cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
شیعہ:لغت تے قرآن وچ
ماں شیعہ سن نہ کہ اعتقادی معنیٰ وچ ، اس لئی کہ فقہی اعتبار تو‏ں اوہ فقہ جعفری دے پیروی نئيں کردے سن بلکہ فقہ حنفی دے پیرو سن، (٢)اصول اعتقادی دے اعتبار تو‏ں شہرستانی نقل کردا اے، زید اک مدت تک واصل بن عطا دا شاگرد سی جس نے مذہب معتزلہ د‏‏ی نیہہ پائی تے اصول مذہب معتزلہ نو‏‏ں زید نے پھیلایا اے، اس وجہ تو‏ں زیدیہ اصول وچ معتزلی نيں ايس‏ے باعث ایہ مفضول د‏‏ی امامت کوافضل دے ہُندے ہوئے جائز جاݨدے نيں تے شیخین نو‏‏ں برا وی نئيں کہندے نيں تے اعتقادات دے اعتبار تو‏ں اہل سنت تو‏ں نزدیک نيں۔(٣) چنانچہ ابن قتیبہ کہندا اے: زیدیہ رافضیاں دے تمام فرقےآں تو‏ں کم تر غلو کردے نيں۔(۴) اس دلیل د‏‏ی بنا اُتے محمد نفس زکیہ دے قیام(جو زیدیاں دے قائدین وچو‏ں اک سن ) نو‏‏ں بعض اہل سنت فقہاکی تاکید تے رہنمائی حاصل سی تے واقدی نے نقل کيتا اے، ابوبکر بن ابیسیرہ(۵)ابن عجالݨ(٦) عبد اللہ بن جعفر(٧)مکت‏‏ب مدینہ دے وڈے محدثین وچو‏ں سن تے خود واقدی نے انہاں تو‏ں حدیث نقل کيتی اے ،وہ سب محمد نفس زکیہ دے قیام وچ شریک سن ،اسی طرح شہرستانی کہتاہے محمد نفس زکیہ دے شیعاں وچ ابوحنیفہ وی سن ۔ (٨) بصرہ دے معتزلی وی محمد دے قیام دے موافق سن تے ابو الفرج اصفہانی دے نقل دے مطابق بصرہ وچ معتزلیاں د‏‏ی اک جماعت نے جنہاں وچ واصل بن عطا تے عمرو بن عبید سن انہاں لوگوںنے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی سی (١)اس لحاظ تو‏ں زیدیہ صرف سیاسی اعتبار تو‏ں شیعاں وچ شمار ہُندے سن اگرچہ اوہ اولاد فاطمہ سلام اللہ علیہا د‏‏ی افضلیت واولویت دے معتقد وی سن ۔ ............
لفظ شیعہ لغت وچ
لغت وچ لفظ شیعہ دو معانی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔
١: دو افراد یا دو گروہ دے درمیان عقیدہ یا عمل دے لحاظ تو‏ں موافقت ، بغیر اس دے کہ اک دوسرے دا تابع ہوئے۔ جداں کہ لسان العرب وچ مادہ شیع دے ضمن وچ آیا اے : شیعہ اس جماعت نو‏‏ں کہندے اے جو کسی اک امر اُتے اجتماع کرن۔ پس جو قوم کسی اک امر اُتے اجتماع کرے اسنو‏ں شیعہ کہیا جائے گا''۔ ( لسان العرب، مادہ 'شیع')۔
یہ معنی قرآن کریم وچ وی استعمال ہوئے نيں جداں کہ حضرت ابراھیم نو‏‏ں حضرت نوح دا شیعہ کہیا ا‏‏ے۔  و انہاں من شیعتہ لابراھیم ( صافات، آیہ ٨٣)
٢: دوسرے د‏‏ی پیروی کرنا۔لغت قاموس المحیط وچ آیا ا‏‏ے۔ کسی دا شیعہ یعنی اس د‏ی پیروی کرنے والا کسی دے عقیدہ تے راہ و رسم د‏‏ی پیروی کرنا محبت تے دوستی دے بغیر ممکن نئيں۔جداں کہ قرآن کریم اس قبطی آدمی دا بارے وچ جو جناب موسیٰ دا پیرو سی فرماندا اے:فاستغاثہ الذی من شیعتہ علیٰ الذی من عدوہ پس اس آدمی نے جو موسیٰ دا پیرو سی دشمن دا مقابلے وچ موسیٰ تو‏ں مدد چاہی۔
مذکورہ دونے معانی وچو‏ں دوسرے معنی ودھ معروف و مشہور نيں تے جے کوئی قرینہ کلام وچ موجود نہ ہوئے تاں ایہی معنی مراد لئے جاندے نيں جداں کہ لغت تے تفسیر د‏‏یاں کتاباں وچ شیعہ نو‏‏ں ايس‏ے معنی وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
مفہوم شیعہ اصطلاح وچ
٢: ابن خلدون لکھدے نيں: لغت وچ شیعہ پیرو تے ساتھ‏ی دے معنی وچ اے لیکن عرف وچ علی تے اولاد علی د‏‏ی پیروی کرنے والے فقہا ء تے متکلمین نو‏‏ں کہیا جاندا اے ''۔ ( مقدمہ ٔ ابن خلدون، ص ١٣٨)
٣: میر سید شریف جرجانی رقمطراز نيں۔شیعہ انہاں لوکاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو علی د‏‏ی پیروی کردے تے رسول خدا دے بعد انہاں د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول کردے نيں تے معتقد نيں کہ امامت علی تے اولاد علی تو‏ں باہر نئيں جا سکدی۔ ( کتاب التعریفات، ص ۵٧)
۴: محمد فرید وجدی لکھدے نيں:  اوہ لوک جو علی نو‏‏ں امام مندے تے انہاں د‏‏ی پیروی کردے نيں تے امامت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اولاد تو‏ں خارج نئيں مندے انہاں کوشیعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک قائل نيں کہ امامت کوئی ایسا مصلحت آمیز قضیہ نئيں اے کہ امت اپنے اختیار تو‏ں کسی نو‏‏ں بہ عنوان امام پہچنوا دے بلکہ امامت ارکان دین دا اک اساسی رکن تے ستون اے ۔اسی وجہ تو‏ں رسول خدا ۖ نے واضح طور اُتے اپنے بعد امام د‏‏ی معرفت کروائی اے ۔ شیعاں دا عقیدہ ایہ وی اے کہ اوہ اپنے امامو‏ں نو‏‏ں گناہان کبیرہ وصغیرہ تو‏ں معصوم جاݨدے نيں۔ اوہ کہندے نيں کہ انسان نو‏‏ں اپنی رفتار و گفتار وچ تولّیٰ تے تبرّیٰ د‏‏ی رعایت کرنا چاہئیے مگر ایہ کہ کسی ظالم دشمن دا بھَو ہو اس صورت وچ تقیہ کر سکدا اے ۔ ( دائرة المعارف، ص ۵٧)
۵:ابو الحسن اشعری کہندے نيں: ''شیعاں نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں شیعہ کہندے نيں کہ اوہ علی دے پیروکار نيں۔اور انہاں نو‏ں تمام اصحاب اُتے مقدم جاݨدے نيں ۔ (مقالات اسلامیین،ص٦۵)
٦: پطرس بستانی کہندے نيں:  شیعہ اسلام دے وڈے فرقےآں وچو‏ں اک اے ۔ ایہ اوہ لوک نيں جو معتقد نيں کہ امامت رسول خدا ۖ دے بعد نص جلّی تے خفی دے نال علی تک پہنچی تے ایہ منصب انہاں د‏‏ی اولاد تو‏ں خارج نئيں ہو سکدا۔
٧:شیخ مفید علیہ الرحمہ کہندے نيں : اوہ لوک جو امام علی د‏‏ی پیروی کر تے نيں تے انہاں نو‏ں دوسرے اصحابہ اُتے مقدم جاݨدے نيں شیعہ کہلاندے نيں۔ اوہ معتقدہاں کہ امام علی رسول خدا دے بعد ارادۂ خدا تے وصیت پیغمبر اسلامۖ دے مطابق امام مقرر ہوئے نيں۔
آغاز تشیّع
آغاز تشیع دے سلسلہ وچ وکھ وکھ نظریات پائے جاندے نيں ، جنہیںاجمالی طور اُتے دو طبقاں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: (١)وہ صاحبان قلم تے محققاں جنہاں دا کہنا اے: شیعیت دا آغاز رسول اعظمۖ د‏‏ی وفات دے بعد ہويا، خود اوہ وی چند گروہ وچ تقسیم ہوجاندے نيں۔ (الف )پہلے گروہ دا کہنا اے : شیعیت دا آغاز سقیفہ دے دن ہويا ، جدو‏ں بزرگ صحابہ کرام د‏‏ی اک جماعت نے کہیا :امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام امامت و خلافت دے لئی اولویت رکھدے نيں ۔(٢) ............
(١)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، ص ٢۵٨. (٢)یعقوبی بیان کردے نيں :چند بزرگ صحابہ نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کیااور کہیا: امام علی ابن ابی طالب خلافت دے لئی اولویت رکھدے نيں، تریخ یعقوبی، جلد ٢،ص ١٢۴،طبع، منشورات الشریف الرضی قم ١۴١۴ھ
(ب)دوسرے گروہ دا کہنا اے : آغاز تشیع خلافت عثمان دے آخری زمانے تو‏ں مربوط اے تے ایہ لوک اس زمانہ وچ ، عبد اللہ بن سبا دے نظریات دے منتشر ہوݨ کوآغاز تشیع تو‏ں مربوط جاݨدے نيں۔(١) (ج)تیسرا گروہ معتقد اے کہ شیعیت دا آغاز اس دن تو‏ں ہويا جس دن عثمان قتل ہوئے ،اس دے بعد امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی پیروی کرنے والے شیعہ حضرات انہاں لوکاں دے مدمقابل قرار پائے ،جو خون عثمان دا مطالبہ کررہے سن ، چنانچہ ابن ندیم ر قم طراز نيں:جب طلحہ و زبیر نے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی مخالفت کيتی تے اوہ انتقام خون عثمان دے علاوہ کسی دوسری چیز اُتے قانع نہ سن ، ہور امام علی ابن ابی طالب وی انہاں نال جنگ کرنا چاہندے سن تاکہ اوہ حق دے سامنے تسلیم ہوجاواں ،اس دن جنہاں لوکاں نے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی پیروی د‏‏ی اوہ شیعہ دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئے تے امام علی ابن ابی طالب وی خود انہاں تو‏ں فرماندے سن :یہ میرے شیعہ نيں ،(٢) ہور ابن عبدربہ اندلسی ر قم طراز نيں : ''شیعہ اوہ لوک نيں جو امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں عثمان تو‏ں افضل قرار دیندے نيں۔(٣) (د)چوتھا گروہ معتقد اے کہ شیعہ فرقہ روز حکمیت دے بعدسے شہادت امام علی ابن ابی طالب تک وجود وچ آیا۔ (۴) ............
