cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
ليکن جو روایتيں اس بارے ميں شيعاں دے ائمہ اہل بيت“ عليہم السلام ” تو‏ں اسيں تک پہنچی ہيں اس سلسلے ميں اسيں پہلے ایہ کہنا چاہندے ہيں کہ اسيں اُتے دقيق علمی بحث و تحقيق دے بعد ثابت ہويا اے کہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں قطعی طور اُتے کوئی شخص بنام عبدالله بن سبا تے گروہ و فرقہ بنام “ سبئيہ ” حقيقت ميں وجودنہيں رکھدا سی اک یا دو روایتاں ميں کسی غير موجود دے بارے ميں ناں آنے تو‏ں اسنو‏ں موجودکانام نہيں دتا جا سکدا اے تے ایکغير موجود نو‏‏ں وجود نہيں بخش سکدا اے اس بنا اُتے جو وی روایت ائمہ اہل بيت عليہم السلام دے ناں اُتے عبدالله سبا دے بارے ميں شيعی کتاباں ميں ائی اے ، جے اس روایت ميں ذکر ہوئے مطالب عبدالله بن وهب سبائی ---اسلام د‏‏ی تریخ ميں جس دا وجود سی تے امام علی عليہ السلام دے زمانہ ميں زندگی بسر کردا سی۔-- تو‏ں تطبيق کردے ہيں تاں ایداں دے مطالب دے صحيح تے حقيقی ہونا دا احتمال اے ، جيسے : ابن سبا دا امير المومنين دا آسمان د‏‏ی طرف دعا کيلئے ہتھ اٹھانے اُتے اعتراض د‏‏ی روایت یا عبدالله بن سباکو مسيب دے ذریعہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے حضور لیانے د‏‏ی روائداد یا اس روایت دے مانند کہ جس کہ بارے ميں کہیا جاندا اے کہ علی ابن ابيطالب عبدالله بن سبا د‏‏ی طرف تو‏ں مشکل ميں سن ۔
اس قسم د‏‏ی روایتيں جو عبدالله بن وهب سبائی د‏‏ی زندگی تے روش تو‏ں تطبيق کردی ہيں سب صحيح تے حقيقی ہوسکدی ہيں ۔
ليکن ہر اوہ روایت جو عبدالله بن وهب د‏‏ی زندگی تے روش تو‏ں تطبيق کردی اے اوہ صحيح تے حقيقی نہيں ہوسکدی تے اوہ جھوٹھ دے علاوہ کچھ نہيں اے کہ اسنو‏ں گمنام ہتھو‏ں نے جعل کرکے ائمہ اہل بيت تو‏ں جھوٹی نسبت دیدی اے ، شيعہ کتاباں ميں انہيں درج کيا گيا اے تو‏ں کہ انہيں بيشتر اشاعت مل سک‏‏ے تے عوامی سطح اُتے قابل قبول قرار پائيں ليکن “
عبدلله بن سبا ’ نامی شخص یا قعقاع اورا سی دے خلق کيتے گئے دوسرے افراد کدی صحيح نہيں ہوسکدے ہيں ۔
ایہی وجہ اے کہ ‘ سبئيہ” دے بارے ميں روایتاں د‏‏ی شناخت کيلئے جو کلی قواعدا ور معيار ساڈے ہتھ آیا اے اوہ ایہ اے کہ انہاں روایتاں ميں تو‏ں جو وی راوی قبيلہ قحطان ---جنہيں سبئيہ وی کہندے اے ---سے تطبيق کرے اس ميں صحيح تے واقعی ہونے دا امکان موجود اے ورنہ صحيح نہيں ہوسکدی اے کياں کہ قحطان دے علاوہ اسلام ميں سبئيہ ناں دا کوئی فرقہ وجود نہيں رکھدا سی تاکہ اس تو‏ں مربوط مطالب تے روایتيں صحيح ہوسکيں ۔
ان تمام تحقيقات تے جانچ پڑتال دے بعد کہ اساں حقائق نو‏‏ں جھوٹھ تے کذب تو‏ں جداکرنے ميں جو تلاش تے کوشش کيتی اے جے فیر وی کوئی شخص ابن سبا ، سبئيہ تے سيف د‏‏ی دوسری جعليات و تحریفات دے بارے ميں جنہيں اساں اپنی اس کتاب ميں ذکر کيا اے ، اسنو‏ں قبول کرنا پسند نہ کرے تے اس دے تمام منحرف انگيز تے خرافات اُتے مشتمل افسانےآں اُتے ایمان لیانا چاہے تاں اس د‏ی مثال انہاں بوڑهی عورتاں د‏‏ی جيسی اے جو خرافات اُتے مشتمل افسانےآں اُتے اعتقاد رکھدی ہيں ۔
ایتھ‏ے اُتے اسيں سيف دے اپنے ذہن ميں جعل کيتے گئے عبدالله بن سبا و سبئيہ تے دوسرے افسانوی سورماواں تے افسانےآں دے بارے ميں اپنی گل کاخاتمہ کردے ہيں تے بار گاہ الٰہی تو‏ں دست بہ دعا ہيں کہ علماء نو‏‏ں ایہ توفيق عنایت فرمائے تو‏ں کہ اوہ اسلامی حقائق نو‏‏ں افسانوی تے خرافات تو‏ں جلد از جلد جدا کرن ۔
والله ولی التوفيق وهو حسبناو نعم الوکيل
١۔ خمسون و مائة صحابی مختلق ، تيسرا مقدمہ ، طبع بغداد ٢۔ عبدالله بن سبا ، جلد اول ، حصہ سقيفہ ٣۔ نقش عائشہ جلد دوم ، عائشہ در دوران علی عليہ السلام ۵ ٢ ۔ ١ ۵ ٣١ ، حکومت علی دے دوران وقائع / ۴ ۔ تریخ ابن اثير : ٢
۵ ۔ وقعة صفين : نصر بن مزاحم ١٢
٦ ۔ نہج البلاغہ خطبہ نمبر : ١ ٦ ٧
٧۔ نہج البلاغہ خطبہ نمبر ٣٣
٨۔ نہج البلاغہ خطبہ نمبر ٣ ٦
کتاب دے منابع و مآخذ د‏‏ی لسٹ
١۔ الآثار الباقيہ عن قرون الخالية :تاليف، ابو ریحان محمد بن احمد بيرونی خوارزمی( ٣ ٦ ٢ ۔
۴۴ ٠ ه) ( ٩٧٣ ۔ ١٠ ۴ ٨ ء) طبع لایپزیک ١٩٣٢ ءء۔
٢۔ الاحکا‏م السلطانيہ: تاليف ، قاضی ابو یعلی محمد بن حسيں فراء حنبلی مشہور بہ ماوردی ( ٣٨٠ ۔ ۴۵ ٨ ه)( ٩٩٠ ۔ ١٠ ٦٦ ء) تصحيح ، محمد حامد فقی ، طبع مصطفیٰ حلبی (
١٣ ۵٦ ئه)۔
٣۔ الاخبار الطوال : تاليف ، ابو حنيفہ احمد بن داودبن ونند دینوری ، ( ۔ ٢٨٢ ه) ( ۔
٨٩ ۵ ء ) طبع وزارة الثقافة و الارشاد مصر، ( ١٩ ٦ ٠ ء(
۴ ۔ الاستيعاب فی معرفة الاصحاب : تاليف ابو عمر یوسف بن عبدالله مشہور بہ ابن عبد البر نمری قرطبی اشعری ( ٣ ٦ ٨ ۔ ۴٦ ٣ یا ۴٦ ٠ ه) ( ٩٧٩ ۔ ١٠٧١ م) طبعمصر ، سال ١٣ ۵ ٨ ه تے طبع حيدر آباد، ١٣٣ ٦ ه(
۵ ۔ اسد الغابة ، تاليف ،عز الدین علی بن محمد بن محمد بن عبد الکریم شيبانی جزری مشہور بہ ابن اثير ، ( ۵۵۵ یا ۵۵ ٠ ۔ ٦ ٣٠ ه) ( ١١ ٦ ٠ ۔ ١٢٣٢ ء) طبع قاهرہ ، سال ٢٣٨٠ ه ۔
٦ ۔ الاصابہ فی تمييز الصحابہ : تاليف ابو الفضل شهاب الدین احمد بن علی بن محمد کنانی عسقلانی مصری شافعی معروف بہ ابن حجر ، ( ٧٧٣ ۔ ٨ ۵ ٢ ه ) ( ١٣٧٢ ۔ ١ ۴۴ ٩ م) طبع مصر ١٣ ۵ ٨ ه۔
٧۔الاعلام : تاليف ، خير الدین مشہور بہ زرکلی ،معاصر ، طبع سال ١٣٧٣ ۔ ١٣٧٨ ه ) (
١٩ ۵۴ ۔ ١٩ ۵ ٩ ء)پریس کوستاتسوماس۔
٨۔ الاغانی : تاليف ابو الفرج علی بن حسين بن محمد بن موسی مروانی ( ٢ ۴ ٨ ۔ ٣ ۵٦
ه) ( ٨٩٧ ۔ ٩ ٦ ٧ ء ) طبع مصر ( ١٣٢٣ ءء(
١٠ ۔ امتاع الاسماع : تاليف تقی الدین احمد بن علی بن عبدالقادر بن محمد شافعی ١٣ ٦ ٧ ۔ ١ ۴۴ ١ ء) طبع مصر پریس لجنة التاليف ( ١٩ ۴ ١ ءء)۔ )( مشہور بہ مقریزی ( ٧ ٦ ٩ ۔ ٨ ۴۵
١١ ۔ انساب الاشراف : تاليف بلاذری ابو جعفر احمد بن یحيی بن جابر بغدادی (وفات ٢٧٩
ءء ) ( ٨٩٢ ءء) ، طبع مصر دار المعارف مصر ١٩ ۵ ٩ ء(
١٢ ۔ ایضاح المکنون : کشف الظنون ملاحظہ ہوئے۔
١٣ ۔بخاری ، صحيح بخاری ملاحظہ ہوئے۔
١ ۴ ۔ البدء و التریخ: تاليف ابو زید احمد بن سہل بلخی ( ٢٣ ۵ ۔ ٣٢٢ ه) ( ٨ ۴ ٩ ۔ ٩٣ ۴ ء )
١ ۵ ۔ تاج العروس فی شرح القاموس : تاليف محمد بن محمد بن محمد مقلب بہ مرتضی واسطی زبيدی حنفی ( ١١ ۴۵ ۔ ١٢٠ ۵ ه ) ( ١٧٣٢ ۔ ١٧٩١ ء ) طبع اول۔
١ ٦ ۔ الکامل فی التریخ معروف بہ تریخ ابن اثير : تاليف ابن اثير صاحب اسد الغابہ طبع قاهر ہ ١٣ ۴ ٧ ۔ ١٣ ۵٦ ه ، ایضاً طبع قاهرہ ، ١٢٩٠ ۔ ١٣٠٣ ه
