cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امام ابو یوسف
محاسنِ اخلاق
ان دا صحیفۂ اخلاق ہرقسم دے محاسن وفضائل تو‏ں پرہ‏ے، عہدۂ قضا پررہندے ہوئے انہاں نے جس اخلاق وکردار دا ثبوت دتا، اوہ انہاں د‏‏ی خصوصیت اے، اس عہدۂ پرپہنچنے دے بعد وڈے وڈے پاکباز لوکاں دا دامن وی آلودہ ہوجاندا اے ؛ مگرانہاں نے اپنا دامن کدی داغ دار نہ ہوݨ دتا؛ لوکاں تو‏ں ملنا جلنا، تواضع وخاکساری لوکاں د‏‏ی امداد تے اعانت، علم د‏‏ی عزت وتوقیر، فیاضی وسیرحشمی ایہ سب چیزاں اس زمانہ وچ وی انہاں دے نال نال سایہ د‏‏ی طرح رہیاں۔ مشہور سیرت نگار واقدی امام ابویوسف رحمہ اللہ دے ہ‏م عصر سن، امام ابویوسف حج وچ گئے توحجاز وچ انہاں نال ملاقات ہوئی، انہاں دناں واقدی د‏‏ی مالی حالت اچھی نئيں سی، امام ابویوسف رحمہ اللہ انہاں کواپنے نال بغداد لیائے تے ہارون دے دربار وچ لے گئے، یحییٰ برمکی وی موجود سی، پُچھیا کہ قاضی صاحب مکہ تو‏ں کيتا تحفہ لیائے نيں؟ امام ابویوسف نے کہیا کہ وچ ایسا تحفہ تواناں دواں گا کہ اس تو‏ں پہلے کدی نہ ملیا ہوئے گا، یحییٰ نے کہیا کہ کیہ اے ؟ انہاں نے واقدی کوپیش کردے ہوئے کہیا کہ ایہی تحفہ اے، اس دے بعد انہاں نے یحییٰ دے ذریعہ اس د‏ی کافی مالی مدد کرائی۔ ہارون اک بار خطبہ دے رہیا سی، اک شخص کھڑا ہويا تے اس کومخاطب کرکے کہیا کہ خدا د‏‏ی قسم! تسيں نے نہ تومال د‏‏ی تقسیم برابر د‏‏ی تے نہ عدل وانصاف تو‏ں کم لیا؛ بلکہ اس دے بجائے فلاں فلاں برائیاں کاں، ہارون نے حکم دتا کہ اس کوگرفتار کرلیا جائے، نماز دے بعد اوہ پیش کيتا گیا، ہارون نے اک آدمی امام ابویوسف رحمہ اللہ کوبلانے دے لئی بھیجیا، امام ابویوسف رحمہ اللہ فرماندے نيں کہ وچ آیا تووہ آدمی دوعقاباں دے وچکار کھڑا سی تے اس دے پِچھے دوجلاد کوڑے لئی کھڑے سن، ہارون نے کہیا کہ اس شخص نے میرے تو‏ں اج ایسی گفتگو د‏‏ی اے کہ اس تو‏ں پہلے کسی نے نئيں کيت‏‏ی، ایہ موقع وڈا نازک تھا؛ لیکن امام ابویوسف رحمہ اللہ نے نہایت جرأت دے نال ہارون کواسوۂ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی طرف متوجہ کیتا، کہیا کہ اک بار رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے غنیمت تقسیم کی، توآپ تو‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی گل گل کيتی گئی سی: وَمَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ،ترجمہ: غنیمت د‏‏ی تقسیم مرضیٔ الہٰی دے خلاف ہوئی ا‏‏ے۔
فیاضی تے شکرگذاری
بچپن تو‏ں فقروفاقہ د‏‏ی زندگی سی؛ مگرکدی اس پرناشکری دے کلمات بولی تو‏ں نئيں نکلے، فقروفاقہ دے نال انہاں د‏‏ی شکرگذاری دا اندازہ اس واقعہ تو‏ں لگائیے، عبداللہ بن مبارک فرماندے نيں کہ اک بار وچ انہاں دے پاس گیا توانہاں نے میرے تو‏ں معاشی تنگی د‏‏ی شکایت دتی ميں نے تسلی دتی جدو‏ں انہاں دے کولو‏‏ں چݪݨ لگیا تودیکھیا کہ مٹی دا اک میلاسابرتن انہاں دے پاس رکھیا ہويا اے، اوہ اتفاق تو‏ں میرے دامن تو‏ں لگ کرٹُٹ گیا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے چہرہ پرشکن آگئی تے رنگ فق ہوگیا؛ مگرزبان تو‏ں کچھ نئيں کہیا، ميں نے کہیا: کيتا گل اے ؟ فرمایا: ایہی ایہی اک برتن سی جس تو‏ں ميں تے میری والدہ وضو کردے سن تے ايس‏ے تو‏ں پانی وی پیندے سن، عبداللہ بن مبارک انہاں دا ایہ حال سن کربہت متاثر ہوئے تے کچھ رقم اُنہاں کودتی۔ قاضی القضاۃ ہوئے تومال واسباب د‏‏ی کافی فراوانی ہوئی تے اس منصب دے لحاظ تو‏ں وی کچھ سازوسامان ودھ ہوگیا؛ مگراس پرنہ اوہ کدی مغرور ہوئے تے نہ کدی دروازہ پردربان بٹھایا؛ بلکہ آخر تک اپنی زندگی بالکل طالب علمانہ رکھی؛ پھربھی اپنے نال دنیاوی سازوسامان رکھنے دا انہاں کوافسوس رہیا، آخروقت وچ فرماندے سن : کاش وچ فقروفاقہ ہی د‏‏ی حالت وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوجاندا تے ایہ عہدۂ قضا قبول نہ کردا! اوہ قاضی القضاۃ ہوئے توان کودوہزار روپے تو‏ں ودھ ماہوار تنخواہ ملدی سی۔ (اودو‏ں دے سکہ دے لحاظ تو‏ں دینار تے اک ہزاردرہم سی) پھرہارون رشید دے دربار تو‏ں سال وچ لکھاں روپے دے انعامات ملدے سن، اس لئی وفات دے وقت انہاں دے پاس کافی دولت موجود سی؛ لیکن اس دارِ فانی تو‏ں رخصت ہوݨ لگے توسب نو‏‏ں غرباء پرتقسیم کرنے د‏‏ی وصیت کرگئے؛ چنانچہ تقریباً چار لکھ روپیے اہلِ مکہ، اہلِ مدینہ، اہلِ کوفہ تے اہلِ بغداد کوتقسیم کيتا گیا۔ ہارون نے انہاں کوکچھ خراجی زمین وی دیدی سی، جس پرکوئی ٹیکس نئيں لیا جاندا سی، اس تو‏ں جوآمدنی ہُندی سی اوہ صدقہ کردیندے سن ۔
نرم خوئی تے احساسِ ذمہ داری
نہایت نرم خو تے فیاض سن ؛ مگران د‏‏ی نرم خوئی تے فیاضی احساسِ ذمہ داری تو‏ں خالی نئيں سی؛ گویہ دونے صفتاں بوہت گھٹ جمع ہُندیاں نيں؛ مگران وچ ایہ دونے چیزاں جمع سی، ذیل دے واقعہ تو‏ں اس دا اندازہ ہوجائیگا: اک بار اک شخص انہاں دے پاس آیا تے کہیا کہ ميں نے فلاں شخص تو‏ں آپ د‏‏ی طرف تو‏ں اک خط لکھ کراتنے روپیے حاصل کرلئی سن، ہن اوہ میرے تو‏ں منگدا اے، اس تو‏ں مجھ کوچھٹکارا دلائیے، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے اس کوقید کرنے دا حکم دتا او رکہیا کہ جداں تک روپیہ واپس نہ کروگے، اودو‏ں تک قید تو‏ں رہائی نئيں مل سکدی، اس نے کہیا ميں نے اک بار ايس‏ے طرح آپ دے استاد امام اعظم ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں وی اک فرضی خط اک شخص کولکھ کرروپیے حاصل کيتے سن ؛ مگرجدو‏ں ميں نے انہاں کواس د‏ی اطلاع دتی توانہاں نے اوہ روپیہ میری طرف تو‏ں ادا کردتا تے فرمایا کہ جس شخص دے بارے وچ ایہ خیال ہوکہ اوہ میرا خط دیکھ کرتواناں روپیہ دیدے گا توتم خط لکھ کرمنگالیا کرو، آپ وی انہاں دے اصحاب وچ نيں، آپ تو‏ں وی مینو‏ں ایہی توقع سی، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے فرمایا کہ وچ امام ابوحنیفہ نئيں ہوݨ، اوہ اک جلیل القدر عالم تے فقیہ سن، لوک انہاں دا انہاں دے علم وفضل د‏‏ی وجہ تو‏ں احترام واعزاز کردے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے ناں پرروپیہ دیدیندے سن تے وچ حکومت دا اک ذمہ دار ہاں اس لئی اس گل دا امکان اے کہ جس کوتم نے لکا ہووہ روپیے دینا نہ چاہندا ہو؛ مگرمیرے بھَو تو‏ں اس نے دیدتا ہو، اک دن تک اس کومایوس رکھیا؛ پھردوسرے دن اس کواپنے پاس بلايا تے کہیا کہ جس تو‏ں تسيں نے روپیے لیئے سن، ميں نے اس کوواپس کردتے تے تسيں کورہیا کردا ہاں؛ اگروہ دوبارہ اوہ رقم بطیب نفس وی تواناں واپس کرے تونہ لینا، جاؤ تے آئندہ ایسا نہ کرنا۔
احسان شناسی
امام ابویوسف، امام ابوحنیفہ تے ابن ابی لیلی دونے حضرات دے خاص شاگرد سن، انہاں دونے استاداں د‏‏ی احسان شناسی تو‏ں اوہ پوری زندگی گرانبار رہ‏ے، ہمیشہ دونے دے لئی دعائے مغفرت کردے سن تے کہیا کردے سن کہ ميں نے جدو‏ں وی کوئی نفل یافرض نماز پڑھی توان دے لئی دُعا ضرور کی، بعض روایتاں وچ اے کہ اوہ اپنے والدین تو‏ں پہلے امام صاحب دے لیئے دُعا کردے سن ۔ حاضر جوابی امام ابویوسف نہایت ذکی تے ذہین سن، اس لئی جدو‏ں کوئی گل یامسئلہ سامنے آندا تواس دا اوہ فوراً جواب دیندے، اک بار ہارون دے نال حج کوتشریف لے گئے، ظہریاعصر دے وقت انہاں نے امامت کی؛ چونکہ ایہ پاندھی سن، اس لئی قصر کيتا یعنی دورکعت دے بعد سلام پھیرکرنمازیاں تو‏ں کہیا کہ اپنی نمازاں پوری کرلو وچ پاندھی ہاں (حسن التقاضی:۱۷۔ کردری:۲/۱۴۱) اہلِ مکہ وچو‏ں اک شخص نے نماز ہی وچ کہیا: اسيں لوک ایہ مسئلہ تسيں تو‏ں تے جس نے ت کوسکھایا اے، اس تو‏ں بہتر جاݨدے نيں، امام ابویوسف نے کہیا ایہ توٹھیک اے ؛ لیکن اگرتم کویہ مسئلہ معلوم ہُندا تونماز وچ گل گل نہ شروع کردیندے، اس جواب پرہارون رشید بہت خوش ہويا تے اس نے کہیا کہ اگرنصف سلطنت دے بدلہ مینو‏ں ایہ جواب مل جاندا توبھی وچ پسند کردا (ایہی مسنون طریقہ اے )۔ اک بار ہارون رشید نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ آپ میرے پاس بوہت گھٹ آندے نيں وچ آپ د‏‏ی صحبت وزیارت دا مشتاق رہندا ہوݨ، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے فرمایا کہ ایہ اشتیاق ايس‏ے وقت تک اے جداں تک کہ وچ کم آندا ہوݨ، جدو‏ں ودھ آنے لگاں گا تویہ اشتیاق واعزاز باقی نئيں رہے گا، ہارون نے اس جواب د‏‏ی تحسین کيتی۔
