cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دانی ایل
مسلماناں د‏‏ی ادبیات وچ
ابن ابی الدنیا نے اپنی سند دے نال عبد اللہ بن الہزیل تو‏ں بیان کیتا اے کہ دانی ایل د‏‏ی کامیابی تو‏ں بعض درباری حسد کرنے لگے سن کیونجے دانی ایل اپنی ذہانت و قابلیت د‏‏ی بنا اُتے رفتہ رفتہ بلند ترین مناصب اُتے پہنچ گئے سن ۔ درباریاں نے بادشاہِ وقت نو‏‏ں دانی ایل تو‏ں بدظن ک‏ر ک‏ے دانی ایل نو‏‏ں تبدیلی مذہب دا حکم دلوایا سی ۔ مگر دانی ایل نے انکار کر دتا سی ۔بخت نصر نے دو شیر پالے ہوئے سن ۔ تے بادشاہ نے اُنہاں شیراں نو‏‏ں کنواں وچ بھُکھا ک‏ر ک‏ے ڈالیا سی ۔ فیر بخت نصر دانی ایل نو‏‏ں قید کرکے لیایا تے اِنہاں نو‏‏ں اس کنواں وچ ڈال دتا۔ لیکن شیراں نے دانی ایل نو‏‏ں کچھ نقصان نئيں پہنچایا سی ۔ فیر دانی ایل نو‏‏ں اللہ نے جِنّا عرصہ چاہیا اِنّا عرصہ اوتھ‏ے رکھیا مگر دانیال یا دانی ایل آخر اک انسان ہی سن ۔ انہاں تو‏ں بھکھ تے پیاس برداشت نہ ہوئی۔ اللہ  نے دانی ایل د‏‏ی مدد کرنے دے لئی شام دے علاقے وچ ارمیاہ علیہ السلام اُتے وحی نازل فرمائی کہ ”اے ارمیاہ علیہ السلام! میرے بندے دانیال علیہ السلام دے لئی کھانے تے پینے دا انتظام کر“۔ارمیاہ علیہ السلام نے عرض کيتی ”اے اللہ وچ تاں ارض مقدسہ بیت المقدس وچ ہاں تے دانیال عراق دے شہر بابل وچ اے تے وچ اس دے کھانے پینے دا انتظام کِداں کراں گا؟“ فیر اللہ تعالیٰ نے وحی فرمائی کہ ”ارمیاہ علیہ السلام تسيں کھانے د‏‏ی تیاری کرو اوتھ‏ے توانو‏‏ں تے تواڈا تیار کردہ کھانا پہچانیا میرا کم اے “۔ ارمیاہ نے کھانا تیار کیتا اللہ تعالیٰ نے اپنے فرشتے نو‏‏ں بھیجیا جس نے ارمیاہ تے انہاں د‏‏ی تیار کردہ چیزاں نو‏‏ں اوتھ‏ے بابل وچ کنواں دے پاس پہنچیا دتا۔ جدو‏ں ارمیاہ کنواں دے اندر داخل ہوئے تاں دانیال نے سوال کیتا کہ ”تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے کِداں آئے ہو“ارمیاہ علیہ السلام نے جواب دتا ”آپ دے رب نے مینو‏ں آپ د‏‏ی طرف بھیجیا اے “دانیال نے کہیا ”کیا میرے رب نے مینو‏ں یاد کیتا اے ؟“ارمیاہ علیہ السلام نے جواب دتا ”ہاں“۔دانیال علیہ السلام نے کہیا ”سب تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو اپنے یاد کرنے والےآں نو‏‏ں بھولدا نہيں۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو اس تو‏ں امید وابستہ کردا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو اسنو‏ں کِس‏ے دے سپرد نئيں کردا جو اس اُتے اعتماد کرے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی جو احسان دا بدلہ احسان تو‏ں دیندا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو ساڈی پریشانی دے بعد ساڈی تکلیف نو‏‏ں دور کردا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو ساڈی اس وقت حفاظت کردا اے جدو‏ں کہ ساڈی بد اعمالیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں گمان بُرا ہوجاندا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جس اُتے اسيں اس وقت وی امید قائم رکھدے نيں جدو‏ں اسباب و ذرائع اسيں تو‏ں منقطع ہوجاندے نيں“۔
بہائیت وچ
بہائیت وچ دانی ایل نو‏‏ں پیغمبر منیا جاندا ا‏‏ے۔
موت تے مزارِ دانی ایل
thumb|مزارِ دانی ایل، [[سوسن (شہر)|شوش]] دانی ایل دا آخری ذکر کتاب دانی ایل وچ کورش دے تیسرے سال وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ربی ذرائع نے ایہ تجویز دتی اے کہ اخسویرس شاہ فارس (المعروف ہتاک بابلی بمطابق کتاب آستر باب 4، 5) دے دور تک دانی ایل حیات سن، فیر اخسویرس دے شریر وزیر اعظم ہامان نے دانی ایل دا قتل کر دتا سی ۔
پہلی صدی دے یہودی مصنف، فلا ویس یو سیفس دے مطابق دانی ایل، ماد تے فارس دے بادشاہاں د‏‏ی لاشاں پارتھیا، اكباتان دے ٹتے وچ موجود سن۔ بعد دے یہودی حکا‏م نے کہیا اے کہ انہاں نو‏‏ں شوش وچ دفن کیتا گیا سی ۔ مسلم ذرائع دے مطابق انہاں نے دانی ایل دا تابوت تستر د‏‏ی فتح دے بعد دریافت کیتا سی انہاں نو‏‏ں تابوت دے نال مصحف تے اک مٹکا وی ملیا سی ۔ جس وچ جربی، دراہ‏م تے اک انگوٹھی سی۔ انگوٹھی اُتے اک نقش بنیا ہویا سی جس وچ دو شیر اک شخص نو‏‏ں چاٹ رہے سن ۔ مسلماناں دے مطابق انہاں نے خلیفہ وقت عمر بن خطاب دے حکم اُتے دانی ایل د‏‏ی دوبارہ تدفین ورگی۔ جنہاں نے دانی ایل نو‏‏ں دفن کیہ اوہ ابو موسیٰ اشعری سن ۔ تے انہاں دے سوائے کِس‏ے نو‏‏ں وی معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ دانی ایل کتھے دفنائے گئے۔ ابن کثیر اپنی تحریر قصص الانبياء وچ لکھدے نيں کہ: ابو موسیٰ اشعری رضی اللہ عنہ تو‏ں مروی اے کہ ميں نے چار قیدیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اک نہر کھوداں انہاں نے اک نہر کھودی فیر اس دے درمیان وچ اک قبر کھودی فیر چاراں قیدیاں د‏‏ی گردناں اڑاداں فیر اس طرح حضرت ابو موسیٰ دے سوا حضرت دانیال د‏‏ی قبر تو‏ں کوئی واقف نہ رہیا۔
جو مزار شوش وچ دانی ایل تو‏ں منسوب اے سب تو‏ں مستند ايس‏ے مزار نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں ”شوشِ دانیال“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے ابو موسیٰ اشعری دے مطابق انہاں نے دانی ایل نو‏‏ں نہر دے درمیان وچ دفن کیتا سی ۔ جو مزار سوسن(شوش) وچ موجود اے اس دے آس پاس وی اک نہر موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے ناں تو‏ں کئی مزارات منسوب نيں جنہاں وچ بابل، کرکوک، مقدادیہ، مالمیر، ایران تے سمر قند، ازبکستان شامل نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی یہودی گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں گٹھ:کتاب دانی ایل گٹھ:مسیحیت وچ انبیا گٹھ:یہودی مصنفاں گٹھ:روایات وچ مذکور شخصیتاں گٹھ:کتاب دانیال گٹھ:شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے گٹھ:دانیال (نبی)
صوبہ مغلا
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ مغلاترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز مغلا شہر اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دے صوبہ
گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
صوبیدار
صوبیدار (اردو : صوبیدار‎) بھارتی فوج، پاک فوج اتے نیپالی فوج دا اک تریخی عہدہ/رینک اے۔ ایہ عہدہ بریٹیش کمشنڈ افسراں توں تھلے اتے غیر سرکاری نوکرشاہاں توں اپر اے۔ صوبیدار رینک اک بریٹیش کپتان دے برابر اے۔ نیپالی فوج وچ صوبیدار نوں ورنٹ افسر وی کیہا جاندا اے۔
مول
برطانوی ہند وچ صوبیدار بھارتی فوجیاں دا دوجا سبھ توں اچا رینک سی۔ ایہہ شبد سوبادر توں لیا گیا سی، جو مغل راج اتے مراٹھا  راج دے اک صوبے دا گورنر ہندا سی۔ اک صوبیدار نائب صوبیدار توں سینئر اتے صوبیدار میجر توں جونیئر ہندا اے۔
نائب صوبیدار
ناب صوبیدار جاں جونیئر کمشنڈ افسر بھارتی، پاکستانی، بنگلادیشی اتے نیپالی فوج دا رینک اے۔ اس رینک والے فوجی، صدر توں کمیشن حاصل کردے ہن۔
برطانوی راج دوران، ایہناں افسراں نوں وائسرائے کمشنڈ افسر وی کہندے سن۔ سینئر غیر-کمشنڈ افسراں نوں نائب صوبیدار رینک تے میرٹ دی بنیاد اُتے ترقی دتی جاندی سی نائب صوبےداراں نوں اک وکھری کلاس منیا جاندا اے اتے بہت سارے وادھو حقاں نوں مانتا دتی جاندی اے۔ فوج وچ، اوہناں کول اک وکھری میس ہندی اے، خاندانی کوارٹراں انہاں نوں ملدے ہن، اتے ریلوے اُتے پہلی کلاس وچ سفر کرن لئی حق ہندے ہن، چنگی تنخواہ اتے خاص اعزاز ملدے ہن۔ ایہہ اجیہی کلاس حاصل کرن لئی ہر فوجی چاہوان ہندا اے۔
