cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیوا سنگھ ٹھیکری والا
بچپن،پڑھائی اتے نوکری
اوہناں نے اپنا بچپن ودھیرے پٹیالہ شہر وچ ہی گزاریا سی۔ پٹیالہ دے ماڈل سکول وچوں اٹھویں جماعت پاس کرن اپرنت آپ مہاراجہ پٹیالہ دے دربار وچ مصاحب تعینات ہوئے۔ پھر ایہناں دی تعیناتی صحت ڈیپارٹمنٹ وچ کر دتی گئی اتے آپ برنالے پلیگ افسر لگ کے آئے۔ 1902 عیسوی وچ سارے پنجاب وچ پلیگ دی بیماری پھیل گئی۔ سیوا بھاونا دی لگن نے ہی ایہناں نوں سرکاری نوکری تیاگن لئی مجبور کر دتا۔
سماج سدھار اتے قومی آزادی
آپ اپنے جدی پنڈ ٹھیکریوالا آ گئے اتے سنگھ سبھا لہر دے اثر ماتحت امرت چھک کے سنگھ سج گئے۔ ایہناں اپنے جیون دا نشانہ سکھ دھرم دا پرچار، سماج سدھار اتے قومی آزادی لئی جدوجہد متھّ لیا۔ شہید ٹھیکریوالا نے سماج وچ پنپ رہیاں نشیاں دیاں بھیڑیاں وادیاں، ویاہاں-شادیاں ویلے فضول-خرچی اتے ہور سماجی برائییاں خلاف آواز بلند کیتی۔ جدوں اکالی لہر شروع ہوئی تاں سیوا سنگھ ٹھیکریوالا دی گنتی وی علاقے دے سرکڈھ اکالی آگوآں وچ کیتی جان لگ پئی۔
جیل
اکالی لیڈراں نال ہی ایہناں نوں بندی بنا کے لاہور سینٹرل جیل وچ بھیج دتا گیا۔ ایہناں نے شرط اتے رہاء ہون توں انکار کر دتا تے انت 1926 نوں سرکار نوں مجبور ہو کے ایہناں نوں رہاء کرنا پیا۔ رہائی اپرنت مہاراجہ پٹیالہ نے شہید ٹھیکریوالا نوں مڑ گرفتار کر لیا اتے پٹیالہ جیل وچ بھیج دتا۔ مہاراجہ پٹیالہ دیاں گھُرکیاں، اچے عہدے دے لالچ، جگیراں دی پیش کش تے ہور سہولتاں سیوا سنگھ ٹھیکریوالا نوں اوہناں دے عقیدے توں تھڑکا نہ سکیاں۔
پرجا منڈل دا قیام
سیوا سنگھ ٹھیکریوالا نوں جیل وچ ہندیاں ہی 1928 عیسوی نوں پنڈ سیکھا وکھے پرجا منڈل دا قیام کر کے پردھان بنا دتا گیا سی۔ اس نویں جتھیبندی نے اپنا کم میدان وڈا کیتا اتے ہور ریاستاں وچ وی اپنیاں شاخاں قایم کیتیاں۔ پٹیالہ ریاست دیاں آپ-ہدریاں خلاف شروع کیتا پرجا منڈل دے ورکراں دا گھول اتی صلاحن یوگ سی۔ درووہار اتے غیر-انسانی وطیرے خلاف سیوا سنگھ ٹھیکریوالا نے جیل وچ بھکھ ہڑتال شروع کر دتی۔ ایہناں دی حالت دن بہ دن خراب ہونی شروع ہو گئی۔ اوہناں نوں خون دیاں الٹیاں لگ گئیاں جس کارن اوہناں نوں پٹیالہ دے راجندرا ہسپتال داخل کروایا گیا۔ سرکار نے ایہناں دی نگھردی جسمانی حالت ول کوئی اچیچا دھیان نہ دتا۔ اتھے اوہ زندگی اتے موت نال جدوجہد کردے ہوئے 64 دناں دی بھکھ-ہڑتال مکروں19 اتے 20 جنوری 1935 دی رات نوں انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن گٹھ:سکھ
دیس لسٹ بلحاظ قابل تجدید وسائل توں بجلی دی پیداوار
ایہ دیس لسٹ بلحاظ پیداوا‏‏ر برق من قابل تجدید ذرائع ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
دیس لسٹ بلحاظ پیداوا‏‏ر برق
حوالے
گٹھ:بین الاقوامی درجہ بندی بلحاظ ملک گٹھ:قابل تجدید برق گٹھ:بین الاقوامی درجہ بندی
ضلع عقبہ
عقبہ اردن دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:اردن دے ضلعے
ازیمیپس فی
ازیمیپس فی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وائپر سپ
ضلع سردریا
ضلع سردریا ازبکستان دے صوبہ سردریا دے 9 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ سردریا (شہر) شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 1،10،500 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 550 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 8 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سردریا دے ضلعے
ناصر الملک
ناصر الملک پاکستان دے سابق چیف جسٹس سپریم کورٹ نیں ۔ اوہ 31 مئی 2018 توں 18 اگست 2018 تک پاکستان دے نگران وزیراعظم رہ چکے نیں ۔
گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
ضلع بلقا
بلقا اردن دا اک ضلع اے ۔
اکاڈیا پارش
اکاڈیا امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
Acadia Parish, Louisiana
چوروم صوبہ
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبے ریاستاں
بخش کدکن
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان تربت حیدریہ دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
چک 169 ای بی
چک 169 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
ائیسن گیورو
thumb|240px|[[ مانچھُو لپی وچّ لکھیا ائیسن گیورو ]] ائیسن گیورو (   چینی بولی : 愛新覺羅,  انگریزی  : Aisin Gioro  ) اوہناں  مانچھُو (مانچو) بادشااں دا خاندانی نام سی جنہاں نے  چنگ راجٹبر دے دور وچّ  چین  اُتے راج کیتا سی ۔ ائیسن گیورو دے گھرانے دا راج چین اتے سنّ 1911 دے شنہائی انقلاب تکّ رہا جسدے بعد چین اک جمہوری نظام دی طرف چلیا گیا ۔
ناں دا ٹیکا
مانچھُو بولی وچّ ائیسن شبد دا مظلبّ سونا ( دھات ) ہندا ہے ۔ گیورو منچوریا  وچّ اک جگہ دا نام ہے ۔ مانچھُو رواج وچّ پرواراں نوں پہلاں اوہناں دے ہالہ ( یعنی قبیلے ) دے نام توں اتے پھر اوہناں دے مکن ( یعنی نزدیکی پروار ) دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔ ائیسن گیورو وچّ ائیسن اس پروار دا مکن سی اتے گیورو اسدا ہالہ سی ۔ گیورو قبیلے وچّ ہور وی پروار سن ، مثلاً ارگین گیورو پروار ، سسُو گیورو پروار اتے سرن گیورو پروار ۔
حوالے
گٹھ: مانچھُو لوک گٹھ: مانچھُو گٹھ: منچوریا گٹھ: چین دی تریخ گٹھ:منچوریا دی تریخ گٹھ:چینی شخصیتاں گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
کاسس بائلناٹس
کاسس بائلناٹس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
۱۰ آر نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
ایلن پارش
ایلن امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
Allen Parish, Louisiana
ضلع ابرید
ابرید اردن دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:اردن دے ضلعے
زکریا بن برخیا
زکریا (، "خدا نو‏‏ں یاد کیا"; زكريّا Zakariya '  یا Zakkariya; Ζαχαρίας Zakharias; Zacharias) دا ذکر عبرانی بائبل وچ آیا ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏‏ں کتاب زکریاہ دا مصنف وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا بارہ معمولی انبیاء وچ گیارہواں نمب رہ‏‏ے۔ تے انہاں دا علاقہ نبوت مملکت یہودہ سی ۔ تے آپ حزقی ایل د‏‏ی طرح یہودہ دے کوہن سن ۔
پیغمبر
تے دے مطابق، آپ عدو دے بیٹے سن ۔ مگر ایتھ‏ے تضاد پیدا ہُندا کیونجے کتاب زکریاہ وچ کچھ تے ہی مذکور اے ۔ دے مطابق برخیاہ آپ دے والد سن ۔ اورعدو اپ دے دادا سن ۔انٹرپریٹر د‏‏ی بائبل دے مطابق،
اک ہور وضاحت، شاید عدو زکریا دا والد سی اس دا وسیع تر مطلب ایہ بندا اے کہ برخیا دے والد عدو سن کیونجے اوہ انہاں تو‏ں پہلے گزرے نيں۔
ان دا نبوت دا دور دارا بادشاہ دے دوسرے سال وچ شروع ہويا(520 ق م)۔ تے بابل د‏‏ی جلاوطنی دے سولہ سال بعد۔
تے کتاب عزرا دے مطابق، حجی انہاں دے ہمعصر سن ۔ تےحجی،ملاکی تے زکریا دے موت دے بعد روح القدس نے بنی اسرائیل دے لوکاں نو‏‏ں چھوڑدتا۔ بامطابق آگادا ذرائع،"یوما" 96۔
اس دے علاوہ اس کتاب تو‏ں زکریا د‏‏ی زندگی دے مطالق معلومات نئيں مل سکن۔
یہ قیاس آریائی کيتی گئی اے کہ عدو زربابل دے کاہن خاندان دا سردار سی ۔ تے زکریا نے خود نو‏‏ں اک کاہن بنالیا سی اوراس دے بعد پیغمبر بنا سی ۔ یہ گل اس طرح ثابت کيت‏ی جاسکدی اے کہ زکریا ہیکل وچ دلچسپی رکھدا سی ۔ تے کہانت وچ بھی۔ تے عدو د‏‏ی تبلیغ وچ وی اس گل دا ذکر کتاب تواریخ وچ ا‏‏ے۔
شہادت
متی د‏‏ی انجیل، وچ وی زکریا برخیا دا ذکر اے جس دے مطابق عیسیٰ نے اس وچ فرمایا اے ؛ زکریا ابن برخیا نو‏‏ں قربان گاہ تے ہیکل دے درمیان وچ شہید کیتا گیا سی:
اسی طرح دا اک فرمان لوقا د‏‏ی انجیل وچ آیا اے جس دے مطابق:
بہائیت
بہائی مذہبی علما کرام نے زکریا د‏‏ی پیشن گوئیاں تے سورۃ ہیکل وچ فرق واضع کر دتا ا‏‏ے۔ جس دا ذکر انہاں د‏‏ی مذہبی کتاب ”سومن آف دا لارڈ آف ہوسٹ“ وچ اے ایہ کتاب انہاں دے ٹیبلٹس آف بہااللہ دا حصہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں مرزا حسین علی نوری نے لکھیا ا‏‏ے۔
اصول کافی
الکافی یا اصول کافی اک شیعہ مجموعۂ احادیث اے جو ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی المتوفى 328ھ / 329ھ، نے مرتب کیتا۔ کلینی نے اس کتاب نو‏ں اہل بیت دے شاگرداں تے شیعہ و اہل سنت دے اہ‏م تے معتبر راویاں دی روایات دی بنیاد اُتے مرتب کیتا۔ اس کتاب نو‏ں تالیف کرنے وچ تقریبًا ویہہ(20) سال لگے نيں۔ مجموعہ وچ کل 16,199 روایات نيں۔
کلینی نے اس کتاب نو‏ں لکھنے دے لئی اپنے زمانہ دے تقریبًا تمام علمی تے حدیثی مراکز جداں ایران، شام، عراق تے سعودی عرب دا سفر کیتا ایتھ‏ے تک کہ بزرگاں تو‏ں حدیث نو‏ں سننے تے حاصل کرنے وچ قریہ تے دیہات دا سفر کیتا اس لحاظ تو‏ں اسلامی تعلیمات تے احکم خصوصا مکتب تشیع دی تعلیمات نو‏ں استنباط تے استخراج کرنے دے لئی سب تو‏ں پہلا تے اہ‏م منبع سمجھا جاندا اے ۔
زکریا بن برخیا
حوالے
گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں
اصول کافی
ایہ کتاب تن حصیاں اصول الکافی اصول دین دے بارے وچ ، فروع الکافی فروع دین یا (فقہی احکم) دے بارے وچ تے روضۃ الکافی یا روضہ کافی متفرقات مسائل دے بارے وچ، اُتے مشتمل اے، مجموعی طور اُتے اس وچ چونتیس کتاباں، تن سو چھویہہ(326) باب تے سولہ ہزار تو‏ں زیادہ حدیثاں نيں۔
زکریا بن برخیا
حوالے
گٹھ:چھیويں صدی ق م دیاں شخصیتاں گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں
اصول کافی
الکافی بنیادی طور اُتے تن حصیاں اُتے مشتمل اے۔
اصول دین
تن حصیاں وچو‏ں پہلے حصے دا عنوان اصول کافی اے جو چار جلداں اُتے مشتمل اے۔
اس حصے وچ شیعہ عقائد تے ائمہ(ع) دی زندگی نیز اک مسلما‏ن فرد دی راہ و روش دے تعین دے سلسلے وچ منقولہ احادیث درج کیتیاں گئیاں نيں۔
کتاب "اصول کافی" شیعہ عقائد دی شناخت دا اہ‏م ترین ماخذ اے جو بارہا الکافی دے ہور حصیاں تو‏ں علاحدہ، مستقل طور اُتے شائع کیتی جاچکی اے تے اس دے متعدد تراجم کیتے گئی نیز اس اُتے متعدد شرحاں لکھیاں گئیاں نيں۔
اصول کافی دے ابواب
اصول کافی نو‏ں اٹھ کلی حصیاں وچ مرتب کیتا گیا تے شیخ کلینی نے ہر حصے نو‏ں مستقل کتاب دے طور اُتے متعارف کرایا اے۔ ایہ اٹھ ابواب کچھ ایداں نيں:
شروح، تعلیقات، حواشی، تلخیصات و تراجم
گوکہ اصول کافی اُتے متعدد شرحاں لکھیاں گئیاں نيں تے انہاں دے متعدد تراجم شائع ہوچکے نيں لیکن اسيں ایتھ‏ے صرف دستیاب شروح، تراجم، معاجم تے حواشی دا ذکر کردے نيں۔
شرحاں
علااوہ ازاں، کئی دوسری شرحاں وی اصول کافی اُتے لکھیاں گئیاں نيں جو نامکمل رہ گئیاں نيں۔ انہاں تمام کتب دا مجموعہ کلینی سافٹ ویئر وچ موجود اے تے دستیاب اے۔
تراجم
؛فارسی تراجم
کیتا الکافی دی تمام روایات صحیح نيں؟
اکثر ناصبی حضرات اپنی کتب وچ ایہ گل کرانے دی کوشش کردے نيں کہ الکافی دی تمام روایات صحیح نيں ،حالانکہ اسيں الکافی دی ہر حدیث نو‏ں صحیح نئيں مندے بلکہ اس وچ بعض ضعیف تے مرسل حدیثاں وی موجود نيں۔ چنانچہ اہل تشیع دے محدث اعظم سید ابو القاسم خوئی (رح ) علم رجال دے موضوع اُتے اپنی شہرہ آفاق کتاب معجم رجال الحدیث وچ روایات الکافی دے متعلق لکھدے نيں۔
تے اسيں جو کہیا اے کہ الکافی دیاں تمام روایات صحیح نئيں نيں۔اس دی ایہ امر وی تاکید کردا اے کہ شیخ صدوق (رح) تے انہاں دے شیخ محمد بن حسن (رح ) وی الکافی دی تمام روایات نو‏ں صحیح نئيں سمجھدے سن کیونکہ کافی وچ بعض روایات ضعیف وی نيں
صحیح تے ضعیف احادیث دی تعداد
شیعہ اثناعشریہ امامیہ سب دا مشترک ایمان اے کہ اول تو‏ں آخر تک صحیح صرف قرآن مجید اے تے اس دے علااوہ کوئی کتاب اس دی شریک صحت نئيں اے۔
محدث کبیر علامہ مجلسی (رح) دی اصول کافی دی شرح مراۃ العقول دے مطالعہ تو‏ں اندازہ ہوندا اے کہ انہاں نے اپنی شرح کافی وچ ہر حدیث دی سندی حیثیت دا وی تعین کر دتا اے تے ضعیف، صحیح، موثق یا قوی دی وضاحت کردتی اے۔
آقائے بزرگ تہرانی (رہ) نے تحریر فرمایا اے کہ اصول کافی وچ 34 کتاباں، 323 باب نيں تے کل احادیث 16 ہزار دے قریب نيں جنہاں وچوں ، صحیح 5072، حسن 144، موثق 178، قوی 302 تے ضعیف 9485 احادیث نيں۔ جو صحاح ستہ تو‏ں 199 احادیث ودھ نيں۔
حوالے
گٹھ:شیعہ ائمہ گٹھ:شیعہ کتب احادیث گٹھ:فقہ جعفری گٹھ:کتب اربعہ گٹھ:کتب اہل تشیع گٹھ:کتب حدیث
ڈیزرٹ برانچ نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
کاسس ڈیفیلپی
کاسس ڈیفیلپی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع سیخون آباد
ضلع سیخون آباد ازبکستان دے صوبہ سردریا دے 9 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ سیخون شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 61،900 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سردریا دے ضلعے
اسنشن پارش
اسنشن امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
نہر 15ایل
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
باسمتی
باسمتی چاولاں دی اک ونڈ اے جیہڑی پاکستان تے ہندستان چ اگائی جاندی اے۔ ایدا دانہ لماں تے مہک والا ہوندا اے۔ ایدا سواد وی وکھرا تے ودیا ہوندا اے۔ باسمتی چٹے تے ککے رنگ چ ہوندا اے۔
سنسکرت چ ایدا مطلب اے مہک والا
Reis
تحصیل چوک اعظم
چوک اعظم پنجاب دے ضلع لئیا دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع لئیا
ضلع جرش
جرش اردن دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:اردن دے ضلعے
مراد نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
اسمپشن پارش
اسمپشن امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
فتح نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
کاسس لختنشٹینی
کاسس لختنشٹینی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ابن تغری بردی
ابن تغری بردی (پیدائش: 2 فروری 1411ء– وفات: 5 جون 1470ء) مؤرخ مصر و مؤرخ اسلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں دنیائے اسلام وچ شہرت رکھدے نيں۔ ابن تغری بردی دا عرصہ حیات نويں صدی ہجری یعنی پندرہويں صدی عیسوی دا اے جس وچ دنیائے اسلام وچ کئی سیاسی انقلابات آئے جدو‏ں کہ مصر وچ خلافت عباسیہ قائم تاں سی مگر اُنہاں د‏‏ی حیثیت صرف کٹھ پتلی خفاء ورگی سی تے اصل حکمرانی سلطنت مملوک (مصر) دے مملوک سلاطین دے ہتھا‏ں وچ سی۔ ابن تغری بردی د‏‏ی وفات دے چند ہی عشراں دے بعد عباسی خلفاء د‏‏ی خلافت سلطنت عثمانیہ دے حکمراناں دے سپرد ہو گئی۔ ابن تغری بردی د‏‏ی وجہ شہرت اُنہاں د‏‏ی دو وڈی اہ‏م لکھتاں المنہل الصافی تے النجوم الزاھرہ نيں۔
ناں
ابن تغری بِردی دا مکمل ناں ابو المحاسن جمال الدین بن یوسف بن الامیر سیف الدین تغری بِردِی الاتابکی ا‏‏ے۔
ولادت
امام شمس الدین سخاوی نے ابن تغری بِردی د‏‏ی تریخ ولادت شوال المکرم 813ھ مطابق فروری 1411ء لکھی اے جدو‏ں کہ براکلمان نے تریخ ولادت سوموار 7 شوال المکرم 813ھ مطابق 2 فروری 1411ء لکھی ا‏‏ے۔
ابتدائی حالات
ابن تغری بِردی دے والد یوسف اک مملوک سن جنہاں نو‏ں ایشیائے کوچک یعنی بلاد الروم تو‏ں لیایا گیا سی ۔ سلطان مصر الظاہر برقوق نے اِنئيں خریدتا تے ترقی دتی۔ یوسف سلطان الناصر فرج دے ماتحت 810ھ مطابق 1407ء وچ مصری فوجاں دے سپہ سالارِ اعظم یعنی امیر کبیر یا اَتَابک مقرر ہوئے۔ 813ھ وچ دمشق وچ اوہ نائب السلطنت مقرر ہوئے تے اِسی سال ابن تغری بِردی د‏‏ی ولادت ہوئی۔ 815ھ مطابق 1412ء دے اوائل وچ ابن تغری بِردی دے والد دمشق وچ فوت ہوئے جدو‏ں ابن تغری بِردی محض 3 سال دے سن ۔ ابن تغری نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی بہن نے پالا، جو پہلے قاضی کبیر محمد بن العدیم الحنفی د‏‏ی زوجہ سن تے بعد وچ قاضی کبیر عبد الرحمن البلقینی الشافعی (متوفی 824ھ /1421ء ) دے حبالہ عقد وچ آئیاں ۔
تحصیل علم تے سلاطین مملوک مصر دے دربار تک رسائی
ابن تغری نے بہت مشہور علما و اساتذہ تو‏ں علوم مروجہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی علاوہ اِس دے موسیقی، بولی ترکی و بولی فارسی وی سکھی۔ اِنہاں دِناں اُنہاں د‏‏ی مصر دے مملوک سلاطین دے دربار تک رسائی ممکن ہو گئی۔ دربارِ مملوک تو‏ں وابستگی تو‏ں ابن تغری نے فوجی قواعد وچ مہارت حاصل کيتی تے بعد وچ اُنئيں اک جاگیر دربارِ مملوک تو‏ں عطا ہوئی۔ 826ھ مطابق نومبر 1423ء وچ ابن تغری نے فقط 13 سال د‏‏ی عمر وچ حج بیت اللہ د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ 849ھ /1445ء وچ اُنئيں حاجیاں دے محافظ دستے دا "پاشا" مقرر کیتا گیا تے بعد وچ اِسی منصب اُتے 863ھ/ 1459ء وچ فائز کیتا گیا۔ 836ھ مطابق 1432ء وچ ابن تغری نے مملوک سلطان مصر سلطان الاشرف سیف الدین برسبائی د‏‏ی مہم شام وچ سرگرم حصہ لیا۔ ایتھے تو‏ں اُنہاں دے مملوک سلاطین مصر تو‏ں تعلقات گہرے اُستوار ہوئے جو بعد دے مملوک سلاطین مصر دے نال کافی اُتے اثر واقع ہوئے۔ سلطان الاشرف سیف الدین برسبائی دے عہدِ حکومت وچ دربارِ شاہی قاہرہ وچ علامہ بدر الدین العینی (متوفی 855ھ مطابق 1453ء) د‏‏ی کتاباں پڑھی جاندیاں سن، اِنہاں کتاباں د‏‏ی سماعت تو‏ں ابن تغری نو‏‏ں وی تاریخی کتاباں لکھنے دا شوق پیدا ہويا۔ سلطان الاشرف سیف الدین برسبائی تو‏ں ابن تغری دے تعلقات گہرے اُستوار سن، ایہ اِس لئی وی اے کہ ابن تغری حالے 9 سال دے سن جدو‏ں قاہرہ وچ سلطان برسبائی د‏‏ی حکومت آئی تے غالبًا 27/28 سال دے سن جدو‏ں سلطان برسبائی دا قاہرہ وچ اِنتقال ہويا۔ سلطان برسبائی دا عہدِ حکومت 1422ء تا 1438ء تک دا ا‏‏ے۔
تریخ وچ ابن تغری بِردی دا مقام
845ھ مطابق 1442ء وچ مورخ مصر تقی الدین أحمد بن على بن عبد القادر بن محمد المقريزى د‏‏ی وفات تے 855ھ مطابق 1453ء وچ علامہ بدر الدین العینی د‏‏ی وفات دے بعد ابن تغری بِردی مصر دے اہ‏م تے قابل اعتماد مورخ بن گئے جنہاں نو‏ں براہِ راست دربارِ مملوکیہ مصر دے سلاطین د‏‏ی مکمل حمایت و تائید حاصل سی۔ ایہ گل قابل غور وی اے کہ ابن تغری بِردی دے زمانہ وچ اُنہاں جداں تاریخی مقام اُنہاں دے بعد کوئی حاصل نہ کرسکیا۔ المقریزی تے العینی دے بعد بلاشبہ ابن تغری مصر دے مورخین وچ شمار کیتے جاندے نيں۔
ابن تغری دا حوادث لکھنے دا انداز ہور مورخین د‏‏ی نسبت زیادہ واضح تے تفصیلی اے، ایتھ‏ے تک کہ اُنہاں نے مختلف سالاں وچ آنے والے زلزلاں د‏‏ی نوعیت، تریخ تے اِس وچ موت دا شکار ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد تک لکھی ا‏‏ے۔ جداں کہ 11 اکتوبر 1138ء نو‏‏ں حلب شام وچ آنے والے زلزلے د‏‏ی تریخ وی ابن تغری نے لکھی اے تے اِس وچ ہلاک ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد 23 ہزار لکھی حالانکہ ایہ زلزلہ ابن تغری د‏‏ی ولادت تو‏ں تن سو سال پہلے آیا سی مگر ابن تغری نے تحقیق تے اُس زمانے د‏‏ی ماخذ کتاباں دے ذریعہ اِس قدر جزئیات نو‏‏ں وی تریخ وچ محفوظ کیتا۔ بلا شک و شبہ ایہ گل کہی جاسکدی اے کہ ابن تغری اپنی حیات دے اواخر وچ ہی عرب مورخین د‏‏ی فہرست وچ صفِ اول وچ شمار کیتے گئے۔
لکھتاں
ابن تغری نے اپنی لکھتاں دے قلمی نسخے اُس مقبرے د‏‏ی مسجد نو‏‏ں فراہ‏م کردیے سن جو اُنہاں نے اپنے لئی خود بنوایا سی ۔
المنہل الصافی وَ المُسْتَوفی بعد الوافی
ابن تغری د‏‏ی پہلی اہ‏م تصنیف المنہل الصافی وَ المُسْتَوفی بعد الوافی اے جس وچ 650ھ تو‏ں 855ھ تک یعنی 1252ء تو‏ں 1451ء تک دے سلاطین، ممتاز اُمرائے حکومت، علمائے اسلام دے سوانح حیات درج کیتے نيں، مگر بعد وچ 862ھ/ 1458ء تک کچھ اضافے کیتے گئے۔ اِس کتاب دا اک مشروع خلاصہ G. Wiet نے قاہرہ تو‏ں 1932ء وچ شائع کیتا جو کل 480 صفحات اُتے مشتمل سی ۔ المنہل الصافی وچ اندازًا 3 ہزار تو‏ں ودھ افراد د‏‏ی سوانح لکھی گئی اے تے اِس وچ مصر وچ بحری مملوکاں دے سلاطین دے حالات ووَاقعات وی تحریر کیتے گئے نيں جو سنہ 1250ء تو‏ں سنہ 1382ء تک دا احاطہ کردے نيں۔
النجوم الزاہرہ فی ملوک مصر والقاہرہ
المنہل الصافی دے بعد دوسری اہ‏م تصنیف النجوم الزاہرہ فی ملوک مصر والقاہرہ اے جس وچ سنہ 20ھ یعنی 641ء تو‏ں لے ک‏ے ابن تغری دے اپنے عہد تک یعنی 799ھ مطابق 1397ء تک دے مصر دے تاریخی واقعات ترتیب وار لکھے گئے نيں۔ النجوم الزاہرہ پہلی مرتبہ مکمل دارالکتب المصریۃ قاہرہ تو‏ں 1348ھ مطابق 1929ء وچ شائع ہوئی۔ ایہ کتاب المنہل الصافی دے لکھے جانے دے عرصہ وچ نال نال لکھی جا رہی سی۔ المنہل الصافی دے متعلق ابن تغری نے لکھیا اے کہ ایہ کتاب ميں نے اپنے لئی، اپنے دوستاں دے لئی تے خاص کر سلطان مصر جقمق دے بیٹے محمد دے لئی لکھی سی جس وچ سلطان مصر جقمق دے عہد آخر تک یعنی محرم 857ھ مطابق جنوری 1453ء تک دا حال درج کیتا سی، مگر بعد وچ اِسنو‏ں 872ھ مطابق 1467ء تک ودھیا دِیا سی ۔
طبقات
استو‏ں علاوہ اِنہاں دو کتاباں کتاباں دے اک ہور کتاب طبقات وی مشہور ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں 2 جلداں وچ چوئنبول تے ماتھیس نے لائیڈن تو‏ں 1855ء تے 1861ء دے درمیانی عرصہ وچ شائع کیتا۔ اِس کتاب نو‏‏ں تن حصےآں وچ منقسم کیتا گیا : پہلے حصہ وچ 20ھ تا 365ھ / 641ء تا 976ء تک، دوسرے حصہ وچ 366ھ تا 566ھ / 977ء تا 1171ء تک، تیسرے حصہ وچ 567ھ تا 872ھ / 1172ء تا 1467ء تک دے تاریخی واقعات و حالات درج کیتے گئے نيں۔ بعد وچ 1909ء تا 1929ء دے وسطی عرصہ وچ یونیورسٹی آف کیلیفورنیا نے اِسنو‏ں شائع کیتا۔ ولیم پوپر William Popper نے ابن تغری د‏‏ی تریخ وچو‏ں سنہ 1382ء تا 1469ء تک دے تاریخی واقعات نو‏‏ں ترتیب وار مرتب کرکے Annals of Abul-Muhasin Ibn Taghribirdi دے ناں تو‏ں 1954ء تو‏ں 1963ء دے درمیانی عرصے وچ برکیلے کیلیفورنیا تو‏ں شائع کیتا۔
حوادث الدہور فی مَدَی الایام وَ الشہور
یہ 845ھ تو‏ں 12 محرم 874ھ تک یعنی 1441ء تو‏ں 16 جولائ‏ی 1469ء تک د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ دراصل ایہ المقریزی د‏‏ی السلوک لمعرفۃ دَوَل الملوک دا تکملہ ا‏‏ے۔ اِس کتاب نو‏‏ں ادارہ عالم الکتب نے محقق محمد کمال الدین عز الدین د‏‏ی تحقیق دے نال 1410ھ مطابق 1990ء وچ دوبارہ شائع کیتا۔ حوادث الدہور دے زمانہ تصنیف دے دوران النجوم الزاہرہ د‏‏ی کتابت دا سلسلہ وی جاری رہیا، النجوم الزاہرہ وچ شخصیتاں، اقتصادی حالات تے سیاسی کوائف دے متعلق کافی مواد جو حوادث وچ درج کر دتا سی، اُنئيں حذف کر دتا۔ حوادث الدہور نو‏‏ں یونیورسٹی آف کیلیفورنیا نے 1930ء تو‏ں 1942ء دے وسطی عرصہ وچ شائع کیا، اِس کتاب وچ اوہ تمام مواد آگیا اے جو النجوم الزاہرہ د‏‏ی جلد ہفتم وچ موجود نئيں سی ۔ دو تے ضخیم تاریخی کتاباں وی جنہاں دا ذِکر کدی ابن تغری نے نئيں کیتا تے نہ ہی اُنہاں دے سوانح نگاراں نے کیہ اوہ ایہ نيں :
نزھۃ الرای
نزھۃ الرای جو 678ھ تا 747ھ مطابق 1279ء تا 1346ء تک د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔
البحر الزاخر فی علم الاول والآخر
یہ 32ھ تا 71ھ مطابق 652ء تا 690ء دے تاریخی کوائف اُتے مبنی ا‏‏ے۔ علاوہ اِنہاں کتاباں کے، ابن تغری نے اپنی ضخیم کتاباں دے چند خلاصہ جات یا اِقتباست وی لکھے نيں :
البشارۃ فی تکملۃ الاشارۃ
ایہ امام الذھبی د‏‏ی الاشارۃ دا تکملہ ا‏‏ے۔
مورد اللطافۃ فی من ولی السلطنۃ والخلافۃ
اِس کتاب نو‏‏ں لاطینی ترجمہ وچ کارلائل نے 1792ء وچ کیمبرج تو‏ں شائع کیا، اِس وچ 842ھ یعنی 1438ء دے حالات بیان کيتی گئے نيں۔
تریخ دے علاوہ مختلف مضامین اُتے وی ابن تغری بِردی نے کتاباں تصنیف کيتیاں اوہ ایہ نيں :
السکر القادح و العطر الفائح
ایہ کتاب صوفیانہ طرز دے منظوم اشعار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
غناء
ایہ گیت اُتے اک مختصر سا رِسالہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1410 دے جم گٹھ:1470 دیاں موتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی مصری شخصیتاں گٹھ:پندرہويں صدی دے مؤرخین گٹھ:ترک نژاد مصری شخصیتاں گٹھ:عرب مؤرخین گٹھ:قرون وسطی دے مصری مؤرخین گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں گٹھ:مسلم مؤرخین گٹھ:مصر دے مسلم مؤرخین اسلام
افلاطون
افلاطون کلاسیکی یونانی فلسفی سی جس نے اپنے استاد سقراط نال مل کے لیندی فلاسفی دا مڈ رکھیا۔افلاطون نے ایتھنز یونان وچ اکیڈیمی ناں دے ادارے دی نیوں رکھی۔ سوچ دی تریخ وچ اپنیاں اچیچیاں سوچاں تے نویاں کاہڈاں باہجوں اوہدا اچا ناں اے۔ جانن پڑھت، ورتن، تک، آرٹ وچ اوہنے نویاں راہواں کڈھیاں پر اوہدے شگرد ارسطو نے کئی گلاں وچ اوہدے توں وکھرا ہویا۔
جس چ بعد چ ارسطو نے تعلیم حاصل کیتی ۔ افلاطون نے اکیڈیمی چ بہت زیادہ موضوعات تے وسیع پیمانے تے تعلیم دا اہتمام کیتا ،افلاطون نے کافی سارے فلسفیانہ موضوعات تے لکھیا ،جنہاں چ سیاست ، اخلاقیات ، ما بعد الطبیعات شامل نیں ۔
جیون
افلاطون کتھے جمیا تے کدوں جمیا ایس گل دا ٹھیک ٹھیک کوئی پتہ نیں۔ پر اے پتہ اے جے اودا جور اک اچی تے اسر والے ٹبر نال سی۔ نویں عالماں دا اے کینا اے جے اوہ 423 تے 428 دے وشکارلے ویلے چ ایتھنز یا ایجنا چ جمیا۔ اودے پیو دا ناں ارسٹون سی۔ کج لوک اے کیندے نین جے اودا جوڑ ایتھنز دے اک بادشاہ نال سی۔ اودی ماں پیریکٹیون نوں اے مان سی جے اوہدا جوڑ یوناں دے اک شاعر تے قنونی سولن نال اے۔ پیریکٹیون چارمیداس دی پعن تے کریٹیاس دی پتیجی سی جیہڑے 30 ٹائیرنٹ چوں سن تے جناں نیں تھوڑے ویلے لئی پیلیپونیشین دیاں لڑائیاں مگروں ایتھنز دے راج چ آۓ۔ ارسٹون تے پیریکٹیون دے افلاطون دے نال تن ہور جواک وی سن: دو پتر ایڈیمنٹس تے گلاؤکن تے اک تعی پوٹون۔ پوٹون سپیوسپس دی ماں سی جیہڑا افلاطون دا پانجا تے اودے مگروں اکیڈیمی چلان الا سی۔ ریپبلک چ اے دسیا گیا جے ایڈیمنٹس تے گلاؤکن افلاطون توں وڈے سن۔ پر زینوفون میموریبلیا چ گلاوکن نوں افلاطون توں نکا دسدا اے۔ افلاطون دے نکے ہوندے دی اک کعانی چ اوہ ستا ہویا سی تے شہد دیاں مکھیاں اودے بلاں تے بیٹھ گیاں تے اینج اودا منہ مٹھا ہوکیا تے اینج اونے فلاسفی نوں مٹھیاں بولاں چ لوکاں نوں دسیا۔ افلاطون ہلے نکا جیا سی تے ارسٹون مرگیا تے فیر اودی ماں نے اپنی ماں دے پعرا پائلایمپس نال ویاہ کرلیا جیہڑا کے ایران دے دربار چ یونان دا سفیر بن کے جاندا سی۔ کسے پہلے ویاہ توں اودا اک پتر وی سی جیدا ناں ڈیموس سی جیہڑی انی سوہنیاپے لئی مشہور سی۔ اوہ پیریکلز دا یار سی جیہڑا کے ایتھنز دے لوک راج ٹولی جون سی۔ پیریکٹیون نے افلاضون دا متریا پعرا جمیا جیدا ناں انٹیفون سی جیہڑا پارمینیڈس چ آندا اے۔
افلاطون اپنے بارے تے چپ جپیتا ریا پر اپنے ساکاں دیاں گل اونے ٹھیک تے لمے ول نان لخیاں نیں۔ افلاطون دے ڈائیلاگ سقراط دے نال اودے اپنے ٹبر دا وی فقشہ کھچدے نیں تے اودے چنگےیاں ویلیاں دی مورت نیں۔
ناں
ڈائیجینس لارٹیس دا اے کینا اے جے افلاطون دا ناں ارسٹوسلز سی جیہڑا اودے دادے دے ناں تے رکھیا گیاپے اودے کشتی دے گرو ارگوس دے ارسٹون نیں اودا ناں پلاٹون پا دتا یعنی چوڑی چھاتی والا۔
پڑھائی
اے کیا جاندا اے جے افلاطون نے مصر اٹلی سسلی تے کریاون دے سفر کیتے تے 4ج وریاں دا سی جدوں واپس مڑیا۔ افلاصون نے لیندی رہتل دے پہلے سکولاں چ اک سکول ایتھنز دی اک خالی تھاں چ جینوں اکیڈیمس دا چنڈ کیا جاندا سی اوتھے بنایا۔ ایس لئی اے سکول اکیڈیمی اخوایا۔ اے سکول 529 پک چلیا تے اینوں بازنظیم دے شہنشاہ جسٹینن نے بند کروایا ایے سوچ کے جے ا سعائی مت لئی خطرا سی۔ ایے سکول چ بڑے لوک پڑھے تے ساریاں چون مشہور ارسطو سی۔ اپنے جیون دا چوکھا سارا چر افلاطون سائراکیوز دی سیاست چ پھسیا ریا۔
افلاطون تے سقراط
افلاطون تے سقراط دی آپسی بندھناں دا سعاب لانا اوکھا اے پر افلاطون دے اپنے بولاں چ او سقراط دا نیڈے دا شگڑد سی۔ ڈاغیلاگ چ سفراط دسدا اے جے افلاطون سقراط دے اوناں ؤگرداں چوں اے جناں بارے کیا گیا سی جے اوناں نوں اونے خراب کیتا اے۔ ہور تھاں تے افلاطون ہور لوکاں نال رل کے 30 ملٹس ٹا جرمانہ دین نوں تیار اے جے سقراط نوں چھڑوایا جاسکے۔
ریپبلک
ریپبلک افلاطون دی سب توں مشہور کتاب اے۔ ایدے چ افلاطون نے اک آئیڈیل سوسائیٹی دا نقشہ کھچیا اے۔ افلاطون دے نیڑے سب توں ودیا سرکار ارسٹوکریسی سی۔ ایدے تون اودا اے مطلب نین سی جے کسے وراثت دی بنا تے کوئی سرکار چندا اے بلکہ اودی ارسٹوکریسی میرٹ تے چلدی اے۔ یعنی ایسی ریاست یا سرکار جیہڑی چنگے تے سب توں سیانے لوکاں نال چلدی ہوے۔ پر اے لوک ووٹ نال نین چنے ہونے چائیدے اے لوک میرٹ تے اگے اون۔ اوہ لوک جیہڑے سرکار چلارۓ نیں اونا نون اپنے نال ایہوجے لوک اپنے نال لیانے چايدے نین جیہڑے طرف میرٹ تے اتے آن۔
افلاطون نے اے کیا جےاکسے دیس دے راجکرن والیۂ چ ہر فٹ بندے نوں چانس لبنا جاغدا جے اوہ راج کرن والی ٹولی چ رل سکے۔ تے اینج افلاطون پہلا فلسفی سی جینے زنانیان تے جنیا دونان نون راج کرن لئی فٹ سمجیا۔ سارے لوکاں نوں برابر دے جانس دین لئی اونے اے کیا جے اے دیس دی ذمے واری اے جے دیس دے سارے نیانیان نون اکو جئی پرھائی کراۓ۔ جواکاں نون پوری جسمانی ورزشان کرواغیان جان پر اونان نوں میوزک تے میتھمیٹکس تے ہور رلدے مضمون وی پڑھاۓ جان۔ کج چر مگروں اینان دا نتارا کیتا جاوے۔۔ پچھے رہ جان والے جواک نون پیسے کمان دے کم کاج چ لا دتا جانا چائیدا اے۔ پرھن والے جواکاں دی اگے پڑھائی جاری رینی چائید اے۔ اینان نون عام پڑھائی دے نال خاص کرکے فلاسفی وی پرھائی جانی چائیدی اے تاں جے اوہ ائیڈیل فارم ج اسکن۔
ایناں دی اے پرھائی 35 ورے تک چلنی چائیدی تے اگلے 15 ورے اینان نوں پریکٹیکل کمان ج پانا جائیدا جے۔ صرف اوہ لوک جیہڑے اے ثابت کرن جے اوہنان نین جیہڑک کتاب چوں سکھیا سی اودے تے عملی جیون ج کم وی کرسکدے نین اونان نون اونے کیا جے اوہ سرکار چلان دی زمے واری دتی جاۓ۔ ایدے نال ایس گل دا وی خیال رکھیا جاۓ جے صرف اوہ لوکاں نوں سرکار چ پایا چاۓ جیہڑے عام لوکاں دی فلاح بارے وی کج کردے ہوون۔
ایسے لوکاں کول پیسے نین ہونے چایدے تے ناں اوناں دک کوئ زمین جائیدا د تے کعر ہونا چائیدا اے۔ ایناں نوں کٹھیاں ریناں چایدا اے ایسے لوکاں کول دنیاوی مال نیں ہونا چائیدا بلکہ لوکاں دی خدمت اے اصل سکون دا باعث ہونا جائیدا اے۔
لکھتاں
چھتی دائیلاگ تے 13 چٹھیاں افلاطون دے ناں لائیا جاندیاں نیں۔ نویں عالم اینوں چوں کج دے بارے شک کردے نین جے اوہ اودیاں لکھیاں نیں۔ افلاطون دیاں لکھتاں کئی ولاں چ لکھیاں گیاں نیں۔
افلاطون دے مکالمات اسدیاں اہم ترین تحریراں نیں ، یعقین کیتا جاندا اے کہ افلاطون دے سارے مصدقہ مکالمات ساڈے تک صحیح سلامت پہنچے نیں ۔ افلاطون دی سب توں پرانی لکھت افلاطون دے ڈائیلاگ نین جیہڑے 895 چ قسطنطنیہ چ لکھےگۓ تے ایناں نوں آکسقورڈ یونیورسٹی نے 1809 چ مل لیا۔
افلاطون دے اسرات
افلطون نے فلسفے تے گوڑے رنگ خھڈے۔
ہور پڑھو
گٹھ:یونانی فلسفی گٹھ:فلسفی گٹھ:فلاسفی گٹھ:یونانی لوک
نہر 12ایل
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
ضلع مفراق
مفراق اردن دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:اردن دے ضلعے
ضلع مرزاآباد
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 41،500 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 440 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 5 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سردریا دے ضلعے
صوبہ دنیزلی
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ ترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز دنیزلی شہر اے ۔
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دے صوبہ گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
حُذَیْفَۃ بن یَمان
حُذَیفۃ بن یمان، رسول اللہ  دے صاحب اسرار صحابی تے سب تو‏ں پہلے اسلام لیانے والےآں وچو‏ں سن ۔ صدر اسلام دیاں بہت ساریاں جنگاں وچ انہاں نے  رسول اللہ  دا ساتھ دتا۔ اوہ امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم دے خاص اصحاب تے پیروکاراں وچو‏ں سن ۔ بعض روایات وچ انہاں نو‏ں امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم دے اصحاب دے ارکان اربعہ وچو‏ں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
حذیفہ تو‏ں امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم تے اہل بیت(ع) دی شان وچ مختلف روایات نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں نے خلفا دے دور وچ فتوحات منجملہ جنگ نہاوند وچ شرکت کيتی۔
حذیفہ بن الیمان دی کنیت عبد اللہ اے، آپ دی والد دا نام جبل اے، لقب یمان آپ نے 36ھ وچ مدائن وچ وفات پائی۔ عثمان غنی دی شہادت دے چالیس دن بعد بار بار عمرفاروق پُچھیا کردے سن، اے حذیفہ! تسیں مینو‏‏ں تاں منافقاں وچو‏ں نئيں پاندے ہو؟ میرے اندر کوئی نفاق تو نئيں؟ فرمایا ہرگز نئيں، مگر تواڈے دسترخوان اُتے چند کھانے ہُندے نيں۔ تحقیق کیتی تو اک انڈے دی زردی سفیدی الگ الگ پکائی گئی سی۔
کاتب رسول
دربارِ رسالت وچ کتابت دا شرف حاصل کیتا، ابن مسکویہ، ابن سیدالناس عراقی تے انصاری وغیرہ نے اوہدی صراحت فرمائی ا‏‏ے۔
خاندانی حالات
آپ رضی اللہ عنہ دے والد گرامی حضرت یمان مکی سن تے قبیلہ بنی عیس تو‏ں تعلق رکھدے سن، جدو‏ں آفتاب اسلام جزیرہ نمائے عرب اُتے ضوفگن ہويا تو یمان بنوعبس دے دس افراد اُتے مشتمل اس وفد دے اک رُکن سن، جس نے بارگاہِ نبوت وچ باریاب ہو ک‏ے اپنے اسلام دا اظہار کیتا سی، ایہ واقعہ ہجرت نبوی تو‏ں پہلے دا اے، اسی طرح حذیفہ اپنی اصل دے اعتبار تو‏ں مکی تے پیدائش وپرورش دے لحاظ تو‏ں مدنی سن، انہاں دی پرورش اک مسلم گھرانے وچ ایسے والدین دی آغوش وچ ہوئی سی جو ابتدا ہی وچ اسلام دے ٹھنڈے تے خوش گوار سائے وچ آگئے سن اسی طرح حذیفہ آںحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے دیدار تو‏ں مشرف ہونے تو‏ں قبل ہی دائرہ اسلام وچ داخل ہو چدے سن ۔ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی ملاقات دے بے حد مشتاق سن، اسلام لانے دے بعد تو‏ں اوہ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حالات وواقعات تے اوصاف دے متعلق لوگاں تو‏ں برابر پوچھدے رہے تے انہاں دے دل وچ آتش شوقِ دید تے زیارت ہمیشہ بھڑکی رہندی سی، آخر کار سمندر شوق اُتے سوار اوہ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی ملاقات دے لئی مدینہ جا پہنچے تے بارگاہ نبوت وچ حاضر ہُندے ہی دریافت کیتا۔
”اللہ دے رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم! وچ مہاجر ہاں یا انصاری!“
تم چاہو تو مہاجرین وچ شامل ہو جاؤ او رجے چاہو تو انصار وچ شامل ہو جاؤ، تواناں اختیار اے دونے وچو‏ں جو وی پسند ہو اپنالو“ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:
”یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم! وچ انصاری ہوں“۔ حذیفہ بن یمان نے فیصلہ کُن لہجے وچ کہیا، جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہجرت کردے مدینہ پہنچے تو حذیفہ نے حضورپاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی محبت اختیار کر لی، اوہ سائے دی طرح رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال لگے رہندے سن، جنگ اُحد وچ حذیفہ تے انہاں دے والد یمان دونے شریک سن، اُتے اختتام جنگ وچ یمان جام شہادت نوش فرما گئے، وقت تیزی تو‏ں گزر رہیا سی، حذیفہ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال ہی رہنے گے۔
صلاحیتاں
اوداں تاں رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مختلف مواقع اُتے بہت ساریاں اہ‏م تے نازک ذمہ داریاں دی ادائیگی وچ حذیفہ دا تعاون حاصل کردے رہندے سن، لیکن سب تو‏ں مشکل تے خطرناک ذمہ داری، جس وچ انہاں دی ذہانت، زود فہمی تے راز داری دا زبردست امتحان سی، اس وقت انہاں دے حوالے کيتی گئی سی جدو‏ں غزوہ خندق دے موقع اُتے دشمن نے ہر طرف تو‏ں مسلماناں دا محاصرہ کر رکھیا سی او رمحاصرے دے طول پھڑ جانے دی وجہ تو‏ں مسلماناں دی پریشانیاں اپنی انتہاکو پہنچ گئی سن، ایتھ‏ے تک کہ اکھاں پتھر ا گئياں تے کلیجے منھ نو‏‏ں آنے لگے، مسلماناں دی تو ایہ حالت سی۔ لیکن قریش او ران دے حلیف مشرک قبائل دی حالت وی اس سخت گھڑی وچ مسلماناں تو‏ں بہتر نئيں سی، انہاں دے قدم ڈگمگا گئے، خدائے تعالی نے انہاں دے اوپر تیز آندھی دا عذاب مسلط کر دتا سی، جس تو‏ں انہاں دے خیمے اُلٹ گئے، دیگاں اُوندھی ہو گئياں تے انہاں دے چولہے بجھ گئے، ہويا دے تیز جھکڑاں نے انہاں دے چہراں اُتے کنکریاں دی بوچھاڑ کر دتی او ران دی اکھاں تے ناک نو‏‏ں گردوغبار تو‏ں بھر دتا۔
جنگ دے انہاں نازک تے فیصلہ کُن لمحات وچ جو فریق گھبرا کر صبروثبات دا دامن ہتھو‏ں تو‏ں چھڈ دیندا اے، اوہ خائب وخاسر تے ناکم ونا مراد رہندا اے تے اوہ فریق جو ضبط ووتحمل تو‏ں کم لیندا اے تے فریق مخالف دے راہ فرار اختیار کرنے دے بعد تک محاذ اُتے ڈٹا رہندا اے، فتح مند او رکامران ہُندا اے تے ایسے لمحات وچ جو جنگ دے انجام اُتے تو فیصلہ کن طور اُتے اثر انداز ہُندے نيں، برتری اسی فریق نو‏‏ں حاصل ہُندی اے جو فریق ثانی دے حالات تو‏ں مکمل طور اُتے آگاہی حاصل کردے اپنے مؤقف دا تعین کردا تے جنگ نو‏‏ں ترتیب دیندا اے، اس لیے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں حضرت حذیفہ دی صلاحیتاں تے انہاں دے تجربات تو‏ں کم لینے دی ضرورت محسوس ہوئی تے رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے طے کیتا کہ کوئی آخری تے فیصلہ کن قدم اٹھانے تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں رات دی تاریکی وچ دشمن دے کیمپ وچ بھیج کر دشمن دے حالات نوٹ کیتے جان تاکہ حالات تو‏ں آگاہی ہو جائے۔ تن تنہا دشمن دے کیمپ جانا موت دے منھ وچ جانے دے مترادف سی، لیکن جذبہ اطاعت وفرماں برداری دی رہ نمائی وچ حضرت حذیفہ نے اس مہم نو‏‏ں کس طرح سر انجام دتا اسنو‏ں انہاں نے خود اپنے الفاظ وچ ایويں بیان کیتا:
”اس رات اسيں لوگ صفاں باندھے محاذ اُتے ڈٹے ہوئے سن، ابوسفیان ( جو حالے تک مسلما‏ن نئيں ہوئے سن ) او ران دے ساتھی مشرکین اسيں تو‏ں بالائی جانب صف آرا سن تے بنو قریظہ دے یہودی اسيں تو‏ں نشیب دی طرف سن ۔ اوہ رات، ظلمت، ٹھنڈک تے ہواواں کیشدت دے لحاظ تو‏ں محاصرے دی شدید ترین رات سی، ہوائاں اس طرح گرج رہی سن جداں اوہ کاناں دے پردے پھاڑ ڈالاں گی تے تاریکی دا ایہ عالم سی کہ سانو‏ں اپنے ہتھ نئيں دکھادی دیندے سن، ایسی سخت گھڑی وچ منافقین رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں اپنے اپنے گھر لوٹ جانے دی اجازت مانگنے لگے۔ اوہ کہندے کہ ” ساڈے مکانات دشمن دے سامنے کھلے پڑے ہیں“۔ حالاں کہ دراصل اوہ کھلے ہوئے نہ سن ۔ تو منافقین وچو‏ں جو وی رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں جانے دی اجازت منگدا، رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اسنو‏ں اجازت مرحمت فرما دیندے، ایتھ‏ے تک کہ محاذ اُتے صرف تقریباً تن سو آدمی رہ گئے، اس وقت نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اپنی جگہ تو‏ں اُٹھ کھڑے ہوئے تے اک اک کردے اسيں وچو‏ں ہر شخص دے پاس تشریف لائے۔
رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم میری طرف وی آئے، اس وقت ٹھنڈک تو‏ں بچاؤ دے لیے میرے پاس اپنی اہلیہ دی اک ہلکی سی چادر سی، جو میرے گھٹناں تک وی نئيں پہنچدی سی، حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم میرے قریب آئے، وچ زمین اُتے گھٹناں دے بل بیٹھا ہويا سی، رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے پُچھیا ”کون اے ؟“ ”حذیفہ“ ميں نے جواب دتا۔
”حذیفہ؟“ میں فاقے تے سردی دی شدت دے مارے زمین دی طرف سمٹ گیا تے بولیا”ہاں اے اللہ دے رسول! میں حذیفہ ہاں، حذیفہ بن یمان“۔ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم میرے ہور قریب آگئے تے سرگوشی دے انداز وچ فرمایا:” تساں چپکے تو‏ں دشمن دے کیمپ وچ جاؤ تے اس دے حالات معلوم کردے مینو‏ں آگاہ کرو۔“ حکم سن کر انتہائی خوف تے سخت ٹھنڈک دے باوجود ميں نے موت دی وادی دی طرف قدم اُٹھا دتے تے آپ دی زبان مبارک تو‏ں میرے لئی دعا دے الفاظ نکلے۔
”خدایا اوہدی حفاظت فرما، اس دے سامنے تو‏ں، اس دے پِچھے تو‏ں، اس دے سجے تو‏ں، اس دے کبھے تو‏ں، اس دے اوپر تو‏ں او راس دے نیچے تو‏ں ۔“ رسول اللہ صلی اللہ وآلہ علیہ وسلم دی دعا دے ایہ الفاظ حالے ختم وی نئيں ہونے پائے سن کہ اللہ تعالیٰ نے میرے دل تو‏ں خوف تے میرے جسم تو‏ں ٹھنڈک دے اثرات نو‏‏ں زائل کر دتا، جدو‏ں وچ جانے دے لیے مڑا تو رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مینو‏ں پکاریا او رفرمایا” حذیفہ! دیکھو انہاں دے کیمپ وچ پہنچ کر کوئی اقدام مت کرنا۔“ ميں نے کہیا بہت اچھا او رخاموشی دے نال تاریکی دے پردے وچ چلدا ہويا مشرکین دے لشکر وچ پہنچ گیا او ران دے درمیان وچ اس طرح مکمل مل گیا گویا انہی دا وچ اک فرد ہاں، میرے پہنچنے دے کچھ ہی دیر بعد ابو سفیان انہاں دے درمیان وچ تقریر کرنے دے لیے کھڑا ہويا۔ اس نے کہیا ” قریش دے لوگو! میں تساں تو‏ں اک گل کہنا چاہندا ہاں، مگر مینو‏ں اس گل دا اندیشہ اے کہ کدرے ایہ گل محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تک نہ پہنچ جائے۔ اس لیے تساں وچو‏ں ہر شخص اپنے بغل والے نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں دیکھ لے۔“
حذیفہ فرماندے نيں کہ ميں نے اپنے پہلو وچ بیٹھے آدمی دا ہتھ پھڑیا او راس تو‏ں پُچھیا کہ ”تم کون ہو؟“ اس نے کہیا فلاں بن فلاں تے پھر ابوسفیان نے تقریر دا سلسلہ آگے ودھایا۔”قریش دے لوگو! ہن تواڈے لیے ہور ایتھ‏ے ٹھہرنے دی کوئی گنجائش نئيں رہ گئی، تساں دیکھ ہی رہے ہو کہ ساڈے جانور ہلاک ہو رہے نيں، بنو قریظہ دے یہودی اسيں تو‏ں کنارہ کش ہو چدے نيں تے تندوتیز ہواواں دے ہتھو‏ں جنہاں اُتے یشانیاں تے مصیبتاں کاسامنا سانو‏ں کرنا پڑ رہیا اے، انہاں دا وی مشاہدہ تساں کر رہے ہوئے۔ اس لیے ہن بہتر ایہی اے کہ سب ایتھ‏ے تو‏ں کُوچ کر چلو۔ وچ خود وی واپس جا رہیا ہوں“۔ ایہ کہہ کر اوہ اپنے اُونٹ دے پاس آیا، اس دے گھٹنے تو‏ں بندھی ہوئی رسی کھولی تے اس اُتے سوار ہو گیا پھر اسنو‏ں اک کوڑا رسید کر دتا، اُونٹ اُچھل کر کھڑا ہو گیا او راپنے سوا ر نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہو گیا۔
جے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے واپسی تو‏ں پہلے مینو‏ں کسی اقدام تو‏ں روک نہ دتا ہُندا تو اس وقت تیرمارکر ابو سفیان نو‏‏ں قتل کر ڈالنا میرے لیے بہت آسان سی ۔ اس دے بعد جدو‏ں وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے پاس آیا، خدمت وچ حاضر ہويا تو دیکھیا کہ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ازواج مطہرات وچو‏ں کسی دی چادر اوڑھے نماز وچ مشغول سن ۔ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مینو‏ں دیکھیا تو اپنے قریب بلیایا، وچ جاکر رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے قدماں وچ بیٹھ گیا تے رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنی چادر دا اک کنارہ مجھ اُتے ڈال دتا، ميں نے دشمن دے کیمپ دی پوری رپورٹ خدمت اقدس وچ پیش کر دتی، جسنو‏ں سن کر رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم بہت خوش ہوئے، اس اُتے اللہ دی تعریف دی تے اس دا شکرادا کیتا۔“
راز دارِ رسول
مدینے وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے مسلماناں دے سامنے سب تو‏ں مشکل او ران دے لیے سب تو‏ں زیادہ پریشان کن مسئلہ ایہ سی کہ یہودیاں او ران دے اسيں خیال وہم مشرب مشرکین وچ منافقین دا اک گروہ موجود سی، جو اپنی گھناؤنی سازشاں او رمکروہ ریشہ دوانیاں دے ذریعہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے مسلماناں دی راہ وچ طرح طرح دی مشکلات کھڑی کردا رہتاسی، اس لیے رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے حضرت حذیفہ نو‏‏ں انہاں تمام منافقاں دے ناماں تو‏ں آگاہ کر دتا سی تے ایہ اک راز سی جس تو‏ں حضرت حذیفہ دے سوا کسی دوسرے نو‏‏ں مطلع نئيں کیتا گیا سی تے ایہ خدمت انہاں دے سپرد دی سی کہ اوہ انہاں منافقین دی سرگرمیاں او ران دی حرکات وسکنات اُتے برابر نظر رکھن او ران دی طرف تو‏ں پیش آنے والے خطرات دا سدباب تے تدارک کرن۔ اسی وجہ تو‏ں حضرت حذیفہ ”راز داررسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم “دے لقب تو‏ں مشہور ہو گئے۔ حذیفہ بن یمان زندگی بھر منافقین تو‏ں متعلق رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے رازاں دے امین رہ‏‏ے۔ خلفائے راشدین منافقاں دے متعلق ہمیشہ انہاں دی طرف رجوع کردے رہ‏ے، عمر بن خطاب دا تو ایہ حال سی کہ جدو‏ں وی کسی مسلما‏ن دا انتقال ہُندا تو اوہ لوگاں تو‏ں دریافت فرماندے کہ حذیفہ اوہدی نماز جنازہ وچ شریک نيں؟ جے جواب اثبات وچ ہُندا تو اوہ وی شریک جنازہ ہو جاندے، بصورت ہور انہاں نو‏ں اس دے مومن مخلص ہونے وچ شک ہو جاندا تے نماز جنازہ نہ پڑھدے۔
اللہ جل شانہ نے تمام صحابہ نو‏‏ں انفرادی خصوصیات وبے شمار صلاحیتاں تو‏ں نوازیا سی، اج ساڈی زندگیاں وچ بے چینی دی وڈی وجہ ایہی اے کہ اسيں نے انہاں ہستیاں دے حالات وواقعات نو‏‏ں نئيں پڑھا، جو ہمہ وقت رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے قول وفعل نو‏‏ں اسيں تک پہنچانے والے نيں،
حذیفہ بن الیمان آرمینیا دے محاذ اُتے جہاد وچ مصروف سن ۔ اوتھ‏ے انہاں نے دیکھیا کہ لوگاں وچ قرآن کریم دی قراء تاں وچ اختلاف ہو رہیا ا‏‏ے۔ چنانچہ مدینہ طیبہ واپس آندے ہی انہاں نے سب تو‏ں پہلا کم ایہ کیتا کہ اوہ امیرالمؤمنین حضرت عثمانؓ دے پاس آئے تے خدمت وچ حاضر ہوکے پوری صورت حال تو‏ں آگاہ کیتا۔ انہاں نے خلیفہ تو‏ں کہیا کہ قبل اس دے کہ ایہ امت کتاب اللہ دے بارے وچ یہود و نصاریٰ دی طرح اختلاف دا شکار ہوجائے آپ اس اختلاف دا علاج فرما لاں۔ انہاں نے ہور کہیا کہ وچ آرمینیا دے محاذ اُتے جہاد وچ مصروف سی کہ ميں نے دیکھیا کہ شام دے رہنے والے لوگ اُبی بن کعبؓ دی قرأت وچ پڑھدے نيں جواہل عراق نے نئيں سنی سی۔ اس بنا اُتے اوہ اک دوسرے نو‏‏ں کافر قرار دے رہے نيں اس سلسلے وچ علامہ بدر الدین عینی لکھدے نيں: إن حذیفة قدم من غزوة فلم یدخل في بیتہ حتی أتی عثمان رضی اللہ عنہ فقال یا أمیرالمؤمنین أدرک الناس قال وما ذاك قال غزوت أرمینیة فإذا أھل الشام یقرءون بقراءة أبي ابن کعب رضی اللہ عنہ فیأتون بمالم یسمع أھل العراق وإذا أھل العراق یقرءون بقراءة عبد اللہ ابن مسعود فیأتون بمالم یسمعہ أھل الشان فیکفر بعضھم بعضاً
حضرت عثمانؓ وی شاید خود اس خطرے تو‏ں آگاہ سن ۔ انہاں نو‏ں اس گل کيتی اطلاع ملی سی کہ خود مدینہ طیبہ دے اندر ایسے واقعات پیش آئے کہ جدو‏ں مختلف صحابہ کرام دے شاگرد اکٹھے ہوئے تو اختلاف دی سی اک کیفیت پیدا ہو رہی سی۔  ' جدو‏ں حذیفہ نے وی اسی قسم کی  اطلاع دی تو آپ نے فوراً اقدام کرنے دا فیصلہ کیتا۔ اسی وقت عثمان نے جلیل القدر صحابہ نو‏‏ں جمع کیتا تے انہاں تو‏ں اس سلسلے وچ مشورہ کیتا تے فرمایا کہ مینو‏ں اطلاع ملی اے کہ بعض لوگ اس قسم دی گلاں کردے نيں کہ میری قرات تواڈی قرات تو‏ں بہتر اے تے ایہ گل کفر تک پہنچ سکی ا‏‏ے۔ لہٰذا آپ لوگاں دی کیتا رائے اے ؟ صحابہ کرامؓ نے حضرت عثمانؓ تو‏ں ایہی پُچھیا کہ آپ نے کیتا سوچا اے ؟ حضرت عثمانؓ نے فرمایا کہ میرے رائے ایہ اے کہ اسيں تمام لوگاں نو‏‏ں اک یقینی مصحف اُتے جمع کر داں تاکہ کوئی اختلاف تے افتراق باقی نہ رہ‏‏ے۔ صحابہ نے اس رائے نو‏‏ں پسند کیتا تے حضرت عثمان دی رائے دی تائید دی چنانچہ حضرت عثمانؓ نے اسی وقت لوگاں نو‏‏ں جمع کیتا تے خطبہ ارشاد فرمایا:
أنتم عندي تختلفون فیہ و تلحنون، فمن ذا‏تی عن من أھل الأمصار أشد فیہ اختلافاً وأشد لحمنا، اجتمعوا بأصحاب محمدصلی اللہ علیہ وآلہ وسلم فاکتبوا الناس إماماً
تم لوگ مدینہ وچ میرے قریب رہندے ہوئے قرآن کریم دی قراتاں دے بارے وچ اک دوسرے دی تکذیب تے اک دوسرے تو‏ں اختلاف کردے ہوئے۔ اس تو‏ں ایہ ظاہر اے کہ جو لوگ میرے تو‏ں دور نيں اوہ تو تے زیادہ تکذیب تے اختلاف کردے ہون گے۔ لہٰذا تساں لوگ مل کر اک نسخہ ایسا تیار کرو جو سب دے لیے واجب الاقتداء ہوئے۔
حذیفہ خلفائے ثلاثہ دے دور وچ
عمر بن خطاب نے حذیفہ نو‏‏ں جنگ نہاوند وچ اسلامی فوج دے سپہ سالار دا جانشین بنایا تے نعمان‌ بن مقرن دے مارے جانے دے بعد حذیفہ نے سپاہ اسلام دی کمانڈ سنبھال لی تے نہاوند نو‏‏ں فتح کیتا۔ انہاں نے نہاوند نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ایران دے بعض دوسرے شہراں نو‏‏ں وی فتح کیتا۔
حذیفہ عمر دے دور خلافت وچ مدائن دی گورنری اُتے وی منصوب ہوئے۔
قرآنی نسخیاں نو‏‏ں یکساں کرنے دی تجویز
حذیفہ نے عثمان دے دور خلافت وچ ابوذر دی تشییع وچ شرکت کيتی تے ایہ حذیفہ ہی سن جنہاں نے قرآنی نسخاں وچ اختلاف نو‏‏ں دیکھدے ہوئے قرآنی نسخاں نو‏‏ں یکساں بنانے تے اک ہی نسخہ نو‏‏ں تمام اسلامی مملکت وچ رائج کرنے دی تجویز پیش دی سی۔
حذیفہ امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم دے دور وچ
امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم دے اصحاب وچ انہاں نو‏ں نمایاں مقام حاصل سی تے انہاں نو‏ں آپ دے اصحاب دے ارکان اربعہ وچو‏ں اک رکن دی حیثیت حاصل سی۔ کشی نے اک روایت وچ حذیفہ نو‏‏ں انہاں ست افراد وچو‏ں اک قرار دتا اے جنہاں دے سبب خدا لوگاں اُتے اپنی رحمتاں نو‏‏ں نازل کردا اے ایہ اوہی لوگ نيں جنہاں نے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا دی نماز جنازہ وچ شرکت کيتی تے انہاں نو‏ں سپرد خاک کیتا۔
جدوں امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم جنگ جمل وچ شرکت کرنے دے لئی ذوقار نامی جگہ اُتے پہنچے تو حذیفہ نے ساتھیاں تو‏ں کہیا: خود نو‏‏ں امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم تے  سیدالمرسلین  دے وصی برحق دی خدمت وچ پہنچائیاں کیونکہ حق انہاں دی حمایت کرنے وچ ا‏‏ے۔
ان تو‏ں امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم وتے اہل بیت رسول اللہ  دی شان تے منزلت وچ احادیث نقل ہوئیاں نيں.
حذیفہ نے رسول اللہ  تو‏ں منقول اک حدیث وچ آپ دے بعد آنے والے بارہ اماماں یعنی ائمہ معصومین دی تصریح دی ا‏‏ے۔
مسعودی نے جنگ صفّین وچ حذیفہ دی دو بیٹےآں صفوان تے سعد دے نال امیر المومنین علی کرم اللہ وجہہ الکریم دی حمایت کرنے دی طرف اشارہ کردے ہوئے انہاں نو‏ں اس جنگ دے شہداء وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔ لیکن طبری، دے مطابق انہاں دے بیٹے سعد قیام توابین دے وقت تک زندہ سن تے سلیمان‌بن صُرَد خزاعی نے اک خط دے ذریعے انہاں تو‏ں مدد طلب دی تے سعد نے وی اپنی آمادگی دا اظہار کیتا سی ۔
انہاں دے جنازے دا سالم کشف ہونا
ہادی الجبوری سلمان فارسی دے مقبرے دے متولی نے اپنے اک انٹرویو وچ کہیا: "حذیفہ شروع وچ سلمان فارسی دی قبر تو‏ں دو کیلومیٹر دے فاصلے وچ دریائے دجلہ دے کنارے مدفون سن ۔ سنہ ۱۹۳۱ عیسوی وچ دریائے دجلہ دا پانی انہاں دی قبر تک پہنچ گیا اسی بنا اُتے آیت اللہ سید ابوالحسن اصفہانی نے حکم دتا کہ انہاں دے جسد نو‏‏ں کسی امن جگہ منتقل کیتا جائے۔ جدو‏ں قبر کھودتی گئی تو دیکھیا کہ انہاں دا جسد تیرہ صدیاں گزرنے دے بعد وی بالکل صحیح و سالم سی ۔"
منابع
گٹھ:656 دیاں موتاں گٹھ:وزراء رسول گٹھ:اصحاب صفہ
گٹھ:انصار گٹھ:حدیث غدیر دے راوی گٹھ:اصحاب امام علی گٹھ:صحابہ گٹھ:صحابی
ضلع شراف رشیدوف
ضلع شراف رشیدوف ازبکستان دے صوبہ سردریا دے 9 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ پختاآباد شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 51،900 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 520 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 6 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سردریا دے ضلعے
بخش روداب (سبزوار)
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان سبزوار دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
بخش جنگل
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان رشتخوار دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
چنکیری
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
فورڈواہ نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
خط محقق
خط مُحَقَّق اسلامی خطاطی دا اک خط اے جو خط کوفی دے اختراع دے بعد ایجاد وچ آیا۔ اِسنو‏ں اسلامی خطاطی دے قدیم ترین خطوط وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تیسری صدی ہجری تو‏ں بارہويں صدی ہجری تک اِس خط نو‏‏ں سرکاری کاغذات د‏‏ی ترتیب تے تدوین دے لئی استعمال کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ خط کوفی دے بعد اِس خط نے زیادہ شہرت پائی۔ خلافت عباسیہ تے اُس دے ماتحت ہور سلطنتاں وچ اِس خط دے متعدد خطاطین موجود سن جنہاں د‏‏ی سرپرستی تک ایہ خط تقریباً دس صدیاں تک رائج رہیا۔ اِس خط وچ حروف تہجی د‏‏ی پیمائش تحقیق نال کيتی جاندی اے، اِسی لئے اِسنو‏ں خطِ مُحَقَّق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اٹھارہويں صدی عیسوی تو‏ں پہلے سلطنت عثمانیہ دا سرکاری خط کہلاندا سی جدو‏ں کہ اِس دا دورِ عروج مصر دے مملوک سلاطین دا عہد سی۔
تریخ
خط محقق د‏‏ی بنیاد خط کوفی اُتے اے کیونجے ایہ خط کوفی دے بعد ایجاد ہويا ا‏‏ے۔ عربی بولی دے علم الخط دے قدیم ترین مؤرخ ابن ندیم نے اپنی تصنیف کتاب اللسٹ وچ اِس خط دا ذِکر خط کوفی دے بعد تے خط ثلث تو‏ں پہلے کيتا ا‏‏ے۔ ایہ مستقل بالذات خط اے ‘ یعنی اِس نو‏‏ں کسی دوسرے خط د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہُندی۔ بعض محققاں دے خیال دے مطابق خط کوفی د‏‏ی اوہ قسم جس وچ سطح زیادہ اے ‘ اُسی تو‏ں ترقی پا کر خط محقق وجود وچ آیا ا‏‏ے۔ اِس خط اُتے جے غور کيتا جائے تاں ایہ خط معقلی دے نیڑے قریب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ مؤرخ ابن ندیم دے بیان دے مطابق خلیفہ مامون الرشید دے عہدِ حکومت وچ اِس خط تو‏ں دلچسپی تے شوق عام طور اُتے پھیل گیا سی۔ تحسینِ خط د‏‏ی قدردانی سرکاری سطح اُتے عام ہوگئی سی۔ پیشہ ور کاتبین دا اک طبقہ وجود وچ آچکيا سی جنہاں نو‏ں وَرَّاق کہیا جاندا سی۔ اوہ کتاباں نو‏‏ں نقل کردے، جلد باندھدے تے فیر فروخت کر ڈالدے سن ۔ اِس پیشے تو‏ں اُنہاں د‏‏ی روزی وابستہ سی۔ اُنہاں دے پیشے دا تقاضا ایہ سی کہ اک طرف اوہ زُود نویس ہوں‘ تاں دوسری طرف صاف خط تے واضح حروف لکھياں تاکہ پڑھنے وچ کوئی دشواری پیش نہ آئے تے فیر اُنہاں د‏‏ی نقل کردہ کتاباں جلدی فروخت ہوجاواں۔ اِسی ضرورت دے تحت وَرَّاق مجبور ہوئے کہ خط کوفی د‏‏ی سادہ شکل تو‏ں کوئی نواں خط ایجاد کيتا جائے جو صاف ہو‘ واضح ہوئے تے خوش خط ہوئے۔ بقول ابن ندیم، اِنہاں وَرَّاق نے ہی ایہ خط ایجاد کيتا۔ خط ثلث تے خط نسخ د‏‏ی ترویج دے بعد اِس خط د‏‏ی شہرت کم ہوگئی۔
چک 170 ای بی
چک 170 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
رکھ برانچ نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
رکھ برانچ نہر1892 وچ انگریزاں نے سندل بار نوں سیراب کرن لئی دریاے چناب  تے خانکی ہیڈورکس (گوجرانوالہ) دے مقام توں نہر لوئر چناب کڈی جس دیاں ہور شاخاں
رکھ برانچ نہر لوئر چناب نہر دی ذیلی شاخ اے ( لوئر چناب دریائے چناب توں خانکی ہیڈورکس (گوجرانوالہ) دے مقام توں نکلدی اے) جبکہ رکھ برانچ نہر گھراٹ 37000 سکھیکی (حافظ آباد ) دے مقام تون لوئر چناب نہر وچون نکلدی اے رکھ برانچ نہر نوں 1892 وچ انگریزاں نے تعمیر کیتا سی۔ ایہ نہر حافظ آباد ، سکھیکی، سانگلہ ہل، سالاروالا، چک جھمرہ، دے پنڈاں نوں سراب کرن دے بعد فیصل آباد وچ داخل ہندی اے فیصل آباد توں ایہ نہر جہانگیر خورد ، موڑ توں گوجرہ ول مڑجاندی اے اس نہر نال سراب ہون والا آخری مقام سیتلاں اے جو کہ گوجرہ دا اک گاؤں اے رکھ برانچ نہر دی کل لمبائی 182 کلومیٹر اے تے ایہ تقربیًا 300 پنڈاں نوں  سیراب کردی اے اس نہر نال سیراب ہون والے پنڈاں دے نمبراں دے آگے رکھ برانچ دا مخفف ر۔ب لکھیا جاندا اے مثال دے طور تے چک 242 ر ب
ہور ویکھو
رکھ برانچ نہر دے پنڈ گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
اوویلز پارش
اوویلز امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
نہر 5ایل
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
گرنتھ صاحب
گرنتھ صاحب سکھاں دی مزہبی کتاب اے۔ اینوں سکھ گرواں نے 1469 توں 1708 دے ویلے وچ لکھیا۔ ایدے 1430 انگ یا صفے نیں۔ اے گرمکھی لپی چ اے تے اے پنجاب چ تے پنجابی بولی چ لکھی گئی اے۔ دسویں گرو گوبند سنگھ نیں گرنتھ صاحب نوں 11واں تے انتمی گرو کیا۔
گرو گرنتھ
رتنا رتن مادہ بہو ساگرُ بھریا رام۔۔ انگ: 442 (وغیرہ سری گرو گرنتھ صاحب جی)
سری گرو گرنتھ صاحب جی شبد روپ دے گرو ہن| (سدا اچلّ گریائی) 1765 (1765)بِ: کتک سدی دوج نوں سری حجور صاحب ندیڑ وکھے سری گرو گرنتھ صاحب جی دے سنمکھ، پنجاں سنگھاں (1.پیارے بھائی دھرم سنگھ 2. بھائی دئیا سنگھ جی، 3.بھائی مان سنگھ جی 4. بھائی سنتوکھ سنگھ جی، سیوادار سری حجور صاحب جی 5. بھائی ہرِ سنگھ جی، ستگرو جی دی روز دی ڈائری لکھن والے) تابیا کھڑے کرکے آپ جی نے سارے پنتھ نوں آگیا کیتی:-
آگیا بھئی ادور کی تبی چلائیو پنتھ۔۔