cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
مولف د‏‏ی نظر وچ سب تو‏ں پہلی دلیل مسعودی د‏‏ی اوہ تحریر اے جس وچ بنی امیہ تو‏ں بنی عباس د‏ی طرف خلافت جانے دے بارے وچ بیان کيتا گیا اے تے اوہ ایہ کہ جدو‏ں مروان (بنی امیہ دا آخری خلیفہ) قتل ہويا، عامر بن اسماعیل جو مروان دا قاتل سی، اوتھ‏ے پہونچا جتھے مروان د‏‏ی لڑکیاں تے عوردیاں سن کيتا دیکھیا کہ اوتھ‏ے اُتے اک خادم تلوار لئے کھڑا ا‏‏ے۔
اسماعیل دے ساتھیاں نے اس (خادم) نو‏‏ں گرفتار کرلیا، تے جدو‏ں اس تو‏ں اس گل کيتی وجہ پوچھی گئی تاں اس نے کہیا کہ مینو‏ں مروان نے حکم دے رکھیا اے کہ اگرکدی میرا قتل ہوجائے تاں اس د‏ی بیویاں تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں قتل کرداں، اس دے بعد اس خادم نے کہیا کہ جے تسيں مینو‏ں قتل کردو گے تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی میراث تو‏ں محروم ہوجاؤ گے، اس دے بعدوہ خادم انہاں نو‏‏ں اک جگہ لے ک‏ے آیا تے اوتھ‏ے تو‏ں مٹی (ریت) ہٹا کر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا ”بُردَہ“(٦۲۸) (اک خط دار عبا) تے عصا کڈیا جس نو‏‏ں مروان نے دفن کر رکھیا سی،
کتابیات
٦۔ السیاسیة الشرعیہ فی اصلاح الراعی والرعیة، طبع مصر ، دار الکتاب العربی۔
سلیمان فائق بک: عثمانی مولف، متوفی۱۸۹٦ء۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
حافظ وھبہ صاحب کہندے نيں کہ اس حقیقت کاانکار نئيں کيتا جاسکتاہے کہ عثمانی افراد جنگجو تے فاتح سن، لیکن اہل علم و سبھیاچار نئيں سن بلکہ ہمیشہ جنگ وجدال تے ویران گری کردے سن، جس د‏‏ی بنا اُتے ترک تے عرب علاقے جو اک طولانی مدت تک انہاں دے زیر اثر رہے اوہ پسماندگی دے عالم وچ رہےبلکہ تنزّل ہی کردے رہ‏ے، یھی وجہ سی کہ عرب تے ترک دے آزادی خواہ افراد اک دوسرے دے نال متحد ہوگئے تے مخفی طور اُتے کمیٹیاں بنانے لگے، تے آشوب برپا کرنے لگے، ایتھ‏ے تک کہ سلطان عبد الحمید (سلطان عثمانی) د‏‏ی حکومت ختم ہوگئی تے عثمانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں قانونی حکومت دا اعلان ہوئے گیا۔
کتابیات
وفاء الوفاء بہ اخبار دار المصطفیٰ، طبع مصر ، ۱۳۲٦ھ۔ وچاپ ۱۳٧۴ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اسی طرح میر زا فرہاد جو۱۲۹۲ھ وچ حج دے لئی سفر کرچکے نيں اپنے سفر نامہ ”ہدایة السبیل“ وچ کہندے نيں:
قبرستان بقیع د‏‏ی تخریب
اس سلسلہ وچ مرحوم علامہ سید محسن امین کہندے نيں کہ شیخ عبد اللہ دا سوال کرنے دا مقصد حقیقت وچ سوال کرنا نئيں سی کیونجے وہابیاں د‏‏ی نظر وچ تمام روضاں نو‏‏ں ایتھ‏ے تک پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے روضہ مبارک نو‏‏ں مسمار کرنے وچ کوئی شک وتردید نئيں سی تے ایہ کم تاں انہاں دے مذہب د‏‏ی اصل بنیاد سی، اس دا سوال اہل مدینہ د‏‏ی تسکین دے لئی سی۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اسی طرح لوکاں نو‏‏ں چاہیدا کہ قرآنی آیات تے کلام پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے اعتقاد تے ایمان رکھن، چاہے اس دے حقیقی معنی نو‏‏ں نہ سمجھدے ہاں،اور خدا و رسول اللہ دے کلام دے علاوہ کسی دوسرے دے کلام نو‏‏ں اصل قرا ر دینا جائز نئيں اے، تے جدو‏ں تک غیر خدا ورسول دے کلام دے معنی معلوم نہ ہوجاواں انہاں د‏‏ی تصدیق کرنا واجب نئيں اے، اوہ کلام جے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کلام تو‏ں موافق اے تاں قبول ورنہ باطل تے مردود ا‏‏ے۔(۴۱۱)
کتابیات
الانساب لندن، نسخہ عکسی مرگلیوث۔
تیل کڈن دا معاہدہ
سب تو‏ں پہلا معاہدہ مئی ۱۹۳۳ء وچ سعودی د‏‏ی عربی تیل کمپنی تے امریکی د‏‏ی ”آرامکو“ نامی کمپنی دے درمیان ہويا، جس اُتے سعودیہ د‏‏ی طرف تو‏ں شیخ عبد اللہ سلیمان تے مذکورہ کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں ”ھاملٹن“ نے دستخط کيتے۔(٦٦۸)
قاضی القضاة تے مجلس شیوخ دے صدر دا تقرر
سید رشید رضا صاحب جنہاں تو‏ں ایہ گل نقل ہوئی اے انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جنھاں نے شریف حسین د‏‏ی حکومت دے مستقل ہونے وچ بہت کوشش کيتی اے، تے اس سلسلہ وچ خود شریف دے سامنے اک زبردست تقریر وی کی، انہاں تمام چیزاں دے باوجود شریف حسین نے حکومت تے خلافت دے لئی اعلان نئيں کيتا تے لوکاں نے دیکھیا کہ خطیب جمعہ نے حسب معمول سلطان عثمانی دے لئی دعا کرائی۔(٦۲۳)
تیل کڈن دا معاہدہ
اسم گذاری
۱٧ جمادی اول۱۳۵۱ھ وچ سلطان عبد العزیز آل سعود نے اک فرمان بشمارہ ۲٧۱٦صادر کيتا کہ(۲۱)جمادی الاول تو‏ں ساڈا ملک ”المملکة العربیة السعودیة“ دے ناں تو‏ں پکاریا جائے تے جدو‏ں ملک دا ناں تبدیل ہوگیا تاں حکومت دے وزیراں تے ارکان نے ایہ طے کيتا کہ سلطان عبد العزیز دے سب تو‏ں وڈے بیٹے امیر سعود نو‏‏ں ولی عہدی دے لئی منصوب کردتا جائے۔
۱٦محرم۱۳۵۲ھ نو‏‏ں بادشاہ نے فرمان صادر کردتا تے وزراء کابینہ تے مجلس شوریٰ نے امیر سعودکی ولی عہدی د‏‏ی بیعت کرنے دا وقت معین کردتا۔
اس دے بعد قاہرہ دے اٹھ علاقےآں مثلاً مقبرہ شافعی، لیث، سیدة نفیسہ، شیخ عمر بن فارض،ابو الحسن دینوری، شیخ ابو الخیر کلیباندی،مقیاس، جامع الازھر وچ سلطان سلیم د‏‏ی کامیابی دے لئی قرآن مجیدختم کيتاکردے سن ۔(٦٧٧)
عبد العزیز د‏‏ی موت
”امین محمد سعید” جو ابن سعود تو‏ں آشنا افراد وچو‏ں سن تے اس دے اخلاق تے عادتاں تو‏ں وڈی حد تک آشنائی رکھدے سن، انھوںنے ابن سعود دے اخلاق صفات تے روزانہ دے پروگرام دے بارے وچ تفصیل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔(٦۹٦)
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
شریف دے خلاف جو منصوبے بنائے جاندے سن اوہ انہاں سب تو‏ں آگاہ ہوجا تے سن تے اپنی دور اندیشی تو‏ں اوہ انہاں دے جال تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردے رہندے سن، اس موقع اُتے عثمانی حکومت انگلینڈ تے فرانس د‏‏ی ضدمیں جرمنی دے نال متحد ہوگئی، تے انہاں دونے ملکاں تو‏ں اعلان جنگ کردتا سی، ادہر انگلینڈ د‏‏ی حکومت نے شریف حسین تو‏ں (لرد کیچنرکے ذریعہ) ہوئی گفتگو نو‏‏ں اگے ودھایا تے دونے نے آپس وچ اپنا اک پروگرام بنالیا۔(٦۲۰)
ملک علی نو‏‏ں سلطنت ملنا
