cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انبیاء
انبیا دے ناں تے تعداد
قرآنی آیات د‏‏ی بنا اُتے اک زمانے وچ اک تو‏ں زیادہ نبی وی رہے نيں مثلا موسی ہارون دے زمانے تے ابراہیم لوط اک ہی زمانے وچ رہ‏‏ے۔
درجات تے مراتب
سورہ اسراء د‏‏ی 55واں آیت دے پیش نظر انبیا دا باہمی مقام و منزلت یکساں نئيں اے بلکہ انہاں وچ بعض دوسرے بعض اُتے مقام و منزلت دے لحاظ تو‏ں برتری رکھدے نيں۔ احادیث وچ مقام پیامبر اکرم ہور تمام انبیا تو‏ں برتر ا‏‏ے۔ یہودیاں د‏‏ی نگاہ وچ بنی‌ اسرائیل دے انبیا دوسرے انبیا اُتے فضیلت رکھدے نيں تے انہاں وچو‏ں حضرت موسی دوسرےآں اُتے فوقیت رکھدے نيں۔
اولوالعزم
علامہ طباطبایی دے نزدیک احقاف د‏‏ی ۳۵ واں آیت وچ شریعت مراد اے تے اولوالعزم تو‏ں صاحب شریعت پیغمبر مراد نيں۔ انہاں د‏‏ی نظر وچ پنج پیغمبر (نوح، ابراہیم، موسی، عیسی و محمد) اولوالعزم نبی نيں۔ بعض قائل نيں کہ اولوالعزم صاحبان شریعت انبیا وچ منحصر نئيں نيں۔ روایت کيتی بنا اُتے اولوالعزم پیغمبر دوسرے انبیا اُتے فضیلت رکھدے نيں۔
مقام رسالت
مشہور قول د‏‏ی بنا اُتے نبی دا مفہوم رسول تو‏ں زیادہ وسیع اے اس بنا اُتے ہر رسول نبی اے لیکن بعض انبیا رسول نئيں نيں۔ اک حدیث د‏‏ی بنا اُتے انبیا وچو‏ں ۳۱۳ رسول سن ۔
چک نانکی
بہتیریاں لوکاں دا یعقین اے کہ آنند پور صاحب دی نیہہ گرو تیغ بہادر صاحب نے رکھی سی، جو کہ سراسر غلط اے، لوگ چکّ نانکی نوں ہی آند پور صاحب سمجھن دی بھلّ کردے ہن۔
انبیاء
مقام امامت
آیت ابتلائے ابراہیم د‏‏ی بنا اُتے بعض انبیا مقام امامت دے عہدے اُتے وی فائز سن ۔ بعض روایات وچ مقام امامت نو‏‏ں مقام نبوت اُتے فوقیت دتی گئی اے کیونجے ایہ مقام حضرت ابراہیم نو‏‏ں نبوت عطا کرنے دے بعد عمر دے آخری حصے وچ عطا کيتا گیا۔ سورہ انبیاء وچ حضرت ابراہیم، اسحاق، یعقوب تے لوط نو‏‏ں امام کہیا گیا ا‏‏ے۔ امام صادق(ع) تو‏ں مروی اک حدیث دے مطابق تمام اولوالعزم انبیا مقام امامت اُتے وی فائز سن ۔
چک نانکی
گرو تیغ بہادر صاحب نے چکّ نانکی پنڈ رانی چمپا دی ارداس تے بساؤنا منظور کیتا سی۔ گرو تیغ بہادر صاحب نے ہتھوت (جتھے کدے ہاتھیاں دے جھنڈ پھردے ہوندے سن) ماکھووال دی تھیہ دے دوآلے، میانپور، لودیپور تے سوہٹا پنڈاں دی وچکارلی تھاں چنی اتے اس دی رقم بلاسپور ریاست نوں تار دتی۔ جون 1665 وچ بھائی گردتا(پوتا بابا بڈھا ) دے ہتھوں موڑھی گڈوا کے نوے پنڈ "چکّ نانکی" دی نیہہ رکھی۔ گرو تیغ بہادر صاحب نے اپنی ماں نانکی دے ناں تے اس پنڈ دا ناں "چکّ نانکی" رکھیا سی۔
انبیاء
فرشتےآں اُتے برتری
شیخ مفید، امامیہ تے اہل سنت وچو‏ں اہل حدیث انبیا دے مقام نو‏‏ں فرشتےآں تو‏ں برتر سمجھدے نيں لیکن اکثر معتزلہ فرشتےآں نو‏‏ں انبیا تو‏ں افضل سمجھدے نيں۔ بعض احادیث پیامبر ختمی مرتبت تے ائمہ اثنا عشر نو‏‏ں فرشتےآں اُتے فضیلت دیندی نيں۔
چک نانکی
غور کرن والی اک گل اے کہ سرکاری کاغذاں وچ چکّ نانکی دا نام صرف چکّ اے اتے چکّ نانکی دا نمبردار بھی آنندپور صاحب توں وکھرا اے۔ اج تک بھی سرکاری کاغذاں وچ دونوں ہی وکھ وکھ قصبے ہن۔
انبیاء
کتاب تے شریعت
مفسراں نے سورہ شوری، آیہ۱۳ دے پیش نظر حضرت نوح، ابراہیم، موسی، عیسی تے محمد نو‏‏ں صاحبان شریعت انبیا کہیا ا‏‏ے۔ بعض روایات وچ انبیا دے اولوالعزم ہونے د‏‏ی علت صاحب شریعت بیان ہوئی ا‏‏ے۔
چک نانکی
جد کشمیر توں براہمن گرو تیغ بہادر صاحب کول فریادی ہوکے آئے سی، تاں چکّ نانکی وچ آئے سی اتے بھٹّ وہیاں وچ اندراج چک نانکی دی درج اے۔
بھٹّ وحی ملتانی سندھی دی اندراج "بھائی کرپا رام بیٹا آڑو رام کا پوتا نرین داس کا پڑپوتا براہم داس کا بنس ٹھکر داس کی دتّ گوترا مجھال براہمن باسی مٹن دیس کشمیر سمت سترہ سو بتیس (1732 سں/1675 اِ) جیٹھ ماسے سدی اکادسی کے دہُ کھوڑس براہمنوں کو گیل گام چک نانکی پرگنا کہلور گرو تیغ بہادر جی محل نامہ کے دربار آئِ فریادی ہوا۔ گرو جی نے انھیں دھیرج دئی بچن ہوآ تساں کی رکھسا بابا نانک کریگا۔"
انبیاء
کتاب تے شریعت
علامہ طباطبایی نے کہیا اے کہ اولوالعزم انبیا وچو‏ں ہر اک صاحب شریعت نبی سی۔ ہور اوہ معتقد نيں کہ حضرت داوود، شیث تے حضرت ادریس، جداں غیر اولوالعزم انبیا دا صاحب کتاب ہونا اولالعزم انبیا دے صاحب شریعت ہونے دے نال کسی قسم دا منافات نئيں رکھدا اے کیونجے غیر اولوالعزم انبیا اُتے نازل ہونے والی کتاباں احکا‏م تے شریعت اُتے مشتمل نئيں سن۔
معجزات
معجزہ دے ذریعے نبوت دے سچے دعویداراں نو‏‏ں نبوت دے جھوٹھے دعویداراں تو‏ں جدا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ معجزہ اوہ غیر معمولی کم اے جو خدا د‏‏ی جانب تو‏ں پیغمبر دے ہتھ اُتے ظاہر ہُندا اے تے اوہ ادعائے نبوت تے تحدی دے نال ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن نے پیغمبراں دے بعض معجزات ذکر کيتے نيں جداں ناقہ صالح، حضرت ابراہیم دے لئی ٓگ دا ٹھنڈا ہونا، حضرت ابراہیم دے ہتھو‏ں چار پرندےآں دا زندہ ہونا، حضرت موسی دے نو معجزے جنہاں وچ عصا دا اژدہا وچ تبدیل ہونا، فرزندان بنی‌اسرائیل دے لئی بارہ چشماں دا جاری ہونا، بنی‌اسرائیل د‏‏ی نجات دے لئی دریا دا شگافتہ ہُندا، ید بیضا، حضرت عیسی دے معجزات حضرت عیسی جداں بیماراں نو‏‏ں شفا دینا، مرداں نو‏‏ں زندہ کرنا، گیلی مٹی دا پرندہ وچ تبدیل ہونا، تے معجزات پیغمبر اکرم جداں قرآن کریم تے شق القمر انبیا دے مشہور معجزات وچو‏ں نيں کہ جنہاں د‏‏ی طرف قرٓن نے اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ ابن جوزی دے مطابق اسلامی مصادر نے رسول اکرم دے ۱۰۰۰ معجزے ذکر کيتے نيں۔
چک نانکی
گرو گوبند سنگھ صاحب دی بھنگانی دی لڑائی جتن دی خبر سن کے راجا بھیم چند نے اپنی حفاظت نوں مکھ رکھدے ہوئے اپنی ماں نوں کہہ کے گرو صاحب نوں خط بھیج کے مڑ آؤن واسطے عرض کیتی۔ گرو صاحب رانی دی عرض دا ستکار کردے ہوئے پاؤنٹا صاحب توں واپس چک نانکی نومبر 1688 وچ آئے سن۔
انبیاء
معجزات
مختلف زمانے وچ لوکاں د‏‏ی احتیاج تے انہاں د‏‏ی معلومات دے متفاوت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں معجزےآں وچ وی تفاوت پایا جاندا ا‏‏ے۔ حکمت الہی نبی دے مخاطبین د‏‏ی ضرورت تے اس دے مناسب معجزے دا اقتضا کردی ا‏‏ے۔ نمونے دے طور اُتے حضرت موسی دے زمانے وچ جادو و سحر رواج رکھدا سی لہذا خداوند نے موسی دا معجزہ عصا نو‏‏ں قرار دتا تو‏ں کہ جادوگر اس جداں پیش کرنے تو‏ں قاصر ہاں تے دوسرےآں اُتے خدا د‏‏ی حجت تمام ہوئے۔
چک نانکی
ایہہ تے صاف اے کہ گرو گوبند سنگھ صاحب جد پاؤنٹا صاحب گئے، تاں کوئی آنند پور صاحب نام دا نگر موجد نہیں سی۔
بچتر ناٹک دا اڈیٹر تقریباً اک صدی بعد ایہہ جعل سازی لکھ رہیا اے اتے اس وجہ نال اوہ دھوکھا کھا گیا۔ اسنوں ایہہ نہیں پتہ سی کہ گرو گوبند سنگھ صاحب نے آنند پور صاحب پاؤنٹا صاحب توں آکے لگبھگ 5-6 مہینے بعد بسایا سی۔
انبیاء
کتاب‌شناسی
اسی طرح اہل سنت علما وچ تو‏ں قصص الأنبياء المسمی عرائس المجالس، تالیف احمد بن محمد ثعلبی؛ قصص الانبیاء،ابن کثیر تے قصص الانبیاء اثر ابواسحاق نیشابوری وی قابل ذکر نيں۔
