cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویاس
ابتدائی زندگی
ویاس دے والد دانش ور پاراشار سن جو دانش ور وَشیستا دے پودے سن۔ویاس دی پیدائش توں پہلے پاراشار نے بھگوان شیو دی سخت تپسّجاں دی سی۔ شیو نے بشارت دی سی کہ پاراشار دا بیٹا وشیستا دے مساوی برہما رشی ہوئے گا؛ تے اپنے علم دی وجہ توں مشہور ہوۓ گا۔پاراشار تے ستیاوندی توں ویاس پیدا ہوئے۔ ستیا وتی نے حمل ٹھہرتے ای فوری طور اُتے ویاس نوں جنم دے دتا۔ ویاس بالغ ہوئے تے اس دے بعد گھر بار چھڈ دتا – اپنی والدہ توں ایہ وعدہ کر دے ہوئے کہ جدو‏‏ں وی انہاں دی والدہ نوں انہاں دی ضرورت پئے گی، اوہ انہاں توں ملنے آجائے گا۔
وید ویاس
روایندی طور اُتے ہندو ایہ نظریہ رکھدے نیں کہ ویاس نے قدیم واحد وید دی تن صحیفاں وچ زمرہ بندی دی – تے ایہ کہ چوتھا صحیفہ – جس نوں اتھر وید دے ناں توں جانا جاندا اے، نوں وید دے طور اُتے بوہت بعد وچ تسلیم کیتا گیا۔اس لئی انہاں وید ویاس کہیا جادا سی، جاں "ویداں دی زمرہ بندی کرنے والا"؛ زمرہ بندی ایسی اک خصوصیت ہےجس نے لوگاں نوں وید دی الوہی تعلیمات سمجھنے وچ مدد دی۔ ویاس دا مطلب اے توڑنا جاں زمرہ بندی کرنا، فرق ظاہر کرنا ،جاں بیان کرنا۔
ویاس دے بارے وچ ویشنو پُران وچ اک نظریہ اے۔ کائنات دے بارے وچ ہندو نظریہ دائرہ جاندی حرکت جاں گردشی اصول اُتے مبنی اے، جو وجود وچ آنے دے بعد فنا ہو جاندی اے۔ ہر گردشی سفر دی سربراہی منوؤں دی اک تعداد کردتی اے ، اک منو ہر من ونتر دے لئی—جس دے چار ادور نیں، نیکی تے اچھائی دے کم ہُندے ہوئے یُگ۔ دواپار یُگ تیسرا یُگ اے۔ ویشنو پُران (کتاب 3، باب 3) کہتی اے:
دنیا دے ہر تیسرے دور (دواپار) وچ ، ویشنو، ویاس دی شکل وچ – انسانیت دی اچھائی نوں ترقی دینے دے لئی – ویداں دی زمرہ بندی کردا اے، جس نوں باقاعدہ طور اُتے اک دے بہ جائے بوہت سارے وچ ونڈیا جاندا اے۔ فانی انساناں دی صلاحیت، توانائی تے عمل کرنے دی طاقت نوں دیکھدے ہوئے ، اوہ ویداں دی چار حصےآں وچ زمرہ بندی کردا اے – تاکہ اوہ اپنی استعداد دے مطابق اس توں سیکھ سکاں؛ تے جو انسانی شکل اوہ اختیار کردا اے – زمرہ بندی کرنے دے لئی، اس نوں وید ویاس دے ناں توں جانا جاندا اے۔ موجودہ من ونتر تے شاخاں دے مختلف ویاساں وچ جو انہاں نے تعلیم دی اے، اس دا تہانو‏‏ں لازمی طور اُتے اندراج ملے گا۔ویداں نوں اٹّھائیس مرتبہ ویوس وتا من ونتر وچ عظیم رشیاں دی جانب توں ترتیب دتا جا چکیا اے۔۔۔ نتیجے دے طور اُتے اٹھ تے بیس ویاس انتقال کر چکے نیں؛ جنہاں دی جانب توں، متعلقہ ادوار وچ—ویداں دی چار حصّوں وچ زمرہ بندی دی جا چکی اے۔ پہلی زمرہ بندی سوایمبھُو (برہما) نے بہ ذات خود دی؛ دوسری وچ ، ویداں دے ترتیب کار (ویاس) ، پرجا پتی سن۔۔۔ (تے اس طرح اٹّھائیس تک تعداد پہنچی)۔
مہابھارت دے داستان گو
روایندی طور اُتے ویاس نوں اس کہانی دے داستان گو دے طور اُتے جانا جاندا اے، تے انہاں دا تذکرہ اس وچ اہم کردار دے طور اُتے وی اے۔روایت دے مطابق دانش ور ویاس ، ستیا وتی تے پاراشار دے سپوت سن۔ اپنی ابتدائی زندگی وچ ستیاوندی اک مچھیرن سن جو کشتی چلایا کردتی سن۔ اک روز، دانش ور پاراشار نوں یوجنا وچ شرکت دی چھیندی سی ۔ ستیا وتی نے دریا پار کرنے وچ انہاں دی مدد دی۔ اس بات اُتے پاراشار نے ستیاوندی نوں اک منتر دسیا جس دے نتیجے وچ انہاں نے اک بیٹے نوں جنم دتا ، جو دانش وری تے تمام اچّای خصوصیات توں آراستہ سی۔ ستیا وتی نے فوری طور اُتے منتر پڑھااور لہٰذا ویاس نے جنم لیا۔ ستیاوندی نے اس واقعے نوں خفیہ رکھیا، ایتھے تک کہ راجا شانتانو نوں وی نئی‏‏ں دسیا۔ بوہت سال دے بعد شانتانو تے ستیا وتی دے دو بیٹے ہوئے، جنہاں دے ناں چترن گد تے وچتر ویریا سن۔ اک جنگ وچ چترن گد نوں گندھارواں نے قتل کر دتا، جدونکہ ویچیترویریا اس وقت کم زور تے بیمار سن۔ ستیا وتی نے بھیشم توں کہیا کہ اوہ ویچیتر ویریا دے لئی رانیاں لے کے آئیاں۔ بھیشم نے کاشی (جدید دور دا وارانسی) دی جانب منعقد کردہ سوئمبر وچ شرکت دی، تے تمام راجاؤں نوں شکست دے دی۔ انہاں نے تن راج کماریاں ، امبا، امبیکا تے امبالیکا نوں اغواء کر لیا۔ امبا بعد وچ بھیشم دے لئی پریشانی دی وجہ بناں۔ امبا، شالوا دے راج کمار توں محبّت کردتی سن تے جدو‏‏ں بھیشم نوں اس بارے وچ پتا چلا ، تو انہاں نے امبا نوں شالوا جانے دی اجازت دے دی، جس نے انہاں مسترد کر دتا۔ امبا واپس بھیشم دے کول آئیاں تے بھیشم توں کہیا کہ اوہ انہاں توں شادی کر لیں، جو بھیشم اپنے وعدے دی وجہ توں نئی‏‏ں کر سکدے سن۔امبا کسے کامیابی دے بغیر بھیشم تے شالوا دے حوالے توں کش مکش دا شکار رہاں۔ اس وجہ توں انہاں نے بھیشم نوں قتل کرنے دا عہد کیتا۔ شادی دی تقریب دے دوران، ویچیترویریاغش کھا کر گر پئے تے انتقال کر گئے۔ ستیاوندی دی سمجھ وچ نئی‏‏ں آ رہیا سی کہ کہ کداں شاہی خاندا ن نوں مٹنے توں بچایا جائے۔ انہاں نے بھیشم توں کہیا کہ اوہ دوناں رانیاں توں شادی کر لیں؛ بھیشم نے انکار کر دتا، کیونجے اوہ انہاں تے انہاں دے پتا نوں وچن دے چکے سن کہ اوہ کدی شادی نئی‏‏ں کرے گا۔لہٰذا اوہ راجیہ جاں ریاست دے وارث نوں جنم نئی‏‏ں دے سکدے سن۔بعد وچ ستیاوندی نے بھیشم کواپنی گزشتہ زندگی دے راز وں دے بارے وچ دسیا تے انہاں توں درخواست دی کہ اوہ ویاس نوں ہستینہ پور لے کے آئیاں۔ دانش ور ویاس دی شخصیت سخت گیر سی تے اوہ دیکھنے وچ نا خوش گوار تاثر چھڈدے سن۔ لہٰذا انہاں دیکھ کر امبیکا ڈر گئاں تے اپنی آنکھاں بند کر لیں، جس دے نتیجے وچ انہاں دی نسل نابینا پیدا ہو ئی۔ پیدا ہونے والا بچّہ دھریتارشتر سی۔ دوسری رانی، امبالیکا دا ویاس توں ملاقات اُتے وزن کم ہو گیا ؛ اس دے نتیجے وچ جو بچہ پیدا ہویا ، اس دا وزن کم سی۔ اس دا ناں پانڈو سی۔ اس صورت حال اُتے ستیاوندی دے کن کھڑے ہوئے؛ انہاں نے ویاس توں درخواست دی کہ اوہ امبیکا توں دوبارہ ملاقات کرو تے انہاں نوں اک تے وارث توں نوازاں۔ امبیکا نے اس دے بہ جائے اپنی خادمہ نوں ویاس توں ملاقات دے لئی بھیجیا۔ فرض شناس خادمہ پُر سکون تے شانت سی؛ اس توں صحت مندبچّہ پیدا ہویا، جس دا ناں ویدورا سی۔ جتھے ایہ سب ویاس دے بیٹے سن، اک تے بیٹا ، شوکا انہاں دی پتنی پنجالا (واٹیکا) توں پیدا ہویا، جو دانش ور جابالی دی بیٹی سن۔ شوکا ، ویاس دا اصل روحانی وارث سی۔ داستان وچ شوکا کدی کبھارنوجوان کورو راج کماراں دی روحانی راہ نمائی دے لئی نمودار ہُندے نیں۔
