائی د‏‏ی مقدار، جوہری توانائی دے حصول وچ ممکنہ حوصلہ افزائی دے طور اُتے موجود اے، توانائی دے حصے دے ذخائر دے طور اُتے کم کردا اے، جس تو‏ں ایہ برآمد نئيں کيتا جاسکدا اے، تاکہ ۱۰۰٪ د‏‏ی کارکردگی وچ تبدیل ہوجائے. توانائی د‏‏ی شکل اس صورت وچ ، توانائی نو‏‏ں جزوی طور اُتے گرمی دے طور اُتے رہنا چاہیے تے کائنات نو‏‏ں مکمل طور اُتے قابل استعمال توانائی دے طور اُتے نئيں بنایا جاسکدا اے، اس دے علاوہ کائنات وچ کِسے دوسرے قسم د‏‏ی گرمی جداں خرابی وچ اضافے د‏‏ی قیمت وچ وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ معاملہ د‏‏ی توسیع یا اک کرسٹل وچ بے ترتیبیت).
جداں کہ کائنات وقت وچ تیار ہُندا اے، اس د‏ی ودھ تو‏ں ودھ توانائی غیر تبدیل شدہ ریاستاں وچ پھنس جاندا اے (یعنی، گرمی یا خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور عوامل وچ وادھا ہُندا اے ). اسنو‏ں کائنات د‏‏ی ناگزیر ترمیم ترمیم گرمی دے طور اُتے بھیجیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گرمی د‏‏ی موت وچ کائنات د‏‏ی توانائی تبدیل نئيں ہُندی، لیکن توانائی دا اک حصہ گرمی دے انجن دے ذریعہ کم کرنے دے لئی دستیاب اے یا توانائی دے ہور قابل استعمال فارم (گرمی انجنہاں تو‏ں منسلک جنریٹراں دے استعمال دے ذریعے) وچ تبدیل ہوجاندا اے، کم تے کم ہُندا ا‏‏ے۔
پیمائش دے یونٹ
۱۸۴۳ وچ ، جیمز پریسکوٹ جول نے آزادانہ طور اُتے تجربات د‏‏ی سیریز وچ میکانی برابر د‏‏ی تلاش کی. انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مشہور "جولی اپریٹس" دا استعمال کردے ہوئے: اک تار تو‏ں منسلک وزن، جس وچ اک پیڈل د‏‏ی گردش پانی وچ ڈوبتی اے، عملی طور اُتے گرمی د‏‏ی منتقلی تو‏ں موصلیت دا باعث بندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ وزن وچ کھو جانے والی گراوہی د‏‏ی ممکنہ توانائی نے پانی د‏‏ی طرف تو‏ں پانی د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل کيتی اندرونی توانائی دے برابر سی۔
بین الاقوامی نظام یونٹس وچ (ایس آئی)، جیمز پریسکوٹ جولی دے بعد ناں دا ناں جول، توانائی ا‏‏ے۔ ایہ اک حاصل کردہ یونٹ ا‏‏ے۔ ایہ اک میٹر د‏‏ی فاصلے دے ذریعہ اک نیوٹن د‏‏ی طاقت نو‏‏ں لاگو کرنے وچ توانائی تو‏ں خرچ کردہ (یا کم کیا) دے برابر ا‏‏ے۔ پ‏ر توانائی د‏‏ی بہت ساریاں دوسری یونٹس وچ وی اس طرح دے ergs، کیلوری، برٹش تھرمل یونٹس، کلوواٹ گھینٹے تے کلوکولریاں شام‏ل نئيں نيں، جو ایس آئی یونٹس وچ بیان کردے وقت تبادلاں دے عنصر د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔
توانائی گٹھ:بنیادی موضوع دے مقالہ جات گٹھ:تعارفی فزکس گٹھ:فطرت گٹھ:قدرتی وسائل گٹھ:کائنات گٹھ:فزکس گٹھ:Short description is different from Wikidata
ستنامی تحریک
1672 وچ سناتنی فرقے دے پیروکاراں نے اورنگ زیب دے خلاف بغاوت کیتی ۔
فارسی مؤرخ خفی خان اس بغاوت دے بارے وچ لکھدے نيں کہ نارنول وچ ، شقدار (ریونیو افسر) دے اک پیادے (پیادے سپاہی) نے لاٹھی تو‏ں ستنامی کسان دا سر قلم کر دتا۔ ستنامیاں نے اسنو‏ں ظلم دے طور اُتے لیا تے سپاہی نو‏‏ں قتل کر دتا۔ شکدر نے ستنامیاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی اک دستہ بھیجیا، لیکن اسنو‏ں شکست ہوئی۔ ستنامیاں نے اسنو‏ں اپنے مذہب دے خلاف حملہ سمجھیا تے شہنشاہ دے خلاف بغاوت دا اعلان کيتا۔ اس نے نارنول دے فوجدار نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اپنی آزاد حکومت قائم کيتی تے اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں محصول وصول کرنا شروع کر دتا۔ دن بدن تشدد بڑھدا گیا۔ اس دوران آس پاس دے زمینداراں تے راجپوت سرداراں نے موقع تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے محصول اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
جب اورنگ زیب نو‏‏ں اس بغاوت د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے راجہ بشن سنگھ، حامد خان تے کچھ مغل سرداراں د‏‏ی کوششاں تو‏ں کئی ہزار باغی ستنامیاں نو‏‏ں مار ڈالیا، جو بچ گئے اوہ بھج گئے۔ اس طرح اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ
خطبہ قاصعہ
خطبہ قاصِعَہ، نہج البلاغہ دا سب تو‏ں لمبا خطبہ اے جس وچ اخلاقی تے معاشرتی پہلو اُتے تاکید ہوئی اے تے خود پسندی تے تعصب د‏‏ی مذمت ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ خطبہ امیر المومنین د‏‏ی حکومت دے آخری دناں کوفہ وچ دتا گیا اے تے اس وچ امام علیہ السلام نے معاشرتی اختلافات تو‏ں اجتناب د‏‏ی تلقین تے فتنہ برپا کرنے والےآں د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ اس خطبے دے دوسرے موضوعات وچ ناکثین، قاسطین تے مارقین تو‏ں امام دیاں جنگاں، امام د‏‏ی جوانی د‏‏ی شجاعت و بہادری تے عرب دے وڈے نامور پہلواناں د‏‏ی آپ دے ہتھو‏ں شکست، فرشتے دے ذریعہ پیغمبر اکرم د‏‏ی تربیت، امام علی د‏‏ی پیغمبر تو‏ں قرابت تے انہاں دے زیر نظر تربیت حاصل کرنا، شیطان د‏‏ی چالاکیاں تے قریش دے بزرگاں دے سامنے پیغمبر اکرم دے اک معجزے دا تذکرہ ا‏‏ے۔ اس خطبے دا مستقل ترجمہ وی ہويا اے تے ترتیب دے حوالے تو‏ں اس خطبے دا نمبر نہج البلاغہ دے مختلف نسخےآں وچ مختلف ا‏‏ے۔
ناں
نہج البلاغہ اُتے شرح لکھنے والےآں نے اس خطبے دے ناں د‏‏ی کچھ وجوہات پیش کيت‏‏ی ني‏‏‏‏ں۔ قطب راوندی د‏‏ی شرح وچ تن دلیلاں ذکر ہوئیاں نيں:
خطبہ دینے د‏‏ی وجہ
