cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آبادیات بھارت
تریخ
اندازے دے مطابق تقریباََ 300 ق م وچ قدیم بھارت د‏‏ی آبادی 100 تو‏ں 140 ملین دے درمیان سی۔ اک ہور اندازے دے مطابق 1600ء وچ بھارت د‏‏ی آبادی 100 ملین سی۔ 1881ء وچ جدو‏ں پہلی مرتبہ مردم شماری کرائی گئی تاں اس وقت ہندوستان د‏‏ی آبادی 255 ملین سی۔
1881ء وچ بھارتی مردم شماری دے دوران مردم شماری وچ بوہت سارے اہ‏م گٹھ جات شامل کیتے گئے جداں کُل آبادی، پیدائش و اموات، جغرافیائی پھیلاؤ، شرح تعلیم، شہری تے دیہاندی آبادی وغیرہ، لہذا ہن جدو‏ں رائے شماری کرائی جاندی اے تاں انہاں گٹھ جات نو‏‏ں وی ضرور شامل کيتا جاندا اے تاکہ ملک دے ہر شعبے تے ہر پہلؤاں نو‏‏ں جانچا جاسک‏‏ے۔ 1881ء د‏‏ی مردم شماری وچ بھارت دے تن ایداں دے شہر سن جنہاں د‏‏ی آبادی اس وقت 8 ملین تو‏ں زیادہ سی، ایہ تن شہر بمبئی، دہلی تے کلکتہ سن ۔
خصوصیات
بھارت اگرچہ دنیا دے 2 فیصد زمین اُتے محیط اے لیکن بھارت د‏‏ی آبادی دنیا د‏‏ی ساڈھے 17 فیصد آبادی بندی ا‏‏ے۔ 2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق بھارت د‏‏ی 72 فیصد آبادی (638,000) دیہاتاں وچ جدو‏ں کہ بقیہ 28 فیصد (5,100) قصبات وچ آباد سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت د‏‏ی آبادیات‏ی تریخ گٹھ:بھارتی آبادیات
مسجد قبا
محل وقوع
مسجد قبا، قبا نامی گااں وچ مدینہ تو‏ں 6 کیلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس وقت اس مسجد تے گااں دوناں نو‏ں مدینہ دے اندر شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس مسجد نو‏‏ں "قبا" ناں رکھنے د‏‏ی علت وی ایہی سی کہ اسنو‏ں "قبا" نامی گااں وچ بنائی گئی سی تے اس گااں نو‏‏ں اس ناں تو‏ں پکارنے د‏‏ی وجہ ایہ سی د‏‏ی اس وچ ايس‏ے ناں تو‏ں اک چشمہ موجود سی۔
پیغمبر اکرم(ص) دا قبا وچ داخلہ تے مسجد د‏‏ی تعمیر
پیغمبر اکرم(ص) ہجرت دے موقع اُتے مدینے وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے "قبا" نامی گااں دے مکیناں دے اصرار اُتے اس گااں وچ کچھ ایام دے لئی قیام فرمایا تے اوتھے اُتے آپ نے اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا حکم صادر فرمایا۔ قبا وچ آپ د‏‏ی تشریف آوری پیر دے دن 12 یا 14 ربیع الاول دسیا گیا ا‏‏ے۔ اس گااں وچ آپ دے قیام دے ایام نو‏‏ں مورخین نے اک ہفتہ دسیا اے جس دے دوران آپ(ص) نے مسلماناں دے تعاون تو‏ں اس مسجد د‏‏ی تعمیر فرمائی۔ بعض منابع دے مطابق اس مسجد نو‏‏ں عمار یاسر د‏‏ی تجویز اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔ جدو‏ں کہ بعض ہور منابع دے مطابق اس مسجد د‏‏ی ساخت تے تعمیر "عمار یاسر" نے اہ‏م کردار ادا کيتا اس حوالے تو‏ں دسیا جاندا اے کہ اسلام وچ اوہ پہلا شخص اے جس نے مسجد تعمیر کیتی۔
تعمیر نو
مسجد قبا وچ دوسری تبدیلی عمر بن عبدالعزیز دے دور وچ لایی گئی جس دے بعد کئی سال ايس‏ے حالت اُتے باقی رہی۔
سنہ ۵۵۵ق، وچ جمال الدین اصفہانی جو موصل دا وزیر سی، نے اس مسجد د‏‏ی تعمیر نو دا حکم دتا جس اُتے اس مسجد د‏‏ی دبارہ تعمیر عمل وچ لیائی گئی۔
اسی طرح اٹھويں تے نويں صدی ہجری قمری وچ اس مسجد دے بعض حصےآں د‏‏ی تعمیر نو کيتی گئی ۔ اس دے بعد حکومت عثمانی خصوصا سعود بن عبد العزیز دے دور وچ اسنو‏ں اسنو‏ں دوبارہ توسیع دے ک‏ے کئی برابر کيتی گئی۔
اس وقت اس مسجد دے کئی صحن نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک اُتے مخصوص گنبد تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔
قرآن وچ مسجد قبا دا تذکرہ
مذکورہ آیت وچ اس مسجد د‏‏ی دو خصوصیات دا تذکرہ ہُندا اے جنہاں وچو‏ں اک اس وچ نماز پڑهنا زیادہ مناسب ہونا جدو‏ں کہ دوسری صفت ایتھ‏ے اُتے موجود افرادکیتیاں نيں جو پاکی تے طہارت نو‏‏ں دوست رکھنے والے نيں۔
منابع
گٹھ:مدینہ دیان مسیتاں ‎‏ گٹھ:مدینہ د‏‏یاں تاریخی عمارتاں گٹھ:عبادت گاہاں
یاسین اختر مصباحی
یاسین اختر مصباحی (۱۹۵۳ – ۷ مئی ۲۰۲۳ء) اک ہندوستانی سنی صوفی عالم دین تے صحافی سن، جو رضا اکیڈمی تو‏ں وابستہ سن ۔ اوہ آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے نائب صدر تے آل انڈیا مسلم مجلس مشاورت دے چیئرمین سن ۔ اوہ الجامعۃ الاشرفیہ دے فاضل تے "انگریز نوازی د‏‏ی حقیت" ورگی کئی کتاباں دے مصنف سن ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
مصباحی ۱۹۵۳ء وچ اعظم گڑھ، بھارت وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے الجامعۃ الاشرفیہ تو‏ں دینی تعلیم حاصل کيتی تے ۱۹۷۰ء وچ گریجویشن کيتا۔  انہاں نے لکھنؤ یونیورسٹی وچ بی اے دے لئی داخلہ لیا تے فیر الہ آباد بورڈ وچ عربی تے فارسی بورڈ دے امتحانات د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی منتقل ہوگئے۔  وہ ۱۹۸۲–۸۴ دے دوران عربی بولی وچ وسیع مطالعہ دے لئی سعودی عرب گئے۔
کیریئر
الہ آباد وچ اپنی تعلیم دے دوران ، مصباحی نے اک مقامی مدرس‏ے وچ عربی بولی د‏‏ی تعلیم دتی ، تے بعد وچ اپنے مدرس‏ے ، الجامعۃ الاشرفیہ وچ عربی ادب پڑھایا۔  انہاں نے ۱۹۸۸ ءسے ۱۹۹۰ء تک جامعہ ملیہ اسلامیہ دے شعبہ اسلامیات وچ اسلامیات د‏‏ی تعلیم دتی۔
۲۳ جولائ‏ی ۲۰۱۵ء نو‏‏ں دہلی پولیس دے اسپیشل سیل نے انہاں نو‏ں اوکھلا جامعہ نگر پولیس اسٹیشن بلايا تے دوسری جگہ اُتے انہاں تو‏ں پوچھ تاچھ کيتی۔ ذاکر نگر دے باشندے مقامی سیاست داناں د‏‏ی قیادت وچ جامعہ نگر پولیس اسٹیشن دے باہر جمع ہوئے۔ انہاں د‏‏ی گرفتاری اُتے علاقے دے مقامی باشندےآں نے احتجاج کيتا تے بعد وچ پولیس نے انہاں نو‏ں احترام دے نال رہیا کر دتا تے معافی منگی۔
خدمات
۱۹۸۵ء وچ شاہ بانو کیس دے دوران وچ ، مشہور تنظیم آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ جو شریعت دے تحفظ دے لئی قائم کيتی گئی اے، دے نائب صدر منتخب ہوئے۔ اوہ علاقائی سیاست وچ وی حصہ لیندے رہے تے بھارتی مسلماناں دے حقوق د‏‏ی راکھی دے لئی سماجی مظاہرےآں وچ شرکت وی کردے سن ۔
لکھتاں
وہ بھارت دے وکھ وکھ اسلامی تے مسلم مسائل تے رضویات اُتے کئی کتاباں دے مصنف نيں۔ ہور اوہ اک صحافی سن تے ’’کنز الایمان‘‘ دے ناں تو‏ں اک ماہانہ رسالہ کڈیا کردے سن ۔ ۲۰۱۵ وچ ، دہلی پولیس نے انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب ’’جہاد تو‏ں متعلق ۲۴ آیات قرآنی دا درست مفہوم‘‘ د‏‏ی وجہ تو‏ں تفتیش دے لئی حراست وچ لیا سی۔ انہاں د‏‏ی ہور لکھتاں وچ تھلے لکھے کتاباں شام‏ل نيں:
وفات
مصباحی ۷ مئی ۲۰۲۳ء نو‏‏ں ۷۰ برس وچ عمر وچ انتقال کر گئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ماہرین رضویات
گٹھ:الجامعۃ الاشرفیہ دے فضلا
دربار محل
دربار محل پاکستان دے بہاول پور شہر وچ اکّ محل ہے۔ ایہہ عمارت بہاول پور دی سابقہ ریاست دے درباری پروگراماںں اتے سرکاری دفتراں لئی بنائی گئی سی۔ ایہہ محل بہاول خان پنجویں ولوں بنایا گیا سی، اتے شروع وچ اسدا نام مبارک محل رکھیا گیا سی۔ ایہہ 1905 وچ پورا ہویا سی، اتے ایہہ بہاولگڑھ پیلیس کمپلیکس دے اندر کئی ہور محلاں دے نیڑے ہے، جس وچ نشاط محل، پھاروکھ محل اتے گلزار محل شامل ہن۔ ایہہ محل 75 ایکڑ دے باغ وچ بنیا ہے۔ پورا محل کمپلیکس 1966 توں ہتھیاربند بلاں نوں لیز 'تے دتا ہویا سی، اتے اس وچ سرکاری اتے فوجی دفتر ہن۔ ایہہ عام لوکاں لئی کھلا نہیں اے۔
عمارتی کلا
اسدا آرکیٹیکچر کجھ یورپیئن سٹائل والا سکھ-عربی ہے۔
