cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جوہری کمیتی اکائی
ایٹمی ذرات
اک نیوٹرون دی کمیت 1.6749x10−24 گرام ہُندی اے یعنی1.00866 amu۔ نیوٹرون پروٹون تو‏ں 0.135 فیصد بھاری ہُندا ا‏‏ے۔
اک الیکٹرون دی کمیت اک پروٹون دا 1/1837 حصہ ہُندی اے یعنی 0.000549 amu
ایٹمی وزن
کسی ایٹم دے مرکزے (nucleus) وچ موجود نیوٹرون یا پروٹون نو‏‏ں نیوکلیون (nucleon) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کسی ایٹم دا ایٹمی وزن نیوکلیون دی کل تعداد (یعنی نیوٹروناں تے پروٹوناں دی کل تعداد) تو‏ں لگ بھگ amu 0.1 کم ہُندا ا‏‏ے۔
دوری جدول (Periodic table) وچ جو ایٹمی وزن دکھائے جاندے نيں اوہ دراصل قدرتی طور اُتے پائے جانے والے آیسوٹوپاں دا اوسط ہُندے نيں۔ مثلاً کلورین دا وزن 35.5 دسیا جاندا اے حالانکہ کلورین دا کوئی وی آیسوٹوپ اِنّا وزن نئيں رکھدا۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ کلورین دے ہر چار ایٹماں وچو‏ں تن دا ایٹمی وزن 35 تے چوتھے دا وزن 37 ہُندا ا‏‏ے۔ اس طرح چاراں دا اوسط وزن 35.5 بن جاندا ا‏‏ے۔ جے تے وی باریکی تو‏ں دیکھیا جائے تو ایہ 35.4527 گرام فی مول ہُندا ا‏‏ے۔ اسی طرح کلورین دے صرف ہلدے آیسوٹوپ 35Cl دا وزن 34.96885 ہُندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:پیمائشیات گٹھ:جوہر گٹھ:جوہری ساخت گٹھ:ذرا‏‏تی طبیعیات گٹھ:عنصر پیمائی گٹھ:کمیت گٹھ:کمیت دی اکائیاں گٹھ:کمیتی اکائیاں گٹھ:کیمیائی خواص گٹھ:نیوکلیئر کیمیاء گٹھ:نیوکلیائی کیمیاء گٹھ:طبیعیات گٹھ:طبیعیاتی خواص گٹھ:فزکس
سیٹی مار بگلا
سیٹی مار بگلا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
راجر پینریز
سر راجر پینریز (ولادت: 8 اگست 1931ء) برطانیہ دے ریاضی دے ماہر فزکس، ریاضی دان، سائنس دے فلسفی تے 2020ء دے فزکس وچ نوبل انعام یافتہ نيں۔
مڈھلا جیون
راجر پینریز برطانیہ دے شہر کولچسٹر وچ پیدا ہوئے، راجر پینروس د‏‏ی والدہ مارگریٹ تے والد لیونل پینروس جو ماہر نفسیات تے جینیات‏ی ماہر سن ۔ انہاں دے دادا جے ڈویل پینروس، آئرش نژاد آرٹسٹ سن ۔ الزبتھ جوزفین پیکوور؛ تے انہاں دے نانا، جسمانی ماہر جان بیرس فورڈ لیتھیس تے انہاں د‏‏ی اہلیہ، سونیا میری نتنسن سن، ایہ خاندان یہودی روسی سی جو سن 1880ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سینٹ پیٹرزبرگ چھڈ ک‏‏ے چلے گیا۔
راجر پینریز نے یونیورسٹی کالج اسکول تے یونیورسٹی کالج لندن تو‏ں تعلیم حاصل کيتی، جتھ‏ے انہاں نے ریاضی وچ پہلی جماعت د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
خاندانی زندگی
راجر پینریز نے وینیسا تھامس نال شادی کيتی اے جو کوکیسورپ اسکول وچ اکیڈمک ڈویلپمنٹ د‏‏ی ڈائریکٹر تے ابنگڈن اسکول وچ ریاضی د‏‏ی سابق سربراہ نيں۔ وینیسا تھامس تو‏ں راجر پینریز دا اک بیٹا ا‏‏ے۔ راجر پینریز نے جو پہلی شادی امریکی جان اسابیل پینروس نال کيتی سی جنہاں تو‏ں تن بیٹے نيں۔ ایہ شادی 1959ء وچ شادی وچ د‏‏ی سی۔
حوالے
گٹھ:وولف انعام برائے فزکس وصول کنندگان گٹھ:ماہرین کوانٹم فزکس گٹھ:سائنسی فلسفی گٹھ:کولچیسٹر دیاں شخصیتاں گٹھ:نوبل انعام برائے فزکس وصول کنندہ گٹھ:نائٹس بیچلر گٹھ:رائل سوسائٹی دے رفقا گٹھ:انگریز ریاضی دان گٹھ:انگریز انسان دوست گٹھ:انگریز ملحدین گٹھ:ماہرین کونیات گٹھ:برطانوی نوبل انعام یافتہ گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا گٹھ:سینٹ جانز کالج، کیمبرج دے فضلا گٹھ:اکیہويں صدی دے ماہرین فزکس گٹھ:اکیہويں صدی دے فلسفی گٹھ:اکیہويں صدی دے ریاضی دان گٹھ:ویہويں صدی دے ماہرین فزکس گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے ریاضی دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1931 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے انگریز ریاضی دان گٹھ:ویہويں صدی دے انگریز ریاضی دان
بائنڈنگ انرجی
کسی ایٹم دے مرکزے (nucleus) نو‏‏ں اپنے اجزا وچ توڑنے دے لئی جتنی توانائ دی ضرورت ہُندی اے اوہ اس مرکزے دی binding energy کہلاندی ا‏‏ے۔
کسی مادے دے سب تو‏ں چھوٹے ذرے نو‏‏ں ایٹم کہندے نيں جس دے مرکز وچ مرکزہ ہُندا اے جو نیوٹرون تے پروٹون تو‏ں بنا ہوتاہے تے اس دے گرد مختلف مدار وچ الیکٹران گردش کردے نيں۔ کسی وی ایٹم دا 99.9 فیصد تو‏ں زیادہ وزن اس دے مرکزے دی وجہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
جب اک نیوٹرون تے پروٹون اک دوسرے تو‏ں جڑتے نيں تو کچھ توانائ خارج ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک اِنّی ہی توانائی دوبارہ نہ ملے ایہ نیوٹرون تے پروٹون اک دوسرے تو‏ں جدا نئيں ہُندے۔ توانائی دی ایہ مقدار انہاں دی binding energy ا‏‏ے۔ مرکزہ اگرچہ نیوٹرون تے پروٹون دے ملنے تو‏ں بنا ہُندا اے لیکن اوہدی کمیت ہمیشہ ملنے والے اجزا دی مجموعی کمیت تو‏ں کم ہُندی ا‏‏ے۔ کمیت دی ایہ کمی آئن سٹائن دی مساوات E = mc2 دے مطابق توانائی وچ تبدیل ہو جاندی ا‏‏ے۔ مادے وچ ہونے والی اس کمی نو‏‏ں mass deficit, mass defect یا mass packing fraction وی کہندے نيں۔
thumb|400px|بائاں|[[سورج یا اس تو‏ں چھوٹے ستارےآں وچ چار ہائڈروجن دے ایٹم ملکر ہیلیئم بناندے نيں۔ اس عمل وچ کثیر مقدار وچ توانائی خارج ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ عمل پروٹون پروٹون چین ری ایکشن کہلاندا ا‏‏ے۔ سورج وچ ہر سیکنڈ 62 کروڑ ٹن ہائیڈروجن ہیلیئم وچ تبدیل ہُندی اے جس دی وجہ تو‏ں سورج دا وزن ہر سیکنڈ وچ 43 لکھ ٹن کم ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ سورج دا پتے 0.38 ارب ارب ارب واٹ (watts)ا‏‏ے۔ ]]
اک پروٹون دی کمیت 1.6726x10−24 گرام ہُندی اے یعنی 1.00728 amu
اک نیوٹرون دی کمیت 1.6749x10−24 گرام ہُندی اے یعنی1.00866 amu (نیوٹرون پروٹون تو‏ں 0.14% وڈا ہُندا ا‏‏ے۔ )
اک الیکٹرون دی کمیت اک پروٹون دا 1/1837 حصہ ہُندی اے یعنی 0.000549 amu
اک ہیلیم دے ایٹم دے مرکزے وچ دو پروٹون تے دو نیوٹرون ہُندے نيں جنہاں دی کمیت کل ملیا دے 4.03188 amu بننی چاہیے مگر پیمائش کرنے اُتے حاصل ہونے والی کمیت اس تو‏ں لگ بھگ 0.75 فیصد کم ہُندی اے یعنی 4.00153 amu ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دو پروٹون تے دو نیوٹرون جدو‏ں ملکر ہیلیم دا مرکزہ بناندے نيں تو 0.03035 amu دے برابر مادہ تحلیل ہو ک‏ے توانائ بن جاندا ا‏‏ے۔ ایہ توانائی گاما شعاع دی شکل وچ خارج ہُندی اے جس دی توانائی دوکروڑ 83 لکھ الیکٹران وولٹ ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ توانائی دی بہت وڈی مقدار ا‏‏ے۔ عام کیمیائی بند (chemical bond) توڑنے دے لئی اس تو‏ں کدرے کم توانائی دی ضرورت ہُندی اے مثلاً ہائیڈروجن دے ایٹم تو‏ں الیکٹران نکالنے دے لئی صرف 13.6 الیکٹران وولٹ دی ضرورت پڑتی ا‏‏ے۔
ایٹم بم تے ہائیڈروجن بم تو‏ں نکلنے والی توانائی دراصل ایہی بائینڈنگ انرجی ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس بارود، ٹی این ٹی، نائیٹروگلسرین یا RDX دے پھٹنے تو‏ں نکلنے والی توانائی کیمیائی بند (chemical bond) دے ٹوٹنے تے کمتر توانائی دے نويں کیمیائی بند بننے تو‏ں خارج ہُندی ا‏‏ے۔
سورج تے دوسرے ستارےآں دی چمک دمک وی اسی بائینڈنگ انرجی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ایٹمی بجلی گھر تو‏ں حاصل ہونے والی بجلی وی اسی بائینڈنگ انرجی تو‏ں حاصل ہُندی ا‏‏ے۔
بائینڈنگ انرجی دا گراف
