cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یونانی ترک جنگاں (۱۹۲۲-۱۹۱۹)
ساکاریہ د‏‏ی جنگ (اگست تے ستمبر 1921)
سوویت مدد دے باوجود ، سپلائی کم سی کیونجے ترک فوج یونانیاں نال ملن دے لئی تیار سی۔ پرائیویٹ رائفلاں ، بندوقاں تے گولہ بارود دے مالکان نو‏‏ں انہاں نو‏ں فوج دے حوالے کرنا پڑدا سی تے ہر گھر نو‏‏ں اک جوڑا کپڑ‏ے تے سینڈل مہیا کرنا ہُندا سی۔ دراں اثناء ، ترکی د‏‏ی پارلیمنٹ ، مغربی محاذ دے کمانڈر دے طور اُتے عصمت انو د‏‏ی کارکردگی تو‏ں خوش نئيں ، مصطفیٰ کمال تے چیف آف جنرل سٹاف فوزی چاکمک نو‏‏ں کنٹرول سنبھالنا چاہندی سی۔ سجے|thumb| جنگی قیدی کیمپ وچ کم کرنے والے ترک قیدی ، اگست 1921 یونانی افواج نے اک ہفتے تک صحرا تو‏ں گزر کر حملے د‏‏ی پوزیشناں تک پہنچنے دے لئی ، تاکہ ترک انہاں نو‏‏ں آندے دیکھ سکن۔ کھانے د‏‏ی اشیاء 40 ٹن روٹی تے نمک ، چینی تے چائے سن ، باقی راستے وچ ملین گیاں۔
یونانی فوج د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا جس دا اختتام 21 روزہ ساکاریہ جنگ (23 اگست-13 ستمبر 1921) وچ ہويا۔ ترکی د‏‏ی دفاعی پوزیشناں اونچائیاں د‏‏ی سیریز اُتے مرکوز سن ، تے یونانیاں نو‏‏ں طوفان تے انہاں اُتے قبضہ کرنا پيا۔ ترکاں نے کچھ پہاڑی چوٹیاں اُتے قبضہ کيتا تے دوسرےآں نو‏‏ں کھو دتا ، جدو‏ں کہ کچھ کھو گئے تے کئی بار دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ فیر وی ترکاں نو‏‏ں مرداں دا تحفظ کرنا پيا ، کیونجے یونانیاں نو‏‏ں عددی فائدہ حاصل سی۔ اوہ اہ‏م لمحہ آیا جدو‏ں یونانی فوج نے  ہیمنیا نو‏‏ں لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انقرہ دے جنوب وچ ، لیکن ترکاں نو‏‏ں باہر رکھیا گیا۔ اناتولیا وچ یونانی پیش رفت نے انہاں د‏‏ی فراہمی تے مواصلات د‏‏ی لائناں نو‏‏ں لمبا کر دتا سی تے انہاں دے پاس گولہ بارود ختم ہو رہیا سی۔ جنگ کيت‏ی شدت نے دونے فریقاں نو‏‏ں تھکا دتا لیکن یونانی سب تو‏ں پہلے اپنی پچھلی لائناں تو‏ں پِچھے ہٹے۔ پوری جنگ دے دوران انقرہ وچ توپ د‏‏ی گرج واضح طور اُتے سنی گئی۔
اناتولیا وچ ایہ سب تو‏ں دور سی کہ یونانی اگے بڑھاں گے ، تے چند ہفتےآں دے اندر اوہ اک منظم انداز وچ واپس انہاں لائناں اُتے واپس چلے گئے جو انہاں نے جون وچ رکھی سن۔ ترکی د‏‏ی پارلیمنٹ نے مصطفیٰ کمال تے فیوزی چشمک نو‏‏ں اس جنگ وچ انہاں د‏‏ی خدمات اُتے فیلڈ مارشل دے لقب تو‏ں نوازیا۔ اج تک کسی دوسرے شخص نو‏‏ں ایہ پنج ستارہ جنرل لقب ترک جمہوریہ تو‏ں نئيں ملیا اے ۔
تعطل (ستمبر 1921۔ - اگست 1922)
کھبے|thumb|265x265px| مصطفیٰ کمال دا دورہ [[چائے، افیون قرہ حصار|عی کھبے تو‏ں سجے: مغربی محاذ دے چیف آف اسٹاف میرالے عاصم بی (گانڈیز) ، مغربی محاذ دے کمانڈر میرلیوا عصمت پاشا (انونو) ، سوویت روس دے نامعلوم ، فوجی اتاشی دے کے زووناریف ، سوویت روس دے سفیر ایس آئی ارالوف ، مصطفیٰ کمال پاشا ، آذربائیجان ایس ایس آر دے سفیر ابراہیم ابیلوف ، فرسٹ آرمی دے کمانڈر میرلیوا علی احسان پاشا (سبیس) ، 31 مارچ 1922 د‏‏ی صبح۔]] فوجی حل تک پہنچنے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد ، یونان نے اتحادیاں تو‏ں مدد کيت‏ی اپیل د‏‏ی ، لیکن 1922 دے اوائل وچ برطانیہ ، فرانس تے اٹلی نے فیصلہ کيتا کہ سیورس معاہدہ نافذ نئيں کيتا جا سکدا تے اس اُتے نظر ثانی کيت‏ی جائے گی۔ اس فیصلے دے مطابق ، پے در پے معاہدےآں دے تحت ، اطالوی تے فرانسیسی فوجیاں نے اپنی پوزیشناں خالی کر دیؤ ، یونانیاں نو‏‏ں بے نقاب کر دتا۔
مارچ 1922 وچ اتحادیاں نے جنگ بندی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ ایہ محسوس کردے ہوئے کہ اس نے اسٹریٹجک فائدہ اٹھایا اے ، مصطفیٰ کمال نے کسی وی تصفیے تو‏ں انکار کر دتا جدو‏ں کہ یونانی اناطولیہ وچ رہے تے یونانیاں دے خلاف حتمی کارروائی دے لئی ترک فوج نو‏‏ں دوبارہ منظم کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں تیز کر دتا۔ اک ہی وقت وچ ، یونانیاں نے اپنی دفاعی پوزیشناں نو‏‏ں مضبوط کيتا ، لیکن دفاعی طور اُتے باقی نہ رہنے تے جنگ کيت‏ی طوالت د‏‏ی وجہ تو‏ں تیزی تو‏ں مایوس ہو رہے سن ۔ یونانی حکومت انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ فوجی مدد حاصل کرنے یا گھٹ تو‏ں گھٹ قرض حاصل کرنے دے لئی بے چین سی ، اس لئی اس نے قسطنطنیہ وچ اپنی پوزیشناں نو‏‏ں دھمکیاں دے ک‏ے ، برطانوی سفارتی طور اُتے مجبور کرنے دا اک سوچیا سمجھیا منصوبہ تیار کيتا ، لیکن ایہ کدی عملی شکل وچ نئيں آیا۔ قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرنا اس وقت اک آسان کم ہُندا کیونجے اتحادی فوجاں اوتھ‏ے گیرسونڈ تھریس (دو ڈویژن) وچ یونانی افواج دے مقابلے وچ بوہت گھٹ سن۔ حتمی نتیجہ بھانويں فوجاں نو‏‏ں واپس لے ک‏ے سمیرنا وچ یونانی دفاع نو‏‏ں کمزور کرنا سی۔ دوسری طرف ترک افواج سوویت روس تو‏ں اہ‏م امداد حاصل کرنے والیاں سن۔ 29 اپریل نو‏‏ں ، سوویت حکا‏م نے ترک قونصل نو‏‏ں اہ‏م مقدار وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، جو تن ترکی ڈویژناں دے لئی کافی سی۔ 3 مئی نو‏‏ں سوویت حکومت نے 33،500،000 سونے روبل ترکی دے حوالے کیتے - 10،000،000 سونے روبل دے کریڈٹ دا توازن۔
یونان وچ آوازاں نے تیزی تو‏ں انخلا دا مطالبہ کيتا ، تے مایوس کن پروپیگنڈا فوجیاں وچ پھیل گیا۔ ہٹائے گئے ویہور لسٹ افسرانہاں وچو‏ں کچھ نے "نیشنل ڈیفنس" د‏‏ی اک تحریک دا اہتمام کيتا تے ایتھنز تو‏ں علیحدگی دے لئی بغاوت دا منصوبہ بنایا ، لیکن کدی وی وینیزیلوس د‏‏ی توثیق حاصل نئيں کيت‏‏ی تے انہاں دے تمام اقدامات بے نتیجہ رہ‏‏ے۔
تریخ دان میلکم یاپ نے لکھیا اے کہ: "After the failure of the March negotiations the obvious course of action for the Greeks was to withdraw to defensible lines around Izmir but at this point fantasy began to direct Greek policy, the Greeks stayed in their positions and planned a seizure of Constantinople, although this latter project was abandoned in July in the face of Allied opposition."
