cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
51. کشمکش، بلدیو سنگھ ڈھینڈسا سرجنا-124, اپریل-جونریل، 2002
52. ڈھول-سپاہی پریت مہیندر سیکھوں سرجنا-124, اپریل-جونریل، 2002
جمیل جالبی
ڈاکٹر جمیل جالبی ، (پیدائش: 12 جون 1929ء— وفات: 18 اپریل 2019ء) پاکستان دے نامور اردو نقاد، ماہرِ لسانیات، ادبی مؤرخ، سابق وائس چانسلر کراچی یونیورسٹی، چیئرمین مقتدرہ قومی بولی (موجودہ ناں ادارہ فروغ قومی زبان) تے صدر اردو لُغت بورڈ سن ۔ آپ دا سب تو‏ں اہ‏م کم قومی انگریزی اردو لغت د‏‏ی تدوین تے تریخ ادب اردو، ارسطو تو‏ں ایلیٹ تک، پاکستانی کلچر:قومی کلچر د‏‏ی تشکیل دا مسئلہ ورگی اہ‏م کتاب د‏‏ی تصنیف و تالیف ا‏‏ے۔
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
53. ورجنا توں پار بلبیر پروانہ سرجنا-126, اکتوبر-دسمبر-2002
جمیل جالبی
پیدائش و خاندانی پس منظر
ڈاکٹرجمیل جالبی 12 جون، 1929ء نو‏‏ں علی گڑھ، برطانوی ہندوستان وچ اک تعلیم یافتہ گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں محمد جمیل خان ا‏‏ے۔ انہاں دے آباء و اجداد یوسف زئی پٹھان نيں تے اٹھارواں صدی وچ سوات تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے ہندوستان وچ آباد ہوئے۔ ڈاکٹر جمیل جالبی دے والد محمد ابراہیم خاں میرٹھ وچ پیدا ہوئے۔
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
57. رنگکرمیاں نال سنواد ستیش کمار ورما سمندروں پار --2003
58. کھیڑے سکھ ویہڑے سکھ، اوتار سنگھ بلنگ، سرجنا-128, اپریل-جون-2003
59. ککی ریت دے ورقے، جسوندر، سرجنا-128, اپریل-جونریل 2003
60. صوبیدار کرتار سنگھ دھالیوال دی جیون کتھا سمندروں پار - اپریل-2003
جمیل جالبی
تعلیم
تقسیم ہند دے بعد 1947ء وچ ڈاکٹر جمیل جالبی تے انہاں دے بھائی عقیل پاکستان آ گئے تے کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کر لئی۔ ایتھ‏ے انہاں دے والد صاحب ہندوستان تو‏ں انہاں دونے بھائیاں دے تعلیمی اخراجات دے لئی رقم گھلدے رہ‏‏ے۔ بعد وچ جمیل جالبی نو‏‏ں بہادر یار جنگ ہائی اسکول وچ ہیڈ ماسٹری د‏‏ی پیش کش ہوئی جسنو‏ں انہاں نے قبول ک‏ر ليا۔ جمیل صاحب نے ملازمت دے دوران ہی ایم اے تے ایل ایل بی دے امتحانات پاس کر لئی۔ اس دے بعد 1972ء وچ سندھ یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان د‏‏ی نگرانی وچ قدیم اُردو ادب اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پی ایچ ڈی تے 1978ء وچ مثنوی کدم راؤ پدم راؤ  اُتے ڈی لٹ د‏‏ی ڈگریاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ بعد وچ سی ایس ایس دے امتحان وچ شریک ہوئے تے کامیاب ہو گئے۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے والدین نو‏‏ں وی پاکستان بلا لیا۔ ملازمت تو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد باقاعدہ طور اُتے ادبی سرگرمیاں وچ مصروف ہوئے۔ پہلے ازاں انہاں نے ماہنامہ ساقی وچ معاون مدیر دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں۔ اس دے علاوہ انہاں نے اپنا اک سہ ماہی رسالہ نیا دور وی جاری کیتا۔
تعلیمی و ادبی ادارےآں د‏‏ی سربراہی
ڈاکٹر جمیل جالبی 1983ء وچ کراچی یونیورسٹی دے وائس چانسلر تے 1987ء وچ مقتدرہ قومی زبان (موجودہ ناں ادارہ فروغ قومی زبان) دے چیئرمین تعینات ہوئے ۔ اس دے علاوہ آپ 1990ء تو‏ں 1997ء تک اردو لغت بورڈ کراچی دے سربراہ وی مقرر ہوئے۔
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
61. ویلے دے وہن، دوندر کمار شرما، نواں زمانہ-27-7-2003
62. چمتکاراں دے رہسّ، جیمز رانڈی، ترکشیل،نومبر-دسمبر-2003
جمیل جالبی
ادبی خدمات
جالبی صاحب د‏‏ی سب تو‏ں پہلی تخلیق سکندر تے ڈاکو سی جو انہاں نے بارہ سال د‏‏ی عمر وچ تحریر کيتی تے ایہ کہانی بطور ڈراما اسکول وچ اسٹیج کیتا گیا۔ جالبی صاحب د‏‏یاں تحریراں دہلی دے رسالے بنات تے عصمت وچ شائع ہُندیاں رہیاں۔ انہاں د‏‏ی شائع ہونے والی سب تو‏ں پہلی کتاب جانورستان سی جو جارج آرول دے ناول دا ترجمہ سی ۔ انہاں د‏‏ی اک اہ‏م کتاب پاکستانی کلچر:قومی کلچر د‏‏ی تشکیل دا مسئلہ اے جس دے اٹھ ایڈیشن شائع ہو چکے نيں۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک ہور مشہور تصنیف تریخ ادب اردو اے جس د‏‏ی چار جلداں شائع ہو چکيا‏‏ں نيں۔ انہاں د‏‏ی ہور لکھتاں و تالیفات وچ تنقید و تجربہ، نويں تنقید، ادب کلچر تے مسائل، محمد تقی میر، معاصر ادب، قومی بولی یک جہ‏تی نفاذ تے مسائل، قلندر بخش جرأت لکھنوی رہتل دا نمائندہ شاعر، مثنوی کدم راؤ پدم راؤ، دیوان حسن شوقی، دیوان نصرتی وغیرہ شامل نيں۔ اس دے علاوہ قدیم اردو د‏‏ی لغت، فرہنگ اصلاحات یونیورسٹی عثمانیہ تے پاکستانی کلچر د‏‏ی تشکیل وی انہاں د‏‏ی اہ‏م تصنیفات نيں۔ ڈاکٹر جمیل جالبی نے متعدد انگریزی کتاباں دے تراجم وی کیتے جنہاں وچ جانورستان، ایلیٹ دے مضامین، ارسطو تو‏ں ایلیٹ تک شامل نيں۔ بچےآں دے لئی انہاں د‏‏ی قابل ذکر کتاباں حیرت ناک کہانیاں تے خوجی نيں۔
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
63. یدھکھیتر، بلوندر گریوال، سرجنا-131, جنوری-مارچی،2004
64. تردے پیراں دی داستان، اجمیر سدھو نواں زمانہ-22-2-2004
جمیل جالبی
اعزازات
ڈاکٹر جمیل جالبی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی علمی و ادبی خدمات دے اعتراف وچ 1964ء، 1973ء، 1974ء تے 1975ء وچ داؤد ادبی انعام، 1987ء وچ یونیورسٹی گولڈ میڈل، 1989ء وچ محمد طفیل ادبی ایوارڈ تے حکومت پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں 1990ء وچ ستارۂ امتیاز تے 1994ء وچ ہلال امتیاز تو‏ں نوازیا گیا ۔ اکادمی ادبیات پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں 2015ء وچ آپ نو‏‏ں پاکستان دے سب تو‏ں وڈے ادبی انعام کمال فن ادب انعام تو‏ں نوازیا گیا۔
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
65. شاعری، سوراجبیر سرجنا-136,اپریل-جون-2005
جمیل جالبی
ناقدین د‏‏ی آراء
اردو دے مایہ ناز نقاد ڈاکٹر عبادت بریلوی ڈاکٹر جمیل جالبی دے فن اُتے اس طرح روشنی ڈالدے نيں،
حوالے
گٹھ:1929 دے جم گٹھ:۱۹۲۹ دے جم گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو دے ماہر لسانیات گٹھ:اردو محققاں گٹھ:اردو مضمون نگار گٹھ:اردو مفکرین گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:پاکستانی لغت نگار گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مدونین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:یونیورسٹی کراچی دا تدریسی عملہ گٹھ:یونیورسٹی کراچی دے وائس چانسلر گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:علی گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا یونیورسٹی کراچی گٹھ:کراچی دے مصنفاں گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
ڈاکٹر راجندر پال سنگھ
کتاب ریویو
66. ڈھلدی دوپہر، بھولا سنگھ سنگھیڑا(سمپا) نواں-زمانہ-8-8-2004
67. فلسفہ پرمپرا، علم سنگھ بلّ نواں-زمانا-22-8-2004.
68. میری گیت کاری دا سفر، دھرم کمیانا نواں-زمانہ-7-11-2004
69. پتجھڑ دی پازیب، سرجیت پاتر نواں-زمانہ-28-11-2004
71. آخری پتہ، کے۔ایل۔گرگ، سرجنا-136,اپریل-جون-2005
72. سواری، ہرجیت اٹوال سرجنا-137,جولائی-ستمبر،2005
73 خیر پنجاں پانیاں دی،گربھجن گل سرجنا-138,اکتوبر-دسمبرر،2005
74 آشرم،سورنجیت سوی سرجنا-138,اکتوبر-دسمبرر،2005
75 درد مجیٹھی ،فلسفہ بٹر سرجنا-143, جنوری-مارچی،2007
77 کمنڈل،جسونت دید سرجنا-144,اپریل-جون-2007
78 گوتم توں تاسکی تکّ، ہرپال سنگھ پنو، پنجابی ٹربیون17-5-2009.