١٧ ۔ العبرمعروف بہ تریخ ابن خلدون : تاليف ابو زید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون مالکی شبيلی مغربی حضرمی ( ٧٣٢ ۔ ٧٠٨ ه ) ( ١٣٣٢ ۔ ١ ۴ ٠ ٦ ء ) پریس مطبعة النهضہ مصر (
١٣ ۵۵ ه(
١٨ ۔ نزهة النواظر معروف بہ تریخ ابن شحنہ : تاليف محمد بن محمد بن محمد مشہور بہ ابن شحنہ حنفی ( ٧ ۴ ٩ ۔ ٨١ ۵ ه) ( ١٣ ۴ ٨ ۔ ١ ۴ ١٢ ء) طبع قاهرہ ( ١٢٩٠ ۔ ١٣٠٣ ه ) ۔
١٩ ۔ تریخ مدینة دمشق ، معروف بہ تریخ ابن عساکر: تاليف ابو القاسم علی بن حسين بن هبة الله دمشقی مشہور بہ ابن عساکر ( ۴ ٩٩ ۔ ۵ ٧١ ه) ( ١١٠ ۵ ۔ ١١٧ ٦ ء ) جلد ا و ٢ طبع مجمع علمی دمشق۔
٢١ ۔ المختصر فی اخبار البشر ،مشہور بہ تریخ ابوالفداء : تاليف عماد الدین اسماعيل بن علی بن محمود شافعی مشہور بہ ابو الفداء صاحب حماة ( ٦ ٧٢ ۔ ٧٣٢ ه ) ( ١٢٧٣ ۔ ١٣٣١ ء(
٢٢ ۔ تریخ الادب العربی : تاليف: نيکلسن ، طبع کمبریج ٢٣ ۔ تریخ الاسلام الکبير: تاليف شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز ترکمانی مصری شافعی مشہور بہ ذهبی ٦ ٧٣ ۔ ٧ ۴ ٨ ه ) ( ١٢٧ ۴ ۔ ١٣ ۴ ٨ ء ) طبع قاهرہ (
١٣ ٦ ٧ ه(
٢ ۴ ۔ تریخ الاسلام السياسی ،طبع اول مصر تاليف ڈاکٹر حسن ابراہيم حسن ( پی ، ایچ ،
ڈی ، فلسفہ و اخلاق (
٢ ۵ ۔ تریخ الکبير بخاری: تاليف ابو عبد بالله محمد بن اسماعيل بن ابراہيم ( ١٩ ۴ ۔ ٢ ۵٦ ه )
٨١٠ ۔ ٨٧٠ ء ) طبع حيدر آبار ١٣ ٦ ١ ه۔اس کتاب ميں مولف نے موثق تے ضعيف راویاں نو‏‏ں جمع )
کيا ا‏‏ے۔
٢ ٦ ۔ تریخ بغداد :تاليف احمد بن علی بن ثابت ، مشہور بہ خطيب بغدادی ( ٣٩٢ یا ٣٩١ ۔
۴٦ ٣ ه) ( ١٠٠٢ ۔ ١٠٧١ ء ) طبع مصر۔
٢٧ ۔ تریخ الخميس : تاليف شيخ حسين بن محمد بن حسن دیار بکری مالکی ( وفات ) ٩ ٦٦
٢٨ ۔ تریخ الخلفاء ،معروف بہ تریخ سيوطی : تاليف جلال الدین عبدالرحمن ابو بکر ناصر الدین محمد شافعی مشہور بہ سيوطی ( ٨ ۴ ٩ ۔ ٩١١ ه) ١ ۴۴۵ ۔ ١ ۵ ٠ ۵ طبع مصر ١٣ ۵ ١ ء ٢٩ ۔ تریخ الامم و الملوک مشہور بہ تریخ طبری: تاليف ابو جعفرمحمد بن جریر ابن یزید ٢٢ ۴ ۔ ٣١٠١ ه ) ( ٨٣٩ ۔ ٩٢٣ ه ) طبع لدن ، پریس حسينيہ مصر ( ١٣٢ ۴ ه ( طبری ٠
٣٠ ۔ تریخ یعقوبی : تاليف احمد بن ابی یعقوب اسحاق بن جعفر اخباری مشہور بہ یعقوبی و ابن واضح (وفات ٢ ۴ ٨ ۔ه)( ٨٩٧ ) طبع نجف ( ١٣ ۵ ٨ ) طبع دار صادر بيروت، سال ١٣٧٩ ه
٣١ ۔ تجرید اسماء الصحابہ : تاليف ذهبی صاحب اسلام د‏‏ی تریخ ، طبع حيدر آباد ( ١٣ ۴ ٢ ه(
٣٢ ۔ تذکرہ خواص الامة معروف بہ تذکرہ سبط ابن جوزی: تاليف ابو مظفر شمس الدین یوسف بن قزاوغلی بن عبدالله بغدادی حنفی مشہور بہ سبط ابن جوزی( ۵ ٨١ یا ۵ ٨٢ ۔ ٦۵۴ ه)
١١٨ ۵ ۔ ١٢ ۵٦ ء) طبع نجف سال ١٣ ٦ ٩ ه۔
٣٣ ۔ تلخيص مستدرک حاکم: تاليف ذهبی صاحب تریخ الاسلام ، طبع حيدر آبا ( ١٣ ۴ ٢ ه(
٣ ۴ ۔ تلخيص معالم دار الهجرة : تاليف زین الدین ابو بکر بن حسين بن عمر مراغی ٧٢٧ یا ٧٢٩ ۔ ٨١ ٦ ه ( ١٣٢٧ ۔ ١ ۴ ١ ۴ ء ) طبع سال ١٣٧ ۴ ه تحقيق محمد عبدالجواد اصمعی۔
٣ ۵ ۔ التمهيد : تاليف ابو بکر محمد بن طيب بن محمد بصری اشعری مشہور بہ باقلانی (
٣٣٨ ۔ ۴ ٠٣ ه) ٩ ۵ ٠ ۔ ١٠١٣ ء ۔
٣ ٦ ۔ التمهيد و البيان فی مقتل الشہيد عثمان : تاليف ابو عبدا لله محمد بن یحيی بن محمد اشعری مالکی اندلسی مشہورر بہ ابن ابوبکر ( ٦ ٧ ۴ ۔ ٧ ۴ ١ ه ) ١٢٧ ۵ ۔ ١٣ ۴ ٠ م(
٣٧ ۔ التنبيہ و الاشراف : تاليف ابو الحسن علی بن الحسين شافعی ( ٣ ۴۵ ئيا ٣ ۴٦ هء ٩ ۵٦ ءء طبع مصر تصحيح صاوی ۴ ٨ ۔ رہتل تریخ ابن عساکر : تاليف عبدالقادر بن احمد بن بدران ١٣ ٦٦ هء ٩٢٧ ءء طبع اول دمشق ١٣٢٩ ه۔
٣٩ ۔ رہتل الرہتل : تاليف ابن حجرمعروف بہ صاحب اصابہ ، طبع حيدر آباد ( ١٣٢ ۵ ۔
۴ ٠ ۔ تيسير الوصول الی جامع الاصول : تاليف وجيہ الدین ابو عبدالله عبدالرحمن بن علی ١ ۵ ٣٨ یا ١ ۵ ٣٧ ء ) ، ١ ۴٦ ١ ) بن محمد مشہور بہ ابن الدیبع شيبانی زبيدی شافع ۔ ( ٨ ٦٦ ۔ ٩ ۴۴
طبع مصر ،سال ١٣ ۴٦ ه
۴ ١ ۔ الجرح و التعدیل : تاليف ابو محمد عبدالرحمن بن ابی حاتم بن محمد ( ٢ ۴ ٠ ۔ ۴ ٢٧ ه)
٨ ۵۴ ۔ ٩٣٨ ء ء) طبع حيدرآباد سال ١٣٧٢ ه )
۴ ٢ ۔ الحضارة الاسلامية : تاليف مشتخبرشناس آدم متن ترجمہ بہ عربی بقلم عبدالهادی ابوربدہ طبع دوم پریس لجنة التاليف و الترجمہ و النشر قاهرہ ، سال ١٣ ٦٦ هء۔
۴ ٣ ۔ خصائص : خصائص الکبری : تاليف سيوطی صاحب تریخ الخلفاء ، طبع حيدرآباد ١٣١٩ هء۔
۴۴ ۔ خلاصة رہتل الکمال فی اسماء الرجال : تاليف صفی الدین احمد بن عبدالله خزرجی انصاری ( ٩٠٠ وفات ٩٢٣ ئه دے بعد) ( ١ ۴ ٩ ۵ ۔ ١ ۵ ١٧ ء ) کتاب د‏‏ی تاليف دا سال ٩٢٣ ه سی طبع قاهرہ ١٣٢٣
۴۵ ۔ خطط مقریزی: تاليف صاحب امتاع الاسماع ،طبع مصر۔
۴٦ ۔ دائرة المعارف الاسلاميہ: تاليف ، مشرق شناس، هوٹسمان ویشنگ،آرنالڈ وبرونسال ، ہيفن ، و شادہ ، وباسہ ، ہارٹمان، جيب ، انسائکلوپيڈیا اصل ميں انگلش ، جرمنی تے فرانسيسی بولی ميں تاليف کيتی گئی اے تے اس دے بعد مصری استاداں محمد ثابت تے احمد شنتاوی ، ابراہيم زکی خورشيد تے عبدالحميد یونس نے اکتوبر ١٩٣٣ ءء تو‏ں اس دا عربی بولی ترجمہ شروع کيا ، اساں اس کتاب دا انگلش ایڈیشن ملاحظہ کيا ا‏‏ے۔
۴ ٧ ۔ دائرة المعارف القرن العشرین مشہور بہ دائرة المعارف فرید وجدی: تاليف محمد فرید مصطفیٰ وجدی ( ١٢٩٢ ۔ ١٣٧٣ ه ) ( ١٨٧ ۵ ۔ ١٩ ۵۴ م) طبع اول مصر۔
۴ ٨ ۔ دلائل النبوة : تاليف حافظ ابو نعيم احمد بن عبدالله اصفہانی ( ٣٣ ٦ یا ٣٣ ۴ ۔ ۴ ٣٠ ه )
٩ ۴ ٣ ۔ ١٠٣٨ ) طبع حيدر آباد ( ١٣٢٠ ه(
۴ ٩ ۔ الدولة العربية و سقوطها: تاليف یوليوس و لهاوزن ، ترجمہ عربی بہ قلم ڈاکٹر یوسف العش طبع مطعة الجامة السوریة دمشق ( ١٣٧ ٦ ۔ ٩ ۵٦ ءء(
۵ ٠ ۔ الذریعة الی تصانيف الشيعة : تاليف شيخ محمد محسن الطهرانی ( حاج شيخ آغا بزرگ تہرانی) طبع اول نجف ، طهران ۵ ١ ۔ ذیل کشف الظنون : تاليف صاحب هدیة ، طبع استنبول ( ١٣ ٦۴ ه ١٣ ۴۵ ء(
۵ ٣ ۔ الریاض النضرة : تاليف احمد بن عبدالله بن محمد شافعی مشہور بہ محب الداں طبری ( ٦ ١٠ یا ٦ ١ ۴ یا ٦ ١ ۵ ۔ ٦ ٩ ٦ ه ) ( ١٢١٨ ۔ ١٢٩ ۵ ء(
۵۴ ۔ السقيفة و فدک ، معروف بہ سقيفة جوہری : تاليف ابو بکر احمد بن عبدالعزیز جوہری ، ١٠٩ / بحار ميں ج ٨
۵۵ ۔ السنة و الشيعة : تاليف سيد محمد رشيد رضا ابن علی بن رضا قلمونی مصری بغدای الاصل ( ١٣٨٢ ۔ ١٣ ۵۴ ه ) ( ١٨ ٦۵ ۔ ١٩٣ ۵ ء(
۵٦ ۔ سنن ابن ماجہ: تاليف ابو عبدالله محمد بن یزید بن عبدالله بن ماجہ قزوینی ( ٢٠٩ ۔
٢٧٣ ه ) ( ٨٢ ۴ ۔ ٨٨٧ م ) چاپ قاهرہ ( ١٣٧٣ ه ) تصحيح محمد فؤاد عبدالباقی۔
