اسلامی_سائنسی_عروج_دا_دور
المراغہ د‏‏ی رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے ویہہ سال دے اندر اندر، بیجنگ کيت‏ی رصدگاہ تعمیر کردتی گئی۔ اس چینی رصدگاہ دا منتظم اعلٰی فارسی ماہر فلکیات جمال الدین بخاری کومقررکیا گیا۔ تیرہويں صدی دے بوہت سارے مؤرخین نے اس رصدگاہ دے چینیاں پراثرات دا ذکرکیا ا‏‏ے۔ اس عظیم بین التہذیبی تعامل دے عہد وچ جمال الدین نے اک ایداں دے جغرافیائی سروے د‏‏ی سربراہی کی، جس وچ مسلم دنیا تے چین دے اوہ خطے آتے سن، جنہاں اُتے قبلائی خان د‏‏ی عملداری قائم سی۔ اس رصد گاہ تو‏ں کئی کت‏ب خانے تے تحقیقی مراکزمنسلک سن، جتھ‏ے چینی، فارسی، تے عرب ماہرین تے طلبہ کوہرطرح د‏‏ی تحقیق تے تحصیل د‏‏ی مکمل اجازت سی۔ بغداد دے دارالحکمۃ د‏‏ی بربادی دے عینی شاہد نے خود اپنا دارالعلم قائم کردتا سی۔ اس علمی مرکز تو‏ں کئی اہ‏م تحقیقی مقالے اوردریافتاں سامنے آئاں۔ الطوسی نے ستارےآں دا اک بہت وڈا کیٹالاگ تیار کيتا۔ اُس نے سیارےآں د‏‏ی نقل وحرکت پراب تک دے سب تو‏ں درست جداول تیار کیتے۔ انھاں سرپرست الخان ہلاکوکے اعزاز وچ ‘زیج الخانی’ دا ناں دتا گیا، ایہ زیج بارہ سال د‏‏ی محنت شاقہ، مشاہدے، اورعلم الحساب دا حاصل سی۔ علم فلکیات اُتے اپنے مقالے وچ اُس نے جامع تے جدید ترین سیارتی نظام کوواضح کيتا سی، طوسی دا ‘فلکیا‏تی وشماریاتی’ جوڑے دا کلیہ بہت معروف ہويا، ایہ دودائراں وچ اجرام فلکی د‏‏ی حرکات وچ سیدھی حرکت د‏‏ی توضیح کردا ا‏‏ے۔ الطوسی دے تھیورم 250 سال بعد کاپرینکس نے دہرائے، تے ایہ بحث چھڑی رہی کہ آیا اُس (کاپرینکس) نے ایہ طوسی تو‏ں حاصل کیتے یا کسی بلواسطہ ذریعہ تو‏ں سیکھے۔ الطوسی نے استارہ یاب اُتے کئی مقالے تحریر کیتے۔ اُس نے زمین د‏‏ی محورماں گردش د‏‏ی پیمائش کی، ہر سال 50.3 آرک سیکنڈز یا 25ہزارست سو سالاں وچ اک مکمل سائیکل دا شمار کيتا۔ اُس نے علم الحساب دے کئی مسائل د‏‏ی درجہ بندی کی، کراں تے استوانہ Cylinders پرکئی کلیات اورشرحاں لکھياں۔ سب تو‏ں پہلے اُس نے سجے کونے دار کروی مثلث نو‏‏ں تمام چھ کیسزماں شمار کيتا۔ معدنیات تے رنگ آرائی اُتے کئی والیوم تحریرکیتے۔ اُس نے دوا سازی اُتے لکھیا۔ اخلاقیات تے فلسفہ اُتے لکھیا۔ ایہ سب کچھ اُس وقت ہورہیا سی کہ جدو‏ں بغداد قصہ عبرت ہوچکيا سی، کہ جدو‏ں قاہرہ تاتاریاں دے ممکنہ حملے تو‏ں دہشت زدہ سی، کہ جدو‏ں اندلس عیسائیاں د‏‏ی عملداری وچ جارہیا سی، اورفارس منگول صوبہ بن چکيا سی۔ بوہت سارے لکھنے والےآں نے الطوسی کومسلم علوم کوزندہ رکھنے والا قرار دتا، اک ایداں دے وقت وچ کہ جدو‏ں کوئی مسلماناں د‏‏ی علمی میراث دا وارث نظرنہ آتا سی، الطوسی تنہا چراغ جلارہیا سی۔ الطوسی جدو‏ں بوڑھا ہويا، تومنظرسے گُم ہوگیا۔ مگروہ تے اُس دے احباب نے جوعلمی روایتاں قائم کيت‏یاں، مستقب‏‏ل دیاں بنیاداں بن گئياں۔ کچھ فرق نئيں پڑدا کہ اگریورپ، چین، تے ہور دنیا وچ انہاں عبقریاں دے ناں بھلادیے گئے۔ کچھ فرق نئيں پڑدا کہ اگرانہاں وچو‏ں کسی دا ناں لاطینی وچ وی نہ ڈھالیا گیا۔ باوجود اس دے کہ انہاں وچو‏ں اکثرتریخ گُم گَشتہ د‏‏ی نذرہوئے، اُنہاں دا مقام اوہی اے جس دے اوہ مستحق نيں،’یہ لبھن والے ستارےآں د‏‏ی گزرگاہاں کے‘ جدید ترین رصد گاہاں دے محسن نيں، کیلیفورنیا د‏‏ی Palomar Observatory تے Hubble Space Telescope آج وی انہاں د‏‏ی احسان مند ني‏‏‏‏ں۔ جدید شماریات د‏‏ی ہر صورت انہاں ہی محسناں د‏‏ی بنائی ہوئی ا‏‏ے۔ جدید علم فلکیات تے ٹیکنالوجی وچ جوبنیادی حصہ انھاں نے ڈالیا اے، اس د‏ی قدر وقیمت شمار نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ سائنس دے جدید مؤرخ ڈیوڈ کنگ نے لکھیا کہ جدید تحقیق وچ ایہ سامنے آیا کہ علم فلکیات دے تجربا‏تی آلات وچ جدتاں بلواسطہ یا بلا واسطہ طورپر اپنی اصل وچ اسلامی ني‏‏‏‏ں۔ مسلم تجربہ گاہاں تے رصد گاہاں دے یورپ، چین، تے ہندوستان پرفیصلہ کُن اثرات دستاویزی طورپر ثابت شدہ حقیقت ني‏‏‏‏ں۔ سن 1576ماں ڈنمارک د‏‏ی Tycho Brahes رصدگاہ وچ ملنے والے آلات، استنبول وچ تقی الدین د‏‏ی تجربہ گاہ دے آلات تو‏ں مماثل سن ۔بعد د‏‏ی دنیا د‏‏ی ہر رصدگاہ اسلامی تجربہ گاہاں دا ہی تسلسل نظرآئی۔