cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام علی رضا علیہ السلام
جب دعبل قصیدہ پڑھ چ دے توامام علیہ السلام نے اک سواشرفی د‏‏ی تھیلی انہاں نو‏ں عطافرمائی دعبل نے شکریہ اداکرنے دے بعد اسنو‏ں واپس کردے ہوئے کہاکہ مولا ميں نے ایہ قصیدہ قربة الی اللہ کہاہے وچ کوئی عطیہ نئيں چاہندا خدانے مینو‏ں سب کچھ دے رکھاہے البتہ حضوراگرمینو‏ں جسم تو‏ں اترے ہوئے کپڑ‏ے عنایت فرما داں ،تووہ میری عین خواہش دے مطابق ہوئے گا آپ نے اک جبہ عطاکردے ہوئے فرمایاکہ اس رقم نوں بھی رکھ لو ایہ تواڈے کم آئے گی دعبل نے اسنو‏ں لے لیا۔
تھوڑے عرصہ دے بعد دعبل مروسے عراق جانے والے قافلے دے نال ہوک‏ے روانہ ہوئے راستہ وچ چوراں نے تے ڈاکاں نے حملہ کر دے سب کچھ پرت لیا تے چند آدمیاں نوں گرفتاربھی کرلیا جنہاں وچ دعبل وی سن ڈاکوواں نے مالی تقسیم کردے وقت دعبل کااک شعرپڑھیا دعبل نے پوچھایہ کس کاشعرہے انہاں نے کسی کاہوئے گا دعبل نے کہاکہ ایہ میراشعرہے اس دے بعدانہاں نے ساراقصیدہ سنادتا انہاں لوکاں نے دعبل دے صدقے وچ سب نوں چھوڑدتا تے سب کامال واپس کردتا ایتھ‏ے تک کہ ایہ نوبت آئی کہ انہاں لوکاں نے واقعہ سن کرامام رضاکادیاہواجبہ خریدناچاہیا،اوراس د‏ی قیمت اک ہزاردینارلگائی دعبل نے جواب دتا کہ ایہ ميں نے بطورتبرک اپنے پاس رکھاہے اسنو‏ں فروخت نہ کراں گا بالآخرباربار گرفتارہونے دے بعد انہاں نے اسنو‏ں اک ہزاراشرفی پرفروخت کردتا ۔
علامہ شبلنجی بحوالہ ابوصلت ہروی لکھدے نيں کہ دعبل نے جدو‏ں امام رضا دے سامنے ایہ قصیدہ پڑھاتھاتوآپ رورہے سن تے آپ نے دوبیتاں دے بارے وچ فرمایاتھاکہ ایہ اشعارالہامی نيں (نورالابصارص ۱۳۸) ۔
علامہ عبدالرحمن لکھدے نيں کہ حضرت امام رضاعلیہ السلام نے قصیدہ سندے ہوئے نفس زکیہ دے تذکرہ پرفرمایاکہ ائے دعبل اس جگہ اک شعرکااوروادھا کرو، تاکہ تمہاراقصیدہ مکمل ہوجائے انہاں نے عرض کيتی مولافرمائیے ارشادہويا:
وقبربطوس نالها من مصیبة
الحت علی الاحشاء بالزفرات
دعبل نے گھبرا دے پوچھامولا، ایہ کس د‏‏ی قبرہوئے گی، جس کاحضورنے حوالہ دیاہے فرمایاائے دعبل ایہ قبرمیری ہوئے گی تے وچ  عنقریب اس عالم وچ غربت وچ جدو‏ں کہ میرے اعزاواقرباء بال بچے مدینہ وچ نيں شہیدکردیاجاواں گا تے میری قبرایتھے بنے گی اے دعبل جومیری زیارت نو‏‏ں آئے گاجنت وچ میرے ہمراہ ہوئے گا (شواہدالنبوت ص ۱۹۹) ۔
دعبل کایہ مشہورقصیدہ مجالس المومنین ص ۴٦٦ وچ مکمل منقول اے البتہ اس کامطلع بدلاہواہے علامہ شیخ عباس قمی نے لکھاہے کہ دعبل نے اک کتاب لکھی سی جس کانام تھا”طبقات الشعراء“ (سفینة البحار جلد ۱ ص ۲۴۱) ۔
لوکاں نے میرے تو‏ں کہاکہ عمدہ کلام دے ہررنگ تے مذاق دے اشعارسب لوکاں تو‏ں سننے والےآں دے سامنے موندی جھڑدے نيں پھرتم نے حضرت دے فضائل ومناقب وچ کوئی قصیدہ کیو‏ں نئيں کہیا؟ توميں نے سب دے جواب وچ کہہ دیاکہ بھائیوجن جلیل الشان امام دے آبائے کرام دے خادم جبرئیل ایداں دے فرشتے ہاں انہاں د‏‏ی مدح کرنامیرے تو‏ں ممکن نئيں اے ۔
اس دے بعداس نے چنداشعارآپ د‏‏ی مدح وچ لکھے جس کاترجمہ ایہ اے:
یہ حضرات آئمہ طاہرین خدا دے پاک وپاکیزہ کيتے ہوئے نيں تے ان کالباس وی طیب وطاہر اے جتھے وی انہاں کاذکرہوتاہے اوتھ‏ے انہاں پردرودکانعرہ بلندہوجاتاہے جدو‏ں حسب ونسب بیان ہُندے وقت کوئی شخص علوی خاندان کانہ نکلے تواس نوں ابتدائے زمانہ تو‏ں کوئی  فخرکی گل نئيں ملے گی جدو‏ں خدانے سب تو‏ں زیادہ شریف وی قراردیااورسب پرفضیلت وی دی، وچ سچ کہتاہاں کہ آپ حضرات ہی ملااعلیٰ نيں تے آپ ہی دے پاس قرآن مجیدکاعلم تے سوراں دے مطالب ومفاہیم نيں“ (وفیات الاعیان جلد ۱ ص ۳۲۲ ،نورالابصارص ۱۳۸ طبع مصر)۔
مذاہب عالم دے علماء تو‏ں حضرت امام رضا دے علمی مناظرے
مامون رشیدکوخودبھی علمی ذوق سی اس نے ولی عہدی دے مرحلہ نوں طے کرنے دے بعدحضرت امام علی رضاعلیہ السلام تو‏ں کافی استفادہ کيتاپھراپنے ذوق دے تقاضے پراس نے مذاہب عالم دے علماء نوں دعوت مناظرہ دتی تے ہرطرف تو‏ں علماء نوں طلب کر دے حضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں مقابلہ کرایاعہدمامون وچ امام علیہ السلام تو‏ں جس قدرمناظرے ہوئے نيں انہاں د‏‏ی تفصیل اکثرکتب وچ موجودہے اس سلسلہ وچ احتجاجی طبرسی ،بحار،دمعہ ساکبہ، وغیرہ ورگی کتاباں دیکھی جاسکدیاں نيں ، وچ اختصار دے پیش نظرصرف دوچارمناظرے لکھتاہون۔
عالم نصاری تو‏ں مناظرہ
مامون رشید دے اشارے پراک دن اوہ حضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں وی اسيں کلام ہواموقع مناظرہ وچ اس نے مذکورہ سوال دھراندے ہوئے کہاکہ پہلے آپ ایہ فرماواں کہ حضرت عیسی د‏‏ی نبوت تے ان د‏‏ی کتاب دونے پرآپ کاایمان واعتقادہے یانہاں نو‏ں آپ نے ارشادفرمایا، وچ اس عیسی د‏‏ی نبوت کایقینا اعتقادرکھتاہاں جس نے ساڈے نبی حضرت محمدمصطفیٰ صلعم د‏‏ی نبوت د‏‏ی اپنے حوارین نوں بشارت دتی اے تے اس کتاب د‏‏ی تصدیق کرتاہاں جس وچ ایہ بشارت درج اے جوعیسائی اس دے معترف نئيں تے جوکتاب اس د‏ی شارح تے مصدق نئيں اس پرمیراایمان نئيں اے ایہ جواب سن کرجاثلیق خاموش ہوگیا۔
پھرآپ نے ارشادفرمایاکہ ائے جاثلیق اسيں اس عیسی نوں جس نے حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی نبوت د‏‏ی بشارت دتی ،نبی برحق جاندے نيں مگرتم انہاں د‏‏ی تنقیص کردے ہو، تے کہندے ہوئے کہ اوہ نمازروزہ دے پابندنہ سن جاثلیق نے کہیا کہ اسيں تویہ نئيں کہندے اوہ توہمیشہ قائم اللیل تے صائم النہاررہاکردے سن آپ نے فرمایاعیسی توبنابراعتقادنصاری خودمعاذاللہ خداتھے تویہ روزہ تے نمازکس دے لئی کردے سن ایہ سن کرجاثلیق مبہوت ہوگیااورکوئی جواب نہ دے سکا۔