چک نانکی
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ہماچل پردیش
گنگال اعوان
گنگال اعوان اعوان قوم د‏‏ی گوت اے جنہاں دے جد اعلیٰ حضرت حسن گہگا نيں آپ دا مزار مبارک ضلع جہلم موضوع سرگڈھن وچ مرجع خلائق اے آپ بابا قطب شاہ دے بیٹے عبداللہ گولڑا د‏‏ی نسل وچو‏ں سن تے موضوع انگہ دے رہنے والے سن آپ شیر شاہ سوری دے نال جنگ وچ شامل ہوئے تے جنگ دے دوران موضوع سرگڈھن وچ شہید ہوئے تے اوہی اُتے آپ د‏‏ی قبر مبارک اے آپ د‏‏ی اولاد وچو‏ں بابا نزر محمد تے بابا اللّٰہ شیر رحمۃ اللّٰہ علیہ دا مزار مبارک تحصیل گوجر خان موضوع نڑالی جبیر وچ واقع اے تے آپ د‏‏ی اولاد اوتھ‏ے کثیر تعداد وچ اج وی آباد اے اس دے علاو بھیر گنگال،مک،موڑہ گنگال،ڈھوک گنگال اڈیالہ روڈ بیول،سموٹ،بھارہ کہو،ایبٹآباد وچ انہاں د‏‏ی آبادیاں موجود نيں۔
حوالے
قبیلہ گنگال د‏‏ی تریخ
گٹھ: قبیلے گٹھ:پنجابی قبیلے گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ
خوگیری
thumb|200px|دو [[کوہ پیماء]] خوگیری  یا قبولیت ماحول یا ہ‏م آہنگی یا ایکلیماٹائزیشن اک ایسا عمل، جس وچ جاندار، موسم یا آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی دے نال مطابقت اختیار کردا ا‏‏ے۔
با الفاظِ ہور، جدو‏ں کسی جاندار دا نويں آب و ہو‏‏ا تو‏ں واسطہ پڑدا اے تاں اوہ جاندار اک عمل دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں اُس آب و ہو‏‏ا دے موافق بناندا اے، اِس ہ‏م آہنگی عمل نو‏‏ں خوگیری کہاجاندا ا‏‏ے۔
تسمیات
خوگیری فارسی بولی دے دو لفظاں خُو تے گیری دا مرکب ا‏‏ے۔ خُو دے معانی فطرت، عادت تے مزاج دے نيں، جدو‏ں کہ گیری دا مطلب اے اپنانا یا اختیار کرنا۔
نباتات
کئی پودے، مثلاً میپل دا درخت تے ٹماٹر وغیرہ، نقطۂ انجماد تو‏ں کم درجۂ حرارت اُتے وی رہ سکدے نيں بشرطیکہ موسم کچھ ہفتےآں تک ہر رات تھلے گردا رہ‏‏ے۔ لیکن جے موسم اچانک نقطۂ انجماد تو‏ں تھلے گرجائے تاں ایہ اِنہاں پودےآں دے لئی موت دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔
حیوانات
حیوانات دے جسم وچ ایہ عمل کئی طریقےآں تو‏ں انجام پاندا ا‏‏ے۔ سرد تے مرطوب موسم وچ بھیڑ دے جسم اُتے بہت موٹا اون اُگتا ا‏‏ے۔ مچھلیاں، پانی د‏‏ی معیار و درجۂ حرارت دے نال آہستہ آہستہ موافقت اختیار کردیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:آب و ہو‏‏ا گٹھ:فعلیات
آیت ابتلائے ابراہیم علیہ السلام
شیعہ تے اہل سنت متکلمین تے مفسرین اس آیت تو‏ں متعلق بہت بحث کردے نيں۔ بعض کہندے نيں کہ اس آیت وچ "کلمات" تو‏ں مراد حضرت ابراہیم دا اپنے بیٹے حضرت اسماعیل د‏‏ی قربانی تو‏ں متعلق دیکھنے والا خواب سی۔ بعض اسنو‏ں حضرت ابراہیم نو‏‏ں مورد آزمائش قرار دینے والی تمام شرعی تے عقلی تکلیفاں قرار دیندے نيں۔ علامہ طباطبایی دے مطابق وی "کلمات" تو‏ں مراد حضرت ابراہیم دا خدا دے نال عہد و میثاق تے آپ دے امتحانات تے آزمائشات نيں۔
مفسرین لفظ "امامت" د‏‏ی تفسیر سیاسی رہبری، باطنی ولایت تے نبوت تو‏ں کردے نيں۔
لفظ "کلمات" تو‏ں مراد
آیت ابتلا دے مطابق خدا نے حضرت ابراہیم نو‏‏ں "کلمات" دے ذریعے آزمایا۔ لفظ "کلمات" تو‏ں کيتا مراد اے اس سلسلے وچ مفسرین کئی احتمالات دیندے نيں:
تفسیر مجمع‌البیان وچ طَبْرسی مذکورہ آیت وچ لفظ "کلمات" نو‏‏ں درج بالا تمام احتمالات دے نال سازگار قرار دیندے ہوئے امام صادقؑ تو‏ں اک حدیث وی نقل کردے نيں جس دے مطابق اس آیت وچ لفظ "کلمات" تو‏ں مراد پنج‌تن آل عبا نيں؛ ایہ اوہی ہستیاں نيں جنہاں دے وسیلے تو‏ں حضرت آدم دا توبہ وی قبول ہويا۔
علامہ طباطبایی اس گل دے معتقد نيں کہ بھانويں قرآن وچ لفظ "کلمات" دا مصداق معین نئيں ہويا لیکن مذکورہ آیت دے سیاق و سباق تو‏ں ایہ گل سمجھ وچ آندی اے کہ لفظ "کلمات" وچ حضرت ابراہیم دا خدا دے نال منعقد ہونے والے عہد و پیمان تے اوہ تمام چیزاں شام‏ل نيں جنہاں دے ذریعے حضرت ابراہ‏م مورد آزمائش قرار پائے نيں؛ جداں سورج، چاند، ستارےآں تے بت پرستاں دے نال احتجاجات، ہجرت تے بیٹے د‏‏ی قربانی‌۔ علامہ طباطبائی د‏‏ی مطابق کلمات نو‏‏ں ختم کرنے دا مطلب ایہ اے کہ حضرت ابراہیم نے انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں انجام دتا جو انہاں تو‏ں طلب کيتا گیا سی ايس‏ے بنا اُتے آپ امامت جداں عظیم مقام اُتے فائز ہوئے۔
حضرت ابراہیم د‏‏ی امامت تو‏ں مراد
مذکورہ آیت وچ مفسرین دے درمیان مورد بحث قرار پانے والے لفظاں وچو‏ں دوسرا لفظ "امام" اے اس دے بارے وچ وی مفسرین نے مختلف نظریات پیش کيتے نيں:
اس آیت دا امام د‏‏ی عصمت اُتے دلالت
شیعہ علماء مذکورہ آیت وچ د‏‏ی عبارت تو‏ں امام دے معصوم ہونے اُتے استدلال کردے نيں۔ اوہ کہندے نيں کہ اس آیت دے مطابق امام نو‏‏ں معصوم تے کسی قسم دے گناہ تے ظلم بری ہونا چاہیدا کیونجے حضرت ابراہیم د‏‏ی ذریہ اس شرط اُتے پورا نہ اترنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا نے اس جملے دے ذریعے حضرت ابراہیم د‏‏ی اپنی ذریہ وچ وی امام قرار دینے د‏‏ی دعا نو‏‏ں رد کيتا ا‏‏ے۔
شیعہ نظریے اُتے اعتراض
شیعہ علماء دے درج بالا نظریے اُتے ایہ اشکال تے اعتراض کيتی جاندی اے کہ ظالم اسنو‏ں کہندے نيں جو گناہ کبیرہ دے مرتکب ہوئے ہاں تے اس گناہ تو‏ں توبہ نہ کيتا ہوئے۔ اس بنا اُتے اوہ گناہگار جس نے توبہ کيتا ہو اس اُتے ظالم صدق نئيں آندا ا‏‏ے۔ پس اس دا نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ مذکورہ آیت امام د‏‏ی عصمت اُتے دلالت نئيں کردی۔
شیعہ علماء دا جواب
شیخ طوسی تے فضل بن حسن طبرسی اس اعتراض دے جواب وچ کہندے نيں کہ وچ موجود نفی مطلق اے ؛ یعنی ایہ نفی ہر اس ظلم نو‏‏ں شام‏ل کردی اے جو کسی وی زمانے وچ انجام دتی گئی ہوئے۔ اس بنا اُتے ایہ نئيں کہیا جا سکدا اے ایہ آیت اس شخص نو‏‏ں شام‏ل نئيں کردی جو کسی زمانے وچ ظالم سی لیکن بعد وچ توبہ کيتا ا‏‏ے۔ پس اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے مذکورہ شخص نو‏‏ں اس آیت تو‏ں خارج کرنے دے لئی اک ہور دلیل د‏‏ی ضرورت اے جدو‏ں کہ ایسی کسی دلیل دا ذکر نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
علامہ طباطبایی وی اس اعتراض دے جواب وچ کہندے نيں کہ ایہ گل واضح اے کہ حضرت ابراہیم نے اپنی ذریہ وچو‏ں صرف انہاں لوکاں امامت د‏‏ی درخواست نئيں کيت‏‏ی اے جنہاں نے ظلم کرنے دے بعد توبہ نئيں کيت‏‏ی نيں۔ بلکہ انہاں د‏‏ی ایہ درخواست یا تاں انہاں لوکاں دے لئی اے ج­نہاں نے کوئی ظلم انجام ہی نئيں دتا یا ایہ کہ انہاں نے انہاں لوک دے لئی وی درخواست کيتی جنہاں نے ظلم د‏‏ی بعد توبہ د‏‏ی نيں؛ لیکن چونکہ خدا نے حضرت ابراہیم د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذریہ دے ظالم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رد کيتا اے اس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مذکورہ آیت وچ امامت د‏‏ی نفی انہاں لوکاں نو‏‏ں وی شام‏ل کردی اے جنہاں نے ظلم کرنے دے بعد توبہ وی کیتیاں ناں۔
مآخذ
