cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آل حمدان
حمدان تے ہارون دا اتحاد
سنہ 260 ہجری وچ حمدان نے یحیی بن سلیمان دی سرکردگی وچ موصل دی تحریک نوں کچلنے دے لئی جانے والی اسحق بن ایوب تغلبی دی سپاہ دا ساتھ دتا۔ ایہ سپاہ اپنی مہم وچ ناکام رہی۔ سنہ 263 ہجری وچ حمدان نے ہارون الشاری دا ساتھ دتا جو خوارج دی قیادت حاصل کرنے دے درپے سی۔ سنہ 266 ہجری وچ علی بن داؤد (قائد کبیر)، اسحق بن ایوب تغلبی تے اسحق بن کنداجیق دے نال مل کے عباسی حکومت دے خلاف جنگ وچ شریک ہوئے تے شکست کھانے دے بعد فرار ہوکے نیشاپور چلے گئے۔ طبری نے اس جنگ وچ حمدان دی شرکت ول اشارہ نئی‏‏ں کیتا اے۔ سنہ 267 ہجری وچ حمدان نے اسحق بن ایوب دے نال مل کر ربیعہ، تغلب تے بکر نامی قبائل دا لشکر تشکیل دتا تے کنداجیق دے مقابلے دے لئی عزیمت دی لیکن فیر وی شکست کھا گئے تے فرار ہوکر نصیبین تے آمد چلے گئے۔ ۔ سنہ 272 ہجری وچ حمدان ہارون الشاری دے نال متحد ہوئے۔ اوہ مل کر موصل چلے گئے تے سنہ 279 ہجری وچ بنو شیبان دے خلاف جنگ وچ شریک ہوئے۔ ۔ ۔ سنہ 281 ہجری وچ، عباسی خلیفہ معتضد نے حمدان تے ہارون الشاری دی سرکوبی دے لئی موصل ول عزیمت دی۔ تے "قلعۂ ماردین" اُتے ـ جو حمدان دا ٹھکانہ سی ـ قبضہ کیتا تے اس نوں تباہ کر دتا۔ کچھ افراد نوں حمدان دے تعاقب وچ روانہ کیتا ـ جو اپنے بیٹے حسین نوں جانشین قرار دے کر فرار ہو گئے سن ـ تے خود موصل ول پلٹ گیا۔ معتضد نے موصل پہنچنے دے بعد حمدان دے ناں خط لکھیا تے انہاں توں کہیا کہ خلیفہ دی اطاعت کرو لیکن حمدان نے انکار کیتا تے قلعہ بند ہوئے حتی کہ کچھ عرصہ فرار تے خلیفہ دے تعاقب دے بعد سنہ 282 وچ خلیفہ دی اطاعت قبول کرلی تے انہاں اپنے بیٹے حسین دی وساطت توں رہا کیتا گیا۔ ۔ ۔
اس دے بعد، مآخذ وچ حمدان دا ذکر موجود نئی‏‏ں اے تے نظر ایوی‏‏ں‏ آندا اے کہ اوہ سیاسی سرگرمیاں توں دور رہے۔ انہاں دی وفات دی تریخ وی واضح نئی‏‏ں اے۔
حمدان دی اولاد
حمدان دے اٹھ بیٹے سن جن وچ مشہور ترین ابو علی حسین بن حمدان نیں۔ ۔ ۔
ابوالہیجاء، موصل دی حمدانی حکومت دے مؤسس
موصل وچ حمدانیاں دی حکومت دے بنی ابو الہیجاء عبداللہ بن حمدان سن۔ اوہ سنہ 293 ہجری وچ موصل دے حاکم مقرر ہوئے۔ انہاں اپنی حکومت دے شروع وچ ہَذْبانی کرداں دی بغاوت دا سامنا کرنا پیتا تے انہاں دے لشکر نوں کرداں دے خلاف لڑتے ہوئے بھاری نقصانات توں دوچار ہونا پیتا؛ چنانچہ انھاں نے بغداد توں کمک مانگی تے سنہ 294 ہجری وچ کمک پہنچتے نیں انھاں نے کرد باغیاں دا تعاقب شروع کیتا تے انہاں اطاعت گزاری اُتے مجبور کیتا، ۔ لیکن چند سال بعد خلیفہ دے خلاف اقدام دی بنا اُتے معزول کیتے گئے۔ خلیفہ دا حکمنامہ ابو الہیجاء دے شدید رد عمل دا سبب بنا؛ لیکن خلیفہ دی سپاہ دے مقابلے وچ مزاحمت توں اجتناب کیتا۔ انھاں نے امان مانگی تے عباسی خلیفہ دے لشکر دے ہمراہ بغداد پہنچے تے خلیفہ دی تکریم دے لائق ٹہرے۔ چند مہینے بعد انہاں موصل دی حکومت لُٹیا دتی گئی۔ ۔ ۔ ۔ سنہ 303 ہجری وچ حسین بن حمدان دی گرفتاری دے بعد ابو الہیجاء تے انہاں دے بھائی ابراہیم وی گرفتار تے قید کرلئے گئے لیکن دو سال بعد ـ جدونکہ حسین بدستور قیدخانے وچ سن ـ اوہ دوناں رہیا کیتے گئے۔ ۔ سنہ 307 وچ ابو الہیجاء مؤنس خادم دے ہمراہ باغی سپہ سالار یوسف بن ابی ساج دے خلاف جنگ وچ شریک ہوئے جو ابو ساج دی شکست اُتے منتج ہوئی۔ ۔ ۔ سنہ 308 ہجری وچ خلیفہ نے انہاں خراسان تے دینور روانہ کیتا تے انہاں دے بھائیاں ابو السرایا تے ابو العلاء نوں خلعت بخشی۔ ۔ ۔ ۔
سنہ 309 	ہجری وچ ابو الہیجاء نوں حجاج دے لئی راستہ پرامن بنانے دا فریضہ سونپا؛ اوہ سنہ 312 تک اسی منصب اُتے فائز رہے؛ کیونجے اسی سال قرمطیاں نے ابو طاہر جنابی دی سرکردگی وچ حجاج دے قافلے اُتے حملہ کیتا تے ابو الہیجاء انہاں دے خلاف لڑتے ہوئے انہاں دے ہتھوں اسیر ہوئے لیکن کچھ عرصہ بعد قرمطیاں نے انہيں رہا کر دتا۔ ۔ ۔ ۔
سنہ 314 ہجری دے وقائع وچ ابو الہیجاء نوں موصل دے حکمران دے طور اُتے یاد کیتا گیا اے تے کہیا گیا اے کہ انھاں نے اپنے بیٹے حسن ناصرالدولہ نوں جانشین مقرر کیتا لیکن ناصر الدولہ مخالفین دی سرکوبی وچ ناکام رہے چنانچہ ابو الیہجاء نے خود جاکے مخالفین نوں کچل دتا تے علاقے وچ امن و سکون بحال کیتا۔ ۔
سنہ 315 ہجری وچ ابو الہیجاء تے انہاں دے بھائیاں نے عراق دا رخ کرنے والے قرمطی سالار ابوطاہر جنابی دے خلاف (عباسی دربار دے) مونس خادم دی لشکر کشی وچ حصہ لیا۔ اس جنگ وچ عباسی لشکر نوں شکست ہوئی تے ابو الہیجاء دی تجویز اُتے دریائے زُبارہ/ زُبارا دا پل کٹ دتا گیا تا کہ قرمطی بغداد وچ داخل نہ ہوسکن۔ ۔ ۔
ابوالہیجاء دا قتل
سنہ 317 ہجری وچ ابو الہیجاء نے مقتدر عباسی نوں معزول کرنے تے قاہر عباسی نوں بر سر اقتدار لانے دے لئی ہونے والے اقدامات وچ شرکت کیتی لیکن آخر کار مقتدر عباسی دے حامیاں دے ہتھوں مارے گئے۔ ۔ ۔ ۔
ابوالعلاء، ابوالہیجاء دے جانشین
ابوالعلاء نے رومیاں دے خلاف جنگ و مزاحمت دا آغاز کیتا۔ سب توں پہلے سمیساط نوں رومیاں دے محاصرے توں نکالیا تے شہر ملطیہ تے سرحدی علاقیاں نوں مسخر کیتا تے وڈی تعداد وچ رومی قیدیاں نوں لے کے واپس آئے۔ ابوالعلاء سنہ 323 ہجری وچ اپنے بھتیجے ناصر الدولہ دے نال اختلافات دے نتیجے وچ ـ جو انہاں دے درمیان جنگ اُتے منتج ہوئے ـ مارے گئے۔ ۔ ۔
ناصر الدولہ دی حکومت
ابوالعلاء دے بعد، ناصر الدولہ نے موصل تے اس دے اطراف وچ اپنے خاندان دی حکومت دی بنیاداں مضبوط کرنے دا اہتمام کیتا؛ انہاں دی حکومت دا زمانہ عباسیوں تے آل بویہ دے درمیان شدید کشمکش دا زمانہ سی چنانچہ انھاں نے سنہ 356 ہجری تک حکومت دی؛ اس سال انہاں دے اک بیٹے ابو تغلب نے انہاں قید کر لیا تے آخر عمر تک قید وچ رہے۔ انہاں دا انتقال سنہ 358 ہجری وچ ہویا۔ ۔ ۔ ابو تغلب دا ایہ اقدام ناصر الدولہ دے بیٹاں وچ شدید اختلاف تے حمدانیاں دے اتحاد دے پارہ پارہ ہونے دا باعث ہویا۔ ۔ اگرچہ ابو تغلب نے بھائیاں نوں مغلوب کیتا لیکن انہاں دا پورا دور اندرونی تنازعے تے آل بویہ دے نال جنگاں وچ لنگھیا۔ اوہ سنہ 369 وچ آل جراح دے نال جنگ وچ مارے گئے۔
طاقت دے احیاء دی کوشش
سنہ 379 ہجری وچ آل حمدان نے "جزیرہ" دے علاقے وچ اپنی طاقت تے اثر و رسوخ نوں لوٹانے دی اخری کوششاں کیتیاں۔ اس سال ناصر الدولہ دے دو بیٹیاں ابو طاہر ابراہیم تے ابو عبداللہ حسین موصل چلے گئے تے موصل دے عوام دی مدد توں اوتھے دے کارگزار "خواشاذ" دے خلاف جنگ لڑی۔ انھاں نے اس جنگ وچ خواشاذ نوں شکست دتی تے موصل اُتے غلبہ پانے وچ کامیاب ہوئے۔ ۔ سنہ 380 ہجری وچ حمدانیاں نے بنی عُقَیل دی مدد نال دیار بکر دے کرداں نوں شکست دی جو باذ/ باد بن دوستک دی سرکردگی وچ متحد ہوئے سن۔ باذ اس جنگ وچ مارا گیا۔ ۔
بکجور، حلب دا حکمران
