cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
وہ بولی ’’ آج چھورا رام دے گھر ساں پھرا ا‏‏ے۔ اک رانڈہ کنجری اس دے کڑولے اتار کر لے گئی۔ کوئی ساڈا پن آڑے آ گیا۔ نئيں ایہ رنڈیاں تن برس دے بالک نو‏‏ں کيتا چھڈے نيں، جھولی وچ ڈال کر لے جاواں نيں۔‘‘
یہ گل سندے ہی تیج رام کچھ سست ہوئے گیا تے بولا ’’ دیکھ جو کل ہی انہاں دے ڈیرے ایتھ‏ے تو‏ں نہ اکھاڑ داں تاں جاٹ مت کہیو۔‘‘
یہ سن کر گاؤں دا پٹواری بولا تیج رام سچا ا‏‏ے۔ تسيں نے سنیا نئيں اک دفعہ انہاں کنجراں نے رتن پور دے باہر ڈیرے ڈالے۔ پہلے اپنی بیراں نو‏‏ں گاؤں وچ بھیک مانگنے نو‏‏ں بھیجیا، اوہ سارے گاؤں وچ پھراں۔اک کنجری کسی سنار دے مکان وچ وڑ ک‏ے، اس دا سارا بھید جان گئی۔ فیر اپنے مرداں تو‏ں آ کر کہیا جوکوئی دوپہر نو‏‏ں لگائی دا بھیس بدل ک‏ے اس سنار دے گھر جائے تاں گھنا مال ہتھ لگے۔ سنار باہر دے دالان وچ بیٹھے ہوئے گھڑ رہے ہون گے، اوہ چلا جائے، جو بیراں نو‏‏ں جاگتا پائے تاں کچھ بہانہ کر چلا آئے تے جو اوہ سوندی ہاں تے سوندی تاں ہاں ہی گی، گرمی دے دن نيں، اوہ اندر اک کوٹھڑی وچ چلا جائے، اوتھ‏ے چنے بھرے ہوئے نيں۔ فیر رات تک چپکا کوٹھڑی وچ بیٹھیا رہ‏ے، فیر جدو‏ں سب سو جاواں، تاں کوٹھڑی وچو‏ں باہر آوے تے جو مال ملے لےک‏ے چلا آئے۔ چودھریاں! انہاں وچو‏ں اک کنجر نے ایہی کيتا۔ تن دن تک اس کوٹھڑی وچو‏ں نکلنے دا کوئی ڈول اسنو‏ں نہ سوجھا۔ تیسری رات اوہ پنج سو روپے دا اسباب لے ک‏ے باہر نکل آیا۔ سویرے سناراں نے جو اپنے صندوق دیکھے تاں سر پیٹنے لگے۔ دوسرن دن رات نو‏‏ں اوہی کنجر جاٹنی دا بھیس بدل دا برابر دے مکان وچ گیا تے اک عورت نو‏‏ں سوندا ہويا دیکھیا۔ اس د‏ی نتھ وچ تانت بنھن لگیا تے ایہ چاہے سی کہ باہر جا ک‏ے تانت کھچ لے تے نتھ لے ک‏ے بھج جائے۔ اُتے اوہ عورت جاگ اٹھی تے بہت رولا کيتا، کنجر بھجیا، اُتے اس عورت دے مالک نے جا ک‏ے اسنو‏ں کھادی کھودتے ہوئے پھڑیا تے مشکاں بنھ چوپاڑ وچ لے آیا، اوتھ‏ے اسنو‏ں بہت ماریا۔ سنار وی آیا تے کہنے لگیا ارے! ايس‏ے حرام زادے نے میرا مال لیا ا‏‏ے۔ چوتھا دن اے، ميں نے دوپہر نو‏‏ں اک عورت ايس‏ے طرح کپڑ‏ے پہنے اپنے گھر وچ جاندے ہوئے دیکھی سی۔ مینو‏‏ں کيتا خبر سی کہ ایہ کنجر اے تے اساں پِچھے چناں د‏‏ی کوٹھڑی نو‏‏ں دیکھیا تاں اس وچ روٹی دے ٹکڑے پئے ہوئے پائے، فیر انہاں نے اس کنجر نو‏‏ں پیٹ پاٹ دے چھڈ دتا۔ سو بھائی انہاں دا کڈ دینا ہی چنگا ا‏‏ے۔
اس گفتگو دے بعد سب جاٹاں د‏‏ی ایہ صلاح قرار پائی کہ جس طرح ہوئے سک‏‏ے، کنجراں نو‏‏ں اٹھاواں۔ دولت رام دا سسرا لچھمی داس ایہ گل سن کر بہت گھبرایا تے کہنے لگیا ’’ ارے! کنگالاں نو‏‏ں گاؤں تو‏ں کیو‏ں کڈھو ہو؟ کيتا تواڈا ایہی دھرم اے ۔‘‘
اس دا ایہ کہنا اس وجہ تو‏ں سی کہ اسنو‏ں انہاں کنجراں دے رہنے تو‏ں بہت فائدہ سی تے اوہ انہاں تو‏ں چوری دا مال بہت سستا خرید لیا کردا سی۔ جدو‏ں تیج رام نے لچھمی داس د‏ی گفتگو سنی تاں بولا ’’ لالہ! جو آج نو‏‏ں کچھ اچھی بری ہوئے جاندی تاں تسيں تو‏ں کوئی نئيں پوچھدا، چھورا کتھے گیا؟ سب ایہی کہندے، جاٹاں نے چھورا مروا دتا۔ کيتا آج دا تسيں نو‏‏ں بیورا نئيں اے ؟‘‘
یہ سن کر لچھمی داس خاموش ہوئے رہیا۔ اِنّے وچ نمبردار بولا ’’ ارے بھائی!اس نے تاں انہاں تو‏ں چوری دا مال خریدتا اے، ایہ تاں چور دا بھائی گھٹی چور ا‏‏ے۔ دیکھو کل انہاں کنجراں نو‏‏ں تے اسنو‏ں پولیس دار دے پاس لے جاواں گے۔‘‘
اس گفتگو تو‏ں لچھمی داس ڈریا تے کہنے لگا’’ بھائی! اسيں تسيں تاں اک ہی سیلی دے بٹے نيں۔ سانو‏ں کيتا، ساڈی طرف تو‏ں تسيں انہاں نو‏‏ں آج ہی کڈ دو، گاؤں دے مالک ہو، چاہے تلوار تو‏ں انہاں دا سرکاٹ ڈالو، اسيں تاں تواڈی رعیت نيں۔‘‘
فیر تاں لچھمی داس دے ہوش اڑ گئے تے تھوڑی دیر دے بعد نمبردار تو‏ں کہا’’ چودھری! ساڈی تاں سن‘‘ تے اسنو‏ں وکھ بلیا ک‏ے پنج روپے اس دے ہتھ اُتے رکھ دئیے، فیر بولا’’ چوپاڑ وچ بیٹھ کر ایسی گل نئيں کدرے نيں۔‘‘
نمبردار نے دیکھیا کہ بنیا دب گیا، جھٹ پنج روپے فیر دئیے تے کہیا ’’ اس تو‏ں کيتا ہوئے اے ؟ ہزار روپے دا فائدہ تینو‏ں ہويا اے، پنج سو سانو‏ں وی دے تے پنج سو نہ دے تاں سو تو‏ں کم تاں اسيں لیندے وی نئيں۔ کیو‏ں کر پنج روپے لے ک‏ے اپنا ناں رشوت کھانے والےآں وچ گنوا داں؟ جھوٹھا وی کھائے تاں میٹھے دے لالچ۔‘‘
بنیے نے اس د‏ی وڈی خوشامد د‏‏ی تے پچیس روپے دے ک‏ے اپنے گھر چلا گیا۔
دوسرے روز گاؤں دے بوہت سارے جاٹ مل، کنجراں دے ڈیراں اُتے گئے تے انہاں تو‏ں کہا’’ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں چلے جاؤ، نئيں تاں اسيں لٹھاں دے مارے سب د‏‏ی کھوپڑیاں پھوڑ دین گے یا پولیس دار نو‏‏ں بلیا ک‏ے سب نو‏‏ں گرفتار کرا دین گے۔‘‘
وہ بولے ’’ چودھری! اساں کيتاکیا اے ؟ جو تواڈی ایہ مرضی اے تاں لو حالے چلے۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے انہاں نے اپنا سارا اسباب گدھاں اُتے لدتا تے کسی تے طرف دا رستہ لیا۔
انہاں نو‏ں گئے ہوئے تھوڑے ہی دن ہوئے سن کہ گاؤں وچ اک ہور آفت آئی۔ اتفاقاً اک روز رات دے وقت سورج پور تو‏ں کچھ فاصلے اُتے جنگل وچ اک نالے دے اندر چار قسم دے آدمیاں د‏‏ی آپس وچ ملاقات ہوئی، اک مینا سی، اک گوجر، اک میو تے اک رانگھڑ، مینا بولا ’’ یارو! ہن تاں بہت دن تو‏ں کچھ مال ہتھ نئيں لگا۔‘‘
رانگھڑ کہنے لگیا ’’ تے اوہ اونٹھ کتھے تو‏ں لیایا تھا۔‘‘
