cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مصطفی رومی
مصطفیٰ رومی اک عثمانی جنرل سن جنہاں نے بابر دے ماتحت مغل سلطنت دی خدمت کيتی۔ پانی پت د‏‏ی جنگ تے خانوا د‏‏ی جنگ وچ ، اس نے میچلاک گن انفنٹری د‏‏ی کمانڈ کيتی۔ رائفل دستےآں دے کمانڈر دے طور اُتے انہاں لڑائیاں وچ انہاں دا کردار بہت اہ‏م سی، کیونجے استاد علی قلی تے مصطفیٰ رومی دے ماتحت رائفل مین تے توپاں ہی اس دن جِت گئياں۔
بابر تو‏ں مصطفیٰ رومی دا تعارف
بابر دے عثمانیاں دے نال ابتدائی تعلقات خراب سن کیونجے عثمانی سلطان سلیم اول نے بابر دے حریف عبید اللہ خان نو‏‏ں طاقتور ماچس تے توپاں فراہ‏م د‏‏ی سی۔ 1507 وچ ، جدو‏ں سلیم اول نو‏‏ں اپنا حقدار حاکم تسلیم کرنے دا حکم دتا گیا، بابر نے انکار کر دتا تے 1512 وچ غزدیوان د‏‏ی لڑائی دے دوران عبید اللہ خان د‏‏ی افواج دا مقابلہ کرنے دے لئی قزلباش دے سپاہیاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا۔ 1513 وچ ، سلیم اول نے بابر دے نال صلح کيت‏‏‏ی (اس ڈر تو‏ں کہ اوہ صفویاں وچ شام‏ل ہو جائے گا)، استاد علی قلی تے مصطفیٰ رومی، تے بوہت سارے دوسرے عثمانی ترکاں نو‏‏ں بابر د‏‏ی فتوحات وچ مدد کرنے دے لئی روانہ کيتا۔ ایہ خاص امداد مستقب‏‏ل دے مغل عثمانی تعلقات د‏‏ی نیہہ ثابت ہوئی۔ انہاں تو‏ں، اس نے میدان وچ (صرف محاصراں دے بجائے) ماچس تے توپاں دے استعمال دا حربہ وی اپنایا، جس تو‏ں اسنو‏ں ہندوستان وچ اک اہ‏م فائدہ حاصل ہوئے گا۔
حوالے
گٹھ:سولہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں گٹھ:مغل سپاہی
انگریزاں دی سکھ راج اُتے مل مارن دی تریخ
انگریزاں نے پنجاب سکھ راج اُتے قبضہ کرن دا پلان رنجیت سنگھ دے جیوندیاں ہی، 1838 وچ ہی بناؤنا شروع کیتا ہوئیا سی۔ اس پلان نوں عمل وچ لیاؤن واسطے چھ سال لگ گئے۔ پر 1844 وچ اس نوں اک وار پھیر اگے پا دتا گیا کیوں کہ انگریز اپنی فوج نوں اجے ہور مضبوط کرنا چاہندے سن۔ 11 فروری 1844 نوں لارڈ ایلنبورو نے لکھیا سی کہ “مینوں نجھک ہو کے قبول کر لینا چاہیدا اے کہ جد میں اپنی فوج دی حالت نوں پوری طرحاں ویکھدا ہاں میرا وچار اے کہ (پنجاب تے) حملہ جے کر ودھیرے اگے نہیں پاؤنا تاں گھٹو-گھٹو نومبر 1845 تک ضرور ملتوی کر دینا چاہیدا اے۔”
انگریزاں دی نیت
1845 دے شروع وچ لارڈ ہارڈنگ اتے جنرل گف نے دریا ستلج تے پل بناؤن دی نیت نال نویاں بیڑیاں بنواؤنیاں شروع کر دتیاں سن۔ ستلج پار حملہ کرن واسطے بیڑیاں دی بہت اہمیت سی۔ اس دے نال ہی میجر بروڈفٹ نوں لدھیانہ وچ بریٹیش ایجنٹ لا دتا گیا۔ اس نے برطانوی سرکار نوں اتھوں تک لکھ دتا کہ دلیپ سنگھ دی موت مگروں پنجاب وی ساڈا منّ لیا جاویگا۔ (بروڈفٹ دیاں 7.12.1844, 30. جنوری 1845 اتے 28. فروری 1845 دیاں چٹھیاں وچ ایہہ گل صاف لفظاں وچ کہی گئی ملدی اے)۔
سازشاں
براہمن لال سنگھ مصرعہ (پرائیم منسٹر)، تیجا سنگھ مصرعہ (کمانڈر ان چیف)، ڈوگرا گلاب سنگھ (راجا جموں)، دیوان مول راج، جنرل ایویتابل اتے کئی ہوراں نال گنڈھ-ترپ کرن مگروں ہن انگریزاں ولوں جنگ کرن دا بہانہ کرن دی شروعات وی بروڈفٹ نے کیتی۔ اس نے مارچ 1845 وچ لال سنگھ عدالتی دی اک ٹولی (جو لاہور دربار ولوں ستلج پار آئی ہوئی سی) اتے بےوجہ فائرنگ کروا دتی جس نال اک سکھ فوجی مریا گیا۔ ایہہ تاں لال سنگھ دی سیانپ سی کہ اس نے اس دے جواب وچ گولی نہیں چلوائی نہیں تاں سکھ انگریز جنگ ایتھوں ہی شروع ہو گئی ہندی۔ انگریزاں نے ملتان دے صوبیدار دیوان مول راج نوں وی بھڑکاؤن دی کوشش کیتی اتے پوری مدد دا وعدہ کیتا۔
لہور دربار وچ غدار
دوجے پاسے انگریزاں نے اپنے ایجنٹ جرنیل تیجا سنگھ راہی سکھ فوجاں نوں وی بھڑکاؤن دی کوشش کیتی۔ اوہناں نے لاہور وچ ایہہ پراپیگنڈا شروع کر دتا کہ انگریز لاہور تے قبضہ کرن دیاں تیاریاں کری بیٹھے ہن اتے اوہناں دے حملے توں پہلاں ہی سانوں حملہ کر دینا چاہیدا اے۔ نومبر 1845 وچ سکھ فوج دے مکھی آگوُ رنجیت سنگھ دی سمادھ تے اکٹھے ہوئے۔ اس میٹنگ وچ جنگ بارے چرچہ کیتی گئی۔ اس میٹنگ وچ رانی جنداں اتے شام سنگھ اٹاریوالا نے انگریزاں نال لڑائی نہ کرن دی صلاحَ دتی۔ پر دوجے پاسے سازشی براہمن اتے ڈوگرے حملے دے حق وچ سن۔ رانی جنداں اتے شام سنگھ اٹاری دیاں صلاحاں نوں نظر-انداز کروا کے، لال سنگھ تے تیجا سنگھ نے، انگریزاں نال جنگ متعلق سارے حق آپ حاصل کر لئے (اتے اس مگروں پنچاں دی میٹنگ بلاؤنی وی بند کر دتی)۔
لال سنگھ تے تیجا سنگھ انگریز پلیٹیکل ایجنٹ کیپٹن نکلسن نال لگاتار رابطہ رکھ رہے سن پلان مطابق دوہاں نے سکھ فوجاں نوں بھڑکاؤن واسطے ایہہ پراپیگنڈا شروع کر دتا کہ: 1. ستلج دے پارلے بنے انگریزی فوجاں جمع ہو رہیاں ہن؛ 2. انگریز فیروجپر دے بینک وچ راجا سچیت سنگھ دے ناں تے جمع 18 لکھ روپے نہیں موڑ راے؛ 3. انگریزاں نے راجا سچیت سنگھ دی جائداد ضبط کر لئی اے؛ 4. انگریزاں نے ستلج پارلے رنجیت سنگھ دے علاقے تے قبضہ کر لیا اے، وغیرہ۔ اس ڈرامے دے اگلے ایکٹ وجوں، تن دسمبر 1845 دے دن، لاہور دربار ولوں اک وکیل نوں گورنر جنرل کول بھیج کے بروڈفٹ دیاں کاروائیاں دا جواب منگیا گیا۔ پلان مطابق گورنر جنرل نے لاہور دربار دے وکیل نوں ملن توں نانہہ کر دتی۔ دراصل اس دا مطلب پنجاب وچ ایہہ خبر فیلاؤنا سی کہ انگریزاں نے لاہور دربار نال تعلق ختم کر دتے ہن تے ہن فیصلہ جنگ نال ہونا اے۔ حالاں کہ سکھ فوج دے براہمن تے ڈوگرے مکھیاں نے 17 نومبر نوں ہی حملے دی پلان بنا لئی ہوئی سی ۔
دراصل سارے پواڑے دی جڑھ میجر بروڈفٹ سی۔ انگریزاں دا اپنا خیال سی کہ جے بروڈفٹ نوں پنجاب مثلیاں دا چارج نہ دتا ہندا تاں سکھاں نال لڑائیاں نہ ہندیاں۔ بروڈفٹ ہمیشہ ہی سکھاں نال دشمنی والیاں حرکتاں کردا رہا سی
ادھر اگنریز وی پوریاں تیاریاں کر راے سن۔ 20 نومبر 1845 دے دن انبالہ تے میرٹھ چھؤنیاں وچ بیٹھی فوج نوں تیار رہن دا حکم دے دتا گیا سی۔ 10 دسمبر 1845 نوں ایہہ فوجاں فیروزپر ول چل وی چکیاں سن۔ اس دے نال ہی لدھیانے وچ انگریزی فوج دا برگیڈیئر وھیلر وی اک وڈی فوج لے کے فیروزپر ول چل پیا سی۔ 17 دسمبر 1845 دی شام نوں انگریزی فوج مدکی وچ پہنچ چکی سی۔ انگریزاں دی انبالہ، لدھیانہ تے فیروزپر وچلیاں فوجاں دی کل گنتی ستاراں ہزار سی تے اوہناں کول 69 توپاں سن۔ کلکتہ ریویو (نمبر 16, صفحہ 472) مطابق اس فوج دی گنتی 17727 سی تے 31 دسمبر نوں لارڈ ہارڈنگ دی اگوائی وچ آئی فوج دے 16700 جوان پا کے ایہہ گنتی ساڈھے 32 ہزار ہو گئی سی۔ انگریزاں مطابق اس دے مقابلے وچ سکھ فوجاں دی گنتی 35 توں 40 ہزار دے وچکار سی۔
لاہور دربار وچ بیٹھے غداراں، لال سنگھ مصرعہ تے تیجا سنگھ مصرعہ، نال اتھے ہی ‘لڑائی’ کرن دی پلاننگ بنی ہوئی سی۔ لال سنگھ نے تاں کیپٹن نکولسن نال خطو-خطابت وی کیتی سی پر اس دی بے وقتی موت کارن اس سبھ دی پوری تفصیل سرکاری کاغذاں وچ نہیں آ سکی
لال سنگھ تے تیجا سنگھ مصرعہ دا ارادہ سی کہ سکھ فوجاں نوں صرف ہار ہی نہ ملے بلکہ اوہ پوری طرحاں تباہ ہو جان اتے اوہ (لال تے تیجا) انگریزاں ہیٹھ وزیر بن جان تے انگریز اوہناں دا ایہہ احسان مندے رہن کہ اوہناں نوں ایہناں غداراں نے ہی پنجاب دے حاکم بنایا سی اسے سازش ہیٹھ اوہ اپنی فوج نوں بری طرحاں ہراؤن واسطے ساری کاروائی کر راے سن۔