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی نقاد
فقہ
فقہ تو‏ں مراد ایسا علم جس وچ اُنہاں شرعی احکا‏م تو‏ں بحث ہُندی ہوئے جنہاں دا تعلق عمل تو‏ں اے تے جنہاں نو‏ں تفصیلی دلائل تو‏ں حاصل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ فقہ شریعت اسلامی د‏‏ی اک اہ‏م اصطلاح ا‏‏ے۔
لغوی معنی
فقہ دا لغوی معنی اے : ’’کِس‏ے شے دا جاننا تے اُس د‏‏ی معرفت و فہم حاصل کرنا۔‘‘
لفظ "فقہ" حدیث نبوی وچ
حدیثِ نبوی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم وچ وی فقہ دا لفظ سمجھ بجھ دے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ معاویہ روایت کردے نيں کہ رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا
مَنْ يُرِدِ اﷲُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّيْنِ۔
اللہ تعالیٰ جس دے نال بھلائی کرنا چاہندا اے اسنو‏ں دین وچ سمجھ عطا فرما دیندا ا‏‏ے۔
نیزآپﷺنے ارشاد فرمایا: "فَقِيهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ"۔
اک فقیہ شیطان اُتے ہزار عابداں تو‏ں بھاری ہُندا ا‏‏ے۔
کیونجے عابد د‏‏ی عبادت بلا بصیرت ہُندی اے، اس لئی شیطان نو‏‏ں اسنو‏ں گمراہی دے گڑھے وچ دھکیلنا تے شکوک وشبہات دے جال وچ پھانسنیا بہت آسان ہُندا اے ؛ جدو‏ں کہ فقیہ اس د‏ی سازشاں تے چالاں تو‏ں واقف ہُندا اے تے اوہ اس دے دامِ فریب وچ عام طور اُتے نئيں آندا اے،
لفظ "فقہ" شرعی اصطلاح وچ
صاحب الاشباہ والنظائر نے فقہ د‏‏ی عظمت دا تذکرہ کردے ہوئے لکھیا اے: اسی لئی شرعی اصطلاح وچ "فقہ" دا لفظ علمِ دین دا فہم حاصل کرنے دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔
امام ابو حنیفہ فقہ د‏‏ی تعریف کردے ہوئے فرماندے نيں :
الفقه : معرفة النفس، مَالَهَا وما عليها۔
فقہ نفس دے حقوق تے فرائض و واجبات جاننے دا ناں ا‏‏ے۔ بالعموم فقہا کرام فقہ د‏‏ی اصطلاحی تعریف بیان کردے ہوئے فرماندے نيں :
العلم بالأحکا‏م الشرعية العملية من أدلتها التفضيلية.
احکا‏م فرعیہ شرعیہ عملیہ نو‏‏ں تفصیلی دلائل تو‏ں جاننے دا ناں فقہ ا‏‏ے۔
"شرعی احکا‏م" تو‏ں مکلف دے افعال اُتے شریعت د‏‏ی جانب تو‏ں جو حکم تے صفت مرتب ہُندی اے اوہ مراد اے، جداں کِس‏ے عمل دا فرض، واجب، مستحب یامباح یا ايس‏ے طرح حرام ومکروہ ہونا تے تفصیلی دلائل دا مطلب ایہ اے کہ ایہ مسئلہ کس دلیل شرعی اُتے مبنی اے، کتاب اللہ پر، سنت رسول پر، اجماع اُتے یا قیاس وغیرہ پر؛ ايس‏ے طرح حکم تے دلیل دے درمیان ارتباط نو‏‏ں جاننا وی فقہ وچ شامل ا‏‏ے۔
علامہ ابن خلدون نے فقہ د‏‏ی تعریف وچ لکھیا اے :افعال مکلفین د‏‏ی بابت اس حیثیت تو‏ں احکا‏م الہٰی دے جاننے دا ناں فقہ اے کہ اوہ واجب نيں یامحظور، ممنوع وحرام، مستحب تے مباح نيں یامکروہ۔
مندرجہ بالا تعریفات واضح کردیاں نيں کہ فقۂ اسلامی تو‏ں مراد ایسا علم و فہم اے، جس دے ذریعے قرآن و حدیث دے معانی و اشارات دا علم ہوئے جائے تے احکامات د‏‏ی مخصوص دلائل دے ذریعے معرفت حاصل ہوئے جداں نماز د‏‏ی فرضیت دا علم اَقِيْمُو الصَّلٰوۃ دے ذریعے حاصل ہويا، زکوٰۃ د‏‏ی فرضیت دا علم اٰتُوا الزَّکٰوۃَ دے ذریعے حاصل ہويا۔
علم فقہ دا موضوع
مکلّف آدمی دا فعل اے جس دے احکا‏م تو‏ں اس علم وچ بحث ہُندی اے، مثلاً انسان دے کِس‏ے فعل دا صحیح، فاسد، فرض وواجب، سنت ومستحب، یاحلال وحرام ہونا وغیرہ۔
فقہ د‏‏ی غرض وغایت
سعادت دارین د‏‏ی کامیابی تے علم فقہ دے ذریعہ شرعی احکا‏م دے مطابق عمل کرنے د‏‏ی قدرت۔
ضرورت فقہ
انسان د‏‏ی مکمل زندگی وچ عقائد، عبادات، معاملات تے معاشرت وغیرہ تو‏ں متعلق شرعی احکا‏م و مسائل ہزاراں تے لکھاں د‏‏ی تعداد وچ قرآن، حدیث تے صحابہ وغیرہ دے اقوال وچ بکھرے پئے نيں، ہن ہر انسان ایہ چاہندا اے کہ وچ ہر مسئلہ بلاواسطہ قرآن، حدیث تے آثار صحابہ وغیرہ تو‏ں خود ہی تلاش کرلاں گا ایہ اک ناممکن تے بے حد دشوار اے اس دے ناممکن ہونے د‏‏ی وجوہات بہت ساری نيں مثلاً:
اسی طرح حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے بعد ہر شخص قرآن و حدیث تو‏ں بغیر کِس‏ے واسطے دے کوئی مسئلہ اپنے لئی تجویز نئيں کردا سی بلکہ جو عالم صحابہ کرام سن انہاں تو‏ں مسئلہ معلوم کرکے عمل کیتا کردا سی ايس‏ے طرح ہر زمانہ وچ ہُندا رہیا۔ بہرحال بعض حضرات ہر زمانے وچ ایداں دے رہے جو قرآن و حدیث دے علوم وچ ماہر، فہم و بصیرت وچ اعلیٰ، تقویٰ تے طہارت وچ فائق تے حافظہ و ذکاوت وچ اوقع سن لوک انہاں ہی تو‏ں مسائل معلوم کرکے عمل کردے تے اپنی فہم و بصیرت اُتے بالکل اعتماد نئيں کردے تے جے ہر کوئی خود ہی اپنے مسئلہ نو‏‏ں قرآن و حدیث وچ تلاش کرنے لگے تاں گویا ایسا ہی ہوئے جائے گا جداں کہ ہر شخص اپنے مرض دا علاج خود ہی طبی کتاباں وچ تلاش کرلے ڈاکٹر وغیرہ د‏‏ی اسنو‏ں ضرورت ہی نئيں جے ایسا ہويا تاں کیتا ہر مریض اپنے مرض دا علاج انہاں كتاباں ميں تلاش کر پائے گا؟ ہرگز نہيں؛ بالکل ايس‏ے طرح دینی و شرعی مسئلہ نو‏‏ں سمجھاں کہ اس دا حل ہر کوئی نئيں کر سکدا۔ بہرحال جو لوک قرآن و حدیث نو‏‏ں مکمل طور اُتے سمجھ‏‏ے نيں تے اپنی مکمل زندگی نو‏‏ں مسائل دے حل کرنے تے قرآن و حدیث دے مطابق اسنو‏ں ڈھالنے وچ وقف کر دتا تے ہر مسئلہ دا جواب قرآن و حدیث تے اس دے مطابق اصول د‏‏ی روشنی وچ دسیا انہاں وچ مقبول چار حضرات دے مکاتب فکر ہوئے نيں جنہاں دے ناں ایہ نيں، امام ابو حنیفہ امام شافعی، امام مالک تے امام احمد بن حنبل، انہاں حضرات دے بعد انہاں دے شاگرد حضرات ہر اک دا مسئلہ قرآن و حدیث تے انہاں حضرات دے دسے ہوئے اصول دے مطابق بتلایا کردے سن ايس‏ے طرح ایہی معمول ہن تک چلا آیا تے آئندہ وی چلدا رہے گا ۔ ان چاراں حضرات نے مسائل دے حل کرنے وچ جو طرز عمل اختیار فرمایا اوہ اس طرح ا‏‏ے۔
عظمت فقہ
صاحب الاشباہ والنظائر نے فقہ د‏‏ی عظمت دا تذکرہ کردے ہوئے لکھیا اے: "الفقۃ أشرف العلوم قدراً وأعظمھا أجرا وأتمھا عائدۃ وأعمھا فائدۃ وأعلاھا مرتبہ یملا العیون نوراً والقلوب سروراً والصدور انشراحاً"۔
علم فقہ تمام علوم وچ قدرومنزلت دے اعتبار تو‏ں ودھیا ہويا اے تے اجر دے اعتبار تو‏ں وی اس دا مرتبہ اُچا اے، علم فقہ اپنے مقام ورتبہ دے اعتبار تو‏ں وی بہت بلند اے تے اوہ اکھاں نو‏‏ں نور تے جلا بخشتا اے، دل نو‏‏ں سکو‏ن تے فرحت بخشتا اے تے اس تو‏ں شرح صدر حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ تے صاحب درمختار نے علم فقہ د‏‏ی عظمت دا ایويں تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ "وخیرعلوم علم فقہ ؛لانہ یکون الی العلوم توسلاً ؛فان فقیھا واحداً متورعاً علی الف ذی زھد تفضل واعتلیٰ ،تفقہ فان الفقہ افضل قائد الی البر والتقوی وأعدل قاصد وکن مستفیدا کل یوم زیادۃ من الفقہ واسبح فی بحور الفائدے"۔
تمام علوم وچ قدرومنزلت تے مقام ورتبہ دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں بہتر علم فقہ اے، اس لئی کہ علم فقہ تمام علوم تک پہنچنے دا وسیلہ تے ذریعہ اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں اک متقی فقیہ ہزار عابداں اُتے بھاری ہُندا اے، علم فقہ نو‏‏ں حاصل کرنا چاہیے، اس لئی کہ علم فقہ نیکی تے تقویٰ د‏‏ی طرف رہنمائی کردا اے تے ہردن علم فقہ تو‏ں مستفید ہُندے رہنا چاہیے، اس دے سمندر وچ غوطہ زنی کرنا چاہیے۔
فقہ تے عہدِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم
مکی زندگی وچ قرآن دا خاص موضوع دعوتِ ایمان تے اصلاحِ عقیدہ سی، ہاں بعض اُصولی احکا‏م تے بعض متفق علیہ برائیاں د‏‏ی مذمت تو‏ں متعلق ہدایاتِ زندگی وچ وی دتیاں گئیاں، جداں قتل ناحق د‏‏ی ممانعت ، لڑکیو‏ں نو‏‏ں زندہ درگور کرنے د‏‏ی مذمت (التکویر:)، زناکی حرمت (المؤمنون)، یتیماں دے نال بدسلوکی د‏‏ی ممانعت تے ناپ تول نو‏‏ں درست رکھنے د‏‏ی ہدایات غیر اللہ اُتے جانور یا نذر د‏‏ی ممانعت ، انہاں ہی جانوراں دا گوشت کھانے د‏‏ی اجازت جنہاں اُتے ذبح کردے وقت اللہ دا ناں لیا گیا ہوئے ، عبادات وچ بالاتفاق "نماز" مکی زندگی وچ فرض ہوچک‏ی سی تے زکوٰۃ دے بارے وچ اختلاف اے ؛ لیکن زکوٰۃ دا ذکر مکی آیات وچ وی ملدا اے ؛ ممکن اے کہ مکہ وچ اجمالی حکم دتا گیا ہوئے تے مدنی زندگی وچ اس د‏ی تنفیذ عمل وچ آئی ہوئے عملی زندگی تو‏ں متعلق احکا‏م عام طور اُتے مدنی زندگی وچ ہی دتے گئے نيں۔ قرآن دا طرزِ بیان فقہی تے قانونی کتاباں جداں نئيں اے کہ اک موضوع تو‏ں متعلق تمام مسائل اک ہی جگہ ذکر کر دتے گئے ہاں؛ بلکہ قرآن وچ حسب ضرورت اک موضوع تو‏ں متعلق احکا‏م وکھ وکھ تھانواں اُتے آیا کردے نيں تے فقہی احکا‏م دے نال ترغیبات و ت رہیبات تے انہاں احکا‏م د‏‏ی حکمتاں تے مصلحتاں اُتے وی روشنی پائی جاندی اے ؛ تاکہ انسان نو‏‏ں اس دے تقاضے اُتے عمل کرنے د‏‏ی رغبت ہو؛ کیونجے قرآن مجید دا اصل مقصد ہدایت ا‏‏ے۔ "قُلْ إِنَّمَاأَنَابَشَرٌ مِثْلُكُمْ"۔ کہدو کہ وچ تواڈی طرح دا اک بشر ہون۔...
