cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
دیسی راجیاں/سرداراں ولوں ملی مدد دے ملانکن دی پورک رپورٹ
گورنر جنرل دے ایجنٹ نے ریاست نابھہ دی ضبط کیتی جان والی جائداد دے سالانہ مالیئے دا انومان تقریباً اک لکھ سالانہ لا کے اس دی اگوں ونڈ کرن بارے ایہہ سفارش کیتی : انگریز سرکار ولوں دیسی ریاستاں دے خرچے اتے جو سینک ٹکڑی رکھی جانی ہے، اس وچ نابھے دا حصہ 100 گھوڑ سوار اتے 133 پیدل سینک بندے ہن۔ ایہناں اتے ہون والے خرچے دی پرتیپورتی وجوں ضبط کیتے علاقے وچوں 28,766 روپئے سالانہ آمدن دین برابر علاقہ انگریز سرکار دے قبضے وچ لیا جاوے۔ 71,224 روپئے سالانہ مالیا دین والا باقی دا علاقہ لڑائی دوران شاندار سیواواں دین والے مہاراجہ پٹیالہ اتے راجا فریدکوٹ درمیان برابر-برابر ونڈ دتا جاوے۔ پٹیالہ اتے فریدکوٹ ریاست دیاں حداں نوں دائرے دا روپ دین لئی نابھہ ریاست دے اوہناں نوں دتے جان والے دور-دراڈے پیندے علاقیاں دی تھاں اوہناں نوں لاہور دربار دے ضبط کیتے گئے پنڈ دتے جان۔
راجا نابھہ دے بھوکھی جیون بارے ایجنٹ دا سجھاء سی کہ اس نوں زندگی بھر واسطے نابھہ ریاست دے مالیئے وچوں 50,000 روپئے سالانہ پینشن اس شرط نال دے دتی جاوے کہ اوہ انگریزاں دے قبضے ہیٹھلے شہراں دلی اتے میرٹھ توں دکھن ولّ کسے تھاں امن-امان نال رہے گا۔
گورنر جنرل دی پدھر اتے فیصلہ
گورنر جنرل نے ایہہ سارا معاملہ اپنی کونسل وچ گھوکھیا اتے فیصلے لئے۔ لئے گئے فیصلیاں دی سوچنا ہندوستان سرکار دے سکتر نے اپنے پتر نمبر 459 متی 17 نومبر 1846 دوارا ایجنٹ ولّ بھیجی۔ اس فیصلے انوسار پٹیالہ، نابھہ، جیند، فریدکوٹ تے مالیرکوٹلا ریاستاں اتے چھچھرولی، رائیکوٹ، ممدوٹ، بوڑیاں دپال پور دے سرداراں نوں چھڈّ کے باقی ساریاں توں دیوانی اتے فوجداری اختیار کھوہ لئے گئے اتے ایوں اوہ وڈے ذمیندار عامَ ذمیندار بن کے ہی رہِ گئے۔
پتر دے وڈے بھاگ وچ راجا نابھہ بارے ہی چرچہ سی، جس دے انت وچ سٹہ کڈھیا گیا سی کہ راجے نوں سمجھاؤن دیاں ساریاں کوششاں نے اس دے من وچ اپنے مہتو نوں ودھاؤن والے وچار نوں پربل کیتا۔ 'پرتکھ طور اتے اوہ آس کردا سی کہ اس ولوں رسد نہ بھیجے جان کارن سینا مشکل وچ پے جائیگی اتے ہور مکھی اتے لوک وی اس ولوں قایم کیتی بے رخی دی اس مثال پچھے چلنگے۔ اس دا ایہہ درووہار لاہور دی سینا نال لڑائی دے انت تکّ چلیا۔ تد، اس توں پہلاں نہیں، اوہ ترنت آگیا پالن کرن لگا اتے ایہہ سپشٹ ہو گیا کہ اس ولوں بہتات وچ بھیجی گئی رسد اس دے سادھناں توں ودھ رہی۔' ایہناں شبداں نال ایجنٹ ولوں نابھے دے راجے نوں سزا دین بارے بھیجی گئی تجویز قبول کیتی گئی۔
اسے متی دے پتر نمبر 465 دوارا باقی مدعیاں اتے مکھیاں/سرداراں بارے گورنر جنرل کونسل دا فیصلہ ایجنٹ نوں بھیجیا گیا۔ گورنر جنرل نے اپنے ایجنٹ ولوں بھیجے راہ داری دے مصلے نوں اپنی کونسل نال وچارن اپرنت دتے گئے سجھاواں اتے موہر لا دتی، پر نال دی نال انگریز-سکھیز یدھ وچ سہیوگ دین والیاں ریاستاں نوں نویں نیماں توں چھوٹ دین دا وی نرنا لیا۔
پٹیالہ، جیند، فریدکوٹ، مالیرکوٹلا، رائکوٹ، بوڑیا (دیالگڑھ-امبالاھ)، ممدوٹ اتے چھچھرولی (کلسیاں-انبالہ) نوں گھوڑیاں دی سنبھال دے بدلے دینی بندی راشی دین توں چھوٹ دے دتی گئی۔ ایہناں دی وفاداری اتے مقابلتاً چنگے وہار نوں ویکھدیاں فیصلہ کیتا گیا کہ راہ داری ختم کرن کارن ہون والے نقصان دی پرتیپورتی ہتّ ایہناں نال وچار کرکے ایہناں نوں زمین جاں نقد راشی دے دتی جاوے۔ ممدوٹ نے بھاویں لاہور دربار دی فوج نال رل کے لڑائی کیتی سی، پر گورنر جنرل نے اس نوں سزایوگ ریاستاں وچ اس کارن نہیں سی رکھیا کہ اک تاں ممدوٹ نے کمپنی دی سرکھیا چھتری نہیں سی لئی ہوئی، دوجے سر سی. میٹکاپھ بہت پہلاں ہی ممدوٹ نوں لاہور دربار دی اک شاکھا اعلان چکا سی۔ اس توں بناں ممدوٹ نے پھیرو شہر دی لڑائی توں پہلاں انگرزاں دی فروزپور چھاؤنی توں سر جاہن لٹر دے خط لیاؤن اتے لے جان وچ چنگی سیوا کیتی سی۔
مہاراجہ پٹیالہ نوں نابھے دے پنڈ دین دے نال اس نوں لاڈوے دے سردار دی ہردوار ستھت کوٹھی وی انعام وچ دتی گئی۔
انگریز سرکار نے راجا سروپ سنگھ دی کارگزاری اتے پرسنّ ہو کے نہ کیول اس نوں میجر براڈپھٹ ولوں کیتا 10 ہزار روپئے دا جرمانہ ہی معاف کیتا، سگوں 3 ہزار روپئے سالانہ دی اک جاگیر اتے سند دتی۔ نال ہی نابھے دی لڑائی وچ شامل فوج نوں اک-اک مہینے دی تنخواہ انعام وچ دتی۔ 22 ستمبر 1847 نوں راجا جیند نوں دتی گئی سند وچ لکھیا گیا سی، 'گورنر جنرل بہادر نے راجا صاحب جیند ولوں لاہور دی پچھلی لڑائی دے سمیں دی خیر کھاہی دے بدلے وچ کجھ زمین دین دی اچھا کیتی ہے۔ راجا جی نے ایہدے نال ایہہ درخاست وی کیتی ہے کہ اوہدے جدی علاقے وچ حق نوں قایم رکھیا جاوے۔ سو اس گلّ نوں خوشی نال پروان کر لیا گیا ہے، تاں جو راجا اتے اس دے وارث اپنے حقاں نوں پورن تسلی نال ورت سکن۔
راجے نوں سوچی وچ درج اس دے قدیمی تے موروسی علاقے وچ حکمرانی دے فوجداری اتے معاملہ وصول کرن دے ادھیکار ہونگے۔ راجا امن تے انصاف دا حامی رہے گا۔ پرجا نوں راجے اتے اس دے وارثاں نوں سچا حاکم مندیاں اوہناں دے حکم مننے اتے معاملے تارنے ہونگے۔ پرجا کھیتی وچ ترقی کرکے خیرخاہی دا ثبوت دیویگی۔ ریاست وچ آؤن-جان والے مال توں زکوٰۃ تے مصول معاف کر دتا گیا ہے۔ سرکار راجے جاں اس دے وارثاں پاسوں کدے خراج جاں فوجی سیوا بدلے کوئی رقم نہیں منگیگی۔ انگریزی حاکم ریاست دی پرجا دیاں شکایتاں نہیں سننگے اتے نہ ریاست دے کم وچ دخل دینگے۔ جے کدے کوئی دشمن بیاس جاں ستلج دے پاروں اس علاقے اتے قبضہ کرن آوے تاں راجا فوج سمیت انگریزاں دی دل جان نال مدد کرکے اس نوں ہٹاؤن دی کوشش کریگا۔ راجے نے اس گلّ نوں پروان کیتا ہے کہ اوہ انگریزی فوجاں دے فروزپور توں امبالے آؤن-جان دے واسطے سڑکاں اپنے نوکراں توں اپنے خرچے اتے بنا کے دیویگا اتے اس سڑک دی لمبائی-چوڑائی دا نرنا سرکار ولوں تھاپیا انگریز افسر کریگا۔ انگریز سرکار دیاں ہدایتاں انوسار دسے ٹکانیاں اتے فوج دے اترن واسطے زمین نشچت کیتی جاوے گی، تاں جو پچھوں فصل دے نقصان بارے کوئی دعوہ نہ کیتا جاوے۔
فریدکوٹ دے سردار پہاڑا سنگھ دیاں سیواواں نوں مکھ رکھدیاں اس نوں نابھہ ریاست دے ضبط کیتے علاقے وچوں 35,612 روپئے سالانہ مالیئے دا پکھووال دا علاقہ دین دے نال-نال 50 ہزار سالانہ مالیئے والا کوٹکپورے دا موروسی علاقہ، جو مہاراجہ رنجیت سنگھ نے 1808 وچ اپنے قبضے وچ لے لیا سی، دتا گیا، نال ہی اس نوں 'راجا' دا خطاب دے کے وڈیائیا گیا۔
انگریزی فوج دی سہائتا کرن وچ اسپھل رہیاں منیاں گئیاں ریاستاں بارے فیصلہ ہیٹھ لکھے مطابق سی :
لاڈوا
