cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجابی دا پچھوکڑ
نسلیات دے ماہراں دیاں لِکھتاں پڑھ کے سانُوں پتہ لگدا ہے کہ ایتھے سب توں پہلے نِیگیریٹو، ایہہ عرب توں چین تک پھیلے ہوۓ سن ، اجکل ایس نسل دے لوک مکران، انڈیمان، ملایا تے فلپائن وچ لبھدے ہن ۔ فیر آسٹرک آۓ ، ایہہ لوک پہاڑو پہاڑ پنجاب توں برما تے کمبوڈیا ول کھسکے سی ۔ایہناں توں بعد دراوڑ ، ایہہ روم توں آۓ تے آ کے آسٹرک تے نیگریٹو نال مَتھا لایا تے کجھ نوں مار دِتا یا نساں دِتا یا اوہ مجبور ہو کہ ایہناں نال مل گۓ فیر ایہہ ہڑپا توں نکل کے کافی علاقے وچ پھیل گۓ غیر آریہ قبیلے جیویں دسیِو،  پنی،  اسُرو وغیرہ جیہناں نوں اج دی اصطلاح دے مطابق  نیگیریٹو،  آسٹرک،  مُنڈا ،  دراوڑ  وغیرہ آکھدے ہن۔ ۔ڈاکٹر سنیتی کمار چیٹرجی کہندا ہے کہ شِو، وشِنو،  یوگ سادھن،  ویدی ہَوَن، کرم وغیرہ دیو تے عقیدے ہندواں نُوں وادی سندھ دے وسنیکاں دی دین ہن۔ دھوتی تے ساڑھی دے نال نال مذہبی تے سماجی ریتاں ویلے مہندی تے ہلدی، پان تے سپاری ، چاول، املی تے ناریل دی ورتوں سَبھ کُجھ ایہناں توں ای لیاں ہن بلکہ پراناں  تے وِیرگاتھا وچ مِلن والیاں کہانیاں وی ہڑپا دے واسیاں توں لیاں گئی ہن۔ کیہندے ہن کہ ہڑپا چوں مُہراں سب توں پہلے 1872 ء وچ سر الیگزینڈر نوں ملیاں سی پر شاہ مراد ( مرن دا سن 1702 ) دے شعر توں پتہ لگدا  ہےکہ مُہراں پہلے وی کسی نوں ملیاں سی :
ایہناں بعد آۓ ایتھے آریہ، کہندے ہن کہ ایہناں دے آن توں پہلاں ایتھے پنج نسلی گروہ وَسدے سی۔آریہ کدوں آۓ تے کِتھوں آۓ ایس گَل دا نکھیڑ اجے تائیں نہیں ہو سکیا، کیہیا اے جاندا ہے کہ رِگ وید دے لکھن توں پہلے آۓ سی، کیتھوں آۓ سی شاید وسطی ایشیا توں۔
ایہہ وی کیہیا جاندا ہے کہ آریا کسی نسلی گروہ دا ناں نہیں سی ، کیونکہ منو سمرتی ( باب ١١- شلوک ٢٢ ) وچ موجود پاکستانی علاقیاں توں لے کے وندِھیا تیک دے علاقے لئی ” آریہ ورت” دا لفظ ورتیا گیا ہے۔ اگر آریا اک نسلی گروہ ہوندا تاں ایس سارے علاقے نُوں آریہ ورت نہیں کیہیا جا سکدا سی کیوں کہ ایس علاقے وچ غیر آریائی نسلی گروہ وی وسدے سی۔ 1898ء وچ میکس ملر کیہیا سی کہ ایہہ اک نسلی نہیں بلکہ لسانی گروہ ہے۔ جدوں آریا سندھ وچ آۓ تے ایتھے وسیِو، پنْی تے اسُر وغیرہ قبیلے موجود سی تے ایہناں دی وسیب تے رہتل آپنے سکھراں تے سی، تے اوہناں دی بولی وچ پہلے ہی آریا دے آون توں پہلاں آن والیاں دی بولی موجود سی۔آریا اپنے نال جیہڑی بولی لے کے آۓ اوہدے ناں دا وی نہیں پتہ، پانْنی نے اوہنوں “چھندس” کیہیا تے پَنڈتاں نے اوس نُوں ویدی سنسکرت “مڈھلی سنسکرت” “آریہ پراکرت” کیہیا۔ بُہتے عالماں نے ایہنوں “ویدی” دا ناں دِتا۔ ویدی اوہ بولی ہے جس وچ رگِ وید، سام وید، یجُروید دا منتراں والا حصہ تے اتھرو وید دا پہلا حصہ گِنیا جا سکدا ہے۔ڈاکٹر سنیتی کمار چیٹرجی دا کیہنا ہے کہ رگِ وید وچ کجھ لفظ دراوڑی بولی دے وی ہن مثلاً  پَھل، رات، تِل، پُوجنا رُوپ وغیرہ۔ ایتھے اک گل ایہہ وی یاد رکھن والی ہے کہ ٹ، ٹھ، ڈ ، ڈھ دیاں آوازاں دا استعمال وَدھ گیا ، جد کہ ایہہ آوازاں انگریزی نوں چھڈ کے کسے ہند یورپی دی بولی وِچ نہیں سی جد کہ مُنڈا تے دراوڑی گروہ دیاں بولیاں وِچ سی۔ایہدا مطلب ایہہ ہویا کہ مُنڈا تے دراوڑی اپنی بولی دا اثر ایتھے دی بولی تے پا چکے سی۔ ویدی بولن والے سینکڑے ورھے سپت سِندھو ( پاکستان ) وچ رہے تے ایتھے دے مقامی لوکاں دے لفظ ویدی وچ سماں گۓ۔ اسُر براہمن بن گۓ۔ مدھیادیش ای اوہ تھاں ہے جتھے سنسکرت ایتھے دی بولی شور سَینی اُتے دھری گئی ، کیوں جے سنسکرت ادبی بولی سی ایس پاروں براہمنْاں نے نہ تاں ایس نوں ویدی رہن دِتا نا ہی مدھیادیش دی پُوری بولی ایس وچ سمان دیتی۔دُنی چندر کیہندا ہے کہ سنسکرت آپنے ویلے دی اردو سی، اج وی اردو پاکستان دے کسی علاقے دی زبان نہیں ہے بلکہ اک ادبی زبان ہے تے ساری لکھت پڑھت ایسے بولی وچ ہوندی ہے ایہدے نال ایہدے وچ وی دوجیاں بولیاں دی ڈھیر ساری لفظای رلی ہوئی ہے۔
ہُن گل ہے پراکرتاں دی مثلاً شورسینی، مہاراشٹری، ماگدی، اردھ ماگدھی، شابری وغیرہ وغیرہ ، آریا دے آن توں پہلاں ایہہ بولیاں ایتھے دے لوک بولدے سی، کجھ کیہندے ہن کہ پراکرت سنسکرت چوں نکلیاں ہن پر نال ای ایہہ وی کیہندے ہن کہ سنسکرت وچ کوئی تبدیلی نہیں آسکدی، تے فیر سچی گل تے ایہہ ہی ہوئی کہ پراکرت جیہدا مطلب ہے لوکاں دی بولی ، نیچرل بولی اوہ آریا دے آن توں پہلے ایتھے بولی جاندی سی۔
پراکرتاں اوہ مقامی بولیاں سن جو ادبی بولیا بنن پاروں بناوٹی بولیاں بن گئیاں سی { انٛج ای جیویں ہندی نوں مسلماناں نے ادبی اظہار لئی عربی تے فارسی نال ملا کے اک بناوٹی بولی ( اردو ) بنا دِتا۔} تے مقامی لوک جیہڑی بولی بولدے سی اوہ اپ بھرنْش ( ایس دیاں 27 قسماں ، مثلاً کوئی پُت کیہندا تے کوئی پُتر ) کہلائی۔ گل کی بولیاں وچوں جدوں کسے لفظ دے اک روپ نو سنسکرت وچ لے لیا گیا تاں اوہ “شدھ” تے دیوتیاں دا مکھ بن گیا جد کہ باقی دے وکھرے وکھرے رُوپاں نوں اُپ بھرنش ( وِگڑے ہوۓ ) آکھ کے دھتکار دِتا گیا۔
ہُن آئیاں اج دی آں بولیاں پنجابی ، سندھی ،  ہندی، مرہٹی ، بنگالی وغیرہ ،  ویدی تے سنسکرت ویلے دیسی بولیاں موجود سی، ایہناں دی موجودگی ہی ایہہ ثابت کردی ہے کہ ویدی تے سنسکرت سماں پا کے پراکرتاں اپ بھرنْشاں تے اجوکیاں بولیاں نہیں بنیاں سگوں اوہو دیسی بولیاں اج پنجابی، سندھی، بنگالی وغیرہ آکھوانْدیاں ہن۔
ایہہ دھرتی کروڑاں ورھیاں توں آباد ہے وکھ وکھ ویلیاں وچ ایتھے وکھ وکھ نسلی گروہ مثلاً نیگریٹو، آسٹرک، دراوڑ، منگول ، آریہ ، شک، کشان، ہُن، چینی، ترک، عرب، پٹھان، ایرانی، انگریز تے ہور خورے کیہڑے کیہڑے لوک آوندے رہے ، ایہہ نسلی گروہ تے قوماں پنجاب وچ آوندیاں رہیاں تے آپنیاں بولیاں لیاوندے رہے تے ایہناں وچوں ویدی، فارسی تے انگریزی ایتھے لِکھتاں دیاں بولیاں دا ذریعہ بَنیاں، باقی دِیاں بولیاں دی لفظالی دا اَج  اُکا  ای پتہ نہیں لگدا کہ اوہناں دی لفظالی کیہڑے ویلے پنجابی بولی دا انکھِڑواں انٛگ بن گئی۔
محمد آصف خاں ہوری تے ایتھے تیک کہندے ہن کہ اوہناں نوں پنجابی تے چینی بولی (16) دوناں وچالے سانجھ لبھی ہے ، اوہ کہندے ہے کہ دوہاں دا ( Tonal system) اک دوجے نال رلدا ہے ۔ اک چینی، پنجابی لفظ “ڈھڈ” ایس ڈھنگ نال اُچار سکدا ہے جس وانٛگ پنجابی اُچاردا ہے  ، جد کہ کوئی  دوجا نسلی گروہ ایس لفظ نُوں پنجابیاں وانٛگوں نہیں بول سکدا۔ کُجھ ہور لفظ وی لکھے ہن:
پنجابی	شینہ	|چاچی	|بیا (دوجا)	| ہَلا	 |تھوڑا	|ماں۔ ماما	|کؤ (کہو)
چینی	شی	|تائی	     |  بیا 	       | ہاؤلا	  |تی اڑ	|ما	        |کؤسو