سنہ 364 ہجری وچ بکجور نے قرغویہ دے نال اقتدار دی رسہ کشی دے نتیجے وچ اختلافات نمایاں ہونے دے بعد قرغویہ نوں گرفتار کیتا تے خود حلب دا حکمران بن بیٹھا۔ کچھ عرصہ، ابو المعالی ـ جو حِمص وچ سن ـ بنو کلاب دی اک جماعت دے ہمراہ عازم حلب ہوئے تے حلب دا محاصرہ کیتا جو کئی مہینے جاری رہیا تے آخر کار حلب دے عوام دی مدد نال سنہ 365 جاں 366 ہجری وچ حلب نوں فتح کیتا لیکن اس دے باوجود شہر دا قلعہ بکجور دے قبضے وچ سی حتی کہ سنہ 365 وچ حمص دی حکمرانی دے عوض ہتھیار ڈال دیئے۔ ۔ انہاں ای ایام وچ ابو المعالی رومیاں تے فاطمیاں دا خطرہ محسوس کرکے (آل بویہ دے حکمران) عضد الدولہ دیلمی دے نال متحد ہوئے تے عباسی خلیفہ الطائع ـ جو آل بویہ دے زیر اثر سی ـ نے ابو المعالی نوں سعد الدولہ دا لقب دتا۔ ۔
بکجور دا قتل
سنہ 372 ہجری وچ سعد الدولہ تے بکجور دے تعلقات خراب ہوئے جس دے بعد بکجور فاطمیاں توں جا ملیا تے فاطمی خلیفہ العزیز باللہ دی جانب توں دمشق دا والی مقرر ہویا۔ اوہ سنہ 378 وچ اپنی ظالمانہ روش دی بنا اُتے معزول ہویا۔ ۔ دمشق دی حکمرانی کھو دینے دے بعد بکجور نے اک بار فیر سعد الدولہ دا دامن تھاما تے درخواست دی انہاں دی اطاعت گزاری دے عوض حمص دی حکومت اک بار فیر اس دے حوالے کر دو لیکن اس دی درخواست بےسود سی۔ اس نے سنہ 381 ہجری وچ اک بار فیر فاطمی خلافت دے دروازے اُتے دستک دی تے فاطمیاں دی مدد توں سعد الدولہ دے خلاف میدان کارزار وچ اترا۔ اس جنگ وچ سعد الدولہ نے رومیاں نیز بعض عرب قبائل دی مدد توں بکجور نوں شکست دتی تے بکجور گرفتار ہوکر سعد الدولہ دے حکم اُتے مار دتا گیا۔ ۔ ۔
سعدالدولہ دی وفات
سعد الدولہ نے 25 سال حکومت کیتی تے انہاں دی حکومت نوں اس عرصے وچ اندرونی کشمکش، حمدانی قلمرو وچ کئی علاقاں اُتے رومیاں دے قبضے تے فاطمیاں ولوں مسلسل خطرات دا سامنا رہیا۔ انہاں دا سنہ 381 ہجری وچ انتقال ہویا تے شہر رقہ وچ مدفون ہوئے۔ ۔ ۔ انہاں دے بعد انہاں دی وصیت دے مطابق ـ تے انہاں دے حاجب "لؤلؤ کبیر" دی کوششاں توں ـ انہاں دے کمسن بیٹے سعید جاں سعد نے حکومت سنبھالی تے انھاں نے سعید الدولہ دا لقب اختیار کیتا۔ ۔ ۔
حلب دا محاصرہ
سنہ 381، وچ فاطمی خلیفہ العزیز باللّہ نے آل حمدان دی حکمرانی دے خاتمے دی غرض توں اپنے اک سپہ سالار "منجوتکین جاں بنجوتکین" نوں اک لشکر جرار دے کر دمشق تے فیر حلب روانہ کیتا۔ منجوتکین نے سنہ 381 وچ دمشق نوں فتح کیتا تے تے سنہ 383 وچ حلب دا محاصرہ کیتا۔ سعید الدولہ تے لؤلؤ کبیر نے اپنے حلیف سلطان روم باسیلیوس توں مدد مانگی تے خود شہر وچ قلعہ بند ہوئے۔ منجوتکین نوں رومی لشکر دے حلب دے قریب پہنچنے دی خبر ملی تو انہاں دے نال لڑ پیتا تے رومیاں نوں شدید شکست دی تے انطاکیہ دے نواح تک رومیاں دا تعاقب کیتا۔ ۔ ۔ اس کامیابی دے باوجو، منجوتکین ـ جو جنگ تے حلب دے محاصرے دے دوران تھک گیا سی ـ نے ـ لؤلؤ کبیر ـ توں وڈی وڈی رشوتاں وصول کرنے والے العزیز باللہ دے وزیر، ابوالحسن مغربی سمیت انہاں دے بعض درباریاں، دے کہنے اُتے حلب دا محاصرہ ختم کیتا تے دمشق واپس چلا گیا۔
فاطمی خلیفہ، منجوتکین دے اس اقدام اُتے غضبناک ہوئے تے ابو الحسن مغربی نوں ـ جو اس پسپائی دا ذمہ دار ـ معزول کیتا تے سنہ 384 وچ اک بار فیر منجوتکین نوں اک لشکر جرار دی سرکردگی وچ حلب دے محاصر دے لئی روانہ کیتا۔ ۔ شہر حلب 13 مہینیاں تک محاصرے وچ رہیا تے آخر کار لؤلؤ کبیر نے اک بار فیر [[باسیلیوس سے مدد کی درخواست کی اور اس بار رومی بادشاہ نے خود ایک بڑا لشکر لے کر تیزرفتاری سے حلب کا رخ کیا۔ ۔ منجوتکین نے لؤلؤ کی دھمکیاں اور لشکر روم کی حلب عزیمت کی خبریں سن کر، حلب کا محاصرہ ختم کیا اور دمشق پلٹ گیا۔ ۔
شامی حمدانیاں دا زوال
سنہ 399 ہجری وچ لؤلؤ دا انتقال ہویا تے حلب دے عوام نے ـ جو ابو نصر منصور دے مظالم توں تنگ آگئے سن ـ ابو الہیجاء بن سعد الدولہ توں مدد مانگی جنہاں نے روم وچ پناہ لی سی۔ اوہ سنہ 400 ہجری وچ حلب ول روانہ ہوئے لیکن بنو کلاب سمیت اپنی سپاہ وچ شامل بعض عرب قبائل دی غداری نیز ابو نصر منصور دی فاطمیاں توں مدد دی درخواست دی بنا اُتے ناکام رہے تے قسطنطنیہ واپس چلے گئے تے اوتھے ای انتقال کرگئے۔ سنہ 402 ہجری وچ ابو المعالی بن سعید الدولہ نے حمدانیاں دی حکومت دے احیاء دی غرض توں ـ اس بار فاطمی لشکر دی سرکردگی وچ ـ حلب دا رخ کیتا لیکن انہاں معرۃ النعمان دے علاقے وچ علاقے دے عرب قبائل دی مزاحمت دا سامنا کرنا پیتا تے کوئی کامیابی حاصل کیتے بغیر مصر واپس چلے گئے تے لمحۂ وفات تک اوتھے ای مقیم رہے۔ انہاں دے انتقال دے بعد شام اُتے حمدانیاں دا تسلط وی اختتام پزیر ہویا۔
قرامطہ دے نال تعلقات
جداں کہ سطور بالا وچ اشارہ ہویا حمدانیاں دے قرامطہ دے نال وی غیر مستحکم تعلقات سن؛ حتی حسین بن حمدان نے قرمطیاں دے خلاف متعدد فوجی کاروائیاں انجام دتیاں، لیکن حمدانیاں تے فاطمیوں دے درمیان تعلقات دی کشیدگی دے بعد قرمطیوں نوں ـ فاطمیوں دے خلاف ـ حمدانیاں دی سیاسی تے عسکری حمایت حاصل ہوئی۔
فاطمیاں دے نال تعلقات
حمدانی حکومت ہمیشہ فاطمی خلافت دے نال تعاون تے تفاہم دے خواہاں سن لیکن فاطمی نے کدی وی انہاں دی خواہش دا چنداں خیر مقدم نئی‏‏ں کیتا اوہ انہاں اُتے بےاعتماد سن۔ حقیقت ایہ اے کہ فاطمی حمدانیاں دے مخالف محاذ وچ کھڑے سن (جداں کہ مندرجہ بالا سطور وچ اشارہ ہویا)۔ اس دے باوجود کہ کدی کبھار حمدانی سیاسی تقاضاں دی بنیاد اُتے فاطمیاں توں مدد دی درخواست کیتا کر دے سن۔ ۔ ایہ روش آل حمدان دی حکومت دے آخر تک برقرار رہی۔ اوداں خاندان حمدان دے بعض پسماندگان نے ـ شام وچ حمدانی حکومت دے زوال دے بعد ـ مصر وچ قیام کیتا تے پنجوی‏‏ں صدی ہجری دے نصف دوئم وچ انہاں ای افراد دی اولاد وچوں اک فرد، مستنصر فاطمی دے دور خلافت وچ فاطمی دربار وچ صاحب اقتدار ہویا تے طویل عرصے تک امور حکومت اُتے مسلط رہیا تے مصر دے اہم ترین کارگزار دے عنوان توں پہچانا گیا۔
اسلامی معاشرے وچ حمدانیاں دا کردار
حمدانیاں دا اہم ترین کردار رومیاں دی یلغار دے مقابلے وچ اسلامی مملکت دا تحفظ سی تے حمدانی اسلامی سرزمیناں وچ رومیاں دی وسعت پسندی دے مقابل اہم ترین رکاوٹ سمجھے جادے سن۔ اسی بنا اُتے انہاں دے حکومتی منشور وچ ـ جو عباسیوں دی جانب توں نافذ کیتا گیا سی ـ جہاد حمدانی حکمران دا اہم ترین فریضہ سی۔ سب توں زیادہ طویل المدت جہاد سیف الدولہ نے سنہ 324 تا 356 ہجری دے دوران انجام دتا تے سیف الدولہ اس دوران رومیاں دے لئی خوفناک سپنے دی صورت اختیار کرگئے سن، لیکن سنہ 356 ہجری وچ سیف الدولہ دا انتقال ہویا تو رومیاں نے حمدانیاں دے اندرونی انتشار تے سیف الدولہ دے جانشیناں دی کمزوری توں فائدہ اٹھا کر اپنی ناکامیاں دی تلافیاں دا آغاز کیتا۔ روم شرقی دے نال حمدانیاں دا ربط و تعلق جنگ ای تک محدود نہ سی بلکہ انہاں دے درمیان کچھ عرصے تک مصالحت وی برقرار رہی تے اس دوران انہاں دے درمیان نہ صرف سیاسی تے تجارتی لین دین جاری رہیا بلکہ دینی مکالمات دا سلسلہ وی جاری سی۔.
