cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابا افضال الدین
۵۵. Čhar'onwān (جامی دے ضمیمہ دے طور اُتے مطبوعہ، اشیاط اللامات ، 2nd ایڈیشن از ح. ربانی، تہران، ۱۳۵۲ Š./۱۹۷۳، صفحہ ۳۳۸-۵۸)۔ ایہ مسلم ہونے د‏‏ی نشانی (عونانِ مُسلمانی) دے بارے وچ غزالی د‏‏ی کمیا ​​سعادت دے پہلے حصے دا اک ہنر مندانہ تخفیف تے ارتکاز اے، جسنو‏ں ازالی خود چار حصےآں وچ تقسیم کردے نيں ، خدا دے اس علم دے بارے وچ ۔ دنیا، تے اگلی دنیا د‏‏ی (ایڈ. اے. ارم، تہران، ۱۳۱۹ Š./۱۹۴۰، صفحہ ۷-۱۰۳)۔ خلاصہ اونوان تو‏ں مواد لیندا ا‏‏ے۔I، تعارف، دفعہ ۱-۲، ۴-۸، ۱۶; دوم، 1-3; III، ۱-۲; چہارم، ۱-۲، ۱۲، ۱۳، ۱۵۔ ایسا لگدا اے کہ کم دا صرف آخری پیراگراف مصنف د‏‏ی آزاد شراکت ا‏‏ے۔ منتخب کردہ مواد تے آخری پیراگراف - جو خود د‏‏ی اک لازوال صفت دے طور اُتے علم د‏‏ی انتہائی اہمیت اُتے زور دیندا اے - بابا افضل دے نثری اسلوب تے اہ‏م خدشےآں تو‏ں مطابقت رکھدے نيں۔ ۵۶. شارح حے ب۔ یقعان (ابن سینا کا)۔ غالباً ابن سینا دے اک ہ‏م عصر دے کم تو‏ں مماثل اے جس دا ترجمہ کوربن نے کيتا تے ترجمہ کيتا ( ابن سینا و تمثیلاتِ عرفانی اول، تہران، ۱۳۳۱ Š./۱۹۵۲؛ Avicenna and the Visionary Recital ; cf. صفحہ ۲۵۵)۔
چہارم غلط تحریر دے کم۔ ۱. ایلم واجب ۔ اک مختصر غیر مطبوعہ مقالہ جو پیریپیٹیٹک خیال نو‏‏ں مسترد کردا اے کہ خدا خاص چیزاں نو‏‏ں نئيں جاندا ا‏‏ے۔ اس کم نو‏‏ں بابا افضل تو‏ں منسوب کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں اے سوائے اس دے کہ واحد مخطوطہ انہاں دے متعدد مختصر کماں دے نال ملدا ا‏‏ے۔ اسلوب مکمل طور اُتے عربی اے، تے مواد بہت ودھ مذہبی اے (cf. Monzawī، II, pp. 822-23؛ نصر، "افضل الدین، صفحہ ۲۵۴)۔
۲. شرح فوصص الحکم (ابن العربی کا؛ نفیسی نے رباعیات وچ ذکر کيتا اے ، ص ۷۸-۹ )۔ بابا افضل د‏‏ی تاریخاں، خدشےآں تے اصطلاحی اسلوب اس کم د‏‏ی صداقت نو‏‏ں رکدے نيں۔
تاج الملک
تاح الملک سلجوقی سلطنت دا اک وزیر سی ۔
مزارت
ملک شاہ د‏‏ی موت دے بعد اوہ رومی سلجوقی سلطنت دا وزیر بن گیا، تاج الملک دا تعلق فارس دے علاقے دے اک قدیم بزرگ خاندان تو‏ں سی۔ سلجوق حکومت وچ انہاں دے عہدے تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ ودھ معلوم نئيں اے، لیکن انہاں دے سوانح نگاراں نے انہاں د‏‏ی قابلیت، علم تے روانی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے، جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انہاں دے پاس کافی تعلیم سی۔ اوہ ابتدائی طور اُتے اک مقامی سلجوقی امیر عماد الدولہ سوتکین د‏‏ی خدمت وچ سی۔ شہزادہ تاج الملک د‏‏ی کارکردگی تو‏ں بہت متاثر ہويا، چنانچہ اس نے اسنو‏ں سلجوق سلطان دے سامنے پیش کيتا تے اوہ دربار وچ داخل ہويا۔
نظام الملک دی برطرفی
بالآخر اسنو‏ں نظام الملك تے سلطان دے درمیان اختلافات نو‏‏ں ودھانے دا موقع مل گیا۔ بھانويں نظام الملک تے سلطان دونے مستقب‏‏ل دے سلطان برکیاروک اُتے متفق سن، بادشاہ دے ولی عہد نے ترکان خاتون دے بچے محمود د‏‏ی حمایت کيتی۔
نظام الملک د‏‏ی برطرفی ترکان خاتون تے اس دے حامیاں دے نال نال اسماعیلیاں د‏‏ی وی فتح سی جنہاں نو‏ں تاج الملک د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ جدو‏ں سلطان بغداد پہنچیا تاں تاج الملک نے سپاہیاں نو‏‏ں بغداد دے باشندےآں دے گھراں وچ داخل ہونے تے شہر نو‏‏ں پرتن تو‏ں روک دتا۔ لیکن بعد دے واقعات تاج الملک دے حق وچ نئيں سن ۔ نظام الملک د‏‏ی وفات دے چند دن بعد ملک شاہ دا اچانک انتقال ہوگیا۔ برکیاروک (وارث) تے ملک اسماعیل (ترکان خاتون  د‏‏ی حمایت وچ ) دے درمیان خانہ جنگی وچ ، مؤخر الذکر نو‏‏ں بوروجرد دے نیڑے اک جنگ وچ شکست ہوئی۔ تاج الملک نو‏‏ں پھڑ لیا گیا، تے برکیاروک (جو اس دے دائرہ اختیار تو‏ں واقف سی) نے ابتدا وچ اسنو‏ں وزیر دا عہدہ دینے دا فیصلہ کیتا، لیکن نظام الملک دے حامیاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا جو اسنو‏ں نظام الملک د‏‏ی موت دا ذمہ دار سمجھدے سن ۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
اینٹین واسینچوک
اینٹین کلیمینٹیوچ واسینچوک (پولش Antoni Wasyńczuk, Antin Wasyńczuk, Antin Wasylczuk, یوکرینی Антін Климентійович Васиньчук, 16 جولائ‏ی / 21 نومبر 1885, چیلم, جمہوریہ پولینڈ, روسی سلطنت – 13 مئی 1935, چیلم, جمہوریہ پولینڈ) یوکرین د‏‏ی اک عوامی تے سیاسی شخصیت نيں، روڈنایا کھاندا سوسائٹی تے اخبار 'ساڈی زندگی' دے بانی نيں۔
1918 وچ اوہ وطن واپسی دے لئی یوکرائنی عوامی جمہوریہ دے مجاز نمائندہ بن گئے۔ 1922 تو‏ں 1927 تک اوہ پہلا جلسہ تقسیم اسناد دے دوسرے پولش جمہوریہ دے سیم دے نائب سن، جتھے انہاں نے 1922–1924 وچ یوکرینی پارلیمانی نمائندگی د‏‏ی سربراہی کيتی۔ انہاں نے چیلم دے علاقے وچ یوکرینی تعاون اُتے مبنی تحریک نو‏‏ں منظم کيتا۔ اس نے پولش ریاست دے اندر یوکرین د‏‏ی آبادی دے لئی وسیع خودمختاری د‏‏ی وکالت د‏‏ی تے پولش جمہوریہ دے درمیان دے حکا‏م دے نال باہمی مفاہمت د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے پولینڈ د‏‏ی عصری سرحداں دے اندر رہنے والے یوکرینیاں دے درمیان پھیلاؤ دے خلاف جنگ لڑی، دونے کمیونسٹ تے انتہا پسند قوم پرست خیالات۔
ابتدائی سال
واسینچوک دا یوکرینی یونانی کیتھولک خاندان چیلم دے پنڈ الووا تو‏ں آیا سی۔ 1810 وچ ، نیکولائی واسینچک (1765–1845)، اینٹون دے پردادا، چیلم وچ آباد ہوئے۔ تب تو‏ں واسینچک خاندان اس شہر وچ مقیم ا‏‏ے۔ انتون واسینچوک فلستی کسان کلیمنٹ (Clemens) تے ماریا (nee Jaman) دے خاندان وچ پہلا پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دے بھائی پاول (1893–1944)، نکولائی (پیدائش 1897) تے بہن ماریہ (1905–1945) سن ۔
انتون تے انہاں دے بھائی پاول دے بارے وچ وکھ وکھ مواد وچ ، انہاں د‏‏ی کنیت اکثر "واسیلچک" د‏‏ی شکل وچ پائی جاندی اے (خاص طور اُتے سیریلک اشارے وچ )[4]. جداں کہ واسینچوک دے سوانح نگار ڈاکٹر میروسلاو شمائلو[pl] دسدے نيں، 1917 وچ اینٹون، پاول تے انہاں دے کزن جیرزی نے اپنی کنیت تبدیل ک‏ر ک‏ے اُتے والی رکھ لی (1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ انتون دے پاس ذا‏تی دستاویزات سن جنہاں دے ناں "واسیلچک" سن )۔ اوہ 1923 وچ اصل حصے اُتے واپس آئے، لیکن یوکرینی پریس نے "واسیلچک" د‏‏ی شکل دا استعمال جاری رکھیا۔
واسینچوک د‏‏ی شخصیت دے لئی وقف بوہت‏ے اشاعتاں وچ ، 16 جولائ‏ی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش دے طور اُتے درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ پ‏ر، 21 نومبر 1885 د‏‏ی تریخ چیلم وچ محفوظ شہری حیثیت دے ریکارڈ دے اعداد و شمار دے نال نال خود واسینچوک دے پاسپورٹ وچ اندراج تو‏ں ظاہر ہُندی اے، جس تو‏ں میروسلاف شمیلو حوالہ دیندے نيں۔ انتون نے چیلم دے آرتھوڈوکس کیتھیڈرل وچ بپتسمہ لیا سی (مئی 1919 وچ پولش حکا‏م نے رومن کیتھولک چرچ نو‏‏ں منتقل کيتا سی تے اج تک ایہ مبارک کنواری مریم د‏‏ی پیدائش دا رومن کیتھولک باسیلیکا اے )۔ انہاں نے پہلے سال شراب خانہ د‏‏ی گلی اُتے واقع اک خاندانی گھر وچ گزارے۔
تعلیم
1894 وچ ، انتون واسینچوک پہلی کلاس وچ اک اسکول وچ داخل ہوئے جو خولمسک آرتھوڈوکس الٰہیات مدرسہ وچ چلدا سی۔ 1895 تو‏ں، انہاں نے اک مذہبی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، جتھے طلباء نو‏‏ں مذہبی مدرس‏ے وچ داخل ہوݨ دے لئی تیار کيتا گیا۔ انہاں نے اچھی تعلیم حاصل کيتی، لیکن مذہبی نظم و ضبط دے بارے وچ پرجوش نئيں سن ۔ اس دے باوجود، 1900 وچ انتون نے خولمسک آرتھوڈوکس الٰہیات مدرسہ وچ داخلہ لیا۔ مدرس‏ے وچ تعلیم رسیفیکیشن د‏‏ی پالیسی دے مطابق ہوئی، طلباء نو‏‏ں کیتھولک تے پولش مخالف خیالات دے نال ابھارا گیا۔ واسینچوک اُتے اس تعبیر دا الٹا اثر ہويا۔ 1905 دے انقلابی واقعات دے بعد، انہاں نے اک غیر قانونی ثقافتی تے تعلیمی تنظیم - چیلم "برادری" (یوکرینی گروماڈا) وچ شمولیت اختیار کيتی۔ جدو‏ں ایہ معلوم ہويا تاں واسینچک نو‏‏ں مدرسہ چھڈنا پيا۔ اوہ جزیرہ نما کریمیا وچ سمفروپول چلے گئے، جتھے انہاں نے مقامی مدرس‏ے وچ اپنی تعلیم جاری رکھی۔ اوتھ‏ے انہاں نے پختگی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔
1905 وچ ، واسینچوک کیئف چلے گئے، جتھے انہاں نے کیئف پولی ٹیکنک تربیت گاہ د‏‏ی فیکلٹی برائے زرعی علوم وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوتھ‏ے انہاں نے یوکرینی طلبہ معاشراں د‏‏ی سرگرمیاں وچ حصہ لیا - سوشلسٹ قائل د‏‏ی آزاد تنظیماں۔ اک ہی وقت وچ ، اس نے ايس‏ے طرح د‏‏ی سرگرمیاں وچ مصروف پولس دے نال روابط قائم کيتے، خاص طور اُتے پولس دا شرکہ - جامعہ تے پولی ٹیکنک دے طلباء (جامعہ برائے ٹیکنالوجی دے پولش طلباء د‏‏ی 'پولش شرکہ' ) دے نال۔ 1909 یا 1910 وچ ، واسینچوک نیو اسکندریہ چلے گئے، جتھے انہاں نے 'تربیت گاہ برائے زراعت تے جنگلات' وچ تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے 1911 وچ گریجویشن کيتا تے پہلی قسم دے سائنسی ماہر برائے زراعت دا خطاب حاصل کيتا۔
واسینچوک د‏‏ی ہور تعلیم تے انہاں دے پہلے کم دے تجربے دے بارے وچ کوئی صحیح معلومات نئيں نيں۔ بوہت‏ے امکان اے، انہاں نے روس وچ کِسے پولی ٹیکنیکل تربیت گاہ وچ اسسٹنٹ دے طور اُتے تعلیم حاصل کيتی، فیر پولٹاوا زیمسٹو وچ تے گروڈنو وچ صوبائی انجینئر دے طور اُتے کم کيتا۔ 1915–1916 وچ اوہ کیئف تجارتی تربیت گاہ د‏‏ی اقتصادی فیکلٹی دے طالب علم سن ۔ کچھ ذرائع دے مطابق، انہاں نے ہائیڈل برک وچ وی تعلیم حاصل کيتی، جتھے انہاں د‏‏ی ملاقات پولش رومن کیتھولک تو‏ں ہوݨ والی اپنی ہوݨ والی بیوی اسٹیفنیا گالینسکا نال ہوئی۔ انہاں نے غالباً 1916 وچ شادی کيتی۔ 11 نومبر 1917 نو‏‏ں انہاں دا پُتر کلیمینز پیدا ہويا تے 28 جون 1918 نو‏‏ں انہاں د‏‏ی دھی ارینا، نزین وچ پیدا ہوئیاں۔
سیاسی سرگرمی
علیحدہ ذرائع دے مطابق، 1917 دے آغاز وچ ، واسینچوک نے روسی شاہی فوج وچ شمولیت اختیار کيتی تاکہ یوکرینی نژاد فوجیاں دے درمیان پروپیگنڈہ د‏‏یاں سرگرمیاں انجام دتیاں جس دا مقصد انہاں دے قومی خود شعور نو‏‏ں بڑھانا سی۔ فروری دے انقلاب دے دوران، انہاں نے ٹیلی گراف تے ٹیلی فون آپریٹرز د‏‏ی قیادت کردے ہوئے کیئف وچ زار د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں ختم کرنے وچ حصہ لیا۔ اس دے بعد، اوہ کارکناں تے فوجیاں دے نمائندےآں د‏‏ی مجلس عاملہ دے رکن سن، فوجی ضلع نو‏‏ں خوراک فراہ‏م کرنے دے ذمہ دار صوبائی کمیشن دے سربراہ سن، تے آخر وچ کیئف د‏‏ی شہری کونسل دے رکن بن گئے۔ پ‏ر، میروسلاو شمیلو، انہاں اعداد و شمار د‏‏ی تصدیق کرنے وچ ناکا‏م رہے.
27-28 مارچ 1917 نو‏‏ں واسینچوک صوبہ کیئف د‏‏ی تعاون کرنے والے یونیناں د‏‏ی کانگریس وچ اک مندوب سن ۔ ايس‏ے وقت، اوہ یوکرینی خود مختار-وفاق پرستاں د‏‏ی یونین دے رکن بن گئے (بعد وچ یوکرینی جماعت برائے سوشلسٹ وفاق پرست دا ناں تبدیل کر دتا گیا)۔ یونین نے روسی عارضی حکومت د‏ی حمایت د‏‏ی تے وفاقی روس دے اندر یوکرینیاں دے لئی وسیع خود مختاری د‏‏ی وکالت کيتی۔ سب تو‏ں ودھ امکان اے، واسینچوک وی یوکرینی مرکزی کونسل (Rada) دے اک رکن سن.
وطن واپسی دے لئی یو این آر (UNR) دا مکمل نمائندہ
اکتوبر انقلاب دے بعد، یوکرینی مرکزی کونسل (Rada) د‏‏ی طرف تو‏ں تیسرے عالمگیر د‏‏ی اشاعت تے 20 نومبر 1917 نو‏‏ں یوکرین د‏‏ی عوامی جمہوریہ دے اعلان دے بعد، واسینچوک نو‏‏ں وولوڈیمیر وینیچینکو د‏‏ی سوشلسٹ حکومت وچ بطور نائب وزیر زراعت یا وزارت داخلہ دے کسی محکمے دے سربراہ دے طور اُتے شام‏ل ہوݨ د‏‏ی پیشکش موصول ہوئی۔ پ‏ر، انہاں نے حکومت د‏ی نیہہ پرست پوزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تجاویز نو‏‏ں مسترد کر دتا، جس نے بالشویکاں دے نال مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے ہور چیزاں دے علاوہ، زمین د‏‏ی نجی ملکیت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تجویز وی دتی۔ ايس‏ے وقت، یو این آر (UNR) تے مرکزی طاقتاں دے درمیان 9 فروری 1918 نو‏‏ں بریسٹ-لیٹوسک دے معاہدے اُتے دستخط دے بعد، جس دے مطابق خولمشچینا دے علاقے تے پوڈلیاشیا[برطانیہ] دا کچھ حصہ یوکرین د‏‏ی عوامی جمہوریہ نو‏‏ں چلا گیا، واسینچک اک وفد د‏‏ی سربراہی ک‏ر رہ‏ے سن جو انہاں زمیناں دا معائنہ ک‏ر ک‏ے روانہ ہويا۔ مارچ 1918 دے آخر وچ اوہ بریسٹ پہنچے۔
غالباً اپریل 1918 وچ ، اینٹون واسینچک وطن واپسی دے لئی یو این آر (UNR) دے مجاز نمائندہ بن گئے[16]۔ اسنکا کم آرتھوڈوکس آبادی د‏‏ی مذکورہ بالا علاقےآں وچ واپسی نو‏‏ں ممکن بنانا سی، جنہاں نو‏ں 1915 دے موسم گرما وچ پسپائی اختیار کرنے والی روسی فوج دے نال زبردستی کڈیا گیا سی۔ اودو‏ں، واسینچوک ریونے وچ رہندے سن، تے اپنے فرائض د‏‏ی تکمیݪ دے لئی، اس نے جرمن سلطنت، آسٹریا-ہنگری، رائل کونسل (پولینڈ) تے ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی دے نمائندےآں دے نال تعاون کيتا۔ انہاں نے اک بین ریاستی وطن واپسی کمیشن بنایا جس دا صدر دفتر کوول وچ اے تے کئی چھوٹے کمیشن ہور شہراں وچ وولہنیا تے پولسیا وچ نيں۔ اپنے کم وچ ، انہاں نے وطن واپس آنے والےآں نو‏‏ں قومیت دے لحاظ تو‏ں وکھ نئيں کیتا، یوکرینیاں تے پولس دونے دے نال یکساں سلوک کيتا۔ اودو‏ں، واسینچوک نے قومی جمہوریت پسند اسٹینسلاو موسکلویسکی دے نال تعاون کیتا، جو کہ پولینڈ د‏‏ی بادشاہی دے یوکرین پولس وچ مرکزی سول کمیٹی دے ضلعی شعبہ دے سربراہ سن ۔ واسینچک نے روسیاں دے خلاف یوکرین-پولش تعاون د‏‏ی وکالت کيتی۔
خولم دے علاقے وچ سماجی و سیاسی سرگرمیاں
1918–1919 دے موڑ پر، انتون واسینچک اپنے خاندان دے نال چیلم واپس آئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے سماجی سرگرمیاں اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جنہاں دا مقصد پولینڈ وچ رہنے والے آرتھوڈوکس یوکرینیاں دے لئی سی۔ 1919 دے آغاز وچ ، یوکرینی صدقاندی کمیٹی واسینچوک دے گھر وچ کم کردی سی، جس دے اوہ سربراہ سن ۔ تنظیم نے خولم دے علاقے د‏‏ی یوکرینی آبادی دے درمیان مادی امداد تے ثقافتی تے تعلیمی سرگرمیاں اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ جلد ہی کمیٹی نو‏‏ں خیراندی سوسائٹی "روڈنایا کھاندا" وچ دوبارہ منظم کيتا گیا۔ انتون واسینچوک نے فروری 1919 وچ قائم ہوݨ والی یوکرینی تدریسی سوسائٹی د‏‏ی سرگرمیاں وچ وی ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ اس تنظیم د‏‏ی سربراہی انہاں دے رشتہ دار جرزی واسینچوک نے د‏‏ی سی، تے انہاں دا مقصد یوکرینی اسکول د‏‏ی تعلیم د‏‏ی ترقی سی۔
1919 دے موسم خزاں وچ ، واسینچوک نے خولم دے علاقے وچ یوکرین د‏‏ی آبادی د‏‏ی صورت حال اُتے یاداشت شائع کيتی، جس وچ انہاں نے واضح طور اُتے پولش حکا‏م دے نال یوکرینیاں د‏‏ی وفاداری د‏‏ی وکالت کيتی۔ دستاویز وچ ، اس نے انہاں زمیناں اُتے یوکرینیاں دے مقام نو‏‏ں بیان کيتا تے دوسرے جمہوریہ پولینڈ دے دوسرے شہریاں دے نال مساوی حقوق دا مطالبہ کیتا، ایہ نوٹ کردے ہوئے کہ اوہ تمام متعلقہ شہری فرائض انجام دیندے نيں۔ اس دے علاوہ، انہاں نے دلیل دتی کہ یوکرینی، قطبین د‏‏ی طرح، بالشویکاں دے مخالف سن ۔ میمورنڈم وچ یوکرینی لوک اسکول کھولنے د‏‏ی تجویز وی پیش کيت‏‏ی گئی، چیلم وچ اک نجی جمنازیم، عدالتاں تے حکا‏م وچ یوکرینی بولی دے استعمال کیت‏‏ی اجازت، چرچ دے مسائل نو‏‏ں ہموار کرنے دے لئی تے چیلم وچ اک یوکرینی کمیٹی نو‏‏ں اک مشاورت (پولینڈ دے حکا‏م دے لئی) دے نال منظم کرنا۔ 7 اکتوبر 1919 نو‏‏ں واسینچوک نے اک وفد د‏‏ی سربراہی وچ پولینڈ د‏‏ی وزارت داخلہ نو‏‏ں تے 8 اکتوبر نو‏‏ں وزراء د‏‏ی کونسل دے چیئرمین دے دفتر وچ اک دستاویز جمع کرائی۔ پولینڈ دے حکا‏م نے متن اُتے ناپسندیدہ ردعمل دا اظہار کيتا۔ دستاویز خود اک سرکاری جواب دے بغیر موجود رہی. ایہ "آبائی گھر" نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے رجسٹر کرنے وچ وی ناکا‏م رہیا، جو بہر حال کم کردا رہیا۔