اس خطبہ نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی وجہ دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ امیر المومنین د‏‏ی خلافت دے آخری دناں وچ کوفہ وچ جو مختلف قبیلے موجود سن اوہ فساد تے جھگڑےآں د‏‏ی طرف مائل ہوئے اکثر اوقات ایسا ہُندا سی کہ جدو‏ں کسی اک قبیلے دا کوئی فرد اپنے محلے تو‏ں باہر چلا جائے تے دوسرے قبیلے نو‏‏ں اس د‏ی خبر ملے تاں بعض لوک معمولی گلاں اُتے شور شرابہ کردے سن تے اپنے قبیلے تو‏ں مدد طلب کردے ہوئے بلند آواز وچ پکاردے سن ؛ مثلا: اے نخعی قبیلہ یا اے کندی قبیلہ! تے اس طرح کرنے دا مقصد صرف فساد برپا کرنا سی تے انہاں شور و غوغا د‏‏ی وجہ تو‏ں قبیلہ دے کچھ جوان جمع ہُندے سن تے قبیلہ دے دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی جمع کردے تے فیر اس شخص نو‏‏ں خوب پٹائی کردے تے فیر اوہ شخص اپنے قبیلے وچ جاک‏ے مدد طلب کردا تے اوہ وی اس د‏ی مدد وچ آندے تے ایويں اک دوسرے دے خلاف دست بہ شمشیر ہُندے تے ایويں کسی عاقلانہ عذر دے بغیر فتنہ فساد برپا ہُندا تے جوان اک دوسرے دے دست بہ گریباں ہُندے۔ تے جدو‏ں ایہ کم شدت پھڑ گیا تاں امام (ع) اک اونٹنی اُتے سوار ہوک‏ے انہاں دے درمیان چلے گئے تے ایہ خطبہ بیان فرمایا۔
اخلاقی نکات
تعصب د‏‏ی نفی: اس خطبے وچ تعصب تے تفاخر د‏‏ی شدت تو‏ں مذمت ہوئی اے تے متعصب لوکاں نو‏‏ں خود خواہ، جاہل تے شیطان دے پیروکار قرار دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔۔ انکساری د‏‏ی تحسین: اللہ تعالی انسان نو‏‏ں مشکلات دے ذریعے آزماندا اے تاکہ انہاں دے دلاں وچ انکساری ایجاد کرے تے ایويں بخشش تے مغفرت دا وسیلہ بن سک‏‏ے۔ اچھی تعصب: امام تعصب د‏‏ی مذمت کرنے دے بعد فرماندے نيں جے تعصب کرنے اُتے مجبور ہوئے تاں اچھے امور وچ تعصب کرو: نیک تے اچھی صفات تے نیک کردار اُتے تعصب کرو، صبر تے بردباری، ہمسایاں دے حقوق د‏‏ی پاسداری، عہد و پیمان اُتے وفا، نیک لوکاں د‏‏ی اطاعت، متکبراں د‏‏ی نافرمانی، نیک کم سیکھنے، ظلم تو‏ں اجتناب کرنے، خونریزی تو‏ں اجتناب تے لوکاں دے نال عدل تے انصاف، غصے اُتے کنٹرول تے زمین اُتے فساد تو‏ں اجتناب، انہاں وچ تعصب کرن۔
اجتماعی نکات
وحدت د‏‏ی تحسین: پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی دعوت قبول کرنے دے نتیجے وچ مسلماناں دے لئی جو توحیدی معاشرہ وجود وچ آیا اس وچ اتحاد تے وحدت، تعصب، قوم پرستی تے تفرقہ تو‏ں پاک معاشرہ اے، جاہلیت دے معاشرے دے برخلاف جس وچ لوک اک دوسرے تو‏ں جھگڑدے سن تے باہمی محبت ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں سی۔
باہمی اتحاد توڑنے د‏‏ی مذمت: سانو‏ں گزشتہ اقوام تو‏ں عبرت لینا چاہیے کہ کس طرح تو‏ں تفرقہ انہاں دے زوال دا باعث بنی جس د‏‏ی بنیادی وجہ دل وچ بغض تے سینے وچ نفاق رکھنا تے اک دوسرے د‏‏ی مدد نہ کرنا سی۔
اللہ د‏‏ی راہ وچ مشکلات وچ صبر تے اللہ دے خوف تو‏ں انہاں نو‏ں تحمل کرنا عزت دا باعث بندی اے تے متحد معاشرہ باعزت تے قدرتمند ہُندا اے جدو‏ں کہ تفرقہ ذلت تے سستی دا باعث بندی ا‏‏ے۔
کلامی نکات
انبیاء دے فقر د‏‏ی وجہ: جے انبیاء الہی مالدار ہُندے تاں سب لوک مجبور ہوئے ک‏ے سر تسلیم خم کردے اس تو‏ں امتحان تے آزمایش دا پہلو ختم ہُندا تے جس دے نتیجے وچ ثواب تے اخلاص دا تصور ختم ہُندا۔ بھکھ، مشکلات، خوف تے خطرہ وغیرہ پیغمبراں د‏‏ی آزمائش دے اسباب سن ۔
خانہ کعبہ جے خشک تے بے آب و گیاہ صحرا وچ بندا اے تاں اس وچ ميں بندےآں د‏‏ی آزمایش تے امتحان دا پہلو مدنظر ا‏‏ے۔ جے کسی باغ دے درمیان، تے میوہ دار باغ وچ ہوئے تا تاں اس د‏ی زیارت دا ثواب کم ہُندا تے امتحان وی آسان ہُندا۔
عبادتاں دا راز: ہر کسی دے دل وچ تکبر آسکدا اے لیکن نماز، زکات تے روزہ ورگی عبادتاں خشوع و خضوع دے لئی تے خود بینی ختم کرنے دے لئی نيں تے زکات وچ تاں نادار تے مستحق لوکاں د‏‏ی تعاون وی ا‏‏ے۔
مشکلات دے ذریعے تو‏ں مومنین دا امتحان لینا: ایمانی معاشرہ مشکلات تے بلاواں وچ مبتلا ہُندا اے تے ایہ انسان دے امتحان دے لئی ا‏‏ے۔
پیغمبر(ص) د‏‏ی تربیت تے امام علی(ع)
امام علی اس خطبے وچ پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی تربیت دے بارے وچ ایويں بیان کردے نيں: « جدو‏ں پیغمبر اکرم تو‏ں دُدھ چھڑایا گیا تاں اللہ تعالی نے اپنے سب تو‏ں برگزیدہ فرشتے نو‏‏ں آپ دا ہمنشین بنادتا جو دن رات آپ دے نال ہُندے سن تاکہ کمال دے راستے طے کرے تے دنیا د‏‏ی نیکیاں سیکھے»
پیغمبر اکرم دے نال اپنے رابطے دے بارے وچ امام علی(ع) ایويں فرماندے نيں:« جدو‏ں ميں بچہ سی تاں مینو‏ں اپنے نال رکھیا، تے اپنے سینے اُتے جگہ دتی۔ اپنے بستر اُتے مینو‏ں نال سلاندے سن تے اپنے بدن مبارک تو‏ں میرا بدن مَلدے سن تے اپنی خوشبو سونکھاندے سن تے بعض دفعہ تاں کچھ چیزاں خود چبا کر فیر مینو‏ں کھلاندے سن ۔ میرے تو‏ں کدی جھوٹھ نئيں سنیا تے میرے کردار وچ کدی خطا نئيں دیکھیا۔۔۔ تے ہمیشہ انہاں دے پِچھے پِچھے ہُندا سی سفر وچ ہوئے یا حضر وچ ۔ جس طرح تو‏ں اونٹھ دا بچہ اپنی ماں دے نال ہُندا ا‏‏ے۔ ہر روز اپنے اخلاق حسنہ د‏‏ی اک نشانی دکھاندے سن، تے اس اُتے عمل کرنے دا کہندے سن ۔ ہر سال غار حرا وچ خلوت فرماندے سن جدو‏ں کہ صرف وچ ہی انہاں نو‏ں دیکھدا سی کسی تے نو‏‏ں پتہ نئيں ہُندا۔ اس وقت رسول اللہ تے خدیجہ دے گھر دے علاوہ کسی گھر اُتے کوئی مسلما‏ن نئيں سی، تے وچ انہاں وچ تیسرا سی تے وچ وحی دا نور دیکھدا سی تے نبوت د‏‏ی خوشبو محسوس کردا سی۔»
پیغمبر د‏‏ی دیکھی تے سنی ہوئی چیزاں نو‏‏ں دیکھنا تے سننا
اس خطبے دے دوسرے اہ‏م نکتے وچ ایويں بیان کيتا اے: « جدو‏ں انہاں اُتے وحی نازل ہوئی تاں ميں نے شیطان د‏‏ی چیخ سن لئی۔ ميں نے کہیا اے اللہ دے رسول ایہ آواز کیہ سی؟ فرمایا: «یہ شیطان اے اس د‏ی پرستش نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں نا امید تے مایوس ہويا ا‏‏ے۔ تے جو کچھ وچ سندا ہاں تسيں وی سندے ہو، تے جو کچھ وچ دیکھدا ہوئے اوہ تسيں وی دیکھدے ہوئے صرف ایہ کہ تسيں پیغمبر نئيں ہوئے تے میرے وزیر ہوئے تے راہ راست اُتے ہوئے تے امیر المومنین ہو۔»
درخت د‏‏ی حرکت دا معجزہ
