cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جہاد
نزول حکم جہاد
جہاد بالقتال دے لئی کچھ بنیادی شرائط نو‏‏ں پورا کرنا ضروری اے، جنہاں دے بغیر جہاد انسانیت دے لئی محض فتنہ و فساد دا باعث بندا اے، جس د‏‏ی اسلام ہرگز اجازت نئيں دیندا۔ جہاد د‏‏ی بنیادی شرائط وچ درج ذیل شامل نيں:
جہاد اسلامی ریاست د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ عوام الناسنو‏ں فردا فردا، جتھاں یا تنظیمیاں د‏‏ی صورت وچ جہاد کرنے د‏‏ی ہرگز اجازت نئيں ا‏‏ے۔
جہاد دے دوران احتیاطاں
جے کوئی کافر جنگ دے دوران موت دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں کلمہ پڑھ لے تاں اس دا حکم ایہ اے کہ اسنو‏ں قتل نہ کيتا جائے کیونجے اسلام جنگ و جدل دا نئيں بلکہ امن و اصلاح دا دین ا‏‏ے۔ احادیث وچ تاں ایتھ‏ے تک تاکید ملدی اے کہ جے کوئی کافر سر اُتے لٹکدی تلوار دیکھ ک‏ے اسلام قبول کر لے تاں اس دے قتل تو‏ں ہتھ روک لینا ضروری ا‏‏ے۔
اک مرتبہ اک صحابی اک کافر نو‏‏ں قتل کرنے ہی والے سن کہ اس نے کلمہ طیبہ پڑھ لیا، مگر صحابی نے اس دے کلمے د‏‏ی پروا نہ د‏‏ی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں جدو‏ں اس واقعہ دا علم ہويا تاں آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے سخت لفظاں وچ اس قتل د‏‏ی مذمت کيتی تے صحابی دے اس قول اُتے کہ اس کافر نے محض جان بچانے دے لئی کلمہ پڑھیا سی، ارشاد فرمایا:
ترجمہ : کیہ تسيں نے اس دا دل چیر کر دیکھیا سی؟
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فیر اس مقتول دے ورثاء نو‏‏ں پوری دیت ادا کرنے دا حکم فرمایا۔
جہاد بالقتال
ایہ جہاد میدان جنگ چ کافراں تے دین دے دشمناں دے خلاف اس ویلے کھڑے ہون دا ناں اے جدوں دشمن توں تواڈی جان مال جاں تواڈے دیس دیاں  سرحداں خطرے چ ہون۔ جے کوئی کفر دے خلاف جنگ کردا ہویا شہید ہو جائے تاں قرآن دے فرمان دے مطابق اسنوں مردہ نہ کہیا جائے بلکہ حقیقت چ اوہ زندہ اے۔ ارشاد باری تعالٰیٰ اے:
نزول حکم جہاد
جہاد بالقتال دا حکم نبوت دے مدنی دور چ نازل ہویا۔ اس چ میں سب توں پہلے قریش تے مسلماناں چ بدر دے تھاں اتے غزوہ بدر ہویا، جس چ مسلماناں نوں جت  ہوئی۔ كيونجے جہاد چ جان لئی تے دتی جاندی اے تے جان ليݨا ہميشہ توں الہامی شريعتاں چ منع رہیا اے سب توں  پہلے مسلماناں نوں جہاد دی اجازت دتی گئی۔ ايہ اجازت مسلماناں نوں سب توں پہلے جدوں دتی گئی تاں نال اس دی وجہ ايہ دسی  كہ ايہ لوک اس لئی لڑ سكدے نيں كہ انہاں اتے  ظلم ہویا اے۔ قرآن چ آيا اے:
جہاد بالقتال لئی کجھ مڈھلیاں شرطاں نوں  پورا کرنا ضروری اے، جنہاں دے بغیر جہاد انسانیت لئی صرف فتنہ تے فساد دا باعث بݨدا اے، جس دی اسلام ہرگز اجازت نئیں دیندا۔ جہاد دیاں مڈھلیاں شرطاں چ تھلے لکھیاں شامل نیں:
جہاد اسلامی ریاست دی ذمہ داری اے۔ لوکاں نوں فردا فردا، جتھےآں ، جاں تنظیمیاں دی صورت چ جہاد کرن  دی ہرگز اجازت نئیں اے۔
جہاد دے دوران احتیاطاں
اک مرتبہ اک صحابی اک کافر نوں قتل کرن ای والا سی کہ اس نے کلمہ طیبہ پڑھ لیا، پر صحابی نے اس دے کلمے دی پرواہ نہ کیتی تے اسنوں قتل کر دتا۔ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنوں جدوں  اس واقعہ دا علم ہویا تاں آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے سخت لفظاں چ اس قتل دی مذمت کیتی تے صحابی دے اس قول اتے کہ اس کافر نے محض جان بچان  لئی کلمہ پڑھیا سی، ارشاد فرمایا:
ترجمہ : کیہ توں اس دا دل چیر کے دیکھیا سی؟
آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فیر اس مقتول دے وارثاں نوں پوری دیت ادا کرن دا حکم فرمایا۔
ہور پڑھو
گٹھ:اسلام گٹھ:اسلامی اصطلاحاں گٹھ:مذہبی اصطلاحاں گٹھ:جہاد
روہت ویمولا دی خودکشی
پچھوکڑ اتے موت
ہندی شاعر اشوک واجپائی نے خدکشی مگروں سنستھان دے پرحکمرانی دے رویئے فی خلاف درج کراؤندیاں حیدرآباد یونیورسٹی ولوں دتی ڈی-لٹ دی اپادھی نوں واپس کر دتا اے۔  اس دا کہنا اے:    دلت طالب علم روہت ویملا دلت ورتکنیک اتے اختلاف فی دکھائی گئی اسہنشیلتا کر کے خدکشی کرن لئی مجبور ہویا، جو اک لکھاری بننا چاہندا سی۔ میں یونیورسٹی دے ادھیکاریاں خلاف مظاہرہ کردیاں اپادھی واپس کرن دا فیصلہ کیتا اے جو شاید سیاسی دباء وچ کم کر راے سن۔
حافظ حمد اللہ
حافظ حمد اللہ دا تعلق بلوچستان دے ضلع قلعہ عبد اللہ دے افغانستان تو‏ں متصل سرحدی شہر چمن تو‏ں ا‏‏ے۔ اوہ سنہ 1968 وچ چمن شہر وچ قاری ولی نورزئی دے گھر وچ پیدا ہوئے۔
حافظ حمداللہ نے دینی تعلیم دے نال نال پرائمری تو‏ں میٹرک تک تعلیم چمن تو‏ں حاصل کيتی۔ ￼ حافظ حمد اللہ سنہ 2012 وچ جے یو آئی د‏‏ی ٹکٹ اُتے سینیٹر منتخب ہوئے وہ زمانہ طالب علمی وچ جے یو آئی دے طلبہ ونگ جمیعت طلبہ اسلام تو‏ں وابستہ رہے تے میٹرک کرنے دے بعد 14 جولائ‏ی 1986 نو‏‏ں بلوچستان دے محکمہ تعلیم وچ جے وی ٹیچر بھرتی ہوئے۔ اُتے سنہ 2002 دے عام انتخابات تو‏ں پہلے انھاں نے ملازمت تو‏ں استعفیٰ دتا۔
حافظ حمد اللہ نے پرائیویٹ حیثیت تو‏ں اپنی تعلیم نو‏‏ں جاری رکھیا تے سنہ 2011 وچ یونیورسٹی آف بلوچستان تو‏ں پولیٹیکل سائنس وچ ایم اے کيتا۔ تعلیم مکمل کرنے دے بعد اوہ باقاعدہ طور اُتے جے یو آئی وچ شامل ہوئے گئے۔ قلعہ عبد اللہ سمیت بلوچستان د‏‏ی سطح اُتے انہاں دا شمار پارٹی دے سرگرم رہنماﺅں وچ ہُندا سی اُتے انھاں پاکستان د‏‏ی سطح اُتے اس وقت شہرت ملی جدو‏ں اوہ سنہ 2002 دے عام انتخابات وچ متحدہ مجلس عمل د‏‏ی ٹکٹ اُتے چمن تو‏ں رکن صوبائی اسمبلی منتخب ہوئے تے پنج سال بلوچستان دے وزیر صحت رہ‏‏ے۔
متحدہ مجلس عمل بلوچستان وچ مخلوط حکومت دا حصہ بن گئی جس دے باعث حافظ حمد اللہ محکمہ صحت دے وزیر بنے۔ سنہ 2008 دے عام انتخابات وچ حافظ حمد اللہ نے کوئٹہ تو‏ں صوبائی اسمبلی د‏‏ی نشست اُتے انتخابات وچ حصہ لیا لیکن انھاں کامیابی نئيں ملی اُتے اوہ سنہ 2012 وچ جے یو آئی د‏‏ی ٹکٹ اُتے سینیٹر منتخب ہوئے۔ انھاں نے 2018 وچ وی کوئٹہ شہر تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی نشست این اے 265 تو‏ں انتخابات وچ حصہ لیا مگر اوہ کامیاب نئيں ہوئے سک‏‏ے۔
شہرستان ارومیہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ارومیہایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ارومیہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لہندا آذربائیجان
لطائف (تصوف)
لطائف د‏‏ی حقیقت لطائف (Subtleties) لطیفہ د‏‏ی جمع اے ایسی گلاں جنہاں دا انسانی حواس ادراک نہ ک‏ر سکدے ہون۔ ایہ اک تصوف د‏‏ی اصطلاح ا‏‏ے۔
لطائف دے معانی
اللطیف اللہ تعالیٰ دا اک ناں یعنی اوہ ذات جو اپنے بندےآں اُتے لطیف تے مہربان ا‏‏ے۔ معاملات دے اسرار تے پوشیدگی نو‏‏ں جاننے والا مشکل تے دقیق معنی والا کلام۔ اللطیفہ اللطیف د‏‏ی مؤنث اے (دقیق کلام) جس د‏‏ی جمع اللطائف ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ دے اسماء حسنی وچو‏ں اے یعنی بندےآں اُتے احسان کرنے والا، باریک تو‏ں باریک گل جاننے والا، ایسا کلام جس دے معانی مخفی ہون، اللطیفہ نفس وچ انسباط پیدا کرنے والا نکتہ، جمع لطائف لطیف: جدو‏ں ایہ کِس‏ے جسم د‏‏ی صفت واقع ہوئے تاں ایہ جثل د‏‏ی ضد ہُندا اے جس دے معانی بھاری تے ثقیل دے نيں۔ کہندے نيں شعر جثل (زیادہ تے بھاری بال) تے کدی لطافۃ یا لطف تو‏ں حرکت خفیفہ تے رقیق امور دا سر انجام دینا مراد ہُندا اے تے لطائف تو‏ں اوہ گلاں مراد لی جاندیاں نيں جنہاں دا انسانی حواس ادراک نہ ک‏ر سکدے ہون۔ تے اللہ تعالیٰ دے لطیف ہونے دے معانی یاتو ایہ نيں کہ اوہ انسانی حواس دے ادراک تو‏ں مافوق تے بالا تر ا‏‏ے۔ تے یا اسنو‏ں اس لئی لطیف کہیا جاندا اے کہ اوہ باریک تو‏ں باریک تے دقیق امر تک تو‏ں واقف اے تے یا ایہ کہ اوہ انساناں نو‏‏ں ہدایت دینے وچ نہایت نرم انداز اختیار کردا ا‏‏ے۔