لال سنگھ تے تیجا سنگھ نے 24 نومبر 1845 نوں فوجاں نوں کوچ کرن دا حکم دے دتا۔ 12 دسمبر نوں ایہہ فوجاں دریا پار کر کے لاہور دربار دے ستلج دریا دے دوجے پاسے (رنجیت سنگھ دے ستلج پارلے اپنے علاقے وچ ہی، انگریزی علاقے وچ نہیں) پہنچ گئیاں۔ ایہناں سکھ فوجاں وچ غداراں نے ایہہ افواہ فیلائی ہوئی سی کہ انگریزاں نوں ہرا کے دلی تے قبضہ کر لیا جاویگا اتے اس مگروں کلکتہ قابو کر کے لنڈن ول مارچ کیتا جاویگا تے اتھے حکومت قایم کیتی جاوے گی۔ (جے۔ایچ۔ گورڈن، دی سکھز، صفحہ 134)।
13 دسمبر 1845 لارڈ ہارڈنگ نے لاہور دربار دے خلاف جنگ دا اعلان کر دتا۔ اجے تک اس ویلے سکھ فوجاں نے اک گولی وی نہیں سی چلائی۔ ایم۔سی۔ سمائیتھ نے، ہسٹری آف ریننگ فیملی آف لاہور وچ، 1847 وچ، ایہہ لکھیا سی کہ “میں ایہہ بالکل نہیں مندا کہ سکھاں نے بیوجہ حملہ کیتا سی تے اسیں بڑی صحن شیلتا نال جوابے-املبے دتا سی۔ میرا خیال اے کہ اسیں چراں توں ہی سکھاں دے خلاف سزا دین والی سوچ نال وہار کرنا شروع کیتا ہویا سی اتے ساڈا وطیرہ اوہو جیہا ہی سی جس نوں بادشاہ ‘حاکمانہ وطیرہ’ آکھدے ہن۔” سمائیتھ لکھدا اے کہ “اسیں (انگریزاں نے) دوستی دے اصول آپ توڑے سن۔ ایہہ اسیں سی جنہاں نے اس جنگ توں اک سال پہلاں ہی ستلج پارلے سکھ علاقے تے قبضہ کیتا ہویا سی۔ اسیں پچھلے کئی سالاں توں، دراصل رنجیت سنگھ دی موت دے ویلے توں ہی، ‘آجڑی تے بگھیاڑ’ والی کہانی کھیڈدے راے ساں۔ اخباراں اتے سیاسی آگوُ ایہی رولا پاؤندے راے سن کہ ‘سکھ آ راے ہن'۔”
مدکی دی لڑائی
انگریزاں نال بنائی پلان مطابق لال سنگھ نے (فیروزپر تے حملہ کر کے آسانی نال قبضہ کرن دی تھاں تے) مدکی ول حملہ کروایا۔ سمائیتھ لکھدا اے کہ “سکھ بڑے آرام نال انگریزاں نوں ہرا کے دلی پج سکدے سن پر لال سنگھ نے سکھ فوجاں نوں بدووال توں اگے نہیں جان دتا تے پھر ستلج دریا دے کنڈھے تک ہی رکن دا حکم دے دتا۔ جے سکھ فوجاں نوں اگے جان دتا ہندا تاں اوہ ‘گیند وانگ رڑھدیاں جاندیاں’ تے دلی تک پجّ جاندیاں۔”
مہارانی مہندر کور
استوں علاوہ پنجاب شوشل ویلفیئر بورڈ دے چیئرپرسن 57-60 اتے اپ چیئرپرسن نیشنل سیونگز ایڈوائیزری کمیٹی 57-70 ہندے ہوئے پنجاب اتے مدھ پردیش دے انچارج رہے۔ اسے طرحاں بہت ساریاں سماجی ادارےآں جہناں وچ سینٹرل شوشل ویلفیئر بورڈ، بھارتی گرامین خواتین سنگھ،ایسوشیئیشن فار شوشل ہیلتھ،ورلڈ ایگریکلچر فیئر میموریال فارمرز ویلفیئر ٹرسٹ،انٹرنیشنل فیڈریشن جنیوا اتے سینٹرل انسٹیچیوٹ ریسرچ اینڈ ٹریننگ ان پبلک کوآپریشن وغیرہ دے چیئرپرسن جاں میمبر وی رہے۔ آپ 1964-67,78-82 راج سبھا دے میمبر اتے 67-71 پٹیالہ توں لوک سبھا دے میمبر رہے۔ آپ 1973 توں 77 تک انڈین نیشنل کانگرس دے جنرل سیکٹری رہے اتے پھر پارٹی چھڈکے جنتا دل وچ شامل ہو گئے تے پھر آپ تھوڑھا سماں 1977 وچ جنتا پارٹی دے جنرل سیکٹری وی رہے۔ اس ویلے آپ پریزیڈینٹ ایسوسی ایشن فار شوشل ہیلتھ ان انڈیا اتے سردار ولبھ بھائی پٹیل یادگار ٹرسٹ دے وی میمبر سن۔ 25 جولائی 2017 نوں  95 سال دی عمر وچ دل دا دورہ پین کارن موت واقع ہو گئی۔
انگریزاں دی سکھ راج اُتے مل مارن دی تریخ
مدکی دی لڑائی
18 دسمبر 1845 دے دن مدکی وچ ہوئی لڑائی وچ سکھ فوجاں نے انگریزاں نوں بری طرحاں ہرایا۔ اس لڑائی وچ گورنر جنرل دے دو ایئڈیز، سر رابرٹ سیل تے سر جوسف میکگیسکل، توں علاوہ 215 انگریز فوجی مارے گئے سن تے 657 زخمی ہوئے سن۔ (سیتا رام کوہلی، سنسیٹّ آف د سکھ ایمپائیر، صفحہ 107)। اس ویلے انگریز جرنیل گفّ کول 11 ہزار فوج سی۔
مہارانی مہندر کور
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
انگریزاں دی سکھ راج اُتے مل مارن دی تریخ
پھیروشہر دی لڑائی
اس لڑائی وچ غدار براہمناں لال سنگھ تے تیجا سنگھ نے انگریزاں دا پرا ساتھ دتا پر پھر وی انگریز افسر سکھاں توں بری طرحاں ڈرے ہوئے سن اس جنگ دوران پٹیالہ، نابھہ تے ہور ستلج پارلیاں سکھ ریاستاں انگریزاں ولوں لاہور دربار دے خلاف لڑیاں سن۔ انج ہی انگریزی فوج دے افسر سارے ہی انگریز سن پر اوہناں ہیٹھ لڑن والے سپاہیاں وچوں بہتے پوربیے تے بنگالی ہی سن۔ دوجے لفظاں وچ پنجاب اُتے انگریزی قبضہ کرواؤن والے ہندوستانی اتے ستلج پار پنجابی ریاستاں دے فوجی سن۔
لدھیانہ وچ رنجودھ سنگھ دا حملہ
فیروزپر توں علاوہ لدھیانہ ول وی سکھ فوجاں نے اپنا فرنٹ کھولھ دتا سی۔ 17 جنوری 1846 دے دن لاڈوا دے راجے رنجودھ سنگھ نے ستلج دریا پار بدووال وچ انگریز چھاونی تے قبضہ کر لیا۔ پر رنجودھ سنگھ قبضہ کرن مگروں اتھے ہی ٹک گیا اتے نہ تاں اوہ فیروزپر ول اگے ودھیا تے نہ ہی اس نے دلی ولوں آؤن والی انگریز فوج بارے ہی سوچیا۔ ایہہ اک جوشیلا پر پلان-رہت ایکشن سی۔ رنجودھ سنگھ دا قبضہ صرف دس دن ہی قایم رہا۔ 28 جنوری نوں ہینری سمتھ دی فوج نال الیوال وچ ہوئی لڑائی وچ رنجودھ سنگھ نوں ہار ہوئی تے اس نوں گرفتار کر لیا گیا۔ کننگھم مطابق رنجودھ سنگھ نے قبضہ تاں کر لیا پر جدوں ہینری سمتھ فوج لے کے اس توں لدھیانہ آزاد کرواؤن آیا تاں اس نے آپ فوج دی اگوائی نہیں کیتی۔ دوجا اوہ قبضہ کرن مگروں اتھے ہی ٹکیا رہا تے اگّ ودھ کے ہور ایکشن کر کے انگریزاں نوں کڈھن دی کوشش نہیں کیتی۔
بھاویں لدھیانہ نوں انگریزاں نے آزاد کروا لیا سی پر ایہہ جت اوہناں دی اپنی طاقت کارن نہیں سی ہوئی بلکہ رنجودھ سنگھ دی بے سمجھی کارن ہوئی سی۔ لدھیانہ واپس لین مگروں وی انگریز افسر بری طرحاں گھبرائے تے بوخلائے پئے سن۔ ہور تاں ہور گورنر جنرل تے کمانڈر-ان-چیف وی بری طرحاں ‘کمب راے سن’ تے اوہناں نے ہن پنجاب جتن دی تھاں ‘پچھم’ (لنڈن واپسی) ول ویکھنا شروع کر دتا سی۔۔.۔لال سنگھ تے تیز سنگھ وی بری طرحاں گھبرا گئے سن۔ گلاب سنگھ ڈوگرا نے وی محسوس کرنا شروع کر دتا سی کہ خالصہ فوجاں سچمچ اک ہؤآ (بے حدّ طاقتور) ہن۔
گلاب سنگھ ڈوگرا دا لاہور پجنا
ادھر انگریزاں نال بنی پلان مطابق گلاب سنگھ ڈوگرا 27 جنوری 1846 نوں لاہور پہنچ گیا اتے سرکار دی کمانڈ سنبھال لئی، پر اوہ اجے وی بری طرحاں ڈریا ہویا سی۔ اس نوں سکھ فوجاں توں بہت ڈر لگ رہا سی۔ ٹھیک اسے ویلے لدھیانے تے انگریزاں دے مڑ قابض ہون دی خبر پجی۔ گلاب سنگھ نے اپنا ہتھ اپر رکھن واسطے سکھ فوجاں نوں ہاراں حاصل کرن دیاں جھڑکاں ماریاں اتے کیہا کہ اوہناں نوں ایڈے وڈے تے تاکور گوانڈھی نال کاہلی تے غصے وچ پننا نہیں سی لینا چاہیدا۔ گلاب سنگھ نے کاہلی وچ انگریزاں نال ‘سمجھوتے’ دی گل بات وی شروع کر لئی۔ پر دراصل گورنر جنرل اس تے خوش نہیں سی۔ اوہ اینی چھیتی سمجھوتہ نہیں سی چاہندا بلکہ اوہ تاں پنجاب تے قبضہ کرنا چاہندا سی۔ (کننگھم، صفحہ 278)। گورنر جنرل نے گلاب سنگھ نوں پیغام بھیجیا کہ اوہ لاہور وچ سکھاں (دراصل گلاب سنگھ) دی حکومت نوں منظور کرن واسطے راضی اے بشرطے کہ سکھ فوج توڑ دتی جاوے۔ پر گلاب سنگھ نے اس واسطے اپنی مجبوری ظاہر کیتی تے کیہا کہ اوہ سکھ فوجاں توں ڈردا اے۔ کننگھم دا خیال اے کہ دراصل گلاب سنگھ خدغرضی کر کے ایہہ کہہ رہا سی۔ (کننگھم، صفحہ 279)।
سبھراؤں دی لڑائی