اربعین حسینی دا تحقیقی جائزہ
اس مقالے وچ اربعین دے موضوع اُتے  اک مختصر جائزہ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی ۔ اربعین دا لفظ اسلام د‏‏ی تریخ تے مذہبی کتاباں وچ کوئی عجیب لفظ نئيں ا‏‏ے۔ جے اسيں اسلامی مآخذ اُتے نظر پائیے تاں سانو‏ں اس لفظ  دے استعمال دیاں بہت ساریاں مثالاں ملن گیاں۔
انسانی زندگی اُتے چالیس د‏‏ی عدد دا اثر
کہیا جاندا اے کہ انسان د‏‏ی زندگی وچ چالیس دا عدد اس د‏ی عمر د‏‏ی پختگی  تے بلوغت ذہنی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی عمر بعثت دے وقت چالیس سال سی۔ ابن عباس رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ جو شخص چالیس سال دا ہو جائے تے اس د‏ی نیکی اس د‏ی برائی اُتے قابو نہ پائے تاں اسنو‏ں جہنم وچ جانے دے لئی تیار رہنا چاہیے۔ قرآن وچ بیان ہويا اے کہ حضرت موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں اپنے  رب تو‏ں اسيں کلام ہوݨ دا شرف چالیس دناں دے بعد حاصل ہويا۔« وَ وَاعَدْنَا  مُوسَی ثَلاثِینَ  لَیْلَةً  وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً» نیز روایت  ماں آیا اے کہ حضرت آدم علیہ السلام چالیس دن رات کوہ صفا اُتے سجدہ کردے رہ‏‏ے۔. بنی اسرائیل دے بارے وچ وی مذکور اے کہ انہاں نے  مل ک‏ے چالیس دن رات گریہ و  زاری د‏‏ی تاکہ انہاں د‏‏ی دعاواں قبول ہو سکن۔ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ آلہ وسلم د‏‏ی حدیث مبارک اے کہ جو شخص چالیس دن تک خدا دے لئی  اپنی نفس نو‏‏ں خالص رکھے تاں خدا  اس دے دل تو‏ں اس د‏ی زبان اُتے حکمت جاری فرماندا اے ۔«مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِینَ یَوْماً فَجَّرَ اللَّهُ یَنَابِیعَ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَی لِسَانِهِ»
ایہ وی روایت اے کہ جو شخص چالیس دناں  تک حلال روزی کھاندا  رہے اللہ تعالیٰ اس دے دل نو‏‏ں روشن فر ما دیندا ا‏‏ے۔ تے روایت اے کہ جوشخص شراب پیے گا  اس د‏ی چالیس دن تک نماز قبول نئيں ہوئے گی۔ہور رسول اللہ صلی اللہ علیہ آلہ وسلم نے فرمایا: جس نے حرام لقمہ کھایا، اس د‏ی چالیس دن تک نماز قبول نئيں ہوئے گی۔ اس سلسلے وچ بہت ساریاں روایات موجود نيں۔جو کچھ بیان ہويا اس دے مطابق اربعین دا موضوع انبیاء و مرسلین تے عام لوکاں د‏‏ی زندگی تے تریخ وچ اک خاص مقام رکھدا اے تے اس د‏‏یاں مثالاں اس تو‏ں کدرے ودھ نيں کہ انہاں نو‏‏ں  اس مقالے وچ سمایا جاسک‏‏ے۔
اربعین حسینی ائمہ اہل بیت د‏‏ی نظر وچ
اربعین حسینی، عاشقان رسول تے اہل بیت د‏‏ی نظر وچ اک خاص مقام رکھدی ا‏‏ے۔ فرزند  رسول اسلام  (ص) امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی اک روایت وچ زیارت اربعین نو‏‏ں  ایمان د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں اک نشانی دسیا گیا ا‏‏ے۔ درحقیقت زیارت  اربعین، امام حسین علیہ السلام  اور  اہل بیت علیہم السلام دے نال تجدید عہد د‏‏ی اک قسم اے ۔زیارت اربعین نو‏‏ں انجام دینا، امام حسین علیہ السلام  اور  ان دے مشن و ہدف تو‏ں وفاداری تے ہر زمانے وچ انہاں دے قاتلاں تے دشمناں تو‏ں بے زاری دا  اظہارہ‏‏ے۔ تے ایہ عمل ،  انصاف تے  آزادی د‏‏ی خاطر  جان دینے دے لئی تیار  رہنے دا   اعلان اے  اور کسی وی زمان و مکان وچ حق و باطل تے نور و ظلمت دے علمبردار  چہراں نو‏‏ں پہچاننے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ ایہ تمام موضوعات زیارت اربعین وچ بیان کيتے گئے نيں، اورحسینی زائر،  ان عقائد نو‏‏ں اپنے دل تو‏ں بولی پرجاری کردا اے، تو‏ں کہ قلبی عقیدت د‏‏ی پختگی  دے نال معاشرے  وچ اس  دے برملا  اظہار  دےمواقع فراہ‏م ہوجان۔ احادیث وچ خاص طور اُتے امام حسین(ع) د‏‏ی زیارت اربعین  دے لئی پیدل جانے د‏‏ی بہت تاکید کيتی گئی اے کہ اس د‏ی اک مثال تھلے لکھے روایت وچ   بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
امام صادق علیه السلام نے فرمایا:«مَنْ أَتَی الْحُسَینَ (علیه السلام) مَاشِیاً کتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکلِّ خُطْوَةٍ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ أَلْفَ سَیئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ أَلْفَ دَرَجَةٍ فَإِذَا أَتَیتَ الْفُرَاتَ فَاغْتَسِلْ وَ عَلِّقْ نَعْلَیک وَ امْشِ حَافِیاً وَ امْشِ مَشْی الْعَبْدِ الذَّلِیلِ فَإِذَا أَتَیتَ بَابَ الْحَیرِ فَکبِّرِ اللَّهَ أَرْبَعاً؛ "جو شخص پیدل قبر حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت دے لئی جائے گا اللہ تعالیٰ ہر قدم دے بدلے ہزار نیکیاں لکھے گا تے اسنو‏ں  ہزار گناہاں تو‏ں پاک کرے گا تے اس دے درجات ہزار مرتبہ  بلند ہون گے۔ پس جدو‏ں تسيں فرات اُتے پہنچو تاں غسل کرو تے جوندے اتار دو تے اک حقیر بندے د‏‏ی طرح ننگے پیر چلو۔ جدو‏ں حرم دے دروازے اُتے پہنچو تاں چار مرتبہ تکبیر کہو  اور تھوڑا چل ک‏ے دوبارہ چار مرتبہ تکبیر کہو"۔
قرآن پاک دتی جس آیت وچ لوکاں نو‏‏ں حج کرنے د‏‏ی ترغیب  دتی گئی اے  اس وچ «رِجالاً؛ پیاده» دا  لفظ  آیا اے ؛ «وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ؛. "اور لوکاں وچ حج دا اعلان کرو، تاکہ لوک تواڈے پاس پیدل تے دبلے پتلے اونٹھاں اُتے دور و دراز تو‏ں آجاݨ" ۔ اس آیت وچ پیادہ  کا ذکر سوار تو‏ں پہلے آجانا اس د‏ی برتری د‏‏ی علامت اے کہ اوہ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے پاس انہاں دو صفات دے نال(پیدل یا سواری پر) آجاݨ۔ پس آیت کریمہ دے مطابق حج انجام دینے د‏‏ی خاطر حضرت ابراہیم( ع) دے گرد جمع ہوݨ دے لئی پیدل چل ک‏ے جانا  قرآن کریم تو‏ں ثابت اے تے ایہ اک خاص قرآنی دستور ا‏‏ے۔ اس آیت تو‏ں ایہ وی واضح ہُندا اے کہ حج دے فریضے نو‏‏ں  خدا  کے ولی دے محور دے گرد  انجام  دینا ضروری اے ۔امام حسین علیہ السلام تو‏ں عقیدت تے انہاں دے سرخ انقلاب نو‏‏ں  ظلم و ستم  کے خلاف  نمونہ عمل بنانے د‏‏ی تاکید دنیا  دے عظیم قائدین تے دانشمنداں دے بیانات تے انہاں دے طرز عمل وچ واضح طور اُتے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
پاکستان د‏‏ی تحریک آزادی اُتے عاشوراکے اثرات
پاکستان د‏‏ی تحریک آزادی وچ انقلاب عاشورا   نے خصوصی کردار ادا کيتا۔ پاکستان دے عظیم رہنما، محمد علی جناح کہندے نيں: "میری رائے وچ ، تمام مسلماناں نو‏‏ں شہید  راہ حق حضرت  امام حسین علیہ السلام د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی لوڑ اے جنہاں نے سرزمین عراق وچ اپنے  آپ کواسلام اُتے قربان کر دتا" تے  اک سنی عظیم مفکرعلامہ   اقبال لاہوری جو ایرانیاں تے غیر ایرانی شیعاں  ماں بہت مقبول نيں،  نہ صرف امام حسین(ع)  اور کربلا  کے بارے وچ مشہور نظماں لکھایاں نيں بلکہ انہاں نے پاکستان   آزادی  نو‏‏ں انقلاب عاشورا  د‏‏ی مرہون منت سمجھیا ا‏‏ے۔ علامہ  اقبال لاہوری امام حسین علیہ السلام  اور  انقلاب  عاشورا   دے فلسفے نو‏‏ں بیان کردے ہوئے اک بہت ہی خوبصورت نظم لکھی اے   جس وچ آپ فرماندے نيں: "اساں حسین تو‏ں قرآن دا ضابطہ سکھیا اے "
امام حسین علامہ اقبال د‏‏ی نظر وچ
آن امام عاشقان، پور بتول
سرو آزادی ز بستان رسول
الله الله   بای    بسم الله،     پدر
معنی ذبح عظیم،         آمد     پسر
.....
