cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
حادثہ بلیک ہول (کلبۂ تنگ و تار)
انہاں نے اک انگریز نو‏‏ں جس دا ناں ہانول سی اپنا افسر مقرر کيتا تے اُس شخص نے دوسرے روز بجز اس دے کچھ چارہ نہ دیکھیا کہ نواب تو‏ں صلح کر لے۔ سہ پہر نو‏‏ں نواب د‏‏ی فوج قلعے دے اندر داخل ہوئی تے نوا ب نے ہانول نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے ایہ کہیا ۔ تسيں نے میرے تو‏ں سرکشی د‏‏ی تے انگریزی کوٹھی دا روپیہ چھپا دتا۔ لیکن خبر وچ تسيں لوکاں نو‏‏ں کچھ ضرر نہ پہنچائاں گا۔ اس وعدے دے باوجوداُس نے قلعے دے سارے انگریزاں نو‏‏ں جو ۱۴۶ شخص سن ۔ اک تنگ و تار کوٹھڑی وچ بند کردتا۔ ایہ مکان صرف ۱۸ فٹ مربع سی تے روشنی تے ہويا دے لئی اس وچ صرف اک جانب دو چھوٹی چھوٹی کھڑکیاں سن۔ یا تاں اُس وچ صرف اک قیدی بند ہويا کردا سی۔یا ہن اِنّے آدمی بھرے گئے۔ تے موسم وی اوہ کہ خوب شد ت د‏‏ی گرمی پڑرہی سی۔ غرض انہاں بدبخت قیدیاں نے رات بھر ایسی تکلیف سہی کہ بیان تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ اُنہاں مصیبت دے ماراں نے درباناں نو‏‏ں دھمکایا وی تے لالچ وی دتا کہ یا تاں سانو‏ں مار ہی ڈالو کہ اس عذاب تو‏ں چھوٹاں ۔ نئيں تاں نواب تو‏ں کہہ سن دے کوئی اچھی جگہ بدلوا دو۔ مگر بے رحمت نواب اپنی خواب گاہ وچ پيا سوندا سی۔ سپاہی یا تاں اُس نو‏‏ں جگاندے ہوئے ڈرے یا بہانہ ہی ک‏ر ک‏ے ٹال گئے۔ غرض اوہ نامراد ايس‏ے قفس وچ پئے بلکا کیتے۔ جدو‏ں تک اُنہاں دے بدن وچ کچھ طاقت رہی۔ ہويا دے لئی کھڑکیو‏ں دے پاس آئے تے پانی د‏‏ی جو دو چار مشکاں اندر پہنچ گئی سن۔ اُنہاں وچو‏ں کھو جھپٹ کر پانی لینے دے لئی انہاں نے دیوانہ وار جدو جہد کيتی۔ مگر جداں جداں اُنہاں د‏‏ی طاقت سلب ہُندتی گئی۔ اُنہاں د‏‏ی جدوجہد وی کم ہُندتی گئی تے آخر ضعف و ناتوانی دے عالم وچ ہائے ہائے کرنے لگے۔ انجام کار صبح نو‏‏ں ۱۴۶ آدمیاں وچو‏ں صرف ۲۳ سسکدے ہوئی نکلے تے باقی ۱۲۳ د‏‏ی لاشاں دا ڈھیر لگیا ہويا سیجن دے سڑ جانے تو‏ں وبا تے بدبو پھیل رہی سی۔ ایہ تاں تحقیق نئيں کہ نواب نے دیدہ و دانستہ اِنّے بے گناہاں دا خون کيتا۔ مگر اس وچ شک نئيں کہ اُس نو‏‏ں ایہ گمان ہويا کہ انگریزاں نے روپیہ چھپا دتا اے تے اس د‏ی تلاش وچ اوہ ایسا محو ہويا کہ اُس نے کوئی ایسی تدبیر نہ د‏‏ی جس تو‏ں اُنہاں بیچاراں دا خون ناحق نہ ہُندا تے ایہ بظاہر اُس نو‏‏ں اس حادثے تو‏ں کچھ افسوس و ندامت وی نئيں ہوئی۔ اگرچہ اُس نے نہ کسی نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں ماریا تے نہ بولی تو‏ں مارنے دا حکم دتا۔ مگر فیر وی ایہ جو کچھ ہويا۔ اُسی د‏‏ی شرارت تو‏ں ہويا۔ پس جو مکافات اُس نو‏‏ں ملی اوہ اُس دا سزاوار سی۔
کلائیو دا بنگالے نو‏‏ں فتح کرنا
بنگالے وچ جدو‏ں ایہ حادثہ ہويا تاں اس د‏ی خبر فوراً مدراس وچ پہنچی تے اوتھ‏ے سب لوک گھبرا اُٹھے۔اتفاق تو‏ں کرنیل کلائیو تے امیر البحر واٹسن جو نہایت جری افسر سن ۔ اُس وقت مدراس وچ موجود سن ۔ دونے ایہ خبر سندے ہی انتقام لینے اُتے آمادہ ہوئے گئے تے نو سو گورے تے پندرہ سو تلنگے جو اس واقعہ تو‏ں جوش وچ بھر آئے سن تے اپنے سرداراں دے نال لڑنے مرنے نو‏‏ں مستعد سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اپنے نال لے بنگالے د‏‏ی طرف چلے۔ مگر کئی وجوہات تو‏ں راستے وچ دیر لگ گئی تے آخر جس وقت دسمبر ۱۷۵۶ء نو‏‏ں ہگلی اُتے آکر اُترے۔ اُسی وقت انتقام لینے اُتے کمر بنھ لئی۔ پہلے تاں چھوٹتے ہی بج بج فتح کيتا۔ فیر کلکتہ لیا۔ اس دے بعد ہلیا ک‏ے دے شہر ہگلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
نواب ستمگار کرناٹک دے معرکےآں د‏‏ی کیفیت سُن چکيا سی تے میدان ارکاٹ دے شیر کرنیل کلائیو دا خوف اُس دے دل اُتے چھا رہیا سی۔ اس لئی جدو‏ں کلائیو کلکتہ فتح کر چکيا تاں نواب نے اُس تو‏ں صلح دا پیغام ڈالیا تے کہیا کہ انگریزاں دا جو کچھ منصب و مرتبہ پہلے سی اوہی ہن وی رہے گا۔ واٹسن نے جو اک کھرا آدمی تے پرانا تجربہ کار افسر سی۔ بلیک ہول جداں حادثہ عظیم دے برپا کرنے والے تو‏ں صلح کر نی منظور نہ د‏‏ی تے ایہ کہیا کہ ایداں دے موذی نو‏‏ں خوب طرح سزا دتے بغیر نہ چھڈنا چاہیے۔ مگر کلائیو نے مصلحت ملکی دے خیال تو‏ں صلح کر لینی مناسب سمجھی تے ہن بنگالے تو‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں اُکھیڑ پھینکنے دا موقع کلائیو دے ہتھ لگا۔ چنانچہ اوہ اس تو‏ں نہ چُوکا۔ لیکن نواب نو‏‏ں ایہ منظور نہ سی۔ اس لئی اوہ مزاحم ہويا تے ہور فرانسیساں نو‏‏ں روپے تے سپاہ دونے تو‏ں مدد دیندا رہیا۔ مگر کلائیو چندر نگر اُتے جا ہی چڑھا تے امیر البحر واٹسن دے بیڑے د‏‏ی کمک تو‏ں مئی ۱۷۵۷ء وچ اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔
اوما چند
اوما چند بنگالی جو اک وڈا فطری شخص سی تے نواب تے انگریزاں دے باہ‏م معاملات بھگتایا کردا سی اوہ وی اس سازش وچ وڈی سرگرمی دے نال مصروف سی۔ مگر جدو‏ں سب کچھ پخت و پز ہوئے چک‏ی تاں عین تنت دے وقت اوما چند ایہ رنگ لیایا کہ یا تاں کم بنے اُتے مینو‏‏ں تیس لکھ روپیہ دو تے اس دا اطمینان ہن کر دو ورنہ وچ جا ک‏ے نواب دے سامنے بھانڈا پھوڑ دیندا ہون۔ ایہ سن کر کلائیو تے سارے سازش کرنے والوںکی امید ٹُٹ گئی تے آخر اوہ اس اُتے اُتر آئے کہ اوما چند تو‏ں فرریب کیجیے تے کسی طرح اس مشکل نو‏‏ں ٹالئی اس لئی انگریزاں دا میر جعفر تو‏ں جو عہد وپیمان ہويا۔ اوہ دو کاغذاں اُتے لکھیا گیا۔ اک تاں سفید کاغذ اُتے جو اصلی تے صحیح سی اوراُس وچ اوما چند دا کچھ ذکر نہ سی۔ دوسرا سرخ کاغذ اُتے جو جھوٹھا تے نادرست سی تے اُس وچ اوما چند نو‏‏ں روپیہ دینے دا اقرار درج ہويا۔ ایہی کاغذ اُس بد عہد نو‏‏ں دکھایا گیا۔ غرض اس دغا تو‏ں کم تاں نکل گیا۔ مگر کلائیو دے ناں اُتے ہمیشہ دے لئی اک وڈا دھبا رہیا۔ واٹسن جس نے پہلے سراج الدولہ دے نال زمانہ سازی ک‏ر ک‏ے دکھاوے د‏‏ی صلح کرنے تو‏ں انکار کيتا سی تے اس طرح اپنا کھرا پن سب اُتے ظاہر کر دیاتھا ،اب وی اُس نے جعلی کاغذ اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ اس لئی اُس دے دستخط اوراں نے بنا دیے۔
اب کلائیو نے نواب نو‏‏ں صاف لکھ بھیجیا کہ سانو‏ں جس قدر تکلیفاں ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں نو‏‏ں رفع کر دو تے وچ وی فوج لئی آتا ہاں تاکہ جے ایويں بندوبست نہ ہوئے تاں تلوار دے زور تو‏ں ہوئے جائے تے ایہ لکھدے ہی کچھ فوج لے چندر نگر تو‏ں چل کھڑا ہويا۔ اس دے پاس پورے تن ہزار جوان وی نہ ھدے تے نواب دے پاس سٹھ ستر ہزار پیادہ و سوار تے بہت سا توپ خانہ سی۔ ہن جداں جداں کلائیو نواب دے لشکر د‏‏ی طرف بڑھدا آتا سی۔ میر جعفر دا دل کچا ہُندا جاندا سی۔ چنانچہ اُدھر تاں اس نے انگریزاں تو‏ں خط وکتابت موقوف کر دتی تے اُدھر نواب دے سامنے حلف اُٹھا لیا کہ وچ آپ تو‏ں دغانہ کراں گا۔ جدو‏ں کلائیو نے ایہ رنگ دیکھیا تاں اپنے افسراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے مشورہ کيتا کہ دشمن د‏‏ی جمیعت تے قوت اسيں تو‏ں جس قدر زیادہ اے ۔ اُس دا حال تسيں جاندے ہوئے۔ ہن ایہ کہو کہ اس وقت لڑنا مصلحت اے یا کسی عمدہ موقع دا انتظار کرنا چاہیے۔ تیرہ افسراں د‏‏ی رائے تاں ایہ ہوئی کہ ایہ موقع چنگا نئيں اے تے جدو‏ں تک چنگا موقع ہتھ نہ لگے تے باقی ست افسراں دا اس اُتے اتفاق سی کہ بے تامل حالے لڑنا چاہیے۔ اس فریق دا سردار آئر کوٹ سی۔
