cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاپوانیوگنی
جغرافیہ
یہ ملک پیسیفک رنگ آف فائر اُتے واقع اے ، کئی ٹیکٹونک پلیٹاں دے تصادم دے مقام اُتے ۔ ارضیا‏تی طور پر، نیو گنی دا جزیرہ ہند-آسٹریلیائی ٹیکٹونک پلیٹ دا اک شمالی توسیعی حصہ اے، جو اک واحد زمینی ماس دا حصہ اے جو آسٹریلیا-نیو گنی اے (جسنو‏ں سہول یا میگنیشیا وی کہیا جاندا اے ) ۔ ایہ آسٹریلوی حصے تو‏ں آبنائے ٹورس دے پار اک اتلی براعظمی شیلف دے ذریعے جڑا ہويا اے ، جو سابقہ ​​دور وچ زمینی پل دے طور اُتے سامنے آندا سی ، خاص طور اُتے برف دے دور وچ جب سمندر د‏‏ی سطح اس وقت تو‏ں کم سی۔ جداں ہی ہند-آسٹریلیائی پلیٹ (جس وچ ہندوستان ، آسٹریلیا تے بحر ہند د‏‏ی زمینی زمیناں شام‏ل نيں) شمال د‏‏ی طرف ودھدی اے، ایہ یوریشین پلیٹ تو‏ں ٹکرا جاندی ا‏‏ے۔ دو پلیٹاں دے تصادم نے ہمالیہ ، انڈونیشیا دے جزیراں تے نیو گنی د‏‏ی وسطی رینج نو‏‏ں دھکیل دتا۔ وسطی سلسلہ آسٹریلیا دے پہاڑاں تو‏ں بہت چھوٹا تے اُچا اے، اِنّا اُچا اے کہ ایہ نایاب استوائی گلیشیئرز دا گھر اے ۔
بوہت سارے فعال آتش فشاں نيں ، تے پھٹنا اکثر ہُندا ا‏‏ے۔ زلزلے نسبتاً عام نيں، بعض اوقات سونامی دے نال ۔ 25 فروری 2018 نو‏‏ں پاپوا نیو گنی دے وسط وچ 7.5 د‏‏ی شدت تے 35 کلومیٹر گہرائی دا زلزلہ آیا ۔ [74] سب تو‏ں زیادہ نقصان سدرن ہائی لینڈز دے علاقے وچ ہويا۔ [75] پاپوا نیو گنی خط استوا دے نیڑے انہاں چند خطےآں وچو‏ں اک اے جتھے برف باری ہُندی اے، جو سرزمین دے بلند ترین حصےآں وچ ہُندی ا‏‏ے۔
پاپوا نیو گنی تے انڈونیشیا دے درمیان سرحد د‏‏ی تصدیق 1974 وچ آزادی تو‏ں پہلے آسٹریلیا دے نال معاہدے دے ذریعے کيتی گئی سی ۔ دریا دے تھل ویگ دا اک چھوٹا موڑ جتھے ایہ 141°01'10"E میریڈیئن نال ملدا اے جو مغرب وچ وگدا اے، فیر جنوب د‏‏ی طرف جنوبی ساحل د‏‏ی طرف ۔ 1828 وچ الحاق دا اعلان [77] 1895 وچ ڈچ تے برطانیہ نے اک علاقائی تبادلے اُتے اتفاق کیا، جس تو‏ں دریائے فلائی دے پورے کھبے کنارے نو‏‏ں برٹش نیو گنی وچ لیایا گیا تے جنوبی سرحد نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف منتقل کر دتا گیا۔توراسی ایسٹوری [77] آسٹریلیا دے نال سمندری حدود د‏‏ی تصدیق 1978 وچ اک معاہدے دے ذریعے کيتی گئی سی ۔ خودمختاری سولومن جزیرے دے نال سمندری حدود د‏‏ی تصدیق 1989 دے اک معاہدے دے ذریعے کيتی گئی سی ۔
حیاتيا‏تی تنوع
ایہ وی دیکھو: پاپوا نیو گنی وچ تحفظ، پاپوا نیو گنی دے محفوظ علاقےآں د‏‏ی لسٹ ، تے نیو گنی دے حیوانات
تیورور پہاڑ
پاپوا نیو گنی دے پہاڑی علاقے
نیو گنی اُتے پائے جانے والے پرندےآں تے ستنداریاں د‏‏ی بہت ساریاں انواع دے آسٹریلیا وچ پائے جانے والے ايس‏ے پرجاتیاں دے نال قریبی جینیات‏ی روابط نيں۔ دونے زمینیاں وچ مشترک اک قابل ذکر خصوصیت مرسوپیئل ستنداریاں د‏‏ی کئی انواع دا وجود اے ، جنہاں وچ کچھ کینگرو تے پوسم وی شام‏ل نيں، جو کدرے تے نئيں پائے جاندے۔ پاپوا نیو گنی اک میگا ڈائیورس ملک اے ۔
نیو برطانیہ، نیو آئرلینڈ، بوگین ویل، ایڈمرلٹی آئی لینڈز ، ٹروبرینڈ آئی لینڈز ، تے لوئیزیڈ آرکیپیلاگو سمیت PNG علاقے دے اندر بوہت سارے دوسرے جزیرے کدی وی زمینی پلاں دے ذریعے نیو گنی تو‏ں منسلک نئيں سن ۔ نتیجے دے طور پر، انہاں دے اپنے نباتات تے حیوانات نيں؛ خاص طور پر، انہاں وچ زمینی ممالیہ جانوراں تے بغیر پرواز دے پرندےآں د‏‏ی کمی اے جو نیو گنی تے آسٹریلیا وچ عام نيں۔
پاپوا نیو گنی وچ اک درخت کینگارو
PNG وچ متعدد زمینی ماحولیات شام‏ل نيں :
ایڈمرلٹی جزیرے نشیبی بارش دے جنگلات - سرزمین دے شمال وچ جنگلاندی جزیرے، اک وکھ نباتات دا گھر۔ سنٹرل رینج مونٹین بارش دے جنگلات
آب و ہو‏‏ا
جزیرے اُتے آب و ہو‏‏ا بنیادی طور اُتے اشنکٹبندیی اے، لیکن ایہ علاقے دے لحاظ تو‏ں مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ نشیبی علاقےآں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ اوسط درجہ حرارت 30 تو‏ں 32 °C تے گھٹ تو‏ں گھٹ 23-24 °C ا‏‏ے۔ 2100 میٹر تو‏ں اُتے دے پہاڑی علاقےآں وچ ، سرد حالات غالب رہندے نيں تے اوتھ‏ے رات نو‏‏ں ٹھنڈ پڑنا عام اے، جدو‏ں کہ دن دے وقت درجہ حرارت 22 °C تو‏ں تجاوز کر جاندا اے، چاہے موسم کچھ وی ہوئے۔ [83]
معیشت
اصل مضمون: پاپوا نیو گنی د‏‏ی معیشت
پاپوا نیو گنی د‏‏ی برآمدات د‏‏ی متناسب نمائندگی، 2019
پاپوا نیو گنی قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال اے، بشمول معدنی تے قابل تجدید وسائل، جداں جنگلات، سمندری (بشمول دنیا دے وڈے ٹونا ذخیرے دا اک وڈا حصہ) تے کچھ حصےآں وچ زراعت۔ ناہموار خطہ — بشمول اُچے پہاڑی سلسلے تے وادیاں، دلدل تے جزیرے — تے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ترقی د‏‏ی زیادہ لاگت، دوسرے عوامل دے نال مل ک‏ے (بشمول کچھ مراکز وچ امن و امان دے مسائل تے روايتی زمین دے عنوان دا نظام) باہر دے ڈویلپرز دے لئی مشکل بناندا ا‏‏ے۔ مقامی ڈویلپرز تعلیم، صحت تے فنانس تک رسائی وچ سالاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ نيں۔ زراعت، رزق تے نقدی فصلاں دے لئی، 85% آبادی دے لئی روزی روٹی فراہ‏م کردی اے تے جی ڈی پی دا تقریباً 30% فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ سونا، تیل تے تانبے سمیت معدنی ذخائر برآمدی آمدنی دا 72 فیصد حصہ نيں۔حالیہ برساں وچ تیل د‏‏ی کھجور د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ بتدریج وادھا ہويا اے (وڈے پیمانے اُتے اسٹیٹس تو‏ں تے وسیع تر پیداوا‏‏ر دے نال)، پام آئل ہن اہ‏م زرعی برآمدات وچو‏ں ا‏‏ے۔ کافی وڈی برآمدی فصل بنی ہوئی اے (زیادہ تر ہائی لینڈز صوبےآں وچ پیدا کيتی جاندی اے )؛ اس دے بعد ساحلی علاقےآں تو‏ں کوکو تے ناریل دا تیل / کوپرا آندا اے، جنہاں وچو‏ں ہر اک وڈے پیمانے اُتے چھوٹے مالکان تیار کردے نيں۔ چائے، اسٹیٹس اُتے تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تے ربڑ. Iagifu/Hedinia فیلڈ نو‏‏ں 1986 وچ پاپوان فولڈ تے تھرسٹ بیلٹ وچ دریافت کيتا گیا سی ۔ [84] : 471
سابق وزیر اعظم سر میکری موروندا نے ریاستی ادارےآں د‏‏ی سالمیت بحال کرنے، کینا نو‏‏ں مستحکم کرنے، قومی بجٹ وچ استحکا‏م بحال کرنے، جتھے مناسب ہو عوامی ادارےآں د‏‏ی نجکاری کرنے تے 1997 دے معاہدے دے بعد بوگین ویل اُتے جاری امن نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی جس نے بوگین ویل د‏‏ی علیحدگی پسند بدامنی نو‏‏ں ختم کيتا۔ موروندا حکومت نے بین الاقوامی حمایت حاصل کرنے وچ خاصی کامیابی حاصل کيتی، خاص طور اُتے بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ (IMF) تے عالمی بینک د‏‏ی ترقیا‏ت‏‏ی امداد دے قرضےآں دے حصول وچ حمایت حاصل کيتی۔
2019 تک، PNG د‏‏ی حقیقی جی ڈی پی د‏‏ی شرح نمو 3.8% سی، جس وچ افراط زر د‏‏ی شرح 4.3% سی [85] اس معاشی نمو نو‏‏ں بنیادی طور اُتے اجناس د‏ی مضبوط قیمتاں تو‏ں منسوب کيتا گیا اے، خاص طور اُتے معدنی بلکہ زرعی، معدنی مصنوعات د‏‏ی اعلیٰ منگ دے نال وڈی حد تک برقرار ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ خوشحال ایشیائی منڈیاں دے بحران دے دوران، کان کنی دے شعبے وچ تیزی تو‏ں ترقی کردے ہوئے تے ایل این جی ٹینکرز دے ذریعے قدرتی گیس د‏‏ی تلاش، پیداوا‏‏ر، تے مائع شکل وچ (لیکویفائیڈ نیچرل گیس یا "ایل این جی") د‏‏ی برآمدات دے لئی تعمیرا‏تی مرحلے ، تمام جس دے لئی ارباں ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری د‏‏ی ضرورت ہوئے گی (تجارتی، پیداواری کنوئاں، پائپ لائنز، اسٹوریج، لیکیفیکشن پلانٹس، پورٹ ٹرمینلز، ایل این جی ٹینکر جہاز)۔
