cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قرآن تے بحریات
سمندر د‏‏ی گہرائیاں وچ اندھیرا
ترجمہ:۔ تے اوہی اے جس نے پانی تو‏ں اک بشر پیدا کیتا فیر اس تو‏ں نسب تے سسرال دے دو وکھ سلسلے چلائے۔ تیرا رب وڈا ہی قدرت والا اے ۔
کیوبی پیلی چمگادڑ
کیوبی پیلی چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
تاریخ ہنگورجا (کتاب)
تریخ ہنگورجا، پروفیسر (ر) میر محمد "مقبول" سومرو (پیدائش 3 جون، 1946ء-) د‏‏ی سندھی تصنیف ا‏‏ے۔
کتاب دا تعارف
یہ کتاب مصنف نے ہنگورجا شہر ،ضلع خیرپور، سندھ د‏‏ی تریخ شخصیتاں دے آئینے وچ تالیف کيتی ا‏‏ے۔ مذکورہ کتاب فروری1993ء وچ آشکار پرنٹرز حیدرآباد، سندھ تو‏ں شائع ہوئی۔ مُصنف نے کتاب د‏‏ی تیاری وچ عربی، فارسی، سندھی تے اُردو بولی د‏‏ی جنہاں کتاباں تو‏ں مدد لی اے اُنہاں د‏‏ی تعداد 26 ا‏‏ے۔
مصنف دا تعارف
مذکورہ کتاب دے مصنف پروفیسر (ریٹائرڈ) میر محمد سومرو شاعر، مذہبی عالم، محقق، ماہرِ تعلیم تے مفسرِ قرآن نيں۔ مصنف د‏‏ی ہور مطبوعات وچ تفسیرِ ریاض القرآن، دستورالاسلاف فی اصلاح الاخلاف، فضائلِ شبِ قدر، سلطانی سھاگ، جذباتِ مقبول، ھالۃ البدر فی تحقیق احکا‏م السفر (عربی) و ہور دو سو تو‏ں ودھ مطبوعہ و غیر مطبوعہ کتاباں و مضامین شامل نيں۔
تبصرے و آراء
مشہور محقق، ماہرِ لسانیات تے تریخ دان ڈاکٹر نبی بخش بلوچ کتاب دے بارے وچ رقمطراز نيں:
مشہور ماہرِ لسانیات ڈاکٹر غلام علی الیانا کتاب د‏‏ی تقریظ وچ مصنف تے کتاب دے بارے وچ لکھدے نيں:
حوالے
گٹھ:1993ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:پاکستانی کتاباں گٹھ:تاریخی کتاباں گٹھ:سندھی کتاباں
ایون سنٹر
ایون سنٹر امریکہ دے شھر شکاگو وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 346 میٹر (1,136 فٹ) اے۔ اے 1974 وچ بننی پوری ہوئ تے ایدیاں 83 منزلاں نیں۔
زبیدہ خانم
زبیدہ خانم (2013 - 1935) پنجابی تے اردو بولیاں وچ گانوالی سی۔ اوہ امرتسر، پنجاب، برطانوی ہندستان وچ 1935 نوں جمی تے دیس دی ونڈ ہون تے 1947 وج لہور آگئی۔ اوہدا جوڑ کسے گانوالے ٹبر نال نہیں سی۔ زبیدہ نے 147 فلماں وچ 244 گانے گاۓ۔ فلمی کیمرے والے ریاض بخاری نال ویاہ کرن مگرون اوہنے گانا چھڈ دتا۔ پنجابی تے اردو دے کئی ودھیا گانے زبیدہ نے گائے سن۔
زبیدہ خانم د‏‏ی پیدائش 1935 نو‏‏ں ہوئی۔ انہاں دا انتقال 19 اکتوبر 2013 نو‏‏ں ہويا۔وہ اک پاکستانی پلے بیک گلوکارہ سن جنہاں نے 1950 تے 1960 د‏‏ی دہائی دے پاکستانی فلمی موسیقی دے سنہری دور دے دوران 250 تو‏ں زیادہ گانے ریکارڈ کیتے ۔ انھاں نے مایہ ناز اداکاراں دے لئی پلے بیک گلوکاری د‏‏ی اے موسیقی وچ نمایاں اداکاراواں نو‏‏ں اپنی آواز دینے اُتے انہاں نو‏ں ہالی ووڈ د‏‏ی مارنی نیکسن دے برابر سمجھیا جاندا سی
مڈھلا جیون
زبیدہ خانم اک مسلما‏ن گھرانے وچ 1935 وچ برطانوی ہندوستان دے شہر امرتسر وچ پیدا ہوئیاں۔ ایہ خاندان 1947 وچ آزادی دے بعد ہجرت کرگیا ۔ زبیدہ کلاسیکی موسیقی دے کسی روايتی گھرانہ نال تعلق نئيں رکھدیاں سن تے کدی وی موسیقی دے باقاعدہ تربیت حاصل نئيں کيت‏‏ی ۔ جدو‏ں انھاں ریڈیو پاکستان دے لاہور اسٹیشن اُتے گانے دا موقع ملیا تاں انھاں بچپن وچ ہی گانے دا موقع دے دتا گیا سی ۔ معروف پاکستانی سورن لدا تے انہاں دے فلم دے پروڈیوسر شوہر نذیر نے ریڈیو اسٹیشن اُتے انہاں د‏‏ی گائیکی نو‏‏ں پسند کيتا تے انہاں نو‏ں آنے والی فلم شہری بابو (1953) دے لئی سائن کيتا جس وچ انہاں نے بہت سارے سپر ہٹ فلمی گانے گائے ۔ انہاں نے اپنے کیریئر دے عروج اُتے فلم کیمرہ مین ریاض بخاری نال شادی کيتی تے خاندانی زندگی گزارنے دے لئی فلمی صنعت نو‏‏ں خیرباد کہہ دتا۔ انہاں د‏‏ی دو بیٹیاں تے دو بیٹے نيں۔ انہاں دا اک بیٹا اک فلم کیمرہ مین سید فیصل بخاری اے ۔
فلمی کیریئر
زبیدہ خانم نے فلم بِلو (1951) وچ بطور گلوکارہ کیریئر دا آغاز کيتا ، جدو‏ں مشہور پاکستانی میوزک ڈائریکٹر غلام احمد چشتی نے انہاں نو‏ں فلم انڈسٹری وچ متعارف کرایا ، لیکن انھاں 1953 وچ انھاں فلم شہری بابو تو‏ں وڈی کامیابی ملی ، زبیدہ نے مٹھی بھر فلماں وچ بطور معاون اداکارہ دے طور اُتے وی کم کيتا جس وچ پتے خان (1955) تے دلہ بھٹی (1956) شامل ہی اُتے ، انہاں نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ پنجابی تے اردو فلماں د‏‏ی سب تو‏ں مدھر فلم پلے بیک گلوکارہ دے طور اُتے اپنے لئے ناں کمایا ۔ انہاں نے 250 تو‏ں زیادہ گانے ریکارڈ کیتے ، انہاں وچ بنیادی طور اُتے سولو لیکن دوسرے پلے بیک گلوکاراں دے نال وی گانے شامل سن ، خاص طور اُتے احمد رشدی دے نال انہاں د‏‏ی جوڑی نے عوامی تعریف نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا جدو‏ں انہاں نے 1950 د‏‏ی دہائی دے دوران متعدد ہٹ ڈوئٹ نو‏‏ں گایا انہاں دا کیریئر صرف 8 سال جاری رہیا لیکن انہاں د‏‏ی آواز دا سحر اج وی قائم اے ۔انہاں نے اس وقت دے تمام مشہور فلمی میوزک ڈائریکٹرز دے نال کم کيتا جنہاں وچ غلام احمد چشتی ، رشید عطری ، صفدر حسین ، سلیم اقبال ، خواجہ خورشید انور تے اے حمید شامل نيں۔
زبیدہ نے 1951 وچ پہلی واری فلم 'بلو' وچ گایا۔ بابا چشتی اوہنوں گان ول لیایا۔ 1953 وچ بنن والی فلم نے 'شہری بابو' نے اوہنوں ودھیری مانتا دتی۔ اوہنے کل ملاکے 147 فلماں وچ 244 گانے گاۓ۔
زبیدہ خانم نیں فلماں وچ وی کم کیتا۔ منور ظریف نال فلم 'پاٹے خان' وچ دوجی ہیروئن تے فلم 'دلا بھٹی' وچ سہیلی دا کم کیتا۔
زبیدہ نے اک فلمی جنے ریاض بخاری نال ویاہ کیتا۔ اوہدا پتر فیصل بخاری وی فلمی دنیا وچ اے۔ زبیدہ خانم لہور دے اک ہسپتال وچ دل دے روگ ہتھوں 19 اکتوبر 2013 نوں 78 ورے دی ہوکے مری۔
وفات
زبیدہ خانم دا انتقال 19 اکتوبر 2013 نو‏‏ں لاہور وچ 78 سال د‏‏ی عمر وچ گھر وچ دل دے دورے دے باعث ہويا ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:1935 دے جم گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی موسیقی گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار گٹھ:پاکستانی نعت خواں گٹھ:پس پردہ گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:لاہور دے گلوکار گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:کارنیل نیکسن گٹھ:لاہور ریڈیو اسٹیشن گٹھ:فلمی میوزک ڈائریکٹر گٹھ:فلمی کیمرہ مین گٹھ:فلم شہری بابو گٹھ: لاہور وچ وفیات گٹھ: فلمی والدہ
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان
گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935
گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935 اگست 1935 وچ برطانوی پارلیمنٹ نے پاس کیتا۔ اس ایکٹ نے 1919 دے ایکٹ دا تھاں لیا۔ ایہہ ایکٹ 1935 دے اپبندھاں نال برطانوی ہند وچ ودھان منڈل، کارجپالیکا اتے عدالت دے کماں نوں نیمت کرن دا الیکھنی جتن کیتا گیا سی۔ نیاں اتے قانون دے کھیتر وچ اس ایکٹ ولوں اچّ-عدالتاں دی رچنا، گٹھن، حقاں اتے طاقتاں دا نویں سرے توں نردھارن کیتا گیا۔
گٹھ:برطانوی راج
شیمپائن کاؤنٹی
شیمپائن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
لیندی پیلی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
اموی خلافت
بنو امیہ قریش دا اک ممتاز تے دولت مند قبیلہ سی۔ ايس‏ے خاندان نے خلافت راشدہ دے بعد تقریباً اک صدی تک ملوکیت سنبھالی تے اسلامی فتوحات نو‏‏ں بام عروج اُتے پہنچایا۔ جس د‏‏ی سرحداں اک طرف چین تے دوسری طرف اسپین تک پھیلی ہوئیاں سن۔ البتہ مرکزی خلافت دے خاتمے دے باوجود اس خاندان دا اک شہزادہ عبدالرحمن الداخل اسپین وچ حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہويا۔ جتھ‏ے 1492ء تک اموی سلطنت قائم رہی۔