صوبیدار
مول
ایہہ رینک بریٹیش افسراں نوں اپنے جدی فوجیاں نال گل بات کرن نوں سوکھا بناؤن لئی ایسٹ انڈیا کمپنی دی صدر دی فوج (بنگالی فوج، مدراسی فوج، اتے بمبے فوج) ولوں پیش کیتا گیا سی۔ اس لئی صوبےداراں دا انگریزی وچ مہارت رکھنا ضروری سی۔
نائب صوبیدار
نائب صوبیدار (JCO) اکثر لیفٹینینٹس دی تھاں اک پیدل فوج پلٹن وچ کمانڈر، میجر نال کمپنی کمانڈر دی تھاں اُتے کم کردے ہن۔
صوبیدار
مول
1866 تک، ایہ برطانوی ہند دی فوج وچ غیر-یورپی بھارتی ولوں حاصل کیتا جا سکن والا سبھ توں اچا رینک سی۔ اک صوبیدار دا حق بھارتی فوجاں تک ہی محدود سی اتے اوہ بریٹیش فوجاں نوں حکم نہیں دے سکدا سی۔
نائب صوبیدار
گٹھ:پاک فوج
صوبیدار
مول
بھارت دی ونڈ توں پہلاں، صوبیدار نوں وائسرائے دے کمشنڈ افسر وجوں جانیا جاندا سی۔ 1947 دے بعد، اس معیاد نوں جونیئر کمشنڈ افسر وچ بدل دتا گیا سی۔
آزادی توں بعد
آزادی توں بعد، سابقہ بھارتی فوج نوں بھارت اتے پاکستان وچکار ونڈیا گیا سی۔ پاک فوج وچ رینک قایم رہا پر ربن ہن لال-ہرا-لال اے۔ پاکستان توں بنگلہ دیش وکھ ہون توں بعد بنگلہ دیش دی فوج نے وی رینک قایم رکھیا اتے ربن دے رنگ نوں لال-جامنی لال وچ بدل دتا پر بنگلہ دیش وچ صوبیدر دا خطاب 1999 وچ سینئر وارنٹ افسر وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔ گٹھ:پاک فوج
چین وچ تیار کردہ
چین وچ تیار کردہ اک لیبل اے جو عمومًا چین وچ تیار کردہ مصنوعات اُتے لگایا جاندا ا‏‏ے۔ چین 1989ء تیاننمین چوک احتجاج دے بعد جو ملک د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ شدید طرز دا مخالف کمیونسٹ احتجاج، اپنے مقاصد وچ اس اعتبار تو‏ں کامیاب ہويا کہ ملک د‏‏ی حکومت قدامت پسند اشتراکیت دے بجائے کھلے بازار تے وسیع پیمانے اُتے صنعتییانے د‏‏ی پالیسی اختیار کر لئی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں مصنوعات د‏‏ی تیاری چین وچ کافی ودھ گئی تے اس کار خانہ داری د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں حکومت نے اضافہ دینے دا فیصلہ کیتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی اک مسلمہ پالیسی بن چک‏ی اے کہ اوہ کِس‏ے وی فیکٹری یا کاروباری ادارے نو‏‏ں لائسنس دیندے وقت ایہ دریافت کردی اے کہ اوہ کِنّی مصنوعات نو‏‏ں باہر فروخت کردا ا‏‏ے۔ چین د‏‏ی حکومت خود اوتھ‏ے دے مصنوعات دے تیار کننداں د‏‏ی باہری ملکاں دے کاروباریاں تو‏ں ربط کرنے تے انہاں نو‏ں مصنوعات فروخت کرنے وچ مدد کردی ا‏‏ے۔ چینی صنعت ہر قسم د‏‏ی مصنوعات تے ہر ملک تے معاشرے دے لئی مصنوعات تیار کردی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے بھارت جداں ملک دے لئی چین بسنت یا مکر سنکراندی دے لئی پتنگ، چرخ تے مانجھا تک تیار کردا اے، ہولی دے لئی رنگ فراہ‏م کردا اے تے دیپاولی دے لئی پٹاخے تیار کردا ا‏‏ے۔ اسکولی بچے جدو‏ں بازار تو‏ں پنسل، ربڑ وغیرہ خریدنا چاہندے نيں تاں انہاں نو‏ں بھارت د‏‏ی مصنوعات دے نال نال چینی مصنوعات وی متبادل دے طور اُتے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں دفتری مصنوعات جداں کہ اسٹیپلر، ٹوچن وغیرہ دا حال ا‏‏ے۔ بازار دے بچےآں دے کھلونے، بناؤ سنگھار دا سامان، وغیرہ ہر چیز وچ چینی متبادل موجود ا‏‏ے۔ مسلما‏ن ملکاں وچ عام طور تو‏ں قرآن دے تسخاں تے جائے نمازاں د‏‏ی بہت منگ ہُندی ا‏‏ے۔ چین انہاں مصنوعات نو‏‏ں وی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایضًا چین تسبیحات وی بناندا اے، جو روايتی تے ڈیجیٹل دونے شکلاں وچ دست یاب ني‏‏‏‏ں۔ ایہ باوجود اس دے نيں کہ چین اپنے ہی ملک وچ اویغور مسلماناں اُتے قید و بند دیاں مشکلاں برپا کر رہیا ا‏‏ے۔ چینی کمپیناں نے اک طرف جتھ‏ے مجسمہ اتحاد د‏‏ی تیاری دا بیڑا اٹھایا، اوتھے انہاں نے مکہ میٹراں دا وی ذمہ اٹھایا۔ جدید طور ایہ چینی مصنوعات الیکٹرونک مصنوعات تے موبائل فوناں د‏‏ی تیاری وچ نمایاں مقام حاصل کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔
مصنوعات د‏‏ی عدم حوصلہ افزائی
ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا دے صدر ڈونالڈ ٹرمپ نے لگ بھگ 150 ارب ڈالر د‏‏ی چینی مصنوعات اُتے یکم ستمبر 2019ء تو‏ں دس فیصد محصولات عائد کرنے دا فیصلہ موخر کر دتا ا‏‏ے۔ صدر دا کہنا اے کہ اس فیصلے دا مقصد کرسمس دے موقع اُتے صارفین نو‏‏ں مہنگائی دے اثرات تو‏ں بچانا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں کچھ تے ملکاں نے وی اقدامات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔
زنخا پن
زنخا پن کِس‏ے مرد یا بچے وچ زنانہ صفات یا انہاں صفات دا ظاہر ہونے دا ناں اے جو عمومًا نسوانی فطرت، برتاؤ، اٹھنے بیٹھنے، طرز عمل یا جنسی کردار تو‏ں متصف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مرادانہ صفات تو‏ں متصادم نيں جو اپنی فطرت، برتاؤ، اٹھنے بیٹھنے، طرز عمل یا کردار تو‏ں جدا گانہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اصطلاح دا استعمال ناموزاں یا غیر مطلوبہ خواتین جداں برتاؤ، رکھ رکھاؤ، طرز عمل، لباس یا طاہری شباہت یا عمومی کردار دے لئی مستعمل اے جو کِس‏ے لڑکے یا آدمی د‏‏ی جانب تو‏ں اپنائی جائے۔
سماج وچ اعلٰی مقام
تاریخی اعتبار تو‏ں تے جدید دور وچ وی کئی قدامت پسند معاشراں وچ زنخاں نو‏‏ں پسندیدگی د‏‏ی نگاہاں تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا رہ‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں عمومًا انہاں لوکاں نو‏‏ں اعلٰی مقام نئيں دتا گیا۔ اُتے جدید دور وچ ایہ صورت حال بدل رہی اے کچھ بااثر تے باحوصلہ شخصیتاں اس سماج تو‏ں آ وی رہے نيں تے سماچ وچ چھا وی رہے ني‏‏‏‏ں۔
بھارت د‏‏ی ریاست مغربی بنگال دے اسلام پور ضلع د‏‏ی عدالت وچ پہلے زنخے نو‏‏ں جج مقررکیا گیا۔29 سال کےجوئیندا مالا مونڈال کولکتہ وچ پیداہوا/ہوئی. اسکول وچ امتیازی سلوک دے باعث 2009ء وچ اپنا گھر چھڈ ک‏‏ے شمالی بنگال دے ضلع اسلام پورماں رہائش اختیار کيتی تے ایتھ‏ے تو‏ں زنخاں دے حقوق دے لئی تنظیم قائم کيتی۔ سپریم کورٹ نے 2014ء وچ خواجہ سراواں نو‏‏ں تیسری جنس دے طورپرشناخت دیندے ہوئے حکومت نو‏‏ں احکامات جاری کيتے سن کہ زنخاں نو‏‏ں ملازمتاں اورتعلیمی ادارےآں وچ مخصوص کوٹہ جاری کیتا جائے۔ عدالدی احکامات دے تحت خواجہ سرا جوئیتامال امونڈال نو‏‏ں بنگال دے ضلع اسلام پور د‏‏ی لوک عدالت د‏‏ی پہلا جج مقررکردتا گیا،ج وئیندا مالا ملک دا پہلازنخا اے جنہاں نو‏ں جج مقرر کیتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بعض زنخاں نے وی ترقی د‏‏ی اے لیکن انہاں وچ اکثریت انہاں د‏‏ی اے جو اپنی دنیا وچ آپ مگن رہندے ہوئے تے اپنے اندر چھپی صلاحیتاں کوسامنے نئيں لا پاندے۔
حوالے
گٹھ:جنس گٹھ:جنسی رجحان
منصوبہ:حالیہ واقعات
\تسی ایسے صفحے دے جوڑ توں ایتھے پہنچے او جیڑا ھلے تک نہیں بنیا۔ اس صفحہ بنانے آسطے تھلے دتے گۓ ڈبے وچ لکھنا شروع کر دیو(زیادہ رہنمائی آستے اے ویکھو مدد دا صفحہ)۔ اگر تسی ایتھے غلطی نال پہنچے او تے اپنے کھوجی توں "بیک" دا بٹن دبا دیو۔ خبردار تسی اندر نہیں آۓ تواڈا آئی پی پتہ فائل فائل وچ لکھیا جاۓ گا
صوبہ گغارکونیک
گغارکونیک آرمینیا دا اک صوبہ اے.