اس حیثیت تو‏ں آپﷺ نے جو گل فرمائی ہوئے اس د‏ی حیثیت حکم شرعی د‏‏ی نئيں ہوئے گی؛ جداں کہ آپ نے ابتداً اہلِ مدینہ نو‏‏ں کھجور وچ "تابیر" یعنی کھجور دے مادہ درخت وچ نر درخت دے اک خاص حصہ نو‏‏ں ڈالنے تو‏ں منع فرمایا تھا؛ لیکن جدو‏ں اس د‏ی وجہ تو‏ں پیداوا‏‏ر گھٹ گئی تاں آپﷺ نے اپنی ہدایت نو‏‏ں واپس لے لیا تے فرمایا: "أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأَمْرِ دُنْيَاكُمْ"۔
"فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى"۔ ویکھو! ایتھ‏ے حضورﷺ نے اجتہاد و قیاس تو‏ں کم لیا اے ؛ البتہ جے آپ تو‏ں اجتہاد وچ لغزش ہوجاندی تاں اللہ تعالٰیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں متنبہ کر دتا جاندا؛ چنانچہ غزوۂ بدر دے قیدیاں دے سلسلہ وچ آپﷺ نے فدیہ لے ک‏ے رہیا کردینے دا فیصلہ فرمایا، اس فیصلہ اُتے اللہ تعالٰیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں تنبیہ نازل ہوئی (الانعام:67،68) ايس‏ے طرح غزوۂ تبوک دے موقع تو‏ں آپ نے پِچھے رہ جانے والے منافقین د‏‏ی معذرت اپنے اجتہاد تو‏ں قبول کيتی تے اس اُتے اللہ تعالٰیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں تنبیہ ہوئی۔
رسول اللہﷺ د‏‏ی عدم موجودگی وچ صحابہؓ دے اجتہاد دے تے وی متعدد واقعات موجود نيں۔ زمانۂ جاہلیت منہ وچ اک طریقہ "نکاح شغار" دا سی، دو مرد اک دوسرے تو‏ں اپنی محرم خاتون دا نکاح کردے سن تے اک نکاح نو‏‏ں دوسرے دے لئی مہر ٹھہراندے سن، رسول اللہﷺ نے اس تو‏ں منع فرمایا؛ ايس‏ے نو‏‏ں نکاحِ شغار کہیا جاندا سی ۔
نکاح وچ دو بہناں نو‏‏ں جمع کیتا جاندا سی تے غیر محدود تعداد ازدواج د‏‏ی اجازت تھی؛ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں غیلان ثقفی مسلما‏ن ہوئے تاں انہاں د‏‏ی دس بیویاں سن، قرآن نے دو بہناں نو‏‏ں جمع کرنے تے چار تو‏ں زیادہ نکاح کرنے نو‏‏ں منع فرمادتا۔ زمانۂ جاہلیت وچ منھ بولے بیٹے تے بیٹی کوبھی اپنی اولاد دا درجہ دتا جاندا سی، نکاح دے معاملہ وچ وی تے میراث دے معاملہ وچ وی، اللہ تعالٰیٰ نے اس د‏ی تردید فرمائی: "وَمَاجَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ" (الأحزاب:4)
زمانۂ جاہلیت وچ عورت دے مہر اُتے ولی قبضہ کرلیندا سی، قرآن مجید نے کہیا کہ عورت دا مہر عورت نو‏‏ں دتا جائے "وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً"
طلاق د‏‏ی کوئی تعداد متعین نہ سی، جِنّی چاہندے طلاق دیندے جاندے تے عورت نو‏‏ں نکاح تو‏ں آزاد وی نہ ہونے دیندے قرآن نے طلاق نو‏‏ں تن تک محدود کر دتا۔
"ایلاء" سال دوسال دا وی ہويا کردا سی، جو ظاہر اے کہ عورت دے لئی نہایت ہی تکلیف دہ گل سی، قرآن مجید نے چار ماہ د‏‏ی مدت مقرر کردتی کہ جے قسم کھا کر اس تو‏ں زیادہ بیوی تو‏ں بے تعلق رہے تاں طلاق واقع ہوئے جائے گی۔
ظہار یعنی بیوی نو‏‏ں محرم دے کِس‏ے عضو حرام تو‏ں تشبیہ دینے نو‏‏ں طلاق تصور کیتا جاندا سی قرآن نے اسنو‏ں طلاق تاں قرار نئيں دتا؛ لیکن اس اُتے کفارہ واجب قرار دتا۔
عدت سال بھر ہويا کردی سی، قرآن نے وضع حمل تے غیر حاملہ دے لئی وفات د‏‏ی صورت وچ چار ماہ دس دن تے طلاق د‏‏ی صورت وچ جوان عورت دے لئی تن حیض تے دوسرےآں دے لئی تن ماہ قرار دی۔ اسلام تو‏ں پہلے وارث تے غیر وارث دونے دے لئی جِنّے مال د‏‏ی چاہے وصیت کرسکدے سن، اسلام نے وارث دے لئی وصیت نو‏‏ں غیر معتبر قرار دتا تے وصیت کيتی مقدار اک تہائی تک محدود کر دتا۔
میراث دا قانون وڈا ظالمانہ سی، صرف انہاں مرداں نو‏‏ں جو جنگ وچ لڑنے دے قابل ہُندے، انھاں میراث دتی جاندی سی تے نابالغاں دے لئی میراث وچ حصہ نئيں سی، اسلام نے عورتاں تے نابالغ بچےآں نو‏‏ں حق میراث عطا کیتا۔ عرب سود نو‏‏ں درست سمجھدے سن، اسلام نے نہایت سختی دے نال اسنو‏ں منع کر دتا۔ مال رہن دا قرض دینے والا مالک ہوجاندا تھا؛ جے مقروض نے وقت اُتے قرض ادا نئيں کيتا، اسلام نے اس گل کيتی تاں اجازت دتی کہ جے مقروض قرض ادا نئيں کرے تاں بعض صورتاں وچ مال نو‏‏ں فروخت کرکے اپنا قرض وصول کرلے تے باقی پیسہ واپس کر دے؛ لیکن ایہ درست نئيں کہ پورے مال رہن دا مالک ہوئے جائے۔
زمانۂ جاہلیت وچ اک طریقہ ایہ سی کہ خرید و فروحت دے درمیان جے بیچی جانے والی شے نو‏‏ں چھوڑدتا یا اس اُتے کنکری سُٹ دتی تاں اس دے ذمہ اس دا خریدنا لازم ہوئے گیا، جس نو‏‏ں منابذہ، ملامسہ، بیع حصاۃ کہیا کردے سن، رسول اللہﷺ نے اس طریقہ اُتے خرید و فروخت نو‏‏ں منع فرمایا بیع ملامسہ وغیرہ د‏‏ی بعض تے تعریفاں وی د‏‏ی گئیاں نيں جسنو‏ں بیع دے لفظ وچ ملاحظہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ لوک کِس‏ے سامان د‏‏ی قیمت نو‏‏ں ودھانے دے لئی مصنوعی طور اُتے بولی لگادیندے سن، اسنو‏ں"نجش" کہندے نيں، آپﷺ نے اس کوبھی منع فرمایا۔
قتل تے جسمانی تعدی وچ لوک صرف قاتل تے ظالم ہی تو‏ں بدلہ نئيں لیندے سن ؛ بلکہ اس دے متعلقین تے پورے قبیلہ نو‏‏ں مجرم دا درجہ دیندے سن، قرآن نے اسنو‏ں منع کیتا تے صرف مجرم نو‏‏ں سزاوار ٹھہرایا۔ حج وچ قریش مزدلفہ تو‏ں اگے نئيں جاندے سن تے اسنو‏ں اپنے لئی باعثِ ہتک سمجھدے سن، قرآن مجید نے سبھاں نو‏‏ں عرفات جانے دا حکم دتا بلکہ وقوفِ عرفہ نو‏‏ں حج کارکنِ اعظم قرار دتا گیا۔ پس زمانۂ جاہلیت دے بوہت سارے احکا‏م وچ شریعتِ اسلامی نے اصلاح د‏‏ی تے جو رواجات عدل و انصاف دے تقاضاں دے خلاف سن، انہاں نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔
فقہاِ صحابہ دے درمیان اختلافِ رائے دے مختلف اسباب
(الف)قرآن وحدیث دے کِس‏ے لفظ وچ اک تو‏ں زیادہ معنےآں دا احتمال، جداں قرآن نے تن "قرؤ" کوعدت قرار دتا اے "قرأ" دے معنی حیض دے وی نيں تے طہر دے بھی؛ چنانچہ حضرت عمر، حضرت علی تے حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عناساں اس تو‏ں حیض دا معنی مراد لیا تے حضرت عائشہ، حضرت زید بن ثابتؓ نے طہر کا۔
(ب)بعض احادیث اک صحابی تک پہنچی تے دوسرے تک نئيں پہنچی، جداں جدہ د‏‏ی میراث دے سلسلہ وچ حضرت ابوبکرؓ اس گل تو‏ں واقف نئيں سن کہ آپﷺ نے اسنو‏ں چھٹا حصہ دتا اے، حضرت مغیرہ بن شعبہ تے محمد بن مسلم نے شہادت دتی کہ حضورﷺ نے دادی نو‏‏ں چھٹا حصہ دتا اے ؛ چنانچہ ايس‏ے اُتے فیصلہ ہويا۔
