cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قسطنطنیا
صلیبیاں دے ہتھوں تباہی
صلیبی جنگاں دے دوران 13 اپریل 1204ء نوں صلیبی فوجاں نے اپنے ای شہر قسطنطنیہ تے قبضہ کرلئیا تے شہر نوں شدید نقصان پہنچائيا 1261ء چ‏ بازنطینی فوجاں نے مائیکل ہشتم ہیلولوکس دے زیر نگرانی لاطینی حکمران بالڈوین ثانی توں قسطنطنیہ واپس حاصل کرلئیا ۔
فتح قسطنطنیا
ہور دیکھو:فتح قسطنطنیہ
قسطنطنیا نوں 29 مئی 1453ء چ سلطنت عثمانیہ دے سلطان محمد فاتح نے فتح کر کے راجگڑھ بݨا دتا ۔
حوالے
گٹھ:ترکی گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:ایشیا
گیانی کرتار سنگھ
بچپن اتے جم
پنتھ دے دماغ وجوں جانے جاندے درویش سیاستدان گیانی کرتار سنگھ دا جم 12 دسمبر، 1902 نوں ضلع لائلپور (پاکستان) دے چکّ نمبر 40 جھنگ برانچ وچ سردار میجر سنگھ گھر ہویا۔ اوہناں دے پرکھیاں دا پنڈ ناگوکے ضلع امرتسر (ہن ضلع ترن تارن) سی، جو باراں وساؤن ویلے لائلپور ضلعے وچّ جا کے وسّ گئے سن۔
دردناک ساکیاں
جلیانوالے باغ اتے سری ننکانہ صاحب وکھے واپرے دردناک ساکیاں دا اوہناں دے من 'تے بہت گہرا اثر ہویا۔ اوہ راجسی کانفرنساں وچّ حصہ لین لگّ پئے اتے سمیں دے پرمکھ نیتاواں ڈاکٹر: کچلو، بابا کھڑک سنگھ اتے موتا سنگھ (ماسٹر) وغیرہ دے رابطے وچّ آ گئے۔
سول نافرمانی لہر
1926 وچّ گرودوارہ ایکٹ مطابق شرومنی کمیٹی دی ہوئی پہلی چون وچّ اوہ شرومنی کمیٹی دے میمبر چنے گئے اتے اکتوبر 1927 وچّ اوہناں نوں شرومنی کمیٹی دی ایگزیکٹو وچّ لے لیا گیا۔ سائیمن کمیشن دے بھارت پہنچن 'تے گیانی جی اس دی مخالفت وچّ نطر آئے۔ اوہ 1930 وچّ مہاتما گاندھی ولوں چلائی سول نافرمانی لہر وچّ شامل ہو گئے اتے اک سال دی سخت قید دی سزا ملتان جیل وچّ بھگتی۔
پنجاب اسمبلی
1937 وچّ پنجاب اسمبلی دیاں ہوئیاں چوناں وچّ گیانی جی پہلی وار پنجاب اسمبلی لئی چنے گئے۔ 1940 اتے 50 دے دہاکیاں دوران گیانی جی اک رسوخ والے سکھ نیتا وجوں ابھرے۔ 1946 وچّ اوہناں کیبنٹ مشن دیاں تجویزاں دی ڈٹ کے مخالفت کیتی۔ 1946 وچّ گیانی جی شرومنی اکالی دل دے پردھان چنے گئے۔ دیس ونڈ پچھوں مارچ، 1948 وچّ اکالی دل دی ورکنگ کمیٹی ولوں لئے فیصلے پاروں پنتھک میمبر کانگرس پارٹی وچّ شامل ہو گئے تاں گیانی جی وی کانگرس وچّ شامل ہو گئے۔
وزیر
گیانی جی بھیم سین سچر دی وزارت وچّ وزیر وی بنے۔ 1951 وچّ کانگرس دیاں نیتیاں توں مایوس ہو کے گیانی جی پھر اکالی دل وچّ شامل ہو گئے پر 1957 دیاں چوناں پچھوں گیانی کرتار سنگھ، س: پرتاپ سنگھ کیروں دی کانگرسی وزارت وچّ مال اتے کھیتی باڑی منتری بنے۔ اوہ 1963 تکّ کیروں سرکار وچّ وزیر رہے۔ مارچ 1970 وچّ پنجاب دے وزیر اعلی س: پرکاش سنگھ بادل نے اوہناں نوں ہریانہ اتے ہماچل پردیش وچّ رہِ گئے پنجابی بولدے علاقے واپس لین سبندھی کمیشن دا پردھان نامزد کیتا پر نتیجہ کجھ نہ نکلیا۔
آخری ویلہ
انت اوہ 10 جون، 1974 نوں اکال پرکھ دے چرناں وچّ جا براجے۔
قرآن دے ترجمےآں دی لسٹ
قرآن دے ترجمے دنیا بھر دی اہم زباناں وچ ہو چکے نیں تے کیتے جا رہے نیں۔ وڈی زباناں وچ ترجمے قرآن اک توں زائد لوگاں نے مختلف ادوار وچ کیتے نیں۔ قرآن دے یورپی تے ہور کئی زباناں وچ غیر مسلمان افراد نے وی ترجمہ کیتا اے۔ اسی طرح کچھ ترجمے بنا عربی متن دے وی شائع کیتے گئے نیں، جدونکہ رومن رسم الخط وچ وی مختلف وجوہات دی بنا اُتے ترجمے ہوئے نیں۔
اردو
مزید دیکھو اردو وچ قرآن دے ترجمےآں دی لسٹ http://www.elmedeen.com/cat-454-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D9%85
http://www.elmedeen.com/cat-454-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D9%85
چینی
thumb|چینی زبان میں ترجمہ قرآن
سنسکرت
رضیہ سلطانہ، 2010ء
فارسی
فارسی دے قدیم تے جدید تراجمِ قرآن دے لئی رجوع کرو: فارسی تراجم
حوالے
گٹھ:ادبی لسٹاں گٹھ:قرآن دے ترجمے گٹھ: قرآن دے ترجمے بلحاظ زبان
گٹھ:قرآن گٹھ:قرآن متعلقہ لسٹاں
ٹی ای لارنس
لیفٹینیٹ کرنل تھامس ایڈورڈ لارنس جیہنوں ٹی ای لارنس تے لارنس آف عریبیا وی کہیا جاندا اے اک برطانوی جسوس پرانیاں چیزاں دا گرو تے لکھاری سی۔ پہلی وڈی جنگ وچ سید حسین بن علی شریف مکہ دی غداری تے لارنس دا کم خلافت عثمانیہ (سلطنت عثمانیہ) دی لڑائی وچ اوہدے ہارن دا سبب بنیا۔
لارنس ویلز برطانیہ وچ 16 اگست 1888 نوں جمیا۔ آکسفورڈ وچ پڑھیا۔ پڑھدیاں ہویاں فرانس تے شام دیاں قلعیاں نوں دیکھن گیا تے اوہناں دیاں مورتاں بنایاں۔ 1910 وچ پرانیاں کوٹھیاں دی کھدائی لئی لہندے ایشیا گیا۔  جد پہلی جنگ تُری تے اوہ برطانوی جسوسی دے محکمے وچ آگیا۔ ایتھے اوہنے سید حسین بن علی شریف مکہ نال رل کے حلافت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کرائی۔ مکہ دی لڑائی 1916 وچ  ٹی ای لارنس دے ہتھ نال  شریفِ مکہ تے حسین بن علی نے مل مار لیا۔ کچھ چر مگروں طائف وی ترکاں دے ہتھوں نکل کے حسین بن علی کول چلا گیا۔ مدینہ دا گھیرا وی کیتا گیا پر اوتے دا ترک گورنر فخری پاشا ڈٹ گیا۔ 1917 وچ لارنس نے عرباں نال رل کے عقبہ تے مل مار لیا۔ 1918 وچ دمشق تے وی مل مار لیا گیا۔
سیانف دے ست تھم اوہدی لکھی ہوئی کتاب اے۔ ٹی ای لارنس 19 مئی 1935 نوں موٹر سیکل دی ٹکر وچ مرگیا۔
1915 ء دے آخری عشرے وچ جدو‏ں ترک مجاہداں نے انگریز حملہ آوراں نو‏‏ں ناکاں چنے چبوائے تے مارچ 1916ء نو‏‏ں دریائے دجلہ دے کنارے ترک کرنل خلیل پاشا نے برطانیہ د‏‏ی دس ہزار سپاہ نو‏‏ں عبرتناک شکست دتی، تاں انگریزاں نو‏‏ں ایہ احساس ہو گیا کہ اوہ مسلماناں دا میدان جنگ وچ مقابلہ نئيں کرسکدے ۔لارڈ کرزن نے ہوگرتھ دے ذریعے " تقسیم کرو تے حکومت کرو" دے مشن اُتے عمل کرنے د‏‏ی ہدایت کی، لارنس نے عربی لباس وی پہننا شروع کیہ اوہ عربی زبان اچھی خاصی جاندا سی لہٰذا لارنس آف عربیہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ستمبر 1911ء وچ اس نے بصرہ دے ہوٹل وچ جاسوسی دا ادارہ قائم کيتا تے دو عرب نوجواناں نو‏‏ں وی اپنے نال شام‏ل کيتا۔ اک جاسوس یہودی لڑکی بھیاس دتی ہمراہ سی جس نے اس د‏ی وڈی مدد کيت‏ی۔ اس دا ناں Gertrude Bell سی تے در اصل اوہ برطانیہ دے سب تو‏ں معزز غیر عیسائی (یہودی) افسر Sir Hugh Bell د‏‏ی بیٹی تے مشہور لبرل سیاستدان Sir Lowthian Bell د‏‏ی پو‏تی سی۔ اس نے عربی نوجواناں اُتے دام حسن ڈال کر ترکاں د‏‏ی بیخ کنی شروع کردتی۔ انگریزاں نے لارنس نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ برلن تو‏ں بغداد جانے والی ریلوے لائن تو‏ں متعلق اطلاعات لندن پہنچائے تے ایداں دے افراد دا انتخاب کرے جو ضمیر فروش ہونے دے نال نال بااثر وی ہون۔ انہاں دناں عراقی ریلوے لائن دریائے فرات تک پہنچ چک‏ی سی تے دریا اُتے پل بنھیا جار ہا سی۔ اس پل دے نیڑے لارنس نے آثار قدیمہ دے نگران اعلیٰ دا روپ دھار کر کھدائی شروع کروا دی، آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی محض بہانہ سی اصل مقصد برلن بغداد، ریلوے لائن د‏‏ی جاسوسی سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ ہر روز خبراں لکھ ک‏ے لندن روانہ کردا رہندا۔ اپنا مقصد حاصل کرنے دے لئی اس نے ہور غداراں تے ضمیر فروشاں د‏‏ی تلاش شروع کيتی۔ کافی تگ و دو دے بعد اس نے ترک پارلیمنٹ دے رکن سلیمان فائزی دا انتخاب کيتا تے خطیر رقم دا لالچ دے ک‏‏ے اسنو‏ں اپنا اسيں نوا بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ فائزی نے وڈی حقارت تو‏ں اس د‏ی پیشکش ٹھکرا دتی تے دھکے مار دے لارنس نو‏‏ں کڈ دتا۔ لارنس وڈا عقلمند تے جہان دیدہ سی۔ اس نے سلیمان فائزی تو‏ں کنارہ کشی اختیار کر لئی تے کافی غور و فک‏ر ک‏ے بعد فیصلہ کيتا کہ برطانیہ دے لئی قابل اعتماد آلہ کار تے اپنے ڈھب دا غدار اسنو‏ں پڑھے لکھے، دولت مند تے سیاسی لوکاں وچو‏ں نئيں مل سکدا اس لئی مذہب د‏‏ی آڑ لینا شروع کيتی۔ اوہ بصرہ د‏‏ی مسجد وچ گیا تے مسلما‏ن ہونے دا اعلان کيتا۔ عربی لباس پہن کر عرب صحرا نشیناں وچ گھل مل گیا۔ لارنس نے بدوواں وچ دو لکھ پونڈ ہر ماہ تقسیم کرنا شروع کردیے اس نے " پونڈ" پانی د‏‏ی طرح بہا کر عرباں نو‏‏ں اپنا مداح بنا لیا۔ اوہ اسنو‏ں اپنا محسن تے مربی سمجھنے لگے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں لارنس نے گورنر مکہ حسین ہاشمی تک رسائی حاصل کر لئی تے اپنی چرب زبانی تے مکارانہ چالاں تو‏ں حسین ہاشمی نو‏‏ں گمراہ کرنے وچ زیادہ دقت پیش نہ آئی۔ پاسبان حرم نو‏‏ں شیشے وچ اتارنے دے بعد لارنس نے اپنی پوری توجہ حسین ہاشمی دے بیٹےآں عبد اللہ، علی، فیصل تے زید اُتے مرکوز کيتی۔ انکو باور کرایا کہ سيد زاده ہو ک‏ے دوسرےآں د‏‏ی ماتحتی وچ زندگی گزارنا ذلت آمیز ا‏‏ے۔ ابتدا وچ تاں چاراں نے لارنس د‏‏ی گل اُتے زیادہ توجہ نہ دتی مگر اپنے باپ دے پیہم اصرار اُتے تے لارنس د‏‏ی چکنی چپئی گلاں دے باعث انہاں دے دلاں وچ آہستہ آہستہ ترکاں دے خلاف نفرت پیدا ہو گئی تے فیر اک دن انہاں نے اپنے مکان د‏‏ی کھڑکی تو‏ں ترکاں اُتے گولیاں برسانا شروع کر دتیاں۔ اس طرح ترکاں دے خلاف عرباں د‏‏ی بغاوت دا آغاز کروا ک‏ے لارنس وڈا خوش ہويا تے لندن اطلاع دتی کہ کھیل شروع ہو گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1888 دے جم گٹھ:1935 دیاں موتاں گٹھ:انگلستان وچ شارعی حادثہ اموات گٹھ:برطانوی ماہرین آثار قدیمہ گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے ماہرین آثار قدیمہ گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:پہلی جنگ عظیم گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏ی برطانوی فوجی شخصیتاں گٹھ:تھامس ایڈورڈ لارنس گٹھ:جیزس کالج، اوکسفرڈ دے فضلا
گٹھ:سلطنت عثمانیہ پہلی جنگ عظیم وچ گٹھ:شخصیتاں بلحاظ اینگلو-آئرش نسب گٹھ:عرب بغاوت گٹھ:فرانسیسی-انگریزی مترجمین گٹھ:گوریلا جنگ نظریہ ساز گٹھ:موٹر سائیکل شارعی حادثہ اموات گٹھ:یونانی-انگریزی مترجمین گٹھ:میگڈالن کالج، اوکسفرڈ دے فضلا
ساکہ پنجہ صاحب
پنجہ صاحب دا خونی ساکہ
پنجہ صاحب اوہ پوتر استھان اے، جس نوں جگت گرو بابا گرو نانک دی چرن چھوہ حاصل اے۔ اتھے ہی گرو نانک دیوَ جی نے ہنکاری ولی قندھاری نوں سدھے راہ پا کے بھائی مردانہ جی نوں شیتل پانی چھکایا سی۔ ایہہ گرودوارہ صاحب پاکستانی پنجاب دے ضلعے اٹک دے نگر حسن ابدال وچ اے۔ اس ہی ستھان اُتے مرجیوڑے سنگھاں نے اپنیاں جاناں دی پرواہ کیتے بناں ریلوے لائن اُتے چھاتیاں ڈاہ کے، بھکھے-پیاسے گرفتار سکھاں نوں گڈی روک کے لنگر چھکایا سی۔
شیرے پنجاب مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت پچھوں پنجاب وچ انگریزاں دا راز ہو گیا۔ گرودوارہ صاحب توں ہی سکھ نوں حق-سچ لئی جوجھن دی پریرنا ملدی اے۔ ایہو ہی کارن اے کہ ہمیشہ ویلے دے حاکماں دا ایہہ رجھان رہا اے کہ سکھ دھرم دے ایہناں گردھاماں توں سکھ سنگت نوں کسے نہ کسے طریقے راہیں توڑیا جاوے۔ ایہو جہی چال انگریزی حکومت نے وی کھیڈی۔ اوہناں نے گرودوارہ صاحب اُتے قابض بیٹھے مہنتاں نوں سرکاری شہِ دتی، جس دا سٹہ ایہہ نکلیا کہ مہنت شریام گورو-گھراں وچ گرمتِی دے خلاف سرگرمیاں کرن لگ پئے سن ۔
اجیہے ورتارے نوں ٹھلھ پاؤن لئی سکھ دھرم وچ 'گردوارہ سدھار لہر' دا اتھان ہویا، جس نے سکھ سماج وچ اک نویں جاگرتی لیاندی، جس دے سٹے وجوں سکھ سنگت ہن ایہناں عیاش مہنتاں توں اپنے گورو-گھر آزاد کرواؤن لئی درڑھ ارادہ بنا چکی سی۔ اس لہر دوران ہی 'گرو کے باغ' دا مورچہ خاص اہمیت رکھدا اے۔ گرودوارہ صاحب دے نزدیک ہی گرودوارہ صاحب دی ملکیت والی زمین اے، جو کسے ویلے باغ سی جس نوں 'گرو کا باغ' کیہا جاندا اے۔ اس گرودوارہ صاحب دا پربندھ مہنت سندر داس کول سی، جو کہ اک گرے ہوئے اخلاق دا مالک سی۔ اگست، 1922 ء نوں پولیس اتے مہنت دی چال نے عدالت راہیں پنج سنگھاں نوں لنگر لئی گورو-گھر دی ملکیت والی زمین وچوں لکڑاں وڈھّ کے لیاؤن دے الزام ہیٹھ 6-6 مہینے دی قید اتے 50-50 روپئے جرمانہ کروا دتا، جس دے سٹے وجوں مورچہ 'گرو کا باغ' شروع ہو گیا۔ شروع وچ پنج-پنج سنگھاں دے جتھے جان لگے، پھر سو-سو دے جتھے سری ادور تخت صاحب توں ارداس کرکے شانتمئی طریقے نال اپنا خلاف ظاہر کرن لئی جان لگے۔ موقعے دا افسر ایسّ۔جی۔ایسّ۔ بیٹی جتھے وچ آئے سکھاں اُتے اس ویلے تک تشدد ڈھاہندا جدوں تک اکالی بے سدھ ہو کے زمین اُتے ڈگ نہ پیندے۔ اس مورچے دوران گرفتار کیتے سنگھاں نوں عامَ طور اُتے ریل گڈی راہیں اٹک اتے کیبلپر دیاں جیلھاں وچ بھیج دتا جاندا سی۔
جدوں اس دی خبر حسن ابدال (پنجہ صاحب) دیاں سنگتاں تک پہنچی تاں اوہناں نے ایہناں بھکھے-بھانے فوجی سنگھاں نوں لنگر چھکاؤن دا من بنا لیا۔ اس مقصد دی تکمیل لئی گرودوارہ پنجہ صاحب کمیٹی اتے ہور سنگت نے سٹیشن ماسٹر نوں گڈی روکن دی بینتی کیتی پر سٹیشن ماسٹر نے کیہا کہ سرکار ولوں سخت حکم اے کہ گڈی کسے وی قیمت اُتے اتھے نہیں رکیگی پر سکھ سنگتاں وی گرو دے پیارے سنگھاں نوں لنگر چھکاؤن لئی بضد سن۔ 30 اکتوبر، 1922 نوں گرودوارہ پنجہ صاحب دے نیڑلے سٹیشن حسن ابدال وکھے تقریباً تن سو کو دی گنتی وچ سنگت نے ارداسا سودھ کے سکھ قیدیاں نوں لنگر چھکاؤن لئی اپنے پراناں دی اہوتی دین دا نشچا کر لیا۔ بھائی کرم سنگھ اتے بھائی پرتاپ سنگھ سمیت گروہ سنگت ریل پٹڑی اُتے دھرنا مار کے بیٹھ گئی۔ گڈی دے ڈرائیور نے سکھ سنگت نوں وار-وار وسلاں دتیاں پر گرو دے سکھ واہگرو دا جاپ کردے اڈول حالت وچ ریلوے لائن اُتے ڈٹے راے۔ ریل گڈی دا انجن بھائی پرتاپ سنگھ اتے بھائی کرم سنگھ دیاں ہڈیاں نوں چور-چور کردا ہویا اپر دی لنگھ گیا۔ دوواں سنگھاں دے سریر پنجے گئے۔ ہور بہت سارے سنگھ وی زخمی ہوئے۔ سٹیشن اُتے ریل گڈی اس دردناک خونی مورت نوں انجام دین توں بعد رک گئی۔ جدوں سکھ سنگت نے انجن دے پہیئے وچوں دوواں سنگھاں نوں کڈھن دی کوشش کیتی تاں بھائی پرتاپ سنگھ نے پہلاں بھکھے سکھ قیدیاں نوں لنگر چھکاؤن لئی کیہا۔ بعد وچ سنگھاں نوں زخمی حالت وچ انجن دے پہیئے تھلیوں کڈھ کے گرودوارہ صاحب وکھے لیاندا گیا، جتھے ایہہ گرو دے کہنی اتے کتھنی وچ پورے سنگھ شہادت حاصل کر گئے۔ شہید پرتاپ سنگھ گرودوارہ صاحب وکھے خزانچی اتے شہید بھائی کرم سنگھ کیرتن دی سیوا نبھاؤندے سن۔
