cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دهستان صومای شمالی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
لوک آکھدے ہن
دے ناں
ونجارا بیدی دی "لوک آکھدے ہن" کتاب اوہناں پنجابی بولدے لوکاں دے ناں ہے،جہناں دے اکھٹ بھنڈار وچوں ایہہ موتی چنے ہن۔
کردار
لوک آکھدے ہن کتاب دی کردار وچ "پرو.پریتم سنگھ" جی اپنے اک دوست دی گلّ کردے ہن،جس نوں "لوک" شبد توں چڑ ہے،تے اوہ میز اتے پئی ونجارا بیدی دی کت دیکھ کے بھکھّ کے بولیا،"لوک سواہ آکھدے ہن،لوک جھکھّ ماردے نے۔ کدے سوچیا ہے،کہ دنیاں وچ کنی عرباں کھرباں لوک رہندے ہن،تے اوہ بےمطلب دا بولی جادے ہن،کم دی گلّ کوئی نہیں کردا۔پر میرا جوشیلا دوست ایہہ بھلّ گیا ہے کہ جدوں ایہہ ارباں کھرباں لوک بول دے ہن،تاں لوک ساہت دا جنم ہندا ہے۔"لوک آکھدے ہن"کتاب وچ اجیہے ہی لوک ویکتیاں دے نتارے سچ تے سچ-انش نوں پیش کرن دا یتن کیتا گیا ہے۔بیدی جی نے اکھانا نوں کتاباں وچوں لبھن دی تھاں لوکاں دے بلھا اتوں بوچیاں ہے۔
کجھ اپنے بارے
اکھاناں نال میرا پیار مڈھ دا ہی ہے۔پر سانجھ دسویں پاس کرن توں بعد کالج دی لائبریری وچوں پنجابی دیاں پستکاں پڑھن نال پئی۔ اس توں بعد اوہناں نے انیکاں ساہتکاراں دیاں کتاباں پڑیا تے اوہناں وچوں کجھ اکھاناں الگّ کاپی تے لکھنیاں سرو کر دتیاں۔تے اوہناں نوں جیکر کسے دے منہ وچوں کوئی اکھان سن نوں ملدی تاں وی اوہ اس اکھان نوں کاپی تے لکھ لیندے سن۔
کتاب بارے جانکاری
بیدی جی نے "لوک آکھدے ہن" کتاب نوں تنّ بھاگاں وچ ونڈیا ہے۔ پہلے بھاگ نوں اگوں 12 بھاگاں وچّ ونڈیا ہے۔ اس وچ اکھاناں دی مہانتا، پریبھاشا، اتپتی تے وکاس،پرتکھواچی تے پرمانواچی،وپریت ارتھے اکھان، پنجابی اکھاناں دے سومے،وچاردھارا، سوہج تے گورو لیاؤن دیاں ویونتاں،پنجابی اکھاناں دیاں وشیشتائیاں،اکھاناں دا ورگیکرن،اکھاناں دی ورتوں دا گھیرا، آدی وشیاں اتے وستھار نال جانکاری دتی ہے۔جو اپنے آپ وچ بہت روچک ہے۔
اکھاناں دی مہانتا
اکھاناں ساہت دا سبھ توں پرانا روپ ہے۔ جدوں منکھ دی گیان پٹاری ادوں وی اکھاناں نال بھری ہوئی سی، جدوں اجے ساہت نال سنبندھت رچناواں رچیاں نہیں گئیاں سن۔ اکھاناں دے خزانے بھرپور کرن وچ منکھ دیاں کئی نسلاں نے مدد کیتی ہے۔ پرانے سمیں وچ اکھاناں دے مہتو نوں سمجھدے ہوئے ایہناں نوں سنبھالن دے یتن کیتے گئے۔ایہناں نوں نیتی ساہت دا انگ سمجھیا جاندا ہے۔
مصریاں دی سبھ توں پرانی کتاب، مویاں دا گرنتھ(B00k of Dead)وچ حضرت عیسیٰ توں 3700 ورھے پہلاں لکھی گئی دسی ہے،کئی ہزار اکھان، اٹل سچیائیاں تے نیتی سار،دسے جاندے ہن۔ اس گرنتھ دا اتارا مصر دے مناراں،مقبریاں تے مسالیاں نال بچا رکھے گئے مترک سریراں دے صندوقاں اتے اکریا ملدا ہے۔انج ایہہ پستک نایاب ہے۔
اکھان دی تشریح
اکھان کس نوں کہندے ہن؟ اس سوال دا اتر دینا جنا سوکھا ہے اتنا ہی کٹھن وی ہے۔سکھالا اس کرکے ہے کہ اس دی جانکاری ان پڑھ، گنوار ویکتی نوں وی ہے۔تے اوہ وی دسّ سکدا ہے کہ اکھان کی ہندی ہے۔ کٹھن اس کرکے ہے کہ جیکر کسے پڑھ لکھے ودوان نوں اس شبد دی پریبھاشا کرن لئی کہہ دتا جاوے تاں اوہ وی سوچیں پے جاندا ہے۔ہن تک ودواناں نے اپنی سمجھ،انوبھوَ، تے سوجھی نال اکھان دی پریبھاشا دین دی کوشش کیتی ہے۔
اکھان دی اتپتی تے ترقی
جدوں کوئی سیانا منہ کسے واک دی ورتوں، اک خاص حالت اتے سہج سبھا ہی پہلی وار کردا ہے،ادوں کسے اکھان دی اتپتی بیج روپ وچ ہندی ہے۔تے جدوں اوہی گلّ ہور سروتیاں دے منہ اتے چڑھ جاندی ہے،تاں اوہ اکھاناں دی ڈویلپمنٹ ہندا ہے۔اکھان دی اتپتی لوک گیت،لوک کہانیاں،بجھارت،راہیں ہندی ہے۔اس دا وکاس پیڑھی در پیڑھی ہندا چلا جاندا ہے۔
پرتکھواچی تے پرمانواچی اکھان
پرتکھواچی اکھان اکہرے بھاوَ والیاں ہندیاں ہن،تے ایہناں دی ورتوں روپی مطلب وچ نہیں کیتی جاندی۔پر پرمانواچی اکھان وچ روپی مطلب دی ورتوں کیتی جاندی ہے۔تے کدے کسے دسدے مطلب وچ نہیں ورتیا۔ایہناں دا باہرلا ارتھ تاں اصلوں اک دشٹانت ہے،جو کسے وڈیرے مطلباں دا سجھاؤ دیندا ہے۔
الٹ مطلب اکھان
الٹ مطلب اکھاناں وچ،وچاراں دی ایکتا دی تھاں انیکتاں ویکھن وچ آؤندی ہے۔اک اکھان وچ اک گلّ کرن تے زور دتا گیا ہندا ہے تے دوسرے وچ اس توں بچن لئی۔ اک وچ کسے کرتو نوں لابھدائک دسیا جاندا ہے،تے وچ اسے نوں ہانی کارک دسیا جاندا ہے۔کسے اکھان وچ اک گلّ دی پرسنسا کیتی ہندی ہے تے دوجے وچ نندیا۔جویں:-
عمر ہڈاں نوں کھا رہی، جیوں کنکے نوں گھن۔
پنجابی اکھاناں دے سومے
پنجاب وچ پرچلت تنّ چوتھائی توں وی ادھک اکھاناں دی اتپتی سوتنتر طور اتے ہوئی ہے تے۔ایہہ پنجاب دے لوک جیون وچوں اجں ہی نسر کھلوتے ہن جویں ساون دی رتّ توں بعد دھرتی دی ککھوں ہرا گھاہ اگدا ہے۔ پنجابی اکھاناں دے پنج پرمکھ سومے ہن۔ 1* لوک-گیت 2* بجھارتاں 3* ساہتی 4* ڈک تے بھڈری رچت 5* فارسی، عربی تے انگریزی بولی توں ترجمہ
دوجا حصہ
دوجے بھاگ نوں وی بیدی نے اگوں 12 بھاگاں وچ ونڈیا ہے،جس وچّ جیون نال سنبندھت وکھو-وکھو پکھاں نوں لے کے انیکاں بھاگاں تے اپ-بھاگاں ہیٹھ اکھاناں نوں اجیہی ویونت نال دتا ہے کہ ہر اک اکھان دا ساڈے جیون وچ ستھان نسچت ہو جاندا ہے۔اس دے بھاوَ وی سپشٹ ہو جادے ہن۔اس راہیں پنجابیاں دے سبھیاچارک جیون بارے وی جانکاری پراپت ہو جادی ہے۔بیدی نے بھاویں اکھاناں دے ارتھ نہیں دتے پر ہر اکھان اپنے پرسنگ وچ سپشٹ ہے۔جس وچ اکھاناں بارے اکھاناں،پنجاب تے پنجابی، ربّ تے منکھ، پرکرتی رتاں تے مینہہ، قدرتی قہر،منکھ تے جیون،منکھ تے سریرک اوستھا، گھروگی جیون، سماجک تے بھائیچارک جیون، کار وہار، راج تے سرکار، آچرن، کجھ اپدیش کجھ چیتاونیاں، پشو پنچھی، آدی بارے وستھار نال چرچہ کیتی ہے۔
اکھاناں بارے اکھان
"وقت لنگھ جاندے ہن،                پر گلّ یاد رہندی ہے۔"
پرکرتی رتاں تے مینہہ
کوئی ورلا ہی ویکتی ہووےگا جس نوں آلے-دوآلے دے قدرتی دش،اکاش دی وشالتا،بدلیاں رتاں، سویر سار دی سندھور ڈولھدی لالی، ہواواں۔پرکرتی دا منکھی جیون نال ماں پتر والا ڈونگھا تے ممتا بھریا سنبندھ ہے۔منکھ دا سبھ توں نگھا تے نکٹی ساتھی منکھ نہیں قدرت ہے۔پرکتی وچ پربھو خود وی وسدا ہے۔پرکتی تاں پربھو دا اوہ آوا ہے جس وچ زندگی دھڑکدی،پکدی تے رسدی ہے۔اکھاناں وچ پرکرتی تے اس دے سبھاء دا ورنن عامَ ملدا ہے۔
رتاں
پنجاب دیاں رتاں بڑیاں سہاؤنیاں ہن۔ ایہہ اتنیاں موہ-بھجیاں ہن کہ ہر پنجابی اک رتّ پچھوں دوجی رتّ نوں اڈیکدا تے باہواں اڈّ کے ملدا ہے۔ بھارت دیاں رتاں نوں چھ بھاگاں وچ ونڈیا گیا ہے۔ 1* بسنت 2* گریکھم 3* برکھا 4* سرد 5*پتجھڑ
تیسرا حصہ
بیدی جی نے تیسرے حصےوچ اوہ لوک وارتاواں دتیاں ہن،جہناں دا تعلق کسے نہ کسے اکھان نال ہے۔ایہہ وارتاواں کجھ کو اکھاناں دی اتپتی اتے چاننا پاؤندیاں ہن۔ایہناں وارتاواں دا ساہتک ملّ وی کسے پکھ توں گھٹّ نہیں ہے۔اس کرکے ایہناں نوں وی سنبھال لیا گیا ہے۔ ایہناں اکھاناں وچ سبھ کجھ لٹیاں جانا،انجان ہتھاں وچ مشکل کم دیننا،اکو جیہا ورتارا،سبھ پاسے وگاڑے،دو پاسیں قصر کون،وغیرہ ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہتگٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی کتاباں
ہوبے
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
