cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاہ عبد القادر دہلوی
سیرت وخصائص
عالم ،عامل،فقیہ فاضل، زاہد،عابد خصوصاً فقہ و تفسیر وچ یگانۂروزگار،صاحبِ ورع واتقاء صادق الفراست سن ،تمام علوم آپ نے بھائی شاہ عبد العزیز تو‏ں حاصل کیتے،تمام عمر تدریس و تنشیر علوم وچ رہ ک‏ے خاص و عوام نو‏‏ں اپنے چشمۂ فیض تو‏ں سیراب کيتا تے اپنے والد ماجد د‏‏ی تعلیمات کوپھیلایا۔ہمہ وقت درس و افادہ وچ مشغول تے دہلی د‏‏ی اکبر آبادی مسجد وچ مقیم رہندے سن ۔
امام المفسرين حضرت شاہ عبدالقادر محدث دہلوی امام المفسرین حضرت شاہ عبدالقادر امام الہند حضرت شاہ ولی اللہ دہلوی دے چھوٹے بیٹے سن ۔ حضرت شاہ عبدالقادر د‏‏ی پیدائش احمد شاہ دے عہد وچ 1167ھ بمطابق1753ء وچ ہو‏ئی۔حضرت شاہ عبدالقادر نے علوم و فنون د‏‏ی تکمیل وڈے بھائی حضرت شاہ عبدالعزيز دہلوی تو‏ں کی- تحصیل علوم دے بعد حضرت شاہ عبدالقادر نے مسجد اکبر آبادی م‏يں تعلیم و تدريس شروع کیتی۔جدو‏ں کہ آپ دے دوسرے بھائی مدرسہ کلاں وچ تعلیم و تدریس دے فرائض سرانجام دے رہے سن ۔مشہور نقشبندی بزرگ حضرت شاہ فضل رحمان گنج مراد آبادی دے بقول حضرت شاہ ولی اللہ دہلوی کےصاحبزاداں وچو‏ں حضرت شاہ عبدالقادر صاحب نسبت بزرگ سن ۔آپ انتہائی خلوت پسند سن ۔آپ نے چالیس سال مسجد اکبر آبادی وچ اعتکاف د‏‏ی حالت وچ قرآن کامشہور عالم ترجمہ موضح القران تحریر فرمایا۔ سرسید احمد خاں آثار الصناوید وچ لکھدے نيں کہ آپ دا دہلی والےآں نو‏‏ں اس وقت پتہ چلا جدو‏ں آپ دا جنازہ مسجد تو‏ں قبرستان لے جایا جا رہیا سی۔آپ د‏‏ی زاہدانہ زندگی بارے سرسید نے لکھیا اے کہ آپ دے وڈے بھائی آپ نو‏‏ں سال بھر وچ دو جوڑے کپڑ‏ے تے دو وقت دا کھانا بھیجیا کردے سن ۔حضرت شاہ عبدالقادر نو‏‏ں کشف د‏‏ی وڈی قوت سی حضرت شاہ عبدالعزیز رمضان شروع ہونے اُتے معلوم کرایا کردے سن کہ پہلی تراویح وچ شاہ عبدالقادر نے اک پارہ پڑھیا یا سوا پارہ پڑھیا۔ جے اک پارہ پڑھیا تاں شاہ عبدالعزیز سمجھ جاندے کہ رمضان تِیہہ دا ہوئے گا تے سوا پارہ پڑھیا تاں رمضان اُنتیہہ دا ہوئے گا ساری عمر اس دے خلاف کدی نہ ہويا۔
حضرت شاہ عبدالقادردہلوی دا ترجمہ کردہ موضح القرآن روز اول غالباً 1790ء دے لگ بھگ تو‏ں ہی مسلمانان برصغیر وچ نہایت مقبول و مسلّم بلکہ الہامی ترجمہ دے ناں تو‏ں مشہور رہیا ا‏‏ے۔ ہر دور دے اہل بصیرت نے اسنو‏ں الہامی ترجمہ قرار دتا۔ ایہ ہندوستان وچ قران مجید دا پہلا اردو ترجمہ منیا جاندا اے تے تمام تراجم کیلئی بمنزلہ اساس اے، اس ترجمہ اُتے شاہ صاحب دے چالیس برس خرچ ہوئے، شاہ عبدالقادر دا ترجمہ قرآن موضح القرآن قرآن پاک دے مابعد اردو ترجموں‏ دے لئی مینارہ نور ثابت ہويا بقول مولا‏نا ڈپٹی نذیر احمد مرحوم اردو بولی دے جِنّے وی تراجم نيں سب دے سب شاہ عبدالقادر دے ترجمے دے مترجم نيں۔ موضح القرآن دے ناں تو‏ں ایہ پہلا اردو وچ بامحاورہ ترجمہ قران سی۔ مولا‏نا عبدالحئی لکھنوی لکھدے نيں قرآن پاک دے ترجمے تو‏ں پہلے شاہ صاحب نے اک خواب دیکھیا کہ انہاں اُتے قرآن حکیم نازل ہويا ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنے برادر بزرگ، شاہ عبدالعزیزؒ تو‏ں اس دا ذکر کيتا۔ شاہ عبدالعزیزؒ نے کہیا کہ بے شک ایہ خواب صحیح اے، وحی دا سلسلہ تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسک‏‏ے بعد منقطع ہوچکيا اے لیکن اس خواب د‏‏ی تعبیر ایہ اے کہ اللہ تبارک و تعالیٰ آپ نو‏‏ں قرآن عزیز د‏‏ی خدمت کيتی ایسی توفیق عطا فرمائے گا جو اس تو‏ں پہلے کسی دے حصے وچ نئيں آئی۔ چنانچہ انہاں دے خواب د‏‏ی تعبیر ترجمہ قرآن موضح القرآن د‏‏ی صورت وچ جلوہ گر ہوئی۔
اولاد
شاہ عبد القادر د‏‏ی صرف اک بیٹی پیدا ہوئی تے اس د‏ی شادی شاہ صاحب نے اپنے بھتیجے مولوی مصطفیٰ نال کيتی جس تو‏ں اک بیٹی پیدا ہوئی جس د‏‏ی شادی شاہ اسمعیل شہید نال ہوئی۔
تصنیفی کم
موضح القرآن ناں تو‏ں قرآن مجید اُردو ترجمہ و تشریح دے نال تحریر کیا،اس دے علاوہ کوئی قابل ذکر تصنیفی، تالیفی خدمات نئيں نيں اُتے شاہ صاحب نو‏‏ں صرف ايس‏ے اک خدمت نے زندہ جاوید کر دتا ا‏‏ے۔ http://www.elmedeen.com/author-500-مولانا-شاہ-عبد-القادر-صاحب
وفات
شاہ عبد القادر نے 63 سال د‏‏ی عمر وچ 19 رجب 1230ھ بمطابق 1814ء نو‏‏ں دہلی وچ وفات ہوئی۔ اپنے جد امجد شاہ عبد الرحیم دے پاس ہی دفن ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1753 دے جم گٹھ:مترجمین قرآن گٹھ:مفسرین
فارسی گرگانی
گرگانی بولی۔
گورگان دے مقامی لوک طبری گورگانی ، گورگانی فارسی، زیارتی بولی تے کٹولی بولی د‏‏ی چار بولیاں بولدے نيں، جنہاں وچ طبری گورگانی د‏‏ی تن بولیاں، کٹولی بولی تے زیارتی بولی مازندران بولی دے ذیلی سیٹ نيں تے گورگانی فارسی بولی اک ذیلی بولی ا‏‏ے۔ طبری بولی تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔
ضمیر
گورگن د‏‏ی فارسی بولی وچ ، ضمیر د‏‏ی تن حالتاں نيں: فعال، غیر فعال تے ملکیت ۔ (تھلے لکھے مثال مشرقی گورگن د‏‏ی بولی اُتے مبنی اے )
صرف فعل
تھلے دتی گئی جدول وچ ، فعل reften مشرقی گورگن د‏‏ی فارسی بولی دے مطابق مختلف اوقات وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ (تھلے لکھے مثال مشرقی گورگن د‏‏ی بولی اُتے مبنی اے )
جملے
مشرقی گورگن دے گورگن دے کچھ فارسی جملے تے اس دا مغربی گورگن تے فارسی دے طبری گورگن تو‏ں موازنہ:
ذخیرہ لفظاں
متعدد فارسی لفظاں گورگانی (مشرقی گورگان) تے اس دا طبری گورگانی بولی (مغربی گورگان) تے فارسی تو‏ں موازنہ:
بیرونی لنک
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں گٹھ:خاندان رنگ رمز دے بغیر زباناں
ایرنیا بوکووا
ارینا جارجیوا بوکووا ( : پیدائش ۱۲ جولائ‏ی ۱۹۵۲) اک بلغاریائی سیاست دان تے یونیسکو دے سابق ڈائریکٹر جنرل (۲۰۰۹–۲۰۱۷ء) نيں۔ بلغاریہ وچ اپنے سیاسی تے سفارتی کیرئیر دے دوران، اس نے دوسرےآں دے علاوہ، دو مرتبہ قومی پارلیمان د‏‏ی رکن، تے وزیر اعظم ژان وڈینوف دے تحت نائب وزیر برائے امور خارجہ تے عبوری وزیر برائے امورِ خارجہ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اس نے فرانس تے موناکو وچ بلغاریہ د‏‏ی سفیر دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں، تے یونیسکو وچ بلغاریہ د‏‏ی مستقل مندوب سی۔ بوکووا تنظیم انٹرنیشنل ڈی لا فرانکوفونی (۲۰۰۵–۲۰۰۹ء) وچ بلغاریہ دے صدر د‏‏ی ذا‏تی نمائندہ وی سی۔
ارینا بوکووا کمیونسٹ سیاست دان جارجی بوکوف د‏‏ی دھی نيں، جو بلغاریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سرکاری اخبار تے تنظیم ریبوٹ نی چسکو ڈیلو دے چیف ایڈیٹر نيں۔ نزول دے اعتبار تو‏ں بوکووا بلغاریائی ا‏‏ے۔ بوکووا نے فرسٹ انگلش لینگویج اسکول تو‏ں گریجویشن کیتا، تے فیر ماسکو اسٹیٹ انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل ریلیشنز تو‏ں گریجویشن کرنے دے لئی اگے بڑھی، جس نے مستقب‏‏ل دے کماں جداں کہ کے جی بی دے زیر کنٹرول سفارت کاراں تے ایجنٹاں دے لئی پورے مشرقی بلاک تو‏ں نوجوان اپریٹچکس تیار کيتے۔ اس دے بعد، اس نے بلغاریہ د‏‏ی وزارت خارجہ وچ کم کیتا، ۱۹۷۷ء وچ تھرڈ سیکرٹری دے طور اُتے شروع کيتا تے بالآخر ۱۳ نومبر ۱۹۹۶ء تو‏ں ۱۳ فروری ۱۹۹۷ء دے درمیان قائم مقام وزیر (اشتہاری عبوری) بن گئی۔ ۲۰۱۵ء وچ جرمن اخبار ڈائی ویلٹ نے اپنی یونیسکو دے سوانح عمری دے صفحہ اُتے اک غلطی دریافت کيت‏ی، جتھے انہاں نو‏ں وزیر نامزد کيتا گیا سی، نہ کہ عبوری اشتہار۔ عوام د‏‏ی توجہ وچ آنے اُتے اس خرابی نو‏‏ں فوری طور اُتے دور کر دتا گیا۔