PNG حکومت دے طویل المدتی وژن 2050 تے قلیل مدتی پالیسی دستاویزات، بشمول 2013 دا بجٹ تے 2014 د‏‏ی ذمہ دار پائیدار ترقی د‏‏ی حکمت عملی، پائیدار صنعتاں اُتے مبنی تے وڈے وسائل تو‏ں ڈچ بیماری دے اثرات تو‏ں بچنے دے لئی ہور متنوع معیشت د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندی ا‏‏ے۔ نکالنے دے منصوبے ہور صنعتاں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے نيں، جداں کہ تیل یا ہور معدنیات وچ اضافے دا سامنا کرنے والے بوہت سارے ملکاں وچ ہويا اے، خاص طور اُتے مغربی افریقہ وچ ، انہاں دے زرعی شعبے، مینوفیکچرنگ تے سیاحت نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہیا اے، تے انہاں دے نال وسیع البنیاد روزگار دے امکانات نيں۔ انہاں اثرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی اقدامات کیتے گئے نيں، بشمول اک خودمختار دولت فنڈ دے قیام دے ذریعےجزوی طور اُتے محصولات تے اخراجات دے بہاؤ نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی، لیکن بہت کچھ ریونیو دے مؤثر استعمال دے لئی حقیقی اصلاحات کرنے، بدعنوانی تو‏ں نمٹنے تے گھراناں تے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں منڈیاں، خدمات تک رسائی دے لئی بااختیار بنانے تے کم لاگت دے نال اک زیادہ خوشحال معیشت د‏‏ی ترقی اُتے منحصر ہوئے گا۔ خاص طور اُتے چھوٹے تو‏ں درمیانے درجے دے کاروباری ادارےآں دے لئی۔ کمیونٹی ڈویلپمنٹ دے لئی PNG ڈیپارٹمنٹ دے ذریعے کیتے گئے اک وڈے پروجیکٹ نے تجویز کيتا کہ پائیدار ترقی دے ہور رستےآں اُتے غور کيتا جانا چاہیے۔ [89]
انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل افیئرز، اک PNG آزاد پالیسی تھنک ٹینک، ہر پنج سال بعد پاپوا نیو گنی دے کاروبار تے سرمایہ کاری دے ماحول دے بارے وچ اک رپورٹ فراہ‏م کردا اے، جو کہ وڈی تے چھوٹی، مقامی تے بیرون ملک کمپنیاں دے سروے اُتے مبنی اے، جس وچ امن و امان دے مسائل نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا جاندا اے تے بدعنوانی، بدترین رکاوٹاں دے طور پر، اس دے بعد ٹرانسپورٹ، بجلی تے مواصلات دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی خراب حالت ا‏‏ے۔ [90]
زمین د‏‏ی مدت
جنوب مغربی پاپوا نیو گنی وچ اوکے ٹیڈی مائن
پاپوا نیو گنی د‏‏ی صرف 3% زمین نجی ہتھو‏ں وچ ا‏‏ے۔ ایہ نجی طور اُتے 99 سالہ ریاستی لیز دے تحت اے، یا ایہ ریاست دے پاس ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے کوئی فری ہولڈ ٹائٹل نئيں ا‏‏ے۔ کچھ موجودہ فری ہولڈز خود بخود ریاستی لیز وچ تبدیل ہو جاندے نيں جدو‏ں اوہ بیچنے والے تے خریدار دے درمیان منتقل ہُندے نيں۔ غیر منقولہ زمین روايتی زمینداراں دے روايتی عنوان دے تحت ملکیت ا‏‏ے۔ سیزن د‏‏ی قطعی نوعیت اک سبھیاچار تو‏ں دوسرے وچ مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے مصنفاں روايتی قبیلےآں د‏‏ی فرقہ وارانہ ملکیت د‏‏ی طرح زمین د‏‏ی تصویر کشی کردے نيں۔ پر، قریبی مطالعہ عام طور اُتے ایہ ظاہر کردا اے کہ زمین دے چھوٹے تو‏ں چھوٹے حصے جنہاں د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں ہور تقسیم نئيں کيتا جا سکدا اے، توسیع شدہ خانداناں دے انفرادی سربراہاں تے انہاں د‏‏ی اولاد یا انہاں د‏‏ی اولاد دے پاس اے جے اوہ حال ہی وچ فوت ہوئے ہون۔ [ حوالہ درکار ا‏‏ے۔]
یہ انتہائی اہمیت دا حامل معاملہ اے کیونجے معاشی ترقی دا مسئلہ روايتی زمیندار گروپاں تے مالکان د‏‏ی رکنیت د‏‏ی نشاندہی کر رہیا ا‏‏ے۔ کان کنی تے جنگلات د‏‏ی کمپنیاں تے زمین مالکان گروپاں دے درمیان تنازعات اکثر اس مسئلے اُتے پیدا ہُندے نيں کہ آیا کمپنیاں نے حقیقی مالکان دے نال زمین دے استعمال دے لئی معاہدہ کيتا سی۔ روايتی جائیداد - عام طور اُتے زمین - مرضی تو‏ں وضع نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ ایہ صرف مرنے والےآں دے رواج دے مطابق وراثت وچ مل سکدا ا‏‏ے۔ [ حوالہ درکار ]لینڈز ایکٹ وچ 2010 وچ لینڈ گروپ انکارپوریشن ایکٹ دے نال ترمیم کيتی گئی سی، جس دا مقصد ریاستی اراضی دے انتظام نو‏‏ں بہتر بنانا، زمین اُتے تنازعات دے حل دے طریقہ کار، تے روايتی زمینداراں نو‏‏ں اس قابل بنانا سی کہ اوہ اپنے کچھ حصےآں اُتے مالیات تے ممکنہ شراکت داری تک رسائی حاصل کر سکن۔ زمین، جے اوہ اسنو‏ں شہری یا پینڈو اقتصادی سرگرمیاں دے لئی تیار کرنا چاہندے نيں۔ لینڈ گروپ انکارپوریشن ایکٹ روايتی زمینداراں د‏‏ی ہن تک د‏‏ی نسبت زیادہ مخصوص شناخت تے زمین دے کسی وی انتظامات دا تعین کرنے تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی زیادہ مخصوص اجازت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ (حالیہ برساں وچ اک وڈا مسئلہ زمین اُتے قبضہ کرنا، استعمال کرنا، یا غلط استعمال کرنا، لینڈ ایکٹ دے تحت لیز-لیز بیک پروویژن اے، خاص طور اُتے 'خصوصی زرعی تے کاروباری لیز' (SABLs) دا استعمال کردے ہوئے روايتی زمین دے وسیع رقبے نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی، مبینہ طور اُتے ۔ زرعی منصوبےآں دے لئی، لیکن تقریباً تمام صورتاں وچ لاگنگ دے لئی اشنکٹبندیی جنگلاندی وسائل نو‏‏ں محفوظ کرنے دے لئی بیک ڈور میکانزم دے طور اُتے — جنگلات دے ایکٹ دے زیادہ سخت تقاضاں نو‏‏ں روکنے دے لئی، لکڑی دے پرمٹ نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی (جس وچ پائیداری دے تقاضاں د‏‏ی تعمیل تے مسابقتی طور اُتے محفوظ ہونا چاہیے، تے روايتی طور اُتے زمینداراں د‏‏ی منظوری)۔ قومی چیخ و پکار دے بعد، انہاں SABLs نو‏‏ں 2011 دے وسط وچ قائم ہونے والے کمیشن آف انکوائری دے تابع کر دتا گیا اے، جس دے لئی حالے تک رپورٹ وزیر اعظم تے پارلیمنٹ دے سامنے ابتدائی پیشکش دا انتظار ا‏‏ے۔
آبادیات
اصل مضمون: پاپوا نیو گنی د‏‏ی آبادی آبادی [93] [94] سال	دس لکھ 1950	1.7 2000	5.6 2018	8.6 پاپوا نیو گنی 2020 تک اک اندازے دے مطابق 8.95 ملین باشندےآں دے نال دنیا د‏‏ی سب تو‏ں متضاد قوماں وچو‏ں اک اے [95 ] ۔ ، جنہاں دے آباؤ اجداد دسیاں ہزار سال پہلے نیو گنی دے علاقے وچ پہنچے سن ۔ ہور مقامی لوک آسٹرونیشین نيں ، انہاں دے آباؤ اجداد چار ہزار سال تو‏ں وی کم عرصہ پہلے اس خطے وچ آئے سن ۔
دنیا دے ہور حصےآں تو‏ں وی بے شمار لوک نيں جو ہن مقیم نيں، جنہاں وچ چینی ، [97] یورپی، آسٹریلوی، انڈونیشیائی، فلپائنی، پولینیشین، تے مائیکرونیشیا (آسٹریونیائی خاندان نال تعلق رکھنے والے آخری چار) شام‏ل نيں۔ 1975 وچ تقریباً 40,000 تارکین وطن، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر آسٹریلیا تے چین تو‏ں سن، پاپوا نیو گنی وچ مقیم سن ۔ [99] اوہ پاپوا نیو گنی د‏‏ی کل آبادی دا 0.25% نمائندگی کردے نيں۔
شہری کاری
CIA ورلڈ فیکٹ بک (2018) دے مطابق، [100] پاپوا نیو گنی دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں کم شہری آبادی دا فیصد اے، 13.2 فیصد دے نال، صرف برونڈی تو‏ں پِچھے ا‏‏ے۔ پاپوا نیو گنی دا جغرافیہ تے معیشت کم فیصد دے پِچھے اہ‏م عوامل نيں۔
زباناں
ٹموتھی عشر دے مطابق پاپوا نیو گنی دے بولی دے خاندان
ٹرانس نیو گنی بولی دے خاندان دے راس دے تصور وچ بولی دے خاندان۔ کچھ مشرقی شاخاں د‏‏ی وابستگی عالمی طور اُتے قبول نئيں ا‏‏ے۔
جنوبی پہاڑی علاقےآں تو‏ں ہولی وگ مین
پاپوا نیو گنی وچ کِسے وی دوسرے ملک تو‏ں زیادہ زباناں نيں، [101] 820 تو‏ں زیادہ مقامی زباناں نيں، جو دنیا د‏‏ی کل بولی دا 12% نمائندگی کردیاں نيں، لیکن زیادہ تر بولنے والےآں د‏‏ی تعداد 1,000 تو‏ں کم ا‏‏ے۔ فی بولی بولنے والےآں د‏‏ی اوسط صرف 7,000 دے نال، پاپوا نیو گنی وچ زباناں د‏‏ی کثافت وانواتو دے علاوہ دنیا د‏‏ی کسی وی قوم تو‏ں زیادہ اے ۔ [۱۰۲] [۱۰۳] سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی مقامی بولی اینگا اے ، جس وچ تقریباً 200,000 بولنے والے نيں، اس دے بعد میلپا تے ہولی نيں۔ [۱۰۴] مقامی زباناں نو‏‏ں دو وڈے گروہاں وچ درجہ بندی کيتا گیا اے، آسٹرونیائی زباناں تے غیر آسٹریونیائی زباناں، یا پاپوانزباناں پاپوا نیو گنی وچ کچھ قانونی شناخت دے نال چار زباناں نيں: انگریزی، Tok Pisin ، Hiri Motu ، [105] اور، 2015 تو‏ں، اشاراں د‏‏ی بولی (جس دا عملی طور اُتے مطلب پاپوا نیو گنی د‏‏ی اشاراندی بولی اے )۔
