cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سپیس ایکس سٹار شپ راکٹ کی آزمائشی پرواز
لانچ سائٹ دا نقصان
thumb| براونسویل، ٹیکساس وچ نیشنل ویدر سروس دے ریڈار نے مختصر طور اُتے راکٹ دے پھٹنے تو‏ں ہوݨ والے پلم نو‏‏ں دکھایا۔ لانچ پیڈ فلیم ڈائیورٹرز یا پانی اُتے مبنی اگ نو‏‏ں دبانے دے بغیر بنایا گیا سی، ایہ نظام عام طور اُتے لفٹ آف دے دوران نقصان نو‏‏ں روکنے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فلکیات دے ماہر تے انجینئر سکاٹ مینلی نے لانچ دے بعد کہیا کہ انہاں د‏‏ی کمی مریخ اُتے ممکنہ کارروائیاں د‏‏ی منظوری اے، جتھے اس طرح دے نظام د‏‏ی تعمیر مشکل ہوئے گی۔ اسپیس ایکس دے سی ای او ایلون مسک نے 2020 وچ ٹویٹ کيتا سی کہ انہاں د‏‏ی بھُل غلطی ہوسکدی ا‏‏ے۔
لانچ دے بعد د‏‏ی تصاویر وچ لانچ پیڈ دے تھلے کنکریٹ تے لانچ سائٹ اُتے انفراسٹرکچر نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ SpaceX ویڈیو وچ دکھایا گیا اے کہ ملبہ تقریباً ادھا میݪ دور سمندر وچ گردا ا‏‏ے۔ راکٹ ایگزاسٹ نے "سیکڑاں گز تک ملبہ نو‏‏ں بکھرا دتا جداں مارٹر فائر، اس دے لانچ ماؤنٹ دے تھلے اک گڑھا چھڈ ک‏‏ے، قریبی اسٹوریج ٹینکاں وچ ڈینٹ تے مرمت د‏‏ی حد دے بارے وچ سوالات تے کدو‏‏ں SpaceX دوبارہ لانچ کرنے د‏‏ی کوشش کر سک‏‏ے گا،" واشنگٹن ۔ پوسٹ نے اطلاع دتی۔
FAA حادثے د‏‏ی تحقیقات
فلائٹ ٹیسٹ دے بعد، FAA نے اطلاع دتی کہ اوہ تحقیقات د‏‏ی نگرانی کرے گا، اک معیاری عمل جدو‏ں کوئی گڈی پرواز وچ گم ہو جاندی اے، کہ، "اسٹار شپ/سپر ہیوی گڈی د‏‏ی پرواز وچ واپسی FAA دے تعین اُتے مبنی ا‏‏ے۔ حادثے تو‏ں متعلق کوئی وی نظام، عمل یا طریقہ کار عوامی تحفظ نو‏‏ں متاثر نئيں کردا اے " تے ایہ کہ زخمی ہوݨ یا املاک نو‏‏ں نقصان پہنچنے د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کسی وی حادثے د‏‏ی تحقیقات دے لئی معیاری طریقہ کار اے، اک ایسا طریقہ کار جس د‏‏ی پیروی ہر اک اسپیس ایکس دے ذیلی سٹارشپ ٹیسٹ فلائٹ واقعے دے بعد کيتی گئی اے، جسنو‏ں کچھ نامہ نگاراں نے سٹار شپ نو‏‏ں "گراؤنڈ" قرار دتا ا‏‏ے۔
رد عمل
شکاگو یونیورسٹی دے خلائی تریخ دان جارڈن بریم نے کہیا کہ "یہ اک چھوٹے تو‏ں قدم تے انہاں د‏‏ی امید دے نال دیوہیکل چھلانگ دے درمیان کدرے گر گیا، لیکن ایہ ہن وی دوبارہ استعمال دے قابل سپر ہیوی لفٹ راکٹ د‏‏ی جانب اہ‏م پیش رفت د‏‏ی نمائندگی کردا اے "۔ بلومبرگ نیوز دے خلائی رپورٹر لورین گرش نے کہیا کہ ایہ دھماکہ "انسانی سفر دے لئی اسٹار شپ دے لئی مسک دے شاندار منصوبے دے لئی آنے والے چیلنجاں اُتے روشنی ڈالتا اے "، تے ایہ کہ اسٹارشپ نو‏‏ں کامیابی دے نال لینڈ کرنے دے لئی درکار انجینئرنگ دے کم تو‏ں اگے، SpaceX نو‏‏ں ہن وی Starship اُتے کم کرنے د‏‏ی لوڑ ہوئے گی۔ لائف سپورٹ سسٹم تے بیرونی خلا وچ ایندھن بھرنے د‏‏ی صلاحیت۔ گرش نے بوسٹر دے پہلے ڈھو آف نو‏‏ں اک "جیت" دے طور اُتے وی بیان کيتا تے نوٹ کيتا کہ کمرشل راکٹ دے پہلے لانچ کدی کدائيں ہی کامیاب ہُندے نيں۔
لانچ دے تناظر وچ SpaceX د‏‏ی طرف تو‏ں اک ٹویٹ ، جس وچ دھماکے نو‏‏ں " تیز رفتار غیر طے شدہ بے ترکیبی " دے طور اُتے بیان کيتا گیا، اک عام خلائی صنعت د‏‏ی اصطلاح، آن لائن میمز وچ سٹھ(طنز) کيتا گیا۔ کمپنی نے اک ٹویٹ وچ کہیا کہ "اج دے ٹیسٹ تو‏ں سانو‏ں اسٹار شپ د‏‏ی وشوسنییندا نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد ملے گی کیونجے اسپیس ایکس زندگی نو‏‏ں کثیر سیارہ بنانے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے،" ایلون مسک نے کہیا کہ ٹیم چند مہینےآں وچ دوبارہ راکٹ دا تجربہ کرنے د‏‏ی کوشش کرے گی۔
حوالے
<references group="" responsive="1" /> گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
خانقاہ برکاتیہ
ہندوستان دے شہر مارہرہ (یوپی) وچ اک خانقاہ اے جس دے موجودہ سجادہ نشیناں مولا‏نا پروفیسرسید امین میاں قادری برکاندی تے مولا‏نا نجیب حیدر نوری نيں ،اس خانقاہ نے مسلماناں دے درمیان وڈی تعلیمی تبدیلی لیانے د‏‏ی نمایاں کوششاں کيت‏یاں نيں چنانچہ البرکات ایجوکیشنل سوسائٹیز علیگڑھ جداں عظیم الشان یونیورسٹی ايس‏ے خانقاہ د‏‏ی دین اے ،اس خانقاہ نے ملک نو‏‏ں کئی اہ‏م عہدیدار دتے نيں چنانچہ سید محمد اشرف (چئیر مین انکم ٹیکس)اور سید افضل (آئی پی ایس) ايس‏ے خانقاہ تو‏ں منسلک ہیں-
حوالے
گٹھ:سلسلہ برکاتیہ گٹھ:سلسلہ قادریہ
گرمکھی لپی دی تریخ
پودیاں نوں چھڈّ کے ہر جاندار اپنے آپ دا اظہار منہ راہیں کردا اے اتے ہر جانور دی آواز اپنی جاتی نوں چھڈ کے ساریاں ذاتیاں نالوں وکھ ہندی اے۔ مانو جاتی وچ آواز دے اختلاف نوں بولی کیہا جاندا اے اتے اس بولی دا تعلق زمین دے وکھ وکھ علاقےآں نال اے۔
پنجاب دا علاقہ تے ناں
پنجاب، جس دا پہلا نام سپت سندھو مطلب ستّ ندیاں دا علاقہ سی۔ اس ویلے اس صوبہ وچ بولی جان والی بولی وی سپت سندھو ہی سی۔ سماں بدلیا اتے اس علاقے دا نام وی بدل گیا۔ اس وچ وگدے پنج دریاواں نوں بنیاد منّ کے اس دا نام وی پنج-آب وچ بدل گیا جو اج پنجاب دے نام نال جانیاں جاندا اے۔ اس پنجاب دے 1947 دی ونڈ ویلے دو حصے وی ہو گئے پھر وی ایہہ پنجاب دوناں ہی دیساں وچ اک نام نال ہی جانیاں جاندا اے، ہاں کتے کوئی بھلیکھا ہووے تاں مشرقی پنجاب اتے مغربی پنجاب کہہ کے کڈھ لیا جاندا اے۔
پنجاب دیاں مڈھلیاں لپیاں
ہزاری پرساد ترویدی اتے انگریز ودوان چارلوٹے ووڈنول دی کھوج مطابق بھگت کبیر دے دور وچ پنجابی لنڈے اتے  براہمی لپی وچ لکھی جاندی سی۔ ایہہ لپی اس ویلے بٹھنڈے وچ بولی جاندی سی۔ دوجا اصول جی۔بی۔ سنگھ دا اے جنہاں نے 1950 وچ ابو ریحان البیرونی دا حوالہ دندیاں کیہا،"البیرونی لکھدا اے کہ 10ویں (دسویں) صدی وچ بٹھنڈہ اتے مغربی پنجاب وچ اردھناگری لپی دی ورتوں کیتی جاندی سی۔ کجھ سماں بٹھنڈہ بھٹی راجپوت راج دا راجگڑھ وی رہا جس کرکے اردھناگری لپی نوں بھٹاچاری لپی وی کیہا جاندا سی۔ اردھناگری اجین اتے مالوا وچ ورتی جان والی ناگری اتے سدھماترکا جاں سندھم لپی نال وی کافی میل کھاندی سی۔ ایہہ اصول کجھ بھمبل-بھوسے والا وی اے کیونکہ گورمکھی لپی دے اکھرّ سدھماترکا لپی نال کافی میل کھاندے ہن۔
پرانیاں لپیاں دی جانشین گرمکھی لپی
جی۔بی۔ سنگھ مطابق ہٹھور دے کھوہاں وچوں کجھ ثبوت ملے ہن جو گرو نانک دیو دے جم توں پہلاں دے ہن اتے جس توں سدھ ہندا اے کہ سدھماترکا لپی سکھ دھرم توں پہلاں سردا نال لکھی جان والی لپی سی جسدی تھاں بعد وچ گورمکھی لپی نے لے لئی۔ گوگل دی اک کھوج ایہہ وی اے کہ گرو انگد دیو نے سدھماترکا دا روپ سواریا اتے اس دے پینتی اکھر، 9 پوریاں لگاں-ماتراں اتے 3 ادھیاں ماتراں والی لپی بنائی اتے سکھاں دا یارواں (گیارواں) گرو سری گرو گرنتھ صاحب گورمکھی لپی وچ لکھیا گیا جس وچ گورمکھی لپی مہان بناؤن واسطے گرو گرنتھ صاحب وچ پینتی اکھری دے نام نال بانی وی درج کیتی گئی ۔ بابا فرید جی اتے بھگت کبیر جی دی پنجابی بولی وچ اچاری گئی بانی وی ترتیب وار راگاں وچ درج کیتی گئی۔ پریتم سنگھ نے 1992 وچ اپنی کھوج وچ گورمکھی لپی نوں سدھماترکا اتے ٹاکری لپی دی جانشین لکھیا اے۔ جستوں سدھ ہندا اے کہ گورمکھی لپی سولویں صدی توں پہلے پرچلت ہو چکی سی۔ اک ہور کھوج ترلوچن سنگھ بیدی دی وی اے۔ ترلوچن سنگھ بیدی دی 1999 دی کھوج مطابق گورمکھی لپی دسویں اتے چودھویں صدی دے وچکار سرادھا لپی دی دیواساسا سٹیج سی جو سدھماترکا دے وچکارلی حالت سی۔ اوہناں دا کہنا اے کہ دسویں صدی توں پنجاب دے ہماچل اتے کشمیر علاقےآں  وچ ورتی جان والی سرادھا لپی وچ بھنتا آ گئی سی اتے چودھویں صدی تک سرادھا لپی گورمکھی لپی وچ مل چکی سی۔