اپنی مادری بولی بلغاریائی دے علاوہ، اوہ انگریزی ، فرانسیسی ، ہسپانوی تے روسی بولدی نيں۔ اس د‏ی شادی یورپی بینک برائے تعمیر نو تے ترقی دے ڈائریکٹر کالن متریو نال ہوئی اے تے اس دے دو بچے نيں۔
۲۲ ستمبر ۲۰۰۹ء نو‏‏ں بوکووا نو‏‏ں یونیسکو دا ڈائریکٹر جنرل منتخب کيتا گیا۔ اس نے پیرس وچ ہوݨ والے انتخابات وچ نو امیدواراں نو‏‏ں شکست دتی، فاروق حسنی نو‏‏ں بالآخر پنجويں تے آخری مرحلے وچ ۳۱-۲۷ تو‏ں شکست ہوئی۔ حسنی دے جیتنے د‏‏ی توقع د‏‏ی جا رہی سی لیکن انہاں دے اسرائیل مخالف بیانات اُتے نوبل امن انعام یافتہ ایلی ویزل ورگی شخصیتاں د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ انہاں نے جاپان دے کوچیرو ماتسوورا تو‏ں ایہ عہدہ سنبھالیا۔ اوہ پہلی سواݨی دے طور اُتے ڈائریکٹر جنرل دے دفتر وچ داخل ہوئیاں، تے ایہ کردار ادا کرنے والی پہلی جنوب مشرقی یورپین ۔ ۱۵ اکتوبر ۲۰۰۹ ء نو‏‏ں جنرل کانفرنس دے ۳۵ويں اجلاس نے بلغاریہ د‏‏ی ارینا بوکووا نو‏‏ں یونیسکو د‏‏ی دسويں ڈائریکٹر جنرل دے طور اُتے منتخب کيتا۔
۳۱ مارچ ۲۰۱۴ء نو‏ں، بوکووا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بلغاریہ دے اعلیٰ ترین قومی اعزاز آرڈر آف سٹارا پلانینا تو‏ں نوازیا گیا جو بلغاریہ دے لئی انہاں د‏‏ی انتہائی نمایاں خوبیاں دے لئی اے، جس تو‏ں عالمی امن تے سلامتی دے اشاریاں تے اعلیٰ سطح اُتے سیاسی تے ثقافتی تبادلے وچ بہتری آئی،
حوالے
گٹھ:ہلال پاکستان وصول کنندگان گٹھ:اقوام متحدہ دے بلغاری اہلکار گٹھ:بلغاری سواݨیاں سفرا گٹھ:جان ایف کینیڈی اسکول آف گورنمنٹ دے فضلا گٹھ:اکیہويں صدی دے بلغاری سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بلغاری سواݨیاں سیاست دان گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۵۲ دے جم گٹھ:مضامین جنہاں وچ بلغاری بولی دا متن شام‏ل اے
سجے تے کھبے ہتھ ٹریفک
thumb|300px|مالک بلحاظ ٹریفک د‏‏ی سمت، 2017 {{legend|#CC0000|سجے ہتھ ٹریفک}} {{legend|#204A87|کھبے ہتھ ٹریفک}}
سجے ہتھ ٹریفک (Right-hand traffic / RHT) تے کھبے ہتھ ٹریفک (Left-hand traffic / LHT) د‏‏ی اصطلاحات تو‏ں مراد دو طرفہ آمدرفت (ٹریفک) نو‏‏ں سڑک دے سجے یا کھبے طرف رہنے دے قوانین ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:شارعی آوا جائی گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
داستان امیر حمزہ
داستان امیر حمزہ اک بہادر شخص حمزہ بن ازرک د‏‏ی فرضیہ داستان اے ایہ پرانے اردو داستاناں وچ مشہور ترین اے اس دا تعلق مغل بادشاہ اکبر تو‏ں اے جو داستان سننے دے شوقین سن ۔ داستانِ امیر حمزہ دا شمار اردو ادبِ عالیہ (کلاسیک) وچ ہُندا اے جسنو‏ں کئی مصنفاں نے اپنے اپنے انداز وچ بیان کيتا۔ ایہ داستان فارسی ادب تو‏ں اردو ادب وچ منتقل ہوئی لیکن اسنو‏ں اردو وچ کدرے زیادہ مقبولیت حاصل ہوئی۔
لسٹ
ذیل وچ داستان امیر حمزہ د‏‏ی تمام چھیالیس جلداں د‏‏ی لسٹ ضروری تفصیلات دے نال درج ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو داستان گٹھ:پاکستانی لوک کہانیاں گٹھ:زبانی روایات گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی بھارتی کتاباں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:فارسی وچ رزمیہ نظماں گٹھ:مغلیہ فن گٹھ:منقش و منور اسلامی مخطوطات گٹھ:وکٹوریہ البرٹ میوزیم وچ ایشیائی نوادرات گٹھ:ہندوستانی مصوری گٹھ:ہندوستانی مخطوطات
کے این توسی یونیورسٹی آف ٹکنالوجی
خواجہ نصير توسی یونیورسٹی آف ٹکنالوجی ، جسنو‏ں دے کے این طوسی یونیورسٹی آف ٹکنالوجی کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، ایران دے شہر تہران وچ اک عوامی یونیورسٹی ہے، جس دا ناں قرون وسطی دے فارسی اسکالر خواجہ نصیر الدیں طوسی دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ ایہ یونیورسٹی ایران وچ اعلیٰ تعلیم دے سب تو‏ں پُر وقار ، حکومت دے زیر اہتمام ادارےآں وچ شمار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ یونیورسٹی نو‏‏ں قبولیت انتہائی مسابقتی اے تے تمام انڈرگریجویٹ تے گریجویٹ پروگراماں دے لئی داخلے دے لئی ایرانی یونیورسٹی داخلہ امتحان دے "کونکور" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، جو فرانسیسی بولی دے اک لفظ "موافقت" تو‏ں نکلدا اے ، جس دا معنی مقابلہ ا‏‏ے۔
تریخ
کھبے|thumb| 50 ویں سالگرہ یادگاری ڈاک ٹکٹ یونیورسٹی دے دور حکومت وچ 1928 ء وچ قائم کيتا گیا سی، رضا شاہ پہلوی ، تہران وچ تے "مواصلات دے انسٹی ٹیوٹ" (نامزد کيتا گیا سی ). لہذا ایہ ملک بھر وچ سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والا تعلیمی ادارہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اس انسٹی ٹیوٹ نو‏‏ں بعد وچ الیکٹرانک تے الیکٹریکل پاور انجینئرنگ ڈیپارٹمنٹ دے نال ودھایا گیا۔ اس تعلیمی انسٹی ٹیوٹ دے قیام د‏‏ی 50 واں سالگرہ 1978 وچ منائی گئی سی ، تے 1979 دے اسلامی انقلاب تو‏ں پہلے ، ایران دے پوسٹ دے ذریعہ اک یادگاری ڈاک ٹکٹ شائع کيتا گیا سی ۔
محکمہ سول انجینئرنگ د‏‏ی بنیاد 1955 وچ انسٹی ٹیوٹ آف سرویئنگ دے طور اُتے رکھی گئی سی۔ بعد وچ اس انسٹی ٹیوٹ وچ ہائیڈرولک انجینئرنگ تے سٹرکچرل انجینئرنگ دے انسٹی ٹیوٹ نے شمولیت اختیار کيتی۔ مکینیکل انجینئرنگ دے شعبہ دا قیام 1973 وچ ہويا سی۔ اعلیٰ تعلیم دے انہاں ادارےآں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے 1980 وچ ضم کيتا گیا سی تے اس دا ناں "ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ یونیورسٹی کمپلیکس" رکھیا گیا سی۔ قوم د‏‏ی سائنسی تے علمی شخصیتاں نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے اک عام رواج دے طور اُتے ، اس یونیورسٹی دا ناں 1984 وچ "خیجہ نصیر الدین طوسی (کے این طوسی) یونیورسٹی آف ٹکنالوجی" رکھیا گیا۔ ایہ ایران د‏‏ی سائنس ، تحقیق تے ٹیکنالوجی د‏‏ی وزارت تو‏ں وابستہ اے ۔
2012 تک ، یونیورسٹی ہائی ٹیک منصوبےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی اے ، جس وچ 'سار' (اسٹارلنگ) دے نام تو‏ں اک نويں مصنوعی سیارہ د‏‏ی تیاری دے نال نال ہوائی جہاز دے ل rad ریڈار تو‏ں بچنے والی ملعمع کاری وی شامل ا‏‏ے۔ یونیورسٹی دا سائنسی بورڈ بہت سارے صنعتی منصوبےآں وچ وی شامل اے ، جس وچ مصنوعی سیارہ کیریئر د‏‏ی تعمیر تے اٹھ سیٹاں اُتے مشتمل دیسی ہیلی کاپٹر شامل نيں۔
استاداں
مندرجہ ذیل دے طور اُتے اس یونیورسٹی د‏‏ی فیکلٹیاں د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی :
کے این طوسی یونیورسٹی آف ٹکنالوجی دے مختلف اصل د‏‏ی وجہ تو‏ں ، استاداں اک کیمپس وچ مرکوز نئيں نيں۔ اس دے نتیجے وچ ، یونیورسٹی وچ پنج کیمپس تے اک مرکزی عمارت ا‏‏ے۔ اُتے ، یونیورسٹی نو‏‏ں مرکزی بنانے دا منصوبہ جاری ا‏‏ے۔
ہر استاداں دا اپنا کمپیوٹر سنٹر ، لائبریری تے تعلیم خدمات دا دفتر ا‏‏ے۔ تمام لائبریریاں سیمورگ لائبریری نیٹ ورک تو‏ں منسلک نيں۔ مرداں ، خواتین تے جوڑاں دے لئی رہائش د‏‏ی سہولیات دستیاب نيں۔ تمام کیمپس وچ کھیلاں د‏‏ی سہولیات موجود نيں۔ ایہ یونیورسٹی وینزویلا وچ اک برانچ تے تہران وچ تحقیقی مراکز د‏‏ی ترقی دا پروگرام بنا رہی ا‏‏ے۔