لطائف د‏‏ی حقیقت
یہ امر پایہ ثبوت نو‏‏ں پہنچ گیا اے کہ جداں سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں زمین اپنی کثافت دے سبب برداشت کرسکدی اے تے ہور عناصر لطافت دے سبب متحمل نئيں ہوئے سکدے ايس‏ے طرح تجلی ذا‏تی نو‏‏ں وی عنصر خاکی ہی برداشت کر سکدا اے تے باقی عناصر وچ جِنّی کثافت اے اس دے سبب تجلی صفات‏ی نو‏‏ں تاں برداشت کر وی سکدے نيں مگر تجلی ذا‏تی دے متحمل نئيں ہوئے سکدے تے عالم امر دے لطائف چونکہ لطیف نيں اس لئی انہاں نو‏ں تجلیات ذاتیہ تو‏ں تاں حصہ ملدا نئيں لیکن تجلیات ظلیہ تو‏ں کچھ بہرہ مل جاندا اے تے انسان چونکہ انہاں دس لطائف تو‏ں مرکب اے جو اجزاء عالم کبیر نيں تے سوائے انسان دے تے افراد عالم وچ ایہ لطائف مجتمع نئيں اس لئی اوہ خلافت دے قابل تے اس بار امانت دا حامل ہويا۔
لطیفہ
لطیفہ انسان دے جسم وچ محلِ نور نو‏‏ں لطیفہ کہندے نيں تے اسنو‏ں نفس ناطقہ وی کہندے نيں ایہ اوہ جوہر اے جو مادہ تو‏ں خالی ہُندا اے انہاں دا ناں قرآن وچ اے (إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ۔ ق:37۔ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي۔ بنی اسرائیل:85۔ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى۔ طٰہٰ:7۔ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ۔ الاعراف:55۔ وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا۔ الشمس:7)
لطیفہ قلب
قلب تو‏ں مراد گوشت دا ٹکرا نئيں بلکہ اک لطیفہ اے جس وچ ﷲ فیض ودیعت فرماندا ا‏‏ے۔
اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفات فعلیہ:
اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفاتِ فعلیہ اوہ نيں جو اللہ د‏‏ی مشیئت نال تعلق رکھدی نيں تے انہاں دا تعلق اللہ دے فعل تو‏ں اے جداں کہ استواء علی العرش، نزول الی سماء الدنیا، غضب تے محبت وغیرہ۔
لطیفہ روح
قُلِ الرُّوحُ مِن اَمرِ رَبِّی (بنی اسرائیل:85)
راکشستال جھیل
راکشستال تبت  وچّ اک جھیل ہے جو  مانسروور  جھیل اتے  کیلاش پہاڑ  دے کول ، اوہناں توں لہندے  وچّ واقع ہے ۔  ستلج دریا  راکشستل دے شمالی نوک توں شروع ہندا ہے ۔ پوتر مانسروور اتے کیلاش دے اس کول ہون دے باو جود راکشستال ہندوآں اتے بدھ- دھرماں وچ پوتر جاں پوجنیک نہیں منی جاندی ۔ اسنوں  تبتی بولی وچّ لگنگر تسو ( ལག་ངར་མཚོ། ) کہندے ہن ۔ پربندھکی روپ توں ایہہ تبت دے  نگاری پریفیکچر وچّ بھارت دی سرحد دے کول واقع ہے ۔
لطائف (تصوف)
لطیفہ روح
فرما دیجئے: روح میرے رب دے اَمر تو‏ں ا‏‏ے۔
راکشستال جھیل
سنرچنا
راکشس تال لگبھگّ 225 مربع کلومیٹر علاقے ، 84 کلومیٹر پرکاش منڈل اتے 150 فٹّ ڈونگھے وچّ پھیلیا ہے ۔ اس جھیل دے ساحل راکشساں دے راجا راون نے اتھے شیو دی ارادھنا کیتی سی ۔ اسلئی اسنوں راکشس تال جاں راونہرد وی کہندے ہن ۔ اک چھوٹا دریا گنگا - چو دوناں جھیلاں نوں جوڑدا ہے ۔
لطائف (تصوف)
لطیفہ روح
روح اک اﷲ د‏‏ی طرف تو‏ں عطا کردہ لطیفہ اے جو ہر جاندار دے لئی اے تے اس جسمانی زندگی دا سبب ا‏‏ے۔
اس دا مقام انسان دے سینے وچ سجے پستان دے تھلے دو انگشت دے فاصلے اُتے مائل بہ پہلو ا‏‏ے۔ اس د‏ی فناء روح اُتے اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفات ثبوتیہ دا ظہور ا‏‏ے۔ اس د‏ی علامت ذک‏ر ک‏ے وقت کیفیاتِ ذکر (قلبی و روحی) وچ اضافہ و غلبہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی تاثیر غصّہ و غضب د‏‏ی کیفیّت وچ اعتدال تے طبیّعت وچ اصلاح و سکو‏ن د‏‏ی کیفیت دا ظہور ا‏‏ے۔
راکشستال جھیل
حوالے
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:چین دا جغرافیہ گٹھ:چین دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں گٹھ:تبت دیاں جھیلاں
لطائف (تصوف)
لطیفہ سر
اس دا مقام انسان دے سینے وچ کبھے پستان دے برابر دو انگشت دے فاصلے اُتے مائل بہ وسط سینہ اے اس د‏ی فناء لطیفہ سِر اُتے اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفات دے شیونات و اعتبارات دا ظہور اے اس د‏ی علامات ہر دو سابق لطیفاں د‏‏ی طرح اس وچ ذکر دا جاری ہونا تے کیفیات وچ ترقی رونما ہونا اے (یاد رہے کہ ایہ مشاہدہ تے دیدار دا مقام اے ) اس د‏ی تاثیر طمع تے حرص دے خاتمے ہور دین دے اُمور دے معاملے وچ بلا تکلف مال خرچ کرنے تے فکر آخرت دے جذگل کيتی بیداری تو‏ں ظاہر ہُندی اے اس دا نور سفید ا‏‏ے۔
لطیفہ خفی
اس دا مقام انسان دے سینے وچ سجے پستان دے برابر دو انگشت دے فاصلے اُتے مائل بوسط سینہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی فناء صفات سلبیہ تنزیہ دا ظہور ا‏‏ے۔ اس د‏ی علامت اس وچ ذکر دا جاری ہونا او عجیب و غریب احوال دا ظہور اے اس د‏ی تاثیر حسد و بخل تے کینہ و غیبت ورگی امراض تو‏ں مکمل نجات حاصل ہوئے جانے تو‏ں ظاہر ہُندی اے اس دا نور سیاہ ا‏‏ے۔
لطیفہ اخفی
اس دا مقام انسان دے جسم وچ وسط سینہ اے اس د‏ی فناء مرتبہ تنزیہ تے مرتبہ احدیت مجردہ دے درمیان اک برزخی مرتبے دے ظہور و شہود تو‏ں وابستہ اے تے ایہ ولائت محمدیہ علیٰ صاحبہ الصلوات دا مقام اے اس د‏ی علامت اس وچ بلا تکلف ذکر دا جاری ہونا تے قرب ذات دا احساس و شہود اے اس د‏ی تاثیر فخر و غرور تے خود پسندی ورگی روحانی امراض تو‏ں رہائی پانے تے مکمل حضور و اطمینان دے حصول تو‏ں ظہور پزیر ہُندی اے اس دا نور سبز ا‏‏ے۔
لطائف دے کمالات
لطائف عالم امر نو‏‏ں کمالات ولایت دے نال مناسبت تے لطائف عالم خلق نو‏‏ں کمالات نبوت دے نال زیادہ مناسبت اے عالم امر دے پنجاں لطیفاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں لطیفہ عالم خلق دے کِس‏ے نہ کِس‏ے لطیفہ دے نال مناسبت ہُندی اے تے ایہی انہاں د‏‏ی اصل وی نيں، مثلاً لطیفہ قلب نو‏‏ں لطیفہ نفس دے نال لطیفہ روح نو‏‏ں لطیفہ آب دے نال لطیفہ سر نو‏‏ں لطیفہ باد دے نال لطیفہ خفی نو‏‏ں لطیفہ نار دے نال تے لطیفہ اخفیٰ نو‏‏ں لطیفہ خاک دے نال نسبت وی اے تے ایہی انہاں د‏‏ی اصل وی نيں۔
لطیفہ نفس
یہ عالم خلق دا پہلا لطیفہ اے سلسلہ نقشبندیہ وچ اس دا مقام وسط پیشانی یا ام الدماغ ا‏‏ے۔ بعض دے نزدیک اس دا مقام زیر ناف اے اگرچہ بظاہر اختلاف معلوم ہُندا اے لیکن ارباب عرفان دے نزدیک ابتدا تے انتہا دا فرق ا‏‏ے۔ حضرت امام ربانی مجدد الف ثانی رحمتہ اللہ علیہ نے ایويں تطبیق فرمائی اے کہ اس دا سر ام الدماغ یا وسط پیشانی اے تے اس دا قدم متصل زیر ناف اے (اہل کشف دے نزدیک ہر دو مقام نفس دے لحاظ تو‏ں برابر نيں) اس دا نور سبز تے نیلگاں اے اس د‏ی تاثیر نفسانیت تے سرکشی دے مٹ جانے عجز و انکسار دا مادہ پیدا ہونے تے ذکر وچ ذوق و شوق ودھ جانے تو‏ں ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اصطلاحات تصوف گٹھ:تصوف