اک لطیفہ
اک صاحب امام ابویوسف د‏‏ی خدمت وچ ہمیشہ خاموش بیٹھے رہندے سن، اک بار انہاں تو‏ں فرمایا کہ تسيں کچھ بولدے نئيں؟ کہیا کہ بہت چنگا، کچھ دیر دے بعد بولے روزہ کدو‏‏ں افطار کرنا چاہیے، فرمایا جدو‏ں آفتاب غروب ہوجائے، بولے اگرآفتاب ادھی رات تک غروب نہ ہوتو؟ ایہ سن کرامام ابویوسف ہنس پئے تے کہیا کہ تواڈا خاموش رہنا ہی چنگا سی، تواڈی بولی کھلوا کرميں نے خطا کيتی۔
قوتِ حافظہ
نہایت قوی الحفظ سن، امام ذہبی رحمہ اللہ نے انہاں نو‏ں حفاظ حدیث وچ شمار کيتا اے، ابن جوزی رحمہ اللہ نے انہاں کوامت دے انہاں سوقوی الحفاظ لوکاں وچ شمار کيتا اے، جوضرب المثل سن ؛ انہاں نے لکھیا اے کہ اپنے شیوخ حدیث تو‏ں جدو‏ں اوہ سماع حدیث کردے سن توبسااوقات اک ہی مجلس وچ انہاں نو‏ں پنجاہ سٹھ حدیثاں مع سند زبانی چي‏تا ہوجاندی سی، ابن عبدالبر دے بیان تو‏ں وی ايس‏ے د‏‏ی تائید ہوئی اے، حافظ ابن حجر رحمہ اللہ نے حسن بن ودھ دے واسطہ تو‏ں نقل کيتا اے کہ اوہ اک بار بیمار سن ؛ ايس‏ے حالت وچ سفیان بن عیینہ نے چالیس حدیثاں سناواں تے اوہ سب انہاں کواسی وقت چي‏تا ہوگئياں تے انہاں دے جانے دے بعد اپنے رفقاء کووہ تمام حدیثاں مع سند سناداں، رفقاء کوان د‏‏ی قوتِ حفظ پرسخت تعجب ہويا۔ ابومعاویہ کہندے نيں کہ وچ تے ابویوسف دونے سماع حدیث دے لئی جاندے سن، وچ توشیخ تو‏ں سنی ہوئی تمام حدیثاں لکھ لیا کردا سی تے انہاں نو‏ں بغیر لکھے زبانی چي‏تا ہوجاندی سی، خلیفہ ہارون رشید وی انہاں دا اسيں سبق رہ چکيا سی، اس تو‏ں اک بار لوکاں نے امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تواس نے کہیا ميں انہاں دے علم وفضل کوبچپن تو‏ں جاݨدا ہوݨ، ایہ درس وچ حدیثاں لکھدے نئيں سن ؛ مگرحافظہ ایسا قوی سی کہ انہاں کوسب حدیثاں زبانی چي‏تا ہوجاندی سی تے درس دے بعد لکھݨ والے انہاں دے حفظ تو‏ں اپنی مکتوبہ احادیث د‏‏ی تصحیح کردے سن ۔
علم وفضل
امام ابویوسف رحمہ اللہ دے صحیفۂ زندگی دا سب تو‏ں جلی عنوان ایہی اے، امام ابویوسف رحمۃ اللہ علیہ ائمہ تابعین تے تبع تابعین دے اُس دور وچ سن، جس وچ علم وفن دا چرچا گھرگھر سی، دینی علوم تفسیر وحدیث وفقہ، وسیرت، رجال وطبقات تے مذاہب اربعہ دے ائمہ تے اعاظم رجال علماء ايس‏ے دور وچ سن ؟ مثلاً امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ، امام مالک رحمہ اللہ، سفیان ثوری رحمہ اللہ، امام اوزاعی رحمہ اللہ، عبداللہ بن مبارک رحمہ اللہ، سفین بن عیینہ رحمہ اللہ، امام احمد بن حنبل رحمہ اللہ، امام شافعی رحمہ اللہ، محمد بن اسحاق رحمہ اللہ، یحییٰ بن معین رحمہ اللہ، وکعی بن جراح رحمہ اللہ وغیرہ انہاں ائمہ کبار د‏‏ی موجودگی وچ کِسے دوسرے دے علم وفضل دا چراغ اودو‏ں تک نئيں جل سکدا سی، جداں تک اوہ غیرمعمولی حیثیت دا مالک نہ ہويا، انہاں وچو‏ں متعدد ائمہ امام ابویوسف دے استاذ سن تے متعدد شاگرد سن تے انہاں وچو‏ں ہراک نے انہاں دے علم وفضل دا جنہاں لفظاں وچ اعتراف کيتا اے، انہاں تو‏ں امام ابویوسف د‏‏ی علمی عظمت تے بلند پائیگی دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ جوآسمانِ علم دے مہردرخشان سن تے جنہاں دے فیض صحبت تو‏ں ابویوسف، امام ابویوسف ہوئے سن، اوہ وی انہاں دے مداح سن، اک بار امام ابویوسف رحمہ اللہ بیمار پئے، امام صاحب رحمہ اللہ عیادت دے لئی گئے، جدو‏ں اوہ باہر نکلے توبہت متفکر نظر آئے، کسی نے سبب پُچھیا توفرمایا: ایہ جوان مرگیا توزمین دا سب تو‏ں وڈا عالم اُٹھ جائے گا۔
علی بن صالح جوامام شعبہ تے ابن ابی ذہئب جداں ائمہ د‏‏ی صحبت وچ رہ چکے سن، جدو‏ں امام ابویوسف تو‏ں روایت کردے سن توفرماندے سن، سیدالعلماء فقہ الفقہاء علما دے سردار سب تو‏ں وڈے فقیہ یعنی ابویوسف نے ایہ روایت کيتی ا‏‏ے۔ علی بن جعددرس دے رہے سن، اثنائے درس وچ امام ابویوسف دا تذکرہ آگیا، کسی نے کہیا کہ آپ جداں آدمی وی درس وچ امام ابویوسف دا تذکرہ کردا اے ؟ اُنہاں کووڈا رنج ہويا تے اُس شخص تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ امام ابویوسف دا ناں لینے تو‏ں پہلے چاہیے سی کہ تسيں اپنا منہ اشنان (اک گھاہ) تے گرم پانی تو‏ں صاف کرلیندے؛ پھرفرمایا کہ مارأیت مثلہ ميں نے اُنہاں دے جداں کوئی صاحب علم نئيں دیکھیا، ایہ علی بن جعد، امام مالک، سفیان ثوری، لیث بن سعد، شعبہ بن حجاج وغیرہ ائمہ فقہ وحدیث دے فیض یافتہ سن، اس لئی انہاں د‏‏ی ایہ رائے بہت ہی اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔ بشربن ولید نے اک شخص تو‏ں کہیا کہ تسيں امام ابویوسف د‏‏ی تعظیم نئيں کردے ميں نے انہاں دے مثل کسی کونئيں پایا۔ ہلال الرائے کہندے سن کہ امام ابویوسف تمام علوم دے جامع سن، فقہ انہاں دے علوم وچ اقل العلوم سی۔ طلحہ بن جعفر فرماندے سن کہ امام ابویوسف مشہور ومعروف سن، انہاں دا علم وفضل بلند درجہ دا سی، انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے انہاں دے زمانے وچ کوئی نئيں سی، علم وحکمت تے ریاست وقدر وچ انتہا کوپہنچے ہوئے سن، اوہ پہلے شخص نيں جنھاں نے امام ابوحنیفہ دا علم تمام عالم وچ پھیلایا (مقصد ایہ اے کہ عملاً امام صاحب دے مستنبط مسائل کوسب تو‏ں ودھ اشاعت انہاں دے ذریعہ ہوئی)۔ امام صاحب دے پو‏تے اسماعیل بن حماد فرماندے نيں کہ میرے دادا (ابوحنیفہ) دے خاص اصحاب دس سن ؛ لیکن انہاں وچ امام ابویوسف تو‏ں ودھ کرکوئی نئيں سی، احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، علی بن المدینی جداں ائمہ جرح وتعدیل نے وی انہاں دے علوم وفضل دا اعتراف کيتا اے تے انہاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے، انہاں ائمہ دے اقوال اگے آئیاں گے۔ اِنہاں اقوال تو‏ں انہاں دے علم وفضل دا بخوبی اندازہ ہوگیا ہوئے گا، اس لئی کہ معاصرین تے ائمہ رجال دے اقوال وآراء دے آئینہ وچ وی اسلاف د‏‏ی زندگی دے حسن وقبح تے خط وخال وڈی حد تک نظر آجاندے نيں؛ لیکن ایہ انہاں دے علم وفضل دا بہرحال اک اجمالی ہی خاکہ کہیا جاےئ گا، تفصیل دے لئی لوڑ اے کہ انہاں تمام فنون پربحث کيتی جنہاں وچ انہاں نے اپنے اجتہاد دے نقوش چھڈے نيں، خصوصیت تو‏ں قرآن تے حدیث وآثار دے سلسلہ وچ ۔
قرآن
اُتے ذکر آچکيا اے کہ اوہ قرآن دے حافظ سن، قرآن تو‏ں انہاں کواتنا انس وشغف سی کہ بغیر خشوع وخضوع تے توجہ الی اللہ دے کسی کوپڑھدے ہوئے دیکھدے سن تواس کوسخت تنبیہ کردے سن، اُتے ایہ وی ذکر آچکيا اے کہ امام صاحب دے عام درس وچ تونئيں مگر انہاں دا جوخاص شورائی درس ہُندا سی اس د‏ی شرکت دے لئی حفظِ قرآن پہلی شرط سی؛ چنانچہ انہاں دے مخصوص تلامذہ وچ امام محمد، امام زفر، حسن بن زیاد، داؤد طائی، فضیل بن عیاض سب حافظِ قرآن سن ۔ امام صاحب نے ایہ شرط اک وڈے مقصد د‏‏ی خاطر لگائی سی، اوہ ایہ کہ امام صاحب دا طریقہ استنباط ایہ سی کہ ہرمعاملہ وچ اوہ پہلے کتاب اللہ د‏‏ی طرف رجوع کردے سن، اس دے بعد آثار واحادیث د‏‏ی طرف تے ايس‏ے طریقہ پروہ اپنے تلامذہ د‏‏ی وی تربیت کردے سن ؛ پھروہ اپنے اجتہاد واستنباط کواپنے تلامذہ پرتھوپتے یاان د‏‏ی صرف املا نئيں کراندے سن ؛ بلکہ اوہ ہرمجتہد فیہ تے مستنبط مسئلہ کواپنی مجلس علمی وچ پیش کردے سن اس دے بعد سب کوقرآن وسنت وچ غور کرکے رائے دینے دا اختیار دیندے سن، ظاہر اے کہ ایسی صور تماں کسی ایداں دے شاگرد دا اس مجلس وچ گذر نئيں ہوسکدا سی جوحافظِ قرآن نہ ہو تے پھراسی دے نال اس وچ قرآن تو‏ں اجتہاد تے استنباطِ مسائل د‏‏ی پوری پوری صلاحیت موجود نہ ہوئے۔ امام صاحب د‏‏ی ا س مجلسِ درس وچ امام ابویوسف د‏‏ی جوحیثیت سی، اس دا ذکر خود امام د‏‏ی زبانی اوپرآچکيا اے، اس تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ انہاں کوقرآن وچ غور وخوض تے اس تو‏ں تخریج مسائل دا کتنا ملکہ رہیا ہوئے گا، فرماندے سن کہ ميں نے جنہاں مسائل وچ فتوے دتے سن، انہاں وچ جوکتاب اللہ تے سنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے موافق سن، ا نئيں توباقی رکھیا تے جوخلاف سن انہاں سب تو‏ں رجوع کرلیا یعنی امام صاحب د‏‏ی مجلسِ درس وچ جوکچھ حاصل کيتا سی اس کودوبارہ کتاب وسنت دے معیار پرپرکھیا؛ پھراس کواختیار کيتا یاچھڈیا، قرآن پرغوروخوض تے اس تو‏ں نتائج اخذ کرنے دے لئی حدیث وآثار دے علاوہ لغت عرب تے بعض دوسرے علوم تو‏ں واقفیت وی ضروری اے ؛ چنانچہ امام ابویوسف انہاں تمام علوم دے جامع سن، جنہاں د‏‏ی لوڑ اک مجتہد دے لیئے ضروری اے، قرآن تو‏ں انہاں دے استدلال تے استنباط د‏‏ی دوچار مثالاں ایتھ‏ے پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں، مصارفِ زکوٰۃ دے سلسلہ وچ قرآن د‏‏ی ایہ آیت: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا۔ ترجمہ:زکوٰۃ، فقراء مساکین تے انہاں دے وصول کرنے والےآں دا حق ا‏‏ے۔
کوآخر تک نقل کرنے دے بعد اس د‏ی مجتہدانہ تفسیر وتفصیل کردے نيں۔ انہاں نے تفسیر وچ آیت د‏‏ی ترتیب بدل دتی اے، یعنی پہلے انہاں نے مولفۃ القلوب کولیا اے، انہاں دے بارے وچ عام ائمہ د‏‏ی طرح انہاں د‏‏ی وی رائے ایہی اے کہ ہن ایہ مصرف باقی نئيں رہیا (امام شافعی رحمہ اللہ، امام داؤد رحمہ اللہ تے دوسرے ائمہ د‏‏ی رائے اے کہ ایہ ہن وی باقی اے ) فیر عاملینِ زکوٰۃ دا تذکرہ کردے نيں، اس وچ انہاں نے اک خاص گل ایہ لکھی اے، انہاں کواتنا معاوضہ دینا چاہیے کہ انہاں د‏‏ی ضروریاتِ زندگی پوری ہوسکن، اس وچ نہتواسراف کيتا جائے تے نہ بخل تو‏ں کم لیا جائے؛ بھانويں معاوضہ اس دے اصل حصہ تو‏ں ودھ ہی کیو‏ں نہ ہوجائے (یعنی صدقہ وچ ۸/مصارف نيں، انہاں وچ مؤلفۃ القلوب کوکڈ دتا جائےتو عاملین دا حصہ ۱/۷ ہويا اس دے بارے وچ فرماندے نيں کہ خواہ انہاں کواصل حصہ یعنی ۱/۷ تو‏ں ودھ ہی کیو‏ں نہ مل جائے؛ مگرمیرا حال انہاں د‏‏ی ضروریات پوری د‏‏ی جاواں)۔ پھرفقرأ، مساکین تے غار وچ کاذکر کرنے دے بعد ابن السبیل (پاندھی) د‏‏ی تشریح د‏‏ی اے ؛ انہاں نے ایہ اجتہاد کيتا اے کہ اس وچ مسافراں د‏‏ی ذا‏تی مدد دے علاوہ انہاں د‏‏ی راحت رسانی دے سامان د‏‏ی تیاری، مثلاً رستےآں د‏‏ی درستی، پلاں تے پاندھی خاناں د‏‏ی تعمیر وغیرہ وی داخل ہوسکدی اے، انہاں د‏‏ی اصل عبارت ایہ اے: وفي أبناء السبيل المنقطع بهم سهم يحملون به ويعانون۔ ترجمہ:اک حصہ مسافراں دا اے جس دے ذریعہ انہاں دے لئی سواری تے راحت رسانی دا سامان کيتا جائے۔ اس دے بعد رقاب (گردن چھڑانا) دا تذکرہ کيتا اے ؛ پھرفی سبیل اللہ دے مصرف د‏‏ی تفصیل د‏‏ی اے، اس سلسلہ وچ انہاں دا رحجان فی سبیل اللہ وچ وسعت د‏‏ی طرف معلوم ہُندا اے، انہاں دے لفظاں ایہ نيں: وسهم فِي إصلاح طرق المسلمي۔ ترجمہ:اک حصہ مسلماناں دے عام اصلاح وترقی دے لئی مخصوص ہونا چاہیے۔ انھاں نے لکھیا اے کہ فقراء ومساکین دا حصہ توخود اس بستی یاشہر دے مستحقین وچ تقسیم کردتا جائے؛ مگردوسرے مصارف اں امام وقت کواختیار اے ؛ خواہ ايس‏ے جگہ صرف کردے یادوسری جگہ بھیج دے؛ ايس‏ے طرح غنیمت وفی دا جتھے تذکرہ کيتا اے، اوتھ‏ے قرآن د‏‏ی تمام آیات کوجمع کرکے بوہت سارے لطیف نکتے پیدا کیئے نيں؛ اسيں ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی پوری عبارت نقل کردے نيں؛ تاکہ انہاں د‏‏ی وسعت نظر دا اندازہ کیاجاسک‏‏ے: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ۔ ترجمہ:جان لوکہ بیشک جوتم مالِ غنیمت حاصل کرو اس وچ پنجواں حصہ اللہ تے رسول تے ذوالقربیٰ دا ا‏‏ے۔ یہ آیت غنیمت نقل کرنے دے بعد فرماندے نيں کہ اس وچ ۱/۵ توان دا حصہ اے جنہاں دا ذکر قرآن وچ موجود اے اور۴/۵ فوج دا اے تے فوج وچ اوہی لوک شام‏ل نئيں نيں جوباقاعدہ حکومت دے ملازم نيں یاان کوحکومت نے مقرر کيتا ہو؛ بلکہ اس وچ اوہ لوک وی حصہ دار ہوݨ گے جو ڑضاکارانہ شریک جہاد ہوئے نيں (یہ گل راقم نو‏‏ں کسی تے جگہ نظر نئيں آئی)۔
اس سلسلہ وچ اک بحث ایہ اے کہ جنہاں لوکاں دے پاس وکھ وکھ قسم د‏‏ی سواریاں نيں انہاں وچو‏ں کس کوکتنا حصہ ملنا چاہیے، مثلاً کسی دے پاس اچھے قسم دا گھوڑا اے، دوسرے دے پاس ذرا گھٹیا قسم کا؛ ايس‏ے طرح دوسری سواریاں نيں توکیہ انہاں سب کوبرابر حصہ ملے گا، یاسب کوان د‏‏ی سواری د‏‏ی حیثیت دے مطابق ملے گا، بعض لوک اس وچ حیثیت دا لحاظ کردے نيں مگرامام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی رائے اے کہ : ولايفضل الخيل بعضها عَلَى بعض۔ ترجمہ: تے بعض گھوڑٰں کوبعض پرترجیح نئيں ہوئے گی۔ استدلال وچ اوہ قرآن د‏‏ی ایہ آیت پیش کردے نيں: وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا۔ ترجمہ تے بعض گھوڑےآں کوبعض پرترجیح نئيں ہوئے گی۔ دوسری جگہ قرآن وچ اے: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَااسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ۔ ترجمہ:اپنی طاقت پھرتیار کرواسلحہ تے پہلے ہوئے گھوڑےآں؛ تاکہ انہاں دے ذریعہ رعب ڈال سکو خدا دے تے اپنے دشمناں اُتے ۔ مقصد ایہ اے کہ انہاں آیات وچ کوئی تخصیص نئيں اے ؛ بلکہ فائدہ دے لحاظ تو‏ں سب کواک ہی صف وچ رکھیا گیا اے، ہور استدلال دے لیئے اوہ عرباں دے استعمالات تو‏ں بحث کردے نيں: والعرب تقول هذه الخيل، وفعلت الخيل، لايعنون بذلك الفرس دون البرذون۔ ترجمہ:عرب بولدے نيں کہ ایہ گھوڑے نيں یاگھوڑےآں نے ایہ کیہ اے تواس تو‏ں صرف اعلیٰ درجہ دے گھوڑے ہی مراد نئيں لیندے نيں بلکہ کم ترجہ دے گھوڑے وی مراد لیندے نيں۔ اس استدلال دے بعد اس پرہور مسائل کوقیاس کردے نيں: ولايفضل الفرس القوي عَلَى الفرس الضعيف ولايفضل الرجل الشجاع التام السلاح عَلَى الرجل الجبان الذي لاسلاح معه إلاسيفه۔ ترجمہ:اس سلسلہ وچ کِسے تندرست گھوڑے کوکمزور پرترجیح نئيں ہوئے گی تے نہ کسی بہادر آدمی کوجواسلحہ تو‏ں پورے طور اُتے لیس ہواس شخص پرترجیح ہوئے گی جس دے پاس اک تلوار دے علاوہ کچھ نہ ہوئے۔ ان مثالاں تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ اوہ قرآن وچ کس قدر غوروخوض کردے سن تے اس تو‏ں نتائج دے اخذ کرنے وچ کِنّی وسعتِ نظر تو‏ں کم لیندے سن تے اجتہاد واستنباط وچ شریعت د‏‏ی روح کوکس قدر سمجھݨ د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ ان دے انہاں اجتہادات تو‏ں دوگلاں خاص طور پرواضح ہُندیاں نيں (۱)اک ایہ کہ حکومت د‏ی فوج دے افراد تے اوہ مجاہدین جورضا کارانہ طور پرشریکِ جہاد ہاں دونے دے نال یکساں معاملہ کيتا جائے گا (۲)دوسرے ایہ کہ صرف سامان د‏‏ی فراوانی کوئی چیز نئيں اے ؛ بلکہ اصل چیز نیت تے اوہ جذبہ اے جواسنو‏ں اس خدمت پرکھچ کرلایا اے ؛ ممکن اے اک ہوائی جہاز سوار دے دل دے اندر کوئی جذبۂ خیرموجود نہ ہو تے اک خالی ہتھ مجاہد جومجاہدین د‏‏ی معمولی خدمت وچ لگایا ہو اس وچ طیارہ سوار تو‏ں ودھ جذبہ موجود ہو اس دا اندازہ توبہرحال لگایا نئيں جاسکدا، اس لئی صرف سامان د‏‏ی زیادتی د‏‏ی بنا پرکسی کوودھ تو‏ں حصہ دینا تے کسی کوکم دینا مناسب نئيں اے ؛ بلکہ جدو‏ں باطن دا حال معلوم نئيں اے توحکم ظاہری پرہونا چاہیے، یعنی جوبھی اک طرح دے کم وچ لگیا ہويا اے اس کوبرابر حصہ ملنا چاہیے تے پھرجنہاں د‏‏ی مصلحت دا تقاضا وی ایہی اے کہ اک ہی طرح دے کم کرنے والےآں دے نال یکساں سلوک کيتا جائے؛ ورنہ معمولی کماں کولوک دلچسپی دے نال انجام نہ دین گے۔
حدیث وآثار
