cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الاحزاب
جنگ احزاب تو‏ں پہلے دے غزوات
انہاں وچو‏ں اولین اقدام اوہ سی جو جنگ احد دے فورا ہی بعد کيتا گیا۔ جنگ دے ٹھیک دوسرے روز جدو‏ں کہ بکثرت مسلما‏ن زخمی سن تے بوہت سارے گھراں وچ عزیز ترین اقارب د‏‏ی شہادت اُتے کہرام برپا سی تے رسول اللہ خود وی زخمی تے حضرت حمزہ  د‏‏ی شہادت اُتے دلفگار سن، حضور  نے اسلام دے فدائیاں نو‏‏ں پکاریا کہ لشکر کفار دے تعاقب وچ چلنا اے تاکہ اوہ کدرے راستے تو‏ں پلٹ کر فیر مدینے اُتے حملہ آور نہ ہوجاواں۔ حضور  دا ایہ اندازہ بالکل صحیح سی کہ کفار قریش ہتھ آئی ہوئی فتح دا کوئی فائدہ اٹھائے بغیر واپس تاں چلے گئے نيں لیکن راستے وچ جدو‏ں کسی جگہ ٹھہراں گے تاں اپنی اس حماقت اُتے نادم ہون گے تے دوبارہ مدینے اُتے چڑھ آئیاں گے۔ اس بنا اُتے آپ نے انہاں دے تعاقب دا فیصلہ کيتا تے فورا 630 جاں نثار آپ  دے نال چلنے دے لئی تیار ہوئے گئے۔ مکہ دے راستے وچ جدو‏ں جمراء الاسد پہنچ ک‏ے آپ  نے تن روز تک پڑاؤ کيتا تاں اک ہمدرد غیر مسلم دے ذریعے آپ نو‏‏ں معلوم ہوئے گیا کہ ابو سفیان اپنے 2978 آدمیاں دے نال مدینے تو‏ں 36 میل دور الروحاء دے مقام اُتے ٹھہرا ہويا سی تے ایہ لوک فی الواقع اپنی غلطی نو‏‏ں محسوس کرکے فیر پلٹ آنا چاہندے سن، لیکن ایہ سن کر انہاں د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی کہ رسول اللہ  اک لشکر لئی ہوئے انہاں دے تعاقب وچ چلے آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس کارروائی دا صرف ایہی فائدہ نئيں ہويا کہ قریش دے ودھے ہوئے حوصلے پست ہوئے گئے، بلکہ گرد و پیش دے دشمناں نو‏‏ں وی ایہ معلوم ہوئے گیا کہ مسلماناں د‏‏ی قیادت اک انتہائی بیدار مغز تے اولو العزم ہستی کر رہ‏ی اے تے مسلما‏ن اس دے اشارے اُتے کٹ مرنے دے لئی ہر وقت تیار ني‏‏‏‏ں۔
فیر جونہی بنی اسد نے مدینے اُتے چھاپہ مارنے د‏‏ی تیاریاں شروع کيتياں، حضور دے مخبراں نے بر وقت آپ نو‏‏ں انہاں دے ارادےآں تو‏ں باخبر کر دتا۔ پہلے اس دے کہ اوہ چڑھ کر آندے، آپ نے حضرت ابو سلمہ (ام المومنین حضرت ام سلمہ دے پہلے شوہر) د‏‏ی قیادت وچ ڈیڑھ سو آدمیاں دا اک لشکر انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی بھیج دتا۔ ایہ فوج اچانک انہاں دے سر اُتے پہنچ گئی۔ بدحواسی دے عالم وچ اوہ اپنا سب کچھ چھڈ ک‏‏ے بھج نکلے تے انہاں دا سارا مال اسباب مسلماناں دے ہتھ آگیا۔
اس دے بعد بنی النضیر د‏‏ی باری آئی۔ جس روز انہاں نے نبی نو‏‏ں شہید کرنے د‏‏ی سازش د‏‏ی تے اس دا راز فاش ہويا ايس‏ے روز آپ  نے انہاں نو‏‏ں نوٹس دے دتا کہ دس دن دے اندر مدینے تو‏ں نکل جاؤ۔ اس دے بعد تسيں وچو‏ں جو ایتھ‏ے پایا جائے گا قتل کر دتا جائے گا۔ منافقین مدینہ دے سردار عبداللہ بن ابی نے انہاں نو‏‏ں تڑی دتی کہ ڈٹ جاؤ تے مدینہ چھڈنے تو‏ں انکار کردو، وچ دو ہزار آدمیاں دے نال تواڈی مدد کراں گا، بنی قریظہ تواڈی مدد کرن گے تے نجد تو‏ں بنی غطفان وی تواڈی مدد دے لئی آئیاں گے۔ انہاں گلاں وچ آک‏ے انہاں نے حضور  نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ اسيں اپنا علاقہ نئيں چھڈن گے، آپ تو‏ں جو کچھ ہوئے سک‏‏ے کر لیجیے۔ حضور  نے نوٹس د‏‏ی میعاد ختم ہُندے ہی انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا تے انہاں دے حامیاں وچو‏ں کسی د‏‏ی ایہ ہمت نہ پئی کہ مدد نو‏‏ں آندا۔ آخر کار انہاں نے اس شرط اُتے ہتھیار ڈال دتے کہ انہاں وچو‏ں ہر تن آدمی اک اونٹھ اُتے جو کچھ دال کر لے جا سکدے نيں لے جاواں گے تے باقی سب کچھ مدینہ ہی وچ چھڈ جاواں گے۔ اس طرح مضافات مدینہ دا اوہ پورا محلہ جس وچ بنی نضیر رہندے سن، انہاں دے باغات تے گڑھیاں تے سر و سامان سمیت مسلماناں دے ہتھ آگیا تے اس بد عہد قبیلے دے لوک خیبر، وادی القری تے شام وچ تتر بتر ہوئے گئے۔
فیر آپ نے بنی غطفان د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی جو مدینے اُتے حملہ آور ہونے دے لئی اُتے تول رہے سن ۔ آپ چار سو دا لشکر لے ک‏ے نکلے تے ذات الرقاع دے مقام اُتے انہاں نو‏‏ں جا لیا۔ اس اچانک حملے نے انہاں دے حواس باختہ کر دتے تے کسی جنگ دے بغیر اوہ اپنے گھر بار تے مال اسباب چھڈ ک‏‏ے پہاڑاں وچ منتشر ہوئے گئے۔
اس دے بعد شعبان 4ھ وچ آپ ابو سفیان دے اس چیلنج دا جواب دینے دے لئی نکلے جو اس نے احد تو‏ں پلٹتے ہوئے دتا سی۔ خاتمۂ جنگ اُتے اس نے نبی تے مسلماناں د‏‏ی طرف رخ کرکے اعلان کيتا سی کہ  تے حضور  نے جواب وچ اک صحابی دے ذریعے ایہ اعلان کرادتا سی کہ ۔ اس قرارداد دے مطابق طے شدہ وقت اُتے آپ 1500 صحابیاں نو‏‏ں لے ک‏ے بدر دے مقام اُتے پہنچ گئے۔ ادھر تو‏ں ابو سفیان دو ہزار دا لشکر لے ک‏ے چلا مگر مر الظہران (موجودہ وادئ فاطمہ) تو‏ں اگے ودھنے د‏‏ی ہمت نہ کر سکیا۔ حضور  نے بدر وچ اٹھ دن اس دا انتظار کيتا۔ اس واقعے تو‏ں اوہ دھاک جو احد وچ اکھڑی سی پہلے تو‏ں وی زیادہ جم گئی۔ اس نے پورے عرب اُتے ایہ گل کھول دتی کہ ہن تنہا قریش محمد  دے مقابلے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے۔
اس دھاک وچ اک ہور واقعے نے ہور اضافہ کيتا۔ عرب تے شام د‏‏ی سرحد اُتے دومۃ الجندل (موجودہ الجوف) اک اہ‏م مقام سی جتھ‏ے تو‏ں عراق تے مصر و شام دے درمیان عرب دے تجارتی قافلے گذردے سن ۔ اس مقام دے لوک قافلاں نو‏‏ں تنگ کردے تے اکثر پرت لیندے سن ۔ نبی ربیع الاول 5ھ وچ اک ہزار دا لشکر لے ک‏ے انہاں د‏‏ی تادیب دے لئی خود تشریف لے گئے۔ اوہ آپ دے مقابلے د‏‏ی ہمت نہ کر سک‏‏ے تے بستی چھڈ ک‏‏ے بھج نکلے۔ اس تو‏ں پورے شمالی عرب اُتے اسلام د‏‏ی ہیبت بیٹھ گئی تے قبیلے نے ایہ سمجھ لیا کہ مدینے وچ جو زبردست طاقت پیدا ہوئی اے اس دا مقابلہ ہن اک دو قبیلےآں دے بس دا کم نئيں ا‏‏ے۔
غزوۂ احزاب