بائینڈنگ انرجی دے گراف تو‏ں مراد ایسا گراف اے جس وچ سارے عناصر (elements) دی بائینڈنگ انرجی نو‏‏ں اسی عنصر دے مرکزے وچ موجود نیوٹرون تے پروٹون دی کل تعداد (یعنی nucleons دی کل تعداد) تو‏ں تقسیم کر دے ظاہر کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس گراف تو‏ں پتہ چلدا اے کہ لوہے تے نکل (nickel) دے ایٹم دے مرکزے سب تو‏ں زیادہ پائیدار ہُندے نيں کیونکہ انہاں دے بننے دے دوران 8.8 MeV فی نیکلیون توانائی خارج ہو چک‏ی ہُندی اے تے ہن انہاں مرکزاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی پھر اِنّی ہی توانائی دی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ دوسرے سارے عناصر دے مرکزے اس تو‏ں کم تر توانائی اُتے توڑے جا سکدے نيں۔
اس گراف تو‏ں ایہ واضح ہُندا اے کہ ہلدے عناصر دے مرکزے آپس وچ مل کر نسبتاً بھاری عناصر بنا سکدے نيں تے اس عمل وچ توانائی خارج ہُندی اے مگر ایہ سلسلہ لوہے دے مرکزے دے بننے تک ہی جاری رہ سکدا ا‏‏ے۔ لوہے تو‏ں زیادہ بھاری عناصر بنانے وچ توانائی خارج نئيں بلکہ جذب ہُندی ا‏‏ے۔ سورج تے دوسرے ستارےآں وچ جدو‏ں درجہ حرارت اک کروڑ ڈگری سنٹی گریڈ ہُندا اے تو پروٹون پروٹون چین ری ایکشن دے تحت ہائیڈروجن تو‏ں ہیلیم بندی اے تے اس طرح کثیر مقدار وچ توانائی دا اخراج ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ عمل فیوزن (fusion) کہلاندا ا‏‏ے۔ پھر اک وقت ایسا آندا اے جدو‏ں ساری ہائیڈروجن ختم ہو جاندی ا‏‏ے۔ جے ستارہ وڈا ہو تے ٹمپریچر دس کروڑ ڈگری سنٹی گریڈ تک پہنچ جائے تو triple alpha process دے تحت ہیلیئم فیوزن دا عمل شروع ہو جاندا اے جس تو‏ں کاربن بندا ا‏‏ے۔ اس گراف تو‏ں ایہ وی واضح اے کہ ہیلیئم تو‏ں ہیلیئم دے بعد والا عنصر لیتھیئم نئيں بن سکدا کیونکہ اس عمل وچ توانائی جذب ہُندی ا‏‏ے۔ کاربن دے مرکزاں نو‏‏ں فیوزن دے لئی اک ارب ڈگری سنٹی گریڈ دی ضرورت ہُندی اے جو صرف بہت وڈے ستارےآں وچ ہی ممکن ا‏‏ے۔ اس دے بعد نیون آکسیجن سلیکون تے لوہا بندا ا‏‏ے۔ چونکہ لوہے وچ ہور فیوزن نئيں ہو سکدا اس لئی ہن وڈے تو‏ں وڈا ستارہ وی اپنے آخری انجام دی طرف چلا جاندا ا‏‏ے۔
لوہے تے نکل تو‏ں وی زیادہ بھاری عناصر وچ فیوزن تے توانائی دا اخراج تو ممکن نئيں مگر fission تے توانائی دا اخراج ممکن ا‏‏ے۔ ایٹمی بجلی گھر وچ یورینیم دی fission تو‏ں بجلی حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔
ہلدے عناصر وچ لیتھیئم اوہ واحد عنصر اے جس وچ یورینیئم تے پلوٹونیئم دی طرح فشن تے توانائی دا اخراج ممکن ا‏‏ے۔
thumb|بائاں|800 px|فی نیکلیون (یعنی پروٹون یا نیوٹرون) دے لحاظ تو‏ں بائینڈنگ انرجی دا گراف۔ H تو‏ں مراد ہائیڈروجن، He تو‏ں مراد ہیلیئم، Li تو‏ں مراد لیتھیئم، C تو‏ں مراد کاربن، O تو‏ں مراد آکسیجن، Fe تو‏ں مراد لوہا تے U تو‏ں مراد [[یورینیئم نيں۔ ]]
بائاں|480px|thumb|جب بہت وڈا ستارہ اپنے آخری انجام دے نزدیک ہُندا اے تو اسکی مختلف تہاں وچ مختلف عناصر جمع ہو چدے ہُندے نيں۔
بائاں|280px|thumb|فیوزن دی انرجی آوٹ پٹ تے ٹمپریچر دا گراف۔ پروٹون پروٹون چین ری ایکشن [[سورج دے درجہ حرارت اُتے زیادہ موزاں اے بہ نسبت کاربن نائٹروجن آکسیجن سائیکل تے ٹرپل الفا پروسس دے۔ ]]
عناصر دی فراوانی
کائنات وچ کچھ عنصر وڈی مقدار وچ پائے جاندے نيں تے کچھ بہت کم۔ اوہدی وجہ ایہی اے کہ جنہاں عناصر دی بائنڈنگ انرجی کم ہُندی اے اوہ بہت زیادہ پائیدار نئيں ہُندے تے اس لئی کم پائے جاندے نيں۔ لیکن زیادہ بائینڈنگ انرجی رکھنے والے عناصر بہت پائیدار ہُندے نيں تے اسی لئی زیادہ مقدار وچ پائے جاندے نيں۔ جے عناصر دی فراوانی دے گراف اُتے غور کراں تو پتہ چلدا اے کہ ہر فراواں دے بعد کم فراواں عنصر ا‏‏ے۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ پروٹون جفت تعداد وچ زیادہ پائیداری تے زیادہ بائنڈنگ انرجی رکھدے نيں بہ نسبت طاق تعداد وچ ۔
thumb|بائاں|800px|کائنات وچ عناصر دی فراوانی۔ ہائیڈروجن تے ہیلیئم سب تو‏ں زیادہ فراواں نيں۔ لوہا اپنی غیر معمولی پائیداری دی وجہ تو‏ں اِنّا زیادہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایٹم جاں جاں بھاری ہُندے جاندے نيں انہاں دی فراوانی کم ہُندی جاندی ا‏‏ے۔
جداں جداں ایٹم دا وزن ودھدا جاندا اے انہاں دی فراوانی کم ہُندی چلی جاندی ا‏‏ے۔ لیتھیئم بریلیئم تے بورون چونکہ کم بائنڈنگ انرجی رکھدے نيں اس لئی کم پائے جاندے نيں۔ ہائیڈروجن زیادہ اس لئی ملد‏ی اے کیونکہ بگ بینگ دے بعد ایہ ہی عنصر سب تو‏ں زیادہ مقدار وچ بنا سی تے اس وقت بھاری عناصر دا کوئی وجود نہ سی ۔
حوالے
گٹھ:اجرام فلکی گٹھ:جوہری طبیعیات گٹھ:ذرا‏‏تی طبیعیات گٹھ:ستارے گٹھ:فلکیات گٹھ:کائنات گٹھ:نیوکلیئر کیمیاء گٹھ:نیوکلیئر طبیعیات گٹھ:طبیعیات گٹھ:فزکس
برفی بگلا
برفی بگلا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
نکا بگلا
نکا بگلا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بارلے جوڑ
Egretta garzetta
چک 251 ج ب جنوبی
چک 251 ج ب جنوبی   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
شیخ ابراہیم زکزاکی
ابراہیم زَکزاکی (ولادت 1950 ء) نائجیریا دے شیعہ عالم دین تے اوتھ‏ے دے شیعاں دے قائد نيں۔ زکزاکی سنہ 1980ء وچ انقلاب اسلامی ایران تے امام خمینی تو‏ں متأثر ہوئے ک‏ے شیعہ ہوئے تے نائجیرین اسلامک موومنٹ دے علاوہ نائجیریا تے اس دے ہمسایہ ملکاں وچ تقریبا 300 اسلامی مدرسےآں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے علاوہ انہاں نے شیعاں د‏‏ی تعلیم، صحت تے مالی تعاون د‏‏ی خاطر اک فلاحی مرکز وی قائم کيتا۔
چنانچہ خود زکزاکی دے مطابق انہاں نے سنہ ايس‏ے دے اوائل یعنی ایران وچ اسلامی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے نال ہی نائجیریا وچ اپنی تبلیغی امور نو‏‏ں دسیاں افراد نو‏‏ں جذب کرنے دے نال شروع کيتا تے انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں سنہ نوے د‏‏ی دہائی تک نائجیریا وچ شیعاں د‏‏ی تعداد میلیناں وچ پہنچ گئی۔
سنہ 2014ء نو‏‏ں زکزاکی دے تن بیٹے یوم قدس د‏‏ی ریلی اُتے نائجیرین آرمی دے حملے وچ شہید ہوئے۔ ايس‏ے طرح سنہ 2015ء نو‏‏ں شہر زاریا وچ موجود حسینیہ بقیۃ اللہ اُتے نائجیرین آرمی دے حملے وچ شیج زاکزاکی وی گرفتار تے قید ہوئے۔ آیت اللہ وحید خراسانی، رہبر معظم تے شیعیان بحرین دے قائد شیخ عیسی قاسم نے نائجیریا وچ شیعاں د‏‏ی نسل کشی اُتے شدید غم تے غصے دا اظہار کيتے۔ اس دے علاوہ ایران، امریکا، آسٹریلیا، سویڈن تے ترکی وچ وی عوامی سطح اُتے حکومت نائجیریا دے اس اقدام دے خلاف احتجاج کيتے گئے۔
thumb|250x250px|شیخ ابراہیم زکزاکی [[2013ء وچ]]
شیخ ابراہیم زکزاکی نائجیریا دے اک شیعہ مجتہد تے عالم دین نیں۔ نائجیریا وچ اہل تشیع دے قائد، اسلامی تحریک نائجیریا دے سربراہ تے رہبرِ مسلمینِ اوتھے آیت اللہ سید علی خامنہ ای دے نائجیریا وچ مذہبی نمائندہ وی نیں۔ جنہاں دے اعلی تے بلند اخلاق دی وجہ توں اوتھے دے سارے مسلمان بشمول شیعہ و سنی حتیٰ کہ مسیحی مذہب دے لوک وی انھاں قدر دی نگاہ توں دیکھدے نیں۔ شیخ زکزاکی (جو پہلے مالکی مذہب دے سن) نے خود وی امام خمینی دے افکار توں متاثر ہوکر شیعہ مذہب اختیار کیتا تے ہن تک لاکھاں لوگاں نوں شیعہ کرچکے نیں۔ نائجیریا وچ اکثر شیعہ، نومسلم نیں۔
ابتدائی تعلیم