خلافت بنو امیہ عرب مسلماناں دک سب توں وڈی تے اوس ویلے تک دی تریخ وچ بنن والیاں دنیا دیاں سلطنتاں دی سب توں وڈی سلطنت سی۔ ایہ 4,054,073 مربع میل (10,500,000 مربع کلومیٹر) تے پھیلی ہوئی سی۔ ایدے کعیر وچ پاکستان توں لے کے تھلویں فرانس تک دا تھاں آندا سی۔ بنو امیہ مکہ عرب دے اک ٹبر دا ناں اے۔ اے پیغمبر اسلام محمد دے ساک سن۔ اینہاں دے ٹبر دے اک بندے امیر معاویہ نے چوتھے خلیفہ علی تدے مکروں راج سنبھال لیا تے اس توں بعد بنو امیہ دے ٹبر دا راج شروع ہویا جس دا راجگڑھ شام دا شہر دمشق سی بنو امیہ دی حکومت 90 ورے تک 660 توں 750 تک ساری اسلامی دنیا تے تے 1031 تک سپین تے پرتگال تے چلی۔
دمشق چ جدوں بنو امیہ دی حکومت عرب دے ٹبر بنو عباس نے ختم کر دتی تے بنو امیہ دا اک شہزآدہ عبدالرحمان سپین چلا گیا تے اوتھے بنو امیہ دی حکومت دوبارہ قائم ہوگئی جیڑی 1031 تک چلدی رئي ۔ بنو امیہ علم نوں ودان چ وڈا کردار ادا کیتا۔ عبدالرجمان تے بنو امیہ دے اگلے آن والے جکمراناں نے علم انصاف رواداری تے جیداری ورگے گناں تے اک ایسی رہتل دی نیوں رکھی جینے سپین نوں یورپ تے دنیا دا امیر تے پڑھیا لکھیا دیس بنا دتا جینے یورپ نوں ہنیریاں چوں کڈیا۔ نیشنل جیوگرافک سوسائٹی نے اپنے 100ویں ورے چ 1988 چ سپین دے ایس ویلے انسانی تریخ دا سب توں اہم ویلہ دسیا اے۔ اونہاں دے دور چ جیڑے ملک فتح ہوۓ اوہ اے نے پاکستان افغانستان وسطی ایشیاء دیاں ریاستاں لبیا ٹیونس مراکش سپین، پرتگال۔
خلافت بنو امیہ نے دینا دی تریخ سائینس ساہت آرکیٹیکچر تے رہتل تے گوڑے رنگ چھڈے نیں۔
نیہہ
خلافت بنو امیہ دی نیو عرب دے قبیلہ قریش دی اک ٹعنی بنو امیہ دے بندے معاویہ نے رکھی۔ معاویہ پیغمبر اسلام محمد دے نیڑے دے ساک سن۔ معاویہ دی بھین حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پیغمبر اسلام دی بیوی سی ۔
عمر دے راج ویلے اوہ شام وچ عرب اسلامی فوجاں نال سن تے بازنطینی سلطنت دیاں فوجاں نال یرموک دی لڑائی دی لڑائی ہور لڑائیاں لڑے۔۔ اوہناں نے خلیفہ عمر نے شام دا صوبیدار بنادتا۔ صوبیدار بن کے اوہ اک ایسے صوبے دے صوبیدار سی جیہڑا عرب تھاں نئیں سے تے ویری رومی سلطنت دی ولگن تے سی۔ معاویہ ایس صوبے دا ودیا ول نال راج سمبالیا تے رومی سلطنت نال جیداری تے سیانف نال نبڑیا۔ خلیفہ عمر دے مرن تے عثمان عرب مسلماناں دا خلیفہ بنیا۔ عثمان دی خلافت دے 12ویں ورے وج بصرہ تے مصر توں فسادیاں نیں مدینہ آکے عثمان نوں قتل کردتا جدوں کے مدینے دے کئی لوک حج تے گۓ ہوۓ سن۔ ایناں فسادیاں نے فیر علی نون چلیفہ بنادتا۔ علی دی خلافت وکھرے ول نال شروع ہوئی۔ عرب مسلماناں نے علی نون خلیفہ من لیا پر اوہدے کولوں عثمان دے قاتلاں نون پھڑن تے سزا دین دی مانگ کیتی۔ عرب قبائلی رہتل وچ کسے قاتل نوں چھڈ دینا عرباں لئی اسان نئین سی۔ نالے عثمان کوئی ممولی بندا نئیں سی اوہ پہلے مسلمان ہون والیاں وچوں تے محمد دے نیڑے دے سکاں وچوں سی تے عرب مسلماناں دا خلیفہ سی۔ پر اگلی سرکار قاتلان نوں پھڑ سکی تے جنان تے عثمان دے قتل دا الزام سی اوہناں نوں وڈیاں عہدیاں تے لایا گیا تے صوبیاں دا صوبیدار بنایا گیا۔ ایس توں غثمان دے قتل دا انصاف منگن والیان عرباں تے علی دی سرکار وشکار لڑائیاں جھڑ گیاں۔ اونٹھ والی لڑائی وچ علی نوں جت وئی پر اگلی صفین دی لڑائی وچ جیہڑی معاویہ تے علی دے وشکار ہوئی لڑائی دے وشکار روک دتی گئی۔ دوناں ٹولیاں نیں دو بندیاں نوں فیصلہ کرن دا اختیار دتا تے ایہ وعدہ کیتا جے جیہڑا فیصلہ ایہ کرن گے دونویں ٹولیان منن گیاں۔ فیصلہ کرن والی کمیٹی وچ عمرو العاص نے ابو موسی اشعری نوں آکھیا کہ اسیں دوویں علی تے معاویہ نوں معزول کر دے آں  تے تسیں پہلے اعلان کرو ابو موسی اشعری نے ایہ اعلان کر دتا پر عمرو العاص نے ابو موسی اشعری نال دھوکھے بازی کیتی تے   اپنی واری آکھیا کہ علی نوں معزول کرن وچ میں اپنے ساتھی نال متفق آں پر معاویہ نوں میں بحال رکھدا آں  ۔     علی نوں اودے راجگرھ کوفہ وچ اک خارجی نے ماردتا۔ علی دے پتر حسن نے خلافت سنبھالی پر  اوہناں نے امت نوں معاویہ دی دہشت گردی توں بچان لئی عماویہ نال معاہدہ کیتا تے خلافت معاویہ دے حوالے کردتی پر معاویہ نے اس معاہدے دیاں دھجیاں بکھیر دتیاں تے اک وی شق اُتے عمل نئیں کیتا ۔ اینج معاویہ دے راج تے فیر اوہدے مکرون اوہدے ٹبر دے ان والے لوکاں دے راج دی نیو پئی۔
معاویہ دے خلیفہ بنن نال عرب اسلامی دنیا پچھلے 5 وریاں دیاں لڑائیاں مگروں، جنہاں وچ چوراسی ہزار دے نیڑے عرب مسلمان مارے گے سن سکون دا سآ لیا۔ معاویہ نے 20 ورے راج کیتا تے عرباں دی خلافت فیر ودن لگ ّئی۔ گئی نویں دیسان تے عرباں نے مل ماریا۔ معاویہ دے ویلے وچ 50ویں ہجری ہون تے قیروان دا شہر وسایا گیا۔
پس منظر
قریش دے تمام خانداناں وچو‏ں بنی ہاشم تے بنو امیہ نو‏‏ں عظمت و شہرت تے دنیاوی وجاہت دے اعتبار تو‏ں نمایاں مقام حاصل سی۔ ایہی وجہ سی کہ قبائلی دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زمانۂ جاہلیت وچ کدی بنو ہاشم سبقت لے جاندے تے کدی بنو امیہ۔ بنی ہاشم تے بنی امیہ وچ مدت تک تولیت کعبہ د‏‏ی سرداری دے سلسلے وچ تنازعہ رہیا۔ آخر بااثر لوکاں د‏‏ی مداخلت تو‏ں انہاں دونے وچ انتظامی مامور تقسیم کردیے گئے ۔
اس خاندان دے جد اعلی امیہ بن عبد شمس سن ۔ قریش دا سپہ سالاری دا منصب بنی مخزوم تو‏ں اس خاندان وچ منتقل ہوئے گیا۔ زمانۂ جاہلیت وچ سپہ سالاری دا عہدہ اس خاندانہاں وچو‏ں حرب بن امیہ تے فیر ابو سفیان دے پاس رہیا۔ ابو سفیان نے فتح مکہ دے وقت اسلام قبول ک‏ر ليا تے انہاں دے بیٹے امیر معاویہ دے ذریعے بنو امیہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی بنیاد پئی۔
معاویہ بن ابو سفیان (661-680)
سلطنت بنو امیہ دا بانی معاویہ سی جو فتح مکہ دے موقع اُتے اپنے والد ابو سفیان دے اسلام لیانے دے بعد اپنے اہل خانہ دے نال مشرف بہ اسلام ہوئے۔ آپ دا شمار ممتاز صحابہ وچ ہُندا سی تے آن نے انہاں نو‏ں کاتب وحی ہونے دا اعزاز بخشا سی۔ آپ نے خلفائے راشدین دے دور وچ وی اسلامی سلطنت دے لئی نمایاں خدمات انجام دتیاں۔ آپ عمر فاروق دے دور وچ دمشق دے گورنر مقرر ہوئے تے عثمان دے دور وچ ترقی کردے ہوئے پورے شام دے گورنر بن گئے۔ اس وڈے عہدے نے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کافی مستحکم کيتا تے حضرت علی دے دور وچ انہاں د‏‏ی خلیفۂ چہارم تو‏ں کشمکش شروع ہوگئی تے جنگ صفین د‏‏ی صورت وچ اسلام دا اک عظیم سانحہ رونما ہويا۔ درحقیقت اس جنگ دے فورا بعد ہی آپ د‏‏ی سلطنت دا آغاز ہوئے گیا سی جدو‏ں کہ باقاعدہ آغاز حضرت علی د‏‏ی شہادت دے بعد امام حسن د‏‏ی دستبرداری دے نال ہويا۔ انہاں نے جنہاں اصولاں دے تحت خلافت نو‏‏ں چلایا اوہ خلافت راشدہ تو‏ں بالکل مختلف سن ۔ ایرانی تے رومی طرز د‏‏ی شخصی حکومت وچ انہاں نے اک بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔۔ بلکہ جے انہاں نو‏ں بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جائے تاں انہاں دے دور وچ خامیاں کم تے خوبیاں زیادہ نظر آئیاں گی۔ انہاں دے دور د‏‏ی خامیاں دراصل ملوکیت دے استبدادی نظام د‏‏ی فطری خامیاں نيں انہاں د‏‏ی ذات د‏‏ی خامیاں نئيں۔ اسلام د‏‏ی تریخ وچ انہاں دے مقام دا تعین کرنے وچ سانو‏ں اس لئی مشکل پیش آندی اے کہ اوہ خلافت راشدہ دے مثالی دور دے فورا بعد آندے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خلفائے راشدین دے مقابلے وچ انہاں د‏‏ی شخصیت کئی عظیم الشان کارنامےآں دے باوجود گہنا گئی۔ انہاں نے شام دے شہر دمشق نو‏‏ں دارالخلافہ قرار دتا جتھ‏ے اوہ خلافت تو‏ں پہلے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں قیام پزیر سن ۔ انہاں دے دور دے اہ‏م ترین واقعات وچ سندھ، ترکستان تے شمالی افریقہ د‏‏ی فتوحات تے قسطنطنیہ اُتے حملہ شامل نيں۔