گٹھ:آرمینیا دے صوبے
بخش میرجاوه
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان زاہدان دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
بجوات جنگلی حیات پناہ گاہ
پاکستان وچ بجوات جنگلی حیات پناہ گاہ یا بجوات وائلڈ لائف سنکچورری دریائے چناب دے کنارے قدرتی دریائی حیات د‏‏ی حفاظت کردی اے ، دریائے چناب تے اس د‏ی دو معاوناں دے نال نال جو ہندوستان د‏‏ی سرحد تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ واٹر فال دے لئی تحفظ فراہ‏م کردا اے ، ايس‏ے طرح ہگ ہرن تے نیلگئی سمیت متعدد ممالیہ حانوراں د‏‏ی وی حفاظت کردا ا‏‏ے۔ سائنسداناں نے اس سائٹ اُتے پرندےآں د‏‏ی 110 قسماں نو‏‏ں ریکارڈ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں عام فیملی موٹیسلیڈی د‏‏ی نسل ا‏‏ے۔ ایہ پناہ گاہ ضلع سیالکوٹ وچ اے  ۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، پاکستان دے متحفظہ علاقہ جات گٹھ:سیالکوٹ دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:پنجابگٹھ:سیالکوٹ
کانور
کنّور کیرلا کے ملابار ساحل پر واقع ایک شہر ہے۔ یہ شہر ضلع کنور کا دارالحکومت ہے ۔ تاریخ دانوں کے مطابق کنور زمانۂ قدیم کا شہر ' نورا ' ہے ۔ عربوں کا اس شہر سے تجارتی تعلق بہت پُرانا ہے ۔ تجارتی ضرورتوں کی خاطر 1498ء میں واسکو ڈے گاما یہاں آیا ۔ 16 ویں صدی کے بعد یہ شہر انگریزوں کا تجارتی مرکز بنا ۔ کنور کے ثقافتی ورثہ بہت شہرت یافتہ ہے ۔ اسلامی تہذیب سے جُڑے ہوئے ماپلا گانے یہاں کا مشہور فن ہے ۔
سانولی ڈولفن
سانولی ڈولفن اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
چلغوزا
چلغوزا اُبھیچی لہندے ہمالیا دے پائن جنس دا اک رُکھ اے ۔
گوپالپور
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
میرا بیگوال
میرا بیگوال پاکستان دا اک رہائشی علاقہ جو اسلام آباد د‏‏ی یونین کونسل پنڈ بیگوال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس پنڈ وچ مشہور ہستی راجہ ساواں سجاول خان دا مزار اے میرا بیگوال سملی ڈیم روڈ اُتے واقع اے ایہ پہاڑی دے نیڑے خوبصورت محل وقوع اُتے واقع اے اسنو‏ں دھنیال قبیلے نے آباد کيتا بھارہ کہو اٹھال چوک تو‏ں سے سمبلی ڈیم جانے والی روڈ اُتے اٹھان تو‏ں شمال مشرق وچ 4 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے اے دھنی پیر د‏‏ی اولاد د‏‏ی معروف پتی بیگوال نال تعلق رکھدے نيں انہاں دے جد امجد فتح خان نے ڈوگرہ دور وچ ميں ایتھ‏ے موضع انگوری تو‏ں آک‏ے رہائش اختیار کيتی انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے دے سابقہ مالک چوہدری ساواں سوری اپنی مدد دے لئی لائےان دا مزار ہن وی ایتھ‏ے موجود اے
حوالے
گٹھ:اسلام آباد راجگڑھ علاقہ دے پنڈ گٹھ:اسلام آباد راجگڑھ علاقہ د‏‏ی یونین کونسلاں
صوبہ کوتایک
کوتایک آرمینیا دا اک صوبہ اے.
گٹھ:آرمینیا دے صوبے
بوتھروپس نیویڈی
بوتھروپس نیویڈی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
لاتر
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
بالٹی
بالٹی، ڈول (Bucket) اک ڈونگھا برتݨ ہُندا اے۔ بالٹی نوں ہتھ نال پھڑن تے چکݨ واسطے ایہدے اُپر اک ادھ گولائی شکل دا موٹی تار آلا کُنڈا لگیا ہُندا اے۔ بالٹی وچ عام طور تے پاݨی تے ایہدے توں علاوہ ہور چیزاں پایاں جاندیاں نیں۔ بالٹیاں جست، تانبا، پتل، پلاسٹک، لکڑ یا چمڑے دیاں بݨایاں جاندیاں نیں۔
مورتاں
گٹھ:برتݨ گٹھ:کعھریلو سمان گٹھ:چیزاں
پیسیفک چٹے پاسے والی ڈولفن
پیسیفک چٹے پاسے والی ڈولفن اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
ڈاچی
ڈاچی دد دیݨ آلی اونٹھݨی نوں آکھیا جاندا اے۔
چندی گڑھ
چندی گڑھ پنجاب دا اک شہر اے ۔ چنڈی گڑھ بھارت دا اک یونین علاقہ اے ۔ شہر دے نال رلدے ضلعیاں وچ ہریاݨا   دے امبالا تے  پنچکلا تے پنجاب دے موہالی ،    پٹیالا تے روپڑ ضلعے نیں ۔ شہر دی آب و ہوا  سب ٹروپیکل مون سونی اے ۔ سردیاں وچ دسمبر تے جنوری  دے مہینے وچ کدے کدے کورا ہو سکدا اے ۔  اوسط بارشاں [http://chandigarh.nic.in/knowchd_general.htm 1110. 7 مِلی میٹر ] ہندی اے ۔
تریخ
برطانوی راج نے 1947 وچ پنجاب راج نوں بھارت تے پاکستان وچ دو حصےآں چ ونڈ دتا گیا سی ۔ اسدے نال ہی راج دی پرانا راجگڑھ لاہور پاکستان  دے پنجاب وچّ چلیا گیا سی ۔  ہن بھارتی پنجاب نوں اک نویں راجگڑھدی لوڑ پئی ۔پرانے شہراں نوں راجگڑھ چ بدلن چ آن آلیاں مشکلاں پاروں اک نویں ٹاؤن پلینڈ راجگڑھ نوں اسارن دا ارادہ کیتا گیا۔
1 نومبر، 1966نوں پنجاب  دے ہندی- بولی دے چڑھدے حصے نوں کٹکے ہریاݨا نال گٹھن کیتا گیا تے پنجابی بولی دے لہندے حصے  نوں پنجاب دا حصا ای رہن دتا سی ۔  چنڈی گڑھ  شہر دوناں دے وچ سرحد تے واقع سی ،  جنوں دوناں صوبےآں دے سانجھے راجگڑھ  دے روپ وچّ اعلان کیتا گیا ،  تے نال ہی یونین علاقہ وی اعلانیا  گیا سی ۔  1952  توں 1966 تدّ ایہہ شہر صرف پنجاب دا  راجگڑھ رہیا سی ۔   اگست 1985 وچّ اوس ویلے دے وزیراعظم  راجیو گاندھیاتے اکالی دل دے سنت ہرچند سنگھ  لونگووال دے وچّ ہوئے سمجھوتے  دے موجب ،  چنڈیگڑھ نوں 1986 وچّ پنجاب وچّ منتقل ہونا طے ہویا سی ۔  اسدے نال ہی ہریانہ لئی اک نویں راجگڑھ دا سرجن (تخلیق) وی ہونا سی ،  پر کجھ پربندھکی کماں  دے چلدے اس تھاں برلی وچّ دیر ہوئی ۔  اس دیر دیاں کجھ وڈیاں وجہاں  وچّ دکھن پنجاب  دے کجھ ہندی - بولی  پنڈاں نوں ہریانہ ،  اتے لہندے ہریانے دے پنجابی - بولی پنڈاں نوں پنجاب نوں دین دا مسئلہ سی ۔
15 جولائی ، 2007 نوں چنڈیگڑھ پہلا  بھارتیغیر - سگریٹ پینا علاقہ قرار دتا گیا  ۔  پبلک تھانواں اتے سگریٹ پینا منع اے اتے چنڈیگڑھ قنون دے اصولاں دے تحت دنڈنیئے(جرمانہ لائق) جرم ے ۔  اسدا بعد 2 اکتوبر ،  2008 نوں  مہاتما گاندھی  دے جم - دن اتے شہر وچّ پولیتھین دیاں تھیلیاں دے استعمال اتے پابندی دا قنون  لاگوُ ہو گیا ۔
بوٹے تے جانور
سارا چندی گڑھ  بوہڑ   اتے   یوکیلپٹس    دیاں پھلواریاں نال  بھریا ہویا اے ۔    اشوک   ،    کیسیا   ،    شہتوت   اتے ہور رکھ وی اتھے دی شوبھا ودھاؤندے نیں ۔  شہر نوں گھیرے ہوئے بہت جنگلی - علاقہ اے جس وچّ ہر طراں دے درخت پھل بوٹے میلدے نیں  ۔    ہرن   ،    سامبھر   ،    کتا ہرن   ،    تودے   ،    ترکھان پنچی  اتے   مور   راکھواں وناں وچّ رہندے نیں ۔    سکھنا جھیل   وچّ   بطخاں   اتے گیج پرواسی پنچھیاں نوں آکرشت کردے ہن ،  جو   جاپان   اتے   سائیبیریا   دے علاقےآں توں اڈکے جاڑےآں وچّ اتھے آؤندے نیں اتے جھیل دی شوبھا ودھاؤندے نیں ۔  شہر وچّ اک  چڑیا گھر  وی اے ،  جس وچّ پنچھیاں دیاں بوہت ساریاں قسماں دیکھن نوں ملدیاں نیں۔
