cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت غزنویہ دی تریخ
سلطان محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملے
مندراں اُتے حملہ آوری دا حقیقی سبب ایہ سی کہ مندر دولت دا خزانہ سن ۔ زرد جواہر دا انبار سی۔ سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان  دے انہاں حملےآں وچ بے شمار مندراں تو‏ں دولت حاصل کيتی۔ سومتات وچ دو سومن وزنی سونے د‏‏ی زنجیر لٹکدی سی‘جس وچ گھٹیاں آویزاں سن۔ جس حجرے وچ بُت تھا‘اس د‏ی قندیلاں نو‏‏ں روشن کرنے د‏‏ی ضرورت ایہ سی بلکہ روشنی دے لئی اس وچ جواہر تے لماس جڑے ہوئے سن جنہاں د‏‏ی جگمگاہٹ تو‏ں ہمہ دم روشنی رہندی سی۔سلطان محمود غزنوی  دے ایہ حملے بت شکنی دے لئی نہیں‘حصولِ زر دے لئی سن اس مقصد وچ اوہ اپنی توقعات تو‏ں زیادہ کامیاب رہیا۔
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
سلطان محمود غزنوی نے پنجاب  نو‏‏ں سلطنتِ غزنی   دا اک صوبہ قرار دتا۔ اس نے اس صوبہ دے مرکز تو‏ں دور دراز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے اک نواں نظام قائم کيتا۔ایاز دے بعد فوجی تے انتظامات اختیار علیحدہ علیحدہ حکا‏م دے سپرد کيتے۔ انتظامی امور ابواسمن علی المعروف بہ قاضی شیرازی دے سپرد کيتے تے سپہ سالاری دے عہدہ اُتے علی اری یارک نو‏‏ں مامور کيتا لیکن گورنر تے سپہ سالار دونے دا اک دوسرے تو‏ں سروکار نہ رکھیا۔ دونے براہِ راست غزنی   دے ماتحت سن تے پرچہ نویسی اُتے ابوالحکم ناں دے اک افسر نو‏‏ں مقرر کيتا۔
اگرچہ سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان  نو‏‏ں اپنا وطن نئيں سمجھا‘اسنو‏ں غزنی   پیارا سی ايس‏ے نو‏‏ں اس نے آباد کيتا۔ اُتے ہندوستان  تو‏ں اس دا اک رابطہ پیدا ہوچکيا سی۔ ہندوستان  دے جنگی ہاتھیاں اُتے اسنو‏ں ایسا ناز سی کہ اوہ خلیفہ بغداد نو‏‏ں وی دھمکی دینے تو‏ں باز نہ آیا تے الفیل ما الفیل دا عبرت آموز جواب پایا۔ اس نے اپنی ساری عمر وچ کدی کسی اک ہندو  نو‏‏ں وی جبر تو‏ں مسلما‏ن نئيں بنوایا تے نہ امن د‏‏ی حالت وچ کِسے اک مندر نو‏‏ں توڑنے تے بت شکنی کرنے دا کوئی واقعہ پیش آیا۔ اس نے ہندوستان ی مقبوضات دے لئی اپنا سکہ ہندی بولی وچ جاری کيتا تے اپنی فوج وچ ہندوآں نو‏‏ں معزز عہدےآں اُتے وی سرفرار کيتا۔ ہندو راﺅ اس د‏ی فوج دا اعلٰی افسر سی۔ تاں لک وی رکنِ سلطنت تھا۔
جب سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں بھائی د‏‏ی لڑائی تو‏ں فراغت ملی تاں اوہ بلخ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اُس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ خراسان  وچ امیر الامرائی دا منصب آل سامان د‏‏ی طرف تو‏ں کہندا تھا‘ امیر منصور نے بکتوزاں نو‏‏ں تجویض کر دتا سی۔ سلطان محمود غزنوی  نے بخارا  وچ امیر منصور دے پاس ایلچی بھیجیا تے اپنی رنجش دا اظہار کيتا۔ امیر نے ایہ جواب دتا کہ بلخ تے ہرات تے ترمذکی امارت تسيں نو‏‏ں دتی گئی تے بکتوزاں نو‏‏ں خراسان  کی‘وہ وی ساڈی دولت دا بندہ اے اُس نو‏‏ں معزول کرنا مناسب نئيں۔ سلطان نے ابوالحسن حموی نو‏‏ں بوہت سارے تبرکات تے تحائف دے ک‏ے بخارا  بھیجیا تے امیر منصور تو‏ں ایہ پیغام کيتا کہ مینو‏ں ایسی توقع اے کہ آپ د‏‏ی تے میری دوستی دا سرچشمہ بے التفاندی د‏‏ی خس تے خاشاک تو‏ں کم نئيں ہوئے گا میرے تے میرے باپ دے ٰحقوق آل سامان اُتے نيں‘ جو ضائع نئيں جاواں گے۔ رشتہ الفت ختم نہ ہوئے گا تے بنائے متابوت تے مطاوعت منہدم نئيں ہوئے گی۔ جدو‏ں ابوالحسن جموی بخارا  وچ پہنچیا تاں امیر منصور نے اسنو‏ں منصب وزارت د‏‏ی نوید سنائی۔ اوہ تاں سفارت نو‏‏ں چھڈ اپنی وزارت دے شغل وچ مصروف ہويا۔ پیغام دے جواب د‏‏ی طرف اصلاً متوجہ نہ ہوا‘ سلطان بانصرور نیشاپور نو‏‏ں روانہ ہويا۔ جدو‏ں اس دے ارادہ تو‏ں بکتوزون واقف ہويا تاں اک عرضداشت بخدا بھیج کر صورت حال نو‏‏ں بیان کيتا۔ امیر منصور غرور تے جوانی دے زور دے سبب تو‏ں سپاہ جمع کرکے خراسان  د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے سرخس تک برابر چلا گیا‘کسی جگہ نئيں ٹھہرا۔ سلطان محمود غزنوی  اگرچہ جاندا سی کہ اس تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی طاقت امیر منصور نئيں رکھدا لیکن کفرانِ نعمت د‏‏ی بدنامی د‏‏ی سرزنش دے خوف کر تو‏ں نیشاپور واپس چلا آیا تے مرغاب وچ گیا۔ بکتوزاں نے فائق د‏‏ی صلاح تو‏ں غدر مچایا‘ امیر منصور نو‏‏ں گرفتار کرکے اَنھّا کيتا تے عبدالملک‘کہ خرد سال سی تخت اُتے بٹھایا۔ سلطان محمود غزنوی  تو‏ں ڈر کر مرو چلا گیا۔ سلطان نے اس دا تعاقب کيتا۔ بکتوزاں تے فائق دونے نے ملکر سلطان دا مقابلہ کيتا۔ سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں فتح ہوئی۔ انہاں نمک حرا وچ  نو‏‏ں شکست ہوئی۔ عبدالملک نو‏‏ں فائق لےک‏ے بخارا  پہنچیا۔ تے بکتوزاں نے نیشاپور د‏‏ی راہ لی تے کچھ دناں بعد بخارا  آیا تے وکھو وکھ لشکر جمع کرنے د‏‏ی فکر وچ ہويا۔ اس اثناء وچ  فائق بیمار ہوک‏ے مرگیا۔اور ملک خان دا شغر تو‏ں بخارا  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ عبدالملک تے اس دے تمام متعلقین دا کم کيتا۔ دولت آل سامان کو(جو اک سو اٹھائیس سال تک فرمانرو رہی۔) انتہا نو‏‏ں پہنچایا تاں سلطان محمود غزنوی  بلخ‘ خراسان  د‏‏ی حکومت وچ مصروف ہويا۔ چاراں طرف اس د‏ی جوانمردی تے شجاعت د‏‏ی دھوم مچ رہی سی۔ خلیفہ بغداد القادر بالند عباسی نے خلعت گرانمایہ ارسال کيتا۔ امین الملتہ یمین الدولہ دا خطاب اُس نو‏‏ں دتا۔ 390ھ وچ بلخ تو‏ں ہرات تے ہرات تو‏ں سیستان آیا۔ ایتھ‏ے دے حاکم حنیف بن احمد نو‏‏ں مطیع کرکے غزنی   آیا۔ فیر ايس‏ے زمانہ وچ ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہوا‘ اُس دے چند قلعے والئے تے غزنی   چلا گیا۔ ماوراء النہر  وچ آل سامان نو‏‏ں ایلک خان نے خلاص کيتا تے اک خط سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں لکھیا جس وچ مملکتِ خراسان  اُتے حکمرانی کيت‏ی مبارک باد دی۔ انہاں دونے بادشاہاں وچ دوستی تے یگانگی د‏‏ی بِنا مستحکم ہوئی۔ سلطان محمود غزنوی  نے بہی ابوالطیب سہیل بن سلیمان نو‏‏ں سفیر بنا دے ایلک خان دے پاس بھیجیا تے اسنو‏ں بوہت سارے جواہرتحفہ بھیجے۔ غرض مدتاں تک انہاں دونے بادشاہاں وچ دوستانہ خط تے کتابت رہی تے اک دوسرے نو‏‏ں تحائف گھلدے رہے مگر آخر وچ ایہ عداوت تو‏ں بدل گئی۔
لاہور دی ایٹمولوجی
نام لاہور کی ابتدا پوری تریخ وچ متعدد ادوار نال ملن والے اکاؤنٹس تے نصوص وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ اج تک ، قطعی طور اُتے رائے قائم کرنے دے لئی کوئی حتمی شواہد موجود نئيں نيں جدو‏ں لاہور شہر دی بنیاد رکھی گئی سی یا اس دے ناں د‏‏ی صحیح ماخذ کیتا ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع دا کہنا اے کہ ایہ لوہ یا لاوا تو‏ں ماخوذ اے ، جو قدیم ہندو مہاکاوی نظم ، رامائن وچ رام دے بیٹے دا ناں ا‏‏ے۔ اس شہر دا ناں دوسرے جغرافیاں ، مؤرخین تے محققاں نے قدیم زمانے دے انہاں دے کماں وچ متعدد ملدے جلدے ناواں دے ذریعہ دتا اے تے انہاں دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