سمیرنا اُتے ترکی د‏‏ی پیش قدمی
2 ستمبر نو‏‏ں ،اس دتی شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تے یونانی حکومت نے برطانیہ تو‏ں کہیا کہ اوہ جنگ بندی دا بندوبست کرے جو گھٹ تو‏ں گھٹ سمیرنا وچ اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ رکھے۔ اُتے کمال مصطفیٰ اتاترک نے واضح طور اُتے سمیرنا اُتے عارضی یونانی قبضے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی تے اسنو‏ں غیر ملکی قبضہ قرار دتا سی تے اس دے بجائے جارحانہ فوجی پالیسی اختیار کيتی تھی۔ بالکیسیر تے بلیکیکک نو‏‏ں 6 ستمبر نو‏‏ں لیا گیا ، تے اگلے دن عیدین۔ منیسا نو‏‏ں 8 ستمبر نو‏‏ں لیا گیا۔ ایتھنز وچ حکومت نے استعفیٰ دے دتا۔ ترکی دا گھڑ سوار 9 ستمبر نو‏‏ں سمیرنا وچ داخل ہويا۔ جیملک تے موڈنیا 11 ستمبر نو‏‏ں گر گئے ، پورے یونانی ڈویژن نے ہتھیار ڈال دتے۔ یونانی فوج دا اناطولیہ تو‏ں انخلا 18 ستمبر نو‏‏ں مکمل ہويا سی۔ جداں کہ مورخ جارج لینکزوسکی نے کہیا اے: "اک بار شروع ہونے دے بعد ، جارحانہ اک شاندار کامیابی سی۔ دو ہفتےآں دے اندر ترکاں نے یونانی فوج نو‏‏ں بحیرہ روم وچ واپس لے جایا۔" کھبے|thumb| سمیرنا د‏‏ی عظیم اگ جداں کہ اک اطالوی جہاز تو‏ں دیکھیا گیا ، 14 ستمبر 1922 ترکی دے گھڑ سوار دستے 8 ستمبر نو‏‏ں سمیرنا دے مضافات وچ داخل ہوئے۔ ايس‏ے دن ، یونانی ہیڈ کوارٹر نے شہر نو‏‏ں خالی کرا لیا سی۔ ترک گھڑسوار 9 ستمبر د‏‏ی ہفتہ د‏‏ی صبح گیارہ بجے دے نیڑے شہر وچ سوار ہوئے ۔ 10 ستمبر نو‏‏ں ، سماجی انتشار دے امکان دے نال ، مصطفیٰ کمال نے اک اعلان جاری کرنے وچ جلدی د‏‏ی ، کسی وی ترک فوجی نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی جس نے غیر جنگجوواں نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ شہر اُتے ترکی دے قبضے تو‏ں کچھ دن پہلے مصطفیٰ کمال دے قاصداں نے یونانی زبان وچ لکھے گئے اس حکم دے نال کتابچے تقسیم کیتے۔ مصطفیٰ کمال نے کہیا کہ قتل عام دے کسی وی واقعے دے لئی انقرہ حکومت نو‏‏ں ذمہ دار نئيں ٹھہرایا جائے گا۔
یونانی تے آرمینیائی آبادیاں دے خلاف مظالم ڈھائے گئے تے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں لُٹیا گیا۔ عینی شاہدین د‏‏ی رپورٹاں وچو‏ں زیادہ تر نے ترک فوج دے فوجیاں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی اے جنہاں نے شہر وچ اگ لگائی ا‏‏ے۔ شہر دے یونانی تے آرمینیائی کوارٹر جلا دتے گئے ، ترکی دے نال نال یہودی کوارٹر وی کھڑے سن ۔
چانک بحران
سمیرنا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، ترک افواج شمال د‏‏ی طرف بوسپورس ، مارماریا دے سمندر ، تے داردنیلس دی طرف گئياں جتھے اتحادی فوجاں نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں برطانوی ، فرانسیسی تے اطالوی فوجیاں نے تقویت دی۔ ڈیلی میل ، 15 ستمبر نو‏‏ں شائع ہونے والے اک انٹرویو وچ ، مصطفیٰ کمال نے کہیا کہ: "ساڈے مطالبات ساڈی حالیہ فتح دے بعد اوداں ہی رہے جداں پہلے سن ۔ ہم ایشیا مائنر ، تھریس تک دریائے میرٹسا تے قسطنطنیہ دا مطالبہ کردے نيں۔ . . ساڈے پاس ساڈا راجگڑھ ہونا چاہیے تے اس صورت وچ مینو‏ں اپنی فوج دے نال قسطنطنیہ اُتے مارچ کرنے دا پابند ہونا چاہیے ، جو صرف چند دناں دا معاملہ ہوئے گا۔ مینو‏ں گل گل دے ذریعے قبضہ حاصل کرنے نو‏‏ں ترجیح دینی چاہیے ، قدرتی طور اُتے وچ غیر معینہ مدت تک انتظار نئيں کر سکدا۔ "
اس وقت دے دوران ، کئی ترک افسران نو‏‏ں خفیہ طور اُتے قسطنطنیہ وچ دراندازی دے لئی بھیجیا گیا تاکہ جنگ کيت‏ی صورت وچ شہر وچ رہنے والی ترک آبادی نو‏‏ں منظم کرنے وچ مدد کيت‏ی جا سک‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، ارنسٹ ہیمنگوے ، جو اس وقت اخبار ٹورنٹو سٹار دے جنگی نمائندے سن ، نے اطلاع دتی کہ: "Another night a [British] destroyer... stopped a boatload of Turkish women who were crossing from Asia Minor...On being searched for arms it turned out all the women were men. They were all armed and later proved to be Kemalist officers sent over to organize the Turkish population in the suburbs in case of an attack on Constantinople" برطانوی کابینہ نے ابتدائی طور اُتے فیصلہ کيتا کہ جے دردنیلس وچ ضرورت پئی تاں ترکاں د‏‏ی مزاحمت کرن تے یونانیاں نو‏‏ں مشرقی تھریس وچ رہنے دے قابل بنانے دے لئی فرانسیسی تے اطالوی مدد طلب کرن۔ برطانوی حکومت نے اپنی کالونیاں تو‏ں فوجی مدد کيت‏ی درخواست وی جاری کيتی۔ کالونیاں دا ردعمل منفی سی (نیوزی لینڈ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) ہور برآں ، اطالوی تے فرانسیسی افواج نے آبنائے وچ اپنی پوزیشن ترک کر دتی تے انگریزاں نو‏‏ں ترکاں دا سامنا کرنے دے لئی تنہا چھڈ دتا۔ 24 ستمبر نو‏‏ں مصطفیٰ کمال دیاں فوجاں آبنائے زون وچ چلی گئياں تے برطانوی درخواستاں نو‏‏ں چھڈنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس معاملے اُتے برطانوی کابینہ تقسیم ہو گئی لیکن بالآخر کسی وی ممکنہ مسلح تصادم نو‏‏ں روکیا گیا۔ برطانوی جنرل چارلس ہارنگٹن ، قسطنطنیہ وچ اتحادی کمانڈر نے اپنے آدمیاں نو‏‏ں ترکاں اُتے فائرنگ تو‏ں روک دتا تے برطانوی کابینہ نو‏‏ں کسی وی قسم د‏‏ی ناپسندیدہ مہم جوئی دے خلاف خبردار کيتا۔ یونانی بیڑے نے اس د‏ی درخواست اُتے قسطنطنیہ چھڈ دتا۔ انگریزاں نے آخر کار یونانیاں نو‏‏ں تھریس وچ میریٹسا دے پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے مصطفیٰ کمال نو‏‏ں جنگ بندی دے مذاکرات دا آغاز قبول کرنے اُتے راضی ک‏ر ليا۔
قرارداد
thumb|220x220px| ترکی دا نقشہ اس د‏ی مغربی سرحداں دے نال جداں [[معاہدہ لوزان|کہ لوزان دے معاہدے دے مطابق ا‏‏ے۔]] موڈانیہ د‏‏ی جنگ بندی دے بعد لوزان دا معاہدہ ہويا۔ اس معاہدے تو‏ں علیحدہ ، ترکی تے یونان آبادی دے تبادلے اُتے محیط اک معاہدے اُتے پہنچے۔ دس لکھ تو‏ں ودھ یونانی آرتھوڈوکس عیسائی بے گھر ہوئے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں اٹیکا تے نويں شام‏ل یونانی علاقےآں مقدونیہ تے تھریتو‏ں ميں آباد کيتا گیا تے انہاں دا تبادلہ یونانی علاقےآں تو‏ں بے گھر ہونے والے تقریبا پنج لکھ مسلماناں تو‏ں کيتا گیا۔
نتائج وچ کردار ادا کرنے والے عوامل
یونانیاں نے اندازہ لگایا کہ فرانسیسی تے برطانوی انتباہ دے باوجود دشمن نو‏‏ں کم نہ سمجھاں ، کہ انہاں نو‏ں پہلے تو‏ں کمزور ترکاں نو‏‏ں اپنے طور اُتے شکست دینے دے لئی صرف تن ماہ درکار ہون گے۔ چار سال د‏‏ی خونریزی تو‏ں تنگ آک‏ے ، کوئی وی اتحادی طاقت نويں جنگ وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی خواہش نئيں رکھدی سی تے یونان اُتے انحصار کردی سی۔ فروری 1921 وچ لندن کانفرنس دے دوران ، یونانی وزیر اعظم کالوگروپولوس نے انکشاف کيتا کہ یونانی فوج دے حوصلے بہترین سن تے انہاں د‏‏ی ہمت بلا شبہ سی ، انہاں نے ہور کہیا کہ انہاں د‏‏ی نظر وچ کمالی "باقاعدہ فوجی نئيں سن ، انہاں نے محض اک ریبل قابل بنایا بوہت گھٹ یا کوئی غور نئيں۔ "  فیر وی ، اتحادیاں نو‏‏ں یونانی عسکری صلاحیت دے بارے وچ شکوک و شبہات سن کہ اناطولیہ وچ اگے ودھے ، وسیع علاقےآں دا سامنا ، مواصلات د‏‏ی لمبی لائناں ، یونانی خزانے د‏‏ی مالی کوتاہیاں تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ترک کسان/سپاہی د‏‏ی سختی۔   یونانیاں د‏‏ی ناکامی دے بعد نويں قائم شدہ ترک فوج نو‏‏ں انا د‏‏ی پہلی تے دوسری جنگ وچ شکست دینے دے بعد اطالویاں نے جولائ‏ی 1921 وچ جنوب مغربی اناطولیہ وچ اپنے قبضے دا علاقہ خالی کرنا شروع کيتا۔ ہور برآں ، اطالویاں نے ایہ وی دعویٰ کيتا کہ یونان نے کونسل آف فور دی طرف تو‏ں رکھی گئی یونانی قبضے د‏‏ی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔  دوسری طرف فرانس دا ترکی دے قوم پرستاں دے نال سیلیسیا وچ اپنا محاذ سی۔ فرانسیسی ، ہور اتحادی طاقتاں د‏‏ی طرح ، بولشویکاں دے خلاف اک مضبوط بفر اسٹیٹ بنانے دے لئی ترکاں دے لئی اپنی حمایت تبدیل کر چک‏‏ے سن تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے دے لئی کوشاں سن ۔ یونانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں سکاریہ د‏‏ی فیصلہ کن لڑائی وچ ترکاں نو‏‏ں شکست دینے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد ، آخر کار فرانسیسی نے اکتوبر 1921 دے آخر وچ ترکاں دے نال انقرہ معاہدہ (1921) اُتے دستخط کیتے۔ اس دے علاوہ ، اتحادیاں نے یونانی بحریہ نو‏‏ں بحیرہ اسود دے ساحل د‏‏ی ناکہ بندی کرنے د‏‏ی مکمل طور اُتے اجازت نئيں دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکی خوراک تے مواد د‏‏ی درآمد نو‏‏ں محدود کر سکدا سی۔ فیر وی، یونانی بحریہ کچھ وڈی بندرگاہاں (جون تے جولائ‏ی 1921 بمباری انے بولو ؛ جولائ‏ی 1921 ترابزون ، سینوپ ، اگست 1921 سے ریزہ ، ترابزون ؛ ستمبر 1921 اراکلی ، شرائط ، ترابزون ؛ اکتوبر 1921 ازمت ؛ جون 1922 سیمسن ). یونانی بحریہ بحیرہ اسود دے ساحل نو‏‏ں خاص طور اُتے پہلی تے دوسری اننا ، کتہیا - اسکیشیر تے سکاریا لڑائیاں تو‏ں پہلے تے اس دے دوران ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی ترسیل نو‏‏ں روکنے دے قابل سی۔
مناسب سامان د‏‏ی فراہمی یونانی فوج دے لئی اک مستقل مسئلہ سی۔ بھانويں اس وچ مرداں ، ہمت یا جوش د‏‏ی کمی نئيں سی ، لیکن جلد ہی اس وچ تقریبا ہر چیز د‏‏ی کمی ہو گئی۔ اس د‏ی کمزور معیشت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یونان طویل مدتی متحرک نئيں رہ سکا۔ مئی 1922 د‏‏ی اک برطانوی رپورٹ دے مطابق ، 60،000 اناطولیائی مقامی یونانیاں ، آرمینیائیاں تے سرکیشیناں نے یونانی قبضے وچ ہتھیاراں دے تحت خدمات انجام دتیاں (اس تعداد وچ 6،000 تو‏ں 10،000 سرکیشین سن )۔ اس دے مقابلے وچ ترکاں، کافی فٹ مرد تلاش کرنے وچ مشکلات وی سی 1.5 ملین پہلی جنگ عظیم دے دوران فوجی جانی نقصان دے نتیجے وچ بہت جلد، یونانی فوج اس د‏ی انتظامی ڈھانچے د‏‏ی حدود تو‏ں تجاوز کر گئی اے تے اس طرح برقرار رکھنے دا کوئی راستہ نئيں سی اک وڈا علاقہ جو ابتدا وچ بے قاعدہ تے بعد وچ باقاعدہ ترک فوجیاں دے حملے د‏‏ی زد وچ ا‏‏ے۔ ایہ خیال کہ اِنّی وڈی طاقت بنیادی طور اُتے "زمین تو‏ں باہر رہ ک‏ے" جارحیت نو‏‏ں برقرار رکھ سکدی اے غلط ثابت ہويا۔ بھانويں یونانی فوج نو‏‏ں ستمبر 1921 دے بعد اک وڈا علاقہ برقرار رکھنا پيا ، لیکن یونانی فوج ترک فوج تو‏ں زیادہ موٹرسائیکل سی۔ یونانی فوج دے پاس آوا جائی دے لئی 63،000 جانوراں دے علاوہ 4،036 ٹرک تے 1،776 آٹوموبائل/ایمبولینساں سن ، (یونانی آرمی ہسٹری ڈائریکٹوریٹ دے مطابق ایمبولینساں سمیت ٹرکاں د‏‏ی کل تعداد 2500 تھی)۔ انہاں وچو‏ں صرف 840 انگورا وچ پیشگی دے لئی استعمال کیتے گئے نيں ، 1.600 اونٹھ تے وڈی تعداد وچ بیل تے گھوڑے د‏‏ی گاڑیاں ، جدو‏ں کہ ترک فوج جانوراں دے نال آوا جائی اُتے انحصار کردی ا‏‏ے۔ انہاں 67،000 جانوراں سی (جنہاں وچ دے طور اُتے استعمال کيتا گیا: 3.141 گھوڑا گڈیاں، 1،970 بیل نو‏‏ں گڈیاں، 2،318 ٹمبل تے 71 فیٹون )، لیکن صرف 198 ٹرکاں تے 33 گڈیاں / ایمبولینساں.
جداں کہ یونانیاں دے لئی سپلائی د‏‏ی صورت حال بگڑدتی گئی ، ترکاں دے لئی حالات بہتر ہوئے۔  مدروس د‏‏ی جنگ بندی دے بعد ، اتحادیاں نے عثمانی فوج نو‏‏ں تحلیل کر دتا ، تمام عثمانی اسلحہ تے گولہ بارود ضبط ک‏ر ليا ، اس لئی ترک نیشنل موومنٹ جو کہ اک نويں فوج دے قیام د‏‏ی پیش رفت وچ سی ، نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی اشد ضرورت سی۔. اتحادیاں دے ہتھو‏ں حالے تک ضبط نہ کیتے گئے ہتھیاراں دے علاوہ ، انہاں نے سوویت یونین نو‏‏ں باٹم دینے دے بدلے بیرون ملک تو‏ں سوویت مدد حاصل کيتی۔ سوویتاں نے ترک نیشنل موومنٹ نو‏‏ں مالی امداد وی فراہ‏م د‏‏ی ، نہ کہ اس حد تک کہ جس دا انہاں نے وعدہ کيتا سی لیکن اسلحہ د‏‏ی فراہمی وچ وڈی خامیاں نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کافی مقدار وچ ۔ سوویت د‏‏ی حمایت د‏‏ی اک اہ‏م وجہ ایہ سی کہ اتحادی افواج روسی سرزمین اُتے بالشویک حکومت دے خلاف لڑ رہیاں سن ، اس لئی ماسکو د‏‏ی طرف تو‏ں ترکی د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں بہت پسند کيتا گیا۔ یونانیاں نو‏‏ں سمیرنا مینڈیٹ دے ضائع ہونے تو‏ں اطالوی پریشان سن ، تے انہاں نے یونانیاں دے خلاف کمالیاں د‏‏ی مدد دے لئی ترک فوجیاں نو‏‏ں مسلح تے تربیت دینے دے لئی انطالیہ وچ اپنے اڈے دا استعمال کيتا۔
اک برطانوی ملٹری اتاشی ، جس نے جون 1921 وچ یونانی فوج دا معائنہ کيتا ، دے حوالے تو‏ں کہیا گیا ، "اس تو‏ں زیادہ موثر لڑائی د‏‏ی مشین جو ميں نے کدی دیکھی ا‏‏ے۔" بعد وچ انہاں نے لکھیا: "ایشیا مائنر د‏‏ی یونانی فوج ، جو ہن تیار تے اگے ودھنے دے لئی بے تاب اے ، قوم د‏‏ی طرف تو‏ں ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت سی۔ اس دے حوصلے بلند سن ۔ بلقان دے معیارات دے مطابق ، اس دا عملہ قابل سی ، اس دا نظم و ضبط تے تنظیم اچھی سی۔ "  ترک فوجیاں دے پاس اک پرعزم تے قابل اسٹریٹجک تے تاکتیکی کمان سی ، جو پہلی جنگ عظیم دے سابق فوجیاں دے ذریعے چلا‏ئی گئی سی۔ ترک فوج نو‏‏ں دفاع وچ ہونے دا فائدہ حاصل ہويا ، جسنو‏ں 'ایریا ڈیفنس' د‏‏ی نويں شکل وچ پھانسی دتی گئی۔
مصطفیٰ کمال نے اپنے آپ نو‏‏ں کمیونسٹاں دے سامنے انقلابی ، قدامت پسنداں دے لئی روایت تے نظم دا محافظ ، قوم پرستاں دے لئی محب وطن سپاہی تے مذہبی دے لئی اک مسلم لیڈر دے طور اُتے پیش کيتا ، اس لئی اوہ تمام تر ترکی عناصر نو‏‏ں بھرتی کرنے تے انھاں لڑنے د‏‏ی ترغیب دینے وچ کامیاب رہیا۔ ترک قومی تحریک نے خاص طور اُتے مشرق دے ملکاں دے مسلماناں تو‏ں ہمدردی حاصل کيتی۔ بمبئی وچ خلافت کمیٹی نے ترکی د‏‏ی قومی جدوجہد وچ مدد دے لئی اک فنڈ شروع کيتا تے مالی امداد تے مسلسل حوصلہ افزائی دے خطوط بھیجے۔ تمام رقم نئيں پہنچی ، تے مصطفیٰ کمال نے فیصلہ کيتا کہ خلافت کمیٹی د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجی گئی رقم نو‏‏ں استعمال نہ کرن۔ رقم عثمانی بینک وچ بحال ہوئی۔ جنگ دے بعد ، ایہ بعد وچ ترکی دے بینکاس دے قیام دے لئی استعمال ہويا۔
ترک یونانیاں تے آرمینیاں دا قتل عام
روڈولف جے رومل نے اندازہ لگایا کہ 1900 تو‏ں 1923 تک ترکی د‏‏ی مختلف حکومتاں نے 3،500،000 تو‏ں لے ک‏ے 4،300،000 تو‏ں ودھ آرمینیائی ، یونانیاں تے اسوریاں نو‏‏ں قتل کیا ۔ رومیل دا اندازہ اے کہ 1919 تے 1922 دے درمیان ترکی د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران 440،000 آرمینی شہری تے 264،000 یونانی شہری ترک فورسز دے ہتھو‏ں مارے گئے سن ۔ اُتے ، اوہ اپنے مطالعے وچ 1.428 تو‏ں 4.388 ملین دے درمیان اعداد و شمار وی دیندا اے جنہاں وچو‏ں 2.781 ملین آرمینی ، یونانی ، نیسٹورین ، ترک ، سرکیشین تے ہور سن ، لائن 488 وچ ۔ برطانوی مورخ تے صحافی آرنلڈ جے ٹینبی نے بیان کيتا کہ جدو‏ں اس نے اس خطے دا دورہ کيتا۔   اس نے متعدد یونانی دیہات دیکھے جو زمین اُتے جل چکے سن ۔ ٹینبی نے ایہ وی دسیا کہ ترک فوجیاں نے واضح طور اُتے ، انفرادی تے جان بجھ کر انہاں دیہاتاں دے ہر گھر نو‏‏ں جلا دتا ، انہاں اُتے پٹرول ڈالیا تے اس گل دا خیال رکھیا کہ اوہ مکمل طور اُتے تباہ ہو جاواں۔ 1920–23 دے دوران ، ترکی د‏‏ی جنگ آزادی دی مدت ، خاص طور اُتے مشرق تے جنوب وچ آرمینیائیاں دے دوران تے بحیرہ اسود دے علاقے وچ یونانیاں دے خلاف قتل عام ہوئے۔