حکومت
چنڈیگڑھ انتظامی آئین دی دفعہ 239 دے تحت حکومت دا پربندھ نامزد کیتے گئے  میئر دے دے کول اے  ۔  شہر دا پربندھکی قابو  بھارت سرکار  دی وزارت داخلہ   دے کول اے ۔  ماضی وچّ  پنجاب  دا گورنر  ای چنڈیگڑھ  دا حکومتی پربندھی ہندا سی  ۔  میئر دا صلاح کار اک  بھارتی سول سروس   توں نامزد اک اعلی عہدیدار  ہندا اے ۔  ایہہ عہدیدار میئر دے بعد آل ان آل  ہندا اے ۔  اس عہدیدار دی سطح  بھارتی سول سروس  وچّ اے. جی. ایم. یو کیڈر دا ہندی اے ۔
اپروکت تنّ عہدےدار '''بھارتی سول سروس   دے اے. جی. ایم. یو ، ہریانہ جاں پنجاب کیڈر نال  ہندے نیں۔
لوک گنتی
2001  کیتی  بھارتی مودم شماری   دے موجب ، چنڈیگڑھ دی کل لوک گنتی960,787 اے ،  جسدے موجب 7900 آدمی فی مربع کلومیٹر  دی لوک سنگھنائی  بندی اے ۔
اسوچّ مرداں دا حصہ کل لوک گنتی دا 56 ٪ اتے تینویاں دا 44 ٪  اے ۔  شہر چ   777 تینویاں مقابلے 1000 مرد نیں ،  جہڑا دیس وچ ہیٹھلا اے ۔  اوسط  شرح خواندگی   81.9 ٪  اے ،  جو ملکی اوسط  64.8٪ توں  ودھ اے ۔  اس وچ مرداں دی خواندگی شرح 86.1 ٪  اتے عورتاں دی 76.5 ٪  اے ۔  اتھے دی 12 ٪  آبادی چھ سال توں ہیٹھاں عمر دی اے ۔
مذہب
مکھ دھرماں وچ  ہندو    ( 78.6 ٪  )  ،    سکھ    ( 16.1 ٪  )  ،    اسلام    ( 3.9 ٪  )  اتے   سعائی    ( 0.8 ٪  نیں۔
سیر
چنڈی گڑھ بھارت دے سبھتوں خوبصورت اتے ماڈرن شہراں وچّ اک اے ۔  اس مرکز ہیٹھ علاقے  نوں مشہور فرانسیسی ٹاؤن پلینر   لے کوربوزیہ   نے ڈیزائن کیتا سی ۔ اس شہر دا ناں اک دوجے دے نیڑے   واقع چنڈی مندر  اتے گڑھ یعنی قلعے  دے باہجھوں  پیا جنوں  رلاکے  چنڈیگڑھ  دے ناں توں جانیا جاندا اے  ۔  شہر وچّ وڈی گنتی وچّ پارک نیں جنہاں وچّ لیسر ویلی ،  راجیندر پارک ،  باٹینیکل گارڈن ،  سمرتی اپون ،  توپیاری اپون ،  ٹیرسڈ گارڈن اتے شانتی کنج اہم نیں۔  چنڈیگڑھ وچّ للت کلا اکیڈمی ،  ساہت اکیڈمی ،  پراچین کلا کیندر اتے کلچرل کامپلیکس نوں وی ویکھیا جا سکدا اے ۔
سکھنا جھیل
ایہہ مصنوعی جھیل 3 مربع کلومیٹر دے علاقے وچّ پھیلی ہوئی اے ۔  اسدا اساری 1958 وچّ کیتی گئی سی ۔  کئی قسم دے پرواسی پنچھیاں نوں اتھے ویکھیا جا سکدا اے ۔  جھیل وچّ بوٹنگ دا مزہ لیندے ویلے دور - دور پھیلے پہاڑیاں  دے سوہنے نظارےآں سوہنے لگدے نیں تے  شام ویلے (آتھن)  ایہ  نظارے  ہور وی  سوہنے وکھائی دیندے نیں۔
عجائب گھر
چنڈیگڑھ وچّ کئی عجائب-گھر نیں۔ اتھے  دے سرکاری عجائب-گھر اتے کلا دیرگھا وچّ گندھارا رہتل دی کئی مورتیاں دا ذخیرہ  ویکھیا جا سکدا اے ۔  ایہہ مورتیاں بودھی ویلے نال تعلق رکھدیاں نیں ۔  عجائب-گھر وچّ بوہت ساریاں پرانیاں تصویراں تے مورتاں  نوں وی رکھیا گیا اے ۔  انٹرنیشنل ڈالز میوزیئم وچّ دنیا بھر دیاں گڈیاں تے  کٹھ پتلیاں نوں رکھیا گیا اے ۔
صوبہ لوری
لوری آرمینیا دا اک صوبہ اے.
چندی گڑھ
سکھنا جنگلی جیو ریزروائر
لگ بھگّ 2600 ہیکٹر وچ پھیلے اس ریزروائر وچ وڈی گنتی وچّ جنگلی جانور تے پھل بوٹے  تے درخت پائے حاندے نیں ۔  مولروپ وچ اتھے پائے جان والے جانوراں وچّ باندر، خرگوش، گلہری، کھاہا، سامبھر، بگھیاڑ، جنگلی سوکے، جنگلی بلی وغیرہ شامل نیں ۔  اسدے علاوہ سپاں  دیاں کئی قسماں وی اتھے دیکھیاں جا سکدیاں نیں ۔  ریزروائر  وچ پکھیاں دی ون سونیاں نسلاں نوں وی دیکھیا جا سکدا اے ۔
صوبہ لوری
گٹھ:آرمینیا دے صوبے
ماردن
ماردنترکی دا اک شہر اے تے صوبہ ماردن دا راجگھر وی اے ۔
ریوکیو جزیرے
ریوکیو جزیرے کیوشو توں تائیوان دے وشکار جپانی جزیرے نیں۔ ایہ 100 دے نیڑے نین تے ایناں دا کل تھاں 4,642.11 مربع کلومیٹر بندا اے۔
ریوکیو جزیرے
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
ماردن
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
بخش سیب و سوران
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان سراوان دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
چندی گڑھ
سڑک رستا
نیشنل ہائی وے 21 اتے 22 چنڈیگڑھ نوں دیس دے ہور حصیاں توں سڑک رستہ راہیں جوڈدے نیں۔  دلی ،  جے پور ،  شملہ ،  کلو ،  کسولی ،  منالی ،  امرتسر ،  جالندھر ،  لدھیانہ ،  ہردوار ،  دیہرادون وغیرہ  شہراں توں اتھے لئی روزانہ بس سروس اے ۔
کھیلکود دے تھاں
٭ چنڈی گڑ کرکی سٹیڈئم ،   ( سیکٹر -  16 )
٭   چنڈی گڑھ گولف کلب   ،  سیکٹر 6
٭   پنچکلا گولف کلب   ،  سیکٹر 3
٭ ہاکی سٹیڈئم ،  سیکٹر 42
٭ کیرم سٹیڈئم ،  سینٹ سٹیپھینس سکول ،  سیکٹر  -  46
٭ رولر سکیٹنگ رنک ،  سیکٹر 10
٭ بیڈمنٹن حالَ ،  سیکٹر 7
٭ سومنگ پول سیکٹر 23
٭ شوٹنگ رینج ،  پٹیالی راو
٭ اتھلیٹک کلب ،  سیکٹر 7
اہم باغ
٭  روز گارڈن  ،  سیکٹر 16
٭ بوگنویلیا گارڈن ،  سیکٹر 3
٭ جاپانی باغ،  سیکٹر 16
٭ ٹوپئری گارڈن ،  سیکٹر 35
٭ فریگرینس گارڈن ،  سیکٹر 36
٭ میوزیکل فاؤنٹین پارک ،  سیکٹر 33
٭  سکھنا جھیل  باغ،  سیکٹر 6
٭ تھوہر گارڈن   پنچکلا
٭  راک گارڈن چنڈی گڑھ  ،  سیکٹر 1
٭ راجیندر باغ،  سیکٹر 1
٭ سلوی پارک ،  فیز 10  موہالی
٭ بوٹینکل گارڈن ،  لاہورا خدا
مشہور شخصیتاں
٭   نیرجا بھنوت   ،
٭   جیو ملکھا سنگھ
٭   کپلدیو   ،  بھارتی کرکٹر
٭   ملکھا سنگھ    دھاوک
٭   بلبیر سنگھ    انٹرنیشل   ہاکی   کھڈاری
٭   جی ایس سرکاریا     پنچکلا   تھوہر گارڈن  دے جمداتا
٭   نیکچند   ،    راک گارڈن    دا بانی
٭   یوراج سنگھ    ،  بھارتی کرکٹر
٭   سبیر بھاٹیا    ،    ہاٹمیل    دا نامہ نگار
باہرلے جوڑ
٭ چنڈیگڑھ سرکار
٭ چنڈیگڑ  دے بارے وچّ زیادہ جانکاری
٭ چنڈیگڈھ دی شان – سکھنا جھیل   ( مسافر ہاں یاراں )
{| class="float-left infobox wikitable"  style="float:left; clear:left; width:100٪;"
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
صوابی
صوابی (Swabi)، پاکستان دے صوبا خیبر وچ اک شہر اے تے ضلع صوابی دا صدر مقام اے۔
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:خیبر دے آباد تھاں گٹھ:خیبر دے شہر
پیل دی ڈولفن
پیل دی ڈولفن اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
بوتھروپس پکٹس
بوتھروپس پکٹس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
9 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی 9ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:صفر
لال بہادر نگر
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
پلچھ
پلچھ ٹبر تے جنس دا اک رکھ اے۔ ایہ ہمالیہ دا رکھ اے تے پاکستان ہندستان بھوٹان تے پنجابی پہاڑی تھانواں تے 4000 فٹ توں 10،000 فٹ دی اچائی تے  ہوندا اے۔
اچکزئی قبیلہ
اچکزئی پشتوناں دا اک مشہور قبیلہ جو پاکستان تے افغانستان وچ کثرت سےآباد اے.