مرسر کاؤنٹی
مرسر امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
شلکئیسہائیم محل
شلکئیسہائیم محل جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے جرمن شہر میونخ دے نیڑے اک گراں وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دی تریخ
عائشہ سلطان بیگم
عائشہ سلطان بیگم مغل سلطنت کے بانی تے پہلے مغل شہنشاہ بابر د‏‏ی پہلی بیوی تے وادی فرغانہ و سمرقند د‏‏ی ملکہ سن ۔
عائشہ اپنے شوہر د‏‏ی عم زاد کزن سی تے پیدائشی طور اُتے تیموری شہزادی سی۔ اوہ بابر دے چچا سلطان احمد مرزا جو سمرقند تے بخارا کابادشاہ سی، د‏‏ی بیٹی سی۔
خاندانی تے نسب
عائشہ سلطان بیگم تیموری شہزادی پیدا ہوئیاں سن تے اوہ سلطان احمد مرزا (سمرقند تے بخارا دے بادشاہ) تے انہاں د‏‏ی اہلیہ قطاق بیگم د‏‏ی تیسری بیٹی سن۔ پیغمبر اسلام د‏‏ی اہلیہ حضرت عائشہ بنت ابی بکر دے ناں پرشاید انہاں دا ناں عائشہ رکھیا گیا سی ۔
پرانا قلعہ بیمبرگ
پرانا قلعہ بیمبرگ جرمنی چ اک قلعہ اے۔
عائشہ سلطان بیگم
خاندانی تے نسب
اس دے والد، سلطان احمد مرزا، تیموری سلطنت کے شہنشاہ ابوسعید مرزا کے وڈے بیٹے تے جانشین تھے ۔ عائشہ دے چچاواں وچ وادی فرغانہ کا حکمران عمر شیخ مرزا وی شامل سی ، جو بعد وچ اس دے سسر وی بنے۔ اس دے بچے ، بابر (اس دا مستقب‏‏ل دا شوہر) تے اس د‏ی وڈی بہن خانزادہ بیگم عائشہ د‏‏ی پہلی کزن سن۔
شادی
اس دے بچپن وچ ، عائشہ د‏‏ی منگنی اس دے کزن بابر تو‏ں کر دتی گئی سی جو عمر شیخ مرزا تے اس د‏ی چچی قتلغ نگار خانم دے بیٹے سن ۔ انہاں دے باپ آپس وچ بھائی سن تے انہاں د‏‏ی مائاں آپس وچ بہناں سن۔ منگنی ازبکستان کے شہر سمرقند وچ 1488 وچ ہوئی جدو‏ں خود بابر صرف پنج سال دے سن ۔ عائشہ نے گیارہ سال بعد اگست 1499 وچ خوجند وچ شادی کيتی تے اس دے بعد فرغانہ وچ اس دے نال شامل ہوئی، جتھ‏ے بابر فرغانہ د‏‏ی وادی دے حاکم دے طور اُتے اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے کامیاب ہويا سی ۔
نوجوان ملکہ نو‏‏ں اپنے شوہر د‏‏ی صورت وچ اک عاشق مل گیا۔ شادی دے آغاز وچ بابر اس تو‏ں بہت شرمیلا رہیا تے دس یا پندرہ دن وچ صرف اک بار اس نال ملن گیا۔ جداں کہ بابر نے دسیا اے ، "اگرچہ وچ اس [عائشہ] دے نال بد سلوک نئيں ہويا سی، لیکن فیر وی ایہ میری پہلی شادی سی اورماں شرمیلے پن د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں دس ، پندرہ ، ویہہ دن وچ اک بار ملدا سی ۔" اس نے جلد ہی اس تو‏ں وی اس دا جی بھر گیا تے ملنا یکسر بند کر دتا۔ اس دے بعد عائشہ د‏‏ی خالہ تے ساس ، قطلغ نگار خانم نے اسنو‏ں بہت غصے وچ ڈانٹ ڈپٹ دا نشانہ بنایا ("بہت سارے ڈننگز" جداں کہ اوہ اپنی سوانح عمری وچ کہندے نيں ، جس دا ترجمہ اینیٹ بیورج نے کیتا اے ) تے ہر چند دناں بعد انال ملن دے لئی بھیجتی سی۔ اس وقت بابر نو‏‏ں اس تو‏ں یا شادی وچ دلچسپی نئيں سی۔ اس دے باوجود عائشہ نے شادی دے تن سال بعد بابر دے پہلے بچے نو‏‏ں جنم دتا۔ ایہ اک بیٹی سی ، فخر النساء ، جو 1501 وچ سمرقند وچ پیدا ہوئی سی لیکن اک مہینہ یا چالیس دن بعد اس د‏ی موت ہوئے گئی۔ اس د‏ی موت تو‏ں بابر سب تو‏ں زیادہ غمگین ہويا کیونجے اسنو‏ں اپنی چھوٹی بیٹی تو‏ں بہت محبت سی۔
طلاق
اگرچہ انہاں دا رشتہ بہت نیڑے تر سی، لیکن ایسا لگدا اے کہ عائشہ تے بابر وچ آپس وچ جھگڑا ہويا سی تے اس نے بابر نو‏‏ں 1503 وچ تاشقند کا تختہ الٹنے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں چھڈ دتا سی ۔ بابر نے دسیا اے کہ انہاں د‏‏ی اہلیہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وڈی بہن ربیعہ سلطان بیگم دے چالاں نے گمراہ کیتا سی ، جس نے انہاں نو‏ں گھر چھڈنے اُتے آمادہ کیتا سی ۔
حوالے
گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین گٹھ:ہندوستانی ہمسر ملکائاں گٹھ:ظہیر الدین بابر د‏‏ی بیویاں گٹھ:تیموری شاہزادیاں
ضلع باؤکاؤ
ضلع باؤکاؤ دکھنی چڑھدے ایشیاء دے اک دیس چڑھدا تیمور دا اک ضلع اے۔
گٹھ:چڑھدا تیمور
ضلع آئنارو
ضلع آئنارو دکھنی چڑھدے ایشیاء دے اک دیس چڑھدا تیمور دا اک ضلع اے۔
گٹھ:چڑھدا تیمور
ٹفلوپس کرالی
ٹفلوپس کرالی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کاخ
کاخ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن واود دا اک پنڈ اے۔
وائیزنشٹائین محل
وائیزنشٹائین محل جرمنی چ اک قلعہ اے۔ اے محل جرمن صوبے باویریا وچ اے۔
سینٹ لک
سینٹ لک سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ویلائس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 312 لوک وسدے نیں۔
جھیل بالخش
thumb|260px|بالخش جھیل دے [[جلسمبھر دا نقشا]] thumb|260px|خلاء توں بلخش جھیل دا نظارا بالکاش جھیل ( قازق: Балқаш Көлі، انگریزی: Lake Balkhash ) وچکار ایشیا دے قازقستان دیس وچ واقع اک وڈی جھیل اے۔ ایہ ایشیا دیاں سب توں وڈیاں جھیلاں وچون اک اے۔ اسدا کل رقبہ 16،400 مربع کلومیٹر2 اے، لیکن اس وچ پانی پاؤن والےآں دریاواں توں  آبپاشی لئی پانی کھچن دی وجہ توں اسدا سائز گھٹ رہا اے۔ وچکاروں اک دھرتی دی اونگلی اسنوں  دو حصےآں وج ونڈدی اے - مغربی حصہ دا پانی میٹھا اے جدوںکہ مشرقی حصہ دا پانی کھارا اے۔ مشرقی حصہ مغربی حصے توں ودھ  گہرا اے۔ اسدا سب توں ڈونگھا تھان صرف 26 میٹر گہرا اے۔
بالخش جھیل اک بند جلسمبھر وچ واقع اے جس وچ ست دریاواں دا پانی آندا اے، جس وچ سب توں پرمکھ ایلی دریا ( Ili River ) اے۔ جھیل دے کنارے بہت سارے  شہر وسے ہوئے نیں جنہاں وچ سب توں وڈے دا ناں وی بالخش شہر اے۔ اس وچ ٦٦،٠٠٠ لوک وسدے نیں۔
بالکش جھیل مشرقی قزاقستان وچ اک وڈی ہلال شکل دی کھارے پانی دی جھیل اے۔ اسدی سمندر توں اونچائی ٩٠٠ فٹ اے۔ ایلی، آسک تے لیپسا وغیرہ دریا اس وچ ڈگدے نیں، تے اس جھیل توں کوئی دریا نکلدا نہیں۔ ایہ ریگستانی حصہ وچ واقع اے۔ اسدا ساحلی حصہ کھاری مٹی دا علاقہ اے۔ اسدے ساحلاں اُپر مچھلیاں پھڑیاں جاندیاں نیں۔ شمالی کنارے تے تانبے دیاں کاناں نیں، تے بالکاش نگر وچ تانبا گلان دا کم وی ہوندا اے۔
حوالہ
گٹھ:قازقستان دیاں جھیلاں گٹھ:وچکار ایشیا دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں
دهستان طلاتپه
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
مہاونش
مہاونش (لفظی: عظیم تریخ) پالی زبان وچ لکھی جانے والی شاعری ا‏‏ے۔ اس وچ سری لنکا دے بادشاہاں دا ذکر ا‏‏ے۔ اس وچ کلنگا دے بادشاہ وجے (583 ق م) د‏‏ی سری لنکا د‏‏ی آمد تو‏ں لے ک‏ے بادشاہ مہاسین (334–361) تک دے دور نو‏‏ں بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ سنہالا د‏‏ی اک مشہور تاریخی مہاکاوی ا‏‏ے۔ ہندوستان دا شاید ہی کوئی علاقہ ہوئے ، جس د‏‏ی تریخ سنہالہ د‏‏ی طرح محفوظ ا‏‏ے۔ ڈبلیو گیگر د‏‏ی اس رائے د‏‏ی بنیاد مہاونش ا‏‏ے۔ اس دا ناں عظیم لوکاں د‏‏ی نسل تو‏ں تعارف تے عظیم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں "مہاونش" (مہاونسا ٹکا) رکھیا گیا۔
ایہ کتاب "مہاناں" ستھور نے تخلیق ورگی۔ اوہ ۔ دیگھسند سیناپتی (مہاونسا ٹیکا ، صفحہ 502) دے تعمیر کیتے گئے وہار وچ رہندا سی۔ ۔ دیگھسند سیناپتی شاہ دیوانامپریہ تشیہ دا سپہ سالار سی۔