مہابھارت دی پہلی کتاب وچ ویاس ، گنیش توں کہندے نیں کہ تحریر لکھنے وچ گنیش انہاں دی معاونت کرو۔گنیش پہلے توں ایہ شرط عائد کر دے نیں کہ اوہ معاونت اس صورت وچ کرے گا اگر ویاس بنا رُدے داستان بیان کرو۔ ویاس نے جواب وچ ایہ شرط عائد دی کہ گنیش اشلوک تحریر کرنے پہلے انہاں اشلوکاں نوں سمجھاں۔اس طرح ویاس نے تمام مہابھارت ، تمام اُپانیشداں، تے 18 پُراناں دی داستان بیان دی، جدونکہ بھگوان گنیش نے انہاں تحریر کیتا۔
ویاس دے بارے وچ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ انہاں نے اس داستان اُتے مراقبہ تے اس دی تصنیف پنجاب دے خطّے وچ دریائے بیاس (وپاس) دی پہاڑیاں وچ کیتی۔و(حوالے دی ضرورت)و
ویاس دی جے
ویاس دی جے(لفظی معنی، "فتح") – مہابھارت دی جان – دھریتارشتر (کورو راجا تے کوروؤں دا باپ، جنہاں نے کُرُک شیتر جنگ وچ پانڈوؤں دی مخالفت دی) تے انہاں دے مشیر و کوچوان، سنجے دے وچکار مکالمہ اے۔ سنجے کُرُک شیتر جنگ دے اہم نکات مرحلہ وار بیان کر دے نیں، جو اٹّھارہ یوم لڑی گئی ۔ دھریندا رشتر بعض اوقات سوالات پوچھتے نیں تے شبہات دا اظہار کر دے نیں؛ بعض اوقات افسردہ ہُندے نیں، ایہ سوچتے ہوئے کہ جنگ نے انہاں دے خاندان، دوستاں تے عزیزاں اُتے کتنی تباہی نازل دی۔
اُگرَس راؤ ساؤتی دی مہابھارت
ویاس دے کم دی آخری شکل مہابھارت اے۔ اس نوں اُگرَس راؤ ساؤتی دی جانب توں رشیاں دی سبھا وچ – نائمیشا جنگل وچ بہ حیثیت داستان گو، داستان دی شکل وچ بیان کیتا گیا اے۔ انہاں رشیاں نے 12 سالہ قربانی وچ شرکت دی سی، جس نوں ساؤناکا تے کُولا پتی دے طور اُتے وی جانا جاندا اے۔
تحریر دا حوالہ
مہابھارت وچ اک روایت اے، جس وچ ویاس دی جانب توں اپنے دا م نوں تحریر کرنے جاں اس نوں محفوظ کرنے دی خواہش دا اظہار اے: برہما(کائنات دا خالق) ویاس دے کول آندے نیں تے کہندے نیں کہ اوہ اپنے کم دی تکمیل دے لئی گنپتی دی مدد لیں ۔ گنپتی ویاس دی جانب توں انہاں دے حافظے دی بنیادپر بیان کیتی گئی شاعری تحریر کر دے نیں۔ اس طرح مہابھارت تحریری شکل وچ وجود وچ آندی اے۔
پر، اس بات دی شہادت ملدی اے کہ تحریر بوہت پہلے وجود وچ آئی سی، جس دی بنیاد Painted Grey Wareculture وچ Styli دے آثارِ قدیمہ دے حاصلات نیں، جو 5000 پہلےِ مسیح تے 3000 پہلےِ مسیح دے درمیان دا عرصہ اے  اوربرہمی تحریر دے آثارِ قدیمہ اُتے مبنی شواہد نیں، جو کم ازکم 300 پہلےِ مسیح دے دور توں استعمال کیتے جادے سن۔ (بے قاعدہ ملاوٹ)
ہور تحریراں دا تذکرہ
ویاس نوں اس بات نوں سہرا وی جاندا اے کہ انہاں نے اٹّھارہ اہم پُران تحریر کیتے۔ انہاں دے بیٹے، شوکا اہم پُران، بھَگوَت پُران دے داستان گو نیں۔
یوگ بھاشیہ ، جو یوگ ستُراں تے پتانجلی اُتے تبصرہ اے—اس دا مصنف ویاس نوں قرار دتا جاندا اے۔
برہما سُترکا مصنف بدارایَن نوں کہیا جاندا اے – جو انہاں نوں ہندو فلسفے دے شکھا گہنا مکتبہء فکر دا وکیل بناندا اے – یعنی کہ ویدانت۔ ویش نواس، ویاس نوں بدارایَن توں جوڑتے نیں،کیونجے جس جزیرے اُتے ویاس دی پیدائش ہوئی ، اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ بَدَرا جاں بیراں (Indian jujube / Ber / Ziziphus mauritiana)دے پیڑاں توں بھرا ہویا اے ۔ بعض جدید مؤرخ وکون و، گو کہ ایہ بتاندے نیں کہ اوہ مختلف شخصیتاں سن۔
سکھ مت وچ تذکرہ
برہم اوتار وچ دسام گرنتھ (سکھاں دا دوسرا صحیفہ) دی تحریراں وچ اک تحریر وچ گرو گوبند سنگھ رشی ویاس نوں برہما دے اوتار دے طور اُتے بیان کر دے نیں۔ انہاں برہما دے پنجوی‏‏ں جنم دے طور اُتے جانا جاندا اے۔ گرو گوبند سنگھ نے رشی ویاس دی تحریراں دا مٹصر اقتباس تحریر کیتا اے، جو عظیم راجاؤں – منو، پریتھو، بھرتھ، جوجاٹ، بین، منداندا، دلیپ، رگھوراج، تے اَج دے بارے وچ اے – تے ویاس نوں وید دے علم دا خزانہ کہیا اے۔
حوالے
گٹھ:رزمیہ شاعر گٹھ:رشی گٹھ:قدیم ہندوستانی فلسفی گٹھ:مہابھارت گٹھ:مہابھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:وشنو دے اوتار گٹھ:ہندو شاعر گٹھ:ہندو فلسفی گٹھ:ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ہندو اساطیر
رنگلا ٹوکان
رنگلا ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
کوچران کاؤنٹی
کوچران امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
برازیل وچ غلامی
حالانکہ برازیل وچ غلامی د‏‏ی تعریف تھوڑی وکھ اے تے سبھی اس تو‏ں متفق وی نئيں ا‏‏ے۔ کم کرنے دا ماحول خراب ہونا وی غلامی دے تحت آندا اے، بھلے ہی اس وچ کِس‏ے طرح د‏‏ی کوئی زور زبردستی شامل نئيں ہوئے۔
بی بی سی د‏‏ی تحقیق
ہتھیاراں تو‏ں لیس جانچ ٹیم سیرا برینکا شہر دے باہر رکی تے اک مقامی شخص د‏‏ی راہ نمائی وچ پہاڑیاں د‏‏ی چڑھائی کرکے گرینائٹ د‏‏ی کان تک پہنچی۔ ایتھ‏ے دے حالات بیحد تناؤبرے سن کیونجے ایہ چھاپاماری پرشدد ہوئے سکدے سن ۔ پنج منٹ وچ پولیس نے وزارت مزدوری نو‏‏ں اگے ودھنے د‏‏ی اجازت دے دتی تے اوہ مزدوراں دے رہنے دے لئی پلاسٹک دے بنے رہائشی تھ‏‏اںو‏اں تک پہنچے۔
غلام لفظ د‏‏ی تریخ
برازیل وچ غلام لفظ د‏‏ی تریخ ہی کچھ وکھ ا‏‏ے۔ دراصل کئی دہاں پہلے افریقہ تو‏ں لکھاں د‏‏ی تعداد وچ غلام ایتھ‏ے لیائے گئے سن ۔ انہاں دتی تعداد شمالی امریک‏‏ا دے کِس‏ے دوسرے ملک وچ لیائے گئے غلاماں تو‏ں زیادہ سی۔ بر اعظم امریک‏‏ا وچ برازیل غلامی نو‏‏ں ختم کرنے وال آخری ملک سی ۔
موقع اُتے پہنچی مخالف غلامی ٹیم نے پایا کہ غلام لوک کھردرے تے پرانے کپڑ‏ے دے نال چھدردار بوٹ پہنے ہوئے نيں۔ انہاں لوکاں دے پاس اپنی حفاظت دے لئی کوئی تے چیز نئيں سی۔
اسی طرح د‏‏ی اک دوسری چھاپے ماری دے دوران وچ وی ایسی ہی کہانی سامنے آئی۔ ایتھ‏ے اُتے پلاسٹک دے بیگ وچ دھماکو اشیا نو‏‏ں اک کھونٹی تو‏ں لٹکایا گیا سی ۔ ایتھ‏ے اُتے معائنہ کاراں نو‏‏ں ایہ طے کرنا سی کہ کم د‏‏ی ایسی حالت نو‏‏ں کیتا غلامی قانون دے دائرے وچ لیایا جا سکدا اے یا نہيں۔
برازیل دے قانون دے مطابق غلامی د‏‏ی اُتے تعریف وچ دباوٴ تے زبردستی شامل نئيں ا‏‏ے۔ خراب یا غیر انسانی ماحول دا ہونا ناطم دے خلاف کارروائی دے لئی کافی ا‏‏ے۔
تعریف کيت‏ی تائید
برازیل د‏‏ی کاتھولک خیراندی ادارےآں دے لئی کم کرنے والے اک فرینچ ڈومنکن رومن کاتھولک پادری جیویر پلاسٹ غلامی د‏‏ی اس اُتے تعریف کيت‏ی تعریف کردے نيں۔ انہاں نے کہیا کہ کِس‏ے نو‏‏ں اپنے زیريں کرنے دے لئی ایہ ضروری نئيں کہ آپ اسنو‏ں آزادی تو‏ں ہی محروم کر دتیاں۔ آپ ہور طریقےآں تو‏ں وی اسنو‏ں اپنے ادھین ک‏ر سکدے نيں۔ انہاں نے کہیا کہ ہوئے سکدا اے کہ اس دے پاس بھاگنے دے راستے نہ ہاں تاں آپ اسنو‏ں جنگل وچ کِس‏ے کھیت وچ اکیلے چھڈ داں، تاں وی اوہ آپ دا قیدی ا‏‏ے۔ اس طرح کِس‏ے کم د‏‏ی جگہ اُتے زندگی دے لئی درکار اقل ترین ضرورتاں جداں کہ پانی، غذا، رہنے د‏‏ی سہولت وغیرہ نہ ہوئے تاں ایہ مزدوری تو‏ں متعلق افسراں د‏‏ی دھجیاں اڑانا ا‏‏ے۔۔ ایہ خیراندی ادارہ مکھیروپ تو‏ں امیزن علاقے وچ کم کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے وڈے وڈے کھیتاں وچ غلاماں دے ہونے د‏‏ی امکان زیادہ رہندا ا‏‏ے۔