۵ ٧ ۔ سنن ابو داود سجستانی : تاليف سليمان بن اشعث بن اسحاق بن بشير بن شداد ازدی حنبلی جوکہ حفاظ حدیث سی ، ( ٢٠٢ ۔ ٢٧ ۵ ه ) ٨١٧ ۔ ٨٨٩ ء ) طبع لکھنو ( ١٣٢١ ه(
۵ ٨ ۔ صحيح ترمذی معروف بہ سنن ترمذی : تاليف محمد بں عيسی بن سورة سلمی (
٢١٠ ۔ ٢٧٩ ه ) ، ( ٨٢ ۵ ۔ ٨٩٢ ه ) طبع بولاق ١٢٩٢ ۔ و طبع المطبعة المصریة ( ١٣ ۵ ٠ ۔ ١٣ ۵ ٢ ه(
۵ ٩ ۔ سنن دارمی : تاليف ابو محمد عبدالله بن الرحمن دارمی ( ١٨١ ۔ ٢ ۵۵ ه) ( ٧٩٧ ۔ ٨ ٦ ٩
ء ) طبع مطبعہ اعتدال دمشق شام سال ١٣ ۴ ٩ ۔
٦ ٠ ۔ السيادة العربية و الشيعة و الاسرائيليات : تاليف مشرق شناس فان فلوٹن ، عربی ترجمہ ڈاکٹر حسن ابراہيم حسن دے قلم تو‏ں طبع اول مصر سال ١٩٣ ۴ ءء۔
٦ ١ ۔ السيرة الحلبية : انسان العيون فی سيرة الامين و المامون : تاليف علی بن برهان الدین حلبی شافعی ( ٩٨ ۴ ۔ ١٠ ۴۴ ه ) ( ١ ۵٦ ٧ ۔ ١ ٦ ٣ ۵ ء ) طبع مصر ( ١٣ ۵ ٣ ه(
٦ ٢ ۔ السيرة النبویة : تاليف احمد بن زینی دحلان مکی شافعی ( ١٢٣١ ۔ ١٣٠ ۴ ه ) (
١٨١ ٦ ۔ ١٨٨ ٦ ء) ، تریخ تاليف ( ١٢٧٨ ه (
٦ ٣ ۔ شذرات الذهب : تاليف عبدالحی بن احمد بن محمد دمشقی حنبلی مشہور بہ ابن ١٠٨٩ ه) ( ١ ٦ ٢٣ ۔ ١ ٦ ٧٩ ء) طبع مصر سال ١٣ ۵ ٠ ۔ ١٣ ۵ ١ ه( ، العماد ( ١٠٣٣
٦۴ ۔ شرح ابن ابی الحدید : تاليف عزالدین ابو حامد عبدالحميد بن هبة الله محمد مدائنی معتزلی مشہور بہ ا بن ابی الحدید ( ۵ ٨ ٦ ۔ ٦۵۵ ه ) ( ١١٩٠ ۔ ١٢ ۵ ٧ ء ) طبع اول مصر مطبعہ الحلبی مصر و طبع دوم تحقيق ابوالفضل ابراہيم ( ١٩ ۵ ٩ ۔ ١٩ ٦ ٣ ء) ۴٦ و چاپ سنگی ایران۔
٦۵ ۔ صحيح بخاری : تاليف صاحب کتاب مشہور بہ تریخ بخاری ، طبع مصر ( ١٣٢٧ ء(
۔ ٢ ٦ ١ ه ) ( ٨١٠ ۔ ٨٧ ۵ ء ) طبع مصر سال ١٣٣ ۴ ه۔
٦ ٨ ۔ صفة الصفوة : تاليف ابی الفرج عبدالرحمان بن علی بن محمد بکری حنبلی مشہور بہ ابن جوزی ( ۵ ١٠ ۔ ۵ ٩٧ ه ) ( ١١١ ٦ ۔ ١٢٠١ ) طبع حيدر آباد ( ١٣ ۵ ٧ ه(
٧٢ ۔ طبقات شافعيہ کبری: تاليف : تاج الدین عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی شافعی مشہور بہ سبکی ( ٧٢٧ یا ٧٢٨ ۔ ٧١١ ه ) ( ١٣٢٧ ۔ ١٣٧٠ ء ) طبع اول مصر پریس حسينيہ سال ١٣٢ ۴ ه ۔
٧٣ ۔ عایشہ و سياست : تاليف سعيد افغانی ( معاصر ) طبع قاهرہ ، پریس لجنة التاليف و النشر (سال ١٩ ۴ ٧ ء )۔
٧ ۴ ۔ العقد الفرید: تاليف شہاب الدین احمد بن محمد بن عبد ربہ اندلسی مروانی مالکی (
٣٢٨ ه ) ( ٨ ٦ ٠ ۔ ٩ ۴ ٠ ء ) طبع مصر ( ١٣٧٢ ه ٢ ۴٦
٧ ۵ ۔ عقيدة الشيعہ : تاليف دوایٹ ،م، دونولڈسن ، عربی ترجمہ عبدالمطلب ، طبع پریس سعادت قاہرہ ( ١٣ ٦۵ ۔ ١٩ ۴۵ ء(
٧ ٦ ۔ عيون الاثر: تاليف، فتح الدین ابوالفتح محمد بن محمد بن محمد بن عبدالله شافعی ١٢٧٣ م) پریس - ٦ ٧١ ه/ ١٣٣ ۴ - یعمری اندلسی اشبيلی مصری مشہور بہ ابن سيد الناس ( ٧٣ ۴
قدسی قاہرہ ١٣ ۵٦ ه
، ٧٧ ۔ فتوح البلدان: تاليف بلاذری صاحب انساب الاشراف ، طبع مصر، سال ١٣١٩
٧٨ ۔ فجر الاسلام : تاليف احمد امين مصری ( ١٢٩ ۵ ۔ ١٣٧٣ ه ) ( ١٨٧٨ ۔ ١٩ ۵۴ ء)، طبع لجنة التاليف و النشر قاہرہ ، ١٩ ٦۴ ۔
٧٩ ۔ لسٹ ابن ندیم ، فوز العلوم : تاليف ابوا لفرج محمد بن اسحاق بن ابی یعقوب ندیم معتزلی ( ۴ ٣٨ ه ) ( ١٠ ۴ ٧ ء ) طبع مصر ١٣ ۴ ٨ ۔
٨٠ ۔ القاموس ، القاموس المحيط : تاليف ، مجد الدین ابو طاهر محمد بن یعقوب بن محمد شيرازی شافعی مشہور بہ فيروز آبادی ( ٧٢٩ ۔ ٧١٧ ه ) ( ١٣٢٩ ۔ ١ ۴ ١ ۴ ء ) طبع ، مصر ، ( ١٣ ۵ ٣
۔ ١٣ ۵۴ ه(
٨١ ۔ کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون : تاليف حاجی خليفہ مصطفیٰ بن عبدالله
١ ٦ ٠٩ ۔ ١ ٦۵ ٧ ء) طبع اسٹنبول ( ١٣ ٦ ٠ ۔ ١٣ ٦ ٢ ه ( مشہور بہ کاتب حلبی ( ١٠١٧ ۔ ١٠ ٦ ٧
٨٢ ۔ کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال : تاليف علاء الدین علی بن حسام الدین عبدالملک بن قاضخان مشہور بہ متقی ہندی ( ٨٨ ۵ ۔ ٩٧ ۵ ه ( ١ ۴ ٨٠ ۔ ١ ۵٦ ٧ ء ) سال ٩ ۵ ٧ ه ،
طبع حيدر آباد ( ١٣١٣ ه(
٨٣ ۔ اللئالی المصنوعة فی الاحادیث الموضوعة : تاليف سيوطی صاحب تریخ الخلفاء ،
٨ ۴ ۔ اللباب فی رہتل الانساب : تاليف ابن اثير صاحب تریخ ابن اثير ، طبع قدسی، سال ١٣ ۵ ٧ ه
٨ ۵ ۔ لسان الميزان : تاليف ابن حجر صاحب اصابہ طبع حيدر آباد ، ( ١٣٢٩ ه(
٨ ٦ ۔ مروج الذهب: تاليف مسعودی صاحب التنبيہ و الاشراف ، طبع مصر ( ١٣ ۴٦ ه(
٨٧ ۔ کتاب المستدرک علی الصححين : بخاری و مسلم، تاليف ابو عبدالله محمد بن عبدالله
بن محمد نيشاپوری ( ٣٢١ ۔ ۴ ٠ ۵ ه ) ( ٩٣٣ ۔ ١٠١ ۴ ء ) طبع حيدرا آباد ( ١٣٣ ۴ ء(
٨٨ ۔ مسند احمد ، تاليف : ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل شيبانی مروزی ( ١ ٦۴ ۔
٢ ۴ ١ ه (
٨٩ ۔ مسند طيالسی : تاليف سليمان بن داود بن جارود طيالسی ( ١٣٣ ۔ ٢٠ ۴ یا ٢٠٣ ه )
٧ ۵ ١ ۔ ٨٢٠ ء ) طبع حيدر آباد ( ١٣٢١ ه
٩٠ ۔ معجم الادباء : تاليف ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله حموی رومی بغدادی ( ۵ ٧ ۴ ۔
٦ ٢ ٦ ه)( ١١٧٨ ۔ ١٢٢٩ ء ) طبع دمشق مطبعہ الترقی ،سال ١٣٧ ٦ ه۔
٩١ ۔ معجم البلدان : تاليف یاقوت حموی معروف کہ صاحب معجم الادباء طبع یورپ و طبع بيروت ( ١٣٧ ۴ ۔ ١٣٧ ٦ ه(
٩٢ ۔ معجم المولفين : تاليف عمر رضا کحالہ ( معاصر) طبع مطبعہ الترقی بدمشق ، (
١٣٧ ٦ ۔ ١٣٨١ ه) ( ١٩ ۵ ٧ ۔ ١٩ ٦ ١ ء(
٩٣ ۔ مقاتل الطالبين : تاليف ابوالفرج معروف بہ صاحب اغانی طبع قاهرہ ، ( ١٣٢٣ ه(
٩ ۴ ۔ مقدمہ ابن خلدون : تاليف ابن خلدون صاحب تریخ ابن خلدون ، طبع مطبعہ النہضة
قاهرہ ( ١٣ ۵۵ ه(
٩ ۵ ۔ الملل و النحل : تاليف شہرستانی ابو الفتح محمد بن عبدا لکریم بن احمد اشعری (
۵۴ ٨ یا ۵۴ ٩ ه) ( ١٠٧ ۵ ۔ ١١ ۵ ٣ ء( ، ۴٦ ٧ یا ۴ ٧٩
٩ ٦ ۔ منتخب کنز ل العمال : تاليف علاء الدین هندی ، طبع اول مصر ۔
٩٧ ۔ الموفقيات: تاليف زبير بن بکار بن عبدالله بن مصعب بن ثابت بن عبدالله بن زبير( ١٧٢
٩٨ ۔ ميزان الاعتدال : تاليف ذهبی صاحب اسلام د‏‏ی تریخ ، طبع لکھنو ( ١٣٠ ٦ ه(
٩٩ ۔ سيرة اعلام النبلاء : تاليف ذهبی معروف بہ صاحب اسلام د‏‏ی تریخ طبع اول قاہرہ پریس دار المعارف ( ١٩ ۵ ٧ ه(
١٠٠ ۔نسب قریش : تاليف ابو عبدالله مصعب بن الزبيری ( ١ ۵٦ ۔ ٢٣ ٦ ه ) ( ٧٧٣ ۔ ٨ ۵ ١ ء ) از
انتشارات مشرق شناس ، الف ،ليفی ، برنسال طبع ( دار المعارف(
١٠ ۔نہج البلاغہ ، تاليف شریف رضی محمد بن حسين بن موسیٰ ( جوحضرت موسی ١
بن جعفر عليہ السلام د‏‏ی پاک و پاکيزہ دریت ميں ہيں ) ( ٣ ۵ ٩ ۔ ۴ ٠ ٦ ه ) ( ٩٧٠ ۔ ١٠١ ۵ ء) طبع مصر شرح محمد عبدہ۔