یزید بن معاویہ (680-683)
معاویہ نے اپنے بعد بیٹے یزید نو‏‏ں جانشاں مقرر کيتا۔ خلافت راشدہ دے زمانے وچ خلیفہ دا انتخاب مشورے تو‏ں کيتا جاندا سی تے کدی کسی خلیفہ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ نئيں بنایا سی۔ اس وچ شک نئيں کہ امیر معاویہ نے اس مسئلے اُتے ممتاز لوکاں تو‏ں مشورہ ک‏ے لیا سی تے یزید د‏‏ی بیعت حج دے موقع اُتے ہزاراں افراد نے کيت‏ی سی لیکن ایہ بیعت دباؤ دے تحت کيتی گئی سی۔ امیر معاویہ ہر حال وچ اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن ۔ حالانکہ امام حسن علیہ السلام تو‏ں معاہدہ ہويا سی کہ یزید نو‏‏ں خلیفہ نئيں بنایا جائے گا۔ یزید د‏‏ی جانشینی د‏‏ی پنج ممتاز صحابہ نے کھل دے مخالفت کيتی جنہاں وچ حضرتحسین رض، حضرت عبداللہ بن عمر رض، حضرت عبداللہ بن عباس رض، حضرت عبداللہ بن زبیر تے حضرت عبدالرحمن بن ابو بکر الصدیق ۔ لیکن امیر معاویہ نے یزید نو‏‏ں جانشاں مقرر کرکے اسلامی تریخ وچ اک سیاسی بدعت د‏‏ی بنیاد پائی جس نے ملوکیت نو‏‏ں نظام نو‏‏ں پوری طرح مستحکم کر دتا۔
یزید اخلاق و کردار دے لحاظ تو‏ں وی اس پائے دا نئيں سی کہ مسلماناں دا خلیفہ بندا۔ اس دا دور دا افسوسناک ترین واقعہ سانحۂ کربلا سی جس وچ نواسۂ رسول امام حسین اپنے اہل خانہ سمیت شہید کردیے گئے۔ کربلا دا ایہ واقعہ اسلام د‏‏ی تریخ دا وڈا افسوسناک حادثہ سی۔ اس د‏ی ذمہ داری یزید اُتے عاید ہوئے یا ابن زیاد اُتے لیکن مسلماناں تو‏ں ایہ توقع نئيں کيت‏ی جاسکدی سی کہ اوہ اپنے رسول دے پیارے دھوہندے تو‏ں ایسا سلوک کرن گے۔ چنانچہ کربلا دے اس واقعے دا حجاز وچ سخت ردعمل ہويا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے یزید تو‏ں بیعت توڑ کر مشہور صحابی عبداللہ بن زبیر دے ہتھ اُتے خلافت د‏‏ی بیعت کرلئی- اس دے بعد دوسرا افسوسناک واقعہ "واقعۂ حرہ" پیش آیا جس وچ امویاں د‏‏ی فوج نے مدینے وچ قتل عام کيتا تے پرت مار مچائی۔ اس دے بعد اموی فوج نے مدے دا رخ کيتا لیکن یزید دا انتقال ہوئے گیا تے فوج دمشق واپس آگئی۔
یزید دے انتقال دے بعد امیر معاویہ دے خاندان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا تے یزید دے لڑکے نے حکومت قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس صورتحال وچ عوام د‏‏ی نظراں عبداللہ بن زبیر (685-695) اُتے پڑاں تے انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی گئی تے مصر، شام، عراق بلکہ پوری اسلامی خلافت عبداللہ بن زبیر دے تحت آگئی لیکن تھوڑے ہی عرصے وچ مرج راہط دے مقام اُتے عبداللہ بن زبیر تے بنی امیہ دے حامیاں دے درمیان اک سخت جنگ ہوئی جس وچ بنو امیہ کامیاب ہوئے تے شام تو‏ں عبداللہ بن زبیر دا اقتدار ختم ہوئے گیا اُتے باقی دنیائے اسلام اُتے انہاں دا اقتدار اگلے ست سالاں تک قائم رہیا۔
اس کشمکش وچ اموی حکمران عبدالملک کامیاب ہوئے تے مکہ اُتے وی اس دا قبضہ ہوئے گیا۔ عبداللہ بن زبیر اک سپہ سالار حجاج بن یوسف دے مقابلے وچ داد شجاعت دیندے ہوئے شہید ہوگئے۔ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد نظام خلافت د‏‏ی بحالی د‏‏ی رہی سہی امید وی ختم ہوگئی۔
عبدالملک بن مروان (685-705)
سفیانی خاندان دے بعد بنو امیہ دا جو دوسرا خاندان تخت خلافت اُتے بیٹھیا اوہ مروان بن حکم (684-685) د‏‏ی اولاد تو‏ں سی جو عثمان رضی اللہ دا کاتب رہ چکيا سی۔ مروان بن حکم نو‏‏ں حضور (ص) نے مدینہ تو‏ں شہر بدر کر دتا سی کیونجے اوہ حضور (ص) د‏‏ی نقلاں اتارا کردا سی۔ ابوبکر تے عمر نے اسنو‏ں واپس مدینہ نہ آنے دتا سی۔ مرج راہط د‏‏ی جنگ دے بعد صرف 9 ماہ تک خلافت اُتے فائز رہیا تے اس دے مرنے دے بعد اس دا بیٹا عبدالملک تخت اُتے بیٹھیا۔ اوہ عبداللہ بن زبیر نو‏‏ں شکست دینے دے بعد پوری اسلامی مملکت دا حکمران بن گیا۔ اسنو‏ں خاندان بنی امیہ دا حقیقی بانی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے عہد دا اک ہور کارنامہ قبۃ الصخرہ د‏‏ی تعمیر اے جو فن تعمیر دا اک اعلی نمونہ ا‏‏ے۔
ولید بن عبدالملک (705-715)
عبدالملک دے بیٹے ولید دا زمانہ فتوحات د‏‏ی وجہ مسلماناں دا عظیم الشان زمانہ اے جس دے دوران قتیبہ بن مسلم نے بخارا، سمرقند، خیوہ تے کاشغر فتح کیتے، محمد بن قاسم نے سندھ نو‏‏ں اموی حکومت دا حصہ بنایا، تیسری لشکر کشی موسی بن نصیر تے طارق بن زیاد نے مغرب وچ اسپین تے پرتگال اُتے ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں خلافت دا حصہ بنایا۔ اس دے علاوہ مغربی بحیرۂ روم وچ جزائر بلیارک اُتے وی قبضہ ہويا۔ اس طرح ولید دے دور وچ اموی حکومت کاشغر تو‏ں بحیرہ اوقیانوس تک پھیل گئی۔ اس دے دور وچ راجگڑھ دمشق وچ اک شاندار مسجد تعمیر کيتی گئی جو جامع اموی کہلاندی ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ دنیا د‏‏ی کوئی طاقت خلافت اسلامی دے سامنے آنے دا سوچ وی نہہں سکدی سی۔
سلیمان بن عبدالملک (715-717)
ولید دے بعد اس دا بھائی سلیمان بن عبدالملک خلیفہ ہويا۔ اس نے اگرچہ صرف ڈھائی سال حکومت کیت‏‏ی لیکن اس دے دور حکومت وچ کئی اہ‏م واقعات پیش آئے جنہاں وچ ولید دے دور دے تن مشہور سپہ سالاراں محمد بن قاسم، موسی بن نصیر تے قتیبہ بن مسلم دا افسوسناک انجام وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے دور دا دوسرا اہ‏م واقعہ قسطنطنیہ دا ناکا‏م محاصرہ ا‏‏ے۔ اس دے دور خلافت دا تیسرا تے اہ‏م ترین واقعہ عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی جانشینی ا‏‏ے۔
عمر بن عبدالعزیز (717-720)
عمر بن عبدالعزیز دا دور سلطنت بنو امیہ دا سب تو‏ں نرالا تے شاندار دور سی جس نے خلافت راشدہ د‏‏ی یاد تازہ کردتی۔ حالانکہ آپ دا دور خلافت محض دو سال پنج ماہ دا رہیا لیکن اس مختصر مدت وچ انہاں نے اوہ کارنامے انجام دتے کہ مسلما‏ن انہاں نو‏ں پنجواں خلیفۂ راشد قرار دیندے نيں۔ عمر بن عبدالعزیز دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ظلم و زیادتی دا خاتمہ ا‏‏ے۔ انہاں نے ظالم تے جابر عہدیداراں نو‏‏ں عہدےآں تو‏ں ہٹایا، بیت المال نو‏‏ں رعایا د‏‏ی ملکیت بنایا۔ اخلاق و کردار د‏‏ی بلندی دے لحاظ تو‏ں اوہ تابعین دے اس طبقے نال تعلق رکھدے نيں جو اپنے عمل وچ صحابہ کرام تو‏ں مشابہ سی۔ خلافت راشدہ دے بعد ملوکیت دے دور وچ انہاں دا عہد پہلی تے آخری مثال اے کہ جدو‏ں خلافت دے اسلامی تصور د‏‏ی بالادستی قائم کرے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ آپ نے علی اُتے سب و شتم د‏‏ی قبیح رسم نو‏‏ں بند کرایا تے نو مسلماں تو‏ں جزیہ وصول کرنے د‏‏ی وی بندش کرائی۔ عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی انہاں انقلابی اصلاحات نے ملوکیت دے اس استبدادی نظام تے اس دے تحت پرورش پانے والے مفاد پرست طبقے اُتے کاری ضرب لگائی سی۔ اس طبقے د‏‏ی رہنمائی شاہی خاندان دے افراد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عمر د‏‏ی انہاں تیز رفتار اصلاحات تو‏ں انہاں نو‏‏ں ایہ خطرہ پیدا ہوئے گیا کہ اوہ خاندانی بادشاہت وی ختم کردین گے تے خلافت نو‏‏ں عام مسلماناں دے حوالے ک‏ے جاواں گے۔ چنانچہ انہاں نے عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں زہر دے ک‏ے شہید کر دتا۔ شہادت دے وقت انہاں د‏‏ی عمر محض 39 سال سی۔