مزدوری دا قانون
thumb|[[ژان بپتست دبریت د‏‏ی بنائی گئی تصور، برازیل وچ غلامی دا اک منظر، مالک غلام نو‏‏ں سزا دیندے ہوئے۔ ]] امیزن علاقے د‏‏ی اک کھیت‏‏ی باڑی والے شہر ایکیلینڈیا دے مقامی سینٹر فار ڈیفینس آف لائف اینڈ ہیومن رائٹس دے پاس ہر ماہ کم تو‏ں کم غلامی د‏‏ی تن شکایتاں آندی نيں۔ ایہ سینٹر دے سماجی بھلائی دے کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا ناں برگڈا روچا ا‏‏ے۔ اس نے کہیا اے کہ زیادہ تر معاملے مزدوری دے قانوناں وچ بدعنوانیاں تو‏ں جڑے ہُندے نيں۔ لیکن اک سال اکتوبر تو‏ں 13 ایداں دے معاملے سامنے آئے، جس دے بارے وچ کہیا جا سکدا اے کہ اوہ غلامی تو‏ں جڑے ہوئے سکدے نيں۔
مخالف غلامی اکائی نے اک شخص نو‏‏ں آزاد کروایا، جس دے بارے وچ کہیا گیا کہ انہاں نو‏ں پانی تک نئيں دتا جا رہیا سی ۔ اوہ پانی پینے تے نہانے دے لئی ندی اُتے منحصر سن ۔
لیکن، اوہ جس رینچ اُتے کم کردا سی اوہ پہلے دے مقابلے وچ بہتر سی ۔ انہاں نے کہیا، سانو‏ں بھوکے رہنا پڑدا سی ۔ کدی کدی مالک کچھ ادا کرنا نئيں چاہندا سی ۔ ميں نے مارپیٹ دیکھی ا‏‏ے۔ ميں نے بنا سوئے راتاں گزاری ا‏‏ے۔ اس خوگ وچ کہ کوئی سانحہ نہ گھٹ جائے۔ مالک سہمت نئيں
لیکن مقامی مالک ایہ نئيں مندے کہ کم د‏‏ی خراب صورت حال تو‏ں غلامی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔
ایکیلانڈیا وچ اک فارم دے مالک جیلٹن ایلویس ڈی اولویرا نے کہیا کہ ایتھ‏ے اُتے غلام مزدور نئيں نيں۔ کچھ کھیتاں اُتے غیر انسانی برتاؤ د‏‏ی گل سامنے آ سکدی اے لیکن ایہ غلامی نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق غلامی تب ہُندی اے جدو‏ں انہاں نو‏ں کچھ کرنے دے لئی مجبور کیتا جائے۔ ساڈے مزدور پوری طرح تو‏ں آزاد نيں، اوہ ایتھ‏ے اپنی مرضی تو‏ں آ تے جا سکدے نيں۔
ہور سخت قانون د‏‏ی وکالت
اس گل دا امکان دیکھیا جا رہیا اے کہ مستقب‏‏ل وچ اس قانون نو‏‏ں تے کڑا کیتا جائے گا۔ برازیل وچ نیشنل کانگریس اس بارے وچ چرچا کرنے والی ا‏‏ے۔
2013ء وچ بر سر اقتدار پارٹی دے کلاؤڈی پٹی دا کہنا سی: جب اسيں خراب حالات دے بارے وچ گل کردے نيں تاں اسيں انگلینڈ وچ 19واں صدی وچ کارخانےآں وچ کم دے حالات دے بارے وچ گل ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں موتاں واقع ہودیاں سن۔ ایہ پوری طرح تو‏ں ناقابل قبقل ا‏‏ے۔  انہاں دا کہنا اے کہ اتپیڑن کئی طریقے تو‏ں کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ اک بار اوہ اک کھیت اُتے گئے جتھ‏ے دے مزدوراں نو‏‏ں اقل ترین مزدوری دینے د‏‏ی گل کہی گئی سی لیکن تن ماہ وچ انہاں نو‏ں صرف 10 ریا ل (نیڑے 4۔ 25 امریکی ڈالر) دتے گئے۔ اوہ اوتھ‏ے تو‏ں نئيں جا سکدے کیونجے انہاں دے پاس جینے دا کوئی دوسرا سادھن نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اک اتپیڑن ا‏‏ے۔ اس طرح اس معاملے وچ معائنہ کاراں نے مزدوراں تو‏ں گل کيتی۔ مزدور ڈامیاؤ تے اولویرو اکیلے نيں تے لیکن اوہ اپنی بہن د‏‏ی مدد کردے نيں۔ غلامی دے خلاف چھاپیماری نو‏‏ں لےک‏ے انہاں دا رد عمل ملیا جلا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایہ اچھی گل اے کہ ایتھ‏ے اسپیکٹر آ رہے نيں، لیکن انہاں نو‏ں پیسے کمانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:برازیل وچ غلامی گٹھ:برازیل
دی ٹرمینل (فلم)
خاکہ
اک ایداں دے متنازع مہاجر شخص د‏‏ی کہانی جو دو ملکاں د‏‏ی سیاسی و تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایئر پورٹ د‏‏ی حدود دے درمیان محدود ہوئے ک‏ے رہ جاندا اے تے اپنے شب و روز اوتھے گزاردا اے ۔
کہانی
وکٹر نورسکی اک ایسا شخص اے جو اک کرکوزیا(یہ اک فرضی ناں اے جو کہانی دے لئی بنایا گیا اے ) تو‏ں امریک‏‏ا آیا اے تے جان ایف کنیڈی ایئر پورٹ اُتے اتردے ہی اس دے پِچھے اس ملک سیاسی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں اک بہت وڈی تبدیلی دا شکار ہوئے جاندا اے جس دے نیجے وچ قانونی تے اصولی طور اُتے اس دے ملک کرکوزیا دے امریک‏‏ا دے لئی جاری کیتے گئے تمام پاسپورٹ معطل ہوئے جاندے نيں ۔
ایئر پورٹ سیکیوریٹی انچارج فرینک ڈکسن اک اصول پرست مگر اپنے کم تو‏ں کم رکھنے والا شخص ا‏‏ے۔ اوہ وکٹر نورسکی نو‏‏ں انگریزی وچ سمجھانے د‏‏ی کوشش کردا اے مگر وکٹر نورسکی انگریزی سمجھنے وچ تھوڑا اناڑی اے اوہ گل نو‏‏ں کچھ کچھ سمجھ جاندا اے مگر اسنو‏ں حالات د‏‏ی سنگینی دا پوری طرح اندازہ نہيں ہوپاندا۔ فرینک اسنو‏ں بتا دیندا اے کہ اس دے ملک د‏‏ی طرف ہن کوئی فلائٹ نئيں جائے گی تے امریک‏‏ا دے لئی اس دا پاسپورٹ بے کار ا‏‏ے۔ ہن اوہ زیادہ تو‏ں زیادہ ایئر پورٹ د‏‏ی حدود وچ رہ سکدا اے اس وقت تک جدو‏ں تک کہ اس دے ملک تے امریک‏‏ا دے درمیان سفارتی تعلقات بحال نہ ہوئے جان ۔
وکٹر نورسکی ایئرپورٹ دے اک مخصوص لاؤنج وچ اپنا بسیرا ڈال لیندا ا‏‏ے۔ فرینک دا خیال سی کہ اوہ غیر قانونی طور اُتے ایئر پورٹ تو‏ں باہر نکلے گا تاں اسنو‏ں پولیس دے حوالے ک‏ے دے اپنی جان چھڑا لے گا مگر وکٹر غیر متوقع طور اُتے قانون اُتے عمل کرنے د‏‏ی پوری کوشش کردا اے تے موقع ملنے دے باوجود ایئر پورٹ تو‏ں باہر وی نہيں جاندا۔ کھانا پینا ،نہانا دھونا، سونا جاگنیا سب کچھ ايس‏ے ایئر پورٹ دے اندر ہی کردا ا‏‏ے۔ شب روز ایئر پورٹ دے اندر گزارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی بعض مسافراں تے ایئر پورٹ دے عملے تو‏ں جان پہچان ودھ جاندی اے تے اس دوران اوہ تھوڑی جہی کوشش ک‏ر ک‏ے اپنی انگریزی بہتر کر لیندا اے ۔
وہ روزانہ پاسپورٹ دے کاؤنٹر اُتے جا ک‏ے اپنا اک مخصوص فارم اُتے ک‏ر ک‏ے دیندا اے جتھ‏ے امیگریشن آفیسر ڈولوریس ٹوریس اس دے فارم اُتے ہمیشہ مسترد د‏‏ی مہر لگیا دیندی اے ۔ وہيں کم کرنے والا اک ہور لڑکا اینریک کروز اس امیگریشن آفیسر لڑکی دے عشق وچ مبتلا ہوجاندا اے تے وکٹر نورسکی دے ذریعے اپنے محبت نو‏‏ں پروان چڑھاندا اے تے بدلے وچ وکٹر نو‏‏ں کچن تو‏ں کھانا فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ایئرپورٹ سوئپر گپتا جو اک خر دماغ بوڑھا اے اوہ وی اس دا دوست بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دوران اس د‏ی جان پہچان اک ہور فلائٹ اٹینڈنٹ لڑکی امیلا وارن نال ہُندی اے جس تو‏ں اس د‏ی معمولی واقفیت بالآخر اک دلی تعلق وچ بدل جاندی ا‏‏ے۔ ایئر پورٹ دا تمام نچلے عہدے دا عملہ اس دے اِنّے نیڑے آجاندا اے کہ جداں بچپن دے دوست ہاں.