ایہدے توں وکھ صَرفی تے نَحوی قاعدیاں وچ وی پنجابی تے چینی وچالے کُجھ سا نٛجھ لبھدی ہے پر گل اوہو  ہی ٹھیک ہے کہ پنجابی نہ تاں مُنڈا تے دراوڑی ٹبر دی ہے ، اتے نہ ہی ہِند آریائی ٹبر نال تعلق رکھدی ہے۔ ایہہ اودوں وی موجود سی جدوں مُنڈا تے دراوڑبولن والے ایتھے آئے ، ایہہ اودوں وی موجود سی جدوں ویدی بولن تے سنسکرت لکھن والے ایتھے آئے ایہہ اودوں وی ایتھے موجود سی جدوں شک، پہلوی تے یونانی بولن والے آئے، ایہہ اودوں وی موجود سی جدوں عربی، فارسی انگریزی تے اردو بولن والے ایتھے آئےایہہ سبھناں نال  پروان چڑھدی رہی،  ساریاں بولیاں دا ایہو وہار ہے ۔ صرف لفظالی دیاں کُجھ سانجھاں پاروں ایس نُوں کسے ٹبر نال جوڑنا اُکا ای غلط ہے۔
گٹھ:پنجابی
گردوارہ بُڈھا جوہڑ
گرودوارہ بُڈھا جوہڑ دا استھان 18ویں صدی دے سکھ اتہاس نال متعلق اے۔ ایہہ ستھان راجستھان دے سری گنگانگر ضلعے دے پنڈ ڈابلا پنڈ وچ پدمپور-جیتسر سڑک تے واقع اے۔ ایہہ ستھان شری گنگانگر توں 85 کلومیٹر اتے رائےسنگھ نگر توں 30 کلومیٹر دی دوری تے اے۔ بڈھا جوہڑ ستھان تے سکھاں ولوں کیتے مہان کم دی یاد وچ عمارت دی نیہہ 1953 وچ سنت فتح سنگھ ولوں رکھی گئی۔ پرانے سکھاں دے کجھ برتن پرات، دیگ، کڑچھے آدی وی اتھے لنگر ورتاؤن لئی رکھے ہوئے ہن۔ عمارت وچ اک پرانا قلعہ وی اے جو ہن ڈھیہہ چکیا اے۔ گرودوارہ صاحب دے ناں 150 ایکڑ زمین لگی ہوئی اے۔ ایہہ سماں سکھاں لئی گھور اندھکار دا سماں سی۔ سکھ مغلاں، پٹھاناں، پہاڑی راجیاں اتے دلی دے تخت نشیناں نال ہی جوجھدے رہے۔ 18ویں صدی دے انت وچ سکھ راج دای قیام ہو گئیا سی۔ زکریا خان نے سکھاں دے سراں دے ملّ رکھ دتے۔ اس ویلے سکھ جنگلاں وچ لک-چھپ کے اپنا بچاؤ کردے رہے۔ اجیہے ہی ویلے بابا بڈھا سنگھ نے پدمپور دے نال راجستھان دے جنگلاں وچ سنگھاں دا ڈیرہ بنایا، جس نوں ہن بڈھا جوہڑ کیہا جاندا اے۔ سنگھ ویلے-کویلے اتھے ہی لک-چھپ کے آؤندے-جاندے سن۔ ایہہ سن 1740 عیسوی دا سماں سی جدوں زکریا خان دے ستائے ہوئے سکھ اپنا گھر-گھاٹ چھڈّ کے راجستھان دی بیکانیر ریاست وچ آ وسے سن۔ سنگھاں دی اک جتھیبندی نے جو ہن شہید نگر گرودوارہ بڈھا جوہڑ اے، ستھان نوں چنیا۔
سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ
بھائی بلاکا سنگھ ناں دے سنگھ نے پجّ کے خبر دتی کہ حکومت دے کارندیاں ولوں ہرمندر صاحب دی بے ادبی کیتی جا رہی اے، جس نوں ٹھلھ پاؤنی چاہیدی اے۔ اس کم لئی مہتاب سنگھ میرکوٹیا اتے سکھا سنگھ ماڑی کمبوج تیار ہوئے۔ ایہہ دوویں ترن تارن دے نیڑے پجّ کے چودھریاں دے بھیس وچ دربار صاحب گئے۔ سکیم مطابق اوہناں نے اپنے گھوڑے اکال بنگے ساہمنے الاچی بیر نال بنھ دتے۔ پہریداراں نوں کیہا کہ اوہ معاملہ دین آئے ہن۔ جدوں مسا رنگڑ نوں دسیا گیا کہ چودھری معاملہ تارن آئے ہن تاں اس نے سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ نوں اندر بلا لیا۔ اندر کنجری نچّ رہی سی۔ شراب دے دور چل رہے سن۔ دوواں نے تھیلیاں بھیٹ کیتیاں۔ جویں ہی مسا رنگڑ گردن نیویں کرکے تھیلی کھولھ کے پیسے ویکھن لگا، مہتاب سنگھ نے پھرتی نال اس دا سر تلوار نال دھڑ توں الگ کر دتا۔ سکھا سنگھ نے مسے رنگڑ دے وڈھے سر نوں نیزے نال ٹنگ لیا تے سبھ دے ویکھدے-ویکھدے گھوڑے بھجا کے لے آئے۔ لمبا سفر طے کرکے بڈھا جوہڑ پجّ کے اتھے اکتر خالصہ دل دے دیوان وچ آ پیش کیتا۔ جدوں ذکریا خان نوں سکھاں دے اس کارنامے دی خبر ملی تاں اوہ بہت حیران ہویا۔
حوالے
گٹھ:گردوارے گٹھ:عبادت گاہاں
ایسٹیریؤن دا گھر
"ایستریؤن دا گھر" (مول سپینی سرلیکھ: "La casa de Asterión") ارجنٹینی لکھاری ہورہے لوئیس بورہیس دی اک نکی خیالی اتے دہشت دی کہانی اے جو پہلی وارمئی 1947 وچ لوس اینیلس ڈی بیونو ایرس وچ چھاپی گئی۔ ایہہ 1949 وچ کہانی مجموعے ال الیف وچ دوبارہ چھاپی گئی سی۔
ہورخیس دی دوجیاں کہانیاں دی طرحاں ایہہ کہانی وی اک دلچسپ ساہتی تجربہ اے، جس وچ اک مشہور یونانی دیومالا نوں کریٹ دے مینوتور دے نظرئیے توں بیان کیتا گیا اے۔
پلاٹ دا خلاصہ
کہانی ایستریؤن ولوں اک منبچنی دے روپ وچ اے۔ اوہ کجھ غیر حساس داعویاں - کہ اوہ گھمنڈی، جاں مانودوکھی جاں پاگل اے - دی گل کردے ہوئے شروع کردا اے جو کہ جھوٹھ ہن۔ ایستریؤن اپنے گھر نوں پھلار وچ بیان کردا اے: کہ اس وچ کوئی تالابند دروازے نہیں ہن؛ کہ ایہہ بہت سارے گلیارے اتے کمرے، پول اتے ویہڑے ہن۔ اوہ دسدا اے کہ اک وار جدوں اوہ اپنا گھر چھڈّ گیا سی تاں عامَ لوک انے پریشان ہو گئے سن کہ ہن اوہ باہر نہیں جاندا۔ اوہ ایہہ یعقین کر رہا اے کہ اس دے شاہی خون نے اس نوں الگ پچھان دندا اے (آخر اوہ اک رانی دا جایا اے)۔ ایستریؤن دسدا اے کہ کویں اوہ اپنے دن اکانت وچ بتاؤندا اے: کاریڈور وچ دوڑن راہیں؛ سون دا سوانگ رچا کے؛ اتے کدے-کدے ایہہ ناٹک کرکے کہ "دوجا ایستریؤن" ملن آیا اے، اتے اسنوں گھر دا دورہ لواؤندا رہا اے۔
اپنے گھر دا موازنہ کائنات نال کردے ہوئے، ایستریؤن اس دی بے انتتا بارے وستار وچ جاندا اے۔ اس نے ایہہ وی سجھاء دتا اے کہ شاید اس نے دنیا بنایا اے اتے اس بارے بھلّ گیا اے۔ آخر وچ اوہ ہور لوکاں دا ذکر کردا اے، نوں آدمی دا جو ہر نوں سالاں بعد آؤندے ہن "تاں جو میں اوہناں نوں برائی توں نجات دوا سکاں"، اتے جنہاں دیاں لاش اوہ خالی کمریاں وچ اک نوں دوجے توں فرق کرن لئی چھڈّ دندا اے۔ ایستریؤن اپنی موت بارے سوچدا اے اتے اتسکتا نال اس دے "نجات دواؤن والے" دے آؤن دا انتظار کر رہا اے، جو اس نوں اپنے اننت گھر توں دور لے جاویگا۔
ایہہ کہانی، تھیسیئس دی اک لائن نال ختم ہندی اے— “کیہ توں ایہہ منینگی، ارییادنے؟ تھیسیئس نے کیہا۔ مینوتور بڑی مشکل نال ہی اپنا پکھ پور سکیا۔” — پاٹھک نوں ایہناں شبداں نال درساؤندے ہوئے کہ ایستریؤن سچ مچّ کریٹ دا منوتور اے۔
اپنیاں کئی ہور کہانیاں دے وانگ ہی، ہوراے اک وکھرے لینج راہیں اک مشہور کہانی نوں دیکھدا اے، واقعے دے ہور ممکن معنےآں تے روشنی پاؤندا اے۔ ایڈگر ایلن پو دے وانگ اوہ اک سماجی طور تے اسادھارن پاتر منبچنی نال کہانی شروع کردا اے اتے انت وچ کہانی نوں اچانک موڑ موڑ دے دندا اے۔
گٹھ:ہورہے لوئیس بورہیس دیاں نکیاں کہانیاں گٹھ:نکیاں کہانیاںگٹھ:کتاباں
نادر شاہ دی وار
نادر شاہ دی وار پنجابی بولی دے مشہور پنجابی وار ساہتی شاعر نجابت دی لکھی اک پنجابی وار اے ۔ جہڑی کہ نادر شاہ دے ہندستان تے حملے نوں پیش کر دی اے ۔
وار دا لکھتی روپ وچ آنا
نجابت دی ایہہ رچنا کنی دیر تک کدھرے گواچی ہی رہی۔ اس دا کوئی پرانا لکھتی روپ نہیں ملدا۔ زبانی روپ وچ بھٹاں تے مراسیاں نے اس نوں پیڑھی در پیڑھی اگے توریا۔ کیہا جاندا اے کہ ایڈورڈ مکلوگن ناں دے اک انگریز نے ایہہ وار کسے مراسی کولوں سنی۔ اس نے اپنے اک پنجابی کارندے نوں اس وار دیاں گواچیاں لڑیاں لبھن دا کم سونپیا۔ اس نے کئی مراسیاں کولوں سن کے اس نوں مکمل کیتا۔ اس طرحاں اس رچنا دا لکھتی روپ ہوند وچ آیا۔
وار بارے
پنجابی ساہت وچ ملدیاں واراں وچوں وار نجابت سبھ توں لمیری اے تے چرچت وی۔ اس وچ بیر رس دی پردھانتا اے۔ ہم عصر سیاسی حالات اتے سماجی جیون دا فنی چترن اے۔ اس وچ کٹاخش وی اے تے ہاس رس وی۔ پنجابی وار دا ایہہ اک بہت اعلیٰ نمونہ اے۔