"مہاونش" پنجويں صدی ق م تو‏ں چوتھ‏ی صدی عیسوی تک تقریبا ساڈھے اٹھ سالاں دا لیکھا ا‏‏ے۔ اس وچ تتھاگت د‏‏ی تن بار لنکا آمد کا، تِناں بودھ سنگیتیاں کا، وجے دے لنکا جیتنے کا، دیوانپاری تشیہ دے دور وچ اشوکپتر مہندرا دا لنکا دا دورہ ، مگدھ تو‏ں دوسرے ملکاں وچ بدھ مذہب دے تبلیغ دے لئی راہباں دا دورہ ، تے بودھی درخت د‏‏ی شاخ سمیت، مہندر ستھور د‏‏ی بہن ، اشوک پتری سنگھمیترا د‏‏ی لنکا آمد دا ذکر اے ۔ لنکا دے مہاپراکرمی راجہ دشٹاگرامنی تو‏ں لےک‏ے مہاسین تک بوہت سارے بادشاہاں تے انہاں دے راج دور دا ڈکر ا‏‏ے۔ اس طرح "مہاونش" کہنے نو‏‏ں تاں صرف سنہالہ د‏‏ی تریخ اے ، لیکن حقیقت وچ ایہ تمام ہندوستانی تریخ دے اصل مواد تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔
"مہاونش" د‏‏ی کہانی مہاسین (325–352 AD) دے وقت تک ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ لیکن سنہالا جزیرے وچ اس "مہاونش" دا لکھیا جانا اگے جاری رہیا ا‏‏ے۔ ایہ اگے دا حصہ چولونس کہیا جاندا اے ۔سینتیسواں حصے د‏‏ی پچاسواں داستان اُتے پہنچ ک‏ے "مہاونش" اچانک ختم کر دتی گئی اے ۔ چھتیس حصئاں وچ ، ہر اک حصے دے آخر وچ ، "سجناں دے پرساد تے ویراگیہ دے لئی رچت مہاونس کا۔۔۔۔۔۔" لفظاں آندے ني‏‏‏‏ں۔ سینتیسواں حصہ نامکمل ا‏‏ے۔ مہاونش نو‏‏ں جاری رکھنے والے مصنف نے ايس‏ے حصے وچ 198 قصے شامل کرکے اس حصے نو‏‏ں "ست راجہ" دا ناں دتا سی۔ بعد وچ آنے والے ہر مورخ نے کِس‏ے حصہ اُتے اپنے حصے د‏‏ی تریخ ختم نئيں کيت‏‏ی ، لیکن اگلی عبارت وچ وی ، کچھ گتھا وی اس نیت تو‏ں لکھے گئے معلوم ہُندے نيں کہ نسلی تریخ دے تحفظ د‏‏ی ایہ روایت برقرار رہنی چاہیدا۔
مہاناں د‏‏ی موت دے بعد مہاسین (302 ء) دے زمانے تو‏ں دمبدینیہ دے پنڈت پراکرمباہو (1240–75) تک دا مہاونش دھمکیرتی دوتیہ نے لکھیا۔ ایہ خیال متنازعہ ا‏‏ے۔ تب تو‏ں ، کیرتی راج سنگھ د‏‏ی موت (1815) دے وقت د‏‏ی تریخ ہکڈوے سمنگلاچاریہ تے بہبنتڈاوے پنڈت دیوارکشیت ورگی۔ 1833 وچ انہاں دونے اسکالراں نے "مہاونش" دا سنہالی ترجمہ وی شائع کیتا۔ 1815 تو‏ں 1935 تک د‏‏ی تریخ یگرل پرگیانند ناک ستھور نے سن 1936 وچ سابقہ ​​روایت دے مطابق شائع ورگی۔
اصل مہاونش د‏‏ی تفسیر دے مصنف دا ناں وی مہاناں اے ۔ کچھ کہندے نيں کہ مہاونش دے مصنف تے مبصر اک ہی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ خیال درست نئيں ہوسکدا۔ مہاونش دے مبصر نے اپنی تبصرے دا ناں "ونستھپکاسنی" رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ ستويں اٹھويں صدی وچ لکھی گئی ہوئے گی۔
تے خود مہاونش؟ اس د‏ی تشکیل مہاونش ٹیکا تو‏ں اک دو صدی پہلے ، دھتوسن نریش دے وقت چھیويں صدی اے ، جس دے ارد گرد اس مہاکاوی د‏‏ی رچنا ہونی چاہیدا۔
مڈلسکس کاؤنٹی، نیو جرسی
مڈلسکس امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
چک 323 ڈبلیو بی
چک 323 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
وربئر
وربئر سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ویلائس دا اک پنڈ اے۔ایتھے 2767 لوک وسدے نیں۔
ببو مان
ببو مان (انگریزی: Babbu Maan) اک پنجابی گائک-گیت کار، سنگیتکار اتے اداکار اے۔ اسنے ہندی فلماں وچ وی گایا۔ اسنے 1998 وچ اک گلوکار دے طور تے شروعات کیتی۔
ببو مان پنجابی گیتکار کلاکار تے سنگیتکار اے ۔ مان دے چاہن والے لکھاں ہن ۔
شروع دا جیون
ببو مان دی پیداوار پنجاب دے ضلعے فتح گڑھ صاحب دے پنڈ کھنٹ مانپور وچ ہوئی سی۔
کریئر
ببو مان دا مکھ ٹیچا درشک دنیا دی پنجابی بولن والی آبادی اے۔ 1999 توں، اسنے اٹھ سٹوڈیؤ ایلبماں اتے چھ کمپائلیشن ایلبماں جاری کیتیاں ہن تے پنجابی فلماں وچ کم کیتا، اتے پیش کیتا اتے کھیتری اتے بالیوڈّ فلماں دے ساؤنڈٹریک وچ اہم یوگدان پایا اے۔ مان جی اک ہی امید، اک سمبھاونا لئی سفیر ہن، پنجاب توں باہر اک غیر-مناپھا ادارہ اے۔
سنگیت
اس دے ولکھن بول، جیو شاعری اتے بجلی دے مظاہرہ لئی مشہور، ببو مان نے 1998 وچ اپنی پہلی ایلبم 'سجن رومال دے گیا' نوں ریکارڈ کیتا۔ مکمل اتپاد توں ناخوش، اوہ ڈرائنگ بورڈ نوں واپس چلے گئے اتے کئی گانے مڑ جاری کیتے۔ اسدے بعد دیاں ایلبماں وچ اک نویں آئے انسان دے ہون دے باو جود، مان دا پہلا ادھکارک پہلی ایلبم تو میری مس انڈیا 1999 وچ رلیز ہویا اتے بھارت اتے ودیساں وچ ودھیا مظاہرہ کیتا۔
2001 وچ، ببو مان نے اپنی تیجی ایلبم ساؤن دی جھڑی نوں رلیز کیتا، چن چاننی، رات گزارلی، دل تا پاگل اے، عشقَ، قبضہ اتے ٹچّ وڈّ ورگیاں کئی مشہور گانیاں دی شوٹنگ کیتی، اتے 2003 وچ اسنے لکھیا اتے اسنے اپنی پہلی فلم ساؤنڈٹریک ہوائے لئی گایا، جتھے اسنے مشہور بھارتی گیت کار سکھوندر سنگھ اتے جسپندر نرولا نال مل کے کم کیتا۔ ببو مان نے 2004 وچ اپنی چوتھی ایلبم اوہی چن اوہی راتاں نوں رلیز کیتا، جس توں بعد 2005 وچ پیاس نے سبھ توں ودھیا پنجابی بولی دا پنجابی ایلبم جاری کیتا۔ 2007 وچ، مان نے اپنی پہلی ہندی ایلبم 'میرا غم' رلیز کیتی، اتے 2009 وچ، اسدی پہلی مذہبی ایلبم سنگھ بہتر دین کنگ۔ توں بعد اک گیت، بابا نانک، پنجاب دے جائلی سنت اتے پرچارکاں متعلق پرتکریا، صوبے وچ ودھ رہی گھٹنا بارے بہت ساریاں بحثاں کارن ہوئی۔ 4 جولائی 2013 نوں مان نے رلیز کیتا: اٹھ سال بعد اسدی پہلی پنجابی وپاری ایلبم۔ایہہ ایلبم آسٹریلیا، کینیڈا، نیوزیلینڈ، یو۔کے۔ اتے امریکہ وچ آئیٹیونس ورلڈ ایلبماں دے چارٹ دے سکھر اُتے داخل اے، اتے اوہ بلبورڈ 200 دے چارٹرز وچ اپنا پہلا ایلبم بن گیا۔
اپنے کریئر دوران مان نے سردار، اچیاں عمارتاں، سنگھ اتے چمکیلا ورگے وکھرے اینیمیشنز توں کئی سنگلز رلیز کیتیاں ہن، جو ہن تک دی سبھ توں ودھیا اے۔
ہوائیں توں علاوہ، ببو مان نے پنجابی فلماں واگھا اتے دل تینو کردا اے پیار لئی اپنی آواز دے دتی اے اتے بالیوڈّ دیاں فلماں وڈا راہ، کروک، صاحب، بیبی اور گینگسٹر اتے ٹیٹو ایم۔بی۔اے۔
ببو مان نے ایشیا، آسٹریلیا، یورپ، اتری امریکہ اتے مدھ مشرق وچ بہت وڈے پدھر دے شو کیتے ہن۔ 2014 وچ مان نے چار عالمی سنگیت انعام جتے: عالمی دا سرووتم بھارتی مرد کلاکار، دنیا دا سبتوں ودھیا بھارتی منورنجن اتے دنیا دی بیسٹ انڈین ایلبم: تلاش ان سرچ آف سول۔
فلماں
ببو مان نے 2003 وچ 1984 دے سکھ ورتکنیک دنگیاں دے بنیاد تے اک فلم بنائی، ہوائے' اس فلم نوں اک معاون کردار وچ ارمبھ کیتا گیا حالانکہ بھارت وچ اس فلم تے پابندی لگائی گئی سی، اس دے بعد وی فلم ودیساں وچ کامیاب رہی سی۔ 2006 وچ، مان نے اپنی پہلی پنجابی فلم ' ربّ نے بنائیا جوڑیاں ' وچ مکھ کردار نبھایا ۔مان جی نے 2008 وچ حشر (اک پریم کہانی) دے روپ وچ بنائی۔اسنے اپنے اکلے گھراں دیاں فلماں ایکم، ہیرو ہٹلر اتے دیسی رومیؤس وچ لکھاری، پروڈیؤسر اتے آپ ہیرو دی کردار نبھایا ۔ اتے 2010 وچ، اسدے جدی پنڈ وچ اک اشکپرا نامک فلم بنائی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی گیت کار گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:پنجابی سنگیت گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1975
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:جٹ گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