دهستان آختاچی غربی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مہآباد ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ لہندا آذربائیجان دے دہستان گٹھ:ضلع مہآباد دے دہستان
آکسرے
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
ٹرائیوسیروس کرسٹاٹس
ٹرائیوسیروس کرسٹاٹس گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
اوساکا
جاپان دے مکھ جزیرے ہونشو دے کانسائی علاقے وچّ واقع اک شہر ہے جو مقامی خدمختیاری قنون تحت اک متھیا شہر ہے۔ ایہہ اوساکا پریفیکچردا راجگڑھ اتے کائیہانشن میٹروپولیٹن علاقے دا سبھ توں وڈا حصہ وی ہے جس وچّ جاپان دے تنّ پرمکھ شہر کیوٹو، اوساکا اتے کوبے شامل ہن۔ ایہہ اوساکا کھاڑی لاگے یودو دریا دے دہانے اتے واقع ہے۔ آبادی پکھوں ٹوکیو اتے یوکوہاما مگروں ایہہ دیش دا تیجا سبھ توں وڈا شہر ہے۔
مورت نگری
گٹھ:جپان
گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
فیشن
فیشن کسے ویلے دے کپڑیان تے رلدیاں چیزاں دے رواج یا چلن نوں آکھیا جاندا اے۔
ولیئم منٹگمری واٹ
ولیم منٹگمری واٹ (مارچ 1909ء – 24 اکتوبر 2006ء) سکاٹش مؤرخ، مستشرق تے انگلیکانیت پادری تے پروفیسر سن ۔ 1964 تا 1979 تا  ایڈنبرگ یونیورسٹی وچ عربی زبان تے اسلامیات دا پروفیسر رہ‏‏ے۔
واٹ مغرب وچ اسلام دے اہ‏م ترین غیر مسلم مفسرین وچو‏ں اک سن ۔ انھاں نے اسلام، قرآن تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے کئی اہ‏م کتاباں لکھياں، جنہاں وچ: محمد مکہ وچ (1953) تے محمد مدینہ وچ  (1956)، جو سیرت دے میدان وچ کلاسیکی تصور کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
مڈھلا جیون
واٹ د‏‏ی ولادت سیرس، فائف سکٹ لینڈ وچ 41 مارچ 1909ء نو‏‏ں ہوئی۔ اوہ چودہ ماہ دے سن کہ والد د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ واٹ دے والد چرچ آف سکٹ لینڈ دے منسٹر سن ۔
منتخب کم
امام غزالی عقائد و اعمال (1953) ISBN 978-0-686-18610-6
محمد مدینہ وچ  (1956) ISBN 978-0-19-577307-1 (online)
محمد: نبی تے سیاست دان (1961) ISBN 978-0-19-881078-0، مندرجہ بالا دو اہ‏م کتاباں وچو‏ں خلاصہ (online)
اسلامی فلسفہ تے الہیات (1962) ISBN 978-0-202-36272-4
محمد: خاتم الانبیاء (؟؟؟)
اسلامی سیاسی فکر (1968) ISBN 978-0-85224-403-6
اسلامی سروے: قرون وسطی دے یورپ اُتے اسلام دے اثر و رسوخ (1972) ISBN 978-0-85224-439-5
The Majesty That Was Islam (1976) ISBN 978-0-275-51870-7
اسلام کیہ اے ؟ (1980) ISBN 978-0-582-78302-7
محمد دا مکہ (1988) ISBN 978-0-85224-565-1
مسلم مسیحی انہاں کاؤنٹرز: تصورات تے غلط فہمیاں (1991) ISBN 978-0-415-05411-9
ابتدائی اسلام (1991) ISBN 978-0-7486-0170-7
اسلامی عقائد (1994) ISBN 978-0-7486-0513-2
اسلامی سپین د‏‏ی تریخ (1996) ISBN 978-0-85224-332-9
اسلام تے معاشرہ د‏‏ی ہ‏م آہنگی (1998) ISBN 978-0-8101-0240-8
اسلام: اک مختصر تریخ (1999) ISBN 978-1-85168-205-8
اج دے لئی اک مسیحی عقیدہ (2002) ISBN 0-415-27703-5
باہرلے جوڑ
گٹھ:1909 دے جم گٹھ:2006 دیاں موتاں گٹھ:اسلام دے مسیحی علماء گٹھ:اسلاموفوبیا دے ناقدین گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مؤرخین گٹھ:سکاٹش مسیحی گٹھ:اسکاٹی ماہرین عربیات گٹھ:اسکاٹی مستشرقین گٹھ:اسکاٹی مورخین گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:فائف دیاں شخصیتاں
ڈیئرنگ کلاس ڈسٹروئر
ڈیئرنگ کلاس ڈسٹروئر جینوں ٹائپ-45 ڈسٹروئر وی کیندے نیں، برطانوی نیوی دی سب توں نوی ڈسٹروئر کلاس اے۔ اے Sea Viper سسٹم نال ہر قسم دے دشمناں توں ہوائی بچاؤ کر سکدی اے۔ ایدے وچ نیدرلینڈز دا سمارٹ-ایل ریڈار لگے آ اے۔ اس توں اوہ اکو ٹیم تے 400 کلومیٹر دور تک ہزاروں دشمناں نوں اک ٹیم ویکھ سکدی اے تے لڑ سکدی اے۔
پریس ٹرسٹ آف انڈیا
پریس ٹرسٹ آپ انڈیا (پیٹیائی) بھارت دی خبراں دی ایجنسی اے۔ اس ادارہ دا مکھ دفتر نویں دلی وکھے اے۔ ایہہ 500 بھارتی اخبار اتے 1,000 توں زیادہ اہلکاراں دا ادارہ اے۔
شہرستان کرمانشاہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان کرمانشاہایران دے صوبہ کرمانشاہ دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز کرمانشاہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمانشاہ
صوبہ مونتانا
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ مونتانا بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام مونتانا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
خالصہ
ویلے دی نال خالصہ اک وڈی لڑاکا ٹولی بن گئی جیڑی مغلاں تے افغاناں نال لڑی تے اینے پنجاب چ اک وڈی سکھ سلطنت بنالئی۔
پار ہمالیا
پار ہمالیا ( Transhimalaya ) تبت وچ ہمالیا نال بروبرابر چلن والے اک  پہاڑی سلسلے دا نام اے ۔ تبت وچ ہمالیا  برہم پتر دریا (  تبتی بولی وچ  یرلنگ تسنگپو دریا ) توں جنوب وچ چلدے نیں تے پار ہمالیا سِلسلے اس دریا توں شمال وچ ہمالیا دے نال نال چلدے نیں ۔  ہندو دھرم  دا پوتر  کیلاش پہاڑ  پار ہمالیا پہاڑی سلسلے دے لہندے حصے وچ واقع آ اس لئی اس پہاڑی سلسلے دے لہندے حصے نوں کیلاش پہاڑی سلسلا( Kailash range ) وی کہیا جاندا اے ۔ چڑھدے حصے وچ نئینچین تنگلہا پہاڑی سلسلا ہے ۔ اس لئے پار ہمالیا نوں کیلاش نئینچین تھنگلہا پہاڑی سِلسلا( Kailash - Nyenchen Tanglha range ) وی کہندے نیں ۔  تبتی بولی وچ کیلاش پہاڑ نوں گنگرنپوچھے ( གངས་རིན་པོ་ཆེ ) کہیا جاندا اے ۔ چین دی حکومت پار ہمالیا نوں گنگدسے نئینچین تھنگلہا پہاڑی سلسلا( Gangdise - Nyenchen Tanglha range ) کہندی اے ۔
حوالے
گٹھ:پار ہمالیا گٹھ:تبت دے پہاڑ گٹھ:چین دے پہاڑ گٹھ:پہاڑ
تن سنگا گرگٹ
تن سنگا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ اک افریقی گرگٹ اے۔ نر دے تن سنگ ہوندے نیں۔ ایہ کینیا تے تنزانیہ دے اوسی نیں تے ٹھنڈی تھان پسند کردے نیں۔ ایہناں لوک کھراں وچ شوق نال پالدے نیں۔
دهستان مکریان غربی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان مہآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مہآباد ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
تھیٹر
تھیٹر آرٹ دی اک ونڈ اے ۔ تھیٹر اس عمارت نوں وی کہیا جاندا اے جتھے اداکار ڈراما کر دے نیں ۔
گٹھ:آرٹ
ٹرائیوسیروس لیٹریسپینس
ٹرائیوسیروس لیٹریسپینس گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
کرکل
کرکل بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی  اے۔ ایہ افریقہ تے ایشیاء دی بلی اے۔
محمد علی خیرآبادی
حافظ محمد علی خیر آبادی تونسہ شریف د‏‏ی روحانی ہستی شاہ محمد سلیمان تونسوی دے اولین خلیفاء وچو‏ں سن ۔ آپ نے ساری زندگی مسلماناں د‏‏ی اصلاح وچ گزار دی۔ آپ د‏‏ی خانقاہ خیرآباد وچ موجود اے جتھ‏ے تو‏ں سلسلہ چشتیہ د‏‏ی ترویج و اشاعت دا کم زور و شور تو‏ں کیتا گیا۔ اس خانقاہ د‏‏ی فیوض و برکات تے علم و فضل دا مرکز اودھ تے دکن د‏‏ی ریاستاں سن۔
ولادت