لاڈوا دے راجا اجیت سنگھ، جو اپنی سینا اتے توپاں لے کے خالصہ دربار دی سینا وچ شامل ہو کے لڑیا سی، لڑائی وچ ہار ہون دے دن توں ہی گورنر جنرل دے دلی والے ایجنٹ دی قید وچ چلیا آ رہا سی۔ راجا اجیت سنگھ دی جائداد ضبط کر لئی گئی اتے ایجنٹ نوں حکم دتا گیا کہ اس نوں حالَ دی گھڑی ﷲ آباد دے قلعے وچ نگرانی ہیٹھ رکھیا جاوے۔ راجا اجیت سنگھ، اس دے دو پتراں اتے راجے دے پریوار دیاں عورتاں نوں ڈھکویں پینشن دین دا فیصلہ ہویا۔
ملود
منیا گیا کہ ملود دے مکھی دا ووہار پہلاں تاں بڑا نازک رہا، پر پچھوں ٹھیک ہو گیا۔ اس ولوں پورولے ووہار بارے کیتے پچھتاوے کارن اس پرتی نرمائی ورتدیاں اس نوں کیول ایہہ سزا دتی گئی کہ 'اس دی ساری ملکھ وچ پولیس دا پربندھ انگریزاں دے ہتھ ہووےگا اتے کر توں اگراہی جان والی رقم ضبط کیتی جاوے گی۔' روپڑ : روپڑ دے سردار بھوپ سنگھ دا علاقہ ضبط کرکے اس نوں اس دی ملکھ توں ہون والی کلّ آمدنی دا ادھ، جو 27,000 روپئے بندا سی، سالانہ پینشن دے دتی گئی۔ سیالبا اتے کھرڑ : ایہناں دوواں ملکھاں نوں برابر رکھیا گیا۔ دوواں ملکھاں وچ پولیس دا پربندھ انگریز سرکار نے اپنے ہتھ لے لیا اتے راہ داری دی پرتی پورتی کرن توں نانہہ کر دتی۔ گورنرر جنرل نے ملود، سیالبا اتے کھرڑ ملکھاں وچ پولیس انتظام کرن اتے ہون والے خرچے بارے رپورٹ لے کے ایہہ فیصلہ کرنا اپنے ہتھ رکھ لیا کہ کی سارا خرچہ جاں اس دا کجھ حصہ ایہناں مکھیاں توں وصولیا جاوے۔
آہلووالیا سردار
اس سردار دے دریا ستلج توں دکھن ولّ پیندے سارے علاقے ضبط کر لئے گئے۔
ایہہ تاں گلّ سی دریا ستلج توں دکھن ولّ برطانوی ہندوستان سرکار دی سرپرستی پراپت راجیاں ر ئیساں ولوں انگریز سکھ یدھ دوران دوواں ورودھی شکتیاں پرتی آپنائے گئے ووہار دی، جس انوسار ایہناں راجیاں ر ئیساں دی اک چھوٹی جہی گنتی نے ہی انگریزپرست ہون دا ثبوت دتا اتے وڈیری گنتی دی ہمدردی خالصہ دربار نال رہی۔ ایہناں علاقیاں وچلی وسوں دی بہو گنتی وی پچھلے ورگ وچ ہی شامل سی۔ اس تتھّ نوں سپشٹ کرن واسطے دیسی ریاستاں دے کمیشنر میجر ایف. میکسن دے پہلاں لکھے گئے وچاراں نوں دہراؤنا اسنگت نہیں ہووےگا۔ اس نے لکھیا سی، 'اک نقطے بارے شکّ دی کوئی گنجائش نہیں۔ اوہ ایہہ کہ دریا دے اس پاسے ساڈی سرکھیا ہیٹھلیاں ریاستاں وچ سکھ وسوں دیاں بھاوناواں ساڈے زبردست خلاف اتے خالصے دے پکھ وچ سن۔ پھیرو شہر دی کاروائی توں اک دن پہلاں سرسا توں پٹیالے راہیں امبالے نوں جاندیاں اتے اس کاروائی توں کجھ دن پچھوں امبالے توں پٹیالے اتے نابھے راہیں فروزپور نوں جاندیاں میں اس بھاونا دے سنکیت دیکھے، جس وچ مینوں کوئی غلطی نہیں لگی۔ دریا ستلج دے دکھنی پاسے جٹاں دے کنے ہی پنڈ ہن، جنہاں وچ لڑائی شروع ہون توں پہلاں لاہور سرکار دی نیمت جاں انیمت فوج دے 4-5 جاں اس توں ودھیرے سپاہی اتے افسر رہِ رہے سن۔ ایہناں نے خالصہ فوج نال نرنتر سمپرک رکھیا ہویا سی۔ اس لئی دریا دے اس پار وسدے لوکاں اتے مکھیاں نوں فوج دے پنچاں دی اگوائی وچ اس دیاں بھاوی گتیودھیاں، سگوں ستلج پار کرکے ساڈی سرکھیا ہیٹھلے علاقے اتے حملہ کرن دی اس دی نیت، بارے گھٹنا واپرن دے اصل دن توں کجھ دن پہلاں ہی جانکاری ہوویگی۔ اوہناں ولوں اس تتھّ نوں ساڈے پاسوں لکائی رکھنا غداری دا پرتکھ پرمان ہے۔'
ریاستی پنجابیاں دی خالصہ راج متعلق موہ دی ایہہ بھاونا ہی سی، جس ماتحت انگریزی فوج وچ ریاست پٹیالہ ولوں شامل 200 فوجی، جنہاں نوں بدووال قلعے دی راکھی سونپی گئی سی، سکھ فوج دے پہنچن اتے سموہک روپ وچ اپنی ڈیوٹی نوں تیاگ کے اوہناں نال جا رلے سن۔ بدووال دے علاقے وچ سکھ وسوں ولوں اگنریزی فوج دی کیتی لٹ-مار وی اسے بھاونا دی پرتیک اے۔ اتھے سر ہینری سمتھّ دی اگوائی ہیٹھلا فوجی دستا سکھ فوج دے گھوڑسواراں دے حملے کارن ادھر-ادھر کھنڈ گیا تاں پینڈو لوکاں نے اوہناں دا مال متا لٹّ لیا اتے اوہناں وچوں بہوتیاں نوں مار-مکایا۔
گورنر جنرل نے وی 17 دسمبر، 1846 نوں اپنے ایجنٹ ول لکھے پتر وچ بدلویں شبداں وچ اس تتھّ نوں پروان کیتا سی۔ اس نے اپنے خط وچ بدووال دی گھٹنا دا حوالہ دندیا زور نال لکھیا سی، 'اس تتھّ نوں پھلار نال دسن دی لوڑ نہیں جاپدی کہ ساڈی سرکھیا حاصل ریاستاں وچلی وسوں دے دل اپنے فرقے اتے اپنی جات دے لوکاں نال جڑے ہوئے اتے پکے طور اُتے برطانیہ سرکار دے الٹ سن۔ ورھیاں توں اوہناں دی رکھیا کرن والی برطانوی طاقت متعلق ایہہ نفرت جمنا توں ستلج تک، برطانوی ادھیکاریاں دے پربندھ ہیٹھلے کجھ پنڈاں نوں چھڈّ کے، سرب مکمل سی۔
ہر تریخی گھٹنا دا ملانکن دو درشٹیکوناں توں ہندا اے۔ اک نظریہ اوہناں لوکاں دا ہندا اے، جو اس گھٹنا خاص واپرن وچ معاون طاقت وجوں وچردے ہن اتے دوجا نظریہ اوہناں لوکاں دا، جو اس گھٹنا خاص دے واپرن وچ اڑکا ڈاہندے ہن۔ ایہو کارن ہندا اے کہ گھٹنا خاص وچ موہری رول نبھاؤن والا انسان جتھے اک دھر لئی سنگرامیا ہندا اے، اتھے دوجی دھر لئی سرپھریا۔ اپنے مقصد دی حصول لئی جان قربان کر دین اپرنت جتھے پہلی دھر اس نوں شہید دا رتبہ دندی اے اتے دوجی دھر اس نوں غدار گرداندی اے۔ اس نظریہ توں انگریز-سکھیز لڑائی دوران دریا ستلج توں دکھن-مشرق ول دے راجیاں-رئیسانں دے انگریز متعلق ووہار توں ایہہ بھلیبھانت ظاہر ہو جاندا اے کہ ایہناں وچوں گھٹ گنتی ہی انگریزپرست سی۔ اسیں اپر بیان کر چکے ہاں کہ عامَ جنتا دی منوبرتی وی اس توں بھنّ نہیں سی۔ خالصہ دربار متعلق اینی پربل سہرد بھاونا ہون دے باو جود کی کارن سی کہ ایہہ عملی روپ نہ لے سکی؟ اس دا اکو-اک کارن ایہناں مکھیاں درمیان آپسی سمجھداری دی گھاٹ منیا جا سکدا اے۔ ایہناں دی دلی بھاونا اک سی پر اس بھاونا نوں اک-دوجے نال سانجھا کرن توں گریز کردے راے۔ اجیہا کرن دا کارن سی اک-دوجے اتے بے بھروسگی۔ ساریاں دے مناں وچ کمپنی بہادر دے راج دا اینا ڈر وسیا ہویا سی کہ اوہ اپنے دل دی گل دوجے نال سانجھی کرن توں کتراؤندے راے کہ کدھرے اس دی سوچ دی سوہ انگریز نوں نہ مل جاوے۔ اس دبدھا وچ پھسے اوہ لڑائی دے آرنبھک دور وچ بدھے-ردھے انگریز سرکار دے افسراں دیاں منگاں دی انمنے من نال ادھ-پچدھ تکمیل کردے راے۔ اس دبدھا وچوں مکت ہون والا اکو-اک مکھی راجا اجیت سنگھ لاڈوا سی، جس نے بدووال دے ستھان اتے انگریزی فوج نال زوردار ٹکر لئی۔ کاش! دریا ستلج دے مشرق دکھن ول انگریز سرکار دی سرکھیا حاصل ریاستاں اتے جاگیراں دے مکھی اس دبدھا توں مکت ہو اکجٹّ ہو کے کاروائی کردے تاں اج پنجاب ہی نہیں، ہندوستان دا اتہاس ہن نالوں بھنّ ہونا سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ مسلاں گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
عون بن عبداللہ بن جعفر طیار
عون بن عبد الله بن جعفر بن أبي طالب (شہادت:61ھ/ 680 ء) آپ  زينب بنت علي بن أبي طالب دے پتر سن، آپ معركہ كربلاء  چ اپنے ماموں حسين بن علي بن أبي طالب  نال شریک ہوئے ، تے عبد الله بن قطنہ الطائي النبہاني  ہتھوں شہید ہوئے۔.