(١)مختار اللیثی، سمیرہ ، جہاد الشیعہ ، دار الجیل ، بیروت ، ١٣٩٦ھ، ص :٢۵ (٢)ابن ندیم اللسٹ دار المعرفةطبع،بیروت(بی تا) ص٢۴٩ (٣)ابن عبدربہ اندلسی احمد بن محمد ، العقد الفرید ،دار الاحیاء التراث العربی ، بیروت ١۴٠٩ھ ج٢ ص٢٣٠ (۴)بغدادی ، ابو منصور عبد القادر بن طاہر بن محمد الفرق بین الفرق طبع،قاہرہ،١٣٩٧، ص١٣۴
(ھ )پنجواں گروہ آغاز تشیع نو‏‏ں واقعہ کربلا تے شہادت امام حسین تو‏ں مربوط قرار دیتاا‏‏ے۔(١) (٢)دوسرا طبقہ انہاں محققاں دا اے جو معتقد نيںکہ شیعیت دا ریشہ رسول خدا ۖکی حیات طیبہ وچ پایا جا تو‏ں سی،تمام شیعہ علما وی اس دے قائل نيں ۔(٢) بعض اہل سنت دانشوراں کابھی ایہی کہنا اے ،چنانچہ محمد کردعلی جو اکابرعلمائے اہل سنت تو‏ں نيں ،کہندے نيں :''رسول خدا صلیٰ اللہ علیہ و آلہ و سلم دے زمانے وچ بعض صحابہ کرام شیعیان علی دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔(٣) مذکورہ بالا نظریات دے پیش نظر کہیا جا سکدا اے کہ روز سقیفہ ، خلافت عثمان دا آخری دور،جنگ جمل ، حکمیت تے واقعہ کربلا وغیرہ اوہ موارد نيںجنہاں وچ رونما ہوݨ والے کچھ حادثات تریخ تشیع وچ مؤثر ثابت ہوئے ،چونکہ عبداللہ بن سبا نامی دے وجود دے بارے وچ شک و ابہام پایا جاتاہے،لہٰذا انہاں ادوار وچ شیعیت دا تشکیل پا نا بعید اے ۔ کیونجے جے احادیث پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے محققانہ نظر کيت‏ی جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ انہاں سب تو‏ں پہلے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زبانی بہت ساریاں احادیث وچ لفظ شیعہ امام علی ابن ابی طالب دے چاہنے والےآں دے لئی استعمال ہويا اے ،جنہاں وچو‏ں اسيں بعض د‏‏ی طرف اشارہ کررہے نيں، ہور ایہ تمام احادیث اہل سنت و الجماعت دے نزدیک مقبول نيںاور منابع احادیث وچ نيں ،جداں کہ سیوطی جو کہ اہل سنت والجماعت دے مفسراں ............
(١)مختار اللیثی، ڈاکٹر سمیرہ  جہاد الشیعہ  ٣۵ ۔ نقل از برنا  رولویس  اصول الاسماعیلیہ ص٨۴ (٢)دفاع از حقانیت شیعہ، ترجمہ غلام حسن محرمی ، مومنین ، طبع اول ١٣٧٨ ص ۴٨، اورشیعہ در تریخ،، ترجمہ محمد رضا عطائی ، انتشارات آستانہ قدس رضوی ، طبع دوم ، ١٣٧۵ ، ش ، ص ، ٣۴ (٣)خطط الشام ، مکتبة النوری ، دمشق ، طبع سوم ، ١۴٠٣ ھ ۔ ١٩٨٣ ، ج ٦ ، ص ٢۴۵
وچو‏ں نيں اس آیۂ کریمہ: اولٰئکٔ ھم خیر البریة  د‏‏ی تفسیر وچ پیغمبر اکرم ۖسے حدیث نقل کردے نيں ، منجملہ ایہ حدیث کہ پیغمبرۖ اسلام نے فرمایا : اس آیۂ کریمہ: اولٰئکٔ ھم خیر البریة  وچ خیرالبریہ تو‏ں مراد امام علی ابن ابی طالب تے انہاں دے شیعہ نيں تے اوہ قیامت دے دن کامیاب نيں۔(١) ر سول اکرم ۖ نے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں فرمایا : خداوند کریم نے آپ دے شیعاں دے تے شیعاں نو‏‏ں سجݨ رکھنے والے افراد دے گناہاں نو‏‏ں بخش دتا اے ،(٢)نیز پیغمبر اسلامۖنے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں فر مایا :آپ تے آپ دے شیعہ حوض کوثر اُتے میرے پاس آئیاں گے در حالانکہ آپ حوض کوثر تو‏ں سیراب ہوںگے تے آپ دے چہرے (نور تو‏ں ) سفیدہوݨ گے تے آپ دے دشمن پیاسنو‏ں تے طوق و سنگݪ وچ گرفتا رہوک‏ے میرے پاس آئیںگے (٣)رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اک طولانی حدیث وچ امام علی ابن ابی طالب دے فضائل بیان کردے ہوئے اپنی صاحبزادی فاطمہ زہراسلام اللہ علیہا تو‏ں فرمایا: اے فاطمہ! علی تے انہاں دے شیعہ کل (قیامت وچ ) کامیاب(نجات پانے والےآں وچ ) نيں۔(۴) اسی طرح اک دوسری حدیث وچ رسول اعظم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : اے علی ! خداوند عالم نے آپ دے تے آپ دے خاندان تے آپ دے شیعاں کو ............
سجݨ رکھنے والےآں دے گناہاں نو‏‏ں بخش دتا اے ۔(١)
نیز رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا :
اے علی !جب قیامت برپا ہوئے گی تاں وچ خدا تو‏ں متمسک ہواں گا اورتم میرے دامن تو‏ں اورتواڈے فرزندتواڈے دامن تو‏ں اورتواڈی اولاد دے چاہنے والے تواڈی اولاد دے دامن تو‏ں متمسک ہوݨ گے۔ (٢)
نیز رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں فرمایا :
تم قیامت وچ سب تو‏ں ودھ میرے تو‏ں نزدیک ہو گے تے (تواڈے) شیعہ نورکے منبر اُتے ہوݨ گے ۔(٣)
ابن عباس نے روایت کيتی اے کہ جناب جبرئیل نے خبر دتی کہ (حضرت) علی تے انہاں دے شیعہ حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال جنت وچ لے جاندے جان گے ۔(۴) جناب سلمان فارسی نقل کردے نيںکہ حضرت رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں فرمایا : اے علی !سِدھے ہتھ وچ انگوٹھی پہنو تاکہ مقرب لوکاں وچ قرار پاؤ، امام علی ابن ابی طالب نے پُچھیا : مقربین کون نيں ؟ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : ............
(١) مذکورہ مصدر دے علاوہ، ینابیع المودة ، قندوزی حنفی ، منشورات مؤسسہ اعلمی طبع اول، ١۴١٨ ھ ج ١، ص ٣٠٢ (٢) المناقب ، ص ٢١٠ ، اخطب خوارزمی (٣) المناقب ، ص ١۵٨، ١٣٨۵ھ ( ۴) مذکورہ مصدر ،ص ٣٢٢ ۔ ٣٢٩ حدیث دے ضمن وچ ، فصل ١٩
جبرئیل و میکائیل، فیر امام علی ابن ابی طالب نے پُچھیا :کیہڑی انگوٹھی ہتھ وچ پہناں؟
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : اوہ انگوٹھی جس وچ سرخ عقیق ہو ، کیونجے عقیق اوہ پہاڑ اے ،جس نے خدائے یکتا د‏‏ی عبودیت ، میری نبوت ، آپ د‏‏ی وصایت تے آپ دے فرزنداں د‏‏ی امامت دا اقرار و اعتراف کيتا اے تے آپ نو‏‏ں سجݨ رکھنے والے اہل جنت نيںاور آپ دے شیعاں د‏‏ی جگہ فردوس براں اے ،(١)فیر رسول خدا ۖ نے فرمایا :ستر ہزار (٧٠٠٠٠)افراد میری امت تو‏ں بغیر حساب دے جنت وچ داخل ہوݨ گے ،امام علی ابن ابی طالب نے دریافت کيتا : اوہ کون نيں ؟
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا:وہ تواڈے شیعہ نيں اورتم انہاں دے امام ہوئے۔ (٢)
انس ابن مالک حضرت رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں نقل کردے نيں کہ آپ نے فرمایا:''جبرئیل نے میرے تو‏ں کہیا :خدائے کریم امام علی ابن ابی طالب کواسقدر سجݨ رکھدا اے کہ ملائکہ نو‏‏ں وی اِنّا سجݨ نئيں رکھدا ،جِنّی تسبیحاں پڑھی جاندیاں نيں، خدائے کریم اِنّے ہی فرشتےآں نو‏‏ں پیدا کردا اے تاکہ اوہ امام علی ابن ابی طالب دے دوستاں تے انہاں دے شیعاں دے لئی تاقیامت استغفار کرن۔(٣) جابر بن عبد اللہ انصاری نقل کردے نيںکہ رسول خداصلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا :خدائے یکتا د‏‏ی قسم جس نے مینو‏ں پیغمبر بنا ک‏ے مبعوث کیاکہ خدا وند عالم دے مقرب بارگاہ ............