١٠٢ ۔ ہدیہ۔ ہدیة العارفين الی اسما ء المؤلفين، تاليف اسماعيل پاشا ابن محمد امين بن مير سليم بغدادی، ( ١٩٣٩ م) ( ١٩٢٠ م) طبع اسلامبول ( ١٣ ٦۴ ۔ ١٣ ٦٦ ه)۔
١٠٣ ۔ وفيات ، (وفيات الاعيان ): تاليف احمد بن محمد بن ابراهيم بر مکی اربلی شافعی مشہور بہ ابن خلکان ، طبع پریس النهضة مصر ( ١٣ ٦ ٧ ه)۔
ضميمہ لسٹ مآخذ ١۔ جمہرة الانساب: تاليف ، هشام بن محمد بن سائب معروف بہ ابو منذر ( وفات ٢٠ ۴ ه)
یہ کتاب دو جلداں اُتے مشتمل اے کہجس د‏‏ی پہلی جلد قبيلہ عدنان د‏‏ی نسب دے بارے ميں تے دوسری جلد قبيلہ قحطان دے نسب دے بارے ميں اے ۔ اس کتاب د‏‏ی زیراکس(عکس) آیة
الله نجفی مرعشی د‏‏ی لائبریری ميں موجود اے تے اساں ايس‏ے تو‏ں استفادہ کيا ا‏‏ے۔
٢۔ “التریخ ” : تاليف ابن الخياط ، خليفہ ، ابو عمر ، ملقب بہ شباب عصفری (وفات ٢ ۴ ٠
هء) تے اس کتاب د‏‏ی تحقيق ، ضياء عمر نے ١٣٨ ٦ هء ميں انجام دے ک‏‏ے طبع آداب ،جو کہ مطبوعات نجف ميں تو‏ں اک ا‏‏ے۔
٣۔ “الفتوح ” :تاليف ابن اعثم ، ابو محمد احمد بن اعثم کوفی وفات ٣١ ۴ هء) اوریہ کتاب ١٣٨٨ ه نو‏‏ں حيدر آباد ، ہندوستان ميں طبع ہوئی اے ۴ ۔“ جمہرة انساب العرب ”:تاليف ابن حزم، ابو محمد علی بن احمد فرزند سعيد بن حزم اندلسی (وفات ۴۵٦ ه) اس کتاب د‏‏ی تحقيق عبدالسلام نے د‏‏ی اے تے ١٣٨٢ هء نو‏‏ں دار المعارف مصر ميں طبع ہوئی اے ، ايس‏ے مولف د‏‏ی دوسری کتاب “ الفصل فی الملل و الاهواء و النحل” اے جو کہ طبع تمدن ١٣٣٢ ه نو‏‏ں شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
۵ ۔ “لسان الميزان ” ، “تقریب التهذیب”: تاليف ابن حجر احمد بن علی عسقلانی ، (وفات ٨ ۵ ٢ هء) د‏‏ی ایہ دو کتابيں ساڈے مآخذ ميں شامل اے ۔ لسان الميزان طبع حيدر آباد ، ١٣٢٩ ه،
اور تقریب د‏‏ی تحقيق عبدالوهاب عبد الطليف ، طبع دار الکتب العربيہ ،قاہرہ ١٣٨٠ ه ۔
مؤلف د‏‏ی تيسری کتاب “فتح الباری ”“ شرح صحيح بخاری” طبع مصطفیٰ البانی الحلبی ، مصر سال ١٣٧٨ ا‏‏ے۔
٦ ۔ مؤلف نے اپنے قلم تو‏ں لکھی ہوئی دوسری کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيا ا‏‏ے۔
١۔ احادیث ام المؤمنين عایشہ ، طبع تهران ١٣٨٠ ه۔
٢۔ عبدالله بن سبا جلد ١، طبع بيروت ١٣٨٨ ه۔
٣۔ خمسون و ماة صحابی مختلق جلد ا ،طبع دوم بغداد ١٣٨٩ ه
٧۔ اجناس گلدزیہر ، ولادت ١٨ ۵ ٠ ء ، وفات ١٩٢١ ء ، اس د‏ی کتاب “ تریخ التصور العقيدتی و التشریعی فی الدین الاسلامی ” جس دا عربی ترجمہ “ محمد یوسف تے علی حسن عبدالقادر و عبد العزیز عبدالحق ” نے کيا اے تے دار الکتب الحدیثہ ، مصر نے اسنو‏ں شائع کيا ا‏‏ے۔__
گٹھ:کتاباں
امر جیوتی پتریکا
امر جیوتی پتریکا اک روحانی ، معاشرتی تے خاندانی ماہانہ ہندی رسالہ اے جو بشنوئی سبھا ، ہسار (ہریانہ) دے ذریعہ شائع تے چلایا جاندا ا‏‏ے۔ اس رسالے د‏‏ی تریخ تے مقصد حسب ذیل نيں: -
گرو جمبھیشور جی نے 1542 وچ بشنوئی فرقے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ گرو جمبھیشور نے سمرٹھل دے بیٹھے یا دورے اُتے جاندے ہوئے اپنی تعلیمات تو‏ں اپنی نويں مسلک د‏‏ی تبلیغ کیتی۔ اس دے زمانے وچ ہی جام (جاگرن) تے ستسنگ د‏‏ی تبلیغ شروع ہوئی۔
جدید دور وچ ، کسی وی نظریہ یا مذہبی اصولاں د‏‏ی تشہیر تے تشہیر د‏‏ی پرنٹنگ تے اشاعت نو‏‏ں بنیادی بنیاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اترپردیش دے بشنوئی معاشرے وچ جدید تعلیم اوتھ‏ے دے حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں پھیل گئی۔ لہذا ، اس جگہ دے پڑھے لکھے بھائیاں نے ، اس عنصر نو‏‏ں بھانپتے ہوئے 'بشنائی سماچار' ، 'بشنوئی دوست' اور ' بشنوئی ' جداں رسالے شائع کیتے ، لیکن ایہ رسالے زیادہ دن چل نئيں سک‏‏ے۔
" امر جیوتی " میگزین د‏‏ی اشاعت دے نتیجے وچ اک معمولی واقعہ پیش آیا۔ سال 1949 وچ ، " راشٹریہ ایلچی " (ہفتہ وار ہندی) حصار وچ اک جھوٹھا واقعہ شائع ہويا سی ، جس دے اک اچھ .ے دن ، آدم پور منڈی دے اک دکاندار د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے گئے خط د‏‏ی بنیاد پر۔ ڈاکٹر رام گوپال جی (ادم پور) ، جو اس وقت دہلی وچ طالب علم سن ، نے اس خبر نو‏‏ں پڑھیا تے مسٹر منیرم بشنوئی ، ایڈووکیٹ نو‏‏ں اک خط بھیجیا کہ سانو‏ں اپنے جریدے دے ذریعہ اس طرح دے جھوٹھے واقعات د‏‏ی تردید کرنی چاہیدا۔ رسالہ د‏‏ی اشاعت اُتے غور کرنے دے لئی ، اس نے 16. اپریل 1949 نو‏‏ں اک اجلاس طلب کرنے دے لئی لکھیا جس وچ میگزین د‏‏ی اشاعت وچ دلچسپی رکھنے والے تمام بشنوئی بھائیاں نو‏‏ں بلايا گیا سی۔ 16. اپریل 1949 نو‏‏ں منعقدہ میٹنگ وچ ، چو شری رام جانی (سربراہ) ، چوہ سوہن لال جی جوہر (نائب صدر) ، ڈاکٹر رام گوپال جی ، چا رامجاس جی پونیا (لندھاری) ، چا پوکھیرم جی گوڈارا (بوروپال) ، منشی بوگارام جی جانی (دھنسو) ، شری منیرم بشنوئی ایڈووکیٹ ، چاؤ لیکھرام جی کلریانا (اڈام پور) ، صوبیدار پریمنارائن جی پونیا (منگالی) ، نائب صوبیدار سوہن لال جی گوڈارا (لندھاری) ، چو رام رام پرتاپ جی جوہر (سسوال) ، چو۔ منیرم جی گودارا (بوروپال) ، ما ہنومان جی کلرینا (کجلھیڈی) ، دا سحرام جی جوہر (نو جیون پرنٹنگ پریس ، ہسار) تے منشی رامارک جی (وزیر) موجود سن ۔ اس اجلاس وچ میگزین د‏‏ی اشاعت دے لئی تفصیلی تبادلہ خیال کيتا گیا۔
بابو ٹیک چند جی تھپان ، بشنوئی سماچار (ناگینہ) دے پبلشر تے منیجر تے نگینہ (یوپی) دے دوسرے بھائیاں تو‏ں وی رابطہ کرن تے بیسنوئی سبھا ، ہسار تو‏ں رسالہ د‏‏ی بحالی دا فیصلہ کيتا گیا۔ گزارش اے کہ اس میٹنگ وچ اس د‏ی طرف تو‏ں اک ماہانہ رسالہ شائع کيتا جائے۔ " اڈیگ جوٹ سمرارتھلی " تو‏ں متاثر ہوک‏ے ، ڈاکٹر رام گوپال جی نے اس رسالے دا ناں " امر جیوتی " رکھا ۔ اس دے بعد، شری مانیرام بشنوئی، ایڈووکیٹ تے چاؤ رام پرتاب جیہار ستمبر 1949 28 اُتے نگینہ دے پاس گیا تے "بشنوئی خبریں" د‏‏ی دوبارہ اشاعت دے بارے بشنوئی بھائیاں دے نال تبادلہ خیال کیا. لیکن اوہ لوک اس دے لئی تیار نئيں سن ۔ لہذا ، منشی رامرکھیا جی (وزیر بشنوئی سبھا ، حصار) نے 13. اکتوبر 1949 نو‏‏ں ضلعی مجسٹریٹ حصار نو‏‏ں درخواست فارم جمع کرایا ، جس اُتے حکومت تو‏ں میگزین د‏‏ی اشاعت دے لئی اجازت حاصل کرنے دے لئی ریاستی حکومت تو‏ں 5. دسمبر 1949 نو‏‏ں منظوری حاصل کيتی گئی۔