عبد اللہ دے فرزند تے جعفر طیار دے پوتے سن ۔ حضرت علی دے نواسے آپ دی والدہ زینب بنت علی تے نانی فاطمہ زہرا سن ۔عبد اللہ ابنِ جعفر نے علالت دی وجہ توں اپنے پتراں نوں حسین ابن علی دی بارگاہ وچ  دے دتا سی  تے حسین اُتے جانثاری دی ہدایت دے کے چلے گئے سن۔
ناں نسب
آپ دا مکمل ناں:''عون بن عبد الله بن جعفر بن أبي طالب بن عبد المطلب آپ دے داداجعفر بن أبي طالب المعروف  جعفر طیار نیں.
والد: عبد الله بن جعفر بن أبي طالب بن عبد المطلب أصحاب النبي نیں ، تے داداجعفر الطيار رئيس المہاجرين   حبشہ.
مالدہ: زينب بنت أمير المؤمنين تے فاطمہ الزهراء عليهما السلام
عبداللہ دے عون ناں دے دو پتر سن :
عون الأكبر، ماں :زينب بنت علی.
عون الأصغر، ماں :جمانہ بنت المسيب بن نجبہ من قادة ثورة التوابين.
اس وچ اختلاف اے کہ كربلاء وچ کون سی ، پر مشہور اے عون الأكبر كربلاء وچ حاضر سن ، تے عون الأصغر  واقعہ حرہ وچ مدینہ چ شہید ہوئے.
شہادت
آپ تے آپ دے  بھائی محمدمعركہ كربلاء یزیدی فوجاں نال لڑدے ہوئے شہید ہوئے، تے 3 گھوڑسوار تے 18 پیادے آپ نے مارے تے  عبد الله بن قطنہ الطائي النبہاني  دے  وار نال آپ شہید ہوئے ؛ جنگ کردےہوئے اپ نے ایہ رجز پڑھیا:
عون دے رجز دے اشعار نے دشمناں  دے دل دہلا دتے سن ۔ آپ نے 30  سوار تے 18 پیادے قتل کیتے تے عبدا بن قطنہ نبھانی دے ہتھوں شہید ہوئے۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:680ء دیاں موتاں گٹھ:شہداء کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:واقعہ کربلا
تحصیل میاں چنوں
تحصیل میاں چنوں، پنجاب، پاکستان دے ضلع خانیوال دی اک تحصیل اے۔ ایہدا صدر مقام میاں چنوں شہر اے۔
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع خانیوال
کوگالیم
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی خانتی مانسی خودمختار اوکروگ دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 58,192 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
پؤری داتری چنج
پؤری داتری چنج جنتی پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گرامبا نیشنل پارک
گرامبا نیشنل پارک لوکراج کانگو دا اک نیشنل پارک اے۔
15 جولائی
تے جولائی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 7واں مہینا  اے جہڑا جون دے مگروں تے اگست توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:جولائی گٹھ:سال دے دن
16 جولائی
تے جولائی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 7واں مہینا  اے جہڑا جون دے مگروں تے اگست توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:جولائی گٹھ:سال دے دن
پانی گلی کرچ
پانی گلی کرچ کالا سمندر تے ازوف سمندر نوں ملان آلی اک پانی گلی اے جیہڑی کریمیا چ اے۔ایہہ پانی گلی ساڈھے 4 توں 15 کلومیٹر تک چوڑی اے تے 18 میٹر ڈوہنگی اے۔ اس دے کنڈے سب توں اہم سمندری اڈہ کرچ اے۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبنائے
پٹیلورس میگنیفیکس
پٹیلورس میگنیفیکس جنتی پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ماؤ زے تنگ
ماؤ زے تنگ چین دا اک کمیونسٹ انقلابی سی جیہنے عوامی لوکراج چین دا مڈھ رکھیا۔ چینی کمیونسٹ پارٹی دا موہری ہوندیاں ہویاں اس نے 1949 توں لے کے 1976 وچ اپنے مرن تک چین تے راج کیتا۔
گٹھ:چین گٹھ:چینی شخصیتاں گٹھ:انقلابی شخصیتاں
میکالے تعلیمی نظام
ہندوستان دے گورنر جنرل دی کونسل دے پہلے رُکن برائے قنون ” لارڈ میکالے” دے برطانیہ دی پارلیمنٹ نوں 2 فروری 1835 عیسوی دے خطاب توں اقتباس ۔
“I have traveled across the length and breadth of India and I have not seen one person who is a beggar, who is a thief, such wealth I have seen in this country, such high moral values, people of such caliber that I don’t think we would ever conquer this country unless we break the very backbone of this nation which is her spiritual and cultural heritage and, therefore, I propose that we replace her old and ancient education system, her culture, for if the Indians think that all that is foreign and English is good and greater than their own, they will lose their self-esteem, their native culture and they will become what we want them, a truly dominated nation”۔
وچ نے ہندوستان دے طول و عرض وچ سفر کیتا اے۔ مینوں کوئی وی شخص بھکاری یا چور نظر نہیں آیا۔ اس ملک وچ میں بہت دولت دیکھی اے، لوکاں دی اخلاقی اقدار بلند نیں تے سمجھ بوجھ انی اچھی اے کہ میرے خیال وچ اسیں اس وقت تک اس ملک نوں فتح نہیں کر سکتے جدوں تک کہ اسیں انہاں دی دینی تے ثقافتی اقدار نوں توڑ نہ دیئیے جو انہاںدی ریڑھ دی ہڈی دی حیثیت رکھدی اے۔ اس لئی میں ایہ تجویز کردا ہاں کہ اسیں انہاں دا قدیم نظام تعلیم تے تہذیب تبدیل کریئے۔ کیونکہ اگر ہندوستانی لوگ ایہ سمجھن کہ ہر انگریزی تے غیر ملکی شے انہاں دی اپنی اشیاء توں بہتر اے تو اوہ اپنا قومی وقار تے تہذیب کھو دین گے تے حقیقتاً ویسی ہی مغلوب قوم بن جان گے جداں کہ اسیں انہاں نوں بناںا چاہندے نیں۔۔۔۔۔۔۔
اس زماںے وچ ہندوستان وچ فارسی تے سنسکرت زباناں وچ تعلیم دتی جاںدی سی۔
thumb|300px| 1876–78 دے جنوبی ہندوستان دے قحط زدگانہاں۔ [[انگریز اس زمانہاںے وچ وی ہندوستان توں غلہ برآمد(ایکسپورٹ)کردے رہے۔ اس قحط وچ لگ بھگ 70 لکھ لوگ مر گئے۔]]
thumb|بائیں|300px| 1876–78 دے قحط دے زمانہاںے وچ [[مدراس دے ساحل اُتے غلہ فراہمی (ایکسپورٹ) دے لئی منتظر اے۔ (فروری 1877)]]
گلا تو گھونٹ دیا اہلِ مدرسہ نے تیرا کہاں سے آئے صدا لا الہ الا اللہ (اقبال)
چھوڑ لٹریچر کو اپنی ہسٹری کو بھول جا شیخ و مسجد سے تعلق ترک کر اسکول جا چار دن کی زندگی ہے کوفت سے کیا فائدہ کھا ڈبل روٹی، کلرکی کر، خوشی سے پھول جا (اکبر الہ آبادی)
قاںون برائے اںگریزی زبان
1835 وچ English Education Act بنایا گیا۔ میکالے دا اصرار سی کہ ہندوستانیاں نوں انگریزی ادب پڑھایا جائے جبکہ خود انگریز اس زماںے وچ کیمیاء، برقیات، دھات کاری تے معدنی وسائل توں متعلق تعلیم حاصل کر رہے سن۔ انگریز اچھی طرح جاندا سی کہ سائنس تے ٹیکنولوجی پڑھاںے نال ملک معاشی ترقی دی جانب گامزن ہو جاںدا اے جبکہ ادب پڑھاںے نال معاشی ترقی نہیں ہُندی۔
اوڈ دا مراسلہ
1854ء وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے ڈائریکٹرز دے صدر چارلس اوڈ نے ہندوستان وچ تعلیمی اصلاحات دے لئی جو مراسلہ بھیجا اتوں Wood’s Despatch کہندے نیں۔ اس وچ واضح کیتا گیا سی کہ ہندوستانیوں دی تعلیم ایسی ہونی چاہیے جو برطاںوی تجارت دے لئی منافع بخش ثابت ہو تے کمپنی نوں قابل اعتبار ملازم فراہم کرے۔ مقصد بالکل واضح سی کہ ہندوستان producer اکنومی نہ بن سدے بلکہ کنزیومر اکنومی یا سروس سیکٹر وچ تبدیل ہو جائے۔
Economic benefit was one of the practical uses as pointed in the Despatch. It said that European learning would enable Indians to understand the advantages which accrue from the expansion of trade and commerce. It would make them see the importance of development of resources of the country. Introducing the Indians to European ways of life would change their tastes and then create demand for British goods.
Wood’s Despatch also said that European learning would improve the moral character of Indians. This would help in supplying the Company with civil servants who could be trusted.