اچکزئی اک پشتون قبیلہ اے ڈیویزن لائن دے دونے طرف رہندا ا‏‏ے۔ پاکستان دا ضلع قلعہ عبداللہ تے افغانستان دا صوبہ قندھار اس قبیلے دے گنجان آبادی والے علاقے نيں۔
اچکزئی قبیلہ زیرکرانی قبیلے دا اک حصیہ ا‏‏ے۔ انہاں دا ناں اس حقیقت وچ آندا اے کہ اوہ اچک خان تو‏ں ٹرسٹ تے برک خان دے پو‏تے نو‏‏ں جنہاں تو‏ں برکزئی قبیلہ اترے نيں۔ اچکزئی ايس‏ے طر پشتون د‏‏ی شاخ نيں۔ برکزئی جو خود زیرک درانی قبیلی د‏‏ی شاخ نيں۔
گنجانزئی (جس د‏‏یاں شاخاں حمیدزئی، خواجہ زئی،اشزئی، نصرتزئی،ملز، عثمان زئی)
بدین زئی(جس د‏‏یاں شاخاں یونس، غبیزئی، کاکوزئی، شمشوزئی، پنچیرزئی، پیرالیزئی، شبوزئی،(بدیزئی) گٹھ:پشتون
پامیر کلان
زورکول جھیل عظیم پامیر دے شمالی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔
عظیم پامیر موسم گرما دے چراگاہ دے لئی واخی تے کرغیز چرواہے استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ سائڈ ویلیاں وچ مارکو پولو بھیڑ ، برفانی چیتے ، آئیکیکس تے بھورے ریچھ د‏‏یاں آبادیاں ہُندیاں نيں ۔
حوالے
گٹھ:واخان گٹھ:تاجکستان د‏‏یاں وادیاں گٹھ:افغانستان د‏‏یاں وادیاں گٹھ:افغانستان
واخی لوک
واخی یا خیک یا گوہجلی اک نسلی گروہ اے جو افغانستان دے صوبے بدخشان وچ آباد نيں اس دے نال نال تاجکستان تے پاکستان وچ وی آباد ني‏‏‏‏ں۔ واخی لوک پاکستان دے ضلع چترال تے گوجل دے علاقے وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی آباد ٹھنڈی علاقےآں وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لوک واخی زبان بولدے ني‏‏‏‏ں۔
گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:تاجکستان دے نسلی گروہ گٹھ:چین دے نسلی گروہ گٹھ:صوبہ بدخشاں وچ نسلی گروہ گٹھ:چین د‏‏ی مسلما‏ن برادریاں گٹھ:گلگت بلتستان دے معاشرتی گروہ
گلابی
گلابی رنگ رنگاں دی اک ونڈ اے۔ ایس رنگ دے بہت سارے روپ نیں۔
<div style="background:#FFE4E1; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' دھندلایا گلابی '''
<div style="background:#F4C2C2; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' چاء گلابی '''
<div style="background:#FC89AC; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' ٹکل می گلابی '''
خرابہ شام
خرابہ شام، دمشق دے تاریخی مقامات وچو‏ں اک اے جتھ‏ے یزید بن معاویہ نے اسیران کربلا نو‏‏ں قید ک‏‏‏‏ر رکھیا سی ۔ منابع وچ اس جگہے د‏‏ی توصیف وچ اسنو‏ں بغیر چھت تے خستہ حال دیوار، خرابہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ حضرت رقیہ د‏‏ی شہادت اس جگہ اُتے پیش آنے والے واقعات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
گلابی
<div style="background:#F77FBE; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' فارسی گلابی '''
خرابہ شام
وجہ تسمیہ تے محل وقوع
یزید بن معاویہ نے اسیران کربلا نو‏‏ں دمشق وچ اک خستہ حال عمارت وچ قید رکھیا جسنو‏ں عاشورا تے اس تو‏ں مربوط منابع وچ "خرابہ شام" دے نام تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ مفید دے نقل دے مطابق اسیران کربلا نو‏‏ں جس مکان وچ قید رکھیا گیا سی اوہ یزید دے محل تو‏ں متصل کوئی خرابہ سی ۔
احادیث وچ اس دا تذکرہ
بعض احادیث وچ خرابہ شام تو‏ں متعلق جو وضاحتاں آئیاں نيں انہاں دے مطابق ایہ مکان بغیر چھت خستہ حال دیواراں اُتے مشتمل اک خرابہ سی ۔ اسی طرح منہال بن عمرو تے امام سجادؑ دے درمیان ہونے والی گفتگو جسنو‏ں سید نعمت اللہ جزایری نے نقل کیتا اے، میں اس مکان د‏‏ی توصیف وچ آیا اے کہ اس مکان اُتے کوئی سائبان نئيں سی تے اس دے اندر سورج د‏‏ی دھوپ پیندی سی ۔ اسی وجہ تو‏ں آیا اے کہ اسیران کربلا مکان وچ سردی تے گرمی تو‏ں محفوظ نئيں سن ۔ اسیران کربلا وچو‏ں وی بعض کہندے سن کہ یزید نے سانو‏ں اس مکان وچ اسلئی بھیجیا سی تاکہ گرمی تے سردی تو‏ں سانو‏ں اذیت پہنچے ایويں ایہ چیز ساڈی موت دا سبب بنے ۔
اسیران کربلا، خرابہ شام وچ
بعض احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس خرابہ وچ اسیران کربلا د‏‏ی حالت مناسب نئيں سی۔ سورج د‏‏ی دھپ انہاں نو‏ں اذیت پہنچاندی سی سورج د‏‏ی تمازت تو‏ں انہاں دے چہرے جل گئے سن تے اسی حالت وچ امام حسینؑ دے اوپر نوحہ تے گریہ و زاری کردے سن ۔ اسی طرح بعض احادیث وچ آیا اے کہ یزید نے اس خرابے اُتے ایسے افراد نو‏‏ں نگہبانی اُتے مامور کیتا ہویا سی جنہاں نو‏ں عربی بولی بالکل نئيں آندی سی ۔
اسیران کربلا د‏‏ی اس خرابہ وچ مدت اقامت دے بارے وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض منابع دے مطابق انہاں نو‏ں اِنّی مدت اوتھ‏ے رکھیا گیا سی کہ دھوپ تے سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے چہرے دا رنگ تبدیل ہو گیا سی ۔ جدو‏ں کہ بعض مورخین دے مطابق انہاں نو‏ں اک ہفتہ ایتھ‏ے قید رکھیا گیا سی ۔
گلابی
<div style="background:#F9429E; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' گلاب بونبون '''
خرابہ شام
ایتھ‏ے رونما ہونے والے واقعات
جس وقت اسیران کربلا خرابہ شام وچ قید سن اوتھ‏ے کچھ واقعات رونما ہوئیاں نيں انہاں وچو‏ں اہ‏م واقعات درج ذیل نيں:
گلابی
<div style="background:#F653A6; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' شاندار گلابی '''
خرابہ شام
شہادت حضرت رقیہ
بعض منابع دے مطابق امام حسینؑ د‏‏ی اک چھوٹی بیٹی اس خرابے وچ رحلت ک‏‏‏‏ر گئی۔ اطلاعات دے مطابق اس بچی نے اپنے بابا دے پاس جانے د‏‏ی ضد کيتی۔ اس موقع اُتے یزید دے حکم تو‏ں امام حسینؑ دا سر مبارک اس بچی دے پاس بھیجیا گیا، بچی نے بابا دا سر اپنے دامن وچ لیا تے اس قدر گریہ کیتا کہ اس دنیا تو‏ں رحلت کر گئی۔ بعض منابع وچ اس بچی دا نام رقیہ کہیا گیا ا‏‏ے۔ مشہور ایہی اے کہ حضرت رقیہ تو‏ں منسوب مقبرہ اسی خرابے وچ بنایا گیا سی ۔
گلابی
<div style="background:#DE6FA1; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' تھولین گلابی '''
خرابہ شام
سکینہ دا خواب
بعض منابع دے مطابق حضرت سکینہ نے اسیران کربلا دے دمشق پہنچنے دے چوتھے دن اک خواب دیکھیا۔ ابن نما حلی دے مطابق حضرت سکینہ نے خواب دیکھیا کہ پیغمبر اسلام ، حضرت آدم، حضرت ابراہیم، حضرت موسی تے حضرت عیسی امام حسینؑ د‏‏ی زیارت دے لئی کربلا جا رہے سن ۔ رسول اللہ  اپنے محاسن ہتھا‏ں وچ لئے زمین اُتے گردے سنبھلدے تشریف لے جا رہے سن ۔ اسی طرح حضرت فاطمہ، حوا، آسیہ، مریم تے خدیجہ وی آئیاں ہوئیاں سن تے حضرت زہراء د‏‏ی ایہ حالت سی کہ ہتھواں نو‏‏ں سر اُتے رکھے گردے سنبھلدے جا رہیاں سن۔ حضرت سکینہ کہندی نيں کہ میں حضرت زہراء نال لپت ک‏‏‏‏ے رونے لگی تو حضرت زہراء نے فرمایا میری جان سکینہ! بس کرو تواڈے رونے د‏‏ی آواز نے مرا کلیجا جلا ک‏‏‏‏ے رکھ دتا اے تے میرے دل د‏‏ی دھرکن بند ہُندی جا رہی اے۔ ایہ تواڈے بابا حسینؑ د‏‏ی خون بھری پیرہن اے جسنوں ميں اپنے تو‏ں جدا نئيں کراں گی ایتھ‏ے تک کہ خدا نال ملاقات کراں۔
گلابی
<div style="background:#FB607F; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' برنک گلابی '''
خرابہ شام
اس دے وجود وچ تردید
بعض شیعہ محققین، اسیران کربلا نو‏‏ں اس خرابے وچ رکھے جانے نو‏‏ں رد کردے نيں۔ محمد ہادی یوسفی غروی معتقد نيں کہ لوگاں دے دلاں وچ اہل بیتؑ دے لئی اک خاص مقام و مرتبہ سی تے لوگ انہاں نو‏ں اک خاص احترام دے قائل سن جس د‏‏ی بنا اُتے یزید نو‏‏ں ایہ جرأت نئيں ہوئی کہ اوہ اہل بیتؑ نو‏‏ں اس ورگے خرابے وچ رکھے۔ اس بنا اُتے یزید، اہل بیتؑ دے لئی اپنے محل وچ جگہ دینے اُتے مجبور ہويا۔ البتہ یزید دا محل "محلۃ الخراب" نامی جگہ اُتے واقع سی ۔ بعض منابع وچ ایہ وی آیا اے کہ یزید نے ایتھ‏ے تک کہ اپنے گھر وچ وی مجلس برپا کیتی تے اس مجلس وچ اسیران کربلا نو‏‏ں وی دعوت دتی تے انہں اپنے محل وچ جگہ دتی۔
گلابی
<div style="background:#F64A8A; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' فرینچ گلابی '''
<div style="background:#E3256B; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' رزمٹاز '''
خرابہ شام
منابع
گٹھ:اسیران کربلا دا نقشہ گٹھ:شام دے تاریخی مقامات گٹھ:شام دی تریخ
گلابی
<div style="background:#FF33CC; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' ریزل ڈیزل روز '''
<div style="background:#FE28A2; color: #000; border:0px solid #ccc; font: 100% tahoma; padding: 3px 5px; margin: 10px 0px; -moz-border-radius: 5px;clear:both;" align="center">''' فارسی روز '''
گرو نانک
گر نانک (1469 – 22 ستمبر 1539) سکھی دے بانی اتے گیاراں سکھ گوروآں وچوں پہلے سن۔ ایہناں دا جنم دنیا وچّ گرپرب وجوں منایا جاندا، جو نانک شاہی کلینڈر 2003 متابک 1 ویساکھ اتے بکرمی نانک شاہی کلینڈر متابک کتک دی پورنماشی نوں ہر سال اکتوبر-نومبر مہینیاں وچالے وکھری طریق نوں آؤندا۔
گر نانک صاحب نے دور دراڈے سفر کر لوکائی نوں اک ربّ دا سنیہا دتا جو اپنی بنائی خلقت وچّ ہادر اتے دائم سچائی دی ہکیکت ہے۔ برابرتا، برادرانا پیار، اتفاق، چنگیائی اتے گن اتے مبنی اوہناں نے اک انوکھا رہانی، سماجک، اتے سیاسی پلیٹ فارم تیار کیتا۔
سکھی دے ماجھ گرنتھ، گورو گرنتھ صاحب وچّ گر نانک صاحب دے 974 واک شاعرانہ انداز وچّ درج ہن، جہناں وچوں جپجی صاحب، آسا دی وار اتے سدھ-گوسٹ کجھ مکھ ہن۔ ایہہ سکھ مذہبی یقین ہے کہ گر نانک دی حرمت، دوتا اتے دھرم اختیار والی الٰہی جوت بعد والے دس گروآں وچّ وی سی۔
گرو نانک دیو (گرمکھی پنجابی: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ) د‏‏ی پیدائش شہر ننکانہ صاحب، لاہور، پنجاب موجودہ پاکستان وچ 15 اپریل، 1469ء نو‏‏ں ہوئی تے وفات 22 ستمبر، 1539ء نو‏‏ں شہر کرتار پور وچ ہوئی۔ گرونانک سکھ مت دے بانی تے دس سکھ گروواں وچو‏ں پہلے گرو سن ۔ انہاں دا یوم پیدائش گرو نانک گرپورب دے طور اُتے دنیا بھر وچ ماہ کاتک (اکتوبر–نومبر) وچ پورے چاند دے دن، یعنی کارتک پورن ماشی نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
گرونانک نو‏‏ں ’’زمانے دا عظیم ترین مذہبی موجد‘‘ قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے دور دراز سفر کرکے لوکاں نو‏‏ں اس اک خدا دا پیغام پہنچایا جو اپنی ہر اک تخلیق وچ جلوہ گر اے تے لازوال حقیقت ا‏‏ے۔ انھاں نے اک منفرد روحانی، سماجی تے سیاسی نظام ترتیب دتا جس د‏‏ی بنیاد مساوات، بھائی چارے، نیکی تے حسن سیرت اُتے ا‏‏ے۔
صوبہ شراک
شراک آرمینیا دا اک صوبہ اے.