اس خطبے وچ اس معجزے دا وی تذکرہ اے جو قریش دے بزرگاں د‏‏ی درخواست اُتے دکھایا گیا سی تے اس دے بارے وچ ایويں ارشاد ہُندا اے: «اور وچ انہاں دے نال سی جدو‏ں قریش د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں آپ دے پاس آئیاں تے کہیا:«اے محمد (ص) تسيں بہت وڈے کم دا دعوی ک‏ر رہ‏ے ہوئے نہ تواڈے باپ دادا نے ایسا دعوی نئيں کيتا سی تے نہ ہی خاندان والےآں وچو‏ں کسی نے۔ ہن تسيں تو‏ں جو کچھ کہندے نيں جے اوہ کم انجام دتا تے سانو‏ں کر دکھایا تاں فیر تسيں پیغمبر تے اللہ دے رسول ہوئے وگرنہ معلوم ہوئے گا کہ تسيں جھوٹھے تے جادوگر ہو۔» آپ (ص) نے کہیا: « کيتا پوچھنا چاہندے ہوئے ؟» کہیا: «اس درخت تو‏ں کہو کہ کہ جڑاں سمیت نکل ک‏ے تواڈے سامنے آئے۔» فرمایا(ص): «اللہ تعالی ہر چیز اُتے قادر ا‏‏ے۔ جے اللہ تعالی ایسا کرے تاں کیہ تسيں قبول کرو گے تے حق د‏‏ی شہادت دو گے؟» کہیا: «جی»۔ کہیا: « تسيں جو چاہندے ہوئے اوہ توانو‏‏ں دکھاندا ہون۔ تے ایہ وی مینو‏ں پتہ اے کہ تسيں راہ راست اُتے نئيں آو گے۔ تے تسيں وچ ایسا شخص وی اے جسنو‏ں کنويں وچ پھینکا جائے گا۔ تے ایسا شخص وی اے جو گروہاں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے لشکر جمع کريں گا۔ » فیر آپ(ص) نے فرمایا: « اے درخت جے تسيں اللہ تے قیامت اُتے ایمان رکھدے ہوئے تے جے جاندے ہوئے کہ وچ اللہ دا رسول ہاں تاں اپنی جگہ تو‏ں نکل ک‏ے اللہ دے حکم تو‏ں میرے پاس آجاو۔» پس اس خدا د‏‏ی قسم جس نے مینو‏ں حق دے نال بھیجیا، اس نے درخت نو‏‏ں جڑاں دے نال کڈیا فیر درخت اپنی جگہے تو‏ں نکل ک‏ے سخت آواز کڈدے ہوئے تے پرندے اُتے ماردے ہوئے رسول اللہ دے سامنے آیا تے اپنے بلند شاخ پیغمبر اکرم اُتے پھیلایا تے اک شاخ میرے دوش اُتے آیا جدو‏ں کہ وچ پیغمبر اکرم دے سجے طرف سی۔ فیر جدو‏ں انہاں نے ایہ معجزہ دیکھیا تاں فیر تکبر تے غرور تو‏ں کہیا: «درخت تو‏ں کہو کہ ادھا درخت تواڈے پاس آئے تے ادھا اپنی جگہ رہے۔» فیر آپ نے درخت تو‏ں حکم دتا تاں ادھا درخت چھڈ ک‏‏ے وڈی دلچسپ حالت وچ ادھا سخت آواز دے نال سامنے آیا تے درخت چاہندا اے کہ پیغمبر اکرم تو‏ں چمٹ لے۔ فیر انہاں نے نافرمانی تے ناشکری کردے ہوئے کہیا: «اس حصے تو‏ں کہو کہ دوبارہ جاک‏ے اپنے اس حصہ تو‏ں مل ک‏ے اک ہوئے جائے جس طرح پہلے تو‏ں سی۔» آپ نے درخت تو‏ں ایويں حکم دتا۔ فیر درخت چلا گیا تے ميں نے کہیا: لاالہ الَّا ال‍لّہ،‌اے اللہ دے رسول! وچ اوہ پہلا شخص ہاں جو آپ اُتے ایمان لیایا ہاں تے پہلا شخص ہاں جو اقرار کردا ہاں کہ درخت نے جو کچھ کہیا اے اللہ دے حکم تو‏ں کيتا اے تاکہ تواڈی پیغمبری د‏‏ی گواہی دے تے آپ د‏‏ی گل نو‏‏ں اہمیت بخشے۔» فیر انہاں نے کہیا: « تسيں نہ صرف جھوٹھا ساحر سی بلکہ وڈا زبردست جادوگر وی ہو، تے کتنا آسان اے اس دا کم، تواڈی تصدیق اس دے سوا تے کون کريں گا!» (ان د‏‏ی مراد وچ سی)۔ »
خطبہ د‏‏ی سند
مصادر نہج البلاغہ نامی کتاب دے مصنف دا کہنا اے کہ خطبہ قاصعہ نہج البلاغہ دا سب تو‏ں لمبا خطبہ اے جس وچ بہت سارے اہ‏م مسائل نو‏‏ں بیان کيتا اے، تے فیر کہندا اے کہ سید رضی تو‏ں پہلے بعض نے اپنی کتاباں وچ ذکر کيتا اے انہاں وچو‏ں سید ابن طاووس نے اپنی کتاب یقین وچ 280ھ دے کسی نسخے تو‏ں نقل کيتا اے، کلینی نے کافی وچ خطبہ دے بعض حصے، تے صدوق نے کتاب من لایحضرہ الفقیہ وچ اس خطبے دے بعض حصے ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اہل سنت وچو‏ں زمخشری نے ربیع الابرار د‏‏ی پہلی جلد وچ تے ماوردی نے اعلام النبوۃ وچ وی اس خطبے دے بعض حصےآں نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
ترجمہ تے شرح
اس خطبے دا ترجمہ نہج البلاغہ دے ہر ترجمے وچ ذکر ہونے دے علاوہ مستقل طور اُتے وی مختلف زباناں وچ خاص کر فارسی وچ مستقل ترجمہ ہويا ا‏‏ے۔ البتہ اردو وچ نہج البلاغہ دے مشہور ترجمے مفتی جعفر حسین تے ذیشان حیدر جوادی صاحب دے نيں جنہاں وچ اس خطبے دا ذکر ہويا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:خطبات نہج البلاغہ گٹھ:علی
محمد بن عبدالباقی زرقانی
محمد بن عبدالباقی زرقانیؒ (۱۶۴۵ء – ء۱۷۱۰ عیسوی ) ( محمد الزرقاني اک سنی مالکی اسلامی اسکالر سن  ۔
ناں
آپ دا پورا ناں امام ابو عبد اللہ "ابن فجلہ" محمد بن عبد الباقی الازہری الزرقانی المالکی سی۔
سیرت
آپ عبد الباقی زرقانیؒ دے بیٹے سن تے المواہب لدنیۃ دے مفسر تے موطا دے وی مفسر نيں۔
وفات
آپ د‏‏ی ولادت تے وفات قاہرہ وچ ہوئی اے، تے انہاں دا انتساب زرقان (منوف دے دیہاتاں تو‏ں مصر وچ اے ) اس دا تذکرہ انہاں د‏‏یاں کتاباں (نیک مقاصد دا خلاصہ) تے (شرح البیکونیہ) اصطلاح وچ نيں۔
حوالے
گٹھ:۱۷۱۰ دیاں موتاں گٹھ:۱۶۴۵ دے جم گٹھ:مالکی فقہاء گٹھ:اشاعرہ گٹھ:1710 دیاں موتاں گٹھ:1645 دے جم
سلمان مظاہری
سلمان مظاہری (وفات ۲۰ جولائ‏ی ۲۰۲۰) بھارتی عالم دین سن ـ اوہ مظاہر علوم سہارنپور دے ناظم سن ـ
سوانح
محمد سلمان مظاہری ۱۰ اکتوبر ۱۹۴۶ نو‏‏ں پیدا ہوئےـ ۱۹۶۲ وچ پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ مظاہر علوم سہارنپور وچ درس نظامی د‏‏ی تحصیل دے لئی داخل ہوئے تے ۱۹۶۶ وچ فارغ التحصیل ہوئےـ انہاں نے محمد زکریا کاندھلوی تو‏ں صحیح بخاری، منور حسین تو‏ں صحیح مسلم، سنن نسائی تے ترمذی پڑھی۔ مفتی مظفر حسین تو‏ں سنن ابو داؤد تے مشکات المصابیح دا کچھ حصہ پڑھاـ مشکات المصابیح "باب کبیرہ گناہ" تو‏ں اگے محمد یونس جونپوری تو‏ں پڑھاـ اسد اللہ رامپوری تو‏ں عقیدہ طحاویہ تے شرح معانی الآثار د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔ انہاں نو‏‏ں محمد طلحہ کاندھلوی تو‏ں خلافت وی حاصل سی۔ ـ مظاہری ۱۹۶۸ وچ مظاہر علوم سہارنپور دے مدرس منتخب ہوئےـ ۱۹۷۲ وچ جلالین انہاں دے ذیرِ درس آئی۔ ۱۹۷۶ وچ حدیث دے استاذ ہوئے تے مشکات المصابیح دا درس دیاـ۔ مظاری نو‏‏ں ۱۹۹۲ وچ مظاہر علوم سہارنپور د‏‏ی مجلس شوری نے نائب ناظم منتخب کیاـ تے ۳۰ جولائ‏ی ۱۹۹۶ نو‏‏ں تفویض کرکے ناظم مقرر کیاـ محمد طلحہ کاندھلوی نے مظاہری نو‏‏ں خانقاہ خلیلیہ دا سجادہ نشین وی منتخب کيتا تھاـ
