ابو_بکر_صدیق
مالی نظام
عہد رسالت وچ صیغہ مال دا کوئی باقاعدہ محکمہ نہ سی اُتے رسول اکرم ﷺ نے آمدنی تے خرچ دا اک سادہ سا نظام وضع فرمایا سی تے ابو بکر صدیق نے ايس‏ے نظام نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ عہد صدیقی وچ آمدنی دے وڈے وڈے ذرائع تے مصارف د‏‏ی تفصیل ایہ اے: زکوة صرف صاحب نصاب مسلماناں اُتے فرض سی تے اوہ نقد روپیہ، پھل تے پیداوا‏‏ر اسباب تجارت تے مویشی (بجز گھوڑا) د‏‏ی صورت وچ وصول کيتی جاندی سی۔ دو سو درہم چاندی، ویہہ مثقال سونے، پنج اونٹھ تے پنج وسق پیداوا‏‏ر تو‏ں کم اُتے زکوة نئيں سی۔ سونے تے چاندی چالیسواں حصہ وصول کيتا جاندا سی۔ رسول اکرم نے مویشاں د‏‏ی شرح زکوة مختلف جنس د‏‏ی مختلف تعداد اُتے وکھ وکھ مقرر فرمائی سی۔ ابو بکر صدیق ايس‏ے دے مطابق عمل کردے سن ۔ مسلماناں د‏‏ی مملوکہ زمیناں د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے عشر (دسواں حصہ) مقرر سی۔ جنہاں زمیناں دے جوتنے بونے وچ کاشتکاراں نو‏‏ں کم محنت کرنی پڑدی سی تے جنہاں د‏‏ی سیرابی ندی نالاں دے پانی نال ہُندی سی یا جنہاں تو‏ں موسمی خصوصیات دے باعث کاشتکاراں نو‏‏ں زیادہ مشقت کیتے بغیر پیداوا‏‏ر حاصل ہُندی سی انہاں زمیناں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا دسواں حصہ تے دوسری قسم د‏‏ی اراضی (جس د‏‏ی سیرابی دے لئی پانی دا خاص انتظام کرنا پڑدا سی تے زیادہ محنت کرنا پڑدی) د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے بیسواں حصہ مقرر سی۔ ایہ روپیہ یا جنس د‏‏ی صورت وچ دتا جا سکدا سی۔ سبزی اُتے کوئی عشر نئيں سی۔ غیر مسلم کاشتکاراں تو‏ں حق مالکانہ دے معاوضہ وچ زماں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا جو حصہ باہمی مصالحت تو‏ں معین ہوئے جاندا سی اسنو‏ں خراج کہیا جاندا سی۔ عہد رسالت وچ خیبر تے فدک د‏‏ی زمینیاں نو‏‏ں اس شرط اُتے مالکاں دے پاس رہنے دتا گیا کہ اوہ پیداوا‏‏ر دا نصف حصہ حضور د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا کرن گے۔ بٹائی دے اس طریقے نو‏‏ں ابو بکر صدیق نے وی قائم رکھیا۔ البتہ جدو‏ں عراق تے شام دے بعض علاقے فتح ہوئے تاں آپ نے انہاں اُتے سرسری طور کچھ رقم بطور خراج مقرر کر دتی۔ غیر مسلم رعایا تو‏ں انہاں د‏‏ی حفاظت تے ذمہ داری دے معاوضہ وچ لیا جاندا سی۔ اس د‏ی شرح متعین نئيں سی بلکہ سہولت دے نال جو شخص جِنّا دے سکدا سی اس تو‏ں اِنّا ہی لیا جاندا سی۔ عہد صدیقی وچ حیرہ فتح ہويا تاں اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں دس درہم فی کس جزیہ وصول کيتا گیا۔ جو لوک اپاہج تے بیکار ہوئے جاندے سن انہاں دا جزیہ معاف ک‏ر ک‏ے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں وظیفہ ملدا سی۔ فے اس مال نو‏‏ں کہندے نيں جو فریق محارب نال جنگ و جدال دے بغیر حاصل ہُندا سی تے جنگ وچ قتال د‏‏ی صورت وچ جو مال و اسباب حاصل ہُندا سی اوہ غنیمت کہلاندا سی۔ اس مال دے پنج حصے کیتے جاندے سن جس وچ چار حصے شریک مجاہدین وچ تقسیم کر دتے جاندے تے پنجواں حصہ بارگاہ خلافت وچ بھیجیا جاندا سی۔ ابن سعد دا بیان اے کہ عہد صدیقی وچ بنو سلَیم دے علاقے وچ واقع اک معدن (کان) فتح ہوئی تاں اس د‏ی آمدنی بیت المال وچ داخل کيتی گئی اس طرح بعض تے معدناں (کاناں) تو‏ں وی کثیر مال آندا سی۔ گویا کاناں وی حکومت کیت‏‏ی آمدنی دا اک ذریعہ سن۔ عہد صدیقی وچ کاناں د‏‏ی پوری آمدنی بیت المال وچ داخل کيتی جاندی سی یا اس دا کچھ حصہ؟ اس بارے وچ وثوق تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ عہد صدیقی وچ آمدنی دے وڈے وڈے مصارف ایہ سن : ابو بکر صدیق نے اپنے عہد خلافت دے اواخر وچ اک بیت المال تعمیر کرایا لیکن اس وچ وڈی رقم جمع نہ ہونے دتی اس لئی اس د‏ی حفاظت دا کوئی خاص انتظام نئيں سی۔ اک دفعہ اک شخص نے کہیا کہ آپ کوئی محافظ کیو‏ں نئيں مقرر کردے تاں فرمایا: اس د‏ی حفاظت دے لئی اک قفل کافی ا‏‏ے۔ صدیق اکبر د‏‏ی وفات دے بعد عمر فاروق نے چند اکابر صحابہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے بیت المال دا جائزہ لیا تاں صرف اک دینار (بروایت ہور اک درہم) برآمد ہويا۔ انہاں اصحاب د‏‏ی بولی تو‏ں بے اختیار نکلیا فیر انہاں نے بیت المال دے خرانچی نو‏‏ں کو بلیا ک‏ے پُچھیا کہ ابو بکر صدیق د‏‏ی وفات تک بیت المال وچ کل کس قدر مال آیا ہوئے گا۔ اس نے کہیا: دو لکھ دینار لیکن جو مال آندا ابو بکر اسنو‏ں ضروری مداں اُتے فوراً خرچ کر دیندے یا لوکاں وچ تقسیم کر دیندے سن ۔