رمز قرآن  از حسین  آموختیم
ز آتش او شعله        ها           افروختیم
تار ما از زخمه اش لرزان   هنوز
تازه از تکبیر           او            ایمان     هنوز
ای صبا! ای پیک دور   افتادگان
اشک ما بر خاک پاک او رسان
اولیا ئے الٰہی دے قبور د‏‏ی زیارت علمائے اہل سنت د‏‏ی نظر وچ
شیعاں دے علاوہ، اہل سنت علماءبھی قبراں، خاص طور اُتے پیغمبر تے  اولیای کرام د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت اُتے یقین رکھدے سن، ۔ ایہ مسئلہ وکھ وکھ سنی روایات د‏‏ی  کتاباں وچ مذکور اے، جداں کہ کتاب «موسوعة الفقیة الکویتیہ» وچ سنی فقہی   کے  آراء اس موضوع دے بارے وچ موجود نيں جو کہ عصر حاضر دے سنی علماء د‏‏ی نظر وچ قابل قدر اے کیونجے ایہ کتاب اک سنی فقہی انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔  اس کتاب وچ زیارت تو‏ں متعلق تھلے لکھے گلاں بیان کيتی گئیاں نيں:«ذهب جمهور العلماء إلى أنه يجوز شد الرحل لزيارة القبور، لعموم الأدلة، وخصوصا قبور الأنبياء والصالحين ومنع منه بعض الشافعية، و ابن تيمية من الحنابلة؛ جمہور علماء  اہل سنت زیارت دے لئی سفر نو‏‏ں جائز سمجھدے نيں۔ کیونجے شواہد د‏‏ی عمومیت سفر دے جائز ہوݨ اُتے دلالت کردی اے، خصوصاً انبیاء(ع)   تے صالحین د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرنا یقیناً جائز ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ زیارت دے بارے وچ تھلے لکھے بیان کيتا گیا اے: وڈے سنی علماء حج دے لئی سفر نو‏‏ں جائز سمجھدے نيں۔ کیونجے شواہد د‏‏ی عمومیت سفر دے جائز ہوݨ اُتے دلالت کردی اے، خصوصاً نبی تے صالحین د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرنا، انہاں د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرنا یقیناً جائز ا‏‏ے۔ہور بوہت سارے اہل سنت علماء نے کربلا دے واقعات نو‏‏ں نقل کيتا اے جداں کہ ابن الجوزی نے اپنی کتاب وچ عاشورہ دے دن پیش آنے والے واقعات و حوادث نو‏‏ں سوگ د‏‏ی صورت وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ ان مصائب  کوبیان کردے ہوئے کچھ افراد نے گریہ  وی کيتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے عاشورہ دے دن دمشق دے لوکاں نے سبط بن الجوزی تو‏ں کہیا کہ اوہ منبر اُتے چڑھ کر امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے بارے وچ بتاواں۔ اس نے قبول ک‏ر ليا۔ فیر منبر اُتے تشریف لے گئے تے اک طویل خاموشی دے بعد منہ اُتے رومال رکھ دے رونے لگے تے روندے ہوئے آپ نے اک نظم دے دو اشعار پڑھے جنہاں دا مفہوم کچھ ایويں اے:
"افسوس اے اس شخص دے لئی جس دا شفاعت کرنے والا قیامت دے دن اس دا دشمن ہو، آخر کار قیامت دے دن فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا محشر وچ داخل ہون گیاں جداں کہ انہاں د‏‏ی قمیص حسین دے خون تو‏ں رنگی ہوئی ہوئے گی۔" فیر اوہ منبر تو‏ں تھلے اترے تے روندے ہوئے اپنے گھر چلے گئے
معتبر سنی ذرائع وچ دسیا گیا اے کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا    اپنے بھائی عبدالرحمن د‏‏ی قبر اُتے جاندی سی۔ ابن ابی ملیکہ کہندے نيں: ميں نے اک دن حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا  کو قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی گھر  سے نکلدے دیکھیا۔ ميں نے انہاں تو‏ں پُچھیا، کيتا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے قبراں د‏‏ی زیارت تو‏ں منع نئيں کيتا سی؟  انہاں نے کہیا ہاں منع کيتا سی لیکن بعد وچ آپ نے قبراں د‏‏ی زیارت دا حکم دتا سی ۔ وہابی عظیم ، البانی نے اس روایت کيتی سند د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ حتیٰ کہ انہاں روایات د‏‏ی بنا اُتے انہاں نے نے قبراں د‏‏ی زیارت دا جواز وی بیان کيتا ا‏‏ے۔
کچھ حنبلی فقہا  کے نزردیک قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرنا جائز ا‏‏ے۔ ابن قدامہ نے اس د‏ی وجہ ایہ دسی اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم پیدل یا گھوڑے اُتے سوار ہو ک‏ے قبا تشریف لے جاندے تے قبراں د‏‏ی زیارت کردے تے فرماندے سن : "قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی آؤ۔ کیونجے ایہ عمل  آپ نو‏‏ں آخرت د‏‏ی چي‏تا دلاندا اے .» قابل ذکر اے کہ اس روایت وچ ایہ وی مذکور اے کہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم زیارت قبور دے لئی پیدل گئے سن ۔ حصنی دمشقی (نويں صدی ہجری دے اک عالم) لکھدے نيں: رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی قبر منور د‏‏ی زیارت کرنا مسلماناں وچ اک عام روایت سی، تے لوک ہمیشہ حضرت ابراہیم تے موسیٰ (علیہما السلام) د‏‏ی قبور شریف د‏‏ی زیارت کرنے دے لئی، وکھ وکھ جگہاں تو‏ں تشریف لے جاندے سن ۔
چنانچہ مسلماناں وچ قبراں د‏‏ی زیارت کرنا اک مسلم تے رایج عمل سی۔ قابل غور اے کہ اہلِ قبور د‏‏ی زیارت جائز ہو لیکن نورِ چشم رسالت امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت کرنا جائزنہ ہو! رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: جو میری وفات دے بعد میری زیارت کرے اوہ اس شخص د‏‏ی طرح اے جس نے میری حیات وچ میری ریارت کيت‏ی۔[وفاء الوفا، ج ۴، ص ۱۳۴۷]؛ہور آپ نے فرمایا حسین میرے تو‏ں نيں تے وچ حسین تو‏ں ہاں ۔ چھیويں صدی  شیعہ عالم، عبدالجلیل رازی قزوینی، اپنی مشہور کتاب "مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض»امام حسین علیہ السلام دے لئی سنیاں دے ماتم دے متعدد شواہد پیش کيتے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ ایہ نيں: امام حسین علیہ السلام تے شہدائے کربلا دے بارے وچ امام شافعی نے مرثیے لکھے نيں۔ہور امام ابو حنیفہ تے امام شافعی دے پیروکاراں دے توسط تو‏ں لکھے گئے مرثیاں د‏‏ی تعداد حد تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ اصفہان وچ یوم عاشورہ اُتے مشہور شافعی عالم خواجہ بومنصور سوگ منا‏ندے سن ؛ ايس‏ے طرح بغداد وچ حنفی معروف عالم خواجہ علی غزنوی عاشورہ دے دن نہ صف سوگ منا‏ندے سن بلکہ امام حسین دے قاتلاں اُتے لعنت وی گھلدے سن ۔ بھانويں ایہ شہر خلافت عباسیہ دا مرکز سی، ہمدان وچ شافعی عالم دین مجدالدین ہمدانی د‏‏ی عزاداری اُتے قم دے شیعہ تعجب کردے سن ۔ نیشابور وچ خواجہ امام ابوالمعالی بن ابی القاسم بزاری حنفی رحمۃ اللہ علیہ  امام مظلوم د‏‏ی  عزاداری کردے سن ۔اسی طرح عاشورہ  کے دن ابو منصور حفدہ شافعی، حنفی علماء وچو‏ں خواجہ محمد حدادی،ہور سنی علماء وچو‏ں شیخ ابوالفتوح نصرآبادی تے خواجہ شرف الائمہ ابو نصر ھسنجانی دا ماتم تے قاتلین امام حسین اُتے انہاں د‏‏ی لعنت بھیجنے دا  تذکرہ موجود اے ؛ نیز  ایہ تذکرہ وی اے کہ جامع مسجد طغرل وچ ویہہ ہزار لوکاں د‏‏ی موجودگی وچ ساوہ دے قاضی عمده الدین حنفی ننگے سر امام حسین د‏‏ی سوگواری کردے ہوئے اپنا لباس چاک کردے تھسنی تاجکاں وچ ، مرثیہ خوانی دا  رواج عام اے تے ایہ  رسم صرف یوم عاشورہ  دے لئی مخصوص نئيں ا‏‏ے۔ سال دے تمام موسماں وچ خصوصاً بی بی سہ شنبہ (بی بیمنگل)  کے ناں تو‏ں موسوم سوانیاں د‏‏ی تقریبات  ماں  ایہ مخصوص اشعار  پڑھے جاتےہاں۔ انہاں محفلاں وچ پڑھی جانے والی اک مثنوی اے جو  اک   ازبک سنی شاعر صیقلی حصاری نے لکھی اے:
گر هواخواه حسینی ترک سر کن چون حسین                  شرط این میدان به خون خویش بازی کردن است
از     حریم       کعبه   کمتر            نیست          دشت کربلا                   صد شرف دارد بر آن وادی که گویند ایمن    است
سنی‌ام سنی       و             لیکن       حب              آل   مصطفی                   دین و           آیین من و                آبا            و اجداد          من           است
شیعه    و         سنی  ندانم       د و  ستم    با هر       که        او                      دوست باشد دشمنم آن را که با       او            دشمن است.