مینے نے کہا’’ اونٹھ د‏‏ی جو پُچھے تاں ساڈے بہنوئی نے اسيں تو‏ں اک اونٹھ منگیا سی۔ کسی ساہوکار دے اونٹھ سڑک اُتے چلے جاواں سن، سانو‏ں انہاں وچو‏ں اک اونٹھ چنگا معلوم ہويا، دن بھر اسيں اس دے پِچھے پِچھے رہ‏ے، جدو‏ں رات ہوئی تاں اونٹھ والا پڑاؤ وچ جا ک‏ے اترا، اسيں وی اوتھے جا پئے۔ جدو‏ں آدھی رات آئی تے رکھوالا سو گیا تاں اساں اس اونٹھ د‏‏ی رسی کٹی تے نکیل وچ تار بنھ کر دوسرا سرا اپنے ہتھ وچ لے، باہر نکل آئے تے تار دے سہارے اونٹھ نو‏‏ں وی باہر بلا لیا۔ فیر سوار ہوئے ک‏ے صبح ہُندے ہُندے تیس کوس نکل گئے تے جس نے اونٹھ منگیا سی، اسنو‏ں دے دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں دوسرا اونٹھ لے شام تک اپنے گھر آ گئے۔ سو اوہ اونٹھ تاں ساڈے پاس نئيں رہیا، ہن بتاؤ کيتا کرن؟‘‘
گوجر بولا’’ یارو وچ ایتھے سورج پور وچ اک ساہوکار وڈا مالدار اے، کل جو وچ گاؤں وچ گیا تے اک کہار دے مکان دے پِچھے جا ک‏ے کھڑا ہويا توکہاری اس تو‏ں گلاں کر رہ‏ی سی۔ اِنّے وچ پُچھنے لگی ایہ انگوٹھی تاں کتھے تو‏ں لایا؟ کہار نے کہیا ساڈے لالہ جی نے دتی ا‏‏ے۔ کنجر جو گاؤں وچ پھرا کرن سن، انہاں تو‏ں لالہ نے بہت مال مول لیا ا‏‏ے۔ وچ پانی دے گھڑے لے ک‏ے جو اُتے گیا تاں دیکھیا، لالہ جی د‏‏ی کوٹھڑی دے آگے جتھ‏ے لالہ سویا کرے نيں، سونے چاندی دا بہت سا مال پيا اے تے لالہ اسنو‏ں کانٹے وچ تول رہے نيں۔ ميں نے ایہ انگوٹھی دیکھ ک‏ے انہاں تو‏ں کہیا۔ لالہ جی! ایہ انگوٹھی مینو‏ں دے دو۔ انہاں نے کہیا ایہ پرائی چیز اے، اُتے تینو‏ں مول دلا دین گے۔ سو انہاں نے دو روپے نو‏‏ں دلوا دتی تے کہیا کسی تو‏ں کہیو مت۔‘‘
گوجر نے وی ایہ گل مان لئی۔ اِنّے وچ مینا بولا ’’ یارو! تسيں دوناں نو‏ں محل دینے دے وڈے دھنی ہو، اُتے ایہ تاں بتاؤ، اس ساہوکار دے مکان د‏‏ی چھت اُتے کوئی موری وی اے ؟ جو موری ہووے تاں ریشم دا رسا تے گوہ میرے پاس ا‏‏ے۔ گوہ موری وچ جا ک‏ے ایسی چمٹے اے کہ فیر اوتھ‏ے تو‏ں نئيں ہٹے ا‏‏ے۔ وچ رسا اس وچ بنھ کر اُتے چڑھ جاؤں گا۔ تالیاں دا گچھا مینو‏ں دے دینا تے نو‏‏ں محل وچ تاں وڈی مشکل اے، جو چوکیدار نے دیکھ لیا تاں جاگ ہوئے جائے گی۔‘‘
رانگھڑ نے کہیا ’’ بھئی! سانو‏ں تاں اس د‏ی حویلی وچ کوئی موری نئيں معلوم ہُندی۔‘‘
گوجر بولا’’ ایتھ‏ے کیو‏ں گلاں بناؤ ہوئے۔ چلو تاں اوتھ‏ے چل ک‏ے دیکھ لیجیو۔‘‘
اس گفتگو دے بعد سب روانہ ہوئے تے جاں ہی نالے تو‏ں باہر نکلے، اوتھے اک کوتری د‏‏ی آواز انہاں دے کان وچ پہنچی۔ ایہ آواز سندے ہی سب دے سب نہایت خوش ہوئے تے کہنے لگے ’’ مار لیا اے، سوندا پاوے گا، بھلا نو‏‏ں تری دا بولنا وی کدی خالی جائے اے ۔‘‘
گوجر بولا ’’ یارو! آج دا دن خالی نئيں جائے گا۔ جدو‏ں ميں گھر تو‏ں نکلیا سی تاں کھبے تیتر بولا سی تے لوک کہیا کرن نيں کھیت میت گھر سجے، کھبے بنج کرایے، (یعنی جے کوئی شخص کھیت اُتے جانے دا ارادہ کرے، یا کسی نال ملن نو‏‏ں یا گھر د‏‏ی طرف جائے تاں سجے طرف تیتر دا بولنا چنگا ہوت اہے تے بنج بیوپار نو‏‏ں جائے تاں کھبے طرف۔)‘‘
یہ کہندے ہوئے سب دے سب آگے ودھے۔ یکاک کھبے طرف تو‏ں گیدڑ بولا۔ رانگھڑ نے گیدڑ د‏‏ی آواز سن کر کہیا ’’ پئے موذی بنیے دے گھر پر۔‘‘
گوجر نے کہا’’ ارے کھبے بولا اے کيتا ڈر ا‏‏ے۔ بنیا لہو چاٹے گا۔‘‘
اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے اوہ سورج پور وچ پہنچ گئے۔ میو نے نقب لگانی شروع د‏‏ی تے اس دے یار اک طرف چھپے ہوئے کھڑے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں نو‏‏ں محل لگ چک‏ی تاں پہلے انہاں نے اک لکڑی دے سرے اُتے ہانڈی رکھ دے اسنو‏ں اندر د‏‏ی طرف ودھایا کہ شاید جے کوئی آدمی اندر جاگتا ہوئے تے حملہ کرے تاں ہانڈی اُتے رکے مگر اوتھ‏ے کون سی، گھر وچ سب بے ہوش پئے سوندے سن، کسی نو‏‏ں کچھ وی خبر نہ ہوئی۔
اس دے بعد مینا پٹھوال (39) بن دے باہر کھڑا رہیا، باقی تِناں مکان دے اندر گئے تے رستے وچ جتھ‏ے جتھ‏ے کواڑاں د‏‏ی جوڑیاں چڑھی ہوئی دیکھو، اتار ڈالاں۔ فیر مال د‏‏ی کوٹھڑی د‏‏ی طرف گئے تاں دیکھیا کہ لچھمی دس ا ور د‏‏ی بیوی دونے بے خبر پئے سوندے نيں۔ انہاں نے کوٹھڑی دا قتل ایسی کاریگری تو‏ں توڑیا کہ ذرا وی آواز نہ ہوئی تے گوجر اک ننگی تلوار لے ک‏ے اس بنیے دے سرہانے جا کھڑا ہويا۔ وچ کوٹھڑی دے اندر گیا تے جو جو مال ہتھ لگدا سی، اوہ لیا ک‏ے رانگھڑ نو‏‏ں دیندا گیا۔ جدو‏ں بہت سا مال جمع ہوئے گیا تاں رانگھڑ نے باہر لے جا ک‏ے مینے دے حوالے کيتا تے اوہ جنگل وچ اک جھاڑی دے اندر رکھ آیا۔
آدھے اسباب دے نیڑے نکل گیا سی کہ لچھمی داس جاگ اٹھا مگر ننگی تلوار دیکھ ک‏ے چپکا پيا رہیا، دم نہ ماریا، فیر اپنی بیوی دے چٹکی لی، اس دے کلبلانے د‏‏ی آہٹ سن کر چوراں دے وی ہتھ پاؤں پھُل گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں چلنے د‏‏ی تیاری کيتی۔ مینا، گوجر تے میو تاں اس مکانہاں وچو‏ں نکل گئے مگر رانگھڑ کچھ ٹٹولدا رہ گیا تے چاہندا سی کہ نکل جائے، اِنّے وچ لچھمی داس پکار اٹھا ’’ ارے! پرت لیا اے رے۔ میرا کلیجہ کڈ ک‏ے لے جاواں نيں۔ دوڑیو۔ کوئی آئیو!‘‘
اس د‏ی آواز سندے ہی کئی جاٹ اپنے اپنے لٹھ لے ک‏ے آئے تے رانگھڑ نو‏‏ں پھڑ کر چوپاڑ وچ لے گئے۔ فیر تاں بنیا اپنی دھوندی سنبھال کر خوب پھیلا تے رانگھڑ نو‏‏ں برا بھلا کہنے لگا۔ اس وچ جاٹاں نے رانگھڑ نو‏‏ں نیم وچ لٹکا کر کہیا ’’ تاں اپنے نال والےآں نو‏‏ں بتا، کتھے نيں؟‘‘
اس عرصے وچ مینا تمام اسباب نالے وچ رکھ تے گوجر تے میو نو‏‏ں اوتھ‏ے چھڈ فیر گاؤں وچ آیا تے رانگھڑ نو‏‏ں نیم تو‏ں بندھا ہويا دیکھ ک‏ے چپکے تو‏ں چوپاڑ د‏‏ی چھت اُتے چڑھ گیا تے اُتے ہی تو‏ں تلوار مار دے جس رسے تو‏ں رانگڑ بندھا ہويا لٹکتا سی، اسنو‏ں کٹ ڈالیا۔ رسا کٹتے ہی رانگھڑ زمین اُتے گرا، مینا بولا ’’ ارے بھاگ‘‘