وار وچلی کہانی
اس وار وچ نادرشاہ ولوں 1739–40 وچ ہندستان اتے کیتے حملے دا تذکرہ اے۔ اس ویلے محمد شاہ رنگیلا دلی دا بادشاہ سی۔ اوہ عیش پرست راجا سی۔ اسے کر کے اس نوں رنگیلا آکھیا جاندا سی۔ اس ویلے چارے پاسے بد امنی تے آپا-دھاپی سی۔ دیس وچوں حکمرانی دا انتظام کھنبھ لگا کے اڈّ گیا سی۔ وزیراں تے امیراں نے راج طاقت دی ڈور اپنے ہتھاں وچ لے لئی سی۔ انتشار دے اس پچھوکڑ وچ نادرشاہ نے بھارت اتے حملہ کیتا۔
وار وچ پنجاب دی مورت
نجابت نے پنجاب دے جیون دا چتر بہت وستار وچ پیش کیتا اے۔ اس چتر دی پیشکاری لئی ڑڈھکویاں اپماواں ورتیاں ہن جو اس ویلے دے ویلے نوں وی روپمان کردیاں ہن۔ مثال وجوں:
وار دی بنتر
نجابت نے نادرشاہ دی وار نوں 86 پؤڑیاں وچ پیش کیتا اے۔ ہر پؤڑی وچ تقریباً اکو جیہا تکانت اے۔ وار دے موضوع نوں عامَ طور `تے سرکھنڈی جاں نشانی چھند نال نبھایا جاندا اے۔ نجابت ولوں ایہناں دوہاں چھنداں دی ورتوں کیتی گئی اے :
(سرکھنڈی چھند)
(نشانی چھند)
وار وچلا وہاؤ سخت تے تندی بھریا اے۔ شبد کھنڈیاں وانگ کھڑکدے ہن اتے ایہناں دیاں دھنیاں دی گونج پاٹھکاں دے مناں وچ لڑائی دا مورت ساکار کر دندی اے :
وار وچ کلھ تے نارد دا آپس وچلا جھگڑا دلچسپ ناٹکی ماحول سرجدا اے۔ ایہہ جھگڑا اجوکے سماج دے گھریلو جیون وچ اجے وی قایم اے۔ ستیا ہویا مرد نجابت دا واک دہراؤندا اے :
ورگیاں سطراں اس گل دا ثبوت ہن کہ نجابت نوں ہندو متھہاس دی وی بھرویں جانکاری سی۔ نجابت ہونی وچ یقین رکھن والا شاعر اے۔ کلھ دے پاتر راہیں اوہ اسے نظرئیے نوں پاٹھکاں نال سانجھا کردا اے۔ نادرشاہ جد ہندوستان اتے وہیراں گھتّ کے آؤندا اے تاں نجابت اس نوں ہونی دا کارنامہ منّ کے ربّ نوں سنبودھت کردا اے :
صوفی-شعری روایت عشقَ، جدائی، وصل، موت تے قبر توں شروع ہندی اے اتے اتھے ہی مکدی اے۔ نجابت وی کلھ دے مونہوں اکھواؤندا اے :
سرپر اک دن آؤسی، اوہ رات قبر دی۔
جاں
وت نہیں دنیا `تے آونا، جگ عالم فانی۔
نجابت نے کلھ تے نارد دے پاتراں ولوں اپنی رچنا وچ ڈرامیت وی بھری اے تے حقیقی رنگ وی۔ ایہہ دوویں گن پنجابی دے قصہ-ساہت وچ وی دیکھے جا سکدے ہن۔ محاورہ بنن دی صلاحیت رکھدی ٹھکدار بولی دی ورتوں سمیت ایہہ رچنا اک چنگی وار دے نال-نال پنجابی سبھیاچار دی پیشکاری دا اک اعلیٰ نمونہ اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی واراں
حضرت علی دیاں جنگاں
حضرت علی علیه السلام دیاں جنگاں:
جنگ نہروان یا قرآن نو‏‏ں نیزہ اُتے بلند کرنے دا نتیجہ
ابوسفیان دے بیٹے د‏‏ی غلط سیاست تے اس د‏ی دوسری عقل عمروعاص د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ تلخ تے غم انگیز واقعات رونماھوئے، اس د‏ی پلاننگ بنانے والا پھلے ھی دن تو‏ں اس دے برے آثار تو‏ں آگاہ تھااور اپنی کامیابی دے لئی حکمیت دے مسئلہ اُتے اسنو‏ں مکمل اطمینان سی اس سیاست نو‏‏ں سمجھنے دے لئی بس اِنّا ھی کافی ھے کہ اس بدترین سیاست د‏‏ی وجہ تو‏ں دشمن نے اپنی آرزو حاصل کيتی، جو نتیجہ اس سلسلہ وچ نکلیا ھے اس وچ تو‏ں درج ذیل چیزاں دا ناں لے سکدے نيں:
۱۔ شام اُتے معاویہ دا قبضہ ھوگیا تے اس دے تمام سردار تے اس علاقہ وچ اس دے نمائندے صدق دل تو‏ں اس دے مطیع وفرماں بردار ھوگئے تے جے کسی وجہ یا غرض د‏‏ی بنا اُتے حضرت علی علیہ السلام تو‏ں دل لگائے ھوئے سن تاں انہاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے معاویہ تو‏ں ملحق ھوگئے۔
۲۔ امام علیہ السلام جو کامیابی د‏‏ی آخری منزل اُتے سن اس تو‏ں بہت دور ھوگئے تے فیر کامیابی حاصل کرنا کوئی آسان کم نئيں سی، کیونجے امام علیہ السلام د‏‏ی فوج وچ جہاد کرنے دا جذبہ ختم ھو گیا سی تے ہن لوکاں دے اندر شہادت دا جوش و جذبہ نئيں سی ۔
۳۔معاویہ د‏‏ی برباد ھوندی ھوئی فوج دوبارہ زندہ ھوگئی،اور اوہ فیر تو‏ں جوان ھوگئی تے عراق دے لوکاں د‏‏ی روح نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی اس نے لُٹ مار تے غارت گری شروع کردتی تاکہ اس علاقے دا امن وچین ختم ھوجائے تے مرکزی حکومت نو‏‏ں کمزور اعلان کردے،
۴۔ انہاں تمام چیزاں تو‏ں بدتریہ کہ عراق دے لوک دو گروہ وچ بٹ گئے اک گروہ نے حکمیت نو‏‏ں قبول کيتااور دوسرے نے اسنو‏ں کفر تے گناہ تو‏ں تعبیر کيتا تے امام علیہ السلام دے لئی ضروری سمجھیا کہ اوہ اس کم تو‏ں توبہ کرن ورنہ اطاعت د‏‏ی ریسمان گردن تو‏ں کھول دین گے تے انہاں تو‏ں معاویہ د‏‏ی طرح جنگ دے لئی آمادہ ھوجاواں گے۔
۵۔ایسی فکر رکھنے دے باوجود، حکمیت دے مخالفین جو اک وقت امام دے طرفدار اورچاہنے والے سن تے امام علیہ السلام نے اس گروہ دے دباوٴ د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی مرضی تے اپنے نظریے دے برخلاف حکمیت نو‏‏ں قبول کيتا سی حضرت دے کوفہ وچ آنے دے بعدھی انہاں لوکاں نے حکومت وقت د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں دے عنوان تو‏ں شہر چھوڑدتا تے کوفہ تو‏ں دومیل د‏‏ی دوری اُتے پڑاوٴ ڈالیا، حالے جنگ صفین دے برے اثرات ختم نہ ھوئے سن کہ اک بدترین جنگ بنام ” نہروان“ رونما ھوگئی تے ایہ سرکش گروہ اگرچہ ظاہری طور اُتے نابود ھو گیا لیکن اس گروہ دے باقی لوک اطراف وجوانب وچ لوکاں نو‏‏ں آمادہ کرنے لگے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ۱۹ رمضان ۴۰ ہجری نو‏‏ں علی علیہ السلام خوارج د‏‏ی ايس‏ے سازش د‏‏ی بنا اُتے تے محراب عبادت وچ شھید ھوگئے۔
جی ہاں، امام علیہ السلام نے اپنی حکومت دے زمانے وچ تن بہت سخت جنگاں دا سامنا کيتا جو اسلام د‏‏ی تریخ وچ بے مثال نيں:
پہلی جنگ وچ عہد وپیمان توڑنے والے طلحہ وزبیر نے ام المومنین د‏‏ی شخصیت تو‏ں جو کہ رسول اسلام د‏‏ی شخصیت د‏‏ی طرح سی اس تو‏ں فائدہ اٹھاندے ھوئے خونین جنگ کھڑی د‏‏ی مگر شکست کھانی پئی۔
دوسری جنگ وچ مد مقابل ابوسفیان دا بیٹا معاویہ سی جس نے عثمان دے خون دا بدلہ لینے دا بہانہ بنایا تے سرکشی دے ذریعے مرکزی حکومت تے امام منصوص تے مہاجرین و انصار دے ذریعے چنے گئے خلیفہ د‏‏ی مخالفت کيتی تے حق وعدالت دے راستے تو‏ں منحرف ھوگیا۔
تیسری جنگ وچ جنگ کرنے والے امام علیہ السلام دے قدیمی ساتھی سن جنہاں د‏‏ی پیشانیاں اُتے عبادتاں د‏‏ی کثرت تو‏ں سجدےآں دے نشان سن تے انہاں د‏‏ی تلاوتاں د‏‏ی آواز ہر طرف گونج رھی سی اس گروہ نال جنگ پھلی دوجنگاں تو‏ں زیادہ مشکل تھی،مگر امام علیہ السلام نے کئی مھینہ صبر تحمل، تقریراں تے بااثر شخصیتاں دے بھیجنے دے بعد وی جدو‏ں انہاں د‏‏ی اصلاح تو‏ں مایوس ھوگئے تے جدو‏ں اوہ لوک اسلحاں دے نال میدان جنگ وچ آئے تاں انہاں دے نال جنگ کيت‏ی تے خود آپ د‏‏ی تعبیر دے مطابق ” فتنہ د‏‏ی آنکھ نو‏‏ں جڑ تو‏ں کڈ دیا“ امام علیہ السلام دے علاوہ کسی دے اندر اِنّی ھمت نہ سی کہ انہاں مقدس نما افراد دے نال جنگ کردا لیکن حضرت علی علیہ السلام دا اسلام دے نال سابقہ تے پیغمبر اسلام(ص) دے زمانے وچ جنگ دے میدان وچ آپ د‏‏ی ہجرت تے ایثار تے پوری زندگی وچ زہد و تقویٰ تے مناظرہ دے میدان وچ علم ودانش تو‏ں سرشار تے بہترین منطقی دلیل وغیرہ ورگی صلاحیتاں نے آپ نو‏‏ں اوہ قدرت عطا کيتی سی کہ جس دے ذریعے آپ نے فساد نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑدتا۔