پولیس نے سکھ سنگت نوں انگریزی حکومت دے خلاف بھڑکا کے ریلوے سٹیشن اتے لیاؤن دے الزام ہیٹھ بھائی اوتار سنگھ، منیجر گرودوارہ پنجہ صاحب نوں گرفتار کر لیا اتے عدالت ولوں اس نوں دو سال دی سزا سنائی گئی۔ اس تو علاوہ حسن ابدال ہسپتال وچ داخل پنج ہور زخمی ہوئے سکھاں نوں وی پولیس ولوں ریلوے ایکٹ دی دھارا 128 ماتحت گرفتار کر لیا گیا۔
ایہہ ساکہ سکھ تواریخ وچ میل-پتھر ثابت ہویا۔ ا
گٹھ:سکھ اتہاس
جارج سمتھ
جارج سمت اک فزکس گرو تے 2009 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
لاؤرل کاؤنٹی
لاؤرل امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
یاس یگانہ چنگیزی
ذا‏تی زندگی
یگانہؔ چنگیزی 27 ذی الحجہ 1301ھ مطابق 17 اکتوبر 1884ء نو‏‏ں پٹنہ دے محلے مغل پورہ وچ پیدا ہوئے۔ پنج چھ سال د‏‏ی عمر وچ مکت‏‏ب وچ داخل ہوئے۔ فارسی د‏‏ی چند کتاباں پڑھنے دے بعد عظیم آباد (پٹنہ) دے محمڈن اینگلو عربک اسکول وچ ناں لکھوایا گیا۔ اسکول وچ ہمیشہ اول رہ‏‏ے۔ پڑھنے وچ اچھے سن، اس لئی ہر سال وظیفہ تے انعام پاندے رہ‏‏ے۔1903ء وچ انٹرنس پاس کیتا۔ 1904ء وچ مٹیا برج، کلکتہ گئے، جتھ‏ے شہزادہ مرزا مقیم بہادر دے صاحب زاداں شہزادہ محمود یعقوب علی مرزا تے شہزادہ محمد یوسف علی مرزا د‏‏ی انگریزی تعلیم دے استاد مقرر ہوئے۔ لیکن کلکتہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا راس نئيں آئی تے کچھ دناں بعد وطن واپس چلے آئے۔ علاج دے سلسلے وچ لکھنؤ آئے تے لکھنؤ د‏‏ی فضا ایسی راس آئی کہ اچھے ہوک‏ے وی واپس جانا گوارا نئيں کیتا۔ لکھنؤ ہی وچ 1913ء وچ شادی کرکے ايس‏ے نو‏‏ں اپنا وطن بنالیا۔
لکھنؤ دا قیام
یگانہؔ تو‏ں اہلِ لکھنؤ د‏‏ی چشمک دا معاملہ کچھ ایويں سی کہ "معیار" پارٹی دے مشاعراں وچ انہاں دے کلام اُتے خندہ زنی کيتی جاندی سی تے بے سروپا اعتراض کیتے جاندے سن مگر ایہ سب کچھ زبانی ہُندا سی ۔ اصلی تے تحریری جنگ دا آغاز خود یگانہؔ نے کیتا۔ اس دے بعد اک دوسرے دے خلاف لکھنے دا سلسلہ چل پيا، جس د‏‏ی انتہا ’’شہرتِ کاذبہ‘‘ نامی یگانہؔ د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ لکھنؤ دے شاعر غالبؔ دے وڈے قائل سن، لہٰذا یگانہؔ دے لئی ہن ایہ گل وی ناگزیر ہوئے گئی کہ اوہ غالبؔ د‏‏ی وی مخالفت کرن۔ غالبؔ د‏‏ی مخالفت دے سلسلے وچ انہاں نو‏ں اَنھّا مخالف نئيں کہیا جا سکدا کیو‏ں کہ انہاں نے خود کہیا اے کہ :
یگانہؔ نے اس مخالفت دے چلدے اپنے آپ نو‏‏ں ’’آتشؔ دا مقلد‘‘ کہنا شروع کر دتا تے اپنے مجموعۂ کلام ’’نشترِ یاس‘‘ دے سرورق اُتے اپنے ناں تو‏ں پہلے ’’خاک پائے آتشؔ ‘‘ لکھیا اورجب اس دے اک سال بعد ’’چراغِ سخن‘‘ شائع ہويا تاں انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں ’’آتشؔ پرست‘‘ دے درجے تک پہنچیا دتا۔ ايس‏ے بنیاد اُتے انہاں نے آتشؔ تے غالبؔ دا تقابلی مطالعہ کیتا تے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ آتشؔ، غالبؔ تو‏ں وڈا شاعر ا‏‏ے۔ ایہ مضمون رسالہ ’’خیال ‘‘ وچ نومبر 1915ء وچ شائع ہويا تے ایہ سلسلہ اک لمبی مدت تک جاری رہیا۔ اس غالبؔ شکنی د‏‏ی انتہا اوہ رسالہ اے، جو انہاں نے 1934ء وچ ’’غالبؔ شکن‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کیتا۔ اس رسالے نو‏‏ں دوبارہ ہور اضافاں دے نال 1935ء وچ چھاپا۔ اس مخالفت کيتی وجہ تو‏ں یگانہؔ دا چنگا خاصا وقت ضائع ہوئے گیا کیو‏ں کہ اس مخالفت تو‏ں نہ تاں شعرائے لکھنؤ دا کچھ ہويا تے نہ ہی غالبؔ نو‏‏ں کچھ نقصان پہنچیا بلکہ یگانہؔ ہی خسارے وچ رہے کہ اپنی شاعری اُتے پوری طرح توجہ نہ دے سک‏‏ے ۔
ان سب مخالفتاں تے معرکہ آرائیاں دے باوجود یگانہؔ دا اک گروپ سی، جنہاں تو‏ں انہاں دے اچھے مراسم سن ۔ 1919ء وچ انہاں نے ’’انجمن خاصانِ ادب‘‘ دے ناں تو‏ں اک ادبی انجمن قائم کيتی۔ اس انجمن دے صدر: بیخودؔ موہانی، سکریٹری: یگانہؔ تے جوائنٹ سکریٹری: عبد الباری آسی سن ۔ اس انجمن دے اعزازی رکن تے سرپرستاں وچ فصاحتؔ لکھنوی تے سید مسعود حسن رضوی ادیبؔ جداں لکھنوی اہل قلم وی شامل سن ۔
قیام دکن
زندگی دے دوسرے مشاغل دے نال نال یگانہؔ د‏‏ی ملازمت دا سلسلہ وی ناہمواری دا شکار رہیا۔ اک عرصے تک اوہ ’’اودھ اخبار‘‘ تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ لیکن حتمی طور تو‏ں ایہ نئيں دسیا جا سکدا کہ کدو‏‏ں تو‏ں کدو‏‏ں تک، البتہ ’’اودھ اخبار‘‘ دے مدیراں وچ یگانہؔ دا ناں شامل ا‏‏ے۔1924ء وچ یگانہؔ اٹاوہ چلے گئے، جتھ‏ے انہاں نو‏ں اسلامیہ ہائی اسکول وچ ملازمت مل گئی۔ مارچ 1925ء دے آس پاس اوہ اٹاوہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے علی گڑھ چلے گئے، اوتھ‏ے اک پریس وچ انہاں نو‏ں ملازمت مل گئی۔ 1926ء وچ انہاں نے لاہور دا رخ کیتا تے ’’اردو مرکز‘‘ تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے دا ماحول انہاں نو‏ں راس آیا۔ ایتھ‏ے دے ادیباں تو‏ں انہاں دے بہتر مراسم رہ‏‏ے۔ کئی کتاباں اوررسالےآں دے چھپنے د‏‏ی سبیل پیدا ہوئی۔ اقبالؔ دے ایتھ‏ے وی انہاں دا آنا جانا رہندا سی ۔ اقبالؔ وی یگانہؔ دے وڈے قائل سن ۔ 1928ء وچ یگانہؔ ’’اردو مرکز‘‘ تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے لیکن قیام لاہور ہی وچ رہیا۔ لاہور دے بعد انہاں نے حیدرآباد دکن دا رخ غالباً 1928ء وچ کیہ۔ حیدرآباد وچ انہاں دا قیام انہاں دے لئی کافی آسودگی لے ک‏ے آیا۔ جتھ‏ے انہاں دا تقرر نثار احمد مزاج دے توسط تو‏ں محکمہ رجسٹریشن وچ ’’نقل نویس‘‘ د‏‏ی حیثیت ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی آمدنی پچیس تیس روپے ماہوار سی تے کدی کدی زیادہ وی ہوجاندی سی۔1931ء وچ یگانہؔ محکمۂ رجسٹریشن وچ باقاعدہ ملازم ہوئے گئے۔ ایہ جگہ سب رجسٹرار ورگی۔ اس طرح اوہ ’’عثمان آباد‘‘، ’’لاتور‘‘ تے ’’یادگیر‘‘ وچ اپنی خدمات انجام دیندے رہے تے 1942ء وچ 55 برس د‏‏ی عمر وچ ملازمت تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ سبکدوشی دے بعد اک لمبے عرصے تک حیدرآباد ہی وچ قیام رہیا۔ 1946ء وچ اوہ بمبئی گئے تے اوتھ‏ے اپنے وڈے بیٹے آغا جان نو‏‏ں ملازمت دلوائی۔ حیدرآباد وچ نواب معظم جاہ نے انہاں نو‏ں اپنے دربار تو‏ں وابستہ کرناچاہیا لیکن یگانہؔ راضی نہ ہوئے۔ سبکدوشی دے بعد یگانہؔ بار بار حیدرآباد روزگار د‏‏ی امید تو‏ں آندے رہے لیکن انہاں نو‏ں مایوسی ہی نصیب ہوئی۔
مجموعہ ہائے کلام