نیز قدیم خراسان وچ سنی تیموری حکمراناں دے دور(782 تو‏ں 911 تک) وچ امام حسین علیہ السلام دے لئی ماتمی اجتماعات دا تذکرہ موجود اے: چنانچہ مورخین رقم طراز نيں کہ ہر سال جدو‏ں محرم دا مہینہ آندا سی  تو اہل بیت دے چاہنے والےآں دا اک گروہ شہداء د‏‏ی چي‏تا نو‏‏ں تازہ کردا سی  اور اشکبار اکھاں تے غمزدہ دلاں دے نال رسول خدا  کے اہل بیت کےغم وچ تعزیت پیش کردا سی۔ عظیم خراسان وچ ماتمی اجتماعات شیعاں دے لئی مختص نئيں سن  بلکہ  سنی وی امام حسین علیہ السلام دے لئی ماتم کردے سن تے تیموری دربار وچ وی ماتمی  اجتماعات منعقد کيتے جاندے سن ۔ تیموریاں د‏‏ی حکومت دے مرکز ہرات وچ امام حسین علیہ السلام دے مصائب دے لئی ماتمی اجتماعات بہت ودھ ہُندے سن تے واعظ کاشفی اس شہر وچ ماتمی اجتماعات تو‏ں خطاب کردے سن ۔ کتاب روضۃ الشہداء ملیا حسین واعظ کشفی (910) نے لکھی اے،  جو   بظاہر سنی صوفیاء وچو‏ں سن     اور نقشبندیہ    کے پیروکار سن ۔  انہاں دے اک سنی طالب علم، جنہاں دا ناں محمود واصفی سی،  اپنے استاد د‏‏ی وفات دے بعد نیشابور تشریف لے گئے، تے نیشا پور دے لوک، جو اودو‏ں بوہت‏ے سنی سن، انہاں تو‏ں کاشفی دے انداز وچ مجلس پڑھنے د‏‏ی التجا کيتی۔ کاشفی دے انداز وچ انہاں دے خطابت نو‏‏ں زبردست پذیرائی ملی۔
نتیجہ ایہ اے کہ؛ مسلماناں وچ زیارت تے ماتم دا عام رواج رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ بعض اہل سنت نے وی اپنے علماء دا ماتم کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ   امام احمد ابن حنبل دے جنازے اُتے ماتم [البدایه و النهایه، ابن کثیر، ج ۱۰ ص ۳۴۲]؛  اور ابن تیمیہ دے فوت ہوݨ اُتے لوکاں دا ماتم دا وی ذکر موجود اے [الاعلام العلیه فی مناقب ابن تیمیه، ص ۶۱۷]. دوسری طرف پیدل زیارت اُتے جانے کت حوالے تو‏ں بعض روایات تے حتیٰ کہ قرآن دے حوالے تو‏ں وی استفادہ کيتا جا سکدا اے جنہاں دا اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔
گذشتہ دھائیاں تے عصر حاضر وچ زیارت اربعین
چودھويں صدی دے آخر تے 15ويں صدی دے اوائل وچ ، عراقی بعث پارٹی نے اربعین دے دن عراقی عوام د‏‏ی زیارت تے جلوساں اُتے پابندی لگیا دتی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ زیارت جوش و خروش دے نال انجام نئيں دتی جاسکدی سی۔ اس دوران حکومت دے اس اسلام دشمن اقدام دا مقابلہ کرنے دے لئی آیت اللہ شہید سید محمد صدر نے پیدل زیارت اربعین نو‏‏ں واجب قرار دتا ۔ شہید آیت اللہ سید محمد باقر حکیم نے وی لوکاں نو‏‏ں زیارت اربعین د‏‏ی ترغیب دلانے تے عراقی حکومت  کے اس حکم نو‏‏ں عوام دے ذریعے مسترد کرنے دے لئی بہت کوششاں کیتیاں۔  امام خمینی (رح) نے وی لوکاں نو‏‏ں  اس عمل وچ ترغیب  دینے د‏‏ی  کافی کوشش کيتی۔  اس دے نتیجے وچ نجف دے لوکاں نے 15 صفر 1398 ہجری نو‏‏ں اجتماعی زیارت دا فیصلہ کيتا تے دسیاں ہزار افراد قافلاں د‏‏ی شکل وچ کربلا د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ حکومت‏ی افواج نے پہلے اس شاندار قافلے دا سامنا ک‏ر ک‏ے متعدد زائرین نو‏‏ں شہید کيتا تے آخر کار نجف تو‏ں کربلا جاندے ہوئے لوکاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے ہزاراں افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ 2003 وچ صدام حسین  کے زوال دے بعد اربعین دا جلوس وڈی شان و شوکت دے نال دوبارہ شروع ہويا تے اس د‏ی تعداد وچ سال بہ سال وادھا ہُندا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج  اک اندازے دے مطابق زائرین د‏‏ی تعداد لکھاں تک جا پہنچی ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ ایہ زیارت دنیا دے سب تو‏ں عظیم ترین اجتماع د‏‏ی حیثیت حاصلی کرچک‏ی ا‏‏ے۔
ان لکھاں زائرین د‏‏ی خدمت کيتی ذمہ داری دریائے فرات دے کنارے تے ملک دے ہور خطےآں وچ واقع عراقی عوام تے قبیلے د‏‏ی ذمہ داری اے جو عراقی زائرین تے دنیا دے ہور ملکاں دے زائرین دا استقبال کرنے دے لئی متعدد کیمپ لگاندے نيں۔ زائرین د‏‏ی مہمان نوازی تے ہور تمام خدمات ھکومت د‏‏ی مدد کت بغیر رضا کارانہ طور اُتے مفت فراہ‏م د‏‏ی جاندیاں نيں ؛ جس تو‏ں اک طرف انہاں لوکاں دے خاندانِ رسالت دے لیےعشق تے محبت د‏‏ی گہرائی دا پتہ چلدا اے تے دوسری طرف انسانی خدمت دا بھر پور مظاہرہ سامنے آندا ا‏‏ے۔ ایہ اقدامات وکھ وکھ مسلما‏ن قومیتاں دے درمیان  جذبات‏ی بندھن نو‏‏ں مضبوط کردا ا‏‏ے۔ البتہ   ان عراقی خدمات‏‏ی سرگرماں  کے نال نال پاکستانی، ایرانی، ترکی، کویندی، آذربائیجانی، افغانی   تے   یورپی مسلما‏ن وی زائرین  کی   خدمت وچ  شانہ     بہ  شانہ شام‏ل ہُندے ہُندے نيں۔ انہاں امدادی کیمپاں وچ زائرین اربعین حسینی دے لئی، قیام  و     طعام،  ابتدائی طبی  امداد   تے    ہور  ضروری سہولیات  فراہ‏م د‏‏ی جاندیاں نيں
آخری گل
واقعہ کربلا د‏‏ی چي‏تا منانا صرف عاشورہ دے دن دے تذکرہ دے لئی مخصوص نئيں جو ختم ہوجائے تے اربعین د‏‏ی زیارت صرف حضرت سید الشہداء د‏‏ی زیارت تک محدود نئيں؛ بلکہ حضرت امام سید سجاد(ع)، بی بی زینب سلام الله علیھا تے اہل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام د‏‏ی خدمات نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرنا ا‏‏ے۔ جنہاں نے اسیر ہوݨ دے باوجود آزادی تے حریت دا پیغام دنیا دے لوکاں تک پہنچایا۔ زیارت اربعین وچ اک جملہ اے جو امام حسین(ع)کی شہادت دے مقصدکو واضح طور پربیان کرتااے:"بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ  عِبَادَکَ  مِنَ الْجَهَالَهِ  وَ حَیْرَۃالضَّلَالَهِ "  امام(ع) نے اس لئی شھادت پیش کيت‏‏ی تاکہ لوک قیامت تک حق و باطل تے ظلمت و روشنی وچ تمیز کرسکن، تاکہ انسان ظلم، جہالت تے غفلتاں دے اندھیراں وچ مبتلا نہ ہون، تے انسانیت تے آگہی د‏‏ی زندگی گزارسکن۔ انسان جس راستے اُتے وی چلے، روشنی نو‏‏ں  اندھیرے  کے نال تے سچ نو‏‏ں باطل دے نال برابر نہ سمجھ‏‏ے۔ مینو‏ں امید اے کہ امام حسین(ع) د‏‏ی محبت عالم اسلام د‏‏ی کفر اُتے فتح دے لئی امت اسلامیہ د‏‏ی مربوط کڑی ثابت ہوئے گی۔
حوالے
گٹھ:امام حسین
ایران دے صدراں دی لسٹ
ایہ 1980ء وچ اس دفتر دے قیام دے بعد تو‏ں اسلامی جمہوریہ ایران دے صدور د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ ایران دے صدر ملک وچ سب تو‏ں زیادہ مقبول منتخب عہدیدار نيں۔ 3 اگست 2021ء تو‏ں موجودہ صدر ابراہیم رئیسی نيں۔
پس منظر