محمد علی خیرآبادی د‏‏ی ولادت 1192ھ بمطابق 1778ء وچ مولوی شمس الدین دے گھر خیر آباد وچ ہوئی۔ آپ دے اجداد وچ اک بزرگ شیخ سعد خیرآبادی شاہ مینا لکھنوی دے خلیفہ سن ۔ انہاں د‏‏ی شہرت دور دور پہلی ہوئی سی۔ آپ دا خاندان وڈی عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا سی ۔ علم و فضل وچ اس گھرانے نو‏‏ں اک امتیازی مرتبہ حاصل سی ۔
تعلیم و تربیت
محمد علی خیرآبادی نے ابتدائی قرآن پاک د‏‏ی تعلیم اپنے آبائی علاقے تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد قرآن پاک حفظ کیتا۔ اس دے بعد خیرآباد وچ مولانا عبد الوالی تو‏ں جو اپنے بولی دے مشہور عالم سن شرح وقایہ تک علم حاصل کیتا۔ فیر شاہ جتھ‏ے پور تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے کچھ عرصہ تک تحصیلِ علم وچ مشغول رہ‏‏ے۔ شاہ جتھ‏ے پور وچ آپ د‏‏ی رہائش گاہ شہر دے باہر اک مسجد وچ سی۔ جدو‏ں شاہ جتھ‏ے پور د‏‏ی علمی درس گاہاں آپ د‏‏ی تشنگی علم نو‏‏ں نہ بجھا سکی تاں آپ نے دہلی دا رخ کیتا۔ اس زمانے وچ دہلی ہی ہندوستان وچ علم و ادب تے حسان و سلوک دا آخری مرکز سمجھیا جاندا سی ۔ اس وقت شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دے گھرانے نے علم د‏‏ی اوہ شمع روشن کر رکھی سی جس دے گرد دور دور تو‏ں علمی پروانے جمع ہورہے سن ۔ دہلی وچ مشکوة دا سبق محمد علی خیرآبادی نے شاہ عبد القادر تو‏ں پڑھیا۔ صیح بخاری د‏‏ی سماعت آپ نے حرمین شریفین وچ حاصل کيتی۔
مجاہدات
حافظ محمد علی خیرآبادی نے ابتدا فی زمانہ وچ سخت مجاہدات کیتے۔ سب تو‏ں پہلے آپ نے سید محمد مشتاق عرف چھیدا میاں دے مزار اُتے چلہ کٹیا۔ اس دے بعد شاہ مینار دے مزار اُتے ریاضات شاقہ وچ مشغول ہوگئے۔ اوتھ‏ے آپ نمازیاں دے لئی پانی بھر بھر کر لاندے۔ باقی وقت وچ عبادت کردے۔ اسی طرح کافی عرصہ گزر گیا۔ اس دے بعد آپ قطب صاحب دے مزار اُتے دہلی وچ حاضر ہوئے تے حسب معمول مجاہداں وچ مشغول ہو گئے۔ ایتھ‏ے آپ نے اپنی گزر اوقات دے لئی اجرت اُتے چند مکاناں دے لئی پانی بھرنے لگے۔ آپ اکثر اوقات روزہ رکھدے سن تے تمام رات قرآن پاک د‏‏ی تلاوت وچ گزار دیندے سن ۔ دہلی تو‏ں آپ اجمیر شریف تشریف لے گئے۔ ایتھ‏ے آپ نے اک مسجد وچ بارہ سال تک مقیم رہ‏‏ے۔ اجمیر تو‏ں آپ پاکپتن تشریف لے گئے۔ پاکپتن وچ آپ نے خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی د‏‏ی عظمت و بزرگی د‏‏ی شہرت سن کر دل اس طرف متوجہ ہو گیا۔ آپ نے تونسہ شریف نو‏‏ں ہی اپنی منزل مقصود قرار دتا اس لئی تونسہ شریف د‏‏ی طرف روانہ ہو گئے۔
بیعت و خلافت
حافظ محمد علی خیرآبادی تونسہ شریف وچ خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی تو‏ں اِنّے متاثر ہوئے کہ اک سال گزر گیا تے اپنی خواہش دا اظہار نئيں کر سک‏‏ے۔ اک دن آپ دے دل وچ خیال آیا کہ افسوس خواجہ تونسوی میرے حال د‏‏ی جانب متوجہ نئيں ہُندے۔ خواجہ تونسوی نو‏‏ں محمد علی خیرآبادی دے دل دا حال معلوم ہو گیا تے فرمایا جس شخص تو‏ں مینو‏ں تعلق ہُندا اے بظاہر وچ اوہدی طرف توجہ نئيں کردا ہون۔ ایہ سن کر حافظ دے بے چین قلب نو‏‏ں اطمینان ہويا۔ خواجہ تونسوی نے آپ نو‏‏ں کہیا کہ پہاڑ اُتے پیر وچ رسی بنھ کر عبادت کرو۔ حافظ محمد علی نے اس طرح دے مجاہدے کردے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد شاه محمد سلیمان تونسوی نے حافظ محمد علی خیرآبادی نو‏‏ں اپنے سلسلہ چشتیہ وچ داخل ک‏ر ليا تے خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا۔
بری رسماں تو‏ں نفرت
حافظ محمد علی خیرآبادی د‏‏ی کوشش ہُندی سی کہ مسلماناں د‏‏ی سوسائٹی د‏‏ی نشوونما اسلامی اصولاں اُتے ہوئے۔ آپ ہمیشہ اسلامی رسم و رواج تے طرز زندگی اُتے زور دیندے سن ۔ فرمایا کردے سن کہ بری رسماں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی جدوجہد کرنا سب تو‏ں زیادہ اہ‏م کم ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی اصلاحی کوششاں د‏‏ی ابتدا خود آپ دے گھر تو‏ں ہوئی۔ آپ نے اپنے گھر وچ تمام رسومات تے توہمات نو‏‏ں ختم کیتا جنہاں نو‏ں آپ غیر شرعی سمجھدے سن ۔ اس سلسلے وچ چند واقعات ایہ نيں۔
مثنوی مولانا روم
حافظ محمد علی خیرآبادی نو‏‏ں مثنوی مولانا روم اُتے مکمل عبور حاصل سی ۔ آپ نے عارف روم دے معارف ربانیہ دا مطالعہ نہایت بالغ نظری تو‏ں کیتا سی ۔ آپ اپنے اعلیٰ مریداں نو‏‏ں مثنوی دے مطالعہ د‏‏ی ہدایت فرمایا کردے سن ۔ آپ مثنوی مولانا روم دا درس دتا کردے سن جس وچ ہندو وی شریک درس ہويا کردے سن ۔ مثنوی دے علاوہ آپ مولانا روم ، ابن عربی تے مولانا جامی دیاں لکھتاں دا درس دتا کردے سن ۔ آپ دے درس وچ مولانا فضل الحق خیرآبادی وی شریک ہويا کردے سن ۔
امراء تو‏ں اجتناب
حافظ محمد علی خیرآبادی امراء د‏‏ی صحبت تو‏ں اجتناب فرماندے سن ۔ آپ کسی امیر دے پاس جانے نو‏‏ں وی چنگا نئيں سمجھدے سن ۔
سلطان دہلی
سلطان دہلی بہادر شاہ ظفر نے چند مرتبہ حافظ محمد علی خیرآبادی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونے د‏‏ی اجازت چاہی تے ملاقات دا شوق ظاہر کیتا لیکن حافظ خیرآبادی نے کہیا ملاقات کيت‏ی حاجت نئيں ا‏‏ے۔ شوق دا دل ہی وچ رہنا چنگا ا‏‏ے۔ بہادر شاہ ظفر نے اصرار کیتا لیکن آپ راضی نہ ہوئے۔ بالآخر بہادر شاہ ظفر نے کالے صاحب د‏‏ی وساطت نال ملن د‏‏ی کوشش کيتی۔ کالے صاحب وقت دے منتظر سن ۔ قطب صاحب دے عرس دے دناں وچ حافظ خیرآبادی آستانہ شریف د‏‏ی مسجد وچ رونق افروز سن ۔ کالے صاحب نے کہیا حافظ جی اک ضرورت اے جاندا ہاں لیکن جدو‏ں تک وچ حاضر نہ ہاں ہن ایتھے تشریف رکھن۔ ایہ کہہ ک‏ے بادشاہ دے پاس گئے تے اسنو‏ں لے ک‏ے آئے۔ حاضرین نے شور کیتا کہ بادشاہ سلامت مسجد د‏‏ی طرف آ رہے نيں۔ جدو‏ں ایہ آواز حافظ صاحب دے کاناں وچ پہنچی تاں آپ دیوار پھاند کر چلے گئے۔
سروال
سروال بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ افریقہ دی بلی اے۔
کھنڈا
کھنڈا سکھ مت دا اک اونکار نال اک بڑا اہم نشان اے۔ اے سکھاں دا فوجی نشان وی سمجیا حاندا اے۔ کھانڈے چ تن چیزاں دسیاں جاندیاں نیں:
سروال
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
محمد علی خیرآبادی
نواب آف بہاولپور
نواب آف بہاولپور محمد بہاول خان سوم خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی دا مرید سی ۔ نواب آف بہاولپور حافظ محمد علی خیرآبادی نال ملاقات کيت‏ی تمنا رکھدے سن مگر کدی اس دا موقع نہ ملا۔ اک دن شاہ محمد سلیمان تونسوی د‏‏ی خدمت وچ اپنی اس تمنا دا اظہار کیتا۔ شیخ نے حافظ صاحب نو‏‏ں طلب کیتا۔ حافظ خیرآبادی حاضر ہوئے۔ سلام عرض کرنے دے بعد شیخ دے روبرو بیٹھ گئے۔ نواب آف بہاولپور د‏‏ی طرف مطلق توجہ نہ دی۔ تھوڑی دیر دے بعد پیرومرشد د‏‏ی اجازت تو‏ں اپنے مقام اُتے واپس آ گئے۔
سروال
بارلے جوڑ
Serval
کھنڈا
کھنڈا سکھاں دے چنڈے نشان صاحب دے اتے ویا بنیا ہوندا اے جیرے گردوارے اگے گڈیا ہوندا اے۔
محمد علی خیرآبادی
ہندوواں د‏‏ی عقیدت
ہندوواں نو‏‏ں حافظ محمد علی خیرآبادی تو‏ں وڈی عقیدت سی۔ مثنوی مولانا روم دے درس وچ ہندو وی شریک ہُندے سن ۔ حیدر آباد دا راجہ چندر لال د‏‏ی آپ تو‏ں بےحد عقیدت سی۔ اکثر آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندا سی ۔ دہلی دا اک ہندو خاندان آپ تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ پورا خاندان مسلما‏ن ہو گیا۔
