cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فیفا
فیفا فٹ بال دی اک ارارہ اے۔ فیڈریشن انٹرنیشنیل ڈی فٹ بال ایسوسئیشن (ایسوسئیشن فٹ بال دی انٹرنیشل فیڈریشن دا فرانسیسی نام)، جنوں عامطور اتے فیفا دے نام ولوں جانیا جاندا اے، فٹ بال دا قومانتری قابوکردہ ادارہ اے۔ اسدا مکھالا زیورخ، سوٹزرلینڈ وچ اے، اتے اسدے حال پردھان سیپ بلیٹر ہن۔ فیفا فٹ بال دے پرمکھ انترقومی مقابلیاں دے تنظیم اتے پربندھ، جنمے سبھتوں الیکھنیی فیفا عالمی کپ اے لئی ذمہ دار اے، اتے اسدا پربندھ 1930 توں کر رہا اے۔
فیفا دے 208 میمبر ہن، جو اقوام متحدہ دے میبراں توں 16 زیادہ اتے انترقومی اولمپک کمیٹی توں تن زیادہ نیں، حالانکہ ایہہ گنتی انٹرنیشنل ایسوسئیشن آف ایتھلیٹکس فیڈریشن توں پنج میمبر گھٹ اے۔
حوالے
گٹھ:فیفا گٹھ:فٹ بال کھڈاری گٹھ:تنظیماں
گھر آلی
بیاہ کرن مگروں جوڑا وجود چ آوندا اے ایہدے چ مذکر گھر آلا تے مونث گھر آلی کہلاوندی اے۔ گھر آلی نوں انگریزی چ وایف، مِسِز تے عربی چ زوجہ، منکوحہ، اہلیہ تے اردو تے ہندی چ جورُو، پتنی، بیوی تے فارسی چ بیگم، زن پنجابی چ سواݨی، رن تے تیویں آکھیا جاندا اے۔
ضلع کاراسو
کاراسو قازقستان دا اک ضلع اے۔
گھر آلی
گٹھ:رشتے
ضلع کاراسو
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Karasu Kazakhstan
ضلع خان چار باغ
ضلع خان چار باغ افغانستان دے صوبہ فاریاب دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام خان چار باغ شہر اے ۔
چک 1-اے ایچ
چک 1-اے ایچ  ضلع خانیوال دی تصیل کبیروالا دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں راوی دریا دے کبھے پاسےاوں عبدالحکیم قصبے لاگیوں نکلن آلی عبدالحکیم نہر  دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال اے ایچ (AH=Abdul Hakeem Disty) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل کبیروالا چ وس رہیا اے ۔
ضلع نارک
نارک تاجکستان دا اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دے صوبہ ختلان دے 24 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ختلان دے ضلعے
شاہ حسین
شاہ حسین (1538-1599) جیہناں نوں مادھو لال حسین وی کہیا جاندا اے۔ شاہ حسین مغل ویلے دے اک پنجابی صوفی شاعر سی۔ پنجابی شاعری وچ کافی دا رواج اوہناں دے ناں اے۔
جیون
شاہ حسین 1538 وچ مغل بادشاہ ہمایوں دے ویلے پنجاب دے شہر لہور چ جمے۔ اوہناں دے پیو دا ناں شیخ عثمان سی۔عثمان جولاہا سی تے اوہناں دا بندھن ڈھوڈا راجپوتاں نال سی ۔ ایہ قبیلہ نواں نواں مسلمان ہویا سی ایس لئی ناں دے نال شاہ جوڑیا گیا۔ ٹکسالی دروازے لہور دی اک مسیت دے مولوی ابوبکر کول پڑھہنے پیا تے قرآن حفظ کرن لگ گیا۔ چنیوٹ دے شاہ بہلول کولوں وی اوہنے مذہب بارے سکھیا۔ اوہ 30 ورہیاں توں ودھ دا سی جدوں اوہ شیخ سعداللہ دا شاگرد سی ۔ 36 ورھیاں دا سی جد اوہنے قران پاک تے تفسیر پڑھدیاں ہویاں جدوں ایہ سنیا "ایہ دنیا کھیڈن دی تھاں اے۔" ایہ سن کے اوہ باہر ول نٹھیا تے فیر ہمیشا لئی پربندھی مت نوں چھڈ دتا۔ ایس مگروں اوہنوں ہمیشہ لال کپڑیاں وچ شراب دی بوتل تے مٹے دے پیالے نال گلیاں وچ نچدیاں ای دیکھیا گیا۔
کافی
شاہ حسین نوں پنجابی چ کافی دا موڈھی منیا جاندا اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی صوفی اولیا گٹھ:صوفی شاعر گٹھ:اولیا
ضلع قرم قول
ضلع قرم قول افغانستان دے صوبہ فاریاب دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام قرم قول شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فاریاب
ایران دیاں تحصیلاں
ایران دیاں تحصیلاں (فارسی:بخش) دی لسٹ 2005 عیسوی (1385 شمسی ہجری) دی جنگننا مطابق: (لوک گنتی دے حساب نال)
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایران دا جغرافیہ
ضلع درزآب
ضلع درزآب افغانستان دے صوبہ جوزجان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام درزآب شہر اے ۔
ضلع اندخوی
ضلع اندخوی افغانستان دے صوبہ فاریاب دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ اندخوی شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے
چومحلہ محل
چومحلہ محل ریاست حیدرآباد دے نظام دا شاہی محل ا‏‏ے۔ ایہ محل نظام صلابت جنگ دے ہتھو‏ں تعمیر کیتا گیا۔ ایہ محل حیدرآباد دے پرانے شہر وچ چار مینار دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ یونیسکو دے "ایشیا پیسفک اعزاز برائے تحفظِ ثقافتی ورثہ" 15 مارچ 2010ء نو‏‏ں چومحلہ محل نو‏‏ں پیش کیتا گیا۔
تریخ
صلابت جنگ نے 1750ء نو‏‏ں محل د‏‏ی تعمیر دے لئی داغ بیل پائی۔ ہور 1857ء تے 1869ء دے درمیان افضل الدولہ آصف جاہ پنجم دے دور وچ پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ شاہی رہائش گاہاں گٹھ:حیدر آباد دے نظاماں دے محلات گٹھ:حیدر آباد، بھارت وچ محلات گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ یادگار عمارتاں گٹھ:ریاست حیدرآباد گٹھ:بھارت
ضلع شیبرغان
ضلع شیبرغان افغانستان دے صوبہ جوزجان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام شیبرغان شہر اے ۔
ضلع کوستانے
کوستانے قازقستان دا اک ضلع اے۔
چک 31 گجیانی
چک 31 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
ضلع کوستانے
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
چک 31 گجیانی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ضلع کوستانے
Kostanay Kazakhstan
کوسٹلا کاؤنٹی
کوسٹلا امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
نارتھیمٹن کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
ضلع واسع
واسع تاجکستان دا اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دے صوبہ ختلان دے 24 ضلعےآں چوں اک اے ۔
روسی وفاقی اکائیاں دی لسٹ بلحاظ خام ریاستی پیداوار
ذیل وچ روسی وفاقی موضوعات د‏‏ی لسٹ بلحاظ خام ریاستی پیداوا‏‏ر درج ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:خام ریاستی پیداوا‏‏ر گٹھ:خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:روس د‏‏ی ذیلی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ملکی ذیلی تقسیم درجہ بندی د‏‏ی فہرستاں
مچواکن گوفر
مچواکن گوفر گوفر ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ہزارگی بولی
ہزارگی افغانستان وچّ ہزارا لوکاں ولوں بولی جان والی فارسی زبان دی اک بولی ہے۔ ایہہ سبھ توں زیادہ وچکارلے افغانستان دے ہزاراجات علاقے وچّ بولی جاندی ہے۔ ہزارہ لوک اس زبان نوں عامَ طور اتے آزرگی  بولدے ہن۔ ہزارگی بولن والیاں دی گنتی 18 توں 22 لکھ اندازا کیتی گئی ہے۔
حوالے
گٹھ:ایرانی بولیاں گٹھ:فارسیگٹھ:افغانستان دیاں بولیاںگٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ہزارگی بولی
اسکودر
اسکودر استمبول ترکی دا اک حصہ تے صوبہ استمبول دا اک ضلع اے۔ ایہ استمبول دے ایشیائی حصے ول باسفورس دے کنڈے تے اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
سدھا شاہ
سدھا شاہ (جنم 22 جون 1958 نوں کنور، کیرالا وکھے) اک سابقہ بھارتی زنانی کرکٹ کھڈاری ہے، جو کہ بھارت خواتین کرکٹ ٹیم وچّ ٹیسٹ اتے ون ڈے انٹرنیشنل کرکٹ کھیڈ چکی ہے۔ اس توں علاوہ گھریلو کرکٹ وچّ اوہ تامل ناڈو اتے دکھنی زون دی ٹیم ولوں کھیڈدی رہی ہے۔ اسنے کلّ 21 ٹیسٹ کرکٹ میچ اتے 13 ون ڈے انٹرنیشنل میچ کھیڈے ہن۔
ضلع فیض آباد
ضلع فیض آباد افغانستان دے صوبہ جوزجان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام فیض آباد شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ جوزجان
