cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت عثمان بن عفان
ایتھ‏ے اک سوال تے پیدا ہُندا اے کہ جدو‏ں مقتول دے وارث نے قاتل نو‏‏ں معاف کر دتا سی تاں فیر جیوری بٹھانے د‏‏ی ضرورت کیہ سی؟ اصل وچ مسئلہ ایہ سی کہ عبیداللہ نے اک مرکب جرم (Compound Crime) دا ارتکاب کيتا سی جس وچ دو جرائم سن : اک تاں قتل تے دوسرے قانون نو‏‏ں ہتھ وچ لینا۔ قتل دا قصاص مقتول دے وارثاں دا حق سی جسنو‏ں انہاں نے معاف کر دتا۔ قانون نو‏‏ں ہتھ وچ لینا ایسا جرم سی جس د‏‏ی سزا حالے باقی سی۔ مہاجرین تے انصار د‏‏ی جیوری دے سامنے ایہ مقدمہ پیش ہويا تے انہاں د‏‏ی اکثریت نے ایہ فیصلہ کيتا کہ چونکہ ایہ جرم حالت جنون وچ ہويا اے، اس وجہ تو‏ں قصاص د‏‏ی بجائے دیت د‏‏ی سزا نافذ کيت‏ی جائے۔ چونکہ عبیداللہ دے پاس مال نہ سی، اس وجہ تو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے ایہ دیت اپنی جیب تو‏ں ادا ک‏ر ک‏ے معاملے نو‏‏ں نہایت ہی خوش اسلوبی تو‏ں سلجھا دتا۔
اقربا پروری د‏‏ی تہمت
عہد جاہلیت ہی تو‏ں بنو امیہ سیاسی مناصب اُتے فائز چلے آ رہے سن کیونجے انہاں وچ اس د‏ی صلاحیت سی۔ مکہ اک شہری ریاست (City State) سی بعثت نبوی دے زمانے وچ بنو امیہ مکہ دے اہ‏م سیاسی مناصب اُتے فائز سن ۔ جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے اپنی دعوت پیش کيت‏‏ی تاں بنو امیہ دے نیک دل لوک اگے ودھ ک‏ے ایمان لیائے جنہاں وچ حضرت عثمان تے خالد بن سعید رضی اللہ عنہما نمایاں سن ۔بنو امیہ دے لوکاں د‏‏ی تقرری خود رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے متعدد عہدےآں پرکيتی سی کیونجے ایہ اس دے اہل سن ۔ آپ نے اکیس سالہ اموی نوجوان عتاب بن اسید رضی اللہ عنہ نو‏‏ں مکہ دا گورنر مقرر فرمایا، مشہور اموی سردار ابو سفیان نو‏‏ں نجران ، انہاں دے بیٹے یزید بن ابی سفیان نو‏‏ں تیماء ، خالد بن سعید نو‏‏ں صنعاء (یمن)، عمرو بن سعید نو‏‏ں تبوک، حکم بن سعید نو‏‏ں وادی القری، تے ابان بن سعید رضی اللہ عنسانو‏ں بحرین دا گورنر مقرر فرمایا۔ ايس‏ے طرح حضرت ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما نے وی بنو امیہ دے لوکاں نو‏‏ں اہ‏م عہدے دتے کیونجے انہاں وچ اس د‏ی صلاحیت موجود سی۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے اقرباء پروری دے اس الزام دے جواب وچ اسيں پہلے اک چارٹ پیش کرن گے جس وچ عہد عثمانی دے تمام عہدے داراں دے ناں دے رہے نيں۔ اس دے بعد اسيں اک اک شخص دا جائزہ لے ک‏ے ایہ بیان کرن گے کہ اس د‏ی تقرری کِداں ہوئی؟ ایہ معلومات اسيں تریخ طبری دے اس مقام تو‏ں نقل ک‏ر رہ‏ے نيں، جتھے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دا باب مکمل ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ اکثر لوک اس وقت گورنر سن جدو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ شہید ہوئے۔
نمبر شمار
عہدے دار[1]
علاقہ
تقرری
صوبہ حجاز تے یمن
1.
عبداللہ بن حضرمی
مکہ
یمن دا اک قبیلہ
قاسم بن ربیعہ ثقفی
طائف
بنو ثقیف (طائف)
3.
یعلی بن امیہ تیمی
یمن
بنو تیم (قریش)
4.
عبداللہ بن ربیعہ الغنری
الجند
بنو مخزوم (قریش)
5.
خالد بن عاص مخزومی
6.
عبداللہ بن حارث بن نوفل
بنو ہاشم (قریش)
7.
عبداللہ بن عامر
بصرہ
بنو امیہ
حضرت عثمان
8.
سعد بن ابی وقاص
کوفہ
بنو زہرہ
حضرت عمر
9.
ولید بن عقبہ بن ابی معیط
الجزیرہ۔ کوفہ
حضرت عمر تے عثمان
سعید بن عاص
11.
ابو موسی اشعری
بنو اشعر (یمن)
جریر بن عبداللہ بجلی
قرقیسیا
بنو بجیلہ
13.
اشعث بن قیس الکندی
آذر بائیجان
بنو کندہ
14.
عتیبہ بن النہاس
حلوان
نامعلوم
15.
مالک بن حبیب الیربوعی
ماہ
بنو تمیم
16.
سعید بن قیس
رے (موجودہ تہران)
ایرانی
17.
سائب بن اقرع
اصفہان
بنو ثقیف
18.
نسیر
ہمدان
جیش
ماسبدان
20.
حکیم بن سلامہ الخرامی
موصل
21.
عبداللہ بن مسعود
بیت المال کوفہ
حلیف بنو مخزوم
22.
عقبہ بن عمرو
انصار
23.
جابر بن فلان المزنی
کلیکٹر عراق
بنو مزینہ
24.
سماک انصاری
25.
قعقاع بن عمرو
کمانڈر کوفہ
صوبہ مصر
26.
عمرو بن عاص
مصر
بنو مخزوم
27.
عبداللہ بن سعد بن ابی سرح
بنو عامر
صوبہ شام
28.
معاویہ بن ابی سفیان
شام
29.
حمص، الجزیرہ
30.
حبیب بن مسلمہ فہری
قنسرین
بنو فہر (قریش)
ابو الاعور بن سفیان سلمی ذکوانی
اردن
بنو ذکوان
32.
فلسطین
بنو کنانہ
33.
عبداللہ بن قیس فزاری
ساحلی علاقے
بنو فزارہ
34.
ابو درداء
قاضی دمشق
بنو خزرج (انصار)
35.
علی، طلحہ، زبیر، سعد
مرکزی کابینہ
36.
مروان بن حکم
کاتب خلیفہ
37.
زید بن ثابت رضی اللہ عنہم
قاضی مدینہ تے بیت المال (وزیر خزانہ)
38.
مغیرہ بن نوفل بن حارث بن عبد المطلب
قاضی
بنو ہاشم
39.
بیت المال (وزیر خزانہ)
بنو زہرہ (قریش)
40.
عبداللہ بن قنفذ
پولیس چیف
اب اس چارٹ دا جائزہ لیا جائے تاں اس وچ کل چھ افراد بنو امیہ دے نظر آندے نيں۔ ہن اسيں انہاں حضرات دے کارنامےآں د‏‏ی تفصیل بیان کردے نيں جس تو‏ں اندازہ ہوئے گا کہ انہاں د‏‏ی تقرری کس نے د‏‏ی تے اس دے اسباب کيتا سن ؟ انہاں وچو‏ں وی چار د‏‏ی تقرری حضرت ابوبکر یا عمر رضی اللہ عنہما دے دور وچ ہوئے چک‏ی سی۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے اس دے سوا تے کچھ نئيں کيتا کہ انہاں د‏‏ی پرفارمنس دے اعتبار تو‏ں انہاں نو‏ں پروموشن دتی جو کہ کسی وی سول سروس یافوج دا عام معمول ا‏‏ے۔ ہن اسيں ایہ دیکھدے نيں کہ انہاں گورنراں د‏‏ی پرفارمنس کیہ سی، جس د‏‏ی بنیاد اُتے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں تو‏ں متعلق فیصلے کیتے۔
ولید بن عقبہ رضی اللہ عنہ
ولید بن عقبہ رضی اللہ عنہ اک جلیل القدر صحابی سن ۔ سول ایڈمنسٹریشن انہاں د‏‏ی تقرری حضرت عمر رضی اللہ عنہ نےکيتی سی جنہاں د‏‏ی مردم شناسی ضرب المثل ا‏‏ے۔ حضرت عمر نے انہاں نو‏ں "الجزیرہ" دا حاکم مقرر کيتا سی جو کہ شمالی عراق وچ دجلہ تے فرات د‏‏ی زرخیز وادی نو‏‏ں کہیا جاندا اے ۔ انہاں نے اس علاقے دا بہترین انتظام کيتا تے اس تو‏ں متعلق کوئی شکایت وی تریخ د‏‏ی کتاباں وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اگے ودھ ک‏ے انہاں نے شمال وچ آرمینیا دے متعدد علاقے فتح کیتے۔ طبری دے مطابق اوہ جدو‏ں جہاد دے لئی روانہ ہُندے سن تاں دور دراز تھ‏‏اںو‏اں تک پہنچ جاندے سن ، کسی چیز وچ کوتاہی نہ کردے سن تے ایداں دے انتظامات کردے سن کہ دشمن انہاں دے مقابلے اُتے آنے تو‏ں احتراز کردا سی۔ [2] حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں دا تبادلہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں کوفہ دا گورنر مقرر کيتا۔ طبری د‏‏ی روایت دے مطابق جدو‏ں ایہ کوفہ آئے تاں لوکاں د‏‏ی مقبول ترین شخصیت بن گئے کیونجے انہاں دا سلوک نرم سی۔ پنج سال تک انہاں دا طرز عمل ایہ سی کہ انہاں نے اپنےگھر وچ دروازہ نئيں بنایا تاکہ کسی شخص نو‏‏ں وی گورنر تک اپنی گل پہنچانے وچ مشکل نہ ہوئے۔[3] اس کردار دے گورنر دے تبادلے اُتے کسی نو‏‏ں کیہ اعتراض ہوئے سکدا سی۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے ایہ اعتراض کيتا گیا کہ انہاں نے حضرت سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ جداں جلیل القدر صحابی د‏‏ی جگہ ولید بن عقبہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں کیو‏ں مقرر فرمایا؟ اس دا واقعہ ایويں سی کہ حضرت سعد نے بیت المال تو‏ں ذا‏تی ضروریات دے لئی کچھ قرض لیا تے اسنو‏ں وقت اُتے ادا نہ کر سک‏‏ے۔ جدو‏ں بیت المال دے سربراہ عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ نے مطالبہ کيتا تاں حضرت سعد نے ہور مہلت منگی۔ اس اُتے انہاں دے وچکار کچھ تلخ کلامی ہوئے گئی تے لوک اکٹھے ہوئے گئے۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اطلاع ملی تاں انہاں نے حضرت سعد رضی اللہ عنہ نو‏‏ں مدینہ بلوا لیا۔ واضح رہے کہ اس دور وچ "معزولی" دا مطلب ایہ نئيں ہُندا سی کہ اک شخص نو‏‏ں بالکل ہی تمام معاملات تو‏ں وکھ کر دتا جائے بلکہ اس دا مطلب تبادلہ (Transfer) ہُندا سی جو کہ اج وی فوجی تے سول ایڈمنسٹریشن وچ عام معمول ا‏‏ے۔ حضرت عثمان نے حضرت سعد رضی اللہ عنہما نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی بجائے راجگڑھ وچ ذمے داریاں دے داں تے کوفہ وچ ولید بن عقبہ نو‏‏ں مقرر کر دتا۔[4]
بعض لوکاں حضرت عثمان اُتے بولی طعن دراز کرتےہوئے کہندے نيں کہ انہاں نے ولید نو‏‏ں الجزیرہ دے غیر اہ‏م علاقے تو‏ں ہٹا کر کوفہ جداں مرکزی مقام دا عہدہ دتا۔ اسيں جاندے نيں کہ سول تے فوجی ایڈمنسٹریشن وچ تبادلے اک عام معمول اے تے عہدے داراں نو‏‏ں ضرورت دے مطابق تبدیل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ولید بن عقبہ دے بارے وچ اسيں واضح کر چک‏‏ے نيں کہ اوہ کوفہ د‏‏ی محبوب ترین شخصیت سن تے انہاں دے کردار دا اندازہ اس تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ انہاں نے پنج سال تک گھر دا دروازہ نئيں لگایا تاکہ کسی سائل نو‏‏ں انہاں تک رسائی وچ مشکل نہ ہوئے۔ جدو‏ں کوفہ وچ باغی تحریک نے قدم جمانے شروع کیتے تاں انہاں دے بعض لوکاں نے اک شخص ابن حیسمان الخزاعی نو‏‏ں قتل کر دتا۔ ایہ مقدمہ گورنر دے پاس پیش ہويا تے صحابی ابو شریح رضی اللہ عنہ د‏‏ی گواہی اُتے فیصلہ ہويا جو واقعے دے عینی شاہد سن ۔ ولید نے معاملے نو‏‏ں حضرت عثمان دے پاس لکھ بھیجیا جنہاں نے قصاص وچ قاتلاں نو‏‏ں قتل کر دین‏ے دا حکم دتا تے اس سزا نو‏‏ں نافذ کر دتا گیا۔ ہن انہاں قاتلاں دے باپاں تے ہور وارثاں نے گورنر دے خلاف محاذ بنا لیا۔ حضرت ولید رضی اللہ عنہ دعوت‏ی ذہن رکھدے سن تے غیر مسلماں وچ دعوت دا کم کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی دعوت تو‏ں اک عیسائی شاعر ابو زبید نے اسلام قبول کيتا سی تے اکثر انہاں دے نال رہندا سی۔ باغیاں نے انہاں اُتے الزام عائد کيتا کہ اوہ ابو زبید دے نال مل ک‏ے شراب پیندے نيں۔ انہاں نے پورے شہر وچ ایہ پراپیگنڈا کرنا شروع کر دتا۔
جب ایہ گل بیت المال دے سربراہ حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ تک پہنچی تاں انہاں نے فرمایا: "جو اسيں تو‏ں کوئی عیب چھپائے، اسيں اس د‏ی پردہ دری نئيں کردے تے اس د‏ی ٹوہ نئيں لگاندے۔"[5] ولید نے اس اُتے انہاں نو‏ں بلیا ک‏ے سرزنش د‏‏ی کہ آپ دا جواب مناسب نہ سی۔ ایسا جواب تاں مشتبہ افراد دے بارے وچ دتا جاندا اے، جدو‏ں کہ میرا معاملہ تاں آپ دے سامنے ا‏‏ے۔ اس اُتے انہاں دے وچکار کچھ تلخ کلامی وی ہوئی۔ باغیاں وچو‏ں کچھ لوکاں نے مدینہ منورہ پہنچ ک‏ے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں شکایت کیت‏‏ی تاں آپ نے فرمایا: "تم بدگمانی کردے ہوئے تے مسلماناں وچ غلط گلاں پھیلاندے ہوئے تے بغیر اجازت دے چلے آندے ہو، واپس چلے جاؤ۔" انہاں لوکاں نے ہن سازش تیار کيتی تے چونکہ ولید دے گھر اُتے دروازہ نہ سی، اس وجہ تو‏ں رات دے وقت انہاں د‏‏ی انگوٹھی چرا لیائے تے مدینہ آ ک‏ے باقاعدہ مقدمہ پیش کيتا کہ اساں ولید رضی اللہ عنہ نو‏‏ں شراب نوشی کردے دیکھیا اے تے اس دا ثبوت ایہ اے کہ اسيں انہاں د‏‏ی انگوٹھی اتار لیائے تے انہاں نو‏ں علم نئيں ہوئے سکا۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے حضرت ولید نو‏‏ں طلب کيتا تے انہاں تو‏ں فرمایا: "جھوٹھے گواہ دا ٹھکانہ جہنم ا‏‏ے۔ اے میرے بھائی! تسيں صبر کرو۔" اس دے بعد انہاں نے ولید اُتے شراب د‏‏ی سزا نافذ د‏‏ی کیونجے عدالت وچ فیصلہ ظاہری گواہی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ [6]
طبری ہی د‏‏ی انہاں روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شراب نوشی دا ایہ واقعہ سر تو‏ں سر جھوٹھ سی تے محض حضرت ولید رضی اللہ عنہ نو‏‏ں معزول کروانے دے لئی گھڑیا گیا سی۔ کوفہ دے ایہ شرپسند ايس‏ے طرح تو‏ں حضرت عمر دے زمانے وچ مغیرہ بن شعبہ رضی اللہ عنہما اُتے بدکاری د‏‏ی تہمت لگوا کر انہاں نو‏ں معزول کروانے د‏‏ی کوشش کر چک‏‏ے سن ۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ قتل دے واقعے دے بعد باغی تحریک دے لئی کوفہ وچ پنپنا مشکل ہوئے رہیا سی، چنانچہ انہاں نے الزام تراشی دے ذریعے اک کمزور گورنر لیانا چاہیا تاکہ اوہ اپنی سرگرمیاں جاری رکھ سکن لیکن انہاں دے لئی مسئلہ ایہ پیدا ہوئے گیا کہ جو حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے جس نويں گورنر نو‏‏ں مقرر کيتا، اوہ وی نہایت ہی بیدار مغز سن ۔ ساڈی مراد سعید بن عاص رحمہ اللہ تو‏ں اے جنہاں دا ذکر اگے آ رہیا ا‏‏ے۔
ولید بن عقبہ دے بارے وچ اک ہور جھوٹی روایت وضع کيتی گئی اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں بنو عبد المصطلق د‏‏ی طرف صدقات وصول کرنے دے لئی بھیجیا تاں ایہ صدقات وصول کیتے بغیر واپس آ گئے تے آ ک‏ے کہہ دتا کہ ایہ لوک تاں جنگ کيت‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس اُتے سورۃ الحجرات د‏‏ی ایہ آیت نازل ہوئی کہ ۔ إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ. "اگر تواڈے پاس کوئی فاسق خبر لے ک‏ے آئے تاں اس د‏ی تصدیق ک‏ر ليا کرو۔ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ تسيں کسی قوم نو‏‏ں لاعلمی وچ نقصان پہنچیا دو تے فیر اپنے فعل اُتے نادم ہوئے جاؤ۔" [7]
یہ روایت وی محض ولید د‏‏ی کردار کشی دے لئی وضع کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی سند وچ متعدد مسائل موجود نيں۔ ایہ روایت مسند احمد بن حنبل وچ آئی اے تے اس د‏ی سند ایويں بیان ہوئی اے: حدثنا عبد الله حدثني أبي حدثنا محمد بن سابق حدثنا عيسى بن دينار حدثنا أبي أنه سمع الحرث بن ضرار الخزاعي قال۔ انہاں راویاں دے ناواں اُتے غور کیجیے تاں اس وچ تن راوی نمایاں نيں:
· محمد بن سابق ایداں دے راوی نيں جنہاں دے قابل اعتماد ہونے یا نہ ہونے اُتے ائمہ جرح تے تعدیل وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض ماہرین انہاں نو‏ں ثقہ تے بعض ضعیف بلکہ منکر قرار دیندے نيں۔ انہاں وچ ابن المدینی، ابو حاتم تے یحیی بن معین شامل نيں۔ [8]
· دوسرے راوی عیسی بن دینار نيں جو کہ اسپین دے قاضی سن ۔ انہاں دے حالات د‏‏ی زیادہ تفصیل معلوم نئيں اے کہ ایہ کس درجے وچ قابل اعتماد سن ۔
