cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کیرتی کلہاری
ابتدائی کیریئر
کیرتی کلہاری نے اپنے کیریئر دا آغاز تھیٹر تے ٹی وی اشتہارات تو‏ں کيت‏‏ا۔ اس نے یاتری نامی ہندی تھیٹر گروپ وچ اک ماہ تک اداکاری د‏‏ی ورکشاپ کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے تن ڈرامےآں وچ کم کيت‏‏ا - ینتری گروپ دے نال چنٹا چوڈ چنتمانی ، اے دے مختلف پروڈکشن دے نال ایزیمو دے شہنشاہ تے یاتری گروپ دے نال سکھارام بائنڈر د‏‏ی ہندی موافقت۔ کیرتی کلہاریبہت سارے ٹیلی ویژن اشتہاراں دا چہرہ رہیاں جنہاں وچ لوٹس میوچل فنڈز ، ٹریول گرو ، ویڈیوکون ایئر کنڈیشنر ، پیراشوٹ گورجس ہمیشا کمپین ، آئی سی آئی سی آئی بینک ، کایا سکن کلینک ، تاج محل چائے ( اداکار سیف علی خان دے نال ) ، ایوریوتھ فیس واش ، وہرپول ریفریجریٹرز (اداکار اجے دیوگن تے کاجول دے ہمراہ ) ، اسپائس موبائل ، ورجن موبائلس (اداکار رنبیر کپور دے ہمراہ ) ، کلوزاپ ، جے دے وائٹ سیمنٹ تے ٹک ٹیک ماؤتھ فریشینر شامل ني‏‏‏‏ں۔ کیرتی کلہاری 2 سال د‏‏ی مدت تک بیوٹی برانڈ نیویا ویزج اسپارکلنگ گلو دا چہرہ سن ۔ کیرتی کلہاری گپی گریوال دے میوزک ویڈیو دیسی راک اسٹار 2 البم وچ ہِک وچ جان نامی گیت دا حصہ وی رہیاں، اس دے علاوہ اوہ گلوکار ابھیجیت ساونت دے گیت جنون تے میتراں دتی چھتری وچ وی نظر آئیاں ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
پیش رفت (2010–2015)
کیرتی کلہاری نے اپنے فلمی اداکاری دا آغاز کھچڑی: دتی مووی ، تو‏ں کيت‏‏ا جو اکتوبر 2010 وچ ریلیز ہوئی۔ کیرتی کلہاری نو‏‏ں اپنی دوسری فلم دے لئی 2011ء د‏‏ی فلم شیطان وچ اداکاری دا موقع ملیا ، جو جون 2011 وچ ریلیز ہوئی۔
2013 وچ ، اوہ سوپر تو‏ں اُتے نامی فلم وچ نظر آئیاں جو باکس آفس اُتے اچھی کارکردگی دا مظاہرہ نئيں کر سکيتی۔
مرکزی دھارے وچ کامیابی (2016 — موجودہ)
2016 وچ ، انہاں نے فلم پنک وچ اداکارہ تاپشی پناں تے امیتابھ بچن دے نال کم کيت‏‏ا، جس وچ انہاں نو‏ں اپنی کارکردگی دے لئی سراہا گیا۔ ایہ فلم تجارتی تے تنقیدی لحاظ تو‏ں وی کامیاب رہی۔ 2017 وچ ، اوہ مدھر بھنڈارکر د‏‏ی سیاسی تھرل تو‏ں بھرپور فلم اندو سرکار وچ اندو دے ٹائٹل رول وچ نظر آئیاں ۔ 2018 وچ ، انہاں نے عرفان خان نال فلم بلیک میل وچ اداکاری کيتی۔
2019 وچ ، اوہ تجارتی تے تنقیدی طور اُتے کامیاب فوجی ایکشن فلم اڑی: دتی سرجیکل اسٹرائیک وچ ہندوستانی فضائیہ د‏‏ی افسر سیرت کور دے کردار وچ نظر آئیاں ۔ ايس‏ے سال ، اوہ ایمیزون پرائم ویڈیو اُتے ویب ٹیلی ویژن سیریز فور مور شاٹس پلیز وچ وی نمودار ہوئی۔ انہاں نے مشن منگل وچ کم کيت‏‏ا اے ، جو ہندوستان دے مارس آربیٹر مشن اُتے مبنی فلم اے ، جو 15 اگست 2019 نو‏‏ں ریلیز ہوئی سی۔
کیرتی کلہاری جلد ہی اک پیریڈ سنسنی خیز فلم  'سن 75' پچھتر وچ نظر آئیاں گی، جس وچ انہاں دے نال اداکار و کے دے مینن نيں، اس فلم نو‏‏ں سنہ 2015 وچ فلمایا گیا سی لیکن 2019 تک تاخیر دا شکار ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:ضلع جھنجھنو دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
شراب چھاتی ایمیزن
شراب چھاتی ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
وڈ
ایسی پیلی جتھوں فصل وڈ لئی گئی ہووے مگر ہلے اودھیاں جڑاں زمین وچ ای ہون اونہوں وڈ کیندے نے۔
وٹ
پنجابی زبان وچ وٹ دے کئی مطلب نیں۔ پیݪی نوں چنگی طرح پاݨی لاؤݨ لئی اوہنوں نِکے نِکے حصیاں وچ ونڈيا جاندا اے۔ اس کم واسطے وٹ بݨائی جاندی اے۔ وٹ ونڈ اک طرحاں دی وَنڈ اے، باقی پدھر توں تھوڑی جئی اچی ہُندی اے۔ اک پیݪی توں دوجی پیݪی وچ پاݨی جاݨ توں روکدی اے۔ وٹ دے اُتے سبزیاں وی لائیاں دیاں جاندیاں نیں، جس طرحاں مولیاں، گاجراں تے ہور کئی قِسم دیاں سبزیاں۔
وٹ دے ہور مطلب وی نیں، مثال دے طور تے غصہ، سلوٹ، پیٹ درد وغیرا ۔
گٹھ:کھیتی باڑی
سینٹ لوسیا ایمیزن
سینٹ لوسیا ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
وکھالا
وکھالہ کسے چیز دے منہ یا رنگ یا نمیش نوں یا اکھ نال جنج اوہ دسدی اے نوں کیندے نیں۔ اے اکھر ویکھن توں بنیا اے۔
وکھر
کپا دا بوٹا جدے چوں کپا چن لئی گئی ہووے اونہوں وکھر آکھدے نے۔
ڈومینکی ایمیزن
ڈومینکی ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
پنجابی ادب دی تریخ
پنجابی ساہت  دا اتہاس بہت پرانا اے، پنجابی ساہت دا اتہاس بہت سارے ودواناں نے لکھیا اے، اتے اپنے وچار پیش کیتے ہن پنجابی ساہت دا اتہاس لکھن دی سبھ توں ودھ کردار پنجابی ساہت اکیڈمی دلی نے نبھائی اے پنجابی ساہت اکادمی، دلی پنجابی بولی ، ساہت تے سبھئاچار دے لئی پچھلے دو توں ودھ دہاکیاں توں جاری کم شیل اے۔ بھاویں ایہہ اکادمی دلی سرکار ولوں ، دلی صوبے وچ پنجابی بولی دی ترقی دے سپنے دی تکمیل وجوں قایم کیتی گئی سی۔ پر اس اکادمی نے نہ صرف دلی صوبے وچ ہی پنجابی نوں پھیلایا تے قایم کیتا سگوں سمچے پنجابی جگت وچ اپنا وقاری تھاں وی بنایا۔ ڈاکٹر۔ رویل سنگھ اتے اوہناں دے ساتھی ودواناں نے آپسی مشورے نال ' پنجابی ساہت دی اتہاسکاری ' دا اک وڈا پروجیکٹ ہتھ وچ لیا جو کہ نہ صرف ویونتیا گیا سگوں سنپورنتا دے راہ وی پیا۔ لمیاں بیٹھکاں اتے جاری وچار وٹاندرے مگروں فیصلہ ہویا سی کہ الگ الگ ودھاواں مطابق اتہاس لکھیا جاوے کیونکہ پہلاں حاصل اتہاساں وچ ایہہ کھپا نظر آؤندا اے۔1 اس پروجیکٹ تحت لکھیاں ' پنجابی ساہت دے اتہاس ' دیاں وکھ وکھ ودھاواں مطابق جلداں ویونتیاں گئیاں :
1. پنجابی ساہت دا بھاشائی پچھوکڑ (ڈاکٹر۔ پیم سنگھ)
2. پنجابی ساہت دا لوک دھرائی پچھوکڑ ( ڈاکٹر۔ جوگدنر سنگھ کیروں، 2006)
3.پنجابی صوفی شعری دا اتہاس (ڈاکٹر۔ گردیو سنگھ ، 2005)
4. گرمتِ شعری دا اتہاس ( ڈاکٹر۔ جگبیر سنگھ، 2004 )
6. پنجابی وار شعری دا اتہاس ( ڈاکٹر۔ ستندر سنگھ نور، 2005)
7. پرانے پنجابی وارتک دا اتہاس ( ڈاکٹر۔ کرنجیت سنگھ، 2004)
9. پنجابی کہانی دا اتہاس ( ڈاکٹر۔ بلدیو سنگھ دھالیوال، 2006)
10. پنجابی ناول دا اتہاس (ڈاکٹر۔ گور پال سنگھ سندھو، 2005)
11. پنجابی ناٹک دا اتہاس (ڈاکٹر۔ستیش کمار ورما،2005)
12. جدید پنجابی وارتک دا اتہاس (ڈاکٹر۔ستندر سنگھ، 2006)
13. پنجابی کھوج دا اتہاس (ڈاکٹر۔دھرم سنگھ، 2004)
آخر 14 کتاباں وچوں ڈاکٹر۔ پیم سنگھ دی موت ہو جان کارن صرف 13 کتاباں ہی شائع ہو سکیاں ہن۔ پر پنجابی ساہت دے اتہاس دی ویونت دا اک لابھ ایہہ اے کہ جتھے سمچیاں جلداں پاٹھکاں تے طالب لماں لئی لااے وند ہن اتھے الگ الگ ودھاواں دے اتہاساں دا جیکر اوہ ادھئین کرنا چاہن تاں اسے ودھا دا اتہاس اوہناں دی مٹھی وچ اے۔ انج ایہہ سمچا پروجیکٹ پنجابی ساہت دے اتہاس نوں مہان دین اے۔
پنجابی نظمی قصہ دا اتہاس (ڈاکٹر۔ کلبیر سنگھ کانگ)
