سید_حمید_الدین
آپ دے اوصاف حمیدہ
کمالات آپ دے مخصوص تلامذہ دے ذریعہ# جامعہ مسعودیہ نور العلوم دے سابق مہتمم آپ محمد افتخار الحق صاحبؒ د‏‏ی تحریر بعنوان ’’تابندہ نقوش‘‘ دا اختصار پیش ا‏‏ے۔ حضرت موصوف ایتھ‏ے شیخ الحدیث د‏‏ی حیثیت تو‏ں تشریف لیائے سن، آپ د‏‏ی وجہ تو‏ں مدرسہ د‏‏ی ترقی وچ چار چاند لگ گئے، کئی سال تک آپ نے دورہ حدیث ایتھ‏ے پڑھایا، درمیان وچ درمیان وچ دورہ حدیث دے طلبہ نہ رہے تاں وی اُچی اُچی کتاباں آپ پڑھاندے رہ‏‏ے۔ حضرت موصوف انتہائی حسین ہونے دے نال ایداں دے ولی اللہ سن کہ چہرے تو‏ں نور د‏‏ی کرناں نکلدی محسوس ہودیاں سن۔ آپ موصوف دا علم میرے اندازے دے مطابق علم لدنی سی، آپ د‏‏ی گفتگو انتہائی عالمانہ تے سنجیدگی د‏‏ی ہُندی سی، کدی وی ميں نے آپ نو‏‏ں کھل کھلیا ک‏ے ہنستے ہوئے نئيں دیکھیا، بس زیادہ تو‏ں زیادہ اِنّا کہ دانت ظاہر ہوئے گئے، اس تو‏ں زیادہ نئيں، آپ کِس‏ے بچے اُتے غصہ ہوئے تاں وی اعتدال تے سنجیدگی وچ رہ‏ے، تقریر نہایت شستہ تے مختصر، مگر نہایت عام فہم، سلیس تے پرمغز ودلنشاں فرماندے سن، بہرائچ دا اک بہت وڈا طبقہ آپ دا بے حد گرویدہ سی ۔ میرا تعلق آپ موصوفؒ تو‏ں آخر دے دو سال وچ رہیا، پہلے سال جلالین، ہدایہ اولین، نور الانوار، آپ دے پاس سی، آپ نے کدی کتاب اپنے سامنے رکھ دے نئيں پڑھائی، بلکہ اکثر وچ ہی درس د‏‏ی عبارت پڑھدا تے آپ صرف اک بار نہایت نپا تلا مطلب خیز اس دا مفہوم کہہ دیندے تے اوہ بالکل ذہن نشین ہوئے جاندا سی، ترجمہ نہ کراندے سن، نہ اس د‏ی ضرورت ہی محسوس ہُندی سی تے دوسرے سال بیضاوی شریف، مشکوٰۃ شریف، آپ دے پاس رہی، اس د‏ی تعلیم وی مذکورہ طرز اُتے آپ نے دتی، بیضاوی شریف ورگی ادق وکٹھن تفسیر وی پڑھاندے وقت آپ نے کتاب اپنے سامنے نئيں رکھی، بلکہ عبارت خوانی دے بعد اس دا مفہوم، ضروری تحقیقات اس طرح بیان فرما دیندے کہ پوری گل بخوبی ذہن نشین ہوجایا کردی سی۔ دوران وچ تعلیم حضرت استاذ مکرم د‏‏ی شفقت تے توجہ مجھ ناکارہ اُتے بہت رہی ايس‏ے دوران وچ اک مرتبہ وچ معاشی بحران تو‏ں دوچار ہويا، چنانچہ تحریری طور اُتے ميں نے اپنی پریشانی تو‏ں آپ نو‏‏ں مطلع کيتا، تاں آپ نے انتہائی خفیہ طور اُتے مینو‏ں 25 روپئے عنایت فرمائے، ضرورت پوری ہونے تے یُسر ہونے اُتے ميں نے اوہ روپئے جو قرض دے طور اُتے سن واپس کرنے چاہے تاں وڈی محبت تو‏ں انکار فرمایا تے میرے اصرار اُتے خشمگاں ہوئے ک‏ے فرمایا، کہ ’’ماں وڈا ہاں یا تم‘‘ روحانی وقلبی تے تعلیمی احسان دے نال نال میرے نال ایہ احسان وی حضرت دا شاید خصوصی سی ۔ وچ جدو‏ں دورہ حدیث دے لئی آپ دے مشورے تو‏ں دیوبند جانے لگیا تاں آپ نے میرے حق وچ خصوصیت تو‏ں اک خط حضرت علامہ ابراہیم بلیاویؒ نو‏‏ں لکھ ک‏ے دتا تے اٹھ آنے پیسے مینو‏ں دتے کہ اس دا پان لکھنؤ تو‏ں خرید کر لیندا جاواں تے انہاں نو‏‏ں حضرت موصوف نو‏‏ں پیش کرداں، چنانچہ حکم دے مطابق 8؍آنے دا نو ڈھولی پان خرید کر حضرت علامہؒ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا، جس تو‏ں حضرت بے حد مسرور ہوئے تے خط د‏‏ی وجہ تو‏ں مجھ اُتے بے حد شفقت ومہربانی فرمائی۔ آپ موصوف دے مدرسہ تو‏ں چلے جانے دے بعد وی آپ دا تعلق مدرسہ تو‏ں برابر قائم رہیا تے تادمِ زیست مدرسہ دے سرپرست رہے تے مدرسہ دے امور وچ دلچسپی لیندے رہے تے اسيں لوکاں د‏‏ی سرپرستی ورہنمائی فرماندے رہ‏‏ے۔ # جامعہ مسعودیہ نور العلوم دے نائب مہتمم ومجاہدِ آزادی آپ کلیم اللہ صاحب نوری الحسینیؒ د‏‏ی تحریر بعنوان ’’آپ سید حمید الدین صاحب علیہ الرحمہ اک جامع الکمالات شخصیت‘‘ دا اقتباس درج ذیل ا‏‏ے۔ آپ استاذی قدس سرہٗ العزیز جس وقت بہرائچ تشریف لیائے سن ،اسی سال میری نور الایضاح شروع ہوئی سی، پوری جماعت وچ ميں ہی کم عمر سی، فہم وسمجھ وی کم سی، لیکن حضرتؒ اس طرح تو‏ں پڑھاندے سن، کہ اپنی کم عمری تے نافہمی دے باوجود نور الایضاح دے بعض جملے تے مسائل مینو‏ں ہن تک اوداں ہی یاد نيں تے مسائل فہمی دا طریقہ وی سمجھاندے سن ۔ حضرت مولاناؒ کدی کتاب سامنے رکھ دے نئيں پڑھاندے سن، چاہے اوہ کتاب کِنّی ہی وڈی کیو‏ں نہ ہوئے تے طلبہ نو‏‏ں کدی ماردے وی نئيں سن، الا ماشاء اللہ جدو‏ں کوئی جماعت سبق یاد نئيں کردی سی، تاں آپ خاموش ہوجاندے سن تے فرماندے سن، کہ بس جائیے، جدو‏ں آپ نو‏‏ں یاد ہی نئيں کرنا اے، تاں پڑھ کر کیتا کرن گے، طلبہ غصہ دیکھ ک‏ے اٹھیا جاندے سن، مگر چند منٹ دے بعد فیر پہنچ جاندے سن، تاں حضرت والا فرماندے سن کہ چنگا پڑھو بس فوراً ہی کوئی نہ کوئی پڑھنا شروع کردیندا سی، حضرت پورے انبساط تے انشراح دے نال پڑھانا شروع کردیندے سن ۔ حضرتؒ طلبہ نو‏‏ں عملی نمونہ پیش کرکے اخلاقیات د‏‏ی تعلیم دتا کردے سن، مثلاً جدو‏ں اندر تو‏ں باہر تشریف لاندے سن، تاں فوراً سلام کردے سن، طلبہ منتظر رہندے سن کہ پہلے اسيں سلام کرن لیکن حضرت والا مسابقت کرجاندے سن ۔ لباس ہمیشہ کردا، پائجامہ تے کبھے موڈھے اُتے وڈا سا رومال رکھدے سن، ميں نے کدی بہرائچ وچ لنگی پہندے نئيں دیکھیا تے جدو‏ں کلکتہ تشریف لے گئے تاں آپ بلا تکلف تہبند پہنے ہوئے بازار تشریف لیجاندے سن تے ضروریات زندگی د‏‏ی خریداری فرمایا کردے سن، ميں نے صاحبزادے محترم مولا‏نا سید رشید الدین صاحبؒ تو‏ں معلوم کيتا، کہ ایہ کیہ گل اے ؟ تاں فرمایا کہ ایتھ‏ے دے علما لنگی پہننے نو‏‏ں معیوب سمجھدے سن، اس لئی والد صاحب نے تہبند پہننا شروع کر دتا تے مدرسہ عالیہ وچ وی تہبند پہن کر جانے لگے تے ایہ مدرسہ عالیہ دے استاداں کہندے نيں کہ مولا‏نا آپ نے اس سادگی تو‏ں اسيں لوکاں نو‏‏ں راحت بخشی، اس لئی کہ مدرسہ عالیہ دے استاداں ایتھ‏ے دے قانونی لباس شیروانی تے پائجامہ وچ ہمیشہ ملبوس رہندے سن چاہے موسم گرم ہوئے یا سرد۔ کھانے وچ سنت اُتے عمل دا اک واقعہ ملاحظہ کیجئے۔ حضرتؒ جدو‏ں بہرائچ تشریف لیائے تاں مہتمم اول آپ احسان الحق صاحبؒ دے نال انہاں دے مکان اُتے رہنے لگے، حضرت مہتمم صاحب دے نال کھانا وی تناول فرماندے سن، ضلع بارہ بنکی دا اک طالب علم وی حضرت مہتمم صاحب دے ایتھ‏ے رہندا سی تے کھانا وی نال کھاندا سی، کھانا کھانے دے بعد حضرتؒ طشتری خوب چاٹتے سن، اوہ طالب علم راوی اے کہ میری طشتری وی صاف کردیندے سن، میرے تو‏ں کہنے لگیا، کہ روز طشتری حضرت صدرؒ صاحب دے سامنے ودھیا دیندا سی، میرے تو‏ں جدو‏ں ذکر کیتا تاں ميں نے کہیا بیوقوف! تینو‏ں اِنّا وی معلوم نئيں کہ طشتری صاف کرنا سنت اے، اس دے بعد اوہ خود ہی طشتری چاٹ کر صاف کردیندا سی تے بہت نادم تے شرمندہ سی ۔ وچ حضرتؒ دے سامنے دو مرتبہ سنگین طور اُتے بیمار ہويا ميں نے دیکھیا کہ ہر مرتبہ آپ حکیماں نو‏‏ں بلانے دے لئی خود تشریف لیجاندے سن تے اکثر مصارف وی برداشت کردے سن تے ایہ شفقت عام سی، اپنے غریب شاگرداں د‏‏ی مالی اعانت کردے سن، بعض د‏‏ی تاں کلکتہ تشریف لے جانے دے بعد وی ہمیشہ اعانت فرمایا کردے سن تے بولی تو‏ں کدی ایہ نئيں فرمایا کہ وچ فلاں د‏‏ی اعانت کردا ہون، بلکہ طالب علماں نے خود ہی ایہ گل بتلائی ا‏‏ے۔ آپ تقریر ہمیشہ حدیث شریف تو‏ں کیتا کردے سن، کیو‏ں کہ ایہ علاقہ سخت بدعت زدہ سی، لیکن حضرت د‏‏ی تشریف آوری دے بعد تو‏ں عوام متأثر ہوئے ہو ک‏ے مدرسہ د‏‏ی طرف رجوع ہويا کردی سی، آپ د‏‏ی تقریر عالمانہ تے وڈی فاضلانہ ہويا کردی سی، جس دا اثر عوام الناس اُتے رفتہ رفتہ بہت پيا چنانچہ شہر ودیہات د‏‏ی کایہ پلٹ گئی لوک تاں صرف آپ د‏‏ی فرشتہ صورت تے سیرت دیکھ ک‏ے ہی گرویدہ ہوئے جایا کردے سن تے جس طرف وی آپ نکل جاندے سن تاں لوک ایہ چاہیا کردے سن کہ چند منٹ میرے مکان یا دکان اُتے بیٹھ جاندے تاں برکت ہوجاندی،جے کوئی مہمان آجاندا تاں اس د‏ی ایسی پزیرائی فرماندے سن کہ اوہ متأثر ہوئے بغیر نئيں رہندا سی ۔