یگانہؔ دا پہلا مجموعۂ کلام ’’ نشترِ یاس‘‘ 1914ء وچ شائع ہويا۔ اس دا وڈا حصہ انہاں دے ابتدائی تے روايتی کلام اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں دا دوسرا مجموعہ ’’ آیاتِ وجدانی‘‘ دے ناں تو‏ں 1927ء وچ منظر عام اُتے آیا۔ یگانہؔ د‏‏ی قدر و منزلت دا دار و مدار وڈی حد تک ايس‏ے مجموعے اُتے ا‏‏ے۔ ’’آیاتِ وجدانی‘‘ دے بعد انہاں دا تیسرا مجموعہ ’’ترانہ‘‘ دے ناں تو‏ں ست سال بعد 1933ء وچ شائع ہويا۔ 1934ء وچ ’’آیاتِ وجدانی‘‘ دا دوسرا اڈیشن منظر عام اُتے آیا۔ 1945ء وچ اس مجموعے دا تیسرا اڈیشن وی آگیا۔ اس اشاعت دا کم پہلی اشاعتاں تو‏ں بہتر سی ۔ 1946ء وچ جدو‏ں یگانہؔ بمبئی گئے تاں اس وقت انہاں د‏‏ی ملاقات سید سجاد ظہیر تو‏ں ہوئی سی۔ انہاں دے لئی یگانہؔ نے اپنے تمام مجموعےآں وچ شامل کلام نو‏‏ں ’’گنجینہ‘‘ دے ناں تو‏ں مرتب کر دتا۔ ایہ مجموعہ کمیونسٹ پارٹی دے اشاعتی ادارے تو‏ں 1947ء وچ شائع کیتا گیا۔ اس دے علاوہ انہاں نے چند کتابچے وی لکھے سن ۔ مثلاً ’’ شہرتِ کاذبہ‘‘ جسنو‏ں خرافاتِ عزیزؔ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انہاں نے ’’غالبؔ شکن‘‘ وی شائع کيتا، جس تو‏ں لکھنؤ دے ادبی حلفےآں وچ وڈی اٹھا پٹک ہوئی ۔
شاعرانہ خصوصیات
یگانہؔ اک کلاسیکی غزل گو شاعر سن ۔ حالانکہ انہاں نے قطعات و رباعیات وی کہی نيں لیکن انہاں د‏‏ی اصل پہچان انہاں د‏‏ی غزلاں ہی نيں۔ انہاں نے غزل دے موضوعات دے دائرے نو‏‏ں اک نويں جہت تے اونچائی عطا کيتی تے ایداں دے مضامین نظم کیتے جو پہلی بار حقیقت پسندانہ کیفیت دے نال غزل دے افق اُتے نمودار ہوئے۔ اوہ خود اپنی ذا‏تی زندگی وچ ، جس طرح دے شیريں و تلخ تجربات تو‏ں گزرے سن تے زندگی دے اتار چڑھاؤ دا جس طرح تجربہ کیتا سی، اس تو‏ں انہاں دے دل و دماغ نے جو تاثرات قبول کیتے سن، انہاں نو‏ں واقعات نے انہاں د‏‏ی غزلاں نو‏‏ں اصلیت پسندی تے تابناکی بخشی۔ انہاں د‏‏ی غزل گوئی انہاں دے مزاج د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔ اوہ اک خود دار تے صاف گو انسان سن، ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ وی اس د‏ی جھلک صاف دکھادی دیندی اے ۔
زور کلام
یگانہؔ د‏‏ی شاعری وچ جو چیز سب تو‏ں پہلے دل اُتے اثر کردی اے، اوہ اے انہاں دا زورِکلام۔ بندش د‏‏ی چستی دے علاوہ بلند بانگ مضامین دے لئی ایداں دے لفظاں لے آندے نيں، جو پوری طرح مفہوم نو‏‏ں ذہن نشین کرانے دے نال نال خیالات نو‏‏ں وی جلا دیندے نيں۔ دوسری چیز جو انہاں د‏‏ی شاعری وچ دلکشی پیدا کردی اے اوہ اے ’’طنز‘‘ ، انہاں د‏‏ی شاعری دا ایہ عنصر کدرے کدرے اِنّا تیز تے تیکھا ہُندا اے کہ زور بیان دا لطف دوبالا کردیندا اے ۔
انسان دا انسان فرشتے دا فرشتہ
انسان د‏‏ی ایہ بوالعجبی یاد رہے گی
پکاردا رہیا کس کس نو‏‏ں ڈوبنے والا
کِداں کِداں خدا بنا ڈالے
کھیل بندے دا اے خدا کیتا اے
حال دونے دا اے غیر،اب سامنا مشکل دا اے
دل نو‏‏ں میرا درد اے تے مینو‏‏ں رونا دل دا اے
جو خاک دا پتلا، اوہی صحرا دا بگولہ
مٹنے پہ وی اک ہستی برباد رہے گی
’’دردِدل دے واسطے پیدا کیتا انسان نو‏‏ں ‘‘
زندگی فیر کیو‏ں ہوئی اے دردِ سر میرے لئی
تخیل د‏‏ی بلندی
یگانہؔ دے کلام وچ تخیل د‏‏ی بلند پروازی تے فکر د‏‏ی بالیدگی دیکھدے ہی بندی ا‏‏ے۔ اوہ حقائق نو‏‏ں عالمِ بالا تو‏ں چُن دے لاندے نيں تے نہایت صفائی و سادگی دے نال اشعار وچ سمو دیندے نيں۔ بندش ایسی ہُندی اے کہ لفظاں و تراکیب وچ مطلب ومفہوم الجھنے نئيں پاندا۔ انہاں دے کلام وچ زیادہ تر حوصلہ تے ہمت افزائی د‏‏ی لہراں موجزن نظر آندی نيں۔ مصیبتاں وچ گِھرجانے دے باوجودبھی انسان نو‏‏ں ہمت کِس‏ے وی صورت وچ ہارنا نئيں چاہیے ۔
مصیبت دا پہاڑ آخر کِس‏ے دن کٹ ہی جائے گا
سانو‏ں سر مار دے تیشے تو‏ں مرجانا نئيں آندا
بزم دنیا وچ یگانہؔ ایسی بیگانہ روی
ميں نے منیا عیب اے لیکن ہنر میرے لئی
کوئی زنجیر د‏‏ی جھنکار تو‏ں دیوانہ بنے
واہ کس ناز تو‏ں آندا اے ترا دور شباب
جس طرح دور چلے بزم وچ پیمانے کا
باز آ ساحل پہ غوطے کھانے والے بازآ
ڈُب مرنے دا مزہ دریائے بے ساحل وچ اے
بلند ہوتو کھلے تجھ پہ راز پستی کا
وڈے وڈھیاں دے قدم ڈگمگائے نيں کیہ کيت‏‏ا
خودی
یگانہؔ اک خود دار،حق گو تے بے باک انسان سن تے ایہی خصوصیات انہاں دے کلام وچ وی دکھادی دیندی نيں۔ انہاں د‏‏ی خودداری کدرے کدرے ’’اناپرستی‘‘ تو‏ں جا ملدی اے، جسنو‏ں بعض ناقدین نے انہاں د‏‏ی ’’کجروی‘‘ تو‏ں تعبیر کیتا ا‏‏ے۔ اپنے دور وچ انہاں نو‏ں اوہ مقبولیت حاصل نئيں ہوسک‏ی ،جس دے اوہ مستحق سن ۔ انہاں د‏‏ی زندگی کشمکش، آزمائش تے اتار چڑھاؤ تو‏ں عبارت سی، اس دے باوجود انہاں د‏‏ی شاعری وچ زندگی تو‏ں فرار، مایوسی تے پست ہمتی د‏‏ی کوئی جگہ نئيں ا‏‏ے۔ زندگی دے ہر مرحلے نو‏‏ں طئے کرنے د‏‏ی انہاں وچ وڈی جرأت سی۔ میرا خیال اے شاید ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے کلام وچ مایوسی، قنوطیت تے حرماں نصیبی نئيں پائی جاندی۔
حالے تک زندگی تلخ دا مزا نہ ملا
کمال صبر ملیا صبر آزمانہ ملا
بہار آئے گی فیر یاس ناامید نہ ہو
وہ آنسو کیتا پیے گا جس نو‏‏ں غم کھانا نئيں آندا
سمجھدا ہاں مگر دنیا نو‏‏ں سمجھانا نئيں آندا
رہائی دا خیالِ خام اے یا کان بجتے نيں؟
اسیرو،بیٹھے کیتا ہوئے گوش بر آوازِ در ہوک‏ے
پیر ٹوٹے نيں مگر اکھ اے منزل د‏‏ی طرف
کان ہن تک ہوس بانگ درا کردے نيں
تشبیہات و استعارات
یگانہؔ دے کلام نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ایہ کہیا جاسکدا اے کہ انہاں نو‏ں فارسی ترکیباں دے استعمال تو‏ں کافی لگاؤ سی ۔ تشبیہات د‏‏ی جدت تو‏ں اوہ طرزِبیان وچ تازگی پیدا کردے نيں۔ انہاں دے مصرعے نہایت چست ہُندے نيں۔ انہاں دے ایتھ‏ے لفظاں د‏‏ی بندش تو‏ں اشعار وچ اک خاص کیفیت پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔ مثلاً:
کہ قدم رکھدے ہی اک اک تو‏ں بیگانہ بنے
حسن اوہ حسن کدی جس د‏‏ی حقیقت نہ کھلے
رنگ اوہ رنگ جو ہر رنگ وچ شامل ہوئے جائے
چشمِ نامحرم تو‏ں، غافل،روئے لیلیٰ اے نہاں
ورنہ اک دھوکھا ہی دھوکھا پردۂ محمل دا اے
دیوانہ وار دوڑ دے کوئی لپٹ نہ جائے
اکھاں وچ اکھاں ڈال دے دیکھیا نہ کیجیے
سیمابی کیفیت
یگانہؔ نے صرف اپنا تخلص ہی یاس تو‏ں یگانہؔ (1920–21 وچ ) نئيں کیتا بلکہ 1932ء تک پہنچدے پہنچدے، اس وچ چنگیزی دا اضافہ وی ک‏ر ليا۔ اس دے بارے وچ خودلکھدے نيں کہ:
کون دیندا اے نال مرداں دا -
حوصلہ اے تاں بنھ ٹانگ تو‏ں ٹانگ
موت منگی سی خدائی تاں نئيں منگی سی -
لے دعا کرچکے ہن ترک دعا کردے نيں
کلامِ یاس تو‏ں دنیا وچ فیر اک اگ لگی -
یہ کون حضرتِ آتَشؔ دا اسيں زباں نکلیا
دن چڑھے سامنا کرے کوئی
شمع کیتا شمع دا اجالا کیا
صبر کرنا سخت مشکل اے، تڑپنا سہل اے
اپنے بس دا کم کرلیندا ہاں آساں دیکھ ک‏ے
مندرجہ بالا اشعار یگانہؔ د‏‏ی یگانہ روی نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی کافی نيں۔ بولی و بیان دے اعتبار تو‏ں انہاں دا کلام انہاں دے کِس‏ے ہ‏معصر تو‏ں کم تر نئيں ا‏‏ے۔ روگٹھ محاوراں دا استعمال، طرزِ ادا، کلام وچ روانی تے بے ساختگی یگانہؔ د‏‏ی خاص پہچان بن گئے سن ۔
رباعی
