cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حضرت محمدﷺ دی جیونی
موتہ دی لڑائی
مکے دے قریش نال ہدیبیا دی صلاح کرن پچھوں حضرت محمد صاحب نے عرب دے نیڑے-تیڑے وسدے گوانڈھی ملکاں دے بادشاہاں نوں اسلام ولّ آؤن لئی جہڑے پتر لکھے سن، اوہناں وچ اک پتر ہارس بن عمیر دے ہتھ بصرہ دے عیسائی بادشاہ نوں وی بھیجیا سی۔ جدوں ہارس بن عمیر خط دے کے واپس آ رہے سن تاں رستے وچ بلکا دے سردار سرجیل پتر امرو گسانی نے اوہناں نوں قتل کر دتا۔ قاصد نوں قتل کرن دے ظلم وجوں حضرت محمد صاحب نے اپنے منہ بولے پتر زید بن ہارس نوں 3000 فوج دے کے قاتلاں نوں سزا دین لئی روانہ کیتا اتے حکم کیتا کہ جے زید شہید ہو جاوے تاں جعفر بن ابی طالب فوج دے سردار ہونگے۔ جے اوہ وی شہید ہو جان تاں عبداللہ بن رواہا سردار ہونگے۔ سجیل نوں پتہ چلیا تاں اس نے مسلمان فوج دے مقابلے لئی وڈی فوج تیار کر لئی۔ روم دا بادشاہ وی اپنی فوج لے کے سرجیل دی سہائتا لئی آ پہنچیا۔ ملک شام دے اک ستھان موتا دے نیڑے دوواں فوجاں دا مقابلہ ہویا۔ رومیاں دی وڈی فوج دا مقابلہ کردے حضرت محمد صاحب ولوں تھاپے فوج دے تنوں سردار واری-واری شہید ہو گئے۔ تناں دی شہادت توں بعد حضرت خالد بن ولید نے جھنڈا اپنے ہتھ وچ لیا اتے بہادری نال لڑدے ہوئے مسلم فوج نوں رومیاں دے گھیرے وچوں باہر کڈھ لیائے۔ 'الرہیکل مختوم' دا لیکھک لکھدا ہے کہ ایہہ خالد پتر ولید دی ہشیاری ہی سی کہ اوہ اپنے طریقے نال مسلمان فوج نوں بچاؤن وچ سفل ہو گئے۔ جدوں دوواں فوجاں دا ساہمنا ہویا تاں جھڑپاں دے درمیان اسلامی فوج دے کمانڈر خالد نے اپنی فوج دا انتظام ٹھیک رکھدے ہوئے مسلمان فوج نوں ہولی-ہولی پچھے ہٹاؤنا شروع کر دتا۔ ساہمنے لڑ رہی رومی فوج نے اس لئی پچھا نہ کیتا کہ مسلمان فوج اوہناں نوں دھوکھا دے رہی ہے اتے کوئی چال چل کے اوہناں نوں ریگستان وچ لجانا چاہندی ہے۔ اس چال دا سٹہ ایہہ نکلیا کہ رومی فوج اپنے علاقے وچ واپس چلی گئی اتے مسلمان فوج دا پچھا نہ کیتا۔ سٹے وجوں مسلم فوج وی مدینے نوں واپس چلی گئی۔ اتہاسکار لکھدے نے کہ خالد پتر ولید دے ہتھوں اس لڑائی وچ 10 تلواراں ٹٹیاں۔ حضرت محمد صاحب نے ایہناں نوں سیفلا دا خطاب دتا، جس دے ارتھ ربّ دی تلوار دے ہن۔ اسے خالد بن ولید نے اسلامی فوج دا کمانڈر بنن توں بعد لال ساگر توں پار یورپ وچ داخل ہو کے سپین، جس نوں اس سمیں اندلش کیہا جاندا سی اتے ہور ملکاں نوں فتح کیتا۔
مکے دی فتح
حضرت محمد صاحب دے ساہمنے پیش کیتا جان والا قریش دا سردار اوہو ہی ابو سفیان سی، جس نے مسلماناں نوں سبھ توں ودھ تکلیفاں دتیاں سن اتے حضرت محمد صاحب نوں مارن دیاں کوششاں کیتیاں سن پر اج حضرت محمد صاحب دے ساہمنے سر جھکائی کھڑھا سی۔ حضرت محمد صاحب نے اس نوں معاف کردیاں واپس بھیج دتا اتے کیہا کہ مکے جا کے میری طرفوں اعلان کر دیوو کہ جہڑا بندہ ابو سفیان جاں خانا کعبہ وچ پناہ لویگا، اس نوں معاف کر دتا جاویگا۔ جہڑا بندہ گھر دا دروازہ بند کرکے اندر بیٹھ جاویگا، اس نوں وی معاف کر دتا جاویگا۔ ابو سفیان نے مکہ والیاں نوں اکٹھا کرکے آپ دا سنیہا دے دتا۔ جدوں حضرت محمد مکے وچ داخل ہوئے تاں آپ دی فوج نے چٹے رنگ دا جھنڈا بلند کیتا ہویا سی۔ آپ نے اپنے سر اتے لوہے دا ٹوپ پایا ہویا سی، جس اتے کالے رنگ دا عمامہ بنھیا ہویا سی۔ آپ اچی آواز وچ صورتَ فتے دا اچارن کردے جا رہے سن اتے ربّ دی حضوری وچ اس قدر نمرتا وچ لین سن کہ جس اوٹھ اتے سوار سن، آپ دا چہرہ اس دی پٹھّ نال لگدا جا رہا سی۔ جدوں مسلمان مکے وچ داخل ہوئے تاں کجھ جوشیلے جواناں دے گروپ نے مسلماناں نوں روکنا چاہیا اتے دو مسلماناں نوں شہید کر دتا پر جدوں مسلماناں نے تلواراں کڈھیاں تاں 13 دے قریب لاشاں چھڈّ کے بھجّ گئے۔ مکے وچ داخل ہون توں بعد آپ سدھے کعبہ وچ پہنچے۔ خانا کعبہ دے دوآلے 7 چکر لاؤن توں بعد آپ اندر داخل ہوئے اتے اندر پئے سارے بتاں نوں توڑ کے باہر سٹّ دتا۔ کندھاں اتے بنیاں نبیاں دیاں تصویراں صاف کروائیاں اتے شکرانے دی دو رکات نماز پڑھی۔ نماز توں وہلے ہو کے آپ نے قریش والیاں نوں سدّ بلایا۔ جدوں اوہ حاضر ہوئے تاں آپ نے اوہناں دے ساہمنے بھاشن دتا اتے آکھیا، 'تسیں کی سمجھدے ہو کہ میں تہاڈے نال کی سلوک کرن والا ہاں'؟ اوہناں نے جہڑا بھاشن دتا، اس دے کجھ انش کتاباں وچ ایوں ملدے ہن- حضرت محمد صاحب اپنے بھاشن وچ قریش والیاں نوں سمبودھن کرکے آکھن لگے کہ 'ربّ توں چھٹّ کوئی ہور پوجن یوگ نہیں ہے۔ اس دا کوئی بھائیوال نہیں۔ اس نے اپنا بچن پورا کرن لئی اپنے بندے دی سہائتا کیتی۔ اج تہاڈے سارے تکبر، ساریاں پرانیاں ہتیاواں اتے خون دے بدلے ختم کیتے جاندے ہن پر کعبے وچ حاجیاں نوں پانی پیاؤن اتے کعبے دی دیکھ-ریکھ مسلماناں دے ہتھاں وچ ہوویگی۔
قریش اتے دنیا لئی سندیش
آپ نے آکھیا، 'قریش والیو! ہن ربّ دی اگیانتا دا ابھیمان دلاں وچوں میٹ دیو۔ سمچی منکھ جاتی اک آدم دی اولاد ہے اتے آدم نوں مٹی توں بنایا گیا سی۔' اوہناں نے قرآن شریف دیاں کجھ آئتاں وی پڑھ کے لوکاں نوں سنائیاں، جنہاں وچ ربّ دا سندیش سی کہ، 'لوکو! میں تہانوں اک پرکھ اتے اک استری توں پیدا کیتا۔ تہاڈے قبیلے اتے ونش بنائے، تاں جو تسیں اک-دوجے توں نکھیڑ کے پچھانے جا سکو۔ پر ربّ لئی شریف اوہ ہی ہے جہڑا پرہیزگار ہے۔ اﷲ جاننہار وی ہے اتے گیان وان وی۔' اس توں وکھ اوہناں نے کجھ دوجیاں گلاں وی لوکاں نوں آکھیاں۔ بھاشن دندیاں-دندیاں آپ نے قریش والیاں توں پچھیا، 'کی تسیں جاندے ہو اج میں تہاڈے نال کی سلوک کرن والا ہاں۔' ساریاں نے اکجٹ ہو کے آکھیا 'تسیں ساڈے بھرا اتے پیارے بھتیجے ہو۔' اوہناں دا اتر سن کے آپ نے آکھیا، 'جاؤ اج تہاڈے اتے کوئی دوش نہیں، تسیں سبھ آزاد ہو۔' عرب وچ خون دا بدلہ خون لین نوں ضروری سمجھیا جاندا سی۔ جے کسے دا کوئی بندہ کسے نوں قتل کر دندا تاں ونش دے اتہاس وچ اس گھٹنا نوں لکھ دتا جاندا اتے جد تکّ اس خاندان دا بندہ بدلہ نہ لے لیندا، سارے دے سارے ونش نوں چین نہ آؤندا۔ پر حضرت محمد صاحب نے خون دے سارے بدلیاں نوں معاف کر دتا اتے عرب دے لوکاں نوں سرکھیا اتے شانتی والا جیون دان دے دتا۔ اوہناں نے عرباں وچوں خاندان اتے ونش دے گھمنڈ جہے پرانے روگ نوں ختم کر دتا، کیوں جو اسلام وچ اوچ-نیچ لئی کوئی تھاں نہیں اتے نسل دی شرافت دا اسلام وچ کوئی ارتھ نہیں۔ حضرت محمد صاحب نے نابرابری دے روگ نوں ختم کرکے منکھتا وچ برابری دا اعلان کیتا، جہڑا اج تکّ اسلام توں چھٹّ کسے ہور دھرم وچ ویکھن نوں گھٹّ ہی ملدا ہے۔ مکے دی فتح حضرت محمد صاحب دی زندگی دے مہتوپورن سفر دی آخری منزل سی، جہڑی اوہناں ولوں لوکاں نوں دتی اسلام دی دعوت دی 23 سالاں دیاں جنگاں، فتنیاں اتے ہنگامیاں اتے جت پراپت کرن توں بعد پراپت ہوئی سی۔ مکے دی فتح دے نال ہی عرب دی سیاسی زندگی دا پاسہ پلٹ گیا۔ ایہہ فتح لنگھ چکے سمیں اتے آؤن والے سمیں وچ اک قسم دی لکیر سی۔ جہڑے قریش والے پورے عرب دے ملکاں دی نگاہ وچ دین دی ٹھیکیداری کردے سن، اوہ اوہناں توں کھسّ گئی سی۔ خانا کعبہ وچوں بتّ چکّ دتے گئے سن اتے ساری دنیا دے حج کرن والے لوکاں لئی ضروری ہو گیا سی کہ جے اوہ حج کرنا چاہندے ہن تاں اوہناں نوں اسلامی طریقے آپناؤنے پینگے۔
حنین دی لڑائی