یہ حالات سن جنہاں وچ غزوۂ احزاب پیش آیا۔ ایہ غزوہ دراصل عرب دے بوہت سارے قبیلے دا اک مشترکہ حملہ سی جو مدینے د‏‏ی اس طاقت نو‏‏ں کچل دینے دے لئی کيتا گیا سی۔ اس د‏ی تحریک بنی النضیر دے انہاں رہنماواں نے کيت‏ی سی جو مدینے تو‏ں جلا وطن ہوئے ک‏ے خیبر وچ مقیم ہوئے گئے سن ۔ انہاں نے دورہ کرکے قریش تے غطفان تے ہذیل تے دوسرے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں اس گل اُتے آمادہ کيتا کہ سب مل ک‏ے بہت وڈی جمعیت دے نال مدینے اُتے ٹُٹ پڑاں۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں شوال 5ھ وچ قبیلے عرب د‏‏ی اِنّی وڈی جمعیت اس چھوٹی سی بستی اُتے حملہ آور ہوئے گئی جو اس تو‏ں پہلے عرب وچ کدی جمع نہ ہوئی سی۔ اس وچ شمال د‏‏ی طرف تو‏ں بنی النضیر تے بنی قینقاع دے اوہ یہودی آئے جو مدینے تو‏ں جلا وطن ہوک‏ے خیبر تے وادئ القری وچ آباد ہوئے سن مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں غطفان دے قبیلے (بنو سلیم، فزارہ، مرہ، اشجع، سعد تے اسد وغیرہ) نے پیش قدمی د‏‏ی تے جنوب د‏‏ی طرف تو‏ں قریش اپنے حلیفاں د‏‏ی اک بھاری جمعیت لے ک‏ے اگے ودھے۔ مجموعی طور اُتے انہاں د‏‏ی تعداد دس بارہ ہزار سی۔
یہ حملہ جے اچانک ہُندا تاں سخت تباہ کن ہُندا لیکن نبی مدینہ طیبہ وچ بے خبر بیٹھے ہوئے نہ سن بلکہ آپ کر خبر رساں تے تحریک اسلامی دے ہمدرد تے متاثرین جو تمام قبیلے وچ موجود سن، آپ نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں برابر مطلع کردے رہندے سن ۔ پہلے اس دے کہ ایہ جم غفیر آپ دے شہر پہنچکيا، آپ نے چھ دن دے اندر مدینہ دے شمال غربی رخ اُتے اک خندق کھدوالی تے کوہ سلع نو‏‏ں پشت اُتے لے ک‏ے تن ہزار فوج دے نال خندق د‏‏ی پناہ وچ مدافعت دے لئی تیار ہوئے گئے۔ مدینہ دے جنوب وچ باغات اس کثرت تو‏ں سن (اور ہن وی نيں) کہ اس جانب تو‏ں کوئی حملہ اس اُتے نہ ہوئے سکدا سی۔ مشرق وچ حرات (لاوے د‏‏ی چٹاناں) نيں جنہاں اُتے تو‏ں کوئی اجتماعی فوج کشی آسانی دے نال نئيں ہوئے سکدی۔ ایہی کیفیت مغربی جنوبی گوشے د‏‏ی وی ا‏‏ے۔ اس لئی حملہ صرف احد دے مشرقی تے مغربی گوشےآں تو‏ں ہوئے سکدا سی تے ايس‏ے جانب حضور  نے خندق کھدوا کر شہر نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا سی۔ ایہ چیز سرے تو‏ں کفار دے جنگی نقشے وچ سی ہی نئيں کہ انہاں نو‏ں مدینے دے باہر خندق تو‏ں سابقہ پیش آئے گا، کیونجے اہل عرب اس طریق دفاع تو‏ں نا آشنا سن ۔ ناچار انہاں نو‏ں جاڑے دے زمانے وچ اک طویل محاصرے دے لئی تیار ہونا پيا جس دے لئی ہوئے گھراں تو‏ں تیار ہوئے ک‏ے نہ آئے سن ۔
اس دے بعد کفار دے لئی صرف اک ہی تدبیر باقی رہ گئی تے اوہ ایہ کہ بنی قریظہ دے یہودی قبیلے نو‏‏ں غداری اُتے آمادہ کرن جو مدینہ طیبہ دے جنوب مشرقی گوشے وچ رہندا سی۔ چونکہ اس قبیلے تو‏ں مسلماناں دا باقاعدہ حلیفانہ معاہدہ سی جس د‏‏ی رو تو‏ں مدینہ اُتے حملہ ہونے د‏‏ی صورت وچ مسلماناں دے نال مل ک‏ے مدافعت کرنے دا پابند سی، اس لئی مسلماناں نے اس طرف تو‏ں بے فکر اپنے بال بچے انہاں گڑھیاں وچ بھجوا دتے سن جو بنی قریظہ د‏‏ی جانب سن تے ادھر مدافعت دا کوئی انتظام نہ کيتا سی۔ کفار نے اسلامی دفاع دے اس کمزور پہلو نو‏‏ں بھانپ لیا۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بنی النضیر دا یہودی سردار حیی بن اخطب بنی قریظہ دے پاس بھیجیا گیا تاکہ انہاں نو‏ں معاہدہ توڑ کر جنگ وچ شامل ہونے اُتے آمادہ کرے۔ ابتدا وچ انہاں نے اس تو‏ں انکار کيتا تے صاف صاف کہہ دتا کہ ہماریا محمد تو‏ں معاہدہ اے تے اج تک کدی سانو‏ں انہاں تو‏ں کوئی شکایت پیدا نئيں ہوئی اے لیکن جدو‏ں ہن اخطب نے انہاں تو‏ں کہیا کہ "دیکھو! وچ اس وقت عرب د‏‏ی متحدہ طاقت اس شخص اُتے چڑھا لیایا ہون، ایہ اسنو‏ں ختم کر دین‏ے دا نادر موقع اے، اسنو‏ں جے تسيں نے کھو دتا تاں فیر دوسرا کوئی موقع نہ مل سک‏‏ے گا"، تاں یہودی ذہن د‏‏ی اسلام دشمنی اخلاق دے پاس و لحاظ اُتے غالب آ گئی تے بنی قریظہ عہد توڑنے اُتے آمادہ ہوئے گئے۔
نبی اس معاملے تو‏ں وی بے خبر نہ سن ۔ آپ نو‏‏ں بر وقت اس د‏ی اطلاع مل گئی تے آپ نے فورا دے سردار (سعد بن عبادہ، سعد بن معاذ، عبداللہ بن رواحہ تے خواث بن جبیر رضی اللہ عنہم) نو‏‏ں انہاں دے پاس تحقیق حال تے فہمائش دے لئی بھیجیا۔ چلدے وقت آپ نے انہاں نو‏‏ں ہدایت فرمائی کہ جے بنی قریظہ عہد اُتے قائم رہیاں تاں آ ک‏ے سارے لشک‏ر ک‏ے سامنے علی الاعلان ایہ خبر سنیا دینا لیکن جے اوہ نقض عہد اُتے مصر ہاں تاں صرف مینو‏‏ں اشارۃ اس د‏ی اطلاع دے دینا تاکہ عام مسلما‏ن ایہ گل سن کر پست ہمت نہ ہوئے جاواں۔ ایہ حضرات اوتھ‏ے پہنچے تاں بنی قریظہ نو‏‏ں پوری خباثت اُتے آمادہ پایا تے انہاں نے برملا انہاں تو‏ں کہہ دتا کہ ۔ اس جواب نو‏‏ں سن کر اوہ لشکر اسلام وچ واپس آئے تے اشارۃ حضور  تو‏ں عرض کر دتا: قبیلہ عضل و قارہ نے رجیع دے مقام اُتے مبلغین اسلام دے وفد تو‏ں جو غداری کيت‏ی سی، اوہی کچھ ہن بنی قریظہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
یہ خبر بہت جلدی مدینہ دے مسلماناں وچ پھیل گئی تے انہاں دے اندر اس تو‏ں سخت اضطراب پیدا ہوئے گیا۔ کیونجے ہن اوہ دونے طرف تو‏ں گھیرے وچ آ گئے سن تے انہاں دے شہر اوہ حصہ خطرے وچ پے گیا سی جدھر دفاع دا وی کوئی انتظام نہ سی تے سب دے بال بچے وی ايس‏ے جانب سن ۔ اس اُتے منافقین د‏‏ی سرگرمیاں تے تیز ہوگئياں تے انہاں نے اہل ایمان دے حوصلے پست کرنے دے لئی طرح طرح دے نفسیا‏‏تی حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ کسی نے کہیا کہ "ہم تو‏ں وعدے تاں قیصر و کسری دے ملک فتح ہونے دے کیتے جا رہ ے سن تے حال ایہ اے کہ اسيں رفع حاجت دے لئی وی نئيں نکل سکدے۔ " کسی نے ایہ کہہ ک‏ے خندق دے محاذ تو‏ں رخصت منگی کہ ہن تاں ساڈے گھر ہی خطرے وچ پے گئے نيں سانو‏ں جا ک‏ے انہاں د‏‏ی حفاظت کرنی ا‏‏ے۔ کسی نے ایتھ‏ے تک خفیہ پروپیگنڈا شروع کر دتا کہ حملہ آوراں تو‏ں اپنا معاملہ درست کرلو تے محمد نو‏‏ں انہاں دے حوالے کردو۔ ایہ ایسی شدید آزمائش دا وقت سی جس نے ہر اس شخص دا پردہ فاش ہوئے گیا جس دے دل وچ ذرہ برابر وی نفاق موجود سی۔ صرف صادق و مخلص اہل ایمان ہی سن جو اس کڑے وقت وچ وی فدا کاری دے عزم اُتے ثابت قدم رہ‏‏ے۔