ایئر پورٹ اُتے رہندے ہوئے اس دے پاس کھانے دے لئی پیسے وی نئيں رہندے تاں ایداں دے وچ اوہ ایئرپورٹ د‏‏ی حدود دے اندر ہی اپنے لئی کئی ذرائع کڈ لیندا ا‏‏ے۔ جداں سامان د‏‏ی ٹرالی لیانے والی مشین تو‏ں سک‏‏ے نکلدے نيں جدو‏ں کوئی ٹرالی لیا ک‏ے اوتھ‏ے رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ تمام لوکاں د‏‏ی بکھیری ہوئی ٹرالیاں لا لیا ک‏ے اوتھ‏ے لگاندا اے تے سک‏‏ے جمع ک‏ر ک‏ے برگر تے ڈرنکس لیندا ا‏‏ے۔ فیر ایئر پورٹ دے اک حصے وچ تعمیرا‏تی کم جاری ہُندا اے تاں اوتھ‏ے جا ک‏ے بہ طور اک ماہر کارپینٹر اپنی خدمات پیش کردا اے ۔
بالآخر نو مہینےآں دے بعد وکٹر دا ملک بحالی د‏‏ی طرف پرت آندا اے تے قانونی طور اُتے اوہ امریک‏‏ا یا کرکوزیا جانے دے لئی آزاد ہُندا اے تے اوہ نکل جاندا اے مگر جاندے جاندے اس دے دل اُتے کئی گہری یاداں رہ جاندیاں نيں کہ اس عرصے وچ اس نے اس چھوٹے تو‏ں عمارت وچ رہ ک‏ے کیتا پایا تے کیہ کھویا ۔
ضلع سندھولی
گٹھ:نیپال دے ضلعے
رکو
رکو اک جپانی کمپنی اے جیہڑی کیمرے تے فوٹوکاپیرز بناندی اے۔ ایدا گڑھ ٹوکیو جپان ج اے۔ ایہ کمپنی 1936 چ ٹوکیو چ بنائی گئی ۔
چوکو ٹوکان
رنگلا ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ضلع سندھولپالچوک
ضلع سندھولپالچوک نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
چک 18 ج ب
چک 18 ج ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  جھنگ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (G.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
سوہنا ٹوکان
سوہنا ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پانی گلی ملاکا
پانی گلی ملاکا جزیرے ورگا ملائشیا تے انڈونیشیا دے جزیرے سماٹرا دے وچکار اک پانی گلی اے ۔
محل وقوع تے اقتصادی لحاظ نال ایہہ نہر سویز تے نہر پانامہ وانگوں جگ دی اہم ترین بحری گزرگاہاں چ شمار ہندی اے ۔ ایہہ بحر ہند تے بحر الکاہل وچکار بحری جہازاں دے لنگھن دا مرکزی رستہ دیندی اے تے اینج جگ دے تن گنجان آباد ترین دیساں ہندستان ، انڈونیشیا تے چین نوں منسلک کردی اے ۔ اس آبنائے توں سالانہ 50 ہزار بحری جہاز لنگھدے نیں جنہاں راہیں دنیا دی کل تجارت دا پنجواں یاں اک چوتھائی اک تھاں توں دوجی تھاں جاندا اے ۔ دنیا بھر چ تیل دی کل جہاز لدائی دا اک چوتھائی اس گزرگاہ توں لنگھدا اے ۔ تے 2003ء چ اندازا 1کروڑ 10 لکھ بیرل تیل روزانہ اس آبنائے توں لنگھئیا ۔ 805 کلومیٹر لمبی رودباد سنگاپور دے نیڑے دورباد فلپس دے مقام تے صرف ڈیڑھ بحری میل یاں 2 اعشاریہ8 کلومیٹر چوڑی اے ۔ ایہہ اس دی سب توں سوڑا علاقہ اے ، اس پاروں ایہہ دنیا دے اہم ترین تنگ راہ بندی اے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبنائے
کوک کاؤنٹی
کوک امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان دستگرد
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان کیار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کیار ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
بھاکھڑا ننگل ڈیم
بھاکھڑا ہماچل پردیش دے ضلع بلاسپور دا پنڈ ہے، جتھے پانی توں بجلی (ہائیڈرولک پاور ہاؤس) پیدا کرن دا پروجیکٹ لگیا ہویا ہے۔ دنیا دے سبھ توں ودھ اچائی والے ڈیماں وچّ بھاکھڑا ننگل ڈیم دا ناں شامل ہے۔
اساری دا ویلہ
بھارت دے آزاد ہون توں اک سال پچھوں مراد 1948 وچّ اس ڈیم نوں بناؤن دی شروعات کیتی گئی اتے 1963 وچّ 15 سال وچّ ایہہ پورا ہویا۔ اس سمیں دے وزراعظم پنڈت جواہر لال نہرو دا اس ڈیم نوں بناؤن وچّ وڈملاّ یوگدان رہا ہے۔ ڈیم دی اساری کرن لئی 30 غیرملکی ماہراں، بھارت دے 300 انجنیئراں اتے 13000 مزدوراں نے کم کیتا۔ ڈیم دی اساری وچّ اک اندازے مطابق 245.28 کروڑ روپئے خرچ ہوئے۔
سوینسن ٹوکان
سوینسن ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بھاکھڑا ننگل ڈیم
جغافیائی تصان
بھاکھڑا ننگل ڈیم گوبند ساگر جھیل جو 168.35 مربع کلومیٹر (65 وربع میل) دے علاقے وچّ پھیلی ہوئی ہے ‘تے بنیا ہویا ہے۔ ڈیم دی کلّ اچائی 225.55 میٹر (740 فٹّ) ہے۔ ڈیم دی ایہہ اچائی قطب مینار جو دلی وچّ ہے توں تنّ گنا ودھ ہے۔
ڈیم توں بجلی پیدا کرن لئی دو بجلی گھر (پاور ہاؤس) ڈیم دی کناریاں اُتے بنے ہوئے ہن۔ ایہناں دی اہلیت 5-5 یونٹ دی ہے۔ ایہناں توں ترتیب وار 108 میگاواٹ اتے 157 میگاواٹ بجلی دی پیداوار ہو رہی ہے۔ بھاکھڑا ڈیم توں 13 کلومیٹر دوری ‘تے ننگل ڈیم وی ہے جس دی اچائی 95 فٹّ ہے۔ اس کر کے دوویں ڈیماں نوں بھاکھڑا ننگل ڈیم کیہا جاندا ہے۔ ننگل ڈیم وچّ سمبھالے پانی ‘چوں نہراں وی نکلدیاں ہن جو علاقے وچّ جا کے پانی دی پورتی کردیاں ہن۔
بھاکھڑا ننگل ڈیم توں پیدا ہو رہی بجلی پنجاب ،بھارت، ہریانہ، ہماچل پردیش ، چنڈی گڑھ ، دلی اتے راجستھان نوں جاندی ہے۔
حفاظتی پربندھ
بھاکھڑا ننگل ڈیم دے حفاظتی پربندھ بہت سخت ہن۔ پاور ہاؤس نوں اندر جا کے دیکھن دی مناہی ہے۔ اس ڈیم دا پربندھ بھاکھڑا بیاس پربندھکی بورڈ کول ہے۔ بورڈ توں پرمٹ لے کے ڈیم نوں باہروں نیڑے جا کے وڈّ-اکاری گوبند جھیل اتے اچائی توں ڈگدے پانی نوں دیکھیا جا سکدا ہے۔ اچائی توں ڈگدے پانی دی گڑگڑاہٹ من نوں لبھاؤنی لگدی ہے۔
سیر سپاٹا تھاں
اک اندازے مطابق ہر ورھے 5 لکھ لوک بھاکھڑا ننگل ڈیم دیکھن آؤندے ہن۔ ڈیم نوں دیکھن لئی پرمٹ حصول مفت ہے۔ ڈیم نوں بورڈ ولوں مقررہ سمیں سویرے 8 وجے توں بعد دوپہر 3 وجے تک دیکھیا جا سکدا ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے ڈیم گٹھ:پنجاب دے ڈیم گٹھ:پنجاب دیاں پرواسی پنچھی رکھاں گٹھ:پنجاب دیاں جلگاہاں گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی زریعے گٹھ:ڈیم گٹھ:پنجاب دے جل سومے گٹھ:پنجاب دیاں جلتھاواں
توشیبا
توشیبا اک جپانی کمپنی اے جیہڑی کمپیوٹر تے الیکٹرونکس دیاں ہور شیواں بناندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جپانی کمپنیاں گٹھ:کاروباری کمپنیاں
ضلع سراہا
ضلع سراہا نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
سائینس (میگزین)
سائینس دنیا دا منیا پرمنیا سائینس تے سفتہ وار چھپن والا میگزین اے جیہڑا پہلی واری 1880 نوں چھپیا۔
وادی موت
ڈیتھ ویلی یعنی موت دی وادی امریکہ دی سب توں گرم ، خشک تے سمندر دی پدھر توں سب توں تھلڑلا تھاں اے ۔ ایہہ وادی امریکہ دی ریاست کیلیفورنیا چ واقع اے ۔ ایتھے ودھ توں ودھ درجہ حرارت 134 ڈگری فارن ہائیٹ ریکارڈ کیتا گئیا اے ۔ جدوں کہ سالانہ صرف 1 اعشاریہ63 انچ بارش ہندی اے ۔ اس دی سب توں نیویں تھاں سمندر دی پدھر توں 282 فٹ تھلے اے ۔ ایہہ وادی 3 ہزار مربع میل دے علاقے چ پھیلی ہوئی اے ۔
ڈل
ڈل کمپیوٹر بنان دی اک امریکی کمپنی اے۔ ایس کمپنی دی نیو مائیکل ڈل نے رکھی سی تے کمپنی اودے ناں تے ای اے۔ کمپنی دنیا دیاں وڈیاں ٹیکنالوجی دیاں کمپنیاں چوں اک اے تے تے فارچون گلوبل 500 دی لسٹ ج ایدا نمبر 41 واں اے۔
ضلع سولوکھمبو
گٹھ:نیپال دے ضلعے
دهستان ناغان
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان کیار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کیار ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
کولمین کاؤنٹی
کولمین امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
کالی ٹھوڈی ٹوکان
کالی ٹھوڈی ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ابیل انعام
گٹھ:میتھمیٹکس
ضلع سنساری
ضلع سنساری نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
چک 22 ج ب
چک 22 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
گھوڑا ٹرین
گھوڑا ٹرین اک انوکھی تے دنیا بھر چ گھوڑےآں نال چلݨ آلی اکو ٹرین آ۔ جڑاں والا دے تریخی پنڈ گنگا پور (591 گ ب) چ اک تریخی ورثا اے جیہنوں گھوڑا ٹرین دے نام نال یاد کیتا جاندا اے۔ ایہ گھوڑا ٹرین 115 سال پہلاں گنگا پور توں بچیانا نوں چلدی سی۔ گھوڑے نال لوہے دی پٹڑی اُتے چلݨ آلی ایس ٹرین نوں مقامی لوک بچیانا منڈی توں تقریبن 2 کلو میٹر سفر طے کرن لئی استعمال کردے نیں ۔