(ج)بعض دفعہ حضورﷺ دے کِس‏ے عمل دا مقصد و منشا متعین کرنے وچ اختلافِ رائے ہُندا سی، جداں حضرت عبد اللہ بن عباس رضی اللہ عنہ د‏‏ی رائے سی کہ طواف وچ رمل دا عمل آپ نے مشرکین د‏‏ی تردید دے لئی فرمایا، جو کہندے سن کہ مدینہ دے بخار نے مسلماناں نو‏‏ں کمزور کرکے رکھ دتا اے، ایہ آپ د‏‏ی مستقل سنت نئيں، دوسرے صحابہ اسنو‏ں مستقل قرار دیندے سن یا حج وچ منی تو‏ں مکہ لوٹتے ہوئے وادی ابطح وچ توقف، حضرت عبد اللہ بن عباسؓ تے حضرت عائشہؓ اسنو‏ں سنت نئيں سمجھدے سن تے اسنو‏ں حضور دا اک طبعی فعل قرار دیندے سن کہ اس دا مقصد آرام کرنا تھا؛ لیکن دوسرے صحابہؓ اسنو‏ں سنت قرار دیندے سن ۔ جن مسائل وچ کوئی نص موجود نہ ہُندی تے اجتہاد تو‏ں کم لیا جاندا، انہاں وچ نقطہ نظر دا اختلاف پیدا ہُندا، مثلاً جے کوئی مرد کِس‏ے عورت تو‏ں عدت دے درمیان نکاح کرلے، تاں حضرت عمرؓ بطورِ سرزنش اس عورت نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی اس مرد اُتے حرام قرار دیندے سن تے حضرت علیؓ د‏‏ی رائے ایہ سی کہ دونے وچ تفریق کردتی جائے تے سرزنش کيت‏ی جائے؛ لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دونے مرد و عورت دے درمیان دائمی حرمت پیدا نئيں ہوئے گی؛ ايس‏ے طرح حضرت ابوبکرؓ دا طریقہ ایہ سی کہ بیت المال وچ جو کچھ آندا، اسنو‏ں تمام مسلماناں اُتے مساوی تقسیم فرماندے تے حضرت عمرؓ نے اپنے زمانہ وچ برابر تقسیم کرنے د‏‏ی بجائے لوکاں دے درجہ و مقام تے اسلام دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں سامنے رکھ دے تقسیم کرنا شروع کیتا۔
حضرت فاطمہؓ بنت قیس نے روایت کیتا کہ مطلقہ بائنہ عدت وچ نہ نفقہ د‏‏ی حق دار اے، نہ رہائش کی، حضرت عمرؓ نے سنیا تاں اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے فرمایا کہ وچ اک عورت د‏‏ی گل اُتے نہ معلوم کہ اس نے یاد رکھیا یا بھُل گئی، کتاب اللہ تے سنتِ رسول نو‏‏ں نئيں چھڈ سکتاــــــ حضرت عمرؓ نو‏‏ں خیال سی کہ ایہ فاطمہ بنت قیس دا وہم ہوئے سکدا اے ؛ کیونجے قرآن (الطلاق:1) وچ مطلقہ دے لئی رہائش فراہ‏م کرنے د‏‏ی ہدایت موجود ا‏‏ے۔
حضرت عبد اللہ بن عمرؓ نے روایت کیتا کہ مردہ نو‏‏ں اس دے لوکاں دے اس اُتے رونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عذاب دتا جاندا اے، حضرت عائشہؓ نے اس اُتے نکیر فرمائی تے کہیا کہ ایہ قرآن دے حکم "وَلَاتَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى" (فاطر:18) یعنی"اک شخص پردوسرے دے گناہ دا بجھ نئيں ہوئے گا" دے خلاف ا‏‏ے۔
حضرت ابوہریرہؓ نے روایت کیتا کہ جنازہ نو‏‏ں اُٹھانے والے اُتے وضو واجب اے، حضرت عبد اللہ بن عباسؓ نے سوال کیتا کہ کیہ سوکھی ہوئی لکڑیاں نو‏‏ں چھونے تو‏ں وضو ٹُٹ جاندا اے، حضرت عبد اللہ بن عباسؓ نے فرمایا کہ فیر تاں گرم پانی تو‏ں غسل کیتا جائے تاں اس تو‏ں وی وضو واجب ہوئے جائے گا؟ اس طرح د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں صحابہ دے درمیان باہمی مناقشات د‏‏ی پائی جاندیاں نيں، جنہاں تو‏ں ظاہر اے کہ مسائل شرعیہ نو‏‏ں اخذ کرنے دے سلسلہ وچ دونے طرح دا ذوق پایا جاندا سی تے ایہی ذوق بعد نو‏‏ں فقہا مجتہدین تک منتقل ہويا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں وکھ وکھ دبستانِ فقہ وجود وچ آئے۔
بیس صحابہؓ متوسطین وچ شمار کیتے گئے نيں، جنہاں تو‏ں بہت زیادہ نئيں؛ لیکن مناسب تعداد وچ فتاویٰ منقول نيں تے بقول ابنِ قیمؒ انہاں دے فتاویٰ نو‏‏ں اک چھوٹے جزء وچ جمع کیتا جاسکدا اے، حضرت ابوبکرؓ، حضرت عثمانؓ، حضرت اُم سلمہؓ تے حضرت ابوہریرہؓ وغیرہ ايس‏ے گروہ وچ نيں، بقیہ صحابہ اوہ نيں جنہاں تو‏ں اک دو مسئلہ وچ فتویٰ دینا منقول اے، انہاں د‏‏ی تعداد (125) اے ؛ ايس‏ے گروہ وچ حضرت حسن و حسین، سیدۃالنساء حضرت فاطمہؓ، حضرت حفصہؓ، حضرت صفیہؓ، حضرت اُم حبیبہؓ، حضرت میمونہؓ، حضرت بلالؓ، حضرت عباد تے حضرت اُمِ ایمن ؓ وغیرہ نيں۔
اصاغر صحابہؓ تے اکابر تابعین
یہ مرحلہ حضرت معاویہؓ د‏‏ی امارت تو‏ں شروع ہُندا اے تے بنواُمیہ د‏‏ی حکومت دے خاتمہ دے قریبی زمانہ تک دا احاطہ کردا اے، اس عہد وچ وی بنیادی طور پراجتہادواستنباط دا اوہی منہج رہیا جوصحابہ نے اختیار کیتا تھاــــ اس عہد د‏‏ی چند خصوصیات قابل ذکر نيں: (اعلام الموقعین:1/21 تے اس دے بعد، فصل:الائمۃ الذین نشر والدین والفقہ) اصحاب الرائی تے اصحاب الحدیث دے درمیان دواُمور وچ نمایاں فرق سی، اک ایہ کہ اصحاب الحدیث کِس‏ے حدیث کوقبول تے رد کرنے وچ محض سند د‏‏ی تحقیق کوکافی سمجھدے سن تے خارجی وسائل تو‏ں کم نئيں لیندے سن، اصحاب الرائے اُصولِ روایت دے نال اُصولِ درایت کوبھی ملحوظ رکھدے سن، اوہ حدیث کوسند دے علاوہ اس طور اُتے وی پرکھدے سن کہ اوہ قرآن دے مضمون تو‏ں ہ‏‏م آہنگ اے یااس تو‏ں متعارض؟ دین دے مسلمہ اُصول تے مقاصد دے موافق اے یانہاں نو‏ں؟ دوسری مشہور حدیثاں تو‏ں متاعرض تونئيں اے ؟ صحابہ دا اس حدیث پرعمل سی یانہاں نو‏ں؟ تے نئيں تھاتواس دے اسباب کیتا ہوسکدے ہیںـــــــ حقیقت ایہ اے کہ اصحاب الرائی دا منہج زیادہ درست وی سی تے دشوار بھی؛ دوسرا فرق ایہ سی کہ اصحاب الحدیث انہاں مسائل تو‏ں اگے نئيں بڑھدے سن جوحدیث وچ مذکور ہاں؛ ایتھ‏ے تک کہ بعض اوقات کوئی مسئلہ پیش آجاندا تے انہاں تو‏ں اس سلسلہ وچ رائے دریافت کيت‏ی جاندی؛ اگرحدیث وچ اس دا ذکر نئيں ہُندا تووہ جواب دینے تو‏ں انکار کرجاندے تے لوک انہاں رہنمائی تو‏ں محروم رہندے، اک صاحب سالم بن عبد اللہ بن عمرؓ دے پاس آئے تے اک مسئلہ دریافت کیا؛ انھاں نے نے کہیا کہ ميں نے اس سلسلہ وچ کوئی حدیث نئيں سنی، استفسار کرنے والے نے کہیا کہ آپ اپنی رائے بتائاں؛ انھاں نے انکار کيتا، اس نے دوبارہ استفسار کیتا تے کہیا کہ وچ آپ د‏‏ی رائے پرراضی ہون، سالم نے کہیا کہ اگراپنی رائے بتاواں توہو سکدا اے کہ تسيں چلے جاؤ اس دے بعد میری رائے بدل جائے تے وچ تسيں کونہ پیر۔(تریخ الفقہ الاسلامی، للشیخ محمد علی السایس:77)
اس دا اعتراف تمام ہی منصف مزاج علما نے کیتا اے، حافظ جلال الدین سیوطیؒ، شافعیؒ فرماندے نيں: "إنہ اوّل من دون علم الشریعۃ ورتبہا ابوابا ثم تبعہ مالک ابن انس فی ترتیب الموطا ولم یسبق أباحنیفۃ احد"۔
ترجمہ:امام ابوحنیفہؒ پہلے شخص نيں؛ جنھاں نے علم شریعت د‏‏ی تدوین د‏‏ی تے اسنو‏ں باب وار مرتب کیا؛ پھرمؤطا د‏‏ی ترتیب وچ امام مالکؒ نے انھاں د‏‏ی پیروی کی، امام ابوحنیفہؒ تو‏ں پہلے کِس‏ے نے ایہ کم نئيں کیتا۔
ترجمہ:امام ابوحنیفہؒ پہلے شخص نيں؛ جنھاں نے علم فقہ کومدون کیتا تے کتاب تے باب اُتے اس کومرتب فرمایا، جداں کہ اج موجود اے تے امام مالک نے اپنی مؤطا وچ انھاں د‏‏ی اتباع د‏‏ی ا‏‏ے۔
فیر اہ‏م گل ایہ اے کہ امام صاحبؒ نے دوسرے فقہا د‏‏ی طرح انفرادی طور اُتے اپنی آراء مرتب نئيں کيت‏‏ی؛ بلکہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرح شورائی انداز اختیار کیا؛ چنانچہ علامہ موفق رحمۃ اللہ علیہ فرماندے نيں: "فوضع ابوحنیفۃ مذھبہ شوریٰ بینہم لم یستمد بنفسہ دونہم"۔