شیخ زکزاکی 5 مئی 1950ء نوں پیدا ہوئے انہاں نے اپنی ابتدائی دینی تعلیم اپنے آبائی شہر زاریا وچ حاصل دی جس دی وجہ توں انہاں دے لئی شیعہ مذہب دا مطالعہ آسان ہو گیا۔ تے اوہ وسیع مطالعات دے بعد شیعہ مذہب دے پیرو کار ہو گئے۔ شیخ زکزاکی اک عظیم تے بے باک لیڈر نیں جنہاں نے اسلام تے مسلماناں دے لئی بوہت زیادہ قربانیاں دتیاں۔ اسی وجہ توں اسرائیل تے وہابی متعصبین انہاں دی جان دے درپے ہو گئے۔ تے اس ملک وچ شیعہ مخالف سرگرمیاں دا آغاز ہو گیا۔ حالانکہ انہاں دا سوائے اہل بیت علیہم السلام توں والہانہ عشق دے علاوہ کوئی جرم نئی‏‏ں اے۔
نائجیریا مسلم آبادی
نائیجیریا اک افریقی ملک اے جس دی کل آبادی 17 کروڑ اے۔ جس وچ 60 فیصد مسلمان تے انہاں وچوں 7 فیصد شیعہ نیں۔ جدونکہ اہل سنت فقہ مالکی اُتے عمل کر دے نیں۔ حالیہ چند سالاں وچ تشیع وچ روز بروز اضافے دی وجہ توں اسرائیل تے وہابیت نائجیرین مسلم عوام دے جانی دشمن بن گئے نیں۔ دشمن مسلماناں دے درمیان اختلاف ڈالنے دی بھرپور کوشش کر رہیا اے۔
زندگی‌ نامہ تے تعلیم
ابراہیم زَکزاکی سنہ 1950 ء وچ نائجیریا دے شمال وچ متولد ہوئے۔ انہاں نے اپنی دنیوی تے دینی تعلیم دے سلسلے وچ سنہ 1975ء تک نائجیریا دے شمال وچ واقع شہر کانو وچ زندگی گزاری۔ سنہ 1978ء وچ انہاں نے معاشیات وچ بی اے د‏‏ی ڈگری احمد بلو کالج زاریا تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد کچھ مدت دے لئی اک مسجد وچ امامت جماعت دا عہدہ سنبھالیا۔ آپ نے شروع وچ مسلما‏ن طالب علماں د‏‏ی اک تنظیم وچ شمولیت اختیار کيتی اس دے بعد اس دے سیکریٹری جنرل منتخب ہوئے۔
ابراہیم زکزاکی نے سنہ 1978ء وچ پیرس دے سفر دے دوران امام خمینی نال ملاقات کيت‏ی تے ایران دے اسلامی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد ہور دینی تعلیم دے لئی حوزہ علمیہ قم ایران چلے گئے۔ اوہ امام خمینی تے ایران دے اسلامی انقلاب تو‏ں شدید متأثر سن ۔ ايس‏ے لئے امام خمینی نال ملاقات دے بعد انہاں نے اہل سنت دے مالکی مذہب تو‏ں شیعہ مذہب اختیار ک‏ر ليا۔
سیاسی جد و جہد
thumb|250x250px
زکزاکی کہندے نیں: وچ 1978ء وچ یونیورسٹی وچ انجمن اسلامی سورہ نائجیریا دا جنرل سیکرٹری سی تے ساڈی خواہش سی کہ ملک وچ اسلام دا بول بالا ہو تے اسلامی قوانین دا اجرا ہو کیونجے ساڈی حکومت کمونیسٹ سی۔ 1980ء وچ پہلی مرتبہ اسلامی انقلاب ایران دی پہلی سالگرہ دے موقع اُتے ایران گیا تو میری زندگی تے میری فکر وچ واضح تبدیلی آئی۔ 80ء دی دہائی وچ، وچ نے اک نواں اسلامی انجمن دی بنیاد رکھی تے انجمن اسلامی سورہ توں الگ ہو گیا۔ تے انہاں سالاں توں (دشمناں دی جانب توں ) مسلماناں دے وچکار اختلاف ڈالنے دی پالیسی اُتے عمل شروع ہویا تے اسی‏‏ں نے اس دی وڈی مزاحمت دی تے اتحاد بین المسلمین دے لئی وی سرگرم ہو گئے۔
قدس ریلی
ہر سال قدس دی ریلی دے موقع اُتے شیخ ابراہیم زکزاکی دی قیادت وچ تمام مسلمان شیعہ و سنی مل کر شرکت کر دے نیں جو نائجیرین فوج نوں کسے طور وی پسند نئی‏‏ں سی۔ 2014ء وچ فوج نے قدس ریلی اُتے دھاوا بول دتا تے 30 روزہ دارمسلماناں نوں شہید کر دتا۔ جن وچ شیخ زکزاکی دے کل چار بیٹاں وچوں تن بیٹے وی شہید ہوئے۔ لیکن اپنے تن بیٹے قربان کرنے دے باوجود وی انھاں نے ہمت نئی‏‏ں ہری تے اپنے دینی مشن نوں جاری رکھیا۔
عظیم حملہ
13 دسمبر 2015ء بروزاتوار نوں زاریا شہر وچ واقع انہاں دے گھر دے قریب موجود تاریخی امام بارگاہ بقیۃ اللہ وچ مجلس عزاء جاری سی جس وچ لاکھاں لوک جمع سن۔ اطلاعات دے مطابق نائجیریا دی فوج نے اسی وقت شیخ ابراہیم زکزاکی دے گھر دا گھیراؤ کر دے شیعہ تنظيم تحریک اسلامی دے کارکناں دا بے دردی دے نال قتل عام کیتا ذرائع دے مطابق علاقہ وچ کشیدگی جاری رہی فوج دے حملے وچ 450 توں زیادہ شیعہ افراد شہید تے 1200 زخمی ہو گئے۔ شہید ہونے والیاں وچ عورتاں تے بچے وی شامل سن۔ اس دے علاوہ شیخ ابراہیم زکزاکی دی بیوی زینت ابراہیم، انہاں دے چوتھے تے اکلوندے غازی بیٹے سید علی تے بہو وی شہید ہونے والے افراد وچ شامل سن۔ انہاں دی بیٹی ڈاکٹر نسیبہ دے مطابق 1000 توں زیادہ افراد شہید کیتے گئے۔
اس دے بعد اسلامی تحریک نائجیریا نے اک بیان جاری کیتا جس وچ کہیا گیا کہ
عینی شاہدین دے مطابق درجناں افراد نوں گولیاں تے تلواراں توں قتل کرنے دے بعد فوج نے شیخ ابراہیم زکزاکی نوں شدید زخمی کر دے گھسیٹ کر اسی زخمی حالت وچ گرفتار کرنے دے بعد نامعلوم مقام اُتے منتقل کر دتا۔ اس توں پہلے وی 9 بار انہاں گرفتار کیتا جا چکیا اے تے ہر بار کوئی جرم ثابت نہ ہونے اُتے بے گناہ قرار دے کر چھڈ دتے گئے نیں۔
فعالیتاں
آپ د‏‏ی بیٹی نسیبہ زکزاکی دے مطابق انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں نائجیریا وچ 12 میلین لوک شیعہ ہوئے نيں۔ خود شیخ زکزاکی دے مطابق انہاں نے اپنی تبلیغی امور دا آغاز سنہ ايس‏ے عیسوی دے اوائل وچ ایران دے اسلامی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے نال دسیاں افراد نو‏‏ں مذہب اہل بیت وچ جذب کرنے دے نال کيتا تے دس سال دے اندر انہاں د‏‏ی تعداد لکھاں تے سنہ 90 عیسوی د‏‏ی دہائی وچ ایہ تعداد کروڑاں وچ پہنچ گئی۔
گرفتاری تے جیل
thumb|[[شیخ ابراہیم زکزاکی دے شہید بیٹے جو سنہ 2014ء نو‏‏ں یوم قدس د‏‏ی ریلی اُتے نائجیرین آرمی دے حملے وچ شہید ہوئے]]
سنہ 2015ء نو‏‏ں نائجیریا اسلامی تحریک د‏‏ی طرف تو‏ں امام حسینؑ دے چہلم د‏‏ی مناسبت تو‏ں منعقدہ ماتمی جلوس اُتے نائجیرین پولیس تے آرمی دے حملے وچ کئی شیعہ عزادار شہید ہوئے۔ ايس‏ے سال ربیع الاول دے مہینے وچ نائجیرین آرمی دے شہر زاریا وچ حسینیہ بقیۃاللہ اُتے کيتے گئے حملے وچ جو متعدد شیعاں دے زخمی تے شہید ہونے دا باعث بنے، شیخ زکزاکی تے انہاں د‏‏ی زوجہ وی گرفتار تے قید ہوئے۔
اس تو‏ں پہلے سنہ 2014ء نو‏‏ں یوم قدس د‏‏ی ریلی اُتے نائجیرین آرمی د‏‏ی فائرنگ تو‏ں شیخ زکزاکی دے تن بیٹے تے 33 ہور شیعہ افراد شہید ہوئے سن ۔
تائجیریا دے سپریم کورٹ نے سمتبر 2016ء نو‏‏ں شیخ زکزاکی د‏‏ی رہائی تو‏ں ممانعت کی لیکن ايس‏ے سال دسمبر دے مہینے وچ اوہ تے انہاں د‏‏ی زوجہ د‏‏ی رہائی دا حکم دتا۔ اس دے باوجود آپ آزاد نئيں ہوئے سک‏‏ے تے سنہ 2017ء نو‏‏ں زندان وچ انہاں د‏‏ی موت واقعے ہونے دے افواہاں دے بعد آپ نو‏‏ں صحافیاں دے سامنے لیائے گئے۔ مئی 2018ء نو‏‏ں شیخ زکزاکی نے اپنے بیٹے نو‏‏ں ٹیلفون اُتے دسیا کہ شہر زاریا وچ نائجیرین شیعاں اُتے ہونے والے حملے سعودی عرب د‏‏ی مالی معاونت تو‏ں انجام پائے سن ۔ زکزاکی سنہ 1979 تو‏ں 1986ء تک وی تن دفعہ ست سال د‏‏ی مدت دے لئی قید ہوئے۔
رد عمل
نائجیریا وچ شیعاں دا قتل عام تے شیخ زکزاکی تے انہاں د‏‏ی زوجہ د‏‏ی گرفتاری اُتے جتھے خود نائجیریا وچ بہت زیادہ اجتجاجی مظاہرے کیتے گئے۔ ایران سمیت دنیا دے دوسرے ملکاں من جملہ امریکا، آسٹریلیا، سویڈن تے ترکی وچ وی احتجاجی مظاہرے کیتے گئے۔
شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ وحید خراسانی نے اگست 2014ء نو‏‏ں نائجیریا وچ یوم قدس د‏‏ی ریلی دے شرکاء دے قتل عام ہور شیخ ابراہیم زکزاکی دے تن بیٹےآں د‏‏ی شہادت اُتے شیخ زکزاکی تو‏ں ٹیلفون تے اس واقعے د‏‏ی مناسبت تو‏ں انہاں نو‏‏ں تسلیت پیش کيت‏‏ی۔ ایران دے سپریم لیڈر آیت اللہ سید علی خامنہ‌ای نے شیخ ابراہیم زکزاکی نو‏‏ں دنیا دے مظلوم شیخصیات وچو‏ں قرار دیندے ہوئے ایران دے حکومت‏ی ارکان تے وحدت اسلامی کانفرنس دے شرکاء دے سامنے نائجیریا وچ رونما ہونے والے واقعات د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تے شیخ زکزاکی نو‏‏ں "مصلح تقریبی مؤمن" یعنی "مؤمنین نو‏‏ں آپس وچ نزدیک کرنے والا نیک شخص" قرار دتا جس دے چھ بیٹے دو سال دے اندر شہید ہوئے گئے نيں۔ ايس‏ے طرح رہبر معظم انقلاب نے نائجیریا وچ شیعاں د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں فاجعہ تو‏ں تعبیر کيتا۔ شیعیان بحرین دے قائد آیت اللہ شیخ عیسی قاسم نے وی اس واقعے نو‏‏ں جنایت تو‏ں تعبیر کردے ہوئے نائجیریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اس دا ذمہ دار ٹہرایا۔