صوبا لہندا جاوا
انڈونیشیا براعظم ایشیاء دا اک مسلمان دیس اے ، جہرا مشرق بعید ج واقع اے ۔ انڈونیشیا دے کل 33 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چوں 31 صوبے تے 2 خاص علاقے نیں ۔ صوبہ لہندا جاوا انڈونیشیا دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا دا انتظامی مرکز بنڈونگ شہر اے ۔ اس صوبے دیاں 17ریجنسیاں تے 625 سب ڈسٹرکٹ نیں ، صوبے چ 5،827 پنڈ نیں ۔
گرگٹ
گرگٹ اچیچے تے نویکلے گناں والے کرلے نیں۔ ایہناں دیاں 160 ونڈاں نیں۔ ایہناں وج رنگ پلٹن دا گن ہوندا اے۔ ایہدے پنجے دے دو انگوٹھے اگے ول تے دو پچھے ول ہوندے نیں۔ اکھاں اگے پیچھے ویکھ سکدیاں نیں تے ایہناں دی جیب لمی تے ترکھی ہوندی اے۔ ایہناں دی جال ہلدی جلدی اے تے پوچھل ٹاہنی نوں کجاں وج پھڑ وی لیندی اے۔ ایہ چڑھن تے ویکھ کے شکار کرن وج گرو نیں۔ ایہ گرم تھانواں دے واسی نیں۔
کھان پین
گرگٹ کیڑے کھاندے نیں تے کرلے تے نکے پنچھی وی کھا سکدے نیں۔
رنگ پلٹنا
گرگٹاں دی کھل وچ تن پدھراں وچ رنگوالے ولکن ہوندے یہدے باہجوں ایہ رنگ پلٹ سکدے نیں۔
پسار
گرکٹاں دا اصل رہن تھاں تھلواں صحرائی افریقہ تے مڈغاسکر دا جزیرہ اے۔ کج ونڈاں اتلے افریقہ، دکھنی یورپ، لیندا ایشیاء تے دکھنی ایشاء وج می ملدیان نیں۔ کئی ونڈاں زمینی وی نیں پر لامت رکھاں اتے ریندیاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گرگٹ گٹھ:کرلیاں
ٹفلوپس لنکانسس
ٹفلوپس لنکانسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع بوبونارو
ضلع بوبونارو دکھنی چڑھدے ایشیاء دے اک دیس چڑھدا تیمور دا اک ضلع اے۔
گٹھ:چڑھدا تیمور
بنگلہ دیش ریلوے
بنگلہ دیش ریلوے بنگلہ دیش دی ریل آواجائی وزرات دے کول اے۔ ایہہ دیش دے سارے ریلویاں نوں چلاؤندا اتے قایم رکھدا اے، اتے بنگلہ دیش دے ڈائریکٹوریٹ جنرل ولوں نگرانی کیتی جاندی اے۔ بنگلہ دیش ریلوے ریلوے وزارت اتے بنگلہ دیش ریلوے اتھارٹی ولوں چلایا جاندا اے۔ اسدا رپورٹنگ مارک "بی آر" اے
بنگلہ دیش ریلوے سسٹم دی کل لمبائی 2,855 روٹ کلومیٹر اے۔ 2009 وچ، بنگلہ دیش ریلوے وچ 34,168 اہلکار سن ۔ 2014 وچ بنگلہ دیش ریلوے دے 65 ملیان یاتری اتے 2.52 ملیان ٹن مال برداری ٹریفک ہن۔ ریلوے نے 8,135 ملیان مسافر کلومیٹر اتے 677 ملیان ٹن مالبرداری کلومیٹر بنائے ۔
اتہاس
15 نومبر، 1862 نوں بنگلہ دیش وچ ریل آواجائی شروع ہوئی، جدوں 53.11 کلومیٹر دی دوری 6 منٹ (1676 ایم ایم) وچ کندتی ضلعے دے جوگوٹ وچکار چندانگا ضلعے دے درشن وچ کھولھی گئی۔ 4 جنوری 1885 نوں اک ہور 14.98 کلومیٹر 1,000 ملیمیٹر (3 فٹ 3 3/8 انچ) (میٹر گیج) لائن کھولھ دتی گئی سی ۔ 1891 وچ بنگال آسام ریلوے دا اساری سرکار دی مدد نال کیتا گیا سی۔ بعد وچ ایہہ بنگال آسام ریلوے کمپنی ولوں چلایا گیا۔ 1 جولائی 1895 نوں، انگریزی ریل کمپنیاں ولوں میٹر گیج ریلوے دے دو حصہ بنائے گئے سن۔ 1947 وچ بھارت دی ونڈ ویلے بنگال آسام ریلوے نوں دو حصیاں وچ ونڈیا گیا سی۔ مشرقی پاکستان پنجاب وچ واقع 2,603.92 کلومیٹر دا اک ٹریکٹ سرکار دے کنٹرول ہیٹھ آیا۔ 1 فروری 1961 نوں پوربی بنگال ریلوے دا ناں "پاکستان پوربی ریلوے" رکھیا گیا سی۔ 1962 وچ، پاکستان پوربی ریلوے دا کنٹرول پوربی پاکستان سرکار نوں بھیجیا گیا سی۔ 9 جون، 1 9 62 نوں صدر دے حکم مطابق ریلوے بورڈ ولوں پاکستان پوربی ریلوے مینیجمینٹ نوں وچاریا گیا سی ۔2005 وچ بنگلہ دیش دے ریلوے دی کل لمبائی 2,855 کلومیٹر سی ۔ 660 کلومیٹر (زیادہتر مغربی کھیتر) دے اک مکمل گیج ٹریک، 1,830 کلومیٹر گیج ٹریک (زیادہ تر مرکزی اتے پوربی کھیتراں وچ) اتے 365 کلومیٹر ڈئل گیج ٹریک سی ۔ 1998 وچ، جمنا برج دی پہلی سپلٹ مشرق اتے پچھم ریل نیٹورک نوں ڈبل گیج وچ جوڑن لئی بنایا گیا سی۔ 2010 وچ، ٹاٹاس ندی اُتے اک پل لئی پیسہ حاصل کیتا گیا سی ستمبر 2010 وچ، بنگلہ دیش سرکار نے 19-9 ارب روپئے دے بنگلادیشی ٹیکس دی لاگت والے 10 ریلوے ترقی پراجیکٹاں نوں پروانگی دتی، جس وچ نویں ٹریک اتے رولنگ سٹاک یوجناواں شامل ہن ۔ 2011 وچ بنگلہ دیش دے وزیر اعظم شیخ حفوج وزیڈ نے اک لنک دی اساری دی شروعات اُتے کم کیتا سی جو کہ کئی ندیاں نوں کونکس مارکیٹ تک پہنچن لئی پار کریگی۔ 2015 وچ، اتری بھارت دے تریپورا دے اگرتلا وچ 15 کلومیٹر دی اک شاخ دی اساری شروع ہوئی۔ 2017 وچ، دی سہولت دی اساری لئی زمین دا حصول کیتا گیا
ڈھانچہ
1971 توں 1982 تک بنگلہ دیش دی آزادی جنگ دے انت تک، ریلوے ریلوے بورڈ ولوں راج کیتا گیا سی۔ اس توں بعد ایہہ کمیونیکیشن وزارت دے ریلوے ڈیپارٹمنٹ دے ماتحت آیا۔ ریلوے دے ڈائریکٹر جنرل کمیونیکیشن وزارت دے ریلوے ڈیپارٹمنٹ دے سیکٹری سن۔ 1995 وچ، ریلوے دا انتظام "بنگلہ دیش ریلوے اتھارٹی" ولوں کیتا گیا سی، جو کہ ریل وزیر ولوں بنایا گیا سی۔ باہری سرکاری اتھارٹی ولوں معائنہ کیتے جاندے ہن۔ بنگلہ دیش ریلوے دیاں خاصیتاں وچ جمنا ندی، مغربی کھیتر وچ برہمپتر اتے پوربی کھیتر وچ ریل نظام دے حصے شامل ہن۔ ندی پار کردیاں اک پل اے، یمنا برج جو 2003 وچ پورا ہویا سی ۔
حوالے
گٹھ:بنگلہ دیش گٹھ:ریلوے
مریخ اُتے پانی
thumb|ارضیاتی اعداد و شمار کی بنیاد پر قدیمی مریخ کس طرح  کا نظر آتا ہوگا، ایک مصور کا تخیل۔ دور حاضر وچ اگرچہ مریخ اُتے پانی دی تھوڑی سی مقدار کرۂ فضائی وچ بطور آبی بخارات موجود اے پر ایتھے اُتے زیادہ تر پانی صرف برف دی صورت ای وچ پایا جاندا اے جدونکہ کدی کبھار تھوڑے توں نمکین پانی دی مقدار مریخ دی مٹی وچ کم گہرائی اُتے وی پائی جاتی اے۔ اوہ واحد جگہ جتھے اُتے پانی دی برف سطح اُتے دکھائی دے سکدی اے اوہ شمالی قطبی برفیلی ٹوپی اے۔ پانی دی برف دی فراواں مقدار مریخ دے جنوبی قطب اُتے سدا بہار کاربن ڈائی آکسائڈ دی برفیلی ٹوپی دے نیچے تے معتدل عرض البلد وچ سطح زمین توں قریب موجود اے۔   پنجاہ لکھ مکعب کلومیٹر توں زیادہ برف دا سراغ مریخ دی سطح اُتے جاں اس دے قریب لایا جا چکیا اے۔ ایہ مقدار اس قدر اے کہ پورے سیارے دی سطح نوں   35 میٹر دی گہرائی وچ ڈبو سکدی اے۔ بلکہ سطح توں نیچے تے گہرائی وچ مزید برف دی موجودگی دا امکان اے۔
دور حاضر وچ کچھ مائع پانی مریخ دی سطح اُتے عارضی طور اُتے نمودار ہو سکدا اے پر ایسا صرف مخصوص حالات دے زیر اثر ای ہُندا اے۔  مریخ دی سطح اُتے مائع پانی کےکھڑے بڑے ذخیرے اس لئی وجود نئيں رکھدے کیونجے سطح اُتے موجود فضائی دباؤ دی اوسط 600 پاسکل (0.087 psi) – یعنی زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا صرف 0.6 فیصد اے – تے کیونجے سیاروی درجہ حرارت بوہت ای کم ((210K (-63 °C ) اے لہٰذا اس دی وجہ توں جاں تو تیز رفتار تبخیر (عمل تصعید) جاں تیز رفتار انجماد وقوع پزیر ہو جاندا اے۔ اج توں لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے، مریخ دا کرۂ فضائی کافی کثیف تے درجہ حرارت کافی بلند سی  جس دی وجہ توں سطح اُتے پانی دی وسیع مقدار موجود سی   گمان اے کہ مریخ اُتے اس دور وچ اک وڈا سمندر وی ہوۓگآ    جس نے سیارے دے اک تہائی حصّے نوں   گھیرا ہویا ہوۓگآ۔   بظاہر ایسا لگتا اے کہ مریخ دے ماضی قریب وچ پانی سطح اُتے مختلف ادوار وچ مختصر طور اُتے بہتا رہیا اے۔   9 دسمبر 2013ء نوں   ناسا نے کیوریوسٹی جتھے گرد دی تحقیق توں حاصل کردہ ثبوتاں دی بنیاد اُتے دسیا کہ ایولس پالس، گیل شہابی گڑھے وچ قدیمی تازہ پانی دی جھیلاں موجود نیں   جو خرد حیات دے لئی مہمان نواز ماحول مہیا کر سکدی تھاں۔