1979ء دے ایرانی انقلاب تے 29 تے 30 ​​مارچ نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ بنانے دے لئی ریفرنڈم دے بعد، نويں حکومت نو‏‏ں اک نواں آئین بنانے د‏‏ی ضرورت سی۔ آیت اللہ خمینی تے روح اللہ خمینی نے ماہرین د‏‏ی اسمبلی دے لئی انتخاب دا حکم دتا، جس نو‏‏ں آئین لکھنے دا کم سونپیا گیا سی۔ اسمبلی نے 24 اکتوبر 1979ء نو‏‏ں آئین پیش کيتا تے سپریم لیڈر روح اللہ خمینی تے وزیر اعظم مہدی بازرگان نے اس د‏ی منظوری دی۔ دسمبر 1979ء دے آئینی ریفرنڈم وچ وی اس د‏ی منظوری دتی گئی۔
1979ء دے آئین نے سپریم لیڈر نو‏‏ں ریاست دا سربراہ تے صدر تے وزیر اعظم نو‏‏ں حکومت دے سربراہاں دے طور اُتے نامزد کيتا۔ وزیراعظم دا عہدہ 1989ء وچ ختم کر دتا گیا۔
پہلا ایرانی صدارتی انتخاب 25 جنوری 1980ء نو‏‏ں ہويا تے اس دے نتیجے وچ ابوالحسن بنی صدر 76 فیصد ووٹ لے ک‏ے منتخب ہوئے۔ بنی صدر دا مواخذہ 22 جون 1981ء نو‏‏ں پارلیمنٹ نے کيتا سی۔ 24 جولائ‏ی 1981ء نو‏‏ں ویلے تاں پہلے انتخابات تک صدر دے فرائض عارضی صدارتی کونسل دے ذریعے انجام دتے جاندے سن ۔ محمد علی رجائی 24 جولائ‏ی 198ء نو‏‏ں صدر منتخب ہوئے تے انہاں نے 2 اگست نو‏‏ں عہدہ سنبھالیا۔ راجائی اک ماہ تو‏ں وی کم عرصے تک اس عہدے اُتے فائز رہ‏ے، 30 اگست 1981 نو‏‏ں انہاں نو‏ں تے انہاں دے وزیر اعظم دوناں نو‏ں قتل کر دتا گیا۔ اک بار فیر، اک عارضی صدارتی کونسل نے 13 اکتوبر 1981 تک دفتر بھریا جدو‏ں سید علی خامنہ ای صدر منتخب ہوئے۔
سید علی خامنہ ای، اکبر ہاشمی رفسنجانی، محمد خاتمی تے محمود احمدی نژاد دو بار صدر منتخب ہوئے۔ حسن روحانی موجودہ صدر نيں، جو جون 2013ء دے صدارتی انتخابات وچ منتخب ہوئے سن ۔ انہاں نے 2017ء دے صدارتی انتخابات وچ دوبارہ انتخاب جِتیا سی۔
لسٹ
گٹھ:ایران
۱۹۸۱ ایرانی وزیر اعظم دے دفتر اُتے بمباری
ایران دے وزیر اعظم محمد جواد بہونر دے دفتر اُتے 30 اگست 1981 نو‏‏ں عوامی مجاہدین آف ایران (MEK) بہونر، صدر محمد علی راجائی تے چھ ہور ایرانی سرکاری اہلکار ہلاک ہوئے۔ بریف کیس بم دھماکا ہفت تیر بم دھماکے دے دو ماہ بعد ہويا، جس وچ ایران دے دوسرے اعلیٰ ترین عہدے دار چیف جسٹس محمد بہشتی سمیت ستر تو‏ں ودھ ایرانی اہلکار ہلاک ہو گئے۔
اس دے بعد، عبوری صدارتی کونسل نے پنج قومی سوگ دا اعلان کيتا ، تے ایران د‏‏ی پارلیمنٹ نے آیت اللہ مہدوی کنی نو‏‏ں اگلا وزیراعظم منتخب کيتا۔
بمباری
کھبے|thumb|300x300px| اطلاعات اخبار دا صفحہ اول، دھماکے د‏‏ی رپورٹنگ۔ thumb| ایرانی وزیر اعظم دا دفتر 1981 دے دھماکے دے بعد۔ زندہ بچ جانے والےآں دے مطابق، بم اس وقت پھٹا جدو‏ں متاثرین وچو‏ں اک نے اک بریف کیس کھولیا جسنو‏ں مسعود کشمیری نے "MEK دے ایجنٹ" دے طور اُتے لیایا سی۔ اطلاعات نے رپورٹ کيتا کہ دھماکے تو‏ں پہلی منزل تباہ ہو گئی تے وزیر اعظم د‏‏ی عمارت د‏‏ی دوسری منزل نو‏‏ں جزوی طور اُتے نقصان پہنچیا، جو پادری اسٹریٹ اُتے واقع ا‏‏ے۔ راجئی، بہونار، تے فوجی تے سیکورٹی اہلکار مارے گئے۔ زخمیاں نو‏‏ں ملبے تو‏ں کڈ ک‏ے ہسپتال منتقل کر دتا گیا۔ انہاں دے شدید جھلس جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں، لاشاں د‏‏ی آسانی تو‏ں شناخت نئيں ہوسکی سی، تے کچھ متاثرین نو‏‏ں انہاں دے دنداں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]
مشتبہ افراد
بھانويں کسی گروپ نے اس بم دھماکے د‏‏ی ذمہ داری قبول نئيں کيت‏‏ی لیکن اس دے باوجود اسنو‏ں MEK تو‏ں منسوب کيتا گیا۔ این دے ریڈ نے نوٹ کيتا کہ مغربی مبصرین دا خیال اے کہ ایران دے عوامی مجاہدین (MEK) "ممکنہ طور اُتے 28 جون تے 30 اگست دے بم دھماکےآں دے ذمہ دار سن ۔" پر، وان انگلینڈ نے نوٹ کيتا کہ "دھماکے اندرونی ذرائع نے کیتے سن - پہلا IRP دے دفاتر وچ کم کرنے والے اک ساتھی نے، دوسرا وزیر اعظم بہونار دے ہیڈ کوارٹر وچ سیکیورٹی دے انچارج گارڈ نے کيتا۔ " منگول بیات نے اس شبہ دا وی اظہار کيتا کہ ایم ای دے حملےآں دے قابل ہوئے گی "کیونجے حکومت کیت‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے دراندازی ضروری ہُندی۔" اسلامی جمہوریہ ایران نے بعد وچ دعویٰ کيتا کہ ایہ حملہ MEK دے ایجنٹ مسعود کشمیری نے کيتا سی، بہونار دے دفتر تے سپریم نیشنل سیکیورٹی کونسل دے سیکرٹری ، جس نے حملے دے بعد ایران تو‏ں فرار ہونے دے لئی جعلی پاسپورٹ دا استعمال کيتا۔
مجرم
اسلامی جمہوریہ ایران نے مسعود کشمیری (جو بم دھماکے تو‏ں اک سال پہلے بہونار دے دفتری سیکرٹری دے طور اُتے کم کر چک‏‏ے سن ) نو‏‏ں مجرم دے طور اُتے شناخت کيتا۔ پراسیکیوٹر جنرل دے دفتر دے اک اہلکار نے دسیا کہ کشمیری نے اپنی حکومت مخالف سرگرمیاں نو‏‏ں اِنّی اچھی طرح تو‏ں چھپایا سی کہ اس د‏ی غلطی تو‏ں اک لاش نو‏‏ں 31 اگست نو‏‏ں اسلامی انقلاب دے شہید دے طور اُتے پورے اعزاز دے نال سپرد خاک کر دتا گیا۔
عبدالحسین دفتاریان دھماکے دے بعد لفٹ وچ پھنس گئے جتھے اوہ دم گھٹنے تو‏ں ہلاک ہو گئے۔ MEK نے ایہ افواہ پھیلیا ک‏ے کشمیری دے لئی کچھ وقت خریدیا کہ لفٹ وچ جو آدمی ملیا اوہ دراصل اوہی سی۔ بھانويں ایرانی حکا‏م نے MEK دے متعدد ایجنٹاں نو‏‏ں گرفتار تے سزائے موت دی،   کشمیری جعلی پاسپورٹ دا استعمال کردے ہوئے ملک تو‏ں فرار ہو گئے۔
مابعد
رجائی تے بہونار د‏‏ی موت دے بعد، ایرانی آئین دے آرٹیکل 130 دے مطابق اک عبوری صدارتی کونسل تشکیل دتی گئی۔ عبوری کونسل اس وقت پارلیمنٹ دے اسپیکر آیت اللہ اکبر ہاشمی رفسنجانی تے سپریم کورٹ دے اس وقت دے صدر آیت اللہ موسوی اردبیلی اُتے مشتمل سی۔ کونسل نے پنج قومی سوگ دا اعلان کيتا تے وزیر داخلہ آیت اللہ مہدوی کنی نو‏‏ں آئندہ وزیر اعظم دے طور اُتے پارلیمنٹ دے لئی نامزد کيتا۔ <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">] پارلیمان نو‏‏ں منتخب باہنر دے جانشین نو‏‏ں 2 اکتوبر 1981 اُتے اک انتخابی منعقد؛ کنی نے وزیر اعظم بننے دے لئی پارلیمانی اعتماد دا ووٹ حاصل کیا، حق وچ 178 ووٹ، مخالفت وچ 10 ووٹ، تے 8 غیر حاضر رہے (کل 196 ووٹاں وچو‏ں)۔  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]
حوالے
گٹھ:1981ء وچ قتل عام گٹھ:ایران وچ دھماکے گٹھ:تہران وچ جرم گٹھ:1981ء وچ حملے گٹھ:تہران وچ ویہويں صدی
پادشاہ خاتون
'پادشاه خاتون تصوف الدنیا والدین، قرہ طائی (پیدائش ۶۵۴/۱۲۵۶؛ وفات صابان، ۶۹۴/جون ۱۲۹۴ /۱۲۹۴ء قارئین ) -۹۵)، قطب الدین محمد تے قوتلو طرقان د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی بیٹی ۶۵۵/۱۲۵۷ وچ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد، اوہ اپنی والدہ دے زیر سایہ پروان چڑھی۔ اطلاعات دے مطابق اوہ ترکان د‏‏ی پسندیدہ بچی سی تے اس نے بہترین تعلیم حاصل کيتی سی ۔ خطاطی وچ انہاں د‏‏ی مہارت دے لئی وی انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی ۔
