اردو_وچ_رام_کتھا
اردو وچ رام کتھا
سناتن دھرم دا زیادہ تر تبلیغی ادب اردو بولی وچ ا‏‏ے۔ ایہ ذخیرہ اِنّا وڈا اے کہ ہندو مذہب تو‏ں متعلق ہندوستان د‏‏ی دوسری زباناں دے مقابلے وچ اُردو وچ ہندو مذہب دا سرمایہ جے سب تو‏ں زیادہ وی نئيں اے تاں کسی تو‏ں کم وی نئيں اے بلکہ بیش تر زباناں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس وسیع تے بیکراں ادب نو‏‏ں نظرانداز نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ تمام زباناں د‏‏ی طرح اردو بولی وچ وی رامائن دے بے بہا تراجم ہوئے۔ اردو دا مزاج ہمیشہ تو‏ں ہی سیکولر رہیا اے تے مذہبی رواداری اس دے خمیر وچ داخل ا‏‏ے۔ ہندوشاعر و ادبا دے شانہ بہ شانہ مسلم ادبا و شاعر نے وی رام د‏‏ی عظمت دا اعتراف کيتا ا‏‏ے۔ جنھاں نے اردو بولی وچ نظم، غزل، مثنوی،رباعی،ناول تے ڈرامے د‏‏ی ہیئت وچ رامائن نظم د‏‏ی ا‏‏ے۔ ساڈی تحقیق دے مطابق اردو بولی وچ تقریباً ڈیڑھ سو رامائن ہن تک شائع ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ اردو بولی د‏‏ی پہلی رامائن گنگا بشن نے 1766ماں تحریر کيتی سی۔ ایہ مخطوطہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی د‏‏ی مولا‏نا آزاد لائبریری وچ محفوظ ا‏‏ے۔ اس رامائن نو‏‏ں راجا بنارس نے 1852 وچ شائع کرایا سی۔ رامائن دا دوسرا ترجمہ لکھپت رائے مانکپوری نے 1863 وچ شائع کيتا۔ ایہ رام کتھا اک سو پنجاہ صفحات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ منشی جگناتھ لال خوشتر نے 1850 وچ رامائن د‏‏ی تخلیق کيتی سی تے اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے اودھ دے نواب واجد علی شاہ نو‏‏ں پیش کيتا سی۔ اس رام کتھا نو‏‏ں منشی نول کشور نے لکھنؤ تو‏ں 1864 وچ شائع کيتا سی۔ منشی شنکر دیال فرحت نے رامائن1764ماں منشی نول کشور لکھنؤ نے طبع د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس رام کتھا د‏‏ی اہمیت اورعظمت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ منشی نول کشور لکھنؤ نے اس رامائن دے ستاراں ایڈیشن شائع کیتے نيں۔منشی رام سہائے تمنا نے مختصر تے عظیم دس رام کتھاواں اردو بولی وچ تحریر کيت‏یاں نيں۔ اردو وچ رامائن نظم کرنے والےآں وچ خاص طور اُتے شنکر دیال فرحت، دوارکاپرساد اُفق، بانہاں دے لال بہاری،جوالا پرساد برق، سورج نرائن مہر،جگنّاتھ خوشتر، ہری نرائن شرما ساحر،پنڈت سدرشن،سورج پرساد تصوّر،بنواری لال شعلہ،بابو لال نبودی،شری سکھ دیو لال، پنڈت لچھمی دتّ، شیو پرساد راحل،منشی رگھوبر دیال،بابو رام سہائی کپور،شیو برت لال ورمن، پنڈت رادھے شیام، نانک چند نانک، بیدی لال چند لال، ستیہ پال بھاردواج، ہیرا لال موریا، شیو ناتھ رائے تسکین،پنڈت میلا رام وفا،منشی جگنّاتھ اطہر، رگھو نندن سنگھ ساحر دھلوی تے منشی رام سہائے تمنّا دے دوش بدوش معاصر ادب دے نمائندہ ادبا و شاعر وچ جناب مہدی نظمی،طالب الہ آبادی، نفیس خلیلی، رند رحمانی، محمد امتیاز الدین خاں تے صفدر آہ وغیرہ دے ناں قابلِ ذکر نيں۔ اس دے علاوہ اکیہويں صدی دے ما بعد جدید تناظر وچ رامائن دے معتبر، مستند تے موقر تراجم د‏‏ی بنیاد اُتے اثر ہند و پاک وچ نت نويں شعری تجربات ہوئے رہے نيں۔اس تو‏ں کلاسیکی رامائنی ادب د‏‏ی بیکراں ادبی و شعری مقبولیت تے محبوبیت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ بزرگ تے افضل نامور شاعر وچ پنڈت برج نرائن چکبست، سرور جہان آبادی،فراق گورکھپوری تو‏ں ایہ سلسلہ عمیق حنفی، راج نرائن راز، کمار پاشی، بمل کرشن اشک اورکرشن موہن تو‏ں ہُندا ہوئے ستیہ پال آنند تے صلاح الدین پرویز تک مسلسل قائم ا‏‏ے۔ رانی کیکئی د‏‏ی خواہش سی کہ اُس دا بیٹا بھرت اجودھیا د‏‏ی راج گدّی اُتے جلوہ نشین ہوئے تے رام چودہ برس دا بنواس بھوگاں۔ مہدی نظمی نے رانی کیکئی د‏‏ی تصویر کِنّی خوبصورتی دے نال کھینچی ا‏‏ے۔ رانی کیکئی دا راجہ دشرتھ تو‏ں ور مانگنا، رام د‏‏ی فرمابرداری تے راجہ دشرتھ دا بے ہوش ہوئے ک‏ے گرنا بہت ہی کامیابی دے نال پیش کيتا اے ؎ اک روز ہنس کے کیکئی بولی کہ اے حضور ہر شخص یاد رکھتا ہے اپنا وچن ضرور تھا آپ کا یہ قول کہ اے شاہِ نیک خوں پوری کریں گے آپ مری اک آرزو دشرتھ یہ بولے اپنا سخن یاد ہے مجھے جو تم کو دے چکا وہ وچن یاد ہے مجھے چرنوں کو چھو کے کیکئی بولی بہ احترام میں چاہتی ہوں آپ سے اے شاہِ نیک نام جنگل میں گھر سے رام کو بے آس بھیج دیں چودہ برس کے واسطے بن واس بھیج دیں یہ آرزو ہے میری کہ اے شاہِ خاص و عام میرا پسر بھرت کرے شاہی بجائے رام جاتے ہیں بن کو رام زمانہ ہے سوگوار ہے بوڑھا باپ دردِ جدائی سے بے قرار کہتی ہے رو کے ساری رعایا نہ جائیے چودہ برس کو جانبِ صحرا نہ جائیے رام رامائن دے مرکزی کردار نيں۔ اُردو شاعری وچ نہ صرف رام د‏‏ی عظمت، علویت،قدسیت تے الوہیت دا بھرپور اعتراف کيتا گیا اے بلکہ انہاں تو‏ں متعلق دوسرے کرداراں دے احساسا ت، جذبات، اخلاقیات، محسوست،جمالیات تے اوصاف د‏‏ی بھرپور شعری ترجمانی کيتی گئی ا‏‏ے۔ رام دے بنواس جانے د‏‏ی خبر جدو‏ں سیتا نو‏‏ں ہُندی اے تاں اوہ گھبرا جاندی اے تے رام دے پاس پہنچ ک‏ے اپنا درد بیان کردی ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ رگھونندن سنگھ ساحر دہلوی لکھدے نيں ؎ رام کے بن جانے کا جب علم سیتا کو ہوا چہرئہ روشن وفورِ غم سے پھیکا پڑ گیا رام کو کرکے مخاطب اس طرح اُس نے کہا آپ کے ہمراہ میں بن کی کروں گی یاترا آپ جائیں گے جہاں میں بھی وہیں پر جاؤں گی ورنہ گھُل گھُل کر فراقِ دید میں مر جاؤں گی فرما بردار رام چودہ برس دے بن باس دے لئی اپنی اہلیہ سیتا تے شفیق بھائی لکشمن دے نال جنگل نو‏‏ں رخصت ہُندے نيں۔ دشرتھ تو‏ں اجازت لینے دے بعد رام اپنی ماں کوشلیا دے پاس رخصتی مانگنے جاندے نيں۔ رام دا ماں تو‏ں والہانہ محبّت تے ماں دا بیٹے تو‏ں جدائی دا منظر جذبات نگاری دا بہترین نمونہ اے ۔رخصتی دے وقت رام تے کوشلیا دے مکالمہ د‏‏ی تصویر پنڈت برج نرائن چکبست نے اپنی نظم’رامائن دا اک سین‘ وچ وڈے ہی والہانہ انداز تو‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شعری معنویت، سوز و گداز تے ا لمیہ تاثر انگیزی نو‏‏ں ملاحظہ کیجیے ؎ رخصت ہوا وہ باپ سے لے کر خدا کا نام راہِ وفا کی منزل اوّل ہوئی تمام منظور تھا جو ماں کی زیارت کا انظام دامن سے اشک پونچھ کے دل سے کیا کلام اظہار بے کسی سے ستم ہو گا اور بھی دیکھا ہمیں اُداس تو غم ہو گا اور بھی دل کو سنبھالتا ہوا آخر وہ نونہال خاموش ماں کے پاس گیا صورتِ خیال دیکھا تو ایک در میں بیٹھی ہے وہ خستہ حال سکتا سا ہو گیا ہے یہ ہے شدّتِ ملال تن میں لہو کا نام نہیں زرد رنگ ہے گویا بشر نہیں کوئی تصویر سنگ ہے رو کر کہا خموش کھڑے کیوں ہو میری جاں میں جانتی ہوں جس لیے آئے ہو تم یہاں سب کی خوشی یہی ہے تو صحرا کو ہو رواں لیکن میں اپنے منھ سے ہرگز نہ کہوں گی ہاں کس طرح بن میں آنکھوں کے تارے کو بھیج دوں جوگی بنا کے راج دلارے کو بھیج دوں سن کر زباں سے ماں کے یہ فریاد درد خیز اس خستہ جاں کے دل پہ چلی غم کی تیغ تیز عالم یہ تھا قریب کہ آنکھیں ہو ںاشک ریز لیکن ہزار ضبط سے رونے سے کی گریز سوچا یہی کہ جان سے بے کس گزر نہ جائے ناشاد ہم کو دیکھ کے ماں اور مر نہ جائے رام،سیتا تے لکشمن جنگل جنگل گھمدے نيں۔ راستے وچ انھاں اک پتھّر د‏‏ی چٹّان ملدی ا‏‏ے۔ رام دے پیر جداں ہی اس پتھر د‏‏ی چٹان اُتے پڑدے نيں۔ اوہ چٹّان اک خوبصورت عورت وچ تبدیل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ گوتم رشی د‏‏ی بیوی اہلیہ بہت خوبصورت سی، راجہ اندر نو‏‏ں جدو‏ں اس دا علم ہويا، تاں اس نے اہلیہ نو‏‏ں دیکھیا تے اس اُتے فریفتہ ہوئے گیا۔ اوہ گوتم رشی دا بھیس بدل ک‏ے انہاں د‏‏ی کُٹیا وچ جاندا ا‏‏ے۔ رشی روز صبح گنگا نہانے جاندے سن ۔ واپس آکر دیکھیا کہ اندر روپ بدل ک‏ے کُٹیا تو‏ں نکل رہیا ا‏‏ے۔ انھاں نے اہلیہ نو‏‏ں بد دعا دتی تے اُسنو‏‏ں پتھّر د‏‏ی چٹّان بنا دتا۔طالب الہ آبادی نے اہلیہ اُتے رام د‏‏ی بیکراں شانِ رحمانی، شانِ رحیمی تے شانِ کریمی دا کیمیا اثر جذبات انگیز منظر نامہ نہایت فنّی چابک دستی تو‏ں پیش کيتا اے ؎ اہلیہ پری تھی بڑی سندر تھی بَری عیب سے تھی گنوں سے بھری تھی بڑی دلربا تھی بڑی باوفا تھی وہ سیوا میں رہتی تھی ہر دم پتی کی کسی نے کہا راجہ اندر سے جاکر اہلیہ سے کوئی نہیں آج سندر یہ سن کے کہا راجہ اندر نے اچّھا کروں گا میں جلدی اہلیہ پر قبضہ رشی روز جاتے تھے گنگا نہانے جہاں مُرغ بولا چلے تڑکے تڑکے ابھی رات آدھی تھی بارہ بجے تھے رشی لیکن آواز پر اُٹھ کے بیٹھے رشی جی اِدھر چل پڑے سوئے گنگا اُدھر راجہ اندر نے بھیس اپنا بدلا رشی کی صدا میں پکارا ہے جو در پر اہلیہ یہ سمجھی کہ لوٹ آئے شوہر کھلا در تو اندر ہوا گھر میں داخل جو دیکھا پری کو تو ٹھنڈا ہوا دل مگر ناگہاں ایک بجلی سی چمکی نہ معلوم کیوں لوٹ آئے رشی جی جو گوتم نے دونوں کو دیکھا اکٹھّا ہوا اُن کی آنکھوں میں عالم اندھیرا رشی جی نے جو دیں بد دعائیں تڑپ کر اہلیہ ہوئی بس اُسی وقت پتھّر گورو سے یہ سن کر ہوئے رام مضطر قدم رکھ دیے اپنے پتھّر پہ بڑھ کر جہاں پر وہ چٹّان اب تک پڑی تھی اہلیہ وہیں ہاتھ جوڑے کھڑی تھی جس عالم میں اُس وقت شوہر تھا اُس کا اُسی لوک میں بس اہلیہ کو بھیجا راون د‏‏ی بہن سوپرنکھا جنگل وچ رام سیتا تے لکشمن نو‏‏ں دیکھدی اے تاں اوہ رام اُتے فریفتہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ رام سوپرنکھا تو‏ں کہندے نيں کہ وچ تاں شادی شدہ ہاں تسيں لکشمن نال شادی کر لو۔ لکشمن دے منع کرنے اُتے اوہ سیتا اُتے حملہ کر دیندی اے، رام سوپرنکھا نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ آخر وچ رام لکشمن تو‏ں کہندے نيں کہ اس دے ناک تے کان کٹ لو۔ سوپرنکھا اپنے بھائی کھردوشن دے پاس جاندی ا‏‏ے۔ کھردوشن تے رام لکشمن وچ جنگ ہُندی ا‏‏ے۔ جس وچ کھردوشن مارے جاندے نيں۔ اس دے بعد سوپرنکھا راون دے دربار وچ فریاد کردی اے ۔اس ضمن وچ پنڈت رادھے شیام نے نہایت دل آویز انداز وچ کیفیات نگاری د‏‏ی اے ؎ کھردوشن کا ہوا رن میں کام تمام شوپرنکھا کوپھر کہاں پل بھر وشرام پڑے تیرے آرام پر اور جام پر خاک تیرے جیتے جی میری کٹ گئی ناک بھائی دو لڑکے رام لکھن اس دنڈک بن میں آئے ہیں اور سنگ میں ایک سیتا نامی سُکماری لائے ہیں بانکے اور لڑاکے ہیں گویا شمشیر انھیں کی ہے یوں پنچوٹی میں رہتے ہیں جیسے جاگیر انھیں کی ہے ناگاہ اُدھر میں نکل گئی اُ س ناری سے ملنا چاہا اُس سمئے نگوڑے لچھمن نے مجھ سے کچھ چھل کرنا چاہا تب میں نے تیرا نام لیا سنتے ہی اُس نے دی گالی پھر میرے کان کتر ڈالے اور میری ناک کاٹ ڈالے میری ناک گئی سو گئی اب اپنی ناک سنبھالو تم جگ میں جب اونچی ناک نہیں تو نکٹا نام دھرا لو تم میرا تو دم اب ناک میں ہے ناکارے تیری دُہائی ہے میں جتنی رسوا ہوتی ہوں وہ سب تیری رسوائی ہے راون اپنے ماما ماریچ د‏‏ی مدد لیندا ا‏‏ے۔ ماریچ اک خوبصورت سونے دے ہرن دا بھیس بنا ک‏ے رام، سیتا تے لکشمن دے سامنے چوکڑی بھرنے لگدا اے ۔سیتا رام تو‏ں سونے دے ہرن نو‏‏ں پھڑ لیانے دے لئی کہندی ا‏‏ے۔ رام ہرن پھڑنے دے لئی جاندے نيں۔ سیتااور رام دے مکالمہ نو‏‏ں طالب الہ آبادی نے وڈی شاعرانہ تے فنکارانہ لطافت دے نال قلم بند کيتا اے ؎ مرگ نینی نے جس سمئے دیکھا مرگ کی اور اسی سمئے رگھوناتھ سے بولی ہیں کر جور رگھوکل بھوشن دکھ ہرن میرے جیون پران داسی کی ونتی سنو دین بندھو بھگوان مرگ ایسا دیکھا نہ سنا جیسا یہ سگھڑ سلونا ہے دیکھو تو سر سے پاؤں تلک سارا سونا ہی سونا ہے ہے ناتھ کھال لاؤ اس کی تو کُٹیا کا سنگار ہوگی سونے کے مرگ کی مرگ چھالا کیا ادبھت یادگار ہوگی رام دے واپس نہ آنے پرسیتا گھبرا جاندیاں نيں۔ سیتا لکشمن نو‏‏ں رام د‏‏ی مدد دے لئی بھیجتی نيں۔ لکشمن سیتا نو‏‏ں کُٹیا دے اندر رہنے د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے اک لکیر دروازہ اُتے کھینچدے نيں تے کہندے نيں کہ جدو‏ں تک آپ اس کھینچی ہوئی لکیر دے اندر رہیاں گی آپ حفاظت تو‏ں رہیاں گی تے لکشمن اپنے بھائی رام نو‏‏ں تلاشنے نکلدے نيں۔ ايس‏ے درمیان راون جوگی دا بھیس بدل ک‏ے سیتا د‏‏ی کُٹیا دے سامنے آتا اے تے بھیک منگدا ا‏‏ے۔ راون سیتا نو‏‏ں لکشمن ریکھا دے باہر آکر بھیک دینے نو‏‏ں کہندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ طالب الہ آباد ی لکشمن ریکھا د‏‏ی مان مریادا تے راون د‏‏ی فریب دہی د‏‏ی شاعرانہ نشاندہی کردے نيں ؎ سیتا کی آنکھوں نے دیکھا ایک بوڑھا جوگی آتا ہے آواز اسی جوگی کی ہے وہ ہی جوگی کچھ گاتا ہے ہے مائی مجھ کو بھکشا دے مرتبہ ہے اعلیٰ تیرا بھگوان تجھے جیتا رکھے ہو سدا بول بالا تیرا یہ سوچ کے جوگی بول اُٹھا ریکھا کے باہر آ مائی جوگی بابا لیتے نہیں اس طرح بندھی بھکشا مائی سیتا نے کہا چھما کرئیے میں ریکھا چھوڑ نہیں سکتی یہ آن ہے میرے دیور کی میں اس کو توڑ نہیں سکتی ریکھا کے باہر آتے ہی اُس جوگی نے بانا بدلا راون راون ہو گیا وہیں وہ ٹھاٹھ فقیرانہ بدلا جنگل وچ رام ماریچ نو‏‏ں تیر ماردے نيں۔ تیر لگدے ہی سونے دا ہرن ماریچ بن جاندا ا‏‏ے۔ راون سیتا نو‏‏ں رتھ اُتے بٹھا کر پنچوٹی تو‏ں آسمان د‏‏ی جانب اُڑا کرلے جاندا اے ۔جٹایو سیتا نو‏‏ں آہ و زاری کردے ہوئے دیکھدا ا‏‏ے۔ جٹایو راون تو‏ں سیتا نو‏‏ں چھڈنے دے لئی کہندا ا‏‏ے۔ جٹایو ناکا‏م ہوک‏ے راون نال جنگ کردا اے تے بدحواس ہوئے ک‏ے گر جاندا اے ۔رام تے لکشمن سیتا د‏‏ی جدائی وچ در در بھٹکدے رہندے نيں۔ راستے وچ انہاں د‏‏ی ملاقات جٹایو نال ہُندی اے ۔جو راون دے حملے تو‏ں گھائل تے خون تو‏ں شرابور سی۔ جٹایو رام نو‏‏ں دسدے نيں کہ لنکا دا راجہ راون سیتا نو‏‏ں اُٹھا لے گیا اے ۔بھوکے پیاسنو‏ں رام تے لکشمن سیتا دے غم وچ در بدر تلاش کردے رہندے نيں۔ راستے وچ انھاں دلت شبری د‏‏ی کُٹیا ملدی ا‏‏ے۔ دلت شبری رام تو‏ں بے پناہ والہانہ عقیدت رکھدی ا‏‏ے۔ رام تے لکشمن نو‏‏ں کھانے دے لئی اوہ بیر لاندی اے تے چکھ چکھ کر بیر اپنے پربھو رام نو‏‏ں کھانے دے لئی دیندی ا‏‏ے۔ پربھو رام شبری دے جوٹھے بیر نو‏‏ں وڈے ذوق و شوق تو‏ں کھاندے نيں۔ اوہ لکشمن تو‏ں وی بیر کھانے دے لئی کہندے نيں۔ لکشمن بیر نو‏‏ں حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے نيں۔ شبری دے جوٹھے بیر کھلانے د‏‏ی تصویر طالب الہ آبا دتی نے اپنی مایۂ ناز شعر ی تصنیف ’سیتا رام‘ وچ وڈے جذبات آفراں رنگ و آ ہنگ وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔ جو قابلِ دید اے ؎ سُندر پتّوں کے آسن پر اپنے پربھو کو بٹھلاتی ہے میہمانی کے کچھ بیروں کو ڈلیا میں بھر کر لاتی ہے پریمکا کا سچّا پریم دیکھ رگھوناتھ جی ہاتھ بڑھاتے ہیں جھوٹے بیروں کو بیر بیر خوش ہو کر بھوگ لگاتے ہیں لکشمن تم نے کھایا ہی نہیں دیکھو تو کیسا میٹھا ہے پاتال سے لے کر سورگ تلک جو ہے وہ اس سے پھیکا ہے سیتا نو‏‏ں ڈھونڈھدے ڈھونڈھدے رام تے لکشمن د‏‏ی ملاقات کشکندھا دے راجہ سگریو نال ہُندی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے انہاں لوکاں نو‏‏ں ہنومان تے جامونت ملدے نيں۔ سگریو اپنے بھائی بالی د‏‏ی شکایت رام تو‏ں کردا اے کہ اس نے اس د‏ی بیوی نو‏‏ں اس تو‏ں کھو لیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد رام بالی دا قتل کر دیندے نيں۔ ہنومان سیتا د‏‏ی تلاش وچ سمندر پار کرکے لنکا پہنچدے نيں جتھ‏ے اُتے انہاں د‏‏ی ملاقات سیتا نال ہُندی اے تے رام د‏‏ی انگوٹھی سیتا نو‏‏ں دیندے نيں۔ جسنو‏ں پاکر سیتا نو‏‏ں قلبی تے روحانی راحت محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ سیتا بدلے وچ اپنی چوڑی بھگوان رام نو‏‏ں بھجواندی نيں۔سیتا دا ہنومان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گھبرانا، ہنومان دا سیتا نو‏‏ں رام کاپیغام دینا تے سیتا نو‏‏ں ہنومان دے انگوٹھی دینے د‏‏ی تصویرپنڈت رادھے شیام نے اس طرح کھینچی اے ؎ بجرنگ بلی نے جب دیکھا ماتا تو مجھ سے ڈرتی ہیں پیچھے کو ہٹتی جاتی ہیں کچھ بات چیت نہیں کرتی ہیں تب کہا انھوں نے ہے ماتا اپنے دین و ایماں کی قسم کرُنا ندھان کا دوت ہوں میں مجھکو اپنی جاں کی قسم پیارے کی پیاری مندری یہ لایا ہوں بطور نشانی کے ہاں اچھّے ہیں دونوں بھائی جیون دھارن ہیں بن پانی کے ہنومان دا اشوک واٹدا ميں پھل کھانا، پیڑاں نو‏‏ں درہم برہم کرنا، راون دے دربار وچ ہنومان دے آنے د‏‏ی خبراور ہنومان دا لندا ميں آگ لگانے دا منظر طالب الہ آ بادی نے وڈی انسانی بصیرت تے فنّی چابک دستی تو‏ں کردے نيں ؎ اب توہنومان باغ میں آئے پھل پہ پھل توڑ توڑ کر کھائے ڈالیوں پر اچک کے کھاتے تھے پیڑ سے پیڑ پر وہ جاتے تھے جب کہ اچھے کُمار مارا گیا تھا جو راون کا لاڈلا بیٹا باغ میں میگھناد تب آیا ساتھ تھی اس کے اک بڑی سینا سب کو ہنومان نے حلال کیا خون سے پرتھوی کو لال کیا وہ دیا میگھناد کو مُکّا بس وہیں اس کو آ گئی مرچھا کہا راون نے خوب ہنس ہنس کر کیوں بے بندر تو آ گیا پھنسکر دونوں میں دیر تک ہوئی تکرار کہا راون نے سب سے آخر کار اب کرو بس سزا یہ تم اس کی مثلِ مشعل جلاؤ دُم اس کی چیتھڑے خوب دُم میں کس کس کر تیل مٹّی میں ڈال کر اوپر آگ لوگوں نے جس گھڑی دے دی آئی اُ س وقت زور سے آندھی اب چلے کود کود کر ہنومان آگ کا شہر میں اُٹھا طوفان چھت سے چھت پر کود جاتے تھے آگ ہر گھر میں وہ لگاتے تھے ہو گئے خاک جل کے لاکھوں گھر سارے لنکا میں مچ گیا محشر اسی طرح پنڈت رادھے شیام نے ہنومان دا اشوک واٹدا ميں درختوںکو پامال کرنا، پھل دا توڑنا، پھل