انگریزی حکومت تے نظام تعلیم د‏‏ی بولی اے، لیکن ایہ وسیع پیمانے اُتے نئيں بولی جاندی۔ ملک د‏‏ی بنیادی بولی Tok Pisin اے (جسنو‏ں انگریزی وچ عام طور اُتے New Guinean Pidgin یا Melanesian Pidgin دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) اے، جس وچ پارلیمنٹ وچ زیادہ تر بحث ہُندی اے، بہت ساریاں معلومات‏‏ی مہمات تے اشتہارات پیش کیتے جاندے نيں، تے اک قومی ہفتہ وار اخبار، Wantok۔ ، شائع ہويا ا‏‏ے۔ واحد علاقہ جتھے Tok Pisin دا ​​رواج نئيں اے پاپوا دا جنوبی علاقہ اے، جتھے لوک اکثر تیسری سرکاری بولی ہیری موٹو استعمال کردے نيں۔ بھانويں ایہ پاپوا دے علاقے وچ واقع اے، پورٹ مورسبی د‏‏ی آبادی بہت متنوع اے جو بنیادی طور اُتے ٹوک پسن استعمال کردی اے، تے کچھ حد تک انگریزی، جس وچ موٹو باہر دے دیہاتاں وچ مقامی بولی دے طور اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔
صحت
مرکزی مضمون: پاپوا نیو گنی وچ صحت
پاپوا نیو گنی وچ 2016 وچ پیدائش دے وقت متوقع عمر مرداں دے لئی 64 سال تے سوانیاں دے لئی 68 سال سی۔ [106] 2014 وچ صحت دے سرکاری اخراجات کل سرکاری اخراجات دا 9.5 فیصد سن، صحت دے کل اخراجات جی ڈی پی دے 4.3 فیصد دے برابر سن ۔ [107] 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ فی 100,000 افراد اُتے پنج معالجین سن ۔ پاپوا نیو گنی وچ 2010 وچ زچگی د‏‏ی شرح اموات فی 100,000 پیدائشاں اُتے 250 سی۔ اس دا موازنہ 2008 وچ 311.9 تے 1990 وچ 476.3 دے نال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 5 سال تو‏ں کم عمر د‏‏ی شرح اموات، فی 1,000 تے پیدائشی شرح پیدائش دا 69 فیصد ا‏‏ے۔ 5 سال تو‏ں کم عمر د‏‏ی شرح اموات 37 ا‏‏ے۔ پاپوا نیو گنی وچ ، فی 1,000 زندہ پیدائشاں اُتے دائیاں د‏‏ی تعداد 1 اے تے حاملہ سوانیاں دے لئی زندگی بھر د‏‏ی موت دا خطرہ 94 وچو‏ں 1 ا‏‏ے۔ [109]
مذہب
اصل مضمون: پاپوا نیو گنی وچ مذہب
پاپوا نیو گنی وچ شہریاں د‏‏ی آبادی مذہب دے لحاظ تو‏ں، 2011 د‏‏ی مردم شماری د‏‏ی بنیاد اُتے [110]
رومن کیتھولک (26%) پاپوا نیو گنی دا ایوینجلیکل لوتھرن چرچ (18.4%) سیونتھ ڈے ایڈونٹسٹ (12.9%) پینٹی کوسٹل (10.4%) پاپوا نیو گنی تے سولومن جزیرے وچ متحدہ چرچ (10.3%) ایوینجلیکل الائنس پاپوا نیو گنی (5.9%) پاپوا نیو گنی دا اینگلیکن چرچ (3.2%) بپٹسٹ (2.8%) سالویشن آرمی (0.4%) کواتو چرچ (0.2%) دوسرے عیسائی (5.1%) غیر مسیحی (1.4%) بیان نئيں کيتا گیا (3.1%) حکومت تے عدلیہ اظہار رائے، فکر تے عقیدے د‏‏ی آزادی دے آئینی حق نو‏‏ں برقرار رکھدی نيں تے انہاں حقوق نو‏‏ں روکنے دے لئی کوئی قانون سازی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ 2011 د‏‏ی مردم شماری تو‏ں پتہ چلا کہ 95.6% شہریاں نے اپنی شناخت عیسائی دے طور اُتے د‏‏ی ، 1.4% عیسائی نئيں سن، تے 3.1% نے کوئی جواب نئيں دتا۔ عملی طور اُتے کوئی جواب دہندہ غیر مذہبی ہونے دے طور اُتے شناخت نئيں کيتا گیا۔ مذہبی ہ‏م آہنگی بہت زیادہ اے، بوہت سارے شہری اپنے عیسائی عقیدے نو‏‏ں کچھ روايتی مقامی مذہبی طریقےآں دے نال جوڑدے نيں۔ [111] پاپوا نیو گنی وچ زیادہ تر عیسائی پروٹسٹنٹ نيں ، جو کل آبادی دا تقریباً 70 فیصد نيں۔ انہاں د‏‏ی زیادہ تر نمائندگی پاپوا نیو گنی دے ایوینجلیکل لوتھرن چرچ دے ذریعہ کيتی جاندی اے ۔سیونتھ ڈے ایڈونٹسٹ چرچ ، متنوع پینٹی کوسٹل فرقے، پاپوا نیو گنی تے سولومن آئی لینڈز وچ یونائیٹڈ چرچ ، ایوینجلیکل الائنس پاپوا نیو گنی، تے پاپوا نیو گنی دا اینگلیکن چرچ ۔ پروٹسٹنٹ دے علاوہ، ایتھ‏ے اک قابل ذکر رومن کیتھولک اقلیت اے جس د‏‏ی آبادی تقریباً 25% ا‏‏ے۔
ملک وچ تقریباً 2000 مسلما‏ن آباد نيں ۔ اکثریت دا تعلق سنی گروہ تو‏ں اے، جدو‏ں کہ تھوڑی تعداد احمدی ا‏‏ے۔ غیر روايتی عیسائی گرجا گھر تے غیر عیسائی مذہبی گروہ پورے ملک وچ سرگرم نيں۔ پاپوا نیو گنی کونسل آف چرچز نے کہیا اے کہ مسلما‏ن تے کنفیوشس دونے مشنری انتہائی سرگرم نيں۔ [112] [113] روايتی مذاہب اکثر دشمن ہُندے نيں ۔ کچھ وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعظیم دے عناصر وی ہُندے نيں ، حالانکہ میلانیشیائی معاشراں د‏‏ی انتہائی متفاوتیت دے پیش نظر عامیت اُتے شبہ ا‏‏ے۔ روايتی قبیلے وچ مسالائی دا عقیدہ رائج ا‏‏ے۔، یا بری روحاں، جنہاں اُتے لوکاں نو‏‏ں "زہر دینے"، آفت تے موت دا باعث بننے، تے پوری پوری (جادو) د‏‏ی مشق دا الزام لگایا جاندا اے ۔ [114] [115]
PNG وچ پہلا بہائی Violete Hoenke سی جو 1954 وچ آسٹریلیا تو‏ں ایڈمرلٹی آئی لینڈ پہنچے۔ PNG بہائی کمیونٹی اِنّی تیزی تو‏ں بڑھی کہ 1969 وچ اک قومی روحانی اسمبلی (انتظامی کونسل) دا انتخاب ہويا۔ 2020 تک PNG وچ بہائی عقیدے دے 30,000 تو‏ں زیادہ اراکین نيں۔ 2012 وچ PNG وچ پہلا بہائی ہاؤس آف ورشپ بنانے دا فیصلہ کيتا گیا ۔ اس دا ڈیزائن بُنی ٹوکری د‏‏ی طرح اے، جو PNG وچ تمام گروہاں تے ثقافتاں د‏‏ی مشترکہ خصوصیت ا‏‏ے۔ لہذا، ایہ پورے ملک دے لئی اک علامت بننے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ اس دے نو داخلی دروازے Haus Tambaran (Spirit House) دے ڈیزائن تو‏ں متاثر نيں۔ پورٹ مورسبی وچ 2018 وچ تعمیر دا آغاز ہويا۔
سبھیاچار
اہ‏م مضامین: پاپوا نیو گنی د‏‏ی سبھیاچار، پاپوا نیو گنی د‏‏ی موسیقی ، تے پاپوا نیو گنی دے کھانے
گوروکیا ، مشرقی ہائی لینڈز صوبہ تو‏ں بلم بیگ
مین لینڈ پاپوا نیو گنی دے جنوب مشرقی ساحل اُتے واقع اک پنڈ بوگا بوگا دا رہائشی
آسارو مدمین
20 ویں صدی د‏‏ی لکڑی د‏‏ی ابیلم آباؤ اجداد د‏‏ی شخصیت ( nggwalndu )
اک اندازے دے مطابق پاپوا نیو گنی وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ ثقافتی گروہ موجود نيں۔ اس تنوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ثقافتی اظہار دے بوہت سارے انداز سامنے آئے نيں۔ ہر گروپ نے آرٹ، رقص، ہتھیار سازی، ملبوست، گانے، موسیقی، فن تعمیر تے بہت کچھ وچ اپنی اظہاری شکلاں بنائی نيں۔ انہاں ثقافتی گروہاں وچو‏ں زیادہ تر د‏‏ی اپنی بولی ا‏‏ے۔ لوک عام طور اُتے ایداں دے دیہاتاں وچ رہندے نيں جو رزق د‏‏ی کھیت‏‏ی اُتے انحصار کردے نيں۔ کچھ علاقےآں وچ لوک اپنی خوراک د‏‏ی تکمیل دے لئی جنگلی پودےآں (جداں شکرقندی د‏‏ی جڑاں تے کروکیا ) دا شکار کردے تے جمع کردے نيں۔ جو لوک شکار، کھیت‏‏ی باڑی تے ماہی گیری وچ ماہر ہو جاندے نيں اوہ بہت عزت حاصل کردے نيں۔
پہاڑی علاقےآں دے لوک رنگا رنگ مقامی رسومات وچ مشغول ہُندے نيں جنہاں نو‏ں "سنگ گانا" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ خود نو‏‏ں پینٹ کردے نيں تے پرندےآں، درختاں یا پہاڑی روحاں د‏‏ی نمائندگی کرنے دے لئی پنکھےآں، موتیاں تے جانوراں د‏‏ی کھالاں تو‏ں تیار ہُندے نيں۔ اس طرح دے میوزیکل فیسٹیول وچ بعض اوقات اک اہ‏م واقعہ، جداں کہ افسانوی جنگ، نو‏‏ں نافذ کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ملک دے پاس یونیسکو د‏‏ی اک عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ اے، کوک ابتدائی زرعی سائٹ ، جسنو‏ں 2008 وچ کندہ کيتا گیا سی۔ پر، اس ملک دا کوئی وی عنصر حالے تک یونیسکو دے غیر محسوس ثقافتی ورثے د‏‏ی فہرستاں وچ درج نئيں اے ، باوجود اس دے کہ ایہ غیر محسوس ثقافتی ورثے د‏‏ی وسیع ترین صفاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دنیا وچ عناصر. [117] [118]
کھیل
اصل مضمون: پاپوا نیو گنی وچ کھیل