البتہ ایہ کہنے لگاکہ جومرداں نوں زندہ کرے جذامی نوں شفادے نابیناکوبیناکردے تے پانی پرچلے کيتاوہ اس کاسزاوارنئيں کہ اس د‏ی پرستش کيت‏ی جائے تے اسنو‏ں معبود سمجھاجائے آپ نے فرمایاالیسع وی پانی پرچلدے سن اندھے نوں ڑی نوں شفادیندے سن ايس‏ے طرح حزقیل پیغمبرنے ۳۵ ہزارانساناں نوں سٹھ برس دے بعدزندہ کيتا سی قوم اسرائیل دے بوہت سارے لوک طاعون دے خوف تو‏ں اپنے گھرچھوڑکرباہرچلے گئے سن حق تعالی نے اک ساعت وچ سب نوں ماردتا بہت دناں دے بعداک نبی استخوان ہائے بوسیدہ پرگزرے توخداوندتعالی نے انہاں پروحی نازل د‏‏ی کہ انہاں نو‏ں آوازدوانہاں نے کہاکہ ائے استخوان بالیہ”استخوان مردہ) اٹھیا کھڑے ہووہ سب بحکم خدااٹھیا کھڑے ہوئے ايس‏ے طرح حضرت ابراہیم دے پرندےآں نو‏‏ں زندہ کرنے تے حضرت موسی دے نوں ہ طورپرلے جانے تے رسول خدا دے احیاء اموات فرمانے کاحوالہ دے کرفرمایاکہ انہاں چیزاں پرتورات انجیل تے قرآن مجیدکی شہادت موجودہے اگرمرداں نوں زندہ کرنے تو‏ں انسان خداہوسکدا اے تاں ایہ سب انبیاء وی خداہونے دے مستحق نيں ایہ سن کروہ چپ ہوگیااوراس نے اسلام قبول کرنے دے سوااورکوئی چارہ نہ دیکھیا۔
عالم یہودسے مناظرہ
عالم یہودوچو‏ں اک عالم جس کانام”راس الجالوت“ سی نوں اپنے علم پروڈا غروراورتکبرونازتھاوہ کسی نوں بھی اپنی نظر وچ نہ لاتاتھااک دن اس کامناظرہ تے مباحثہ فرزندرسول حضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں ہوگیاآپ تو‏ں گفتگو دے بعداس نے اپنے علم د‏‏ی حقیقت جانی تے سمجھاکہ وچ خودفریبی وچ مبتلاہون۔
امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہونے دے بعد اس نے اپنے خیال دے مطابق بہت سخت سوالات کيتے جنہاں دے تسلی بخش تے اطمینان آفرین جوابات تو‏ں بہرہ ورہويا جدو‏ں اوہ سوالات کرچکاتو امام علیہ السلام نے فرمایاکہ اے راس الجالوت ! تسيں تورات د‏‏ی اس عبارت کاکیامطلب سمجھدے ہوکہ ”آیانورسیناسنو‏ں روشن ہويا جبل ساعیرسے تے ظاہرہواکوہ فاران سے“ اس نے کہاکہ اسنو‏ں اساں پڑھاضرورہے لیکن اس د‏ی تشریح تو‏ں واقف نئيں ہون۔
آپ نے فرمایاکہ نورسے وحی مرادہے طورسیناسنو‏ں اوہ پہاڑمرادہے جس پرحضرت موسی خداسنو‏ں کلام کردے سن جبل ساعیرسے محل ومقام عیسی علیہ السلام مراد اے نوں ہ فاران تو‏ں جبل مکہ مرادہے جوشہرسے اک منزل دے فاصلے پرواقع اے پھرفرمایاتم نے حضرت موسی د‏‏ی ایہ وصیتت دیکھی اے کہ تواڈے پاس بنی اخوان تو‏ں اک نبی آئے گا اس د‏ی گل ماننااوراس دے قول د‏‏ی تصدیق کرنااس نے کہیا ہاں دیکھی اے آپ نے پوچھاکہ بنی اخوان تو‏ں نوں ن مرادہے اس نے کہیا معلوم نئيں، آپ نے فرمایاکہ اوہ اولاداسماعیل نيں، کیو‏ں کہ اوہ حضرت ابراہیم دے اک بیٹے نيں تے بنی اسرائیل دے مورث اعلیٰ حضرت اسحاق بن ابراہیم دے بھائی نيں تے انہاں نو‏ں تو‏ں حضرت محمدمصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نيں۔
اس دے بعدجبل فاران والی بشارت د‏‏ی تشریح فرماکرکہاکہ شعیانبی کاقول توریت وچ مذکورہے کہ ميں نے دوسواردیکھے کہ جنہاں دے پرتوسے دنیاروشن ہوگئی، انہاں وچ اک گدھے پرسواری کيتے تھااوراک اونٹھ پر، اے راس الجالوت تسيں بتلاسکدے ہوکہ اس تو‏ں نوں ن مرادہاں؟ اس نے انکارکیا، آپ نے فرمایاکہ راکب الحمارسے حضرت عیسی تے راکب الجمل تو‏ں مرادحضرت محمدمصطفیٰ صلعم نيں۔
پھرآپ نے فرمایاکہ تسيں حضرت حبقوق نبی دے اس قول تو‏ں واقف ہوئے کہ خدااپنابیان جبل فاران تو‏ں لایااورتمام آسمان حمدالہی د‏‏ی (آوازاں) تو‏ں بھرگئےاس دتی امت تے اس دے لشکر دے سوارخشکی تے تری وچ جنگ کرینگے انہاں پراک کتاب آئے گی تے سب کچھ بیت المقدس د‏‏ی خرابی دے بعدہوئے گا اس دے بعدارشادفرمایاکہ ایہ بتاؤکہ تواڈے پاس حضرت موسی علیہ السلام د‏‏ی نبوت د‏‏ی کيتادلیل اے اس نے کہاکہ انہاں تو‏ں اوہ امورظاہرہوئے ،جوان تو‏ں پہلے دے انبیاء پرنئيں ہوئے سن مثلادریائے نیل کاشگافتہ ہونا،عصاکاسپ بن جانا، اک پتھرسے بارہ چشمہ جاری ہوجانااوریدبیضاوغیرہ ،
راس الجالوت نے کہاکہ لوک ایساکہندے نيں، مگراساں انہاں نوں ایساکردے دیکھانہاں نو‏ں اے فرمایاتوکیاآیات ومعجزات موسی نوں تم نے بچشم خوددیکھاہے آخروہ وی تومعتبرلوکاں د‏‏ی زبانی سناہی ہوگاویساہی اگرعیس دے معجزات ثقہ تے معتبرلوکاں تو‏ں سنو،توتم نوں ان د‏‏ی نبوت پرایمان لاناچاہیدا تے بالکل ايس‏ے طرح حضرت محمدمصطفیٰ د‏‏ی نبوت ورسالت کااقرارآیات ومعجزات د‏‏ی روشنی وچ کرناچاہیئے سنوان کاعظیم معجزہ قرآن مجیدہے جس د‏‏ی فصاحت وبلاغت کاجواب قیامت تک نئيں دیاجاسک‏‏ے گا ایہ سن کروہ خاموش ہوگیا۔
عالم مجوسی تو‏ں مناظرہ
مجوسی یعنی آتش پرست کااک مشہورعالم ہربذاکبر حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعلمی گفتگوکرنے لگاآپ نے اس دے سوالات دے مکمل جوابات عنایت فرمائے اس دے بعداس تو‏ں سوال کيتاکہ تواڈے پاس رزتشت د‏‏ی نبوت د‏‏ی کيتادلیل اے اس نے کہاکہ انہاں نے ساڈی ایسی چیزاں د‏‏ی طرف رہبری فرمائی اے جس د‏‏ی طرف پہلے کسی نے رہنمائی نئيں کيت‏‏ی سی ساڈے اسلاف کہاکردے سن کہ زرتشت نے ساڈے لئی اوہ ا مورمباح کيتے نيں کہ انہاں تو‏ں پہلے کسی نے نئيں کيتے سن آپ نے فرمایاکہ تسيں نو‏‏ں اس امر وچ کيتاعذرہوسکتاہے کہ کوئی  شخص کسی نبی تے رسول دے فضائل وکمالات تسيں پرروشن کرے تے تم اس دے مننے وچ پس وپیش کرو، مطلب ایہ اے کہ جس طرح تسيں نے معتبرلوکاں تو‏ں سن کرزرتشت د‏‏ی نبوت مان لی ايس‏ے طرح معتبرلوکاں تو‏ں سن کرانبیاء تے رسل د‏‏ی نبوت دے مننے وچ توانو‏‏ں کيتاعذرہوسکتاہے؟ ایہ سن کروہ خاموش ہوگیا۔
علماء نے آپ دیاں لکھتاں وچ صحیفة الرضا،صحیفةالرضویہ، طب الرضااور مسندامام رضاکاحوالہ دیاہے تے بتایاہے کہ ایہ آپ دیاں لکھتاں نيں صحیفة الرضاکاذکر علامہ مجلسی علامہ طبرسی تے علامہ زمخشری نے کيتاہے اس کااردوترجمہ حکیم اکرام الرضالکھنوی نے طبع کرایاتھااب جوتقریباناپیدا‏‏ے۔
صحیفة الرضویہ کاترجمہ مولوی شریف حسین صاحب بریلوی نے کيتاہے طب الرضاکاذکرعلامہ مجلسی شیخ منتخب الدین نے کيتاہے اس د‏ی شرح فضل اللہ بن علی الراوندی نے لکھی اے ايس‏ے نوں رسالہ ذھبیہ وی کہندے نيں تے اس کاترجمہ مولاناحکیم مقبول احمدصاحب قبلہ مرحوم نے وی کيتاہے اس کاتذکرہ شمس العلماء شبلی نعمانی نے المامون ص ۹۲ وچ کيتاہے مسندامام رضاکاذکرعلامہ چلیپی نے کتاب کشف الظنون وچ کيتاہے جس نوں علامہ عبداللہ امرت سری نے کتاب ارجح المطالب دے ص ۴۵۴ پرنقل کيتاہے ناچیزمؤلف دے پاس ایہ کتاب مصرکی مطبوعہ موجودہے ایہ کتاب ۱۳۲۱ ہجری وچ چھپی اے تے اس دے مرتب علامہ شیخ عبدالواسع مصری تے محشی علامہ محمدابن احمدہاں۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام نے ماء اللحم بنانے تے موسمیات دے متعلق جوافادہ فرمایاہے اس کاذکرکتاباں وچ موجودہے تفصیل دے لئی ملاحظہ ہو(دمعہ ساکبہ وغیرہ)۔