8 جنوری ، 1950 دا دن بِشونی سوسائٹی تے امر جیوتی پیٹریکا د‏‏ی تریخ دا اک عہد ساز دن سی جدو‏ں اس دن بشنائی سبھا ہسار دا عمومی اجلاس سی جس د‏‏ی صدارت چوہدری شریرم جانی نےکيتی سی ، اجلاس وچ فیصلہ کيتا گیا سی کہ بشنوئی معاشرے د‏‏ی مذہبی تے معاشرتی بے عملی اسنو‏ں ہٹایا جانا چاہیدا تاکہ معاشرہ روایت پسندی نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے موجودہ دور دے نال اگے ودھ سک‏‏ے۔ اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے تے معاشرے نو‏‏ں ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کرنے دے لئی ، "امر جیوتی" (ماہانہ ہندی رسالہ) شائع کرنا تاریخی فیصلہ سی۔ مقصد نمبر 3 (سی) وچ میگزین د‏‏ی اشاعت وی ایوان دا اک مقصد اے ، جس دا ذکر ایوان دے انہاں مقاصد وچ کیہ گیا اے جنہاں دا ذکر بزنس سبھا ، حصار دے آئین وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ اسمبلی دا ایہ فیصلہ وی ايس‏ے مقصد نو‏‏ں پورا کرنا سی۔ 16. اپریل 1949 د‏‏ی تریخ دے مطابق ، شری منیرم بشنوئی ، ایڈوکیٹ نے ایوان د‏‏ی غیر رسمی ملاقات دے فیصلے دے اجلاس دے آغاز تو‏ں پہلے اک درخواست فارم جمع کرایا۔ جس وچ لکھیا گیا سی کہ میگزین شائع کرنے د‏‏ی اجازت ریاستی حکومت تو‏ں موصول ہوئی ا‏‏ے۔ لہذا ، اجتماع نو‏‏ں اج ہی اس موضوع اُتے غور کرنا چاہیدا تے فیصلہ کرنا ہوئے گا۔
ایوان دے ذریعہ میگزین د‏‏ی اشاعت دے فیصلے دے نال ہی اک ذیلی کمیٹی تشکیل دتی گئی جو میگزین دے تفصیلی منصوبے ، مقصد تے قواعد دا فیصلہ کرے۔ ذیلی کمیٹی وچ چار ممبران رامپرتاپ جیہار (سسوال) ، دا سحرام جوہر (نو جیون پریس) ، صوبیدار پریمنارائن جی پونیا (منگالی) ، ڈاکٹر رام گوپال جی (ادم پور) ممبران تے مسٹر منیرم بشنوئی اس دے ممبر کنوینر سن ۔ اس دے بعد ، تمام بھائی جو اس رسالہ د‏‏ی اشاعت وچ دلچسپی رکھدے سن ، نے 29. جنوری 1950 نو‏‏ں اجلاس دے لئی دعوت نامہ بھیجیا۔ اس میٹنگ وچ تمام خاکہ تیار کیتے گئے سن ۔ اس میٹنگ وچ ضلع ہسار دے باہر تو‏ں صرف تن بھائی سن ، جنہاں وچو‏ں اک ماسٹر لدھورام جی گوڈارہ ، ابوہار اپنے دو سالہ لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے جنوری مہینے د‏‏ی سخت سردی وچ ہسار دا سفر کيتا تے رات نو‏‏ں واپس آیا۔ اس رسالہ نے ایداں دے تیاگی تے کٹر ساتھیاں د‏‏ی معصوم خدمات دے جذبے د‏‏ی وجہ تو‏ں لمبا فاصلہ طے کيتا ا‏‏ے۔ چودھری شریرم جی جانی د‏‏ی درخواست اُتے ، اس وقت دے پرنسپل ، بشنائی سبھا ہسار تے ہور ساتھیاں ، جناب منیرم بشنوئی ، ایڈووکیٹ نے اس رسالہ نو‏‏ں چلانے دے تمام کماں نو‏‏ں قبول کيتا۔ رسالہ دا پہلا شمارہ جون 1950 وچ شائع ہويا سی۔ کامریڈ سحرام جی جوہر (نواجیون پریس) پہلے چار سالاں تک اس رسالہ دے بانی ایڈیٹر رہ‏‏ے۔
ان ابتدائی چار سالاں دے دوران ، ملک بھر وچ بشنوئی بھائیاں نو‏‏ں مکمل تعاون حاصل ہويا۔ جنہاں ساتھیاں نے میگزین دے صارفین دے ناں تے پتے بھیجے تے فیس بھیجی اوہ بابو لیکرم سنگھ وکیل (بجنور) ، چا ہری رام ڈیلو (راجاوالی) ، شری رامنارائن بشنوئی (بھٹارہ پارلیمنٹ) ، ما نيں۔ لدھورم گوڈارا (ابہر) ، شری جی ایس۔ بشنوئی (جبل پور) ، مسٹر ہزاری لال بشنوئی (بلوڈا بازار ، ایم پی) ، مسٹر رامنارائن بشنوئی ، راجستھان حکومت دے سابق وزیر ، بابو ٹیکچند تھاپن (ناگینہ) ، چودھری سہیرم جی دھارنیا (سکتھا کھیڈا) سابق ایم ایل اے ، مسٹر نتھو لال بشنوئی (سنگولی) ، ایم پی) ، چودھری جیادیو سنگھ ایڈووکیٹ (میرٹھ) ، مسٹر درگا پرساد بشنوئی (گڈواروا ، ایم پی) ، چا سوہن لال کانگریس (ہری پورہ) ، چا بغدادوت سنگھ مال (پیراتالا) ، مسٹر مکیش بگدیہ (دترانوالی) ، ماسٹر برجلال گیانا (رسیس ، راجستھان)۔ دوسرے ساتھی جو میگزین وچ اشاعت دے لئی مضامین تے سماجی خبراں گھلدے نيں تے میگزین دے صارفین نو‏‏ں فیس گھلدے نيں انہاں وچ مسٹر ستیش چندر بشنوئی (کانتھ) ، مسٹر چیڈیالل گپتا (کان پور) ، مسٹر کامیش کنور سنگھ بشنوئی (دہرادون) ، ماسٹر جگناتھ گیدر (نیمپنڈ ، ایم) شامل نيں۔ .) ، ماسٹر محمد یونس قریشی ، نیاز (ڈسٹرکٹ-پالی ، راجستھان) ، ماسٹر چیڈی لال بشنوئی (کانت) ، کماری ششی لٹھھا تپان (نگینہ) ، کماری اسنیلاٹا بشنوئی (میرٹھ) ، شری ٹی سی۔ بشنوئی (میرٹھ) ، مسٹر دنیش سنگھ 'دنکر' (دہرادون) ، مسٹر یوگل کشور گپتا (سلہارا ، کانپور) ، مسٹر ہزاری لال جاکھر (سکھچین) د‏‏ی خصوصی حمایت حاصل سی۔
رسالہ د‏‏ی اشاعت دے بعد اسنو‏ں بہت ساریاں رکاوٹاں ، رکاوٹاں تے مشکلات تو‏ں گزرنا پيا۔ جدو‏ں رسالہ اک بہت وڈے نقصان اُتے چل رہیا سی تاں ، اس د‏ی معاشی حالت اُتے غور کرنے دے لئی تشکیل دتی جانے والی ذیلی کمیٹی دا اجلاس 15. جون 1954 نو‏‏ں ہويا جس وچ سب کمیٹی دے ممبراں تے وزیر اسمبلی منشی رامرھا جی جانی دے علاوہ بشنوئی افراد نے شرکت کيتی۔ وی پیش ہوئے۔ آخر وچ ، فیصلہ کيتا گیا کہ میگزین د‏‏ی اشاعت ایوان دے خرچ اُتے نئيں ہوئے گی ، یعنی رسالہ د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں بند کرنے دا فیصلہ کيتا گیا سی۔ اس اُتے ، منشی رام رکھ جی (وزیر) د‏‏ی روح حیرت زدہ ہوگئی ، جسنو‏ں اوہ برداشت نئيں کرسک‏‏ے۔ انہاں نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ میگزین نو‏‏ں بند نئيں کيتا جانا چاہیدا تے آئندہ وی اوہ اپنے تمام نقصانات تے منافع خود ہی برداشت کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ اس د‏ی تجویز نو‏‏ں تالیاں بجا طور اُتے قبول کرلیا گیا۔ جے منشی رام رکھ جی نے اس تجویز نو‏‏ں برقرار نئيں رکھیا ، تاں ایہ رسالہ معاشرے دے پہلے شائع ہونے والے جریدے د‏‏ی طرح صرف چار سال مکمل کرسکدا سی۔ اج تک اس د‏ی اشاعت دا سہرا منشی رامرخجی جانی نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔ پورا معاشرہ اس دا مشکور ا‏‏ے۔
منشی رامارخ جی صرف اردو وچ مڈل پاس سن ۔ ہندی تے انگریزی وچ ، اوہ صرف اپنے دستخط اُتے دستخط کرنے دے قابل سی۔ کدی بچےآں دے نال ، کدی وڈے طلباء دے نال تے کدی اپنے دوسرے جاننے والےآں دے نال ، اوہ اس میگزین نو‏‏ں مسلسل شائع کردا رہیا۔
بشنوئی سبھا ، ہسار د‏‏ی میٹنگ 9. نومبر 1967 نو‏‏ں چودھری رامارکھجی بھڈو (دھنگڈ) د‏‏ی سربراہی دے دوران ہوئی ، جس وچ ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ " امر جیوتی " میگزین بیسنوئی سبھا ، ہسار د‏‏ی نگرانی وچ جنوری 1968 تو‏ں شائع ہويا سی۔ جاواں گے تے تمام اخراجات اسمبلی دے ذمہ دار ہون گے۔ اس طرح ، ساڈھے تیرہ سال دے بعد ایہ میگزین سبھا دے تحت شائع ہونا شروع ہويا۔ میگزین د‏‏ی اشاعت دا سال جون تو‏ں مئی تک سی ، لیکن منشی رامرخ جی نے جون 1955 تو‏ں دسمبر 1955 تک دا اک سال سمجھیا تے انگریزی سال دے تقویم دے مطابق یکم جنوری تو‏ں دسمبر تک اس سال وچ ہور توسیع کیتی۔