اسلام د‏‏ی تریخ وچ ایہ تِناں گروہ ناکثین(عہد وپیمان توڑنے والے) تے قاسطین(ظالم و ستمگر تے حق تو‏ں دور ھونے والے) تے مارقین(گمراہ تے دین تو‏ں خارج ھونے والے افراد) دے ناں تو‏ں مشھور نيں۔ایہ تِناں ناں پیغمبر دے زمانے وچ رکھے گئے سن خود رسول اسلام(ص) نے انہاں تِناں گروھاں دے اس طرح تو‏ں صفات بیان کيتے سن تے علی علیہ السلام تے دوسرے لوکاں تو‏ں کہیا سی کہ علی انہاں تِناں گروہ نال جنگ کرن گے، پیغمبر اسلام(ص) دا ایہ کم خونی جنگ تے غیب د‏‏ی خبر دیتاھے جسنو‏ں اسلامی محدثین نے حدیث د‏‏یاں کتاباں وچ مختلف مناسبتاں تو‏ں یاد کيتا ھے نمونہ دے طورپر ایتھ‏ے انہاں وچ تو‏ں اک نو‏‏ں ذکر کررھے نيں علی علیہ السلام فرماندے نيں:
” اٴمرنی رسول اللّٰہ(ص) بقتال الناکثین والقاسطین و المارقین“ [1]
پیغمبر اسلام(ص) نے مینو‏ں حکم دتا کہ ناکثین، قاسطین تے مارقین دے نال جنگ کراں۔
ابن کثیر متوفی ٧٧۴ ہجری نے اپنی تریخ وچ اس حدیث دے کچھ حصے نو‏‏ں نقل کيتا ھے اوہ لکھتاھے کہ پیغمبر اسلام(ص) ام سلمہ دے گھر وچ داخل ھوئے تے کچھ دیر بعد علی علیه السلام وی آگئے پیغمبر(ص)نے اپنی بیوی د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا:
” یا امَّة َ سلمة ھذا واللّٰہ قاتلُ النّاکثین والقاسطین والمارقین من بعدی “ [2]یعنی،اے ام سلمہ، ایہ علی، ناکثین، قاسطین تے مارقین تو‏ں میرے بعد جنگ کريں گا۔
تریخ تے حدیث د‏‏یاں کتاباں تو‏ں رجوع کرنے اُتے ایہ حدیث صحیح تے محکم ثابت ھوئی ھے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایتھ‏ے اُتے مختصر کررھے نيں تے یاد دلاندے نيں کہ محقق بزرگوار علامہ امینی نے اپنی کتاب ” الغدیر“ وچ اس حدیث دے متعلق بیان کيتا ھے تے اس د‏ی سند تے حوالے وغیرہ نو‏‏ں جمع کيتا ھے۔[3]
مارقین د‏‏ی تریخ شاہد ھے کہ ایہ لوک ھمیشہ اپنے زمانے د‏‏ی حکومتاں تو‏ں لڑدے سن تے کسی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں قبول نئيں کيتانہ حاکم نو‏‏ں رسمی طور اُتے پہچاندے سن تے نہ حکومت ھی تو‏ں کوئی واسطہ رکھدے سن حاکم عادل تے حاکم منحرف، مثل علی علیہ السلام تے معاویہ انہاں د‏‏ی نظراں وچ برابر سن تے انہاں لوکاں دا یزید ومروان دے نال رویہ تے عمربن عبد العزیز دے نال رویہ برابر سی۔
خوارج د‏‏ی بنیاد
خوارج دا وجود پیغمبر اسلام(ص) دے زمانے تو‏ں مرتبط ھے ایہ گروہ پیغمبر دے زمانے وچ اپنی فکر تے نظریہ پیش کردا سی تے ایسی گلاں کردا سی کہ وجدان اسنو‏ں تسلیم نئيں کرسکدا تے لڑائی جھگڑا انہاں تو‏ں ظاہر ھوتاتھا درج ذیل موارد ايس‏ے موضوع تو‏ں متعلق نيں:
پیغمبر اسلام(ص) نے جنگ “ حنین “ تو‏ں حاصل ھوئے مال غنیمت نو‏‏ں مصلحت د‏‏ی بنا اُتے تقسیم کردتا تے مشرکاں وچ تو‏ں جو نويں مسلما‏ن ھوئے سن انہاں دے دلاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طرف کرنے دے لئی جو بہت سالاں تو‏ں اسلام نال جنگ کررھے سن زیادہ مال غنیمت دتا،اس وقت حرقوص بن زھیر نے اعتراض کيتااور غیر مہذب طور تو‏ں پیغمبر تو‏ں کہیا، عدالت تو‏ں کم لیجیئے۔
اس د‏ی غیر مہذب گفتگو نے پیغمبر اسلام(ص) نو‏‏ں ناراض کردتا تے اس دا جواب دتا، لعنت ھو تجھ اُتے جے عدالت ھمارے پاس نہ ھوگی تاں فیر کتھے ھوگی؟ عمر نے اس وقت درخواست کيتی کہ اسنو‏ں قتل کرداں، لیکن پیغمبر نے اس د‏ی درخواست قبول نئيں کيت‏‏ی تے انہاں دے بھیانک نتیجے دے بارے وچ کہیا، اسنو‏ں چھوڑدو کیونجے اس د‏ی پیروی کرنے والے ایداں دے ھاں گے جو دینی امور وچ حد تو‏ں زیادہ تحقیق وجستجو کرنے والے ھاں گے تے بالکل ايس‏ے طرح کہ جس طرح تو‏ں تیر کمان تو‏ں خارج ھوندا ھے اوہ دین تو‏ں خارج ھوجاواں گے۔ [4]
بخاری نے اپنی کتاب ” مولفة القلوب“ماں اس واقعہ نو‏‏ں تفصیل تو‏ں لکھیا ھے اوہ لکھدے نيں:
پیغمبر نے اس دے تے اس دے دوستاں دے بارے وچ ایہ کہیا ھے ” یمرقون من الدین ما یمرقُ السَّھمُ من الرّمیَّةِ “[5]
پیغمبر نے لفظ ” مرق“ استعمال کيتا ھے جس دے معنی پھینکنے دے نيں کیونجے ایہ گروہ دین دے سمجھنے وچ اس قدر ٹیڑھی راھاں اُتے چلے گئے کہ دین د‏‏ی حقیقت تو‏ں دور ھوگئے تے مسلماناں دے درمیان مارقین “ دے ناں تو‏ں مشھور ھوگئے۔[6]
اعتراض کرنے والاحرقوص دے لئی سزاوار ایہ سی کہ شیخین د‏‏ی خلافت دے زمانے وچ خاموشی نو‏‏ں ختم کردیندا تے انہاں دونے خلیفہ دے چنے جانے تے انہاں د‏‏ی سیرت اُتے اعتراض کردا، لیکن تریخ نے اس سلسلے وچ اس دا کوئی رد عمل نقل نئيں کيتا ھے،صرف ابن اثیر نے ” کامل “ وچ تحریر کيتاھے کہ اھواز د‏‏ی فتح دے بعد حرقوص خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں اسلامی فوج دا سردار معین سی تے عمر نے اھواز اورورق دے بعد جو اسنو‏ں خط لکھیا اس د‏ی عبارت وی ذکر کيتی ھے [7]
اس دے بعد تو‏ں تریخ وچ اس دے ناں ونشان دا پتہ نئيں ملدا تے اس وقت جدو‏ں حضرت علی علیه السلام نے چاہیا کہ ابوموسیٰ نو‏‏ں فیصلہ کرنے دے لئی بھیجاں،تو اس وقت اچانک حرقوص زرعہ بن نوح طائی دے نال امام دے پاس آیا تے دونے دے درمیان سخت بحث ومباحثہ ھوا جسنو‏ں ھم ذکر کررھے نيں۔
حرقوص:وہ غلطیاں جو تسيں نے انجام دتی نيں اس دے لئی توبہ کرو تے حکمین نو‏‏ں قبول نہ کرو تے ھماں دشمن نال جنگ کرنے دے لئی میدان وچ روانہ کرو تاکہ انہاں دے نال جنگ کرن تے شھید ھوجاواں۔
امام علیہ السلام: جدو‏ں حکمین دا مسئلہ طے ھورہیا سی اس وقت وچ نے اس دے بارے وچ تسيں نو‏‏ں دسیا سی لیکن تسيں نے میری مخالفت کيتی تے ہن جدو‏ں کہ ھم نے عہد وپیمان کرلیا ھے تاں میرے تو‏ں واپس جانے د‏‏ی درخواست کررھے ھو؟ خداوندعالم فرماتاھے ” وَاٴوفو بعھد اللّٰہ اذاعا ھدتم ولا تنقضوا الایمان بعد توکیدھا وقد جعلتم اللہ علیکم کفیلاً انّ اللّٰہ یعلم ماتفعلون“(نحل ۹۱) یعنی خدا دے عہدوپیمان، جدو‏ں تسيں نے وعدہ کرلیا ھے تاں اسنو‏ں وفا کرو تے جو تسيں نے قسماں کھادی نيں انہاں نو‏‏ں نہ توڑو،جب کہ تسيں نے اپنی قسماں اُتے خدا نو‏‏ں ضامن قراردتا ھے تے جوکچھ وی تسيں کردے ھو خدا اس تو‏ں باخبرھے۔
حرقوص: ایہ ایسا گناہ ھے کہ ضروری ھے کہ اس تو‏ں توبہ کرو۔
امام علیہ السلام: ایہ گناہ نئيں ھے بلکہ فکروعمل وچ اک قسم د‏‏ی سستی ھے کہ تسيں لوکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مجھ اُتے آپئی ھے تے وچ نے ايس‏ے وقت تسيں نو‏‏ں اس د‏ی طرف متوجہ کيتا سی تے اس تو‏ں روکیا سی۔
زرعہ بن نوح طائی: جے حکمیت تو‏ں باز نئيں آئے تاں خد ااور اس د‏ی مرضی حاصل کرنے کےلئے تسيں نال جنگ کرن گے!