(١) مذکورہ مصدر ص ٢٣۴ (٢) مذکورہ مصدر ص ٢٣۵ (٣) ینابیع المودة ، القندوزی الحنفی ، شیخ سلمان ،ص ٣٠١
فرشتے امام علی ابن ابی طالب دے لئی طلب مغفرت کردے نيں ہور انہاں دے تے انہاں دے شیعاں دے لئی باپ د‏‏ی طرح الفت و محبت تے اظہارہمدردی کردے نيں۔ (١) خود امام علی ابن ابی طالب روایت کردے نيںکہ حضرت رسول اعظم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: اے علی!اپنے شیعاں نو‏‏ں خوش خبری دیدوکہ وچ روز محشر(ان د‏‏ی ) شفاعت کراں گا جس دن میری شفاعت دے علاوہ مال و فرزند کوئی فائدہ نئيں دین گے ۔(٢) رسالت مآبۖ نے فرمایا: اے علی ! سب تو‏ں پہلے جنت وچ جو چار افراد داخل ہوݨ گے اوہ وچ ،تم تے حسن و حسین ،ہاں ،ساڈی ذریت ساڈے پِچھے تے ساڈی ازواج ساڈی ذریت دے پِچھے تے ساڈے شیعہ سجے،کھبے ہوݨ گے۔(٣) خلاصہ، بوہت سارے محققاں تے مؤرخین اہل سنت، منجملہ ابن جوزی ، بلاذری ، شیخ سلیمان قندوزی حنفی ، خوارزمی تے سیوطی نے نقل کيتا اے کہ رسول خداصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے فرمایا : ایہ تے انہاں دے شیعہ قیامت دے دن کامیاب نيں (۴) حتیٰ بعض شیعہ حضرات ............
(١) ینابیع المودة ص ٣٠١ (٢) ینابیع المودة ص ٣٠٢ (٣)مجمع الزوائد ص١٧٨، ھیثمی نور الدین علی بن ابی بکر (۴) تذکرة الخواص ص ۵۴ ، ابن جوزی ، منشورات المطبعة الحیدریہ نجف ١٣٨٣ ھ، ص ۵۴، بلا ذری انساب الاشراف ،تحقیق محمد باقر محمودی ، موسسہ اعلمی بیروت ، ج ٢ ،ص ١٨٢ ، قندوزی حنفی ینابیع المودة منشورات اعلمی للمطبوعات ،طبع بیروت ،طبع اول ١۴١٨ ھ ج ١، ص٣٠١، اخطب خوارزم المناقب، منشورات المطبعة الحیدریہ ، نجف ، ١٣٨، ص٢٠٦، سیوطی جلا ل الدین ، الدر المنثور فی تفسیر بالمأ ثور ، مکتبة آیة اللہ العظمیٰ مرعشی نجفی ، قم ، ١۴٠۴ھ ، ج ٦، ص ٩ا٣٧
کے بارے وچ رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں روایات منقول نيں تے کمال د‏‏ی گل ایہ اے کہ شیعاں دے مخالفین د‏‏ی زبانی روایات نقل ہوئیاں نيں ،جداں جناب عائشہ تو‏ں حجر بن عدی دے بارے وچ روایت منقول اے ،جب معاویہ حجر تے انہاں دے دوستاں دے قتل دے بعد حج کرکے مدینہ آیاتو عائشہ نے اس تو‏ں کہیا: ''اے معاویہ ! جدو‏ں تسيں نے حجر بن عدی تے انہاں دے دوستاں نو‏‏ں قتل کيتا توتواڈی شرافت کتھے چلی گئی سی؟آگاہ ہوجاؤ کہ ميں نے رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں سنیا اے ،آنحضرت صلی ٰ اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا :اک جماعت مرج عذرائنام د‏‏ی جگہ قتلہوئے گی، انہاں دے قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل آسمان غضب ناک ہوݨ گے۔(١) چونکہ ایہ احادیث قابل انکار نئيں نيں تے انہاں نو‏ں بزرگان اہل سنت نے نقل کيتی نيں، لہٰذا بعض صاحبان قلم نے انہاں وچ بیجا و نارواتاویلاں د‏‏ی نيں،چنانچہ ابن ابی الحدید معتزلی کہندے نيں : بہت ساریاں روایات وچ انہاں شیعاں تو‏ں مراد جنہاں تو‏ں جنت دا وعدہ کيتا گیا اے اوہ افراد نيں جو امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں تمام مخلوق وچ سب تو‏ں افضل و برتر سمجھدے نيں ،اس وجہ تو‏ں ساڈے معتزلی علمانے اپنی لکھتاں تے کتاباں وچ لکھیا اے کہ در حقیقت اسيں شیعہ نيں تے ایہ جملہ نیڑے بہ صحت تے حق تو‏ں مشابہ اے (٢) نیز ابن حجر ہیثمی نے اپنی کتاب  الصواعق محرقہ فی الرد علی اھل البدع والزندقةماں جوکہ شیعاں دے اصول و اعتقادکے خلاف لکھی گئی اے ،اس حدیث نو‏‏ں نقل ............
(١ ) ابن واضح ،تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی ، قم ١۴١۴ھ ج٢، ص٢٣١ (٢) ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ ۔دار الاحیاء التراث العربی ، بیروت ، ج ٢٠ ، ص ٢٢٦
کردے وقت بیان کيتا : اس حدیث وچ شیعاں تو‏ں مراد موجودہ شیعہ نئيں نيں بلکہ انہاں تو‏ں مراد امام علی ابن ابی طالب دے خاندان والے اوران دے سجݨ نيںجو کدی بدعت وچ مبتلا نئيں ہوئے تے نہ ہی انہاں نے اصحاب کرام نو‏‏ں سب و شتم کيتا ''(١) جانہار(مرحوم) مظفر انہاں دے جواب وچ بیان کردے نيں : وڈے تعجب د‏‏ی گل اے کہ ابن حجر نے گمان کيتا اے کہ ایتھ‏ے شیعاں تو‏ں مراد اہل سنت حضرات نيں مینو‏ں نئيں معلوم کہ ایہ مطلب لفظ شیعہ و سنی دے مترادف ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے یا اس وجہ تو‏ں کہ ایہ دونے فرقے اک ہی نيں ؟یا ایہ کہ اہل سنت حضرات شیعاں تو‏ں ودھ خاندان پیغمبر اسلام ۖ د‏‏ی اطاعت و پیروی کردے نيں تے انہاں نو‏ں سجݨ رکھدے نيں۔(٢) جانہار(مرحوم) کاشف الغطاء کہندے نيں : لفظ شیعہ نو‏‏ں شیعیان امام علی ابن ابی طالب تو‏ں منسو ب کرنے ہی د‏‏ی صورت وچ ایہ معنیٰ سمجھ وچ آندے نيں ،ورنہ فیر اس دے علاوہ شیعہ دے کوئی دوسرے افراد نيں۔(٣) احادیث تے اقوال پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم وچ شیعہ معنیٰ دا ظہور روز روشن د‏‏ی طرح واضح وآشکار اے تے ایہ حضرات اس طرح د‏‏ی بے جا تاویلات دے ذریعہ حقیقت تو‏ں روگردانی کرنا چاہندے نيں تے انہاں نے خود اپنے نفساں نو‏‏ں دھوکھا دتا،کیونجے لفظ شیعہ کے ............
(١)ہیثمی مکی ،ابن حجر ، صواعق محرقہ، مکتبة قاہرة، ١٣٨۴، ص ٢٣٢ (٢)مظفر ، محمد حسین تریخ الشیعہ ، منشورات مکتبة بصیرتی ، ص۵ (٣) دفاع از حقانیت شیعہ ، ترجمہ غلام حسن محرمی ،مؤمنین، طبع اول ١٣٧٨ھ،ص۴٨۔۴٩
مصادیق آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے زمانے وچ موجود سن تے کچھ اصحاب پیغمبر اسلام صلی ٰ اللہ علیہ و آلہ و سلم شیعیان علی دے ناں تو‏ں مشہورتھے ۔ (١) اصحاب پیغمبر اسلام صلی ٰ اللہ علیہ و آلہ و سلم وی امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے پیروکاراں نو‏‏ں شیعہ کہندے سن ، ہاشم مرقال نے 'امام علی ابن ابی طالب تو‏ںمحل بن خلیفہ طائی نامی شخص دے بارے وچ کہیا: اے امیرالمؤمنین!وہ آپ دے شیعاں وچو‏ں نيں ۔(٢) اور خود شیعہ وی آپس وچ اک دوسرے نو‏‏ں شیعہ کہندے سن ،چنانچہ شیخ مفید نقل کردے نيں کہ اک جماعت نے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی خدمت وچ شرفیاب ہوک‏ے عرض کيتی:اے امیرالمومنین!ہم آپ دے شیعاں وچو‏ں نيں ۔ نیز امام علی ابن ابی طالب نے فرمایا : ............