پراںا ہندوستانی تعلیمی نظام
1830 وچ اسکاٹ لینڈ دے اک پادری William Adam نے بنگال تے بہار دا دورہ کرنے دے بعد اپنی رپورٹ پیش دی جس وچ دسیا گیا سی کہ بنگال تے بہار دے علاقے وچ اک لکھ پٹشالے نیں۔ اگرچہ ہر پٹشالے وچ طالب علموں دی اوسط تعداد صرف بیس اے لیکن مجموعی تعداد بیس لکھ بن جانہاںدی اے۔ ایہ پٹشالے مقامی مخیر حضرات دے تعاون توں چلتے سن۔ کسی باقاعدہ نظام دے تحت تعلیم ننیں دی جانہاںدی سی۔ فیس مقرر ننیں سی۔ کوئی چھپی ہوئی کتاب ننیں سی۔ الگ عمارت ننیں ہُندی سی۔ کرسیاں یا بینچ ننیں ہُندی سن۔ کلاسیں الگ الگ ننیں ہُندی سن۔ حاضری دا رجسٹر ننیں ہُندا سی۔ نہ باقاعدگی توں امتحانہاں ہُندے سن نہ کوئی ٹائم ٹیبل ہُندا سی۔ کسی برگد دے درخت دے نیچے، خالی دکانہاں، مندر یا گرو دے گھر وچ کلاس لی جانہاںدی سی۔
فیس والدین دی مالی حالت دے مطابق لی جانہاںدی سی۔ ساری پڑھائی زبانہاںی ہُندی سی تے سلیبس استاد (گرو) دی مرضی دے مطابق ہُندا سی۔ طالب علموں نوں الگ الگ کلاس وچ ننیں بٹھایا جاںدا سی بلکہ سب اکٹھے بیٹھتے سن۔
ایہ نظام مقامی ضروریات دے مطابق سی۔ جدوں فصل دی کٹائی دا وقت آندا سی تو چھٹیاں ہو جانہاںدی سن کیونکہ بچے کھیتوں وچ والدین دا ہتھ بٹاتے سن۔ اس دے بعد پٹشالے دوبارہ کھل جانہاںدے سن۔
1854 دے بعد انگریز حکومت نے دایہی تعلیمی نظام نوں بدلنے دا فیصلہ کیتا۔ کمپنی نے بہت سارے پنڈت مقرر کیتے۔ ہر پنڈت نوں چار یا پنج اسکولوں دی ذمہ داری دی گئی۔ ٹیکسٹ بُک متعارف کرائی گئیں۔ ٹائم ٹیبل بنائے گئے۔ سالانہاںہ امتحانہاں لئی جانہاںے لگے۔ فیس مقرر کیتی گئی تے ہر بچے دے لئی مقررہ وقت اُتے فیس دینا، کلاسوں وچ حاضر ہونا تے نئے قاعدے قانہاںون دے مطابق چلنا ضروری بنایا گیا۔
جنہاں پٹشالوں نے نیا انہاںگریزی نظام قبول کر لیا انہاںنیں حکومت ول توں مالی امداد ملنے لگی جبکہ جنہاں پٹشالوں نے اطاعت قبول ننیں کری انہاںنیں امداد نہ ملنے دی وجہ توں جاری رکھنا مشکل توں مشکل تر ہُندا چلا گیا۔ اس نئے نظام توں کسانہاںوں تے غریبوں دے بچوں دی تعلیم سخت متاثر ہوئی۔ جدوں فصل کٹنے دے زمانہاںے وچ بچے چھٹی کردے سن تو اتوں ڈسپلین دی خلاف ورزی قرار دتا جانہاںے لگیا۔
حوالے
گٹھ:برطاںوی ہندوستان گٹھ:بھارت وچ تعلیم دی تریخ گٹھ:ترقیاتی مطالعہ گٹھ:تعلیمی نظام گٹھ:نواستعماریت گٹھ:برطانوی راج
رانگسٹ
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
رانگسٹ تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے تھائی لینڈ دے صوبہ پاتھم تھانی دا سبتوں وڈا شہر اے ۔ ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
تحصیل خوشاب
خوشاب پنجاب دے ضلع خوشاب دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع خوشاب
چک 235 ر ب
چک  235 ر ب   ضلع فیصل آباد دی تحصیل فیصل آباد صدر دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
وفاق
thumb|upright=1.5| {{legend|#2b3bb6;|[[وحدانی ریاست}} {{legend|#346733;|وفاق}}]]
وفاق (Federation) (لاطینی: foedus) جسنو‏ں مرکز وی کہیا جاندا اے، اک سیاسی وجود اے جس وچ صوبے تے ہور انتظامی اکائیاں اک متحدہ مرکزی (وفاقی) حکومت دے تحت کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ وفاق تمام صوبےآں تے ہور علاقےآں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ وفاق دے پاس تمام اہ‏م اختیارات مثلاََ امور دفاع، امور خارجہ،وغیرہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ عموماََ پارلیمانی نظام وچ وزیر اعظم وفاقی حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے صدارتی نظام وچ صدر۔ وفاق دا اختیارات ملک دے تمام صوبےآں تے اکائیاں اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
ہور دیکھو
گٹھ:ریاست گٹھ:سیاسی جغرافیا گٹھ:طرز ریاست گٹھ:طرز حکومت گٹھ:حکومت گٹھ:سیاسی اصطلاحات گٹھ:سیاسیات گٹھ:ملکی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں گٹھ:وفاقی ملک
دهستان گتاب جنوبی
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان بابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بابل ، صوبہ مازندران چ اے ۔
معاہدہ مدروس
پہلی جنگ عظیم چ سلطنت عثمانیہ دے نال اتحادیاں دی جنگ ختم کرنے آلے معاہدے نوں "معاہدہ مدروس"آکھئیا جاندا اے ۔ ایہہ معاہدہ 30 اکتوبر 1918ء نوں یونان دی بندرگاہ مدروس چ اک بحری جہاز چ ہوئیا ۔ بین القوامی قنون دی رو نال امن سمجھوتہ اک عارصی معاہدہ ہندا اے تے اس دے بعد مستقل امن لئی امن معاہدے دیاں شرطاں طے کیتیاں جاندیاں نیں ۔ اس معاہدے چ سلطنت عثمانیہ ولوں بحری امور دے وزیر رؤف بے دی قیادت تھلے تن رکنی وفد تے اتحادیاں ولوں برطانوی ایڈمرل سمرسیٹ آرتھر گف کالتھورب دے وچکار شرطاں طے ہوئیاں ۔
شرطاں
اس معاہدے دے فورا بعد مصطفی کمال دی قیادت ہیٹھ ترکی دی جنگ آزادی شروع ہو گئی ، اس لئی اس دا نفاذ عارضی ثابت ہوئیا ، جدوں کہ سلطنت عثمانیہ دے سوا دوجیاں محوری طاقتاں دے نال ہون آلے معاہدےآں دا نفاذ تقریبا مکمل طور تے ہوئیا ۔ پر اس معاہدہ مدروس دیاں شرطاں انتہائی سخت تے ظالمانہ سن ۔
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دے معاہدے گٹھ:ترک تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:امن معاہدے گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1918ء
پٹیلورس انٹرسیڈنس
پٹیلورس انٹرسیڈنس جنتی پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بارلے جوڑ
Ptiloris intercedens
تحصیل نورپور تھل
تحصیل نورپور تھل پنجاب دے ضلع خوشاب دی اک تحصیل اے ۔ نورپور تھل ایہدا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع خوشاب
17 جولائی
تے جولائی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 7واں مہینا  اے جہڑا جون دے مگروں تے اگست توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:جولائی گٹھ:سال دے دن
مہر گڑھ
مہرگڑھ پراݨیاں تھاواں چ اک وکھری تھاں اے۔ ایہ اج توں 9000 توں لے کے 5200 ورے پہلاں تک وسدا سی۔ ایہ پاکستان دے علاقے کچھی دے کول اے ۔ ایہ لمے ایشیا دیاں پہلیاں تھاواں وچ اے جتھے کݨک تے جوں پہلی آری بیجے گۓ سی تے ایتھے پہلی واری ڈنگر پالݨ دا پتا لگدا اے ۔ مہر گڑھ آرکیالوجی وچ نویں پتھر ویلے دا اک اہم مقام اے ۔ مہرگڑھ درہ بولان دے نیڑے کر کے اے تے اس تھاں نوں 1974 چ فرانسیسی گرو جارج نیں اپنی ٹولی نال لبیا۔1974 توں 1986 تک کھوج جاری رئی۔
رہتل
مہرگڑھ دے لوک کچیاں اٹاں دے گھراں چ ریندے سن۔ اناج اکٹھا کر کے رکھدے سن، تانبے دے اوزار بناندے سن، اپنی ٹوکریاں چ لک لاندے سن، چھ لیناں چ وائی بیجی کردے سن تے دھات دیاں چیزاں بناندے سن۔ اے نگری 4600 ورے پہلاں تک وسدی رئی۔ اپریل 2006 دے سائینسی رسالے نیچر وچ اے گل لکھی گئی کہ مہرگڑھ اوہ پہلی جگہ سی جتھے اک زندہ بندے دے دنداں وچ ڈرل کیتی گئی۔