اب سلطان محمود غزنوی خود مختار ہوگیا۔ آل سامان تو‏ں جو کچھ تعلق تھا‘ اس تو‏ں بے تعلّق ہويا۔ خطبون تے سکو‏ن تو‏ں اُس دا ناں کڈیا۔ اس د‏ی جگہ اپنا ناں جاری کيتا۔ سب گہر دے لڑائی جھگڑےآں تو‏ں فارغ ہويا۔ سلطنت دا انتظام تے گہر دا بندوبست کيتا‘ فیر اوہ ارادہ کيتا جو انہاں دناں مسلماناں وچ سب تو‏ں وڈا سمجھیا جاندا سی تے فیروز مند بادشاہاں دے شایان سی یعنی اسلام دا ہندوستان  وچ پھیلیانا اس دے ہندوستان  اُتے بارہ حملے مشہور نيں۔ مگر اوہ ستاراں دفعہ ہندوستان  آیا۔ تاریخاں وچ انہاں مہمات وچ اختلاف ا‏‏ے۔ کوئی کسی مسانو‏ں اول لکھدا اے ‘ کوئی اسنو‏ں پِچھے تحریر کردا ا‏‏ے۔ فرنگستانی محققاں نے انہاں د‏‏ی ترتیب وچ تے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تشخیص وچ اپنی فکرِ دقیق تو‏ں بوہت سارے عقدے حل کيتے نيں۔ اسيں انہاں نو‏‏ں وی لکھدے نيں۔
فرشتہ تے نطام الدین احمد نے لکھیا اے کہ”390ھ دے نیڑے سلطان ہندوستان د‏‏ی طرف متوجہ ہويا اس نے کئی قلعے فتح کيتے تے انہاں وچ اپنی طرف تو‏ں حاکم مقرر کيتے۔ ان(مہم اول) فتوحات دے بعد اوہ غزنی   واپس آیا مگر اس دا ذکر باریخ یمینی وچ نئيں اے ۔“
والئی ملتان حمید لودہی امیر ناصرالدین سبکتگین  دے نال اخلاص رکھدا سی اس د‏ی خدماتِ شائستہ بجالاندا سی۔ پوت‏ا ابوالفتح داﺅد وی اپنے دادا دے طریقہ اُتے چلدا سی تے سلطان د‏‏ی اطاعت کردا سی۔ مگر جدو‏ں بلدہ بھٹیز دے محاصرہ وچ سلطان مصروف سی تاں اس نے خارج ازعقل حرکات شروع کيتياں۔ صلاحِ وقت دیکھ ک‏ے سلطان محمود غزنوی  اس سال تاں کچھ بولا نہیں‘دوسرے سال وچ سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں اس د‏ی خبر ہوئی کہ ابوالفتح قرمطی اپنی خباثتِ نفس تو‏ں ملتان  دے باشندےآں نو‏‏ں قرمطی بنانا چاہندا اے تاں بندگانِ خدا نو‏‏ں الحاد تے زندقہ تو‏ں بچانے دے لئی اس نے حکم دتا کہ مسلماناں دا لشکر تیار ہوئے۔ اوہ ایہ لشکر لےک‏ے ملتان  د‏‏ی طرف برسا‏‏ت وچ روانہ ہويا۔ بارش تو‏ں دریا چڑھے ہوئے سن اس تو‏ں سلطان دے ساتھیاں نو‏‏ں دشواریاں پیش آئیاں ۔ سلطان نے ہند دے راجہ آنند پال تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اسنو‏ں پنے ملک وچو‏ں گزرنے دے۔ راجہ نے درخواست نو‏‏ں منظور نہ کيتا تے مقابلہ دے لئی کھڑ ہويا جس دا نتیجہ اُس دے حق وچ زہر ہويا۔ فیر اس دا ایہ ارادہ بنا کہ اوّل آنند پال دا جھگڑا چکائے تے نیچا دکھائے۔ باوجود اس کہ جنگلاں اُتے راجہ دا وڈا اقتدار سی مگر سلطان نے درختاں نو‏‏ں کٹنا‘اگ لگانا تے آدمیاں نو‏‏ں دا قتل عام ایسا شروع کيتا کہ راجہ کمین گاہاں وچ بھاگنے دوڑنے لگا۔ جتھ‏ے جتھ‏ے ایہ راجہ بھج کر جاندا وہیںاُس دے تعاقب وچ سلطان جاندا۔ راجہ دے ملاز وچ  نو‏‏ں یا تاں جنگل تے درون دے درندے شکار کردے یا بھج کر کشمیر  وچ پناہ لیندے۔سلطان نے درون تک تعاقب کيتا تاں آنند پال کشمیر  بھج گیا۔ جدو‏ں ابوالفتح والئی ملتان  نے راجہ آنند پال دا ایہ حال دیکھیا کہ اس طرح سلطان دے اگے بھاگیا پھرا تاں اس نے جانا کہ میری حقیقت کيتا اے کہ وچ سلطان تو‏ں برسرِ مقابلہ آسکےآں اس لئی اس نے ایہ ارادہ کيتا کہ جِنّا مال اے ‘ اس سب نو‏‏ں ہاتھیاں اُتے لاد کر سراندیپ چلا جاﺅں تے سلطان دے لئی ملتان  خالی چھڈ جاﺅں مگر سلطان کدو‏‏ں اسنو‏ں فرصت دیندا تھا‘ اس نے ملتان  دا محاصرہ کيتا۔ابوالفتح متحصن ہويا۔ ست روزتک محاصرہ رہیا۔ ابوالفتح نے منت سماجت ک‏ر ک‏ے انہاں شرائط اُتے صلح کرلئی کہ ویہہ ہزار درہم سرخ سال نذر دتا کراں گا تے الحاد تو‏ں احتراز کرکے حکا‏م شرعی نو‏‏ں جاری کراں گا۔ سلطان نے انہاں شرائط نو‏‏ں اس کيتے منظور کرلیا کہ ارسامان جاذب حاکم ہرات نے قاصد دوڑا کر سلطان نو‏‏ں خبر دتی سی کہ لشکر ایلک آ پہنچیا اے تے خرابی مچا رہیا ا‏‏ے۔ اس سبب تو‏ں سلطان جلد غزنی   نو‏‏ں روانہ ہويا۔ مہمات بھٹنڈہ(وادی ہند) راجہ سکھ پال دے حوالہ کر گیا۔
لاہور دی ایٹمولوجی
دیومالائی حوالے
دیشوا بھجیا وچ ، لاہور نو‏‏ں لاو پور کہیا گیا اے ، جو اک بار لاو سے اپنی اصلیت د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے ، رام کا بیٹا جس دا لاو مندر ہن وی قلعہ لاہور دے اندر خالی اے ، جدو‏ں کہ راجپوتانہ دے قدیم کنارے وچ دتا ہويا ناں لوہ کوٹ ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے "لوہ دا قلعہ" ، جس دا اک بار فیر ، اس دے افسانوی بانی ، رام دے بیٹے دا حوالہ ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
ہر مذہب دا ایہ قاعدہ ہمیشہ چلا آندا اے کہ جِنّی مدت اُس اُتے لنگھدی اے اِنّی اس د‏ی تفریق ہُندی اے ‘یعنی بدعتی فرقے نويں نويں پیدا ہُندے جاندے نيں۔ مذہب اسلام وی اس قاعدہ تو‏ں متشنٰی نہ سی۔ اس وچ وی بدعتی فرقے پیدا ہونے شروع ہوئے‘نعض فرقےآں نے اوہ بدعات اختراع کيتياں کہ اصل اسلام دا حصّہ انہاں دے مذہب وچ تھوڑا ہی باقی رہیا۔ انہاں بدعتی فرقےآں وچو‏ں فرقہ قرمطی اے ‘وہ فرقہ اسمعیلیہ د‏‏ی اک شاخ تو‏ں گو انہاں دونے فرقےآں دے مسائل وچ فرق اے مگر مو¾رخ اپنی لاعلمی تو‏ں ایسا انہاں نو‏‏ں خلط ملط کردے نيں کہ معلوم نئيں ہُندا کہ انہاں د‏‏ی مراد کس فرقہ تو‏ں ا‏‏ے۔
اس عبداللہ دے مریداں وچ اک احمد تھا‘جس دا ناں بعدازاں قرمط ہويا۔ اس دا عروج 278ھ وچ ہويا۔ اوہ قرمطی مذہب دا بانی ا‏‏ے۔ قرمط دے معنی عربی خط دے باریک تے تنگ لکھنے دے نيں کم دے نزدیک کہنے دے ايس‏ے سبب تو‏ں احمد نو‏‏ں قرمط کہندے نيں کہ اوہ پوشیدہ تے باریک طور اُتے مذہب سکھاندا سی۔ ايس‏ے دے ناں تو‏ں اُُس دے فرقے دا ناں قرمظی ہوا‘جس د‏‏ی جمع قرامطہ آندی ا‏‏ے۔ اُس نے شہری تے جنگلی قو وچ دے جنہاں دا کچھ مذہب نہ سی تے عقل تو‏ں وی خارج سی‘ اپنے دین د‏‏ی طرف دعوت دتی تے نامہ لکھیا۔بسم اللہ الرحمٰن الرحیم فرج بن عثمان رہنے والا قریہ نصرانیہ دا لکھدا اے کہ وچ سچ د‏‏ی طرف تو‏ں جو کلمہ اے دعوت کردا ہوں‘اوہی مہدی تھا‘اوہی احمد بن محمد بن حنیفہ تھا‘ اوہی جبرئیل تھا‘انسان د‏‏ی صورت سچ مچ بنا اے تے مینو‏ں کہیا کہ تاں داعی (دعوت کرنے والا)ہے تے حجتہ اے تے ناقہ صالح اے تے آخر عیسیٰ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن زکریا تے روح القدس ا‏‏ے۔ اُس نو‏‏ں ایہ دسیا کہ نماز د‏‏ی چار رکعتاں نيں دو طلوع شمس تو‏ں تے دو غروب شمس تو‏ں پہلے۔ہر نماز د‏‏ی اذان ایہ اے کہ موذن تن دفعہ کہ‏ے اللہ اکبر اور”دو مرتبے کہ‏ے اشہدان لاالہ الااللہ تے اشہدان آدم رسول اللہ تے اشہدان نوخا رسول اللہ تے اشہدان عیسیٰ رسول اللہ تے اشہدان محمد رسول اللہ تے اسہدان احمد محمد بن الحنیفہ رسول اللہ بیت المقدس د‏‏ی طرف قبلہ ہوئے تے اتوار دا دن یوم سلب تو‏ں اس دن تعطیل چاہیدا تے ہر نماز وچ سورہ فتح پڑھے جو احمد بن محمد بن محمد بن حنیفہ اُتے نازل ہوئی ا‏‏ے۔ روزہ دو روزہ مہرجان تے ینمروز دے دن رکھے۔ شراب حرام‘خمر حلال‘جنابت تو‏ں غسل کرنا لازم نئيں آندا۔ مگر نماز دے واسطے ضرور فرض ا‏‏ے۔ جس جانور دے کچلی تے دانت ہوں‘ اس دا کھانا درست اے ۔اس فرقہ نے 290ھ وچ شام اُتے وڈا ہولناک حملہ کيتا 311ھ وچ بصرہ تے کوفہ نو‏‏ں لُٹیا تے ابو طاہر نو‏‏ں اپنا پیشوا بنا ک‏ے 319ھ وچ شہر مکہ نو‏‏ں لے لیا تے قتل عام کيتا فیر حجرا سود نو‏‏ں لے گئے تے ویہہ برس تک اپنے قبضہ وچ رکھیا۔ خاندان عباسیہ دا بیسواں خلیفتہ الراضی سالانہ روپیہ اُنہاں نو‏‏ں لئے دیندا سی کہ اوہ حاجیاں نو‏‏ں حج کرنے دے
ہلاکو تے منگو خان نے اس فرقہ قرمطیہ تے اسماعیلیہ دے زن تے مرد بچےآں نو‏‏ں قتل کيتا۔ابو ریحان بیرونی نے لکھیا اے کہ قرمطی مشرق وچ وادی سندھ وچ پھیل گئے تے ملتان  دے بُتِ اعظم نو‏‏ں توڑیا۔ محمود غزنوی  نے ايس‏ے فرقہ دا ملتان  تو‏ں منہ کالا کيتا۔ مگر ایسا معلوم ہُندا اے کہ اوہ ایتھ‏ے تو‏ں بالکل خارج نئيں ہوئے۔ محمود غزنوی  نے پہران نو‏‏ں 571ء وچ  ملتان  تو‏ں کڈیا ا‏‏ے۔ 634ء وچ  دہلی وچ اُنہاں دا زور ہوگیا تاں ایتھ‏ے د‏‏ی جامع مسجد وچ بہت آدمیاں نو‏‏ں قتل کيتا مگر آخر قرمطیاں وچو‏ں کوئی باقی نہ رہیا۔ سب قتل ہوئے گئے۔