حدیث وآثار وچ انہاں د‏‏ی حیثیت امام د‏‏ی سی اُتے ذکر آچکيا اے کہ سماع حدیث دا اِنّا شوق سی کہ اک طرف امام صاحب د‏‏ی مجلس درس وچ فقہ د‏‏ی تحصیل کردے سن پھراوتھ‏ے تو‏ں فرصت پانے دے بعد انہاں شیوخ د‏‏ی حدمت وچ حاضر ہُندے سن، جنہاں دے ایتھ‏ے صرف حدیث دا املاوسماع کرایا جاندا سی، بعض روایتاں وچ اے کہ ایہ جس وقت امام صاحب دے درس وچ شرکت دے لئی گئے سن اودو‏ں انہاں دا شمار حفاظِ حدیث وچ ہُندا سی ایہ گل تعجب خیز اس لئی نئيں اے کہ انہاں دے حافظہ دا حال ایہ سی کہ اوہ اک مجلس وچ جِنّی حدیثاں سندے سن اوہ انہاں کومع سند زبانی چي‏تا ہوجاندی سی (یعنی راویاں دے نال حدیث دا حفظ بہت غیرمعمولی گل اے )۔ ابومعاویہ اک محدث نيں، جوبغداد وچ درس حدیث دیندے سن، انہاں دے پاس مشہور محدث حجاج بن آرطاۃ د‏‏ی مرویات دا ذخیرہ بہت تھا؛ انہاں نے اپنے تلامذہ تو‏ں فرمایا کہ امام ابویوسف د‏‏ی موجودگی وچ میرے پاس آنے دتی کیہ لوڑ اے، حجاج د‏‏ی روایت دا ذخیرہ انہاں دے پاس اسيں تو‏ں ودھ اے، انہاں دا حال تویہ سی کہ اسيں درس حدیث وچ جوحدیثاں سندے سن ؛ انھاں لکھ لیندے سن او ران کوبغیر لکھے ہوئے زبانی چي‏تا ہوجاندی سی تے چي‏تا وی اس صحت دے نال ہوجاندی سی کہ اسيں اپنی مکتوبہ احادیث د‏‏ی انہاں تو‏ں صحت کردے سن ايس‏ے طرح ہارون تے دوسرے ائمہ حدیث نے وی انہاں دے حفظ حدیث د‏‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ امام ذہبی رحمہ اللہ نے انہاں کوحفاظِ حدیث دے چھیويں طبقہ وچ شمار کيتا اے، جس وچ یحییٰ بن معین، امام شافعی، امام احمد بن حنبل، عبداللہ بن مبارک، سفیان بن عیینہ رحمہم اللہ وغیرہ نيں، امام ذہبی رحمہ اللہ نے امام ابویوسف رحمہ اللہ دے حالات پراک وکھ رسالہ لکھیا اے، جواب احیاء المعارف النعمانیہ، حیدرآباد د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہوگیا ا‏‏ے۔ امام مزنی رحمہ اللہ تو‏ں کسی نے ائمہ عراق دے بارے وچ پُچھیا توانہاں نے امام صاحب دے بارے وچ کہیا: سیدہم، سب دے سردار، امام ابویوسف رحمہ اللہ دے متعلق کہیا: اتبعہم للحدیث، ترجمہ انہاں وچ سب تو‏ں ودھ حدیث د‏‏ی پیروی کرنیوالے۔
فقہ
ان دے علم وفضل دا سب تو‏ں وسیع میدان ایہی اے کہ اس وچ انہاں نے تمام علوم تو‏ں ودھ اپنی جودت طبع تے جولانی فکر دا ثبوت دتا اے تے فقیہ ہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں دنیا انہاں کوجاݨدی اے، امام صاحب انہاں کوافقہ اصحابی میرے اصحاب وچ سب تو‏ں ودھ فقیہ فرماندے سن، علی بن صالح انہاں کوافقہ الفقہاء تے سیدالفقہا کہندے سن، یحییٰ بن معین فرماندے سن : افقہم، اہلِ عراق وچ سب تو‏ں ودھ افقہ سن، فقہ وچ انہاں د‏‏ی متعدد یادگاراں نيں، جنہاں دا تذکرہ اگے آئے گا، انہاں د‏‏ی صرف اک کتاب اختلاف ابن ابی لیلیٰ وابی حنیفہ انہاں دے تفقہ دے ثبوت دے لئی کافی اے، تفصیل اگے آئے گی۔ ان دا دوسرا وڈا کارنامہ اصولِ فقہ د‏‏ی تدوین اے، باقاعدہ (باقاعدہ د‏‏ی قید اس لئی لگائی گئی اے کہ ایہ فن امام ابویوسف دا ایجاد کردہ نئيں اے ؛ بلکہ قرآن وسنت دے کلیات کوسامنے رکھ کرصحابہ تے تابعین نے بوہت سارے مسائل مستنبط کيتے سن ؛ انہاں اصول وکلیات تے صحابہ دے مستنبط مسائل د‏‏ی روشنی وچ انہاں نے اصولِ فقہ مرتب کیتا، امام ابویوسف تو‏ں پہلے اس موضوع پراک کتاب خود امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ نے وی لکھی سی، جوکتاب الرائے دے ناں تو‏ں مشہور اے ) اصولِ فقہ د‏‏ی تدوین اس تو‏ں پہلے نئيں ہوئی سی، امام ابویوسف پہلے شخص سن ؛ جنہاں نے اس فن کوباقاعدہ مدون کیتا، افسوس اے کہ ایہ کتاب ناپید اے، تذکرون وچ صرف اس دا تذکرہ ملدا اے، امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ دے بارے وچ وی منقول اے کہ اوہ اصولِ فقہ دے سب تو‏ں پہلے مؤلف نيں، ایہ دونے گلاں اپنی جگہ پرصحیح نيں، اس لئی کہ امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ نے فقہ د‏‏ی طرح اصولِ فقہ د‏‏ی وی تجدید د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی تجدید صرف فروع تک نئيں بلکہ اصول وچ وی سی، اس لحاظ تو‏ں انہاں کواس فن دا پہلا مؤلف قرار دے سکدے نيں؛ مگرحقیقتاً تقدم، امام صاحب تے انہاں دے تلامذہ ہی کوحاصل اے، فقہ حنفی د‏‏ی جس کتاب کوبھی اُٹھاکردیکھئے اس وچ امام ابویوسف دے اقول، مجتہدات تے استنباطات ملیاں گے؛ لیکن پھربھی انہاں دا فقہی کارنامہ امام محمد دے مقابلہ وچ کم اے ؛ گوامام محمد د‏‏یاں کتاباں انہاں تو‏ں استفادہ د‏‏ی بہت ودھ مرہونِ منت نيں۔
علم کلام
امام ابویوسف دے زمانہ وچ علم کلام دے مسائل کاچرچا تے اس وچ بحث ومباحثہ اک عام چیز بن گئی سی، اس بحث تو‏ں نہ توخلفاء وامرء دے دربار خالی سن نہ فقہا ومحدثین د‏‏ی مجالس درس تے نہ عوام تے بازاری لوکاں دے حلقے، خصوصیت تو‏ں ایمان د‏‏ی کمی وزیادتی، قرآن دے مخلوق وغیرمخلوق دے مباحث دا تقریباً ذکر ہرمجلس تے ہرگھر وچ تھا؛ ایہی مسائل اودو‏ں د‏‏ی ثقاہت وعدم ثقاہت، اس تو‏ں وی ودھ کرفسق وفجور، صلاح وتقویٰ بلکہ ایمان وکفر دا معیار بنے ہوئے سن، جس نے کسی گروہ دے خیالات تو‏ں اختلاف کيتا جھٹ دوسرے فریق نے اس کوزندگی، فاسق بلکہ کافر تک بنادتا۔ فقہاء ومحدثین وچ جوحضرات محتاط سن ؛ انہاں نے ہمیشہ انہاں مسائل پرگفتگو کرنے تے انہاں پررائے دینے تو‏ں احتراز کيتا تے اپنی حد تک دوسرےآں کوبھی اوہ اس تو‏ں رکدے رہے؛ مگرپھربھی بسااوقات انہاں نو‏ں اپنی رائے ظاہر ہی کرنی پڑدی سی ہن اوہ رائے جنہاں لوکاں دے خلاف پڑدی سی اوہ انہاں کومطعون کردے سن تے انہاں دے اثر تو‏ں بعض اوقات ساڈے فقہاء محدثین وی اس شخص دے بارے وچ رائے قائم کرلیندے سن تے اس کومطعون کردے سن ؛ ايس‏ے اثر تو‏ں بعض خلفاء نے وڈے وڈے ائمہ تو‏ں اوہ سلوک کیتا، جواک معمولی آدمی دے نال نئيں کيتا جاسکدا، امام احمد ايس‏ے طرح دے ابتلاء وچ پئے سن، مثال دے طور پرارجاء دے مسئلہ کولیجئے یعنی ایہ کہ آدمی د‏‏ی نجات دے لئی عمل ضروری نئيں اے ؛ بلکہ اس دا ایمان کافی اے، ایہ مسئلہ اس خیال دا ردعمل اے کہ آدمی اگرگناہِ کبیرہ کرلے تووہ مؤمن نئيں رہندا؛ ظاہر اے کہ ایہ کتاب وسنت دے خلاف گل سی، اس لئی اس پربعض ائمہ نے اپنی بولی کھولی، خصوصیت تو‏ں امام صاحب نے؛ انہاں نے کہیا کہ ایمان ایسی سیال چیز نئيں اے جوکسی معمولی اشارہ تو‏ں بہ جائے؛ بلکہ اوہ ٹھوس حقیقت اے، اس کوبے عملی یاارتکاب معاصی زائل نئيں کرسکدا؛ لیکن اس تو‏ں انہاں دا ایہ مقصد بالکل نئيں سی کہ آدمی عمل کرنا چھوڑدے؛ مگربعض لوکاں کویہ غلط فہمی ہوئی یاپھیلائی گئی کہ امام صاحب اس معنی وچ مرجۂ نيں کہ اوہ عمل کوکوئی ضروری چیز نئيں سمجھدے جس تو‏ں ساڈے سِدھے سادھے محدثین وی متاثر ہوگئے؛ حالانکہ اگرکوئی امام صاحب د‏‏ی زندگی ہی پراک سرسری نظر ڈال لے تواسنو‏ں معلوم ہوجائے گا کہ اوہ تمام ائمہ بلکہ اپنے معاصرین وچ سب تو‏ں ودھ عامل بالسنۃ صحالح تے متقی سن، کیہ انہاں دے قول تے عمل وچ کوئی تضاد سی؟ نئيں بلکہ لوکاں نے انہاں د‏‏ی گل سمجھݨ وچ سخت غلطی کی، امام صاحب تو‏ں چونکہ لوکاں نے ایہ سوء ظن قائم کرلیا سی، اس لئی اس جرم وچ انہاں دے تلامذہ وی شریک کرلئی گئے؛ اگرآپ صرف تاریخِ بغداد ہی کواُٹھاکردیکھ لیجئے توآپ کونظر آئے گا کہ خطیب تمام مناقب تے فضائل دے ذک‏ر ک‏ے بعد انہاں ائمہ دے بارے وچ ایہ رائے دیندے نيں کہ ایہ مرحبۂ سن، خلقِ قرآن دے قائل سن، جہمیہ سن ؛ ايس‏ے طرح بعض دوسرے تذکرہ نگار وی انہاں اقوال کونقل کردے نيں، چنانچہ امام ابویوسف د‏‏ی طرف وی ایہ تمام جرائم منسوب کيتے گئے نيں؛ مگرہم خود امام ابویوسف دے اقوال نقل کردیندے نيں، جس تو‏ں انہاں تمام الزامات د‏‏ی تردید ہوجائے گی، جو انہاں پراس سلسلہ وچ لگائے گئے نيں۔
عادل خان
عادل خان ايک پاکستانی نژاد نارویجن اداکار، گلوکار تے رقاص ہيں۔ اوہ فاکس نامی امريکی ٹی وی چينل دے مقابلہ رقص پروگرام " چنگا، تواڈا خيال اے کہ توانوں رقص کرنا آندا اے " د‏‏ی طرز اُتے بنے نارویجن پروگرام " رقص دا بخار " نو‏‏ں جِت کر راتو‏‏ں رات ناروے بھر ميں مشہور ہو ئے۔ يہ پروگرام 2006ء ميں ناروے دے ٹی وی چينل ٹی وی ناروے اُتے قسط وار پيش کيا گيا سی۔ عادل خان پاکستانی ماپياں دے گھر وچ جمے اک نارويجن اداکار نیں. عادل خان نیں امريکہ دے فاکس ٹی وی چينل دے نرت دے پروگرام سو يو تھنک يو کين ڈانس دی طراں دے نارويجن پروگرام دانسے فيبر نوں جت کے پورے ملک وچ اپنی بلے بلے کرا دتی. ايہ پروگررام 2006ء وچ ناروے دے ٹی وی چينل تھے وے نورگے تے ٹوٹے ٹوٹے کر کے تن مہينے وکھايا گيا