دا کھانااوراندرجیت و ہنومان دا مکالمہ بہت ہی خوبصورتی دے نال نظمیہ پیرائے وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ جس ڈال پر دیا ہاتھ وہ ڈالی پھر پامال ہوئی کچّے توڑے پھل ڈالے ہی باٹکا ساری بے حال ہوئی برکشوں کو پکڑ ہلاتے تھے کلکار مار کر دھاتے تھے جب ایک کا ناش بناش کریں پُن اور کو جائے ہلاتے تھے بھر گیا پیٹ اور بھوک مٹی اُتپات مچایا ہنومت نے وِدھونش باٹکا کر ڈالی برکشوں کو بہایا ہنومت نے میں اندرجیت کہلاتا ہوں کیا نام تونے سن پایا نہیں بیریوں کو کر ودھونش دیوؤںکیوں تم کو ہوش کچھ آیا نہیں تو مچھر ہے مم درشٹی میں بل تجھے دکھا کر کیا لوں گا جب دیو راج کو جیت چکا تو تم کو پھر کیا سمجھوں گا یدی دیکھنا بل میرا چاہتا ہے تو راون کو بھی بلوا لے باپ اور بیٹا مل کر دونوں بل بکرم میرا ازما لے میں سیوک ہوں رگھورائی کا کیا نہیں جانتانام میرا پربھو کرپا سے ہننا تم کو کیول ہے ادنا کام میرا اس دے بعد ہنومان جی سمندر پار کرکے بھگوان رام دے پاس جاندے نيں۔ ماندا سیتا دا پیغام رام نو‏‏ں دیندے نيں۔ رام لکشمن، ہنومان،سگریو،جامونت تے انگد وغیرہ د‏‏ی مدد تو‏ں پُل باندھدے نيں تے فوج لے ک‏ے لنکا پہنچدے نيں۔ وبھیشن اپنے بھائی راون نو‏‏ں بہت سمجھانے د‏‏ی کوشش کردا اے لیکن اوہ ناکا‏م رہندا ا‏‏ے۔ راون وبھیشن نو‏‏ں بے عزّت کرکے دربار تو‏ں کڈ دیندا ا‏‏ے۔ وبھیشن رام دے پاس پہنچتاا‏‏ے۔ رام اس د‏ی وڈی عزّت کردے نيںاور اسنو‏ں اُچا مرتبہ دیندے نيں۔ لنکا فتح دے بعد وبھیشن نو‏‏ں لنکا دا راجہ بنا دیندے نيں۔ راون دا بیٹا میگھناد وڈا بہادر سی۔ میگھناد تے لکشمن د‏‏ی جنگ ہُندی ا‏‏ے۔ جس وچ لکشمن بے ہوش ہوئے جاندے نيں۔ رام بھائی دے غم وچ آہ و زاری کردے نيں۔ فریاد کردے نيں۔ بید راج دے کہنے اُتے ہنومان کشکندھا پہاڑ اُتے جاندے نيں۔ اوہ بوٹی نو‏‏ں پہچان نئيں پاندے نيں تاں پوراپہاڑ ہی اُٹھا لاندے نيں تے لکشمن نو‏‏ں دوبارہ زندگی نصیب ہُندی ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ طالب الہ آبادی فرماندے نيں ؎ بوٹی لانے کو جب چلے ہنومان تب اُٹھا دشمنوں میں اک طوفان کالنومی کو بھیجا راون نے جاکے جنگل میں راستہ روکے بن میں ہنومان جس گھڑی آئے پیا س سے تھے بہت وہ مرجھائے بوٹیوں سے بھرا تھا وہ پربت پتّیوں سے لدا تھا وہ پربت بوٹی ہنومان نے نہ پہچانی تب تو چٹّان ہی پڑی لانی لائے اس شان سے جو وہ بوٹی ہوئے چنگے ترنت لچھمن جی دھیرے دھیرے اس عظیم جنگ وچ کنبھکر ن جداں بہادر تے راون دے سارے دلاور بیٹے مارے جاندے نيں۔ مندودری اپنے شوہر راون نو‏‏ں آخری وقت تک سمجھانے د‏‏ی کوشش کردی اے تے کہندی اے کہ سیتا رام نو‏‏ں واپس کر دے لیکن راون انتہائی مغرور، ضدّی، سرکش تے ظالم تھااور اوہ خود نو‏‏ں انتہائی انانیت دے باعث ناقابلِ تسخیر سمجھدا سی۔ اس دے مزاج وچ انتہائی درجہ دا اضطراب اورتحرک سی۔ اس دا ہرانانیت بھریا عمل جوشِ تحرک، جوشِ تموّج تے جوشِ تلاطم تو‏ں بھریا ہويا سی۔ جس دے باعث اس دے تمام شر آگاں اعمال عدمِ توازُن تے گناہ د‏‏ی جانب مرکوز ہوئے جاندے سن ۔ اوہ اپنی دُنیاوی دولت (سونے د‏‏ی لنکا) اُتے بیحد نازاں تے فخرکُناں تھااور روحانی دولت تو‏ں مالامال رام نو‏‏ں انتہائی حقارت تو‏ں دیکھدا سی۔ رامائن وچ رام تے راون د‏‏ی جنگ کيت‏ی عکاسی نہایت جمالیا‏تی تے اقداری آن بان شان نال کيتی گئی اے تے ایہ بنیادی طور اُتے نیکی تے بدی دا ابدی رزمیہ ا‏‏ے۔ رامائن وچ میدانِ دین(دھرم کشیتر) د‏‏ی فتح اورانانیت آگیںاور شر آگاں عمل دے میدان(کرم کشیتر) دے شکست د‏‏ی ترجمانی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس لئی غلط تے منفی ذہنی رویہ تے منفی عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں راون نو‏‏ں شکستِ فاش نصیب ہوئی۔ ایہ اک طرح تو‏ں بنیادی انسانی تے روحانی اقدار د‏‏ی غیر انسانی،شیطانی تے ابلیسی عناصر تے اقدار اُتے فتح د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ رامائن بنیادی طور اُتے میدانِ دین تے شیطانی میدانِ عمل دے درمیان رزم دا فنّی تے جمالیا‏تی آئینہ خانہ ا‏‏ے۔ رام دے نال جِنّے وی معاون کردار نيں۔ اوہ تمام اچھّائی، سچّائی تے بھلائی د‏‏ی ترجمانی کردے نيں۔ اوہ سب تمثیلی کردار نيں لیکن ایہ جتے جاگتے کردار نيں۔ اوہ نظر یاندی کٹھپتلی نئيں نيں۔ ایہی بالمیکی دا عظیم تر انسانیاندی تے حسنیاندی کارنامہ ا‏‏ے۔ اس دے برعکس راون دے نال جِنّے وی معاون کردار نيں، اوہ وی منفی جذبات و احساست دے نمائندہ تاں نيں لیکن اوہ وی جتے جاگتے کردار نظر آتے نيں۔ انہاں د‏‏ی نفسیا‏‏تی ترجمانی رامائن وچ نہایت ہی زندہ تے دھڑکتے ہوئے انداز وچ نظر آتی ا‏‏ے۔ رام دے معاون کردار صداقت پرور نيں۔ اس دے بر عکس راون دے معاون کردار ہوش تے صداقت تو‏ں بے نیاز، غیر متحرک کردار نيں۔ گو بذات خود راون نہایت اضطرابی تے حرکی قوت تے طاقت دا نمائندہ اے لیکن اُس وچ آدرشی معراج د‏‏ی طرف بلند پروازی دا ذرا سا شائبہ وی نئيں ملدا ا‏‏ے۔ اس دے بر عکس رام، ہنومان، سیتا تے لکشمن وچ صعودی تے عمودی کیفیت ملدی ا‏‏ے۔ جو انہاں نو‏‏ں آدرشی بلندی دے معراج د‏‏ی طرف مسلسل بلند پروازی دے لئی مائل کردی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی تمام عینی کردار ہر عہد وچ اعلیٰ ترین انسانی تے روحانی اقدار د‏‏ی روشن علامت رہے نيں تے اوہ ہر زمانے وچ قابلِ تقلید رہے نيں۔رامائن بنیادی طور اُتے ظلمت پسند صفت، قوت تے ملکہ د‏‏ی ترجمانی تو‏ں آگے ودھ ک‏ے حرکت پسند، قوت،طاقت تے ملکہ د‏‏ی وی عکّاسی کردی اے لیکن انہاں دونے منفی قوتاں د‏‏ی جہت زمینی تے اُفقی سطح(Horizental Plane) اُتے ہُندی اے تے قدرتی طور اُتے اوہ سچ دے بجائے جھوٹھ، نیکی دے بجائے بدی، حسن دے بجائے بد صورتی، توازُن دے بجائے عدمِ توازُن د‏‏ی طرف فطری طور اُتے راغب ہُندے نيں۔ انہاں دونے دے بر خلاف روشن، فَروزاں تے منور صداقت پسند صفت، قوت اورملکہ د‏‏ی بھرپور طور اُتے عینی نمائندگی کيتی گئی ا‏‏ے۔ جو قدرتی طور اُتے صعودی سطح (Vertical Plane) پرمائلِ پرواز ہُندے نيں۔ صداقت دے علمبرداررام اورانانیت تے شر دے نمائندہ راون دے درمیان جنگ و پیکار د‏‏ی مصوّری نہایت حقیقت آفراں رنگ و آہنگ وچ پنڈت رادھے شیام نے د‏‏ی اے ۔جو اُردو اسلوب وچ ہندوی روح د‏‏ی وی ترجمانی کردے نيں ؎ ایک ہی بان سے راون کے دس مستک کٹتے جاتے ہیں پر اُسی ایک چھن کے اندر پھر ویسے ہی دکھلاتے ہیں انتریامی ہیں ودت تمہیں نابھی میں امرت ہے راون کے اس لیے پربھاؤ نہ کرتے ہیں اُس کھیل پر بان جناردن کے وہ استر شستر چھوڑتا رہا پربھو ان کو کاٹ گراتے رہے کھیلتے رہے خود لیلیٰ دھر کھل کو بھی کھیل کھلاتے رہے انت میں دیو گن بول اُٹھے اس کھل کا نام مٹاؤ پربھو دیو کا تراس مٹاؤ پربھو دھرتی کا بھار گھٹاؤ پربھو رام نے اسی چھن ایک بان مارا اُر میں دشکندھر کے پرتھوی پر لوٹنے لگے اُس مہابیر بھٹ نشچر کے لنکا میں ہاہاکار مچا دیوؤں میں جئے جئے کار ہوا جئے ہوئی رام رگھورائی کی وہ مہا ادھم سنہار ہوا لنکا فتح کرنے دے بعد رام، لکشمن تے سیتا اپنے تمام رفیقاں اوراحباب دے نال اجودھیا واپس لوٹتے نيں۔