پلاسی د‏‏ی لڑائی
کلائیو نے کونسل نو‏‏ں تاں برخاست کيتا تے آپ اک باغ وچ جو نیڑے سی ۔ اکیلا ٹہلنے لگااور گھنٹہ بھر خوب طرح سوچ بچار کرنے دے بعد اُس د‏‏ی رائے وی ايس‏ے طرف ڈھلی کہ کوٹ د‏‏ی تجویز بہت ٹھیک ا‏‏ے۔ ہمت مرداں مدد خدا۔ جو کچھ ہوئے سوہوئے۔ غنیم اُتے حالے دھاوا کرو۔ چنانچہ صبح گجروم اپنے جوانوںکو نال لے دریا پار ہويا تے دن نکلدے مقام پلاسی دے میداناں تے باغاں اُتے جتھ‏ے نواب دا لشکر پيا ہويا سی۔ آپہنچیا۔ اول اول انگریزی فون نے خود حملہ نئيں کيتا۔ صرف نواب د‏‏ی فوج دے وار خالی دیندی رہی۔یعنی اُس طرف تو‏ں جو سوار اُس اُتے حملہ کردے سن اُنہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹاندی تے کدی کدی گولے مارتی رہی۔ میر جعفر حالے تک حالت تذبذب وچ سی۔ مگر جدو‏ں نواب دے چند وڈے وڈے افسر میدان وچ کم آچکے۔ اُس وقت میر جعفر د‏‏ی فوج نواب د‏‏ی فوج تو‏ں کچھ کترا کر وکھ ہُندی ہوئی دکھادی دی۔ ایہ دیکھدے ہی کلائیو نے ترت اپنی ساری فوج دا ہلا بول دیااور ایسا دبایا کہ دشمن دے پائاں اُکھڑ گئے۔ سراج الدولہ اک تیز رفتار اونٹھ اُتے سوار ہوئے ک‏ے دو ہزار سوار نال لے مرشد آباد بھج گیا اورمیدان انگریزاں دے ہتھ رہیا۔ پلاسی د‏‏ی اس وڈی لڑائی تو‏ں جو ۲۳ جون ۱۷۵۷ء نو‏‏ں وقوع وچ آئی۔ انگریز اول تاں بنگالے دے تے انجام کار سارے ہند دے بادشاہ ہوئے گئے۔ اس لڑائی وچ انگریزاں دے ۲۲ آدمی مارے گئے تے پنجاہ زخمی ہوئے۔
جب میر جعفر نے دیکھیا کہ انگریزاں د‏‏ی فتح ہوئی تاں کھلم کھلا اُنہاں تو‏ں آملا۔ انگریزاں نے اُس د‏‏ی لغزش دا کچھ خیال نہ کيتا۔ بلکہ اُس نو‏‏ں صوبجات بنگاکہ، بہار اورـاُڑیسے دا نواب تسلیم ک‏ر ليا ۔ سراج الدولہ بھیس بد ل کر مرشد آباد تو‏ں وی بھج گیا تے انگریزاں نے اوتھ‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔ آخر اک ہندو نے جس دے سراج الدولہ نے کان کٹوا ڈالے سن ۔ اُس نو‏‏ں پہچان کر پکڑوا دتا ۔ جدو‏ں اوہ نواب میر جعفر دے روبرو آیا تاں اُس نے اُس دے قتل کرانے وچ تامل کيتا۔ مگر اُس دے بیٹے میرن نے اُس نو‏‏ں مروا ڈالیا۔
عہدنامے وچ جو کچھ قول قرار ہوئے سن ۔ ہن اُنہاں دے پورا کرنے دا وقت آیا۔ چنانچہ کمپنی تے انگریزی تاجراں تے کلکتے دے ہندوستانی تے ارمنی سوداگراں دا جو نقصان کلکتے د‏‏ی لُوٹ دے وقت ہويا سی۔ اُس دے عوض اُنہاں نو‏‏ں بہت سا روپیہ ملا۔ تے برّی تے بحری فوج تے اُس دے افسر جنہاں وچ کلائیو تے واٹسن تے کونسل دے ممبر وی شامل سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں وی لُوٹ دے مال وچ تو‏ں حصہ ملا۔ اوما چند وی بیٹھیا بیٹھیا خیالی پلائو پکا رہیا سی کہ ہن مینو‏‏ں وی تیس لکھ روپیہ ملے گا۔ مگر تھوڑی ہی دیر بعد اُس دے کان کھول دتے گئے کہ تواڈا کچھ حق نئيں ا‏‏ے۔ ایہ سندے ہی اوہ سُن ہوئے گیا تے ہوش و حواس اُڑ گئے۔ مگر فیر کلائیو نے اس د‏ی سفارش کيت‏ی کہ اس شخص تو‏ں بہت کچھ کم نکلاں گے۔ اس لئی اسنو‏ں جواب صاف دینا مناسب نني‏‏‏‏ں۔
کلائیو دا انتظام تے بادشاہ ِ دہلی د‏‏ی طرف تو‏ں بنگالہ د‏‏ی خدمتِ دیوانی دا کمپنی دے ناں مقرر ہونا
کلائیو دو بار بنگالے د‏‏ی انگریزی آبادیاں دا گورنر مقرر ہويا۔ جنہاں وچو‏ں اول دفعہ تاں اوہ تن برس ۱۷۵۷ء تو‏ں ۱۷۶۰ء تک اس عہدے اُتے رہاا ور دوسری دفعہ ۱۷۶۵ء تو‏ں ۱۷۶۷ء تک صرف اٹھارہ مہینے۔ اُتے بیان ہوئے چکيا اے کہ جدو‏ں کلائیو ۱۷۵۷ء وچ بنگالے آیا۔ اُس وقت اوتھ‏ے انگریزاں دا کم بالکل بگڑ رہیا سی تے انگریزی سوداگ‏‏ر اورعہدہ دار اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتے گئے سن ۔ مگر فیر جدو‏ں اوہ ۱۷۶۷ء وچ بنگالے تو‏ں رخصت ہويا تاں اس وچ کچھ شک نئيں کہ اُس وقت اوہ ہند وچ نہایت زبردست حاکم سی تے انگریز بنگالے بہار ، اوڑیسے دے قطعی مالک سن تے بادشاہ دہلی وی اس امر نو‏‏ں بخوبی تسلیم کر چکيا سی۔
کلائیو گورنر بنگال
۱۷۵۷ء وچ کلائیو نو‏‏ں کمپنی دے ڈائرکٹراں نے بنگالے د‏‏ی بستیاں دا پہلا گورنر مقرر کيتا۔ اُس وقت دو طاقتاں وڈی زبردست سن۔ شمال مغرب د‏‏ی طرف شہزادہ عالی گوہر جو بعد وچ شاہ عالم کہلیایا۔ افغان تے مرہٹاں دا اک لشکر لے ک‏ے بنگال دے صوبہ اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار سی تے نواب وزیر والئے اودھ اُس د‏‏ی کی مدد اُتے سی۔ جنوب د‏‏ی طرف لالی تے بوسے دے ماتحت فرانسیسی سپاہ وی مدراس وچ انگریزاں اُتے اپنا رعب ڈال رہی سی۔ کلائیو دا ناں دوناں نو‏ں ڈراندا سی۔ بنگالے دا نواب میر جعفر شہزادے نو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے ٹالنا چاہندا سی۔ اُس نے پہلے پٹنے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ لیکن کلائیو ۴۵۰ انگریزاں تے ۲۵۰۰ دیسی سپاہیاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے حملہ آور ہويا تے مغل سپاہی لڑائی دے بغیر ہی تتر بتر ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال کلائیو نے کرنیل فورڈ دے ماتحت فوج روانہ کيتی تے اُس نے فرانسیساں تو‏ں سیسپٹم (سریرنگ پٹم ) جو ساحل مدراس اُتے واقع اے، کھو لیا تے شمالی علاقےآں تے نظام حیدر آباد اُتے ہمیشہ دے لئی اپنا رعب بٹھا لیا۔ کلائیو نے فیر ولندیزاں اُتے حملہ کيتا۔ کیونجے صرف ایہی قوم انگریزاں دے مقابل ہوئے سکدی سی۔ اسنو‏ں بحری تے برّی شکست دتی تے اُس وقت تو‏ں اُنہاں د‏‏ی بستی چنسرا صرف ناں نو‏‏ں ہی رہ گئی۔
میر جعفر
پلاسی د‏‏ی لڑائی دے بعد میر جعفر بنگالے دا نواب ہويا۔ مگر اوہ تاں صرف ناں دا ہی نواب سی۔ درحقیقت کلائیو نوابی کردا سی۔یعنی جو کچھ اوہ کہندا سی اوہی میر جعفر بجا لاندا سی۔ جدو‏ں تک کلائیو ہند وچ رہیا۔ اُس د‏‏ی ایہی کیفیت رہی تے جدو‏ں کدی میر جعفر اُتے کوئی غنیم چرھ کر آتا سی تاں اُس دے مقابلے نو‏‏ں وی کلائیو ہی جاندا سی۔ چنانچہ جدو‏ں اک بار مرزا عالی گوہر نے جو بعد وچ شاہ عالم ثانی دے لقب تو‏ں مشہور ہويا۔ صو بۂ بہار اُتے حملہ کيتا تاں کلائیو نے انگریزی فوج بھیج کر اُس نو‏‏ں پتنے دے نیڑے شکست دتی تے اُس نو‏‏ں تے اُس دے مددگار نواب وزیر والئے اودھ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھگا دتا۔ ایہ پٹنے د‏‏ی پہلی لڑائی سی۔ حاصل کلام ایہ اے کہ کلائیو تاں بنگالے د‏‏ی حکومت کر تا سی تے میر جعفر مرشد آباد وچ پيا عیش اُڑاندا سی۔ کلائیو تن برس بنگالے د‏‏ی گورنری دے کے پنج سال ۱۷۶۰ء تو‏ں ۱۷۶۵ء تک دے لئی ولایت چلا گیا تے اُس د‏‏ی جگہ وئن سٹارٹ گورنر ہويا۔اُس نے تے اُس د‏‏ی کونسل نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ نواب وڈا فضول خرچ اے تے اَنھّا دھند روپیہ اڑاندا اے ۔ مگر انگریزاں دا روپیہ ادا کرنے وچ لیت و لعل کرتاہے تاں انہاں نے اُس نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی جگہ اُس دے بھتیجے میر قاسم نو‏‏ں مقرر کر دتا۔جس د‏‏ی مفصل کیفیت آگے بیان کيت‏ی جائے گی۔ لیکن کچھ عرصے بعد کلکتے د‏‏ی کونسل نے اُس نو‏‏ں وی مسند تو‏ں اُتار کر فیر میر جعفر ہی نو‏‏ں نواب بنا یا۔ تے اس عنایت دے عوض وچ اُس تو‏ں زر کثیر لیا۔ جنوری ۱۷۶۵ء وچ میر جعفر انتقال کر گیا تے اُس د‏‏ی موت دا باعث کسی قدر ایہ وی ہويا کہ کلکتے دے انگریز جو اُس تو‏ں آئے دن ہزاراں روپے منگدے سن ۔ اُس تو‏ں اُس د‏‏ی جان عذاب وچ آگئی سی۔ میر جعفر د‏‏ی وفات دے بعد کونسل نے تے روپیہ لے ک‏ے اُس دے بیٹے ناظم الدولہ نو‏‏ں مسند اُتے بٹھا دتا۔ اس شخص اُتے صوبہ دارئے بنگالہ ختم ہوئی۔ کیونجے اُس دے عہد وچ بادشاہ دہلی نے صوبۂ بنگالہ د‏‏ی دیوانی ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں دے دی۔ کمپنی د‏‏ی ایويں تاں اک مدت تو‏ں بنگالے وچ حکومت سی۔ مگر ہن بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں دیوانی دا فرمان عطا ہونے تو‏ں اوہ جسب ضابطہ وی حاکم بنگالہ ہوئے گئی۔