چنانچہ” حزب وطنی“ انجمن نے چھار ربیع الاول ۱۳۴۳ھ وچ تقریباً اک سو چالیس علماء، اہ‏م شخصیتاں تے تاجراں دے دستخط کراکے ملک حسین نو‏‏ں ٹیلیگرام کيتا تے اپنی رائے دا اظھار کيتا۔ ملک حسین نے مجبوراً اس پیشکش نو‏‏ں قبول کرلیا، اس دے دوسرے دن حزب وطنی انجمن نے ملک علی جو جدّہ وچ سی ٹیلیگرام بھیج کر مکہ بلالیا چنانچہ ملک علی نے ۵ربیع الاول نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور اپنے ھاتھاں وچ لے لی، لیکن اس تبدیلی دا وی کوئی اثر نئيں ہويا، کیونجے ابن سعود ملک علی نو‏‏ں وی ايس‏ے نگاہ تو‏ں دیکھدا سی جس نگاہ تو‏ں اس دے باپ ملک حسین نو‏‏ں دیکھدا تھا(٦۴۵) لہٰذا سر زمین حجاز  دے حالات ايس‏ے طرح خراب رہ‏‏ے۔
امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی
ابراہیم پاشا نے درعیہ شھر دے علاوہ نجد دے دوسرے علاقےآں وچ موجود تمام قلعےآں تے مستحکم عمارتاں نو‏‏ں گرانے دے لئی اک لشکر منتخب کيتا تے انھاں حملےآں دے درمیان اک نجدی نے ابراہیم پاشا اُتے حملہ کردیااور اک خنجر دے ذریعہ اس اُتے وار کيتا لیکن ایہ خنجر اس دے کپڑےآں تے گھوڑے د‏‏ی زین وچ وڑ ک‏ے رہ گیا تے خود ابراہیم پاشا نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہونچا۔
کتابیات
المنحة الوھبیة فی رد الوہابیة، طبع استانبول، تیسرا ایڈیشن۔
دفتر دار ومزعبی، ھاشم ومحمد علی (معاصر)۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
سمہودی متوفی۹۱۱ھ نے وی بقیع د‏‏ی قبور دے بارے وچ پہلی صدی تو‏ں دسويں صدی تک د‏‏ی تفصیل بیان کيتی ا‏‏ے۔
حجاز وچ ابن سعود د‏‏ی سلطنت
اس طریقہ تو‏ں ابن سعود نجد وحجاز  دا بادشاہ بن گیا تے سب تو‏ں پہلے اسنو‏ں رسمی طور اُتے قبول کرنے والا” روس“ سی، اس دے بعد انگلینڈ، فرانس، ہولینڈ، ترکی تے اس دے بعد دوسری حکومتاں نے قبول کرنا شروع کيتا۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اہل سنت حجاج بوہت گھٹ اوتھ‏ے زیارت دے لئی جاندے نيںلیکن انہاں دے لئی زیارت کرنے وچ کوئی ممانعت نئيں اے تے انہاں تو‏ں پیسہ وی نئيں لیا جاندا، لیکن شیعہ  حضرات تو‏ں پیسہ لے ک‏ے تب اندر جانے دتا جاندا اے، شیعہ  زائرین نو‏‏ں تقریباً اک ”قران“ تو‏ں پنج ”شاہی“(٦۵۴) تک خادمیں نو‏‏ں دینا پڑدا اے، زائرین تو‏ں لئے گئے پیسہ وچو‏ں نائب الحرم تے سید حسن پسر سید مصطفیٰ دا وی حصہ ہُندا سی، البتہ پیسہ دینے دے بعد زیارت تے نماز وچ کوئی تقیہ نئيں ہُندا سی، زیارت نو‏‏ں کھلے عام پڑھیا جاسکدا سی، تے شیعہ  زائرین نو‏‏ں فیر کسی دا کوئی خوف نئيں ہُندا سی، اس روضہ دے پِچھے اک چھوٹا جہا روضہ اے جو حضرت فاطمہ زہرا=کا بیت الاحزان ا‏‏ے۔
کتابیات
۱۔ تریخ الخلفاء، طبع مصر ، ۱۳۵۱ھ۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
صلاح الدین مختار دے بقول شریف حسین (شریف حسین نو‏‏ں سلطنت اُتے پہونچنے دے بعد ملک حسین کہیا جانے لگا) نے جدو‏ں اپنی حالت کمزور دیکھی، جدّہ وچ برٹین دے سفیر تو‏ں مدد چاہی، چنانچہ اس سفیر نے وعدہ دتا کہ اوہ اس د‏ی درخواست نو‏‏ں انگلینڈ پہونچائے گا۔
امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی
اس دے بعد محمد علی پاشا نے امیر عبد اللہ نو‏‏ں اسلامبول دے لئی روانہ کردتا اوتھ‏ے اسنو‏ں تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں بازار وچ گہم ا کر باب ہمایو‏ں (بادشاہ دا محل) دے سامنے پھانسی اُتے لٹکادیاگیا تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں شھر اسلامبول دے دوسرے علاقےآں وچ پھانسی دیدتی گئی۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
”محرم دا چاند نمودار ہويا درحالیکہ محمد متوکل علی اللہ عباسی خلیفہ سی۔(٦۲٦)
وہابی اسیراں نو‏‏ں فروخت کرنا
اور شاید اس د‏ی وجہ ایہ ہوئے کہ وہابیاں دے مخالف انہاں نو‏‏ں خارجی سمجھ رہے سن دوسرا احتمال جس نو‏‏ں جبرتی نے وی دتا اے کہ عثمانی سپاہیاں دا کوئی دین و مذہب نہ سی، انہاں دے نال شراب دے ظروف وی موجودہُندے سن کدی انہاں دے لشکر تو‏ں اذان د‏‏ی آواز سنائی نئيں دیندی سی، نہ ہی انہاں نو‏‏ں نماز پڑھدے دیکھیا گیا، انہاں دے ذہن وچ وی نئيں سی کہ اسيں دین اسلام دے لئی جنگ کررہے نيں، جدو‏ں عثمانی سپاہیاں دے قتل شدہ لاشے ملدے سن تاں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک ختنہ شدہ وی نئيں سن ۔(٦۰۲)
قبراں د‏‏ی ویرانی اُتے ایران تے ہور اسلامی ملکاں دا ردّ عمل
ایران د‏‏ی حکومت نے اس سلسلہ وچ بہت زیادہ اہتمام کيتااور علماء د‏‏ی موافقت تو‏ں ایہ گل طے ہوئی کہ ایران  تو‏ں کچھ نمائندے باقاعدہ طور اُتے حجاز  جاواں تے اوتھ‏ے جاک‏ے نزدیک تو‏ں حقیقت دا پتہ لگاواں تے ایہ نمائندے حجاز  وچ وہابیاں دے اس کارنامہ د‏‏ی تفصیلی رپورٹ پیش کرن۔
کتابیات
تریخ نجد ودعوة الشیخ محمد بن عبد الوہاب ، ترجمہ عربی، طبع بیروت منشورات مکتبة الاہلیہ۔
الاصول الاربعة فی تردید وہابیہ، طبع استانبول، ۱۹٧٦ء۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
اسی طرح وہابی لوک بعض آیات دے ظاہر نو‏‏ں دیکھدے ہوئے خداوند عالم دے لئی اعضاء وجوارح ثابت کردے نيں مثلاً اس آیہ شریفہ
کتابیات
خونساری: سید محمد باقر، متوفی ۱۳۱۳ھ۔
وہابیت ،مصر وچ
شیخ محمد عبدہ تے وہابیاں دے دوسرے طرفداراں وچ اک اہ‏م فرق ایہ سی کہ موصوف دین تے دنیا دے بارے وچ بہت زیادہ معلومات رکھدے سن ،دنیا بھر دے حالات تے اس دے نشیب وفراز تو‏ں آگاہ سن، اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ موصوف فرانس دے کلچر تو‏ں کافی اطلاع رکھدے سن تے یورپ دے متعدد سفر وی کيتے سن، ہور علمائے فلاسفہ تے مغربی سیاستمداراں دے نال ملاقات رکھدے سن، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں نے ایہ طے کيتا کہ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی دعوت نو‏‏ں نفسیا‏‏تی تے معاشرہ شناسی دے تحت پیش کيتا جائے۔ اس سلسلہ وچ شیخ محمد عبدہ د‏‏ی انہاں دے شاگرد سید محمد رشید رضا نے مدد کيت‏ی تے انہاں دے عقائد تے نظریات ”المنار“ نامی مجلہ وچ نشر کيتے تے عالم اسلام تک پہونچائے۔(٧٦٦)
ابن سعود تے ادریسی حکمراں