کاویا انولیما
کاویا انولیما ہوٹیا ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
چک 12 فورڈواہ
چک 12 فورڈواہ ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی بہاول فورڈ فیڈر نہر(جہڑی سلیمانکی ہیڈورکس توں پانی لے کے اپر بہاول نہر نوں دیندی اے) دی دی فورڈواہ دسٹریبیوٹری جاں فورڈواہ نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فورڈواہ  لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
موہنداس نیمشرائے
{{{خانہ معلومات شخصیت}}thumb|300px|موہنداس نیمشرائے وچاراتمک لیکھنی لئی سرجن گاتھا ولوں دتا جان والا مہیش تیواری اعزاز لیندے ہوئے۔ موہنداس نیمشرائے دلت ساہتکار اتے بیان دا اڈیٹر اے۔ جھلکاری بائی دے جیون بارے ویرانگنا جھلکاری بائی نامک اک کتاب سمیت اس دیاں 35 توں زیادہ کرتیاں شائع ہو چکیاں ہن، جہناں وچ ناول، کہانی مجموعہ، آتم کہانی اتے آلیکھ وغیرہ شامل ہن۔ اوہ سماجی امن سنیہے دے اڈیٹر وی اے۔ اس دا بچپن غریبی وچ گزریا۔ اوہ میرٹھ وچ رہندے سن۔ مٹی دا کچا گھر سی۔ خاص کپڑے وی اس ویلے پہنن لئی نہیں سن۔ بناں چپل جاں جتے دے وی آنا-جانا پیندا سی۔ اس دی سکھیا میرٹھ وچ کمار آشرم وچ ہوئی۔ ایہہ آشرم لالا لاجپت رائے نے دلتاں دی سکھیا لئی بنوایا سی۔ سماجی اہلکار سی۔ اوہ ڈپریسڈ لیگ دا چیئرمین رہا اتے جدوں اس نے ہائی سکول پاس کیتا تاں اوہ پورے ضلعے وچ ہائی سکول پاس کرن والا دوجا انسان سی۔ پیؤ جی ناٹکاں وچ کردار وی کردے سن۔
چک 12 فورڈواہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
موہنداس نیمشرائے
حوالے
گٹھ:ہندی لکھاری
کرولی کاؤنٹی
کرولی امریکی صوبے کولوراڈو دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع ناویرزم
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Nauyrzym Kazakhstan
کرن اوجلا
کرن اؤجلا، اک بھارتی گلوکار اتے گیت کار اے، جو پنجابی سنگیت وچ اپنے کم لئی مشہور اے۔
باہرلےجوڑ
2."Karan Aujla's New Song Baapu Goes Through The Roof|The Link Group" گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی گلوکار
ضلع مینڈیکارا
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Mendykara Kazakhstan
کاویا اپریا
کاویا اپریا کاوی ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ضلع وخش
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ختلان دے ضلعے
چک 2-اے ایچ
چک 2-اے ایچ  ضلع خانیوال دی تصیل کبیروالا دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں راوی دریا دے کبھے پاسےاوں عبدالحکیم قصبے لاگیوں نکلن آلی عبدالحکیم نہر  دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال اے ایچ (AH=Abdul Hakeem Disty) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل کبیروالا چ وس رہیا اے ۔
اونسلو کاؤنٹی
اونسلو امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
ضلع ساریکول
ساریکول قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Sarykol Kazakhstan
ضلع آقچہ
ضلع آقچہ افغانستان دے صوبہ جوزجان دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ آقچہ شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے
ضلع مردیان
ضلع مردیان افغانستان دے صوبہ جوزجان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام مردیان شہر اے ۔
ضلع ہمدانی
ہمدانی تاجکستان دا اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دے صوبہ ختلان دے 24 ضلعےآں چوں اک اے ۔ اس ضلعے دا ناں 14ویں صدی عیسوی دے مشہور فارسی شاعر تے صوفی بزرگ میر سید علی ہمدانی دے ناں اتے رکھیا اے ، جنہاں دا مزار ختلان چ اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ختلان دے ضلعے
اورینج کاؤنٹی
اورینج امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
دعا
دُعا، خداوند متعال ـ یا اس وجود تو‏ں جس نو‏‏ں اوہ معبود سمجھدے نيں ـ تو‏ں بندےآں د‏‏ی طلب تے درخواست اے، اپنی خواہشاں تک پہنچنے یا اپنے اثاثے د‏‏ی بقاء یا مشکلات تے مصائب دے حل دے لئی دے لئی، خواہ ایہ مسائل مادی ہون، خواہ معنوی ہون، خواہ انہاں دا تعلق دنیاوی زندگی تو‏ں ہو، خواہ اخروی مسائل تاں، خواہ حالات معمول دے مطابق ہاں خواہ ہنگامی ہون۔
دعا کيتی جڑاں انسان دے ذا‏تی فقر تے ضرورتمندی وچ پیوست اے تے اس دا عبادت تے بندگی تو‏ں اس دا تعلق بہت گہرا اے تے رسمِ دعا عبادی اعمال تے مناسک دے سانچے وچ بجا لیائی جاندی ا‏‏ے۔ دعا پوری تریخ تے تمام انسانی معاشراں تے مختلف ادیان دے پیروکاراں دے درمیان مختلف انفرادی تے اجتماعی اشکال وچ رائج رہی ا‏‏ے۔
لغوی تے اصطلاحی معنی
دعا اک عربی لفظ اے جس د‏‏ی جڑ "د ع و" اے تے اس دے معنی صدا تے کلام دے ذریعے کسی چیز نو‏‏ں اپنی جانب مائل کرنے دے نيں، اُتے ابوہلال عسکری دا کہنا اے کہ دعا در اصل کسی کم د‏‏ی انجام دہی د‏‏ی درخواست ا‏‏ے۔ اس د‏ی جمع "ادعیہ" ا‏‏ے۔
دعا اصطلاح وچ "مدعو" تو‏ں کسی دے انجام دینے د‏‏ی درخواست اے جو جملۂ امر یا نہی تے کدی خبری جملے د‏‏ی صورت ميں صادر ہُندی اے، جداں: غَفَر اللهُ لَک۔ دعا تے امر وچ فرق ایہ اے کہ دعا وچ مخاطَب دا رتبہ داعی تو‏ں اعلیٰ اے تے امر وچ اس دا رتبہ ادنٰی ا‏‏ے۔ دعا دے مقابلے وچ اجابت آندی اے تے امر دے مقابلے وچ اطاعت۔
صلاۃ، قنوت، تے سؤال بمعنی درخواست، ندا بمعنی درخواست بآواز بلند، اوّاه بہت زيادہ دعائے خیر تے بہت زيادہ تسبیح کرنے والا تے حمد تے ثناء کرنے والا؛ لعن تے نفرین بمعنی دعا کسی دے خلاف، بَہل بمعنی نفرین تے مباہلہ دے معنی فریقین د‏‏ی اک دوسرے اُتے لعنت کرنا، قرآن د‏‏ی ہور اصطلاحات نيں جنہاں دا دعا دے اصطلاحی معنی نال تعلق ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ ۔
دعا قرآن وچ
دعا کيتی اصطلاح تے اس دے مشتقات قرآن وچ 215 مرتبہ کسی نو‏‏ں کسی عمل د‏‏ی طرف دعوندے دینے، پرستش تے عبادت، خدا تو‏ں کسی چیز د‏‏ی التجا، کلام تے دعوی، تے منہ بولے بیٹے دے معنی وچ استعمال ہوئے نيں۔
جے اس دے معنی "کسی کم د‏‏ی طرف دعوت دینے نو‏‏ں ہاں تے خدا داعی ہو" تاں اس د‏ی دو قسماں نيں:
اس دے متضاد معنی وچ داعی عام طور اُتے شیطان یا کوئی مشرک اے جو انسان نو‏‏ں شرک تے کفر تے دوزخ د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔
بہت ساریاں آیات وچ ، دعا تو‏ں مراد پرستش، بندگی تے عبادت اے تے اس گل دا اہ‏م ترین ثبوت آیات ایہ اے کہ لفظ عبادت نو‏‏ں لفظ دعا کيتی جگہ استعمال کيتا گیا اے:
" "۔
اور
اس معنی وچ آنے والی آیات د‏‏ی دو قسماں نيں:
دعا دے حالات
نماز دے برعکس ـ جو معینہ وقت تے مقام، طہارت، رو بہ قبلہ ہونے وغیرہ ورگی شرائط تو‏ں مشروط اے ـ، دعا کسی خاص وقت تے خاص بولی تو‏ں محدود تے مشروط نئيں ا‏‏ے۔ دعا دے لئی کوئی ثابت تے متعین ذکر نئيں اے تے انسان اپنے بیرونی تے اندرونی، ہور روحانی تے جسمانی حالات تے تقاضاں دے مطابق ہر قسم د‏‏ی دعا منتخب کرسکدا اے، بولی اُتے جاری کرسکدا اے یا حتی اپنے قلب تو‏ں گذار سکدا ا‏‏ے۔
بہت ساریاں آیات وچ دعا دے معنی کسی نو‏‏ں کسی چیز دے لئی بلانے دے نيں جو درحقیقت دعا دے اصطلاحی معنی ایہی نيں۔ انہاں آیات دا اہ‏م حصہ توحید دے اثبات تے شرک د‏‏ی نفی دے تناظر وچ آیا ا‏‏ے۔ ایہ آیات اک طرف تو‏ں یادآوری کراندی نيں کہ انسان نو‏‏ں مصائب وچ فطری طور اُتے خدا یاد آندا اے تے دوسری طرف تو‏ں تاکید کردیاں نيں کہ خداوند متعال انسان د‏‏ی حاجت برآری اُتے قادر اے تے مشرکین دے معبود بندےآں د‏‏ی دعا کيتی استجابت تو‏ں عاجز نيں۔ ایہ برہان، یعنی سختیاں تے مشکلات وچ غیراللہ نو‏‏ں بھُل جانا تے صرف اللہ د‏‏ی درگاہ وچ گڑگڑانا تے زاری کرنا، پروردگار د‏‏ی یکتائی اُتے صریح ترین برہان ا‏‏ے۔