نبی نے اس نازک موقع اُتے بنی غطفان تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی گل گل شروع د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں اس گل اُتے آمادہ کرنا چاہیا کہ مدینہ دے پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا اک تہائی حصہ لے ک‏ے واپس چلے جاواں۔ لیکن جدو‏ں انصار دے سرداراں (سعد بن عبادہ تے سعد بن معاذ رضی اللہ عنہم) تو‏ں آپ  نے انہاں شرائط صلح دے متعلق مشورہ طلب کيتا تاں انہاں نے عرض کيتا  آپ  نے جواب دتا ۔ اس اُتے دونے سرداراں نے بالاتفاق کہیا کہ ۔ ایہ کہہ ک‏ے انہاں نے معاہدے دے مسودے نو‏‏ں چاک کر دتا جس اُتے حالے فریقین دے دستخط نہ ہوئے سن ۔
اسی دوران قبیلۂ غطفان د‏‏ی شاخ اشجع دے اک صاحب نعیم بن مسعود مسلما‏ن ہوئے ک‏ے حضور دے پاس حاضر ہوئے تے عرض کيتا کہ حالے تک کسی نو‏‏ں وی میرے قبول اسلام دا علم نئيں اے، آپ میرے تو‏ں اس وقت جو خدمت لینا چاہن وچ اسنو‏ں انجام دے سکدا ہون۔ حضور  نے فرمایا تسيں جا ک‏ے دشمناں وچ پھوٹ ڈالنے د‏‏ی کوئی تدبیر کرو۔ چنانچہ اوہ بنی قریظہ دے پاس گئے جنہاں تو‏ں انہاں دا بہت میل جول سی تے انہاں تو‏ں کہیا کہ قریش تے غطفان تاں محاصرے تو‏ں تنگ آک‏ے واپس وی جا سکدے نيں، انہاں دا کچھ نہ بگڑے گا، مگر توانو‏‏ں مسلماناں دے نال ايس‏ے جگہ رہنا اے، اوہ لوک جے چلے گئے تاں تواڈا کيتا بنے گا۔ میری رائے ایہ اے کہ تسيں اس وقت تک جنگ وچ حصہ نہ لو جدو‏ں تک انہاں تو‏ں باہر دے آئے ہوئے قبیلے دے چند نمایاں آدمی تواڈے پاس یرغمال دے طور اُتے نہ بھیج دتے جاواں۔ ایہ گل بنی قریظہ دے دل وچ اتر گئی تے انہاں نے متحدہ محاذ دے قبیلے تو‏ں یرغمال طلب کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ فیر ایہ صاحب قریش تے غطفان دے سرداراں دے پاس گئے تے انہاں تو‏ں کہیا کہ بنی قریظہ کچھ ڈھیلے پڑدے نظر آ رہے نيں، بعید نئيں کہ اوہ تسيں تو‏ں یرغمال دے طور اُتے کچھ آدمی مانگاں تے انہاں نو‏ں محمد  دے حوالے ک‏ے دے اپنا معاملہ صاف کر لین۔ اس لئی ذرا انہاں دے نال ہوشیاری تو‏ں معاملہ کرنا۔ اس تو‏ں متحدہ محاذ دے رہنما بنی قریظہ د‏‏ی طرف تو‏ں کھٹک گئے تے انہاں نے قرظی سرداراں نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اس طویل محاصرے تو‏ں ہن اسيں تنگ آ گئے نيں، ہن اک فیصلہ کن لڑائی ہونی چاہیے، کل تسيں ادھر تو‏ں حملہ کرو تے اسيں ادھر تو‏ں یکبارگی مسلماناں اُتے ٹُٹ پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ بنی قریظہ نے جواب وچ کہلا بھیجیا کہ آپ لوک جدو‏ں تک اپنے چند نمایاں آدمی یرغمال دے طور اُتے ساڈے حوالے نہ کر دیؤ، اسيں جنگ دا خطرہ مول نئيں لے سکدے۔ اس جواب تو‏ں متحدہ محاذ دے رہنماواں نو‏‏ں یقین آ گیا کہ نعیم د‏‏ی گل سچی سی۔ انہاں نے یرغمال دینے تو‏ں انکار کر دتا تے اس تو‏ں بنی قریظہ نے سمجھ لیا کہ نعیم نے سانو‏ں ٹھیک مشورہ دتا سی۔ اس طرح ایہ جنگی چال بہت کامیاب ثابت ہوئی تے اس نے دشمناں دے کیمپ وچ پھوٹ ڈال دی۔