جس وقت ابن سعود نے حجاز نو‏‏ں اپنے تصرف تے قبضہ وچ کرلیا، اس وقت امام یحيٰ (امام یمن ) نے سید حسن ادریسی دے زیر ولایت عسیر نامی جگہ(جو نجد کے علاقہ وچ سی) اُتے حملہ کردتا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اکثر چیزاں نو‏‏ں نابود کردتا، ایہ دیکھ ک‏ے ادریسی افراد خوف زدہ ہوگئے کہ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ امام یحيٰ دے حملےآں تو‏ں آل ادریس د‏‏ی ولایت خطرے وچ پےجائے، اس وجہ تو‏ں ابن سعود نو‏‏ں خطوط لکھے تے اپنی طرف تو‏ں اس دے پاس نمائندے بھیجے، جس دے نتیجے وچ (۱۴)ربیع الثانی ۱۳۴۵ھ نو‏‏ں دونے دے درمیان معاہدہ ہويا جس وچ ایہ طے ہويا کہ عسیر د‏‏ی امارت ابن سعود د‏‏ی حمایت وچ اے، اس معاہدہ وچ ۱۴بند سن جس دے دوسرے بند وچ امیر ادریس نو‏‏ں ابن سعود د‏‏ی اجازت دے بغیر کسی وی ملک تو‏ں گفتگو کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی تے تیسرے بند دے مطابق امیر ادریس نو‏‏ں ایہ وی حق حاصل نئيں سی کہ کسی دے نال اعلان جنگ کرے یا کسی دے نال صلح کرے، مگر ایہ کہ آل سعود د‏‏ی اجازت تو‏ں ہو، تے اس دے چھیويں بند دے مطابق امیر ادریس نو‏‏ں عسیرکے داخلی امور وچ تصرف کرنے دا حق دتا گیا سی۔
کتابیات
۱۔ فتح المجید فی شرح کتاب التوحید محمد بن عبد الوہاب ، طبع مکہ معظمہ، مکتبہ سلفیہ، پنجواں ایڈیشن۔
سنٹ جَون فیلبی: (عبد اللہ)
رفعت پاشا: امیر الحجاجِ المصر ی ،۱۳۲۰ھ۔ ۱۳۲۱ھ۔ ۱۳۲۵ھ۔ وچ ۔
تریخ بغداد (ترکی اسلامبولی) ترجمہ عربی، طبع بغداد ، ۱۹٦۲ء۔
٧۔ العبودیة، طبع بیروت۔
۸۔ الفتاوی الکبری، دار المعرفة، طبع بیروت۔
۹۔ مجموعة الرسالے الکبریٰ، طبع بیروت،۱۹٧۲ء، دوسرا ایڈیشن۔
۱۰۔ منھاج السنة النبویہ، طبع قاہرہ، مکتبہ دار المعروبہ۔
ابن جبیر: محمد بن احمد بن جبیر اندلسی، متوفی٦۱۴ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
”میں (پیغمبر د‏‏ی زیارت دے بعد)باب جبرئیل تو‏ں باہر نکلیا تے ائمہ بقیع علیهم السلامکی زیارت دے لئی مشرف ہويا کہ ائمہ اربعہ د‏‏ی ضریح وڈی ضریح دے درمیان اے، تے جناب عباس پیغمبر اکرمکے چچا د‏‏ی قبر ايس‏ے ضریح وچ اے، لیکن ائمہ د‏‏ی ضریح دوسری ضریحاں تو‏ں جدا ا‏‏ے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
مختلف علماء د‏‏ی طرف تو‏ں محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی ردّ یا اسنو‏ں نصیحت دے طور اُتے لکھی جانے والی کتاباں انہاں تو‏ں کدرے زیادہ نيں جنہاں نو‏ں اساں بیان کيتا اے، انہاں تمام دا ذکر کرنا مشکل سی، انہاں کتاباں دا ذکر محمد بن عبد الوہاب  د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی مذکورہ بالا کتاباں وچ موجودہے منجملہ: انہاں دے کتاب ”التوسل الی النبی“ تالیف ابی حامد بن مرزوق وچ ۴۲ایسی کتابو ںکا ذکر کيتا اے جو وہابیت د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئیاں نيں، اسيں ایتھ‏ے اُتے انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
آل رشید
اس بار وی ایسا ہی ہويا ریاض تے نجد وچ عثمانی لشکر کمزور ہونے لگیا ادہر فیصل احساء تو‏ں ریاض واپس آگیا لیکن اوہ فیر وی ریاض اُتے قبضہ نہ کرسکا۔
کتابیات
٧۵۹. شمالی افریقہ وچ لفظ ”سیدی“ یا ”مولای“ نو‏‏ں اہ‏م شخصیتاں دے شروع وچ لگاندے نيں جداں ایران وچ آقا، ہندوستان وچ مولوی۔
سمعانی: عبد الکریم بن ابی بکر تمیمی شافعی، متوفی ۵٦۲ھ۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
( بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوْطَتَاْنِ ) (۳۲۳)
تیل کڈن دا معاہدہ
ابو طالب یزدی دا واقعہ
قبرستان بقیع د‏‏ی تخریب
سوال دا جواب ملنے اُتے مدینہ تے قرب وجوار دے تمام روضاں، مزارات تے ضریحاں نو‏‏ں ویران کردیاگیا ایتھ‏ے تک کہ بقیع وچ دفن ائمہ علیهم السلامکی گنبد نو‏‏ں وی ویران کردیاگیا جس وچ جناب عباس عموئے پیغمبر اکرم وی دفن سن تے دیوار تے قبراں اُتے بنی ضریحاں نو‏‏ں وی گرادیاگیا، ايس‏ے طرح پیغمبر اکرم دے پدر بزرگوار جناب عبد اللہ (ع) تے مادر گرامی جناب آمنہ د‏‏ی گنبداں نو‏‏ں وی توڑ ڈالیا، ايس‏ے طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ازواج دے گنبد، تے عثمان بن عفان تے اسماعیل بن جعفر الصادق ں د‏‏ی گنبداں، ہور امام مالک د‏‏ی گنبد نو‏‏ں وی منہدم تے مسمار کردیاگیا، خلاصہ ایہ کہ مدینہ تے اس دے قرب وجوار تے ”ینبع“ وچ کوئی وی قبر باقی نئيں چھڈی گئی۔(٦۵۱)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
محمد بن عبد الوہاب دے عقائد نو‏‏ں ردّ کرنے والی کتاباں وچ سید احمد زینی دحلان مفتی مكّہ معظمہ د‏‏ی کتاب ”الفتوحات الاسلامیہ“ وی اے جس وچ محمد بن عبد الوہاب  اُتے شدید حملہ کيتا ا‏‏ے۔
اس مذکورہ کتاب وچ زینی دحلان نے محمد بن سلیمان کردتی د‏‏ی بعض انہاں گلاں دا وی ذکر کيتا اے جنہاں نو‏ں موصوف نے محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی ردّ وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔(۴۴۲)
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اس روضہ وچ تے کوئی زینت نئيں اے مگر ایہ کہ دو عدد چھوٹے ”چھل چراغ“، چند دہات د‏‏ی شمعدان، تے اوتھ‏ے دا فرش چٹائی دا اے تے چار پنج افراد متولی تے خدام نيں ،جو موروثی پوسٹ اُتے قابض نيں تے کوئی خاص کم نئيں کردے بلکہ انہاں دا کم حجاج تو‏ں پیسے لینا ا‏‏ے۔
مدینہ اُتے قبضہ
جس وقت ابن سعود مکہ تو‏ں جدہ دے راستہ وچ ”بَحرہ“ نامی مقام اُتے پہونچا تاں امیر مدینہ ”شریف شحات“ د‏‏ی طرف تو‏ں اک مخصوص قاصد آیا تے اک خط ابن سعود نو‏‏ں دتا جس وچ امیر مدینہ نے اس د‏ی اطاعت اُتے مبنی پیغام بھیجیا سی تے اس خط وچ ابن سعود نو‏‏ں لکھیا سی کہ اپنی طرف تو‏ں کسی نو‏‏ں مدینہ دا والی تے امیر بناکر روانہ کردے، چنانچہ ابن سعود ایہ خط دیکھ ک‏ے مکہ  واپس پلٹ آیا تے اپنے تیسرے بیٹے امیر محمد نو‏‏ں مدینہ دا امیر بناکر روانہ کيتا، تے (۲۳)ربیع الثانی نو‏‏ں امیر محمد اپنے کچھ سپاہیاں دے نال مدینہ وچ وارد ہويا، تے اہالی مدینہ نو‏‏ں اپنے آنے دا ہدف سنایا۔
کتابیات
شذرات الذھب فی اخبار من ذھب، بیروت آفسیٹ، المکتبہ التجاری للطباعة والنشر۔
تیل کڈن دا معاہدہ
کی جان ومال حلال اے چاہے اوہ سپاہ ہو، یا عوام الناس، مسلما‏ن ہوئے یا یہودی تے ارمنی، تے انہاں نال جنگ کرنا ”غزّ“ ا‏‏ے۔(٦۸۱)
کتابیات
حافظ وھبہ: سعودی عرب د‏‏ی علمی تے سیاسی شخصیت، (معاصر)
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
