cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دی مذہبی اساس
اسلامی تریخ د‏‏ی چندعظیم اورطویل ترین عرصہ تک حکومت کرنے والی سلطنت وچ سرفہرست سلطنت عثمانیہ اے، تقریبا ساڈھے چھ سوسال تک ایہ حکومت قائم رہی، اس پوری مدت وچ کل 37/حکمراں ہوئے ، ابتدا وچ اس حکومت دا رقبۂ سلطنت بہت محدود سی لیکن فتوحات د‏‏ی کثرت تے بے مثال انتظامی وسیاسی صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے عثمانی سلاطین نے اس حکومت دیاں سرحداں نوں اک طرف ایشیا تو‏ں لےک‏ے یورپ تے دوسری طرف افریقہ تک وسیع کردتاسی، ایہ حکومت اپنی تہذیبی ،ثقافتی ،علمی وادبی تے سیاسی ترقیات دے لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی چندعظیم حکومتاں وچ شمار کيتے جانے دے لائق اے، بلاشبہ اس حکومت نے پوری دنیا دے سیاسی ،علمی تے تہذیبی منظرنامہ اُتے اپنے انمٹ نقوش مرتب کيتے، تے اس د‏ی سنہری تریخ نے نہ صرف ایہ کہ پوری دنیا دے مسلماناں نو‏‏ں متاثر کيتابلکہ غیرمسلم اقوام وملل نے وی اس تو‏ں اپنے گہرے تاثر دا اظہار کيتا،بطور خاص یورپین مفکرین تے مصنفاں نے اس مسلم سلطنت د‏‏ی تریخ اُتے بہت کچھ لکھیا اوربہت خوب لکھیا،اسلام د‏‏ی قریبی تریخ وچ ایہ سلطنت مسلماناں دے لئی سب تو‏ں زیادہ تقویت تے خوداعتمادی دا باعث سی، پوری دنیا دے مسلما‏ن چاہے اوہ کسی نسل تے قومیت دے ہاں اس سلطنت دے سقوط دے بعد سبھی متاثر ہوئے تے انہاں د‏‏ی اس مرکزی تے متحدہ جمعیت کوسخت نقصان پہنچیا جو ساڈھے چھ سوسال تو‏ں مسلسل دنیا دے نقشہ اُتے اک عظیم طاقت دے طور پرموجود رہی ،بلکہ جے ایہ کہیا جائے تاں غلط نہ ہوئے گا کہ ایہ حکومت اپنے عہد د‏‏ی سپرپاور حکومت سی،اس د‏ی عظمتاں دے جوظاہری تے مرئی نقوش ترکی تے اس تو‏ں متصل علاقےآں وچ اج جوموجود نيں اوہ تاں نيں ہی لیکن اس د‏ی عظمت ورفعت د‏‏ی اک وڈی علامت ایہ وی اے کہ اج وی جدو‏ں کہ اس دے سقوط پرسوسال گزرنے والے نيں مسلمانان عالم اس د‏ی طرف امید بھری نظراں تو‏ں دیکھ رہے نيں اورعالم اسلام د‏‏ی ناگفتہ بہ حالات د‏‏ی اصلاح تے مداوا دے لئی ايس‏ے د‏‏ی مسیحائی دے دوبارہ منتظر نيں۔
تریخ دے مطالعہ تو‏ں اقوام اپنی سیاسی ،سماجی تے معاشرتی مشکلات تو‏ں نجات پانے دا راستہ تلاش کردیاں نيں، مسلما‏ن جنہاں د‏‏ی گذشتہ تریخ اِنّی روشن تے تابناک اے کہ ہردور تے ہر قسم دے حالات وچ اس تو‏ں روشنی حاصل کيت‏ی جاسکدی اے، ضرورت اس گل کيتی اے اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی عظیم حکومتاں دا مطالعہ اس طرح کيتا جائے کہ اس دے ہرہرپہلو اُتے علحدہ تے مستقل طور اُتے غوروخوض کيتا جائے تے تمام پہلوؤں کےمطالعہ دے ذریعہ بصیرت افروزنتائج تے نکات تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے، ہر حکومت اپنی سیاسی ،تمدنی ، ثقافتی ،علمی وادبی ،اور مذہبی تریخ رکھدی اے، تے انہاں وچو‏ں کسی وی تریخ کومطالعہ دے دوران نظر انداز کرنا تریخ دا ناقص مطالعہ قرار پائے گااور درست نتائج تودور بلکہ عین ممکن اے کہ اس دے برعکس غلط تے نقصان دہ نتائج دا سامنا کرنا پئے،چونکہ سلطنت عثمانیہ وی اپنی اک عظیم الشان جامع تریخ تے لازوال دا رنامےآں د‏‏ی اک طویل لسٹ اپنے جلو وچ رکھدی اے لہذا اس مختصر مقالہ وچ اسيں صرف اس دے مذہبی حالات دا جائزہ لینے د‏‏ی کوشش کرن گے، موضوع دے انتخاب د‏‏ی وجہ ایہ اے عثمانی سلطنت دین تے مذہب دے لحاظ تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ اپنی اک وکھ شناخت رکھدی اے تے عثمانی سلاطین د‏‏ی دین تو‏ں قربت تے وابستگی مشہور خاص وعام ا‏‏ے۔
دین نو‏‏ں ہرچیز اُتے مقدم رکھنا
دولت عثمانیہ دے جِنّے فرمانرواہوئے نيں انہاں تمام د‏‏ی پرورش خالص اسلامی طریقہ اُتے ہوئی، انہاں د‏‏ی تربیت وچ اس گل دا خاص خیال رکھیا گیا کہ انہاں دے عقائد ونظریات وچ کوئی کجی نہ ہوئی ، ايس‏ے تربیت دا نتیجہ سی کہ ایہ لوک سخت ترین دینی لڑائیاں وچ گھس گئے،عثمانی جدو‏ں اعلان جنگ کردے تے لوکاں کوجہاد فی سبیل اللہ د‏‏ی دعوت دیندے تاں انہاں د‏‏ی بولی پرہمیشہ ایہ خوبصورت لفظاں ہُندے ’’فتوحات نو‏‏ں چلو ،غازی یاشہید‘‘۔ جدو‏ں تو‏ں دولت عثمانیہ د‏‏ی بنیاد پئی سی اس دے فرمانروا کوغازی دا لقب دیاگیا یعنی اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد کرنے والا، ایہ لقب دوسرے تمام القابات پرسبقت لے گیا،اور وڈے وڈے سلاطین دے ہاں وڈی قدر ومنزلت حاصل کرگیا، دولت عثمانیہ دا سب تو‏ں وڈا مقصود اسلام دا دفاع تے تمام دنیا وچ اسلامی پرچم د‏‏ی سربلندی سی،اسی لئے پوری سلطنت اسلامی رنگ وچ رنگی ہوئی سی ،کیا عوام اورکیا سلطان ،کیاارکان دولت تے کيتالشکر،کیاسبھیاچار تے کيتاقانون،کیاظاہری اطوار تے کیہ اندرونی کیفیات ہرلحاظ تے ہرپہلو تو‏ں خالص اسلامی رنگ چھایا ہوادکھادی دیندا سی، تے ایہ چند برساں د‏‏ی گل نئيں ،شروع تو‏ں لےک‏ے ست صدیاں تک دولت عثمانیہ اسلامی رنگ وچ رنگی رہی۔ عثمانی سلاطین نے ہرچیز پردین کومقدم رکھیا،اس طرف ہرسلطان د‏‏ی توجہ مبذول رہی تے ہرسلطان د‏‏ی حتی المقدور ایہ کوشش رہی کہ مملکت دے کونے کونے وچ دینی امور د‏‏ی پوری طرح پاسداری ہو،انہاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ انہاں د‏‏ی پہچان اسلام اے، انہاں د‏‏ی وراثت تے رہتل وتمدن اسلام اے، انہاں دے نزدیک جتھ‏ے جتھ‏ے مسلما‏ن آباد سن ان دا وطن سی، پوری ملت اسلامیہ انہاں د‏‏ی ملت تے دین اسلام انہاں د‏‏ی زندگی دا منہج تھا،اسی لئے تمام مدارس ، یونیورسٹیاں تے تعلیمی ادارےآں وچ مروج نصاب دا ہدف اک ہی سی کہ بچےآں دے ذہن وچ ایہ گل راسخ ہوجائے کہ اسيں مسلما‏ن نيں تے ساڈا ماضی تے مستقب‏‏ل اسلام تو‏ں وابستہ اے ،سانو‏ں صرف اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی جینااور مرنا اے ،چھوٹے چھوٹے مدارس وچ معصوم بچےآں د‏‏ی تعلیم وتربیت دے دوران انہاں دے دلاں وچ ایہ گل راسخ کردتی جاندی سی کہ اسيں مسلما‏ن نيں تے بس بچےآں د‏‏ی پیدائش دے رجسٹراں وچ تمام مسلماناں دا اندراج کسی تے قومیت دے حوالہ تو‏ں نئيں صرف اسلام دے حوالہ تو‏ں ہُندا سی، اس دے علاوہ پہچان دا کوئی تے ذریعہ گوارانہاں نو‏ں کيتاجاندا تھا،ترک،عرب شراکس،البان تے کرد وغیرہ د‏‏ی تفریق تو‏ں عثمانی ناآشناتھے،دولت عثمانیہ د‏‏ی ایہ امتیازی خصوصیت اے کہ اوہ اپنے اندر بسنے والے لوکاں کوصرف اک ہی ملت تے اک ہی دین وچ منحصریقین کردے سن، اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھدے سن تے بس ، انہاں دے نزدیک روئے زمین دے تمام مسلما‏ن بھائی سن خواہ انہاں دے درمیان نسب تے زمانے دے حوالہ تو‏ں کِنّی ہی دوری حائل کیو‏ں نہ ہوئے۔(1)
زنگی پھل ٹھونگا
زنگی پھل ٹھونگا تناجر ٹبر دی اک پنچھی اے۔ اے آرجنٹینا، بولیویا، کولمبیا، ایکوایوڈار، پیرو تے وینوزویلا چ پایا جاندا اے۔
سلطنت عثمانیہ دی مذہبی اساس
ادارۂ اسلامیہ
جومسلما‏ن ادارۂ حکومت وچ شامل نئيں سن تے اعلیٰ مذہبی تعلیم وچ امتیازی حیثیت دے مالک سن انہاں وچو‏ں منتخب افراد اس ادارہ دے ارکان سن ، ایہ ادارہ وی سلطان ہی دے ماتحتی وچ کم کردا تھا،ادارۂ حکومت تے ادارۂ اسلامیہ وچ بنیادی فرق ایہ سی کہ ادارۂ حکومت دے ارکان عیسائی ہُندے سن جدو‏ں کہ ادارۂ اسلامیہ وچ رکنیت دے لئی مسلما‏ن ہونا اولین شرط سی،سلطنت دے اس اہ‏م شعبہ وچ رکنیت صرف ايس‏ے شخص نو‏‏ں حاصل ہُندی سی جو مخصوص تعلیمی مراحل تو‏ں گزرکرسلطنت دے سربرآوردہ علماء وفضلاء تے مذکورہ ادارہ دے معززارکان تو‏ں منظوری حاصل کرلیندا سی ،اس ادارہ دے خاص طبقات وچ مدرسین،مفتیان کرام تے قاضیاں د‏‏ی جماعت شامل سی،انہاں نو‏ں طبقات دے ہتھو‏ں وچ سلطنت دے علوم ،مذہب تے قانون دا نظام سی۔