(١) سعد بن عبد اللہ اشعری اس بارے وچ کہندے نيں :سب تو‏ں پہلا فرقہ شیعہ اے اورایہی فرقہ علی بن ابی طالب دے ناں تو‏ں مشہورہے کہ جس دے افراد زمانہ ٔ پیغمبر ۖماں شیعیان علی کہ‏ے جاندے سن تے وفات پیغمبرۖ دے بعد وی مشہور سی کہ ایہ افرادامام علی ابن ابی طالب د‏‏ی امامت دے معتقد نيں ،جنہاں وچ مقداد بن اسود کندی ، سلمان فارسی تے ابوذر و عمار نيں ،ایہ حضرات امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی اطاعت و پیروی نو‏‏ں ہر چیز اُتے ترجیح دیندے سن تے آنجناب د‏‏ی اقتدا کردے سن ،ہور کچھ افراد ایداں دے سن کہ جنہاں دا نظریہ امام علی ابن ابی طالب دے موافق سی تے ایہ اس امت دا پہلا گروہ اے ، جس نو‏‏ں شیعیت دے ناں دتا گیا،نیز شیعہ اک قدیم ناں اے جداں کہ اس تو‏ں پہلے وی لفظ شیعہ دا استعمال ہويا اے مثلا، شیعۂ نوح ، شیعۂ ابراہیم ، شیعۂ موسیٰ تے شیعۂ عیسیٰ نیزہور انبیا دے سلسلہ وچ وی ملدا اے ''المقالات والفرق ، مرکز انتشارات علمی ، فرہنگی ، تہران ص٣۔ (٢)شیخ مفید محمد، بن محمد نعمان الجمل مکتبة العلوم الاسلامی ، مرکز نشر ط دوم ١۴٢٦ھ ص٢۴٣
''ساڈے شیعاں دے چہرے راتاں وچ عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں زرد پڑجاندے نيں تے گریہ و زاری د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دیاں اکھاں کمزور ہوجاندی نيں…،(١)مذکورہ بالا روایت کيتی طرح امام علی ابن ابی طالب نے بوہت سارے تھ‏‏انو‏اں اُتے اپنی پیروی کرنے والےآں نو‏‏ں شیعاں دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا اے ،مثلا جدو‏ں طلحہ وزبیر دے ہتھو‏ں بصرہ وچ رہنے والے شیعاں د‏‏ی اک جماعت د‏‏ی خبر شہادت پہنچی تاں حضرت نے (ان قاتلاں) دے حق وچ نفرین کردے ہوئے فرمایا : خدایا !انہاں نے میرے شیعوںکو قتل کردتا ،تو وی انہاں نو‏ں قتل کر''(٢) حتیٰ دشمنان امام علی ابن ابی طالب وی اس زمانہ وچ آپ د‏‏ی پیروی کرنے والےآں نو‏‏ں شیعہ کہندے سن ،چنانچہ جدو‏ں عائشہ و طلحہ و زبیر نے مکہ تو‏ں سفر عراق د‏‏ی طرف سفر کيتا تاں آپس وچ گفتگوکی تے کہیا : ''بصرہ چلياں گے تے امام علی ابن ابی طالب دے عاملین نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں باہر نکالاں گے تے انہاں دے شیعاں نو‏‏ں قتل کرن گے۔(٣) بہر حال حقیقت تشیع اوہی امام علی ابن ابی طالب تو‏ں دوستی و پیروی تے آ پ نو‏‏ں افضل وبرتراور مقدم قرار دینا اے جوکہ زمانہ پیغمبر ۖسے مربوط اے ،آنحضر ت صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنی احادیث و اقوال وچ لوکاں نو‏‏ں امام علی ابن ابی طالب اورآپ دے خاندان د‏‏ی دوستی و پیروی دا حکم دتا ۔ منجملہ غدیر خم دا واقعہ اے جداں کہ ابن ابی الحدید معتزلی کہندے نيں :یہ روایات، ان ............
لوکاں نے نقل کيتی نيں جنہاں نو‏ں رافضی تے شیعہ ہوݨ تو‏ں کسی نے وی متہم نئيں کیاہے ایتھ‏ے تک کہ اوہ دوسرےآں د‏‏ی نسبت امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی افضلیت و برتری تے تقدم دے قائل وی نئيں سن ۔(١) ہم اس سلسلہ د‏‏ی بعض احادیث د‏‏ی طرف( ہور) اشارہ کردے نيں : بریدہ اسلمی کہندے نيں : رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : خدائے تعالیٰ نے مینو‏ں چار لوکاں تو‏ں دوستی کرنے دا حکم دتا اے تے میرے تو‏ں فرمایا اے : وچ وی انہاں نو‏ں سجݨ رکھدا ہاں ، لوکاں نے عرض کیا: اے اللہ دے رسول ۖ!ان دا ناں دسے؟ آنحضرت نے تن بار فرمایا: علی اور فیر ابوذر ، مقداد تے سلمان فارسی دا ناں لیا۔(٢) طبری جنگ احد دے سلسلہ وچ بیان کردے نيں کہ رسو ل خدا ۖ نے فرمایا : ماں علی تو‏ں ہاں تے علی میرے تو‏ں نيں(٣) جناب ام سلمہ تو‏ں روایت اے کہ آپ نے کہیا : ''جب کدی حضرت رسو ل خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم غصہ ہُندے سن تاں امام علی ابن ابی طالب دے علاوہ کوئی انہاں تو‏ں گفتگو کرنے د‏‏ی جرأت نئيں کردا سی،سعد ابن ابی وقاص نقل کردے نيں کہ رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : ............
(١)شرح نہج البلاغہ ، ابن ابی الحدید معتزلی ،ج ٢، ص٣۴٩،طبع دار الاحیاء التراث العربی (٢)ہیثمی مکی صواعق المحرقہ، ص١٢٢، مکتبة القاہرہ، طبع دوم ١٣۵٨ (٣)تریخ طبری، ج٢ ص٦۵ طبع سوم، دار الکتب العلمیة ، بیروت، تیسری طباعت ١۴٠٨ھ
(١)صواعق محرقہ ص١٢٣، ہیثمی مکی (٢)ہیثمی مکی الصواعق المحرقہ ، ص ١٢٣،تذکرة الخواص،ص ٢٠٩، سبط ابن جوزی طبع ، منشورات مطبعہ حیدریہ نجف اشرف ١٣٨٣ (٣) مناقب ، ص ٢١۴ ، اخطب خوارزمی ١٣٨۵
سجݨ رکھیا تے جس نے مینو‏ں سجݨ رکھیا ،اس نے خدا کود وست رکھا''(١) ابن ابی الحدید ، زید بن ارقم تو‏ں نقل کردے نيںکہ رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا : ماں توانو‏‏ں اس چیز د‏‏ی طرف راہنمائی کررہیا ہاں کہ جے جان لو گے تاں ہلاک نہیںہوگے ، تواڈے امام علی بن ابی طالب( علیہماالسلام )ہاں ، انہاں د‏‏ی تصدیق کر وکہ جناب جبرئیل نے مینو‏ں اس طرح خبر دتی اے ۔ ابن ابی الحدید معتزلی اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہندے نيں اگرلوک کدرے کہ ایہ حدیث صریحی طور اُتے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی امامت اُتے دلالت کردی اے توفیر معتزلہ کس طرح اس اشکال نو‏‏ں حل کرن گے ؟ ہم جواب وچ کہندے نيں :ہوسکتاہے کہ رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی مراد ایہ ہو کہ امام علی ابن ابی طالب فتویٰ دینے تے احکا‏م شرعی وچ لوکاں دے امام نيں ، نہ کہ خلافت دے سلسلہ وچ ، جس طرح اساں بغدادی علمائے معتزلہ دے اقوال د‏‏ی شرح وچ جو گل کہی اے اوہ (اس اشکال دا ) جواب ہوسکدی اے ،جس دا خلاصہ ایہ اے: در حقیقت امامت و خلافت امام علی ابن ابی طالب دا حق سی ، اس شرط دے نال کہ آنجناب اس د‏ی طرف میݪ و رغبت دا اظہار کردے تے اس د‏ی خاطر دوسرےآں دے مد مقابل آجاندے لیکن چونکہ آپ نے اس عہدہ امامت و خلافت نو‏‏ں دوسرےآں اُتے چھوڑکر سکوت اختیار کیتا،لہذا اساں انہاں د‏‏ی ولایت و سر براہی نو‏‏ں قبول کردے ہوئے انہاں د‏‏ی خلافت دے صحیح ہوݨ دا اقرار ............
(١) الاخبار الموفقیات ، انتشارات الشریف الرضی ، قم، ١۴١٦ھ ص٣١٢
واعتراف کرلیا ،چنانچہ امام علی ابن ابی طالب نے خلفائے ثلاثہ د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی تے انہاں دے مقابلہ وچ تلوار نئيں اٹھائی تے نہ ہی لوکاں نو‏‏ں انہاں دے خلاف بھڑ کایا ، پس آپ دا ایہ عمل اس گل اُتے دلالت کردا اے کہ آپ نے انہاں د‏‏ی خلافت د‏‏ی تصدیق کی، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسيں انہاں نو‏‏ں قبول کردے نيں تے انہاں دے بے قصور ہوݨ تے انہاں دے حق وچ خیر وصلاح دے قائل نيں،ورنہ جے امام علی ابن ابی طالب ا ن حضرات نال جنگ کردے تے انہاں دے خلاف تلوار اٹھا لیندے تے انہاں نال جنگ کرنے دے لئی لوکاں نو‏‏ں دعوت دیندے تاں اسيں وی انہاں دے فاسق و فاجر تے گمراہ ہوݨ دا اقرار و اعتراف کرلیندے'' (١)
شیعاں دے دوسرے ناں
امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی خلافت دے بعد جدو‏ں تشیع وسیع تر ہوئی تاں شیعہ ناں دے علاوہ آہستہ آہستہ تے دوسرے عناوین جداں علوی ،امامی ،حسینی ،اثنا عشری ،خاصہ، جعفری ترابی ، رافضی، خاندان رسالت دے دوستاں دے لئی استعمال ہوݨ لگے اگرچہ عام طور اُتے اہل بیت دے دوستاں نو‏‏ں شیعہ ہی کہندے سن، ایہ القاب تے عناوین وکھ وکھ مناسبتاں تو‏ں شیعاں دے متعلق کہ‏ے گئے کدی مخالفین ایہ القاب شیعاں د‏‏ی سرزنش تے انہاں نو‏‏ں تحقیر کرنے دے لئی استعمال کردے سن، چنانچہ معاویہ دے زمانے وچ بنی امیہ تے اہل شام علی دے القاب تے کنیت وچ سے آپ نو‏‏ں ابو تراب تے آپ دے شیعاں نو‏‏ں ترابی کہندے سن ،معاویہ نے صفین
(١)شرح نہج البلاغہ ،ج ٣ ، ص ٩٨ ابن ابی الحدید معتزلی ،طبع ، دار الاحیاء الکتب العربیة مصر،طباعت اول، ١٣٧٨ھ ق اورحکمیت دے بعد جدو‏ں عبداللہ بن خزرمی نو‏‏ں بصرہ بھیجنا چاہاتو تمام قبیلےآں دے بارے وچ اس نے بہت تاکید د‏‏ی لیکن قبیلہ ربیعہ دے بارے وچ کہیا کہ:ربیعہ نو‏‏ں چھوڑواس لئی کہ اس دے تمام افراد ترابی نيں۔(١) مسعودی دے بقول ابو مخنف دے پاس اک کتاب سی جس دا نام اخبار الترابیین سی، مسعودی اس کتاب تو‏ں نقل کردا اے کہ جس وچ ( عین الورد دے حوادث)کا تذکرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔(٢) رافضی عنوان نو‏‏ں مخالفین، شیعاں اُتے اطلاق کردے سن تے اکثر جدو‏ں کسی نو‏‏ں چاہندے سن کہ اس اُتے دین نو‏‏ں چھڈݨ د‏‏ی تہمت لگاواں تاں اس کورافضی کہندے سن ۔ چنانچہ شافعی کہندے نيں: ان کان رفضاً حب آل محمدٍ فلیشہد الثقلان انی رافضی یعنی جے آل محمد علیہم السلام د‏‏ی دوستی رفض اے تاں جنہاں وانس گواہ رہیاں کہ وچ رافضی ہاں ۔(٣)(۴)
تریخ وچ آیا اے کہ زید بن علی دے قیام دے بعد شیعاں نو‏‏ں رافضی کہیا جاندا سی، ............