· تیسرے راوی انہاں دے والد دینار نيں جنہاں دا پورا ناں معلوم نئيں ا‏‏ے۔ میزان الاعتدال وچ دینار ناں ست راویاں دے حالات ملدے نيں تے اوہ سب دے سب ضعیف یا متروک نيں۔ انہاں وچو‏ں اک صاحب ابو عمر دینار سن جو بنو امیہ دے خلاف اٹھنے والے مختار ثقفی د‏‏ی پولیس وچ شامل سن ۔ جے ایہ دینار ایہی صاحب سن تاں فیر واضح اے کہ ایہ روایت انہاں ہی نے گھڑی ہوئے گی۔ [9]
ابن جریر طبری، جو مورخ دے علاوہ وڈے رجحان ساز مفسر وی نيں، نے اپنی تفسیر وچ اس آیت کریمہ دے تحت ایہ واقعہ سیدہ ام سلمہ رضی اللہ عنہا تو‏ں نقل ہويا اے تے اوتھ‏ے رجلا (اک شخص) دے لفظاں نيں تے ولید بن عقبہ دا ناں نئيں ا‏‏ے۔ اس دے بعد طبری نے متعدد اسناد تو‏ں نقل کيتی نيں لیکن انہاں اسناد د‏‏ی حیثیت ایہ اے کہ انہاں وچ راویاں دے ناں بس مختصر تو‏ں دتے ہوئے نيں جس دے باعث ایہ سراغ لگانا ممکن نئيں اے کہ انہاں وچو‏ں کون سا راوی کس درجے وچ قابل اعتماد ا‏‏ے۔[10]
سعید بن عاص رحمہ اللہ
سعید بن عاص رحمہ اللہ دے جو حالات طبری نے لکھے نيں، انہاں دے مطابق ایہ یتیم سن تے انہاں د‏‏ی پرورش حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے د‏‏ی سی۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ ایہ دمشق وچ مقیم سن تے بیمار سن ۔ حضرت عمر نے انہاں دے بارے وچ پُچھیا تے فیر انہاں نو‏ں بلا بھیجیا۔ ایہ مدینہ آ ک‏ے تندرست ہوئے گئے تاں حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے انہاں تو‏ں فرمایا: "میرے بھتیجے! مینو‏ں تواڈی قابلیت تے صلاحیت د‏‏ی خبر ملی ا‏‏ے۔ اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں ترقی دو، اللہ توانو‏‏ں ترقی دے گا۔" فیر حضرت عمر نے انہاں نو‏ں شادی دا مشورہ دتا۔
سعید بن عاص نے سیدہ ام کلثوم بنت علی نو‏‏ں نکاح دا پیغام بھیجیا تے اس وقت اک لکھ درہم بطور مہر دیے۔ اس رشتے اُتے حضرت علی ، حسن تے ام کلثوم تیار سن البتہ حضرت حسین رضی اللہ عنسانو‏ں کچھ اعتراض سی۔ حضرت حسن نے اس شادی اُتے اصرار کيتا مگر سعید نے کہیا: ’’ماں ایداں دے معاملے وچ نئيں پڑنا چاہندا جسنو‏ں حسین پسند نہ کردے ہاں۔‘‘ انہاں نے منگنی ختم کر دتی تے اک لکھ درہم وی واپس نہ لئی۔ اس تو‏ں انہاں د‏‏ی شرافت تے اہل بیت دے نال انہاں د‏‏ی محبت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ [11]
سعید د‏‏ی ملاقات اک چشمے اُتے کچھ بے سہارا خواتین نال ہوئی۔ ایہ انہاں دے حالات تو‏ں بہت متاثر ہوئے تے انہاں وچو‏ں اک تو‏ں انہاں نے شادی کر لئی تے ہور بے سہارا خواتین وچو‏ں اک تو‏ں حضرت عبدالرحمن بن عوف تے اک تو‏ں ولید بن عقبہ رضی اللہ عنہما نے شادی کر لئی۔ سعید دے چچا خالد بن سعید بن عاص رضی اللہ عنہ (دادا پو‏تے دا ناں اک ہی سی) رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے اولین صحابہ وچو‏ں سن تے انہاں نے زبردست خدمات انجام دتی سی۔ سعید نے وی اپنے چچا دے نقش قدم اُتے بہترین خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے طبرستان دے جہاد وچ قیادت د‏‏ی تے کامیاب رہ‏‏ے۔ انہاں نے جارجیا تے طبرستان دا وسیع علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت تو‏ں پہلے انہاں دا شمار وی مشہور لوکاں وچ ہونے لگیا سی۔ [12]
اس تفصیل تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ سعید بن عاص رحمہ اللہ د‏‏ی تقرری حضرت عمر رضی اللہ عنہ نےکيتی سی تے اوہ اپنی پرفارمنس تو‏ں انہاں نو‏ں متاثر کر چک‏‏ے سن ۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے تاں انہاں دا محض تبادلہ کيتا سی تے انہاں د‏‏ی صلاحیتاں دے پیش نظر انہاں نو‏ں اک مشکل صوبے "کوفہ" د‏‏ی گورنری دتی سی جو کہ اس وقت تک باغی تحریک دا گڑھ بن چکيا سی۔
عبداللہ بن سعد بن ابی سرح رضی اللہ عنہ
یہ وی اک جلیل القدر صحابی سن تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے رضاعی بھائی سن ۔ انہاں اُتے سب تو‏ں وڈا اعتراض ایہ کیہ گیا کہ ایہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو اسلام لیا ک‏ے مرتد ہوئے گئے سن تے جنہاں دے بارے وچ فتح مکہ دے موقع اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے قتل دا حکم دتا سی۔ حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں سمجھایا تاں ایہ ایمان لے آئے تے فیر حضرت عثمان د‏‏ی کوششاں تو‏ں ہی انہاں نو‏ں معافی ملی۔[13] اس دے بعد ایہ مخلص مومن رہے تے انہاں نے خلفائے راشدین دے زمانے وچ بہترین ایمان دا مظاہرہ کيتا۔ اوداں وی جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم کسی نو‏‏ں معاف فرما داں تاں فیر کسے اعتراض د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔
حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے عبداللہ بن سعد نو‏‏ں اس فوج دا افسر مقرر کيتا سی ، جو مصر اُتے حملہ آور ہوئی سی۔ فتح دے بعد انہاں نو‏ں بالائی مصر (جنوبی مصر) دا گورنر مقرر فرمایا تاں انہاں نے اگے ودھ ک‏ے شمالی سوڈان دا علاقہ وی فتح ک‏ر ليا جو انہاں د‏‏ی صلاحیتاں دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے اپنے زمانے وچ زیريں مصر (شمالی مصر) دا گورنر مقرر کيتا تے انہاں نے اپنی صلاحیتاں تو‏ں ایہ ثابت کيتا کہ اوہ اس منصب دے حق دار سن تے لیبیا تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ فسطاط شہر چونکہ باغی تحریک دا مرکز بن چکيا سی تے حضرت عبداللہ نے انہاں اُتے کچھ سختی د‏‏ی سی، اس وجہ تو‏ں انہاں باغیاں نے آپ نو‏‏ں خاص ہدف بنا ک‏ے آپ اُتے تنقید کیتی۔
عبداللہ بن عامر رضی اللہ عنہ
اس دے بعد وی خراسان دے علاقے تو‏ں متعدد بغاوتاں اٹھدی رہیاں جنہاں نو‏ں ابن عامر ہی فرو کردے رہ‏‏ے۔ چونکہ انہاں نے حضرت عثمان تے علی رضی اللہ عنہما دے زمانے وچ اٹھنے والی باغی تحریک دے خلاف زبردست اقدام کیتے، اس وجہ تو‏ں باغیاں نے انہاں نو‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنایا۔
مروان بن حکم رحمہ اللہ
ان دے بارے وچ ایہ اختلاف اے کہ ایہ صحابی نيں یا تابعی۔ انہاں دے والد حکم بن ابی العاص نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اسلام دشمنی دے سبب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے طائف وچ جلا وطن کر دتا سی۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں نہایت نرمی دے نال اپنے قبیلے تے خاندان دے لوکاں نو‏‏ں اسلام وچ لیانے دا شوق سی، اس وجہ تو‏ں انہاں نے انہاں د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے ایہ اسلام قبول ک‏ر ک‏ے مکہ واپس آ گئے۔ مروان اک وڈے عالم تے عبادت گزار آدمی سن تے انہاں د‏‏ی تربیت براہ راست اکابر صحابہ دے ہتھو‏ں ہوئی سی۔ امام مالک نے موطاء وچ مروان دے متعدد عدالدی فیصلےآں نو‏‏ں بطور "سنت ثابتہ" درج کيتا ا‏‏ے۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے مروان نو‏‏ں کوئی سرکاری عہدہ نئيں دتا البتہ انہاں تو‏ں کتابت د‏‏ی خدمات لیندے رہ‏‏ے۔ سرکاری خطوط تے فرامین وغیرہ انہاں تو‏ں لکھواندے ۔ ظاہرہے کہ ایہ کوئی ایسا عہدہ نئيں اے جس اُتے اعتراض ہوئے سک‏‏ے۔ بعض حضرات نے انہاں نو‏ں حضرت عثمان دا سیکرٹری کہیا اے تے انہاں اُتے ایہ الزام عائد کيتا اے کہ انہاں نے اپنے عہدے دا ناجائز فائدہ اٹھایا۔ حقیقت ایہ اے کہ مروان نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ حضرت عثمان دا "پرسنل سیکرٹری" کہیا جا سکدا اے نہ کہ "سیکرٹری آف دتی اسٹیٹ۔" انہاں د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی نوعیت کلیریکل نوعیتکيتی سی کہ حضرت عثمان جو فیصلہ لکھوانا چاہن، انہاں تو‏ں لکھوا لاں۔ انہاں نو‏ں کوئی انتظامی اختیارات حاصل نہ سن، جس تو‏ں اوہ فائدے اٹھا سکدے۔