۲۰۰۷ وچ مظاہری نے مرکزی مدرسہ بورڈ اسکیم د‏‏ی تنقید د‏‏ی ـ مظاہری آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ تے مجلس شوریٰ ندوۃ العلماء دے رکن سن ـ
وفات
مظاہری د‏‏ی وفات ۲۰ جولائ‏ی ۲۰۲۰ نو‏‏ں ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1946 دے جم گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۴۶ دے جم گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
قرآن دا سیاسی نظام
انسانی زندگی دے مختلف تاریخی ادوار نے ثابت کيتا اے کہ انسانی معاشرے تو‏ں وابستہ امور د‏‏ی تدبیر تے سیاست اُتے خاص توجہ رکھنا چاھئے ، کیونجے معاشرے دے نظام نو‏‏ں عقل تے رسم تے رواج تے شرع نے موضوع بحث قراردتا اے تے انہاں وچو‏ں ھر اک دے تقاضے د‏‏ی بنا اُتے انسانی معاشرے دا نظام تیار ہویا اے ۔
سیاست تے نظم تے نسق دا مسئلہ اسلام وچ دوسرے ادیان تو‏ں کھاں زیادہ اھم تے نمایاں اے ۔ اسلامی احکا‏م تے قوانین اُتے طائرانہ نظر ڈالنے تو‏ں وی یقین ھوجاندا اے کہ سیاست نو‏‏ں شرع مقدس تو‏ں جدا نھاں کيتا جا سکدا کیونجے شرع دے تار تے پود وچ سیاست مضمر اے ۔
حکومت ، ولایت ، امر بہ معروف ، نھی عن المنکر ، جھاد ، دفاع ، قضاوت ، شھادات ، حدود ، قصاص ، تجارت ، معاملات ، نا بالغاں ، یتیماں تے مجانین د‏‏ی ولایت ، سماجی تے گھریلو حقوق ، تربيت‏ی تے ثقافتی امور ، اقتصادی مسائل ، زکوٰة ، خمس ، غنائم ، ذمّی تے اھل کتاب دے احکا‏م ، دوسری ملتاں تو‏ں امت مسلمہ دے تعلقات ، جنگ تے صلح تے ايس‏ے طرح دے دوسرے مسائل انہاں فقھی تے اسلامی معارف دے زمرے وچ شامل نیں جنھاں معاشرے د‏‏ی سیاست تے تدبیر تو‏ں علیحدہ نھاں کيتا جا سکدا ۔ یھاں تک کہ عبادات وچو‏ں حج ، نماز جمعہ تے جماعت وغیرہ دا تعلق سیاست تو‏ں قابل توجہ ھونے دے نال نال ناقابل جدائی اے ۔
پیغمبر اسلام د‏‏ی سیرت تے سیاست دونے اک کھلی کتاب دے مانند نیں ، جو تمام مسلماناں دے لئی مشعل راہ ھے۔
یہ کھنا غلط اے کہ رسول خدا محض عبادات ، اعتقادات د‏‏ی تعلیم تے لوکاں د‏‏ی تربیت تے ھدایت ھی کردے رھے ۔ اسلامی ملک د‏‏ی اندرونی تے بیرونی سیاست تو‏ں انہاں دا کوئی واسطہ نہ سی ! مختلف ملکی سر براھاں دے ناں آنحضرت دے خطوط ، عملی طور اُتے ظالم تے جابر افراد دے خلاف اقدامات ، شیطانی سیاست تے سیاست مداراں تو‏ں ٹکر ، باطل دے خلاف جنگ وچ لوکاں نو‏‏ں جمع کرنا ، مسند قضاوت اُتے بیٹھنا ، (عدل تے انصاف قائم کرنا ) تے تمام سماجی امور وچ رھنمائی کرنا .........․․․ایداں دے رویّے تے طور طریقے نیں جنہاں نو‏ں پیغمبر د‏‏ی سنت تے سیرت تو‏ں جدا نھاں کيتا جاسکدا ۔ لھذا سیاسی مسائل د‏‏ی اھمیت ، انہاں دا شریعت نال تعلق ، تے بانی ٴاسلام د‏‏ی انہاں معاملات وچ براہ راست رھنما ئی ، ہور اسلامی معاشرے د‏‏ی ھدایت د‏‏ی ذمہ داری نہ صرف عقل تے شرع دے بدیھی امور وچ شمار کيتی جاندی اے بلکہ انہاں وچ ابھام د‏‏ی کوئی گنجائش نھیںھے ۔
چونکہ پیش نظر مباحث دا موضوع اسلام دا سیاسی نظام اے ، لھذا انہاں وچ حسب ذیل امور دا تجزیہ ضردری اے :
1-سیاست دا مفھوم تے حیات انسانی وچ اس دامقام
۲۔ اسلام وچ سیاست تے اس دے ابعاد
۳۔اسلام دا سیاسی نظام تے قرآن وچ اس دے مقدمات تے اصول
۴۔ قرآنی نقطۂ نظر تو‏ں سیاست دے مقاصد
سیاست دا مفھوم
لفظ سیاست دے مروجّہ معنےآں تے دنیا دے دھوکے باز سیاسی رھنماواں دے عمل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ھوئے ایہ گل کھی جا سکدی اے کہ لفظ سیاست دے معنےآں وچ اِنّی تحریف کيتی گئی اے کہ آج دنیا وچ جو کچہ ھو رھا اے اوہ اس لفظ دے لغوی تے حقیقی معنےآں تو‏ں تضاد رکھدا اے ۔
لغت تے اسلامی کتاباں دے ماخذ تے متون وچ مندرج لفظ سیاست دے معنےآں اُتے غور کرنے تو‏ں ایہ مستفاد ھوتاھے کہ سیاست دے حقیقی معنی ، انسانی معاشرے ، ملک تے عوام د‏‏ی سر پرستی تے قیادت دے انہاں ابعاد اُتے مشتمل نیں ، جنہاں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی فلاح تے بھبود تے ترقی د‏‏ی ضمانت ملدی اے ۔
لفظ سیاست اُتے مشتمل تشریحات نو‏‏ں لغت د‏‏ی بعض کتاباں نے درج کيتا اے :
مجمع البحرین
ساس ، یسوس ، الرعیه ، امرھا تے نهاها ، سیاست دے معنی ، عوام اُتے احکا‏م جاری کرنے تے پابندی عائد کرنے دے نیں ۔ حدیث وچ اے : ” ثم فوض الی النبی امر الدین تے الامة لیسوس عباد“ ” دین تے امت مسلمہ تو‏ں وابستہ امور د‏‏ی ذمہ داری پیغمبر اسلام نو‏‏ں سونپی گئی تاکہ لوکاں نو‏‏ں سیاست تے راھنمائی کرن ۔
دائرة المعارف بستانی
ساس القوم ، دبرهم تے تولیٰ امرهم ۔ الامر : قام به ، فهو ساس السیاسة : استصلاح الخلق بار شاد هم الی الطریق المنجی فی العاجل او الآجل السیاسة المدینة : تدبیر المعاش مع العموم علیٰ سنن العدل تے الاستقامه “
کسی معاشرے د‏‏ی سیاست کرنا : انہاں دے امور د‏‏ی تدبیر تے انہاں دے تقاضاں دا جواب دینے دے نال نال عدل تے انصاف تے رھنمائی دے معاملات نو‏‏ں آزادی تو‏ں بجالاناھے ۔ سیاست مدن : یعنی معاشرے د‏‏ی معیشت ،عدل تے انصاف تے آزادی دے اصولاں اُتے فراھم کرنا ۔
عربی لغت ، لاروس
ساس الوالی الرعیه : ”تولی امرهاواحسن النظر الیها “ حاکم نے رعایا د‏‏ی سیاست کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی : یعنی عوام دے تمام دارو بار د‏‏ی ذمہ داری قبول ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی فلاح تے بھبود دے لئی سوچیا ۔
” منجد الطالب علماں “ دے ترجمے وچ وی سیاست د‏‏ی اس طرح تعریف کيت‏ی گئی اے ۔ مملکت داری، عوام دے امور د‏‏ی اصلاح ، ملکی دار وبار دا انتظام ، تے سیاست مدن یعنی معاشرے نو‏‏ں سیاست کرنا ۔