سر گنگا رام دا حیران کُن تے دنیا بھر چ منفرد کارنامہ گھوڑا ٹرین دا اغاز سی ۔ 1898 وچ سر گنگا رام نے اپنی زمین لئی پاݨی دی تھوڑ نوں پورا کرن لئی گنگا پور پِنڈ توں پاݨی لجاݨ لئی اک موٹر منگوائی جیہڑی بہت بھاری سی ۔ ایہنوں گنگا پور لے کے جاݨا بہت اوکھا سی ۔ موٹر گنگا پور توں 3 میل دے فاصلے تے واقع بچیاݨا ریلوے سٹیشن تک مال گڈی وچ منگوائی تے ایہنوں گنگا پور تک لیاؤݨ لئی 3 میل دا ریلوے ٹریک بݨوایا تے ایہدے اُپر چلاؤݨ لئی ریل دے پہیاں آلی اک لکڑی دی ٹرالی بݨوائی جیہنوں گھوڑا کِھچدا سی ۔ موٹر نوں گنگا پور تک لیاؤݨ توں بعد گھوڑا ٹرین گنگاپور دے وسنیکاں نوں بچیاݨا ریلوے سٹیشن تک لیاؤݨ تے لجاݨ لئی استعمال کیتی جاݨ لگ گئی ۔ 1898 توں چلݨ آلی ایہ گھوڑا ٹرین اک قدیم تے انوکھی سواری اج وی لوکاں نوں فائدہ دیندی آ ۔ موٹر پنڈ پہنچ گئی تے پٹڑی پہ گھوڑا ٹرین تو‏ں کمرشل بنیاداں اُتے لوک گھر تو‏ں گھر تک آندے جاندے رہ‏‏ے۔ لگ بھگ اک صدی تک چݪݨ دے بعد گھوڑا ٹرین رک گئی۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجابی رہتل
چندرتال جھیل
چندرتال جھیل ہماچل پردیش دے لاہول سپتی ضلعے وچ وگدی اک خوبصورت جھیل اے۔ جو بھارت دیاں سبھ توں اُچیاں جھیلاں وچوں اک اے۔چندرتال جھیل سمندری پدھر توں تقریباً 14,000 فٹّ دی اُچائی تے اے۔ انی اچائی کرکے ہی اتھے جون مہینے وچّ وی رات دا درجہ حرارت منفی رہندا اے۔ منیا جاندا اے کہ چندر(چند) اتے تال(جھیل) توں چندرتال نام پیا اے جسدا مطلب اے چند ورگی جھیل۔ ایہہ جھیل برفیلے پہاڑاں وچکار گھری ہوئی اے۔ خوبصورت قدرتی نظارے پاروں چندرتال جھیل قدرت پریمیاں دے کھچّ دا مرکز اے۔
پہنچن دے رستے
چندرتال پہنچن دا پہلا رستہ منالی توں روہتانگ ہو کے جاندا اے۔ ایہہ رستہ گرانپھو، چھترو تے باتل ہندے ہوئے چندرتال پہنچدا اے۔چھترو توں اگے 48 کلومیٹر دا رستہ زیادہ خطرناک اے۔ دوجا رستہ کنور - کازا ہو کے جاندا اے۔ اس رستے 4590 میٹر اچے کنزم درے نوں پار کرنا پیندا اے۔ اس درے توں دس کلومیٹر پیدل تر کے وی پہنچیا جا سکدا اے پر سادھن تے رستے باتل توں ہی جایا جاندا اے۔ تیراں کلومیٹر دا ایہہ سفر خطرناک موڑاں تے منموہنے نظارےآں  والا اے۔ اس رستے جا کے وی چندرتال توں اک کلومیٹر پہلاں ہی گڈیاں رک جاندیاں  ہن تے اگے پیدل ہی جانا پیندا اے۔
حوالے
گٹھ:جھیلاںگٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
نیچر (میگزین)
نیچر دنیا دا منیا پرمنیا سائینس تے سفتہ وار چھپن والا میگزین اے جیہڑا پہلی واری 4 نومبر 1869 نوں چھپیا۔
نیچر (انگریزی: Nature) برطانیہ دا اک پرمکھ سائنسی رسالہ اے جو پہلی وار 4 نومبر 1869 نوں شائع ہویا سی۔ دنیا دے ودھیا سائنسی رسالےآں وچّ اس رسالے دا ذکر سبھ توں اُچّ تھاں اتے کیتا جاندا اے۔ ہن تاں سارے سائنسی رسالے انے-خاص ہو گئے ہن اتے نیچر اوہناں گنیاں-چنیاں رسالےآں وچوں اے ہور پرمکھ ہفتہ وار رسالے اے - سائنس اتے پروسیڈنگس آف د نیشنل اکیڈمی آف سائنسیس (Proceedings of the National Academy of Sciences) جو اج وی، سائنسی میدان دی وڈی کیٹیگری دے مول کھوج لیکھ شائع کردیاں ہن۔ سائنسی کھوج دے اجیہے کئی کھیتر ہن جہناں وچّ کیتے جان والے نویں اتے اہم ڈیولپمنٹ دی جانکاری اتے جانچ - متعلق مول لیکھ جاں ارٹیکل نیچر وچّ شائع کیتے جاندے ہن۔
حالانکہ اس رسالے دے پرمکھ قاری کھوج کرن والے سائنسدان ہن، پر عام جنتا اتے ہور فیلڈ دے سائنسداناں نوں وی سارے اہم لیکھاں دے خلاصہ اتے اپ-لکھائی سوکھ نال سمجھ آؤندے ہن۔ ہر شمارے دے شروع وچّ اڈیٹری، سائنسداناں دی عامَ دلچسپی والے مدعیاں اتے لیکھ اتے خبراں، تازہ خبراں سمیت سائنس ، وپار، سائنسی نظریات اتے کھوجاں وچّ ہوئے نویں نویں وادھیاں متعلق لیکھ چھاپے جاندے ہن۔ کتاباں اتے کلا متعلق لیکھاں لئی وی وکھ وکھ ڈیپارٹمنٹ ہن۔ رسالے دے باقی حصہ وچّ زیادہتر کھوج متعلق لیکھ چھاپے جاندے ہن، جو اکثر کافی ڈونگھے اتے تکنیکی ہندے ہن۔ حالانکہ لیکھاں دی لمبائی اتے اک حد مقرر اے، اس لئی رسالے وچّ اکثر کئی لیکھاں دا خلاصہ ہی چھاپیا جاندا اے اتے ہور وورناں نوں رسالے دی ویبسائیٹ اتے پورے سامان دے تحت شائع کیتا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:برطانیہ گٹھ:میگزین
ضلع سرکھٹ
ضلع سرکھٹ نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
ضلع سیانگجا
ضلع اچچھم نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
دهستان مشایخ
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان کیار دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کیار ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
فارچون میگزین
فارچون میگزین امریکہ دا اک کاروباری میگزین اے جیدی نیو 1930 ج رکھی گئی سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میگزین
فارچون گلوبل 500
فارچون گلوبل 500 دنیا دیاں 500 وڈیاں کاروباری کاپوریشناں دی پوڑی اے۔ ایس پوڑی نوں اک امریکی میگزین فارچون ہر سال بناند ا اے۔ ایہ پوڑی ایناں کمپنیاں دی سلانہ کمائی دی نیو تے بنائی جاندی اے۔
لسٹ 2011
تھلے 2011 دی ودياں دس کمپنیاں دی لسٹ دتی گئی جے تے ایہ اوناں دی 31 مارچ 2011 تک دی کمائی دسدی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی کمپنیاں گٹھ:کاروباری کمپنیاں
اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے اوقیانوسیہ
thumb|اوقیانوسیہ مندرجہ ذیل اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے اوقیانوسیہ(اوشیانا)  چ شامل ذیلی  علاقےآں دی فہرست اے ۔
حوالے
گٹھ:جغرافیہ اوقیانوسیہ گٹھ:اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ گٹھ:اوشیانا
عثمانیہ یونیورسٹی
جامعہ عثمانیہ حیدر آباد دکن دی مشہور یونیورسٹی اے۔
تریخ
1918 وچ ریاست حیدرآباد دے ستویں نظام فتح جنگ نواب میر عثمٰان علی خان آصف جاہ ہفتم نے سنگ بنیاد رکھیا۔ ایہ بھارت دی ستویں تے جنوبی ہند دی تیسری قدیم ترین یونیورسٹی اے تے ریاست حیدرآباد دی پہلی یونیورسٹی اے۔ ۔
تبدیلی ذریعہ تعلیم
1948ء وچ عثمانیہ یونیورسٹی دے اندر موجود اردو دے بیش بہا ذخیرے نوں نذرآتش کر دتا گیا۔ دسمبر سنہ 1948ء دے بعد توں دیڑھ دو سال تک جامعہ ہنگامی و غیر یقینی حالات توں دوچار رہیا۔ ذریعہ تعلیم دے مسئلہ اُتے مختلف قسم دی کمیٹیاں بندیاں رہیاں تے نویاں نویاں تجویزاں پیش ہُندیاں رہیاں۔ اکثر اساتذہ عاجلانہ فیصلےآں تے کم دے طریقہ کار توں مطمئن نہ سن۔
ہندی نوں ملک دی قومی زبان بنانے دے فیصلے دے نال ہی ہندوستانی زبان دا تصور وی ختم ہو گیا۔ ارباب جامعہ دو سال دے تجربے دے بعد اس نتیجہ اُتے پہنچے کہ ہندی نوں ذریعہ تعلیم بنانا ممکن نہیں۔ سابقہ فیصلے دی روشنی وچ پروفیشنل کورسز وچ انگریزی دے ذریعہ تعلیم دا زور و شور دے نال آغاز ہوچکیا سی۔ آرٹس و سائنس دے شعبےآں دے لئی وی تعلیمی سال 1951-52ء توں انگریزی ذریعہ تعلیم بنانے دا فیصلہ کر لیا گیا۔ اس طرح اک ہندوستانی زبان دے ذریعہ تعلیم دینے والے ملک دی پہلی منفرد جامعہ دا کردار تبدیل ہو گیا۔
کولنگزورتھ کاؤنٹی
کولنگزورتھ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 19 ج ب
چک 19 ج ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  جھنگ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (G.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
سمانھو
سمانھو  (کتا تے آدمی) گردیال سنگھ دی لکھی اک پنجابی کہانی اے۔
کہانی