پنجابی ساہت وچ قصے دا خاص تھاں اے۔ وکھ-وکھ شاعراں ولوں لگبھگ ہر زمانے وچ لکھیاں کئیاں پریم کہانیاں سانوں قصہ روپ وچ حاصل ہندیاں ہن۔ قصہ اپر فارسی مثنوی روایت دا اثر ودھیرے منیا جاندا اے۔ ڈاکٹر۔ کلبیر سنگھ کانگ دا وی ایہو متّ اے کہ پنجابی قصہ شعری فارسی دے مثنوی پرمپرا دے ودھیرے رنی اے۔ پنجاب کئی صدیاں تک ایران دے ماتحت رہا اے اتھے کئی فارسی شاعر ہوے۔ بعد وچ فارسی اٹھ سو صدیاں تک سرکاری بولی دے روپ وچ کم کردی رہی۔ فارسی ساہت دے وشیس کر جسدا واہن مثنوی سی، دا اثر پنجابی قصہ کاری نے بہت حد تک قبولیا۔2 پر ڈاکٹر۔ کلبیر سنگھ کانگ قصہ شعری دی نرول فارسی مثنوی پرمپرا دی دین ہون دا کھنڈن وی کردا اے۔ ویدک سنہتاواں توں لے کے اپبھنشی پیماکھیان تک دے ساہت دا وشلیسناتمک کرکے اوہ اجاگر کر دندا اے کہ بیج روپ وچ ایہہ شعری پرمپراں ساڈے ااپنے ہی کلاسیکل ساہت وچ ودوان رہی اے۔ مثنوی پرمپرا نے اس بیج نوں پنگرن لئی صرف لوڑیندی فضا ہی حاصل کیتی۔
ڈاکٹر۔ کلبیر سنگھ کانگ نے دکھانت، متھہاسکتا، پراسریرکتا اتے ناٹکیتا نال متعلق کجھ اناں قصہ روڑیا دے اہمیت بارے چاننا پایا اے۔ جہڑا پنجابی دے لگبھگ ہر قصے وچ ودمان اے اوہ قصہ شعری پرمپرا نوں اپنے آپ وچ بند آزاد پرمپرا دے روپ وچ دیکھن دی اادرشوادی غلطی نہی کردا۔ اوہ اس پرمپرا اسدے تریخی سبھیاچار پساراں وچ رکھ کے ویکھدا اتے سمجھدا اے۔ قصہ شعری دیاں الگ الگ روڑیاں نوں اوہ پنجابی ساہت دے ہور روپاں دے حوالہ وچ رکھ کے ویکھن دی پہل کردا اے۔
اپنی کتاب پنجابی قصہ شعری دا اتہاس وچ اسنے قصہ کاراں بارے سماں مقرر ونڈ اس پرکار کیتی اے :-
ہیٹھ لکھے قصہ کار مہارتھی آکھے جا سکدے ہن :-
ایہناں توں الاواں پیلو ، حافظ برخوردار، قادریار، احمدیار، امام بخش، ہاشم شاہ، فضل شاہ، میاں محمد بخش مقبول قصہ کار ہن۔
اس توں الاواں کجھ الپ قصہ کاراں احمد، مقبل، میاں چراغ اوان، صدیق لالی اادِ دا ذکر کیتا اے۔
پھر ویہویں صدی دے قصہ کاراں کالیداس گجراوالیئاں، کشن سنگھ عارف، دھنی رام چاتک،مولٰی بخش کشتہ، چراغ دین دامن وغیرہ دا ذکر کیتا اے۔
ڈاکٹر۔ کلبیر سگھ کانگ ااپنی اس کتاب نوں اپنی اک کھوج پستکا پنجابی قصہ شعری : اک مختصر ادھئین وچ قصہ شعری ساہت دے کردار ماتر ہی دسدا اے سگوں اس دے مکمل ادھئین لئی اک ہور وڈی کتاب دی لوڑ دسی اے
حصہ دوجا (سابق مدھدور)
کردار:- پنجابی ساہت دے سروت دے سروت مولک اتہاس دی ایہہ دوجی سینچی اے۔ کسے ترقی یافتہ بولی دے ساہت نوں صحیح ڈھنگ نال سمجھن لئی سبھ توں بہتر وسیلہ اس دے ساہت دا اتہاس اے پر اس وچ کوئی شکّ نہیں اے کہ پنجابی ساہت کئی اتہاس پہلاں لکھے جا چکے ہن پر تہذیبی حوالہ وچ سروت امشتمل پنجابی ساہت دے اتہاس دی گھاٹ محسوس کیتی جا رہی سی اس لئی یونیورسٹی ولوں دس سینچیا وچ اجیہا اتہاس لکھواؤن دی سکیم بنائی گئی۔ ایہہ کم ڈاکٹر رتن سنگھ جگی نوں سونپیا گیا۔ اس دی پہلی سینچی چھپ چکی اے دوجی سینچی وچ پنجابی دی نرگن بھگتی تحریک توں پیندا ہوئی ۔
سابق مدھ دور دی سیما سن 1500 ی۔ توں 1700 ی۔ تک مقرر کیتی اے۔ اس دور وچ رچے گئے ساہت نوں سودھا لئی تن حصےآں وچ ونڈیا اے۔ پہلے حصہ وچ سکھ بھرفتار تحریک کر کے پیدا ہوئے ۔ ساہت دے اتہاس نوں ارپت اے اس دور دا اارمبھ 1500 ی۔ وچ منیا گیا اے کیونکہ 1469 ی۔ وچ گرو نانک دیوَ دا جم ہویا سی۔ 1500 ی۔ تک اوہناں دے ویکتتوَ دے پبھاو نے یگ بودھ وچ اک خاص تبدیلی لئاں دتی سی سیاسی ،مذہبی ،سماجی کھیتراں وچ کھڑوت ختم ہو گی سی ادمقصد ساہت دا پواہ چل پیا سی ۔ تتکرا :- پکرن -1 گرو نانک دیوَ (1469–1539ء) جیون،ویکتتوَ،رچنا،اپمانک بانی،پمانک بانی پرچی،روحانی وچاردھارا،دیانتداری رستہ ساہتی وششٹتا ۔ پکرن -2 گرو انگد دیوَ (1504–1552ء) جیون ،بانی رچنا،وچاردھارا پکرن-3 گرو امرداس (1479–1574ء) جیون،رچنا،ادھئاتمک وچاردھارا،ساہتکتا پکرن-4 گرو رام داس (1534–1581ء) جیون ،رچنا،ادھئاتمک وچاردھارا،ساہتکتا پکرن-5 گرو ارجن دیوَ جی (1563–1606ء) جیون،ویکتتوَ،بانی رچنا،روحانی سوچ وچار،شعری کلا پکرن-6 گرو گرنتھ صاحب جی (1604ء) سمپادن-اتہاس،حصہ پہلا،حصہ دوجا روحانی وچاردھارا،دیانتداری دا سروپ، ساہتکتا،بانیکار پرچی، پکرن-7 بھائی گرداس (انُ۔1553-1637ء) جیون،پنجابی واراں،سوچ وچار،ساہتکتا،کبتّ-سوییے پکرن-8 گرو تیغ بہادر جی (1621–1675ء) جیون،بلیدان،رچنا،روحانی وچاردھارا،ابھانسان دا سروپ پکرن-9 گرو گوبند سنگھ جی (1666–1708ء) جیون،ویکتتوَ،دسم گرنتھ،پرانے بیڑا،رچنا پرچی،روحانی وچاردھارا،مول بھاونا ساہتکتا ۔
پنجابی وار شعری دا اتہاس(ڈاکٹر۔ ستندر سنگھ نور)
پنجابی ساہت وچ وار شعری دے اتہاس نوں وشیس تھاں پپت اے۔ وار پنجابی شاعری دی اک ودھا اے۔ وار شبد دی اتپتی بارے کئی وچار ہن۔ ڈاکٹر۔ گنڈا سنگھ نے “پنجاب دی وار وچ” وار شبد دی اتپتی بارے لکھیا اے، “وار شبد دا مڈھ ̔ورِ دھاتو توں اے جس توں کہ واری یا ویری یعنی وار کرن والا یا وار روکن والا، واہر اتے واہری یا واہرو شبد بنے ہن۔ جدھّ جنگ اکلے بندے دا کم تاں ہندا نہیں۔” وار پنجابی دا اوہ شعری روپ اے جس وچ کسے لڑائی دی بہادری دا چترن کیتا جاندا اے تے وار سروتیاں دا اتشاہ ودھاؤندی سی۔ اسنوں ڈھاڈی پیش کردے سن۔ وار نوں شروع کرن لگیاں منگلاچرن دی رچنا کیتی جاندی اے تے اس توں پچھوں وار دا ترقی ہندا اے۔ وار پہلا جنگ لڑائی دے کارن نوں بیان کردی اے تے اس توں پچھوں جنگ لڑائی دا بیان ہندا اے۔وار وچ جنہاں نے لڑائیاں جاں ہور واقعے نوں بیان کیتا جاندا اے اوہ بھوتدور وچ بیت چکیا ہندیا ہن۔ وار پؤڑی چھند وچ لکھی جانی چاہیدی اے۔ پؤڑی دے دو بھید ہن - سرکھنڈی تے نشانی، سرکھنڈی وچ تکانت مدھ وچ ہندا اے تے نشانی وچ انت وچ ہندا اے۔ وار شعری دے اتہاس نوں دو دھاراواں وچ ونڈیا جا سکدا اے؛ واراں اتے جنگ نامے۔ "پنجابی واراں دا اتہاس کدوں شروع ہویا، اس بارے پکی طرحاں تاں نہیں کیہا جا سکدا پر ایہہ کیہا جاندا اے کہ امیر خسرو (1251–1305ء) نے ̔تغلق دی وار̕ لکھی پر اس وار دا صرف ذکر ہی ملدا اے۔ ڈاکٹر۔ ستندر سنگھ نور نے ̔پنجابی وار شعری دا اتہاس" وچ واراں نوں دو حصےآں وچ ونڈیا مدھدور تے جدید دور۔ مدھدور دیاں پنجابی واراں بارے چرچہ لوک واراں توں شروع ہندی اے۔ اس وچوں کجھ واراں سابق نانک دور وچ لکھیا گئیا اتے کجھ واراں نانک دور وچ۔
مدھدور دیاں واراں
گرو نانک دیوَ جی (1469–1539) دیاں واراں-ملار کی وار، ماجھ کی وار، آسا کی وار۔
گرو امرداس (1479–1574) دیاں واراں-گزری دی وار، سوہی کی وار، مارو کی وار، رامکلی کی وار۔
گرو رام داس (1534–1581) دیاں واراں-سریں راگ کی وار، گؤڑی کی وار بہاگڑے کی وار، وڈہنس کی وار، سورٹھ کی وار، بلاول کی وار، سارنگ کی وار، کانڑے کی وار۔
گرو ارجن دیوَ (1563–1606) دیاں واراں-گؤڑی کی وار، گزری کی وار، جیتسری کی وار، رامکلی کی وار، مارو کی وار، بسنت کی وار۔ ایہناں توں بناں رامکلی راگ وچ ستے بلونڈ دی وار وی شری گرو گرنتھ صاحب وچ شامل اے۔