انتظامی تے حکومتی ڈھانچہ
حمدانیاں دی موصل تے حلب وچ دو مستقل اماردیاں سن۔ ایہ دو امارتاں، مشترکہ بنیاداں اُتے استوار ہوئی سن تے انہاں دے درمیان قریبی سیاسی، ثقافتی تے معاشی تعلقات سن لیکن انہاں دوناں امارتاں دے بندوبست دی روشاں مستقل تے الگ الگ سن۔ حمدانی امیر وسیع اختیارات دا مالک ہُندا سی، اوہ نماز جمعہ منعقد کردا سی، جنگی تے عسکری معاملات دا بندوبست کردا سی، مالیہ جمع کردا سی، شکایات سندا سی، سکاں دے وزن تے معیار نیز پارچہ بافی تے کپڑاں اُتے بنائے جانے والے نقوق دی نگرانی کردا سی تے سرکاری حکام تے افسران دا احتساب کردا سی۔
آل حمدان دا قلمرو کئی علاقیاں وچ تقسیم ہویا سی تے ہر علاقے دا اک والی ہُندا سی تے والیاں دا انتخاب خاندان دے افراد جاں غلامان خاص وچوں ہُندا سی۔ انہاں دا حکومتی ڈھانچہ عسکری سی تے حمدانی امراء اتنے سیاسی نہ سن جتنے کہ اوہ جنگجو سن تے انہاں دے تسلط دا وسیلہ انہاں دا عظیم لشکر سی۔ وزارت (جاں وزارت عظمی) دا ادارہ بیک بوقت مالی، دیوانی تے سفارتی امور وچ کردار ادا کردا سی۔ اس دے باوجود وزیراں دے اختیارات محدود ہُندے سن تے اوہ زيادہ تر حمدانی امیر دے زیر تسلط ہُندے سن۔ آل حمدان دے مشہور وزیراں وچ ابواسحق قَراریطی، ممحمد بن فَہد اَزْدَی، ابو محمد فیاضی نیز خاندان مغربی دے بعض افراد ول اشارہ کیتا جاسکدا اے۔ ۔ احتساب دا ادارہ تے (محتسب دا منصب) حمدانی حکومت دے ہور انتظامی اداراں تے مناصب وچوں سی۔
نظام عدل
آل حمدان دے نظام عدل دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ ناصر الدولہ خود شکایات سنتے تے حدود دے نفاذ دی نگرانی کر دے سن جدونکہ دوسرے حمدانی امراء قاضیاں دی تقرری دا خاص تے سنجیدہ اہتمام کر دے سن۔ ۔ چونکہ ابتداء وچ حمدانی عملداری وچ سنی مسلماناں دی اکثریت سی لہذا قاضی عام طور اُتے حنفی سنیاں وچوں منتخب کیتا جادا سی۔ (اوداں بعد وچ انہاں دی حدود وچ شیعہ آبادی وچ اضافہ ہویا۔ (دیکھاں: اسی مضمون دا ذیلی موضوع "مذہب")؛ اگرچہ حمدانیاں دے دور دے آخری برساں شیعہ قضات دی تقرری دے رجحان وچ اضافہ ہویا۔
معاشی نظام
حمدانیاں دا معاشی نظام عام طور اُتے خراج، مالیہ تے جزیہ دی وصولی نیز اموال تے املاک دی ضبطی اُتے استوار سی جس دی وجہ توں انہاں دے خزانے وچ بےتحاشا دولت جمع ہوجایا کردتی سی۔ ایہ دولت عام طور اُتے سنگ دلانہ روشاں دا ثمرہ سی جس دی مثالاں بارہا مآخذ وچ نقل ہوئی نیں۔ ۔ ۔ ۔ بااں ہمہ کہیا گیا اے کہ انہاں دی ایہ روش حمدانیاں نوں درپیش شدید مالی ضرورت دا نتیجہ سی جو انہاں دی فوج وچ شامل افراد دی تنخواہاں ادا کرنے دی وجہ توں پیش آئی سی۔ مشرق توں مغرب ول بیشتر تجارتی راستے حمدانیاں دے زیر نگاں علاقاں توں گذردے سن چنانجہ انہاں دا قلمرو اس حوالے توں وی بوہت اہم سی تے حلب، موصل تے رقہ دے اُتے رونق بازاراں دی توصیف مسلمان جغرافیہ داناں دی تالیفات وچ بوفور دیکھنے نوں ملدی اے۔ اس کاروباری گردش وچ زرعی مصنوعات، کپڑے، شیشے دی مصنوعات، کاغذ وغیرہ سمیت تمام مصنوعات دی برآمدات بوہت اہم سن تے ہر شہر اپنی خاص مصنوعات دے لئی مشہور سی۔ ۔
لغت تے نحو
لغت تے نحو وچ ابوعلی فارسی، ابن جنّی، ابن خالویہ، جداں اکابرین، خطابت وچ ابن نباتہ فارقی، لغت تے نحو وچ ابوبکر خوارزمی جداں مشاہیر نوں حمدانی امراء دی مادی تے معنوی و اخلاقی حمایت حاصل سی۔ ۔ ۔ آل حمدان دی حکومت علوم (تے سانس) دے ہور شعباں نوں وی خاص قسم دی توجہ دیندے سن تے انہاں دے فروغ وچ کردار ادا کر دے سن۔ ایتھے تک کہ علوم عقلیہ (منطق و فلسفہ تے کلام)، علم طب تے فلکیات دے نامی گرامی علما ـ منجملہ ابو نصر فارابی، عیسی رَقّی، جابر بن منصور سُکری، ابو الحسین بن کشکرایا تے ابوالقاسم تَنّوخی انہاں دی حکومت دی حدود وچ سکونت پزیر سن۔ ۔ ۔
مذہب
اس دے باوجود کہ آل حمدان ہمیشہ سنی حکمراناں دے حلیف سن، انہاں دا اپنا مذہب اعلانیہ طور اُتے شیعہ اثنا عشری سی۔ کہیا گیا اے کہ سیف الدولہ نے سنہ 351 ہجری توں حلب دی آبادی دے ڈھانچے نوں اہل تشیع دے حق وچ بدلنے دے لئی اقدامات کیتے۔ انھاں نے اپنے اس مقصد دے لئی بعض شیعہ اکابرین ـ منجملہ عمروبن حَمِق خُزاعی ـ دے مقبرے دی تعمیر دا اہتمام کیتا تے بعض سکاں اُتے پنجتن علیہم السلام دے اسماء کندہ کیتے۔ ابن حوقل دی روایت دے مطابق اہو الہیجاء حمدانی نے امام علیؑ دے حرم دے گرد مستحکم حصار تے قبر علیؑ اُتے اک عظیم قبہ تعمیر کیتا، جس دا اندرونی حصہ بیش قیمت قالیناں توں سجایا گیا سی۔ ابن عدیم نے لکھیا اے کہ سعد الدولہ نے اذان وچ "حی علی خیر العمل، تے محمد و علی خیر البشر" جداں جملاں دا اضافہ کیتا۔ حمدانیاں دے تشیع دے واضح ترین جلوے اس دور دے شاعر دی شاعری وچ نمایاں نیں۔ ابو فراس حمدانی نے بارہا اہل بیتؑ دی مدح تے انہاں دے دشمناں دی مذمت دی اے۔ ۔ تے دو دوسرے شاعراں نے وی ـ جنہاں دے ناں "محمد بن احمد بن حمدان المعروف بہ ابوبکر بَلَدی" تے "علی بن عبداللہ ناشئ الاصغر" نیں ـ اہل بیت دی شان وچ بوہت سارے اشعار کہے نیں۔ ۔ مشہور ادیب "ابوبکر خوارزمی" وی اپنے شیعہ رجحانات دا بر ملیا اظہار کر دے سن تے مشہور عالم نحو تے ناصر الدولہ دے بیٹاں دے استاد " ابوالحسن علي بن محمد عدوی شمشاطي شمشاطی"، وی شیعہ رجحانات رکھدے سن بعض مآخذ وچ منقول اے کہ ابو الحسن علی بن محمد عدوی شمشاطی (زندہ بسال 377 ہجری)  اپنے زمانے دے شیعہ علماء، نحویین تے مفسرین وچوں سن۔ اوہ ناصر الدولہ دے بیٹاں ابو تغلب تے انہاں دے بھائی دے استاد سن۔ بااں حال، حمدانی حکمران مذہبی مسامحت تے رواداری دی روش اُتے کاربند سن تے [انہاں دی حدود وچ نہ صرف مسلم فرقاں نوں مکمل آزادی حاصل سی بلکہ] انہاں دے زمانے وچ موصل دے علاقاں وچ لاتعداد گرجاگھراں دی موجودگی اس حقیقت دی عکاس اے کہ حمدانی اہل کتاب دے لئی وی مکمل آزادی عمل دے قائل سن۔
باہرلے جوڑ
مضمون دا ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام
گٹھ:شیعہ حکومتاں ‏ گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
سٹارنبرگ
سٹارنبرگ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
مرزا یحیی صبح ازل
مرزا یحیی صبح ازل ازلی مت دا بانی سی۔
گٹھ:ایران
وسٹمنسٹر یونیورسٹی
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
انیسوپٹیرا
انیسوپٹیرا دندلے آرڈر دا اک اُڈن والا بُھونڈ اے۔ ایہ یونانی شبداں ‘‘انپدھرے + پر‘‘ توں رل کے بنیا اے۔ ایہنوں پنجابی وچ ‘ پنبھیِری ‘ آکھیا جاندا اے ۔
سوئس فرانک
سوئس فرانک سویٹزرلینڈ تے لیختنشٹاین چ ورتی جان والی کرنسی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کرنسی
حسن البلقیہ
حسن البلقیہ (Hassanal Bolkiah; جاوی: حسن البلقية) مکمل ناں: حاجی حسن البلقیہ معز الدین والدولة (Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah; جاوی: حاج حسن البلقیة معز الدین والدولة) برونائی دار السلام دا 29واں تے موجودہ سلطان اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:بادشاہ گٹھ:برونائی گٹھ:برونائی دے بادشاہ
فاؤنڈیشن آف سارک رائیٹرز اینڈ لٹریچر
فاؤنڈیشن آف سارک رائیٹرز اینڈ لٹریچر (پھوسوال) اکو اک اجیہی سارک ، دیساں دی سرو-اچّ تنظیم اے جو اوہناں دیساں دے خطے وچ پرکرتی دی سنبھال اتے لوکاں دے لوکاں نال وچار وٹاندرے تے ادھارت ساہتکیاتے سبھیاچاری سرگرمیاںراہیں شانتی نوں مضبوط کرنا دے اپرلے کردی اے  ۔ ایہہ تنظیم1987 وچ پنجابی دی نامور لکھارناجیت کور دی پردھانگی ہیٹھ قایم کیتی گئی جو اجے وی اسدی پردھان چلی آ رہی اے ۔