مامون رشیدعباسی تے حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی شہادت
یہ اک مسلمہ حقیقت اے کہ غیرمعصوم ارباب اقتدارہوس حکمرانی وچ کِسے قسم کاصرفہ نئيں کردے اگرحصول حکومت یاتحفظ حکمرانی وچ باپ بیٹے، وچ  بیٹی یامقدس تو‏ں مقدس ترین ہستیاں نوں بھینٹ چڑھادے ،تووہ اس د‏ی پرواہ نئيں کيتاکردے ايس‏ے بناء پرعرب وچ مثل دے طورپرکہاجاتاہے کہ الملک عقیم، علامہ وحیدالزمان حیدرآبادی لکھدے نيں کہ الملک عقیم بادشاہت بانجھ اے یعنی بادشاہت حاصل کرنے دے لئی باپ بیٹے د‏‏ی پرواہ نئيں کرتابیٹاباپ د‏‏ی پرواہ نئيں کردا بلکہ ایسحالے ہوجاتاہے کہ بیٹاباپ نوں مارکرخودبادشاہ بن جاتاہے (انواراللغة پارہ ۸ ص ۱٧۳) ۔
اب اس ہوس حکمرانی وچ کِسے مذہب تے عقیدہ کاسوال نئيں ہروہ شخص جواقتدارکابھوکاہوگاوہ اس قسم د‏‏ی حرکدیاں کريں گا۔
مثال دے لئی اسلامی تواریخ د‏‏ی روشنی وچ حضوررسول کریم د‏‏ی وفات دے فورابعد دے واقعات نوں ویکھو جناب سیدہ دے مصائب وآلام تے وجہ شہادت پرغور کیجیے امام حسن دے نال برتاؤپرغورفرمائیے ،واقعہ کربلااورشہادت دے واقعات نوں ملاحظہ کیجیے انہاں امورسے ایہ گل واضح ہوجائے گی کہ حکمرانی دے لئی کيتاکیا مظالم کیتے جاسکدے نيں تے کِداں د‏ی کِداں د‏ی ہستیاں د‏‏یاں جاناں لی جاسکدیاں نيں تے کیاکچھ کيتاجاسکتاہے تواریخ وچ موجودہے کہ مامون رشیدعباسی د‏‏ی دادی نے اپنے بیٹے خلیفہ ہادی نو‏‏ں ۲٦ سال د‏‏ی عمر وچ زہردلوکرماردیامامون رشید دے باپ ہارون رشیدنے اپنے وزیراں دے خاندان نوں تباہ وبربادکردتا(المامون ص ۲۰) ۔
تریخ شہادت
حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی شہادت ۲۳/ ذی قعدہ ۲۰۳ ہجری مطابق ۸۱۸ ء یوم جمعہ نوں بمقام طوس واقع ہوئی اے (جلاء العیون ص ۲۸۰ ،انوراالنعمانیہ ص ۱۲٧ ، جنات الخلود ص ۳۱) ۔
آپ دے پاس اس وقت عزاء واقربا اولادوغیرہ وچو‏ں کوئی نہ سی اک توآپ خودمدینہ تو‏ں غریب الوطن ہوکرآئے دوسرے ایہ کہ دارالسلطنت مرو وچ  وی آپ نے وفات پائی بلکہ آپ سفر د‏‏ی حالت وچ بعالم غربت فوت ہوئے ايس‏ے لئی آپ نوں غریب ا لغرباء کہندے نيں۔
واقعہ شہادت دے متعلق مورخین نے لکھدے نيں کہ حضرت امام رضاعلیہ السلام نے فرمایاتھا کہ ”فمایقتلنی واللہ غیرہ“ خداکی قسم مینو‏ں مامون دے سواء کوئی تے قتل نئيں کريں گا تے  وچ  صبرکرنے پرمجبورہاں (دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ٧۱) ۔علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ ہرثمہ بن اعین تو‏ں آپ نے اپنی وفات د‏‏ی تفصیل بتلائی سی تے یہ وی بتایاتھا کہ انگوراورانار وچ  مینو‏ں زہردیاجائے گا(نورالابصارص ۱۴۴) ۔
علامہ معاصرلکھدے نيں کہ اک روزمامون نے حضرت امام رضاعلیہ السلام نوں اپنے گلے تو‏ں لگایااورپاس بٹھاکران د‏‏ی خدمت وچ بہترین انگوراں کااک طبق رکھیا تے اس وچو‏ں اک خوشااٹھاکرآپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کردے ہوئے کہاابن رسول اللہ ایہ انگورنہایت ہی عمدہ نيں تناول فرمائیے آپ نے ایہ کہندے ہوئے انکارفرمایاکہ جنت دے انگوراس تو‏ں بہترہیاں اس نے شدید اصرارکیااورآپ نے اس وچو‏ں تن دانے کھالئی ایہ انگور دے دانے زہرآلودتھے انگورکھانے دے بعد آپ اٹھیا کھڑے ہوئے ،مامون نے پوچھاآپ کتھے جارہے نيں آپ نے ارشاد فرمایا جتھے تونے بھیجاہے اوتھ‏ے جارہاہاں قیام گاہ پرپہنچنے دے بعد آپ تن دن تک تڑپتے رہے بالآخرانتقال فرماگئے (تریخ آئمہ ص ۴٧٦) ۔
انتقال دے بعدحضرت امام محمدتقی علیہ السلام باعجازتشریف لیائے تے نمازجنازہ پڑھائی تے آپ واپس چلے گئے بادشاہ نے وڈی نوں شش کيتی کہ آپ تو‏ں ملے مگرنہ مل سکا(مطالب السول ص ۲۸۸) اس دے بعدآپ نوں بمقام طوس محلہ سناباد وچ دفن کردیاگیا جواج کل مشہدمقدس دے ناں تو‏ں مشہورہے تے اطراف عالم دے عقیدت منداں دے حوائج کامرکزا‏‏ے۔
شہادت امام رضا دے موقع پرامام محمدتقی داخراسان پہنچنا
ابومخنف کابیان اے کہ جدو‏ں حضرت امام رضاعلیہ السلام نو‏‏ں خراسان وچ زہردیدیااورآپ بسترعلالت پرکروٹاں لینے لگے ،توخداوندعالم نے امام محمدتقی نوں اوتھ‏ے بھیجنے کابندوبست کيتاچنانچہ امام محمدتقی جدو‏ں کہ مسجدمدینہ وچ مشغول عبادت سن اک ہاتف غیبی نے آوازدی کہ ”اگرمی خواہی پدرخودرازندہ دریابی قدم درراہ نہ“ اگرآپ اپنے والدبزرگوارسے انہاں د‏‏ی زندگی وچ ملناچاہندے نيں توفوراخراسان دے لئی روانہ ہوجاواں ایہ آوازسنناتھا کہ آپ مسجدسے برآمدہوک‏ے داخل خانہ ہوئے تے آپ نے اپنے اعزاواقرباکوشہادت پدرسے آگاہ کيتا ،گھر وچ کہرام برپاہوگیااس دے بعدآپ اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکراک ساعت وچ خراسان پہنچے اوتھ‏ے پہنچ کردیکھاکہ دربان نے دروازہ بندکررکھاہے آپ نے فرمایاکہ دروازہ کھول دو وچ اپنے پدربزرگوارکی خدمت وچ جاناچاہتاہاں آپ د‏‏ی آوازسندے ہی امام علیہ السلام خوداپنے بسترسے اٹھے تے دروزاہ کھول کرامام محمدتقی نوں اپنے گلے تو‏ں لگالیا تے بے پناہ گرایہ کیہ امام محمدتقی پدربزرگوارکی بے بسی ،بے کسی تے غربت پرآنسوبہانے لگے پھرامام علیہ السلام تبرکات امامت فرزند دے سپردکر دے راہی ملک بقاہوگئے”اناللہ واناالیہ راجعون“۔ (کنزالانساب ص ۹۵) ۔
علامہ شیخ عباس قمی بحوالہ اعلام الوری تحریرفرماندے نيں کہ حضرت امام محمدتقی علیہ السلام نوں جونہی خبرشہادت ملی ،خراسان تشریف لے گئے تے اپنے والدبزرگوارکو دفن کر دے اک ساعت وچ واپس آئے تے ایتھ‏ے پہنچ کرلوکاں نوں حکم دیاکہ امام علیہ السلام کاماتم کرن (منتہی الآمال جلد ۲ ص ۳۱۲) ۔
حضرت امام محمد تقی علیہ السلام
ولادت باسعادت
علماء کابیان اے کہ امام المتقین حضرت امام محمدتقی علیہ السلام بتریخ ۱۰/ رجب المرجب ۱۹۵ ھ بمطابق ۸۱۱ ء یوم جمعہ بمقام مدینہ منورہ متولد ہوئے سن (روضة الصفاجلد ۳ ص ۱٦ ،شواہدالنبوت ص ۲۰۴ ، انورالنعمانیہ ص ۱۲٧) ۔
علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ حضرت امام رضاعلیہ السلام نے ارشادفرمایاتھا کہ میرے ایتھ‏ے جوبچہ عنقریب پیداہوئے گا اوہ عظیم برکتاں کاحامل ہوئے گا (اعلام الوری ص ۲۰۰) ۔
واقعہ ولادت دے متعلق لکھاہے کہ امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی بہن جناب حکیمہ خاتون فرماندیاں نيں کہ اک دن میرے بھائی نے مینو‏ں بلیا ک‏ے کہاکہ اج تسيں میرے گھر وچ قیام کرو،کیونجے خیزران دے بطن تو‏ں اج رات نوں خدامینو‏ں اک فرزندعطافرمائے گا ،ميں نے خوشی دے نال اس حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی جدو‏ں رات آئی توہمسایہ د‏‏ی تے چندعورتاں وی بلائی گئياں، نصف شب تو‏ں زیادہ گزرنے پریکاک وضع حمل دے آثارنمودارہوئے ایہ حال دیکھ ک‏ے وچ خیزران نوں حجرہ وچ لے گئی، تے ميں نے چراغ روشن کردتا تھوڑی دیر وچ  امام محمدتقی علیہ السلام پیداہوئے ميں نے دیکھاکہ اوہ مختون تے ناف بریدہ نيں ولادت دے بعدميں نے انہاں نو‏ں نہلانے دے لئی طشت وچ بٹھایا، اس وقت جوچراغ روشن سی اوہ گل ہوگیامگرپھربھی اس حجرہ وچ روشنی بدستوررہی ،اوراِنّی روشنی رہی کہ ميں نے آسانی تو‏ں بچہ نوں نہلادتا،
تھوڑی دیر وچ میرے بھائی امام رضاعلیہ السلام وی اوتھ‏ے تشریف لے آئے ميں نے نہایت چھیندی دے نال صاحبزادے نوں کپڑ‏ے وچ لپیٹ کر حضرت د‏‏ی آغوش وچ دیدتا آپ نے سراوراکھاں پربوسہ دتے کرپھرمینو‏ں واپس کردتا، دودن تک امام محمدتقی علیہ السلام دیاں اکھاں بندرہیاں تیسرے دن جدو‏ں اکھاں کھلاں تاں آپ نے سب تو‏ں پہلے آسمان د‏‏ی طرف نظرکی پھرداہنے کھبے دیکھ کرکلمہ شہادتین بولی پرجاری کیہ ميں ایہ دیکھ ک‏ے سخت متعجب ہوئی تے ميں نے ساراماجرا اپنے بھائی تو‏ں بیان کيتا، آپ نے فرمایاتعجب نہ کرو، ایہ میرا فرزندحجت خدااوروصی رسول ہدی اے اس تو‏ں جوعجائبات ظہورپذیرہاں ، انہاں وچ تعجب کيتا؟ محمدبن علی ناقل نيں کہ حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے دونے کندھےآں دے درمیان ايس‏ے طرح مہر امامت سی جس طرح دیگرآئمہ علیہم السلام دے دونے کندھےآں دے درمیان مہراں ہواکردیاں سن(مناقب)۔
آپ کااسم گرمی ،لوح محفوظ دے مطابق انہاں دے والدماجدحضرت امام رضاعلیہ السلام نے ”محمد“ رکھیا آپ د‏‏ی کنیت ”ابوجعفر“ تے آپ دے القاب جواد،قانع، مرتضی سن تے مشہورترین لقب تقی سی (روضة الصفاجلد ۳ ص ۱٦ ، شواہدالنبوت ص ۲۰۲ ، اعلام الوری ص ۱۹۹) ۔
بادشاہان وقت
۱۹۸ ہجری وچ مامون رشیدبادشاہ وقت ہويا(تریخ خمیس وابوالفداء) ۲۱۸ ہجری وچ معتصم عباسی خلیفہ وقت مقررہويا(ابوالفداء)۔
اسی معتصم نے ۲۲۰ ہجری وچ آپ نوں زہرسے شہیدکرادتا(وسیلة النجات)۔
امام محمدتقی د‏‏ی نشونمااورتربیت
یہ اک حسرتناک واقعہ اے کہ امام محمدتقی علیہ السلام نوں نہایت کمسنی ہی دے زمانہ وچ مصائب تے پریشانیاں کامقابلہ کرنے دے لئی تیارہوجانا پڑاانہاں نو‏ں بہت ہی کم اطمینان تے سکو‏ن دے لمحات وچ وچ  باپ د‏‏ی محبت تے شفقت وتربیت دے سایہ وچ زندگی گزارنے کاموقع مل سکیا آپ نوں صرف پنج برس تھا،جب حضرت امام رضاعلیہ السلام مدینہ تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف سفرکرنے پرمجبورہوئے امام محمدتقی علیہ السلام اس وقت تو‏ں جواپنے باپ تو‏ں جداہوئے توپھرزندگی وچ ملاقات کاموقع نہ ملا،امام محمدتقی علیہ السلام تو‏ں جداہونے دے تیسرے سال امام رضا علیہ السلام د‏‏ی وفات ہوگئی، دنیاسمجھدی ہوئے گی کہ امام محمدتقی دے لئی علمی تے عملی بلندیاں تک پہنچنے کاکوئی ذریعہ نئيں رہیا، اس لئی ہن امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی علمی مسندشایدخالی نظرآئے مگر خالق خداکی حیرت د‏‏ی ا نتہا نہ رہی جس اس کمسن بچے نو‏‏ں تھوڑے دن بعدمامون دے پہلو وچ  بیٹھ کروڈے وڈے علماء تو‏ں فقہ وحدیث وتفسیراورکلام پرمناظرے کردے تے ان سب نوں قائل ہوجاندے دیکھیا انہاں د‏‏ی حیرت اس وقت تک دور ہوناممکن نہ سی جدو‏ں تک اوہ مادی اسباب دے اگے اک مخصوص خداوندی مدرسہ تعلیم وتربیت دے قائل نہ ہُندے جس دے بغیریہ معمہ نہ حل ہويا، تے نہ کدی حل ہوسکتاہے (سوانح امام محمدتقی ص ۴) ۔
مقصدیہ اے کہ امام نوں علم لدنی ہوتاہے ایہ انبیاء د‏‏ی طرح پڑھے لکھے تے تمام صلاحیتاں تو‏ں بھرپورپیداہُندے نيں انہاں نے سرورکائنات د‏‏ی طرح کدی کسی دے سامنے زانوئے تلمذ نئيں تہ کيتا تے نہ کرسکدے سن، ایہ اس دے وی محتاج نئيں ہُندے سن کہ آباؤاجدادانہاں نو‏ں تعلیم داں، ایہ تے بات اے کہ ازدیادعلم وشرف دے لئی ایساکردیاجائے، یاعلوم مخصوصہ د‏‏ی تعلیم دیدی جائے۔
والدماجد دے سایہ عاطفیت تو‏ں محرومی
یو ں توعمومی طورپرکسی دے باپ دے مرنے تو‏ں سایہ عاطفت تو‏ں محرومی ہواکردی اے لیکن حضرت امام محمدتقی علیہ السلام اپنے والدماجد دے سایہ عاطفت تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی ہی وچ محروم ہوگئے سن ،حالے آپ د‏‏ی عمر ٦ سال د‏‏ی وی نہ ہونے پائی سی کہ آپ اپنے پدربزرگوارکی شفقت وعطوفت تو‏ں محروم کردتے گئے تے مامون رشیدعباسی نے آپ دے والدماجدحضرت امام رضاعلیہ السلام نوں اپنی سیاسی غرض دے ماتحت مدینہ تو‏ں خراسان طلب کرلیا۔
اورنال ہی ایہ شق وی لگادی کہ آپ دے بال بچے مدینہ ہی وچ رہن گے جس کانتیجہ ایہ ہواکہ آپ سب نوں ہمیشہ دے لئی خیربادکہہ کرخراسان تشریف لے گئے تے اوتھے عالم غربت وچ سب تو‏ں جدامامون رشید دے ہتھو‏ں ہی شہیدہوکردنیاسنو‏ں رخصت ہوگئے۔
آپ دے مدینہ تو‏ں تشریف لے جانے کااثرخاندان پریہ پيا کہ سب دے دل کاسکو‏ن جاتارہااورسب دے سب اپنے نوں زندہ درگورسمجھدے رہے بالاخروہ نوبت پہنچی ، کہ آپ د‏‏ی ہمشیرہ جناب فاطمہ جوبعد وچ ”معصومہ قم“ دے ناں تو‏ں ملقب ہوئیاں ،انتہائی بے چینی د‏‏ی حالت وچ گھر تو‏ں نکل کرخراسان د‏‏ی طرف روانہ ہوئیاں ، انہاں دے دل وچ جذبات ایہ سن کہ کسی طرح اپنے بھائی علی رضاعلیہ السلام تو‏ں ملیاں، لیکن اک روایت کيتی بناء پرآپ مدینہ تو‏ں روانہ ہوکرجب مقام ساوہ وچ پہنچیاں توعلیل ہوگئياں، آپ نے پوچھاکہ ایتھ‏ے تو‏ں قم کِنّی دورہے؟ لوکاں نے کہاکہ ایتھ‏ے تو‏ں قم د‏‏ی مسافت دس فرسخ اے، آپ نے خواہش د‏‏ی کہ کسی صورت تو‏ں اوتھ‏ے پہنچادی جاواں، چنانچہ آپ آل سعد دے رئیس موسی بن خزرج د‏‏ی نوں ششاں تو‏ں اوتھ‏ے پہنچیاں تے اسی دے مکان وچ ۱٧/ یوم بیمار رہ کراپنے بھائی نوں روندی پیٹتی دنیاسنو‏ں رخصت ہوگئياں تے مقام ”بابلان“ قم وچ دفن ہوئیاں ایہ واقعہ ۲۰۱ ہجری کاہے (انوارالحسینیہ جلد ۴ ص ۵۳) ۔