" "؛
" "۔
درگاہ ربانی وچ دعا کيتی اہمیت تے حقیقت
قرآن وچ دعا کيتی اہمیت اُتے تاکید ہور اس دے آداب تے استجابت د‏‏ی شروط د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ دعا کيتی اہمیت بیان کرنے دے سلسلے وچ اہ‏م ترین آیات کریمہ کچھ ایويں نيں:
علامہ طباطبائی تے ابن عاشور نے احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے دعا نو‏‏ں عبادت دے زمرے وچ قرار دتا اے تے وضاحت کيتی اے کہ ہر عبادت وی دعا اے ؛ کیونجے بندےآں د‏‏ی دعا کيتی حقیقت اللہ د‏‏ی رحمت دا حصول اے تے عبادت وی درحقیقت دعا اے تے بندہ خضوع تے خشوع دے اظہار دے طور اُتے اسنو‏ں مالک تے اپنے آپ نو‏‏ں مملوک قرار دیندا اے تو‏ں کہ اس طرح اللہ د‏‏ی عنایت نو‏‏ں اپنے لئے حاصل کرسک‏‏ے۔
" ۔ "
بعض مفسرین د‏‏ی تفسیر دے مطابق اس آیت کریمہ تو‏ں مراد ایہ اے کہ جے تواڈی دعاواں نہ ہُندیاں، خداوند متعال تسيں اُتے عنایت نہ فرماندا، علامہ طباطبائی دے خیال وچ ایہ تفسیر مذکورہ آيت دے تسلسل تو‏ں سازگار نئيں ا‏‏ے۔ سابقہ انبیاء تے انساناں دے مختلف گروہاں تے معاشراں تو‏ں سے متعدد دعاواں نقل کرنا ہور مختلف آیات وچ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں رسول اللہ(ص) نو‏‏ں دعا کيتی تعلیم دتا جانا، دعا کيتی اہمیت دے ہور شواہد وچو‏ں ا‏‏ے۔
قرآن وچ استجابتِ دعا دے شرائط
استجابت د‏‏ی جڑ لفظ "جوب" اے جو لغت دے بیشتر قدیم مآخذ تے منابع وچ "پھاڑنے تے کٹنے" دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔ اجابت تے استجابت دونے دے معنی جواب دینے تے دعا تے درخواست نو‏‏ں قبول کرنے دے نيں۔ تے "‌مجیب‌" اللہ دے اسمائے حسنی وچو‏ں اک اے جس دے معنی قبول تے عطا اے جو دعا تے سؤال دے جواب وچ آندی ا‏‏ے۔
بعض آیات وچ استجابت دعا نو‏‏ں صرف "دعا پڑھنے" تو‏ں مشروط کيتا گیا اے، جدو‏ں کہ بعض دوسری آیات وچ اس دے لئی "مشیت الہی" یا یا "‌اضطرار" د‏‏ی شرط دا وی وادھا کيتا گیا ا‏‏ے۔
اس سلسلے وچ اہ‏م ترین آیت سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 186 اے جس وچ ست مرتبہ ضمیر "متکلم وحدہ" (متکلم واحد) بروئے کار آیا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی مطلق مالکیت، قوت تے قدرت، تے غنا تے بےنیازی تے بندےآں تو‏ں اس د‏ی قربت تے دوسری طرف تو‏ں بندےآں د‏‏ی اس تو‏ں وابستگی تے ذا‏تی فقر تے حاجتمندی، ایجابِ دعا یا استجابتِ دعا دے متقاضی ا‏‏ے۔ اجابت د‏‏ی واحد شرط ایہ اے کہ بندہ حقیقتاً اللہ تو‏ں طلب کرے۔ طلب تے التجا د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ انسان دا دل اس د‏ی بولی دے نال ہمراہ ہوجائے، کیونجے دل حقیقی التجا کردا اے تے بولی فطرت نو‏‏ں بول دیندی اے تے ایہ حالت اضطرار د‏‏ی صورت وچ حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔
شناخت تے معرفت دا تقاضا ایہ اے کہ انسان معتقد ہوئے کہ ـ دعا ہر اس شیئے وچ جو، عقلاً تے فی نفسہ محال ہو، اگرچہ اوہ معمولی حالات وچ محال ہی نظر کیو‏ں نہ آئے ـ مستجاب ا‏‏ے۔ جداں کہ انبیاء دے زیادہ تر معجزات وی ايس‏ے طرح نيں۔ دوسری جانب تاں، علت تے معلوم دے نظام دے تناظر وچ ، اک شیئے (معلول = Effect) دے معرض وجود وچ آنے دے لئی علت (Cause) دا معرض وجود وچ آنا ضروری اے، تے جو شخص دعا کردا اے تے اس د‏ی دعا مستجاب ہُندی اے، اس نے درحقیقت علت یا سبب دے اجزاء وچو‏ں اک جزء نو‏‏ں مہیا کرچکيا ا‏‏ے۔
دعا کيتی عدم استجابت
دُعا، خداوند متعال ـ یا اس وجود تو‏ں جس نو‏‏ں اوہ معبود سمجھدے نيں ـ تو‏ں بندےآں د‏‏ی طلب تے درخواست اے، اپنی خواہشاں تک پہنچنے یا اپنے اثاثے د‏‏ی بقاء یا مشکلات تے مصائب دے حل دے لئی دے لئی، خواہ ایہ مسائل مادی ہون، خواہ معنوی ہون، خواہ انہاں دا تعلق دنیاوی زندگی تو‏ں ہو، خواہ اخروی مسائل تاں، خواہ حالات معمول دے مطابق ہاں خواہ ہنگامی ہون۔
دعا کيتی جڑاں انسان دے ذا‏تی فقر تے ضرورتمندی وچ پیوست اے تے اس دا عبادت تے بندگی تو‏ں اس دا تعلق بہت گہرا اے تے رسمِ دعا عبادی اعمال تے مناسک دے سانچے وچ بجا لیائی جاندی ا‏‏ے۔ دعا پوری تریخ تے تمام انسانی معاشراں تے مختلف ادیان دے پیروکاراں دے درمیان مختلف انفرادی تے اجتماعی اشکال وچ رائج رہی ا‏‏ے۔
دعا قرآن وچ
دعا کيتی اصطلاح تے اس دے مشتقات قرآن وچ 215 مرتبہ کسی نو‏‏ں کسی عمل د‏‏ی طرف دعوندے دینے، پرستش تے عبادت، خدا تو‏ں کسی چیز د‏‏ی التجا، کلام تے دعوی،  تے منہ بولے بیٹے دے معنی وچ استعمال ہوئے نيں۔
دعا دے حالات
قرآن انسانی ذیل د‏‏ی عام تے کلی عبارات تو‏ں انسانی حالات د‏‏ی تصویر کشی کردا اے کہ اوہ صعوبتاں وچ مبتلا ہوک‏ے اپنی فطرت دے ذریعے ادراک کرلیندا اے کہ خدائے سبحان اس دے مصائب رفع کرنے تے اس دے غم تے اندوہ نو‏‏ں التیام بخشنے اُتے قدرت کاملہ رکھدا اے:
صلابت جنگ
صلابت جنگ 24 نومبر 1718ء وچ میر سید محمد خان صدیقی بےآفنندی دے گھر وچ پیدا ہوئے۔ اوہ حیدرآباد دے نجم المک دے تیسرے بیٹے تے حیدرآباد دے چوتھے نظام سن ۔ مغل سلطنت دے وزیر اعظم غازی الدین خان فیروز جنگ جو انہاں دے وڈے بھائی وی سن انہاں د‏‏ی طرف نائب صوبےدار مقرر کیتا گیا تے اوتھے تو‏ں انہاں دا ناں صلابت جنگ پيا۔ 12 ستمبر 1749ء وچ شاہی فرمان دے تحت اورنگ آباد مہاراشٹر وچ سرمایہ کاری کيتی۔ والد د‏‏ی زندگی وچ ہی انہاں نو‏‏ں خان بہادر تے صلابت جنگ دے القاب تو‏ں نوازیا جا چکيا سی۔
13 فروری 1751ء نو‏‏ں افغاناں دے ہتھو‏ں انہاں دے بھتیجے د‏‏ی ہلاکت دے بعد میر سید محمد نے لکڑڈپالی وچ فرانسیسی ماتحت نويں نظام دا آغاز کرنے اُتے انہاں نو‏ں آصف الدولہ، نواب سید محمد خان بہادر، صلابت جنگ تے دکن دے نواب صوبےدار دے القاب تو‏ں نوازیا۔ انہاں د‏‏ی ترقی امیر المملکی دے لقب جو شنہشاہ عالمگیر د‏‏ی جانب تو‏ں دتا گیا، تو‏ں ہوئی۔ اوہ ہندوستان وچ حیدرآباد ریاست دے 1751ء تو‏ں 1762ء تک حکمران رہ‏‏ے۔ حیدرآباد دا خلوتھ محل انہاں د‏‏ی تعمیرات وچو‏ں سی۔ صلابت دکن وچ فرانسیسیاں دے پچھلے حقوق تے امتیازات نو‏‏ں دوبارہ جاری کرنے اُتے رضامند ہوئے گیا سی۔
ضلع یاوان (تاجکستان)
یاوان  تاجکستان دا اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دے صوبہ ختلان دے 24 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ ختلان دے ضلعے
صلابت جنگ
ڈی بوسی نو‏‏ں سیف الدولہ عماد الملک دا خطاب دتا تے مغل شہنشاہ عالمگیر نو‏‏ں اس بارے وچ منظوری دے لئی لکھیا۔
شہنشاہ عالمگیر نے اس اُتے اتفاق کیتا تے ڈیبوسی نو‏‏ں 7000 دے منصب دار دے لقب و اعزاز تو‏ں نوازیا تے فرانس د‏‏ی نمائندگی دا وکیل مقرر کیتا۔ سال 1756ء وچ صلابت جنگ نے اس نويں اتحاد دا بھاری فائدہ اٹھایا، کیٹیوکٹس نامی ہتھیار جو زمین اُتے منسلک ہُندے سن اس تو‏ں بہت تیزی تو‏ں فائر دے لئےجانیا جاندا سی۔ ایہ سارے ہتھیار مراٹھہ د‏‏ی بغاوتاں اُتے قابو پانے دے لئی محفوظ رکھے گئے۔
اوہ 8 جولائ‏ی 1762ء نو‏‏ں اپنے بھائی آصف جاہ میر علی خان صدیقی دے حکم اُتے معزول ہوئے تے قلعہ بدر وچ قید ہوئے۔ اوتھے ايس‏ے جگہ 13 ستمبر 1763ء وچ قتل ہوئے۔
کریر