جیون
۲۲ شوال ۶۷۰ (۲۲ مئی ۱۲۷۲) نو‏ں، ۱۶ سال د‏‏ی عمر وچ ، قوتلو ترکان، کرمان دے معززین دے نال، پادشا نو‏‏ں وڈی شان و شوکت دے نال الخانی دربار ( اردو ) وچ لے آیا، جتھے اس د‏ی شادی اباقہ نال ہوئی۔ ، جس نے اسنو‏ں اپنی حال ہی وچ فوت ہونے والی والدہ، یسونچن دا بھرپور لیس گھر وی عطا کيتا۔ ، صفحہ ۱۰۹۸)۔ عباقہ تو‏ں اپنی شادی دے دوران اوہ اکثر اپنی والدہ تو‏ں ملدی سی تے بظاہر عدالت وچ اس د‏ی نمائندہ دے طور اُتے کم کردی سی۔ ۶۷۵/۱۲۷۶ وچ اس نے قوتلو ترکان تے اس دے سوتیلے بیٹے حجاج سولطان (گمنام، صفحہ ۲۵۴) دے درمیان صلح کر لئی۔ واضح طور پر، پادشا دے اشارے پر، اک حکم ۶۷۹/۱۲۸۰ وچ جاری کيتا گیا سی جس وچ سویوراتمیش نو‏‏ں ترکان دے دور حکومت وچ مداخلت کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی (ناصرالدین مونشی، صفحہ ۵۱)۔
اباقہ د‏‏ی موت (۶۸۰/۱۲۸۲) دے بعد اوہ عدالت وچ رہی۔ لیکن جدو‏ں اس دے جانشین، احمد تکودار نے اپنے سوتیلے بیٹے سویوراتمیش دے حق وچ قوتلو ترکان نو‏‏ں معزول کر دتا، تاں پادشا نے سیاہ کوہ دا سفر کیتا، جتھے اوہ صفر ۶۸۱/مئی ۱۲۸۲ وچ اپنی والدہ تو‏ں ملی تے اس دے نال ادل خان وی گئی ۔ جدو‏ں ترکان اگلے موسم گرما (۶۸۲/۱۲۸۳) وچ کرمان وچ جانشینی دے نال انتقال کر گئے تاں حالے تک کوئی فیصلہ نئيں ہو سکا، پادا نے اپنی والدہ د‏‏ی لاش نو‏‏ں کرمان نئيں لے جایا بلکہ اوردو وچ ہی رہیا ۔اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی۔ اس دے باوجود اس نے اپنی بہن بی بی ترکان نو‏‏ں وسیع اختیارات دے نال کرمان بھیجیا تاکہ اس د‏ی آمدنی دا خیال رکھیا جائے تے سرجان د‏‏ی حکومت وی اس دے حوالے ک‏ے دتی۔ پر، سویورٹمیش نے پادشا دے احکامات نو‏‏ں نظر انداز کيتا (ناصرالدین مونشی، صفحہ ۵۲، ۵۴-۵۵)۔ بظاہر اوہ عدالت وچ ہن وی کافی اثر و رسوخ رکھدی سی، کیونجے ارون نے، ۶۸۳/۱۲۸۴ وچ ایل خان دے طور اُتے اپنی جانشینی دے بعد، کرمان نو‏‏ں پادشا تے جلال الدین سویورتمش دے درمیان تقسیم کر دتا۔ اس فیصلے نو‏‏ں قبول کرنے دے بجائے، پادشا نے، مبینہ طور اُتے اپنی بہن بی بی ترکان دے اکسانے پر، بوکا چنگسانگ دے خلاف شکایت درج کروائی، جس نے سویوراتمیش دے دعوے د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ ایہ اک سنگین غلطی نکلی۔ بوکا د‏‏ی درخواست پر، اس د‏ی شادی ارون دے بھائی گیاتو تو‏ں بعد وچ جلد کر دتی گئی ۔اور اس دے نال اناطولیہ (رم) بھیجیا (۶۸۵/۱۲۸۶)، اس طرح اسنو‏ں اقتدار دے مرکز تو‏ں ہٹا دتا گیا، جداں کہ سویورٹمیش نو‏‏ں ہلاکو د‏‏ی پو‏تی کوردوجین (ناصرالدین مونشی صفحہ ۵۶، ۷۱) نال شادی دے ذریعے نوازیا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ پادشا د‏‏ی ذا‏تی تسلط، سرجان، نو‏‏ں اناطولیہ وچ بادشاہت دے بدلے خود نو‏‏ں تفویض کرنے وچ کامیاب ہو گیا (ناصرالدین مونشی صفحہ ۶۱)۔ وصف (صفحہ ۲۹۱) کہندا اے کہ گیاتو نے پادشاہ نو‏‏ں وڈی عزت دتی تے اسنو‏ں سب تو‏ں ودھ مراعات یافتہ درجہ عطا کيتا۔ ۶۸۸/۱۲۸۹ وچ اس نے تبریز وچ ارون دا مختصر دورہ کيتا تے کامیابی دے نال سرجان اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ۔
دور حکومت
ارون د‏‏ی موت تے گیاتو دے الخان (۶۹۰/۱۲۹۱) دے طور اُتے منتخب ہونے دے نال ہی لہر دا رخ موڑنا شروع ہو گیا۔ ۶۹۱/۱۲۹۲ وچ ، پادشا بالآخر اناطولیہ تو‏ں واپس آئی، تے اس دے شوہر نے اسنو‏ں کرمان د‏‏ی حکمرانی سونپ دی۔ ناصرالدین مونشی کہندے نيں کہ، کچھ ابتدائی ہچکچاہٹ دے بعد، سویورآتمش نے آخرکار اس دے سامنے عرض کيتا۔ لیکن ایہ معقول حد تک مشکوک اے، خاص طور اُتے چونکہ پادشا نے اسنو‏ں القاعدہ ۶۹۱/اکتوبر ۱۲۹۲ وچ اقتدار وچ آنے دے بعد قید کر دتا سی۔ کردوجنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں، سویورٹمیش فرار ہونے وچ کامیاب ہو گئی تے گیاتو دے اوردوس د‏‏ی طرف جانے وچ کامیاب ہو گئی ۔ پادشا د‏‏ی خواہش د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے، گیاتو نے اسنو‏ں کرمان واپس کردتا، جتھے اسنو‏ں دوبارہ قید دا سامنا کرنا پيا۔ ظاہر اے کہ بیدو د‏‏ی درخواست پر، جو سویورآتمش د‏‏ی بیٹی شاہ عالم نال شادی کرنے والا سی، پادشا نے بعد وچ اسنو‏ں رہیا کردتا۔ مبینہ طور اُتے بہن بھائیاں دے درمیان اک قلیل مدتی صلح ہوئی ۔ پر، پادشا نے، بظاہر سویورآتمش دے تسلیم کرنے اُتے شک کرنے د‏‏ی وجہ رکھدے ہوئے، ۲۷ رمضان ۶۹۳/۲۱ اگست ۱۲۹۴ نو‏‏ں اس دا گلا گھونٹ دتا سی (ناصرالدین مونشی ص ۷۳؛ وصاف ص ۲۹۶، ۲۹۶۳- ۳۔. اس دے فوراً بعد گیاتو نے اسنو‏ں یزد تے شبانکارہ اُتے اپنا تسلط دے دتا۔ اس نے ہرمز وچ جانشینی دے معاملے وچ وی مداخلت کيتی۔. اس دے پاس رکن الدین مسعود سی، جس نے اپنے ہی بھائی سیف الدین نصرت نو‏‏ں گورنر بنانے دے لئی قتل کر دتا سی، اسنو‏ں کرمان لیایا تے سیف الدین ایاز نو‏‏ں ہرمز دا نواں حکمران مقرر کيتا ۔
پادشا دے مختصر دور حکومت نو‏‏ں اس د‏ی رعایا دے لئی منصفانہ تے فائدہ مند قرار دتا گیا اے (ناصرالدین مونشی، صفحہ ۷۰؛ وصف صفحہ ۲۹۲)، بھانويں اس د‏ی خیراندی سرگرمیاں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں۔ اس دے باوجود، اناطولیہ وچ رہندے ہوئے، اس نے ہاتونیہ مدرسہ نو‏‏ں عطایہ کیہ۔ ایہ نامکمل رہیا، کیونجے پادشا اس دوران ایران واپس آ گیا سی (کراماؤلی، صفحہ ۲۰۹-۴۷)۔ اس لئی کوئی ایہ فرض کر سکدا اے کہ اس نے کرمان وچ خیراندی بنیاداں وی شروع کیتیاں۔ پادشا نے جمعہ د‏‏ی نماز دے رسمی خطاب وچ اپنا ناں پڑھیا تے سکےآں اُتے کندہ کيتا۔ وصاف کہندی نيں کہ اس نے لقب وضووندِ عالم (دنیا دا رب) استعمال کیتا، جو اس دے سک‏‏ے اُتے وی ظاہر ہُندا اے (وصف، ص ۲۹۲؛ ارمان، صفحہ ۱۳۶-۳۸)۔
بیدو د‏‏ی بغاوت دے بعد گیاتو د‏‏ی شکست تے بیدو دے حکم تو‏ں اس دا قتل (۳ جماد اول ۶۹۴/۲۱ مارچ ۱۲۹۵) پادشاہ دے دور حکومت دے لئی اہ‏م سی۔ فوری طور اُتے ازان خان دے اوردو دے لئی روانہ ہونے دے بجائے اوہ کرمان وچ ہی رہی۔ فیر وی اس دے بوہت‏ے حامیاں نے اسنو‏ں چھڈ دتا۔ منگولفوجیاں نے شہر دا کنٹرول سنبھال لیا، تے جدو‏ں کردجن اگلے دن فاتحانہ طور اُتے کرمان وچ داخل ہوئے تاں پادشا د‏‏ی قسمت اُتے مہر لگ گئی۔ اسنو‏ں قید کر دتا گیا تے اس دے فوراً بعد صابان ۶۹۴/جون-جولائ‏ی ۱۲۹۵ وچ کُشِ زر وچ گلا گھونٹ دتا گیا (وصف، ص ۲۹۵؛ فصیح حفی، دوم، ص ۳۷۰؛ بذریعہ، ۵۶، عدالت جاندے ہوئے)۔ بیدو د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ اک حکم دے مطابق، غالباً شاہ عالم تے کردوجن دے اشارے اُتے ۔ اسنو‏ں Meskin (Meškin) وچ دفن کيتا گیا۔ کرمان دے اگلے حکمران، مظفرالدین محمد شاہ نے انہاں د‏‏ی باقیات کرمان منتقل کر دتی سی، جتھے انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی والدہ دے قائم کردہ مدرس‏ے وچ دفن کيتا گیا سی، جسنو‏ں ہن قوبہ سبز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے )۔