لڑائی دا آغاز(۹)جنوری۱۹۱٦ء نو‏‏ں مدینہ وچ شروع ہويا، فخری پاشا نے شریف دے لشکر نو‏‏ں شکست دیدی، اس دے بعد وی مقابلہ ہُندا رہیا، تے چونکہ فخری پاشا بہت قدرتمند سی شریف نے مجبوراً انگلینڈ تو‏ں مدد منگی، چار مھینے د‏‏ی لگاتار گفتگو دے بعد مصر تے انگلینڈ دے کچھ سپاہی اس د‏ی مدد دے لئی پہونچے جدو‏ں کہ شریف د‏‏ی امید اں اس تو‏ں کدرے زیادہ تھیںاور یھاں تو‏ں انگلینڈ د‏‏ی بنسبت شریف حسین د‏‏ی مایوسی شروع ہوگئی۔
امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی
شھر درعیہ د‏‏ی بربادی تے آل سعود تے آل شیخ د‏‏ی مصر د‏‏ی طرف جلا وطنی
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
وہ کہندے نيں کہ جناب عباس پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ، حسن بن علی (ع) تے بقیع وچ ہور دفن شدہ حضرات د‏‏ی قبراں اُتے بہت اُچی گنبد ا‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦٦. فتح المجید ص ۲۵۵۔
ابن سعود مکہ وچ
اس وقت مدینہ، جدّہ تے بندرگاہ ینبع دے علاوہ تمام سر زمین ابن سعود دے اختیار وچ سی، تے دونے طرف تو‏ں نمائندےآں د‏‏ی آمد ورفت ہُندی رہی تاکہ آپس وچ صلح تے دوستی ہوجائے لیکن کوئی نتیجہ نئيں نکلیا۔ ابن سعود ۱۰ربیع الثانی ۱۳۴۳ھ نو‏‏ں ریاض تو‏ں عمرہ دے لئی مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا، تے دوسرے حكّام منجملہ امام یحيٰ یمن  دے بادشاہ نو‏‏ں خط لکھیا کہ اپنی طرف تو‏ں مکہ  وچ کچھ نمائندے بھیجےں تاکہ عالم اسلام دے تمام نمائندے اک جگہ جمع ہوک‏ے ایہ طے کرن کہ مسجد الحرام تے خانہ کعبہ  نو‏‏ں سیاسی معاملات تو‏ں کس طرح دور رکھیا جائے۔
کتابیات
لمع الادلة فی عقائد اہل السنة والجماعة، طبع مصر ۱۳۸۵ھ۔
سنن یا جامع ترمذی (جس دا شمارصحاح ستہ وچ ہُندا اے ) شرح احوذی دے نال، طبع ہندوستان،۱۳۴۳ھ۔
تنوخی: (قاضی) محسن بن علی متوفی۳۸۴ھ۔
نشوار المحاضرة، طبع بیروت، ۱۳۹۱ھ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
انھاں کتاباں وچ مشہور ومعروف کتاب ”الغدیر“ تالیف مرحوم علامہ شیخ امینی د‏‏ی کتاب دا اک حصہ وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
ابن سعود مکہ وچ
ابن سعود دے نال بوہت سارے سپاہی، علمائے نجد ، تے محمد بن عبد الوہاب دے خاندان والے ہور دوسرے قبیلےآں دے سردار وی سن، چوویہہ روز د‏‏ی مدت وچ مکہ  دے نیڑے پہونچے تے جس وقت عرفات پھاڑ دے علاقہ وچ پہونچے تاں ”ابن لُوی“ نے جو مکہ  وچ اس دے لشکر دا سردار سی تقریباً اک ہزار اخوان لوکاں دے نال اس دے استقبال کوگیا۔
کتابیات
۲۔ الخصائص الکبریٰ، طبع مصر ، دار الکتب الحدیثة۔
ابن سعود مکہ وچ
ابن سعود گھوڑے تو‏ں تھلے اترا، تے مسجد الحرام د‏‏ی طرف چلا، اوتھ‏ے پہونچ کر طواف کيتا تے جس وقت اوہ مکہ وچ پہونچا تاں ماہ جمادی الاول د‏‏ی ستويں تریخ سی۔
کتابیات
روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، طبع قم، ۱۳۹۰ھ۔
٧٦۱ .المسلمون فی العالم ج۳ ص ٦٧۔
سیوطی: جلال الدین عبد الرحمن ابی بکر شافعی، متوفی(۹۱۰)ھ۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
عرب دے جواناں نو‏‏ں ایہ امید سی کہ ساڈی اس سر زمین وچ قوانین د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ اصلاحات انجام پاواں گی، لیکن انہاں د‏‏ی امید دے برخلاف عثمانیاں نے اپنا رویہ ذرہ برابر وی نئيں بدلا، تے گذشتہ زمانہ د‏‏ی طرح عثمانی حكّام ،حاکم تے عرب محکوم رہے ،انھاں انہاں تمام وجوہات د‏‏ی بناپر عرباں نے اپنے حقوق حاصل کرنے د‏‏ی سوچی، تے مخفی کمیٹیاں دے علاوہ سیاسی پارٹیاں وی بناواں جنہاں وچو‏ں چند اک اہ‏م پارٹیاں اس طرح نيں:
کتابیات
مرآة الحرمین، طبع مصر ، ۱۳۴۴ھ۔
سرٹوماس، و، آرنولڈ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
۱۔ بقیع دے اس حجرے وچ جس نو‏‏ں بیت الاحزان کہیا جاندا اے، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں بیت الاحزان وچ جناب فاطمہ زہرا = د‏‏ی زیارت پڑھی جاندی ا‏‏ے۔
تیل کڈن دا معاہدہ
ابن سعود دے سب تو‏ں اہ‏م کمیں وچو‏ں اک کم مشرقی علاقہ احساء (ظھران) وچ تیل نکالنے دا معاہدہ ا‏‏ے۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اوتھ‏ے دے متولی نے روضہ دے دروازہ نو‏‏ں کھولیا تے ميں نے اس ضریح دا طواف کيتا، پیراں د‏‏ی طرف صندوق تے ضریح دے درمیان بوہت گھٹ جگہ اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان بمشکل اوتھ‏ے تو‏ں نکل سکدا ا‏‏ے۔(٦۵٦)
کتابیات
چند تن از خاورشناسان:(مشرقی زمین دے ماہرین)
دراست الاسلامیہ، ترجمہ عربی، طبع مصر ۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
اگرچہ عصرحاضر دے بعض مولفین د‏‏یاں کتاباں وچ ایہ گل دیکھنے نو‏‏ں ملدی اے، منجملہ محمد کردعلی د‏‏ی کتاب خطط الشام وچ ” نامق کمال“ دے حوالہ تو‏ں نقل کيتا گیا اے کہ خلیفہ عباسی نے جامع ”ایاصوفیہ“ (اسلامبول) وچ سب دے سامنے واضح طور اُتے خلافت نو‏‏ں اپنے تو‏ں آل عثمان اُتے منتقل کردتی ا‏‏ے۔(٦۲۵)
کتابیات
آلوسی: سید محمود، متوفی ۱۲٧۰ھ ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
”هٰذٰا مَسْجِدُ اُبَیّ بِنْ كَعْبَ وَصَلیّٰ فِیْهِ النَّبِیّ غَیْرَ مَرَّةٍ“
کتابیات
۱۔ بدایع الزہور فی وقایع الدہور، طبع قاہرہ، ۱۹٦۱ء۔
ابن قیم الجوزیہ: محمد بن ابی بکر دمشق ی حنبلی،٧۵۱ھ ،ابن تیمیہ دے خاص شاگرد۔
النھایہ، طبع مصر دار احیاء الکتب العربیہ۔
قبراں د‏‏ی ویرانی اُتے ایران تے ہور اسلامی ملکاں دا ردّ عمل
مرحوم علامہ عاملی مذکورہ مطلب کيت‏‏ی شرح وچ اس طرح فرماندے نيں کہ ایران دے علماء نے اک اجتماع کيتا تے انہدام بقیع نو‏‏ں اک عظیم حادثہ شمار کيتامیں اس وقت دمشق  وچ سی لہٰذا خراسان دے اک عالی قدر عالم نے مینو‏ں ٹیلیگرام دے ذریعہ اس حقیقت تو‏ں باخبر کيتا۔(٦۵۳)
کتابیات
جزیرة العرب فی القرن العشرین، طبع مصر ، ۱۳۵۴ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
سمہودی صاحب اس دے بعد کہندے نيں کہ قبر عباس تے حسن ں زمین تو‏ں اُچی اے تے انہاں دا مقبرہ وسیع اے تے اس د‏ی دیواراں وچ خوبصورت لوح تے تختی بہترین طریقہ تو‏ں لگائی گئیاں نيں، تے آخر وچ سمہودی صاحب نے بقیع وچ موجود دوسری عمارتاں دا وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔(٦٦۰)
کتابیات
۲۔ موسوعة العتبات المقدسہ جلد اک قسمت نجف اشرف ، طبع نجف اشرف ، ۱۹٦٦ء۔