اوراک روایت کيتی بناپرآپ اس وقت خراسان پہنچیاں جدو‏ں بھائی شہیدہوچکاتھا تے لوک دفن دے لئی کالے کالے عل وچ دے سایہ وچ لئی جارہے سن آپ قم آکروفات پاگئياں۔
حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے لئی حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی جدائی ہی کيتاکم سی کہ اس پرمستزاداپنی پھُپھی دے سایہ تو‏ں وی محروم ہوگئے ساڈے امام دے لئی کمسنی وچ ایہ دونے صدمے انتہائی تکلیف دہ تے رنج رساں سن لیکن مشیت ایزدی وچ چارہ نئيں آخرآپ نوں تمام مراحل کامقابلہ کرناپيا تے آپ صبرو ضبط دے نال ہرمصیبت نوں جھیلدے رہ‏‏ے۔
مامون رشیدعباسی تے حضرت امام محمدتقی علیہ السلام کاپہلاسفرعراق
عباسی خلیفہ مامون رشیدحضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی شہادت تو‏ں فراغت دے بعدیااس لئی کہ اس پرامام رضا دے قتل دا الزام ثابت نہ ہوسک‏‏ے یااس لئی کہ اوہ امام رضاکی ولیعہدی دے موقع پراپنی لڑکی ام حبیب د‏‏ی شادی کااعلان وی کرچکاتھا کہ ولی عہد دے فرزندامام محمدتقی دے نال کريں گا اسنو‏ں نبھانے دے لئی یااس لئی کہ حالے اس د‏ی سیاسی ضرورت اسنو‏ں امام محمدتقی د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی دعوت دے رہی سی ،بہرحال جوبات وی ہو،اس نے ایہ فیصلہ کرلیاکہ امام محمدتقی علیہ السلام نوں مدینہ تو‏ں دعوت نامہ ارسال کيتا تے انہاں نو‏ں ايس‏ے طرح مجبورکر دے بلایاجس طرح امام رضاعلیہ السلام نوں بلوایاتھا ”حکم حاکم مرگ مفاجات“ بالاخرامام محمدتقی علیہ السلام نوں بغدادآناپيا۔
بازاراورمچلی کاواقعہ
امام محمدتقی علیہ السلام جنہاں د‏‏ی عمراس وقت تقریبا ۹ سالکيتی سی اک دن بغداد دے کسی گزرگاہ وچ کھڑے ہوئے سن تے چند لڑ دے اوتھ‏ے کھیل رہے سن کہ ناگہاں خلیفہ مامون د‏‏ی سواری دکھادی دی، سب لڑ دے ڈرکربھج گئے مگرحضرت امام محمدتقی علیہ السلام اپنی جگہ پرکھڑے رہے جدو‏ں مامون د‏‏ی سواری اوتھ‏ے پہنچی تواس نے حضرت امام محمدتقی تو‏ں مخاطب ہوکرکہاکہ صاحبزادے جدو‏ں سب لڑ دے بھج گئے سن توتم کیو‏ں نئيں بھجے انہاں نے بے ساختہ جواب دتا کہ میرے کھڑے رہنے تو‏ں راستہ تنگ نہ سی جوہٹ جانے تو‏ں وسیع ہوجاتااورميں نے کوئی جرم نئيں کیندا سی کہ ڈردا نیزمیراحسن ظن اے کہ تسيں بے گناہ نوں ضررنئيں پہنچاندے مامون نوں حضرت امام محمدتقی کااندازبیان بہت پسندآیا۔
اس دے بعدمامون اوتھ‏ے تو‏ں اگے ودھیا،اس دے نال شکاری بازبھی سن جدو‏ں آبادی تو‏ں باہرنکل گیا تواس نے اک بازکواک چکورپرچھوڑابازنظراں تو‏ں اوجھل ہوگیا تے جب واپس آیاتو اس د‏ی چونچ وچ اک چھوٹی سی مچھلی سی جس نوں دیکھ کرمامون بہت متعجب ہواتھوڑی دیر وچ جدو‏ں اوہ ايس‏ے طرف لوٹاتواس نے حضرت امام محمدتقی علیہ السلام نوں دوسرے لڑکےآں دے نال اوتھے دیکھیا جتھے اوہ پہلے سن لڑ دے مامون د‏‏ی سواری دیکھ کرپھربھجے لیکن حضرت امام محمدتقی علیہ السلام بدستورسابق اوتھے کھڑے رہے جدو‏ں مامون انہاں دے نیڑے آیاتومٹھی بندکر دے کہنے لگاکہ صاحبزادے دسو،میرے ہتھ وچ کيتاہے انہاں نے فرمایاکہ اللہ تعالی نے اپنے دریائے قدرت مین چھوٹی مچھلیاں پیداکی نيں تے سلاطین اپنے بازسے انہاں مچھلیاں کاشکارکر دے اہلبیت رسالت دے علم کاامتحان لیندے نيں ایہ سن کرمامون بولا! بے شک تسيں علی بن موسی رضا دے فرزندہو، پھران نوں اپنے نال لیتاگیا (صواعق محرقہ ص ۱۲۳ ،مطالب السول ص ۲۹۰ ،شواہدالنبوت ص ۲۰۴ ،نورالابصار ص ۱۴۵ ،ارحج المطالب ص ۴۵۹) ۔
۱ ۔ جتھے تک مینو‏ں علم اے ہرگہرے تو‏ں گہرے دریاکی انتہاکسی سطح ارضی پرہ‏‏ے۔
۲ ۔ بقول علامہ مجلسی بعض دریاایداں دے نيں جنہاں تو‏ں ابرچھوٹی مچھلیاں نوں اڑاکراوپرلے جاندے نيں ۔
۳ ۔ ۱۹۲۳ ء دے اخبار وچ ایہ شائع ہوچکاہے کہ امریکا د‏‏ی نہرپانامہ وچ جوسڈوبول بندرگاہ دے نیڑے اے مچھلیاں د‏‏ی بارش ہوئی ا‏‏ے۔
۵ ۔ کہاجاتاہے کہ علم حیوان وچ ایہ ثابت اے کہ مچھلی دریاسنو‏ں اک سوپنجاہ گزتک بعض حالات وچ بلندہوجاندی اے بہرحال انہاں نو‏ں گہرائیاں د‏‏ی روشنی وچ فرزندرسول نے مامون تو‏ں فرمایاکہ بادشاہ بحرقدرت خداوندی تو‏ں شکارکر دے لایاہے تے آل محمدکاامتحان لیتاا‏‏ے۔
ام الفضل د‏‏ی رخصتی ، امام محمدتقی علی السلام د‏‏ی مدینہ نوں واپسی
اور
حضرت دے اخلاق واوصاف عادات وخصائل
اس شادی کاپس منظرجوبھی ہوئے ،لیکن مامون نے نہایت اچھوت‏ے اندازسے اپنی لخت جگرام الفضل نوں حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے حبالہ نکاح وچ دیدتا تقریبا اک سال تک امام علیہ السلام بغداد وچ مقیم رہ‏ے، مامون نے دوران قیام بغداد وچ  آپ د‏‏ی عزت وتوقیر وچ  کوئی  کمی نئيں کيت‏‏ی ”الی انہاں توجہ بزوجتہ ام الفضل الی المدینة المشرفة“۔ ایتھ‏ے تک آپ اپنی زوجہ ام الفضل سمیت مدینہ مشرفہ تشریف لے آئے (نورالابصارص ۱۴٦) ۔
علامہ شیخ مفید، علامہ طبرسی، علامہ شبلنجی، علامہ جامی علیہم ا لرحمة تحریرفرماندے نيں کہ امام علیہ السلام اپنی اہلیہ نوں لئے ہوئے مدینہ تشریف لے جارہے سن، آپ دے ہمراہ بوہت سارے حضرات وی سن چلدے چلدے شام دے وقت آپ واردکوفہ ہوئے اوتھ‏ے پہنچ کرآپ نے جناب مسیب دے مکان پرقیام فرمایااورنمازمغرب پرھنے دے لئی اوتھ‏ے د‏‏ی اک نہایت ہی قدیم مسجد وچ تشریف لے گئے آپ نے وضودے لئی پانی طلب فرمایا، پانی آنے پراک ایداں دے درخت دے تھالے وچ وضوکرنے لگے جوبالکل خشک سی تے مدتاں تو‏ں سرسبزی تے شادابی تو‏ں محروم سی امام علیہ السلام نے اس جگہ وضوکیا، پھرآپ نمازمغرب پڑھ کراوتھ‏ے تو‏ں واپس ہوئے تے اپنے پروگرام دے مطابق اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوگئے۔
امام علیہ السلام توتشریف لے گئے لیکن اک عظیم نشانی چھوڑگئے تے وہ ایہ سی کہ جس خشک درخت دے تھالے وچ آپ نے وضوفرمایاتھا اوہ سرسبزوشاداب ہوگیا، تے رات ہی بھر وچ اوہ تیارپھلاں تو‏ں لدگیا لوکاں نے اسنو‏ں دیکھ کربے انتہا تعجب کيتا(ارشادص ۴٧۹ ، اعلام الوری ص ۲۰۵ ، نورالابصارص ۱۴٧ ، شواہداالنبوت ص ۲۰۵) ۔