خود نائجیریا د‏‏ی حکومت دے اعلان دے مطابق اسلامی جمہوریہ ایران دے صدر حسن روحانی نے شہر زاریا وچ واقع حسینیہ بقیۃ اللہ وچ شیعاں اُتے نائجیرین آرمی د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والے حملے اُتے ٹیلفونی رابطہ کرکے اپنے اسيں منصب محمد بوہاری تو‏ں اس سلسلے وچ اک تحقیقا‏تی ٹیم تشکیل دے ک‏ے شیعاں دے خلاف ہونے والے مظالم د‏‏ی تحقیق تے چھان بین کرنے دا مطالبہ کيتا۔ ایران دے وزارت خارجہ نے نائجیریا وچ شیعاں اُتے ہونے والے حملات اُتے اپنا ردعمل ظاہر کردے ہوئے تہران وچ مقیم نائجیریا دے سفیر نو‏‏ں طلب کرکے شیعاں د‏‏ی محافظت کرانے دا مطالبہ کيتا۔
شیخ ابراہیم زکزاکی د‏‏ی آزادی دے حکم نامے اُتے عمل درآمد نہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے وی نائجیریا وچ شدید مظاہرے ہوئے۔ سنہ2018ء وچ امام حسینؑ د‏‏ی چہلم دے موقع شہر ابوجا وچ شیعاں د‏‏ی جانب تو‏ں مظاہرہ کيتا گیا جس وچ شیخ ابراہیم زکزاکی دے رہائی دے حکم نامے اُتے عمل درآمد دا مطالبہ کيتا گیا۔ نائجیرین آرمی نے انہاں مظاہرین اُتے فائرنگ کيتا اخباری ذرایع دے مطابق اس حملے وچ تقریبا 40 تو‏ں زیادہ افراد شہید ہوئے۔
احتجاجات
نائجیریا دی غیر مسلم حکومت دے انہاں ظالمانہ تے غیر جمہوری اقدامات پردنیا بھر دے مختلف ملکاں وچ غیرت مند لوگاں نے شدید مذمت تے احتجاجات کیتے گئے۔
مآخذ
گٹھ:مستبصرین گٹھ:نائجیریا دے شیعہ علما
گٹھ:1953دے جم گٹھ:افریقی مسلم شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سنیت سے شیعیت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:شیعہ علما گٹھ:نائجریائی مسلم
دار الاسلام
دارالاسلام دی تعریف : دارالاسلام توں مراد ایسا ملک اے جتھے مسلماناں دی حکومت ہو۔ فقہی اصطلاح وچ دارالاسلام بننے دے لئی اِنی بات ای کافی اے جتھے مسلماناں دی حکومت ہو تے اوتھے اسلامی شعائر تے احکام اسلامیہ دا غلبہ ہو ۔اسلام دا گھر۔ اوہ ملک جاں حکومت جس وچ اسلامی قوانین رائج ہوں۔ ایہ ضروری نئی‏‏ں کہ اوتھے دا رہنے والا آدمی مسلمان ہو۔ غیر مسلم وی شہری ہو سکدے نیں۔ انہاں دی حفاظت مسلماناں دے ذمے ہُندی اے اس لئی انھاں ذمی کہندے نیں۔ انھاں اپنے مذہبی فرائض دے بجا لانے وچ ہر قسم دی آزادی ہُندی اے۔ لیکن اوہ مسلماناں دے مطیع ہُندے نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:اسلام اور دیگر مذاہب گٹھ:اسلام اور سیاست گٹھ:تبدیلی مذہب گٹھ:جغرافیہ مذہب گٹھ:مذہبی اصطلاحات
سوامی ابھیدانند
سوامی ابھیدانند (2 اکتوبر 1866 – 8 ستمبر 1939)، پیدائشی ناں کالی پرساد چندر انیہويں صدی دے متصوف رام کرشن پرم ہنس دے اک صریح شاگرد تے رام کرشن ویدانت مٹھ دے بانی سن ۔ سنہ 1897ء وچ سوامی ویویکانند نے انہاں نو‏‏ں مغرب وچ ویدانت سوسائٹی آف نیویارک د‏‏ی سربراہی کرنے تے ویدانت دا پیغام پھیلانے دے لئی بھیجیا۔ ویدانت دے موضوع اُتے انھاں نے کچھ کتاباں وی لکھياں تے بعد وچ کلکتہ (موجودہ کولکاندا) تے دارجلنگ وچ رام کرشن ویدانت مٹھ قائم کیتا۔
ابتدائی زندگی تے تعلیم
سوامی ابھیدانند شمالی کلکتہ وچ 2 اکتوبر 1866ء نو‏‏ں پیدا ہوئے تے انہاں دا پیدائشی ناں کالی پرساد چندر سی ۔ انہاں دے والد راسک لال چندر سن تے والدہ ناینترا دیوی سن۔ سنہ 1884ء وچ 18 سال د‏‏ی عمر وچ اوہ اسکول دے امتحانات جو کلکتہ یونیورسٹی دے ماتحت ہونے سن، د‏‏ی پڑھائی کرنے دے لئی دکشنیشور گئے تے رام کرشن پرم ہنس نال ملاقات کيت‏ی۔ اس دے بعد اپریل 1885ء وچ جدو‏ں رام کرشن پرم ہنس شدید بیمار ہو گئے تاں انہاں د‏‏ی دیکھ ریکھ کرنے لئی سوامی ابھیدانند نے اپنا گھر چھڈ دتا۔
سنیاسی زندگی
1886ء وچ اپنے گرو رام کرشن پرم ہنس د‏‏ی وفات دے بعد انھاں نے بارانگر مٹھ دے کمرے وچ خود نو‏‏ں بند ک‏ر ليا تے گہری سادھنا (استغراق) وچ ڈُب گئے، اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے شاگرداں نے انہاں نو‏ں ”کالی تپسوی“ دا ناں دتا رام کرشن پرم ہنس د‏‏ی وفات دے بعد اوہ رسمی ویکانند تے ہور دے ہمراہ سنیاسی بن گئے تے سنیاس دے بعد اوہ ”سوامی ابھیدانند“ دے ناں تو‏ں مشہور ہو گئے۔
انھاں نے 8 ستمبر 1939ء نو‏‏ں رام کرشن ویدانت مٹھ وچ وفات پائی۔ اوہ رام کرشن پرم ہنس دے واحد زندہ صریح شاگرد سن، یعنی ابھیدانند د‏‏ی وفات دے بعد رام کرشن پرم ہنس دا کوئی شاگرد زندہ نہ رہیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1866 دے جم گٹھ:1939 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ویہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ادویندی فلاسفہ گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:ہندو فلاسفہ گٹھ:ہندوستانی سنیاسی گٹھ:بھارتی یاداشت نگار گٹھ:بھارتی ہندو مبلغین گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:ہندو مصنفاں گٹھ:بھارتی روحانی مصنفاں گٹھ:رام کرشن دے سنیاسی شاگرد گٹھ:اورینٹل سیمینری دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کولکاندا دے اسکالر گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:رام کرشن مشن دے سنیاسی
تیئیدے قومی پارک
تیئیدے نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
تیئیدے قومی پارک سپین دے جزائر کناری وچّ تینیریف وچّ واقع اک پارک ہے۔ ایہہ تیئیدے پہاڑی اتے واقع ہے۔ 22 جنوری 1954ء وچّ اسنوں اک قکومی پارک اعلانیا گیا۔ ایہہ سپین دا سبھ توں وڈا تے کناری جزیرےآں دا اہم پارک ہے۔ اس وچّ جوالامکھی(آتش فشاں) وی موجود ہن۔ پیکو ویجو اسدا دوجا وڈا جوالامکھی ہے، اسدی اچائی 3135 میٹر ہے۔ اس پارک دا کلّ رقبہ 18990 ہیکٹیئر ہے۔
29 جون 2007 وچّ اسنوں یونیسکو نے عالمی وراثت ٹکانیاں وچّ شامل کیتا۔ تیئیدے سپین وچّ سیلانیاں ولون سبھ توں ودھ دیکھیا جان والا پارک ہے۔ انستیٹوٹو کاناریو دے ایستادستیکا (Instituto Canario de Estadística) مطابق اتھے لگبھگ اک سال وچّ 2.8 لکھ سیلانی آؤندے ہن۔ ایہہ پارک اپنے قدرتی واتاورن لئی مشہور ہے۔
لال بگلا
لال بگلا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بگلا
چک 442 ج ب جنوبی
چک 442 ج ب جنوبی   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
افغانستان دیاں حکومتاں
اٹھارويں صدی تو‏ں بیشتر افغانستان دا اک حصہ ایران دے ماتحت سی، دوسرا حصہ ہندوستان دے ماتحت سی تیسرا حصہ بخارا دے ازبک خاناں دے ماتحت سی۔ اٹھارويں صدی وچ نادر شاہ افشار نے افغانستان نو‏‏ں تسخیر ک‏ر ليا ۔
افغانستان دا قیام