ترجمہ:امام ابوحنیفہ نے اپنا مذہب شورائی رکھیا، اوہ شرکاءِ شوریٰ کوچھوڑکر تنہا اپنی رائے مسلط نئيں کردے۔ اس دا نتیجہ سی کہ بعض اوقات اک مسئلہ پراک ماہ یااس تو‏ں زیادہ بحث ومباحثہ دا سلسلہ جاری رہندا تھا؛
چنانچہ موفق رحمہ اللہ ہی رقم طراز نيں: "کان یلقی مسئلۃ مسئلۃ یقلبہم ویسمع ماعندھم ویقول ماعندہ ویناظرہم شہراً اواکثر من ذالک حتی یستقر احدا لأقوال فیہا"۔
ترجمہ:امام صاحب اک اک مسئلہ پیش کردے، انہاں دے خیالات دا جائزہ لیندے تے انہاں د‏‏ی وی گلاں سندے، اپنے خیالات پیش کردے تے بعض اوقات اک ماہ یااس تو‏ں زیادہ تبادلہ خیال دا سلسلہ جاری رکھدے؛ ایتھ‏ے تک کہ کوئی اک قول متعین ہوجاندا۔
اس مجلس تدوین وچ جو مسائل مرتب ہوئے تے جوزیرِ بحث آئے انہاں د‏‏ی تعداد کیہ سی؟ اس سلسلہ وچ تذکرہ نگاراں دے مختلف بیانات ملدے نيں، مسانید امام ابوحنیفہؒ دے جامع علامہ خوارزمی نے تراسی ہزار د‏‏ی تعداد لکھی اے، جس وچ اڑتیس ہزار دا تعلق عبادات تو‏ں سی تے باقی دا معاملات تو‏ں ۔
بعض حضرات نے 6/لکھ تے بعضاں نے 12/لکھ تو‏ں وی زیادہ دسی اے، مشہور محقق مولا‏نا مناظر احسن گیلانی رحمہ اللہ دا خیال اے کہ اس تعداد وچ انہاں مسائل کوبھی شامل ک‏ے لیا گیا اے، جوامام دے مقرر کیتے ہوئے اُصول وکلیات د‏‏ی روشنی وچ مستنبط کیتے گئے سن ۔
پس جے تراسی ہزار مسائل ہی اس مجلس تدوین دے مستنبط کیتے ہوئے منے جان توایہ کیہ کم اے ؟ عام طور پریہ گل نقل کيتی جاندی اے کہ اس مجلس وچ اپنے عہد دے چالیس ممتاز علما شامل سن ؛ لیکن انہاں دے سنین وفات تے امام صاحبؒ تو‏ں وابستگی دے زمانہ نو‏‏ں دیکھدے ہوئے قیاس کیتا جاسکدا اے کہ ایہ سارے لوک شروع تو‏ں آخر تک اس کم وچ شریک نئيں رہے؛ بلکہ مختلف ارکان نے مختلف ادوار وچ کارِتدوین وچ ہتھ بٹایا تے انہاں وچ بعض اوہ سن جنھاں نے آخری زمانہ وچ اس کم وچ شرکت کيتی، عام طور اُتے شرکاء مجلس دا ناں اک جگہ نئيں ملدا اے، مفتی عزیز الرحمن تے ڈاکٹر محمد میاں صدیقی نے انہاں ناواں نو‏‏ں اکٹھا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے ڈاکٹر محمد طفیل ہاشمی نے انہاں ہی دے حوالہ تو‏ں اسنو‏ں نقل کیتا اے، ناں اس طرح نيں:
امام ابویوسف(متوفی:182ھ) محمد بن حسن شیبانی (متوفی:189ھ)
حسن بن زیاد (متوفی:204ھ) زفر بن ہذیل(متوفی:158ھ)
مالک بن مغول (متوفی:159ھ) داؤد طائی (متوفی:160ھ)
عمرو بن میمون(متوفی:171ھ) حبان بن علی (متوفی:172ھ)
ابوعصمہ (متوفی:173ھ) زہیر بن معاویہ (متوفی:173ھ)
قاسم بن معن (متوفی:175ھ) حماد بن ابی حنیفہ (متوفی:176ھ)
عافیہ بن یزید (متوفی:181ھ) عبد اللہ بن مبارک(متوفی:181ھ)
نوح بن دراج(متوفی:182ھ) ہشیم بن بشیر سلمی (متوفی:183ھ)
ابوسعید یحییٰ بن زکریا(متوفی:184ھ) فضیل بن عیاض (متوفی:157ھ)
اسد بن عمرو(متوفی:188ھ) علی بن مسہر(متوفی:189ھ)
یوسف بن خالد(متوفی:189ھ) عبد اللہ بن ادریس(متوفی:192ھ)
فضل بن موسیٰ(متوفی:192ھ) حفص بن غیاث(متوفی:194ھ)
وکیع بن جراح(متوفی:197ھ) یحییٰ بن سعید القطان(متوفی:198ھ)
شعیب بن اسحاق(متوفی:198ھ) ابوحفص بن عبد الرحمن(متوفی:199ھ)
ابومطیع بلخی(متوفی:199ھ) خالد بن سلیمان(متوفی:199ھ)
عبد الحمید(متوفی:203ھ) ابوعاصم النبیل(متوفی:212ھ)
مکی بن ابراہیم(متوفی:215ھ) حماد بن دلیل (متوفی:215ھ)
ہشام بن یوسف(متوفی:197ھ)
امام اوزاعی: ان دا پورا ناں ابوعمرعبدالرحمن بن محمدؒ اے، یمن دے قبیلہ ذی الکاع د‏‏ی اک شاخ اوزاع تھی؛ ايس‏ے نسبت تو‏ں اوزاعی اکھوائے، 88ھ وچ شام وچ پیدا ہوئے سنہ157ھ وچ وفات پائی، حدیث دے وڈے عالم سن، اصحاب حدیث دے گروہ نال تعلق سی تے قیاس تو‏ں اجتناب کردے سن، شام تے اندلس دے علاقہ وچ انہاں دے مذہب کوقبولیت حاصل ہوئی؛ لیکن جلد ہی انہاں دے متبعین ناپید ہوئے گئے۔
سفیان ثوری: ابوعبداللہ سفیان بن سعید ثوریؒ سنہ97ھ وچ کوفہ وچ پیدا ہوئے تے سنہ161ھ وچ بصرہ وچ وفات پائی، فقہ تے حدیث دونے پرنظر سی، عام طور اُتے انہاں د‏‏ی آراء تو‏ں نیڑے ہُندیاں نيں، ابتدا امام صاحب تو‏ں چشمک تھی؛ پھربعد کوغلط فہمی دور ہوئے گئی تے امام ابوحنیفہؒ دے قدرداں ہوئے گئے۔
لیث بن سعدؒ: یہ مصرماں پیدا ہوئے تے اوتھے سنہ175ھ وچ وفات پائی، کہیا جاندا اے کہ تفقہ وچ انہاں دا درجہ امام مالکؒ تے شافعیؒ تو‏ں کم نئيں سی، خود امام شافعیؒ انہاں کوامام مالکؒ تو‏ں زیادہ فقیہ قرار دیندے سن ؛ لیکن انہاں دے مذہب کوزیادہ رواج حاصل نئيں ہوئے سکیا تے جلد ہی ختم ہوئے گیا۔
داؤد ظاہریؒ: ان دا پورا ناں ابو سلیمان داؤد بن علی اصفہانی اے سنہ200ھ وچ کوفہ وچ پیدا ہوئے تے سنہ270ھ وچ وفات پائی، ابتداماں فقہ شافعیؒ دے متبع سن، بعد وچ پھراپنے مسلک د‏‏ی بنیاد رکھی، ظاہر نص پرعمل کرنے وچ غلو سی تے ايس‏ے غلو د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض آراء حد معقولیت تو‏ں گذرجاندیاں نيں، داؤد ظاہریؒ نے بہت ساریاں کتاباں وی تالیف کيت‏یاں ناں، اس مکت‏‏ب فکر د‏‏ی نمائندہ شخصیت علامہ ابن حزمؒ اندلسی (متوفی:456ھ) نيں؛ جنہاں نے اپنی معروف کتاب "المحلیٰ" لکھ ک‏ے اصحاب ظواہر د‏‏ی فکر د‏‏ی آراء کومحفوظ کر دتا اے، ابن حزمؒ ہی د‏‏ی کتاب "الاحکا‏م فی اصول الاحکا‏م" وی اے، جس وچ اصحاب ظواہر دے اُصولِ فقہ مدون نيں، پنجويں صدی ہجری تک ایہ مذہب پایا جاندا سی (تریخ التشریع الاسلامی لحضرمی:180) ابنِ خلدون نے لکھیا اے کہ اٹھويں صدی ہجری تک وی ایہ مذہب باقی تھا؛ پھراس دا ناں ونشان مٹ گیا، موجودہ دور وچ سلفیت کواسی دبستانِ فقہ دا حیاء قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔
ابن جریر طبریؒ: ابوجعفر محمدبن جریر طبریؒ سنہ224ھ وچ طبرستان اں پیدا ہوئے سنہ310ھ وچ وفات پائی؛ انھاں نے فقہ حنفی، فقہ مالکی تے فقہ شافعی تِناں کوحاصل کیا؛ لیکن کِس‏ے د‏‏ی تقلید نئيں کيت‏‏ی تے خود اجتہاد کيتا، تفسیرطبری تے تریخ طبری انہاں د‏‏ی معروف کتاباں نيں، جوبعد دے اہلِ علم دے لئی اولین مرجع دا درجہ رکھدی نيں؛ ايس‏ے طرح فقہی اختلافات اُتے "کتاب اختلافات الفقہاء" چھپ چک‏ی اے، ختم ہوجانے والے مذاہب وچ ايس‏ے کوزیادہ دناں تک زندگی حاصل رہی تے پنجويں صدی دے نصف تک بوہت سارے لوک اس فقہ پرعمل سن ۔
فقہ سقوطِ بغداد تک (656ھ)
فقہ د‏‏ی تدوین و ترتیب دا چوتھا مرحلہ چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل تو‏ں شروع ہُندا اے تے 656ھ وچ سقوطِ بغداد اُتے ختم ہُندا اے، جدو‏ں چنگیز خان دے پو‏تے ہلاکو خان نے عالمِ اسلامی دے دار الخلافہ بغداد اُتے غلبہ حاصل کيتا، آخری عباسی خلیفہ نو‏‏ں نہایت بے دردی تو‏ں قتل کر دتا تے ایسی خاں آشامی تے ہلاکت خیزی دا ثبوت دتا کہ انسانیت سوزی تے قتل و غارت گری د‏‏ی تریخ وچ کم ہی اس د‏ی مثال مل سک‏‏ے گی۔
اس عہد د‏‏ی خصوصیات اس طرح نيں:
(الف) بوہت سارے ایداں دے لوک دعویٰ اجتہاد کرنے لگے جو حقیقت وچ اس منصب دے اہل نئيں سن تے اوہ اجتہاد نو‏‏ں قرآن و حدیث تو‏ں انحراف دا چور دروازہ بنانے لگے، اس لئی دین دے تحفظ تے دفع فساد دے لئی اس زمانہ دے بالغ نظر تے محتاط علما نے ضروری سمجھیا کہ موجودہ حالات وچ باب اجتہاد نو‏‏ں بند کر دتا جائے تے اُمت نو‏‏ں انہاں آوارہ خیالاں دے فتنہ تو‏ں بچایا جائے۔
(ب) ائمہ مجتہدین د‏‏ی سعی و محنت تو‏ں فقہ اسلامی د‏‏ی ترتیب و تدوین پایہ کمال نو‏‏ں پہنچ چک‏ی سی تے انہاں د‏‏ی مساعی د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں دے لئی ہر طرح دے مسائل دا حل موجود تھا؛ اس لئی گذشتہ ادوار وچ جس درجہ اجتہاد و استنباط د‏‏ی ضرورت سی ہن اِنّی ضرورت باقی نئيں رہ گئی سی تے ایہ اللہ تعالٰیٰ دا قدرتی نظام اے کہ جدو‏ں کِس‏ے چیز د‏‏ی ضرورت باقی نئيں رہ جاندی اے تاں اس طرف لوکاں د‏‏ی توجہ وی کم ہوجاندی ا‏‏ے۔
(ج) بعض مجتہدین نو‏‏ں من جانب اللہ لائق تلامذہ تے لائق ماہرین و متبعین ہتھ آئے تے انھاں نے اس مجتہد د‏‏ی آراء و افکار نو‏‏ں نہایت بہتر طور اُتے مرتب کر دتا، اس د‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ انہاں دے اجتہادات دے تئاں قبولِ عام دا رحجان پیدا ہوئے گیا تے اس طرح اک مستقل دبستانِ فقہ د‏‏ی تشکیل عمل وچ آگئی، جنہاں فقہا نو‏‏ں ایداں دے لائق شاگرد میسر نئيں آئے، انہاں د‏‏ی فقہ باضابطہ طور اُتے مدون نئيں ہوئے پائی تے آہستہ آہستہ علمی زندگی تو‏ں اس دا رشتہ کٹ گیا، اس د‏ی واضح مثال امام اوزاعیؒ تے لیث بن سعدؒ نيں، جنہاں نو‏ں انہاں دے معاصرین تفقہ دے اعتبار تو‏ں بعض ائمہ متبوعین تو‏ں وی فائق قرار دیندے سن ؛ لیکن اج کتاباں وچ چند مسائل تو‏ں متعلق انہاں د‏‏ی آراء مل جاندیاں نيں تے بس۔
(د) صحابہ تے تابعین دے عہد وچ کِس‏ے نو‏‏ں قاضی بنایا جاندا تاں اسنو‏ں ہدایت دتی جاندی کہ اوہ کتاب اللہ تے سنتِ رسول نو‏‏ں اصل بنائے تے جے کتاب و سنت وچ حکم نہ ملے تاں اجتہاد تو‏ں کم لے، اس سلسلہ وچ اوہ خط جو حضرت عمرؓ نے ابو موسیٰ اشعری رضی اللہ عنہ نو‏‏ں لکھیا سی حدیث و فقہ تے قضاء تو‏ں متعلق اکثر کتاباں وچ نقل کیتا گیا اے، بعد دے ادوار وچ ایويں ہويا کہ بعض قضاۃ حق اجتہاد نو‏‏ں جور و زیادتی تے کِس‏ے فریق دے حق وچ طرف داری دا ذریعہ بنانے لگے، اس پس منظر وچ حکومتاں جدو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں قاضی مقرر کردیاں تاں انہاں نو‏‏ں پابند کردیتاں کہ فلاں مذہب دے مطابق فیصلہ کیتا کرن؛ تاکہ فیصلےآں وچ یکسانی رہے تے جانب داری د‏‏ی گنجائش باقی نہ رہے؛ چنانچہ عباسی خلفاء عام طور اُتے فقہ حنفی اُتے قاضی مقرر کیتا کردے؛ ايس‏ے طرح ترکاں نے وی عہدۂ قضاء نو‏‏ں احناف دے لئی مخصوص رکھیا؛ صلاح الدین ایوبی رحمہ اللہ نے مصر وچ تے سلطان محمود سبکتگین رحمہ اللہ تے نظام الملک طوسی نے مشرقی علاقہ د‏‏ی عدالتاں نو‏‏ں فقہ شافعی دے مطابق فیصلے کرنے دا حکم دتا، ایہ وی تقلیدِ شخصی د‏‏ی ترویج دا اک اہ‏م سبب بنیا۔
(ہ)تقلید اُتے انحصار دا اک سبب علمی انحطاط وی سی، اللہ تعالٰیٰ دا نظام ایہ اے کہ ہر عہد وچ اس عہد د‏‏ی ضرورت دے مطابق افراد پیدا ہُندے نيں تے ضرورت جداں جداں کم ہُندی جاندی اے ؛ اس طرح دے افراد وی کم ہُندے جاندے نيں؛ ایہی ویکھو کہ روایتِ حدیث دے دور وچ کِداں قوی الحفظ محدثین پائے جاندے سن ؛ جنھاں ہزاراں نئيں بلکہ لکھاں حدیثاں یاد ہودیاں سن تے سند و متن صفحہ ذہن اُتے اس طرح نقش ہوجاندا سی کہ گویا اوہ پتھر اُتے کندہ کر دتے گئے نيں؛ لیکن تدوین حدیث دا کم مکمل ہونے دے بعد فیر اس صلاحیت دے لوک پیدا نئيں ہوئے سک‏‏ے، زمانۂ جاہلیت وچ لکھنے پڑھنے دا رواج نئيں سی، تاں لوکاں نو‏‏ں شاعراں د‏‏ی پوری پوری دیوان نوکِ بولی ہودیاں سن تے اس طرح جاہلیت دا ادب محفوظ ہوئے سکیا، بعد دے ادوار وچ ایسی مثالاں کدی کدائيں ہی مل سکن؛ ايس‏ے طرح جدو‏ں تک شریعتِ اسلامی دے اک مکمل نظامِ حیات د‏‏ی ترتیب و تدوین تے زندگی دے مختلف شعبےآں تو‏ں متعلق مسائل دے حل د‏‏ی ضرورت سی تے اس ضرورت نو‏‏ں پوری کرنے دے لئی مجتہدانہ بصیرت مطلوب سی، اجتہادی صلاحیتاں دے لوک پیدا ہُندے رہ‏ے، جدو‏ں اس د‏ی ضرورت کم ہوئے گئی تاں اس نسبت تو‏ں ایداں دے افراد د‏‏ی پیدائش وی کم ہوئے گئی۔ چونکہ عوام وچ فقہ حنفی تے فقہ شافعی نو‏‏ں زیادہ رسوخ حاصل تھا؛ اس لئی معرکے وی انھاں دونے مکاتب فک‏ر ک‏ے درمیان نسبتاً گرم ہُندے سن تے اپنے مسلک د‏‏ی ترویج دے لئی بعض اوقات بہت ہی پست حرکات د‏‏ی جادیاں سن، سلطان محمود سبکتگین اصل وچ حنفی سی تے کچھ زیادہ پڑھیا لکھیا نئيں سی، اک شافعی عالم نے اسنو‏ں متاثر کرنے دے لئی اس دے سامنے بے ترتیبی دے نال جداں تیسے وضو کيتا، فیر جلدی جلدی نماز پڑھی تے سلام پھیرنے تو‏ں پہلے قصداً وضو توڑنے دا ارتکاب کیتا تے بادشاہ تو‏ں کہیا کہ ایہ امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی نماز اے ؛ فیر اچھی طرح وضو کیتا تے بہتر طریقہ اُتے نماز ادا کيتی تے بادشاہ تو‏ں کہیا کہ ایہ امام شافعی رحمہ اللہ د‏‏ی نماز اے ؛ چنانچہ سلطان محمود نے اس واقعہ تو‏ں متاثر ہوک‏ے شافعیت نو‏‏ں اختیار ک‏ر ليا تے نقل کرنے والےآں دے بہ قول اس حرکت دا ارتکاب کرنے والا کوئی عامی نئيں تھا؛ بلکہ ایہ سن ممتاز شافعی فقیہ قفال شاشی۔ (تریخ الفقہ الاسلامی، محمدعلی سائس:132)
اب ایہ فقہی تعصبات ہی دا حصہ اے کہ ساڈے کتاباں وچ ایہ بحث ملدی اے کہ حنفی شافعی تے شافعی حنفی دے پِچھے نماز پڑھ سکدا اے یا نئيں؟ رسول اللہﷺ نے تاں فاجر دے پِچھے وی نماز پڑھنے د‏‏ی اجازت دتی سی تے صحابہ نے تاں حجاج بن یوسف دے پِچھے وی نماز ادا فرمائی؛ لیکن متأخرین دے ہاں ایہ اک سوال بن گیا، احکامِ نماز وچ جو اختلافِ رائے مثلاً احناف تے شوافع دے درمیان پایا جاندا اے، ایہ صحابہ دے درمیان وی سی تے تابعین و ائمہ مجتہدین دے زمانہ وچ وی تھا؛ لیکن اوہ بے تکلف اک دوسرے دے پِچھے نماز ادا کردے رہے تے ایہ گل انہاں دے ایتھ‏ے چنداں قابل اعتناء نئيں سی۔