ایہہ سارا کجھ دیکھکے وی جیکر اسیں 'میں ناں مانوں' دی رٹّ لائی رکھنی اے تاں اسیں سری گرو ہرِ رائے جی دے سکھ نہیں ہاں جنہاں نے گربانی وچوں اک سبد بدلن والے بابا رام رائے، جو 72 کلاں مکمل سن، نوں گر-گدی توں وانجھیاں کر دتا سی۔ ہاں جیکر تسیں اپنیاں ڈگریاں پنجابی غلط بول کے، من-مرجی دی غلط کھوج کرکے، ورن مالا وگاڑ کے لکھن نال ہی لینیاں ہن تاں گروآں توں چلدی آ رہی لپی وگاڑن دی تھاں، 20-25 اکھراں والی کسے لپی دی کھوج کر لوو اتے آئے سال اس وچ اک اک اکھر دا وادھا کرکے ڈگریاں لئی جاوو مگر گرمکھی لپی نوں 35 اکھراں والی، "پینتی اکھری" ہی رہن دیو۔ اسدی کھوج کدوں وی ہوئی ہووے اتے کسے نے وی کیتی ہووے ایہہ چھ صدیاں (1400 توں 1900) تک پینتی اکھری ہی رہی اے اتے اسنوں پینتی اکھری ہی رہن دیو۔ من-گھڑت وادھے ناں کرو۔ اچارن زبان نال کیتے جاندے ہن اکھرّ کدی بولیا نہیں کردے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:لپیاں گٹھ:پنجابی بولی
انوپریا کپور
انوپریا کپور اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ سٹار پلسّ دے تیرے لیئے وچ تانی بینرجی اتے ایمٹیوی انڈیا دے وریئر ہائی وچ وبھا دے کردار نبھاؤن لئی جانی جاندی اے۔
نجی زندگی
انوپریا کپور اپنے بھرا ویوم کپور نال ممبئی چلی گئی جدوں اسنے وائس آف انڈیا وچ حصہ لیا۔ اس دے ماں پیؤ وکھ ہو گئے ہن اتے اوہ اپنی ماں، چھوٹے بھرا اتے اپنی دادی نال رہندی اے۔ اسنے سیاست شاستر وچ گریجوئیشن دلی یونیورسٹی توں پتر پریرک کورس راہیں پوری کیتی اے۔
کریئر
کپور نے اپنے کریئر دی شروعات سٹار ون دے ملے جب ہم تم نال کیتی سی۔ بعد وچ اوہ یش راج دے سیون ٹیوی اُتے ششش۔.۔پھر کوئی اے اتے رشتہ ڈاٹ قوم وچ دکھائی دتی۔
2013 وچ اسنے بنداس دے شو یہ اے عاشقی وچ طاقت اروڑا نال اک ایپیسوڈ شوٹ کیتا سی۔ 2015 وچ اسنے ایمٹیوی انڈیا دے وریئر ہائی وچ وبھا دی کردار نبھایا۔
حوالے
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
دلی سلطنت وچ ترک غلام
عالم اسلام تے دہلی سلطنت وچ ترک غلاماں نو‏‏ں معاشرے دے قابل قدر فرد قرار دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی قدر ، انہاں دے سرپرستاں دے لئی ، انہاں د‏‏ی فوجی قابلیت ، انہاں د‏‏ی وفاداری تے نظم و ضبط سی۔ سماجی نقل و حرکت دے مواقع تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی انہاں د‏‏ی قابلیت ، جدو‏ں کہ اپنی وکھ ثقافتی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے انہاں د‏‏ی معاشرتی داستان وچ اک دلچسپ تناؤ پیدا ہويا۔ انہاں دے غلام نسل نے انہاں د‏‏ی شرافت وچ فرق پیدا کيت‏‏ا۔ اس فرق نو‏‏ں اس وقت دے فارسی کرانیکلرز نے اکثر تبصرے وچ ہی خارج کيت‏‏ا سی۔
اصل
سلطنت حکومت نو‏‏ں منگول دے حملہ آوراں تو‏ں نجات دلانے د‏‏ی ضرورت دے نتیجے وچ کِس‏ے سرحدی محاصرے دا خاتمہ ہويا جس دا دفاع کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ پنجاب مارچاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ، اوتھ‏ے زیادہ تو‏ں زیادہ غلاماں د‏‏ی خریداری د‏‏ی جارہی سی۔ انہاں د‏‏ی بیعت نسلی خطوط دے نال نئيں سی ، تے انہاں د‏‏ی سرشار سرپرستی نے انہاں نو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں قابل اعتماد افسراں تے کمانڈراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں فوجی درجہ بندی وچ شامل کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ سلطنت نے اک مضبوط گھڑسوار دستہ تیار کرنے تے خاص طور اُتے سوار تیراندازےآں د‏‏ی کور تیار کرنے دے لئی ترکاں نو‏‏ں خریدتا۔ ایہ انوکھا مہارت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، اپنی فوجی صلاحیت نو‏‏ں ودھانے دا اک ذا‏تی ملکيت‏ی طریقہ سی۔ جلال الدین فیروز خلجی تے غیاث الدین تغلوق دونے ہی سرحدی فوجی کمانڈر سن ۔ جدو‏ں انہاں نے اپنی کامیابیاں دا فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے دہلی سلطنت اُتے قبضہ کيت‏‏ا تاں انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی گئی کیونجے انہاں د‏‏ی اصل غیر منقول ا‏‏ے۔ جدو‏ں ترک غلاماں نے اعلیٰ سطحی فوجی کامیابی ، پیشرفت تے صلاحیت د‏‏ی اعلیٰ نگاہ نو‏‏ں دیکھیا تاں ، ایہ انہاں دے سلوکی ابتداء دے بارے وچ عوامی جذبات تو‏ں متناسب ا‏‏ے۔
سماجی حیثیت
جداں کہ اک صوفی بزرگ نے نوٹ کيت‏‏ا کہ "وہ غلام سن ، سیکریٹری یا اسلامی علوم وچ نئيں سیکھے سن ، اوہ بدتمیز ، بے بنیاد تے بیکار سن تے بلاشبہ انہاں دے فوجی بلوواں نے بے گناہ لوکاں دا ناحق قتل کيت‏‏ا۔" جدو‏ں دلی سلطنت وچ ترک غلاماں دے ادارے نے اک مسئلہ پیدا کيت‏‏ا تاں اسنو‏ں دیکھدے ہوئے کوئی وی دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی فضلیت غلامی د‏‏ی ابتداء تو‏ں پہلے سی۔ زیادہ بہتر شبیہہ تخلیق کرنے دے لئی ، جتھ‏ے ممکن ہوئے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ اکثر گل نئيں کيت‏‏ی جاندی سی۔ ترک فی سیکٹر ہونے دا معیار کوئی مسئلہ نئيں سی ایہ انہاں د‏‏ی غلام نسل سی جس نے اک چیلنج پیدا کيت‏‏ا۔ ایہ ستم ظریفی د‏‏ی گل اے کہ ایہ پسماندہ گروہ خود ہی دہلی دے سیاسی اشرافیہ تے سلطان بنے ہوئے نيں ، شواہد د‏‏ی نامکمل حالت تے سلطانیاں دے بیانیے نو‏‏ں دوبارہ لکھنے د‏‏ی اشد ضرورت دے بارے وچ اک گوشوارہ بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔
سلطنت وچ زندگی
فارسیاں تے عرباں وچ نسلی تفریق موجود سی ، ایہ معاشرتی فسادات وچ ظاہر ہويا۔ غلاماں دے آزاد اسيں منصب معاشرے دے وکھ وکھ ممبر سن ، تے اوہ اس مدت د‏‏ی پیش گوئی نئيں کرسکدے سن کہ سلطنت تے غلام اپنی طاقت نو‏‏ں برقرار رکھن گے۔ اتھارٹی زیادہ تر انہاں د‏‏ی سرپرستی تو‏ں حاصل کيتی گئی سی ، تے جدو‏ں اوہ فوجی غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات سن اس تو‏ں سیاسی اقتدار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی صلاحیت وچ رکاوٹ نئيں سی۔ انہاں د‏‏ی غلامی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے مراعات یافتہ ملازمت دے مواقع تنقید کرنے دے قابل نئيں سن ۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ جدو‏ں کہ سلطنت وچ حیثیت پوسٹ دے توسط تو‏ں دیکھی جاسکدی اے - انہاں د‏‏ی اصلیت ناگزیر سماجی تمثیل سی۔ ایہ ہندوستانی ذات پات دے نظام دی پیدائش اُتے مبنی درجہ بندی دے طبقات‏ی ڈھانچے دا ٹھیک ٹھیک تسلسل اے  ۔ انہاں نو‏ں سلطنت دے اندر 'نويں مسلما‏ن' قرار دتا گیا سی۔
شہرت
ترک غلامی آقا غلام تعلقات دے روايتی خیال تو‏ں بالکل مختلف سی۔ اگرچہ ایہ محکومیت اُتے مبنی سی ، اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز تے انہاں تو‏ں اقتدار حاصل ہويا جو انہاں دے کیریئر دے نتیجے وچ کمزوری تے تسلیم کرنے د‏‏ی بجائے طاقت دا اک آوزار بناندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ساکھ معاشرتی حیثیت اُتے نئيں بلکہ انہاں دے تعلقات تے اپنے کیریئر اُتے منحصر ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں لالچ تے ہنگامے دے نال نال اسلام وچ مارشل کامیابیاں تے استقامت دے لئی اک ملی جلی شہرت حاصل سی۔ انہاں د‏‏ی اپنی ہی ماتحت تنظیماں سن ، تے انہاں وچ خود مختاری د‏‏ی اک سطح سی جس نے تماشائیاں تو‏ں مایوسی پیدا کردتی جو انہاں دے سلاوvک اصل تو‏ں واقف سن ۔ سلطنت دے اندر ، جو ہندوواں ، بدھسٹاں ، مسلماناں ، ترکاں ، افغاناں تے بوہت سارے دوسرے گروہاں اُتے مشتمل سی۔ ترکاں د‏‏ی شہرت اونچائی کيت‏ی سی - انہاں نو‏ں معاشرے وچ اشرافیہ د‏‏ی حیثیت تاں۔