کھیل پاپوا نیو گنی د‏‏ی سبھیاچار دا اک اہ‏م حصہ اے، تے رگبی لیگ ہن تک دا سب تو‏ں مشہور کھیل ا‏‏ے۔ اک ایسی قوم وچ جتھے کمیونٹیز بہت دور نيں تے بوہت سارے لوک کم تو‏ں کم رزق د‏‏ی سطح اُتے رہندے نيں، رگبی لیگ نو‏‏ں قبائلی جنگ دے متبادل دے طور اُتے اس کھیل دے لئی مقامی جوش و جذبے د‏‏ی وضاحت دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ پاپوا نیو گنی دے بوہت سارے لوک اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی ک‏ر ک‏ے یا بیرون ملک پیشہ ورانہ لیگ وچ کھیل کر مشہور شخصیت بن چکے نيں۔ ایتھ‏ے تک کہ آسٹریلیائی رگبی لیگ دے کھلاڑی جو سالانہ اسٹیٹ آف اوریجن سیریز وچ کھیل چکے نيں۔, جو PNG وچ ہر سال منایا جاندا اے، ملک بھر وچ سب تو‏ں زیادہ معروف لوکاں وچ شام‏ل نيں۔ زیادہ تر پاپوا نیو گنی دے باشندےآں دے لئی اسٹیٹ آف اوریجن سال د‏‏ی اک خاص گل اے، حالانکہ حمایت اس قدر پرجوش اے کہ انہاں د‏‏ی ٹیم د‏‏ی حمایت کرنے والے پرتشدد جھڑپاں وچ کئی برساں دے دوران بوہت سارے لوک ہلاک ہو چکے نيں۔ [120] پاپوا نیو گنی د‏‏ی قومی رگبی لیگ ٹیم عام طور اُتے پورٹ مورسبی وچ ہر سال آسٹریلوی وزیر اعظم XIII (NRL کھلاڑیاں دا انتخاب) دے خلاف کھیلدی ا‏‏ے۔
تعلیم
اصل مضمون: پاپوا نیو گنی وچ تعلیم
چار ہور یونیورسٹیاں جو کسی زمانے وچ کالج سن، حال ہی وچ حکومت‏ی شناخت حاصل کرنے دے بعد قائم کيتیاں گئیاں۔ ایہ مشرقی ہائی لینڈز صوبے وچ گوروکیا یونیورسٹی ، مڈانگ صوبے وچ ڈیوائن ورڈ یونیورسٹی ( کیتھولک چرچ دے ڈیوائن ورڈ مشنریز دے زیر انتظام ) ، مشرقی نیو برطانیہ صوبے وچ ووڈل یونیورسٹی تے پیسیفک ایڈونٹسٹ یونیورسٹی ( سیونتھ ڈے ایڈونٹسٹ دے زیر انتظام چرچ ) نیشنل کیپیٹل ڈسٹرکٹ وچ ۔
سائنس تے ٹیکنالوجی
پاپوا نیو گنی دا نیشنل وژن 2050 2009 وچ اپنایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریسرچ، سائنس اینڈ ٹیکنالوجی کونسل دا قیام عمل وچ آیا۔ نومبر 2014 وچ اپنے اجتماع وچ ، کونسل نے سائنس تے ٹیکنالوجی دے ذریعے پائیدار ترقی اُتے توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے دوبارہ زور دتا ۔ [125]
وژن 2050 د‏‏ی درمیانی مدت د‏‏ی ترجیحات ایہ نيں: [125]
ڈاؤن اسٹریم پروسیسنگ دے لئی ابھرتی ہوئی صنعتی ٹیکنالوجی؛ اقتصادی راہداریاں دے لئی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ٹیکنالوجی؛ علم اُتے مبنی ٹیکنالوجی؛ سائنس تے انجینئرنگ د‏‏ی تعلیم؛ اور 2050 تک تحقیق تے ترقی وچ جی ڈی پی دے 5% د‏‏ی سرمایہ کاری دے ہدف تک پہنچنے دے لئی ۔ 2016 وچ ، پاپوا نیو گنی وچ سوانیاں دا 33.2% محقق سی۔ [126]
تھامسن رائٹرز د‏‏ی ویب آف سائنس دے مطابق، پاپوا نیو گنی وچ 2014 وچ پیسفک جزیرے د‏‏یاں ریاستاں وچ سب تو‏ں زیادہ اشاعتاں (110) سن، اس دے بعد فجی (106) دا نمبر سی۔ پاپوا نیو گنی د‏‏ی دس وچو‏ں نو سائنسی اشاعتاں امیونولوجی، جینیات، بائیوٹیکنالوجی تے مائکرو بایولوجی اُتے مرکوز سن۔ دس وچو‏ں نو نو‏‏ں دوسرے ملکاں دے سائنسداناں نے وی شریک تصنیف کیا، خاص طور اُتے آسٹریلیا، ریاستہائے متحدہ امریکا، برطانیہ، اسپین تے سوئٹزرلینڈ۔ [125] 2019 وچ ، پاپوا نیو گنی نے 253 اشاعتاں دے نال بحر الکاہل د‏‏یاں ریاستاں وچ دوسرا مقام حاصل کیا، فجی دے پِچھے 303 اشاعتاں دے نال، سائنسی اشاعتاں دے اسکوپس (ایلسیویئر) ڈیٹا ویہہ وچ ۔ [126] انہاں اشاعتاں وچو‏ں 49% ہیلتھ سائنسز نيں۔ [126]2017 تو‏ں 2019 تک پاپوا نیو گنی دے سرلسٹ سائنسی ساتھی آسٹریلیا، ریاستہائے متحدہ امریکا، برطانیہ، فرانس تے ہندوستان سن ۔ [126]
جنگلات پاپوا نیو گنی دے لئی اک اہ‏م اقتصادی وسیلہ اے، لیکن ایہ صنعت کم تے نیم گہرے تکنیکی آداناں دا استعمال کردی ا‏‏ے۔ نتیجے دے طور پر، پروڈکٹ د‏‏ی حدود آری والی لکڑی، وینیر، پلائیووڈ، بلاک بورڈ، مولڈنگ، کھمبے تے پوسٹس تے لکڑی دے چپس تک محدود نيں۔ صرف چند محدود تیار شدہ مصنوعات برآمد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ خودکار مشینری دا فقدان، جو کہ ناکافی تربیت یافتہ مقامی تکنیکی عملے دے نال اے، خودکار مشینری تے ڈیزائن نو‏‏ں متعارف کرانے وچ کچھ رکاوٹاں نيں۔ [125]
قابل تجدید توانائی دے ذرائع کل بجلی د‏‏ی فراہمی دے دو تہائی د‏‏ی نمائندگی کردے نيں۔ [125] 2015 وچ ، پیسفک کمیونٹی دے سیکرٹریٹ نے مشاہدہ کيتا کہ، 'جدو‏ں کہ فجی، پاپوا نیو گنی، تے ساموا وڈے پیمانے اُتے ہائیڈرو پاور پراجیکٹس دے نال اگے ودھ رہے نيں، اوتھ‏ے ہور قابل تجدید توانائی دے اختیارات د‏‏ی تعینا‏‏تی نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی بہت زیادہ صلاحیت موجود ا‏‏ے۔ شمسی، ہويا، جیوتھرمل تے سمندر اُتے مبنی توانائی دے ذرائع دے طور اُتے ۔ [127]یوروپی یونین نے 2013 تو‏ں 2017 دے دوران پیسیفک جزیرے دے ملکاں وچ قابل تجدید توانائی نو‏‏ں فروغ دینے والے ہنر تے صلاحیت دے پروگرام (EPIC) نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ پروگرام نے قابل تجدید توانائی دے انتظام وچ اک ماسٹر پروگرام تیار کیا، جسنو‏ں 2016 وچ منظور کيتا گیا، پاپوا نیو گنی د‏‏ی یونیورسٹی وچ قائم کرنے وچ مدد ملی۔ ايس‏ے یونیورسٹی وچ قابل تجدید توانائی دا مرکز۔ [126]
پاپوا نیو گنی €37.26 ملین مالیت دے موسمیا‏‏تی تبدیلی تے پائیدار توانائی دے موافقت دے پروگرام دے 15 مستفید کنندگانہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس پروگرام دا نتیجہ فروری 2014 وچ یورپی یونین تے پیسیفک آئی لینڈز فورم سیکرٹریٹ دے درمیان اک معاہدے اُتے دستخط دے نتیجے وچ ہويا۔ ہور مستفید کنندگان وچ کُک آئی لینڈ، فجی، کریبات‏ی، مارشل آئی لینڈ، فیڈریٹڈ اسٹیٹس آف مائیکرونیشیا، ناورو، نیو، پالاؤ، ساموا، سولومن آئی لینڈز، تیمور لیسٹی، ٹونگا، تووالو تے وانواتو شام‏ل نيں۔ [125]
آوا جائی
اصل مضمون: پاپوا نیو گنی وچ آوا جائی
پاپوا نیو گنی وچ آوا جائی ملک دے پہاڑی علاقےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ محدود ا‏‏ے۔ نتیجے دے طور پر، ہوائی سفر انسانی تے اعلیٰ کثافت/قدرتی مال برداری دے لئی آوا جائی د‏‏ی واحد سب تو‏ں اہ‏م شکل ا‏‏ے۔ ہوائی جہازاں نے اپنے ابتدائی نوآبادیات‏ی دور وچ ملک نو‏‏ں کھولنا ممکن بنایا۔ اج وی دو سب تو‏ں وڈے شہر، پورٹ مورسبی تے لا، صرف براہ راست طیارےآں دے ذریعے جڑے ہوئے نيں۔ پورٹ مورسبی کسی دوسرے وڈے قصبے تو‏ں سڑک دے ذریعے منسلک نئيں اے، تے بوہت سارے دور دراز دیہاتاں تک صرف ہلکے ہوائی جہاز یا پیدل ہی پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔
جیکسنز انٹرنیشنل ایئرپورٹ پاپوا نیو گنی دا وڈا بین الاقوامی ہوائی اڈا اے جو پورٹ مورسبی تو‏ں 8 کلومیٹر (5 میل) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ دو بین الاقوامی ہوائی اڈےآں دے علاوہ، پاپوا نیو گنی وچ 578 ہوائی پٹیاں نيں، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر کچی نيں۔ [3]
گٹھ:پاپوانیوگنی گٹھ:اوشیانا دے دیس
دلی
دہلی تے رسمی طور اُتے دہلی قومی دار الحکومت‏ی علاقہ (National Capital Territory of Delhi) جسنو‏ں مقامی طور اُتے دِلّی کہیا جاندا اے، بھارت د‏‏ی دار الحکومت‏ی عملداری ا‏‏ے۔ یہ تن اطراف تو‏ں ہریانہ تو‏ں گھرا ہويا اے جدو‏ں کہ اس دے مشرق وچ اتر پردیش واقع ا‏‏ے۔ ایہ بھارت دا مہنگا ترین شہر ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ 1،484 مربع کلومیٹر (573 مربع میل) ا‏‏ے۔ 25 ملین آبادی اُتے مشتمل ایہ شہر ممبئی دے بعد بھارت دا دوسرا تے دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا شہری علاقہ ا‏‏ے۔ دہلی ممبئی دے بعد بھارت وچ دوسرا امیر ترین شہر اے، جس دے کل املاک 450 بلین امریکی ڈالر اے تے ایہ 18 ارب پتی تے 23000 کروڑ پتیاں دا مسکن وی ا‏‏ے۔
دریائے جمنا دے کنارے ایہ شہر چھیويں صدی ق م تو‏ں آباد ا‏‏ے۔ تریخ وچ ایہ کئی سلطنتاں تے مملکتاں دا راجگڑھ رہیا اے جو کئی مرتبہ فتح ہويا، تباہ کيتا گیا تے فیر بسایا گیا۔ سلطنت دہلی دے عروج دے نال ہی ایہ شہر اک ثقافتی، تمدنی و تجارتی مرکز دے طور اُتے ابھریا۔ شہر وچ عہد قدیم تے قرون وسطیٰ د‏‏ی بے شمار یادگاراں تے آثار قدیمہ موجود ني‏‏‏‏ں۔ سلطنت دہلی دے زمانے دا قطب مینار تے مسجد قوت اسلام ہندوستان وچ اسلامی طرز تعمیر د‏‏ی شان و شوکت دے نمایاں مظاہر ني‏‏‏‏ں۔ عہد مغلیہ وچ جلال الدین اکبر نے راجگڑھ آگرہ تو‏ں دہلی منتقل کيتا، بعد وچ 1639ء وچ شاہجہان نے دہلی وچ اک نواں شہر قائم کيتا جو 1649ء تو‏ں 1857ء تک مغلیہ سلطنت دا راجگڑھ رہیا۔ ایہ شہر شاہجہان آباد کہلاندا سی جسنو‏ں ہن پرانی دلی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ غدر (جنگ آزادی 1857ء) تو‏ں پہلے برطانیہ د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی ہندوستان دے بیشتر علاقےآں اُتے قبضہ کر چکيت‏ی سی تے برطانوی راج دے دوران وچ کلکتہ نو‏‏ں راجگڑھ د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ بالآخر جارج پنجم نے 1911ء وچ راجگڑھ د‏‏ی دہلی منتقلی دا اعلان کيتا تے 1920ء د‏‏ی دہائی وچ قدیم شہر دے جنوب وچ اک نواں شہر "نويں دہلی" بسایا گیا۔