ہن رنجیت سنگھ دے راج دا خاتمہ اتے نال ہی سکھاں دی تباہی دا آغاز ہو چکا سی۔ گلاب سنگھ تاں انگریزاں نال ادوں توں ہی تعلق بنا چکا سی جد انگریزاں نے افغانستان وچ اپنیاں فوجاں بھیجیاں سن۔ انگریز تاں اس نوں جلال آباد دا علاقہ دین واسطے وی تیار سن پر اس نے ڈردے نے ادوں ایہہ قبول نہ کیتا (کننگھم، صفحہ 223-24)। اس جنگ دی آخری لڑائی 10 فروری 1846 دے دن سبھراؤں وچ لڑی گئی۔ ہن تیجا سنگھ اتے لال سنگھ نے دوبارا پلاننگ بنائی جس ہیٹھ ایہہ یقینی بنایا گیا کہ انگریز فوجاں پھر جت جان اتے اوہناں دے لاہور پجن دا رستہ صاف ہو جاوے۔
کلکتہ رویؤ مطابق غدار لال سنگھ براہمن نے تاں کیپٹن نکولسن نوں سبھراؤں دے حملے دی پوری پلان لکھتی روپ وچ بھیجی ہوئی سی۔ نکولسن کول ایہہ پلان 7 فروری 1846 دے دن پج چکی سی (کلکتہ ریویؤ، جون 1849, صفحہ 549)।
سبھراؤں دی لڑائی وچ وی سکھاں دا ہتھ اپر سی۔ انگریزی فوجاں دے تن حملے بری طرحاں ناکام راے سن تے انگریز مار کھا کے پچھے ہٹے سن۔ اوہناں اتے موڑواں حملہ کر کے اوہناں نوں ختم کرن دی بجائ، جیتو سکھ فوجاں دا کمانڈر-ان-چیفنڈر (تیجا سنگھ) میدان چھڈّ کے بھجّ گیا تے جاندا ہویا دریا ستلج تے بنیا بیڑیاں دا بنیا ہویا پل وی توڑ گیا اس نے اس دی اطلاع انگریزی فوج نوں وی کر دتی۔ اس تے انگریزی فوج نے سکھاں تے نواں حملہ کر دتا۔
جرنیلاں توں سکھنی سکھ فوج شام سنگھ اٹاریوالا دی اگوائی ہیٹھ ڈٹ کے لڑی، پر اخیر بہتے سکھ شہید ہو گئے۔ آگوُ-ہین سکھ فوجی گھبرا کے پچھے ول دوڑے تے پل ٹٹیا ہون کر کے اوہناں وچوں بہت سارے دریا وچ ڈب کے مر گئے۔ اس توں علاوہ گلاب سنگھ ڈوگرے اتے تیجا سنگھ نے ستلج دے کنڈھے تے 10 توپاں رکھیاں ہوئیاں سن جنہاں نال واپس آؤندے سکھ فوجی غدار آکھ کے گولیاں نال اڈا دتے گئے۔ شام سنگھ اٹاریوالا اتے اس دے ساتھی آخری ساہاں تک لڑدے راے۔ شام سنگھ نوں عقیدت پیش کردا ہویا دشمن فوج دا جرنیل کننگھم لکھدا اے کہ لال سنگھ تے تیجا سنگھ دی غداری دے باو جود شام سنگھ گرو گوبند سنگھ دے سچے پتر وانگ جوجھیا تے شہید ہویا (کننگھم، صفحہ 281, 2005 دی ایڈیشن)۔ کننگھم شام سنگھ نوں 284 صفے تے پھیر جذبات بھری عقیدت پیش کردا ہویا لکھدا اے کہ “غدار لال سنگھ اپنیاں فوجاں دا تازہ حملہ کرواؤن دی بجائ، پہلے حملے ویلے ہی دوڑ گیا تے جاندی واری اک کشتی ڈوب گیا (تاں جو فوجاں واپس نہ مڑ سکن)۔ پر مہان شام سنگھ (اٹاریوالا) نوں اپنا پرن یاد سی۔ اس نے چٹے بستر پائے ہوئے سن تے اوہ اپنا سر تلی تے رکھ کے اپنے ساتھیاں سنے جوجھ رہا سی تے وار وار اپنے ساتھیاں نوں ہلاّ-شیری دے کے لڑائی کر رہا سی۔ اوہ ادوں تک لڑدا گیا جد تک شہید نہ ہو گیا۔” گرفن لکھدا اے کہ شام سنگھ نوں ستّ گولیاں لگیاں تے اوہ شہید ہو گیا تے اس دے نال ہی اس دے 50 جامباز ساتھی وی جو صرف تلواراں نال جوجھے سن۔ (گرفن، رنجیت سنگھ، صفے 63-64)।
اس لڑائی وچ انگریزاں دے 320 فوجی مرے تے 2083 زخمی ہوئے سن۔ دوجے پاسے 8000 سکھ فوجی وی مارے گئے۔ لارڈ گفّ مارے جان والے سکھاں دی گنتی 12 توں 15 ہزار دے وچکار دسدا اے۔
انگریزاں نے ستلج پار کیتا
سبھراؤں دی ‘جت’ مگروں انگریزاں نوں لاہور جاندی سڑک تے روکن والا کوئی نہیں سی۔ لاہور دربار دا وزیراعظم غدار سی، فوجاں دا جرنیل غدار سی تے ایہناں تناں غداراں گلاب سنگھ ڈوگرا، براہمن لال سنگھ تے براہمن تیجا سنگھ دا لاہور دربار تے قبضہ سی۔ سو، 12 فروری 1846 دے دن انگریزی فوج نے ستلج دریا پار کیتا اتے بناں کسے مقابلے دے قصور دے قلعے تے قبضہ کر لیا۔ قصور دے مکھی پٹھان آگوُ انگریزاں نوں ‘جی آیاں’ کہن واسطے اکٹھے ہو کے اوہناں نوں ملے تے اوہناں دی سیوا کیتی۔ دو دن بعد لاہور دربار دا ڈیپوٹیشن گلاب سنگھ ڈوگرا دی اگوائی ہیٹھ گل بات کرن واسطے نذرانے لے کے پیش ہو گیا۔ ہن انگریزاں نے ہور بے عزتی کرن واسطے ایہناں نوں ملن توں نانہہ کر دتی تے کیہا کہ مہاراجہ دلیپ سنگھ اتے باقی سکھ راجے تے جگیردار آپ آؤن اتے گورنر جنرل اگے پیش ہون۔ ہیو ککّ لکھدا اے کہ 18 فروری 1846 دے دن دلیپ سنگھ تے ہور درباری گورنر جنرل اگے پیش ہوئے۔ اس موقعے تے اوہناں (سکھاں) نوں ذرا وی ادب-عزت نہ دتی گئی تے تھوڑھے چر مگروں ہی چلے جان واسطے آکھ دتا گیا۔ میٹنگ وچ صرف عہدنامے دیاں شرطاں سنا کے اس تے دستخط کرن واسطے آکھیا گیا۔ (ہیو ککّ، صفحہ 106, سیتا رام کوہلی، صفحہ 117)।
دراصل گورنر جنرل سکھاں نوں صرف ٹھٹھّ ہی نہیں سی کرنا چاہندا بلکہ اوہناں وچ اگوں واسطے دہشت وی پیدا کرنا چاہندا سی تے ہن اوہ ستلج دی تھاں تے بیاس دریا نوں رنجیت سنگھ دی حد بناؤنا چاہندا سی تے انج ہی پہاڑ ولوں وی سکھاں دا راہ روکنا چاہندا سی
غداراں نوں انعام
ہن غداراں نوں اینام دین بارے وچاراں ہوئیاں۔ انگریزاں نے پنجاب توں باقی سارے پہاڑی علاقے کھوہن واسطے جموں-کشمیر گلاب سنگھ نوں دین دا فیصلہ کر لیا۔ اس دا اک ہور کارن ایہہ سی کہ غدار لال سنگھ انگریزاں دی مدد کرن دا اینام لینا چاہندا سی۔ پر اس واسطے مصلیٰ ایہہ سی کہ جے گلاب سنگھ لاہور وچ وزیر وجوں رہندا تاں لال سنگھ دی تکت گھٹ جانی سی (کننگھم، صفحہ 287)। اس کر کے دوہاں نوں خوش کرن واسطے اک نوں جموں-کشمیر دا آزاد ملک (دریا بیاس دے اپر دے پہاڑاں توں سندھ تک دا علاقہ) اتے دوجے نوں لاہور دی عملی/اصلی حکومت دتی جا رہی سی کیونکہ اجے پنجاب وچ پرائیم منسٹر انگریزاں نے نہیں بناؤنا سی تے مہاراجہ دلیپ سنگھ (دراصل رانی جنداں) نے بناؤنا سی۔ انگریز جاندے سن کہ غداریاں دے باو جود لال سنگھ رانی جنداں دا سبھ توں وڈا اعتباری سی تے رانی نے اس نوں ہی پرائیم منسٹر بناؤنا سی۔ ایہہ سی رانی دی بے سمجھی تے اس دا چاپلوس غداراں لال سنگھ اتے گلاب سنگھ تے اننھا بھروسہ۔
اس ویلے امرتسر وچ 20 ہزار تے لاہور وچ 15 ہزار سکھ فوج حاضر سی۔ اس کر کے انگریزاں نے پنجاب تے اک دم قبضہ نہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ (ہیو ککّ، صفحہ 106, سیتا رام کوہلی، صفحہ 118)। پر اک وڈی انگریز فوج مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں اگے لا کے لاہور پجی اتے میانمیر چھاونی وچ ڈیرہ لا لیا۔
جرنیل ہیو ککّ لکھدا اے کہ جدوں انگریز فوج لاہور ’چوں لنگھ رہی سی تاں سکھ اوہناں نوں ویکھ کے کچیچیاں وٹّ راے سن پر ہندو تے مسلماناں نوں کوئی افسوس نہیں سی ہو رہا۔ (ہیو ککّ، د سکھ وارز، صفحہ 106)।
انگریزی فوج دے کمانڈر نے حکم جاری کیتا کہ ساریاں سکھ فوجاں چھاؤنی ’چوں نکل جان اتے راوی دریا پار کر کے شاہدرا چلیاں جان۔ کسے سکھ فوجی نوں لکھتی پرمٹ توں بناں شہر وچ وڑن دی اجازت نہیں سی۔ لاہور شہر اتے چھاؤنی تے ہن انگریزاں دا مکمل قبضہ سی۔
لاہور دا معاہدہ
9 مارچ 1846 نوں لاہور دربار اتے انگریزاں وچکار 16 نقطیاں دے اک عہدنامے تے دستخط ہوئے۔ 11 مارچ نوں اس وچ ہور وادھا کیتا گیا۔ مگروں 16 مارچ 11846 نوں گلاب سنگھ ڈوگرے نال اک ہور عہدنامہ ہویا۔ ایہناں تناں (9, 11 تے 16 مارچ دے) عہدنامیاں ہیٹھ:
اس رقم دی ادائیگی واسطے لاہور دربار دے خزانے وچ پوری رقم نہیں سی اس کر کے ایہہ رقم ادا کرن واسطے گلاب سنگھ ڈوگرے نے 68 لکھ روپے وچ کشمیر دا صوبہ 'خرید' لیا۔ ایہہ چرچہ سی کہ گلاب سنگھ نے ایہہ رقم اپنے کول پئے رانی چند کور دے خزانے اتے اتے لاہور دربار چوں چوری کیتے ہور پیسیاں وچوں ادا کیتی سی۔ پر کننگھم دا کہنا اے کہ ایہہ رقم کدے وی ادا نہیں سی کیتی گئی (کننگھم، صفحہ 288) دراصل کشمیر تاں گلاب سنگھ نوں غداری دے اینام وجوں دتا گیا سی۔ اس کول اس دولت توں علاوہ چند کور اتے لاہور دربار دے اک کروڑ توں ودھ روپے تے ہور خزانہ وی موجود سی جو اس دی نجی دولت بن گیا سی۔