مہر گڑھ دی شروعات
مہرگڑھ دے علاقے وچ کچھ کاشتکار لوکاں نے ایتھے رہݨ تے بسݨے دی بنیاد رکھی تے فیر آہستا آہستا ایس علاقے وچ کاشت کاری دا اغاز ہویا۔ 7000 قبل مسیح وچ سبھ توں پہلاں اناج تے جوں دی کاشت کیتی گئی ۔ کاشت کاری دے فن نوں پروان چڑھنے ، پنڈاں نوں بسانے تے جانوراں نوں پالنے دا فن جاننے(جانوراں وچ بکری، دنبہ تے مختلف مویشی شامل نیں) وچ تقریبن " 1000 سال دا عرصا لگیا ۔
ایشیا دا پہلا شہر
مہر گڑھ نے ست ہزار سال پہلاں جنم لیا ۔ شہر سبّی توں ساحل مکران ول 130 کلومیٹر دور کچھی دا میدان شروع ہو جاندا اے ۔ ایہ میدان تقریبن دس ہزار مربع کلومیٹر رقبے اُتے پھیلیا ہویا اے۔ اس علاقے وچ اک آبادی کہ بنیاد رکھی جو اج ’’مہر گڑھ‘‘کہلاندی اے۔ ایہ ناں قریب ای واقع اک دیہات توں ماخوذ اے جو اج وی آباد اے۔ اس دیہات وچ اصل وچ چیف آف ساراون،نواب غوث بخش رئیسانی مرحوم دی سرمائی رہائش گاہ واقع سی۔1968ء وچ انہاں نے ماہرین اثریات نوں خبر دتی کہ مہر گڑھ دے قریب ای اک ٹیلا واقع اے جتھے توں اکثر قدیم اشیا ملدیاں نیں۔ اس انکشاف اُتے ماہرین نے جدو‏‏ں ٹیلے دی کھدائی کیتی ،تے اک قدیم شہر دے کھنڈر دریافت ہو گئے۔
مہر گڑھ دی دریافت
مہر گڑھ دے آثار 1974ء وچ فرانسیسی تے پاکستانی ماہرین ِاثریات نے دریافت کیتے۔ تد توں علاقے وچ وقتاً فوقتاً کھدائی جاری اے تاکہ شہر دے تاریخی حقائق دریافت ہو سکن۔ ہن تک دی تحقیق دے مطابق مہر گڑھ دا علاقہ 500 ایکڑ رقبے اُتے پھیلیا ہویا سی۔ اوتھے قدیم انساناں نے اُتے تھلے ست بستیاں بسائیاں۔ پر اوہ سبھی معاشرتی، تہذیبی، ثقافتی تے تکنیکی اعتبار نال اک دوسرے نال تعلق رکھدیاں سن۔
رہݨ سہݨ
مہر گڑھ دے رہائشی مٹی توں بنے مکاناں وچ رہندے،کنک تے جو اگاندے ،اناج زیرزمین بنے گوداماں وچ ذخیرہ کر دے تے تانبے توں اوزار بناندے سن۔ انھاں نے ای گاں بھینساں تے بھیڈ بکریاں پالنا شروع کیتیاں۔ جوں جوں شہر وچ علوم و فنون نوں ترقی ملی، مہر گڑھیے رنگسازی کرنے تے ہور دھاتاں توں وی ترقی یافتہ آلات و اوزار بنانے لگے۔ ایوی‏‏ں‏ برصغیر وچ خصوصاً ایہ شہر جدت، تخلیق و ایجاد دا مرکز بن گیا۔ چھ ہزار سال پہلے علاقے وچ کپاہ وی کاشت کیتی جانے لگی۔ نقش و نگار والے برتن بننے لگے۔ چونکہ شہر درہ بولان جیسی اہم گذرگاہ اُتے واقع سی،سو اوتھے ایران، افغانستان تے چین آؤݨ جاݨ والے قافلے وی قیام کرن لگے۔ عین ممکن اے کہ اسی میل ملاپ توں مہر گڑھ کثیر الاقومی باشندیاں دا نگر بن گیا ہووے۔
دھاتی ڈھلائی وچ مہارت
ایس گَل دا انکشاف فرانسیسی ماہر میتھیو تھوری تے انہاں دے ساتھیاں نے اک جدید و حساس تکنیک استعمال کر دے ہوئے کیتا اے جس دی تفصیلاں ریسرچ جرنل ’’نیچر کمیونی کیشنز‘‘ دے شمارے وچ  شائع ہوئی اے۔
ایس ٹکنیک وچ پہلاں کسے نمونے اُتے خاص طرحاں دی روشنی پای جاندی اے جیہڑی ایہدے وچ جذب ہوݨ توں بعد واپس خارج ہُندی اے تے دوبارا خارج ہوݨ والی ایس روشنی دے طیف (اسپیکٹرم) دا بریک بینی نال جائزا لے کے ایس نمونے وچ موجود اوہناں اجزاء دا وی پتا چلایا جاندا اے جیہڑے بہت ای معمولی مقدار وچ شامل ہوݨ ۔ واضح رہے کہ مہر گڑھ دی تہذیب 9000 توں 4500 سال قدیم اے جسنوں 1974 وچ فرانسیسی ماہرین نے دریافت کیتا سی۔ انہاں نے ایہ وی دسیا سی کہ ایتھے 6500 قبل مسیح وچ (یعنی اج توں 8500 سال پہلے) باقاعدہ کاشتکاری ہویا کردی سی؛ تے ایوی‏‏ں‏ مہر گڑھ جنوبی ایشیا وچ زراعت دا قدیم ترین مقام وی قرار پایا۔ مہر گڑھ توں دندان سازی وچ استعمال ہونے والے 7000 سال قدیم اوزار وی دریافت ہوئے جنہاں توں ثابت ہویا کہ دنیا دے اوّلین دندان ساز وی اسی تہذیب توں تعلق رکھدے سن۔
مختلف کھدائیاں دے دوران ایتھے توں ہزاراں سال قدیم مختلف باقیات دستیاب ہوئیاں جنہاں وچ تانبے توں بنا ہویا 6000 سال قدیم اک وڈا لاکٹ (ایمیولیٹ) وی شامل سی۔ اس دے بارے وچ ماہرین دا کہنا سی کہ زراعت تے دندان سازی وانگ ایہ وی ڈھلائی دی قدیم ترین مثال اے لیکن ہن تک ایہ بات پوری طرح توں ثابت نئی‏‏ں ہو سکی سی۔
میتھیو تھوری تے انہاں دے ساتھیاں نے اپنی جدید تکنیک اسی لاکٹ اُتے آزمائی تے تصدیق دی کہ اسنوں موم استعمال کرکے بنائے گئے، مٹی دے اک خاص سانچے دی مدد نال ڈھالیا گیا سی۔ ڈھلائی دا ایہ طریقہ جسنوں ’’لاسٹ ویکس کاسٹنگ‘‘ (lost-wax casting) کہیا جاندا اے، اج وی بعض چیزاں دی نقلاں تیار کرنے وچ استعمال ہورہیا اے۔
اس طریقے وچ پہلے کسے چیز نوں موم استعمال کر دے ہوئے ابتدائی شکل وچ تیار کیتا جاندا اے جس دے بعد اسنوں نرم چکنی مٹی وچ دباکے بند کر دتا جاندا اے تاکہ اس دی ساخت نرم مٹی وچ نقش ہوجائے۔ مٹی نوں سُکن دےلئی کچھ وقت دتا جاندا اے تے فیر اس وچ اک جانب توں سوراخ کرکے پگھلی ہوئی دھات داخل کردتی جاندی اے جو وڈی تیزی توں موم نوں پگھلا کے کڈ باہر کردی اے تے خود اس دی جگہ لے لیندی اے۔
اپنے مطالعے دے دوران فرانسیسی ماہرین نے مہر گڑھ توں ملنے والے لاکٹ وچ شامل اجزاء دا انتہائی باریک بینی توں جائزہ لیا تے دسیا کہ اس وچ تانبے دے اندر موم دے ایسے چھوٹے تے خردبینی ذرّات اج تک موجود نیں جو اس توں پہلے دیکھے نئی‏‏ں جاسکے سن۔ ایہ ذرّات اس بات دا ثبوت نیں کہ اسنوں ڈھلائی دی مومی تکنیک استعمال کر دے ہوئے بنایا گیا سی۔
اسی لاکٹ دے بارے وچ ماہرین نے ایہ وی دریافت کیتا اے کہ اسنوں مختلف ٹکڑے جوڑ کے نئی‏‏ں بلکہ سالم حالت وچ تیار کیتا گیا سی تے اس دی تیاری وچ پگھلا ہویا خالص تانبا استعمال کیتا گیا سی۔
ایہ تمام معلومات اس بات دا ثبوت نیں کہ مہر گڑھ دے رہنے والے صرف دھات کاری (میٹالرجی) توں واقف ای نئی‏‏ں سن بلکہ اوہ دھاتاں نوں خالص بنانے توں لے کے انہاں توں مختلف اشیاء ڈھالنے دے ہنر توں وی بخوبی واقف سن۔ یعنی ہن ایہ گل وی بلاخوفِ تردید کہی جاسکتی اے کہ مہر گڑھ دی تہذیب نہ صرف زراعت تے دندان سازی وچ بلکہ دھات کاری تے ڈھلائی دے اہم طریقاں وچ وی اوّلین سی۔
آبادی دا دوسرے علاقیاں وچ جانا