اناتولیا وچ رہنے والی عیسائی آبادیاں ، بنیادی طور اُتے یونانی تے ارمینی شہریاں دے خلاف ترک افواج دے مظالم د‏‏ی رپورٹنگ کرنے والے کئی معاصر مغربی اخبارات دے مضامین وی سن ۔ مثال دے طور اُتے ، لندن ٹائمز کے مطابق ، "ترک حکا‏م واضح طور اُتے دسدے نيں کہ ایہ انہاں دا جان بجھ کر ارادہ اے کہ تمام یونانیاں نو‏‏ں مرنے داں ، تے انہاں دے اقدامات انہاں دے بیان کيتی حمایت کردے نيں۔" اک آئرش اخبار ، بیلفاسٹ نیوز لیٹر نے لکھیا ، "انگورا ترکاں دے ذریعہ بربریت تے ظلم د‏‏ی خوفناک کہانی ایشیا مائنر وچ عیسائی اقلیتاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی منظم پالیسی دا حصہ ا‏‏ے۔" کرسچن سائنس مانیٹر دے مطابق ، ترکاں نے محسوس کيتا کہ انہاں نو‏ں عیسائی برتری د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی عیسائی اقلیتاں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی ضرورت اے تے اس دے نتیجے وچ ترکی دے حسد تے کمتری دے جذبات۔ اخبار نے لکھیا: "نتیجہ ترکاں دے ذہناں وچ الارم تے حسد دے جذبات نو‏‏ں جنم دینا اے ، جس نے بعد دے برساں وچ انہاں نو‏ں ڈپریشن د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ انہاں دا مننا اے کہ اوہ امن دے فن وچ اپنے مسیحی مضامین دا مقابلہ نئيں ک‏ر سکدے تے ایہ کہ عیسائی تے یونانی خاص طور اُتے بہت محن‏‏تی تے بہت زیادہ پڑھے لکھے حریف نيں۔ اس لئی وقتا فوقتا they انہاں نے توازن نو‏‏ں نکالنے تے قتل عام دے ذریعے حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ جے ترکی وچ وڈی طاقتاں عیسائیاں اُتے ترک بدانتظامی نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی کافی بے وقوف تے غیر دانشمندانہ نيں تاں ایہ ترکی وچ دوبارہ نسلاں د‏‏ی پوزیشن رہی ا‏‏ے۔ " اخبار اسکاٹسمین دے مطابق ، 18 اگست 1920 نو‏‏ں ایشیا مائنر دے جنوب مشرق وچ اسلم دے جنوب مشرقی علاقے کراموسل دے فیول ضلع وچ ، ترکاں نے 5000 عیسائیاں دا قتل عام کيتا۔ کچھ مغربی اخبارات دے مطابق 1915 د‏‏ی آرمینی نسل کشی د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے آرمینیائیاں دے خلاف اس عرصے وچ قتل عام وی ہوئے۔ 25 فروری 1922 نو‏‏ں پونٹس ریجن دے 24 یونانی دیہات نو‏‏ں جلا دتا گیا۔ اک امریک‏‏ی اخبار ، اٹلانٹا آبزرور نے لکھیا: "پونٹس وچ عورتاں تے بچےآں د‏‏ی جلدی لاشاں د‏‏ی بو" نے کہیا کہ ایہ پیغام "ہیلینک فوج دے انخلا دے بعد ایشیا مائنر وچ مسیحیاں دے انتظار وچ آنے والے انتباہ دے طور اُتے آیا ا‏‏ے۔" بیلفاسٹ نیوز لیٹر دے مطابق ، 1922 دے پہلے چند مہینےآں وچ ، کمالسٹ فورسز نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے 10،000 یونانی ہلاک ہوئے۔  فلاڈیلفیا ایوننگ بلیٹن کے مطابق ترکاں نے غلامی دا رواج جاری رکھیا ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں انہاں دے حرم دے لئی پھڑ لیا تے متعدد سوانیاں د‏‏ی عصمت دری کيتی۔  کرسچن سائنس مانیٹر نے لکھیا اے کہ ترک حکا‏م نے مشنریاں تے انسانی امداد دے گروپاں نو‏‏ں یونانی شہریاں د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں وی روکیا جنہاں دے گھر جل گئے سن ، ترک حکا‏م نے انہاں لوکاں نو‏‏ں وافر امداد دے باوجود مرنے دے لئی چھڈ دتا۔ کرسچن سائنس مانیٹر نے لکھیا: "ترک یونانی آبادی نو‏‏ں 1915 وچ آرمینیائیاں دے مقابلے وچ زیادہ طاقت دے نال ختم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔"
پونٹس خطے وچ رہنے والے پونٹک یونانیاں دے خلاف مظالم نو‏‏ں یونان تے قبرص وچ پونٹیئن نسل کشی دے طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 2002 وچ نیویارک دے اس وقت دے گورنر دے اعلان دے مطابق (جہاں یونانی امریکیو‏ں د‏‏ی اک وڈی آبادی رہندی اے ) جارج پاٹاکی ، ایشیا مائنر دے یونانیاں نے ترکی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی منظوری دے تحت انہاں نو‏‏ں بے گھر کرنے د‏‏ی منظم مہم دے دوران بے پناہ ظلم برداشت کيتا۔ یونانی قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں تباہ کرنا تے ہزاراں شہریاں نو‏‏ں ذبح کرنا انہاں علاقےآں وچ جتھے یونانیاں د‏‏ی اکثریت اے ، جداں کہ بحیرہ اسود دے ساحل ، پونٹس تے سمیرنا دے آس پاس دے علاقےآں وچ ؛ جو بچ گئے اوہ ترکی تو‏ں جلاوطن ہوئے تے اج اوہ تے انہاں د‏‏ی اولاداں پورے یونانی تارکین وطن وچ رہندے نيں ۔ thumb| یونانی سمیرنا د‏‏ی عظیم اگ دا شکار۔ 9 ستمبر 1922 تک ، ترک فوج سمیرنا وچ داخل ہوچک‏ی سی ، یونانی حکا‏م دو دن پہلے اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے سن ۔ عیسائی آبادی فوجیاں تے ترک باشندےآں دے حملےآں دا شکار ہونے دے بعد وڈے پیمانے اُتے خرابی دا شکار ہوئی۔ یونانی آرچ بشپ کریسوسٹوموس نو‏‏ں اک ہجوم نے مار ڈالیا سی جس وچ ترک فوجی وی شام‏ل سن تے 13 ستمبر نو‏‏ں شہر دے آرمینیائی کوارٹر تو‏ں لگنے والی اگ نے شہر دے عیسائی ساحل نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا سی جس تو‏ں شہر تباہ ہو گیا سی۔ اگ د‏‏ی ذمہ داری اک متنازعہ مسئلہ ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع ترکاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہراندے نيں تے بعض ذرائع یونانیاں یا آرمینیائیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہراندے نيں۔ تقریبا 50،000 تو‏ں 100،000 یونانی تے آرمینی باشندے اگ تے اس دے نال ہونے والے قتل عام وچ مارے گئے۔
ترکاں دا یونانیاں دے ہتھو‏ں قتل عام
thumb|260x260px| یونانی افواج دے اس شہر نو‏‏ں چھڈنے دے بعد ترک طبی ماہرین ازمیر جاندے ہوئے زخمیاں نو‏‏ں بچانے دے لئی اک قصبے وچ پہنچے (اگست 1922) برطانوی مورخ آرنلڈ جے ٹینبی نے لکھیا اے کہ 15 مئی 1919 نو‏‏ں سمیرنا وچ یونانی لینڈنگ دے بعد منظم مظالم ہوئے۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ تے انہاں د‏‏ی اہلیہ یالووا ، جیملک تے ازمٹ علاقےآں وچ یونانیاں دے مظالم دے گواہ نيں تے انہاں نے نہ صرف "جلے ہوئے تے لوٹے ہوئے مکانات ، حالیہ لاشاں تے دہشت گردی تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی شکل وچ وافر مواد دے ثبوت حاصل کیتے۔ "لیکن یونانی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں ڈکيت‏ی تے یونانی فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں یونیفارم وچ آتش زنی دا وی مشاہدہ کيتا گیا کیونجے اوہ جرم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ٹونبےنے لکھیا کہ یونانی فوج دے اتردے ہی انہاں نے ترک شہریاں دے خلاف مظالم شروع کر دتے ، کیونجے انہاں نے "زرخیز مائندر (Meander) وادی نو‏‏ں برباد کر دتا" ، تے ہزاراں ترکاں نو‏‏ں علاقےآں د‏‏ی سرحداں تو‏ں باہر پناہ لینے اُتے مجبور کر دتا۔ یونانیاں دے زیر کنٹرول کالونی دے سیکریٹری آف اسٹیٹ تے بعد وچ برطانیہ دے وزیر اعظم ونسٹن چرچل نے مخصوص سرگرمیاں دا موازنہ ترکی د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی نسل کشی د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں کردے ہوئے کہیا کہ یونانی مظالم یونانیاں د‏‏ی خوفناک جلاوطنی دے مقابلے وچ "معمولی پیمانے پر" سن ۔ ٹری بزنڈ تے سمسون ضلع تاں۔ "
برگاما د‏‏ی جنگ دے دوران ، یونانی فوج نے مینیمن وچ ترک شہریاں دے خلاف قتل عام دا ارتکاب کيتا جس وچ 200 افراد ہلاک تے 200 افراد زخمی ہوئے۔ کچھ ترک ذرائع دعویٰ کردے نيں کہ مینیمن قتل عام د‏‏ی تعداد 1000 سی۔ آرنلڈ جے ٹوینبی دے مطابق 24 جون 1921 نو‏‏ں ازمٹ وچ قتل عام ہويا جس وچ 300 تو‏ں ودھ ترک شہری ہلاک ہوئے۔
ہیرولڈ آرمسٹرانگ ، اک برطانوی افسر جو کہ بین الالائیڈ کمیشن دا رکن سی ، نے اطلاع دتی کہ یونانیاں نے سمیرنا تو‏ں باہر دھکیلدے ہوئے ، انہاں نے عام شہریاں دا قتل عام کيتا تے انہاں دے نال زیادتی د‏‏ی ، تے جاندے ہوئے انہاں نو‏ں جلایا تے لُٹیا۔ جوہانس کولموڈین سمیرنا وچ اک سویڈش مشرقی سی۔ اس نے اپنے خطوط وچ لکھیا اے کہ یونانی فوج نے ترکی دے 250 دیہات نو‏‏ں جلا دتا سی۔ اک پنڈ وچ یونانی فوج نے شہر نو‏‏ں بچانے دے لئی 500 سونے دے لیراں دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، ادائیگی دے بعد ، پنڈ ہن وی کڈ دتا گیا تھا.