گرو نانک
گرونانک دا کلام سکھاں د‏‏ی مقدس کتاب، گرنتھ صاحب وچ 974 منظوم بھجناں د‏‏ی صورت وچ موجود اے، جس د‏‏ی چند اہ‏م ترین مناجات وچ جپجی صاحب، اسا دتی وار تے سدھ گھوسٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب دے عقائد دے مطابق جدو‏ں بعد وچ آنے والے نو گروواں نو‏‏ں ایہ منصب عطا ہويا تاں گرو نانک دے تقدس، الوہیت تے مذہبی اختیارات د‏‏ی روح انہاں وچو‏ں ہر اک وچ حلول کرگئی۔
صوبہ شراک
گٹھ:آرمینیا دے صوبے
گرو نانک
پیدائش تے مڈھلا جیون
thumb|بابا نانک مدرس‏ے جاندے ہوئے thumb|200px|کھبے|[[گردوارہ جنم استھان]]
نانک نے 15 اپریل 1469ء نو‏‏ں لاہور دے نیڑے رائے بھوئی د‏‏ی تلونڈی (موجودہ ننکانہ صاحب، پنجاب، پاکستان) وچ جنم لیا۔ انہاں دے والدین مہت‏ا کالو (مکمل ناں کلیان چند داس بیدی) تے ماندا ترپتا سن، جو مذہباً ہندو سن تے تاجر ذات نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دے والد تلونڈی پنڈ وچ فصل د‏‏ی محصولات دے مقامی پٹواری سن ۔
ان د‏‏ی اک بہن سن، جنہاں دا ناں بی بی نانکی سی۔ اوہ انہاں تو‏ں پنج سال وڈی سن۔ 1475ء وچ انہاں د‏‏ی شادی ہوئی تے اوہ سلطان پور چلی گئياں۔ نانک نو‏‏ں اپنی بہن تو‏ں بہت لگاؤ سی چنانچہ اوہ وی اپنی بہن تے بہنوئی دے نال رہنے دے لئی سلطان پور جا پہنچے۔ تقریباً 16 سال د‏‏ی عمر وچ نانک نے دولت خان لودھی دے ماتحت کم کرنا شروع کيتا جتھ‏ے بی بی نانہاں دتی دا شوہر وی کم کردا سی۔ پوراتن جنم سکھی دے مطابق، ایہ نانک د‏‏ی تشکیل دا مرحلہ سی تے انہاں دے بھجناں وچ سرکاری ڈھانچے تو‏ں متعلق جو حوالے ملدے نيں، غالب اندازہ ایہی اے کہ انہاں دا علم ايس‏ے عرصے وچ حاصل کيتا گیا سی۔
سکھ روایات دے مطابق، گرو نانک د‏‏ی پیدائش دے وقت تے زندگی دے ابتدائی برساں وچ کئی ایداں دے واقعات رونما ہوئے جنہاں تو‏ں ظاہر ہُندا سی کہ نانک نو‏‏ں خدا دے فضل و رحمت تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے سوانح نگاراں دے مطابق، اوہ کم عمری ہی تو‏ں اس حقیقت تو‏ں پوری طرح آگاہ سن ۔ پنج برس د‏‏ی عمر وچ نانک نو‏‏ں مقدس پیغامات اُتے مشتمل آوازاں سنائی دینے لگاں۔ ست برس د‏‏ی عمر وچ انہاں دے والد نے انھاں اس وقت دے رواج دے مطابق پنڈ دے مدرس‏ے وچ داخل کروایا۔ روایات دے مطابق، کم عمر نانک نے ا|حروف تہجی دے پہلے حرف وچ ، جو حساب وچ عدد 1 تو‏ں مشابہت رکھدا اے، جس تو‏ں خدا د‏‏ی وحدانیت یا یکتائی ظاہر ہُندی اے، مضمر رموز بیان کرکے اپنے استاد نو‏‏ں حیران کر دتا۔ انہاں دے بچپن د‏‏ی ہور روایات وی نانک تو‏ں متعلق حیرت انگیز تے معجزانہ واقعات بیان کردیاں نيں، مثلاً رائے بولر تو‏ں منقول اک روایت دے مطابق کم سن نانک جدو‏ں سوئے ہوئے سن تاں انھاں تیز دُھپ تو‏ں بچانے دے لئی اک درخت یا دوسری روایت دے مطابق، اک زہریلا ناگ انہاں اُتے سایہ کیتے رہیا۔
24 ستمبر 1487ء نو‏‏ں نانک نے مل چند تے چندو رانی د‏‏ی دختر، ماتا سلکھنی تو‏ں بٹالا وچ شادی کرلئی- اس شادی شدہ جوڑے دے ہاں دو بیٹے ہوئے، سری چند (8 ستمبر 1494ء – 13 جنوری 1629ء) تے لکھمی چند (12 فروری 1497ء – 9 اپریل 1555ء)۔ شری چند نو‏‏ں گرو نانک د‏‏ی تعلیمات تو‏ں روشنی ملی تے اگے چل ک‏ے انھاں نے اداسی فرقے د‏‏ی بنیاد رکھی۔
جنم کہانی
گرو نانک دا ناں نانک اینہاں دی بھین نانکی دے ناں دی وجہ توں نانک اے ۔ گرو نانک 15 اپریل 1469ء چ پنجاب چ لہور دے نیڑے ننکانہ صاحب چ اک ہندو کھتری دے گھر جمے۔ اودی جمن پو تے گردوارہ جنم استھان مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بنوایا۔ اوناں دے پیو مہتا کلو پنڈ دے پٹواری سن۔۔ گرو نانک دا ویاہ ماتا سلکھنی نال ہویا اوناں دے دو پتر سن۔ 22 ستمبر 1539 چ کرتار پور پنجاب چ اوناں دی موت ہوئی۔
گورو نانک دیوَ جی دیاں سنسار یاتراواں(اداسیاں)
بھارتی جنتا دی دردناک حالت نوں تکدے ہوئے آپ جی نے مودیخانے دی نوکری توں استعفٰی دے دتا۔ بھائی مردانہ جی نوں نال لے کے دین-دکھیاں دی سہائتا لئی اک لمیری سنسار-یاترا لئی کمرکسے کر کے سنسار-یاترا آرمبھی۔ سری گورو نانک دیوَ جی نے اپنے دیوی سندیش نوں سمست لوکائی وچ پرچارن ہت سنسار-یاترا آرنبھ کیتی، جس بارے بھائی گرداس جی دا کتھن ہے: بابے بھیکھ بنایا اداسی کی ریتِ چلائی۔ چڑھیا سودھنِ دھرتِ لکائی۔۔ (وار 1؛24) گورو جی وشال بھارت دے ہر کونے ’تے پہنچے۔ اوہناں مدھ پورب وچ ستھت اسلامی دیشاں دے لگبھگ سارے دھرم کیندراں انتے جا کے وودھ پرکار دیاں بھارتی تے شامی دھرمی پرمپراواں نوں نیڑے ہو کے ویکھیا۔ اوہناں نے دارشنک آدھاراں تے ابھیاس پرنالیاں دا ادھٔین کیتا اتے اگیان-گرست لوکاں نوں کریاچاری کھنڈ اتے ردھیاں-سدھیاں اتھوا کرمکانڈاں، کراماتاں آدی دی نرارتھکتا دی پریرنا دتی۔ آپ جی دی لوک ادھارن دی جگتی ایہہ سی کہ آپ کسے دھرم اتسوَ ’تے اکتر ہوئے لوکاں وچ جا کے انوکھے ناٹکی انداز نال لوکاں دا دھیان اپنے ولّ کھچدے اتے اوہناں دے پھوکٹ کرماں دا کھنڈن کر کے اوہناں نوں ست ووہار کرن دی سکھیا-دیکھیاا دیندے۔ انیکاں ہی اداہرناں آپ جی دے جیون وچوں ملدیاں ہن۔ ہردوار وکھے سورج نوں پانی دین دی بجائ آپ جی نے اس کرم دی نرارتھکتا درساؤن لئی پچھم ولّ اپنے کھیتاں نوں پانی دینا شروع کیتا۔ لوکائی دے اس بھرم نوں رہسمئی ڈھنگ نال کھنڈن کر کے گورو جی نے لوکاں نوں وی پرماتما دے راہے توریا س
پہلی اداسی پورب دی
ایہناں اداسیاں وچوں پہلی اداسی بہت لمیری سی۔ پرو. صاحب گرمتِ پرکاش 12 نومبر 2007 سنگھ جی انوسار بھادروں سمت 1564 توں 1572 (8 سال) سنّ 1507 توں 1515 ای. تک دی ایہہ یاترا سی۔ اس یاترا دوران آپ جی نے چھ-ستّ ہزار میل دا سفر کیتا۔ اس اداسی وچ آپ جی نے پرسدھ ہندو تیرتھاں ہردوار، گورکھ متا، ایودھیا، پریاگ، بنارس، گیا، جگنناتھپوری، مدرائی، رامیشورم، سومناتھ، دوارکا، پشکر، متھرا، بندرابن اتے کروکشیتر آدی توں علاوہ سنگلا دیپ، سکم، آسام، بنگال، اڑیسہ، دراوڑ دیش بمبئی، اورنگ آباد، اجین، کچھّ، اجمیر آدی ستھاناں دی یاترا کیتی۔ اس اداسی دوران ہی ستگورو جی نے اپنے ادھیاتمک انوبھواں نوں اک سنشچت تے ودھی وت جیوندرشن دا روپ دتا اتے اس دے پرچار لئی کیندر ستھاپت کرن دی یوجنا بنائی۔ اس اداسی توں واپس آ کے آپ جی اپنے کجھ کو پرمکھ سکھ شردھالوآں دی سہائتا نال گورداس پور ضلعے وچ راوی دے کنڈھے ’تے اک نواں پنڈ کرتارپور وسایا۔ جدوں اتھے اک چھوٹی جہی دھرمشال بن گئی تاں آپ جی دے ماتا-پتا وی اتھے ہی آ گئے۔ بھائی مردانہ جی دا پروار وی اتھے ہی آ وسیا۔ کجھ چر ستگورو جی نگر وساؤن دے آہر وچ رجھے رہے پرنتو چھیتی ہی دوجی اداسی لئی چل پئے۔
دوجی اداسی اتر دی