-جدید دور دیاں واراں
بھومکا
-موضوع داخلہ
اپبھرنش (501ء توں 1000ء)
اس طرحاں دسویں صدی توں بعد پنجابی اتے مسلمانی سبھیاچار تے تے انگریزی اپنا ستھان بنایا۔ مسلمانی سبھیاچار دے توں پیدا ہوئے ساہت دی 19ویں صدی دے ادھ تک واضع پچھانی جا سکدی اے۔ اس توں انگریزی سبھیاچار دی۔
سبھیاچارک پچھوکڑ
رتن سنگھ جگی کہندے ہن کہ سبھیاچار کسے دیش اتھوا قوم دی انتر-روح دا درپن اے کیونکہ اس راہیں اس دیش جاں قوم دے سارے علم، سنسکار اتے ششٹاچار دا پتہ چلدا اے، جو اوہ اپنے وچ سمیٹی بیٹھا اے۔ تہذیبی وششٹتاواں ہی اک دیش جاں قوم نوں دوجی نالوں نکھیڑدیاں ہن۔ اس لئی ہر دیش دے سبھیاچار دی پہلی خاصیت اس دا نویکلاپن اے۔ پنجاب دا وی اپنا نویکلا سبھیاچار اے۔ ایہہ سبھیاچار دسویں صدی دے نیڑے تیڑے دی کوئی اکسمات گھٹنا نہیں، نہ ہی اک دم ہوند وچ آیا کوئی جیون ڈھنگ اے، سگوں ہزاراں سالاں وچ وکھ-وکھ تریخی دوراں وچوں لنگھیا اک اجیہا جیون پرواہ اے جو حالات نال سنواد رچا کے اپنی سروپ نکھاردا رہا اے۔ اس نوں ستعینات سبھیاچار کہہ سکدے ہاں کیونکہ اس دیش وچ ویلے ویلے کئیاں نسلاں باہروں آ کے وسدیاں رہیاں ہن اتے اوہناں دا سبھیاچار اتھوں دے مول سبھیاچار نال اکمک ہندے راے ہن۔ اس طرحاں پنجابی سبھیاچار دا سبھیاچار بہو نسلی ستعینات سبھیاچار اے۔ پنجابی سبھیاچار دے پچھوکڑ دے وچ نیگرٹو، آسٹرک، ہڑپا اتے آریجاتی آدی نسلاں سمائیاں ہوئیاں ہن۔
اتہاسک پچھوکڑ
پنجاب دے تریخی پچھوکڑ توں پہلاں اک گل چنگی طرحاں اپنے مت وچ بٹھا لینی واجب اے کہ جس نوں اسیں پنجاب آکھدے ہاں اس دیاں حداں کئی وار ودھیاں اتے کئی وار گھٹیاں، اس واسطے کسے اک ستھر پرادیشک اکائی دا ناں نہیں اے۔ جے اسیں اس گل نوں گھوکھن لئی پچھے نوں جھات ماریئے تاں ‘مہامبھارت’ دے ‘بھیشم پرو’ دے بنیاد تے اشارہ ملدا اے کہ کورو پانڈواں دی لڑائی ویلے پنجاب کئی جنپداں وچ ونڈیا ہویا سی اتے ایہناں جنپداں دے راجیاں تے راج کماراں نے دوہاں دھراں ولوں لڑائی وچ حصہ لیا سی۔ واضع اے کہ ادوں پنجاب اک تری راج نہیں سی۔ عیسوی سن دے شروع ہون توں لگبھگ پنج سو سال پہلاں اس دے کجھ حصے ایران راج ماتحت سن۔ سکندر دے آکرمن ویلے وی اتھے کوئی درڑھ راج انتظام نہیں سی۔ ادوں ترگرت، گاندھار، ارما، ابھسار آدی جنپداں توں علاوہ پورس اتے امبھی ورگیاں دا راج سی۔ پہلی وار چندرخفیہ موریا نے سکندر دے اترادھکاریاں دی کمزوری کارن ایہہ اکائی پھر بھنگ ہو گئی۔ مغربی حصہ کنشک دے ماتحت رہا، کدے خفیہ راجیاں نے جہلم تک اپنیاں حداں ودھائیاں۔
پنجابی ساہت دے بھارتی سروت
رتن سنگھ جگی مطابق پرانے پنجابی ساہت دھرم مشتمل اے۔اس دا لگبھگ اٹھ صدیاں دا اتہاس دھرم دی ککھّ وچ پلیا اے۔ اس نوں دھرم مکھی اچتّ ہووےگا۔ کہ سیوی دھرم دے سروپ نوں سمجھن تے اس دے اہمیت دا اندازہ لگاؤن لئی عامَ طور تے چار پکھاں نوں وچاریا جاندا اے۔ اس نوں کسے دھرم دا فلسفہ اتھوا شاستر وی کیہا جا سکدا اے۔ اس عمل وچ کسے دھرم دی آدھار-زمین اے۔ اس وچ اس دھرم متعلق سارے فلسفی اتے روحانی تتّ شامل کیتے جا سکدے ہن، جس دھرم دا ایہہ پکھ اووواقع اے، کمزور اے جاں پتلا اے، اوہ دھرم کجھ باہرلے آڈمبراں، پوجا-ودھیاں اتے انشٹھاناں دا سمچّ بن کے رہِ جاندا اے۔ جتھے پہلا پکھ فلسفی بنیاد زمین تیار کردا اے، اتھے ایہہ پکھ اس دھرم دے وہارک پکھ دے کردار نبھاؤندا اے۔ اس توں دھرم دا سماج اتے نینترن ختم ہو جاندا اے۔ اس نال دھرم جن عام دے گرہن کرن یوگ بندا اے۔ اس وچ دھرم دی دیانتداری نوں سمیٹیا جاندا اے۔ اس دے وی اگوں دو سروپ ہن۔ اک اپاسنا اتے دوجا پوجا۔ اپاسنا دا تعلقات نفسیات جاں بھیتری نشٹھا نال اے اتے پوجا باہرلے اپچاراں نوں روپمان کردی اے۔ راہ موکلا کیتا جاندا اے۔ جن سادھارنتا دیاں مانتاواں، ریتاں، ستھاپناواں، لوک وارتاواں آدی اس دے دوران رکھیاں جا سکدیاں ہن۔ کسے دھرم دے پرچار پرسار لئی پورانک تتاں دی بہت ادھک لوڑ ہندی اے۔
ویدک ساہت
وید، براہمن، آرنیک، اپنشد آدی ہن۔ ویداں نوں نشان واک نہ منن والے متّ- چارواک فلسفہ، جین متّ، بدھ دھرم۔ ویداں نوں نشان منن والے متّ- کھٹّ شاستر، چھ فلسفہ۔ رمائن، مہامبھارت، گیتا، پورانک ساہت، ویشنو دھرم، سمارت دھرم، اوتارواد، دیوتا اتے دینت، شیو متّ، شکت متّ۔
بھگتی تحریک
رتن سنگھ جگی مطابق مدھ یگ وچ روایتی بھرفتار بھاونا اک تحریک دا روپ دھاردی اے۔ جدید بھارتی بولیاں وچ مدھ یگ وچ جو ساہت سرجنا ہوئی اے، اوہ بھرفتار تحریک دی ہی خاص تے پرمکھ دین اے۔ اس تحریک توں بعد وی تے ہن وی بہت سارے ساہت دے سروت بھارتی تحریک وچوں لبھے جا سکدے ہن۔ اس تحریک نے سارے بھارت نوں ایکتا دے سوتر وچ پرو دتا۔ بھارت وچ ویلے ویلے چلن والے اندولناں وچوں بھارتی تحریک زیادہ اہم اے۔ کیونکہ اس دا پسار-دور کئی صدیاں وچ نبڑدا اے۔ ایہہ تحریک اکو ویلے سارے بھارت وچ مکمل ہندا اے۔اس دوران انسان انسان دے نیڑے ہی نہیں لیاؤندا گیا سگوں اس نوں سچا انسان بنن دی پریرنا وی دتی گئی۔
نرگن بھگتی
رتن سنگھ جگی مطابق ویشنو بھرفتار دے سمانانتار اتری بھارت وچ متاں دی نرگن بھرفتار دا وی خاص روپ وچ ترقی ہویا۔ ایہہ بھرفتار ویشنو بھرفتار دیاں سنکیتنتاواں اتے تکنیک ودھاناں متعلق ودروہ دی بھاونا توں پیدا ہوئی پرتیت ہندی اے۔ ودواناں نے ایہناں دے دو بھید منے ہن۔ علم مشتمل اتے پریم مشتمل۔ پریم مشتمل بھرفتار نوں اوہ صوفی فقیراں نال جوڑدے ہن اتے علم مشتمل نوں سنت کبیر آدی نال۔ ایہناں سنتاں وچ پرمکھ ہن، بھگت جیدیو، بھگت نامدیو، سوآمی رامانند، بھگت پیپا، بھگت سین، بھگت ترلوعدہ، بھگت سدھنا، بھگت رویداس، سنت کبیر
سدھ تے ناتھ متّ
سدھ متّ دا ترقی بدھ متّ دے کھنڈراں وچوں ہندا اے۔ بدھ دی سہجیانی اتھوا وجیانی شاکھاواں ہی سدھ متّ نوں ترقی یافتہ کردیاں ہن۔ سدھ متّ توں مطلب اے جو سادھک لوکک سدھیاں وچ پربین اتے اتی انسانی طاقتاں نال یکت ہووے۔ اس متّ دے ادبھو بارے ویلے دی کوئی ریکھا کھچّ سکنا آسان نہیں اے۔ پر اتنا ضرور مننا پویگا کہ دسویں صدی توں پہلاں اس متّ دا شروع ہو چکیا سی۔ وکھ وکھ ویلے ہوئے سدھاں دی گنتی 84 منی گئی اے۔ پر ایہہ سدھ کہڑے ہن اس بارے پکے پیراں تے کوئی گل نہیں کہی جا سکدی۔ کسے نے سراپا نوں پہلا سدھ منیا اے اتے کسے نے لئیپا نوں، ایہناں دے جیو ذکر بارے کوئی تتھک جانکاری نہیں ملدی۔ ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی کتاب وچ سدھ متّ، ناتھ متّ اتے ناتھاں بارے دسیا اے کہ ایہہ ناتھ ہن- مچھندر ناتھ، جالندھر ناتھ، دیانتداری دا سروپ، ہٹھ یوگ، چورنگیناتھ، چرپٹ ناتھ، بھرتھری ہری، تنقید ساہت اتے اثر۔
اسلام