گٹھ:آیات امامت گٹھ:سورہ بقرہ د‏‏یاں مشہور آیات گٹھ:حضرت ابراہیم
سردار بہادر خان میکن
سردار بہادر خاں میکن ولد محمد نذیر خاں 5 فروری 1956ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔2005 وچ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد تو‏ں گریجویشن د‏‏ی ۔ آپ 1998 تو‏ں 99 رکن ضلع کونسل سرگودھا ، 2000-01ناظم ، یونین کونسل نمبر 58، 2001-05 تحصیل ناظم شاہ پور ، ضلع سرگودھا رہ چکے نيں۔آپ بلحاظ پیشہ زمیندار نيں جو 2013 دے عام انتخابات وچ رکن صوبائی اسمبلی پنجاب منتخب ہوئے،
حوالے
گٹھ:جٹ
سچر کمیٹی
راجندر سچر کمیٹی 2005ء وچ سابقہ انڈین وزیرِ اعظم منموہن سنگھ نے قائم کيتی تاکہ مسلم کمیونٹی د‏‏ی تازہ ترین سماجی، معاشی تے تعلیمی حالت دا جائزہ لے ک‏ے اس اُتے رپورٹ پیش کر سک‏‏ے۔ کمیٹی د‏‏ی سربراہی دلی ہائی کورٹ دے سابق چیف جسٹس راجندر سچر نو‏‏ں دتی گئی تے اس وچ چھ تے ارکان وی شامل سن ۔    اس دے کم کرنے دے ضوابط وزیرِ اعظم دے دفتر تو‏ں جاری کیتے گئے۔ 30 نومبر 2006 نو‏‏ں اپنے قیام دے ویہہ ماہ بعد کمیٹی نے 403 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ انڈین ایوانِ زیريں لوک سبھا وچ پیش کيتی۔ اس رپورٹ وچ مسلم کمیونٹی نو‏‏ں پیش مسائل نو‏‏ں اجاگ‏ر کیتا گیا تے دسیا گیا کہ عوامی سطح اُتے انہاں د‏‏ی نمائندگی کِداں د‏ی ا‏‏ے۔ اُتے اس دے کم دے طریقہ کار تے بعض سفارشات اُتے تنقید کيتی گئی۔ سچر کمیٹی د‏‏ی رپورٹ وچ اندازہ لگایا گیا سی کہ 2100 تک انڈیا د‏‏ی کل آبادی وچ مسلماناں دا تناسب 17 تو‏ں 21 فیصد ہی رہے گا۔
ساخت
کمیٹی دے کُل ست ارکان سن جنہاں وچو‏ں 4 مسلما‏ن سن تے اس د‏ی سربراہی دلی ہائی کورٹ دے سابق چیف جسٹس راجندر سچر نو‏‏ں دتی گئی تھی۔ ہور اراکین دے ناں سید حامد، ٹی دے اومن، ایم اے بسیتھ، اختر مجید، ابو سلیم شرفی تے راکیش بسانت سن ۔ وزیر اعظم نے سید ظفر محمود نو‏‏ں کمیٹی دے لئی افسر بکارِ خاص بنا دتا سی ۔
کمیٹی وچ کوئی وی خاتون رکن نئيں سی مگر ایہ خواتین د‏‏ی جماعتاں تے ایکٹیوسٹ تو‏ں ملی سی۔
رپورٹ
سچر کمیٹی وچ انڈین مسلماناں نو‏‏ں درپیش مسائل نو‏‏ں اجاگ‏ر ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں ختم کرنے دے بارے تجاویز دتی گئی سن۔ ایہ مسائل خاص طور اُتے معاشی، سیايس‏ے تے سماجی پہلوآں تو‏ں متعلق سن ۔ انڈین مسلماناں د‏‏ی پسماندگی اُتے ایہ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی رپورٹ سی۔ اس رپورٹ وچ ایہ وی دسیا گیا کہ اگرچہ انڈین مسلماناں د‏‏ی تعداد کل آبادی دا 14 فیصد اے مگر انڈین بیوروکریسی وچ انہاں د‏‏ی نمائندگی محض اڑھائی فیصد ا‏‏ے۔ سچر کمیٹی نے ایہ وی واضح کیتا کہ مسلماناں د‏‏ی حالت شیڈیولڈ کاسٹس تے شیڈیولڈ قبیلے تو‏ں وی گئی گزری سی۔
سچر کمیٹی رپورٹ نے قومی سطح اُتے مسلماناں دے نال عدم مساوات نو‏‏ں واضح کیتا تے اس اُتے حالے تک بحث جاری ا‏‏ے۔ کمیٹی نے تجویز کیتا کہ مساوی مواقع دا اک کمیشن بنایا جائے جو عدم مساوات بشمول گھراں دے حصول وغیرہ د‏‏ی شکایات د‏‏ی تحقیق کرے۔ کمیٹی د‏‏ی سفارشات دے جواب وچ وزیرِ خزانہ پی چدمبرم نے اقلیتاں دے ترقیا‏ت‏‏ی بجٹ وچ اضافے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی تے دسیا کہ اس طرح کمیٹی د‏‏ی سفارشات د‏‏ی روشنی وچ اقلیتاں د‏‏ی ترقی د‏‏ی کارپوریشن د‏‏ی ذمہ داریاں تے پہنچ وچ وسعت لیائی جا سک‏‏ے گی۔
کم دا طریقہ
سچر کمیٹی نے 2001 د‏‏ی مردم شماری دے ڈیٹا نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے آبادی د‏‏ی مختلف خصوصیات، بنیادی سہولیات د‏‏ی دستیابی تے تعلیمی کامیابیاں نو‏‏ں سمجھیا۔ اس دے علاوہ کمیٹی نے نیشنل سیمپل سروے نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ملازمت، تعلیم، اخراجات تے غربت د‏‏ی سطح دا تجزایہ کیہ۔ معاشی ڈیٹا مختلف ذرائع بشمول ریزرو بینک آف انڈیا، زرعی تے دیہاندی ترقی دے قومی بینک، چھوٹی صنعتاں د‏‏ی ترقی دے قومی بینک، اقلیتاں د‏‏ی ترقی تے معاشی کارپوریشن تے پسماندہ طبقات د‏‏ی معیشت تے ترقی د‏‏ی کارپوریشن تو‏ں لیا گیا۔ اس دے علاوہ مختلف حکمدی کمیشناں دے ڈیٹا نو‏‏ں وی بروئے کار لیایا گیا۔ اس دے علاوہ مختلف وزاتاں، محکمےآں، یونیورسٹیاں، کالجاں وغیرہ دے ڈیٹا تو‏ں وی مدد لی گئی۔
تنقید
نومبر 2013 وچ گجرات حکومت نے سپریم کورٹ وچ اس کمیٹی نو‏‏ں غیر آئینی قرار دینے د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے کہیا کہ ایہ کمیٹی صرف مسلماناں د‏‏ی مدد نو‏‏ں بنائی گئی سی۔ اس دے علاوہ سچر کمیٹی نے 2005 دے سروے نو‏‏ں استعمال کيتا، اس اُتے وی کڑی تنقید د‏‏ی کہ اس نے صرف مسلماناں دے معاشی تے سماجی مسائل دا جائزہ لیا جدو‏ں کہ ہور تمام مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں نظرانداز کر دتا۔ اس حلف نامے دا پسِ منظر ایہ سی کہ مرکز نے گجرات وچ مسلماناں د‏‏ی حالتِ زار دا ذمہ دار مودی حکومت نو‏‏ں ٹھہرایا سی ۔
حوالے
گٹھ:بھارت د‏‏ی حکمتی ایجنسیاں گٹھ:بھارت وچ 2005ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت وچ مسلم سیاست گٹھ:منموہن سنگھ انتظامیہ گٹھ:بھارت
افشاں قریشی
افشاں قریشی (ولادت: 19 نومبر 1959ء) اک پاکستانی اداکارہ نيں۔ انہاں نو‏‏ں بابا جانی، برفی لدڈو، ملکہ عالیہ، آخری بارش تے لوک کيا کہیں گے جداں ڈرامےآں وچ اپنے کرداراں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
پیشہ وارانہ زندگی
افشاں قریشی 1970ء د‏‏ی دہائی وچ فلمی دنیا وچ شامل ہوگئياں تے پنجابی تے اردو د‏‏ی فلماں وچ نظر آئیاں ۔ انہاں نے میری ذات ذرہ بے نشاں، مر جائیں بھی تو کیا،‎ بابا جانی، برفی لدڈو، ملکہ عالیہ، امید، ام کلشم، آخری بارش تے لوک کيتا کدرے گے وچ کم کيتا ا‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
افشاں قریشی نے اداکار عابد قریشی نال شادی کيتی سی جنہاں دا انتقال ہوگیا۔ افشاں دے بیٹے فیصل قریشی وی اک میزبان، پروڈیوسر، ہدایتکار تے اداکار نيں۔
حوالے
گٹھ:1959 دے جم گٹھ:۱۹۵۹ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں
فلاح انسانیت فاؤنڈیشن
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں فلاحی جماعتاں
یہودی لشکر (آندرس آرمی)
یہودی لشکر اک مجوزہ فوجی یونٹ سی جس دا مقصد دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت یونین وچ پولش اینڈرس د‏‏ی فوج دا حصہ بننا تھا۔ایہ کدی وی پوری طرح فعال نئيں ہويا ، اسنو‏ں سوویت یونین تو‏ں کڈیا گیا تے ایران دے راستے فلسطین بھیجیا گیا۔ پہنچنے اُتے ، فنسطین پہنچنے اُتے اس لشک‏ر ک‏ے نال بہت سارے افراد انتداب فلسطین وچ یسوو دی صف وچ شامل ہوئے
پس منظر
سن 1939 وچ پولینڈ اُتے سوویت حملے تے اس دے نتیجے وچ مشرقی پولینڈ اُتے الحاق دے بعد ، سوویت یونین نے تقریباً 325،000 پولش شہریاں نو‏‏ں جلاوطن کيت‏‏ا ، جنہاں وچ متعدد پولش یہودی شامل سن ، 1940 تے 1941 وچ سوویت یونین وچ سوویت مقبوضہ پولینڈ تو‏ں جلاوطن ہوگئے۔
تجویز