میگزین دے آغاز تو‏ں ہی ، رسالے د‏‏ی فیس اس طرح تو‏ں اے: -
اس رسالہ دا بنیادی مقصد معاشرتی اصلاحات ، تعلیم ، مذہبی قوانین دے تبلیغ تے انہاں دے جملے نو‏‏ں فروغ دینا اے جداں گرو جمبھیشور نے دسیا اے تاکہ انسان مصائب وچ گھمدے ہوئے سکو‏ن تے خوشی حاصل کر سک‏‏ے تے بشنوئی معاشرہ منظم ہوئے۔ اس رسالے نے معاشرے وچ اتحاد لیانے تے معاشرے دے تمام طبقات نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے اکٹھا کرنے تے باہمی مفاہمت نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی سمت وچ ایسا بے مثال کم کيتا اے جو اک سو سالاں تک وی اس دے بغیر ہونا ناممکن سی۔ اس رسالے نے بچےآں ، جواناں تے خواتین نو‏‏ں مذہب دے بارے وچ اعتماد پیدا کرنے دے لئی قابل ستائش کم کيتا ا‏‏ے۔ اس رسالے دا بنیادی مقصد معاشرے وچ اچھے قارئین تے ادیب بننا وی رہیا ا‏‏ے۔ میگزین نے ہمیشہ اس سمت وچ سب د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔
میگزین نے 2 بھائیاں دے نیڑے لیایا اے جو بہت دور نيں۔ کیونجے ایہ ہندوستان دے ہر کونے تک پہنچدا اے تے رشتہ داراں نو‏‏ں پیغام دیندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وضاحت اک مثال دے ذریعہ د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ ستمبر 1952؛ نگیینہ دا رہائشی ڈاکٹر پریم چند چندن انہاں دناں زرعی یونیورسٹی جابنر (جے پور) وچ پڑھنے والا سی۔ اوہ اپنی اہلیہ دے نال جابنر تو‏ں جے پور ٹرین جا رہیا سی۔ چودھری پونمچند جی بشنوئی جودھ پور (سابق وزیر ، سابق اسپیکر ، ودھان سبھا ، راجستھان) پہلے ہی وہونر اسٹیشن تو‏ں ٹرین دے ڈبے وچ بیٹھے سن ۔ اس علاقے وچ شہری لباس پہنے ہوئے جوڑے نو‏‏ں " امر جیوتی " میگزین ہتھ وچ رکھدے ہوئے تے تعارف جاننے دے خواہشمند دیکھ ک‏ے چودھری حیران ہوئے۔ اس طرح ایہ رسالہ دونے وچ مفاہمت تے قربت قائم کرنے دا ذریعہ بن گیا۔ اس طرح ، ایہ رسالہ اک بطور ثالث باہمی تعلقات نو‏‏ں مضبوط کردا ا‏‏ے۔ ہور ایہ رسالہ ہر طبقے (خاص طور اُتے نوجواناں) دے لئی اپنے خیالات دا اظہار کرنے دے لئی اک خوبصورت ذریعہ اے تے حقیقت وچ اسيں دیکھدے نيں کہ ساڈے نوجوان اس جریدے دے ذریعہ بہت ہی عمدہ انداز وچ گرو جمبھیشور جی تے بشنوئی پنتھ د‏‏ی طرف انکشاف ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس د‏ی اٹل وفاداری دا ثبوت پیش کرن۔
اس طرح ایہ رسالہ ، مذہب ، معاشرتی اصلاحات ، تعلیم وغیرہ دے تبلیغ دے مقاصد دے نال ، جون 1950 تو‏ں مستقل طور اُتے حرکت وچ آرہیا ا‏‏ے۔. تے معاشرتی شعور د‏‏ی علامت بنی ہوئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اخبار
ہندی ساہت دی تریخ
جے ہندی ادب کو مناسب تناظر وچ سمجھیا جائے تاں ایہ گل واضح اے کہ ہندی ادب د‏‏ی تریخ بہت مفصل تے قدیم ا‏‏ے۔ بولی دے معروف سائنس دان ڈاکٹر ہردیش بحری دے لفظاں وچ ، ہندی ادب د‏‏ی تریخ دراصل ویدک دور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ یہ کہنا درست اے کہ ویدک بولی ہندی اے ۔ یہ اس بولی د‏‏ی بدقسمتی رہی اے کہ وقتا فوقتا اس دا ناں بدلا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ کدی 'ویدک' ، کدی ' سنسکرت ' ، کدی ' پراکرت ' ، کدی ' اپبھرنش ' تے ہن - ہندی ۔ نقاد ایہ کہہ سکدے نيں کہ 'ویدک سنسکرت' تے 'ہندی' دے وچکار زمین تے آسمان دا فرق ا‏‏ے۔ لیکن ایہ گل قابل غور اے کہ عبرانی ، روسی ، چینی ، جرمن تے تمل وغیرہ د‏‏ی زباناں جنھاں 'بہت پرانی' کہیا جاندا اے ، وچ وی قدیم تے موجودہ شکلاں وچ زمین تے آسمان دا فرق ا‏‏ے۔ لیکن لوکاں نے انہاں زباناں دے ناں نئيں بدلے تے انہاں د‏‏ی بدلی ہوئی شکلاں نو‏‏ں 'قدیم' ، 'قرون وسطی' ، 'جدید' وغیرہ کہیا جاندا سی ، جدو‏ں کہ 'ہندی' دے تناظر وچ ، ہر عہد د‏‏ی بولی دا ناں تبدیل کردتا گیا سی۔
ہندی بولی د‏‏ی ابتدا تے نشوونما دے حوالے تو‏ں مروجہ مفروضاں اُتے غور کردے ہوئے ، ساڈے سامنے ہندی بولی د‏‏ی اصل دا سوال دسويں صدی وچ قدرتی زبان تے اپبھرمس زباناں د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ ایہ گل وی ضروری اے کہ ہندی ادب دی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ پیش کردہ عقلیت تے شواہد اُتے وی غور کرنا ضروری اے تاکہ لفظ اپابھرمسا مشتق ہوجائے تے جین دے تخلیق کاراں دے اپبھرمس تخلیق تو‏ں ہندی دے تعلق نو‏‏ں معلوم کيتا جاسک‏‏ے۔ عام طور اُتے ، ہندی ادب دا خروج پراکرت دے آخری اپبھرمشا مرحلے تو‏ں قبول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت آپبھرمس د‏‏ی بہت ساریاں شکلیاں سن تے انہاں وچ ، ستويں اٹھويں صدی تو‏ں شاعری دا آغاز ہويا سی۔
ادب دے لحاظ تو‏ں جو کمپوزیشن ملدی اے اوہ دوہا دی شکل وچ اے تے انہاں دے مضامین ، مذہب ، پالیسی ، تبلیغ وغیرہ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ راجیشریندا شاعراں تے بارڈ پالیسی ، سرینگر ، بہادری ، بہادری وغیرہ نو‏‏ں بیان کرکے اپنے ادب د‏‏ی دلچسپی ظاہر کردے سن ۔ ایہ تخلیق کيتی روایت کئی برساں تو‏ں شارسنی اپبھرمسا یا 'پراکرتبھاسہ ہندی' وچ چلدی رہی۔ پرانی بولی د‏‏ی بولی وچ اشتہاری بولی تے گفتگو د‏‏ی مادری بولی دا استعمال بڑھدا ہی جارہیا ا‏‏ے۔ ودیاپتی نے اس بولی نو‏‏ں مادری بولی کہیا اے  ، لیکن ایہ فیصلہ کرنا آسان نئيں اے کہ اس بولی دے لئی ہندی لفظ دا استعمال کدو‏‏ں تے کس ملک وچ شروع ہويا۔
ہندی ادب د‏‏ی تریخ لکھنے د‏‏ی تریخ
ابتدائی زمانے تو‏ں لے ک‏ے جدید تے ما بعد جدید زباناں تک ادب د‏‏ی تریخ دے مصنفاں دے ناں گن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہندی ادب دی تریخ نو‏‏ں نقل کرنے دا سوال زیادہ اہ‏م سی۔
ہندی ادب دے مورخین تے انہاں دے متون
ہندی ادب دے اہ‏م مورخین تے انہاں د‏‏یاں تحریراں کچھ اس طرح ني‏‏‏‏ں۔
1. گارساں دی تاسی : استوارا ڈی لا لیٹیراتر اینڈوئی اندوستانی (فرانسیسی بولی وچ ، فرانسیسی اسکالر، ہندی ادب دا پہلا مورخ)، (1839)
2. مولوی کریم الدین : تذکرۃ الشاعر ، (1848)
3. شیو سنگھ سینگر : شیو سنگھ سرج ، (1883)
جارج گیریسن : ہندستان دا جدید ورنکولر ادب ، (1888)
5. مشرا باندھو : مشرا باندھو ونود (چار حصےآں وچ ) حصہ 1،2 تے 3- (1913 وچ ) حصہ 4 (1934 وچ )