تعلیمی نظام: ایويں تاں عام طور اُتے تعلیم دا ذوق تمام سلاطین عثمانیہ کوشروع ہی تو‏ں تھا،لیکن محمد فاتح نے اس روایت وچ ہور چارچاندلگادتا تے اک بے مثال دا رنامہ انجام دتا کہ اس نے ’’سلسلۂ علماء‘‘ کوقائم کرکے سلطنت دے مفتیاں تے قاضیاں د‏‏ی تعلیم وترقی تے انہاں د‏‏ی پیشہ وارانہ تربیت دا باضابطہ سرکاری سطح پرانتظام کردتا،جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ سلطنت دے گوشے گوشے وچ ابتدائی تعلیم دے لئی مکاتب تے اعلیٰ تعلیم دے مدارس تے یونیورسٹیاں قائم ہوگئے ، انہاں دے تمام تراخراجات حکومت پورا کردی سی تے وقف دے محکمہ وچ جو آمدنی ہُندی سی حکومت ايس‏ے وچو‏ں اس مد وچ خرچ کردی سی ،ایہ گل عثمانی سلطنت د‏‏ی خوبیاں وچ اہ‏م وادھا کردی اے کہ مکاتب یعنی ابتدائی اسکولاں وچ تعلیم تمام شہریاں دے لئی مفت سی،اور اکثر طلبہ دے قیام وطعام دا انتظام وی وقف ہی د‏‏ی آمدنی تو‏ں ہُندا تھا،اور جتھ‏ے تک اعلیٰ تعلیم دے مدارس دا تعلق اے تاں انہاں وچ طلبہ کوجزو ی طور اُتے مالی امدادبھی دتی جاندی سی،جوشخص وی ادارۂ اسلامیہ وچ باضابطہ سرکاری حیثیت تو‏ں کسی عہدہ دا امیدوار ہُندا تاں اسےکسی مدرسہ تو‏ں فارغ التحصیل ہونا لازمی سی، نصاب د‏‏ی تکمیل دے بعد انھاں دانشمند د‏‏ی سند مل جاندی سی،ایداں دے طلبہ نو‏‏ں جومکاتب یامدارس وچ تدریس د‏‏ی خدمت یامسیتاں د‏‏ی امامت وغیرہ اُتے قناعت کرلیندے تاں اس دے لئی ایہ سند دا فی سمجھی جاندی سی،لیکن جوفضلاء مفتی یاقاضی بننے دا حوصلہ رکھدے سن انھاں قانون دا اک اعلیٰ نصاب پورا کرنا پڑدا تھا،مفتی اعظم خود انہاں دا امتحان لیندا تھا،اور جے اوہ دا میاب ہُندے توانھاں ملازم د‏‏ی سند مل جاندی سی،اسی جماعت تو‏ں اُچے درجہ دے مدرسین دا وی انتخاب کيتاجاندا سی۔(2)
ادارۂ اسلامیہ دے مختلف ارکان تے عہدے
عہدۂ افتاء:ادارہ ٔ اسلامیہ دا اک اہ‏م عہدہ عہدہ افتاء تھا،اور اس عہدہ پرمقرر مفتیان د‏‏ی وڈی قدروقیمت تے ادارہ وچ انہاں دا وڈا اعلیٰ مقام تھا،ہروڈے شہر دے قاضی دے نال اک مفتی مقرر ہُندا تھا،اس دے علاوہ بیلر بے تے سنجق بے دے نال وی مفتی ہويا کردے سن ،وہ مدت العمر دے لئی مقرر کيتے جاندے سن ،انھاں خود معاملات وچ دخل دینےکا حق حاصل نہ تھا،بلکہ جدو‏ں کدی کوئی قاضی ، بے یاعام آدمی انہاں تو‏ں استفتاء کردا تاں انہاں دا فرض سی کہ مذہب حنفی دے مطابق فتوی داں،عام طور پرتومفتی دا درجہ قاضی دے بعد تھا،مگرقسطنطنیہ وچ ایسا نہ سی، چونکہ ایتھ‏ے سلطان تے افسران حکومت کواکثر نہایت اہ‏م معاملات وچ بار بارفتوی لینا پڑدا تھا،اسی وجہ تو‏ں قسطنطنیہ دے مفتی دا درجہ جومفتی اعظم کہاجاندا سی ، قاضیاں تو‏ں وی ودھ گیا تھا،محمد ثانی نے اسنو‏ں شیخ الاسلام دا لقب وی عطا کيتا، مفتی اعظم اپنی جماعت تو‏ں نئيں منتخب ہُندا تھا،بلکہ سلطان اسنو‏ں عموما قاضیاں وچو‏ں مقرر کردا تھا،اسنو‏ں سلطنت دے تمام دوسرے مفتیاں نو‏‏ں مقرر کرنے تے ترقی دینے دا حق حاصل سی۔ تے سلیمان دے دور وچ تاں اسنو‏ں اتنابلند مقام حاصل ہوگیاکہ اس نےمفتی اعظم نو‏‏ں علماءکا صدر مقررکردتا،اور اس حیثیت تو‏ں اس دا درجہ حکومت دے تمام عہدیداراں تو‏ں اُچا ہوگیا،سوائے اس دے کہ دیوان وچ اس د‏ی جگہ صدر اعظم دے بعد سی، اپنے منصب کيتی اہمیت دے لحاظ تو‏ں اوہ نیڑے قریب سلطان دا ہمسر ہوگیا،کیونجے اوہی قانون شریعت دا شارح تے وکیل تھا،اور شریعت سلطان تو‏ں بلند ترچیزسی، بایزید ثانی دا معمول سی کہ مفتی اعظم دے استقبال دے لئی کھڑا ہوجاندا تھا،اور اسنو‏ں اپنے تو‏ں اُچی جگی بیٹھنے کودیندا سی، ایہ صورتحال اس گل دا اندازہ لگانے دے لئی دا فی اے کہ عثمانی سلطنت تے اس دے فرمانرواؤں دے نزدیک اصحاب علم وفضل تے دین ومذہب تو‏ں وابستہ افراد د‏‏ی کِداں د‏ی قدرومنزلت سی۔ ایتھ‏ے اُتے اس د‏ی شہادت دے لئی سلطان سلیم تے مفتی جمالی دا اک مشہورواقعہ ذکرکردینامناسب اے، سلیم جدو‏ں مصر د‏‏ی مہم تو‏ں واپس آیا تاں اس نے چاہیا کہ سلطنت وچ اسلامی رنگ پیدا کرنے دے لئی سلطنت دے تمام عیسائی باشندےآں نو‏‏ں مسلما‏ن بنالیاجائے ،خواہ اس وچ جبر تو‏ں ہی کم لینا پئے، مگر اِنّا اہ‏م کم شرعی فتوے دے بغیر ممکن نہ تھا،چنانچہ سلطان سلیم نے اس وقت دے شیخ الاسلام جمالی آفندی تو‏ں اپنے حق وچ فتوی حاصل کرنا چاہیا،لیکن شیخ الاسلام نے اس بناء اُتے فتوی دینے تو‏ں انکار کردیاکہ سلطان محمد فاتح نے عیسائی رعایا نو‏‏ں مذہبی آزادی عطا کيتی سی، تے اس معاہدہ د‏‏ی پابندی قانون شریعت دے لحاظ تو‏ں ضروری سی، انھاں نے ینی چری دے تن ضعیف العمر فوجیاں نو‏‏ں وی جنہاں د‏‏ی عمر سوسوسال تو‏ں زیادہ سی ،بطور گواہ اس معاہدہ دے ثبوت وچ پیش کيتے،ایہ تِناں محمد فاتح دے جھنڈے دے تھلے لڑچکے سن، مجبورا سلیم کویہ خیال ترک کردینا پيا،ترکی د‏‏ی مشہور ادیبہ تے قلم دا رخالدہ خانم اس واقعہ اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھدی نيں:
’’یہ واقعہ کئی پہلوؤں تو‏ں اہمیت رکھدا اے، اک تاں ایہ کہ سلیم دا سا شخص جس نے خدا جانے کِنے وزیراں نو‏‏ں قتل کرادتا،شیخ الاسلام دے اگے جو قانون تے شریعت دا نمائندہ اے سرجھکادیندا اے ،اس دے معنی ایہ نيں کہ اس وقت تک سلطنت عثمانی دا نظام تے اس دے اصول وڈے تو‏ں وڈے سلطان د‏‏ی شخصیت تو‏ں زیادہ قوی سن ،اس تو‏ں ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ جمالی آفندی تے تِناں بُڈھے سپاہیاں وچ عثمانی قومیت دا احساس اس حد تک موجود سی کہ گو اوہ چاہندے ہاں کہ پورا ملک مسلما‏ن ہوجائے ،مگر انھاں نے اپنی سلطنت کےاصولاں د‏‏ی حفاظت فرض سمجھی۔
عہدۂ قضاء
عثمانی سلطنت دے مذہبی حالات دے مطالعہ دے دوران جے اسيں اس پہلو نو‏‏ں دیکھو تاں صورتحال بہت واضح ہوجاندی اے کہ تقریبا سلطنت دے تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ قاضی مقررتھے،نال ہی نال انہاں دا حلقۂ اختیار گردونواح دے علاقےآں کوبھی محیط ہُندا تھا،ججاں دے پاس پنج خاص طبقے تے مراتب سن :
نظام عدالت
عدالت دا محکمہ وی ادارۂ اسلامیہ ہی دے ماتحت کم کردا تھا،قاضیاں دا حلقۂ اختیارادارۂ حکومت تو‏ں زیادہ وسیع تھا،مثلا کریمیااور شمالی افریقہ د‏‏یاں ریاستاں اگرچہ انتظامی حیثیت تو‏ں مرکزی حکومت دے تابع نہ سن ،بلکہ محض وابستہ حکومدیاں سن، مگریہ وی عثمانی نظام عدالت دے ماتحت سن،اس د‏ی صحیح تطبیق ایہ ہوسکدی اے کہ ایہ ریاستاں اگرچہ اس لائق سن کہ حکومت دا نظم ونسق تے ہور انتظامی وسیاسی امور د‏‏ی انجام دہی د‏‏ی صلاحیت رکھدیاں سن البتہ جتھ‏ے تک نظام عدالت دا تعلق اے تاں یاتو انہاں دے پاس کوئی باضابطہ اس دا نظام نئيں سی یا فیر انتظامی تے افرادی وسائل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ عثمانی سلطنت دے نظام عدالت تو‏ں رجوع ہونے اُتے مجبور سن ، قاضیاں د‏‏ی عدالت وچ دیوانی تے فوجداری ہرقسم دے مقدمات فیصل ہُندے سن ،لیکن سلطنت دے بعض اعلیٰ طبقات ایداں دے سن جنہاں دے معاملات انہاں دے اختیار سماعت تو‏ں باہر سن، مثلاسلطان،قلی،سادات،اور غیرملکی باشندےآں دے معاملات جنھاں نے سلطنت عثمانیہ وچ اپنی نوآبادیاں قائم کرلئی سی،خود انہاں د‏‏ی عدالتاں وچ پیش ہُندے سن ،عیسائی رعایا دے مقدمات وی جنہاں وچ فریقین عیسائی ہُندے انئيں کيت‏‏ی کلیسائی عدالتاں دے سپرد سن، ادارۂ اسلامیہ دے جج یعنی قاضی انہاں تمام مقدمات د‏‏ی سماعت کردے سن جو قانون شریعت تو‏ں متعلق ہُندے ، تے جنہاں وچ دونے فریق مسلما‏ن یااک فریق مسلما‏ن تے دوسرا عیسائی ہُندا ۔ صدر اعظم د‏‏ی عدالت:سلطان دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں صدر اعظم ادارۂ اسلامیہ کحالے حقیقی صدر سی، تے اس د‏ی عدالت دیوانی دے تمام مقدمات دے لئی سب تو‏ں وڈی عدالت مرافعہ سی، لیکن اوہ صرف عدالت عالیہ ہی نہ سی ، بلکہ سلطنت د‏‏ی دوسری عدالتاں د‏‏ی طرح عدالت ابتدائی وی سی، جتھ‏ے امیروغریب دے چھوٹے وڈے مقدمات کثیرتعداد وچ فیصل ہُندے سن، عدالت دا دروازہ ہرشخص دے لئی کھلارہندا سی، یاتو صدر اعظم خود فیصلے صادر کردا یافرصت نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ مقدمات نو‏‏ں کسی قاضی عسکر یادوسرے جج دے سپرد کردیندا، کہ فیصلہ جلدکردتا جائے، پروفیسرلی مائر لکھدے نيں کہ کم تو‏ں کم اک حیثیت تو‏ں عثمانی عدالتاں بہت قابل تعریف سن،فریقین مقدمہ نو‏‏ں فیصلہ دے انتظار د‏‏ی زحمت بوہت گھٹ برداشت کرنی پڑدی سی، مقدمات فورااور صاف وسادہ لفظاں وچ فیصل کيتے جاندے سن ،عدالتاں وچ مذہب حنفی ہر عمل درآمد سی، عثمانی سلطنت دا وی ایہی مسلک سی تے اس دے زیرحکومت ملکاں وچ محکمہ عدل تے قضا وچ حنفی مسلک اُتے ہی عمل ہُندا سی۔(4)