امام ابو یوسف
خلقِ قرآن
امام ابویوسف دے زمانہ وچ اس مسئلہ کووڈی اہمیت حاصل سی (اس د‏ی کچھ تفصیل امام احمد دے حالات وچ ملے گی) انہاں تو‏ں وی اس بارے وچ سوال کيتا گیا توانہاں نے فرمایا کہ: قرآن اللہ دا کلام اے تے جوشخص کیو‏ں تے کینال کيتی شق نکالتا اے تے اس دے بارے وچ ردوکد کردا اے اوہ قید وبند تے سخت تعزیز دا مستحق ا‏‏ے۔ یہ کہنے دے بعد اوہ اپنے تلامذہ تو‏ں کہندے سن کہ اس گل کواچھی طرح گرہ دے لو۔ اک بار اک شخص نے لوکاں وچ ایہ مشہور کيتا کہ امام ابویوسف خلقِ قرآن دے قائل نيں، انہاں دے تلامذہ نے سنا: تواُنہاں کووڈی تشویش ہوئی، اوہ اُنہاں دے پاس آئے تے کہیا کہ آپ دے بارے وچ ایہ گل معلوم ہوئی اے، آپ تواس تو‏ں پہلے برابر اسيں لوکاں کواس مسئلہ وچ پڑنے تو‏ں روکیا کردے سن ؛ انہاں نے سنیا تووڈے غصہ وچ فرمایا: اے کم عقلو! ایہ لوک جواللہ تعالیٰ پرجھوٹھ بنھ سکدے نيں، اُنہاں کومیرے اُوپر کوئی بہتان تراش لینے وچ کیہ باک ہوسکدا اے ؛ پھرفرمایا: اہل بدع یحکون کلامہم ویکذبون علی الناس۔ (صفحہ:۳۶) ترجمہ: اہلِ بدعت گل اپنی طرف تو‏ں کہندے نيں تے لوکاں پرجھوٹھ باندھدے ۔
جہمیت
ان دے خاص خاندان دے اک نوجوان نے اک بار جہمیت دا اظہار کيتا (یہ فرقہ جہم بن صفوان د‏‏ی طرف منسوب اے، نفی صفات دے سلسلہ وچ انہاں دا تے معتزلہ دا اک ہی عقیدہ اے، انہاں دے پنج اصول نيں، اک ایہ کہ جنہاں صفات تو‏ں بندہ متصف اے اس تو‏ں خدا کومتصف نہ ہونا چاہیے، مثلاً انسان وچ علم وقدرت اے توخدا تعالیٰ کوان صفات تو‏ں خالی ہونا چاہیے، نعوذ باللہ، دوسرے ایہ کہ خدا تعالیٰ کوکسی چیز دے پیدا کرنے تو‏ں پہلے اس دا علم نئيں ہُندا، یعنی اس دا علم حادث اے، جوخلق دے نال پیدا ہُندا اے، تیسرے ایہ کہ انسان تے علم مخلوقات مجبورِ محض نيں، چوتھے ایہ کہ خلود کووہ ہمیشگی پرمحمول نئيں کردے نيں، پنجويں ایہ کہ جس شخص کوخدا د‏‏ی معرفت حاصل ہوجاندی اے ؛ اگروہ بولی تو‏ں کفر دا اظہار کرے جدو‏ں وی کافر نئيں ہُندا، انہاں اصولاں د‏‏ی تمام اہلِ سنت نے تردید د‏‏ی اے، تفصیل دے لئی ملل والنحل دیکھی جائے) توانہاں نے ۳۵/کوڑے د‏‏ی سزادی، اک شخص نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ميں نے سنیا اے کہ آپ اس د‏ی شہادت قبول کردے نيں جواس گل دا قائل اے کہ اللہ کسی چیز کواس دے وقوع تو‏ں پہلے نئيں جاݨدا، فرمایا ایسا شخص اگرتوبہ نہ کرے توماں قتل کردواں گا نہ کہ اس د‏ی شہادت قبول کراں گا؛ اس تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ قصداً انہاں ائمہ دے بارے وچ بعض معاندین کِداں د‏ی کِداں د‏ی بے سروپا گلاں اُڑاندے رہندے سن ۔
عادل خان
جم پل
عادل خان 3 فروری 1983ء نوں ناروے دے دارالحکومت اوسلو وچ جمے. عادل دے پيو راجپوتاں دی اک لڑی تھوتھال نال تعلق رکھدے نیں٫ تے اونہاں دی ماں درانی قبيلے دی پٹھان نیں
عادل خان 3 فروری 1983ء نو‏‏ں ناروے دے راجگڑھ اوسلو ميں پيدا ہوئے۔ عادل دے والد دا تعلق راجپوتاں د‏‏ی ذيلی شاخ تھتھال تو‏ں اے، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ پشتوناں دے درانی قبیلے نال تعلق رکھدی ہيں۔ اوہ پاکستانی نژاد نارویجن سابقہ گلوکارہ، ریکارڈ پروڈیوسر، فلم ہدایتکار تے حقوق نسواں د‏‏ی علمبردار دیا خان دے چھوٹے بھائی نيں۔
رقص و موسيقی
عادل دا تعلق ايک ثقافتی گھرانے تو‏ں ا‏‏ے۔ عادل دے والد ناروے ميں وکھ وکھ ثقافتی سرگرمیاں دے روح و رواں رہے ہيں۔ انہاں نے پاکستانی کلاسيکی موسيقی تے ديگر پاکستانی تخليقی روايات نو‏‏ں ناروے ميں متعارف کرانے دے سلسلے ميں بہت زيادہ کم کيا ا‏‏ے۔ چنانچہ يہ قدرتی سی گل سی کہ عادل نے اپنی وڈی بہن دتا خان د‏‏ی طرح کم عمری ميں ہی موسيقی سيکھنا شروع کر دتی۔ بھانويں انہاں نے کچھ سالاں بعد موسيقی نو‏‏ں خيرباد کہ ديا، ليکن ابتدائی عمر ميں موسيقی د‏‏ی تربيت بعد ميں ميوزيکل تھيٹر ميں انہاں دے بہت کم آ ئی
امام ابو یوسف
حیل
امام ابویوسف تے امام محمد د‏‏ی طرف تذکرہ وچ بوہت سارے حیل منقول نيں، انہاں د‏‏ی کوئی اصلیت نئيں اے ؛ لیکن اس سلسلہ وچ ایہ گل وی قابل لحاظ اے کہ کوئی ایسی لطیف تدبیر کرنا جس تو‏ں نہ توشریعت دا حکم بدلندا ہو نہ اوہ کسی نص صریح تو‏ں ٹکراندی ہو نہ اس تو‏ں کسی دا حق ماریا جاندا ہو تے نہ اس تو‏ں کسی باطل کوثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی ہو، کوئی ممنوع چیز نئيں اے ؛ بلکہ اوہ مباح اے، مثال دے طور پرہجرت دے واقعہ کوسامنے رکھیے جدو‏ں کسی نے راستہ وچ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے بارے وچ پُچھیا توانہاں نے فرمایا کہ: رجل یھدینی السبیل۔ ترجمہ:اک شخص نيں جومینو‏ں راستہ بتارہے نيں۔ غور کیجئے کہ آپ نے کِنے لطیف انداز تو‏ں سائل دا جواب وی دیدتا تے خطرہ تو‏ں آپ کوبچابھی لیا تے واقعیت وچ وی کوئی فرق نئيں آنے دتا، جنہاں ائمہ نے حیلےآں تو‏ں کم لیا اے یاان کومباح قرار دتا اے، انہاں دے سامنے وی ایہی مثال سی نہ کہ مکروفریب کوحیلہ سمجھدے سن، حاشا وکلا۔ امام ابویوسف رحمہ اللہ نے اک بار اک شخص کواس دا مال بچانے د‏‏ی اک جائز تدبیر دسی جس اُتے انہاں دے شاگرد ابویقظان نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ تواوہی گل ہوئی کہ اللہ تعالیٰ نے یہودیاں دے لئی چربی حرام کردتی سی؛ توانہاں نے ایہ کیہ کہ اس کوپگھلیا ک‏ے فروخت کردیندے تے اس د‏ی قیمت اپنے مصرف وچ لاندے، امام ابویوسف نے فرمایا کہ انہاں نے اک حرام کوحلال کرنے دے لئی ایسا کيتا تھا؛ مگرہم کوئی تدبیر اگرکردے نيں تواس لئی کہ حلال کوحرام نہ ہوݨ دتیاں
مثال دے لئی اک ہور واقعہ نقل کيتا جاندا اے اک بار امام ابویوسف دے ایتھ‏ے خلیفہ ہادی دے خلاف اک باغ دا مقدمہ پیش ہويا، ظاہری طور پرحق خلیفہ کامعلوم ہُندا سی، شہادت وغیرہ وی ايس‏ے د‏‏ی طرف تو‏ں گذری سی؛ مگرامام ابویوسف نے تحقیق د‏‏ی توحق اس غریب دعویٰ کرنے والے ہی دا معلوم ہويا، جس دے خلاف شہادت گذرچک‏ی سی، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے مقدمہ اودو‏ں ملتوی کردتا، ھادی نال ملاقات ہوئی توا سنے پُچھیا کہ میرے معاملہ وچ کیہ فیصلہ ہويا، فرمایا مدعی آپ تو‏ں قسم لینا چاہندا اے، پُچھیا: کیہ تسيں اس کوصحیح سمجھدے نيں؟ امام ابویوسف دا اپنا ذا‏تی مسلک ایہ نئيں تھا؛ اس لئی انہاں نے اپنی کوئی رائے نئيں دی؛ بلکہ ایويں کہیا کہ ابن ابی لیلی اس کوصحیح سمجھدے سن ؛ ہادی نے کہیا: چنگا توپھرآپ باغ اس کوواپس کردیجئے، ظاہر اے کہ ایہ تدبیر شرعی نقطہ نظر تو‏ں کوئی قابل اعتراض نئيں اے، اس واقعہ تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ انہاں ائمہ کوبوہت سارے مظلوماں د‏‏ی جان بچانے تے کِنے لوکاں دے حق واپس کرنے دے لیئے وی اس قسم د‏‏ی تدبیراں کرنی پڑدی سی؛ اگراسی دا ناں حیلہ اے توپھرشرعی نقطہ نظر تو‏ں اس وچ کوئی برائی نئيں ا‏‏ے۔ خطیب بغدادی تے دوسرے بعض سوانح نگاراں نے امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی طرف بوہت سارے ایداں دے حیلے منسوب کيتے نيں جوانہاں نے ہارون رشید دے لیئے کيتے سن ؛ مگروہ اس لئی ناقابل اعتبار نيں کہ انہاں د‏‏ی پوری زندگی جس دا نقشہ اُتے کھِچیا گیا اے اس تو‏ں انہاں د‏‏ی تردید ہُندی اے، امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی طرف منسوب کتاب المخارج والحیل دے ناں تو‏ں اک مستقل کتاب مصر دے متعدد کتاباں خاناں وچ موجود اے، اک جرمن مستشرق جوزف شخت نے طبع کرادتا اے ؛ مگر اس پرنام امام محمد رحمہ اللہ دا درج ا‏‏ے۔ کتاب الحیل دے بارے وچ ہور تفصیل امام محمد دے حالات وچ ملے گی۔