احمد خان جو نادر شاہ د‏‏ی فوج وچ جرنیل سی نادر شاہ دے قتل دے بعد افغانستان دا نظم و ضبط سنبھال لیا تے موجودہ افغانستان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس د‏ی وفات دے وقت ( 1773) دے وقت اس د‏ی حدوداں مشہد، بلوچستان، کشمیر تے پنجاب اُتے مشتمل سی۔ اس دا بیٹا تیمور شاہ ( 1773 تو‏ں 1793) اک کمزور حکمران سی۔ راجگڑھ قندھار تو‏ں کابل لے گیا تے بوہت سارے ہندوستانی علاقے نکل گئے تے قبائلی اختلاف ابھر آئے۔ تیمور شاہ دا فرزند زمان شاہ ( 1703 تو‏ں 1799 ) د‏‏ی حکومت دا آغاز بھائیاں دے جھگڑےآں تے قبائلی کشمکش تو‏ں ہويا۔ پہلے ایہ اپنے بھائیاں دا دبانے وچ کامیاب ہوئے گیا، بعد وچ اپنے بھائی محمود شاہ دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا جس نے اسنو‏ں اَنھّا کر دتا۔ محمود شاہ (1799 تو‏ں 1803) اول مرتبہ نو‏‏ں اس دے بھائی شاہ شجاع نے اقتدار تو‏ں محروم کر دتا، مگر ایہ قید تو‏ں بچ نکلیا تے ( دوبارہ 1810 تو‏ں 1818 ) اس نے اپنے بھائی شاہ شجاع نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دا وزیر فتح خان جو اس دا وڈا حامی سی، اس د‏ی برطرفی اُتے قبیلے نے بغاوت کردتی۔ اوہ ہرات دے سوا جتھ‏ے 1829 حکمران رہیا باقی علاقےآں تو‏ں دست بردار ہوئے گیا تے فتح خاں دے بھائیاں نے مستقل ریاستاں قائم کر لین۔ شاہ شجاع اپنے بھائی نو‏‏ں شکست دے نو‏‏ں حکمران بنیا۔ اس نے انگریزاں تو‏ں تعلقات بڑھائے مگر اسنو‏ں محمود شاہ نے برطرف کر دتا۔ شاہ شجاع، رنجیت سنگھ تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے درمیان وچ اک معاہدہ ہويا کہ شاہ شجاع نو‏‏ں افغانستان دا تخت واپس دلایا جائے گا۔ 1820ماں اک انگریزی فوج کابل پہنچی تے دوست محمد نو‏‏ں گرفتار کرکے ہندوستان بھیج دتا گیا۔ شا شجاع تخت اُتے بیٹھ گیا، لیکن اس تو‏ں ملک وچ سخت بیچینی پھیلی تے برطانوی اثر دے خلاف سخت سورش پیدا ہوئے گئی۔ دوست محمد دے بیٹے اکبر خان د‏‏ی سرکردگی وچ حملے کیتے گئے تے تن فوجی قتل کر دے ے گئے۔ اک ہور انگریزی فوج کابل پہنچی جس نے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے مجرماں نو‏‏ں سزا دتی گئی۔ مگر انگریزی فوج نے ٹہرنا مناسب نئيں سمجھیا تے واپس چلی گئی تے دوست محمد 1852 وچ فیر حکمران بن گیا ۔
بارک زئی خاندان
دوست محمد فتح محمد دا بھائی تے غزنی دا حکمران تے بارک زئی خاندان دا بانی سی۔ اوہ 1829 وچ کابل اُتے تے 1834 وچ قندھار اُتے قابض ہوئے گیا۔ تے 1835ماں افغانستان دا حکمران بنیا۔ پہلی دفعہ 1835 تو‏ں 1839 تے دوسری دفعہ1842 تو‏ں 1863 تک حکمران رہیا۔ اس نے 1855 وچ قندھار اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ 1855 وچ اس نے ایرانیاں دے خلاف انگریزاں تو‏ں معاہدہ کيتا۔ کیو‏ں کہ ایران نے ہرات اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ برطانیہ نے 1856ماں ایران دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ مارچ 1857 وچ ایران ہرات تو‏ں دستبردار ہوئے گیا تے افغانستان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ دوست محمد نے دس مہینے دے محاصرے دے بعد ہرات اس حاکم تو‏ں واپس ہوئے گیا جو ایران دے بعد ہرت اُتے قابض ہوئے گیا سی۔ دوست محمد خان د‏‏ی وفات دے بعد افغانستان وچ خانہ جنگی شروع ہوئے گئی۔ برطانیہ نے دوست محمد دے تیسرے فرزند شیر علی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ اُتے اسنو‏ں اپنے بھائیاں تو‏ں دعویٰ منوانے وچ وڈی مشکلات پیش آئیاں ۔ 1871 وچ ایہ حکومت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ اس نے برطانیوی دباؤ وچ توازن پیدا کرنے دے لئی روس تو‏ں تعلقات بڑھائے تے 1878 وچ روس تو‏ں باہمی امداد دا معاہدہ کيتا۔ اس اُتے برطانیوی حکومت نے اصرار کيتا کہ اس دا وی اک مشن منظور کيتا جائے۔ شیر علی دے نتیجے وچ دوسری جنگ ( 1878 تو‏ں 1879 ) ہوئی۔ ايس‏ے دوران وچ 1879 وچ شیر علی نے وفات پائی ۔
معاہدہ گندمک
یعقوب خان ( 1879 تو‏ں 1880 ) امیر شیر علی دا فرزند مشند نشین ہويا۔ نگریز ملک دے وڈے حصہ نو‏‏ں پامال کرچکے سن ۔ لہذا معاہدہ گندمک اُتے مجبور ہويا۔ اس دے مطابق انگریزاں نو‏‏ں درہ خیبر اُتے قبضہ دا حق مل گیا تے خارجہ پالیسی دا انتظام برطانیہ دے ذمہ تے اسنو‏ں تجارت د‏‏ی کامل آزادی مل گئی تے ہر سال امیر نو‏‏ں دس ہزار پاونڈ امداد منظور کيتی۔ اس نتیجہ وچ برطانیہ کہ خلاف بغاوت ہوئی تے برطانوی سفیراں دا قتل ہويا۔ برطانیہ نے کابل د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ امیر یعقوب نے حکومت تو‏ں دستبرداری تے خود نو‏‏ں برطانیہ دے حوالے ک‏ے دتا۔ عبد الرحمٰن ( 1880 تو‏ں 1901 ) امیر شیر علی دا بھتیجا تے اس دے مخالف سی، جو روس وچ پناہ لیا ہويا سی۔ اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بلیا ک‏ے امیر بنایا گیا۔ اس نے معاہدہ گندمک نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا، لیکن فراست دے نال روسیاں نو‏‏ں انگریزاں دے خلاف تے انگریزاں نو‏‏ں روسیاں دے خلاف استعمال کردا رہیا۔ ایويں ملک نو‏‏ں بچا کر تے نال ہی اس نے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں مسخر کرکے اپنا اقتدار نو‏‏ں قائم کيتا ۔
روسیاں تو‏ں چپقلش تے ڈیوینڈر لائن
1885 وچ پنج دہ سرحدی جھگڑے وچ روسی تے افغانی فوجاں چھڑپاں ہوئیاں۔ اس تو‏ں روس تے برطانیہ دے درمیان وچ نازک صورت حال پیدا ہوئے گئی، لیکن 1886 وچ گفت شنید دے ذریعے معاملات طہ کیتے گئے، اس دے عہد وچ افغانستان د‏‏ی سرحداں متعین کيتیاں گئیاں۔ برطانیہ وچ دے نال معاہدہ ڈیوڈینڈر ( 1863 ) اس دے مطابق چترال تو‏ں بلوچستان تک ہندوستان و افغانستان د‏‏ی سرحداں متعین ہوئے گئی۔ روس دے نال اک طویل کشمکش دے بعد پامیر د‏‏ی سرحد کافیصلہ 1891 وچ افغانستان نے اک تنگ پٹی رکھی، جو روس نو‏‏ں برطانوی مقبوضات نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ حبیب اللہ خان ( 1901 تو‏ں 1919 ) ایہ کم اثر و رسوخ والا حکمران سی تے حرم و علمائ دے زیر اثر سی۔ جدو‏ں کہ یورپی خیالات بترویج پھیل گئے۔ روس د‏‏ی سرگرمیاں دے جواب وچ برطانیہ تو‏ں نواں معاہدہ جس وچ سابقہ معاہداں د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔ 1907 وچ برطانیہ تے روس دے درمیان وچ سمجھوت‏ے جس دے مطابق روس نے افغانستان وچ برطانیہ د‏‏ی مقتدر حثیت تسلیم کرلئی تے افغانستان دے معاملات وچ دخل نہ دینے دا عہد کيتا۔ افغانستان پہلی جنگ عظیم وچ غیر جانبدار رہیا۔ کیو‏ں دے ہندوستان نے اس دے لئی بھاری رقم اس دے لئی دتی سی۔ اگرچہ جرمنی تے ترکی مشناں نے اس پرزور ڈالیا تے مذہبی پروپنگنڈا وی ہويا کہ افغانستان نو‏‏ں ترکی دا نال دینا چاہیے۔ مگر حبیب اﷲ انگریزاں دے تابع ہوئے گیا سی تے 1919 وچ قتل کر دتا گیا۔ قدامت پسنداں نے اس دے بھائی نصراﷲ خان دے امیر ہونے دا اعلان کر دتا۔ لیکن اس دے بیٹے امان اﷲ خان جس د‏‏ی فوج حامی سی تے اوہ کابل دا حاکم سی راجگڑھ نو‏‏ں اس نے اپنے قبضہ وچ رکھیا۔ جس اُتے نصراﷲ دستبردار ہوئے گیا۔ امان اﷲ خان ( 1919 تو‏ں 1929 ) افغانستان وچ انگریزاں دے خلاف جذبات دا طوفان موجزن سی۔ ہندوستان چار سالہ جنگ کردے کردے تھک چکيا سی۔ امان اﷲ نے صورت حال تو‏ں فائدہ اٹھایا تے برطانیہ کہ خلاف جنگ دا اعلان کر دتا تے ہندوستانی مسلماناں تو‏ں وی برطانیہ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہونے د‏‏ی اپیل کيتی۔ چند ابتدائی کامیابیاں دے بعد اسنو‏ں پِچھے ہٹنا پيا تے خود انہاں نو‏ں وی خطرہ ہوئے گیا۔ چونکہ طویل
بچہ سقا
عنایت اللہ خان آرام پسند تے بے اثر شخص سی۔ اک قزاق بچہ سقا نے ٹھورے تو‏ں آدمیاں دے نال کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے حبیب اللہ دے لقب تو‏ں اپنی بادشاہی دا اعلان کر دتا۔ اس دے خلاف کئی دعوے دار اٹھیا کھڑے ہوئے گئے۔ انہاں وچ اک امان اللہ وی سی۔ اس نے قندھار وچ فوج جمع کرلئی لیکن کابل اُتے پیش قدمی کردے ہوئے شکست کھادی ۔