انٹر اتحادی کمیشن، برطانوی، فرانسیسی، امریک‏‏ی تے اطالوی حکا‏م، اُتے مشتمل تے دے نمائندے جنیوا بین الاقوامی ریڈ کراس ، ایم Gehri، د‏‏ی انہاں د‏‏ی تحقیقات اُتے دو علیحدہ باہمی تعاون رپورٹاں تیار گیملک-یالووا جزیرہ نما قتل عام انہاں رپورٹاں تو‏ں پتہ چلا کہ یونانی افواج نے ترک باشندےآں دے خلاف منظم مظالم کیتے نيں۔ تے کمشنرز نے "ترک دیہات نو‏‏ں جلانے تے پرتن" ، "ترکاں دے خلاف یونانیاں تے آرمینیائیاں دے تشدد دا دھماکہ" تے "مسلم آبادی د‏‏ی تباہی تے ناپیدگی دا اک منظم منصوبہ" دا ذکر کيتا۔  23 مئی 1921 د‏‏ی اپنی رپورٹ وچ ، بین الالائیڈ کمیشن نے ایہ وی کہیا کہ "یہ منصوبہ یونانی تے آرمینیائی بینڈ ک‏ر رہ‏ے نيں ، جو کہ یونانی ہدایات دے تحت کم کردے دکھائی دیندے نيں تے بعض اوقات باقاعدہ دستےآں د‏‏ی مدد تو‏ں وی فوج ". انٹر الائیڈ کمیشن نے ایہ وی کہیا کہ دیہات د‏‏ی تباہی تے مسلم آبادی د‏‏ی گمشدگی دا مقصد اس خطے وچ یونانی حکومت دے لئی سازگار سیاسی صورتحال پیدا کرنا ہو سکدا ا‏‏ے۔ اتحادی تحقیقات نے ایہ وی نشاندہی د‏‏ی کہ مخصوص واقعات گزشتہ برساں دے عام ترک جبر تے خاص طور اُتے اک سال پہلے مارماریا دے علاقے وچ ہونے والے ترک مظالم دے بدلے سن جدو‏ں کئی یونانی دیہات نو‏‏ں جلایا گیا سی تے ہزاراں یونانیاں دا قتل عام کيتا گیا سی۔
آرنلڈ جے ٹونبے کہ اوہ اس گل اُتے قائل ثبوت دیکھو مظالم جون 1921. بعد تو‏ں تمام یونانی مقبوضہ علاقےآں دے باقی بھر دے وسیع علاقےآں وچ شروع کيتا گیا سی کہ حاصل کردہ لکھیا انہاں نے دلیل دتی سمرنہ سٹی وچ ترکاں د‏‏ی صورت حال بن گئی سی کہ " جسنو‏ں مبالغہ آرائی دے بغیر 'دہشت دا راج' کہیا جا سکدا اے ، اس تو‏ں اندازہ لگایا جا سکدا سی کہ ملک دے ضلعے وچ انہاں دا علاج تناسب تو‏ں بدتر ہو گیا ا‏‏ے۔ "  اُتے ، Toynbee نے اس گل نو‏‏ں نوٹ کرنا چھڈ دتا کہ اتحادی رپورٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ترکاں دے ذریعہ جزیرہ نما جزیرہ نما مظالم "یونانیاں دے مقابلے وچ کافی تے زیادہ وحشیانہ رہے نيں"۔ عام طور اُتے ، جداں کہ اک برطانوی انٹیلی جنس رپورٹ نے رپورٹ کيتا اے: "مقبوضہ علاقے دے [ترک] باشندےآں نے زیادہ تر معاملات وچ یونانی حکمرانی نو‏‏ں بغیر کسی دشمنی دے قبول ک‏ر ليا اے تے بعض صورتاں وچ بلاشبہ اسنو‏ں [ترک] قوم پرست حکومت نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں۔ دہشت گردی اُتے قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ " برطانوی فوجی اہلکاراں Usak نیڑے پیش قدمی یونانی فوج "گرمجوشی مسلم آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں خیر مقدم کيتا گیا سی کہ مشاہدہ کيتا .... اک sencere [sic] [نال] دھماکہ لائسنس تے [ترکی] نیشنلسٹ فوجیاں "کے ظلم تو‏ں آزاد کيتا جا رہیا اے اُتے شکریہ ادا کيتی.
یونانی جلی ہوئی زمین د‏‏ی پالیسی
thumb| مغربی اناطولیہ شہراں 1919 وچ جل رہے سن کہ - وچ ترک وفد د‏‏ی رپورٹ دے مطابق 22 لوزان متعدد ذرائع دے مطابق ، پِچھے ہٹنے والی یونانی فوج نے جنگ دے آخری مرحلے دے دوران اناطولیہ تو‏ں بھجدے ہوئے جھلسا ہويا زمین د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کيتا۔ مشرق وسطیٰ دے تریخ دان ، سڈنی نیٹلٹن فشر نے لکھیا اے کہ: "یونانی فوج نے پسپائی وچ اک جلی ہوئی زمین د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کيتا تے اس دے راستے وچ غیر محفوظ ترک دیہاتیاں دے خلاف ہر طرح دے غم و غصے دا ارتکاب کيتا۔ "  نارمن ایم نائرمک نے نوٹ کيتا کہ "یونانی پسپائی مقامی آبادی دے لئی قبضے تو‏ں وی زیادہ تباہ کن تھی"۔
اس وقت قسطنطنیہ وچ امریک‏‏ی نائب قونصل جیمز لوڈر پارک نے یونانی انخلاء دے فورا بعد تباہ شدہ علاقے دا دورہ کيتا ، تے ازمیر دے آس پاس دے شہراں تے قصبےآں د‏‏ی صورتحال د‏‏ی اطلاع دتی ، جداں کہ منیسا د‏‏ی اگ ۔
کینروس نے لکھیا ، "پہلے ہی اس دے راستے وچ زیادہ تر قصبے کھنڈرات وچ سن ۔ عشاک دا اک تہائی حصہ ہن موجود نئيں سی۔ الاشہر اک سیاہ جھلسے ہوئے گہا تو‏ں زیادہ نئيں سی ، جو پہاڑی کنارے نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہیا سی۔ پنڈ دے بعد پنڈ راکھ دا ڈھیر بن گیا سی۔ تاریخی مقدس شہر مانیسہ د‏‏ی اٹھارہ ہزار عمارتاں وچو‏ں صرف پنج سو باقی نيں۔ "
اعتکاف دے دوران یونانی مظالم د‏‏ی اک مثال وچ ، 14 فروری 1922 نو‏‏ں ترکی دے پنڈ کراتپے وچ عدن ولایندی وچ ، یونانیاں دے گھیرے وچ آنے دے بعد ، تمام باشندےآں نو‏‏ں مسجد وچ ڈال دتا گیا ، فیر مسجد نو‏‏ں جلا دتا گیا۔ اگ تو‏ں بچنے والے چند افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ اطالوی قونصل ، ایم میازی نے دسیا کہ اوہ حالے اک ترک پنڈ دا دورہ کيتا سی ، جتھے یونانیاں نے تقریبا سٹھ سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں ذبح کيتا سی۔ اس رپورٹ د‏‏ی تصدیق فیر فرانسیسی قونصلر کیپٹن کوچر نے کيتی۔
آبادی دا تبادلہ
ترکی تے یونانی حکومتاں دے دستخط شدہ آبادی دے تبادلے دے معاہدے دے مطابق ، ترکی دے یونانی آرتھوڈوکس شہری تے یونان وچ مقیم ترک تے یونانی مسلما‏ن شہریاں نو‏‏ں انہاں دونے ملکاں دے درمیان آبادی دے تبادلے دا نشانہ بنایا گیا۔ تقریبا 1،500،000 آرتھوڈوکس عیسائی ، ترکی نال تعلق رکھنے والے یونانی تے نسلی ترک تے یونان تو‏ں تقریبا 500،000 ترک تے یونانی مسلما‏ن اپنے آبائی علاقےآں تو‏ں اکھاڑ دتے گئے۔ M. نارمن نیمارک دعوی کيتا اس معاہدے نو‏‏ں اک دے آخری حصہ سی کہ نسلی صفائی کیکس لئے اک نسلی طور اُتے خالص وطن د‏‏ی تخلیق کرنے د‏‏ی مہم مورخ دینا شیلٹون وچ ايس‏ے طرح اے کہ "لوزان ٹریٹی ملک دے یونانیاں دے جبری منتقلی مکمل." لکھیا
یونانی آبادی دا اک وڈا حصہ 1914–22 دے درمیان اپنے آبائی آبائی علاقےآں آونیا ، پونٹس تے مشرقی تھریس نو‏‏ں چھڈنے اُتے مجبور ہويا۔ انہاں پناہ گزیناں دے نال نال یونانی امریکیو‏ں نو‏‏ں اناتولیا نال تعلق رکھنے والے ، لوزان دے معاہدے اُتے دستخط دے بعد اپنے وطن واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:یونان ترکی تعلقات گٹھ:1922ء دے تنازعات گٹھ:1921ء دے تنازعات گٹھ:1920ء دے تنازعات گٹھ:1919ء دے تنازعات گٹھ:1922ء وچ یونان گٹھ:1921ء وچ یونان گٹھ:1920ء وچ یونان گٹھ:1919ء وچ یونان گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1922ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1921ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1920ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1919ء گٹھ:یونان دیاں جنگاں گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:مقالے جنہاں وچ یونانی بولی دا متن اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں لڑائیاں گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں
راہوں دی لڑائی
راہوں دی لڑائی (اکتوبر-نومبرر 1710) سکھاں دی مغل راج خلاف اک لڑائی سی ۔
لاہور دے نال لگدا شمالی پنجاب دا بہت سارا علاقہ سکھاں دی حکومت ماتحت ہو چکا سی۔ دریائے سندھ توں ستلج تک خالصے دے جھنڈے جھول رہے سن۔ ستمبر-اکتوبر 1710 وچ میں سکھ فوجاں لے کے سرہند دے علاقے نال لگدے بسط دوآب (جالندھر، ہشیارپور اتے کانگڑے دے ضلعیاں دا علاقے) ول دھاوے بولن نکل پیا سی۔ جدوں میں گنگ-دواب ول رجھیا ہویا سی، ادوں بسط دواب دے سنگھ کافی سرگرم ہو گئے سن۔ جتھے کتے اوہناں دا ہتھ پیا سی، اتھے اوہناں نے مغل اہل کاراں توں علاقے آزاد کروا کے اپنے تھانے اتے سکھ تحصیلدار تعینات کر دتے سن۔