فارسی لغت ’ ’معین “ وچ سیاست مذکورہ بالا معنےآں دے علاوہ حسب ذیل معنی وی درج کيتے گئے نیں ۔ ” قضاوت ، عدالت ، سزا ، جزا ، تنبیہ ، ملک د‏‏ی سرحداں د‏‏ی حفاظت تے ملک دے داخلی تے خارجی امور دا انتظام “
اسی طرح ” اخوان الصفا “ کتاب دے حوالے تو‏ں سیاست دے کئی بُعد دسے جاندے نیں ۔ اقتصادی سیاست ، سیاست مدن تے جسمانی سیاست جو بدن نو‏‏ں قوت بخشنے تے اس د‏ی حفاظت کرنے دے علاوہ اسنو‏ں توازن تے حد اعتدال تو‏ں خارج ھونے تو‏ں رکدی اے ۔ ” اخلاق ناصری “ کتاب تو‏ں نقل کيتا گیا اے کہ سیاست فاضلہ نو‏‏ں امامت کھدے نیں  ۔ تے اس تو‏ں مراد تکمیل خلق اے جو سعادت دے حصول دے لئی ضروری تے لازمی اے ۔
علمی تے عقلی مباحث وچ حکماء تے فلاسفہ نے حکمت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا اے ۔
حکمت نظری
اس علم نو‏‏ں کھدے ھیںجس دے ذریعہ عقل انسانی اپنی قدرت تے توانائی دے مطابق جو موجودات دے حقیقی حالات دے بارے وچ علم رکھدی ھو۔
حکمت عملی
جس نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے ۔
(۱)اخلاق یعنی خود سازی (۲)تدبیر منزل یعنی گھریلو امور د‏‏ی تنظیم (۳)سیاست مدن یعنی شھری تے ملکی پیمانے اُتے تشکیل حکومت تاکہ انسانی اجتماع دے مسائل تے مشکلات نو‏‏ں حل کيتا جائے ۔
مذکورہ مفاھیم تے آج د‏‏ی دنیا وچ رائج سیاست تے سیاسی رھنماواں د‏‏ی منطق دے درمیان مکمل تضاد اے ، اس لئی کہ انہاں لوکاں نے عوامی مصلحت ، ترقی تے سر حداں د‏‏ی حفاظت دے بجائے اپنی سیاست د‏‏ی بنیاد ، مکاری ، قتل تے غارت گری ، جاہ طلبی ، ریاست تے وسعت طلبی ،ہور محروماں نو‏‏ں غلامی د‏‏ی زنجیراں وچ جکڑنے اُتے رکھی ھے۔ ایہ عوام دشمن غریباں نو‏‏ں موت دے حوالے کرنے ، انھاں علمی ، فنی تے فکری افلاس دے حوالے کرنے نو‏‏ں نصب العین بنائے ھوئے نیں ۔ ظاھر اے اس سیاست د‏‏ی دین، ضمیر تے عقل وچ کوئی گنجائش نھاں ۔ اب تک سیاست دے مختلف معنی جو ھم ذکر کردے چلے آئے نیں اورجن معنےآں اُتے مصلح تے دانشور افراد غور تے فکر کردے رھے نیں  ، اوہ انسان د‏‏ی ضروریات زندگی تو‏ں وابستہ نیں  تے بے شک اسلام تے دوسرے ادیان نے اس د‏ی نسبت خاص اھتمام کيتا اے تے کدی اس اُتے غور تے فکر کرنے تو‏ں منع نھاں کيتاھے ۔
اگر محض قرآنی نقطۂ نظر تو‏ں انبیاء علیھم السلام د‏‏ی سیرت دا مطالعہ کيتا جائے تاں ایہ گل سامنے آتی اے کہ انساناں دے حقیقی تے سچے رھنما تے اللہ تعالیٰ دے پیغمبراں (ع) نے عوامی معاملات د‏‏ی بھلائی دے لئی کس قدر جانفشانی د‏‏ی اے ، خاص طور اُتے سیاست ، رھبری تے اصلاح دے لحاظ تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات مثالی ، قابل تحسین تے قابل عمل تے پیروی نیں ۔
دو طرح دے سر براہ بے جانہ ھو گا
اگر یھاں اک خاص نکتے د‏‏ی طرف توجہ مبذول کردے چلياں کہ قرآن مجید نے دو طرح دے سر براھاں دا ذکر کيتا اے ۔الھی رھبراور شیطانی سربراہ جو اک دوسرے د‏‏ی مخالف جھت وچ چلدے رھے نیں ۔ قرآن وچ جھاں وی انہاں دونے طرح دے سربراھاں دا ذکر ہویا  اے اوتھے انہاں دے حکمرانی دے طریقےآں د‏‏ی وی وضاحت کيتی گئی اے ، بعنوان مثال :
۱۔ سلیمان (ع) تے بلقیس دے سلسلے وچ ایويں بیان ہویا ھے :
” قالت انہاں الملوک اذا دخلوا قریة افسد تے ها وجعلوا اعزة اهلها اذلة تے کذلک یفعلون “(۱)
اس نے کھا کہ بادشاہ جدو‏ں کسی علاقہ وچ داخل ھوندے نیں تاں بستی نو‏‏ں ویران کردیندے نیں  تے صاحبان عزت نو‏‏ں ذلیل کردیندے نیں  تے انہاں دا یھی طریقہ دار ھوندا اے ۔ اگرچہ ایہ آیت بلقیس د‏‏ی ترجمانی کر رھی اے ، لیکن اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ھوئے کہ قرآن مجید جدو‏ں کدی کسی گل نو‏‏ں درج ک‏ر ک‏ے رد نھاں کردا تاں اس دا حکم دستخط تے تصدیق دے برابر اے ۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جا سکدا اے کہ بادشاہ بنیادی طور اُتے ايس‏ے طرح دے ھوندے نیں ، یعنی مفسد ، تباہ دار ، گمراہ کن تے غاصب ۔
۲۔ حضرت موسیٰ (ع) تے حضرت خضر (ع) تو‏ں متعلق کشتی دا واقعہ بیان ہویا اے ۔ اوتھے حسب ذیل آیت اے :
” ام السفینة فکانت لمساکین یعملون فی البحر فاٴردت انہاں اعیبھا تے دان تے راء ھم ملک یاٴخذ کل سفینة غصبا “
جھاں تک اس کشتی د‏‏ی گل اے تاں اس دا تعلق انہاں غریب افراد تو‏ں سی جو دریا وچ کم کردے سن ۔ ميں نے اس کشتی وچ سوراخ اس لئی کرنا چاھا سی ،کہ انہاں اُتے اک ایداں دے بادشاہ دا تسلط سی جو کشتیاں کوھتھیا لیندا سی ۔
قرآن وچ مسرفین ، مستکبرین ، مفسدین تے مترفین ورگی تعبیریںطاغوتاں تے صاحب مال تے قدرت سربراھاں کےلئے بارھا استعمال ھوئی نیں ۔
حقیقی سر براھاں د‏‏ی خصوصیات
قرآن وچ ایداں دے واقعات وی نیں جنہاں وچ ایداں دے سر براھاں دا ذکر اے جنھاں نے عوام د‏‏ی مصلحت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ھوئے صحیح اقدامات کيتے نیں ۔ اک واقعہ تاں وھی اے جدو‏ں بنی اسرائیل نے اپنے اک نبی تو‏ں درخواست کيتی سی کہ انھاں اک ایسا فرما نروا تے سر براہ دتا جائے جو انہاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے دشمن تو‏ں مقابلہ کر سک‏‏ے : ” وقال لهم نبیهم انہاں الله قد بعث لکم طالوت ملکا قالوا انی یکون لہ الملک علینا ونحن احق بالملک منه تے لم یؤت سعة من المال قال انہاں الله اصطفه علیکم تے زاده بسطة فی العلم وا لجسم تے الله یؤتی ملکه من یشاء تے الله واسع علیم “ (۲)
” انہاں دے پیغمبر نے کھا اللہ نے تواڈے لئے طالوت نو‏‏ں حاکم مقرر کيتا اے ۔ انہاں لوکاں نے کھا کہ ایہ کس طرح حکومت کرن گے انہاں دے پاس تاں مال د‏‏ی فراوانی نھاں اے انہاں تو‏ں زیادہ تاں ھماں حقدار حکومت نیں ۔ نبی نے جواب دتا کہ انھاں اللہ نے تواڈے لئے منتخب کيتا اے تے علم تے جسم وچ وسعت عطا فرمائی اے تے اللہ جسنو‏ں چاھدا اے اپنا ملک دے دیندا اے کہ اوہ صاحب وسعت وی اے تے صاحب علم وی اے ۔