حضرت محمد صاحب دے دیالو سبھاء اتے مٹھے بولاں صدقہ لوک دھڑادھڑ مسلمان ہون لگے اتے دوجے پاسے مکے اتے مسلماناں دی جت دا پربھاو دوجے قبیلیاں اتے وی پیا | ہن اوہناں نوں وی سمجھ آؤن لگّ گئی سی کہ اسلام دا سدا دین والا شاسک راج جاں دھن دا بھکھا نہیں ہے، سگوں اﷲ دا پیغمبر ہے اتے اس دا سنیہا لوکاں تکّ پہنچاؤن ہی آیا ہے | مکے دی جت دے ترنت بعد ہر پاسیوں وکھ-وکھ قبیلیاں دے وفد حضرت محمد صاحب دے کول آ کے مسلمان ہون لگّ گئے سن | جہڑے قبیلے اسلام دی اس چڑھت نوں اپنے لئی خطرہ سمجھدے سن، اوہناں وچ ہوازن اتے شفیق قبیلے سبھ توں اگے سن | ایہہ لڑاکو قبیلے سمجھدے سن کہ مکے دی جت پچھوں ہن مسلمان اوہناں اتے ہی چڑھائی کرنگے | اوہناں نے اپنے اک سردار مالک بن عوف نظری نوں اپنا راجا نیوکت کیتا اتے مسلماناں دے خلاف جنگ دی تیاری شروع کر دتی | مکے اتے تائف دے وچکار مکے توں تقریباً 50 میل دی دوری 'تے اک گھاٹی دا ناں ہنین ہے | اس تھاں اتے ہوازن اتے سکیف تے وڈے-وڈے قبیلے رہندے سن | مسلماناں دی چڑھت اتے مکے اتے قبضے نوں دیکھ کے ایہناں دوواں نے مل کے مسلماناں نال لڑائی کرن دی تیاری شروع کر دتی | جدوں حضرت محمد صاحب نوں اس دی سوہ ملی تاں اوہناں نے وی لڑائی دی تیاری شروع کر دتی | آپ جنگی سامان نال بھرپور سکھلائی وچ نپننتا پراپت 12 ہزار فوج لے کے مقابلے لئی چل پئے | کئی کتاباں وچ قرآن دا حوالہ دے کے لکھیا ملدا ہے کہ مسلماناں ولوں پہلی وار اجیہی فوج تیار کیتی گئی سی اتے اس دی طاقت بھری دکھّ نوں دیکھ کے کئی لوک تکبر وچ آ کے بول وی پئے سن کہ اج سانوں کون ہرا سکدا ہے | جدوں ایہہ فوج ہنین دی وادی وچ پہنچی تاں گھات لا کے پہاڑ اتے بیٹھے دشمن دی فوج دے سپاہیاں نے دوواں پاسیاں توں تیراں دی ورکھا شروع کر دتی | اسلامی فوج وچ مکے دے دو ہزار اجیہے فوجی وی شامل سن، جہڑے اجے نویں-نویں مسلمان بنے سن | تیراں دی ورکھا نوں دیکھ کے نویں فوجی پچھانہ ولّ بھجّ پئے، جس نال ساری فوج وچ ہفڑا-دفڑی فیل گئی اتے حضرت محمد صاحب کجھ ساتھیاں نال کھڑے رہِ گئے | اوہناں نے اچی آواز رکھن والے حضرت عباس نوں مسلماناں نوں رک جان لئی کیہا | اس آواز نوں سنن نال بھجے جاندے فوجی رک گئے | اس لڑائی دا ذکر قرآن شریف وچ وی سورتَ توبہ آئت 25-26 وچ آیا ہے
'ہنین دا دہاڑا چیتے کرو جدوں تہانوں اپنی ودھ گنتی اتے گھمنڈ سی پر اوہ تہاڈے کسے کم نہ آئی اتے دھرتی عینی وشال ہندیاں وی تہاڈے لئی سوڑی ہو گئی اتے تسیں پٹھّ وکھا کے نسن لگّ پئے۔ پھیر اﷲ نے اپنے پیغمبر اتے مسلماناں دے دلاں تے نڈرتا، تسلی اتے دھیرج دا وردان کیتا اتے نہ دسن والیاں فوجاں بھیجیاں اتے کافراں نوں دنڈ دتا۔ کافراں دی ایہی سزا ہے۔' جویں پہلاں دسیا جا چکا ہے کہ بھجے جاندے مسلمان فوجیاں نوں روکن لئی حضرت محمد صاحب نے حضرت عباس نوں کیہا کہ اوہ اچی آواز مار کے ایہناں نوں روکن۔ حضرت عباس دی آواز سن کے پٹھّ دکھا کے بھجی جاندی مسلمان فوج رک گئی اتے حضرت محمد دے جوشیلے شعر؎ سن کے دشمناں اتے ٹٹّ پئی۔ دشمناں دے پیر اکھڑ گئے اتے مسلماناں نوں سمپورن جت پراپت ہوئی۔ اوہناں نے دشمن فوج دا تائف تکّ پچھا کیتا اتے بہت ساریاں نوں قید کر لیا۔ تائف وچ جا کے ایہہ فوج قلعے وچ بند ہو گئی۔ مسلمان فوجاں نے قلعے نوں گھیر لیا۔ 20 دن تکّ ایہہ گھیرا جاری رہا۔ آخر ایہہ سوچ کے کہ ہن دشمن دی طاقت ختم ہو چکی ہے، محمد صاحب نے اس دعا نال گھیرا چکّ لیا کہ ربّ ایہناں نوں بدھی بخشے اتے میرے کول بھیجے۔ اس لڑائی وچ بے حساب مال-دولت مسلمان فوج دے ہتھ آیا، جہڑا فوجیاں وچ ونڈ دتا گیا۔ اس لڑائی وچ آپ نوں دودھ پلاؤن والی بیبی حلیمہ دی پتری آپ دی رجائی بھین سیما وی قید کرکے آپ دے ساہمنے لیاندی گئی۔ ایہہ اوہی سیما سی، جہڑی چھوٹے ہندیاں حضرت محمد صاحب نوں کھڈایا کردی سی۔ جدوں اوہ اپنا رشتہ دسن لئی حضرت محمد صاحب دے ساہمنے آئی تاں محمد صاحب نے اس نوں پہچانن توں انکار کر دتا۔ پر جدوں سیما نے اپنے موڈھے توں کپڑا پرھاں ہٹا کے حضرت محمد صاحب دی بچپن وچ کسے گلوں کھجھ کے وڈھی دندی دا نشان دکھایا تاں اوہناں نوں اک دم بچپن یاد آ گیا اتے اوہ کنا ہی چر من وچ یاداں دہراؤندے رہے۔ پھیر آپ نے بھائی دے گھر آئی بھین لئی بہت سارے تحفیاں دا انتظام کیتا، جنہاں وچ اوٹھ اتے نقدی وی شامل سی۔ آپ نے اپنی بھین نوں وداع کرن لگیاں اس نال قید ہو کے آئے سارے قیدیاں نوں وی آزاد کر دتا۔
عرب قبیلیاں دا مسلمان ہونا
اتہاس پڑھدیاں پتہ چلدا ہے کہ دھرم پرورتن دے دو مکھ کارن ہندے ہن، جنہاں وچوں پہلا کارن نویں دھرم دیاں چنگیائیاں ہندیاں ہن۔ عرب وچ اسلام دے آ جان نال سبھ توں پہلاں اوہ لوک مسلمان ہوئے، جہڑے حضرت محمد دے نیڑلے ساتھی سن، کیوں جو اوہ حضرت محمد دی شخصیت توں وی واقف سن اتے اوہناں دے نیڑے رہن کرکے اسلام دیاں سچائیاں نوں وی چھیتی پہچان گئے سن۔ دھرم پرورتن دا دوجا کارن لوبھ، لالچ اتے متلبپرستیاں ہندیاں ہن۔ جنا چر کوئی دھرم کمزور ہندا ہے، اونی دیر تکّ اس نوں دبایا جاندا ہے پر جدوں اوہ طاقت پھڑ جاندا ہے اتے اس نوں سرکاری سرپرستی پراپت ہو جاندی ہے تاں سرکارے-دربارے اچیاں پدویاں پراپت کرن لئی دشمنی رکھن والے لوک وی اس دھرم ولّ مہاندرا موڑ لیندے ہن۔ ایہو کجھ اسلام نال ہویا۔ اس دے طاقت پھڑدیاں ہی عرب دے سارے قبیلیاں نے اس پاسے ولّ مہاراں موڑ لئیاں۔ ایہہ جھوٹھ ہے کہ تلوار دے زور نال دھرم پرورتن کروایا جا سکدا ہے۔ ہنین اتے مسلماناں دی جت توں بعد اتے خانا کعبہ اتے اسلامی جھنڈا لہراؤن توں بعد سارے عرب اتے اسلام دا رعب چھا گیا۔ اک-اک کرکے عرب دے سارے قبیلیاں نے اسلام دے اگے سر جھکاؤنا شروع کر دتا۔ سنّ 9 ہجری وچ عرب دے قبیلیاں نے اینے ڈیلیگیٹ اسلام قبول کرن اتے حضرت محمد صاحب دی ادھینگی سویکار کرن لئی بھیجے کہ اس سال دا ناں ہی 'آمل وفود' بھاوَ ڈیلیگیٹاں دا سال پے گیا۔ یہودی جہڑے اسلام قبول کرنا نہیں سن چاہندے، اوہناں لئی وی عرب وچ رہن لئی اسلام قبول کرن توں بناں ہور کوئی چارہ نہ رہا۔ جدوں سارے عرب اتے حضرت محمد صاحب دی حکومت قایم ہو گئی تاں آپ نے ہر علاقے اتے اپنے حاکم نیوکت کیتے۔ حاکماں دی نیوکتی توں بعد آپ نے سختی نال برائییاں نوں ختم کرن لئی اسلامی قانون لاگوُ کرن دا حکم دتا۔ پورے عرب اتے قبضہ کرن توں بعد وی آپ نے کدے بادشاہاں والا رہن-سہن اتے طریقہ اختیار نہیں کیتا۔ سدا سادگی وچ ہی رہنا پسند کیتا۔ نہ آپ نے اپنے رہن لئی کوئی محل بنوایا اتے نہ بادشاہاں وانگ تاج۔ نہ آپ تخت اتے بیٹھے اتے نہ ہی سیواداراں دی کوئی فوج بھرتی کیتی۔ مسجد نوابی دے حجریاں وچوں ہی نماز پڑھن والی کھزور دی صف اتے بیٹھ کے قوم نوں آدیش دندے رہے اتے سرکار چلاؤندے رہے۔
تبوک اتے چڑھائی