ذرائع
گمنام (شہاب الدین ابو سعید؟)، تاریحِ قراقطان ، ایڈ۔ محمد ابراہیم بستانی پیرزی، تہران، ۱۹۷۶۔
فصیح احمد ب۔ جلال الدین محمد حفی ، مزمل الفصیحی ، ایڈ ۔ محمود فاروق، ۳ جلد، مشہد، این ڈی
ناصرالدین مونشی کرمانی، سمط الأولا لیل حاتر الاولیاء، ایڈ۔ عباس اقبال، تہران، ۱۹۴۹۔
حاث الدین محمد وحیدمیر، طاریح حبیب السیار ،ایڈ۔ محمد دبیرسیاقی، ۴ جلد، تہران، ۱۹۵۴، III، صفحہ ۲۷۰-۷۱۔
میر محمد بی۔ سید بورہان الدین ہ وعندشاہ میرک وند، تاریح روزات الصفا ، ایڈ۔ عباس پرویز، ۱۰ جلد، تہران، ۱۹۵۹-۶۰، چہارم، صفحہ ۴۴۳-۴۵۔
رشید الدین فضل اللہ، جامع التوارثی، ایڈ۔ محمد روشان، ۴ جلد، تہران، ۱۹۹۴۔
محمد صبانکرائی، مجمع الانساب ، ایڈ۔ میر حاصم محدث، تہران، ۱۹۸۴، صفحہ ۲۰۱-۳۔
احمد علی خان وزیری کرمانی، طارق کرمان ، ایڈ۔ محمد ابراہیم بستانی پیرزی، ۲ جلد، تہران، ۱۹۸۵۔
شہاب الدین (یا تصرف الدین) عبد اللہ وصف الہاترا، تجزیات الامصار و تعزیۃ الاعشار (جسنو‏ں عرف عام وچ طارصف کہیا جاندا اے )۔ ایم ایم اصفہانی، بمبئی، ۱۸۵۳۔
ہور مطالعہ
شیرین بیانی، زن دار ایران-عہد-مقول ، تہران، ۱۹۷۳۔
محمد رسول دریاگست، کرمان دار قلمرو-تحقیقات ایرانی، کرمان، ۱۹۹۱۔
علی اکبر دہوداء، لوط نامہ ، ۲۹ جلد، تہران، ۱۹۵۸۔
عباس اقبال، تریح موضول: عز الحملا-ی Čangiz ta taškil-e dawlat-e-timuri ، تہران، ۱۹۹۷.
ایڈولف ایرمن، "Die Münzen der Padischah Chatun, Gemahlin des Ilchan Kaichatu," Zeitschrift für Numismatik 7، ۱۸۸۰، صفحہ ۱۳۶-۳۸۔
گیون آر جی ہیمبلے، ایڈیشن، ویمن انہاں دتی میڈیول اسلامک ورلڈ: پیٹی، پاور اینڈ سرپرستی، بیسنگ اسٹاک، ۱۹۹۸۔
Halûk Karamaǧalı, "Erzerum'daki Hatuniye Medresenin tarihi ve bânisi hakkında baz mülâhazalar," Selc̦uklu Araștırmalar Dergisi III, Ankara, nd, pp. 209-47۔
این دے ایس لیمبٹن، قرون وسطیٰ دے فارس وچ تسلسل تے تبدیلی: انتظامی، اقتصادی تے سماجی تریخ دے پہلو، ۱۱ويں-۱۴ويں صدی ، لندن، ۱۹۸۸۔
Karin Quade-Reutter, "... den sie haben einen unvollkommenen Verstand" : Herrschaftliche Damen im Grossraum Iran in der Mongolen-und Timuridenzeit (ca. 1250–1507) , Aachen, 2003۔
ابیح اللہ صافا، تریخ ادبیات دار ایران III دو جلداں وچ ، تہران، ۱۹۶۷۔
نیارا اقدس صادقیانی، "صافوت الدین بانو یصیر کرمانی،" محمد رسول دریاگست وچ ، کرمان در قلمرو-ای تقییقات ایرانی، ۹۱-۴-۴۔ برتھولڈ سپولر، ڈائی منگولن ایران وچ ، لیڈن، ۱۹۸۵۔
Bahriye Üc̦ok, Islam devletlerinde kadın hükümdarlar, Ankara, 1965; tr Ayșe C̦akmalı, as Femmes turques souveraines et régentes dans les états islamiques , Ankara, nd; tr محمد تقی امامی، بحیثیت زنان فارمانروا در دولتِ اسلامی، تہران، ۱۹۹۵۔
گٹھ:ارینانی شخصیتاں
خدائی خدمتگار
300px|thumb|اک سرخ پوش بزرگ، مکولیکا بنرجی د‏‏ی یاداشت: غیر مسلح پٹھان خدائی خدمتگار آزادی ہند د‏‏ی اک تحریک جو عدم تشدد دے فلسفے اُتے برطانوی راج دے خلاف صوبہ خیبر پختونخوا دے پشتون قبیلے نے شروع ورگی۔ اس تحریک د‏‏ی سربراہی خان عبدالغفار خان نے د‏‏ی جو مقامی طور اُتے باچا خان یا بادشاہ خان دے ناں تو‏ں معروف سن ۔
بنیادی طور ایہ تحریک پشتون علاقےآں وچ سماجی و فلاحی کماں دے لئی ترتیب دتی گئی سی جس دا مقصد تعلیم دے متعلق شعور تے خاں ریزی دے خلاف بیداری پیدا کرنا سی ۔ وقت دے نال نال ایہ سیاسی رنگ وچ ڈھلدتی گئی تے متعدد مرتبہ برطانوی راج دے زیر عتاب آئی۔ 1929ء تک اس تحریک دے تمام راہنما صوبہ بدر کر دتے گئے تے مرکزی راہنما گرفتار کر لئی گئے۔ سیاسی حمایت حاصل کرنے دے لئی اس تحریک دے راہنماواں نے آل انڈیا مسلم لیگ تے انڈین نیشنل کانگریس تو‏ں رابطے وی قائم کیتے۔ آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی حمایت نہ ملنے اُتے اس تحریک نے باقاعدہ طور اُتے 1929ء وچ انڈین نیشنل کانگریس تو‏ں الحاق کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ کانگریس د‏‏ی حمایت دے بعد برطانوی حکا‏م اُتے سیاسی طور اُتے دباؤ وچ اضافہ ہوئے گیا، دوسری طرف مسلم لیگی رہنماواں نے وی اخلاقی طور اُتے سیاسی قیدیاں د‏‏ی حمایت شروع کر دتی جس دے بعد خان عبد الغفار خان نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا تے تحریک اُتے عائد پابندیاں دا خاتمہ کر دتا گیا۔ تعزیرات ہند 1935ء دے مطابق صوبہ خیبر پختونخوا وچ وی چھوٹے پیمانے اُتے انتخابی عمل شروع کیتا گیا تے ايس‏ے دے بعد 1937ء دے انتخابات وچ خان عبد الغفار خان دے بھائی ڈاکٹر خان صاحب صوبہ خیبر پختونخوا دے وزیر اعلٰی منتخب ہوئے۔
خدائی خدمتگار تحریک نو‏‏ں 1940ء دے بعد اک بار فیر برطانوی راج دے زیر عتاب آنا پيا کیونجے اس تحریک نے “ہندوستان چھڈ دو“ تحریک وچ خوب سرگرمی دکھادی اس دور وچ خدائی خدمتگار تحریک نو‏‏ں صوبہ وچ آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ 1946ء وچ خدائی خدمتگار تحریک نے کانگریس د‏‏ی اتحادی دے طور اُتے انتخابات وچ حصہ لیا تے بھاری کامیابی حاصل کيتی، گو کہ اس تحریک نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی تحریک پاکستان دے نمائندگان د‏‏ی جانب تو‏ں انتہائی شدید مخالفت دا سامنا سی ۔
حکومت برطانیہ دے ہندوستان وچ خاتمے تے حکومت کیت‏‏ی منتقلی دے مذاکرات دے دوران وچ کانگریس اس گل اُتے رضامند ہوئے گئی کہ صوبہ خیبر پختونخوا وچ ریفرنڈم دے ذریعہ فیصلہ کیتا جائے گا کہ اوہ ہندوستان یا پاکستان دے نال الحاق کر دتیاں۔ کانگریس نو‏‏ں اس گل دا یقین سی کہ خدائی خدمتگار تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ نہایت آسانی تو‏ں اس ریفرنڈم وچ صوبہ خیبر پختونخوا نو‏‏ں ہندوستان وچ شامل کروا سکن گے، مگر خدائی خدمتگار تحریک نے ریفرنڈم وچ حصہ لینے تو‏ں انکار کر دتا تے صوبہ دا پاکستان تو‏ں الحاق ہويا۔
قیام پاکستان دے فوراً بعد غیر متوقع طور اُتے خدائی خدمتگار تحریک نو‏‏ں نويں پاکستانی حکومت دے زیر عتاب آنا پيا۔ اس تحریک د‏‏ی حکومت پاکستان نے برطرف کر دتا تے اس تحریک اُتے پابندی عائد کر دتی۔