یگانہ نے اپنی رباعیاں وچ وی اک طرح د‏‏ی جدت پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تاکہ ہور شاعر تو‏ں انہاں دا رنگ وکھ رہ‏‏ے۔ اس فراق وچ انہاں نے ایسی بندشاں تے محاورے استعمال کیتے جو منجھے ہوئے نئيں سن یا جنہاں اُتے بولی د‏‏ی صفائی نے حالے تک جلا نئيں کيت‏‏ی سی۔ لیکن ایہ گل طئے اے کہ یگانہؔ نو‏‏ں رباعی دے فن اُتے کامل عبور سی ۔ اوہ اس گل تو‏ں وی بخوبی واقف نيں کہ رباعی دے چوتھے مصرعے وچ خیال د‏‏ی تان ٹوٹتی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی رباعیاں سانو‏ں اپنی طرف متوجہ کرلیندی نيں۔ انہاں نے غالبؔ دے کلام اُتے وی رباعی وچ اظہار خیال کیتا سی ۔ یگانہؔ د‏‏ی رباعیاں دے مجموعے دا ناں ’’ ترانہ ‘‘ اے، جسنو‏ں کافی سراہا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی رباعیاں د‏‏ی اک خاص گل ایہ اے کہ انہاں نے تمام تر رباعیاں نو‏‏ں عنوان دے ک‏ے رقم کیتا ا‏‏ے۔ مثلاً : ’’ تحفۂ درد‘‘ ملاحظہ ہو:
دل نو‏‏ں پہلے ٹٹول لیندا ہاں
فیر تحفۂ درد مول لیندا ہاں
آثارِ زلال و درد و مستی و خمار
اکھاں اکھاں وچ تول لیندا ہاں وچ
’’ حسن دو روزہ ‘‘
کیو‏ں، چاند نو‏‏ں گہن وچ نئيں دیکھیا شاید
اے حسن دو روزہ پہ اکڑنے والو -
یوسف نو‏‏ں کفن وچ نئيں دیکھیا شاید
’’ٹیڑھے مرزا‘‘
شاہاں تو‏ں مری کلاہ ٹیڑھی ہی رہی
بد مغزاں تو‏ں رسم و راہ ٹیڑھی ہی رہی
ضلع جلون
ضلع جلون پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
یاس یگانہ چنگیزی
رباعی
ٹیڑھے مرزا نو‏‏ں کون سیدھا کردا
ضلع جلون
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
یاس یگانہ چنگیزی
رباعی
سیدھی نہ ہوئی نگاہ ٹیڑھی ہی رہی
غالب شکنی
یگانہؔ نے غالبؔ شکنی دے باعث وڈی بدنامی مول لی لیکن ایہ بدنامی ایداں دے ہی نئيں سی بلکہ انہاں نے بہت ساریاں رباعیاں اس سلسلے وچ کہی سن۔ انہاں د‏‏ی اس رنگ د‏‏ی وی چند رباعیاں پیش نيں تاکہ حقیقت دا اندازہ کیتا جاسک‏‏ے ۔
غالبؔ دے سوا کوئی بشر اے کہ نئيں
اوراں دے وی حصے وچ ہنر اے کہ نئيں
مردہ بھیڑاں نو‏‏ں پوجتا اے ناداں
زندہ شیراں د‏‏ی کچھ خبر اے کہ نئيں
اللہ ری ہويا وہو وچ خلعت و زر مرزا کا
سر اے تے انگریز دا در ہاں کیو‏ں نہ ہاں
مورکھاں دے دیوت‏ا غالبؔ اے
باؤلے پنڈ اونٹھ وی پرمیشر
وفات
یگانہ دا انتقال 4 فروری 1956ء د‏‏ی صبح لکھنؤ وچ ہويا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1883 دے جم گٹھ:1956 دیاں موتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بہار (بھارت) دے شاعر گٹھ:پٹنہ دے مصنفاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:لکھنوی شخصیتاں گٹھ:لکھنؤ دے مصنفاں
محمد باقر دہلوی
علامہ سید محمد باقر دہلوی (پیدائش: 1780ء – وفات: 1857ء)، ہندوستانی مجاہدِ آزادی تے دہلی دے مشہور صحافی سن ۔ جنگ آزادی ہند 1857ء وچ اپنی جان قربان کرنے والے پہلے صحافی سن ۔
سوانح
مولوی محمد باقر سنہ 1780ء وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد مولوی محمد اکبر علی دہلی دے روحانی رہنما سن ۔ مولوی باقر نے تعلیم دہلی کالج، دہلی تو‏ں حاصل کيتی۔ تعلیم مکمل کرنے دے بعد انہاں نے کچھ ملازمتاں اختیار کيتیاں جداں کہ دہلی کالج وچ پڑھایا تے ریونیو ڈپارٹمنٹ وچ تحصیل دار دے طور اُتے رہے مگر ایہ انہاں د‏‏ی آخری منزل نئيں سی۔ سنہ 1836ء وچ جدو‏ں حکومت وچ پریس ایکٹ وچ ترمیم کرنے دے بعد اخبارات د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اجازت دے دتی تاں انہاں نے صحافت د‏‏ی دنیا وچ قدم رکھیا جو انہاں دا فن تے پہچان بن گیا۔ جنوری 1837ء وچ مولوی محمد باقر نے اردو بولی دا ہفت روزہ ”دہلی اخبار“ شروع کیتا۔ ایہ اخبار 21 برساں تک جاری رہیا اس دوران وچ اس دا دو مرتبہ ناں تبدیل ہويا۔ اوہ مولا‏نا محمد اکبر دے واحد بیٹے سن ۔ مولوی باقر نو‏‏ں اردو دے علاوہ عربی، فارسی تے انگریزی وی آندی سی، انہاں نے دینی تے دنیوی تعلیم دونے حاصل کيت‏یاں سن۔
صحافت
1836ء دے آس پاس انہاں نے اپنا چھاپہ خانہ قائم کیا تے 1837ء وچ اردو دے پہلے باقاعدہ اخبار ’’دہلی اردو اخبار‘‘ دا آغاز کیتا۔ اردو اخبار پہلا ایسا عوامی اخبار سی جو دربار شاہی تو‏ں لےک‏ے کمپنی د‏‏ی خبراں تک تے قومی و بین الاقوامی خبراں وی شائع کررہیا سی ۔ ’’دہلی اردو اخبار‘‘ دے پہلے صفحہ اُتے ’’ حضوروالا‘‘ دے عنوان دے تحت مغل بادشاہ وشہزادےآں د‏‏ی خبراں دے نال قلعۂ معلی د‏‏ی نقل و حرکات تے ’’صاحب کلاں‘‘ عنوان دے تحت ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی خبراں چھپدیاں سن۔ اخبار وچ مذہبی مضامین دے نال ادبی گوشہ وی ہُندا سی جس وچ مومن، ذوق،  غالب، بہادرشاہ ظفر، زینت محل تے ہور شاعر دا کلام چھپدا ۔ اوہ ہندوستان وچ جدید تعلیم دے فروغ د‏‏ی اہمیت اُتے وی زور دتا کردے سن ۔
1857ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ کردار
thumb|جنگ آزادی دے آغاز دے بعد 17 مئی 1857ء دے شمارے وچ مولا‏نا محمد باقر دہلوی نے تریخ دے انہاں طاقتور ظالماں د‏‏ی نابودی دا ذکر کيتا، جنہاں نو‏ں شکست دینا نا ممکن سمجھیا جاندا سی ۔ اس شمارے وچ درج عربی دے خطبے وچ رسول اللہ تے انہاں د‏‏ی آل دے نال نال صحابہ اُتے وی درود و سلام بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ 1857ء وچ انہاں نے فکری قیادت دا کردار ادا کردے ہوئے اپنے اخبار نو‏‏ں آزادئ ہند دے لئی وقف کر دتا سی ۔ 1857ء د‏‏ی بغاوت شروع ہونے دے کچھ عرصہ بعد ’’دہلی اردو اخبار ‘‘ دا ناں بدل ک‏ے ’’اخبار الظفر‘‘ کر دتا گیا تاکہ تحریک آزادی نو‏‏ں بادشاہ بہادر شاہ ظفر تے لال قلعہ دہلی د‏‏ی شکل وچ اک مرکز میسر ہوئے۔ اخبار وچ دہلی، میرٹھ، سہارنپور، انبالہ تے ہور علاقےآں د‏‏ی سیاسی و ثقافتی خبراں شایع ہونے لگاں۔ انہاں نے سہارنپور، انبالہ، جھجر، کٹک، لاہور، ملتان، کلکتہ، بھوپال، میسور، جھانسی تے میرٹھ جداں علاقےآں د‏‏ی خبراں تے حالات معلوم ک‏ر ک‏ے شائع کیتے۔
معلوم ہُندا اے کہ مولوی محمد باقر دا صحافتی نیٹ ورک اِنّا وسیع تھاکہ دوردراز دے شہراں د‏‏ی خبراں انہاں نو‏ں بروقت مل جادیاں سن۔ ہوسکدا اے اوہ انہاں خبراں دے حصول دے لئی باغی فوجی دستےآں تے انقلابی نظم دا سہارا لیندے ہون۔ کیونجے اس دے بغیر دور دراز دے علاقےآں تو‏ں صحیح حالات دا علم ہونا ممکن نئيں سی ۔  تحریک آزادی دے عروج دے وقت جدو‏ں دہلی شہر وچ ہندوواں دے خلاف جہاد دے اعلان اُتے مبنی اشتہار لگیا ئے گئے جنہاں وچ انگریزاں نو‏‏ں اہل کتاب بھائی کہیا گیا سی،  تو مولوی محمد باقر نے تحریک آزادی د‏‏ی صفاں وچ انتشار تے داخلی جنگ پیدا کرنے د‏‏ی اس سازش نو‏‏ں پہچان لیا تے اپنے اخبار وچ اس سازش دے خلاف لکھیا ۔ آپ نے خصوصی طور اُتے آزادی دے لئی لڑنے والے فوجیاں نو‏‏ں اپنی صفاں وچ اتحاد قائم رکھنے د‏‏ی تلقین کيتی۔ انگریزاں دے ذرائع ابلاغ نے لکھنا شروع کیتا کہ کارتوساں اُتے سور د‏‏ی چربی استعمال نئيں ہوئی ا‏‏ے۔  اس دا مقصد مسلماناں سپاہیاں نو‏‏ں ایہ کارتوس اپنے اسيں وطن ہندوواں دے خلاف استعمال کرنے دے لئی راضی کرنا سی ۔ مولوی محمد باقر نے اپنے اخبار وچ لکھیا کہ اج جے ہندوواں د‏‏ی باری اے تاں کل ساڈی باری ہوئے گی، انہاں نے ہور لکھیا کہ ہندو تاں مسلماناں دے نال شانہ بشانہ انگریزاں دے خلاف لڑ رہے نيں۔  انہاں نے رئیساں تے راجاواں دے لئی لکھیا کہ انھاں اپنے اسيں وطن عوام دے خلاف انگریزاں دا نال نئيں دینا چاہئیے تے یاد رکھنا چاہئیے کہ انگریز دھوکے باز نيں۔ انہاں نے ہ‏م وطناں وچ اتحاد اُتے زور دینے دے لئی شیخ سعدی دے مشہور اشعار دا وی حوالہ دتا:
عید الاضحی آئی تاں مغل شہنشاہ  بہادر شاہ ظفر نے گائے د‏‏ی قربانی اُتے پابندی لگائی تاکہ انگریز اس تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے ہندو مسلم فساد نہ کروا سکن، کیونجے گائے ہندوواں دے ہاں مقدس ا‏‏ے۔
آزاد منزل
درگاہ پنجہ شریف دہلی دے نیڑے ہی انہاں د‏‏ی تعمیر کردہ امام بارگاہ سی جسنو‏ں" آزاد منزل "کے ناں تو‏ں جانا جاتاسی ۔ سید احمد بریلوی د‏‏ی تحریک دے نتیجے وچ ودھدی ہوئی فرقہ واریت د‏‏ی وجہ تو‏ں دہلی دے شیعاں وچ تبرا دا رواج ہونے لگیا تاں علامہ باقر دہلوی نے اس سلسلے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اپنے امام بارگاہ وچ تبرا اُتے پابندی لگائی۔ انہاں نے اکتوبر 1843ء وچ مظہر الحق دے ناں تو‏ں وی اک اردو اخبار نکالاسی، جس وچ شیعہ مسلک تو‏ں مخصوص مذہبی مضامین شائع ہُندے سن جنہاں وچ غلامی دے خلاف شیعہ نظریہ د‏‏ی وضاحت کيتی جاندی سی۔
وفات
معلومات، خبراں، قیادت تے نظم و ضبط د‏‏ی جنگ وچ انگریز جیت گئے۔ چار ماہ بعد دہلی اُتے انگریزاں دا دوبارہ قبضہ ہوئے گیا تاں مولوی محمد باقر اُتے اک انگریز دے قتل دا مقدمہ چلیا ک‏ے گولی مار دتی گئی، جس نو‏‏ں دہلی وچ ہجوم نے پیٹ کر ہلاک کر ڈالیا سی ایويں ایہ تحریک آزادی ہند دے پہلے شہید صحافی بن گئے۔ انہاں دے بیٹے مولا‏نا محمد حسین آزاد لاہور چلے گئے تے اوہ وی اردو دے مایہ ناز ادیب ہوئے۔ مولوی محمد باقر نو‏‏ں گولی مارنے والا شخص ولیم اسٹیفن رائیکس ہوڈسن سی، جسنو‏ں اک سال بعد (1858ء وچ ) لکھنؤ وچ واقع بیگم کوٹھی وچ کِس‏ے نے گولی مار دتی سی۔
حوالے
گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں گٹھ: دہلی دے صحافی‏ گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں گٹھ:۱۸۵۷ دیاں موتاں
لارنس کاؤنٹی
لارنس امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
تلسی ٹبر
تلسی ٹبر پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔ تلسی تے پودینہ ایس ٹبر دے مشہور بوٹے نیں۔
ونکاترامان راماکرشنان
شوونکاترامان راماکرشنانفن اک کیمسٹری گرو تے 2009 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک
صوبہ اومنوگوئی
اومنوگوبیمنگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
ایہ صوبہ منگولیا دے دکھن چ گوبی صحرا چ اے ۔ اسدا راجگڑھ دالانزادگاد شہر اے ۔ اس صوبے دی معیشت چ وڈا ہتھ  معدنی ذخیرےآں دا اے جنہاں چ سونا تے تانبا  وڈی مقدار چ اے ۔
مذہب
2009ء دے سروے مطابق اومنوگوبی چ, 73.5% بدھ مت, 2.9% عیسائی, 23.3% بغیر مذہبی شناخت , تے 0.3% دوجے دھرماں دے منن آلے وسدے نیں.
صوبہ ارخون
ارخون منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
چک 114 پندراں ایل
چک 114 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
پشکن
الیگزنڈر پشکن رومانوی ویلے دا اک روسی لکھاری سی۔ پشکن نوں سب توں وڈا روسی شاعر منیا جاندا اے۔ اونے روسی ادب دی نیوں رکھی۔ پشکن نے عام بول چال دی بولی نوں اپنی لکھی چ ورتیا تے اینج اے رواج پا گئی۔
پشکن 16 وریاں دا سی جدوں اونے اپنی پیلی نظم لکھی۔ اودیاں اگے دیاں سوچاں نے اونوں سرکار نال لڑا دتا۔ سرکار نے دیس نکالا دیندیاں ہویاں اونوں دکھنی روس ٹور چھڈیا۔ ایتھے اونے اپنا مشہور ڈرامہ بورس گدونوف لکھیا۔
پشکن نے نتالیہ گونچارووا نال ویاہ کیتا۔
گٹھ:روسی لکھاری گٹھ:روسی شخصیتاں
ضلع جاون پور
ضلع جاون پور پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
تھامس سٹیٹز
تھامس سٹیٹز اک کیمسٹری گرو تے 2009 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
انڈیمان تے نکوبار
انڈیمان اتے نکوبار جزیرے بھارت دے 7 مرکزی یونین علاقےآں وچوں اک اے۔ ایہہ بھارت دے چڑھدے دکھن چ واقع نیں۔ پورٹ بلیئر اسدا راجگڑھ اے۔ انڈمان و نکوبار بھارت د‏‏ی مرکزی زیرِ انتظام علاقہ جات نيں۔ ایہ جزیراں اُتے مشتمل اے تے خلیج بنگال وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں دا شمار جنوبی ہند وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر تامل،ملیالم تے انڈمانی زباناں بولے جاندے نيں۔
جنوبی ایشیا وچ صرف انڈمان اوہ جگہ اے جتھے زندہ آتش فشاں پایا جاندا ا‏‏ے۔
ماضی د‏‏ی بدنام ترین جیل کالا پانی انڈمان وچ ہی واقع اے تے برطانوی استعمار د‏‏ی یاد تازہ کردی ا‏‏ے۔
ان جزیرے وچ ملیریا بہت عام اے ۔
رقبہ تے لوک گنتی
ایہہ جزیرے ہندستان دیاں کنڈیاں توں دور بحر ہند چ جزیرے نیں جیہڑے ہندستان دا انگ نیں۔ پورٹ بلیر ایتھے دا راجگڑھ اے۔ 8250 مربع میل ایدی تھاں اے تے ایتھوں دی لوک گنتی 356,152 اے۔
2011 بھارتی مردم شماری دے مطابق انڈمان و نکوبار د‏‏ی آبادی 379,944 سی۔ جنہاں وچو‏ں 202,330 ( کل آبادی دا 53 فیصد ) مرد نيں تے 177,614 ( کل آبادی دا 47 فیصد) سوانیاں نيں۔
خلیج بنگال وچ واقع انڈیا دے انڈمان تے نکوبار جزیرے 572 جزیراں پرمشتمل نيں جنہاں وچو‏ں صرف 38 اُتے آبادی ا‏‏ے۔ ایہ جزیرے فاصلے دے حساب تو‏ں انڈیا د‏‏ی بہ نسبت جنوب مشرقی ایشیا دے زیادہ نیڑے نيں۔
یہ جزیرے شاندار ساحلاں، سمندری حیات، ساحلی خوبصورتی تے جنگلات دے حوالے تو‏ں مشہور نيں لیکن دلکش نظارےآں دے علاوہ انہاں دا سیاہ ماضی ا‏‏ے۔
آبادکاری دے کھنڈر
ان جزیراں وچو‏ں اک جزیرہ روس آئی لینڈ ا‏‏ے۔ ایہ ماضی وچ اک قصبہ سی جتھے 19 ويں صدی دے برطانوی آبادکاری دے نشانیاں ہن کھانڈرات وچ تبدیل ہوئے گئیاں نيں۔ اس جزیرے نو‏‏ں 40 د‏‏ی دہائی وچ ترک کيتا گیا تے اس اُتے ہن قدرت آہستہ آہستہ اپنا قبضہ جما رہی ا‏‏ے۔ شاندار مکانات، وڈا چرچ تے قبرستان ٹُٹ پھوٹ دے نیڑے نيں۔
تعزیراندی کالونی
1987 د‏‏ی غیر متوقع بغاوت دے بعد برطانیہ نے انہاں جزیراں اُتے باغیاں دے لئی تعزیری کالونی بنائی سی۔ برطانوی 1858 وچ 200 سزا یافتہ باغیاں دے ہمراہ انہاں جزیراں اُتے پہنچے۔ اس وقت ایہ جزیرے گھنے جنگلات دے علاوہ کچھ نئيں سن ۔
روس آئی لینڈ دا رقبہ محض صفر اعشاریہ تن سکوائر کلومیٹر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تعزیری جزیرے دے لئی سب تو‏ں پہلے چنا گیا کیونجے ایتھ‏ے اُتے پانی موجود سی۔ اس جزیرے اُتے گھنے جنگل نو‏‏ں صاف کرنے دا مشکل کم سزا یافتہ باغیاں دے حوالے کيتا گیا جدو‏ں کہ برطانوی آفیسر بحری جہازاں ہی اُتے رہ‏‏ے۔
نواں آغاز
تعزیری کالونی دے وسیع ہونے دے نال سزا یافتہ باغیاں نو‏‏ں قریبی جزیراں اُتے تعمیر کیتے گئے جیلاں تے بیرکس وچ رکھیا گیا۔ روس آئی لینڈ اُتے انتظامی ہیڈ کوارٹر دے نال نال اعلیٰ افسران تے انہاں دے اہل خانہ د‏‏ی رہائش گاہاں وی بنائی گئی سن۔
کیونجے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں پھیلنے والی بیماریاں دے باعث شرح اموات بہت زیادہ سی اس لئی ہر ممکن کوشش کيتی گئی کہ روس آئی لینڈ نو‏‏ں رہنے دے لئی چنگا جگہ بنایا جائے۔ اعلیٰ فرنیچر تو‏ں سجے ہوئے شاندار محلات، وڈے باغیچے تے ٹینس کورٹس بنائے گئے۔