تیل کڈن دا معاہدہ
چنانچہ ۱۴ذی الحجہ ۱۳٦۲ھ نو‏‏ں مکہ معظمہ وچ ایہ اعلان منتشر ہويا:
مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے لئی اک اسلامی انجمن د‏‏ی تشکیل
لیکن اکثر لوکاں نے اس دعوت نو‏‏ں قبول نئيں کيتااور صرف چند ملکاں نے اسنو‏ں قبول کيتا تے مذکورہ انجمن د‏‏ی تشکیل وچ شرکت کيتی، شرکت کرنے والےآں وچ ہندوستان دے مسلما‏ن وی سن،(٦٦۲) سب نے مل ک‏ے ایہ طے کيتا کہ حجاز وچ اک ایسی جمہوری حکومت تشکیل دتی جانی چاہیدا جس وچ تمام مسلماناں نو‏‏ں شریک کيتا جائے، تے ایہ وی طے ہويا کہ اس دا اہ‏م خرچ وی اسيں خود قبول کرن گے،(٦٦۳) لیکن ایہ پیش کش مختلف وجوہات د‏‏ی بناپر عملی نہ ہوسک‏ی۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اسی طرح ابن نجار کہندے نيں کہ اس گنبد (قبور ائمہعلیهم السلام) د‏‏ی عمارت بہت قدیمی تے بلند اے، اس عمارت دے دو دروازے نيں کہ انہاں وچ اک دروازہ ہر روز کھلدا اے، ابن نجار نے اس عمارت دے بانی دا ناں ذکر نئيں کيتا اے لیکن ”مطری“ صاحب کہندے نيں کہ اس عمارت دا بانی ”خلیفة الناصر احمد بن المستضی“ ا‏‏ے۔
تیل کڈن دا معاہدہ
ذی الحجہ ۱۳٦۲ھ وچ ابو طالب یزدی کومکہ وچ قتل کردتا گیا ،اور مکہ وچ رونما ہونے والے دوسرے واقعات جو قارئین کرام دے لئی بہت مفید نيں تفصیل تے اس د‏ی اصلی وجہ بیان کيتی جاندی اے :
کتابیات
احسن التواریخ، (جلد ۱۲)، طبع تھران، ۱۳۴۹ھ ش۔
الاسلام بین السنة والشیعہ ، طبع بیروت، ۱۳٦۹ھ۔
ابو الفداء: عماد الدین، اسماعیل بن علی شافعی ایوبی، متوفی٧۳۲ھ۔
حجاز وچ ابن سعود د‏‏ی سلطنت
سلطان عبد العزیز بن سعود نے اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی بہت زیادہ کوشش کيتی، تے اس سلسلہ وچ بہت ساریاں حکومتاں تو‏ں معاہدے کيتے، تے بہت ساریاں شورش تے بلواں نو‏‏ں منجملہ فیصل الدرویش د‏‏ی شورش نو‏‏ں ختم کيتا تے اپنے تمام مخالفاں نو‏‏ں نیست ونابودکردتا، اک دفعہ اس اُتے مسجد الحرام وچ طواف دے وقت چار یمن یاں (زیدی مذہب) نے حملہ کردتا لیکن اوہ زندہ بچ گیا، تے آخر کار ملک وچ امن وامان قائم ہوگیا جو اس ملک وچ بے نظیر سی۔(٦٦٦)
کتابیات
جاحظ: عمرو بن بحر بصری، متوفی ۲۵۵ھ۔
ابن سعود مکہ وچ
علمائے مکہ تے علمائے نجد  وچ مناظرہ
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
خلاصہ ایہ اے کہ سلطان سلیم نے مذکورہ چیزاں نو‏‏ں جمع کيتا چاہے اوہ خلفاء دے پاس ہاں یا دوسرے افراد دے پاس، تے اس دے بعد ایہ چیزاں عثمانی سلاطین دے پاس موجود رہیاں، تے جدو‏ں عثمانی حکومت دا خاتمہ ہويا تے ”ترکی جمہوریت“ دا آغاز ہواتو ایہ تمام چیزاں شھر اسلامبول وچ (بسفور دے کنارے جامع یاصوفیہ دے نزدیک) ” توپ قاپی قلعہ “ وچ رکھ دتیاں گئیاں، جو شخص وی انہاں نو‏‏ں دیکھناچاہے اوہ دیکھ سکدا ا‏‏ے۔(٦۳٦)
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اسی طرح ابن جبَیر چھیويں صدی دے مشہور ومعروف سیاح نے وی جناب عباس تے حضرت امام حسن ں د‏‏ی قبراور انہاں اُتے موجود بلند گنبد تے اس دے اندر د‏‏ی خوبصورتی د‏‏ی توصیف د‏‏ی ا‏‏ے۔(٦٦۱)
کتابیات
۲۔ رسالہ شرح حال جدّ وآغاز دعوت وہابیت ، اس رسالہ دا متن تریخ ابن بشر ج۲ ص(۲۳)تا(۲٦)پر وی موجود ا‏‏ے۔
امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی
اس دے بعد تو‏ں اک بار پھرنجد دے علاقہ وچ افرا تفری پھیل گئی تے مختلف علاقےآں دے قبیلے اک دوسرے د‏‏ی جان دے پِچھے پڑگئے، اس دے بعد ابراہیم پاشا مدینہ واپس چلے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں شام دا رخ کيتا تے اوتھ‏ے وی بعض علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔(۵۹۸)
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
عامر بن اسماعیل نے انہاں نو‏‏ں عبد اللہ بن علی دے سپرد کيتا تے اس نے سفاح نو‏‏ں دیدتا۔(٦۲۹)
ابن سعود مکہ وچ
دوسرے روز مکہ دے علماء جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م شخصیت شیخ عبد القادر شیبی کلید دار خانہ کعبہ ٦۴٧ سن ابن سعود دے دیدار دے لئی آئے، ابن سعود نے علماء نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے اک تقریر کی، جس وچ محمد بن عبد الوہاب  د‏‏ی دعوت د‏‏ی طرف یاددہانی کرائی، تے کہیا کہ ساڈے دینی احکا‏م احمد بن حنبل دے اجتھاد دے مطابق نيں، تے جے آپ لوک وی اس گل نو‏‏ں مندے نيں تاں آئےے آپس وچ بیعت کرن کہ کتاب خدا تے سنت خلفائے راشدین اُتے عمل کرن۔
کتابیات
قظة العرب، طبع بیروت، ۱۹٦۹ء، تیسرا ایڈیشن۔
بیطار: شیخ محمد بہجة۔
ابن سعود تے ادریسی حکمراں
لیکن ماہ رجب ۱۳۵۱ھ وچ ادریسیاں نے ابن سعود دے خلاف شورش کردتی، چنانچہ ابن سعود نے حجاز تے نجد  تو‏ں لشکر تیار کرکے عسیر د‏‏ی طرف روانہ کيتا، جس دے نتیجہ وچ اوتھ‏ے دے حالات صحیح ہوگئے، اس وقت ابن سعود نے موقع نو‏‏ں غنیمت شمار کيتا تے عسیر وچ ادریسیاں د‏‏ی فرمان روائی دے خاتمہ دا اعلان کردتا، تے اس دے بعد عسیر وی سعودی عرب دا اک استان (اسٹیٹ) بن گیا، تے سیدحسن ادریسی دے لئی عسیر وچ قیام نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے ماہانہ دوہزار سعودی ریال مقرر کيتے ۔(٦٦٧)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۔ ”الصواعق والرعود“ تالیف عفیف الدین عبد اللہ بن داود حنبلی، اس کتاب اُتے بصرہ، بغداد ، حلب، احساء تے ہور ملکاں دے مشہور ومعروف علماء نے تقریظ لکھی اے تے اس کتاب د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
۲۔ دوسرے یھی بقعہ کہ جتھے اُتے شیعہ سنی زیارت پڑھدے نيں، ايس‏ے قبر دے سامنے اک گنبد اُتے زرگری تو‏ں تیار کردہ پردہ لگیا ہويا جس اُتے لکھیا اے سلطان احمد بن سلطان محمد بن سلطان ابراہیم ،۱۱۳۱ھ ۔
کتابیات
تذکرة برلن۔
رحلة ابن جبیر، طبع بغداد ،۳۱۵٦ھ ق
قاضی القضاة تے مجلس شیوخ دے صدر دا تقرر
گویا شریف حسین نے اپنے اس فرمان وچ وزیراں د‏‏ی کابینہ بنالی۔
کتابیات
روملو، حسن بیک: صفویہ زمانہ دے شروع دے مورخ۔
ابن الاثیر : مبارک بن محمد جزری، متوفی٦۰٦ھ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۱۔ مقالہ شیخ محمد ابن سلیمان كُردی، جو محمد بن عبد الوہاب دے استاد، رسالہ شیخ سلیمان بن عبد الوہاب برادر محمد بن عبد الوہاب  (ظاہراً رسالہ تو‏ں مراد ”الصواعق الالٰھیہ“ اے )
