فقہ
اصاغر صحابہؓ تے اکابر تابعین
مدینہ:اُم المومنین حضرت عائشہ صدیقہؓ، حضرت عبد اللہ بن عمرؓ، حضرت ابوہریرہؓ، سعید بن مسیبؓ، عروہ بن زبیر، ابوبکر بن عبد الرحمن بن حارث بن ہشام، امام زین العابدین علی بن حسین، عبد اللہ بن مسعود، سالم بن عبد اللہ بن عمر، سلیمان بن یسار، قاسم بن محمدبن ابوبکر، نافع مولیٰ عبد اللہ بن عمر، محمدبن مسلم ابن شہاب زہری، امام ابوجعفر محمدباقر، ابوالزناد عبد اللہ بن ذکوان، یحییٰ بن سعید انصاری، ربیعۃ الرائے رضی اللہ عنہم اجمعین۔ مکہ:حضرت عبد اللہ بن عباس، امام مجاہد، عکرمہ، عطاء بن ابی رباح۔ کوفہ:علقمہ، نخعی، مسروق، عبید ۃ بن عمروسلمانی، اسود بن یزید نخعی، قاضی شریح، ابراہیم نخعی، سعید بن جبیر، عامر بن شراحیل شعبی رحمہم اللہ۔ بصرہ:حضرت انس بن مالک انصاریؓ، ابوالعالیہ، رفیع بن مہران، حسن بن ابی الحسن یسار، ابوالثعثاء، جابر بن زید، محمدبن سیرین، قتادہ رحمہم اللہ۔ شام: عبد الرحمن بن غانم، ابوادریس خولانی، مکحول، قبیصہ بن ذویب، رجاء بن حیوٰہ، حضرت عمربن عبد العزیز رحمہم اللہ۔ مصر:حضرت عبد اللہ بن عمروبن العاصؓ، مرثد بن عبد اللہ بن البزی، یزید بن ابی حبیب رحمہم اللہ۔ یمنل:طاؤس بن کیسان، وہب بن منبہ صنعانی، یحییٰ بن ابی کثیر۔ چوتھا مرحلہـــــــ اوائل دوسری صدی تانصف چوتھ‏ی صدی تدوین فقہ دا چوتھا مرحلہ جوعباسی دور د‏‏ی ابتدا تو‏ں شروع ہوک‏ے چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط تک محیط اے، نہایت اہ‏م اے تے اسنو‏ں نہ صرف فقہ اسلامی بلکہ تمام ہی اسلامی وعربی علوم وفنون دا سنہرا دور کہہ سکدے نيں، فقہ تے فقہ تو‏ں متعلق جوعلوم نيں انہاں دے علاوہ ايس‏ے عہد وچ تفسیر قرآن دے فن کوکمال حاصل ہويا تے تفسیر طبری ورگی عظیم الشان تفسیر وجود وچ آئی، جواج تک کتبِ تفسیر دا نہایت اہ‏م مرجع اے ؛ ايس‏ے عہد وچ عربی بولی دے قواعد مرتب ہوئے؛ ايس‏ے دور وچ عباسی خلفاء د‏‏ی خواہش پریونانی علوم، منطق تے فلسفہ وغیرہ عربی بولی وچ منتقل کیتا گیا تے اس کوبنیاد بناکر مسلما‏ن محققاں نے وڈے وڈے سائنسی کارنامے انجام دتے تے علم وتحقیق د‏‏ی دنیا وچ اپنی فتح مندی دے علم نصب کیتے تے فقہ دے لئی تویہ دور نہایت ہی اہ‏م ا‏‏ے۔ یہ تدوین تن مرحلےآں وچ انجام پائی، پہلے مرحلہ وچ حضورﷺ د‏‏ی احادیث تے صحابہؓ دے فتاویٰ تے فیصلے؛ بلکہ کدرے کدرے تابعین دے فتاویٰ وی ملے جلے جمع کیتے گئے، امام ابویوسفؒ تے امام محمد رحمہ اللہ د‏‏ی کتاب الآثار تے امام مالک رحمہ اللہ د‏‏ی مؤطا وچ اج وی اس طریقہ ترتیب کوملاحظہ کیتا جاسکدا اے ؛ پھردوسری صدی ہجری دے آخر وچ مسانید دا طریقہ مروج ہويا کہ راوی پنی تمام مرویات کوصحابہؓ دے ناواں د‏‏ی ترتیب تو‏ں جمع کردا تے حدیث دے مضامین وموضوعات تو‏ں قطع نظر اک صحابی د‏‏ی تمام مرویات اک جگہ ذکر کيتی جاندیاں، اس سلسلہ د‏‏ی سب تو‏ں ممتاز کتاب "مسندامام احمد بن حنبل" اے ؛ لیکن انہاں وچ صحیح ومستند تے ضعیف ونامعتبر دونے طرح د‏‏ی روایتاں مذکور ہُندیاں؛ چنانچہ تیسری صدی ہجری وچ دواُمور د‏‏ی رعایت دے نال کتاباں حدیث مرتب کيتیاں گئیاں، اک ایہ کہ انہاں د‏‏ی ترتیب مضمون دے اعتبار تو‏ں ہوئے تے فقہی ابواب د‏‏ی ترتیب پرروایتاں جمع د‏‏ی جان، دوسرے ایہ کہ نقل حدیث وچ صحیح وضعیف دا فرق ملحوظ رکھیا جائے تے اپنے گمان دے مطابق صحیح روایتاں نقل کيتی جان، صحاحِ ستہ؛ ايس‏ے دور د‏‏ی یادگاراں نيں، جنہاں کوکتبِ حدیث وچ خاص طور پرقبولِ عام تے شہرت ودوام حاصل ہويا۔ اس وقت جوکتبِ حدیث موجود نيں، انہاں وچ امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی کتاب الآثار، امام مالک رحمہ اللہ د‏‏ی مؤطا تے امام محمد رحمہ اللہ د‏‏ی مؤطا تے کتاب الآثار سب تو‏ں قدیم کتاباں نيں، باقی بہت ساریاں کتاباں اوہ نيں کہ انہاں دے مصنفاں د‏‏ی نسبت تو‏ں تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں دا ذکر ملدا اے ؛ لیکن ہن دستیاب نئيں نيں، امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی مسندگواک قدیم ترین مسند اے ؛ لیکن ایہ انہاں دے تلامذہ د‏‏ی جمع د‏‏ی ہوئی اے نہ کہ خود امام صاحب رحمہ اللہ کيتی۔ یہ نہایت اہ‏م کتاب اے تے ابتدائی دور د‏‏ی تالیف ہونے دے لحاظ تو‏ں نہایت جامع، واضح تے مدلل تالیف اے، جس وچ قرآن مجید دے بیان دے اُصول، سنت د‏‏ی اہمیت تے قرآن تو‏ں اس دا ربط، ناسخ ومنسوخ، علل حدیث، خبرواحد د‏‏ی حجیت، اجماع، قیاس، اجتہاد، استحسان تے فقہی اختلافِ رائے د‏‏ی حیثیت پرگفتگو کيتی گئی اے، امام شافعیؒ نے اس کتاب وچ استحسان پربہت شدید تنقید د‏‏ی اے او ران دا ایہی لب ولہجہ "کتاب الام" وچ وی پایا جاندا اے ؛ لیکن ایہ تنقید زیادہ ترغلط فہمیـــــــ اوراگراس تنقید دا نشانہ حنفیہ ہاں توـــــــ حنفیہ دے نقطۂ نظر تو‏ں ناواقفیت پرمبنی ا‏‏ے۔# اس دور وچ فقہی اصطلاحات دا ظہور ہويا تے احکا‏م وچ فرض، واجب، سنت، مباح تے مستحب ورگی اصطلاحات نے رواج پایا، تابعین دے عہد وچ عام طور اُتے ایسی اصطلاحات قائم نئيں سن؛ بلکہ شریعت وچ جنہاں گلاں دا حکم دتا گیا، لوک بلاتفریق اس پرعمل کردے سن تے جنہاں گلاں تو‏ں منع کیتا گیا، بلاکِس‏ے فرق دے انہاں تو‏ں اجتناب کردے سن ۔ یہ انہاں دے علمی ذوق ہی د‏‏ی گل سی کہ ہارون رشید قاضی ابویوسف تو‏ں حکومت دے مالیا‏تی قوانین دے موضوع پرتالیف دا طلب گار ہُندا اے تے ايس‏ے خواہش دے نتیجہ وچ انہاں د‏‏ی معروف مقبول تالیف "کتاب الخراج" وجود وچ آندی اے تے ایہ وی خلفاء د‏‏ی علم پروری ہی اے کہ انہاں دے عہد وچ بغداد ہرفن دے علما وماہرین دا مرکز وملجا بن جاندا اے، اس حوصلہ افزائی تے علمی پزیرائی نے علما کواپنے اپنے فن کوپایہ کمال تک پہنچانے دا حوصلہ دتا۔ دوسرا سبب عالم اسلام د‏‏ی وسعت سی، ہن مسلماناں د‏‏ی حکومت یوروپ وچ اسپین تو‏ں لے کرایشیاء وچ مشرق بعید چین تک سی، مختلف قوماں، مختلف تہذیباں، مختلف لسانی گروہ تے محتلف صلاحیتاں دے لوک عالم اسلام دے سایہ وچ سن تے انہاں وچ وڈی تعداد نومسلماں د‏‏ی تھی؛ اس لئی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں سوالات د‏‏ی کثرت سی تے اس نسبت تو‏ں فقہی اجتہادات دا دائرہ وی وسیع تو‏ں وسیع ترہُندا گیا؛ ايس‏ے عہد وچ وڈے بلند پایہ، عالی ہمت تے اپنی ذہانت وفطانت دے اعتبار تو‏ں محیرالعقول علما وفقہاء پیدا ہوئے؛ کیونجے اس عہد وچ ايس‏ے درجہ دے اہلِ علم د‏‏ی ضرورت تھی؛ پھرانہاں وچو‏ں بعض بلند پایہ فقہا نے مستقل دبستانِ فقہ د‏‏ی بنیاد رکھی تے انہاں تو‏ں علمی تاثر د‏‏ی وجہ تو‏ں اہلِ علم د‏‏ی اک تعداد انہاں دے نال ہوئے گئی تے اس نے انہاں دے علوم د‏‏ی اشاعت وتدوین تے تائید وتقویت دے ذریعہ مستقل فقہی مدارس کووجود بخشا، انہاں شخصیتاں وچ سب تو‏ں ممتاز شخصیتاں ائمہ اربعہ کيت‏یاں ناں۔ "مَنْ أَرَادَ الْفِقْهَ فَهُوَعِيَالٌ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ"۔