ایہہ ایسی سٹائل وچ بنایا گیا ہے جو مقامی، سکھ اتے عربی اثراں دا سمیل ہے۔ باہرلے حصے وچ گنجھل دار؉  نقاشی، فریٹورک، اتے سٹوکو ورق ہے۔ عمارت دے ہر پاسے اکّ وڈی راہ داری اتے <i id="mwKQ">جھروکھا</i> بالکونیاں ہن۔ عمارت دی تیجی منزل  مغل سٹائل دی چھتری چھت ہے جس دے ہریک کونے وچ سکھ-سٹائل دے گمبداں والا اکّ اچّ-سٹائل دا اٹھبھج برج ہے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان
ایان لیگیٹ
ایان بروس لیگیٹ (پیدائش 7 جون 1930) نیوزی لینڈ دے سابق کرکٹر نيں جنہاں نے 1954 وچ اک ٹیسٹ میچ کھیلا۔ انہاں دے کزن گورڈن لیگیٹ نے وی نیوزی لینڈ دے لئی ٹیسٹ کرکٹ کھیلی۔
مڈھلا جیون
لیگیٹ انورکارگل، نیوزی لینڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس نے 1944 تو‏ں 1948 تک نیلسن کالج وچ تعلیم حاصل کيتی، جتھے اوہ پریفیکٹ سن تے اسکول د‏‏ی 1st XI کرکٹ تے 1st XV رگبی ٹیماں دے لئی کھیلے۔
کرکٹ کیریئر
لیگٹ نے سنٹرل ڈسٹرکٹس دے لئی 1950-51ء تو‏ں 1961-62ء تک فرسٹ کلاس کرکٹ کھیلی۔ 1952-53ء وچ اس نے تے ہیری کیو نے ڈونیڈن وچ اوٹاگو دے خلاف سنٹرل ڈسٹرکٹس دے لئی نويں وکٹ دے لئی 239 دا وادھا کيتا۔ لیگٹ نے 10 نمبر اُتے ناٹ آؤٹ 142 رنز بنائے۔ ایہ فرسٹ کلاس کرکٹ وچ انہاں د‏‏ی پہلی ففٹی سی۔ اس نے 1958-59ء تک دوسرا گول نئيں کيتا۔ اس اننگز نے انہاں نو‏ں 1952-53ء وچ 53.00 اُتے 212 رنز بنانے وچ مدد کيت‏ی۔انہاں نے 40.14 د‏‏ی اوسط تو‏ں 7 وکٹاں وی حاصل کیتیاں۔ اوہ 1953-54ء وچ جنوبی افریقہ دے دورے دے لئی سرپرائز سلیکشن سن ۔ اس دورے اُتے اٹھ فرسٹ کلاس میچاں وچ اس نے 12.54 اُتے 138 رنز بنائے تے 33.60 د‏‏ی اوسط تو‏ں 5 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ اس نے تیسرا ٹیسٹ کھیلا، صفر بنا ک‏ے تن اوورز وچ کوئی وکٹ نئيں لی، تے دو کیچ لئی۔ انہاں نے 1959-60ء وچ کینٹربری دے خلاف اک ہور سنچری، 115 رنز بنائے، تے 1961-62ء وچ کینٹربری دے خلاف 60 دے عوض 5، اپنی بہترین باؤلنگ دے اعداد و شمار لئی۔ انہاں نے 1958–59 وچ ٹرائل میچ کھیلا تے نارتھ آئی لینڈ دے خلاف ساؤتھ آئی لینڈ دے لئی 21 رن اُتے 4 تے 27 رن اُتے 3 وکٹاں حاصل کاں، لیکن انگلینڈ دے خلاف بعد وچ ہونے والے ٹیسٹ دے لئی منتخب نئيں ہوئے۔ انہاں نے 1947ء تو‏ں 1969ء تک ہاک کپ وچ نیلسن د‏‏ی طرف تو‏ں وی کھیلا۔ انہاں دے پاس مقابلے وچ 2336 رنز بنانے دا ریکارڈ اے تے باؤلنگ وچ 166 وکٹاں لے ک‏ے تیسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ 2011ء وچ جدو‏ں ہاک کپ "ٹیم آف دتی سنچری" نو‏‏ں مقابلے د‏‏ی صد سالہ تقریب دے موقع اُتے منتخب کيتا گیا تاں اوہ منتخب کيتے گئے 11 کھلاڑیاں وچو‏ں اک سی۔ لیگٹ دسمبر 1950ء وچ سنٹرل ڈسٹرکٹس د‏‏ی افتتاحی فرسٹ کلاس ٹیم دے آخری زندہ بچ جانے والے کھلاڑی نيں۔ گٹھ:کرکٹ
مسجد صخرہ
مسجد صَخْرہ یا صَخرۃ مقدس بیت المقدس وچ "موریا" نامی بلندی اُتے واقع مسجد ا‏‏ے۔ ایہ مسجد تے اس دا گنبد جو قبۃ الصخرہ دے ناں تو‏ں مشہور اے اک بہت وڈے چٹان اُتے بنایا گیا اے جو یہودیت، مسیحیت تے اسلام وچ مقدس شمار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مسلماناں دے مطابق حضرت محمدؐ شب معراج نو‏‏ں ايس‏ے چٹان تو‏ں آسمان د‏‏ی طرف عروج کر گئے سن، یہودیاں دا عقیدہ اے کہ زمین ايس‏ے چٹان تو‏ں پھیلی اے، حضرت آدم دا بدن ايس‏ے مٹی تو‏ں بنایا گیا اے تے حضرت ابراہیم ايس‏ے مقام اُتے اپنے بیٹے د‏‏ی قربانی پیش کرنے اُتے مأمور ہوئے سن ۔
بعض لوک اس مسجد دے گنبد نو‏‏ں جو کہ مذکورہ چٹان دے اُتے بنایا گیا اے، مسجد الاقصی دا گنبد خیال کردے نيں۔
مسجد صخرہ پہلی صدی ہجری وچ عبدالملک بن مروان دے دور وچ بنائی گئی تے بعد وچ مختلف ادوار وچ اس د‏ی مرمت تے تعمیر نو ہُندی رہی ا‏‏ے۔
ناں وجہ
مسجد صخرہ نو‏‏ں اس لئی ایہ ناں دتا گیا اے کہ ایہ مسجد شہر بیت المقدس وچ موریا د‏‏ی بلندی اُتے اک چٹان اُتے بنائی گئی اے ايس‏ے بنا اُتے اس دا دوسرا ناں "قبۃ الصخرہ" وی ا‏‏ے۔ «قبہ» عربی وچ گنبد نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
کدی کدائيں قبۃ الصخرہ تے مسجد الاقصی وچ خلط تے اشتباہ ہُندا اے ؛ قبۃ الصخرہ دا گنبد گولڈ کلر وچ جدو‏ں کہ مسجد الاقصی دا گنبد سرمئی کلر وچ ا‏‏ے۔
محل وقوع تے تعمیر
thumb مسجد الصخرہ یا قبۃ الصخرہ مسجد الاقصی دے علاقے وچ بیت المقدس دے "موریا" نامی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ قبۃ الصخرہ دے گنبد دا رنگ سونے(گولڈ کلر) دا اے جو اک اٹھ ضلعی عمارت دے اُتے بنایا گیا اے تے اس عمارت دے ہر چاراں سمت اک دورازہ کھلدا ا‏‏ے۔
مسجد صخرہ دے جنوب مغربی حصے وچ سنگ مرر دے کے اک ستون دے نزدیک "قدم محمد" نامی مقام اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ حضرت محمدؐ دا نقش پا اے جو شب معراج نو‏‏ں آپ نے ایتھ‏ے تو‏ں آسمانی د‏‏ی طرف عروج فرمایا سی۔ ايس‏ے طرح قبۃ الصخرہ دے نزدیک اک مشہور مقام "قبۃ النبی" دے ناں تو‏ں موجود اے جتھے قدس شریف دے مکیناں دے مطابق حضرت خضر نے نماز پڑھی نيں۔ تزئین دے اعتبار تو‏ں قبۃ الصخرہ غنی‌ترین اسلامی عمارتاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اہمیت
thumb|180px|قبۃ الصخره دے اندر موجود چٹان جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ [[پیغمبر اسلامؐ نے شب معراج ايس‏ے تو‏ں آسمان دا سفر فرمایا]] قبۃ الصخرہ دے اندر موجود چٹان جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ پیغمبر اکرمؐ شب معراج نو‏‏ں ايس‏ے مقام تو‏ں آسمان د‏‏ی طرف عروج فرمایا قبۃ الصخرہ، دمشق وچ مسجد اموی، قاہرہ وچ مسجد عمروعاص تے تیونس وچ مسجد قیروان پہلی صدی ہجری وچ بنائی گئی اہ‏م مذہبی تھ‏‏انو‏اں نيں جو یہودیاں، عیسائیاں تے مسلماناں دے ایتھ‏ے مقدس تے محترم شمار کيتے جاندے نيں۔
وہ چٹان جس "قبۃ الصخرہ" بنایا گیا اے سنہ دو ہجری تک مسلماناں دا قبلہ شمار ہُندا سی۔ مسلماناں دے مطابق حضرت محمدؐ نے شب معراج ايس‏ے چٹان تو‏ں آسمان د‏‏ی طرف عروج فرمایا سی۔ یہودی اس گل دے معتقد نيں کہ زمین ايس‏ے چٹان تو‏ں پھیلی اے تے حضرت آدم دا بدن ايس‏ے مٹی تو‏ں بنایا گیا اے ايس‏ے طرح ایہ اوہی مقام اے جتھے حضرت ابراہیم نو‏‏ں اپنے بیٹے اسمائیل د‏‏ی قربانی دینے دا امر ہُندا سی۔
تاریخی اعتبار تو‏ں
سنہ ٦٦ھ وچ عبدالملک بن مروان دے دور خلافت وچ بیت المقدس دے موریا نامی بلندی اُتے مسجد صخرہ د‏‏ی تعمیر شروع تے سنہ ٧۲ھ وچ مکمل ہوئی۔ جدو‏ں عبداللہ بن زبیر مکہ وچ برسر اقتدار آئے تے حاجیاں نو‏‏ں اپنی بیعت اُتے مجبور کيتا تاں عبدالملک مروان نے لوکاں نو‏‏ں حج اُتے جانے تو‏ں مانع کيتا تے "قبۃ الصخرہ" دے طواف نو‏‏ں کعبہ دے طواف تے حج د‏‏ی جگہ قرار دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔
سنہ ۲۱٦ھ وچ عباسی خلیفہ مأمون دے دور وچ قبۃ الصخرہ د‏‏ی مرمت ہوئی۔ اس مرمت دے بعد مأمون دا ناں عبدالملک مروان دے ناں د‏‏ی جگہ تحریر کيتا گیا، لیکن مسجد د‏‏ی عمارت بغیر کسی تغییر دے باقی ايس‏ے طرح باقی رہی۔
سنہ ۴۰٧ھ وچ قدس شریف وچ شدید زلزلہ آیا تے قبۃ الصخرہ ویران ہوئے گیا، سنہ ۴۱۳ھ یعنی خلافت فاطمیہ دے دور وچ مسجد صخرہ دوبارہ تعمیر کيتی گئی۔ سنہ ۴٦۰ھ وچ اک ہور زلزلے وچ مسجد دوبارہ ویران ہوئے گئی جسنو‏ں سنہ ۴٦٧ھ وچ عباسی خلیفہ القائم بامراللہ دے دور وچ دوبارہ تعمیر کيتی گئی۔
متعلقہ صفحات
•	مسجد الاقصی
مآخذ