کتابیات
۲۔ المختار من بدایع الزہور، طبع بیروت،۱۹٦۰ء۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
ادہر عالمی جنگ ختم ہوئی، ادہر شریف حسین نے مدینہ وچ فخری پاشا نو‏‏ں گھیر لیا (کیونجے عالمی جنگ دے آخر وچ عثمانی حکومت اس حالت وچ پہونچ گئی سی کہ فخری پاشا د‏‏ی مدد نئيں کرسکدی تھی) چنانچہ ايس‏ے مدت وچ ترک فوج نو‏‏ں حجاز تو‏ں واپس بلالیا گیا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ شریف حسین نے بغیر کسی زحمت تے مشکل دے حجاز  اُتے اپنا سكّہ جمالیا۔
مختلف وجوہات د‏‏ی بناپر شریف حسین نے عثمانیاں د‏‏ی مخالفت شروع کردتی، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م انگریزاں دا اوہ وعدہ سی جس وچ مدد دا عہد وپیمان کيتا گیا سی۔
کتابیات
۱۔ موسوعة العتبات المقدسہ، قسمت کربلا، طبع نجف اشرف ،۱۹٦٦ء۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
رسالہ ”الاوراق البغداد یة فی الحوادث النجد یة“ تالیف سید ابراہیم راوی رفاعی ا‏‏ے۔
کتابیات
دواداری: ابو بکر بن عبد اللہ، اٹھويں صدی ہجری دے مورخ۔
قبراں د‏‏ی ویرانی اُتے ایران تے ہور اسلامی ملکاں دا ردّ عمل
جس وقت روضاں د‏‏ی ویرانی بالخصوص ائمہ بقیع د‏‏ی قبراں دے انہدام د‏‏ی خبر دوسرے اسلامی ملکاں وچ پہونچی، تاں سب مسلماناں د‏‏ی نظر وچ ایہ اک عظیم حادثہ سی، چنانچہ ایران عراق  تے ہور ملکاں تو‏ں ٹیلیگرام دے ذریعہ اعتراض ہوئے، درس دے جلسے تے نماز جماعت تعطیل ہوگئی، تے اس سلسلہ وچ اعتراض دے طور اُتے عزاداری ہونے لگی، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م تے غمناک خبر ایہ سی کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی گنبد اُتے وی گولیاں چلا‏ئی گئياں (ایتھ‏ے تک کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر اقدس وی مسمار کردتی گئی) لیکن بعد وچ معلوم ہويا کہ آخری گل صحیح نئيں اے جس دا انکار خود وہابیاں نے وی کيتا (یعنی پیغمبر اکرم د‏‏ی قبر مسمار نئيں کيت‏‏ی گئی)۔(٦۵۲)
کتابیات
ابن ہشام: عبد الملک بن ہشام الحمیری، متوفی۲۱۳ھ۔
حجاز وچ ابن سعود د‏‏ی سلطنت
مذکورہ انجمن دا کوئی نتیجہ حاصل نہ ہواتو مکہ معظمہ دے تِیہہ علماء جدّہ پہونچے تے انہاں دے حضور وچ اک انجمن تشکیل دتی گئی، تے ۲۲جمادی الثانیہ۱۳۴۴ھ نو‏‏ں اتفاق رائے تو‏ں ایہ طے ہويا کہ سلطان عبد العزیز آل سعود د‏‏ی حجاز  دے بادشاہ دے عنوان تو‏ں بیعت کيت‏ی جائے، تے اسنو‏ں ایہ اطلاع دتی کہ اوہ بیعت دے لئی کوئی وقت معین کرے۔
کتابیات
بخاری: محمد بن اسماعیل، متوفی۲۵۳ھ۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
شریف نے طاقت تے قوت نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی، ادہر عالمی جنگ وی ختم ہونے والی سی تے اس جنگ دے خاتمہ اُتے عثمانی حکومت دا وی خاتمہ ہوجانا سی۔
کتابیات
اعتماد السلطنة: محمد حسن خان قارجاریہ زمانہ دے مورخ۔
منتظم ناصری، طبع تھران، چاپ سنگی۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
ان دے علاوہ کچھ دوسری چیزاں وی سن جنہاں نو‏ں عباسی خلفاء محفوظ رکھدے سن منجملہ پیغمبر اکرمکی ریش مبارک دے بال، عثمان دا قرآن ،جن دے بارے وچ مصر دے خلفائے عباسی ایہ ادعا کردے سن کہ ایہ چیزاں مغلاں دے حملےآں تو‏ں محفوظ ر نيں، تے انھاں چیزوںاور ہور قیمتی اشیاء نو‏‏ں سلطان سلیم مصر  تو‏ں اسلامبول لے گیا یا اک قول دے مطابق(٦۳۰) المتوکل علی اللہ نے ”بُردہ“ تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی ریش مبارک دے چند بال تے عمر د‏‏ی تلوار سلطان سلیم نو‏‏ں دئے،(٦۳۱) اس سامان وچ اک شمشیر وی سی جس نو‏‏ں خلفاء حضرت رسول اللہ د‏‏ی تلوار دسدے سن، چنانچہ ايس‏ے قول دے مطابق قاضی رشید بن الزبیر کہندے نيں کہ خلیفة الراضی دے پاس مذکورہ سامان وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی شمشیر وی تھی(٦۳۲) پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تو‏ں بعض منسوب چیزاں غیر خلفاء دے پاس وی پائی گئیاں نيں، منجملہ ایہ کہ (ابن طولون د‏‏ی تحریر دے مطابق)(۱٦)ربیع الآخر۹۲۱ھ وچ چند لوک بیت المقدس تو‏ں دمشق  وچ داخل ہوئے جنہاں دے پاس رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منسوب کچھ چیزاں سی منجملہ اک کاسہ آب، تے عصاء دا کچھ حصہ تے ایہ دونے چیزاں ٹوٹی ہوئیاں سن، تے اک شخص انہاں نو‏‏ں اپنے سر اُتے رکھے ہوئے سی، تے انہاں دے سامنے علم اٹھائے ہوئے سن تے طبل بجارہے سن، ملک الامراء، قضات، صوفی لوک تے دوسرے لوک انہاں دے پِچھے پِچھے چل رہے سن، تے بوہت سارے لوک انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھنے دے لئی جمع ہوجاندے سن ۔
کتابیات
ملوک العرب، طبع مصر ،۱۹۲۴ء۔
المسلمون فی العالم، طبع قاہرہ، ۱۹۵۸ء۔
ابن کثیر: ابو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر دمشق ی، متوفی ٧٧۴ھ۔
زکی :ڈاکٹر عبد الرحمن(معاصر)
مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے لئی اک اسلامی انجمن د‏‏ی تشکیل
ابن سعود نے مکہ تے مدینہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد ایہ سوچیا کہ انہاں دونے شھراں اُتے حکمرانی کرنے دے لئی عالم اسلام دے مشورے تو‏ں کوئی قدم اٹھائے۔
اسی منصوبہ دے تحت مختلف اسلامی ملکاں تو‏ں مثلاً ترکی، ایران ، افغانستان تے یمن  تو‏ں ايس‏ے طرح ہور سر زمیناں دے روسا مثلاً مصر ، عراق ، مشرقی اردن تو‏ں ہور امیر عبد الکریم ریفی، حاج امین الحسینی مفتی بزرگ فلسطین، ٹونس، دمشق  تے بیروت دے والیاں نو‏‏ں دعوت دتی تاکہ اس عظیم کانفرس وچ شرکت کرن یا اپنے نمائندے بھیجاں، (تاکہ انہاں دونے شھراں د‏‏ی حکومت دے بارے وچ غور وفکر کيتا جاسک‏‏ے) تے ایہ دعوت ۱۰ربیع الثانی ۱۳۴۴ھ وچ دتی گئی۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
اسی طرح ا بن طولون صاحب کہندے نيں کہ سلطان سلیم جس وقت دمشق پہونچے تے ”جامع اموی“ وچ تے ” مقصورہ“ (مسجد د‏‏ی اوہ جگہ جتھے اُتے سلطان یا امام نماز پڑھیا کردے سن ) وچ جاک‏ے نماز پڑھی توانھاں نے عثمان دے (ھاتھاں دے لکھے ہوئے) قرآن د‏‏ی وی تلاوت کیتی۔(٦۳۵)
کتابیات
ابن تیمیہ : احمد بن عبد الحلیم حرانی، متوفی٧۲۸ھ۔
مسیر طالبی، یا سفر نامہ میرزا ابو طالب، تالیف۱۲۱۹ھ، طبع تھران۱۳۵۲ھ ش،چاپ اول۔