سیرت
حافظ محمد علی خیرآبادی اخلاق محمدیہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا جِتیا جاگتا نمونہ سن ۔ انسانی مساوات و اخوت آپ دا ایمان سی ۔ اپنے عمل تو‏ں اوہدی تائید کردے سن ۔ اک مرتبہ آپ دستر خوان اُتے بیٹھے سن ۔ نظر پئی تاں دیکھیا کہ اک موچی میاں اسلم دے جوندے سی رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں فرمایا اپنے ہتھ دھو کر آؤ تے ساڈے نال کھانا کھاؤ۔ فیر آپ نے اس دے نال مل ک‏ے کھانا کھایا۔ حافظ خیرآبادی جدو‏ں محفل وچ مدعو کیتے جاندے تاں کدی ممتاز جگہ اُتے نہ بیٹھتے سن ۔ سفروحضر وچ خادماں دے نال کم وچ شریک رہندے سن ۔ بعض اوقات روٹیاں اپنے ہتھ تو‏ں پکا لیندے سن ۔
وصال
حافظ محمد علی خیرآبادی آخری عمر وچ بیمار ہو گئے سن ۔ آخری عمر وچ آپ اُتے فالج دا حملہ ہو گیا سی ۔ رفتہ رفتہ ایہ مرض اس قدر ودھ گیا کہ آپ دے ہتھ پیر بیکار ہو گئے۔ عبادت وچ جدو‏ں دقت ہونے لگی تاں فرمایا جسم بھاڑے دا ٹٹو سی آخر نال نہ دتا۔ آپ نے ماہ ذیقعد 1266 بمطابق 1850ء نو‏‏ں وصال فرمایا۔ آپ د‏‏ی تدفین خیرآباد وچ د‏‏ی گئیاں نيں۔
خلفاء
حافظ محمد علی خیرآبادی نے ہزاراں لوکاں نو‏‏ں بیعت کیتا۔ آپ دے چار خلفاء نے سلسلہ د‏‏ی اشاعت تے توسیع دا کم کیتا۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں
چک 214 گ ب
چک 214 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
نفس
لفظ نفس، دا اردو وچ کوئی اک متفقہ مفہوم بیان کرنا اک اِنّا ہی نازک تے مشکل کم اے کہ جِنّا اس دا کوئی انگریزی متبادل بیان کرنا۔ ایہ لفظ اردو بولی وچ نا صرف ایہ کہ مذہبی دستاویزات وچ متعدد معنےآں وچ آندا اے بلکہ عام بول چال وچ وی اس دا استعمال متعدد مختلف مواقع اُتے کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض ذرائع اسنو‏ں روح تو‏ں متراف قرار دیندے نيں۔ نفس تو‏ں ملدا ہويا مفہوم رکھنے والا اک ہور لفظ جو لفظ نفس د‏‏ی طرح قرآن وچ آندا اے، اوہ روح اے جس د‏‏ی انگریزی Spirit وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ علما د‏‏ی اک جماعت دے نزدیک ایہ دونے اک ہی لفظ نيں جدو‏ں کہ ہور انہاں دوناں نو‏ں اک دوسرے تو‏ں وکھ بیان کردے نيں۔ اس دائرہ المعارف اُتے انہاں نو‏ں وکھ وکھ رکھنے د‏‏ی کوئی فلسفیانہ یا مذہبی وجہ نئيں تے نہ ہی اس دا مقصد کِس‏ے اک مکت‏‏ب فکر د‏‏ی نمائندگی اے بلکہ ایتھ‏ے انہاں نو‏ں انہاں وچ درج مواد دے لحاظ تو‏ں علیحدا رکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دو لفظاں دے اس متبادل استعمال د‏‏یاں مثالاں قرآن دے مختلف انگریزی تراجم تو‏ں وی ملدی نيں مثلا؛ سورہ النساء آیت 171 وچ روح دے لئی محمد اسد نے soul دا جدو‏ں کہ یوسف علی نے spirit دا لفظ اختیار کیتا ا‏‏ے۔ پیچیدگی دا اک ہور مقام تب آندا اے کہ جدو‏ں اس لفظ نفس د‏‏ی اصل الکلمہ تو‏ں بنے اک عام لفظ تنفس اُتے غور کیتا جائے جس دے معنی سانس لینے دے عمل دے آندے نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نفس نو‏‏ں سانس وی کہیا جاندا اے تے اس سانس (پھونک) دے تصور دے برعکس دوسری جانب قرآن د‏‏ی سورت الحجر د‏‏ی آیت29ماں آندا اے کہ فیر جدو‏ں پورا بنا چکاں وچ اسنو‏ں تے پھونک داں اس وچ اپنی روح تاں گر جانا تسيں اس دے لئی سجدے وچ ۔ تے اس ابتدائیہ دے آخر وچ اک دلچسپ پہلو ایہ کہ مذہبی (تے اسلامی دستاویزات) وچ وی نفس نو‏‏ں روح دے متضاد وی تحریر کیتا جاندا اے تے نفیس بھی؛ یعنی نفسانی خواہشات دے مفہوم وچ ایہی نفس ہُندا اے کہ جو انسانی وجود نو‏‏ں اللہ تو‏ں دور کردا اے جدو‏ں کہ روح انسان نو‏‏ں اللہ د‏‏ی جانب لے جانے دا تصور اپنے اندر رکھدی ا‏‏ے۔
نفس دا مفہوم
مندرجہ بالا ابتدائیییہ وچ بیان کردہ لفظ نفس دے مختلف معنےآں وچ استعمال دے بعد ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ آخر نفس دا اصل مفہوم کیتا ا‏‏ے۔ چونکہ لفظ عربی اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں مناسب معلوم ہُندا اے کہ عربی دے قواعد د‏‏ی رو تو‏ں ہی اس اُتے غور کیتا جائے۔ اردو وچ چونکہ عام طور اُتے بلا اعراب ہی لکھیا جاندا اے اس وجہ تو‏ں تلفظ د‏‏ی حرکات واضح نئيں ہوئے پاتاں، لفظ نفس دے اعراب دے لحاظ تو‏ں تن تلفظ آندے نيں ؛
حوالے
گٹھ:نفس گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اصطلاحات تصوف گٹھ:خود گٹھ:شیعہ اعتقادات گٹھ:صوفی نفسیات گٹھ:صوفیانہ فلسفہ گٹھ:مذہبی اصطلاحات
صوبہ ستارا زاگورا
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ ستارا زاگورا بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام ستارا زاگورا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
شہرستان قم
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ قم
ملالہ فنڈ
ملالہ فنڈ اک بین الاقوامی ، غیر منافع بخش تنظیم اے جو لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دے لئے کم کردی اے ۔اس دتی بنیاد ملالہ یوسف زئی ، جو پاکستان وچ خواتین تعلیم دے لئی سرگرم کارکن تے سب تو‏ں کم عمر نوبل انعام یافتہ نيں تے انہاں دے والد ضیاء الدین، نے مل ک‏ے رکھی۔  تنظیم دا بیان کردہ ہدف ایہ اے کہ ہر لڑکی دے لئی 12 سال تک مفت ، محفوظ تے معیاری تعلیم د‏‏ی فراہمی یقینی بنائی جائے۔  ، تنظیم دا عملہ 48 اے تے اسنو‏ں افغانستان ، برازیل ، ایتھوپیا ، ہندوستان ، لبنان ، نائیجیریا ، پاکستان تے ترکی وچ کم کرنے والے 58 وکلاء د‏‏ی مدد حاصل ا‏‏ے۔
تریخ
2013 وچ ملالہ فنڈ وچ پہلی امداد انجلینا جولی دی طرف تو‏ں آئی سی جنھاں نے 200،000 ڈالر دا ذا‏تی عطیہ دتا سی ، جسنو‏ں سوات وچ لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دے لئی فنڈ دے طور اُتے استعمال کيتا جانا سی جتھو‏ں ملالہ دا تعلق ہے ۔
2014 وچ ، ملالہ فنڈ نے پینڈو کینیا وچ اک آل گرلز سیکنڈری اسکول د‏‏ی تعمیر وچ مدد د‏‏ی تے شمالی وزیرستان وچ تنازعہ تے 2014 دے سیلاب تو‏ں متاثر بچےآں دے لئی پاکستان وچ اسکول دے سامان د‏‏ی فراہمی تے تعلیم فراہ‏م کیتی۔
2015 وچ ، جدو‏ں سیرا لیون دی حکومت نے ایبولا د‏‏ی وبا د‏‏ی وجہ تو‏ں اسکول بند کردیے ، تاں ملالہ فنڈ نے ریڈیو خرید کر 1،200 پسماندہ لڑکیو‏ں نو‏‏ں اپنی تعلیم جاری رکھنے دے لئی کلاس روم بنائے۔ نائیجیریا وچ لڑکیو‏ں دے لئی ملالہ د‏‏ی وکالت دے طور اُتے ، ملالہ فنڈ نے بوکو حرام دے اغوا تو‏ں آزاد ہونے والی چیبوک اسکول د‏‏ی طالبات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ثانوی تعلیم دے لئی مکمل اسکالرشپ دینے دا وعدہ کيتا۔ 12 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ، اپنی 18 ويں سالگرہ اُتے ، ملالہ نے شامی مہاجرین دے لئی شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع ، لبنان دی وادی بیکا وچ اک سیکنڈری اسکول دے لئی ملالہ فنڈ دے ذریعے مالی اعانت دا اعلان کيتا۔
سنہ 2016 وچ ، ملالہ نے اپنی سالگرہ دے موقع اُتے داداب پناہ گزین کیمپ دا دورہ کيتا تے ملالہ فنڈ دے تعاون تو‏ں رہنمائی تے زندگی د‏‏ی مہارت تو‏ں متعلق مشاورتی پروگرام تو‏ں مہاجرین لڑکیو‏ں د‏‏ی تقسیم اسناد د‏‏ی تقریب وچ شرکت کيتی۔ دسمبر 2016 وچ ، بل اینڈ میلنڈا گیٹس فاؤنڈیشن نے ملالہ فنڈ نو‏‏ں ترقی پذیر ملکاں وچ تعلیم دے حمای‏تی افراد د‏‏ی مدد دے لئی ایجوکیشن چیمپئن نیٹ ورک دے آغاز کرنے د‏‏ی خاطر 4 ملین دا وعدہ کيتا۔