یہ آیت انہاں افراد دے افکار تے خیالات د‏‏ی تردید کردی اے جو سربراھی دے لئی مال تے ثروت نو‏‏ں ضروری سمجھدے نیں تے اک ایداں دے معیار تو‏ں آشنا کراندی اے جو کسی فرد د‏‏ی حاکمانہ لیاقت تے قابلیت دا ثبوت فراھم کردا ھو ، یھاں علم تے قدرت کواستحقاق فرمانروائی دا معیار قرار دتا گیا اے ۔
اس آیۂ مبارکہ وچ اک بھت لطیف نکتہ ایہ اے کہ جو سر براھی قابلیت تے صلاحیت د‏‏ی بنیاداں اُتے مستحکم ھوندی اے اوہ الطاف باری تعالیٰ تو‏ں سر شار ھوندی اے تے خدا وند کریم سوائے انہاں لوکاں دے جو اھلیت رکھدے نیں ھر کس تے ناکس نو‏‏ں اس عطیہ تو‏ں نھاں نوازتا ، اس لئی کہ ایہ عطیہ وھی مالکیت مالک الملک اے جو لائق تے شایستہ سربراہ د‏‏ی ملکیت وچ دتا جاندا اے ورنہ انسان کوحق نھاں اے کہ اوہ علم ، قدرت تے اپنی سربراھی اُتے ناز کرے ، اس لئی کہ قدرت تے علم در حقیقت ابتداء خدا وند کریم دے لئی اے فیر کھاں انسان تک اس د‏ی رسائی ھوندی اے ۔
”قل اللهم مالک الملک توندی الملک من تشاء تے تنزع الملک ممن تشاء تے تعز من تشاء تے تذل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شئی قدیر “ ( ۳)
پیغمبر آپ کھئے کہ خدا یا تاں صاحب اقتدار اے جس نو‏‏ں چاھدا اے اقتدار دیدیتاھے تے جس تو‏ں چاھدا اے سلب کرلیندا اے ۔ جس نو‏‏ں چاھدا اے عزت دیتاھے تے جس نو‏‏ں چاھدا اے ذلیل کردا اے ۔ سارا خیر تیر ے ھاتھ وچ اے اورھی ھر شہ اُتے قادر اے ۔
” فهزموهم باذن الله تے قتل داود جالوت تے اٰتاه الله الملک تے الحمکة تے علمه مما یشاء “ (۴)
نتیجہ ایہ ہویا کہ انہاں لوکاں نے جالوت دے لشکر نو‏‏ں خدا دے حکم تو‏ں شکست دیدی تے داؤد نے جالوت نو‏‏ں قتل کردتا تے اللہ نے انھاں ملک تے حکمت عطاکردتی تے اپنے علم تو‏ں جس قدر چاھا دیدتا ۔
قرآن کریم وچ ایداں دے پیغمبراں دے ناں وی درج نیں جو مقام نبوت دے علاوہ معاشرتی سبھیاچار تے سیاست دے فرائض وی انجام دیندے سن ، انہاں وچو‏ں پیغمبر داؤد ، سلیمان ، یوسف تے ذو القرنین علیھم السلام دے ناں قابل ذکر نیں ۔
۱۔” یا دا وٴد انا جعلناک خلیفةفی الارض فاحکم بین الناس بالحق تے لا تتبع الهویٰ فیضلک عن سبیل الله “ ( ۵)
۲۔” تے ورث سلیمان داوٴد تے قال یا ایها الناس علمنا منطق الطیر تے اوتینا من کل شئی انہاں هذا لهو الفضل المبین “ ” تے حشر لسلیمان جنود ه من الجن تے الانس تے الطیر فهم یوزعون “ (٦) ” اورفیر سلیمان داؤدکے وراث ھوئے تے انھوںنے کھا کہ لوگوںمینو‏ں پرندےآں د‏‏یاں گلاں دا علم دتا گیاھے اورھر فضیلت دا اک حصہ عطا کيتا گیا اے تے ایہ خدا دا کھلا ہویا فضل وکرم اے تے سلیمان دے لئی انہاں دا تمام لشکر جنات انسان اورپرندے سب اکٹھا کيتے جاندے سن تاں بالکل مرتب منظم کھڑے کردئے جاندے سن ۔
تفسیر صافی وچ مجمع البیان تو‏ں تے مجمع البیان وچ امام جعفر صادق (ع) تو‏ں روایت اے کہ حضرت سلیمان (ع) د‏‏ی حکومت دا دائرہ مشرق تو‏ں لےک‏ے مغرب تک پھیلا ہویا سی ۔ انھاں نے زمین اُتے بسنے والے تمام جنہاں تے انس ، شیاطین ، چرند تے پرند تے وحشی جانوراں اُتے ست سو سال تو‏ں زیادہ حکومت کیت‏‏ی سی ۔
۳۔” تے قال الملک ائتونی به استخلصه لنفسی فلما کلمہ قال انک الیوم لدینا مکین امین “” قال اجعلنی علی خزائن الارض انی حفیظ علیم “ ” تے کذلک مکنا لیوسف فی الارض یتبوا منها حیث یشاء نصیب برحمتنا من نشاء تے لا نضیع اجر المحسنین “ ( ٧)
اور بادشاہ نے کھا کہ انھاں تو‏ں آؤ وچ اپنے ذا‏تی امور وچ نال رکھاں گا اس دے بعد جدو‏ں انہاں تو‏ں گل کيتی تاں کھا کہ تسيں اج ھمارے دربار وچ باوقار امین د‏‏ی حیثیت تو‏ں رھو گے پھریوسف نے کھا مینو‏ں زمین دے خزانےآں اُتے مقرر کردو کہ وچ محافظ وی نیں تے صاحب علم وی تے اس طرح ھم نے یوسف نو‏‏ں زمین وچ اختیار دے دتا کہ اوہ جھاں چاھاں رھاں ھم اپنی رحمت تو‏ں جس نو‏‏ں وی چاھدے نیں  مرتبہ دے دیندے نیں  تے کسی نیک کردار دے اجر نو‏‏ں ضائع نھاں کردے ۔
حضرت یوسف (ع) مصر دے زندان وچ وی لوکاں د‏‏ی بری حالت تے حکومت وقت دے فتنہ تے فساد تو‏ں با خبر سن ۔ انھاں نے مصر ی عوام اُتے حکمراں سیاسی نظام نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے انھاں امن تے انصاف مھیا کرنے د‏‏ی فکر وچ کوئی فروگذاشت نھاں د‏‏ی ۔جس وقت اوہ بادشاہ دے خواب د‏‏ی تعبیر بیان کرنے دے سلسلے وچ بے گناہ قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں پھچانے گئے ، بادشاہ نے انہاں دے چھرۂ مبارک اُتے دانشمندی تے بیدار مغزی دے آثار دیکھے تاں ۔ اوہ چاھدا سی کہ ملک تے ملت د‏‏ی شہ رگ یعنی ملک د‏‏ی اقتصادی سیاست د‏‏ی ذمہ داری انھاں سونپ دے۔ اس اھم نکتے تو‏ں چشم پوشی نھاں کرنا چاھیے کہ اقتصادی سیاست اُتے ملک دے سارے نظام تے عوام دے مستقب‏‏ل دا دار تے مدار ھوندا اے ۔ ملک د‏‏ی سیاست سنبھالنے دے سلسلے وچ حضرت یوسف (ع) دے اقوال وچ سے اک ہور اھم نکتہ سامنے آتا اے جو دو بنیادی شرطاں اُتے مبنی اے ۔ اک ” حفیظ “ یعنی محافظ ، امانت دار تے قابل اعتماد ھونا ، دوسری شرط ” علیم “ یعنی ملکی منافع ، مال تے دولت ، ذخیراں تے سیاست دولت تو‏ں با خبر ھونا ھر سر براہ دے لئی شرط لازم اے ۔
آیا حضرت آدم (ع) د‏‏ی خلافت تے حکومت وچ علم تے امانت دے سوا تے کوئی دوسرا محور سی ؟
” تے علم آدم الاسماء کلها “ ” انا عرضنا الامانة۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ وحملها الانسان “
جو شخص انہاں دونے صفتاں تو‏ں محروم رھا اوہ یقینی طور اُتے ” ظلوم تے جھول “ یعنی نادان تے ستمگر ٹھھرا ۔ انسانیت اُتے ہن تک جِنّے مصائب گذرے نیں تے ہ سب انھاں نادان ا ور ستمگر افراد دے ھاتھاں گذرے ھیںجنھاں نے خلافت د‏‏ی امانت غصب ک‏ر ک‏ے انسانی زندگی دے نظام نو‏‏ں تباھی دے حوالے ک‏ے رکھیا اے ۔
۴۔ ”ویسئلونک عن ذی القرنین قل ساٴتلوا علیکم منه ذکر ا انا مکنّا له فی الارض تے آتیناه من کل شئی سببا “(۸)