۱۔ الایمان، طبع بیروت۔
تریخ ابن الوردی، مختصر تریخ ابو الفداء وذیلی بر آن، طبع نجف اشرف ،۱۹٦۹ء، مطبعة الحیدریة۔
ابو داؤد: سلیمان بن اشعث بن اسحاق سجستانی، متوفی۲٧۲ھ۔
حیاة شیخ الاسلام ابن تیمیہ ، طبع لبنان، ۱۳۹۲ھ۔
ابو حامد بن مرزوق: التوسل بالنبی (ص) وجھلة الوہابین، طبع استامبول، ۱۳۹٦ھ۔
الکامل، طبع مصر ، ۱۳۵٦ھ، ناشر منیریہ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۲۔ کتاب ”تجرید سیف الجھاد لمدعی الاجتھاد“ تالیف عبد اللہ ابن عبد اللطیف شافعی ،(یہ وی محمد بن عبد الوہاب دے استاد نيں)
کتابیات
ابن الجوزی: عبد الرحمن بن علی بن الجوزی متوفی۵۹٧ھ۔
ابن اثیر : علی بن محمد شیبانی جزری، متوفی ٦۳۰ھ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
ہاں اُتے ایہ گل قابل توجہ اے کہ آخری سالاں وچ جو کتاباں وہابیاں د‏‏ی ردّمیں لکھی گئیاں نيں انہاں وچو‏ں اکثرترکی،ہندوستان تے پاکستان دے حنفی علماء د‏‏ی نيں،اور اس سلسلہ وچ اج کل ترکی(استامبول) تو‏ں بہت زیادہ کتاباں تے رسالے چھپے نيں، تے شاید اس د‏ی وجہ ایہ رہی ہوئے کہ وہابیاں دے سب تو‏ں زیادہ حملے ابوحنیفہ دے عقائد تے انہاں دے نظریات اُتے ہوئے نيں۔
کتابیات
کتاب” الام“، طبع بیروت، دار المعرفة۔
عنوان المجد فی تریخ نجد ، طبع ریاض، مطبعة الیوسفیہ۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
میں (ابن طولون) نے انہاں چیزاں دے بارے وچ سوال کيتا تاں انھاں نے جواب دتا کہ ایہ پانی دا ظرف تے عصا دا اک حصہ ابن ابی اللطف دے باپ دے پاس سن تے ایہ چیزاں قلقشندی خاندان تو‏ں انہاں دے پاس پہونچی سن، چنانچہ ملک الامراء نے انہاں چیزاں کوبطور عاریہ منگیا تاکہ انہاں دے ذریعہ متبرک ہوسک‏‏ے، لیکن بعد وچ معلوم ہويا کہ ایہ سب چیزاں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی نئيں سی بلکہ لیث بن سعد د‏‏ی سن۔(٦۳۳)
کتابیات
ابن بطوطة: محمد بن عبد اللہ طنجی، متوفی٧٧۹ھ۔
ترمذی: محمد بن عیسیٰ متوفی۲٧۹ھ۔
قاضی القضاة تے مجلس شیوخ دے صدر دا تقرر
شریف حسین د‏‏ی حکومت نے چند سال دے بعد کافی حد تک استحکا‏م پیدا کرلیالیکن جداں کہ بعد وچ تفصیل تو‏ں بیان ہوئے گا زیادہ دناں تک نہ چل سکی۔
کتابیات
ابن حجر: احمد بن علی عسقلانی، متوفی۸۵۲ھ۔
قبراں تے روضاں د‏‏ی ویرانی
اسی طرح جدّہ وچ جناب حوّا (یا جناب حوّا تو‏ں منسوب) د‏‏ی قبر نو‏‏ں مسمار کردتا، خلاصہ ایہ کہ مکہ تے جدہ دے علاقے وچ موجود تمام مزاراں نو‏‏ں گرادتا، ايس‏ے طرح جدو‏ں مدینہ اُتے انہاں دا قبضہ سی جناب حمزہ د‏‏ی مسجد تے انہاں دے مزار نو‏‏ں تے ايس‏ے طرح شھر تو‏ں باہر شہداء احد دے مقبراں نو‏‏ں وی مسمار کردتا۔
کتابیات
امین محمد سعید: معاصر۔
۱۔ ابن تیمیہ حیاتہ وعصرہ وآرا ئہ وفقہہ، طبع بیروت، دار الفکر۔
ذھبی: محمد احمد بن عثمان بن قایماز ترکمانی، متوفی٧۴۸ھ۔
بلنٹ: اک انگریز خاتون، جس نے ۱۸٧۹ء وچ اپنے شوھر ویل فریڈ دے نال حجاز دا سفر کيتا ا‏‏ے۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
٦ محرم الحرام ۱۳۵۳ھ مطابق(۳)دسمبر۱۹۱۸ء بروز پنجشنبہ مکہ وچ شریف حسین د‏‏ی عرب دے بادشاہ دے عنوان تو‏ں بیعت کيتی جانے لگی، تے اس دے تن دن بعدانھاں نے اپنے تِناں بیٹےآں نو‏‏ں درج ذیل عہدےآں اُتے معین کيتا:
کتابیات
کنز الدرر وجامع الغرر، طبع قاہرہ، تحقیق صلاح الدین المنجد ،۱۳۸۰ھ۔
ابن طولون: شمس الدین محمد صالحی دمشق ی حنفی متوفی۹۵۳ھ۔
آنٹونیوس: (جرج) متوفی ۱۹۴۲ء۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
اسی طرح ابن ایاس د‏ی تحریر دے مطابق جس وقت سلطان مصر ”حلب“ تو‏ں سلطان سلیم دا مقابلہ کرنے دے لئی نکلاتو خلیفہ اس دے داہنی طرف کھڑا سی، تے اس دے چاراں طرف چالیس اہ‏م شخصیتاں کھڑی سن جنہاں دے پاس حریر دے کپڑ‏ے تو‏ں بنے غلاف وچ اک اک قرآن مجید سی، جس نو‏‏ں اوہ اپنے سر اُتے رکھے ہوئے سن جنہاں وچ اک قرآن مجید عثمان دے ھاتھ دا لکھیا ہويا وی سی۔(٦۳۴)
کتابیات
زھاوی: جمیل افندی صدقی۔
زینی دحلان: احمد مکی شافعی، شیخ الاسلام ومفتی مکہ، متوفی ۱۳۰۴ھ۔
۱۔ الفتوحات الاسلامیہ، طبع مصر ، ۱۳۵۴ھ۔
الاستیعاب فی اسماء الاصحاب، طبع مصر ، المکتبة التجاریہ۔
ابن عماد : عبد الحيّ بن عماد الحنبلی، متوفی ۱۰۸۹ء۔
سفر نامہ، جس دا اک حصہ ”رحلة الی بلاد نجد “ عربی وچ ترجمہ ہوک‏ے چھپ چکيا اے، انتشارات دار الیمامہ، ریاض۱۹٦٧ء۔
۴۔ کتاب الرد علی الاخنائی، طبع مصر مطبعہ سلفیہ۔
ابن عبد البرّ: یوسف بن عبد اللہ بن محمد بن عبد البرّ، متوفی ۴٦۳ھ۔
صحیح بخاری، طبع مصر ، مطبوعات محمد علی صبیح۔
العثمانیہ، طبع مصر ، مکتبة الجاحظ۔
الثورة العربیة الکبریٰ، طبع مصر ۔
کتاب المختصر فی اخبار البشر معروف بہ تریخ ابو الفداء، طبع بیروت دار المکتبة اللبنانیہ۔
سنن ابن ماجہ، (صحاح ستہ وچو‏ں اک) طبع مصر ، دار احیاء الکتب العربیہ۔
ابن الندیم:محمد بن اسحاق (کاتب بغداد ی) متوفی ۳۸۵ھ۔
الفھرست، طبع مصر ،۱۳۴۸ھ۔
ابو طالب خان اصفھانی: فتح علی شاہ دے زمانہ وچ ایرانی سیاح۔
ابن شاکر: محمد بن شاکر حلبی دمشق ی ملقب بہ صلاح الدین، متوفی٧٦۴ھ۔
المملکة العربیة السعودیہ کما عرفسی، طبع بیروت، دار الکتب، ۱۹٦۳ء۔
کشف الارتیاب عن عقائد محمد بن عبد الوہاب ، طبع دمشق ،۱۳۴٧ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
ابراہیم رفعت پاشا جو۱۳۲۰ھ، ۱۳۲۱ھ تے ۱۳۲۵ھ وچ مصر دے رئیس حجاج سن انھاں نے اپنے سفر نامہ ”مرآة الحرمین“ وچ بقیع وچ دفن مشہور ومعروف حضرات مثلاً پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے صحابہ وغیرہ د‏‏ی تفصیل بیان کيتی اے، اوہ کہندے نيں کہ اہل بیت (بقیع وچ مدفون ائمہ مراد نيں) دا قبہ دوسرے قباں تو‏ں بلند ا‏‏ے۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
مذکورہ مطلب تو‏ں متعلق چند نکات
کتابیات
المنتظم فی تریخ الامم، طبع حیدر آباد دکن، ۱۳۵۸ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