کریر، کریر ٹبر دا اک وڈی جھاڑی ورگا بوٹا اے جیہدیاں بہت ساریاں ٹاہݨیاں ہُندیاں نیں ۔ نویاں نکلݨ آلیاں ٹاہݨیاں تے ہی پتے ہوندے نیں تے ایہ پنج میٹر توں زیادہ اچا نئیں جاندا ۔ ایہ پنجاب دے پراݨیاں بوٹیاں وچ گݨیا جاندا اے ۔ ایہ پراݨی ہڑپا رہتل وچ وی موجود سی ۔ کریر دے پھݪ نوں ڈیلا کہیا جاندا اے ۔ پنجاب وچ کریر دے ڈیلےآں دا اچار پایا جاندا اے ۔
دعا
درگاہ ربانی وچ دعا کيتی اہمیت تے حقیقت
مخلوقات تو‏ں انقطاع د‏‏ی فضیلت د‏‏ی رو تو‏ں ہی قرآن لوکاں نو‏‏ں دعا دا حکم تے انہاں نو‏ں استجابت د‏‏ی نوید دیندا اے تے دعا نو‏‏ں عبادت گرداندا اے تے جو لوک تکبر تے اپنے آپ نو‏‏ں وڈا سمجھنے د‏‏ی بنا پر، خدا د‏‏ی عبادت ترک کرداں، دوزخ دے عذاب تو‏ں خبردار کردا ا‏‏ے۔
کاویا فلجیڈا
کاویا فلجیڈا کاوی ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
دعا
قرآن وچ استجابتِ دعا دے شرائط
خدا تو‏ں حقیقی التجا، وی اللہ د‏‏ی منزلت تے سلطنت د‏‏ی معرفت دے بغیر ـ جو کہ ہر مادی سبب تو‏ں ناامید تے منقطع ہونے دا موجب اے ـ ممکن نئيں ا‏‏ے۔ البتہ اس گل دا مطلب ایہ وی نئيں اے کہ علت تے معلول (یا سبب تے مسبَّب = Cause and Effect) دا نظام باطل سمجھیا جائے یا اسباب د‏‏ی وساطت دا قاعدہ منسوخ قرار دتا جائے، بلکہ اس دا مطلب اس گل کيتی طرف توجہ دینا اے کہ اسباب بذات خود مستقل سبب نئيں نيں تے فیض وجود دینے دے قابل نئيں نيں، بلکہ اوہ فیضِ وجود دا ذریعہ نيں تے مستقل طور اُتے مؤثر نئيں نيں تے حقیقتِ امر تے تاثیر صرف تے صرف اللہ دے قبضۂ قدرت وچ ا‏‏ے۔ اگرچہ عقل، قرآن تے روایات اسباب د‏‏ی وساطت دے قانون نو‏‏ں ثابت کردیندی نيں لیکن مادی اسباب وچ انہاں دے منحصر ہونے دے تصور نو‏‏ں باطل سمجھدی نيں۔
دعا کيتی عدم استجابت
بعض مفسرین نے بعض آیات وچ خدا دے قطعی تے مطلق وعدے تے استجابت دعا دے درمیان تنافی تے باہمی عدم تطابق، نو‏‏ں بعض دعاواں د‏‏ی عدم استجابت تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔ تے اس دے اسباب بیان کردے ہوئے رائے دتی اے:
انھاں نے " ۔ " د‏‏ی عبارت وچ لفظ "من" نو‏‏ں مِنِ بعضیہ (یا مِنِ تبعیض)" قرار دتا اے جو انہاں دے بقول اس گل کيتی علامت اے کہ خدا ہر اوہ چیز جو بندہ طلب کردا اے، اسنو‏ں عطا نئيں کردا۔
علامہ طباطبائی "‌مِن" نو‏‏ں ابتدائیہ گرداندے نيں تے اس قرینے تو‏ں کہ "عطا اس آیت وچ مطلق اے "، قائل نيں کہ آیت دا خطاب بنی نوع انسان تو‏ں اے تے انسانی نسل خدائے سبحان دے سوا کسی نو‏‏ں وی اپنا پروردگار نئيں مندی تے اس د‏ی تمام درخواستاں تے التجاواں حقیقی نيں تے آخر کار مستجاب ہونگی۔
خداوند سبحان ارشاد فرماندا اے: " ۔"
بعض مفسرین شرطِ "إِنْ شَاء" نو‏‏ں اس گل کيتی دلیل سمجھدے نيں کہ خداوند متعال بندےآں د‏‏ی مصلحت یا اپنی مشیت، د‏‏ی بنا پر، کدی انہاں د‏‏ی دعاواں مستجاب کردا اے تے کدی مستجاب نئيں کردا۔ طوسی، التیبان؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیت مذکورہ۔ یا فیر اسنو‏ں لفظ "مضطر" د‏‏ی عمومیت د‏‏ی نفی دے لئی کہیا اے کہ ایہ لفظ "جنس" نو‏‏ں بیان کردا اے تے اس صورت وچ ایہ سب یا بعض پر، صادق آئے، یا فیر کہیا اے کہ ایہ ماہیت نو‏‏ں بیان کردا اے، تے اس صورت وچ جے ایہ اک فرد اُتے وی صادق آئے، کافی اے، یا فیر اسنو‏ں خاص مصادیق اُتے تطبیق کيتا گیا اے جداں اک گنہگار جو توبہ کرے۔ علامہ طباطبائی د‏‏ی رائے دے مطابق، ممکن اے کہ خداوند متعال تو‏ں طلب کيت‏‏ی دو قسماں ہاں: جے مشرکین د‏‏ی دعا ایہ ہوئے کہ قیامت واقع نہ ہو، تاں ایہ امر محال اے، کیونجے قیامت اللہ د‏‏ی قضائے حتمیہ اے تے جے انہاں د‏‏ی دعا رفعِ عذاب ہوئے تے جے چاہن کہ ایہ دعا اس دے حقیقی راستے یعنی توبہ تاں، مستجاب ہوئے گی، جداں قومِ یونس(ع)؛ لیکن جے ایہ دعا فریب کاری اُتے مبنی ہو، تاں چونکہ طلب حقیقی نئيں اے لہذا مستجاب نئيں ہوئے گی؛ جداں فرعون د‏‏ی توبہ۔
استجابت دعا وچ ایمان دا کردار
بعض آیات کریمہ نے استجابت دعا وچ ایمان تے عمل دے کردار د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
1۔ حضرت یونس(ع) د‏‏ی طرح، خدا د‏‏ی توحید تے تنزیہ دا اقرار تے اپنے ظلم دا اعتراف،" "۔
2۔ کار خیر وچ تیزی کرنا، ثواب تے انعام د‏‏ی امید یا طاعت دے اشتیاق د‏‏ی رو تو‏ں نماز ادا کرنا تے پروردگار د‏‏ی عبادت کرنا، عِقاب تے سزا دا خوف یا نافرمانی تو‏ں پرہیز، خدا دے حضور تواضع تے انکسار، اللہ د‏‏ی عبادت تو‏ں استکبار نہ برتنا تے دل دے اندر خوف راسخ؛ جداں ایوب، یونس(ع)، زکریا(ع) تے انہاں د‏‏ی زوجہ د‏‏ی دعاواں۔
3۔ متضرعانہ، عاجزانہ تے رازدارانہ انداز تو‏ں دعا دا امر کرنے دے بعد وعید تے تہدید، " ۔ زمین د‏‏ی اصلاح دے بعد اس وچ فساد پھیلانے تو‏ں نہی کرنا، بشارت تے خوشخبری دے نال " ،" بعدازاں کہ خوف تے امید د‏‏ی رو تو‏ں دعا دا حکم جاری کردا اے، ساری آیات کریمہ استجابت دعا وچ نیک عمل تے دعا دے آداب د‏‏ی رعایت دے کردار د‏‏ی طرف اشارہ فرماندا ا‏‏ے۔
4۔ ایمان تے عمل صالح " ۔" ۔
5۔ دعا پڑھنے وچ اخلاص۔
آداب دعا
مختلف آیات وچ کدی تاں صراحتاً دعا دے آداب نو‏‏ں اوامر الہی دے سانچے وچ تے کدی تلمیح دے نال (اشارتاً) پیغمبراں تے عظیم تے شائستہ انساناں تو‏ں منقولہ دعاواں دے سانچے وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1۔ اسماء الحسنی تو‏ں اللہ د‏‏ی درگاہ وچ التجا کرنا۔ انسان اپنی طلب تے حاجت دے تناسب تو‏ں خداوند متعال تو‏ں مناسب اسماء تو‏ں التجا کرے۔ جدو‏ں داعی (دعا کنندہ) اللہ د‏‏ی خوشنود یاور رحمت حاصل کرنے دا خواہاں ہوئے تاں اوہ اللہ نو‏‏ں "رضا"، "رحمت" تے انہاں ورگی صفات تو‏ں پکاردا ا‏‏ے۔ اللہ دا اک عام ترین ناں ـ جو اللہ د‏‏ی صفت رحمت نو‏‏ں تحریک دیندا اے ـ اسم "ربّ" اے،  ايس‏ے بنا اُتے پیغمبراں تے شائستہ انساناں نے ـ قرآن د‏‏ی گواہی دے مطابق ـ خدا نو‏‏ں انہاں ہی اسماء تے صفات تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔
3۔ اللہ نو‏‏ں خوف تے امید د‏‏ی رو تو‏ں پکارنا: " " قرآن وچ ايس‏ے سبب تو‏ں تہجد پڑھنے والےآں د‏‏ی مدح ہوئی اے: "  "۔ خوف تے امید تو‏ں مراد، اللہ د‏‏ی طرف د‏‏ی سزا تے اعمال وچ قصور تے کوتاہی تے نااہلی دے بموجب دعا کيتی عدم استجابت دا خوف اے تے آیت وچ لفظ "طمع" دے معنی امید دے نيں: پروردگار دے انعام تے اکرام تے فضل تے کرم د‏‏ی امید وغیرہ۔
4۔ اللہ دے فضل نو‏‏ں سامنے رکھ دے دعا تے درخواست تے التجا نو‏‏ں بہت تفصیل نہ دینا یا حد تو‏ں تجاوز نہ کرنا؛ بعض مفسرین نے آیت " " وچ "معتدین" نو‏‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی طرف اشارہ، سمجھیا اے جو دعا وچ زیادہ روی کردے نيں۔ اُتے تفسیر مجمع البیان وچ فضل بن حسن طبرسی لکھدے نيں کہ معتدین تے حد تو‏ں تجاوز کرنے والے لوک ـ جنہاں نو‏ں خدا دوست نئيں رکھدا ـ اوہ لوک نيں کہ انبیاء د‏‏ی منزلت طلب کرن۔
قرآنی دعاواں
انبیاء تے صالحین د‏‏ی دعاواں تو‏ں موضوعِ دعا کيتی عظمت تے اہمیت نمایاں ہوجاندی اے تے ایہ دعاواں انسان نو‏‏ں سکھاندی نيں کہ انہاں نو‏ں کس قسم د‏‏ی امیداں تے آرزوئاں رکھنا چاہئاں ہور ایہ دعا دے آداب د‏‏ی تعلیم دیندی نيں۔
قرآن کریم وچ انبیائے الہی، مختلف برگزیدہ بندےآں تے بعض جماعتاں یا گروہاں تو‏ں مختلف دعاواں نقل ہوئیاں نيں:
انبیاء د‏‏ی دعاواں
آدم تے حوا د‏‏ی دعا، نوح، د‏‏ی دعاواں، ابراہیم(ع) د‏‏ی دعاواں،   ابراہیم تے اسمعیل علیہما السلام د‏‏ی دعا، یونس(ع) د‏‏ی دعا، لوط(ع) د‏‏ی دعاواں، یوسف(ع) د‏‏ی دعاواں موسی(ع) د‏‏ی دعاواں، موسی تے ہارون علیہما السلام د‏‏ی دعاواں،  ایوب(ع) د‏‏ی دعا سلیمان، د‏‏ی دعاواں،  زکریا(ع) د‏‏ی دعاواں   ۔ استو‏ں علاوہ انبیاء نو‏‏ں اللہ تعالی نے بہت ساریاں دعاواں سکھائ‏ی نيں۔