16 نقطیاں والے اس عہدنامے تے انگریزاں ولوں فریڈرک کری، ہینری لارینس تے رابرٹ منٹگمری؛ اتے سکھاں ولوں بھائی رام سنگھ، لال سنگھ، تیجا سنگھ، چتر سنگھ اٹاریوالا، رنجودھ سنگھ مجیٹھیا، دیوان دینا ناتھ، فقیر نور الدین دے دستخط سن۔ (پورا عہدنامہ ویکھو: کننگھم، صفحہ 371-74)।
اس مگروں گورنر جنرل اتے انگریزی فوجاں دا کمانڈر-ان-چیف 20 ہزار انگریزی فوج سنے لاہور وچ رہے تے سکھ فوج توڑن دی نگرانی کردے رہے۔ کننگھم لکھدا اے کہ نوکریوں کڈھے گئے فوجیاں وچ نہ تاں ہارے ہوئے باغیاں والی الونڈی سی تے نہ ہی تنخواہدار سپاہیاں والی گستاخی تے بے گانگی۔ سگوں اوہناں وچ جیتوآں والی مردانگی دا نور دسدا سی اتے اوہناں دیاں گلاں وچ کمال دی چڑھدی کلا دا احساس
اس عہدنامے مگروں کہن نوں تاں لاہور تے دلیپ سنگھ دا راج سی؛ اس کول فوج تے قلعہ وی سن؛ پر دراصل اتھے انگریزاں دی حکومت سی کیونکہ دلیپ سنگھ دا پرائیم منسٹر لال سنگھ اتے فوجاں دا مکھی تیجا سنگھ انگریزاں دے زرخرید غلام سن۔
غداراں دا پچھوکڑ
ایہہ گل بڑی اہم اے کہ رنجیت سنگھ نے اپنی حکومت دی بہتی طاقت ڈوگریاں اتے مصرعہ براہمناں نوں سونپی ہوئی سی اتے سکھاں، مسلماناں اتے پنجابی ہندواں (کھتریاں) کول مساں چار-کر عہدے سن۔ رنجیت سنگھ دے مرن پچھوں انگریزاں نال مل کے غداری کرن والے صرف ڈوگرے (گلاب سنگھ) اتے برراہمن (لال سنگھ تے تیجا سنگھ) سن۔ کسے وی درباری سکھ نے انگریزاں نال سازباز نہیں کیتی سی۔ ہور تاں ہور مسلمان تے پنجابی ہندواں وچوں وی کوئی وی انگریزاں دا ایجنٹ نہیں سی بنیا۔ غداری کرن دا ‘شرف’ صرف ڈوگریاں اتے براہمناں نوں حاصل سی۔ اننج تواریخ وچ براہمن وزیراں ولوں بادشاہاں نال غداری کرن جاں سازشاں کرن دیاں بے حساب مثالاں موجود ہن (چانکی توں شروع ہو کے لال سنگھ، تیجا سنگھ تک ہی نہیں ہور بہت سارے کیس اجیہے ہن)۔
بھیرووال دا معاہدہ
لال سنگھ نوں ڈیہرادون جلاوطن کرن مگروں انگریزاں نے کوئی نواں پرائیم منسٹر نہ بنن دتا تے اس دے تھاں اک “کوسل آف ریجینسی” قایم کر دتی۔ اس کونسل وچ غدار تیجا سنگھ، دیوان دینا ناتھ، فقیر نور-اد-دین تے شیر سنگھ اٹاریوالا شامل سن۔ مگروں اس وچ ایہہ چار ہور میمبر پائے گئے: عطر سنگھ کالیانوالا، شمشیر سنگھ سندھاوالیا، رنجودھ سنگھ مجیٹھیا تے بھائی ندھان سنگھ۔ اس کونسل تے مکھ کنٹرول انگریز ریزیڈینٹ ہینری لارنس دا سی۔ (مارچ مگروں 1848 وچ لارنس دی تھاں فریڈرک کری آ گیا سی)۔
16 دسمبر 1846 دے دن انگریزاں نے اس کونسل کولوں ‘عرض’ کروا کے اک نویں عہدنامے تے دستخط کروا لئے۔ اس مطابق رانی جنداں نوں ریجینٹ دے عہدے توں ہٹا کے ڈیڈھ لکھ روپے سلانہ دی پینشن دے دتی گئی۔ ہینری لارنس ہن لاہور سرکار دا ریجینٹ بن گیا۔ اس عہدنامے مطابق دلیپ سنگھ دے 16 سال دا ہون تک انگریزاں دا کنٹرول رہنا سی۔ دلیپ سنگھ اس ویلے ساڈھے اٹھ سال دا ہو چکا سی اتے اس نے 4 ستمبر 1854 نوں 16 سال دا ہونا سی۔ ادوں تک انگریز ریزڈینٹ نے ہی سبھ کجھ ہونا سی۔ ہن انگریزاں نے پنجاب نوں ہڑپن واسطے آخری تیاریاں شروع کر دتیاں۔
رانی جند کور نوں قید کرنا
لاہور دی اصل طاقت اپنے ہتھ وچ لین مگروں انگریزاں نے پنجاب تے پوری طرحاں قبضہ کرن دے پلان ہیٹھ، سبھ توں پہلا وار رانی جنداں تے کرن دی ترکیب بناؤنی شروع کیتی ۔ فریڈرک کری چاہندا سی کہ رانی نوں لاہور چوں باہر بھیجیا جاوے کیونکہ اک اوہی سی جہڑی انگریزاں دے راہ دا روڑا سی۔ لوک اس دی عزت وی کردے سن تے اس دا کیہا وی مندے سن۔ پر گورنر جنرل اس دے حق وچ نہیں سی کہ اس نوں اس دے نابالغ پتر توں وکھرا کر دتا جاوے، کیوں کہ اس کاروائی نال سکھاں وچ روس فیل جان دا ڈر سی۔ (لارڈ ڈلہوزی دی کری نوں چٹھی، 16 دسمبر 1846)।
اس مگروں 7 اگست 1847 دے دن ریزیڈیٹ نے انگریزاں دے مددگاراں، پر لاہور دربار دے غداراں، دے اعزاز وچ اک سماگم رکھیا۔ اس سماگم وچ غدار تیجا سنگھ نوں راجا دا تلک لایا جانا سی۔ بال مہاراجہ دلیپ سنگھ نے این موقعے تے ہتھ پچھے کر کے تلک لاؤن توں نانہہ کر دتی۔ اس تے انگریزاں نے اک پجاری کولوں تلک لوا دتا۔ لارڈ ہارڈنگ نے اس دا ذمہ دار رانی نوں ٹھہراؤندیاں کیہا کہ اوہ اپنے دشمناں دے اعزاز توں اوکھی سی اسے کر کے اس نے منڈے (دلیپ سنگھ) نوں اجیہا کرنوں روکیا سی۔ حالانکہ دلیپ سنگھ نے کیسر وچ انگل پا وی دتی سی پر (رانی دے اشارہ کرن تے) اس نے ہتھ پچھے کر لئے تے کرسی تے ڈھوء لا کے بیٹھ گیا۔ اس گھٹنا مگروں رانی دے پنج وفادار سیوادار (منگلا، جیون سنگھ، ہیرا سنگھ، امیر بخش تے ہردیال) نوں نوکری توں کڈھ کے لاہور توں باہر بھیج دتا گیا۔ رانی نوں وی قلعے دیاں دیواراں دے اندر محدود کر دتا گیا۔ اس نوں اپنی مرضی دے لوکاں نال ملنوں وی روک دتا گیا۔ اس توں کجھ دن مگروں، 19 اگست 1847 نوں، اس نوں لاہور توں شیخوپورا بھیج دتا گیا۔ اس دی پینشن وی ڈیڈھ لکھ توں گھٹا کے صرف 48 ہزار روپے (تیجا حصہ توں وی گھٹ) کر دتی گئی۔
(رانی جنداں نال ایتھے ہی بس نہیں کیتی گئی۔ مئی 1848 وچ اس نوں پنجاب توں ہندوستان وچ بھیج دتا گیا۔ اس نوں شیخوپورا توں بنارس لجایا گیا۔ 15 مئی 1848 دا دن اس دا پنجاب وچ آخری دن سی۔ اس دی پینشن، جو پہلاں ڈیڈھ لکھ توں 48 ہزار کر دتی گئی سی، ہن اوہ ہور گھٹا کے صرف 12 ہزار سالانہ کر دتی گئی۔ اعوان بیلّ رانی دی اس بے عزتی بارے کہندا اے کہ ‘اس طرحاں اک بادشاہ دی ماں، اک دوست دی بیواہ، نوں ختم کر دین دی سازش ہیٹھ، اس نوں دو انگریز افسراں تے اک مسلمان چیف دی سپردگی وچ جلاوطن کر دتا گیا۔’ (اعوان بیلّ، انیکسیشن آف د پنجاب اینڈ مہاراجہ دلیپ سنگھ، صفحہ 18)। رانی جنداں دی ہور بے عزتی کرن واسطے اک دن 14 جولائی 1848 نوں اس دے سارے کپڑے اتروا کے اس دی جامہ-تلاشی لئی گئی۔ اس دے 50 لکھ روپے دے گہنے اتے دو لکھ نقد روپے ضبط کر لئے گئے۔ ایہو جہیاں حرکتاں دی تاں کابل دے بادشاہ دوست محمد خان نے وی نندا کیتی)۔ (اعوان بیلّ، صفحہ 10)।
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ سلطنت
صدف صدیقی
صدف صدیقی  (پیدائش: 27 اگست 1985ء) لاہور نال تعلق رکھنے والی اک پاکستانی ٹریک تے فیلڈ اسپرنٹ ایتھلیٹ نيں جنھاں نے پاکستان دے لئی بین الاقوامی سپرنٹ ریس وچ حصہ لیا۔
صدف نے 2008 وچ بیجنگ وچ ہونے والے سمر اولمپکس وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کيتی سی جتھے انہاں نے 100 میٹر وچ حصہ لیا سی تے دوسرے مرحلے وچ اگے ودھے بغیر ساتواں نمبر جاری رکھیا۔
کھیل
صدف نے اک سو تے دو سو میٹر دے سپرنٹ مقابلےآں وچ حصہ لیا۔