مریخ اُتے پانی دی  کثیر مقدار تے سیارے دی ارضیاتی تریخ وچ اس دے اہم کردار دے بارے وچ  کافی ثبوت ملے نیں ۔  دور حاضر وچ مریخ دے پانی دے ذخائر دا اندازہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ تصویراں، دور حساسی تیکنیک ( طیف پیمائی،  ریڈار، وغیرہ) تے خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں دی تفتیش توں لایا جا سکدا اے۔  ماضی دے پانی توں متعلق ارضیاتی ثبوتاں دے سراغ وچ مریخ دی سطح اُتے آنے والے سیلاباں توں تراشی ہوئی شاندار بہنے والی نہراں، قدیمی دریائی وادیاں دے جال،  ڈیلٹا تے جھیلاں دی تہاں،    اورمائع پانی توں بننے والی سطح اُتے موجود چٹاناں تے معدنیات شامل نیں  ۔ اکثر سطحی خدوخال زمینی برف (زیر سطحی مستقلاً جمی ہوئی زمین)، تے برفانی توداں وچ ہونے والی برف دی حرکت دے بارے وچ ماضی قریب    تے عصر حاضر وچ اشارہ دیندے نیں  ۔ عمودی چوٹیاں تے شہابی گڑھاں دی دیواراں دے نال نالیاں تے ڈھلوانی نالیاں بتاتی نیں   کہ پانی نے مریخ دی سطح دی تراش خراش نوں   جاری رکھیا اے، ہرچند کہ ایہ عمل قدیمی ماضی دی نسبت ہن حد درجہ کم ہو گیا اے۔
اگرچہ مریخ دی سطح ماضی وچ مختلف ادوار وچ مرطوب رہی اے تے امکان اے کہ ایہ ارب ہا برس پہلے خرد حیات دے لئی مہربان وی رہی ہوگی، پر سطح اُتے موجود حالیہ ماحول خشک تے جما دینے والا اے، شاید ایہ ماحول خرد حیات دے لئی اک ناقابل تسخیر رکاوٹ اے۔ مزید براں مریخ وچ کثیف کرۂ فضائی، اوزون دی تہ تے مقناطیسی میدان وی موجود نئيں نیں  جس دی وجہ توں شمسی تے کائناتی اشعاع بغیر کسے رکاوٹ دے اس دی سطح توں ٹکراتی نیں  ۔ سطح اُتے موجود خلیاتی ساخت رکھنے والی حیات دے زندہ رہنے دے لئی اک تے وڈا مسئلہ انہاں اُتے پڑنے والی آئن زدہ تابکاری دا تباہ کر دینے والا اثر اے۔  لہٰذا مریخ اُتے حیات نوں   پروان چڑھانے دے لئی سب توں بہترین جگہ زیر سطح ماحول ای ہو سکدا اے۔ thumb|واریگو  ویلس کے قریب خشک نالے مریخ اُتے پانی دے بارے وچ علم، سیارے دی حیات نوں  سہارا دینے دی تفہیم تے مستقبل دی انسانی کھوج دے لئی وسائل نوں   مہیا کرنے دی صلاحیت دی جانچ دے لئی انتہائی اہم و ضروری اے۔ اکیسویں صدی دی پہلی دہائی وچ "پانی دے پیچھے چلو"دا نعرہ ناسا دے مریخ کھوجی پروگرام دا رہیا اے۔ 2001ء مریخی مہمات، مریخی کھوجی جتھے گرد، مریخی پڑتال گر مدار گرد تے مریخی فینکس خلائی گاڑی ایہ تمام دے سارے مریخ اُتے پانی دی فراوانی تے تقسیم دے بارے وچ اہم سوالات دے جواب دینے دے لئی کھوج کر چکے نیں  ۔ ای ایس اے دا مریخی ایکسپریس مدار گرد نے وی اس مہم جوئی دے بارے وچ اہم معلومات فراہم دی اے۔ مریخی مہم، مریخی ایکسپریس، آپرچونیٹی جتھے گرد، ایم آر او تے مریخی سائنس خلائی گاڑی کیوریوسٹی جتھے گرد ہن وی مریخ توں معلومات نوں   بھیج رہے نیں   تے دریافتاں نے ہونا ہن وی جاری رکھیا ہویا اے۔
تاریخی پس منظر
مریخ اُتے پانی  دا قیاس خلائی دور شروع ہونے توں وی سینکڑاں برس پہلے توں رہیا اے۔ دوربین توں ابتدائی مشاہدہ کرنے والاں نے انتہائی درستی توں سفید قطبی ٹوپیاں تے بادلاں نوں  پانی دی موجودگی دے نشان دے طور پرشناخت کر لیا سی۔ کافی برساں تک مریخ دی سطح اُتے موجود تاریک حصّوں نوں   سمندرسمجھا جاندا رہیا۔ انہاں مشاہدات نے اس حقیقت دے نال مل کر کہ مریخ اُتے وی دن 24 گھنٹے دا ہُندا اے، فلکیات دان ولیم ہرشل کو1784ء اس بات دا اعلان کرنے دی راہ دکھائی کہ شاید مریخ اپنے رہائشیاں نوں   اک ایسا ماحول فراہم کردا اے جوزمین توں کافی حد تک مشابہ اے۔
بیسویں صدی دے آغاز وچ اکثر فلکیات داناں نے ایہ دریافت کر لیا سی کہ مریخ زمین توں زیادہ سرد و خشک اے۔ سمندروں دے وجود نوں  ہن تسلیم نئيں کیتا جادا سی، لہٰذا مریخ دی تصویر تبدیل ہو کر اک ایسے "دم توڑتے" ہوئے سیارے دی ہو گئی سی جس وچ پانی دی انتہائی گھٹ مقدار سی۔ اوہ تاریک علاقے جو موسم دے نال بدلدے سن ہن انہاں نوں   سبزہ روئیدگی سمجھیا جانے لگیا سی۔ اوہ آدمی جس نے مریخ دے اس چہرہ نوں   قبول عام بنانے وچ سب توں زیادہ کردار ادا کیدا سی اوہ پرسیول لوویل (1855–1916) سی، جس نے ایہ تصور کیدا سی کہ مریخ اُتے نہراں دے جال نوں   بنانے دی اک دوڑ لگی ہوئی اے تے انہاں نہراں دے ذریعہ مریخ دے استوائی خطے دے لوک پانی نوں   قطبین توں لاتے ہون گے۔ ہرچند کہ اس نے عوام الناس وچ انتہائی جوش و خروش بھر دتا سی، پر لوویل دا خیال اکثر فلکیات داناں نے رد کر دتا سی۔ اس دور وچ سائنسی حقیقت اُتے سب توں زیادہ لوگاں نوں   جس شخص نے قائل کیتا اوہ انگریز فلکیات دان ایڈورڈ والٹر مونڈر (1851–1928) سن جنہاں نے مریخ دے ماحول کوآرکٹک جزیرے اُتے موجود بیس ہزار فٹ دی چوٹی توں ملایا سی اس طرح دے ماحول وچ صرف کائی دے باقی رہنے دی امید دی جا سکدی اے۔
اسی دوران وچ کئی فلکیات دان سیاروی طیف بینی دے آلات نوں  مزید بہتر کرنے وچ لگے ہوئے سن تاکہ مریخی ماحول دے اجزاء دا تعین کرسکاں۔ 1925ء تا 1943ء دے درمیان ماؤنٹ ولسن رصدگاہ دے والٹر ایڈمزاور تھیوڈور ڈنہم مریخ دے ماحول وچ آکسیجن تے پانی دے بخارات نوں   ڈھونڈنے دی کوشش دی، جس دے نتیجے کچھ زیادہ حوصلہ افزا نہ سن۔ مریخی ماحول وچ جس جز دے بارے وچ یقین توں کہیا جا سکدا سی اوہ صرف کاربن ڈائی آکسائڈ سی جس دی شاخت جیرارڈ کائیپر نے طیف بینی کرکے 1947ء وچ دی سی۔ مریخ اُتے 1963ءسے پہلے تک پانی دے بخارات دا واضح طور اُتے سراغ نئيں لایا گیا سی۔ thumb|مرینیر چارم سے حاصل کردہ اس تصویر میں ایک ویران سیارہ دکھائی دیتا ہے (1965ء)
مریخ دے ماحول دے معمے دا آخری حصّے مرینیر چہارم نے 1965ء وچ دتا۔ خلائی جہاز توں حاصل کردہ دانے دار ٹیلی ویژن دی تصویراں وچ معلوم ہویا کہ سطح اُتے شہابی گڑھاں دا غلبہ اے، جس دا مطلب ایہ سی کہ سطح کافی پرانی اے تے اس نے کٹاؤ تے ساختمائی دے عمل دا سامنا نئيں کیتا اے جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے۔ کم کٹاؤ دا مطلب ایہ سی کہ مائع پانی نے شاید سیارے دی شکلی ارضیات وچ ارب ہا برس توں کوئی اہم کردار ادا نئيں کیتا اے۔ مزید براں جدوں خلائی جہاز سیارے دے پیچھے توں لنگھدا اے تو اس توں حاصل کردہ ریڈیائی اشاراں وچ تغیرات سائنس داناں نوں  اس قابل کر دے نیں   کہ اوہ کرۂ فضائی دی کثافت نوں   ناپ سکاں۔ نتیجے توں معلوم ہویا اے کہ زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا 1 فیصد توں وی کم اوتھے دا ماحولیاتی دباؤ اے جو لامحالہ طور اُتے مائع پانی دے وجود دا انکار کردا اے کیونجے اتنے کم دباؤ دی وجہ توں پانی تیزی توں ابلے گا جاں فیر جم جائے گا۔ مریخ اک ایسی دنیا دے طور اُتے ابھرا جو چاند وانگکی اے پر اس دا لچھے دار کرۂ فضائی اتنا اے کہ ارد گرد دی دھول نوں   اڑا دیتا اے۔ مریخ دی ایہ تصویر اس وقت تک مزید اک دہائی تک باقی رہی جدوں تک مرینیر نہم نے مریخ دی زیادہ متحرک تصویر نئيں دکھائی جس وچ اس نے اشارہ دتا کہ سیارے دا ماضی اس دے حال دے ماحول توں کافی حلیم و مہمان نواز سی۔