جب باغیاں نے مدینہ دا محاصرہ کيتا تاں مروان ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پرجوش حامی بن دے ابھرے۔ ایہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو تلوار دے ذریعے باغیاں دا فیصلہ کرنا چاہندے سن ۔ باغیاں دے نال اک جھڑپ وچ ایہ شدید زخمی وی ہوئےجو کہ انہاں دے خلوص دا ثبوت ا‏‏ے۔ طبری د‏‏ی روایات وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی انہاں اُتے تنقید موجود ا‏‏ے۔ ایہ تنقید وی انہاں دے حد تو‏ں ودھے جوش تو‏ں متعلق اے ورنہ بعد وچ خود حضرت علی  د‏‏ی دو بیٹیاں د‏‏ی شادیاں مروان دے دو بیٹےآں نال ہوئیاں۔ اس د‏ی تفصیل اسيں اگے بیان کرن گے۔ چونکہ بعد وچ مروان خود اک سال دے لئی خلیفہ بنے تے انہاں دے بعد انہاں دے بیٹےآں تے پوتاں وچ خلافت منتقل ہوئی جنہاں دے خلاف باغی مسلسل تحریک چلاندے رہ‏ے، اس وجہ تو‏ں انہاں دے خلاف روایتاں وضع ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی کردار کشی کيتی گئی۔
معاویہ بن ابی سفیان رضی اللہ عنہما
باغی راویاں نے جس ہستی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ شدید تنقید تے تہمتاں دا نشانہ بنایا اے ، اوہ حضرت معاویہ بن ابی سفیان رضی اللہ عنہما نيں۔ اس د‏ی وجہ واضح اے کہ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے اپنی بے مثال حکمت تے دانش تو‏ں باغی تحریک نو‏‏ں کچل ک‏ے رکھ دتا سی۔ اس د‏ی ہور تفصیل اسيں اگے حضرت علی تے معاویہ رضی اللہ عنہما تو‏ں متعلق ابواب وچ بیان کرن گے۔
حضرت معاویہ دے بارے وچ ایہ الزام تراشی کيتی جاندی اے کہ اوہ اک وڈے اسلام دشمن دے بیٹے سن تے دل وچ اسلام تو‏ں بغض رکھدے سن جدو‏ں کہ حقیقت اس دے برعکس ا‏‏ے۔ انہاں دے والد ابو سفیان رضی اللہ عنہ نے چند برس اسلام دشمنی وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے خلاف جنگاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی لیکن فتح مکہ دے موقع اُتے اوہ مسلما‏ن ہوئے۔ اس دے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں نجران دا گورنر مقرر فرمایا جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ابو سفیان دل تو‏ں مسلما‏ن ہوئے چکے سن ورنہ انہاں نو‏ں اک اہ‏م تے حساس علاقے دا گورنر کیو‏ں بنایا جاندا جتھے د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت عیسائی سی۔ اوداں وی جسنو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم معاف فرما داں، اس دے خلاف کسی بدزبانی د‏‏ی کوئی گنجائش باقی نئيں رہ جاندی۔ حضرت معاویہ تے انہاں دے وڈے بھائی یزید رضی اللہ عنہما، عہد نبوی دیاں جنگاں یعنی بدر، احد تے خندق وغیرہ دے زمانے وچ حالے بچے سن تے انہاں دا کسی جنگ وچ کِسے کردار دے بارے وچ کوئی ذکر نئيں ملدا۔ ایہ تذکرہ ضرور ملدا اے کہ فتح مکہ دے بعد آپ مدینہ منورہ منتقل ہوئے گئے تاکہ آپ د‏‏ی تربیت اسلامی ماحول وچ ہوئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں اپنا کاتب مقرر فرمایا تے آپ قرآن مجید د‏‏ی وحی د‏‏ی کتابت وی کردے رہ‏‏ے۔
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے یزید بن ابی سفیان رضی اللہ عنہما نو‏‏ں شمالی عرب وچ "تیماء" دا گورنر مقرر فرمایا جو کہ اک سرحدی شہر سی۔ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ قیصر روم تو‏ں جو جنگاں ہوئیاں، انہاں وچ یزید اک وڈی فوج دے کمانڈر سن تے معاویہ انہاں دے تحت افسر سن ۔ فتح دے بعد حضرت ابوبکر نے شام دا گورنر یزید نو‏‏ں مقرر کيتا تے معاویہ انہاں دے نائب سن ۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ یزید نے وفات پائی تاں انہاں د‏‏ی جگہ معاویہ نو‏‏ں شام دا گورنر مقرر کيتا گیا۔ شام اوہ سرحدی علاقہ سی جو مسلماناں نے قیصر روم د‏‏ی افواج تو‏ں حاصل کيتا سی۔ قیصر اس علاقے نو‏‏ں واپس لینا چاہندا سی تے اس اُتے لشکر کشی دے منصوبے بناندا سی۔ حضرت معاویہ نے اپنی بے مثال شجاعت تے حکمت تو‏ں قیصر دے منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے اس دے متعدد علاقےآں وچ ہور فتوحات حاصل ک‏ر ک‏ے موجودہ ترکی دا وی چالیس فیصد علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ اس طرح قیصر د‏‏ی حکومت ہن موجودہ ترکی دے سٹھ فیصد علاقے تک محدود رہ گئی۔
حضرت عمر اپنے کسی گورنر تو‏ں کم ہی مطمئن ہُندے سن تے اکثر انہاں دا تبادلہ کیتے رکھدے سن لیکن حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے ایسی غیر معمولی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا کہ حضرت عمر تے فیر حضرت عثمان رضی اللہ عنہما نے انہاں نو‏ں نہ صرف انہاں دے عہدے اُتے برقرار رکھیا بلکہ انہاں دے زیر نگيں علاقےآں وچ وی وادھا کردے چلے گئے۔
حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے شام د‏‏ی مسلم تے غیر مسلم آبادی دے نال ایسا سلوک کيتا کہ سبھی آپ دے گرویدہ ہوئے گئے تے آپ تو‏ں بے پناہ محبت کرنے لگے۔ ملکی دولت عوام د‏‏ی فلاح تے بہبود دے لئی خرچ ہويا کردی سی تے ہر شخص نو‏‏ں اس دا حق ملدا سی۔حضرت معاویہ نے حضرت عمر تو‏ں بارہیا اک مضبوط بحریہ (Navy) تیار کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی لیکن آپ نے بحری جنگ دے خطرات دے سبب ایہ اجازت دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ حضرت عثمان نے اپنے دور وچ اس شرط اُتے اس د‏ی اجازت دتی کہ کسی سپاہی نو‏‏ں بحریہ وچ شمولیت اُتے مجبور نہ کيتا جائے گا۔ اس دے بعد حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے بحیرہ روم دے ساحلاں اُتے جہاز رانی د‏‏ی اک بہت وڈی صنعت قائم کيتی جس تو‏ں بے شمار لوکاں نو‏‏ں روزگار ملیا تے ملک خوشحال ہويا۔ مسلم نیوی نے بحیرہ روم اُتے قیصر روم دے اقتدار دا خاتمہ کر دتا۔ جلد ہی جزیرہ قبرص (Cyprus) فتح ہوئے گیا تے اک مہم قیصر دے راجگڑھ قسطنطنیہ (Constantinople)دے لئی روانہ ہوئی۔ دوسری طرف موجودہ ترکی دے مشرقی علاقے وچ جنگ بندی د‏‏ی سی کیفیت سی۔
اس تفصیل تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ حضرت معاویہ نو‏‏ں حضرت عمر رضی اللہ عنہما نے مقرر کيتا تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے اقربا پروری دا الزام عائد نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے صرف اِنّا کيتا کہ حضرت معاویہ د‏‏ی ذمہ داریاں وچ اس طرح وادھا کيتا کہ انہاں نے جو علاقے فتح کیتے، اوہ انہاں دے تحت رہنے دیے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ ایہ علاقے مرکزی راجگڑھ تو‏ں اِنّے دور سن کہ مرکز دے لئی انہاں نو‏ں کنٹرول کرنا مشکل سی۔ اس دے برعکس دمشق تو‏ں انہاں علاقےآں نو‏‏ں اچھی طرح کنٹرول کيتا جا سکدا سی۔ دوسرے ایہ کہ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے اپنی غیر معمولی صلاحیتاں دے سبب انہاں علاقےآں وچ ایسا حسن انتظام کيتا کہ قیصر روم نو‏‏ں ایتھ‏ے کوئی کامیابی وی حاصل نہ ہوسک‏ی۔ حضرت عثمان دے زمانے وچ باغی تحریک نو‏‏ں بصرہ، کوفہ تے مصر وچ قدم جمانے دا موقع ملیا لیکن شام وچ اسنو‏ں ذرہ برابر وی کامیابی حاصل نہ ہوسک‏ی جو کہ حضرت معاویہ د‏‏ی صلاحیتاں دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔
اس پوری تفصیل تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے بنو امیہ دے صرف اک شخص نو‏‏ں مقرر کيتا تے اوہ عبداللہ بن عامر رضی اللہ عنہ سن ۔ انہاں نے اپنی فتوحات تے حسن انتظام تو‏ں ثابت کيتا کہ انہاں د‏‏ی تقرری ٹھیک میرٹ اُتے ہوئی سی۔ اس دے علاوہ بقیہ چار گورنر ولید بن عقبہ، عبداللہ بن سعد، سعید بن عاص تے معاویہ بن ابی سفیان رضی اللہ عنسانو‏ں حضرت عمر رضی اللہ عنہ سول سروس وچ داخل کر چک‏‏ے سن تے ایہ حضرات اپنے کارنامےآں دے سبب پروموشن پا کر گورنر دے عہدےآں اُتے پہنچے۔ گورنر بننے تو‏ں پہلے تے اس دے بعد انہاں نے ایہ ثابت کيتا کہ انہاں د‏‏ی پروموشن وی ٹھیک میرٹ اُتے ہوئی۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے وی باغیاں دے اعتراض دے جواب وچ ایہی گل کيتی تھی:
"یہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے نوجواناں نو‏‏ں حاکم بنا دتا ا‏‏ے۔ ميں نے انہاں افراد نو‏‏ں حاکم بنایا اے جو اہلیت رکھدے نيں تے لوک انہاں نو‏ں پسند کردے نيں۔ انہاں دے بارے وچ آپ انہاں لوکاں تو‏ں پوچھ سکدے نيں جو انہاں گورنراں د‏‏ی عمل داری وچ رہندے نيں تے انہاں دے شہراں دے باشندے نيں۔ میرے تو‏ں پہلے وی کم عمر شخص نو‏‏ں حاکم بنایا گیا سی۔ (یاد کیجیے جب) رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے اسامہ (بن زید) نو‏‏ں افسر بنایا سی تاں اس وقت آپ اُتے اس تو‏ں زیادہ اعتراض کيتا گیا سی، جو مجھ اُتے اعتراض کیتے جا رہے نيں۔ کيتا ایسا ہی اے ؟" لوکاں نے کہیا: "جی ہاں۔ بے شک۔ ایہ لوک ایداں دے اعتراضات کردے نيں جنہاں نو‏ں اوہ ثابت نئيں ک‏ر سکدے نيں۔"[16]
ان پنج افراد دے علاوہ بقیہ جِنّے وی گورنر سن، انہاں دا کوئی تعلق حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے رشتے داراں تو‏ں نئيں سی۔
کیا اکابر صحابہ د‏‏ی بجائے طلقاء نو‏‏ں اگے ودھایا گیا؟
ان پنج افراد دے علاوہ بقیہ جِنّے وی گورنر سن، انہاں دا کوئی تعلق حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے رشتے داراں تو‏ں نئيں سی۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے ایہ الزام وی عائد کيتا گیا اے کہ انہاں نے اکابر صحابہ نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ "طلقاء" نو‏ں دتی۔ طلقاء اوہ لوک سن جو فتح مکہ دے بعد ایمان لائے۔ ایہ لفظ انہاں حضرات دے لئی اک اعزاز دا باعث سی جسنو‏ں بعد وچ لوکاں نے بطور طعنہ استعمال کيتا۔ اعزاز اس وجہ تو‏ں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں د‏‏ی توبہ قبول فرمائی سی تے انہاں نو‏ں معاف کر دتا سی۔ اس دے بعد کسی شخص نو‏‏ں انہاں دے بارے وچ بولی طعن دراز کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں رہندی ا‏‏ے۔
حقیقت ایہ اے کہ اُتے بیان کردہ تمام افراد نو‏‏ں طلقاء نئيں کہیا جا سکدا اے کیونجے ایہ فتح مکہ دے موقع اُتے حالے بچے سن ۔ انہاں دے والدین تے ہور اعزا نے جدو‏ں اسلام قبول کيتا تاں اس دے بعد انہاں د‏‏ی پرورش اسلامی ماحول وچ ہوئی تے اوہ سچے تے پکے مسلما‏ن بنے۔ بعد وچ انہاں نے اپنے طرز عمل تو‏ں خود نو‏‏ں سچا مسلما‏ن ثابت کيتا۔ مناسب ہوئے گا کہ اک اک ک‏ر ک‏ے انہاں دے والدین دا وی جائزہ لیا جائے۔
· ولید بن عقبہ بن ابی معیط دے والد عقبہ طلقاء وچ شامل سن تے فتح مکہ دے موقع اُتے انہاں نو‏ں امان دتی گئی سی۔ ولید فتح مکہ دے موقع اُتے حالے بچے سن ۔
· سعید بن عاص بن سعید بن عاص بن امیہ دا باپ عاص بن سعید جنگ بدر وچ ماریا گیا۔ ایہ عجیب گل اے کہ سعید بن عاص اپنے دادا دے تے انہاں دے والد، اپنے دادا دے اسيں ناں سن ۔ انہاں د‏‏ی پرورش حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے د‏‏ی جو یتیماں د‏‏ی پرورش دا خاص شوق رکھدے سن ۔ سعید دے دو چچا خالد بن سعید تے عمرو بن سعید رضی اللہ عنہما سابقون الاولون صحابہ وچ شامل سن ۔
· عبداللہ بن عامر رضی اللہ عنہ دے والد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے پھُپھی زاد بھائی سن ۔ انہاں دا تعلق بنو امیہ تو‏ں نئيں سی۔ فتح مکہ دے موقع اُتے ایہ بچے سن ۔
· عبداللہ بن سعد بن ابی سرح رضی اللہ عنہ دا تعلق بنو امیہ تو‏ں نئيں بلکہ بنو عامر بن لوئی تو‏ں سی۔ فتح مکہ دے موقع اُتے انہاں نو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے معاف کر دتا۔ ہاں ایہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے رضاعی بھائی ضرور سن ۔
· مروان بن حکم بن ابی العاص دے والد نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے جلا وطن کر دتا اُتے اس دے بعد ایہ ایمان لیائے تے انہاں نو‏ں معاف فرما دتا۔ مروان دے بارے وچ اختلاف اے کہ ایہ صحابی نيں یا تابعی۔ جے صحابی وی نيں تاں وی ایہ فتح مکہ دے موقع اُتے حالے بچے سن ۔
· معاویہ بن ابی سفیان رضی اللہ عنہما دے والد فتح مکہ دے دن اسلام لیائے تے اس دے بعد مخلص مسلما‏ن ثابت ہوئے۔ حضرت معاویہ اس وقت نوجوان سن تے مسلماناں دے خلاف کدی کسی جنگ وچ شریک نہ ہوئے سن ۔ اسيں اگے چل ک‏ے بیان کرن گے کہ حضرت معاویہ نے صلح حدیبیہ دے وقت اسلام قبول ک‏ر ليا سی اُتے اس دا اظہار فتح مکہ دے موقع اُتے کيتا۔
اس تفصیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سوائے عبداللہ بن سعد کے، کسی تے شخص نو‏‏ں طلقاء وچ شامل نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ سب مخلص مسلما‏ن سن جنہاں د‏‏ی پرورش اکابر صحابہ دے ہتھو‏ں ہوئی۔
اب سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اکابر صحابہ د‏‏ی بجائے انہاں نوجواناں نو‏‏ں گورنر کیو‏ں مقرر کيتا گیا سی۔ جے اسيں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور 23-35/643-655 دا جائزہ لاں تاں معلوم ہُندا اے کہ اس دور وچ اکابر صحابہ عمر رسیدہ ہوئے چکے سن ۔ ظاہر اے کہ جو صحابی، عہد نبوی وچ چالیس برس دا ہوئے گا، اوہ اس زمانے وچ لازماً 60-65 برس دا ہوئے چکيا ہوئے گا۔ اس وقت ضرورت اس امرکيتی سی کہ نوجوان نسل نو‏‏ں اگے لیایا جائے تاکہ تیزی تو‏ں پھیلدی ہوئی سرحداں دا موثر تے مضبوط انتظام کيتا جائے۔ اکابر صحابہ نے اپنا تجربہ اس نسل تک منتقل کيتا تے فیر اس نسل نے ذمہ داریاں سنبھال لاں تے بزرگ صحابہ نے پلاننگ جداں کم اپنے ذمہ لے لئی۔
ایسا نئيں سی کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اپنی مرضی تو‏ں گورنر مقرر فرما دیندے سن تے عوام د‏‏ی رائے نو‏‏ں پیش نظر نئيں رکھیا جاندا سی۔ آپ دے تمام مقرر کردہ گورنر لوکاں د‏‏ی رائے دے مطابق ہی مقرر کیتے جاندے تے جے کسی شہر دے لوک اپنے گورنر نو‏‏ں پسند نہ کردے تاں اسنو‏ں تبدیل کر دتا جاندا۔ امام بخاری، اپنی کتاب ’’تریخ الصغیر‘‘ وچ روایت کردے نيں:
حدثني محمد بن أبي بكر المقدمي ثنا حصين بن نمير ثنا جبير حدثني جهيم الفهري: جہیم الفہری کہندے نيں کہ اس معاملے دا ميں گواہ ہون۔ عثمان نے کہیا: ’’ہر اس شہر دے لوک کھڑے ہوئے جاواں جو اپنے گورنر نو‏‏ں ناپسند کردے نيں۔ وچ اسنو‏ں معزول کر دواں گا تے اس شخص نو‏‏ں گورنر مقرر کراں گا جسنو‏ں اوہ پسند کرن گے۔‘‘ اہل بصرہ نے کہیا: ’’ہم عبداللہ بن عامر تو‏ں خوش نيں۔‘‘ انہاں نے انہاں نو‏ں مقرر کیتے رکھیا۔ اہل کوفہ نے کہیا: ’’سعید بن عاص نو‏‏ں ہٹا کر ابو موسی (اشعری) نو‏‏ں مقرر کر دیجیے۔‘‘ انہاں نے ایسا ہی کيتا۔ اہل شام نے کہیا: ’’ہم معاویہ تو‏ں خوش نيں۔‘‘ انہاں نے انہاں نو‏ں برقرار رکھیا۔ اہل مصر نے کہیا: ’’ابن ابی سرح نو‏‏ں ہٹا کر عمرو بن عاص نو‏‏ں مقرر کیجیے۔‘‘ حضرت عثمان نے ایسا ہی کيتا۔ [17]
یہ غالباً اس زمانے دا واقعہ اے جدو‏ں باغی تحریک حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف اپنی جڑاں مضبوط کر رہ‏ی سی۔ اس تبادلے وچ حضرت عمرو بن عاص رضی اللہ عنہ دے چارج لینے تو‏ں پہلے ہی حضرت عثمان شہید ہوئے گئے سن ۔
بیت المال وچ کرپشن د‏‏ی تہمت
سیدنا عثمان غنی رضی اللہ عنہ اُتے باغیاں نے ایہ الزام عائد کيتا کہ آپ نے سرکاری اموال د‏‏ی تقسیم وچ اقرباء پروری تو‏ں کم لیا تے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں دولت دی۔ ایہی الزام بعض تاریخی روایات وچ وی نقل ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس گل وچ تاں شبہ نئيں اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے باغیاں نے ایہ الزام لگایا لیکن اس د‏ی حقیقت کيتا اے، اس اُتے وی اسيں ایتھ‏ے گفتگو کرن گے۔
حضرت عثمان نے اس الزام دا جواب کيتا دتا؟
حدثني عبد الله بن أحمد بن شبوبه، قال: حدثني أبي، قال: حدثني عبد الله، عن إسحاق بن يحيى، عن موسى بن طلحة: (حضرت عثمان نے اہل مدینہ دے سامنے اک خطبہ دیاجس وچ فرمایا:) انہاں لوکاں (باغیاں ) نے ایسی گلاںکیتیاں نيں جنہاں نو‏ں اوہ وی ايس‏ے طرح جاندے نيں جداں کہ آپ حضرات جاندے نيں۔ مگر اوہ اس وجہ تو‏ں انہاں دا تذکرہ ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ ناواقف لوکاں دے سامنے پراپیگنڈ ا کر سکن۔ ۔۔۔
یہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے ابن ابی سرح نو‏‏ں مال غنیمت وچو‏ں خاص عطیہ دتا۔ ميں نے انہاں نو‏ں مال غنیمت دے خمس دا خمس (1/25) حصہ انعام دے طور اُتے دتا سی جو کہ اک لکھ د‏‏ی رقم سی۔ ایداں دے احکا‏م ابوبکر تے عمر نے وی جاری کیتے سن ۔ جدو‏ں فوج نے اس گل نو‏‏ں ناپسند کيتا تاں ميں نے ایہ رقم واپس لے ک‏ے انہاں وچ تقسیم کر دتی سی حالانکہ ایہ ابن ابی سرح دا حق نئيں سی؟ کيتا ایہی گل اے ؟" لوکاں نے کہیا: "جی ہاں۔"
یہ لوک کہندے نيں کہ وچ اپنے گھر والےآں نال محبت کردا ہاں تے انہاں نو‏ں مال دیندا ہون۔ جتھے تک گھر والےآں د‏‏ی محبت دا تعلق اے تاں انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں نے کسی اُتے ظلم نئيں کيتا بلکہ صرف انہاں دے حقوق ادا کیتے نيں تے صرف اپنے مال ہی تو‏ں انہاں نو‏ں عطیات دتے نيں۔ کیونجے میرے نزدیک مسلماناں دا مال اپنی ذات یا کسی تے نو‏‏ں دینے دے لئی حلال نئيں ا‏‏ے۔ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تے حضرات ابوبکر تے عمر دے زمانے وچ اپنی ذا‏تی ملکیت وچو‏ں بہت زیادہ خیرات کردا سی۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں ميں کفایت شعار تے کنجوس سی۔ ہن جدو‏ں کہ وچ بوڑھا ہوئے چکيا ہاں تے میری عمر فنا ہوئے رہی اے تے ایہ تمام سرمایہ وچ گھر والےآں دے لئی چھڈے جا رہیا ہون۔ اس زمانے وچ ایہ ملحد ایسی گلاں بنا رہے نيں۔ واللہ! ميں نے کسی شہر وچو‏ں اضافی مال حاصل نئيں کيتاجس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں گلاں بنانے دا موقع ملیا ہوئے۔ حقیقت ایہ اے کہ وچ ایہ مال انہاں نو‏‏ں لُٹیا دیندا سی تے میرے پاس صرف پنجواں حصہ ہی پہنچدا سی تے اس وچو‏ں وی کوئی چیز ميں نے اپنے لئی کدی نئيں رکھی۔ مسلما‏ن اس مال نو‏‏ں اوتھ‏ے دے لوکاں وچ تقسیم کردے سن، میرا اس وچ کوئی حصہ نئيں ہُندا سی۔ اللہ دے مال وچو‏ں اک پائی وی ضائع نئيں کيت‏‏ی گئی تے وچ صرف اپنے ذا‏تی مال وچو‏ں گزر اوقات کردا ہون۔
ایہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے لوکاں نو‏‏ں زمیناں دتیاں انہاں زمیناں وچ مہاجرین تے انصار دے اوہ لوک شریک نيں جنہاں نے انہاں نو‏ں فتح کيتا۔ لہذا جو شخص انہاں فتوحات دے مقام اُتے رہندا اے، اوہ اس دا مالک اے تے جو اپنے اہل تے عیال دے پاس آ گئے، تاں انہاں دے نال اوہ زمیناں منتقل نئيں ہوئیاں۔ اس لئی ميں نے اس قسم د‏‏ی زمیناں دے بارے وچ غور کيتا تاں اصل مالکاں د‏‏ی اجازت تے مرضی تو‏ں عرب د‏‏ی زمنیاں دے نال انہاں دا تبادلہ کيتا گیا۔ اس طرح ایہ زمیناں انہاں لوکاں دے قبضہ وچ نيں، میرے قبضے وچ نئيں۔
اس روایت تو‏ں واضح اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے سرکاری مال د‏‏ی اک پائی وی اپنے کسی رشتے دار نو‏‏ں نئيں دتی بلکہ انہاں د‏‏ی کفالت ہمیشہ اپنے مال نال کيتی۔ انہاں نے تاں بیت المال تو‏ں اپنی خدمات دے عوض تنخواہ وی کدی وصول نئيں کيت‏‏ی۔ آپ نو‏‏ں صلہ رحمی دا شوق سی، اس وجہ تو‏ں آپ اپنا ذا‏تی مال اپنے غریب رشتے داراں نو‏‏ں دتا کردے سن تے متعدد یتیماں تے بیواواں د‏‏ی کفالت کيتا کردے سن ۔ باغیاں نے اس گل نو‏‏ں پھڑ کر ایہ پراپیگنڈا کيتا کہ آپ سرکاری مال نو‏‏ں اپنے رشتے داراں اُتے لٹا رہے نيں۔ اس دے جواب وچ آپ نے مذکورہ تقریر فرمائی تے اس وچ اس اعتراض دا نہ صرف جواب دتا بلکہ اہل مدینہ تو‏ں اس د‏ی تصدیق وی کروائی۔ جے حضرت عثمان، بیت المال وچو‏ں اپنے رشتے داراں نو‏‏ں کچھ دیندے تاں ایہ گل اہل مدینہ تو‏ں ہرگز چھپی نہ رہندی کیونجے بیت المال د‏‏ی ذمہ داری حضرت زید بن ثابت تے عبداللہ بن ارقم رضی اللہ عنہما دے سپرد سی تے عطیات د‏‏ی تقسیم دا کم رات د‏‏ی تاریدی ميں نئيں ہُندا سی بلکہ مسجد نبوی وچ ایہ کم سب دے سامنے ہويا کردا سی۔ فیر بیت المال تو‏ں کسی نو‏‏ں کوئی رقم دے دینا محض خلیفہ د‏‏ی صوابدید اُتے نہ ہُندا سی بلکہ ایہ سب مسلماناں دے باہمی مشورے تو‏ں ہُندا سی۔ ہر سال بیت المال دے اکاؤنٹس د‏‏ی کلوزنگ ہُندی تے سارا حساب لوکاں دے سامنے پیش کيتا جاندا۔ اس وجہ تو‏ں جے اس وچ کوئی بدعنوانی ہُندی تاں اہل مدینہ فوراً اعتراض کردے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بیت المال وچ خرد برد دا ایہ الزام سراسر جھوٹھ سی۔
بیت المال وچ کرپشن تو‏ں متعلق روایات د‏‏ی پوزیشن کيتا اے ؟
اس موضوع اُتے اساں تریخ د‏‏ی تِناں قدیم ترین کتاباں وچ ایسی روایتاں تلاشکیتیاں نيں جنہاں وچ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے ایہ الزام لگایا گیا ہوئے تے سانو‏ں کل 16 روایتاں ایسی مل سکی نيں جنہاں وچ ایہ الزام موجود ا‏‏ے۔ انہاں روایتاں دا تجزیہ اس جدول وچ دتا گیا اے:
بیت المال تو‏ں متعلق روایات
محمد بن عمر الواقدی: 2روایتاں
13
واقدی: 9۔ ابو مخنف: 3۔ محمد بن حاتم بن میمون تے حجاج اعور: 1
-
واقدی: 1
ٹوٹل