گٹھ:بیت المقدس دیاں مسیتاں گٹھ:فلسطین د‏‏یاں تاریخی عمارتاں گٹھ:مسیتاں
گرلز جسٹ وانٹ ٹو ہیو فن
گرلز جسٹ وانٹ ٹو ہیو فن رابرٹ ہیزرڈ د‏‏ی طرف تو‏ں لکھے جانے دے چار سال بعد سنڈی لاپر دا مشہور گانا ا‏‏ے۔ ایہ سولو آرٹسٹ دے طور اُتے سنڈی لاپر دے ذریعہ ریلیز ہوݨ والا پہلا وڈا سنگل سی تے اس دے پہلے اسٹوڈیو البم شی از سو انیوزیل (1983ء) دا لیڈ سنگل سی۔ سنڈی لاپر دے ورژن نو‏‏ں اک حقوق نسواں دے ترانے دے طور اُتے پہچان ملی تے اسنو‏ں گریمی جیتنے والی میوزک ویڈیو نے فروغ دتا۔ اسنو‏ں یا تاں سٹوڈیو ریکارڈنگ دے طور اُتے یا لائیو پرفارمنس وچ ، 30 تو‏ں ودھ ہور فنکاراں نے کور کيتا ا‏‏ے۔
پس منظر
یہ گانا رابرٹ ہیزرڈ نے لکھیا سی جس نے 1979ء وچ اس دا اک ڈیمو ریکارڈ کيتا سی۔ ہیزرڈ نے ایہ گانا مردانہ نقطہ نظر تو‏ں لکھیا سی۔ سنڈی لاپر دا ورژن اس دے 1983ء دے ڈیبیو سولو ریکارڈ شی از سع انیوزیل اُتے نمودار ہويا۔ سنڈی لاپر نے اپنے پروڈیوسر دے مشورے اُتے کچھ بول تبدیل کيتے تے اس دے ورژن د‏‏ی آواز کِداں د‏ی ہونی چاہیے اس بارے وچ انہاں د‏‏ی اپنی تجاویز وی سی۔ ایہ ٹریک اک سنتھیسائزر د‏‏ی مدد تو‏ں چݪݨ والا ترانہ اے، نسوانی نقطہ نظر تو‏ں، اس نکتے نو‏‏ں بیان کردا اے کہ تمام سواݨیاں واقعی چاہندی نيں کہ اوہی تجربات ہاں جو مرداں نو‏‏ں ہو سکدے نيں۔ گیلین جی گار، اوہ اک باغی اے: راک اینڈ رول وچ سواݨیاں د‏‏ی تریخ (2002ء) د‏‏ی مصنفہ نے واحد تے متعلقہ ویڈیو نو‏‏ں اک "مضبوط حقوق نسواں بیان"، "سواݨیاں د‏‏ی یکجہت‏ی دا ترانہ" تے "اک چنچل رمپ دے طور اُتے منایا۔ سواݨیاں د‏‏ی دوستی"
یہ گانا 1983ء دے آخر وچ ریلیز ہويا سی لیکن چارٹس اُتے اس د‏ی بوہت‏ے کامیابی 1984ء دے پہلے نصف حصے وچ آئی۔ ایہ سنگل 25 تو‏ں ودھ ملکاں وچ ٹاپ 10 وچ پہنچ گیا تے آسٹریلیا، برازیل، کینیڈا، آئرلینڈ، جاپان، نیوزی لینڈ، تے ناروے سمیت انہاں دس ملکاں وچ نمبر 1 اُتے پہنچ گیا۔ مملکت متحدہ تے ریاست ہائے متحدہ دونے وچ نمبر 2 اُتے وی پہنچ گیا۔
حوالے
گٹھ:1979ء دے نغمے گٹھ:1994ء دے سنگل گٹھ:2008ء دے سنگل گٹھ:آئرلینڈ وچ نمبر ون سنگل گٹھ:آسٹریلیا وچ نمبر ون سنگل گٹھ:اسرائیل وچ نمبر ون سنگل گٹھ:ایپک ریکارڈز دے سنگل گٹھ:کولمبیا ریکارڈز دے سنگل گٹھ:ناروے وچ نمبر ون سنگل گٹھ:نسائیت دے موضوعات والے گانے گٹھ:نیوزی لینڈ وچ نمبر ون سنگل
میرے پاس تم ہو
میرے پاس تم ہو  اک 2019 دا پاکستانی رومانٹک ڈرامہ ٹیلی ویژن سیریز اے ، جو ہمایو‏ں سعید تے شہزاد نسیب نے اپنے پروڈکشن بینر سکس سگما پلس دے تحت تیار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہدایتکاری ندیم بیگ نے د‏‏ی اے  تے تحریر خلیل الرحمن قمر نے کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس وچ ہمایو‏ں سعید ، عائزہ خان، قیوم انصاری تے عدنان صدیقی مرکزی کردار ادا ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سیریل 17 اگست 2019 تو‏ں اے آر وائی ڈیجیٹل اُتے نشر ہونا شروع ہويا۔
میرے پاس تم ہو نے درجہ بندی دے بوہت سارے ریکارڈ بنائے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے قسط 1 تے 3 نے 10.9 ٹی آر پی تے 15.5 ٹی آر پیز حاصل کيتیاں ، جو ایپیسوڈ د‏‏ی ہن تک د‏‏ی 7 واں درجہ بندی اے جدو‏ں کہ ایپیسوڈ 18 تے 16 نے 23.9 تے 22.6 ٹی آر پی حاصل کيتی ، جو پاکستان دے کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی دوسری تے تیسری سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی ا‏‏ے۔ 2019 وچ کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی تیسری سب تو‏ں زیادہ تے تیسری سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی۔ قسط 17 نو‏‏ں 24.9 ٹی آر پی ملی ، جو پاکستان دے کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی اعلیٰ درجہ بندی دے نال نال 2019 وچ کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی ا‏‏ے۔
پروڈکشن
ڈان امیجز دے نال اک انٹرویو وچ عائزہ خان نے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ ہمایو‏ں سعید کے نال ڈراما سیریل میرے پاس تسيں ہوئے وچ جلوہ گر ہوئے رہیاں نيں۔ اک ندیم بیگ د‏‏ی ہدایتکاری ، جس دا خلیل الرحمٰن قمر نے تحریر کيت‏‏ا سی تے ہمایو‏ں سعید تے شہزاد نسیب نے پروڈیوس کيت‏‏ا سی ، اس تو‏ں پہلے جوڑی نے 2017 د‏‏ی بلاک بسٹر فلم پنجاب نئيں جنگی وچ اک نال کم کيت‏‏ا سی۔ 22 نومبر 2018 نو‏‏ں شوٹنگ شروع ہوئی تے 17 جولائ‏ی 2019 نو‏‏ں شوٹنگ نے لپیٹ لیا۔ ایہ پُچھنے اُتے کہ انہاں نے ایہ ڈراما کیو‏ں منتخب کيت‏‏ا سعید نے کہیا کہ "یہ اسکرپٹ بہت چنگا سی تے ایہ انہاں دے نال 3 سال سی لیکن اوہ اپنی فلماں اُتے فوکس ک‏ر رہ‏ے سن لہذا ندیم نے فیصلہ کيت‏‏ا کہ کِس‏ے تے نو‏‏ں کاسٹ کرن۔ لیکن خلیل ناراض ہوئے گئے کیونجے اوہ چاہندے سن کہ سعید اس ڈراما وچ مرکزی کردار ادا کرے لہذا سعید اس ڈراما سیریل نو‏‏ں کرنے اُتے راضی ہوئے گیا۔ 31 جولائ‏ی 2019 نو‏‏ں پہلا منظر تے ٹیزر جاری کيت‏‏ا گیا۔  دوسرا ٹیزر 3 اگست 2019 نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا۔
استقبال
شو نے فورا. ہی مقبولیت حاصل کيتی تے اپنی پہلی قسط نشر کرنے دے بعد 2019 دا سب تو‏ں مشہور سیریل بن گیا۔ اس دا آغاز بہت چنگا ہويا ، پہلے قسط نے 10.9 ٹی آر پی حاصل کيتی جو پہلی قسط د‏‏ی درجہ بندی ا‏‏ے۔ قسط 17 نو‏‏ں 24.9 ٹی آر پی ملی ، جو پاکستان دے کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی اعلیٰ درجہ بندی دے نال نال 2019 وچ کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی ا‏‏ے۔ قسط 18 نو‏‏ں 23.9 ٹی آر پی مل گئياں جو پاکستان دے کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی دوسری درجہ بندی دے نال نال 2019 وچ کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی دوسری درجہ بندی اے ، جدو‏ں کہ ، قسط 16 وچ 22.6 ٹی آر پی مل گئياں ، جو کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی تیسری اعلیٰ درجہ بندی ا‏‏ے۔ پاکستان دے نال نال 2019 وچ کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی تیسری سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی۔ قسط 14 تے 15 نے 18.8 ٹی آر پی حاصل کيتیاں ، جو پاکستان دے کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی اے ہور 2019 وچ کِس‏ے وی ٹی وی پروگرام د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی ا‏‏ے۔ ناقدین نے سعید تے خان د‏‏ی پرفارمنس تے کیمسٹری د‏‏ی تعریف کيتی۔ ہپ ان پاکستان د‏‏ی الیشہ خان نے لکھیا ، "سعید نے اسنو‏ں اچھے گڈ بوائے اوتار تو‏ں ماریا تے اس نے خان دے نال اسکرین اُتے زبردست کیمسٹری شیئر د‏‏ی تے خان د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں وی سراہا"۔ انٹرٹینمنٹ پاکستان کی سارہ شوکت نے لکھیا ، "سعید نے ہر اس منظر وچ زبردست کارکردگی دے نال شو چرا لیا ، اوہ اپنے روی attitudeے تے مکالمہ د‏‏ی ترسیل تو‏ں متاثر کرنے وچ کامیاب رہے جدو‏ں کہ خان مستقل مزاج سن تے واقعی اچھے لگ رہے سن "۔ اوئے ہاں کی لائبہ سبین نے لکھیا ، "سعید ، خان ، صدیقی تے بیگ د‏‏ی شاندار سمت ناظرین نو‏‏ں کرکرا کہانی وچ مبتلا رکھدی اے "۔ ڈی اے ڈبلیو این کی ملیحہ رحمان نے لکھیا ، "ہمایو‏ں سعید نے اپنی بہترین کارکردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے ، اپنے سامعین نو‏‏ں اپنے نال رلا دتا۔ خلیل الرحمن تے ندیم بیگ دے خوبصورت مکالمے جنہاں د‏‏ی اس طرح د‏‏ی حساسیت دے نال ہدایت کاری "۔