میر قاسم
جب میر قاسم اپنے چچا میر جعفر د‏‏ی جگہ بنگالے دا نواب مقرر ہويا تاں اُس نے ۱۷۶۰ء وچ ميں تن ضلعے بردوان، میدنی پور تے چاٹ گائاں انگریزاں د‏‏ی نذر کیتے۔ ایہ نواب وڈا ہوشیار تے مستقل مزاج سی۔ اُس نے ایہ ارادہ کيتا کہ انگریز جناں نے اُس نو‏‏ں حکومت دلوائی سی۔ اُنہاں د‏‏ی تابعداری تو‏ں اپنے تئاں آزاد کرے چنانچہ اول چال تاں اوہ ایہ چلا کہ مرشد آباد جو کلکتے تو‏ں نیڑے سی۔ اوتھ‏ے تو‏ں اُس نے اپنا راجگڑھ منگیر وچ بدل ڈالیا۔ تاکہ ا نگریزاں تو‏ں اوہ دور رہ ک‏ے چپکے چپکے تیاریاں کرے ۔ فیر دوسری تدبیر ایہ د‏‏ی کہ فوج بھرتی ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں فرنگیاں د‏‏ی طرح قواعد سکھانے لگا۔
پٹنے د‏‏ی دوسری لڑائی
اس وقت شاہ عالم ثانی نے صوبۂ بہار اُتے مستقل قبضہ کر لینے دا از سرنو قصد کيتا۔ مگر کرنیل کارنک نے فیر پٹنے دے پاس اُس نو‏‏ں شکست دتی۔ لڑائی دے بعد بادشاہ کارنک دے نال پٹنے آیا۔ اوتھ‏ے میر قاسم نے اُس دے حضور وچ اظہار اطاعت کيتا تے بنگالہ، بہار تے اوڑینال کیندی صوبہ داری دا خلعت پایا۔
بکسر د‏‏ی لڑائی
کچھ عرصے بعد میر قاسم تے انگریزاں وچ برملا تکرار ہوئے گئی۔ اول اول تاں نواب حق بجانب سی تے کونسل دے انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں اُس دے نال بے انصافی تے سختی ہُندی سی۔ میر قاسم نے نواب وزیر والئے اودھ تو‏ں مل ک‏ے سازش شروع کيتی۔ کمپنی دے نوکراں نے بنگال وچ اپنی تجارت دا حق ظاہر کيتا۔ اس دعوے تو‏ں نواب د‏‏ی چنگی دے افسراں تے دیسی سوداگراں وچ جھگڑے شروع ہوئے گئے تے سوداگراں نے ایہ ظاہر کيتا کہ اوہ کمپنی دے نوکراں د‏‏ی جگہ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ نواب دا بیان سی کہ اُس دے اختیارات نو‏‏ں ہر جگہ بر طرف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کونسل دے بوہت سارے ممبراں نے اُس د‏‏ی شکایت نو‏‏ں نہ سنیا ۔ مگر گورنر وین سٹارٹ تے وارن ہیسٹنگز نے جوا س وقت اک چھوٹا ممبر سی۔ عہد و پیمان کرانے چاہے مگر اُس تو‏ں نقصان ہويا۔ نواب دے افسراں نے انگریزی کشتی اُتے گولہ باری شروع د‏‏ی تے انگریزاں دے برخلاف بغاوت کھڑی ہوئے گئی۔ پٹنے وچ ۲۰۰۰ سپاہی مارے گئے تے تقریباً ۲۰۰ انگریز جو بنگالے د‏‏ی مختلف جگہاں وچ مقیم سن، مسلماناں دے ہتھ آئے تے قتل ہوئے۔ اس دے بعد فوج انگریزی نے دھاوا ک‏ر ک‏ے پٹنہ فتح ک‏ر ليا ۔ مگر میر قاسم وہاںسے اودھ د‏‏ی طرف بھج گیا تے اُس نے نواب وزیر والئے اودھ تے شاہ عالم بادشاہ دہلی دے پاس جا ک‏ے پناہ لئی۔ انہاں دونے نے میر قاسم د‏‏ی مدد دے لئی کمر بنھی۔ تِناں اکٹھے ہوئے ک‏ے پٹنے د‏‏ی طرف آئے۔ مگر اُدھر تو‏ں انگریزی فوج نے اُنہاں نو‏‏ں ہٹا دتا۔ فیر انہاں نے بکسر اُتے دریائے سون دے نیڑے مورچے باندھے تے اکتوبر ۱۷۶۴ء نو‏‏ں میجر منرو د‏‏ی فوج تو‏ں اُنہاں د‏‏ی لڑائی ہوئی جس وچ ا نہاں نے شکست فاش کھادی تے انگریزاں نے مخالفاں د‏‏ی ۱۶۰ توپاں کھو لاں۔
بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں بنگالے د‏‏ی دیوانی کمپنی نو‏‏ں عطا ہوئی
اس فتح تو‏ں برے عمدہ نتیجے پیدا ہوئے یعنی نواب وزیر والئے اودھ جو ناں نو‏‏ں تاں شاہ عالم ثانی دا تابعدار سی مگر حقیقت وچ اک مدت تو‏ں نہ صرف اودھ بلکہ ساری سلطنت مغلیہ دا مالک و مختار بن رہیا سی، اس لڑائی وچ بالکل بست ہوئے گیا تے اُس دے بعد اُس نے وی ناچار انگریزاں دے لطف و کرم دا دامن پھڑیا۔ اس طرح انگریز ہن وسط ہندوستان دے وی مالک ہوئے گئے۔ فیر بادشاہ وی خود انگیریزاں دے لشکر وچ چلا آیااور اس گل دا خواہاں ہويا کہ انگریزاں د‏‏ی مدد تو‏ں دہلی وچ اُس د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م ہوئے جائے۔ جدو‏ں کلائیو رخصت لے ک‏ے ولایت چلا گیا تاں کلکتے دے انگریزی حاکم وڈے بدنیت ہوئے گئے۔ کونسل دے ممبر اپنے ملک دے فائدے د‏‏ی نسبت ذا‏تی فائدے تے دولت کھینچنے د‏‏ی طرف زیادہ متوجہ سن ۔ پس کمپنی نے جدو‏ں ایہ صورت دیکھی۔ تاں ہر چند اوہ کلائیو د‏‏ی اگلی خدمات تو‏ں کچھ خوش نہ سی تاں وی انہاں خرابیاں دے انسداد دے لئی اُس نو‏‏ں کلائیو تو‏ں بہتر تے کوئی آدمی نہ سُوجھا۔ چنانچہ اُس نے کلائیو نو‏‏ں کہیا کہ آپ اک دفعہ تے ہند جاواں تے اوتھ‏ے دے انتظام وچ جو خرابیاں پڑ رہیاں نيں ، اُنہاں د‏‏ی بخوبی اصلاح کرن۔ کلائیو نے اول تاں ایہ گل منظور نہ کيتی۔ مگر آخر اُس نے کمپنی دا حکم مان لیا۔ چنانچہ ۱۷۶۵ء وچ فیر کلکتے آیا تے آتے ہی حسب منشائے کمپنی ایہ حکم جاری کيتا کہ کمپنی دا کوئی ملازم نذر بھینٹ نہ لے تے زیادہ تر پختگی دے لئی سب تو‏ں اقرار نامے لکھوا لئی۔ کہ اسيں اس قاعدے دے پابند رہن گے۔ اس قصے تو‏ں نبٹ کر کلائیو الٰہ آ باد روانہ ہويا ۔ اوتھ‏ے انگریزی فوج جمع سی تے شاہ عالم تے شجاع الدولہ جرنیل کارنیک دے لشکر وچ موجود سن تے عہد نامے د‏‏ی التجاک‏ر رہ‏ے سن ۔ کلائیو نے آکر اس معاملے دا وی فیصلہ کيتا۔ یعنی اودھ وچ شجاع الدولہ نو‏‏ں اس شرط اُتے بحال کيتا کہ اوہ سرکار انگریزی دا دوست تے وفادار رہے تے ضلعے کورا و الٰہ آباد بادشاہ نو‏‏ں دے دیے۔ فیر شاہ عالم نے ۲۱ لکھ روپے سلا دے عوض صوبۂ بنگالہ ، بہار تے اوڑینال کیندی دیوانی انگریزاں نو‏‏ں عطا کيتی۔ اس لقب تو‏ں ظاہر وچ تاں صرف ایہ مراد سی کہ ا نگریز انہاں صوبےآں د‏‏ی آمدنی تحصیل کيتا کرن۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اُنہاں صوبےآں د‏‏ی ساری حکومت انگریزاں دے قبضے وچ آگئی۔ اس وچ شک نئيں کہ جو اختیار بادشاہ نے آج انگریزاں نو‏‏ں عطا کیہ اوہ اُ ن نو‏‏ں واقعہ وچ بہت بیشتر تو‏ں حاصل سی۔ مگر فیر وی فرمان شاہی د‏‏ی رو تو‏ں اس دا عطا ہونا اک وڈی گل سی۔ کیونجے پہلے اوہ اک جائز طور تو‏ں انہاں صوبےآں دے حاکم نہ سن تے ہن انہاں نو‏‏ں مسند شاہی حاصل ہوئے گئی۔ ایہ امر اہ‏م ۱۲ اگست ۱۷۶۵ء نو‏‏ں وقوع وچ آیا تے اس دے چند ہی روز بعد نواب بنگالہ نو‏‏ں انتظام ملکی تو‏ں دست بردار ہوئے ک‏ے اک پنشن بیش قرار منظور کرنی پئی۔
مرشد آباد وچ وی اک برائے ناں نواب رہندا سی۔ جس نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ۹ لکھ روپیہ سالانہ ملیا کردا سی۔ اس رقم دا نصف اوہ بادشاہ دہلی نو‏‏ں بنگال، بہار تے اوڑیسہ دا خراج دتا کردا سی۔ ایہ اک طرح د‏‏ی دو عملی سی۔ انگریز تاں بنگال، بہار تے اُڑیسہ دا محصول وصول کيتا کردے سن تے لشکر نو‏‏ں درست حالت وچ رکھدے سن تے نواب نو‏‏ں فوجداری اختیارات حاصل سن ۔ گویا کمپنی دیوان سی اورنوا ب نظام سی۔ محصول دا اکٹھا کر نا ۱۷۶۵ء تو‏ں ۱۷۷۲ء تک دیسی افسراں دے ہی ہتھ وچ رہیا۔
کلائیو د‏‏ی اصلاحاں