آثارقدیمہ توں عیاں اے کہ ساڑھے چار ہزار برس پہلے اچانک مہر گڑھ ویران ہو گیا۔ اوتھے آباد سبھی لوک ٹولیاں دی صورت دوسری بستیاں دی سمت ہجرت کر گئے۔1974ء وچ ماہرین ثبوت نہ ہونے دے باعث اوہ وجوہ تلاش نئی‏‏ں کر سکے جنہاں دی بنا اُتے ہجرت انجام پائی۔ ایہ عقدہ اکیس سال بعد حل ہویا۔ 1995ء وچ ہند شناسی (Indology) دے عالمی شہرت یافتہ ماہرین…جارج فیورسٹین، سبھاش کاک تے ڈیوڈ فرولے نے اک تحقیقی کتاب ’’گہوارہ ِتہذیب دی تلاش وچ،قدیم ہندوستان پہ نواں نظر‘‘(The Search of the Cradle of Civilization: New Light on Ancient India)شائع دی۔ اس وچ ماہرین نے افشا کیتا کہ مہر گڑھ دے باشنداں ای نے دور جدید دے پاکستانی صوباں، پنجاب تے سندھ پہنچ کر ہڑپہ تہذیب دی بنیاد رکھی۔ (ایہ وادی سندھ دی تہذیب وی کہلاؤندی اے۔) انھاں نے انہاں صوباں وچ مختلف چھوٹی وڈی بستیاں بسائاں جو موجودہ بھارتی ریاست ،گجرات تک پھیلی ہوئی سن۔ انہاں بستیاں وچ ہڑپا، موہنجوداڑو، گنویری والا،راکھی گڑھی تے ڈھولاویر نمایاں نیں۔ بیشتر بستیاں سندھ جاں ہاکڑا (گھاگرا) دریاواں دے کنارے آباد ہوئیاں۔ مہر گڑھیے چونکہ ہزا رہیا سال دے عرصے وچ بستی بنانے دا پیچیدہ میکنزم سیکھ چکے سن، سو انھاں نواں آبادیاں بسانے وچ مشکلات پیش نئی‏‏ں آئیاں۔ اس سلسلے وچ انھاں مقامی باشنداں دا تعاون وی یقیناً حاصل ہویا ہوۓ گا۔ پر ماہرین ہن تک ایہ نئی‏‏ں جان سکے کہ مہرگڑھیاں نے اپنا آبائی علاقہ کیاں چھڈ دتا؟ اک وڈی وجہ دریائے بولان وچ سیلاب آنا ہو سکدی اے۔ جدو‏‏ں سیلاب آندا،تو انہاں دے کھیت،گودام تے گھر بار تباہ ہو جاندے۔ سوانھاں سب کچھ ازسرنو تعمیر کرنا پیندا۔ ہر سال نازل ہونے والی اسی قدرتی آفت توں بچنے دے لئی مہر گڑھیے رفتہ رفتہ میدانی علاقاں ول چلے گئے۔
ہندو مت دا گہوارہ
’’گہوارہ ِتہذیب کی تلاش وچ‘‘کتاب دے محققاں نے اک تے دلچسپ انکشاف کیتا۔ انہاں دا کہنا اے کہ ہڑپہ تہذیب جدو‏‏ں عروج پا گئی،تے مہر گڑھیاں ای نے ’’ویدک دور‘‘ دا آغاز کیتا جو 1750ق م(قبل مسیح) تا500ق م پھیلیا ہویا اے۔ اسی دور وچ ہندومت دی قدیم ترین مذہبی کتاباں تخلیق ہوئیاں۔ انہاں وچ وید(رگ وید،اتھرؤ وید وغیرہ)،اپنشد تے شرسترا ہندوواں دے نزدیک بوہت اہم سمجھیاں جاندیاں نیں۔ انہاں محققین دا کہنا اے کہ وسطی ایشیا جاں ایران توں آریاواں دی آمد محض فسانہ اے۔ سچ ایہ اے کہ ہندومت انہاں قدیم روایات تے رسوم و رواج دا مجموعہ اے جنھاں نے ہزاراں برس دے عرصے وچ مہر گڑھ،کوٹ ڈیجی،ہڑپہ، مونجوداڑو وغیرہ وچ جنم لیا۔گویا مہر گڑھ ہندومت دا مولد و مرکز قرار پاتا اے کیونجے زمانہ قدیم وچ ایہی ہندوستان دا سب توں وڈا شہر تے تہذیب و ثقافت دا مرکز سی۔ قدیم و جدید روایات دا تقابل وی ایہی سچائی سامنے لیاندا اے۔ مثال دے طور اُتے مہرگڑھ وچ گاں جاں بیل نوں وڈی مقدس حیثیت حاصل سی۔ کیونجے مہر گڑھیے اسی حیوان دی مدد نال اناج اگاندے تے ایوی‏‏ں‏ شکم پروری دا سامان پیدا کر دے سن۔ تے ہندومت وچ اج وی گاں نوں مقدس ترین جانور سمجھیا جاندا اے۔ سنسکرت زبان وچ گاں ’’گئو‘‘کہلاؤندی اے۔ اِس لفظ دی اہمیت دا اندازہ ایوی‏‏ں‏ لگائیے کہ اُس دے بطن توں سیکڑاں الفاظ نے جنم لیا۔ مثلاً ستارے تے دھوپ نوں گئو کہیا گیا تے زمین وی اسی ناں توں جانی گئی۔ ویدک دور دے مذہبی رہنماواں دی ہیجان انگیز تقریر وی گئو کہلائیاں۔’’گئو پال‘‘توں مراد اے شریف کسان جاں زمین اُتے حکمرانی کرنے والا شہنشاہ! غرض اٹھ نو ہزار سال پہلے کچھی دے وسیع میدان وچ قدیم مقامی قبائل نے جنہاں بستیاں دی بنیاد رکھی (تے جنہاں دا مجموعہ مہر گڑھ کہلاندا اے)،اوتھے ای جنم لینے والی روایات تے رسومات بعد ازاں اوہ خمیر بنیاں جس توں ہندومت دا وجود سامنے آیا۔
ساکھ
مہرگڑھ دی رہتل نوں انڈس دی رہتل توں پرانا منیا گیا اے۔ احمد حسن دانی کہندے نیں کہ "مہرگڑھ دیاں کھوجاں نیں انڈس دی رہتل دے بارے چ سوچ نوں بدل دتا اے"۔
مہرگڑھ رہتل
دریائے بولان دے کنارے اس قدیم تے گمشدہ تہذیب دے آثار دی دریافت نہ صرف بلوچستان بلکہ انسانی تریخ وچ اک اہم باب دا اضافہ اے۔ دنیا دی تمام چھوٹی وڈی قدیم تہذیباں جاں تمدن دریائاں دی زرخیز وادیاں وچ پروان چڑھاں تے اوتھے ای نشو و نما پائی تے وقت دے نال نال آہستہ آہستہ ترقی دی منازل طے کردتی رہاں۔ دریائے بولان دی وادی جاں کھچی دا میدان وی بلاشبہ تمام ایسی صلاحیتاں رکھدے سن بلکہ ہن وی رکھدے نیں جو اک تمدن نوں جنم دے سکدے ہون۔
اج توں چند برس پہلے تک کوئی ایہ سوچ وی نئی‏‏ں سکدا سی کہ اج دے خشک پہاڑ تے بنجر میداناں دے درمیان واقع بلوچستان، پاکستان وچ 7000 ہزار پہلے ازمسیح دے قدیم تمدن تے زندگی دے آثار دفن ہو سکدے ہیںمگر ایہ خیال تے سوچ مہر گڑھ دے قدیم آثار دی دریافت نے غلط ثابت کیتے گو کہ اج کل دے بلوچستان دا علاقہ بنجر پہاڑاں بے آب و گیاہ میداناں اُتے مشتمل اے مگر جدید دور دی تحقیقات توں ایہ بات سامنے آندی اے تے مختلف شواہد طے نیں کہ بلوچستان دا علاقہ قدیم دور وچ خشک تے بنجر نہ سی بلکہ ایتھے کثرت توں بارشاں ہویا کردیاں سن تے بلوچستان دے پہاڑ تے میدان جنگلات توں اُتے سن ،جن وچ مختلف قسم دے جانوراں دی بہتات سی۔
ایہی بات مہر گڑھ دے آثار دی کھدائی دے دوران وی سامنے آئی تے ماہرین نوں مختلف شواہد اس دور دے درختاں، پوداں تے جانوراں دے متعلق ملے جو ہن تقریباً اس علاقے وچ ناپید نیں تے ایہی اوہ شواہد نیں جو بلوچستان دی قدیم آب و ہوا اُتے روشنی ڈالتے نیں اس دے علاوہ بلوچستان دے اوہ علاقے جن وچ اج کل پانی دی کمی دی وجہ توں آبادیاں کم نیں مگر انہاں ای علاقاں وچ لاتعداد پہلے از تریخ دی بستیاں دی نشان دہی کیتی گئی اے اج ایہ بستیاں غیر آباد ٹیلیاں دی شکل وچ پائی جاندی نیں۔ مندرجہ بالا حقائق نوں مدنظر رکھدے ہوئے ایہ کوئی عجیب بات نئی‏‏ں اے کہ اج کل بنجر کھچی دے میدان وچ 7000 ہزار سال قدیم آثار دریافت ہوئے نیں اس زمانے وچ کھچی دے ایہ میدان سرسبز جنگلات تے جانوراں نال پر سن تے پانی دی بہتات سی نیز اس دور دے انساناں دی ضروریات دے لئی کھچی دا میدان ہر ضرورت فراہم کرنے اُتے قادر سی، جس توں اس عہد دے انساناں نے استفادہ کیتا تے دریائے بولان دے کنارے اس میدان وچ بستی دی بنیاد رکھی جس نوں اج اسی‏‏ں مہر گڑھ دے ناں توں یاد کر دے نیں مہر گڑھ دی کھدائی دے دوران جو نوادرات ملے نیں انہاں اُتے تحقیقات کرنے توں ایہ اندازہ لایا گیا اے کہ ایہ بستی سب توں پہلے7000 ہزار سال قدیم عہد دے انساناں نے بسائی بستی دے ابتدائی دور دے ایہ لوک جھونپڑیاں وچ رہندے سن ،جنہاں دی دیواراں کچی اینٹاں توں بنی ہوئی سن۔ لوک جنگلی جانوراں دے شکار اُتے گزر اوقات کر دے سن تے شاید کاشت کاری وی کیتا کر دے سن جس دا ثبوت چمقاق دے بنے ہوئے لمبے تے پتلے پھل والے اوزار تے سدھائے ہوئے جنگلی جانوراں دی ہڈیاں جو پہاڑ نما دنبے، بکری تے سور دی نیں ۔چند ہڈیاں بیل دی وی نیں جس توں ایہ پتا چلدا اے کہ ایہ جانور بستی دے ابتدائی دور جس نوں اسی‏‏ں نویں ہجری دور دا ناں دیندے نیں نئی‏‏ں سدھائے گئے سن بلکہ ایہ جنگلی سن اس دور وچ انہاں نے ہاتھ دے بنے ہوئے سادے برش جو مٹی دے ہُندے سن بنانے شروع کیتے جس توں ایہ اندازہ لانا مشکل نئی‏‏ں اے کہ اس علاقے دے ہجری دور جاں پتھر دے نویں زمانے دے انسان نے ترقی ول قدم ودھانے شروع کر دتے سن تے اپنے فطری فہم و ادراک توں کم لینا شروع کر دتا سی جو قدرت نے وافر مقدار وچ انسان نوں ودیعت دی اے۔ مختصراً ایہ کہ بلوچستان دا ایہ علاقہ 7000 ہزار سال قبل مسیح توں لے کے 8000 ہزار سال قبل مسیح تک مسلسل قدیم انسان دا مسکن رہیا جتھے اُتے انسان نے اس خطے وچ ترقی ول پہلا قدم ودھایا