24 جنوری 2014ء وچ ناسا نے دسیا کہ کیوریوسٹی تے آپرچونیٹی جتھے گرداں دے ذریعہ مریخ اُتے دی جانے والی حالیہ تحقیق قدیمی حیات دے ثبوتاں دی تلاش کرے گی۔ اس دے علاوہ ایہ اس حیاتی کرہ دی وی تلاش کرے گا جس دی بنیاد خود پرور، جرثوماں تے / جاں کیمیائی سنگی خود پرور خرد حیاتیات ہُتی اے۔ مزید براں اس نے قدیمی پانی دے نال یخ توداں دے تالابی ماحول (میدان جنہاں دا تعلق قدیمی دریاواں جاں جھیلاں توں اے) تے قابل مسکن جگہاں نوں  وی تلاش کرنا اے۔
کئی برساں تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا کہ سیلاباں دی باقیات دے مشاہدات دی وجوہات سیاروی پانی دے جدول توں نکلنے والا پانی اے، پر 2015ء وچ ہونے والی تحقیق نے 45 کروڑ برس پہلے مقامی رسوبی چٹاناں دے ذخیرے تے دھری ہوئی برف نوں  اس دا ماخذ دسیا اے۔ دریاواں تے توداں دے پگھلنے توں رسوبی ذخائر نے قدیمی سمندراں دے نیچے موجود دیو ہیکل گھاٹیاں نوں   بھر دتا اے جو سیارے دے شمالی نچلے میداناں وچ موجود نیں  ۔ ایہ اوہ پانی سی جو انہاں گھاٹیاں دی رسوبی چٹاناں وچ جمع سی جو بعد وچ عظیم سیلاباں دی صورت وچ نکلا جس دا اثر اج وی دیکھیا جا سکدا اے۔
چٹاناں تے معدنیات توں حاصل کردہ ثبوت
اج اس بات نوں  کافی حد تک تسلیم کر لیا گیا اے کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اوتھے پانی دی کافی فراوانی سی،  پر اس دور دے پانی دے سارے وڈے علاقے اج غائب ہو چکے نیں  ۔ ابتدائی مریخ دے دور دے پانی دا کچھ حصّے عصرحاضر دے مریخ وچ ہن وی موجود اے کیونجے برف تے پانی توں لبریز مادّوں دی ساخت بشمول مٹی والی معدنیات (سیلیکٹ) تے گندھک دے نمک وچ قید اے۔     ہائیڈروجن دے اساں   جاؤں دی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ توں 2.5 فلکی اکائیاں دے فاصلے اُتے موجود سیارچاں تے دم دار تارےآں نے مریخ نوں   پانی دتا، جس دی مقدار زمین دے حالیہ سمندراں دا 6 تا 27 فیصد بنتی اے۔ بائیں|thumb|مریخ پر پانی کی تاریخ  اعدادپہلے کے  ارب ہا برسوں کو ظاہر کررہے ہیں
پانی ماحولیاتی مصنوعات وچ (آبی معدنیات)
مریخ دی سطح اُتے بنیادی پتھر دی قسم سنگ سیاہ اے۔ ایہ اک لطیف دانے دار آتشاں چٹان ہُتی اے جو زیادہ تر مافک سیلیکٹ زبر جد، پیروکسن تے پلاجیوکلاس فلسپار(بلوری قلماں اُتے مُشتمل فلسپار معدنیات دے سلسلے) اُتے مشتمل ہُتی اے۔ جدوں پانی تے فضائی گیساں توں اس دا سامنا ہُندا اے تو ایہ معدنیات کیمیائی موسم وچ اک نواں (ذیلی) معدنیات وچ بدل جاندے نیں ، جس وچوں کچھ اپنی قلمی ساخت وچ پانی نوں   وی شامل کر لیندے نیں  ، چاہیے اوہ پانی ہو جاں ہائیڈروکسل(اک ہائیڈروجن ایٹم اک آکسیجن ایٹم توں مزدوج) دی صورت ہو۔ آبیدہ معدنیات دی مثالاں وچ آئرن ہائیڈ روآکسائیڈز گوتھائٹ (میدانی مٹی دا اک عام جز)؛ تبخیر ہوئے معدنیات، جپسم تے کیسیرائیٹ؛ اپلائن سیلیکا تے سنگی سیلی کیٹ (جس نوں   مٹی دی معدن وی کہندے نیں  )، جداں کہ گل چینی تے مونٹ موریلونائیٹ شامل نیں  ۔
کیمیائی ماحول دا اک براہ راست اثر پانی تے دوسرے تعاملی کیمیائی عناصر دا استعمال اے، جس نوں  اوہ چلتے پھرتے ذخیراں مثلاً کرۂ فضائی تے آبی کرہ توں حاصل کردا اے تے اس نوں   جدا کرکے چٹاناں تے معدنیات وچ ڈال دیتا اے۔ مریخی پرت نے آبیدہ معدنیات وچ پانی دی کتنی مقدار نوں   ذخیرہ کیتا اے اس دا فی الوقت معلوم نئيں اے پر اندازہ اے کہ ایہ کافی وڈی مقدار ہوگی۔ مثال دے طور اُتے مریڈیانی پلانم اُتے آپرچونیٹی جتھے گرد وچ لگے ہوئے آلات توں کیتی گئی سطح توں نکلی ہوئی چٹان دے معدنیاتی نمونے دی جانچ توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے موجود گندھک دے نمک دے ذخیرے اپنے وزن دا 22 فیصد تک پانی اُتے مشتمل ہُندے نیں  ۔
زمین اُتے تمام کیمیائی موسمی تعاملات وچ پانی کسے حد تک شامل ہُندا اے۔ لہٰذا کافی ذیلی معدن اصل وچ پانی نوں  اپنے اندر ذخیرہ نئيں کر دے بلکہ انہاں نوں   بننے دے لئی پانی ضرورت ہُتی اے۔ کچھ نابیدہ ذیلی معدن دی مثالاں وچ کاربونیٹ، کچھ گندھک دے نمکیات (جداں کہ نابیدہ کیلشیم سلفیٹ) تے دھاتی آکسائڈز جداں کہ آئرن آکسائڈ معدن قلمی کچا لوہا شامل نیں  ۔ مریخ پراس طرح دی کچھ موسمی پیدوار نظری طور اُتے پانی دے بغیر جاں گھٹ مقدار دی موجود برف جاں مہین سالماتی پیمانے دی فلماں (یک سالمی تہ) وچ وی بن سکدی نیں  ۔  مریخ اُتے جاری رہنے والے اس عجیب موسم دے دائرہ کار دے بارے وچ ہن وی اساں   قطعیت دے نال کچھ نئيں کہہ سکدے۔ انہاں معدنیات نوں   جو پانی نوں   شامل کردتی نیں   جاں پانی دی موجودگی وچ بنتی نیں  ، عام طور توں "آبیدہ معدنیات" کہندے نیں  ۔
آبیدہ معدنیات اپنے بننے دے وقت موجود ماحول دی قسم دا حساس اشارہ دیتی نیں ۔ آبیدہ تعامل دے آسانی توں وقوع پزیر ہونے دا انحصار دباؤ، درجہ حرارت تے قابل حل مادّوں تے گیساں دے مرتکز ہونے اُتے ہُندا اے۔ دو اہم خصوصیات pH تے تکسیدی تخفیفی امکان (Eh) اے۔ مثال دے طور اُتے سلفیٹ معدن جاروسائٹ صرف کم pH (زبردست تیزابی) پانی وچ ای بنتا اے۔ سنگی سیلی کیٹ عام طور اُتے معتدل توں لے کر زیادہ pH (کھارے) وچ بنتا اے۔ Eh آبیدہ نظام وچ تکسیدی حالت نوں   ناپنے دی اکائی اے۔ Eh تے pH مل کر انہاں معدنیات دی اقسام دا بتاندے نیں جنہاں دے حرحرکی طور اُتے بننے دا امکان مخصوص آبیدہ جزئیات توں ہُندا اے۔ اس طرح مریخ اُتے موجود ماضی دی ماحولیاتی شرطاں بشمول مائل با حیات نوں   چٹاناں وچ موجود معدنیات دی اقسام توں انبساط کیتا جا سکدا اے۔
گرماہی تغیر
گرماہی(hydrothermal) سیال دی مساماں تے شگافاں دے ذریعہ ہجرت وی زیر سطح زمین وچ آبیدہ معدن نوں  بنا سکدے نیں  ۔ گرماہی نظام نوں   چلانے والی توانائی قریبی میگما جسم جاں وڈے تصادماں دی باقی مانندہ حرارت توں ملتی ہوگی۔ زمینی سمندراں دی تہ وچ ہونے والے گرماہی تغیر دی اک اہم قسم سرپنٹینائیٹ( بل کھادی ہوئی ساخت) اے، جو اس وقت وقوع پزیر ہُتی اے جدوں سمندری پانی بالائے مافک تے سنگ سیاہ دی چٹاناں دے درمیان وچوں ہُندا ہویا ہجرت کردا اے۔ پانی دی چٹاناں دا تعامل دا نتیجہ زبرجد تے پیروکسن وچ موجود لوہے دی تکسید دی صورت وچ نکلتا اے جس توں آہنی لوہا (جداں کہ معدن سنگ مقناطیس) بنتا اے تے ضمنی پیداوار دے طور اُتے سالماتی ہائیڈروجن نوں   بناندا اے۔ اس عمل وچ اک بلند درجے دا کھاری تے تخفیفی (پست Eh) ماحول بنتا اے۔ ایہ ماحول مختلف قسم دی سنگی سیلی کیٹ (بل کھاتی معدن) تے مختلف کاربونیٹ معدنیات نوں   بنانے دے لئی سازگار ہُندا اے تے مل کر اک چٹان نوں   بناندا اے جس نوں   سرپنٹینائیٹ (بل کھادی ہوئی ساخت) کہندے نیں  ۔ بننے والی ہائیڈروجن گیس کیمیائی تالیفی جانداراں دی توانائی دا اہم ذریعہ ہو سکدی اے بصورت ہور ایہ کاربن ڈائی آکسائڈ توں تعامل کرکے میتھین گیس نوں   پیدا کر سکدی اے، مریخ دے ماحول وچ پائی جانے والی میتھین گیس دی کچھ مقدار اس عمل دے ذریعہ بنی اے جس نوں   غیر حیاتیاتی ماخذ دے طور اُتے جانا جاندا اے۔ سرپنٹین معدن وی کافی پانی دا ذخیرہ (ہائیڈروکسل) دے طور اُتے اپنی قلمی ساخت وچ کر سکدے نیں  ۔ اک حالیہ تحقیق دلیل دیتی اے کہ مریخ دے قدیمی بلند میداناں دی پرتاں وچ قیاسی سرپنٹینائیٹ پانی دی 500 میٹر موٹی سیاروی اساں   پلہ تہ تک رکھ سکدی اے۔ ہرچند کہ کچھ سرپنٹینا ئیٹ معدن دا سراغ مریخ اُتے لایا جا چکیا اے، دور حساسیاں توں حاصل کردہ اعداد و شمار اس طرح دے وسیع سطح توں اُتے نکلے ہوئے ثبوت فراہم نئيں کر سکے نیں  ۔ ایہ حقیقت اس بات نوں   نظر انداز نئيں کر سکدی کہ سرپنٹینائیٹ دی وڈی مقدار مریخی تہ وچ مخفی ہو سکدی اے۔