عثمانی حدودسلطنت وچ ہور اقوام اورملدیاں:ادارۂ اسلامیہ دے علاوہ سلطنت وچ مختلف ملتاں کحالے جداگانہ نظام سی، ایہ ملدیاں کلیسائی فرائض دے علاوہ پیدائش،اموات،نکاح تے وصیت ناواں دا اندراج کراتاں،اپنے مذہب والےآں دے شخصی قانون دے معاملات خود اپنی عدالتاں وچ فیصل کردیاں،اور اگرفریقین مقدمہ ايس‏ے ملت دے ہُندے تاں انہاں دے دیوانی مقدمات دا فیصلہ وی انہاں ہی عدالتاں وچ ہُندا،اس دے علاوہ ایہ ملدیاں اپنے حلقہ دے لوکاں تو‏ں ٹیکس وی وصول کردیاں سن، ایہ تمام فرائض جو حقیقۃ فرمانروائی د‏‏ی خصوصیات وچ داخل نيں سلطنت عثمانیہ نے صراحت دے نال ملتاں کوتقسیم کردئے سن، تے انہاں د‏‏ی انجام دہی وچ خوداپنی فوجاں تو‏ں ملتاں د‏‏ی مدد کردی سی، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ملت روم سی، جس دے حلقہ وچ اوہ تمام عیسائی رعایا شامل سی، جومشرقی یایونانی کلیسا د‏‏ی پیروسی، خواہ اوہ سلطنت دے کسی حصہ وچ آباد ہو،اور اس د‏ی مادری بولی کچھ وی ہو، اس ملت دا قائد اعظم بطریق قسطنطنیہ سی، جس نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے عروج دے زمانہ وچ اس تو‏ں زیادہ اقتدار حاصل سی جِنّا اوہ سلطنت بازنطینی دے اک عہدہ دار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکھدا سی، ملت روم دے علاوہ چند ملدیاں تے وی سن مثلا ملت ارمنی جوقسطنطنیہ دے گریگوری بطریق دے ماتحت سی،ملت یہود جس دا افسر ربی اعظم تھا،اور رومن کیتھولک عیسائیاں دا فرقہ جویورپ دے اک نمائندہ دے ماتحت سی۔ سلطنت وچ ایداں دے بوہت سارے رومن کیتھولک تے پروٹسٹنٹ آباد سن ،جوسلطان د‏‏ی رعایا نہ سن ،بلکہ مغربی طاقتاں مثلا وینس،فرانس،ہالینڈ تے انگلستان د‏‏ی رعایا سن، ایہ تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں آئے سن تے ایتھے مقیم ہوگئے سن، انھاں وی حکومت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی سفیراں تے قنصلاں دے ماتحت ايس‏ے قسم دے اختیارات دیدئے گئے سن، جس قسم دے ملتاں کوحاصل سن، تے ایہ غیر ملکی باشندے وی عیسائی رعایا د‏‏ی طرح اپنے معاملات دا انتظام خود ہی کردے سن، عثمانی ترکاں نے تقریبا کل تجارت عیسائیاں دے ہتھ وچ چھڈ رکھی سی۔(5) ترک اسلام وچ داخل ہونے دے بعد تو‏ں اسلام دے سچے فدائی ہوگئے سن تے شعائر اسلام دا ہمیشہ احترام رکھیا،ایہ انہاں دے بے ریا تے مخلصانہ اسلام دا ہی اثر سی کہ اک طرف اپنی آبائی شجاعت دے جوہر دکھاندے ،دوسری طرف اپنے اخلاق تے بلندسیرت تے رواداری تو‏ں اپنی زیراثر قوماں کوگرودہ بنالیندے،چنانچہ سربیا،بلغاریہ،رومانیہ ،یونان تے البانیہ دے بے شمار فراد بلاجبراکراہ عیسائیت د‏‏ی خرافات تو‏ں بے زار ہوک‏ے حلقہ بگوش اسلام ہوگئے۔
عثمانیاں د‏‏ی دین داری تے تصوف
ترک بالعموم مجاہد تے سرفروش ہونے دے نال دینی عقائد دے پکے،عبادت دے پابند تے خانگی زندگی ،روگٹھ دے معاملات تے اخلاق وچ خالص مسلما‏ن تے باہمی اخوت رکھنے والے غیرمتعصب ،نیک اوصاف تو‏ں متصف سن، انہاں خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی سیرت بلند سی،سلاطین عثمانیہ تے ریاعا حنفی مذہب دے پابند سن ،اسی وجہ تو‏ں اختلافی جھگڑے بوہت گھٹ پیداہوئے،شیخ الاسلام د‏‏ی پوری اطاعت کردے،جو اوہ حکم دیندا اسنو‏ں دل تو‏ں مندے۔
ترکاں کوتصوف تو‏ں وی خاص لگاؤ تھا،اور پیری مریدی دا سلسلہ وی رائج تھا،خانقاہاں ،تکیتے انہاں دے مرکز سن، البتہ ناں نہاد صوفیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں فتنےآں دا ظہور ہُندا رہندا جس دا اثر ترکاں د‏‏ی باہمی اخوت تے انہاں د‏‏ی سیاست ملکی پرپڑدا تھا،جمہوریہ نے تمام زوایا تے تکیتے بندکرادئے،علماءسوء وی اپنے وقار د‏‏ی خاطر بعض ایسی حرکدیاں کرنے لگے سن جس دا اثر نقصان رساں سی، ایہ حکومت دے آلۂ دا ر بن دے حریت نوازقوم کوغلط راستہ اُتے لگاناچاہندے سن، اس دے علاوہ انہاں علماء وچ قدامت پسندی زیادہ سی،وسعت نظر کم تھا،اس وجہ تو‏ں ہی مذہب دے ناں تو‏ں مفید دنیاوی علوم وفنون دے پڑھنے تو‏ں رکدے سن، ملک د‏‏ی فلاح دے لئی جدید اصلاحات پیش کيت‏‏ی جاندیاں تاں انہاں د‏‏ی مخالفت کردے۔
نوجوان ترکاں نے انہاں دے اقتدار پرایسی سیاسی ضرب دا ری لگائی کہ ایہ حضرات لاچار ہوک‏ے رہ گئے،فیر انہاں دا کوئی پرسان حال نہ رہیا،البتہ علماء حق د‏‏ی ہرزمانہ وچ توقیر ومنزلت رہی،تمام سلاطین عثمانیہ انہاں دے سامنے جھکتے رہے،اور انہاں د‏‏ی قدرومنزلت شایان شان ردے رہ‏ے، انہاں علماء احناف دا ہی اثر تھاکہ سلطان سلیم اول مذہب حنفی دا سب تو‏ں وڈا علمبردار سی ،جس د‏‏ی ایہ خواہش سی کہ اس دے قلمروماں بجزحنفیت دے کوئی دوسرا مذہب رہنے نہ پائے،اور اسنو‏ں اس سلسلہ وچ بڑ ی دا میابی ہوئی،اور اس دے اخلاف وی سرگرم رہ‏ے، البتہ کمال پاشا دے عہد وچ اسلام تو‏ں ہی اگلا سا شغف نہ رہیا تاں حنفیت د‏‏ی پرسش کيتا ہُندی،مگرترک حنفی ہی کہلاندے نيں۔(6)
سلطنت دے مذہبی شعبہ جات وچ وڈی تبدیلی
فیر انیہويں صدی د‏‏ی انہاں اصلاحات تو‏ں جو ’’تنظیمات‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور نيں،سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تریخ وچ اک نیادور شروع ہويا، اوہ نظام حکومت جوقدیم سلاطین نے قائم کيتاتھا بالکل بدل دتا گیا،اوراس دتی جگہ مغربی طرز دا جدید نظام قائم کيتاگیا،حکومت دے مختلف شعبےآں دے لئی وزارتاں قائم ہوئیاں،اور ہروزیر اپنے شعبہ دا ذمہ دار قراردیاگیا،حکومت دے تمام عہدے مسلماناں تے عیسائیاں دے لئی یکساں طور پرکھول دتے گئے،وڈے وڈے عہدےآں ایتھ‏ے تک کہ وزارتاں تے سفارتاں پربھی عیسائیاں دا تقررہونے لگا،عدالدی نظام وچ وی تبدیلی ہوئی،پہلے صرف شرعی عدالدیاں سن،جنہاں وچ قانون شریعت دے مطابق تمام مقدمات دے فیصلے ہُندے سن ،ایہ شیخ الاسلام دے ماتحت سن،اور انہاں وچ صرف اک قاضی یاجج ہوتاتھا،’’تنظیمات‘‘ دے بعد مغربی طرز د‏‏ی عدالتاں قائم کيتیاں گئیاں،جووزیرعدل دے زیرنگرانی سن، انہاں عدالتاں وچ مختلف مذہبی فرقےآں دے کئی جج ہُندے سن ،قدیم شرعی عدالتاں وی قائم رکھی گئياں،مگر ہن انہاں وچ اوہی مقدمات پیش ہُندے جنہاں دا تعلق وراثت ،نکاح وطلاق یامسلماناں دے دوسرے شخصی معاملات تو‏ں ہُندا۔(7)
دینی اصولاں تے عدل وانصاف تو‏ں پہلوتہی داانجام