2006 وچ ، سری لنکا دے شہر کولمبو وچ منعقدہ ساؤتھ ایشین گیمز وچ صدف نے خواتین د‏‏ی 200 میٹر ریس وچ 12:07 دے دورانیے دے نال وچ کانسی دا میڈل جِتیا۔ صدیقی کولمبو سائوتھ ایشین گیمز وچ سائرہ فاضل ، نسیم حمید تے نادیہ نذیر دے نال خواتین د‏‏ی ریلے ٹیم دا حصہ سن۔ 2008 وچ ، انہاں نے بیجنگ وچ ہونے والے سمر اولمپکس وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کیتی۔ بیجنگ وچ کھیلے جانے والے اولمپک کھیلاں دے لئی پاکستان د‏‏ی 37 رکنی دستہ وچ صدف دو خواتین حریفاں وچو‏ں اک سن ، دوسری کھلاڑی، کرن خان، تیراکی دے زمرے وچ شامل سن۔ صدیقی نے 100 میٹر سپرنٹ وچ حصہ لیا تے دوسرے راؤنڈ وچ پیش قدمی کیتے بغیر ستويں مقام حاصل کيتا۔ انھاں نے برڈ نیسٹ دے قومی اسٹیڈیم وچ 12.41 سیکنڈ تو‏ں فاصلہ طے کيتا۔ ڈھاکہ ساؤتھ ایشین گیمز 2010 وچ ، صدف دے نال ایتھلیٹ خواتین نادیہ نذیر ، نسیم حمید تے جویریہ حسن برونز میڈل جیتنے والی ویمن ریلے ٹیم وچ شامل سن۔
منشیات پاروں پابندی
2010 وچ ، نويں دہلی وچ ہونے والے دولت مشترکہ کھیلاں تو‏ں پہلے ، صدف صدیقی تے ہور کئی اعلیٰ کھلاڑیاں دے نال قومی آزمائشاں دے دوران ڈوپنگ ٹیسٹ وچ ناکا‏م ہوئے گئياں سن۔ ایتھلیٹکس فیڈریشن آف پاکستان (اے ایف پی) نے صدف اُتے اسٹیرائڈز دے استعمال اُتے 2 سال د‏‏ی پابندی عائد کردتی سی۔ صدف نے دعوی کيتا کہ ڈوپنگ ٹیسٹ اک ایسی دوا د‏‏ی وجہ تو‏ں مثبت آیا اے جو انھاں نے بخار تو‏ں نمٹنے دے لئی لی سی۔ انھاں نے کہیا جے اوہ اس دے بارے وچ پہلے تو‏ں جاندی ہُندی تاں ، اوہ دوائی نئيں لیندی۔ صدف نے کہیا کہ کھلاڑی ڈوپنگ ٹیسٹ تو‏ں پہلے کس قسم د‏‏ی دواواں نئيں لیندے،وہ اس تو‏ں آگاہ نئيں سن تے بین الاقوامی سطح اُتے مسابقت کرنے والے کھلاڑیاں نو‏‏ں تعلیم دلانے دے لئی آگاہی مہم چلانی چاہیدا۔ صدف نے حکومت تے میڈیا تو‏ں پابندی ختم کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ انہاں نے اولمپک سیکرٹریٹ وچ وزیر کھیل خیبر پختون خوا سید عاقل شاہ تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ اس پابندی نو‏‏ں ختم کرن۔ صدیقی دے مطابق ، انہاں نے پابندی دے اگلے 14 دن دے اندر اپیلٹ ٹریبونل دے سامنے اپیلکيتی سی لیکن اسنو‏ں مسترد کردتا گیا۔ صدف نے کہیا کہ دو سال بعد ، انہاں دا کیریئر ختم ہوجائے گا۔
شادی
صدف صدیقی نے 2011 وچ صحافی تے راولپنڈی اسلام آباد اسپورٹس جرنلسٹ ایسوسی ایشن دے سابق جنرل سکریٹری افضل جاوید نال شادی کيتی۔ اس شادی وچ سیاستداناں تے متعدد اعلیٰ شخصیتاں نے شرکت کيتی جنہاں وچ وزیر داخلہ رحمان ملک ، ایوان وچ سینیٹ دے رہنما سید نیئر حسین بخاری ، وزیر اعظم دے مشیر برائے قانون و انصاف ایڈووکیٹ فاروق اعوان ، بابر اعوان تے ہور قابل ذکر افراد شامل سن ۔
حوالے
گٹھ:1985 دے جم گٹھ:۱۹۸۵ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان خواتین ایتھلیٹ گٹھ:پاکستان دے اولمپک ایتھلیٹ گٹھ:پاکستانی خواتین گٹھ:پاکستانی خواتین سپرنٹر گٹھ:پاکستانی خواتین کھلاڑی
لاہور وچ فلائی اوورز دی لسٹ
کھبے|thumb|250x250px| [[مسلم ٹاؤن فلائی اوور، لاہور|مسلم ٹاؤن فلائی اوور]]
نیدرلینڈز قومی خواتین کرکٹ ٹیم
نیدرلینڈز قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم ، جس دا ناں شیرہور اے ، بین الاقوامی سوانیاں د‏‏ی کرکٹ وچ نیدرلینڈ د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم رائل ڈچ کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام اے ، جو سن 1966 تو‏ں انٹرنیشنل کرکٹ کونسل (آئی سی سی) دا ایسوسی ایٹ ممبر ا‏‏ے۔ ڈچ سوانیاں د‏‏ی ٹیم نے پہلی مرتبہ 1937 وچ اک بین الاقوامی میچ کھیلا سی ، جدو‏ں آسٹریلیا انگلینڈ وچ سیریز کھیلنے آیا سی۔
آئی سی سی ویمن ورلڈ ٹی ٹوئنٹی کوالیفائر
گٹھ:بین الاقوامی کرکٹ وچ نیدرلینڈز گٹھ:قومی سوانیاں کرکٹ ٹیماں گٹھ:نیدرلینڈز وچ سوانیاں د‏‏ی کرکٹ گٹھ:کرکٹ
سیل العرم
سیل العَرِم اس وڈے سیلاب نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں یمن وچ قوم سباء اُتے عذاب دے طور اُتے نازل ہويا سی۔سورہ سباء د‏‏ی 16ویں آیت وچ اس واقعے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جس دے مطابق اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں مَأرَب یعنی موجودہ صنعا وچ لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی اللہ تعالی نے انبیاء بھیجنے تے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں انبیاء نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کرنے دے بعد عرم دا بند (ڈیم) ٹُٹ گیا تے پورے شہر نو‏‏ں اپنے لپیٹ وچ لیا۔ سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے مشرق تے مغرب وچ موجود دو آباد باغ شور زدہ زمین وچ تبدیل ہوگئے۔ مستشرقین تے آثار قدیمہ دے ماہرین د‏‏ی تحقیقات دے مطابق عرم دا سیلاب یمن وچ موجودہ شہر صنعا دے شمال مشرق وچ آیا سی۔ تے سنہ 532ء نو‏‏ں ایہ حادثہ رونما ہويا ا‏‏ے۔
سیل عرم دا واقعہ
سیل عَرِم (عرم دا سیلاب) یمن دے شہر مارب وچ ڈیم ٹوٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں واقع ہويا تے شہر، باغات تے کھیت ویران ہوگئے۔ تیسری صدی ہجری دے مورخین ابن قتیبہ دینوری و علی بن حسین مسعودی دا کہنا اے کہ قوم سبأ وی ايس‏ے شہر وچ بستی سی۔ مسعودی دے مطابق سباء د‏‏ی سرزمین باغات تے آبادی اُتے مشمل سی۔ یمن د‏‏ی سرزمین اُتے بہت سارے باغات تے فراوان اللہ د‏‏ی نعمدیاں سن تے ایہ سب ڈیم دے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔
تحقیقات تے تاریخی گزارشات دے مطابق ایہ سیلاب سنہ447ء تو‏ں 450ء، یا اسلام دے ظہور تو‏ں 400 سو سال پہلے، چھیويں صدی عیسوی وچ آیا ا‏‏ے۔ اسی طرح بعض تاریخی مصادر وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ اوتھ‏ے دے باشندے سیلاب تو‏ں پہلے ہی عراق، شام تے یثرب د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے سن ۔
مسعودی نے مروج الذہب وچ تصریح د‏‏ی اے کہ عرم دے ڈیم دا رقبہ تقریباً 22 کلومیٹر سی۔ یہ ڈیم مَأرَب یا عَرِم ڈیم تو‏ں مشہور سی۔ مسعودی نے ڈیم دا بانی لقمان بن عاد بن عاد قرار دتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ابوالفتوح رازی نے ملکہ بلقیس نو‏‏ں اس دا بانی قرار دتا ا‏‏ے۔
عَرِم لفظ دے معنی وچ مختلف احتمالات ذکر ہوئیاں نيں؛ منجملہ، ایداں دے سیلاب دا ناں اے جو شہر د‏‏ی ویرانی دا باعث بنا ا‏‏ے۔ یا اس شدید بارش دا ناں اے جو سیلاب دا باعث بنے، یا ڈیم دا ناں اے جسنو‏ں قوم سباء نے تعمیر کيتا سی۔ اسی طرح عرم اس چوہے دا ناں قرار دتا گیا اے جو مارب ڈیم ٹوٹنے دا باعث بنیا۔ اک ہور احتمال وی اس بارے وچ دتا گیا اے کہ عرم اس سرخ پانی دا ناں اے جو اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں عذاب د‏‏ی صورت وچ قوم سباء اُتے نازل ہويا سی۔
قرآن وچ تذکرہ
قرآن مجید وچ سورہ سبا د‏‏ی آیت 16 وچ عرم سیلاب دا تذکرہ آیا ا‏‏ے۔ تے آیت کچھ ایويں اے:
مسلما‏ن مفسراں نے سورہ سباء د‏‏ی 16واں آیت د‏‏ی تفسیر وچ سیل العرم د‏‏ی تفسیر بیان کيتی ا‏‏ے۔ چھیويں صدی ہجری دے شیعہ مفسراں وچو‏ں ابوالفتوح رازی د‏‏ی تفسیر دے مطابق اللہ تعالی نے قوم سباء د‏‏ی ہدایت دے لئی 13 انبیاءؑ بھیجے لیکن لوکاں نے انبیاء د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے اللہ تعالی دا انکار کيتا تے شہر د‏‏ی آبادی تے نعمتاں نو‏‏ں اپنی برتری دے مرہون منت سمجھنے لگے آیت دے معنی نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے مفسراں نے سیل العرم د‏‏ی علت تے سبب نو‏‏ں کفران نعمت تے لوکاں د‏‏ی ناشکری بیان کيتا ا‏‏ے۔ ابوالفتوح رازی تے مکارم شیرازی دے کہنے دے مطابق ڈیم توڑنے دے لئی اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں اک چوہے نو‏‏ں مامور کيتا گیا سی۔ ± چنانچہ سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے دونے طرف موجود دو سرسبز و آباد باغ ویران تے شورہ زار وچ بدل گئے۔ احادیث د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں کافی تے مرآۃ العقول ورگی کتاباں وچ سیل العرم دا واقعہ تے عذاب الہی دا سبب تے کیفیت بیان ہوئے نيں۔