اے پیغمبر ایہ لوک آپ تو‏ں ذوالقرنین دے بارے وچ سوال کردے نیں تاں آپ کھدیجئے کہ وچ عنقریب تواڈے سامنے انکا تذکرہ پڑھ کر سناداں گا ۔ ھم نے انہاں نو‏‏ں زمین وچ اقتدار دتا تے ھر شئی دا سازو سامان عطا کردتا ۔
اس دے بعد محروم طبقاں نو‏‏ں نجات دلانے دے لئی انہاں دے مشرق تے مغرب دے سفر دا ذکر ھوندا اے ۔ یا جوج تے ماجوج دے ظلم تے ستم تے فساد نو‏‏ں روکنے تے مستضعفین تے محرومین نو‏‏ں شکنجے تو‏ں نجات دلانے دے لئی اسکندر نے دونے طبقاں دے درمیان اک دفاعی دیوار بنانے دے لئی کچہ اقدامات کيتے سن ، اس د‏ی مزیز تفصیل قرآن مجید ا ور تفسیراں وچ تلاش کرنا چاھئے ، بنیادی نکتہ ایہ اے کہ خدا وند کریم د‏‏ی جانب تو‏ں مبعوث ھونے والے اس سربراہ تے انصاف پسند حکمراں نے ( اسکندر ناں دا اک باندہ ) قائم کيتا تاکہ محروماں اُتے حملہ آور دشمن دے حملےآں وچ رکاوٹ ڈال سک‏‏ے تے اس قابل تعریف اقدام نو‏‏ں اس طرح انجام دتا جس طرح تو‏ں اک الٰھی سیاست دا ر تے زمامدار نو‏‏ں انجام دینا چاھئے ۔( سورہ کھف د‏‏ی ۸۳ تو‏ں لےک‏ے ۹۸ آیت تک ملاحظہ ھو )
بیان کردہ واقعات تے حقائق ثابت کردے نیں کہ تریخ دے طویل عرصے وچ ایداں دے پیغمبر تے مردان حق گذرے نیں  جنھاں نے ملک تے عوام د‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے دے نال نال عوام د‏‏ی راھنمائی تے سیاست دے فرائض وی معیاری طریقے اُتے انجام دتے نیں  ،اور جس راہ اُتے سیاسی دارکناں نو‏‏ں چلنا تے جنہاں اغراض تے مقاصد نو‏‏ں پورا کرنا چاھئے انہاں د‏‏ی نشاندھی وی انھاں نے اس طرح نال کيتی اے کہ دوسرےآں دے لئی بطور نمونہ باقی رھیاں ۔
اس باب د‏‏ی اصولی بحثاں ۱۔ قرآن وچ حکومت تے قانونی حکمراں ( حاکم شرع) د‏‏ی بنیاد ۲۔ قرآنی نقطۂ نظر تو‏ں سیاسی نظام دے مقاصد تے نتائج ۳۔ قرآن وچ سیاسی نظام دے ارکان ۴۔ قرآنی نقطۂ نظر تو‏ں طرز حکومت
تتمہ :
فرمانروائی
نص قرآن دے مطابق مطلق تے کلی حاکمیت صرف خالق دائنات نو‏‏ں حاصل اے دائنات‏‏ی مطالعے ، آئیڈیا لوجی تے اعتقاد دا نتیجہ یھی اے ۔ یھی عقیدہ پورے نظام د‏‏ی اساس ھے۔ چونکہ اک وجود مطلق ھی پوری دائنات دا فرمانروائے حکیم تے عادل وقادر تے سرمدی اے لھذاظاھر اے کہ انسانی سر نوشت وی ايس‏ے نظام دائنات دا اک حصہ اے ۔ ايس‏ے فلسفے تو‏ں ایہ نتیجہ وی حاصل ھوندا اے کہ اولاً وبالذات اللہ حاکم اے تے اس دے بعد ھر انسان خلیفہ ،نمایندہ تے رضائے خدا یا احکا‏م خدا دا نافذکرنے والا اے ۔ اس فلسفے دے لئی قرآن د‏‏ی درج ذیل آیتاں تائید تے راھنمائی کردی نیں :
” ان الحکم الا للّه امر الا تعبد تے ا الا ایاه “ ( ۹)
جب کہ حکم کرنے دا حق صر ف خدا نو‏‏ں اے تے ايس‏ے نے حکم دتا اے کہ اس دے علاوہ کسی د‏‏ی عبادت نہ کيت‏ی جائے ۔
” فالحکم للّه العلی الکبیر “ (۱۰)فیصلہ صرف خدا نے بلند تے بزرگ دے ھاتھ وچ اے ۔
” تے من احسن من الله حکما لقوم یوقنون “ ( ۱۱)جب کہ صاحبان یقین دے لئی اللہ دے فیصلہ تو‏ں بھتر کسی دا فیصلہ ھوسکدا اے ۔
” انہاں الحکم الا للّه یقص الحق تے هو خیر الفاصلین “ ( ۱۲)حکم صرف اللہ دے اختیار وچ اے وھی حق نو‏‏ں بیان کردا اے تے وھی بھترین فیصلہ کرنے والا اے ۔
متعدد آیات دے مطالعے تو‏ں معلوم ھوندا اے کہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی فرمانروائی انسانی فرمانروائی د‏‏ی طرح نھاں اے ، جو طاقت تے سطوت دے بل بو‏‏تے اُتے حاصل ھوندی اے ، بلکہ انہاں اشاراں دے سھارے جو آیات وچ موجود ھیںاس دتی فرمانروائی دا راز جبروت ، استغنا ، قدرت ، علم ، حکمت ، ربوبیت ، عدل تے انصاف تے اللہ دے ہور صفات جمالیہ وجلالیہ وچ تلاش کرنا چاھئے ۔ اس طرح تو‏ں جے خدا وند عالم حاکمیت تے فرمانروائی اپنے بندےآں نو‏‏ں عطا کردا اے تاں محض اس لئی کہ اوہ وی اس د‏ی حکمت دے تابع تے ايس‏ے دے تقاضاں نو‏‏ں پورا کردے نیں ۔ پیغمبر اکرم د‏‏ی فرمانروائی دے سلسلے وچ ارشاد ھوندا اے :
”فلا تے ربک لا یوٴمنون حتیٰ یحکموک فیما شجربینهم ثم لا یجدوا فی انفسهم حرجا مما قضیت تے یسلموا تسلیما “ (۱۳)
” تے انہاں حکمت فا حکم بینهم بالقسط انہاں الله یحب المقسطین “ ’(۱۴)’ تے جے فیصلہ کرو تاں انہاں دے ما بین انصاف تو‏ں فیصلہ کرو ۔ بے شک اللہ منصفاں نو‏‏ں دوست رکھدا اے “ ۔
اس سلسلے وچ تے وی بھت سی آیات نیں ۔
” ان اللہ یامرکم انہاں تودوا الامانات الی اهلها تے اذا حکمتم بین الناس انہاں تحکموا با لعدل انہاں الله نعما یعظکم به انہاں الله دان سمیعا بصیرا “ (۱۵)
” بے شک اللہ تواناں حکم دیندا اے کہ امانتاں نو‏‏ں انہاں دے اھل تک پھنچا دو تے جدو‏ں کوئی فیصلہ کرو تاں انصاف دے نال کرو اللہ تواناں بھترین نصیحت کردا اے بیشک اللہ سمیع وی اے تے بصیر وی ۔
آیت دے دو حصے نیں ۔ ” انہاں الله یامرکم ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ واذاحکمتم۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔“ انہاں دونے حصےآں وچ جے واو نو‏‏ں قرینہ منیا جائے تاں امانت تو‏ں مراد امامت ، حکومت تے عدالت اے لیکن جے امانت نو‏‏ں کلی وی مان لیا جائے تاں اس وچ ھر قسم د‏‏ی امانتاں شامل نیں  گی تے جے اس بحث وچ نہ وی پڑاں تب وی مننا پئے گا کہ امامت تے حکومت تمام انواع امانت وچ نمایاں ترین امانت اے تے یقینی طور اُتے آیت تو‏ں یھی حکم ملدا اے کہ ایہ امانت یعنی حکومت ، اھل افراد دے حوالے کيت‏ی جائے ، کیونجے جے اک نا چیز مادی شئی نو‏‏ں امانت دا ناں دے ک‏‏ے اھل دے حوالے کرنا فرض اے تاں حکومت وقضا ، سیاست تے تدبیر معاشرہ ، امانت دا برتر تے بھتر مصداق کیو‏ں نہ اھل دے سپرد ھو ؟ چنانچہ تفاسیر وچ ” امانت “ نو‏‏ں امامت تے زعامت تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے تے ” انا عرضنا الامانة “ وچ امانت تو‏ں متعلق واضح ترین تفسیر یھی اے ائمہ اھل بیت (ع) د‏‏ی روایات اس د‏ی طرف رھنمائی کردی نیں  ۔