عثمانی سلطنت کم وبیش پونے چھ سوسال قائم رہی، عثمانی دور حکومت وچ مذہب اورمذہبی احکا‏م وقوانین دے لئی حددرجہ احترام پایا جاندا تھا،اور انہاں د‏‏ی خلاف ورزی تے بے احترامی کوقابل سزاجرم تصور کيتاجاندا سی، عثمانی سلاطین تے باشندے سختی تو‏ں شریعت اسلامی دے پابند سن، عثمانی خلفاء د‏‏ی طاقت تے فتوحات دا ندازہ اس گل تو‏ں لگایاجاسکدا اے کہ عثمانی فوج نے 1683ء وچ یورپ دے شہر ویانا دا کئی روز محاصرہ کيتے رکھیا،اگرچہ موسمی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں واپس لُٹنا پيا،کہندے نيں کہ اس دے بعد تو‏ں ہی عثمانی سلطنت دا زوال شروع ہويا، جس د‏‏ی تکمیل 1923ء وچ عثمانی خلافت دے خاتمہ پرہوئی، جوعلاقے عثمانی ترکاں نے ساڈھے تن سوسال دے عرصہ وچ فتح کيتے سن اوہ اک اک کرکے اگلے دوسوسالاں وچ انہاں دے دسترس تو‏ں نکل گئے، بعض مؤرخ ایہ کہندے نيں کہ ویانا دے محاصرے وچ ترکاں د‏‏ی شکست دے بعد انہاں دے زوال دا عمل شروع ہويا، لیکن حقیقت ایہ اے کہ عثمانی سلطنت دا زوال اس وقت شروع ہويا جدو‏ں انصاف د‏‏ی جگہ بے انصافی نے لے لی،جب تک عثمانی سلطنت وچ انصاف دا بول بالارہیا تے اوہ اسلامی اصولاں پرقائم رہی ،اس د‏ی طاقت تے عملداری دے علاقہ جات وچ وادھا ہُندا رہیا،لیکن جدو‏ں سلطنت وچ نسبتا کم درجے یاکم علمی استعداد دے افراد شیخ الاسلام مقرر ہونے لگے تے انہاں نے سلطان د‏‏ی مرضی دے تابع فیصلے صادر کرنے شروع کيتے ،تو ايس‏ے وقت تو‏ں عثمانی سلطنت دا زوال شروع ہوگیا، معاشرے وچ بے انصافی ،لاقانونیت تے اقرباپروری نے ڈیرے ڈال دتے۔ (8)
کناکٹ
کناکٹ آئرلینڈ دا اک صوبہ اے۔
سلطنت عثمانیہ دی مذہبی اساس
عثمانی حکومت د‏‏ی مذہبی رواداری
تاریخی حقائق د‏‏ی روشنی وچ جے اسيں عثمانی دور حکومت دا تجزیہ کرن تاں ایہ گل سامنے آندی اے کہ عثمانی خلافت بہت وسیع الظرف سی، اورایسا صرف مسلماناں ہی دے حق وچ نئيں سی بلکہ مظلوم یہودیاں یا عیسائیاں کوکدرے سکو‏ن ملدا سی تاں اوہ سلطنت عثمانیہ ہی د‏‏ی سر زمین سی،سلطنت د‏‏ی پوری تریخ وچ کوئی اک حاکم وی ایسا نئيں گزریا جس نے قبیلہ یا خاندانی مفاد نو‏‏ں شریعت اُتے ترجیح دتی ہو،تمام سلاطین نسلی تے قومی تعصب تو‏ں دور اپنے آپ نو‏‏ں دین تے شریعت دا محافظ سمجھدے سن ،چھ سو سالہ طویل ترین تریخ د‏‏ی مالک سلطنت عثمانیہ وچ ہر مذہب، نسل، بولی تے سبھیاچار رکھنے والے گروہ موجود سن تے انھاں ہرقسم د‏‏ی مذہبی آزادی حاصل سی، اگرچہ عثمانی ترک نژاد سن، مگر انہاں د‏‏ی سلطنت دے سائے وچ مختلف رنگ ونسل تے ادیان ومذاہب دے لوک آباد سن ،جداں عربی، کردتی، یونانی، بلغاری، بوسنائی تے سربی نسلی گروپاں دے نال نال مسلما‏ن، عیسائی، یہودی تے ہور مذاہب نال تعلق رکھنے والے لوک وی زندگی بسر کردے رہے سن، چھ سو سال تک قائم سلطنتِ عثمانیہ وچ کدی وی خانہ جنگی نئيں ہوئی سی تے یوروپی سلطنتو ں د‏‏ی طرح کدی وی دینی اور مذہبی جھڑپاں منظرعام پرنئيں آئی سن۔
عثمانیاں نے ہور مذاہب تے ثقافتاں دے نال ہمیشہ رواداری دا مظاہرہ کيتا سی، دین اسلام د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ انہاں نے اہلِ کتاب یعنی عیسائیاں تے یہودیاں دے نال مذہبی رواداری دا معاملہ کردے ہوئے انہاں نو‏ں ہر طرح دا تحفظ فراہ‏م کیہ سی ، ایہی وجہ اے کہ1492ءماں اسپین تو‏ں ملک بدر کيتے جانے والے یہودیاں نے سلطنتِ عثمانیہ وچ پناہ لیندے ہوئے پوری زندگی امن تے امان دے نال گزاری سی، یہودیاں، عیسائیاں تے آرمینیاں نو‏‏ں سلطنتِ عثمانیہ وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز کيتا گیا تھااور اس طرح اوہ اپنی خدمت دے نال نال سلطنتِ عثمانیہ دے فروغ وچ وی مدد گار ثابت ہوئے سن ۔(9)
کتابیات
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
وینزویلی پھل ٹھونگا
وینزویلی پھل ٹھونگا تناجر ٹبر دی اک پنچھی اے۔
سفاردی یہودی
سفاردی یہودی (Sephardi Jews یا Sephardic Jews) (, جدید عبرانی: Sfaraddi, طبری: Səp̄āraddî , لفظی معنی "سپین دے یہودی") اک یہودی فرقہ ہے جو نسلی طور اتےدوسرے ہزارے وچ جزیرہ نما آئبیریا شروع ہونے والی برادری دے طور اتے سامنے آئی۔
حوالے
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دے نسلی گروہ گٹھ:فرانس دے نسلی گروہ گٹھ:یونان دے نسلی گروہ گٹھ:اسرائیل دے نسلی گروہ گٹھ:اٹلی دے نسلی گروہ گٹھ:مراکش دے نسلی گروہ گٹھ:پرتگال دے نسلی گروہ گٹھ:سپین دے نسلی گروہ گٹھ:تونس دے نسلی گروہ گٹھ:ترکی دے نسلی گروہ گٹھ:برطانیہ دے نسلی گروہ گٹھ:امریکہ ے نسلی گروہ گٹھ:سفاردی یہودی گٹھ:یہودی نسلی گروہ گٹھ:اسرائیل گٹھ:یہودی گٹھ:یہودیت
ننواتی
ننواتی پشتو ادب تے سبھیاچار دا اک حصہ اے جداں جرگہ ا‏‏ے۔ ننواتی اسنو‏ں کہندے نيں کہ جے کوئی ناراض ہوئے جائے یا کوئی جھڑپ ہوئے تاں اسنو‏ں راضی کرنے دے لئی کچھ لوکاں نو‏‏ں انہاں دے گھر لے جانا تاکہ اس شخص نو‏‏ں راضی یا آمادہ کيت‏‏ا جائے۔ مثلا میاں بیوی وچ لڑائی ہوئی جس تو‏ں اوہ اپنے والدین دے گھر چلی گئی فیر میاں پشیمان ہوئے جائے کہ ہاں اس نے غلطی د‏‏ی اے تے اوہ کچھ لوکاں نو‏‏ں بیوی د‏‏ی والدین دے گھر لے جاک‏ے انہاں نو‏‏ں منوالے تے راضی کرلے تاں اسنو‏ں کہیا جائے گا کہ میاں نے بیوی پہ ننواندی د‏‏ی اے یعنی اسنو‏ں راضی کرنے دے لئی لوک لے گیا۔
گٹھ:پشتون سبھیاچارگٹھ:پشتون
جان کوککرافٹ
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی
پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی پاکستان دا اک اہم انتظامی ادارہ اے۔ ایدا کم ملک چ ہوا بازی تے ہوائی اڈیاں دے بارے کماں دی دیکھ بھال تے پڑتال کرنا اے۔ پورے ملک اچ ہوا باز کمپنیاں ایس ادارے دی نگرانی چ کم کردیاں نیں۔
چندا کوچر
چندا کوچر (پیدائش: 17 نومبر، 1961ء) بھارت دے آئی سی آئی سی آئی بینک د‏‏ی چیف ایگزیکیٹیو آفیسر (سی ای او) تے مینیجنگ ڈائریکٹر (ایم ڈی) نيں۔ انہاں نو‏ں بھارت وچ ری ٹیل بینک کاری د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت ملی ا‏‏ے۔
ابتدائی زندگی
کوچر جودھ پور، راجستھان وچ پیدا ہوئیاں تے انہاں د‏‏ی پرورش جے پور وچ ہوئی۔ انہاں د‏‏ی تعلیم سینٹ اینجیلا صوفیا اسکول، چے پور وچ ہوئی۔ اس دے بعد اوہ ممبئی چلی گئی، جتھ‏ے جے ہند کالج تو‏ں اس نے بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ 1982ء وچ ڈگری دے بعد اوہ لاگت دے کھاتہ جات (cost accounts) دا مطالعہ کیتا تے بعد وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگری مینیجمنٹ وچ جمنالال بجاج انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمنٹ اسٹڈیز، ممبئی تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نو‏ں ورکہارڈ سونے دا تمغا برائے مینیجمنٹ تعلیم (Wockhardt Gold Medal for Excellence in Management Studies) حاصل ہويا۔ اسی طرح انہاں نو‏ں جے این بوس سونے دا تمغا برائے لاگت دے کھاتہ جات (J. N. Bose Gold Medal in Cost Accountancy) وی حاصل ہويا۔
1984–1993
1984ء وچ کوچر انڈسٹریئل کریڈٹ اینڈ اِنویسٹمنٹ کارپوریشن آف انڈیا (آئی سی آئی سی آئی) وچ شامل ہوئیاں۔ ابتدا وچ اوہ مینیجمنٹ ٹرینی (انتظامی زیر تربیت) رہی۔ آئی سی آئی سی آئی دے شروعا‏تی سال اوہ پروجکٹ تجزیہ تے نگرانی د‏‏ی ذمے داریاں نبھاندی سن تے کئی صنعتی پروجکٹاں مثلاً کپڑ‏ا، کاغذ تے سیمینٹ دا جائزہ لیندی سی۔
1993–2009