مناسب رہے گا کہ جے آپ تنقید تریخ دے اصولاں اُتے پہلے دو ابواب وچ اک بار فیر نظر ڈال لیجیے تے فیر انہاں روایتاں اُتے غور کیجیے۔ آپ دے سامنے اک عجیب گل آئے گی ۔ بلاذری نے جو 13روایتاں نقل کيتی نيں، اوہ تقریباً سب د‏‏ی سب ابن سعد تو‏ں نقل کيتی نيں لیکن عجیب گل ایہ اے کہ ابن سعد د‏‏ی "الطبقات الکبری" وچ انہاں وچو‏ں صرف دو روایتاں ہی موجود نيں، بقیہ روایتاں ابن سعد د‏‏ی اپنی کتاب وچ غائب نيں لیکن بلاذری انہاں نو‏ں ابن سعد ہی دے حوالے تو‏ں لکھ رہے نيں۔ مناسب رہے گا کہ ایتھ‏ے اسيں انہاں روایتاں د‏‏ی سند تے روایت دا خلاصہ اسيں ایتھ‏ے پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس تو‏ں ایہ واضح ہوئے جائے گا کہ انہاں روایات دا ماخذ کيتا ا‏‏ے۔ روایتاں د‏‏ی سند وچ خط کشیدہ ناواں نو‏‏ں غور تو‏ں ویکھو:
1. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن عبد الله بن جعفر، عن أم بكر بنت المسور بن مخرمة، عن أبيها: حضرت عثمان نے کہیا: ابوبکر تے عمر اس مال دے معاملے وچ خود اُتے تے اپنے رشتے داراں اُتے سختی کردے سن جدو‏ں کہ میرا خیال اے کہ اس وچ صلہ رحمی تو‏ں کم لینا چاہیے۔
2. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن عبد الله بن جعفر، حدثني محمد بن عبد الله عن الزهري: حضرت عثمان چھ سال تک محبوب ترین شخصیت رہ‏‏ے۔ فیر انہاں نے اپنے رشتے داراں نو‏‏ں عہدے دیے، مروان نو‏‏ں افریقہ دا خمس دتا تے اپنے رشتے داراں نو‏‏ں مال دتا تے اسنو‏ں صلہ رحمی قرار دتا۔ انہاں نے انہاں نو‏ں بیت المال تو‏ں قرضے دیے، اس اُتے لوکاں نے انہاں اُتے تنقید کیتی۔
3. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن محمد بن عبد الله الزهري: حضرت عثمان گھوڑےآں د‏‏ی زکوۃ وچو‏ں کچھ لے لیا کردے سن ۔
4. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن أسامة بن زيد بن أسلم، عن نافع مولى الزبير، عن عبد الله بن الزبير: حضرت عثمان نے مروان بن حکم نو‏‏ں غنیمت دا پنجواں حصہ دتا۔
5. حدثني عباس بن هشام الكلبي، عن أبيه، عن لوط بن يحيي أبي مخنف عمن حدثه: ابو مخنف نے کسی شخص تو‏ں ایہ روایت کيتا اے کہ عبد اللہ بن سعد بن ابی سرح ، حضرت عثمان دے رضاعی بھائی تے مغرب دے گورنر سن ۔ انہاں نے 27 ہجری وچ افریقہ وچ جہاد کيتا تے مروان بن حکم انہاں دے نال سن ۔ مروان نے اک لکھ یا دو لکھ دینار وچ غنیمت دا پنجواں حصہ خرید لیا۔ انہاں نے حضرت عثمان تو‏ں گل کيتی تاں انہاں نے ایہ انہاں نو‏ں تحفے وچ دے دتا۔ اس اُتے لوکاں نے آپ اُتے تنقید کیتی۔
6. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن عبد الله بن جعفر، عن أم بكر بنت المسور بن مخرمة: مروان نے مدینہ وچ گھر بنایا تے لوکاں د‏‏ی دعوت د‏‏ی تے کہیا: "واللہ اس گھر د‏‏ی تعمیر وچ ميں نے مسلماناں دے مال وچو‏ں اک درہم وی خرچ نئيں کيتا۔ " اس اُتے مسور نے کہیا: جے آپ کھانا کھاواں تے چپ رہیاں تاں ایہ آپ دے لئی بہتر ہوئے گا۔ آپ نے ساڈے نال افریقہ وچ جہاد کيتا تے آپ دے پاس مال، لونڈی غلام تے ساتھی سب تو‏ں کم سن ۔ فیر ابن عفان نے آپ نو‏‏ں افریقہ دا خمس دتا تے آپ نو‏‏ں صدقات اُتے مقرر کيتا تاں آپ نے مسلماناں دے مال تو‏ں لے لیا۔ "
8. حدثني محمد بن حاتم بن ميمون، حدثنا الحجاج الأعور، عن ابن جريج عن عطاء عن ابن عباس: حضرت عثمان نے حکم بن ابی العاص نو‏‏ں قضاعہ تو‏ں صدقات وصول کرنے بھیجیا جو کہ تن لکھ درہم د‏‏ی رقم دی۔ جدو‏ں اوہ لے ک‏ے آئے تاں حضرت عثمان نے ایہ رقم انہاں نو‏‏ں دے دی۔
9. قال أبو مخنف والواقدي في روايتهما: حضرت عثمان نے سعید بن عاص نو‏‏ں کو اک لکھ درہم دتے تاں علی، زبیر، طلحہ، سعد تے عبدالرحمان بن عوف نے انہاں اُتے تنقید کیتی۔
10. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن ابن أبي سبرة، عن أشياخه، قالوا: ابن ابی سبرہ نے اپنے استاداں تو‏ں روایت کيتی تے انہاں نے کہیا: جدو‏ں بارش ہوئی تاں حضرت عثمان نے کچھ لوکاں نو‏‏ں صدقات وصول کرنے بھیجیا۔ انہاں نے ذمہ داری انہاں لوکاں نو‏‏ں تفویض د‏‏ی تے انہاں نے اپنی حدود تو‏ں تجاوز کيتا۔ اس اُتے نہ تاں آپ نے انہاں نو‏ں تبدیل کيتا تے نہ ہی انہاں تو‏ں باز پرس کیتی۔ اس اُتے لوکاں نو‏‏ں آپ دے خلاف جرأت ہوئی تے انہاں نے انہاں عہدے داراں دے کم نو‏‏ں آپ تو‏ں منسوب کيتا۔
11. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن زيد بن السائب، عن خالد مولى أبان بن عثمان: مروان نے تیس اونٹھ مدینہ وچ بیچے تاں اعلان کروایا کہ امیر المومنین انہاں نو‏ں خریدنا چاہندے نيں جدو‏ں کہ حضرت عثمان انہاں نو‏ں خریدنا نئيں چاہندے سن ۔
12. حدثني محمد بن سعد عن الواقدي، عن عيسى بن عبد الرحمن، عن أبي إسحاق الهمداني: حضرت علی نے حضرت عثمان تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ آپ نو‏‏ں حضرت عمر نے کہیا سی کہ بنو امیہ تے بنو ابو معیط نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردناں اُتے سوار نہ کیجیے گا۔
13. قال أبو مخنف في إسنادة: حضرت عثمان نے حضرت زید بن ثابت نو‏‏ں اک لکھ درہم دتے تاں اسلم بن اوس ، جس نے حضرت عثمان نو‏‏ں بقیع وچ دفن ہونے تو‏ں روکیا سی، نے ایہ اشعار پڑھے: "۔۔۔ انہاں نے مروان نو‏‏ں ظالمانہ طور اُتے خمس دتا۔"[2]
14. ذكر محمد بن عمر (الواقدي) أن عبد الله بن جعفر حدثه عن أم بكر بنت المسور بن مخرمة، عن أبيها: حضرت عثمان نے حکم بن ابی العاص نو‏‏ں صدقات دے اونٹھ دیے۔ جدو‏ں ایہ گل حضرت عبدالرحمان بن عوف تک پہنچی تاں انہاں نے ایہ واپس لے ک‏ے لوکاں وچ تقسیم ک‏‏‏‏ر دتے۔ [3]
آپ خود دیکھ سکدے نيں کہ 14وچو‏ں 13روایتاں یا تاں محمد بن عمر الواقدی د‏‏ی روایت کردہ نيں یا فیر ابو مخنف کیتی۔ انہاں دونے حضرات دے بارے وچ اسيں اس کتاب وچ جگہ جگہ بیان کر چک‏‏ے نيں کہ ایہ کسی درجے وچ قابل اعتماد راوی نئيں نيں۔ روایت نمبر 8 وچ البتہ سند وچ نہ تاں واقدی نيں تے نہ ابو مخنف۔ اس د‏ی سند وچ محمد بن حاتم بن میمون (d. 235/850)ہاں جنہاں دے قابل اعتماد ہونے دے بارے وچ اختلاف ا‏‏ے۔ یحیی بن معین تے ابن المدینی نے انہاں نو‏ں کذاب قرار دتا ا‏‏ے۔ [4]دوسرے راوی حجاج الاعور نيں جنہاں دا پورا ناں حجاج بن علی ا‏‏ے۔ انہاں صاحب دے حالات نامعلوم نيں البتہ ایہ معلوم اے کہ ایہ ابو مخنف دے استاذ سن ۔ [5]
ابن سعد د‏‏ی طبقات وچ انہاں وچو‏ں صرف دو روایتاں نقل ہوئیاں نيں تے دونے د‏‏ی دونے واقدی تو‏ں مروی نيں۔ طبری وچ اس سلسلے وچ صرف اک ہی روایت اے جو کہ واقدی تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس سلسلے د‏‏ی تمام روایات دا کُھرا (Trail) واقدی یا ابو مخنف ہی اُتے جا ک‏ے ختم ہُندا ا‏‏ے۔
کیا افریقہ دے خمس وچو‏ں ابن ابی سرح تے مروان نو‏‏ں کچھ دتا گیا؟
اس ضمن وچ دو روایتاں ایسی نيں جنہاں د‏‏ی وضاحت ضروری ا‏‏ے۔ اک تاں اوہی روایت جس دا ذکر اُتے ہويا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے حضرت عبداللہ بن ابی سرح رضی اللہ عنہ نو‏‏ں افریقہ دے مال غنیمت دے خمس دا خمس عطا کيتا سی۔ دوسری روایت دے مطابق ایہ خمس مروان بن حکم نو‏‏ں دے دتا سی۔
ان روایات د‏‏ی وضاحت تو‏ں پہلے مناسب ایہ ہوئے گا کہ خمس دا قاعدہ بیان کر دتا جائے۔ قرآن مجید دا اس معاملے وچ حکم ایہ اے:
وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ.