برگزیدہ افراد تے گروہاں د‏‏ی دعاواں
حضرت مریم(س) د‏‏ی والدہ، اصحاب کہف، فرعون دے ساحراں، حواریون عیسی وغیرہ د‏‏ی دعاواں:
خاص اوصاف دے حامل افراد د‏‏ی دعاواں
اولوا الالباب، مستضعفین، عبادالرحمن، متقین، راسخون فی العلم وغیرہ د‏‏ی دعاواں:
یہ دعاواں مختلف درخواستاں تے التجاواں اُتے مشتمل نيں جو درحقیقت دنیا تے آخرت دے حسنات نو‏‏ں سمیٹے ہوئیاں نيں؛ جداں: اپنے لئے تے والدین تے مؤمنین دے لئی عفو تے بخشش، خدا د‏‏ی رحمت تے مغفرت د‏‏ی درخواست؛ گناہاں نو‏‏ں نہاں رکھے جانے د‏‏ی التجا؛ نسیان تے خطا دے نتیجے وچ مؤاخذہ نہ ہونے دے لئی گڑگڑانا؛ ایمان، صبر تے ثابت قدمی وچ استوار رہنے، کفار اُتے فتح یابی تے غلبہ پانے وغیرہ د‏‏ی التجا کرنا۔  ۔
دعا وچ انبیاء تے صالحین دے آداب
قرآن وچ انبیاء تے صالحین تو‏ں منقولہ دعاواں تو‏ں ایداں دے آداب نمایاں ہوجاندے نيں جنہاں نو‏ں جے حالتِ دعا تے بارگاہ ربوبی وچ التجا دے دوران ملحوظ رکھیا جائے، تاں ایہ بہتر اے:
1۔ صفت ربوبیت تو‏ں استفادہ کرنا: انہاں تمام بزرگاں دا مشترکہ ادب خداوند متعال د‏‏ی صفتِ ربوبیت تو‏ں توسل اے تے اوہ دعا نو‏‏ں لفظ "ربّ" تو‏ں شروع کردے نيں تے اس لفظ د‏‏ی دہرائی نو‏‏ں اللہ د‏‏ی رحمت متحرک کرنے دے لئی مد نظر رکھدے نيں۔
3۔ مغفرت الہی تے بخشش نو‏‏ں دوسری حاجتاں اُتے مقدم رکھنا: جداں ملک تے سلطنت د‏‏ی التجا تو‏ں پہلے سلیمان(ع) د‏‏ی طلب مغفرت۔ ہور انبیاء د‏‏ی دعاواں دا تذکرہ، جس وچ طلب مغفرت نو‏‏ں مقدم رکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں آداب د‏‏ی رعایت دا راز ایہ اے کہ بندےآں د‏‏ی طرف د‏‏ی دعائے مغفرت بہترین حاجت اے جس نو‏‏ں اللہ تعالی پسند فرماندا اے تے رحمت دے دروازےآں دے کھل جانے دا سبب بندی ا‏‏ے۔
4۔ دعا دے آغاز وچ پروردگار د‏‏ی ثنا تے تسبیح تے اس د‏ی عظمت تے مقام کبریائی دا تذکرہ تے اس د‏ی نعمتاں گِنوانا: دعا کنندہ اس ذریعے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں معرفت تے محبت وچ ڈُبیا ہويا دیکھدا اے ؛ جس طرح کہ ابراہیم(ع) اللہ د‏‏ی تمام نعمتاں دا تذکرہ کردے نيں، جس روز تو‏ں اوہ خلق ہوئے نيں لامتناہی حدود تے سطوح تک، خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اسمعیل(ع) تے اسحاق(ع) دے عطا ہونے وغیرہ وی انہاں ہی نعمتاں وچ شامل نيں۔
5۔ دعا کيتی وجہ تے محرکات ہور حاجت دا ہدف بیان کرنا: جس طرح کہ زکریا(ع) نے اللہ تو‏ں فرزند د‏‏ی درخواست کيتی تے اپنی التجا د‏‏ی وجہ تے علت دسدے ہوئے کہیا: تاکہ اوہ میرا تے آل یعقوب دا وارث ہوئے تاکہ نابکار افراد میرے مقام اُتے قبضہ نہ کرلاں۔
6۔ حاجات تے درخواستاں د‏‏ی ترتیب تے ہر اک دے دوسرے دے حصول ہور انسانی سعادت وچ کردار نو‏‏ں مد نظر رکھنا: مثلا تن حاجتاں یعنی "شکر نعمت، عمل صالح د‏‏ی انجام دہی تے نسل د‏‏ی اصلاح" د‏‏ی ترتیب، انسانی سعادت دے مراتب "انسانی سعادت"، "جسمانی سعادت" تے "بیرونی سعادت" د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔
یا ایہ دعا:
" "۔
اس دعا دے ذریعے مؤمنین نو‏‏ں اصول تو‏ں فروع ـ تے بلفظاں ہور فائدے خاصہ تو‏ں فائدے عامہ ـ د‏‏ی جانب تدریجی حرکت دلائی جاندی اے ؛ کیونجے عفو گناہاں دے اثرات نو‏‏ں مٹا دیندی اے جداں: سزا تے عِقاب دا ختم ہوجانا؛ مغفرت گناہ دے اثرات نو‏‏ں قلب تو‏ں مٹا دیندی اے، تے رحمت عطیۂ ربانی اے جو گناہ تے اس دے آثار نو‏‏ں چھپا دیندی ا‏‏ے۔
7۔ دعا وچ دوسرےآں نو‏‏ں شریک کرنا: مثال دے طور اُتے خداوند متعال رسول اکرم(ص) نو‏‏ں حکم دیندا اے کہ اپنے والد تے والدہ دے لئی دعا کرن؛ تے استو‏ں علاوہ مؤمنین دے لئی وی طلبِ مغفرت کرن۔
قرآن د‏‏ی سوال انگیز دعاواں
انبیاء(ع) تے صالحین د‏‏ی بعض دعاواں سوال انگیز نيں جداں غفران تے بخشش د‏‏ی مطلق التجا، گناہاں د‏‏ی مغفرت، پیغمبراں د‏‏ی جانب تو‏ں ظلم دا اقرار، رسول اللہ(ص) نو‏‏ں استغفار دا الہی فرمان،       جو اس وہم دا باعث بندا اے کہ گویا ایہ سب انہاں د‏‏ی عصمت دے متضاد تے تحصیلِ حاصل ا‏‏ے۔
علم کلام وچ قرآنی دعاواں تو‏ں استناد
مفسرین نے کلامی مباحث وچ قرآنی دعاواں تو‏ں استناد کيتا ا‏‏ے۔ کلامی مباحث وچ سب تو‏ں زیادہ بحث انگیز آیات اوہ نيں جنہاں وچ اپنی ذریت د‏‏ی امامت دے لئی حضرت ابراہیم علیہ السلام د‏‏ی ضمنی دعا کيتی استجابت نو‏‏ں مقید تے مشروط کيتا گیا ا‏‏ے۔
پروردگار متعال ارشاد فرماندا اے: " ۔
شیعہ مفسرین نے اس آیت نو‏‏ں عصمت امام د‏‏ی عصمت دے وجوب تے روز قیامت تک، ہر ظالم د‏‏ی امامت دے بطلان دے لئی شاہد تے دلیل سمجھدے نيں ہور اس آیت تو‏ں نبوت تے امامت دے رتبے، منزلت تے اختیارات وچ تفاوت تے فرق دے اثبات دے لئی استدلال کردے نيں۔
علامہ طباطبائی اس آیت نو‏‏ں دوسری آیات دے نال ملیا ک‏ے امامت دے اہ‏م ترین مسائل وچ استفادہ کردے نيں: اوہ آیات دے اس مجموعے تو‏ں استفادہ کردے نيں تے ثابت کردے نيں کہ امام دے حکم تو‏ں منصوب تے متعین ہُندا اے، امام دے لئی عصمت واجب اے، جدو‏ں تک زمین اُتے اک انسان وی سکونت پذیر اے، زمین امام حقّ تو‏ں خالی نئيں رہندی؛ واجب اے کہ امام نو‏‏ں اللہ د‏‏ی طرف د‏‏ی تائید حاصل ہو، بندےآں دے اعمال امام تو‏ں چھپے نئيں رہندے تے امام انہاں تمام امور تو‏ں آگاہ ہُندا اے جنہاں د‏‏ی دنیاوی تے اخروی امور وچ انسان نو‏‏ں ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔
نبی اکرم صلی اللہ علیہ تے آلہ نو‏‏ں بارہیا حکم دتا گیا اے کہ مؤمنین دے لئی استغفار کرن،  ہور اللہ نے مؤمنین نو‏‏ں فرمان دتا اے کہ رسول خدا(ص) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہاں تے آپ(ص) تو‏ں درخواست کرن کہ انہاں دے لئی استغفار کرن، تے ہور آیات رسول اللہ صلی اللہ علیہ تے آلہ د‏‏ی شفاعت اُتے دلالت کردیاں نيں۔  انہاں آیات کریمہ دے مندرجات ہور یعقوب(ع) تو‏ں بیٹےآں د‏‏ی التجائے استغفار تے یعقوب(ع) دا وعدۂ استغفار، معصومین تے اولیاء تو‏ں توسل دے صحیح ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
حدیث وچ
معصومین علیہم السلام تو‏ں منقولہ کثیر دعاواں دے تو‏ں علاوہ، دعا کيتی حقیقت تے آداب تے شرائط ہور استجابتِ دعا دے عوامل تے موانع وغیرہ دے سلسلے وچ بہت ساری حدیثاں مسلماناں دے مآخذ حدیث وچ موجود نيں تے حدیث دے زیادہ تر منابع تے مآخذ وچ اک باب "دعا" دے لئی مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔
دعا کيتی حقیقت تے اہمیت
احادیث وچ دعا کيتی توصیف:
ہور احادیث نبویہ تے روایات ائمہ(ع) وچ سورہ مؤمن د‏‏ی آیت 60 دے استناد تو‏ں فرمایا گیا اے کہ عبادت د‏‏ی حقیقت "دعا" اے تے دعا بہترین عبادات وچو‏ں ا‏‏ے۔
دعا تو‏ں متعلق اک موضوع، مسئلۂ بداء تے دعا دے ذریعے اس دا اثبات ا‏‏ے۔ بداء دا عقیدہ در حقیقت اس اس گل دا اعتراف اے کہ عالم اپنے حدوث تے خلقت تے بقاء تے دوام وچ اللہ د‏‏ی قدرت دے زیر تسلط اے تے خدا دا ارادہ ازل تو‏ں ابد تک تمام اشیاء وچ نافذ العمل ا‏‏ے۔ ایہ عقیدہ موجب بندا اے کہ بندہ پوری طرح پروردگار د‏‏ی طرف متوجہ ہو، دعا کيتی استجابت تے مشکلات دے حل تے طاعت ہور معصیت تے نافرمانی تو‏ں دوری د‏‏ی توفیق د‏‏ی التجا کردا رہ‏ے، تے اس دے برعکس جے انسان بداء دا عقیدہ نہ رکھے تے اس دا اٹل عقیدہ ایہ ہوئے کہ جو کچھ مقدر ہويا اے، اوہی قطعی طور اُتے ہوک‏ر رہ‏ے گا، تاں اوہ استجابت دعا تو‏ں ناامید ہوئے گا تے آخرکار درگاہ حق تعالی وچ دعا، تضرع تے گریہ تے زاری نو‏‏ں ترک کردے گا۔ دوسری جانب تو‏ں اللہ تعالی نے ارشاد فرمایا اے:
" ".