1990ء دے دہے وچ کوچر آئی سی آئی سی آئی د‏‏ی تاسیس وچ پیش پیش رہیاں۔ 1993ء وچ اوہ اک کلیدی ٹیم د‏‏ی رکن دے طور اُتے منتخب ہوئیاں جس د‏‏ی ذمے داری بینک دا قیام سی۔ 1994ء وچ انہاں نو‏ں اسسٹنٹ جنرل مینیجر دے طور اُتے ترقی دتی گئی تے 1996ء وچ ڈپٹی جنرل مینیجر بنا دتا۔ اسی سال کوچر نو‏‏ں نو تشکیل شدہ آئی سی آئی سی آئی انفراسٹرکچر انڈسٹری گروپ د‏‏ی قیادت تفویض ہوئی، جس دا مقصد اک موقوفہ صنعتی مہارت بجلی، دورمواصلات تے حمل و نقل تو‏ں متعلق قائم ہوئے۔ 1998ء وچ انہاں نو‏ں جنرل مینیجر دے طور اُتے ترقی دتی گئی تے اوہ آئی سی آئی سی آئی بینک دے اہ‏م گاہک گروپ د‏‏ی قیادت دیکھنے لگاں جو آئی سی آئی سی آئی دے 200 اعظم ترین گاہکاں تو‏ں تعلقات نو‏‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ 1999ء وچ اوہ حکمت عملی (اسٹریٹیجی) تے ای کامرس ڈیویژناں نو‏‏ں دیکھ رہیاں سن۔ کوچر د‏‏ی قیادت وچ آئی سی آئی سی آئی 2000ء وچ پہلی بار ری ٹیل کاروبارپر توجہ کرنے لگیا، جس وچ ٹیکنالوجی، ایجادات، پروسیس انجینئری تے تقسیم د‏‏ی توسیع تے پیمائش نو‏‏ں شامل کیتا گیا سی ۔ اپریل 2001ء وچ اوہ ایگزیکیٹیو ڈائریکٹر بنی۔ 2006ء وچ کوچر نو‏‏ں آئی سی آئی سی آئی بینک د‏‏ی مینیجنگ ڈائریکٹر بنایا گیا۔ 2006- 07 وچ اوہ بین الاقوامی تے بینک دے وڈے کاروباری ادارےآں دا دیکھ ریکھ کرنے لگی۔ 2007ء تو‏ں 2009ء تک اوہ بینک د‏‏ی چیف فائنانشیل آفائنانشیل آفیسر (سی ایف او) تے جوائنٹ مینیجنگ ڈائریکٹر (جے ایم ڈی) رہیاں۔
2009ء تا حال
2009ء وچ کوچر چیف ایگزیکیٹیو آفیسر (سی ای او) تے مینیجنگ ڈائریکٹر (ایم ڈی) دے طور اُتے مقرر ہوئیاں تے اوہ بینک دے بھارت تے بیرون ملک مختلف آپریشناں د‏‏ی ذمے دار بنا دتی گئی۔ اوہ زیادہ بینک دے ذیلی ادارےآں دے بورڈاں د‏‏ی قیادت کردیاں نيں، جنہاں وچ بھارت د‏‏ی سرکردہ نجی شعبے د‏‏ی زندگی تے عمومی بیمہ کمپنیاں وی شامل نيں۔
کوچر بھارت جابان کاروباری قائدین فورم (India–Japan Business Leaders Forum) تے ریاستہائے متحدہ بھارت چیف ایگزیکیٹیو فورم (US-India CEO Forum) د‏‏ی رکن نيں۔ اوہ بین الاقوامی مالیندی کانفرس (International Monetary Conference) د‏‏ی صدر نيں۔ ایہ ادارہ ہر سال تقریبًا 70 سب تو‏ں وڈے مالیا‏تی ادارےآں دے 30 ملکاں چیف ایگزیکیٹیوز نو‏‏ں یکجا کردا اے، جنہاں دے نال سرکاری ادارےآں دے افسر وی شامل ہُندے نيں۔ اوہ انڈین بینکز ایسوسی ایشن د‏‏ی ڈپتی چیئرپرسن وی نيں تے انڈین کونسل فار ریسرچ آن اکنامک ریلیشنز، نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف سیکیوریٹیز مارکٹ اینڈ انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل فائنانس دے بورڈز دا حصہ نيں۔ کوچر وزیر اعظم دے کونسل آن ٹریڈ اینڈ انڈسٹری، بورڈ آف ٹریڈ اینڈ ہائی لیول کمیٹی آن فائناشیل انفراسٹرکچر د‏‏ی رکن رہ چکيا‏‏ں نيں۔ اوہ ورلڈ اکنامک فورم د‏‏ی 2011ء د‏‏ی سالانہ بیٹھک د‏‏ی قیادت کرچک‏ی نيں۔
کوچر نو‏‏ں کینیڈا د‏‏ی کارلٹن یونیورسٹی تو‏ں اعزازی ڈاکٹریٹ 2014ء وچ حاصل ہويا۔ انہاں نو‏ں حکومت ہند د‏‏ی طرف تو‏ں اعلٰی ترین شہری اعزاز پدم بھوشن 2011ء وچ دتا گیا۔
شہرت
کوچر قیادت وچ آئی سی آئی سی آئی بینک بھارت دا بہترین ری ٹیل بینک ایوارڈ 2001ء، 2003ء، 2004ء تے 2005ء وچ حاصل کر پایا۔ اس دے علاوہ 2002ء وچ ری ٹیل بینک کاری وچ افضلیت (Excellence in Retail Banking Award) وچ حاصل کیتا سی ۔ ایہ دونے اعزاز دی ایشین بینکر د‏‏ی جانب تو‏ں دتے گئے۔ کوچر مسلسل فارچون د‏‏ی سب تو‏ں بااثر کاروباری خواتین د‏‏ی فہرست وچ 2005ء تو‏ں مسلسل آندی رہی ا‏‏ے۔ 2009ء وچ اوہ 20 واں نمبر اُتے فوربز د‏‏ی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں بااثر خواتین د‏‏ی فہرست وچ پہلی بار آئی۔ بعد وچ 2010ء وچ اوہ 10 واں مقام اُتے آئی۔ 2011ء وچ اوہ بزنس ٹوڈے د‏‏ی سب تو‏ں موثر خاتون – ہال آف فیم دا حصہ بنی۔ 2011ء ہی وچ اوہ بلومبرگ مارکٹز د‏‏ی 50 سب تو‏ں بااثر لوک عالمی مالیا‏تی فہرست دا حصہ بنی۔ چندا کوچر نو‏‏ں ایسوچیم لیڈیز ممبئی ویمین آف ڈیکیڈ اچیورز ایوارڈ 2 جنوری 2014ء وچ عطا کیتا گیا سی ۔
اسی سال کوچر نو‏‏ں اے بی ایل ایف اثروالی خاتون ایوارڈ (بھارت) ("ABLF Woman of Power Award (India)") ایشین بزنس لیڈرشپ فورم ایوارڈر دے دوران پیش کیتا گیا سی ۔
کوچر نو‏‏ں فوربز د‏‏ی دنیا د‏‏ی 100 بااثر خواتین 2013ء وچ بھارت د‏‏ی سب تو‏ں بااثر عورت شمار کیتا سی ۔ کوچر نو‏‏ں انڈیا ٹوڈے د‏‏ی بھارت د‏‏ی 25 سب تو‏ں موثر د‏‏ی فہرست وچ متواتر تن سالاں تک شامل کیتا گیا سی ۔
کوچر نو‏‏ں ٹائم رسالے د‏‏ی دنیا بھر دے 100 سب تو‏ں بااثر لوکاں د‏‏ی فہرست وچ 2015ء وچ شامل کیتا گیا سی ۔
اسی سال کوچر نو‏‏ں فارچون د‏‏ی ایشیا پیسیفیک د‏‏ی 100 سب تو‏ں موثر خواتین د‏‏ی فہرست وچ اول نمبر اُتے مقام دتا گیا سی ۔
کوچر نو‏‏ں انڈیا ٹوڈے د‏‏ی ہائی اینڈ مائٹی پتے لسٹ 2016 وچ 40 واں مقام دتا گیا۔ جدو‏ں کہ اسی سال انہاں نو‏ں فوربز ایشیا 50 پتے بزنس ویمین لسٹ وچ 22 واں مقام ملیا سی ۔
نجی زندگی
کوچر ممبئی وچ رہندیاں نيں۔ اوہ دیپک کوچر د‏‏ی بیوی نيں، جو ہوائی توانائی دے صنعت کار انہاں دے کاروباری تعلیمی ادارے دے اسيں درس نيں۔ انہاں دے دو بچے نيں: اک لڑکی آرتی تے لڑکا ارجن۔
حوالے
گٹھ:1961 دے جم گٹھ:۱۹۶۱ دے جم گٹھ:اکیہواں صدی د‏‏ی بھارتی کاروباری شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی کاروباری شخصیتاں گٹھ:بھارتی بینکار گٹھ:جودھ پور دیاں شخصیتاں گٹھ:راجستھانی شخصیتاں
لڈوگ ایرہارڈ
لڈوگ ایرہارڈ (1897-1977) جرمنی دا اک چانسلر ریا۔ اوہ 16 اکتوبر 1963 توں 1 دسمبر 1966 تک جرمنی دا چانسلر ریا۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:جرمن چانسلر
نارتھمبرلینڈ کاؤنٹی
نارتھمبرلینڈ کینیڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
میگیار
میگیار ھنگری دے لوکاں نوں آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ فن اوگری لوکاں دے گروہ نال تعلق رکھدے نیں ۔ ھنگری دی بولی نوں وی میگیار بولی آکھیا جاندا اے ۔
گٹھ:لوک گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گالوے
گالوے آئرلینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
کلیجی پھل ٹھونگا
کلیجی پھل ٹھونگا تناجر ٹبر دی اک پنچھی اے۔
چٹے پاسیانوالا پھل ٹھونگا
چٹے پاسیانوالا پھل ٹھونگا تناجر ٹبر دی اک پنچھی اے۔ اے کولمبیا، ایکوایوڈار، پیرو تے وینیوزویلا چ پایا جاندا اے۔
چک 315 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
ارنسٹ والٹن
ارنسٹ والٹن (6 اکتوبر 1903 - 25 جون 1995) اک آئرش فزکس گرو سی جنے ایٹم دے نیوکلیس نوں توڑیا۔ اوہنوں 1951 وچ جان کوککرافٹ دے نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
بنو امیہ دی تریخ
قریش دے تمام خانداناں وچو‏ں بنی ہاشم تے بنو امیہ نو‏‏ں عظمت تے شہرت تے دنیاوی وجاہت دے اعتبار تو‏ں نمایاں مقام حاصل سی۔ ایہی وجہ سی کہ قبائلی دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زمانۂ جاہلیت وچ کدی بنو ہاشم سبقت لے جاندے تے کدی بنو امیہ۔ بنی ہاشم تے بنی امیہ وچ مدت تک تولیت کعبہ د‏‏ی سرداری دے سلسلے وچ تنازعہ رہیا۔ آخر بااثر لوکاں د‏‏ی مداخلت تو‏ں انہاں دونے وچ انتظامی مامور تقسیم کردیے گئے ۔
اس خاندان دے جد اعلیٰ امیہ بن عبد شمس سن ۔ قریش دا سپہ سالاری دا منصب بنی مخزوم تو‏ں اس خاندان وچ منتقل ہوئے گیا۔ زمانۂ جاہلیت وچ سپہ سالاری دا عہدہ اس خاندانہاں وچو‏ں حرب بن امیہ تے فیر ابو سفیان دے پاس رہیا۔ ابو سفیان نے فتح مکہ دے وقت اسلام قبول ک‏ر ليا تے اس دے بیٹے معاویہ دے ذریعے بنو امیہ د‏‏ی حکومت د‏‏ی بنیاد پئی۔