حوالے
گٹھ:تنظیماں گٹھ:سارک گٹھ:بھارت
وادوز قلعہ
وادوز قلعہ وادوز لیختنشٹاین چ اک قلعہ اے اے 12ویں صدی ج بنایا گیا
بڈفورڈشائر یونیورسٹی
بڈفورڈشائر یونیورسٹی برطانیہ دے نگر بڈفورڈشائر چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
منیساریٹ اینیا
منیساریٹ اینیا رنگلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
آربرگ قلعہ
آربرگ قلعہ سویٹزرلینڈ چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:سویٹزرلینڈ گٹھ:سویٹزرلینڈ دے قلعے
صوبہ لامپانگ
صوبہ لامپانگ تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ لامپانگ شہر اے ۔
سورون
سورون  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 26,678 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
میکس پلانک سوسائیٹی
میکس پلانک سوسائیٹی (جرمن:Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften Eingetragener Verein) جرمنی دی اک سوسائیٹی اے۔ اے سرکاری نیں تے ناں ای اے نفے تے چلدی اے۔ اے جرمن کھوجی اداریاں دا اک جٹ اے۔ اینوں جرمن سرکار تے جرمنی دے 16 صوبے پیسے دیندے نیں۔
میکس پلانک سوسائیٹی دے 80 دے نیڑے ادارے لوکاں دے فیدے لئی سائینس سماجی سائینس آرٹس تے ہیومینیٹیز چ مڈلے ناپ تے کھوج کردے نیں۔ ایناں کول 13000 دے نیڑے پکے ملازم نیں جیدے چ 4700 سائینس گرو نیں تے ایدے نال 11000 دے نیڑے گجے یا پرونے کم کرن والے نیں۔ سوسائیٹی دا 2006 دا بجٹ 1۔4 بلین یورو سی۔ میکس پلانک سوسائیٹی نے اپنی اکھ سائینس چ ودیا کم تے رکھی اے۔ ایسی لئی سوسائیٹی دے سائنس داناں نیں 32 نوبل انعام وی جتے ہوۓ نیں۔
تریخ
سوسائیٹی 1911 چ قیصر ولیم سوسائیٹی دے ناں تے بنی۔ اے اوس ویلے دے جرمن شہنشاہ دے ناں تے بنی۔ وڈے سینسدان آ‏ینسٹائین، ورنر ہائیزنبرگ ایدے ڈریکٹر سن۔ 1946 چ اٹو ہاہن یدا صدر بنیا۔ 1948 چ ایدا ناں پلٹ کے ایدے پہلے صدر ممیکس پلانک دے ناں تے میکس پلانک سوسائیٹی رکھ دتا گیا۔
میکس پلانک سوسائیٹی دا ناں پورے جگ تے سائینس تے ٹیکنالوجی چ اک اگے ودویں تے کھوج لان والی منی پرمنی سوسائیٹی دا اے۔ لندن دے ٹائم ریسرچ ایجوکیشن نے یونیورسٹیاں توں بار ہون والی کھوج چ سائینس چ میکس پلانک سوسائیٹی دے کم نوں دنیا چ اک نمبر تے تے ٹیکنالوجی چ تیجے نمبر تے منیا اے۔ سوسائیٹی دی ویب سائیٹ 17 لکھ لوکاں نوں سالانہ اپنے ول کھچدی اے۔
ہور پڑھو
گٹھ:میونخ
چک 37 جی ڈی
چک 37 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ وس رہیا اے  ۔
ٹرسنریوتھ
ٹرسنریوتھ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
سوآر
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 26,149 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
سوآر
صوبہ مائے ہانگ سن
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ مائے ہانگ سن تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ مائے ہانگ سن شہر اے ۔
برمنگھم یونیورسٹی
برمنگم یونیورسٹی برطانیہ دے نگر برمنگم چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
نورودوم سیہامونی
نورودوم سیہامونی (Norodom Sihamoni؛ کھیمر بولی:នរោត្តម សីហមុនី) کمبوڈیا دا موجودہ بادشاہ اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بادشاہ گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے بادشاہ
برگ قلعہ
برگ قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
تارکناتھ داس
تارکناتھ داس (جاں تارک ناتھ داس) (তারকনাথ দাস) (15 جون 1884 – 22 دسمبر 1958) انگریز-مخالف بنگالی ہندوستانی انقلابی اتے ودوان سی۔ اوہ شمالی امریکہ دے لہندے ساحل تے پرواس کرن والے پہلے بھارتیاں وچوں سی اتے بھارت دی آزادی تحریک لئی پرواسی ایشیائی بھارتیاں نوں جتھیبند کردیاں اسنے اپنیاں سکیماں دی تالستائی نال گل بات کیتی سی۔ اوہ کولمبیا یونیورسٹی وچّ سیاسیات دا پروفیسر اتے ہور کئی یونیورسٹیاں دا معلم رہا۔
مڈھلا جیون
لہندے بنگال دے پنڈ مجوپارا (نیڑے کنچرپارا) ضلع 24 پرگنہ وچّ 15 جون 1884 نوں ہویا سی۔ ہیٹھلے درمیانے طبقے پروار وچوں اٹھے اوہناں دے پیؤ کالی موہن کلکتہ وچّ ڈاک اتے تار محکمے وچّ کلرک سن۔ تارک ناتھ داس دی لکھن کلا توں پربھاوت سکول دے ہیڈماسٹر نے دیش بھگتی نال  متعلق موضوع اک لیکھ لکھن لئی تارک ناتھ نوں پریرت کیتا۔ لیکھ پڑھ کے اک ججاں وچوں اک بیرسٹر پی متر (انشیلن سمتی دا بانی) نے اپنے ساتھی شتیش چندر باسو نوں تارک ناتھ نوں سمتی دا میمبر بھرتی کر لین لئی کیہا۔  داخلہ امتحان ودھیا انکاں نال پراپت کرکے 1901 وچّ ترک ناتھ یونیورسٹی ودیا لئی کلکتے دی جنرل اسمبلی انسٹیچیوٹ (ہن سکاٹش چرچ کالج) وچّ داخل ہو گیا۔  دیش بھگتی دیاں خفیہ سرگرمیاں وچّ اس نوں اپنی وڈی بھین گرجا دا پورن سمرتھن ملیا۔
اک مشن دا جنم
بنگالی جوش نوں اتشاہت کرن دے سلسلے وچّ شواجی دے علاوہ اک مہانتم بنگالی نائک راجا سیتارام رائے دے یوگدان دی سمرتی وچّ اک تیوہار دی شروعات کیتی گئی۔ 1906 دے ارمبھک مہینیاں وچّ، بنگال دی پرانی راجدھانی جیسور دے موہمدپر وچّ سیتارام اتسوَ دی پردھانگی کرن لئی جدوں باگھا جتن جاں جتندر ناتھ مکھرجی نوں سدیا گیا تاں اوہناں دے نال تارک وی اس وچّ شامل ہوئے۔ اس موقعے اتے، اک گپت بیٹھک دا پربندھ کیتا گیا جس وچّ تارک، شریش چندر سین، ستیندر سین اتے ادھار چندر لسکر سہت جتن وی موجود سن: ساریاں نے اک دے بعد اک ودیش وچّ اچّ سکھیا پراپت کرن لئی جانا سی۔ 1952 تکّ اس گپت بیٹھک دے ادیش دے بارے وچّ کسے نوں جانکاری نہیں سی، جدوں گل بات دے دوران تارک نے اسدے بارے وچّ دسیا۔ وشیش اچّ سکھیا دے نال، اوہناں نے فوجی ادھیاپن اتے وسپھوٹکاں دا گیان پراپت کرنا سی۔ اوہناں نے وشیش طور تے بھارت دی آزادی دے فیصلے دے پکھ وچّ ستنتر پچھمی دیشاں دے لوکاں دے وچّ ہمدردی دا ماحول تیار کرن دا تہئیا کیتا۔
ٹراؤنسٹائن
ٹراؤنسٹائن جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
شادوز قلعہ
شادوز قلعہ سویٹزرلینڈ چ اک قلعہ اے
شا انعام
thumb|کبھے|upleft|[[ساول پرلموتر، ایڈم ریس تے برائن پی سیہمڈ (کبھے تو‏ں سجے) مشترکہ طور اُتے 2006ء دا شا فلکیات انعام دتا گیا]] thumb|کبھے|upleft|[[سر رچرڈ ڈول، one of the 2004 life science تے medicine prize winners]] thumb|کبھے|upleft|[[Shiing-Shen Chern, the 2004 mathematical sciences prize winner]] }}
شادوز قلعہ
ہور ویکھو
گٹھ:سویٹزرلینڈ گٹھ:سویٹزرلینڈ دے قلعے
شا انعام
شا انعام ہر سال دتا جانے والا بین الاقوامی انعام اے، جو شا فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں 2004ء تو‏ں دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ شا فاؤنڈیشن د‏‏ی بنیاد 2002 وچ ہانگ کانگ وچ رکھی گئی، یا زندہ افراد نو‏‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ انعام کو، وسیع پیمانے اُتے "مشرق دے نوبل" دے طور اُتے شمار کیتا جاندا اے،  سر رن رن شا دے ناں تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے (邵逸夫)، جو ہانگ کانگ میڈیا د‏‏ی صنعت وچ سرگرم تے اک انسان دوست شخصیت نيں۔
انعام انہاں شعباں وچ حالیہ کامیابیاں دے اُتے دتا جاندا اے فلکیات، حیاتیات تے طب تے ریاضی; ایہ بعد وچ مرگ نئيں دتا جاندا۔