زريں اقوال
امام ابویوسف دے بوہت سارے حکیمانہ مقولے تے زرین اقوال کتاباں وچ درج نيں، انہاں وچو‏ں چند کاترجمہ ایتھ‏ے نقل کيتا جاندا اے، فرماندے سن کہ : بارِالہٰا! میرے سامنے جدو‏ں کوئی مسئلہ پیش آیا توپہلے ميں نے کتاب اللہ وچ غور کرکے اس دا جواب معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی؛ اگرکتاب اللہ وچ اس دا جواب نئيں ملیا توپھرسنت رسول اللہ د‏‏ی طرف رجوع کیا؛ اگراس وچ وی جواب نہ ملیا توآثارِ صحابہ تے انہاں دے تعامل پرغور کیا؛ اگراس وچ وی جواب نہ ملیا توميں نے امام صاحب کواور اپنے آپ دے درمیان واسطہ بنایا (یعنی انہاں دے قول پرعمل کیا)۔ اے اللہ توجاݨدا اے کہ جدو‏ں میرے پاس دوفریق آئے تے انہاں وچو‏ں اک ضعیف تے دوسرا قوی سی توميں نے دونے وچ ہمیشہ مساوات رکھی، ميں نے اس بارے وچ خلیفہ تے اک بازاری آدمی کویکساں سمجھیا، میرا قلب کدی کسی د‏‏ی وجاہت وقوت د‏‏ی طرف مائل نئيں ہويا، اے اللہ! اگرميں نے ایسا کيتا اے تومیری مغفرت کردے۔
فرماندے سن کہ بسااوقات میرے تو‏ں کسی مسئلہ دے بارے وچ سوال کيتا گیا تے اس د‏ی علت وی میری سمجھ وچ آگئی مگرزبان تو‏ں اس دے اظہار پرقادر نئيں سی، اودو‏ں میری مثال اس شخص د‏‏ی سی ہُندی سی، جس دے سامنے اک درہم رکھیا جائے تے اس تو‏ں پُچھیا جائے کہ ایہ کھرا اے یاکھوٹا، توجواب وچ کھرایا کھوٹا کہ‏ے؛ مگرجب اس تو‏ں اس د‏ی علت تے وجہ دریافت کيت‏ی جائے تووہ کوئی جواب نہ دے سک‏‏ے؛ حالانکہ اوہ اس دا کھرا کھوٹا ہونا جاتنا اے تے اس دا قلب اس پرمطمئن اے ؛ مگرزبان تو‏ں اس دا اظہار نئيں کرسکدا، فرماتےت ھے کہ بعض اوقات ميں نے دومسئلاں وچ بال برابر فرق کيتا اے تے بعض اوقات پہاڑ دے برابر تے بعض وقت فرق کودل وچ محسوس کرلیا؛ مگرزبان تو‏ں یارائے اظہار نئيں سی۔ تلامذہ تو‏ں فرماندے سن کہ اے لوگو! صرف رضائے الہٰی دے لئی علم حاصل کرو، اس وچ کوئی دوسری غرض شام‏ل نہ ہو، میرا خود اپنا حال ایہ سی کہ جس مجلس وچ متواضع ہوک‏ے شریک ہويا، اس تو‏ں بلند ہوک‏ے اُٹھا تے جس مجلس وچ علم دے غرور وپندار دے نال گیا، اس وچ میری ذلت وفضیحت ہوئی؛ پس خبردار اللہ ہی دے لئی علم حاصل کرو، فرمایا اس شخص د‏‏ی صحبت تو‏ں بچو! جوقیامت د‏‏ی ذلت تے رسوائی تو‏ں نئيں ڈردا، فرماندے سن کہ تن نعمتاں اصل نيں، اک اسلام کہ دنیا د‏‏ی کوئی نعمت اس دے بغیر مکمل نئيں ہوسکدی، دوسری صحت کہ اس دے بغیر کوئی راحت خوشگوار نئيں ہوسکدی، تیسری فارغ البالی کہ اس دے بغیر زندگی پرسکو‏ن نئيں ہُندی۔ فرماندے سن کہ علم ایسی چیز اے کہ جدو‏ں تسيں اپنی پوری زندگی اس کودیدوگے تب جاک‏ے اس دا کچھ حصہ تسيں کوملے گا، جدو‏ں تسيں کواس دا بعض حصہ ملے تواس پرتکیہ نہ کرو؛ بلکہ برابر اس وچ لگے رہو، فرماندے سن کہ حکومت دے ذمہ داراں دا پھٹے حال رہنا تے موٹی جھوٹی زندگی اختیار کرنا ذلت دا باعث اے تے قضاۃ تے علماء دے لئی سادہ زدنگی قابل فخر ا‏‏ے۔ فرماندے سن کہ جوشاذونادر حدیث دے پِچھے پئے گا تے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم پربہتان تراشی وچ ضرور مبتلا ہوجائے گا تے جوعلم کلام دے ذریعہ دین حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کریگا اوہ گمراہی وچ پےجائے گا تے جوکیمیا سازی دے ذریعہ مال ودولت کمانے د‏‏ی کوشش کرے گا اوہ مفلس ہی رہے گا۔
لکھتاں
امام ابویوسف رحمہ اللہ انہاں بزرگاں وچ نيں جنہاں نے ابتدائی صدیاں وچ علوم دینیہ د‏‏ی تدوین وچ حصہ لیا تھا؛ بلکہ بعض فنون د‏‏ی تدوین وچ انہاں نو‏ں اولیت حاصل اے اس دا شمار کثیر اللکھتاں علماء وچ ہُندا اے، کشف الظنون وچ اے کہ: ان الامالی لابی یوسف فی ثلثمائۃ محلد۔ ترجمہ: امام ابویوسف د‏‏ی امالی تن سوجلداں وچ سی۔ ابن ندیم نے متداول کتاباں دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک امالی دا ذکر کيتا اے، جو۳۶/مباحث پرمشتمل سی تے دوسری کتاب، کتاب الجوامع دا ذکر وی کيتا اے، جس دے ۴۰/حصے سن اس دے اندر علماء دے فقہی اختلافات وآراء دا مفصل تذکرہ اے، ایہ کتاب انہاں نے یحییٰ بن برمکی د‏‏ی فرمائش پرلکھی سی۔ ابنِ ندیم نے اک کتاب اختلاف (علماء) الامصار دے ناں تو‏ں وی انہاں دیاں لکھتاں وچ شمار د‏‏ی اے ؛ لیکن ایہ تمام کتاباں زمانہ د‏‏ی دستبرد د‏‏ی نذر ہوگئياں، اک کتاب انہاں نے امام مالک رحمہ اللہ دے رد وچ لکھی سی، جس وچ انہاں دے بعض فقہی مسائل پرتنقید سی، انہاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کتاب اصولِ فقہ پرسی جس د‏‏ی تدوین وچ انہاں کواوّلیت دا شرف حاصل اے، اس کتاب دے بارے وچ محمد بن جعفر کہندے نيں: واوّل من وضع الکتاب فی اصول الفقہ علی مذہب ابی حنیفۃ۔ ترجمہ:وہ پہلے شخص نيں جنہاں نے امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ دے مسلک دے مطابق اصول فقہ د‏‏ی تدوین کيتی۔ لیکن تاتاریاں دے حملےآں او رمصر دے آئے دن دے انقلابات وچ نہ جانے اس طرح دے کِنے گنجہائے گرانمایہ خاک د‏‏ی نذر ہوگئے، انہاں نو‏ں وچ ایہ کتاب وی تلف ہوگئياں۔ امام شافعی رحمہ اللہ دے بارے وچ بعض لوکاں نے لکھیا اے کہ سب تو‏ں پہلے اصولِ فقہ پرانہاں نے الرسالہ دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی جواہلِ علم دے ہتھو‏ں وچ موجود اے ؛ مگران دونے رایاں وچ کوئی تعارض نئيں اے، امام ابویوسف نے حنفی مسلک پراصول فقہ د‏‏ی تدوین د‏‏ی سی تے امام شافعی نے خود اپنے مسلک دے اصول متعین کيتے سن، اس لئی دونے د‏‏ی اوّلیت د‏‏ی حیثیت جداگانہ اے ؛ پھرامام شافعی د‏‏ی اوّلیت اس لحاظ تو‏ں وی ہوسکدی اے کہ انہاں د‏‏ی کتاب اج وی موجود اے تے امام ابویوسف د‏‏ی کتاب دا سراغ نئيں ملدا؛ لیکن اس دے باوجود زمانہ دے اعتبار تو‏ں امام ابویوسف متقدم نيں۔ امام ابویوسف د‏‏ی جوکتاباں اودو‏ں مطبوعہ یامخطوطہ موجود نيں، اوہ حسب ذیل نيں: (۱)کتاب الآثار اس وچ اوہ آحادیث وآثار جمع کردتے نيں جوحنفی مسلک دے مآخذ نيں، اس وچ انہاں نے ودھ ترامام ابوحنیفہ ہی تو‏ں روایتیںکیتیاں نيں تے دوسرے شیوخ د‏‏ی بوہت گھٹ روایتاں اس وچ نيں، بعض جگہ اپنی مرویات کاوادھا وی کردتا اے، اس کومسند ابویوسف وی کہیا جاندا اے، اس وچ اک ہزار تو‏ں ودھ احادیث وآثار نيں، کتاب دے راوی امام ابویوسف دے صاحبزادے یوسف نيں، جنہاں دا تذکرہ اُتے آچکيا اے، اس کتاب کولجنۃ احیاء المعارف النعمانیہ حیدرآباد نے شائع کيتا اے، اس پرمولا‏نا ابوالوفا افغانی مدظلہٗ صدرمجلس دے بوہت سارے مفید حواشی وی نيں۔
عادل خان
رقص و موسيقی
1997ء ميں بريک رقص نے عادل د‏‏ی توجہ اس قدر اپنی جانب مبذول کروا لی کہ انہاں نے اپنی تمام تر توانائیاں اس اُتے خرچ کرنا شروع کر ديں۔ 1999ء ميں انہاں نے اپنے دوستاں دے نال مل ک‏ے " فلور نائٹس " نامی ڈانس گروپ د‏‏ی بنياد رکھی۔ انہاں نے بريک ڈانس ميں جان توڑ محنت د‏‏ی چنانچہ تھوڑے ہی عرصے ميں انہيں بريک ڈانس حلفےآں ميں بہت احترام تو‏ں ديکھا جانے لگا۔ عادل خان ڈنمارک دے راجگڑھ کوپن ہیگن ميں وی رہے ہيں، جتھے اوہ انتہائی معتبر ڈانس گروپ " نيچرل ايفيکٹس " دے رکن رہے ہيں۔ عادل خان نے بوہت سارے ملکی تے غير ملکی رقص دے مقابلے جيتے ہيں، جيسے " B-boy Rumble 1999 " ميں نارویجن چيمپئین، " Scandinavian Battle Of The Year 2001 " ميں اسکنڈےنيوين چيمپئین تے سویڈن دے شہر مالمو ميں منعقدہ " Time 2 Battle " ميں وی اسکنڈےنيوين چيمپئین بنے. ليکن جس نے عادل د‏‏ی زندگی بدل ک‏ے رکھ د‏تی، اوہ ٹی وی ناروے دا پروگرام رقص دا بخار سی۔ اس مقابلے د‏‏ی جيت نے عادل خان نو‏‏ں ملک گير شہرت تے مقبوليت عطا کيتی۔ يہی مقبوليت بعد ميں عادل دے اداکار بننے دا باعث بنی۔ عادل اپنی رقص د‏‏ی صلاحيتاں ميں مزيد نکھار چاہندے سن ۔ لہذا اوہ رقص دا بخار د‏‏ی فتح دے بعد امريکہ دے شہر لاس اینجلس منتقل ہو گئے۔ جتھے اوہ امريکہ دے بہترين ڈانس گروپ کويسٹ کريو دے رکن رہے.