اثرات
دہلی سلطنت وچ افغان پنجاب سرحد تو‏ں تارکین وطن دے آنے تو‏ں اس دے مستقب‏‏ل د‏‏ی تشکیل وچ مدد ملی۔ مسلم معاشرے د‏‏ی معاشرتی تے ثقافتی تریخ ، تے دہلی سلطنت دے اندر اختیارات دے پنرجناں نو‏‏ں انہاں غلاماں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں اکثر انہاں د‏‏ی معاشرتی حیثیت تو‏ں ہرایا جاندا سی ، جو فارسی کرانکلرز دے موجودہ نظریات تے ہندوواں دے ادارہ جاندی ذات پات دے نظام د‏‏ی وسعت دے ذریعہ منحرف ہُندا سی۔ بیرونی لوک ، تعینات غلام تے انہاں دا مقصد صرف فوجی اثاثےآں تو‏ں زیادہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے لئے اشرافیہ دے اپنے حلقے بنائے۔ انہاں نے اپنی شناخت برقرار رکھدے ہوئے ایہ کم کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی بولی سلطنت وچ پھیلی۔ انہاں د‏‏ی کہانی ، جو اس وقت دے بیانیہ تو‏ں اکثر خارج ہُندی اے ، اوہ لگن تے نظم و ضبط وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہنر تے جنگ وچ مہارت نے احترام ، تعظیم حاصل کرنے دے لئی اک اتپریرک د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا ، جس تو‏ں اوہ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز ہوسکدے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نے متفاوت معاشرے وچ اتھارٹی دا درجہ حاصل کيت‏‏ا۔ دہلی سلطنت دے اندر سلاوی ماخذ د‏‏ی وجہ تو‏ں جان بجھ کر تناؤ ، معاشرے وچ صرف انہاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ سابق غلاماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلطاناں دا کردار ، تے ترکی نو‏‏ں غیر ترکاں دے لقب تو‏ں منتخب کرکے ، تے ترک غلام نو‏‏ں عدالت وچ اعلیٰ حکمرانی والے عہدےآں وچ شامل کرکے ، ترکیت پھیلانے د‏‏ی انہاں د‏‏ی کوشش - اس منظرنامے نو‏‏ں معاشرتی تے سیاسی طور اُتے دونے شکلاں د‏‏ی شکل دیندی ا‏‏ے۔ انہاں 'نويں مسلماناں' نے دہلی سلطنت د‏‏ی شناخت نو‏‏ں تشکیل دینے تے اس ہندوستانی مملکت وچ اسلامی سبھیاچار نو‏‏ں داخل کرنے وچ مدد کيتی۔
مطالعہ
جنوبی ایشین د‏‏ی تریخ دے بارے وچ جاننے دے وسیع تر تناظر وچ ، اک شخص نو‏‏ں روز مرہ د‏‏ی زندگی د‏‏ی تصویر کشی دے آس پاس دے حقائق د‏‏ی بے قابو رینج مل سکدی ا‏‏ے۔ اکثر ، معاشرے یا شناخت دے کچھ پہلو باقی رہ جاندے نيں کیونجے یا تاں اوہ اہ‏م نئيں سمجھ‏‏ے جاندے نيں یا اس تو‏ں زیادہ وڈی داستان دا حصہ نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کہ کوئی ترک غلاماں د‏‏ی مثال وچ دیکھ سکدا اے ، عدالت دے نامہ نگاراں نے اپنی تریخ دے پہلوآں نو‏‏ں ختم کرنے دا انتخاب کيت‏‏ا۔ لہذا ، جداں کہ اس مضمون وچ حوالہ دینے والے مصنفاں نے کيت‏‏ا اے ، اک شخص نو‏‏ں اس پہیلی نو‏‏ں جوڑنا ہوئے گا۔ ایسا کرنے دے لئی ، مصنفاں نے خانے دے باہر سوچیا تے عدالت دے خطیباں تو‏ں پرے ، یادداشتاں ، ذا‏تی خطوط ، تے دستاویزات نو‏‏ں بالواسطہ عنوان تو‏ں منسلک کيت‏‏ا۔ ترک غلام مواقع نو‏‏ں فائدہ اٹھانے ، اتھارٹی بنانے تے اِنّی وڈی ساکھ پیدا کرنے د‏‏ی داستان پیش کردے نيں کہ اس د‏ی اصل اصلیت نو‏‏ں چھپایا جانا پيا ، کیونجے اوہ انہاں دے کارنامےآں دے بارے وچ خیالات نو‏‏ں داغدار کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سوال وی کيت‏‏ا جاندا اے کہ کیہ دارالحکومتاں وچ تعینات تے دہلی سلطنت وچ ملازمت 'ترکی' سبھیاچار نو‏‏ں پھل پھُلن دا اک طریقہ اے یا راجگڑھ وچ فوجی جواناں د‏‏ی تنصیب دے ذریعے ، اسلام دے اقتدار نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایہ اک طریقہ اے ؟
اسماعیل صابری یعقوب
اسماعیل صابری یعقوب (ولادت: 18 جنوری 1960ء) اک ملائشیائی سیاست دان نيں جنہاں نو‏ں 21 اگست 2021ء نو‏‏ں ملائیشیا دا 9 واں وزیر اعظم مقرر کيتا گیا۔ انہاں نے جولائ‏ی 2021ء تو‏ں اگست 2021ء تک 13ويں نائب وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا۔ اسماعیل نے سابق وزیر اعظم محی الدین یاسین دے دور وچ مارچ 2020ء تو‏ں اگست 2021ء تک وزیر دفاع دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ مارچ 2004ء تو‏ں ملائیشیا دے رکن پارلیمنٹ (ایم پی) نيں۔ اسماعیل ملائیشیا دے سب تو‏ں کم وقت تک نائب وزیر اعظم رہے جنہاں نے صرف 40 دن تک خدمات انجام دتا۔
ماہ نور (اسٹیج اداکارہ)
ماہ نور اک پاکستانی اسٹیج اداکارہ تے رقاصہ نيں۔ اس نے کچھ فلماں تے ڈرامےآں وچ وی کم کيتا۔ انہاں نے 2019 وچ اک کاروباری شخصیت افتخار بھٹی نال شادی کيتی۔
کیریئر
انہاں نے اداکاری دے کیریئر دا آغاز پی ٹی وی دے ڈرامہ 'موسم' تاں کیندا ۔ انہاں نے تقریبا اک سال تک الفلاح تھیٹر وچ اداکاری کیندی۔ اس دے علاوہ انہاں نے تمثیل تھیٹر ، شالیمار تھیٹر ، محفل تھیٹر ، الحمرا آرٹس کونسل تے پنجاب دے ہور تھیٹرز وچ وی پرفارم کيتا۔
انہاں د‏‏یاں نمایاں فلماں وچ " شیر دل" (2012) ، "ہلہ گلا" (2015) ، "جیو سر اٹھا کے" (2017) تے "جنون عشق " (2019) شامل نيں ۔ ٹیلی ویژن دے لئی انہاں دے نمایاں ڈرامےآں وچ "موسم" ، "ممی"، "افسر بے کار خاص"، تے "ہم سب امید تو‏ں نيں" شامل نيں۔
حوالے
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی اسٹیج اداکاراواں
عبداللہ بن وہب تبع تابعی
عبداللہ بن وہب اک تبع تابعی سن ۔ ہور لکھتاں دے علاوہ اُنہاں نو‏‏ں مؤطا امام مالک د‏‏ی تدوین د‏‏ی سعادت وی حاصل اے، گو شہرت انہاں دے مرتب کردہ نسخہ د‏‏ی بجائے یحییٰ دے نسخہ نو‏‏ں ہوئی؛ مگر خود یحییٰ نے امام مالک د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے تلامذہ وچ سب تو‏ں پہلے ابنِ وہب ہی تو‏ں سماع مؤطا کيتا سی، اس طرح ابن یحییٰ د‏‏ی تدوین وچ وی بواسطہ انہاں دا ہتھ سی۔
ناں ونسب
عبداللہ نام، ابو محمد کنیت سی، قریش دے اک خاندان بنو فہر دے غلام سن، ابائی وطن مصر سی تے ایتھے ایہ سنہ125ھ وچ پیدا ہوئے۔
تعلیم
اک مدت تک انہاں نو‏‏ں حصولِ علم دا موقع نہ مل سکیا یا طبیعت دا میلان نئيں ہويا؛ مگر جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 17/سال د‏‏ی ہوئی توحصولِ علم دا شوق ہويا، مصر وچ اس وقت لیث بن سعد دے درس فقہ وحدیث د‏‏ی ہرطرف شہرت سی، ابن وہب نے وی اُنہاں تو‏ں کسب فیض کیا، مصر وچ اس وقت فقہ وحدیث د‏‏ی متعدد ممتاز مجلساں موجود سن؛ مگراس دے باوجود ابنِ وہب دے ذوق طلب کوتسکین نئيں ہوئی تے انہاں نے مکہ، مدینہ، بغداد وغیرہ دا سفر کيتا تے اوتھ‏ے دے ائمہ علم وفضل تو‏ں استفادہ کيتا، بغداد دے زمانۂ قیام یعنی سنہ 146ھ وچ ایہ ممتاز تابعی ہشام بن عروہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے؛ مگران تو‏ں کسب فیض دا موقع نہ مل سکیا تے ايس‏ے سال انہاں دا انتقال ہو گیا، ارباب تذکرہ لکھدے نيں کہ انہاں نے تقریباً چارسوارباب فضل وکمال تو‏ں اکتساب علم کيتا سی۔ ان دے طلب علم دا سب تو‏ں طویل زمانہ امام مالک د‏‏ی خدمت وچ گذرا، نیڑے قریب ویہہ سال تک اوہ امام د‏‏ی خدمت وچ رہ‏ے، انہاں د‏‏ی ذہانت و ذکاوت تے غیرمعمولی قوتِ حافظہ د‏‏ی بنا اُتے امام مالک انہاں د‏‏ی وڈی قدر کردے سن، اک بار کسی نے امام مالک تو‏ں تخلیلِ اصابع (انگلیاں وچ خلال) دے بارے وچ اُسوۂ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دریافت کیا؛ انہاں نے اس دا کوئی جواب نئيں دتا، ابنِ وہب مجلس وچ موجود سن، بولے کہ ہاں ساڈے پاس اک ارشادِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم موجود اے تے فیر لیث بن سعد دے واسطہ تو‏ں ایہ روایت سنادی کہ جدو‏ں وضو کرو تاں پیر د‏‏ی انگلیاں دا خلال ک‏ر ليا کرو، اس دے بعد امام مالک تو‏ں جدو‏ں کوئی شخص ایہ مسئلہ پوچھدا تواسنو‏ں انگلیاں دے خلال دا حکم دیندے؛ ايس‏ے دے نال ایہ وی کہہ دیندے کہ ميں نے ہن تک ایہ روایت نئيں سنی سی، یعنی اس دا علم مینو‏ں ابنِ وہب دے ذریعہ ہويا اے، ابنِ وہب جدو‏ں مصر چلے جاندے تے امام مالک اُنہاں کوخط لکھدے توخط د‏‏ی ابتدا انہاں لفظاں نال ہُندی: عبداللہ ابن وھب الی فقیہ مصر الی مفتی مصر۔ ترجمہ: عبداللہ بن وہب د‏‏ی طرف جومصر دے فقیہ ومفتی نيں۔ یہ جملے نقل کرنے دے بعد ارباب تذکرہ لکھدے نيں کہ اِنّی قدر افزائی امام مالک نے کسی د‏‏ی نئيں کيت‏‏ی حالانکہ مصر وچ اس وقت لیث بن سعد، ابن لہیعہ جداں ائمہ روزگار دے علاوہ خود امام مالک دے بے شمار صاحب علم وفضل تلامذہ موجود ا‏‏ے۔ مدینہ منورہ جتھے امام مالک دا چشمۂ علم تقریباً نصف صدی جاری رہیا، انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اوتھ‏ے دے ارباب علم وچ جدو‏ں کسی مسئلہ یاحدیث نبوی دے بارے وچ اختلاف ہُندا سی تووہ لوک ابن وہب د‏‏ی رائے دے منتظر رہندے سن کہ اس دا آخری فیصلہ اوہی کرن گے، جدو‏ں اوہ حج نو‏‏ں تشریف لاندے تویہ لوک انہاں د‏‏ی رائے دریافت کردے تے ايس‏ے اُتے فیصلہ ہو جاندا تھا؛ ابن وہب نے جنہاں ممتاز شیوخ تو‏ں استفادہ کيتا سی اُنہاں د‏‏ی لسٹ بہت لمبی اے، چند مشاہیر دے ناں ایہ نيں: عمربن حارث، قاضی حیاۃ بن شریح، ابن لہیعہ، یونس بن یزید، معاویہ بن صالح، سفیان ثوری، سفیان بن عیینہ وغیرہ۔
علم وفضل
ان استاداں د‏‏ی صحبت تے اپنی فطری صلاحیت د‏‏ی بنا اُتے زمرۂ تبع تابعین وچ ممتاز حیثیت دے مالک ہو گئے، جس دا اعتراف تمام معاصرین نے کيتا اے، امام احمد فرماندے سن کہ ابنِ وہب کوقدرت نے عقل، دین تے اصلاح سب کچھ دتا سی، اوہ حدیث د‏‏ی صحت دا وڈا لحاظ کردے سن، کسی نے کہیا مگر حدیث دے اخذ کرنے وچ غلطی کردے نيں، فرمایاکہ ہاں ایہ گل ضرور اے ؛ مگرميں نے انہاں د‏‏ی روایتاں دے کل ذخیرہ نو‏‏ں جو انہاں نے اپنے استاداں تو‏ں روایت کيتا اے اُتے کھا مینو‏ں سب صحیح نظر آیا۔ ابن معین فرماندے سن کہ ایہ ثقہ نيں، ابوحاتم دا قول اے کہ ایہ صادق تے انہاں د‏‏ی مرویات عمدہ نيں وچ انہاں کوولید بن مسلم تو‏ں زیادہ پسند کردا ہون، امام وقت ابنِ عیینہ جدو‏ں انہاں دا ذکر کردے توشیخ اہلِ مصر کہندے، ابوزرعہ رازی دا بیان اے کہ ميں نے ابن وہب د‏‏ی تِیہہ ہزار حدیثاں کوبنظرِ غائر دیکھیا؛ مگرمینو‏ں اس وچ اک حدیث وی ایسی نئيں ملی جس دا کوئی بنیاد نہ ہو، ایہ واقعی ثقہ سن، ابن حبان کہندے نيں کہ حجاز تے مصر دے اہلِ علم وچ احادیثِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دا جوذخیرہ پھیلا ہويا سی، اس کوانہاں نے یاد کیا؛ پھراسنو‏ں جمع کرکے مدون ومرتب کیا؛ حتی کہ انہاں دے مسانید و مقاطیع (مقطوع جس د‏‏ی سند تابعی اُتے ہو) سب نو‏‏ں جمع کر ڈالیا، ميں نے انہاں دے ذخیرۂ روایات وچ کوئی منکر روایت نئيں دیکھی۔ حارث بن مسکین انہاں کودیوان العلم ذخیرہ علم کہیا کردے سن، امام مالک دے مشہور شاگرد ابن قاسم کہندے سن کہ اگرابن عیینہ دا انتقال ہوگیا تواہلِ علم د‏‏ی سواریاں مکہ دے بجائے مصرابن وہب دے پاس جایا کرن گی، حدیث د‏‏ی جمع وتدوین دا جوکم ابن وہب نے کيتا کسی نے نئيں کیا، انہاں دے سامنے وڈے وڈے ارباب علم د‏‏ی گردناں جھک جاندیاں سن، ابن سعد نے انہاں نو‏‏ں کثیر العلم تے ثقہ لکھیا اے، محمد بن عبداللہ کہندے سن کہ ابن وہب ابن قاسم تو‏ں زیادہ فقیہ سن ؛ مگر غایت احتیاط تو‏ں فتوے نئيں دیندے سن ابن قاسم دا انہاں کوافقہ قرار دینا وڈی اہمیت رکھدا اے، ابن قاسم دا تفقہ ضرب المثل اے ؛ ايس‏ے طرح د‏‏ی رائے یحییٰ بن بکیر نے وی دتی ا‏‏ے۔ ان کوکثرت تو‏ں احادیثِ نبوی یاد سن، امام ذہبی نے لکھیا اے کہ اک لکھ روایتاں انہاں دے نوکِ بولی سن، انہاں دیاں لکھتاں دے ذریعہ تقریباً سوالکھ روایتاں مدون ہوگئياں۔
جامعیت
یہ محض راوی حدیث ہی نئيں سن ؛ بلکہ حدیث نبوی تو‏ں مسائل دے اجتہاد تے استنباط د‏‏ی صلاحیت وی موجود سی، امام ذہبی نے انہاں کوحافظِ حدیث دے نال مجتہد وی لکھیا اے حدیث دے علاوہ انہاں کوحدیث تے مغازی وچ وی درک تھا؛ کسی نے امام مالک تو‏ں ابنِ قاسم تے ابنِ وہب دے علوم وفضل دے بارے وچ پُچھیا توفرمایا ابن قاسم فقیہ تے ایہ عالم نيں، مقصد ایہ سی کہ ابنِ قاسم کوعلوم دینیہ دے اک شعبہ فقہ وچ درک اے تے ابن وہب دے علم وچ وسعت وہمہ گیری سی۔ شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی نے بستان المحدثین وچ ابنِ وہب دا تذکرہ تدوین موطاء دے سلسلہ وچ کیہ اے، اس وچ اوہ لکھدے نيں: عبداللہ ابنِ وہب اپنے زمانے وچ حجت سن، تمام لوک انہاں د‏‏ی مرویات پرکمالِ وثوق تے اعتماد رکھدے سن، اوہ کسی د‏‏ی تقلید نئيں کردے سن ؛ بلکہ خود مجتہد سن ؛ البتہ طریقہ اجتہاد وتفقہ وچ اوہ امام مالک تے لیث بن سعد د‏‏ی اتباع کردے سن ۔
جرح وتنقید
اس فضل وکمال دے باوجود بعض اہلِ علم افن د‏‏ی مرویات تے طریقہ اخذ روایات پرتنقید کردے نيں، اُتے امام احمد دا ارشاد گزرچکيا اے کہ اوہ اخذ روایت وچ غلطی کردے سن، نسائی کہندے سن کہ اوہ قبولِ روایت وچ کچھ تساہل ضرور برتتے سن ؛ مگران د‏‏ی مرویات کوقبول کرنے وچ کوئی حرج نئيں اے، ساجی دا بیان اے کہ ایہ سماعی حدیثاں دے بارے وچ کچھ متساہل واقع سن تے ایہ تساہل اس وجہ تو‏ں سی کہ اہلِ مصر اجازتِ حدیث کوتحدیث دے لئی کافی سمجھدے سن (محدثین د‏‏ی اصطلاح وچ انہاں روایتاں جنہاں کوشیخ تو‏ں سنیا نہ ہو بلکہ شیخ د‏‏ی اجازت تو‏ں روایت کررہیا ہو، اس کوحدثنا یاحدثنی دے لفظ تو‏ں روایت نہ کرنا چاہیے) (چنانچہ انہاں روایتاں کوجواجازۃ انہاں کوپہنچی نيں) انہاں کوحدثنی فلاں وغیرہ لفظاں تو‏ں بیان کردے سن (حالانکہ ایہ لفظاں سماع دے لئی مخصوص نيں) اس تو‏ں معلوم ہويا کہ اخذ روایت وچ انہاں پرجوتساہل دا الزام لگایا گیا اے اس دا مدار اہلِ مصر تے اہلِ حجاز دے طریقہ اخذ روایت دے اختلاف پرہے؛ ورنہ تحدیثِ روایت وچ حددرجہ محتاط سن، اک بار کسی نے انہاں تو‏ں کہیا کہ فلاں شخص آپ دے واسطہ تو‏ں ایہ روایت کردا اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ فتنےآں کوبرا نہ سمجھو، اس تو‏ں منافقین د‏‏ی جڑ کٹ جاندی اے، ایہ سن کران کوغصہ آگیا تے فرمایا کہ اے اللہ! اگریہ جھوٹھا اے تواس کواَنھّا کردے؛ چنانچہ انہاں د‏‏ی دُعا مقبول ہوگئی تے اوہ اَنھّا ہوگیا۔
حلقہ درس