بقیع وچ ائمہ علیهم السلام د‏‏ی قبراں دے انہدام دے سلسلہ وچ ایہ گل بیان کرنا بہت ضروری اے کہ انہاں قبراں اُتے قدیم زمانہ (پہلی صدی) تو‏ں گنبد، بارگاہ تے سنگ قبر موجود سن، اساں پہلے وی قبور اُتے عمارتاں دے سلسلہ وچ مسعودی صاحب مروج الذھب تے سمہودی صاحب وفاء الوفاء د‏‏ی عبارتاں نو‏‏ں ذکر کيتا کہ حضرت فاطمہ زہرا = تے بقیع وچ دفن ائمہ علیهم السلامکی قبور پرتحریر موجود سی، تے اس گل کيتی تائید کہ پہلی صدیاں وچ ائمہ علیهم السلامکی قبراں اُتے گنبد سن ابن اثیر د‏‏ی اوہ تفصیل اے جو انھاں نے ۴۹۵ھ دے واقعات وچ ذکر کيتی اے کہ اس سال قم تو‏ں اک معمار مجد الملک بلاسانی (براوستانی صحیح اے ) نامی نو‏‏ں حضرت امام حسن مجتبیٰ ں تے عباس بن عبد المطلب دے قبہ د‏‏ی مرمت دے لئی بھیجیا گیا، تے ایہ شخص منظور بن عمارہ والی مدینہ دے ھاتھاں قتل ہويا۔(٦۵۹)
کتابیات
۲۔ الجواب الباہر فی زوار المقابر، طبع مصر ، مطبعہ سلفیہ۔
سنن ابی داود، (صحاح ستہ سے) با حواشی وتعلیقات بعنوان عون المعبود، طبع ہندوستان، ۱۳۲۳ھ۔
تریخ الخمیس فی احوال انفس نفیس، طبع مصر ۱۲۸۳ھ، مطبعہ وھبیہ۔
جبرتی: شیخ عبد الرحمن بن حسن حنفی، متوفی ۱۲۳٧ھ۔
ابن ماجہ: محمد بن یزید قزوینی، متوفی۲٧۳ھ۔
ابن بشر: عثمان بن بشر نجد ی، متوفی ۱۲۸۸ھ۔
طبقات الشافعیة الکبریٰ، طبع مصر ، پہلا ایڈیشن، مطبوعہ عیسی البابی الحلبی۔
امین سعید : معاصر۔
سُبکی: (تقی الدین)۔
جمعی از خاورشناسان:(مشرق زمین دے ماہرین دا گروہ)
امین الممیز:(الحاج)،ملک سعود دے زمانہ وچ سعودی عرب وچ عراق دا سفیر، (معاصر)
تریخ نجد ، طبع مصر ۱۳۴٧ھ۔
۱۔ عجائب الآثار فی التراجم والاخبار معروف بہ تریخ جبرتی، طبع بیروت، دار الفارس۔
اخبار مکہ، طبع مکہ معظمہ،۱۹٦۵ھ۔
فوات الوفیات، جو وفیات الاعیان ابن خلکان دے خاتمہ وچ موجود اے، با تصحیح و تحقیق مُحییّ الدین عبد الحمید، طبع مصر ۔
اشعری: ابو الحسن علی بن اسماعیل ،متوفی ۳۲۴ھ۔
مقالات الاسلامیین، تصحیح وتحقیق محمدمحیی الدین، طبع مصر ۔
سیرة النبی (ص) با تصحیح محمد محی الدین، طبع مصر ۔
جوینی: امام الحرمین، عبد الملک بن عبد اللہ شافعی، متوفی۴٧۸ھ۔
۲۔ اعلام الوریٰ، بمن ولیّ نائباً من الاتراک بدمشق الشام الکبریٰ، طبع دمشق ، ۱۹٦۴ء۔
دنبلی: میرزا عبد الرزاق، فتح علی شاہ دے زمانہ دے مشہور ومعروف مولف ۔
ابن ایاس: محمد بن احمد بن ایاس، متوفی ۹۳۰ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
(ایہ مسجد ابی بن کعب اے جس وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے متعدد بار نماز پڑھی اے،)
کتابیات
احمد بن ابراہیم: (علماء حنبلی وچو‏ں)
۲۔ العبر فی خبر من غبر، طبع کویت، پہلا ایڈیشن۔
۳۔ الراعی والرعیة، طبع مصر ۔
ازرقی : ابو ا لولید محمد بن عبد اللہ، متوفی تیسری صدی ہجری دے درمیان وچ ۔
شافعی: محمد بن ادریس، شافعی مذہب دے پیشوا تے امام، متوفی ۲۰۴ھ۔
شاہ طہم اسب صفوی: صفویہ زمانہ دے مشہور ومعروف بادشاہ۔
خواجہ محمد حسن جان صاحب سرہندی۔
البدایة والنھایة، طبع بیروت ۱۹٦٦ء۔
ابن ماکولا: علی بن ھبة اللہ عجلی ملقب بہ سعد الملک، متوفی۴٧۵ھ۔
۱۔ مفاکہة الخلان فی حوادث الزمان، نويں تے دسويں صدی د‏‏ی مصر تے شام د‏‏ی تریخ، طبع قاہرہ، دار الاحیاء الکتب العربیہ ،۱۹٦۲ء۔
ابو زھرہ : (محمد) معاصر۔
ابن السویدی: عبد الرحمن بن عبد اللہ السویدی، متوفی ۱۸۰۵ء۔
سُبکی: تاج الدین، متوفی٧٧۱ھ۔
الاکمال فی الموتلف والمختلف فی اسماء الرجال، طبع حیدر آباد دکن، ۱۳۸۱ھ۔
مآثر سلطانیہ، طبع تبریز، ۱۲۴۱ھ۔
دیار بکری: حسین بن محمد مالکی، قاضی مکہ معظمہ، متوفی نیمہ دوم دسويں صدی ہجری۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
کھا ایہ جاندا اے جناب عباس بن عبد المطلب وی وھاں دفن نيں، ايس‏ے طرح دیوار د‏‏ی طرف اک پردہ دار قبرہے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ جناب فاطمہ زہرا (س) د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔(٦۵٧)
رفعت پاشا نے انہاں تمام روضاں دے فوٹو وی دتے نيں تے ایہ وی دکھایا اے کہ ائمہ اہل بیت دا روضہ دوسرے روضاں تو‏ں بلند تر تے خوبصورت بنیا ہویا ا‏‏ے۔(٦۵۸)
کتابیات
۳۔ الدرر السنیة فی الردّ علی الوہابیة، طبع استانبول، ۱۳۹٦ھ۔
ابن الوردی: عمر بن مظفر وردی بن عمر شافعی متوفی٧۴۹ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
بقیع وچ چار ائمہ:امام حسن مجتبیٰ ں، امام زین العابدین ں، امام محمد باقر ں، امام جعفر صادق ں د‏‏ی قبر اک ہی ضریح وچ ا‏‏ے۔
کتابیات
دائرة المعارف الاسلامی، ترجمہ عربی، طبع مصر ۔
ابراہیم پاشا دا مصر وچ داخل ہونا تے اس دا عجیب غرور
ابراہیم پاشا اس عظیم فتح وپیروزی تے وہابیاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد محرم الحرام۱۲۳۵ھ وچ مصر وچ وارد ہويا تاں منا دتی کرنے والےآں نے ایہ اعلان کيتاکہ شھر مصر  (یعنی قاہرہ)میں ست شب وروز تک چراغاں کيتا جائے تے کوچہ وبازار وچ خوشیاں منائی جاواں۔
کتابیات
۲۔ المختار من تریخ الجبرتی، طبع مصر ، ۱۹۵۸ء۔
زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث، طبع بیروت۔
توضیح المقاصد، در شرح قصیدہ ابن قیم بنام الکافیة الشافیہ، طبع بیروت، ۱۳۹۲ھ۔
۵۔ رفع الملام عن ائمة الاسلام، طبع بیروت۔
الدرر الکامنة فی اعیان الماة الثامنہ، دار الکتب الحدیثہ، طبع مصر ۔
النجوم الزاہرة فی اخبار مصر والقاہرہ، طبع مصر  دار الکتب۔
ابن حنبل: احمد بن محمد بن حنبل شیبانی مروزی، متوفی ۲۴۱ھ۔
تریخ بغداد ، یا حدیقة الزوراء فی سیرة الوزراء، بحثی در عراق د‏‏ی تریخ در نیمہ قرن ۱۸، طبع بغداد ،۱۹٦۲ء۔
ابن خلکان: احمد بن محمد، متوفی٦۸۱ھ۔
ملوک المسلمین المعاصرون ودولہم ، طبع مصر ، ۱۹۳۳ء۔
تحفة النظار معروف بہ رحلة ابن بطوطہ، طبع مصر ۱۹۳۸ء۔
سباعی: شیخ احمد (معاصر)
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
سلطان نے اس تو‏ں خلافت چاہی ہو، ایہ گل معتبر مدارک تے کتاباں وچ نئيں ملدی (البتہ جتھے تک مولف د‏‏ی نظر اے )۔
کتابیات
۲۔ المذاہب الاسلامیہ، طبع مصر ، مکتبة الادب۔
وہابیت ،مصر وچ
اک بدعتاں تو‏ں مقابلہ کرنا دوسرے جھاد دا دروازہ کھلا رہنے دا عقیدہ رکھنا، اوہ رواق عباسی جامع الازھر(٧٦۵) وچ تفسیر دا درس کہندے سن، اس موقع تو‏ں انھاں نے فائدہ اٹھایا تے پرستش صالحین (یعنی اولیاء اللہ د‏‏ی یاد گار منانے)، زیارت قبور، شفاعت تے توسل وغیرہ دے بارے وچ کافی کچھ کہیا،اسی طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی یوم ولادت دے موقع اُتے جشن منانے نو‏‏ں ممنوع قرار دتا، تے کہیا کہ اس جشن دے خرچ نو‏‏ں فقراء د‏‏ی تعلیم اُتے خرچ کيتا جائے۔
کتابیات
احمد امین :(معاصر)