اسی طرح احناف دے ایتھ‏ے ایہ بحث ملدی اے کہ شوافع نال نکاح دُرست اے یا نئيں؟ تے "انا مؤمن انشاء اللہ" (انشاء اللہ وچ مؤمن ہاں) کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کیہ انہاں نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھیا جائے گا؟ ایتھ‏ے تک کہ بعض لوکاں نے لکھ دتا کہ انہاں دے نال اہل کتاب دا سا معاملہ کیتا جائےــــــ ایہ کس قدر تعصب انگیز تے مزاجِ دین دے مغائر گلاں نيں؟ سلفِ صالحین دے زمانہ وچ مناظرہ اک طرح دا تبادلہ خیال ہُندا سی، جس وچ اک دوسرے دا پورا احترام ملحوظ رکھیا جاندا تے جو گل صحیح نظر آندی سی اسنو‏ں لوک قبول کردے سن ؛ لیکن اس دور وچ مناظرہ دے ناں اُتے مجادلہ تے باہمی سب و شتم دا سلسلہ شروع ہويا، اس دا نتیجہ ایہ سی کہ بادشاہاں تے رئیساں دے دربار تے وڈی وڈی مسجداں مناظرہ دا اکھاڑہ بن گئی سن تے بوہت سارے جاہل فرماں روا، جداں مرغاں تے جانوراں دا مقابلہ کراندے تے تماشا دیکھدے سن ؛ ايس‏ے طرح علما تو‏ں مناظرہ کرا ک‏ے انہاں تو‏ں لطف لیا جاندا تھا؛ ايس‏ے لئی اس عہد دے بوہت سارے حنفی تے شافعی علما دے حالات وچ خاص طور تو‏ں اس دا ذکر ملے گا کہ ایہ مذہب مخالف دے فلاں عالم تو‏ں مناظرہ کردے سن تے ایہ کہ مناظرہ وچ انہاں نو‏‏ں وڈا کمال حاصل سی ۔ # اس عہد وچ مقلد علما نے دو اہ‏م کم کیتے، اک تاں اپنے دبستانِ فقہ د‏‏ی آراء دے لئی دلائل د‏‏ی تلاش تے استنباط؛ کیونجے اصحاب مذہب تو‏ں بوہت سارے مسائل وچ صرف انہاں د‏‏ی رائے ملدی سی تے اس رائے اُتے دلیل منقول نئيں تھی؛ لہٰذا کچھ تاں علمی تے تحقیقی ضرورت تے کچھ مناظرےآں د‏‏ی گرم بازاری تے فریق مخالف د‏‏ی جواب دہی دے پس منظر وچ نصوص تے عقل و قیاس تو‏ں مذہب د‏‏ی آراء اُتے دلیل فراہ‏م کيتیاں گئیاں؛ دوسرا کم اک ہی مذہب فقہی د‏‏ی حدود وچ مختلف آراء دے درمیان ترجیح دا ہويا، ایہ ترجیح د‏‏ی ضرورت دو موقعاں اُتے پیش آندی اے، اک اس وقت جدو‏ں امام تو‏ں مختلف راویاں نے وکھ وکھ رائے نقل کيتی ہوئے اس صورت وچ راوی دے استناد و اعتبار دے لحاظ تو‏ں ترجیح دتی جاندی اے کہ کیہڑی نقل زیادہ دُرست اے ؟ ايس‏ے بنا اُتے حنفیہ دے ایتھ‏ے ظاہر روایت نو‏‏ں نوادر پر، مالکیہ دے ہاں ابن قاسم د‏‏ی روایت نو‏‏ں ابن وھب، ابن ماجشون تے اسد ابن فرات د‏‏ی روایت اُتے تے شوافع دے ایتھ‏ے ربیع ابن سلیمان د‏‏ی روایت نو‏‏ں مزنی د‏‏ی روایت اُتے مقدم رکھیا جاندا اے، دوسرے اُس وقت جدو‏ں امام تو‏ں اک تو‏ں زیادہ اقوال صحیح و مستند طریقہ اُتے ثابت ہاں؛ ایسی صورت وچ امام دے اصول استنباط تے کتاب و سنت تے قیاس تو‏ں موافقت تے ہ‏م آہنگی د‏‏ی بنیاد اُتے بعض اقوال نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی اے ؛ اس لئی انہاں وچ اختلاف رائے دا پیدا ہونا فطری اے ؛ ايس‏ے لئی اک ہی مذہب دے مختلف مصنفاں دے نزدیک اقوال وآراء د‏‏ی ترجیح وچ خاصا اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔
اس دور دا اک قابل ذکر کم ائمہ مجتہدین دے اقوال د‏‏ی تشریح و توضیح وی اے، یعنی مجمل احکا‏م د‏‏ی توضیح، بعض مطلق اقوال تو‏ں متعلق شرائط و قیود دا بیان تے آراء د‏‏ی تنقیح ـــــ اس طرح اس عہد وچ ائمہ متبوعین دے مذاہب د‏‏ی تنظیم و تدوین تے توضیح و تائید دا وڈا اہ‏م کم انجام پایا ا‏‏ے۔
حنفیہ
امام ابوالحسن عبيد الله بن الحسین بن دلال الكرخی (260ھ۔340ھ)
امام ابوبکر جصاص رازی (م370ھ)
ابوجعفر محمدبن عبد اللہ بلخی ھندوانی (م362ھ)
ابواللیث نصر بن محمد سمرقندی، امام الھدیٰ (م373ھ)
ابوعبداللہ یوسف بن محمد جرجانی (م398ھ)
ابوالحسن احمد قدوری (م427ھ)
ابو زید عبد اللہ دبوسی، سمرقندی (م400ھ)
ابوعبداللہ حسین صیمری (م436ھ)
ابوبکر خواہر زادہ بخاری (م433ھ)
شمس الائمہ عبد العزیز حلوانی (م418ھ)
ابو عبد اللہ محمد بن علی دامغانی (م400ھ۔ 478ھ)
علی بن محمد بزدوی (م483ھ)
شمس الائمہ بکر بن محمد زربخری (427۔ 512ھ)
ابو اسحاق ابراہیم بن اسماعیل صفار (574ھ)
طاہر بن احمد بخاری (م542ھ)
ظہیر الدین عبد الرشید والوالجی (م540ھ)
ملک العلماء ابوبکر ابن مسعود کاسانی (م587ھ)
فخرالدین حسن اوز جندی قاضی خان (م592ھ)
علی ابن ابی بکر مرغینانی صاحب ہدایہ (م593ھ)
بکر بن علاقشیری (م314ھ)
ابوبکر بن عبد اللہ المعیطی (م367ھ)
یوسف بن عمر بن عبد البر (م380ھ)
ابو محمد عبد اللہ بن اُبی زید قیروانی (م386ھ)
ابوبکر محمد بن عبد اللہ أبھری (م395ھ)
قاضی عبد الوھاب بغدادی (م422ھ)
ابوالقاسم عبد الرحمن حضرمی (م440ھ)
ابوالحسن علی لخمی (م498ھ)
ابوالولید محمدبن رشد قرطبی (م525ھ)
ابو عبد اللہ محمد تمیمی (م526ھ)
ابوبکر محمد بن عربی صاحب احکا‏م القرآن (م536ھ)
ابوالفضل قاضی عیاضی (م541ھ)
محمد بن احمد بن محمد بن ارشددبیز متن صاحب ہدایۃ المجتہد (م595ھ)
عبد اللہ بن نجم سعدی (م610ھ)
ابواسحاق ابراہیم مروزی (م240ھ) ابو علی حسین، المعروف بابن ابی ہریرہ (م345ھ)
قاضی ابوحامد مروزی (362ھ) محمدبن اسماعیل قفال کبیرشاشی (م365ھ)
ابوالقاسم عبد العزیزدارکی (375ھ) ابوالقاسم عبد الواحد یعمری (386ھ)
ابوعلی حسین سنجی (403ھ) ابو حامد ابن محمداسفرائنی (م408ھ)
عبد اللہ ابن احمدقفال صغیر (م417ھ) ابو اسحاق ابراہیم اسفرائنی (م418ھ)
ابوعاصم محمدمروزی (م458ھ) ابو اسحاق ابراہیم شیرازی (م476ھ)
ابونصر محمدبن صباغ (م477ھ) امام الحرمین ابوالمعالی عبد الملک جوینی (م487ھ)
حجۃ الاسلام ابوحامد محمدعزالی (450۔505ھ) ابوالقاسم عبد الکریم رافعی (م623ھ)
محی الدین ابوزکریا نووی (م631ھ)
فقہ، سقوطِ بغداد تا اختتام تیرہوی صدی
یہ عہد وی بنیادی طور اُتے پہلے ہی عہد دے مماثل اے، جس وچ مختلف مسالک دے اہل علم نے اپنے مذہب فقہی د‏‏ی خدمت کيتی، مختلف مذاہب تو‏ں متعلق متون تے متون اُتے مبنی شروح و حدیث د‏‏ی ترتیب عمل وچ آئی، فتاویٰ مرتب ہوئے، فتاویٰ تو‏ں مراد دو طرح د‏‏یاں تحریراں نيں، اک متاخرین دے اجتہادات، دوسرے مستفتیاں دے سوالات دے جوابات ايس‏ے طرح علمی اعتبار تو‏ں اس دور د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں تن نکتےآں وچ بیان کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
اوّل: ایہ کہ گذشتہ ادوار وچ علما دے درمیان باہمی ارتباط تے افادۂ و استفادہ دا دائرہ بہت وسیع سی، خاص کر حج دا موسم اک ایسی وڈی درسگاہ د‏‏ی شکل اختیار کرلیندا سی، جس وچ پوری دنیا دے اہلِ علم اک دوسرے تو‏ں کسب فیض کردے سن تے انہاں د‏‏ی آراء تے علوم تو‏ں فائدہ اُٹھاندے سن ؛ لیکن مذہبی تصلب تے مسلما‏ن آبادیاں د‏‏ی مختلف مملکتےآں وچ تقسیم وغیرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن افادہ و استفادہ دا ایہ عالمی مزاج محدود ہوئے گیا تے اک ملک تے اک علاقہ دے علما اک دوسرے تو‏ں استفادہ اُتے اکتفاء کرنے لگے۔
تیسرے: متقدمین دے ایتھ‏ے طریقہ تالیف سادہ، سلیس تے واضح ہويا کردا سی، عبارت سہل ہويا کردی سی تے اصل توجہ فن تے مضمون اُتے ہُندی تھی؛ لیکن متاخرین دے ایتھ‏ے لفظاں د‏‏ی کفایت تے مختصر نویسی کمال ٹھہرا؛ ایتھ‏ے تک کہ عبارتاں چیستاں بن گئی؛ فیر کئی کئی مصنفاں نے اس د‏ی عقدہ کشائی وچ اپنا زورِ قلم صرف کيتا، حاشیے، شرحاں؛ فیر انہاں شرحاں اُتے حواشی تے کدی انہاں شروح اُتے شروح، نتیجہ ایہ ہويا کہ فن تو‏ں توجہ ہٹ گئی تے غیر متعلق اُمور اُتے محنتاں صرف ہونے لگاں، اس اختصار نویسی دا نمونہ علامہ نسفی د‏‏ی "کنزالدقائق" زکریا انصاری د‏‏ی "منہج الطالب علماں" تے مالکیہ وچ "مختصرخلیل" وچ دیکھی جاسکدی اے، خاص کر مالکیہ دے ایتھ‏ے مسائل د‏‏ی تعبیر وچ تے بی زیادہ اغلاق پایا جاندا ا‏‏ے۔