یہ ست نوبل انعام وصول کنندگان—جیولس اے. ہوف مین، بروس بیوٹلر، ساول پرلموتر، ایڈم ریس، شنیا یاماناکا، رابرٹ لیفکووٹز تے برائن پی سیہمڈ—کو پہلے شا انعام مل چکيا سی ۔
پس منظر
یہ انعام فلکیات ، زندگی سائنس تے طب تے ریاضی دے علوم دے شعبےآں وچ حالیہ کامیابیاں دے لئی ا‏‏ے۔ اس دا بعد وچ اعزاز نئيں دتا جاندا ا‏‏ے۔ [1] نامزدگی ستمبر وچ ہر سال شروع ہونے والے مدعو افراد دے ذریعہ نامزدگی جمع کروائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ایوارڈ یافتہ افراد دا اعلان موسم گرما وچ کیہ جاندا اے ، تے موسم خزاں دے شروع وچ تنیڑے وچ انعام وصول کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ فاتحین نو‏‏ں میڈل تے سند ملدا ا‏‏ے۔ تمغے دے سامنے شا دے نال نال انگریزی تے روايتی چینی ناں د‏‏ی تصویر وی شامل ا‏‏ے۔ پچھلے سال وچ ، زمرے وچ ، فاتح دا ناں تے فلاسفر Xun Zi (制 天命 而 之 Chinese ، جس دا مطلب اے "فطرت دے قانون نو‏‏ں سمجھنا تے اس دا استعمال کرو") دا چینی حوالہ ا‏‏ے۔ []] ہور برآں ، فاتح نو‏‏ں اک پیسہ مل جاندا اے ، جس د‏‏ی مالیت 1 اکتوبر 2015 تو‏ں 1.2 ملین امریکی ڈالر ا‏‏ے۔ [1] [7]
2012 تک ، 48 افراد نو‏‏ں 28 انعامات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فلکیات دے ایوارڈ دے افتتاحی فاتح کینیڈا دے جم پیبلز سن ۔ کائناتولوجی وچ انہاں د‏‏ی شراکت دے لئی انہاں نو‏ں اعزاز تو‏ں نوازیا گیا سی۔ لائف سائنس تے میڈیسن کیٹیگری دے لئی دو افتتاحی انعامات دتے گئے: امریکیو‏ں اسٹینلے نارمن کوہن ، ہربرٹ بوئیر تے یوٹ وائی کان نے مشترکہ طور اُتے ڈی این اے تو‏ں متعلق اپنے کماں وچ اک انعام جِتیا جدو‏ں کہ برطانوی فزیوولوجسٹ سر رچرڈ ڈول نے اپنی خدمات وچ حصہ لینے اُتے دوسرا انعام جِتیا۔ کینسر د‏‏ی وبا. چین دے شینگ شین چرن نے متنازعہ جیومیٹری اُتے اپنے کم دے لئی افتتاحی ریاضی سائنسز دا ایوارڈ جِتیا۔
بارہ نوبل انعام یافتہ — جولس ہاف مین ، بروس بیوٹلر ، ساؤل پرلموٹٹر ، ایڈم رائسز ، شنیا یاماناکا ، رابرٹ لیفکوٹز ، برائن شمٹ ، جیفری سی ہال ، مائیکل روزبش ، مائیکل ڈبلیو ینگ ، کِپ تھورن ، رینر ویس ، پی جیمز ای پیبلس۔ تے مشیل میئر w شا انعام دے سابقہ ​​انعام یافتہ سن ۔
کمیٹی
منصفین: Yuet Wai Kan، Kenneth Young، Peter Goldreich، رینڈی شیک مین، Peter Sarnak
فلکیات : Peter Goldreich، Ewine van Dishoeck، Reinhard Genzel، Victoria Kaspi، John A. Peacock
سائنس تے طب : رینڈی شیک مین، بروس بیوٹلر، کارول ڈبلیو. گریڈر، Franz-Ulrich Hartl، رابرٹ لیفکووٹز، Eve Marder، شنیا یاماناکا
ریاضیا‏تی سائنس : Peter Sarnak, John M. Ball, David Eisenbud, Sir Timothy Gowers, John Morgan (mathematician)
باہرلے جوڑ
گٹھ:بین الاقوامی اعزازات گٹھ:ریاضیات دے اعزازات گٹھ:سائنس و ہندسیات دے اعزازات گٹھ:کیمیا دے اعزازات گٹھ:فزکس دے اعزازات گٹھ:ہانگ کانگ وچ 2002ء دیاں تاسیساں گٹھ:انعام
منیساریٹ ایسٹریپ
منیساریٹ ایسٹریپ رنگلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
بولٹن یونیورسٹی
بولٹن یونیورسٹی برطانیہ دے نگر بولٹن چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
ہلائل قلعہ
ہلائل قلعہ سویٹزرلینڈ چ اک قلعہ  اے
منیساریٹ بورشگراوی
منیساریٹ بورشگراوی رنگلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
سلطان پور
سلطان پور  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 100,065 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
کوہ قاف
thumb|433x433px|اساطیر مطابق کائنات دی شکل کوہ کاف( Qaafkuh or کوه قاف Kuh-e Qaaf؛ جبل قاف Jabal Qāf or Djebel Qaf) ایرانی اتے عربی اساطیری روایتاں مطابق دنیا دا سبھ توں اچا پہاڑ اے۔ کئی لوک ایہہ مندے ہن کہ ایہہ قطب شمالی اتے اے۔ ایہہ اک پہاڑ دی تھاں پہاڑاں دی کسے لڑی لئی وی ورتیا ہو سکدا اے۔
کوہ قاف ایرانی ثقافتاں وچ اک پر اسرار پہاڑیاں نیں تے اس دے متعلق اوتھے دیاں رویات وچ عجیب مافوق الفطرت کہانیاں عام نیں جس دی وجہ ایہ اے کہ انہاں بلند پہاڑی سلسلےآں دے پار کدی ایرانی پہنچ نہیں پائے۔ ایرانیاں دی دیکھا دیکھی ایہ کہانیاں برصغیر وچ وی مشہور ہو گئیاں نیں۔ جو گلاں مشہور نیں اوہ ایہ نیں۔
گٹھ:اساطیری پہاڑ گٹھ: قفقاز دی تریخ گٹھ:جن گٹھ:عربی علم الاساطیر
چسٹر یونیورسٹی
چسٹر یونیورسٹی برطانیہ دے نگر چسٹر چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
فسق
فسق دے لفظی معنی خروج تے باہر نکل جانے دے نيں اصطلاح شرع وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی اطاعت تو‏ں نکل جانے نو‏‏ں فسق کہندے نيں تے اطاعت الہیہ تو‏ں نکل جانا کفر وانکار دے ذریعہ وی ہُندا اے تے عملی نافرمانی دے ذریعہ وی اس لئی لفظ فاسق کافر دے لئی وی بولا جاندا اے قرآن کریم وچ بیشتر لفظ فاسقین کافراں ہی دے لئی استعمال ہويا اے تے مومن گنہگار نو‏‏ں وی فاسق کہیا جاندا اے فقہاء د‏‏ی اصطلاح وچ عموماً لفظ فاسق ايس‏ے معنی دے لئی استعمال ہويا اے انہاں د‏‏ی اصطلاح وچ فاسق نو‏‏ں کافر دے بالمقابل اس د‏ی قسیم قرار دتا گیا اے جو شخص کِس‏ے کبیرہ گناہ دا ارتکاب کرے تے فیر اس تو‏ں توبہ وی نہ کرے یا صغیرہ گناہ اُتے اصرار کرے اس د‏ی عادت بنالے اوہ فقہا د‏‏ی اصطلاح وچ فاسق کہلاندا اے (مظہری) تے جو شخص ایہ فسق دے کم تے گناہ علانیہ جرأت دے نال کردا پھرے اسنو‏ں فاجر کہیا جاندا اے، لفظ فسق اصل وچ قرآن تو‏ں اخذ د‏‏ی جانے والی اک اصطلاح اے جو خاصے مختلف مفاہیم وچ استعمال وچ دیکھنے وچ آندا اے ؛ قرآن وچ فسق دا لفظ فاسق د‏‏ی صورت وچ سورت حجرات د‏‏ی چھیويں آیت وچ آندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لفظ نو‏‏ں اردو د‏‏ی لغات وچ وی متعدد معنےآں وچ درج کیتا جاندا اے جداں منافق، غیر عادل، فاسد، کافر، دہریہ تے ملحد وغیرہ۔ جدو‏ں کہ جے قرآن وچ اس دے معنے دیکھے جان تاں اوہ ناحق تے یا نافرمانی دے آندے نيں۔ 49 واں سورت الحجرات د‏‏ی آیت 6 وچ فسق دا لفظ آیا اے تے اس دا ترجمہ ایويں اے کہ مندرجہ بالا اردو ترجمۂ قرآن وچ عربی لفظ فاسق دے لئی جو لفظ اختیار کیتا گیا اے اوہ نافرمان  دا اے جدو‏ں کہ انگریزی دے اک آن لائن ترجمۂ قرآن وچ عربی فاسق دے متبادل لفظ نو‏‏ں  iniquitous  لکھیا گیا اے، جس دے معنی اردو لغات وچ بے انصاف، غیر عادل تے شریر دے آندے نيں۔
حوالے
گٹھ:فسق گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
بوآ:تریخ اسلام/منتخب مقالہ/1
thumb|300px|طلائی اردو سلطنت اپنے عروج ویلے طلائی اردو (منگولی :آلتان اورد ، تاتاری بولی :آلتین اردا ، ترکی بولی :آلتین اوردو ، روسی بولی :زولوتایا اوردا ) منگول بعد چ ترک اثرات آلی مسلمان ریاست سی جسنوں ایہہ ناں روسیاں نے دتا سی کیونجے ایہہ لوک سنہری خیمےآں (یورت) چ رہندے سن تے روسیاں نے اینہاں نوں سنہری لشکر آکھنا شروع کر دتا ۔ جہڑی 1240ء دی دہائی چ روس تے منگول حملہ ہون دے بعد منگول سلطنت دے لہندے حصے تے قائم ہوئی سی جہڑا اج دے روس ، یوکرین ، مالدویا ، قازقستان تے قفقاز(کوہ قاف) دے علاقےآں تے مشتمل سی ۔ سلطنت طلائی اردو دے علاقےآں چ اپنےعروج دے ویلے چڑھدے یورپ دا بوہتا علاقہ کوہ یورال توں لے کے دریائے ڈینیوب دے سجے کنڈے تک تے چڑھدے چ سائبیریا دےاندر دور تک دےعلاقے سن ۔ دکھن چ طلائی اردو دے کالا سمندر تے کوہ قفقاز (کوہ قاف) تے ایران تے حکومت کرن آلی منگول ایل خانی سلطنت نال ملے ہوئے سن ۔ طلائی اردو دے لوک زیادہ تر مخلوط ترک تے منکول سن جنہاں نے اسلام قبول کر لئیا سی ۔ اردو دی بوہتی آبادی ترک نژاد ، قپچاق ، وولگا تاتار ، خوارزمی تے دوجے سن ۔ طلائی اردو ہولی ہولی ترکیت دا شکار ہو گئیا تے اپنی منگول شناخت کھو دتی تے باتو دی اولاد جہڑی اصلی منگول جنگجو سی ، نوں اعلی طبقہ (اشرافیہ) سمجھئیا جاندا سی ۔ طلائی اردو دے لوکاں نوں روسی تے یورپی عام طور تے عام ناں تاتاری نال جاندے سن ۔