یزید بن عبدالملک (720-724)
عمر بن عبدالعزیز دے بعد سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے مطابق یزید بن عبدالملک خلیفہ بنیا۔ اوہ محض چالیس روز تک سلطنت نو‏‏ں عمر ثانی دے اصولاں اُتے چلاندا رہیا فیر ایہ بھاری پتھر اس تو‏ں نہ اٹھیا سکیا تے تمام اصلاحات منسوخ کرکے اوہی پرانا استبدادی نظام دوبارہ قائم کر دتا۔ 4 سال 4 ماہ حکومت کرنے دے بعد اس دا انتقال ہوئے گیا تے اس دا بھائی ہشام بن عبدالملک خلیفہ ہوئے گیا۔
ہشام بن عبدالملک (724-743)
ہشام نے 20 سال حکومت کیت‏‏ی تے اوہ خاندان بنی امیہ دا آخری وڈا حکمران سی۔ اوہ وڈا پاکباز، منتظم، کفایت شعار تے بیدار مغز حکمران سی بلکہ مورخین کہندے نيں کہ اس وچ امیر معاویہ دا علم و تدبر تے عبدالملک د‏‏ی اولوالعزمی اک نال جمع ہوگئی سی۔ اس دے زمانے وچ سلطنت د‏‏ی حدود داغستان، ایشیائے کوچک تے موجودہ سینیگال تے مالی تک پہنچ گئياں جدو‏ں کہ مراکش دا انتہائی جنوبی حصہ وی ايس‏ے دے دور وچ سلطنت دا حصہ بنیا۔ اس دے زمانے وچ سندھ دے گورنر جنید کشمیر تک اوہ تمام علاقہ فتح ک‏ر ليا جو ہن پاکستان کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس نے ہندوستان وچ مارواڑ، اجین، گجرات تے بھڑوج تک وی علاوہ وی فتح کيتا۔ اس دے دور دا سب تو‏ں اہ‏م واقعہ مسلماناں دا فرانس اُتے ناکا‏م حملہ سی۔ جتھ‏ے مسلما‏ن عبدالرحمان الغافقی د‏‏ی قیادت وچ کوہ پائرینیس عبور کرکے جنوبی تے مغربی فرانس فتح کردے ہوئے ٹورس دے مقام تک پہنچے جو پیرس تو‏ں صرف ڈیڑھ سو میل دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مسلماناں دا یورپ د‏‏ی متحدہ افواج تو‏ں مقابلہ ہويا جس وچ امیر عبدالرحمان شہید ہوئے گیا تے مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوگئی۔
مروان ثانی (744-750)
ہشام دے بعد بنی امیہ دا زوال شروع ہوئے گیا تے بالآخر مروان ثانی دے عہد وچ معرکۂ زاب وچ شکست دے نال ہی سلطنت امویہ دا خاتمہ ہوئے گیا ۔ مروان شکست کھا کر مصر د‏‏ی طرف بھجیا۔ عباسی فوجاں نے اس دا تعاقب کيتا تے حیرہ دے مقام اُتے اسنو‏ں قتل کر دیاگیا۔ اس دے بعد ابوالعباس السفاح پہلے عباسی خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا۔
مروان دے قتل دے بعد بنو عباس نے چن چُن دے امویاں نو‏‏ں قتل کيتا تے مرداں د‏‏ی قبراں نو‏‏ں اکھاڑ کر لاشاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی۔ صرف اک اموی شہزادہ عبدالرحمن الداخل بچ کر اندلس جاپہنچیا اوراوتھ‏ے اس نے اموی حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ سپین وچ امویاں د‏‏ی حکومت 138ھ تو‏ں 428ھ تک قائم رہی ۔ انہاں وچ جوبیس سلاطین گزرے جنہاں وچ بعض وڈے جلیل القدر حکمران سن ۔ تے انہاں دے عہد حکومت وچ ہسپانیہ رہتل و تمدن د‏‏ی انتہائی بلندیاں اُتے جا پہنچیا۔ قرطبہ تے دمشق د‏‏ی رفیع الشان مسیتاں تے عمارتاں اج وی امویاں دے شاہانہ عروج و کمال د‏‏ی یاد دلاندی نيں۔
خصوصیات
خاندان بنو امیہ وچ امیر معاویہ، عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک اپنی فتوحات، انتظامی صلاحیتاں تے تمدنی ترقیاں دے اعتبار تو‏ں ممتاز حیثیت رکھدے نيں۔ انہاں دے بعد عمر بن عبدالعزیز اس خاندان وچ بالکل مختلف قسم دے خلیفہ سن تے انہاں دا دور خلافت راشدہ دا نمونہ سی۔ انہاں دا ہر قدم اصلاحی سی۔ اوہ کسی پہلو ہور اموی خلفاء دے مشابہ نہ سن ۔ انہاں نو‏‏ں پنجواں خلیفہ راشد وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی قابل فخر خلافت دے بعد یزیز ثانی د‏‏ی خلافت دا آغاز ہويا لیکن یزید اپنے پیشرو عمر بن عبدالعزیز دے نقش قدم اُتے زیادہ نہ چل سکیا تے فیر اوہی بنو امیہ دا استبدادی نظام شروع ہوئے گیا۔ ہشام بن عبدالملک دا دور انتظامی لحاظ تو‏ں بنو امیہ دا کامیاب دور سی۔ ہشام دے بعد اَگڑ پِچھڑ جو تن خلفاء مسند اقتدار اُتے پہنچے انہاں دا دور تریخ وچ کِسے اہمیت دا حامل نئيں البتہ انہاں نو‏ں بنو امیہ دے زوال دا ذمہ دار ٹھہرایا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ تِناں خلفاء ولید ثانی، یزید ثالث تے ابراہیم انتہائی عیش پرست مگر عقل و بصیرت تو‏ں نا آشنا سن ۔ آخری خلیفہ مروان ثانی گو کہ انتظامی صلاحیتاں دا مالک سی لیکن اوہ وی بنو امیہ د‏‏ی ڈگدی ہوئی دیواراں نو‏‏ں سہارا نہ دے سکیا۔ مروان عباسی تحریک دے سامنے کمزور ثابت ہويا تے آخری فرمانروا ثابت ہويا۔
سلطنت بنو امیہ دا اک پہلو ایہ وی اے کہ اسلام نے خانداناں تے قبیلے د‏‏ی جس تفریق تے امتیاز نو‏‏ں مٹا دتا سی بنو امیہ نے اسنو‏ں دوبارہ زندہ کر دتا۔ انہاں نے عرباں دے بھولے ہوئے سبق نو‏‏ں فیر یاد دلایا تے ایہی سبق انہاں د‏‏ی بربادی دا باعث وی ثابت ہويا یعنی علویاں تے عباسیاں نے ايس‏ے خاندانی امتیاز نو‏‏ں آلۂ کار بنا ک‏ے بنو امیہ د‏‏ی بربادی دے سامان فراہ‏م کیتے۔
اس خاندان نے اپنی حکومت تے سلطنت دے استحکا‏م دے لئی ظلم و تشدد تے لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں وی دریغ نئيں کيتا۔ خلفاء بنو امیہ وچ زیادہ نامور و قابل حکمران ہی اس غلطی دے مرتکب ہوئے۔ اس جبر و ظلم دا نتیجہ وی انہاں دے حق وچ بہتر ثابت نہ ہويا حالانکہ اس وقت انہاں دا نظریہ اپنے دشمناں نو‏‏ں راستے تو‏ں ہٹادا سی جس دا اثر الٹا ہويا۔
لیکن ایہ درست نئيں کہ انہاں د‏‏ی خلافت وچ صرف خامیاں پائی جاندیاں نيں۔ بہت ساریاں ایسی خوبیاں وی اس حکومت وچ موجود سن جو انہاں دے بعد وی بوہت گھٹ نظر آئیاں ۔ بنو امیہ قبیلے قریش تے ملک عرب دا اک نامور قبیلہ سی۔ اس قبیلے دے اکثر لوک اپنے تدبر وچ اپنے اسيں عصراں اُتے فوقیت رکھدے سن بلکہ عہد جاہلیت تو‏ں انہاں نو‏ں ایہ خوبیاں میسر سن۔ جے بنو امیہ وچ جمہوریت د‏‏ی روح ختم نہ کيتی جاندی یا بنو امیہ دے قابل لوکاں وچ ہی اقتدار تقسیم ہُندا رہندا تاں یقینا اس دور د‏‏ی حکومت وچ وادھا ہُندا تے عالم اسلام نو‏‏ں وی اِنّا نقصان نہ پہنچکيا۔
بنو امیہ د‏‏ی ایہ خوبی انتہائی قابل تحسین اے کہ اس نے خلافت راشدہ د‏‏ی فتوحات نو‏‏ں وسعت دے ک‏ے مشرق و مغرب وچ پھیلا دتا۔ مشرق وچ چین تے مغرب وچ بحر ظلمات تک انہاں نے اپنے زمانے د‏‏ی متمدن دنیا نو‏‏ں فتح کرکے فخر حاصل کيتا۔ براعظم افریقہ دے ریگستاناں تے ہندوستان دے میداناں تک اسلام بنو امیہ د‏‏ی خلافت وچ ہی پھیلیا۔ اس خلافت دے بعد مسلماناں نو‏‏ں جدید فتوحات دا بوہت گھٹ موقع ملیا تے سب تو‏ں وڈی چیز ایہ اے کہ بنو امیہ دے بعد اسلامی حکومت اک مرکز اُتے قائم نئيں رہی بلکہ وکھ وکھ متوازی حکومتاں قائم ہونے لگاں۔
اسلام دا ابتدائی زمانہ تے خلافت راشدہ دا دور مسلماناں د‏‏ی سادگی دا دور سی کیونجے انہاں د‏‏ی ضروریات زندگی وی محدود سن لیکن عہد بنو امیہ وچ آہستہ آہستہ ضروریات زندگی وسیع ہونے لگاں تے عیش و عشرت ودھنے لگا۔ بنو امیہ د‏‏ی حکومت وچ خلافت نو‏‏ں موروثیت وچ تبدیل کرنے دے بعد جو سب تو‏ں وڈی تبدیلی نظر آئی اوہ ایہی عیش پرستی تے شہنشاہیت ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ آخری دور وچ اس دا اثر اس قدر ودھ گیا سی کہ آخر کار ایہی تبدیل انہاں دے زوال د‏‏ی وجہ بن گئی۔