علی علیہ السلام: بے چارہ بدبخت، تواڈے مردہ جسم نو‏‏ں میدان جنگ وچ دیکھ رہیا ھاں گا کہ ھوا اس اُتے مٹی ڈال رھی ھے،
علی علیہ السلام:شیطان نے تسيں دوناں نو‏ں گمراہ کردتا ھے۔
پیغمبر اسلام(ص) تے امیرالمومنین علیہ السلام تو‏ں حرقوص د‏‏ی غیر مہذب تے احمقانہ گلاں اس دے برخلاف نيں کہ اسنو‏ں اک معمولی مسلما‏ن سمجہاں، جدو‏ں کہ اوہ مفسرین اسلامی [9] د‏‏ی نظر وچ منافقاں وچ تو‏ں ھے تے ایہ آیت اس د‏ی شان وچ نازل ھوئی ھے:
” ومنھم من لم یلمزْکَ فی الصّدقاتِ فان اٴعطوامنھارضواوان لم یعطوا منھااذاھم یسخطون“(توبہ ۵۸)، منافقون وچ تو‏ں بعض غنیمت تقسیم کرنے دے بارے وچ تسيں اُتے اعتراض کردے نيں جے انہاں نو‏‏ں کچھ حصہ دیدتا جائے تاں اوہ راضی ھوجاواں گے تے جے محروم ھوجاواں تاں اچانک غصہ ھوجاواں گے۔
خوارج د‏‏ی دوسری اھم فرد
خوارج د‏‏ی اک ذوالثدیہ د‏‏ی ھے تے رجال د‏‏یاں کتاباں وچ اس دا ناں ” نافع“ ذکر ھوا ھے اکثر محدثین دا خیال ایہ ھے کہ حرقوص جو ذوالخویصرہ دے ناں تو‏ں مشھور ھے وھی ذوالثدیہ ھے لیکن شہرستانی نے اپنی کتاب ملل ونحل وچ اس دے برخلاف نظریہ پیش کيتا ھے اوہ کہندے نيں ”اَوَّلُھم ذوالخویصرہ وآخرُھم ذوالثدیہ “[10]جب دے پیغمبر اُتے دونے دے اعتراض دا طریقہ اک ھی سی تے دونے نے مال غنیمت بانٹنے اُتے پیغمبر تو‏ں کہیا سی ” عدالت کرو“ تے آپ نے دوناں نو‏ں اک جواب دتا تھا[11]غالباً تصور ایہ ھے کہ ایہ دونام اک ھی شخص دے نيں لیکن تریخ وچ ذوالثدیہ د‏‏ی جو صفت بیان کيتی گئی ھے تے جو پیغمبر د‏‏ی بولی اُتے آیا ھے ہرگز اس طرح ذوالخویصرہ دے بارے وچ وارد نئيں ھو اھے۔
ابن کثیر جس نے مارقین تو‏ں متعلق تمام آیتاں تے روایتاں نو‏‏ں جمع کيتا ھے اس دے بارے وچ کہتاھے،پیغمبر اسلام(ص) نے فرمایا:
کچھ گروہ دین تو‏ں اس طرح خارج ھاں گے جس طرح تیر کمان تو‏ں نکلدا ھے تے دوبارہ واپس نئيں آتے تے اس گروہ د‏‏ی نشانی ایہ ھے کہ انہاں لوکاں دے درمیان کالے رنگ دے آدمی جس دے ہتھ ناقص ھاں گے اس دے آخر وچ گوشت دا ٹکڑا عورت دے پستان د‏‏ی طرح تے جاذب ھوگا پرکشش۔ [12]امام علیه السلام نے جنگ نہروان تو‏ں فارغ ھونے دے بعد حکم دتا کہ ذوالثدیہ د‏‏ی لاش نو‏‏ں قتل ھوئے لوکاں وچ تلاش کرن تے اس دے کٹے ھوئے ہتھ دے بارے وچ تحقیق کرن جس وقت اس د‏ی لاش لے ک‏ے آئے تاں اس دا ہتھ ايس‏ے طرح سی جداں کہ رسول خدا(ص) نے فرمایا سی۔
خوارج دے درمیان مختلف اعتقادی فرقے
خوارج نے سب تو‏ں پھلے حکمیت دے مسئلہ اُتے امام علیہ السلام د‏‏ی مخالفت کيتی تے اسنو‏ں قرآن مجید دے خلاف شمار کيتا اس سلسلے وچ کوئی دوسری علت نہ سی لیکن ویلہ لنگھن دے نال نال یھی واقعہ اک عقیدتی مذہب د‏‏ی صورت وچ ابھر کر سامنے آگیا تے اس دے اندر مختلف شعبے تے فرقے وجود وچ آگئے تے ”محکّمہ“ دے علاوہ بوہت سارے دوسرے فرقے وجود وچ آگئے مثلاً، ازارقہ، نجدات، بیہسیہ، عجاردہ، ثعالبہ، اباضیّہ تے صفریّہ۔ایہ تمام گروہ زمانے دے نال ختم ھوگئے لیکن صرف فرقہ اباضیّہ(عبداللہ بن اباض دا پیرو جس نے مروانیاں د‏‏ی حکومت دے آخر وچ خروج کيتا)باقی بچا ھے جو خوارج دے معتدل لوکاں وچ شمار ھوندا ھے تے عمّان، خلیج فارس تے مغرب مثلاً الجزایر وغیرہ وچ منتشر ھوھے۔
خوارج د‏‏ی تریخ، جنگ نہروان دے علاوہ وی تمام اسلامی مؤرخین دے نزدیک قابل توجہ رھی ھے تے اس سلسلے وچ طبری نے اپنی ”تریخ “ماں مبرد نے ” کامل “ماں تے بلاذری نے ” انساب“ وچ اور۔ ۔۔۔ خوارج دے سلسلے وچ تمام واقعات نو‏‏ں نقل کيتاھے تے انہاں واقعات نقلی تریخ د‏‏ی صورت وچ ذکر کيتاھے۔ آخری زمانے دے مورخین نے چاھے اوہ اسلامی ھاں یا غیر اسلامی، اس سلسلے وچ متعدد تنقیدی و تجزیا‏‏تی کتاباں لکھایاں نيں جنہاں وچ تو‏ں کچھ ایہ نيں:
۳۔وقعہٴ النہروان: موٴلف خطیب ہاشمی ، ۱۳٧۲ ہجری، تہران تو‏ں شائع ھوئی۔
۵۔ الخوارج والشیعہ:جرمنی موٴلف فلوزن نے ۱۹۰۲ء وچ جرمنی بولی وچ لکھیا ھے عبدالرحمٰن بدوی نے اس دا عربی وچ ترجمہ کيتا ھے۔
٦۔ ادب الخوارج: ایہ زھیر قلماوی دے ۱۹۳۰ ء تو‏ں ۱۹۴۰ء ایم اے د‏‏ی تحقیق(تھیسیس) تک ھے قلماوی نے اس تحقیق وچ خوارج دے بوہت سارے شاعراں دا تذکرہ کيتا ھے مثلاً عمران بن حطان ایہ کتاب ۱۹۴۰ ء وچ شائع ھوئی ھے۔
میں نے(اس کتاب دے موٴلف نے) خوارج دے واقعات د‏‏ی تحقیق و تنقید وچ اسلام د‏‏ی اصل کتاباں تو‏ں رجوع کيتاھے تے اک خاص طریقے تو‏ں جداں کہ اسلامی تریخ وچ تحقیق و تنقید دا رواج ھے موضوعات نو‏‏ں تحریر کيتا ھے خود نو‏‏ں انہاں کتاباں د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں بے نیاز نئيں سمجھدا۔
خوارج دا بدترین مظاہرہ
لفظ خوارج بہت زیادہ استعمال ھونے والے لفظاں وچ تو‏ں ھے تے علم تریخ تے علم کلام د‏‏ی بحثاں وچ بہت زیادہ استعمال ھوا ھے تے عربی لغت وچ ایہ لفظ حکومت اُتے شورش وحملہ کرنے والےآں دے لئی استعمال ھوندا ھے تے خوارج ایداں دے گروہ نو‏‏ں کہندے نيں جو حکومت وقت اُتے دے خلاف ھنگامہ کھڑا کرے تے اسنو‏ں قانونی نہ جانے، لیکن علم کلام تے تریخ دے علماء د‏‏ی اصطلاح وچ امام علیہ السلام دے سپاھیاں وچ تو‏ں نکلے ھوئے گروہ نو‏‏ں کہندے نيں جنھاں نے ابوموسیٰ اشعری تے عمرو عاص د‏‏ی حکمیت نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے نو‏‏ں امام علیہ السلام تو‏ں جدا کرلیا تے اس جملے تو‏ں اپنا نعرہ قرار دتا ” انہاں الحکم الا للّٰہ “اوریہ نعرہ انہاں دے درمیان باقی رہیا تے ايس‏ے نعرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں علم ملل ونحل وچ انہاں نو‏ں ” محکمہ “ دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیاھے۔
امام علیہ السلام نے حکمیت قبول کرنے دے بعد مصلحت سمجھی کہ میدان صفین نو‏‏ں چھوڑداں تے کوفہ واپس چلے جاواں تے ابوموسیٰ تے عمروعاص دے فیصلے دا انتظار کرن، حضرت جس وقت کوفہ پھونچے تاں اپنی فوج دے کئی باغی گروہ تو‏ں روبرو ھوئے، آپ تے آپ دے جانبازاں نے مشاہدہ کيتا کہ بوہت سارے سپاھیاں نے جنہاں د‏‏ی تعداد بارہ ہزار لوکاں اُتے مشتمل سی کوفہ وچ آنے تو‏ں پرھیز کيتا تے حکمیت دے قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بعنوان اعتراض کوفہ وچ آنے دے بجائے ” حروراء“ نامی دیہات د‏‏ی طرف چلے گئے تے انہاں وچ تو‏ں بعض لوکاں نے” نخیلہ “ د‏‏ی چھاوٴنی وچ پڑاوٴ ڈالیا۔حکمیت، جسنو‏ں خوارج نے عثمان دا پیراہن بنا ک‏ے امام علیہ السلام دے سامنے لٹکایا سی، وھی موضوع سی کہ انہاں لوکاں نے خود اس دن، جس دن قرآن نو‏‏ں نیزہ اُتے بلند کيتا گیا سی، امام علیہ السلام اُتے اسنو‏ں قبول کرنے دے لئی بہت زیادہ دباوٴ ڈالیا سی ایتھ‏ے تک کہ قبول نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ آپ نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی لیکن فیر کچھ دناں دے بعد اپنی شیطانی فکراں تے اعتراضی مزاج د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے عقیدے تو‏ں پلٹ گئے تے اسنو‏ں گناہ تے خلاف شرع بلکہ شرک تے دین تو‏ں خارج جانا تے خود توبہ کيتا تے امام علیہ السلام تو‏ں کہیا کہ اوہ وی اپنے گناہ دا اقرار کرکے توبہ کرن تے حکمیت دے نتیجے دے اعلان تو‏ں پھلے فوج نو‏‏ں تیار کرن تے معاویہ دے نال جنگ نو‏‏ں جاری رکدرے۔