موسمی شرح
زبرجد مریخ اُتے کافی موجود اے جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ دی سطح نوں  پانی نے بوہت زیادہ متغیر نئيں کیتا؛ کثیر ارضیاتی ثبوت اس دے برخلاف وی موجود نیں  ۔
مریخی شہابیے
thumb|200x200px|مریخی شہابیہ  ALH84001 60 توں زائد مریخ توں آنے والے شہابیے دریافت کیتے جاچکے نیں ۔ انہاں وچوں کچھ وچ ایسے ثبوت موجود نیں   جو ایہ بتاندے نیں کہ جدوں اوہ مریخ اُتے سن تو انہاں دا سامنا پانی توں ہویا سی۔ کچھ مریخی شہابیے سنگ سیاہ شیرگو ٹایئٹ کہلاندے نیں، انہاں نوں   ( آبیدہ کاربونیٹ تے گندھک دی نمکیات دی موجودگی توں )دیکھ کر ایسا لگتا اے کہ خلا وچ پھینکے جانے توں پہلے اس دا سامنا مائع پانی توں ہویا سی۔  ایسا وی دیکھیا گیا اے کہ شہابیاں دی اک تے جماعت نخیلائیٹ وچ مائع پانی لگ بھگ 62 کروڑ برس پہلے پھیلیا سی تے اوہ مریخ توں لگ بھگ اک کروڑ ست لکھ پنجاہ ہزار برس پہلے سیارچوی ٹکر وچ اوتھے توں ٹٹ کر نکلا سی۔ ایہ زمین اُتے پچھلے دس ہزار برس وچ گرے نیں  ۔
1996ء وچ سائنس داناں دے اک گروپ نے مریخ توں آئے ہوئے شہابیے ایلن ہلز 84001 وچ خرد رکاز دی ممکنہ موجودگی دا دسیا۔ اس اُتے دی جانے والی اکثر تحقیقات نے رکاز دے معتبر ہونے نوں  تسلیم نئيں کیتا۔  ایہ پتا لگیا کہ سیارچے دا زیادہ تر نامیاتی مادّہ ارضیاتی اصل دا سی۔
جھیلاں تے دریائی وادیاں
مریخ دے کچھ حصّے الٹے سطح دے ابھار دکھاندے نیں۔ ایسا تد ہُندا اے جدوں گاد بہاؤ دی تہ وچ جمع ہو جاتی اے تے کٹاؤ توں سیمنٹ وانگجڑ کر مزاحمت کرنا شروع کر دیتی اے۔ بعد وچ ایہ علاقے دفن ہو جاندے نیں ۔ بالآخر کٹاؤ اوپری سطح نوں   الگ کرکے بعد الذکر بہاؤ نوں   سامنے لے آتی اے کیونجے ایہ کٹاؤ توں مزاحمت کر دے نیں  ۔ مریخ آفاقی سرویر نے اس عمل دی کافی مثالاں دیکھی نیں  ۔،  مریخ دے کافی علاقاں وچ اس طرح دے الٹی سطح دے ابھار ملے نیں   بطور خاص، میڈوسا مجوف بناوٹ میاموٹو شہابی گڑھے، سہیکی شہابی گڑھے تے جونتا ئے سطح مرتفع وچ۔
دائیں|thumb|انٹونیاڈی شہابی گڑھے میں موجود الٹے بہاؤ والی نہریں۔ مقام سرٹس بڑا چوگوشہ مریخ وچ جھیلاں دے طاس دی مختلف نوع دریافت ہوئی نیں ۔ انہاں وچوں کچھ تو زمین اُتے موجود وڈی جھیلاں توں مماثلت رکھتی اے جداں کہ کیسپین جھیل، بحیرہ مردار تے بیکل جھیل۔ اوہ جھیلاں جو وادیاں دے نظام توں بھرتی ہون گے اوہ جنوبی اُچے علاقاں وچ پائی گئی نیں  ۔ ایتھے ایسی جگہاں نیں   جو انہاں تک جاتی دریائی وادیاں دے نال پچکنے دے قریب نیں  ۔ انہاں علاقاں دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ کسے زمانے وچ ایتھے جھیلاں ہوں گی؛ اک میدانی سیرنم اے جس دا مخرج مادام ویلس توں لنگھدا ہویا گوسف شہابی گڑھے تک جاندا اے، اس دی چھان بین مریخی کھوجی جتھے گرد اسپرٹ توں کیتی گئی اے۔ اک تے پرانہ ویلس لائیر ویلس وچ وی موجود اے۔ کچھ جھیلاں دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ عمل تبخیر دے نتیجے وچ بنی ہوں گی، جدونکہ کچھ زیر زمین پانی دی وجہ توں وجود وچ آئی ہوں گی۔ جھیلاں دے بارے وچ اندازہ لایا گیا اے کہ ارگیرے طاس، ہیلس طاس تے شاید ویلس مرینیر وچ وی موجود ہوں گی۔  گمان اے کہ نوکین وچ اکثر بوہت سارے شہابی گڑھے جھیلاں دی میزبانی کر دے سن۔ ایہ جھیلاں ٹھنڈی خشک (زمینی معیار دے مطابق) آبیاتی ماحول توں میل کھاتی نیں   جس طرح توں مغربی یو ایس اے دا عظیم طاس آخری تودے دی انتہا دے دور وچ سی۔
27 ستمبر 2012ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلان کیتا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے براہ راست قدیمی بہنے والی نہراں دے ثبوت گیل شہابی گڑھے وچ دریافت کیتے جس توں مریخ دی سطح اُتے قدیمی زبردست پانی دے بہاؤ دے بارے وچ پتا چلدا اے۔   بطور خاص ہن سوکھے ہوئے بہتی ہوئی نہراں دے نشاناں دا تجزیہ بتاندا اے کہ پانی ممکنہ طور اُتے بلتی توں پستی ول 3.3 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں بہدا سی۔ بہتے ہوئے پانی دا ثبوت گول کنکراں تے بجری دے بکھرے ہوئے حصّوں دی صورت وچ موجود اے، ایسی چیزاں صرف اس وقت بن سکدی نیں   جدوں مائع بہتے ہوئے پانی دا زبردست بہاؤ موجود ہو۔ انہاں دی شکل و صورت تے سمت بتاتی اے کہ اوہ کافی لمبا سفر طے کرکے شہابی گڑھے دے کنارے دے اُتے توں آئے نیں   جتھے اُتے اک پیس ویلس ناں دی نہر الوویل فین نوں   بھرتی سی۔
جھیلاں دے ڈیلٹا
thumb|ایبرس والڈ شہابی گڑھا مریخی جھیلاں وچ بننے والے ڈیلٹا دی کئی مثالاں محققین نوں  ملی نیں  ۔ ڈیلٹا دا ملنا اک اہم سراغ اس بات دا اے کہ مریخ اُتے کدی گرم مائع پانی موجود سی۔ ڈیلٹا بننے دے لئی عموماً لمبے عرصے تک گہرا پانی درکار ہُندا اے۔ مزید براں پانی دی سطح نوں   متوازن ہونے دی وی ضرورت ہُتی اے تاکہ گاد نوں   بہنے توں روک سکے۔ وسیع ارضیاتی پیمانے اُتے ڈیلٹا ملے نیں  ، اگرچہ کچھ اشارے ایسے وی موجود نیں   جو ایہ بتاندے نیں کہ ڈیلٹا شاید مریخ دے سابقہ قیاسی شمالی سمندر دے کناراں دے گرد مرتکز نیں  ۔
زیر زمین پانی
thumb|بائیں|پرتیں شاید بتدریج بلند ہوتے ہوئے پانی کی وجہ سے بنی ہیں۔ 1979ء تک ایسا سمجھیا جادا سی کہ بہتی ہوئی نہراں برف توں بند زیر زمین پانی دے ذخیراں وچ کسے اک آنے والی تباہ کن شکستگی دی وجہ توں بنتی نیں ، جس دے نتیجے وچ عظیم پانی دی مقدار مریخ دے خشک سطح اُتے نکلتی سی۔  مزید براں بھاری جاں تباہ کن سیلاب دے ثبوت ایتھابسکا ویلس دی دیوہیکل لہراں وچ پائے گئے نیں  ۔  بہتی ہوئی اکثر نہراں کسے تباہی جاں کھادی دا نتیجہ نیں   جس توں اوہ ثبوت ملدا اے جو ساناں  ایہ بتاندا اے کہ پھٹاؤ نے زیر زمین برف دے بند نوں   توڑ دتا ہوۓگآ۔
مریخ اُتے وادیاں دے جال دی شاخاں زیر زمین پانی دے اچانک نکلنے دی وجہ توں بننے والی نہراں توں ،نہ تو اپنی شجر نما صورت توں جو کسے اک بہتے ہوئی نقطہ توں نئيں بن سکدی تے نہ ای پانی دے نکلنے دی صورت وچ جو بظاہر ایسا لگتا اے کہ انہاں دے نال ای بہا، میل کھاتی نیں ۔ اس دی بجائے کچھ مصنفین دلائل دیندے نیں   کہ ایہ زیر زمین پانی دے سست رفتار اچھل کر نکلنے والے اخراج توں رس کر بنی نیں  ۔ اپنی اس دلیل دے ثبوت دے طور اُتے اوہ بتاندے نیں کہ اس طرح دے جال وچ اکثر وادیاں دے اوپری بہاؤ دے کونے ڈبے والی کھادی جاں بیضوی کھاڑی دے سر توں شروع ہُتی نیں  ، زمین اُتے اس طرح دی چیزاں عام طور اُتے زمینی پانی دے رساؤ توں ای بنتی نیں  ۔ بہتر پیمانے دی نہراں جاں نہراں دے سوتاں اُتے موجود وادیاں دے بارے وچ وی ثبوت انتہائی کم نیں   جس دی وجہ توں کچھ لوک کہندے نیں   کہ بجائے سطح اُتے بتدریج پانی دے جمع ہونے دے پانی دی قابل ذکر مقدار اچانک توں زیر زمین توں نکل کر بہتی ہوئی لگتی اے۔ کچھ لوک وادیاں دی بیضوی کھاڑی دے سر تے زیر زمین پانی توں بننے والی ساختاں دی ارضیاتی مثال نوں   نئيں مانتے، تے دلیل دیندے نیں   کہ وادیاں دے جال وچ بہتر پیمانے دی نہراں دی کمی دی وجہ موسمی تے تصادمی پھلواڑی اے۔