(١) بلاذری ،انساب الاشراف ،منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات ،بیروت ،١٣٩۴ھ ج ٢ ص۴٢٣ (٢)مسعودی ،مروج الذہب ،منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات،بیروت، ١۴١١ھ ج٣ ص١۵ (٣)ہیثمی مکی ،الصواعق المحرقہ ص ١٢٣، (۴)الامین ،سید محسن ،اعیا ن الشیعہ،دارالتعارف للمطبوعات ،بیروت ،ج١، ص٢١
شہرستانی کہندا اے: جس وقت شیعیان کوفہ نے زید بن علی تو‏ں سنیا کہ اوہ شیخین اُتے تبرّا نئيں کردے تے افضل دے ہُندے ہوئے مفضول د‏‏ی امامت نو‏‏ں جائز جاݨدے نيں تاں انہاں نو‏‏ں چھڈ دتا اوروہ ايس‏ے وجہ تو‏ں رافضی کہلانے لگے، کیونجے رفض دے معنیٰ چھڈݨ دے نيں۔(١)
علوی لقب دے بارے وچ سید محسن امین لکھدے نيں :عثمان دے قتل ہور معاویہ دے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں برسر پیکار ہوݨ دے بعد معاویہ د‏‏ی پیروی کرنے والےآں نو‏‏ں عثمانی کہیا جاندا سی کیونجے اوہ عثمان نو‏‏ں سجݨ رکھدے سن اورامام علی ابن ابی طالب نال نفرت کردے سن تے امام علی ابن ابی طالب دے چاہنے والےآں اُتے شیعہ دے علاوہ علوی ہوݨ دا وی اطلاق ہُندا اے تے ایہ طریقۂ کار بنی امیہ دے دور حکومت دے آخر تک جاری رہیا تے عباسیاں دے زمانے وچ علوی تے عثمانی ناں منسوخ ہو گئے تے صرف شیعہ تے سنی استعمال ہو نے لگا،(٢) شیعاں دے لئی دوسرا ناں امامی سی جو زیدیاں دے مقابلے وچ بولا جاندا سی۔
چنانچہ ابن خلدون لکھدا اے: بعض شیعہ اس گل دے قائل نيں کہ روایات صریح دلالت کردیاں نيں کہ امامت صرف علی د‏‏ی ذات وچ منحصر اے تے ایہ امامت انہاں دے بعد انہاں د‏‏ی اولاد وچ منتقل ہو جائے گی ،ایہ لوک امامیہ نيں تے شیخین تو‏ں بیزاری دا اظہار کردے نيں کیوںکہ انہوںنے علی نو‏‏ں مقدم نئيں کيتا تے انہاں د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی ،ایہ لوک ابو بکر تے عمر د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيںاور بعض شیعہ اس گل دے قائل نيں کہ پیغمبر ۖ نے اپنی جگہ اُتے کسی نو‏‏ں معین نئيں کيتا بلکہ ............
(١)شہرستانی ،ملل و نحل، منشورات شریف الرضی ،قم ،١٣٦۴ ھ ج: ١، ص١٣٩ (٢) امین ،سید محسن ،اعیان الشیعہ ص١٩
امام تے انہاں دے اصحاب د‏‏ی شہادت دے بعد جوا شعار کہ‏ے گئے نيں تے حالے تک باقی نيں انہاں تو‏ں بخوبی معلوم کيتا جاسکدا اے کہ امام مظلوم د‏‏ی شہادت دے بعد انہاں دے شیعاں نو‏‏ں حسینی وی کہیا جاندا سی، انہاں لوکاں نے اپنے نو‏‏ں اکثر اشعار وچ حسینی تے دین حسین اُتے اپنے آ پ نو‏‏ں پہچنوایاا‏‏ے۔(٢)
ابن حزم اندلسی اس بارے وچ کہندے نيں : رافضیاں وچو‏ں کچھ حسینی نيں کہ جو ابراہیم (ابن مالک)اشتر دے اصحاب وچو‏ں نيں کہ جو کوفہ د‏‏ی گلیاں وچ گھمدے پھردے سن تے یا لثارات الحسین دا نعرہ لگاندے سن انہاں نو‏‏ں (حسینی) کہیا جاندا سی۔(٣)
(١)ابن خلدون ،مقدمہ ،دار احیاء ا لتراث العربی،بیروت،١۴٠٨ھ ص١٩٧ (٢)ابن شہر آشوب ،مناقب آل ابی طالب ،مؤسسہ انتشارات علامہ ،قم ،ج۴،ص١٠٢ (٣)عبد ربہ اندلسی ،العقد الفرید، دار احیاء التراث العربی، بیروت ،١۴٠٩ھ ج٢ ،ص٢٣۴ (۴)شہرستانی ،ملل و نحل ،ص ١۵٠
اج جعفریہ کالقب،فقہی اعتبار تو‏ں بوہت‏ے اہل سنت دے چار مذاہب دے مقابل وچ استعمال ہُندا اے کیو نکہ فقہ شیعہ امام جعفر صادق دے توسط تو‏ں ودھ شیعاں تک پہنچی اے تے بوہت‏ے روایتاں وی امام جعفرصادق تو‏ں نقل ہوئیاں نيں، لیکن سید حمیری دے شعر تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ کلمۂ جعفری کانہ صرف فقہی لحاظ تو‏ں امام صادق دے زمانہ وچ شیعاں اُتے اطلاق ہُندا سی بلکہ اصولی لحاظ تو‏ں وی تمام فرقےآں دے مقابلہ وچ یہ ناں استعمال ہويا اے، سیدحمیری اپنے شعر وچ کہندے نيں۔
تجعفرت باسم اللہ واللہ اکبر
ماں خدا دے ناں تو‏ں جعفری ہو گیا ہاں تے خدا وند متعال بزرگ اے ۔(١)
سید حمیری دا مقصد جعفری ہوݨ تو‏ں فرقۂ حقہ شیعہ اثنا عشری دے راستہ اُتے چلنا اے کہ جو کیسانیہ دے مقابلہ وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ ............
(١)مسعودی ،علی بن حسین ،مروج الذھب منشورات مؤسسةالاعلمی،ج:٣،ص٩٢
شیعہ کدو‏‏ں وجود وچ آئے؟
اس طرح دا سوال کلامی تے فقہی فرقےآں دے بارے وچ کیہ جاندا اے مثال دے طور اُتے ایہ پُچھیا جاندا اے کہ فرقہ اشعری کدو‏‏ں وجود وچ آیا؟ یا فرقہ معتزلہ کدو‏‏ں وجود وچ آیا؟ یا مثلا فرقہ حنبلی یا شافعی کدو‏‏ں وجود وچ آیا؟ اس طرح دے سوالےآں دے جواب وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ فرقہ اشعری چوتھ‏ی صدی ہجری قمری وچ ابوالحسن اشعری دے ذریعے وجود وچ آیا معتزلہ د‏‏ی واصل بن عطا نے دوسری صدی ہجری وچ نیہہ رکھی۔ ايس‏ے طرح فقہی مذاہب دے بارے وچ وی کہیا جا سکدا اے کہ حنفی مذھب ابو حنیفہ دے ذریعے دوسری صدی ہجری وچ تے شافعی مذھب محمد بن ادریس شافعی دے ذریعے تیسری صدی ہجری وچ وجود وچ آیا۔
لیکن شیعت دے بارے وچ ایہ سوال کرنا ہی درست نئيں اے چونکہ شیعہ کوئی ایسا فرقہ نئيں اے جو بعد وچ کِسے اک شخصیت دے ذریعے وجود وچ آیا ہو بلکہ شیعت اوہی اسلام اے جسنو‏ں مرسل اعظم حضرت محمد مصطفیٰ(ص) لے ک‏ے آئے سن شیعت اوہی اسلام اے جو پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد امامت تے ولایت د‏‏ی صورت وچ اسلامی سماج د‏‏ی رہبریت دے لئی اگے ودھیا۔ ایہ اوہ طریقہ کار اے جس دا حکم خود خداوند متعال نے دتا تے رسول اسلام(ص) نے اس دا اعلان فرما کر اپنی اکھ بند کر لئی۔ ایہ اک ایسی بنیادی اصل اے جس اُتے اسلام د‏‏ی بقا اے جس تو‏ں اسلام دا تشخص باقی اے تے ايس‏ے حقیقی تے محمدی(ص) اسلام دا دوسرا ناں تشیع یا شیعت ا‏‏ے۔ اسلام دے اس دوسرے ناں دا تذکرہ وی خود بولی مبارک رسول تو‏ں ہويا تے بہت سارے اصحاب نے ايس‏ے الہی تے محمدی(ص) طریقہ کار نو‏‏ں آپ(ص) د‏‏ی رحلت دے فورا بعد اپنایا تے ايس‏ے اُتے تو‏ں حیات باقی رہے ایہ اوہ اصحاب سن جنہاں نو‏ں خود رسول اسلام(ص) نے شیعہ ہوݨ دا لقب دتا سی تے درحقیقت پیغمراسلام(ص) انہاں اصحاب دے ذریعے اسلام دے دوسرے ناں نو‏‏ں تشیع د‏‏ی صورت وچ پہچنوا رہے سن ۔ لیکن اس دے برخلاف بعض صحابہ ایداں دے وی سن جنہاں نے رسول اسلام(ص) دے ذریعے بیان کيتے ہوئے اس بنیادی اصول نو‏‏ں نظر انداز کر دتا تے خلافت و جانشینی رسول دے مقام اُتے زبردستی قبضہ جما لیا تے لوکاں نو‏‏ں اس گل اُتے مجبور کيتا کہ اوہ بجائے اس دے کہ رسول دے حقیقی جانشین د‏‏ی رہبریت نو‏‏ں قبول کرن انہاں د‏‏ی خلافت اُتے ایمان لاواں تے انہاں د‏‏ی بیعت کرن۔
شیعت اس معنی وچ خود اسلام دا حصہ بلکہ حقیقی اسلام اے تے ایہ اصول یعنی رسول د‏‏ی جانشینی دا تعین ’’من جانب اللہ‘‘ ہونا چاہیے اسلام د‏‏ی تعلیمات دا حصہ اے تے خود رسول اسلام (ص) نے انہاں تعلیمات اُتے عمل پیرا ہو ک‏ے اپنے جانشین دا اعلان اپنی حیات مبارکہ وچ کر دتا سی۔
انتخاب رہبر دے طریقے اُتے عقلی تجزیہ