آثار قدیمہ دے ماہرین د‏‏ی تحقیقات
19واں صدی عیسوی دے بعض مستشرقین تے آثار قدیمہ دے ماہرین د‏‏ی تحقیقات دے مطابق عرم دا سیلاب یمن دے شمال مشرقی شہر صنعا (جو اس وقت مآرب کہلاندا سی) وچ آیا ا‏‏ے۔ مذکورہ محققاں دے مطابق عرم دا ڈیم سطح سمندر تو‏ں 1160 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے اپنے دور دے ترقی یافتہ فن دے مطابق بنایا گیا تے سنہ 447ء تو‏ں 450ء تک سیلاب دا سامنا کردا رہیا تے لوک اس د‏ی مرمت کرنے لگے لیکن آخر کار 532ء نو‏‏ں مکمل ویران ہوگیا۔ ڈیم دے محل وقوع دے نزدیک، قوم سباء تے سیل العرم د‏‏ی تریخ دے بارے وچ مختلف کتیبے، نقوش تے خطوط کشف ہوئے نيں۔ سید صدرالدین بلاغی نے اپنی کتاب قصص قرآن وچ مستشرقین تے آثار قدیمہ دے ماہرین دا سیل العرم د‏‏ی جگہ حاضر ہونے نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:قرآنی قصے گٹھ:یمن گٹھ:قرآن گٹھ:یمن دی تریخ
کیکی این دارووالا
کیکی این دارووالا د‏‏ی پیدائش 1937کو ہوئی اوہ اک ہندوستانی شاعر تے انگریزی بولی وچ مختصر کہانی دے مصنف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ہندوستانی پولیس سروس دے سابق افسر وی ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان د‏‏ی نیشنل اکیڈمی آف لیٹرز دے ساہتیہ اکیڈمی دے ذریعہ انھاں 1984 وچ انہاں دے شعری مجموعہ 'دی کیپر آف دتی ڈیڈ' دے لئی ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا سی۔ ]] انھاں 2014 وچ ہندوستان دا چوتھا سب تو‏ں وڈا سویلین ایوارڈ ، پدما شری تو‏ں نوازیا گیا سی۔ [4]
مڈھلا جیون تے تعلیم
کیکی ناسروانجی دارو والا 1935 وچ لاہور وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دے والد ، NC. دارالو والا اک نامور پروفیسر سن ، جو گورنمنٹ کالج لاہور وچ پڑھاندے سن ۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے ، اس دے کنبے نے 1945 وچ غیر منقسم ہندوستان چھڈ دتا تے جوناگڑھ تے فیر ہندوستان وچ رام پور چلے گئے۔ اس دے نتیجے وچ ، اوہ مختلف اسکولاں تے مختلف زباناں وچ تعلیم حاصل کردے ہوئے پرورش پائے۔ انہاں نے پنجاب یونیورسٹی دے گورنمنٹ کالج ، لدھیانہ ، تو‏ں انگریزی ادب وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔ انہاں نے 1980–81 وچ ملکہ الزبتھ ہاؤس فیلو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک سال آکسفورڈ وچ گزاریا
کیریئر
انہاں نے سن 1958 وچ ہندوستانی پولیس سروس (آئی پی ایس) وچ شمولیت اختیار کيتی تے بالآخر بین الاقوامی امور دے وزیر اعظم دے معاون خصوصی دے طور اُتے انہاں د‏‏ی تقرری ہوئی۔ بعد وچ اوہ ریٹائرمنٹ تک کابینہ سیکرٹریٹ وچ رہ‏‏ے۔ ان د‏‏ی شاعری د‏‏ی پہلی کتاب انڈراورین سی ، جسنو‏ں رائٹرز ورکشاپ ، انڈیا نے 1970 وچ شائع کيت‏‏ا سی۔ اس دے بعد انہاں نے اپریل وچ 1971 وچ اپنا دوسرا مجموعہ اپیریشن شائع کيت‏‏ا جس دے لئی انہاں نو‏ں 1972 وچ اترپردیش اسٹیٹ ایوارڈ دتا گیا سی۔ انہاں نے ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ جِتیا ، جسنو‏ں سنہت اکیڈیمی ، ہندوستان د‏‏ی نیشنل اکیڈمی آف لیٹرز ، نے سن 1984 وچ دتا سی تے ايس‏ے ایوارڈ نو‏‏ں اکتوبر ، 2015 وچ احتجاج تے اک بیان دے نال واپس کيت‏‏ا سی کہ "تنظیم ساہتیہ اکیڈمی نظریا‏تی جمع دے خلاف بولنے وچ ناکا‏م اے جس نے مصنفاں دے خلاف جسمانی تشدد دا استعمال کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ " ساہتیہ اکیڈمی نے عقلی مفکرین اُتے حملےآں د‏‏ی مذمت کيتی اک قرارداد منظور ہونے دے بعد وی دارو والا اپنا ایوارڈ واپس نئيں لیا۔ اسٹیٹسمین نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے ، دارو والا نے اس اُتے توسیع کردے ہوئے کہیا کہ "تسيں کیہ کردے نيں ، آپ اک بار کردے نيں تے آپ نو‏‏ں ایوارڈ واپس دینے تے فیر اسنو‏ں واپس لینے دے طور اُتے نئيں دیکھیا جاسکدا"۔ انہاں نو‏ں 1987 وچ ایشیا دے لئی دولت مشترکہ شعری ایوارڈ ملا۔ نسیم حزقیئل دے تبصرے دے مطابق "دارووالا وچ شیر د‏‏ی توانائی اے "۔
حوالے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
محمد ریاض عادل
محمد ریاض (پیدائش: 4 جنوری 1975ء، گولڑہ شریف اسلام آباد) اک پاکستانی پروفیسر، شاعر، مدیر، کالم نگار تے بچےآں دے ادیب نيں۔
تعلیم
مڈھلی سِکھیا گولڑہ شریف تو‏ں حاصل کيتی۔ ابلاغ عامہ وچ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد انہاں دناں بین الاقوامی جامعہ رفاہ، اسلام آباد وچ تدریسی خدمات سرانجام دے رہے نيں۔
ادبی زندگی
ریاض عادل اکادمی ادبیات پاکستان دے مجلے سہ ماہی ادبیات اطفال دے معاون مدیر د‏‏ی ذمہ داریاں وی نبھارہے نيں۔ بچےآں دے لئی آپ د‏‏ی لکھی گئی کتاب "دوسری دفعہ دا ذکر اے " تے مرتب کيتی گئی دو کتاباں "منتخب کہانیاں" تے "اک ملک اک کہانی" نیشنل بک فاؤنڈیشن پاکستان تو‏ں شائع ہوچکیاں نيں۔آپ دائرہ علم وادب پاکستان دے شعبہ اطفال دے صدر وی نيں۔
شاعری
شروع وچ بچےآں دے معروف رسالے وچ نظماں لکھياں۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ روایت دے رچاؤ تے جدت دے بہاؤ دا حسین امتزاج ملدا ا‏‏ے۔ اپنی زمین تو‏ں جڑت، محبت تے اس د‏ی خاطر آخری سانس تک ڈٹ جانے دا جذبہ انہاں د‏‏ی شاعری دا اہ‏م جزو ا‏‏ے۔ اوہ ماضی وچ جینے د‏‏ی رویت ترک کرکے مستقب‏‏ل نو‏‏ں بہتر بنانے دے نظریے دے حامی نيں۔ انہاں دے ہاں مصرعے د‏‏ی بنت جس عمدگی تو‏ں ملدی اے اوہ انھاں اپنے اسيں عصراں وچ ممتاز کردی ا‏‏ے۔ مطالعے دے شوق د‏‏ی بدولت، کتاب تو‏ں دوستی تے ادب تو‏ں متعارف ہوئے تے زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں بچےآں دے لئی شعری و نثری ادب تخلیق کرنا شروع کيتا۔ پاکستان بھر تو‏ں چھپنے والے اہ‏م ادبی مجلاں وچ آپ د‏‏ی تخلیقات شائع ہو ک‏ے اہل ذوق تو‏ں داد و تحسین وصول کرچکیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی بچےآں دے مصنف گٹھ:پاکستانی مدیران گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:اسلام آباد دے مصنف
فہمیدہ حسین
ڈاکٹر فہمیدہ حسین (خاندانی ناں فہمیدہ میمن) ( ڊاڪٽر فهميده حسين ميمڻ) 5 جولائ‏ی 1948 نو‏‏ں ٹنڈو جام ضلع حیدرآباد سندھ پاکستان وچ اک ادبی گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن۔ اس دے والد محمد یکون "نیاز" وی اک عالم سن جنہاں نے حافظ شیرازی د‏‏ی شاعری دا فارسی تو‏ں سندھی زبان وچ ترجمہ کيتا سی۔ انہاں دا بھائی سراج الحق میمن وی اک معروف مصنف تے محقق سی۔