تریخ یمینی وچ لکھیا اے کہ ایلک خان نو‏‏ں جدو‏ں شکست ہوئی تاں سلطان محمود غزنوی نے اس دے تعاقب دا ارادہ کيتا‘جاڑے دا موسم سی۔ انہاں اطراف وچ سردی ایسی پڑدی سی کہ لشک‏ر ک‏ے اکثر سپاہیاں  اس د‏ی برداشت د‏‏ی تاب نہ سی‘اس تعاقب اُتے اوہ راضی نہ سن ۔ مگر جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  خود بہ نفس نفیس اس گل وچ ساعی سی تاں ناچار سب نو‏‏ں اس دا نال دینا پيا۔ تیسری رات سی کہ برف پڑی‘سخت جاڑا ہويا سلطان دے واسطے اک بارگاہ کھڑی کيتی گئی۔اس وچ انگیٹھیاں بہت جلائی گئياں تے ایسی گرمی ہوئی کہ اکثر امیراں نے چاہیا کہ جاڑے دے کپڑ‏ے اُتار ڈالاں۔ لطیفہ اس اثناء وچ  تے لچک آیا۔ سلطان نے ہنسی تو‏ں کہیا کہ تاں باہر جا تے جاڑے تو‏ں کہہ کہ تاں جانکنی کس لئے کردا اے اسيں ایتھ‏ے ایداں دے گرمی دے نیڑے ہوگئے نيں کہ کپڑےآں نو‏‏ں اتار کر پھینکتے نيں‘لچک کر فوراً باہر گیا فیر آیا تے زمین اُتے بوسہ دے ک‏ے عرض کيتا کہ ميں نے سلطان دا پیغام جاڑے دے پاس پہنچیا سکدا مگر رات ایسی خدمت کراں گا کہ کل حضرت سلطان تے اُنہاں دے مقربین نو‏‏ں اپنے گھوڑےآں د‏‏ی خدمت خود کرنی پئے گی‘کدرے میری اس حرکت تو‏ں آپ میرے تو‏ں خفا نہ ہوئے جایئے گا۔ سلطا ن نے اس گل نو‏‏ں سن کر بظاہر تاں اس وقت ہنسی وچ ٹال دتا مگر دل وچ اوہ اپنی اس عزپمت تو‏ں پشیمان ہويا تے مراجعت دا ارادہ کيتا۔ ایہ اتفاق د‏‏ی گل اے کہ اُسی شب نو‏‏ں ہندوستان  تو‏ں خبر آئی کہ سکھ پال‘جس دے نو‏‏ں آب سارا یا نواسہ شاہ کہندے نيں اوہ مرتد ہوک‏ے اپنے اصلی دین اُتے فیر گیا۔ اساں پہلے لکھیا اے کہ ابوالفتح لودی تو‏ں سلطان محمود غزنوی  صلح کرکے جدو‏ں غزنی   جانے لگیا تاں اوہ اپنا قائم مقام راجہ سکھ نو‏‏ں کر گیا سی۔ ایہ راجہ پشاو‏ر وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا سی تے ابو علی سمجوری دے ہتھ اُتے مسلما‏ن ہويا سی۔ اُس دا ناں فارسی کتاباں وچ طرح طرح تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ آب سار۔ آب شار۔ نواسہ شاہ۔ سلطان نو‏‏ں جدو‏ں خبر پہنچی کہ نواسہ شاہ مرتد ہوئے گیا تاں اوہ سندے ہی کوچ اُتے کوچ کردا ہويا ہندوستان  آیا تے دفعتاً ابو نصر نے نواسہ شاہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ سلطان اُس نو‏‏ں غزنی   لیایا۔ تے ساری عمر قید خانہ وچ رکھیا اس تو‏ں بہت سا روپیہ لیا۔ اُس دے ناں د‏‏ی بہت ساریاں مثالیاں نيں مگر سب مٰاں بہتر ایہ اے کہ اوہ راجہ جے پال  دا نواسہ سی تے شاہ دا لفظ اُس دے ناں دے نال بولا جاندا سی اس لئی نواسہ شاہ اُس دا ناں سی ۔
لاہور دی ایٹمولوجی
مسلم فتح دا دور
مسلم دور د‏‏ی طرف رجوع کردے ہوئے ، ہندوستان د‏‏ی ابتدائی مسلم فتوحات دے سب تو‏ں اچھے تریخ دان ، سندھ دے مورخ نيں ، کیو‏ں کہ اس سہ ماہی وچ ہی خلافت دے تحت انہاں فتوحات دا پہلا طوفان پھٹ پيا سی۔ فتوح البلدان ، قدیم ترین عربی تواریخ، د‏‏ی ابتدائی تریخ وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، جو شام ، میسوپوٹامیا ، مصر ، فارس ، آرمینیا ، ماوراء النہر ، افریقہ ، سپین تے سندھ ، وچ عرباں پہلی فتوحات دا بیان کردا اے ، تے لاہور نو‏‏ں ال لاہوور دے ناں تو‏ں پکاردا اے ۔ کتاب ، جو احمد بن یحیی دا کم اے ، جس دا ناں البلاذری اے  ، جو بغداد دے دربار وچ د‏‏ی نويں صدی دے وسط تک المعتمد با اللہ خلیفہ دے دور وچ سی ،جس دا حوالہ ابن حوقل ، المسعودی تے دوسرے قدیم عربی جغرافیہ داناں نے دتا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
ملتان د‏‏ی تسخیر وچ جو آنند پال نے سلطان محمود غزنوی  دے نال بے ادبی د‏‏ی سی۔ اُس دے جواب وچ سلطان نے اک لشکرِ عظیم تیار کيتا۔ راجہ آنند پال غافل نہ تھا‘وہ وی مروز یرک تے ذی ہوش سی۔ اُس نے سارے ہندوستان  دے راجاﺅں دے پاس چٹھیاں دوڑائیں‘ایلچی روانہ کيتے تے سلطان تو‏ں جو خطرہ عظیم ہند اُتے آیا تھا‘ اُس تو‏ں مطلع کيتا تے کہلا بھیجیا کہ جے دین د‏‏ی اہمیّت تے دنیا د‏‏ی عزت رکھنی ہوئے تاں اس بلا دے ٹالنے وچ میرے نال شریک ہوئے جوﺅ۔ ہن تک ساڈی دولت وحشمتِ عزت وچ کچھ فرق نئيں آیا۔ جے تسيں تاخیر کرو گے تاں سارے ہندوستان  نو‏‏ں سلطان محمود غزنوی  تباہ تے خاک سیاہ کردے گا۔ راجاﺅںکے دلاں وچ اس تحریر تے تقریر نے تاثیر د‏‏ی تے انہاں نے سمجہ لیا کہ دین دنیا د‏‏ی سلامتی ايس‏ے وچ اے کہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے راجہ آنند پال د‏‏ی امداد کریں‘ چناچہ اُجین کالنجر قنوج دلی۔ اجمیر گوالیار دے راجاﺅں نے اپنا منتخب لشکر راجہ آنند پال دے پاس پنجاب  روانہ کر دتا۔ اس لڑائی وچ مسلماناں د‏‏ی صاحب مقدور عورتاں نے اپنے سونے چاندی دے زیورات تے جواہر بیچ کر تے مفلس عورتاں نے چرخہ پونی دا تکر کچھ نہ کچھ اپنے خاونداں دے پاس بھیجیا۔ غرض اس لشکر دا اوہ ساز تے سامان آنند پال نے کيتا جو پہلے امیر سبکتگین  دے زمانہ وچ جے پال  نے وی نئيں کيتا سی۔ پشاو‏ر دے صحرا وچ ایہ لشکر سلطان محمود غزنوی  دے لشک‏ر ک‏ے نیڑے آیا۔ چالیس روز تک دونے لشکر آمنے سامنے خیمہ زن رہے اورکسی نے جنگ اُتے پیشقدمی نئيں کيت‏‏ی۔ہندوآں دا لشکر روز برور زیادہ ہُندا جاندا سی۔ سلطان محمود غزنوی  پہلے د‏‏ی طرح بے خوف تے خطر دشمناں وچ نئيں گھس جاندا سی۔ اُس نے اپنے لشک‏ر ک‏ے گرد خندق کھدوائی کہ دشمن نہ گھس آئے۔ فیر اُس نے لڑائی شروع کيتی۔ ہزار جوان تیر اندازےآں نے اگے قدم ودھایا۔ دشمناں نو‏‏ں لڑائی دے لئی گرم کيتا تے سپاہیانہ حیلے کرکے انہاں نو‏‏ں لشکر گاہ دے نیڑے لائے۔ اس دے کہ سلطان محمود غزنوی  نے بہت احتیاطاں د‏‏ی سن۔ مگر ویہہ ہزار گھکر سروپا برہنہ ہتھو‏ں وچ طرح دے ہتھیار لئے سلطان دے لشکر وچ خندق تو‏ں اُتر کر گھس آئے۔ تلوار تے کٹارو تیراں تو‏ں گھوڑےآں تے سواراں نو‏‏ں مار مار دے تھلے گرانا شروع کيتا۔ تھوڑی دیر وچ تن چار ہزار مسلماناں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ انہاں گھکرونکی دلیری دیکھ ک‏ے سلطان دا ارادہ ہويا کہ اج لڑائی موقوف کرے کہ ناگاہ راجہ آنند پال نو‏‏ں سواری دا ہاتھی نقطہ تفنگ دے شوروغل تو‏ں بگڑا تے بت تحاشا پِچھے نو‏‏ں بھجیا۔ اس د‏ی فوج نے سمجھیا کہ راجہ بھج رہیا ا‏‏ے۔ اس سبب لشکر وچ ہلچل مچ گئی تے سپاہ دا منہ پِچھے نو‏‏ں فیر گیا۔
سلطان نے فیر ہند دا عزم کيتا تے ناراین کيتا طرف کوچ کيتا۔ اس دے سوار سخت تے نرم زمین نو‏‏ں طے کرکے وسطِ ہند وچ پہنچے۔اُس نے اُنہاں رئیساں نو‏‏ں محکوم بنایا جو ابتک محکوم نئيں ہوئے سن ۔ بتاں نو‏‏ں توڑا‘اوباشاں نو‏‏ں بے تیغ کيتا تے اپنے مقاصد نو‏‏ں آہستگی دے نال پورا کيتا۔ اک لڑائی ہندوآں تو‏ں اُس د‏‏ی ہوئی جس وچ اوہ فتحیاب ہويا۔ بہت ساریاں غنیمت تے ہاتھی گھوڑے ہتھ گلے۔ جدو‏ں ہند دے راجہ نے دیکھیا کہ سلطان دے نال لڑنے وچ میرے ملک تے رعایا اُتے ایہ تباہی تے بربادی آندی اے تاں اُس نو‏‏ں یقین ہوگیاکہ وچ اس تو‏ں لڑ نئيں سکدا۔ اُس نے اپنے بعض عزیزاں تے امیراں نو‏‏ں سلطان دے پاس بھیجیا تے لتجا د‏‏ی کہ آپ فیر ہندوآں اُتے حملہ نہ کیجیے۔ وچ روپیہ حضور د‏‏ی نذر کردا رہواں گا تے ہمیشہ آپ دا بہی خواہ رہواں گا۔ پنجاہ ہاتھی خبیر نفائس ہند کدے ہوئے ہونگے گھلدا رہواں گا تے دو ہزار سپاہی سلطان نے قبول کرلیا۔ سلطان نے سفیر بھیجیا کہ انہاں شرائط د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں اوہ دیکھ لے۔ ہند دے راجہ نے اُنہاں شرائط نو‏‏ں پورا کيتا تے ہاتھی گھلدا رہیا۔ ایويں امن تے امان ایسا ہوگیا کہ ہندوستان تے خراسان  وچ کاروان آنے جانے لگے۔ ستويں مہم ناراین د‏‏ی ایسی اے کہ اُس دا ذکر طبقاتِ اکبری تے فرشتہ وچ نئيں اے مگر حبیب السیر ور وضتہ الصفا تے یمینی وچ ا‏‏ے۔ حبیب السیر وچ ناں نئيں لکھیا مگر ایہ لکھیا اے کہ نگر کوٹ تے غور د‏‏ی مہم دے درمیان اک مہم 400ھ وچ ہندوستان  اُتے ہوئی۔ ہن اس ناراین دے مقام د‏‏ی تحقیق وچ فرنگستانی محققاں نے وڈی موشگافی د‏‏ی مگر آخر کچھ نہ کر سک‏‏ے۔