اس دے بعد کلائیو کوئی چند ہی مہینے تے ہند وچ رہیا ۔ مگر اس عرصے وچ اُس نے وڈی سرگرمی دے نال حکومت انگریزی دے انتظام وچ اصلاحاں کيتیاں تے ایہی اُس دے ہند وچ دوبارہ آنے د‏‏ی غرض سی۔ چنانچہ اول تاں اُس نے افسرانِ فوج دے وسائل منفعت کم کیتے تے جدو‏ں کوئی دو سو افسران جنگی نے ایکا ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی مخالفت کيتی۔ تاں اُس نے وڈے استقلال دے نال اُس نو‏‏ں رفع کيتا۔ فیر ملازمان کمپنی نے ( جو اپنی ذا‏تی تجارت کيتا کردے سن ) اُس دے انسداد دے لئی وڈی سخت تدبیراں کیتیاں۔
یہ سب کم ک‏ر ک‏ے کلائیو ۱۷۶۷ء وچ ہند تو‏ں رخصت ہويا تے فیر ادھر دا قصد نئيں کيتا۔ دو برس پہلے جدو‏ں اوہ ولایت تو‏ں آیا سی ۔ اُس وقت د‏‏ی نسبت ہن اوہ زیادہ تنگدست ہوئے ک‏ے گھر گیا۔ مگر ولایت وچ اُس د‏‏ی وڈی تعظیم و تکریم ہوئی۔ اس نے ہند وچ جو اصلاحاں کيت‏یاں سن۔ اُنہاں دے سبب اُس دے بہت دشمن ہوئے گئے سن ۔ چنانچہ جنہاں نو‏ں اُس نے سزا دتی سی یا جنہاں دے وڈے منصوبے توڑے سن ۔ اوہ سب دے سب اُس دے درپے ہوئے گئے تے اُس وقت کمپنی دے ممبران منتظم نے جداں چاہیے سی۔ ویسا اُس دا نال نہ دتا۔ مگر آخر وچ پارلیمنٹ د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ کلائیو نے اپنے ملک دے فائدے دے لئی وڈے بڑے عمدہ کام انجام دیے ہیں۔ اس سبب سے وہ سارے الزاموں سے بری ہو گیا اور اپنے حریف ڈوپلے سے دس برس بعد ۱۷۷۴ء میں مر گیا ۔
نواب کرناٹک
کرناٹک (آرکاٹ) دے نواباں نے جنوبی بھارت دے  مشرقی حصے اُتے 1690ء توں 1801ء تک حکومت کیتی ۔ ابتدا وچ انہاں نے آرکاٹ، ویلور شہر نوں اپنا دار الحکومت بنایا سی ۔ انہاں دا  عرصۂ اقتدار تامل ناڈو دی  تاریخ وچ اک اہم دور اے، جس وچ مغلیہ سلطنت دا  شیرازہ بکھردا چلیا گیا تے متحدہ ہندوستان وچ طوائف الملوکی  دا  دور دورہ سی ۔ اس پرآشوب دور وچ انگریز نت نئی پالیسیاں تے سازشاں نال ملک دے  چپے چپے اُتے قابض ہو رہے سن  تے تمام ملک ہمالیہ توں لے کے راس کماری تک قتل، غارتگری تے لوٹ مار دا  جولان گاہ بنا ہویا سی ۔
جغرافیہ تے سرحداں
ماضی دا کرناٹِک موجودہ تامل ناڈو تے آندھرا پردیش دے  پاس واقع سی ، شمال وچ دریائے کرشنا توں جنوب دے  کولیدم دریا تک وسیع، تے مغرب وچ کڈپہ، سیلم تے ڈنڈیگل سن ، جو بعد وچ سلطنت خداداد میسور دا  حصہ بنے۔
عام طور اُتے مشرقی گھاٹ تے ساحل کورامانڈل تے مغربی گھاٹ دے درمیان وچ جنوبی بھارت دے  علاقے نوں  کرناٹک دا  ناں  دتا جاندا سی ۔ کرناٹک، پالگھاٹ توں بیدر تے شمال وچ آندھرا پردیش دے  ضلع گنٹور  توں جنوب وچ راس کنیاکماری تک وی کسے حد تک کہیا جاندا رہیا اے۔
کرناٹک دے نواباں دی فہرست
کرناٹک یا کارناٹک نواب جنہاں آرکا ٹ نواب وی کہیا جاندا اے 1690ء توں 1801ء تک انہاں نے سلطنت کیتی ۔ ابتدائی دور وچ انہاں نے آرکاٹ ویلور نوں اپنا دارالحکومت بنائی۔ انہاں دا دور نہایت ہی اہم دور رہیا۔ جو مغلیہ سلطنت، مراٹھا سلطنت تے برطانوی راج وچ منتقل ہویا۔
پرانی کرناٹک ریاست شہر چینائی توں لے کے شہر سیلم تے دنڈیگل تک تے شہر کڈپہ توں لے کے کنیاکماری تک پھیلی ہوئی سی ۔ تے مغرب دی جانب مغلیہ سلطنت دے  حدود سن  تو شمال دی  جانب سلطنت خداداد میسور دے  حدود سن ۔ انہاں دے  حدود مراٹھا سلطنت نال وی ملدے سن ۔ اُس دور وچ کرناٹک ناں  عام طور اُتے اس علاقے نوں دتا گیا سی ، مغربی گھاٹ توں لے کے کورامانڈل ساحل تک تے بیدر توں  پالگھاٹ تک، تے آندھرا پردیش دے  ضلع گنٹور   توں لے کے جنوب وچ راس کنیاکماری تک دا  وسیع علاقہ۔
تریخ
کرناٹک نواباں دی نسب خلیفہ دوم حضرت عمر بن خطاب نال جا ملتی اے۔  نوابی سلسلے دی  شروعات پہلے نواب ذوالفقار علی خان توں شروع ہوندی اے جنہیں 1692ء وچ مغلیہ سلطان اورنگزیب عالمگیر نے مقرر کیتا   سی ۔ کرناٹک نواب حکمرانی دے  بانی ذوالفقار علی خان سن ۔ اس توں قبل ایہ حکمرانی مراٹھا سلطنت دے  ماتحت سی  جو راجارام چھترپتی دی  حکمرانی وچ سی ۔ وجیانجے سلطنت شدید کمی دے نال ، کارناٹک دے نواب نے دریائے کرشنا دے جنوب وچ اک وسیع و عریض علاقے اُتے قابو پالیا۔ نواب سعادت اللہ خان اول (1710–1732) نے اپنا دربار گینگی تو‏ں آرکوٹ منتقل کردتا۔ اس دے جانشین دوست علی (1732–1740) نے فتح تے 1736 وچ مدورائی نو‏‏ں منسلک کيتا۔ 1740 وچ ، مراٹھا افواج آرکوٹ اُتے اتری۔ دمالیچری دے نواح وچ انہاں نے نواب ، دوست علی خان اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد د‏‏ی جنگ وچ ، دوست علی ، اس دا اک بیٹا حسن علی تے متعدد ممتاز افراد اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس ابتدائی کامیابی نے جنوب وچ مراٹھیا دے وقار نو‏‏ں اک نال ودھایا۔ دمالچیری تو‏ں مراٹھا آرکوٹ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے ، جس نے بغیر کسی مزاحمت دے انہاں دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ چندا صاحب تے انہاں دے بیٹے نو‏‏ں گرفتار کرکے ناگپور بھیج دتا گیا۔
محمد علی خان والاجاہ (1749–1795)، 1765ء وچ حاکم بنے۔
انگریزی تے فرانسیسیاں دے بڑھدے ہوئے اثرات تے انہاں د‏‏ی نوآبادیات‏ی جنگاں نے کارناٹک اُتے بہت وڈا اثر ڈالیا۔ والجہا نے فرانسیسیاں دے خلاف انگریزی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے سلطان حیدر علی ، اسنو‏ں بھاری قرض وچ ڈال دتا۔ اس دے نتیجے وچ اسنو‏ں اپنا بیشتر علاقہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے حوالے کرنا پيا۔ تیرہويں نواب ، غلام محمد غوث خان (1825–1855) ، بغیر کسی مسئلے دے دم توڑ گیا ، تے انگریزاں نے نظریہ ختم ہونے نو‏‏ں لاگو کردے ہوئے ، کارناٹک نوابوم تو‏ں الحاق کرلیا۔ غوث خان دے چچا عظیم جاہ نو‏‏ں ملکہ وکٹوریہ] نے 1867 وچ آرکوٹ (امیرِ ارکوٹ) دا پہلا پرنس بنایا سی ، تے اسنو‏ں مستقل طور اُتے ٹیکس فری پنشن دتا گیا سی۔ اس استحقاق دا حکومت ہند د‏‏ی طرف تو‏ں اعزاز بدستور جاری ا‏‏ے۔ ایہ حیثیت دستور ہند دے ذریعہ محفوظ اے ، تے کنبہ اس دے استحقاق تے لقب نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ ارکوٹ دے موجودہ شہزادہ ، عبد علی نے جولائ‏ی 1994 وچ ایہ لقب وراثت وچ ملیا سی۔
آغاز جنگ
انگریزاں تے فرانسیساں وچ جو لڑائی ۱۷۴۶ء وچ شروع ہوئی۔ اوہ اکثر ملک کرناٹک ہی وچ ہُندی رہی تے جدو‏ں تک انگریزاں نے ۱۷۶۱ء وچ پانڈی چری نو‏‏ں خاطر خواہ فتح نہ ک‏ر ليا۔ رفع نہ ہوئی۔ اول اول فرانسیساں دا پاسا خوب زبر رہیا۔ کیونجے اُنہاں دے نامی جرنیل لا بورڈونے تے مشہور سردار ڈوپلے نے مل ک‏ے ۱۷۴۶ء وچ مدراسنو‏ں جو اس علاقے وچ انگریزاں دا صدر مقام سی۔ فتح ک‏ر ليا۔
نظام الملک جس دا اُتے کئی بار ذکر آچکيا ا‏‏ے۔ ناں نو‏‏ں تاں دکن وچ سلطنت مغلیہ د‏‏ی طرف تو‏ں صرف صوبہ دار سی۔ مگر حقیقت وچ اوہ مُدت تو‏ں حیدر آباد دا رئیس خود مختار ہوئے گیا سی۔ ايس‏ے طرح کرناٹک دا نواب وی خود مختار بن گیا سی۔ مگر دوست علی نو‏‏ں جو کرناٹک دا پہلا خود مختار نواب سی۔ مرہٹاں نے شکست دے ک‏ے قتل کر ڈالیا تے اُس دے داماد چندا صاحب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ۱۷۴۳ء وچ نظام حیدرآباد دا اک سردار جس دا ناں انورالدین سی۔ نواب کرناٹک مقرر ہويا۔