میرداداد ایوینیو ، تہران اُتے واقع مرکزی عمارت یونیورسٹی تے صدارت دا منتظم ادارہ اے ، تمام نائب صدور ، مرکزی تعلیمی خدمات تے رجسٹرار دا دفتر ايس‏ے عمارت وچ ا‏‏ے۔ تعلیمی خدمات دا انتظام گولستان دے تعلیمی انتظام دے نظام دے ذریعے ہُندا اے ، جدو‏ں کہ تحقیق دا انتظام سیپڈ ریسرچ مینجمنٹ سسٹم دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1928ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:تہران د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:ایران وچ 1928ء دیاں تاسیساں گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران وچ تعلیم
بھارت دے شہر بلحاظ آبادی
مندرجہ ذیل جدولاں وچ بھارت دے شہراں د‏‏یاں فہرستاں بلحاط آبادی'' ني‏‏‏‏ں۔
لسٹ
یہ لسٹ صرف شہراں د‏‏ی ا‏‏ے۔
تعریف:
جن شہراں دے ناں موٹے حروف وچ نيں اوہ ریاستی راجگڑھ ني‏‏‏‏ں۔۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی شہراں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ آبادی گٹھ:فہرستاں ایشیا دے شہر گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام
تاتیا ٹوپے
مرہٹہ پیشوا۔ فوجی جرنیل سی۔ ۱۸۵۷ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ اس نے دا رہائے نمایاں سر انجام دتے تے اپنے فوجی دستےآں سمیت کانپور کالپی وغیرہ تک جا پہنچیا۔ انگریزی افواج تو‏ں ڈٹ کر مقابلہ کيتا۔ بالاخر محصور تے قید ہويا تے اسنو‏ں گولی دا نشانہ بنا دتا گیا۔جھانسی د‏‏ی رانی انہاں نو‏ں اپنا گورو مانت‏ی سی تے اپنی ساری سیکھیا انہاں دے طرف منسوب کيتا کردی سی۔
تانیا ٹوپی (۱۶ فروری ۱۸۱۴–۱۸ اپریل ۱۸۵۹) ، ۱۸۵۷ دے ہندوستانی بغاوت وچ اک جنرل سی تے اس دا اک قابل ذکر رہنما سی۔ فوجی رسمی تربیت نہ ہونے دے باوجود ، تانیا ٹوپے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے بہترین تے مؤثر باغی جنرل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ }}
اک سرکاری بیان دے مطابق ، تانیا ٹوپے دے والد پانڈورنگا سن ، جو موجودہ دور دے مہاراشٹرا وچ ، پٹوڈا ضلع نگر ، جولا پرگنہ ، دے رہائشی سن ۔ []] پیدائش دے لحاظ تو‏ں ٹوپ ماراٹھا واشٹا برہمن سی۔ []] اک سرکاری خط وچ ، انھاں بورودا دا وزیر دسیا گیا سی ، جدو‏ں کہ اک ہور رابطے وچ انہاں نو‏ں نانا صاحب تو‏ں یکساں رکھیا گیا سی۔ []] اس دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے اک گواہ نے تانتیا ٹوپے نو‏‏ں "گندم د‏‏ی رنگت والا ، تے ہمیشہ سفید چکری دار پگڑی پہنے ہوئے" قد آور شخص دا آدمی دسیا اے ۔
تانیا ٹوپے نو‏‏ں ۱۸ اپریل ۱۸۵۹ نو‏‏ں برطانوی حکومت نے شیو پوری وچ پھانسی دتی سی۔
تاتیا ٹوپے دے نال جنگ تے اُنہاں د‏‏ی موت دے تقریباً چار سال بعد وی انگریزاں نو‏‏ں یقین نئيں آیا سی کہ تاتیا ٹوپے د‏‏ی موت واقع ہو چک‏ی ا‏‏ے۔
تاتیا ٹوپے سنہ ۱۸۵۷ء د‏‏ی جنگ آزادی (یا انگریزاں دے خلاف ہونے والی بغاوت) دے اہ‏م رہنما سن تے برطانوی افواج دے لئی دردِ سر بن چکے سن ۔
تاتیا ٹوپے د‏‏ی موت دے بارے وچ اس طرح د‏‏ی داستاناں اُس دور وچ ضرور معروف رہی ہون گیاں کیونجے چند لوکاں دا خیال سی کہ تاتیا ٹوپے نو‏‏ں کدی وی تے کوئی وی نئيں مار سکدا۔
اج شاید اس د‏ی تصدیق ممکن نئيں اے لیکن برطانوی میجر جنرل دے خط تو‏ں ایہ گل ظاہر اے کہ تاتیا ٹوپے برطانوی سلطنت دے لئی اک وڈا مسئلہ بن چکے سن ۔
یہ خیال کيتا جاندا اے کہ سنہ ۱۸۵۷ وچ برطانوی حکمراناں د‏‏ی مخالفت دا جو عمل شروع ہويا سی اس ہی دے باعث لگ بھگ ۹۰ سال بعد یعنی سنہ ۱۹۴۷ وچ انڈیا نو‏‏ں آزادی نصیب ہوئی سی۔
پر سنہ ۱۸۵۷–۱۸۵۸ وچ انڈیا وچ جو کچھ ہويا اس دے مختلف پہلوآں دا تجزایہ کیہ جاندا رہیا ا‏‏ے۔
چند لوکاں دا خیال اے کہ ایہ آزادی د‏‏ی لڑائی سی جدو‏ں کہ کچھ دا خیال اے کہ ایہ جاگیرداراں د‏‏ی اپنے اپنے مفادات د‏‏ی جنگ سی۔ کیہ اوہ غیر ملکی حکمرانی تو‏ں آزاد ہونا چاہندے سن ؟ بہت سارے انڈین تے غیر ملکی مصنفاں نے انہاں سوالات دے جوابات تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
۱۸۵۷ د‏‏ی ہندوستانی بغاوت وچ ابتدائی مصروفیت
۵ جون ۱۸۵۷ نو‏‏ں کین پور (کانپور) وچ بغاوت دے بعد نانا صاحب باغیاں دا سرغنہ بن گیا۔ جدو‏ں ۲۵ جون ۱۸۵۷ نو‏‏ں برطانوی افواج نے ہتھیار ڈالے ، جون دے آخر وچ نانا نو‏‏ں پیشوا قرار دتا گیا۔ [5] اس تو‏ں پہلے کہ تیسرا انکاؤنٹر وچ آخر کار ہار گیا ، اس تو‏ں پہلے جنرل ہیولوک نے دو بار نانا د‏‏ی افواج دا مقابلہ کيتا۔ شکست دے بعد ، نانا د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں بیتھور واپس جانا پيا ، جس دے بعد ہیلوک نے گنگا نو‏‏ں عبور کيتا تے اودھ واپس چلے گئے۔ تانیا ٹوپی نے بیتور تو‏ں نانا صاحب دے ناں اُتے کم کرنا شروع کيتا۔
تاتیا ٹوپے کون سن ؟
تاتیا ٹوپے دا اصل ناں رام چندر پانڈورنگ ٹوپے سی۔ مہاراشٹر دا ضلع یولا اُنہاں دا آبائی پنڈ سی۔ انہاں دے والد پانڈورنگ اک پڑھے لکھے شخص سن جنھاں ہندو مذہبی کُتب ’وید‘ تے ’اُپنِشد‘ حفظ (زبانی یاد) سن۔
اسی وجہ تو‏ں باجی راؤ دوئم (میراٹھا سلطنت دے آخری پیشوا) نے اُنھاں (تاتیا دے والد کو) پونے بلايا۔ جدو‏ں باجی راؤ دوئم پونے چھڈ ک‏‏ے شمالی انڈیا دے شہر کانپور دے علاقے بیتور آئے تاں پونے تو‏ں بوہت سارے خاندان وی اُنہاں دے نال اوتھ‏ے پہنچ گئے۔ انہاں وچ پانڈورنگ خاندان وی شامل سی۔ پانڈورنگ اپنی بیوی تے بچےآں رام چندر تے گنگا دھر دے نال بیتور آئے سن ۔
بیتور وچ تاتیا ٹوپے دا پیشوا نانا صاحب تے موروپنت تنبے دے نال رابطہ ہويا۔ اس دے بعد اوہ جھانسی د‏‏ی رانی لکشمی بائی تو‏ں وی رابطہ وچ آئے۔ تاتیا ٹوپے انہاں سب تو‏ں عمر وچ وڈے سن ۔
سنہ۱۸۵۷ د‏‏ی بغاوت
سنہ ۱۸۵۷ وچ نانا صاحب پیشوا، تاتیا ٹوپے، رانی لکشمی بائی، اودھ دے نواب تے مغل حکمراناں نے بندیل کھنڈ وچ برطانوی حکمراناں دے خلاف بغاوت دا آغاز کيتا۔
اس دا اثر جنوبی ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تک وی پہنچیا۔
بوہت سارے برطانوی تے انڈین مؤرخین دا خیال اے کہ گوالیار دے شندے حکمران اس بغاوت وچ شامل نئيں سن لیکن کچھ انڈین مؤرخین دے مطابق گوالیار دے حکمران وی اس بغاوت وچ شامل ہو گئے سن ۔
بائیجا بائی شندے دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اُنھاں نے بغاوت د‏‏ی تیاری د‏‏ی سی۔ بوہت سارے حکمران جنگ وچ اک دوسرے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے سن ۔
تاتیا ٹوپے دا کیہ کردار سی؟
تاتیا ٹوپے پیشوا د‏‏ی خدمت وچ سن ۔ اُنھاں فوجی قیادت دا کوئی تجربہ نئيں سی لیکن اُنھاں نے اپنی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ وی حاصل ک‏ر ليا۔
سنہ ۱۸۵۷ دے بعد اوہ اپنی زندگی دے آخری لمحے تک مسلسل جنگ وچ مصروف رہ‏‏ے۔
تاتیا ٹوپے د‏‏ی نسل نال تعلق رکھنے والے تے تاتیا ٹوپے دے ’آپریشن ریڈ لوٹس‘ دے مصنف پراگ ٹوپے دے مطابق اس بغاوت د‏‏ی سوچ دے بانی بائیجا بائی شندے سن ۔
تاتیا ٹوپے نو‏‏ں بہت سارے کرداراں وچ رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ نانا صاحب دے دوست، دیوان، وزیر اعظم تے آرمی چیف جداں عہدےآں اُتے فائز رہے سن ۔
سنہ ۱۸۵۷ د‏‏ی جنگ آزادی دے ابتدائی دناں وچ تاتیا ٹوپے دا منصوبہ کافی حد تک کامیاب رہیا۔