ہند دے راجہ نے جو دو ہزار سواراں دے بھیجنے دا عہد کيتا۔ ایہ عجیب واقعہ اے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ہندوآں د‏‏ی عادت وچ داخل سی کہ اوہ اپنی سخت جانی دشمناں د‏‏ی سپاہ وچ وی نوکری کرنے نو‏‏ں موجود ہوئے جاندے سن ۔
لاہور دی ایٹمولوجی
اسلامی خلافت دے حوالے
خلافت عثمان دے دوران حکیم بن جہالہ العبادی نو‏‏ں 'علم حاصل کرنے تے معلومات لیانے دے لئی ' ہند د‏‏ی حدود وچ بھیجیا گیا سی۔ سن 39 ہجری (659 ء) دے آغاز وچ ، علی ابن ابو طالب د‏‏ی خلافت دے دوران ، حارث بن مرال عبدی ، اگے ودھیا۔ خلیفہ د‏‏ی منظوری دے نال ، ايس‏ے محاذ اُتے ، اک رضاکار د‏‏ی حیثیت تاں۔ اوہ سندھ دے کیکان پہنچیا ، فاتح سی تے اسیر بنا دتا گیا سی ، لیکن بعد وچ اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ سال 44 ھ (664 ء) وچ ، تے معاویہ دے زمانے وچ ،مہلب بن ابو صفرا نے ايس‏ے محاذ اُتے جنگ کيت‏ی تے بننا (بناں) ) تے الاہوور (لاہور) ،جو ملتان تے کابل دے درمیان سی، تک اگے ودھیا . دشمن نے اس د‏ی مخالفت کيتی تے اسنو‏ں تے اس دے حواریاں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ ابو ریحان البیرونی ، اپنے منقولہ کار وچ ، دسويں صدی دے آخر وچ ، محمود دے حملے دے وقت ، ملک تو‏ں متعلق اپنے ذا‏تی جانکاری تو‏ں گل کردے ہوئے ، ہمالیائی پہاڑاں دے بارے وچ اس د‏ی وضاحت وچ ، "وہ ٹاکاس (ٹیکسلا) تے لاہور (لاہور) تو‏ں دیکھیا جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
جب ابوالفتح لودھی نے غور د‏‏ی فتح وچ سلطان نو‏‏ں مصروف دیکھیا تاں فیر سر اٹھایا۔ اس لئی سلطان نو‏‏ں ملتان آنا پيا۔اُس نے ملاحدہ تے قرامطہ نو‏‏ں خوب درست کيتا تے ابوالفتح نو‏‏ں قید کرکے غزنی   لے گیا۔
اس مہم دا حال طبقات اکبری تے تریخ فرشتہ وچ لکھیا اے مگر روضتہ الصفا تے حبیب السیر تے یمینی وچ نئيں لکھیا۔ اس تو‏ں بعض فرنگستانی محقیقن نے ایہ خیال اے کہ ستويں تے اٹھويں مہم اک ہونگی مگر اس اُتے بعض نے ایہ اعتراض کيتا کہ اُس د‏‏ی حالتاں ایسی مختلف نيں کہ اُنہاں دا اک خیال کرنا وی دشوار ا‏‏ے۔ سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں ایہ خیال سی کہ ہر سال ہندوستان  اُتے اک جہاد کيتا جائے تاں اُس تو‏ں لازم آندا اے کہ ایہ دو مسانو‏ں سمجھی جاواں۔
جب ہند وچ شعار اسلام دا رواج ہُندا گیا تے مسیتاں تعمیر ہوگئياں تاں سلطانِ ہند نے دارالسطنت اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا۔ اس نے اپنے جری جوانمرداں نو‏‏ں جمع کيتا تے اُنہاں بہت سا مال انعام وچ دتا۔ 404ھ وچ لشکر گراں دے نال اندھیری رات وچ اُس نے کوچ کيتا۔ خزاں دا موسم سی۔ جبوبی نسیم چل رہی سی۔ سفر چنگا معلوم ہُندا سی۔ مگر جدو‏ں سلطان سرِحد ہند دے نیڑے پہنچیا تاں برف وڈی شدت تو‏ں پئی۔ پہاڑ دے سارے راستے بند ہوگئے پہاڑو وادی سب ہموار ہوگئے گھوڑےآں تے اونٹھاں دے پاﺅں وچ برف د‏‏ی سردی دا اتر پہنچکيا سی۔ آدمیاں دے ہتھ پاﺅں تے چہرہ دا ذکر تاں کيتا اے جو شاہراہ سی اوہ مخفی ہوگئی۔ راہ وچ جو اگے سی اوہی پِچھے سی۔ اس لئی لشکر واپس وی نہ جا سکدا سی۔ سلطان نے اس عرصہ وچ سپاہ دے لئی رسد دا سامان درست کيتا تے اپنے وڈے وڈے سپہ سالاراں نو‏‏ں بلیایا۔ اس طرح تو‏ں جدو‏ں ساماب جنگ تیار ہوگیا سی تے اپنے دور دور دے ملکاں د‏‏ی سپاہاں آک‏ے اکٹھی ہوئیاں۔ فیر سلطان نے سفر کيتا۔(دو مہینے تک اُس دے گھوڑے اُنہاں ویران جنگلاں وچ چلے جنہاں وچ مویشی وی راہ بھُل جاندے سن ) تے وڈے وڈے عمیق دریاﺅں نو‏‏ں عبور کيتا۔ سلطان قلعہ نندونہ(ناروین)پر پہنچیا ایہ قلعہ کوہ بال نات اُتے ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دے راجہ دے ندر بھیم نے اپنے سپہ سالاراں تے رئیساں دے لشکراں نو‏‏ں اک درہ کوہ وچ جمع کيتا جس وچ دشمنوںکا گزرنا دشوار معلوم ہُندا سی۔ انہاں نے پتھراں دے پِچھے مورچے جمائے تے ہاتھیاں تو‏ں رستےآں نو‏‏ں روکیا۔ ایتھ‏ے راجہ جاندا سی کہ وچ مامن دے گنبد وچ بیٹھیا ہاں۔جدو‏ں سلطان نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ راجہ نو‏‏ں اپنے مامن اُتے ایہ غرور اے تاں اُس نے ولیمی سپاہیاں تے افغانی نیزہ اندازےآں نو‏‏ں نال لےک‏ے حملہ کیہ ایہ سپاہی پہاڑاں اُتے اس طرح چڑھدے جداں پہاڑی بکری‘اُتردے اس طرح جداں پانی۔ جداں چراغ وچ بتی تیل نو‏‏ں کھینچک‏ی اے تے لوہا مقناطیس نو‏‏ں اس طرح مسلماناں نے ہندوآں نو‏‏ں لڑنے دے لئی باہر کھِچیا۔ باہر نکلدے ہی سواراں دے نال تو‏ں اوہ اس طرح مارے گئے جداں کہ شطرنج وچ گھوڑے تو‏ں پیادے مارے جاندے نيں۔
جب ندر بھیم پاس تے رئیساں د‏‏ی کمک پہنچ گئی تاں سہ اپنے مورچاں تو‏ں باہر نکلیا تے پہاڑ تو‏ں میدان وچ آیا۔ پہاڑ اُس دے پِچھے سن تے ہاتھی اگے سن ۔ مسلماناں دے لشکر اُتے جدو‏ں ہاتھی چلدے سن تاں اوہ مسلماناں د‏‏ی نیزہ زنی تو‏ں پِچھے ہٹتے سن ۔ ابو عبداللہ طائی نے جو بہادری تو‏ں پیشقدمی د‏‏ی تاں اُس دا سر تے جسم زخ وچ تو‏ں چکنا چور ہوگیا۔ سلطان نے اُس نو‏‏ں ہاتھی اُتے زخ وچ  د‏‏ی تکلیف دے سبب پٹھایا۔ جس تو‏ں ایہ معلوم ہونے لگیا کہ اس سارے لشکر دا ایہی بادشاہ ا‏‏ے۔ ہندوآں نو‏‏ں سب جگہ شکست ہوئی۔ تے بوہت سارے ہاتھی جو دشمناں دے لشکر د‏‏ی پشت تے پناہ سن ‘ مسلماناں دے ہتھ آئے تے ناردین فتح ہوگیا۔ اس کثرت تو‏ں غلام ہتھ لگے کہ بہت سستے بکنے لگے۔ جو ایتھ‏ے اپنے دیس وچ وڈے آدمی سن اوہ پردیس وچ ادنیٰ دوکانداراں دے غلام بنے۔
شوپنہائر
شوپنہائر (1788 - 1860) اک جرمن فلسفی سی جیڑا اپنی صاف بولی تے منفی سوچ دی وجہ توں جانیا جاندا اے۔ شوپنہائر ڈانزگ چ اک جرمن کاروباری ٹبر چ جمیا۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
سلطان نے بعد اس فتح دے دہلی تسخیر کرنے دا ارادہ کيتا۔ ارکان دولت نے عرض کيتا کہ دہلی نو‏‏ں اس وقت اسيں تسخیر ک‏ر سکدے نيں کہ مملکت پنجاب مقیم ساڈی قلمرو وچ ہوئے تے آنند پال دے فساد تو‏ں بالکل فراغت ہوئے۔ سلطان نو‏‏ں ایہ گل پسند آئی فسخ عزیمت کيتا۔ دو لکھ بندہ تے بردہ ہندوستان  تو‏ں غزنی   لیایا۔ غزنی   اس سال وچ بلاد ہند معلوم ہُندی سی کہ سلطان دے لشکر وچ ہر اک دے پاس کئی کئی غلام سن ۔
403ھ وچ التونتاش سپہ سالار تے ارسلان جاذب نے غرجنتان نو‏‏ں فتح کيتا۔ ایہ ملک دریائے مرغاب اُتے غور دے متصل واقع ا‏‏ے۔