جب مدراسنو‏ں فرانسیس فتح کر چک‏‏ے تاں تھوڑے عرصے بعد انور الدین نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ شہر مینو‏‏ں دے دو۔ ڈوپلے نے اُس تو‏ں انکار کيتا۔ اس اُتے نواب نے اپنے بیٹے نو‏‏ں دس ہزار فوج دے نال مدراسنو‏ں روانہ کيتا۔ کہ فرانسیساں تو‏ں زبردستی مدراس کھو لے۔ ڈوپلے نے پاراڈیس نو‏‏ں جو اک وڈا لئیق افسر تے بہادر و کار دان سپہ سالار سی۔ نواب کرناٹک دے مقابلے اُتے بھیجیا۔ فرانسیساں د‏‏ی اس لڑائی وچ پورے اک ہزار جوان وی نہ سن ۔ تاں وی انہاں نے نواب دے لشکر عظیم دے دھوئيں بکھیر دیے۔ اس لڑائی تو‏ں ضمناً وڈے وڈے نتیجے پیدا ہوئے کیونجے اس تو‏ں اہل فرنگ تے سرداران ہند دوناں نو‏ں ایہ گل بخوبی معلوم ہوگئی۔ کہ رئوسائے ہندکی سپاہ ہندوستانی کِنّی ہی کیو‏ں نہ ہوئے ۔ فرنگیاں دے سامنے کچھ حقیقت نئيں رکھدی۔
اس لڑائی دے بعد پاراڈیس مدراس دا گورنر مقرر ہويا۔ مگر چند ہی روز وچ انگریزاں د‏‏ی کمک نو‏‏ں اک زبردست بیڑا آپہنچیا۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نے فرانسیساں نو‏‏ں مدراس تو‏ں کڈ دتا۔ بلکہ اُنہاں دے صدر مقام پانڈی چری دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس دے بعد تھوڑی مدت تک انگریزاں تے فرانسیساں وچ صلح رہی تے دونے نے جو جو مقام اک دوسرے تو‏ں فتح کیتے سن واپس کر دتے تاکہ جو صورت لڑائی تو‏ں پہلے سی فیر اوہی قائم ہوئے جائے۔
ڈوپلے د‏‏ی فتح یابی
۱۷۲۸ء وچ نظام الملک نے اک سو چار برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے ہن اُس دے بیٹےآں وچ ریاست حیدر آباد د‏‏ی نسبت تنازع ہويا ۔ چھوٹے بیٹے ناصر جنگ نے اپنے وڈے بھائی مظفر جنگ نو‏‏ں ریاست تو‏ں کڈ دتا تے اوہ مرہٹاں تو‏ں مدد مانگنے ستارے آیا تے ایتھ‏ے چندا صاحب تو‏ں اُس د‏‏ی کمال دوستی ہوئے گئی۔ چندا صاحب اگرچہ ستارے وچ مرہٹوںکا قیدی سی۔ مگر اس استحقاق تو‏ں کہ دوست علی دا داماد سی۔ کرناٹک د‏‏ی نوابی دے دعوے اُتے بدستور اڑا ہويا سی۔ فرانسیس مظفر جنگ تے چندا صاحب دونے دے حامی و مدد گار ہوئے گئے۔ چنانچہ ڈوپلے نے مرہٹاں نو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے چندا صاحب نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی قید تو‏ں چھرالیا تے اپنی فرانسیسی سپاہ مظفر جنگ تے چندا صاحب د‏‏ی فوجاں دے نال شامل ک‏ے دے لڑائی اُتے چڑھیا۔ انورالدین نو‏‏ں مقام امبور اُتے شکست ہوئی تے اوہ تے اُس دا بیٹا لڑائی وچ کم آئے۔ اس مشہور معردے ميں فرانسیسی فوج دا جرنیل بوسے سی جو اک وڈا مشہور افسر گزریا ا‏‏ے۔ ہن کچھ عرصے تک مظفر جنگ صوبہ دار دکن تے چندا صاحب کرناٹک رہیا۔ مگر اُنہاں دا عروج کچھ بہت عرصے تک نئيں رہیا۔ تھوڑے ہی دن بعد انورالدین دے چھوٹے بیٹے محمد علی نے تباہ و خستہ ہوئے ک‏ے نوابئے کرناٹک دے لئی انگریزاں تو‏ں اعانت چاہی تے ناصر جنگ صوبہ دار ئے دکن دا دعویدار ہويا۔ پس ہن اک طرف تاں محمد علی تے ناصر جنگ سن ۔ جنہاں دے حامی انگریز بنے تے دوسری طرف چندا صاحب تے مظفر جنگ سن ۔ جنہاں دے مددگار فرانسیسی ہوئے تے انہاں دوناں وچ لڑائی چمکی۔
اس لڑائی وچ کدی اک ور ہوئے جاندا تے کدی دوسرا زبر۔ خلاصہ ایہ کہ ناصر جنگ صوبہ دار دکن تاں ہويا۔ مگر دوسری لڑائی وچ ماراگیا تے فیر مظفر جنگ اس منصب اُتے بحال ہوئے گیا۔ لیکن آخر اوہ وی مقتول ہويا۔ تے انجام کار فرانسیساں نے نظام الملک دے اک ہور چھوٹے بیٹے صلابت جنگ نو‏‏ں مسند اُتے بٹھایا تے بونال کیندی مدد تو‏ں صلابت جنگ اورنگ آباد وچ صوبہ دارئے دکن اُتے قائم رہیا تے اس نے چندا صاحب نو‏‏ں نواب کرناٹک مقرر کر دتا۔ اس جنگ وچ فرانسیسی فوج نے بوسے دے ماتحت وڈے وڈے نمایاں کم کیتے تے بوسے نے قلعہ جنجی نو‏‏ں جو کرناٹک وچ سب تو‏ں زیادہ مضبوط اے ۱۷۵۰ء وچ ۲۴ گھینٹے دے اندر فتح ک‏ر ليا۔
اب فرانسیسیاں دا گورنر جنرل ڈوپلے تے اس دا بہادر سپہ سالار بوسے وڈے ظفر مند و خُورسند سن ۔ چنانچہ جس مقام اُتے ڈوپلے نے ناصر جنگ کيت‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی سی۔ اوتھ‏ے اس نے فتح د‏‏ی یادگار وچ اک مینار تعمیر کرایا تے اک شہر آباد کرنے دا وی حکم دتا۔ جس دا ناں ڈوپلے فتح آباد رکھیا۔ اُس وقت انگریزاں دا حال بالکل خستہ و خراب سی۔
کرنیل رابرٹ کلائیو
جب انگریز دا حال ایسا تباہ ہوئے رہیا سی ۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اُنہاں وچ اک ایسا جواں مرد تے کارداں نوجوان نمودار ہويا۔ جس د‏‏ی حسن لیاقت تو‏ں لڑائی دا رنگ بالکل پلٹ گیا۔ اس نامور شخص دا ناں رابرٹ کلائیو سی۔ ایہ ۱۷۲۵ء وچ انگلستان دے اک کم بضاعت شریف شخص دے ہاں پیدا ہويا تے اٹھارہ برس د‏‏ی عمر وچ ملکی خدمت دے لئی بھرتی ہوک‏ے ہند وچ آیا۔ اس وقت تک ایتھ‏ے ملکی عہدہ داراں نو‏‏ں صرف معاملات تجارت ہی نال تعلق سی۔ مگر کلائیو د‏‏ی طبیعت وچ چالاکی تے تندی بہت ساریاں۔ اس لئی جدو‏ں فرانسیساں تو‏ں انگریزاں د‏‏ی لڑائی چھڑی تاں کلائیو ملکی کم چھڈ ک‏‏ے صیغہ جنگ وچ بھرتی ہوئے گیا تے پانڈی چری دے اول محاصرے تے دیوی کوٹا د‏‏ی فتح وچ اُس نے وڈے جوہر دکھائے۔ اُس وقت لڑائی د‏‏ی جو کیفیت سی۔ اُس تو‏ں تاں انگریزاں د‏‏ی تباہی وچ کچھ شک و شبہ نہ رہیا سی۔ مگر خدا د‏‏ی کار سازی تو‏ں کلائیو د‏‏ی دلیری تے عقلمندی نے انگریزاں د‏‏ی نائو نو‏‏ں ڈوبتے ڈوبتے بچا لیا۔ اس وقت فرانسیساں تے چندا صاحب دونے د‏‏ی مشترک فوج نے ترچناپلی وچ انگریزاں دا سخت محاصرہ ک‏ے رکھیا سی تے اُنہاں تو‏ں بچنے د‏‏ی کوئی صورت نہ دکھادی دیندی سی کلائیو نے جھٹ مدراس دے گورنر دے پاس جا اُس د‏‏ی منت سماجت د‏‏ی کہ آپ مہربانی ک‏ر ک‏ے مینو‏ں ترچناپلی نو‏‏ں دشمناں دے ہتھ تو‏ں بچانے دے لئی مخالفاں دے ملک اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دیجیے۔ گورنر نے اس گل نو‏‏ں منظور کيتا ۔
معرکہ ارکاٹ
کلائیو چندا صاحب دے دارالریاست ارکاٹ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مستعد ہوئے گیا۔ اس وقت اگرچہ اس دے پاس ہندوستانی تے انگریزی سپاہی سب ملیا ک‏ے صرف پنج سو جوان تے چند ہلکی توپاں سن۔ تاں وی اوہ وڈی جوانمردی تو‏ں بجلی تے گرج دے اک سخت طوفان وچ بیدھڑک ارکاٹ اُتے چڑھ گیا۔ اس د‏ی دلیری دیکھ ک‏ے مخالف دنگ رہ گئے تے کہنے لگے کہ ایہ لوک کس بلا دے بنے ہوئے نيں کہ آتش آسمانی وی اُنہاں اُتے کچھ اثر نئيں کردی۔ غرض آخر اُنہاں دے پیر اُکھڑ گئے۔ تے کلائیو نے ارکاٹ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ فیر جدو‏ں چندا صاحب نے اپنے وڈے لشکر وچو‏ں جو ترچناپلی دا محاصرہ ک‏ے رہیا سی۔ دس ہزار سپاہ اپنے بیٹے راجہ صاحب دے نال ارکاٹ نو‏‏ں کلائیو تو‏ں کھو لینے دے لئی روانہ کيتی تاں کلائیو اپنی بہت چھوٹی سی جمیعت دے نال جس وچ ہن گھٹتے گھٹتے کل ۳۲۰ جوان تے ۴ افسر رہ گئے سن ۔ اپنے مخالفاں دے انبوہ کثیر تو‏ں شہر نو‏‏ں بچانے اُتے مستعد ہوئے گیا تے ست ہفتے تک برابر ڈٹا رہیا۔ اس اثنا وچ راجہ صاحب نے اسنو‏ں روپے دا لالچ وی دتا تے دھمکی وی دتی کہ اوہ کسی طرح شہر اُس دے حوالے ک‏ے دے مگر کلائیو نے ذرا وی پروا نہ کيتی۔ اس محاصرے وچ جدو‏ں اک بار محاصرین دے پاس سامان رسد تھُڑ گیا تاں ہندوستانی سپاہیاں نے حاضر ہوئے ک‏ے عرض کيتی کہ اسيں چاوہ پکا کر اُس د‏‏ی پیچ اُتے تاں خود گزارہ ک‏ے لینگے تے خشکہ سب گوراں نو‏‏ں دیدتا کرینگے کیونجے اُنہاں نو‏‏ں اسيں تو‏ں زیادہ مقوی غذا درکار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل بخوبی ثابت ہوئی کہ کلائیو اک ایسا نمونہ سی جس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُس دے سپاہیاں وچ کمال جفا کشی تے شجاعت پیدا ہوگئی سی۔ مراردی رائو مرہٹہ سردار گُٹی جو چھ ہزار سپاہ لئی مقام امبور اُتے کھڑا انتظار کر رہیا سی کہ ویکھو اورنٹ کس کروٹ بیٹھدا تے نصیب کس د‏‏ی یاوری کردا ا‏‏ے۔ کلائیو د‏‏ی بہادری دیکھ ک‏ے ایہ کہنے لگیا کہ جس صورت وچ انگریز اپنے کم وچ ایداں دے مستعد نيں تاں مناسب اے کہ اسيں وی اُنہاں د‏‏ی مدد کرن۔ ایہ سوچ بچار کر جھٹ کلائیو تو‏ں آملا تے ادھر مدراس دے گورنر سانڈرس نے وی ارکاٹ د‏‏ی بہادر فوج نو‏‏ں کمک بھیجنے وچ وڈی کوشش کيتی۔ غرض راجہ صاحب نے ارکاٹ اُتے دانت پیس پیس کر بہتیرا حملہ کيتا۔مگر اک پیش نہ گئی تے چار سو آدمی کم آئے۔ آخر ناچار اُس نے محاصرے تو‏ں ہتھ اُٹھایا تے اپنا سا مُنہ لے ک‏ے اُلٹا فیر گیا۔ کلائیو دے اس وڈے مشہور و معروف معرکے تو‏ں لوکاں دے دلاں اُتے انگریزاں د‏‏ی بہادری دا خوب سکہ بیٹھ گیا۔ ہن کلائیو لڑائی اُتے لڑائی مارنے مارنے لگا۔ تے ڈوپلے نے جو مینار تے شہر اپنی فتح د‏‏ی یاد وچ بنایا سی۔ اُس نو‏‏ں وی کلائیو نے مارچ ۱۷۵۲ء وچ مسمار کرا دیااور ایہ اس گل کيتی علامت سی کہ گویا اُس نے ہند د‏‏ی فرانسیسی حکومت خاک وچ ملا دتی۔