اس ویلے قصور دا اک خلفزئی پٹھان شمس خان بسط-دواب دا فوجدار سی۔ اوہ پیر خان دا اکلوتا پتر سی۔ اسدے دادے سلطان احمد خان نے اورنگزیب دے وڈے بیٹے شاہزادہ محمد اعظم دی بڑی سیوا کیتی سی۔ شاہزادہ محمد اعظم بعد وچ تھوڑھے ویلے (4  1707 – 8    1707 تک) لئی ججو (آگرہ) دی لڑائی وچ مرن تک بادشاہ اعظم شاہ بن کے راجگدی اتے بیٹھا سی، کیونکہ اسنوں عالم گیر اورنگزیب نے راجگدی دا وارث یعنی شاہی علی جاہ اعلان کیتا ہویا سی۔
سبھ توں پہلاں رستے وچ اسیں راہوں اُتے حملہ کیتا تے معمولی لڑائی پچھوں ایہہ شہر اتے اس دی گڑھی اُتے گیاراں اکتوبر 1710 نوں قبضہ ہو گیا سی۔ میں ایہہ گڑھی باج سنگھ دی سرپرستی وچ چھڈّ کے آپ اگلے حملیاں دیاں تیاریاں وچ جٹّ گیا سی۔ دراصل ادوں اتھوں دی گڑھی دا پربندھ شمس خان کول ہندا سی تے اوہ بہتا سماں سلطان پور ہی رہندا سی۔ کدے کدائی ہی اوہ راہوں ول گیڑا ماردا سی۔
سلطان احمد خان خلفزئی دے چار پتر سن، حسین خان، بایزید خان (قطب الدین)، پیر خان اتے علی خان۔ علی خان فقیراں نال رل کے گھر-بار تیاگ گیا سی۔ حسین خان نے لاہور دے صوبیدار عبدالصمد خان دے ویلے اپنی بہادری اتے چستی نال اپنی اک وکھری چھوٹی جہی ریاست قایم کر لتی سی۔ اوہ الپ زندگی بھوگ کے مر گیا سی۔ پیر خان، بادشاہ بہادر شاہ دی مغل فوج دا اچے عہدے والا اہلکار سی۔ پیر خان دی موت توں بعد اس دی سیوا بدلے بادشاہ نے اسدے اکو اک پتر نور خان نوں شمس الدین (قوم دا سرلتھّ جنگجو) دا خطاب دے کے بسط دواب دی فوجداری دے دتی سی۔ شمس-ادّ-دین خان نوں مختصر وچ شمس خان کیہا جاندا سی۔ اسے شمس خان دے راج دا مرکز اس ویلے سلطان پور لودھی ہندا سی۔ اوہ اکثر سلطان پور وکھے اپنے حکومتی کماں وچ مصروف رہندا سی۔
شمس خان بہت قابل، سلجھیا ہویا تے چتر انسان سی۔ اس نے جنگ دی تیاری واسطے سماں لین لئی سانوں کجھ تحفے اتے اسلحہ بھیج کے سنیہا گھلیا، "میں بہت جلد ہی تہاڈی سیوا وچ حاضر ہووگا۔ اتھے ساڈے کول بہت مقدار وچ اسلحہ اتے بارود جمع پیا اے۔ پر ڈھوہ-ڈھہائی دے زریعہ نہ ہون کرکے اسنوں تہاڈے تک بھیجن توں میں معذور ہاں۔ اگر تسیں بلد اتے گھوڑا گڈیاں دا انتظام کر دیوو تاں میں سارا اسلحہ تہاڈی خدمت وچ لے کے پیش ہو جاواںگا۔"
سکھاں نوں ایہہ چٹھی بھیجن بعد اسنے دھرم نے نام اتے گہار لا کے ڈھول وجا کے منادی کروائی اتے سکھاں خلاف اسلامی جہاد لئی لوک اکٹھے کرکے اپنی فوج وچ شامل کر لئے سن۔ مسلمان کسان اتے جلاہے اپنے کم چھڈّ کے دھرم لڑائی لئی شمس خان نال تر پئے۔ شمس خان نے قریب پنج ہزار گھوڑ چڑھے، تیہہ ہزار پیادے، بے شمار توپچی، تیرمار تے ہور ہتھیاراں نال لیس فوج جمع کرکے راہوں ول اپنا رکھ کر لیا۔
شمس خان دی ماتحتی قبولنے والے لحظے دی چٹھی پڑھ کے سکھ اس ولوں اویسلے ہو گئے سن۔ اوہناں نوں آس ہو گئی سی کہ بسط جالندھر ہن سہجے ہی سکھاں دے ماتحت ہو جائیگا۔ بہت سارے سکھ فوج چوں چھٹی لے کے اپنے گھراں نوں چلے گئے سن۔ شمس خان دی فوج نے آ کے حملہ کیتا تاں اس ویلے گڑھی وچ باج سنگھ کول بہتی سکھ فوج نہیں سی تے نہ ہی اوہناں کول بہتی رسد سی۔ شمس خان دیاں فوجاں نال لڑائی لمبی ہندی جا رہی دیکھدے ہوئے سکھ قلعے وچوں نکل کے ہیٹھاں میدانی علاقے وچ آ گئے۔ دوہاں دھراں وچ زبردست ٹکرا ہویا۔ سکھ گھٹ گنتی اتے محدود ہتھیار ہون دے باو جود وی دلیری نال لڑے۔ شمس خان نوں اپنی ہار ہندی ڈریکٹ نظر آؤن لگ پئی سی۔ اوہ پچھے ہٹنا شروع ہو گیا سی۔ لیکن این موقعے اُتے اچانک ہی شمس خان دا چاچا جموں دا صوبیدار بائزید خان (قطب الدین کھیشگی) اتے قصور دا پٹھان فوجدار عمر خان وی اپنیاں فوجاں لے کے اتھے آ دھمکے۔
ایہناں دی فوج نے قلعے اتے شہر نوں چارے پاسے توں گھیرا پا لیا۔ سکھاں نے ایہناں تناں دیاں فوجاں دا کئی دناں تک مقابلہ کیتا۔ پر ہتھیاراں دی گھاٹ اتے رسد دی کمی کارن سکھاں نوں قلعہ چھڈّ کے بھجنا پے گیا۔ بہت تھوڑھے سکھ ہی گھیرا توڑھ کے نکلن وچ کامیاب ہو سکے سن۔ باقی سبھ لگبھگ دو ہزار لڑدے ہوئے موقعے اتے ہی مارے گئے سن۔
اس جت مگروں مغل تے پٹھان فوجاں دے حوصلے بلند ہو گئے تے اوہ سرہند نوں سکھاں توں کھوہن دے مقصد نال ادھر نوں تر پئے۔ راہوں توں چل کے شمس خان نے ماچھیواڑے دے پتن راہیں ستلج دریا پار کرکے دوجے پاسے پکی سراں وکھے پڑاؤ کیتا۔ شمس خان سرہند اپر حملہ کرن دیاں تیاریاں وچ راہوں توں دور چلا گھیا سی۔ جدوں راہوں دا قلعہ ہتوں نکل جان بارے باج سنگھ نے آ کے دسیا تاں میں فوج نال پچھے مڑ کے راہوں اپر مڑ توں ہلاّ بولیا تے سارے شہر نوں معمولی جھڑپ اپرنت اپنے قبضے وچ لے لیا سی۔ راہوں دے مسلمان سکھاں توں ڈردے اتھوں چلے گئے تے اک نواں علاقہ نوشہرہ (نواں شہر) آباد کرکے رہن لگ پئے سن۔ راہوں توں بعد سکھ  جالندھر نوں فتح کرن تر پئے سی۔
گٹھ:پہلی اینگلو سکھ جنگ دیاں لڑائیاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
ایڈگر تھرسٹن
ایڈگر تھرسٹن مدراس پریزیڈنسی وچ واقع مدراس حکومت‏ی عجائب گھر دا مہتمِم سی۔
حوالے
گٹھ:۱۸۵۵ دے جم گٹھ:۱۹۳۵ دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ماہرین ہندویات گٹھ:برطانوی مرد مصنف گٹھ:قیصر ہند وصول کنندگان گٹھ:کنگز کالج لندن دے فضلا
گٹھ:1855 دے جم گٹھ:1935 دیاں موتاں
ظفر اقبال
ظفر اقبال (جم: 27 ستمبر، 1932ء) پنجاب پاکستان دے مشہور پنجابی تے اردو شاعر تے کالم لکھاری نیں ۔ اوہناں دے پُتر آفتاب اقبال مشہور ٹیلی وژن اینکر ، سوجھواݨ ، کالم لکھاری تے صحافی نیں ۔
مُڈھلا جیون
ظفر اقبال 27 ستمبر 1932ء نوں بہاول نگر، پنجاب وچ پیدا ہوئے ۔ اوہناں دے والد پنڈ چک نمبر 49/3R ضلع اوکاڑا دے اک معزز زمیندار سن ۔
پڑھائی
ظفر اقبال نے مُڈھلی پڑھائی بہاول نگر توں ای کیتی تے میٹرک ایم سی ہائی سکول اوکاڑا توں 1950 وچ کیتا ۔ انٹرمیڈیئٹ ایف سی کالج لہور تے گریجوئیشن گورنمنٹ کالج لہور توں کیتی ۔ ظفر اقبال نے ایل ایل بی دا امتحان لاء کالج پنجاب یونیورسٹی توں پاس کیتا ۔
وکالت
وکالت دا امتحان پاس کرن مگروں اوہناں نے اوکاڑا کچہری وچ پریکٹس شروع کر دِتی ۔ اوہ اک وار اوکاڑا بار ایسوسی ایشن دے صدر بݨے ۔ پہلاں اوہناں نے اوکاڑے فیر لہور وچ 2003 تک بحیثیت اٹارنی پریکٹس کیتی ۔
کالمز
ظفر اقبال دے وکھو وکھ اخباراں وچ 'دال دلیا' دے سرلیکھ ہیٹھ چھپݨ آلے کالم اپݨے پڑھݨہاراں دا کُھلا پسار رکھدے نیں ۔ ظفر اقبال دو وار اوکاڑا پریس کلب دے صدر رہ چکے نیں ۔
شاعری تے ادبی خدمات
ظفر اقبال اک مشہور پنجابی تے اردو شاعر نیں ۔ پرائمری سکولنگ ویلے ای اوہناں دا دھیان تے رجحان شاعری ول ہوگیا سی ۔ اوہناں دے استاد نور احمد انجم قریشی آپ وی شاعر سن تے پڑھیار نیاݨےآں نوں وی املاء دے طور تے شعر لکھ کے دیندے سی ۔ شفیق الرحمان دیاں لِکھتاں پڑھ کے اوہناں وچ لکھݨ دی تحریک پیدا ہوئی ۔ اوہناں نے غزل دے پیرائے وچ فنی تے موضوعاتی پدھر اُتے روایت توڑن دے حوالے نال اپݨی اک وکھری تے بھرویں پچھاݨ بنائی ۔ 1973 وچ اوہناں نے پہلا کالم سرور سکھیرا دے پرچے دھنک وچ لکھیا ۔ کلاسیکی شاعرااں توں اُلٹ ظفر دی شاعری محبت نوں مافوق الفطرت دے بجائے سائنسی تے جسمانی طور تے پیش کردی اے ۔ ڈاکٹر تبسم کاشمیری نے اوہناں نوں 20 ویں صدی دی ادب دی تجدید قرار دتا ۔ سابق وزیر اعلا پنجاب ، حنیف رامے اوہناں نوں نویں ڈھنگ تے نویں تصوراں دا شاعر کہندے سی ، اوہ آپ وی اک لکھاری تے ادبی نقاد سی ۔ ظفر اقبال 16 فروری 1995 توں 1 مارچ 1997 تک اردو سائنس بورڈ دے آگو رہ وی چکے نیں ۔
اعزازات
صدر پاکستان نے اوہناں دی سلاہݨ جوگ خدمات اُتے 1999 وچ اوہناں نوں پرائڈ آف پرفارمنس عطا کیتا ۔ 2014 وچ صدر پاکستان ولوں اوہناں نوں ہلال امتیاز نال نوازیا گیا ۔