رتن سنگھ جگی مطابق مسلماناں دے دھرم نوں اسلام کیہا جاندا اے۔ اسلام دا شبدی مطلب اے سر نبھاؤنا، یعنی خدا دی رضا مننا، خدائی آگیا دی پالنا کرنا۔ ہن ایہہ شبد اس دھرم لئی روڑھ ہو چکیا اے۔ جس وچ حضرت محمد نے ستویں صدی دے شروع وچ اس دا پرچار مکے توں شروع کیتا۔ اس لئی اس دھرم دی جم زمین عرب دیش اے۔ اسلام دے یعقین مطابق ایہہ خدا ولوں دتے آخری پیغام اتے واقع اے۔ رتن سنگھ جگی نے کتاب وچ ابھارتی سروت نوں س طرحاں متاثر کیتا اے۔ اسلام- حضرت محمد، قرآن مزید، اﷲ، پنج رکن، خلافت دا ترقی، مذہبی تہوار، صوفی مت- صوفی مت دا ترقی، مکھ اصول، چترانگ رستہ، ستّ مقام، صوفی سلسلے۔
مڈھلے سومے
پنجابی صوفی شاعری دے ادھیکانس مڈھلے سومے فارسی بولی وچ مہیا ہون کارن اس متعلق کوئی ٹکواں اتے وشوست کم نہیں ہو سکیا۔ صوفی فقیراں دے جیون اتے شخصیت بارے بہتی سامان ‘مپھلوزات ساہت’ وچ مہیا اے۔ مپھلوزات تو مطلب اے اوہ پروعدہ مجموعہ جنہاں وچ کجھ کو مشہور اتے متاثر صوفیاں دے اپنے انوائیاں اتھوا جگیاسوآں نوں متعلق کیتے بھاشن شامل ہن۔ رتن سنگھ جگی نے صوفی شعری پرمپرا نوں کتاب وچ اس طرحاں پیش کیتا اے، مڈھلے سومے، بابا فرید رچنا، گرو گرنتھ صاحب توں باہرلی بانی، روحانی سوچ وچار، شعری گن، بولی دا سروپ۔
فٹکل ساہت
آدی دور وچ کئی پرکار دیاں ساہتی ونگیاں رچے جان دا امکان اے کیونکہ مدھ دور وچ پیدا ہویا پروڑھ ساہت اپنا کوئی نہ کوئی پچھوکڑ ضرور رکھدا اے۔ ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی نے فٹکل ساہت نوں اپنی کتاب وچ اس طرحاں متاثر کیتا اے، ادہمان، راؤلویل، امیر خسرو، وار شعری، وارتک آدی۔
حصہ دوجا (سابق مدھدور)
کردار:- پنجابی ساہت دے سروت دے سروت مولک اتہاس دی ایہہ دوجی سینچی اے۔ کسے ترقی یافتہ بولی دے ساہت نوں صحیح ڈھنگ نال سمجھن لئی سبھ توں بہتر وسیلہ اس دے ساہت دا اتہاس اے پر اس وچ کوئی شکّ نہیں اے کہ پنجابی ساہت کئی اتہاس پہلاں لکھے جا چکے ہن پر تہذیبی حوالہ وچ سروت امشتمل پنجابی ساہت دے اتہاس دی گھاٹ محسوس کیتی جا رہی سی اس لئی یونیورسٹی ولوں دس سینچیا وچ اجیہا اتہاس لکھواؤن دی سکیم بنائی گئی۔ ایہہ کم ڈاکٹر رتن سنگھ جگی نوں سونپیا گیا۔ اس دی پہلی سینچی چھپ چکی اے دوجی سینچی وچ پنجابی دی نرگن بھرفتار لہر توں پیندا ہوئی ۔
سابق مدھ دور دی سیما سن 1500 ی۔ توں 1700 ی۔ تک مقرر کیتی اے۔ اس دور وچ رچے گئے ساہت نوں سودھا لئی تن حصےآں وچ ونڈیا اے۔ پہلے حصہ وچ سکھ بھرفتار تحریک اے ساہت نوں شامل کیتا ہیا اے، اس دور دا اارمبھ 1500 ی۔ وچ منیا گیا اے کیونکہ 1469 ی۔ وچ گرو نانک دیوَ دا جم ہویا سی۔ 1500 ی۔ تک اوہناں دے ویکتتوَ دے پبھاو نے یگ بودھ وچ اک خاص تبدیلی لئاں دتی سی سیاسی ،مذہبی ،سماجی کھیتراں وچ کھڑوت ختم ہو گی سی ادمقصد ساہت دا پواہ چل پیا سی ۔
پنجابی ساہت دے سروت دے سروت-مولک اتہاس دی ایہہ دوجی سینچی اے۔ کسے ترقی یافتہ بولی دے ساہت نوں صحیح ڈھنگ نال سمجھن لئی سبھ توں اچتّ وسیلہ اس دے ساہت دا اتہاس اے پر اس وچ کوئی شکّ نہیں اے کہ پنجابی ساہت کئی اتہاس پہلا لکھے جا چکے ہن پر تہذیبی حوالہ وچ سروت مشتمل پنجابی ساہت دے اتہاس دی گھاٹ محسوس کیتی جا رہی سی۔ اس لئی یونیورسٹی ولوں دس سینچیاں وچ اجیہا اتہاس لکھواؤن دی سکیم بنائی گئی۔ ایہہ کم ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی نوں سونپیا گیا۔ اس دی پہلی سینچی چھپ چکی اے۔ دوجی سینچی وچ پنجاب دی نرگن بھرفتار لہر توں پیندا ہوئی سابق مدھ دور دی سیما سن 1500ء توں 1700ء تک مقرر کیتی گئی اے۔ اس دور وچ رچے گئے ساہتّ نوں سودھا لئی تن حصےآں وچ ونڈیا اے۔ پہلے حصہ وچ بھرفتار تحریک کر کے پیدا ہوئے ساہتّ تے اتہاس نوں ارپت اے اس دور دا شروع 1500ای۔ وچ منیا گیا اے۔ کیونکہ 1469ء وچ گرو نانک دیوَ دا جم ہویا سی۔ 1500ء تک اوہناں دے وئکتتو دے اثر نے یگ بودھ وچ اک خاص تبدیلی لیا دتی سی۔ سیاسی، مذہبی، سماجی کھیتراں وچ کھڑوت ختم ہو گئی سی۔ ادات ساہتّ دا پرواہ چل پیا سی۔ اس مطالعہ وچ ہر رچنا اتے رچیتا نوں اس دے اہمیت اتے حالت مطابق ستھان دتا اے سبھ تھاں سنتلن رکھن دا یتن کیتا اے۔
وئکتتو
گرو نانک دیوَ مہان اتے بہترین وئکتتو دے سوآمی سن۔ گربانی مطابق بانی وچ گرو وسدا ہے- “بانی گرو گرو اے بانی وچ بانی امرت سارے”سارا جیون اوہ سچے دھرم دے پرچار لئی یتن کردے راے اس لئی اوہناں بارے دھارنا بن گئی سی اوہ اک مہان سادھک ہی نہیں سگوں ویر سادھک اتے ساکھیات سدھ مرد ہن۔ اوہناں نے سارا جیون ادھرم اتھوا اناچار دیاں حالات نال جدوجہد کردیاں بتیت کر دتا پر کتے وی وچلت نہیں ہوئے۔ گرو نانک دیوَ متعلق ملدے کئی پرانے چتراں توں وی اوہناں دے وئکتتو دا کجھ آبھاس ہندا اے ایہہ چتر جنم-ساکھیاں، دھرم-دھاما، سرانواں،راج مہلاں دیاں دیواراں اتے بنے ملدے ہن۔
رچنا
گرو جی دے ناں تے گرو گرنتھ صاحب وچ جو بانی درج اے آپ نے اوہ بانی کویں لکھی اتے سمبھالی؟ ایہہ اک اہم موضوع اے۔ کھید دی گل اے کہ ہن تک گرو جی دی کوئی وی سوے-ہتھ لکھت جاں ہور کوئی پرانے دستاویز مہیا نہیں اے۔ گرو نانک دی پرمانک بانی اس پرکار اے:-
اپرمانک بانی
ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی نے اس باب وچ امصدقہ بانی بارے لکھیا اے۔ اس پرکار دی بانی نوں کچی بانی دا ناں دتا جان لگیا۔ گرو نانک دیوَ دے ناں نال پرچلت اپرمانک بانی نوں تن سرلیکھاں ماتحت رکھ کے وچار کرنا اچتّ ہووےگا۔ اس وچ اپرمانک بانی دے نال نال پران سنگلی، کھاری بیڑ وچ سنکلت وادھو بانی، نامہ ساہتّ بارے ہی بہت ودھیا ڈھنگ نال لکھیا اے۔
بانی رچنا
آپ نے بانی رچنا بہت گھٹ کیتی سی۔ کل 63 شلوک آپ جی دے ناں ماتحت گرو گرنتھ صاحب دیاں 9 واراں وچ درج ملدے ہن۔ اپروکت 63 شلوکاں وچوں “ماجھ راگ دی وار” دی 23ویں پؤڑی نال لگدا اک شلوک اتے ”آسا راگ دی وار’ دی 12ویں پؤڑی نال لگدے دو شلوک وی درج ہن۔
رچنا
گرو گدی اپر اپر بیٹھن مگروں اپنے صوفیانہ تجربہ نوں بانی راہیں ابھویکت کرنا شروع کیتا ۔ آپ دی 18 راگاں وچ بانی گرو گرنتھ صاحب وچ ہیٹھ لکھے راگ کرم مطابق درج اے۔
بانی رچنا
گرو رام داس نے گرو گرنتھ صاحب وچ آئے 31 راگاں وچوں 30 راگاں وچ بانی دی رچنا کیتی ایہناں توں پہلاں گرو نانک دیوَ نے 20 راگاں وچ اتے گرو امرداس نے 18 راگاں وچ بانی رچی سی۔ گرو انگد دیوَ دے شلوک وی صرف 9واراں نال درج ہن۔ اس ترا گرو رام داس نے سبھ توں پہلاں اتنے ادھک راگاں وچ نپنتا حاصل کر سکنا گرو جی دے ادتی وئکتتو دا کرشمہ اے۔
وچاردھارا
گرو رام داس نے جو روحانی وچار اپنی بانی راہیں پیش کیتے، اوہناں دا مول بنیاد گرو پرمپرا توں حاصل جیون فلسفہ اے۔ پر اوہناں دی اپنی رہسّ انوبھوتی دے سنیوگ نال کہانی وچ سہج سبھاوک مولکتا دا کمیونیکیشن ہویا اے۔ ایہی اوہناں دی وچاردھارا دا مول ادھار اے۔ روحانی دیانتداری وچ برہم دے مکھ طور تے دو روپاں دی سوچ ہوئی اے، نرگن اتے سرگن۔