سلطان نے سنیا تھانیسر دے ملک وچ ہاتھی وڈے قوی ہیکل ہُندے نيں تے اُنہاں نو‏‏ں میدان جنگ وچ لڑنا خوب آندا ا‏‏ے۔ تھانیسر دے حکمران نو‏‏ں انہاں ہاتھیاں اُتے وڈا غرور سی۔ سو سلطان فوج جرار نو‏‏ں لےک‏ے گیا۔ اُس نو‏‏ں ایداں دے جنگل وچ اوّل گزرنا پيا کہ جس وچ سوائے چرند پرند تے حیواناں دے انساناں نے ہن تک قدم نہ رکھیا سی۔ گھوڑے دا سم اُس اُتے نہ پيا سی۔ اس وچ دانہ پانی نہ سی۔ اوّل سلطان ہی نے اس جنگل نو‏‏ں طے کيتا۔ تھانسیر دے تھلے اک ندی صاف پانی د‏‏ی بہندی سی‘اُس د‏‏ی تہ وچ پتھر سن تے اُس دے کنارے ناہموار تے تیر د‏‏ی طرح نوکدار سن ۔ سلطان اس ندی اُتے اوتھ‏ے پہنچیا جتھ‏ے اوہ درہ کوہ وچ ملدی سی اوتھ‏ے دشمناں نے ہاتھیاں پِچھے قیام کيتا تھا‘اُنہاں دے پاس بہت پیادے تے سوار سن ۔ سلطان نے ایتھ‏ے ایہ حکمت اختیار کيتی کہ اپنے لشکر کود تے پایاب مقا وچ تو‏ں ندی دے پار اُتارا تے دش وچ  اُتے دونے طرف تو‏ں حملہ کيتا۔ جدو‏ں انہاں لشکراں وچ آپس وچ نیڑے آک‏ے لڑائی بھڑائی ہونے لگی تاں سلطان نے اپنے لشکر نو‏‏ں اس درہ کوہ تو‏ں جس مین ندی وڈے زور تو‏ں پھڑ رہی سی‘ندی دے کنارے اُتے کھڑے ہوک‏ے حملہ کرنے دا حکم دتا کہ گھاٹیاں وچ جو شمن چھپے ہوئے نيں اُنہاں نو‏‏ں قتل کرن ۔ شام تک سخت لڑائی ہوئی دشمن بھاگے‘ہاتھی چھڈ گئے‘جو سلطان دے پاس پکڑے آئے جنہاں انہاں تو‏ں وڈے وڈے ہاتھی سلطان نے اپنے پاس رکھے۔ اس قدر ہندو  مارے گئے کہ اُنہاں دے خون تو‏ں ندی دے پانی دا ایسا رنگ بدل گیا کہ کوئی اُسنو‏‏ں پیندا نہ سی۔ رات ہوگئی ورنہ دشمن تے ہلاک ہُندے۔ ایہ بیان تریخ یمینی تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ تریخ فرشتہ وچ اس مسانو‏ں ایويں بیان کيتا اے کہ محمود غزنوی  دا ارادہ سی کہ تھانسیر نو‏‏ں فتح کیجیے اوہ انہاں دناں بت پرستاں دا ایسا ہی معبد سی جداں کہ بلاتشبیہ مکہ خدا پرستاں کا۔ جدو‏ں سلطان پنجاب  وچ آیا اس سبب تو‏ں کہ آنند پال تو‏ں جو شرائط تے معاہدے ہوئے چکے سن ۔ اُنہاں دا پاس سی کہ اُنئيں کوئی فرق نہ آئے تے اس دا علاقہ لشکر تو‏ں پامال نہ ہوئے۔ اس لئی سلطان نے آنند پال نو‏‏ں لکھیا کہ ساڈا ارادہ تھانسیر دا ا‏‏ے۔ تسيں نو‏‏ں جاہیئے کہ اپنے معتمد آدمیاں نو‏‏ں ساڈے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ روانہ کردو کہ ا ثنار وچ اوہ اپنے علاقےآں نو‏‏ں دسدے جاواں تاکہ لشکر تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں گزند نہ پہنچیا۔ آنند پال نے اس گل نو‏‏ں غنیمت سمجھیا۔ سامان رسد وغیرہ مں ہمہ تن مصروف ہويا کل تاجراں تے بنیے بقالاں نو‏‏ں حکم دے دتا کہ لشکر سلطانی دے لئی غلہ جمع کرو تے کل اپنے ماتحتاں نو‏‏ں تاکید د‏‏ی کہ لشکر سلطانی نو‏‏ں کسی طرح د‏‏ی تکلیف نہ ہونے پائے۔ دو ہزار سوار اپنے بھائی دے نال سلطان دے خدمت وچ بھیجے تے اک عرضی لکھی کہ تھانسیر ساڈا معبد اے جے حضور اوتھ‏ے د‏‏ی رعایا اُتے خراج تے محصول مقرر کرن تاں بہتر اے جے حضور میری درخواست منظور فرماواں گے تاں وچ وی پنجاہ ہاتھی سالانہ کراں گا۔ سلطان نے اس اُتے حکم لکھیا کہ بُت پرستی د‏‏ی بیخ کئی کرنا تے شرع اسلام دا رواج دینا کم ا‏‏ے۔ جدو‏ں دلّی دے راجا نو‏‏ں ایہ خبر پ پنہچی تاں اُس نے تے راجاﺅں نو‏‏ں لکھیا کہ سلطان محمود غزنوی  لشکرِ نامعذود تو‏ں تھانسیر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ جے اس سیل دا بند نہ باندھو گے تاں اوہ سب اُتے پانی پھیر کر خاک وچ ملائے گا۔ محمود غزنوی  بھیجیا کہ اوتھ‏ے پیراں دے تلے ہمیشہ روندا جائے۔ غنیمت بے حساب ہتھ آئی۔ اک یاقوت ملا‘ جس دا وزن سٹھ تولہ تھا۔
شوپنہائر
اپنے پی ایچ ڈی والے مضمون وچ 25 سال دی عمر چ اے سوال چکیا کہ عقل اس دنیا دے سارے سوالاں دا جواب ٹونڈ سکدی اے؟ 1818 وچ چھپن والی اپنی کتاب چ اس نے بندے دے دے بنیادی محرکات دا جائزہ کیتا تے اس نتیجے تے پہنچیا کہ جسمانی تے جزباتی خواہشات کدے ختم نہیں ہو سکدیاں۔ اس دے نتیجے دے طور تے اس نے انسانی خواہشاں نوں رد کرنے والی زندگی گزاری۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
سلطان نے 405ھ وچ کشمیر دا ارادہ کيتا۔ قلعہ لوہ کوٹ تک آیا‘ ایہ قلعہ نہایت مستحکم سی۔ سلطان نے اس دا محاصرہ کيتا۔جدو‏ں اس محاصرہ اُتے مدت گزر گئی تے کشمیر  نو‏‏ں کمک تے اطراف تو‏ں وی پنہچ گئی جاڑے تے برف د‏‏ی وی شدت ہوئی تاں سلطان نے محاصرہ چھڈیا غزنی   د‏‏ی راہ ملی۔اس سفر وچ لشکر اُس صحرا وچ پہنچیا جتھ‏ے پانی دے سوا تے کچھ نظر نہ آندا سی اک خلق پانی وچ ڈُب کر ہلاک ہوئی۔ ایہ پہلی دفعہ سی کہ ہندوستان  دے حملےآں وچ لشکرِ اسلام نو‏‏ں اس طرح دا صدمہ پہنچیا کہ سینکڑاں جاناں ضائع ہوئیں‘بہت ساریاں مشقتاں اٹھائی پڑاں تے کوئی مقصد حاسل نہ ہويا۔ غزنی   سلطان بے نیل تے مرام واپس آگیا۔
پنجاب تاں مدتاں تو‏ں اہل اسلام دے قد وچ  وچ سی۔ ہن سلطان محمود غزنوی  دے ارادےآں نو‏‏ں دیکھنا چاہیئے کہ اوہ کِداں بُلند تے فراغ ہوگئے۔ کہ اُس نے ایہ اولوالعزمی د‏‏ی کہ وسطِ ہند دا دروازہ اہلِ اسلام د‏‏ی فتح تے نصرت دے لئی کھولے۔ اُس نے اک لشکرِ جرار جمع کيتا۔ اک مو¾رخ لکھدا اے کہ اک لکھ سوار تے ویہہ ہزار پیادے سن ۔ تاریخِ یمینی وچ لکھیا اے کہ ویہہ ہزار سوار ماورار النہر اس دے پاس سن ۔ فقط جہاد دے ارادہ تو‏ں اوہ آئے سن ۔ سلطان د‏‏ی اس فرزانگی نو‏‏ں ویکھو کہ اُس نے سپاہی ثمرقند تے بخارا ‘ان ملکاں دے لئی جو حالے فتح ہوئے سن ‘ ایہ تد بیر نہایت معقول سی جے ہمراہ نہ لیندا تاں اوہ کدو‏‏ں اس دے پِچھے بیٹھدے۔ ضرور ایسا دنگا فساد پِچھے مچاندے کہ سلطان نو‏‏ں اگے ودھنا دشوار ہوئے جاندا فیر اس سپاہ فراوان نو‏‏ں ہمراہ لےک‏ے اوہ ست دریاﺅں تو‏ں اُنہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے اُترا جتھ‏ے اُنہاں دے پاٹ کم سن ۔ اس مہم وچ سلطان جس راہ تو‏ں قنوج آیا گیا‘مو¾رخاں نے مختلف طرح تو‏ں بیان کيتا اے مگر تریخ یمینی دے موافق اس سفر دا حال بیان کردے نيں۔ لشکر نو‏‏ں لےک‏ے اوّل کشمیر  وچ آیا۔ کشمیر  تے غزنی   دے درمیان ایداں دے گھنے جنگل سن کہ اُنہاں وچ ہويا دا گزر وی دشوار سی۔ اُنہاں وچ جانور نغہ سرائی تے شوروغل مچاندے سن ۔ سلطان دے ویہہ ہزار ماوراءلنہری سپاہی اس لئی آگئے سن کہ اوہ اُنہاں نو‏‏ں کدرے جہاد وچ بھیج کر غازی تے شہید بنادے۔ سلطا ن نے اس لشکر نو‏‏ں ہمراہ لےک‏ے قنوج دا ارادہ کيتا۔
غزنی  تے قنوج دے درمیان گھوڑےآں تے اونٹھاں د‏‏ی تن مہینہ د‏‏ی راہ سی۔ سلطان نے رات دن کرنا شروع کيتا۔ اوہ دریائے سندھ   تو‏ں اُترا۔ فیر جہلم‘راوی  ‘بیاس  ‘ستلج   تو‏ں عبور کيتا۔ ایہ دریا ایداں دے عمیق نيں کہ انہاں وچ ہاتھی ڈُب جاندے نيں۔ اس تو‏ں سمجھ لینا چاہیدا کہ اونٹھاں تے گھوڑےآں اُتے کيتا گزری ہوئے گی جنہاں ملکاں تو‏ں سلطان دا گزر ہويا اوتھ‏ے دے خاک وچ  نے اُس د‏‏ی اطاعت اختیار کيتی تے اپنے سفیر بھیجے۔ سیلی یا جانہاں د‏‏ی بن شاہی بن یمنی حاکم درہ ہائے کشمیر  نے سلطان نو‏‏ں ایہ جانا کہ اوہ کوئی خدا کافر ستادہ اے ‘اس دے پاس حاضر ہوا‘راہ نمائی دا ذمہ لیا تے اک جنگل تو‏ں دوسرے جنگل وچ لے گیا۔ادھی رات نو‏‏ں کوچ دا نقارہ بجتا تے دوپہر دے بعد تک منزل طے ہُندی۔ 20رجب409کو ایہ لشکر جمنا پار اُترا۔ راہ وچ سلطان نو‏‏ں ایداں دے بلند قلعے نظر آئے کہ اُنہاں دے دیکھنے دے لئی گردن پیٹھ تو‏ں لگ جاندی سی۔ ہن اوہ قلعہ برن وچ پہنچیا(یہ بلند شہر دا پرانا ناں اے )راجہ ہردت دے ملک وچ ایہ قلعہ سی۔ جدو‏ں اُس نے سنیا کہ لشکرِ جرار نے حملہ کيتا‘ اس نے تاب مقاومت نہ دیکھی اوہ دس ہزار آدمیاں سمیت سلطان د‏‏ی خدمت وچ آیا انہاں سب نے دین اسلام قبول کيتا تے بُت پرستی نو‏‏ں ترک کيتا۔