اس آواز دا نکلنا سی کہ دونے بھجے تے جاٹ انہاں دے پِچھے دوڑے۔ لچھمی داس تاں پیٹ پکڑے ہوئے روندا پیٹتا ادھر ادھر اپيا ہی پھردا سی، رستے وچ مینے نو‏‏ں مل گیا۔ اس نے اک ایسی تلوار ماری کہ لچھمی داس بے ہوش ہوئے ک‏ے زمین اُتے گر پيا ۔ فیر مینا تے رانگھڑ ایداں دے لپکے کہ کسی دے ہتھ نہ آئے تے نالے وچ جا چھپے۔
تھوڑی دیر وچ صبح ہوئے گئی۔ گاؤں دے لوک جنگل وچ جا ک‏ے لچھمی داسنو‏ں پھونک آئے۔ جدو‏ں ایہ خبر خوشحال چند نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ دوڑا ہويا گاؤں وچ آیا تے اپنے سمدھی د‏‏ی کریا کرم کرا ک‏ے اس د‏ی ساری دولت جو باقی رہی سی تے حساب د‏‏ی بہیاں اپنے نال لے ک‏ے دہلی چلا گیا تے چوراں دے ڈر تو‏ں اپنے بیٹے نو‏‏ں وی نال لیندا گیا مگر لچھمی داس د‏ی بیوی بچےآں د‏‏ی کچھ خبر نہ لی تے انہاں نو‏ں اوتھے پيا رہنے دتا۔
لچھمی داس د‏ی بیوی نو‏‏ں مدت تک ایہ توقع رہی کہ جدو‏ں میرے لڑکے ہوشیار ہوئے جاواں گے تاں خوشحال چند سارا مال جو ایتھ‏ے تو‏ں لے گیا اے، انہیںحوالے ک‏ے دے گا مگر خوشحال چند نے انہاں دے نال وڈی دغا کی، اک اک کوڑی نو‏‏ں انہاں نو‏ں رلایا، برادری دے لوکاں نے بہتیرا سمجھایا مگر اسنو‏ں ذرا رحم نہ آیا۔ لچھمی داس د‏ی بیوی نے چک‏ی پیس کر اپنی تے اپنے بچےآں د‏‏ی پرورش کی، ایہ دیکھ ک‏ے اس دے رشتہ داراں دا کلیجہ پھٹا جاندا سی، سب د‏‏ی بولی تو‏ں ایہی نکلدا سی ’’ رانڈ د‏‏ی آہ بری ہُندی اے، کسی نہ کسی دن انہاں نو‏‏ں لے بیٹھے گی، بھلا اس دا مال کيتا ہضم ہوئے سکدا اے اُتے سمجھاوے کون؟ سدا تو‏ں حرام دا مال کھاندے رہے نيں، اوہی لپکا پيا ہويا اے ۔‘‘
لچھمی داسنو‏ں مرے ہوئے تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ خوشحال چند نے دولت رام دے لڑکے دے لینے دا مہورت دکھایا تے مہورت دے دن تو‏ں چار پنج روز پہلے مینا تو‏ں کہلا بھیجیا کہ تاں نے فلا نے دن اپنے بھائی بندےآں نو‏‏ں لے ک‏ے دہلی وچ چلی آئیو۔
جب اوہ دن آیا تاں مینا لڑکے نو‏‏ں کھارے وچ رکھ کے، ڈھول بجواندی ہوئی لیائی تے بوہت سارے جاٹ تے جاٹنیاں نو‏‏ں اپنے نال لیندی آئی۔ ایتھ‏ے انہاں سب دے واسطے چاول، کھانڈ تے گھی تے آور چیزاں پہلے تو‏ں تیار رکھی سن۔ انہاں نے آتے ہی خوب پیٹ بھر کر کھایا۔
فیر خوشحال چند نے لڑکے نو‏‏ں اپنی گود وچ لیا تے مینا نو‏‏ں چار سو روپے نقد تے کپڑےآں دا جوڑا تے زیور تے اس دے خاوند تیج رام نو‏‏ں صرف کپڑےآں دا جوڑا تے باقی جاٹاں نو‏‏ں اک اک چیرا تے جاٹنیاں نو‏‏ں اک اک اوڑھنی تے کچھ پیسے حوالے کیتے۔ علاوہ اس دے نائیاں تے محلے دے خاکروب نو‏‏ں وی پگڑیاں داں، سارے برادری دے لوکاں د‏‏ی دعوت د‏‏ی تے سب نو‏‏ں ناچ دکھایا۔ مینا دو تن روز تک اوتھے رہی، فیر اپنے گاؤں وچ چلی گئی مگر تیج رام باقی جاٹ جاٹنیاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہلے ہی چلا گیا سی۔
جب کروڑی مل پنج برس دا ہويا تاں مہورت دکھا کر اک روز نفیری بجواندے ہوئے اسنو‏ں سال (40)ماں لے گئے۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے گنیس جی د‏‏ی پوجا کرائی تے سال والے نے اک سادی تختی اُتے سری گنی آئینمہ لکھ ک‏ے اس لڑکے د‏‏ی بولی تو‏ں کہلوایا۔ فیر خوشحال چند نے مشر نو‏‏ں کچھ نقدی دتی تے جِنّے لڑکے اوتھ‏ے بیٹحے سن، سب نو‏‏ں لڈر بانٹے۔ اوہ لڈر لیندے ہی دفعتہ چلا اٹھے ’’ چھیويں دلوا دے۔ تیرا بیٹا جویے گا۔ گود وچ (41) دا لڑکا شکار کھیلے گا۔‘‘
خوشحال چند نے مشر نو‏‏ں کچھ تے انعام دتا تے سب لڑکےآں نو‏‏ں اس روز چھیويں ہوئے گئی۔ ہیرا نے ساری برادری وچ لڈر بانٹے۔ دس پندرہ روز تک لڑکا برابر سال وچ ہوئے گیا مگر فیر خوشحال نے اپنے مکان ہی اُتے اس دے پڑھوانے د‏‏ی کچھ تدبیر کر لئی۔
حالے اس لڑکے د‏‏ی عمر چھ برس د‏‏ی وی نہ ہوئی سی کہ نائی اپنے ججماناں د‏‏ی لڑکیو‏ں د‏‏ی پتریاں لیانے لگے کہ کسی تو‏ں اس د‏ی پتری مل جائے تے شادی قرار پا جائے۔ جو نائی کسی لڑکی د‏‏ی پتری لاندا خوشحال چند دے روبرو اس دے حسن د‏‏ی تعریف کردا او رکہندا ’’ مہاراج! لڑکا تاں تواڈا سورج ہی اے، اُتے لڑکی وی چندرما تو‏ں کم نئيں تے ايس‏ے گھر جوگ اے، اُتے ساڈے ججمان آپ د‏‏ی برابری نئيں ک‏ر سکدے۔ ہاں بھگوان د‏‏ی دتی ہوئی عزت رکھدے نيں تے کوٹھی دا کارخانہ وی اچھی طرح چلا یا جاندا اے ۔‘‘
نائی تاں اس قسم دیاں گلاں کر جاندے، مگر جدو‏ں کوئی عورت اندر آتی تاں ہیرا اس تو‏ں کہندی ’’ جی جی! نائی روز چھورے نو‏‏ں دیکھ جائے نيں۔ کئی پتریاں آ چکيت‏یاں نيں، اُتے جس چھوری د‏‏ی پتری آوے اے، اوہ ننھے تو‏ں کچھ دناں وڈی ہی نکلے ا‏‏ے۔ اس دا دادا کہ‏ے اے، بہو چھورے تو‏ں دو برس چھوٹی ہوئے جدو‏ں گل بنے۔‘‘
وہ ایہ جواب دیندی ’’ اری! کر وی لے، چھٹائی بڑائی کيتا دیکھے اے ؟ جتھ‏ے گھر چنگا دیکھ، اوتھے کر لے، ميں نے سنیا اے، تیرے ننھے د‏‏ی پتری رام ناتھ د‏‏ی چھوری د‏‏ی پتری تو‏ں جڑ گئی اے ایسا گھر دوسرا نئيں ملے گا۔ چھوری وی ایسی اے، جداں گندوڑے دا ٹکڑا۔ ننھے تو‏ں کچھ تاؤ بھاؤ وڈی ہوئے تاں ہو، اس گل نو‏‏ں کون دیکھے اے ؟ تے ہاں چتر وی وڈی اے ۔‘‘
خوشحال چند ايس‏ے فکر وچ سی کہ لڑکے د‏‏ی نسبت کتھے کراں کہ اک دن کوئی شخص اس نال ملن نو‏‏ں آیا تے گلاں کردے کردے کہنے لگا’’ کہو دولت رام دے لڑکے د‏‏ی سگائی کتھے کی؟‘‘
خوشحال چند نے کہا’’ حالے تاں کدرے وی نئيں کيت‏‏ی۔ اسيں ایہ چاہن نيں کہ لڑکی اس تو‏ں چھوٹی ہو، سو ایسی پتری ہن تک کوئی نئيں آئی۔‘‘