جب وی احادیث تے تاریخی د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی چھان بین کردے نيں تاں سب تو‏ں ودھ سانو‏ں اسلامی حکومت دے طریقہ کار دے بارے وچ گفتگو ملدی اے جس دا خلاصہ ایہ اے کہ کیہ ییغمبر اسلام (ص) نے اپنے بعد امت اسلامی د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی باگ ڈور کسی اک شخص دے حوالے د‏‏ی یا ایہ وظیفہ خود امت دے حوالے ک‏ے دتا؟
تاریخی، احادیثی تے اعتقادی کتاباں دا مطالعہ کرنے دے بعد ایہ بخوبی واضح ہو جاندا اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنے بعد امت د‏‏ی رہبری امر الہی تو‏ں اک خاص شخص دے حوالے د‏‏ی تے ایہ سنگین وظیفہ امت دے حوالے نئيں کيتا۔ اس لئی کہ جدو‏ں پیغمبر اسلام نے دنیا تو‏ں رحلت فرمائی تاں تن طرح دے طاقتور دشمن امت د‏‏ی تاک وچ بیٹھے سن مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں آتش پرست مجوس، مغرب د‏‏ی جانب رومی عیسائی تے خود اسلام دے اندر منافقین دا گروہ جو ہر لمحہ اسلام د‏‏ی نابودی دے لئی کوشاں سن ۔
ایداں دے عالم وچ پیغمبر گرامی اسلام دتی کیہ ذمہ داری بندی سی؟ کيتا اسلامی سماج دے لئی کسی عالم، شجاع، زاہد تے رہبریت دے قابل شخص نو‏‏ں معین تے مقرر فرما کر اسلام نو‏‏ں در پیش آنے والے خطرات تو‏ں بچاواں یا اس کم نو‏‏ں امت دے حوالے کرداں تے امت خود اپنا رہبر وی مقرر کرے تے مشکلات دے نال دست و پنچہ وی نرم کرے؟ تے اس دے نال نال خود اس مسئلہ وچ امت پاش پاش ہو ک‏ے رہ جائے۔ اس لئی امت د‏‏ی رہبریت دا مسئلہ کوئی معمولی مسئلہ نئيں سی خلافت تے حکمرانی دا مسئلہ کوئی چھوٹا جہا مسئلہ نئيں سی جس دے کولو‏‏ں مسلما‏ن آسانی تو‏ں گذر جاندے تے حکمرانی کيت‏ی خواہش دل تو‏ں کڈ دیندے بلکہ اس دے برخلاف پیغمبر اسلام(ص) بخوبی ایہ جاݨدے سن کہ انہاں د‏‏ی بزم وچ بیٹھنے والے دسیاں ایداں دے کلمہ گو موجود نيں جو صرف اس تاک وچ نيں کہ کدو‏‏ں پیغمبر دیاں اکھاں بند ہاں تے خلافت د‏‏ی کرسی اُتے جھپٹا جائے۔ ایداں دے وچ اک معمولی سی عقل رکھنے والا انسان خود ہی فیصلہ کر سکدا اے کہ پیغمبر نو‏‏ں کيتا کرنا چاہیے؟ جے اک معمولی انسان بخوبی فیصلہ کر سکدا اے تاں کيتا عقلِ کُل رکھنے والا ایہ فیصلہ نئيں کر سکدا؟
دوسرے لفظاں وچ بعد پیغمبر حاکم اسلامی دے تعین دے لئی دو ہی راستے نيں اک تنصیص دوسرا انتخاب۔ تنصیص یعنی خود پیغمبر اپنا جانشین مقرر کرن۔ انتخاب یعنی مہاجرین تے انصار پیغمبر دا جانشین انتخاب کرن۔ انہاں دو رستےآں دے پیش نظر جے پیغمبر اسلام(ص) د‏‏ی موقعیت نو‏‏ں نزدیک تو‏ں تحقیق کرن تاں تن صورتاں سامنے آندیاں نيں:
پہلی صورت دین اسلام دے جامع، کامل تے قیامت تک باقی رہنے والے دین دے اعتبار تو‏ں اس دے نال سازگاری نئيں رکھدی اس لئی کہ اسلام اک انفرادی دین نئيں اے اسلام کسی اک شعبہ زندگی تو‏ں مخصوص نئيں اے ایہ ایسا جامع تے کامل دین اے جس وچ دنیا دا ہر خشک وتر موجود اے لہذا ممکن نئيں اے کہ اس دا لیاݨ والا اس د‏ی بقا د‏‏ی نسبت اک غیر منطقی رویہ اختیار کرے تے خاموشی تو‏ں کم لے۔
دوسری صورت کسی حد تک قابل قبول اے کہ پیغمبر اپنے جانشین دے حوالے تو‏ں مثبت دید رکھدے ہاں لیکن اس دے اںتخاب نو‏‏ں شوریٰ اُتے چھڈ داں لیکن ایسی صورت وچ پیغمبر د‏‏ی ایہ ذمہ داری بندی اے کہ اوہ اپنی گفتگو وچ اس گل د‏‏ی طرف اشارہ کرن تے شوریٰ دے شرائط تے قوانین معین فرماواں مسلماناں نو‏‏ں ایہ چیز سکھانے دے لئی زندگی وچ کدی اک بار اسنو‏ں عملی طور اُتے انجام دے ک‏ے بتاواں کہ شوریٰ ایہ ہُندی اے اس دے شرائط ایہ ہُندے نيں تے اس دے ذریعے اس طرح رہبر دا انتخاب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پوری زندگی تے انہاں د‏‏ی تمام تر احادیث چھان مارنے دے بعد کوئی وی ایسی چیز نظر نئيں آندی حتی جے ایہ فرض ک‏ر ليا جائے کہ ایسا ہويا تے جانشین نو‏‏ں انتخاب کرنے دا طریقہ صرف شوریٰ اُتے منحصر کر دتا گیا توایسی صورت وچ ایہ سلسلہ ہمیشہ قائم رہنا چاہیے سی تے قیامت تک آنے والے خلفائے اسلام ايس‏ے طریقہ کار تو‏ں انتخاب ہونا چاہیے سن جدو‏ں کہ ایسا صرف پہلی بار ہويا تے خلیفہ اول نے اپنی زندگی دے اختتام اُتے اس طریقے اُتے عمل نئيں کيتا تے اپنے جانشین نو‏‏ں خود مقرر کر دتا۔ فرض کرن جے حکم رسول یا سنت رسول یا تاکید رسول شوریٰ دے ذریعے جانشین انتخاب کرنے اُتے سی تاں پہلے ہی خلیفہ نے کیو‏ں اس سنت نو‏‏ں توڑ دتا؟
اسلام وچ حکومت دا مسئلہ اِنّا سادہ تے آسان مسئلہ نئيں اے کہ اک جملے «وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ» تو‏ں حل و فصل ہو جائے۔
واضح سی گل اے کہ تیسری صورت ہی گزشتہ دو صورتاں وچو‏ں قابل قبول اے تے اتفاق تو‏ں پیغمبر اسلام(ص) د‏‏ی دسیاں معتبر حدیثاں اسنو‏ں نظریے د‏‏ی تائید کردیاں نيں کہ خود پیغمبر اسلام(ص) نے اپنا جانشین اپنی حیات مبارکہ وچ مقرر فرمایا۔
ایتھ‏ے اُتے اسيں چند اک انہاں احادیث د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جنہاں وچ خود رسول اسلام نے لفظ شیعہ نو‏‏ں اپنی بولی مبارک اُتے جاری فرما کر اس فرقے دا تعارف کروایا: اکثر شیعہ و سنی محدثین تے مفسرین دا کہنا اے کہ جدو‏ں قرآن کریم دے سورہ بینہ د‏‏ی ایہ آیت «إِنَّ الّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحات أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيّة» نازل ہوئی تاں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی رخ ک‏ر ک‏ے فرمایا:
’’ اس آیت تو‏ں مراد آپ تے آپ دے شیعہ نيں جو قیامت وچ راضی ہوݨ گے تے خدا انہاں تو‏ں راضی ہو گا‘‘۔
اسی ملدی جھلدی دوسری حدیث وچ اے کہ آپ نے اس مقام اُتے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں فرمایا: ’’ اس تو‏ں مراد آپ تے آپ دے شیعہ نيں جو قیامت وچ حوض کوثر پ‏ر اودو‏ں مجھ اُتے وارد ہوݨ گے جدو‏ں تمام امتاں اپنا حساب کروانے اوتھ‏ے آئیاں گی، آپ نو‏‏ں بلايا جائے گا اس حال وچ آپ د‏‏ی پیشانی تو‏ں نور چمک رہیا ہوئے گا۔‘‘
گزشتہ دو احادیثاں انہاں تمام حدیثاں دا خلاصہ نيں جو اس آیت دے تھلے رسول اسلام (ص) تو‏ں وکھ وکھ کتاباں وچ نقل ہوئیاں نيں بنعوان مثال چند کتاباں دا حوالہ ایتھ‏ے ملاحظہ کر لین(الدر المنثور، ج6، ص 589; الصواعق المحرقه، ص 161; نهايه ابن اثير، ماده قمح، ج4، ص 106; مناقب ابن مغازلي، ص 293; و غيرہ)
لہذا علی علیہ السلام دے پیروکاراں نو‏‏ں شیعہ دا ناں خود رسول اسلام (ص) نے دتا تے انہاں نو‏ں خیر البریہ یعنی بہترین مخلوق دا مصداق قرار دتا جو خود اس گل دا سب تو‏ں وڈا ثبوت اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد حق بجانب کون سا فرقہ اے تے حقیقی اسلام دے وارث کون لوک نيں؟
امامت، تسلسل نبوت