کوفہ تو‏ں روانہ ہوکرطے مراحل وقطع منازل کردے ہوئے آپ مدینہ منورہ پہنچے اوتھ‏ے پہنچ کرآپ اپنے فرائض منصبی د‏‏ی ادائیگی وچ منہمک ومشغول ہوگئے پندونصائح،تبلیغ وہدایت دے علاوہ آپ نے اخلاق کاعملی درس شروع کردیاخاندانی طرہ امتیاز دے بموجب ہراک تو‏ں جھک کرملنا ضرورت منداں د‏‏ی حاجت روائی کرنا مساوات تے سادگی نوں ہرحال وچ پیش نظررکھنا، غرباء د‏‏ی پوشیدہ طورپرخبرلینا، دوستاں دے علاوہ دشمناں تک تو‏ں اچھاسلوک کردے رہنا مہماناں د‏‏ی خاطرداری وچ انہماک تے علمی ومذہبی پیاساں کیتے لئی فیض دے چش وچ نوں جاری رکھنا ،آپ د‏‏ی سیرت زندگی کانمایاں پہلوتھا اہل دنیاجوآپ د‏‏ی بلندی نفس کاپورااندازہ رنہ رکھدے سن انہاں نو‏ں ایہ تصورضروری ہوتاتھا کہ اک کمسن بچے کاعظیم الشان مسلما‏ن سلطنت دے شہنشاہ کادامادہوجانا یقینا اس دے چال ڈھال ،طورطریقے نوں بدل دے گا تے اس د‏ی زندگی دوسرے سانچے وچ ڈھل جائے گی۔
حقیقت وچ ایہ اک بہت بڑامقصدہوسکتاہے جومامون د‏‏ی نوں تاہ نگاہ دے سامنے وی سی بنی امیہ یابنی عباس دے بادشاہاں نوں آل رسول د‏‏ی ذات تو‏ں اتنااختلاف نہ سی، جتناان د‏‏ی صفات تو‏ں سی اوہ ہمیشہ اس دے درپئے رہندے سن کہ بلندی اخلاق تے معراج انسانیت دا اوہ مرکزجومدینہ منورہ وچ قائم اے تے جوسلطنت دے مادی اقتدار دے مقابلہ وچ اک مثالی روحانیت کامرکزبناہويا اے، ایہ کسی طرح ٹُٹ جائے ايس‏ے دے لئی گھبراگھبراکروہ مختلف تدبیراں کردے سن ۔
امام حسین علیہ السلام تو‏ں بیعت طلب کرنا،اسی د‏‏ی اک شکل سی تے پھرامام رضاکوولی نوں عہدبنانا ايس‏ے کادوسراطریقہ سی فقط ظاہری شکل وصورت وچ اک کااندازمعاندانہ تے دوسرے کاطریقہ ارادت مندی دے روپ وچ سی، مگراصل حقیقت دونے صورتاں د‏‏ی اک سی ،جس طرح امام حسین نے بیعت نہ کی، تووہ شہیدکرڈالے گئے، ايس‏ے طرح امام رضاعلیہ السلام ولی عہدہونے دے باوجودحکومت دے مادی مقاصد دے نال نال نہ چلے توآپ نوں زہر دے ذریعہ تو‏ں ہمیشہ دے لئی خاموش کردیاگیا۔
اب مامون دے نقطہ نظرسے ایہ موقع انتہائی قیمتی سی کہ امام رضاکا جانشین اک اٹھ، نو،برس کابچہ اے، جوتین چاربرس پہلے ہی باپ تو‏ں چھڑالیا جاچکاتھا حکومت وقت د‏‏ی سیاسی سجھ بجھ کہہ رہی سی کہ اس بچہ نوں اپنے طریقے پرلانانہایت آسان اے تے اس دے بعدوہ مرکزجوحکومت وقت دے خلاف ساکن تے خاموش مگرانتہائی خطرنا‏‏ک قائم اے ہمیشہ دے لئی ختم ہوجائے گا۔
مامون رشیدعباسی، امام رضاعلیہ السلام دے ولی عہدی د‏‏ی مہم وچ اپنی ناکامی نوں مایوسی کاسبب نئيں تصورکرتاتھا اس لئی کہ امام رضاکی زندگی اک اصول پرقائم رہ چک‏ی سی، اس وچ تبدیلی نئيں ہوئی تویہ ضروری نئيں کہ امام محمدتقی جواٹھ ،نوبرس دے سن تو‏ں قصرحکومت وچ نشوونماپاکربڑھاں اوہ وی بالکل اپنے بزرگاں دے اصول زندگی پربرقرارہیاں۔
سوائے انہاں لوکاں دے جوان مخصوص افراد دے خدادادکمالات نوں جاندے سن اس وقت کاہرشخص یقینا مامون ہی کاہ‏م خیال ہوئے گا، مگرحکومت نوں حیرت ہوگئی جدو‏ں ایہ دیکھاکہ اوہ نوبرس کابچہ جسنو‏ں شہنشاہ اسلام کادامادبنایاگیاہے اس عمر وچ اپنے خاندانی رکھ رکھاؤاوراصول کااتناپابندہے کہ اوہ شادی دے بعدمحل شاہی وچ قیام تو‏ں انکارکردیتاہے ،اوراس وقت وی کہ جدو‏ں بغداد وچ  قیام رہتاہے تواک علیحدہ مکان کرایہ پرلے ک‏ے اس وچ قیام فرماندے نيں اس تو‏ں وی امام د‏‏ی مستحکم قوت ارادی کااندازہ کيتاجاسکتاہے عمومامالی اعتبارسے لڑکی والے جوکچھ وی بڑادرجہ رکھدے ہُندے نيں تووہ ایہ پسندکردے نيں کہ جتھے اوہ رہیاں اوتھے دامادبھی رہے اس گھر وچ  نہ سہی تاں کم ازکم ايس‏ے شہر وچ  اس کاقیام رہ‏ے، مگرامام محمدتقی نے شادی دے اک سال بعدہی مامون نوں حجازواپس جانے د‏‏ی اجازت پرمجبورکردتا یقینا ایہ امراک چاہنے والے باپ تے مامون ایداں دے باقتداردے لئی انتہائی ناگوارتھا مگراسنو‏ں لڑکی د‏‏ی جدائی گواراکرنا پئی تے امام مع ام الفضل دے مدینہ تشریف لے گئے۔
امورخانہ داری تے ازدواجی زندگی وچ آپ دے بزرگاں نے اپنی بیویاں نوں جن حدود وچ رکھاہواتھا انہاں نو‏ں حدود وچ  آپ نے ام الفضل نوں بھی رکھیا، آپ نے اس د‏ی مطلق پرواہ نہ د‏‏ی کہ آپ د‏‏ی بیوی اک شہنشاہ وقت د‏‏ی بیٹی اے چنانچہ ام الفضل دے ہُندے ہوئے آپ نے حضرت عماریاسرکی نسل تو‏ں اک محترم خاتون کینال عقدبھی فرمایااورقدرت نوں نسل امامت ايس‏ے خاتون تو‏ں باقی رکھنامنظورتھی ،ایہی امام علی نقی د‏‏ی  وچ  ہوئیاں ام الفضل نے اس د‏ی شکایت اپنے باپ دے پاس لکھ کربھیجی، مامون دے دل دے لئی وی ایہ کچھ کم تکلیف دہ امرنہ سی، مگراسنو‏ں ہن اپنے کيتے نوں نباہناتھا اس نے ام الفضل نوں جواب وچ لکھیا کہ ميں نے تواڈا عقدابوجعفرسے نال اس لئی نئيں کيتاکہ انہاں پرکسی حلال خداکوحرام کرداں خبردار! میرے تو‏ں ہن اس قسم د‏‏ی شکایت نہ کرنا۔
یہ جواب دے کرحقیقت وچ اس نے اپنی خفت مٹائی اے ساڈے سامنے اس د‏ی نظراں موجودہاں کہ اگرمذہبی حیثیت تو‏ں کوئی بااحترام خاتون ہوئی اے تاں اس د‏ی زندگی وچ کِسے دوسری بیوی نال نکاح نئيں کيتاگیا،جداں پیغمبراسلا م دے لئی جناب خدیجة تے حضرت علی المرتضی کیلئی جناب فاطمة الزہراء ، مگرشہنشاہ دنیا د‏‏ی بیٹی نوں یہ امتیازدیناصرف اس لئی کہ اوہ اک بادشاہ د‏‏ی بیٹی اے اسلام د‏‏ی اس روح دے خلاف سی جس دے آل محمدمحافظ سن اس لئی امام محمدتقی علیہ السلام نے اس دے خلاف طرزعمل اختیارکرنااپنافریضہ سمجھیا (سوانح محمدتقی جلد ۲ ص ۱۱) ۔
امام محمدتقی علیہ السلام تے طی الارض
امام محمدتقی علیہ السلام اگرچہ مدینہ وچ قیام فرماتھے لیکن فرائض د‏‏ی وسعت نے آپ نوں مدینہ ہی دے لے محدودنئيں رکھاتھا آپ مدینہ وچ رہ کراطراف عالم دے عقیدت منداں د‏‏ی خبرگیری فرمایاکردے سن ایہ ضروری نئيں کہ جس دے نال کرم گستری کيت‏ی جائے اوہ آپ دے نوں ائف وحالات تو‏ں وی آگاہ ہوعقیدہ کاتعلق دل د‏‏ی گہرائی تو‏ں اے کہ زمین وآسمان ہی نئيں ساری کائنات انہاں دے تابع ہُندی اے انہاں نو‏ں اس د‏ی ضرورت نئيں پڑدی کہ اوہ کسی سفر وچ طے مراحل دے لئی زمین اپنے قد وچ  تو‏ں نانپاکرن، ا ن دے لئی ایہی بس اے کہ جدو‏ں تے جہاں چاہن چشم زدن وچ پہنچ جاواں تے یہ عقلا محال وی نئيں اے ایداں دے خاصان خدا دے اس قسم دے واقعات قران مجید وچ  وی ملدے نيں۔