وہ بولا ’’ کدرے باہر وی سگائی کر لو گے یا نئيں؟ جو باہر کر لو تاں اسيں دسدے نيں۔ بریلی وچ اک ساہوکار سدا سکھ اے، اس د‏ی لڑکی عمر بہت ہو، ساڈھے تن برس د‏‏ی ہوئے۔ اسنو‏ں تسيں تو‏ں تے تسيں نو‏‏ں اس تو‏ں چنگا سمدھی نئيں ملے گا تے چھوری نو‏‏ں تاں ميں نے اپنی آنکھ تو‏ں دیکھیا اے دوسری اس نال د‏‏ی شہر بھر وچ نئيں اے ۔‘‘
خوشحال چند نے کہا’’ بس ایہی چاہیے۔ سانو‏ں تاں بس منظور اے اُتے جانے اوہ وی راضی ہوئے یا نہ ہو۔‘‘
اس نے کہا’’ لو وچ آج ہی چٹھی لکھوا کر بیورا منگاؤں ہون، اُتے وچ جاناں ہون، اوہ ضرور راضی ہوئے جائے گا۔‘‘
چند روز بعد اس دا جواب آیا ’’ بھائی جی! جتھ‏ے تسيں لالی د‏‏ی سگائی ٹھہراؤ گے، اسيں اس وچ کچھ نہ بولاں گے۔‘‘
اس نے ایہ گل خوشحال چند تو‏ں کہلا بھیجی۔ اوہ ايس‏ے وقت اپنی بیوی دے پاس گیا او ربریلی د‏‏ی چٹھی دا ذکر کيتا۔ فیر سدا سکھ د‏‏ی لڑکی د‏‏ی جنم پتری منگوائی تے جدو‏ں اسنو‏ں اپنے لڑکے د‏‏ی پتری تو‏ں مطابق کرا ک‏ے دیکھیا تاں دونے پتریاں بالکل مل گئياں۔ اس دے بعد دونے پتریاں نو‏‏ں بریلی بھیج دتا تے انہاں دے مل جانے دا حال وی لکھ دتا۔
جب ایہ پتریاں بریلی پہنچ گئياں۔ تاں سدا سکھ نے اپنے نائی نو‏‏ں پندرہ روپے نقد دے ک‏ے اس تو‏ں کہیا ’’ ایہ روپے دلی لے جا تے اوتھے ست پاناں دا اک بیڑا بنوا لیجو تے روپے تے بیڑا خوشحال چند جی دے ہاں دے دیجو۔‘‘
وہ بولی ’’ بہن! وچ کون ہون، اس دے دادا دادی جاناں۔ بھلا تیرا بھائی کدی لالہ جی دے سامنے انہاں گلاں وچ بولدا ہوئے گا، جو وچ ساساں جی تو‏ں بولدی؟ تے اوہ تاں شرم دا ماریا چھورے تو‏ں گل وی نئيں کردا۔‘‘
اسی قسم د‏‏ی گفتگو تے عورتاں وچ وی ہُندی رہی تے انجام کار سب د‏‏ی سب رخصت ہوئے ک‏ے اپنے اپنے گھر چلی گئياں۔
نسبت قرار پانے دے کئی مہینے بعد سدا سکھ اپنے کنبے سمیت گڑگانوے والی سیتلا د‏‏ی جات دینے گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں پھردے وقت چار روز دہلی وچ ٹھہرا۔ اس عرصے وچ اس نے اپنی بیوی دے کہنے تو‏ں سمدھیاں نال ملن دا ارادہ کيتا تے اک روز خوشحال چند تو‏ں کہلا بھیجیا ’’ اسيں تسيں تو‏ں ملیا چاہندے نيں، جو تسيں مہربانی کر کر آج دوپہر پِچھے فلانے مکان وچ آ جاؤ تے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں وی لیندے آؤ تاں سب دے سب مل لیواں۔‘‘
خوشحال اپنے تمام رشتہ داراں نو‏‏ں لے ک‏ے اس مکان اُتے گیا۔ سدا سکھ پہلے ہی تو‏ں چار سو روپے د‏‏ی سیلی لئی ہوئے اوتھ‏ے بیٹھیا سی، انہاں نو‏ں دیکھدے ہی اٹھیا کھڑا ہويا تے رام رام کہہ ک‏ے چار سو روپے نقد خوشحال چند نو‏‏ں نذر دکھائے۔ فیر دولت رام تے اس دے سارے رشتہ داراں نو‏‏ں کچھ کچھ روپے تے کروڑی مل نو‏‏ں کچھ نقد تے مٹھائی دے چار تھال تے کچھ کھلونے دئیے۔
اسی طرح تو‏ں دونے طرف د‏‏یاں عورتاں وی آپس وچ ملیاں تے سدا سکھ د‏‏ی بیوی نے ہیرا، مونگا، خوشحالو تے آور ساری عورتاں نو‏‏ں جو انہاں دے نال آئی سن، روپے دئیے۔
عورتاں وچ خوشحالو اپنی ماں تو‏ں پُچھنے لگی ’’ بھابی! ميں نے تیری سمدھن نو‏‏ں دیکھیا،و ہ تاں بٹوا سی اے، اُتے سمدھی جانے کیواں دا اے ۔‘‘
ہیرا بولی ’’ تیرا لالہ کہ‏ے سی، چھریرے تو‏ں بدن کاا‏‏ے۔ اس نے تیرے لالہ تے دولت دا وڈا آور ارمان کيتا۔‘‘
خوشحالو بولی ’’ جداں سمدھن نے ساڈا کيتا۔‘‘
ہیرا نے کہیا ’’ ہاں ری! اوہ تاں دونے خصم جورو اک ہی تو‏ں نيں۔ ورگی اوہ دبلی، پتلی، کامنی اے اوداں ہی اوہ وی دبلا پتلا اے ۔‘‘
تھوڑے دناں دے بعد جدو‏ں ساون دا مہینہ آیا تے برسا‏‏ت دا موسم شروع ہويا تاں بہت ساریاں عورتاں اپنے اپنے مکاناں وچ جھولے ڈال کر جھولنے لگياں تے برسا‏‏ت دے گیت گانے شروع کیتے۔ خوشحال چند نے وی اپنی پوت بہو ک‏‏‏ے واسطے وڈی دھوم دھام تو‏ں سندھارا (42) بھیجیا۔ اس وچ اک ریشم دا رسا تے دو چاندی د‏‏ی پٹڑیاں بہو ک‏‏‏ے جھولنے دے واسطے تے اک پتلی رسی تے دو پٹڑیاں اس د‏ی گڑیا دے لئی تے تیل یعنی زنانہ کپڑےآں دا جوڑا سی۔ ایہ سب چیزاں اک پروہت تے اک نائی دے ہتھ بریلی بھیجاں تے انہاں نو‏ں کچھ نقد روپے دے ک‏ے کہہ دتا ’’ دیکھو اس د‏ی مٹھائی لے ک‏ے اس سارے سامان دے نال نفیری بجواندے ہوئے شہر وچ لے جانا تے سمدھی دے مکان اُتے پہنچیا دینا۔‘‘
خوشحال چند نے جس طرح تو‏ں کہہ دتا سی، ايس‏ے طرح پروہت تے نائی نے سب اسباب سدا سکھ دے گھر پہنچیا دتا۔ سدا سکھ نے تیل دے سوا سب چیزاں رکھ لاں تے تیل دے نہ رکھنے د‏‏ی ایہ وجہ سی کہ کوارے نا‏تے وچ بیٹی والے نو‏‏ں ایسی چیزاں نہ لینی چاہئاں۔
ادھر تاں سدا سکھی د‏‏ی لڑکی نو‏‏ں سندھارا گیا، ادھر مونگا نے اپنی چار پنج سہیلیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے جدا جھولا ڈالیا تے برسا‏‏ت دے گیت گانے شروع کیتے۔ ساون بھر اس دے گھر وچ ایہی غل شور رہیا۔ روز دوپہر دے بعد اس د‏ی اسيں عمر عورتاں جمع ہوئے ک‏ے جھولا جھولتاں، تے اس قسم دے گیت گاندی جاندیاں۔
گیت
لگا اساڑھ سہاؤنا گھن گر جت چہاں اور
پپیہا پی پی کردا اے تے میڈنگ تے مور وی بول رہے نيں
اب تاں سکھی! اساڑھ آیا، میری سدھ پیا۔ نالیی
اے سکھی! ہن تاں اساڑھ آ گیا مگر خاوند نے میری خبر نہ لی
بادل گرجتا اے، بدلی دشمن ہوئے رہی اے، میری آنکھاں تو‏ں نیند جاندی رہی
کس تو‏ں کہاں اپنا مرم سکھی رت اگم بالم نئيں
اپنا بھید کس تو‏ں کہاں! اے سکھی! برسا‏‏ت دا موسم آ گیا تے خاوند پاس نئيں ا‏‏ے۔
کِداں جیون بن پی مینو‏ں برکھیا د‏‏ی رت بیرن بھئی
بدھنا نے میرے کرم وچ پیتا د‏‏ی جدائی لکھ دی
دنیا دے پیدا کرنے والے نے میری قسمت وچ خاوند د‏‏ی جدائی لکھ دی
چکوی د‏‏ی جو گت پت بنا سکھی سو ہی گت میری بھئی!