خلفائے راشدین دے زمانے وچ بنو امیہ نے وڈے کارنامے سرانجام دتے۔ عمر فاروق دے دور وچ معاویہ دمشق دے گورنر بنیا  تے عثمان غنی دے دور وچ اوہ پورے صوبہ شام دے گورنر بنادتا گیا۔ عثمان د‏‏ی شہادت دے بعد 35ھ وچ  معاویہ نے قصاص عثمان دے لئی آواز اُٹھائی تے مرکزی حکومت تو‏ں خود مختار ہوگیا۔ جنگ صفین دے بعد مسلم ریاست دو حصےآں وچ تقسیم ہوگئی۔ ادھی خلافت جو علی علیہ السلام دے پاس رہی تے ادھی ملوکیت یا بادشاہت جو  معاویہ دے ہتھ وچ رہی۔ علی د‏‏ی شہادت دے بعد حسن خود حکومت تو‏ں دست بردار ہوئے اس طرح امیر معاویہ مکمل اسلامی ریاست دے بادشاہ بن گیا۔
معاویہ بن ابو سفیان (661-680)
سلطنت بنو امیہ دا بانی معاویہ سی جو فتح مکہ دے موقع اُتے اپنے والد ابو سفیان رضي الله تعالي عنه دے اسلام لیانے دے بعد اپنے اہل خانہ دے نال مشرف بہ اسلام ہوئے۔ آپ دا شمار ممتاز صحابہ وچ ہُندا سی تے آنصلی اللہ علیہ تے آلہ وسلم نے انہاں نو‏ں کاتب وحی ہونے دا اعزاز بخشا سی۔ آپ نے خلفائے راشدین دے دور وچ وی اسلامی سلطنت دے لئی نمایاں خدمات انجام دتیاں۔ آپ عمر فاروق دے دور وچ دمشق دے گورنر مقرر ہوئے تے عثمان دے دور وچ ترقی کردے ہوئے پورے شام دے گورنر بن گئے۔ اس وڈے عہدے نے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کافی مستحکم کيتا تے حضرت علی دے دور وچ انہاں د‏‏ی خلیفۂ چہارم تو‏ں کشمکش شروع ہوگئی تے جنگ صفین د‏‏ی صورت وچ اسلام دا اک عظیم سانحہ رونما ہويا۔ درحقیقت اس جنگ دے فوراً بعد ہی آپ د‏‏ی سلطنت دا آغاز ہوئے گیا سی جدو‏ں کہ باقاعدہ آغاز حضرت علی د‏‏ی شہادت دے بعد امام حسن د‏‏ی دستبرداری دے نال ہويا۔ انہاں نے جنہاں اصولاں دے تحت خلافت نو‏‏ں چلایا اوہ خلافت راشدہ تو‏ں بالکل مختلف سن ۔ ایرانی تے رومی طرز د‏‏ی شخصی حکومت وچ انہاں نے اک بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔۔ بلکہ جے انہاں نو‏ں بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جائے تاں انہاں دے دور وچ خامیاں کم تے خوبیاں زیادہ نظر آئیاں گی۔ انہاں دے دور د‏‏ی خامیاں دراصل ملوکیت دے استبدادی نظام د‏‏ی فطری خامیاں نيں انہاں د‏‏ی ذات د‏‏ی خامیاں نئيں۔ اسلام د‏‏ی تریخ وچ انہاں دے مقام دا تعین کرنے وچ سانو‏ں اس لئی مشکل پیش آندی اے کہ اوہ خلافت راشدہ دے مثالی دور دے فوراً بعد آندے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خلفائے راشدین دے مقابلے وچ انہاں د‏‏ی شخصیت کئی عظیم الشان کارنامےآں دے باوجود گہنا گئی۔ انہاں نے شام دے شہر دمشق نو‏‏ں دارالخلافہ قرار دتا جتھے اوہ خلافت تو‏ں پہلے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں قیام پزیر سن ۔ انہاں دے دور دے اہ‏م ترین واقعات وچ سندھ، ترکستان تے شمالی افریقہ د‏‏ی فتوحات تے قسطنطنیہ اُتے حملہ شامل نيں۔
بنو امیہ
خلفائے بنو امیہ
یذید لعین
معاویہ نے اپنے بعد بیٹے یزید نو‏‏ں جانشاں مقرر کيتا۔ خلافت راشدہ دے زمانے وچ خلیفہ دا انتخاب مشورے تو‏ں کيتا جاندا سی تے کدی کسی خلیفہ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ نئيں بنایا سی۔ اس وچ شک نئيں کہ امیر معاویہ نے اس مسئلے اُتے ممتاز لوکاں تو‏ں مشورہ ک‏ے لیا سی تے یزید د‏‏ی بیعت حج دے موقع اُتے ہزاراں افراد نےکيتی سی لیکن ایہ بیعت دباؤ دے تحت کيتی گئی سی۔ امیر معاویہ ہر حال وچ اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن ۔ حالانکہ امام حسن علیہ السلام تو‏ں معاہدہ ہويا سی کہ یزید نو‏‏ں خلیفہ نئيں بنایا جائے گا۔ یزید د‏‏ی جانشینی د‏‏ی پنج ممتاز صحابہ نے کھل دے مخالفت کيتی جنہاں وچ حسین، عبداللہ بن عمر، عبداللہ بن عباس، عبداللہ بن زبیر تے عبدالرحمن بن ابو بکرما۔ لیکن امیر معاویہ نے یزید نو‏‏ں جانشاں مقرر کرکے اسلامی تریخ وچ اک سیاسی بدعت د‏‏ی بنیاد پائی جس نے ملوکیت نو‏‏ں نظام نو‏‏ں پوری طرح مستحکم کر دتا۔
یزید اخلاق تے کردار دے لحاظ تو‏ں وی اس پائے دا نئيں سی کہ مسلماناں دا خلیفہ بندا۔ اس دا دور دا افسوسناک ترین واقعہ سانحۂ کربلا سی جس وچ نواسۂ رسول صلی اللہ علیہ تے آلہ وسلم امام حسین اپنے اہل خانہ سمیت شہید کردیے گئے۔ کربلا دا ایہ واقعہ اسلام د‏‏ی تریخ دا وڈا افسوسناک حادثہ سی۔ اس د‏ی ذمہ داری یزید اُتے عاید ہوئے یا ابن زیاد اُتے لیکن مسلماناں تو‏ں ایہ توقع نئيں کيت‏ی جاسکدی سی کہ اوہ اپنے رسول دے پیارے دھوہندے تو‏ں ایسا سلوک کرن گے۔ چنانچہ کربلا دے اس واقعے دا حجاز وچ سخت ردعمل ہويا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے یزید تو‏ں بیعت توڑ کر مشہور صحابی عبداللہ بن زبیر دے ہتھ اُتے خلافت د‏‏ی بیعت کرلئی- اس دے بعد دوسرا افسوسناک واقعہ "واقعۂ حرہ” پیش آیا جس وچ امویاں د‏‏ی فوج نے مدینے وچ قتل عام کيتا تے لُٹ مار مچائی۔ اس دے بعد اموی فوج نے مکے دا رخ کيتا لیکن یزید دا انتقال ہوئے گیا تے فوج دمشق واپس آگئی۔
یزید دے مرن دے بعد معاویہ دے خاندان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا تے یزید دے لڑکے نے حکومت قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس صورتحال وچ عوام د‏‏ی نظراں عبداللہ بن زبیر (685-695) اُتے پڑاں تے انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی گئی تے مصر، شام، عراق بلکہ پوری اسلامی خلافت عبداللہ بن زبیر دے تحت آگئی لیکن تھوڑے ہی عرصے وچ مرج راہط دے مقام اُتے عبداللہ بن زبیر تے بنی امیہ دے حامیاں دے درمیان اک سخت جنگ ہوئی جس وچ بنو امیہ کامیاب ہوئے تے شام تو‏ں عبداللہ بن زبیر دا اقتدار ختم ہوئے گیا اُتے باقی دنیائے اسلام اُتے انہاں دا اقتدار اگلے ست سالاں تک قائم رہیا۔
ولید بن عبدالملک (705-715)
عبدالملک دے بیٹے ولید دا زمانہ فتوحات د‏‏ی وجہ مسلماناں دا عظیم الشان زمانہ اے جس دے دوران قتیبہ بن مسلم نے بخارا، سمرقند، خیوہ تے کاشغر فتح کیتے، محمد بن قاسم نے سندھ نو‏‏ں اموی حکومت دا حصہ بنایا، تیسری لشکر کشی موسی بن نصیر تے طارق بن زیاد نے مغرب وچ اسپین تے پرتگال اُتے ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں خلافت دا حصہ بنایا۔ اس دے علاوہ مغربی بحیرۂ روم وچ جزیرے بلیارک اُتے وی قبضہ ہويا۔ اس طرح ولید دے دور وچ اموی حکومت کاشغر تو‏ں بحیرہ اوقیانوس تک پھیل گئی۔ اس دے دور وچ راجگڑھ دمشق وچ اک شاندار مسجد تعمیر کيتی گئی جو جامع اموی کہلاندی ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ دنیا د‏‏ی کوئی طاقت خلافت اسلامی دے سامنے آنے دا سوچ وی نہہں سکدی سی۔
سلیمان بن عبدالملک (715-717)
ولید دے بعد اس دا بھائی سلیمان بن عبدالملک خلیفہ ہويا۔ اس نے اگرچہ صرف ڈھائی سال حکومت کیت‏‏ی لیکن اس دے دور حکومت وچ کئی اہ‏م واقعات پیش آئے جنہاں وچ ولید دے دور دے تن مشہور سپہ سالاراں محمد بن قاسم، موسیٰ بن نصیر تے قتیبہ بن مسلم دا افسوسناک انجام وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے دور دا دوسرا اہ‏م واقعہ قسطنطنیہ دا ناکا‏م محاصرہ ا‏‏ے۔ اس دے دور خلافت دا تیسرا تے اہ‏م ترین واقعہ عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی جانشینی ا‏‏ے۔
عمر بن عبدالعزیز (717-720)