“توں آپِ پرکھ اپرمپرُ کرتا جی تدھ جیوڈ اورُ ن کوئی، توں جگ جگ ایکو سدا سدا توں ایکو جی توں نہچلُ کرتا سوئی”۔
گرو جی دی سماجی فکر دو نقطیاں اپر ٹکی – ماڑے کماں پرتِ ارچی اتے چنگے کماں پرتِ کھچّ۔ منمت نوں تیاگن نال پھر کسے پرکار دا سماجی سنکٹ پیدا نہیں ہو سکدا۔
“تیاگے من کی متڑی، وسرے دوجا بھاؤ جیؤ، ایوں پاوہِ ہرِ درساوڑا نہِ لگے تتی واؤ جیؤ”
وئکتتو
گرو ارجن دیوَ گمبھیر سبھا والے سچے اتے سچے دھرم سادھک سن۔ جنہاں نے سکھ دھرم نوں ووواقع روپ دے کے روحانی ول پوری درڑہتا نال رچت کیتا اتے گرو گرنتھ صاحب دا اڈیٹنگ کرکے بھارتی کتاب اتہاس وچ اک نواں مال پتھر قائم کیتا۔ اس دے سروپ نوں گمبھیرتا نال وچاریا ۔ گرو گرنتھ صاحب دی ساہتی صلاحیت، سنگیت کلا دی پکڑ اتے بانی اڈیٹنگ نوں ڈونگھے علم دا بودھ ہندا اے۔ اس طرحاں سولھویں صدی دی آخری چوتھائی اتے ستارھویں صدی دے پہلے دہاکے وچ پنجاب وچ اک اجیاے مہان سادھک دا پرکاش ہویا جس نے منکھتا لئی سرب سانجھے دھرم نوں پکے پیراں تے کھڑھا کیتا اتے لوکاں دے من وچ سہنشیلتا دی بھاونا دا ترقی کر کے اک نویں سماج نوں جم دتا ۔ جس نے سہجے سہجے پنجاب دے سبھیاچار دا سبھا ہی بدل دتا۔
سکھمنی صاحب
نام سمرن دے قسماں اتے اس توں حاصل ہون والیاں حالتاں دا بڑی خوبصورتی نال کیتا چترن اس رچنا دا گرو اے۔ گؤڑی راگ وچ اشٹپدی شعری جگت وچ کیتی گئی پر رچنا وچ کل 24 اشٹپدیاں ہن۔ ہر اشٹپدی وچ دس دس تکاں دیاں اٹھ-اٹھ پدیاں ہن۔ اس طرحاں 24 اشٹپدیاں وچ کل 1920 تکاں ہن۔ پہلی اشٹپدی دی پہلی پؤڑی توں بعد دو تکاں دا “رہاؤ” اے، اس طرحاں تکاں دی کل گنتی 1922 اے۔ سکھمنی شبد دی وضاحت لئی کئی ڈھنگاں نال کیتی گئی اے۔ کسے ودوان نے اس نوں من نوں سکھ دین والی منیا اے، کسے نے سکھاں دی منی کیہا، کسے نے اس دا تعلق سکھمنا ناڑی نال جوڑیا اے پر گرو ارجن دیوَ جی نے “رہاؤ” دیاں تکاں وچ اس دا سروپ واضع کر دتا
“سکھمنی سکھ امرت پربھ نام
بھگت جنا کے منّ بسرام”
واضع اے کہ بھگتاں دے من وچ بسرام کرن والی وستو دے من توں وکھری اے۔
شعری کلا
گرو ارجن دیوَ اک مہان تپسوی دھرم سادھک سن۔ اوہناں دی بانی جگیاسوآں دے کلیان لئی سلڑائی حاصل کردی اے۔ اپنے کرتوّ نوں پالن توں علاوہ ایہہ بانی شعری کرتوّ نوں وی نبھاؤندی اے۔ اک اعلیٰ شاعری دے سارے گناں نوں اجاگر کردی اے۔ گرو جی دی بانی دا مقصد اے ہرجس گائن کرنا اتے جگیاسوآں نوں ہرِ جس ول راغب کرنا پہلے وچ آسان من دی نرچھل ابھانسان اے دوجے وچ جگیاسو لئی نصیحت اے۔ پہلے مقصد لئی رچی گئی بانی دا تعلق پریم-بھرفتار نال اے۔ سکھمنی ناں دی بانی وچ گن اگھڑیا اے۔ شبداں، واکانشاں دی پورنا ورتی وی اس وچ معاون ہوئی اے۔ سادھارن بدھی والا انسان سہج وچ آپ دی بانی نوں سن کے اس وچ پرتیپادت روحانی بھاونا نوں سمجھ سکدا اے۔ گرو ارجن دیوَ نے کیہو-جہی بولی ورتی، گرائمر دا سروپ وی اوہو جیہا رکھیا۔ اوہناں دیاں پنجابی پردھان رچناواں وچ کتے کتے کوئی نہ کوئی سادھ بھاشائی گرائمر نیم ورتیا وی ویکھیا جا سکدا اے۔ آپ دی بانی وچ کئی پرکار دے اپماواں، پرتیکاں ، بمباں آدی دے مطالعہ توں جتھے اس ویلے دی نیچر، جن جیون آدی دی صحیح جانکاری ملدی اے۔ اس حوالہ وچ اک توں ادھک بولیاں دی ورتوں آپ دی بھاشائی سوجھ دا پرتیمان اے۔ آپ دا ہر کتھن تجربہ تے مشتمل ہون کارن جن سچ ہو نبڑیا اے۔
گرو گرنتھ صاحب جی(1604)
گرو گرنتھ صاحب نوں اسیں نرول شاعری نہ منّ کے مذہبی شاعری دی ونگی مندے ہاں۔ گرو گرنتھ صاحب وچ جو رچناواں شامل ہن، اوہ گرو نانک دیوَ جی نے اپنیاں چار اداسیاں دے ویلے جو یاتراواں کیتیاں اوہناں یاتراواں دے دوران سنتاں، بھٹاں تے بھگتاں دی بانی نوں اکٹھے کیتا۔ آدی گرنتھ وچ گرو ارجن دیوَ جی نے اوہناں رچناواں نوں پنجابی لحظہ دے کے اسے طرحاں ہی آدی گرنتھ وچ شامل کر لیا تے اس دے نال گروآں نے اپنے شلوک نوں جوڑ دتا اے اتے گرو گرنتھ صاحب وچ بانی 31 راگاں وچ درج اے۔ اس اہم گرنتھ نوں سنکلت کرن دا اپنا ہی اتہاس اے۔ بانی کد توں لکھنی شروع ہوئی اتے کویں اکٹھی کیتی گئی۔ ایہناں پرشناں دا اتر تریخی دستاویزاں اتے واضع پرماناں دے امطلب وچ دے سکنا بھاویں آسان نہیں، پر پھر وی کجھ تعلق سوتراں توں سلڑائی گرہن کیتی جا سکدی اے۔
بھائی گرداس جی (1553–1637 )
بسن لئے اوتار دس ویر خلاف جودھ سنگھارو۔
مچھ کچھ ویراہ روپ ہوئِ نر سنگھ باون بؤدھارے۔
کام کرودھ ن سادھیو لوبھ موہ اہنکار ن مارے۔
ستگرو پرکھ ن بھیٹیا سادھ سنگت سہلنگ ن سارے۔
ہؤمے اندرِ کارِ وکارے۔ (وار 12)
گرو تیغ بہادر جی (1621–1675 )
گرو تیغ بہادر جی نے اپنی رچنا 15 راگاں وچ 59 شبداں دی رچنا کیتی اے۔ آپ دے 57 شلوک گرو گرنتھ صاحب وچ درج ہن۔ آپ نے اپنی بانی وچ بہت سارے سندیش لوکاں نوں دتے ہن۔ جو کہ بانی وچ درج ہن۔ بھائی گرداس نے اپنی بانی وچ پرماتما نوں اپنا سچا متر دسیا اے:-
ہرِ جسُ رے مناں گائ لے جو سنگی اے تیرو۔
سورٹھ راگ وچ آپ نے 12 شبداں دی رچنا کیتی جنہاں وچوں 4 دپدے ہن تے 8 ترپدے ہن۔ ٹوڈی راگ وچلے اک دپدے وچ گرو جی نے پرماتما توں وچھنے انسان دی ادھم حالت دا سندر چتر کھچیا اے۔ گرو جی نے رامکلی راگ دے تن ترپدیا وچ اس جگت نوں حاصل کرن دی اچھا پرگٹائی اے جس نال پرماتما دی شرن وچ پہنچیا جا سکدا اے۔
گرو گوبند سنگھ جی (1666–1708 )
گرو گوبند سنگھ دی رچنا گرو گرنتھ صاحب وچ شامل نہیں اے۔ پر اوہناں دی رچنا نوں گرمتِ شعری وچ شامل کیتا جاندا اے۔ اہنا دی رچنا اے:-
سٹہ
اپروکت تتھاں دے بنیاد تے اسیں کہہ سکدے ہاں کہ ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی دی کتاب پنجابی ساہتّ دا سروت مولک اتہاس اپنے ادیساں نوں حاصل کرن وچ کامیاب رہی اے۔ اس وچ جو پنجابی ساہتّ نوں لبھن لئی سروتاں دی کھوج کیتی اے۔ جس نال پنجابی ساہتّ نوں سمجھن وچ طالب علماں نوں بہت لابھ ملیا اے۔ اوہناں نے اپنی اس کتاب وچ گرمتِ شعری دے جو حقیقت چکے ہن، اوہ بہت ڈھکویں ہن اتے اس نال ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی اپنے موضوع تک پہنچدا اے۔
حصہ پنجواں (سابق مدھدور)