اردو دی آبادی دی اکثریت خانہ بدوش تے زراعتی سی تے ایہہ قپچاق بولی بولدے سن ۔
باتو خان دی اولاد پہلے سرائے باتو تے بعد چ سرائے بیرکے توں طلائی اردو تے حکومت کردی سی ۔ اینہاں دی حکومت چ دریائے وولگا توں دریائے ڈینیوب تک سی ، جدوں کہ اینہاں دیاں اگلیاں نسلاں دی حکومت دریائے یورال توں جھیل بالکش تک سی ۔
ہور پڑھو۔۔۔
چک 38 جی ڈی
چک 38 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ وس رہیا اے  ۔
ٹوفن قلعہ
ٹوفن قلعہ سویٹزرلینڈ چ اک قلعہ اے
انٹرالگاؤ
انٹرالگاؤ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
صوبہ نان
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔
تھائی لینڈ 76 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں تھائی بولی چ چنگواٹ آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ صوبے جغرافیائی طور اتے 6 علاقےآں (ریحن) چ تقسیم کیتے گئے نیں ۔ راجگڑھ بنکاک صوبہ نئیں پر اک خاص انتظامی علاقہ اے ، پر جدوں اس دا انتظام دوجے 76 صوبےآں دے برابر کیتا گیا ، اسنوں 77واں صوبہ سمجھیا جان لگا ۔
صوبہ نان تھائی لینڈ دے 76 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ نان شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ گٹھ:تھائی لینڈ دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ہند چینی
منیساریٹ کپریا
منیساریٹ کپریا رنگلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رنگلی اڈدی سہنپ
حکیم شاہد انجم
قاضی شاہد محمودانجم قادرآباد دی معروف شخصیت اے۔ آپ 10اگست 1973ءنوں قادرآباد چ پیدا ہوۓ ۔آپ دے پیؤ دا ناں علیم الدین  اے۔
ڈگری
انہاں دی ڈگری حاصل کیتی ہوئی اے۔
پیشہ
ایہہ پیشہ دے طور تے ایک طبیب تے صحافی نیں ۔انہاں دے دواخانہ توں ڈھیر لوگ صحت یاب ہوۓ نیں۔
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان
کوونٹری یونیورسٹی
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
گرايرز قلعہ
گرايرز  قلعہ سویٹزرلینڈ چ اک قلعہ  اے
چک 39 جی ڈی
چک 39 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ وس رہیا اے  ۔
ٹانڈہ، امبیڈکر نگر
ٹانڈہ  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ ضلع امبیڈکرنگر دا اک اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 95،516 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
معاویہ
معاویہ بن ابی سفیان (م60ھ) پہلا اموی خلیفہ اے جو صلح امام حسن دے بعد سنہ 60 ہجری تک تقریبا ویہہ سال خلیفہ رہیا اس دے دور حکومت وچ دمشق راجگڑھ سی۔ اوہ فتح مکہ دے موقع اُتے اسلام لیایا تے اوہ طلقا وچو‏ں سی۔ ابوبکر دے زمانے وچ سرزمین شام دے موقع اُتے اوتھ‏ے حاضر سی تے عمر بن خطاب دے زمانے وچ اردن دا گورنر فیر پورے شام دا حاکم رہیا۔ عثمان بن عفان دے خلاف شورش وچ انہاں دے مدد چاہنے دے باوجود اس نے انہاں د‏‏ی مدد نئيں کيت‏‏ی۔ امام علی (ع) د‏‏ی خلافت وچ خون خواہی عثمان دے بہانے جنگ صفین بپا کيتی۔ شہادت امام علی (ع) دے بعد امام حسن تو‏ں صلح ک‏ر ک‏ے مکمل مسلماناں د‏‏ی خلافت اپنے ہتھ وچ لے لئی۔ دمشق نو‏‏ں اپنا پایہ تخت قرار دتا۔ اس دے دور خلافت وچ اکثر فتوحات غربی تے شمال آفریقہ وچ ہوئیاں۔ شرقی سر زمیناں د‏‏ی فتوحات دا زیادہ خواہان سی۔ معاویہ نے خلافت نو‏‏ں سلطنت وچ تبدیل کر دتا۔ اپنے بیٹے یزید د‏‏ی بیعت دے لئی اس نے بہت زیادہ کوشش کيتی۔ ملکی امور چلانے دے لئی جدید دیوان بنائے۔ خوارج دے فتنےآں تے شیعاں د‏‏ی شورشاں نو‏‏ں اس نے سر کوب کيتا۔
معاویہ بن ابو سفیان (602-680) اک عرب مسلمان پیفمبر اسلام محمد دا اک صحابی سی جیدا جوڑ مکہ دے قبیلے قریش نال سی۔ اوہ شام چ عرب قوجاں دے نال رومیاں نال لڑیا، شام دے گورنر ریا۔ بنو امیہ دا اوہ پہلا بادشاہ سی۔ اوہ وی ورے تک بادشاہ ریا۔ اوناں دے کئی دیساں تے عرباں نے مل ماریا۔
زندگی
ابو عبد الرحمان معاویہ بن ابی سفیان صخر بن حرب بن امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی قریشی اموی بعثت تو‏ں 5 سال پہلے پیدا ہويا۔ بعض نے ست سال تے تیرہ سال بعثت تو‏ں قبلاس دتی پیدائش ذکر کيتی ا‏‏ے۔ اس دتی والدہ ہند بنت عتبہ بن ربیعہ بن عبد شمس بن عبد مناف ا‏‏ے۔
شکل تے صورت دے لحاظ تو‏ں اسنو‏ں خوبصورت تے سفید رنگ دا بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ منقول اے کہ اوہ اپنی ڈاڑھی نو‏‏ں سونے د‏‏ی مانند سرخی مائل پیلے رنگ تو‏ں خضاب کردا۔ مشہور قول د‏‏ی بنا اُتے اس دے اسلام قبول کرنے دا زمانہ فتح مکہ اے تے اوہ طلقاء وچو‏ں ا‏‏ے۔ یوم القضاء وی اسک‏‏ے اسلام لیانے دا دن ذکر ہويا۔دوسری نقل کيتی بنا اُتے اوہ اپنے اسلام نو‏‏ں چھپاندا سی۔ بعض نے اسنو‏ں کاتبان وحی تو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔ پیامبر خدا نے اسنو‏ں نفرین د‏‏ی کہ اوہ کدی سیر نہ ہوئے۔ معاویہ د‏‏ی تعظیم تے تکریم وچ بہت زیادہ روایات جعل ہوئیاں نيں۔
ازواج پیغمبر دے بھائیاں وچو‏ں صرف معاویہ نو‏‏ں خال المومنین کہیا گیا۔ رسول خدا د‏‏ی زوجہ ام حبیبہ معاویہ د‏‏ی بہن سی۔ اس لحاظ تو‏ں اسنو‏ں خال المومنین کہیا گیا۔ ) معاویہ نے ابوبکر، عمر، عثمان تے اپنی بہن ام حبیبہ تو‏ں حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ صحابہ تے تابعین د‏‏ی اک جماعت نے اس تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔
معاویہ نے جنگ یمامہ وچ شرکت کيتی تے فیر اسک‏‏ے بعد اپنے بھائی یزید دے نال سپاه ابوبکر وچ شام گیا۔ ساحلی شہر صیدا، عرقہ، جبیل، بیروت، عکا تے صور وچ موجود سی۔
معاویہ نے عمر بن خطاب دا اعتماد حاصل کيتا لہذا اس نے اردن دا گورنر اسک‏‏ے بھائی یزید نو‏‏ں شام د‏‏ی گورنری دی۔ طاعون د‏‏ی بیماری وچ اسک‏‏ے بھائی د‏‏ی وفات دے بعد شام دا تمام علاقہ اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ عثمان بن عفان نو‏‏ں خلافت ملنے دے وقت تمام سرزمین د‏‏ی گورنری معاویہ دے حوالے ک‏ے دتی۔ عثمان دے قتل دے بعد حضرت امام علی (ع) د‏‏ی بیعت تو‏ں انکاری ہويا خون عثمان د‏‏ی خون خواہی دے بہانے امام دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا۔ شام دے لوکاں نے عثمان د‏‏ی خونخواہی تے علی نال جنگ اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی۔ حکومت امام علی (ع) دے آخر تک ایہ اختلاف جاری رہیا۔ شہادت امام علی (ع) دے بعد معاویہ تے امام حسن (ع) دے درمیان صلح قائم ہوئی جس دے نتیجے وچ امام حسن معاویہ دے حق وچ حکومت تو‏ں کنارہ کشی کر لئی۔ صلح امام حسن (ع) دے بعد آخر عمر تک خلیفہ مسلمین رہیا۔
پہلا جیون
مکہ دے فتح ہون ویلے معاویہ نے اسلام قبول کیتا۔ اوہ شام دے محاز تے اسلامی فوج وچ شامل ہو گۓ تے رومیاں نال لڑائیاں چ حصہ لیا۔