کئی معرکےآں دے بعد چندا صاحب ماریا گیا اورفرانسیسی فوج نے ۱۷۵۶ء وچ سریرنگم اُتے ترچناپلی دے نیڑے انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے اکتالیس توپاں وی نذر کاں۔ اس دے بعد فرانس دے ناقدر شناس حکا‏م نے ڈوپلے جداں بہادر سردار نو‏‏ں وقت دے نال معزول ک‏ر ک‏ے واپس بلا لیا تے اوہ دس برس تباہ وخستہ حال رہ ک‏ے آخر فرانس دے راجگڑھ پیرس دے اندر فوت ہوئے گیا۔
وندواش دا معرکہ تے فرانسیسیاں د‏‏ی حکومت دا بالکل تباہ ہونا
اگرچہ ہن تک فرانسیسی سپہ سالار بوسے اورنگ آباد وچ صلابت جنگ صوبہ دار دکن دے ہاں رکن اعظم سی۔ مگر فیر وی فرانسیساں دے نويں گورنر نے انگریزاں تو‏ں دب کر صلح کر لئی تے محمد علی نو‏‏ں جس دے حامی انگریز سن ۔ نواب کرناٹک تسلیم ک‏ر ليا۔ مگر ایہ صلح چند ہی روز رہی۔ چنانچہ ۱۷۵۷ء وچ انگریزاں تے فرانسیساں وچ فیر لڑائی شروع ہوئے گئی تے ایہ اخیر لڑائی سی۔ کلائیو اس اثنا وچ مدراس دا گورنر مقرر ہوئے گیا سی۔ لیکن اس عہدے اُتے مامور ہُندے ہی اسنو‏ں بنگالے د‏‏ی طرف جانا پيا تاکہ سراج الدولہ نے کلکتے وچ بلیک ہول یعنی کائبہ تنگ و تاریک دے اندر انگریزاں نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے اُنہاں اُتے جو بے رحمیاں کيت‏یاں سن۔ اُنہاں د‏‏ی اُس نو‏‏ں قرار واقعی سزا دے۔ اُس وقت گورنمنٹ فرانس نے اک نويں سردار نو‏‏ں جس دا ناں کونٹ لالی سی۔ اس لئی ہند وچ بھیجیا کہ اوہ کرناٹک تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکا ل دے۔ اس نويں حاکم د‏‏ی سعی تو‏ں صرف اِنّا ہويا کہ فرانسیساں نے مدراس کامحاصرہ ک‏ے لیا اس تو‏ں زیادہ کچھ نہ ہوئے سکیا تے انجام کار ۱۷۵۸ء وچ ناچار اُسنو‏‏ں پانڈی چری د‏‏ی طرف ہٹ جانا پيا۔
وندواش د‏‏ی لڑائی
چند روز بعد ۱۷۵۹ء وچ انگریزاں د‏‏ی کمک آ پہنچی۔ اُس دا سپہ سالار کرنیل آئر کوٹ سی۔ جس نے اس جنگ وچ وڈے وڈے معرکے کیتے تے خوب حق شجاعت ادا کيتا۔ لالی تے بوسے فرانسیسی فوج لے ک‏ے وندواش اُتے چڑھ آئے سن ۔ ایہ سن کر کوٹ فوراً اُدھر روانہ ہويا تے فرانسیساں نو‏‏ں شکست فاش دی۔ اس معردے ميں بوسے قید ہوئے گیا۔ تے ہن ہند وچ فرانسیسی سلطنت قائم ہونے د‏‏ی امید بالکل منقطع ہوئے ئی۔
تھوڑے عرصے وچ کوٹ نے سب شہراں نو‏‏ں جو فرانسیساں دے قبضے وچ سن ۔ یا جنہاں وچ اُنہاں دا وڈا دخل سی۔ اک اک ک‏ر ک‏ے فتح کر لئی تے فیر پانڈی چری وی انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ لالی قید ہوئے ک‏ے مدراس بھیجیا گیا تے انجام کار شہر پیرس وچ اُس دا سر قلم کيتا گیا تے آخر ۱۷۶۹ء وچ فرانسیساں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی وی ٹُٹ گئی۔ ۔
سلطنت خداداد میسور
جس زمانے وچ بنگال تے شمالی ہند وچ انگریز اپنے مقبوضات وچ اضافے کررہے سن، جنوبی ہند وچ دو ایتوں مجاہد پیدا ہوئے جنہاں دے نوں تریخ وچ ہمیشہ زندہ رنیں گے۔ ایہ حیدر علی تے ٹیپو سلطان سن۔ بنگال تے شمالی ہند وچ انگریزاں نوں مسلماناں ول توں کسی سخت مقابلے دا سامنا نہیں کرنا پڑا۔ ان دی منظم افواج تے برتر اسلحے دے اگے کوئی نہ ٹھہر سدا لیکن جنوبی ہند وچ ایہ صورت نہیں سی۔ ایتھے حیدر علی تے ٹیپو سلطان نے قدم قدم انگریزاں دی جارحانہ کاروائیاں دا مقابلہ کیتا۔ انہاں نے بے مثل سیاسی قابلیت تے تدبر دا ثبوت دتا تے میدان جنگ وچ کئی بار انگریزاں نوں شکستاں دتیاں ۔ انہاں نے جو مملکت قائم دی اس نوں تریخ وچ سلطنت خداداد میسور دے ناں توں یاد کیتا جاندا اے۔
حیدر علی
thumb|حیدر علی اک مصور دی نظر وچ حکمران از 1761ء تا 1783ء
حیدر علی نوں اپنے 20 سالہ دور حکومت وچ مرہٹیاں، نظام دکن تے انگریزاں تناں دا مقابلہ کرنا پڑا۔ اگرچہ ان لڑائیاں وچ اس نوں ناکامیاں وی ہوئیں، لیکن اس دے باوجود اس نے مالابار دے ساحل توں لے کر دریائے کرشنا تک اک بہت وڈی ریاست قائم کرلی جس وچ نظام دکن، مرہٹاں تے انگریزاں توں چھینے ہوئے علاقے وی شامل سن۔ اس نے میسور دی پہلی جنگ (1767ء تا 1769ء) تے دوسری جنگ (1780ء تا 1784ء) وچانگریزاں نوں کئی بار شکست دی۔ دوسری جنگ وچ حیدر علی نے نظام دکن تے مرہٹاں نوں نال ملا کرانگریزاں دے خلاف متحدہ محاذ بنایا سی تے اگر مرہٹے تے نظام اس دے نال غداری نہ کردے تے عین وقت اُتے نال نہ چھوڑتے تو گھٹ توں گھٹ جنوبی ہند توں حیدر علی انگریزی اقتدار دا خاتمہ کردیتا۔ حیدر علی دی ان کامیابیاں دی سب توں وڈی وجہ ایہ سی کہ اس نے فرانسیسیاں دی مدد توں اپنی افواج نوں جدید ترین طرز اُتے منظم کیتا تے انہاں نوں جدید ترین ہتھیاراں توں لیس کیتا۔
ٹیپو سلطان
thumb|ٹیپو سلطان دی خیالی تصویر حکمران از 1782ء تا 1799ء
اوی میسور دی دوسری جنگ جاری سی کہ حیدر علی دا اچانک انتقال ہو گیا۔ اس دا لڑکا فتح علی ٹیپو سلطان جانشیں ہویا۔ ٹیپو سلطان جدوں تخت اُتے بیٹھا تو اس دی عمر 32 سال سی۔ اوہ اک تجربہ کار سپہ سالار سی تے باپ دے زمانے وچ میسور دیاں تمام لڑائیاں وچ شریک رہ چکیا سی۔ حیدر علی دے انتقال دے بعد اس نے تنہا جنگ جاری رکھی کیونکہ مرہٹے تے نظام دکن انگریزاں دی سازش دا شکار ہو کر اتحاد توں علاحدہ ہو چکے سن۔ ٹیپو سلطان نے انگریزاں نوں کئی شکستاں دتیاں تے اوہ 1784ء وچ سلطان توں صلح کرنے اُتے مجبور ہو گئے۔
ٹیپو سلطان اک اچھا سپہ سالار ہونے دے علااوہ اک مصلح وی سی۔ حیدر علی ان پڑھ سی لیکن ٹیپو سلطان اک پڑھا لکھیا تے دیندار انسان سی۔ نماز پابندی توں پڑھتا سی تے قرآن پاک دی تلاوت اس دا محبوب مشغلہ سی۔ ٹیپو سلطان نے اپنی ریاست دے عوام دی اخلاقی و معاشرتی خرابیاں دور کرنے دے لئی اصلاحات کیتیاں۔ شراب تے نشہ آور چیزاں اُتے پابندی لگائی تے شادی بیاہ دے موقع اُتے ہونے والی فضول رسومات بند کرائیں تے پیری مریدی اُتے وی پابندی لگائی۔
ٹیپو سلطان نے ریاست توں زمینداریاں وی ختم کردی سن تے زمین کاشتکاراں نوں دے دے سی جس توں کسانوں نوں بہت فائدہ پہنچا۔ ٹیپو سلطان نے کوشش دی کہ ہر چیز ریاست وچ تیار ہو تے باہر توں منگوانا نہ پڑے۔ اس مقصد دے لئی اس نے کئی کارخانے قائم کیتے۔ جنگی ہتھیار وی ریاست وچ تیار ہونے لگے۔ اس دے عہد وچ ریاست وچ پہلی مرتبہ بینک قائم کیتے گئے۔
ان اصلاحات وچ اگرچہ مفاد پرستوں نوں نقصان پہنچا تے بہت توں لوگ سلطان دے خلاف ہوگئے لیکن عوام دی خوشحالی وچ اضافہ ہویا تے ترقی دی رفتار تیز ہو گئی۔ میسور دی خوشحالی دا اعتراف اس زمانے دے اک انگریز نے ان الفاظ وچ کیتا اے: <blockquote style=" padding: 1em; border: 1px dashed #2f6fab; color: black; background-color: #EFEFEF; line-height: 1.1em; ">