مہر گڑھ ۔ ایشیا د‏‏ی سبھ تو‏ں پراݨی آبادی
جہاں ست ہزار سال پہلے ہندومت نے جنم لیا ۔بلوچستانی شہر،سبّی تو‏ں ساحل مکران د‏‏ی سمت سفر کرن تاں 130 کلومیٹر دور کچھی دا میدان شروع ہوئے جاندا اے ۔ایہ میدان تقریباً دس ہزار مربع کلومیٹر رقبے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ دریائے بولان اس میدان نو‏‏ں سیراب کردا اے ۔جدو‏ں کہ نزدیک ہی واقع درہ بولان زمانہ قدیم وچ اہ‏م سفری راستہ سی۔تقریباً نو ہزار سال پہلے برصغیر پاک و ہند دے قدیم انساناں نے ايس‏ے میدانی علاقے وچ اک آبادی کہ بنیاد رکھی جو اج مہر گڑھ کہلاندی ا‏‏ے۔
ایہ ناں نیڑے ہی واقع اک دیہہ تو‏ں ماخوذ اے جو اج وی آباد اے ۔ورنہ آبادی دا اصل ناں تریخ د‏‏ی پرتاں وچ گم ہوئے چکيا۔اس دیہہ وچ دراصل چیف آف ساراون،نواب غوث بخش رئیسانی مرحوم د‏‏ی سرمائی رہائش گاہ واقع سی۔1968ء وچ انھاں نے ماہرین اثریات نو‏‏ں خبر دتی کہ دیہہ دے نیڑے ہی اک ٹیلہ واقع اے جتھو‏ں اکثر قدیم اشیا ملدی نيں۔اس انکشاف پہ ماہرین نے جدو‏ں ٹیلے د‏‏ی کھدائی د‏‏ی ،تو اک قدیم شہر دے کھنڈر دریافت ہوگئے۔
مہر گڑھ دے آثار 1974ء وچ فرانسیسی تے پاکستانی ماہرین ِاثریات نے دریافت کیتے۔تب تو‏ں علاقے وچ وقتاً فوقتاً کھدائی جاری اے تاکہ شہر دے تاریخی حقائق دریافت ہوئے سکن۔اب تک د‏‏ی تحقیق دے مطابق مہر گڑھ دا علاقہ 500ایکڑ رقبے پہ پھیلا ہويا سی۔اوتھ‏ے قدیم انساناں نے اُتے تلے ست بستیاں بساواں۔پر اوہ سبھی معاشرتی، تہذیبی، ثقافتی تے تکنیکی اعتبار پہ اک دوسرے نال تعلق رکھدیاں سن۔ مہر گڑھیے مٹی تو‏ں بنے مکاناں وچ رہندے،گندم تے جو اگاندے،اناج زیرزمین بنے گوداماں وچ ذخیرہ کردے تے تانبے تو‏ں اوزار بنا‏تے سن ۔ انھاں نے ہی گائے بھینساں تے بھیڑ بکریاں پالنا شروع کیتیاں۔جوںجاں شہر وچ علوم و فنون نو‏‏ں ترقی ملی، مہر گڑھیے رنگسازی کرنے تے ہور دھاتاں تو‏ں وی ترقی یافتہ آلات و اوزار بنانے لگے۔یاں برصغیر وچ خصوصاً ایہ شہر جدت، تخلیق و ایجاد دا مرکز بن گیا۔
چھ ہزار سال پہلے علاقے وچ کپاس وی کاشت د‏‏ی جانے لگی۔نقش و نگار والے برتن بننے لگے۔چونکہ شہر درہ بولان ورگی اہ‏م گذرگاہ پہ واقع تھا،سو اوتھ‏ے افغانستان،ایران تے چین تو‏ں آنے جانے والے قافلے وی قیام کرنے لگے۔عین ممکن اے کہ ايس‏ے میل ملاپ تو‏ں مہر گڑھ کثیر الاقومی (ملٹی نیشنل)باشندےآں دا نگر بن گیا۔ آثارقدیمہ تو‏ں عیاں اے کہ ساڈھے چار ہزار برس پہلے اچانک مہر گڑھ ویران ہوئے گیا۔اوتھ‏ے آباد سبھی لوک ٹولیاں د‏‏ی صورت دوسری بستیاں د‏‏ی سمت ہجرت کر گئے۔1974ء وچ ماہرین ثبوت نہ ہونے دے باعث اوہ وجوہ تلاش نئيں کر سک‏‏ے جنہاں د‏‏ی بنا اُتے ہجرت انجام پائی۔ایہ عقدہ اکیس سال بعد حل ہويا۔ 1995ء وچ ہند شناسی (Indology) دے عالمی شہرت یافتہ ماہرین…جارج فیورسٹین، سبھاش کاک تے ڈیوڈ فرولے نے اک تحقیقی کتاب ’’گہوارہ ِرہتل د‏‏ی تلاش وچ ،قدیم ہندوستان پہ نويں نظر‘‘(The Search of the Cradle of Civilization: New Light on Ancient India)شائع کیتی۔ اس وچ ماہرین نے افشا کيتا کہ مہر گڑھ دے باشندےآں ہی نے دور جدید دے پاکستانی صوبےآں، پنجاب تے سندھ پہنچ ک‏ے ہڑپہ رہتل د‏‏ی بنیاد رکھی۔ (یہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل وی کہلاؤندی ا‏‏ے۔) انھاں نے انہاں صوبےآں وچ مختلف چھوٹی وڈی بستیاں بساواں جو موجودہ بھارتی ریاست ،گجرات تک پھیلی ہوئیاں سن۔ان بستیاں وچ ہڑپہ، مونجوداڑو، گنویری والا،راکھی گڑھی تے ڈھولاویر نمایاں نيں۔ بیشتر بستیاں سندھ یا ہاکڑا (گھاگرا) دریاواں دے کنارے آباد ہوئیاں۔
’گہوارہ ِرہتل د‏‏ی تلاش وچ ‘‘کتاب دے محققاں نے اک ہور دلچسپ انکشاف کيتا۔ ان دا کہنا اے کہ ہڑپہ رہتل جدو‏ں عروج پا گئی،تو مہر گڑھیاں ہی نے ’’ویدک دور‘‘ دا آغاز کيتا جو 1750ق م(ق م) تا500ق م پھیلا ہويا اے ۔اسی دور وچ ہندومت د‏‏ی قدیم ترین مذہبی کتاباں تخلیق ہوئیاں۔ان وچ وید(رگ وید،اتھرا ویدوغیرہ)،اپنشد تے شرسترا ہندوواں دے نزدیک بہت اہ‏م سمجھی جاندیاں نيں۔ انہاں محققاں دا کہنا اے کہ وسطی ایشیا یا ایران تو‏ں آریاواں د‏‏ی آمد محض فسانہ اے ۔سچ ایہ اے کہ ہندومت انہاں قدیم روایات تے رسوم و رواج دا مجموعہ اے جنھاں نے ہزاراں برس دے عرصے وچ مہر گڑھ،کوٹ ڈیجی،ہڑپہ، مونجوداڑو وغیرہ وچ جنم لیا۔گویا مہر گڑھ ہندومت دا مولد و مرکز قرار پاندا اے کیونجے زمانہ قدیم وچ ایہی ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا شہر تے تہذیب تے ثقافت دا مرکز سی۔ قدیم و جدید روایات دا تقابل وی ایہی سچائی سامنے لاندا اے ۔مثال دے طور پہ مہرگڑھ وچ گائے یا بیل نو‏‏ں وڈی مقدس حیثیت حاصل تھی۔کیونجے مہر گڑھیے ايس‏ے حیوان د‏‏ی مدد تو‏ں اناج اگاندے تے ایويں شکم پروری دا سامان پیدا کردے سن ۔اور ہندومت وچ اج وی گائے نو‏‏ں مقدس ترین جانور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
سنسکرت بولی وچ گاں ’’گئو‘‘کہلاؤندی اے۔ اِس لفظ د‏‏ی اہمیت دا اندازہ ایداں لایا جاسکدا اے کہ اُس دے بطن تو‏ں سیکڑیاں لفظاں نے جنم لیا۔ مثلن ستارے تے دُھپ نوں گئو کہیا گیا تے زمین وی ايس‏ے ناں تو‏ں جانی گئی۔ویدک دور دے مذہبی رہنماواں د‏‏ی ہیجان انگیز تقریر وی گئو کہلائی۔’’گئو پال‘‘سے مراد اے شریف کسان یا زمین پہ حکمرانی کرنے والا شہنشاہ! غرض اٹھ نو ہزار سال پہلے کچھی دے وسیع میدان وچ قدیم مقامی قبیلے نے جنہاں بستیاں د‏‏ی بنیاد رکھی (اور جنہاں دا مجموعہ مہر گڑھ کہلاندا اے )،اوتھے جنم لینے والی روایات تے رسومات بعد وچ اوہ خمیر بنیاں جس تو‏ں ہندومت دا وجود سامنے آیا۔ایہ تریخ د‏‏ی نرالی تے دلچسپ کارفرمائی ا‏‏ے۔ جس علاقے وچ ہندومت نے جنم لیا،اج اوہ اسلام دے نور تو‏ں جگمگا رہیا اے ۔دوسری سمت ہندومت پہ برہمن قابض ہوئے چکے جو ہندوواں دے طبقہ بالا نال تعلق رکھدے نيں۔انہاں نے ذات پات دے نظام د‏‏ی بنیاد رکھی تے ہندومت نو‏‏ں درحقیقت برہمنیت وچ تبدیل کر دتا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستان وچ آثار قدیمہ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:انڈس تہذیب گٹھ:جنوبی ایشیا دی تریخ گٹھ:پرانے ویلے
چیتا
چیتا بلی ٹبر دا اک وڈا سنگی اے جیہڑا افریقہ تے ایران وچ ملدا اے۔ ایہ دنیا دا سب توں تیز نسن والا جانور اے۔ ایہ 120 کلومیٹر اک کینٹہ یا 70 میل اک کینٹہ تک تیز دوڑ سکدا اے۔ ایہہ 0 توں 100 کلومیٹر اک کینٹہ دی دوڑ تک صرف ساڈھے تن سکنٹ تے اپڑ جاندا اے۔
ناں
چیتا سنسکرت دے شبد "چترکا" توں بنئیا اے جیدا مطلب اے پلٹنوالا۔