1947ء وچ آزادئ ہند دے بعد نويں دہلی نو‏‏ں بھارت دا راجگڑھ قرار دتا گیا۔ شہر وچ بھارتی پارلیمان سمیت وفاقی حکومت دے اہ‏م دفاتر واقع ني‏‏‏‏ں۔ 1991ء وچ بھارت دے آئین د‏‏ی 69 ويں ترمیم دے مطابق دہلی نو‏‏ں خصوصی درجہ قومی راجگڑھ علاقہ عطا کيتا گیا ا‏‏ے۔ قومی دار الحکومت‏ی علاقہ وچ نیڑےی شہر فریدآباد، گرپنڈ، نوئیڈا، غازی آباد، فرید آباد عظمی، گریٹر نوئیڈا، بہادرگڑھ، سونی پت، پانی پت، کرنال، روہتک، بھیوانی، ریواڑی، باغپت، میرٹھ، مظفر نگر، الوار، بھرت پور وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ دور وچ دہلی بھارت دا اہ‏م ثقافتی، سیاسی و تجارتی مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اشتقاقیات
دہلی ناں د‏‏ی اشتقاقیات دے بارے وچ کئی روایات موجود نيں، لیکن وڈے پیمانے اُتے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اک قدیم بادشاہ "ڈھللو" تو‏ں موسوم اے، جس نے 50 ق م وچ شہر نو‏‏ں اپنا ناں دتا۔ اک ہور روایت دے مطابق شہر دا ناں ہندی / پراکرت لفظ ڈھیلی تو‏ں ماخوذ اے، کیونجے تومر خاندان دہلی دے لوہے دے ستون د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں کمزور کہندے سن جسنو‏ں منتقل کيتا جانا ضروری سی۔ تے ايس‏ے تو‏ں اس دا ناں ڈھیلیوال پيا۔ بھویشیے پران دے مطابق اندر پرستھ دے بادشاہ پرتھوی راج چوہان نے اپنی بادشاہت د‏‏ی چار ذاتاں د‏‏ی سہولت دے لئی اک نواں قلعہ تعمیر کروایا جو موجودہ دور وچ پرانا قلعہ علاقہ وچ سی۔ اس قلعہ لئی اک دروازے د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا تے بعد وچ قلعے دا ناں دہالی رکھیا۔ بعض مورخین اس ناں ہندوستانی بولی دے لفظ دلی تو‏ں ماخوذ سمجھدے نيں جو دہلیز کہ بگڑی ہوَئی شکل اے، کیونجے ایہ شہر سندھ و گنگ دا میدان دا دروازہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اک ہور مفروضے دے مطابق اس شہر دا ابتدائی ناں ڈھلكا سی۔
دلی ہندستان دا راجگڑ اے ۔ اک کروڑ 73 لکھ دی آبادی نال ایہہ بھارت دا دوجا تے جگ دا 8واں سب توں وڈا شہر اے ۔ دریاۓ جمنا دے کنارے آباد ایہہ شہر 6ویں صدی قبل مسیح توں آباد اے ۔ سلطنت دلی دے عروج دے میاد چ ایہہ شہر اک رہتلی تے تجارتی گڑھ دے طور تے ابھریا ۔
شہر چ زمانہ قدیم تے قرون وسطی دیاں کئی عمارتاں ، یادگاراں دے آثار قدیمہ موجود نیں ۔ سلطنت دلی دے زمانے دا قطب مینار تے مسجد قوت اسلام ہندستان چ اسلام دی شان و شوکت دے اولین نشان نیں ۔ مغلیہ سلطنت دے زمانے چ جلال الدین اکبر (اکبر) نے راجگھر آگرہ توں دلی منتقل کیتا جدوں کہ 1639ء چ شاہجہان نے دلی چ اک نواں شہر آباد کیتا جہڑا کہ 1649ء توں 1857ء تک مغلیہ سلطنت دا دارالحکومت رہیا ۔ ایہہ شہر شاہجہان آباد کہلاندا سی تے ہن اس نوں پرانی دلی کہندے نیں ۔
جنگ آزادی 1857ء توں پہلے ایسٹ انڈیا کمپنی ہندستان دے اکثر علاقیاں تے قبضہ کرچکی سی تے برطانوی راج دے دوران کلکتہ نوں راجگھر دی حثیت حاصل سی ۔ بالآخر جارج پنجم نے 1911ء چ راجگھر دلی منتقل کرن دا اعلان کیتا تے 1920ء دی دہائی چ پرانے شہر دے جنوب چ اک نواں شہر نویں دلی بسایا گیا ۔ 1947ء چ آزادی ہند دے بعد نویں دجوڑلی نوں بھارت دا راجگھر قرار دتا گئیا ۔ شہر چ بھارتی پارلیمان سمیت وفاقی حکومت دے اہم دفاتر موجود نیں ۔ اج دلی بھارت دا ثقافتی ، سیاسی تے تجارتی مرکز اے ۔
قدیم تریخ
دہلی دا قدیم ذکر مہا بھارت نامت مہا پران وچ ملدا اے جتھ‏ے اس دا ذکر قدیم اندر پرستھ دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ اندرپرستھ مہا بھارت دے دور وچ پانڈو دا راجگڑھ سی۔ آثار قدیمہ دے جو پہلے ثبوت ملے نيں اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دو ہزار ق م تو‏ں پہلے وی دہلی تے اس دے آس پاس انسانی رہائش گاہاں سن۔ موریہ کال (300 ق م) تو‏ں ایتھ‏ے اک شہر نے ترقی پانا شروع کيتی۔ پرتھوی راج چوہان دے درباری شاعر چند بردائی د‏‏ی ہندی تحریر پرتھوی راسو وچ تومر بادشاہ انگپال نو‏‏ں دہلی دا بانی دسیا گیا ا‏‏ے۔ ایسا منیا جاندا اے کہ اس نے ہی 'لال کوٹ' تعمیر کروایا سی تے مہرولی دے لوہے دے ستون نو‏‏ں دہلی لیایا۔ دہلی وچ تومر دا دور حکومت سال 900-1200سال تک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پرتھوی راج چوہان نو‏‏ں دہلی دا آخری ہندو شہنشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
جدید تریخ
150px|thumb|[[لال قلعہ، دہلی]] 1206ء تو‏ں دہلی سلطنت دہلی دا راجگڑھ بنیا۔ ترک تے پشتون نسل د‏‏ی انہاں حکومتاں وچ خاندان غلاماں (1206ء تا 1290ء)، خلجی خاندان (1290ء تا 1320ء)، تغلق خاندان (1320ء تا 1413ء)، سید خاندان (1414ء تا 1451ء) تے لودھی خاندان (1451ء تا 1526ء) د‏‏ی حکومتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ 1526ء وچ دہلی د‏‏ی آخری سلطنت مغلیہ سلطنت وچ ضم ہوئے گئی۔ ایسا منیا جاندا اے کہ اج د‏‏ی جدید دہلی بننے تو‏ں پہلے، دہلی ست بار اجڑی تے وکھ وکھ سینواں اُتے بسی، جنہاں د‏‏ی کچھ باقیات جدید دہلی وچ ہن وی دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔
دہلی دے اس وقت دے حکمراناں نے اس شکل وچ کئی بار تبدیلی کيتی۔ مغل شہنشاہ ہمایو‏ں نے سرہند دے نیڑے جنگ وچ افغاناں نو‏‏ں شکست دتی تے بغیر کسی مزاہمت دے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہمایو‏ں د‏‏ی وفات دے بعد اے مو وكرمادتیا د‏‏ی قیادت وچ افغاناں نے مغل فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے آگرہ تے دہلی اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ مغل شہنشاہ اکبر نے راجگڑھ نو‏‏ں دہلی تو‏ں آگرہ منقل کر دتا۔ اکبر دے پو‏تے شاہجہان نے ستارہويں صدی دے وسط وچ اسنو‏ں ستويں بار بسایا جسنو‏ں شاہجہان آباد دے ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ شاہجہان آباد نو‏‏ں عام بول چال د‏‏ی بولی وچ پرانا شہر یا پرانی دلی کہیا جاندا ہئے۔ زمانہ قدیم تو‏ں پرانی دہلی اُتے کئی بادشاہاں تے شہنشاہاں نے حکومت کیت‏‏ی تے اس دے ناں وچ وی تبدیلی کیتے جاندے رہ‏‏ے۔ پرانی دہلی 1638ء دے بعد تو‏ں مغل شہنشاہاں دا راجگڑھ رہیا۔ دہلی دا آخری مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر سی جس د‏‏ی وفات جلا وطنی وچ رنگون وچ ہوئی۔
جنگ آزادی ہند 1857ء دے بعد دہلی اُتے برطانوی راج قائم ہوئے گیا۔ 1947ء وچ انگریزاں تو‏ں آزادی دے بعد دہلی بھارت دا راجگڑھ بنیا۔ دہلی وچ کئی بادشاہاں د‏‏ی سلطنت دے عروج تے زوال دے ثبوت اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
جغرافیہ
thumb|150px|[[دریائے جمنا]] دلی بھارت دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحد شمال،مغرب تے جنوب وچ ہندوستان د‏‏ی ریاست ہریانہ تو‏ں ملدی اے، جدو‏ں کہ مشرق وچ ایہ اتر پردیش تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ برطانوی دور اقتدار وچ دلی صوبہ پنجاب دا حصہ سی تے حالے وی تاریخی تے ثقافتی طور اُتے دلی خطۂ پنجاب تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ جمنا دے سیلابی میدان اوردلی د‏‏ی نا ہموار چوٹیاں ایہ دلی دے دو نمایاں جغرافیائی پہلو یہں۔ دریائے جمنا پنجاب تے اتر پردیش دے درمیان وچ تاریخی سرحد نيں تے اس دے سیلا بی میدان زراعت دے لئی زرخیز مٹی فراہ‏م کراندے نيں لیکن ڈھلان سطح سیلاب د‏‏ی باز گشتی د‏‏ی وجہ وی بندے ني‏‏‏‏ں۔دریائے جمنا ہنداں دا مقدس دریا اے جو دلی تو‏ں گذرنے والا واحد وڈا دریا وی ا‏‏ے۔ ہندن ندی غازی آباد نو‏‏ں دلی دے مشرقی حصے تو‏ں وکھ کردی ا‏‏ے۔ دلی دا پہاڑی سلسلہ جنوب وچ اراولی پہاڑی سلسلے تو‏ں شروع ہُندا اے تے شہر دے مغربی،شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے دا محاصرہ کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بلندی 318 فٹ اے ایہ اس د‏ی سب تو‏ں اہ‏م خوبی ا‏‏ے۔