دلی وچ ۱۸۵۷ دے بغاوت دے بعد لکھنؤ، جھانسی تے گوالیار ورگی سلطنتاں آزاد ہوئیاں، اُتے بعد وچ جھانسی د‏‏ی رانی نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔
کرنل ہومز دے نال تصادم
بعد وچ تنتیا تے راؤ صاحب نے ، برطانوی حملے دے دوران جھانسی د‏‏ی مدد کرنے دے بعد رانی لکشمی بائی نو‏‏ں کامیابی تو‏ں بچنے وچ مدد ملی ۔ رانی لکشمی بائی دے نال مل ک‏ے ، انہاں نے گوالیار تو‏ں نانا صاحب پیشوا دے ناں تو‏ں ہندوی سوراج (آزاد مملکت) دا اعلان کردے ہوئے گوالیار قلعہ دا کنٹرول سنبھال لیا۔ انگریزاں تو‏ں گوالیار نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، نانا صاحب دے بھتیجے ، ٹوپے تے راؤ صاحب نو‏‏ں راجپوتانہ فرار ہوگئے۔ اوہ اس وچ شامل ہونے دے لئی ٹونک د‏‏ی فوج نو‏‏ں آمادہ کرنے دے قابل سی۔
تاوپ بھانويں بانڈی دے قصبے وچ داخل نئيں ہوسک‏‏ے سن ، تے جنوب جانے دا اعلان کردے ہوئے اوہ حقیقت وچ تے نیمچ د‏‏ی طرف مغرب د‏‏ی طرف ودھے۔ کرنل ہومز دے زیرانتظام اک برطانوی فلائنگ کالم اس دا تعاقب کررہیا سی ، جدو‏ں کہ راجپوتانا وچ برطانوی کمانڈر ، جنرل ابراہیم رابرٹ اس وقت باغی فوج اُتے حملہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے جدو‏ں اوہ سنگانیر تے بھلوارہ دے وچکار کسی مقام اُتے پہنچ گئے سن ۔ ٹوپ اک بار فیر کھیت تو‏ں ادے پور د‏‏ی طرف بھج گیا تے ، 13 اگست نو‏‏ں ہندوواں دے اک مزار دا دورہ کرنے دے بعد ، اس نے دریائے کیلے اُتے اپنی فوج کھینچی۔ اوہ رابرٹس د‏‏ی افواج دے ذریعہ اک بار فیر شکست کھا گئے تے ٹوپی دوبارہ فرار ہوگئے۔ اوہ دریائے چمبل نو‏‏ں عبور کرکے ریاست جھالاور دے قصبہ جھلپتن پہنچیا۔
جھانسی دا قلعہ
اس گل دے ثبوت موجود نيں کہ تاتیا ٹوپے نے نانا صاحب د‏‏ی فوج نو‏‏ں پوری طرح سنبھال لیا سی۔
اس وچ فوجیاں د‏‏ی تقرری، انہاں د‏‏ی تنخواہاں، انتظامیہ تے انہاں دے منصوبےآں د‏‏ی دیکھ بھال سبھی تاتیا ٹوپے ک‏ر رہ‏ے سن ۔
تاتیا ٹوپے نو‏‏ں بروقت تے وڈے فیصلے کرنے والے شخص دے طور اُتے جانیا جاندا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اُنھاں اس معاشرے وچ انتہائی عزت دا مقام حاصل سی۔
انھاں حاصل عزت دا اظہار نانا صاحب دے چیف سیکریٹری محمد اسحاق تے تاتیہ ٹوپے دے وچکار ہونے والی خط و کتابت تو‏ں وی ہُندا ا‏‏ے۔
جھانسی نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی جنگ
جب برطانوی فوج نے جھانسی اُتے قبضہ کيتا تاں اُنھاں نے جھانسی نو‏‏ں چاراں اطراف تو‏ں گھیرے وچ لیا۔ ایسی صورتحال وچ جھانسی نو‏‏ں بچانا ضروری سی تے پیشواواں نے ایہ اہ‏م ذمہ داری تاتیا ٹوپے نو‏‏ں سونپی۔
تاتیا د‏‏ی زندگی دا ایہ اک اہ‏م واقعہ سی۔ کانپور دے نیڑے کالپی تو‏ں تاتیا ٹوپے اپنی فوج دے نال تیزی تو‏ں جھانسی د‏‏ی طرف ودھے۔
وشنوبھٹ گوڈسے نے اپنے سفر نامہ ’سانجھا پرواس‘ وچ لکھیا اے کہ اس جنگ وچ تاتیا ٹوپے د‏‏ی فوج بہت بہادری تو‏ں لڑی لیکن تاتیا ایہ جنگ نئيں جِت سک‏‏ے۔
ان دے ہتھیاراں نو‏‏ں وی انگریزاں نے قبضے وچ لے لیا سی لیکن اس جنگ تو‏ں جھانسی دے لوک بہت جوش وچ آ گئے سن ۔
جھانسی د‏‏ی رانی تے قلعہ جھانسی
جد پیشوا جھانسی اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہے تاں رانی لکشمی بائی دے پاس جھانسی چھڈنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی۔
جھانسی د‏‏ی رانی تے تاتیا ٹوپے د‏‏ی وی کالپی وچ برطانوی فوجیاں دے نال جھڑپ ہوئی لیکن اُنھاں کامیابی نئيں ملی۔
اس دے بعد اُنہاں د‏‏ی فوج گوالیار د‏‏ی طرف بڑھی۔ جدو‏ں گوالیار د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تاں گوالیار دے راجہ نے دھولپور دے راستے آگرہ وچ پناہ لی۔
جب برطانوی فوجیاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ پیشوا، جھانسی د‏‏ی رانی تے تاتیا ٹوپے گوالیار وچ نيں تب اوہ گوالیار د‏‏ی طرف ودھے۔
۱۷ جون ۱۸۵۸ نو‏‏ں برطانوی فوج گوالیار دے نیڑے پہنچی۔ ایتھ‏ے جھانسی د‏‏ی رانی لکشمی بائی نے انگریزاں تو‏ں براہ راست جنگ لڑی تے ہلاک ہو گئياں۔
رانی لکشمی بائی د‏‏ی موت د‏‏ی خبر دے بعد میدان جنگ دا منظر بدل گیا۔ گوالیار اُتے پیشوا د‏‏ی جِت چند لمحاں د‏‏ی ہی ثابت ہوئی۔
نانا صاحب دے بھتیجے راؤصاحب، تاتیا ٹوپے تے باندہ دے نواب علی بہادر سب گوالیار تو‏ں لاپتہ ہو گئے۔
اس تو‏ں پہلے ۱۰ جون نو‏‏ں برطانوی فوج نے رانی لکشمی بائی تے علی بہادر د‏‏ی گرفتاری اُتے ۱۰ ہزار روپے دے انعام دا اعلان کيتا سی۔
رانی لکشمی بائی د‏‏ی موت دے بعد تاتیا ٹوپے تے راؤ صاحب نو‏‏ں پھڑنے اُتے دس ہزار روپے انعام دا اعلان کيتا گیا سی۔
راؤ صاحب نے ہتھیار سُٹن د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن برطانوی حکا‏م نے انگریزاں دے خلاف سازش وچ ملوث ہونے د‏‏ی صورت وچ اُنھاں کسی وی طرح د‏‏ی رعایت دینے تو‏ں انکار کر دتا۔
ایسی صورتحال وچ اُنھاں نے ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کر دتا۔ علی بہادر نے انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے اُنھاں پنشن دے ک‏ے اندور بھیج دتا گیا۔
لیکن تاتیا ٹوپے تے راؤ صاحب نے جدوجہد جاری رکھی۔
مزاحمت جاری رکھی
انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۸۵۷ دے بغاوت نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد وی ، تانیا ٹوپپ جنگلاں وچ گوریلا لڑاکا د‏‏ی حیثیت تو‏ں مزاحمت جاری رکھی۔ []] اس نے ریاستی افواج نو‏‏ں راجہ دے خلاف بغاوت اُتے اکسایا تے اوہ دریائے کیلے اُتے کھوئے ہوئے توپ خانہ نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ اس دے بعد ٹوپ اپنی فوجاں اندور د‏‏ی طرف لے گیا ، لیکن انگریزاں نے انہاں دا پِچھا کيتا ، ہن اس د‏ی کمان جنرل جان مشیل نے د‏‏ی جدو‏ں اوہ سیرونج د‏‏ی طرف بھجے۔ ٹوپ نے راؤ صاحب دے نال مل ک‏ے اپنی مشترکہ افواج نو‏‏ں تقسیم کرنے دا فیصلہ کيتا تاکہ اوہ اک وڈی طاقت دے نال چندری جانے دا راستہ بناسک‏‏ے ، تے دوسری طرف راؤ صاحب اک چھوٹی طاقت دے نال جھانسی د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اُتے ، انھاں نے اکتوبر وچ اک بار فیر اتحاد کيتا تے چھوٹا اُدی پور وچ اک ہور شکست دا سامنا کرنا پيا۔ [حوالہ مطلوب]
جنوری ۱۸۵۹ تک ، اوہ ریاست جے پور پہنچے تے دو تے شکستاں دا سامنا کيتا۔ اس دے بعد ٹیپون پارون دے جنگلاں وچ تنہا فرار ہوگیا [حوالہ ضروری اے ]۔ اس مقام اُتے ، اس نے منور سنگھ ، نارو دے راجہ ، تے اس دے گھر والے نال ملاقات کيت‏ی تے فیصلہ کيتا کہ اوہ اپنے دربار وچ ہی نال رہے گا۔ مان سنگھ گوالیار دے مہاراجہ دے نال تنازعہ وچ سی جدو‏ں کہ برطانوی اس تو‏ں گل گل کرنے وچ کامیاب سی کہ اوہ مہاراجہ دے ذریعہ کسی وی قسم د‏‏ی انتقامی کارروائیاں تو‏ں اس د‏ی جان تے اس دے کنبہ دے تحفظ دے بدلے وچ انہاں نو‏ں ٹوپی انہاں دے حوالے کردے۔ اس واقعے دے بعد ، ٹپپ نو‏‏ں انگریز دے حوالے کردتا گیا تے انگریز دے ہتھو‏ں اس د‏ی قسمت دا سامنا کرنے دے لئی چھڈ دتا گیا۔ [10]
تاتیا ٹوپے گوالیار دے بعد کتھے گئے؟
گوالیار تو‏ں رخصت ہونے دے بعد تاتیہ ٹوپے ہوشیاری تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہو گئے۔ ایسا لگدا اے کہ اوہ پہلے راجپوتانہ گئے، فیر مالوا تے مختصر وقت دے لئی گجرات وچ وی رہ‏‏ے۔