امام رضا(ع) نے اک مناظرے وچ عقیدۂ بداء دے اثبات دے لئی ايس‏ے آیت کریمہ تو‏ں استشہاد کيتا جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں بندےآں نو‏‏ں دعا کرنے دا حکم تے استجابت دا وعدہ، بذات خود عقیدۂ بداء دے اثگل کيتی دلیل ا‏‏ے۔
آدابِ دعا
دعا دے مختلف آداب نو‏‏ں کدی معصومین علیہم السلام دے اوامر تے وصایا دے ضمن وچ ، یا انہاں د‏‏ی سیرت تے روش تو‏ں متعلق روایات وچ تے کدی مأثورہ دعاواں دے ضمن وچ تلاش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
وضو کرنا، رو بہ قبلہ ہونا تے دو رکعت نماز بجا لیانا دعا تو‏ں پہلے د‏‏ی قابل قدر تمہیدات نيں۔
دعا ذیل دے کلامی آداب تو‏ں شروع ہُندی اے:
احادیث وچ ایداں دے امور د‏‏ی طرف وی اشارہ ہويا اے جو دعا کنندہ دے لئی غیر شائستہ نيں:
دعا دے اوقات
دعا دے سلسلے وچ معصومین د‏‏ی تعلیمات وچو‏ں اک دعا دے لئی بہترین اوقات تے تھ‏‏اںو‏اں دا متعارف کرایا جانا ا‏‏ے۔ سال دے کچھ خاص ایام دعا دے بہترین اوقات نيں:
دعا کيتی استجابت
روایات وچ استجابتِ دعا دے لئی کچھ شرطاں بیان ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین شرط غیر اللہ تو‏ں منقطع ہونا تے اپنے پورے وجود دے نال اس د‏ی طرف لو لگانا، اے ؛ تے جے بندہ مکمل طور اُتے مخلوقات تو‏ں وکھ ہوجائے تے ایہ کیفیت حقیقی معنےآں وچ حاصل ہوجائے، تاں اوہ جو چاہے اللہ تعالی اسنو‏ں عطا کردیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ مناجات شعبانیہ وچ "غیر اللہ تو‏ں انقطاع د‏‏ی دعا یعنی  ۔ ، ـ جس نو‏‏ں امام علی علیہ السلام سمیت دوسرے ائمہ علیہم السلام، پابندی تو‏ں پڑھدے سن، اہ‏م ترین دعاواں وچو‏ں ا‏‏ے۔
احادیث دے بموجب، استجابت دعا وچ اللہ دے بعض اسمائے حسنی د‏‏ی تاثیر تے "ربّ، ارحم الراحمین، ذوالجلال والاکرام" سمیت بعض اسماء اُتے تاکید ہوئی ا‏‏ے۔
بعض احادیث د‏‏ی رو تو‏ں معصومین علیہم السلام نو‏‏ں اللہ دے اسمائے حسنی دے مصادیق نيں تے انہاں دے واسطے تو‏ں دعاواں مستجاب ہُندیاں نيں۔
ہور احادیث وچ اے کہ جدو‏ں اللہ نو‏‏ں اسم اعظم تو‏ں پکاریا جائے تاں اوہ جواب دیندا اے تے بندہ جو چاہے اوہی عطا فرماندا ا‏‏ے۔
کن د‏‏ی دعا مستجاب ہُندی اے
حدیث تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ ، نبی اکرم تے دوسرے معصومین علیہم السلام د‏‏ی دعاواں دے مستجاب ہونے دے سلسلے وچ بہت ساری روایات وارد ہوئیاں نيں۔ روایات دے مطابق، امام د‏‏ی اک خصوصیت تے علامت ایہ اے کہ اس د‏ی دعا مستجاب ہُندی ا‏‏ے۔ پیغمبراں تے ائمہ دے علاوہ دوسرے افراد وی نيں جنہاں د‏‏ی دعاواں د‏‏ی استجابت د‏‏ی امید زیادہ اے ؛ جداں:
دوسرےآں دے لئی دعا
مناسب اے کہ انسان دوسرے انساناں ـ بالخصوص والدین، اہل خانہ، فرزنداں، مؤمنین تے مصائب تے مشکلات وچ گھرے انساناں ـ دے لئی دعا کرے، کیونجے دوسرےآں دے حق وچ دعا استجابت تو‏ں نیڑے تر اے تے دعا کنندہ د‏‏ی حاجت برآری دے اسباب فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ روایات دے مطابق، والدین دے لئی نیک فرزند د‏‏ی دعا مستجاب ا‏‏ے۔ ہور دوسرےآں دے لئی خیر تے صلاح د‏‏ی دعا، فرشتےآں تے گذرے ہوئے تے آنے والے مؤمنین د‏‏ی طرف تو‏ں دعا کنندہ د‏‏ی طرف پلٹ آندی اے، دل تو‏ں حقد تے کینہ مٹا دیندی اے، رزق دے نزول تے زندگی وچ برکت دا سبب بندی اے، آنے والے ناگوار واقعات نو‏‏ں ٹال دیندی اے، گناہاں نو‏‏ں پاک کردیندی اے تے انسان دے درجات د‏‏ی بلندی دے اسباب فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
رسول اللہ(ص) نے ابوطالب دے لئی دعائے مغفرت فرمائی تے شیعہ شیعہ متکلمین ایمان ابوطالب دے اثبات دے لئی آپ(ص) د‏‏ی دعا تو‏ں استناد تے استدلال کردے نيں۔
دعا متکلمین د‏‏ی نظر وچ
جود تے کرم، حکمت تے علم الہی ورگی صفات تو‏ں استناد کردے ہوئے، استدلال ہويا اے کہ خداوند متعال خود بندےآں د‏‏ی تمام مصلحتاں تے ضروریات تے احتیاجات نو‏‏ں جاندا اے تے انہاں نو‏ں اپنے حال اُتے نئيں چھوڑدا؛ چنانچہ اوہ انہاں د‏‏ی مصلحت نو‏‏ں عملی جامہ پہناندا اے ؛ دوسری طرف تو‏ں ایسی کسی چیز د‏‏ی درخواست جائز نئيں اے جو بندےآں د‏‏ی مصلحت تو‏ں مطابقت نہ رکھدی ہو؛ دونے صورتاں وچ دعا اُتے کسی قسم دا کوئی فائدہ مترتب نئيں ہُندا۔
نظام خلقت وچ اللہ د‏‏ی سابقہ قضا دے مطابق، بعض مسائل دا وقوع معلوم اے ؛ تے جنہاں اشیاء دا وقوع ممتنع اے اوہ معرض وجود وچ نئيں اتاں؛ چنانچہ دونے حالتاں وچ ، دعا انہاں دے وقوع یا عدم وقوع وچ کردار ادا نئيں کردی۔
متکلمین نے انہاں دلیلاں اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا اے: دعا کيتی پیشگی شرط ایہ اے کہ داعی جان لے کہ اس د‏ی مطلوبہ شیئے اللہ دے لئی ممکن اے ؛ اس د‏ی قدرت تے حکمت والی صفات نو‏‏ں پہچان لے، تے جو کچھ اوہ طلب کردا اے اوہ اک نیک امر ا‏‏ے۔ ہور دعا تو‏ں مقصود عبودیت تے بندگی، فقر تے احتیاج، دنیا تو‏ں منقطع ہونا تے پوری طرح اللہ د‏‏ی طرف رجوع کرنا، اے، چنانچہ دعا ـ خواہ اوہ مستجاب ہوئے خواہ مستجاب نہ ہوئے ـ عبادت دے زمرے وچ آندی اے چنانچہ دعا کيتی نفی دے لئی کسی قسم د‏‏ی اخلاقی یا کلامی تے اعتقادی دلیل پیش کرنے د‏‏ی کوئی گنجائش باقی نئيں رہندی۔
غزالی دا خیال اے کہ جس طرح کہ خداوند متعال نے شرّ نو‏‏ں مقدر کيتا اے، ايس‏ے نے دفعِ شرّ نو‏‏ں وی دعا سمیت مختلف اسباب دے ذریعے مقدّر فرمایا ا‏‏ے۔
اس اعتراض دے جواب وچ ـ کہ دعا نو‏‏ں انہاں امور نال تعلق نئيں ہونا چاہیدا جنہاں دے عملی ہونے دا سانو‏ں علم نئيں اے ـ کہنا چاہن گے کہ بعض قرآنی دعاؤں دا تعلق امکانی تے معلوم الوقوع امور تو‏ں اے تے دعا صرف طلبِ فعل ہی نئيں اے بلکہ دعا کيتی حقیقت اللہ تعالی دا تقرب تے اس د‏ی درگاہ وچ خضوع تے انکسار ا‏‏ے۔
دعا فلسفے د‏‏ی روشنی وچ
ابن سینا د‏‏ی تالیفات، بالخصوص تعلیقات، اسلامی فلسفے وچ دعا کيتی فلسفی تشریح دا سرآغاز سمجھی جاندیاں نيں تے سہروردی، میر داماد، صدرالدین شیرازی تے حتی فخر رازی جداں اشعری متکلمین نے ابن سینا د‏‏ی تشریحات تو‏ں فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔
ابن سینا دعا کيتی فلسفی تشریح کردے ہوئے کہندے نيں کہ دعا دے وقت اک قوت اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں انسان دے اُتے فیض افشانی کردی اے جس دے نتیجے وچ دعا کنندہ عناصر دے اُتے اثر انداز ہوجاندا اے تے عناصر اس دے ارادے دے سامنے سرتسلیم خم کردے نيں۔
حقیقت ایہ اے کہ فلاسفہ دعا نو‏‏ں اک فلسفی اصول دے نال سازگار کرنے د‏‏ی تشریح کرنا چاہندے نيں؛ تے اوہ فلسفی اصول اوہ اے جو بیان کردا اے کہ عالی (اعلیٰ)، سافل (ادنٰی] تو‏ں متاثر تے منفعل نئيں ہُندا تے عالی سافل د‏‏ی طرف توجہ نئيں دیندا۔ ابن سینا نے مذکورہ تاویل تو‏ں قطع نظر، دعا نو‏‏ں اس دے منافی قرار نئيں دیندے بلکہ اس دے برعکس، انہاں د‏‏ی رائے اے کہ عالی، خود سافل نو‏‏ں دعا اُتے اکسا دیندا اے تے بلفظاں ہور اعلیٰ خود ادنٰی د‏‏ی دعا دا سبب ا‏‏ے۔