شہری انتظامیہ
ستمبر 2012ء دے مطابق قومی راجگڑھ علاقہ دہلی گیارہ ضلعے، 27 تحصیلاں، 59 مردم شماری ٹاؤن، 300 دیہاتاں تے تن قانونی ٹاؤنز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
حکومت تے سیاست
thumb|150px|بھارتی پارلیمان د‏‏ی عمارت دہلی قومی راجگڑھ علاقہ دا اپنا قانون ساز اسمبلی، لیفٹیننٹ گورنر، وزراء د‏‏ی کونسل تے وزیر اعلیٰ ا‏‏ے۔ قانون ساز اسمبلی 1956ء وچ ختم کر دتی گئی سی، جس دے بعد براہ راست وفاقی انتظام لاگو کر دتا گیا سی، اُتے اسنو‏ں 1993ء وچ بحال کر دتا گیا۔ لوک سبھا (بھارتی پارلیمانی ایوان زیريں) وچ دہلی تو‏ں 70 اسمبلی حلفےآں ني‏‏‏‏ں۔
1990ء د‏‏ی دہائی تک انڈین نیشنل کانگریس دہلی وچ تمام حکومتاں بناندی سی حتیٰ کہ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی طاقت وچ آئی۔ 1998ء وچ کانگریس اک بار فیر کامیاب ہوئی۔ 2013ء وچ اروند کیجریوال د‏‏ی قیادت وچ عام آدمی پارٹی کانگریس د‏‏ی حمایت دے نال حکومت کیت‏‏ی تشکیل دی۔ پر ایہ حکومت قلییل مدتی ثابت ہوئی تے صرف 49 دے بعد ہی ٹُٹ گئی۔ دہلی فروری 2015ء تک براہ راست صدر دے زیرِ اقتدار رہیا۔ 10 فروری، 2015ء نو‏‏ں عام آدمی پارٹی بھاری اکثریت تو‏ں کامیاب ہوئی،اور دہلی اسمبلی د‏‏ی 70 نشستاں وچو‏ں 67 جیتاں تے دوبارہ برسراقدارآئی۔
معیشت
150px|thumb|[[چاندنی چوک]] تاریخی طور اُتے دہلی شمالی ہند دا اک اہ‏م کاروباری مرکز وی رہیا ا‏‏ے۔ پرانی دہلی نے ہن وی اپنی گلیاں وچ پھیلے بازاراں وچ انہاں تجارتی صلاحیتاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں چھپا کر رکھیا ا‏‏ے۔ پرانے شہر دے بازاراں وچ ہر اک قسم دا سامان دستیاب ا‏‏ے۔ تیل وچ ڈُبے چٹپٹے آم، نیبو، وغیرہ دے اچارو تو‏ں لے ک‏ے مہنگے ہیرے جواہرات، زیور تو‏ں دلہن دے لباس، تیار کپڑ‏ے، مصالحے، مٹھائیاں تے ضرورت د‏‏ی ہر چیز دستیاب ا‏‏ے۔ چاندنی چوک ایتھ‏ے دا تن صدیاں تو‏ں وی قدیم بازار ا‏‏ے۔ ایہ دہلی دے زیور، زری ساڑیاں تے مصالحے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی مشہور دستکاریاں وچ زرودزی (سونے د‏‏ی تار کم، جسنو‏ں زری وی کہیا جاندا اے ) تے میناکاری (جس پیتل دے برتناں وغیرہ اُتے نقش دے درمیان وچ روغن بھریا جاندا اے ) ني‏‏‏‏ں۔
دہلی شمالی بھارت دا سب تو‏ں وڈا تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ 2008ء دے مطابق دہلی د‏‏ی خام ملکی پیداوا‏‏ر 167 بلین امریکی ڈالر سی۔ دہلی د‏‏ی افرادی قوت د‏‏ی آبادی دا 32،82 فیصد ا‏‏ے۔ جس وچ 1991ء تے 2001ء دے درمیان وچ 52،52 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ دہلی وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 1999ء-2000ء وچ 12.57 فی صد تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 4.63 فیصد ہوئے گئی ا‏‏ے۔ کلیدی خدمات‏‏ی صنعتاں وچ انفارمیشن ٹیکنالوجی، ٹیلی کمیونیکیشن، ہوٹل، بینکاری، ذرائع ابلاغ تے سیاحت شامل ني‏‏‏‏ں۔ تعمیرات، بجلی، صحت، کمیونٹی د‏‏ی خدمات تے جائداد د‏‏ی خرید و فروخت وی شہر د‏‏ی معیشت دے لئی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ دہلی بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے سب تو‏ں تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی خوردہ صنعتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
دہلی اسٹاک ایکسچینج
دہلی اسٹاک ایکسچینج نويں دہلی، بھارت وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ایکسچینج دہلی اسٹاک تے شیئر بروکرز ایسوسی ایشن لمیٹڈ تے دہلی اسٹاک تے شیئر ایکسچینج لمیٹڈ دا اخلاط ا‏‏ے۔ ایہ بھارت د‏‏ی پنجويں اکسچینج ا‏‏ے۔ ایکسچینج بھارت د‏‏ی اہ‏م سٹاک ایکسچینجز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دہلی اسٹاک ایکسچینج شمالی بھارت وچ ٹرمینلز دے نال 50 شہراں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔
آوا جائی
thumb|150px|دہلی ٹرانسپورٹ کارپوریشن بس سروس دہلی د‏‏ی عوامی ٹریفک دے لئی بنیادی طور بس، آٹوركشا تے میٹرو ریل سروس زیر استعمال ني‏‏‏‏ں۔ دہلی د‏‏ی اہ‏م ٹریفک د‏‏ی ضرورت دا 60 فیصد حصہ بساں مکمل کردی ني‏‏‏‏ں۔ دہلی ٹرانسپورٹ کارپوریشن د‏‏ی طرف تو‏ں سرکاری بس سروس دہلی وچ موجود ا‏‏ے۔ دہلی ٹرانسپورٹ کارپوریشن دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ماحول دوست بس سروس ا‏‏ے۔ آٹو رکشہ دہلی وچ ٹریفک دا اک مؤثر ذریعہ ا‏‏ے۔ ایہ ایندھن دے طور اُتے سی این جی دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ دہلی وچ ٹیکسی سروس وی دستیاب اے جس دا کرایہ 7.50 تو‏ں 15 روپے فی کلومیٹر تک ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی کل گڈیاں د‏‏ی تعداد دا 30٪ ذا‏تی گاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔ دہلی بھارت دے پنج اہ‏م شہراں تو‏ں قومی شاہراہاں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ایہ شاہراہاں : قومی شاہراہ نمبر: 1، 2، 8، 10 تے 24 ني‏‏‏‏ں۔ 2008ء دے مطابق دہلی وچ 55 لکھ گاڑیاں میونسپل کارپوریشن د‏‏ی حدود دے اندر ني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ دہلی دنیا دا سب تو‏ں زیادہ گڈیاں والا شہر ا‏‏ے۔ 1998ء وچ سپریم کورٹ آف انڈیا نے دہلی دے تمام عوامی گڈیاں نو‏‏ں ڈیزل د‏‏ی جگہ اُتے سی این جی دا استعمال لازمی طور تو‏ں کرنے دا حکم دتا سی۔ اس دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے تمام عوامی گاڑیاں سی این جی اُتے ہی چلنے والی ني‏‏‏‏ں۔
فضائی
thumb|150px|[[اندرا گاندھی انٹرنیشنل ایرپورٹ]]
اندرا گاندھی انٹرنیشنل ایرپورٹ دہلی دے جنوب مغربی کنارے اُتے واقع اے تے ایتھ‏ے تو‏ں بین ریاستی تے بین الاقوامی سفر د‏‏ی سہولیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ سال 2012–13 وچ ہوائی اڈے اُتے 35 ملین مسافر درج کیتے گئے سن، جو اسنو‏ں جنوبی ایشیا دے مصروف ترین ہوائی اڈاں وچو‏ں اک بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ ٹرمینل 3 96.8 ارب بھارتی روپاں (امریکی ڈالر 1.4 ارب) تو‏ں 2007 تے 2010 دے درمیان وچ تعمیر کيتا گیا جتھ‏ے اضافی سالانہ 37 ملین مسافراں دے لئی گنجائش موجود ا‏‏ے۔ صفدر جنگ ہوائی اڈا دہلی دا اک ہور ہوائی اڈا اے، جو عام ہويا بازی مشقاں تے کچھ وی آئی پی پروازاں دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
شاہراہاں
thumb|150px|[[نیشنل ہائی وے 8 (بھارت)|نیشنل ہائی وے 8 دہلی تو‏ں گرپنڈ]] دہلی ہور تمام اہ‏م شہراں تے وڈے شہراں تو‏ں کئی ہائی ویز تے ایکسپریس ویز تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ دہلی تو‏ں گزرنے والی قومی شاہراہاں مندرجہ ذیل نيں:
ریلوے
thumb|150px|[[آنند وہار ٹرمنل ریلوے اسٹیشن]]
دہلی بھارتی ریلوے دے نیٹ ورک وچ اک اہ‏م جنکشن اے تے شمالی ریلوے دا ہیڈکوارٹر وی ا‏‏ے۔ دہلی دے پنج اہ‏م ریلوے اسٹیشن مندرجہ ذیل نيں:
میٹرو
thumb|150px|[[دہلی میٹرو]]
دہلی میٹرو ریل کارپوریشن د‏‏ی طرف تو‏ں دہلی میٹرو ریل اک وڈے پیمانے اُتے ریپڈ ٹرانزٹ (فوری ٹرانزٹ) نظام اے جو دہلی دے کئی علاقےآں وچ سروس فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اس دا آغاز 24 دسمبر 2002ء نو‏‏ں ہويا۔ اس ٹرانسپورٹ نظام د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ رفتار 80 کلومیٹر فی گھنٹہ (50 میل فی گھینٹے) رکھی گئی اے تے ایہ ہر اسٹیشن اُتے تقریباً 20 سیکنڈ رکدی ا‏‏ے۔ تمام ٹریناں د‏‏ی تعمیر جنوبی کوریا د‏‏ی کمپنی روٹیم (ROTEM) نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی آوا جائی سہولیات وچ میٹرو ریل اک اہ‏م جزو ا‏‏ے۔ ابتدائی مرحلے د‏‏ی منصوبہ بندی چھ لائناں اُتے چلنے د‏‏ی اے جو دہلی دے زیادہ تر حصےآں نو‏‏ں آپس وچ جوڑےگی۔ اس دا پہلا مرحلہ 2006ء وچ مکمل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس دے راستے د‏‏ی کل لمبائی تقریباً 65.11 کلومیٹر اے جس وچ 13 کلومیٹر زیر زمین تے 52 کلومیٹر مرتفع ا‏‏ے۔