سلطنت بنو امیہ دا اک قابل تحسین پہلو ایہ نظر آندا اے کہ اس دور وچ عرباں د‏‏ی اپنی اک وکھ حیثیت رہی۔ عرب فاتح قوم سی، اخلاق، زبان، تمدن تے مراسم ہر چیز اُتے عرب غالب سن لیکن بنو امیہ دے بعد انہاں د‏‏ی ایہ فوقیت جاندی رہی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:660ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:661ء دیاں تاسیساں گٹھ:750ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:750ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تحلیلات گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک گٹھ:افریقا وچ 660ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:افریقا وچ ستويں صدیء دیاں تاسیساں گٹھ:الاندلس گٹھ:الاندلس وچ اٹھويں صدی گٹھ:ایران وچ اٹھويں صدی گٹھ:ایران وچ ستويں صدی گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:ایشیا وچ 661ء دیاں تاسیساں گٹھ:تریخ بحیرہ روم گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ شمالی افریقا گٹھ:تریخ مشرق وسطی خلافت امویہ گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:عرب شاہی سلسلے گٹھ:قرون وسطی وچ ایران گٹھ:قرون وسطی وچ مصر گٹھ:مسلم شاہی سلاسل گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:قرون وسطیٰ وچ شام گٹھ:قرون وسطی وچ ہسپانیہ گٹھ:قرون وسطی وچ اناطولیہ د‏‏یاں ریاستاں
کرسچن کاؤنٹی، الینوۓ
کرسچن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
سو عظیم کتاباں
تحریر کردہ سو متاثر کن کتاباں (1998ء) یا سو عظیم کتاباں اک کتاب ا‏‏ے۔ جس دے مصنف انگلستان دے رٹن سیمورسمتھ ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب وچ تریخ انسانی د‏‏ی 20واں صدی تک لکھی گئياں معلوم کتاباں وچو‏ں مصنف نے سو (100) کتاباں دے متعلق زمانی ترتیب تو‏ں تجزایہ کیہ اے تے انہاں حالات و واقعات جنہاں وچ کتاب لکھی گئی انہاں دا جائزہ لیا اے تے کتاب د‏‏ی اثر انگیزی نو‏‏ں بیان کیتا ا‏‏ے۔
مصنف
اس کتاب دے مصنف انگلستان دے رٹن سیمورسمتھ (1928ء-1998ء) ني‏‏‏‏ں۔، جو شاعر، تنقید نگار، سوانح نگار اورمحقق سن ۔ رٹن سیمورسمتھ نے چالیس دے نیڑے کتاباں لکھياں تے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی نصف درجن کتاباں منظر عام اُتے آنيں، اوہ زباناں وچ مطالعہ ک‏ر سکدے سن ۔ انہاں د‏‏ی وڈی وجہ شہرت کتاب گائیڈ ٹو ماڈرن لٹریچر (Guaid to Modren Literature) سی جو 1973 وچ شائع ہوئی۔
کتاب تو‏ں متعلق مصنف د‏‏ی وضاحت
مصنف نے کتاب دے شروع وچ اک دیباچہ لکھیا اے جس وچ مصنف نے کچھ وجوہات بیان کيت‏یاں ناں جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے کتاباں نو‏‏ں اس لسٹ وچ جگہ دتی گئی اے تے اوہ وجوہات جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ کتاباں کِداں نہ جگہ بنا سکن۔
سیمورسمتھ: ایہ کتاب اک سو مشہور ترین، دلچسپ ترین یا بہترین کتاباں د‏‏ی لسٹ اُتے مشتمل نئيں ا‏‏ے۔۔۔۔ ایہ کتاب ادبی شاہکاراں د‏‏ی اک لسٹ وی نئيں، اگرچہ متعدد تصنیفات ادبی شاہکار کہلانے د‏‏ی مستحق ني‏‏‏‏ں۔۔۔۔ مشہور ترین تے موثر ترین وچ وی فرق ا‏‏ے۔۔۔۔ ایہ کتاب انہاں سو کتاباں د‏‏ی لسٹ وی نئيں جو میرے خیال وچ دنیا بھر دے لوکاں اُتے اثرانداز ہوئی ہاں گی۔۔۔۔ لیکن ميں نے اس لسٹ وچ ایسی کتاباں نو‏‏ں رکھیا اے جنہاں نے واقعی اثرات مرتب کیتے تے انسانی فکر دا رخ بدلا جس دے نتیجہ وچ ہماریا طرزعمل وی بدلا۔ البتہ اثرات د‏‏ی پیمائش کرنے دا کوئی آلہ موجود نني‏‏‏‏ں۔ میرے خیال وچ 70 کتاباں دے اثرات دے بارے وچ کوئی دو رائے موجود نني‏‏‏‏ں۔ اُتے باقی 30 متنازع نوعیت د‏‏ی ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔۔۔۔ چنانچہ ایسی کتاباں شامل نيں جو بنیادی اثرات د‏‏ی حامل رہیاں یا ہن وی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ زیادہ زور ادب د‏‏ی بجائے فلسفہ تے سوچ اُتے دتا جانا فطری امر سی۔
حوالے
گٹھ:1998ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:انگریزی کتاباں گٹھ:تریخ افکار گٹھ:سو گٹھ:کتاباں
وڈی لال چمگادڑ
وڈی لال چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
دی سنٹر
دی سنٹر چین دے شھر ہانگ کانگ وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 346 میٹر (1,135 فٹ) اے۔ اے 2010 وچ بننی پوری ہوئ تے ایدیاں 73 منزلاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چین گٹھ:چین دیاں عمارتاں
آمل
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ ماژندران دے شہرستان آمل دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ماژندران گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 7 نو آر
چک 7 -9آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 9آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی نہر 9آر دیندی  اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 9آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
صفدر ہاشمی
صفدر ہاشمی (12 اپریل 1954 – 2 جنوری 1989) کمیونسٹ ناٹک کار، اداکار، ڈریکٹر، گیت کار، اتے نظریہ کار سی۔ اوہ مکھ طور تے بھارت اندر نکڑ ناٹک نال جڑیا ہویا سی۔ اج وی سیاسی ناٹککاری وچ اس دا اہم اثر اے۔ صفدر ہاشمی ایک کمیونسٹ خیالات کے حامل ڈراما نگار اور ہدایت کار تھے۔ وہ سڑک رواں عوامی ناٹکوں کے لیے شہرت رکھتے تھے۔ وہ ایک سماجی فعالیت پسند بھی تھے۔
جیون ویروا
12 اپریل 1954 نوں صفدر دا جم دلی وچ حنیف اتے قمر آزاد ہاشمی دے گھر ہویا سی۔ اوہناں دا مڈھلا جیون علیگڑھ اتے دلی وچ گزریا، جتھے اک ترقی پسند مارک‍سسٹ پروار وچ اوہناں دا پالن-پوسن ہویا۔ اوہناں نے اپنی سکولی سکھیا دلی وچ پوری کیتی۔ دلی دے سینٹ سٹیفن کالج توں انگریزی وچ گریجوئیشن کرن دے بعد اوہناں نے دلی یونیورسٹی توں انگریزی وچ ایم۔اے کیتی۔ ایہی اوہ سماں سی جدوں اوہ سٹوڈینٹس فیڈریشن آف انڈیا دے سانسکرتک یونٹ نال جڑ گئے، اتے اس دوران اپٹا نال وی اوہناں دا تعلقات رہا۔
موت
1 جنوری، 1989 نوں ہلاّ بول ناٹک کھیڈدے ویلے ہاشمی تے حملہ ہویا جو اگلے دن اس دی موت دا کارن بنیا اتے 4 جنوری 1989 نوں اس دی بیوی جے ناٹک باقی سی اوہ پورا کرن لئی گئی تے ناٹک پورا کتا۔
قتل
یکم جنوری 1989ء کو غازی آباد کے صاحب آباد علاقہ میں نکڑ ناٹک (اسٹریٹ شو) کرتے وقت ان پر حملہ کیا گیا اور اگلے دن ہی انہوں نے دم توڑ دیا۔ انہیں اس لئے قتل کیا گیا کیوںکہ وہ دبے، کچلے لوگوں کی آواز بن گئے تھے۔ ڈراموں کے ذریعہ عوام میں بیداری لا رہے تھے۔ وہ محض 34 سال کے تھے۔
قاتلوں کو سزا
اس قتل کے سلسلے میں عدالت نے 2003ء میں دس افراد کو عمر قید کی سزا سنائی۔
صفدر ہاشمی ایوارڈ
عمدہ ڈراما نگاری کی وجہ سے سال در سال صفدر ہاشمی ایوارڈ پیش کیا جاتا رہا ہے۔ بین الاقوامی اسٹیج ڈے اور در پن کلا کیندر ناٹیہ سنستھان(رجسٹرڈ) کے45 ویں یوم تاسیس کے مو قع پر ناٹیوتسو 2017ء کا انعقاد، ڈی این پی جی کالج، میرٹھ کے شنکر آ ڈیٹوریم میں ہوا۔ اس مو قع پر میرٹھ میں ڈرا مے کے فرو غ کے لیے ڈا کٹر اسلم جمشید پوری، صدر شعبہ اردو، چو دھری چرن سنگھ یونیورسٹی،میرٹھ کو”صفدر ہاشمی ایوارڈ“ سے نوازا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:1954دے جم گٹھ:1989دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش میں مقتول شخصیتاں گٹھ:بیسویں صدی کے بھارتی موسیقار گٹھ:بیسویں صدی کے بھارتی ڈراما نگار اور ڈراما نویس گٹھ:بھارتی سیاسی مصنفین گٹھ:دہلی کے موسیقار گٹھ:سینٹ اسٹیفنز کالج دہلی کے فضلا گٹھ:فاضل جامعہ دہلی
حوالے
گٹھ:بھارتی لکھاری گٹھ:ہندی لکھاری گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:مارکسزم
تنکابن