امام ابو یوسف
لکھتاں
(۲)اختلاف ابی حنیفہ وابن ابی لیلی دا ذکر آچکيا اے کہ امام ابویوسف پہلے ابن ابی لیلی دے ایتھ‏ے تحصیلِ علم کردے سن (ابن ابی لیلیٰ دا خانوادہ علم تے دین دے لحاظ تو‏ں ممتاز سی، انہاں دے والد ممتاز تابعین وچ سن، ایہ خود اپن ےوقت دے امام سن، کوفہ وچ امام صاحب دا اگرکوئی ہمسر سی توایہی سن ) اس دے بعد امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ گئے، امام صاحب تے ابن ابی لیلیٰ وچ بوہت سارے فقہی مسائل وچ اختلاف سی، امام ابویوسف نے اپنے انہاں دونے استاداں دے اختلافات کوکتابی شکل وچ جمع کردتا اے، اس کتاب وچ اک دوجگہ نئيں بلکہ بیسیاں جگہ امام ابویوس نے امام صاحب د‏‏ی رائے تو‏ں اختلاف کيتا اے تے ابن ابی لیلی د‏‏ی رائے کوترجیح دتی اے تے بعض جگہ اپنے دونے استاداں تو‏ں اختلافِ رائے کيتا اے، ایہ کتاب انہاں دونے امامو‏ں دے مجتہدات دے نال امام ابویوسف رحمہ اللہ دے مجتہدات تے استنباطات دا وی بہترین نمونہ اے، کتاب دے راوی یامؤلف امام محمد نيں، اس دا کچھ حصہ امام سرخسی نے مبسوط وچ وی نقل کيتا اے اس کتاب نو‏‏ں وی لجنۃ المعارف نے شائع کيتا اے، کتاب د‏‏ی افادیت کوعلامہ ابولوفاء دے حواشی نے کئی گونہ ودھ کردتا اے ؛ بلکہ اوہ خود اک کتاب د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔
عادل خان
اداکاری
رقص دا بخار د‏‏ی فتح تو‏ں مݪݨ والی مقبوليت دے باعث عادل خان نو‏‏ں ناروے دے وڈے وڈے تھيٹراں تو‏ں اداکاری دے لئی پيشکشيں آنا شروع ہو گئياں۔ پ‏ر انہاں نے سب تو‏ں پہلے جس ڈراما ميں حصہ ليا، اس دا ناں ويسٹ سائیڈ اسٹوری ا‏‏ے۔ اس ڈراما وچ انہاں نے " برنارڈو" دا کردار ادا کيا۔ اس دے بعد اوہ لاس اينجلس چلے گئے، ليکن ناروے تو‏ں آنے والی اداکاری د‏‏ی پيشکشاں انہاں نو‏ں ایتھ‏ے وی موصول ہُندیاں رہیاں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ 2007 ء ميں ناروے واپس آ گئے۔ ناروے واپسی دے بعد انہاں نے " دتی نٹ کر يکر " ميں حصہ ليا۔ اس ڈرامے وچ انہاں دا کردار مرکزی سی۔ بعد وچ انہاں نے مزيد ڈرامےآں ميں کم کيا۔ دی جنگل بک نامی ڈرامے دے مرکزی کردار " موگلی " د‏‏ی ادا ئیگی اُتے آپ د‏‏ی بہت زيارہ تعريف کيتی گئی تے آپ نو‏‏ں ہيڈا ايوارڈ دے لئی نامزد کيا گيا۔ عادل خان ناروے دے کم عمر ترين اداکار ہيں جو اس اہ‏م ايوارڈ دے لئی نامزد ہوئے نيں
امام ابو یوسف
مرجوع مسائل
اجتہاد واستنباط دا تعلق اس دینی بصیرت تو‏ں اے، جوعلومِ دینیہ وچ غور کردے رہے تے اس تو‏ں غیرمعمولی شغف وانہماک رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل ہوجاندی اے، ظاہر اے کہ ایہ بصیرت علم وتجربہ د‏‏ی زیادتی دے لحاظ تو‏ں روز بروز ودھدی رہندی اے، ایہی وجہ اے کہ ائمہ کرام دے بوہت سارے مجتہدات جنہاں پرابتداء وچ انہاں کوپورا وثوق تے اعتماد سی، علم دین تے فہم وبصیرت د‏‏ی زیادتی دے بعد انہاں وچ انہاں کوتبدیلی کرنی پئی، امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ دے سیکڑاں مسائل تے استنباطات ایداں دے ملیاں گے جنہاں کوانہاں نے ترک کردتا، یاان وچ ترمیم کردتی؛ ايس‏ے طرح امام مالک تے امام شافعی وغیرہ دا حال وی اے، خصوصیت تو‏ں امام شافعی نے توامام محمد دے تلمذ دے بعد تقریباً اپنے تمام مسائل پرنظرثانی کرکے انہاں نو‏ں بدل ڈالیا؛ چنانچہ شافعی فقیہ دے لئی انہاں دے قدیم وجدید اقوال وچ فرق کرنے وچ وڈی دقت پیش آندی ا‏‏ے۔ امام ابویوسف وی مجتہد سن، اس لئی انہاں نے وی اپنے بوہت سارے استنباطات وچ جزوی ترمیم د‏‏ی اے تے بوہت سارے مسائل تو‏ں بالکلیہ رجوع کرلیا اے، ائمہ دے مرجوع مسائل کوذہن وچ نہ رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بسااوقات انہاں دے تے انہاں دے مسلک دے بارے وچ بہت شدید غلط فہمی پیدا ہوجاندی اے، غالباً ايس‏ے لوڑ کوپیشِ نظر رکھ کرمفتی مہدی حسن صاحب (دیوبند) نے امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ، امام محمد رحمہ اللہ تے امام ابویوسف رحمہ اللہ دے جِنّے مرجوع مسائل نيں، انہاں کواک کتابی شکل وچ جمع کردتا اے، ایہ رسالہ عربی وچ اے، اس لئی اردودان اصحاب دے لئی توبیکار اے ؛ مگرعربی خواں اس تو‏ں فائدہ اُٹھاسکدے نيں۔
عادل خان
نارویجن ہنر
عادل خان 2011ء تو‏ں نارویجن ہنر (Norske Talenter) اُتے اک منصف دے فرائض انجام دتیاں گے۔ نارویجن ہنر گاٹ ٹیلنٹ (Got Talent ) سلسلے د‏‏ی نارویجن شکل ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا شو اے جس وچ ناروے نال تعلق رکھنے والے گلوکار، رقاص، شعبدہ باز تے مزاحیہ فنکار اپنی اپنی صلاحیتاں تے ہنر دا مظاہرہ کرن گے۔ پروگرام دے فاتح نو‏‏ں اک مخصوص رقم انعام دے طور اُتے دتی جائے گی۔ عادل غیر ملکی پس منظر نال تعلق رکھنے والے پہلے نارویجن نيں جو اک ریالٹی شو دے منصف مقرر کيتے گئے نيں
امام ابو یوسف
امام صاحب د‏‏ی وصیت
امام ابوحنیفہ رحمۃ اللہ د‏‏ی اوہ مشہور وصیت جس وچ انہاں نے اہلِ سنت والجماعت دے تمام عقائد تفصیل تو‏ں بیان کردتے نيں، اس تو‏ں اہلِ علم توعام طور پرواقف نيں؛ مگراس دے علاوہ اک ہور وصیت وی اے جوانہاں نے خاص طور تو‏ں امام ابویوسف کولکھ کردتی سی، جس وچ اخلاق، معاملات، معاشرت، سیاست دے متعلق بہت ساریاں قیمتی ہدایتاں تے زريں اقوال نيں، جنہاں تو‏ں ہرخاص وعام فائدہ اُٹھاسکدا اے، اس لئی اسيں اس دا خلاصہ ذیلی عنوانات دے تحت ایتھ‏ے نقل کردے نيں۔
حکومت واہلِ حکومت تو‏ں تعلقات
سلاطین دے پاس بوہت گھٹ آمد ورفت رکھنا، انہاں تو‏ں ہروقت اس طرح پرخطررہنا جس طرح آدمی اگ تو‏ں پرخطر رہندا اے (اس تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ اودو‏ں اسلامی نقطۂ نظر تو‏ں حکومت تے ارکانِ حکومت د‏ی اخلاقی حالت کيتا سی، امام صاحب نے ہرجگہ سلطان دا لفظ استعمال کيتا اے ؛ حالانکہ اودو‏ں صاحب امر، امیرالمؤمنین تے خلیفۃ المسلمین دے لقب تو‏ں چي‏تا کيتے جاندے سن، خلفاء دے لئی سلطان دا لفظ بہت بعد وچ مستعمل ہويا اے اس لفظ تو‏ں غالباً انہاں نے تغلب انفراد بالمجد تے ڈکٹیٹری د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے ) جداں تک کوئی خاص لوڑ نہ ہو دربار شاہی وچ نہ جانا، اس لئی کہ اس تو‏ں اپنا اعزاز واکرام قائم رہندا اے تے اس لئی وی کہ سلطان اپنے مقابلہ وچ کِسے د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں سمجھدا تے جدو‏ں اوہ اپنے حاشیہ نشیناں وچ ہُندا اے تواودو‏ں اس تو‏ں ودھ گفتگو نہ کرنی چاہیے، اس لئی کہ اس موقع پراس د‏ی خواہش ایہ ہوئے گی کہ انہاں دے سامنے اپنے کوتم تو‏ں ودھ عالم تے صاحب فضل ظاہر کرے؛ توخواہ مخواہ تواناں نیچا دکھانے د‏‏ی کوشش کریگا تے اس تو‏ں لوکاں وچ تواڈی ذلت ہوئے گی؛ اگرسلطان تسيں کوعہدۂ قضاپرمقرر کرنا چاہے توپہلے دریافت کرلو کہ اوہ تواڈے فقہی مسلک تے طریقہ اجتہاد تو‏ں واقف اے یانہاں نو‏ں، ایسا نہ ہوکہ حکومت دے دباؤ تو‏ں تسيں کواپنے فیصلہ دے خلاف عمل کرنے پرمجبورہونا پئے (اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ امام صاحب شروع وچ عہدۂ قضا قبول نہ کرنے