cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صفی الدین اردبیلی
نسب
صفوۃ الصفا دے قدیم ترین نسخے دے ذریعہ صفوی خاندان دا مردانہ نسب ایہ اے: "(شیخ) صفی الدین ابوالفتح اسحاق ولد الشیخ امین الدین جبریل ولد صالح قطب۔ الدین ابوبکر ولد صلاح الدین راشد ولد محمد الحافظ الکلام اللہ ولد جواد ولد پیروز الکردتی السنجانی (پیروز شاہ زرین کولاہ کرد آف سنجان)" شیخ صفی الدین دے سسر شیخ زاہد گیلانی دے نسب نال ملدا جلدا اے، جنہاں دا تعلق وی خراسان دے سنجان تو‏ں سی۔
مرشد دے طور اُتے معراج
صفی الدین نو‏‏ں شیخ زاہد گیلانی دے صوفی حکم، "زاہدیہ" نو‏‏ں وراثت وچ ملیا جسنو‏ں بعد وچ انہاں نے اپنی "صفویہ" وچ تبدیل کيتا۔ زاہد گیلانی نے اپنی دھی بی بی فاطمہ دا نکاح وی اپنے پسندیدہ شاگرد تو‏ں کيتا۔ صفی الدین نے بدلے وچ ، زاہد گیلانی دے دوسرے پیدا ہوݨ والے بیٹے نو‏‏ں پچھلی شادی تو‏ں اک دھی دتی۔ اگلے ۱۷۰ سالاں وچ ، صفویہ آرڈر نے سیاسی تے فوجی طاقت حاصل کيتی، آخر کار صفوی خاندان د‏‏ی نیہہ اُتے منتج ہويا جس نے عظیم تر ایران دے کچھ حصےآں اُتے کنٹرول قائم کيتا تے خطے د‏‏ی ایرانی شناخت نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔  اس طرح ساسانی سلطنت دے بعد پہلا مقامی خاندان بن گیا جس نے اک قومی ریاست قائم کيتی جسنو‏ں سرکاری طور اُتے ایران کہیا جاندا ا‏‏ے۔۔
شاعری
صفی الدین نے پرانی تاندی د‏‏ی ایرانی بولی وچ نظماں لکھایاں نيں۔ اوہ فیروز شاہ زرین کولہ د‏‏ی ستويں نسل دا سی جو اک مقامی ایرانی معزز سی۔
صفی الدین د‏‏ی شاعری دے صرف چند اشعار، جنہاں نو‏ں دوبیتس کہیا جاندا اے، باقی رہ گئے نيں۔ پرانے تاندی تے فارسی وچ لکھے گئے انہاں د‏‏ی اج لسانی اہمیت ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں کرد شخصیتاں گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں کرد شخصیتاں گٹھ:شوافع گٹھ:۱۳۳۴ دیاں موتاں گٹھ:۱۲۵۲ دے جم گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:صفوی خاندان گٹھ:ایرانی کرد شخصیتاں گٹھ:کرد صوفیا گٹھ:1334 دیاں موتاں گٹھ:1252 دے جم
شاہ قلی
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%82%D9%84%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7_%D8%AA%DA%A9%D9%87_%D9%84%DB%8C.jpeg/220px-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%82%D9%84%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7_%D8%AA%DA%A9%D9%87_%D9%84%DB%8C.jpeg|متبادل=شاهقلی بابا تکه لی|thumb| شاہقولی بابا تکہ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Anadolu_Beylikleri.png/250px-Anadolu_Beylikleri.png|متبادل=|thumb|250x250px| اناطولیہ وچ بیگ نشین تکہ دا مقام، ہن انطالیہ (Tekeoğulları Beyliği) شاہقولی بابا تکلو (ایل تکلو ترکمان قبیلے تو‏ں اناطولیہ وچ صفاوی حامی علوی بغاوت دا رہنما (انگریزی وچ : Şahkulu rebellion)     تے کرشما‏تی ترکمان کردار قزلباش ، انطالیہ شہر دے کرکیٹ ایلی علاقے دے یالیمیلی پنڈ دا رہنے والا سی۔ تیکیلو دا ترکمان قبیلہ تیکے صوبے وچ رہندا سی (اب ترکی وچ انطالیہ، انگریزی وچ : Sanjak of Teke) تے رومن سلجوک دور وچ Tekeoğulları Beyliği وچ حکومت کردا سی  ۔ شاہ اسماعیل صفوی دے زمانے وچ  ایہ قبیلہ عثمانی اناطولیہ تو‏ں چھ عظیم ترکمان قبیلے ( الافشر، اِل شملو ، اِل سٹجالو ، اِل ذوالقدر ، اِل روملو تے اِل قاجار ) دے نال ایران آیا تے صفوی خاندان د‏‏ی نیہہ پائی۔ . تکلو قزلباش دے عظیم قبیلےآں وچو‏ں اک سن جنہاں نے دسويں صدی دے دوسرے عشرے وچ تیکے الی (انطالیہ) تو‏ں ایران د‏‏ی طرف ہجرت دا آغاز کيتا۔ اس قبیلہ دے سربراہاں وچو‏ں اک، حسن خلیفہ تکلو، جسنو‏ں قرابیق (شاہ قولی بابا دے والد) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں آذربائیجان نال تعلق رکھنے والے شیخ جنید تے شیخ حیدر صفوی نے شیعہ مذہب تے شیخ صفی الدین اردبیلی دے خاندان د‏‏ی تبلیغ دے لئی کمیشن بنایا سی۔ تکه ایلی وچ احسن التواریخ دے مؤرخ حسن بی روملو لکھدے نيں کہ حسن خلیفہ دو مرتبہ شاہ اسماعیل اول دے والد شیخ حیدر د‏‏ی خدمت وچ آیا تے اپنے خاص شاگرداں دے حلقہ وچ داخل ہويا۔ شیخ حیدر نے انہاں نو‏ں اپنے صوبے وچ واپس آنے تے شیعہ مذہب نو‏‏ں فروغ دینے تے شاگرداں نو‏‏ں جمع کرنے دا حکم دتا۔
حسن خلیفہ نے اپنی رہائش گاہ دے نیڑے اک غار وچ عبادت کی، اس لئی اوہ جلد ہی اناطولیہ وچ مشہور ہوگیا۔ اوہ بوہت سارے شاگرداں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے وچ کامیاب رہ‏ے، اس دوران اوہ اپنے بیٹے شاہ قولی نو‏‏ں فقہ د‏‏ی تعلیم دے رہے سن ۔ باپ بیٹے د‏‏ی شہرت سلطان بایزید ثانی دے کاناں تک پہنچ چک‏ی سی تے عثمانی سلطان کئی بار حسن خلیفہ بابا دے پاس دعاواں لینے دے لئی گیا تے انہاں تو‏ں خدا دے حضور دعا کرنے نو‏‏ں کہیا۔
شاہقولی بابا د‏‏ی قیادت وچ اناطولیہ الیوس د‏‏ی بغاوت
ایران جاندے ہوئے، باغیاں نے قاراگوز پاشا، عثمانی بیگلربگی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی، تے فیر عثمانی چانسلر، حادم علی پاشا (انگریزی: Hadım Ali Pasha) د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس جنگ وچ شاہقولی بابا تے خادم علی پاشا وی مارے گئے ۔ اس دے بعد، شاہ قولی بابا دے جانشین میر علی خلیفہ د‏‏ی قیادت وچ تقریباً ویہہ ہزار تکلو جنگجو، اماسیہ تے قرہ حصار دے آلا دُوآلا عثمانی فوجاں دے نال لڑے تے بھج گئے۔ انہاں بغاوتاں دے بعد سلطان سلیم اول نے عثمانی علاقے وچ رہنے والے شیعاں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے انہاں وچو‏ں چالیس ہزار نو‏‏ں قتل یا قید کر دتا۔ پ‏ر، شاہ اسماعیل دے دور وچ ، تکلو سردار قزلباش دے عظیم حکمراناں وچو‏ں اک بن گئے، جنہاں وچ سرو علی مہردار ، مشہد دے حکمران بارون سلطان ، کلہور دے حکمران چوہے سلطان تے بعد وچ اصفہان دے حکمران، ہمدان دے حکمران کرجا سلطان ، علی سلطان شام‏ل نيں۔ قزوین تے یکان بے دے حکمران  ۱۵۲۷ عیسوی وچ ، تکلو قبیلے دے سینکڑاں لوک شروانشاہ دے فرخ یاسر دے نال جنگ دے لئی شاہ اسماعیل اول دے نال، ارزنجان دے آس پاس دے ہور قزلباش لوکاں دے نال شام‏ل ہوئے  تے اپنی زندگی دے آخر تک بیشتر جنگاں وچ اس د‏ی مدد کيت‏ی۔.