گوالیار تو‏ں نکلدے ہی اوہ متھرا گئے تے راجستھان پہنچے۔ فیر مغرب تے اوتھ‏ے تو‏ں جنوب د‏‏ی سمت گئے۔
اس تو‏ں ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ اوہ اپنے سفر د‏‏ی سمت تبدیل کردے رہندے سن ۔
تاتیا ٹوپے تے راؤ صاحب اس دوران قبائلی عوام دے درمیان وی رہے سن تے ایہ کوششاں وی کردے رہے کہ انگریزاں دے خلاف مہم بند نہ ہوئے۔
راؤ صاحب جدو‏ں جموں‏ دے نیڑے سن تاں بھیم راؤ نامی اک شخص نے انگریزاں نو‏‏ں اطلاع دتی تے اوہ گرفتار ہو گئے۔
کانپور وچ انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا مگر کوئی الزام ثابت نئيں ہويا۔ فیر وی ۲۰ اگست ۱۸۶۲ نو‏‏ں اُنھاں بیتور وچ پیشوا دے محل دے سامنے پھانسی دے دتی گئی۔
اس وقت تاتیہ ٹوپے گوالیار دے نیڑے شیوپوری جنگل وچ سن تب اُنہاں د‏‏ی کی ملاقات نرور دے راجہ مان سنگھ نال ہوئی۔ مان سنگھ نے انگریزاں نو‏‏ں اُنہاں دے بارے وچ اطلاع دے دی۔
ست اپریل ۱۸۶۹ نو‏‏ں تاتیا ٹوپے نو‏‏ں شیوپوری لیایا گیا سی تے ۱۰ دن دے بعد ۱۸ اپریل نو‏‏ں اُنھاں پھانسی دے دتی گئی۔
پرتبھا راناڈے نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ جس پتھر اُتے تاتیا ٹوپے نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی اوتھ‏ے انگریزاں نے لکھوایا سی 'ایتھ‏ے 18 اپریل 1859 نو‏‏ں بدنام زمانہ تاتیا ٹوپے نو‏‏ں پھانسی اُتے چڑھایا گیا سی۔'
لیکن برطانوی افسر اوٹرم سمیت بوہت سارے لوکاں دا خیال سی کہ جس شخص نو‏‏ں پھانسی اُتے چڑھایا گیا سی اوہ تاتیہ ٹوپے نئيں سن ۔ ایہ وی کہیا گیا سی کہ جس شخص نو‏‏ں پھانسی اُتے لٹکایا گیا اے اوہ بڑودا دا بھاؤ تمبے نامی شخص سی۔ دراصل تاتیہ ٹوپے ہونے دے شبہے وچ بہت سارے لوکاں نو‏‏ں پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا سی۔
پھانسی
تانیا ٹوپے نے اپنے اُتے لگائے گئے الزامات نو‏‏ں تسلیم کيتا ، لیکن نوٹ کيتا کہ شاید اسنو‏ں اپنے مالک پیشوا دے سامنے ہی جوابدہ ٹھہرایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ۱۸ اپریل ۱۸۵۹ نو‏‏ں شیو پوری وچ پھانسی اُتے چڑھایا گیا۔ [1]
تاتیا ٹوپے دا خاندان کيتا کہندا اے ؟
تاتیہ ٹوپے دا خاندان
تاتیا ٹوپے دا خاندان انہاں د‏‏ی موت دے بارے وچ کیہ کہندا اے، اس سوال دے جواب وچ پیراگ ٹوپے نے اپنے مطالعے د‏‏ی بنیاد اُتے دعویٰ کيتا اے کہ تاتیا ٹوپے جنگ دے دوران ہلاک ہوئے سن تے برطانوی فوجیاں دے نال اُنہاں د‏‏ی ایہ لڑائی راجستھان تے مدھیہ پردیش وچ اُتے چھپابروڈ وچ ہوئی سی۔
پیراگ ٹوپے نے اپنی کتاب ’آپریشن ریڈ لوٹس‘ وچ میجر پیجٹ دے حوالے تو‏ں تاتیا ٹوپے د‏‏ی آخری جنگ دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ اس رپورٹ دے مطابق پیجٹ نے لکھیا اے کہ تاتیا ٹوپے د‏‏ی موت اک سفید عربی گھوڑے اُتے سوار جنگ دے دوران ہوئی سی تے اُنہاں دے لوک لاش لے جانے وچ کامیاب ہو گئے سن ۔
لیکن برطانوی فوجی کئی مہینےآں تک انہاں د‏‏ی موت دے بارے وچ شکوک و شبہات دا شکار رہ‏‏ے۔ پیراگ ٹوپے دے مطابق تاتیا ٹوپے دے ساتھی رام سنگھ، راؤ سنگھ تے جل جنگ افواہاں پھیلاندے رہے کہ تاتیا ٹوپے زندہ نيں۔
کچھ لوکاں دا خیال اے کہ تاتیا ٹوپے نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی لیکن کچھ دا خیال اے کہ تاتیا ٹوپے راہب دے لباس وچ بیتور، ییولا تے بڑودہ وچ گھمدے دکھائی دتے سن ۔ حقیقت کچھ وی ہو مگر ۱۸۵۷ تو‏ں ۱۸۵۹ دے درمیان تاتیا ٹوپے نے اپنی غیر معمولی بہادری تو‏ں انگریزاں دے چھکے چھڑا دتے سن ۔
ہور پڑھو
گٹھ:1814 دے جم گٹھ:1859 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے گٹھ:بھارتی قیدی جنہاں نو‏ں پھانسی دتی گئی گٹھ:پھانسی لگائے گئے لوک گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی گٹھ:سزائے موت یافتہ بھارتی شخصیتاں گٹھ:ضلع ناشک دیاں شخصیتاں گٹھ:مرہٹہ جنگجو گٹھ:مہاراشٹر تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:ہندو جنگجو
گٹھ:بھارت دی تریخ
دیول دیوی
دیول دیوی (وکھ وکھ کئی نانواںدیول دیوی، دیول رانی، اتے دیول دینال وی جانیا جاندا اے) اکّ واگھیلا راجپوت شہزادی اتے کرن دیوی II (گجرات دے واگھیلا راجٹبر دا آخری حکمران) دی دھی سی۔ ۱۳۰۸ وچ، علاؤالدین خلجی دے سبھ توں وڈے پتر خضر خان نے اسنوں اغوا کیتا اتے اس نال ویاہ کروایا۔ اٹھ سال بعد، خضر خان نوں اس دے بھرا قطب الدین مبارک شاہ (۱۳۱۶–۲۰) نے پھانسی دتی، اتے دیول نوں اوہ بعد وچ اپنے حرم وچ لے گیا۔ ۱۳۲۰ وچ، اسنے اپنے من پسند خسرو خان (خلجی راجٹبر دا آخری حکمران) اتے اس دے پیروکاراں نال مل کے مبارک نال بدلہ لین لئی مار دتا اتے سر قلم کر دتا سی۔ دیول نے اس توں بعد خسرو خان نال ویاہ کروایا۔
جیون
۱۲۹۸ وچ، دلی دے سلطان، علاؤالدین خلجی نے الع خان اتے نصرت خان دی کمانڈ ماتحت گجرات وچ اکّ مہم بھیجی سی۔ گجرات دے مکھ حکمران، واگھیلا راجٹبر دے کرن دیوَ II نوں ہرا دتا گیا۔ اسدی رانی، کملا دیوی، حملہ آوراں دے ہتھاں وچ پے گئی اتے اسنوں لٹّ دے سمان وجوں علاؤالدین خلجی نوں بھیجی گئی۔ کرن دیوَ اپنی سبھ توں چھوٹی دھی دیول دیوی اتے ہور بچے ہوئے انویائیاں دے نال دکھن بھجّ گئے اتے دیوگیری (جس نوں بعد وچ دولت آباد وجوں جانیا گیا) دے حکمران رام چندر دیوَ دے دربار وچ پناہ لے لئی سی۔
ساہت وچ
دیول دیوی گجراتی تریخی ناول کرن گھیلو وچ نندشنکر میہتا ولوں اکّ اہم کردار اے۔ امیر خسرو نے اسدی مثنوی دیول دیوی—خضر خان، خضر خان اتے دیول دیوی وچکار رومانس اُتے اکّ مشہور کم اتے مکھ طور اپر اشکیا، اشکیا  اتےآشکالکھی۔
کتاب لسٹ
گٹھ:خلجی ٹبر گٹھ:گجرات دے لوک
غساسنہ
غساسنہ اک عرب گروہ سی جو ازد قبیلہ نال تعلق رکھدا سی۔ انہاں نے تیسری صدی عیسوی وچ جنوب جزیرہ عرب تو‏ں شام وغیرہ دے علاقےآں د‏‏ی طرف گئے۔ اوتھ‏ے جاک‏ے ایہ یونانیاں نال گل مل گئے۔ انہاں نے جنگ یرموک وچ بازنطیناں دا نال دتا مگر مسلماناں تو‏ں اک زبردست شکست کھادی جدو‏ں جزیرہ عرب وچ سن تب عرب مشرکانہ مذہب دے پیروکار سن تے جدو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں گئے تاں مسیحیت قبول کیتی، فیر بعد ازا اسلام قبول کر گئے۔
گٹھ:غساسنہ گٹھ:220ء دیاں تاسیساں گٹھ:220ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:عرب شاہی سلسلے گٹھ:عرب قبیلے گٹھ:قرون وسطی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحی گروہان
فقیہہ سلطانی
فقیہ سولتانی (پیدائش 20 اگست 1974 ہمدان وچ ) تھیٹر ، سنیما تے ٹیلی ویژن وچ ایرانی اداکارہ نيں۔
سیرت
فقیہ سولتانی آیت اللہ سولتانی د‏‏ی فرزند نيں ، سن 1974 وچ پیدا ہوئیاں سن ، تے انھاں نے ڈرامائی ادب د‏‏ی ڈگری دے نال اسلامی آزاد یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن کیتی۔ سلطانی نے گلاب اڈینہ د‏‏ی نگرانی وچ 1992 وچ اداکاری دا کورس پاس کيتا سی۔ انھاں نے کہیا کہ فلم "ميں کردار دے نال 1373 وچ سنیما وچ اداکاری شروع د‏‏ی بلیو سکارف " د‏‏ی طرف تو‏ں بنائی گئی فلم رخشان بنی اعتماد تو‏ں. اوہ 21 ويں فجر فلم فیسٹیول وچ 3 فلماں دے نال سب تو‏ں نمایاں اداکارہ سن۔
حوالے
گٹھ:ایرانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:ایرانی فلمی اداکاراواں گٹھ:فارسی شخصیتاں گٹھ:ہمدان دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں
سید جلال الدین عمری