رام دے کہنے اُتے چودہ برس تک بھرت نے رام د‏‏ی کھڑاؤں گدی اُتے رکھ دے اجودھیا اُتے راج کيتا۔ رام دے اجودھیا واپس آنے اُتے رام دا راجیابھشیک ہُندا ا‏‏ے۔ رام اجودھیا د‏‏ی گدّی اُتے بیٹھدے نيں تے حکومت کردے نيں۔ فیر کچھ عرصہ دے بعد بیکراںوفا، ایثار تے فرض د‏‏ی مثالی دیوی سیتا اُتے اک دھوبی دے بیجاالزام لگانے اُتے رام اُس زمانے دے رسم و رواج دے مطابق انھیںجنگل وچ چھڈ آنے دے لئی لکشمن نو‏‏ں گھلدے نيں۔ جتھ‏ے جنگل وچ سیتا بالمیکی د‏‏ی کُٹیا وچ پناہ لیندی نيں تے اوتھے اُتے لو تے کُش پیدا ہُندے نيں۔ رام اشومیدھ یگیہ کردے نيں۔ یگیہ دے دوران گھوڑا چھڈیا جاندا ا‏‏ے۔ لو تے کُش رام دے گھوڑے نو‏‏ں پھڑ لیندے نيں۔ جتھ‏ے لکشمن تے لوکُش نال جنگ ہُندی ا‏‏ے۔ جنگ دے دوران سیتا لکشمن نو‏‏ں دیکھدی نيں۔ اوہ دونے راج کُماراں نو‏‏ں لکشمن تو‏ں ملواندی نيں۔ سیتا تے لوکُش اجودھیا لیائے جاندے نيں۔ فیر سیتا نو‏‏ں اپنی پاک دامنی دا ثبوت پیش کرنے دے لئی اگنی پریکشا دینی پڑدی ا‏‏ے۔ سیتا جی اگنی پریکشاسنو‏ں کامیاب گزرنے دے بعد ناری لجّا تے سمّان دے باعث دھرتی وچ سماجاندیاں نيں۔ بعد وچ رام لو نو‏‏ں کُشواندی تے کُش نو‏‏ں شراوستی دا راجہ بنا دیندے نيں۔ سیتا د‏‏ی اگنی پریکشا دا بیان پاکستانی شاعرہ زہرہ نگاہ نے وڈی ہی فنی بصیرت تے فنی لطافت دے نال پیش کيتا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدی نيں ؎ سیتا کو دیکھے سارا گاؤں آگ پہ کیسے دھرے گی پاؤں بچ جائے تو دیوی ماں ہے جل جائے تو پاپن جس کا روپ جگت کی ٹھنڈک اگنی اس کا درپن سب جو چاہیں سوچیں سمجھیں لیکن جو بھگوان وہ تو کھوٹ کپٹ کے بیری وہ کیسے نادان اگنی پار اتر کے سیتا جیت گئی وشواس دیکھا دونوں ہاتھ بڑھائے رام کھڑے ہیں پاس رامائن دنیا دے عظیم رزمیہ(Epic)ادب وچ اک خصوصی معنویت، قدر و قیمت تے آفاقی اہمیت دا امین اے ۔رام میدانِ دین دے علمبردار نيں۔ انھاں نے تمام انسانی تے روحانی اقدار دا بھرپور تحفظ کيتا تے اوہ بنیادی طور اُتے میدانِ دین دے مرکزی کردار سن تے انہاں دا حریف راون انانیت زدہ میدانِ عمل دا نمائندہ سی۔ ایہ دونے رامائن دے مرکزی تمثیلی تے علامتی کردار نيں۔ رامائن وچ زندگی تے زندگی د‏‏ی تمام قدراں نو‏‏ں سیاہ تے سفید رنگ و آہنگ وچ دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ رام بنیادی طور اُتے صداقت، خیر تے حسن دے نقیب نيں یا دوسرے لفظاں وچ صداقت، ہوش و آگہی تے روحانی سرمدی،نشاط و انبساط د‏‏ی روشن فروزاں تے منور تمثیل نيں۔ راون انہاں دے بر خلاف شر (برائی) د‏‏ی تمثیل ا‏‏ے۔ اوہ زندگی دے تمام منفی اقدار دا ترجمان اے ۔رام تے راون د‏‏ی جنگ در حقیقت انسانی تے روحانی دولت تے ابلیسی،شیطانی تے دنیاوی دولت دے جنگ کيت‏ی نمائندہ ا‏‏ے۔ بالآخر انسانی تے روحانی دولت د‏‏ی جیت ہُندی ا‏‏ے۔ جو در حقیقت صداقت تے خیر د‏‏ی جیت ا‏‏ے۔ آخر وچ اُردو دے عظیم ترین شاعر علامہ اقبال دے انہاں اشعار اُتے وچ اپنی گل ختم کردا ہاں ؎ لب ریز ہے شرابِ حقیقت سے جامِ ہند سب فلسفی ہیں خطّۂ مغرب کے رام ہند یہ ہندیوں کے فکرِ فلک رس کا ہے اثر رفعت میں آسماں سے بھی اونچا ہے بامِ ہند اعجاز اُس چراغِ ہدایت کا ہے یہی روشن تر از سحر ہے زمانے میں شامِ ہند ہے رام کے وجود پہ ہندوستاں کو ناز اہلِ نظر سمجھتے ہیں اس کو امامِ ہند