لیکن علی علیہ السلام ایداں دے نہ سن کہ جو گناہ انجام دیندے تے غیر شرعی چیزاں نو‏‏ں قبول کردے تے جو عہد وپیمان بنھیا ھے اسنو‏ں نظر انداز کردیندے امام علیہ السلام نے اس گروہ اُتے کوئی توجہ نئيں دتی تے کوفہ پھونچنے دے بعد فیر اپنی زندگی بسر کرنے لگے، لیکن شرپسند خوارج نے اپنے برے مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی مختلف کم کیتے جنہاں وچ بعض ایہ نيں:
۱۔ امام علیہ السلام تو‏ں خصوصی ملاقاتاں کرنا تاکہ انہاں نو‏ں عہد وپیمان توڑنے اُتے آمادہ کرن۔
۲۔ نمازجماعت وچ حاضر نہ ھونا۔
۳۔ مسجد وچ علی علیہ السلام دے خلاف اشتعال انگیز نعرے لگانا۔
۴۔ علی علیہ السلام تے جو لوک صفین دے عہد وپیمان نو‏‏ں مندے سن انہاں نو‏ں کافر کہنا۔
۵۔ عظیم شخصیتاں نو‏‏ں قتل کرکے عراق وچ بد امنی پیدا کرنا۔
٦۔ امام علیہ السلام د‏‏ی حکومت دے مقابلے وچ مسلّحانہ قیام۔
اس دے مقابلے وچ امام علیہ السلام نے جو کم خوارج دے فتنے نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی انجام دتا انہاں امور نو‏‏ں بطور خلاصہ پیش کررھے نيں:
۱۔صفین وچ حکمیت دے مسئلہ اُتے اپنے مؤقف نو‏‏ں واضح کرنا تے ایہ دسنیا کہ آپ نے ابتداء تو‏ں ھی اس چیز د‏‏ی مخالفت کيتی اوراس اُتے دستخط کرانے دے لئی زوروزبردستی تے دباوٴ تو‏ں کم لیا گیا ھے۔
۲۔ خوارج دے تمام سوالےآں تے اعتراضاں دا جواب اپنی گفتگو تے تقریراں وچ وڈی متانت و خوش اسلوبی تو‏ں دینا۔
۳۔اچھی شخصیتاں نو‏‏ں مثلاً ابن عباسنو‏ں انہاں لوکاں دے ذہناں د‏‏ی اصلاح تے ہدایت دے لئی بھیجنا۔
۴۔ تمام خوارج نو‏‏ں خوشخبری دینا کہ خاموشی اختیار کرن اگرچہ انہاں د‏‏ی فکر ونظر تبدیل نہ ھوںتو دوسرے مسلماناں تے انہاں وچ کوئی فرق نئيں ھوگا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں بیت المال تو‏ں انہاں دا حصہ دتا گیا تے انہاں دے وظیفاں نو‏‏ں ختم نئيں کيتا۔
۵۔ مجرم خوارج جنھاں نے خباب تے انہاں د‏‏ی حاملہ بیوی نو‏‏ں قتل کيتا سی، انہاں دا تعاقب کرنا۔
٦۔ انہاں دے مسلّحانہ قیام دا مقابلہ کرکے فتنہ وفساد نو‏‏ں جڑ تو‏ں ختم کرنا۔
۱۔ خصوصی ملاقاتاں اک دن خوارج دے دو سردار زرعہ طائی تے حرقوص امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ پھونچے تے بہت سخت تکرارو گفتگو جسنو‏ں ھم نقل کررھے نيں۔
امام علیہ السلام:میں وی کہندا ھاں:”لا حُکْمَ اِلاّٰ لِلّٰہِ“
حرقوص: اپنی غلطی د‏‏ی توبہ کرو تے حکمیت دے مسئلے تو‏ں بازآجاوٴ تے ھم لوکاں نو‏‏ں معاویہ دے نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کرو، تاکہ اس دے نال جنگ کرن تے خدا د‏‏ی بارگاہ وچ شہادت پاجاواں۔
امام علیہ السلام: وچ نے یھی کم کرنا چاہیا سی لیکن تسيں لوکاں نے صفین وچ میرے تو‏ں زورو زبردستی د‏‏ی تے حکمیت دے مسئلہ نو‏‏ں مجھ اُتے تحمیل کردتا تے اس وقت ھمارے تے انہاں دے درمیان عہدوپیمان ھوا ھے تے ھم نے اس اُتے دستخط وی کيتے نيں تے کچھ شرائط نو‏‏ں قبول کيتا ھے تے انہاں لوکاں نو‏‏ں وعدہ دتا ھے تے خداوندعالم فرماتاھے:
”وَاٴَوْفُوا بِعَہْدِ اللهِ إِذَا عَاہَدْتُمْ وَلاَتَنقُضُوا الْاٴَیْمَانَ بَعْدَ تَوْکِیدِہَا وَقَدْ جَعَلْتُمْ اللهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللهَ یَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ “(نحل ۹۱)
اور جدو‏ں کوئی عہد کرو تاں اللہ دے عہد نو‏‏ں پورا کرو تے اپنی قسماں نو‏‏ں انہاں دے استحکا‏م دے بعد ہر گز نہ توڑو جدو‏ں کہ تسيں اللہ نو‏‏ں کفیل تے نگراں بنا چکے ھو کہ یقینا اللہ تواڈے افعال نو‏‏ں خوب جاندا ھے۔
حرقوص: ایہ کم گناہ ھے تے ضروری ھے کہ آپ توبہ کرن۔
امام علیہ السلام: ایہ کم گناہ نئيں ھے بلکہ وچ تسيں کمزور فکر و رائے سن (جس دا باعث خود تسيں لوک سن ) تے وچ نے تسيں لوکاں نو‏‏ں اس سلسلے وچ پھلے ھی دسیا سی تے اس دے انجام تو‏ں منع کیندا سی۔
زرعہ: خدا د‏‏ی قسم جے مرداں د‏‏ی حاکمیت نو‏‏ں خدا د‏‏ی کتاب [13] وچ (قرآن دے مطابق) ترک نئيں کيتا تاں خدا د‏‏ی مرضی دے لئی ھم تسيں نال جنگ کرن گے۔
امام علیہ السلام(غیظ وغضب دے عالم وچ ): اے بدبخت تاں کتنا برا آدمی ھے بہت ھی جلد تینو‏ں ھلاک شدہ دیکھاں گااور ھواواں تیرے لاشے اُتے چل رھی ھاں گی۔
امام علیہ السلام: شیطان نے تسيں دونے د‏‏ی عقل کھو لیا ھے خدا دے عذاب تو‏ں ڈرو، اس دنیاماں جس چیز دے لئی جنگ کرنا چاہندے ھو اس وچ کوئی فائدہ نئيں ھے۔
اس وقت دونے لَا حُکْمَ الِّٰا للّٰہِ دا نعرہ لگاندے ھوئے امام دے کولو‏‏ں اٹھیا کرچلے گئے۔[14]
۲۔ حکومت کیت‏‏ی مخالفت وچ نمازجماعت تو‏ں دوری جماعت دے نال نماز پڑھنا اک مستحب عمل ھے تے اس د‏ی مخالفت گناہ نئيں ھے لیکن اسلام دے آغاز وچ دوسرے حالات سن تے جماعت وچ مسلسل شرکت نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ لوک ایہ سمجھدے سن کہ ایہ حکومت وقت اُتے معترض تے منافق ھے، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسلامی روایتاں وچ نماز نو‏‏ں جماعت دے نال پڑھنے د‏‏ی بہت زیادہ تاکید ھوئی ھے کہ فی الحال ایتھ‏ے اُتے بیان کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں ھے۔[15]
خوارج نے مسجد وچ حاضری نہ دے ک‏ے تے نماز جماعت وچ شریک نہ ھوکراپنی مخالفت نو‏‏ں ظاہر کردتا بلکہ جدو‏ں نماز جماعت ھوندی سی تاں اشتعال انگیز نعرے لگاندے سن ۔
اک دن امام علیہ السلام نماز پڑھ رھے سن کہ خوارج دے اک سردار ” ابن کوّاء“ نے اعتراض دے طور اُتے ایہ آیت پڑھی: ” ولقد اٴوحِیَ الیک والی الّذین من قبلک لئن اشرکت لیحبطَنَّ عملک ولتکوننَّ من الخاسرین“(سورہ زمر ٦۵)