پنجابی ساہت دا سروت مولک اتہاس حصہ پنجواں ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی، جو کہ پنجابی یونیورسٹی دے پھیلو راے ہن، دی بہملی رچنا اے۔ اس پنجویں حصہ دے لکھے جان نال پنجابی ساہت دا سروت-مولک اتہاس دے پرانے دور دے سرویکھن اتے تجزیہ دا کم سماپت ہو گیا اے۔ اس وچ کجھ اجہیاں درشٹیاں دی پنر اساری کیتی گئی اے، جنہاں دی پنجابی دے چنتکاں نوں چراں توں اڈیک سی۔ اس طرحاں رتن سنگھ جگی نے اپنے پہلے پنجے حصےآں وچ پرانے ساہت نوں پوری طرحاں سمیٹن دی کوشش کیتی اے۔ اس مطالعہ وچ ہر رچنا اتے رچیتا نوں اس دے اہمیت اتے حالت مطابق ستھان دتا اے اتے سبھ تھاں برابر رکھن دا یتن کیتا اے۔ سارے ادھئیناں نوں پرمکھ شعری پرمپرا مطابق ونڈیا اے، متعلق حوالیاں اتے کھاہمکھاہ دے وستار نوں محدود کیتا اے۔ اوہناں کئی ودواناں دی لکھت سامان توں مدد لئی اے۔ اس طرحاں پوربلے اتے ہم عصر رچناکاراں دا بندا ستھان وی مقررہ کیتا اے۔ اس طرحاں رتن سنگھ جگی نے اپنے پنجویں حصہ وچ اتر مدھدور دے شعری نوں پنج پرکرناں وچ ونڈیا اے۔ ایہہ مکھ قرون وسطی پرکرن ہن : (1) قصہ کاوَ-پرمپرا (2) ویر کاوَ-پرمپرا (3) صوفی کاوَ-پرمپرا (4) دھارمک-کاوَ-پرمپرا (5) قوماں دی کاوَ-دیانتداری۔ ایہہ کم دسّ حصےآں وچ سمپنّ کرن دی سکیم اے، سو اگلے پنجویں حصہ وچ جدید دور دا تجزیہ چھوہیا جاویگا۔ پنجابی ساہت دا سروت مولم اتہاس حصہ پنجواں (اتر مدھدور) کتاب وچ پیش موضوع لسٹ ہیٹھ لکھے پنج پرکرناں مطابق اے :
پرکرن 1- قصہ شاعری روایت
مقبل-وارث شاہ -حامد-چراغ آوان-آڑت کوی-صدیق لالی- سندرداس آگم-عبدل حکیم-بہبل-میاں جان محمد؛ ہاشم سسی پنوں-ہیر رانجھے دی برتی-قصہ سوہنی مہینوال-سیری فرہاد دی وارتا-دوہڑے اتے ڈیوڈاں؛ اہمیار-ہیر رانجھا کام روپ-یوسف جلیکھاں-سسی پنو راج بیبی-نامدار -ہاتمناما؛ میاں امام بخش-ملک-زادہ وا شاہپری ملکانی-شاہ بہرام-چندن بدن تے مئیار - لیلیٰ مجنوں-ابراہیم ادہم بلخی بدیا-ال-جمال؛ قادریار-پورن بھگت-قصہ-سوہنی مہینوال-قصہ راجا رسالو-وار رانی کوکلا؛ ویر سنگھ بلّ جوگ سنگھ لکھ شاہ-رکنؤدین-گنگا رام -شاعر سوندھا-گربخش سنگھ- مولوی غلام رسول آوان-سید فضل شاہ-میاں محمد بخش-کامیاب سنگھ عارف-ہدائتلا-مولوی غلام رسول-کویشری بھگوان سنگھ (1842–1902ء)
پنجابی ساہت دا سروت-مولک اتہاس حصہ تیجا (سابق مدھکال-2) ڈاکٹر رتن سنگھ جگی
بھومکا- مشرق مدھ-دور وچ رچے گئے 1500 ای توں 1700 ای ساہت دے تجزیہ نال متعلق ایہہ تیسری سینچی اے۔ جس وچ ترتیب وار کچی بانی،نرگن بھرفتار شعری پرمپرا،نرگن-سگن مشرت بھرفتار پرمپرا، سگنوادی بھرفتار شعری پرمپرا،اوتار پربندھ شعری پرمپرا،صوفی شعری پرمپرا،قصہ شعری اتے ویر شعری پرمپرا دا ذکر کر راے ہاں۔
کچی بانی پرمپرا:-
کچی بانی توں مطلب اوہ بھگتی شعری جو گرو نانک دیوَ جی دے ناں نال پرچلت کر دتا گیا اتے جہڑا دوجے اتے تیجے گرو صاحبان دے ویلے تک جاری رہا تے نانک نام ورت کے عام وچاراں نوں گھٹیاں سٹائل وچ پرچلت کیتا گیا۔ گرو صاحب توں بھنّ ویکتیاں نے گرو جی دے ناں تے بانی رچنی شروع کر دتی۔(1) سوڈھی مہربان تے اسدا پتر ہرجی 'بسنت کی وار'نوں پورا کرکے تن دی تھاں 15 پوڑیاں بنا دتیاں۔ نانک بانی وچ رلا پاؤن لئی نانکداس،داسنانک،جن-نانک،نانکجن دی کھلھ کے ورتوں کیتی گئی۔اس لئی گرو امرداس جی نے سکھاں نوں سچی بانی پڑھن دی پریرناں دندے ہوئے آکھیا سی،
آوہُ سکھ ستگرو کے پیارہو،گاوہُ سچی بانی۔
بانی تے گاوہُ گرو کیری، بانیاں سرِ بانی۔
ستگرو بناں ہور کچی اے بانی۔
نرگن بھگتی شعری پرمپرا
پنجاب وچ نرگن بھرفتار شعری پرمپرا دا پرواہ گرو صاحبان ولوں ہی چلایا گیا اے۔اوہناں توں علاوہ کجھ ہور سادھکاں جویں، بابا شریچند:-1494 عیسوی وچ سلطان پور وکھے گرو نانک دیوَ جی دے گھر جنمے بابا شریچند جی نے ویراگی اتھوا الونڈی جیون بتیت کیتا۔بابا شریچند دے نام نال 'مقدار'نامک رچنا مشہور اے۔جس وچوں ایہہ تکانت اے،
آواگون مٹاوے سوئِ۔۔(2)
بابا ہندال:-مہان کوش مطابق پنجاب وچ نرنجنی قوم دے سنچالک بابا ہندال دا جم 1573 وچ جنڈیالا(امرتسر ) وچ ہویا۔ بابا جی دیاں ہتھ-لکھتاں وچ بانی وی شامل اے۔اجیہی بانی `چ کہےَ ہندال، جن ہندال شاعر چھاپاں ورتیاں گئیاں ہن۔
اس توں بناں بھگت چھجو، بھگت پیلو، بھگت کانھا، جلھن جٹّ اتے ننوآ بھگت دے ناں نرگن شعری پرمپرا وچ آؤندے ہن۔
نرگن-سگن مشرت بھگتی شعری پرمپرا:-
اس بھگتی شعری پرمپرا وچ بابا سادھوجن، بابا ہریا، بابا سائینداس دے ناں الیکھ-یوگ ہن۔جویں،
بابا سادھوجن:-بابا جی اس دور دے اہم دھرم سادھک ہن۔جہناں دی بانی کجھ ہتھ لکھتاں اتے چھپیاں ہوئیاں پوتھیاں دے روپ وچ ملدی اے،(3)جو'سہنسرناما چونکہ دسمگرو'رچت جاپو صاحب توں متاثر سی۔
بابا ہریا:-آپ چنگے بانیکار ہون دے نال دیوانہ قوم دے موڈھی سن۔بابا جی بالے جٹّ دے چھوٹے بھرا سن جس دی بانی وچ نام دیانتداری `تے زور دتا گیا اے۔
سگنوادی بھگتی شعری روایت
پنجاب وچ سگن جاں سرگنوادی بھرفتار دی اوہ دھارا چل نہ سکی جو ہندی جگت وچ اک وڈا پرواہِ بن کے ساہمنے آئی سی۔ 17ویں صدی تک سگنوادی بھرفتار نال متعلق صرف کجھ کو کہانی انش،سنکیتاں،ادھیاناں-اوتار تے حوالےآں آدی دا چترن ہویا۔
شری گرو گرنتھ صاحب وچ سگنواد نال متعلق تتو:-گرو گرنتھ صاحب دی بانی وچ سکھ-گروآں،بھگتاں،بھٹاں تے گرو گھر دے نزدیکیاں دی بانی سنکلت اے۔سگنوادی تتو دا مول سروت اوتارواد اتے اس توں ترقی یافتہ ہوئی پورانکتا اے۔(4)جس وچ بھائی گرداس(1543–1637) دی بانی وچ سگد وادی تتو موجود اے۔اس توں بنا پنجاب وچ رام-کرشن بھرفتار دا ادبھو اتے ترقی ہندی جگت دے مقابلے کافی دیر بعد ہویا،جس دے دیوَ-پاتراں دے جم متعلق کجھ وی ذکر نہیں ملدا۔
اس توں بنا بھگت گوالداس،کرشنلال آدی بھگت ہن جو اس پرمپرا ماتحت آؤندے ہن۔
اوتارواد شاعری روایت
اس ماتحت مکتک روپ `چ نہ ہو کے سٹائل پربندھ ماتحت رچناواں آؤندیاں ہن،جہناں دا مکھ مقصد دھرم-لڑائی دے تحریک نوں واضع کرنا سی۔اس وچ ہیٹھ لکھیا رچناواں آؤندیاں ہن،
دل رام بھلا کرت ہنومان ناٹک:-جہانگیر بادشاہ دے ویلے ہوئے دل رام بھلا نے پنجاب دے دکھنی حصہ `تے 1623 عیسوی وچ شری رام دے کردار دی برز بولی وچ رچنا کیتی۔جس دا اک تکانت اس پرکار اے،
رگھوپتِ چرت تن جتھا متِ ظاہر کریو سبھ لگن رنِ۔
دے بھگتِ دان نربھی کرہُ جو رگھپتِ رگھبنس منِ۔(5)
دسم گرنتھوچلے چوبیساوتار،اپ-اوتار،سرب-لوح گرنتھ،نہکلنکی اوتار،سربھ-لوح اتے اپ-اوتار دا اس ماتحت ذکر ملدا اے۔دسم گرنتھ دے چوبیساوتار وچ شری رام،شری کرشن دا ذکر ملدا اے۔ایہناں اوتاراں دا بھارتی گرنتھاں وچ وی ذکر ملدا اے۔
صوفی شاعری روایت
اس شعری پرمپرا دا شروع مغلاں دے آؤن نال ابتدائی ویلہ وچ ہی ہو گیا سی کیونکہ اوہ اپنے نال اپنا سبھیاچار نال اپنا ایہہ متِ وی لیائے جس وچ سہرورتی شاخاں اتے چشتی شاخاں دی گدی قایم اے۔
بابافرید:-1173 عیسوی وچ جنمے بابا فرید دی اس شعری دھارا ماتحت سبھ توں پہلاں رچنا ملدی اے۔جو ملتان وچ رہندے سن۔
شاہ حسین:-شیخ عثمان دے گھر 945 ہزری(16ویں صدی) `چ جنمے شاہ حسین حضرت بحلول دے چیلے سن۔جہناں نے کافی بانی رچی جس وچ پریمی-پریمکا نوں ربّ تے جیو عورت وجوں لیا گیا اے۔چنگے کرماں لئی اس دی بانی پریردی اے جویں،
عملہ دے اپرِ ہوگ۔
نبیڑا کیہا صوفی کیا بھوگ۔(6)
اس توں بناں صوفی متِ وچ سلطان باہو، شاہ حرف تے شاہ مراد دیاں رچناواں آؤندیاں ہن۔
قصہ کاوَ-پرمپرا:-