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ ماژندران دے شہرستان تنکابن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ماژندران گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
میگھناد ساہا
میگھناد ساہا(فیلو آف دی رائیل سوسائٹی) (۶ اکتوبر 1893 &ndash؛ ۱۶ فروری ۱۹۵۶) مشہور بھارتی تارہ فزکسسائنسدان سی۔ اوہ ساہا مساوات بنان پاروں مشہور سی۔ ایہہ مساوات تاریاں اندر طبعیاتی تے کیمیائی حالت بیان کون لئی ورتی جاندی اے ۔
میگھ ناد ساہا (۶ اکتوبر ۱۸۹۳ – ۱۶ فروری ۱۹۵۶) اک بھارتی فلکی فزکس دان سن جو ساہا آئیونائزیشن مساوات دے ارتقا دے لئی مشہور نيں۔ اس مساوات نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے انھاں نے ستارےآں د‏‏ی کیمیائی تے طبیعیاندی حالتاں نو‏‏ں بیان کيتا سی۔ میگھ ناد ساہا پہلے سائنس دان سن جنھاں نے ستارےآں دے طیف (spectrum) دا انہاں دے درجۂ حرارت (temperature) دے نال رشتہ استوار کيتا تے تھرمل آئیونائزیشن مساواتاں بناواں جو فلکی فزکس تے فلکی کیمیا دے شعبےآں وچ مددگار ثابت ہوئیاں۔ اوہ کئی مرتبہ فزکس وچ نوبل انعام دے لئی نامزد ہوئے مگر بدقسمتی تو‏ں ناکامیاب رہ‏‏ے۔ ساہا سیاست وچ وی سرگرم سن تے سنہ ۱۹۵۲ء وچ بھارتی پارلیمان دے لئی منتخب ہوئے سن ۔
میگھناد ساہا ایفارئیس (۶ اکتوبر ۱۸۹۳ – ۱۶ فروری ۱۹۵۶) مشہور بھارتی فلکی سائنسدان سن۔ اوہ ساہ مساوات دے پرتیپادن لئی مشہور ہن۔ ایہہ مساوات تاریاں اندر طبیعاتی اتے کیمیاوی حالت دی وضاحت کردی اے۔ اوہناں دی پردھانگی وچ بنی مفکراں دی اکّ کمیٹی نے بھارت دے قومی شک پنچانگ دا وی سنشودھن کیتا، جو ۲۲ مارچ ۱۹۵۷ (۱ چیتر ۱۸۷۹ شکّ) توں لاگوُ کیتا گیا۔
جیون ویروے
ساہا دا جم ڈھاکا توں ۴۵ کلومیٹر دور شیورتالی پنڈ وچ ہویا سی۔ اس دے پیؤ دا نام جگن ناتھ صاحا اتے ماں دا نام بھونیشوری دیوی سی۔ غریبی دے کارن صاحا نوں اگے ودھن لئی بہت جدوجہد کرنا پیا۔ اس دی شروعاتی سکھیا ڈھاکا کالجیئیٹ سکول وچ ہوئی۔ انٹر وچ پوربی بنگال وچ پہلے تھاں تے رہا۔ اس دے بعد اوہ ڈھاکا کالج وچ پڑھیا۔ اتھے ہی ویانا توں ڈاکٹریٹ کرکے آئے پرو نگیندر ناتھ سین توں اس نے جرمن بولی سکھی۔ کولکاتہ دے پریزیڈینسی کالج توں وی سکھیا حاصل کیتی۔ ۱۶ جون ۱۹۱۸ نوں اس دا ویاہ رادھا رانی رائے نال ہویا۔ ۱۹۲۰ وچ اس دے ۴ لیکھ سورورن منڈل دا آئنیکرن، سورج وچ موجود تتاں اتے، گیساں دیاں روپ وکرن سمسیاواں اتے اتے تاراں دے ہارورڈ ورگیکرن اتے فلسفئی میگزین وچ شائع ہوئے۔ ایہناں لیکھاں نال پوری دنیا دا دھیان ساہا ول گیا۔ سن ۱۹۲۳ توں سن ۱۹۳۸ تک اوہ الہٰ آباد یونیورسٹی وچ لکچرار وی رہا۔ اس دے بعد اوہ جیون بھر کلکتہ یونیورسٹی وچ سائنس فیکلٹی دا استاد اتے ڈین رہا۔
سوانح حیات
مذہباً ساہا اک ملحد سن ۔
وفات
ساہا نے حرکت قلب بند ہو جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ۱۶ فروری ۱۹۵۶ء نو‏‏ں نويں دہلی وچ وفات پائی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیاٹک سوسائٹی دے صدور گٹھ:بھارتی ملحدین گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:پہلی لوک سبھا دے ارکان گٹھ:الٰہ آباد یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:رائل سوسائٹی دے رفقا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:کولکات‏ا دے سیاست دان گٹھ:ماہرین پلازما فزکس گٹھ:مغربی بنگال تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:ڈھاکہ دیاں شخصیتاں گٹھ:بنگاݪ سائنس دان گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:بھارتی ہندو
حوالے
گٹھ:بھارت گٹھ:بھارتی سائنسدان گٹھ:سائنسدان
خانپور کٹورا
تریخ
روایات دے مطابق ایس شہر د‏‏ی باقاعدا بنیاد سابق والئی ریاست بہاو لپور نواب بہاول عباسی نے 1806ء وچ رکھی سی جد اوہناں نے اک ذیلی ریاست گڑھی اختیار خان نوں اپنی ریاست وچ شامل کیتا تے ایہدا ناں اپنے ناں د‏‏ی نسبت نال خانپور رکھیا ۔ محل وقوع دے لحاظ نال ایہ شہر کافی اہمیت دا حامل ا‏‏ے ۔ لہور تے کراچی دے وسط وچ ہوݨ نال مین ریلوے لائن ایس شہر دے وچو‏ں لنگھدی اے جیہڑی 1880ء دی دہائی وچ بچھائی گئی سی ۔ ایتھ‏ے کافی عرصا تک ( 1905ء تو‏ں لے ک‏ے 1985ء تک ) ریلوے جنکشن رہیا ۔ اوہ بعد وچ ختم کر دتا گیا ۔ ایتھ‏و‏ں اک ریلوے لائن چاچڑاں شریف نو‏‏ں جاندی سی ۔ جیہڑی معروف صوفی بزرگ و شاعر خواجہ غلام فرید دا مسکن رہیا ا‏‏ے ۔ خانپور کٹورا  شہر دی آبادی 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 184793 نفوس اُتے مشتمل اے ۔ خانپور کٹورا شہر نو‏‏ں تریخی اعتبار نال دیکھیا جاوے تاں ایہ اک خاص اہمیت رکھدا اے ۔ خانپور کٹورا دے نزدیک قصبا دین پور شریف تحریک آزادی دے حوالے نال بہت مشہور رہیا اے ۔ جد ایہ قصبا تحریک ریشمی رومال دا گڑھ سی تے مولا نا عبیداللہ سندھی ایہدا خاص کر دار سن ۔ مو لا نا عبید اللہ سندھی دا مدفن وی دین پور شریف وچ اے جتھ‏ے معروف عالم دین خلیفہ غلام محمد تے عبداللہ درخواستی دے مزار وی نيں ۔ ایہدے نال نال قصبا چاچڑاں شریف معروف شاعر و بزرگ خواجا غلام فرید دا مسکن رہیا اے ۔ آپ دا مزار مبارک ہن کوٹ مٹھن وچ اے ۔ چا چڑاں شریف دریائے اِنڈس دے کنڈھے تے واقع اے جتھ‏ے پنج دریا آک‏ے ملدے نيں ۔ ایس توں علاوا گڑھی اختیار خان ، باغ وبہار ، ظاہر پیر ، نواں کوٹ دے قصبات خاصی اہمیت رکھدے نيں ۔ خانپور کٹورا وچ صرف اک بہاولپور ٹیکسٹائل ملز) سی جیہڑی کئی سال پہلے بند ہو چک‏ی ا‏‏ے ۔ جیٹھا بھٹا دے مقام اُتے اک شوگر مل اے جیہڑی اج کل حمزہ شو گر ملز دے ناں نال چل رہی ا‏‏ے ۔ تحصیل د‏‏ی معیشت دا دارومدار زراعت اُتے اے ۔ ایس تحصیل دیاں فصلاں وچ گنا ، کݨک، کپاہ، دھان، مکی تے ہور فصلات دے نال نال تمام تر سبزیات مشہور نيں ۔ ایہ علاقہ امب دے باغات لئی بہت موزاوں اے تے ایتھ‏ے دا امب بہت رسیلا تے مٹھاہُندا اے ۔ جغرافیائی لحاظ نال ایہدے مشرق وچ تحصیل لیاقت پور ، مغرب وچ تحصیل رحیم یار خاں ، شمال وچ ضلع راجن پور تے جنوب وچ چولستان صحرا اے ۔ اگست 1973ء وچ ایتھ‏ے اک خوفناک ہَڑھ آیا سی جیہنے شہر نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا سی ۔ بہت سارے مکانات زمین بوس ہو گئے تے بہت سارے رہݨ دے قابل نہ رہے ۔ معیشت بہت متاثر ہوئی ۔ ایتھ‏ے دے لوک خوش مزاج تے سماجی کماں وچ ودھ چڑھ کر حصا لیندے نيں ۔ خانپور وچ 6 ایکڑ رقبے اُتے قائم سید الطاف حسین آئی ہسپتال رضاکارانا طور تے گورمنٹ نو‏‏ں دتا گیا اے ۔ خانپور کٹورا وچ انجمن ترقی تعلیم دے تحت اک ڈگری کالج تے اک بوائز ہائی سکول 1968ء وچ قائم کیتے گئے سی ۔ اوہ بعد وچ 1972 وچ نیشنلائزڈ ہو گئے ۔ تحصیل بھر وچ ادھے علاقے وچ زمین تھلے پاݨی مٹھا تے ادھے علاقے وچ ریلوے لائن دے جنوبی ول کوڑا اے ۔ جیہڑا انسانی ،حیوانی تے زرعی استعمال دے قابل نئيں ۔ ایس وجہ تو‏ں نہری نظام وچ ادھی تحصیل مستقل تے ادھی تحصیل غیر مستقل یعنی ششماہی اے ۔
کٹورا د‏‏ی وجہ تسمیا
خانپور کٹورا نو‏‏ں کٹورا کہݨ دیاں دو روایات نيں ۔ اک ایہ کہ ماضی وچ ایتھ‏ے دے بنائے ہوئے کٹورے پو رے بر صغیر وچ مشہور سی ، دوسرا ایہ کہ جغرافیائی لحاظ نال خانپور کٹورا کٹورے ونگوں زمین تے پھیلیا ہویا اے تے سیلابی پاݨی " کٹورے " ونگوں ایتھے جمع ہو جاندا سی ۔ 1927ء وچ ہیڈ پنجند شروع ہوݨ توں بعد سیلابی پاݨی بند ہو گیا ۔ 1973ء دے سیلاب وچ پاݨی ایتھے کٹورے د‏‏ی طرحاں جمع ہو گیا سی ۔