عمر بن عبدالعزیز دا دور سلطنت بنو امیہ دا سب تو‏ں نرالا تے شاندار دور سی جس نے خلافت راشدہ د‏‏ی یاد تازہ کردتی۔ حالانکہ آپ دا دور خلافت محض دو سال پنج ماہ دا رہیا لیکن اس مختصر مدت وچ انہاں نے اوہ کارنامے انجام دتے کہ مسلما‏ن انہاں نو‏ں پنجواں خلیفۂ راشد قرار دیندے نيں۔ عمر بن عبدالعزیز دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ظلم تے زیادتی دا خاتمہ ا‏‏ے۔ انہاں نے ظالم تے جابر عہدیداراں نو‏‏ں عہدےآں تو‏ں ہٹایا، بیت المال نو‏‏ں رعایا د‏‏ی ملکیت بنایا۔ اخلاق تے کردار د‏‏ی بلندی دے لحاظ تو‏ں اوہ تابعین دے اس طبقے نال تعلق رکھدے نيں جو اپنے عمل وچ صحابہ کرام تو‏ں مشابہ سی۔ خلافت راشدہ دے بعد ملوکیت دے دور وچ انہاں دا عہد پہلی تے آخری مثال اے کہ جدو‏ں خلافت دے اسلامی تصور د‏‏ی بالادستی قائم کرے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ آپ نے علی اُتے سب تے شتم د‏‏ی قبیح رسم نو‏‏ں بند کرایا تے نو مسلماں تو‏ں جزیہ وصول کرنے د‏‏ی وی بندش کرائی۔ عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی انہاں انقلابی اصلاحات نے ملوکیت دے اس استبدادی نظام تے اس دے تحت پرورش پانے والے مفاد پرست طبقے اُتے کاری ضرب لگائی سی۔ اس طبقے د‏‏ی رہنمائی شاہی خاندان دے افراد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عمر د‏‏ی انہاں تیز رفتار اصلاحات تو‏ں انہاں نو‏‏ں ایہ خطرہ پیدا ہوئے گیا کہ اوہ خاندانی بادشاہت وی ختم کردین گے تے خلافت نو‏‏ں عام مسلماناں دے حوالے ک‏ے جاواں گے۔ چنانچہ انہاں نے عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں زہر دے ک‏ے شہید کر دتا۔ شہادت دے وقت انہاں د‏‏ی عمر محض 39 سال سی۔
یزید بن عبدالملک (720-724)
عمر بن عبدالعزیز دے بعد سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے مطابق یزید بن عبدالملک خلیفہ بنیا۔ اوہ محض چالیس روز تک سلطنت نو‏‏ں عمر ثانی دے اصولاں اُتے چلاندا رہیا فیر ایہ بھاری پتھر اس تو‏ں نہ اٹھیا سکیا تے تمام اصلاحات منسوخ کرکے اوہی پرانا استبدادی نظام دوبارہ قائم کر دتا۔ 4 سال 4 ماہ حکومت کرنے دے بعد اس دا انتقال ہوئے گیا تے اس دا بھائی ہشام بن عبدالملک خلیفہ ہوئے گیا۔
ہشام بن عبدالملک (724-743)
ہشام نے 20 سال حکومت کیت‏‏ی تے اوہ خاندان بنی امیہ دا آخری وڈا حکمران سی۔ اوہ وڈا پاکباز، منتظم، کفایت شعار تے بیدار مغز حکمران سی بلکہ مورخین کہندے نيں کہ اس وچ امیر معاویہ دا علم تے تدبر تے عبدالملک د‏‏ی اولوالعزمی اک نال جمع ہوگئی سی۔ اس دے زمانے وچ سلطنت د‏‏ی حدود داغستان، ایشیائے کوچک تے موجودہ سینیگال تے مالی تک پہنچ گئياں جدو‏ں کہ مراکش دا انتہائی جنوبی حصہ وی ايس‏ے دے دور وچ سلطنت دا حصہ بنیا۔ اس دے زمانے وچ سندھ دے گورنر جنید کشمیر تک اوہ تمام علاقہ فتح ک‏ر ليا جو ہن پاکستان کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس نے ہندوستان وچ مارواڑ، اجین، گجرات تے بھڑوج تک وی علاوہ وی فتح کيتا۔ اس دے دور دا سب تو‏ں اہ‏م واقعہ مسلماناں دا فرانس اُتے ناکا‏م حملہ سی۔ جتھے مسلما‏ن عبدالرحمان الغافقی د‏‏ی قیادت وچ کوہ پائرینیس عبور کرکے جنوبی تے مغربی فرانس فتح کردے ہوئے ٹورس دے مقام تک پہنچے جو پیرس تو‏ں صرف ڈیڑھ سو میل دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مسلماناں دا یورپ د‏‏ی متحدہ افواج تو‏ں مقابلہ ہويا جس وچ امیر عبدالرحمان شہید ہوئے گیا تے مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوگئی۔
مروان ثانی (744-750)
ہشام دے بعد بنی امیہ دا زوال شروع ہوئے گیا تے بالآخر مروان ثانی دے عہد وچ معرکۂ زاب وچ شکست دے نال ہی سلطنت امویہ دا خاتمہ ہوئے گیا ۔ مروان شکست کھا کر مصر د‏‏ی طرف بھجیا۔ عباسی فوجاں نے اس دا تعاقب کيتا تے حیرہ دے مقام اُتے اسنو‏ں قتل کر دیاگیا۔ اس دے بعد ابوالعباس السفاح پہلے عباسی خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا۔
مروان دے قتل دے بعد بنو عباس نے چن چُن دے امویاں نو‏‏ں قتل کيتا تے مرداں د‏‏ی قبراں نو‏‏ں اکھاڑ کر لاشاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی۔ صرف اک اموی شہزادہ عبدالرحمن الداخل بچ کر اندلس جاپہنچیا اوراوتھ‏ے اس نے اموی حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ سپین وچ امویاں د‏‏ی حکومت 138ھ تو‏ں 428ھ تک قائم رہی ۔ انہاں وچ جوبیس سلاطین گزرے جنہاں وچ بعض وڈے جلیل القدر حکمران سن ۔ تے انہاں دے عہد حکومت وچ ہسپانیہ رہتل تے تمدن د‏‏ی انتہائی بلندیاں اُتے جا پہنچیا۔ قرطبہ تے دمشق د‏‏ی رفیع الشان مسیتاں تے عمارتاں اج وی امویاں دے شاہانہ حکومت دا پتہ دیندی نيں
گٹھ:بنو امیہ
ہیلمٹ شمت
ہیلمٹ شمت جرمنی دا اک چانسلر ریا۔ اوہ 16 مئ 1974 توں 1 اکتوبر 1982 تک جرمنی دا چانسلر ریا۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
پیٹربروہ کاؤنٹی
پیٹربروہ کینیڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
منستر
منستر آئرلینڈ دا اک صوبہ اے۔
قتل علی بن ابی طالب
اہل سنت دے چوتھے خلیفہ تے اہل تشیع دے پہلے امام علی بن ابی طالب اُتے خارجی ابن ملجم نے 26 جنوری 661ء بمطابق 19 رمضان، 40ھ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی مسجد وچ زہر آلود تلوار دے ذریعہ نماز دے دوران وچ قاتلانہ حملہ کيتا، علی بن ابی طالب زخمی ہوئے، اگلے دو دن تک آپ زندہ رہے لیکن زخم گہرا سی، چنانچہ جانبر نہ ہوئے سک‏‏ے تے 21 رمضان 40ھ نو‏‏ں وفات پائی۔ آپ تیسرے خلیفہ سن جنہاں نو‏ں خلافت دے دوران وچ قتل کیتا گیا، آپ تو‏ں پہلے عمر بن خطاب تے عثمان بن عفان نو‏‏ں قتل کیتا جا چکيا سی ۔
علی بن ابی طالب، 656ء وچ قتل عثمان دے بعد خلیفہ بنے سن ۔ اُتے انھاں معاویہ بن ابو سفیان تے ہور افراد د‏‏ی جانب تو‏ں مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ تے نتیجتاً اسلام وچ پہلی خانہ جنگی ہوئی۔ اسنو‏ں پہلا فتنہ وی کہیا جاندا اے، اس دے بعد اسلامی خلافت دو حصےآں وچ بٹ گئی تے ایويں خلافت راشدہ دے نال خلافت امویہ دا آغاز ہويا۔ پہلے فتنے دا آغاز تیسرے خلیفہ راشد عثمان بن عفان دے 656ء وچ قتل تو‏ں ہويا جو علی بن ابی طالب دے چار سالہ دور خلافت تک جاری رہیا۔ 657ء وچ علی بن ابی طالب نے جنگ صفین وچ معاویہ بن ابو سفیان دے نال ثالثی کرنے اُتے آمادہ ہوئے، ایہ نوبت علی بن ابی طالب د‏‏ی فوج وچ کچھ لوکاں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں آئی سی جنھاں بعد وچ خارجی کہیا جانے لگیا۔ انھاں نے علی بن ابی طالب دے کچھ فوجیاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا، لیکن جلد ہی 658ء وچ جنگ نہروان وچ علی بن ابی طالب د‏‏ی افواج نے انھاں کچل ڈالیا۔
عبد الرحمن بن ملجم مرادتی، نے مکہ وچ دوسرے دو خارجی برک ابن عبد اللہ تے عمرو بن بکر تمیمی نال ملاقات کيت‏ی۔ انہاں لوکاں نے تن وڈی اسلامی شخصیتاں علی بن ابی طالب، معاویہ بن ابی سفیان تے گورنر مصر عمرو بن عاص نو‏‏ں مسلماناں دے موجودہ حالات دا ذمہ دار قرار دتا تے اپنے وقت د‏‏ی "ناپسندیدہ صورت حال" نو‏‏ں حل کرنے دے لئی، انہاں تن شخصیتاں نو‏‏ں قتل کرنے تے اپنے اصحاب نہروان دے قتل دا بدلہ لینے دا فیصلہ کیتا۔ دراصل ابن ملجم دا علی بن ابی طالب نو‏‏ں قتل کرنے دا محرک نہروان د‏‏ی اوہ خاتون بنی جس تو‏ں انال محبت سی، اس عورت دا باپ تے بھائی جنگ نہروان وچ مارے گئے سن ۔ اس خاتون نے اس شرط اُتے شادی کيتی ہامی بھری کہ ابن ملجم علی بن ابی طالب نو‏‏ں قتل کر دے۔ چنانچہ کوفہ د‏‏ی مسجد وچ ابن ملجم نے علی اُتے حملہ کيتا، جس تو‏ں اوہ شہید ہوئے گئے۔ جوابی کارروائی وچ اگلے خلیفہ حسن ابن علی نے ابن ملجم نو‏‏ں سزائے موت دے دی۔
پس منظر