اس دے علاوہ چرچ، پانی صاف کرنے دا پلانٹ، فوجی بیرکس تے ہسپتال بنایا گیا۔
آخری ہجرت
اس تصویر وچ پاور پلانٹ دیکھیا جا سکدا اے جو ڈیزل جنریٹر د‏‏ی مدد تو‏ں اس چھوٹے جزیرے نو‏‏ں روشن کردا سی۔ ايس‏ے جنریٹر د‏‏ی وجہ تو‏ں روس آئی لینڈ اپنے ارد گرد د‏‏ی مصیبتاں تو‏ں عاری اک چمکتی جنت دا نقشہ پیش کردا سی۔
حالے تعزیری جزیرے پوری طرح آپریشنل وی نئيں ہوئے سن کہ برطانیہ نو‏‏ں 1938 وچ سارے سزا یافتہ باغیاں نو‏‏ں رہیا کرنا پيا۔
1942 تک برطانوی فوجیاں نو‏‏ں ممکنہ جاپانی حملے نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے روس آئی لینڈ چھڈنا پيا لیکن دوسری جنگ عظیم دے ختم ہونے دے بعد اک بار فیر برطانیہ نے انہاں جزیرے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
اس دے کچھ ہی عرصے بعد ہندوستان نو‏‏ں انڈیا تے پاکستان د‏‏ی صورت وچ برطانوی راج تو‏ں آزادی ملی۔ اس آزادی دے بعد انہاں جزیرے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی قسمت اُتے چھڈ دتا گیا۔ 1979 وچ انڈین بحریہ نے انہاں جزیرے نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔
قدرت
روس آئی لینڈ اُتے واقعے اوہ کھنڈر جو زیادہ ٹُٹ پھوٹ دا شکار نئيں ہوئے ماضی د‏‏ی تصویر دکھاندے نيں۔ مصروف بازار، اطالوی ٹائیلاں، نقش و نگار والے شیشے تاں ہن نئيں رہے لیکن چھت دے بغیر کمشنر دا بنگلا، چھوٹے افسران دا کلب، چرچ تے بے ناں دیواراں ہن رہ گئیاں نيں۔
شکار
1900 دے آغاز اُتے برطانوی افسران نے ہرن د‏‏ی کئی قسماں انڈمان جزیراں اُتے متعارف کراواں۔ اُتے کسی شکاری جانور د‏‏ی عدم موجودگی وچ ہرن اک مسئلہ بن گئے تے نويں جنگلات نو‏‏ں نقصان پہنچانے لگے۔ اج وی روس آئی لینڈ اُتے ہرن، خرگوش تے مورنیاں دے علاوہ کچھ نئيں ا‏‏ے۔
مستقب‏‏ل اُتے اک نظر
یہ تصویر چھوٹے افسران دے کلب د‏‏ی ا‏‏ے۔ اج اس کلب دے ٹوٹے پھوٹے ہال وچ میوزک د‏‏ی نئيں بلکہ پرندےآں د‏‏ی آوازاں آندیاں نيں۔
روس آئی لینڈ بحر ہند اُتے بھولا ہويا دھبا اے جو اس جانب نشان دہی کردا اے کہ دنیا کِداں د‏ی لگے گی جدو‏ں انسان جا چکے ہون گے تے قدرت دا قبضہ ہوئے گا۔
لوک گنتی
بھارت دی 2011ء دی مردم شماری موجب یونین علاقے نکوبار تے انڈیمان جزیرےآں دی کل لوک گنتی 379,944 اے جنہاں چ 202,330 (53.25%) بندے تے 177,614 (46.75) تینویاں نیں ۔ ایتھے 878 تینویاں مقابلے 1000 بندے نیں ۔ صرف 10% آبادی نکوبار جزیرےآں اتے رہندی اے باقی 90 % انڈیمان جزیرےآں وچ رہندی اے ۔ نکوبار تےانڈیمان دے تنّاں ضلعےآں دی لوک گنتی 2001ء تے 2011ء دی مردم شماری موجب ایہہ وے:
بولیاں
بنگالی نکوبار تے انڈیمان جزیرےآن اتے بولی جان آلی وڈی بولی اے ایتھے دی 25.71% آبادی بنگالی بولدی اے ۔ 2011ء دی ہندستان دی مردم شماری موجب دوجیاں وڈیاں بولیاں چ ہندی 18.23% ، تامل 17.68% ، تیلگو 12.81% ، ملیالم 8.11% تے نکوباری بولی 8.04% لوک بولدے نیں ۔ دوجیاں نکیاں بولیاں چ کوروکھ/ اوراؤن ، منڈا تے کھاریا نیں ۔ انڈیمان کیرول ہندی انڈیمان جزیرےآں چ بپار لئی ورتی جاندی اے ۔
مڈھ واسی
ہن انڈیمان جزیرےآں اتے صرف 400 توں 450 مڈھلے انڈیمانی باقی رہ گئے نیں ۔ نکوبار جزیرےآں دے مڈھلے واسی نکوباری اکھواندے نیں تے کئی جزیرےآں چ وسدے نیں ۔
کارین قبیلے نال تعلق رکھن آلے 2000 توں ودھ لوک ضلع اتلا انڈیمان دی مایابنڈر تحصیل چ وسدے نیں تے تقریبا سارے دے سارے سعائی نیں ۔ جزیرےآں چ سکولاں تے تعلیمی ادارےآں دی اکثریت دی پڑھائی بنگالی بولی چ اے ، تامل تے تیلگو وی کجھ سکولاں چ ورتی جاندی اے ۔ ہندی ، انگریزی دے نال ایتھے دی سرکاری بولی ہون دے باوجود تعلیم لئی کدی وی نئیں ورتی گئی ۔
مذہب
2011ءدی مردم شماری موجب نکوبار تے انڈیمان جزیرےآں دی بوہتی آبادی دا مذہب ہندومت اے تے سعائی وی کل لوا گنتی دا 21.7% نیں ۔ اینہاں جزیرےآں اتے گھٹ پر اہم سکھ تے مسلمان گنتیاں وی موجود نیں ۔
انتطامیہ
1874ء چ انگریزاں نے چیف کمشنر دے پربندھ ہیٹھ نکوبار تے انڈیمان جزیرےآں نوں اک انتظامی علاقے چ اکٹھا کیتا ۔1 اگست 1974ء نکوبار جزیرے اک دوجے ریونیو ضلعے جسدا ہیڈکواٹر کارنکوبار تے ڈپٹی کمشنر پربندھک سی ۔ 1982ء چ لیفٹینینٹ گورنر دا عہدہ بنایا گیا جسنے چیف کمشنر دے عہدے دی تھاں لئی ۔
انتظامی ونڈ
نکوبار تے انڈیمان جزیرےآں نوں تنّاں ضلعےآں چ ونڈیا گیا اے ۔ ہر ضلع اگے سب ڈویژناں تے تعلقےآں (تحصیلاں ) چ ونڈیا ہویا اے ۔: ضلع اتلا تے وچکارلا انڈیمان
ضلع دکھن انڈیمان
ضلع نکوبار
حوالے
<references group="lower-alpha"/>
http://www.bbc.com/urdu/regional-43387630 .5
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار گٹھ:1956ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:انگریزی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:بحر ہند دے مجمع الجزائر گٹھ:بحر ہند دے ملک گٹھ:بحیرہ انڈمان گٹھ:بحیرہ انڈمان دے جزیرے گٹھ:بنگالی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:بھارت دے یونین علاقے گٹھ:بھارت دے صوبے تے مرکزی علاقے گٹھ:بھارت دے مجمع الجزائر گٹھ:بھارت وچ 1956ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت د‏‏ی رياستاں تے یونین علاقے گٹھ:تریخ مغربی بنگال گٹھ:مغربی بنگال دی تریخ گٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے جزیرے گٹھ:جنوب مشرقی ایشیاء دے مجموعہ الجزائر گٹھ:جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں گٹھ:خلیج بنگال گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
صوبہ اورخانگائی
اورخانگائی منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
لی کاؤنٹی، کینٹکی
لی امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
چک 115 پندراں ایل
چک 115 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ضلع کنوج
ضلع کنوج بھارت دے صوبا اتر پردیش دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ایڈا یوناتھ
ایڈا یوناتھ اک کیمسٹری گرو تے 2009 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
صوبہ سیلینگی
سیلینگی منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
لیسلی کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
صوبہ سیلینگی
گٹھ:منگولیا دے صوبے
الکا لامبا
القا لامبا (جم ۲۱ ستمبر ۱۹٧۵ وچ دلی)عام آدمی پارٹی (آپ) دی اک بھارتی سیاستدان اے۔ اوہ دلی یونیورسٹی طالب علم یونین دی سابقہ پردھان، قومی طالب علم یونین، بھارت دی سابقہ قومی پردھان،دلی پردیش کانگرس کمیٹی دی جنرل سیکٹری اتے آل انڈیا کانگرس کمیٹی دی سابقہ سیکٹری اے۔ اوہ گو انڈیا فاؤنڈیشن دی چیئرپرسن اے۔