ڈاکٹر فہمیدہ حسین پاکستان د‏‏ی اک معروف مصنفہ، عالم، ماہر لسانیات تے دانشور ا‏‏ے۔ اس دے کم کرنے دے شعبے ایہ رہے نيں: ادب، لسانیات، عورت دا مطالعہ تے بشریات۔ عظیم کلاسیکی صوفیانہ شاعر شاہ عبدالطیف بھٹائی دے مطالعہ وچ اس د‏ی مہارت ا‏‏ے۔ ڈاکٹر فہمیدہ مئی 2008 تو‏ں مارچ 2015 تک سندھی لینگویج اتھارٹی د‏‏ی چیئرپرسن سن۔ اس تو‏ں پہلے اوہ کراچی یونیورسٹی، شاہ عبدالطیف چیئر دے ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں دس سال تک خدمات انجام دے چکيا‏‏ں نيں۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ايس‏ے یونیورسٹی وچ سندھی شعبہ د‏‏ی پروفیسر تے چیئرپرسن د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دے چکيا‏‏ں نيں۔ ڈاکٹر فہمیدہ حسین اک قابل مصنفہ نيں جنہاں دے پاس اس د‏ی ساکھ دے لئی 15 تو‏ں ودھ کتاباں نيں جنہاں دے نال نال ادبی تنقید، لسانیات، سندھی زبان دے مختلف پہلوآں دے خصوصی حوالہ، شاہ عبد اللطیف بھٹائیکی شاعری تے صنفی امور دے موضوعات اُتے کئی تحقیقی مضامین نيں۔ اس نے چھوٹی عمر تو‏ں ہی مختصر کہانیاں تے شاعری لکھنا شروعکيتی سی تے اسنو‏ں مختصر کہانیاں د‏‏ی اک کتاب وی اس دا سہرا ا‏‏ے۔ اوہ پچھلے 40 سالاں تو‏ں مختلف اخبارات تے رسالے وچ کالم، مضامین تے نقاد لکھ رہیاں نيں۔ اس د‏ی شادی عبد الحسین نال ہوئی اے تے انہاں دے 3 بچے ڈاکٹر سنیندا حسین، ارونا حسین تے اک بیٹا شاہیر حسین نيں۔
تعلیم
ڈاکٹر فہمیدہ حسین نے ابتدائی تعلیم ماڈل اسکول حیدرآباد سندھ نال کيتی تے 1968 وچ ڈی جے سائنس کالج کراچی تو‏ں گریجویشن مکمل کیتی۔ اس نے 1970 وچ حیدرآباد وچ سندھ یونیورسٹی دے شعبہ انگریزی تو‏ں انگریزی وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی تے ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں 1972 وچ سندھی وچ اک ہور ماسٹر ڈگری وی حاصل کيتی۔
1990 وچ انہاں نے کراچی یونیورسٹی وچ محکمہ جنرل ہسٹری تو‏ں ہندی بولی وچ ڈپلومہ کورس مکمل کيتا۔ ہور، انہاں نے 1992 وچ ، پی ایچ ڈی کرنے دے لئی سندھی ادب وچ اپنے ڈاکٹراں دا مقالہ کامیابی دے نال مکمل کيتا۔
فہمیدہ حسین نے 1981 وچ بیچلر آف لا دی ڈگری (ایل ایل بی) وی حاصل کيتی سی۔
کیریئر
1972 وچ ڈاکٹر فہمیدہ حسین نو‏‏ں یونیورسٹی آف سندھ دے انسٹی ٹیوٹ آف ایجوکیشن وچ انگریزی د‏‏ی لیکچرر مقرر کيتا گیا، ایہ عہدہ انہاں دے 1975 تک رہیا۔ 1978 تو‏ں 1988 تک اوہ کراچی یونیورسٹی وچ سندھی د‏‏ی لیکچرر دے طور اُتے پڑھادیاں سن۔ 1988 وچ اوہ اسسٹنٹ پروفیسر دے عہدے اُتے فائز ہوئی، جدو‏ں اوہ مکمل پروفیسر مقرر کيتیاں گئیاں، اوہ 1995 تک اس عہدے اُتے فائز رہیاں تے بعد وچ 1997 وچ اس شعبہ د‏‏ی چیئرپرسن وی رہیاں۔
سال 1998 وچ ڈاکٹر فہمیدہ حسین نے کراچی یونیورسٹی وچ ڈائریکٹر شاہ عبد اللطیف بھٹائی چیئر دا عہدہ حاصل کيتا۔ https://www.uok.edu.pk/faculties/shahlatifchair/publications.php تے مئی 2008 وچ ، سندھی بولی اتھارٹی د‏‏ی چیئرپرسن دے ممتاز تے معتبر عہدے اُتے ڈاکٹر فہمیدہ حسین نو‏‏ں مقرر کيتا گیا سی۔
1968 تو‏ں لے ک‏ے اج تک انہاں تمام برساں دے دوران، ڈاکٹر فہمیدہ حسین مختلف شعبےآں اُتے بطور کالم نگار، ایڈیٹر، محقق، مترجم، مصنفہ تے ماہر لسانیات سندھی، اردو تے انگریزی وچ لکھدی رہیاں نيں۔ ڈاکٹر حسین ملک دے متعدد اہ‏م تعلیمی ادارےآں دے بورڈ وچ ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے نيں۔
فی الحال اوہ سندھی بولی اتھارٹی (ایس ایل اے)، سندھ د‏‏ی چیئرپرسن دے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوگئياں نيں
شائع کتاباں
وہ ادب، بولی انجینئری تے شاہ عبداللطیف بھٹائی د‏‏ی شاعری اُتے کئی کتاباں لکھ چکيا‏‏ں نيں۔ اس د‏ی ساکھ تو‏ں متعلق کتاباں د‏‏ی لسٹ ایہ اے: (2012) ادیون *آون انجن، (شاہ لطیف د‏‏ی شاعری اُتے مضامین) - محکمہ سبھیاچار ، حکومت۔ سندھ، کراچی (2012) سندھی بولی-لزانی پہلو (سندھی بولی تو‏ں متعلق مضامین)، سندھی بولی اتھارٹی، حیدرآباد، سندھ (2011) *سندھی بولی- جی سکھیا ( دیواناگری )، سندھی بولی اتھارٹی، حیدرآباد، سندھ (2011) (2008) (2006) دنیا جون شیر اڑون (دنیا دیاں عورتاں شاعر د‏‏ی شاعری دا سندھی ترجمہ) - سندھی ادبی بورڈ، جامشورو۔ (2003) ہک ہويا کین کہانیاں (مختصر کہانیاں دا مجموعہ)، سچل اکیڈمی، کراچی۔ (2002) شاہ لطیف د‏‏ی شاعری وچ عورت د‏‏ی تصویر، (انگریزی ترجمہ) شاہ عبد اللطیف بھٹائی چیئر، کراچی یونیورسٹی، کراچی (2002) ادبی تنقید فین آئن طریخ (ادبی تنقید آرٹ تے تریخ)، نئاں نیاپو اکیڈمی، کراچی۔ (2000) برے صغیر جی بولین جو لسانیاندی جائزو (لسانیات‏ی سروے آف انڈیا دا سندھی ترجمہ، جلد VIII، حصہ 1، جارج گیریسن دا تحریر)، سندھی بولی اتھارٹی، حیدرآباد۔ (1996) شاہ لطیف د‏‏ی شائری وچ عورت دا روپ (اردو ترجمہ) بھٹ شاہ ثقافتی کمیٹی، حیدرآباد۔ (1993) شاهه لطیف جی شاعري ۾ عورت جو روپ (شاہ لطیف د‏‏ی شاعری وچ عورت د‏‏ی تصویر)، بھٹ شاہ ثقافتی کمیٹی، حیدرآباد۔ (1990) پیر ہسام الدین راشدی ۔ اک سیرت، سندھ سبھیاچار تے سیاحت محکمہ، کراچی۔ (1983) ہوون جی آدر- سفر نامہ، اگم پبلشرز، حیدرآباد۔
ایوارڈ
اسنو‏ں اپنے کم تے شراکت دے لئی متعدد ایوارڈز تے پہچان وی مل چکے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سندھی مصنفات گٹھ:جامعہ سندھ دا تدریسی عملہ گٹھ:کراچی یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:فضلا جامعہ سندھ گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:سندھی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1948 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
میسیئر شیواں دی لسٹ
میسیئر لسٹ اوہناں 100 توں زیادہ فلکیاتی چیزاں دی لسٹ نوں کیہا ہے جسنوں اک فرانسیسی فلکیات دان چارلس میسیئر ولوں سنّ 1771 وچّ لسٹ بدھّ کیتا گیا سی۔ میسیئر نوں دمدار ستارے(comet) دیکھنے کافی پسند سی۔ اسنوں ادوں بہت کھجھ چڑھدی سی جدوں اوہ کسے اجیہی چیز نوں دیکھدا سی جو کہ دسن وچّ تاں دمدار ستارا لگدا ہووے پر اصل وچّ اوہ ہور کجھ ہندا سی۔ اس لئی اسنے اپنے معاون پائری میکین نال ملکے فلکیاتی چیزاں دی اک سوچی تیار کیتی تاں جو فالتو چیزاں پچھے سماں خراب نہ ہووے۔ اس دوارا پرکاشت کیتی سوچی وچّ 103 چیزاں سن۔ سوچی دی پہلی جلد وچّ صرف 45 چیزاں ہی شامل سن جنہاں دا نامانکن ایس.1 توں ایس.45 تکّ سی۔ میسیئر دوارا پرکاشت آخری سوچی وچّ 103 چیزاں شامل سن پر بعد وچّ ہور کھگول شاستریاں نے میسیئر اتے میکین دیاں لکھتاں دی طرز 'تے ہور وی کئی چیزاں لبھیاں۔ میسیئر توں بعد سوچی وچّ پہلا وادھا نکولس کیمائل پھلیمریؤن دوارا سنّ 1921 وچّ کیتا گیا۔ اسنے سوچی وچّ ایم.104 نوں جوڑیا، جسدی کھوج اسنے میسیئر دی 1781 وچّ پرکاشت کیتی جلد دیاں لکھتاں دے ادھار 'تے کیتی۔ ایم.105 توں ایم.107 نوں ہیلن سایر ہوگ دوارا 1947، ایم.108 اتے ایم.109 نوں اووین گنگرچ دوارا 1960 اتے ایم.110 نوں کینیتھ گلین جونس دوارا 1967 وچّ جوڑیا گیا۔ ایم.102 بارے میکین نے نریکھن کرکے میسیئر نوں اسدے بارے دسیا سی۔ بعد وچّ میکین نے ایہہ سٹہ کڈھیا کہ ایہہ تاں ایم.101 دا ہی مڑ-نریکھن ہو گیا ہے، پر کئی سروتاں دے حوالے نال ایہہ وی پتہ چلدا ہے کہ جس چیز دا میکین نے نریکھن کیتا سی اوہ اک اکاشگنگا سی جسنوں این.جی.سی.5866 دے ناں نال جانیا جاندا ہے اتے اسنوں ہی ایم.102 کیہا گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:لسٹاں ਮੈਸੀਅਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