امام علیہ السلام نے پوری سنجیدگی تے قرآن دے حکم دے مطابق ” وَاذَاقُرِیَ القرآنُ فَاستَمِعُو الہ٘ واٴنصِتُوا لعلّکم تُرحَمون“ [16](سورہ اعراف،۲۰۴)، خاموش رھے تاکہ ابن کوّاء آیت نو‏‏ں تمام کردے، فیر آپ نے نماز پڑھی لیکن اس نے فیر آیت پڑھی تے امام فیر خاموش رھے، ابن کوّاء نے کئی مرتبہ یھی کم کيتا تے امام علیہ السلام صبروضبط دے نال خاموش رھے، بالآخر امام علیہ السلام نے درج ذیل آیت د‏‏ی تلاوت فرماکر اس دا جواب اس طرح دتا کہ نماز اُتے وی کوئی اثرنہ پيا تے اسنو‏ں خاموش و سرکوب کردتا، آیت ایہ ھے: ”فَا صبِر اِنَّ وَعَد اللّٰہ حقٌّ ولا یَستَخِفَّنَّکَ الّذین لایُومنون “(روم، ٦۰)،(اے رسول)تم صبر کرو بے شک خدا دا وعدہ سچا ھے اور(کدرے) ایسا نہ ھوکہ جو لوک ایمان نئيں رکھدے توانو‏‏ں ھلکا بنادتیاں[17]
ابن کوّاء نے اس آیت د‏‏ی تلاوت کرکے وڈی بے حیائی و بے شرمی تو‏ں پیغمبر اسلام دے بعد سب تو‏ں پھلے مومن کومشرک قرار دتا تھاکیونجے غیر خدا نو‏‏ں حکمیت دے مسئلہ وچ شریک قراردتا سی۔ھم بعد وچ الھی حاکمیت دے بارے وچ تفصیل تو‏ں بحث کرن گے۔
۳۔ لاحکمَ الا للّٰہ دا نعرہ لگانا خوارج اپنی موجودگی دا اعلان تے امام علیہ السلام د‏‏ی حکومت تو‏ں مخالفت ظاہر کرنے دے لئی مسلسل مسجد تے غیر مسجد وچ لاحکم الا للّٰہ دا نعرہ لگاندے سن تے ایہ نعرہ قرآن تو‏ں لیا سی تے ایہ درج ذیل جگھاں اُتے استعمال ھوا ھے:
حکم خدا تو‏ں مخصوص ھے تے اوہ حق دا حکم دیندا ھے تے وھی بہترین فیصلہ کرنے والا ھے۔
۲۔”ِ اٴَلاَلَہُ الْحُکْمُ وَہُوَ اٴَسْرَعُ الْحَاسِبِینَ“(سورہ انعام:٦۲)
آگاہ ھوجاوٴ کہ حکم صرف ايس‏ے دے لئی ھے تے اوہ بہت جلد حساب کرنے والا ھے۔
۳۔” اِنہاں الْحُکْمُ الا للّٰہ اَمَرَ اٴلَّا تَعْبُدُوا اِلَّا ایّٰاہُ “(سورہ یوسف: ۴۰)
حکم صرف خدا تو‏ں مخصو ص ھے اس نے حکم دتا ھے کہ اس دے علاوہ کسی د‏‏ی عبادت نہ کرو۔
۴۔”إِنْ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّہِ عَلَیْہِ تَوَکَّلْتُ وَعَلَیْہِ فَلْیَتَوَکَّلْ الْمُتَوَکِّلُونَ “ (سورہ یوسف:٦۸)
حکم خدا تو‏ں مخصوص ھے ايس‏ے اُتے بھروسہ کرو تے بھروسہ کرنے والے وی ايس‏ے اُتے بھروسہ کيتے نيں۔
۵۔ ” لَہُ الْحَمْدُ فِی الْاٴُولَی وَالْآخِرَةِ وَلَہُ الْحُکْمُ وَإِلَیْہِ تُرْجَعُونَ‘ ‘(سورہ قصص: ٧۰)
٦۔” َإِنْ یُشْرَکْ بِہِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلَّہِ الْعَلِیِّ الْکَبِیر“(سورہ غافر:۱۲)
اگر اس دے لئی شریک قرار دتا تاں تسيں فورا مان لیندے ھو تاں ہن حکم وی ايس‏ے بزرگ واعلیٰ خدا تو‏ں مخصوص ھے۔
اس وچ کوئی شک نئيں ھے کہ انہاں تمام آیتاں وچ ” حکم “ خدا تو‏ں مخصوص ھے تے حکم نو‏‏ں خدا دے علاوہ کسی دوسرے تو‏ں منسوب کرنا شرک ھے لیکن دوسری آیت وچ بیان ھوا ھے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں کتاب، حکم تے نبوت دتا ھے: ” وَلَقَدْ آتَیْنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ الْکِتَابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ “(سورہ جاثیہ: ۱٦)
اک دوسری جگہ خداوندعالم نے پیغمبر(ص) نو‏‏ں حکم دتا کہ حق دا حکم کرن۔
” فَاحْکُمْ بَیْنَہُمْ بِمَا اٴَنزَلَ اللهُ وَلاَتَتَّبِعْ اٴَہْوَائَہُمْ “(سورہ مائدہ: ۴۸)
آپ انہاں لوکاں دے درمیان تنزیل خدا دے مطابق فیصلہ کرن تے انہاں د‏‏ی خواہشات د‏‏ی پیروی نہ کرن۔
اک جگہ اُتے حضرت داوٴد نو‏‏ں حکم دتا کہ لوکاں دے درمیان دے نال فیصلہ کرن۔
” فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلاَتَتَّبِعْ الْہَوَی ٰ “(سورہ ص: ۲٦)
کِنے رنج وافسوس د‏‏ی گل ھے کہ امام علیہ السلام ایداں دے مٹھی بھر جاھل تے نادان گروہ تو‏ں دوچارھوئے جو ظاہر آیات نو‏‏ں اپنی دستاویز قرار دیندے سن تے معاشرے نو‏‏ں گمراہ تے برباد کردے سن ۔
گروہ خوارج قرآن دا حافظ وقاری تھالیکن پیغمبر دے فرمان دے مطابق، قرآن انہاں دے حلق تے سینہ تو‏ں تھلے نئيں اُتریا سی، تے انہاں د‏‏ی فکر تے سمیرے تو‏ں بہت دور سی۔
وہ سب اس فکر وچ نہ سن کہ امام علیہ السلام تے قرآن دے واقعی مفسر یا انہاں دے تربیت یافتہ حضرات د‏‏ی خدمت وچ پھونچاں، تاکہ انہاں لوکاں نو‏‏ں قرآن د‏‏ی آیتاں دے معانی و مفاھیم دے مطابق انہاں د‏‏ی رہبری کرن تے انہاں لوکاں نو‏‏ں سمجھاواں کہ حکم کس معنی وچ خدا تو‏ں مخصوص ھے کیونجے جداں گذر چکيا ھے، حکم دے کئی معنی نيں یا اصطلاحاً ایہ کدرے کہ اس دے بوہت سارے ایداں دے موارد نيں بطور خلاصہ ھم تحریر کررھے نيں:
۱۔عالم خلقت د‏‏ی تدبیر تے خدا دے ارادے دا نفوذ،(یوسف: ٦۰)
۲۔ قانون سازی تے تشریع(انعام: ۵٧)
۳۔ لوکاں اُتے حکومت تے تسلط اک اصل حق دے طور پر(یوسف:۴۰)
نجابت
نجابت پنجابی بولی دا اک وچ وار نجابت جاں نادرشاہ دی وار دا لکھاری تے پنجابی وار ساہت دا مہان شاعر اے۔
جیون جانکاری
اس دے جیون بارے کوئی خاص جانکاری حاصل نہیں ہندی۔ اینا کو پتہ اے کہ اس دے وڈے وڈیرے ہرل راجپوت سن۔ اوہناں دا وسیبا شاہ پور ضلع دے مٹیلا ہرلاں پنڈ  وچ سی۔ جدوں مہاراجہ رنجیت سنگھ پنجاب وچ اپنی حکومت دے جھنڈے پکے پیریں گڈّ چکا سی، نجابت دا جیون-سماں اوہ سمجھیا جاندا اے۔
نادر شاہ دی وار دے لبھن دا کم
نجابت دی ایہہ رچنا کنی دیر تک کدھرے گواچی ہی رہی۔ اس دا کوئی پرانا لکھتی روپ نہیں ملدا۔ زبانی روپ وچ بھٹاں تے مراسیاں نے اس نوں پیڑھی در پیڑھی اگے توریا۔ کیہا جاندا اے کہ ایڈورڈ مکلوگن ناں دے اک انگریز نے ایہہ وار کسے مراسی کولوں سنی۔ اس نے اپنے اک پنجابی کارندے نوں اس وار دیاں گواچیاں لڑیاں لبھن دا کم سونپیا۔ اس نے کئی مراسیاں کولوں سن کے اس نوں مکمل کیتا۔ اس طرحاں اس رچنا دا لکھتی روپ ہوند وچ آیا۔
وار بارے
پنجابی ساہت وچ ملدیاں واراں وچوں وار نجابت سبھ توں لمیری اے تے چرچت وی۔ اس وچ بیر رس دی پردھانتا اے۔ ہم عصر سیاسی حالات اتے سماجی جیون دا فنی چترن اے۔ اس وچ کٹاخش وی اے تے ہاس رس وی۔ پنجابی وار دا ایہہ اک بہت اعلیٰ نمونہ اے۔
وار وچلی کہانی
اس وار وچ نادرشاہ ولوں 1739–40 وچ ہندستان اتے کیتے حملے دا تذکرہ اے۔ اس ویلے محمد شاہ رنگیلا دلی دا بادشاہ سی۔ اوہ عیش پرست راجا سی۔ اسے کر کے اس نوں رنگیلا آکھیا جاندا سی۔ اس ویلے چارے پاسے بد امنی تے آپا-دھاپی سی۔ دیس وچوں حکمرانی دا انتظام کھنبھ لگا کے اڈّ گیا سی۔ وزیراں تے امیراں نے راج طاقت دی ڈور اپنے ہتھاں وچ لے لئی سی۔ انتشار دے اس پچھوکڑ وچ نادرشاہ نے بھارت اتے حملہ کیتا۔
نادرشاہ دے حملے دے بھاویں سیاسی کارن سن پر نجابت نے بھارتی متھہاس وچوں اک کہانی لے کے اس وار دی رچنا کیتی۔ اس نے کلھ تے نارد نوں شوہر-بیوی دے روپ وچ لڑدے ہوئے چتریا اے۔ نجابت نے اپنی وار دی رچنا وچ تریخی سچ نوں بالکل نرپکھّ ہو کے بیان کیتا اے۔ نادر نے ہندوستان اتے حملہ کیتا تے اتھوں دے حاکماں دے چھکے چھڈا دتے۔ اوہ جیتو حملہ آور سی۔ نجابت نے اس نوں واجب تھاں دتی اے۔
وار وچ پنجاب دی مورت