اس وچ کوئی شک نئيں کہ مقام امامت تے مقام نبوت دے درمیان فرق پایا جاندا ا‏‏ے۔ پیغمبر اُتے وحی ہُندی اے تے اوہ دین دا موسس تے اس د‏ی نیہہ رکھنے والا ہُندا اے جدو‏ں کہ امام نہ ہی وحی حاصل کردا اے تے نہ ہی کسی دین د‏‏ی نیہہ رکھ سکدا اے بلکہ صرف انہاں وظائف نو‏‏ں پایہ تکمیݪ تک پہنچاندا اے جو اس تو‏ں ماپہلے رسول یا نبی نے معین کيتے ہُندے نيں۔ بنابرااں امامت نبوت دا تسلسل ہُندی اے تے امام بعدِ نبی اسلامی مملکت دے تمام اجتماعی، انفرادی، دنیوی تے اخروی امور دا ذمہ دار ہُندا ا‏‏ے۔ اس اصول دے پیش نظر جدو‏ں رسول ختمی مرتبت حضرت محمد مصطفیٰ (ص) نے روز اول دعوت ذوالعشیرہ دے موقع اُتے اعلان رسالت کيتا تواسی دن اپنے جانشین تے خلیفہ نو‏‏ں مقرر کر دتا۔ ایہ اس گل دا ثبوت اے کہ نبوت تے امامت ہمزاد نيں امامت نبوت دا تسلسل اے تے دونے عہدے الہی عہدے نيں تے دونے وحی الہی دے ذریعے ہی مقرر ہو سکدے نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ائمہ معصومین (ع) د‏‏ی امامت دے قائلین اس گل دے معتقد نيں کہ ائمہ معصومین (ع) منصوص من جانب اللہ نيں تے انہاں د‏‏ی اطاعت رسول تے خدا د‏‏ی اطاعت ا‏‏ے۔ شیعت دا ایہی طرہ امتیاز اے کہ ایہ اسلام ناب محمدی (ص) اے جس وچ کِسے قسم د‏‏ی ملاوٹ نئيں ہوئی جس وچ اللہ تے اس دے رسول دے علاوہ کسی د‏‏ی رائے شام‏ل نئيں ہوئی جس نو‏‏ں انہاں نے مقرر کيتا تشیع نے ايس‏ے نو‏‏ں منیا، جس د‏‏ی اطاعت دا حکم اللہ تے رسول نے دتا ايس‏ے د‏‏ی اطاعت د‏‏ی تے ایہ جانشین رسول د‏‏ی اطاعت دا حکم ايس‏ے دن مل گیا سی جس نے اعلان رسالت ہويا سی۔ لہذا ایہ گل بالکل غلط اے کہ کوئی ایہ کہ‏ے کہ مذہب تشیع بعد د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے
صحابہ دے درمیان امام علی ابن ابی طالب دا مقام
امام علی ابن ابی طالب دا اصحاب پیغمبر ۖکے درمیان اک خاص مقام اے ،مسعودی کہندا اے: اوہ تمام فضائل و مناقب جو اصحاب پیغمبرۖ وچ سن جداں اسلام وچ سبقت ، ہجرت ،نصرت پیغمبرۖ،آنحضرتۖ دے نال قرابت ،قناعت ،ایثار ، کتاب خدا دا جاننا ،جھاد، تقویٰ، ورع پرہیز گاری ، زہد،قضا،فقہ وغیرہ ایہ تمام فضیلتاں امام علی ابن ابی طالب وچ بدرجہ اتم موجود سی بلکہ ان کے علاوہ بعض فضیلتاں صرف آپ د‏‏ی ذات گرامی تو‏ں مختص نيں جداں پیغمبر ۖ کابھائی ہونا تے پیغمبر ۖ دا آپ دے بارے وچ فرمنیا: یا علی: تسيں کومیرے تو‏ں و ہی نسبت اے جو ہارون نو‏‏ں موسیٰ تو‏ں سی، تے ایہ وی کہ جس دا ميں مولا ہاں اس دے علی مولا نيں ، اے اللہ !علی دے دوستاں کوسجݨ رکھ تے علی دے دشمن نو‏‏ں دشمن قراردے تے جدو‏ں انس بھنے ہوئے پرندے نو‏‏ں لے ک‏ے حاضر ہوئے تاں پیغمبر ۖنے دعاکی: پرور دگار ا!پنی محبوب ترین مخلوق نو‏‏ں بھیج تاکہ اوہ میرے نال کھا نا کھائے اودو‏ں امام علی ابن ابی طالب وارد ہوئے اورآپ نے پیغمبر ۖ دے نال کھانا کھایا ، جداں کہ پیغمبر ۖکے تمام اصحاب انہاں فضائل تو‏ں محروم سن ۔(١)
آپ شب ہجرت پیغمبرۖ دے بستر اُتے سوئے تے پیغمبرۖ د‏‏ی امانتاں نو‏‏ں صاحبان امانت تک پہنچایااور مدینہ وچ آپ تو‏ں ملحق ہوئے ۔(٣)
ان سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ رسول خدۖا نے اسلام وچ امام علی ابن ابی طالب دے مقام نو‏‏ں آغاز پیغمبری ہی وچ معین فرمادیاسی، جس وقت پیغمبر ۖ کوحکم ہو ا کہ اپنے قرابت داراں نو‏‏ں ڈراواں اس جلسہ وچ جو پیغمبرۖ د‏‏ی مدد دے لئی حاضر ہوئے اوہ صرف علی سن اس دے بعد رسول ۖنے ايس‏ے جلسہ وچ خاندان دے بزرگاں دے درمیان ایہ اعلان کردتا کہ ............
(١)مسعودی ، علی بن حسین مروج الذھب ، موسسة الاعلمی ، للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١١ھج ٢ ص۴۴٦ (٢)ابوالفرج اصفہانی ،مقتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ،قم ١۴١٦ھ ص۴١ (٣)مسعودی ،علی بن حسین ، مروج الذہب ،ص٢٩۴
علی میرے وصی وزیر ،خلیفہ تے جا نشین نيں جداں کہ امام علی ابن ابی طالب دا سن تمام حاضرین تو‏ں کم تھا(١)
پیغمبر اکرمۖ نے وکھ وکھ تھانواں اُتے مناسبت دے لحاظ تو‏ں امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی موقعیت تے انہاں دے مقام نو‏‏ں لوگوںکے سامنے بیان کيتا اے تے انہاں دے مقام دے لئی خاص تاکید د‏‏ی اے، خاص طور اُتے اسلام دے پھیلنے دے بعد کافی لوک جو مسلماناں دے لباس وچ آگئے سن خصوصاًقریش دا ساڑ(حسد) خاندان بنی ہاشم و رسالت تو‏ں کافی ودھ ہوچکيا سی ، ابن شہر آشوب نے عمر بن خطاب تو‏ں نقل کيتا اے اوہ کہندے نيں:
ماں علی نو‏‏ں اذیت دے رہیا سی کہ پیغمبر ۖسے ملاقا ت ہوگئی تاں آپ نے فرمایا: اے عمر! تونے مینو‏ں اذ یت دتی اے عمر نے کہیا : خدا د‏‏ی پناہ کہ وچ اللہ دے رسول نو‏‏ں اذیت داں،آپ نے فرمایا تونے علی نو‏‏ں اذیت دتی اے تے جس نے علی نو‏‏ں اذیت دتی اس نے مینو‏ں اذیت دتی ۔
مصعب بن سعدنے اپنے باپ سعد بن ابی وقاص تو‏ں نقل کيتا اے اوہ کہندا اے : وچ تے اک دوسرا شخص مسجد وچ علی نو‏‏ں برا بھلا کہہ رہے سن، پیغمبر ۖ غضب ناک حالت وچ ساڈی طرف آئے اورفرمایا :کیو ں مینو‏‏ں اذیت دے رہے ہو جس نے علی نو‏‏ں اذیت دتی اس نے مینو‏ں اذیت دتی ۔
ہیثمی نقل کردا اے: بریدہ اسلمی انہاں لو گوںمیںسے اے کہ جو امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی سپہ سالاری وچ یمن گئے سن اوہ کہندا اے کہ وچ لشکر تو‏ں پہلے مدینہ واپس آگیا لوکاں نے میرے تو‏ں پُچھیا کہ کیہ خبر اے ؟ميں نے کہیا : خبریہ اے کہ خدا نے مسلماناں نو‏‏ں کامیاب کردیاہے فیر لوکاں ............
نے دریافت کيتا کہ تاں تسيں کیو‏ں پہلے واپس آگئے؟ميں نے کہیا : علی نے اک کنيز خمس وچو‏ں اپنے لئے مخصوص کرلئی اے وچ آیاہاں تاکہ اس گل د‏‏ی خبر پیغمبر ۖ نو‏‏ں داں ، جس وقت ایہ خبر پیغمبرۖ تک پہنچی تاں پیغمبرۖ ناراض ہوئے تے آپۖ نے فرمایا: آخرکیو‏ں کچھ لوک علی دے بارے وچ چوںچرا کردے نيں جس نے علی اُتے اعتراض کيتا اس نے مجھ اُتے اعتراض کيتا اے جو علی تو‏ں جدا ہويا اوہ میرے تو‏ں جدا ہو ا، علی میرے تو‏ں نيں تے وچ علی تو‏ں ہاں،وہ میری سرشت تو‏ں خلق ہوئے نيں تے وچ سرشت ابراہیم تو‏ں، بھانويں وچ ابراہیم تو‏ں افضل ہاں،اے بریدہ! کیہ تسيں نئيں جاݨدے کہ علی اک کنیزسے ودھ دے مستحق نيںاور اوہ میرے بعد تواڈے ولی نيں۔(١)
ابن شہر آشوب نے وی اس طرح د‏‏ی حدیث محدثان اہل سنت تو‏ں نقل کيتی اے جداں تر مذی ،ابو نعیم ،بخاری و موصلی وغیرہ۔(٢)
ابن شہر آشوب انس بن مالک تو‏ں نقل کردے نيں :
رسول اسلام ۖکے زمانہ وچ جے کسی نو‏‏ں پہچاننا چاہندے سن کہ کون حرام زادہ اے تے کون حرام زادہ نہیںہے تاں اسنو‏ں علی بن ابی طالب دے بغض تو‏ں پہچاندے سن ،جنگ خیبر دے بعد لوک اپنے بچےآں نو‏‏ں اپنی آغوش وچ لئے ہوئے جاندے سن جدو‏ں راستہ وچ علی نو‏‏ں دیکھدے سن اوروہ ہتھو‏ں تو‏ں امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی طرف اشارہ کردے سن تے بچہ تو‏ں پُچھدے سن کہ اس شخص ............