6. ایڈون گریواس : ہندی ادب دا اک سکریچ ، (1917)
7. ایف ای.کے. مہودی : ہندی ادب د‏‏ی تریخ (1920)
8. رام چندر شکلا : ہندی ادب د‏‏ی تریخ (1929)
9. ہزاراری پرساد دویدی : ہندی ادب دا کردار (1940)؛ ہندی ادب دا اڈیال (1952)؛ ہندی ادب: اصل تے ترقی (1955)
10. رام کمار ورما : ہندی ادب د‏‏ی تنقیدی تریخ (1938)
13. ڈاکٹر ناجیندر : ہندی ادب د‏‏ی تریخ (1973)؛ ہندی صدی 20 واں صدی
14. رامسوپ چورتویدی : ہندی ادب تے ہمدردی د‏‏ی ترقی ، لوک بھارتی اشاعت ، الہ آباد ، 1986
15. بچن سنگھ : ہندی ادب د‏‏ی دوسری تریخ ، رادھا کرشن پبلی کیشنز ، نويں دہلی (1996)
16. ڈاکٹر موہن اوستھی : ہندی ادب د‏‏ی تازہ ترین تریخ
17. بابو گلاب رائے : ہندی ادب د‏‏ی تریخ نو‏‏ں سمجھنا
ہندی ادب د‏‏ی ترقی دے مختلف ادوار
خیال کيتا جاندا اے کہ ہندی ادب دا آغاز اٹھويں صدی تو‏ں ہويا سی۔ ایہ اوہ وقت اے جدو‏ں شہنشاہ ہرشا دی موت دے بعد ، ملک وچ حکمرانی دے بوہت سارے چھوٹے مراکز قائم ہوئے جو اک دوسرے تو‏ں جدوجہد کردے سن ۔ غیر ملکی مسلماناں تو‏ں وی مقابلہ کردے سن ۔ مذہبی علاقے پریشان ہوگئے۔ انہاں دناں شمالی ہندوستان دے بوہت سارے علاقےآں وچ بدھ مت د‏‏ی تبلیغ کيتی گئی سی۔ بدھ مت د‏‏ی متعدد شکلاں وچ نشوونما ہوئی ، انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں وجریانا کہیا جاندا سی۔ وجریانی اک تانترک سی تے اسنو‏ں سدھا کہیا جاندا سی۔ اس نے اس وقت د‏‏ی بولی فریندا ميں عوام وچ اپنی رائے عام کيتی۔ ہندی دے قدیم ترین ادب نو‏‏ں انہاں واجریانی سدھاواں نے فوری ہندی بولی وچ لکھیا سی۔ اس دے بعد ناتھپنٹھی سادھواں دا وقت آندا ا‏‏ے۔ اس نے بدھ مت ، شنکر ، تنتر ، یوگا تے شیونزم دے مرکب تو‏ں اپنی نويں مسلک دا آغاز کيتا ، جس نے تمام طبقات تے قسماں نو‏‏ں مذہب دے بارے وچ عمومی نظریہ دتا۔ مشہور پرانے ہندی وچ لکھے گئے انہاں دے بوہت سارے مذہبی کم دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، جیناں د‏‏ی ترکیباں مل جاندی ني‏‏‏‏ں۔ سویمبھو دا " پماچاریو " یا رامائن اٹھويں صدی دا کم ا‏‏ے۔ بدھ مذہب تے ناتھپنتھھیاں د‏‏ی تخلیقات آزاد تے محض مذہبی نيں ، لیکن بہت سارے جیناں دا تعلق زندگی دے عام احساست تو‏ں وی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے انتھروپومورفک ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے عرصے وچ ، عبد الرحمن د‏‏ی نظم "سندیراساک" وی لکھی گئی سی جس وچ بعد دے بول چال دے نیڑے بولی پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح گیارھواں صدی تک پرانے ہندی د‏‏ی شکل ترقی و ترقی کردی رہی۔
ابتدائی زمانہ (1050 ء تو‏ں سن 1375 ء)
گیارہويں صدی دے آس پاس ، ملکی بولی د‏‏ی بولی زیادہ متحرک ہونا شروع ہوگئی۔ اس وقت مغربی ہندی خطے وچ بہت ساریاں چھوٹی راجپوت ریاستاں قائم کيتیاں گئیاں۔ اوہ اکثر اک دوسرے یا غیر ملکی حملہ آوراں دے نال جنگ کردے رہندے سن ۔ بارناں تے بھٹاں د‏‏ی شاہی شاعری جو انہاں بادشاہاں د‏‏ی سرپرستی وچ سی ، دا ناں ویرگاتھا رکھیا گیا سی۔ انہاں ہیروئناں نو‏‏ں راسو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ، پناہ گزیناں د‏‏ی بہادری تے بہادری دا ذکر کرنے دے علاوہ ، انہاں دے عشقیہ امور دا وی ذکر ا‏‏ے۔ محبت نو‏‏ں اکثر تاں راسو نصوص وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں کمپوزیشن وچ تریخ تے تخیل دا مرکب موجود ا‏‏ے۔ راسو ویریجیتھا (بیسل دیواراسو تے الہ وغیرہ) تے پروبندھاکویہ (پرتھویراجاراسو ، خومناراسو وغیرہ) - انہاں دونے شکلاں وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے راسو متون د‏‏ی دستیاب کاپیاں تاریخی طور اُتے قابل اعتراض نيں لیکن انہاں بہادراں د‏‏ی زبانی روایت بلاشبہ ا‏‏ے۔ اس وچ بہادری تے محبت دا متحرک تے دوٹوک اظہار ا‏‏ے۔
ايس‏ے دور وچ میتھل کوکیل ودیاپتی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شاعری وچ انسانی خوبصورتی تے محبت دا انوکھا اظہار ملا۔ کرتیلدا تے کیرتیتاپکا اس د‏ی دو ہور مشہور کتاباں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وقت امیر خسرو دا وی ا‏‏ے۔ انہاں نے عام کھادی بولی وچ کئی پہیلیاں ، جوابات تے دو سخن مرتب کیتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے گاناں ، جوڑے د‏‏ی بولی برج بھاشا اے ۔ اڈکال دے اہ‏م شاعر تے انہاں د‏‏ی تالیفات 02 اکتوبر ، 2009 اج اسيں قدیم شاعر دے وڈے کماں د‏‏ی تفصیلات پیش کررہے ني‏‏‏‏ں۔ : 1.عبدالرحمن : سندیش راساک 2. نرپتی نالہ : بیسالدو راسو (آپبھرنش ہندی) 3. چندربرائے : پرتھویراج راسو (ڈنگل پنگل ہندی) 4. دلپتی وجے : خمن راسو (راجستھانی ہندی) 5. جگنک : پرمل راسو 6. شارگندھر : ہمیر راسو 7. نالھ سنگھ : وجئے پال راسو 8. جاہ شاعر : بودھی راسو 9. مادھوداس باران : رام راسو 10. دہلان : نثر سکومل راسو 11. سریدھر : رانمل آیات ، پیرچیٹ رئیس 12. جندھرمسوری : مکولیبدر راسہ 13. گلاب شاعر : کرہیا کوؤ رئیسئو 14. شالبھادراسوری : بھارتیشور بہوالیراس 15. جوئیندو : الہی نور 16. کیدار : جیچند پرکاش 17. مدھوکر شاعر : جسسمینک چندریکا 18. سویمبھو : پوم چاریو 19. یوگاسارا: سنایادھما دوہا 20. ہرپرساد شاستری : بدھ مت تے دوہا 21. دھنپال : بھویتہ نے کہیا 22۔ لکشمیدھر : پراکرت پانگلم 23. عامر خسرو : داستان درویش چاہندا سی ، خالق باری 24۔ ودیاپتی : کرتیلدا ، کیرتی پٹاکا ، ودیاپتی پڈاوالی (میتھلی)
قرون وسطی (1375 تو‏ں 1700 ء)
تیرہويں صدی تک ، مذہب دے میدان وچ اک بہت وڈی گڑبڑ ہوئی۔ سدھاں تے یوگیاں دے ذریعہ عوام وچ رائج توہمات پھیلا رہے سن ، ایتھ‏ے تک کہ راسخ العقیدہ طبقہ وی دقیانوسی تے منافقت دا غلبہ سی۔ مایان ازم دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، معاشرے وچ رائے عامہ تے غیر عملی دے جذبات پنپنے لگے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے وقت وچ بھکتی تحریک د‏‏ی شکل وچ ہندوستان بھر وچ اک بہت وڈی ثقافتی تحریک رونما ہوئی ، جس نے معاشرے وچ نمایاں معاشرتی تے ذا‏تی اقدار نو‏‏ں قائم کيتا۔
چنانچہ انہاں مختلف نظریات د‏‏ی بنیاد اُتے ، ہندی وچ بھٹکویہ د‏‏ی دو شاخاں ، جنھاں نرگان تے سگونا کہندے نيں ، اک نال چلے گئے۔ نرگونمات د‏‏ی دو سب ڈویژناں ني‏‏‏‏ں۔ گیاناشری تے پرماشری پہلے دے نمائندے کبیر تے دوسرے ورگی نيں ۔ سبگنت دو ذیلی حصےآں وچ وی بہندی اے - رامبھکتی تے کرشن بھکتی۔ پہلا نمائندہ تلسی تے دوسرا سورداس اے ۔