نجابت نے پنجاب دے جیون دا چتر بہت وستار وچ پیش کیتا اے۔ اس چتر دی پیشکاری لئی ڑڈھکویاں اپماواں ورتیاں ہن جو اس ویلے دے ویلے نوں وی روپمان کردیاں ہن۔ مثال وجوں:
وار دی بنتر
نجابت نے نادرشاہ دی وار نوں 86 پؤڑیاں وچ پیش کیتا اے۔ ہر پؤڑی وچ تقریباً اکو جیہا تکانت اے۔ وار دے موضوع نوں عامَ طور `تے سرکھنڈی جاں نشانی چھند نال نبھایا جاندا اے۔ نجابت ولوں ایہناں دوہاں چھنداں دی ورتوں کیتی گئی اے :
(سرکھنڈی چھند)
(نشانی چھند)
حضرت علی دیاں جنگاں
خوارج دا بدترین مظاہرہ
۵۔ لوکاں د‏‏ی سرپرستی،رہبری تے پیشوائی، الٰھی امانت دارکے عنوان سے(جاثیہ ۱٦)
اب جدو‏ں کہ ھماں معلوم ھوا کہ حکم دے بوہت سارے مفاھیم نيں یا بہ عبارت صحیح، مختلف موارد تھ‏‏اںو‏اں نيں تاں کس طرح ممکن ھے کہ اک آیت دے ظاہری معنی اُتے عمل کيتا جائے تے صفین وچ حکمین دا د‏‏ی طرف رجوع کرنے اس دے مخالف قرار دتا جائے؟
نجابت
وار دی بنتر
ورگیاں سطراں اس گل دا ثبوت ہن کہ نجابت نوں ہندو متھہاس دی وی بھرویں جانکاری سی۔ نجابت ہونی وچ یقین رکھن والا شاعر اے۔ کلھ دے پاتر راہیں اوہ اسے نظرئیے نوں پاٹھکاں نال سانجھا کردا اے۔ نادرشاہ جد ہندوستان اتے وہیراں گھتّ کے آؤندا اے تاں نجابت اس نوں ہونی دا کارنامہ منّ کے ربّ نوں سنبودھت کردا اے :
حضرت علی دیاں جنگاں
خوارج دا بدترین مظاہرہ
اب اس وقت ایہ دیکھنا ھے کہ کون سا حکم خدا تو‏ں مخصوص ھے فیر امام علیہ السلام دے عمل د‏‏ی تحقیق ھو تے اس د‏ی موافقت یا مخالفت نو‏‏ں دیکھیا جائے تے ایہ ایسا کم ھے جس وچ صبر، ضبط، تدبیر تے فکر دا ھونا ضروری ھے تے ایہ کدی وی نعراں تے شوروغوغا تو‏ں حل نئيں ھوسکدا۔
نجابت
وار دی بنتر
صوفی-شعری روایت عشقَ، جدائی، وصل، موت تے قبر توں شروع ہندی اے اتے اتھے ہی مکدی اے۔ نجابت وی کلھ دے مونہوں اکھواؤندا اے :
حضرت علی دیاں جنگاں
خوارج دا بدترین مظاہرہ
امام علیہ السلام نے اپنے مخصوص صبروضبط دے نال اپنے بعض احتجاجات وچ انہاں لوکاں نو‏‏ں آیتاں دے مقصد اورمفھوم تو‏ں روشناس کرایا، ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں لوکاں نو‏‏ں تسلیم ھونا پيا لیکن ضد، ہٹ دھرمی تے دشمنی دا کوئی علاج نئيں ھے تے تمام انبیاء تے مصلحین اس دے علاج تو‏ں عاجز وناتواں رھے نيں۔
نجابت
وار دی بنتر
سرپر اک دن آؤسی، اوہ رات قبر دی۔
حضرت علی دیاں جنگاں
خوارج دا بدترین مظاہرہ
ھم گذشتہ آیتاں دے معانی و مفاھیم تحقیق کرنے تو‏ں پھلے خوارج د‏‏ی بعض اشتعال انگیز تے تندسخت مقابلاں نو‏‏ں ایتھ‏ے نقل کررھے نيں تاکہ اس گروہ د‏‏ی سرکشی تے ہٹ دھرمی بخوبی واضح ھوجائے۔
امام دی بلند ھمتی تے خوش اخلاقی
ہرصاحب قدرت ایداں دے بے ادب تے بے غیرت جسورلوکاں نو‏‏ں جو ملک دے حاکم نو‏‏ں کافر تے مشرک کہندے سن، ضرور سزا دیندا لیکن امام علیہ السلام نے تمام حاکماں دے طریقے دے برخلاف وڈی ھی بلند ھمتی تے کشادہ دلی دے نال انہاں سب دے نال روبرو ھوئے۔
اک دن امام علیہ السلام خطبہ دے رھے سن تے لوکاں نو‏‏ں موعظہ ونصیحت کرنے وچ مصروف سن کہ اچانک خوارج وچ تو‏ں اک شخص مسجد دے گوشہ تو‏ں اٹھا تے بلند آواز تو‏ں کہیا: لَاحُکْمَ اِلّٰا لِلّٰہِ جدو‏ں اوہ نعرہ لگیا چکيا تاں دوسرا شخص اٹھا اوروھی نعرہ لگایا اس دے بعد اک گروہ اٹھا تے وھی نعرہ لگیا نا شرو ع کردتا۔
نجابت
وار دی بنتر
وت نہیں دنیا `تے آونا، جگ عالم فانی۔
حضرت علی دیاں جنگاں
امام دی بلند ھمتی تے خوش اخلاقی
امام علیہ السلام نے انہاں دے جواب وچ فرمایا: انہاں لوکاں دا کلام ظاہر وچ تاں حق ھے لیکن اوہ لوک باطل نو‏‏ں مراد لے رھے نيں فیر فرمایا ” اٴما انَّ لکم عندنا ثلاثاً فَا صبَحتمو نا “یعنی جدو‏ں تک تسيں لوک ھمارے نال ھو تن حق تو‏ں بہرہ مند رھو گے(اور تواڈی جسارتاں تے بے ادبیاں اس تو‏ں مانع نئيں ھاں گی کہ ھم توانو‏‏ں انہاں حقوق تو‏ں محروم کردےں۔)
نجابت
وار دی بنتر
نجابت نے کلھ تے نارد دے پاتراں ولوں اپنی رچنا وچ ڈرامیت وی بھری اے تے حقیقی رنگ وی۔ ایہہ دوویں گن پنجابی دے قصہ-ساہت وچ وی دیکھے جا سکدے ہن۔ محاورہ بنن دی صلاحیت رکھدی ٹھکدار بولی دی ورتوں سمیت ایہہ رچنا اک چنگی وار دے نال-نال پنجابی سبھیاچار دی پیشکاری دا اک اعلیٰ نمونہ اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لکھاری
چٹھےآں دی وار
چٹھےآں دی وار  پنجابی ساہت دے اتہاس وچّ ساہتی نقطہ نظز توں بوہت اہم  اے۔ ایہہ وار 1849 وچّ لکھی گئی ہوݨ دا اندازا  اے۔ اسدا لکھاری پنجابی دا مشہور شاعر پیر محمد اے ۔
حضرت علی دیاں جنگاں
امام دی بلند ھمتی تے خوش اخلاقی
۳۔” لا نُقٰاتِلُکُم حَتّٰی تَبْدَ وٴُوْنا“ جدو‏ں تک تسيں جنگ نئيں کرو گے ھم وی تواڈے نال جنگ نئيں کرن گے۔[18]
اک دوسرے دن وی جدو‏ں امام علیہ السلام مسجد وچ تقریر فرمارھے سن کہ خوارج وچ تو‏ں اک شخص نے نعرہ لگایا تے لوکاں د‏‏ی توجہ نو‏‏ں اپنی طرف کرلیا۔
چٹھےآں دی وار
اس وار دی اہمیت
پنجابی ساہت وچ نجابت دی نادر شاہ دی وار توں پچھوں اس ونگی دی جس رچنا دا ذکر دوجے تھاں اتے آؤندا اے، اوہ پیر محمد دی لکھی ہوئی چٹھےآں دی وار اے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پیؤ مہاں سنگھ اتے مسلمان چٹھے سرداراں وچکار ہوئی لڑائی نوں اس دا موضوع بنایا گیا اے۔ اس وار دے لکھاری پیر محمد دے جیون بارے اینی کو جانکاری حاصل اے کہ اوہ لہندے پنجاب وچلے شہر گجرات دا وسنیک سی۔ اس نے وار دے لکھن دی تاریخ نہیں دسی پر اندازا اے کہ ایہہ خالصہ راج دے اخیر اتے انگریز دور دے مڈھ دی رچنا اے کیونکہ اس وچ فرنگیاں دا ذکر وی اے۔ اس طرحاں ایہہ وار سردار مہاں سنگھ اتے چٹھےآں وچکار لڑائی ہون دے لگپگ 50 ورھے مگروں لکھی گئی۔
حضرت علی دیاں جنگاں
امام دی بلند ھمتی تے خوش اخلاقی
امام علیہ السلام نے فرمایا:” اَللّہُ اَکْبَرُ، کَلِمةُ حَقًّ یُرادُ بِھا الْبَاطِلِ“ یعنی گل تاں حق ھے لیکن اس تو‏ں باطل معنی مراد لیا جا رہیا ھے۔فیر فرمایا:اگر ایہ لوک خاموش رہیاں تاں دوسرےآں د‏‏ی طرح انہاں تو‏ں وی پیش آواں گا تے جے گل کرن تاں جواب داں گا تے جے فتنہ وفساد برپا کرن گے تاں انہاں نال جنگ کراں گا۔ اس وقت خوارج وچ تو‏ں اک دوسرا شخص یزید بن عاصم محاربی اٹھا تے خدا د‏‏ی حمدوثناء دے بعد کہیا: خدا دے دین وچ ذلت قبول کرنے تو‏ں خدا د‏‏ی پناہ منگدا ھاں، خدا دے کم وچ ایہ اک ایسا دھوکہ تے ذلت ھے کہ اس دا انجام دینے والا خدا دے غضب دا شکار ھوندا ھے، علی مینو‏ں قتل تو‏ں ڈراندے ھو؟
امام علیہ السلام نے اس دا کوئی جواب نئيں دتا(اس لئی کہ جواب جاھلان باشد خموشی)اور آئندہ دے حادثاں دا انتظار کرنے لگے۔[19]