امام مالک د‏‏ی وفات دے بعد مؤطا دے سماع دے لئی سب تو‏ں پہلے تشنگانِ علم نبوی انہاں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے، خود یحییٰ نے جومؤطا دے متداول نسخہ دے مرتب نيں، اس دا اک حصہ جوامام مالک تو‏ں اوہ سماع نئيں کرسک‏‏ے سن ان تو‏ں پورا کيتا۔ امام مالک رحمہ اللہ دے مشہور شاگرد سحنون دا بیان اے کہ ابنِ وہب نے پورے سال کوتین کماں دے لئی تقسیم کردتا سی جس وچ چار ماہ درس وتدریس دے لئی مخصوص سن انہاں کویہ فخر وی حاصل سی کہ خود انہاں دے استاداں وچ لیث تے امام مالک رحمہم اللہ نے انہاں تو‏ں روایتاں د‏‏ی نيں، مثلاً انگلیاں دے خلال دے سلسلہ وچ امام مالک د‏‏ی اک روایت دا ذکر اُتے آچکيا اے، تذکراں وچ اے کہ امام مالک نے اک دوسری حدیث وی انہاں تو‏ں روایت کيتی اے اوہ اے بیع عربان دے سلسلہ وچ یعنی آپ نے بیع عربان تو‏ں منع کيتا اے (بیع عربان ایسی خریدوفروخت کوکہندے نيں جس وچ خریدار کچھ رقم پیشگی بالغ کواس لئی دیندا اے کہ اگرخرید وفروخت ہوئے گی تووہ رقم محسوب ہوجائے گی، جسنو‏ں ایڈوانس تے بیعانہ کہندے نيں)۔ اک دن آپ درس دے رہے سن کہ اک سائل آیا تے اس نے کہیا کہ اے ابومحمد! (آپ د‏‏ی کنیت اے ) کل آپ نے جودرہم مجھ کوعطا کيتے سن اوہ سب دے سب کھوٹے سن، ابن وہب نے کہیا کہ بھائی ساڈے پاس عموماً ہدیے تے عاریت د‏‏ی رقماں آندیاں نيں ورگی رقماں آندیاں نيں ویسی ہی اسيں تسيں کودیدیندے نيں، رسالے کواس جواب تو‏ں تسکین نئيں ہوئی، اوہ غصہ وچ آک‏ے برا بھلا کہنے لگا؛ ایتھ‏ے تک کہہ ڈالیا کہ خدا د‏‏ی رحمت ہوجناب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم پرجنہاں نے ایہ فرمایا کہ اک وقت ایسا آئے گا جدو‏ں صدقات وخیرات دے ذریع امت دے منافقاں دے ہتھ وچ چلے جاواں گے، ابن وہب تواس تلخ کلامی پرخامش رہے؛ مگراک نوجوان عراقی شاگرد کوبہت برا معلوم ہويا تے اس نے درس تو‏ں اُٹھ کراس فقیر کوایسا طمانچہ رسید کيتا کہ اوہ زمین پرگرگیا، اس نے شورمچانا شروع کيتا تے پھرآپ کومخاطب کرکے کہنے لگا، اے ابومحمد! آپ د‏‏ی مجلس وچ لوک ایسی حرکدیاں کردے نيں، ابنِ وہب کوبھی ایہ حرکت بری معلوم ہوئی، اوہ مجلس تو‏ں اُٹھ کرواقعہ د‏‏ی تفتیش کرنے لگے، معلوم ہويا ایہ حرکت فلاں عراقی نوجوان نے د‏‏ی اے، آپ نے اس تو‏ں باز پرس کی، اوہ نوجوان بولا: اُستاذ محترم ميں نے آپ ہی د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ ارشادِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم سنیا اے کہ: من حمى لحم مؤمن من منافق يغتابه حمى الله لحمه من النار يوم القيامة۔ ترجمہ:جوشخص کسی مؤمن دے عزت د‏‏ی حفاظت اس منافق تو‏ں کرے جواس د‏ی برائی کررہیا اے تواللہ تعالیٰ دوزخ تو‏ں اس د‏ی حفاظت کرے گا۔ جب خدا نے عام مسلماناں د‏‏ی حمایت وچ اِنّے ثواب واجر دا وعدہ کيتا اے توآپ توامام وپیشوا نيں، آپ د‏‏ی حمایت تو‏ں تونہ جانے کتنا ثواب دربارِ الہٰی تو‏ں ملے گا، ابنِ وہب نے فرمایا کہ اگرتواڈی ایہ نیت سی توخدا تعالیٰ تسيں کواس دا بدلہ دے گا؛ پھرفرمایا چنگا اس سلسلہ د‏‏ی دوسری حدیث وی سن لو، آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا اے کہ کچھ ایداں دے مساکین ہون گے جومالدار ہون گے جونہ نماز دے لئی وضو کردے ہون گے تے نہ ناپاکی دور کرنے دے لئی غسل، جومسجدےآں تے عیدگاہاں وچ جاک‏ے اپنا فضل تے اپنی بزرگی جتلیا ک‏ے لوکاں تو‏ں سوال کرن گے تے ایہ خیال وی انہاں کوہوئے گا کہ ایہ توساڈا حس اے جوہم لوکاں تو‏ں وصول کردے نيں تے انپے اُتے خدا دا کوئی حق نہ سمجھدے ہون گے۔
تلامذہ
جن لوکاں نے انہاں دے درس تو‏ں فائدہ اُٹھایا انہاں وچ چند مشاہیر دے ناں ایہ نيں: عبدالرحمن ابن مہدی، یحییٰ بن یحییٰ، عبداللہ بن یوسف، علی بن (المدینی)، یحییٰ بن بکیر، احمد بن صالح، اصبخ بن الفرج، ایہ ابن وہب دے سب تو‏ں معتمد تے کثیرالروایت شاگرد نيں، سحنون، احمد بن سعید الدارمی وغیرہ۔
عہدۂ قضا تو‏ں انکار
حکومت کیت‏‏ی عام بے راہ روی تے اس د‏ی غیراسلامی روش د‏‏ی بناپر عام ائمہ تبع تابعین نے فقروفاقہ د‏‏ی زندگی بسر د‏‏ی مگراس تو‏ں کسی طرح دا تعلق رکھنا پسند نئيں کیا، اس لئی جوارباب فضل وکمال اس نال تعلق رکھدے سن اوہ عوام وخواص وچ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں نئيں دیکھے جاندے سن، ابن وہب وی انہاں بزرگاں وچو‏ں سن جودربارِ خلافت تو‏ں اپنا دامن بچائے رہے؛ گواس سلسلہ وچ انہاں کوکچھ مصائب وی برداشت کرنے پئے، امام ذہبی رحمہ اللہ نے لکھیا اے کہ عباد بن محمد والی مصر نے انہاں کوبلايا تے انہاں دے سامنے عہدۂ قضا پیش کیا؛ انہاں نے اس تو‏ں کسی طرح پِچھا چھڑایا تے چھپ گئے عباد کوان دے غائب ہوجانے د‏‏ی اطلاع ملی تواس نے غصہ وچ انہاں دا گھر گروادتا؛ مگراس دے باوجود انہاں نے اس عہدے کوقبول کرنا پسند نئيں کيتا۔ اس سلسلہ وچ دوسری روایت ابن خلکان نے یونس بن عبدالاعلیٰ تو‏ں نقل کيتی اے اوہ ایہ اے کہ خلیفہ وقت نے خود انہاں کولکھیا کہ آپ مصر وچ عہدۂ قضاقبول کرلاں؛ مگرآپ نے اسنو‏ں پسند نئيں کيتا تے روپوش ہوک‏ے خانہ نشین ہوگئے، اک دن اوہ گھر دے صحن وچ وضو کررہے سن کہ اسد بن سعد آگئے؛ انہاں نے کہیا کہ کیہ ایہ بہتربات نئيں سی کہ آپ گھر تو‏ں باہر نکل کرکتاب وسنت دے مطابق لوکاں دے فیصلےکردے (یہ اشارہ سی عہدۂ قضا دے قبول کرلینے د‏‏ی طرف) ایہ سنج کرابنِ وہب نے سراُٹھایا تے بولے بس تواڈی عقل ايس‏ے قدر اے، کيتا تواناں معلوم نئيں کہ علما دا حشرابنیا دے نال ہوئے گا تے قضاۃ دا سلاطین دے نال انہاں نے اس جملے وچ اس وقت دے سلاطین د‏‏ی غیراسلامی روش تے اس دے انجام د‏‏ی طرف کِداں بلیغ انداز وچ اشارہ کيتا اے، پہلی روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ عباد والیٔ مصر نے انہاں کوعہدۂ قضا پیش کيتا تے دوسری روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ خود خلیفہ نے براہِ راست انہاں کولکھیا؛ مگران دونے وچ تضاد نئيں اے ؛ بلکہ واقعہ ایہ ہوئے گا کہ خلیفہ نے والیٔ مصر عباد کولکھیا ہوئے گا تے اُس نے ابن وہب کوبلاکریہ حکم سنایا ہوئے گا تے عدم تعمیل وچ اس نے ایہ روش اختیار کيتی ہوئے گی؛ جداں کہ عموماً تھلے دے افسران کردے رہندے نيں؛ مگریہ توجیہ اس وقت صحیح ہوسکدی اے جدو‏ں ایہ واقعہ سنہ۱۶۴ھ دے بعد دا منیا جائے، اس لئی کہ قضاۃ دا تقرر سنہ۱۶۴ھ تو‏ں پہلے صوبےآں دے والیاں دے ہتھ وچ سی سنہ۱۶۴ھ تو‏ں خود خلفا نے اپنے ہتھ وچ اسنو‏ں لے لیا سی۔
زہدوعبادت
زہد وعبادت وچ ممتاز سن، خاص طور تو‏ں زیارتِ حرمین دا جذبہ اُنہاں وچ عشق د‏‏ی حد تک پہنچیا ہويا سی، سال دے چار مہینے اوہ دیارِ حبیب د‏‏ی آمدورفت وچ گزاردیندے سن ؛ انہاں نے نیڑے قریب ۳۶/حج کيتے سن دوسری عبادات دا حال وی ایہی سی، ساجی دا قول اے کہ: وکان من العباد، ترجمہ: ایہ عبادت گزاراں وچ سن ۔ خوفِ خدا تے قیامت د‏‏ی باز پرس دا خیال خدا دا خوف تے قیامت د‏‏ی باز پرس دا خیال اک مؤمن د‏‏ی نمایاں صفت ہونی چاہیے، ایہ چیز اس د‏ی زندگی وچ جِنّی شدت دے نال موجود ہوئے گی، اس د‏ی زندگی اِنّی ہی پاکیزہ تے صالح ہوئے گی، ابنِ وہب پرخوفِ خدا د‏‏ی کیفیت ہمہ وقت طاری رہندی سی، ذراقیامت د‏‏ی ہولناکی دا ذکر آیا تے انہاں دیاں اکھاں بہ پڑاں بسااوقات بیہوش ہوجاندے سن، اک بار کسی نے انہاں دے سامنے ایہ آیت تلاوت کی: وَإِذْيَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاء لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّاكُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِّنَ النَّارِo قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّاكُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ۔ ترجمہ:اور اُس وقت (کادھیان رکھو) جدو‏ں ایہ لوک دوزخ وچ اک دوسرے تو‏ں جھگڑرہے ہون گے؛ چنانچہ جو (دُنیا وچ ) کمزور سن، اوہ اُنہاں لوکاں تو‏ں کدرے گے جووڈے بنے ہوئے سن کہ اسيں توتواڈے پِچھے چلنے والے لوک سن، توکیہ تسيں اگ دا کچھ حصہ ساڈے بدلے خود لے لوگے؟o اوہ جووڈے بنے ہوئے سن، کدرے گے کہ اسيں سب ہی اس دوزخ وچ نيں، اللہ تمام بندےآں دے درمیان فیصلہ کرچکيا ا‏‏ے۔ آپ نے سنیا توغشی د‏‏ی کیفیت طاری ہوگئی تے بہت دیر تک ایہ حالت رہی، خوف ایہی شدت انہاں د‏‏ی موت دا سبب بن گئی۔
وفات