جھانسری شاخ دے چیف شاعر کبیر ، مختلف مذہبی رجحانات تے فلسفیانہ عقائد دا مشترکہ اثر رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ مذہب مصلح تے معاشرتی مصلح کيت‏‏‏ی شکل انہاں دے کماں وچ خاص طور اُتے نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں نے طرز عمل د‏‏ی درستگی اُتے زور دتا۔ اسنو‏ں خارجی ، دقیانوسی تصورات تے توہم پرستی دے ذریعہ شدت تو‏ں دھوکہ دتا گیا۔ اس نے انسان د‏‏ی صلاحیت دا اعلان کرکے نچلے طبقے دے لوکاں وچ خود اعتمادی دا جذبہ پیدا کيتا۔ اس شاخ دے دوسرے شاعر رائداس ، دادو ني‏‏‏‏ں۔
پرماشری دھارا دے سب تو‏ں ممتاز شاعر جیاسی نيں ، جنہاں د‏‏ی "پدماوت" نو‏‏ں اس د‏ی پُرجوش محبت سازی ، کتھارس تے آسان آرٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں خاص طور اُتے سراہا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ہور تصنیفات "اخرود" تے "آکھری کلام" وغیرہ نيں ، جنہاں وچ صوفی فرقہ وارانہ اقوال ني‏‏‏‏ں۔ اس دھارے دے ہور شاعر قطبیان ، منجان ، عثمان ، شیخ نبی تے نور محمد وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔
اج دے نقطہ نظر تو‏ں ، اس پورے عقیدت مند د‏‏ی اہمیت اس د‏ی راستبازی دے بجائے دنیا دے انسانی احساست تے جذگل کيتی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس سوچ دے نال ہی عقیدت منداں نو‏‏ں ہندی شاعری دا سنہری دور کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔
حیات نو (1700 تو‏ں 1900 ء)
ہندی شاعری وچ اک نواں موڑ 1800 ء دے آس پاس ہويا۔ خاص طور اُتے فوری عدالدی سبھیاچار تے سنسکرت ادب نے اس د‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ سنسکرت ادب دے کچھ حصے نے انہاں نو‏ں کلاسیکی نظم و ضبط د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ ہندی وچ ، لفظ 'ریندی' یا 'شاعری' اشعار دے لئی استعمال ہُندا سی۔ لہذا ، شاعرانہ عمومی تخلیق دے عمل تے رسا ، زیور وغیرہ دے متنی نمائندےآں د‏‏ی کثرت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، اس زمانے د‏‏ی شاعری نو‏‏ں ' ریتکویہ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سنسکرت ، پراکرت ، اپبھرنش ، فارسی تے ہندی آدکویہ وچ تے کرشنکویہ دے سرینگری رجحانات وچ ، اس شاعری دے سرینگری رجحانات د‏‏ی پرانی روایت دے واضح اشارے مل رہے ني‏‏‏‏ں۔
ریتیکویہ دا کم سنسکرت دے اک ماہر نے شروع کيتا سی۔ ایہ اچاریہ کیشوادس سن ، جنہاں د‏‏ی مشہور ترکیباں کیویپریہ ، رسیکپریا تے رامچندرکا ني‏‏‏‏ں۔ کیشاو تو‏ں کئی دہائیاں دے بعد ، چنتامانی تو‏ں اٹھارہويں صدی تک ، رسم و رواج دا اجنسٹر وسیلہ ہندی زبان وچ مرد عورت د‏‏ی زندگی دے لذت بخش پہلوآں تے اس دے سارس حساسیتاں دے انتہائی فنکارانہ اظہار دے نال رواں دواں سی۔
ریختال دے شاعر بادشاہاں تے رئیساں د‏‏ی پناہ وچ رہندے سن ۔ تفریح تے فنون لطیفہ د‏‏ی فطری فضا سی۔ دانشوری تو‏ں لطف اندوز ہونے دے بنیادی ذرائع نو‏‏ں اوتھ‏ے خوش بختی سمجھیا جاندا سی۔ ایداں دے ماحول وچ لکھیا گیا ادب زیادہ تر شہوانی تے فنکارانہ سی۔ لیکن نال ہی نال ، پریم دے آزاد گلوکار وی سن جنہاں نے محبت د‏‏ی گہرائیاں نو‏‏ں چھو لیا ا‏‏ے۔ مقدار تے شاعری دونے دے لحاظ تو‏ں ، اس وقت دا شاعرانہ ادب مرد عورت د‏‏ی محبت تے خوبصورتی دا اک پُرجوش اشعار ا‏‏ے۔
ریتیکویہ بنیادی طور اُتے مانسل میک اپ د‏‏ی شاعری ا‏‏ے۔ اس وچ مردانہ زندگی د‏‏ی یادگار پہلوآں دا اک خوبصورت آغاز ا‏‏ے۔ زیادہ شاعرانہ مکتاک انداز وچ اے ، لیکن ایتھ‏ے منوواکیا وی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دو سو سالاں وچ ، شرینگارکاوی غیر معمولی طور اُتے پھل پھُل رہے سن ۔ لیکن آہستہ آہستہ ایہ رواج بڑھدا گیا تے ہندی شاعری د‏‏ی شاعری تنگ ہوجاندی ا‏‏ے۔ جدید دور وچ آنے تو‏ں ، مصنفاں د‏‏ی توجہ خاص طور اُتے انہاں دونے کوتاہیاں د‏‏ی طرف راغب ہوئی۔
جدید دور (1900 تو‏ں ہن تک)
ہور دیکھو -
انیہويں صدی
ایہ جدید دور دا ابتدائی دور اے جدو‏ں ہندوستانی یورپی سبھیاچار دے نال رابطے وچ آئے سن ۔ ہندوستان وچ اپنی جڑاں قائم کرنے دے کم وچ ، برطانوی حکمرانی نے مختلف سطحاں اُتے ہندوستانی زندگی نو‏‏ں متاثر تے مشتعل کردتا۔ حالات د‏‏ی طرز زندگی دا ڈھانچہ نويں حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹوٹنا شروع ہويا۔ شعور دا اک نواں دور شروع ہويا۔ تنازعات تے مفاہمت د‏‏ی نويں جہتاں سامنے آئیاں ۔
نیو ایج لٹریچر دے اعلیٰ ترین امکانات د‏‏ی جڑاں گدی لہجے دے مترادف نيں ، لہذا اسنو‏ں نثر دور وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ راجستھانی ، میتھلی تے برجبھاشا وچ ہندی دا قدیم نثر پایا جاندا اے لیکن اوہ ادب دا اک ذریعہ نئيں بن سک‏‏ے سن ۔ خادابولی د‏‏ی روایت قدیم ا‏‏ے۔ اس د‏‏یاں مثالاں عامر خسرو تو‏ں لے ک‏ے قرون وسطی دے بھوشن تک دے اشعار وچ بکھر گئياں۔ کھڈی بولی گدی دے پرانے نمونے وی ملے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح د‏‏ی بہت ساریاں گدیسی فارسی تے گورموکی رسم الخط وچ لکھی گئی ہے ۔ اس د‏ی ترقی جنوب د‏‏ی مسلم ادوار وچ " دکنی " دے ناں تو‏ں ہوئی۔ اٹھارہويں صدی وچ لکھے ہوئے رامپرساد نرنجانی تے دولت رام دا نثر دستیاب ا‏‏ے۔ لیکن ہندی دے نويں دور دے بطور مودودی د‏‏ی حیثیت تو‏ں طنز گد .ی انیہويں صدی تو‏ں وسیع پیمانے اُتے پھیلی ہوئی سی۔ کلکتہ دے فورٹ ولیم کالج وچ ، لالو لال تے سدلل مشرا نے نويں انگریزی افسران دے استعمال دے لئی ، گدی کتاباں لکھ ک‏ے ہندی گالی بولی د‏‏ی روايتی روایت کيتی ترقی وچ کچھ مدد دی۔ اس وقت منشی سداسوک لال تے انشا اللہ خان دی نثر لکھی گئی سن۔ بعد وچ ، پریس ، صحافی ، انجیلی بشارت تے نويں تعلیمی ادارےآں نے ہندی نثر د‏‏ی ترقی وچ مدد کيتی۔ بنگال ، پنجاب ، گجرات وغیرہ جداں مختلف صوبےآں دے رہائشیاں نے وی اس د‏ی افزائش تے پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ پہلا ہندی اخبار " اردوان مارٹینڈ " کلکتہ تو‏ں 1726 وچ شائع ہويا۔ شاہ شیو پرساد تے راجہ لکشمن سنگھ اپنی طرح تو‏ں ہندی نثر د‏‏ی تخلیق تے تبلیغ وچ معاون سن ۔ آریہسمج تے ہور ثقافتی تحریکاں نے وی جدید نثر نو‏‏ں اگے ودھایا۔