شام دا سردار
خلیفہ عمر فاروق نے اوس نوں 640 چ شام دا صوبیدار بنا دتا۔ معاویھ نے ھولی ھولی اس علاقے چ اپنی گرفت نوں تکڑا کیتا تس لوکاں نوں اپنا وفادار بنالیا۔647 تک اس نے تگری فوج بنالی جیدے نال اس نے 649 چ قبرص تے 654 روڈس تے تے 655 تے باظنتینی بحریہ نوں لائسیہ تے شکست دتی۔
ابتدائی خلافتاں دا زمانہ
یزید بن ابی سفیان شامات د‏‏ی فتح دے موقع اُتے سپہ سالار سی۔ ابوبکر نے معاویہ نو‏‏ں اس دے بھائی دے نال حکومت دی۔ اس د‏ی فوت دے بعد عمر دے زمانے وچ شام د‏‏ی ولایت اُتے منصوب ہويا۔ بعض مؤرخین نے عمر د‏‏ی جانب تو‏ں معاویہ د‏‏ی نسبت سہل انگاری ہر حیرانگی دا اظہار کيتا۔ حسن بصری کہندا اے: معاویہ نے عمر دے زمانے تو‏ں ہی اپنے آپ نو‏‏ں خلافت دے لئی تیار ک‏ر ليا سی۔ عمر نے تمام شامات معاویہ دے حوالے ک‏ے دتے سن ۔ معاویہ کہندا سی: خدا د‏‏ی قسم! اوہ تنہا عمر دے نزدیک ایسا مقام رکھدا سی اس طرح لوکاں اُتے تسلط حاصل ک‏ر ليا۔ عثمان دے سامنے جدو‏ں معاویہ د‏‏ی نسبت اعتراضات ہُندے تاں اوہ کہندا کہ کس طرح اسنو‏ں معزول کراں اسنو‏ں تاں عمر نے منصوب کيتا ا‏‏ے۔ عثمان دے دور وچ ، شام دا علاقہ اُتے امن علاقہ شمار ہُندا سی۔ اس نے ورائے کوفہ تے ابوذر نو‏‏ں ايس‏ے جگہ جلاوطن کيتا؛ گرچہ معاویہ نے اپنی شخصیت تے حیثیت د‏‏ی حفاظت تے لوکاں اُتے انہاں دے اثرات روکنے کیلئی انہاں نو‏ں شام تو‏ں کڈ دتا۔ شام معاویہ دا تربیت شده علاقہ سی۔ ایہ اک ایسا امر اے کہ جس دتی حقیقت بنی امیہ د‏‏ی حکومت دے دوران اوتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی اس تو‏ں وفاداری مکمل طور اُتے آشکار ہوئی۔ کہندے نيں کہ بنی امیہ دے بزرگاں نے سفاح دے نزدیک گواہی دتی کہ اوہ بنی امیہ دے علاوہ کسی نو‏‏ں پیامبر (ص) د‏‏ی اقوام تو‏ں نئيں سمجھدے نيں۔
معاویہ تو‏ں منقول ہويا کہ اس نے کہیا: .اسی طرح اس نے کاتب وحی تے خال المومنین دے القاب د‏‏ی کوشش کيتی تو‏ں کہ اس د‏ی شخصیت وچ استحکا‏م پیدا ہوئے۔ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی تشویق کردا جواس دتی شان وچ روایات جعل کردے تے اوہ لوکاں وچ اس دتی ترویج کردے۔
عثمان دے خلاف شورش دا آغاز
معاویہ عثمان دے خلاف شروع ہونے والی شورش د‏‏ی ابتدا تو‏ں ہی اس تو‏ں فائدہ اٹھانے دے در پے سی۔ اس نے اک وقت عثمان تو‏ں تقاضا کيتا کہ اوہ اس دے پاس شام آ جائے تو‏ں کہ مخالفین دے ہتھو‏ں تو‏ں امان وچ رہ‏‏ے۔ لیکن اس نے ایہ تجویز قبول نئيں کيت‏‏ی۔ جدو‏ں شورش وچ سختی تے شدت پیدا ہوئی تاں معاویہ نے صرف ایہی راہ دیکھی کہ عثمان قتل ہوئے جائے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس نے عثمان د‏‏ی کسی قسم د‏‏ی مدد نئيں کيت‏‏ی۔ یہانتک کہ عثمان سخت ترین حالات وچ خود اس گل کيتی طرف متوجہ ہويا تے اس نے اک عتاب آمیز خط اسنو‏ں لکھیا۔ عثمان دے بعد معاویہ نے امویاں نو‏‏ں اس دا وارث سمجھیا تے ايس‏ے د‏‏ی خونخواہی دے بہانے حضرت علی دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا۔ عثمان دے قتل دے بعد اس د‏ی بیوی دے شام فرار ہونے دے بعد اس نال شادی کيتی خواہش د‏‏ی لیکن اس نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا۔
معاویہ نے حضرت علی نو‏‏ں لکھنے والے خطوط وچ اس گل دا سہارا لیا: ساڈا خلیفہ عثمان مظلوم قتل ہويا تے خدا اسک‏‏ے متعلق فرماندا اے: جو کوئی مظلوم ماریا جائے اسيں اس دے ولی دے لئی قدرت فراہ‏م کردے نيں۔ پس اسيں عثمان تے اس دے بیٹےآں د‏‏ی نسبت اس خونخواہی دے لئی زیادہ سزاوار نيں۔ معاویہ اپنے بہت زیادہ پروپیگنڈے وچ اپنے آپ نو‏‏ں عثمان دا وارث کہندا سی۔
برطرفی د‏‏ی کوشش
امام علی(ع) نے خلافت دے آغاز وچ ہی معاویہ دے نمائندے تو‏ں کہیا: معاویہ تو‏ں کہو کہ وچ اس د‏ی شام اُتے امیری تو‏ں خوش نئيں ہاں تے لوک کدی اس د‏ی خلافت دے متعلق رضایت نئيں دینگے۔ معاویہ نے جنگ جمل تو‏ں پہلے زبیر نو‏‏ں لکھیا: اس نے شام دے لوکاں تو‏ں اسدے لئی بیعت لی اے، جے عراق انہاں د‏‏ی ہمنوائی کرے تاں شام د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی مشکل نئيں ہوئے گی۔ زبیر معاویہ دے اس خط تو‏ں بہت خوش ہويا۔ معاویہ اس گل اُتے سی کہ قریش د‏‏ی سیاسی شخصیتاں وچو‏ں خاص طور اُتے ایسی شخصیتاں نو‏‏ں چاہندا سی کہ جو اس شورا وچ موجود ہاں تے اوہ انہاں نو‏ں اپنی جانب جذب کرے تاکہ انہاں تو‏ں سیاسی فائدہ حاصل کر سک‏‏ے۔ امام نے ايس‏ے نکتے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تے کہیا شام وچ موجود قرشیاں وچو‏ں کوئی اک وی شورا وچ قبول نئيں ہوئے نيں تے خلافت انہاں دے لئی روا نئيں ا‏‏ے۔ ہور معاویہ نے امام علی نو‏‏ں لکھے جانے والے خط وچ شورا دا مسئلہ بیان کيتا۔
معاویہ نے شام وچ اک گفتگو دے دوران کہیا: علی میرے تو‏ں کِداں خلافت وچ برتر اے ؟ جے حجاز دے لوکاں نےاس دتی بیعت د‏‏ی اے تاں شام دے لوکاں نے میری بیعت کيتی۔ حجاز تے شام برابر ا‏‏ے۔ اس نے ایہی کلمات امام نو‏‏ں اک خط وچ لکھے: جدو‏ں تک حجاز دے لوک حق د‏‏ی رعایت کردے رہے اس وقت تک اوہ شام اُتے حاکم سن ۔ لیکن ہن انہاں نے حق نو‏‏ں چھڈ دتا اے ہن ایہ حق شامیاں دا ا‏‏ے۔ امام نے جواب وچ لکھیا: تیری ایہ بات:اہل شام اہل حجاز اُتے حاکم نيں، قرشیاں وچو‏ں کوئی ایسا شخص دسو جسنو‏ں شورا وچ قبول کيتا جائے یا اسدے لئی خلافت روا ہوئے۔ جے تسيں ایسا دعوی کرو گے تاں مہاجر تے انصار توانو‏‏ں جھٹلاواں گے … میری بیعت سب نے د‏‏ی کسی د‏‏ی اس وچ مخالفت موجود نئيں اے تے تجدید بیعت کيتی کوئی گنجائش ہی باقی نئيں رہندی ا‏‏ے۔
جنگ صفین
پس جدو‏ں خط تے کتابت تے معاویہ نو‏‏ں ہٹانے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوئے گئياں تاں امام نے اس تو‏ں جہاد دا قطعی فیصلہ کيتا۔ امام نے مہاجر تے انصار وچو‏ں اپنے بزرگ صحابیاں نو‏‏ں اپنے پاس بلايا۔ خطبہ پڑھیا تے اسک‏‏ے بعد انہاں نو‏ں جہاد د‏‏ی دعوت دتی۔ بالآخر سنہ 37 ہجری دے صفر دے مہینے وچ صفین نامی جگہ اُتے جنگ ہوئی۔ شکست جدو‏ں معاویہ د‏‏ی فوج دے روبرو سی تاں انہاں نے قرآن نیزےآں اُتے بلند کیتے۔ ایہ صورتحال دیکھ ک‏ے امام علی دے بعض سپاہیاں نے جنگ تو‏ں ہتھ کھچ لیا۔ نتیجے وچ حَکَمیت دے لئی دونے طائفاں دے درمیان حَکَم مقرر ہوئے تے جنگ کِسے نتیجے دے بغیر ختم ہوئے گئی۔
جنگ صفین دے بعد
امام نے نہروان دے بعد دوبارہ کوشش کيتی کہ عراقیاں نو‏‏ں شام نال جنگ دے لئی تیار کرن۔ اس کم دے لئی تیار ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد کم سی۔ امام نے لوکاں د‏‏ی سستی وچ خطبے دتے تے کہیا: ۔ وچ ایداں دے لوکاں وچ گرفتار ہويا ہاں کہ جدو‏ں حکم دیندا ہاں اوہ عمل نئيں کردے جدو‏ں بلاندا ہاں تاں جواب نئيں دیندے نيں۔ معاویہ عراقیاں د‏‏ی اس سستی تو‏ں آگاہ سی۔ لہذا اس نے انہاں حالات وچ امام علی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تضعیف تے عراق وچ اپنا راستہ ہموار کرنے دے لئی امام دے زیر تسلط علاقےآں جزیرۃ العرب تے عراق دے کچھ علاقےآں وچ شب خون مارنے دا ارادہ کيتا۔ معاویہ کہندا سی: ایہ قتل تے غارت تے تاراجی عراقیاں نو‏‏ں خوفزدہ کردی اے تے جو امام دے مخالفین وچو‏ں نيں یا جو امام تو‏ں جدائی دا ارادہ رکھدے نيں انہاں نو‏ں اس کم د‏‏ی ہمت دیندی ا‏‏ے۔ جو اس دگرگونی تو‏ں بیمناک نيں انہاں نو‏ں ساڈے پاس لاؤ۔ انہاں حملےآں تے شب خون غارات دے ناں تو‏ں معروف‌ نيں. ابواسحق ثقفی نے کتاب الغارات نے انہاں غارات د‏‏ی لسٹ وچ کتاب تالیف کيتی ا‏‏ے۔