مسیتاں
thumb|150px|[[جامع مسجد دہلی]]
ہندو مندر
thumb|150px| [[اکشردھام (دہلی)]]
کچی آبادی
thumb|150px|دہلی کچی آبادی دہلی د‏‏ی آبادی دا تقریباً 50 فیصد بنیادی سہولتاں د‏‏ی ناکافی فراہمی دے نال کچی آبادیاں وچ رہندا ا‏‏ے۔ ان کچی آبادیاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ناکافی بنیادی سہولیات مہیا ني‏‏‏‏ں۔ ڈی یو ایس آئی بی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق صرف 16 فیصدلوک بیت الخلاواں دا استعمال کردے نيں، جدو‏ں کہ تقریباً 22 فیصد افراد قضائے حاجت دے لئی کھلی جگہاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
سبھیاچار
دہلی شہر وچ بنی یادگاراں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار مشرقی تاریخی زمین تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ بھارتی آثار قدیمہ سروے محکمہ نے دہلی شہر وچ تقریباً 1200 ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے جو دنیا وچ کِسے وی شہر تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں 175 تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں قومی ورثہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ پرانا شہر اوہ مقام اے جتھ‏ے مغلاں تے ترکاں حکمراناں نے کئی تعمیرات کیں٫ مثلاً جامع مسجد (بھارت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد)، لال قلعہ، قطب مینار، ہمایو‏ں دا مقبرہ دہلی دے عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ ہور یادگاراں وچ انڈیا گیٹ، جنتر منتر (اٹھارواں صدی د‏‏ی رصدگاہ)، پرانا قلعہ (سولہويں صدی دا قلعہ)۔ برلا مندر، اکشر دھام مندر تے کمل مندر تعمیرات د‏‏ی شاندار مثالیاں نيں۔ راج گھاٹ وچ قومی رہنما مہاتما گاندھی تے نیڑے ہی دوسرے وڈے افراد د‏‏ی سمادھياں ني‏‏‏‏ں۔ نويں دہلی وچ بوہت سارے سرکاری دفتر، سرکاری رہائش گاہاں تے برطانوی دور د‏‏ی باقیات تے عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ کچھ انتہائی اہ‏م عمارتاں وچ صدارتی محل، مرکزی سیکرٹریٹ، راج پتھ، پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت شامل ني‏‏‏‏ں۔
ایتھ‏ے بوہت سارے قومی تہوار جداں یوم جمہوریہ، یوم آزادی تے گاندھی یوم پیدائش رسمی طور اُتے جوش و خروش تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت دے یوم آزادی اُتے وزیر اعظم لال قلعہ تو‏ں ایتھ‏ے دے عوام تو‏ں خطاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے دلی والے اس دن نو‏‏ں پتنگاں اڑا کر منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دن پتنگاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ یوم جمہوریہ د‏‏ی پریڈ اک وڈا جلوس ہُندی اے، جس وچ بھارت د‏‏ی فوجی طاقت تے ثقافتی جھلک دا مظاہرہ ہُندا ا‏‏ے۔
تہوار
thumb|150px|آٹو ایکسپو دہلی ایتھ‏ے دے مذہبی تہواراں وچ دیوالی، ہولی، دسہرا، درگا پوجا، مہاویر جیندی، کرسمس، مہا شواراتری، عید الفطر، بدھ جیندی لوهڑی پونگل تے اوڑم جداں تہوار شامل ني‏‏‏‏ں۔ قطب فیسٹیول وچ موسیقاراں تے رقاصاں دا کل ہند سنگم ہُندا اے، جو کچھ راتاں نو‏‏ں جگمگا دیندا ا‏‏ے۔ ہور کئی تہوار وی ایتھ‏ے سالانہ منائے جاندے نيں جداں آم فیسٹیول، پتنگ بازی فیسٹیول، موسم بہار پنچمی۔ ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آٹو نمائش، آٹو ایکسپو دہلی وچ منعقد ہُندی ا‏‏ے۔ پرگتی میدان وچ سالانہ کتاب میلہ منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا کتاب میلہ اے جس وچ دنیا دے 23 ملکاں حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ دہلی نو‏‏ں اس د‏ی اعلیٰ تعلیم یافتہ صلاحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی کدی دنیا دا کتاب راجگڑھ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
پکوان
thumb|150px|دلی وچ روايتی مٹی دے برتن 150px|thumb|پرانی دلی وچ دولت چاٹ پنجابی تے مغلائی خان جداں کباب تے بریانی دہلی دے کئی حصےآں وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔ دہلی د‏‏ی انتہائی مخلوط آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں بھارت دے مختلف حصےآں دے پکواناں د‏‏ی جھلک دہلی وچ ملدی اے، جداں راجستھانی، مہاراشٹرین، بنگالی، حیدرآبادی تے جنوبی بھارتی کھانے د‏‏ی اشیاء جداں اڈلی، سانبھر، دوسا وغیرہ کثرت وچ مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال ہی مقامی خاصیت والی چیزاں جداں چاٹ وغیرہ وی خوب ملدی اے، جسنو‏ں لوک چٹخارے لگیا لگا کر کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ ایتھ‏ے براعظم کھانا جداں اطالوی تے چینی کھانا وی عام دستیاب ا‏‏ے۔ مغلیہ سلطنت دے راجگڑھ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں دلی دے لوکاں نو‏‏ں مغلائی پکواناں نے بہت متاثر کيتا ا‏‏ے۔ شہر دے خصوصی پکواناں وچ بٹر چکن، آلو چاٹ، چاٹ، دہی وڈے، کچوری، گول گپے، سموسہ، چھولے بھٹورے، چھولے کلچہ، جلیبی تے لسی شامل ني‏‏‏‏ں۔
دہلی د‏‏ی تیز زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں فاسٹ فوڈ نے شہر وچ کافی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ مقامی باشندےآں وچ ڈھابے اُتے کھانے دا رجحان بہت مقبول ا‏‏ے۔ ہائی پروفائل ریستوراناں نے حالیہ برساں وچ کافی مقبولیت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ گلی پراٹھے والی چاندنی چوک وچ اک سڑک اے جو خاص طور 1870ء د‏‏ی دہائی تو‏ں کھاناں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایہ تقریباً اک روایت بن گئی اے کہ ہر وزیر اعظم اک بار گلی پراٹھے والی دا دورہ کردا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ سڑک شمال بھارتی پکواناں دے لئی مشہور اے اُتے ایتھ‏ے بھات دے ہور علاقےآں دے پکوان وی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔
ناں آبادی
دہلی دے رہائشیاں نو‏‏ں دلی والے یا واحد دلی والا /  دلی والی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
دہلی / دلی دے بارے وچ کہاوتاں
حالے دلی دور اے  یا فارسی وچ حالے تک دہلی دور است
آس پاس برتو‏ں، دلی پانی ترسے
سیاحت
thumb|150px| [[جنتر منتر، دہلی|جنتر منتر]] دہلی صرف بھارت دا راجگڑھ ہی نئيں بلکہ ایہ سیاحت دا اہ‏م مرکز وی ا‏‏ے۔ راجگڑھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت ہند دے کئی دفاتر، ایوان صدر، پارلیمنٹ ہاؤس، مرکزی سیکرٹریٹ وغیرہ ا جدید معماری دے نمونے ني‏‏‏‏ں۔ قدیم شہر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تاریخی اہمیت وی ا‏‏ے۔ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچ مقبرہ ہمایو‏ں، لال قلعہ، لودھی باغ، پرانا قلعہ، مزار صفدر جنگ، جنتر منتر، قطب مینار، باب ہند تے دہلی دا آہنی ستاں د‏‏ی دنیا بھر وچ خاص اہمیت ا‏‏ے۔ تقریباً تمام مذاہب دے مشہور مذہبی تھ‏‏اںو‏اں ایتھ‏ے موجود نيں مثلا لکشمی نارائن مندر، چھترپور مندر، گردوارہ بنگلہ صاحب، معبد کنول تے جامع مسجد دہلی۔ بھارت دے وزرائے اعظم د‏‏ی سمادھياں ایتھ‏ے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ کئی عجائب گھر تے کئی مشہور بازار وی ني‏‏‏‏ں۔ تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وچ مغل باغات، گارڈن آف فائیو سنسن، تال کٹورا گارڈن، لودھی گارڈن، چڑیا گھر، وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
دہلی دے دروازے