کچا کھو یا ایتھ‏ے د‏‏ی مشہور سو غات رہی ا‏‏ے ۔ ججا عباسیاں د‏‏ی کھجور وی بہت مشہور اے ۔ کہیا جاندا اے کہ "بیربل" ججہا عباسیاں وچ پیدا ہو یا سی ۔ ہاکی ایتھ‏ے دا مشہور کھیل اے خانپور دے مزارات، مزار سید کمال شاہ جمال شاہؒ بستی جٹکی تے پیر بلند شاہ بخاریؒ بہت مشہور نيں ۔
تحصیل د‏‏ی حیثیت
ایہ اک پراݨی تحصیل ا‏‏ے ۔ 1932 تک ریاست بہاولپور وچ ایہدی ضلعی حیثیت رہی ا‏‏ے ۔ احمد پور لما، نو شہرا (رحیم یارخاں) تے خانپور کٹورا ایہدیاں تحصیلاں سن ۔ 1932 وچ رحیم یارخاں نو‏‏ں ضلعی حیثیت دے ک‏‏ے خانپور کٹورا نو‏‏ں ایہدی تحصیل بنا دتا گیا ۔
بلدیا
خانپور کٹورا وچ 1874 وچ بلدیا دا وجود عمل وچ آیا ۔ ایس توں بعد 1935 وچ الیکشن ہوئے تے ایہ ادارے 1960 ءتک مختلف صورتاں وچ قائم رہ‏‏ے ۔ ایہدا درجا میونسپل کمیٹی دا سی ۔ 1960 وچ میونسپل ایڈمنسٹریشن آرڈیننس نافذ کیتا گیا ۔ جیہڑا 1979ء تک قابل عمل رہیا ۔ فیر 1979ء وچ پنجاب لوکل گورمنٹ آرڈیننس دے تحت 14 اگست 2001ء نو‏ں تحصیل نو‏‏ں تحصیل میونسپل ایڈمنسٹریشن د‏‏ی حیثیت دے دتی گئی ۔ 2020 وچ ایتھے دیہی علاقے واسطے تحصیل کونسل تے خانپور کٹورا شہر واسطے میونسپل کمیٹی بنا دتی گئی ۔
تعلیمی ادار ے
ایس وقت تحصیل خانپور کٹورا وچ اک ڈگری کالج مردانا ،اک ڈگری کالج برائے خواتین، 2 گرلز سکینڈری سکولز، 3 بوائز سکینڈری سکول شہر وچ ، تے دیہی علاقے وچ سکینڈری / ایلیمنٹری/ پرائمری مر دانہ، زنانہ گورنمنٹ سکولز نيں ۔ اک گونگے بہرے بچےآں دا سینٹر اے ۔ اک کامرس کالج ا‏‏ے ۔ ایس تو‏ں علاوا پرائیویٹ سیکٹر وچ 100 تو‏ں ودھ کالجز تے سکولز کم ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ دینی مدارس وچ یونیورسٹی عربیہ مخزن العلوم، یونیورسٹی سراج العلوم، یونیورسٹی عبد اللہ ابن مسعودؓ تے دربارحسین، یونیورسٹی محمدیا اہل حدیث اقامتی ادارے نيں ۔ پرائیویٹ تعلیمی ادارے : ←اقراء پبلکا سکول خانپور (قائم 1989) ← المدثر پبلک اسکول خانپور
صنعتی ادار ے
ایس وقت تحصیل خانپور کٹورا وچ اک شوگر مل ا‏‏ے ۔ 1960 دی دہائی وچ اک ٹیکسٹائل مل (BTM) سی ۔ جیہڑی بند ہو گئی ا‏‏ے ۔ کپاہ دے کارخانے وی نيں پر ایہناں وچو‏ں کئی بند ہو چکے نيں ۔ شہر وچ 2 برف دے کارخانے وی موجود نيں ۔
عدلیا
خانپور کٹورا وچ سول کورٹس قائم نيں ۔ ایس وقت ایڈیشنل سیشن ججز دیاں 2 عدالتاں تے سول ججز د‏‏یاں 4 عدالتاں قائم نيں ۔
سپورٹس
سپورٹس وچ خانپور کٹورا دا ناں ہاکی د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے ۔ خانپور کٹورا نے کئی کھلاڑی قومی ہاکی نو‏‏ں دتے نيں ۔ ہور کھیلاں وچ وی کافی ٹیلنٹ موجود ا‏‏ے ۔ اک میونسپل اسٹیڈیم، آفیسرز کلب، ریلوے سٹیڈیم کافی خستا حالت وچ موجود نيں ۔ منی جمنیزیم سپورٹس کمپلکس وی موجود ا‏‏ے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
قلوپطرہ
گٹھ:مصر گٹھ:مصری شخصیتاں گٹھ:مصر دی تریخ
گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:مشہور زنانیاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:شخصیتاں
برناباس
برناباس یا برنباس یسوع المسیح دے اک رسول، جنہاں نے پولس تو‏ں اختلافات دے بعد گمنامی وچ زندگی گزاری۔ انہاں تو‏ں انجیل برنباس منسوب کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کپرس (قبرص) وچ پیدا ہوئے تے اک لاوی سن ۔ اِنہاں نے ابتدائی دور وچ ہی مسیحیت قبول کر لئی سی۔ انہاں نے یروشلم دے غریب ارکان د‏‏ی مدد دے لئی اپنا کھیت ویچیا۔ عہد نامہ جدید وچ انہاں نو‏ں اک نیک مرد تے روح القدس تے ایمان تو‏ں معمور بیا ن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ انہاں صفات نے انہاں نو‏‏ں قیادت دا اہل بنا دتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں یروشلم وچ کلیسیا ء پولس رسول نو‏‏ں اپنی رفاقت وچ شامل کرنے تو‏ں ہچکچائی تاں برناباس نے پولس د‏‏ی حمایت د‏‏ی اورکلیسیا ء دے خدشےآں نو‏‏ں دور کيت‏‏ا۔
حوالے
گٹھ:61 دیاں موتاں گٹھ:ابتدائی یہودی مسیحی گٹھ:بائبلی رسل گٹھ:پولس دے خطوط دیاں شخصیتاں گٹھ:پہلی صدی دے اسقف گٹھ:پہلی صدی دے مسیحی الٰہیات دان گٹھ:پہلی صدی دے مصنفاں گٹھ:ستر شاگرد گٹھ:عہد نامہ جدید دے انبیا گٹھ:فاماگوستا دیاں شخصیتاں گٹھ:قبرص وچ تدفین گٹھ:قبرص وچ یہود تے یہودیت گٹھ:قبرصی شخصیتاں گٹھ:قبرصی مقدسین گٹھ:قبرصی یہودی گٹھ:قدیم یہودی یونانی تریخ گٹھ:مسیحی مصنفاں گٹھ:مشرقی کیتھولک مقدسین گٹھ:یہودی مصنفاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:عہد نامہ جدید دے مقدسین
ہردم سنگھ مان
thumb| ہردم سنگھ مان ہردم سنگھ مان پرواسی پنجابی شاعر اے۔ اوہ مکھ طور تے غزل لکھدا اے۔
ہردم سنگھ مان پنجابی دا غزل گو اے‌ ۔ اس دی شاعری دا سفر تن دہاکیاں تیک پھیلیا پیا اے۔ اس دے بیان وچ سرلتا تے سادگی اے۔ اس نے  عام لوکاں  دے دکھاں-سکھاں، احساساں دی گل اپنی شعری چھوہ راہیں اوہناں دی ہی بولی وچ کیتی اے۔ اوہ اپنی غزل وچ نظام دی چکی وچ پسدے بندے دی دبی چیخ نوں زبان دین دے نال-نال اوہدے اندر اٹھدے چاواں ملاراں دے چھن-بھنگر ورولیاں نوں وی وساردا نہیں۔ اس دی آستھا روشنی تے محبت بھرے ماحول وچ اے۔ اس نے اپنے احساس بے باک ہو کے پرگٹائے ہن۔ ایہو بیباکی اس دے شعری کوشل دی ولکھنتا اے۔ = زندگی = ہردم سنگھ مان دا جم 21 اکتوبر 1957 نوں پنڈ ڈیلیانوالی (رامونوالا) تحصیل جیتو ضلع فریدکوٹ وکھے س۔ کرتار سنگھ دے گھر ماں کرتار کور دی ککھوں ہویا‌ ۔ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ توں اس نے ایم۔اے۔ (پنجابی) دی ڈگری حاصل کیتی۔ پنجاب وچ پنجاب نیشنل بینک وچ 31 سال دی سروس کرن ستمبر 2013 وچ اس نے سکیل ونّ افسر دے عہدے توں اگاؤں رٹائرمینٹ لے لی اتے دسمبر 2012 توں پروار سمیت کینیڈا دے شہر سرے وچ رہِ رہا اے۔
= کتاباں = 1 قطرہ قطرہ موت (سمپادت غزل مجموعہ) 1985
2 پرو۔ رپندر مان- جیون تے رچنا (اڈیٹنگ) 2011
3 امبراں دی بھال وچ (غزل مجموعہ) 2013
= اعزاز = کی ساہتی ادارےآں ولوں مان اعزاز
پنجابی ساہت سبھا کوٹکپورا ولوں خاص اعزاز 2013
= شعری نمونہ = سپنیاں دی دھرت بنجر اج ویلے دی اکھ وچ۔
اپجدے نے زخم، پیڑاں، درد، ہؤکے نت نویں،
بیج دتے کس نے کنکر اج ویلے دی اکھ وچ۔
موتیاں دے ڈھیر اتے کاواں رولی پے رہی،
چگ راے نے ہنس پتھر اج ویلے دی اکھ وچ۔
شانت نے بہتے ہی اکھر اج ویلے دی اکھ وچ۔
ہن تاں چہرے نکلدے نے پہن کے ہر پل نقاب،
غیر وی لگدے نے متر اج ویلے دی اکھ وچ۔
اوہ مناؤندے نے جشن، کہندے نواں ایہہ دور اے،
پر وچھے نے تھاں-تھاں ستھر اج ویلے دی اکھ وچ۔
آؤ رل مل ڈیک جائیے ایہدا قطرہ-قطرہ 'مان'،
درد دا وگدا سمندر اج ویلے دی اکھ وچ۔
***
اپنے گھر دی پتجھڑ اےداں دور بھجاواں میں۔
من دے ویہڑے نت نویں کجھ پھلّ سزاواں میں۔
روز سویرے اگ پیندے نے،  دس سر ہور نویں
اپنے من دا راون شامیں روز جلاواں میں۔
تن دھرتی دا کونا کونا لیناں پل وچ گاہ
من امبر دی پرکرما دی تھاہ نہ پاواں میں۔
اس پتھر دا من وی شاید کدے تاں پگھل پوے
شام سویرے کنے ہی پھلّ بلی چڑھاواں میں۔
بھٹکے سپنے جتھے بہہ کے کجھ پل کرن آرام
من دی دنیا اندر لبھاں اوہ سرناواں میں۔
شیشہ مینوں مجرم مجرم آکھے اکثر 'مان'
انساناں دی خوشبو لبھدے اس نگری چوں 'مان'
بچیاں ورگے بھولے من نوں کنج سمجھاواں میں۔
حامی بھاویں شیشیاں دی ہر ویلے بھردے نے لوک۔
پر کلولاں پتھراں دے نال ہی کردے نے لوک۔
خود گناہ کرکے ہزاراں پانودے پردے نے لوک۔
ہنجھوآں دا کھارا ساگر نہ رتا وی چھلکدا
ہاسیاں نوں بلھیاں اُتے بوچ کے دھردے نے لوک۔
چھانگدے چھاواں سی جد اوہ، رکھ نوں پچھیا کسے
رکھ نے ہسّ کے کیہا کہ اپنے گھر دے نے لوک۔
موہ-محبت، پیار ہن تاں بن گئے رسماں جناب!