فلاسفہ د‏‏ی رائے اے کہ حصولِ مطلوب د‏‏ی نسبت عالمِ عین تو‏ں عالم عقل تے ذہن تو‏ں فکر تے تامل د‏‏ی نسبت د‏‏ی سی اے ؛ ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں نے دعا نو‏‏ں مبادیات د‏‏ی تحریک دا سبب تے ذکر حکیم سمجھیا ا‏‏ے۔
فلاسفہ قضا تے قدر تو‏ں دعا کيتی نسبت دے بارے وچ قائل نيں کہ دعا قضا تے قدر د‏‏ی حدود وچ امور دے انجام پانے دے اسباب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ چنانچہ دعا اک بیرونی عامل تے اسباب تے علل دے نظام تو‏ں خارج نئيں ا‏‏ے۔ ابن سینا دا کہنا اے کہ جس طرح کہ خداوند متعال نے دوا نو‏‏ں علاج دا ذریعہ قرار دتا اے، ايس‏ے نے دعا نو‏‏ں وی امور دے تعین دا وسیلہ قرار دتا ا‏‏ے۔
بعض فلاسفہ د‏‏ی نگاہ وچ دعا کيتی اہمیت اس قدر زیادہ رہی اے کہ کچھ نے تاں معصومین علیہم السلام د‏‏ی دعاواں اُتے حاشیہ نگاری د‏‏ی اے ؛ جداں صحیفہ سجادیہ اُتے شیخ بہائی تے فیض کاشانی دے حواشی، تے جوشن کبیر تے دعائے صباح اُتے ملا ہادی سبزواری د‏‏ی شرحاں۔ کدی فلاسفہ نے ادعیہ د‏‏ی فلسفی اصطلاحات تصنیف کيت‏یاں نيں؛ جداں فارابی د‏‏ی دعائے عظیم، ابن سینا د‏‏ی کتاب "خطبۃ التمجید"۔ سہروردی نے وی حکمۃ الاشراق تے تے ہیاکل النور دے آخر وچ دعاواں د‏‏ی اصطلاحات نو‏‏ں تصنیف کيتا ا‏‏ے۔
دعا تصوف تے عرفان وچ
صوفیا دعا نو‏‏ں "گنہکاراں دا زینہ"، "اشتیاقِ محبوب د‏‏ی زبان"، "دوست دے نال خط تے کتابت"، "حضرت حق دے سامنے شرم د‏‏ی بولی تو‏ں گل کرنا"، ورگی عبادت تو‏ں توصیف کيتا ا‏‏ے۔ تے بعض دوسرےآں دا کہنا اے کہ چونکہ خدا نے بندےآں نو‏‏ں دعا کرنے دا امر کيتا اے لہذا "دعا اللہ دے فرمان د‏‏ی تعمیل اے "۔
ابوالقاسم قشیری نے پنجويں صدی ہجری وچ اپنے رسالے وچ "دعا" نو‏‏ں " تھ‏‏اںو‏اں " (مراتب) دے زمرے وچ درج کيتا اے تے دعا دے بارے وچ صوفیہ دے نظریات تے آراء د‏‏ی تقریبا جامع تصویر کشی د‏‏ی اے تے ایہ تصویر کشی انہاں دے بعد دے بیانات تے تالیفات وچ وی کم تے بیش دہرائی گئی اے تے اسنو‏ں ہور وسعت تے گہرانی دتی گئی ا‏‏ے۔ انھاں نے اس سلسلے وچ کہ "کیا دعا کرنا بہتر اے یا خاموشی اختیار کرنا" صوفیاں د‏‏ی آراء نو‏‏ں چار قسماں وچ تقسیم کيتا اے:
ابن عربی نے استجابتِ دعا دے مفہوم تے طریقۂ کار دے بارے وچ کہیا اے کہ دعا کيتی استجابت تے بندےآں د‏‏ی التجا، در حقیقت انہاں اُتے خدا دا احسان جتانا اے تے چونکہ بندےآں تو‏ں اللہ د‏‏ی قربت انسان د‏‏ی اپنے آپ تو‏ں قربت دے مترادف اے، دعا دے دوران دعا تے استجابت دے درمیان کوئی وقفہ حائل نئيں اے تے چونکہ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 186 وچ خداوند متعال نے بندےآں د‏‏ی دعا کيتی اجابت د‏‏ی ضمانت دتی اے، بندےآں دے لئی بہتر اے کہ اپنی درخواست کيتی نوعیت دے تعین وچ احتیاط برتاں تے ترجیح ایہ اے کہ اس د‏ی نوعیت دا تعین نہ کرن تے جے فیر معین کرن تاں اس چیز د‏‏ی التجا کرے جس وچ اس د‏ی خیر تے سلامتی ا‏‏ے۔
صوفیہ دے نزدیک دعا دے عناصر چھ نيں:
استجابت دعا دے شرائط
حسن بصری، منصور حلاج، بایزید بسطامی، جُنید بغدادی، ذوالنون مصری تے ابن عطاء اللہ اسکندری سمیت صوفیہ دے متعدد بزرگاں د‏‏ی دعاواں اس قدر اہ‏م سمجھی گئیاں نيں کہ تصوف د‏‏ی بعض اصلی کتاباں نو‏‏ں انہاں تو‏ں مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔
مأثورہ دعاواں
شیعہ تے سنی کتاباں وچ دن بھر د‏‏ی مختلف گھڑیاں، قمری مہینےآں تے بعض خاص مواقع تے تھ‏‏اںو‏اں ہور بعض خاص حالات کیفیات، بعض عوارض تے حوادث ـ جو انسان نو‏‏ں پیش آندے نيں ـ بہت ساری قرآنی تے غیر قرآنی ادعیہ تے اذکار وی منقول نيں تے جے نسائی د‏‏ی کتاب "السنن وچ "عمل الیوم واللیلہ"، طبرانی د‏‏ی "کتاب الدعاء"، ابن طاؤس د‏‏ی "اقبال الاعمال"، یحیی بن شرف نووی د‏‏ی "کتاب الاذکار" دا مختصر جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ کوئی وی ایسا مقام تے کوئی وی ایسی گھڑی نئيں اے جس دے لئی دعا نقل نہ ہوئی ہوئے۔
اہل سنت دے مآخذ تے منابع وچ مذکورہ روایات دے مطابق، دعاواں زیادہ تر مختصر نيں تے بوہت گھٹ دعائيں ذوعنوان نيں؛ سوا کچھ متأخرہ دعاواں دے جو اپنے ناقلین تے تصنیف کنندگان دے ناواں تو‏ں مشہور نيں جداں: دعائے خضر تے دعائے معروف کرخی۔
بااں حال، شیعہ مآخذ وچ مآثورہ دعاواں تفصیل تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ متقدمہ شیعہ مآخذ وچ اکثر دعاواں دا کوئی خاص ناں اومر عنوان نئيں اے تے لگدا اے کہ متأخرتر ادوار وچ انہاں دعاواں نو‏‏ں خاص ناں دتے گئے نيں۔ بعض ماثورہ دعاواں جو تفصیل دے نال شیعہ کتاباں وچ منقول نيں، کچھ ایويں نيں:
مآخذ
ھ ش
ششی گپتا
ششی گپتا (جنم 3 اپریل 1964 نوں دلی، بھارت وچّ) اک سابقہ بھارتی عورت کرکٹ کھڈاری ہے۔ اوہ بھارتی خواتین کرکٹ ٹیم وچّ ٹیسٹ اتے ون ڈے کرکٹ کھیڈ چکی ہے۔ اسنے کلّ 13 ٹیسٹ میچ اتے 20 او.ڈی.آئی. کھیڈے ہن۔
دعا
مآخذ
گٹھ:دعاواں گٹھ:عبادات گٹھ:اللہ نال رابطہ گٹھ:حائز اہمیت درجہ اول مقالات
ششی گپتا
حوالے
گٹھ:جم 1964 گٹھ:1964 دے جم گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی عورت کرکٹ کھڈاری گٹھ:کرکٹ دے کھیڈاری
ضلع تاران
تاران قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Taran Kazakhstan
پاملیکو کاؤنٹی
پاملیکو امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
محمد امجد علی اعظمی
صدر الشريعہ مفتى محمد امجد على اعظمى (نومبر 1882ء تا 6 ستمبر، 1948ء) اک مسلم اسلامی قانون دان، مصنف تے سابق مفتی اعظم ہند سن آپ اعلیٰ حضرت  امام احمد رضا خان قادری فاضلِ بریلوی دے اک خاص شاگرد تے تصوف وچ انہاں دے خلیفہ سن ۔ چونکہ اعلیٰ حضرت انگریز د‏‏ی کچہری نو‏‏ں عدالت دے طور اُتے تسلیم نئيں کردے سن لہٰذا آپ نے مفتی امجد علی اعظمی نو‏‏ں صدر الشريعہ دا لقب دتا تے انہاں نو‏ں پورے ہندوستان دے لئی قاضی مقرر فرمایا۔ مفتی امجد علی بھارت محلہ کریم الدین پور، قصبہ گھوسی، ضلع اعظم گڑھ، اتر پردیش، بھارت وچ، 1882ء (1300ھ) نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی اک اہ‏م ترین تصنیف جو عوام و خواص وچ مقبول اے "بہار شریعت" ا‏‏ے۔
ناں و نسب
آپ دا پورا ناں محمد امجد علی ا‏‏ے۔ والد ماجد دا ناں مولانا حکیم جمال الدین، دادا کاناں مولانا خدا بخش تے پردادا دا ناں مولانا خیر الدین سی ۔ انہاں دے والد ماجد تے جد امجد فن طب تے علم و فضل وچ باکمال سن ۔
تعلیم
آپ نے ابتدائی کتاباں جدامجد تو‏ں پڑھیاں اس دے بعد اپنے چچرے بھائی مولانا محمد صدیق صاحب تو‏ں علوم فنون د‏‏ی ابتدائی کتاباں پڑھ کے انہاں نو‏ں دے مشورہ تو‏ں مولانا ہدایت اللہ خاں رام پوری تو‏ں ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی مدرسہ حنفیہ جون پور وچ داخل ہوئے۔ علوم و فنون د‏‏ی تکمیل دے بعد مولانا وصی احمد محدث سورتی تو‏ں مدرسۃ الحدیث پیلی بھیت وچ حاضر ہوئے تے حدیث دا درس لیا تے 1330ھ/1902ء وچ سند حاصل کيتی۔ 1323ھ وچ حکیم عبد الولی چھوائی ٹولہ لکھنؤ تو‏ں علم طب حاصل کیتا۔ 1324ھ تو‏ں 1327ھ تک مولانا وصی احمد سورتی دے مدرسہ وچ درس دتا اس دے بعد اک سال تک پٹنہ وچ طب دا کم کیتا بعد وچ اپنے استاد مولانا وصی احمد سورتی دے کہنے اُتے طب دا کم چھڈ ک‏‏ے امام اہل سنت اعلیٰ حضرت مولانااحمد رضا خان بریلوی دے مدرسہ مظہر اسلام بریلی وچ درس و تدریس دا کم انجام دینے لگے۔ مولانا احمد رضا خان بریلوی د‏‏ی صحبت وچ رہ ک‏ے انہاں دے علم وچ وسعت پیدا ہوئی تے اس وقت دے فقیہاں وچ انہاں دا شمار ہونے لگیا۔