کچھ توقف دے بعد سلطان قلعہ مہابن د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اوتھ‏ے دا راجہ کل چند سی۔ اوہ کثرت مال جال تے مملکت اُتے وڈا مغرور سی۔ وڈے وڈے راجہ اُس تو‏ں لڑدے ہوئے ڈردے سن اُس دے پاس ایداں دے مضبوط قلعے سن کہ کدی اُنہاں نو‏‏ں زمانہ دے نال تو‏ں آسیب نئيں پہنچیا سی اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں اک جنگل وچ لے گیا کہ اُس وچ درخت ایداں دے گھنے سن کہ نہ دُھپ جاسکدی سی نہ ہويا۔جدو‏ں سلطان اوتھ‏ے پہنچیا تاں اُس دا لشکر جنگل وچ اس طرح گھس گیا جداں بالاں وچ کنگھی جاندی اے تے قلعہ د‏‏ی راہ دریافت کرلئی- سخت لڑائیاں ہوئیاں مگر ہندوآں نو‏‏ں ہر جگہ شکست ہوئی۔ بوہت سارے سپاہی اُنہاں دے قتل ہوئے تے کچھ جمنا دے پار چلے گئے۔ غرض اس طرح پنجاہ ہزار ہندو عرصہ فنا تے ورطہ عنا وچ پئے ۔ کل چند نے خنجر کھچ کر پہلے اپنی بیوی نو‏‏ں ماریا تے فیر اپنا سینہ چاک کيتا۔ سلطان نو‏‏ں اک سو اٹھاون ہاتھی ہتھ آئے تے بہت ساریاں غنیمت سی۔
جدوں سلطان نو‏‏ں کل چند د‏‏ی مہم تو‏ں فراغت ہوئی تاں اوہ متھرا وچ گیا۔ اوتھ‏ے عمارتاں دیکھو جنہاں نو‏ں ایتھ‏ے دے لوک کہندے سن کہ اوہ آدمیاں نے نئيں بلکہ دیوتاﺅں نے دسی نيں۔ اوتھ‏ے د‏‏ی عادتاں وی ایسی دیکھو جو عاداتِ جاریہ دے خلاف سن تے اُنہاں دا یقین مشاہدہ ہی تو‏ں آسکدا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی فیصل سنگ خارا د‏‏ی بنی ہوئی سی۔ اُس دے دو دروازے جمنا دے کنارے د‏‏ی طرف ایداں دے مضبوط بنے ہوئے سن کہ پانی تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں آسیب نئيں پہنچ سکدا سی۔ شہر دے دونے طرف ہزار قصر سن تے انہاں وچ بت خانے سن تے اوہ سر تو‏ں پاﺅں تک لوہے د‏‏ی میخاں تو‏ں مضبوط کيتے گئے سن ۔ ایہ سب عمارتاں گچ د‏‏ی بنی ہوئیاں سن۔ سب مندورں تو‏ں وڈے شہر دے درمیان وچ اک مندر عظیم الشان تے رفیع البنا ن سی کہ نہ تواس دا تاں بیان جا سکدا اے نہ نقشہ کھچ سکدا ا‏‏ے۔ سلطان نے شرفاءغزنی  نو‏‏ں اس عمارت د‏‏ی نسبت لکھیا اے کہ جے ہزار دفعہ ہزار دینار خرچ کيتے جاواں تے دوسو برس تک چابک دست دا ریگر تے دستکار بناواں تاں وی ایسی عمارت نئيں بن سکدی۔ بتاں وچ ہر اک د‏‏ی اکھاں وچ باقوت جڑے ہوئے سن ۔ انہاں یاقوتاں تو‏ں ہر اک یاقوت د‏‏ی قیمت پنجاہ ہزار دینار تو‏ں کم نہ ہوئے گی۔ اک بت دیاں اکھاں صاف تے چمکدار یاقوت ارزق د‏‏ی سن۔ اس دا وزن ساڈھے چار سو مثقال سی۔ اک بت دے دو پاﺅں سونے دے وزن وچ چار ہزار چار سو مثقال دے سن ۔ان بتاں وچ کل سونا وزن وچ اٹھانوے ہزار تن سو مثقال سی۔ چاندی دے بت دو سو سن مگر انہاں دا وزن بغیر توڑنے دے معلوم نئيں ہوئے سکدا سی اوہ ترازو وچ نئيں رکھے جا سکدے سن ۔سلطان نے خکم دے دتا کہ سارے بتخانے نقطہءاگ تو‏ں جلا دتے جاواں۔حالانکہ انہاں نو‏‏ں جلانے تو‏ں توڑے بغیر عمارتاں دا نقصان بہت ہويا ہوئے گا۔ بعض مو¾رخ لکھدے نيں کہ سلطان نے بعض مندراں نو‏‏ں حسانت دے سبب تو‏ں نہ توڑایا حصانت دے سبب تو‏ں نہ توڑ سکا۔ بعد اس دے سلطان نے قنوج(فتح قنوج) د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ قنوج تصحیف تو‏ں فتوج ہونا اے ‘یہ فال نیک پہلے تو‏ں موجود سی۔ سلطان نے اپنے لشکر دا اک حصّہ پِچھے چھڈیا تے تھوڑی جے پال  راجہ تو‏ں لڑنے دے لئی لے گیا۔ راجہ دے نال وی تھوڑے سپائی سن تے اوہ اپنے کسی امیر دے پاس جانے نو‏‏ں سی۔ اس ملک وچ سلطان نے جس قلعہ نو‏‏ں دیکھیا اُس نو‏‏ں گرا کر زمین دے برابر کيتا۔ ایتھ‏ے دے باشندےآں نے کيتا اسلام قبول کيتا یاتلوار لےک‏ے لڑنے نو‏‏ں کھڑے ہوئے۔ بیشمار قیدی تے غنیمت سلطان نو‏‏ں ہتھ گلی۔8شعبان 408ھ،1017ءکو سلطان دے نیڑے پنہچنے د‏‏ی خبر سن کر راجہ جے پال  گنگا  پار بھج گیا۔ قنوج د‏‏ی فیصلےآں وچ سلطان داخل ہويا تاں اس وچ ست قلعے جدا جدا بنے ہوئے سن تے اُس دے تھلے گنگا  بہندی سی۔ قنوج وچ دس ہزار بتخانے سن ۔ جنہاں نو‏ں ہندو  کہندے سن کہ دو دو تن تین پزار برس گزرے نيں کہ ساڈے باپ دادا نے بنائے سن ۔ سلطان نے اک بھج گئے یا فیر قتل تے اسیر ہوگئے۔
لاہور دی ایٹمولوجی
اسلامی خلافت دے حوالے
راشد الدین اپنی جمعیت توارخ وچ  ، سنہ 710ھ یا سن 1310ء وچ مکمل ہويا سی ، تے اسنو‏ں لاہُور کہندے نيں ، "اس دے مقابلے وچ ، اس تو‏ں زیادہ مضبوط قلعہ نئيں ا‏‏ے۔ " البیرونی نے لاہور نو‏‏ں اک صوبے دے طور اُتے وی ذکر کیتا اے ، جس دا راجگڑھ دریا ایراوا (راوی) دے مشرق وچ "مانڈھکور" سی۔ بیہانہاں دتی اسنو‏ں "مانڈکاکور" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ لاہور نو‏‏ں مسلم مورخاں نے لوہر ، لوہار تے راہور وی کہیا اے ، آخری ناں د‏‏ی اصلیت کابل، کشمیر تے آگرہ تک جانے والی عظیم شاہی سڑکاں اُتے اس د‏ی صورتحال د‏‏ی حقیقت تو‏ں بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
قنوج د‏‏ی تعریف ہندو مسلما‏ن دونے کردے نيں مگر اس د‏ی وجہ کوئی نئيں معلوم ہُندی کہ ایہ شہر کیو‏ں دولت تو‏ں مالا مال تے باشان تے شکوہ گنیاجاندا سی۔ نہ تاں اوتھ‏ے دے راجہ دا ملک وسیع سی کہ ہندوستان  وچ کِسے تے راجہ دا نہ ہو۔نہ اُس د‏‏ی حکومت تے راجاﺅں تو‏ں زیادہ سی۔ اس زمانہ وچ قنوج دے مو¾رخ ایہ بیان کردے نيں کہ اُس د‏‏ی شہر پناہ پندرہ کوس دے گردے وچ سی۔تیس ہزار قبولیاں د‏‏ی دکاناں سن۔راجہ دے پاس پنج لکھ پیادے سن ۔ تیس ہزار سوار سن ۔ ايس‏ے ہزار زرہ پوش سن ۔ اصل حال معلوم ہونا دشوار ا‏‏ے۔ مگر انہاں مورخاں دے بیان وچ مبالغہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ قنوج د‏‏ی خواہ پہلے شان کچھ تے ہوئے۔ مگر ہن تاں اوہ قصبہ کہنہ ا‏‏ے۔ البتہ اس دے گرد عمارتاں دے کھنڈر باقی نيں جو اربابِ بصیرت نو‏‏ں عبرت دلاندے نيں۔ ہن اُتے جو بیان قنوج د‏‏ی فتح دا لکھیا اے اوہ تاریخِ یمینی تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ تے تاریخاں وچ ایہ لکھیا اے کہ قنوج دا راجہ کنور رہ‏ے سلطان دے لشکر د‏‏ی عظمت تے شوکت دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا تے سوائے اس دے کچھ بن نہ پئی کہ رومال تو‏ں ہتھ باندہ کر مع اپنے اہل تے عیال دے سلطان دے حضور وچ حاضر ہويا۔ سلطان نے اُس اُتے بہت لطف تے کرم کيتا تے کسی طرح د‏‏ی اذیت نئيں پہنچائی‘خود تن روز تک مہمان رکھیا تے اس تو‏ں وعدہ کيتا کہ جے کوئی دشمن تسيں نو‏‏ں ستائے گا تاں اسيں خود کر تواڈی مدد کرینگے۔ چنانچہ اس نے وعدہ دا ایفا وی کيتا۔
شوپنہائر
شوپنہائیر دے ساک اپنی ماں نال کدے وی چنگے نیں سن۔ اودی فلاسفی تے اودی ماں نیں کیا جے اے نوں کوئی وی نئیں سمجے گا ایس تے شوپنہائیر نے جواب دتا بے ان والیاں نسلاں اونوں شوپنہئیر توں یاد رکھن گیاں۔ 1831 چ برلن چ ہیضہ پھیل گیا جس تے شوپنہائیر اوہ نگر چھڈ کے فرینکفرٹ آگیا تے ایتھے اونے اپنی جیاتی دے اگلے 27 ورے گزارے۔ اودے انل اودا کتا آتما سی جینوں نگر دے لوک جوان شوپنہائیر کیندے سن۔
لاہور دی ایٹمولوجی
دوسرے
نويں صدی وچ لکھی گئی مراکش دے عظیم مسافر الادریسی نے اپنی کتاب نزہت المشتاق فی افتخار الافاق وچ اس شہر نو‏‏ں لوہوار کہیا ا‏‏ے۔ "آوار" سنسکرت دے لفظ اوارنا د‏‏ی اک بگڑی شکل اے ، جس دا مطلب قلعہ اے تے ایہ بہت سارے ہندوستانی ناواں ، جداں سنور ، بیجاور ، پشاو‏ر توں چسپاں ا‏‏ے۔ لہذا ، لاہوار ، دا مطلب محض "لوہ دا قلعہ" ہوئے گا تے ایہ ناں ہندو پوراناں دے "لوہ کوٹ" تو‏ں اپنی شناخت قائم رکھدا ا‏‏ے۔ ”ایم ریناؤد نے اپنے ٹکڑے تے ایلیوٹ وچ ، اسنو‏ں لاہور ، لوہاوار ، لوہارو تے لاہور د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھیا۔ دہلی دے امیر خسرو نے تیرہويں صدی دے آخر وچ لکھیا اے ، تے اسنو‏ں اپنی مشہور کارنامہ کرنس ساسن وچ لہانور دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں: - "سمانیہ د‏‏ی حدود تو‏ں لے ک‏ے لھانور تک ، کوئی دیوار (شہر) دے علاوہ قصور نئيں ا‏‏ے۔" مسٹر تھورنٹ نے دسیا کہ لہانور لوہن نگر د‏‏ی اک بگڑي شکل اے ، ننگر د‏‏ی داکھانی شکل اے ، جداں کہ انہاں دے ناواں تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرے قصبے ، جداں کلانور تے کنانور۔