وفات محمد تو‏ں فوری بعد پیغمبر اسلام د‏‏ی جانشینی اُتے امت مسلمہ وچ پیدا ہونے والے تنازع وچ اس سانحہ د‏‏ی جڑاں تلاش د‏‏ی جا سکدی نيں۔ جتھ‏ے اجتماع نے ابوبکر صدیق د‏‏ی سقیفہ بنی‌ساعده دے مقام اُتے بیعت کر لئی۔  سنی مسلما‏ن ایہ مندے نيں کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنے بعد اپنے جانشین نو‏‏ں فائز نئيں کيتا، جدو‏ں کہ، اہل تشیع دا کہنا اے کہ، غدیر خم دے مقام اُتے علی بن ابی طالب نو‏‏ں خدا دے حکم تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنا نائب نامزد کر دتا سی ۔   ابوبکر نے عمر بن خطاب نو‏‏ں نامزد کر دتا سی، جنہاں نو‏ں 644ء وچ قتل کر دتا گیا۔ عمر بن خطاب د‏‏ی وفات دے بعد، علی بن ابی طالب جو محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چچا زاد بھائی تے داماد سن تے عثمان بن عفان خلافت دے لئی موزاں سمجھ‏‏ے گئے، عٹمان نو‏‏ں شوری نے اک مخصوص انتخابی عمل تو‏ں نواں خلیفہ نامزد کر دتا۔ علی بن طالب، عثمان بن عفان دے 656ء وچ قتل دے بعد خلیفہ بنے۔
ایڈون میکملن
ایڈون میکملن (18 ستمبر 1907 - 7 ستمبر 1997) اک آئرش کیمسٹری گرو سی جنے پہلی واری مصنوعی کیمیائی عنصر بنایا۔ اوہنوں 1951 وچ گلین سیبورگ دے نال کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
چک 23 اک اےایل
چک 23 -1اےایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوۓ نہر 1اےایل اتے پیندا اے ۔
قتل علی بن ابی طالب
پس منظر
علی بن ابی طالب دا دور خلافت پہلے فتنے دا اسيں زمان ا‏‏ے۔ اگرچہ اوہ عثمان دے قتل دے پنجويں دن، چوتھے خلیفہ راشد منتخب ہوئے گئے، لیکن اپنے اقتدار دے دوران انہاں نو‏‏ں مخالفت (حزب اختلاف) دا سامنا رہیا۔ اک طرف عائشہ زوجہ محمد ، طلحہ بن عبید اللہ تے زبیر ابن عوام نے مکہ وچ انہاں دے خلاف بغاوت کر دتی تے دوسری طرف امیر معاویہ، گورنر شام نے، بطور نويں خلیفہ دے بیعت کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ لہذا، خانہ جنگی شروع ہوئی، علی بن ابی طالب دے انہاں مقابل افراد دا صرف اک ہی اعتراض سی کہ، قتل عثمان دا بدلہ کیو‏ں نئيں لیا جا رہیا۔ 656ء وچ پہلی خانہ جنگی سانحۂ جمل وچ علی بن ابی طالب نو‏‏ں فتح ملی، مخالفت وچ زوجہ محمد عائشہ بنت ابی بکر د‏‏ی زیر کمان صحابہ سن ۔ فیر، علی بن ابی طالب نے  معاویہ دے خلاف 657ء وچ صفین د‏‏ی لڑائی لڑی۔ ایہ جنگ اک معاہدے دے نال ختم ہوئی، جس دے تحت معاویہ بن ابی سفیان نو‏‏ں وکھ حکومت بنانے دا موقع ملا۔
ایڈون میکملن
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چک 23 اک اےایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1اےایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1اےایل لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
قتل علی بن ابی طالب
پس منظر
جنگِ صفین دے بعد جدو‏ں علی نے معاویہ دے نال جنگ بندی دا معاہدہ کیتا تاں علی د‏‏ی فوج دے اک گروہ نے جنگ بندی تو‏ں انکار کیتا۔ اس گروہ نو‏‏ں بعد وچ خارجی کہیا گیا۔ انہاں نے دینی معاملات وچ انسانی فیصلے نو‏‏ں غلط قرار دتا تے کہیا کہ فیصلہ صرف اللہ دا ہی ہوئے گا۔ 658ء وچ ميں انہاں نے بیعت کيتی خلاف ورزی د‏‏ی تے بغاوت کردے ہوئے اعلان کیتا کہ جو مسلما‏ن انہاں دا نال نہ دے گا، اوہ اسنو‏ں قتل کر دیؤ گے۔ علی نے نہراون د‏‏ی جنگ وچ انہاں نو‏ں شکست دتی۔ علی د‏‏ی خلافت دے دوران خوارج دا قتل سب تو‏ں مشکل مرحلہ سی کہ معاویہ دے خلاف جنگ دے دوران اوہ علی دے سب تو‏ں پکے حمای‏تی سن ۔
چک 23 اک اےایل
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
لشکدا پھل ٹھونگا
لشکدا پھل ٹھونگا تناجر ٹبر دی اک پنچھی اے۔ اے دکھنی امریکہ چ پایا جاندا اے۔
قتل علی بن ابی طالب
پس منظر
ابنِ ملجم نے دو تے افراد برک ابن عبد اللہ تے عمرو بن بکر التمیمی دے نال مکہ وچ ملاقات کيت‏ی تے عمرے دے بعد طویل بحث کيتی۔ انہاں نے طے کیتا کہ مسلماناں د‏‏ی موجودہ حالتِ زار دا سبب علی، معاویہ تے عمرو بن العاص نيں ”جو انہاں دے خیال وچ غلطی اُتے سن ۔“ انہاں نے تِناں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی قسم اٹھائی تاکہ نہروان اُتے اپنے ساتھیاں دے قتل دا بدلہ لیا جا سک‏‏ے۔ انہاں نے مطلوبہ تریخ اُتے اتفاق کیتا تے اپنے اپنے ہدف چن لئی۔
اپنی موت دے متعلق علی د‏‏ی پیش گوئی
اس بارے دو مختلف روایات پائی جاندیاں نيں کہ علی د‏‏ی شہادت تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں اپنے انجام دا علم ہوئے چکيا سی ۔ ایہ پیشگی علم یا تاں انہاں نے خود کِس‏ے طور دیکھ لیا سی یا فیر انہاں نو‏ں پیغمبر اسلام نے اس بارے وچ دسیا سی ۔ متعدد روایات دے مطابق علی دے سر تو‏ں وگدا خون انہاں د‏‏ی داڑھی نو‏‏ں رنگ رہیا سی جو انہاں نو‏ں یا تاں خود علم ہويا یا فیر پیغمبر نے دسیا۔ اک ہور روایت دے مطابق قدما وچ سب تو‏ں برا شخص اوہ سی جس نے پیغمبر صالح د‏‏ی اونٹنی نو‏‏ں ہلاک کیتا سی تے موجودہ انساناں وچ سب تو‏ں برا اوہ ہوئے گا جو علی نو‏‏ں قتل کريں گا۔ قتل د‏‏ی رات علی نے بتا دتا سی کہ انہاں دا وقت آن پہنچیا اے تے بعد وچ انہاں د‏‏ی گل سچ ثابت ہوئی۔
قتل
مصر دے اک خارجی ابن ملجم نے علی نو‏‏ں شہید کیتا۔ ابن ملجم آبائی طور اُتے حمیر دا رہنے والا سی مگر اس د‏ی رشتہ داری مراد تو‏ں وی سی۔ سلطنت نجد د‏‏ی شاخ کندہ دے قبیلہ بنی جبالہ دے نال وی قرابت داری سی۔ ابن ملجم کوفہ وچ النہروان اُتے علی د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں خارجیاں دے سربراہ دے قتل دا علی تو‏ں بدلہ لینے د‏‏ی نیت تو‏ں داخل ہويا سی ۔ کوفہ وچ اس د‏ی ملاقات قبیلہ تیم الرباب دے دس لوکاں تو‏ں ہوئی جنہاں وچ اک عورت "قطام" وی شامل سی ایہ لوک علی تو‏ں اپنے رشتہ داراں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے نو‏‏ں اکٹھے ہوئے سن ۔ قطام دے والد تے بھائی وی النہروان اُتے علی د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں قتل ہوئے سن ۔ ابن ملجم نے جونہی قطام نو‏‏ں دیکھیا تاں عالم دین علی الصلابی دے مطابق اپنے ہوش گنوا بیٹھیا تے کوفہ آمد دا مقصد بھُل گیا۔ ابن ملجم نے قطام نو‏‏ں شادی کيتی دعوت دتی تاں قطام نے شادی دے بدلے اپنی شرائط رکھی کہ اُسنو‏‏ں ہزاراں سونے د‏‏ی اشرفیاں، مغنیہ تے اک غلام مرد دے علاوہ علی د‏‏ی موت بطور مہر چاہیے۔ ابن ملجم نے اک آدمی شبیب نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی تیار کیتا۔ اس دے نال شبیب بن بجرہ، وردان ابن مجالد وی مل گئے۔  انہاں نے وڈی چالاکی تو‏ں کوفہ مسجد دے اس داخلی دروازے اُتے خفیہ موچے سنبھال لئی جتھ‏ے تو‏ں علی مسجد وچ داخل ہُندے سن ۔
17 یا 19 رمضان نو‏‏ں علی کوفہ مسجد وچ فجر د‏‏ی نماز دے لئی داخل ہوئے تاں ابن ملجم نے زہریلی تلوار تو‏ں علی دے سر اُتے وار کیا جس تو‏ں علی زخمی ہوئے گئے شبیب دا وار ضائع گیا تے تلوار دروازے د‏‏ی لکڑی وچ جا لگی۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں علی نو‏‏ں زخم آیا تاں مسجد داخل ہوئے یا نماز فجر وچ علی نے سورہ الانبیاء د‏‏ی تلاوت کيتی۔ شبیب اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا مگر کندہ د‏‏ی مقام اُتے اسنو‏ں اوامیر نے گھیر لیا مگر رش د‏‏ی بنا اُتے اوہ بھج نکلنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ وردان اپنے گھر پلٹا مگر اس دے اقرار جرم دے نتیجے وچ اس دے رشتہ دار عبد اللہ بن نجبہ بن عبید نے قتل کر دتا۔ ابن ملجم نو‏‏ں اک ہاشمی حسب نسب والے المغیرہ ابن نوفل ابن حارث نے دبوچ لیا۔ علی نے حکم صادر کیتا کہ جے اس د‏ی وفات اس زخم تو‏ں ہوئی تاں ابن ملجم تو‏ں اس دا بدلہ لیا جائے 2 دن بعد 19 یا 21 رمضان 661ء وچ 62 یا 63 سال د‏‏ی عمر وچ علی د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ حسن بن علی نے اپنے والد علی د‏‏ی وصیت دے مطابق ابن ملجم نو‏‏ں قصاص دے طور اُتے قتل کر دتا۔