ابتدائی طور اُتے ایہ یونٹ اینڈرس آرمی دے اندر بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی ۔ اس خیال نو‏‏ں بالآخر پولینڈ دے حکا‏م نے مسترد کردتا ، خاص طور اُتے سفیر اسٹینیسو کوٹ تے جنرل واڈیاساو اینڈرز ۔ کوٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ اس دے نتیجے وچ پولینڈ دے ذرائع نو‏‏ں تفرقہ تے غیر ضروری ٹکڑے ٹکڑے کرنے دا نتیجہ پیدا ہوئے گا ، سوویتاں نو‏‏ں فائدہ پہنچے گا ، تے مغرب وچ اس دا خیرمقدم نئيں کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ، اینڈرز نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردتا کہ ایہ پولش صفاں دے اندر پائی جانے والی ہور نسلی اقلیتاں دے لئی اپنے دروازےآں دا مقابلہ کرنے دے لئی دروازے کھول دے گا تے پولینڈ دے تمام شہریاں نو‏‏ں صرف ايس‏ے تشکیل وچ خدمات انجام دتیاں۔ کوٹ تے اینڈرس دونے دے لئی اک ہور غور دا تعلق سوویت موقف تو‏ں سی جس وچ ایہ سوال اٹھایا گیا سی کہ کیہ غیر نسلی قطباں نو‏‏ں پولینڈ دا مناسب شہری تسلیم کيت‏‏ا جانا چاہیدا ، تے چاہے انہاں نو‏ں پولینڈ د‏‏ی نويں تشکیلاں وچ بھرتی کيت‏‏ا جائے یا خود سوویت فوج وچ ہی بھرتی کيت‏‏ا جائے۔ لہذا ، اس منصوبے دے مخالف کوٹ ، اینڈرس تے کچھ یہودی کارکناں نے یہودی لشک‏ر ک‏ے خیال نو‏‏ں پولش شہری ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں یہودیاں تے ہور اقلیتاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدے ہوئے دیکھیا۔
کولٹوبندا ميں یہودی بٹالین
اس منصوبے نو‏‏ں حتمی طور اُتے مسترد کرنے دے باوجود ، اک ہی یہودی بٹالین ، جس د‏‏ی پولینڈ آرمی دے کرنل  ،  وچ  کيت‏‏ا گیا سی ، سماریا دے نیڑے ، اکتوبر 1941 دے آس پاس۔ ممکنہ طور اُتے اس دا مقصد کِس‏ے ماڈل د‏‏ی شکل تے آئندہ دے لشک‏ر ک‏ے لئے اک امتحان دے طور اُتے سی۔ اس بٹالین نے کدی وی لڑائی نئيں دیکھی تے مئی تے جون 1942 دے آس پاس ، جدو‏ں اس وقت اینڈرس د‏‏ی فوج نو‏‏ں سوویت علاقے تو‏ں باہر برطانوی زیر اقتدار مشرق وسطی وچ منتقل کيت‏‏ا جارہیا سی ، نو‏‏ں توڑ دتا گیا۔ لازمی فلسطین پہنچنے اُتے ، بٹالین دے بوہت سارے ارکان اوتھ‏ے موجود یہودی باشندےآں (یشیو) د‏‏ی لاش وچ شامل ہوگئے۔
مالوے دا جغرافیا
نامکرن
'مالاواں' ناں دا لفظ پرانے گرنتھاں وچ وی آؤندا اے ۔ مہابھارت وچ اس ناں دا تن وار ذکر آیا اے۔ چھیویں صدی توں پنجاب وچ اجیہے ست بھو کھنڈ سن، جیہناں نوں 'مالوا' آکھیا جاندا سی۔ اجوکے ویلے وچ مالوا ناں دے دو کھیتر نیں، اک تاں مدھ پردیش وچ دوجا پنجاب وچ۔ پنجاب والے مالوا نوں 'گرو دا مالوا' اس لئی کہیا جاندا اے کہ سکھاں دے پہلے، دوجے، چھویں، ستویں، نوویں تے دسویں گرو ایسے کھیتر وچ بہت سماں وچردے رہے ۔ 'مالوا' لفظ بارے ودوان کھوجیاں دے وکھرے وکھرے وچار ہن۔ ڈاکٹر ۔پریم پرکاش سنگھ لکھدے نیں کہ اس کھیتر دے وسنیک کھلے تے موکلے ہڈاں پیراں دے سن۔ یعنی ملاں (پہلواناں) ورگے سن۔ اس کرکے اس کھیتر دا ناں مالوا پے گیا۔
مالوے دا جغرافیا
ملوئی شبد بارے ایچ۔اے۔روز وی لکھدے ہن؛ MALWAI:An inhabitant of the malwa, south of the sutlej as opposed to majjhail. مالوا کھیتر ستلج دی دھرتی اے۔اج کل اس وچ لدھیانہ، فیروزپور، موگا،مانسا،مکتسر،فتح گڑھ صاحب،بٹھنڈہ تے فریدکوٹ ضلعیاں تے بناں سنگرور تے پٹیالہ ضلعیاں دے علاقے وی آؤندے ہن۔
مالوے دیاں حداں
پنجاب وچوں ہماچل پردیش دا کچھ علاقہ نکل جان کرکے تے ہریاݨا صوبہ بنن نال اج دے مالوے دیاں موٹیاں جہیاں حداں ایہی بندیاں ہن کہ ستلج دریا دے دکھن ول دا پنجاب وچ رہندا سارا علاقہ مالوا اے جدونکھ اس مالوا کھیتر دے شمال وچ پوادھ تے مشرق وچ سنگرور ضلعے توں پار دا علاقہ بانگر آ جاندا اے۔پنڈت کرتار سنگھ داکھا نے مالوا کھیتر دا گھیرا بہت وڈا وگلیا اے۔اوہناں مطابق اسدے چڑھدے ول جمنا اتے ستلج دا ہٹھاڑ۔ ڈاکٹر۔ بدھ سنگھ پرکاش گھگر اتے ستلج دے وچکارلے علاقے نوں مالوا کہندے ہن۔ مالوے دا وسترت کھیتر بناؤندے ہوئے پنڈت کرتار سنگھ داکھا جی نے گیاراں چھوٹیاں-وڈیاں ندیاں دا ذکر کیتا اے،جو اس کھیتر وچ وگدیاں ہن۔اہنا وچوں کئی تاں مکّ گئیاں۔اوہ گیاراں ندیاں- ستلج، بڈھا نالہ،کنک باہنی،بھڈلی،گھگر،کوشلیا، سرسوتی، سرسا، ٹانگری، مارکنڈا، مکندا، وغیرا نیں۔
اجوکے ویلے وچ مالوے دا حدبنداں مقررہ کرن لئی ملی جاں ملوئی لوکاں دی ہوند ویکھن دی تھاں ملوئی بولی دا کھیتر متھ لیا جاناں ودھیرے ڈھکواں اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
زکریا خان تے سکھ
زکریا خان (موت:1745ء) 18ویں صدی دے پہلے ادھ دوران مغل راج ولوں لہور دا گورنر سی ۔
بھائی تارہ سنگھ واں
سن 1726 عیسوی وچ عبدالصمد خان دے پتر خان بہادر زکریا خان نے پنجاب صوبہ دے گورنر دا عہدہ سمبھالیا اتے اسنے لاہور وچ سکھاں دے خلاف دمنچکر دی کارواہی کرن دی اعلان کر دتی۔ اوہناں دناں ضلع امرتسر تحصیل ترنتارن دے نوشہرے کھیتر دے پنڈ ‘واں’ وچ بھائی تارہ سنگھ  نہنگ رہندے سن۔
انھاننے اپنا اک آشرم بنا رکھیا سی، جتھے اوہ مسافراں دی لنگر (نشلک غذا) ولوں نسبیکار سیوا کردے سن، اوہناں دے بہت سارے کھیت سن۔ اوہ کھیتی باڑی ولوں ہون والی کمائی مہمان آدر اتے خرچ کردے سن۔ ایہناں دے پوروجاں نے شری گرو گوبند سنگھ جی دے ویلے سکھی دھارن کیتی سی اتے اوہناں دی چھترچھایا وچ امرت دھارن کیتا سی اتے گرودیو جی دے نال کئی لڑائیاں وچ حصہ لیا سی۔ بھائی تارہ سنگھ دا جم سن 1702 عیسوی وچ شری گرداس سنگھ دے اتھے ہویا۔ بھائی تارہ سنگھ جی نے آپ سن 1722 عیسوی وچ بھائی منی سنگھ جی ولوں امرت دھارن کیتا سی۔ اوہ بہمکھی باصلاحیت سن۔
اوہناں دی شخصیت مدھربھاشی، اجول چال چلن اتے مریادا پالک سن۔ اتھے ہی تسی اک جودھا اتے وکھرے پرکار دے استر–شستر چلان وچ نپن اتے چنگے گھڑسوار وی سن۔ سبھ توں وڈی گل تاں ایہہ سی کہ اوہ گروبانی دے رسیا اتے بھجن بندگی وچ مصروف رہندے سن۔ اوہناں دے آشرم وچ سکھاں دا آؤنا–جاؤنا ہمیشاں بنیا رہندا سی۔ اوہ سارے پرانیماتر دی نشکام سیوا وچ یعقین رکھدے سن۔ بدلدی ہوئی سیاسی حالات وچ مقامی ہندو چودھری ساہبرائے نے اپنے کھیتر وچ سکھاں دے اس اڈے نوں اپنے لئی اک چیلنج منیا۔ ات: اوہ بناں کارن سکھاں ولوں ایرکھا کرن لگا۔
ایہہ کٹاکش سکھاں دے دل نوں چیر گیا، انھاننے ساہبرائے چودھری نوں اوہناں دے گھر ولوں چلدے ویلے ایہہ چیلنج دتی۔ اچھا ! اس وار توں ساڈے کھیت وچ گھوڑے کھلے چھڈکے تاں ویکھ، اسیں تینوں دو–دو ہتھ دکھاوانگے اتے تہاڈا گھمنڈ ٹھیک کر دیوانگے۔ اس گھٹنا دے بعد بھائی تارہ سنگھ جی نے سارے کھیتر دے سنگھاں دی اک سبھا بلائی اتے چودھری دیاں کرتوتاں اتے گمبھیرتا ولوں وچارومرش ہویا۔ اس سبھا وچ لگبھگ پنجاہ سنگھاں نے حصہ لیا۔ سارے سکھاں دا کہنا سی– ‘ہتھا باج قراریا ویری متّ نہ ہوئے’ مطلب طاقت سنتلن دے بناں امن کدے وی قائم نہیں ہو سکدا۔
ساریاں نے مشورہ دتا کہ سانوں وی بدلے وچ کڑے قدم چکن چاہیدے ہن۔ اس اتے سردار امر سنگھ اتے بگھیل سنگھ نے اس کم نوں کرن دی ذمہ واری اپنے اتے لے لئی۔ ایہناں نے اک سکیم بنائی۔ چودھری اپنی عادتاں دے مطابق جویں ہی ساڈے کھیتاں وچ گھوڑے اتے مویشی چرن بھیجے، انھاننوں پھڑ لیا جاوے اتے گھوڑیاں نوں دور کسے دھن وان انسان دے کول ویچ دتا جاوے۔ ایہہ شبھ موقع انھاننوں جلدی ہی مل گیا۔ اک دن چودھری ساہبرائے نے اپنے سبھاء مطابق مویشی اتے گھوڑے سکھاں دے کھیتاں وچ چرن بھیج دتے۔