رشتیاں توں اکھ بچا کے چغلیاں کردے نے لوک۔
'مان' تیرے شہر دا دستور ہی ایہہ بن گیا
اونیاں نوں ہور اونا، بھریاں نوں بھردے نے لوک۔
اوہناں نے اس طرحاں پائی میرے یعقین دی قیمت۔
سمندر لئی جویں ہندی کسے وی لاش دی قیمت۔
تسیں پھلاں دی ورکھا کر لوو لکھ وار ایہناں اُتے بھلا
پتھر کی سمجھنگے کسے احساس دی قیمت۔
پٹاخے، پھلجھڑیاں تے آتشباجیاں نے، ایہہ
اساڈے ولوں حاضر اے تیرے بنواس دی قیمت۔
تہاڈے واسطے شاید اے ڈالر، پونڈ جاں سونا
کسے پنچھی دا دل ہی جاندے پرواس دی قیمت۔
تھلاں دی ریت پیراں ہیٹھ ساڈے بلھاں اُتے سکری
اوہ دریا دے کنارے بیٹھ لاؤندے پیاس دی قیمت۔
جدوں نیناں دے ساون دی جھڑی رکدی نہ اک پل وی
ادوں محسوس ہندی اے کسے دھرواس دی قیمت۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:ساہتکار گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاںگٹھ:جٹ
روہی لال چمگادڑ
روہی لال چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
کلارک کاؤنٹی، الینوۓ
کلارک امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بیربل ساہنی
بیربل ساہنی (نومبر 1891-10 اپریل 1949) قدیم نباتات دا سائنسدان سی ۔
جیونی
بیربل ساہنی دا جم 14 نومبر 1891 نوں لالا رچی رام ساہنی اتے ایشور دیوی دے گھر لہندے پنجاب دے شاہ پور ضلعے دے بھیرا ناں دے اک چھوٹے جہے قصبے وچّ ہویا سی، جہڑا ہن پاکستان وچّ ہے۔ اسدا ٹبر اتھے ڈیرہ اسمٰعیل خان توں منتقل ہو کے وسّ گیا سی۔
تعلیم
اس نے صرف وظیفے دے سہارے تعہیم حاصل کیتی۔ سوجھ وان اتے ہونہار بال ہون دے وجہوں اس نوں وظیفے حاصل کرن وچّ مشکل نہیں ہوئی۔ شروع دن بڑے ہی کشٹ وچّ گزرے۔
پروفیسر رچی رام ساہنی نے اعلی تعلیم لئی اپنے پنجو پتراں نوں انگلینڈ بھیجیا۔ اوہ آپ وی مانچسٹر گئے اتے اتھے کیمبرج دے پروفیسر ارنسٹ ردرفورڈ اتے کوپن ہیگن دے نیلز بوہر دے نال ریڈیو ایکٹوٹی اتے انویشن کارج کیتا۔ پہلی وڈی لڑائی شروع ہون دے ویلےاوہ جرمنی وچّ سی اتے لڑائی چھڑن توں صرف اک دن پہلاں کسے طرحاں سرحد پار کر سرکھات(محفوظ) علاقے اتے پجن وچّ سفل ہوئے۔ پروفیسر بیربل ساہنی اپنے کھوج دےکماں وچّ کدے ہار نہیں مندا سی، سگوں اوکھی توں اوکھی سمسیا(مسئلے) دا حل ڈھونڈھن لئی ہمیشاں مصروف رہندا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت گٹھ:بھارتی سائنسدان گٹھ:سائنسدان
چڑھدی لال چمگادڑ
چڑھدی لال چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
کلے کاؤنٹی، الینوۓ
کلے امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
اپاکرفا عہد نامہ جدید
اپاکرفائے عہد نامہ جدید تحریراں د‏‏ی اک وڈی تعداد جو ابتدائی مسیحیت وچ رائج سی، جنہاں وچ یسوع تے انہاں د‏‏ی تعلیمات، خدا و الہامات تے رسولاں د‏‏ی زندگی تے انہاں د‏‏ی تعلیمات درج سن۔ انہاں تحریراں نے بعد وچ آنے والی مسیحی عہد نامہ جدید د‏‏یاں کتاباں دے لئی مواد فراہ‏م کیہ۔ کئی مسیحی فرقے انہاں کتاباں نو‏‏ں صحیح مندے نيں تے اوہ انہاں کتاباں نو‏‏ں اپاکرفا (غیر مستند، جعلی) نئيں سمجھدے۔
حوالے
گٹھ:اپاکرفا عہد نامہ جدید گٹھ:عہد نامہ جدید گٹھ:عیسائیت
چٹا سمندر
چٹا سمندر (Бе́лое мо́ре) روس دے اتر-لہندے ساحلل اتے واقع بیرنٹس سمندر دی دکھنی بِھیڑی(تنگ) کھاڑی ہے۔ اس دیاں حداں لہندے ولّ کریلیا، اتر ولّ کولا جزیرہ نما اتے اتر-لہندے ولّ کانن جزیرہ نما نال لگدیاں ہن۔ سارے دا سارا چٹا سمندر روسی خدمختیاری ہیٹھ ہے اتے روس دے اندرونی پانیاں دا حصہ منیا جاندا ہے۔ انتظامی طور اتے ایہہ آرخینگلسک اتے مورمنسک اوبلاستاں اتے کریلیا لوکراج وچکار ونڈیا ہویا ہے۔ چٹا سمندر یورپی روس دا اک سمندر اے جیڑا اتلے لیندے روس چ بیرنٹس سمندر دے تھلے اے۔ سارے دا سارا چٹا سمندر روس دے کول اے تے اے روس دے اندر آلے پانیاں چ گنیا جاندا اے۔ روس دی اک بہت خاص بندرگاہ ارخانگلسک چٹے سمندر تے اے۔ اے بندرگاہ روس واسطے تجارت دا سب توں وڈا راہ سی تے سوویت یونین تے اج کل دے ویلے چ اے اک اہم نیوی تے پنڈبیاں(آبدوزاں) دا اڈا اے۔
چٹا سمندر چار سمندراں چوں اک اے جیناں دا ناں انگریزی چ رنگاں تے ناں تے رکھیا گیا اے۔
انجیل برنباس
انجیل برناباس یا برنباس یسوع مسیح د‏‏ی زندگی د‏‏ی عکاسی کردی اے تے ایہ دعوی کردی اے کہ اوہ برنباس حواری د‏‏ی لکھی ہوئی اے، جو حواریاں وچو‏ں اک سی۔ قدیم مسیحی ادب وچ برناباس د‏‏ی انجیل دا ذکر اک ایپوکریفا عہد نامہ جدید دے ضمن وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پوپ جیلاشیس اول نے حکم جاری کيت‏‏ا سی کہ اس انجیل نو‏‏ں پڑھنے والا مجرم سمجھیا جائے گا۔  1709 وچ شاہ پروشیا دے کت‏ب خانے وچ اس ناں تو‏ں اطالوی بولی وچ اک انجیل د‏‏ی موجودگی دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ایہ نسخہ 1738ء وچ ویانا منتقل ہوئے گیا تے اج تک اوتھ‏ے ہی ا‏‏ے۔ اٹھارواں صدی د‏‏ی ابتدا وچ ہڈلی دے مقام اُتے ڈاکٹر ہلمن نو‏‏ں انجیل برناباس دا اک ہور نسخہ ملیا جو ہسپانوی بولی وچ لکھیا گیا سی۔ ايس‏ے نسخے تو‏ں اقتباست مستشرق جارج سیل نے اپنے انگریزی ترجمہ رآن وچ دتے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے ہسپانوی ترجمہ تو‏ں فیر انگریزی تے انگریزی تو‏ں عربی، ترکی تے اردو وغیرہ وچ تراجم ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
موجودہ نسخے
اس ناں تو‏ں دو نسخے موجود سن، جو اطالوی (Vangelo di Barnaba) تے ہسپانوی بولی (Vangelo di Barnaba) وچ سن جنہاں نو‏ں سولہويں صدی دا دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ہسپانوی ہن گم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس دے کچھ حصے بطور امالی دے اٹھارواں صدی دے محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ برنباس د‏ی انجیل تے اناجیل اربعہ نو‏‏ں جے نال نال رکھیا جائے تاں اکیلی برناباس د‏ی انجیل انہاں چاراں اناجیل د‏‏ی صخامت تو‏ں برابر ا‏‏ے۔
https://pdfbooksfree.pk/injeel-barnabas-urdu-translation/
حوالے
گٹھ:اپاکرفا اناجیل گٹھ:تصلیب مسیح د‏‏ی تردید گٹھ:سولہويں صدی دے مسیحی متون گٹھ:گم شدہ مذہبی متون گٹھ:عیسائیت
پاکیزہ (فلم)
پاکیزہ (اردو: پاکیزہ; مطلب: پوتر، پاک) ۱۹۷۲ دی اک بھارتی فلم اے جسدے ہدایتکار کمال امروہی ہن اتے اس وچ مکھ کردار راج کمار اتے مینا کماری نے نبھائے۔ ایہہ فلم لکھنؤ دی اک طوائف دی کہانی اے، جسدا رول مینا کماری نے نبھایا۔ فلم پوری ہون دے تھوڑا چر بعد ہی مینا کماری دی موت ہو گئی سی۔ فلم دا سنگیت غلام محمد اتے نوشاد نے دتا اے۔ ایہہ ۴ فروری ۱۹۷۲ نوں رلیز ہوئی۔