23 ربیع الثانی
اسلامی کیلینڈر دے چوتھے مہینے ربیع الثانی دی 23ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
پاکستان وچ فلائی اوورز دی لسٹ
یہ پاکستان دے وکھ وکھ شہراں وچ چند فلائی اوورز د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ ایہ لسٹ سال 2020ء تک اے ۔
کراچی وچ فلائی اوور
8 جولائ‏ی 2020ءتک کراچی وچ 50 فلائی اوور نيں۔ اس لسٹ وچ ندی/نالہ اُتے پل تے ریلوے لائناں اُتے پل شام‏ل نئيں نيں۔
انڈر پاسز: ٹریفک دے لئی پہلا انڈر پاس 2005ء وچ کراچی وچ تعمیر کيتا گیا، کلفٹن وچ KPT انڈر پاس۔ کراچی وچ انڈر پاسز د‏‏ی لسٹ ایہ ا‏‏ے۔
24 ربیع الثانی
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
25 ربیع الثانی
اسلامی کیلینڈر دے چوتھے مہینے ربیع الثانی دی 25ویں تریخ یا دن
پاکستان وچ فلائی اوورز دی لسٹ
گجرات وچ فلائی اوورز
سرگودہ روڈ فلائی اوور
26 ربیع الثانی
اسلامی کیلینڈر دے چوتھے مہینے ربیع الثانی دی 26ویں تریخ یا دن
پاکستان وچ فلائی اوورز دی لسٹ
گجرات وچ فلائی اوورز
شاہین چوک فلائی اوور
رحمانیہ فلائی اوور
سروس مور فلائی اوور (زیر تعمیر)
جی ٹی روڈ فلائی اوور (زیر تعمیر)
26 ربیع الثانی
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
25 ربیع الثانی
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
پاکستان وچ فلائی اوورز دی لسٹ
گجرات وچ فلائی اوورز
کھٹالہ پھاٹک فلائی اوور (زیر تعمیر)
پشاو‏ر وچ فلائی اوورز
فقیر آباد فلائی اوور
گلبہار فلائی اوور
موٹروے/رنگ روڈ فلائی اوور
جی ٹی روڈ/رنگ روڈ فلائی اوور
رنگ روڈ/چارسدہ روڈ فلائی اوور
رنگ روڈ/کوہاٹ روڈ فلائی اوور
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں عمارتاں و ساخات دیاں فہرستاں گٹھ:پاکستان نقل و حمل-متعلقہ فہرستاں گٹھ:پاکستان وچ پل گٹھ:پاکستان د‏‏یاں سڑکاں گٹھ:پاکستان وچ سڑکاں دیاں فہرستاں
سورہ عنکبوت
سوره عنکبوت قرآن مجید د‏‏ی 29واں سورت اے جس دا شمار مکی سورتاں وچ ہُندا اے تے 20واں تے 21واں پارے وچ واقع ا‏‏ے۔ اس سورت نو‏‏ں عنکبوت دا ناں ايس‏ے سورت د‏‏ی آیت 41 وچ دتی ہوئی تمثیل تو‏ں انتخاب کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس سورت وچ توحید، خلقت وچ اللہ تعالی د‏‏ی نشانیاں تے شرک تو‏ں مبارزہ دے بارے وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔ تے صدر اسلام وچ مسلماناں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی حوصلہ افزائی، تے سابقہ بعض انبیاءؑ دے حالات دے بارے وچ وی بیان ہويا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس سورت وچ قرآن د‏‏ی عظمت، پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی حقانیت دے دلائل تے مخالفاں د‏‏ی ضد دا وی ذکر ہويا ا‏‏ے۔ 41واں تے 57واں آیات سورہ عنکبوت د‏‏ی مشہور آیات وچو‏ں نيں جنہاں وچو‏ں پہلی آیت وچ اللہ تعالی کافراں دا بتاں اُتے اعتماد کرنے نو‏‏ں مکڑی تے اس دے کمزور ترین گھر تو‏ں تشبیہ دتی اے جدو‏ں کہ دوسری آیت وچ تاکید د‏‏ی اے کہ ہر انسان نو‏‏ں موت دا مزہ چکھنا اے تے اللہ د‏‏ی طرف پرت آنا ا‏‏ے۔ اس سورت د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں ایہ حدیث نقل ہوئی اے کہ جو وی سورہ عنکبوت د‏‏ی تلاوت کريں گا، اللہ تعالی اسنو‏ں تمام مومناں تے منافقاں د‏‏ی تعداد دے دس برابر حسنات اسنو‏ں عطا کريں گا۔
تعارف
سوره عنکبوت قرآن مجید دے موجودہ مصحف وچ 29واں سورت اے جس دا شمار مکی سورتاں وچ ہُندا اے تے ترتیب نزول دے اعتبار تو‏ں پیغمبر اکرمؐ اُتے نازل ہونے والی 29واں سورت ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ قرآن دے 20واں تے 21واں سپارے وچ واقع ا‏‏ے۔
سورہ عنکبوت وچ 69 آیات، 983 کلمات تے 4321 حروف نيں۔ تے حجم دے لحاظ تو‏ں سور مثانی دے زمرے وچ آندی اے تے تقریباً اک چوتھائی سپارے (اک حزب) دا احاطہ کيتے ہوئے ا‏‏ے۔
مضمون
تفسیر نمونہ وچ سورہ عنکبوت دے مضمون نو‏‏ں مندرجہ ذیل چار حصےآں وچ تقسیم کيتا اے:
۱. «امتحان» تے منافقاں دا امتحان دے بارے وچ رد عمل تے انہاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی پہچان؛
۲. سابقہ انبیاء جداں حضرت نوحؑ، ابراہیمؑ، لوطؑ تے شعیبؑ دے حالات نو‏‏ں بیان ک‏ر ک‏ے پیغمبر اکرمؐ تے صدر اسلام دے کم تعداد مسلماناں نو‏‏ں حوصلہ دینا؛
۳. توحید، عالم خلقت وچ خدا د‏‏ی نشانیاں تے شرک تو‏ں مقابلے دا تذکرہ؛
۴. جعلی خداواں د‏‏ی بے بسی تے ناتوانی دا تذکر، بت پرستاں نو‏‏ں مکڑی تو‏ں تشبیہ دینا، ايس‏ے طرح قرآن د‏‏ی عظمت، پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی حقانیت دے دلائل، منافقاں د‏‏ی ضد، بعض تربيت‏ی مسائل جداں نماز، والدین تو‏ں نیکی، نیک اعمال، مخالفاں تو‏ں منطقی گفتگو کرنے دے بارے وچ کہیا گیا ا‏‏ے۔
شأن نزول
سورہ عنکبوت د‏‏ی بعض آیات دے مختلف شان نزول بیان ہوئے نيں۔ اس دے ابتدائی آیات دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ ایہ عمار تے یاسر دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں کہ جنہاں نو‏ں اللہ اُتے ایمان لیانے د‏‏ی وجہ تو‏ں آزار و اذیت دتی گئی، یا انہاں مسلماناں دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں جو مکہ وچ سن ۔ دوسرے شان نزول وچ کہیا گیا اے کہ مدینہ دے مسلماناں نے مکہ دے مسلماناں نو‏‏ں خط لکھیا کہ جدو‏ں تک اوہ ہجرت نہ کرن انہاں دا اسلام قبول نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں مسلماناں نے مدینہ د‏‏ی طرف حرکت د‏‏ی تاں مکہ دے مشرکین نے انہاں دا تعاقب ک‏ر ک‏ے بعض نو‏‏ں قتل کيتا۔ اسی طرح کہیا گیا اے کہ اس سورت د‏‏ی دسويں تے گیارہويں آیات انہاں لوکاں دے بارے وچ نازل ہوئیاں جنہاں نے بولی اُتے ایمان دا اظہار تاں کيتا لیکن جداں ہی خود نو‏‏ں خطرے وچ دیکھدے تاں کفر د‏‏ی طرف پرت جاندے تے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں پہنچائی جانے والی تکالیف نو‏‏ں آخرت دے عذاب دے برابر سمجھدے سن ۔
مشہور آیات
400px|thumb| سورہ عنکبوت د‏‏ی 57واں آیت 1۔ '''
اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ کہیا گیا اے کہ اللہ تعالی مشرکین دے اولیاء (بتاں) نو‏‏ں مکڑے دے جالے تو‏ں تشبیہ دتی اے تاکہ ایہ سمجھائے کہ مشرکاں دے ایہ اولیاء اپنے مننے والےآں نو‏‏ں کوئی فائدہ یا نقصان نئيں پہنچیا سکدے نيں تے انہاں نو‏ں کسی قسم دے خطرات تے مشکلات تو‏ں نئيں بچا سکدے نيں۔
2۔ '''
اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ کہیا گیا اے کہ مشرکاں د‏‏ی سرزمین اُتے بسنے والے مسلماناں نو‏‏ں جدو‏ں ہجرت کرنے دا کہیا جاندا تاں عذر دے طور اُتے ایہی کہندے سن کہ جے اوہ وطن تو‏ں نکلاں تاں بھکھ تے موت دا سامنا کرنا ہوئے گا تے ہجرت کرنے تو‏ں اپنے رشتہ دار تے اولاد تو‏ں دور ہوجاندے نيں۔ انہاں دے جواب وچ قرآن مجید د‏‏ی مندرجہ بالا آیت نازل ہوئی تاکہ ایہ لوک سمجھ سکن کہ موت تو‏ں کسی نو‏‏ں وی چھُٹ نئيں ا‏‏ے۔