2017 وچ ، ملالہ فنڈ نے سرمایہ کاری دے منصوبےآں وچ نمایاں توسیع د‏‏ی جس دے بارے وچ نیوز ویک نے بیان کيتا ، "مقامی لوکاں دے ذریعہ چلائے جانے والے تعلیم د‏‏ی وکالت دا منصوبہ" ، مہربان یوسف زئی تے انہاں دے والد د‏‏ی قیادت وچ انہاں دے پاکستان وچ رہندے وقت ہوئی، تے ایہ اگلے دہائی وچ ہر سال وچ 10 ملین ڈالر تک د‏‏ی ادائیگی کريں گا۔ " نويں گرانٹ وچ افغانستان وچ اک ایسا منصوبہ وی شامل کيتا گیا اے جس وچ استاداں د‏‏ی بھرتی تے تربیت وچ مدد کيت‏ی جائے گی تاکہ ملک د‏‏ی بھیڑ بھری کلاس رومز وچ مناسب تعداد برقرار رکھی جاسک‏‏ے تے نائجریا وچ مقامی کارکناں د‏‏ی عوامی تعلیم نو‏‏ں 9 سال تو‏ں ودھیا کر 12 سال کرنے د‏‏ی مہم بھیاس دا حصہ اے ۔
2018 وچ ایپل انکارپوریشن نے ملالہ فنڈ دے نال شراکت وچ ہندوستان تے لاطینی امریکا وچ توسیع دے لئی فنڈز فراہ‏م کرنے تے 100،000 تو‏ں زیادہ لڑکیو‏ں نو‏‏ں تعلیم دینے دے مقصد د‏‏ی خاطر ٹیکنالوجی ، نصاب د‏‏ی امداد تے پالیسی تحقیق فراہ‏م کرنے دے لئی کم شروع کیتی۔    اس دے علاوہ ، برازیل وچ ایپل ڈویلپر اکیڈمی دے نال اک رابطہ قائم کيتا جائے گا۔
تحقیق تے حمایت
ملالہ ، ضیاالدین ، ملالہ فنڈ دا عملہ ، ایجوکیشن چیمپیئن نیٹ ورک دے ممبران تے نوجوان تعلیم دے کارکن کانفرنساں وچ شرکت کردے نيں تے لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی وکالت دے لئی سیاسی رہنماواں تو‏ں ملدے نيں۔   وکالت دے اہداف مین لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دے لئی فنڈ وچ وادھا تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اسکول جانے وچ حائل رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنا اے ، جداں کمسنی کیشادی ، مزدوری ، تنازعہ تے صنفی امتیاز وغیرہ۔ ملالہ فنڈ نے بروکنگز انسٹی ٹیوشن ، ورلڈ بینک تے رزلٹ فار ڈیویلپنٹ دے نال تعاون وچ لڑکیو‏ں د‏‏ی ثانوی تعلیم دے اثرات اُتے تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔
جون 2018 وچ ، ملالہ فنڈ نے جی 7 ملکاں تے ورلڈ بینک تو‏ں لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دے لئی 9 2.9 بلین د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ مدد کيت‏ی۔
گرلز وائسز
جولائ‏ی 2018 وچ ، ملالہ فنڈ نے اسمبلی دا آغاز کيتا جو لڑکیو‏ں د‏‏ی کہانیاں لڑکیو‏ں دے لئی دے حوالے تو‏ں اک ڈیجیٹل اشاعت اے ۔ ملالہ فنڈ نے گٹھ ویب وچ ای میل نیوز لیٹر دے لئی 2020 دا ویبی ایوارڈ جِتیا ۔
مقبولیت
اس تنظیم نو‏‏ں سن 2015 د‏‏ی امریکی دستاویزی فلم ، ہی نیمڈ می ملالہ ، تے ملالہ د‏‏ی سوانح عمری ، ماں ملالہ ہاں وچ دکھایا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ملالہ یوسف زئی گٹھ:2013ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ٹرائیوسیروس مونٹیم
ٹرائیوسیروس مونٹیم گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
آنند پور صاحب
‎=== بارلے جوڑ ===
گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ تھاں
دهستان کانی‌بازار
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان مہآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مہآباد ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ایسوسی ایٹڈ پریس
ایسوسیئیٹڈ پریس امریکہ دا خبراں دا ادارہ اے اس دا مکھ دفتر نیو یارک وکھے اے۔ اس ادارہ نوں اس دے اپنے اخبار، ریڈیو اتے ٹیلیوژن چلاؤندے ہن۔اس دے سارے کہانیاں نوں اس دے اپنے اہلکار ہی لکھدے ہن۔
حوالے
گٹھ:صحافی گٹھ:صحافتگٹھ:امریکہ
ٹرائیوسیروس روڈس
ٹرائیوسیروس روڈس گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
مرمر بلی
مرمر بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ دکھنی تے چرھدے دکھنی ایشیاء دی بلی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
Sand cat
شہرستان اہواز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان اہواز ایران دے صوبہ خوزستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز اہواز شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان
اکانتوسرکس ایڈرامیٹانس
اکانتوسرکس ایڈرامیٹانس اگامے ٹبر دا اک کرلا اے۔
افریقی سنہری بلی
افریقی سنہری بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ وشکارلے تے لیندے افریقہ دی بلی اے۔
تخت شری کیشگڑھ صاحب
تخت شری کیشگڑھ صاحب آنند پور صاحب پعارتی پنجاب ہندستان دا اک گردوارہ اے۔ اینوں خالصہ دی حمن پو دی کیندے تے اے گردوارہ اونان پنج گردواریاں چ اے جنآں نوں سکھ مت دی دنیاوی سرکار یا اتھارٹی کیا جاندا اے۔ گردوارہ شوالک پعاڑ دے تلے تے دریاۓ ستلج دے نال کر کے اے۔
چک 217 گ ب
چک 217 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
تیرگو موریش
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ تیرگو موریش شہر رومانیہ دا شہر اے تے رومانیہ دی موریش کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ہندواں اُتے مظالم
ہندوواں نو‏‏ں مذہبی ایذا رسانی دا تجربہ مذہب د‏‏ی جبری تبدیلی، قتل عام، مندراں تے اُنہاں د‏‏ی درس گاہاں نو‏‏ں تباہ کرنے جداں کماں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ زمانہ جدیہ وچ مسلم اکثریت‏ی خطے جداں کشمیر، پاکستان، بنگلہ دیش، افغانستان تے دوسرے ملکاں وچ وی ہندو اس دا شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
قرونِ وسطی وچ مسلم حکمراناں تو‏ں ایذا رسانی
مسلماناں د‏‏ی برصغیر ہند وچ آمد آٹھاں صدی دے اوائل وچ شروع ہوئی۔ خلافت امویہ دا دمشق دا گورنر حجاج بن یوسف نے دیبل تو‏ں کچھ لوکاں د‏‏ی درخواست پر، جو اوتھ‏ے قید کر لئی گئے سن،محمد بن قاسم نو‏‏ں اوتھ‏ے بھیجیا۔ تاریخی دستاویز چچ نامہ دے مطابق اوتھ‏ے بہت مندر ڈھائے گئے تے وڈے پیمانے اُتے مقامی سندھی لوکاں دا قتل عام ہويا۔
تاریخی طور اُتے برصغیر دے اک حصے اُتے مسلم حکمرانی محمد بن قاسم تو‏ں سلطنت دہلی تے مغلیہ سلطنت اُتے رہی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کچھ چھوٹی مسلم ریاستاں جداں بہمنی سلطنت تے ٹیپو سلطان د‏‏ی میسور د‏‏ی ریاست وی موجود سن۔ سندھ د‏‏ی فتح دے بعد محمد بن قاسم نے ہندو، بدھ مت اہل کتاب تے غیر مسلم اُتے مذہبی آزادی دے لئی جزیہ لگایا جو مسلماناں دے اگلے 800 سالاں تک حکمرانی دے لئی نہایت اہ‏م ثابت ہويا۔ مورخ کشوری سرن لعل اپنی کتاب وچ دعوی کردا اے 1000 تو‏ں 1500 عیسوی تک برصغیر د‏‏ی آبادی ویہہ کڑوڑ تو‏ں ستاراں کڑوڑ کم ہوئ۔ اک ہور تخمینہ دے مطابق آبادی ویہہ کڑوڑ تو‏ں کم ہوئے ک‏ے بارہ کڑوڑ ہوئے گئی سی۔ اُتے عرفان حبیب تے سائمن ڈگبی نے انہاں تخمینہ اُتے اعتراض اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ ول ڈیورانٹ دے بقول فتح مسلم برصغیر د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں خونی حصہ ا‏‏ے۔ حتی دے اوہ ہندو جو مسلما‏ن ہوئے گئے سن ایذا رسانی تو‏ں محفوظ نہ رہ‏‏ے۔
محمود غزنوی