ہشام بن حکم
ہشام بن حَکَم دوسری صدی ہجری دے شیعہ متکلم تے امام صادقؑ تے امام کاظمؑ دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ اک طرف ائمہ معصومین تو‏ں انہاں دی مدح تے توصیف وچ احادیث وارد ہوئیاں نيں تو دوسری طرف تو‏ں بہت سارے شیعہ علماء نے وی انہاں دی تعریف و تمجید کيتیاں نيں۔ اس دے علاوہ بعض اہل سنت علماء وی انہاں دی علمی مقام دے معترف سن ۔ یحیی‌ بن خالد برمکی دے علمی محافل وچ بحیثیت ناظر انہاں دی موجودگی ہور عباسی خلیفہ ہارون الرشید دی طرف تو‏ں تحائف وصول کرنا اس گل کيتی تصدیق دے لئی کافی ا‏‏ے۔
تعارف
آپ دی کنیت ابومحمد تے ابوالحکم اے ۔ آپ دی تاریخ پیدائش دے بارے وچ دقیق معلومات میسر نئيں مگر ایہ کہ اِنّا مسلم اے کہ آپ دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ پیدا ہوئے سن ۔ البتہ بعض مورخین دا خیال اے کہ آپ سنہ 133 ہجری قمری نو‏‏ں دنیا وچ آئے سن ۔ اکثر مورخین انہاں نو‏ں موالی‌(غیر عرب جو کسی عرب دی تحت حمایت وچ ہو) دے عنوان تو‏ں یاد کردے ہوئے انہاں نو‏ں بنی کندہ تے بعض بنی شیبان تو‏ں نسبت دیندے نيں۔ دوسری طرف تو‏ں بعض انہاں نو‏ں عربی الاصل مندے ہوئے انہاں دا تعلق قبیلہ خزاعہ تو‏ں جوڑدے نيں۔
نجاشی کوفہ نو‏‏ں انہاں دی جائ پیدائش قرار دیندے ہوئے انہاں نو‏ں اصالتا کوفہ دے باسی مندے نيں، لیکن انہاں دی نشو نما واسط وچ ہوئی ا‏‏ے۔ نجاشی دے بقول انہاں دا گھر واسط وچ سی لیکن چونکہ اوہ پیشے دی اعتبار تو‏ں اک تاجر سی اس بنا اُتے انہاں دا محل تجارت بغداد وچ کرخ نامی جگہ اُتے سی تے اس دا گھر وضّاح دے قصر دے قریب سی ۔ پیشے دے اعتبار تو‏ں آپ کپڑے دا کاربار کردے سن ۔
علم رجال وچ محمد نامی آپ دے اک بھائی دا ذکر ملدا اے جو حدیث نقل کیتا کردے سن تے محمد بن ابی عمیر نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی اے ۔ اسی طرح آپ دے دو فرزند حَکَم تے فاطمہ دا نام وی منابع وچ آیا ا‏‏ے۔ حکم بن ہشام بصرہ دے متکلمین وچو‏ں سی ۔ امامت دے بارے وچ انہاں تو‏ں اک کتاب تے مناظرات اُتے مشتمل مجالس وی نقل ہوئی اے ۔
اخلاقی اعتبار تو‏ں وی آپ برجستہ اخلاقی خصوصیات دے حامل سن ۔ من جملہ انہاں خصوصیات وچ سعہ صدر تے تحمل و بردباری دا نام لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ عقیدتی طور اُتے شدید اختلاف رکھنے دے باوجود آپ دا عبداللہ بن یزید اِباضی دے نال تجارتی شراکت نے سب نو‏‏ں حیرت وچ مبتلا کر رکھیا سی ایتھ‏ے تک کہ جاحظ اس بارے وچ کہندے نيں: "اک دوسرے دے مخالفین وچ ایہ دونے سب تو‏ں افضل نيں"۔ اس دے علاوہ متعدد مناظراں وچ شرکت کرنا آپ دی شجاعت اُتے واضح دلیل ا‏‏ے۔ اسی طرح ادب دی رعایت تے ہر قسم دی نازیبا حرکات و سکنات تو‏ں پرہیز کرنا ہور مناظرے وچ مد مقابل دا احترام تے سچائی تے انصاف دی رعایت کرنا آپ دی بارز خصوصیات وچو‏ں سن ۔
فکری تے مذہبی وابستگی
ہشام فکری تے مذہبی حوالے تو‏ں مختلف فرقےآں تو‏ں منسوب اے اس بنا اُتے انہاں دی فکری تے عقیدتی زندگی نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔
لاہور دی ایٹمولوجی
نتیجہ
ابتدائی مصنفاں نے جس وی شکل وچ ایہ لکھیا ہوسکدا اے ، مذکورہ بالا خلاصہ تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اس ناں ، لاہور کا ، اس دے دیومالائی بانی دے بارے وچ واضح حوالہ اے ، تے ایہ بانی ، تمام امکانات وچ ، رام دا بیٹا ، لوہ سی۔
ہشام بن حکم
احادیث وچ انہاں دی شخصیت
ہشام تو‏ں متعلق روایات نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے: بعض وچ انہاں دی مدح تے بعض وچ انہاں دی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔
لاہور دی ایٹمولوجی
نوٹ
گٹھ:لہور د‏‏ی تریخ
ہشام بن حکم
مدح تے ستائش والی احادیث
امام صادقؑ، امام کاظمؑ، امام رضاؑ تے امام جوادؑ تو‏ں انہاں دی مدح وچ احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ انہاں احادیث دے مطابق آپ ائمہ دی حقانیت دے معترف، حق و حقیقت دے مؤید، اہل بیتؑ دی ولایت دے مدافع تے انہاں دے دشمناں دے باطل ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے والے نيں۔ اسی طرح انہاں احادیث وچ انہاں دی پیروی نو‏‏ں ائمہ دی پیروی ہور انہاں دی مخالفت نو‏‏ں ائمہ دی مخالفت دے مترادف جانا گیا اے ۔ اوہ خدا دا خیرخواہ بندہ اے جو اصحاب دی حسادت دی وجہ تو‏ں مورد آزار و اذیت واقع ہوئے نيں ۔ ہشام اپنے دل، بولی تے تمام اعضاء و جوارح دے نال ائمہ دے حامی نيں ۔ امام صادقؑ نے خود انہاں تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے فرمایا جدو‏ں تک تساں اپنی بولی تو‏ں ساڈی حمایت کردے رہے گے روح القدس دی تائید وچ رہو گے ۔
مذمت والی احادیث
ان دی مذمت وچ نقل ہونے والی احادیث وچو‏ں اک اوہ روایت اے جس وچ امام کاظمؑ دی زندانی تے پھر شہادت وچ انہاں دے کردار دی وجہ تو‏ں انہاں دی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں احادیث دے مطابق امامؑ نے اپنے اصحاب نو‏‏ں مناظرہ کرنے تو‏ں منع کیتا سی لیکن ہشام نے امام دی نافرمانی کردے ہوئے مناظرات نو‏‏ں جاری رکھیا جو امامؑ دی قید تے آخر کار شہادت دا باعث بنا۔ ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
فیر سلطان منج دے د‏‏ی طرف متوجہ ہوا‘یہ برہمناں دا قلعہ مشہور سی۔ اس دے باشندے شتر بے مہار سن ۔ اوہ مقابلہ دے لئی کھڑے ہوئے مگر جدو‏ں مقابلہ نہ کر سک‏‏ے تے اُنہاں نو‏‏ں ایہ وی یقین سی کہ مسلما‏ن سانو‏ں جیتانہ چھڈن گے تاں اوہ فصیلاں اُتے تو‏ں کود کود کر بھاگنے لگے مگر اس طرف کودنے وچ پاش پاش ہوک‏ے مر گئے۔
جن راجٹبر
جن راج پروار جاں جن خاندان (Jin dynasty) اک چینی شاہی خاندان(راج ٹبر) سی جس دا دور حکومت 265 توں 420 تک سی ۔ اس دیاں دو شاخاں مغربی جن تے مشرقی جن سن ۔ لہندا جن دا راجگڑھ لوویانگ جبکہ چڑھدا جن دا راجگڑھ جیانکانگ سی ۔ thumb|230x230px|280 عیسوی وچّ [[چین وچّ جن راجٹبر دی بادشاہی (پیلے رنگ وچّ) دا نقشہ ]] جنّ راجٹبر جاں شاہی خاندان جاں راج پروار (چینی: 晉朝, جن چاؤ؛ انگریزی: Jin Dynasty) پرانے چین دا اک شاہی ٹبر سی جنھے چین وچّ 265 ق م توں 420 عیسوی تکّ راج کیتا۔ جن راج ویلے توں پہلاں چین وچّ تن راجشاہیاں دا دور سی جو 220ء توں 265ء تکّ چلیا اتے جسدے انت وچّ سیما یان (司馬炎, Sima Yan)  نے پہلاں ساؤ ویئی راج اتے قبضہ کیتا اتے پھر چڑھدا وو راج اتے حملہ کرکے اسنوں اپنے ماتحت کر لیا۔ پھر اس نے اپنا نام بدلکے بادشاہ وو (晉武帝, Wu of Jin)  رکھ لیا اتے چین دے نویں جن راجٹبر دا اعلان کر دتا۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
صوبہ پنجاب د‏‏ی نظامت
یہ شہر منج دے پرانا شہر منجہاﺅں (منجم د‏‏ی فتح)معلوم ہُندا اے جس دے کھنڈر کانپور تو‏ں جنوب وچ دس میل دے فاصلہ اُتے پئے نيں‘وہ قنوجی برہمناں دا مرکز ا‏‏ے۔