مکے اتے فتح پراپت کیتیاں 9 مہینے لنگھ گئے سن۔ شام دے کجھ مسلمان وپاری جدوں اپنا مال ویچن لئی مدینے آئے تاں اوہناں توں پتہ چلیا کہ روم دا عیسائی بادشاہ عرب اتے چڑھائی کرن لئی تیاریاں کر رہا ہے اتے عرباں دے کجھ عیسائی قبیلے وی اس دا ساتھ دین لئی لڑائی دی تیاری کر رہے ہن۔ جدوں حضرت محمد صاحب تکّ ایہہ خبر پہنچی تاں آپ نے سہابیاں دی صلاحَ نال فیصلہ کیتا کہ روم دے بادشاہ نوں عرب وچ داخل نہ ہون دتا جاوے اتے شام وچ ہی اس نال مقابلہ کیتا جاوے۔ آپ نے عرب دے سارے مسلمان قبیلیاں نوں حکم نامہ بھیجیا کہ روم دے قیصر بادشاہ دا مقابلہ کرن لئی چھیتی توں چھیتی مدینے پجو اتے مدینے دے مسلماناں نوں وی لڑائی دی تیاری دا حکم دتا۔ جدوں لڑائی دیاں تیاریاں ہو رہیاں سن، اس سمیں مینہہ نہ پین کرکے گرمی نال لوکاں دا برا حالَ سی۔ فصلاں پکّ گئیاں سن اتے ایہہ وی ڈر سی کہ جے ایہناں دی کٹائی سمیں سر نہ کیتی گئی تاں کال پے سکدا ہے۔ پر مسلماناں لئی محمد صاحب دا حکم ہر فکر توں اتے سی۔ مدینے توں باہر رہندے عربی قبیلیاں دے مسلمان مدینے پہنچنے شروع ہو گئے۔ دیکھدے ہی دیکھدے قبیلیاں دے لوکاں دی وڈی فوج تیار ہو گئی۔ اینے وڈے لشکر دی سواری اتے جنگی سامان دی گھاٹ نوں دیکھدیاں محمد صاحب نے مدینے دے لوکاں نوں دل کھولھ کے مال-دولت اتے سامان دین لئی پریریا۔ دیکھدے ہی دیکھدے سہابیاں نے سامان دے ڈھیر لا دتے۔ عورتاں نے گہنے اتار کے میدان وچ ڈھیر کر دتے۔ اس طرحاں 30 ہزار فوج لے کے حضرت محمد صاحب مدینے توں چلے اتے سخت گرمی دے ہندیاں عرب دے ریگستان نوں پار کردے تبوک پہنچے۔ مسلماناں دی وڈی فوج نوں دیکھ کے آپ دے مقابلے اتے کوئی عیسائی فوج نہ آئی۔ صرف نیڑے-تیڑے دے قبیلیاں دے کجھ عیسائی حاکم حاضر ہوئے اتے آپ نال ادھینگی دا وعدہ کرکے اتے خراج دینا سویکار کرکے چلے گئے۔ تبوک توں نیڑے دی اک ریاست دا عیسائی حاکم اکیدر روم دے بادشاہ دا انوائی سی۔ محمد صاحب نے خالد بن ولید نوں 400 فوج دے کے اس اتے چڑھائی کرن لئی بھیجیا۔ مقابلے وچ مسلماناں دی جت ہوئی اتے اکیدر نوں گرفتار کرکے حضرت محمد صاحب دے ساہمنے پیش کیتا گیا۔ محمد صاحب نے اس نوں کجھ شرطاں تحت معافی دے دتی اتے آپ 20 دن تکّ تبوک وچ رکن توں بعد واپس مدینے آ گئے۔
آخری حج
مکے نوں چھڈن توں 9 سال بعد سنّ 10 ہجری نوں حضرت محمد صاحب نے آپ حج لئی مکے جان دا اعلان کیتا، جس نوں سندیاں ہی عرب دے کونے-کونے توں مسلمان مدینے پہنچنے شروع ہو گئے۔ 26 زیکئدا (عربی مہینے دا ناں) نوں آپ مسلماناں نوں نال لے کے مدینے توں چلے اتے 6 میل دے فاصلے 'تے زوالے حلیفہ دے ستھان 'تے رات گزاری۔ دوسرے دن آپ نے سویرے حج کرن والے کپڑے جس نوں 'اہرام' کیہا جاندا ہے، پہنے اتے اوٹھنی اتے سوار ہو کے اچی آواز وچ پکاریا : 'اے اﷲ! اسیں تہاڈے ساہمنے حاضر ہاں، حاضر ہاں۔ اے اﷲ تیرا کوئی شریک نہیں۔ ساریاں تعریفاں تیرے واسطے ہی ہن۔ ملک تیرا ہے نیئمتاں تیریاں ہن۔ تیرا کوئی شریک نہیں ہے۔' رستے وچ چلدے چلدیاں ہور لوک وی آپ دے قافلے وچ ملدے گئے۔ مکہ پہنچدے-پہنچدے لوکاں دا اینا وڈا اکٹھ ہو گیا سی کہ جس پاسے وی نظر جاندی سی، لوکاں دے سر ہی سر نظر آؤندے سن۔ 9 دن بعد آپ مدینے توں 300 میل دا فاصلہ طے کرکے مکے پہنچے اتے خانا کعبہ نوں دیکھدیاں ہی اوٹھ توں تھلے اتر کے آکھن لگے، 'اے اﷲ! اس گھر نوں عزت اتے بزرگی عطا کر۔' اس توں بعد مقامِ ابراہیم دے ستھان 'تے دو رکائت نماز پڑھی اتے 'صفحہ' دی پہاڑی اتے چڑھ کے حاجیاں نوں سمبودھن کرن لگے : 'اﷲ توں بناں کوئی ہور عبادت دے قابل نہیں۔ اس دا کوئی شریک نہیں۔ اس دی ہی بادشاہی ہے اتے ساریاں تعریفاں اس دے واسطے ہی ہن۔ اوہ ہی ماردا ہے اتے اوہ ہی جیوندا کردا ہے۔ اوہ ہر چیز توں اتم ہے۔ اس توں بناں ہور کوئی پوجا دے یوگ نہیں۔ اس نے اپنا وعدہ پورا کیتا۔ اپنے بندے دی سہائتا کیتی اتے سارے جتھیاں نوں توڑ دتا۔' اٹھ زیؤل ہجا نوں ویروار دے دن محمد صاحب حج کرن آئے سارے مسلماناں دے نال منا دے میدان وچ پہنچے۔ اگلے دن شکروار نوں سویر دی نماز پڑھن توں بعد سارے حاجی ارفات دے میدان وچ جمع ہوئے، جنہاں دی گنتی ڈیڈھ لکھ دے قریب دسی جاندی ہے۔ دوپہر دی نماز پڑھن توں بعد آپ اوٹھنی اتے سوار ہوئے اتے حج دا اوہ تاریخی بھاشن دتا، جس دا ہر شبد انساناں نوں قیامت تکّ ہدایت اتے بھلائی کرن دا طریقہ سکھاؤندا رہے گا۔
آخری خطبہ
حضرت محمد صاحب نے حج کرن آئے لوکاں نوں آخری بھاشن دندیاں آکھیا، 'اے لوکو! میریاں گلاں غور نال سنو۔ شاید میں اس تھاں اتے پھیر کدے نہ تہانوں مل سکاں۔' 'لوکو! جس طرحاں تسیں حج دے اس دن، اس مہینے اتے اس ستھان دی عزت کردے ہو، اسے طرحاں اک-دوسرے دے مال، جان اتے آبرو دی عزت کرو۔ دوجیاں دے مال نوں اپنے اتے حرام سمجھو۔ اﷲ تہاڈے ہر اک کم دا حساب لویگا۔ خبردار، میرے پچھوں سچائی دے رستے اتوں اس طرحاں بھٹک نہ جائیو کہ اک-دوسرے دا خون وہاؤن لگّ جاوو۔ عورتاں دے نال نرمی اتے شفقت (ہمدردی/پیار) نال پیش آئیو۔ غلاماں دے نال چنگا سلوک کریو۔ جہڑا کجھ تسیں آپ کھاوو، اوہو کجھ اوہناں نوں کھواؤنا۔ جہو جیہا آپ پہنو، اوہو جیہا ہی اوہناں نوں پہناؤنا اتے اوہناں توں جے کوئی غلطی ہو جاوے تاں معاف کر دیؤ۔ ہر مسلمان دوسرے مسلمان دا بھائی ہے اتے سارے مسلمان آپس وچ بھائی بھائی ہن۔' آپ نے آکھیا، 'یاد رکھو عرب دا رہن والا 'اجم' دے رہن والے توں اتے 'اجم' دا رہن والا عرب دے رہن والے توں وڈا نہیں اتے نہ ہی کوئی گورا کسے کالے توں اتے کوئی کالا کسے گورے توں وڈا ہے۔ سارے بندے آدم دی سنتان ہن، جس نوں مٹی توں بنایا گیا سی۔ تہاڈے وچوں سبھ توں ودھ عزت والا اوہ بندہ ہے جہڑا ربّ توں ڈرن والا اتے پرہیزگار ہے۔ ربّ نے زاہلیئت دیاں ساریاں رسماں نوں میرے راہیں مٹا دتا ہے۔ اوہ سارے خون جہڑے زاہلیئت دے زمانے وچ ہوئے سن، اج اوہناں دا بدلہ ختم کیتا جاندا ہے۔ سبھ توں پہلاں میں اپنے خاندان دے مرن والے ربیعہ پتر ہارس دا خون معاف کردا ہاں۔ اج توں سود دیاں رقماں مٹائیاں جاندیاں ہن۔ میرے خاندان نے لوکاں توں جہڑا سود لینا ہے، سبھ توں پہلاں میں اس نوں مٹاؤندا ہاں۔ اے لوکو! میں تہاڈے وچکار اﷲ دی کتاب چھڈّ کے جا رہا ہاں۔ جے تسیں اس اتے عمل کروگے تاں کدے وی کراہے نہیں پووگے۔ لوکو! جہڑا کم کرو، سچے دل دے نال کرو۔ اک-دوجے دا بھلا سوچو اتے آپس وچ اتفاق رکھو۔' بھاشن ختم کرن توں بعد حضرت محمد نے لوکاں دے اکٹھ نوں پچھیا، 'جدوں ربّ تہاڈے توں میرے بارے پچھیگا تاں تسیں کی جواب دیووگے'؟ سارا اکٹھ اکسار آواز وچ بولیا، 'اسیں کہانگے کہ آپ نے ربّ دا پیغام ساڈے تائیں پہنچا دتا ہے اتے اپنا فرض ادا کر دتا ہے۔' لوکاں دا جواب سنن توں بعد حضرت محمد نے اسمان ولّ انگل چکی اتے تنّ وار آکھیا، 'اے اﷲ! گواہ رہنا' اس توں بعد آپ نے لوکاں نوں سمبودھن کرکے آکھیا، 'جہڑے لوک اتھے موجود ہن، اوہ اوہناں تکّ میرا سنیہا پہنچا دین جہڑے اتھے موجود نہیں ہن۔
وفات
آخری حج کرن توں بعد سنّ 11 ہجری نوں سفر دے مہینے دی 18-19 تاریخ دی وچکارلی رات نوں حضرت محمد صاحب ادھی رات دے سمیں مدینہ دے قبرستان 'جنتلبکیء' وچ گئے اتے اتھے دفنائے ہوئے مسلماناں دے حق وچ دعا کیتی۔ گھر واپس آئے تاں آپ نوں بخار ہو گیا۔ جدوں بخار نوں چڑھدیاں 5 دن لنگھ گئے تاں آپ نے اپنیاں ساریاں پتنیاں نوں بلا کے اجازت لئی اتے حضرت آئسا دے کمرے وچ چلے گئے۔ بیماری دی حالت وچ وی آپ پنجے وقت مسجد وچ آ کے نماز پڑہاؤندے رہے۔ جدوں کمزوری حد توں زیادہ ودھ گئی اتے ترنا-پھرنا اوکھا ہو گیا تاں آپ نے حضرت ابو بقر صدیق نوں نماز پڑھاؤن دا حکم دتا۔ اوہ کئی دن نماز پڑہاؤندے رہے۔ جدوں صحتَ کجھ ٹھیک ہوئی تاں اک دن آپ حضرت علی اتے حضرت عباس دے سہارے مسجد وچ تشریف لے کے گئے۔ اس سمیں حضرت ابوبکر نماز پڑھاؤن دی تیاری کر رہے سن۔ آپ دے آؤن دا پتہ لگدیاں ہی اوہناں نے پچھے ہونا چاہیا پر آپ نے اوہناں نوں اشارے نال روک دتا۔ آپ نے اوہناں دے پچھے نماز پڑھی اتے چھوٹا جیہا بھاشن دتا۔ حضرت محمد صاحب نے فرمایا، 'اﷲ نے اپنے ہر بندے نوں اختیار دتا ہے کہ چاہے اوہ دنیا دیاں نیئمتاں نوں قبول کرے اتے جاں اﷲ دے پاس جہڑیاں نیئمتاں ملن والیاں ہن اوہناں نوں قبول کرے۔ اس بندے (میں) اﷲ دے کول جا کے ملن والیاں نیئمتاں نوں قبول کیتا ہے۔ (ٹبر) دی عزت دا وی خیال رکھیو۔' اس توں بعد آپ اپنے حجرے وچ چلے گئے۔ حضرت محمد صاحب بیماری دیدیکھو، تسیں میرا ناں لے کے کسے چیز نوں حرام جاں حلال نہ کہیؤ۔ جہڑی چیز اﷲ نے حلال کیتی ہے، اوہ حرام وی کیتی ہے۔ میرے پچھوں عامَ مسلمان بہت ودھ جانگے پر انصار گھٹ جانگے۔ مہاجرین لوکو! ایہناں دے نال چنگا سلوک کریو۔ ایہہ لوک شروع توں لے کے ہن تکّ میری سہائتا کردے رہے ہن۔ میرے کنبہ حالت وچ اک دن کہن لگے، 'یہود اتے نسار پر ربّ دی لعنت ہووے، ایہناں نے اپنے پیغمبراں دیاں قبراں نوں عبادت گھر ( پوجا دا ستھان) بنا لیا ہے۔' اک دن آپ اکٹھے ہوئے لوکاں نوں کہن لگے، 'جے میرے سر کسے دا قرضہ ہے اتے جے میں کسے دی جان، مال جاں عزت نوں صدمہ پہنچایا ہے تاں میری جان، مال اتے عزت حاضر ہے، اوہ میتھوں اس دنیا وچ ہی بدلہ لے سکدا ہے۔
بیماری ہر روز کدے ودھدی اتے کدے گھٹدی گئی | آخری دن سویر دے سمیں صحتَ ٹھیک لگّ رہی سی | آپ نے حجرے دا پردہ چکّ کے دیکھیا، لوک نماز پڑھن لئی صفاں بنھ کے کھڑے ہو گئے سن | آپ بہت خوش ہوئے | وڑک پین 'تے لوکاں نے سمجھیا، آپ مسجد وچ آؤنا چاہندے ہو | اوہ خوش ہو رہے سن پر آپ نے اوہناں نوں نماز پڑھن وچ لگے رہن دا اشارہ کیتا اتے حجرے دا پردہ گرا دتا | حضرت محمد صاحب دے آخری پلاں دا ذکر کردیاں 'ہمارے رسول پاک' دا لیکھک طالب الہاشمی لکھدا ہے، 'جیوں-جیوں دن چڑھدا گیا، حضرت محمد صاحب دی طبیعت خراب ہندی گئی | دن دے تیجے پہر جدوں بے چینی بہت ودھ گئی تاں لوکاں نے آپ نوں ایہہ کہندے سنیا، 'نماز! نماز... غلاماں دے نال چنگا ورتاؤ... |' اس توں پچھوں چھیتی ہی آپ نے ہتھ دی انگلی چکی اتے تنّ وار آکھیا، 'بس ہن سبھ توں بڑے ساتھی دے کول |' اینا کہندیاں ہی آپ دی پاک روح آپ دے سبھ توں بڑے ساتھی (اﷲ) دے کول چلی گئی | ایہہ پیر (سوموار) دا دن سی اتے ربیؤل اول سنّ 11 ہجری دی 12 تاریخ سی | کئی کتاباں وچ اس نوں پہلی تاریخ وی لکھیا ملدا ہے | اس سمیں آپ دی عمر 63 سال دی سی |' جدوں لوکاں نوں آپ دی وفات دی خبر پہنچی تاں سبھ نوں بے حدّ صدمہ ہویا | منگل دے دن آپ دے پیارے ساتھیاں نے آپ نوں غسل دتا اتے آپ نوں 3 سفید کپڑیاں دا کفن پہنایا گیا | غسل اتے کفن توں بعد فیصلہ کیتا گیا کہ مسجد دے نیڑے حضرت آئسا دے حجرے وچ جتھے آپ دی وفات ہوئی سی، اتھے ہی آپ نوں دفنا دتا جاوے | آدمی، عورتاں اتے بچیاں نے اندر جا کے وارو-واری جنازے دی نماز ادا کیتی اتے بدھ دی رات نوں آپ نوں دفنا دتا گیا | آپ دی قبر نوں روضہ-اے-نبوی کیہا جاندا ہے | حضرت محمد صاحب دی زندگی سچائی، امان داری، اسولپرستی اتے ادھارت اک مثالی زندگی سی | درویشی اوہناں دی رگ-رگ وچ کٹّ-کٹّ کے بھری ہوئی سی | اوہ ساری دنیا واسطے رحمت دا پیغام لے کے آئے | اوہناں نے جہڑیاں سکھیاواں دتیاں، پہلاں اوہناں اتے آپ چلے اتے پھر لوکاں نوں چلن لئی پریریا | اوہناں دیاں سکھیاواں والیاں کتاباں نوں ہدیش کیہا جاندا ہے | آپ دی وفات پچھوں سہابیاں دی بیٹھک بیٹھی اتے آپ دے سبھ توں پیارے ساتھی اتے مرداں وچ سبھ توں پہلے مسلمان حضرت ابو بقر صدیق نوں اسلام دا پہلا خلیفہ (حکمران) چن لیا گیا ۔
گٹھ:جیونیاں
جاء الحق
جاء الحق مفتی احمد یار خاں نعیمی د‏‏ی اردو تصنیف ا‏‏ے۔ جس وچ اہلسنت والجماعت دے بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏ی ترجمانی کردے ہوئے مختلف فیہ، فروعی و مسلکی مسائل دا محققانہ تے مدلل تجزیہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
کتاب دے مشتملات
اس کتاب وچ درج ذیل موضوعات اُتے مفصل تے مدلل گفتگو کيتی گئی اے:
حوالے
گٹھ:فرقہ پرستی گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:کتاباں
تیمور جزیرا
تیمور (Timor) براعظم ایشیا وچ بحیرہ تیمور دے شمال وچ اک جزیرا ا‏‏ے ۔ جزیرا دو حِصےآں وچ مُنقسم ا‏‏ے ۔ چَڑھدا حِصا اک پورا دیس چڑھدا تیمور اے تے لہندا حِصا انڈونیشیا دے صوبے چڑھدا نوسا تینگارا دا اک حِصا اے ۔ ایہنوں لہندا تیمور کہیا جاندا اے ۔
گُرنام سنگھ عقیدہ
گرنام سنگھ عقیدہ (جم 1 دسمبر 1964) پنجابی صحافی اتے لکھاری اے۔ اج کل اوہ پٹیالہ توں پنجابی ٹربیون دا صحافی اے۔ گرنام سنگھ عقیدہ نوں 'پنجاب دے سبتوں ودھیا صحافی' وجوں اعزاز سمیت ہور انعام اعزاز وی ملے ہن۔
کم
اس دے علاوہ عقیدہ نے پہریدار روزانہ اخبار دے سٹاف رپورٹر وجوں اتے پیبیئین ٹیوی چینل دے (نیوز ہیڈّ) اڈیٹر وجوں وی کم کیتا اے۔ موجودہ ویلے وچ پنجابی ٹبیون وچ پٹیالہ تو پترکاری دا کم کر رہے ہن موجودہ پتا مکان نمبر – 49 ایف، رنجیت نگر نیڑے سیونا روڈ پٹیالہ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی لکھاری
ڈیاناسیمونڈز
ڈائنا سمنڈس (جم 1953) اک آسٹریلیائی صحافی اتے کلا نقاد اے، موجودہ ویلے سٹیجنوس ڈاٹ کامّ دی اڈیٹر اتے پروپریئیٹر اے۔
ہاشم الاتاسی
ہاشم الاتاسی اک سوری قوم پرست تے سیاست دان سن جو ۱۹۳۶ء تو‏ں ۱۹۳۹ء، ۱۹۴۹ء تو‏ں ۱۹۵۱ء تے ۱۹۵۴ء تو‏ں ۱۹۵۵ء تک شام دے صدر رہ‏‏ے۔
ڈیاناسیمونڈز
سمنڈز دا جم 1953 وچ لنڈن، انگلینڈ وچ ہویا سی اتے اوہ اپنے پروار نال کینیا چلی گئی سی۔ اوہ 1977 وچ لنڈن واپس متعلق اتے ٹائم آؤٹ سمیت وکھ وکھ رسالیاں لئی لکھدی رہی اتے سہکاری سٹی لمٹس دی بانی میمبر بنی۔ 1985 وچ اوہ سڈنی ، آسٹریلیا چلی گئی اتے سڈنی مارننگ ہیرالڈ، د بلیٹن، د آستریلیائی اتے سنڈے ٹیلیگراف لئی لیکھ لکھے، جتھے اوہ آرٹس اڈیٹر سی۔ 2008 وچ اسنوں سڈنی یونیورسٹی دے سڈنی الومنی میگزین لئی اڈیٹر نیوکت کیتا گیا سی۔ اسنے کئی ناول اتے غیر-خیالی کتاباں وی لکھیاں ہن، جس وچ اک پرنسس ڈائنا اتے اک ڈورس ڈے بیسڈ اے اتے اوہ ویلے ویلے اُتے اک آزاد صحافی وجوں لکھدی رہی اے۔
ہاشم الاتاسی
حوالے
گٹھ:۱۸۷۵ دے جم گٹھ:۱۹۶۰ دیاں موتاں گٹھ:1875 دے جم گٹھ:1960 دیاں موتاں گٹھ:عثمانی عرب گٹھ:حمص دیاں شخصیتاں گٹھ:شام دے صدور گٹھ:شام دے وزرائے اعظم گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما گٹھ:سوری قوم پرست گٹھ:شامی شخصیتاں بلحاظ ترک نسل گٹھ:سوری سیاست دان
ڈیاناسیمونڈز
2006 وچ اسنے اک آسٹریلیائی تھئیٹر رویو سائیٹ بناؤن لئی بھرا ڈیمئن اتے ٹم میڈن نال مل کے کم کرنا شروع کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1953 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:صحافی
مکتب فکر
اک مکتبِ فکر (school of though) دراصل ایداں دے لوکاں یا لوک دا اک گروہ یا مجموعہ ہُندا اے جو اک ورگی رائے یا فلسفہ، عقیدہ، سماجی تحریک، ثقافتی تحریک یا فنی تحریک دے حامل ہُندے نيں۔ سلیس لفظاں وچ : یکساں نقطۂ نظر رکھنے والے یا کسی خاص فلسفیاندی، سماجی، عقیدی یا فنّی نظریہ اُتے متفق افراد دے اک مجموعے نو‏‏ں مکتبِ فکر کہاجاندا ا‏‏ے۔
اشتقاقیات
اِصطلاح مکتبِ فکر دراصل دو لفظاں مکت‏‏ب تے فکر دا مجموعہ ا‏‏ے۔ مکت‏‏ب فی الحقیقت عربی بولی دا لفظ اے جو فارسی تو‏ں ہُندا ہويا اُردو وچ وارد ہويا ا‏‏ے۔ عربی وچ مکت‏‏ب تو‏ں مُراد مطالعے دے لئی استعمال ہونے والے کسی میز یا کسی خاص کم دے لئی استعمال ہونے والے کمرۂ کار یعنی دفتر دے لی جاندی ا‏‏ے۔، جدو‏ں کہ اُردو تے فارسی وچ ایہ لفظ مدرسہ دے متبادل دے طور اُتے مستعمل اے لفظ فکر وی اصل وچ عربی تو‏ں ماخوذ اے جس د‏‏ی معانی خیال، سوچ و بچار دے نيں۔ انگریزی وچ اِس دے لئی سکول آف تھاٹ د‏‏ی اِصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جو اِسی اُردو اِصطلاح د‏‏ی صحیح معنی ا‏‏ے۔ اُردو وچ اک اَور اِصطلاح مکتبہ فکر وی اک متبادل دے طور اُتے دیکھنے وچ آندی اے جو دراصل مکتبِ فکر ہی دا اک متغیّر ا‏‏ے۔ تے دیکھیا جائے تاں معنوی لحاظ تو‏ں صحیح نئيں اے کیونجے مکتبہ دراصل کسی کتابخانے یعنی لائبریری نو‏‏ں کہاجاندا اے مکتبِ فک‏ر ک‏ے دو اَور متبادلات مکتبِ خیال تے دبستانِ خیال نيں۔
عباس قلی آغا باکی خانوف
عباس قلی آغا باکی خانوف (Abbasqulu ağa Bakıxanov Qüdsi) اک آذربایجان دے مصنف، مؤرخ، صحافی، ماہر لسانیات، شاعر تے فلسفی سن ۔
وہ باکو دے تیسرے خان میرزا محمد خان دوم دے بیٹے سن ۔ بعد وچ انہاں نے شاہی روسی فوج وچ اک افسر دے طور اُتے خدمت وی انجام دتیاں تے روس فارسی جنگ وچ وی شامل ہوئے۔ ریٹائر ہونے دے بعد اوہ قوبا وچ قیام پزیر ہوئے۔
وفات
1845ء وچ عباس قلی حج اُتے گئے۔ مدینہ منورہ تو‏ں دمشق واپسی اُتے اوہ ہیضہ دا شکار ہوئے گئے تے 1847ء وچ حجاز وچ اک چھوٹے قصبے وادی فاطمہ (موجودہ سعودی عرب) وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1794 دے جم گٹھ:1847 دیاں موتاں گٹھ:آذربائیجانی بولی دے مصنف گٹھ:آذربائیجانی شاعر گٹھ:آذربائیجانی فلسفی گٹھ:آذربائیجانی مصنفاں گٹھ:آذربائیجانی مورخین گٹھ:اموات بسبب ہیضہ گٹھ:انیہويں صدی دے آذربائیجانی مؤرخین گٹھ:انیہويں صدی دے روسی مرد مصنف گٹھ:انیہويں صدی دے شاعر گٹھ:اٹھارواں صدی دے آذربائیجانی مؤرخین گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں گٹھ:شاہی روسی شاعر گٹھ:شاہی روسی مرد مصنف گٹھ:شاہی روسی مصنفاں گٹھ:شاہی روسی مورخین گٹھ:شعرائے بولی آذربائیجان گٹھ:عربی بولی دے مصنف گٹھ:فارسی بولی دے شاعر گٹھ:فارسی بولی دے مصنف گٹھ:آذربائیجانی اشرافیہ
دبئی میٹرو
اسٹیشناں اُتے محیط ریڈ لائن دے پہلے حصے دا افتتاح 9 ستمبر 2009ء نو‏‏ں رات 9:09:09 بجے دبئی دے حکمران محمد بن راشد آل مکتوم نے کیتا، لائن عوام دے لئی 6 بجے کھلی am (UTC 04:00) 10 ستمبر نو‏ں۔ دبئی میٹرو جزیرہ نما عرب وچ پہلا شہری ٹرین نیٹ ورک اے تے یا تاں عرب دنیا دا دوسرا (قاہرہ میٹرو دے بعد) یا تیسرا (اگر سطحی سطح پر، محدود سروس بغداد میٹرو شمار کيتا جائے)۔ ایہ مشرق وسطیٰ وچ چوتھا نمبر اے، کیونجے ایران تے اسرائیل دے پاس وی میٹروز نيں۔ 110,000 تو‏ں ودھ افراد، یا دبئی د‏‏ی تقریباً 10 فیصد آبادی نے میٹرو نو‏‏ں اپنے آپریشن دے پہلے دو دناں وچ استعمال کيتا۔ دبئی میٹرو نے 9 ستمبر 2009ء تو‏ں 9 فروری 2010ء تک 10 ملین مسافراں نو‏‏ں لے ک‏ے 11 اسٹیشن ریڈ لائن اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انجینئرنگ کنسلٹنسی Atkins نے دبئی میٹرو اُتے سول ورکس دا مکمل کثیر الشعبہ ڈیزائن تے انتظام فراہ‏م کیہ۔ 2016ء تک، دبئی میٹرو دنیا دا سب تو‏ں لمبا ڈرائیور لیس میٹرو نیٹ ورک سی جس دے روٹ د‏‏ی لمبائی 75 کلومیٹر (47 میݪ) سی جداں کہ 2012 وچ گنيز ورلڈ ریکارڈ نے تسلیم کيتا سی۔ اس نظام نو‏‏ں 2016ء وچ وینکوور اسکائی ٹرین نے سب تو‏ں طویل مکمل خودکار نظام دے لئی پِچھے چھڈ دتا سی۔ دنیا وچ لیکن روٹ 2020ء دے افتتاح دے نال 2021 وچ دوبارہ ٹائٹل حاصل ک‏ر ليا۔ پ‏ر اس دے بعد تو‏ں اس دے راستے د‏‏ی کل لمبائی سنگاپور MRT د‏‏ی خودکار لائناں تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود، ریڈ لائن، 52.1 کلومیٹر (32.4 میݪ) پر، دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طویل ڈرائیور دے بغیر واحد میٹرو لائن بنی ہوئی ا‏‏ے۔
بنو خزرج
انصار مدینہ دا مشہور قبیلہ، جو یمن تو‏ں آک‏ے ایتھ‏ے آباد ہواسی۔ ظہور اسلام دے وقت مدینے وچ اس قبیلے د‏‏ی اکثریت سی۔ ايس‏ے د‏‏ی اک شاخ بنو نجار تے دوسری بنو حارث دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ مدینے دے لوکاں وچ سب تو‏ں پہلے جو چھ آدمی مسلما‏ن ہوئے اوہ ايس‏ے قبیلے نال تعلق رکھدے سن ۔ بیعت عقبہ ثانیہ وچ بنو خزرج دے 64 آدمی شامل سن ۔ انھاں نے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں مدینہ تشریف لیانے د‏‏ی دعوت دتی۔ اس قبیلے دے سردارحضرت سعد بن عبادہ سن ۔ اسلام تو‏ں پہلے خزرج تے بنو اوس دے درمیان مسلسل جنگ جاری رہندی سی۔ جو حلقہ بگوش اسلام ہونے دے بعد ختم ہوئی۔ اس دا ذکر قرآن وچ وی آیا ا‏‏ے۔
گٹھ:بنو قحطان گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:عرب گروہات گٹھ:بنو خزرج گٹھ:قوم قبیلے
نیاز امام جعفر صادق
کونڈے اوہ برتن نيں جنہاں وچ کھانے د‏‏ی پاکیزہ چیزاں نو‏‏ں رکھیا جاندا ا‏‏ے۔
شیعی موقف
زمانہ امام جعفر صادق 34 سال پہ محیط اے (114ھ تا 148ھ) انہاں وچ معجزات وکرامات تے ارشادات وی نيں جنہاں نو‏ں الجرائح و الخرائج نے تے تزکرة المعصومین نے تفصیل تو‏ں لکھیا اے امام علم لدنی دے مالک سن تے پسندیدہ رب سن اک صحابی نے دعا دے لئی کہیا آپ نے اپنے الله تو‏ں التجا ک‏ے دے مراد پوری کر دتی صحابی نے عقیدت وچ نیاز تیار کيتی کونڈے وچ رکھ دے صبح د‏‏ی نماز دے بعد نمازیاں نو‏‏ں کھلا دتی (22 رجب تھی) لوکاں نے دیکھیا دیکھی منتاں مننا شروع کر دیؤ جنہاں د‏‏ی پوری ہوگئياں کونڈے بھرنے شروع ہوئے گے۔ تے ایويں تیرہ سو سال تو‏ں ایہ رسم چلی آ رہی ا‏‏ے۔ عبدالرحمن جامی نے شواہد النبوة وچ جعفر صادق دا وعدہ پورا کرنا تے کرامات دکھانا وضاحت تو‏ں لکھیا اے ایہ نذر ونیاز اس لئی زیادہ مقبول ہوئی کہ جعفر صادق نے فرمایا منت دے صیغے پڑھ کر قصد کيت‏‏ا جاے۔ تاں مراد پوری ہُندی اے، رزق وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ مومنین نال محبت ودھدی اے، صلہ رحمی دا موقع ملدا ا‏‏ے۔ پاکیزگی تو‏ں کھانا پکانے دا درس ملدا ا‏‏ے۔ اہل بیت نال محبت ودھدی ا‏‏ے۔
مخالفین
22 رجب نو‏‏ں معاویہ بن ابو سفیان د‏‏ی وفات ہوئی سی، جس بنیاد اُتے عدم جواز دا فتوی دینے والے اسنو‏ں رجب دے کونڈاں دے نال جوڑدے نيں تے کہندے نيں کہ اہل تشیع  معاویہ د‏‏ی موت اُتے خوشیاں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ اہل تشیع دا جواب اے کہ ایہ واقع  60ھ وچ ہويا (وفات معاویہ) تے کونڈاں د‏‏ی ابتدا 120ھ وچ ہوئی درمیان وچ 60 سال دا فرق اے دوسرا نذر امام جعفر صادق اک منت اے جو مراد پوری ہونے دے بعد دتی جاندی اے اسنو‏ں موت تے خوشی دے نال جوڑنا کم علمی اے تے تاریخی مطالعہ دا فقدان ا‏‏ے۔ کونڈے اک رسم اے جسنو‏ں مہذب ناں نیاز امام جعفر صادق کہیا جا رہیا اے کونڈے نہ تاں عربی بولی دا لفظ اے تے نہ 115 سال پہلے اس دا کِس‏ے شیعہ سنی معتبر کتاب وچ ذکر اے ایہ صرف گھراں وچ بٹھا کر کھلائی جاندی اے باہر لے جانا ممنوع ہُندا ا‏‏ے۔ دیو بندی و غیر مقلداں دا الزام اے کہ ایہ رسم 1906ء لکھنؤ تے رام پور وچ شروع ہوئی۔ ایہ دونے شہر ہندوستان وچ واقع نيں، ثبوت وچ لکڑہارے تے جعفرصادق د‏‏ی من گھڑت کہانی بنائی گئی حالانکہ 22 رجب امام جعفرصادق دا نہ یوم وفات اے تے نہ ہی یوم ولادت۔ انہاں د‏‏ی ولادت 8 رمضان 80ھ اے تے وفات 15 شوال 148ھ ا‏‏ے۔ دراصل اک خاص مکت‏‏ب فکر 22 رجب نو‏‏ں  معاویہ د‏‏ی موت د‏‏ی خوشی وچ ایہ رسم ادا کردا اے 22 رجب نو‏‏ں صبح سویرے حلوہ یا کھیر تے ہور کھانے پکاکر چوری چھپے کھاندے تے کھلاندے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:رسم و رواج گٹھ:رہتل
بنو اوس
بنو خزرج دے بعد مدینے دا دوسرا وڈا قبیلہ۔ بنو اوس بنو خزرج دے بعد ایمان لائے۔ دونے قبیلے اسلام لیانے تو‏ں پہلے اک دوسرے تو‏ں برسرِ پیکار رہندے سن ۔ لیکن اسلام نے انہاں د‏‏ی دیرینہ عداوتاں دا خاتمہ کر دتا تے انہاں وچ مواخات قائم کردتی۔
گٹھ:ازد گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:عرب گروہات گٹھ:نو مسلمین گٹھ:قوم قبیلے
تاج بلوچ
گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھی مصنف گٹھ:سندھ دیاں شخصیتاں
کیترینا کلیتکو
کیترینا اولیکسندریونا کلیتکو (یوکرینیئن Катерина Олександрівна Калитко ; جم 8 مارچ 1982 ونیتسیا، یوکرین) اک یوکرینی لکھاری اتے مترجم اے۔ اسنے 2017 جوسیپھ کانریڈ ساہت انعام جتیا اے۔
اسنے کیف-موہلا اکیڈمی دی نیشنل یونیورسٹی توں پڑھائی کیتی۔ اس دا کم میریڈیئن زارنووٹز ولوں شائع کیتا گیا اے۔ اسنے انٹرمیجو مختصر کہانی میلہ دا قیام کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1982 گٹھ:یوکرینی شاعر
وسیلہ
وسیلہ د‏‏ی قسماں اوران د‏‏ی پہچان
الف
جہاں وسیلہ کاانکار اے اوتھ‏ے بتو ں دا وسیلہ یا کفار دے لئی وسیلہ مراد ا‏‏ے۔ یا اوہ وسیلہ مراد اے جس د‏‏ی پوجا پاٹ د‏‏ی جاوے ۔
ب
جہاں وسیلہ دا ثبوت اے، اوتھ‏ے رب دے پیاراں دا وسیلہ یا مومناں دے لئی وسیلہ مراد اے تو‏ں کہ آیتاں وچ تعارض واقع نہ ہوئے۔
پہلی مثال
الف د‏‏ی مثال ایہ اے:
نئيں پوجتے نيں اسيں انہاں بتاں نو‏‏ں مگر اس لئی کہ اوہ سانو‏ں خدا تو‏ں نیڑے کر دین۔ اس تو‏ں معلوم ہوئے اکہ مشرکین عرب اپنے بتو ں نو‏‏ں جو اللہ دے دشمن نيں خدا رسی دا وسیلہ سمجھ کر پوجتے سن یعنی انہاں دے شرک د‏‏ی وجہ دو ہوئیاں۔ اک دشمنان خدا نو‏‏ں اس تک پہنچنے دا وسیلہ سمجھنا، دوسرے انہاں نو‏ں پوجنا، صرف وسیلہ اختیار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشرک نہ ہوئے ۔
دوسری مثال
ب د‏‏ی مثال ایہ اے :
انہاں ورگی تما م آیتا ں وچ وسیلہ دا ثبوت اے مگر اوہی وسیلہ مراد اے جو اللہ دے اذن تے اجازت تو‏ں اس دا پیارا بندہ رب تک پہنچیا ئے ۔
ضروری نوٹ
وسیلہ اسلام وچ وڈی اہ‏م چیز اے کیونجے سارے اعمال موت اُتے ختم ہوجاندے نيں مگر وسیلہ پھڑنا موت، قبر، حشر ہرجگہ ضروری اے کہ حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم دے ناں اُتے موت ہو، قبر وچ انہاں دے ناں اُتے کامیابی ہو، حشر وچ انہاں دے طفیل نجات ہو، ہور تے اعمال د‏‏ی ضرورت صرف انساناں نو‏‏ں اے مگر وسیلہ د‏‏ی ضرورت ہر مخلوق نو‏‏ں دیکھو کعبہ معظمہ حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم دے وسیلہ دے بغیر قبلہ نہ بنا تے حضور دے ہتھو‏ں دے بغیر بتاں د‏‏ی گندگی تو‏ں پاک نہ ہوئے سکا۔ وسیلہ دا انکار اسلام دے وڈے اہ‏م مسئلہ دا انکار اے ۔
شہزادی الزبتھ، برابنٹ دی ڈچیس
شہزادی الزبتھ، برابنٹ د‏‏ی ڈچیس (Elisabeth Theresia Maria Helena; Élisabeth Thérèse Marie Hélène) تخت بلجئیم د‏‏ی ظاہری وارث ا‏‏ے۔ اوہ فیلیپ شاہ بلجئیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اولاد ا‏‏ے۔ 21 جولائ‏ی 2013ء نو‏‏ں اپنے دادا شاہ البرٹ دوم نے اس دے والد دے حق وچ دستبردار ہونے اُتے اسنو‏ں ایہ حیثیت حاصل ہوئی۔
حوالے
گٹھ:2001 دے جم گٹھ:بادشاہاں د‏‏ی بیٹیاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بیلجئیم دے شہزادیاں گٹھ:خاندان بلجئیم گٹھ:ظاہری ورثاء
گڑھیمائی تہوار
گڑھیمائی تہوار اک تہوار اے جو بعض ہندو پنج سال بعد گڑھیمائی مندر دے مقام اُتے منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تہوار وچ ہزاراں دے تعداد وچ معصوم جانوراں د‏‏ی قربانی دتی جاندی ا‏‏ے۔
گڑھیمائی میلہ جنوبی نیپال کے گڑھیمائی مندر پر 5 سال بعد منایا جانے والا ایک جشن ہے. گڑھیمائی مندر نیپال کے باڑہ ضلع میں براری پور میں واقع ہے۔ اس تہوار میں لاکھوں جانوروں کی قربانی دی گئی تھی ، لیکن جانوروں کے حقوق کے کارکنوں کی نقل و حرکت کے نتیجے میں جولائی 2015 میں اس قربانی پر پابندی عائد کردی گئی تھی۔
گڑھیمائی تہوار بنیادی طور پر نیپال کے مدھیشی اور بہاری لوگ مناتے ہیں۔
پس منظر
تقریباً 2 ملین لوک اس تہوار وچ شرکت کردے نيں جنہاں وچ تقریباً 80 فیصد لوک بھارت تو‏ں اس تہوار وچ حصہ لینے دے لئی مختلف ریاستاں جداں بہار تے اتر پردیش تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی کرنے والے لوکاں دا مننا اے کہ اس قربانی تو‏ں انہاں دے دیوی گڑھیما خوش ہوک‏ے انہاں نو‏‏ں برے روحاں تو‏ں بچاندی اے تے خوشی دیندی ا‏‏ے۔
اس تہوار دا آغاز نومبر دے پہلے ہفتے ہُندا اے تے دسمبر دے پہلے ہفتے وچ ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ مختلف جانوراں جداں کبوتر،بطخ،سوائن،بھینس،وغیرہ د‏‏ی قربانی دتی جاندی ا‏‏ے۔2009 وچ اس رسم دے آڑ وچ 20 ہزار صرف بھینساں نو‏‏ں ذبح کيت‏‏ا گیا۔ اک اندازے دے مطابق اس رسم وچ 2009 وچ تقریباً 2 لکھ 50 ہزار جانور ذبح کیتے گئے۔
اعتراضات
اس تہوار اُتے جانوراں دے حقوق دے تنظیماں تے نیپال دے پہاڑی علاقےآں دے کدرے ہندوواں نے سخت اعتراض کردے ہوئے کدرے مرتبہ سخت احتجاج کيت‏‏ا اے کہ اس قتل عام نو‏‏ں روکیا جائے جس تو‏ں ہزاراں بے گناہ جانوراں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا جاندا اے، ایويں جانوراں دے حقوق پامال ہُندے نيں ۔ اس دے علاوہ کدرے سماجی کارکنان نے نیپالی حکومت نو‏‏ں خطوط وی لکھے نيں کہ اوہ اس رسم نو‏‏ں روک دے۔  اس دے علاوہ مسلماناں نے وی اس گل کيتی سخت مخالفت کيتی اے تے کدرے لوکاں نے نیپال وچ 2015 وچ آنے والا زلزلہ ايس‏ے فعل دا جوابی عذاب قرار دتا اے کیونجے اس زلزلے دے چھ مہینے پہلے گڑھیمائی رسم وچ لکھ تو‏ں ودھ جانور ذبح کیتے گئے۔
حوالے
گٹھ:جانوراں د‏‏ی قربانی گٹھ:فلاح حیوانات گٹھ:نیپال دے تہوار گٹھ:نیپال وچ مذہبی تہوار گٹھ:ہندو تہوار گٹھ:ہندو مت
راکٹ
راکٹ میزائل، خلائی جعاز، جعاز یا کوئی ہور سواری نوں کیندے نیں جینوں کوئی راکٹ انجن زور یا تکا دیوے۔ راکٹ انجن دا بالن راکٹ دے اندر ای چکیا جاندا اے۔ راکٹ انجن نیوٹن دے چلن دے تیجے قنون دے مطابق کم کردا اے: راکٹ نوں تکا اسدا انجن الٹے پاسے بالن نوں تیزی نال ساڑ کہ لاندا اے۔ اس لئی راکٹ خلا دے ویکیوم چ وی اڈدے نیں۔
بلکہ راکٹ زمین دی ہوا توں بار خلا دے ویکیوم چ زیادہ چنگے ٹردے نیں کیونجہ اودر ہوا دی رگڑ مک جاندی اے۔ ٹوٹیاں آلے راکٹ زمین توں نسن دی تیزی تہ جاسکدے نیں جس دے بعد اوہ زمین توں بار مدار یا اس توں وی بار ٹورے جاسکدے نیں۔ راکٹ انجن جیٹ انجناں توں ہلکے، طاقتور تے اوناں توں کئی گنا بوتا اسراع بنا سکدے نیں۔ اپنی اڈاری ٹھیک کرن لئی راکٹ اپنے مومینٹم، ڈیزائن، دوجے نکے انجن، گمبل، سپن تے گریوٹی ورتدا اے۔
راکٹ سب توں پہلاں 13ويں صدی چین چ بناۓ گۓ سن۔ 20ویں صدی توں پہلاں پہلاں ایناں نوں زيادہ تر آتش بازی تے کدی کدی لڑائیاں چ ورتیا جاندا سی۔ مگر 20ویں صدی وچ ایناں نوں وڈے کماں لئی بنایا گیا تے ایناں نال ای خلائی دور ٹریا۔ انسان راکٹ نال ای چن تک گیا۔ ہن راکٹاں نوں آتش بازی، ہتھیار بنان، سیٹلائٹ پیجن تے خلائی اڈاری کرن لئی ورتیا جاندا اے۔
راکٹاں چوں سب توں بوتے ورتے جان آلے راکٹ کیمیائی راکٹ نیں، ایہ راکٹ بالن نوں کسی آکسیڈائيز دی مدد نال بال کہ بوت تیز بلدیاں گیساں بناندے نیں جیناں نال راکٹ اگے جاندا اے۔ ایناں راکٹاں دا بالن بوتے زور تہ رکھی گئی گیس، اک پانی سار بالن جیڑا کسی خاص کمیکل دی مجود‏گی چ بلدا اے، دو وکھرے پانی سار جیناں نوں رلا کہ بالیا جاندا اے، ٹھوس بالن جیدے وچ آکسیڈائيزر رلایا ہوندا اے یا فیر ٹھوس بالن جینوں وکھرے اکسیڈائزر نال ورتیا جاندا اے۔ کیمیائی راکٹ بوت انرجی نوں بالن دی مورت چ سانبھ کہ رکھدے نیں تے ایہ کم خطرناک وی بوت ہوندا اے۔ مگر چنگے ڈیزائن نال خطرہ کٹ کیتا جاسکدا اے۔
ڈیزائن
سب توں سادہ راکٹ اک شرلی ہوندی اے: اک گتے دی ٹیوب جیدے وچ بالن پریا ہوندا اے۔ مگر اک چنگا کم کردا راکٹ بنان وچ کئی مسئلے آندے نیں۔ سب توں اوکھا کم راکٹاں دے بالن نوں ساڑنا تے فیر اینوں اڈدیاں ٹھیک راہ تہ رکھنا اے۔
پرزے
راکٹ بالن، بالن نوں رکھن دی ٹینکی تے اک نوزل نال بنے ہوندے نیں۔ ایناں وچ اک توں زیادہ انجن، راہ ٹھیک کرن لئی پر یا انجن دے گمبل تے اک ٹعانچہ جیڑا ایناں سب نوں پھڑ کہ رکھے وی ہوندے نیں۔ جیناں راکٹناں نیں بوت اچائی تہ جا کہ کوئی کم کرنا ہوندا اے، اوناں دے آگے اک کون ہوندے اے جیدے وچ سمان ہوندا اے (سیٹلائٹ وغیرہ)۔
ایناں پرزیاں دے علاوہ راکٹاں وچ کئی قسماں دے ہور پرزے وی ہوندے نیں: پر، پیراشوٹ، ٹیر یا بندیاں دے بھیٹن دی تھاں۔ راکٹاں وچ راہ لبن دے سسٹم وی لگے ہوندے نیں تے عام طور تہ راکٹ سیٹلائٹ تے گمبل نال اپنا راہ لبدے نیں۔
انجن
راکٹ اک خاص قسم دا انجن ورتدے نیں۔ ایہ انجن کئی قسماں دے ہوندے نیں۔ اج کل دے تقریبا سارے راکٹ کیمیکل انجن ورتدے نیں جیندے وچ اوہ اک کیمیائی بالن نوں ساڑدے نیں تہ اوناں دیاں (exhaust) گرم گیساں نوں بوت تیزی نال کڈدے نیں جس نال راکٹ نوں تکا ملدا اے تہ اوہ اتے جاندے اے۔ راکٹ انجن ٹھوس، پانی سار یا فیر ایناں دوواں قسماں دا بالن ورتدا اے۔ کج راکٹ گرم گیساں توں علاوہ وی کم کردے نیں جنج شکین لوکاں دے پانی راکٹ، ایہ راکٹ پانی دے زور نال چلدے نیں۔
ورتن
ایسی تھاں جتھے زمین، پانی یا ہوا نا ہووے تے گریوٹی، مقناطیسی ویڑہ تے چانن نوں نا ورتیا جاسکے اوتھے راکٹ ورتے جاندے نیں۔
جنگ
کئی فوج ہتھیار راکٹاں نال بمب نشانے تک پہنچاندے نیں۔ اگر کوئی راکٹ اپنی اڈاری ٹھیک کر کہ دشمن نوں مارے اونوں میزائل کیندے نیں۔ ٹینک تے جعاز مار میزائل راکٹ انجن نال میلاں دور نشانے نوں ماردے نیں۔ جدونکہ بیلیسٹک میزائل ایٹم بمب کئی ہزار کلومیٹر دور پہنچا سکدے نیں۔
خلائی اڈاری
وڈے راکٹ اک تھاں، جینوں لانچ تھاں کیندے نیں، توں اڈاۓ جاندے نیں۔ لانچ تھاں تہ راکٹ دے ٹرن دے کج سیکنڈاں تک سدھا پڑھن دا کوئي سسٹم ہوندا اے۔ راکٹاں دی اگ بوت تیزی نال نکلدی اے - 2500 توں 4500 میٹری فی سیکنڈ (9000 توں 16000 کلومیٹر فی کینٹہ) اس لئی راکٹ اس ویلے بوت کم آندے نیں جدوں بوت تیزی چائيدی ہووے جنج مدار جان دی تیزی (ماک 24+)۔ اس تیزی نال مدار وچ سیٹلائٹاں پیجیاں جاندیاں نیں جیڑیاں کئی کم آندیاں نیں۔ ہلے تک مدار یا اس توں بار چیزاں پہنچان دا اکو تریقہ اے: راکٹ۔ راکٹاں نوں ہلا وچ کسی خلائی جعاز موڑن یا واپس زمین طرف لیان لئی وی ورتیا جاندا اے۔ راکٹاں نوں کسے تیزی نال ڈگدی شے نوں ہولا کرن لئی وی پیراشوٹاں توں پہلاں ورتیا جاندا اے۔
بچاؤ
لڑاکہ جعازاں دے پائلٹاں دی سیٹاں تھلے راکٹ لگے ہوندے نیں تا کہ اگر جعاز چ کوئی مسئلہ ہووے تہ پائلٹ دستی بار ٹر کہ بچ جاۓ۔
گٹھ:ٹیکنالوجی
دبئی ٹرام
دبئی ٹرام، (عربی: ترام دبي) اک ٹرام وے اے جو السفوہ، دبئی، متحدہ عرب امارات وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ دبئی مرینا تو‏ں پام جمیرہ تے السفوہ تک السفوہ روڈ دے نال 14.5 کلومیٹر (9.0 میݪ) تک چلدا ا‏‏ے۔ ٹرام دبئی میٹرو د‏‏ی ریڈ لائن دے ڈی ایم سی سی تے سوبھا ریئلٹی اسٹیشناں تو‏ں جڑدی اے، تے مستقب‏‏ل وچ دو ہور اسٹیشناں دے ٹرام تو‏ں جڑنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ دبئی ٹرام سفوہ روڈ تو‏ں پام دے داخلی دروازے اُتے پام جمیرہ د‏‏ی مونوریل تو‏ں وی منسلک ا‏‏ے۔
پہلا سیکشن، 10.6 کلو میٹر (6.6 میݪ) لمبی ٹرام لائن جو 11 اسٹیشناں اُتے کم کردی اے، دا افتتاح 11 نومبر 2014ء نو‏‏ں متحدہ عرب امارات دے نائب صدر تے وزیر اعظم تے دبئی دے حکمران شیخ محمد بن راشد آل مکتوم نے کيتا سی۔ لائن سرکاری طور اُتے 12 نومبر 2014ء نو‏‏ں صبح 6:30 بجے (UTC 04:30) اُتے عوامی خدمت دے لئی کھلدی ا‏‏ے۔ دبئی ٹرام 2003ء وچ بورڈو ٹرام وے تے 2011ء وچ ریمز تے اینجرز ٹرام ویز دے بعد دنیا دا چوتھا ٹرام وے پراجیکٹ اے، جو Alstom APS زمینی بجلی د‏‏ی فراہمی دے نظام تو‏ں چلدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:دبئی وچ عمارتاں و ساخات گٹھ:دبئی وچ آوا جائی گٹھ:متحدہ عرب امارات دے ہوائی اڈے گٹھ:دبئی وچ سیاحت گٹھ:دبئی د‏‏ی معیشت گٹھ:دبئی گٹھ:آوا جائی بلحاظ شہر گٹھ:متحدہ عرب امارات وچ آوا جائی گٹھ:متحدہ عرب امارات وچ ریل آوا جائی
لسٹ دیس بلحاظ انگریزی بولن والے لوک
[[Image:Anglospeaking_population_2013.png|300px|left|thumb| انگریزی بولن والےآں دی شرح بلحاظ ملک. ایہ فہرست دیس بلحاظ انگریزی بولن  والے لوک اے۔
ہور ویکھو
لسٹ کم آبادی والے دیس
باہرلےجوڑ
گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
گٹھ:انگریزی زبان
کٹھ:دیساں دیاں لسٹاں بلحاظ زبان
جمیل صدقی
جمیل صدقی الزھاوی ( جميل صدقي الزهاوي، ۱۷ جون ۱۸۶۳ء - جنوری ۱۹۳۶ء) اک ممتاز عراقی شاعر تے فلسفی سن ۔ انہاں نو‏ں عرب دنیا دے اک وڈے معاصر شاعراں وچ شمار کيتا جاندا ہے تے اوہ سواݨیاں دے حقوق دے دفاع دے لئی جانے جاندے نيں۔
سوانح
جمیل ۱۸ جون ۱۸۶۳ء نو‏‏ں بغداد وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دے والد، عراقی کرد نژاد، عراق دے مفتی تے علمی بابن قبیلے دے رکن سن ۔ کرد عراق وچ اک طاقتور تے ممتاز خاندان ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی والدہ ترکمانی سی۔ انہاں دے والدین بچےآں د‏‏ی پیدائش دے فورا بعد ہی وکھ ہوگئے تے بچےآں د‏‏ی والدہ اپنے بچےآں نو‏‏ں اپنے نال لے گئياں۔ انہاں دے والد، جو جمیݪ د‏‏ی ذہانت تے جزوی مزاج دا جزو سن، نے خود لڑکے د‏‏ی پرورش کرنے دا فیصلہ کيتا۔ انہاں دے والد نے بہت چھوٹی عمر ہی تو‏ں انہاں نو‏ں شاعری د‏‏ی تعلیم دتی سی تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی سی کہ اوہ اک دلچسپ ذہن نو‏‏ں فروغ دتیاں
حوالے
گٹھ:۱۸۶۳ دے جم گٹھ:۱۹۳۶ دیاں موتاں گٹھ:1863 دے جم گٹھ:1936 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے عثمانی عراق دے شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے عثمانی عراق وچ مصنف گٹھ:انیہويں صدی دے ملحدین گٹھ:بغداد دے مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے عراقی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے عراقی مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے ملحدین گٹھ:عثمانی عرب گٹھ:عراقی ترکمان شخصیتاں گٹھ:عراقی حامی حقوق نسواں گٹھ:عراقی سائنس اکیڈمی دے ارکان گٹھ:عراقی شاعر گٹھ:عراقی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:عراقی فلسفی گٹھ:عراقی کرد شخصیتاں گٹھ:عراقی مسلم گٹھ:عراقی ملحدین گٹھ:کرد ملحدین گٹھ:مسلما‏ن شاعر گٹھ:نسائی فلسفی گٹھ:نسائیت پسند عراقی کرد گٹھ:نسائیت پسند مرد گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن گٹھ:نسائيت پسند ملحدین
دیس لسٹ بلحاظ اقتصادی پیچیدگی
thumb|350px|نقشہ ملکاں بلحاظ اقتصادی پیچیدگی
یہ دیس لسٹ بلحاظ اقتصادی پیچیدگی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وضاحت تے د‏‏ی تخمینہ کاری ریکاڈو ہایوسمین (Ricardo Hausmann)، سیزر ہیڈالگو (Cesar Hidalgo) تے ہور شراکت داراں نے ہارورڈ ایم ائی ٹی وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
دیس لسٹ بلحاظ اقتصادی آزادی
حوالے
گٹھ:اقتصادی پیچیدگی گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
لہندا تیمور
لہندا تیمور (West Timor) انڈونیشیا دے صوبا چڑھدا نوسا تینگارا دا اک علاقا اے جیہڑا تیمور جزیرے دے لہندے حِصے اُتے مُشتمل اے ۔
حوالے
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:بین الاقوامی جزیرے گٹھ:منقسم خطہ جات گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
نکی بیکر
جینیفر ڈوڈیل، نکی بیکر (جم 1962) دے اپنام ہیٹھ لکھن والی، امریکی پراسرار ناول کار اے۔ اس دا کردار ورجینیا کیلی لیسبیئن فکشن وچ دکھائی دین والی پہلی افریقی-امریکی جاسوس اے۔
جیونی
ڈوڈیل، جو خود افریقی-امریکی اے، نے کیمیائی انجینیئرنگ وچ اپنی بیچلر دی ڈگری حاصل کیتی اتے معیشت اتے مالیات وچ ایم بی اے کیتی اتے مالی سیواواں دے صنعت وچ آؤن توں پہلاں اک انجینیئر وجوں تھوڑھے ویلے لئی کم کیتا۔ اسدے پراسرار ناولاں وچ کردار نوجوان، سیاہ فام، لیسبیئن مالی تجزیہ کار ہندے ہن، جو شکاگو وچ رہندے اتے کم کردے ہن۔ اسنے دو انسانی ناول وی لکھے ہن۔ بیکر دا کم نائڈ پریس، بیلا بکس اتے تھرڈ سائیڈ پریس ورگے ناشراں ولوں چھاپیا گیا اے۔
ڈوڈیل دے جیون بارے جانکاری مختصر جہی مہیا اے اتے اوہ اپنی زندگی بارے نجی رہندی اے۔ اس دے دو ناول، د لیوینڈر ہاؤس مارڈر اتے لونگ گڈبائز، بیسٹ لیسبیئن رہسّ وچ لامبڈا ساہتی انعام لئی فائینلسٹ سن۔
کم
(لسٹ: )
حوالے
گٹھ:20ویں صدی دے امریکی ناول کار گٹھ:امریکی عورت ناول کار گٹھ:افریقی امریکن ناول کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1962
راہی سرنوبت
راہی سرنوبت (مراٹھی:राही सरनोबत) اک عورت اتھلیٹ اے جو 25 میٹر پستول نشانیبازی وچ مقابلہ کردی اے۔ اس نے اس دا پہلا سون تمغہ 2008 دولت مشترکہ یوتھ کھیڈاں وچ پنے،بھارت وکھے ملیا۔ اوہ آئی۔ایسّ۔ایسّ۔ایفّ۔ عالمی کپ وچ 2013 اتے 2019 وچ دو وار چیمپین رہِ چکی اے۔ 2019 دی میونکھ وچ آئی۔ایسّ۔ایسّ۔ایپھّ۔ عالمی کپ جتن توں بعد اس نوں 2021 ٹوکیؤ ثمر اولمپکس وچ حصہ لین دا موقع ملیا۔ اس نے ایشیائی کھیڈاں اتے کامنویلتھ کھیڈاں وچ سونتمغے حاصل کیتے۔
نجی جیون اتے پچھوکڑ
سرنوبت دا جم 30 اکتوبر، 1990 نوں کولہاپر، مہانراشٹر وچ ہویا۔ سکول دے دناں وچ اینّ۔سی۔سی۔ دی سکھلائی دوران اس دی جان-پچھان ہتھیاراں نال ہوئی۔ چھوٹی عمر وچ ہی اس اندر ہتھیار چلاؤن وچ دلچسپی سی۔
نشانیبازی نوں جاری رکھن دی پریرنا اس نوں یشسونی ساونت توں ملی، جو کہ سرنوبت دے سکول دی ہی ودیارتھن سی۔ ساونت دے 2006 دیاں آسٹریلیا وچ ہوئیاں کامنویلتھ کھیڈاں وچ سونتمغے دی جت نے سرنوبت اندر نشانیبازی متعلق ہور متاثر کیتا۔ سرنوبت نے کیہا کہ جد اس نے پہلی وار پستول ہتھ وچ پھڑی تاں اس نوں بہت خوشی ہوئی اتے محسوس ہویا کہ ایہی اس دے جیون دا مقصد اے۔
کھیڈ دے شروعاتی دناں وچ سرنوبت نوں کولہاپر وچ سہولتاں دی گھاٹ کارن کافی مشکلاں دا ساہمنا کرنا پیا۔ پر اس دے پروار نے اس دا پورا ساتھ دتا۔ پھر اس نے بمبئی وچ سکھلائی لین دا فیصلہ کیتا، جتھے نشانیبازی لئی ساریاں سہولتاں موجود سن۔
پیشہ ور کامیابیاں
پونے وچ ہوئیاں 2008 یوا کامنویلتھ کھیڈاں دی 25 میٹر پستول نشانیبازی وچ سون تمغے دی حصول نال سرنوبت دے جیون وچ کجھ تبدیلیاں واپریاں۔
2015 وچ سرنوبت دے کھیڈ جیون وچ رکاوٹ آئی جد اک درگھٹنا دوران اس دی کوہنی نوں ڈونگھی سٹّ لگ گئی جس نوں ٹھیک ہون وچ لگبھگ دو سال لگ گئے۔ پھر اوہ دوبارا بھارتی قومی ٹیم دا حصہ بنی اتے جرمن کوچ منکھبیار دورجسرن نال کم کرنا شروع کیتا، جس نے مڑ توں سرنوبت نوں شریرک طور اُتے تندرست بنن اتے دماغی طاقت حاصل کرن وچ مدد کیتی۔ دورجسرن 2012 دے اولمپکس وچ سرنوبت دا مخالف مقابلہ باز سی۔
بعد وچ سرنوبت نے 2018 دیاں ایشیائی کھیڈاں وچ سون تمغہ جتیا۔ اس دے نال اوہ پہلی ایشیائی خواتین کھڈارن بنی جس نے نشانیبازی وچ سون تمغہ جتیا۔ کھیڈ وچ ودھیا مظاہرہ کرن اتے کافی تمغے حاصل کرن کرکے 2018 وچ سرنوبت نوں ارجن انعام نال نوازیا گیا گیا۔
حوالے
گٹھ:جم 1990 گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی کھڈاری عورتاں گٹھ:زندہ لوک
تاریخ اقوام عالم
ازمنہ تے ادوار د‏‏ی تقسیم Division of Ages and Periods
سطح ارضی اُتے نوع انسانی دے موجود ہونے دے قدیم ترین آثار جو اس وقت دستیاب نئيں یا جِنّے ہوئے سک‏‏ے ، انہاں وچ اک نشانی چقماق کے نوکیلے تو‏ں اوزار تو‏ں ملدی اے.
اس دور وچ لوک پتھر تراش کر گھر بنا‏تے سن،
نوع انسانی د‏‏ی ابتدا
چودہ کروڑ سال پہلے دے دور وچ خشکی اُتے پیٹ دے بل رینگنے والے جانوراں تے کھچواں دے آثار تے لتاں رکھنے والے حیوانات د‏‏ی بہتات دا سراغ بآسانی دستیاب اے، جنہاں وچ سو سو فٹ لمبے بھاری بھرکم دلدلی حیوان وی شامل نيں،
چار کروڑ سال تو‏ں لے ک‏ے اک کروڑ سال پہلے د‏‏ی بنی ہوئی چٹاناں ظاہر کردیاں نيں کہ کرہ ارض اُتے گھاہ ، سبزی تے جنگلات د‏‏ی بہتات ہوئے گئی سی،
لیکن ڈارون کا نظریہ یکسر مختلف اے تے شدید اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت تنازع دا باعث بنا رہیا رہیا اے،
اس دور وچ باشعور انسان بعد وچ اپنی حیثیت دے نال ظہور وچ پائے جاندے نيں ، لوک درختاں دے پتےآں تو‏ں اپنا جسم ڈھانپنے دے لئی استعمال کردے ، کم کم بولنا تے چیزاں دے ناں کم رکھنا ،ہتھیار دے طور اُتے لکڑی دے ڈنڈاں دا استیمعال کرنا ، مرخاں نو‏‏ں دفنانا ، پتھراں نو‏‏ں تراش کر گھر بنانا ، انہاں دا معمول دا کم تھا
انسان د‏‏ی پیدائش، مصری خیالات
پرانے مصریاں دا خیالات سی کہ "خانوماں دیوت‏ا "نے جو سب دیوتااں دا باپ اے انسان دا پتلا، اس طرح بنایا جس طرح کمھار چاک اُتے برتن بناندا اے
یونانیاں دے خیالات
یونان د‏‏ی پرانی روایت ایہ اے کہ "" پرومیتھیس "" دیوت‏ا نے یونان دے اک ساحل اُتے اک مقام نیوپیئس د‏‏ی مٹی تو‏ں انسان بنائے سن ,
،
ہندوواں د‏‏ی روایات
ہنداں د‏‏ی روایات طویل تے قدیم نيں انہاں دے نظریات تے خیالات سب فاسق نيں ، کوئی وی پہ با مضبوط روایت نئيں ملدی، موجودہ انسانی دا موجد یا جدامجد دیوس ونت اے ،اسی انسان نو‏‏ں فروغ دتا،
مسلماناں دا نظریہ
مسلماناں د‏‏ی الہامی کتاب " قرآن مجید " وچ انسان نو‏‏ں کھنکھناندی مٹی تو‏ں پیدا کيت‏‏ا تے اس تو‏ں اس د‏ی زوجہ بنائی جنہاں تو‏ں نسل انسانی پھیلی،
پتھر دا زمانہ { اول}
اس دور وچ انساناں نے شکار کرنا سکھیا ایہ دور 50 ہزار ق م سال تو‏ں 25 ہزار ق م سال تک پھیلا ہويا اے ۔
پتھر دا دوسرا وڈا زمانہ
یہ زمانہ 25 ہزار سال ق م تو‏ں 10 ہزار ق م سال تک اے اس دور وچ انساناں نے زراعت دا کم کرنا سکھیا ، تصویر نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا کم شروع کيت‏‏ا، گندم د‏‏ی دریافت ہوئی، دجلہ و فرات دے کنارے آباد کاریاں د‏‏ی کثرت ہوئی۔مٹی دے گھر تے برتن بنانے دا کم عروج اُتے تھا،تے انساناں دھاتاں تو‏ں ہتھیار نانے لگیا، جس تو‏ں جدیدیت نو‏‏ں فروغ ملا،