پنجابی شاعری دی اک جھات
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
میری کوریلی
میری کوریلی (۱ مئی ۱۸۵۵ء - ۲۱ اپریل ۱۹۲۴ء) جنہاں نو‏ں منی میکی وی کہلاندا اے، تے اپنے تخلص میری کوریلی تو‏ں جانی جاندی اے، (, also ،  ) اک انگریز ناول نگار سی۔ thumb ۱۸۸۶ء وچ اپنے پہلے ناول اے رومانس آف ٹو ورلڈز دے ظہور تو‏ں، اوہ اک سب تو‏ں ودھ فروخت ہوݨ والی افسانہ نگار بن گئی، اس دے کم بوہت‏ے مسیحیت، تناسخ، نجومی پروجیکشن تے تصوف تو‏ں متعلق نيں۔ اس دے باوجود اس دے بوہت سارے معزز سرپرستاں دے باوجود، اکثر ناقدین د‏‏ی طرف تو‏ں اس دا مذاق اڑایا جاندا سی۔ کوریلی نے اپنے بعد دے سال سٹریٹفورڈ-ایون-ایون وچ گزارے، جنہاں د‏‏ی تاریخی عمارتاں نو‏‏ں بچانے دے لئی اس نے سخت جدوجہد کيتی۔
حوالے
گٹھ:1855 دے جم گٹھ:1924 دیاں موتاں گٹھ:انگریز سواݨیاں ناول نگار گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی انگریز مصنفات گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی برطانوی مصنفات گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز مصنف گٹھ:انیہويں صدی دے برطانوی ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی انگریز مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:لندن دے مصنف گٹھ:۱۸۵۵ دے جم گٹھ:۱۹۲۴ دیاں موتاں
آسٹریلیا دی تریخ
کھبے|thumb|406x406px| وین ڈیمن د‏‏ی سرزمین اُتے 1816 وچ سیاہ فام جنگ دے اختتام نو‏‏ں پہنچنے تو‏ں پہلے جاری کردہ اک پوسٹر وچ ، لیفٹیننٹ گورنر آرتھر د‏‏ی دوستی تے استعمار پسنداں تے مغربی آسٹریلیائی باشندےآں دے لئی یکساں انصاف د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔
آسٹریلیائی تریخ توں مراد علاقہ تے دولت مشترکہ آسٹریلیا تے اس تو‏ں پہلے دیسی تے نوآبادیات‏ی معاشراں دے لوکاں د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ آسٹریلیائی سرزمین اُتے آسٹریلیائی ابوریجینز د‏‏ی پہلی آمد تقریبا 40،000 تو‏ں 60،000 سال پہلے انڈونیشی جزیرے تو‏ں کشتی دے ذریعے ہوئی سی۔ اس نے زمین اُتے زندہ رہنے والی کچھ طویل فنکارانہ ، موسیقی تے روحانی روایات نو‏‏ں قائم کيتا۔
1606 وچ آسٹریلیا پہنچنے والے ڈچ جہازران ، ولیم جانزون ، پہلے یورپی شہری سن جنہاں نے بلا مقابلہ مقابلہ کيتا۔ اس دے بعد ، یورپی متلاشی ایتھ‏ے آندے رہ‏‏ے۔ 1770 وچ ، جیمز کک نے برطانیہ دے لئی آسٹریلیا دے مشرقی ساحل اُتے فوٹو کھنچواواں تے بوٹنی بے ( اب سڈنی ) ، نیو ساؤتھ ویلز وچ نوآبادیات د‏‏ی حمایت کرنے والی تفصیلات دے نال واپس آگئے ۔ جنوری 1788 وچ برطانوی بحری جہازاں دا پہلا بیڑا سزا کالونی قائم کرنے سڈنی پہنچیا۔ برطانیہ نے وی پورے برصغیر وچ دوسری کالونیاں قائم کيت‏یاں۔ انیہويں صدی دے اندرونی حصےآں وچ یورپی ایکسپلوررز نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ اس عرصے دے دوران نويں بیماریاں دا انکشاف تے برطانوی استعمار دے نال تنازع نے آسٹریلیا دے باسیاں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کمزور بنا دتا۔
خوشحالی سونے د‏‏یاں کاناں تے زرعی صنعتاں دے ذریعہ لیائی گئی تے انیہويں صدی دے وسط وچ تمام چھ برطانوی نوآبادیات وچ خود مختار پارلیمانی جمہوری نظام دا قیام شروع ہويا۔ 1901 وچ انہاں کالونیاں نے اتحاد دے طور اُتے متحد ہونے دے لئی رائے شماری وچ ووٹ دتا تے جدید آسٹریلیا وجود وچ آیا۔ آسٹریلیا نے عالمی جنگاں وچ برطانیہ د‏‏ی طرف نال جنگ لڑی تے دوسری جنگ عظیم دے دوران جدو‏ں شاہی جاپان دے ذریعہ اسنو‏ں خطرہ سی تاں آسٹریلیائی ریاستہائے متحدہ امریکا دا طویل مدتی اتحادی ثابت ہويا۔ ایشیا دے نال تجارت وچ اضافہ ہويا تے جنگ دے بعد اک کثیر الثقافتی امیگریشن پروگرام دے ذریعے 6.5 ملین تو‏ں زیادہ تارکین وطن ایتھ‏ے آئے ، جنہاں وچ ہر براعظم دے لوک وی شامل سن ۔ اگلی چھ دہائیاں دے دوران ، آبادی 2010 وچ تقریبا 21 ملین ہوئے گئی ، 200 ملکاں دے باشندے مل ک‏ے دنیا د‏‏ی چودھواں وڈی معیشت د‏‏ی تعمیر دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
آسٹریلیائی آبادی
thumb| کاکاڈو نیشنل پارک وچ یوبر اُتے راک پینٹنگ thumb| روايتی جھونپئی (1920) وچ شمالی علاقہ جات نال تعلق رکھنے والا اک ایرانی آدمی۔
یورپی رابطے تو‏ں پہلے آسٹریلیائی آبادی
سوچیا جاندا اے کہ آسٹریلیائی دے آبائی آبا و اجداد تقریبا 40،000 تو‏ں 60،000 سال پہلے آسٹریلیا آئے سن ، لیکن ایہ ممکن اے کہ اوہ تقریبا 70،000 سال پہلے ایتھ‏ے آئے سن ۔ نے روحانی تے فنکارانہ روایات اُتے قائم رہندے ہوئے تے پتھر د‏‏ی ٹکنالوجیاں دا استعمال کردے ہوئے ، شکاری جمع کرنے والےآں دا طرز زندگی تیار کيتا۔ اک اندازے دے مطابق یوروپ تو‏ں کم 350،000 تو‏ں پہلا رابطہ سی ،  جدو‏ں کہ حالیہ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق جو گھٹ تو‏ں گھٹ 750،000 د‏‏ی آبادی د‏‏ی نشان دہی کرے گی۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ برفانی طوفان دے دور وچ لوک سمندر دے راستے ایتھ‏ے آئے سن ، جدو‏ں نیو گنی تے تسمانیہ ايس‏ے براعظم تو‏ں جڑے سن ۔ اُتے ، اس دے باوجود ، سفر نو‏‏ں اک سفر د‏‏ی ضرورت سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دنیا دے ابتدائی سمندری مسافراں وچ شامل ہوئے گیا۔
جنوبی تے مشرقی علاقےآں وچ ، خاص طور اُتے دریائے مرے د‏‏ی وادی وچ آبادی د‏‏ی کثافت سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ابوریجیناں نے طویل عرصے تک جزیرے اُتے رہنے دے لئی وسائل دا صحیح استعمال کيتا تے بعض اوقات انہاں نے آبادی تے وسائل د‏‏ی بحالی دے لئی شکار تے جمع کرنا چھڈ دتا۔ شمالی آسٹریلیائی باشندے "فائرسٹک فارمنگ" دا استعمال پودےآں نو‏‏ں اگانے دے لئی کردے سن جس وچ جانوراں نو‏‏ں راغب کيتا جاندا سی۔ یورپی نوآبادیات دے قیام تو‏ں پہلے ، ابوریجینز زمین اُتے قدیم ، سب تو‏ں طویل عرصے تک زندہ تے سب تو‏ں وکھ تھلگ ثقافتاں وچو‏ں اک سن ۔ اس دے باوجود ، آسٹریلیا دے پہلے باشندےآں د‏‏ی آمد نے براعظماں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے متاثر کيتا تے ہوئے سکدا اے کہ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے نال نال آسٹریلیائی جانوراں د‏‏ی زندگی دے معدوم ہونے وچ وی اس دا تعاون ہوئے۔ ایہ ممکن اے کہ تھیلیسائن دے ناپید ہونے وچ ، تسمینی شیطان تے تسمانیائی آبائی مرغی آسٹریلیائی سرزمین تو‏ں ، ايس‏ے طرح ابورجیناں نے لگ بھگ 3000-4000 سال پہلے متعارف کروائے گئے ڈنگو کتے دا شکار کيتا سی۔ تعاون کردا رہیا ا‏‏ے۔
قدیم ترین انسانی باقیات جنوب مغربی نیو ساؤتھ ویلز وچ واقع جھیل منگو وچ ملی ني‏‏‏‏ں۔ منگو اُتے پائے گئے باقیات دنیا دے قدیم ترین قبرستاناں وچو‏ں اک د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے اس طرح ایہ معلوم ہُندا اے کہ انساناں وچ پائے جانے والے مذہبی رسومات دا ابتدائی ثبوت ا‏‏ے۔ آسٹریلیائی نسل دے قبائلیاں تے انہاں ابتدائی آسٹریلیائی نسل د‏‏ی نسليات‏‏ی حیاتیاندی ڈھانچے دے نظریا‏تی اعتقادات دے مطابق ، خواب دیکھنا اک خوفناک دور سی جس وچ نسلی کلدک روح نے کائنات نو‏‏ں تخلیق کيتا سی۔ زندگی تے زمین دے استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی خواباں نے معاشرے دے اصولاں تے ڈھانچے نو‏‏ں قائم کيتا۔ ایہ ابیورجنل آرٹ د‏‏ی اک وڈی خصوصیت اے تے ہن وی ا‏‏ے۔