پرجس قدر مصر سن ہن انہاں دا اِنّا اصرار باقی نئيں سی، جداں کہ اُتے ذکر آچکيا اے کہ امام صاحب نے حکومت تو‏ں استغنا دکھاکر ہن عہدۂ قضا د‏‏ی اہمیت کوکافی بڑھادتا تھا؛ ايس‏ے وجہ تو‏ں چند شروط دے نال اس دے قبول کرنے وچ کوئی مضائقہ نئيں سمجھدے سن، انہاں شروط د‏‏ی تفصیل اگے آندی اے ) تے پھریہ وی سوچ لینا کہ اگرتم نئيں قبول کردے ہوتواس جگہ پرکوئی ایسا آدمی تومقرر نئيں کيتا جائے گا، جواس دا اہل نئيں اے تے اس تو‏ں عام لوکاں کوتکلیف پہنچنے دا اندیشہ اے ؛ پھریہ وی معلوم کرلو کہ تواڈا ایہ تقرر علم وفضل د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا جارہیا اے (یعنی ایہ تونئيں اے کہ اوہ کدرے اپنے اغراض دے استعمال دے لئی انتخاب کررہے نيں) سلطان دے وزراء تے اس دے حاشیہ نشیناں تو‏ں تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرنا، صرف سلطان تو‏ں تعلقات قائم کرنا، اس وچ وی خود پیش قدمی نہ کرنا، اس لئی کہ جدو‏ں خود پیش قدمی کروگے تووہ اپنے اغراض تواڈے سامنے رکھن گے؛ اگرتم انہاں نو‏ں پورا کروگے توپھروہ تواڈی توہین کرن گے تے اگرپورا نہ کروگے تووہ تواڈی عیب چینی کرن گے۔
عادل خان
باہرلے جوڑ
آفیشل سائیٹ
امام ابو یوسف
اظہارِ حق تے امربالمعروف
اظہارِ حق وچ کِسے د‏‏ی پروا نہ کرنا؛ خواہ اوہ سلطان ہی کیو‏ں نہ ہو؛اگرکوئی شخص دین وچ کِسے بدعت دا موجود ہورہیا ہوتوعلانیہ اس د‏ی غلطی کوظاہر کردینا؛ بھانويں اوہ شخص صاحب وجاہت وصاحب حکومت ہی کیو‏ں نہ ہو؛ کیونجے اظہارِ حق وچ خدا تعالیٰ تواڈا معین تے مددگار ہوئے گا تے اپنے دین دا راکھا وحامی اے ؛ اگرتم ایسا کروگے تولوکاں کودین وچ رخنہ اندازی د‏‏ی جرأت نہ ہوئے گی تے اوہ تواڈے اظہارِ حق تو‏ں وی خائف رہن گے، خود بادشاہ تو‏ں اگرکوئی نامناسب تے دین دے خلاف حرکت صادر ہوتو صاف کہہ دینا کہ عہدۂ قضا دے لحاظ تو‏ں ميں آپ دا مطیع ہاں؛ لیکن کسی غلطی پرآپ کومطلع کردینا میرا فرض اے، خصوصیت تو‏ں جس دا تعلق علم دین تو‏ں ہو؛ اگراس دے بعد وی اوہ نہ منے توتنہائی وچ اس طرح سمجھانے د‏‏ی کوشش کرنا کہ آپ دا ایہ فعل کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے خلاف اے ؛ اگروہ سمجھ جائے توخیر؛ ورنہ خدا تو‏ں دُعا کرنا کہ اوہ تسيں کواس دے شرسے محفوظ رکھے، اس وچ اِنّا ودھ اصرار نہ کرنا کہ اوہ زچ ہوجائے تے تواڈا قلع قمع کردے، اس تو‏ں دین کونقصان ہوئے گا، اس حد تک اظہار حق کرو، جس تو‏ں اوہ تواڈی دینی جدوجہد تے امربالمعروف تو‏ں واقف ہوجائے (وڈی حکیمانہ گل اے، اس لئی کہ جدو‏ں اس جذبہ دا اظہار ہوجائیگا تووہ خود ہی بے راہ روی تو‏ں پرہیز کریگا)۔
علم تے اہلِ علم نال تعلق
تحصیلِ علم کوسب پرمقدم رکھنا، جدو‏ں اس تو‏ں فراغت ہوچکے تواس دے بعد جائز ذرائع تو‏ں مال حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرنا؛ کیونجے اک وقت وچ علم ودولت دونون حاصل نئيں ہوسکدے؛ کسی شہر وچ جاؤ تواوتھ‏ے دے علماء وفضلاء تو‏ں اس طرح ملو کہ انہاں کورقابت دا خیال نہ ہو، کسی علمی گفتگو دا موقع آئے توجوبات کہو خوب سوچ سمجھ کرکہو تے اوہی گل کہو جس دا کافی ثبوت تواڈے پاس موجود ہو؛ اگرکدی علمی مباحثہ دا موقع آجائے تونہایت جرأت تے استقلال دے نال اس وچ حصہ لو، دل وچ ذرہ برابر وی بھَو وہراس رہے گا توخیالات منتشر ہوجاواں گے تے بولی وچ لغزش آجائے گی، جولوک علمی مجالس دے آداب تو‏ں واقف نہ ہاں؛ بلکہ مکابرہ یعنی بحث وجدال کرنا چاہندے ہاں انہاں تو‏ں ہرگز گفتگو نہ کرو، اپنے استاداں کوبرابھلا نہ کہو؛ ورنہ تواڈے تلامذہ وی تسيں کوبرا بھلا کدرے گے اپنے استاداں تے جنہاں لوکاں تو‏ں تسيں نے استفادہ کيتا اے، انہاں دے لئی دُعائے مغفرت کردے رہیا کرو، اپنے شاگرداں دے نال ایداں دے خلوص ومحبت تو‏ں پیش آؤ کہ دوسرا دیکھے توسمجھ‏‏ے کہ ایہ تواڈی اولاد نيں، شاگرداں وچو‏ں اگرکسی کودرس د‏‏ی اجازت دوتو خود وی اس د‏ی مجلسِ درس وچ شریک ہوک‏ے اس د‏ی صلاحیت دا اندازہ کرو؛ اگراس تو‏ں کدی کوئی غلطی ہوجائے توبتادو؛ ورنہ تواڈے چپ رہنے تو‏ں لوکاں کوگمان ہوئے گا کہ اس نے جوکچھ کہیا اے، صحیح کہیا اے، جدو‏ں تسيں تو‏ں کوئی مسئلہ پُچھیا جائے توبقدرِ لوڑ اس دا جواب دو، اپنی طرف تو‏ں اس وچ کچھ وادھا نہ کرو، علمی مجالس وچ خصوصیت تو‏ں غصہ نہ کرو۔
عادل خان
حوالے
گٹھ:1983 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی نژاد ناروینی گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:نارویجن مرد اسٹیج اداکار گٹھ:نارویجن مرد فلمی اداکار گٹھ:نارویجن مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:ناروے دیاں شخصیتاں گٹھ:نارویجن مرد رقاص
امام ابو یوسف
علم تے اہلِ علم نال تعلق
مہمات امورِ دین مہمات دین تے عقائد دے اختلافی مسائل وچ عوام تو‏ں کوئی گفتگونہ کرو، ہربات وچ تقویٰ تے امانت کوپیشِ نظررکھو، ظاہر وباطن اک رکھو، خدا دے نال اوہی معاملہ رکھو جولوکاں دے سامنے ظاہر کردے ہو، دنیا دا نظام اودو‏ں تک درست نئيں ہوسکدا، جداں تک کہ اس دا ظاہر وباطن اک نہ کردتا جائے (دعوتِ دین تے اقامتِ دین دے نقطۂ نظر تو‏ں ایہ وڈی اہ‏م ہدایت اے )۔ اپنےنفس دا محاسبہ کردے رہو، علم د‏‏ی نگہداشت رکھو، دنیا کوبالکل حقیر سمجھو، دنیا دے کسی کم وچ مطمئن ہوک‏ے نہ لگ جاؤ، خدا تعالیٰ دے ایتھ‏ے تمام گلاں د‏‏ی بازپرس ہوئے گی، اللہ دا ذکر کثرت تو‏ں کردے رہو؛ اِنّی ہی عبادت پراکتفا نہ کرو، جِنّی عام لوک کردے نيں، جس وقت اذان د‏‏ی آواز آئے فوراً نماز د‏‏ی تیاری تے مسجد وچ پہنچنے د‏‏ی کوشش کرو، ہرنماز دے بعد کچھ دیر قرآن د‏‏ی تلاوت تے ذکرِالہٰی وچ مشغول رہو، اس گل پراللہ دا شکر ادا کرو کہ اس نے دین پرجمے رہنے د‏‏ی توفیق دتی تے طرح طرح د‏‏ی نعمتاں عطا کاں، تلاوتِ قرآن پرمداومت رکھو، جداں تک لوک تسيں کوخود امام نہ بناواں اگے نہ بڑھو، ہرمہینہ وچ دوچار دن روزہ دے لی مقرر کرلو، زیارتِ قبر د‏‏ی عادت ڈالو، موت کوہمیشہ چي‏تا رکھو۔
عادل خان
حوالے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:اداکار گٹھ:ناروے
امام ابو یوسف
حوالے
گٹھ:۷۹۸ دیاں موتاں گٹھ:798 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عباسی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:احناف گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:فقہ حنفی گٹھ:قاضی القضاۃ گٹھ:مسلم علماء گٹھ:ہارون الرشید
کیکٹس چڑی ترکھان
کیکٹس چڑی ترکھان دکھنی امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔
دیول
دیول : ایہہ جٹاں دا اک چھوٹا گوت ہے۔ ایہہ جگدیؤ پنوار دی بنس وچوں ہن۔ ایہناں دا مڈھ وی لدھیانہ ضلع ہی ہے۔ ایہہ بہتے مالوے وچّ ہی ہن۔ لدھیانے وچّ ساہنیوال تے ڈانگو، فریدکوٹ وچّ ڈھیماں والی، بٹھنڈے وچّ کیسر سنگھ والا اتے سنگرور وچّ بجیدگڑھ، بالیاں آدی وچّ وی ایہہ کافی وسدے ہن۔
ایہہ لدھیانے توں ہی مالوے تے ماجھے ولّ گئے ہن۔ امرتسر دے کھیتر وچّ دیول جٹّ کافی ہن۔ ماجھے دے پرسدھ پنڈ ولٹوہا وچّ اک پتی دیول جٹاں دی ہے۔ دوآبے وچّ دیول جٹّ بہت گھٹّ ہن۔