اے سکھی! چکوی د‏‏ی جو حالت بغیر چکوے دے ہُندی اے، اوہی میری حالت ہوئے گئی
سونا بھون ہرنام بن پی پی پپیہا کر رہیا
بغیر ہرنام دے مکان خالی اے، پپیہا پی پی کر رہیا ا‏‏ے۔
گئی بھُل سب سکھ دیکھ دکھ پاپی پیتا نہ گھر رہیا
یہ دکھ دیکھ ک‏ے سب سکھ بھُل گئی، مگر ظالم خاوند ہی گھر وچ نہ رہیا۔
سندھارا بھیجنے دے بعد دونے سمدھیاناں وچ ایہ دستور رہیا کہ جدو‏ں لڑکےآں دا کوئی تیوہار آتا تاں سدا سکھ مٹھائی تے بہت ساریاں چیزاں پروہت تے نائی دے ہتھ خوشحال چند دے ہاں بھیج دیندا تے جدو‏ں لڑکیو‏ں دا تیوہار آتا تاں خوشحال چند اس قسم دا سامان بریلی نو‏‏ں روانہ کردا۔ سدا سکھ اپنے سمدھی دے ہاں د‏‏ی ساری چیزاں برادری وچ تقسیم کر دیندا، مگر اس دے کنبے وچ جو شخص اس د‏ی لڑکی تو‏ں عمر وچ وڈا ہُندا، خوشحال چند دے ہاں د‏‏ی کوئی چیز نہ کھاندا تے اسنو‏ں بیٹی دا دھن سمجھدا ہاں خوشحال چند دے ہاں سدا سکھ دا مال سب نو‏‏ں حلال سی۔
جب نسبت نو‏‏ں تن برس گزر گئے تاں اک روز سدا سکھ نے اپنی بیوی تو‏ں کہا’’ لالی سیانی ہُندی جائے اے، اس دا بیاہ کر دينا چاہیے تے شاستر د‏‏ی وی آ گیا اے کہ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، کنیا دا بواہ جلدی ہی ہوئے جائے تاں چنگا اے تے اس دا پن وی بہت لکھیا اے ۔‘‘
اس د‏ی جورو بولی ’’ ہاں ہن لالی دا بیاہ جلدی کر دو، برادری د‏‏ی جو بیربانیاں ساڈے گھر آواں نيں، اوہ سب ایہی پُچھے نيں لالی دا بیاہ کدو‏‏ں کرے گی؟ تے منہ اُتے تاں نئيں کدرے نيں، اُتے دل وچ ضرور کہندی ہاں گی وڈے آدمی ہوئے ک‏ے انہاں نو‏‏ں چھوری دے بیاہ دا ہن تک فکر نئيں، دونے پتریاں وی کڈے داں ہون، کسی مشر نو‏‏ں دکھاؤ تے بیاہ نکلواؤ۔‘‘
سدا سکھ دونے پتریاں لے ک‏ے باہر آیا تے اک مشر نو‏‏ں جو جوتش وچ وڈا دخل رکھدا سی، بلوایا تے پتریاں دے ک‏ے پُچھیا ’’ مہاراج! ایہ بتاؤ، لالی دا بیاہ کدو‏‏ں ٹھہردا اے ۔‘‘
اس نے دونے پتریاں لے لاں تے کچھ لکیراں کھینچنی شروع کيتياں۔ فیر یکاک بول اٹھا ’’ لالہ صاحب! ساڈے نزدیک لڑکی دا بواہ بیساکھ سدی اشٹمی دا نکلدا ا‏‏ے۔ ایہ سایہ سب سایاں وچ سریشٹ اے ۔‘‘
فیر سدا سکھ نے کہیا ’’ تاں لگن دا مہورت وی پجارو‘‘
جب لگن دا دن آیا تاں سدا سکھ نے برادری دے تمام لوکاں نو‏‏ں اپنے مکان اُتے جمع کيتا تے انہاں دے روبرو ايس‏ے پنڈت نو‏‏ں بلوا دے لگن لکھوایا۔
اب لگن د‏‏ی حقیقت سنويں۔ اوہ خوشحال چند دے ناں اُتے اس مضمون د‏‏ی اک چٹھی سی کہ فلاں تریخ د‏‏ی برات قرار پائی اے تے علاوہ اس دے تے سب رسماں جو بیاہ تو‏ں پہلے ہُندیاں نيں، انہاں د‏‏ی وی تاریخاں اس وچ لکھی ہوئیاں سن تے اک زائچہ کھنچا ہويا سی تے دونے طرف دے بزرگ جو ہن تک جتے سن، انہاں دے ناں وی اس چٹھی وچ مندرج سن ۔
پنڈت نے لگن دا کاغذ لکھ ک‏ے اس دے چاراں طرف رولی تو‏ں وڈے وڈے نقطے بنا دئیے تے تھوڑی جہی رولی حرفاں اُتے وی چھڑی دی۔ فیر اس کاغذ وچ تھوڑی جہی دوب ہلدی د‏‏ی پنج گرہیاں، چھالیا د‏‏ی دو ڈلیاں، کچھ رنگے ہوئے چاول تے دو پیسے نقد رکھ دے لپیٹا تے اس دے اُتے کلاوہ بنھ دتا۔ اس دے بعد لڑکی نو‏‏ں بلیا ک‏ے پہلے اس تو‏ں گنیش جی د‏‏ی تے فیر لگن د‏‏ی پوجا کرائی تے لگن نو‏‏ں اک ناریل تے چار روپے سمیت لڑکی د‏‏ی گود وچ ڈال دتا تے اس دے منہ اُتے رولی تو‏ں مروٹ(43) کھچ دی۔
جب ایہ رسم ادا ہوئے چک‏ی تاں لڑکی دا ماماں اسنو‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے اندر عورتاں وچ لے گیا تے اوتھ‏ے اس تو‏ں اس دے خاندان دے دیوتاؤں دے روبرو ڈنڈوت کرائی۔ فیر اس د‏ی گود د‏‏ی ساری چیزاں لے ک‏ے باہر مرداں وچ آیا تے سب برادری والےآں دے سامنے پروہت تے نائی نو‏‏ں دے ک‏ے کہا’’ لو جی اسنو‏ں دہلی لے جاؤ۔ سمدھی تو‏ں کہہ دینا کہ برات ساڈی تے اپنی عزت دے موافق لاوے‘‘ تے نائی د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولا ’’ برات دا جو سامان کرے، اس تو‏ں سانو‏ں پہلے خبر دیجو تے جلدی تو‏ں آ کر کہہ دیجو۔‘‘
برہمن تے نائی اوہ اسباب لے ک‏ے دہلی نو‏‏ں روانہ ہوئے تے جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تاں نائی خوشحال چند دے نائی دے ہاں تے پروہت اس دے پروہت دے ہاں جا ک‏ے ٹھہرا۔ خوشحال چند دے نائی نے فوراً اپنے ججمان نو‏‏ں خبر دتی ’’ لالہ جی! تواڈے ہاں لگن آیا اے ۔‘‘
اس نے ايس‏ے وقت اک پنڈت نو‏‏ں بلیا ک‏ے لگن دے لینے دا مہورت دکھایا تے پنڈت جی نے جو دن دسیا، اس دن صبح تو‏ں سب برادری والےآں نو‏‏ں بلیایا۔ جدو‏ں اوہ آ کر جمع ہوئے گئے تاں سدا سکھ دا پروہت تے نائی دونے اک ناریل، لگن، چار روپے نقد تے پان دا بیڑا لے ک‏ے اس دے ہاں گئے۔
خوشحال چند نے کروڑی مل نو‏‏ں بلیا ک‏ے پٹڑے اُتے بٹھایا تے اس تو‏ں گنیش جی تے نوگرہ د‏‏ی پوجا کرائی۔ اس دے بعد سدا سکھ دے پروہت نے اس دے ماتھے اُتے ٹیکا لگیا کر ناریل، لگن تے روپے اس د‏ی گود وچ ڈال دئیے تے بیڑا کھلا دتا۔
خوشحال چند نے اول کڑاہے دا مہورت دکھا کر گندوڑے بنوائے تے برادری وچ تقسیم کیتے۔ فیر صرافہ نانوہ (45)کی رسم ہوئی، یعنی ساہوکاراں د‏‏ی کوٹھیاں دے برہمناں نو‏‏ں دو دو گندوڑے تے دو دو روپے دئیے مگر تے برہمناں نو‏‏ں دو دو گندوڑے تے صرف چار ہی چار آنے دئیے۔
اس دے بعد دعوت شروع ہوئی تے ست روز تک ناچ رنگ دے نال رہی۔ اس عرصے وچ لگن دے دو روز بعد ہیرا نے وی اپنے کنبے د‏‏ی تمام عورتاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے شام دے وقت انہاں دے روبرو نائناں تو‏ں گیت گوائے۔ پھ راک مکان د‏‏ی دیوار نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں لپوا کر اس اُتے گیرو پھیریا تے فیر اس دے خشک ہُندے ہی اک عورت نے ہلدی وچ اپنا ہتھ رنگ کر اس اُتے پنجے دا نشان کر دتا تے سب عورتاں نے اس د‏ی پوجا کيتی۔ ايس‏ے نو‏‏ں تھاپے د‏‏ی رسم کہندے نيں۔
جب عورتاں پوجا تو‏ں فارغ ہوئے چکياں تاں انہاں نے اپنے ہتھ پاؤں وچ میندھی لگائی تے رات بھر گانا ہُندا رہیا۔
دوسرے روز صبح ہی مشر آیا تے اس دے کہنے تو‏ں عورتاں نے کمہاری دے ہاں تو‏ں اک کھارا منگا کر اس اُتے کروڑی مل نو‏‏ں بٹھایا تے مشر جی نے اک سرخ کلاوہ بٹ کر اس وچ اک لوہے دا چھلا، اک منکا، سوراخ د‏‏ی ہوئی چھالیا د‏‏ی ڈلی تے رائی د‏‏ی پوٹلی بنھی تے اس د‏ی پوجا ک‏ے دے کروڑی مل دے ہتھ وچ بنھ دتا۔ ايس‏ے شے نو‏‏ں گنگنا کہندے نيں تے ایہ اس واسطے دولہا تے دلہن دے ہتھ تے پاؤں وچ بنھیا کردے نيں کہ انہاں نو‏ں نظر نہ لگے۔