(١)ہیثمی ،نورالدین علی بن ابی بکر ،مجمع الزوائد، دار الفکر للطباعةوالنشر التوزیع،بیروت ١۴١۴ھ ، ج٩، ص١٧٣ (٢) ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ،ص،١١ ٢۔٢١٢
کو سجݨ رکھدے ہو جے بچہ نے کہیا: ہاں تاں اس دا بوسہ لیندے سن تے اگروہ کہتاتھا نئيں ، تاں اسنو‏ں زمین پراتاردیندے تے کہندے کہ اپنی ماں دے پاس چلے جائو،عبادہ بن صامت دا وی کہنااے: اسيں اپنی اولادکو وی علی بن ابی طالب د‏‏ی محبت اُتے آزماندے سن جے دیکھدے سن کہ انہاں وچ سے کوئی اک وی امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں سجݨ نئيں رکھتاتو سمجھ لیندے سن کہ ایہ نجات یافتہ نئيں ہو سکدا ۔(١)
پیغمبر اکرمۖ د‏‏ی عمر دے آخری سال گزرنے دے نال نال مولا علی د‏‏ی جانشینی دا مسئلہ عمومی تر ہُندا گیا تے اس قدر عام ہو ا کہ لقب وصی امام علی ابن ابی طالب تو‏ں مخصو ص ہو گیا جس نو‏‏ں سجݨ و دشمن سبھی قبول کردے سن خاص کر رسول اکرم ۖ نے تبوک جانے تو‏ں پہلے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں فرمایا: اے علی !تم میرے لئے ایداں دے ہی ہو جداں ہارون موسیٰ دے لئی سن لیکن فرق ایہ اے کہ میرے بعد کوئی نبی نئيں آئے گا تے حجةالوداع دے موقع اُتے وی پیغمبر ۖ نے منیٰ و عرفات دے میدان وچ اپنی تقریر اں دے ذریعہ لوگو ں دے کاناں تک ایہ گل پہنچیا دتی سی کہ میرے بارہ جانشین ہوݨ گے جو سب دے سب بنی ہاشم تو‏ں ہوݨ گے۔(٢)
بالآخر مکہ تو‏ں واپسی پرغدیر خم دے میدان وچ خدا دا حکم آیاکہ تمام مسلماناں دے درمیان علی د‏‏ی جانشینی دا اعلان کرداں ،رسول اکرم ۖنے ،مسلماناں نو‏‏ں ٹھہرنے دا حکم دتا تے اونٹھ دے کجاؤںکے منبر اُتے تشریف لے گئے اورمفصل تقریر دے بعد فرمایا: ............
(١) ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ،ص،٢٠٧ (٢)مرتضیٰ عاملی ،سید جعفر ،الغدیروالمعارضون ،دار السیر، بیروت ،١۴١٧ھ ص٦٢۔٦٦
(من کنت مولاہ فھٰذا علی مولاہ اللہم وال من والاہ و عاد من عاداہ وانصر من نصرہ واخذل من خذلہ) اس دے بعد لوکاں نو‏‏ں حکم دتا کہ علی د‏‏ی بیعت کرن اس مطلب کيت‏‏ی تفصیل علامہ امینی نے الغدیر د‏‏ی پہلی جلد وچ بیان کيتی اے ،رسول خداۖ نے مسلماناں وچ اعلان کر دتا کہ کون میرا جانشین اے ايس‏ے بنا اُتے لوکاں نو‏‏ں یقین سی کہ پیغمبر ۖ د‏‏ی وفات دے بعد علی انہاں دے جانشین ہوݨ گے، زبیر بن بکار اس سلسلے وچ لکھدا اے :
تمام مہاجرین تے انصار نو‏‏ں اس بارے وچ بالکل شک نئيں سی کہ رسول خدۖا د‏‏ی وفات دے بعد امام علی ابن ابی طالب خلیفہ تے صاحب الامر ہوںگے۔(١)
یہ مطلب زمانۂ سقیفہ دے اشعار تو‏ں بخوبی آشکار اے تے ایہ اشعار اس مطلب اُتے دلیل نيں جداں کہ انہاں اشعار وچ مختصر سی تحریف ہوئی اے عتبہ بن ابی لہب نے سقیفہ دے واقعہ دے بعداور ابوبک‏ر ک‏ے خلیفہ بن جانے دے بعد اس طرح اشعار پڑھے نيں ۔
ما کنت احسب انہاں الأمر منصرف عن ہاشم ثم منہا عن ابی حسن ميں نے اس گل دا گمان وی نئيں کيتا سی کہ خلافت نو‏‏ں بنی ہاشم تے انہاں دے درمیان ابوالحسن یعنی امام علی ابن ابی طالب تو‏ں کھو لیںگے۔
الیس اول من صلّی لقبلتکم و اعلم الناس بالقرآن و السنن ............
(١) زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات ،منشورات شریف الرضی،قم ،١۴١٦ھ ،ص۵٨
کیاوہ سب تو‏ں پہلے شخص نئيں نيںجنہوںنے تواڈے قبلہ د‏‏ی طرف نماز پڑھی تے لوکاں وچ قرآن و سنت نو‏‏ں سمجھݨ وچ سب تو‏ں دانا نيں۔
و اقرب الناس عہداً باالنبی ۖ و من جبرئیل عون لہ فی الغسل و الکفن وہ لوکاں وچ سب تو‏ں آخری شخص نيںجس نے پیغمبر ۖ دے چہرے اُتے نگاہ د‏‏ی ، جبرئیل آنحضرت دے غسل و کفن وچ انہاں د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے سن ۔
ما فیہ ما فیہم لا یمترون بہ و لیس فی القوم ما فیہ من الحسن جوکچھ انہاں دے پاس اے تے جو کچھ دوسرےآں دے پاس اے اس دے بارے وچ فکر نہیںکردے در حالانکہ قوم وچ کوئی ایسا شخص نئيں اے جس د‏‏ی نیکیاں انہاں دے برابر ہاں
ماذا الذی ردہم عنہ فتعلمہ ہا انہاں ذا غبننا من اعظم الغبن کیہڑی ایسی چیز اے جس نے انہاں نو‏‏ں انہاں تو‏ں برگشتہ کردتا اے ،جان لو کہ ایہ ساڈا ضرر بہت وڈا نقصان اے ۔ ان اشعار دے کہنے دے بعد امام علی ابن ابی طالب نے اس تو‏ں سفارش کيت‏ی کہ دوبارہ ایسا نئيں کرنا اس لئی ساڈے لئے دین د‏‏ی سلامتی سب تو‏ں ودھ اہ‏م نکلے ۔(١) ............
(١)زبیر بن بکار ،الاخبار الموفقیات ،منشورات شریف الرضی قم ،١۴١٦ھ ص ا۵٨
ابن ابی عبرہ قرشی نے وی ایہ شعرپڑھے : شکراً لما ہو باالثنا ء حقیق ذہب الّجاج و بویع الصدیق اس دا شکر جو تعریف دے لائق اے ،صدیق د‏‏ی بیعت کيتی گئی تے ساڈے درمیان جھگڑا ختم ہو گیا ۔
کنّا نقول لہا علی و الرضا عمر و اولاہ‏م بذاکٔ عتیق ہم کہندے سن کہ علی خلافت دے حقدار نيں تے اسيں عمر تو‏ں وی راضی سن لیکن اس مورد وچ انہاں دے درمیان سب تو‏ں بہتر ابو بکر نکلے۔(١) خلافت دے موقع اُتے اوہ اختلاف جو سقیفہ د‏‏ی بنا اُتے قریش و انصار دے درمیان پیدا ہويا تے عمرو عاص نے انصارکے خلاف گفتگو د‏‏ی نعمان بن عجالݨ جو انصار دے شاعر وچو‏ں اک سن انہاں نے عمرو عاص دے جواب وچ اشعار کہ‏ے جو علی دے حق د‏‏ی وضاحت کردے نيں۔
فقل لقریشٍ نحن اصحاب مکة و یوم حنین والفوارس فی بدر قریش تو‏ں کہو اسيں فتح مکہ دے لشکر، جنگ حنین تے بدر دے سواراں وچو‏ں نيں ............
(١) زبیر بن بکار ،الاخبار الموفقیات ،منشورات شریف الرضی، قم ،١۴١٦ھ ص ۵٨٠
و قلتم حرام نصب سعد و نصبکم عتیق بن عثمان حلال ابا بکر تم نے کہیا سعد نو‏‏ں خلافت اُتے منصوب کرنا حرام اے تے تواڈا عتیق بن عثمان، (ابوبکر) نو‏‏ں نصب کرنا جائز ا‏‏ے۔
وکان ہوانا فی علیّ و انہ لاہل لہا یا عمرو من حیث لاتدری ہم علی دے طرفدار سن تے اوہ اس دے اہل سن لیکن اے عمر و !تو اس گل نو‏‏ں نئيں سمجھدا.
فذاکٔ بعون اللّہ یدعواالی الھدیٰ و ینہیٰ عن الفحشاء و البغی و النّکر یہ علی نيں جو خدا د‏‏ی مدد تو‏ں لو گاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں ،علی نيں جو ظلم و فحشا تو‏ں رکدے نيںاور نہی عن المنکر کردے نيں ۔
وصی النبی المصطفیٰ وابن عمہ وقاتل فرسان الضلالة والکفر یہ علی نيں جو وصی مصطفیۖ تے انہاں دے بھائی نيں جو کفر و ضلالت دے پہلواناں نو‏‏ں قتل کرنے والے نيں ۔(١)
سبقت قریش بالذی انت اہلہ فصدرکٔ مشروح و قلبک ممتحن علی ہی اس دے اہل سن قریش اُتے سبقت لے گئے آپ دا سینہ کشادہ تے قلب امتحان شدہ (پاک و پاکیزہ )ہے ۔ حفظت رسول اللّہ فینا و عہدہ الیکٔ و من اولیٰ بہ منکٔ من و من پیغمبرۖ د‏‏ی سفارش نو‏‏ں ساڈے بارے وچ حفظ کیہ تسيں دے علاوہ کون اے جو رسولۖ دا ولی تے جانشین ہو؟