بھرحال ایہ دیکھیا جائے کہ اس امانت دا اھل کون اے ؟ کيتا ظلوم تے جھول افراد نیں “ جو ” لا ینال عهد ی الظالمین “ دے مصداق نیں  ؟ یا صالح ،مومن ، بے لوث تے عالم تے متقی افراد نیں  ؟ ظاھر اے کہ دوسرا جواب صحیح اے ۔
بھر حال ، خدا وند کریم نے مومناں نو‏‏ں امانت د‏‏ی نمایاں قسم امامت تے سیاست نو‏‏ں انہاں اھل افراد دے سپرد کرنے دا حکم دتا اے جو خلافت الٰھی د‏‏ی صلاحیت تے پیغمبراں د‏‏ی نیابت رکھدے ھوئے امة مسلمہ د‏‏ی قیادت تے اسلامی قدراں د‏‏ی حفاظت ک‏ر سکدے نیں ،صرف یھی نھاں ” حکم بین الناس “ دے سلسلے وچ وی لوکاں نو‏‏ں ایہ ھدایت کيتی گئی ہویا  اے کہ انصاف دا دامن نہ چھڈن ، اس لئی کہ ایہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی بھترین نصیحت اے ۔
ولایت
جس طرح تو‏ں لفظ ” حکم “ دا تعلق ابتداء ًاللہ تو‏ں فیر اس دے بندےآں تو‏ں اے ايس‏ے طرح لفظ ” ولایت “ جو سر پرستی تے سربراھی دے معنی رکھدا اے ، پھلے اللہ فیر پیغمبر تے اولی الامر نال تعلق رکھدا اے ۔
” انما ولیکم الله تے رسوله تے الذین آمنوا الذین یقیمون الصلٰوة تے یؤتون الزکوٰة تے هم راکعون “ ( ۱٦)
ایمان والےآں بس تواڈا ولی اللہ اے تے اس دا رسول تے اوہ لوک جو ایمان لیائے نیں ، نماز پڑھدے تے حالت رکوع وچ زکات دیندے نیں  ۔
” النبی اولی بالمومنین من انفسھم “ (۱٧)
”بیشک نبی تمام مومنین د‏‏ی جانوںپر خود انہاں تو‏ں زیادہ اختیار رکھنے والا اے “۔
نعوذ باللہ ، ایسا ھرگز نھاں اے کيتا قرآن ایہ نھاں کھدا ؟ ” تے لا تطیعوا امر المسرفین الذین یفسدون فی الارض تے لا یصلحون “ ( ۱۹)
اور انہاں زیادتی ( اسراف ) کرنے والےآں د‏‏ی جو زمین اُتے فساد کردے نیں تے اصلاح نھاں کردے اطاعت نہ کرو ۔
قرآن کریم انہاں لوکاں د‏‏ی مذمت کردا اے جو اللہ دے پیغمبراں تو‏ں بے رخی اختیار کردے تے ظالم تے جابر افراد دے نقش قدم اُتے گامزن رھدے نیں ۔
” تے عصوا رسله تے اتبعوا امر کل جبار عنید “ (۲۰) ” ایہ قوم عاد دے افراد ھیںجو اس دے رسولاں د‏‏ی نافرمانی کيتا کردے سن تے ھر کینہ ور ظالم دے فرمان د‏‏ی تعمیل کردے سن “ ۔ اسی طرح فرعون دے بارے وچ ارشاد ھے:
” وما امر فرعون برشید “ (۲۱) ” فرعون دا حکم صحیح نہ سی “ ۔
ولایت تے امر دے متعلق جو آیتاں پیش کيت‏‏ی گئياں انہاں اُتے غور تے فکر کرنے تو‏ں ایہ نتیجہ عائد ھوندا اے کہ ظالم تے جابرادر بے صلاحیت حکا‏م جو ضدی ، مسرف ، غاصب، ظالم تے عقل تے علم دے دشمن نیں ھرگز ” اولی الامر “ دا مصداق نھاں ھو سکدے ۔
یہ اک ایسی حقیقت اے جو تھوڑی سمجہ بوجہ رکھنے والا وی آسانی تو‏ں سمجہ سکدا اے ،۔ جے کوئی شخص اس تعریف دے باجود ” اولی الامر “ ورگی مقدس اصطلاح نو‏‏ں ظالم تے جابر افراد دے لئی استعمال ک‏ر ک‏ے انھاں اللہ تے رسول د‏‏ی صف وچ کھڑا کرے تاں تعجب دا مقام ھے، لھذا اسلامی معاشرے نو‏‏ں سیاست کرنے د‏‏ی ذمہ داری ، ايس‏ے شخص نو‏‏ں زیب دیندی اے جو صراط مستقیم اُتے ایمان رکھدا ھو تے انبیاء تے رسل د‏‏ی راہ اُتے چلدا تے برحق اماماں دے مشن د‏‏ی توسیع تے تبلیغ کردا ھو ۔
امامت
قرآن مجید وچ اصطلاح ( امام ) دا ذکر متعدد آیات وچ ہویا ھے ، بعض جگھاں پراسنو‏ں انسانی ارتقاء دے بلند ترین مقام تو‏ں تعبیر کيتاگیا اے کہ نبوت تے رسالت دے مقام تو‏ں وی بالا تے برترھے ، بعنوان مثال درج ذیل آیت ملاحظہ ھو :
اگرچہ ایہ آیت نفوس تے قلوب دے اس معنوی مقام تے منزل د‏‏ی نشاندھی کردی اے جس دا تعلق عالم ملکوت تے ولایت تکوینی تک محدود اے تے اس تو‏ں ھٹ کر عام چیزاں تو‏ں اس دا کوئی تعلق نھاں اے لیکن اس لفظ دے عام مفھوم تے آیت دے آخری حصے نو‏‏ں مد نظر رکھنے تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ ظالم افراد قیادت تے امامت دے لائق نھاں نیں ۔ لفظ ظلم د‏‏ی ضد یعنی عدالت ، امامت تے رھبری دے لئی بنیادی شرط اے لیکن جنہاں آیات وچ لفظ امام استعمال ہویا  اے ( اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ھوئے کہ امام دے معنی رھبر تے پیشوا تے مقدم دے نیں  ) جے انہاں اُتے سرسری نظر پائی جائے تاں ایہ محسوس ھوندا اے کہ رھبر تے پیشوا دو قسم دے نیں  جو ھمیشہ تو‏ں انساناں نو‏‏ں وکھ تے متضاد سمتاں وچ لے جاندے رھے نیں  ۔
بعنوان مثال لائق تے بر حق اماماں د‏‏ی بابت ایويں بیان ہویا اے :
” تے جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا تے اوحینا الیهم فعل الخیرات تے اقام الصلوٰة تے ایتاء الزکوٰة تے دانوا لنا عابدین “ (۲۳)
” تے انہاں نو‏‏ں ھم نے ایسا امام بنایا جو ھمارے حکم دے بمطابق ھدایت کردے نیں تے انہاں د‏‏ی طرف ھم نے نیکیاں کرنے ، نماز پڑھنے تے زکوٰة دینے د‏‏ی وحی د‏‏ی تے اوہ سب دے سب ھماری بندگی کرنے والے سن “ ۔
اگرچہ مذکورہ آیت پیغمبراں تے انہاں دے بار رسالت تے ھدایت دے بارے وچ نشاندھی کردی اے ، لیکن اس دے باوجود انسان د‏‏ی راھنمائی تے قیادت نو‏‏ں محض پیغمبراں ھی تک محدود نہ کرنا چاھئے تے نہ ھی انہاں دے دائمی وجود د‏‏ی کوئی شرط ھونا چاھئے۔اس لئی کہ بھرحال پیغمبراں د‏‏ی زندگی دا دور وی اختتام پذیر اے ۔ جے ایہ طے پائے کہ تو‏ں قیامت انساناں د‏‏ی راھنمائی الٰھی شریعت دا جذبہ ھی کردا رھے جو کر رھا اے ، تاں اس جذبے تے اس دے اثرات نو‏‏ں شریعت دے دوسرے ابعاد د‏‏ی طرح جاری تے ساری رھنا چاھئے ۔ لھذا فکری ، دینی ، سماجی تے سیاسی قیادت تے رھبری انھاں لوکاں نو‏‏ں زیب دیندی اے جنہاں د‏‏ی خصوصیات مذکورہ آیت وچ بیان کردہ خصوصیات دے مطابق نیں ،یعنی خالص بندگیٴ خدا ، پابندی ٴنماز تے روزہ تے محرومین تے مستضعفین د‏‏ی مدد دا جذبہ انہاں وچ پایا جاندا ھو ۔ ايس‏ے ضمن وچ دوسری آیتاں وچ بیان شدہ خصوصیات ( علم ، عدل ، پرھیزگاری تے انسان دوستی ) دا حامل وی ھونا چاھئے ۔
یہ مختصر بیان انساناں دے سچے تے حقیقی رھنماواں دے سلسلے وچ تھا۔گمراہ تے لیاقت تو‏ں عاری رھنماواں دے بارے وچ وی قرآن اک اھم نکتہ بیان کردا اے :