اکثر مصنفین مانتے نیں  کہ اکثر وادیاں دے جال گھٹ توں گھٹ جزوی طور اُتے زیر زمین پانی دے رساؤ دے عمل دی وجہ توں بنے نیں  ۔
thumb|دائاں|اینڈیورینس شہابی گڑھے دی برنس عمودی پہاڑی دے ہوائی ٹیلے دی طبقات شناسی دے محفوظ تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے دی وجہ اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نوں  سمجھیا جاندا اے۔ مریخ اُتے زیر زمین پانی وسیع پیمانے دی تہ نشینی دے نموناں تے عمل دا انتظام سنبھالنے وچ اک اہم کردار ادا کردا اے۔ اس مفروضے دے مطابق، زیر زمین پانی حل پزیر معدنیات دے نال سطح اُتے شہابی گڑھاں تے اس دے آس کول آیا تے معدنیات دا اضافہ کرکے پرتاں نوں  بنانے وچ مدد دی - بطور خاص سلفیٹ – تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے والی گاد۔     بالفاظ ہور کچھ پرتاں شاید زیر زمین پانی دے اُتے آنے دی وجہ توں بنی جنہاں نے معدنیات نوں   ایتھے جمع کیتا تے موجود بکھری ہوئی ہوائی گاد نوں   جوڑا۔
ساختی پرتاں لامحالہ طور اُتے کٹاؤ توں زیادہ محفوظ رہی۔ شاید ایہ عمل جھیلاں دے اندر پرتاں دے بننے دے عمل دے برخلاف وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔ 2011ء وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی روشنی وچ اک تحقیق شایع ہوئی، جس نے دسیا کہ اسی طرح دے گاد وڈے علاقے بشمول عربیہ میدان وچ وجود رکھتی اے۔ ایہ دلیل دی جاتی اے کہ اساں  دور حساسی سیارچاں توں حاصل ہونے والی معلومات دے نتیجہ وچ جانے گئے علاقاں نوں   گاد توں بنی چٹاناں توں لبریز دیکھدے نیں   ایہ اوہ علاقے نیں   جو زیر زمین پانی دے علاقائی پیمانے اُتے اُتے آنے دا مزہ چکھنے دے سب توں وڈے امیدوار نیں  ۔
مریخی سمندراں دا مفروضہ
مریخ اُتے سمندراں دی موجودگی دا نظریہ بتاندا اے کہ وسٹیٹس بوریلس طاس کدی کسے زمانے وچ مائع پانی دے سمندر دی جگہ سی تے ایہ ظاہر کردا اے کہ قریباً مریخ دی اک تہائی سطح مائع پانی توں سیارے دی ابتدائی ارضیاتی تریخ وچ ڈھکی ہوئی سی۔ ایہ سمندر جس نوں  بوریلس سمندر کہیا جاندا اے اس نے وسٹیٹس طاس نوں   شمالی نصف کرہ وچ بھر دتا ہوۓگآ، ایہ علاقہ سیارے دی اوسط اونچائی توں 4تا 5 کلومیٹر نیچے اے۔ دو ناں نہاد ساحلی پٹیاں دے ناں وی تجویز کیتے گئے نیں  ۔ اک بلتی والی اے جو لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے اُچے میدان دی وادیاں دے جال دے بننے دے نال بنی اے تے دوسری پستی والی اے، جو امید اے کہ نوجوان مخرج نہراں دے نال بنی ہوگی۔ بلتی والی، عربیہ ساحلی پٹی نوں   پورے مریخ اُتے دیکھیا جا سکدا اے سوائے تھارسس آتش فشانی علاقے دے۔ پستی والی ڈیوٹرو نیلس وسٹیٹس بوریلس دے نال بنی اے۔
2010ء وچ ہونے والی تحقیق نے نتیجہ اخذ کیتا کہ زیادہ قدیمی سمندراں نے مریخ دا 36 فیصد حصّہ ڈھانکا ہویا سی۔ مریخی مدار گرد لیزر الٹیمیٹر (مولا) توں حاصل کردہ اعداد و شمار جس نے مریخ اُتے موجود تمام میداناں نوں  ناپا اے، اس دا استعمال 1999ء وچ کیتا گیا جس نے دسیا کہ کسے ایسے سمندر دا پن دھارے 75 فیصد سیارے نوں   ڈھانک سکدا اے۔ قدیمی مریخ نوں   اپنی سطح اُتے مائع پانی دا وجود برقرار رکھنے دے لئی گرم ماحول تے کثیف کرۂ فضائی دی ضرورت ہوگی۔  مزید براں وڈی تعداد وچ وادیاں دے جال سیارے دے ماضی وچ آبی چکر دے امکان دا وی ظاہر کر دے نیں  ۔
مارچ 2015ء وچ سائنس داناں نے کہیا کہ مریخی قدیم سمندر دے ثبوت وجود رکھدے نیں ، جو سیارے دے شمالی نصف کرہ وچ زمین دے آرکٹک سمندر دے حجم دے برابر جاں لگ بھگ مریخ دی سطح دے 19 فیصد تک دے سن۔ ایہ تلاش حالیہ مریخ دے ماحول وچ پانی تے ڈیوٹیریئم وچ پائی جانے والی نسبت دا مقابلہ زمینی اُتے پائے جانے والی نسبت توں لگیا کر کیتا اے۔ زمین دے مقابلے وچ مریخ اُتے ڈیوٹیریئم دی مقدار اٹھ گنا زیادہ اے، جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ وچ پانی دی سطح چنگی خاصی سی۔ کیوریوسٹی جتھے گرد توں حاصل کردہ نتیجے نے پہلے گیل شہابی گڑھے وچ ڈیوٹیریئم دے زیادہ نسبت پائی سی پر ایہ اس قدر زیادہ نئيں سی کہ اس توں کسے سمندر دے وجود دے بارے وچ قیاس کیتا جا سکدا۔ دوسرے سائنس دان خبردار کر دے نیں   کہ اس تحقیق دی حالے تصدیق ہونا باقی اے تے کہندے نیں   کہ مریخی ماحولیاتی نمونے نے حالے تک ایہ نئيں ظاہر کیتا کہ سیارہ ماضی وچ اس قدر گرم سی کہ مائع پانی دے اجسام نوں   سہارا دے سکے۔
موجودہ پانی دی برف
مریخی مہم نیوٹران طیف پیما تے گیما شعاع طیف پیما توں سیاروی طور اُتے وڈی تعداد وچ ہائیڈروجن نوں  سطح اُتے پایا گیا اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دی سالمی ساخت وچ ایہ ہائیڈروجن ضم ہو گئی ہوگی تے مقادیر پیما دے ذریعہ لگائے گئے حساب توں کیتے گئے مشاہدے وچ بہاؤ نوں   پانی دی برف وچ بدل کر مریخ دے اوپری میٹر وچ مرتکز کر دتا گیا۔ اس عمل نے دسیا کہ برف نہ صرف کافی جگہ پھیلی ہوئی اے بلکہ حالیہ مریخ دی سطح اُتے کافی فراواں اے۔60درجہ توں نیچے عرض البلد اُتے برف کئی علاقاں وچ ٹکڑاں وچ مرتکز اے بطور خاص ایلی سیم آتش فشاں، میدانی سبیا تے میدانی سرینم دے شمال مغرب وچ تے زیر زمین وچ برف 18 فیصد تک مرتکز ہو سکدی اے۔ 60 درجے توں اُتے دے عرض البلد وچ برف کثرت توں اے۔ پولوارڈ دے 70 درجے عرض البلد اُتے برف دا ارتکاز ہر جگہ لگ بھگ 25 فیصد دا اے تے ایہ قطبین اُتے جا کر تو 100 فیصد ہو جاندا اے۔ حال ای وچ شراڈ تے مارسس ریڈار دے صوتی آلات نے اس قابل ہونا شروع کر دتا اے کہ بتا سکاں کہ سطح دے خدوخال برف توں مالا مال نیں   جاں نئيں۔ مریخ دی سطح دی حالیہ صورت وچ برف دے غیر استحکام پزیر ہونے دے بارے وچ معلوم ہونے دی وجہ توں ایہ سمجھیا جاندا اے کہ لگ بھگ تمام برف لازمی طور اُتے چٹان دی پرت جاں دھول دی پرت توں ڈھکی ہوئی ہوگی۔
مریخی مہم نیوٹران طیف پیما دے مشاہدات بتاندے نیں کہ اگر مریخی سطح دے بالا بحر وچ موجود تمام برف برابر پھیلی ہوئی ہوگی تو ایہ گھٹ توں گھٹ 14 سینٹی میٹر دی پانی دی سیاروی سطح دے برابر ہوگی – بالفاظ ہور ایہ اوسطاً مریخی سیاروی سطح لگ بھگ 14 فیصد پانی دا اے۔ دونے قطبین وچ پھنسی ہوئی برف 30 میٹر پانی دی سیاروی سطح دے برابر اے تے ارضی شکلہ ثبوت ارضیاتی تریخ دے مقابلے وچ کافی وڈی سطح اُتے موجود پانی دی مقدار دا بتاندے نیں جس وچ 500 میٹر تک دی گہرائی تک دی سیاروی سطح دے برابر پانی دی مقدار اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ماضی دے اس پانی دا کچھ حصّہ زیر زمین گہرائی وچ چلا گیا اے جدوں کہ کچھ خلا وچ ہرچند کہ اس عمل دا مفصل کمیتی توازن ہن وی جاننا جانا باقی اے۔ موجودہ فضائی پانی دا ذخیرہ بطور آب گزر دے برف دی اک حصّے توں دوسرے حصّے بتدریج ہجرت موسمی تے لمبے عرصے دے دوران وچ بوہت اہم اے۔ مقدار دے حوالے توں ایہ بوہت معمولی اے تے 10 مائیکرو میٹر سیاروی سطح دے برابر اے۔