ایران وچ شاہقولی بابا د‏‏ی اولاد تے شاہسون خاندان د‏‏ی تشکیل
کرنل ایگرانووچ ( روسی سرحدی کمشنر) نے ۱۸۷۰ء وچ شائع ہوݨ والی رپورٹ وچ لکھیا: یانسرپاشا (شاہ قولی بابا دا پُتر) ارمیا جھیل دے نیڑے کھوئے ضلع وچ رہندا سی، تے آخر کار اوتھے انتقال کر گیا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے پسماندگان وچ چھ بیٹے نيں جنہاں دا ناں دیمرچی، کوجا، بندہ علی، پلاٹ، ساری خان تے نوروز علی سن ۔ ینسرپاشا دے بیٹے، جنہاں وچو‏ں ہر اک قبیلے دے سربراہ سن، اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد اک دوسرے تو‏ں وکھ ہو گئے، تے انہاں دے ناں انہاں قبیلےآں نو‏‏ں دتے گئے۔ بعد وچ انہاں قبیلےآں تو‏ں چھوٹی شاخاں نکلاں۔ ینسر پاشا دے بیٹےآں تے انہاں دے ماتحت قبیلےآں دا شجرہ نسب ، جو بعد وچ ملک بھر وچ شاہسون قبیلےآں د‏‏ی اکثریت انہاں قبیلےآں دے تحت یا انہاں دے نال منسلک سن، حسب ذیل دے سانچے وچ دتا گیا اے:
ایل تکلو تے قزلباش افواج د‏‏ی تشکیل
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/QIZILBASH.jpg/149px-QIZILBASH.jpg|متبادل=|thumb|250x250px| قزلباش صفوی بادشاہاں دا بنیادی سہارا ترکمان قبیلے سن، جو شروع وچ ست قبیلے اُتے مشتمل سن تے اوہ ایہ سن : تیکیلو ، شملو ، روملو ، ستجلو ، افشار ، قاجار تے ذوالقدر ۔ انہاں قبیلے نو‏‏ں بعد وچ قزلباش دے عام ناں تو‏ں پکاریا گیا۔
مقبول سبھیاچار وچ
متبادل=|thumb|250x250px| قاتل دا عقیدہ: انکشافات شاہقلی بابا دا خیالی کردار ویڈیو گیم Assassin's Creed: Revelations (2011) وچ اک ترکمان دے طور اُتے ظاہر ہُندا اے، جتھے اسنو‏ں شاہکولو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا خیالی کردار بورڈ گیم Assassin's Creed: Arena with Anacletos, Odai Dunqas تے Oksana Razin وچ وی نظر آندا ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:۱۵۱۱ دیاں موتاں گٹھ:سولہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:1511 دیاں موتاں
عبد الحلیم محمود
عبد الحلیم محمود (عربی: الإمام الأكبر عبدالحليم محمود) (۱۲ مئی ۱۹۱۰ سن پیدائش- ۱۷ اکتوبر ۱۹۷۸ سن وفات) ۲ جمادی الاول ۱۳۲۸ ہجری - ۱۴ القاعدہ ۱۳۹۸ ہجری) نے الازہر دے عظیم امام دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں۔ ۱۹۷۸ء وچ انہاں د‏‏ی موت آپ د‏‏ی وفات ہوئی" کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں، اوہ الازہر یونیورسٹی مصر وچ تدریس دے لئی اپنے جدید طریقہ کار، اعتدال د‏‏ی تبلیغ تے جدید سائنس نو‏‏ں اک مذہبی فریضہ دے طور اُتے قبول کرنے دے لئی جانے جاندے سن ۔
مڈھلا جیون
عبد الحلیم محمود ۱۲ مئی ۱۹۱۰ء نو‏‏ں مصر دے شہر قاہرہ تو‏ں ۵۰ کلومیٹر شمال مشرق وچ شرقیہ گورنری وچ ابو احمد (اب السلام) دے پنڈ وچ پیدا ہوئے۔آپ نے کم عمری وچ ہی قرآن حفظ کيتا تے فیر اپنی تعلیم الازہر یونیورسٹی تو‏ں شروع د‏‏ی جتھو‏ں آپ نے ۱۹۳۲ء وچ گریجویشن کيتا۔ اس دے بعد آپ نے فرانس وچ اپنی تعلیم جاری رکھی، جتھو‏ں آپ نے ۱۹۴۰ء وچ یونیورسٹی ڈی پیرس لا سوربون تو‏ں فلسفہ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
مناظر
اسکالرز موشے البو تے یورام میٹل دے مطابق، محمود د‏‏ی تحریر وچ دوبارہ آنے والے موضوعات ایہ سن :"علم تے تعلیم د‏‏ی اہمیت؛ اسلامی اخلاقیات تے اخلاقیات د‏‏ی برتری؛ مسلم تریخ د‏‏ی انفرادیت؛ اسلامی روحانیت تے فقہ دا انضمام؛ دوسرے د‏‏ی حتمی نفی (مثال دے طور پر، مغربی، صیہونی، کمیونسٹ، سیکولر، تے بدعتی) اسلامی الہیات تے قانون دا عروج؛ تے مصری سیاست تے معاشرے د‏‏ی اصلاح اسلام دے ستوناں دے مطابق کرنے د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔"
اسلامی قانون
محمود مصر دے سول لاء کوڈ نو‏‏ں شریعت تو‏ں بدلنے دے مستقل حامی سن ۔ اس نے دلیل دتی کہ چور دے ہتھ کٹنے د‏‏ی سزا حدود (وہ شرعی سزاواں جو لازمی تے مقرر نيں) خدا د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کيتی گئی سی تے جدو‏ں ابن سعود نے اسنو‏ں نافذ کيتا تاں سعودی عرب وچ امن و امان لیایا گیا- حالانکہ اس اُتے صرف عمل کرنا سی۔ ست بار
دوسری طرف، محمود نے اک شرعی فتویٰ جاری کيتا جس وچ کُڑیاں د‏‏ی شادی کيتی گھٹ تو‏ں گھٹ عمر سولہ سال د‏‏ی حمایت کيتی گئی، اس حقیقت دے باوجود کہ اس نے تسلیم کيتا کہ شرعی روایت وچ کوئی صحیح عمر متعین نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا سی کہ "ترقی یافتہ معاشراں نے شادی کيتی عمر سولہ سال مقرر د‏‏ی اے تے ایہ مناسب اے "۔
سائنس
محمود دے لئی، "کوئی وی اصلاح - خواہ اوہ ذا‏تی سطح اُتے ہو یا معاشرے د‏‏ی سطح اُتے - سائنس تو‏ں شروع ہُندی اے، چاہے اوہ سائنس مذہبی ہو یا مادی.... چاہے اسيں اصلاح د‏‏ی راہ دا آغاز نظریا‏تی سائنس دے مقام تو‏ں کرن۔ یا مادی یا تجربا‏تی سائنس تو‏ں، ساڈی کوششاں نو‏‏ں اک مقصد تو‏ں آراستہ کرنا چاہیے، ایہ مقصد اک اسلامی فریضہ اے، کیونجے سائنس نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف جانے دے راستے د‏‏ی نیہہ ہونا چاہیے۔ "
گرینڈ امام دے طور اُتے اپنے دور وچ ، الازہر نے بے مثال اصلاحات تے بحالی دا مشاہدہ کیتا، جس وچ نويں ​​فیکلٹیاں دا تعارف، تدریسی طریقےآں تے انتظامی انداز شام‏ل نيں۔
تصوف
عبد الحلیم محمود نو‏‏ں اس معاملے اُتے اپنی شاندار تحریراں تے لیکچرز دے ذریعے تصوف نو‏‏ں زندہ کرنے دے لئی وی چي‏تا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ سوڈانی صوفی شیخ محمد عثمان عبد البرہانی تو‏ں بہت متاثر سن جنہاں دے علم نے تصوف دے بارے وچ انہاں دے خیالات نو‏‏ں تشکیل دتا۔
"عبدالحلیم محمود (۱۹۱۰–۱۹۷۸) نو‏‏ں الازہر دے سابق ریکٹر دے طور اُتے چي‏تا کيتا جاندا اے جنہاں نے تصوف اُتے بہت کچھ لکھیا۔ انہاں نو‏ں انہاں دے اعزازی لقب 'الغزالی' تو‏ں ۱۴ويں صدی ہجری وچ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اک لقب اسنو‏ں اسلام دے خارجی تے باطنی جہتاں نو‏‏ں مربوط کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی منفرد صلاحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں دتا گیا سی (جسنو‏ں اکثر پہلی نظر وچ متضاد سمجھیا جاندا اے )۔ اوہ ۱۹۶۰–۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی وچ بااثر ہويا، سادات دے دور وچ جس وچ اسلامی احیاء پسندی نے عروج حاصل کرنا شروع کيتا۔ مصر وچ ."
"عبدالحلیم نے تصوف نو‏‏ں اک سائنسی طریقہ دے طور اُتے پیش کيتا اے جو لوکاں نو‏‏ں حتمی حقیقت نو‏‏ں سمجھݨ دے قابل بنائے گا۔ تصوف دے جوہر نو‏‏ں مابعد الطبیعاندی ڈومین دے علم (معرفہ) تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے اپنی پیشین گوئیاں نو‏‏ں واضح کردے ہوئے، اس نے 'تصوف' دے اس امتیاز اُتے زور دیا- اس نے تجویز کيتا کہ تصوف محض اک تبھلیکھا پرست طریقہ نئيں اے، بلکہ سائنس دا اک شعبہ اے (محمود المنقد: ۲۲۴-۲۳۳)۔ عبد الحلیم نے 'عباس محمود' دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ العقد (متوفی ۱۹۶۴) ایہ کہندے ہوئے کہ معارف اک فکری دائرہ اے جس تک نہ تاں طبعی سائنس، نہ ادراک (فکر) تے نہ ہی وکھ وکھ قسم دے ذہنی ادراک (بصیرہ وغیرہ) تک رسائی ا‏‏ے۔ تصوف واحد سائنس اے اس دائرے وچ داخل ہوسکدے نيں، کیونجے بھانويں ہور علوم انسانی صلاحیت دے پابند نيں، لیکن تصوف نئيں اے (ibid. 352-353 تو‏ں نقل کيتا گیا اے )۔
عبد الحلیم دا تصوف تن عناصر اُتے مشتمل اے - علم، جہاد تے عبودیہ۔ پہلا علم، اسلامی قانون دا علم۔ اوہ شریعت دے مطابق زندگی گزارنے د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندا اے، تے ایہ شرط دیندا اے کہ اسلامی قانون ہور برآں، اوہ ابو حامد الغزالی دے کم دا حوالہ دیندے نيں، جس وچ ایہ اعلان کيتا گیا اے کہ جنہاں لوکاں نے اپنے قانون دے علم دے مطابق عمل کیتا، خدا انہاں نو‏‏ں برکت دے گا، چاہے اوہ کِنے ہی جاہل کیو‏ں نہ ہوݨ، لیکن قانون نو‏‏ں نظر انداز کرنے والےآں نو‏‏ں سزا دے گا۔ دوسرا جہاد، سماجی حقیقت دے اندر خود نو‏‏ں ڈھالنے تے درپیش مسائل نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش۔ عبد الحلیم د‏‏ی صوفی د‏‏ی مثالی تصویر 'صوفیانہ' دے تصور تو‏ں نئيں ملدی۔ اوہ کہندے نيں کہ صوفی نو‏‏ں وقت دے مسائل دے حل دے لئی پرعزم ہونا چاہیے، تے عبدالقادر الجزائرلی (متوفی ۱۸۸۳) د‏‏ی مثال دیندے نيں، جنہاں نے فرانس دے خلاف الجزائر دے دفاع دے لئی جنگ لڑی۔ (ibid. 15-16) تیسرا عبودیہ، خدمت ا‏‏ے۔ خدا دے لئی: درست تے وقف ہونا۔ جدو‏ں عبودیت حاصل ہو جاندی اے تاں معرفہ عطا ہُندا اے تے خدا مومن اُتے رحم کردا اے (ibid. 12)
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۱۰ دے جم گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:فضلا پیرس یونیورسٹی گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی گٹھ:مصری سنی علمائے اسلام گٹھ:مصری سنی مسلما‏ن گٹھ:مصری صوفیاء گٹھ:مصری ائمہ کرام گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر گٹھ:شیوخ الاسلام گٹھ:مجددین گٹھ:1978 دیاں موتاں گٹھ:1910 دے جم
مراقبہ
مراقبہ تصوف د‏‏ی اک اصطلاح اے جس دا مفہوم فیض دا انتظار کرنا اے
لغوی معنی
دل نو‏‏ں حق تعالیٰ دے نال حاضر رکھنا تے قلب نو‏‏ں حضوری حق وچ ایسا رکھنا کہ خطرات دوئی تے خودی نہ آنے پاواں تے جے آئیاں تاں دفع کرے، گردن جھکا کر غور و فکر کرنا، اللہ دے ماسوا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے محض اللہ د‏‏ی طرف دل لگانا، استغراق، گیان، دھیان، تصور، سوچ بچار۔ (ماخوذ: مصباح التعرف) "قلب سلیم د‏‏ی حفاظت مراقبہ تے توجہ نال کیندی جاندی ا‏‏ے۔
اصطلاحی معنی
سلوک د‏‏ی اصطلاح وچ حضور دوست وچ گردن ڈال دینا اے (محبوب ،معشوق ،مطلوب دے سامنے جھک جانا اس وچ منہمک ہوئے جانادوست نو‏‏ں اکھاں وچ رکھنا ۔
مراقبہ
جس د‏‏ی انگریزی عام طور اُتے meditation کيتی جاندی اے تے جے ايس‏ے متبادل نو‏‏ں اسيں پلہ برائے لفظ مروجہ عربی، فارسی تے اردو تسلیم ک‏ر ليا جائے تاں فیر مراقبہ د‏‏ی تعریف ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ ؛ مراقبہ اک ایسی عقلی تادیب (discipline) دا ناں اے جس وچ کوئی شخصیت ماحول دے روابطِ حیات تو‏ں ماوراء ہوئے ک‏ے افکارِ عمیق د‏‏ی حالت وچ چلی جائے تے اندیشہ ہائے دوئی تو‏ں وکھ ہوک‏ے سکو‏ن و فہم (awareness) د‏‏ی جستجو کرے۔ یعنی ایويں وی کہہ سکدے نيں کہ فکرِ آلودہ تو‏ں دور ہوک‏ے فکرِ خالص دا حصول مراقبہ کہلاندا ا‏‏ے۔ meditation نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ دے پس منظر وچ دیکھیا جائے تاں نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا غارِ حِرا وچ عبادت تے غور و فکر مراقبہ meditation دے زمرے وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ عبادت وچ خشوع و خضوع ہی اصل وچ درست طور اُتے اوہ طریقۂ کار اے جس د‏‏ی اسلام وچ وضاحت ملدی ا‏‏ے۔ مراقبہ تو‏ں عبادت وچ توجہ ،خشوع و خضوع تے یکسوئی پیدا کيتی جاندی اے سلسلہ چشتیہ تے سلسلہ نقشبندیہ سیفیہ وچ 36 مراقبات سبق دے طور موجود نيں ۔ == اوراد نقشبندیہاحمد الدین توگیروی صفحہ 17 طبع ادارہ سیفیہ باغبانپورہ لاہور ==
اصل الکلمہ
مراقبہ، عربی لفظ رقب د‏‏ی اصل الکلمہ تو‏ں مشتق لفظ اے جس دے معنی بنیادی طور اُتے دیکھنے، توجہ دینے وغیرہ دے آندے نيں تے ايس‏ے تو‏ں اردو وچ راقب تے رقیب دے لفظاں وی ماخوذ کیتے جاندے نيں۔ مراقبہ دا لفظ اس اصل الکلمہ دے اعتبار تو‏ں اپنے ذہن د‏‏ی گہرائیاں وچ دیکھنے یا اپنی عقل نو‏‏ں دیکھنے دے قابل بنانے دے تصور وچ لیا جا سکتاا‏‏ے۔
مراقبہ دا عمل تے تریخ انسانی'''
اس زمین اُتے ظہور انسانی تو‏ں ہر دور دے لوگو ں دا چند اک سوالات تو‏ں واسطہ پڑدا رہیا اے جداں کہ اس کائنات دا بنانے والا کون اے ۔؟زمین اُتے زندگی دا آغاز کسیے ہويا ۔؟ زندگی دا مقصد کيتا اے ۔؟ہم کیو‏ں پیدا ہوئے تے کیو ں مر جاندے نيں۔؟آیا انہاں سب معا ملات دے پس پردہ نو‏‏ں ئی باقاعدہ منصوبہ بندی اے یا فیر سارا عمل خود بخود ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ ہر دور دے لوکاں وچ کائنات دے خالق نو‏‏ں جاننے دا جوش خروش پایا جاندا اے (ایتھ‏ے اک اصول واضح کردا چلو کہ جے کوئی شخص کسی مسئلے دا حل تلاش نہ کر سک‏‏ے تاں فیر اس دے لئی ضروری اے کہ اوہ اس مسئلے نو‏‏ں مختلف زاویاں تو‏ں جانچے۔ یعنی تمام امکانات دا جائزہ لے) ا کثر اوقات دیانتداری تو‏ں مسئلہ نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کاوش خودبخود ہی مسئلہ نو‏‏ں آسان بنا دیندی ا‏‏ے۔ لہذا انہاں خطوط اُتے چلدے ہوئے لوکاں وچ معاملات زندگی نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی سجھ بجھ پیدا ہوئے گئی ا‏‏ے۔ ایہ جاننے دے لئی کہ اس کائنات دا خالق نو‏‏ں ن ا‏‏ے۔ لوکاں نے اس کائنات (آفاق)کی تخلق تو‏ں متعلق تخلیق کرنا شروع کر دتی۔ کائنات دے راز نو‏‏ں جاننے دے لئی مختلف روش اختیار کيتیاں گئیاں۔
استو‏ں علاوہ لوکاں دے دوسرے گروہ نے بجائے اس دے کہ زندگی د‏‏ی حقانیت نو‏‏ں آفاق وچ تلاش کيتا جائے خود انہاں نے اک دوسری روش اختیار کيتی۔ انہاں لوکاں د‏‏ی سوچ سی کہ ا گراس ظاہری کائنات دا نو‏‏ں ئی خا لق اے تاں انہاں دے وجود (جسم )کا وی کوئی خالق ہوئے گا؟ لہذا اس سوچ تو‏ں اوہ وی اس تخلیق دا کچھ نہ کچھ حصہ ضرور ا‏‏ے۔ اپنی تاں جہ کائنات دے ظاہری وجود تو‏ں ہٹا کر اپنے وجو د ( نفس) دے اسرار د‏‏ی کھوج وچ لگیا دی۔ اس طرح انہاں نے آفاق تو‏ں ہٹ کہ مطالعہ نفس وچ دلچسپی لی تے اپنی ذات پہ تجربات دا اک سلسلہ شروع کيتا تو‏ں کہ اپنے اندر دے رازِ حقیقت نو‏‏ں سمجھیا جائے اس طرح تو‏ں علم نورانی مذاہب دے سلسلے نے وجود پھڑیا ایتھ‏ے ایہ گل واضح کردا چلاں کہ تمام تجربات انسان دے اپنے (Software ) یعنی ذہن (MIND (پہ کیتے گئے نہ کہ جسم پہ) پرانے وقتاں وچ لوک ایہ تصور کردے سن کہ ایہ دنیا صر ف چار عناصر تو‏ں مل ک‏ے بنی ا‏‏ے۔ زمین، پانی تے اگ تے ہويا، فیر سائنسی ایجادات دا سلسلہ چلا تے زیادہ تو‏ں زیادہ انکشافات سامنے آنے لگے تے ایہ طے پایا کہ کائنات108عناصر تو‏ں ملکر بنی سی۔ فیر انہاں 108عناصرکی پیچیدگیاں دے مطالعہ دے بعد ایہ اخذ کيتا گیا کہ ایہ تمام عناصر صرف اک ذرہ ایٹم (ATOM)سے ملکر بنے نيں تے انہاں عناصر وچ صرف فرق ایٹم د‏‏ی ترتیب دا ا‏‏ے۔ اس دے بعد د‏‏ی تحقیق نے ثابت کيتا کہ ایٹم ہی بنیادی ذرہ نئيں بلکہ الیکٹران ہی اوہ بنیادی ذرہ اے جو تمام دنیا د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ اُتے الیکٹران د‏‏ی دریافت اک مسئلہ دا پیش خیمہ ثابت ہويا۔ الیکٹران اگرچہ بنیادی ذرہ کہلایا مگر ایہ مطلق ذرہ والی فطرت ظاہر نہ کر پایا یعنی اک وقت وچ اوہ متحرک وی سی تے غیر متحرک بھی۔ کدی ایہ ذرہ دا کردار ادا کردا تے کدی اک لہر د‏‏ی شکل وچ ہُندا۔ ایہ معاملہ سائنسداناں دے لئی انتہائی پیچیدہ ہوئے گیا کہ اوہ الیکٹران د‏‏ی اصل تعریف کِداں کر سکن۔ لہذا اک نويں اختر ع سا منے آئی تے الیکٹران دوہری خصوصیت دا حامل ٹھہرا ئے جو لہر دے ذرات ا ور کدی صرف ذرہ د‏‏ی خصوصیت دا اظہار کردا۔ مگر جدو‏ں اس الیکٹران اُتے ہور تحقیق جاری رکھی تاں ایہ کھوج اک انتہائی درجے اُتے پہنچی کہ الیکٹران صرف تے صرف اک کمترین توانائی دا ذرہ (Energy Particle)ہے تے ایہ توانائی ہی د‏‏ی خصوصیت اے جو اپنے آپ نو‏‏ں الیکٹران وچ تبدیل کردی اے تے بعد وچ اس مادے وچ تبدیل ہوجاندی ا‏‏ے۔ مشہور سائنس دان البرٹ آئن سٹاین د‏‏ی مساوات E= MC2 وی تمام مادہ تے توانائی اک دوسرے وچ تبدیل ہونے دے عمل کہ تقویت دیندی ا‏‏ے۔ سائنسداناں د‏‏ی تمام تحقیق ہن تک سانو‏ں ایتھ‏ے تک لیانے وچ یقینی طور پہ کامیاب ہوئے ئی اے کہ ایہ درخشاں توانائی اپنے بنیادی درجہ اُتے اس کائنات وچ جاری و ساری ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ہر چیز اک مخصوص جگہ گھیرتی اے تے فیر توانائی وچ تبدیل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
یہ تاں گل ہوئے رہی سی ا ن لوکاں دے بارے وچ جنہاں نے مسلسل آفاق د‏‏ی تحقیق تو‏ں زندگی دے چند اسرار دا اندازہ لگایا تے سانو‏ں ہستی دے نويں میدان وچ لاکھڑا کيتا۔ ہن انہاں لوکاں دے بارے وچ گل کردے نيں جنہاں نے نفس نو‏‏ں اپنی تحقیق دا مرکز بنایا تے اپنے جسم و ذات اُتے ایہ تحقیق شروع کر دتی تے انہاں نے اپنی توجہ اپنے ا ند ر مرکوز کر دتی جس دے نتیجہ وچ نفوذ کرنے دے بوہت سارے طریقہ کار دریافت کیتے تو‏ں کہ ا پنے اندر دا سفر کرکے اس اکائی (جز)کو تلاش کيتا جا سک‏‏ے جو دے انکو اس کائنات‏‏ی حقیقت تو‏ں مربوط کردا ا‏‏ے۔ اس کوشش نے علم نورانی (علم مراقبہ) دے عمل نو‏‏ں تقویت دی۔ تمام طریقہ کار جو مختلف طرح تو‏ں مراقبہ دے عمل وچ نظر آندے نيں وجود پائے۔ جس دا عمل دخل کم و بیش ہر مذہب د‏‏ی اساس معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ آ ج مراقبہ دے عمل وچ جو جدت تے انواع و قسماں دے طریقہ کار نظر آندے نيں انہاں لوکاں دے مرہون منت اے جنہاں نے اپنے نفس نو‏‏ں تحقیق دے لئی چنا۔ انہاں تحقیقات تے مراقبہ د‏‏ی مختلف حالتاں وچ لوکاں نے محسوس کيتا کہ اس سارے نظام عالم وجود وچ شعوری توانائی دا نفوذ تے منسلکہ رشتہ ا‏‏ے۔ مراقبہ د‏‏ی گہری حالتاں وچ ہن ہر فرد واحد دا واسطہ اک ا اسيں گہرا احساس دلانے وا لے وجود یعنی خودی ( وچ ،SELF)سے پيا تے ایہ اخذ کيتا گیا کہ ایہ جو سلسلہ کائنات وچ توانائی دا عمل دخل نظر آندا اے اس د‏ی کوئی حقیقت نئيں بلکہ اک اعلیٰ حس آگاہی (Supreme Consciousness) اے جس دا اس کائنات وچ نفوذ ا‏‏ے۔ ہن انہاں تحقیقات مراقبہ تے سائنس وچ کدی کدی ہ‏م آہنگی ہونے دے ممکنات موجو د نيں۔ اس فطرت د‏‏ی ہر شے کچھ نئيں سوائے اک مطلق حس آگاہی کے۔ ایہ اک اعلیٰ مطلق خبر آگاہی جس دا ہر طرف نفوذ اے تے ایہی اوہ اللہ اے جو کائنات وچ سانو‏ں اپنی ذات دے اندر تے باہر محسوس ہُندا اے ( اللہ نور السمٰوات ولارض) ( ھو ا ول و آخر ظاہر و باطن) کدی اسيں اپنی ذات (خودی ) نال تعلق سانو‏ں اک رابطہ ملدا اے کہ اسيں اپنے اللہ نو‏‏ں جاناں (من عرفہ نفسہ فقد عرفہ رب)۔ (ایتھ‏ے ایہ گل واضع کردا چلاں کہ اس درجہ دے احساس خود شناسی پہ وحدت الوجود دا مغالطہ نہ ہو، اگلی کسی تحریر وچ اس فلسفہ وی بیان کرداں گا )۔ مراقبہ اک عمل اے جو اپنی گہری حالتاں وچ کِسے وی شخص دے لئی وجود حقیقی تو‏ں روابط دا ذریعہ بندا اے
علم نورانی (مراقبہ) '''
مدتاں تو‏ں لوک مراقبہ نو‏‏ں اک انتہائی پرا سرار تے مشکل موضوع سمجھدے رہے نيں ہمیشہ وڈے بُڈھے تے فار غ لوکاں نو‏‏ں اس دا حقدار سمجھیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔۔ مراقبہ اُتے پوری دنیا وچ سائنسی طریقہ کار دے تحت تجربات ک‏ر ک‏ے اخذ ک‏ر ليا اے کہ اس عمل تو‏ں انسانی ذہن تے جسم اُتے انتہائی اعلیٰ مثبت اثرات مرتب ہوئے تے نيں جس وچ تعلیم و عمر د‏‏ی کوئی قید نئيں ہن کوئی بوڑھا ہوئے یا جوان سب ہی مراقبہ د‏‏ی کرنے مے دلچسپی رکھدے نيں ہور برآں ہن تواسکول و کالج وچ مراقبہ د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں اک لازمی مضمون د‏‏ی حیثیت حاصل ہُندی جا رہی اے کم و بیش پوری دنیا وچ مراقبہ د‏‏ی تربيت‏ی کلاسز دا اجرا ہوئے چکيا اے اعلیٰ تعلیم یا فتہ ڈاکٹر تے صحتی ادارے اپنے مریضاں نو‏‏ں روزانہ مراقبہ کرنے دا مشورہ دیندے نيں مراقبہ جو پہلے وقتاں وچ صرف مذہب دا حصہ سمجھیا جاندا سی ہن دنیاوی پیش قدمی دے علاوہ روز مرہ مسائل دے حل دے لئی وی مرکزی حیثیت اختیار کر گیا اے اج پوری دنیا وچ ذہنی دباﺅ نو‏‏ں کم کرنے تے ذہنی سکو‏ن حاصل کرنے دے لئی مراقبہ نو‏‏ں مرکزی حیثیت حاصل ہوئے چک‏ی اے تے اسنو‏ں اج دے وقت وچ انتہائی میسر آلہ قرار دے دتا گیا اے جداں جداں معاشرہ وچ اس د‏ی آگاہی ودھدی جا رہی اے نتیجہ وچ انسانی بھائی چارہ تے عالمی اتحاد وچ وادھا ہُندا چلا جا رہیا اے جدو‏ں زیادہ لوک مراقبہ د‏‏ی بدولت ذا‏تی شناسائی حاصل کردے جاواں گے انکو کائنات د‏‏ی سچائی تے اصلیت دا قرب حاصل ہوئے گا تے نتیجہ عالمی بھائی چارہ وجود وچ آئے گا۔
عبادت تے مراقبہ وچ فرق
مراقبہ تے عبادت وچ فرق اُتے گل کرنے تو‏ں پہلے ایہ گل قابل توجہ اے کہ عبادت تو‏ں مراد کس مذہب تو‏ں اے ؟ جے ایتھ‏ے مراقبہ تو‏ں مراد تمام مذاہب تو‏ں اے تاں فیر اس موضوع اُتے وکھ وکھ ہر مذہب د‏‏ی عبادت تو‏ں مراقبے دا موازنہ لازم آندا ا‏‏ے۔ لیکن فیر ایسی صورت وچ اسنو‏ں عبادت تے مراقبہ وچ فرق  د‏‏ی بجائے  عبادت تے تعمق وچ فرق  کہنا زیادہ موزاں ہوئے گا تے اس د‏ی منطقی وجہ ایہ اے کہ مراقبہ (muraqibah) اپنی اصل وچ اسلامی پس منظر رکھدا اے تے مراقبہ تے عبادت وچ فرق د‏‏ی عبارت استعمال کيت‏ی جائے تاں اس تو‏ں ذہن وچ مراقبہ تے نماز دا فرق ہی آندا اے جدو‏ں کہ meditation چونکہ ہر مذہب وچ استعمال ہونے والا اک تصور اے (گو اس دے ہر بولی وچ وکھ وکھ ناں نيں) تے عربی، فارسی تے اردو تِناں زباناں وچ اس دے لئی مراقبے دے نال نال تُعمِّق دا لفظ لغات وچ آندا اے، لغات وچ مراقبے نو‏‏ں استبصار وی کہیا جاندا اے لیکن ایہ اپنے معنےآں وچ enlightenment تو‏ں زیادہ نیڑے ا‏‏ے۔
عبادات وچ اللہ تو‏ں گل کيتی جاندی اے تے اپنا رابطہ ازل تو‏ں جوڑا جاندا اے مگر مراقبہ وچ اپنے باطن د‏‏ی ا سی ہ گہرائیاں وچ جا ک‏ے اپنے اللہ نو‏‏ں سنیا جاندا اے تے کائنات د‏‏ی حقیقت تو‏ں نا صرف شناسا ہويا جاندا اے بلکہ مشاہدۂ قدرت وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مراقبہ دا نصب العین (مقصد)صرف تے صرف آپ دے جسم، جذبات ،اور ذہن نو‏‏ں یکجا کرنا اے تے اس اعلیٰ درجے د‏‏ی یکسوئی دا مقصد صرف اپنے باطن وچ موجزن آگہی دے بحر بیکراں وچ غوطہ زن ہونا اے ایتھے تو‏ں کشف و وجدان دے دھارے پھوٹتے نيں۔ اس طرح اک انسان دا رابطہ کائنات د‏‏ی اصل تو‏ں جڑ جاندا اے تے علم و عر فان دے چشمے پھو ٹ پڑ تے نيں۔ کامیابیاں دے دروازے کھل جاندے نيں۔ تے انسان پستی دے گرداب تو‏ں نکل ک‏ے ہستی دے نويں میدان وچ آ جاندا اے جتھ‏ے ہر طرف بہار ہی بہار ا‏‏ے۔ بہار وی ایسی کہ خزاں نئيں ہُندی تے سوچ انسانی آسمان د‏‏ی بلندی نو‏‏ں چھوندی اے تے لذت وی ایسی
ع کہ جداں روح ستارےآں دے درمیاں گزرے
ایہی زندگی دا موسم بہار اے جس دے آ جانے دے بعد ہر طرف کامیابیاں دے دروازے کھل جاندے نيں تے انسانی سوچ دا سفر اک نويں سمت گامزن ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ جس دے سامنے اک وسیع و عریض میدان عمل اے تے ایتھ‏ے د‏‏ی سلطنت وچ صرف اج د‏‏ی حکمرانی جدو‏ں کہ گذشتہ کل د‏‏ی کسی تلخی دا دکھ نئيں تے آنے والے کل د‏‏ی خوشیاں دا دور دورہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے لذت و سرور دا اوہ سماں اے جو دنیا دے کسی نشے وچ نئيں۔ تے خواب حقیقت دے روپ وچ بدل جاندے نيں جدو‏ں کہ زندگی سوچاں د‏‏ی تنگ و تاریک گلیاں وچ دھکے کھانے د‏‏ی بجائے روشن تے وسیع میداناں وچ سفر کردی ا‏‏ے۔ ہن اس دا سفر کوئی سڑاند والا جوہڑ نئيں جس وچ اوہ غوطے کھائے بلکہ اک بحربیکراں جس دے سفینے صرف کامیابی ،خشحالی تے سکو‏ن د‏‏ی منزل تک لے جاندے نيں۔
نفس، وچ (مثلاSelf, I, Ego) تے مراقبہ'''
درحقیقت آپ صرف اک احساس خودی (Self) نيں۔ تے ایہ حس آگاہی اے نہ دے آپ دا ذہن، جسم یا فیر خیالات بلکہ اس مکمل شعوریت (خودآگاہی) نيں جو محسوس کردی ا‏‏ے۔ تے شاہد بنی ہوئیاں نيں کہ آپ زندگی وچ کیہ رول ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایہ احساس خودی اپنی خاصیت دے اعتبار تو‏ں انتہائی اُتے سکو‏ن، ٹھہراﺅ والا ،از سرنو زندگی بخشنے والا ا‏‏ے۔ مراقبہ اک خودی (Self )کو اپنے اندر جاننے دا عمل ا‏‏ے۔ اس موقع پہ آپ کہہ سکدے نيں کہ اک فرد ایہ کس طرح جان سکدا اے کہ اس دے اندر خودی (Self ) موجود اے جوان تمام واقعات و حالات دا مشاہدہ کر رہ‏ی اے جو ہماریا ذہن یا جسم اس زندگی وچ کر رہیا ا‏‏ے۔ یہ گل ایتھ‏ے تک واضح ہوئے گئی کہ مراقبہ اک ایسا عمل ا‏‏ے۔ جو سانو‏ں اپنے اندر موجود خودی (Self) تو‏ں ملانے دا ذریعہ بندا اے تے ایہ خودی اپنی خاصیت دے اعتبار تو‏ں انتہائی اُتے سکو‏ن، ٹھہراﺅ والی تے از سرنو زندگی بخشنے والی ا‏‏ے۔ لہٰذا اسيں چاہے ںگئے کہ مراقبہ نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اسيں سب تو‏ں پہلے اپنے اندر موجود خودی (Self) نو‏‏ں جاناں۔ آپ اس خودی نو‏‏ں تے وی ناں دے سکدے نيں۔ مثلاً، نفس، وچ (مثلاSelf, I, Ego) وغیرہ آؤ ہن اک چھوٹا جہا تجربہ کردے نيں جو انتہائی دلچسپی دا حامل اے تے آپ دے لئی اس (ماں ) تو‏ں شناسا ئی دا ذریعہ بنے گا۔
وچ (Self) دا انسانی وجود نال تعلق'''
مراقبہ تے ذات (Self ) تو‏ں شناسائی
معاملہ کچھ وی، تجربہ کچھ وی ہو، گل حقیقت اے کہ آپ اپنے اندرونی خودی (Self ) دے وجود دا انکار نہ کرپاواں گے۔ کیونجے جدو‏ں آپ دا ذہن گنت‏ی وچ مصروف سی تاں اوہ کون سی جو مشاہدہ کر رہیا سی کہ ذہن تو‏ں خیالات گزر رہے نيں؟وہ کون سی جو اک ہی وقت وچ مشاہدہ کر رہیا سی کہ ذہن وچ خیالات وی آ رہے نيں تے گنت‏ی وی ہوئے رہی اے ؟ کیونجے آپ دا ذہن نو‏‏ں یقینا گنت‏ی وچ مصروف سی۔ یقینا آپ کدرے گے کہ اوہ وچ سی جو دیکھ رہیا سی کہ کوئی خیال ذہن وچ آ رہیا اے تے گنت‏ی وی صحیح ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اوہ کون سی جو مشاہدہ کر رہیا سی؟ آپ دا جسم یا فیر آپ دا ذہن؟ یا فیر آپ خود؟ جے آپ ایہ سارا عمل دیکھ رہے سن تاں آپ نو‏‏ں اپنے ذہن تے جسم تو‏ں علاحدہ ہونا چاہیے۔ جی ہاں! دراصل ایہ حس آگاہی ہی تاں خودی (Self-I) اے جو آ پکو اپنے خیالات تصورات تو‏ں آگاہ کردی تے صرف تے صرف خودی (Self-me) ہی اے جو آ پکو بتلاندی اے کہ ا پکے اندر تے باہر کيتا ہوئے رہیا اے ؟ کتھے ہوئے رہیا اے ؟ و ہور تو‏ں آگاہی دا سبب بندی۔ اس جاننے والے نو‏‏ں جاننے دا عمل ہی مراقبہ ا‏‏ے۔ مراقبہ دراصل اپنی ذات تو‏ں شناسائی دا عمل اے.
حوالے
گٹھ:تدخلات عقل و جسم گٹھ:خود گٹھ:روحانیت گٹھ:سکوت گٹھ:یوگا گٹھ:عقل گٹھ:فلسفہ عقل گٹھ:ذا‏تی ترقی
رام منوہر لوہیا
رام منوہر لوہیا ،(۲۳ مارچ ۱۹۱۰ – ۱۲ اکتوبر ۱۹۶۷) بھارت دے آزادی سنگرام دے سپہ سالار، ریڈیکل مفکر اتے سماج وادی راجنیتا سن۔
ڈاکٹر رام منوہر لوہیا (پیدائش - ۲۳ مارچ ، ۱۹۱۰ - وفات - ۱۲ اکتوبر ، ۱۹۶۷ ) ہندوستان د‏‏ی جدوجہد آزادی دے اک جنگجو، شدید مفکر تے سوشلسٹ سیاست دان سن ۔
شروعاتی جیون اتے سکھیا
رام منوہر لوہیا دا جم ۲۳ مارچ ۱۹۱۰ نوں اتر پردیش دے فیض آباد  جنپد وچ (حال - امبیدکر نگر جنپد) اکبرپور  وچ ہویا سی۔لوہیا جی دے دادا جی شیؤ-نرائن قومی لہر وچ دلچسپی رکھدے سن تے اوہ کانگرس دے وی نیڑے سن۔ایہہ کیہا جاندا اے کہ ۱۹۲۱ وچ پنڈت جواہر لال نہرو اہنا دے گھر اکبرپور؉   آئے سن،لوہیا جی جو اس ویلے محض ۱۱ سالاں دے سن نے نہرو جی  نوں پہلی وار دیکھیا سی۔ اوہناں دے پیؤ شری ہیرا لال استاد اتے سچے راشٹربھگت سن۔ ڈھائی سال دی عمر وچ ہی اوہناں دی ماں (چندہ دیوی) دا انتقال ہو گیا۔ اوہناں نوں دادی دے علاوہ سریودیئی، (پروار دی نین) نے پالیا۔چندہ دیوی مغربی چمپارن دی مارواڑی پروار وچوں سن۔اوہناں دا پروار گاندھی جے دے چمپارن ستیاگرہ نال ہمدردی رکھدا سی۔ ٹنڈن پاٹھشالا وچ چوتھی تک پڑھن دے بعد وشویشور ناتھ ہائی سکول وچ داخل ہوئے پر اتھوں تھوڑے ویلے بعد ہی اوہ بمبئی چلے گئے کیونکِ اوہناں دے پیؤ جی نے اپنا کاروبار اتھے تبدیل کر لیا سی۔اوہ کافی ہوشیار طالب علم سن تے اوہناں  ۱۹۲۵ وچ مارواڑی سکول توں دسویں دا امتحان پہلے درجے نال پاس کیتا۔بمبئی وچ ہون کارن اوہ ہولی-ہولی قومی لہر دا اثر قبولن لگے۔اگست ۱۹۲۰ وچ لوکمانیا گنگادھر تلک دی موت ویلے مزدوراں تے لوکاں ولوں وڈا ہڑتال نوں اوہناں اکھی ویکھیا سی۔لوہیا جی نے گاندھی جی دے نہ-ملورتن لہر دے سدے نوں ہنگارا بھریا تے اکّ سال لئی سکول چھڈّ دتا سی۔اوہناں دے پیؤ جی گاندھیجی دے ساتھی سن۔ جدوں اوہ گاندھی-جی نوں ملن جاندے تاں رام منوہر نوں وی اپنے نال لے جایا کردے سن۔ اس دے کارن گاندھی-جی دی وراٹ شخصیت دا اوہناں اتے گہرا اثر ہویا۔
پیؤ دے نال ۱۹۱۸ وچ احمد آباد کانگرس تقریب وچ پہلی وار شامل ہوئے۔۱۲وی جماعت پاس کرن لئی لوہیا جی نے بنارس ہندو وشوودالاں وچ ۱۹۲۵ دے سال داخلہ لیا۔۱۹۲۷ نوں اوہ اچیری تعلیم لئی  کلکتہ چلے گئے تے اتھوں تعلیم ساگر کالج توں بی.اے (آنرز)دی ڈگری حاصل کیتی۔۱۹۲۹ وچ اوہ انگلینڈ پڑن لئی گئے پر اوہ چھیتی ہی جرمن چلے گئے۔جرمن وچ لوہیا چار سال پڑے تے ماسٹر دی ڈگری کرن پچھوں اہنا اتھوں  ہی 'لون ستیاگرہ' موضوع تے ڈاکٹر دے خطاب حاصل کیتی۔
ڈاکٹر رام منوہر لوہیا ۲۳ مارچ ۱۹۱۰ نو‏‏ں اتر پردیش دے ضلع ایودھیا دے موجودہ امبیڈکر نگر ضلع وچ پیدا ہوئے ۔ انہاں دے والد مسٹر ہیرالال پیشے دے اعتبار تو‏ں اک استاد تے دل تو‏ں اک سچے محب وطن سن ۔ انہاں د‏‏ی والدہ (چندا دیوی) ڈھائی سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں۔ اس د‏ی پرورش اس د‏ی دادی دے علاوہ سریودی (خاندان دے نان) نے کيتی۔ ٹنڈن پاٹھیا شالہ وچ چوتھ‏ی تک تعلیم حاصل کرنے دے بعد، اوہ وشویشورناتھ ہائی اسکول وچ داخل ہوئے۔
ان دے والد گاندھی جی دے پیروکار سن ۔ اوہ جدو‏ں گاندھی جی تو‏ں مݪݨ جاندے سن تاں رام منوہر نو‏‏ں نال لے جاندے سن ۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں گاندھی جی د‏‏ی عظیم شخصیت دا انہاں اُتے گہرا اثر پيا۔ ۱۹۱۸ وچ والد دے نال احمد آباد کانگریس دے اجلاس وچ پہلی بار شرکت کيتی ۔
بمبئی دے مارواڑی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی ۔ لوک مانیہ گنگا دھر تلک د‏‏ی موت دے دن ۱۹۲۰ وچ یکم اگست نو‏‏ں اسکول دے لڑکےآں دے نال ہڑتاݪ کر دتی۔ گاندھی جی د‏‏ی کال اُتے ۱۰ سال د‏‏ی عمر وچ اسکول چھڈ دتا۔ غیر ملکی سامان دے بائیکاٹ د‏‏ی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں والد نو‏‏ں سزا دتی گئی۔ جواہر لال نہرو تو‏ں ۱۹۲۱ وچ فیض آباد کسان آندولن دے دوران ملاقات ہوئی ۔ ۱۹۲۴ وچ انہاں نے کانگریس دے گیا اجلاس وچ بطور مندوب شرکت کيتی۔ ۱۹۲۵ وچ میٹرک دا امتحان دتا۔ ۶۱ فیصد نمبر لے ک‏ے کلاس وچ اول آیا۔ بنارس د‏‏ی کاشی یونیورسٹی وچ دو سال د‏‏ی انٹر اسٹڈیز د‏‏ی ۔ کالج دے زمانے تو‏ں کھدر پہننا شروع کيتا ۔ ۱۹۲۶ وچ والد دے نال گوہاٹیکانگریس دے اجلاس وچ گئے۔ ۱۹۲۷ وچ انٹر پاس کيتا تے ہور تعلیم دے لئی کلکتہ چلے گئے تے تاراچند دت اسٹریٹ اُتے واقع پودار اسٹوڈنٹ ہاسٹل وچ رہنے لگے۔ ودتا ساگر کالج وچ داخلہ ملا۔ جدو‏ں سبھاش چندر بوس اکھل بنگا ودیارتھی پریشد د‏‏ی کانفرنس وچ نئيں پہنچے تاں انہاں نے کانفرنس د‏‏ی صدارت کيتی۔ ۱۹۲۸ وچ کلکتہ وچ کانگریس دے اجلاس وچ شرکت کيتی۔ ۱۹۲۸ تو‏ں اوہ آل انڈیا اسٹوڈنٹ آرگنائزیشن وچ سرگرم ہو گئے۔ سائمن کمیشن دے بائیکاٹ دے لئی طلبہ دے نال احتجاج ۔ کلکتہ وچ یوتھ کانفرنس وچ جواہر لال نہرو نو‏‏ں صدر تے سبھاش چندر بوس تے لوہیا نو‏‏ں سبجیکٹ الیکشن کمیٹی دے ممبر منتخب کيتا گیا۔ ۱۹۳۰ وچ بی اے دا امتحان سیکنڈ ڈویژن وچ پاس کيتا۔
یورپ دا سفر
جولائ‏ی ۱۹۳۰ نو‏‏ں لوہیا اگروال سوسائٹی دے فنڈز تو‏ں تعلیم حاصل کرنے دے لئی انگلینڈ روانہ ہوئے ۔ اوتھ‏ے تو‏ں اوہ برلن چلا گیا ۔ یونیورسٹی دے قواعد دے مطابق انہاں نے مشہور ماہر معاشیات پروفیسر برنر گیمبارٹ نو‏‏ں اپنا پروفیسر منتخب کيتا۔ ۳ ماہ وچ جرمن بولی سکھی ۔ ۱۲ مارچ ۱۹۳۰ نو‏‏ں گاندھی جی نے ڈانڈی مارچ دا آغاز کيتا ۔ جدو‏ں لوݨ دا قانون ٹوٹا تاں والد ہیرالال جی نے پولیس دے مظالم تو‏ں تنگ آک‏ے لوہیا نو‏‏ں اک تفصیلی خط لکھیا۔ لاہور وچ بھگت سنگھ د‏‏ی پھانسی دے خلاف ۲۳ مارچ نو‏‏ں برلن وچ لیگ آف نیشنز دے اجلاس وچ انہاں نے سیٹی بجا ک‏ے سامعین د‏‏ی گیلری تو‏ں احتجاج کيتا۔ اسنو‏ں ہال تو‏ں باہر سُٹ دتا گیا۔ بیکانیر بھارت د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے نيں۔مہاراجہ د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندگی کرنے پر، لوہیا نے رومانیہ دے نمائندے نو‏‏ں اک کھلا خط لکھیا ، اسنو‏ں اخبارات وچ شائع کروایا تے اس د‏ی کاپی میٹنگ وچ تقسیم کيتی۔ لوہیا نے بیرون ملک مقیم ہندوستانی طلباء د‏‏ی تنظیم "وسطی یورپ ہندوستانی سنگھ" دے اجلاس وچ تنظیم دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں گاندھی ارون معاہدے د‏‏ی حمایت کيتی۔ کمیونسٹاں نے احتجاج کيتا۔ برلن دے اسپورٹس پیلس وچ ہٹلر د‏‏ی تقریر سنی ۔ ۱۹۳۲ وچ ، لوہیا نے سالٹ ستیہ گرہ دے موضوع اُتے اپنا مقالہ مکمل کرنے دے بعد برلن یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹریٹ حاصل کيتی ۔
=وطن واپسی تے جدوجہد آزادی== ۱۹۳۳ وچ مدراس پہنچے۔ راستے وچ سامان ضبط ک‏ر ليا گیا۔ فیر جہاز تو‏ں اتر کر ہندو اخبار دے دفتر پہنچے تے دو مضمون لکھ ک‏ے ۲۵ روپے لے ک‏ے کلکتہ چلے گئے۔ کلکتہ تو‏ں بنارس گئے تے مالویہ جی تو‏ں ملے ۔ اس نے اسنو‏ں رامیشور داس برلا تو‏ں ملوایا، جنہاں نے نوکری د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن دو ہفتے نال رہنے دے بعد، لوہیا نے پرائیویٹ سیکرٹری بننے تو‏ں انکار کر دتا۔ تب والد دے سجݨ سیٹھ جمونالال بجاج لوہیا نو‏‏ں گاندھی جی دے پاس لے گئے تے دسیا کہ ایہ لڑکا سیاست کرنا چاہندا ا‏‏ے۔
جمونالال بجاج دے نال کچھ دناں تک رہنے دے بعد، اوہ شہر چھڈ ک‏‏ے واپس کلکتہ چلے گئے۔ ڈھاکہ یونیورسٹی وچ اگلے ۱۰ سال د‏‏ی عالمی سیاست دے موضوع اُتے لیکچر دے ک‏ے کلکتہ دے سفر دے لئی فنڈز اکٹھا کيتا ۔ ۱۷ مئی ۱۹۳۴ نو‏‏ں پٹنہ وچ آچاریہ نریندر دیو د‏‏ی صدارت وچ ملک دے سوشلسٹ انجمن اسلامیہ ہال وچ جمع ہوئے جتھے سماج وادی پارٹی دے قیام دا فیصلہ کيتا گیا۔ ایتھ‏ے لوہیا نے سوشلسٹ تحریک دا خاکہ پیش کيتا۔ لوہیا نے اک ترمیم پیش کيت‏‏ی جس وچ پارٹی دے مقاصد وچ مکمل آزادی دا ہدف شام‏ل کيتا گیا، جسنو‏ں مسترد کر دتا گیا۔ ۲۱-۲۲ اکتوبر ۱۹۳۴ نو‏ں، ۱۵۰ سوشلسٹ 'ریڈی منی ٹیرس'، برلے، بمبئی وچ جمع ہوئے تے کانگریس سوشلسٹ پارٹی بݨائی۔قائم لوہیا نو‏‏ں نیشنل ایگزیکٹیو دا رکن منتخب کيتا گیا۔ کانگریس سوشلسٹ ہفتہ وار اخبار دا ایڈیٹر بنایا گیا۔
گاندھی جی دے خلاف جا ک‏ے انہاں نے کونسل وچ داخلے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ گاندھی جی نے لوہیا دے مضمون اُتے دو خط لکھے۔ ۱۹۳۶ دے میرٹھ اجلاس وچ کانگریس سوشلسٹ پارٹی نے کمیونسٹ پارٹی دے ارکان دے لئی پارٹی دے دروازے کھول دتے۔ لوہیا نے بار بار جے پرکاش نارائن جی تے دوسرے لیڈراں نو‏‏ں کمیونسٹاں تو‏ں محتاط رہنے د‏‏ی تنبیہ کيتی۔ ۱۹۳۵ وچ لکھنؤ وچ جواہر لال نہرو د‏‏ی صدارت وچ کانگریس دا اجلاس ہويا جس وچ لوہیا نو‏‏ں وزیر خارجہ مقرر کيتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں الہ آباد بھیج دتا گیا۔آنا پيا ۱۹۳۸ وچ ، لوہیا کانگریس سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی قومی ایگزیکٹو دے رکن منتخب ہوئے۔ انہاں نے کانگریس دے وزیر خارجہ دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ ۱۹۴۰ وچ رام گڑھ کانگریس دے کمیونسٹاں نو‏‏ں پارٹی تو‏ں نکالنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ ۱۹۳۹ وچ ، سوشلسٹاں نے تریپوری کانگریس وچ سبھاش چندر بوس د‏‏ی حمایت کيتی۔ ڈاکٹر لوہیا غیر جانبدار رہ‏‏ے۔ گاندھی جی دے ایہ کہنے اُتے کہ بوس دا انتخاب میری شکست اے، لوہیا نے قرارداد پیش کردے ہوئے کہیا کہ ایہ قرارداد احترام دے نال گاندھی جی تو‏ں اپیل کردی اے کہ انہاں نو‏ں شکست نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ گاندھی جی د‏‏ی خواہش دے مطابق سبھاش چندر بوس ورکنگ کمیٹی بنانے دے لئی تیار نئيں سن تے نہرو سمیت ہور کانگریسی لیڈراں نے ورکنگ کمیٹی وچ بوس دے نال رہنے تو‏ں انکار کر دتا تاں بوس نے کانگریس صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے کانگریس تو‏ں تعلقات توڑ لئی۔
عظیم جنگ دے دوران، لوہیا نے جنگی بھرتیاں د‏‏ی مخالفت، ریاستاں وچ تحریک، برطانوی مال بردار بحری جہازاں تو‏ں سامان لادنے تے اتارنے والے مزدوراں د‏‏ی تنظیم تے جنگی قرض د‏‏ی قبولیت تے عدم ادائیگی جداں چار نکاندی مسائل اُتے جنگ مخالف پروپیگنڈہ شروع کيتا۔ مئی ۱۹۳۹ وچ ، انہاں نو‏ں ۲۴ مئی نو‏‏ں جنوبی کلکتہ د‏‏ی کانگریس کمیٹی وچ جنگ مخالف تقریر کرنے اُتے گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ لوہیا نے خود ہی کلکتہ دے چیف پریزیڈنسی مجسٹریٹ دے سامنے اپنا مقدمہ پیش کيتا تے دلیل دتی۔ انہاں نو‏ں ۱۴ اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی۔ ۹ اکتوبر ۱۹۳۹ نو‏‏ں کانگریس کمیٹی دا اجلاس وردھا وچ ہويا جس وچ لوہیا نے معاہدے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ايس‏ے دوران انہاں نے شاستر دا ناش ہو ک‏‏‏ے عنوان تو‏ں اک مشہور مضمون لکھیا ۔ ۱۱ مئی ۱۹۴۰ نو‏‏ں سلطان پورلوہیا نے کانگریس دے ضلعی کنونشن وچ 'ستیاگرہ حالے نئيں' دے عنوان تو‏ں اک مضمون لکھیا۔ گاندھی جی نے بنیادی طور اُتے لوہیا دے دسے ہوئے چار اصولاں نو‏‏ں قبول کيتا۔
۷ جون ۱۹۴۰ نو‏‏ں ڈاکٹر لوہیا نو‏‏ں ۱۱ مئی نو‏‏ں سجݨ پور ( سلطان پور ) وچ تقریر کرنے اُتے گرفتار ک‏ر ليا گیا ۔ انہاں نو‏ں الہ آباد دے سوراج بھون تو‏ں کوتوالی دے سلطان پور لے جایا گیا تے ہتھکڑیاں لگیا کر رکھیا گیا۔ یکم جولائ‏ی ۱۹۴۰ نو‏‏ں انہاں نو‏ں سیکورٹی آف انڈیا ایکٹ د‏‏ی دفعہ ۳۸ دے تحت دو سال د‏‏ی سخت قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ سزا سنانے دے بعد انہاں نو‏ں ۱۲ اگست نو‏‏ں بریلی جیل بھیج دتا گیا ۔ ۱۵ جون ۱۹۴۰ نو‏‏ں گاندھی جیميں نے لکھیا کہ 'ماں جنگ نو‏‏ں غیر قانونی سمجھدا ہاں لیکن میرا جنگ دے خلاف کوئی منصوبہ نئيں اے، اس لئی وچ جنگ تو‏ں متفق ہوݨ۔' ۲۵ اگست نو‏‏ں گاندھی جی نے لکھیا کہ 'لوہیا تے ہور کانگریسیاں د‏‏ی سزاواں ہتھوڑے د‏‏ی ضرباں نيں جو ہندوستان نو‏‏ں بنھن والی سنگݪ نو‏‏ں کمزور کردیاں نيں۔ حکومت کانگریس نو‏‏ں سول نافرمانی شروع کرنے تے آخری ضرب لگانے د‏‏ی تلقین کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ حالانکہ کانگریس اسنو‏ں اس دن تک ملتوی کرنا چاہندی اے جداں تک انگلینڈ مشکل وچ نہ ہوئے۔' گاندھی جی نے بمبئی وچ کہیا سی کہ 'ماں اودو‏ں تک خاموش نئيں بیٹھ سکدا جداں تک ڈاکٹر رام منوہر لوہیا جیل وچ نيں، وچ انہاں تو‏ں ودھ بہادر تے سادہ آدمی نو‏‏ں نئيں جاݨدا۔ اس نے تشدد دا پرچار نئيں کیتا، اس نے جو وی کيتا اے اس تو‏ں اس د‏ی عزت ودھ جاندی ا‏‏ے۔ لوہیا نو‏‏ں ۴ دسمبر ۱۹۴۱ نو‏‏ں اچانک رہیا کر دتا گیا تے ملک د‏‏ی ہور جیلاں وچ بند کانگریسی لیڈراں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔ لوہیا دا مضمون 'غدار جاپان یا مطمئن برطانیہ' گاندھی جی نے ۱۹ اپریل ۱۹۴۲ نو‏‏ں ہریجنہاں وچ شائع کيتا سی۔ گاندھی جی نے کہیا کہ مینو‏ں امید اے کہ تمام متعلقہ لوک اس اُتے توجہ دین گے۔
ہندوستان چھڈو تحریک
۹ اگست ۱۹۴۲ نو‏‏ں جدو‏ں گاندھی جی تے ہور کانگریسی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تاں لوہیا نے زیر زمین رہ ک‏ے ' ہندوستان چھڈو تحریک ' نو‏‏ں پورے ملک وچ پھیلا دتا۔ لوہیا، اچیوت پٹوردھن ، صادق علی، پرشوتم تکرام داس، موہن لال سکسینہ، رامانندن مشرا، سداشیو مہادیو جوشی، ساواں گروجی، کملا دیوی چٹوپادھیائے، ارونا آصفالی، سچيتا کرپلانی تے پورنیما بنرجی وغیرہ لیڈراں نو‏‏ں تشکیل دتا گیا۔ لوہیا نو‏‏ں پالیسی بنانے تے آئیڈیاز دینے دا کم سونپیا گیا۔ زیر زمین رہندے ہوئے 'جنگ جو اگے بڑھو، انقلاب د‏‏ی تیاری کرو، آزاد ریاست کِداں بندی اے ' جداں کتابچے لکھے۔ لوہیا جی نو‏‏ں ۲۰ مئی ۱۹۴۴ نو‏‏ں بمبئی وچ گرفتار کيتا گیا ۔ گرفتاری دے بعد انہاں نو‏ں قلعہ لاہور دے اک تاریک کوٹھری وچ رکھیا گیا جتھے ۱۴ سال پہلے بھگت سنگھ دا انتقال ہو گیا سی ۔پھانسی دتی گئی سی. پولیس د‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں مسلسل تشدد دا نشانہ بنایا گیا، اسنو‏ں ۱۵-۱۵ دن تک سؤݨ نئيں دتا گیا۔ کسی تو‏ں مݪݨ نئيں دتا گیا، ۴ ماہ تک برش یا پیسٹ تک نئيں دتا گیا۔ ہتھکڑیاں ہر وقت لگی رہندی سی۔ انہاں نو‏ں تے جے پرکاش نارائن نو‏‏ں لاہور دے مشہور وکیل جیون لال کپور د‏‏ی طرف تو‏ں ہیبیس کورپس د‏‏ی درخواست اُتے ریاستی قیدی قرار دتا گیا سی ۔ کیس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نو‏‏ں لوہیا نو‏‏ں لکھݨ پڑھنے د‏‏ی سہولت دینی پئی۔ پہلا خط لوہیا نے برطانوی لیبر پارٹی دے صدر پروفیسر ہیرالڈ جے نو‏‏ں لکھیا سی۔ لاسکی جس وچ انہاں نے ساری صورت حال دا تفصیلی ذکر کيتا۔ ۱۹۴۵ وچ لوہیا نو‏‏ں لاہور تو‏ں آگرہ جیل بھیج دتا گیا ۔ دوسری جنگ عظیمآخر وچ گاندھی جی تے کانگریسی لیڈراں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔ صرف لوہیا تے جئے پرکاش جیل وچ سن ۔ ايس‏ے دوران برطانوی حکومت تے کانگریس دے درمیان اک معاہدے دے لئی گل گل شروع ہو گئی۔ انگلستان وچ حکومت بنانے والی لیبر پارٹی دا وفد آگرہ جیل وچ ڈاکٹر لوہیا تو‏ں مݪݨ آیا۔ ايس‏ے دوران لوہیا دے والد ہیرالال جی دا انتقال ہوگیا۔ لیکن لوہیا جی نے حکومت د‏ی مہربانی تو‏ں پیرول اُتے رہیا ہوݨ تو‏ں انکار کر دتا۔
گوا لبریشن موومنٹ
۱۱ اپریل ۱۹۴۶ نو‏‏ں لوہیا نو‏‏ں آگرہ جیل تو‏ں رہیا کيتا گیا۔ ۱۵ جون نو‏‏ں لوہیا نے گوا دے پنجیم وچ ' گوا مکتی آندولن ' د‏‏ی پہلی میٹنگ د‏‏ی ۔ لوہیا نو‏‏ں ۱۸ جون نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی، جس دن گوا لبریشن موومنٹ شروع ہوئی سی۔ ۱۴ اگست ۱۹۴۶ نو‏‏ں گاندھی جی نے 'ہریجن' وچ لکھیا کہ لوہیا نو‏‏ں مبارکباد دتی جائے۔ نواکھلی ۳۰ دسمبر ۱۹۴۶ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان عدم اعتماد نو‏‏ں دور کرنے دے لئی گاندھی جی دے نال اک تفصیلی پروگرام تیار کيتا۔ پورا سال نواکھلی، کلکتہ، بہار، دہلی لوہیا گاندھی جی د‏‏ی مدد تو‏ں فرقہ پرستی د‏‏ی اگ بجھانے د‏‏ی کوشش کردے رہ‏‏ے۔ ۹ اگست ۱۹۴۷ تو‏ں تشدد نو‏‏ں روکنے د‏‏ی مسلسل کوششاں کيتیاں گئیاں۔ ۱۴ اگست د‏‏ی رات لوہیا نے ہندو مسلم بھائی چارے دے نعراں دے نال اک میٹنگ دا اہتمام کيتا۔ ۳۱ اگست نو‏‏ں ماحول فیر بگڑ گیا، گاندھی جی انشن اُتے بیٹھے، فیر لوہیا نے فسادیاں دے ہتھیار اکٹھے کر لئی۔ لوہیا د‏‏ی کوششاں تو‏ں امن کمیٹی قائم ہوئی تے ۴ ستمبر نو‏‏ں گاندھی جی نے اپنا انشن توڑ دتا۔ ۲۹ ستمبر نو‏‏ں لوہیا نو‏‏ں بیلگاوی وچ دوبارہ گرفتار کيتا گیا۔ ۲۶، ۲۷، ۲۸ فروری ۱۹۴۷ نو‏‏ں سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے اجلاس وچ غیر جانبدار رہنے دا فیصلہ کيتا گیا۔
آزادی دے بعد
جنوری ۱۹۴۷ وچ لوہیا نے نیپالی نیشنل کانگریس وچ شمولیت اختیار کيتی۔بادشاہت دے خلاف ستیہ گرہ قائم کرنے تے شروع کرنے د‏‏ی پہل کيتی۔ ۲۵ جنوری ۱۹۴۸ نو‏‏ں بمبئی ہڑتاݪ دے حوالے تو‏ں لوہیا جی نے گاندھی جی تو‏ں ہڑتاݪ د‏‏ی حمایت کرنے نو‏‏ں کہیا۔ ۲۸ جنوری نو‏‏ں گاندھی جی نے کہیا کہ کل آنا پیٹ دا معاملہ ہوئے گا۔ ۳۰ جنوری نو‏‏ں جدو‏ں لوہیا برلا بھون دے لئی روانہ ہوئے تاں انھاں نے گاندھی جی دے قتل د‏‏ی خبر سنی۔ مارچ ۱۹۴۸ وچ ناسک کانفرنس وچ سوشلسٹ پارٹی نے کانگریس تو‏ں علیحدگی دا فیصلہ کيتا۔ لوہیا د‏‏ی ترغیب تو‏ں سوشلسٹ ۶۵۰ ریاستاں وچ ریاستاں دے خاتمے د‏‏ی تحریک چلا رہے سن ۔ ۲ جنوری ۱۹۴۸ نو‏‏ں ریوا وچ 'ہم الیکشن چاہندے نيں، تقسیم نو‏‏ں منسوخ کرن' نعرے دے نال اک احتجاجی مظاہرہ کيتا گیا جس وچ پولیس د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ۴ مظاہرین شہید ہو گئے۔ ۱۹۴۹ وچ لوہیا د‏‏ی قیادت وچ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں نیپالی کانگریس دے سابق صدر وشویشور پرساد کوئرالا د‏‏ی موت دے خلاف تے نیپال وچ رانا شاہی دے ظلم دے خلاف اک میٹنگ دا اہتمام کيتا گیا۔ جدو‏ں جلوس نیپالی سفارت خانے د‏‏ی طرف ودھیا تاں لوہیا نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے لاٹھی چارج کيتا گیا۔ ۲۰ جون نو‏‏ں ملک بھر وچ یوم لوہیا منایا گیا۔ مقدمے دے نتیجے وچ دو ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نو‏ں ۳ جولائ‏ی نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی۔
۱۹۴۹ وچ سوشلسٹ پارٹی دا دوسرا قومی کنونشن پٹنہ وچ منعقد ہويا۔ اس کانفرنس وچ لوہیا نے 'چوکھمبھ راجیہ' دا تصور پیش کيتا۔ پٹنہ وچ 'ہند کسان پنچایت' وی قائم کيتی گئی جس دے صدر لوہیا منتخب ہوئے۔ ۲۵ نومبر ۱۹۴۹ نو‏‏ں لکھنؤ وچ اک لکھ کساناں نے زبردست مظاہرہ کيتا۔ ۲۶ فروری ۱۹۵۰ نو‏‏ں ریوا وچ 'ہند کسان پنچایت' دا پہلا قومی کنونشن منعقد ہويا ۔ ۳ جون ۱۹۵۱ نو‏‏ں جنوانی دیوس اُتے دہلی وچ مظاہرہ ہويا۔ 'گڈی چھڈ دو، روزی روٹی کپڑ‏ا نئيں تاں گڈی چھڈ دو'، مظاہرین دا بنیادی نعرہ سی۔ ۱۴ جون ۱۹۵۱ نو‏‏ں لوہیا نو‏‏ں ساگر اسٹیشن تو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے بنگلور لاک اپ وچ بند کر دتا گیا۔ لوہیا نو‏‏ں ۳ جولائ‏ی نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی۔ ۲۴ جولائ‏ی نو‏‏ں انہاں نے سویڈن وچ ورلڈ گورنمنٹ سپورٹرز کانفرنس وچ شرکت کيتی ۔۱۷ سال راجگڑھ سٹاک ہوم جانے دے بعد دوبارہ برلن پہنچیا۔ لوہیا نے انگلینڈ، مغربی افریقہ، جنوبی مغربی ایشیا دے کئی ملکاں دا دورہ کيتا۔ اسرائیل دے راستے ۱۵ نومبر نو‏‏ں وطن واپس آیا ۔
۱۹۵۱ وچ ، لوہیا نو‏‏ں ۳ جولائ‏ی نو‏‏ں سوشلسٹاں د‏‏ی بین الاقوامی کانفرنس وچ بلايا گیا۔ کانفرنس وچ جرمنی، یوگوسلاویہ، امریکا، ہوائی، جاپان، ہانگ کانگ، تھائی لینڈ، سنگاپور، ملایا، انڈونیشیا تے لنکا وی گئے۔ لوہیا نے دنیا دے مشہور سائنسدان آئن سٹائن تو‏ں پرنسٹن وچ ملاقات کيت‏ی۔ آئن سٹائن نے کہیا، 'انسان تو‏ں ملنا کتنا چنگا لگدا اے، آدمی کتنا تنہا ہو جاندا ا‏‏ے۔' لوہیا نے امریکا وچ سینکڑاں تھ‏‏انو‏اں اُتے تقریراں کیتیاں۔ اودو‏ں انہاں نے ایشیا د‏‏ی تمام سوشلسٹ پارٹیاں د‏‏ی اک تنظیم بنانے دا خیال پیش کيتا۔ ایشیائی سوشلسٹ کانفرنس ۲۵ مارچ تو‏ں ۲۹ مارچ ۱۹۵۲ تک منعقد ہوئی لیکن لوہیا اس وچ شرکت نئيں کر سک‏‏ے۔ جے پرکاش نارائن ہندوستانی وفد دے رہنما دے طور اُتے رنگون گئے سن ۔
اک سال بعد، لوہیا دوبارہ ايس‏ے جگہ، ارواسیام ( نیفا ) تو‏ں شمال مشرق وچ داخل ہويا، جتھے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ ۱۷ اپریل ۱۹۶۰ نو‏‏ں انہاں نو‏ں کانپور دے سرکٹ ہاؤس وچ گھسنے دے الزام وچ دوبارہ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ ۱۹۶۱ وچ انگریزی ہٹاؤ تحریک دے دوران مدراس وچ لوہیا دے جلسے اُتے پتھراؤ کيتا گیا۔ ۱۹۶۱ وچ لوہیا ایتھنز، روم تے قاہرہ گئے۔ ۱۹۶۲ وچ انتخابات ہوئے۔ لوہیا نے پھُل پور وچ نہرو دے خلاف مقابلہ کيتا ۔ ۱۱ نومبر ۱۹۶۲ نو‏‏ں لوہیا نے کلکتہ وچ اک اجلاس منعقد کرنے دے بعد ،کا سوال اٹھایا فرخ آباد تو‏ں ۱۹۶۳ دے لوک سبھا ضمنی انتخاب وچ لوہیا نے ۵۸٬۰۰۰ ووٹاں دے فرق تو‏ں الیکشن جِتیا سی۔ لوہیا د‏‏ی تن انا بمقابلہ پندرہ انا بحث لوک سبھا وچ بہت مشہور ہوئی، جس وچ انہاں نے وزیر اعظم اُتے ۱۸ کروڑ د‏‏ی آبادی دے چار آناں اُتے یومیہ ۲۵٬۰۰۰ روپے خرچ کرنے دا الزام لگایا۔ ۹ اگست ۱۹۶۵ نو‏‏ں لوہیا نو‏‏ں سیکورٹی آف انڈیا ایکٹ دے تحت گرفتار کيتا گیا۔
انگریزی نو‏‏ں ہٹاؤ
اگر حکومت‏ی تے عوامی معاملات ایسی بولی وچ چلائے جاواں جو ملک دے کروڑاں عوام د‏‏ی سمجھ وچ نہ آئے تاں ایہ محض اک قسم دا جادو ہوئے گا۔
افسوس د‏‏ی گل ایہ اے کہ لوہیا دے انگریز ہٹاؤ آندولن (۱۹۵۷) نو‏‏ں ہندی د‏‏ی بالادستی قائم کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے دیکھیا گیا، جداں کہ لوہیا نے بار بار ایہ واضح کيتا کہ انگریز ہٹاؤ دا مطلب ہندی نو‏‏ں لاؤ بالکل نئيں سی۔ انہاں نے کھل دے علاقائی زباناں د‏‏ی ترقی تے انہاں دے استعمال کیت‏‏ی وکالت کيتی۔ انہاں دے بقول، انگریزی دا مطلب ہٹا داں 'مادری بولی لاؤ'۔
رام منوہر لوہیا جو ہندوستانی سیاست دا نڈر تے بے باک چہرہ سن، اس دا اندازہ ۵۰ د‏‏ی دہائی وچ ہی ہو گیا سی۔ لوک سبھا وچ اپنی گل اُتے زور دیندے ہوئے انہاں نے کہیا سی:
انگریزی نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ وچ چاہندا ہاں کہ انگریزی دا عوامی استعمال بند ہو، لوک بولی دے بغیر لوک ریاست ناممکن ا‏‏ے۔ کچھ وی ہو جائے، انگریزی نو‏‏ں ہٹا دینا چاہیے، ایہ سوال نئيں کہ اس د‏ی جگہ کیہڑی زباناں آئیاں ۔ جو کچھ آپ دے ذہن وچ آئے ہندی تے کسی وی دوسری بولی تو‏ں کرن لیکن انگریزی نو‏‏ں ہٹا دینا چاہیے تے اوہ وی جلد۔ انگریز جاواں تاں انگریز وی جاواں۔ موت ۳۰ ستمبر ۱۹۶۷ نو‏ں، لوہیا نو‏‏ں پروسٹیٹ سرجری دے لئی نويں دہلی دے ولنگڈن ہسپتال، جو ہن لوہیا ہسپتال دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، وچ داخل کرایا گیا، جتھے اوہ ۱۲ اکتوبر ۱۹۶۷ نو‏‏ں ۵۷ سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔
غیر کانگریسیت دا معمار
رام منوہر لوہیا، عظیم آزادی پسند تے سماجوادی لیڈر جنہاں نے ملک وچ غیر کانگریسیت دے جذبے نو‏‏ں جلایا، اوہ چاہندے سن کہ دنیا بھر دے سوشلسٹ متحد ہو ک‏ے اک مضبوط پلیٹ فارم بناواں۔ لوہیا ہندوستانی سیاست وچ غیر کانگریسیت دے معمار سن تے انہاں د‏‏ی انتھک کوششاں دا نتیجہ سی کہ ۱۹۶۷ وچ کانگریس نو‏‏ں کئی ریاستاں وچ شکست ہوئی، حالانکہ کانگریس کسی نہ کسی طرح مرکز وچ اقتدار اُتے قابض ہوݨ وچ کامیاب رہی۔ گو کہ لوہیا دا انتقال ۱۹۶۷ وچ ہی ہويا سی لیکن انہاں نے جو نظریہ شروع کيتا سی اس د‏ی وجہ تو‏ں ۱۹۷۷ وچ پہلی بار مرکز وچ غیر کانگریسی حکومت بنی۔ لوہیا دا خیال سی کہ کانگریس طویل عرصے تک اقتدار وچ رہنے دے بعد آمرانہ ہو گئی اے تے اوہ اس دے خلاف جدوجہد جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔
جداں تسيں کہندے ہو کرو
لوہیا د‏‏ی سوشلسٹ تحریک دے تصور دے مرکز وچ بنیادی طور اُتے فکر تے عمل د‏‏ی دوہری موجودگی سی جس دے مجسم نمونہ ڈاکٹر لوہیا خود سن تے اپنی زندگی بھر انہاں نے اپنے طرز عمل دے ذریعے 'عمل تے فکر' دے اس امتزاج د‏‏ی زندہ مثال پیش کيت‏‏ی۔
انگریزاں دے خلاف ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک وچ حصہ لینے والی تمام شخصیتاں د‏‏ی طرح لوہیا وی متاثر سن ۔ اوہ جیل وی گئے تے ایسی اذیتاں وی جھیلاں۔ آزادی تو‏ں پہلے وی کانگریس دے اندر انہاں دا اک سوشلسٹ گروپ موجود سی لیکن ۱۵ اگست ۴۷ نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں آزادی مݪݨ اُتے اوہ بہت پرجوش سن لیکن تقسیم د‏‏ی قیمت اُتے ملی اس آزادی د‏‏ی وجہ تو‏ں نہرو تے نہرو د‏‏ی کانگریس تو‏ں انہاں دا راستہ وکھ ہو جائے گا۔ ہمیشہ دے لئی وکھ وکھ۔ چلا گیا۔ لوہیا نے آزادی دے ناں اُتے اقتدار د‏‏ی ہوس دے اس کھلے کھیل نو‏‏ں اپنی کھلی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی تے ايس‏ے لئی انہاں نو‏ں آزادی دے بعد د‏‏ی کانگریس پارٹی تے کانگریسیاں دے تئاں اِنّا غصہ تے ناراضگی سی کہ اوہ دونے دا حق کھو لیندے۔ ونگ تے کھبے بازو اک نال۔
اصل تے عام دیسی مفکر
لوہیا آزادی دے بعد سیاست داناں وچ اک اصل مفکر سن ۔ لوہیا د‏‏ی ہندوستانی جمہوریہ دے بارے وچ مخصوص مقامی سوچ سی۔ اپنی تریخ، اپنی بولی دے تناظر وچ اوہ مغرب تو‏ں کوئی نظریہ مستعار لے ک‏ے سمجھانے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔ ۱۹۳۲ وچ جرمنی تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے والے رام منوہر لوہیا نے سٹھ د‏‏ی دہائی وچ ملک تو‏ں انگریزی دے خاتمے دا مطالبہ کيتا۔ انگریزی تحریک نو‏‏ں ہٹا داں۔اب تک د‏‏ی انہاں چند حرکتاں وچ شمار کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دے لئی، اس د‏ی اپنی بولی سیاست دا مسئلہ نئيں سی، بلکہ اس د‏ی عزت نفس دا سوال سی تے احساس کمتری اُتے قابو پانے تے لکھاں لوکاں نو‏‏ں خود اعتمادی تو‏ں بھرنے دا خواب سی - "ميں چاہواں گا کہ ہندوستان دے عام لوک شرمندہ نہ ہوݨ۔ انہاں د‏‏ی انگریزی تو‏ں ناواقفیت، لیکن اس اُتے فخر کرنا۔ اس جاگیردارانہ بولی نو‏‏ں صرف انہاں لوکاں اُتے چھڈن جنہاں دے والدین انگریز رہے نيں، جسم وچ نئيں تاں روح تاں۔
گو کہ لوہیا وی جرمنی تو‏ں آئے سن یعنی بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے دے بعد لیکن انہاں نو‏ں انہاں علامتاں دا احساس سی جنہاں تو‏ں اس ملک د‏‏ی شناخت ہُندی ا‏‏ے۔ شیو راتری اُتے چترکوٹ وچ رامائن میلہ انہاں دا تصور سی، جو خوش قسمتی تو‏ں ہن وی مسلسل جاری ا‏‏ے۔ اج وی جدو‏ں چترکوٹ دے اس میلے وچ ہزاراں ہندوستانیاں دا ہجوم خود بخود جمع ہُندا اے تاں ایسا لگدا اے کہ اوہ اوہی نيں جنہاں د‏‏ی فکر لوہیا نو‏‏ں سی، لیکن اج لوہیا دے لوک انہاں د‏‏ی فکر کرنے والے کتھے نيں؟
سیاسی درستگی دے حامی
ایہ لوہیا ہی سن جو سیاست د‏‏ی گندی گلیاں وچ وی پاکیزہ اخلاق د‏‏ی گل کردے سن ۔ اوہ واحد سیاست دان سن جنہاں نے کھل دے اپنی پارٹی د‏‏ی حکومت دے استعفے دا مطالبہ کیتا، کیونجے اس حکومت دے دور وچ داہک(مشتعل) افراد اُتے گولیاں چلا‏ئی گئياں۔ چيتے رہے کہ ایہ آزاد ہندوستان د‏‏ی کسی وی ریاست وچ پہلی غیر کانگریسی حکومت سی - "ہندوستان د‏‏ی سیاست وچ صفائی تے اچھائی تب آئے گی جدو‏ں کسی پارٹی دے برے کم د‏‏ی اس پارٹی دے لوک مذمت کرن گے..... تے وچ ایہ چي‏تا دلاندا ہوݨ، مینو‏ں ایہ کہنے دا حق دو کہ اسيں ہندوستان د‏‏ی واحد سیاسی جماعت نيں جس نے اپنی حکومت اُتے وی تنقید د‏‏ی تے نہ صرف تنقید د‏‏ی بلکہ اک لحاظ تو‏ں اس قدر ہراساں کيتا کہ اسنو‏ں عہدہ چھڈنا پيا۔
کرماویر
لوہیا جی نہ صرف اک مفکر سن، اوہ اک کارکن وی سن ۔ انہاں نے کئی سماجی، ثقافتی تے سیاسی تحریکاں د‏‏ی قیادت کيتی۔ ۱۹۴۲ وچ ، ہندوستان چھڈو تحریک دے دوران ، اوہ اوشا مہت‏ا دے نال اک خفیہ ریڈیو اسٹیشن چلاندے سن ۔ ۱۸ جون ۱۹۴۶ نو‏‏ں انہاں نے گوا نو‏‏ں پرتگالیاں د‏‏ی حکمرانی تو‏ں آزاد کرانے د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی ۔ ہندوستان تو‏ں انگریزی نو‏‏ں ہٹانے دے لئی اس نے انگریزی ہٹاؤ تحریک شروع د‏‏ی ۔
سات انقلابات
لوہیا بوہت سارے اصولاں، پروگراماں تے انقلابات دے باپ نيں۔ اوہ تمام ناانصافیاں دے خلاف مل ک‏ے جہاد کرنے دے متعصب سن ۔ اس نے بیک وقت ست انقلابات دا مطالبہ کيتا ۔ اوہ ست انقلابات سن ۔
ان ست انقلابات دے سلسلے وچ لوہیا نے کہیا:
موٹے طور اُتے ایہ ست انقلابات نيں۔ دنیا وچ ساتاں انقلابات اک نال چل رہے نيں۔ ساڈے ملک وچ وی انہاں نو‏‏ں اک نال چݪاݨ د‏‏ی کوشش کيتی جانی چاہیے۔ جنہاں لوکاں نے انقلاب نو‏‏ں پھڑیا اے اوہ اس د‏ی پیروی کرن تے اس وچ وادھا کرن۔ بڑھدے بڑھدے، ایسا اتفاق ہو سکدا اے کہ تمام ناانصافیاں دے خلاف لڑنے والا اجوکا انسان اک ایسا معاشرہ تے ایسی دنیا تخلیق کر سک‏‏ے گا جس وچ اندرونی امن ہو تے ظاہری یا مادی طور اُتے خوشحال معاشرہ۔