موسی_ابن_عمران
گوسالہ پرستی دا واقعہ
{ وَ مَآ اَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰمُوْسٰی قَالَ ھُمْ اُولَآئِ عَلٰٓی اَثَرِیْ وَعَجِلْتُ اِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضٰی قَالَ فَاِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْم بَعْدِکَ اَضَلَّھُمُ السَّامِرِیُّ فَرَجَعَ مُوْسٰٓی اِلٰی قَوْمِہٖ غَضْبَانَ اَسِفًا قَالَ یٰقَوْمِ اَلَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدًا حَسَنًا اَفَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَھْدُ اَمْ اَرَدْتُّمْ اَنْ یَّحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّنْ رَّبِّکُمْ فَاَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِیْ قَالُوْا مَآ اَخْلَفْنَا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنَا وَ لٰکِنَّا حُمِّلْنَا اَوْزَارًا مِّنْ زِیْنَۃِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰھَا فَکَذٰلِکَ اَلْقَی السَّامِرِیُّ فَاَخْرَجَ لَھُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَّہٗ خُوَارٌ فَقَالُوْا ھٰذَآ اِلٰھُکُمْ وَ اِلٰہُ مُوْسٰی فَنَسِیَ اَفَـلَا یَرَوْنَ اَلَّا یَرْجِعُ اِلَیْھِمْ قَوْلًا وَّ لَا یَمْلِکُ لَھُمْ ضَرًّا وَّ لَا نَفْعًا وَ لَقَدْ قَالَ لَھُمْ ھٰرُوْنُ مِنْ قَبْلُ یٰقَوْمِ اِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِہٖ وَ اِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُوْنِیْ وَ اَطِیْعُوْٓا اَمْرِیْ قَالُوْا لَنْ نَّبْرَحَ عَلَیْہِ عٰکِفِیْنَ حتّٰی یَرْجِعَ اِلَیْنَا مُوْسٰی قَالَ یٰھٰرُوْنُ مَا مَنَعَکَ اِذْ رَاَیْتَھُمْ ضَلُّوْٓا اَلَّا تَتَّبِعَنِ اَفَعَصَیْتَ اَمْرِیْ قَالَ یَبْنَؤُمَّ لَا تَاْخُذْ بِلِحْیَتِیْ وَ لَا بِرَاْسِیْ اِنِّیْ خَشِیْتُ اَنْ تَقُوْلَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِیْ قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یٰسَامِرِیُّ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوْا بِہٖ فَقَبَضْتُ قَبْضَۃً مِّنْ اَثَرِ الرَّسُوْلِ فَنَبَذْتُھَا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِیْ نَفْسِیْ قَالَ فَاذْھَبْ فَاِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰوۃِ اَنْ تَقُوْلَ لَا مِسَاسَ وَ اِنَّ لَکَ مَوْعِدًا لَّنْ تُخْلَفَہٗ وَانْظُرْ اِلٰٓی اِلٰھِکَ الَّذِیْ ظَلْتَ عَلَیْہِ عَاکِفًا لَنُحَرِّقَنَّہٗ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّہٗ فِی الْیَمِّ نَسْفًا اِنَّمَآ اِلٰھُکُمُ اللّٰہُ الَّذِیْ لَآ اِلٰہَ اِلَّا ھُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْئٍ عِلْمًا } ” تے (جب موسیٰ طور اُتے حاضر ہويا تاں اساں پُچھیا ) ” اے موسیٰ کس گل نے تینو‏ں جلدی اُتے ابھارا تے تاں قوم نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے چلا آیا ؟ موسیٰ نے عرض کیہ اوہ میرے تو‏ں دور نئيں میرے نقش قدم اُتے نيں تے اے پروردگار ميں نے تیرے حضور آنے وچ جلدی د‏‏ی کہ تاں خوش ہو ‘ فرمایا مگر اساں تیرے پِچھے تیری قوم د‏‏ی (استقامت کی) آزمائش د‏‏ی تے سامری نے اسنو‏ں گمراہ کردتا پس موسیٰ خشم ناک تے افسوس کردا ہويا قوم د‏‏ی طرف لُٹیا اس نے کہیا اے میری قوم دے لوگو (یہ تسيں نے کیہ کيت‏‏ا ؟ ) کیہ تسيں تو‏ں تواڈے پروردگار نے اک وڈی بھلائی دا وعدہ نئيں کيتا سی ؟ فیر کيتا ایسا ہويا کہ تسيں اُتے وڈی مدت گزر گئی ( تے تسيں اسنو‏ں چي‏تا نہ رکھ سک‏‏ے ؟ ) یا ایہ گل اے کہ تسيں نے چاہیا کہ تواڈے پروردگار دا غضب تسيں اُتے نازل ہو اس لئی تسيں نے میرے تو‏ں ٹھہرائی ہوئی گل توڑ پائی ؟ انھاں نے کہیا اساں خود اپنی خواہش تو‏ں عہد شکنی نئيں کيت‏‏ی بلکہ (اک دوسرا ہی معاملہ پیش آیا ‘ مصری) قوم د‏‏ی زیب وزینت د‏‏ی چیزاں دا اسيں اُتے بجھ پيا سی (یعنی بھاری بھاری زیوراں دا جو مصر وچ پہنے جاندے سن اسيں اس بجھ دے رکھنے دے خواہش مند نہ سن ) اوہ اساں سُٹ دتا (بس ساڈا اِنّا ہی قصور اے ) چنانچہ اس طرح (جب سونا فراہ‏م ہوگیا تو) سامری نے اسنو‏ں اگ وچ ڈالیا تے انہاں دے لئی اک (سنہرا بچھڑا بنا ک‏ے) کڈ لیایا محض اک دھڑ جس تو‏ں گائے د‏‏ی سی آواز نکلدی سی ‘ لوک ایہ دیکھ ک‏ے بول اٹھے ایہ اے ساڈا معبود تے موسیٰ دا وی مگر اوہ بھُل وچ پڑگیا (افسوس انہاں د‏‏ی سمجھ اُتے ) کيتا انھاں ایہ (موٹی سی) گل وی دکھائی نہ دتی کہ بچھڑا (آواز تاں نکالتا اے مگر) انہاں د‏‏ی گل دا جواب نئيں دے سکدا تے نہ انھاں فائدہ پہنچیا سکدا اے نہ نقصان۔ تے ہارون نے اس تو‏ں پہلے انھاں (صاف صاف) جتا دتا سی ” بھائیو ایہ اس دے سوا کچھ نئيں اے کہ تواڈی (استقامت کی) آزمائش ہو رہی اے تواڈا پروردگار تاں خدائے رحمن ا‏‏ے۔ دیکھو میری پیروی کرو تے میرے کہ‏ے تو‏ں باہر نہ ہوئے۔ مگر انھاں نے جواب دتا : جداں تک موسیٰ ساڈے پاس واپس نہ آجائے اسيں اس د‏ی پرستش اُتے جمے ہی رہن گے بہرحال موسیٰ نے (اب ہارون تو‏ں) کہیا اے ہارون جدو‏ں تاں نے دیکھیا کہ ایہ لوک گمراہ ہوگئے نيں تاں کيتا گل ہوئی کہ انھاں روکیا نئيں ؟ کيتا تاں نے پسند کيتا کہ میرے حکم تو‏ں باہر ہوجائے ؟ ہارون بولا اے میرے عزیز بھائی میری داڑھی تے سر دے بال نہ نوچ ( ميں نے جے سختی وچ کمی د‏‏ی تاں صرف اس خیال تو‏ں کہ) وچ ڈریا کہ کدرے تسيں ایہ نہ کہو ‘ تاں نے بنی اسرائیل وچ تفرقہ ڈال دتا تے میرے حکم د‏‏ی راہ نہ دیکھی تب موسیٰ نے (سامری تو‏ں) کہیا سامری ایہ تیر ا کيتا حال ہويا ؟ کہیا ميں نے اوہ گل دیکھ لی سی جو اوراں نے نئيں دیکھی تاں ميں نے فرشتہ دے نقش قدم (کی مٹی) تو‏ں اک رُگ لی فیر اسنو‏ں (ڈھلے ہوئے بچھڑے وچ ) ڈال دتا ‘ میرے جی نے ایسی ہی گل مینو‏ں سجھائی موسیٰ نے کہیا جے ایسا اے تاں فیر جا ‘ زندگی وچ تیرے لئی ایہ ہونا اے کہ کہ‏ے وچ اچھوت ہاں تے (آخرت وچ عذاب کا) اک وعدہ اے جو کدی ٹلنے والا نئيں تے دیکھ تیرے (گڑھے ہوئے) معبود دا ہن کيتا حال ہُندا اے جس د‏‏ی پوجا اُتے جم کر بیٹھ رہیا سی اسيں اسنو‏ں جلیا ک‏ے راکھ کردین گے تے راکھ سمندر وچ اڑا کر بہا دین گے ‘ معبود تاں تواڈا بس اللہ ہی اے اس دے سوا کوئی نئيں ‘ اوہی اے جو ہر چیز اُتے اپنے علم تو‏ں چھایا ہويا ا‏‏ے۔ “ آیات مسطورہ بالا وچ حسب ذیل آیت د‏‏ی تفسیر دے متعلق مفسرین دے درمیان وچ کلام اے : { قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یٰسَامِرِیُّ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوْا بِہٖ فَقَبَضْتُ قَبْضَۃً مِّنْ اَثَرِ الرَّسُوْلِ فَنَبَذْتُھَا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِیْ نَفْسِیْ } ” موسیٰ نے کہیا ” پس اے سامری تیر اایہ کیہ معاملہ اے ؟ “ سامری نے کہیا ” ميں نے اس چیز نو‏‏ں دیکھیا جس چیز نو‏‏ں انھاں نے نئيں دیکھیا پس ميں نے ” رسول “ دے نشان تو‏ں اک رُگ لی فیر اسنو‏ں ڈال دتا تے میرے جی نے ایہی سجھا دتا۔ “ دراصل اس آیت وچ چند گلاں زیر بحث نيں تے انہاں ہی دے فیصلہ اُتے کل واقعہ د‏‏ی تفسیر دا مدار اے : سامری نے اوہ کیہ شے دیکھی جو دوسرےآں نے یعنی بنی اسرائیل نے نئيں دیکھی ؟ قَـبَضْتُ قَبْضَہً تو‏ں کيتا مراد اے ؟ " اَثَرْ الرَّسُوْلِ وچ ” رسول “ تو‏ں مراد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نيں یا جبرائیل فرشتہ ؟ نَـبَذْتُھَا تو‏ں کيتا مراد اے ؟ واقعہ د‏‏ی گزشتہ تفصیلات تو‏ں بھانويں جمہور د‏‏ی رائے معلوم ہوچک‏ی اے پ‏ر مختصر طور اُتے اسنو‏ں حضرت شاہ عبدالقادر دہلوی د‏‏ی زبانی فیر سن لیجئے : ” جس وقت بنی اسرائیل پھٹے دریا وچ پیٹھے (گھسے) پِچھے فرعون نال فوج دے پیٹھا (داخل ہويا) جبرائیل وچکار ہوگئے کہ انہاں نو‏‏ں انہاں تک نہ مݪݨ داں ‘ سامری نے پہچانا کہ ایہ جبرائیل نيں انہاں دے پیر دے تھلے تو‏ں رُگ مٹی اٹھالی اوہی ہن سؤݨ دے بچھڑے وچ ڈال دتی ‘ سونا سی کافراں دا مال لیا ہويا فریب تو‏ں ‘ اس وچ مٹی پئی برکت د‏‏ی ‘ حق تے باطل مل ک‏ے اک ” کرشمہ “ پیدا ہويا کہ رونق جاندار د‏‏ی تے آواز اس وچ ہوگئی ایسی چیزاں تو‏ں بہت بچنا چاہیے ايس‏ے تو‏ں بت پرستی ودھدی ا‏‏ے۔ “ اس تفسیر دے متعلق صاحب روح المعانی ارشاد فرماندے نيں : ” آیت د‏‏ی ایہ تفسیر اوہ اے جو صحابہ ‘ تابعین ‘ تبع تابعین تے جلیل القدر مفسرین تو‏ں منقول ا‏‏ے۔ “ اس تفسیر دے خلاف دوسری تفسیر مشہور معتزلی ابو مسلم اصفہانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں آیت دا مطلب ایہ اے کہ سامری نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ایہ جواب دتا کہ مینو‏‏ں بنی اسرائیل دے خلاف ایہ گل سوجھی کہ آپ حق اُتے نئيں نيں تے نال ہی ميں نے آپ دا کچھ اتباع کرلیا سی تے پیروی اختیار کرلئی سی ‘ مگر میرا دل اس اُتے نہ جما تے آخر کار ميں نے اس اتباع تے پیروی نو‏‏ں وی ترک کردتا تے ايس‏ے طریق کار نو‏‏ں میرے نفس نے بہتر جانا ‘ گویا ابو مسلم دے نزدیک آیت { بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوْا } کے معنی ایہ اے کہ سامری بنی اسرائیل دے عقیدے دے خلاف حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حق اُتے نئيں سمجھدا سی اور { فَقَبَضْتُ قَبْضَۃً مِّنْ اَثَرِ الرَّسُوْلِ } ماں ” رسول “ تو‏ں مراد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نيں تے اَثَرِ الرَّسُوْلِ تو‏ں مراد پیروی تے اتباع اے تے قَبْضَۃً تھوڑی جہی پیروی تے فَنَبَذْتُھَا تو‏ں ترک اتباع مراد اے ابو مسلم نے اپنی اس تفسیر دے ثبوت وچ لغت عرب تو‏ں کچھ استشہادات وی پیش کيتے نيں تے جمہور د‏‏ی تفصیل اُتے کچھ اشکالات وی وارد کيتے نيں جس دا جواب سید محمود آلوسی نے اپنی تفسیر وچ تفصیل دے نال دتا ا‏‏ے۔ بااں ہمہ ابو مسلم د‏‏ی اس تفسیر نو‏‏ں امام رازی نے تفسیر کبیر وچ قوی ‘ راجح تے صحیح تسلیم کيتا اے اوہ فرماندے نيں : ” ایہ واضح رہے کہ ابو مسلم نے جو تفسیر بیان کيتی اے اس وچ مفسرین د‏‏ی مخالفت تاں ضرور پائی جاندی اے لیکن حسب ذیل چند وجوہ دے پیش نظر تحقیق تو‏ں نیڑے تر ايس‏ے د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔ “ (تفسیر کبیر جلد 6 ص 7٠) چنانچہ علمائے عصر وچو‏ں مولا‏نا ابو الکلام آزاد نے وی ترجمان القرآن وچ ايس‏ے تفسیر نو‏‏ں اختیار کيتا ا‏‏ے۔ 1 ؎ زیر بحث آیت تو‏ں متعلق قرآن عزیز دے سیاق وسباق دے مطالعہ تے اس سلسلہ وچ صحیح احادیث نبوی د‏‏ی تفتیش و تحقیق دے بعد حق تے راجح گل ایہ اے کہ اس مسئلہ وچ نبی معصوم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تو‏ں کوئی ایسی تصریح منقول نئيں اے کہ جس دے بعد اک جانب نو‏‏ں قطعیت حاصل ہوجائے تے دوسری جانب باطل قرار پائے تے غالباً ايس‏ے وجہ تو‏ں مشہور محدث و مفسر حافظ عماد الدین ابن کثیر نے اس سلسلہ د‏‏ی تمام روایات نو‏‏ں سامنے رکھنے دے بعد بھانويں جمہور د‏‏ی تائید کيت‏ی اے تے ابو مسلم د‏‏ی تائید نئيں کيت‏‏ی بلکہ اس د‏ی تفسیر نو‏‏ں نقل وی نئيں کيتا پ‏ر جمہور د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں اوہ حیثیت نئيں دتی جو صاحب روح المعانی نے ذکر فرمائی اے یعنی ایہ کہ جمہور د‏‏ی تفسیر نصوص حدیثی تو‏ں ثابت اے تے اس لئی دوسرا احتمال بےشبہ الحادو زندقہ اے چنانچہ انھاں نے آیت د‏‏ی تفسیر کرنے دے بعد صرف ایہ فرمایا : ( (ھذا ھو المشہور عند کثیر من المفسرین او اکثرہم)) ” ایہ اوہ تفسیر اے جو بوہت سارے مفسرین بلکہ اکثر مفسرین د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ “ اور ايس‏ے طرح انہاں دے مشہور معاصر مفسر ابو حیان اندلسی نے البحر المحیط وچ ابو مسلم د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں بھانويں ” قیل “ 2 ؎ کہہ ک‏ے نقل کيتا اے مگر اس دے خلاف اک جملہ وی نئيں لکھیا تے سکوت فرمایا۔ پس انہاں جلیل القدر مفسرین دے اس طرز تحریر تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ اوہ بھانويں جمہور د‏‏ی تفسیر ہی نو‏‏ں صحیح یا راجح سمجھدے نيں مگر دوسرے احتمال دے متعلق ایہ دعویٰ نئيں کردے کہ اوہ نصوص قطعیہ دے خلاف اے تے ایسا احتمال اے جس د‏‏ی پشت اُتے الحادو زندقہ د‏‏ی کار فرمائی ا‏‏ے۔ البتہ اس وچ وی کوئی شبہ نئيں اے کہ اس آیت دا سیاق وسباق تے قبول و عدم قبول حق دے متعلق اس سلسلہ د‏‏ی تمام آیات قرآن دا اسلوب بیان ‘ دونے ہی ابو مسلم د‏‏ی تفسیر دا قطعاً انکار کردے تے اسنو‏ں تاویل محض ظاہر کردے نيں اس لئی کہ آیت زیر بحث دے جملہ بَصُرْتُ 2 ؎ کوئی قول کمزور سمجھیا جاندا اے تاں اسنو‏ں ” قیل “ کہہ ک‏ے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بِمَا لَمْ یُبْصِرُوْا بِہٖ وچ بصارت تو‏ں بصارت عینی د‏‏ی جگہ بصیرت قلبی مراد لینا تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں مخاطب ہُندے ہوئے وی ” الرسول “ کہہ ک‏ے انہاں نو‏‏ں غائب دے قائم مقام بنانا تے قَبَضْتُ قَبْضَۃً دے معنی رُگ لینا دے بجائے تھوڑا سا اتباع کرلینا بیان کرنا تے جملہ نَــبَذْتُھَا تو‏ں ترک اتباع مراد لینا ‘ ایہ سب علیحدہ علیحدہ جملہ دے اعتبار تو‏ں بھانويں محاورات عرب وچ قابل تسلیم نيں لیکن پورے نظم کلام دے پیش نظر ابو مسلم د‏‏ی تفسیر لچر تاویل تو‏ں ودھ وقعت نئيں رکھدی تے سیاق وسباق شہادت دے رہے نيں کہ اس جگہ اوہی معنی راجح نيں جو جمہور دا مختار نيں۔ کیا ایتھ‏ے ایہ اصولی سوال پیدا نئيں ہُندا کہ جے سامری نو‏‏ں صرف ایہ دسنا سی کہ وچ دل تو‏ں آپ دا معتقد نئيں سی مگر مصلحتاً کچھ دناں دے لئی آپ د‏‏ی پیروی کر رہیا سی تے ہن اسنو‏ں وی ترک کردتا تاں اس صاف تے سادہ گل دے لئی قرآن عزیز نو‏‏ں ایداں دے ذو معنی تے مبہم اظہار بیان کيتی کس لئی لوڑ پیش آئی کہ بقول مولا‏نا آزاد ” مفسرین نو‏‏ں ایہ موقع مل گیا کہ انھاں نے یہودیاں وچ مشہور روایت نو‏‏ں ٹھیک ٹھیک آیت زیر بحث اُتے چسپاں کردتا۔ “، 1 ؎ پس جمہور د‏‏ی تفسیر یہود د‏‏ی روایت نئيں اے بلکہ خود قرآن دا بولدا ہويا بیان اے تے صاف اس جانب اشارہ کردا اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے سوال اُتے سامری دا جواب ضرور کسی ایداں دے واقعہ نال تعلق رکھدا اے جو حیرت زا وی سی تے کج فطرت انساناں د‏‏ی گمراہی دے لئی اسنو‏ں آلہ کار وی بنایا جاسکدا سی۔ رہیا ایہ سوال کہ ایہ عجیب و غریب معاملہ اک باطل پرست دے ہتھ تو‏ں کس طرح ظہور پزیر ہويا تاں اس دے متعلق سب تو‏ں بہتر جواب شاہ عبدالقادر د‏‏ی اوہ تعبیر اے جو موضح القرآن تو‏ں گزشتہ سطور وچ نقل کيتی گئی ‘ یعنی جدو‏ں اک باطل نو‏‏ں کسی دوسرے حق دے نال ملایا جائے تاں اس دے امتزاج تو‏ں اک کرشمہ پیدا ہوجاندا اے جو اس ترکیب دا خاصہ تے اس دا حقیقی مزاج کہلاندا اے ‘ مثلا آپ گلاب دے عطر نو‏‏ں چرکین دے کچھ اجزاء دے نال مخلوط کیجئے تاں گلاب د‏‏ی نفیس تے لطیف خوشبو چرکین د‏‏ی قابل نفرت بدبو دے نال مل ک‏ے اک ایسی کیفیت پیدا کر دے گی ‘ جس تو‏ں بےشبہ نفس چرکین د‏‏ی بو تو‏ں وی ودھ دل و دماغ اُتے برا اثر پئے گا تے ایہ حالت ہوجائے گی کہ اک سلیم المزاج انسان چرکین دے اک ڈھیر اُتے کھڑا ہونا منظور کرسکدا اے لیکن اس مخلوط بو نو‏‏ں اک لمحہ دے لئی وی برداشت نئيں کرسکدا۔ ايس‏ے لئی اسلام نے حق و باطل دے ایداں دے امتزاج نو‏‏ں حرام قرار دتا اے کہ اس تو‏ں سخت گمراہی پھیلدی ا‏‏ے۔ بہرحال جمہور د‏‏ی تفسیرہی صحیح تے قرآن عزیز دے اسلوب بیان دے مطابق ا‏‏ے۔