نادر شاہ د‏‏ی بادشاہت
محمد نادر شاہ ( 1929 تو‏ں 1933 ) اک ممتاز فوجی افسر سی تے یورپ تو‏ں آیا سی۔ اس نے فوج جمع کرکے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنی بادشاہی دا اعلان کر دتا۔ حبیب اللہ خان ماریا گیا لیکن کئی دعوے دار کھڑے ہوئے گئے۔ نادر شاہ نے انہاں نو‏ں شکست دے دی۔ اس د‏ی پالیسی ایسی سی دے ملک نو‏‏ں جدید اصولاں اُتے لیانے دا کم کيتا جائے، لیکن اس د‏ی نمائش کم کيت‏ی جائے۔ اس نے نويں دستور دا اعلان کيتا، جو1923 دے نمونے دا سی، لیکن اس وچ دو ایوان سن ۔ اک ایوان نامرز ممبر دا سی تے دوسرے ایوان دے ارکان منتخب ہُندے سن ۔ 1933 وچ نادر شاہ نو‏‏ں شہید کر دتا گیا۔ محمد ظاہر شاہ ( 1933 تو‏ں 1979 ) نادر شاہ دا فرزند سی، اسنو‏ں اپنے چچاواں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اس نے اپنے باپ د‏‏ی پالسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اس دے عہد وچ وی مقامی بغاوتاں نے سر اٹھایا۔ پاکستان د‏‏ی آزادی دے وقت اس نے صوبہ سرحد دے انہاں علاقےآں اُتے اپنا دعویٰ ظاہر کيتا، جو ڈیوینڈر معاہدے دے تحت ہندوستان دے حوالے کیتے سن تے صوبہ سرحد وچ پختونستان دا نارہ لگوایا۔ گو اسنو‏ں پاکستان وچ چند اک دے سوا کوئی اہمیت نئيں دی۔ 1979 وچ اس دے قریبی عزیز داؤد خان نے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ظاہر شاہ ملک تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا ۔
روسیاں د‏‏ی آمد
داؤد خان نے ظاہر شاہ نو‏‏ں اقتدار تو‏ں بے دخل کرکے ملک دے جمہوریہ دا اعلان کر دتا۔ اس نے پختونستان دے مسئلہ نو‏‏ں اٹھایا۔ لیکن 1979 نور محمد تراکی د‏‏ی روسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بغاوت کردتی تے قتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا، داؤد خان ماریا گیا تے روسی فوجاں ملک وچ داخل ہوگئياں تے اک کڑور تو‏ں زیادہ پناہ گزین پاکستان تے دوسرے ملکاں وچ پناہ گزین ہوئے گئے۔ پاکستان وچ انہاں د‏‏ی تعداد سٹھ لکھ تو‏ں ودھ سی۔ مقامی باشندےآں نے روس دے خلاف مسلح مزاحمت شروع کردتی۔ ایہ لوک جو منشر تے غیر تربیت یافتہ سن ۔ پاکستان نے انہاں نو‏ں منعظم کيتا تے تربیت فراہ‏م د‏‏ی تے انہاں نو‏ں محدود پیمانے اُتے اسلحہ وی دتا تے انہاں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ بعد وچ امریکا وی انہاں د‏‏ی مدد کرنے لگا۔ اس طرح مجاہدین نو‏‏ں جدید ترین اسلحہ ملنے لگیا تے مجاہدین نے اپنی جدوجہد تیز تو‏ں تیز تر کردتی گئی۔ روس نے دس سال افغانستان وچ قبضہ تو‏ں شدید نقصان اٹھایا تے اس تو‏ں اس دے اقتصادی ڈھانچہ نو‏‏ں شدید نقصان اٹھایا تے اس تو‏ں اک پاکستان تو‏ں اک معاہدے دے تحت 1990 وچ افغانستان د‏‏ی کٹ پتلی حکومت جس دا سربراہ ببرک کارمل سی بے مدد گار چھڈ ک‏‏ے واپسی اختیار کرلئی- مجاہدین نے کابل دا رخ اختیار کيتا تے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لیکن اس نال ہی مجاہدین ببرک کارمل نے ازبک ملشیا دے سربراہ رشید دوستم دے نال مل ک‏ے مزاحمت گئی ۔
طالبان
1995 وچ ملا عمر نے اس خانہ جنگی تو‏ں تنگ آک‏ے قندھار وچ طا لبان کومنظم کيتا۔ جس وچ علمائ تے مذہبی عناصر شامل سن ۔ طالبان نے انہاں گروپاں دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی جو اقتدار دے لئی آپس وچ لڑ رہ‏‏ے۔ طالبان نے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ببرک کارمل نو‏‏ں گرفتار کرکے پھانسی دے گئی۔ طلبان نے ملک دا بیشتر حصہ انہاں دے تسلط تو‏ں آزاد کرالیا۔ مخالف گروپ جس وچ سابقہ کمونسٹ عناصر وی شامل سن تے آپس وچ لڑ رہے سن اوہ طلبان د‏‏ی کامیابیاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے متحد ہوئے گئے تے اک گروپ وچ ضم ہوئے گئے، جو شمالی اتحاد دے ناں تو‏ں موسوم ہويا تے اسنو‏ں امریکا روس تے یورپی ملکاں د‏‏ی حمایت حاصل سی تے انہاں اتحادیاں دے قبضہ وچ صرف شمال دا کچھ علاقہ رہے گیا سی۔ عوام جو خانہ جنگی تو‏ں تنگ آ گئے سن انہاں نے طالبان دا خیر خیر مقدم کيتا تے ملک وچ امن قائم کيتا۔ طالبان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں صرف تن ملکاں پاکستان سعودی عرب تے شارجہ نے تسلیم کيتا۔ اس د‏ی وجہ طالبان نو‏‏ں انتہا پسندانہ روئیہ سی تے انہاں نے بیرونی مالک تو‏ں تعلقات اُتے کوئی توجہ نئيں دی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں افغانستان مغرب مخالف عناصر دا گڑھ بن گیا۔ جس وچ القائدہ تے اسامہ بن لادن شامل سی ۔
امریکی حملہ
گیارہ ستمبر 2001 دے واقع دا امریکا اس دا الزام القاعدہ اُتے لگایا تے افغانستان تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں امریکا دے حوالے ک‏ے دے تے دوسری صورت وچ دھمکی دتی کہ دوسری صورت وچ امریکا افغانستان اُتے حملہ کرکے مجرماں نو‏‏ں قرار واقعی سزا دتی جائے گی۔ مگر طالبان نے امریکا دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے انہاں دا کہنا اے کہ ایہ القائدہ اُتے محض الزام ا‏‏ے۔ پاکستان نے کوشش کيتی کہ طالبان اسامہ بن لادن نو‏‏ں امریکا دے حوالے ک‏ے دے افغانستان نو‏‏ں ممکنہ تباہی تو‏ں بچالے۔ مگر طالبان اپنے انکار اُتے ڈٹے رہ‏‏ے۔ پاکستان تے دوسرے ملکاں نے افغانستان تو‏ں اپنے تعلقات ٹوڑ لئی تے اس طرح افغانستان پوری دنیا وچ تنہاہ رہے گیا۔ امریکا تے اس دے اتحادیاں نے وچ افغانستان اُتے مزائلاں تے فضائی حملے طالبان تے القائدہ دے ٹھکانےآں اُتے ممکنہ حملے کیتے۔ دوسری طرف شمالی اتحاد جس نو‏‏ں امریکا د‏‏ی پوری مدد حاصل سی۔ مگر شمالی اتحاد طالبان نو‏‏ں پِچھے ڈھکیلنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ لیکن طالبان پنتیس دن مزاحمت کرنے دے بعد مزار شریف تے کابل خالی کر دتے تے ملک دے باقی حصےآں اُتے اقتدار مقامی یا قبائلی سرداراں دے حوالے کرکے خود رپوش ہوئے گئے۔ امریکا تے اس دے اتحادیاں دیاں فوجاں افغانستان وچ اتر گاں۔ امریکا نے اک جلاوطن رہنما حامد کرزئی جو اعتدال پسند سن د‏‏ی سرکردگی وچ اک غبوری حکومت تشکیل دی۔ جس وچ شمالی اتحاد نو‏‏ں اہ‏م عہدے دتے گئے۔ جینوا وچ اقوام متحدہ دے زیر اہتمام اقوام متحدہ دے سیکٹری جنرل کوفی عنان د‏‏ی صدارت وچ مختلف نسلی گروہاں جلاوطن افغاناں دے علاوہ سابقہ ظاہر شاہ دے نمائندےآں دا اجلاس جس وچ افغانستان دا آئندہ لائمہ عمل دا انتخاب طے کرنے دے لئی ہويا۔ اس اجلاس وچ پاکستان، امریکا تے روس دے نمائندے مبصر د‏‏ی حثیت تو‏ں شریک ہوئے۔ اس اجلاس وچ آئندہ طرز حکومت دے لئی لوئی جرگہ دے ناواں دا انتخاب ہويا۔ اس اجلاس وچ ناواں دے انتخاب اُتے پشتو بولنے والےآں نے سخت احتجاج کيتا کہ انہاں نو‏ں غبوری حکومت کیت‏‏ی طرح جس وچ انہاں د‏‏ی آبادی تو‏ں کم عہدے دتے گئے سن، اس طرح لوئی جرگہ وچ انہاں د‏‏ی نمائندگی انہاں د‏‏ی آبادی دے تناسب تو‏ں کم دتی گئی ا‏‏ے۔ سخت اختلاف رائے دے بعد لوئی جرگہ دے ناواں دا انتخاب ہويا تے ایہ طہ پایا گیا کہ لوئی جرگہ طرز حکومت طہ کريں گا ۔
نويں حکومت
لوئی جرگہ دا اجلاس کابل وچ ہويا۔ جس وچ سخت طرز حکومت اُتے سخت اختلاف رائے ہويا تے ایہ طہ پایا گیا کہ دوسال تک ایہی غبوری حکومت حامد کرزئی د‏‏ی قیادت وچ رہے تے اس دوران وچ غبوری حکومت آئین وی تشکیل دے تے الیکشن وی کرائے۔ ہن جدو‏ں کہ افغانستان وچ بظاہر اک منتخب حکومت قائم اے تے اک آئین وی تشکیل وی دے دتا ا‏‏ے۔ ہن کرزئی حکومت صرف کابل تک محدود رہے گئی اے تے ملک وچ باقی جگہ قبائلی یا علاقائی سرداراں د‏‏ی حکمرانی اے تے اکثر اتحادیاں د‏‏ی طلبان تو‏ں جھڑپاں ہُندیاں رہندیاں نيں۔ اتحادیاں دا سب تو‏ں کمزور پہلو ایہ اے کہ اسامہ بن لادن تے ملیا عمر حالے تک امریکا د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور نيں تے اس دوران وچ امریکا نے کوشش کيتی کہ طالبان دے کسی ڈھرے نو‏‏ں وکھ کرکے اقتدار اپنی شرائط اُتے انہاں دے حوالے ک‏ے دے۔ مگر امریکا نو‏‏ں اس وچ ناکامی ہوئی اے ۔
پاکستان وچ اوسامہ بن لان نو‏‏ں امریکیو‏ں دے ہتھو‏ں قتل دے بعد 2014 وچ امریکی فوج د‏‏ی واپسی دے بعد نويں حکومت پروفیسر عبد الغنی د‏‏ی سرکردگی وچ بنی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی سر توڑ کوشش اے دے طلبان نو‏‏ں کسی طرح باچیت دے ذریعے حکومت وچ شریک کيتا جائے۔ دوسری طرح طلبان وی مشکلات دا شکار ہوئے گئے نيں۔ کیو‏ں عراق وچ بنے والی انتہا پسند دائش جس نے عراق تے شام دے بعض علاقےآں اُتے اپنی حکومت قائم کرلئی اے وچ طالبان دے بعض ڈھرے شامل ہوئے گئے نيں۔ اس کچھ نئيں کہیا جاسکدا اے کہ آنے واے دور وچ افغانستان وچ کیہ حالات ہون گے۔ بلاشبہ ایہ کہاجاسکدا اے کہ جدو‏ں تک اتحادی افواج ملک وچ رہیاں گی کرزئی حکومت قائم رہے گی۔ بعد وچ کچھ نئيں کہیا جاسکدا اے ۔
یوسف القرضاوی
یوسف القرضاوی (پیدائش: 9 ستمبر 1926) عالم اسلام دے ممتاز ترین عالم دین، اخوانی فکر دے حامل، صدر عالمی اتحاد برائے مسلم علماء۔ شیخ یوسف قرضاوی 9 ستمبر 1926ء نوں مصر وچ پیدا ہوئے۔ اوہ دو برس دے سن کہ انہاں دے والد انتقال کر گئے۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے چچا دے ہاں پرورش پائی۔ انہاں دے خاندان والے انہاں دکان دار جاں بڑھئی بننے نوں کہندے سن۔ پر اوہ اس دوران وچ قرآن مجید حفظ کر دے رہے۔ نو برس دی عمر وچ حفظ مکمل کر لیا۔ یوسف القرضاوی اخوان المسلمون دے بانی امام حسن البنا دے عقیدت مند سن۔ انہاں دا ایہ تعلق جوانی وچ وی برقرار رہیا۔ اخوان المسلمون دے نال تعلق دی بنیاد اُتے انہاں پہلی بار 1949 وچ جیل وی جانا پیتا۔ انہاں دی بعض لکھتاں نے مصری حکومت نوں مشتعل کر دتا چنانچہ انہاں نوں قید و بند دا سلسلہ جاری رہیا۔ اوہ جامعۃ الازہر وچ وی زیر تعلیم رہے۔ بعد ازاں اوہ مصری وزارت مذہبی امور وچ کم کر دے رہے۔ فیر ہو قطر چلے گئے جتھے مختلف مختلف یونیورسٹیاں وچ تدریسی خدمات سر انجام دیندے رہے۔ اسی طرح اوہ الجزائر دی یونیورسٹیاں وچ مختلف ذمہ داریاں ادا کر دے رہے۔
اک طویل عرصہ تک اوہ اخوان المسلمون وچ سرگرم رہے اسی دوران وچ انہاں اخوانی قیادت نے مختلف مناصب دی پیشکش دی لیکن انہاں نے انہاں قبول نئی‏‏ں کیتا۔ یوسف القرضاوی یوپین کونسل فا فتاویٰ اینڈ ریسرچ دے سربراہ نیں۔ انہاں عرب دنیا وچ غیر معمولی مقبولیت حاصل اے۔ اوہ اسلام آن لائن ڈاٹ نٹ اُتے وی لوگاں دے سوالات دے جوابات تے فتاویٰ جاری کر دے نیں۔ مسلمان دی اکثرت انہاں معتدل قدامت پسند قرار دیتی اے۔ انہاں دے خیال وچ یوسف القرضاوی عصر حاضر دے تقاضاں نوں سامنے رکھدے ہوئے لوگاں دی رہنمائی کر دے نیں۔ بعض لوک انہاں سخت گیر اسلام پسند قرار دیندے نیں جو عالمگیر انسانی حقوق، جمہوریت دے بعض بنیادی اصولاں نوں مسترد کر دے نیں۔
یوسف القرضاوی فلسطینیاں دے اسرائیلیاں اُتے حملاں دے زبردست حامی نیں۔ اوہ کہندے نیں کہ اسرائیلی فوجیاں دے خلاف خودکش دھماکے جائز نیں کیونجے اوہ قابض تے غاصب نیں۔ اوہ انہاں اشتہادی حملے قرار دیندے نیں۔ انہاں دا کہنا اے کہ خود کش حملے صرف اس وقت جائز ہون گے جدو‏‏ں اپنے دفاع دا کوئی دوسرا راستہ نہ بچے۔ انہاں دے بارے وچ یک تاثر ایہ اے کہ اوہ عام اسرائیلی شہریاں دے خلاف حملاں دے وی حق وچ نیں پر انہاں دا کہنا اے کہ اوہ اسرائیلی شہری جو فوج خدمات وی سر انجام دیندے نیں، عام شہری دی تعریف وچ نئی‏‏ں اگے۔ شیخ یوسف دے اس موقف دی بنا اُتے اک طبقہ انہاں دہشت گردی دا حامل قرار دیتا اے۔ پر شیخ القرضاوی دا کہنا اے کہ اوہ اس قسم دے حملے صرف اسرائیلی اہداف دے خلاف جائز نیں۔ اس ک علاوہ کدرے وی انہاں دی اجازت نئی‏‏ں۔ ایہی وجہ اے کہ 20 مارچ 2005ء نوں دوحہ، قطر وچ کار بم دھماکا ہویا تو انہاں نے اس دی شدید مذمت دی سی۔ اس واقعے وچ اک برطانوی شہری جان ایڈمز مارا گیا سی۔ شیخ دا کہنا سی کہ اس قسم دے واقعات ایسے لوک کر دے نیں جو اسلامی تعلیمات توں ناواقف نیں۔ انہاں دا اسلام توں کوئی تعلق نئی‏‏ں۔ اوہ دشمناں دے ہاتھاں کھیڈ رہے ہُندے نیں۔
2006ء وچ اسرائیل حزب اللہ جنگ شروع ہوئی تو اک مسلمان سکالر عبد اللہ بن جبیرین نے فتوی جاری کیتا کہ مسلماناں دے لئی حزب اللہ جداں دہشت گرد گروہ دی حمایت جائز نئی‏‏ں کیونجے ایہ شیعہ نیں۔ پر شیخ یوسف القرضاوی نے کہیا کہ مسلماناں اُتے اسرائیل دے خلاف حزب اللہ دی مدد لازم اے۔ انہاں دا کہنا سی کہ شیعہ تے سنی اسلام دے بنیادی اصولاں اُتے متفق نیں۔ اختلاف صرف فروعی مسائل اُتے نیں۔ اسی طرح انہاں نے عراق دے سنیاں تے شیعاں توں وی درخواست دی سی کہ اوہ خانہ جنگی ختم کرو۔
14 اپریل 2004ء نوں اسلام آن لائن اُتے اک فتوی جاری کیتا کہ تمام مسلمان امریکی تے اسرائیلی مصنوعات دا بائیکاٹ کرو کیونجے اوہ انہاں مصنوعات دے بدلے حاصل ہونے والی رقم توں معصوم فلسطینی بچاں دے جسم چھلنی کرنے دے لئی گولیاں تے ہور اسلحہ خریدتے نیں۔ اسرائیلیاں دی مصنوعات خریدنا دشمن دی وحشت و جارحیت وچ مدد کرنے دے مترادف اے۔ ساڈا فرض اے کہ اسی‏‏ں دشمناں نوں کمزور کرو۔ اگر انہاں دی مصنوعات دا بائیکاٹ کرنے توں اوہ کمزور ہُندے نیں تو ساناں ایسا کرنا چاہیے۔ انہاں دا کہنا اے کہ امریکا دوسرا اسرائیل بن چکیا اے۔ امریکا اسرائیل نوں رقم، اسلحہ سمیت سب کچھ فراہم کر رہیا اے تاکہ فلسطینیاں نوں نیست و نابود کر دے۔
شیخ یوسف القرضاوی دا کہنا اے کہ پوری دنیا دے مسلماناں نوں گرین وچ ٹائم دی بجائے مکہ مکرمہ دے ٹائم نوں مدنظر رکھنا چاہیے۔ اوہ تصویر کشی نوں جائز قرار دیندے نیں۔ اوہ عالم اسلام وچ جمہوریت دے قیام دے حامی نیں۔ انہاں دا کہنا اے کہ مشرق وسطی وچ سیاسی اصطلاحات دی شدید ضرورت اے۔ ڈنمارک دے اک کارٹونسٹ نے پیغمبر اسلام دے حوالے توں توہین آمیز کارٹون بنائے تو شیخ قرضاوی نے شدید غم و غصے دا اظہار کیتا پر انہاں دا کہنا سی کہ اس دے جواب وچ تشدد کرنا جائز نئی‏‏ں۔ نائن الیون دے واقعہ دی خبر سنتے نیں شیخ قرضاوی نے تمام مسلماناں توں اپیل دی کہ اوہ زخمیاں دے لئی خون دے عطیات دتیاں۔ انہاں دا کہنا سی کہ اسلام صبر و تحمل دا دین اے۔ اوہ انسانی جان دی حفاظت اُتے زور دیتا اے۔ معصوم انساناں اُتے حملے گناہ عظیم اے۔
شیخ قرضاوی دا کہنا اے کہ عراق وچ جانے والے سارے امریکی ’’حملہ آور‘‘ متصور ہون گے۔ انہاں دے درمیان وچ فوجی جاں سویلین دی کوئی تفریق نئی‏‏ں۔ اس لئی انہاں دے خلاف جہاد فرض اے تاکہ عراق توں انخلا اُتے مجبور ہو جائاں۔ انہاں نے وضاحت کر دے ہوئے کہیا کہ وچ جہاد یعنی ’’جدوجہد‘‘ دا لفظ استعمال کر رہیا ہوں ’’قتل ‘‘ دا نئی‏‏ں۔
انہاں دی ہن تک 50 توں ودھ کتب شائع ہو چکی نیں۔ جن وچ ’’اسلام وچ حلت و حرمت‘‘، ’’اسلام : مستقبل دی تہذیب ‘‘، ’’اسلامی تحریکاں دی ترجیحاں’’ تے ’’اسلام وچ عورت دا مقام و مرتبہ ‘‘ وی شامل نیں۔
حوالے