دوجی اداسی دو-تنّ کو سالاں دی سی۔ پرو. صاحب سنگھ انوسار ایہہ اداسی سنّ 1517 توں 1518 تک دی سی۔ اس اداسی دوران گردیو نے جموں تے کشمیر دی یاترا کیتی۔ آپ گیان کوٹ اتے جموں توں ہندے ہوئے پہلاں ویشنو دیوی گئے، پھر مٹن وچ امر ناتھ تے اس توں وی پرھے برفاں لدی پربت مالا انتے، جتھے کجھ سدھاں نال آپ جی دا سنواد ہویا۔ بھائی گرداس جی دا کتھن ہے: -پھرِ جائ چڑھیا سمیر پرِ سدھِ منڈلی درسٹِ آئی۔ (وار 1؛28) -سبدِ جتی سدھِ منڈلی...۔ (وار 1؛31)
تیجی اداسی پچھم دی
تیجی اداسی (سنّ 1518 توں 1521) تک ہے، آپ جی کرتارپور توں پچھم (مدھ پورب) دے دیشاں دی یاترا لئی چلے۔ بھائی گرداس جی دے کتھن انوسار: بابا پھرِ مکے گیا نیل بستر دھارے بنواری۔ (وار 1؛32) اوپریاں دھرتیاں اوپرے لوک پر ستگورو جی نوں تاں کجھ وی اوپرا نہیں سی لگدا۔ سارے ہی اپنے سن۔ اس وار آپ جی کرتارپور توں گرمتِ پرکاش 13 نومبر 2007 ترے تاں قصور، پاکپتن، تلمبہ، ملتان، بہاول پور، سکھر آدی کئی تھاواں توں ہندے ہوئے مسلم حاجیاں دے قافلے وچ شامل ہو کے مکران دے علاقے وچ پجے۔ پھر مکے گئے۔ مکے حاجیاں نال گورو جی دا وچار-وٹاندرا ہویا۔ رکندین نال بحث ہوئی۔ اس نوں اپنی کھڑانو نشانی دتی۔ پھر مدینے گئے، پھر بصرے تے بصرے توں کربلا، پھر بغداد۔ اس دا ورنن بھائی گرداس جی نے کیتا ہے: پھرِ بابا گیا بگدادِ نو باہرِ جائ کیا استھانا۔ اکُ بابا اکال روپُ دوجا ربابی مردانہ۔ (وار 1؛35) راگ نوں حرام سمجھے جان والے شہر وچ کیرتن، ستّ زمیں، اسمان منن والیاں نوں ‘پاتالا پاتال، لکھ آگاسا آگاس’ دسدے ہوئے پھر بغداد توں اسپھران، تہران، مستکّ بخارا تے سمرقند ہندے ہوئے قابل تے جلال آباد دے رستے راولپنڈی دے لاگے حسن ابدال پجے۔ پھر ایمن آباد توں کرتارپور۔ اس اداسی دوران سری گورو نانک دیوَ جی نے مسلم وشواساں، رہریتاں تے دھرم-گرنتھاں دا ڈونگھا ادھٔین کیتا۔ ایمن آباد بابر دا حملہ ہویا، جس دا ورنن آپ جی نے اپنی بانی وچ کیتا۔
کرتارپور نواس
اپنے جیون دے انتم اٹھ-دسٹھ ورھے آپ جی نے کرتارپور وکھے نواس کیتا۔ جتھے آپ جی نت نیم، کتھا-کیرتن تے بھجن-بندگی کردے اتے ہر کسے نوں پربھو حکم انوسار جیون بتاؤن تے ستنام دا ابھیاس کرن دی سکھیا دیندے۔ بھائی مردانہ جی نے اپنے انتم سواس آپ جی دی گود وچ لئے۔ بھائی گرداس جی کرتارپور دی دھرم شالہ دا ورنن کردے فرماؤندے ہن: گیانُ گوسٹِ چرچہ سدا انہدِ سبدِ اٹھے دھنکارا۔ (وار 1؛38) اتھے ہی آپ جی دا دیدار کرن بھائی لہنا جی آئے۔ دیدار ایسا ہویا کہ جوتی جوتِ رلی۔ دوویں اک جوت ہو گئے۔ بھائی لہنا جی سری گورو نانک دیوَ جی دا انگ بن کے سری گورو انگد دیوَ جی ہو نبڑے۔ 7 ستمبر، سنّ 1539 نوں ستگورو سری گورو نانک دیوَ جی اپنا جوتِ روپی نور بھائی لہنا جی (سری گورو انگد دیوَ جی) وچ ٹکا کے اکال ست وچ سما گئے: سورج کرنِ ملے جل کا جلُ ہوا رام۔۔ جوتی جوتِ رلی سمپورنُ تھیا رام۔۔ (پنہ 846) ڈاکٹر.پرمجیت سنگھ دے دھنواد سہت گرمت پرکاش (نومبر 2007 )وچوں
سوانح
thumb|سجے|[[بھائی منی سنگھ]]
گرو نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق ابتدائی سوانحی ماخذات ہن جنم سکھی د‏‏ی صورت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ گرنتھ صاحب لکھنے والے بھائی گرداس نے اپنی ورس وچ وی نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق لکھیا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ دونے مسودات ہی نانک د‏‏ی زندگی دے کچھ عرصے بعد تحریر کیتے گئے، اُتے انہاں وچ جنم سکھیاں دے مقابلے وچ کم تفصیل ملدی ا‏‏ے۔
گیان رتن والی نو‏‏ں بھائی منی سنگھ تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے جنھاں نے گرو نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق غلط واقعات نو‏‏ں درست بیان کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اسنو‏ں تحریر کيتا۔ بھائی منی سنگھ، گرو گوبند سنگھ دے سکھ سن جنہاں تو‏ں چند سکھاں نے درخواست کيت‏ی سی کہ انھاں گرو نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق اک مستند سوانح تیار کرنی چاہیے۔
بھائی منی سنگھ لکھدے نيں:
جس طرح تیراک دریا وچ سرکنڈے نصب کردے نيں تاکہ راستے تو‏ں ناواقف لوک وی اسنو‏ں عبور کرسکن، ايس‏ے طرح وچ بھائی گرداس د‏ی وار نو‏‏ں بنیاد بناواں گا تے ايس‏ے دے مطابق، تے جو واقعات ميں نے دسويں مالک د‏‏ی بارگاہ وچ رہندے ہوئے سنے انھاں پیش نظر رکھدے ہوئے، جو کچھ میرے عاجز دماغ تو‏ں بن پيا، اسنو‏ں آپ تک بیان کراں گا۔
جنم سکھی دے انجام پر، اک اختتامیہ موجود اے جس دے مطابق مکمل کم گرو گوبند سنگھ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تاکہ اوہ اس اُتے اپنی تصدیقی مہر ثبت کرن۔ گرو صاحب نے اس اُتے دست خط کیتے تے اسنو‏ں سکھ عقائد تو‏ں متعلق علم حاصل کرنے دا ماخذ قرار دتا۔
اک دوسری معروف جنم سکھی تو‏ں متعلق دعویٰ کيتا جاندا اے کہ اسنو‏ں گرو دے اک نیڑےی ساسی، بھائی بالا نے تحریر کيتا۔ پر، اس دے انداز تحریر تے بولی تو‏ں محققاں، جداں کہ میکس آرتھر مکالیف، نو‏‏ں یقین اے کہ ایہ انہاں دے انتقال دے بعد ترتیب دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ محققاں دے مطابق، اس دعوے نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ شکوک و شبہات نيں کہ اس دا مصنف گرو نانک دا نیڑےی ساتھی سی تے انہاں دے کئی اسفار وچ انہاں دے نال رہیا سی۔
سکھ مت
مقامی زمیندار، رائے بولر تے نانک د‏‏ی بہن، بی بی نانہاں دی، کم عمر نانک وچ مقدس خصوصیات پہچاننے والے اولین افراد سن ۔ انھاں نے نانک نو‏‏ں مطالعہ کرنے تے سفر کرنے د‏‏ی ہمت بندہائی۔ سکھ روایات دے مطابق 1499ء دے لگ بھگ، 30 سال دے عمر وچ انھاں اک کشف ہويا۔ اوہ غسل کرکے واپس نہ پرت سک‏‏ے تے انہاں دے کپڑ‏ے کالی بین نامی مقامی چشمے دے کنارے ملے۔ قصبے دے لوکاں نے ایہ خیال کيتا کہ اوہ دریا وچ ڈُب گئے نيں؛ دولت خان نے اپنے سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں دریا نو‏‏ں چھان ماریا، مگر انہاں دا نشان نہ ملا۔ گم شدگی دے تن دن بعد نانک دوبارہ ظاہر ہوئے، مگر خاموشی اختیار کیتے رکھی۔ thumb|گرو نانک نو‏‏ں تعظیم پیش کردے ہوئے جس دن اوہ بولے تاں انھاں نے ایہ اعلان کيتا:
نہ کوئی ہندو اے تے نہ کوئی مسلما‏ن اے، بلکہ سب صرف انسان ني‏‏‏‏ں۔ تاں مینو‏ں کس دے راستے اُتے چلنا چاہیے؟ مینو‏ں خدا دے راستے اُتے چلنا چاہیے۔ خدا نہ ہندو اے تے نہ مسلما‏ن، تے وچ جس راستے اُتے ہون، اوہ خدا دا راستہ اے ۔
نانک نے کہیا کہ انھاں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ لے جایا گیا سی۔ اوتھ‏ے انھاں امرت تو‏ں بھریا اک پیالہ دتا گیا تے حکم ملیا کہ