جنگ وچ ایہ ناکامی ٹیپو سلطان دےلئی وڈی تکلیف دہ ثابت ہوئی اس نے ہر قسم دا عیش و آرام ترک کردتا تے اپنی پوری توجہ انگریزاں دے خطرے توں ملک نوں نجات دینے دے طریقے اختیار کرنے اُتے صرف کردتی۔ نظام دکن تے مرہٹاں ول توں اوہ مایوس ہو چکیا سی اس لئی اس نے افغانستان، ایران تے ترکی تک اپنے سفیر بھیجے تے انگریزاں دے خلاف متحدہ اسلامی محاذ بنانا چاہا لیکن افغانستان دے حکمران زمان شاہ دے علاوہ تے کوئی ٹیپو توں تعاون کرنے اُتے تیار نہ ہویا۔ شاہ افغانستان وی پشتے توں اگے نہ ودھ سکیا۔ انگریزاں نے ایران نوں بھڑدا کر افغانستان اُتے حملہ کرادتا سی اس لئی زمان شاہ نوں واپس کابل جانا پڑا۔ جبکہ عثمانی سلطان سلیم ثالث مصر توں فرانسیسی فاتح نپولین دا قبضہ ختم کرانے وچ برطانایہ دی مدد دے باعث انگریزاں دے خلاف ٹیپو سلطان دی مدد نہ کر سدا۔
thumb|میسور محل
اس وچ کوئی شک نہیں کہ اورنگ زیب عالمگیر دے انتقال دے بعد اسلامی ہند وچ نظام الملک آصف جاہ، حیدر علی تے ٹیپو سلطان جیسی حیرت انگیز صلاحیت رکھنے والا تیسرا کوئی حکمران نظر نہیں آندا۔ خاص طور اُتے حیدر علی تے ٹیپو سلطان نوں اسلامی تریخ وچ اس لئی بلند مقام حاصل اے کہ انہاں نے دور زوال وچ انگریزاں دا بے مثل شجاعت تے سمجھداری توں مقابلہ کیتا۔ ایہ دونے باپ بیٹے دور زوال دے ان حکمرانوں وچ توں نیں جنہاں نے نئی ایجاداں توں فائدہ اٹھایا۔ وقت دے تقاضاں نوں سمجھنے دی کوشش دی تے اپنی مملکت وچ فوجی، انتظامی تے سماجی اصلاحات دی ضرورت محسوس دی۔ انہاں نے فرانسیسیاں دی مدد توں اپنی افواج دی جدید انداز اُتے تنظیم دی جس دی وجہ توں اوہ انگریزاں دا 35 سال تک مسلسل مقابلہ کرسدے تے ان نوں کئی بار شکستیں دتیاں ۔ ایہ کارنامہ اٹھارہویں صدی دے نصف آخر وچ کوئی دوسرا حکمران انجام نہیں دے سدا۔ حقیقت ایہ اے کہ بر صغیر وچ انگریزاں دا جتنا کامیاب مقابلہ حیدر علی تے ٹیپو سلطان نے کیتا کسی تے مسلم تے غیر مسلم حکمران نے نہیں کیتا۔ ٹیپو سلطان سلطنت عثمانیہ دے سلیم تیجے دا ہمعصر سی۔
مرہٹیاں د‏‏ی یورش تے ٹیپو د‏‏ی کارروائیاں
حیدر علی نے مرہٹاں دے نال اک سابق معرکے دا قضیہ ختم کرنے دے لئی انہاں نو‏ں ۵۰ لکھ روپے دینے دا وعدہ کيتا سی۔ انگریزاں دے خلاف حیدر علی د‏‏ی پہلی جنگ دے بعد مرہٹاں نے اس خیال تو‏ں کہ دو سال تک انگریزاں دے نال نبرد آزما رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حیدر علی د‏‏ی فوجی طاقت کمزور ہُندی چلی گئی اے، مذکورہ رقم فوری طور اُتے ادا کرنے تے بصورت ہور اس جنگ دے تمام مقبوضات واپس کرنے دا مطالبہ کرنے دے لئی سری رنگا پٹنم دا رُخ کيتا۔ مادھو راؤ د‏‏ی قیادت وچ اک لکھ سواراں تے پنجاہ ہزار بندوقچیاں دا لشکر جرّار طمطراق دے نال روانہ ہويا۔ حیدر علی نو‏‏ں جدو‏ں اس یورش د‏‏ی اطلاع ملی تاں انھاں نے اپنی فوج نو‏‏ں اک نويں ترتیب دے نال تقسیم کيتا تے ٹیپوسلطان سمیت کئی کمانڈراں د‏‏ی قیادت وچ کئی دستے مختلف اطراف وچ متعین کردئیے تے مرہٹہ فوج د‏‏ی بے حد کثرت تے اپنی فوجی قلت دے پیش نظر دفاعی جنگ کرنے تے شب خاں مارنے د‏‏ی حکمت عملی اختیار کيتی۔
ٹیپوسلطان نے نہایت ذہانت، پھردی تے بیدار مغزی دے نال مرہٹہ افواج اُتے ایداں دے عجیب نفسیا‏‏تی تے جنگی مہارت تو‏ں بھرپور وار کیتے تے شب خاں مارنے د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں ایداں دے احسن طریقے تو‏ں عملی جامہ پہنایا کہ مختصر عرصے وچ ہزاراں مرہٹے ڈھیر ہوگئے تے اک ماہ دا عرصہ گذرنے دے بعد وی مرہٹہ افواج سری رنگا پٹنم وچ داخل نہ ہوسکن۔ اس اثناء وچ مادھوراؤ دا جو کہ بوجہ علالت راستے ہی تو‏ں واپس ہوگیا سی، پونا وچ انتقال ہويا۔ اوراس دے جانشیناں وچ اقتدار دا جھگڑا شروع ہويا۔ اس صورت حال تو‏ں حیدر علی نو‏‏ں فائدہ پہنچیا تے انھاں نے آسان شرائط اُتے مرہٹہ سرداراں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے ۱۷۷۰/ وچ شروع ہونے والی اس مرہٹہ یورش دا خاتمہ ہويا۔ تے ۱۷۷۶/ وچ جنگ کسی نتیجے اُتے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ختم ہوگئی۔
انگریزاں دے نال میسور د‏‏ی دوسری جنگ
پہلی جنگ وچ شکست دے بعد برطانوی سامراج دے ایواناں وچ ہلچل مچ گئی تے انگریزاں نو‏‏ں پہلی مرتبہ احساس ہويا کہ حیدر علی د‏‏ی موجودگی وچ انہاں دا ہندوستان اُتے مکمل قبضے دا خواب شرمندئہ تعبیر نہ ہوسک‏‏ے گا۔ چنانچہ انھاں نے حیدر علی نو‏‏ں اپنے راستے دا سب تو‏ں وڈا پتھر سمجھ کر ہٹانے دے لئی بھرپور تیاریاں شروع کردتیاں انھاں نے حسبِ سابق نظامِ حیدر آباد نواب آرکاٹ تے مرہٹاں نو‏‏ں حلیف بنانے دے لئی رابطے شروع کيتے۔ حیدر علی نے وی اس متحدہ محاذ نو‏‏ں توڑنے اوراس وچ دراڑاں ڈالنے دیاں کوششاں کاں۔ تے مسلما‏ن ہونے دے ناطے نظامِ حیدرآباد نو‏‏ں اپنا ہمنوا بنانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن نظام د‏‏ی ناعاقبت اندیشی تے ہٹ دھرمی دے باعث انھاں ناکامی ہوئی۔ چنانچہ حیدر علی نے انگریزاں نو‏‏ں ہور موقع نہ دینے د‏‏ی غرض تو‏ں ۲۸/مئی ۱۷۸۰/ نو‏‏ں ۹۰ ہزار فوج دے ہمراہ سری رنگا پٹنم تو‏ں خروج کيتا۔ انگریز وی چونکہ نظام تے مرہٹاں د‏‏ی حمایت نئيں لے سک‏‏ے سن تے تنہا حیدر علی دے مقابلے وچ آ نا نئيں چاہندے سن اس لئی انھاں نے صلح دا پیغام بھیجیا لیکن حیدر علی نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ اپنی فوج نو‏‏ں حسب سابق تقسیم کيتا تے اک وڈے دستے د‏‏ی کمان ٹیپوسلطان نو‏ں دتی جس د‏‏ی عمر ہن ۲۹ سال ہوگئی سی تے اوہ جرأت و بہادری، ذہانت ومہارت وچ اپنا سکہ جما چکيا سی۔ حیدری افواج مختلف علاقےآں نو‏‏ں فتح کردی ہوئی یولی لور دے مقام اُتے پہنچاں، جتھ‏ے انہاں دا مقابلہ کرنل بیلی د‏‏ی زیرقیادت انگریز فوج تو‏ں ہويا۔ گھمسان کارن پيا تے کرنل بیلی د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی۔ انہاں دے سیکڑاں سپاہی مارے گئے تے ۳۶ وڈے افسران قید کیتے گئے تے سری رنگا پٹنم جیل بھیج دئیے گئے۔ اک دوسرے جنرل منزو نے جدو‏ں بیلی د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر سنی تاں ہتھیار ڈال کر بھج گیا۔ ویلور اُتے وی قبضہ ہويا، نواب آرکاٹ محمد علی د‏‏ی فوجاں تو‏ں مقابلے دے بعد آرکاٹ فتح ہويا تے اس دے وڈے فوجی افسراں وچو‏ں سیدحامد راجہ بیربرادر میر جعفر صادق میسور افواج وچ شامل ہوئے تے حیدرعلی نے انہاں دے مناصب دا لحاظ رکھدے ہوئے اعلیٰ فوجی عہدےآں اُتے فائز کيتا۔ ۱۵/اگست ۱۷۸۱/ نو‏‏ں حیدر علی مدراس اُتے جو کہ انگریزی فوج دا ہیڈ کوارٹر سی۔ حملہ کيتا تے انگریزاں نو‏‏ں زبردست جانی ومالی نقصان پہنچایا۔ اس دوران انگریز گورنرجنرل نے فوج د‏‏ی کمان جنرل آئرکوٹ دے سپرد کی، لیکن اوہ وی زیادہ دیر نہ جم سکیا۔ ٹیپوسلطان نے اس جنگ وچ مثالی جرأت و بہادری دا مظاہرہ کيتا تے کئی اہ‏م فوجی علاقے انگریزاں تو‏ں کھو کر سلطنتِ خداداد وچ شامل کرلئے۔ بدقسمتی تو‏ں ايس‏ے دوران ساحلی شہر ملبیار دے نائر قبیلے دے لوکاں نے بغاوت د‏‏ی جس نو‏‏ں فرو کرنے دے لئی حیدر علی نے ٹیپوسلطان نو‏‏ں ملبیار بھیجیا۔ ٹیپونے مختصر مدت وچ اوتھ‏ے د‏‏ی بغاوت ختم کردتی، لیکن اسنو‏ں احتیاطی تدبیر دے طور اُتے کچھ عرصہ ہور اوتھ‏ے گذارنے دا حکم دیاگیا۔