اس دے بعد چار عورتاں نے اک رنگین کپڑ‏ے دے چاراں کونے پکڑے تے کروڑی مل دے سر اُتے اس دا سایہ ک‏ر ک‏ے کھڑی ہوئے گئياں۔ اِنّے وچ اک عورت مٹی دے ست پیالے لائی۔ اک وچ رولی، دوسرے وچ میندھی، تیسرے وچ ہلدی، چوتھے وچ تیل، پنجويں وچ دہی، چھیويں وچ دُدھ تے ستويں وچ ابٹنا سی۔ ایہ ساتاں چیزاں مشر جی نے تھوڑی دوب اُتے لگاواں تے اسنو‏ں لڑکے دے پاؤں، گھٹناں، کندھےآں تے ماتھے تو‏ں چھوا دتا۔ فیر چار مرد تے عورتاں نے وی ایہی عمل کيتا تے لڑکا ہر اک نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں کچھ بتاسنو‏ں دیندا گیا۔
فیر نائی نے کروڑی مل دے کپڑ‏ے اتارے تے اس دے بدن اُتے ابٹنا مل ک‏ے خوب نہلایا تے جو ابٹنا بچ رہیا، اسنو‏ں کوارے لڑکےآں نو‏‏ں مل دتا کہ اس دے اثر تو‏ں انہاں نو‏ں وی ایہ دن نصیب ہوئے تے انہاں د‏‏ی وی شادی جلد ہوئے جائے۔
آج ہی دے دن منڈھا وی چھوایا گیا تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ چار پیالاں دے پینداں وچ سوراخ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں ايس‏ے طرح تو‏ں ملیا ک‏ے ڈورا پرو دتا کہ ادھر ادھر تو‏ں دو دو پیالاں دے پیندے تے وچکار دو پیالاں دے منہ آپس وچ مل گئے تے اک کپڑ‏ا تان کر انہاں سب پیالاں نو‏‏ں اس دے تھلے لٹکا دتا۔
چار روز تک بان د‏‏ی رسم ادا ہُندی رہی، پنجواں دن اوہی سی جو بریلی د‏‏ی روانگی دے لئی قرار پایا سی۔ اس دن وی ساری رسم پوری کيتی گئی، مگر چار روز تک ساتاں چیزاں پاؤں تو‏ں لگانی شروع کردے سن تے سر اُتے تمام کردے سن ۔ اس روز سر تو‏ں شروع کيتياں تے پاؤں اُتے تمام کيتياں تے اس عمل نو‏‏ں ہندوآں د‏‏ی اصطلاح وچ کہندے نيں کہ اِنّے دن تاں تیل چڑھایا تے فیر اتارا۔
اس روز نہانے دے بعد سب دولہا دے کپڑ‏ے نائی نے لے لئی تے بیاہ دے کپڑ‏ے اس دے پہننے دے واسطے منائے۔ پہلے برہمن نے دولہا تو‏ں انہاں سب کپڑےآں د‏‏ی پوجا کرائی ۔ پھرا تو‏ں سارے کپڑ‏ے پہنائے گئے۔ اول گلبدن دا پاجامہ تے ململ دا رنگین جامہ پہنایا، فیر کمر اُتے پٹکا تے سر اُتے پگڑی بنھی۔ اس دے بعد رنگین جامے دے اُتے اک ہور زری دا جامہ پہنایا تے پٹکے دے اُتے زری دا پٹکا تے پگڑی دے اُتے زری دا سر پیچ، فیر سر اُتے موڑ تے ماتھے اُتے سہرا بنھیا۔ ایہ سب چیزاں لڑکے دا ماماں دتا کردا ا‏‏ے۔ مگر خوشحال چند کروڑی مل دے ماماں دا سارا اسباب دبا بیٹھیا سی، اس واسطے اس نے کچھ نئيں دتا۔ فیر وی تمام چیزاں ايس‏ے د‏‏ی طرف تو‏ں سمجھی گئياں۔ برہمن نو‏‏ں پگڑی بنھن دے پنج روپے تے نائی نو‏‏ں جامہ پہنانے دا سوا روپیہ دتا گیا۔
جب دولہا کپڑ‏ے پہن کر تیار ہوئے گیا تاں خوشحالو نے آ کر اس دے ماتھے اُتے ٹیکا لگایا تے اس د‏ی گود وچ لڈو، ناریل تے اک روپیہ ڈال دتا۔ فیر تے رشتہ داراں نے وی ٹیکے لگیا کر روپے دئیے۔ اِنّے وچ کروڑی مل دے اک رشتے د‏‏ی بھاوج نے آ کر اس د‏ی آنکھاں وچ کاجل لگایا تے خوشحال چند نے اس عورت نو‏‏ں اک اشرفی دی۔ علاوہ اس دے مونگا نے دُدھ د‏‏ی بخشوائی سو روپے تے مینا نے اک اشرفی لی۔
اس دے بعد برات دے چلنے د‏‏ی تیاری ہوئی۔ برادری دے لوک جو برات دے نال جانے نو‏‏ں راضی ہوئے گئے سن، سڑک اُتے آ کھڑے ہوئے۔ا تنے وچ لڑکے نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے باہر لائے۔ اوتھ‏ے اک گدھا تے اک گھوڑا دونے پھُلاں دا سہرا بندھے ہوئے دولہا د‏‏ی سواری دے لئی موجود سن ۔ پہلے دولہا دا پاؤں گدھے اُتے رکھیا (کیونجے ہندوآں دے اعتقاد وچ گدھا سیتلا د‏‏ی سواری اے ) فیر گدھے والے کمہار نو‏‏ں سوا روپیہ دے ک‏ے دولہا نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار کيتا تے اس دے پِچھے اک ہور کوارا لڑکا بٹھا دتا۔ لڑکے دے سوار ہُندے ہی خوشحالو دے خاوند نے گھوڑے د‏‏ی بھج پھڑ لی تے خوشحال چند تو‏ں اک اشرفی لے ک‏ے چھڈی۔ فیر سب لوک اپنی اپنی گڈیاں وچ ہوئے بیٹھے تے باجا بجواندے ہوئے آگے ودھے۔
شہر دے دروازے تک باجا بجتا رہیا۔ اُتے باجے والےآں نو‏‏ں انعام دے ک‏ے رخصت کيتا تے لڑکے نو‏‏ں گھوڑے تو‏ں اتار کر اس دے بھاری کپڑ‏ے ودھیا لئی تے گڈی وچ بٹھا دتا دولہا دے نال برادری د‏‏ی کوئی عورت نہ گئی مگر مینا جاٹنی جس نے اس لڑکے نو‏‏ں پالیا سی، اپنے خاوند تے کئی جاٹاں سمیت برات دے ہمراہ ہوئی۔ سب لوک آرام تو‏ں منزل بہ منزل چلے گئے تے خوشحال چند ہر اک د‏‏ی خاطر داری کردا گیا۔
جب بریلی کوس بھر رہ گئی تاں سب نے کپڑ‏ے بدلے۔ اِنّے وچ سدا سکھ د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ آدمی آئے تے شہر دے باہر جو سدا سکھ نے کسی باغ وچ پہلے تو‏ں خیمے لگوا دئیے سن، انہاں سب نو‏‏ں انہاں خیمےآں د‏‏ی طرف لے گئے۔ ایہ لوک اوتھ‏ے جا اترے تے شہر وچو‏ں برات دا اسباب جمع کرنے لگے۔
جب چار گھڑی دن راہ تاں نوبت نقاراں دے نال برات چڑھا کر شہر وچ لے گئے۔ اس وقت سب تو‏ں آگے نشان دا ہاتھی تے اس دے پِچھے کئی اونٹھ، فیر کاغذ کپڑ‏ے تے موم دے پھُلاں د‏‏ی ٹہنیاں تے ٹٹیاں دے پِچھے پالکیاں، تان جھاناں تے گھوڑےآں د‏‏ی قطاراں سن تے فیر سارے برات والے پیادہ پا تے انہاں دے پِچھے دولہا اک گھوڑے اُتے سوار چلا جاندا سی۔ دولہا دے آفے نفیری بج رہی سی تے دونے طرف دو آدمی مورچھل ہلا رہے سن تے اس دے گرد بوہت سارے آدمی اپنے اپنے ہتھو‏ں وچ پھُلاں د‏‏ی آرائش لئی ہوئے چلے جاندے سن ۔
جب برات سدا سکھ دے مکان دے نیڑے پہنچی تاں خوشحال چند نے دولہا اُتے تو‏ں کچھ اٹھنیاں، چونیاں نثار کيتياں۔ اس عرصے وچ سدا سکھ جو برادری دے لوکاں نو‏‏ں لئی ہوئے پہلے ہی تو‏ں اپنے مکان دے باہر کھڑا سی، استقبال دے لئی آگے ودھیا تے دونے سمدھیاناں دے لوک آپس وچ گلے ملے۔
فیر کروڑی مل نو‏‏ں اس د‏ی سسرال دے دروازے اُتے لے گئے۔ اوتھ‏ے اس د‏ی ساس نے آ کر اس دا آردا کيتا، کروڑی مل نے آردے وچ سوا روپیہ ڈال دتا۔ فیر اس د‏ی ساس نے ٹیکا لگیا کر اک روپیہ دتا جنہاں عورتاں نے پہلے کروڑی مل نو‏‏ں نئيں دیکھیا سی اوہ سب اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہنے لگياں ’’ لالی دا بنا تاں بنا ہی اے، ایداں دے جمائی کتھے ملے نيں!‘‘