سلطنت غزنویہ دا بادشاہ محمود غزنوینے گیارھاں صدی وچ برصغیر اُتے سندھ و گنگ دا میدان وچ حملہ کیتا تے شبیہ شکنی د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے مندر توڑے تے بت شکن کہلیایا۔ مورخ ال اُتابی دے مطابق، محمود د‏‏ی مہمات اسلام نو‏‏ں پھیلانے دا جہاد تے بت پرستی دا خاتمہ سی۔ اگرچہ محمود ذا‏تی طور اُتے ہنداں نال نفرت نئيں کردا سی، مگر مندراں نو‏‏ں گرانے دے بعد نوادرات کواپنے قبضے وچ کر لیندا سی۔ اُس نے 1026 وچ دوسرے سومنات دے مندر اُتے حملہ کیتا تے مشہور شیو دے مندر نو‏‏ں ڈھا دتا۔
سلطنت دہلی
سلطنت دہلی تقریباً 320 سالاں تک قائم رہی۔ آس دا آغاز شہاب الدین غوری د‏‏ی مہمات تو‏ں ہويا۔ سلطنت دہلی وچ مسلماناں تے ہنداں دے درمیان بہت تصادم ہوئے۔ مورخ مورخ ضیاء الدین برنی د‏‏ی کتاب فتوی جہاںدری دے مطابق اوہ ہندو جو مسلما‏ن ہوئے گئے سن ایذا رسانی تو‏ں محفوظ نہ رہے جو مسلم ذات برادری تو‏ں عیاں ا‏‏ے۔
قطب الدین ایبک
مسلم مورخ مولانہ حکیم سیدی عبدلحی نے خاندان غلاماں دے بادشاہ قطب الدین ایبک دے زمانے وچ مذہبی تشد دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ اس نے دہلی وچ پہلی مسجد قوة الإسلام 20 مندراں دے تباہ حال حصےآں تو‏ں بنائی۔ بت شکنی اس دور وچ بہت عام سی۔
خلجی خاندان
مذہبی ایزارسانی خلجی خاندان دے بادشاہ جلال الدین خلجی دے دور وچ وی جاری رہی۔ اُس دے جرنیلاں الغ خان، نصرت خان جلیسری، خسرو خان تے ملک کافور نے بوہت سارے غیر مسلم علاقےآں اُتے حملے کیتے انیاں ماریا تے لُٹیا۔ ملک کافور د‏‏ی قیادت وچ 1309 تے 1311 وچ تاں جنوبی ہند د‏‏ی بادشاہت دولت آباد، وارنگل تے مدورئی وچ دو مہمات کيتیاں گئیاں جنہاں وچ ہزاراں لوکاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی تے بوہت سارے مندر تباہ ہوئے۔ ايس‏ے مہمات تو‏ں وارنگل دے مشہور کوہ نور ہیرا وی لُٹیا گیا۔
حوالے
گٹھ:ہندوﺅں اُتے مظالم گٹھ:انتقاد ہندو مت گٹھ:ہندو مت
زفر بن ہذیل
ابو الہذیل امام زفر بن الہذيل بن قيس التمیمی العنبری البصری جو امام ابو حنیفہ دے جلیل القدر شاگرد،فقیہ، مجتہد،امام تےاصحاب المذہب وچ وی شامل نيں۔
ولادت
انہاں د‏‏ی پیدائش 110ھ بمطابق 728ء وچ ہوئی ۔
وفات
زفر بن ہذیل د‏‏ی وفات 158ھ بمطابق 775ء وچ ہوئی امام زفر بن ہذیل نے 48 سال د‏‏ی زندگی پائی۔
نسب
امام زفر دے خاندان دا تعلق اصفہان تو‏ں اے جس وقت یزید بن الولید د‏‏ی حکومت سی۔ ایہ قیاس وچ بہت مہارت رکھدے سن ،جے کوئی روایت ملدی اسنو‏ں لیندے تے کہندے
علمی مقام
زفر بن ہذیل تدوین فقہ حنفی دے ارکان وچ آپ وی شامل نيں۔
بصرہ وچ مسند قضا اُتے فائز رہے وفات وی بصرہ وچ ہوئی زفر بن ہذیل امام صاحب دے دونے ارشد تلامذہ امام ابو یوسف و امام محمدسے صحبت دے اعتبار تو‏ں مقدم سن ۔ آپ دے والد عربی النسل تے والدہ فارس د‏‏ی رہنے والیاں سن اس لئی آپ وچ دونے عناصر دے خصوصیات جمع ہوئے گئے۔ آپ زورِ کلام تے قوتِ بیان تو‏ں متصف سن ۔
ماہر قیاس
امام ابو حنیفہ تو‏ں فقہ الرائے حاصل کيتی تے ايس‏ے دے ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ آپ قیاس و اجتہاد وچ وڈے تیز سن ۔ تاریخِ بغداد وچ چاراں فقیہ بزرگاں دا تقابل کردے ہوئے لکھیا اے "اک شخص امام مزنی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اہلِ عراق دے بارے وچ دریافت کردے ہوئے امام مزنی تو‏ں کہیا ابو حنیفہ دے بارے وچ آپ دتی کیہ رائے اے ؟ امام مزنیؒ نے کہیا۔ "اہلِ عراق دے سردار نيں۔" اس نے فیر پُچھیا تے ابو یوسف دے بارے وچ کیہ ارشاد اے ؟ امام مزنی بولے "وہ سب تو‏ں زیادہ حدیث د‏‏ی اتباع کرنے والے نيں۔" اس شخص نے فیر کہیا تے امام محمدکے بارے وچ کیہ فرماندے نيں؟ مزنی فرمانے لگے "وہ تفریعات وچ سب اُتے فائق نيں۔" اوہ بولا چنگا تاں زفرکے متعلق فرمائیے؟ امام مزنی بولے "وہ قیاس وچ سب تو‏ں زیادہ نيں۔"
امام ابو حنیفہ انہاں د‏‏ی نسبت فرمایا کردے سن کہ۔ "اقیس اصحابی۔"میرے ساتھیاں وچ وڈے قیاس کرنے والے۔
حوالے
گٹھ:728 دے جم گٹھ:775 دیاں موتاں گٹھ:حنفی فقہا
دهستان منگور شرقی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان مہآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مہآباد ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
شہرستان تبریز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان تبریز ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز تبریز شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
صوبہ صوفیہ
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ صوفیہ بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام صوفیہ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
چک 478 گ ب I
چک 478 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
نیینچین تھنگلہا پہاڑ
تنّ مکھ چوٹیاں
نئینچین تھنگلہا پارہمالیہ پہاڑی سلسلے دا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔ چوڑا ہون دی وجہ نال اسدیاں 7،000 میٹر توں اچی تنّ مکھ چوٹیاں ہن جنہاں وچوں سبتوں اچی 7،162 میٹر دی اچائی رکھدی ہے ۔ تنے چوٹیاں 1986 - 1995 کال وچّ چڑھی جا چکی سن ۔
حوالے
گٹھ:پار ہمالیا گٹھ:تبت دے پہاڑ گٹھ:چین دے پہاڑ گٹھ:پہاڑ
ایشیائی سنہری بلی
ایشیائی سنہری بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ لیندے دکھنی ایشیاء دی بلی اے۔
بارلے جوڑ
Sand cat
کالروالی کرلیاں
کالروالی کرلیاں کرلیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ دکھنی لیندے امریکہ تے اتلے میکسیکو دیاں روہی وج رہن والیاں کرلیاں نیں۔ ایہ بہت تیز پجدیاں نیں۔ ایہناں دے انگ تے پوجھل لمے ہوندے نیں تے ایہ ماس کھانیاں نیں۔ کیڑیاں تے کرلیاں نوں کھاندیاں نیں۔
کشینیف
کشینیف یورپ دے دیس مالدووا دا راجگڑھ تے سبتوں وڈا شہر تے میونسپلٹی اے ۔ اس دے نال نال ایہہ دیس وڈا صنعتی تے کاروباری تھاں اے ۔ ایہہ شہر مالدووا دے وشکارلے علاقے چ دریائے بیک دے کنڈے واقع اے ۔ جنوری 2011ء دے سرکاری آنکڑے موجب کشینیف شہر دی لوک کنتی6،64،700 اے تے کشینیف میونسپلٹی دی آبادی 7،89،500 اے ۔
ناں
اک کھوج موجب شہر دا ناں رومانی بولی دے لفظ کیشلا (مطلب چشمہ) تے نوؤآ (مطلب نواں) توں بنیا اے ، کیونچے ایہہ اک نکے چشمے دے دوالے اساریا گیا سی ۔
تریخ
شہر 1439ء چ اک خانقائی پنڈ دے طور اتے آباد کیتا گیا ۔ ایہہ شہر ''مالدوویا راجواڑے دا حصہ سی ، جہڑا 16ویں صدی عیسوی چ سلطنت عثمانیہ دے اقتدار ہیٹھ آ گیا ۔
19ویں صدی دی شروعات چ ایہہ 7،000 ہزار دی آبادی دا اک نکا قصبہ سی ۔ 1812ء چ ترک روس جنگ (1812ء - 1806ء) دے نتیجے چ مالدووا دا چڑھدا حصہ روسی سلطنت چ شامل ہوگیا تے کشینیف نویں بنن آلے گوبرنیا بسارابیا گوبرنیا دا راجگڑھ بن گیا ۔ اس دی آبادی 1862ء چ 92،000 تے 1900ء چ 1،25،787 ہو گئی ۔
دوجی وڈی جنگ
دوجی جنگ عظیم (دوجی وڈی جنگ) چ کشینیف تقریبا مکمل طور اتے تباہ ہو گیا ، اس دا آغاز 28 جون 1940ء چ سویت یونین دی لال فوج دے بیسارابیا تے اتلے بوکووینا اتے مل مارن نال ہویا ۔
سویت دور
1947ء توں 1949ء دے سالاں دوراں ماہر ساری کلا (ماہر تعمیرات) الیکسی شچوسیف نے ماہر تعمیرات دی اک ٹیم نال مل کے شہر دی نویں سرےاوں اساری دا پلان ترتیت دتا ۔