پشواں نے کنک دی کھیتی برباد کر دتی۔ اس اتے سکھاں نے گھوڑیاں نوں تاں پھڑ لیا اتے مویشیاں نوں کٹّ–کٹّ کے بھگا دتا۔ اس اتے ساہبرائے نے گھمڈ وچ اپنے لٹھردھریاں دی فوج لے کے سکھاں دے نال لڑن چلا آیا۔ پہلاں ہی ولوں چیتن سکھاں نے اسدے سارے لٹھدھریاں نوں دھمکیا کے بھجا دتا اتے صاحبَ رائے نوں پھڑ کے اتھے ہی کھیتاں وچ پٹک کے خوب تومب کیتی اتے اوہناں نوں پچھیا کہ ہن دسّ، ساڈے کیش کون کٹن دی صلاحیت رکھدا اے۔ اس تومب نوں چودھری صاحب نے اپنی بہت وڈی بے عزتی سمجھی، سکھاں نے اسدے گھوڑے وی نہیں لوٹائے (پرتیائے) اتے اسنوں کہہ دتا کہ کھیتاں دی توڑ دے روپ وچ گھوڑے ساڈے ہوئے۔
ایہہ گھوڑے سردار امر سنگھ نے لکھبیر سنگھ نوں سونپ دتے۔ انھاننے ایہہ گھوڑے پٹیالے دے سردار اعلیٰ سنگھ نوں ویچ دتے اتے اوہ دھنراشِ بھائی تارہ سنگھ دے کوش وچ پا دتی اتے اوہناں دے استر–شستر خرید لئے۔ چودھری ساہبرائے بے عزتی دا بدلہ لین لئی پٹی کھیتر دے سپہ سالار جعفربیگ دے کول اپنی دہائی لے کے گیا۔ اسنے پوری تیاری دے نال 200 جواناں دے نال بھائی تارہ سنگھ دے آشرم اتے حملہ کر دتا۔
حملے لئی سویرے دا سماں مقررہ کیتا گیا تاکہ سکھاں نوں سہج وچ دبوچ لیا جاوے پر سکھ چیتن سن۔ اوہ ہمیشاں مورچے وچ رہندے سن۔ اس ویلے سردار بگھیل سنگھ شوچ اسنان دے بعد جنگل لئی جا راے سن کہ ادوں انھاننے گھوڑیاں دیاں ٹاپاں دی آواز سنی۔ دھندھلے روشنی وچ انھاننے جاپھربیگ دے سپاہیاں نوں للکاریا اتے اچی آواز وچ جیگھوش کردے ہوئے ویری اتے اپنی تلوار ولوں ٹٹ پئے۔ بس پھر کی سی، ویری فوج نے گولیاں چلانیاں شروع کر دتیاں۔ بھائی تارہ سنگھ دے آشرم وچ وراجمان سارے سکھ یودھاواں نے اپنے–اپنے استر شستر چکے اتے سردار بگھیل سنگھ دی مدد نوں دوڑ پئے۔ شترواں نوں انھے وڈے مقابلے دی آس نہیں سی۔
زکریا خان اتے سکھ
اوہ تاں اپنی گنتی دے زور اتے سہج ہی فتح حصول دی کامنا کر راے سن۔ ایہہ کھیتر سکھاں دا سی۔ ات: جتھے لڑائی شروع ہوئی، اس باغ دے رکھاں دی آڑ لیکر سنگھ لڑن لگے اتے اچے آواز وچ ‘جو بولے سو نہال، ست شری اکال’ دا نارا بلند کرن لگے۔ اس جیکارے دی غرض ولوں ویری فوج وچ ڈر دی لہر دوڑ گئی۔ اوہناں دا ساہس ٹٹ گیا۔ اوہ دفاعی لڑائی لڑن لگے۔ اس ویلے سکھاں نے اپنے پراناں دی باجی لگا دتی۔ اپنی تلواراں ولوں بہت سارے شاہی سپاہیاں نوں موت دے گھاٹ اتار دتا۔
ویری فوج دیاں بندوقاں دی گولیاں اندھکار دے کارن بیکار گئیاں۔ جدوں سورج پرا ادئے ہویا تاں ویری فوج دا بھاری جانی نقصان ہو چکیا سی۔ اوہ اپنے لوکاں دے شواں دے ڈھیر نوں ویکھکے جان بچا کے بھجن وچ ہی اپنی بھلائی سمجھن لگے۔ اس پرکار شاہی فوج صبر چھڈکے پچھے ہٹن لگی اتے پھر پٹھّ دکھا کے بھاجّ گئی۔ اس وچ سردار بگھیل سنگھ بہت سارے گھاواں دے کارن شریر تیاگ کے گرو چرناں وچ جا وراجے۔ ویری پکھ وچ جعفر بیگ دے دو بھتیجے اتے اک ہور سپاہی مارے گئے۔ بہت سپاہی زخمی ہوئے۔
اس لڑائی دے بعد سکھاں نے تجربہ لگایا کہ پرحکمرانی اپنی ہار دا بدلہ لئی بناں نہیں راے گا۔ ات: ہن کسے وڈی لڑائی  ہون دا امکان ودھ گئیا اے، اتھے ہی سکھ سمدائے وچ ‍آتمیعقین دی لہر دوڑ گئی کہ جیکر اسیں متحد ہوکے ویری دا سامنا کریئے تاں کی کجھ نہیں کر سکدے ؟ جعفر بیگ ہار دی غلطی دے کارن ترنت لاہور نگر گیا اتے اتھے گورنر جکریاکھان ولوں ملیا اتے اسنوں سکھاں دی تکنیک ہوئی طاقت نوں بہت ودھا چڑھیا کے ذکر کیتا، جنوں سنکے زکریا خان  نے کرودھ وچ آکے سکھاں دے دمن لئی دو ہزار سپاہی اتے استر–شستراں دا بھنڈار دندے ہوئے کیہا کہ– ‘میں ہن اس کھیتر وچ کسے سکھ نوں زندہ نہیں ویکھنا چاہندا’۔
بس پھر کی سی، فوج ہیرو سومنکھان دے نیترتو وچ شاہی فوج نے بھائی تارہ سنگھ دے باڑے اتے حملہ کرن لئی پرستھان کر دتا۔ ایہہ اطلاع لاہور دے سہجدھاری سکھاں نے ترنت بھائی جی نوں بھیج دتی اتے اوہناں نوں انخلاف کیتا کہ تسی کجھ دناں لئی اپنا آشرم تیاگ کے کتے ہور چلے جاؤ۔ اس اتے بھائی جی نے اس سارے کھیتر دے سکھاں دی سبھا بلائی اتے بہت گمبھیرتا ولوں وچارومرش ہویا۔ سارے سکھاں نے لڑائی سماں لئی انھاننوں آشرم تیاگکے کتے گپتواس وچ جان لئی مشورہ دتا۔ اس اتے بھائی جی نے واک لیا۔ اس ویلے شبد اچارن ہویا–
اس دے متلبّ مطلب نوں پڑ کے بھائی تارہ سنگھ نے آشرم نوں تیاگن دا فیصلہ ملتوی کر دتا اتے شہید ہون دا درڑ نشچا کرکے آشرم دے باڑے وچ مورچابندی کرن وچ مصروف ہو گئے۔ انھاننوں کئی سکھاں نے سمجھاؤن دا جتن کیتا کہ سماں دی نازک پریحالات نوں مدینجر رکھدے ہوئے گورلا لڑائی دا سہارا لینا چاہیدا اے۔ اسیں انھے وڈا سینکبل دے ساہمنے ٹک نہیں سکاں گے۔ اس پرکار اتھے ہی ڈٹے رہنا آتم قتل دے سامان اے، پر اوہ آتمبل دے سہارے رکے راے۔ اوہناں دی مضبوطی ویکھکے 21 سنگھ وی اوہناں دے نال ہو لئے۔
باقی اپنی پالیسی دے مطابق گپتواس لئی چلے گئے۔ پٹی کھیتر دے جعفر بیگ دے ہار ہون اتے سنگھاں دے ہتھ بہت سارے استر–شستر اتے گھوڑے آئے سن، اوہ اس آفت دے ویلے بہت معاون سدھ ہون والے سن۔ بھائی تارہ سنگھ جی نے اپنے آشرم دے باڑے نوں قلعے دا روپ دتا۔ اتھے ہر اک پرکار دی رکھیا سامان جٹالی گئی۔ ہن ویری فوج دی اڈیک کرن لگے۔ اخیر وچ اڈیک ختم ہوئی، فوج نے 2000 دی وڈا گنتی وچ بھائی تارہ سنہ دے آشرم اتے سویرے دے ویلے حملہ کر ہی دتا۔ سنگھ اس ویلے بھلے ہی گنتی وچ آٹے وچ لون دے سامان سن، پر سارے شہید ہون لئی ططپر سن۔
گولیاں ختم ہون اتے سنگھ مورچہ چھڈّ کے تلواراں لے کے میدان جنگ وچ کدّ پئے۔ سنگھاں نے مرن–مارن دی لڑائی کیتی۔ اس پرکار بھائی تارہ سنگھ نے کئیاں نوں ہمیشہ دی نیند سوا کے آپ وی شہیدی حاصل کیتی۔ جدوں رنزمین وچ سکھاں دے شواں دی گنتی کیتی گئی تاں اوہ صرف بائی سن جدوں کہ حملہ آور پکھ دے لگبھگ سو جوان مارے جا چکے سن اتے وڈی گنتی وچ زخمی سن۔
سکھاں ولوں شاہی خزانہ لٹنا
بھائی تارہ سنگھ ’واں’ پنڈ دے جتھے دی بہادری دے خبراں جدوں سارے سکھ جگت وچ پھیلے تاں سکھاں وچ اک نویں سپھوتری نے جم لیا، ہر اک سکھ آتم گرو ولوں جین لئی اپنے پراناں دی آہتی دین لئی ہمیشاں ططپر وکھائی دین لگے۔ گپتواس وچ جیون بتیت کر راے کئی سکھ ڈریکٹ استر–شستر دھارن کرکے چھوٹے–چھوٹے دلاں وچ وچرن کرن لگے۔ جو لوک گروہاں وچ دور–دراز دے کھیتراں وچ چلے گئے سن، اوہ پرط آئے۔ خاص طور اُتے راوی ندی دے ڈیلٹا کھیتر جسنوں مقامی بولی وچ کاہینونوالا دا ڈھابا کہندے سن۔
اتھے انگنت جتھیدار دربارا سنگھ دے نیترتو وچ بہت وڈی آبادی وچ سکھ جودھا اکٹھے ہوکے شبھ سماں دی ویکھ وچ سٹّ لگاؤن دے چکر وچ نواس کردے سن۔ دوجے پاسے سکھاں دی بہادری دیاں گاتھاواں سنکے پنجاب دے جوان جو مغلاں دے اتیاچاراں ولوں پیڑت سن، جلدی ہی امرت دھارن کرکے سکھاں دے جتھیاں وچ شامل ہون لگے۔ اس ویلے اس نوَ–یوکاں نوں استر شستراں لئی پیسے دی اتی لوڑ سی۔ ات: ایہناں دے جتھیدار دربارا سنگھ جی نے اک سکیم بنائی کہ سرکاری جائداد اتے خزانے لٹّ لئے جان۔ بس پھر کی سی، ایہناں جواناں نے مشہور قندھاری سوداگر مرلجا خان ولوں اوہ گھوڑے رستے وچ ہی کھوہ لئے جو اوہ مغل بادشاہ لئی دلی لے جا رہا سی۔
اس گورلا لڑائی ولوں بہت سارے شاہی فوجی وی مارے گئے۔ جدوں شاہی فوج نے ایہناں سکھاں دا پچھا کیتا تاں اوہ راوی ندی دے بیہڑاں وچ جا چھپے، سرکاری فوج اتھے پہنچن وچ اپنے آپ نوں ااہل پا رہی سی۔ جنہاں مغل سپاہیاں نے ایہناں دا پچھا کیتا، اوہ پرط کے نہیں آئے کیونکہ اوہ جنگلاں وچ کھوہ گئے اتے کنٹیلی جھاڑیاں وچ الجھ کے ویری دے جھانسے وچ پھس کے مارے گئے۔ کجھ دناں بعد ہی جتھیدار دربارا سنگھ جی دے دل نوں اطلاع ملی کہ چونڈا تھانے دے ولوں شاہی خزانہ، جو کہ لگان روپ وچ اکٹھا کیتا گیا اے، لاہور بھیجیا جا رہا اے۔
ترنت دل نے اس خزانے دے لٹن دی سکیم بنائی۔ انھاننے اک سرکھات کھیتر ویکھکے اتھے سٹّ لگاکے بیٹھ گئے، جویں ہی ویری فوج خزانے دے نال اتھے ولوں گجرن لگی، اکسمات اوہناں اتے سکھاں نے ہلاّ بول دتا۔ شاہی فوجی اس خون–خرابے لئی تیار نہیں سن، اوہ جلدی ہی جان بچاکے بھاجّ کھڑے ہوئے۔ اس پرکار بہت وڈی دھن راشی سکھاں دے ہتھ آ گئی۔ اس پرکار اوہناں دناں جتھیدار دربارا سنگھ جی نوں کاہینونوال دے چھمباں کھیتر وچ اوہناں دے گپتچر ولوں اطلاع دتی گئی کہ ملتانپر صوبہ ولوں دلی شاہی خزانہ بھیجیا جا رہا اے، جنوں سرکھیا حاصل کرن لئی اتھے دے گورنر عبدالصمد خان نے لاہور دے گورنر زکریا خان نوں لکھیا اے۔
ات: تسی خزانہ اڈان لئی تیار راے۔ بس پھر کی سی۔ دربارا سنگھ جی نے بہت سوجھ ولوں اک سکیم بنائی۔ اس سکیم نوں کریاونت کرن لئی اپنے جواناں نوں دو بھجیا وچ ونڈیا کر دتا۔ پہلاں دل نے خزانے دی سرکھیا کر راے سپاہیاں اتے ہلاّ بولنا اے، جدوں ورتکنیک دل بری حالت وچ آ جاوے تاں ترنت بھجن دا ناٹک کرنا اے۔ دوجے دل نے جدوں شاہی سپاہی پہلاں دل نوں ہار کرن لئی اوہناں دا پچھا کرن تاں اسی ویلے شبھ موقع ویکھ کے شاہی خزانہ لٹنا اے۔
اجیہا ہی کیتا گیا۔ جرنیلی سڑک اتے سکھ جودھا دو دلاں وچ ونڈیا ہوکے سٹّ لگا کے بیٹھ گئے۔ جدوں خزانے دے سرکھیاکرمی کول پہنچے تاں ایہناں نے اوہناں اتے اکسمات حملہ کر دتا اتے اچی آواز وچ جیکارے لگائے۔ جدوں مغل فوجی مقابلے لئی آمنے–ساہمنے ہوئی تاں سکھ اپنی پہلاں ولوں مقررہ پالیسی مطابق بھاجّ کھڑے ہوئے، ویری جھانسے وچ آ گیا، اوہ سکھاں دا پچھا کرن لگا۔ ادوں دوجے دل نے آکے سارا خزانہ کبجے وچ لیا اتے جنگلاں وچ خزانہ اپڑیا دتا۔ جدوں مغل فوجی واپس پرتے تاں انھاننوں اپنی بھلّ دا احساس ہویا۔
تدّ تک بہت دیر ہو چکی سی اتے اوہ سکھاں دے پہلے دل دا پچھا کردے ہوئے تھکّ ہار چکے سن اتے ہن اوہناں وچ گھنے جنگلاں وچ سکھاں دے پچھے جان دا ساہس نہیں سی۔ اس پرکار اس وار سکھاں دے ہتھ لگبھگ چار لکھ روپئے نقد لگے۔ اس پیسے ولوں سکھاں نے اپنے نوں جدید استراں–شستراں ولوں سسجت کر لیا اتے اپنا مڑقیام کرکے اپنے کم کھیتر نوں ودھا لیا۔ ہن سکھاں دے کول پیسے دا انہوند نہیں سی۔ ات: اوہ دین–دکھیاں اتے ضرورت منداں دی مدد وی کرن لگے۔ اس پرکار انھاننے آنڈھ–گوانڈھ دے پرانت–دیہاتاں دے لوکاں دا من جت لیا، جسدے نال انھاننوں نویں بھرتی وی ملن لگی۔
ہن سکھاں نے حکومت نوں معاشی نقصان پہنچان دی کئی ہور یوجناواں بناؤنی شروع کر دتیاں، جسدے نال سرکار دا دوالہ نکل جاوے اتے اوہ بری طرحاں ناکام ہوکے ڈگّ پئے۔ انج ہی ستادھری بوکھلائے ہوئے سن۔ اوہ وی سکھاں نوں ہمیشہ لئی ختم کرن دیاں یوجناواں بناؤن لگے سن۔ پر اوہناں دا کوئی وی اپاء کامیاب نہیں ہو رہا سی۔ اوہ ہر اک پرکار دی سرگرمیاں کر چکے سن۔ انھاننے سکھاں نوں باغی اعلان کرکے پھڑے گئے سکھاں نوں بہت بری یاتناواں دیکے شہید کیتا سی پر اجیہا کرن ولوں اوہ بہت بدنام ہوئے سن اتے ستادھاریاں دے اتیاچاراں دی گاتھاواں سنکے لوکاں دی ہمدردی سکھاں دے متعلق ودھدی ہی جا رہی سی۔
کجھ جوشیلے جوان اپنے آپ نوں سکھاں دے دلاں وچ ملان لئی لالائت رہن لگے سن۔ اوہ سماں ملدے ہی گھر ولوں بھاجّ کے سنگھ سجن لگے سن اتے اپنی بہادری دے جوہر وکھاؤن لئی کسے موقعے ملن دی ویکھ وچ رہن لگے سن۔ اجیاے وچ ایہہ جوان کجھ وی کر گجرن نوں تیار رہندے، بس انھاننوں تاں کسے مارگفلسفہ اتے نیترتو دی لوڑ ہی رہندی۔ اک دن ایہناں جواناں نوں اطلاع ملی کہ پرحکمرانی کساناں ولوں لگان اکٹھے کرکے لاہور پہنچان دی کوشش وچ لگا ہویا اے۔ بس پھر کی سی، انھاننے جتھیدار دربارا سنگھ جی نوں یعقین وچ لیا اتے اوہناں دی پردھانتا وچ یوجناواں بناکے مہم نوں نکل پئے۔
ادوں انھاننوں خبراں ملیا کہ قصور اتے چونیاں نگراں دا لگان صوبہ دی راجدھنی لاہور بھیجیا جا رہا اے۔ ایہناں جواناں نے سماں رہندے خزانے دے سنتریاں نوں رستے وچ ہی گھیر لیا اتے چھوٹی–چھوٹی جھڑپاں وچ ہی خزانہ لٹن وچ کامیاب ہو گئے۔ اس خزانے نوں لے کے کاچھا کھیتر وچ سرکھات ستھان اتے اپڑیا دتا۔ اس عمل ولوں پرحکمرانی دی نکّ وچ دم آ گیا۔ ستادھری وار–وار سوعدہ اتے مجبور ہو جاندے کہ سکھاں ولوں کس پرکار پچھا چھڑوایا جاوے اتے اوہناں توں نبڑیا جاوے۔
اک وار بھلّ ولوں سرکاری جائداد جانکے کشمیر ولوں دلی جا راے مال نوں رستے وچ سکھ جواناں نے لٹّ لیا، جدوں پتہ ہویا کہ ایہہ مال وپاری پرتاپچند سیالکوٹ والے دا اے تاں مال ترنت واپس پرتیا دتا گیا۔ اس مال وچ پشمینے دیاں شالاں اتے کمبل سن۔ شیت رتّ دے کارن ایہہ سارا مال اس ویلے آپ سکھاں نوں وی چاہیدی ہی سی، پر اس ویلے انھاننے وچار کیتا، اس کھوہیا–جھپٹی وچ غریب دی مار ہو جاوے گی جو کہ ساڈے آتمگرو اتے چال چلن دے خلاف اے۔ ات: انھاننے صرف اتے صرف ستادھاریاں نوں ناکام کرن ہیتُ ہی اپنی لڑائی نوں محدود رکھیا۔
زکریا خان نے حیدری جھنڈا لہرا کے لڑائی دا اعلان کیتا
جدوں سکھاں دے دمن دیاں پنجاب دے گورنر زکریا خان دیاں ساریاں پالیسیاں بری طرحاں ناکام ہو گئیاں تاں اسنے ہار کے سکھاں دے سرکار ورتکنیک لڑائی نوں کچلن لئی ‘جہاد’ یعنی دھرم لڑائی دا نارا دیکے سادھارن مسلمان جنتا نوں سکھاں دے خلاف اکسایا۔ میر مہر اللہ  دی اگوائی  وچ لاہور دی عیدگاہ وچ حیدری جھنڈا گاڑ دتا گیا۔
سارے پنجاب دے پنڈ دیہاتاں وچ کافراں دے خلاف بہت دھواندھار بھاشان ہوئے۔ جسدے نال پریرنا پاکے بلوچ اتے سید مغل اتے پٹھان، بھٹی اتے جاٹ، رنگڑ اتے راجپوت، تیلی، موچی، ڈوم، جلاہے، گزر، ڈوگرے اتے آرائی وغیرہ سارے پرکار دے مسلمان اس دھرم لڑائی وچ سکھاں دے خلاف لگبھگ اک لکھ دی گنتی وچ اکٹھے ہو گئے۔ سماں رہندے اس وڈی انسان تحریک دی اطلاع سکھاں نوں وی ملی۔ انھاننے بہت گمبھیرتا ولوں اس آفت دا سامنا کرن دی سکیم بنائی۔ لڑائی دے شروع وچ تاں اوہ دور–دراز دے وناں اتے پربتاں دیاں کندراواں وچ لکّ گئے سن۔
جدوں ویری پکھ اوہناں دا پچھا کردا ہویا تھکّ ہار گیا تاں اوہ کجھ سماں دے اصوبہ اکسمات ہی ظاہر ہوکے غازیاں اتے ٹٹ پئے اتے ہزاراں نوں جمپری اپڑیا دتا۔ انھاننے جہادیاں ولوں پرچر مقدار وچ لڑائی سامان اتے گھوڑے کھوہ لئے۔ مختصر وچ ایہہ کہ کچھ ہزار سکھاں نے لگبھگ اک لکھ مسلماناں نوں اس لڑائی وچ بری طرحاں پراست کر دتا۔ اس گورلا لڑائی وچ جدوں غازی سمبھلے تاں انھاننے وی سکھاں دا دور تک پچھا کیتا، پر اوہ کدوں ہتھ آؤن والے سن، اوہ مقامی جغرافیائی ہلاتاں ولوں بھلی طرح واقف ہون دے کارن جلدی ہی امورت ہو جاندے سن۔
ہن سکھاں نے اپنے آپ نوں بہت سارے گروہاں وچ ونڈ لیا۔ دن دے ویلے اوہ گھن وناں وچ لکّ جاندے اتے رات دے ویلے غازی فوج اتے حملہ کرکے اوہناں دے اتھے لٹمار مچاؤندے۔ اس پرکار سرکاری مدد حاصل غازی فوج ولوں کئی دناں تک چھوٹی–چھوٹی سکھاں دی مٹھبھیڑ ہندی رہندی۔ کدے غازی سکھاں دا پچھا کردے تاں کدے سکھ غازیاں دا پچھا کردے، اس پرکار لگبھگ دو مہینے بتیت ہو گئے۔ اک وار غازی فوج نے اک سکھاں دے قافلے نوں گھیر لیا اتے اسنوں بہت نقصان پہنچایا پر اس وچ وی کجھ اتھے ولوں نکل بھجن وچ کامیاب ہو گئے۔ انھاننے دوجے سکھ جتھیاں نوں اس ہار دی اطلاع دتی۔
اطلاع پاندے ہی اوہ جتھا لگبھگ 20 کوہ دی سفر کرکے سویرا ہون ولوں پہلاں بھیلووال نامک کھیتر وچ پہنچ گیا۔ اتھے ایہہ جیتو غازی، فتح دے جشناں دا سوپن ویکھدے ہوئے سوئے پئے سن۔ سکھاں نے انھاننوں اتھے ہی دبوچ لیا اتے ساریاں نوں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ جو سمبھل گیا، اوہ سر اتے پیر رکھکے لاہور دی طرف بھاجّ گیا اتے جان بچا لے گیا، ورنہ سکھاں نے کسے نوں زندہ رہن نہیں دتا۔ اس لڑائی دے بعد مسلماناں دے سر ولوں جہاد دا بھوت اتر گیا اتے انھاننے حیدری دھوج نوں اگّ لگاکے پھر کدے غازی نہیں بنن دی قسم کھائی۔ اس فتح دی حصول اتے سکھاں دے ہتھ بہت وڈی آبادی وچ استر–شستر اتے گھوڑے ہتھ لگے۔
سنگھنیاں نے شاہی فوج دے چھکے چھڑائے
ضلع امرتسر  گرام چونڈا وچ سردار بہادر سنگھ  دے سپتر دا  ویاہ سن 1727 عیسوی وچ رچیا گیا۔ مہماناں دا استقبال ہو رہا سی کہ کسے چغلخور نے انعام دے لالچ وچ گشتی فوجی ٹکڑی نوں اطلاع دتی کہ چونڈا گرام وچ اک ویاہ اتے دور–دوروں سکھ لوک آکے اکٹھے ہوئے ہن، ایہی موقع اے، انھاننوں دبوچ لیا جاوے پر گشتی فوجی ٹکڑی دے گھوڑیاں دے پیراں دی دھول اتے گرد نوں ویکھکے چیتن سارے سکھ سچیت ہوئے۔
انھاننے سماں رہندے ہی شستر سمبھالے اتے لڑائی لئی تیار ہوکے کھڑے ہو گئے پر وچار ہویا کہ ویاہ دا سماں اے، رکتپات اچھا نہیں، کی اچھا ہووے، جو سارے یودھاداری سنگھ کجھ سماں لئی جنگل وچ چلے جان۔ تدپشچات گرام دے مکھی اتھوا چودھری فوجی ٹکڑی نوں سمجھیا بجھیا کے کسے نہ کسے طرحاں واپس پرتیا دینگے۔ اجیہا ہی کیتا گیا۔ جدوں گشتی فوجی ٹکڑی اتھے پہنچی تاں انھاننوں اتھے کوئی وی کیسدھاری سکھ وکھائی نہیں دتا۔ پر انھاننوں پورا یعقین سی کہ انھاننوں جو اطلاع اوہناں دے گپتچر نے دتی اے، اوہ غلط نہیں ہو سکدی۔
ات: اوہ لوک حویلی دی تلاشی لئی زور دین لگے۔ اس اتے ستھانیئے چودھری نے کیہا کہ تہاڈا اک انسان اندر جاکے ویکھ سکدا اے، اندر کوئی پرکھ نہیں، صرف عورتاں ہی ہن۔ ایہہ سندے ہی سارے مغل فوجیاں نے کیہا– استوں اچھا ہور کہڑا سماں سانوں ملیگا، چلو عورتاں نوں ہی دبوچ لئیے اتے اوہ حویلی دے اندر وڑن دی کوشش کرن لگے۔ مغل فوجیاں دی بدنئتی ویکھکے اتھے چیتن کھڑی بجرگ عورتاں نے ترنت حویلی دے اندر دی جوان عورتاں (عورتاں، ناریاں) نوں اپنے ستیتو دی رکھیا لئی مر مٹن لئی راغب کیتا۔
بس پھر کی سی، اوہ ویرانگناواں گھریلو اوزار لے کے مورچہ بنا بیٹھیاں۔ ویاہ ہون دے کارن لگبھگ 60 عورتاں (عورتاں) دی گنتی سی۔ انھاننے اپنے ہتھاں وچ کلہاڑی، داتی، تنشا، سوٹے، کرپان اتادِ لیکے فوجیاں اتے اکٹھے ملکے وار کیتے۔ فوجیاں نوں اس گل دی کوئی آس نہیں سی۔ منٹاں وچ ہی کئی فوجی دھراتل اتے ڈگدے ہوئے پانی منگنے لگے۔ ایہہ ویکھکے عورتاں وچ منوبل جاگرت ہو گیا۔ انھاننے اپنی جان دی باجی لگاکے ویری اتے حملہ کر دتا۔ اس پرکار کئی فوجی اتھے ہی مارے گئے اتے باقی زخمی سمت وچ جان بچاکے اتھے ولوں بھاجّ کھڑے ہوئے۔
زکریا خان نے بادشاہ نوں سکھاں دی بہادری ولوں جانو کروایا
جہادیاں دی ہار دے بعد پنجاب دے گورنر نوں اپنے پیؤ عبدالصمد دی پالیسیاں بہتر جان پئیاں، اوہ سوچن لگا کہ سکھ لوک دمنچکر چلان ولوں ہور زیادہ پھلدے–پھولتے ہن۔ جیکر ایہناں نوں کسے کوٹپالیسی ولوں وس وچ کر لیا جاوے تاں ہو سکدا اے کہ پنجاب وچ پھیلی انتشار ختم ہو جاوے اتے سنتاپ اتے رکتپات ولوں راحتَ ملے۔ ات: اسنے بادشاہ نوں سکھاں دے نال لمبے جدوجہد لئی اتے جہادیاں دی ہوئی تومب، خراب حالت دا خبراں وی بھیجیا، اگلی نویں پالیسی لئی مشورہ منگیا اتے اپنے سیاستی وچار لکھ بھیجے کہ دمنچکر دے ستھان اتے کجھ لے–دے کے مستقل شترقی قائم کیتی جاوے۔
بادشاہ نے زکریا خان ولوں بھیجی گئی ساری سوچناواں نوں سارے درباریاں دے ساہمنے رکھیا، پر درباریاں نوں سکھاں دی بہادری اتے شکّ ہویا۔ اوہ ڈریکٹ نشان ویکھنا چاہندے سن۔ ات: اسدے سمادھان ہیتُ انھاننے کجھ بھنڈ لوک بلوائے جو پنجاب ولوں تعلقات رکھدے سن۔ انھاننوں کیہا گیا کہ اوہ لوک سکھاں دی بہادری اتے اوہناں دے جیون کردار دا چترن کرن۔ اس اتے بھنڈ لوکاں نے بادشاہ ولوں کیہا کہ حجور مورت چترن کردے سماں بہت ہی گستاخی اتے اوگیا بھرا وینگ ہو سکدا اے۔ ات: تسی اسدے لئی اگرم معافی بنتی قبول کرو۔ بادشاہ نے اوہناں دی گل قبول کر لئی۔
کجھ دناں دی تیاری دے بعد دلی دربار وچ اک خاص وڈا رنگ منچ اتے بھنڈ لوکاں نے اک خاص ڈرامے دا منچن کیتا۔ اک طرف وکھری عمر دے سکھ جنہاں دی آبادی محدود رکھی گئی، ایہناں دے وستر پرانے اتے پھٹے ہوئے، شستر وی پرانے اتے ٹٹے ہوئے۔ دوجے پاسے شاہی فوجیاں دے روپ وچ وردیدھاری ہشٹ–پشٹ جوان، پورنتا استراں–شستراں ولوں سسجت اتے آبادی وچ تن گنا۔
مورت شروع: گھنے جنگلاں وچ بھکھے سکھ، بھکھ مٹاؤنے لئی کند مول نوں کھا راے ہندے ہن۔ سکھاں دی کھوج وچ ادوں شاہی فوج رنگ منچ اتے داخلہ کردی اے۔ انھاننوں ویکھکے سکھ ترنت لڑائی لڑن لئی ‘جیکارا بلند’ کردے ہن– ‘بولے سو نہال، ست شری اکال’ اتے چیتن ہوکے اپنے پرانے ٹٹے–فٹے شستراں ولوں مغلاں اتے حملہ کر دندے ہن۔
دوجے پاسے سرکاری فوجیاں دا ایہہ وچار سی کہ اسیں اس تھوڑھے جاے سکھاں نوں آبادی دے زور ولوں دبوچ لوانگے۔ پر اتھے تاں سکھ جیون اتے موت ولوں جدوجہد کرن لئی اپنی اخیر رقت دی بوند تک لڑ مرن نوں تیار بیٹھے ہوئے ہن۔ جلدی ہی شاہی فوجی اپنی ایہہ حالت ویکھکے کہ اوہناں دی جان اتے بنن آئی اے، رکھیاتمک لڑائی لڑنا شروع کر دندے ہن۔ لڑائی وچ شاہی فوجی مرنا نہیں چاہندے، اوہ اپنے زخمیاں اتے مویا جواناں دے شواں نوں ویکھکے ساہس تیاگ دندے ہن پر سکھ موت اتے فتح دا ہدف لے کے لڑن–مرن وچ کوئی کور–قصر نہیں رہن دندے۔
زخمی سکھ وی پھیر ویری دے شستر کھوہ کے لڑ مرن لئی وار–وار جےَ گھوش کردا ہویا ہلاّ کردا ہی چلا جاندا اے، جدوں تک کہ اسدے پران پنکھیرو نہیں نکل جاندے۔ کجھ سماں دی گھماسان لڑائی لڑن دے بعد سرکاری فوجیاں دے پیر اکھڑ جاندے ہن اتے اوہ اپنے مویا اتے زخمیاں نوں اتھے ہی چھڈّ کے بھاجّ کھڑے ہندے ہن، اس لڑائی دے مورت وچ ادھے سنگھ مارے جاندے ہن پر باقی بچے ہوئے سکھاں دا منوبل بہت اچا اے، انھاننوں بہت سارے چنگے استر–شستر اتے گھوڑے ہتھ لگدے ہن، اوہ دھیرج نہیں چھڈدے اتے اپنی فتح دا پنّ اپنے گرو نوں دندے ہوئے اس دا دھنواد کردے ہن۔
راجدرباریاں نے ایہہ مورت ویکھیا تاں اوہ اپنے بزدل اتے بزدل فوجیاں نوں کوسن لگے۔ پر ایہہ کوڑا سچ سی، جو کہ ساریاں نوں قبول کرنا پیا۔ اخیر وچ بادشاہ نے فیصلہ لیا کہ سکھاں ولوں کسے پرکار کوئی نویں صلاح کر لئی جاوے اتے بغاوت ختم ہونی چاہیدی اے۔
پنجاب حکومت دیاں سکھاں ولوں صلاح لئی لاچاری
جدوں بادشاہ محمد شاہ رنگیلا نے بھانڈیا ولوں سکھاں دی بہادری دے سوانگ ویکھے تاں اسنے پنجاب دے گورنر زکریا خان نوں کوٹپالیسی دے دوران کسے وی تکنیک ولوں سکھاں نوں وس وچ کرن دا مشورہ لکھ بھیجیا، کیونکہ عبدالصمد خان دی طرحاں زکریا خان  وی سکھاں نوں طاقت ولوں اپنے اختیار وچ لیاؤن وچ ناکام رہا سی۔ اس اتے جکریاکھان نے سکھ سرکاری ٹھیکے دار سردار سبیگ سنگھ نوں اپنے یعقین وچ لیا اتے اسنوں اپنا وکیل بناکے سکھاں نوں اک صلاح دا خاص مسودا بھیجیا جسدے دوران سارے سکھ پنجاب وچ کتے وی کھلے روپ وچ وچرن کردے ہوئے اپنے گرو دھاماں دی دیکھبھال اتے سیوا سنبھال کر سکنگے اتے اوہناں دے لیڈر نوں نواب دی اپادھ حاصل کیتی جاوے گی۔
اسدے نال دییال پور، کنگنوال اتے موال کھیتر جنھاندی کمائی اک لکھ روپئے سالانہ اے، جاگیر روپ وچ دتے جاندے ہن۔ بدلے وچ سکھ لوک پردیش وچ شترقی بنائے رکھنگے اتے کسے پرکار دا اتپات نہیں کرنگے۔ جدوں ٹھیکے دار سردار سبیگ سنگھ جی شستربند سنگھاں دے جتھیداراں نوں کھوجدے ہوئے شری امرتسر صاحب جی پہنچے۔ اتھوں انھاننے سارے سکھاندے بکھرے ہوئے جتھیاں نوں شری امرتسر صاحب جی اکٹھے ہون دا سدا بھیجیا۔ اتھے ہی سبیگ سنگھ جی نے خالصے دے دربار وچ پرحکمرانی دے ولوں تجویز رکھیا اتے اپنے ولوں دعا کیتی کہ خالصہ جی نوں ہن شترقی بنائے رکھن لئی اک لکھ دی جاگیر اتے نوابی دی اپادھ قبول کر لینی چاہیدی اے۔
اس ویلے خالصہ جی دے خاص دربار وچ کجھ خاص مانور انسان وراجمان سن۔ جتھیدار دربارا سنگھ جی، سنگت سنگھ کھجانچیں، ہری سنگھ لانگری (بھنڈارا پردھان)، بھگت سنگھ مودی، بڈھا سنگھ دیسی، ہردتّ سنگھ، گرجا سنگھ، سجن سنگھ، ایشر سنگھ، علم سنگھ، سادھو سنگھ اتے دیوَ سنگھ اتادِ سوبھنیک سن۔ ساریاں نے بہت گمبھیرتاپوروک اس تجویز اتے وچار کیتا، پر سارے سہمت سن کہ پرحکمرانی اتے دورگامی بھروسہ نہیں کیتا جا سکدا اتے جتھیدار دربارا سنگھ جی دا کہنا سی کہ اسیں کسے ولوں بھچھیا وچ جاگیری دا پٹا کیوں لئیے۔
جدوں کہ سانوں ساڈے گرودیو وردان دے گئے ہن کہ خالصے دا تیز پرتاپ ودھدا ہی چلا جاویگا اتے خالصہ سارے لوکاں دے دل اتے حکمرانی کریگا اتے اوہ دن دور نہیں جدوں ستا وی ساڈے ہتھ وچ ہی ہوویگی۔ اس پرکار انھاننے گرودیو دے شبد دوہرائے: راج کریگا خالصہ، عاقی راے نہ کوئے۔ اسدے علاوہ انھاننے کیہا– گرودیو دا کتھن اے: کوئی کسے کو راج نہ دے اے، جو لیاے نج بل سے لے اے۔ ایہہ سندے ہی سارے سردار اک مت ہو گئے اتے نوابی دا پٹا قبول کرن ولوں صاف ‍مناہی کر دتا۔ اس اتے سرکاری وکیل سردار سبیگ سنگھ نے کیہا– خالصہ جی جیکر کوئی سماں تہانوں شانت دا نصیب ہندا اے تاں تسی اسنوں اپنے ہتّ وچ استعمال کر سکدے ہو اتے تسی اپنا مڑقیام کرکے نویں پریحالات دے مطابق اپنے آپ نوں ڈھال سکدے ہو اجیہا کرن وچ شترقی دور معاون بنیگا اتے کوئی اڑچن نہیں رہیگی۔
بھلے ہی تسی آپ نوابی قبول نہ کرو۔ تسی اپنے کسے سیوک نوں ایہہ اپادھ دے کے کرتارتھ (نواج) کرے۔ پر گھر وچ آئی خوشیاں دے شبھ موقعے نوں ٹھکرانا نہیں چاہیدا اے۔ کی پتہ، پنتھ دا اس وچ بھلا ہووے ؟ اس وچار نے خالصہ جی نوں پھیر اس تجویز اتے وچار کرنا پے گیا۔ اس ویلے نوابی دی اپادھ دا پٹا کوئی قبول کرن لئی تیار نہیں سی۔ اخیر وچ انھاننے اپنے جتھے دے اک سیوک نوں ایہہ پٹا قبول کرن نوں کیہا– انسان دا نام سردار کپور سنگھ سی، ایہہ اس ویلے اس سمیلن وچ وراجمان ساری سنگت نوں پنکھا کرکے انھاننوں گرمی ولوں راحتَ دلوا رہا سی۔
سیوادار کپور سنگھ نشکام سیوک سی۔ اسنے سارے سکھ پنتھ ولوں آگرہ کیتا کہ اوہ چھوٹا انسان اس اپادھ دے لایق نہیں، اسنوں تاں صرف سیوا ہی ملی رہن دیو۔ پر اسدی ونمرتا نوں ویکھکے اتھے موجود سجناں نے انھاننوں خالصہ پنتھ دے ولوں حکم دتا کہ اوہ نوابی دی اپادھ قبول کر لین۔ اس اتے سردار کپور سنگھ جی نے کیہا– ‘میں تہاڈے حکم دی النگھنا نہیں کر سکدا، پر ایہہ میں تدّ قبول کراں گا، جدوں نوابی والے پتر کھلت نوں پنج پیارے اپنے چرناں ولوں چھوہ کے مینوں دینگے۔
اجیہا ہی کیتا گیا۔ جیکاروں دی گونج وچ کپور سنگھ سیوادار ولوں نواب بنن گئے، اس اتے سردار کپور سنگھ جی نے اپنے گلے وچ ‘پرنا’ پاکے پھر ولوں پنتھ دے اگے دعا کیتی کہ مینوں تسی اوہناں سنوجواناں ولوں ونچت نہیں کروگے جو میں ہن تک کردا آیا ہاں، جویں گھوڑیاں دی لدّ چکنا، پانی ڈھونا اتادِ۔ خالصہ جی نے خوشی نال ایہہ گل قبول کر لئی۔ ہن سارا خالصہ پنتھ سردار سبیگ سنگھ ولوں مکھاتیب ہویا اتے انھاننوں پرشنواچک نظر ولوں دیکھن لگے اتے پچھیا کہ تسی ویری پکھ دے وکیل کیوں بنکے آئے اتے تسی اوہناں ستادھاریاں دے نال کیوں ساتھی بنے رہندے ہو، جو سنگھاں نوں یاتناواں دیکے شہید کردے رہندے ہن ؟ اسدے جواب وچ سردار سبیگ سنگھ جی نے ادوں ہتھ جوڑ کے پنتھ ولوں معافی منگدے ہوئے کیہا– میں کئی اوگیاواں کیتیاں ہن۔ ات: مینوں دنڈ ملنا ہی چاہیدا اے پر میری اوگیا پنتھ دے ہتّ وچ جاندی اے۔
میں سمیں–ویلے تے ویری پکھ نوں سوجھ ولوں کم لین لئی مجبور کردا ہاں، نہیں تاں اتھے کئیاں قوم وشاں ولوں بھرے ہوئے دویشی انسان ہن جو ہمیشاں خالصہ پنتھ دا انشٹ کرن دی سوچدے رہندے ہن۔ اس نرم مطلب نوں ویکھکے پنتھ نے سبیگ سنگھ جی نوں چھٹّ دندے ہوئے نمترا نوں تنخواہ (دنڈ) لگا دتا اتے انھاننوں معاف کر دتا۔
بھائی منی سنگھ
بھائی منی سنگھ جی سکھ اتہاس وچ اک پوجی انسان ہن۔ تہاڈا جم سن 1644 نوں پنڈ الیپر، ضلع مظفرگڑھ (پچھم والا پاکستان) وچ ہویا سی۔ تہاڈی ماں دا نام مگھری بائی اتے پیؤ دا نام مائی داس سی۔ تہاڈے دادا بھائی بلو جی چھویں گرو، صاحب شری گرو ہرگوبند صاحب دے ویلے تے ترکاں ولوں لڑائی کردے ہوئے 1634 نوں شری امرتسر صاحب جی وچ شہید ہو گئے۔ بھائی مائی داس جی دے 12 بیٹے (پتّ) سن ایہناں وچوں صرف اک نوں چھڈکے باقی، 11 نے شہیدی حاصل کیتی۔
جدوں بھائی منی سنگھ جی دی عمر 13 سال دی ہوئی تاں اوہناں دے پیؤ بھائی مائی داس انھاننوں نال لے کے ستویں گرو ہررائے صاحب دے کول فلسفہ لئی کیرتپور صاحب آئے۔ 15 سال دی عمر وچ منی سنگھ دا ویاہ بھائی لکھی رائے دی سپتری بیبی سیتو جی ولوں ہویا۔ ایہہ بھائی لکھی رائے جی اوہی سن، جنہاں نے شری گرو تیغ بہادر صاحب جی دے پوتر گھڑ (پوتر شریر) دا سنسکار اپنے گھر جلا کے (ساڑ کے) کیتا سی۔
ستویں گرو ہررائے صاحب دے جوتی وچ ولین ہون دے بعد تسی گرو ہرکشن صاحب دی سیوا وچ لگے راے۔ شری گرو ہرکشن صاحب دے دلی وچ جوتی وچ ولین ہو جان دے اصوبہ تسی بکالے پنڈ وچ شری گرو تیغ بہادر جی دی سیوا وچ آ گئے۔