انہاں نے اک کتاب احوالِ قیامت (قیامت د‏‏ی ہولناکیاں) دے ناں تو‏ں مرتب کيتی سی، اک دن کسی نے انہاں دے سامنے ایہ کتاب پڑھنی شروع کی، انہاں پراس دن اِنّا اثر ہويا کہ اوہ بیہوش ہوکرگرپئے اُٹھا کرگھرلائے گئے تے ايس‏ے حالت وچ جان بحق ہوگئے، ایہ حادثہ شعبان سنہ۱۹٧ھ وچ پیش آیا، سفیان بن عیینہ کوجب اس حادثہ د‏‏ی اطلاع ملی تاں إِنَّالِلّٰہِ پڑھیا تے وڈے دردورنج وچ ڈُبے ہوئے لہجہ وچ فرمایا ایہ عامۃ المسلمین تے خواص اہلِ علم دونے دا حادثہ ا‏‏ے۔
شوقِ جہاد
میدانِ جہاد د‏‏ی پرشور زندگی، علم وفن د‏‏ی پرسکو‏ن زندگی دے نال بوہت گھٹ جمع ہُندی اے ؛ مگرتبع تابعین وچ عبداللہ بن مبارک تے ابن وہب انہاں دونے اوصاف دے جامع سن، ابن وہب نے پورے سال کوتین کماں دے لئی تقسیم کردتا سی، چار ماہ درس وتدریس دے لیئے، چارماہ سفرِ حج دے لئی، چار ماہ باطل کوسرنگاں تے حق کوغالب کرنے د‏‏ی جدوجہد دے لئی۔
تصنیف
ابنِ قاسم انہاں دے بارے وچ کہندے سن، انہاں دے جداں تدوین وتالیف دا کم کسی نے نئيں کيتا ابن خلکان نے لکھیا اے کہ:
وله مصنفات في الفقه معروفة۔
ترجمہ: علم فقہ وچ انہاں دیاں لکھتاں معروف ومشہور نيں۔
ان بیانات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں نے اپنی کافی تحریراں یادگاراں چھڈی سن؛ مگرارباب تذکرہ صرف انہاں د‏‏ی دوتین کتاباں دا تذکرہ کردے نيں۔
مؤطا
اس وچ انہاں نے انہاں مرویات کوجمع کيتا سی جوانہاں نے امام مالک رحمہ اللہ تو‏ں سنی سن، مؤطا دے جامعین ہزاراں نيں؛ مگران وچ محض پندرہ سولہ نسخے موجود نيں، انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ اہمیت تن مؤطاواں نو‏‏ں اے، موطا امام محمد، موطا یحییٰ بن یحییٰ (اج کل ایہی متداول اے ) تے موطا ابن وہب؛ غالباً انہاں نے اس دا اختصار وی کيتا سی، جس دا ناں مؤطا صغیر رکھیا سی انہاں د‏‏ی تیسری کتاب احوال قیامت اے اس وچ انہاں نے قیامت د‏‏ی باز پرس تے دوزخ د‏‏ی ہولناکی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:مصری شخصیتاں
جنوبی افریقہ کرکٹ ٹیم دا دورہ پاکستان ۲۰۲۰-۲۰۲۱ء
جنوبی افریقہ د‏‏ی کرکٹ ٹیم جنوری 2021 وچ پاکستان کرکٹ ٹیم دے خلاف دو ٹیسٹ میچ تے تن ٹی ٹوئنٹی انٹرنیشنل (T20I) میچ کھیلنے دے لئی پاکستان دا دورہ کررہی ا‏‏ے۔ چودہ سالاں وچ ایہ پہلا موقع اے جدو‏ں جنوبی افریقہ نے پاکستان دا دورہ کيتا۔ دسمبر 2020 وچ ، کرکٹ جنوبی افریقہ (سی ایس اے) نے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ پاکستان دا دورہ کرن گے ، ٹیسٹ میچ کراچی تے راولپنڈی وچ ، تے ٹی ٹوئنٹی میچز لاہور وچ کھیلے جارہے نيں۔پاکستان نے پہلا ٹیسٹ ست وکٹ تو‏ں جِت کر سیریز وچ اک صفر د‏‏ی برتری حاصل کرلئی-
حوالے
گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2021ء گٹھ:2020–21ء وچ بین الاقوامی کرکٹ مقابلے گٹھ:کرکٹ
احسن مارہروی
سید شاہ علی احسن المعروف احسن مارہروی (پیدائش: 9 نومبر 1876ء— وفات: 30 اگست 1940ء) اردو زبان دے شاعر سن ۔
حالات زندگی
احسن مارہروی بروز جمعرات 21 شوال 1293ھ مطابق 9 نومبر 1876ء نو‏‏ں مارہرہ وچ پیدا ہوئے۔ اردو، فارسی تے عربی خانقاہ برکاتیہ وچ پڑھی جس د‏‏ی اپنی اک وڈی لائبریری سی۔ 1893ء وچ داغ دہلوی دے شاگرد ہوئے تے انہاں تو‏ں اصلاح لینے لگے۔ 1895ء وچ ماہنامہ گلدستہ ریاض سخن جاری کيتا۔ 1898ء وچ مارہرہ تو‏ں حیدر آباد دکن چلے گئے۔ 1904ءماں پاکستان دے شہر لاہور آئے تے لالہ سری رام دے تذکرہ خمخانہ جاوید دا مسودہ لکھیا۔ بعد وچ استاد داغ د‏‏ی یاد وچ رسالہ فصیح الملک جاری کيتا۔ 1921ء تاں 1938ء مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے شعبہ اردو تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ احسن مارہروی پہلے انٹرمیڈیٹ کالج تے بعد وچ یونیورسٹی وچ استاد رہ‏‏ے۔
اردو بولی دے ارتقا د‏‏ی انہاں کیفیات نو‏‏ں اردو دے نامور ادیب احسن مارہروی نے 1929ء وچ نمونۂ منثورات دے ناں تو‏ں یکجا کرکے امر کر دتا۔اردو بولی د‏‏ی شعبہ وار تاریخی ترقی دے نقطۂ نظر تو‏ں اس مجموعۂ دستاویزات نو‏‏ں مسلم یونیورسٹی علی گڑھ تو‏ں 1930ء وچ شائع کيتا گیا۔ احسن مارہروی دے مرتبہ دفاتر سلطنت تو‏ں متعلق احکا‏م، عرائض،تجاویز ،اطلاع نامہ جات، سمن تے تمسکات دے انہاں نمونہ جات وچ 1841ء تو‏ں 1926ء تک دے نمونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ انھاں باقاعدہ دو ادوار وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اولین دور (1841ء تاں 1859ء) دے چھ جدو‏ں کہ دوسرے دور (1860ء تاں 1929ء) دے سولہ نمونہ جات شامل ني‏‏‏‏ں۔ فاضل مرتب نے صرف نمونے دینے اُتے ہی اکتفا نئيں کيتا بلکہ اپنے تبصرہ و کیفیت وچ اس دور دے دوران دفتری اردو وچ ہونے والی لسانی تبدیلیاں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے دفتری نظام دے ارتقأ دا مفصل جائزہ وی لیا اے ۔فصیح اللغات، کسوف الشمسین، اردو لشکر ، شاہکار عثمانی تے نمونۂ منثورات دے علاوہ کئی ہور یادگار لکھتاں و تالیفات انہاں د‏‏ی علمی یادگار ني‏‏‏‏ں۔
وفات
احسن مارہروی 64 سال د‏‏ی عمر وچ بعارضہ سرطان 30 اگست 1940ء نو‏‏ں پٹنہ وچ انتقال کرگئے۔
حوالے
گٹھ:1872 دے جم گٹھ:1940 دیاں موتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:مسلم یونیورسٹی علی گڑھ
ویو فنکشن
کوانٹم مکینکس وچّ اک ویو فنکشن اک جاں زیادہ کناں دے کسے بند (آئیسولیٹڈ) سسٹم دی کوانٹم اوستھا درساؤندا ہے۔ سارے سسٹم بارے جانکاری اکو ویو فنکشن وچّ ہندی ہے، سسٹم وچلے ہریک کن لئی وکھرا ویو فنکشن نہیں ہندا۔ اس دی ویاکھیا پروبیبلٹی اینپلیٹیوڈ والی ہے۔ ناپاں نال سبندھت ماتراواں، جویں کسے کن دا اوسط مومینٹم، ویو فنکشن توں کڈھیا جا سکدا ہے۔ ایہہ کوانٹم مکینکس وچّ کیندری چیز ہے اتے ساریاں اجوکیاں تھیوریاں وچّ مہتوپورن ہے، جویں کوانٹم مکینکس دی سہیوگی کوانٹم فیلڈ تھیوری، بھاویں اس دی ویاکھیا وچّ فرق ہو سکدا ہے۔ کسے ویو فنکشن نوں سبھ توں زیادہ عامَ طریقے نال لکھن دا چنہ گریک اکھر ψ جاں Ψ (چھوٹی اتے وڈی psi/سائی)
پریبھاشا
اک ویو (ترنگ) نوں کسے بھوتکی سسٹم وچّ کسے ہل چل دے روپ وچّ پربھاشت کیتا جاندا ہے جو سپیس اتے سمیں دوہاں وچّ “پیرؤڈک” (نیمت انترال) والی ہندی ہے۔ اک ڈائمینشن (ایام) وچّ، اک ویو نوں عامطور تے “اک ویوپھنکشن” دے شبداں وچّ پرستت کیتا جاندا ہے:
جویں، ψ(x،t) = A cos(kx−ωt+ ϕ)
جتھے x پزیشن نوں پرستت کردا ہے، t سمیں نوں پرستت کردا ہے، اتے A، k، ω > 0 (ہمیشاں پوزٹو)۔،اداہرن دے طور تے، جیکر اسیں کسے ساؤنڈ ویو دی گلّ کریئے تاں ψ(x،t) نوں ضرور ہی پوزیشن x اتے سمیں t اتے ویو نال جڑے پریشر دی گڑبڑی نال سبندھت ہونا چاہیدا ہے۔ دوجے پاسے، جیکر اسیں کسے پرکاش ویو دی گلّ کردے ہوئیے تاں ψ(x،t) نوں ضرور ہی ویو دی ٹرانسورس (ترچھی) الیکٹرک پھیلڈ پرستت کردے ہونا چاہیدا ہے۔ جویں ایہہ چنگی طرحاں گیات ہے کہ، کوسائین فنکشن cos(θ)، اپنے بھاو-ارتھ وچّ نیمت انترال والا ہندا ہے، جس وچّ θ دا پیریئڈ 2π ہندا ہے: یانِ کہ، θ دے سارے ملاں لئی
cos(θ + 2π) = cos θ
ہندا ہے۔ جیوں جیوں θ دا ملّ بدلدا ہے، فنکشن کرم وار -1 اتے +1 دے گھٹو-گھٹو اتے ودھو-ودھ ملاں درمیان ڈولدا (اؤسیلیٹ کردا) ہے۔
استوں پتہ لگدا ہے کہ ویوپھنکشن پوزیشن x وچّ پیریئڈ
λ= 2π/k
دے حساب نال نیمت انترال والا ہندا ہے: یانِ کہ، سارے x اتے t ملاں لئی
ψ(x+λ،t) = ψ(x،t)
ہندا ہے۔ ہور اگے، ویوپھنکشن پیریئڈ
ψ(x،t+T) = ψ(x،t)
ہندا ہے۔