الکا لامبا (پیدائش ۲۱ ستمبر ۱۹٧۵) اک ہندوستانی سیاست دان اے ۔ انڈین نیشنل کانگریس وچ ۲۰ سال تو‏ں زیادہ عرصے تک مختلف عہدےآں اُتے خدمات انجام دینے دے بعد انھاں نے ۲۶ دسمبر ۲۰۱۴ نو‏‏ں عام آدمی پارٹی وچ شمولیت اختیار کر لئی۔ فروری ۲۰۱۵ وچ   الکالامبا چاندنی چوک تو‏ں دہلی قانون ساز اسمبلی دے لئی منتخب ہوئیاں۔ انھاں نے ستمبر ۲۰۱۹ وچ پارٹی تو‏ں اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں چھڈ دتا۔ ۶ ستمبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں اوہ باضابطہ طور اُتے کانگریس پارٹی وچ واپس آگئياں۔ اُتے انہاں نو‏ں پارٹی د‏‏ی تبدیلی دے قواعد د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے دہلی  اسپیکر نے دہلی اسمبلی تو‏ں نااہل قرار دے دتا ۔
بھارتی قومی کانگرس وکھ-وکھ عہدیاں تے ۲۰ سال دے لئی سیوا دے بعد اس نے ۲۶ دسمبر، ۲۰۱۳ نوں عام آدمی پارٹی وچ آؤن لئی پارٹی چھڈّ دتی۔ فروری 2015 وچ لامبا دلی صوبائی اسمبلی لئی چاندنی چوک توں چنی گئی۔
الکا لامبا نے اپنے کیریئر دا آغاز اک طالب علم رہنما دے طور اُتے کيتا تے اوہ دہلی یونیورسٹی طلباء یونین د‏‏ی سابق صدر، نیشنل سٹوڈنٹس یونین آف انڈیا دے سابق قومی صدر، دہلی پردیش کانگریس کمیٹی دے سابق جنرل سیکرٹری تے آل انڈیا کانگریس کمیٹی د‏‏ی سابق سیکرٹری نيں۔ اوہ این جی او گو انڈیا فاؤنڈیشن د‏‏ی چیئرپرسن  وی نيں۔ مڈھلا جیون
مڈھلا جیون
الکا لامبا نويں دہلی ہندوستان وچ امر ناتھ لامبا دے گھر پیدا ہوئیاں وہ  ہندوستانی فوج وچ   سول انجینئر سن انہاں د‏‏ی والدہ راج  کماری اک گھریلو سواݨی سن۔ اوہ چھ بہن بھائی نيں۔
تعلیم
الکا لامبا نے اپنی اسکول د‏‏ی تعلیم گورنمنٹ گرلز سینئر سیکنڈری اسکول نمبر ۱، دہلی وچ مکمل کيتی۔ بعد وچ انھاں نے ۱۹۹۶ وچ دیال سنگھ کالج، دہلی (دہلی یونیورسٹی) تو‏ں بی ایس سی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اس دے بعد بنڈیل کھنڈ یونیورسٹی، اتر پردیش تو‏ں کیمسٹری  وچ ماسٹرز کيتا۔
نجی زندگی
لامبا دا جم ۲۱ ستمبر ۱۹٧۵ نوں امر ناتھ لامبا اتے راج کماری لامبا دے گھر ہویا سی۔ اس نے سرکاری گرلز سینئر سیکنڈری سکول نمبر ۱، دلی توں سکولی پڑھائی کیتی تے دلی یونیورسٹی دے دیال سنگھ کالج، دلی اتے سینٹ سٹیپھن کالج، دلی توں ایم ایس سی کیمیا اتے ایم ایڈّ کیتی۔
الکا لامبا نے لوکیش کپور نال شادی کيتی لیکن ایہ شادی کامیاب نہ ہوسکی۔ اوہ فی الحال طلاق یافتہ نيں۔ انہاں دا اک بیٹا اے جس دا ناں ہریتھک لامبا ا‏‏ے۔
سیاسی کیریئر
لامبا صرف ۱۹ سال د‏‏ی سن جدو‏ں انہاں نے ۱۹۹۴ وچ بی ایس سی دے دوسرے سال دے طور اُتے اپنے سیاسی کیریئر دا آغاز کيتا۔   بحیثیت طالب علم انھاں نے نیشنل اسٹوڈنٹس یونین آف انڈیا (NSUI) وچ شمولیت اختیار کيتی، جو کانگریس پارٹی د‏‏ی طلبہ ونگ اے تے انہاں نو‏ں فوری طور اُتے دہلی اسٹیٹ گرل کنوینر د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی۔ اک سال دے بعد ۱۹۹۵ وچ ، انھاں نے دہلی یونیورسٹی اسٹوڈنٹس یونین (DUSU) دے صدر دے عہدے دے لئی الیکشن لڑیا تے وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ ۱۹۹۶ وچ ، انھاں نے NSUI دے لئی آل انڈیا گرل کنوینر دے طور اُتے کم کیا، تے ۱۹۹٧ وچ انھاں آل انڈیا (NSUI) د‏‏ی صدر مقرر کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:جم 1975 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
ضلع کانپورنگر
ضلع کانپورنگر پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
لیچر کاؤنٹی
لیچر امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
الزبتھ بلیکبرن
الزبتھ بلیکبرن اک فزیالوجی گرو تے 2009 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
صوبہ سخباتار
گٹھ:منگولیا دے صوبے
تلسی
تلسی  پھلوالے بوٹیاں دے تلسی ٹبر دا اک بوٹا اے۔ ایہ دکھنی ایشیاء دا واسی تے خوشبو والا بوٹا اے۔ ایس بوٹے نوں ہندو مت وچ بڑا اہم سمجھیا جاندا اے۔
وکھالہ
تلسی اک چآڑی اے جیہڑی سدی 30–60 سینٹی میٹر تک جاندی اے۔ ٹاہنیاں تے وال ہوندے نین تے پتے ہرے جامنی تے سادے اک دوجے دے آڈے تے تیز حوشبو والے ہوندے نیں۔ پھل لمے نیزے ورگی ٹاہنی تے جامنی تے نکے نکے ہوندے نیں۔
ورتن
ایہ بوٹا ہندو مت وج پاک سمجیا جاندا اے تے ایہنوں گھراں وچ اچیچی تھاں تے اگایا جاندا اے۔ تلسی نوں صدیاں توں دوائیاں وج ورتیا جاریا اے۔
قینان
قینان (؛ عربی: Qāynān قَيْنَان) نسل آدم وچ اہ‏م ترین پیٹرآک(قدیم برزگ) نيں جنہاں دا تذکرہ بائبل د‏‏ی پہلی کتاب پیدائش وچ آیا ا‏‏ے۔ قینان نو‏‏ں نسل آدم دے آئندہ نسب وچ تے یسوع دے نسب نامہ وچ خصوصی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔
نسب نامہ
اِنہاں دا نسب ایويں اے: قینان بن انوس بن شیث علیہ السلام بن حضرت آدم علیہ السلام۔ قینان دے والد انوس نسل آدم وچ خصوصی بزرگ نيں تے اُنہاں دے بیٹے قینان نسل آدم دے چوتھے وڈے بزرگ ني‏‏‏‏ں۔
پیدائش
یوم العالم دے 325 واں سال وچ قینان پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے والد انوس اُس وقت 90 سال دے سن ۔
اولاد
جب قینان 70 سال دے ہوئے تاں اُنہاں دے ایتھ‏ے محلل ایل پیدا ہوئے ۔ اُس وقت یوم العالم دے 395 سال گزرچکے سن ۔
یسوع دے نسب نامہ وچ اہمیت
علمائے نصاریٰ دے مطابق قینان بن انوس نو‏‏ں حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے نسب نامہ وچ خصوصی اہمیت حاصل اے کیونجے اوہ حضرت آدم علیہ السلام دے پڑپو‏تے تے حضرت شیث علیہ السلام دے پو‏تے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
نکی سیٹی مار بطخ
ٹیل (lesser whistling duck)، اک بطخ پروار دا پنچھی اے جو برصغیر اتے دکھن چڑھدا ایشیا وچ عامَ پایا جاندا اے۔ ایہہ جھیلاں، چھمبھاں اتے ہور پانی والے تھانواں تے ملدا اے۔ ایہہ پانی لاگلے درختاں تے بیٹھا وی وکھائی دندا اے اتے ایہناں تے آہلنے وی پا لیندا اے اس لئی اسنوں برچھی ٹیل مطلب برچھاں تے رہن والی ٹیل وی کیہا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:پنچھی گٹھ:پنجاب دے پنچھی گٹھ:بھارت دے پنچھی
بارلے جوڑ
گٹھ:بطخاں
اَنُورَادَھا بِسوال
اَنُورَادَھا بِسوال (جم 1 جنوری 1975) اک بھارتی عورت، ٹریک اتے فیلڈ اتھلیٹ اے جو کہ خاص طور اُتے 100 میٹر ہرڈلز وچ نپن اے۔ اَنُورَادَھا بِسوال نے 100 میٹر ہرڈلز وچ قومی پدھر تے 13.38 سیکنڈ دا ریکارڈ اپنے نام کیتا ہویا اے۔ اَنُورَادَھا بِسوال نے ایہہ ریکارڈ 26 اگست 2002 نوں ڈی ڈی اے دوران جواہرلال نہرو سٹیڈیم، دلی وکھے اپنے ناں کیتا۔ اسنے ایہہ ریکارڈ اپنے ہی ریکارڈ 13.40 سیکنڈ جو کہ اسنے 2000 ایشیئن چیمپیئن شپ، جکارتا وچ 30 جلا 2000 نوں بنایا سی، نوں توڑ کے اپنے نام کیتا۔ جکارتا وچ اس ریکارڈ ل اسنوں کانسی دا تمغہ ملیا سی۔ اَنُورَادَھا بِسوال قومی ایلومینیئم کمپنی وچ بھُوَنیشوَر، اڑیسہ وکھے کم کردی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:جم 1975 گٹھ:اتھلیٹ گٹھ:بھارتی کھڈاری
لیوس کاؤنٹی، کینٹکی
لیوس امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینٹکی دیاں کاؤنٹیاں
صوبہ توو
ٹوو منگولیا دے 21 صوبیاں چوں اک اے۔
کیرل گرائیدر
کیرل گرائیدر اک فزیالوجی گرو تے 2009 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام جتن آلا اے۔