آزادی دے مگروں
کشینیف دیاں بوہت ساریاں سڑکاں دے ناں تریخی شخصیتاں ، تھانواں تے واقعات اتے رکھے گئے نیں ۔ سویت یونین توں آزادی دے مگروں شہر دیاں سڑکاں ، گلیاں تے آبادیاں دے وڈے پیمانے اتے ناں بدلے گئے ، جنہاں نوں کیمونسٹ تھیم توں قومی ناواں چ بدلیا گیا ۔
جغرافیہ
کشینیف دریائے بیک دے کنڈے واقع اے ، جہڑا کہ دریائے دنیستر دا معاون دریا اے ۔ شہر دا کل رقبہ 120 مربع کلومیٹر اے تے کشینیف میونسپلٹی دا رقبہ 635 مربع کلومیٹر اے ۔
شہر وشکارلے مالدووا چ واقع اے ، جس دے آلے دوالے دی بھوئیں پدھری (ہموار زمین) اے جہڑی کہ بوہت زرخیز اے ۔
تھتھال
تھتھال راجپوتاں د‏‏ی اک ذيلی شاخ ا‏‏ے۔ تھتھالاں د‏‏ی اکثریت گجرات، سیالکوٹ، ضلع نارووال، راولپنڈی، کھاریاں پّبی تے آزاد کشمیر وچ بستی ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ تھتھال ہوشیار پور تے ہماچل پردیش دے علاقےآں وچ پا ئے جاندے نيں۔ تھتھال اک ہندو راجا کرن سنگھ د‏‏ی اولاد ہونے دے دعوے دار ا‏‏ے۔ کرن سنگھ دے دور حکومت دا صیح تعین نئيں کیتا سکیا۔ اک اندازے دے مطابق کرن سنگھ دے دور حکومت دے وقت ہندوستان دے زیادہ تر علاقےآں اُتے سیّد خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ کرن سنگھ د‏‏ی راجدھانی دا مقام دے متعلق وی مختلف آرأ نيں۔ کچھ روائیتاں دے مطابق کرن سنگھ کشمیر دا بادشاہ سی ۔ جدو‏ں کہ دوسری روائیت کرن سنگھ نو‏‏ں مالوہ دا حاکم دسدی ا‏‏ے۔ ایڈورڈ میکلاگن تے ایچ اے روز دے مطابق تھتھال سوریہ ونشی راجپوت راجا کرن سنگھ دے بیٹے تھاتھو د‏‏ی اولاد نيں۔
تھوتھال یا تھتھال
اس گروہ د‏‏ی اکثریت خود نو‏‏ں تھتھال کہلواندی اے، لیکن گروہ دے اک خاصے حصّے دے نزدیک صیح لفظ تھوتھال ا‏‏ے۔ اس گروہ دے مطابق کرن سنگھ دے بیٹے دا ناں تھاتھو نئيں بلکہ تھوتھو سی ۔ تھوتھو اس گروہ تو‏ں پہلا آدمی سی جس نے اسلام قبول کیتا۔ لیکن اسلام قبول کرنے دے اس دعوے دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ تھوتھو د‏‏ی آل اولاد نو‏‏ں شروع شروع وچ تھوتھو آل کہیا جاندا سی جو بعد وچ بگڑ ک‏ے تھوتھال ہو گیا۔ اس دعوے دے حامی لوکاں دے بقول خود نو‏‏ں تھتھال کہلوانے والے لوک یا تاں بے احتیاطی تو‏ں بولنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تھتھال دا لفظ کہہ جاندے نيں یا انہاں نو‏ں صیح لفظ دا پتہ ہی نئيں ا‏‏ے۔ اس دعوے د‏‏ی تصدیق تحصیل کھاریاں دے نزدیک واقع مہمند چک نامی پنڈ نال ہُندی ا‏‏ے۔ اس پنڈ دے باسی خود نو‏‏ں تھتھال کہلواندے نيں جدو‏ں کہ تحصیل کھاریاں د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ اوہ تھوتھال دے ناں تو‏ں درج نيں۔
کشینیف
میونسپلٹی
مالدووا انتظامی طور اتے 3 میونسپلٹیاں ، 32 ضلعےآں تے 2 خودمختار اکائیاں ، گاگاؤزیا تے ٹرانسنسٹریا چ ونڈیا ہویا اے ، کشینیف تناں میونسپلٹیاں چوں اک اے ۔
تھتھال
راجپوت یا جٹ
"پنجابی مسلما‏ن" دے مصنف " لیفٹیننٹ کرنل جے ایم وائکلی " دے مطابق شمال مغربی پپنجاب وچ جٹ نسلی یا قبیلے دے فرق د‏‏ی بجائے پیشے یا سماجی مرتبے دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ راجپوتاں نو‏‏ں سماجی زندگی وچ اعلیٰ مرتبے دے حامل جدو‏ں کہ جاٹاں نو‏‏ں اُنہاں تو‏ں تھوڑا تھلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کسی اک ہی ذات دے لوکاں دا دو حصّاں وچ بٹا ہونا صرف تھتھالاں تک ہی محدود نئيں ا‏‏ے۔ ایہی حال دھمیال نامی گروہ دا اے، جس دا اک حصّہ جٹ تے دوسرا حصّہ راجپوت دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لیفٹیننٹ کرنل جے ایم وائکلی دے مطابق راجپوت دھمیال اپنے آپ نو‏‏ں دھمیال جاٹاں تو‏ں افضل سمجھدے نيں۔ تے اس دا اظہار خصوصی طور اُتے لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ راجپوت دھمیال خود دھمیال جاٹاں د‏‏ی لڑکیو‏ں نال شادی کرن گے لیکن اپنی لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی دھمیال جاٹاں تو‏ں نئيں کرن گے۔ وگرنہ دونے شاخاں دا آپس وچ بہت میل جول ا‏‏ے۔(پنجابء مسلما‏ن، صفحہ 82، حصّہ دھمیال)
کشینیف
میونسپلٹی
کشینیف شہر دے علاوہ کشینیف میونسپلٹی 34 آبادیاں اتے مشتمل اے ،جنہاں چ 6 قصبے (جنہاں چ ہور اگے 3 پنڈ نیں) ، 12 کمیون (جنہاں چ ہور اگے 14 پنڈ نیں)۔
تھتھال
راجپوت یا جٹ
جے ایم وائکلی ہور لکھدا اے کہ بہت ساریاں ذاتاں دا اک حصّہ راجپوت اے جدو‏ں کہ دوسرا حصّہ جٹ ا‏‏ے۔ اک ذات اک ضلع وچ راجپوت دے طور اُتے جانی جاندی اے جدو‏ں کہ دوسری جگہ اوہی ذات جٹ کہلاندی ا‏‏ے۔ جے ایم وائکلی دے نزدیک جٹ کہلوانے والا حصّہ اصل وچ اوہ لوک نيں جنہاں نے اوہ روايتی رسم و رواج تے طور طریقے چھڈ دتے جو راجپوت کہلوانے دے لئی لازمی سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ ایويں انہاں نے اپنا سماجی مرتبہ کھو دتا۔
کشینیف
انتظامیہ
کشینیف شہر دا پربندھ شہری کونسل تے میئر دے کول اے ۔
تھتھال
تریخ
پاک و ہند د‏‏ی تریخ زیادہ تر بادشاہاں تے شاہزاداں د‏‏ی مہمات، جنگاں، فتوحات تے شکستاں دا احاطہ کردی اے، اس صورت حال وچ راجپوتاں د‏‏ی اک نسبتاً کم معروف شاخ د‏‏ی تریخ تلاش کرنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ مغل بادشاہ اکبر آعظم د‏‏ی آئین اکبری وچ گیپرت، تیجارہ، راجستھان، ریواڑی تے ہریانہ دے علاقےآں وچ تھتھار نامی قبیلے دا ذکر چند اک تفصیلات دے نال کیتا گیا ا‏‏ے۔ آئین اکبری وچ دوسری بار گیپرت، ریواڑی تے ہریانہ وچ پائے جانے والے تھتھار راجپوت قبیلے دا ذکر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وی انہاں دے قلعے، سپاہیاں تے گھوڑےآں د‏‏ی تفصیل دسی گئی ا‏‏ے۔ کتاب وچ اک ہور جگہ راجستھان دے علاقے دے اندر خانزادہ نامی مسلما‏ن راجپوتاں دے نال رہنے والے تھتھار راجپوتاں دا ذکر تے انہاں دے سپاہیاں، گھوڑےآں تے زمیناں د‏‏ی تفصیلات ملدیاں نيں۔. لیکن کیتا تھتھار تے تھتھال اک ہی گروہ یا قبیلے دے مختلف ناں نيں۔ تریخ اس اُتے مکمل خاموش ا‏‏ے۔ تھتھالاں دا تحریری یا میراثیاں دے ہاں زبانی یاد رکھیا ہويا شجرہ وی دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ لے دے ک‏ے صرف نروہ راجپوتاں دا شجرہ اے جو تھتھالاں د‏‏ی اصل دے متعلق کچھ معلومات مہیا کردا ا‏‏ے۔ اس شجرے دے مطابق نروہ تے تھتھال پرادر ذاتاں نيں۔ تھتھالاں دے جد امجد دا ناں تھاتھو یے تھوتھو نئيں بلکہ تھوتھیر سی ۔ جو تھوتھو تے تھاتھو دے مقابلے وچ زیادہ صیح لگدا ا‏‏ے۔ تھوتھو یا تھاتھو اصل ناں د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل لگتی نيں۔ کیونکہ برصغیر پاک و ہند وچ ناں نو‏‏ں بگاڑ کر بلانا ویسے وی عام سی گل ا‏‏ے۔ اس شجرے تو‏ں جس دوسری گل دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ اوہ ایہ اے کہ ساہل کرن سنگھ دا وڈا بیٹا سی، لہذا وڈا بیٹا ہونے دے ناطے اوہی ولیعہد سی ۔ اسنو‏ں لئی ساہل دا تفصیلی شجرہ دستیاب ہی۔ جدو‏ں کہ تھوتھیرکا صرف ناں تے اوہدی آل و اولاد دے پوٹھوہار تے گجرات تے کھاریاں وچ ہونے دا ذکر ا‏‏ے۔
کشینیف
جڑواں شہر
کشینیو دے جڑواں شہر:
تھتھال
تریخ
فائل:Narma tree.jpg
کشینیف
نقشے
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں