cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لبنانی خانہ جنگی
کیمپاں د‏‏ی جنگ
۸ اگست ۱۹۸۵ نو‏‏ں دمشق وچ صدر امین گیمائیل ، وزیر اعظم راشد کرامی تے شام دے صدر حافظ الاسد دے نال اک سربراہی اجلاس منعقد ہويا جس وچ عیسائی تے دروز ملیشیا دے درمیان لڑائی ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ اس دے بعد بیروت وچ کار بم دھماکے ہوئے جنہاں دا مقصد کسی وی معاہدے نو‏‏ں ناکا‏م بنانا سی۔ ۱۴ اگست نو‏‏ں لبنانی فورسز دے زیر کنٹرول عیسائی ضلع وچ اک کار وچ دھماکہ ہويا۔ ۱۷ اگست نو‏‏ں اک سپر مارکیٹ دے نیڑے اک ہور دھماکہ LF دے زیر کنٹرول ضلع وچ وی ہويا۔ ۵۵ افراد مارے گئے۔ دو دن بعد بیروت دے اک دروز تے اک شیعہ ضلع وچ ۲ کار بم دھماکے ہوئے۔ اگلے دن طرابلس وچ اک ہور کار بم دھماکہ ہويا۔ اک نامعلوم گروپ، "بلیک بریگیڈز" نے ذمہ داری قبول کيتی۔ وسیع پیمانے اُتے توپ خانے دے تبادلے دے نال تشدد تیزی تو‏ں ودھ گیا۔ اک اندازے دے مطابق دو ہفتےآں وچ ۳۰۰ افراد مارے گئے۔ ۱۵ ستمبر نو‏‏ں طرابلس وچ علوی تے سنی ملیشیا دے درمیان لڑائی چھڑ گئی۔ ۲۰۰٬۰۰۰ لوک شہر تو‏ں بھج گئے۔ ہاربر ڈسٹرکٹ اُتے شدید بمباری کيتی گئی۔ اک ہفتے بعد شامی فوج د‏‏ی آمد تو‏ں تشدد ختم ہويا جس وچ ۵۰۰ افراد ہلاک ہو گئے۔
دسمبر ۱۹۸۵ دے آخر وچ شامیاں تے انہاں دے لبنانی اتحادیاں دے درمیان لبنان د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک معاہدہ طے پایا۔ صدر امین گیمائیل تے پھلانگسٹ پارٹی نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ ۱۵ جنوری ۱۹۸۶ نو‏‏ں لبنانی فورسز دے شام نواز رہنما ایلی ہوبیکا دا تختہ الٹ دتا گیا۔ اس دے فوراً بعد، ۲۱ جنوری، مشرقی بیروت دے فرن ایش شیبک وچ اک کار بم دھمادے ميں ۲۰ افراد ہلاک ہوئے۔ اگلے ۱۰ دناں وچ فلاجسٹ اہداف دے نیڑے ہور ۵ چھوٹے دھماکے ہوئے۔
اپریل ۱۹۸۶ وچ ، لیبیا اُتے امریک‏‏ی فضائی حملےآں دے بعد، تن مغربی یرغمالیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا تے یرغمالیاں دا اک نواں دور شروع ہويا۔
وڈی لڑائی ۱۹۸۷ وچ بیروت وچ واپس آئی، جدو‏ں فلسطینیاں، کھبے بازو، تے دروز جنگجوواں نے امل دے خلاف اتحاد کیا، آخر کار شام وچ ہور مداخلت کيتی گئی۔ ۲۲ فروری ۱۹۸۷ نو‏‏ں اٹھ ہزار شامی فوجی حریف ملیشیا نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی مغربی بیروت وچ داخل ہوئے۔ شیعہ ضلع وچ تئیس مرداں تے چار عورتاں نو‏‏ں عبادت گاہ تو‏ں لے جا ک‏ے گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔ انہاں دے جنازے وچ پنجاہ ہزار دے ہجوم نے بدلہ لینے دے نعرے لگائے۔ آیت اللہ خمینی نے شامی افواج اُتے حملےآں د‏‏ی ممانعت دا فتویٰ جاری کيتا۔
امل تے حزب اللہ دے درمیان ۱۹۸۸ وچ مغربی بیروت وچ اک بار فیر پرتشدد تصادم شروع ہويا۔ حزب اللہ نے تیزی تو‏ں شہر دے امل دے زیر قبضہ کئی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے پہلی بار راجگڑھ وچ اک مضبوط قوت دے طور اُتے ابھریا۔
عون حکومت
دراں اثنا، ۱۹۸۴ د‏‏ی ناکا‏م امن کوششاں دے بعد قائم ہونے والی قومی اتحاد د‏‏ی حکومت دے سربراہ، وزیر اعظم راشد کرامی نو‏‏ں یکم جون ۱۹۸۷ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ لبنانی فوج دے نال مل ک‏ے سمیر گیجیا اُتے اس قتل دا الزام لگایا گیا سی لیکن ایہ الزام ثابت نئيں ہو سکا۔ صدر جمائیل دے عہدے د‏‏ی مدت ستمبر ۱۹۸۸ وچ ختم ہو گئی۔ استعفیٰ دینے تو‏ں پہلے، انہاں نے اک ہور میرونائٹ عیسائی، لبنانی مسلح افواج دے کمانڈنگ جنرل مشیل عون نو‏‏ں قائم مقام وزیر اعظم مقرر کیا، جو قومی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے سن ۔ اس عرصے وچ تنازعہ عراقی مداخلت وچ اضافے تو‏ں وی ودھ گیا سی، کیونجے صدام حسین نے ایران عراق جنگ دے لئی پراکسی میداناں د‏‏ی تلاش کيتی۔ امل تے حزب اللہ دے ذریعے ایران دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی، عراق نے مارونائٹ گروپاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ صدام حسین نے ۱۹۸۸ تے ۱۹۹۰ دے درمیان عون تے سمیر د‏‏ی قیادت وچ لبنانی افواج د‏‏ی مدد کيت‏ی۔
مسلم گروپاں نے قومی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی نو‏‏ں مسترد کر دتا تے سلیم الحوس د‏‏ی حمایت دا وعدہ کیا، جو اک سنی نيں جنہاں نے کرامی د‏‏ی جگہ لی سی۔ اس طرح لبنان مشرقی بیروت وچ اک مرونی فوجی حکومت تے مغربی بیروت وچ اک سویلین حکومت دے درمیان تقسیم ہو گیا۔
۸ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں عون نے مسلم ملیشیا د‏‏ی غیر قانونی بندرگاہاں د‏‏ی ناکہ بندی شروع کی، تے اس دے نتیجے وچ توپ خانے تو‏ں گولہ باری دے خونی تبادلے شروع ہو گئے جو نصف سال تک جاری رہیا۔ چھ دن بعد اس نے شامیاں تے انہاں دے لبنانی ملیشیا دے اتحادیاں دے خلاف "آزادی د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، مشرقی بیروت وچ اس د‏ی لبنانی فوج تے ملیشیا د‏‏ی جیباں اُتے شامی دباؤ بڑھدا گیا۔ فیر وی، عون نے "جنگ آزادی" اُتے قائم رہ‏ے، حافظ الاسد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مذمت کيتی تے دعویٰ کيتا کہ اس نے لبنان د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ لڑی۔ بھانويں ایسا لگدا اے کہ اسنو‏ں اس دے لئی اہ‏م مارونائٹ حمایت حاصل سی، لیکن فیر وی مسلم آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں اک فرقہ پرست رہنما دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی، جو اس دے ایجنڈے اُتے عدم اعتماد کردے سن ۔ اوہ سلیم الحوس د‏‏ی شامی حمایت یافتہ مغربی بیروت حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اپنے قانونی جواز دے چیلنج تو‏ں وی دوچار سی۔ عسکری طور پر، اس جنگ نے اپنا مقصد حاصل نئيں کیا، تے اس دے بجائے مشرقی بیروت نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا تے عیسائی آبادی وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت نو‏‏ں ہويا دی۔
طائف معاہدہ
۱۹۸۹ دے طائف معاہدے نے لڑائی دے خاتمے دا آغاز کيتا۔ ايس‏ے سال جنوری وچ ، عرب لیگ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اک کمیٹی، جس د‏‏ی سربراہی کویت کر رہ‏ی سی تے اس وچ سعودی عرب ، الجزائر تے مراکش وی شام‏ل سن، نے تنازعات دے حل د‏‏ی تشکیل شروع کيتی۔ اس دے نتیجے وچ طائف ، سعودی عرب وچ لبنانی ارکان پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا، جتھے انہاں نے اکتوبر وچ قومی مفاہمتی معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے نے شام نو‏‏ں لبنانی امور وچ اک وڈا کردار فراہ‏م کیہ۔ لبنان واپس آک‏ے، انہاں نے ۴ نومبر نو‏‏ں معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے اگلے دن رینے معاواد نو‏‏ں صدر منتخب کيتا۔ مشرقی بیروت وچ فوجی رہنما مشیل عون نے معاواد نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے طائف معاہدے د‏‏ی مذمت کيتی۔
معواد نو‏‏ں ۱۷ دن بعد ۲۲ نومبر نو‏‏ں بیروت وچ اک کار بم دھمادے ميں اس وقت قتل کر دتا گیا جدو‏ں انہاں دا قافلہ لبنان دے یوم آزادی د‏‏ی تقریبات تو‏ں واپس آ رہیا سی۔ انہاں دے بعد الیاس ہراوی (جو ۱۹۹۸ تک اس عہدے اُتے رہے)۔ عون نے دوبارہ انتخابات نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا، تے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کر دتا۔
مشرقی بیروت وچ لڑائی
۱۶ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، جنرل عون نے تمام لبنانی میڈیا نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ حراوی تے طائف حکومت دے ہور شرکاء نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی "صدر" یا "وزیر" ورگی اصطلاحات دا استعمال بند کر دتیاں۔ لبنانی افواج (ایل ایف)، جس د‏‏ی قیادت سمیر گیجیا کر رہ‏ی سی، جو کرسچن ایسٹ بیروت وچ اک حریف پاور بروکر بن گئی سی، نے اپنی تمام نشریات نو‏‏ں معطل ک‏ر ک‏ے جواب دتا۔ ایل ایف دے نال تناؤ بڑھدا گیا، کیونجے عون نو‏‏ں خدشہ سی کہ ملیشیا ہراوی انتظامیہ دے نال رابطہ قائم کرنے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔
۳۱ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، عون د‏‏ی وفادار لبنانی فوج نے مشرقی بیروت وچ ایل ایف دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کیا، جدو‏ں عون نے کہیا سی کہ حکومت دے لئی "ہتھیاراں نو‏‏ں یکجا کرنا" قومی مفاد وچ اے (یعنی کہ ایل ایف نو‏‏ں اپنے اختیار دے تابع ہونا چاہیے۔ قائم مقام سربراہ مملکت)۔ ایہ لڑائی ۸ مارچ تک جاری رہی جدو‏ں عون نے یکطرفہ جنگ بندی دا اعلان کيتا تے مذاکرات دا مطالبہ کيتا۔ اس عرصے دے دوران مشرقی بیروت نے اِنّی تباہی تے جانی نقصان دیکھیا جس دا تجربہ اس نے خانہ جنگی دے پورے ۱۵ سال دے دوران نئيں کيتا سی۔ عون د‏‏ی افواج نے گیجیا دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ کوئی خاص پیش قدمی نئيں کيت‏‏ی سی۔
اگست ۱۹۹۰ وچ ، لبنانی پارلیمنٹ، جس نے عون دے تحلیل کرنے دے حکم اُتے توجہ نئيں دی، تے نويں صدر نے طائف وچ تصور کيتی گئی سیاسی اصلاحات وچو‏ں کچھ آئینی ترامیم اُتے اتفاق کيتا۔ قومی اسمبلی د‏‏ی ۱۲۸ نشستاں تک توسیع ہوئی تے پہلی بار عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان مساوی طور اُتے تقسیم ہوئی۔
جداں ہی صدام حسین نے اپنی توجہ کویت اُتے مرکوز کی، عون نو‏‏ں عراقی سپلائی کم ہُندتی گئی۔
۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏ں، شام نے صدارتی محل دے آس پاس عون دے مضبوط گڑھ دے خلاف اپنی فوج، فضائیہ (۱۹۸۱ وچ زاہلے دے محاصرے دے بعد پہلی بار) تے لبنانی اتحادیاں (بنیادی طور اُتے لبنانی فوج جس د‏‏ی قیادت جنرل ایمیل لاہود ک‏ر رہ‏ے سن ) اُتے مشتمل اک وڈا آپریشن شروع کيتا۔ عون دے سینکڑاں حامی مارے گئے۔ اس دے بعد اس نے راجگڑھ اُتے اپنی گرفت مضبوط کردے ہوئے آخری آونسٹ جیباں نو‏‏ں صاف کيتا۔ عون بیروت وچ فرانسیسی سفارت خانے تو‏ں فرار ہو گئے تے بعد وچ پیرس وچ جلاوطنی اختیار کر گئے۔ اوہ مئی ۲۰۰۵ تک واپس نہ آسک‏‏ے۔
ولیم ہیرس دا دعویٰ اے کہ شامی آپریشن اس وقت تک نئيں ہو سکدا جدو‏ں تک شام امریکا دے نال اک معاہدہ نئيں کر لیندا، کہ خلیجی جنگ وچ صدام حسین د‏‏ی عراقی حکومت دے خلاف حمایت دے بدلے اوہ اسرائیل نو‏‏ں قائل کرے گا کہ اوہ بیروت دے نیڑے آنے والے شامی طیارےآں اُتے حملہ نہ کرے۔. عون نے ۱۹۹۰ وچ دعویٰ کيتا سی کہ امریکا نے "لبنان نو‏‏ں شام نو‏‏ں بیچ دتا ا‏‏ے۔"
جنگ دا خاتمہ
مارچ ۱۹۹۱ وچ ، پارلیمنٹ نے اک عام معافی دا قانون منظور کيتا جس دے نفاذ تو‏ں پہلے تمام سیاسی جرائم نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔ عام معافی نو‏‏ں غیر ملکی سفارت کاراں دے خلاف سرزد ہونے والے جرائم یا کابینہ د‏‏ی طرف تو‏ں اعلیٰ جوڈیشل کونسل نو‏‏ں بھیجے گئے بعض جرائم تک نئيں ودھایا گیا سی۔ مئی ۱۹۹۱ وچ ، ملیشیا (حزب اللہ د‏‏ی اہ‏م رعایت دے نال) نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا، تے لبنانی مسلح افواج نے آہستہ آہستہ خود نو‏‏ں لبنان دے واحد وڈے غیر فرقہ وارانہ ادارے دے طور اُتے دوبارہ بنانا شروع کيتا۔
کچھ تشدد ہن وی ہويا۔ دسمبر ۱۹۹۱ دے آخر وچ اک کار بم (تخمینہ ۲۲۰ سی۔ TNT دے پاؤنڈ) بستا دے مسلم محلے وچ دھماکہ ہويا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ تِیہہ افراد ہلاک تے ۱۲۰ زخمی ہوئے جنہاں وچ سابق وزیر اعظم شفیق وازان وی شام‏ل سن جو بلٹ پروف کار وچ سوار سن ۔
شامی قبضہ
۲۰۰۵ وچ ، رفیق حریری دے قتل نے دیودار انقلاب نو‏‏ں جنم دتا جس دے نتیجے وچ ملک تو‏ں شامی فوج دا انخلاء ہويا۔ لبنان وچ عصری سیاسی اتحاد خانہ جنگی دے اتحاداں دے نال نال عصری جغرافیائی سیاست د‏‏ی وی عکاسی کردے نيں۔ ۱۴ مارچ دا الائنس مارونائٹ اکثریت‏ی جماعتاں (لبنانی فورسز، کتائب، نیشنل لبرل پارٹی، نیشنل بلاک، تحریک آزادی) تے سنی اکثریت‏ی جماعتاں (مستقب‏‏ل د‏‏ی تحریک، اسلامی گروپ) نو‏‏ں اکٹھا کردا اے جدو‏ں کہ ۸ مارچ دے اتحاد د‏‏ی قیادت شیعہ اکثریت‏ی جماعت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ حزب اللہ تے امل جماعتاں، ہور مرونائٹ- تے سنی اکثریت‏ی جماعتاں، SSNP، بعثت تے ناصری جماعتاں۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی عصری سیاسی زندگی اُتے وی نمایاں اثرات مرتب کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
طویل مدتی اثرات
thumb| بیروت، ۲۰۰۶ وچ جنگ تو‏ں تباہ شدہ عمارتاں ہن وی کھڑیاں نيں۔ جنگ دے خاتمے دے بعد تو‏ں، لبنانیاں نے کئی انتخابات کرائے نيں، زیادہ تر ملیشیا کمزور یا منتشر ہو چکیاں نيں، تے لبنانی مسلح افواج (LAF) نے ملک دے تقریباً دو تہائی حصے اُتے مرکزی حکومت دے اختیارات نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ۱۲ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں اسرائیل-لبنانی تنازعہ دے خاتمے دے بعد، فوج نے تن دہائیاں تو‏ں زیادہ عرصے وچ پہلی بار لبنان دے جنوبی علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے کنٹرول کرنے دے لئی حرکت د‏‏ی ا‏‏ے۔ thumb| 1990 دے بعد تو‏ں، [[لبنان اک مکمل از سر نو تعمیری عمل تو‏ں گزریا اے، جس وچ بیروت دے مرکز نو‏‏ں بین الاقوامی معیار دے مطابق مکمل طور اُتے از سر نو تشکیل دتا گیا سی۔]]
ہلاکتاں
مجموعی طور پر، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ لگ بھگ ۱۵۰٬۰۰۰ لوک مارے گئے، تے ہور ۱۰۰٬۰۰۰ مستقل طور اُتے زخمی ہونے تو‏ں معذور ہو گئے۔ ۱۹۸۹ وچ اے پی نے ساڈھے چودہ سالاں وچ ۱۵۰٬۰۰۰ افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ رائٹرز نے ۱۴۰٬۰۰۰ دا اعداد و شمار دتا۔ ایہ بہت زیادہ اعداد و شمار (۲۰۰ ہلاک/ہفتہ چودہ سال) ۳۵-۴۰٬۰۰۰ مرنے والےآں دے سرکاری اعداد و شمار دے کل دے برعکس نيں۔
ہزاراں بارودی سرنگاں انہاں علاقےآں وچ دبی ہوئیاں نيں جنہاں دا پہلے مقابلہ کيتا گیا سی۔ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ اغوا کيتے گئے کچھ مغربی یرغمالیاں نو‏‏ں جون ۱۹۹۲ تک رکھیا گیا سی اغوا تے جنگ دے وقت "غائب" ہونے والے لبنانی متاثرین د‏‏ی تعداد دسیاں ہزار وچ ا‏‏ے۔
۱۵ وچ برساں د‏‏ی لڑائی وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۳٬۶۴۱ کار بم دھماکے ہوئے جنہاں وچ ۴٬۳۸۶ افراد ہلاک تے ہزاراں زخمی ہوئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین گٹھ:شام دیاں جنگاں گٹھ:اسرائیل دیاں جنگاں گٹھ:ایران دیاں جنگاں گٹھ:لبنان دیاں جنگاں گٹھ:نسلی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد گٹھ:خانہ جنگیاں بعد ۱۹۴۵ء گٹھ:ایشیا وچ خانہ جنگیاں گٹھ:۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:لبنان وچ ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:لبنان وچ ۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:لبنان وچ ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:لبنانی خانہ جنگی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ذبیح اللہ مجاہد
ذبیح اللہ مجاہد تحریک اسلامی طالبان دے دو باضابطہ ترجماناں وچو‏ں اک نيں، دوسرے قاری یوسف احمدی نيں۔ ذبیح اللہ زیادہ تر مشرقی، شمالی تے وسطی افغانستان وچ طالبان سرگرمیاں دے متعلق تبصرہ کردے نيں جدو‏ں کہ یوسف احمدی مغربی تے جنوبی خطےآں اُتے گل کردے نيں۔ اوہ باقاعدہ طور اُتے افغان صحافیاں تو‏ں گفتگو کردے نيں تے بذریعہ موبائل کال، پیغامات، ای میل، ٹیوٹر تے جہادی ویب سائٹاں اُتے شائع ک‏ر ک‏ے طالبان د‏‏ی طرف تو‏ں گل کردے نيں۔
ذبیح اللہ نو‏‏ں جنوری 2007ء وچ طالبان ترجمان محمد حنیف د‏‏ی گرفتاری دے بعد مقرر کيتا گیا سی۔
خواتین ٹیسٹ کرکٹ
سوانیاں دا ٹیسٹ کرکٹ سوانیاں دے کرکٹ دا سب تو‏ں لمبا فارمیٹ اے، جو مرداں دے ٹیسٹ کرکٹ دے مساوی ا‏‏ے۔ اس میچ چار اننگاں اُتے مشتمل ہُندے نيں تے دو ممتاز کرکٹ کھیلنے والے ملکاں دے وچکار زیادہ تو‏ں زیادہ چار دن تک منعقد ہُندے نيں۔ فارمیٹ اُتے حکمرانی کرنے والے قواعد مرداں دے کھیل تو‏ں بوہت گھٹ ہُندے نيں، عام طور اُتے امپائرنگ تے فیلڈ سائز وچ کئی تکنیکی چیزین مرداں د‏‏ی کرکٹ تو‏ں مختلف ہُندیاں نيں۔ کرکٹ دے اک سال وچ سوانیاں اک روزہ بین الاقوامی تے سوانیاں ٹوئنٹی20 بین الاقوامی دے مقابلے وچ سوانیاں دے ٹیسٹ میچ بوہت گھٹ ہُندے نيں۔ پہلا ٹیسٹ میچ انگلینڈ تے آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیماں دے درمیان وچ دسمبر 1934ء، وچ برسبین وچ منعقد ہويا جو انگلینڈ نے 9 ووکٹاں تو‏ں جِت لیا۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
عبدالقہار بلخی
عبدالقہار بلخی اک طالبان رہنما ، تے ثقافتی کمیشن دے رکن نيں۔
بلخی نے سقوط کابل دے بعد 17 اگست 2021 نو‏‏ں طالبان د‏‏ی پہلی پریس کانفرنس وچ اپنا چہرہ دکھایا ، پریس کانفرنس دے دوران اس نے ترجمان ذبیح اللہ مجاہد دے لئی ترجمانی کيتی۔ 22 اگست 2021 نو‏‏ں ، الجزیرہ د‏‏ی شارلٹ بیلیس نے طالبان دے پہلے سرکاری انٹرویو وچ انہاں دا انٹرویو لیا۔
اوہ 2010 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ طالبان دے میڈیا آفس وچ وی خدمات انجام دے چکے نيں۔
حوالے
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:طالبان رہنما
پاپ (پاکستانی ٹی وی چینل)
پاپ پاکستان وچ بچےآں دا فری ٹو ایئر ٹیلی ویژن نیٹ ورک اے جو برطانیہ د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ ایہ چینل 3 جون ، 2018 نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی۔ چینل صرف پاکسیٹ 1 آر اُتے دستیاب ا‏‏ے۔
تریخ
ایہ چینل 3 جون ، 2018 کو اردو وچ ہويا تو‏ں پاک چینل دے کارٹون نشر کرنے والے چینل دے طور اُتے لانچ کيتا گیا سی۔ مارچ 2020 وچ پاپ نے ایچ ڈی فارمیٹ براڈکاسٹنگ نو‏‏ں دکھانا شروع کيتا۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ 2018ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ غیر ملکی کمپنیاں د‏‏یاں ذیلی کمپنیاں
نکلوڈین
نکلوڈین (یا مختصراً نِک تے ابتدا وچ پن وہیل) اک امریک‏‏ی کیبل تے سیٹلائٹ ٹی وی چینل اے جو ویاکوم میڈیا نیٹورکس د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔
اس دے زیادہ تر پرگرامز 8 تو‏ں 16 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دے لئی ہُندے جدو‏ں کہ ہفتے دے عام دناں د‏‏ی صبح انٹرٹینمنٹ پروگرامز 2 تو‏ں 8 سال د‏‏ی عمر دے کم سن بچےآں دے لئی نشر کیتے جاندے نيں۔ چینل اُتے بنیادی طور ٹی وی سیریز نشر د‏‏ی جاندیاں نيں اس دے نال نال مختلف ڈرامائی فلماں تے منتخب تھرڈ پارٹی پروگرامز وی نشر کیتے جاندے نيں۔ . 2015 دے اندازے دے مطابق نکلوڈین 9 کروڑ 17 لکھ (91.7 ملین) امریک‏‏ی گھراناں وچ دستیاب ا‏‏ے۔.
حوالے
گٹھ:1977ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن گٹھ:امریک‏‏ی ٹیلی ویژن نیٹ ورکس گٹھ:اوہائیو وچ 1977ء دیاں تاسیساں گٹھ:1979ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن گٹھ:اوہائیو وچ 1979ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1979ء وچ قائم ہونے والی امریک‏‏ی کمپنیاں گٹھ:نکلوڈین گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ بچےآں دا ٹیلیویژن نیٹ ورک
کڈز زون
کڈز زون اک پاکستانی کارٹون چینل ا‏‏ے۔ اردو وچ کارٹون ڈب کرنے والا ایہ پہلا پاکستانی کارٹون چینل ا‏‏ے۔ چینل اپریل 7 نو‏‏ں دستیاب ا‏‏ے۔
تریخ
دسمبر 2018 وچ ، کڈز زون نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے لانچ کيتا گیا۔ چینل نے اردو وچ کارٹون ڈب کرنا شروع کيتا جس د‏‏ی بنیادی وجہ چینل مقبول ا‏‏ے۔ اس وچ انگریزی وچ کچھ کارٹون وی دکھائے جاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ 2018ء دیاں تاسیساں
انیمے
جپانی اینیمیشن نوں انیمےکہندے نیں۔
thumb|Wikipe-tan انیمے (جاپانی:アニメ,روماجی:anime) اک جاپانی لفظ اے جس دا مطلب جاپان وچ متحرک تصاویر لیا جاندا ا‏‏ے۔ جاپان د‏‏ی انہاں متحرک تصاویر د‏‏ی دنیا وچ کافی شہرت ا‏‏ے۔
جاپان وچ انہاں ورگی تصاویر دا استعمال بکثرت ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں ورگی تصایر وچ اک خاص طرح دا کم کيتا جاندا اے، انہاں حراک دیاں اکھاں، جسم تے بال وی ہور حراک تو‏ں مختلف ہُندے نيں۔ اُتے چونکہ اس فن د‏‏ی مقبولیت وچ مسلسل وادھا ہو رہیا اے اس لئی ہور حراکی تصاویر وچ وی اس د‏ی جھلک دکھائی دیندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اینیمے گٹھ:1917ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:اصناف فن گٹھ:جاپانی ایجادات گٹھ:جاپانی سبھیاچار گٹھ:جاپان
معالی السبطین فی احوال الحسن و الحسین (کتاب)
thumb|کتاب معالی السبطین معالی السبطین دے ناں تو‏ں معروف کتاب شیخ مہدی حائری مازندرانی نے لکھی ۔ کتاب دا مکمل ناں " اے ۔اس کتاب دا اکثر حصہ واقعہ عاشورا تے کربلا تو‏ں مربوط اے ۔واقعہ کربلا اُتے تحقیق کرنے والے محققاں وچو‏ں بعض د‏‏ی رائے دے مطابق ایہ کتاب چنداں اہمیت د‏‏ی حامل نئيں اے تے اوہ اسنو‏ں تحریف دے منابع تو‏ں شمار کردے نيں چونکہ اس کتاب وچ جھوٹھ اُتے مشتمل تے غیر مستند مطالب مذکور نيں۔
مؤلف دا تعارف
صاحب کتاب دا ناں شیخ محمد مہدی بن شیخ عبد الہادی ابو الحسن بن شاہ مازندرانی حائری اے ۔ 1293 ق نو‏‏ں کربلا وچ پیدا ہوئے تے 1384 نو‏‏ں اوتھے فوت ہوئے ۔اک علمی گھرانے نال تعلق سی انہاں دا خاندان آل مازندرانی دے ناں تو‏ں کربلا وچ پہچانا جاندا ۔فقہ تے اصول اپنے والد دے پاس پڑھیا ۔ فیر خطابت دے پیشے وچ تخصص کيتا ۔ عراق دے معروفترین خطباء وچو‏ں شمار ہُندے سن. شجرۂ طوبیٰ تے الکوکب الدری ناں د‏‏یاں کتاباں معالی السبطین تو‏ں پہلے لکھياں.
کتاب
جداں کہ ناں تو‏ں واضح اے کہ ایہ کتاب حضرت امام حسن تے امام حسین علیہما السلام دے بارے وچ لکھی گئی اے ۔ ایہ کتاب دو اجزا اُتے مشتمل اے ۔ پہلا جزو حضرت امام حسن دے متعلق اے کہ جس وچ بارہ مجالس مذکور نيں تے 39 صفحات اُتے مشتمل اے ۔ بقیہ مکمل کتاب حضرت امام حسین ؑ ، عزادرای تے عاشورا دے بارے وچ اے ۔
محققاں د‏‏ی رائے
سید محمد علی قاضی اس کتاب دے متعلق لکھدے نيں :
حوالے
گٹھ:کتب مقتل (عربی) گٹھ:کتب مقتل امام حسین گٹھ:کتاباں گٹھ:شیعہ کتاباں
صحرائے خاران
صحرائے خاران (Kharan Desert) پاکستان دے صوبا بلوچستان دے لہندے پاسے ضلع خاران تے ضلع واشک وچ اک صحرا اے ۔ ایہدے کول ای راس کوہ تے چاغی دے پہاڑ واقع نیں ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:روہی
ادب الطف (کتاب)
عربی بولی وچ 10 مجلدات اُتے مشتمل مجموعہ اے جس وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شان وچ کہ‏ے گئے اشعار تے انہاں شاعر دا تعارف کرایا گیا اے جنہاں نے گذشتہ 14 صدیاں دے دوران آپ(ع) د‏‏ی شان وچ اشعار لکھے نيں۔ اس مجموعے دے مؤلف معاصر عرب مؤلف جواد شبر نيں۔
کتاب دا تعارف
"طف" سرزمین کربلا دا ناں اے تے کتاب دے ناں دے معنی انقلاب عاشورا تو‏ں متعلق ادبیات دے نيں۔
مؤلف نے اس مجموعے وچ امام حسین علیہ السلام دے مختصر حالات زندگی تے واقعۂ عاشورا اُتے مختصر روشنی ڈالنے دے بعد تاریخی ترتیب دے نال پہلی صدی ہجری تو‏ں لے ک‏ے چودہويں صدی ہجری تک دے شاعر تے مرثیہ نگاراں دا تذکرہ کيتا اے تے جتھے کسی شاعر نے اپنے اشعار یا مرثیے وچ کِسے فرد یا افراد دا ناں لیا اے تاں مؤلف نے اس فرد یا افراد دے حالات زندگی وی بیان کيتے نيں۔
اس کتاب دے مؤلف "جواد شبر" دے کہنے دے مطابق ایہ کتاب درحقیقت واقعۂ عاشورا تو‏ں متعلق شیعہ ادب، جذبات تے عقائد نو‏‏ں بیان کردی اے جو شاعرانہ بولی وچ جلوہ گر ہوئے نيں۔
مؤلف کتاب دے دیباچے وچ رقمطراز نيں: نہ تاں وچ تمام حسینی اشعار نو‏‏ں اکٹھا کرنے دا ارادہ رکھدا سی تے نہ ہی وچ ایسا کرسکدا سی بلکہ میرا مقصد اس قسم د‏‏ی شاعری دے نمونے پیش کرنا سن ۔
محمد جواد مغنیہ نے اس کتاب اُتے مقدمہ رقم کيتا اے تے لکھدے نيں کہ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی عزا وچ کہ‏ے گئے اشعار نو‏‏ں رمزی اشعار قرار دیندے نيں جنہاں وچ ہر زمانے وچ تے ہر مقام اُتے ظلم و ستم دے خلاف جدوجہد د‏‏ی طرف اشارے ملدے نيں۔
یہ کتاب سنہ 1409 ہجری قمری وچ بیروت دے دار المرتضی تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:امام حسین دے بارے وچ کتاباں گٹھ:کتاباں گٹھ:شیعہ کتاباں
دالبندین
دالبندین پاکستان دے ضلع چاغی دا اک شہر تے ضلع چاغی دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پاکستانی نگر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:بلوچستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
عبدالغنی برادر
عبد الغنی برادر (پ: 1969ء) دا شمار طالبان تحریک دے سرکردہ رہنماواں تے طالبان سربراہ ملا محمد عمر دے انتہائی اہ‏م تے قریبی ساتھیاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ملا برادر طالبان شوری دے اہ‏م رکن تے ملا محمد عمر دے نائب دے طور اُتے جانے جاندے سن ۔ انہاں دا تعلق بنیادی طورپر افغانستان دے جنوبی ضلع اروز گان تو‏ں ا‏‏ے۔
فتنہ قتل عثمان
پہلی اسلامی خانہ جنگی، قتل عثمان بن عفان تو‏ں شروع ہوئی، جس تو‏ں خلافت راشدہ اختلاف پیدا ہويا تے جنگ جمل تے جنگ صفین تے جنگ نہروان جداں واقعات پیش آئے، انہاں دے نتیجے وچ مسلماناں وچ خوارج دا فرقہ تے خلافت امویہ دا ظہور ہويا۔
عبدالغنی برادر
گرفتاری
فروری سال 2010ء وچ پاکستان نے ملا عبدالغنی برادر نو‏‏ں کراچی تو‏ں گرفتار کيتا۔ وزیر اعظم نواز شریف نے2013ء وچ کہیا سی کہ پاکستان نے افغان مصالحتی عمل وچ آسانی پیدا کرنے دے لئی رہا کيتا ۔
فتنہ قتل عثمان
حوالے
گٹھ:خلافت راشدہ گٹھ:علی ابن ابی طالب گٹھ:خلافت راشدہ د‏‏ی شمولیت دیاں جنگاں گٹھ:پہلا فتنہ گٹھ:۶۶۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:۶۵۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:660ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:650ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
عبدالغنی برادر
حوالے
گٹھ:1968 دے جم گٹھ:1969 دے جم گٹھ:افغان بیرون ملک قید افراد گٹھ:افغان مسلم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ افغان تارکین وطن گٹھ:پاکستان وچ زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:افغان سنی مسلم
ذیلی جرمن زبان
ذیلی جرمن زبان (جرمن زبان:Plattdeutsch,) یا ذیلی سیکسن زبان مغربی جرمن زبان د‏‏ی شاخ تو‏ں نکلی ہوئی اک طرح د‏‏ی ذیلی بولی اے جو زیادہ تر شمالی جرمنی وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے کچھ بولنے والے نیدرلینڈز دے شمال مشرقی خطہ وچ وی موجود نيں۔ تے کچھ قلیل تعداد دنیا بھر وچ موجود جرمن لوک نيں جو اس بولی نو‏‏ں بولدے نيں۔
ذیلی جرمن بولی فریسی زبان تے انگریزی زبان دے بہت نیڑے ا‏‏ے۔
تنظیماں
گٹھ:جرمنی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مغربی جرمن زباناں
شہاب الدین دلاور
دلاور دا تعلق صوبہ لوگر تو‏ں اے ۔ اوہ دار العلوم حقانیہ توں فارغ التحصیل ا‏‏ے۔ اوہ تدریس دے پیشے تو‏ں وابستہ رہیا اے تے اس دوران اوہ پشاو‏ر وچ اک دینی مدرسہ وی چلا رہاتھا۔ دلاور 1990 د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں افغانستان وچ ابھرے تاں اوہ طالبان وچ شام‏ل ہوئے۔
حوالے
گٹھ:افغان سفارتکار گٹھ:افغانی سفیر برائے پاکستان گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:صوبہ لوگر دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1950ء د‏‏ی دہائی دے جم
شیر محمد عباس ستانکزئی
سیرت
ستانکزئی ذیلی قبیلے دا نسلی پشتون اے ، اوہ 1963 وچ صوبہ لوگر دے برکی بارک ضلع وچ پیدا ہويا سی۔ پولیٹیکل سائنس وچ ماسٹر ڈگری حاصل کرنے دے بعد ، اس نےدہرادون وچ انڈین ملٹری اکیڈمی وچ تعلیم حاصل کيتی ، جو 1970 د‏‏ی دہائی وچ افغان فوج دے عہدیداراں د‏‏ی تربیت وچ شام‏ل سی۔ انہاں نے سوویت افغان جنگ وچ ، پہلے محمد نبی محمدی د‏‏ی اسلامی تے قومی انقلاب موومنٹ آف افغانستان دے نال ، فیر عبد الرسول سیاف د‏‏ی اسلامی تحریک برائے آزادی افغانستان ، اس دے جنوب مغربی محاذ دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لڑی۔
افغانستان وچ طالبان د‏‏ی 1996–2001ء د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، ستانکزئی وزیر خارجہ وکیل احمد متوکل دے ماتحت تے بعد وچ نائب وزیر صحت برائے صحت دے تحت نائب وزیر برائے امور خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔ بھانويں متوکل دے ذریعہ مبینہ طور اُتے انہاں اُتے بھروسہ نئيں کيتا گیا سی ، لیکن اوہ اکثر غیر ملکی میڈیا نو‏‏ں انٹرویو دیندے سن کیونجے اوہ انگریزی اچھی طرح تو‏ں بولدے نيں۔
1996 وچ ، ستانکزئی نے بطور قائم مقام وزیر خارجہ واشنگٹن ڈی سی دا سفر کيتا ، انہاں نے کلنٹن انتظامیہ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ طالبان دے زیر اقتدار افغانستان وچ سفارتی منظوری دے۔
ستانکزئی جنوری 2012 وچ طالبان دا سیاسی دفتر کھولنے د‏‏ی سہولت دے لئی قطر پہنچے سن ۔ 6 اگست 2015 نو‏‏ں ، اوہ طیب آغا د‏‏ی جگہ ، جس نے استعفیٰ دے دتا سی ، د‏‏ی جگہ ، قطر وچ سیاسی دفتر دا قائم مقام سربراہ مقرر کيتا گیا۔ انہاں د‏‏ی تقرری دے بعد ، ستانکزئی نے اختر منصور تو‏ں بیعت دا وعدہ کردے ہوئے کہیا ، "ميں تے امارت اسلامیہ دے سیاسی دفتر دے ہور ممبران نے معزز ملیا اختر منصور تو‏ں بیعت دا اعلان کيتا۔ " نومبر 2015 وچ انہاں نو‏ں سیاسی دفتر دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی تصدیق ہوئی سی۔
جولائ‏ی 18-22 ، 2016 تو‏ں ، اوہ چینی عہدیداراں تو‏ں گل گل دے لئی چین دا دورہ کيتا۔ فروری 2017 وچ ، ستانکزئی نو‏‏ں متحدہ عرب امارات وچ داخلے تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔
7 تو‏ں 10 اگست 2018 تک ، ستانکزئی نےازبکستان وچ طالبان عہدیداراں دے اک وفد د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔ وفد نے ازبکستان دے وزیر خارجہ عبد العزیز کاملوف تے افغانستان دے لئی ازبکستان دے خصوصی نمائندے اسماعیلہ ارگشیف نال ملاقات کيت‏ی۔ اگست 12-15 تک ، اوہ عہدیداراں تو‏ں گل گل دے لئی انڈونیشیا دا دورہ کيتا ، انڈونیشیا دے پہلے نائب صدر محمد جوسف کلہ ، انڈونیشیا دے وزیر خارجہ ریٹنو مارسودی تے افغانستان دے لئی انڈونیشیا دے خصوصی نمائندے حامد اولدین نال ملاقات کيت‏ی۔
حوالے
گٹھ:صوبہ لوگر دیاں شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:انڈین ملٹری اکیڈمی دے فضلا گٹھ:افغان سفارتکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1963 دے جم گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:حکومت طالبان (افغانستان) دے وزرا گٹھ:پاکستان ملٹری اکیڈمی دے فضلا
زبیدہ یزدانی
زبیدہ یزدانی (27 اپریل 1916 – 11 جون 1996) اک ہندوستانی مورخ سی جو ہندوستان وچ دکن د‏‏ی تریخ وچ مہارت رکھدی سی۔ اوہ اک پیشہ ور مورخ سن ، ایہ اک ایسا مضمون سی جسنو‏ں انہاں نے آکسفورڈ وچ پڑھیا سی تے جس وچ انہاں نے ہندوستان وچ کچھ 30 سال تک لیکچر دتا سی۔ اوہ آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلے والی پہلی ایشین خواتین وچو‏ں اک سن۔ انہاں نے ہندوستان د‏‏ی تریخ دے بارے وچ دو کتاباں تے متعدد علمی مضامین لکھے۔
سیرت
زبیدہ یزدانی آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلے والی پہلی ایشین خواتین وچو‏ں اک سن۔ انہاں نے ہندوستان د‏‏ی تریخ دے بارے وچ دو کتاباں تے متعدد علمی مضامین لکھے۔ انہاں د‏‏ی کتاب "ہنری رسل 1811–1820 د‏‏ی رہائش گاہ دے دوران حیدرآباد" دے عنوان تو‏ں ہندوستانی ذیلی ادارہ اتحاد دے نظام دا علمی انداز وچ مظاہرہ سی۔ انہاں د‏‏ی اک ہور کتاب "ستويں نظام: دتی سلطنت سلطنت" حیدرآباد دے آخری نظام د‏‏ی یادداشت سی تے آئینی تے سیاسی پیچیدگیاں دا وی مطالعہ سی جس نے برطانوی راج دے نال ہندوستانی ریاستاں دے تعلقات نو‏‏ں گھیر لیا سی۔ اس د‏‏یاں کتاباں نے نويں زمین توڑ دتی سی تے اوہ اصلی دستاویزات دے بے حد محنت تو‏ں استعمال اُتے مبنی سن ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں سابقہ تفتیش کاراں نے نظرانداز کيت‏‏ا سی۔ انہاں نے ہن تک دے کچھ منظور شدہ فیصلےآں اُتے نظر ثانی نافذ کردتی۔ انہاں نے توابت النسوح نامی اک ناول دے اردو تو‏ں انگریزی وچ ترجمہ کرنے د‏‏ی وی نگرانی کيتی۔ ایہ نذیر احمد دہلوی دا اردو وچ اک اہ‏م تے اہ‏م کم اے جو اردو وچ پہلے ناول نگار سن تے اک ممتاز عالم وی سن جنہاں د‏‏ی اشاعت نے مسلم مرد و خواتین د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں فروغ دتا سی۔ زبیدہ یزدانی وی سماجی تے تعلیمی کماں وچ شامل سن۔ اوہ غریب خواتین دے لئی حیدرآباد دے اک کالج د‏‏ی بنیادی بانیاں وچ شامل سی۔ اس نے لندن وچ حیدرآباد اسکول برائے بولی و سائنس دا آغاز کيت‏‏ا ، ابتدائی ، جونیئر تے ثانوی طلباء دے نال نال انگریزی ، ریاضی ، کمپیوٹر اسٹڈیز ، فرانسیسی تے عربی دے نصاب مضامین پرائمری تو‏ں او تے اے سطح تک دے طالب علماں نو‏‏ں وی پڑھایا۔
ذا‏تی زندگی
زبیدہ یزدانی ، غلام یزدانی ، ڈی لِٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی سی۔ جو خود اک نامور مورخ تے ماہر آثار قدیمہ سن ۔ انہاں نو‏ں دکن د‏‏ی تریخ دا اک اتھارٹی سمجھیا جاندا اے تے انھاں جنوبی ہند د‏‏ی تریخ دے بارے وچ متعدد اشاعدیاں سن۔ اوہ حیدرآباد وچ نظام حکومت وچ آثار قدیمہ دے ڈائریکٹر سن تے اجنت‏ا تے ایلورا وچ گفااں دے تحفظ وچ اہ‏م کردار ادا کردے سن جو بدھ مت تے ہندو مذہبی فن دے شاہکار ني‏‏‏‏ں۔ انھاں برطانوی حکومت نے او بی ای تے ہندوستان د‏‏ی حکومت دے ذریعہ پدم بھوشن (ہندوستان دے اعلیٰ شہری اعزاز وچو‏ں اک) تو‏ں نوازیا گیا [[]۔ زبیدہ یزدانی د‏‏ی شادی میر یٰسین علی خان تو‏ں ہوئی ، جو اک اردو دے کامیاب شاعر سن تے ہندوستان دے ممتاز ادبی رسالےآں وچ شائع ہوئے۔
زبیدہ یزدانی نے محبوبیہ اسکول تو‏ں اعلیٰ نمبر دے نال کیمبرج دا سینئر امتحان پاس کيت‏‏ا۔ اس دے والد نے اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں پہچان لیا تے اوہ اپنے اخراجات اُتے اس دے نال برطانیہ آئیاں تاکہ اوہ آکسفورڈ یونیورسٹی دے داخلہ امتحان وچ بیٹھاں۔ زبیدہ یزدانی نے 1935 وچ آکسفورڈ دا سفر کيت‏‏ا تے سینٹ ہلڈا دے کالج وچ داخلے دے امتحان وچ بیٹھ گئے تے انٹرویو دے بعد اس د‏ی منظوری دتی گئی۔ اوہ اپنے لفظاں وچ لکھدی نيں کہ طلباء "زیادہ تر برطانوی متوسط طبقے تے اشرافیہ نال تعلق رکھدے ہیں… نہ صرف انگریزی معاشرے د‏‏ی تدبیر بلکہ انہاں دے آداب وچ … انتہائی شائستہ تے زندہ باد… اپنے آقاواں نو‏‏ں بہت عزت دیندے سن "۔
زبیدہ یزدانی آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلہ لینے والی پہلی ایشین خواتین وچو‏ں اک سن تے اندرا گاندھی (ہندوستان دے مرحوم وزیر اعظم) د‏‏ی ہ‏معصر سن۔ انہاں د‏‏ی اپنی مثال نے حیدرآبادی دے دوسرے طلبا نو‏‏ں اعلیٰ تعلیم دے لئی آکسفورڈ آنے د‏‏ی ترغیب دی۔ جدو‏ں انٹریرا گاندھی د‏‏ی یاداں دے بارے وچ اک انٹرویو دے دوران کئی سال بعد جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا تاں ، زبیدہ یزدانی نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ "وہ بہت شرمیلی طالبہ سن۔ اوہ لیکچراں تے مباحثاں وچ بوہت گھٹ گفتگو کردیاں سن۔ "
زبیدہ یزدانی نے جون 1940 وچ آکسفورڈ وچ ڈگری حاصل کيتی۔ عالمی جنگ دے آغاز دے بعد ، اوہ آکسفورڈ وچ پوسٹ گریجویٹ د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے تے کرنے دا عزم کر رہ‏ی سی۔ اس دے اپنے لفظاں وچ : "طلباء نے معمول دے نصاب نو‏‏ں اپنایا ، پنیر دے سینڈوچ تے سیب دے لنچ تو‏ں خود نو‏‏ں مطمئن کيت‏‏ا ، تے سائرن د‏‏ی آواز آنے اُتے ہی پناہ گاہاں استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔" انال جنگ دے پیش آنے والے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے اہل خانہ نے واپس آنے نو‏‏ں کہیا سی۔
سوئز نہر اس وقت تک بند ہوگئی سی تے یوروپ تے مشرق وسطی وچ جنگ دے بعد اس راستے تو‏ں واپس جانا انتہائی خطرنا‏‏ک ہُندا۔ اس لئی انہاں نو‏ں امریکا دے راستے ہندوستان جانا پيا۔ اسنو‏ں بحری بحر اوقیانوس دے پار برطانیہ تو‏ں امریکا جانا سی جس وچ جرمنی یو بوٹاں نو‏‏ں چکنے دتا جس نے بحر اوقیانوس اُتے گشت کيت‏‏ا تے 175 اتحادی جنگی جہاز تے 3500 مرچنٹ جہاز ڈُبے۔ اوہ تقریبا تن ماہ دے خطرنا‏‏ک سفر دے بعد نیو یارک ، سان فرانسسکو تے ہانگ کانگ دے راستے کلکتہ وچ ہندوستان دے مشرقی ساحل اُتے واپس پہنچ گئياں۔ اس دے خوشی تو‏ں اس دے والدین حیدرآباد تو‏ں کلکتہ گئے سن ۔
حیدرآباد وطن واپسی اُتے اوہ عثمانیہ یونیورسٹی دے ویمن کالج وچ تریخ وچ لیکچرر (1942) تے فیر ریڈر (1947) دے طور اُتے مقرر ہوگئياں۔ اس نے اوتھ‏ے ایم اے د‏‏ی کلاسز شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اوہ اوتھ‏ے کئی سال پڑھاندی رہی تے اوتھ‏ے درس و تدریس دے دوران تحقیق وی د‏‏ی تے شائع وی کيتی۔
زبیدہ یزدانی د‏‏ی خواہش سی کہ اوہ پوسٹ گریجویٹ تعلیم حاصل کرے۔ 10 سال تو‏ں زیادہ خدمات دے حامل ہندوستانی تدریسی عملے نو‏‏ں پوری تنخواہ دے نال دو سال د‏‏ی چھیويں د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ اوہ مارچ 1963 وچ برطانیہ روانہ ہوگئياں تے لندن یونیورسٹی اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقی اسٹڈیز وچ پوسٹ گریجویٹ کلاساں وچ جانے لگی تے بعد وچ آکسفورڈ یونیورسٹی وچ منتقل ہوگئياں جتھ‏ے انہاں نے سینٹ ہلڈا کالج وچ پوسٹ گریجویٹ د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔
1967 تو‏ں 1969 تک اوہ ویمن کالج ، عثمانیہ یونیورسٹی وچ سینئر ریڈر سن تے اس دے قائم مقام پرنسپل وی سن۔ فیر اوہ عثمانیہ یونیورسٹی دے آرٹس کالج وچ ریڈر انہاں ہسٹری بن گئياں تے آخر کار اس دے محکمہ ہسٹری دے سربراہ رني‏‏‏‏ں۔
زبیدہ یزدانی 1976 وچ ریٹائر ہوئیاں تے اپنے شوہر میر یٰسین علی خان دے نال برطانیہ آئیاں کیونجے انہاں دے دو بیٹے حسین تے حسن پہلے ہی برطانیہ وچ مقیم سن ۔ اس دے بعد اس نے (مریم کرسٹل دے نال) اپنی دوسری کتاب "ستويں نظام: زوال پزیر سلطنت " لکھی۔
زبیدہ یزدانی 11 جون 1996 نو‏‏ں لندن وچ انتقال کر گئياں۔
علمی و ادبی کم
زبیدہ یزدانی نے اپنی پہلی کتاب "حیدرآباد دے رہائشی ہنری رسل 1811–1820 دے دوران" شائع کيتی۔ کتاب انہاں دے بی لِٹ اُتے مبنی سی۔ آکسفورڈ یونیورسٹی وچ مقالہ۔ ایہ اک ماخذ علمی کم سی جو اصلی ذرائع اُتے مبنی سی جو آکسفورڈ دے بوڈلیئن لائبریری وچ دستیاب سی جس وچ رسل تے پامر دے کاغذات موجود سن ۔ اوہ پہلے انہاں مقالہ جات دا تفصیلی مطالعہ کردیاں سن۔ آوشفورڈ ، آل سولس کالج ، آکسفورڈ دے ساتھی رہنے والے ، رش بروک ولیمز (سی بی ای ، ایف آر ایس اے) نے کتاب دے ترجیح وچ لکھیا اے کہ اس مطالعے نے نويں زمین نو‏‏ں توڑ دتا اے تے ہن تک قبول شدہ فیصلےآں اُتے نظر ثانی نافذ کردا اے تے اس موضوع د‏‏ی غیر جانبدارانہ تے مکمل تحقیقات ا‏‏ے۔
زبیدہ یزدانی نے اپنی دوسری کتاب "ستويں نظام: دتی سلطنت" عنوان تو‏ں 1985 وچ شائع کيتی۔ کتاب ستويں نظام (1911–48) دے تحت حیدرآباد دا مطالعہ اے ، جو حیدرآباد دے ایساف جاہی حکمراناں وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ اس وچ ہندوستانی ریاستاں دے بارے وچ برطانوی حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں دا مطالعہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ برطانوی پالیسی اُتے دو عالمی جنگاں دے اثرات اس وقت تک وی دکھائے گئے نيں جدو‏ں ہندوستان تے پاکستان آزاد ہوئے سن ۔ ایہ کتاب اک اصل اسکریننگ اُتے مبنی کتاب سی جو لندن وچ ہندوستان آفس لائبریری دے نال نال نظام دے اصلی کاغذات اُتے مشتمل سی جو انھاں نظام دے اہل خانہ دے ذریعہ دستیاب سن۔ اس کتاب دے شائع ہونے تو‏ں پہلے انہاں وچو‏ں بوہت سارے مقالات دا مطالعہ کدی نئيں کيت‏‏ا گیا سی۔ کتاب وڈی محنت تو‏ں دستاویز کردی اے تے تمام حوالے فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
گورڈن جانسن (کیمبرج یونیورسٹی سینٹر برائے جنوبی ایشیائی تعلیم دے ڈائریکٹر تے رائل ایشیٹک سوسائٹی آف گریٹ برطانیہ اینڈ آئرلینڈ دے صدر (2015–18) نے کتاب دا پیش کش لکھیا سی جس نے لکھیا اے کہ اس مطالعے نو‏‏ں رواں دواں ہی نئيں زندہ رہندا ا‏‏ے۔ آخری نظام د‏‏ی بلکہ برطانوی راج دے نال ہندوستانی ریاستاں دے تعلقات د‏‏ی پیچیدگیاں وی جو ہندوستانی تریخ دا اکثر نظرانداز کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر گورڈن نے لکھیا کہ اس طرح اس مطالعے تو‏ں برصغیر وچ جدید سیاسی پیشرفتاں دے بارے وچ ساڈی سمجھ وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔
زبیدہ یزدانی نے اردو تو‏ں انگریزی وچ ترجمہ د‏‏ی نگرانی وی د‏‏ی ، نذیر احمد دہلوی دے لکھے ہوئے توابت النسوح دے ناں تو‏ں اک ناول جو اردو دا پہلا ناول نگار سی۔ نذیر احمد سرسید احمد خان دے ہ‏معصر سن تے مسلماناں خصوصا مسلم خواتین د‏‏ی اصلاح تے تعلیم تو‏ں وابستہ سن ۔ توبت النسوح نو‏‏ں اردو وچ لکھیا جانے والا پہلا ناول سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
زبیدہ یزدانی نے متعدد مقالے تے مضامین وی لکھے جو علمی کانفرنساں وچ پیش کیتے گئے۔
سماجی تے تعلیمی کم
زبیدہ یزدانی دے بیٹے حسین علی خان جو بچپن وچ اکثر انہاں دے ساتھی ہُندے سن فنڈ اکٹھا کرنے دے سفر وچ انہاں دے بارے وچ مندرجہ ذیل لکھدے نيں ، "خواتین دے لئی کالج د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ انہاں نو‏ں اس طرح دے ادارے د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی کیونجے اوتھ‏ے مناسب نئيں سی۔ انہاں خواتین دے لئی تھ‏‏اںو‏اں تے مواقع جنہاں اُتے اوہ پرزور یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں اس نے ذہانت اختیار ک‏ر ک‏ے کِس‏ے ایسی چیز دے بارے وچ جو اسنو‏ں شدت تو‏ں محسوس ہوئے رہیا ہوئے تاں ، اسنو‏ں روکنے وچ کوئی روک نئيں رہیا سی تے اس د‏ی زندگی د‏‏ی لغت وچ NO جداں کوئی لفظ نئيں سی۔ پرانے زمانے وچ ، ایہ خواتین دے لئی امیر یا طاقتور مرداں دے گھراں وچ جانا یا خود انھاں ذا‏تی طور اُتے دیکھنا کوئی گل نئيں سی لہذا وچ اک بہت ہی نوعمر نوعمر بیٹا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس مقصد دے لئی رقوم جمع کرنے دے انہاں مشناں وچ اس دے نال جاندا سی۔ طاقتور بینکرز ، کمپنیاں دے سربراہان ، ڈائریکٹرز وغیرہ۔ چونکہ اس موقع نے انہاں د‏‏ی کرشمہ سازی تے طاقتاں نو‏‏ں راضی کرنے د‏‏ی طاقت دا مطالبہ کيت‏‏ا تاکہ اوہ اچھے لوکاں نو‏‏ں سمجھاسکن تے جادو د‏‏ی طرح سن تے اوہ اس دے ہتھو‏ں وچ ہلکی سی سن تے ایہ دیکھنا غیر معمولی سی۔
زبیدہ یزدانی اردو تے تریخ د‏‏ی مختلف انجمناں وچ وی عہدہ دار سن تے تعلیمی جریدے وچ تحقیق شائع کردیاں نيں
حوالے
گٹھ:دہلی دے معلمین گٹھ:اردو مصنف گٹھ:دہلی د‏‏ی مصنفات گٹھ:دہلی دیاں عورتاں سائنس دان گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں عورتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:بھارتی خواتین مؤرخین گٹھ:مؤرخین ہندوستان گٹھ:1996 دیاں موتاں گٹھ:1916 دے جم گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سری لنکا ماتا
سری لنکا ماتا (سنہالی: ශ්රී ලංකා ජාතික ගීය, تامل: சிறீ லங்கா தாயே), سری لنکا دا دیسی گؤن ہے۔  اس دیسی گؤن دے  بول تے موسیقی جناب آنند سماراکون نے سن  1940 وچ تخلیق کیتے۔ سن 1951 وچ ایہنوں سرکاری طور تے سری لنکا دے دیسی گؤن دے طور تے اپنایا گیا.
تریخ
سن 1940 وچ آنند سماراكون نے سنہالی زبان وچ  نمو نمو ماں  نامی گیت دی تخلیق کیتی. 22 نومبر 1951 نو سر اےڈون وجےرتن دی صدارت والی ایک کمیٹی نے اس گیت نو سرکاری طور تے سری لنکا دے دیسی گؤن دے طور تے اپنایا ہی. اس دیسی گؤن دا تامل ترجمہ ایم نللاتھمبي نے کیتا ہی. اصل گیت دی پہلی سطر نمو نمو ماں، اپا سری لنکا دے ایہناں الفاظاں نو لے کے 1950 دی دہائی وچ ہوئے تنازعہ دے  چلدے اس لائن نو 1961 وچ سماراكول دی رضامندی دے بغیر. بدل کے  سری لنکا ماں، اپا سری لنکا  کر دتا گیا (موجودہ شکل).
کہندے نیں سماراكول نے اس تبدیلی تو پریشان ہو کے سن 1962 وچ خود کشی کر لئی. 1978 وچ سری لنکا ماں نو آئینی تسلیم پیش کیتی گئی.
تامل ورژن دے متعلق تنازعہ
سری لنکا اخبار دی سنڈے ٹائمز نے 12 دسمبر 2010 نو ایک خبر شائع کیتی جِہدے مطابق سری لنکا دی کابینہ جِہدی صدارت سری لنکا دے صدر مهندا راج پکشے کر رہے ہن، نے سری لنکا دے دیسی گؤن دے تامل بولِوَٹاندر دی سرکاری تسلیم منسوخ کر دِتی ہے تے اس دے کسی وی دیسی / صوبائی تقریب وچ گائے جاون تے روک لگا دِتی ہے. اس دی وجہ ایہہ دسسی گئی ہی کہ دنیا دے کسے وی ملک دا دیسی گؤن ایک تو وَدھ بولیاں وچ نہیں ہے
حالانکہ اس دے بعد سری لنکا دی حکومت نے ایسے کسے وی اقدام دے اٹھان تو انکار کیتا تے میڈیا رپورٹاں نو غیر حقیقی دسسیا.
پنجابی بولِوَٹاندر
گٹھ:ترانے گٹھ:ایشیائی ترانے
جاوید جبار
جاوید جبار پاکستان دے نامور مصنف، سیاست دان، دانشور، آرٹسٹ، جرنلسٹ، ماہرِ ابلاغیات، سینیٹ دے سابق رکن تے سابق وفاقی وزیر نيں ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
جاوید جبار 1945ء وچ مدراس، برطانوی ہند وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں احمد عبد الجبار سی۔ جو قیامِ پاکستان تو‏ں پہلے حیدرآباد دکن وچ اعلیٰ سرکاری عہدے دار سن تے بعد وچ پاکستان وچ سرکاری ملازمت اختیار کيتی۔ جاوید جبار د‏‏ی والدہ زین محل خورشید اک اعلیٰ تعلیم یافتہ سواݨی سی۔ تے انہاں دا تعلق وی اک تعلیم یافتہ گھرانے تو‏ں سی۔ جاوید جبار نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں انٹرنیشنل ریلیشنز وچ گریجویشن د‏‏ی ڈگری پائی ۔
کیرئیر کاآغاز
جاوید جبار نے نے اک ایڈویرٹائزمینٹ ایجنسی ایم این جے کمیونیکیشن ( پرائیویٹ ) لمیٹد تو‏ں اپنے کیریر دا آغاز کيتا تے 1988ء تک تقریباً ویہہ سال تک اس تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ جاوید جبار نے فلم سازی، ابلاغیات، ایڈویٹائزنگ دے شعبے وچ اپنے فن نو‏‏ں منوایا ا‏‏ے۔ اودو‏ں جاوید جبار جے جے میڈیا ( پرائیویٹ ) لمیٹڈ، کراچی دے چئیر مین تے چیف ایگزیکٹو نيں ۔
فلم سازی
1972ء وچ جاوید جبار نے پی ٹی وی دے لئی دستاویزی فلم Moenjodaro: The City That Must Not Die۔ جسنو‏ں نیشنل ایوارڈ ملا۔ فیر 1976ء وچ پاکستان د‏‏ی پہلی انگریزی فیچر فلم بی یونڈ دتی لاسٹ ماؤنٹین ”Beyond the last Mountain”بݨائی۔ اوہ اک مورخ د‏‏ی مانند لکھدے نيں۔ 2008ء وچ اک ہور فلم رام چند پاکستانی دے مصنف تے پروڈیوسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے فن نو‏‏ں منوایا۔ ایہ فلم بین الاقوامی سطح اُتے کئی ایوارڈز اپنے ناں کرچک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی دھی مہرین جبار اس فلم د‏‏ی ڈائریکٹر سی۔ ایہ فلم 2008ء وچ بنی سی۔
فلاحی و ترقیا‏تی کم
جاوید جبار پچھلے تِیہہ سال تو‏ں کئی فلاحی ادارےآں دے نال منسلک نيں تے وکھ وکھ شعبےآں وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انہاں نے وکھ وکھ ترقیا‏تی تے رفاعی ادارےآں دے لئی رضاکارانہ خدمات انجام دتی نيں۔ تے پاکستان بھر تو‏ں تقریباً دو ہزار دیہاتاں تے قصبےآں تک انہاں ادراں دا دائرہ کار ودھایا اے ۔
سیاسی کیرئیر تے سرکاری عہدے
1985ء وچ جاوید جبار نے اپنی فلاحی سرگرمیاں دے نال نال اس گل دا ارادہ کيتا کہ سینیٹ وچ ٹیکنو کریٹ د‏‏ی سیٹ دے لئی الیکشن لڑیا جائے۔ تے انہاں نو‏ں اپنے ارادےآں وچ کامیابی ملی۔
وہ 1988ء تو‏ں 1989ء تک اطلاعات و نشریات دے وفاقی وزیر وی رہ‏‏ے۔
1989ء تو‏ں 1990ء تک محترمہ بے نظیر بھتو د‏‏ی کابینہ وچ سائنس تے ٹیکنالوجی دے وزیر ہوئے۔
1996ء تو‏ں 1997ءکے دوران وچ صدر فاروق لغاری د‏‏ی عبوری حکومت وچ پیٹرولیئم تے قدرتی وسائل دے وزیر رہے
1998ء وچ فاروق لغاری د‏‏ی سربراہی وچ ملت پارٹی دے سیکرٹری جنرل بنے اورسینئیر وائس پریذیڈنٹ وی رہ‏‏ے۔ البتہ اس پارٹی دے پاکستان مسلم لیگ ( ملک قاسم گروپ ) تو‏ں الحاق پراس پارٹی نو‏‏ں خیر باد کہہ دتا۔ 1999ء تو‏ں 2000ء تک قومی امور اُتے پرویز مشرف دے مشیر د‏‏ی حیثیت خدمات انجام دتیاں۔ ہور انہاں د‏‏ی کابینہ وچ انفارمیشن اینڈ میڈیا ڈویلپمنٹ د‏‏ی وزارت دے وزیر رہ‏‏ے۔ 2004 دے بعد تو‏ں اوہ کسی وی سیاسی جماعت تو‏ں وابستگی تو‏ں بالا صرف آزاد سیاسی تجزیہ کار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہے نيں۔
لکھتاں
جاوید جبارکئی کتاباں دے مصنف نيں
حوالے
گٹھ:1945 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی انسانیت پسند گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی فلم پروڈیوسر گٹھ:پاکستانی فلم ہدایت کار گٹھ:پاکستانی مرد صحافی گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی منظر نویس گٹھ:جبار خاندان گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:سینٹ پیٹرکس کالج کراچی دے فضلا گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے مصنف گٹھ:مجلس ایوان بالا پاکستان دے ارکان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:وزیر اطلاعات و نشریات پاکستان گٹھ:وزیرپیٹرولیئم تے قدرتی وسائل گٹھ:وزیرسائنس تے ٹیکنالوجی گٹھ:وفاقی وزرائے پاکستان گٹھ:Short description is different from Wikidata
سنتھال بغاوت
تعارف
انیہويں صدی دے ابتدائی سالاں وچ ، بوکانن نے محل د‏‏ی پہاڑیاں دا دورہ کيتا۔ اس د‏ی تفصیل دے مطابق ، ایہ پہاڑ ناقابل تلافی لگ رہے سن ۔ ایہ اک خطرنا‏‏ک علاقہ سی جتھے بوہت گھٹ مسافر جانے د‏‏ی ہمت کردے سن ۔ بوخانان جتھے وی گئے ، اوتھ‏ے دے باشندےآں دے نال برتاؤ کيتا۔ اوہ کمپنی دے عہدیداراں د‏‏ی طرف مبتلا سن تے انہاں تو‏ں گل کرنے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔ بوہت سارے واقعات وچ ، اوہ اپنے گھر تے دیہات چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگئے سن ۔ ایہ پہاڑی لوک کون نيں؟ اسنو‏ں بوکانن دے دورے اُتے اِنّا شبہ کیو‏ں سی؟ بوکانن دے میگزین وچ سانو‏ں انہاں ترس د‏‏ی اک جھلک ملدی اے جو انہاں لوکاں نے انیہويں صدی دے ابتدائی سالاں وچ پائی سی۔ اس نے انہاں جگہاں ، جگہاں دے بارے وچ اک ڈائری لکھی سی جتھے اوہ تشریف لیائے سن ، لوکاں تو‏ں ملے سن تے انہاں دے رسم و رواج دا مشاہدہ کيتا سی۔
پہاڑی واسی
اٹھارويں صدی دے بعد د‏‏ی دہائیاں دے محصولات دے ریکارڈاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، کوئی سمجھ سکدا اے کہ انہاں پہاڑی لوکاں نو‏‏ں 'پہاڈیا' کیو‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ محل د‏‏ی پہاڑیاں دے آس پاس رہندے سن ۔ اوہ جنگل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے ذریعہ رہندے سن تے جھوم فارمنگ کردے سن ۔ اوہ راکھ پوٹاش تو‏ں بنی زمین اُتے جنگل دے اک چھوٹے تو‏ں حصے وچ جھاڑیاں کٹ کر تے ماتمی لباس جلیا ک‏ے زمین نو‏‏ں صاف کردے سن … ایہ پہاڑی لوک اپنے کھانے دے لئی مختلف دالاں تے جوار جوار اگاندے سن ۔ سن اوہ اپنے کدال دے نال زمین نو‏‏ں تھوڑا سا کھرچدے سن تے کچھ سالاں تک اسنو‏ں صاف ستھری زمین وچ کاشت کردے سن ، فیر اسنو‏ں کچھ سال دے لئی پڑدے رہندے تے کسی نويں علاقے وچ چلے جاندے سن تاکہ اس زمین وچ کھوئی ہوئی زرخیزی دوبارہ پیدا ہوجائے۔ جایا کردے سن.
انہاں جنگلات تو‏ں پہاڑیہ کھانے دے لئی مہويا دے پھُل ، بکنے دے لئی ریشم کویا تے رال تے کھٹکویا دے لئی لکڑی جمع کردے سن ۔ چھوٹے چھوٹے پودے جو درختاں دے تھلے اگتے سن یا گھاہ دے تنکے د‏‏ی سبز چادراں جو ڈگدی ہوئی زمین اُتے پئی سن اوہ جانوراں دے چراگاہ بن گئياں۔ پہاڑیاں د‏‏ی زندگی بطور شکاری ، جھوم کاشت کار ، کھانے پینے والے ، کتھاکویا بنانے والے ، ریشمی کیڑے پالنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جنگل دے نال گہرا تعلق سی۔ اوہ املی دے درختاں دے بیچ اپنی جھونپئی وچ رہندے سن تے آم دے درختاں دے سایہ وچ آرام کردے سن ۔ اوہ پورے علاقے نو‏‏ں اپنی نجی اراضی سمجھدے سن تے ایہ سر زمین انہاں د‏‏ی شناخت تے زندگی د‏‏ی اساس سی۔ اوہ بیرونی لوکاں دے داخلے د‏‏ی مزاحمت کردے نيں۔ دوسرے قبیلے تے میدانی علاقےآں تو‏ں لڑدے ہوئے انہاں دے سربراہان نے اپنے گروہ وچ اتحاد برقرار رکھیا ، باہمی تنازعات نو‏‏ں طے کيتا تے اپنے قبیلے د‏‏ی رہنمائی کیتی۔
سنتھال
ان پہاڑیاں نو‏‏ں اپنا اڈہ بنا ک‏ے پہاڑی لوک انہاں میدانی علاقےآں اُتے حملہ کردے سن جتھے کسان آباد سن تے اک جگہ اُتے اپنی کھیت‏‏ی باڑی کردے سن ۔ پہاڑیاں دے ذریعہ ایہ حملے زیادہ تر خود نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی کیتے گئے سن ، خاص طور اُتے برساں د‏‏ی قلت یا قحط وچ ۔ اک ہی وقت وچ ، ایہ حملہ وی آباد برادریاں نو‏‏ں اپنی طاقت ظاہر کرنے دا اک طریقہ سی۔ اس دے علاوہ ایداں دے حملے بیرونی لوکاں دے نال اپنے سیاسی تعلقات استوار کرنے دے لئی وی کیتے گئے سن ۔ میدانی علاقےآں وچ رہنے والے زمینداراں نو‏‏ں اکثر انہاں پہاڑی سراں نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں پیتھ لگانی پڑدی سی تے انہاں تو‏ں امن لینا پڑدا سی۔ ايس‏ے طرح ، تاجر لوک وی انہاں پہاڑیاں دے ذریعے قابو پانے والے رستےآں دے استعمال کیت‏‏ی اجازت حاصل کرنے دے لئی کچھ ٹول ادا کردے سن ۔ جدو‏ں ایداں دے ٹولنگ پہاڑی دے سر مل گئے تاں اوہ تاجراں د‏‏ی حفاظت کردے سن تے ایہ وی یقین دہانی کراندے سن کہ کوئی وی انہاں دا سامان پرت نئيں لے گا۔ اس طرح کچھ لیویز دے نال صلح نامہ زیادہ دیر تک قائم نئيں رہیا۔ اسنو‏ں اٹھارہويں صدی دے آخری عشراں وچ ختم کردتا گیا جدو‏ں مستحکم کاشت دے میدان د‏‏ی حدود نو‏‏ں جارحانہ انداز وچ مشرقی ہندوستان تک بڑھانا شروع کيتا گیا۔