سمانھو کہانی وچّ ساہبو دی جھوٹی (مَجھ) نویں دودھ ہو گئی سی۔ گڑ والی پرات چکی پھردیاں اوہ گھر-گھر ایہہ دسدی پھردی سی۔ اسدی گلّ سن نہالو، کلو ہسّ چھڈدیاں تے مشکریاں کردیاں ہن۔ پر ساہبو بہت خوش سی۔ ساہبو دے جاندیاں اوہ ہسیاں، نہالو نے ایہہ کیہا کہ ‘اے پرات چکی پھردی ایں جمیں منڈا ہویا ہندے۔’ جھوٹی آس لگن `تے گڑ ونڈن والی گلّ دی چرچہ سارے پنڈ وچّ ہوئی۔ جیو-جی اوہدے اس کمل اتے ہسیا۔ بھر ساہبو دا چاء کدھرے میوندا نہیں سی۔ جس گھرے وڑدی اپنی جھوٹی دیاں گلاں مکن ای نہ دندی۔ اوہ بسو موچن نوں گڑ دین گئی تے اوہنے ساہبو نوں کیہا کہ ‘سنیٔے کل نوں اپنی دھرم شالہ ‘چ اک ڈاکدارنی آؤگی۔’ اوہ چنگی تے سیانی اے تے ککھّ ہری کر دندی اے۔ ایہہ سن کے ساہبو بسو نوں دعاواں دندی اے۔ ساہبو ایہہ سن کے اگلے گھر گڑ ونڈنا بھل گئی۔ اوہ گھر آئی اسدا مجھیرو گھر نہیں سی آیا۔ مندر دے آواز مارن تے اوہ بھورو نوں پانی پلا کے روٹیاں بناؤن لئی آ گئی۔ جدوں اوہ اپنے مندر نوں انجھ ساؤ مجھیرُو آکھدی تے پھیر تینوں ربّ بچہ دیوے دی اسیس دندی، تاں مندر دی گلّ سن کے ملوملی ہاسی نکل جاندی۔ اوہ سر توں پیراں تکّ اپنی سمانوھ دے ‘چکلے ورگے’ نگر شریر نوں ویکھدا تے لما ہؤکا بھر کے نیویں پا لیندا۔ مندر کدے-کدے ساہبو نوں ہؤکے نال کہندا، ‘تینوں کش نہ لگیا مٹیارے، بیریاں نوں بیر لگّ گئے۔’ مندر ساہبو دے کملیپن توں ایناں اکّ گیا سی کہ پہلے دی طرحاں اوہ اوہنوں ماردا کٹدا نہیں سی، کیونکہ ہن اسدی سمت ہور وی خراب ہو گئی سی۔ شداء دا دورہ پیا، ویکھ کے اوہنوں غصہ آ گیا۔ اگلے دن ساہبو ڈاکٹرنی کول دھرم شالہ گئی۔ اتھے جا کے اوہ پہلاں ڈاکٹرنی نوں اسیساں دندی اے۔ پھر اوہنوں یاد آ گئی تے اوہ کہندی اے ‘کڑے ڈاکدرنیئے، تیری گود بھری راے، سنیٔے توں جویں جی کرے کر دنی ایں؟ بھینے میریئے، کوئی ایسی دوائی-بوٹی دہ، جیہدے نال بس اگلے وریھ منڈا ہو-جے۔.۔آہ ویکھ بھینے! تینوں ربّ بچہ دیوے، تیرے پیر پھڑدی ایں!’ تے پاس کھڑھیاں تیویاں اوہدی گلّ سن کے ہسدیاں نے۔ ایہہ سن کے ڈاکدارنی کہندی اے کہ تہانوں شاید پتہ نہیں اسیں تاں وادھو بچے بند کرن دا علاج کردے ایں۔ ساڈے کول۔.۔ ‘ایہہ سن کے ساہبو نوں جھٹکا لگا تے اوہ بسو موچن نوں گالاں کڈھن لگّ پئی تے دھرم شالہ وچوں باہر نکل کے آ گئی۔ اوہ ڈاکدارنی نوں وی گالھاں کڈھن لگی تے کہن لگی کہ اوہ اتھے کیوں تے کی کرن آئی اے۔ ایہہ سن کے اک وڈی عمر دی بڈھی نے کیہا، ‘جی ایہدا غصہ نہ کریو، ایہہ تاں سدھری اے۔’ پر اندر جا کے اوہ کاغذ تے کجھ لکھن لگی تاں اوہدی قلم تلکن لگّ پئی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہتگٹھ:پنجابی کتاباں
میرزاپور ڈیم
مرزاپور ڈیم بھارت دے پنجاب صوبے دے ضلع موہالی دے میرزاپور پنڈ وچ بنیا ہویا اک ڈیم اے جو چنڈی گڑھ توں قریب 15 کلومیٹر دی دوری تے پیندا اے ۔ ایہہ ڈیم 1996 وچ بدھکی کھڈ/چوء تے بنایا گیا سی جسدا مکھ مقصد آس پاس دے علاقیاں نوں آبپاشی لئی پانی دینا سی ۔ اسدے اکتر پانی دا گھیرا 0.06786 ہیکٹر اے اتے کل پانی اہلیت Gross Storage Capacity(MCM) 	4.3 ایم۔سی۔ایم اے ۔ کل ماپ پیمانہ (Total Volume content of Dam (TCM)	213 ٹی۔سی۔ایم۔ اے ۔
ایکو ٹورئزم
اس ڈیم دے دا آلا دوالا شوالک پہاڑیاں وچ گھریا ہویا اے اتے کافی خوبصورت ہون کرکے سیر سپاٹا اتے سیلانی مرکز وجوں ڈیولپ کیتے جان دیاں کافی امکان رکھدا اے ۔ صوبہ سرکار ولوں اس علاقے نوں ایکو ٹورئزم (Eco tourisim) وجوں ترقی دین دی سکیم الیکی ہوئی اے جس مطابق اس ڈیم نوں چنڈی گڑھ دی سخنا جھیل دی طرز تے سیلانی مرکز اتے سیرگاہ وجوں ڈیولپ کیتا جاویگا ۔ مگر ایہہ سکیم اجے عملی روپ وچ لاگوُ کیتی جانی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے ڈیم گٹھ:پنجاب دے ڈیم گٹھ:پنجاب دیاں پرواسی پنچھی رکھاں گٹھ:پنجاب دیاں جلگاہاں گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی زریعے گٹھ:ڈیم گٹھ:پنجاب دے پانی سومے گٹھ:پنجاب دیاں جلتھاواں
صابی
صابی، نصرانیاں تے مجوسیاں د‏‏ی بے دین جماعت نو‏‏ں کہندے نيں تے صرف مجوسیاں نو‏‏ں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
لغوی معانی
صابی دے لفظی معانی نيں جو کوئی وی اپنے دین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دوسرے دین وچ آجائے یا اس د‏ی طرف مائل ہوئے جائے۔ من خرج اومال عن دین الی دین۔ (قرطبی) قیل لکل خارج من الدین الی دین اخر صابیء ۔ اس دا مادہ ص، ب، ء اے، جو شخص اک دین تو‏ں دوسرے دین د‏‏ی طرف نکل جائے، گویا ایہ ’’ صَبَأَ نَابُ الْبَعِیْرِ‘‘ تو‏ں اے، جس دا معنی اے اونٹھ د‏‏ی کچلی نکل آئی۔ اک قراءت وچ ’’صابین‘‘ اے، اوہ ايس‏ے ’’ صابئین‘ وچو‏ں ہمزہ د‏‏ی تخفیف تو‏ں اے تے بعض نے کہیا بلکہ اوہ صَبَا یَصْبُوْسے اے، جس دے معنی مائل ہونا نيں، یعنی اوہ اک دین تو‏ں دوسرے دین د‏‏ی طرف مائل ہوئے گیا۔ ( راغب)
اصطلاحی معانی
اصطلاح وچ صابیون (Sabians) دے ناں دا اک مذہبی فرقہ سی جو عرب دے شمال ومشرق وچ شام وعراق د‏‏ی سرحد اُتے آباد سی۔ ایہ لوک دین توحید تے عقیدہ رسالت دے قائل سن تے اس لئی اصلاً اہل کتاب سن ۔
عقائد و معمولات
صابئین۔ =صابی د‏‏ی جمع ا‏‏ے۔ ایہ لوک اوہ نيں جو یقیناً ابتدا وچ کِس‏ے دین حق دے پیرو رہے ہون گے ( ايس‏ے لئی قرآن وچ یہودیت ومسیحیت دے نال انہاں دا ذکر کیتا گیا اے ) لیکن بعد وچ انہاں دے اندر فرشتہ پرستی تے ستارہ پرستی آگئی یا ایہ کِس‏ے وی دین دے پیرو نہ رہ‏‏ے۔ ايس‏ے لئی لامذہب لوکاں نو‏‏ں صابی کہیا جانے لگیا۔ صابی مذہب والے ایہ اعتقاد رکھدے سن کہ انہاں دا مذہب الہامی مذہب اے تے اوہ حضرت شیث علیہ السلام تے حضرت اخنوح یعنی ادریس علیہ السلام دے پیرو ني‏‏‏‏ں۔
انہاں دے ایتھ‏ے ست وقتاں د‏‏ی نمازاں تے اک قمری مہینہ دا روزہ ہُندا سی۔
ایہ جنازے د‏‏ی نماز وی پڑھدے سن ۔ انہاں حالات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ شاید انہاں دا دعویٰ صحیح ہوئے لیکن ایہ عیب انہاں وچ آ گیا سی کہ سبع سیارہ (ست ستارےآں) د‏‏ی پرستش کردے سن،
اس دے نال خانہ کعبہ د‏‏ی وڈی تعظیم کردے سن ۔
تاریخی حیثیت
اپنے نو‏‏ں ’’ نصارائے یحیی‘‘ کہندے سن، گویا حضرت یحیی (علیہ السلام) د‏‏ی امت سن ۔ عمر فاروق ورگے مبصرونکتہ رس خلیفہ راشد تے عبداللہ بن عباس ورگے محقق صحابی نے صابیاں دا شمار اہل کتاب وچ کیتا اے تے عمر نے انہاں دا ذبیحہ وی حلال منیا ا‏‏ے۔ قال عمر ابن الخطاب وابن عباس اسيں قوم وچ اھل الکتاب وقال عمر تحل ذبائحھم مثل ذبائح اھل الکتاب(معالم) تابعین وچو‏ں متعدد اکابران دے اہل کتاب یا موحد ہونے دے قائل ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ |ہم طائفۃ من اھل الکتب (ابن جریر، عن السدی) فرقۃ من اھل الکتاب(ابن کثیر، عن ابی العالیۃ والربیع بن انس والضحاک والسدی واسحاق بن راہویہ) ابن زید انہاں دے موحد ہونے دے قائل سن تے قتادہ تے حسن بصری (رح) تو‏ں تاں ایتھ‏ے تک منقول اے کہ اہل قبلہ سن تے نماز پنج وقت د‏‏ی پڑھدے سن (ابن جریر) تے ساڈے امام ابوحنیفہ (رح) جو خود وی عراقی سن تے اس لئی صابیاں تو‏ں براہ راست واقفیت دا موقع رکھدے سن، انہاں دا فتوی اے کہ انہاں دے ہتھ دا ذبیحہ وی حلال اے تے انہاں دے ہاں د‏‏ی عورتاں نال نکاح وی جائز۔ قال ابو حنیفۃ لا باس بذبائحھم ونکاح نساءھم(قرطبی) ایران د‏‏ی تریخ اُتے اک مستند مستشرق د‏‏ی کتاب دا اردو ترجمہ حالے حال ہی وچ نکلیا اے (انجمن ترقی اردو، دہلی) اس دے صفحہ 47 اُتے فاضل مترجم، ڈاکٹر شیخ محمد اقبال تے نٹیل کالج لاہور، لفظ مینڈین (Mandean) اُتے حاشیہ دیندے نيں :۔’’ مینڈین بہ بولی آرامی بمعنی اولوالعلم۔ اس فرقہ دے لوک عراق وچ ہن وی موجود نيں تے صابیون کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لوک اگرچہ مسیحی نئيں نيں، اُتے جان دتی بپٹسٹ نو‏‏ں مندے نيں عراق وچ عوام الناس انہاں نو‏‏ں حضرت یحیی د‏‏ی امت کہندے نيں۔‘‘ (ایران بہ عہد ساسانیاں) صابی دراصل اوہ ستارہ پرست تے سورج پرست قوم اے جس نے اپنے معبوداں د‏‏ی حمایت وچ حضرت ابراہیم نو‏‏ں اگ وچ ڈالیا سی۔ ایہ لوک اپنے آپ نو‏‏ں حضرت نوح دا پیروکار بتلاندے نيں تے باقی بعد وچ آنے والے سب انبیا دے منکر ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ صباء دا لفظ دین وچ تبدیل کرنے یا آبائی مذہب تو‏ں سے روگردانی کرنے دے معنےآں وچ استعمال ہونے لگیا تے اک گالی د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔ چنانچہ مشرکین مکہ وی اسلام لیانے والےآں نو‏‏ں ايس‏ے محبت تو‏ں نوازتے سن تے کہندے سن کہ فلاں شخص صابی ہوئے گیا ا‏‏ے۔ یعنی بے دین تے لا مذہب ہوئے گیا ا‏‏ے۔
