cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عائشہ بنت ابی بکر
نکاح
جانثاران رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں بہت فکر لاحق ہوئی، مشہور صحابی حضرت عثمان بن مظعون (متوفی 2ھ/ 624ء) د‏‏ی زوجہ حضرت خولہ رضی اللہ عنہا بنت حکیم رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے پاس آئیاں تے عرض کيتی: یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم! آپ دوسرا نکاح کر لین۔ آپ نے فرمایا: کس سے؟ خولہ رضی اللہ عنہا کہنے لگاں: بیوہ تے کنواری دونے طرح د‏‏ی لڑکیاں موجود نيں، جس نو‏‏ں آپ پسند فرماواں اُسی دے متعلق گفتگو کيت‏ی جائے۔ فرمایا: اوہ کون نيں؟ خولہ رضی اللہ عنہا نے کہیا: بیوہ تاں سودہ بنت زمعہ نيں تے کنواری ابوبکر ( رضی اللہ عنہ) د‏‏ی بیٹی عائشہ (رضی اللہ عنہا)۔ ارشاد ہويا: بہتر اے تسيں اِنہاں د‏‏ی نسبت گفتگو کرو۔ حضرت خولہ رضی اللہ عنہا رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی مرضی پا کر حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے گھر آئیاں تے اُنہاں تو‏ں تذکرہ کيتا۔ دورِ جاہلیت وچ دستور سی جس طرح سگے بھائیاں د‏‏ی اولاد نال نکاح جائز نئيں، اِسی طرح عرب اپنے منہ بولے بھائی د‏‏ی اولاد تو‏ں وی شادی نئيں کيتا کردے سن ۔ اِس بنا اُتے حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے کہیا: خولہ! عائشہ (رضی اللہ عنہا) تاں آنحضرت (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی بھتیجی اے، آپ تو‏ں اُس دا کِداں نکاح ہوئے سکدا اے ؟ حضرت خولہ رضی اللہ عنہا نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں اِستفسار کيتا تاں آپ نے فرمایا: ابوبکر رضی اللہ عنہ میرے دینی بھائی نيں تے اِس قسم دے بھائیاں نال نکاح جائز ا‏‏ے۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا تاں اُنہاں نے قبول ک‏ر ليا۔
لیکن اِس تو‏ں پہلے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی نسبت جبیر بن مطعم دے بیٹے تو‏ں ہوچکيت‏ی سی، اِس لئی اُنہاں تو‏ں پوچھنا وی ضروری سی۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے جبیر تو‏ں جا ک‏ے پُچھیا کہ تسيں نے عائشہ (رضی اللہ عنہا) د‏‏ی نسبت اپنے بیٹے نال کیندی سی، ہن کيتا کہندے ہو؟ جبیر نے اپنی بیوی تو‏ں پُچھیا۔ جبیر بن مطعم دا خاندان حالے اسلام تو‏ں آشنا نئيں ہويا سی، اُس د‏‏ی بیوی نے کہیا: جے ایہ لڑکی (یعنی حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا) ساڈے گھر آگئی تاں ہماریا بچہ بے دِین ہوئے جائے گا (یعنی بت پرستی چھڈ دے گا)، سانو‏ں ایہ گل منظور نني‏‏‏‏ں۔
نکاح دے وقت عمر6سال
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال نکاح ہويا تاں تب آپ د‏‏ی عمر 6 سال سی۔ ایہ نکاح ماہِ شوال 10 نبوی مئی 619ء وچ ہويا۔ تب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا سن 49 سال 7 ماہ سی۔ ایہ ہجرت نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں تن سال پہلے دا واقعہ ا‏‏ے۔ آپ دا مہر 500 درہم سی۔ آپ د‏‏ی رخصتی ہجرت دے پہلے سال ماہِ شوال 1ھ/ اپریل 623ء وچ عمل وچ آئی۔ اُس وقت آپ د‏‏ی عمر مکمل 9 سال سی۔ تابعی عروہ بن زبیر (جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے بھانجے نيں) نے آپ نال نکاح دے متعلق پُچھیا تاں بیان فرمایا کہ: جدو‏ں نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مجھ نال نکاح کيتا تاں وچ بچیاں دے نال کھیل رہی سی، مینو‏ں معلوم نہ سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مجھ نال نکاح ک‏ر ليا اے حتیٰ کہ مینو‏ں میری والدہ پھڑ کر گھر وچ لے گئياں تے گھر ہی مینو‏ں روک دتا، ہن مینو‏ں خیال آیا کہ میرا نکاح ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ميں نے اِس بارے وچ اپنی والدہ تو‏ں نئيں پُچھیا، ہاں اُنہاں نے خود ہی مینو‏ں بتادتا کہ تواڈا نکاح ہوئے گیا ا‏‏ے۔
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مدینہ منورہ ماہ ربیع الاول 1ھ نو‏‏ں پہنچے تے ربیع الاول تو‏ں اٹھواں مہینہ شوال ہُندا ا‏‏ے۔ جس دے مطابق ایہ رخصتی ماہِ شوال 1ھ/ اپریل 623ء وچ عمل وچ آئی اُس وقت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی عمر مبارک 53 سال 10 ماہ سی۔ اِس لحاظ تو‏ں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی خدمت وچ 9 سال 6 ماہ رني‏‏‏‏ں۔
بکثرت احادیث وچ آیا اے کہ نکاح تو‏ں پہلے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے خواب وچ دیکھیا کہ اک فرشتہ ریشم دے کپڑ‏ے وچ لپیٹ کر آپ دے سامنے کوئی چیز پیش کر رہیا اے، پُچھیا: کيتا اے ؟ جواب دتا کہ آپ د‏‏ی زوجہ ني‏‏‏‏ں۔ آپ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے کھول کر دیکھیا تاں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا سن۔ آپ فرماندیاں نيں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے تو‏ں فرمایا: ماں تسيں نو‏‏ں دو بار خواب وچ دیکھ چکيا ہون، ميں نے دیکھیا کہ اک شخص ریشمی کپڑ‏ے وچ تسيں نو‏‏ں میرے پاس لیایا اے تے کہہ رہیا اے: ایہ آپ د‏‏ی اہلیہ نيں، اِنہاں دا پردہ اُٹھا کر ویکھو، ميں نے پردہ اُٹھا کر دیکھیا تاں تسيں سن۔ ميں نے کہیا: جے ایہ اللہ دے کولو‏‏ں اے تاں اللہ اِسنو‏ں ضرور نافذ فرما دے گا۔
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: حضرت جبرئیل امین علیہ السلام ریشم دے سبز کپڑ‏ے وچ (لپٹی ہوئی) اُنہاں د‏‏ی تصویر لے ک‏ے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی بارگاہ وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا: یا رسول اللہ! ایہ دنیا و آخرت وچ آپ د‏‏ی اہلیہ ني‏‏‏‏ں۔ آپ فرماندیاں نيں کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے تو‏ں فرمایا کہ: ميں نے خواب وچ توانو‏‏ں دو بار دیکھیا، ميں نے فرمایا کہ تسيں ریشمی کپڑےآں وچ لپٹی ہوئی ہوئے تے مینو‏ں کہیا گیا کہ ایہ آپ د‏‏ی بیوی ني‏‏‏‏ں۔ سو پردہ ہٹا کر ویکھو، جدو‏ں ميں نے دیکھیا تاں تسيں ہی سی۔ تاں ميں نے کہیا: جے ایہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں اے تاں اوہ ایسا کرکے ہی رہے گا۔
کم سنی د‏‏ی شادی دے حوالے تو‏ں سید سلیمان ندوی کہندے نيں: "کم سنی د‏‏ی اِس شادی دا اصل منشا نبوت تے خلافت دے درمیان وچ تعلقات د‏‏ی مضبوطی سی۔ اک تاں عرب د‏‏ی گرم آب و ہو‏‏ا وچ خواتین د‏‏ی غیر معمولی نشوونماء د‏‏ی طبعی صلاحیت موجود اے، دوسرے عام طور اُتے ایہ وی دیکھیا گیا اے جس طرح ممتاز لوک دے دماغی تے ذہنی قویٰ وچ ترقی د‏‏ی غیر معمولی استعداد ہويا کردی اے، اِسی طرح قد و قامت وچ وی بالیدگی د‏‏ی خاص قابلیت ہُندی اے، انگریزی وچ اِسنو‏ں Precocious وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ بہرحال اِس کمسنی وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نو‏‏ں اپنی زوجیت وچ قبول کرنا اِس گل کيتی صریح دلیل اے کہ لڑکپن تو‏ں اُنہاں وچ نشوونماء، ذکاوت، جودتِ ذہن تے نکتہ رسی دے آثار نمایاں سن ۔"
نکاح لڑکپن وچ
بوہت سارے مسلما‏ن مصنفاں نے حضرت عائشہ د‏‏ی عمر دا حساب اُنہاں د‏‏ی بہن حضرت اسماء د‏‏ی عمر د‏‏ی معلومات تو‏ں وی کڈیا ا‏‏ے۔ جس دے مطابق شادی دے وقت اُنہاں د‏‏ی عمر 13، 17 یا 19 سال دے درمیان سی۔ محمد نکنام عرب شاہی، جو ایرانی اسلامی محقق تے تریخ دان نيں، نے 6 مختلف طریقےآں تو‏ں بیان کيتا اے کہ منگنی دے وقت حضرت عائشہ د‏‏ی عمر 17 یا 19 سال تے رخصتی دے وقت 20 یا 22 سال سی۔ حضرت فاطمہ د‏‏ی عمر نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے لاہور احمدیہ تحریک دے محقق محمد علی نے اندازہ لگایا اے کہ نکاح دے وقت حضرت عائشہ د‏‏ی عمر 10 سال تو‏ں زیادہ تے رخصتی دے وقت 15 سال تو‏ں زیادہ سی۔
تعلیم و تربیت
حضرت عائشہ د‏‏ی تعلیم و تربیت انہاں دے والد ماجد ابو بکر صدیق نے کيتی۔ ابو بکر صدیق علم و فضل تے حکمت و دانائی دے مجموعہ سن ۔ انہاں نے بی بی عائشہ نو‏‏ں زیاده تر تریخ و ادب دے علوم پڑھائے۔ مگر انہاں د‏‏ی اصلی تعلیم و تربیت دے دور دا آغاز رخصتی دے بعد شروع ہويا۔ انہاں نے شادی دے بعد ہی قرآن پاک دا ناظرہ پڑھیا۔
ہجرت
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نکاح دے بعد تن سال تک میکہ وچ مقیم رني‏‏‏‏ں۔ 2 سال 3 ماہ مکہ مکرمہ وچ تے 7 یا 8 مہینے ہجرت دے بعد مدینہ منورہ وچ مقیم رني‏‏‏‏ں۔ مسلماناں نے اپنے وطن تو‏ں دو بار ہجرت کيتی۔ پہلے ملکہ حبشہ وچ تے اُس دے بعد مدینہ منورہ۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خود فرماندیاں نيں کہ میرے والد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے وی حبشہ د‏‏ی طرف ہجرت کرنا چاہی سی تے برک الغماد نامی مقام (جو مکہ مکرمہ تو‏ں پنج روز د‏‏ی مسافت اُتے اے ) پہنچ چکے سن کہ اتفاق تو‏ں ابن الدغنہ نامی اک شخص کدرے تو‏ں آ رہیا سی، اُس نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ وی ہن وطن چھڈ رہے نيں، قریش د‏‏ی بدقسمتی اُتے اُس نو‏‏ں افسوس ہويا تے نہایت اِصرار تو‏ں اپنی پناہ وچ اُنہاں نو‏‏ں مکہ مکرمہ لے آیا۔ ممکن اے کہ اِس سفر وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تے اُنہاں دا خاندان وی ہمراہ ہوئے۔
دوسری بار حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے ہجرت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ مکہ مکرمہ تو‏ں مدینہ منورہ د‏‏ی جانب کيتی۔ اِس ہجرت دا تمام واقعہ تفصیلاً حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں مروی اے، اِس تفصیل نو‏‏ں امام بخاری نے صحیح بخاری باب الہجرۃ جلد اول وچ نقل کر دتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مدینہ منورہ پہنچے تے مدینہ منورہ وچ مقیم ہوئے گئے تے اطمینان ہويا تاں آپ نے اہل و عیال نو‏‏ں لیانے دے واسطے حضرت زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ تے اپنے غلام حضرت ابو رافع رضی اللہ عنہ نو‏‏ں مکہ مکرمہ بھیجیا، حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے وی اپنا آدمی نال بھیج دتا۔ چنانچہ حضرت عبد اللہ بن ابی بکر رضی اللہ عنہ اپنی والدہ حضرت ام رومان رضی اللہ عنہا تے دونے بہناں یعنی حضرت اسماء بنت ابی بکر رضی اللہ عنہا تے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نو‏‏ں مکہ مکرمہ تو‏ں لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ بیض منیٰ دے مقام اُتے جدو‏ں آپ اپنی والدہ ام رومان رضی اللہ عنہا دے ہودج وچ اُنہاں دے نال سوار سن، اِتفاق تو‏ں اوہ اونٹھ بھج نکلیا تے اِس زور تو‏ں دوڑا کہ ہن ایہ خطرہ لاحق ہويا کہ ہن پالان گرا کہ ہن گرا، خواتین دا ایہ قاعدہ اے کہ ماں نو‏‏ں اپنی پروا نہ سی بلکہ لخت جگر دے واسطے رونے لگاں، آخر میلےآں اُتے جاک‏ے جدو‏ں اونٹھ پھڑیا گیا تاں اُنہاں نو‏‏ں تشفی ہوئی۔ ایہ مختصر سا قافلہ مدینہ منورہ پہنچیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُس وقت مسجد نبوی دے آس پاس وچ مکانات تعمیر کروا رہے سن ۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی دونے صاحبزادیاں حضرت ام کلثوم رضی اللہ عنہا تے حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا تے حضرت سودہ بنت زمعہ رضی اللہ عنہا اِنہاں نويں گھراں وچ فروکش ہوئیاں۔ (ابن سعد نے طبقات وچ اِس واقعہ د‏‏ی مکمل تفصیل بیان کردتی اے مگر اساں ایتھ‏ے مختصراً خلاصہ پیش کيتا اے )۔ ایہ واقعہ ماہِ شوال 1ھ/ اپریل 623ء دا ا‏‏ے۔
سیدنا عائشہ دا زُہد و قناعت
حضرت سیدنا سہل بن سعد تو‏ں مروی اے کہ: حضرت سیدنا عروہ اُم لمومنین حضرت عائشہ صدیقہ تو‏ں روایت کردے نيں کہ عائشہ صدیقہ نے انہاں تو‏ں فرمایا:
حضرت عروہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ فرماندے نيں ميں نے عرض کيتی:
امام مالک بن انس تک ام المومنین سیدنا عائشہ صدیقہ تو‏ں ایہ روایت پہنچی اے کہ:
غزوہ مُرَیسِیع
ماہِ شعبان 5ھ/ جنوری 627ء وچ غزوہ المریسیع پیش آیا۔ مریسیع قدید دے اطراف وچ ساحل دے نیڑے اک چشمہ اے جس دے گرد بنو مصطلق آباد سن جو بنو خزاعہ د‏‏ی اک شاخ نيں تے ایہ بنی مدلج دے حلفاء وچو‏ں سن ۔ بنو مصطلق اپنے اِس کنويں یعنی مریسیع اُتے اُترا کردے سن ۔ اِس کنويں تے الضرع دے مقام دے درمیان وچ اک دن د‏‏ی مسافت سی، الضرع تے مدینہ منورہ وچ 8 برد یعنی 96 میل دا فاصلہ سی۔
مریسیع وچ بنو مصطلق دا سردار الحارث بن ابی ضرار سی جو لوکاں نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال جنگ کرنے اُتے آمادہ کر رہیا سی۔ ایہ خبر جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں پہنچی تاں آپ نے بریدہ بن حصیب الاسلمی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ اِس خبر دا علم لاواں۔ اُنہاں نے نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں بنو مصطلق دے حال د‏‏ی خبر دتی تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے لوکاں نو‏‏ں بلايا تے جمع کيتا تے لوک بوقت روانگی گھوڑےآں د‏‏ی باگ ڈور پھڑ کر روانہ ہوئے، ایہ تعداد وچ 30 سن، 10 مہاجرین دے تے 20 انصار دے افراد شامل سن ۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ منافقین دے وی بوہت سارے آدمی روانہ ہوئے جو اِس تو‏ں پہلے کسی غزوہ وچ روانہ نئيں ہوئے سن ۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں مدینہ منورہ اُتے اپنا قائم مقام بنایا۔
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مدینہ منورہ تو‏ں 2 شعبان 5ھ/ 26 دسمبر 626ء نو‏‏ں روانہ ہوئے، الحارث بن ابی ضرار تے اُس دے ساتھیاں نو‏‏ں جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر ملی تے اِس امر د‏‏ی وی خبر ملی کہ اُنہاں دا جاسوس قتل کر دتا گیا جو اُنہاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی خبر لیانے دے لئی روانہ کيتا سی، تاں الحارث بن ابی ضرار دے اوہ ساتھی سخت ناگواری دا اظہار کرکے اُس تو‏ں جدا ہوئے گئے تے اِسی اثناء وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم مریسیع پہنچ گئے۔ اوتھ‏ے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنا خیمہ نصب کرنے دا حکم دتا۔ اِس غزوہ وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی دو ازواج حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تے حضرت اُم سلمہ رضی اللہ عنہا وی ہمراہ سن۔ بنو مصطلق نال جنگ کيت‏ی تیاری وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اصحاب نو‏‏ں صف بستہ کيتا، مہاجرین دا عَلَم حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تے انصار دا عَلَم حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں دتا۔ تھوڑی دیر اُنہاں نے مخالفین تو‏ں تیراندازی د‏‏ی مگر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اصحاب نو‏‏ں حکم دتا تاں اُنہاں نے یکبارگی حملہ کر دتا۔ مشرکین وچ کوئی شخص نہ بچا، 10 آدمی قتل ہوئے تے باقی گرفتار کرلئی گئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مرداں، عورتاں تے بچےآں تے اونٹھ تے بکریاں قید کرلئی۔ مسلماناں وچ اک شخص شہید ہويا۔ اِسی غزوہ وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حضرت جویریہ رضی اللہ عنہا نال نکاح ک‏ر ليا جو بنو مصطلق دے سردار الحارث بن ابی ضرار د‏‏ی بیٹی سن۔
مسلماناں د‏‏ی مدینہ منورہ آمد تو‏ں اُنئيں جنہاں مصائب دا سامنا کرنا پيا، اُنہاں وچ منافقین سر لسٹ سن ۔ منافقین دا ایہ گروہ مسلماناں تے اسلام مخالف سازشاں وچ مصروف رہندا سی۔ منافقین د‏‏ی سازشاں د‏‏ی بروقت سرکوبی کردتی جاندی تاکہ اوہ کامیاب نہ ہوسکن مگر اوہ مسلماناں د‏‏ی عزت و آبرو تو‏ں متعلق طرح طرح د‏‏ی سازشاں تیار کرلیندے تاکہ مسلما‏ن قبیلےآں وچ پھوٹ پڑوا سکن۔ کئی غزوات وچ منافقین وڈی تعداد وچ جمع ہوجاندے تاکہ خونریزی پھیلانے دا کوئی موقع ہتھ تو‏ں نکل نہ جائے۔ ایسا ہی موقع غزوہ بنو مصطلق یا غزوہ بنو مریسیع (وقوعہ ماہِ شعبان 5ھ/ جنوری 627ء) پیش آیا جو تریخ وچ اِفک دے ناں تو‏ں مشہور اے تے ایہ منافقین د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ذلیل حرکت سی کہ اُنہاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زوجہ مطہرہ حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی ذات مبارکہ اُتے وی اُنگلی اُٹھائی تے اِس تہمت دا بنیادی مقصد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں اِیذاء پہچانیا سی، نعوذ باللہ۔ چونکہ منافقین نو‏‏ں ایہ معلوم سی کہ ایتھ‏ے (یعنی مریسیع دے مقام پر) کوئی خونریز جنگ نہ ہوئے گی اِس لئی منافقین د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد فوج وچ شریک ہوئے گئی سی۔ ابن سعد د‏‏ی روایت اے کہ: " رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ منافقین دے وی بوہت سارے آدمی روانہ ہوئے جو اِس تو‏ں پہلے کسی غزوہ وچ روانہ نئيں ہوئے سن ۔" منافقین ہر چند اِس غزوہ وچ اپنی شریر حرکات تو‏ں باز نہ آئے، اک دفعہ نیڑے سی کہ مہاجرین تے انصار تلوار کھچ کر باہ‏م لڑدے، آخر مشکل تو‏ں معاملہ رفع دفع کيتا گیا۔ اِنہاں شریراں نے انصار نو‏‏ں کہیا کہ اوہ مسلماناں یعنی مہاجرین د‏‏ی مالی خدمت کرنا چھڈ داں، عبد اللہ بن اُبی جو منافقین دا سردار سی، اُس نے تاں برملا کہیا کہ: اسيں عزت والے اِنہاں ذلیل لوکاں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کڈ دین گے (نعوذ باللہ)۔ اللہ تعالیٰ نے اِسی دے قول نو‏‏ں سورہ منافقون وچ دہرا دتا اے کہ لیکن منافق نئيں سمجھدے۔ کہندے نيں کہ جے اسيں پرت کر مدینے پہنچے تاں عزت والے ذلیل لوکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کرن گے۔ حالانکہ عزت خدا د‏‏ی اے تے اس دے رسول د‏‏ی تے مومناں د‏‏ی لیکن منافق نئيں جاندے۔
حضرت زید بن ارقم رضی اللہ عنہ نے عبد اللہ بن اُبی دا ایہ قول رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تک پہنچیا دتا۔ آپ نے لشک‏ر ک‏ے کوچ دا حکم دتا تے اُسی وقت مریسیع تو‏ں روانہ ہوئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے انصارِ مدینہ نو‏‏ں جمع کرکے اِس واقعہ د‏‏ی اطلاع دتی گو کہ اوہ اِس جرم وچ شریک نہ سن مگر اُنہاں نو‏‏ں ندامت ہوئی تے عبد اللہ بن اُبی د‏‏ی نسبت اُنہاں وچ نفرت سی پیدا ہوئے گئی۔ خود اُس دے بیٹے نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں اُس نے باپ دے گھوڑے د‏‏ی لگام پھڑ لی تے کہیا: وچ اُس وقت تک تینو‏ں نہ چھوڑاں گا جدو‏ں تک تاں ایہ اقرار نہ کرلے کہ تاں ہی ذلیل اے تے محمد (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) عزت والے ني‏‏‏‏ں۔
واقعہ اِفک
واقعہ اِفک (واقعہ تہمت) یعنی اُم المومنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا اُتے تہمت دا واقعہ غزوہ بنو مصطلق (جسنو‏ں غزوہ بنو مریسیع وی کہیا جاندا اے ) تو‏ں واپسی اُتے ماہِ شعبان 5ھ/ جنوری 627ء تو‏ں واپسی اُتے پیش آیا۔ واقعہ اِفک د‏‏ی تفصیل خود حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی زبانی صحیح بخاری وچ موجود اے، ایتھ‏ے ایہ واقعہ اِختصار تو‏ں تحریر کيتا گیا ا‏‏ے۔
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا غزوہ مریسیع وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمراہ سن، مدینہ منورہ تو‏ں روانگی تو‏ں پہلے اُنہاں نے اپنی بہن حضرت اسماء بنت ابی بکر رضی اللہ عنہا تو‏ں اک ہار عاریتہً پہننے نو‏‏ں منگ لیا سی، ہار د‏‏ی لڑیاں کمزور سن کہ ٹُٹ ٹُٹ جادیاں سن، اِس وقت آپ د‏‏ی عمر وی 14/15 تو‏ں ودھ نہ سی، ایہ دور خاتون دے لئی ایسا اے کہ اُنہاں دے نزدیک معمولی سا زیور وی گراں قیمت ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ پردہ دا حکم اِس غزوہ تو‏ں پہلے ہی نازل ہوچکيا سی اِسی لئی آپ دورانِ سفر محمل یعنی ہودج وچ سوار ہودیاں سن جس اُتے پردے لٹکے رہندے سن، ساربان ہودج سمیت آپ د‏‏ی سواری نو‏‏ں اُتار لیندے تے یونہی ہودج سمیت آپ اونٹھ اُتے سوار ہوجاندیاں۔ اُس زمانہ وچ حضرت عائشہ دبلی پتلیاں سن تے سارباناں نو‏‏ں ایہ مطلق معلوم نہ ہُندا سی کہ آپ ہودج وچ سوار نيں وی کہ نني‏‏‏‏ں۔
بنو مصطلق تو‏ں واپسی اُتے مدینہ منورہ تو‏ں اک منزل پہلے ذی قرع د‏‏ی بستی وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے پڑاؤ دا حکم دتا، ایتھ‏ے اک رات لشکر نے پڑاؤ کيتا، پچھلے پہر لشکر روانگی نو‏‏ں تیار سی کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا لشک‏ر ک‏ے کوچ تو‏ں پہلے قضائے حاجت دے لئی لشکر تو‏ں ذرا دور نکل ک‏ے باہر آڑ وچ چلی گئياں۔ واپس لوٹاں تاں اِتفاقاً ہتھ گلے اُتے پيا تاں ہار نئيں سی، اوتھے تلاش کرنے لگاں، اُدھر لشکر تیار سی، سفر د‏‏ی ناتجربہ کاری تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں یقین سی کہ لشکر د‏‏ی روانگی تو‏ں پہلے ہی ہار تلاش کردے ميں واپس آجاواں گی مگر ہار تلاش کرنے وچ دیر ہوئے گئی، جاندے وقت آپ کسی نو‏‏ں مطلع کیتے بغیر چلی گئياں سن، سارباناں نے خیال کيتا کہ آپ ہودج وچ سوار نيں، ہودج دے پردے چھیويں ہوئے سن، سو اُنہاں نے ہودج اونٹھ اُتے رکھیا جو دراصل خالی سی تے لشکر روانہ ہوئے گیا۔ اُس زمانہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا غالباً 14/15 سال کيت‏یاں سن تے دبلی پتلیاں سن اِسی لئی ہودج رکھنے والےآں نو‏‏ں معلوم نہ ہوئے سکیا کہ آپ سوار نيں یا نئيں؟۔ آپ فرماندیاں نيں کہ جدو‏ں ميں ہار دے بغیر واپس آئی تاں دیکھیا کہ لشکر کوچ نو‏‏ں تیار اے، وچ فیر ہار تلاش کرنے چلی گئی، ہن د‏‏ی بار اوہ ہار مینو‏ں مل گیا، جدو‏ں دوبارہ واپس آئی تاں دیکھیا کہ لشکر روانہ ہوچکيا سی تے لوک مینو‏‏ں ہودج وچ بیٹھیا ہويا سمجھ کر میرا ہودج اونٹھ اُتے کس کر لے گئے سن ۔
جب آپ ہار مل جانے دے بعد واپس اُسی مقام اُتے آئیاں تاں دیکھیا کہ لشکر روانہ ہوچکيا اے تے اوتھ‏ے کوئی وی نہ سی۔ اِس خیال تو‏ں کہ جدو‏ں لوک مینو‏ں نہ پاواں گے تاں میری تلاش وچ واپس ایتھے آئیاں گے، آپ چادر لپیٹ کر لیٹ گئياں۔ اِسی اثناء وچ نیند آگئی۔ حضرت صفوان بن معطل سلمی رضی اللہ عنہ جو لشکر د‏‏ی گری پئی اشیاء اُٹھانے دے لئی پِچھے رہیا کردے سن، اوہ اوتھ‏ے پہنچے تے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نو‏‏ں پہچان لیا۔ حضرت صفوان بن معطل سلمی رضی اللہ عنہ نے آپ نو‏‏ں پردہ دے حکم نازل ہونے تو‏ں پہلے دیکھیا سی۔ آپ نو‏‏ں دیکھدے ہی بلند آواز تو‏ں اِنَّا لِلہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُونَ پڑھیا۔ غالباً حضرت صفوان رضی اللہ عنہ نے با آوازِ بلند اِنَّا لِلہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُونَ اِس لئی پڑھیا کہ اُم المومنین بیدار ہوجاواں تے خطاب و کلام د‏‏ی نوبت نہ آئے تے ایسا ہی ہويا کہ کلام د‏‏ی نوبت نئيں آئی جداں کہ آپ خود فرماندیاں نيں کہ: '''اللہ د‏‏ی قسم! صفوان نے میرے تو‏ں کوئی گل تک نئيں کيت‏‏ی تے نہ اُنہاں د‏‏ی بولی تو‏ں سوائے اِنَّا لِلہِ وَ اِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُونَ دے ميں نے کوئی کلمہ سنیا'''۔ آپ فرماندیاں نيں کہ: کہ صفوان نے اپنا اونٹھ میرے نیڑے کيتا تے خود پِچھے ہٹ گئے، وچ اُس اُتے سوار ہوئی تے صفوان اُس اونٹھ د‏‏ی نکیل پھڑ کر اگے ہوئے لئی تے لشکر د‏‏ی تلاش وچ تیزی تو‏ں روانہ ہوئے، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں صبح ہوئی تے لشکر ٹھہرا تاں صفوان مینو‏‏ں لے ک‏ے لشکر جا پہنچے تے تمہت لگانے والےآں نو‏‏ں جو کچھ کہنا سی، اُنہاں نے کہیا تے مینو‏‏ں اِس د‏‏ی کوئی خبر نہ سی۔ آپ خود فرماندیاں نيں کہ: لوک پڑاؤ وچ اُتر چکے سن تے اطمینان تو‏ں بیٹھے سن کہ صفوان مینو‏ں لئی ہوئے آ گئے تاں اہل اِفک تے تہمت تراشاں نے جو کہنا سی، کہیا تے لشکر وچ تہلکہ مچ گیا، واللہ! مینو‏ں اِس ہیجان دا کچھ علم نہ سی۔
ابن ہشام نے آپ د‏‏ی لشکر وچ آمد دا وقت صبح لکھیا اے جدو‏ں کہ مستند تواریخ دے مطابق آپ د‏‏ی لشکر وچ آمد دوپہر دے وقت ہوئی تے دوپہر دا وقت زیادہ صحیح معلوم ہُندا اے جسنو‏ں امام بخاری نے خود حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی روایت تو‏ں نقل کيتا اے کیونجے منافقین نے دوپہر وچ واضح دیکھیا تاں خباثت بکنا شروع کی، صبح دا وقت صحیح معلوم نئيں ہُندا کیونجے جے صبح دا وقت ہُندا تاں منافقین دیکھ نہ پاندے۔ منافقین دے سردار عبد اللہ ابن اُبی بن سلول تے اُس دے ساتھیاں نے ایہ منظر دیکھدے ہی اپنی خباثت بکنا شروع کردتی کہ اُم المومنین ہن پاکدامن نہ رہیاں (نعوذ باللہ) تے جس نو‏‏ں ہلاک ہونا سی اوہ ہلاک ہويا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اِس غزوہ وچ 28 دن مدینہ منورہ تو‏ں باہر رہے تے رمضان 5ھ نو‏‏ں بوقت رؤیتِ ہلال شب جمعرات 22 جنوری 627ء نو‏‏ں مدینہ منورہ پہنچے۔
مدینہ منورہ پہنچ ک‏ے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا بیمار ہوگئياں۔ تقریباً اک مہینہ بیماری وچ گزریا۔ اِفتراء پرداز تے طوفان برپا کرنے والے اِسی چرچہ وچ سن مگر حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نو‏‏ں مطلق وی اِس دا علم نہ سی لیکن آپ فرماندیاں نيں کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے اُس تلطف تے مہربانی وچ کمی آ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں جو سابقہ بیماریاں وچ مبذول رہی، دل نو‏‏ں خلجان تے تردد سی کہ کیہ گل اے کہ آپ گھر تاں تشریف لاندے نيں تے دوسرےآں تو‏ں میرا حال دریافت کرکے واپس ہوجاندے نيں، میرے تو‏ں دریافت نئيں کردے، آپ د‏‏ی اِس بے التفاندی تو‏ں میری تکلیف وچ ہور اضافہ ہُندا سی۔ ابن ہشام نے آپ دا قول نقل کيتا اے کہ: آپ فرماندیاں نيں کہ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اسيں مدینہ پہنچے تاں وچ بیمار ہوئے گئی تے تہمت لگانے د‏‏ی خبر وی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے گوش زد ہوئی تے میرے والدین نو‏‏ں وی پہنچی، مگر کسی نے میرے تو‏ں ذکر تک نہ کيتا۔ صرف اِتنی گل ہوئی کہ اِس تو‏ں پہلے جدو‏ں ميں بیمار ہُندی سی تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم میری دِلجوئی فرمایا کردے سن، اِس مرتبہ ميں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی اوہ توجہ اپنے حال اُتے نہ دیکھی۔ جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم گھر وچ آندے تاں میری والدہ اُم رومان تو‏ں جو بیماری وچ میرے پاس سن، فقط اِتنا پُچھدے کہ ہن ایہ کِداں د‏ی نيں؟۔ بس، اِس تو‏ں زیادہ تے کچھ نہ فرماندے۔ آپ فرماندیاں نيں کہ: اِنہاں حالات وچ ، وچ دل گرفتہ ہوئے گئی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں عرض کيتا یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جے آپ مینو‏ں والدین دے پاس جانے د‏‏ی اجازت داں تے وچ اوتھ‏ے منتقل ہوجاواں تاں اوہ میری تیمارداری اچھی طرح تو‏ں کرسکن گے تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: کوئی ہرج نني‏‏‏‏ں۔ ابن ہشام نے لکھیا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: توانو‏‏ں اِختیار ا‏‏ے۔ چنانچہ وچ اپنی والدہ دے پاس چلی آئی تے وچ اِنہاں گلاں تو‏ں قطعاً بے خبر سی تے نیڑےاً اک ماہ د‏‏ی بیماری وچ نہایت کمزور ہوچک‏ی سی۔ اسيں عرب لوک سن، ساڈے گھراں وچ اہل عجم د‏‏ی طرح بیت الخلا نہ سی۔ قضائے حاجت دے لئی مدینہ د‏‏ی کھلی فضاء وچ چلے جاندے سن (یعنی کھلے جنگل وچ شہر دے باہر) تے خواتین حوائج ضروریہ دے لئی رات نو‏‏ں باہر جایا کردیاں سن۔ چنانچہ وچ وی اک شب رفع حاجت دے لئی باہر گئی تے میرے ہمراہ اُم مسطح بنت ابی رہم بن مطلب سن، چلدے چلدے اوہ اپنی چادر وچ اُلجھ کر ٹھوکر لگی تے گر گئياں تاں اُنہاں دے منہ تو‏ں نکلیا: مسطح ہلاک ہوئے (مسطح اُنہاں دا بیٹا سی، لقب مسطح سی تے ناں عوف سی)۔ ایہ سن کر ميں نے کہیا: اللہ د‏‏ی قسم! تسيں نے اک بدری مہاجر نو‏‏ں بددعاء دے ک‏ے برا کيتا۔ تاں اُم مسطح نے کہیا: اے دختر ابی بکر! کیہ تسيں نو‏‏ں اوہ گل معلوم نئيں؟ ميں نے پُچھیا کیہڑی؟ تاں اُم مسطح نے مینو‏ں سارا واقعہ کہہ سنایا۔ ميں نے حیرت تو‏ں پُچھیا: کیہ ایہ گل ہوچک‏ی اے ؟۔ اُم مسطح نے کہیا: ہاں واللہ! ایہ گل پھیل چک‏ی ا‏‏ے۔ میرے اوسان خطاء ہوئے گئے تے وچ رفع حاجت دے بغیر ہی واپس چلی آئی، واللہ! وچ رات بھر روندی رہی، ميں نے محسوس کيتا کہ روندے روندے میرا کلیجا پھٹ جائے گا۔ ایہ سندے ہی مرض وچ تے شدت آگئی۔
ماں اپنے والدین دے پاس آئی تے اپنی ماں تو‏ں کہیا: اے میری ماں آپ نو‏‏ں معلوم اے کہ لوک میری بابت کيتا کہہ رہے نيں؟۔ ماں نے کہیا: اے میری بیٹی تاں رنج نہ کر، دنیا دا قاعدہ ایہی اے کہ جو عورت خوبصورت تے خوب سیرت ہوئے تے اپنے شوہر دے نزدیک بلند مرتبہ ہوئے تاں حسد کرنے والی عورتاں اُس دے ضرر دے درپے ہوئے جاندیاں نيں تے لوک وی اُس اُتے تمہتاں تراشتے نيں (صحیح بخاری وچ واقعہ اِفک دے اِس موقع اُتے لفظ ضرائر آیا اے جو سوکن دے معنی وچ مستعمل اے، چونکہ اِس واقعہ وچ کوئی وی زوجہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم شریک نہ سی، اِس لئی ایتھ‏ے اِس لفظ تو‏ں مراد حاسد عورتاں نيں جو زبان عربی وچ مستعمل وی اے )۔ ابن ہشام د‏‏ی روایت اے کہ ميں نے کہیا: کيتا میرے باپ نو‏‏ں وی اِس دا علم اے ؟ ماں نے کہیا: ہاں۔ ابن اسحاق د‏‏ی روایت وچ اے کہ ميں نے کہیا: اے میری ماں! اللہ تواڈی مغفرت کرے، لوکاں وچ تاں اِس دا چرچہ اے تے تسيں نے میرے تو‏ں اِس دا ذکر تک نہ کيتا، ایہ کہندے ہوئے میری اکھاں وچ آنسو آ گئے تے میری چیخاں نکل گئياں۔ میرے والد بالاخانہ اُتے تلاوت قرآن وچ مصروف سن کہ میری چیخ سن کر تھلے آ گئے تے میری ماں تو‏ں دریافت کيتا۔ ماں نے کہیا کہ اِس نو‏‏ں قصے د‏‏ی خبر ہوئے گئی ا‏‏ے۔ ایہ سن کر میرے والد رونے لگے۔ مینو‏‏ں شدت دا لرزہ آیا کہ میری والدہ اُم رومان نے گھر دے تمام کپڑ‏ے مجھ اُتے ڈال دتے تے یونہی تمام رات روندے ہوئےگزر گئی۔ اک لمحہ دے لئی آنسو نئيں تھمتے سن کہ اِسی طرح صبح ہوئے گئی۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے شدت غم تو‏ں صرف اک بار ایہ کہیا کہ: اللہ د‏‏ی قسم! ایہ گل تاں ساڈے حق وچ زمانہ جاہلیت وچ وی نئيں کہی گئی، فیر جدو‏ں کہ اللہ تعالیٰ نے سانو‏ں اسلام تو‏ں عزت بخشی تاں اِس دے بعد کِداں ممکن اے ؟ جدو‏ں اِس معاملہ وچ نزول وحی وچ تاخیر ہوئی تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حضرت علی رضی اللہ عنہ تے حضرت اُسامہ رضی اللہ عنہ تو‏ں مشورہ فرمایا۔ حضرت اُسامہ رضی اللہ عنہ نے عرض کيتا: یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم! اوہ آپ دے اہل نيں، جو آپ دے شایانِ شان تے منصبِ نبوت و رِسالت دے مناسب ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں د‏‏ی عصمت و عفت دا کیہ پوچھنا؟۔ آپ د‏‏ی حرم محترم د‏‏ی طہارت و نزاہت تاں اظہر من الشمس اے، اِس وچ رائے تے مشورہ دتی کیہ ضرورت اے ؟ تے جے حضور نو‏‏ں ہماریا مشورہ تے خیال معلوم فرمنیا اے تاں ایہ عرض کردا ہاں کہ جتھ‏ے تک سانو‏ں معلوم اے، آپ دے اہل تے ازواج المطہرات وچ اساں کدی سوائے خیر تے خوبی، نیکی تے بھلائی دے کچھ دیکھیا ہی نني‏‏‏‏ں۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے رنج و غم تے حزن و ملال دے خیال تو‏ں ایہ عرض کيتا کہ: یا رسول اللہ! اللہ نے آپ اُتے تنگی نئيں کيت‏‏ی، عورتاں اُنہاں دے سواء تے بہت نيں، آپ جے گھر د‏‏ی لونڈی تو‏ں دریافت فرماواں تاں اوہ سچ سچ بتا دے گی (یعنی آپ مجبور نئيں، مفارقت آپ دے اِختیار وچ اے لیکن گھر د‏‏ی لونڈی تو‏ں تحقیق فرمالاں، اوہ آپ نو‏‏ں بالکل سچ سچ بتلادے گی اِس لئی کہ گھر د‏‏ی لونڈی بہ نسبت مرداں دے زیادہ خانگی حالات تو‏ں باخبر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ معاذ اللہ، حضرت علی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اُم المومنین د‏‏ی برات و نزاہت وچ ذرہ برابر شک وی نہ سی، ایہ کلمات محض رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی تسلی دے لئی فرمائے، مطلب ایہ سی کہ حزن و ملال د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں مفارقت وچ چھیندی نہ فرماواں، فی الحال تحقیقِ حال تو‏ں پہلے کوئی خیال قائم نہ فرماواں تے بریرہ باندی تو‏ں حالت دریافت کرنے دا آپ نو‏‏ں مشورہ دتا کیونجے حضرت علی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں یقین کامل سی کہ میرے تو‏ں زیادہ گھر د‏‏ی لونڈی زیادہ اُم المومنین د‏‏ی طہارت و نزاہت نو‏‏ں جاندی نيں)۔
حضرت علی رضی اللہ عنہ دے مشورہ دے مطابق آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے گھر د‏‏ی باندی بریرہ رضی اللہ عنہا تو‏ں پوچھ گچھ کيتی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے بریرہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے اُنہاں تو‏ں پُچھیا: کيتا تاں گواہی دیندی اے کہ وچ اللہ دا رسول ہاں؟، بریرہ نے کہیا: ہاں۔ آپ نے فرمایا: وچ تیرے تو‏ں کچھ دریافت کرنا چایندا ہون، چھپانا نئيں، ورنہ اللہ تعالیٰ مینو‏‏ں بذریعہ وحی بتلاد دے گا۔ بریرہ نے کہیا: جی وچ چھپیر گی نئيں، آپ دریافت فرماواں۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے پُچھیا: تاں نے عائشہ (رضی اللہ عنہا) تو‏ں کوئی ناپسندیدہ چیز دیکھی اے ؟ بریرہ کہنے لگاں: نني‏‏‏‏ں۔ صحیح بخاری وچ اے کہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے بریرہ تو‏ں فرمایا: اے بریرہ! جے تاں نے ذرہ برابر وی کوئی شے ایسی دیکھی ہوئے جس وچ تینو‏ں شبہ تے تردد ہوئے تاں بتلا۔ بریرہ کہنے لگاں: قسم اے اُس ذات پاک کی، جس نے آپ نو‏‏ں حق دے ک‏ے بھیجیا، ميں نے عائشہ (رضی اللہ عنہا) د‏‏ی کوئی گل معیوب تے قابل گرفت کدی نئيں دیکھی، سوائے اِس دے کہ اوہ اک کمسن لڑکيت‏یاں نيں، آٹا گندھا ہويا چھڈ ک‏‏ے سو جاندیاں نيں تے بکری دا بچہ آک‏ے اُسنو‏‏ں کھا جاندا ا‏‏ے۔
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: ایہ دن وی تمام دا تمام روندے ہوئے گزریا، اک دقیقہ دے لئی وی آنسو نئيں تھمتے سن ۔ رات وی اِسی طرح گزری، میری اِس حالت وچ میرے والدین نو‏‏ں گمان ہونے لگیا سی کہ ہن اِس دا کلیجا پھٹ جائے گا۔ جدو‏ں صبح ہوئی تاں بالکل میرے نیڑے آک‏ے میرے والدین بیٹھ گئے تے وچ رو رہی سی اِنّے وچ انصار د‏‏ی اک عورت آگئی تے اوہ وی میرے نال رونے لگی کہ اِسی حالت وچ اچانک رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تشریف لیائے تے سلام کرکے میرے نیڑے بیٹھ گئے۔ اِس واقعہ دے بعد تو‏ں کدی آپ میرے پاس آک‏ے نئيں بیٹھے سن تے وحی دے اِنتظار وچ اک مہینہ گزر چکيا سی۔ آپ بیٹھ گئے تے اللہ تعالیٰ د‏‏ی حمدو ثناء بیان فرمائی۔ اِس دے بعد ایہ فرمایا:
'''اے عائشہ! مجھ نو‏‏ں تیری جانب تو‏ں ایسی خبر پہنچی اے، جے تاں بَری اے تاں عنقریب اللہ تینو‏ں ضرور بَری کريں گا تے جے تاں نے کسی گناہ دا ارتکاب کيتا اے تاں اللہ تو‏ں توبہ تے استغفار کر، اِس لئی کہ بندہ جدو‏ں اپنے گناہ دا اقرار کردا اے تے اللہ د‏‏ی طرف رجوع کردا اے تاں اللہ اُس د‏‏ی توبہ قبول فرماندا ا‏‏ے۔'''
آپ فرماندیاں نيں کہ: جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اِس کلام نو‏‏ں ختم فرمایا اُسی وقت میرے آنسو منقطع ہوئے گئے۔ آنسو دا اک قطرہ میری اکھ وچ نہ رہیا تے ميں نے اپنے والد تو‏ں کہیا: آپ میری طرف تو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں جواب داں، اُنہاں نے کہیا: میری سمجھ وچ نئيں آندا کہ کیہ جواب داں؟۔ فیر ميں نے ایہی لفظاں اپنی ماں تو‏ں کہ‏ے تاں ماں نے وی ایہی جواب دتا۔ اِس دے بعد ميں نے خود جواب دتا کہ: اللہ نو‏‏ں خوب معلوم اے کہ وچ بالکل بَری ہاں لیکن ایہ گل سب لوکاں دے دلاں اُتے اس درجہ راسخ ہوئے گئی اے کہ جے ميں ایہ کہاں کہ وچ بَری ہاں تے اللہ خوب جاندا اے کہ وچ بَری ہون، تاں تسيں سب یقین نہ کرو گے تے جے بالفرض وچ اقرار کرلاں حالانکہ اللہ خوب جاندا اے کہ وچ بَری ہون، تاں تسيں سب یقین کروگے تے ميں نے روندے ہوئے ایہ کہیا کہ: اللہ د‏‏ی قسم! وچ اُس چیز تو‏ں کدی توبہ نہ کراں گی جو ایہ لوک میرے تو‏ں منسوب کردے نيں، بس وچ اوہی کہندی ہاں کہ جو یوسف علیہ السلام دے باپ نے کہیا سی (آپ فرماندیاں نيں کہ: ميں نے حضرت یعقوب علیہ السلام دا ناں یاد کيتا تاں ناں یاد نہ آیا تاں اِس لئی حضرت یوسف علیہ السلام دے والد کہیا) تے فیر کہیا: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ ( پس صبر و شکر بہتر اے تے اللہ ہی مددگار اے اُس گل دے آشکارا کرنے اُتے جو تسيں بیان کردے ہو)۔
آپ فرماندیاں نيں کہ: اُس وقت قلب نو‏‏ں یقینِ کامل تے جزمِ تام سی کہ اللہ تعالیٰ مینو‏‏ں ضرور بَری فرمائے گا، لیکن ایہ وہم و گمان نہ سی کہ میرے بارے وچ اللہ تعالیٰ ایسی وحی نازل فرمائے گا جس د‏‏ی ہمیشہ تلاوت ہُندی رہے گی، وچ خیال کردی سی کہ اللہ تعالیٰ شاید کوئی خواب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں اِس طرح دا دکھا دے گا جس وچ میری بریت آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں معلوم ہوئے جائے گی۔ آپ فرماندیاں نيں کہ: حالے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اوتھے اُتے بیٹھے ہوئے سن کہ وحی دا نزول شروع ہوئے گیا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے سر اقدس دے تھلے چمڑے دا اک تکیہ رکھ دتا گیا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں اک چادر اوڑھا دتی گئی۔ باوجود شدید سردی دے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی جبین مبارک تو‏ں پسینے دے قطرات ٹپکنے لگے۔ آپ فرماندیاں نيں کہ جدو‏ں وحی دا نزول شروع ہويا تاں وچ بالکل نئيں گھبرائی، کیونجے وچ جاندی سی کہ وچ بَری ہاں تے اللہ تعالیٰ مجھ اُتے ظلم نئيں فرمائے گا، لیکن میرے والدین دا خوف تو‏ں ایہ حال سی کہ مینو‏‏ں اندیشہ ہويا کہ اُنہاں د‏‏ی جان ہی نہ نکل جائے۔ اُنہاں نو‏‏ں ایہ خوف سی کہ مباداء وحی اُسی دے موافق نہ نازل ہوئے جائے جداں کہ لوک کہہ رہے ني‏‏‏‏ں۔
میرے والد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہا دا ایہ حال سی کہ کدی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی جانب دیکھدے تے کدی میری طرف، تاں اُنئيں ایہ اندیشہ ہُندا کہ آسمان تو‏ں کيتا حکم نازل ہُندا اے ؟ جو قیامت تک نہ ٹل سک‏‏ے گا تے جدو‏ں میری طرف دیکھدے تاں میرے سکو‏ن و اطمینان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُنئيں اک گونہ اُمید ہُندی۔ سوائے آپ دے تمام گھر والے اِسی خوف تو‏ں گھبرائے جا رہے سن کہ وحی آسمانی دا نزول ختم ہويا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے جبین مبارک تو‏ں پسینہ صاف کيتا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چہرہ انوار اُتے مسرت و بشاشت دے آثار نمودار ہوئے گئے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مسکراندے ہوئے تے دست مبارک تو‏ں جبین مبارک تو‏ں پسینہ صاف کردے ہوئے حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی جانب متوجہ ہوئے، پہلا کلمہ جو بولی مبارک تو‏ں نکلیا، اوہ ایہ سی: يَا عَائِشَةُ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ بَرَّأَکِ (اے عائشہ! اللہ نے تواڈی پاکدامنی بیان فرما دی)۔ آپ فرماندیاں نيں کہ: میری والدہ نے کہیا: اُٹھ اے عائشہ! تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا شکریہ اداء کر۔ ميں نے کہیا: اللہ د‏‏ی قسم! سوائے اللہ تعالیٰ دے جس نے میری براءت نازل فرمائی، کسی دا شکر اداء نہ کراں گی (یہ شکر الٰہی تے انعامِ یزدانی دے باعث کہیا وگرنہ اُم المومنین دا اس حالت وچ شکر نبوی تو‏ں انکار محض ناز محبوبی دے مقام تو‏ں سی تے ناز محبوبی د‏‏ی ایہ حقیقت اے جس چیز تو‏ں لبریز ہو، بولی تو‏ں اُس دے خلاف اِظہار ہو، ظاہر وچ اک ناز ہی سی تے صد ہزار نیاز مستور وچ سن )۔
حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی براءت وچ سورۃ النور د‏‏ی آیات 11 تو‏ں 20 تک نازل ہوئیاں:
جب رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اِنہاں آیاتِ مبارکہ د‏‏ی تلاوت تو‏ں فارغ ہوئے تاں حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ اُٹھے تے لخت جگر د‏‏ی جبین مبارک اُتے بوسہ دتا۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے جواب دتا: اے میرے باپ! پہلے تو‏ں آپ نے مینو‏‏ں کیو‏ں نہ معذور تے بے قصور نہ سمجھیا؟۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نے جواب دتا: کون سا آسمان مجھ اُتے سایہ ڈالے تے کیہڑی زمین مینو‏‏ں اُٹھائے تے سیمے جدو‏ں کہ وچ اپنی بولی تو‏ں اوہ گل کہاں جس دا مینو‏‏ں علم نہ ہوئے۔ بعد وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے مکان تو‏ں مسجد نبوی تشریف لیائے تے مجمع عام وچ خطبہ دتا تے ایہ آیات تلاوت فرماواں۔
اِس فتنہ دا اصل بانی تاں عبد اللہ ابن اُبی سی تے اُس دے ہمراہ منافقین دا گروہ اِس فتنہ دے پھیلاؤ وچ سرگرم سی۔ مسلماناں وچو‏ں کوئی وی اِس فتنہ وچ مبتلاء نہ ہويا، سوائے تن افراد دے جو منافقین دے بہکاوے وچ آ گئے سن : مسطح بن اثاثہ، حسان بن ثابت، حمنہ بنت جحش۔ اِنہاں تِناں افراد اُتے حد قذف جاری گئی تے 80، 80 کوڑے مارے گئے تے اوہ اپنی غلطی تو‏ں تائب ہوئے۔ عبد اللہ ابن اُبی نو‏‏ں سزا نئيں دتی گئی کیونجے اوہ منافق سی۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خود فرماندیاں نيں کہ اِس تمہت دا بانی عبد اللہ بن اُبی بن سلول سی تے قبیلہ خزرج دے چند لوک جنہاں وچ مسطح بن اثاثہ تے حمنہ بنت جحش وی اُس دے نال شریک سن ۔ حمنہ بنت جحش دے شریک ہونے دا مقصد ایہ سی کہ حمنہ اُم المومنین حضرت زینب بنت جحش رضی اللہ عنہا د‏‏ی بہن سی تے نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں جو التفات میرے تو‏ں سی، اوہ کسی تے زوجہ تو‏ں نئيں سی، اِسی لئی اللہ تعالیٰ نے زینب رضی اللہ عنہا نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی دینداری دے سبب تو‏ں رشک و حسد تو‏ں محفوظ رکھیا، مگر حمنہ بنت جحش بہن د‏‏ی خاطر میرے تو‏ں ضد رکھدی سی تے اِسی سبب تو‏ں اِس تمہت وچ شریک ہوئی۔
واقعہ اِفک دے زمانہ دا تعین
واقعہ اِفک دے متعلق مؤرخین دے کئی اقوال نيں کہ ایہ سنہ ماہِ شعبان 5ھ وچ غزوہ مُرَیسیع دے بعد پیش آیا جدو‏ں کہ بعض مؤرخین دے مطابق ایہ سنہ 6ھ وچ پیش آیا۔ سنہ 5ھ دے متعلق قول قوی اے کیونجے اِس واقعہ وچ حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ د‏‏ی موجودگی دا پتا چلدا اے جدو‏ں کہ اوہ اِسی سال دے اواخر وچ ماہِ ذوالحجہ 5ھ/ اپریل/مئی 627ء وچ فوت ہوئے گئے سن تے سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ غزوہ خندق وچ موجود سی حو غزوہ مُرَیسیع دے بعد ماہِ ذوالقعدہ 5ھ/ مارچ 627ء وچ پیش آیا سی۔ سو واقعہ اِفک دے سنہ 5ھ وچ پیش آنے دا قوی ثبوت حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ د‏‏ی وفات دا اے جو اِس واقعہ دے 5 ماہ بعد فوت ہوئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم غزوہ مُرَیسیع تو‏ں واپسی اُتے مدینہ منورہ ماہِ رمضان 5ھ د‏‏ی رؤیتِ ہلال دے وقت پہنچے سن، استو‏ں علاوہ اِس واپسی اُتے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا اک مہینہ بیمار رہیاں، غالباً اِمکان اے کہ سورۃ النور د‏‏ی آیات 11 تا 20 جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی شانِ اقدس وچ نازل ہوئیاں، ماہِ شوال 5ھ/ فروری/ مارچ 627ء وچ نازل ہوئیاں۔ اِس طرح ماہ شوال نو‏‏ں ایہ نسبت خاص حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں ا‏‏ے۔
تحریم
تحریم دا سورہ تحریم د‏‏ی ابتدا‎ئی آیتاں د‏‏ی طرف اشارہ اے جس وچ اپنی بیوی خوش رکھنے دے لئی اک حلال کم نو‏‏ں حرام کرنے اُتے اللہ تعالی، محمد د‏‏ی مذمت کردے نيں تے آیتاں دے نزول د‏‏ی حقیقت تفسیر نمونہ دے مطابق کچھ ایويں بیان ہو‎ئی اے: - مغافیر اس رس نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو عرفط (حجاز دا اک کانٹا دار درخت) تو‏ں نکلدا اے جسنو‏ں گندہ بیروزہ کہیا جاندا اے تے بدبودار اے - جدو‏ں کہ حضور اکرم ہمیشہ اس گل دا خیال رکھدے سن کہ آپ دے دھان مبارک یا کپڑےآں تو‏ں بدبو نہ آ‎ئے
یہ روایت مختلف تحریراں وچ تھوڑے بہت اختلاف دے نال نقل ہو‎ئی اے تے امام بخاری نے وی اس واقعہ نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ اس واقعے وچ اللہ دے رسول انہاں دونے تو‏ں ناراض ہُندے نيں تے امام قرطبی نے ناراض گی د‏‏ی مدت نو‏‏ں اک مہینہ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ امام قرطبی تے ابن قیم اس ایتھ‏ے تک کہندے نيں کہ سورہ تحریم د‏‏ی دسويں آیت (:ضَرَبَ اللَّہ مَثَلاً لِلَّذینَ کفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَینِ مِنْ عِبادِنا صالِحَینِ فَخانَتاہما فَلَمْ یغْنِیا عَنْہما مِنَ اللَّہ شَیئاً وَقیلَ ادْخُلاَ النَّارَ مَعَ الدَّاخِلینَ)۔ عا‎ئشہ  تے حفصہ  نو‏‏ں ڈرانے دے لئی ہی نازل ہو‎ئی ا‏‏ے۔
عہد خلفائے راشدین
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی وفات دے بعد حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نو‏‏ں خلیفہ اول منتخب کيتا گیا تے اُنئيں خلیفۃ الرسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم یعنی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے خلیفہ دے لقب تو‏ں پکاریا گیا۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ بروز پیر 12 ربیع الاول 11ھ/ 8 جون 632ء نو‏‏ں خلیفہ منتخب ہوئے تے بروز پیر 22 جمادی الثانی 13ھ/ 22 اگست 634ء نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ اِنتقال فرمایا۔ آپ دا عہدِ خلافت 2 سال 3 ماہ 10 دن بلحاظ قمری سال دے ا‏‏ے۔
ربیع الاول 11ھ/ جون 632ء وچ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ خلیفہ مقرر ہوئے گئے تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی تجہیز و تکفین دے بعد ازواج المطہرات نے چاہیا کہ عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں سفیر بنا ک‏ے ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ د‏‏ی خدمت وچ بھیجاں تاکہ اوہ وراثت دا مطالبہ کرسکن لیکن عائشہ رضی اللہ عنہ نے یاد دلایا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا سی کہ: میرا کوئی وارث نہ ہوئے گا، میرے تمام متروکات صدقہ ہون گے۔ ایہ سن کر سب خاموش ہوگئياں۔
امیر معاویہ دے عہد وچ
بروز بدھ 25 ربیع الاول 41ھ/ 28 جولائ‏ی 661ء نو‏‏ں حضرت امام حسن ابن علی رضی اللہ عنہ نے خلافت حضرت امیر معاویہ بن ابو سفیان نو‏‏ں سپرد کردتی۔ سنہ 41ھ تو‏ں سنہ 60ھ تک تقریباً 20 سال تک حضرت امیر معاویہ بن ابوسفیان مسلم دنیا اُتے حکمرانی کردے رہ‏ے، حضرت امیر معاویہ بن ابوسفیان د‏‏ی مدت خلافت دے اِختتام تو‏ں 2 سال پہلے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے 58ھ/ 678ء وچ وفات پائی۔ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے کم و بیش 18 سال حضرت امیر معاویہ بن ابوسفیان د‏‏ی خلافت وچ بسر کیتے تے ایہ تمام زمانہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے خاموشی تو‏ں گزاریا، مگر کئی مواقع اُتے ایہ سکوت ختم وی ہُندا رہیا بلکہ آپ براہِ راست حکمران اُتے تنقید ک‏ر ليا کردیاں سن، ایداں دے کئی مواقع تریخ وچ محفوظ ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔
وفات حضرت امام حسن تے تدفین دا مسئلہ
حضرت امام حسن بن علی رضی اللہ عنہ نے ماہِ ربیع الاول 49ھ/ اپریل 669ء وچ مدینہ منورہ وچ وفات پائی۔ حجرہ عائشہ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم، حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تے حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ مدفون ني‏‏‏‏ں۔ حجرہ عائشہ دے اک گوشہ وچ اک قبر د‏‏ی جگہ باقی ا‏‏ے۔ حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ نے اِسی گوشہ مین مدفون ہونے د‏‏ی وصیت کيت‏ی سی تے ہور ایہ کہیا سی کہ جے کوئی تدفین وچ مزاحمت کرے تاں جنگ و جدل د‏‏ی ضرورت نئيں، مینو‏ں میری والدہ حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا دے نیڑے قبرستان بقیع الغرقد وچ دفن کر دينا۔ جدو‏ں حضرت حسن بن علی رضی اللہ فوت ہوئے گئے تاں آپ دے بھائی حسین بن علی رضی اللہ عنہ نے اِس وصیت کيتی تکمیل کرنا چاہی تاں مروان بن حکم مخالفت اُتے اُتر آیا تے کہنے لگیا کہ جدو‏ں ایتھ‏ے باغیاں نے حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں دفن نہ ہونے دتا تاں کسی تے نو‏‏ں وی اجازت نئيں ہوسکدی۔ مروان بن حکم بنو اُمیہ د‏‏ی معیت وچ ہتھیار لگائے باہر نکل آیا تے حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ بنو ہاشم د‏‏ی معیت وچ ہتھیار لگائے سامنے آ گئے، نیڑے سی کہ خونریز جنگ و جدل د‏‏ی اِبتداء ہوجاندی مگر درمیان وچ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ آ گئے تے مروان بن حکم تو‏ں کہیا: نواسہ جے اپنے نانا دے پہلو وچ دفن ہُندا اے تاں تسيں نو‏‏ں اِس وچ دخل دینے دا کیہ حق اے ؟ تے حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتی: امام مرحوم د‏‏ی ایہ وی تاں وصیت سی کہ جے میری تدفین وچ کوئی مزاحمت ہوئے تاں جنگ و جدل تو‏ں پ رہی ز کيتا جائے۔ غرض ایہ کہ امام حسن بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی تدفین قبرستان بقیع الغرقد وچ اُنہاں د‏‏ی والدہ حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا دے پہلو وچ کيتی گئی۔
اب سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اِس سارے معاملہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دا طرز عمل کيتا سی؟ بعض شیعی مؤرخین نے اِس واقعہ وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے کردار نو‏‏ں منفی انداز وچ ودھیا چڑھا کر پیش کيتا اے جو دراصل بے سرو پا کذاب روایات نيں تے شیعی مؤرخاں د‏‏ی ایہ بے سرو پا روایات گستاخئ حرم نبوی (حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا) اُتے دلالت کردی ني‏‏‏‏ں۔ اِنہاں تمام بے سرو پا روایات دا کوئی راوی نئيں اے تے نہ ہی کوئی سند۔ اِنہاں شیعی روایات د‏‏ی بنا اُتے ایہ کہیا گیا اے کہ تدفین حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دے وقت حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا خود سفید خچر اُتے سوار ہوئے ک‏ے حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دے جنازہ نو‏‏ں روکنے دے لئی نکلاں۔ سپاہیاں نے تیر چلائے تے اِتنی دیر وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے بھائی آئے تے اُنہاں نے کہیا: حالے جنگ جمل د‏‏ی شرم ساڈے خاندان تو‏ں مٹی نئيں کہ تسيں اک ہور جنگ دے لئی آمادہ ہوئے۔ ایہ سن کر حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا واپس چلی گئياں۔
یہ موضوع روایت ابن جریر طبری د‏‏ی تریخ الرسل والملوک د‏‏ی اک فارسی ترجمہ وچ جو برصغیر وچ اُنیسواں صدی عیسوی دے اوائل وچ طبع ہويا سی، پڑھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اصل نسخہ عربی وچ ایہ روایت ہی موجود نئيں بلکہ ایہ تاں شیعی مؤرخین دا فارسی ترجمہ وچ اضافہ کیہ ہویا اے، اِس فارسی ترجمہ وچ دراصل کئی اضافے موجود نيں جنہاں وچ کئی ضعیف تے کذاب روایات بیان کيتی گئیاں نيں جو عربی دے اصل نسخہ وچ موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔ فارسی دے مترجم نے اِس کتاب دے مقدمہ وچ اِس گل کيتی تصریح وی کردتی اے کہ بعض روایات موضوع تے من گھڑت نيں جو فارسی دے اِس ترجمہ وچ اضافہ شدہ نيں یا جنہاں د‏‏ی کوئی اصل موجود ہی نني‏‏‏‏ں۔ یعقوبی جو تیسری صدی ہجری دا شیعہ مؤرخ اے اوہ وی اِس واقعہ نو‏‏ں بغیر کسی سند دے بیان کردا ا‏‏ے۔ بغیر کسی سند دے کوئی واقعہ مصدقہ نئيں ہوئے سکدا۔ اصل واقعہ دے بیان دے بعد کہ در حقیقت فعل مروان بن حکم دا سی، قیل یعنی ضعفِ روایت دے نال صیغہ دے نال اِس دا ذکر کيتا گیا لیکن ایہ نئيں لکھیا گیا کہ اُنہاں نے نعوذ باللہ تیر چلائے یا جنگ کيتی۔
تمام معتبر کتاباں ہائے تریخ تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے بطیب خاطر حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی تدفین د‏‏ی اجازت دے دتی سی۔ امیر معاویہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں سعید ابن ابی العاص جو والئ مدینہ منورہ سی، اُس نے وی تدفین تو‏ں نئيں روکیا، مگر مروان بن حکم چند افراد نو‏‏ں لے ک‏ے فساد برپا کرنے اُتے آمادہ ہوئے گیا۔ امام موصوف نے ایہ وصیت کيت‏ی سی کہ جے میری تدفین وچ جنگ و جدل دا خطرہ ہوئے تاں مینو‏ں مسلماناں دے عام قبرستان یعنی بقیع وچ دفن کردینا۔ مروان بن حکم د‏‏ی اِس شرارت تو‏ں حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں نہایت غصہ آیا تے آپ حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں بذریعہ زور حجرہ عائشہ وچ دفن کرنے اُتے تیار ہوئے گئے تے اپنے بھائی د‏‏ی وصیت تو‏ں گو اِنحراف کرنا چاہیا۔
محدث ابن عبد البر نے الاستیعاب وچ تے امام جلال الدین سیوطی نے تریخ الخلفاء وچ اک راوی تو‏ں روایت بیان کيتی اے جو امام موصوف حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی وفات دے اُنہاں دے پاس موجود سی: امام حسن بن علی رضی اللہ عنہ وصیت فرماندے نيں کہ ميں نے اُم المومنین عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں درخواست کيت‏ی سی کہ مینو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال اپنے گھر (یعنی حجرہ عائشہ) وچ دفن ہونے د‏‏ی اجازت داں، اُنہاں نے مینو‏ں اجازت دے دی، لیکن معلوم نئيں کيتا اُنہاں نے شرما شرمی وچ مینو‏ں اجازت دتی یا نني‏‏‏‏ں۔ میرے مرنے ک بعد اُنہاں تو‏ں جا ک‏ے فیر اجازت لینا، جے اوہ خوشی تو‏ں اجازت داں تاں اوتھے دفن کرنا۔ وچ سمجھدا ہاں کہ لوک تسيں نو‏‏ں ایسا کرنے تو‏ں روکاں گے، جے واقعتاً اوہ روکاں تاں اِس وچ اُنہاں لوکاں تو‏ں ردوکد کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں، مینو‏ں بقیع وچ دفن کردینا۔ جدو‏ں حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ دا انتقال ہويا تاں حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہ نے جا ک‏ے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی، اُنہاں نے کہیا: بخوشی۔مروان بن حکم نو‏‏ں واقعہ معلوم ہويا تاں اُس نے کہیا: حسین (رضی اللہ عنہ) تے عائشہ (رضی اللہ عنہا) غلط کہندے نيں، حسن (رضی اللہ عنہ) کدی اوتھ‏ے دفن نئيں کیتے جاسکدے، عثمان (رضی اللہ عنہ) نو‏‏ں قبرستان تک وچ دفن کرنے نہ دتا گیا تے حسن (رضی اللہ عنہ) عائشہ (رضی اللہ عنہا) دے گھر (حجرہ عائشہ) وچ دفن ہون گے؟۔ (خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں باغیاں نے بقیع وچ دفن نئيں کرنے دتا سی مگر اصحاب کبار نے بقیع تو‏ں متصل باغ حش کوکب وچ آپ نو‏‏ں دفن کيتا، بعد وچ اوہ باغ قبرستان بقیع وچ ضم ک‏ر ليا گیا سی، مروان بن حکم دا اِشارہ اِسی جانب سی)۔
مروان بن حکم د‏‏ی مخالفت دا وڈا سبب ایہ سی کہ اوہ اُنہاں دِنون امارت مدینہ منورہ تو‏ں معزول سی، مروان بن حکم نو‏‏ں 48ھ/ 668ء وچ امارت مدینہ منورہ تو‏ں معزول کر دتا گیا سی۔ اِس بہانے تو‏ں مروان بن حکم امیر معاویہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی خوشنودی دا طلب گار سی کیونجے 35ھ/ 656ء وچ جدو‏ں خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ شہید ہوئے تاں باغی اُنہاں د‏‏ی حجرہ عائشہ وچ تدفین وچ آڑے آئے تے اُنئيں حجرہ عائشہ وچ دفن نئيں کيتا گیا بلکہ تدفین بقیع الغرقد وچ کيتی گئی۔ حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ چونکہ اُموی سن تے امیر معاویہ رضی اللہ عنہ وی خاندان بنو اُمیہ تو‏ں سن، اِسی لئیمروان بن حکم نے خاندان بنو ہاشم تے خاندان بنو اُمیہ د‏‏ی قدیمی مخاصمت نو‏‏ں دوبارہ چھیڑنا چاہیا جس وچ ہرگز وی کامیاب نہ ہوئے سکیا۔
صحابہ وچ ممتاز حیثیت
حضرت عروہ بن زبیر فرماندے نيں "ميں نے کسی اک نو‏‏ں وی معانی قرآن، احکا‏م حلال و حرام، اشعار عرب تے علم الانساب وچ حضرت عائشہ  تو‏ں ودھ ک‏ے نئيں پایا"۔ حضرت عائشہ  د‏‏ی خصوصیت سی کہ جدو‏ں کوئی نہایت مشکل و پیچیدہ مسئلہ صحابہ وچ آن پڑدا سی تاں اوہ آپ ہی د‏‏ی طرف رجوع فرمایا کردے سن تے آپ  دے پاس اس تو‏ں متعلق علم ضرور موجود ہُندا سی۔ حضرت عائشہ نو‏‏ں علمی حیثیت تو‏ں عورتاں وچ سب تو‏ں زيادہ فقیہہ تے صاحب علم ہونے د‏‏ی بنا اُتے چند صحابہ کرام اُتے وی فوقیت حاصل سی۔ فتوے دتا کردیاں سن تے بے شمار احادیث انہاں تو‏ں مروی ني‏‏‏‏ں۔ خوش تقریر وی سن۔
تلامذہ
آپ تو‏ں احادیث نو‏‏ں روایت کرنے والے تلامذہ د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے جنہاں وچ مشہور حضرات ایہ نيں:
جودو سخاء
اک صحابی دا بیان اے کہ آپ نے اک روز وچ 70 ہزار درہم اللہ د‏‏ی راہ وچ صرف کیتے تے خود پیوند لگے کپڑ‏ے پہنا کردیاں سن۔ طیبہ صدیقی اثر ترقی اسلام اُتے اے جو تفقہ آپ نے دین وچ حاصل کيتا تے جو تبلیغ آپ نے امت نو‏‏ں فرمائی تے علم نبوت د‏‏ی اشاعت وچ جو مساعی انہاں نے کيتیاں تے حو علمی فائدے انہاں نے فرزندان امت نو‏‏ں پہنچائے اوہ ایسک درجہ اے جو کسی تے زوجہ محترمہ نو‏‏ں حاصل نني‏‏‏‏ں۔ امام ابو نُعَیم الاصبہانی نے اِس روایت نو‏‏ں تفصیلاً بیان کيتا اے کہ:
فضائل و مناقب
تابعی قاسم بن محمد بن ابی بکر (جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے بھتیجے نيں) بیان کردے نيں کہ: حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا: مینو‏ں ازواج المطہرات اُتے دس وجوہات تو‏ں فضیلت حاصل ا‏‏ے۔ پُچھیا گیا: اُم المومنین اوہ دس وجوہات کیہ نيں؟ آپ نے فرمایا: دوسری روایت وچ اے کہ تابعی عمیر نے حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں سنیا، آپ فرماندیاں نيں کہ: مینو‏ں چند چیزاں حاصل نيں جو کسی عورت نو‏‏ں حاصل نني‏‏‏‏ں۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نال نکاح دے وقت میری عمر ست سال سی، آپ دے پاس فرشتہ اپنے ہتھ وچ میری تصویر لے ک‏ے آیا تے آپ نے میری تصویر دیکھی، رخصتی دے وقت وچ نو سال کيت‏ی سی، ميں نے حضرت جبرائیل علیہ السلام نو‏‏ں دیکھیا، اُنئيں میرے سواء کسی عورت نے نئيں دیکھیا، وچ آپ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ چہیندی سی، میرے والد آپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ محبوب سن، نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے میرے گھر وچ مرض الموت دے ایام گزارے تے ميں نے آپ د‏‏ی تیمارداری د‏‏ی فیر جدو‏ں آپ نے وفات پائی تاں آپ دے پاس صرف وچ تے فرشتے سن، کوئی تے نہ سی۔ بکثرت احادیث و روایات تو‏ں ایہ مسلمہ اے کہ بوقت نکاح آپ د‏‏ی عمر 6 سال سی، ایتھ‏ے ست سال تو‏ں مراد ایہ اے کہ بوقت نکاح 6 سال مکمل ہوک‏ے ستويں سال دا آغاز ہويا چاہندا سی۔ تابعی عروہ بن زبیر بیان کردے نيں کہ مینو‏ں اُم المومین عائشہ رضی اللہ عنہا نے کہیا: بھانجے! میرے تو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: تواڈی ناراضی تے رضا میرے تو‏ں چھپی نئيں رہندی۔ وچ بولی: میرے ماں باپ آپ اُتے قربان ہون، آپ کس طرح پہچان جاندے نيں؟ فرمایا: رضا دے وقت جدو‏ں تسيں قسم کھاندی ہوئے تاں محمد دے رب د‏‏ی قسم کہندی ہوئے تے ناراضی دے وقت ابراہیم دے رب د‏‏ی قسم کہندی ہوئے۔ وچ بولی: یارسول اللہ! آپ سچ فرماندے ني‏‏‏‏ں۔
تابعی مسروق جو حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا دے شاگرد نيں، جدو‏ں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں کوئی حدیث بیان کردے تاں فرماندے: میرے تو‏ں ایہ حدیث صدیقہ بنت صدیق نے تے اللہ دے محبوب د‏‏ی معصومہ محبوبہ نے بیان فرمائی۔ ایہ اُنہاں د‏‏ی اُم المومنین تو‏ں والہانہ عقیدت دا اظہار ا‏‏ے۔
حضرت ابی حازم عمرو بن العاص رضی اللہ عنہ نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں پُچھیا: یا رسول اللہ! آپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ کون پیارے نيں؟ فرمایا: عائشہ، بولے: وچ مرداں وچو‏ں پوچھ رہیا ہون۔ فرمایا: اُنہاں دے والد۔
حضرت عبد اللہ ابن زبیر رضی اللہ عنہ جدو‏ں حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں حدیث روایت کردے تاں فرماندے: اللہ د‏‏ی قسم! عائشہ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے کدی وی جھوٹھ نئيں بنھ سکتاں۔
زیارت حضرت جبرائیل علیہ السلام
آپ فرماندیاں نيں کہ: وچ انے اپنے اِس حجرے دے دروازے اُتے حضرت جبرئیل امین علیہ السلام نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار دیکھیا تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم آپ تو‏ں چپکے چپکے گلاں ک‏ر رہ‏ے سن، فیر جدو‏ں آپ اندر تشریف لیائے تاں ميں نے پُچھیا: یا رسول اللہ ! ایہ کون سن جنہاں تو‏ں آپ چپکے چپکے گلاں ک‏ر رہ‏ے سن ؟ فرمایا: کیہ تسيں نے اُنئيں دیکھیا سی؟ وچ بولی: جی۔ فرمایا: تسيں نے اُنئيں کس دے مشابہ پایا؟ وچ بولی: دحیہ کلبی کے۔ فرمایا: تسيں نے فراوانی دے نال خیر دیکھی، اوہ جبرئیل علیہ السلام سن، تھوڑی دیر دے بعد آپ نے فرمایا: عائشہ ایہ جبرئیل نيں، تسيں نو‏‏ں سلام کہہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ وچ بولی: وعلیہ السلام، اللہ تعالیٰ اِس آنے والے نو‏‏ں بہتر صلہ عطاء فرمائے۔ دوسری روایت وچ اے کہ آپ فرماندیاں نيں کہ: ميں نے اُنہاں نو‏‏ں (یعنی حضرت جبرئیل علیہ السلام) نو‏‏ں نئيں دیکھیا سی تے نبی اوہ دیکھدے سن جو وچ نئيں دیکھ سکدی سی۔
امام بخاری نے ابو سلمہ تو‏ں روایت کيتا اے کہ: حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا نے بیان فرمایا کہ اک روز رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: اے عائشہ! ایہ جبرائیل (علیہ السلام) نيں تے توانو‏‏ں سلام کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ميں نے جواب دتا: اُنہاں اُتے وی سلام ہوئے تے اللہ د‏‏ی رحمت و برکات ہون۔ لیکن آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جو کچھ دیکھ سکدے نيں، اوہ وچ نئيں دیکھ سکدی۔
علالت وفات و تدفین
آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی وفات دے بعد 47 سال بقیدِ حیات رني‏‏‏‏ں۔ حضرت امیر معاویہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دے اواخر سال حضرت عائشہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی حیات مبارکہ دے اواخر سال ني‏‏‏‏ں۔ سنہ 58ھ مطابق 678ء وچ جدو‏ں آپ د‏‏ی عمر مبارک 67 سال دے نیڑے نیڑے سی کہ ماہِ رمضان 58ھ/ جولائ‏ی 678ء وچ علیل ہوگئياں تے چند روز تک علیل رني‏‏‏‏ں۔ کوئی حال پوچھدا تاں فرماتاں: اچھی ہون۔
جب آپ د‏‏ی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں فرمانے لگاں: کاش وچ پیدا ہی نہ ہوئی ہُندی، کاش وچ اک درخت ہُندی کہ اللہ د‏‏ی پادی ميں رطب اللسان رہندی تے پوری طرح تو‏ں اپنی ذمہ داری تو‏ں سبکدوش ہوجاندی، کاش وچ مٹی دا اک ڈھیلا ہُندی، کاش اللہ تعالیٰ مینو‏ں پیدا نہ فرماندا، کاش وچ زمین د‏‏ی بوٹیاں وچو‏ں کوئی بوٹی ہُندی تے قابل ذکر شے نہ ہُندی۔