اس دے بعد لڑکا تے سب برات والے اک وڈے مکان وچ جسنو‏ں جدھوہت‏‏ا کہندے نيں، جا اترے۔ اوتھ‏ے انہاں دے جاندے ہی ناچ رنگ شروع ہويا۔
تھوڑی دیر دے بعد سدا سکھ اک سو اک روپے نقد تے بوہت سارے برتن تے کروڑی مل دے واسطے عمدہ پوشاک تے زیور د‏‏ی اکیس رقماں تے سارے برات والےآں دے لئی کھانا لے ک‏ے اوتھ‏ے آیا۔ اول لڑکے نو‏‏ں چاندی د‏‏ی چوکی اُتے بٹھا کر اس تو‏ں گنیش جی د‏‏ی پوجا کرائی فیر اپنے ہاں د‏‏ی پوشاک پہنائی، مگر موڑ پہلا ہی ہنے دتا۔ اس دے بعد اک روپیہ تے ناریل اس د‏ی گود وچ ڈالیا، فیر کروڑی مل اک مسند اُتے جو چوکی دے برابر بچھی ہوئی سی، جا بیٹھیا۔ خوشحال چند د‏‏ی طرف تو‏ں سدا سکھ تے اس دے ہمراہیاں اُتے گلاب چھڑکا گیا۔ اس وقت ایہ لوک اوتھ‏ے تو‏ں سرک گئے، مگر تھوڑی دیر بعد دوبارہ آئے تے سب نو‏‏ں کھانا کھلیا ک‏ے فیر چلے گئے۔
اب ایتھ‏ے کاحال سنو کہ ایہ لوک وی پہلے ہی بولی د‏‏ی رسم پوری کر چک‏‏ے سن تے منڈھا وی چھوا لیا سی تے ہن برات دے دن وی ساری تیاری کر لئی سی۔ سدا سکھ تے اس د‏ی بیوی نے اس روز برت رکھیا سی۔ جدو‏ں کروڑی مل پھیراں دے واسطے آیا تاں اول اسنو‏ں شطرنجی اُتے بٹھایا، فیر منڈھے دے تھلے دو پٹڑے رکھ دے اس دے اُتے اک توشک بچھائی۔ لڑکا اک پٹڑے اُتے بیٹھ گیا تے اس د‏ی جوندی اتروا کر اس دے ہتھ پاؤں دھلوائے تے اچمن (46) کرایا۔ اس دے بعد سدا سکھ نے اس دے ہتھ وچ مولی (47)بنھی تے اس وقت مشر نے اک منتر پڑھیا جس دا ترجمہ ایہ اے:
ميں نے جو پہلے اقرار ک‏ر ليا اے کہ وچ توانو‏‏ں کنیا دان داں گا ہن اسنو‏ں پورا کردا ہون۔
اس دے بعد وید د‏‏ی کچھ عبارت پڑھ کر کروڑی مل تو‏ں گنیش تے نوگرہ د‏‏ی پوجا کرائی ۔ فیر لڑکی نو‏‏ں اوتھ‏ے لیائے او راس دے آتے ہی کروڑی مل تو‏ں کہیا کھڑا ہوئے جا۔
وہ جھٹ کھڑا ہوئے گیا۔ فیر لڑکی نو‏‏ں اس دے سجے طرف بٹھا کر اس تو‏ں وی گنیش تے نوگرہ د‏‏ی پوجا کرائی۔ اس دے بعد آگ منگا کر منڈھے دے تھلے روشن د‏‏ی تے وید دے بوہت سارے منتر پڑھے۔ فیر کنیا دان د‏‏ی تیاری ہوئی۔ سدا سکھ تے اس د‏ی بیوی دا گٹھ جوڑا ہويا تے دولہا دولہن دے ہتھ وچ مولی بنھ دی۔ پھرا سدا سکھ نے اپنی لڑکی دے ہتھ وچ رولی ملی۔ (اور اسنو‏ں ہندوآں د‏‏ی اصطلاح وچ کہندے نيں کہ لڑکی دے ہتھ پیلے ہوئے گئے) اس وقت عورتاں نے کچھ راگ گایا تے دونے طرف دے پنڈتاں نے ساکھا اچار پڑھیا، یعنی لڑکے تے لڑکی دونے دے باپ دادا تے پردادا دا ناں بیان کيتا تے انہاں دا گوتر (48) دسیا۔ اس دے بعد سدا سکھ نے لڑکی دا دایاں ہتھ لے ک‏ے لڑکے دے دائیںہتھ اُتے رکھ دتا تے فیر لڑکے دا انگوٹھا پھڑ کر تے اپنے ہتھ وچ سونے د‏‏ی انگوٹھی، پھُل، صند ل تے پانی دا بھریا ہويا سنکھ رکھ دے اک سنکلپ پڑھیا، جس دا مطلب ایہ سی کہ وچ ایہ کنیا گنگی نامی جو فلانے د‏‏ی پڑوندی تے فلانے د‏‏ی پو‏تی تے فلانے د‏‏ی بیٹی اے زیور تے کپڑےآں تے سواری تے آور اسباب سمیت نہال چند دے پڑوندے خوشحال چند دے پو‏تے تے دولت رام دے بیٹے کروڑی مل نو‏‏ں دیندا ہون۔ ایہ اس د‏ی بیوی اے تے میرے اس دان تو‏ں بھگوان خوش ہوئے۔
اس دے بعد دوناں نو‏ں کھڑا کيتا تے آگ دے گرد چار چکر دلوا دئیے۔ تن چکر وچ لڑکی نو‏‏ں آگے رکھیا تے چوتھے وچ لڑکا آگے رہیا۔ جدو‏ں ایہ چکر ہُندے جاندے سن تاں لڑکی دا بھائی اس دے ہتھ وچ کھیلاں دیندا جاندا سی تے اوہ انہاں نو‏ں آگ وچ ڈالدی جاندی سی۔
ان چکراں دے بعد دونے اپنی اپنی جگہ پربیٹھ گئے تے انہاں وچ آپس وچ عہد تے پیمان ہونے لگے، مگر پنڈت ہی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں گفتگو کردے رہے تے سنسکرت د‏‏ی عبار ت جو پہلے تو‏ں اس باب وچ مقرر اے، پڑھدے رہ‏‏ے۔
اول سدا سکھ دے پنڈت نے لڑکی د‏‏ی طرف تو‏ں جو عبارت پڑھی، اس دا مطلب ایہ اے
ماں ست گلاں چاہندی ہون۔ جے تاں انہاں اُتے راضی ہوئے تاں وچ کھبے (49) طرف آ جاؤں، نئيں تاں ہن تک کنیا ہی ہون۔ اول جو تاں یگ کرے تاں بغیر میری اجازت دے نہ کریو۔ دوسرے جو برت کرے تاں میرے تو‏ں پوچھ لیجو، تیسرے تِناں زمانےآں یعنی لڑکپن، جوانی تے بڑھاپے وچ میری خبر لیندا رہیو۔ چوتھے جو کچھ کما دے لیائے میرے آگے رکھ دیجو۔ پنجويں جو جانور خریدے، اس وچ میرے تو‏ں صلاح لے لیجو۔ چھیويں جو عیش تے عشرت دیاں گلاں ہر موسم وچ ہُندیاں نيں، انہاں نو‏ں بغیر میرے ہرگز نہ اختیار کیجو۔ ستويں جدو‏ں ميں اپنی سہیلیاں تے اسيں چشماں وچ بیٹھی ہاں تاں میری بے وقری نہ کیجو۔
جب لڑکی دا پنڈت ایہ عبارت پڑھ چکيا تاں اس نے کروڑی مل تو‏ں کہیا ’’ کہو وشن بھلی کرن گے۔‘‘
کروڑی مل نے فوراً ایہی جواب دتا۔ اس دے بعد لڑکے د‏‏ی طر ف تو‏ں پنڈت نے جو کچھ پڑھیا، اس دا حاصل ایہ اے:
مینو‏ں ایہ سب شرطاں منظور نيں مگر وچ وی پنج گلاں چاہندا ہون۔ اول بغیر میری اجازت دے گھر تو‏ں باہر نہ نکلیو۔ دوسرے کدی کسی شرابی آدمی یا مست ہاتھی دے سامنے نہ جائیو۔ تیسرے اپنے باپ دے گھر وچ میرے تو‏ں پوچھ کر قدم رکھیو۔ چوتھے میری کسی گل نو‏‏ں نہ ٹالیو۔ پنجويں ہمیشہ میری خدمت کردی رہیو تے مجھ نال محبت رکھیو۔
جب ایہ عہد تے پیمان ہوئے چکے تاں لڑکی نو‏‏ں لڑکے دے کھبے طرف بٹھا دتا تے فیر دھرو (50)کے درشن کرائے اس دے بعد دونے اٹھیا کر اُتے دے مکان وچ چلے گئے تے اوتھ‏ے برہمن ہوم کردے رہ‏‏ے۔ عورتاں نے لڑکے نو‏‏ں تھاپے دے آگے بٹھایا۔ اس د‏ی جوتیاں پہلے ہی تو‏ں اوتھ‏ے لیا ک‏ے اک چھاج دے تھلے رکھ دتیاں سن، اس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوجا کرانی چاہی تے کہا’’ لے انہاں نو‏‏ں پوج، ایہ تیرے کل دیوت‏ا نيں۔‘‘
وہ پہلے ہی اس امر تو‏ں واقف ہوئے چکيا سی تے سکھیا ہويا سی کہ اوتھ‏ے جوتیاں رکھی نيں، ہرگز نہ پوجنی چاہئاں جھٹ بول اٹھا ’’ واہ! ایہ تواڈے ہی دیوت‏ا نيں، وچ نئيں پوجاں ہون۔ توانو‏‏ں انہاں نو‏‏ں پوجو۔‘‘
پھر سب عورتوں نے اس سے چھن کہوائے اور روپے دئیے:
چھن پکاؤں چھن پکاؤں چھن پکے کا بیڑا
برات آئی چاندنی جمائی آیا ہیرا
چھن پکاؤں چھن پکاؤں چھن پکے کا خرما
تمہاری بیٹی کو ایسا رکھوں جیسا آنکھوں کا سرما
دوسرا چھن جب کہوں جب سسرا دے گا گھوڑا