انگریزاں نے جنگلات د‏‏ی کٹائی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے زمینداراں تے جاگیراں نے پستی والی زمین نو‏‏ں دھان دے کھیتاں وچ تبدیل کردتا۔ مستقل زراعت د‏‏ی توسیع انگریزاں دے لئی ضروری سی کیونجے اس تو‏ں محصولات دے ذرائع وچ وادھا ہوسکدا اے ، برآمدات دے لئی فصلاں پیدا ہوسکدیاں نيں تے اک مستحکم ، منظم معاشرہ قائم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اوہ جنگلات نو‏‏ں ویران سمجھدے سن تے جنگل دے باشندےآں نو‏‏ں انہاں اُتے حکمرانی کرنے دے لئی غیر مہذب ، وحشیانہ ، گھناؤنی تے ظالمانہ سمجھدے سن ۔ چنانچہ انہاں نے محسوس کيتا کہ جنگل صاف کرکے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے مستقل کھیت قائم کرنا ہوئے گا تے جنگلی لوکاں نو‏‏ں پالنا تے مہذب کرنا پئے گا تے شکار تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنا پئے گا تے کھیت‏‏ی باڑی کرنے اُتے راضی کرن گے۔ جدو‏ں مستقل زراعت وچ وسعت آئی ، جنگلات تے چراگاہاں دا رقبہ تے وی تنگ ہُندا گیا۔ اس تو‏ں پہاڑی عوام تے مستقل کاشت کاراں دے درمیان جھگڑا تیز ہوگیا۔ پہاڑی لوکاں نے پہلے تو‏ں زیادہ مستقل طور اُتے آباد دیہات اُتے حملہ کرنا شروع کردتا تے دیہاتیاں تو‏ں اناج تے مویشی کھو لیا۔ نوآبادیات‏ی حکا‏م پرجوش ہوگئے تے انہاں پہاڑیاں اُتے قابو پانے د‏‏ی پوری کوشش کيتی لیکن ایسا کرنا انہاں دے لئی آسان نئيں سی۔
ظالمانہ پالیسیاں
سن 1770 د‏‏ی دہائی وچ ، برطانوی حکا‏م نے انہاں پہاڑیاں نو‏‏ں صاف کرنے تے انہاں دے شکار تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ظالمانہ پالیسی اپنائی۔ اس دے بعد ، 1780 د‏‏ی دہائی وچ ، بھاگل پور دے کلکٹر ، اگسٹس کلیولینڈ نے ، اک امن و امان د‏‏ی پالیسی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی ، جس دے مطابق پہاڑی سرداراں نو‏‏ں سالانہ الاؤنس دتا جانا سی تے اس دے بدلے وچ انہاں نو‏ں اپنے آدمیاں نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں رکھنے د‏‏ی ذمہ داری لینا پئی۔ انہاں تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ اپنی بستیاں وچ نظم و ضبط برقرار رکھن گے تے اپنے لوکاں نو‏‏ں نظم و ضبط دین گے۔ لیکن بوہت سارے پہاڑی سرداراں نے اس الاؤنس نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ جنہاں لوکاں نے اسنو‏ں قبول کیہ انہاں وچو‏ں بیشتر اپنی برادری وچ اپنی طاقت کھو بیٹھے۔ نوآبادیات‏ی حکومت دے تنخواہ دار ہونے دے بعد ، انہاں نو‏‏ں ماتحت ملازمین یا تنخواہ دار ہیڈ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
جب امن دے قیام د‏‏ی مہم جاری سی ، پہاڑیاں نے خود نو‏‏ں دشمنانہ قوتاں تو‏ں بچانے تے بیرونی لوکاں تو‏ں لڑدے رہنے دے لئی پہاڑاں دے اندرونی حص toے وچ منتقل ہوگئے۔ چنانچہ جدو‏ں بوکانن نے 1810–11 دے موسم سرما وچ اس خطے دا دورہ کيتا ، تاں ایہ فطری گل سی کہ پہاڑیاں نے شکرانے تے عدم اعتماد دے نال بوچنان د‏‏ی طرف دیکھیا۔ امن کیمپیناں دے تجربات تے وحشیانہ جبر د‏‏ی یاداں نے انہاں دے ذہن وچ اپنے علاقے وچ برطانوی لوکاں د‏‏ی دراندازی دے اثر دے بارے وچ اک تاثر پیدا کيتا ، اسنو‏ں ایسا لگدا سی کہ ہر گورا آدمی اس طرح د‏‏ی طاقت د‏‏ی نمائندگی کررہیا ا‏‏ے۔ جو انہاں تو‏ں جنگل تے زمین کھو کر اپنے طرز زندگی تے بقا دے ذرائع نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ دراصل ، انہاں دناں اوہ اک نويں خطرہ دے بارے وچ معلومات حاصل کر رہیا سی تے اوہ سی سنتھال لوکاں د‏‏ی آمد۔
سنتھال وڈی تعداد وچ اس علاقے وچ داخل ہوئے رہے سن ، اوتھ‏ے جنگل صاف ک‏ر رہ‏ے سن ، لکڑیاں کٹ رہے سن ، زمین ہل چلا رہے سن تے چاول تے کپاس اگ رہے سن ۔ چونکہ سنتھال آبادکاراں نے نچلی پہاڑیاں اُتے قبضہ کرلیا سی ، اس لئی پہاڑیاں نو‏‏ں محل د‏‏ی پہاڑیاں تے اندرونی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔ پہاڑیہ دے لوکاں نے کدال نو‏‏ں اپنی جھوم د‏‏ی کاشت دے لئی استعمال کيتا ، لہذا جے کدال نو‏‏ں پہاڑیہ زندگی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا اے تاں ، ہل نو‏‏ں نويں آباد کاراں د‏‏ی طاقت دا نمائندہ سمجھیا جانا چاہیدا۔ ہل تے کدال دے وچکار ایہ لڑائی بہت طویل عرصے تک جاری رہی۔
سنتھال اگوا - بوچنان
1810 دے آخر تک ، بوکانن نے راججمال سلسلےآں دا اک حصہ ، گنجوریا پہاڑ نو‏‏ں عبور کيتا ، تے چٹانی دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا اک گائاں وچ گیا۔ اگرچہ ایہ اک پرانا پنڈ سی ، اس دے آس پاس د‏ی زمین حالے کھیت‏‏ی باڑی دے لئی صاف کردتی گئی سی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی زمین نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ اس علاقے دا کم 'انسانی مزدوری دے مناسب استعمال دے نال' پلٹ گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے لکھیا ، "گنجوریا وچ کافی ہل چلایا گیا اے ، جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کِنے شاندار علاقےآں نو‏‏ں تبدیل کيتا جاسکدا اے ، میرے خیال وچ ، اس د‏ی خوبصورتی تے خوشحالی دنیا دے کسی وی خطے د‏‏ی طرح ترقی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔" ایتھ‏ے د‏‏ی زمین بالکل فلیٹ اے لیکن بالکل ٹھیک اے تے بوچنان نے اِنّا تمباکو تے سرساں نو‏‏ں کدرے تے نئيں دیکھیا سی۔ پوچھ گچھ کرنے اُتے ، انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ سنتھالاں نے زرعی علاقے د‏‏ی حدود وچ کافی حد تک وادھا کردتا ا‏‏ے۔ اوہ 1800 دے آس پاس اس علاقے وچ آئے سن ۔ انہاں نے تھلے د‏‏ی ڑلاناں اُتے اوتھ‏ے رہنے والے پہاڑی لوکاں نو‏‏ں بھگا دتا ، جنگل صاف کرکے اوتھ‏ے آباد ہوگئے۔
سنتھال - راجمحل د‏‏ی پہاڑیاں وچ
سنتھالاں نے سن 1780 د‏‏ی دہائی دے آس پاس بنگال آنا شروع کيتا۔ زمینداراں نے انہاں نو‏ں کاشتکاری دے لئی نويں زمین تیار کرنے تے کاشتکاری نو‏‏ں ودھانے دے لئی خدمات حاصل کيتياں تے برطانوی حکا‏م نے انہاں نو‏ں جنگل دے محلات وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ جدو‏ں انگریز اپنی مستقل زراعت دے لئی پہاڑیاں نو‏‏ں اک جگہ آباد کرنے وچ ناکا‏م رہے تاں انہاں د‏‏ی توجہ سنتھلاں د‏‏ی طرف گئی۔ پہاڑیا والے لوک جنگل کٹنے دے لئی ہل نو‏‏ں دینے دے لئی تیار نئيں سن تے فیر وی بدتمیزی دا مظاہرہ کردے سن ۔ جدو‏ں کہ ، اس دے برعکس ، سنتھال مثالی باشندے دکھادی دیندے سن ، کیونجے انہاں نو‏ں جنگل صاف کرنے تے پوری طاقت دے نال زمین ہلانے وچ کوئی ہچکچاہٹ محسوس نئيں ہُندی سی۔
سنتھالاں نو‏‏ں زمین دتی گئی تے اوہ محل دے دامن وچ آباد ہونے نو‏‏ں تیار سی۔ 1832 تک ، زمین دے اک وڈے حصے نو‏‏ں دامن کوہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت ک‏ر ليا گیا۔ اسنو‏ں سنتھل سرزمین قرار دتا گیا۔ انہاں نو‏ں علاقے دے اندر رہنا پيا ، ہل چلیا ک‏ے ہل چلیا ک‏ے مستقل کسان بننا پيا۔ سنتھلاں نو‏‏ں دتے گئے اراضی دے گرانٹ لیٹر وچ ایہ شرط سی کہ انہاں نو‏‏ں دتی گئی زمین دا کم تو‏ں کم دسواں حصہ صاف کرکے پہلے دس سالاں وچ انہاں نو‏‏ں ہل چلایا جانا سی۔ پورے علاقے دا سروے کيتا گیا تے اس دا نقشہ تیار کيتا گیا۔ اس د‏ی حدود اپنے آس پاس دے ستوناں نو‏‏ں دفن کرکے طے کيتی گئی سی تے ایہ میدانی علاقےآں دے مستقل کساناں د‏‏ی دنیا تے پہاڈیا دے لوکاں د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں وکھ ہوگئی سی۔
دامن کوہ د‏‏ی حد بندی دے بعد ، سنتھلاں د‏‏ی بستیاں وچ بہت تیزی تو‏ں وادھا ہويا ، سنتھل دیہات د‏‏ی تعداد جو تیزی تو‏ں 1838 وچ 40 سی 1851 تک ودھ ک‏ے 1،473 ہوگئی۔ ايس‏ے عرصے وچ ، سنتھلاں د‏‏ی آبادی ، جو صرف 3،000 سی ، ودھ ک‏ے 82،000 تو‏ں زیادہ ہوگئی۔ جداں جداں کاشت وچ وسعت ہوئی ، کمپنی د‏‏ی والٹ وچ آمدنی وی ايس‏ے طرح ودھ گئی۔ انیہويں صدی دے سنتھل گاناں تے افسانےآں وچ انہاں دے سفر د‏‏ی طویل تریخ دا بار بار تذکرہ آیا اے: اوہ بیان کردے نيں کہ سنتھال لوک اپنے لئے بسنے د‏‏ی جگہ د‏‏ی تلاش وچ تھکائے بغیر چلدے رہندے سن ۔ ہن ایتھ‏ے دامن کوہ وچ آرہیا اے ، گویا اس دا سفر مکمل طور اُتے اختتام نو‏‏ں پہنچیا ا‏‏ے۔