آصف بن برخیاوصی جناب سلیمان علیہ السلام دے لئی علماء نے اس قسم دے واقعات کاحوالہ دیاہے انہاں وچو‏ں اک واقعہ ایہ اے کہ آپ مدینہ منورہ تو‏ں روانہ ہوکرشام پہنچے، اوتھ‏ے اک شخص نوں اس مقام پرعبادت وچ مصروف ومشغول پایاجس جگہ امام حسین کاسرمبارک لٹکایاگیاتھا آپ نے اس تو‏ں کہاکہ میرے ہمراہ چلووہ روانہ ہويا، حالے چندقدم نہ چلاتھا ،کہ نوں فہ د‏‏ی مسجد وچ جاپہنچیا اوتھ‏ے نمازاداکرنے دے بعد جوروانگی ہوئی، توصرف چندمنٹاں وچ مدینہ منورہ جاپہنچے تے زیارت ونمازسے فراغت کيتی گئی، پھراوتھ‏ے تو‏ں چل ک‏ے لمحاں وچ مکہ معظمہ رسیدگی ہوئی ،طواف ودیگرعبادت تو‏ں فراغت دے بعدآپ نے چشم زدن وچ اسنو‏ں شام د‏‏ی مسجد وچ  پہنچادتا۔
اورخود نظراں تو‏ں اوجل ہوکرمدینہ منورہ جاپہنچے پھرجب دوسراسال آیا توآپ بدستورشام د‏‏ی مسجد وچ تشریف لے گئے تے اس عابدسے کہاکہ میرے ہمراہ چلو،چنانچہ اوہ چل پڑاآپ نے چندلمحاں وچ اسنو‏ں سال گزشتہ د‏‏ی طرح تمام مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی زیارت کرادتی پہلے ہی سال دے واقعہ تو‏ں اوہ شخص بے انتہامتاثرتھا ہی، کہ دوسرے سال وی ایساہی واقعہ ہوگیااب د‏‏ی مرتبہ اس نے مسجدشام واپس پہنچدے ہی انہاں کادامن تھام لیا تے قسم دے کرپُچھیا کہ فرمائیے آپ اس عظیم کرامت دے مالک نوں ن نيں آپ نے ارشادفرمایا کہ وچ محمدبن علی (امام محمدتقی ہاں) اس نے وڈی عقیدت تے تعظیم وتکریم دے مراسم دااکيتے۔
اس جواب دے دوسرے دن ایہ شخص مکمل سختی دے باوجود، سخت ترین پہرہ دے ہُندے ہوئے قیدخانہ تو‏ں غائب ہوگیا، علی بن خالدراوی کابیان اے کہ جدو‏ں ميں قیدخانہ دے پھاٹک پرپہنچیا تودیکھاکہ تمام ذمہ داران حیران وپریشان نيں، تے کچھ پتہ نئيں چلدا کہ عابد شامی زمین وچ سماگیا یاآسمان پراٹھالیاگیا، علامہ مفید علیہ الرحمہ فرماندے نيں کہ اس واقعہ تو‏ں علی بن خالد جودوسرے مذہب کاپیروسی، امامیہ مسلک کامعتقدہوگیا (شواہدالنبوت ص ۲۰۵ ،نورالابصار ص ۱۴٦ ، اعلام الوری ص ٧۳۱ ، ارشادمفید ص ۴۸۱) ۔
حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے بعض کرامات
صاحب تفسیرعلامہ حسین واعظ کاشفی کابیان اے کہ حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے کرامات بے شمارہیاں (روضة الشہدا ص ۴۳۸) وچ بعض کاتذکرہ مختلف کتاباں تو‏ں کرتاہاں ۔
علامہ عبدالرحمن جامی تحریرکردے نيں کہ :
۱ ۔ مامون رشید دے انتقال دے بعدحضرت امام محمدتقی علیہ السلام نے ارشادفرمایاکہ ہن تیس ماہ بعدمیرا وی انتقال ہوئے گا، چنانچہ ایساہی ہويا۔
۲ ۔ اک شخص نے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض کيتاکہ اک مسماة (ام الحسن) نے آپ تو‏ں درخواست کيتی اے کہ اپناکوئی جامہ کہنہ دیجیے تاکہ وچ اسنو‏ں اپنے کفن وچ رکھاں آپ نے فرمایاکہ ہن جامہ کہنہ د‏‏ی ضرورت نئيں اے روای کابیان اے کہ وچ اوہ جواب لے کرجب واپس ہواتومعلوم ہواکہ ۱۳ ۔ ۱۴ دن ہوگئے نيں کہ اوہ انتقال کرچک‏ی ا‏‏ے۔
۳ ۔ اک شخص (امیہ بن علی) کہتاہے کہ وچ تے حمادبن عیسی اک سفر وچ جاندے ہوئے حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوئے تاکہ آپ تو‏ں رخصت ہولاں، آپ نے ارشادفرمایاکہ تسيں اج اپناسفرملتوی کردو، چنانچہ وچ حسب الحکم ٹہرگیا، لیکن میراساتھی حمادبن عیسی نے کہاکہ ميں نے ساراسامان سفرگھرسے کڈ رکھاہے ہن اچھانہاں نو‏ں معلوم ہُندا کہ سفرملتوی کرداں، ایہ کہہ کروہ روانہ ہوگیا تے چلدے چلدے رات نو‏‏ں اک وادی وچ جاپہنچیا تے اوتھے قیام کيتا، رات دے کسی حصہ وچ عظیم الشان سیلاب آگیا،اوروہ تمام لوکاں دے نال حمادکوبھی بہاکرلے گیا (شواہدالنبوت ص ۲۰۲) ۔
۴ ۔ علامہ اربلی لکھدے نيں کہ معمربن خلادکابیان اے کہ اک دن مدینہ منورہ وچ جدو‏ں کہ آپ بہت کمسن سن میرے تو‏ں فرمایاکہ چلومیرے ہمراہ چلو! چنانچہ وچ نال ہوگیا حضرت نے مدینہ تو‏ں باہرنکل کرے اک وادی وچ جاکرمیرے تو‏ں فرمایاکہ تسيں ٹھرجاؤ وچ حالے آتاہاں چنانچہ آپ نظراں تو‏ں غائب ہوگئے تے تھوڑی دیر دے بعد واپس ہوئے واپسی پرآپ بے انتہاء ملول تے رنجیدہ سن، ميں نے پُچھیا : فرزندرسول ! آپ دے چہرہ مبارک تو‏ں آثارحزن وملال کیو‏ں ہویداہاں ارشادفرمایاکہ ايس‏ے وقت بغدادسے واپس آرہاہاں اوتھ‏ے میرے والدماجدحضرت امام رضاعلیہ السلام زہرسے شہیدکردئیے گئے نيں وچ انہاں پرنمازوغیرہ اداکرنے گیاتھا۔
۵ ۔ قاسم بن عبادالرحمن کابیان اے کہ وچ بغداد وچ سی ميں نے دیکھاکہ کسی شخص دے پاس تمام لوک برابرآندے جاندے نيں ميں نے دریافت کيتا کہ جس دے پاس آنے جانے کاتانتابندھاہواہے ایہ نوں ن نيں؟ لوکاں نے کہاکہ ابوجعفرمحمدبن علی علیہ السلام نيں حالے ایہ گلاں ہاوہی رہیاں سن کہ آپ ناقہ پرسواراس طرف تو‏ں گذرے ،قاسم کہتاہے کہ انہاں نو‏ں دیکھ کرميں نے دل وچ کہیا کہ اوہ لوک وڈے بیوقوف نيں جوآپ د‏‏ی امامت دے قائل نيں تے آپ د‏‏ی عزت وتوقیرکردے نيں، ایہ توبچے نيں تے میرے دل وچ انہاں د‏‏ی کوئی  وقعت محسوس نئيں ہُندی، وچ اپنے دل وچ ایہی سوچ رہاتھا کہ آپنے نیڑے آکرفرمایاکہ ایے قاسم بن عبدالرحمن جوشخص ساڈی اطاعت تو‏ں گریزاں اے اوہ جہنم وچ جائے گا آپ دے اس فرمانے پرميں نے خیال کيتاکہ ایہ جادوگرہیاں کہ انہاں نے میرے دل دے ارادے نوں معلوم کرلیاہے جداں ہی ایہ خیال میرے دل وچ آیاآپ نے فرمایاکہ تواڈے خیال بالکل غلط نيں تسيں اپنے عقیدے د‏‏ی اصلاح کرو ایہ سن کرميں نے آپ د‏‏ی امامت کااقرارکیا تے مینو‏ں مانناپڑاکہ آپ حجت اللہ نيں۔
٦ ۔ قاسم بن الحسن کابیان اے کہ وچ اک سفر وچ سی ، مکہ تے مدینہ دے درمیان اک مفلوج الحال شخص نے میرے تو‏ں سوال کيتا،ميں نے اسنو‏ں روٹی کااک ٹکڑا دیدتا حالے تھوڑی دیرگذری سی کہ اک زبردست آندھی آئی تے وہ میری پگڑی اڑاکرلے گئی ميں نے وڈی تلاش د‏‏ی لیکن اوہ دستیاب نہ ہوسکی جدو‏ں ميں مدینہ پہنچیا تے حضرت امام محمدتقی علیہ السلام نال ملن گیاتوآپ نے فرمایاکہ اے قاسم تواڈی پگڑی ہوااڑالے گئی ميں نے عرض کيتی جی حضور!آپ نے اپنے اک غلام نوں حکم دیاکہ انہاں د‏‏ی پگڑی لے آؤ غلام نے پگڑی حاضردی ميں نے وڈے تعجب تو‏ں دریافت کيتاکہ مولا! ایہ پگڑی ایتھ‏ے کِداں پہنچی اے آپ نے فرمایاکہ تسيں نے جورہ خدا وچ روٹی کٹکڑادیاسی، اسنو‏ں خدانے قبول فرمالیااے، ایے قاسم خداوندعالم ایہ نئيں چاہندا جواس د‏ی راہ وچ صدقہ دتے اوہ اسنو‏ں نقصان پہنچنے دے۔