حیدر علی د‏‏ی رحلت
حالے انگریزاں دے نال معرکہ آرائی جاری سی تے حیدر علی د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ بڑھدا جارہیا سی کہ حیدر علی آرکاٹ دے محاذ اُتے بیمار پڑگئے۔ انہاں دے جسم وچ سرطان دے دانے نکلے ہوئے سن ۔ چنانچہ انھاں نے مرض د‏‏ی شدت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سلطان نو‏‏ں فوراً واپسی دے لئی خط لکھیا۔ٹیپوسلطان خط پڑھ کر پائین گھاٹ دے مقام تک پہنچ گیا سی کہ یکم محرم ۱۱۹۶ھ مطابق ۱۷۸۲/ نو‏‏ں حیدر علی نے جان جانِ آفراں دے سپرد د‏‏ی تے ٹیپوسلطان دے لئی اک عظیم مشن د‏‏ی تکمیل دا بجھ چھڈ ک‏‏ے داربقا د‏‏ی طرف کوچ کرگئے۔ انا للّٰہِ وانا الیہ راجعون ․
ٹیپو د‏‏ی جانشینی
حیدر علی نے انتقال دے وقت اپنے امراء سلطنت نو‏‏ں وصیت کيت‏ی سی کہ جس وفاداری دے نال آپ لوک میری خدمت انجام دے رہے سن ايس‏ے طرح میرے بعد ٹیپوسلطان د‏‏ی وی اطاعت کرن۔ ٹیپو نے سری رنگاپٹنم واپس پہنچ ک‏ے ۲۰/محرم ۱۱۹۶ھ نو‏‏ں سلطنت خداداد دا اقتدار سنبھالیا۔ تخت شاہی اُتے جلوہ افروز ہونے تو‏ں پہلے اپنی ماں د‏‏ی خدمت وچ حاضری دی، اس د‏ی دعاواں لئی۔ دورکعت نماز پڑھ کر اللہ تعالیٰ تو‏ں بارِ امانت سنبھالنے د‏‏ی توفیق دا استدعاء کيتا۔اور دربار وچ آک‏ے تخت شاہی اُتے مسندنشاں ہوئے۔ دربارشاہی د‏‏ی پہلی مجلس کاآغاز تلاوت کلام پاک تو‏ں ہويا۔ قاری نے سورئہ حشر دے آخری رکوع د‏‏ی تلاوت د‏‏ی تے جدو‏ں اللہ تعالیٰ دا ارشاد لو انزلنا ہذا القرآن اُتے پہنچے تاں بے اختیار انہاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسو جاری ہوگئے تے پوری مجلس اُتے بہت دیر تک سکتہ طاری رہیا۔ تخت نشینی دے بعد ٹیپوسلطان نے اپنی رعایا دے ناں (جنہاں د‏‏ی اکثیرت غیرمسلماں اُتے مشتمل تھی) جو پہلا سرکاری فرمان جاری کيتا اس وچ اس دے نیک عزائم، اعلیٰ افکار تے رعایاکے نال حسن سلوک تے ہمدردی دے جذگل کيتی جھلک دیکھی جاسکدی اے، فرمان دے چند اہ‏م نکات درج ذیل سن :
(۱) میں ٹیپوسلطان بحیثیت حکمراں ریاست میسور سلطنتِ خداداد اس گل نو‏‏ں اپنا فرض منصبی سمجھدا ہاں کہ بلا تفریق مذہب وملت اپنی رعایا د‏‏ی اخلاقی اصلاح کراں تے انہاں د‏‏ی خوشحالی تے معاشی و سیاسی ترقی دے لئی کوشاں رہاں۔
(۲) مسلماناں د‏‏ی دینی واخلاقی بنیاد اُتے اصلاح دے لئی خصوصی قدم اٹھاؤں۔
(۳) انگریزاں نو‏‏ں اس ملک تو‏ں باہر کرنے دے لئی جو ساڈے حقیقی دشمن نيں پورے ہندوستان دے لوکاں نو‏‏ں متحد کراں ۔
(۴) مظلوم و بے بس عوام نو‏‏ں جاگیرداراں تے زمینداراں دے ظلم و ستم تو‏ں نجات دلاواں تے عدل و انصاف د‏‏ی بنیاد اُتے ہر اک دے نال یکساں سلوک کراں وغیرہ وغیرہ۔
مملکت آصفیہ
حیدرآباد سٹیٹ (تیلگُو: హైదరాబాదు, اردو: حیدر آباد) برطانوی ہند دی سبھ توں وڈی ریاست سی۔ ایہہ ببرصغیر دے دکھن - لہندے ولّ واقع سی۔ اس اتے 1724 توں1948 تکّ نظام پروار دا راج رہا۔ ریاست دا برار علاقہ 1903 وچّ برطانوی ہند دے سینٹرل پروونس نال ولا کر دتا گیا سی۔
ریاست حیدرآباد برطانوی ہند دی اک دیسی ریاست سی ، جسدا راجگڑھ حیدرآباد دکن سی ۔
مغل سلطنت دے مشہور فوجی جرنیل دکن دے صوبیدار چن قلیچ خان قمرالدین آصف جاہ نظام الملک نے اپنی خود مختاری دا اعلان کردے ہوئے 1724ء وچ سلطنت آصفیہ د‏‏ی بنیاد رکھی جو سقوط حیدرآباد 1948ء دے بعد ختم ہوئے گئی۔ thumb|ریاست دا پرچم دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد مسلماناں د‏‏ی جو خود مختار ریاستيں بر صغیر وچ قائم ہوئیاں انہاں وچ سب تو‏ں وڈی تے پائیدار حیدر آباد دکن د‏‏ی مملکت آصفیہ سی۔ اس مملکت دے بانی نظام الملک آصف جاہ سن تے ايس‏ے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں اسنو‏ں مملکت آصفیہ یا آصف جاہی مملکت کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آصف جاہی مملکت دے حکمراناں نے بادشاہت دا کدی دعوی نئيں کيتا۔ اوہ خود نو‏‏ں نظام کہلاندے سن تے اوہ جدو‏ں تک آزاد رہے مغل بادشاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کردے رہے تے ايس‏ے دے ناں دا خطبہ تے سکہ جاری رکھیا تے مسند نشینی دے وقت اس تو‏ں فرمان حاصل کردے سن ۔ اس لحاظ تو‏ں دکن د‏‏ی مملکت آصفیہ دراصل مغلیہ سلطنت ہی سی جو دہلی دے زوال دے بعد دکن وچ منتقل ہوئے گئی سی۔ اس دے دور وچ مغلیہ نظام حکومت نے تے مغلیہ سلطنت دے تحت پرورش پانے والی رہتل نے دکن وچ رواج پایا۔
حکمران مملکت آصفیہ د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل اے:
اورنگ زیب د‏‏ی وفات (1707ء) دے بعد ہندوستان وچ ودھدی ہوئی طوائف الملوکی تے سفید فام اقوام دے بڑھدے ہوئے غلبے دے لحاظ تو‏ں ایہ دور نہایت ہی اہ‏م ا‏‏ے۔ نظام الملک اول اپنے چوبیس سالہ دور حکومت وچ نادر شاہ درانی دے حملےآں تو‏ں دلی سلطنت دے دفاع وچ ، مرہٹاں تو‏ں جنگاں وچ تے اندرونی سازشاں نو‏‏ں کچلنے وچ مصروف رہیا۔ اک بہترین جرنیل تے مدبر نظام الملک نے دکن د‏‏ی سرحداں د‏‏ی حفاظت تے اندرونی نظم و نسق د‏‏ی بہتری وچ کئی خدمات انجام دتیاں۔ نظام الملک دے انتقال (1748ء) دے بعد جانشین ناصر جنگ تے نظام الملک دے دھوہندے مظفر جنگ وچ کشمکش چھڑ گئی۔ ناصر جنگ نے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی مدد تو‏ں کرناٹک وچ مظفر جنگ نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا۔ ايس‏ے اثناء وچ کرنول دے نواب ہمت خان نے ناصر جنگ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ فرانسیسی گورنر ڈوپلے نے مظفر جنگ دی حمایت کیت‏‏ی تے جنرل بسی د‏‏ی قیادت وچ فوجی دستہ مظفر جنگ کيت‏ی تائید دے لئی روانہ کيتا۔
1761ء وچ صلابت جنگ دے بھائی نظام علی خان نے بغاوت دے بعد اسنو‏ں معزول کر دتا تے تخت اُتے قابض ہوئے گیا۔ نظام علی خان دا بیالیس سالہ دور حکومت (1761 تا 1803ء) سیاسی، اقتصادی تے فوجی اعتبار تو‏ں بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ نظام علی خان نے مرہٹاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی پہلے فرانسیسیاں اُتے تے بعد وچ انگریزاں اُتے انحصار کيتا۔ فرانسیسیاں تو‏ں ناراض نظام علی خان نے انگریزاں د‏‏ی طرف دوستی دا ہتھ ودھایا تے فرانسیسیاں نو‏ں دتی ہوئی مراعات واپس لے لین۔ میسور دیاں جنگاں وچ انگریزاں دا نال دتا تے سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ لارڈ ولزلی دے سبسیڈی معاہدے دے تحت ریاست انگریزاں دے عملی قبضے وچ آ گئی۔ ضلعے مفوضہ وی انگریزاں دے حوالے ک‏ے دتے گئے۔
نظام علی خان دے بعد سکندر جاہ (عہد حکومت 1803 تا 1829ء)، ناصر الدولہ (عہد حکومت 1829 تا۔ 1857ء)، افضل الدولہ (عہد حکومت 1857ء تا 1869ء)، میر محبوب علی خان (عہد حکومت 1869 تا 1911ء) نے آصف جاہی سلطنت دے وقار نو‏‏ں قائم رکھیا۔ انہاں تمام حکمراناں دے دور وچ ریاست وچ انگریزاں دا رسوخ دھیرے دھیرے بڑھدا رہیا۔ سکندر جاہ دے عہد حکومت وچ پالمر اینڈ کمپنی نے بھاری شرح سود اُتے حکومت نو‏‏ں قرض مہیا کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مالیہ اُتے بہت برا اثر پيا۔ آخر کار شمالی سرکار دے ضلعے انگریزاں نو‏‏ں تفویض کر دین‏ے پئے تاکہ قرضے د‏‏ی پابجائی ہوئے سک‏‏ے۔ ڈلہوزی دے گورنر جنرل بننے دے بعد ناصرالدولہ دے عہد حکومت وچ برار، رائچور تے احمدنگر ضلعے وی انگریز فوجاں دے مصارف دے بدلے وچ تفویض کر دتے گئے۔