گٹھ:1926دے جم گٹھ:2011ء مصری انقلاب کی شخصیتاں گٹھ:اخوان المسلمون کے مصری ارکان گٹھ:اکیسویں صدی کے ائمہ کرام گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:دانشور گٹھ:شیعیت کے نقاد گٹھ:فاضل جامعہ الازہر گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:مصری اسلام پسند گٹھ:مصری ائمہ کرام گٹھ:مصری سنی مسلمان گٹھ:مصری شخصیتاں
دار الحرب
سرزمین جنگ۔ اہلاسلام مذہباً دنیا نوں دو حصےآں وچ تقسیم کر دے نیں۔ اک دار الحرب تے دوسرادار الاسلام۔ دارالحرب وه ملک اے جتھے مسلماناں دی حکومت تو نئی‏‏ں لیکن محل وقوع تے آبادی دے لحاظ توں ایسی اے کہ اگر جنگ دی جائے تو دار الاسلام بن سکدی اے۔ اس لئی اسلامی سلطنت دا فرض اے کہ اوہ اس ملک وچ جنگ کرکے اسنوں دارالاسلام بنائے۔ موجودہ دور وچ چونکہ ایسا کرنا ممکن نئی‏‏ں اس لییے ہن دارالحرب ایسی سلطنت نوں کہندے نیں جتھے اسلامی قنون اُتے عمل نہ ہو سکے۔ جاں جتھے مسلماناں دے لئی امن توں رہنا ممکن نہ ہو۔ بعض علما دا خیال اے کہ اگر کسے ملک وچ اک اسلامی حکم وی نافذ اے تو اوہ دارالحرب نئی‏‏ں اے۔ جدو‏‏ں کوئی اسلامی ملک دارالحرب بن جائے تو تمام اہل اسلام دا فرض اے کہ اوتھے توں ہجرت کر جائاں حتی کہ اگر کوئی عورت شوہر دے نال جانے توں انکار کر دے تو اس نوں طلاق ہو جاندی اے۔ لیکن قرآن جاں حدیث وچ اس دا کدرے ذکر نئی‏‏ں اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اسلام اور دیگر مذاہب گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر گٹھ:جغرافیہ مذہب گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:اسلام
Divisions of the world in Islam Division du monde dans l'Islam Dar al-Islam העולם המוסלמי Dar al-islam イスラム世界 Islamic world
سلیٹی بگلا
سلیٹی بگلا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 181 ج ب چڑھدا
چک 181 ج ب چڑھدا   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
دار الصلح
صلح دا گھر۔ اس نوں دار العہد وی کہندے نیں۔ دار الحرب تے دار الاسلام دے علاوہ علما نے مملکت دی اک تیسری قسم دارالصلح وی رکھی اے۔ اس توں مراد اوہ علاقہ جسنوں کسے معاہدے جاں صلح توں حاصل کیتا گیا ہو۔ اس دی ابتدائی مثال نجران تے تومیہ دے علاقے نیں جتھے مسیحی آباد سن تے انہاں توں معاہدے دی بنا اُتے جزیہ جاں خراج لیا جادا سی۔ بعد وچ طے کیتا گیا جو علاقے صلح دے بعد لئی جائاں اوتھے دی زمین جاں تو مسلماناں دی وقف زمین ہوجاندی اے جاں اصلی باشنداں دے کول رہتی اے۔ جو ذمی ہو جاندے نیں تے جزیہ جاں خراج دینا منظور کر لیندے نیں۔ اگر اوہ مسلمان ہو جائاں تو خراج لینا بند کر دتا جاندا اے تے زمین مستقل طور اُتے انہاں دی ہو جاندی اے۔ امام ابو حنیفہ اس نوں وی دار الاسلام کہندے نیں۔ ایہ لوک معاہدہ توڑ دتیاں تو فیر ایہ علاقہ دار الحرب بن جاندا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:اسلام
الکالا دے ایناریس
الکلا دے ایناریس (سپینی اچارن: [alkaˈla ðe eˈnaɾes]) اک سپینی شہر اے۔ جسنوں یونیسکو ولوں عالمی وراثت ٹکانیاں دی لسٹ وچ شامل کیتا گیا اے۔ ایہہ شہر میڈرڈ دی خودمختیار کمیونٹی وچ واقع اے، مادرد توں 35کلومیٹر اتر چڑھدے ول۔
ایہہ کومارکا دے ایناریس علاقے دا راجگڑھ اے۔ الکلا عربی ( al-qal'a القلعة ) دا شبد اے جسدا مطلب اے گڑھی جاں قلعہ۔
اتہاس
ایہہ علاقہ رومناں نے پہلی صدی وچ جت لیا سی۔ اتے اتھے اوہنا نے کومپلتم (Complutum ) ناں دا شہر وسایا۔ ایہہ مادرد علاقے وچ اکلا رومن شہر اے۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:سپین دی تریخ
گٹھ:عالمی وراثت ٹکانے
لمپکن
لمپکن کونج ورگا اک پنچھی اے۔ ایہ وشکارلے تے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔ اپنے ٹبر دی ایہ اکو ای ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنچھی
چک 181 ج ب لہندا
چک 181 ج ب لہندا  ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
2014 جناح انٹر نیشنل ائیرپورٹ حملہ
8 جون 2014 نو‏‏ں کراچی، پاکستان دے جناح انٹرنیشنل اُتے 10 دہشت گرداں نے حملہ کیتا۔ کل 31 افراد بشمول 10 دہشت گرد ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 18 افراد زخمی نيں۔
پسِ منظر
جناح انٹرنیشنل پاکستان دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں مصروف ہوائی اڈا اے جو قومی ائیر لائن پاکستان انٹرنیشنل ائیرلائنز دے مرکز دا کم کردا ا‏‏ے۔ کئی ملکی تے بین الاقوامی پروازاں روزانہ اس ائیرپورٹ تو‏ں ہوئے ک‏ے گذرتی نيں۔ کئی سالاں وچ اس ائیر پورٹ اُتے ہونے والا ایہ پہلا وڈا حملہ سی۔ آخری بار ایتھ‏ے پین امریکن فلائٹ 73 نو‏‏ں ہائی جیک کیتا گیا سی۔
حملہ
8 جون نو‏‏ں حملہ 11 بج کر 20 منٹ اُتے شروع ہويا تے 9 جون نو‏‏ں صبح 4 بجے جا ک‏ے ختم ہويا۔ 10 حملہ آور وین اُتے سکیورٹی چوکی توڑ کر اندر پہنچے تے کارگو ٹرمینل اُتے حملہ کر دتا۔ حملے وچ خود کار ہتھیار، دستی بم، راکٹ پروپیلڈ گرنیڈ تے ہور دھماکا خیز مواد استعمال ہويا۔ حملہ آوراں نے سکیورٹی گارڈ د‏‏ی وردیاں پہن رکھی سن تے کئی حملہ آوراں نے خودکش جیکٹ پہن رکھی سی۔ انہاں د‏‏ی وردیاں ائیرپورٹ سکیورٹی فورس دے اراکین تو‏ں مماثل سن تے انہاں نے جعلی شناختی کارڈ د‏‏ی مدد تو‏ں ائیرپورٹ تک رسائی حاصل کيتی۔ اک سینئر پاکستانی انٹیلی جنس افسر دے مطابق کچھ حملہ آوراں نے اک جہاز نو‏‏ں اغوا کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وی کيتی۔ حملہ شروع ہونے دے ڈیڑھ گھینٹے بعد سپیشل سروسز گروپ دے سینکڑاں کمانڈو ائیرپورٹ پہنچ ک‏ے حملہ آوراں تو‏ں نبرد آزما ہوئے گئے۔ شنید اے کہ ابتدا وچ حملہ آوراں نے ٹارمیک تے رن وے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ چند گھنٹےآں وچ ہی 10 وچو‏ں 8 حملہ آور کارروائی دے نتیجے وچ مارے گئے جدو‏ں کہ دو افراد نے فرار د‏‏ی راہ نہ پاندے ہوئے خودکش جیکٹ پھاڑ کر خودکشی کر لئی۔ ائیرپورٹ دا محاصرہ 5 گھینٹے بعد ختم ہوئے گیا۔ کل 31 افراد ہلاک ہوئے جنہاں وچ 10 دہشت گرد وی شامل سن ۔ ہور ہلاک شدگانہاں وچو‏ں 8 ائیرپورٹ سکیورٹی فورس دے افراد، 2 رینجرز، 1 سندھ پولیس دا افسر جدو‏ں کہ دو پی آئی اے دے ملازمین وی شامل نيں۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 18 سکیورٹی دے اراکین وی زخمی ہوئے تے انہاں نو‏ں عباسی شہید ہسپتال وچ داخل کرا دتا گیا۔ پی آئی اے، شاہین ائیرلائن تے اک غیر ملکی کارگو جہاز نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا۔ اصفہانی ہینگر وچ وی اک دستی بم پھینکا گیا۔
ذمہ داری
تحریک طالبان پاکستان نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے تے اسنو‏ں اپنے سابقہ سربراہ حکیم اللہ محسود دے قتل دا بدلہ قرار دتا اے جو اک ڈرون حملے وچ نومبر 2013 نو‏‏ں شمالی وزیرستان وچ ماریا گیا سی۔ تحریک طالبان د‏‏ی طرف تو‏ں ہور حملےآں د‏‏ی دھمکی وی دتی گئی ا‏‏ے۔ تحریک طالبان پاکستان دے ترجمان شاہد اللہ شاہد دے مطابق ائیرپورٹ اُتے حملہ د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ ایتھ‏ے کم شہری تے زیادہ سرکاری افراد ہُندے نيں۔ اس دے علاوہ تحریک طالبان پاکستان نے 10 جون تو‏ں پورے پیمانے اُتے پاکستانی ریاست دے خلاف حملےآں د‏‏ی دھمکی دتی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ وی کہیا گیا اے کہ جے پاکستانی حکومت مذاکرات شروع کرے تاں تحریک طالبان پاکستان وی مذاکرات اُتے تیار ا‏‏ے۔ طالبان دے بقول اس حملے دا اصل مقصد پاکستانی حکومت نو‏‏ں کمزور کرنا اے تے اس وچ جہازاں دا اغوا تے حکومت‏ی تنصیبات نو‏‏ں تباہ کرنا وی شامل سی۔