پٹیلورس پیراڈائزس
پٹیلورس پیراڈائزس جنتی پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چیتا
وکھالہ
چیتے دا رنگ رتہ پؤرا تے اس تے کالے رنگ دے دھبے ہندے نیں۔ سر نکا تے پوچھل لمبی ہندی اے ، جہڑی بھجدے ویلے توازن قائم رکھن لئی ورتدا اے۔ اک جوان چیتے دا جوکھ 65 کلوگرام تک ہو جاندا اے۔
شیخ ایاز
شیخ مبارک علی ایاز المعروف شیخ ایاز (پیدئش: 23 مارچ، 1923ء - وفات: 28 دسمبر، 1997ء) سندھی زبان دے بہت وڈے شاعر نیں۔ آپ نوں شاہ عبدالطیف بھٹائی دے بعد سندھ دا عظیم شاعر منیا جاندا اے۔ اگر آپ نوں جدید سندھی ادب دے بانیاں وچ شمار کیتا جائے تے بے جا نہ ہوئے گا۔ آپ مزاحمتی تے ترقی پسند شاعر دے طور اُتے جانے جاندے نیں۔ آپ دی پیدائش 23 مارچ، 1923ء وچ شکارپور وچ ہوئی۔ آپ نے درجناں کتاباں لکھیاں تے سندھ یونیورسٹی دے وائس چانسلر وی رہے۔ آپ نے "شاہ جو رسالو" دا اردو وچ منظوم ترجمہ کیتا جو اردو ادب وچ سندھی ادب دا نواں قدم سمجھیا جاندا اے۔ 23 مارچ، 1994ء نوں آپ نوں ملک دا سب توں وڈا ادبی ایوارد ہلال امتیاز 16 اکتوبر، 1994ء نوں فیض احمد فیض ایوارڈ ملیا۔ شیخ ایاز دا انتقال حرکت قلب بند ہونے توں 28 دسمبر، 1997ء نوں کراچی وچ ہویا۔
کتابیات
شاعری
نثر
تحصیل لئیا
لئیا پنجاب دے ضلع لئیا دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع لئیا
جامشورو
thumb جامشورو پاکستان دے صوبا سندھ دے ضلع کوٹری دا اک شہر اے ۔ایہ اِنڈس دریا دے کنڈھے تے واقع آ ۔ اس شہر وچ سندھ یونیورسٹی، مہران یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی تے لیاقت میڈیکل یونیورسٹی موجود نیں ۔ thumb
گٹھ:سندھ دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر
جوزف سٹالن
جوزف وسارینیووچ سٹالن(مقامی ناں:ایوسف ویسارینووچ ستالن)(18 دسمبر 1878ء توں 5 مارچ 1953ء) سویت یونین دا اکسیاستدان تے سربراہ سی جہڑا 1922ء توں 1953ء چ اپنی موت تک سویت یونین دی کیمونسٹ پارٹی دی مرکزی کمیٹی دا پہلا جنرل سیکٹری رہیا ۔ ولادیمیر لینن دے 1924ء چ مرن مگروں سٹالن اقتدار چ آیا تے سویت یونین دا صدر بن گيا جس تے اسنے اک ڈکٹیٹر وانگ حکومت کیتی ۔ سٹالن نسلی طور تے روسی نئیں سی بلکہ جارجیائی سی ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:روس گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت شخصیتاں گٹھ:گرجستان
چک 264 ر ب
چک  264 ر ب   ضلع فیصل آباد دی تحصیل فیصل آباد صدر دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
کاہوزی بیگا نیشنل پارک
کاہوزی بیگ نیشنل پارک لوکراج کانگو دا اک نیشنل پارک اے۔
راستوڡ نا دانو
روستوو نا دانو (انگریزی چ: روسٹوف اون ڈون) (پنجابی چ روستوو دان اتے) روس دا اک شہر اے۔ ایہہ شہر روس دی وفاقی اکائی روستوو اوبلاست دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی لوک گنتی مطابق 	1,089,851 اے ۔ اس شہر دا ناں روستوو نا دانو اس لئی اے کینجے اہہ شہر دریائے دان اتے واقع اے ۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
دهستان درازکلا
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان بابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بابل ، صوبہ مازندران چ اے ۔
18جولائی
تے جولائی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 7واں مہینا اے جہڑا جون دے مگروں تے اگست توں پہلوں آندا اے ۔
تریخ
گریگری کلنڈر دے مطابق 18 جولائی سال دا 199واں (لیپ سال وچ 200واں) دن ہندا اے۔ اس توں بعد سال دے 166 دن باقی رہِ جاندے ہن۔
موت
گٹھ:جولائی گٹھ:سال دے دن
حوالے
گٹھ:جولائی گٹھ:سال دے دن
بھگت بھیکھن
جم: 1480 عیسوی
جم تھاں: پنڈکاکوری لکھنؤ دے کول
بانی وچّ کی یوگدان: دو شبد، راگ سورٹھ وچّ، انگ 659, 660 اتے درج ہن۔
موت: 1573 عیسوی
بھگت بھیکھن جی اک صوفی مسلمان ہوئے ہن۔ (لیکن اناں دی بانی وچّ لکھے گئے لفظاں ولوں ایہہ ثابت نہیں ہندا کہ اوہ اک مسلمانی گھر وچّ جمیں اتے پلے)۔ اوہناں دا جم کاکوری، ضلع لکھنؤ وچّ ہویا۔ ایہہ گرو سید پیر میر ابراہیم جی دے چیلے سن۔ (پر ایہہ وی ثابت نہیں ہندا) اوہناں دے صرف دو شبد شری گرو گرنتھ صاحب جی وچّ سملت کیتے گئے ہن۔
بھگت بھیکھن جی دی بانی گرو گرنتھ صاحب جی دے انگ 659 وچّ درج اے۔ اوہناں دے دو شبد راگ سورٹھ وچّ ہن۔ بانی دے پہلے شبد دی مکھ بھاونا بیراگ اے اتے دوجے شبد وچّ بیراگ، انجن ماہِ نرنجن دے بعد اکالپرکھ، ایشور دی حصول دی سمت دا ذکر اے۔ "ڈاکٹر۔ تارن سنگھ" ایہناں نوں اکبر دے راج دے ویلے پیدا ہوئے منندے ہن اتے آپ اسلام دھرم دے صوفی سن اتے ایہناں دا اخیر سماں 1574 عیسوی سی۔ "بھائی کاہن سنگھ نابھہ" ایہناں نوں کاکوری دا وسنیک اتے صوفی فقیر دے روپ وچّ مانتا دندے ہن۔ "میکالف" وی اس دھارنا نوں قبول کردا اے۔
بھگت بھیکھن  دی بانی گرو گرنتھ صاحب وچّ انگ 659 اتے درج اے۔ اوہناں دے دو شبد راگ سورٹھ وچّ ہن۔ آپ جی دا جم پنڈ کاکوری، لکھنؤ وچّ 1480ّء نوں ہویا اتے آپ اسلام دھرم دے صوفی پرچارک سن اتے آپ جی دا آخری سماں 1574ء سی۔
اوہناں دا انتقال 1631 وکرمی وچّ ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:سکھ بھگت گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی گٹھ:سکھ مت دا اتہاس
شیؤکینو
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی تولا اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی لوک گنتی مطابق 58,154 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
شرمین عبید چنائے
شرمین عبید چنائے اک پاکستانی کینیڈین عورت اے جینے پہلی واری ایمی تے آسکر ایوارڈ جتیا اے۔ اوہنوں ایمی انعام 2010 چ بنی اک ڈوکومنٹری فلم Pakistan: Children of the Taliban دے بنان تے دتا گیا اے۔ 26 فروری 2012 چ اونوں آسکر انعام اک ہور ڈوکومنٹری فلم Saving Face بنان تے دتا گیا۔ اینج اوہ پہلی پاکستانی عورت اے جینے آسکر انعام جتیا اے۔
شرمین عبید چنائے کراچی وچ 1978 وچ جمی۔ کراچی گریمر سکول تے سمتھ کالج چ پڑھیا۔ سٹینفورڈ یونیورسٹی توں ماسٹر ڈگری لئی۔
کریمسک
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
اوریکل کارپوریشن
اوریکل کارپوریشن اک امریکی کمپیوٹر ٹیکنالوجی دی کمپنی اے جیڑی کئی دیساں چ اپنا کاروبار کردی اے۔ اوریکل دی خاصیت کمپیوٹر ہارڈویئر سسٹم، انٹرپرائز سافٹویئڑ خاص طور تے ڈیٹابیس سنبھالن دے سسٹم۔ ایدا ہیڈکواٹر کیلیفورنیا، امریکہ چ اے تے سارے جگ چ 111،298 لوک اوریکل لئی کم کردے نیں۔ اوریکل تیجی سب توں وڈی کمپنی اے جینے سافٹویئر بنان توں پیسے کماۓ، اس توں اگے مائیکروسافٹ تے آئی بی ایم نیں۔ اوریکل نوں لیری پیج، باب مائنر تے ایڈ ایٹس نے ٹوریا تے اوریکل نوں لیری پیج چلاندا اے۔