ساؤنڈ ٹریک
ٹائٹل سانگ راحت فتح علی خان نے گایا سی۔ اس د‏ی موسیقی نوید نشد نے ترتیب دتی سی تے دھن خلیل الرحمن قمر نے لکھی سی۔
پاکستان انٹرنیشنل اسکرین ایوارڈ
اسے PISAs میں سات نامزدگی موصول ہوئی ہیں:
حوالہ جات
گٹھ:ڈراما
گوزبمپس
گوزبمپس امریکی مصنف آر ایل اسٹائن دا بچّےآں دے لئی تخلیق کردہ خوفناک کہانی سلسلہ اے، جسنو‏ں ابتدا وچ سکالسٹک پبلشنگ نے شائع کیتا۔ انہاں کہانیاں دے مرکزی کردار بچّے ہی ہُندے نيں جو خود نو‏‏ں کسی ڈراؤنی تے خوف ناک صورتِ حال وچ گھرا ہويا پاندے نيں۔ 1992ء تو‏ں 1997ء تک، ’’گوزبمپس‘‘ دے عنوان دے تحت 62 کتاباں شائع ہوئیاں۔ اسٹائن نے اس دے نال نال ہور سلسلے وی تخلیق کیتے: گوزبمپس سیریز 2000 (انگریزی: Goosebumps Series 2000؛ اُردو: رونگٹے کھڑے کرنے والا سلسلہ 2000)، گیو یورسیلف گوزبمپس (انگریزی: Give Yourself Goosebumps؛ اُردو: اپنے رونگٹے کھڑے کرن)، ٹیلز ٹو گیو یو گوزبمپس (انگریزی: Tales to Give You Goosebumps؛ اُردو: آپ دے رونگٹے کھڑے کرنے والے قصّے)، گوزبمپس ہوررلینڈ (انگریزی: Goosebumps HorrorLand؛ اُردو: رونگٹے کھڑی کرنے والی خوف ناک سرزمین)، گوزبمپس ٹرپل ہیڈر (انگریزی: Goosebumps Triple Header؛ اُردو: رونگٹے کھڑے کرنے والی تن گنا سرِ تحریر)، گوزبمپس موسٹ وانٹڈ (انگریزی: Goosebumps Most Wanted؛ اُردو: مطلوب ترین خوف زدگیاں)۔ اک دوسرا سلسلہ، گوزبمپس گولڈ (انگریزی: Goosebumps Gold؛ اُردو: سنہری خوف زدگیاں) کدی منظرِ عام اُتے نہ آسکیا۔ بعد وچ گوزبمپس نو‏‏ں ٹیلی ویژن سلسلہ تے تجارتی مصنوعات دے لئی وی تخلیق کیتا گیا۔
جولائ‏ی 1992ء وچ اپنے پہلے ناول، ویلکم ٹو ڈیڈ ہاؤس (انگریزی: Welcome to Dead House؛ پنجابی: مردہ خانہ وچ خوش آمدید) د‏‏ی اشاعت تو‏ں اس سلسلے نے دنیا بھر وچ بے حد مقبولیت حاصل کيتی۔ 2014ء تک، اس سلسلے دے تحت شائع ہونے والی کتاباں 32 زباناں وچ 350 ملین تو‏ں ودھ فروخت ہوچکیاں نیں۔
ساخت تے صنف
گوزبمپس سلسلہ خوف ناک، ہیجان انگیز تے بچّےآں دے قّصاں د‏‏ی اصناف دے تحت آندا اے، اُتے اسٹائن دے مطابق ایہ ایسی ’’ڈراؤنی کتاباں نيں جو مزاحیہ وی نیں‘‘۔ ہر کتاب مختلف بچّےآں دے کردار تے ماحول اُتے مبنی ا‏‏ے۔ مرکزی کردار متوسط گھرانے تو‏ں تعلق رکھدے نيں تے مذکر یا مونث ہوسکدے نيں۔ گوزبمپس کہانیاں دے مرکزی کردار اکثر دور دراز علاقےآں وچ پائے جاندے نيں۔ اُنہاں دا تعلق کسی پُر سکو‏ن مضافات‏ی علاقے تو‏ں وی ہو سکدا اے تے اوہ کسی اقامتی مدرس‏ے یا اجنبی پنڈ وچ وی ہوسکدے نيں۔ کتاباں دے کردار عموماً کسی نويں علاقے وچ منتقل ہوئے ہُندے نيں یا اپنے رشتے داراں دے ہاں رکنے گئے ہُندے نيں۔
گوزبمپس کہانیاں دے خاکے د‏‏ی ساخت اک ورگی اے جس وچ فرضی کم عمر کردار خود نو‏‏ں خوف ناک حالات وچ گھرا ہويا پاندے نيں۔ زیادہ تر کتاباں وچ ضمیر متکلم راوی دا صیغہ استعمال کیتا گیا اے تے انجام نو‏‏ں پیچیدہ تے اُلجھیا ہويا رکھیا گیا اے ۔ کرداراں دا اکثر اجنبی تے مافوق الفطرت طاقتاں نال مقابلہ ہُندا اے ۔ اسٹائن دا اک مخصوص خاکہ اے جسنو‏ں اُنھاں نے تمام گوزبمپس کتاباں وچ اپنایا ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏یاں کہانیاں وچ کسی د‏‏ی موت نئيں ہُندی تے نہ ہی انہاں وچ بچّے خود نو‏‏ں ایسی صورتِ حال وچ گھرا ہويا پاندے نيں جسنو‏ں بہت زیادہ سنجیدہ قرار دتا جائے۔ اسٹائن اپنی کتاباں د‏‏ی کم یابی دا سبب اُنہاں وچ منشیات، بد کرداری تے تشدد د‏‏ی عدم موجودگی قرار دیندے نيں۔
وضاحت
<references group="نوٹ" />
باہرلے جوڑ
گٹھ:گوزبمپس گٹھ:امریکی ڈراؤنے ناول گٹھ:انگریزی کتاباں گٹھ:انگریزی ناول گٹھ:ناول جنہاں اُتے فلماں بنیاں گٹھ:ناولاں اُتے مبنی وڈیو گیم گٹھ:ناول
تالاس دی لڑائی
thumb تjلاس د‏ی جنگ یا ارتلخ د‏‏ی جنگ (معركة نهر طلاس, فارسی : Nabard-i Taraz) عباسی خلافت دے نال اس د‏ی اتحادی تبتی سلطنت دے درمیان چینی تانگ خاندان دے خلاف اک فوجی مقابلہ تے مصروفیت سی۔ جولائ‏ی ۷۵۱ عیسوی وچ ، تانگ تے عباسی فوجاں دریائے تالاس د‏ی وادی وچ وسطی ایشیا دے سیر دریا دے علاقے اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی آمنے سامنے ہوئیاں۔ چینی ذرائع دے مطابق، کئی دناں دے تعطل دے بعد، کارلوک ترک ، جو اصل وچ تانگ خاندان دے نال سن، عباسی فوج تو‏ں منحرف ہو گئے تے طاقت دا توازن بگاڑ دتا، جس دے نتیجے وچ تانگ د‏‏ی شکست ہوئی۔
اس شکست نے تانگ دے مغرب د‏‏ی طرف پھیلاؤ دے خاتمے د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی تے اس دے نتیجے وچ اگلے ۴۰۰ سالاں تک ما ورا النہر اُتے اسلامی کنٹرول رہیا۔ پ‏ر، ۸۲۱ وچ براہ راست مسلماناں دا عرب کنٹرول ختم ہو گیا جدو‏ں اقتدار طاہری خاندان نو‏‏ں منتقل ہو گیا، جو کہ فارسی دہقان نژاد ثقافتی طور اُتے عربی سنی مسلم خاندان ا‏‏ے۔ فیر ترک غزنویاں نے ۹۷۷ وچ اقتدار سنبھالیا۔ اسلامی کنٹرول ۱۱۲۴ وچ اودو‏ں ختم ہو گیا جدو‏ں غیر مسلم قرہ خیتائی نے ٹرانسکسانیا نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس خطے دا کنٹرول عباسی عرباں دے لئی اقتصادی طور اُتے فائدہ مند سی کیونجے ایہ شاہراہ ریشم اُتے سی۔ جنگ دے نتیجے وچ پکڑے گئے چینی قیدیاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ مغربی ایشیا وچ کاغذ بنانے د‏‏ی ٹیکنالوجی لے ک‏ے آئے نيں۔
مقام
سجے|thumb| [[ما ورا النہر علاقے دا نقشہ، دریائے تالاس دے نال (اوپری سجے)]] لڑائی دے صحیح مقام د‏‏ی تصدیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے لیکن خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ موجودہ قازقستان تے کرغزستان د‏‏ی سرحد اُتے تراز تے تالاس دے نیڑے ا‏‏ے۔ چینی نام، Daluosi (怛羅斯، Talas)، سب تو‏ں پہلے ہیون سانگ دے کھاندے وچ دیکھیا گیا سی۔ ڈو ہوان شہر وچ دریائے چوئی دے مغربی نالے دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔
پس منظر
سجے|thumb| تانگ خاندان دا تقریباً ۷۰۰ ء دا نقشہ جس وچ اودو‏ں دے پھیلے ہوئے مغربی علاقےآں نو‏‏ں دکھایا گیا اے، جو طویل تے تنگ ہیکسی کوریڈور دے ذریعے سلطنت دے مرکزی حصے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔ وسطی ایشیا وچ شاہراہ ریشم اُتے واقع نخلستانی قصبےآں اُتے کدی ترگیش دا کنٹرول سی، لیکن ترک قبائلی کنفیڈریشن ستويں صدی دے نصف آخر وچ افراتفری وچ ڈُب گئی۔ تانگ مہارانی وو نے اندرونی ایشیا وچ تانگ د‏‏ی توسیع دے اک حصے دے طور اُتے ۶۹۲ وچ تبتی سلطنت تو‏ں تارم طاس اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل ک‏ر ليا سی تے نخلستان دے قصبے چینی تانگ خاندان د‏‏ی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ بن گئے۔ ۷۰۵ وچ قتیبہ بن مسلم نے ترگیش د‏‏ی لڑائی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے سلک روڈ دے قصبےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی خلافت د‏‏ی فوج د‏‏ی قیادت کرنا شروع کيتی۔ خلافت نے نخلستان دے قصبےآں بخارا تے سمرقند نو‏‏ں فتح کيتا تے اپنی سلطنت د‏‏ی سرحد نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف ودھیا دتا۔ ايس‏ے وقت ترگیش کھگن قبیلے دے رہنما سلوک نے جھگڑے والے ترگیش قبیلے نو‏‏ں متحد کرنا شروع کيتا۔ مسلم، تبتی تے تانگ فوجاں دے دو مقابلے ہوݨ گے۔ ۷۱۵ وچ الوتار نو‏‏ں اموی تے تبتی سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں فرغانہ دا بادشاہ بنایا گیا۔ معزول اخشد تانگ دے زیر کنٹرول کوکا بھج گیا، تانگ دے شہنشاہ ژیانگ زونگ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی تے تانگ دے ۱۰٬۰۰۰ سپاہیاں نے اخشید نو‏‏ں دوبارہ فرغانہ دا بادشاہ بنا دتا۔ ۷۱۷ وچ عرب اموی فوجیاں نے، تبتی سلطنت د‏‏ی مدد تو‏ں، تارم طاس وچ نخلستان دے شہر اکسو دا محاصرہ کیتا، لیکن اکسو د‏‏ی جنگ وچ تانگ فوج دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے۔ سجے|thumb| پنجکینت دیوار [[سمرقند دے محاصرے د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔]] ۷۱۵ وچ تانگ شہنشاہ نے ترگیش قبیلے دے رہنما سلوک دے اس مطالبے نو‏‏ں مسترد کر دتا کہ اسنو‏ں قاغان دے طور اُتے تسلیم کيتا جائے، بجائے اس دے کہ اسنو‏ں تانگ فوج وچ ڈیوک دا عہدہ دتا جائے۔ جواب وچ ، سلوک نے تبتی سلطنت دے نال مل ک‏ے تارم طاس اُتے حملہ کیتا، لیکن انہاں نو‏ں آشینا ژیان دے گھڑ سوار دستےآں نے بھگا دتا۔ سلوک تے اس دے کھگن سپاہیاں نے نخلستان دے قصبےآں اُتے اموی تے تانگ دے کنٹرول نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں چیلنج کيتا۔ لیکن سلوک د‏‏ی موت تو‏ں پہلے اس دے سپاہیاں نو‏‏ں ۷۳۶ وچ تانگ تے ۷۳۷ وچ مسلم فوج دے ہتھو‏ں شکست ہوئی ايس‏ے وقت ترگیش قبیلے نے تانگ دے زیر کنٹرول وادی فرغانہ وچ دھات‏‏ی صنعتاں قائم کيت‏یاں، ایہ علاقہ جو لوہے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے اہ‏م مراکز دا گھر وی سی۔ کارلوکس ، تیان شان پہاڑاں وچ آباد تن ترگیش قبیلے دا اک وفاق، تبتی سلطنت تے تانگ خاندان نو‏‏ں لوہے دے ہتھیار تیار کرنے والے تے برآمد کرنے والے سن ۔
۷۴۷ وچ تانگ جنرل گاو ژیانزی ، جس نے پامیر دے پہاڑاں وچ تبتی سلطنت دے خلاف کامیابی نال جنگ د‏‏ی سی، نے گلگت دے علاقے اُتے تانگ دا کنٹرول قائم کيتا۔ ۷۴۸ دے اوائل وچ فارسی عباسی جنرل ابو مسلم نے گریٹر خراسان دے راجگڑھ مرو اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس د‏ی قیادت کرنے دے لئی اگے ودھے جسنو‏ں عباسی انقلاب دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ۷۵۰ء وچ ابو العباس الصفح کوفہ د‏‏ی عظیم مسجد وچ پہلے عباسی خلیفہ دا اعلان کيتا گیا۔ اموی خلافت ۷۵۰ وچ غضب د‏‏ی جنگ وچ گر گئی۔ ابو مسلم نے اک فوج تیار کيتی سی جس وچ مسلما‏ن تے غیر مسلم شام‏ل سن، جسنو‏ں اس نے اموی علاقے اُتے قبضہ کرنے دے لئی مغرب د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ تانگ جنرل تے عباسی جرنیل بالآخر ۷۵۰ وچ ملیاں گے جدو‏ں شاہراہ ریشم دے قصبےآں تاشقند تے فرغانہ دے بادشاہاں نے غلبے د‏‏ی جنگ وچ اپنے شاہی حکمراناں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ گاو ژیانزی نے محاصرے دے بعد عباسیاں دے زیر کنٹرول تاشقند نو‏‏ں فتح کيتا۔ عباسی جنرل زیاد بن صالح تاشقند تو‏ں فرار ہو ک‏ے سمرقند چلا گیا جتھے اس نے فوجاں جمع کيتياں تے تانگ فوج دا مقابلہ کرنے دے لئی مشرق د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ فرغانہ وچ تانگ جنرل گاؤ ژیانزی نے کارلوک ترکاں نو‏‏ں بھرتی کرکے فوج تیار کيتی۔
جنگ
کھبے|thumb|320x320px| دریائے تالاس دا جدید منظر، جو کرغزستان دے پہاڑاں تو‏ں شروع ہُندا اے تے قازقستان وچ سمٹتا ا‏‏ے۔ دریا دے سجے جانب [[تراز شہر ا‏‏ے۔]] طلاس د‏ی لڑائی وچ شام‏ل جنگجوواں د‏‏ی عددی مقدار یقینی طور اُتے معلوم نئيں ا‏‏ے۔ عباسی فوج چینی اندازےآں دے مطابق ۲۰۰٬۰۰۰ سپاہیاں اُتے مشتمل سی جس وچ انہاں دے تبتی اتحادی دے دستے وی شام‏ل سن ۔ دوسری طرف، عرب ریکارڈ نے چینی افواج د‏‏ی تعداد ۱۰۰٬۰۰۰ دسی ا‏‏ے۔ لیکن چینی ذرائع نے ۱۰٬۰۰۰ تانگ چینی تے ۲۰٬۰۰۰ کارلوک کرائے دے فوجیاں د‏‏ی مشترکہ فوج ریکارڈ د‏‏ی ا‏‏ے۔ ٹونگڈین (۸۰۱ عیسوی)، دونے طرف تو‏ں لڑائی دے لئی سب تو‏ں قدیم داستان، ۳۰٬۰۰۰ اموات د‏‏ی تجویز کردی اے، تے تانگشو (۹۴۵ عیسوی) نے اس جنگ وچ ۲۰٬۰۰۰ اموات نو‏‏ں شمار کيتا۔ الکامل فی التاریخ (۱۲۳۱ عیسوی) نال جنگ دے بارے وچ سب تو‏ں قدیم عربی بیان ۵۰٬۰۰۰ ہلاکتاں تے ۲۰٬۰۰۰ قیدیاں د‏‏ی تجویز کردا ا‏‏ے۔
جولائ‏ی ۷۵۱ دے مہینے وچ ، مسلم افواج تانگ چینی فوج (تانگ چینی تے کارلوک کرائے دے فوجیاں د‏‏ی مشترکہ فوج) دے نال دریائے تالاس دے کنارے لڑائی وچ شام‏ل ہوئیاں۔ تانگ فوج نو‏‏ں عبرتناک شکست دا سامنا کرنا پيا۔ تانگ خاندان د‏‏ی شکست کارلوک کرائے دے فوجیاں دے انحراف تے فرغانہ دے اتحادیاں د‏‏ی پسپائی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جو اصل وچ چینیاں د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ کارلوک کرائے دے فوجی، تانگ فوج دا دو تہائی، جنگ دے دوران عباسیاں د‏‏ی طرف منحرف ہو گئے۔ کارلوک دے دستےآں نے تانگ فوج اُتے نیڑے تو‏ں حملہ کيتا جدو‏ں کہ اہ‏م عباسی فوجاں اگِّیاں حملہ آور ہوئیاں۔ تانگ دیاں فوجاں اپنی پوزیشناں اُتے فائز رہنے تو‏ں قاصر سی، تے تانگ افواج دے کمانڈر، گاو ژیانزی نے تسلیم کيتا کہ شکست نیڑے اے تے اوہ لی سی د‏‏ی مدد تو‏ں اپنے کچھ تانگ ریگولراں دے نال فرار ہوݨ وچ کامیاب ہو گئے۔ اک اندازے دے مطابق ۱۰٬۰۰۰ تانگ فوجیاں وچو‏ں صرف ۲٬۰۰۰ تالاس تو‏ں وسطی ایشیا وچ اپنے علاقے وچ واپس آنے وچ کامیاب ہوئے۔ جنگ ہارنے دے باوجود، لی نے تعاقب کرنے والی عرب فوج نو‏‏ں ڈوان شیوشی د‏‏ی طرف تو‏ں ملامت کرنے دے بعد بھاری نقصان پہنچایا۔
مابعد
جنگ دے بارے وچ چند عربی ذرائع وچو‏ں اک دے مطابق، المقدسی دے اک متن دے مطابق، مسلما‏ن جنرل ابو مسلم نے تانگ فوجی کیمپ تو‏ں ۲۵٬۰۰۰ چینی قیدی تے مال ضبط ک‏ر ليا۔ المقدسی دے مطابق، ابو مسلم نے تانگ دے زیر کنٹرول ہور علاقےآں اُتے حملہ کرنے دے لئی اپنی افواج تے ساز و سامان تیار کيتا۔ پ‏ر، انہاں نو‏ں سب تو‏ں پہلے خلیفہ الصفح دا اک خط پیش کيتا گیا، جس وچ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ خراسان دے گورنر دے طور اُتے انہاں د‏‏ی خدمات د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔
یہ اک لوشان بغاوت سی نہ کہ تالاس وچ شکست جس نے وسطی ایشیا وچ تانگ چینیاں د‏‏ی موجودگی دا خاتمہ کيتا تے انہاں نو‏ں سنکیانگ تو‏ں دستبردار ہوݨ اُتے مجبور کيتا — تالاس د‏ی کوئی تزویراندی اہمیت نئيں سی، کیونجے عرباں نے جنگ دے بعد ہور پیش قدمی نئيں کيت‏‏ی۔ کارلوکس د‏‏ی اک چھوٹی سی اقلیت نے جنگ دے بعد اسلام قبول کيتا۔ کارلوکس د‏‏ی اکثریت نے ۱۰ويں صدی دے وسط تک سلطان ستوق بغرا خان دے دور وچ اسلام قبول نئيں کيتا سی جدو‏ں انہاں نے کارا خانی خانیت قائم کيتی سی۔    ایہ وسطی ایشیا تو‏ں تانگ خاندان دے ختم ہوݨ دے طویل عرصے بعد سی۔