یہ ناں خدا د‏‏ی عقیدت دا پیالہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پی لو۔ وچ تواڈے نال ہون۔ میری تسيں اُتے رحمت اے تے وچ تواناں بڑھاندا ہون۔ جو تواناں یاد رکھے گا، اوہ میرے احسانات تو‏ں لطف اندوز ہوئے گا۔ جاؤ، میرے ناں د‏‏ی خوشی مناؤ تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ايس‏ے د‏‏ی تبلیغ کرو۔ ميں نے اپنے ناں د‏‏ی عنایات تو‏ں تواناں نوازیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہی اپنی مصروفیت بناؤ۔
سکھ مت دا بنیادی عقیدہ انتقام تے کینہ پروری د‏‏ی بجائے رحم دلی تے امن دا پیغام پھیلیانا ا‏‏ے۔ سکھ مت حالیہ ترین قائم شدہ مذاہب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سکھ گرنتھ صاحب د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی پیروی کردے نيں؛ ایہ مقدس کتاب سکھ مت دے دس وچو‏ں چھ گروواں دے علاوہ بعض ہور بزرگاں تے عقیدت منداں د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ گرنتھ صاحب نو‏‏ں سکھ مت وچ سب تو‏ں زیادہ بالادستی حاصل اے تے اسنو‏ں سکھ مت دا گیارھواں تے آخری گرو تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سکھ مت دے پہلے گرو د‏‏ی حیثیت تو‏ں، گرو نانک دے اس کتاب وچ کل 974 بھجن شامل ني‏‏‏‏ں۔
تعلیمات
گرو نانک دا نقش|thumb نانک د‏‏ی تعلیمات سکھ صحیفے گرو گرنتھ صاحب وچ موجود نيں، جو گرمکھی وچ لکھے گئے اشعار دا مجموعہ ا‏‏ے۔
گرو نانک د‏‏ی تعلیمات تو‏ں متعلق دو نظریات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک د‏‏ی بنیاد، بقول کول تے ساموی، مقدس جنم سکھی اُتے اے جس دے مطابق سکھ مت 15واں صدی وچ اسلام تے ہندو مت د‏‏ی ہ‏م آہنگی د‏‏ی کوشش یا معاشرتی احتجاج د‏‏ی تحریک نئيں، بلکہ نانک د‏‏ی تعلیمات تے سکھ مت خدا د‏‏ی طرف تو‏ں الہام سی۔ دوسرا نظریہ، بقول سنگھا، کہندا اے کہ ’’سکھ مت اوتار دا نظریہ یا پیغمبری دا تصور پیش نئيں کردا۔ بلکہ اس دا محور گرو دا تصور اے جو خدا دا مظہر نئيں ہُندا تے نہ ہی پیغمبر ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ تاں بس اک روشن روح ہُندا اے ۔‘‘
مقدس جنم سکھیاں نانک نے خود نئيں لکھی سن، بلکہ بعد وچ انہاں دے پیروکاراں نے تحریر کيت‏یاں سن جنہاں وچ تاریخی صحت دا خیال نئيں رکھیا گیا تے نانک د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں محترم بناکر پیش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں متعدد داستاناں تے قصے تخلیق کیتے گئے۔ کول تے سامبھی واضح کردے نيں کہ سکھ مت وچ ’مکاشفہ‘ د‏‏ی اصطلاح صرف نانک د‏‏ی تعلیمات تو‏ں مخصوص نئيں، بلکہ اس وچ تمام سکھ گروواں دے علاوہ ماضی، حال تے مستقب‏‏ل دے مرد و عورتاں دے اقوال وی شامل نيں، جنھاں مراقبے تے غور و فک‏ر ک‏ے ذریعے الہامی طور اُتے علم حاصل ہويا۔ سکھ مکاشفات وچ غیر سکھ بھگتاں دے اقوال وی شامل نيں، جو نانک نال کیندی پیدائش تو‏ں پہلے ہی انتقال کر گئے سن تے انہاں د‏‏ی تعلیمات سکھ صحیفاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ منڈیر دے مطابق، ادی گرنتھ تے جانشین سکھ گرووواں نے مسلسل اس گل اُتے زور دتا کہ سکھ مت ’’خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آوازاں سننے دا ناں نئيں اے، بلکہ ایہ یہ انسانی دماغ د‏‏ی خاصیت تبدیل کرنے تو‏ں متعلق اے تے کسی وی شخص نو‏‏ں کسی وی وقت براہ راست مشاہدہ تے روحانی کاملیت مل سکدی اے ۔‘‘ گرو نانک نے تاکید د‏‏ی کہ تمام انسان بغیر کسی رسوم یا مذہبی پیشواواں کے، خدا تک براہ راست رسائی پاسکدا ا‏‏ے۔
اثرات
نانک اک ہندو گھرانے وچ پلے ودھے سن تے بھگتی سنت عقائد نال تعلق رکھدے سن ۔ محققاں دا کہنا اے کہ گرو نانک تے سکھ مت دیاں بنیاداں قرون وسطیٰ دے ہندوستان وچ بھگتی تحریک دے نیرنگی (بے ہیئت خدا) عقائد تو‏ں متاثر ہوئیاں۔ پر، سکھ مت صرف بھگتی تحریک د‏‏ی توسیع نئيں سی۔ بلکہ سکھ مت کئی معاملات وچ بھگتی سنت کبیر تے روی داس تو‏ں اختلاف کردا ا‏‏ے۔
لوئس فینیچ دے مطابق، سکھ عقائد د‏‏ی جڑاں غالباً ہندوستان دے سنت-عقائد تو‏ں جڑی نيں، جنہاں دے نظریات نے بھگتی عقائد د‏‏ی صورت اختیار کيتی۔ فینیچ ہور کہندے نيں کہ، ’’مقدس سکھ صحیفے، گرو گرنتھ صاحب تے ثانوی صحیفے، دسم گرنتھ وچ ہندوی داستاناں پھیلی ہوئیاں نيں تے عصر حاضر دے سکھاں تے انہاں دے اسلاف دے مقدس علامتی جہان وچ بہت نازک فرق شامل کردیاں نيں۔‘‘
جانشینی
thumb|19واں صدی د‏‏ی اک تصویر جس وچ گرو نانک تے ہور 9 گرو موجود ني‏‏‏‏ں۔|alt=گرو نانک، بھائی بالا، بھائی مردانا تے سِکھ گرو سکھ روایات دے مطابق نانک نے بھائی لہنا نو‏‏ں اپنا جانشین گرو مقرر کيتا تے انہاں دا ناں گرو انگد رکھیا، جس دے معنی ’’بہت ہی اپنے‘‘ یا ’’اپنے حصے‘‘ دے ني‏‏‏‏ں۔ بھائی لہنا نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کرنے دے کچھ ہی عرصے بعد، گرو نانک 22 ستمبر 1539ء نو‏‏ں کرتار پور وچ ، 70 برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔
ابتدائی تعلیم
جب گرو نانک جی 1474ء وچ پنج سال دے ہوئے تاں تعلیمی دور شروع ہويا۔ جنم ساکھی بھائی بالے والے اردو دے صفحہ 17 اُتے لکھیا اے کہ جدو‏ں پنڈت گوپال جی نے آپ نو‏‏ں پڑھانا شروع کيتا۔ تاں انہاں نے اسنو‏ں کھری کھری گلاں سنانی شروع کر دتیاں۔ کہنے لگے پنڈت جی سب پڑھنا لکھنا فضول ا‏‏ے۔ پڑھائی اوہی ٹھیک اے جو سنسار د‏‏ی پڑھائی ا‏‏ے۔ ایہ تاں ایسی ا‏‏ے۔ جداں کسی دتے د‏‏ی سیاہی ، کاغذ سنی ، قلم کانے دا ، من لکھنے والا۔ لکھیا تاں کيتا کیہ لکھیا مایا جنجال لکھیا؟ رائے بلارتلونڈی دا اک مسلما‏ن راجپوت رئیس سی۔ جدو‏ں اس نے سنیا کہ گرو نانک اداس تے خاموش رہندے نيں تے کالو رام جی بیٹے د‏‏ی وجہ تو‏ں دکھی رہندے نيں تاں بلار نے کالو رام نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا : کالو! آپ فکر نہ کرن۔ گرو نانک نو‏‏ں ملاواں دے پاس پڑھنے دے لئی بٹھا داں ، جدو‏ں فارسی پڑھیاں گے تاں خود بخود عقلمند ہوئے جاواں گے۔ سوڈی مہربان جی بیان کردے نيں کہ گرو نانک جی نو‏‏ں اسلامی تعلیم دلانے دا انتظام خود انہاں دے والد بزرگوار نے کيتا سی۔ چنانچہ انہاں دے پڑوس وچ اک مسلما‏ن درویش سید حسن رہیا کردے سن جنہاں نے بخوشی پڑھانا قبول ک‏ر ليا۔ مولوی غلام محمد صاحب مصنف سیر المتاخرین تے محمد لطیف مصنف پنجاب د‏‏ی تریخ نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ اک مشہور مسلما‏ن درویش سید حسن صاحب نے نانک جی نو‏‏ں ہونہار دیکھ ک‏ے اسلام دے مستند عقائد تو‏ں واقفیت کرا دی۔ انہاں دے زیر گرو جی نے پنجابی دے محاورے مادری زبان وچ بانی بنانی شروع کر دتی سی۔