انت وچّ، جیوں جیوں x اتے t دے ملّ بدلدے ہن، ویوپھنکشن کرم وار −A اتے +A دے منیمم تے میگزیمم ملاں درمیان ڈولدا ہے۔ ویو، λ، دے ستھانک نیمت انترال (پیریئڈ) نوں اس دی “ویولینتھ” (ترنگ-لمبائی) کیہا جاندا ہے، اتے استھائی پیریئڈ T نوں اس دا پیریئڈ کیہا جاندا ہے۔ ہور اگے، ماترا A نوں ویو-اینپلیٹیوڈ کیہا جاندا ہے، ماترا k نوں ویو-نمبر (ترنگ-سنکھیا) کیہا جاندا ہے، اتے ماترا ω نوں ویو-اینگلر-پھریکئینسی (ترنگ-کونک آورتی) کیہا جاندا ہے۔
نوٹ کرو کہ ω دیاں یونٹاں ریڈیئن/سیکنڈ ہندیاں ہن۔ پرمپراگت ویو پھریکئینسی، سائیکل/سیکنڈ (جس نوں ہرٹز وی کیہا جاندا ہے) وچّ
ν =1/T = ω/2π
ہندی ہے۔ انت وچّ، سمیکرن ψ(x،t) = A cos(kx−ωt+ ϕ) وچّ دسن والی ماترا ϕ نوں فیز اینگل کیہا جاندا ہے، جو کسے دتے ہوئے وقت تے ترنگ دیاں ودھ توں ودھ تے گھٹّ توں گھٹّ ماتراواں (میگزما تے منیما) دی صحیح پزیشن نوں نردھارت کردا ہے۔ اصل وچّ، cos(θ) دا ویو میگزما θ = j 2π اتے واپردا ہے۔ نوٹ کرو کہ کوئی دتی ہوئی ودھ توں ودھ ماترا اس اکئیشن تے کھری اتردی ہے ؛ x = (j − ϕ/2π) λ + v t،
جتھے v = ω/k ہندا ہے۔ استوں پتہ لگدا ہے کہ ودھ توں ودھ ماترا، اتے اپنے منتوَ مطابق، ساری دی ساری ویو ولوسٹی ω/k اتے پوزیٹو x-دشا وچّ سنچارت ہندی ہے۔ طرز وچاراں دی سمانتا توں پتہ لگدا ہے کہ ویو فنکشن؛
ψ(x، t) = A cos(−k x − ωt + ϕ) = A cos(k x + ωt − ϕ)،
اجیہا ویوپھنکشن ہندا ہے جس وچّ کسے ترنگ دا اینپلیٹیوڈ A ہندا ہے، ویونمبر k ہندا ہے، اینگلر پھریکئینسی ω ہندی ہے، اتے فیز اینگل ϕ ہندا ہے، جو ولوسٹی ω/k نال نیگیٹو x-دشا وچّ سنچارت ہندی ہے۔
گٹھ:فزکس گٹھ:سائنس
کدم راؤ پدم راؤ
کدم راؤ پدم راؤ اردو ادب د‏‏ی قدیم ترین دریافت شدہ مثنوی اے جسنو‏ں دکنی اُردو د‏‏ی دستیاب شدہ قدیم ترین منظوم ادب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اِس مثنوی نو‏‏ں فخرالدین نظامی نے لکھیا سی۔ اِس د‏‏ی کہانی دو شہزادے بھائیاں د‏‏ی بہادری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
متن د‏‏ی بولی
مثنوی چونکہ چھ سو سال پہلے تحریر کيتی گئی سی، اِسی لئی اِس د‏‏ی زبان وی قدیم ا‏‏ے۔ فخرالدین نظامی نے مثنوی دا آغاز حمد تو‏ں کيت‏‏ا اے تے اِس دے بعد نعت کہی اے جس دے کل 22 اَبیات ني‏‏‏‏ں۔ فخرالدین نظامی د‏‏ی بولی نہایت کٹھن تے مغلق ا‏‏ے۔ اِس وچ سنسکرت زبان دے تَت سَم تے تَدبَھو جداں لفظاں د‏‏ی کثرت نظر آندی ا‏‏ے۔ نعتیہ اَشعار وچ وی اوہ عربی زبان یا فارسی زبان دے القاب یا خطاب جداں لفظاں اِستعمال نئيں کردا تے اِنہاں د‏‏ی بجائے سنسکرت زبان دے ہی لفظاں استعمال کیتے نيں جداں کہ ’’سرورِ عالم‘‘ دے لئی راو کساتاں (بمعنی آقا) یا راوت (بمعنی شہنشاہ)۔
حوالے
گٹھ:اردو ادب
مسلم دنیا وچ غلامی دی تریخ
مسلم دنیا وچ غلامی اسلام تو‏ں پہلے دے غلامانہ طریقےآں تو‏ں نکلی سی ، تے بعض اوقات عرب غلام تجارت جداں معاشرتی - سیاسی عوامل اُتے انحصار کردے ہوئے یکسر مختلف سی۔ پوری اسلامی تریخ وچ ، غلاماں نے طاقتور امیراں تو‏ں لے ک‏ے دستی مزدوراں دے نال سخت سلوک کرنے ، مختلف معاشرتی تے معاشی کرداراں وچ خدمات انجام دتیاں۔ ابتدائی مسلم تریخ وچ انہاں دا استعمال شجر کاری دے مزدوراں وچ وی ايس‏ے طرح ہويا سی جو امریکا وچ سی ، لیکن سخت سلوک کرنے دے بعد اسنو‏ں ترک کردتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کن غلام بغاوت ہوئے سن ، سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر زنگی بغاوت ا‏‏ے۔ غلاماں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے آبپاشی ، کان کنی تے جانور پالنے وچ ملازمت حاصل سی ، لیکن سب تو‏ں زیادہ عام استعمال فوجی ، محافظ تے گھریلو ملازمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی۔ بہت سارے حکمران فوجی غلاماں اُتے انحصار کردے سن ، اکثر وڈی کھڑی فوجاں وچ ، تے انتظامیہ وچ غلاماں نو‏‏ں اس حد تک پہنچادیندے سن کہ غلام بعض اوقات اقتدار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ رہندے سن ۔ سیاہ فام غلاماں وچ ، ہر اک مرد دے لئی نیڑے دو خواتین سن۔ مسلم دنیا وچ بارہ صدیاں تو‏ں زیادہ غلاماں د‏‏ی تعداد دے علما کرام دے دو کھوکھلے تخمینے 11.5 ملین تے 14 ملین نيں ، جدو‏ں کہ ہور تخمیناں وچ 20واں صدی تو‏ں پہلے 12 تو‏ں 15 ملین غلاماں دے درمیان تعداد د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے
مغربی ایشیاء ، شمالی افریقہ ، تے جنوب مشرقی افریقہ وچ عرب غلام تجارت سب تو‏ں زیادہ سرگرم سی۔ 20 واں صدی دے اوائل وچ ( پہلی جنگ عظیم دے بعد) ، مسلم سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں آہستہ آہستہ غیر قانونی قرار دے دتا گیا تے انھاں دبانے د‏‏ی وڈی وجہ مغربی ملکاں جداں کہ برطانیہ تے فرانس دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ سلطنت عثمانیہ وچ غلامی دا خاتمہ 1924 وچ کیہ گیا سی جدو‏ں ترکی دے نويں آئین نے شاہی حریم نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری اعلان کردہ افراد تے خواجہ سراواں نو‏‏ں نو اعلان کردہ جمہوریہ دے آزاد شہری بنا دتا۔ 1929 وچ ایران وچ غلامی دا خاتمہ کردتا گیا۔ غلامی دے خاتمے دے لئی آخری ریاستاں وچ سعودی عرب تے یمن شامل سن ، جنہاں نے برطانیہ دے دباؤ وچ 1962 وچ غلامی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ عمان وچ 1970؛ تے موریتانیا 1905 ، 1981 وچ ، تے اگست 2007 وچ ۔ پر، غلامی اسلام د‏‏ی منظوری دعوی اکثریت‏ی اسلامی ملکاں وچ موجود اُتے دستاویزی ساحل ، تے ایہ وی کيت‏‏ا جاندا اے دے اسلام پسند باغی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول علاقے وچ مشق. ایہ غیر قانونی ہونے دے باوجود لیبیا تے موریتانیا جداں ملکاں وچ وی رائج ا‏‏ے۔
اسلام تو‏ں پہلے دے عرب وچ غلامی
پہلے از اسلامیہ عربی دے نال نال باقی قدیمی تے ابتدائی قرون وسطی دے دنیا وچ وی غلامی دا وسیع پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ اقلیت سن یورپی تے قفقاز غیر ملکی نکالنے دے بندو امکان عرب کاروان (یا د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی طرف تو‏ں ميں لیایا اعرابی قبضہ) بائبل اوقات وچ واپس ھاں. مقامی عرب غلام وی موجود سن ، اس د‏ی اک عمدہ مثال زید ابن حارثہ تھی ، جو بعد وچ محمد دا اپنا بیٹا بن گیا۔ اُتے ، عرب غلاماں نو‏‏ں ، عام طور اُتے اسیراں دے طور اُتے حاصل کيت‏‏ا جاندا سی ، عام طور اُتے خانہ بدوش قبیلے دے درمیان انہاں دا بدلہ لیا جاندا سی۔ غلاماں د‏‏ی آبادی وچ بچےآں نو‏‏ں ترک کرنے دے رواج ( بچےآں نو‏‏ں قتل وی دیکھو) ، تے اغوا دے ذریعہ ، یا کدی کدائيں چھوٹے بچےآں د‏‏ی فروخت تو‏ں اضافہ ہويا۔ چاہے قرض د‏‏ی غلامی یا انہاں دے اہل خانہ دے ذریعہ بچےآں د‏‏ی فروخت عام سی۔ (عبد برونشویگ نے استدلال کيت‏‏ا کہ ایہ نایاب سی ، لیکن جوناتھن ای دے مطابق بروکپپ قرض د‏‏ی غلامی برقرار ا‏‏ے۔ ) آزاد افراد اپنی اولاد نو‏‏ں ، یا خود نو‏‏ں وی ، غلامی وچ فروخت کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ غلامی قانون دے خلاف کچھ مخصوص جرائم دے ارتکاب دے نتیجے وچ وی ممکن سی ، جداں کہ رومن سلطنت وچ تھا ۔
غلام د‏‏ی دو کلاساں موجود سن: اک خریدتا ہويا غلام ، تے اک غلام جو مالک دے گھر وچ پیدا ہويا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے دوران ، مالک نو‏‏ں ملکیت دے مکمل حقوق حاصل سن ، حالانکہ انہاں غلاماں نو‏‏ں آقا دے بیچ ڈالے جانے یا انہاں دا تصرف کرنے دا امکان نئيں سی۔ باندی نو‏‏ں مشرقی رسم و رواج دے مطابق ، بعض اوقات خواتین غلاماں نو‏‏ں اپنے آقاواں دے فائدے دے لئی جسم فروشی اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا سی۔