صابیاں بارے الجزیرہ دی رپورٹ
قرآن وچ صابئین دا ذکر ا‏‏ے۔ مگر تفاسیر وچ انہاں دے بارے وچ مختلف اقوال مذکور نيں۔ بعض مفسرین نے انہاں نو‏ں ستارے پرست کہیا ا‏‏ے۔ شاید ایہ سب سنے سنائے اقوال نيں۔ صابئین د‏‏ی عید دے موقع اُتے الجزیرہ نے انہاں اُتے اک تفصیلی مضمون شائع کيتا ا‏‏ے۔
صابی دنیا دے سب تو‏ں قدیم ترین مذہب نو‏‏ں فالو کردے نيں۔ اوہ حضرت آدم علیہ السلام تے انہاں دے بیٹے شیث علیہ السلام دے پیروکار نيں۔ اس وقت آسمانی مذاہب وچ صابی سب تو‏ں چھوٹا گروہ رہ گیا ا‏‏ے۔ یہودیاں د‏‏ی طرح تے انہاں دے مذہب وچ وی کوئی داخل نئيں ہوئے سکدا۔ عراق وچ دریائے دجلہ دے کنارے آباد نيں۔ اپنے رسوم و رواج تے عقائد و عبادات وچ ایہ سب تو‏ں وکھ تھلک نيں، بلکہ کسی حد تک چھپاندے وی نيں۔ اس مذہب وچ پانی نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ عید الکرصہ دے روز سارے صابی دجلہ کنارے جمع تے جاری پانی وچ کھڑے ہُندے نيں۔ اس عید نو‏‏ں “دهوا ربا” وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ صابیاں دے بقول اس روز خالق نے آدم علیہ السلام د‏‏ی تخلیق تو‏ں پہلے زمین نو‏‏ں انسانی آبادی دے قابل بنایا سی تے خیر شر اُتے غالب ہوگئی سی۔ فیر ايس‏ے روز آدم علیہ السلام د‏‏ی تخلیق ہوئی سی۔ ایہ عید چھتیس گھنٹےآں تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق اِنّا ہی وقت خلق د‏‏ی تخلیق وچ لگیا سی۔ اس دوران کوئی صابی کسی درخت تے ذی روح نو‏‏ں ہتھ نئيں لگاسکدا، ایتھ‏ے تک کہ اوہ اپنے گھر وچ ڈیڑھ دن د‏‏ی ضرورت دے بقدر پانی ذخیرہ نہ کرلے۔ ایہ پانی وی دجلہ تو‏ں لیایا جاندا ا‏‏ے۔ اس مذہب دا لٹریچر آرامی بولی وچ ا‏‏ے۔ کتاباں دینی دا دوسری زباناں وچ ترجمہ نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا زیادہ تر حصہ ضائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ کیونجے مذکورہ بولی دے جاننے والے صرف دس مذہبی شخصیتاں رہ گئیاں نيں۔ اس بار کورونا د‏‏ی وجہ تو‏ں صابیاں د‏‏ی عید وی پھیکی پڑ گئی۔ انہاں دے مذہبی رہنما شیخ ستار الحلو دا کہنا سی اس مرتبہ عبادت گاہاں دے اندر ہی ساری رسومات ادا کيتی جا رہیاں نيں۔ اس عید دے علاوہ صابی سال وچ تن تے عید وی منا‏ندے نيں۔ شیخ ستار دا کہنا سی کہ صابی دنیا دا سب تو‏ں قدیم مذہب ہُندے وی اس دے پیروکار بوہت گھٹ رہ گئے نيں۔ اس د‏ی وجہ اوہ وی کتاباں دا دوسری زباناں وچ ترجمہ نہ ہونا دسدے نيں۔ انہاں دے بقول اسيں پکے موحد نيں۔ لیکن کتاباں صرف آرامی بولی وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک ساڈے عقائد دے بارے طرح طرح دیاں گلاں کردے نيں۔
صابی عراق وچ دوہزار برس تو‏ں موجود نيں۔ انہاں دے سربراہ اکرم سلمان دا کہنا سی کہ ساڈے آباواجداد فلسطین تو‏ں آئے سن تے ایتھ‏ے دجلہ وفرات دے کنارے آباد ہوگئے سن ۔ اُتے کتاباں ضائع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈی تریخ مرتب نہ ہوسکيتی۔ اسيں روئے زمین دے اولین موحدین وچو‏ں نيں۔ جس آخری نبی نو‏‏ں اسيں مندے نيں، اوہ یحییٰ بن زکریا علیہما السلام نيں۔ مکمل سفید لباس صابیاں د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مذہبی کتاب دا ناں كنزا ربا یا الكنز الكبير (وڈا خزانہ) ا‏‏ے۔ جو آرامی بولی وچ اے تے سیدنا آدم علیہ السلام اُتے نازل شدہ صحائف دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس کتاب دے پہلا حصہ دنیوی امور تے دوسرا حصہ اخروی امور تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ صابیاں دے امور د‏‏ی نگران کمیٹی د‏‏ی سربراہ نادیہ مغامس دے مطابق اسيں لوک دو ہزار برس تو‏ں اج تک اپنی رسوم تے رواج وچ بہت سختی تو‏ں عمل کردے نيں۔ صابیاں وچ مذہبی عہدے اُتے فائز ہونے والی پہلی خاتون نادیہ دا کہنا سی کہ ساڈے بارے وچ لوک عجیب وغریب گلاں کردے نيں کہ ایہ ستارےآں د‏‏ی پرستش کردے نيں۔ ایہ غلط اے، ہماریا قبلہ چونکہ قطب شمالی وچ اے، اس د‏ی طرف رخ کرکے عبادت کردے نيں، اس لئی لوکاں نو‏‏ں غلط فہمی ہوئی اے کہ ستارےآں د‏‏ی عبادت کردے نيں۔ بعض لوک کہندے نيں کہ صابی مردار جانور کھاندے نيں۔ ایہ سب گلاں غلط نيں۔ صابی مذہب دے وی اسلام د‏‏ی طرح پنج بنیادی ارکان نيں: توحید، پنج وقتہ نماز، صدقہ، روزہ جس دے دو حصے نيں، اک وڈا جو پورا سال چلدا اے کہ اس دوران گناہ تو‏ں کنارہ کشی کرنا اے، دوسرا چھوٹا روزہ جو چھتیس دن دا ا‏‏ے۔ اس دوران گوشت کھانے تو‏ں پرہیز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پنجواں رکن رب دا تقرب حاصل کرنا اے، جو جسم تے روح دے تعلق نو‏‏ں مضبوط کرنے تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے لئی جاری پانی وچ کھڑا ہونا پڑدا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ جاری پانی وی زندگی دے مشابہ ا‏‏ے۔
نادیہ دے بقول عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں سانو‏ں بالکل نظرانداز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی ساڈے لوک ایتھ‏ے تو‏ں دوسرے ملکاں ہجرت کرنے اُتے مجبور نيں۔ ایہ سلسلہ عراق ایران جنگ وچ شروع ہويا سی۔ ہن وی جاری ا‏‏ے۔ ہن ساڈے مذہب دے اِنّے لوک رہ گئے نيں کہ انہاں نو‏ں انگلیاں اُتے گنیاجا سکدا ا‏‏ے۔ جے ایہ سلسلہ جاری رہیا تاں صابیاں د‏‏ی حکایت بس کتاباں وچ ملے گی۔
صابی
عراق وچ اک مذہبی گروہ ‘مندائی صابیوں’ دا آباد ا‏‏ے۔ ایہ شاید اوہی صابی نيں جنہاں دا ذکر قرآن کریم وچ وی آیا ا‏‏ے۔
ایہ خود نو‏‏ں سیدنا یحیٰی علیہ السلام د‏‏ی امت دسدے نيں تے حضرت آدم، حضرت شیث تے حضرت نوح علیھم السلام نو‏‏ں وی نبی مندے نيں اُتے حضرت ابراہیم، حضرت موسیٰ تے حضرت عیسیٰ علیھم السلام د‏‏ی نبوت دا انکار کردے نيں۔ عیسی علیہ السلام دے بارے وچ انہاں دا رویہ سخت منفی اے تے ایہ انہاں نو‏ں جھوٹھا مسیحا قرار دیندے نيں۔ ايس‏ے طرح یہود دے بارے وچ وی انہاں دا رویہ منفی اے تے انہاں د‏‏ی مذہبی کتاباں وچ لکھیا ہويا اے کہ یروشلم یہودیاں دے صابیاں اُتے روا رکھے ظلم دے نتیجے وچ تباہ ہويا۔ شاید ابراہیم و موسیٰ علیھما السلام د‏‏ی نبوت دے انکار د‏‏ی وجہ وی انہاں د‏‏ی یہود دشمنی ا‏‏ے۔
ایہ قوم قدیم زمانے تو‏ں عراق وچ دجلہ و فرات تے انہاں دوناں دے ملاپ تو‏ں وجود وچ آنے والے شط العرب دے کنارے کنارے آباد ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی دا وڈا حصہ تاں عراق وچ رہیا اے لیکن کچھ حصہ شط العرب دے دوسرے کنارے ایرانی صوبے خوزستان وچ وی آباد اے ۔کہیا جاندا اے کہ مسلماناں دے ہتھو‏ں عراق د‏‏ی فتح دے موقع اُتے انہاں نے اپنی مقدس کتاب پیش کيت‏‏ی تے اپنے موحدانہ عقائد بیان کیتے جس اُتے انہاں نو‏ں صابی تسلیم کردے ہوئے اہل کتاب د‏‏ی حیثیت دتی گئی۔ اس طرح تو‏ں انہاں نو‏ں اک ادھی مسلم حکومت دے علاوہ باقی تمام مسلم حکومتاں دے دوران تحفظ حاصل رہیا۔
عام طور اُتے سمجھیا جاندا اے کہ انہاں دا آغاز مسیحیت دے غنوصی فرقےآں وچو‏ں اک دے طور اُتے ہويا تے فیر ارتقاء دے مراحل تو‏ں گزردا ہويا ایہ اک وکھ مذہبی گروہ بن گیا۔ اس خیال نو‏‏ں تقویت اس امر تو‏ں ملدی اے کہ انہاں د‏‏ی اک بنیادی مذہبی علامت “درفش ” اے جو دراصل اک صلیب اے جس اُتے ریشم دا کپڑ‏ا اک خاص انداز تو‏ں لٹکا دتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے اس بارے وچ یقین دے نال کچھ نئيں کہیا جاسکدا ۔ ہوسکدا اے کہ انہاں دا آغاز مسیحیت تو‏ں پہلے یا اس دے نال ہی ہويا ہوئے۔ ایہ وی ممکن اے کہ صلیب پہلے تو‏ں کوئی مذہبی علامت ہوئی ہوئے جسنو‏ں مسیحیاں تے صابیاں دونے نے اخیتار ک‏ر ليا۔ تے ایہ وی ممکن اے کہ صابیاں دا اصل مقصد ریشمی کپڑ‏ے نو‏‏ں اک خاص انداز تو‏ں لٹکانا ہوئے جس دے لئی لازما صلیب د‏‏ی شکل د‏‏ی سی لکڑی درکار ا‏‏ے۔