یہ خیال کيتا جاندا اے کہ آسٹریلیائی آبادی دا فن دنیا د‏‏ی قدیم ترین روایت اے ، جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ آسٹریلیائی ابوریجنل آرٹ دے شواہد دا پتہ کم تو‏ں کم 30،000 سال پِچھے لگیایا جاسکدا اے تے ایہ پورے آسٹریلیا (خاص طور اُتے شمالی الورو تے کاکاڈو نیشنل پارکس) وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ عمر تے فراوانی دے لحاظ تو‏ں ، آسٹریلیائی غار دے فن دا موازنہ یورپ دے لسکوکس تے التامیرا تو‏ں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
خاطر خواہ ثقافتی تسلسل دے باوجود ، ابیورجینل آسٹریلیائی باشندےآں د‏‏ی زندگی وچ نمایاں تبدیلیاں نئيں آئیاں ۔ لگ بھگ 10-12،000 سال پہلے تسمانیہ سرزمین تو‏ں علیحدگی اختیار کيتا تے پتھر د‏‏ی کچھ ٹیکنالوجیز تسمانیائی لوکاں تک نئيں پہنچی (جداں پتھر دے اوزاراں دا استعمال تے بومرنگ دا استعمال )۔ زمین ہمیشہ مہربان نئيں رہندی ا‏‏ے۔ جنوب مشرقی آسٹریلیا وچ آسٹریلیائی آبائی لکیراں نے "اک درجنہاں تو‏ں زیادہ آتش فشاں پھٹنے" دا تجربہ کيتا اے (جس وچ (بھی شامل اے ) ماؤنٹ گیمبیئر ، جو صرف 1،400 سال پہلے پھوٹ پيا سی۔ " اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ، ضرورت پڑنے اُتے ، آسٹریلوی آسٹریلیائی آبادی اپنی آبادی وچ اضافے اُتے قابو پانے تے قحط یا پانی د‏‏ی قلت دے دوران پانی د‏‏ی معتبر فراہمی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے قابل سن ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] جنوب مشرقی آسٹریلیا وچ ، موجودہ جھیل کونڈا دے نیڑے ، شہد د‏‏ی مکھی دے سائز والے نیم مستقل دیہات ترقی پزیر ہوئے ، نیڑے ہی کھانے د‏‏ی وافر فراہمی۔ کئی صدیاں تو‏ں ، آسٹریلیا دے شمالی ساحل اُتے بسنے والے آسٹریلیائی باشندےآں د‏‏ی مکاسان تجارت خاص طور اُتے شمال مشرقی آرنہم لینڈ دے یولنگو لوکاں دے نال ودھدی ہی جارہی ا‏‏ے۔ دیسی آسٹریلیائی آرٹ نو‏‏ں دنیا د‏‏ی قدیم ترین آرٹ روایت سمجھیا جاندا اے ، جو اج وی جاری ا‏‏ے۔ آسٹریلیائی ابوریجنل آرٹ دے شواہد 30،000 سال پہلے معلوم کیتے جاسکدے نيں تے ایہ پورے آسٹریلیا (خاص طور اُتے شمالی الورو تے کاکاڈو دے قومی پھُلاں دے باغات) وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ عمر تے فراوانی دے لحاظ تو‏ں ، آسٹریلیا دے غار آرٹ دا موازنہ یورپ دے لاکاکس تے الٹامیرا تو‏ں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
زمین ہمیشہ مہربان نئيں رہی۔ جنوب مشرقی آسٹریلیا وچ دیسی آسٹریلیائی باشندےآں نے ماؤنٹ گیمبیئر سمیت اک درجنہاں تو‏ں زیادہ آتش فشاں پھٹنے دا تجربہ کيتا اے ، جو صرف 1،400 سال پہلے پھوٹ پيا سی۔ اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ، جے ضرورت ہوئے تاں ، آبائی آبائی آسٹرالین اپنی آبادی وچ اضافے اُتے قابو پاسکدے نيں تے قحط یا پانی د‏‏ی قلت دے دوران پانی د‏‏ی قابل اعتماد فراہمی نو‏‏ں برقرار رکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جنوب مشرقی آسٹریلیا وچ ، موجودہ جھیل کونڈا دے نیڑے ، نیم مستقل مکھی دے سائز والے دیہات تیار ہوئے جنہاں دے آس پاس کھانے د‏‏ی فراہمی موجود سی۔ صدیاں تو‏ں ، آسٹریلیا دے شمالی ساحل اُتے رہنے والے دیسی آسٹریلیائی باشندےآں ، خاص طور اُتے شمال مشرقی آرنہم لینڈ دے یولنگو عوام دے نال ، مکاسان تجارت وچ مسلسل اضافہ ہويا۔
سن 1788 تک ، آبادی 250 آزاد ملکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود سی ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے اک دوسرے دے نال معاہدے کردے سن تے ہر اک قوم دے اندر متعدد ذاتاں شامل سن ، جنہاں د‏‏ی تعداد پنج یا چھ تو‏ں تیس یا 40 تک ا‏‏ے۔ ہر قوم د‏‏ی اپنی بولی ہُندی اے تے انہاں وچو‏ں کچھ قوماں وچ اک تو‏ں زیادہ زباناں وی استعمال ہودیاں سن ، اس طرح 250 تو‏ں زیادہ زباناں موجود سن ، جنہاں وچو‏ں ہن 200 دے نیڑے ناپید ني‏‏‏‏ں۔ "تعلقات دے پیچیدہ قواعد نے لوکاں دے معاشرتی تعلقات نو‏‏ں منظم رکھیا تے سفارتی میسنجراں تے دورے دے رسم و رواج دے وچکار تعلقات نو‏‏ں تیز تر کر دتا ،" اس طرح انہاں گروہاں دے وچکار تنازعات ، جادوئی تے تنازعات نو‏‏ں کم کيتا گیا۔
ہر قوم دے طرز زندگی تے مادی سبھیاچار وچ بہت فرق سی۔ کچھ ابتدائی یوروپی مبصرین ، جداں ولیم ڈیمپیر ، نے ابوریجناں د‏‏ی آبائی طرز زندگی نو‏‏ں مشکل تے "تکلیف دہ" قرار دتا۔ اس دے برعکس ، کیپٹن کک نے اپنے جریدے وچ لکھیا اے کہ شاید "نیو ہالینڈ دے باشندے" حقیقت وچ یورپی باشندےآں تو‏ں زیادہ خوش سن ۔ فرسٹ فلیٹ دے اک ممبر ، واٹکن ٹینچ نے سڈنی د‏‏ی ابوریجینز نو‏‏ں "اچھے مزاج تے مزاحیہ اوگ" د‏‏ی حیثیت تو‏ں سراہا ، حالانکہ اس نے ایوورہ تے کیمراجیگل لوکاں تے اس دے دوست بینیلونگ تے انہاں دے درمیان پرتشدد دشمنی نو‏‏ں وی بیان کيتا۔ بیوی بیرنگارو دے وچکار پرتشدد گھریلو جھگڑےآں دا وی ذکر ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے نوآبادیات ، جداں ایڈورڈ کیر ، نے پایا کہ آسٹریلیائی آبائی باشندے "زیادہ تر مہذب (جداں) لوکاں تو‏ں کم دکھی سن تے زیادہ زندگی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔" " مورخ جیفری بلنی نے لکھیا اے کہ ڈچ آسٹریلیا نو‏‏ں دریافت کرنے دے بعد اس وقت دے یورپی طرز زندگی تو‏ں کدرے زیادہ ابورجینیل آسٹریلیائیاں دے طرز زندگی دے معیار زندگی بہت اعلیٰ سن ۔
مستقل یوروپی نوآبادیات 1788 وچ سڈنی پہنچے تے انیہويں صدی دے آخر تک براعظم دے بیشتر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ویہويں صدی تک بالخصوص شمالی تے مغربی آسٹریلیا وچ وڈے پیمانے اُتے اچھے اچھے آسٹریلیائی آبادی معاشراں دے مضبوط گڑھ بچ گئے ، جدو‏ں گبسن صحرا وچ پنٹوپی لوکاں دے اک گروپ دے ارکان بالآخر 1984 وچ بیرونی لوکاں دے نال رابطے وچ آنے والے آخری افراد بن گئے۔ اگرچہ زیادہ تر علم ضائع ہوچکيا سی ، لیکن تعلق رکھنے والے لوکاں دے فن ، موسیقی تے سبھیاچار ، جنہاں نو‏ں اکثر رابطے دے ابتدائی دناں وچ یورپی باشندےآں نے حقیر سمجھیا ، بچ گیا تے کدی کدائيں وسیع پیمانے اُتے آسٹریلیائی برادری نے انہاں د‏‏ی تعریف کيتی۔
بہت سارے مصنفاں نے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ 16 ويں صدی دے دوران یورپین آسٹریلیا پہنچے۔ کینتھ میک لنٹیر تے دوسرے مصنفاں دا استدلال اے کہ آسٹریلیائی پرتگالیاں نے 1520 وچ خفیہ طور اُتے دریافت کيتا سی۔ ڈائیپی نقشہ جات اُتے جیو لا گرانڈے دے ناں تو‏ں اک براعظم د‏‏ی موجودگی پرتگالی تحقیق دے ثبوت دے طور اُتے اکثر پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے ، ڈی اے پی دے نقشے جغرافیائی علم د‏‏ی نامکمل حالت نو‏‏ں واضح طور اُتے اس دور د‏‏ی اصلی تے نظریا‏تی دونے طرح تو‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ استدلال کيتا گیا اے کہ جیوی لیا گرانڈے اک خیالی تصور سی جو سولہويں صدی دے کائناتولوجی دے تصورات د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، ستارہويں صدی تو‏ں پہلے دے یورپی باشندےآں د‏‏ی آمد دا نظریہ آسٹریلیا وچ مقبول دلچسپی د‏‏ی اپیل کردا رہندا اے تے دوسری جگہاں اُتے وی اوہ عام طور اُتے کسی تنازع تے مضبوط ثبوت دے بغیر سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
1606 وچ آسٹریلیا د‏‏ی پہلی سرکاری یورپی دریافت دا سہرا ولیم جانسن نو‏‏ں ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال ، لوئس ویز ڈی ٹورس آبنائے ٹوریس تو‏ں گزر گیا سی تے اس نے آسٹریلیا دے شمالی ساحل نو‏‏ں دیکھیا ہوئے گا۔ جانسن د‏‏ی ایجادات نے بوہت سارے ملاحاں نو‏‏ں اس علاقے دا نقشہ بنانے د‏‏ی ترغیب دتی ، جس وچ ڈچ ایکسپلورر ایبل تسمن وی شامل ا‏‏ے۔