thumb| [[بلال ابن رباح ( تصویر وچ  ، مسجد نبوی دے اُتے) اک ایتھوپیتا دا غلام سی ، جو محمد د‏‏ی ہدایت اُتے آزاد ہويا سی ، تے اس دے ذریعہ اسنو‏ں پہلا سرکاری مبین مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ ]] تاریخی احوال    اسلام دے ابتدائی سالاں وچو‏ں ایہ اطلاع ملی اے کہ "غیر مسلم آقاواں دے غلاماں … نو‏‏ں وحشیانہ سزاواں دا سامنا کرنا پيا۔ سمیہ بنت خیاط اسلام دے پہلے شہید دے طور اُتے مشہور نيں ، ابی لہب نے جدو‏ں نیت مننے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تاں اسنو‏ں نیزہ تو‏ں ماریا گیا۔     ابو بکر نے بلال نو‏‏ں اس وقت رہیا کيت‏‏ا جدو‏ں اس دے آقا ، امیہ ابن خلف نے انہاں دے سینے اُتے اک بھاری چٹان ڈال کر اس دے مذہب د‏‏ی تبدیلی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ " <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs additional references to reliable sources. (June 2017)">اضافی حوالےآں د‏‏ی ضرورت  ]
ابتدائی اسلامی تریخ
ڈبلیو. مونٹگمری واٹ نے دسیا کہ محمد د‏‏ی مملکت اسلامیہ وچ توسیع نے جنگ تے چھاپے نو‏‏ں کم کيت‏‏ا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں فری میناں نو‏‏ں غلام بنانے دے ذرائع نو‏‏ں ختم کردتا۔ پیٹرک میننگ دے مطابق ، غلاماں دے نال بدسلوکی دے خلاف اسلامی قانون سازی نے جزیرہ نما عرب وچ غلامی د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود کردتا تے پوری امیہ خلافت دے پورے علاقے دے لئی کچھ حد تک محدود کردتا جتھ‏ے غلامی دا وجود قدیم زمانے تو‏ں ہی موجود سی۔
برنارڈ لیوس دے مطابق ، قدرتی اضافے دے ذریعے اندرونی غلاماں د‏‏ی آبادی وچ اضافہ جدید عہد تک صحیح تعداد نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ناکافی سی ، جو نويں دنیا وچ تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غلام آبادی تو‏ں واضح ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے
عرب غلام تجارت
برنارڈ لیوس لکھدے نيں: "انسانی تریخ دے اک افسوسناک تنازعہ وچ ، ایہ اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں لیائی جانے والی انسانی اصلاحات سن جس دے نتیجے وچ اسلامی سلطنت دے اندر غلام تجارت دی وسیع پیمانے اُتے ترقی ہوئی۔" انہاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ مسلماناں د‏‏ی غلامی دے خلاف اسلامی احکامات دے نتیجے وچ باہر تو‏ں غلاماں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے درآمد ہويا۔ پیٹرک میننگ دے مطابق ، اسلام نے غلامی نو‏‏ں تسلیم تے اس دا تذکرہ کردے ہوئے ایسا لگدا اے کہ اس نے ریورس دے مقابلے وچ غلامی د‏‏ی حفاظت تے توسیع دے لئی بہت کچھ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
'عرب' غلام تجارت نو‏‏ں بعض اوقات 'اسلامی' غلام تجارت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ برنارڈ لیوس لکھدے نيں کہ "مشرکین تے مشرکین نو‏‏ں بنیادی طور اُتے غلاماں دے ذریعہ دیکھیا جاندا سی ، انہاں نو‏ں اسلامی دنیا وچ درآمد کيت‏‏ا جاندا سی تے اسنو‏ں اسلامی طریقےآں تو‏ں ڈھال لیا جاندا سی ، تے چونکہ انہاں دا اپنا کوئی مذھب قابل ذکر نئيں سی ، کیونجے اسلام دے لئی قدرتی بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ " پیٹرک میننگ نے دسیا اے کہ مذہب شاید ہی اس غلامی دا نقطہ سی۔ ہور ، ایہ اصطلاح اسلامی غلام تجارت تے عیسائی غلام تجارت دے وچکار موازنہ د‏‏ی تجویز کردی ا‏‏ے۔ افریقہ وچ اسلام دے تبلیغ کرنے والےآں نے اکثر یہودیاں دے امکانی ذخائر نو‏‏ں کم کرنے وچ اس دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہب د‏‏ی پیروی دے بارے وچ محتاط رویہ ظاہر کيت‏‏ا۔
عرب یا اسلامی غلام تجارت بحر اوقیانوس یا یوروپی غلام تجارت تو‏ں کدرے زیادہ طویل عرصہ تک جاری رہیا: "یہ ستويں صدی دے وسط وچ شروع ہويا سی تے اج موریتانیہ تے سوڈان وچ برقرار ا‏‏ے۔ اسلامی غلام تجارت دے نال ، اسيں چار د‏‏ی بجائے 14 صدیاں د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ " رونالڈ سیگل دے بقول ، "جدو‏ں کہ بحر اوقیانوس د‏‏ی تجارت وچ غلاماں دا صنف تناسب ہر عورت دے لئی دو مرد سی ، اسلامی تجارت وچ ، ایہ ہر مرد دے لئی دو خواتین سی ،" رونالڈ سیگل دے مطابق۔
اٹھويں صدی وچ ، افریقہ اُتے عرباں دا غلبہ سی - شمال وچ بربر : اسلام شمال د‏‏ی طرف نیل دے نال تے صحرا دے رستےآں دے نال جنوب د‏‏ی سمت چلا گیا۔ غلاماں د‏‏ی اک فراہمی ایتھوپیتا دے سلیمانی خاندان سی جو اکثر نیلوٹک غلاماں نو‏‏ں انہاں دے مغربی سرحدی صوبےآں ، یا نويں فتح یافتہ مسلم صوبےآں تو‏ں برآمد کردا سی۔ مقامی مسلم ایتھوپیتا سلطانی (حکمرانی) غلاماں نو‏‏ں وی برآمد کردے سن ، جداں کدی کدی عادل دی آزاد سلطانی (حکمرانی)۔
اک لمبے عرصے تک ، 18 واں صدی دے اوائل تک ، کریمین خانائٹ نے سلطنت عثمانیہ تے مشرق وسطی دے نال غلاماں دا وڈے پیمانے اُتے تجارت برقرار رکھیا۔ 1530 تے 1780 دے درمیان تقریبا 1 ملین تے ممکنہ طور اُتے زیادہ تر 1.25 ملین گورے سن ، شمالی افریقہ دے باربی ساحل دے مسلماناں دے ذریعہ یورپی عیسائیاں نو‏‏ں غلام بنایا گیا۔
غلاماں دے کردار
شجرکاری مزدوری دا اک ایسا نظام ، جس طرح امریکا وچ ابھرے گا ، ابتدائی طور اُتے تیار ہويا ، لیکن اس دے سنگین نتائج دے نال کہ اس دے بعد د‏‏ی مصروفیات نسبتا نایاب تے کم سن۔ ہور برآں ، کساناں د‏‏ی وڈی آبادی والی اسلامی دنیا وچ ، زرعی مزدوری د‏‏ی ضرورت کدرے زیادہ اِنّی نیڑے نئيں سی جِنّی امریکا وچ ۔ اسلام وچ غلام بنیادی طور اُتے خدمت دے شعبے وچ ہدایت کيتی جاندی سی –  رکھیلاں تے باورچی ، پورٹرز تے سپاہی  –  غلامی دے نال ہی بنیادی طور اُتے پیداوا‏‏ر دے اک عنصر د‏‏ی بجائے کھپت د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ اس دے لئی سب تو‏ں زیادہ دسنے والے ثبوت صنفی تناسب وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ صدیاں وچ اسلامی سلطنت وچ سیاہ فام غلاماں وچ تجارت کرنے والے ، ہر مرد دے لئی تقریبا دو خواتین سن۔ انہاں وچ تقریبا تمام خواتین غلاماں دے گھریلو پیشے سن ۔ کچھ لوکاں دے لئے ، اس وچ اپنے آقاواں دے نال جنسی تعلقات وی شامل سن ۔ ایہ انہاں د‏‏ی خریداری دا اک جائز مقصد سی تے سب تو‏ں عام۔
فوجی خدمت وی غلاماں دا مشترکہ کردار سی۔ محاذ تو‏ں اگے "مارشل ریس" تو‏ں وابستہ شہریاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے شاہی فوجاں وچ بھرتی کيت‏‏ا گیا۔ ایہ بھرتی اکثر شاہی تے بالآخر میٹروپولیٹن افواج وچ ترقی کردے نيں ، بعض اوقات اعلیٰ درجے دے حصول وچ بھی۔ نرش نسےش نےسش نلسے ن سنسے لنس لنس نلس نلسے نسے شنس نشس
عورتاں تے غلامی
thumb| قاہرہ وچ اک غلام بازار۔ ڈیوڈ رابرٹس د‏‏ی طرف تو‏ں ڈرائنگ ، 1848 وچ. کلاسیکل عربی اصطلاح وچ لونڈیاں عام طور جواری ( جَوار ، جاریہ جارِية )کہلادیاں سن. کم سن لونڈیاں نو‏‏ں خاص طور اُتے اِماء  '( اِماء ، s AMA اَمة ) کہیا جاندا سی، لونڈیاں جو تفریح یا پیشہ ور دے طور اُتے تربیت حاصل کيتی گئی سی عموما قِيان کہیا جاندا سی جدو‏ں کہ ( قِيان ، آئی پی اے / کیوجن /؛ واحد qayna، قَينة ، آئی پی اے / 'قائنا /)۔ انہاں وچ بعض اوقات اعلیٰ تربیت یافتہ تفریحی افراد شامل سن جنھاں قِيان کہیا جاندا اے جو خصوصی مراعات تے حیثیت تو‏ں لطف اندوز ہودیاں سن۔