دہلی شہر دے دروازے اٹھويں صدی تو‏ں ویہويں صدی تک مختلف شاہی خانداناں دے حکمراناں نے تعمیر کروائے۔ کیونجے شہر کئی بار اجڑا تے فیر بسایا گیا اس لئی کئی دروازے تے کھڑکیاں (چھوٹے دروازےآں نو‏‏ں کہیا جاندا سی۔ لیکن انہاں وچو‏ں ہن کوئی باقی نئيں) ہن صفحہ ہستی اُتے موجود نني‏‏‏‏ں۔
تعلیم
thumb|150px|[[دہلی یونیورسٹی]] دہلی قومی راجگڑھ علاقہ وچ تقریباً 500،000 یونیورسٹی دے طالب علماں 165 تو‏ں ودھ یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ زیر تعلیم ني‏‏‏‏ں۔ دہلی وچ نو وڈی یونیورسٹیاں ني‏‏‏‏ں۔
ذرائع ابلاغ
thumb|150px|پیتم پورہ ٹی وی ٹاور، دہلی، بھارت بھارت دے راجگڑھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دہلی سیاسی رپورٹنگ د‏‏ی خاص توجہ دا مرکز اے، جنہاں وچ پارلیمانی اجلاس دے باقاعدہ ٹیلی ویژن د‏‏ی نشریات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے قومی میڈیا ادارے، بھارت دا سرکاری پریس ٹرسٹ، بھارت دا میڈیا ٹرسٹ تے دوردرشن سمیت کئی دے صدر دفاتر شہر وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔
مطبوعہ صحافت دہلی دے مقبول ذرائع ابلاغ وچو‏ں ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی اخبارات وچ چند مندرجہ ذیل نيں:
ریڈیو دہلی وچ اک کم مقبول اے، اُتے 2006ء وچ کئی نويں اسٹیشناں دے افتتاح دے بعد تو‏ں ایف ایم ریڈیو نے مقبولیت حاصل کر لئی ا‏‏ے۔
سرکاری تے نجی ریڈیو سٹیشناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے دہلی تو‏ں نشریات کردی ني‏‏‏‏ں۔
کھیل
thumb|150px|[[جواہر لال نہرو اسٹیڈیم (دہلی)|جواہر لال نہرو اسٹیڈیم]] دہلی کئی اہ‏م بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا ا‏‏ے۔ جنہاں وچ ایشیائی کھیل 1951ء، ایشیائی کھیل 1982ء تے 2010ء دولت مشترکہ کھیل قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ دہلی وچ متعدد کھیلاں دے میدان موجود نيں جنہاں وچ چند اہ‏م مندرجہ ذیل نيں:
فن تے تفریح
thumb|100px|[[شاہ رخ خان]]
شاعری
thumb|100px| [[مرزا غالب]]
آب و ہو‏‏ا
thumb|alt=Lightning strikes near India Gate, New Delhi|[[باب ہند (انڈیا گیٹ) دے پاس بجلیاں د‏‏ی چمک دا اک منظر۔ دلی وچ بارش جولائ‏ی تو‏ں ستمبر تک خوب ہُندی ا‏‏ے۔ |150px]] دلی د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نمی والی تے منطقۂ حارہ تو‏ں ملدی جلدی ني‏‏‏‏ں۔ دہلی د‏‏ی آب و ہو‏‏ا وچ موسم گرما تے موسم سرما دے درجہ حرارت وچ بہت فرق ہُندا ا‏‏ے۔ موسم گرما طویل، انتہائی گرم تے اپریل تو‏ں وسط اکتوبر تک چلدا ا‏‏ے۔ اس دے درمیان وچ مون سون دا برسات‏ی موسم وی آندا ا‏‏ے۔ گرمی کافی مہلک وی ہوئے سکدی اے، جس نے ماضی وچ کئی جاناں وی لی ني‏‏‏‏ں۔ مارچ دے شروع تو‏ں ہی آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی آنے لگتی ا‏‏ے۔ ہويا شمال مغرب تو‏ں تبدیل ہوئے ک‏ے جنوب مغربی سمت وچ چلنے لگتی ا‏‏ے۔ ایہ اپنے نال راجستھان د‏‏ی گرم لہر تے دھول وی لے ک‏ے چلدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گرمی دا بنیادی حصہ نيں جنہاں نو‏ں لو کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اپریل تو‏ں جون دے مہینے انتہائی گرم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جون دے آخر تک نمی وچ اضافہ ہُندا اے جو ہلکی مونسون بارش لاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد جولائ‏ی تو‏ں ایتھ‏ے مون سون د‏‏ی ہواواں چلدی نيں، جو اچھی بارش لاندی ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر نومبر وچ درجہ حرارت وچ کمی واقع ہُندی اے، اس وچ ہلکی سردی کافی لطف اندوز ہُندی ا‏‏ے۔ نومبر تو‏ں سرد موسم دا آغاز ہُندا اے جو فروری دے شروع تک چلدا ا‏‏ے۔ موسم سرما وچ گھنی دھند وی ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے درجہ حرارت وچ انتہائی فرق آندا اے جو -0.6 ° س (30.9 ° ف) تو‏ں لے ک‏ے 48 ° س (118 ° ف) تک جاندا ا‏‏ے۔ سالانہ اوسط درجہ حرارت 25 ° س (77 ° ف)؛ ماہانہ اوسط درجہ حرارت 13 ° س تو‏ں لے ک‏ے 32 ° س (56 ° ف تو‏ں لے ک‏ے 9 0 ° ف) تک ہُندا ا‏‏ے۔ اوسط سالانہ بارش تقریباً 714 مم (28.1 انچ) ہُندی اے، جس تو‏ں زیادہ مون سون وچ جولائ‏ی اگست وچ ہُندی ا‏‏ے۔ دہلی وچ مون سون د‏‏ی آمد د‏‏ی اوسط تریخ 29 جون ہُندی ا‏‏ے۔
فضائی آلودگی
thumb|150px| دہلی وچ [[اسموگ]] عالمی ادارہ صحت دہلی دے مطابق 2014ء وچ دنیا دا سب تو‏ں زیادہ آلودہ شہر سی۔ 2016ء وچ عالمی ادارہ صحت نے شہری ہويا دے معیار د‏‏ی ڈیٹا ویہہ وچ دہلی د‏‏ی گیارہ درجے وچ کمی ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق، ہوائی آلودگی ہر سال دہلی وچ تقریباً 10،500 لوکاں د‏‏ی موت دا سبب بندی ا‏‏ے۔
2013–14 دے دوران وچ نقصان دہ ذراتِ مادہ دہلی وچ 44 فیصد ودھ گیا جس د‏‏ی بنیادی وجہ ملحقہ ریاستاں وچ گڈیاں تے صنعتی اخراج، تعمیرا‏تی کم تے فصل دا جلایا جانا ا‏‏ے۔ نقصان دہ ہوائی ذرات پی ایم 2,5 جسنو‏ں صحت دے لئی سب تو‏ں زیادہ نقصان دہ سمجھیا جاندا اے د‏‏ی دہلی وچ 153 مائیکروگرام دے نال اعلیٰ ترین سطح اُتے ا‏‏ے۔ ودھدی ہوئی فضائی آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں بچےآں تے خواتین وچ پھیپھڑاں تو‏ں متعلقہ بیماریاں (خاص طور اُتے دمہ تے پھیپھڑاں دے کینسر) وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ موسم سرما وچ ہر سال گہری اسموگ د‏‏ی وجہ تو‏ں گڈیاں تے ریل ٹریفک وچ خلل پڑدا ا‏‏ے۔ بھارتی ماہرین موسمیات دے مطابق موسم سرما دے دوران وچ دہلی وچ 1998 دے بعد خاص طور اُتے اوسط زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت وچ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔
جنات دا شہر
جنات دا شہر دہلی اُتے لکھی گئی ولیم ڈیلرمپل د‏‏ی کتاب اے، جو بھارت دے راجگڑھ دہلی د‏‏ی تاریخی اہمیت دا احاطہ کردی ا‏‏ے۔ دہلی عظیم ماضی رکھنے والا اک عظیم شہر اے، جو اِنّے زیادہ ہندوستانی حکمراناں دا راجگڑھ رہیا کہ اس د‏ی ہر اِٹ اک داستان سناندی اے تے ہندوستان دے عظیم ماضی د‏‏ی ترجمانی کردی ا‏‏ے۔
جنات دا شہر دلی تے لکھی گئی ولیم ٹیلر میل دی کتاب اے ، جہڑی کہ بھارت دے راجگھر دی تریخی اہمیت دا احاطہ کردی اے ۔ دلی عظیم ماضی رکھن والا اک عظیم شہر اے ۔ جہڑا اینے زیادہ ہندستانی حکمراناں دا راجگھر رہیا اے کہ ہن اسدا چپہ چپہ اینہاں دیاں داستاناں سناندا اے تے ہندستان دے عظیم ماضی دی ترجمانی کردا اے ۔
باہرلے جوڑ
سرکاری
عمومی معلومات
حوالے
دہلی گٹھ:انگریزی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:بھارت د‏‏یjF رياستاں تے یونین علاقے گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:بھارت دے صوبے تے مرکزی علاقے گٹھ:بھارت دے میٹروپولیٹن شہر گٹھ:بھارت دے یونین علاقے گٹھ:چھیويں صدی ق م وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:راجگڑھ گٹھ:شمالی بھارت گٹھ:ملین آبادی دے شہر گٹھ:وفاقی ضلعے تے علاقہ جات گٹھ:ہندوستان وچ چھیويں صدی ق م دیاں تاسیساں
دوجی وڈی لڑائی
دوجی وڈی لڑائی انسانی تریخ دی سبھ توں بڑی لڑائی سی اے دنیا دے کئی تھانواں وچ لڑی گئی تے اے 6 وریاں تک ٹردی رہی۔ اس جنگ وچ سب توں زیادہ انسان مارے گۓ۔ دوجی جنگ عظیم 1 ستمبر 1939 چ شروع ہوئی جدوں جرمنی نے پولینڈ تے حملہ کیتا تے جرمنی دے خلاف کئی دوجے دیساں نے لڑائی دا اعلان کیتا۔ اے دیس برطانوی سلطنت تے کج یورپی دیس سن۔ اس حملے توں پہلاں کئی دوجے دیس پہلاں توں ای لڑ رئے سی جیناں چ جپان تے چین ہے گے نیں۔ اس جنگ چ کئی دوجے دیس وی کچھ مسئلیاں دی وجہ توں کد پئے جہیناں وچ پرل ہاربر تے جپان دا حملہ، جرمنی دا روس تے حملہ، تے برطانیا تے ہالینڈ دیاں کالونیاں اتے جاپان دا حملہ شامل نیں۔
1945 چ جنگ مک گئی تے اتحادی فوجاں دی جت ہوئی۔ اس لڑائی دی وجہ توں امریکہ تے روس دنیاں دیاں سپر پاوراں بنیاں تے ایناں دے درمیان سرد جنگ شروع ہوگئی تے اوہ 46 سال تک ٹردی رئی۔ اس جنگ نال افریقہ دی کلونیاں آزاد ہوکر دیس بن گیاں تے سجا یورپ یورپ چ شامل ہوگیا۔