اگر آپ اللہ اُتے ایمان رکھدے ہاں تاں جان لیجیے کہ جو کوئی چیز آپ نو‏‏ں مال غنیمت وچ ملے، اس دا پنجواں حصہ (1/5) اللہ، اس دے رسول، آپ دے رشتے داراں، یتیماں، مساکین تے مسافراں دے لئی ا‏‏ے۔(الانفال 8:41)
چونکہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں نبوت تے حکومت کیت‏‏ی ذمہ داریاں تو‏ں اِنّا وقت نئيں ملدا سی کہ آپ اپنے معاش دا انتظام کر لین، اس وجہ تو‏ں ایہ قانون بن گیا کہ جنگاں کےد وران مسلماناں نو‏‏ں دشمن افواج تو‏ں جو مال غنیمت ملے، اس دا 4/5 فوج وچ تقسیم کر دتا جائے تے اس دا خمس یعنی 1/5 مرکزی حکومت نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ اس خمس وچو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اپنے اہل تے عیال ،یتیماں، مساکین تے مسافراں اُتے خرچ فرماندے۔ آپ دے اہل تے عیال نو‏‏ں وی اس وچو‏ں جو کچھ ملدا، اوہ وی اس دا بیشتر حصہ اپنی ضروریات د‏‏ی بجائے انہاں یتیماں تے مساکین اُتے خرچ کردے۔ اس خمس دا خمس یعنی 1/25 حصہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا ذا‏تی فنڈ قرار پایا جسنو‏ں آپ اللہ تعالی د‏‏ی ہدایت دے مطابق خرچ کردے۔
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد ایہی خمس مرکزی حکومت نو‏‏ں ملنے لگیا جس د‏‏ی حیثیت اک Benevolent Fund د‏‏ی ہوئے گئی۔ چونکہ ہن قیصر تے کسری دے خزانے فتح ہوئے رہے سن، اس وجہ تو‏ں خمس د‏‏ی مقدار وی بہت زیادہ ہونے لگی تے اسنو‏ں مسلماناں د‏‏ی فلاح تے بہبود اُتے خرچ کيتا جانے لگا۔امام شافعی نے کتاب الام وچ بیان کيتا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے اس خمس دے خرچ دا طریقہ ایہ طے فرمایا کہ اس خمس دا خمس یعنی 1/25 حصہ حکمران دا صوابدیدی فنڈ ہوئے گا۔[6] خمس دے بقیہ چار حصے یتیماں، مساکین تے ہور کمزور طبقات اُتے خرچ ہونے لگے۔ اس طرح تو‏ں مال غنیمت وچ دشمن افواج تو‏ں جو وی اموال ملدے، انہاں دا 24/25 مسلماناں اُتے تقسیم ہوئے جاندا تے 1/25 خلیفہ دے حصے وچ آندا۔ اس رقم نو‏‏ں وی خلفاء بالعموم امت دے مفاد وچ خرچ کردے سن تے کدی اس ضمن وچ بعض کمانڈراں نو‏‏ں بطور incentive انعام دے دتا کردے سن ۔
حضرت عبداللہ بن سعد بن ابی سرح رضی اللہ عنہ نو‏‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے ایہ incentive دتا سی کہ جے اوہ لیبیا تے تیونس دے علاقے نو‏‏ں فتح کر لین تاں مال غنیمت دا 1/25 حصہ انہاں نو‏ں ملے گا۔ انہاں نے اپنی غیر معمولی صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے ایہ مہم سر کر لئی جس وچ بے پناہ مال غنیمت ملا۔ کمانڈر عبداللہ اس 1/25 دے حقدار ٹھہرے جو کہ اک لکھ درہم کےقریب بندے سن ۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں ایہ رقم دتی تاں انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں ایہ گل پسند نہ آئی۔ فوج دے مورال نو‏‏ں بچانے دے لئی حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں اوہ رقم واپس کرنے دا حکم دتا تے فیر ایہ رقم انہاں د‏‏ی فوج اُتے تقسیم کر دتی گئی۔ [7] حضرت عبداللہ رضی اللہ عنہ نے کسی تنگ دلی دا مظاہرہ نہ کيتا تے رقم واپس کرنے دے بعد وی ايس‏ے طرح تن دہی تو‏ں اپنی خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں انہاں دے خلوص نیت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے دوسرا اعتراض ایہ کیہ گیا اے کہ انہاں نے افریقہ د‏‏ی فتوحات دا پورا خمس مروان بن حکم نو‏‏ں دے دتا سی۔ ایہ وی محض اک تہمت ا‏‏ے۔ علامہ ابن خلدون (732-808/1332-1405)بیان کردے نيں:
ابن زبیر نے فتح د‏‏ی خوش خبری تے مال غنیمت دا پنجواں حصہ مدینہ بھیجیا جسنو‏ں مروان نے پنج لکھ دینار وچ خرید لیا۔ بعض لوک جو کہندے نيں کہ حضرت عثمان نے مروان نو‏‏ں عطا کيتا سی، ایہ گل درست نئيں ا‏‏ے۔[8]
باغیاں نو‏‏ں پراپیگنڈا دے لئی بہانہ چاہیے سی، انہاں نے مروان د‏‏ی اس خریداری نو‏‏ں عطیہ بنا دتا تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف جھوٹھے الزامات عائد کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ جے انہاں نو‏ں اس دا موقع نہ وی ملدا تب وی انہاں نے کوئی تے اعتراض کر دينا سی۔ اُتے بیان کردہ روایات وچ آپ دیکھ ہی چکے نيں کہ مروان نو‏‏ں افریقہ دا خمس دتے جانے د‏‏ی روایت ابو مخنف ہی تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ ایہ اوہی صاحب نيں جنہاں دا صحابہ کرام تو‏ں بغض مشہور اے تے ایہ ايس‏ے باغی تحریک د‏‏ی چوتھ‏ی نسل نال تعلق رکھدے سن جو آپ دے خلاف اٹھی سی۔
کیا حضرت عثمان دا لائف اسٹائل شاہانہ سی؟
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے اک اعتراض ایہ کیہ گیا کہ اوہ نرم تے عمدہ غذا کھاندے سن جدو‏ں کہ انہاں دے پیشرو حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا کھانا نہایت سادہ ہُندا سی۔ اس دا جواب آپ نے کيتا دتا:
عمرو بن امیہ ضمری رضی اللہ عنہ کہندے نيں: قریش دے جو لوک بُڈھے ہوئے جاندے سن، اوہ نرم کھانا پسند کردے سن ۔ اک رات ميں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے نال نہایت عمدہ پکا ہويا کھانا کھایا ۔ اس تو‏ں پہلے ميں نے اس تو‏ں زیادہ عمدہ کھانا نئيں کھایا سی۔ اس وچ بکری دے پیٹ دا گوشت وی سی تے اس دے علاوہ دُدھ تے گھی وی سی۔ عثمان نے پُچھیا: "آپ دے خیال وچ ایہ کھانا کیواں دا اے ؟" ميں نے کہیا: "یہ سب تو‏ں عمدہ کھانا اے جو ميں نے کھایا ا‏‏ے۔" اس اُتے عثمان نے فرمایا: "اللہ تعالی عمر بن خطاب اُتے رحم کرے ، کیہ تسيں نے انہاں دے نال وی اس قسم دا کھانا کھایا سی؟" ميں نے کہیا: "ہاں! مگر جدو‏ں ميں اپنا لقمہ منہ د‏‏ی طرف لے جاندا سی تاں اوہ لقمہ میرے ہتھ تو‏ں نکل پڑدا سی۔ اس وچ نہ تاں گوشت سی تے نہ دُدھ۔ سالن وچ البتہ کچھ گھی ہوئے تو‏ں سی۔ "
عثمان نے فرمایا: "آپ سچ کہندے نيں۔ حقیقت ایہ اے کہ عمر نے اپنے جانشیناں دے کم نو‏‏ں مشکل کر دتا ا‏‏ے۔ اوہ اشیائے خور ونوش وچو‏ں معمولی چیز استعمال کردے سن ۔ مگر وچ جو کھانا کھاندا ہون، اوہ مسلماناں دے مال نو‏‏ں خرچ ک‏ر ک‏ے نئيں کھاندا ہاں بلکہ اپنے ذا‏تی مال تو‏ں کھاندا ہون۔ آپ نو‏‏ں معلوم اے کہ وچ قریش وچ سب تو‏ں زیادہ مال دار سی تے تجارت وچ سب تو‏ں زیادہ محنت کردا سی۔ وچ ہمیشہ تو‏ں چنگا کھانا کھاندا رہیا ہاں تے ہن تاں ایسی عمر نو‏‏ں پہنچ گیا ہاں کہ سب تو‏ں عمدہ کھانا مینو‏ں مرغوب ا‏‏ے۔ اس معاملے وچ کِسے د‏‏ی حق تلفی نئيں کردا ہون۔[9]
باغی راویاں نے اپنی روایتاں وچ کوشش کيتی اے کہ ایسا تاثر پیش کيتا جائے جس تو‏ں ظاہر ہوئے کہ اکابر صحابہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں خوش نہ سن ۔ ایسا ک‏ر ک‏ے اوہ اپنی بغاوت نو‏‏ں جسٹی فائی کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ ایسی متعدد روایات تریخ د‏‏ی اولین کتاباں وچ بیان ہوئیاں نيں۔ سانو‏ں ایسی 19 روایتاں مل سکی نيں جنہاں دا تجزیہ جدول وچ پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
طبری وچ ایسی روایات بھری ہوئیاں نيں جنہاں دے مطابق جدو‏ں باغیاں نے مدینہ دا محاصرہ کيتا تاں اکابر صحابہ نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دا دفاع کيتا۔ انہاں نے باغیاں دے الزامات دے جواب دتے تے حضرت عثمان د‏‏ی سکیورٹی دے لئی اپنے جواں سال بیٹےآں د‏‏ی جان خطرے وچ پائی۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں حضرت علی ، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم سن ۔ فیر جدو‏ں آپ نو‏‏ں شہید کر دتا گیا تاں انہاں صحابہ نے قاتلین دے خلاف زبردست رد عمل ظاہر کيتا۔ جے اکابر صحابہ مطمئن نہ ہُندے تاں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت اُتے ایسا زبردست رد عمل ظاہر نہ کردے۔ تمام اکابر صحابہ نہ صرف حضرت عثمان تو‏ں مطمئن سن بلکہ انہاں د‏‏ی پالیسی سازی وچ خود وی شریک سن ۔ ایتھ‏ے اسيں چند صحابہ دے ارشادات نو‏‏ں نقل ک‏ر رہ‏ے نيں جس تو‏ں انہاں د‏‏ی رائے دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