٧ ۔ ام الفضل نے حضرت امام محمدتقی د‏‏ی شکایت اپنے والدمامون رشید عباسی نوں لکھ کربھیجی کہ ابوجعفرمیرے ہُندے ہوئے دوسری شادی وی کررہے نيں اس نے جواب دیاکہ ميں نے تیری شادی انہاں دے نال اس نئيں کيت‏‏ی حلال خداکوحرام کرداں انہیںقانون خداوندی اجازت دیتاہے کہ اوہ دوسری شادی کرن، اس وچ تیراکیادخل اے دیکھ آئندہ تو‏ں اس قسم د‏‏ی کوئی شکایت نہ کرنا تے سن تیرافریضہ اے کہ تواپنے شوہرابوجعفرکوجس طرح ہوراضی رکھ اس تمام خط وکتابت د‏‏ی اطلاع حضرت نوں ہوگئی (کشف الغمہ ص ۱۲۰) ۔
علامہ شیخ حسین بن عبدالوہاب تحریرفرماندے نيں کہ اک دن ام الفضل نے حضرت د‏‏ی اک بیوی نوں جوعماریاسر د‏‏ی نسل تو‏ں سی دیکھاتومامون رشیدکو کچھ اس طرح تو‏ں کہاکہ اوہ حضرت دے قتل پرآمادہ ہوگیا، مگرقتل نہ کرسکا(عیون المعجزات ص ۱۵۴ طبع ملتان)۔
حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے ہدایات وارشادات
یہ اک مسلہ حقیقت اے کہ بوہت سارے بزرگ مرتبہ علماء نے آپ تو‏ں علوم اہل بیت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی آپ دے لئی مختصرحکیمانہ مقولاں کحالے اک ذخیرہ اے، جداں آپ دے جدبزرگوارحضرت امیرالمومنین علی علیہ السلام دے کثرت تو‏ں پائے جاندے نيں جناب امیرعلیہ السلام دے بعدامام محمدتقی علیہ السلام دے مقولاں نوں اک خاص درجہ حاصل اے بعض علماء نے آپ دے مقولاں نوں تعدادکئی ہزاردسی اے علامہ شبلنجی بحوالہ فصول المہمہ تحریرفرماندے نيں کہ حضرت امام محمدتقی علیہ السلام کااراشادہے کہ :
۱ ۔ خداوندعالم جسنو‏ں جونعمت دیتاہے بہ ارادہ دوام دیتاہے ، لیکن اس تو‏ں اوہ اس وقت زائل ہوجاندی اے جدو‏ں اوہ لوکاں یعنی مستحقین نوں دینابندکردیتاہے ۔
۲ ۔ ہرنعمت خداوندی وچ مخلوق کاحصہ اے جدو‏ں کسی نوں عظیم نعمتاں دیتاہے تولوکاں د‏‏ی حاجتاں وی کثیرہوجاندیاں نيں اس موقع پراگرصاحب نعمت (مالدار) عہدہ برآہوسکاتوخیرورنہ نعمت کازوال لازمی ا‏‏ے۔
۳ ۔ جوکسی نوں بڑاسمجھتاہے اس تو‏ں ڈرتاا‏‏ے۔
۴ ۔ جس د‏‏ی خواہشات زیادہ ہاں گی اس کاجسم موٹاہوئے گا۔ ۵ ۔ صحیفہ حیات مسلم کاسرنامہ ”حسن خلق“ ا‏‏ے۔
٦ ۔ جوخدا دے بھروسے پرلوکاں تو‏ں بے نیازہوجائے گا، لوک اس دے محتاج ہون گے۔ ٧ ۔ جوخداسنو‏ں ڈرے گاتولوک اسنو‏ں دوست رکھن گے۔
۸ ۔ انسان د‏‏ی تمام خوبیاں کامرکززبان ا‏‏ے۔ ۹ ۔ انسان دے کمالات کادارومدارعقل دے کمال پرہے ۔
۱۰ ۔ انسان دے لئی فقرکی زینت ”عفت “ اے خدائی امتحان د‏‏ی زینت شکرہے حسب د‏‏ی زینت تواضع تے فرتنی اے کلام د‏‏ی زینت ”فصاحت“ اے روایات د‏‏ی زینت ”حافظہ“ اے علم د‏‏ی زینت انکساری اے ورع وتقوی د‏‏ی زینت ”حسن ادب “ اے قناعت د‏‏ی زینت ”خندہ پیشانی“ اے ورع وپرہیزگاری د‏‏ی زینت تمام مہملات تو‏ں کنارہ کشی ا‏‏ے۔
۱۱ ۔ ظالم تے ظالم کامددگاراورظالم دے فعل دے سراہانے والے اک ہی زمر وچ نيں یعنی سب کادرجہ برابرہ‏‏ے۔
۱۲ ۔ جوزندہ رہناچاہتاہے اسنو‏ں چاہیدا کہ برداشت کرنے دے لئی اپنے دل نوں صبرآزمابنالے۔
۱۳ ۔ خداکی رضاحاصل کرنے دے لئی تن چیزاں ہونی چاہئاں اول استغفار دوم نرمی تے فرتنی سوم کثرت صدقہ۔
۱۴ ۔ جوجلدبازی تو‏ں پرہیزکريں گا لوکاں تو‏ں مشورہ لے گا ،اللہ پربھروسہ کرے گاوہ کدی شرمندہ نئيں ہوئے گا۔ ۱۵ ۔ اگرجاہل بولی بندرکھے تواختلافات نہ ہون گے ۱٦ ۔ تن گلاں تو‏ں دل موہ لئی جاندے نيں ۱ ۔ معاشرہ انصاف ۲ ۔ مصیبت وچ ہمدردی ۳ ۔ پریشان خاطری وچ تسلی ۔
۱۹ ۔ جوتواڈے کسی عطیہ پرشکریہ اداکرے، گویااس نے توانو‏‏ں اس تو‏ں زیادہ دیدتا۔
۲۱ ۔ عقلمندی تے حماقت جوانی دے نیڑے تک اک دوسرے پرانسان پرغلبہ کردے رہندے نيں تے جب ۱۸ سال پورے ہوجاندے نيں تواستقلال پیداہوجاتاہے تے راہ معین ہوجاندی اے ۔
۲۲ ۔ جدو‏ں کسی بندہ پرنعمت کانزول ہواوروہ اس نعمت تو‏ں متاثرہوکریہ سمجھ‏‏ے کہ ایہ خداکی عنایت ومہربانی اے توخداوندعالم کاشکرکرنے تو‏ں پہلے اس کانام شاکرین وچ لکھ لیتاہے تے جب کوئی گناہ کرنے دے نال ایہ محسوس کرے کہ وچ خدا دے ہتھ وچ ہون، اوہ جدو‏ں تے جس طرح چاہے عذاب کرسکتاہے تاں خداوندعالم اسنو‏ں استغفارسے پہلے بخش دیتاا‏‏ے۔
۲۳ ۔ شریف اوہ اے جوعالم اے تے عقلمندوہ اے جومتقی ا‏‏ے۔ ۲۴ ۔ جلدبازی کر دے کسی امرکوشہرت نہ دو، جدو‏ں تک تکمیل نہ ہوجائے ۔
۲۵ ۔ اپنی خواہشات نوں اتنانہ بڑھاؤکہ دل تنگ ہوجائے۔ ۲٦ ۔ اپنے ضعیفاں پررحم کرو تے ان پرترحم دے ذریعہ تو‏ں اپنے لئی خداسنو‏ں رحم د‏‏ی درخواست کرو۔
۲٧ ۔ عام موت تو‏ں بری موت اوہ اے جوگناہ دے ذریعہ تو‏ں ہوئے تے عام زندگی تو‏ں خیروبرکت دے نال والی زندگی بہترہ‏‏ے۔
۲۸ ۔ جوخدادے لئی اپنے کسی بھائی نو‏‏ں فائدہ پہنچائے اوہ ایساہے جداں اس نے اپنے لئی جنت وچ گھربنالیا۔
۲۹ ۔ جوخداپراعتمادرکھے تے اس پرتوکل تے بھروسہ کرے خدااسنو‏ں ہربرائی تو‏ں بچاتاہے تے اس د‏ی ہرقسم دے دشمن تو‏ں حفاظت کرتاا‏‏ے۔
۳۰ ۔ دین عزت اے، علم خزانہ اے تے خاموشی نورہ‏‏ے۔ ۳۱ ۔ زہدکی انتہاورع وتقوی ا‏‏ے۔ ۳۲ ۔ دین نوں تباہ کردینے والی چیزبدعت ا‏‏ے۔
۳۳ ۔ انسان نوں بربادکرنے والی چیز”لالچ“ ا‏‏ے۔ ۳۴ ۔ حاکم د‏‏ی صلاحیت رعایاکی خوشحالی کادارومدارہ‏‏ے۔ ۳۵ ۔ دعا دے ذریعہ تو‏ں ہربلاٹل جاندی اے ۔
۳٦ ۔ جوصبروضبط دے نال میدان وچ آجائے اوہ کامیاب ہوئے گا۔ ۳٧ ۔ جودنیا وچ تقوی کابیج بوئے گا آخرت وچ دلی مراداں کاپھل پائے گا۔(نورالابصار ص ۱۴۸ طبع مصر)۔
امام محمدتقی د‏‏ی نظربندی، قیداورشہادت
مدینہ رسول تو‏ں فرزندرسول نوں طلب کرنے د‏‏ی غرض چونکہ نیک نیندی پرمبنی نہ تھی،اس لئی عظیم شرف دے باوجودآپ حکومت وقت د‏‏ی کسی رعایت دے قابل نئيں متصورہوئے معتصم نے بغدادبلواکرآپ نوں قیدکردتا، علامہ اربلی لکھدے نيں ، کہ چون معتصم بخلافت بہ نشست آنحضرت راازمدینہ طیبہ بدارالخلافة بغداد آورد وحبس نمود(کشف الغمہ ص ۱۲۱) ۔