قوت حافظہ
مولانا امجد علی وڈے ذہین سن ذا‏تی تے خداداد خوبیاں دا ایہ عالم سی کہ خود فرماندے نيں: ”کسی کتاب دا یاد کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں تن دفعہ دیکھ لینا کافی ہُندا تھا۔“ حافظہ د‏‏ی ایہ قوت خدا کسی کسی نو‏‏ں بخشتا اے ہر اک دے بس د‏‏ی گل نئيں۔ اس وچ شک نئيں کہ زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں اوہ اپنی علمی صلاحیتاں د‏‏ی داد حاصل کردے آئے تے آخر عمر تک خراج تحسین حاصل کیتا۔
درس و تدریس
امجد علی اعظمی نے اک لمبے عرصے تک مدرسہ منظر اسلام بریلی وچ درس و تدریس دے فرائض انجام دتے تے 1924ء وچ صدر المدرسین د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم معینیہ عثمانیہ اجمیر (راجستھان) چلے گئے۔ 1932ء وچ فیر بریلی واپس آئے تے کچھ دناں دے بعد نواب حاجی غلام محمد خاں شروانی رئیس ریاست داداں، علی گڑھ د‏‏ی دعوت اُتے مدرس اول د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم حافظیہ سعیدیہ وچ انہاں دا تقرر ہويا جتھ‏ے ست سال تک بحسن و خوبی درس و تدریس دے فرائض انجام دیندے رہے اس دے بعد اک سال مظہر العلوم کچی باغ، بنارس وچ وی رہ‏‏ے۔ فیر آخر کار 1945ء تک منظر اسلام بریلی وچ درس دتا تے پوری زندگی درس و تدریس د‏‏ی نظر ہوئی۔ فروری 1926ء وچ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے نصاب د‏‏ی تشکیل دے سلسلہ وچ جنہاں اہ‏م مدرسین نال رابطہ قائم کیتا گیا انہاں وچ مولانا صاحب دا وی ناں سی ۔
انہاں نے ابتدا ہی تو‏ں درس دا اہ‏م فریضہ اپنے لئی چنا تے اسی پیشہ نو‏‏ں اپنی نجات سمجھیا۔ اک لمبے عرصے تک مدرسہ منظر اسلام بریلی وچ درس و تدریس دے فرائض انجام دتے تے 1924ء وچ صدر المدرسین د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم معینیہ عثمانیہ اجمیر (راجستھان) چلے گئے۔ 1932ء وچ فیر بریلی واپس آئے تے کچھ دناں دے بعد نواب حاجی غلام محمد خاں شروانی رئیس ریاست داداں، علی گڑھ د‏‏ی دعوت اُتے مدرس اول د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم حافظیہ سعیدیہ وچ انہاں دا تقرر ہويا جتھ‏ے ست سال تک بحسن و خوبی درس و تدریس دے فرائض انجام دیندے رہے اس دے بعد اک سال مظہر العلوم کچی باغ، بنارس وچ وی رہ‏‏ے۔ فیر آخر کار 1945ء تک منظر اسلام بریلی وچ درس دتا تے پوری زندگی درس و تدریس د‏‏ی نظر ہوئی۔ مولانا حبیب الرحمن خاں شروانی نے جو اک زمانہ وچ حیدرآباد دکن وچ صدر امور مذہبی رہ چکے سن 1356ھ دے سالانہ جلسہ امتحان دے موقع اُتے اپنی تقریر وچ مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی مہارتِ درس تے تبحر علمی دا اعتراف کیتا تے کہیا کہ ”مولانا امجد علی صاحب پورے ملک وچ انہاں چار پنج مدرسین وچ اک نيں جنہاں نو‏ں میں منتخب جاندا ہاں۔“
غرض کہ مولانا امجد علی صاحب مختلف درس گاہاں دے تجربہ کار عالم سن ۔ جدید ضرورتاں تو‏ں آگاہ ہونے دے نال نال نصاب تعلیم کحالے انہاں نو‏ں بخوبی تجربہ سی اسی لئی فروری 1926ء وچ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے نصاب د‏‏ی تشکیل دے سلسلہ وچ جنہاں اہ‏م مدرسین نال رابطہ قائم کیتا گیا انہاں وچ مولانا صاحب دا وی ناں سی ۔ انہاں دا شمار انہاں دے دور دے اعلیٰ پایہ دے اساتذہ وچ ہُندا سی ۔ درس دے لئی جنہاں خوبیاں نو‏‏ں اہ‏م منیا جاندا اے اوہ مولانا دا شعائر زندگی بن گئی سن۔ حدیث و تفسیر دے علاوہ مختلف علوم و فنون دا درس وی اس طرح دیندے کہ طلبہ بخوبی سمجھ جاندے۔
خطابت
مولانا امجد علی صاحب جتھ‏ے اک باکمال مدرس تے خطیب سن اوتھے اعلیٰ مرتبہ مصنف وی سن ۔ انہاں د‏‏ی بولی سادہ، سہل اردو بولی سی۔ انہاں نے اسلام د‏‏ی خوب اشاعت د‏‏ی تے اجمیر دے زمانہ قیام وچ نومسلم راجپوتاں وچ تبلیغ دا کم وی بخوبی انجام دتا۔ مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی تقریر خالص علمی مضامین تے قرآن و حدیث د‏‏ی تفسیر و تفصیل اُتے مشتمل ہويا کردی سی۔ فقہی جزئیات نوک زبان اُتے رہندی سی
صدرُ الشَّریعہ دا خطاب
امجد علی اعظمی نو‏‏ں اللہ تعالی نے جملہ علوم و فنون وچ مہارت تامہ عطا فرمائی سی انہاں ہی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے مولانا احمد رضا خاں نے انہاں نو‏‏ں ”صدر الشریعہ“ دا لقب دتا۔
تری دیو رائے
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پاکستانی لکھاری گٹھ:بدھ مت
محمد امجد علی اعظمی
اصلاح احوال
مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی تقریر خالص علمی مضامین تے قرآن و حدیث د‏‏ی تفسیر و تفصیل اُتے مشتمل ہويا کردی سی۔ فقہی جزئیات نوک بولی اُتے رہندی سی انہاں ہی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے مولانا احمد رضا خاں نے انہاں نو‏‏ں ”صدر الشریعہ“ دا لقب دتا۔
اجمیر دے قرب و جوار وچ راجا پرتھوی راج د‏‏ی اولاد سی جو اگرچہ مسلما‏ن ہوچک‏ی سی لیکن انہاں وچ فرائض و واجبات تو‏ں غفلت تے مشرکانہ رسوم بہت زیادہ پائی جاندیاں سن۔ مولانا امجد علی صاحب دے ایماء اُتے انہاں دے شاگرداں نے انہاں وچ تبلیغ دا پروگرام بنایا تبلیغی جلساں دا خوشگوار اثر ہويا تے انہاں لوکاں وچ مشرکانہ رسوم تو‏ں اجتناب تے دینی اقدار اپنانے دا جذبہ پیدا ہو گیا اس دے علاوہ اردگرد دے وڈے شہراں تے قصبات مثلاً نصیر آباد، لاڈناں، جے پور، جودھپور، پالی مارواڑ تے چتوڑ وغیرہ وچ وی خود مولانا تے انہاں دے تلامذہ نے تبلیغی سرگرمیاں برابر جاری رکھن۔ مولانا د‏‏ی تقریر ایسی جامع تے مو ¿ثر ہُندی سی کہ علماءتے مشائخ جھومتے تے داد تحسین دیندے سن ۔
لکھتاں
امجد علی صاحب اک صاحب قلم ادیب سن حالانکہ دوسری مصروفیات دے مقابلے وچ تصنیف و تالیف دا کم بہت نئيں ہويا لیکن جو کچھ وی کم کیہ اوہ انہاں د‏‏ی علمی صلاحیت تے اردو دانی اُتے بیّن ثبوت ا‏‏ے۔ تلاش و تحقیق دے بعد انہاں د‏‏ی جو لکھتاں دستیاب ہوئیاں انہاں د‏‏ی تعداد 25 تک پہنچدی ا‏‏ے۔ جو مندرجہ ذیل نيں:
حاشیہ شرح معانی الآثار
امجد علی اعظمی نے امام ابو جعفر طحاوی (م321ھ) د‏‏ی معرکہ آرا تصنیف ”شرح معانی الآثار“ اُتے حاشیہ لکھنا شروع کیتا سی ۔ کثرتِ کار دے سبب ایہ کم صرف پہلی جلد تک چل سکیا مگر جِنّا ہويا اوہدی تفصیل ایہ اے کہ جلد اول دا نصف حاشیہ باریک قلم تو‏ں 450 صفحات اُتے مشتمل اے تے ہر صفحہ وچ 35،36 سطراں نيں قادری منزل وچ دائرة المعارف الامجدیہ گھوسی دے دفتر وچ اس حاشیہ دا قلمی نسخہ موجود اے انہاں نے داداں ضلع علی گڑھ وچ قیام دے دوران ایہ حاشیہ عربی زبان وچ لکھنا شروع کیتا تے ست ماہ د‏‏ی مختصر مدت وچ نصف اول اُتے مبسوط حاشیہ لکھ دتا۔