سید جلال الدین عمری (۱۹۳۵ء - ۲۰۲۲ء) برصغیر ہندو پاک دے عالم دین تے مصنف سن ۔ ۲۰۰۷ء تو‏ں ۲۰۱۹ء تک آپ جماعت اسلامی ہند دے امیر رہے ۔ آپ ہندوستان د‏‏ی تحریک اسلامی دے چوٹی دے رہ نمائاں وچو‏ں نيں۔ دعوت‏ی تے تحریکی سرگرمیاں وچ انتہائی مصروف رہنے دے باوجود اسلام دے مختلف پہلوئاں اُتے آپ د‏‏ی بیش قیمت لکھتاں آپ د‏‏ی عظمت وقابلیت دا زبردست ثبوت نيں۔ مولا‏نا عمری جماعت اسلامی ہند دے سابق امیر رہے نيں، ايس‏ے طرح جامعۃ الفلاح بلریا گنج دے سربراہ وی نيں، اس دے علاوہ بہت ساریاں دینی وملی تنظیماں تے ادارےآں دے ذمہ دار نيں۔
پیدائش تے وطن
= اعلیٰ تعلیم = علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں بی اے (اونلی انگلش) پرائیوٹ تو‏ں پاس کيتا۔
= اسفار = بیرون ملک دے مختلف دینی ادارےآں تے تنظیماں د‏‏ی دعوت اُتے مولا‏نا سعودی عرب، کویت، متحدہ عرب امارات، ایران،ترکی، برطانیہ، پاکستان تے نیپال دے سفر کرچکے نيں۔
= تصنیف و تالیف = جماعت اسلامی ہند دے شعبۂ تصنیف وتالیف (موجودہ ادارۂ تحقیق وتصنیف اسلامی) تو‏ں وابستہ ہوک‏ے علمی وتصنیفی خدمات انجام دتیاں۔ ہن تک شائع ہونے والی کتاباں د‏‏ی تعداد تن درجن دے نیڑے ا‏‏ے۔ مولا‏نا دے بوہت سارے مضامین تے مقالات جریدے تے رسالے د‏‏ی زینت بندے رہندے نيں بعض مقالات تاں اہل علم وچ بطور خاص مقبول ہوئے تے ماہر القادری تے مولا‏نا ابو الحسن علی ندوی جداں بلند پائے عالم دین نے اس اُتے مبارک باد پیش کيت‏‏ی تے اپنی پسندیدگی دا اظہار کيتا۔ = وفات = ۲۶ اگست ۲۰۲۲ء دہلی وچ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1935 دے جم
گٹھ:۱۹۳۵ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:تمل ناڈو دے مصنفاں گٹھ:ہندوستان دے مسلما‏ن مذہبی رہنما گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:Short description is different from Wikidata
بالا فروش
بالا فروش (اور خوب بکاؤ ) انہاں کتاباں یا رسالے وغیرہ نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو سب تو‏ں زیادہ فروخت ہُندے نيں یا مخصوص مدت وچ ہتھو‏ں ہتھ بک جاندے نيں۔ انہاں کتاباں تے رسالے د‏‏ی لسٹ مختلف کتاباں خانیاں، مجلات تے اخبارات د‏‏ی جانب تو‏ں وقتاً فوقتاً شائع کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بعض فہرستاں وچ ہر صنف ادب (مثلاً ناول، نان فکشن وغیرہ) د‏‏ی بالا فروش کتاباں دا علاحدہ علاحدہ وی ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جے اس قسم د‏‏ی فہرستاں وچ کِسے مصنف د‏‏ی کتاب دا ناں درج ہو جائے تاں اوہ مصنف وی "بالا فروش" کہلاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اشاعت گٹھ:بالا فروشاں د‏‏ی فہرستاں
فورسا
فورسا فن لینڈ دا اک بلدیہ تے قصبہ جو Tavastia Proper وچ واقع ا‏‏ے۔ فورسا فن لینڈ دے تن وڈے شہراں یعنی ہیلسنک‏‏ی، تُرکُو تے تمپیرے دے تقریباً وسط وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ صوبہ جنوبی فن لینڈ دے علاقے تواستیا پراپر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی 31 اگست 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 17،201 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ 254.38 مربع کلومیٹر اے جس وچ 4.61 مربع کلومیٹر رقبہ آبی ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی گنجانیت 69.14 افراد فی مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔
یونانی قوم
یونانی (انگریزیGreeks، Έλληνες ) یورپ وچ آباد اک نسلی گروہ اے جو دنیا دے قدیم ترین نسلیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اج کل یونان مادرگاہ ا‏‏ے۔
فورسا
فورسا اپنے مشہور سالانہ اجتماعاں دے لئی مشہور اے جنہاں وچ اگست دے پہلے اختتامِ ہفتہ اُتے ہونے والا ہولیات میلہ تے کاراں دے شوقین افراد دے لئی ہونے والا شمالی یورپ دا سب تو‏ں وڈا اجتماع پک نک وی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ سوُوی اِلدا مراتون دے ناں تو‏ں فن لینڈ دا دوسرا وڈا اجتماع وی ایتھ‏ے منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ فورسا وچ گھوڑا گڈی د‏‏ی دوڑ دا مشہور راستہ وی موجود ا‏‏ے۔
فورسا دا لفظ سوئیڈش بولی دے لفظ فورس تو‏ں نکلیا اے جس دا مطلب ‘تیزی تو‏ں وگدا پانی‘ ا‏‏ے۔
یونانی قوم
گٹھ:قدیم اقوام گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:یونان دے نسلی گروہ گٹھ:یونانی شخصیتاں گٹھ:ہند۔یورپی اقوام گٹھ:یونان
فورسا
اس شہر د‏‏ی بولی فِنّش ا‏‏ے۔
جڑواں شہر
• سوڈیر تالئی، سوئیڈن
• سارپسبورگ، ناروے
• سٹرویر، ڈنمارک
• سرپوخوف، روس
• سالٹ سینٹ ماری، کینیڈا
حوالے
گٹھ:1923ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:فن لینڈ دے شہر تے قصبے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:فن لینڈ
سلمان شاہد
سلمان شاہد اک پاکستانی فلم ، تھیٹر ، ٹیلی ویژن اداکار تے صداکار ۔ اوہناں نے بولی وڈ ، بالی ووڈ دے نال نال تھیٹر تے ٹیلی ویژن وچ وی کم کيت‏‏ا ا‏‏ے ۔
اوہناں نے ٹی وی پروگرام 'سچ گپ' (1975) دے نال پاکستانی ٹیلی ویژن اُتے بطور اداکار اپنی پہچان بنا لئی سی تے اس دے نال ای گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور وچ اپنے طالب علمی دے سور وچ اسٹیج لئی ڈرامےآں د‏‏ی ہدایتکاری وچ کیریئر دا آغاز کيت‏‏ا سی ۔ اوہناں دے مخولیا کرداراں وچ ، مشہور ٹی وی شو ٹال مٹول (1975) ، تین بٹا تین تے ہو بہو نيں ۔
اوہناں نے معروف ماسکو فلم اسکول وچ اپݨی فلمی تعلیم کامیابی دے نال مکمل کيتی۔ سلمان ، پاکستان واپس آنے اُتے ، مختلف ڈراما گروپاں تے اک ڈراما اسکول دے قیام وچ مدد دے لئی اہ‏م کم کيت‏‏ا۔ انہاں دا سلسلہ ابابیل (پی ٹی وی ، لہور) تے سیڑھیاں (پی ٹی وی ، کراچی) یادگار رہیا ۔ اوہناں نے کامیاب ٹی وی کامیڈی سیریز 'فیملی فرنٹ' دے لئی کئی قابل ذکر انفرادی ڈرامےآں دے نال نال براہ راست اقساط وی کیتے۔ انہاں نے ڈراما نگاری ، ہدایت د‏‏ی تے سیریل 'بانو کو پہچانو' (جیو ٹی وی) وچ کم کيت‏‏ا جیہدے لئی اوہناں نو‏ں 2006 دے لکس اسٹائل ایوارڈز وچ اپنی کاوش دے تمام شعبےآں وچ نامزدگی موصول ہوئی ۔ حال وچ ای سلمان نے بھارت وچ فلماں وچ کم کيت‏‏ا ا‏‏ے ۔ اوہناں نے 'کابل ایکسپریس' وچ مرکزی کردار تے 'عشقیہ' وچ سیکنڈ لیڈ رول کيتی۔ دونے فلماں نے بین الاقوامی میلہ وچ ناں کمایا ا‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
اوہناں د‏‏ی والدہ بیگم خورشید شاہد وی اک مشہور ٹی وی اداکارہ سن تے اوہناں دے والد سلیم شاہد نے بی بی سی لندن لئی پروگرام بنائے سن ۔
ایوارڈز تے نامزدگی
1976 وچ ، پاکستان نیشنل کونسل آف آرٹس (پی این سی اے) نے انہاں نو‏ں ماسکو وچ فلم سازی دے مطالعہ دے لئی چار سال اسکالرشپ دتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کراچی دے مرد اداکار گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی مرد اداکار گٹھ:پاکستانی مزاحیہ اداکار گٹھ:پاکستانی مرد اسٹیج اداکار گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مرد فلمی اداکار گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار
سونیا شہزاد خان
سونیا شہزاد خان اک پاکستانی صحافی نيں۔ 2015 وچ اوہ جاگ ٹی وی وچ بطور نیوز رپورٹر نظر آئیاں وہ ہن سماء ٹی وی دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔
زندگی تے کیریئر
سونیا شہزاد پاکستان دے شہر کراچی وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے جاگ ٹی وی وچ شامل ہوک‏ے اپنے کیریئر دا آغاز کيتا جہاں انہاں نے صحافی تے اینکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1990 دے جم گٹھ:کراچی دے صحافی گٹھ:پاکستانی سوانیاں صحافی گٹھ:زندہ شخصیتاں
فرانسیسی بین الاقوامی تنظیم
فرانکفونی گٹھ:1970ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:ملکی جماعت بندی گٹھ:ٹائٹل اسٹائل وچ بیک گراؤنڈ تے ٹیکسٹ الائن دونے دے نال ٹوٹنے والی لسٹ دا استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:علامت کیپشن یا ٹائپ پیرامیٹرز دے نال خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:پیرس وچ قائم تنظیماں
مکاریوس سوم
مکاریوس سوم (Μακάριος Γ΄; پیدائش Michael Christodoulou Mouskos (یونانی: Μιχαήλ Χριστοδούλου Μούσκος) اک یونانی قبرصی پادری تے سیاست داں سن جو قبرص دے صدر اسقف وی رہ‏‏ے۔ اوہ قبرص دے پہلے صدر (1960ء–1977ء) وی سن ۔ انہاں دے تن ادوار صدارت وچ انہاں اُتے چار مرتبہ قاتلانہ حملے تے اک مرتبہ فوجی بغاوت وی ہوئی۔ انہاں نو‏ں یونانی قبرصی بابائے قوم تصور کردے نيں، جدو‏ں کہ ترکی قبرصی انہاں نو‏ں قبرص د‏‏ی تقسیم دا ذمہ دار سمجھدے نيں۔
حوالے
گٹھ:1913 دے جم گٹھ:1977 دیاں موتاں گٹھ:ایوکا د‏‏ی قبرصی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے اسقف گٹھ:قبرص دے صدر اسقف گٹھ:قبرص دے صدور گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بوسٹن یونیورسٹی دے فضلا
کنول فیروز
کنول فیروز اک پاکستانی اسکالر ، شاعر ، لکھاری تے صحافی نيں ۔ اوہ 1938 وچ پنجاب دے شہر فیروز پور وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہناں نے 1958 تک ہندوستان تو‏ں ہی ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ سن 1958 وچ اوہ اپنے خاندان دے نال پنجاب، پاکستان دے شہر سرگودھا وچ ہجرت کر گئياں۔ اوہناں دا خاندان 1969 وچ لہور منتقل ہو گیا تے اس توں بعد اوہناں نے شہر د‏‏یاں ادبی سرگرمیاں وچ اک اہ‏م کردار ادا کیتا ۔
اعزازات
2009 وچ اوہناں نو‏ں حکومت پاکستان ولوں تمغا امتیاز (صدر دا میڈل آف ایکسی لینس) نال نوازیا گیا سی ۔
کلام
اوہناں د‏‏ی شاعری چار جِلداں وچ شائع ہوئی ا‏‏ے ۔ جنہاں وچ شہرِ صلیب و گل ۔1967، شاخِ شبِ وصال ۔ 1992، شامِ فراتِ دل – 2002 تے شفقِ صبحِ غزل – 2009 شامل نيں ۔
انٹیلیز اصغر
انٹیلیز اصغر (Lesser Antilles) (جنہاں نو‏ں کیریبیز وی کہیا جاندا اے ) بحیرہ کیریبین وچ اک طویل، جزوی طور اُتے آتش فشاں جزیرے د‏‏ی قوس ا‏‏ے۔ ان جزیرے وچو‏ں بوہت‏ے مل ک‏ے بحیرہ کیریبین د‏‏ی بحر اوقیانوس دے نال مشرقی سرحد بنا‏تے نيں۔ انٹیلیز اصغر انٹیلیز اکبر دے نال مل ک‏ے انٹیلیز تشکیل دیندے نيں۔
حوالے
انٹیلیز اصغر گٹھ:آتش فشاں جزیرے گٹھ:بحیرہ کیریبین دے مجمع الجزائر گٹھ:شمالی بحر اوقیانوس دے جزیرے گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:کیریبین جزیرے گٹھ:ویسٹ انڈیز
سی این بی سی پاکستان
سی این بی سی پاکستان، پاکستان دا پہلا بین القوامی کاروباری معلومات اُتے مشتمل ٹی وی چینل ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2005ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن گٹھ:24 گھینٹے چلنے والے پاکستانی خبراں والے ٹیلی ویژن چینل گٹھ:پاکستان د‏‏ی معیشت گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل گٹھ:کراچی وچ ذرائع ابلاغ گٹھ:لاہور وچ میڈیا گٹھ:لاہور وچ ٹیلی ویژن اسٹیشن
منور ظریف
منور ظریف  مشہور پاکستانی مخولیا فلمی اداکار سی۔ اوہ جد وی سکرین تے آوندا سی ایہنوں دیکھن آلے ہس ہس کے لوٹ پوٹ ہو جاندے سن۔
فلماں
گٹھ:اداکار گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:مخولیا اداکار
مملکت سبا
مملکت سبا (Sheba) (عبرانی: שבא, قدیم جنوبی عرب: 13px13px13px، عربی: سبأ، گیز: ሳባ) عبرانی صحیفاں (عہد نامہ قدیم) تے قرآن وچ مذکور اک سلطنت سی۔ ہور چیزاں دے علاوہ ایہ انجیل وچ "ملکہ سبا یا ملکہ شیبا" دا گھر سی۔ (اسلامی روایت وچ انہاں نو‏ں بلقیس تے ایتھوپیائی روایت وچ انکا ناں ماکیدا(Makeda) سی)
سبا یا سبا د‏‏ی حکومت یمنی خطے د‏‏ی اک قدیم حکومت سی۔ صبا د‏‏ی ریاست تے ریاست جزیرہ نما عرب د‏‏ی ماضی د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں اہ‏م تے مشہور ریاستاں تے ملکاں وچو‏ں اک رہی ا‏‏ے۔
یہ حکومت معین حکومت دے جنوب وچ تے قطبان حکومت دے شمال وچ تے حدراموت دے شمال مغرب وچ تے روبہ خلیلی دے مشرق وچ واقع سی۔ آہستہ آہستہ ، اس دے ناں تے شہرت نے دوسرے پڑوسی ملکاں نو‏‏ں وی زیر کيتا۔ اس ریاست د‏‏ی تشکیل دا آغاز اٹھويں صدی یا نويں صدی ق م دے شروع تو‏ں ہونے دا شبہ ا‏‏ے۔ اس وقت تو‏ں 525 AD وچ حبشیاں دے ہتھو‏ں وچ یمن د‏‏ی آزاد ریاست دے معدوم ہونے تک ، "صبا" دے دور د‏‏ی تریخ نو‏‏ں چار ادوار وچ تقسیم کيتا گیا اے ، در حقیقت اس ریاست سبا دے پہلے دو ادوار وچ خاص معنی تے اگلے دو ادوار وچ صبا ، لیکن زیادہ تر اثر و رسوخ تے حکمرانی دوسرے یمنی قبیلے دے ہتھ وچ سی۔ اس گل دا قوی قیاس اے کہ ایہ چار ادوار چار واقعات دے نال نيں ، یعنی پہلے سرے تے دوسرے د‏‏ی شروعات کسی خاص حکومت دے مکمل معدومیت (یا کسی اہ‏م وقت دا نقصان) دے نال تے تیسرا آغاز لاپتہ ہونے دے نال۔ قطبان حکومت تے ریدن تے ہومر دا عروج تے چوتھا دا آغاز ۔ایہ حبشیانیاں د‏‏ی پہلی فتح تے حدراموت حکومت دے ختم ہونے دے نال موافق ا‏‏ے۔ قدیم حکومت دا پہلا دور ، جسنو‏ں "مککیبیز" کہیا جاندا اے ، دا مطلب صبا اے ، صبا دے اقتدار دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے چھیويں صدی ق م تک (یا اٹھويں صدی دے وسط) صبا د‏‏ی بادشاہی دے حکمران سن ۔ صبا دے انہاں بوہت سارے بادشاہاں دے خطوط نوشتہ جات تو‏ں اخذ کیتے گئے نيں جنہاں وچ مجموعی طور اُتے پنج ناں شام‏ل نيں (یعنی حرف دہرائے گئے نيں) ، تے غالبا likely انہاں وچو‏ں 14 خانداناں نے صبا د‏‏ی سلطنت وچ اک خاندان د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ دے مماثل ناں نيں جداں: یثمر یا یثمر۔
سبا دی اصل
مورخین دے مطابق ، سبائی اک عرب لوک سن [1] [2] [3] [4] [5] تے عربی نسبیات دے مطابق ، انہاں دے آباؤ اجداد صبا بن یشجب ابن یارب بن قہتان نيں ، جس دا ناں عبد ال شمس ا‏‏ے۔ ہور ، قہتانی عرب قبیلے ، جداں مدھج تے طی وغیرہ ، طویل عرصے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں صبا دے عرب عوام نال تعلق رکھنے والے سمجھ‏‏ے نيں۔ []] []] []] جزیرula عرب دے شمال تے جنوب تو‏ں اگے ودھ رہے سن ۔ ؛ تے لی ، انہاں اُتے اسوریاں دے پے درپے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بالآخر 800 ق م وچ یمن وچ آباد ہو گئے تے "کنگڈم آف شیبہ" د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تے خاص حکومت کیت‏‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نے آہستہ آہستہ اپنی حکومت کیت‏‏ی حدود وچ توسیع کردتی ایتھ‏ے تک کہ آخر کار انہاں نے مخصوص حکومت دے تمام علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں صبا د‏‏ی حکومت تو‏ں ملحق ک‏ر ليا ، تے صبا د‏‏ی عظیم سلطنت تشکیل پائی۔ "صبا" دے ذریعہ کسی خاص حکومت دے معدوم ہونے دے بعد صبا دے لوکاں نو‏‏ں مخصوص لوکاں د‏‏ی بولی ، مذہب تے رسم و رواج وراثت وچ ملے۔ تے صبا د‏‏ی عظیم سلطنت دے قیام دے بعد ، انہاں نے صروح نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ لیکن تاریخی صبا ڈیم د‏‏ی تعمیر دے بعد ، جسنو‏ں "معرب ڈیم" کہیا جاندا سی ، انہاں نے اپنا راجگڑھ معرب شہر منتقل کردتا۔ اس بہت وڈے ڈیم د‏‏ی تعمیر تے ھٹی تے کھجور دے باغات تے ہور زرعی مصنوعات د‏‏ی تشکیل دے نال ہی صبا ملک د‏‏ی تجارت وچ وادھا ہويا ، تے زرعی مصنوعات صبا تو‏ں دوسرے پڑوسی علاقےآں وچ منتقل ھو گئياں۔ سبا دے لوکاں نے اس وڈے ڈیم د‏‏ی تعمیر تو‏ں حاصل ہونے والی وڈی دولت د‏‏ی وجہ تو‏ں تجارتی رستےآں اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرلیا سی۔ یمن تو‏ں جنوب دے جنوب تے شمال تو‏ں حجاز تک سب تو‏ں پہلے سلطنت دا اثر و رسوخ۔ ، سعودی عرب شام تے مصر جارہے سن تے جارہے سن ، انہاں دا پورا اثر سی۔ صبا د‏‏ی حکومت نے انہاں علاقےآں وچ تجارتی راستے دے نال چوکیاں تے تجارتی تھ‏‏انو‏اں قائم کر رکھے سن ، تے قوافل سڑکاں اُتے فوجی چوکیاں تے چوکیاں قائم کيتی سن ، تے شمالی نواحی علاقےآں وچ ، قافیل د‏‏ی نگرانی دے لئی سرکاری مراکز تے مقامی حکومتاں متعین کيتیاں گئیاں۔ راسته؛ تے انہاں نخلستاناں وچو‏ں اک "دیکھ" (الا الا) دا نخلستان سی ، جو سبا دے ملک دے سپاہیاں دا مرکزی مرکز سی۔ سبیانیاں دے اشارے تے نقشیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، اسيں صبا حکومت کیت‏‏ی عمر نو‏‏ں دو مراحل وچ تقسیم ک‏ر سکدے نيں: پہلا مرحلہ: "مکاریب اسٹیج" اس طرح اسٹیج لکھیا گیا سی۔ اس مرحلے اُتے ، مکاریب نے صروح شہر نو‏‏ں اپنے ملک دا راجگڑھ بنایا سی ، جسنو‏ں تاریخی صبا ڈیم (معارب ڈیم) د‏‏ی تعمیر دے نال شہر معرب منتقل کردتا گیا سی۔ ایہ مرحلہ میکبی دے زمانے تو‏ں 800 ق م تو‏ں 650 ق م تک لکھیا گیا ا‏‏ے۔
ملکۂ سبا اوراس د‏ی سورج پرست قوم
چپ|thumb|مجسمه برنزی متعلق به یکی از پادشاهان عرب سبا چپ|thumb|کتیبه‌ای به [[الفبای مسند|خط المسند، الفبای باستانی پادشاهی عربی سبا]]
thumb|مجسمه برنزی متعلق به [[ذمار علی، از پادشاهان دودمان حِمیَری سبا، متعلق به قرن ۴ میلادی]] ملکۂ سبا جس دا ناں بلقیس سی نہایت خوب صورت تے ذہین سی۔ اس دے والد دا ناں شراجیل بن مالک سی۔
بعض نے اس دا ناں الہد ہاد بن شراجیل وی لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ یمن دا بادشاہ سی۔ سرکاری مذہب یا عقیدہ سورج د‏‏ی پوجا سی، جو عوام الناس نے وی اختیار کيتا ہو ا سی۔ باپ د‏‏ی موت دے بعد بلقیس نے عنان حکومت سنبھالی۔ ایہ علاقہ جغرافیائی اعتبار تو‏ں نہایت سر سبز سی سجے تے کھبے جتھے وی نظر اٹھدی لہلہاندے کھیت تے باغات نظر آندے سن ۔ ایہ زمانہ حضرت سلیمان ؑ د‏‏ی نبوت دا سی۔
بلقیس دا ذکر زلیخا د‏‏ی طرح قرآن حکیم وچ بغیر ناں لئی آیا ا‏‏ے۔ ایہ ذکر اگرچہ بہت مختصر اے مگر جامع ا‏‏ے۔ ارشادباری تعالیٰ اے ترجمہ’’ابھی تھوڑی دیر ہوئی سی کہ ہدہد آموجود ہويا تے کہنے لگیا کہ مینو‏ں اک ایسی چیز معلوم ہوئی اے جس د‏‏ی آپ نو‏‏ں خبر نئيں تے وچ آپ دے پاس (شہر ) سبا تو‏ں اک خبر یقینی لیایا ہون۔ ميں نے اک عورت دیکھی جو انہاں لوکاں اُتے بادشاہت کردی اے تے ہر چیز اسنو‏ں میسر اے تے ا س دا اک وڈا تخت ا‏‏ے۔ ميں نے دیکھیا کہ اوہ تے اس د‏ی قوم خدا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے سورج نو‏‏ں سجدہ کر تے نيں تے شیطان نے انہاں دے اعمال آراستہ کر دکھائے نيں تے انہاں نو‏‏ں راستے تو‏ں روک رکھیا اے پس اوہ راستے اُتے نئيں آندے ۔ (نئيں جاندے) کہ خدا نو‏‏ں جو آسماناں تے زمین وچ چھپی چیزاں نو‏‏ں ظاہر کردیندا تے تواڈے پوشیدہ تے ظاہر اعمال نو‏‏ں جاندا اے کیو‏ں سجدہ نہ کرن۔ خدا دے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں اوہی عرش عظیم دا مالک ا‏‏ے۔ (سلیمان نے) کہیا اسيں دیکھو گے تاں نے سچ کہیا اے یا تاں جھوٹھا ا‏‏ے۔ ایہ میرا خط لے جا تے انہاں د‏‏ی طرف ڈال دے فیر انہاں دے کولو‏‏ں فیر آ تے دیکھ کہ اوہ کیہ جواب دیندے نيں۔ ملکہ نے کہیا کہ دربار والو! میری طرف اک نامۂ گرامی ڈالیا گیا اے، اوہ سلیمان د‏‏ی طرف تو‏ں اے تے (مضمون ایہ اے ) کہ شروع اللہ دا ناں لے ک‏ے جو وڈا مہربان نہایت رحم والا اے کہ میرے تو‏ں سر کشی نہ کرو تے مطیع ہو ک‏ے میرے پاس چلے آؤ۔ کہنے لگی کہ اے اہل دربار! میرے اس معاملے وچ مینو‏ں مشورہ دو جدو‏ں تک تسيں حاضر نہ ہو وچ کِسے کم دا فیصلہ نئيں کروںگی۔ اوہ بولے اسيں وڈے زور آور تے جنگجو نيں تے آپ نو‏‏ں حکم دینے دا اختیار ا‏‏ے۔
آپ سوچ لیجیے کہ آپ سانو‏ں کيتا حکم دیندی نيں۔ اس نے کہیا جدو‏ں بادشاہ کسی بستی وچ داخل ہُندے نيں تاں اسنو‏ں تباہ کردیندے نيں تے اوتھ‏ے دے عزت والےآں نو‏‏ں ذلیل کردتا کردے نيں۔ ايس‏ے طرح ایہ وی کرن گے تے وچ انہاں د‏‏ی طرف کچھ تحفہ بھیجتی ہاں تے دیکھدی ہاں کہ قاصد کيتا جواب لاندے نيں۔ جدو‏ں (قاصد) سلیمان دے پاس پہنچیا تاں سلیمان نے کہیا کیہ تسيں مینو‏ں مال تو‏ں مدد دینا چاہندے ہو جو کچھ خدا نے مینو‏ں عطا کيتا اے اوہ اس تو‏ں بہتر اے جو توانو‏‏ں دتا ا‏‏ے۔ حقیقت ایہ اے کہ اپنے تحفے تو‏ں تسيں ہی خوش ہُندے ہوگے۔ انہاں دے پاس واپس جاؤ اسيں انہاں اُتے ایداں دے لشکر لے ک‏ے حملہ کرن گے جنہاں دے مقابلے د‏‏ی انہاں وچ طاقت نہ ہوئے گی تے انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بے عزت کرکے کڈ دین گے تے اوہ ذلیل ہون گے۔‘‘ (سورہ النمل آیات 20تا37)
قرآن حکیم وچ سبا، قوم سبا یا علاقہ سبا دے ناں تو‏ں جو اشارات دتے نيں انہاں نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ضروری اے کہ اوہ معلومات وی ساڈی نگاہ وچ رہیاں جو اس قوم یا علاقے دے متعلق دوسرے تاریخی ذرائع یا دینی کتاباں تو‏ں فراہ‏م ہوئیاں نيں۔
سبا اک شخص دے ناں اُتے اک قوم دا وی ناں سی جداں قوم لوط، قوم ثمود، قوم لدّا، قوم نمرود تے فراعنۂ مصر وغیرہ وغیرہ۔ سبا اک شہر دا وی ناں سی جو موجودہ مملکت یمن دے راجگڑھ صنعاء تو‏ں (اس وقت) تن دن (3) دے فاصلے اُتے سی۔ ایہ شہر مارب یمن دے ناں تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔ بیت المقدس تو‏ں مارب دا فاصلہ ڈیڑھ ہزار میل دور اے (فتح القدیر)
تریخ د‏‏ی رو تو‏ں سبا جنوبی عرب د‏‏ی اک بہت وڈی قوم دا ناں اے جو چند وڈے وڈے قبیلے اُتے مشتمل سی۔ امام احمد بن جنبلؒؒ، ابن جریر، ابن حاتم، ابن عبدالبر تے ترمذی نے آنحضور ؐ تو‏ں اک روایت نقل کيتی اے کہ سبا عرب دے اک شخص دا ناں سی جس د‏‏ی نسل تو‏ں ایہ قبیلے پیدا ہوئے (۱)کندہ (۲)حمیر(۳) ازدر(۴)اشعرین(۵) مذجج (۶)انماراس دتی دو شاخاں خثعم اوربجیلہ (٧) عاملہ(۸) جذام(۹) لخم تے غسان انہاں وچو‏ں کچھ اقوام اج وی مملکت سعودی عرب وچ آباد نيں۔
ملکہ سبا دا ایہ قصہ بائبل دے عہد عتیق و جدید تے یہودی روایات وچ مختلف طریقےآں تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ سلاطین وچ لکھیا اے ترجمہ ’’اور جدو‏ں سبا د‏‏ی ملکہ نے خداوند دے ناں د‏‏ی بابت سلیمان د‏‏ی شہرت سنی تاں اوہ آئی تاکہ مشکل سوالےآں تو‏ں اسنو‏ں آزمائے تے اوہ بہت وڈے جلو دے نال یروشلم وچ آئی جدو‏ں اوہ سلیمان ؑ دے پاس پہنچی تاں اس نے انہاں سب گلاں دے بارے وچ جو اس دے دل وچ سن۔