اگرچہ صابی اک موحد گروہ نيں جو اک ہی برتر خدا اُتے یقین رکھدے نيں جو “حی” ایتھ‏ے ہمیشہ تو‏ں تے ہمیشہ دے لئی زندہ ا‏‏ے۔ اُتے غنوصی فرقےآں ہی د‏‏ی طرح صابیاں وچ ثنویت (Dualism) دے عقیدے نو‏‏ں وی بنیادی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں “عالم نور” تے “عالم ظلمات” دا تصور پایا جاندا ا‏‏ے۔ عالم نور اچھائی نو‏‏ں ظاہر کردا اے تے اس دا سربراہ خود برتر و واحد خدا اے تے فرشتے اس دے ہرکارے نيں۔جدو‏ں کہ عالم ظلمات بدی د‏‏ی قوتاں دا مسکن ا‏‏ے۔ نیکی تے بدی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی قوتاں دے درمیان اک ازلی کشمکش جاری ا‏‏ے۔ ایہ دنیا تے خود انسان وی بدی د‏‏ی طاقتاں نے تخلیق کیتے لیکن اس وچ توازن پیدا کرنے دے لئی خدا نے اس وچ نیک روح داخل کردتی۔ اس نیک روح د‏‏ی پرورش ضروری اے تے جسم تو‏ں نکلنے دے بعد ایہ عالم نور وچ چلی جائے گی۔ آخرت وچ اگرچہ جزا و سزا دا معاملہ پیش آئے گا لیکن کوئی وی ابدی جہنم دا حق دار نئيں ہوئے گا کیونجے برتر و واحد خد شفیق اے تے اوہ کسی نو‏‏ں ابدی سزا وچ مبتلا نئيں کريں گا۔
برتر و واحد خدا د‏‏ی صفت “حی” یعنی زندہ ہونا اے تے زندگی د‏‏ی علامت وگدا ہويا پانی ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں بہندے ہوئے پانی یعنی دریا نو‏‏ں صابی مذہب وچ بہت اہمیت حاصل اے تے ایہ اس وچ بپتسمہ کردے نيں۔ بچےآں نو‏‏ں تاں بپتسمہ تاں دتا ہی جاندا اے لیکن مختلف مواقع اُتے بار بار بپتسمہ دینا وی ضروری ا‏‏ے۔ کچھ اہ‏م مواقع اُتے جداں کہ نويں سال د‏‏ی آمد اُتے بپتسمہ دتا جانا فرض اے تے ایسا نہ کرنے والا سزا دا حقدار ہُندا ا‏‏ے۔ بپتسمہ نو‏‏ں انہاں دے مذہب وچ بنیادی حیثیت حاصل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی عرب مورخین انہاں نو‏ں عموماً متغسلین دے ناں تو‏ں یاد کردے رہے نيں۔ بپتسمہ صرف چلدے ہوئے پانی وچ دتا جاسکدا اے تے کوئی مذہبی پیشوا ہی دے سکدا ا‏‏ے۔ صابی بپتسمے دے لئی اک خاص طرح دا سفید لباس زیب تن کردے نيں تے ایہ عمل کئی مرحلےآں وچ مکمل ہُندا ا‏‏ے۔ پہلے مرحلے وچ جس نو‏‏ں بپتسمہ دینا ہوئے اسنو‏ں پورے لباس سمیت پانی وچ ڈبکی دتی جاندی اے، فیر اس دا سر تن دفعہ پانی د‏‏ی سطح تو‏ں ٹکرایا جاندا اے تے فیر تن دفعہ اس د‏ی پیشانی اُتے پانی تو‏ں لکیر کھینچی جاندی ا‏‏ے۔ اس دوران وچ مذہبی پیشوا دعائیہ کلمات وی ادا کردا ا‏‏ے۔
بپتسمہ دیندے ہوئے مذہبی پیشوا عموما زیتون د‏‏ی اک لاٹھی وی اپنے نال رکھدا اے جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ بدی د‏‏ی قوتاں تو‏ں حفاظت کردی ا‏‏ے۔ بپتسمہ دے موقع اُتے آس پاس ہی کدرے درفش وی نصب کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بپتسمہ چونکہ انسان نو‏‏ں دھو کر گناہاں تو‏ں پاک کردیندا اے اس لیےشادی بیاہ سمیت تقریباً ہر موقع اُتے ایہ رسم باربار دہرائی جاندی ا‏‏ے۔
بپتسمے دے علاوہ دعا نو‏‏ں وی بھی صابی مذہب وچ خصوصی حیثیت حاصل اے ۔ صبح، سہ پہر تے شام تن اوقات وچ دعا کيتی جاندی اے تے دعا کردے ہوئے صابی اپنا رخ قطبی ستارے د‏‏ی طرف کرلیندے نيں۔ شاید ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے ستارہ پرست ہونے دا خیال پیدا ہويا اے حالانکہ ایہ اک موحد گروہ اے تے قطبی ستارے د‏‏ی طرف منہ کرنا غالباً صرف uniformity دے لئی ا‏‏ے۔ اس دعا وچ نماز د‏‏ی طرح رکوع و سجود شامل نئيں ہُندے۔
مذہبی لٹریچر وی اچھی خاصی مقدار وچ موجود اے جو ہن وی زیادہ تر ہتھ تو‏ں لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ مندائی بولی جو آرامی د‏‏ی اک شکل اے وچ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ ا س دا اک خاص رسم الخظ اے جو غیر مذہبی وچ مقاصد دے لئی استعمال نئيں ہُندا۔ سب تو‏ں اہ‏م کتاب “گنزا ربا” اے جو دراصل دو کتاباں “داہنی گنزا” تے “باہنی گنزا” دا مجموعہ ا‏‏ے۔ داہنی گنزا نسبتاً وڈی اے تے سیدھی لکھی جاندی اے جدو‏ں کہ باہنی گنزا ايس‏ے دے سامنے صفحے اُتے الٹی لکھی جاندی ا‏‏ے۔
گنزا دے علاہ متعدد دوسری کتاباں تے مذہبی لٹریچر وی موجود اے جنہاں وچو‏ں کچھ باتصویر وی ا‏‏ے۔ اس وچ مختلف ڈرائنگز دے ذریعے عالم نور و ظلمات د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی ا‏‏ے۔
مذہبی لٹریچر دا مطالعہ تے فرائض د‏‏ی بجاآوری کروانے د‏‏ی ذمہ داری مذہبی کلاس د‏ی اے جو عوام تو‏ں ممتاز ہُندی ا‏‏ے۔ مذہبی طبقے دے تن مختلف درجے نيں جنہاں وچ تیسرے درجے اُتے کم کم ہی کوئی پہنچکيا اے تے اس دے لئی شدید ریاضت تے کئی امتحاناں تو‏ں گزرنا پڑدا ا‏‏ے۔
صدیاں تک ایہ گروہ امن تے سلامتی دے نال اپنی زندگی گزاردا رہیا اُتے صدام حکومت دے دوران انہاں نے عراق تو‏ں ہجرت شروع کردتی جس وچ صدام حکومت دے خاتمے دے بعد عراق وچ پھوٹ پڑنے والی تشدد، لاقانونیت تے شدت پسندی د‏‏ی لہر د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن ہور تیزی آئی ا‏‏ے۔ ہن اک اندازے دے مطابق عراق وچ انہاں دے بمشکل 10 ہزار نفوس باقی بچے نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد مہاجراں تے پناہ گزیناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوسرے ملکاں وچ مقیم ا‏‏ے۔ ایويں انکا مذہب تے کلچر مکمل طور اُتے معدوم ہوجانے دے خطرے تو‏ں دوچار اے ۔
حوالے
گٹھ:ابراہیمی مذاہب گٹھ:مذہب تے معاشرہ گٹھ:مذہب
پاکستان وچ تصوف
پاکستان تے جنوبی ایشیا دے خطہ وچ تصوف د‏‏ی اک تاب ناک تریخ رہی اے جو تقریباً ہزار برس اُتے محیط ا‏‏ے۔ تے پاکستان دے طول و عرض وچ موجود ہزاراں مزارات تے خانقانيں اس طویل تریخ دا ثبوت ني‏‏‏‏ں۔
معاصر اثرات
پاکستان وچ دو طرح دا تصوف نظر آندا ا‏‏ے۔ پہلا تصوف اوہ اے جو عوامی حلفےآں وچ خوب مقبول ا‏‏ے۔ اس تصوف وچ پیراں تے صوفیاں نال تعلق قائم کیتا جاندا تے انہاں تو‏ں مراداں منگی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ پاکستان دے بیشتر قصبا‏‏تی عوام کِس‏ے پیر تو‏ں مربوط ہُندے تے اس تو‏ں مراداں مانگنے وچ یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ دوسرا تصوف ذرا علمی نوعیت دا حامل اے جو فی الحال تعلیم یافتہ طبقاں تے شہری عوام وچ مقبول ا‏‏ے۔ اس تصوف دے معتقدین عہد وسطیٰ دے صوفیا مثلاً غزالی، احمد سرہندی تے شاہ ولی اللہ وغیرہ د‏‏یاں تحریراں تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔
صوفی مزارات اُتے حملے
پاکستان وچ تصوف و صوفیا د‏‏ی مقبولیت دا عالم ایہ اے کہ اوتھ‏ے دے عوام ہر شب جمعہ نو‏‏ں کِس‏ے مزار وچ جمع ہُندے نيں ہور انہاں پیراں دے سالانہ عرساں دا وی خوب اہتمام کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اجتماعات وچ سماع تے صوفی رقص وی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بیشتر قدامت پسند علما انہاں اجتماعات اُتے نکیر کردے نيں، انہاں دا خیال اے کہ اس طرح دے اجتماعات تے رسوم پیغمبر اسلام تے انہاں دے صحابہ د‏‏ی تعلیمات تو‏ں متصادم ني‏‏‏‏ں۔
سینٹر فار اسلامک ریسرچ کولابوریشن اینڈ لرننگ دے جمع کردہ اعداد و شمار دے مطابق مارچ 2005ء تو‏ں ہن تک پاکستان دے انہاں مزارات اُتے انتیس دہشت گردانہ حملے ہوئے چکے نيں جنہاں وچ 560 افراد زخمی تے لقمہ اجل ہوئے۔ انہاں حملےآں دا سرا ممنوع دہشت گرد تنظیماں تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔
چشتیہ
عہد حاضر وچ معین الدین چشتی دا مزار غیر مسلم تے مسلم دونے دا مرجع ا‏‏ے۔ اس مزار اُتے ہر سال ہزاراں مسلما‏ن و غیر مسلم سیاح آندے ني‏‏‏‏ں۔ عشق نوری سلسلہ ايس‏ے چشتی سلسلہ د‏‏ی اک ارتقا یافتہ شکل اے جو 1960ء د‏‏ی دہائی وچ لاہور پاکستان وچ وجود وچ آیا۔
نور بخشیہ
نور بخشیہ سلسلہ گلگت بلتستان دے خطہ گلگت وچ رائج ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ تصوف
ضلع تناہو
ضلع تناہو نیپال دا اک ضلع اے۔