پنجابی وچ قصہ شعری پچھلے چار سو ورھیاں توں چلی آ رہی اے۔قصہ عربی بولی دے `کم` دھاتو توں بنیا اے۔ سو اس دا پچھوکڑ وی عربی-فارسی ساہت دا اے۔قصیاں وچ ہیٹھ لکھے قصیاں دی قسماں ہن،
قصہ کار:-قصہ کاراں وچ سبھ توں پہلاں دمودر دا ناں آؤندا اے۔ پھر پیلو، حافظ-برکھردار اتے احمد گجر دا ناں آؤندا اے۔احمد گجر دی ہیر دا قصہ ولکھن اے،جو پاٹھک نوں سجیو چترن دا احساس کراؤندا اے۔جویں،
پرا کٹھنُ دریاؤ اے عشقَ والا،
درد تلہڑا بنِ کے پار تریئے۔۔(7)
ویر شاعری روایت
ویر شعری نوں ترقی یافتہ ہون دا اوسر روحانی شعری پچھوں ملیا۔اس شعری دا مکھ مقصد یودھیاں دے اندر بیر-شعری پیدا کرنا اے۔اس وچ واراں اتے جنگ نامے آؤندے ہن۔واراں دیسی شعری تے جنگ نامے غیرملکی شعری اے۔
وار شعری:-وار دا مطلب ساہمنا کرنا اے۔اسدا مکھ مقصد بیر مطلب پیدا کرنا اتے یودھیاں دا زس گاؤنا اے۔اس وچ وار جنگجو پربانی کی،وار ملک مرید تتھا چندرہڑا سوہیا کی،وار حسنے مہمے کی ات ہور کئی واراں ہن۔
پیر محمد کاسبی دا `جنگنام کربلا`،انیرائ دی گر گوبند سنگھ دی جنگ متعلق رچت جنگ نامہ'پرانے جنگ نامے'دے ناں ہیٹھ درج اے۔ اس توں بنا شاعر سیناپتِ رچت شری گرو شوبھا اتے بھائی جیتا رچت شری گورو-کہانی آدی جنگ نامے ہن۔ایہناں واراں اتے جنگ نامیاں متعلق پرماناں متعلق اسپشٹتا اے۔ویر شعری وچ صرف چنڈی دی وار ہی پرمانک روپ وچ ملدی اے۔
پنجابی ساہت دا تنقیدی اتہاس(ڈاکٹر جیت سنگھ شیتل)
پنجابی ساہت دا آلوچلاتمک اتہاس(1700 ء تک) دا جنھا نگھا تے ستکار بھریا استقبال پنجابی پاٹھکاں، طالب علماں آلوچکاں تے استاد نے کیتا۔اسنے سانوں ساہس دوایا اسیں ساہت دے اتہاس نوں مکمل کریئے۔
1700 ء توں 1900 ء تک دا سماں اپنے-اپنے وچ اک مہان ساہتی تے تریخی یگ اے۔ اس یگ دیاں سیاسی تے ساہتی پرحالات توں پراپتیاں اپنی وسیش اہمیت رکھدیاں ہن۔ گرو نانک دور پنجابی ساہت دی جند جان اے تاں اتر نانک دور اس دا پنڈا اے۔ ایہہ دوویں دور پنجابی ساہت دیاں مون-سنہری روایتاں اپنے وچ لکائی بیٹھے ہن۔ اس طرحاں بھاویں 1900 ء تک دے پنجابی ساہت دے اتہاس دے تن حصہ بن گئے ہن۔
(1)1700 ء تک دا پہل حصہ
(2)اٹھارھوی صدی دا دوجا حصہ
(3)انھیویں صدی دا تیجا
پنرتو ایہناں تناں حصےآں نوں اک تھاں سنکلن کرن نانل ایہہ سمچے طور تے (پنجابی کلاسکی ساہت دا تنقیدی اتہاس دا روپ دھارن کر لیدا اے۔
ساہت کی اے
ساہت اک سوخم للت کلا اے۔ جس دا ہدف اے ست اتے جس دا موضوع اے جیون۔ اس دا مقصد اے ابھانسان، چترن اتے پڑچول۔ اس دا سروت اے تجربہ اتے احساس۔ اس دا سروت اے تجربہ اتے احساس۔ اس دا باہری پکھ اوہ سندر روپ ودھان اتے پربھاو-شالی سیلی اے۔ جو شبداں دی مدد نال حود وچ آؤندی اے۔ ساہت جذبات اتے بھاوناواں نوں سوخم بناؤنا اے۔ ساہت بدھ وویک دی آگوُ وی اے۔ اتے اسدا سرچر وی۔ سچا ساہت کبدھتا اتے کمارگتا ول نہیں کھڑدا سگوں ساؤُ اتمّ اتے متوازن بدھی دا حامی اے۔
ساہت دی مول روح بھاوَ-سامرکی اے، ایسا مطلب جہڑا رفتار شیل، پرانونت اتے مچدا بھکھدا ہووے، نہ کہ سکھل اتے نرجند۔اتہاس وسیش کرکے ساہت دا اتہاس ایسے رفتار شیل جذبات دی سخت پرریک طاقت دا مطالعہ اے۔جسنے پررفتار ، چڑردی کلا اتے سنتلن نے سنستھاپن لئی ٹمبیا۔ ساہتکاراں اتے رچناواں دیاں ناواں دی کھتونی نوں ساہت دا اتہاس کہنا بڑی وڈی بھلّ اے۔
1700 ء تک دا پہلا حصہ (سابق نانک دور)
سابق نانک دور نوں پنجابی ساہت دا ادے دور کیہا جادا اے۔ سابق نانک دور وچ چار وچار-دھارواں نال ترقی یافتہ ہندا اے۔ بودھ-دھارا نے سدھ تے ناتھ ساہت نوں جم دتا اے۔ پنجابی بولی وچ ناتھاں جوگیاں نوں کھلاں استعمال بولی دا کیتا اے۔ ایہناں وچوں جالدھر، مچھندر، گورکھ، چرپٹ، چورنگی ناتھ (پورن بھگت راضی تے رتن تے برہم داس مشہور ہن۔ دوجی وچاردھارامسلمان شاعراں، فقیراں تے صوفیاں دی اے۔بھاشاں دے کھیتر وچ مسلمان شاعراں دا پورا یوگدان اے۔ اوہ ہندو شاعراں توں پہلا اس کھیتر وچ آئے ہن۔ اس لئی مسلمان شاعراں نے پنجاب اتے دلی دی بھاشاں ہندی، ہندیوی سرپرستی کیتی۔ سیکھاں اتے صوفیاں دا سدھا تعلقات لوکاں تک سی۔ اس کرکے اوہناں دیسی بھاشاں اوہناں توں شروع ہندی اے۔ مشہور شاعراں پھریددین مسعود، شکر گنج، سیخ نزامدیم اولیاں، امیر خسرو، سیکھ شرپھدین بوئلی قلندر پانیپتی آدی۔
تیجی وچاردھارا
بھگتی-شعری دی اے۔ بھرفتار لہر ودھیرے اتری بھارت وچ پرپھلت اے۔ سارے سنتاں، بھگتاں تے گروآں دی ادھکتر ووکیبولری سانجھی تے سمروپ اے۔ چنھاں، بمب تے النکار وی اک سامان ہن۔ اہنھاں دیاں رچناواں وچ پرانے پنجابی انسر کافی ماتراں وچ ملدا اے۔ تیجی وچاردھارا بیر-شعری دی اے۔ اس دے روپ ہن، اک تاں (گسو) والی تے دوجاں (واراں) والا۔ گسو وچ چندربائی(پرتھوی راج راساں) ادرمان، (سونیہ راسو) ملاداؤد (چاند نامہ) آدی اتے واراں امیر خسرو دی تگلک-نامردین تھاں دی وار پہلی وار اے۔ جہڑی اسنے ب-جبانِ پنجاب لکھی تے جسنوں ب-جبانِ ہند (وار) کہندے ہن۔ باقی سری گرو گرنتھ صاحب وچ ملدیاں ہن۔ ٹڈے اسراج دی وار، سکندرِ ابراہیم دی وار، رائے مہمے دی وار آدی ہن۔
چوتھی وچاردھارا قصہ-کاو دی اے۔لیلیٰ مجنوں تے یوسپھ-زلیخا دے قصے عربی فارسی راہیں سبھ توں پہلا آئے پشیا، جاں پشپ دا سسی پنوں ہندی ساہت وچلی پہلی رچناں منی جاندی اے۔ وچاردھارا توں بنھاں پوروَ-نانک دور وچ شاعراں ولوں شعری -روپ سنگیت روپ تے چھند-روپ اس ویلے بہو- منے لوک ساہت اشارہ ملدے ہن۔
اٹھارھوی صدی دا دوجا حصہ
اٹھارھوی صدی جتھے سیاسی طور تے جگ گردی، اشاتی تے ادھورفتار دا سماں سی، اتھے ساہتی اتپتی دے پکھ توں ایہہ نانک دور دی دکھّ نوں ہور وی چمکاؤدا اے۔ اس پرمپراں نوں اگے ودھاؤدا اے۔ اس دور پنجابی ساہت دی اتپتی کارناں اس دے اتہاس دا سنہری دور کہلواؤدا اے۔اس صدی وچ تن وچاردھارواں سکھت تے پجدیاں ہن۔ (صوفی شعری وچاردھارا) سید علی ہودر، خواجہ پھرود فقیراں، بلھے شاہ سید، غلام قادر تے سچل جیاے اچّ کوٹی دے صوفیاں دے کلام نال نانک دور کیاں روایتاں نوں ستھر رکھ سکی۔ قصہ شعری، جو دمودر دی ہیر نال-شروع ہویا اے، آڈت، مقبل،آرام، صدیق والیہ، چراغ اوان، وارث تے حامد نال اچّ سکھراں نوں چھہن لگا۔بیر-شعری(جنگ-نامہ تے وار-شعری) دے بیر-رسی شاعراں نے اپنیاں واراں تے جنگ نامیاں نال لوکاں دا لہو گرمایا جنگ-نامہ لکھن والیاں وچوں مقبل، گمد تے مولوی غلام مصطفیٰ اتے واراں رچن والیاں وچوں نجابت تے آگرہ سرکڈھّ شاعر سن۔ کاٹکھ شعری جو جلن نال شروع ہویا بابا وجید نال سکھر تے پجا۔اسلام شعریرچنہارا مولوی، غلام مئیؤدین س دور دا مشہور شاعر ہویا اے۔ اس طرحاں اس دور وچ صوفی شعری دا بادشاہ بلاے شاہ، کسّ-شعری دا شہنشاہ وارششاہ، وار دا شاہزادہ نجابت تنجیگنامے دا استاد ہامدشاہ، سلامی شعری دا امام سید غلام قادر شاہ اتے سنت رین بھگت شعری تے گرمتِ ساہت دے رسیے ہوئے ہن۔ اسے دور وچ بینت، کافی، وار، سانجھ تے باراماہ کاو-روپ پنجابی شاعراں دے ڈونگھے جذبات دے واہن بنے گورو-اتہاس شعری وی بہو-ماتراں وچ رچیا گیا۔