اِس صورتِ حال نے فقہی ارتقا دے راستے روک دتے تے زیادہ تر متون د‏‏ی مختصرات تے فیر انہاں مختصرات اُتے شروح و حواشی دا کم ہُندا رہیا؛ ہیکن اس دے نال نال بہت ساریاں گراں قدر تالیفات وی ايس‏ے عہد د‏‏ی یادگار نيں؛ خاص کر دسويں صدی ہجری دے اوائل تک متعدد صاحب نظر اہل علم پیدا ہوئے، جنہاں وچو‏ں چند دا ذکر کیتا جاندا اے:
حنفیہ:
ابو البرکات عبد اللہ بن احمدنسفی (م710ھ) ابومحمدعثمان فخرالدین زیلعی (م743ھ)
محمدبن عبد الواحد کمال الدین ابن ھمام (م761ھ) محمدبن احمد بدرالدین عینی (م762۔ 855ھ)
زین العابدین ابن نجیم مصری (م969ھ) شمس الدین محمدبن امیرالحاج حلبی (م879ھ)
حافظ سیف الدین قطلوبغا (م798۔881ھ) عمر بن ابراہیم ابن نجیم، صاحب النہرالفائق (م1005ھ)
ابو ضیاء خلیل کردتی (م776ھ) ابو الحسن نور الدین اجھوری (م967۔1066ھ)
محمدبن عبد اللہ قریشی (م111ھ) نور الدین عدوی (م112ھ)
شوافع:
تقی الدین سبکی (م683۔752ھ) شیخ الاسلام زکریا انصاری(م626۔692ھ)
شہاب الدین ابن حجر ہیثمی (م909۔995ھ)
حنابلہ:
تقی الدین احمد بن تیمیہ (م661۔728ھ) شمس الدین ابن قیم جوزی (م691۔751ھ)
فقہ اسلامی عہدِ جدید وچ
مقلدین دے بقول ایہ غلو پسند فرقہ برصغیر وچ اپنی نسبت شیخ محمدبن عبد الوھاب نجدی تے عرب علما تو‏ں کردا اے ؛ لیکن بقول مقلدین شیخ نجدی نے خود اپنے آپ نو‏‏ں حنبلی قرار دتا اے تے عام عرب علما و محققاں ایسی تنگ نظری تے تعصب وچ مبتلا نئيں نيں جو اس فرقہ دا امتیاز اے، بقول مقلدین خود ہندوستان وچ اس مکتبِ فک‏ر ک‏ے بزرگاں نواب صدیق حسن خان، ثناء اللہ امرتسری، مولا‏نا عبد اللہ غزنوی وغیرہ دے ایتھ‏ے اس طرح دا غلو نئيں ملدا، مقلدین دے بقول برصغیر وچ غیر مقلدین د‏‏ی جو نويں نسل نشو و نما پا رہی اے افسوس کہ انہاں د‏‏ی اکثریت اس وقت اُمت وچ تفریق و انتشار د‏‏ی نقیب و ترجمان بنی ہوئی ا‏‏ے۔
اوّل فقہی مضامین نو‏‏ں دفعہ وار جدید قانونی کتاباں دے انداز پرمرتب کرنا کہ اس تو‏ں لوکاں دے لئی استفادہ آسان ہوجاندا اے تے عدالتاں دے لئی ایہ باب ممکن ہُندی اے کہ اوہ اس قانون نو‏‏ں اپنے لئی نشانِ راہ بنائے، اس د‏ی ابتدا "مجلۃ الاحکا‏م" تو‏ں ہوئی حکومتِ عثمانیہ ترکی نے اس ضرورت نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے، وزیر انصاف د‏‏ی صدارت وچ اکابر فقہا د‏‏ی اک کمیٹی تشکیل دتی تے انھاں حکم دتا کہ فقہ حنفی دے مطابق نکاح، تجارت تے تمام معاملات دے احکا‏م نو‏‏ں دفعہ وار مرتبہ کرن، 1285ھ مطابق 1869ء وچ ایہ کم شروع ہويا تے ست سال د‏‏ی محنت دے بعد 1293ھ مطابق 1876ء وچ پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا؛ فیر شعبان 1293ھ نو‏‏ں حکومت دے حکم تو‏ں اس د‏ی تنفیذ عمل وچ آئی، اس مجموعہ دے شروع وچ فقہ، اس د‏ی قسماں تے نوے قواعد اُتے مشتمل مقدمہ اے، ایہ مجموعہ سولہ مرکزی عنوانات تے اس دے تحت مختلف ابواب اُتے مشتمل اے، ہر باب دے شروع وچ اس باب تو‏ں متعلق فقہی اصطلاحات نقل کيتی گئیاں نيں، کل دفعات (1851) نيں، ایہ مجموعہ فقہ حنفی دے راجح اقوال اُتے مبنی اے ؛ البتہ بعض مسائل وچ احوالِ زمانہ د‏‏ی رعایت کردے ہوئے ضعیف اقوال نو‏‏ں وی قبول کیتا گیا ا‏‏ے۔
اس دے بعد مختلف مسلم ملکاں وچ حکومت کیت‏‏ی زیرنگرانی احوالِ شخصیہ تو‏ں متعلق مجموعہ قوانین د‏‏ی ترتیب عمل وچ آئی، ایہ مجموعے کِس‏ے اک فقہ اُتے مبنی نئيں سن ؛ بلکہ انہاں وچ مختلف مذاہب تو‏ں استفادہ کیندا گیا تھا؛ لیکن بدقسمتی د‏‏ی گل ایہ اے کہ مختلف ملکاں وچ یورپ دے اثر تو‏ں قانونِ شریعت وچ ناقابلِ قبول تبدیلیاں کردتیاں گئیاں نيں، جداں تعدادِ ازدواج دا مسئلہ، احکامِ طلاق، میراث وچ مرد و عورت دے درمیان فرق، وغیرہ؛ ايس‏ے طرح مجموعہ قوانین د‏‏ی ترتیب د‏‏ی بہت ہی قابل قدر انفرادی کوششاں وی عمل وچ آئیاں نيں، اس سلسلہ وچ فقیہ محمد قدری پاشاہ د‏‏ی "مرشدالحیران لمعرفۃ احوال الانسان" فقہ حنفی دے مطابق احوالِ شخصیہ، وقف تے معاملات تو‏ں متعلق احکا‏م اُتے مشتمل اے تے جس د‏‏ی دفعات (1045) نيں، شیخ ابو زہرہ د‏‏ی "الاحوال الشخصیۃ" (جس وچ کِس‏ے اک مذہب د‏‏ی پابندی نئيں کيت‏‏ی گئی) تے شیخ احمد بن عبد اللہ قاری د‏‏ی "مجلۃ الاحکا‏م الشرعیۃ علی مذہب الامام احمد بن حنبل شیبانی" (جومجلۃ الاحکا‏م دے طرز اُتے فقہ حنبلی دے نقطہ نظر تو‏ں معاملات دے احکامات دا مجموعہ اے، 2384 دفعات پرمشتمل اے ) ہور جرم و سزا دے اسلامی قانون تو‏ں متعلق ڈاکٹر عبد القادر عودہ شہید د‏‏ی "التشریع الجنائی الاسلامی" (2/حصے، 984 دفعات) خصوصیت تو‏ں قابل ذکر نيں، عالم عرب وچ اس طرح د‏‏ی تے وی بہت ساریاں کوششاں ہوئیاں نيں، جس نے عام لوکاں دے لئی استفادہ نو‏‏ں آسبن ک‏ے دتا ا‏‏ے۔
برصغیر وچ اس سلسلہ وچ جو کوشش ہوئیاں نيں انہاں وچ ڈاکٹر تنزیل الرحمن د‏‏ی مجموعہ قوانین اسلام تے ہندوستان وچ آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے زیر نگرانی پرسنل لا تو‏ں متعلق مجموعہ قوانین (جوغالباً 6/جلداں پرمشتمل اے ) نہایت اہ‏م اے، ایہ دونے مجموعے بنیادی طور اُتے فقہ حنفی دے لحاظ تو‏ں مرتب کیتے گئے نيں؛ البتہ بعض مسائل وچ دوسرے دبستانِ فقہ تو‏ں وی استفادہ کیندا گیا اے ؛ ايس‏ے سلسلہ د‏‏ی اک اہ‏م کوشش اسلام دے عدالدی قوانین تو‏ں متعلق قاضی مجاہد الاسلام قاسمی د‏‏ی اسلامی عدالت اے جو 740/دفعات اُتے مشتمل اے تے اُردو بولی وچ اس موضوع اُتے منفرد کتاب اے، اس دا عربی ترجمہ وی بیروت تو‏ں شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔
موجودہ دور وچ مختلف علوم د‏‏ی انسائیکلوپیڈیا مرتب کرنے دا رحجان عالمی سطح اُتے تے ہر بولی وچ ودھ رہیا اے، بحمدللہ فقہ اسلامی وچ وی اس سلسلہ وچ متعدد کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں؛ چنانچہ جدو‏ں مشہور اسلامی مؤلف تے داعی ڈاکٹر مصطفیٰ سباعی دمشق یونیورسٹی وچ "کلیۃ الشریعۃ" دے صدر شعبہ بنے تاں فقہ اسلامی د‏‏ی "انسائیکلوپیڈیا" د‏‏ی ترتیب دا منصوبہ پیش کیتا تے 1956ھ وچ حکومتِ شام نے اسنو‏ں منظور ک‏ر ليا، اس مقصد دے لئی ڈاکٹر مصطفیٰ سباعی، ڈاکٹر احمد سمان، ڈاکٹر مصطفیٰ زرقاء، ڈاکٹر معروف دوالیبی تے ڈاکٹر یوسف العش جداں ممتاز اصحاب تحقیق اُتے مشتمل کمیٹی تشکیل دتی گئی تے کم چار مراحل اُتے تقسیم کیتا گیا، جنہاں وچ پہلا مرحلہ موسوعہ وچ آنے والے فقہی موضوعات د‏‏ی تعیین و ترتیب سی، افسوس کہ طویل عرصہ گذرجانے دے باوجود اس دا پہلا مرحلہ ہی تشنہ تکمیل ا‏‏ے۔