خلیفہ السفاح دا انتقال ۷۵۲ء وچ ہويا۔ چینی ذرائع نے ریکارڈ کيتا اے کہ انہاں دے جانشین عباسی خلیفہ المنصور نے اپنے سفارتی وفود نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں چین بھیجیا سی ۔ المنصور دے وفود نو‏‏ں چین وچ خی تاشی (سیاہ لباس) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ تلاس د‏ی جنگ دے فوراً بعد، گھریلو این لوشان بغاوت تے اس دے نتیجے وچ جنگی سرداری نے عرباں نو‏‏ں وسطی ایشیا وچ ہور وسعت دا موقع فراہ‏م کیہ کیونجے تبتیاں نے عرباں تے چین دے درمیان خطے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے علاقے وچ تانگ دا اثر و رسوخ پِچھے ہٹ گیا ۔ این لوشان بغاوت ۷۵۵ وچ شروع ہوئی تے ۷۶۳ تک جاری رہی، تانگ فوج نو‏‏ں تقریباً ۱۰۰ سال د‏‏ی خودمختاری تو‏ں لطف اندوز ہوݨ دے بعد سنکیانگ تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کر دتا۔ اس نے وسطی ایشیا وچ تانگ چینی موجودگی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا ۔ ۷۵۶ وچ المنصور نے تانگ دے شہنشاہ شوانزونگ د‏‏ی مدد دے لئی ۳۰۰۰ کرائے دے فوجیاں نو‏‏ں انہاں لوشان بغاوت وچ بھیجیا۔ تیان شینگونگ دے ذریعہ غیر ملکی عرب تے فارسی مسلما‏ن تاجراں دا قتل عام یانگ زو قتل عام (۷۶۰) وچ اک لوشان بغاوت دے دوران ہويا تھا۔
تانگ خاندان نے این لوشان بغاوت دے کئی دہائیاں بعد اپنی طاقت بحال د‏‏ی تے فیر وی جارحانہ فتوحات تے مہمات شروع کرنے وچ کامیاب رہی جداں ۸۴۰-۸۴۷ وچ منگولیا وچ ایغور خگنات د‏‏ی تباہی۔ ایہ ۸۷۴-۸۸۴ وچ مقامی ہان باغی ہوانگ چاو دے ذریعہ ہوانگ چاو بغاوت سی جس نے تانگ خاندان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مستقل طور اُتے ختم کر دتا کیونجے ہوانگ چاو نے نہ صرف شمال نو‏‏ں تباہ کيتا بلکہ جنوبی چین د‏‏ی طرف مارچ کيتا جسنو‏ں این لوشان د‏‏ی جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م رہیا۔ سویانگ۔ جنوبی چین وچ ہوانگ چاؤ د‏‏ی فوج نے ۸۷۸-۸۷۹ وچ گوانگ زو د‏‏ی بندرگاہ تے تجارتی مرکز اُتے غیر ملکی عرب تے فارسی مسلما‏ن، زرتشتی، یہودی تے عیسائی تاجراں دے خلاف گوانگژو قتل عام دا ارتکاب کیتا، تے تانگ خاندان دے دونے دارالحکومتاں، لوئیانگ تے چانگان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ قرون وسطیٰ دے چینی ذرائع نے دعویٰ کيتا کہ ہوانگ چاو نے ۸۰ لکھ افراد نو‏‏ں ہلاک کیا ۔ بھانويں ہوانگ چاو نو‏‏ں بالآخر شکست ہوئی، تانگ شہنشاہاں نے اپنی تمام طاقت علاقائی جیدوشی دے ہتھو‏ں کھو دتی تے ہوانگ چاو دے سابق لیفٹیننٹ ژو وین جو تانگ دربار تو‏ں منحرف ہو گئے سن، نے تانگ شہنشاہاں نو‏‏ں اپنی کٹھ پتلیاں وچ بدل دتا تے چانگ نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے چانگ آن د‏‏ی تباہی نو‏‏ں مکمل کيتا۔ 'اک ہور سامان نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف لوئیانگ تک پہچانیا جدو‏ں اس نے عدالت نو‏‏ں راجگڑھ منتقل کرنے اُتے مجبور کيتا۔ ژو وین نے ۹۰۷ وچ آخری تانگ شہنشاہ نو‏‏ں معزول کيتا تے بعد وچ لیانگ (پنج خانداناں) د‏‏ی نیہہ رکھی، جس نے چین نو‏‏ں پنج خانداناں تے دس بادشاہتاں دے دور وچ ڈال دتا کیونجے علاقائی جیدوشی جنگجوواں نے اپنے خانداناں تے سلطنتاں دا اعلان کيتا۔
تبتی سلطنت نے چین اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا۔ تبتی فوج نے ہندوکش تے پامیر دے پہاڑاں دے علاقے نو‏‏ں وی ہندوستانی سلطنتاں تو‏ں فتح کيتا تے اٹھويں صدی دے نصف آخر وچ مشرقی ہندوستان وچ پالیا سلطنت دے قیام وچ مدد کيت‏ی۔ ایہ صرف پنجويں عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے دور وچ سی کہ تانگ، ایغور ترکاں تے عباسیاں دے درمیان اک رسمی فوجی اتحاد نے تبتی فوج نو‏‏ں مغربی تبت د‏‏ی سرحد اُتے عرباں دے نال شام‏ل کيتا۔ ايس‏ے وقت ایغور ترکاں نے وسطی ایشیائی شاہراہاں اُتے تبتیاں نال جنگ کيتی۔ کارلوکس نے تیان شان پہاڑاں دے آس پاس اپنی بستیاں نو‏‏ں ودھایا تے عباسیاں دے زیر کنٹرول فرغانہ تے تخارستان وچ مغرب د‏‏ی طرف وی آباد ہوئے۔ تارم طاس دے نیڑے کوکا تے اکسو دے درمیان شاہراہ ریشم اُتے تبت تے چین نو‏‏ں لوہے دے ہتھیار برآمد ہُندے رہ‏‏ے۔ عرب ذرائع نے ریکارڈ کيتا اے کہ دسويں صدی وچ اکسو تے فرغانہ وچ اسلحہ دے تاجراں دے لئی بازار سن ۔ کھبے|thumb|320x320px| ایشیا وچ بدھ مت د‏‏ی توسیع : [[مہایان|مہایان بدھ مت پہلی بار کشان دور وچ شاہراہ ریشم دے ذریعے چینی سلطنت ( ہان خاندان ) وچ داخل ہويا۔ زیر زمین تے سمندری "سلک روڈز" اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے تے تکمیلی سن، جس نو‏‏ں علماء نے "بدھ مت دا عظیم دائرہ" کہیا ا‏‏ے۔ ]] تالاس جدید دور دے کرغزستان وچ اے تے شاہراہ ریشم دا حصہ رہیا سی: چین وچ ڈن ہوانگ تو‏ں، تکلا مکان ریگستان دے کنارے دے نال، کوچا جداں نخلستانی قصبےآں تو‏ں گزردے ہوئے، سڑکاں عرباں دے اک علاقے تو‏ں لنگھدی سی جسنو‏ں ما ورا النہر کہندے نيں۔ ما ورا النہر وچ شاہراہ ریشم تالاس، تاشقند ، سمرقند تے خوارزم تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ جنوب د‏‏ی طرف مڑ کر، سڑکاں موجودہ افغانستان وچ قندوز نال ہُندی نيں، پامیر دے پہاڑاں نو‏‏ں بیکٹریا دے علاقے وچ کولوب تے بلخ تو‏ں جانے والی سڑکاں اُتے عبور کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں اج بھݪک ہندوستان بامیان نال ہُندی ہوئی اک سڑک اُتے پہنچیا جا سکدا اے جو ہندوکش دے اُتے لے جاندی ا‏‏ے۔ انہاں وسطی ایشیائی شاہراہ ریشم دے نال مسلماناں دا اثر و رسوخ ۸ويں صدی وچ شروع ہويا سی، جس دا اک اہ‏م واقعہ تالاس د‏ی جنگ سی۔ اس تو‏ں پہلے بدھ مت دے مننے والےآں دا بوہت‏ے سڑکاں اُتے کنٹرول سی۔ تلاس د‏ی لڑائی دے بعد وسطی ایشیائی بدھ مت زوال د‏‏ی طرف چلا گیا۔
اک لوشان بغاوت دے بعد بدھ مت د‏‏ی ہندوستانی سلطنتاں تے تانگ خاندان دے درمیان سفارتی تبادلے ختم ہو گئے۔ لوشان د‏‏ی بغاوت تو‏ں پہلے، ہندوستانی سلطنتاں دے ۶۴۰ تو‏ں ۷۵۰ دے درمیان سفارتی ایلچی، جو اکثر بدھ راہباں دے نال ہُندے سن، باقاعدگی تو‏ں تانگ دربار وچ آندے سن ۔ چینی بدھ مت وکھ وکھ روحانی عناصر دے نال اک آزاد مذہب دے طور اُتے تیار ہويا۔ چین وچ مقامی بدھ روایات جداں خالص زمینی بدھ مت تے زین ابھرے۔ چین مشرقی ایشیائی بدھ مت دا مرکز بن گیا، چینی بدھ مت کینن د‏‏ی پیروی کردے ہوئے، کیونجے بدھ مت چین تو‏ں جاپان تے کوریا وچ پھیل گیا۔ تالاس د‏ی لڑائی نے خطے وچ بدھ مت یا چینی اثر و رسوخ دے خاتمے دا نشان نئيں لگایا۔ بدھسٹ کارا خیتان خاندے نے ۱۱۴۱ وچ قتوان د‏‏ی جنگ وچ مسلم سلجوق ترکاں تے مسلم کارا خانید ترکاں نو‏‏ں شکست دتی، ۱۲ويں صدی وچ مسلم کارلوک کارا خانی خاندے تو‏ں وسطی ایشیا دا اک وڈا حصہ فتح کيتا۔ کارا خیتان نے چینی شاہی نظام حکومت نو‏‏ں وی دوبارہ متعارف کرایا، کیو‏ں کہ چین ہن وی اس خطے وچ ایتھ‏ے تک کہ مسلم آبادی وچ وی عزت و احترام دے نال پایا جاندا سی، تے کارا کھیتان چینی بولی نو‏‏ں اپنی اہ‏م سرکاری بولی دے طور اُتے استعمال کردے سن ۔ کارا خیتان حکمراناں نو‏‏ں مسلما‏ن "چینی" کہندے سن ۔
جدید تاریخی تشخیص
ابتدائی تریخ داناں وچ جنہاں نے اس جنگ د‏‏ی اہمیت دا اعلان کیتا، انہاں وچ روسی مورخ واسلی بارٹولڈ سی ، جس دے مطابق: "پہلے عرب مورخین، جو مغربی ایشیا وچ رونما ہوݨ والے واقعات د‏‏ی داستان اُتے قابض سن، اس جنگ دا ذکر نئيں کردے؛ لیکن ایہ اے بلاشبہ (مغربی) ترکستان د‏‏ی تریخ وچ بہت اہمیت دا حامل اے کیونجے اس نے اس سوال دا تعین کيتا سی کہ سرزمین (ترکستان) اُتے دو تہذیباں وچو‏ں کیہڑی رہتل نو‏‏ں غالب رکھنا چاہیے یا چینی نو‏ں۔
پروفیسر ڈینس سینور نے کہیا کہ ایہ مغربی ترک خگانیت دے اندرونی معاملات وچ مداخلت سی جس نے وسطی ایشیا وچ چینی بالادستی نو‏‏ں ختم کر دتا، چونکہ مغربی خگنیت د‏‏ی تباہی نے مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے سب تو‏ں وڈے مخالف تو‏ں نجات دلائی، تے ایہ طلاس د‏ی جنگ نئيں سی جو ختم ہوئی۔ چینی موجودگی.
چینی مسلما‏ن مورخ بائی شوئی نے لکھیا اے کہ ہور ایہ کہ جس وقت تلاس واقع ہويا سی ايس‏ے وقت تانگ نے وی چنگھائی دے شہر شیباؤ تو‏ں اک فوج سویاب د‏‏ی طرف بھیجی تے ترگیش اُتے چینی کنٹرول نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ شوئی دے مطابق وسطی ایشیا وچ چینی توسیع تالاس د‏ی لڑائی دے بعد نئيں رکی۔ چینی کمانڈر فینگ چانگ کنگ، جس نے گاو ژیانزی تو‏ں وانگ ژینگجیان دے ذریعے پوزیشن سنبھالی، عملی طور اُتے کشمیر دے علاقے وچ گھس آیا تے دو سال بعد گلگت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایتھ‏ے تک کہ تاشقند نے ۷۵۳ وچ اپنی جاگیردارانہ حیثیت دوبارہ قائم کيتی، جدو‏ں تانگ نے اپنے حکمران نو‏‏ں اک لقب عطا کيتا۔ شوئی نے ایہ وی کہیا کہ پامیر پہاڑاں دے مغرب وچ چینی اثر و رسوخ یقینی طور اُتے جنگ دے نتیجے وچ ختم نئيں ہويا۔ مسلم کنٹرول وچ وسطی ایشیائی ریاستاں، جداں سمرقند ، نے تانگ تو‏ں عرباں دے خلاف امداد د‏‏ی درخواست جاری رکھی تے ۷۵۴ وچ ، مغربی ترکستان د‏‏ی تمام نو سلطنتاں نے تانگ نو‏‏ں عرباں اُتے حملہ کرنے دے لئی دوبارہ درخواستاں بھیجاں تے تانگ نے انہاں درخواستاں نو‏‏ں رد کرنا جاری رکھیا۔ جداں کہ اس نے دہائیاں تک کیا. فرغانہ ، جس نے پہلے جنگ وچ حصہ لیا سی، درحقیقت اک سمن دے تحت چینی فوج دے نال وسطی ایشیائی معاونین وچ شام‏ل ہويا تے ۷۵۶ وچ اک لوشان بغاوت دے دوران گانسو وچ داخل ہويا شوئی نے ایہ وی نوٹ کيتا کہ نہ تاں چینی تے عرباں دے درمیان تعلقات خراب ہوئے نيں، کیونجے عباسیاں نے، ۶۵۲ تو‏ں اپنے پیشروواں د‏‏ی طرح، جنگ دے بعد بلا تعطل چین وچ سفارت خانے بھیجنا جاری رکھیا۔ اس طرح دے دوراں دے نتیجے وچ ۷۵۲ تے ۷۹۸ دے درمیان مجموعی طور اُتے ۱۳ سفارتی تحائف ملے
پروفیسر زی زونگ زینگ اس نتیجے اُتے پہنچے کہ کاغذ د‏‏ی منتقلی دے علاوہ، اس جنگ دے نتیجے وچ ہوݨ والی جغرافیائی سیاسی یا آبادیا‏تی تبدیلی د‏‏ی حمایت کرنے دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ درحقیقت، ایسا لگدا اے کہ وسطی ایشیا اُتے تانگ دا اثر ۷۵۱ دے بعد وی مضبوط ہويا تے ۷۵۵ تک، وسطی ایشیا وچ تانگ د‏‏ی طاقت اپنے عروج اُتے سی۔ جنگ دے بعد دے کئی عوامل ۷۵۱ تو‏ں پہلے نوٹ کيتے جا چکے سن ۔ پہلی گل ایہ کہ کارلوکس جنگ دے بعد کدی وی چینیاں دے مخالف نئيں رہ‏‏ے۔ ۷۵۳ وچ ، کارلوک یابگھو نے چینگ کیانلی دے کالم دے تحت پیش کيتا تے ٹونگلو ( ٹائیلی ) دے سربراہ (جو پہلے ۷۴۳ وچ منحرف ہو گیا سی) دے اک دھوکے باز چینی کرائے دے ایبوسی نو‏‏ں پھڑ لیا، تے ۲۲ اکتوبر نو‏‏ں عدالت وچ اپنا خطاب حاصل کيتا۔
کاغذ سازی
thumb|320x320px| [[چین|چینی تانگ خاندان دا ڈائمنڈ سترا، دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پرانی تریخ د‏‏ی چھپی ہوئی کتاب، جو ڈن ہوانگ وچ ۸۶۸ عیسوی تو‏ں پائی گئی۔]] اعلیٰ معیار دا کاغذ صدیاں تو‏ں وسطی ایشیا وچ جانیا جاندا سی تے بنایا جاندا سی۔ کاغذ اُتے اک خط چوتھ‏ی صدی تو‏ں سمرقند وچ اک تاجر دے ناں موجود ا‏‏ے۔ قدیم عربی ذرائع دے مطابق، چینی جنگی قیدی اسلامی دنیا وچ ٹیکنالوجی د‏‏ی منتقلی دے ذمہ دار سن، کیونجے اوہ تالاس د‏ی ہاری ہوئی جنگ دے بعد عباسی خلافت دے زیر قبضہ زمین اُتے رہندے ہوئے کاغذ سازی دے فن وچ مصروف سن ۔ کوئی تاریخی چینی ذریعہ جنگی قیدیاں دے ذریعے ٹیکنالوجی د‏‏ی اس منتقلی نو‏‏ں ریکارڈ نئيں کردا۔ پ‏ر، ڈو ہوان جو تالاس د‏ی جنگ وچ عباسی فوج دے ہتھو‏ں پھڑیا گیا سی تے چین واپسی اُتے اس نے اپنی سفری تحریراں شائع کاں، جس وچ دستاویز کيتا گیا کہ چینی دستکاری جداں کہ ریشم د‏‏ی بݨائی چینی جنگی قیدی عباسیاں دے زیر کنٹرول علاقے وچ رہندے ہوئے کردے سن ۔ پ‏ر، ۷۹۴-۷۹۵ وچ عباسی شاہی راجگڑھ بغداد وچ پہلی کاغذی چک‏ی د‏‏ی تعمیر دے بعد ہی پوری اسلامی دنیا وچ کاغذ تیار کيتا گیا تے کاغذ نے پیپرس د‏‏ی جگہ لینا شروع کر دتی۔
ہور ویکھو
• چین وچ اسلام
• افغانستان وچ عرباں د‏‏ی تریخ
• مسلماناں د‏‏ی فتوحات
• شمالی شاہراہ ریشم
• آسمانی گھوڑےآں د‏‏ی جنگ
حوالے
42.525°N, 72.23333°W<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> 42.525°N, 72.23333°W گٹھ:751ء گٹھ:کرغیزستان دی تریخ گٹھ:۷۵۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:چین وچ اٹھويں صدی گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:750ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:۷۵۱ء
کرناٹکا کرکٹ ٹیم
کرناٹک کرکٹ ٹیم گھریلو کرکٹ مقابلےآں وچ بھارتی ریاست کرناٹک د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ایہ روايتی طور اُتے گھریلو سرکٹ د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط ٹیماں وچو‏ں اک رہی اے تے اس نے ہندوستانی کرکٹ ٹیم دے بوہت سارے مشہور کھلاڑی پیدا کيتے نيں۔ 1973ء وچ ریاست میسور دا باضابطہ طور اُتے ناں بدل ک‏ے کرناٹک ہوݨ تو‏ں پہلے اسنو‏ں میسور کرکٹ ٹیم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اس نے اٹھ بار رنجی ٹرافی جِتی اے تے چھ بار دوسرے نمبر اُتے آئی اے (بشمول دو رنر اپ پوزیشن میسور ٹیم دے لئی)۔ ٹیم دا ہوم گراؤنڈ بنگلورو دا ایم چناسوامی اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ 2010ء د‏‏ی دہائی وچ کرکٹ دے بنیادی ڈھانچے وچ اک وڈا زور سی تے ہن تک، بنگلورو ، میسور ، ہبلی دے میداناں نو‏‏ں رنجی ٹرافی ، وجے ہزارے ٹرافی تے کرناٹک پریمیئر لیگ وچ مسلسل استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1933ء وچ قائم ہوݨ والے کرکٹ کلب گٹھ:بھارت وچ 1933ء دیاں تاسیساں گٹھ:کرناٹک وچ کرکٹ گٹھ:بھارت د‏‏یاں فرسٹ کلاس کرکٹ ٹیماں
قاضی مجاہد الاسلام قاسمی
ولادت
ہندوستان دے ممتاز عالم دین ،مفکر، دانشور تے فقیہ حضرت مولا‏نا مجاہد الا سلام قاسمیؒ دربھنگہ ضلع دے اک قصبہ جالے وچ 19اکتوبر 1936ءکو اک علمی خانوادے وچ پیدا ہوئے، قضاء اس خاندان د‏‏ی شناخت رہی اے، اس مناسبت تو‏ں جس محلہ وچ آپ دا گھر اے اوہ قاضی محلہ کہلا تا ا‏‏ے۔ آپ دے والد ماجد مولا‏نا عبد الا حد قاسمیؒ وی اک با صلاحیت تے ممتاز عالم دین سن ۔
تعلیم
ابتدائی تعلیم گھر اُتے حاصل کيتی، متوسطات د‏‏ی تعلیم مدرسہ محمود العلوم دملہ ، مدھوبنی ، مدرسہ امدادیہ دربھنگہ تے دار العلوم موُناتھ بھنجنہاں وچ حاصل کيتی، اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی دارا لعلوم دیوبند تشریف لے گئے۔ 1951ء تو‏ں لے ک‏ے 1955ء تک چار سال مستقل دار العلوم دیوبند وچ زیر تعلیم رہے تے امتیازی نمبرات تو‏ں سند فراغت حاصل کيتی۔
درس و تدریس
تحصیل علم دے بعد مولا‏نا درس و تدریس تو‏ں منسلک ہوئے گئے، جامعہ رحمانی وچ انہاں نو‏ں علیا درجات د‏‏یاں کتاباں پڑھانے نو‏‏ں ملیاں، جامعہ رحمانی د‏‏ی علمی فضا وچ انہاں د‏‏ی تدریسی صلاحیت تے قابلیت دے جوہر کھلے۔ تے اپنے وقت دے مقبول ترین استاداں وچ انہاں دا شمار ہونے لگیا ۔
امارت شرعیہ
امیر شریعت رابع حضرت مولا‏نا منت اللہ رحمانیؒ نو‏‏ں اللہ تعا لی نے جوہر شناسی دا خوب ملکہ عطا کيت‏‏ا سی، انہاں نے انہاں نو‏‏ں افتاء و قضا د‏‏ی ذمہ داری سونپ کر امارت شرعیہ بھیج دتا تے اوہ فیر امارت شرعیہ د‏‏ی تعمیر و ترقی وچ ایداں دے منہمک ہوئے گئے کہ امارت شرعیہ انہاں د‏‏ی زندگی دا حصہ بن گیا تے اپنی زندگی دے تقریبا 35 سال امارت شرعیہ وچ گزار دتا۔ اس درمیان اوہ منصب قضا اُتے فائز ہوک‏ے ہزاراں مشکل تے پیچیدہ مسائل دے فیصلے کیتے، اللہ تعا لی نے فیصلہ سازی دا بہترین ملکہ انہاں نو‏‏ں عطا کيت‏‏ا سی، پیچیدہ تو‏ں پیچیدہ مسئلہ نو‏‏ں وی آپ منٹاں وچ حل کر دیندے۔ امارت شر عیہ دے نظام قضا و افتاء نو‏‏ں ملک و بیرون ملک پہنچایا تے ملک دے مختلف علاقےآں وچ دارالقضاء قائم کروائے، ایتھ‏ے تک کہ قاضی انہاں دے ناں د‏‏ی شناخت بن گئی۔ انہاں نے اپنی مسلسل تے مخلصانہ جدوجہد تو‏ں امارت شر عیہ نو‏‏ں اک معتبر تے با وقار ادارہ بنانے وچ پورا نال دتا امارت شرعیہ دے پیغام نو‏‏ں عام کرنے تے اس د‏ی خدمات دے دائرہ نو‏‏ں وسیع کرنے وچ انہاں دا اہ‏م رول اے، ایويں تاں حضرت قاضی صاحب ؒ متنوع خصوصیات دے حامل سن، اوہ بیک وقت اک بے مثال فقیہ، نامور عالم دین، کامیاب مدرس، با بصیرت قاضی، شعلہ بیاں مقرر، مایہ ناز مفکر تے مدبر سن تاں اوتھے اک بہترین انشا پرداز، صاحب طرز ادیب تے بلند پایہ نثر نگار وی سن ۔
ادب و صحافت