سپاه شام دے ناجائز اقدام
ابواسحق ابراہیم ثقفی نے کتاب الغارات وچ سپاه معاویہ دے دوسرے علاقےآں اُتے حملےآں نو‏‏ں اکٹھا کيتا ا‏‏ے۔
بصرے اُتے حملہ
معاویہ نے عمرو بن عاص تو‏ں مشورے دے نال عبدالله بن عامر حضرمی نو‏‏ں بصره روانہ کيتا تو‏ں کہ اوتھ‏ے دے لوکاں دے درمیان خون عثمان د‏‏ی خونخواہی دے ذریعے اپنے حامیاں نو‏‏ں اکٹھا کرے تے اوہ اس شہر وچ تصرف کرے۔ ابن عامر نے قبیلۂ بنی تمیم نو‏‏ں اکٹھا کيتا۔ ضحاک بن عبدالله ہلالی نے امام علی د‏‏ی حمایت وچ اس اُتے اعتراض کيتا لیکن اکثر تمیمیاں نے ابن عامر د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اٹھیا کھڑے ہوئے۔ معاویہ نے ابن عامر تو‏ں چاہیا سی کہ اوہ مضریاں اُتے اعتماد کرے ایہ گل ازدیاں د‏‏ی رنجش دا سبب بنی۔ بصرے دے نائب زیاد بن عبید نے عبدالله بن عباس نو‏‏ں خط لکھیا جو اس وقت کوفہ وچ سی تے بصرے دا والی سی۔ زیاد نے ازدیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں نماز جمعہ دا اقامہ کيتا تے لوکاں تو‏ں تقاضا کيتا کہ اوہ بنی تمیم دے مقابلے وچ کھڑے ہون۔ امام نے زیاد بن ضبیعہ تمیمی نو‏‏ں بصرے وچ بھیجیا تو‏ں کہ اوہ بنی تمیم نو‏‏ں ابن عامر د‏‏ی حمایت تو‏ں روکے۔ بہت زیادہ کوششاں تو‏ں بنی تمیم ابن عامر د‏‏ی حمایت تو‏ں دستبردار ہوئے۔ انہاں حالات وچ اوہ خوارج دے ہتھو‏ں وچ قتل ہوئے گیا۔ امام نے جاریۃ بن قدامہ د‏‏ی سرکردگی وچ بنی تمیم دے پنجاہ افراد نو‏‏ں بصره بھیجیا۔ اس نے شیعاں دے لئی امام دا خط پڑھیا۔ جنگ ہوئی تاں بنی تمیم شکست تو‏ں دوچار ہوئے۔
عراق اُتے حملہ
معاویہ نے ضحاک بن قیس نو‏‏ں عراق بھیجیا تے کہیا کہ جتھے جاؤ اوتھ‏ے قتل تے غارت تے تباہی پھیلا دو، علی دے دوستاں نو‏‏ں قتل کرو تے جلدی تو‏ں اس جگہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دوسری جگہ چلے جاؤ۔ ضحاک کوفہ آیا لوکاں دے اموال برباد کیتے تے حجاج دے کاروان اُتے حملہ آور ہويا۔ امام نے حجر بن عدی نو‏‏ں 4000 افراد دے ک‏ے ضحاک دے پِچھے روانہ کيتا۔ حجر نے اسنو‏ں تدمر وچ جا لیا جنگ ہوئی شامیاں دے ۱۹ افراد مارے گئے حجر دے ساتھیاں وچو‏ں 2 شہید ہوئے۔ ضحاک رات د‏‏ی تاریدی ميں فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔
نعمان بن بشیر د‏‏ی سرکردگی وچ فرات دے اطراف عین التمر اُتے حملہ معاویہ دا اک ہور ناجائز اقدام سی۔ لیکن ایہ حملہ معمولی سی جنگ تے نعمان دے فرار تو‏ں تمام ہوئے گیا۔ انہاں حملےآں دے بعد عدی بن حاتم نے 2000 افراد دے نال شام دے نچلے علاقےآں د‏‏ی زمیناں وچ حملے کیتے۔
معاویہ نے دومۃ الجندل وچ سپاہ بھیجی تو‏ں کہ انہاں تو‏ں زکات لاں۔ امام نے وی مالک بن کعب دے نال سپاہ بھیجی دونے آمنے سامنے ہوئیاں اک دن جنگ دے بعد شام د‏‏ی سپاہ شام واپس چلی گئی۔
ہور حملےآں وچو‏ں سفیان بن عوف غامدی دا چھ ہزار افراد د‏‏ی معیت وچ ہیت اُتے حملہ سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ انبار گئے۔ امام دے ساتھی شہر وچ کم سن ۔ متجاوزین نے انبار شہر نو‏‏ں تباہ تے برباد کيتا۔ امام نے سعید بن قیس ہمدانی نو‏‏ں اٹھ ہزار افراد دے نال شامیاں دے تعاقب وچ روانہ کيتا لیکن اوہ انہاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے شام وچ داخل ہوئے گئے۔
حجاز اُتے حملہ
سال ۳۹ دے ایام حج وچ معاویہ نے یزید بن شجره رہاوی نو‏‏ں مکہ وچ بھیجیا تو‏ں کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں معاویہ د‏‏ی طرف دعوت دے۔ امام نے اس سپاہ دے مقابلے وچ معقل بن قیس ریاحی نو‏‏ں مکہ بھیجیا۔ سپاه شام کسی درگیری دے بغیر مناسک حج دے بعد شام واپس چلی گی۔ معقل نے وادی القری تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ چند تن اسیر ہوئے جنکا بعد وچ عراق دے قیدیاں تو‏ں تبادلہ کيتا گیا۔
معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں بُسر بن ارطاة د‏‏ی سربراہی وچ حجاز تے یمن اُتے حملہ سخت ترین غارت گری سی۔ معاویہ نے بسر تو‏ں چاہیا کہ جتھے وی علی دے شیعاں نو‏‏ں پائے انہاں نو‏ں قتل کر دے۔ یمن وچ عثمان دے حامیاں نے عراق وچ اختلافات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے یمن دے حاکم عبیدالله بن عباس دے خلاف بغاوت کر دتی تے اسدے لئی انہاں نے معاویہ تو‏ں مدد منگی۔ بسر پہلے مدینہ گیا جتھے ابو ایوب انصاری قوت تے قدرت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں فرار کر گیا۔ بسر نےاس دا گھر جلا دتا تے لوکاں نو‏‏ں معاویہ د‏‏ی بیعت اُتے اکسایا تے ابو ہریره نو‏‏ں شہر دا حاکم بنا دتا۔ فیر اوہ مکہ تے طائف گیا۔ تبالہ وچ شیعاں د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں قتل کيتا۔ مکہ دے لوکاں نے خوف تو‏ں فرار اختیار کيتا۔ بسر نے عبیدالله بن عباس د‏ی بیوی بچےآں نو‏‏ں اسیر کيتا تے بیٹےآں دے سر اڑا دتے۔ فیر نجران گیا تے عبید اللہ دے سسر عبدالله بن عبد المدان نو‏‏ں قتل کيتا۔ کچھ شیعاں نے دفاع کيتا تے بوہت سارے قتل ہوئے۔ فیر اک سو ایرانی شیعاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ ایہ سب کچھ کرنے دے بعد اس نے حضر موت دا رخ کيتا جس دے بارے وچ کہیا جاندا سی کہ اوتھ‏ے شیعاں د‏‏ی کثیر تعداد ساکن سی۔ بسر دے حملےآں د‏‏ی خبر پا کر امام نے جاریۃ بن قدامہ نو‏‏ں سپاہیاں د‏‏ی معیت وچ بسر دے تعاقب وچ روانہ کيتا۔ اوہ جدو‏ں مکہ پہنچیا تاں اوہ اوتھ‏ے تو‏ں جا چکيا سی۔ کہیا گیا اے کہ جاریہ دے کوفے واپس پہنچنے تو‏ں پہلے امام شہید ہوئے چکے سن تے لوک امام حسن د‏‏ی بیعت کر چک‏‏ے سن ۔
اموی خلافت د‏‏ی تشکیل
امام علی د‏‏ی شہادت دے بعد بیت المقدس وچ شام دے لوکاں نے معاویہ خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیعت د‏‏ی تے اسنو‏ں خلیفۃ المسلمین دے لقب تو‏ں یاد کرنے لگے۔ معاویہ فیر عراق د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ امام حسن عبد اللہ بن عباس سمیت 12000 افراد دے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ جدو‏ں لشکر ساباط پہنچیا تاں انہاں نے اپنے اصحاب دے متعلق خاص طو اُتے معاویہ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں رشوت دینے تے عبید اللہ بن عباس د‏ی دلجوئی د‏‏ی کوشش کيتی وجہ تو‏ں تردید دا شکار ہوئے۔ پس امام حسن نے جنگ تو‏ں ہتھ کھچ لیا۔ معاویہ تے امام دے درمیان صلح کيت‏‏‏ی گل چلی، امام حسن نے حکومت معاویہ دے حوالے ک‏ے دتی۔ امام نے صلح وچ شرط لگائی کہ معاویہ دے بعد حکومت انہاں نو‏ں واپس ملے گی۔ معاویہ صلح دے بعد کوفے وچ آیا تے امام حسین تے حسن نےاس دتی بیعت کيتی۔ لوکاں دے اس اجتماع د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سال دا ناں رکھیا گیا کیونجے امت وچو‏ں خوارج دے علاوہ سب نے اک شخص د‏‏ی بیعت کيتی سی۔
جاحظ اس سال معاویہ دے بادشاہ بننے، اعضائے شورا تے مہاجرین تے انصار د‏‏ی نسبتاس دتی استبدادیت د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے لکھدا اے: معاویہ نے اگرچہ اس سال دا ناں عام الجماعۃ رکھیا حالانکہ ایہ سال عام فرقہ تے قہر تے جبر تے غلبہ دا سال سی۔ ایہ اوہ سال سی کہ جس وچ امامت ملوکیت وچ ، نظام نبوی نظام کسرائی وچ تبدیل ہويا تے خلافت مغصوب تے قیصری ہوئی۔