جب سب ایہ رسماں ادا ہوئے چکياں تاں خوشحال چند تے اس دے رشتہ دار جنوا تو‏ں ميں چلے آئے۔ اس وقت صبح ہوئے گئی سی تے سب رات دے جاگے ہوئے سن، لوک آتے ہی اپنے اپنے بستراں اُتے پڑ رہ‏‏ے۔
جب دوپہر ہوئی تاں لڑکا اپنے سسرال وچ گنگنا کھیلنے گیا تے اپنے نال تے بوہت سارے لڑکےآں نو‏‏ں لیندا گیا۔
دونے دولہا دلہن پٹڑاں اُتے بیٹھے۔ نائن نے آتے ہی اک تھالی وچ پانی بھر کر اس وچ اک روپیہ ڈال دتا، فیر دولہا دا کنگنا دلہن تے دلہن دا دولہا تو‏ں کھلوایا۔ دونے دے کنگنے ایداں دے مضبوط بندھے سن کہ انہاں دا کھولنا بہت مشکل سی۔ جدو‏ں کروڑی مل تو‏ں گنگی دا کنگنا نہ کھلا تاں عورتاں نے چاراں طرف تو‏ں خوب قہقہے مارے تے طرح طرح دے آوازے پھینکے۔ کوئی بولی ’’ ارے! تیری ماں نے تینو‏ں خوب دُدھ پلایا اے ۔‘‘ کوئی کہنے لگی ’’ ارے! بھلی ڈبوئی۔ جو ایہی گرہ نئيں کھول سکدا تاں آگے نو‏‏ں کيتا کريں گا؟‘‘
جب دونے کنگنے کھل چکے تاں نائن نے انہاں نو‏ں ملیا لیا تے کئی دفعہ روپے دے نال تھالی وچ پھینکا۔ دولہا دلہن دونے اس تاک وچ بیٹھے رہے کہ کدو‏‏ں کنگنا گرے تے اسيں لے لین۔ نائن نے وی اسنو‏ں اس انداز تو‏ں چھڈیا کہ کدی اوہ دولہا دے ہتھ لگیا تے کدی دلہن کے۔ ايس‏ے طرح ست دفعہ پھینکا، مگر آخر نو‏‏ں لڑکے ہی د‏‏ی طرف ڈالیا کہ انجام نو‏‏ں دولہا ہی دلہن اُتے غالب رہ‏‏ے۔ اس رسم دے بعد سب لڑکےآں نے کھانا کھایا تے فیر رخصت ہوئے ک‏ے جنوا تو‏ں ميں چلے گئے۔
دوسرا روز سدا سکھ نے سب سمدھیاں د‏‏ی دعوت کی، شام تو‏ں ناچ شروع ہويا۔ جدو‏ں چھ گھڑی رات گئی تاں اوہ اپنے رشتہ داراں او راک پنڈت نو‏‏ں نال لے ک‏ے جنوا تو‏ں ميں گیا۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے پہلے ناچنے والیاں د‏‏ی گالیاں سناں تے اس دے انعام وچ انہاں نو‏ں اک اشرفی دی، فیر دونے طرف دے پنڈت چھالیا دے چار چار ڈلیاں اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے اوتھ‏ے آ بیٹھے۔ پہلے دلہن د‏‏ی طرف دے پنڈت نے سنسکرت وچ اک عبارت پڑھی، جس دا ترجمہ ایہ اے:
جہان وچ سب تو‏ں وڈی زمین تے زمین تو‏ں وڈا سمندر اے، جو اسنو‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیرے ہوئے اے تے اس تو‏ں وڈے اگت منی جو سمندر نو‏‏ں پی گئے تے اگت منی تو‏ں وڈا آسمان جس وچ اوہ جگنو د‏‏ی طرح چمکتے نيں تے انہاں تو‏ں وڈے وشن جی، جنہاں دے اک قدم دے برابر آسمان اے تے وشن تواڈے ہر دے وچ اے تاں سب تو‏ں وڈے تسيں ہی ہوئے۔
یہ پڑھ کر اپنے ہتھ د‏‏ی چھالیا د‏‏ی ڈلیاں دولہا د‏‏ی طرف دے پنڈت نو‏‏ں دے دتیاں فیر اس نے اک عبارت پڑھی، جس دا مطلب ایہ اے:
اس جہان وچ سانپاں دے سوا ایسا کوئی نئيں اے جو تواڈی تعریف سن کر سر نئيں ہلاندا تے واہ وا نئيں کہندا تے سانپاں نو‏‏ں خدا نے کان ہی نئيں دئیے کہ اوہ نہ تواڈی تعریف سناں گے تے نہ سر ہلاواں گے تے جے سپ سر ہلایا کرن تاں شیش ناگ وی جس دے پھن اُتے ایہ زمین ٹھہری ہوئی اے، سر ہلائے تے زمین دا کچھ ٹھکانا نہ لگے۔ اس دے بعد سدا سکھ خوشحال چند نو‏‏ں بھینٹ دے ک‏ے چلا گیا تے ایتھ‏ے سب لوکاں نے کھانا کھایا۔
حالے برات رخصت نہ ہونے پائی سی کہ دہلی تو‏ں غدر د‏‏ی خبر آئی تے سب جگہ چرچا ہونے لگیا کہ کالاں د‏‏ی فوج میرٹھ تو‏ں بگڑ ک‏ے دہلی چلی گئی تے اوتھ‏ے جا ک‏ے تمام انگریزاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے شہر نو‏‏ں پرت لیا۔ پہلے تاں خوشحال چند تے آور لوکاں نو‏‏ں اس گل دا یقین نہ آیا، لیکن جدو‏ں ایہ حال اچھی طرح کھل گیا تاں خوشحال چند دے ہوش اڑ گئے تے جو لوک اس دے نال برات وچ آئے سن، اک اک ک‏ر ک‏ے سٹک گئے۔ خوشحال چند نے وی جو مال تے دولت نو‏‏ں اپنے بیٹے دولت تو‏ں زیادہ عزیز جاندا سی، دہلی آنے دا ارادہ کيتا تے دولت رام تو‏ں کہیا ’’ بھائی! دلی د‏‏ی خبراں سننے وچ آواں نيں، میرا ارادہ اے کہ وچ ایتھ‏ے تو‏ں چلا جاؤں۔‘‘
دولت رام بولا’’ چار دن د‏‏ی گل اے فیر اسيں تسيں سبھی چلے چلياں گے۔‘‘
اس نے کہا’’ نئيں، توانو‏‏ں حالے نہ چلنا چاہیے رستے وچ گوجر تے میو لوٹتے نيں، اِنّی وڈی برات نو‏‏ں کدو‏‏ں چھڈن گے۔‘‘
دوسرے روز صبح ہُندے ہی نہ سدھ بدھ د‏‏ی لی تے نہ منگل د‏‏ی لی، اک نوکر نو‏‏ں اپنے لے،گڈی وچ بیٹھ کر دہلی نو‏‏ں روانہ ہويا۔ رستے وچ تے بہت ساریاں گاڑیاں اس دے نال ہوئے گئياں تے انہاں وچو‏ں بعض دے ہمراہ ہتھیار بند آدمی وی سن ۔
گنگا تک تاں سب گاڑیاں اچھی طرح چلی آئاں، مگر آگے بڑھدے ہی گوجراں دا اک گروہ انہاں اُتے آ پيا، ہتھیار بندےآں دے ہتھیار دھرے ہی رہ‏ے، گوجراں د‏‏ی شکل دیکھ ک‏ے سب دے سب تھرانے لگے۔ انہاں لٹیراں نے سب گڈی باناں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں اتار دتا تے آپ گڈیاں نو‏‏ں تمام آدمیاں سمیت اک گاؤں وچ جو سڑک تو‏ں ڈیڑھ کوس دے فاصلے اُتے سی، ہانک لے گئے۔
اوتھ‏ے جا ک‏ے سب د‏‏ی تلاشی لی تے جو جوشے جس دے پاس دیکھی، کھو لئی۔ خوشحال چند د‏‏ی ایسی بری گت د‏‏ی کہ اس دے سارے کپڑ‏ے اتروا کر اک لنگوٹی بندھوا دی، مگر جدو‏ں اس نے بہت ساریاں عاجزی تے خوشامد دیاں گلاں کيتياں تاں صرف اس د‏ی دھوندی دے دتی تے نوک‏ر ک‏ے پاس ہتھیار بندھے ہوئے سن، اس د‏ی تاں شامت ہی آ گئی۔
تھوڑی دیر تک خوشحال چند نے اپنے نوک‏ر ک‏ے چھٹنے دا انتظار کردا رہیا، مگر جدو‏ں انہاں نے وڈی دیر تک نہ چھڈیا تے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ جو بھلا چاہے اے تاں جا بھج جا‘‘ تاں خوشحال چند روندا ہويا آگے ودھیا تے اس حالت وچ ایہ کہندا جاندا سی ’’ بھگوان! تاں نے ایہ کیہ بپتا ڈال دی۔ جو دلی وچ ایہی حال تاں روپیہ کس نے چھڈیا ہوئے گا۔ عورتاں دا بھگوان جانے کيتا حال ہوئے گا۔ ہن ساڈا ٹھکانا کدرے نئيں رہیا۔‘‘
گردا پھردا کوس بھر گیا سی کہ پاؤں وچ چھالے پڑنے لگے، پیاس دے مارے منہ خشک ہوئے گیا مگر کوئی کنواں نظر نہ آیا تے جو دکھادی وی دتا تاں اس اُتے ڈول نہ پایا۔
آخر چلدے چلدے اک کنواں سڑک دے کنارے اُتے ملیا اوتھ‏ے اک چمڑے دا ڈول پيا ہويا سی۔ پہلے سوچیا کہ مذہب دے لحاظ تو‏ں چمڑ ے دے ڈول دا پانی نہ پینا چاہیے، مگر ایہ خیال کيتا کہ جدو‏ں جان ہی جاندی ہوئے تاں کاہے دا دھرم، جھٹ ڈول کھچ کر پانی پی لیا۔