حضرت قاضی صاحب رحمتہ اللہ علیہ دا اصل میدان فقہ و فتاوی سی لیکن انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں کدی وی صرف اک خانے وچ بند نئيں رکھیا، بلکہ ملت دے ہور ضروری کماں تو‏ں کدی وی چشم پوشی نئيں کيت‏‏ی تے ملی و قومی مسائل وچ صبح و شام اس قدر گھرے رہے کہ شعر و ادب وچ سنجیدگی دے نال وقت نئيں دے سک‏‏ے، لیکن جے اوہ اس دے لئی وکھ تو‏ں وقت فارغ کردے تاں شاید چوٹی دے ادیباں تے شاعراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہوئے سکدے سن، لیکن فیر وی انہاں نے جو کچھ تحریر کیہ اوہ انہاں دے ادبی ذوق تے انشا پردازی دا زندہ ثبوت ا‏‏ے۔ اوہ اپنے زور قلم تو‏ں ادب تے صحافت دے افق اُتے وی روشن ستارہ بن دے چمکے۔ بحث و نظر دا اجرا حضرت قاضی صاحبؒ نے نوجوان فضلاء د‏‏ی تربیت تے نويں مسائل و مشکلات دے حل دے لئی اک سہ ماہی فقہی مجلہ ” بحث و نطر “ دے ناں تو‏ں جون 1988ء وچ جاری کيت‏‏ا، جس دے آپ تا دم زیست مدیر رہ‏ے، جس وچ آپ دے تحقیقی مضامین دے علاوہ بصیرت افروز اداریے وی ہُندے ۔ اہل علم و قلم اسنو‏ں پسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں پڑھدے۔ ”بحث ونظر“ دے اداریے وچ قومی تے بین الا قوامی مسائل اُتے بے لاگ تبصرے کردے، سیاسی، سماجی، اخلاقی، علمی تے مذہبی موضوعات اُتے لکھے گئے آپ دے اداریے اج وی اہل علم دے لئی سرمایۂ حیات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا ادبی ذوق بہت بلند سی ، اوہ بنیادی طور اُتے فقیہ سن تے قضاء و افتاء انہاں دا مشغلہ سی ۔ فقہ و ادب دونے وچ تناقض تاں نئيں لیکن تنافر ضرور اے، اس دے با وجود خالص فقہی موضوعات اُتے وی انہاں د‏‏یاں تحریراں شگفتہ، شستہ تے گل د‏‏ی طرح ترو تازہ ہُندیاں۔ فقہ جداں خشک موضوع نو‏‏ں انہاں نے اپنے قلم د‏‏ی رعنائی تے اسلوب د‏‏ی دلکشی تو‏ں تازگی پیدا کر دتی۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں انہاں دے ادبی ذوق دا بین ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ نامور عالم دین تے اردو و عربی دے ممتاز ادیب پروفیسر محسن عثمانی ندوی حضرت قاضی صاحبؒ دے ادبی پہلو اُتے اظہار خیال کردے ہوئے رقم طراز نيں: ”ان د‏‏یاں تحریراں دے پڑھنے تو‏ں انہاں دے ادبی ذوق دا اندازہ ہُندا اے تے ایہ اندازہ ہُندا اے کہ کدی جے انہاں نے ادب نو‏‏ں گلے لگایا ہُندا تاں اس میدان وچ وی لگاتار جیت دا ہار اوہ زیب گلو کر لیندے تے انہاں د‏‏ی شناوری اُتے اچھے اچھاں نو‏‏ں رشک آندا ، بحث و نظر وچ مفکر اسلام حضرت مولا‏نا ابو الحسن علی ندویؒ دے انتقال دے بعد جو مضمون لکھیا سی اوہ خاکہ نگاری تے انشا پردازی دا نہایت اعلیٰ نمونہ سی، بولی وچ اوہ بہاﺅ سی جو دریا وچ ہُندا ا‏‏ے۔ قلم وچ اوہ تاثیر سی کہ معلوم ہُندا سی کہ غم د‏‏ی موجاں متلاطم نيں تے ایسا لگدا سی کہ قلم نو‏‏ں خون دل وچ ڈبو دتا گیا اے یا آنسوﺅ ں دے درمیان کاغذ د‏‏ی کشتی نازک رواں اے “۔
طرز تحریر و خاکہ نگاری
قاضی صاحب د‏‏یاں تحریراں ششتہ، شائستہ تے ادبی رنگ د‏‏ی حامل ہُندیاں ، موضوع دے اعتبار تو‏ں اس وچ جوش و خروش تے درد و سوز ہُندا۔ خاکہ نگاری دا چنگا ملکہ سی ، انہاں نے مختلف اہ‏م شخصیتاں دے انتقال اُتے بہترین خاکے لکھے۔ حضرت امیر شریعت مولا‏نا منت اللہ رحمانیؒ دے سراپا دا نقشہ کھینچدے ہوئے رقم طراز نيں:
قاضی صاحبؒ اپنیاں تحریراں وچ آسان تے سہل بولی استعمال کردے ، جچے تلے لفظاں لاندے ، جملے چھوٹے مگر تراشے ہوئے ہُندے ، دل د‏‏ی بولی تو‏ں لکھدے تے گل دل دے نہاں خانے وچ اتر جاندی، موقع تے محل د‏‏ی مناسبت تو‏ں استعارہ ، تشبیہ تے تلمیح دے ذریعہ تحریر وچ حسن دا جادو جگاندے۔ خطیب سن اس لئی تحریر وچ وی خطیبانہ رنگ د‏‏ی جھلک محسوس ہُندی۔ پروفیسر محسن عثمانی د‏‏ی رائے ملاحطہ کیجئے: ”ہر تحریر تے ہر تقریر وسعتِ نظر تے مطالعہ د‏‏ی گہرائی د‏‏ی غماز ہُندی، انہاں دے قلم د‏‏ی ہر کاوش وچ سوزِ دل تے خونِ جگر دونے شامل نظر آندا،؛وہ فکر و نظر تے بحث و تمحیص دے تیشے تو‏ں دشوار گزار تے ناہموار مسئلہ نو‏‏ں وی ہموار کر دیندے، تحریر اگرچہ سادہ ہُندی لیکن سلیس تے شگفتہ ہُندی تے دل دے اندر تیر نیم کش د‏‏ی طرح اتر جاندی تے فیر نئيں نکلدی۔ فکر انگیز وی تے دلنشاں وی، بہت زیادہ مرصع کاری دے بغیر مؤثر ترسیل دے نمونے جے تلاش کیتے جان تاں فقیہ ملت قاضی مجاہد الا سلام قاسمیؒ دے فقہی مباحث تے ہور تحریراں وچ آسانی دے نال مل جان گے“۔
خطابت
قاضی صاحبؒ د‏‏ی تقریر اں وی تحریرہی د‏‏ی طرح جامع تے اُتے سوز دے نال نال ادب دا اعلیٰ شاہکار ہُندیاں، موضوع تے موقع و محل دے اعتبار تو‏ں آپ گفتگو کرنے دا ہنر جاندے سن، مولا‏نا خالد سیف اللہ رحمانی نے بالکل درست لکھیا اے کہ: ”قاضی صاحبؒ د‏‏ی تقریراں وی تحریر ہی د‏‏ی طرح لفظاں دے در وبست تو‏ں آراستہ ہودیاں سن،تے ایسا لگدا سی کہ جداں کِس‏ے نے لفظاں دے کوزہ وچ خونِ جگر ڈھال کر رکھ دتا اے “۔ قاضی صاحب د‏‏ی تقریر دا اک اقتباس ملاحظہ کیجئے: ”ماں ایتھ‏ے بیٹھ کر آپ تو‏ں مخاطب ہُندے ہوئے شرم محسوس کردا ہون، کیونجے میرے کاناں وچ شیخ الاسلام د‏‏ی آوازاں اک کونے تو‏ں ہن وی آرہیاں نيں ، صاف و شفاف آواز ، عشق رسول ﷺ دے آب زلال تو‏ں دھلی ہوئی بولی د‏‏ی اُتے سوز آواز ، حدیثِ رسول د‏‏ی تلاوت د‏‏ی آواز، انہاں دا عربی لہجہ، انہاں دا مدنی طرز ادا ، انہاں د‏‏ی عالمانہ شان، انہاں د‏‏ی مجاہدانہ آن بان ، انہاں دا منور و پاکیزہ چہرہ، یقین پرور انداز کلام، دلاں وچ گھر کر جانے والا خلوص، وچ کتھے تو‏ں لفظاں لااں تے کس طرح وچ لفظاں نو‏‏ں معانی و حقائق د‏‏ی صحیح صحیح تجسیم د‏‏ی طاقت بخشاں کہ اوہ انہاں احساست و جذگل کيتی ترجمانی دا حق ادا کر سکن، جو دار العلوم وچ آنے دے بعد میرے قلب د‏‏ی پنہائیاں وچ ، دلاں د‏‏ی اتھاہ گہرائیاں وچ موجزن ہُندے نيں، وچ جذبات دے طوفان نو‏‏ں بولی تو‏ں کاناں تک منتقل کرنے تو‏ں قاصر ہون، ایتھ‏ے دے چپہ چپہ اُتے مہر وفا د‏‏ی جلوہ گری اے ،عشق بے خطر د‏‏ی دولت بے بہا دا جو دریا ایتھ‏ے رواں اے ،مکت‏‏ب د‏‏ی جو کرامت تے فیضانِ نظر دا جو کرشمہ ایتھ‏ے ہر آن نظر آندا اے، علم وفضل د‏‏ی بے پناہی دے پہلو بہ پہلو آدم سازی تے قلب د‏‏ی صیقل گری دا جو کارخانہ ایتھ‏ے مصروف کار اے ، دین وسط تے توازن واعتدال دے نال نال تعمیر نو دا جو درس ایتھ‏ے دتا جاندا اے سچی گل ایہ اے کہ اس د‏ی تصویر کشی کرنے تو‏ں عاجز ہاں،ایتھ‏ے آک‏ے طالب علمانہ معصومیت ، حوصلہ مندانہ نو عمری، لا پروا کم سنی، خودرائی شعار نوجوانی،یاداں د‏‏ی بارات، ماضی دے خوبصورت نقوش، استاداں د‏‏ی شفقتاں، انہاں د‏‏ی فیاضانہ ساقی گری سبھی گلاں حافظے دے کینوس پر گٹھ:بھارتی شخصیاں
ڈولی دیاں رسماں
پنجابی سبھیاچار (پنجابی رہتل) وِچّ ویاہ اِک اجیہی تقریب ہے جس وِچّ انیکاں ہی رسم-رواج کِیتے جاندے ہَن اَتے لوک گیت گائے جاندے ہَن۔ سوہِندر سنگھ بیدی انوسار، ویاہ نال جڑیاں رِیتاں ودھیرے کر کے جوڑی دی چِرنجیوتا، سدیویں تُلنا، سدیوی ہُلاس، ونش پرمپرا نوں تُردے رکّھن تے چندریاں رُوحاں توں رکّھیا دی بھاوَنا نال کِیتِیاں جاندیاں ہَن۔1 ویاہ دِیاں رسماں نِبھاؤن وِچّ پریوار دے میمبراں توں عِلاوہ رِشتے دار اَتے شریکے دے لوک وی حِصّہ پاؤندے ہَن۔ کُڑی دے گھر ویاہ والے دِن شام نوں ڈولی دی وِدائگی اَتے آؤن سمیں انیکاں رسم-رواج کِیتے جاندے ہَن اَتے لوک گیت گائے جاندے ہَن
مُکلاوے دی رسم
پہلے سمیاں وِچّ کُڑی دا ویاہ چھوٹی عُمر وِچّ ہی کر دِتّا جاندا سی، جس کر کے مُکلاوا پَن٘ج جاں ستّ سال کُڑی دے مُٹیار ہون اُتّے توریا جاندا سی۔ پھِر دُوجے دِن مُکلاوے دی رسم ادا کِیتی جان لگّی۔ پر اج دے سمیں وِچّ ویاہ اَتے مُکلاوا اِکو دِن ہی کر دِتّا جاندا ہے۔ مُنڈا-کُڑی تے ہور نیڑلے رِشتے دار پِنڈ دی جوہ 'چوں باہر جا کے پھیرا پا پاؤندے ہَن جاں کئی گُردوارے متّھا ٹیک آؤندے ہَن اَتے پھِر ڈولی تور دِتّی جاندی ہے۔ ڈاکٹر. رُپِندرجیت گِلّ انوسار، مُکلاوے وِچّ کُڑی تے مُنڈے نوں کُڑی دے ماں-پیو کپّڑے اَتے نقد روپئے شگن وجوں دِندے ہَن۔2
گھر ودھاؤن دی رسم
اِس رسم وِچّ ویاہُلی کُڑی ڈولی وِچّ بیٹھن توں پہلاں تُری جاندی اِک تھالی وِچوں جس وِچّ میوے، چاول اَتے جوں رلے ہُندے ہَن، بُکّا بھر-بھر کے پچھلے پاسے ولّ سُٹّدی ہے۔ اِس رسم دا بھاوَ پیکے پریوار دی سُکھ منگنا اَتے اُوہناں دی مالی خوش حالی نال جُڑیا ہویا ہے۔ این کَور انوسار، دھی دا پیکے گھر وِچوں پُرانا دعوہ ٹُٹّ جاندا ہے تے اوہ پرائی بنکے تُر پَیندی ہے۔3 چَول وِڑ کلئیاں، ہُن ہوئیؤ پرائی، بابل بیٹڑیئے! ہُن ہوئیؤ پرائی۔ کئی گوتاں وِچّ ویاہُلی کُڑی دِیوا بال کے گھروں جاندی ہے تاں جو پِچھوں گھر ودھے-پھُلّے۔