اسے صدی نےپنجابی وارتکنوں وی سکھر ول ودھدا اے۔ (پریم سرستہ) اس دی مہان تے اہم رچنا اے، جس دے نام اے ڈاکٹر: موہن سنگھ نے اس دور نوں (پریم گرستہ دور) دا نام دتا اے۔ جیونی ساہت نرملاں تے سیواں پنتھی ساہت نے وی اس دور دی وارتک نوں بھرپور کیتا۔ پنجابی بولی دا روپ وی اس دور وچ نکھریاں تے اسنے ٹکسالی روپ دھارن کیتا۔
انھیویں صدی دا ساہت
انھیوی صدی سیاسی نظریہ توں ایہناں ہی جیون-سنگرامیاں دی چڑھت نظریہ توں ایہناں ہی جیون-سنگرامیاں دی چڑھت تے وجی دا سنہری دور اے۔ انھیویں صدی وچ مہارجا رنجیت سنگھ 1799 ء توں 1839 ء دا سماں سی۔ اس اس ویلے شاتی وی سی پر ملک پنجاب دا گھیرا چوڑیڑا ہندا گیا۔انھیویں صدی دے پہلے ادھ دی سیاسی ، معاشی تے سماجی حالت توں پتہ چلدا اے۔ انیوی دے پچھلیرے ادھ وچ سکھ اتہاس ساہت، آچار مریادا سبھ برج جاں ہندی وچ ہی رچیا گیا۔ بس کجھ کو پنجابی ساہتکار جاں شاعر ہونگے جنہاں نے انھیوی صدی دا ساہت تے بولی سانبھ کے رکھیا انیویں صدی دا ساہت تے بولی سانبھ کے رکھیا۔ انھیویں صدی قصہ-کاو ، رومانچک شعری دا سنہری یگ سی، جنہاں دا واہن بینت، دوئاں باراں ماہ، ماجھ، آدی۔ اس دور وچ پنج وچاردھاراں پنج دے پنج دریاواں وانگ نال 2 وہندیاں ہن۔ گرمیت شعری دھارا اتیاتمک اتے مذہبی شعری وچاردھارا جس ولوں گرمتِ تے بھگت شعری شبد سلوکاں دے واہن راہیں ولوں ہویا۔ صوفی شعری دھارا وچاردھارا دے جذبات نوں انتلے دو صوفی کویاں- ہاشم تے خواجہ غلام قصہ شعری وچاردھارا جہڑی اس دور دی مکھ دھار ہو دوئیاں، بینت، ولوں پرانے تے نویلی پریت قصیاں دی رچنا کیتی۔ اس سبھ توں پربل وچاردھارا سی۔برہڑا تے بگرا شعری وچاردھارا، جو مکھ طور تے روماچک شعری دا ہی دوجا روپ سی۔ ایہہ دھارا بارامانہ، ستوارا، انوارا، ساجھاں تے دوہڑیاں، راہیں ترقی یافتہ ہوئی۔ بیر-شعری وچاردھارا، جسنوں دیاں جنگاں، یدھا تے سکھ- انگریزی لڑائیاں وچوں اسرن لئی سامرکی منی تے وار تے جنگنام شعری نوں اس صدی وچ جیودیاں رکھیا۔ انھیویں صدی دیاں دو اہم گلاں ہن۔ اک کہ اس صدی وچ سبھ توں ودھ قصے لکھے گئے دوجا کویا شیہرپھیاں کہیاں، باراماہ کاے، ماجھا کہیاں۔ ایہناں وچوں کئی سارے شاعراں نے رومانچک تے مذہبی شاعری کہی، انھیویں صدی پنجابی ساہت دے تہاس وچ اپنا ولکھن تے وچتر استھان رکھدی اے۔
سٹے
گرو نانک دور پنجابی دا نہیں، بھارتی ساہت دا سون-سنہری دور اے۔ اس دور وچ ساریاں دھراواں نے کھل کے اپنا یوگدان دتا اے ۔اس وچ ناتھا، جوگیا،فقیرا تے صوفیہ، مسلان شاعراں دا یوگدان اے ۔ بھگت کوِ، قصہ کوِ،سابق نانک دور وچ پرچلت سن۔ علی حیدر، بلاے شاہ، فرد فقیر تے غلام صوفی شاعر۔ اس بیر-شعری وی پرپھلت سی۔ اس دور وچ واراں وی رہیاں گئیاں، وار نادرشاہ دی، وار راجاں امر سنگھ کی، مشہور واراں سن۔ ایہہ دور پنجابی گدّ دا وی سنہری سماں سی۔ اس وچ ساتھیاں پرچیاں، ٹیکے، پرممطلب، رہتنامے، بھگت مالاں آدی کئیاں گد رچناواں رچیاں گئیاں۔ انھیویں صدی دے ساہت اتہاس نوں اک سنتتر اکائی دے روپ وچ لینا چاہیدا اے۔ انھیویں صدی دا قصہ-کاو سکھر تے سی۔ ہاشم، احمدیار، قادریار، امام بخش میاں محمد، فضل شاہ مشہور قصہ کار سن۔ اس صدی دے کسّ-کاراں نے اک توں ودھ قصے رچے۔ اس وچ سبھ توں ودھ واراں لکھیاں گئیاں ایہہ صدی اسلامی وچاردھارا دی شاعری دا سنہری یگ سی۔ لگبھگ سارے سرومنی قصہ-شاعراں تے صوفیاں نے اسلامی گرنتھ وی رچے۔ ایہہ صدی صوفی-شعری اے اتے کھواجاں غلام فرید آخری صوفی درویس شاعر۔ سمچے طور تے اس صدی دی اپنی وکھری ہی تریخی تے ساہتی مہانتا تے اہمیت اے جسنوں کوئی وی اتہاسکاراں نجور اہلے نہیں رکھ سکدا۔
پرانے پنجابی وارتک دا اتہاس (کرنجیت سنگھ)
جان پچھان
ایہہ عامَ دھارنا اے کہ وارتک جا گدّ دا جم شاعری جاں پدّ ساہت توں بہت مگروں ہندا اے۔اسدا کارن ایہہ دسیا جاندا اے کہ انسان فکر دی مڈھلی حالت وچ ودھیرے بھاوک جاں جذباتی ہندا اے اتے بھاواویگ تے جذبہ ہی شاعری دی جند جان ہندا اے۔دوجے پاسے گدّ جاں وارتک وچ ترک اتے سائنسی سوچ وچار دی پبلتا ہندی اے جو انسانی فکر دے پروڈھ ہو جان دی نشانی ہندی اے۔سنت سنگھ سیکھوں دا کتھن اے،"سائنس وانگ گدّ دا تعلقات وی سماج وچ مدھ-سرینی دے ترقی نال اے۔گدّ دا تعلقات جدید سائنس دی اتپتی تے ترقی نال اے،تے جدید سائنس مدھ-سرینی دے ترقی دا اک پھل اے۔ وارتک تے شاعری دا انتر اک تاں اس دی انتر-روح نوں دھیان وچ رکھ کے کیتا جانا چاہیدا اے دوجا اسدے باہری سروپ نوں۔شاعری جے پنگل دے نیما ماتحت رہندی اے اتے چھندا بندی دیا لوڑاں نوں پورا کرنا اسدا کرتوّ اے تاں وارتک گرائمر دے نیما دے ماتحت رہندی اے اتے اس دیا منگاں نوں پرا کرنا اس لئی ضروری اے۔جس ساہتی ونگی دی اتھے اسیں چرچہ کر راے ہاں اوہدے واسطے ساڈی اپنی بولی پنجابی وچ 'وارتک'،ہندی بولی وچ 'گد'،اردو وچ 'نصر' اتے انگریزی وچ پروز(prose)شبد دی ورتوں کیتی جاندی اے۔'وارتک' شبد سنسکرت بولی دے دھاتو "ورتِ" توں بنیا اے جس دا مطلب اے 'ٹیکا'۔سنسکرت وچ کسے سوتر رچنا دی وضاحت کرن والے گرنتھ نوں 'وارتک' کیہا جاندا اے۔جاپدا انج اے کہ پرانے وارتک لئی ایہہ تشریح بہت ڈھشاعر اے،پر جس نوں اج وارتک دا نام دتا جاندا اے اوہدے لئی ایہہ تشریح ادھوری اے۔
وارتک دے پرکار
مکھ روپ وچ وارتک تن پرکار دی ہندی اے۔بیانیاں(کسے ستھان،وستو،کرم جاں لوکاں دا)ویاکھیامئی اتے جذباتی۔ایہہ وی ہو سکدا اے کہ کسے گدّ رچنا وچ ایہہ تنے انش موزود ہون۔پھیر جویں ہر ساہتی کرت دے تن انگ ہندے ہن اسے طرحاں گدّ-رچنا دے وی تن انگ ہندے ہن۔ایہہ انگ ہن:موضوع،پرگٹا-ڈھنگ جاں سٹائل اتے مقصد۔موضوع دی نظر توں پرانے پنجابی وارتک گرو نانک،دوجے گرو صاحبان،گورو-فلسفہ اتے گرو لہر نال جڑیا مہان شخصیتاں تے اوہناں دے چمتکاری کارنامیا دے آلے-دوآلے گھمدی اے۔اس لئی موضوع دے پکھوں ایہہ سنکچت،محدود اتے اکرس اے،اس وچ وشیا دی ونّ-سونتا اتے نہی۔پرو۔پورن سنگھ دا ایہہ کتھن بہو حد تک سچ اے کہ "پنجابی دا ساہت گرو نانک دے مندراں دے آلے-دوآلے برچھا دیا چھاواں وچ پلیا۔نصر اہنا پہلی وار لکھی جنھا دے ہونٹھ گرو دے پیار - امرت نال سنچے،گلابا دیاں پتیا وانگ صفت شمیر وچ ہلدے سن۔"
پرانے پنجابی وارتک دیاں ونگیاں
ڈاکٹر۔کرنجیت سنگھ مطابق پنجابی وارتک دا مکھ موضوع دھرم اتے وشیس کرکے سکھ دھرم رہا اے۔جے ہور وی مرتکز ہوئیے تاں کہہ سکدے ہاں کہ پرانے پنجابی دا وڈیرا حصہ گرو نانک نوں مرکز وچ رکھ کے لکھیا گیا اے۔پرانے وارتک دیاں مکھ ونگیاں جنمساکھیاں،ساکھیاں،گوشٹھاں،پرچیاں،حکم نامے،سخن،بچن تے مہاتم ہن۔ایہناں توں علاوہ ٹیکے،کتھاوا،مصلے،سار اتے اناختلاف وی ملدے ہن۔عامَ طور تے ایہہ ساریاں ونگیاں دھرم نال جڑے موضوعاں نوں ہی پیش کردیاں ہن۔