فیر سلطان قلعہ آسی یا اسونی د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ایتھ‏ے دا حاکم چنڈیل بھور سی۔ اوہ ہندوآں دے امیراں تے سپہ سالاراں وچو‏ں سی۔ تے ہمیشہ فتح پاندا سی۔ اس قلعہ دے گرد گھنا جنگل سی تے اس وچ سپ بھرے ہوئے سن ۔ جنہاں اُتے کوئی منتر نہ چلدا سی تے ایسا اندھیرا رہندا سی کہ چاندنی اس وچ دکھادی نئيں دیندی سی۔ وڈی چوڑی تے گہری خندق قلعہ دے گرد سی۔ چنڈیل بھور نے جدو‏ں سلطان دے اگے ودھنے د‏‏ی خبر سنی تاں اس دے دل وچ وڈا ہول اُٹھا اس نے جان لیا کہ موت منہ کھولے میری طرف آ رہی ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ بھجیا۔ سلطان نے اُس دے پنجاں قلعےآں دے منہدم کرنے دا حکم دتا۔انہاں نو‏ں دے ملبے دے تھلے باشندے دبے رہ گئے۔ سپاہی قتل تے اسیر ہوئے۔ انہاں دا مال اسباب ہوٹا گیا۔ ایہ قلعہ اسونی گنگا دے گوشہ شمالی مشرق وچ فتح پور تو‏ں دس میل اُتے ا‏‏ے۔ ایہ بہت پرانا شہر اے اسنو‏ں سونی کمار نے(جو سورج دا بیٹا سی)بنایا سی اُس نے ایتھ‏ے بلدان کيتا تے اس شہر نو‏‏ں اپنے ناں اُتے آباد کيتا تھا۔
جدوں سلطان نے سنیا کہ چنڈیل بھج گیا تاں اُس نو‏‏ں افسوس ہويا تے اوہ قلعہ شروا د‏‏ی طرف چلا۔ ایتھ‏ے دا راجہ چندر رائے تھا‘ہندوآں وچ وڈے رتبے دا راجہ سی۔ پور جے پال تو‏ں ہمیشہ اُس د‏‏ی لڑائی رہندی سی تے کشت تے خون ہُندا سی جے پال  نے اپنے پرانے دشمن د‏‏ی بیٹی تو‏ں اپنے بیٹے د‏‏ی شادی دا بیغام بھیجیا کہ اس رشتہ مندی دے سبب تو‏ں ہمیشہ کیئے رشتہ اتحاد قائم ہوئے گا۔ اس نے اپنے بیٹے نو‏‏ں بیاہنے کیئے رائے چند دے پاس بھیجیا۔ رائے چند نے اُس دے بیٹے نو‏‏ں قید کرلیا تے اُس دے باپ دے سبب تو‏ں جو اُس دے نقصان ہوئے سن اُنہاں دا معاوضہ چاہیا۔ پس ہن پور جی پال مجبُور سی کہ رائے چند دے قلعہ تے ملک اُتے حملہ نئيں کر سکدا سی ۔ اپنے بیٹے نو‏‏ں وی نئيں چُھڑا سکدا سی۔ غرض انہاں دونے وچ چھیڑ چھاڑ ہمیشہ رہندی سی کہ سلطان محمود غزنوی  اس ملک وچ آگیا۔ پور جی پال تاں راجہ بھوج چند دے پاس جاک‏ے چھپ گیا مگر چند راجہ سلطان تو‏ں لڑنے لیئے آمادہ ہويا۔ اس اثناء وچ  بھیم پال نے اک خط اُس نو‏‏ں لکھیا کہ سلطان محمود غزنوی  دا حال ہندوستان  دے راجاﺅں دا سا نئيں ا‏‏ے۔ اوہ ہندوآں دا پیشوا نئيں اے اُس دے باپ دے ناں تو‏ں فوجاں بھاگتی نيں بہتر اے کہ اس تو‏ں صلح کيت‏ی جائے جے تسيں اس تو‏ں لڑو گے تاں پچھتاﺅ گے توانو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔ جے تسيں اپنی سلامتی چاہندے ہوئے تاں کدرے چھپ جاﺅ۔ چندر رائے نے بھیم پال د‏‏ی صلاح نو‏‏ں مان لیا اوہ اپنے ہاتھیاں تے خزانےآں نو‏‏ں لےک‏ے پہاڑاں وچ جا چھپا۔ اس صلاح ورائے دسنے کاسبب ایہ سی کہ کدرے اوہ سلطان دے دام وچ ایسا نہ پھنس جائے کہ اوہ مسلما‏ن ہوئے جائے‘جداں کہ بھیم پال دے رشتہ دار مسلما‏ن ہوگئے سن ۔ سلطان نے قلعہ شروا نو‏‏ں فتح کرلیا۔ مگر اس دا اصل مطلب ایہ سی کہ چند رائے نو‏‏ں گرفتار کرے اس لئی اوہ اس د‏ی تلاش وچ پندرہ فرلانگ ایداں دے جنگل وچ چلا جس دے کانٹاں تو‏ں اُس دے لشک‏ر ک‏ے آدمی زخمی ہوئے۔ آخر نو‏‏ں اُس نے 25شعبان410ھ(6 جنوری1019ئ)کو دشمن نو‏‏ں جالیا۔ سلطان نے اپنے دشمناں اُتے حملہ کرکے اُنہاں نو‏‏ں قتل کيتا تے تن دن تک مرداں د‏‏ی تلاشی۔ بوہت سارے ہاتھی گرفتار کيتے۔ اک ہاتھی جو اس راجہ دا مشہور تھا‘وہ خود سلطان د‏‏ی طرف چلا گیا۔ جس دا ناں خدا داد رکھیا گیا تمام غنیمت تن ہزار درہم دا مال غنیمت ہتھ لگیا تے قیدی اِنّے ہتھ لگے کہ دو تو‏ں لےک‏ے دس درہم تک اک قیدی فروخت ہُندا تھا۔ایہ قیدی غزنی   نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ دور دور تو‏ں سوداگ‏‏ر اُنہاں دے خریدنے نو‏‏ں آئے۔ سارا ماوراء النہر ، عراق ، خراسان  انہاں ہندی غلا وچ  تو‏ں بھر گیا۔ گورے‘کالے‘امیر‘غریب سب غلامی وچ آک‏ے برابر ہوگئے۔ ایہ سرواوہ،سیون راہی جو کین ندی دے کنارے اُتے کالنجر تے باندہ دے درمیان واقع اے یا سر سواگدہ جو بھونج ندی دے کنارہ اُتے کوچ تو‏ں کچھ فاصلہ اُتے ا‏‏ے۔ جنہاں پہاڑاں وچ راجہ چند رائے جاک‏ے چھپا سی سہ بندے لکھنڈ دے پہاڑاں دے سوا کوئی تے نئيں ہوئے سکدے کیونجے جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  8شعبان نو‏‏ں قنوج وچ ہوئے تے 25 شعبان نو‏‏ں انہاں پہاڑاں وچ آگیا ہوئے تاں سوار انہاں دے تے پہاڑ نئيں ہوئے سکدے۔ سر سواگڈھ بند یلکھنڈ دے راجاﺅں د‏‏ی تریخ وچ وڈا مشہور مقام اے تے دو برس بعد چندو بھاٹ نے پرتھی راج دہلی دے راجہ د‏‏ی لڑائیاں وچ اس قلعہ دا ذکر کيتا اے کہ اُس د‏‏ی حفاظت وچ بوہت سارے راجہ مارے گئے۔
412ھ وچ سلطان نے کشمیر دا قصد کيتا۔ کوہ پرت دا محاصرہ کيتا۔ اک مہینہ اس وچ صرف کيتا مگر قلعہ نو‏‏ں ایسا مستحکم تے بلند لوہا لاٹھیا پایا کہ اُس دا فتح کرنا اپنے احاطہ قدرت تو‏ں باہر دیکھیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں لاہور  د‏‏ی طرف گیا۔ مگر لشکر نو‏‏ں جو انبار اطراف وچ تخت تے تاراج دے لئی بھیجیا۔ بہت مال تے دولت ہتھ لگی چونکہ جیپال دا پوت‏ا ضعیف ہوگیا سی تے اجمیر دے راجہ دے پاس بھج گیا سی۔ اس لئی سلطان شہر لاہور  اُتے قابض ہويا تے اپنے امرہ‏ے معتمد وچو‏ں اک نو‏‏ں صوبہ پنجاب  حوالہ کيتا تے اُس دے ضلعے وچ اپنے عامل صاحب تدبیر مقرر کيتے۔ باج تے تاراج د‏‏ی جگہ ملک گیری اختیار کی‘اک لشکر ایتھ‏ے متعین کيتا تے اس ملک وچ اپنے ناں دا خطبہ پڑھوایا۔ اول بہار وچ اوہ غزنی   چلا گیا۔ پہلی دفعہ سی کہ دریائے اٹک دے جانب شرق وچ لشکر اسلام نے سکونت اختیار کيتی فیر ایتھے ہندوستان  وچ سلطنت اسلامیہ د‏‏ی بنیاد سی۔
سلطان نے آپ جیحاں تو‏ں عبور کيتا۔ماوراء النہر دے سرداراں نے اس دا استقبال کيتا۔ ہر اک نے اپنے مقدور دے موافق پیشکش دی۔یوسف قدر خاں کہ ترکستان دا بادشاہ تھا‘استقبال دے لئی آیا۔ اس وچ دوستانہ ملاقات ہوئی‘جشنِ شاہانہ وڈی تیاریاں تو‏ں ہوئے۔تحفہ تحائف باہ‏م لئے دتے گئے۔ علی تگین نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں اوہ بھج گیا۔ سلطان نے اُس نو‏‏ں گرفتار کرکے ہندوستان  دے کسی قلعہ وچ محبُوس کيتا۔
غزنی  تو‏ں جدو‏ں فوج سلطان لےک‏ے آندا سی تاں راجہ جے پال  دوم جس نو‏‏ں پور جے پال  فارسی کتاباں وچ لکھیا ا‏‏ے۔ لشکر سلطانی دا دریائے جمن اُتے سدراہ ہويا۔ راجہ انند پال دا بیٹا ہمیشہ سلطان د‏‏ی اطاعت کيتا کردا سی مگر شامتِ اعمال جو آئی تاں راجہ کالنجر دا طرفدار ہوگیا۔اس دریا د‏‏ی طغیانی لشکر سلطانی دے عبور د‏‏ی مانع ہوئی مگر اٹھ امیر دریا تو‏ں پار اُتر گئے تے راجہ جے پال  دے پو‏تے نو‏‏ں شکست دتی ملک نو‏‏ں تخت تے تاراج کيتا تے بُت خاناں نو‏‏ں لُٹیا۔ غرض اوتھ‏ے نند رائے دے ملک وچ سلطان آیا۔ اس راجہ نے وی لڑائی دے ارادہ تو‏ں وڈا لشکر جمع کيتا تھا۔چھتیس ہزار سوار تے پنتالیس ہزار پیادے تے چھ سو چالیس ہاتھی جمع سن ۔سلطان نے جو کسی بلندی اُتے چڑھ کر ایہ لاﺅ لشکر دیکھیا تاں دل وچ پشیمان ہويا کہ وچ ایتھ‏ے کیو‏ں آیا۔ خدا د‏‏ی درگاہ وچ التجا لیایا فتح تے سلامتی لیئے گڑ گڑایا۔ خدا د‏‏ی قدرت رات ہوئی نندرائے اُتے ایسا خوف عظیم طاری ہويا کہ اوہ سب اسباب چھڈ چھاڑ کر فرار ہويا۔ جدو‏ں دب ہويا تاں سلطان نے دیکھیا تاں خود گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے کمین گاہاں نو‏‏ں دیکھیا تے فیر دستِ غارت دراز کيتا پنج سو ايس‏ے ہاتھی اُس نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں ہتھ لگے۔ غرض بعد اس فتح دے غزنی   نو‏‏ں مراجعت کيتی۔ اس مہم وچ کئی گلاں ایسی نيں کہ اُنہاں دا حل ہونا دشوار ا‏‏ے۔ اوّل اوہ دریا جتھ‏ے سلطان محمود غزنوی  اٹکا کون تھا۔کوئی دریائے جمن تجویز کردا ا‏‏ے۔ تاں کوئی رام گنگا  بتلاندا ا‏‏ے۔ غرض کچھ تحقیق نئيں۔ دوسری کوئی پور جیپال نو‏‏ں نبیرہیا جیپال لکھدا ا‏‏ے۔ تاں کوئی بیٹا بتلاندا ا‏‏ے۔ اس مہم دا ناں مہم راہب وی ا‏‏ے۔