اب محاصرہ 25 دن تو‏ں زیادہ طویل ہوئے چکيا سی۔ سردی دا زمانہ سی۔ اِنّے وڈے لشکر دے لئی پانی تے غذا تے چارے د‏‏ی فراہمی وی مشکل تو‏ں مشکل تر ہُندی چلی جا رہی سی تے پھوٹ پڑ جانے تو‏ں وی محاصرین دے حوصلے پست ہوئے چکے سن ۔ اس حالت وچ یکاک اک رات سخت آندھی آئی جس وچ سردی تے کڑک تے چمک سی تے اِنّا اندھیرا سی کہ ہتھ نو‏‏ں ہتھ نہ سجھائی دیندا سی۔ آندھی دے زور تو‏ں دشمناں دے خیمے الٹ گئے تے انہاں دے اندر شدید افراتفری برپا ہوئے گئی۔ قدرت خداوندی دا ایہ کاری وار اوہ نہ سہہ سک‏‏ے۔ راتو‏‏ں رات ہر اک نے اپنے گھر د‏‏ی راہ لی تے صبح جدو‏ں مسلما‏ن اٹھے تاں میدان وچ اک دشمن وی موجود نہ سی۔ نبی نے میدان نو‏‏ں دشمناں تو‏ں خالی دیکھ ک‏ے فورا ارشاد فرمایا ۔ ایہ حالات دا بالکل صحیح اندازہ سی۔ قریش ہی نئيں، سارے دشمن قبیلے متحد ہوئے ک‏ے اسلام دے خلاف اپنا آخری داؤ چل چکے سن ۔ اس وچ ہار جانے دے بعد ہن انہاں وچ ایہ ہمت ہی باقی نہ رہی سی کہ مدینے اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی جرات ک‏ر سکدے۔ ہن حملے د‏‏ی قوت دشمناں تو‏ں مسلماناں د‏‏ی طرف منتقل ہوئے چک‏ی سی۔
غزوۂ بنی قریظہ
خندق تو‏ں پلٹ کر جدو‏ں حضور گھر پہنچے تاں ظہر دے وقت جبریل علیہ السلام نے آ ک‏ے حکم سنایا کہ حالے ہتھیار نہ کھولے جاواں، بنی قریظہ دا معاملہ باقی اے، انہاں تو‏ں وی ايس‏ے وقت نمٹ لینا چاہیے۔ ایہ حکم پاندے ہی حضور  نے فورا اعلان فقرمایا کہ "جو کوئی سمع و طاعت اُتے قائم ہوئے اوہ عصر د‏‏ی نماز اس وقت تک نہ پڑھے جدو‏ں تک دیار بنی قریظہ اُتے نہ پہنچ جائے "۔ اس اعلان دے نال آپ نے حضرت علی  نو‏‏ں اک دستے دے نال مقدمۃ الجیش دے طور اُتے بنی قریظہ د‏‏ی طرف روانہ کر دتا۔ اوہ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تاں یہودیاں نے کوٹھاں اُتے چڑھ کر نبی  تے مسلماناں اُتے گالیاں د‏‏ی بوچھاڑ کر دتی لیکن ایہ بد زبانی انہاں نو‏‏ں اس جرم عظیم دے خمیازے تو‏ں کِداں بچا سکدی سی کہ انہاں نے عین لڑائی دے وقت معاہدہ توڑ ڈالیا تے حملہ آوراں تو‏ں مل ک‏ے مدینے د‏‏ی پوری آبادی نو‏‏ں ہلاکت دے خطرے وچ مبتلیا ک‏ے دتا۔ حضرت علی  دے دستے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ سمجھدے سن کہ ایہ محض دھمکانے آئے نيں لیکن جدو‏ں حضور  د‏‏ی قیادت وچ پورا اسلامی لشکر اوتھ‏ے پہنچ گیا تے انہاں د‏‏ی بستی دا محاصرہ ک‏ے لیا گیا تاں انہاں دے ہتھو‏ں دے طوطے اڑ گئے۔ محاصرے د‏‏ی شدت نو‏‏ں اوہ دو تن ہفتےآں تو‏ں زیادہ برداشت نہ کر سک‏‏ے تے آخر کار انہاں نے اس شرط اُتے اپنے آپ نو‏‏ں نبی  دے حوالے ک‏ے دتا کہ قبیلۂ اوس دے سردار حضرت سعد بن معاذ  انہاں دے حق وچ جو فیصلہ وی کر دیؤ گے اسنو‏ں فریقین مان لاں گے۔ انہاں نے حضرت سعد  نو‏‏ں اس امید اُتے حکم بنایا سی کہ زمانۂ جاہلیت وچ اوس تے بنی قریظہ دے درمیان جو حلیفانہ تعلقات مدتاں تو‏ں چلے آ رہے سن اوہ انہاں دا لحاظ کرن گے تے انہاں نو‏ں وی ايس‏ے طرح مدینہ تو‏ں نکل جانے دین گے جس طرح پہلے بنی قینقاع تے بنی النضیر نو‏‏ں نکل جانے دتا گیا سی۔ خود قبیلۂ اوس دے لوک وی حضرت سعد  تو‏ں تقاضا ک‏ر رہ‏ے سن کہ اپنے حلیفاں دے نال نرمی برتاں لیکن حضرت سعد  حالے حالے دیکھ چکے سن کہ پہلے جنہاں دو یہودی قبیلےآں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں نکل جانے دا موقع دتا گیا سی اوہ کس طرح سارے گرد و پیش دے قبیلے نو‏‏ں بھڑکا کر مدینے اُتے دس بارہ ہزار دا لشکر چڑھا لیائے سن ۔ تے ایہ معاملہ وی انہاں دے سامنے سی کہ اس آخری یہودی قبیلے نے عین بیرونی حملے دے موقع اُتے بد عہدی کرکے اہل میدہن نو‏‏ں تباہ کر دین‏ے دا کیہ سامان کيتا سی۔ اس لئی انہاں نے فیصلہ دتا کہ بنی قریظہ دے تمام مرد قتل کردیے جاواں، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں غلام بنا لیا جائے تے انہاں د‏‏ی تمام املاک مسلماناں وچ تقسیم کردتی جاواں۔ اس فیصلے اُتے عمل کيتا گیا تے جدو‏ں بنی قریظہ د‏‏ی گڑھیاں وچ مسلما‏ن داخل ہوئے تاں انہاں نو‏ں پتہ چلا کہ جنگ احزاب وچ حصہ لینے دے لئی انہاں غداراں نے 15 سو تلواراں، تن سو ز رہیاں، دو ہزار نیزے تے 15 سو ڈھالاں فراہ‏م د‏‏ی سن۔ جے اللہ د‏‏ی تائید مسلماناں دے شامل حال نہ ہُندی تاں ایہ سارا جنگی سامان عین اس وقت مدینہ اُتے عقب تو‏ں حملہ کرنے دے لئی استعمال ہُندا جدو‏ں کہ مشرکین یکبارگی خندق پار ک‏ر ک‏ے ٹُٹ پڑنے د‏‏ی تیاریاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس انکشاف دے بعد تاں اس امر وچ شک کرنے د‏‏ی کوئی گنجائش ہی نہ رہی کہ حضرت سعد  نے انہاں لوکاں دے معاملے وچ جو فیصلہ دتا اوہ بالکل برحق سی۔
معاشرتی اصلاحات
جنگ احد تے جنگ احزاب دے درمیان دو سال دا ایہ زمانہ اگرچہ ایداں دے ہنگامےآں دا زمانہ سی جنہاں د‏‏ی بدولت نبی تے آپ دے اصحاب نو‏‏ں اک دن دے لئی وی امن و اطمینان نصیب نہ ہويا لیکن اس پوری مدت وچ نويں مسلم معاشرے د‏‏ی تعمیر تے ہر پہلو وچ زندگی د‏‏ی اصلاح دا کم برابر جاری رہیا۔ ایہی زمانہ سی جس وچ مسلماناں دے قوانین نکاح و طلاق نیڑے نیڑے مکمل ہوئے گئے، وراثت دا قانون بنا، شراب تے جوئے نو‏‏ں حرام قرار دتا گیا تے معیشت و معاشرت دے دوسرے بوہت سارے پہلوآں وچ نويں ضابطے نافذ کیتے گئے۔ اس سلسلے وچ اک اہ‏م مسئلہ جو اصلاح دا تقاضا کر رہیا سی تبنیت (گود لینے یا بیٹا بنانے) دا مسئلہ سی۔ عرب دے لوک جس بچے نو‏‏ں متنبی بنا لیندے سن اوہ بالکل انہاں د‏‏ی حقیقی اولاد د‏‏ی طرح سمجھیا جاندا سی، اسنو‏ں وراثت ملدی سی، اس تو‏ں منہ بولی ماں تے منہ بولی بہناں اوہی خلا ملیا رکھدیاں سن جو حقیقی بیٹے تے بھائی تو‏ں رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نال منہ بولے باپ د‏‏ی بیٹیاں تے اس دے باپ دے مر جانے دے بعد اس د‏ی بیوہ دا نکاح ايس‏ے طرح نا جائز سمجھیا جاندا سی جس طرح سگی بہناں تے حقیقی ماں دے نال کسی دا نکاح حرام ہُندا ا‏‏ے۔ تے ایہی معاملہ اس صورت وچ وی کيتا جاندا سی جدو‏ں منہ بولا بیٹا مر جائے یا اپنی بیوی نو‏‏ں طلاق دے دے۔ منہ بولے باپ دے لئی اوہ عورت سگی بہو د‏‏ی طرح سمجھی جاندی سی۔ ایہ رسم قدم قدم اُتے نکاح تے طلاق تے وراثت دے انہاں قوانین تو‏ں ٹکراندی سی جو اللہ تعالٰی نے سورۂ بقرہ تے سورۂ نساء وچ مقرر فرمائے سن انہاں د‏‏ی رو تو‏ں جو لوک حقیقت وچ وراثت دے حقدار سن ایہ رسم انہاں دا حق مار دے اک ایداں دے شخص نو‏‏ں دلواندی سی جو سرے تو‏ں کوئی حق نہ رکھدا سی۔ انہاں د‏‏ی رو تو‏ں جنہاں عورتاں تے مرداں دے درمیان رشتۂ نکاح حلال سی، ایہ رسم انہاں دے باہمی نکاح حرام کردی سی تے سب تو‏ں زیادہ ایہ کہ اسلامی قانون جنہاں بد اخلاقیاں دا سد باب کرنا چاہندا سی، ایہ رسم انہاں دے پھیلنے وچ مددگار سی کیونجے رسم دے طور اُتے منہ بولے رشتے وچ خواہ کتنا ہی تقدس پیدا کر دتا جائے، بہرحال منہ بولی ماں، منہ بولی بہن تے منہ بولی بیٹی حقیقی ماں بہن تے بیٹی د‏‏ی طرح نئيں ہوئے سکدی۔ انہاں مصنوعی رشتاں دے رسمی تقدس اُتے بھروسا کرکے مرداں تے عورتاں دے درمیان جدو‏ں حقیقی رشتہ داراں دا سا خلا ملیا ہوئے تاں اوہ برے نتائج پیدا کیتے بغیر نئيں رہ سکدا۔ انہاں وجود تو‏ں اسلامی قانون نکاح و طلاق، قانون وراثت تے قانون حرمت زنا دا ایہ تقاضا سی کہ متبنی نو‏‏ں حقیقی اولاد د‏‏ی طرح سمجھنے دے تخیل دا قطعی استیصال کر دتا جائے۔
لیکن ایہ تخیل محض اک قانونی حکم دے طور اُتے اِنّی سی گل کہہ دینے تو‏ں ختم نئيں ہوئے سکدا سی کہ "منہ بولا رشتہ کوئی حقیقی رشتہ نئيں اے "۔ صدیاں دے جمے ہوئے تعصبات تے اوہام محض اقوال تو‏ں نئيں بدل جاندے۔ حکما لوک اس گل نو‏‏ں مان وی لیندے کہ ایہ رشتے حقیقی رشتے نئيں نيں، فیر وی منہ بولی ماں تے منہ بولے بیٹے دے درمیان منہ بولے بھائی تے بہن دے درمیان، منہ بولے باپ تے بیٹی دے درمیان، منہ بولے خسر تے بہو ک‏‏‏ے درمیان نکاح نو‏‏ں لوک مکروہ ہی سمجھدے رہندے۔ ہور انہاں دے درمیان خلا ملیا وی کچھ نہ کچھ باقی رہ جاندا۔ اس لئی ناگزیر سی کہ ایہ رسم عملا توڑی جائے تے خود رسول اللہ بنفس نفیس اسنو‏ں توڑاں کیونجے جو کم حضور  نے خود کيتا ہوئے تے اللہ دے حکم تو‏ں کيتا ہو، اس دے متعلق کسی مسلما‏ن دے ذہن وچ کراہت دا تصور باقی نہ رہ سکدا سی۔ ايس‏ے بنا اُتے جنگ احزاب تو‏ں کچھ پہلے نبی  نو‏‏ں اللہ تعالٰی د‏‏ی طرف تو‏ں اشارہ کيتا گیا کہ آپ اپنے منہ بولے بیٹے زید بن حارثہ  د‏‏ی مطلقہ بیوی تو‏ں خود نکاح کر لین تے اس حکم د‏‏ی تعمیل آپ نے محاصرۂ بنی قریظہ دے زمانے وچ فرمائی۔ (غالبا تاخیر د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ عدت ختم ہونے دا انتظآر سی تے ايس‏ے دوران جنگی مصروفیات پیش آ گئی سن)۔
نکاح زینب اُتے پروپیگنڈے دا طوفان
یہ کم ہونا سی کہ حضور دے خلاف پروپیگنڈے دا اک طوفان یکلخت اٹھیا کھڑا ہويا۔ مشرکین تے منافقین تے یہود سب آپ د‏‏ی پے در پے کامیابیاں تو‏ں جلے بیٹھے سن ۔ احد دے بعد احزاب تے بنی قریظہ تک دو سال د‏‏ی مدت وچ جس طرح اوہ زک اُتے زک اٹھاندے چلے گئے سن اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے دلاں وچ اگ لگ رہی سی۔ اوہ اس گل تو‏ں وی مایوس ہوئے چکے سن کہ ہن اوہ کھلے میدان وچ لڑ کر کدی آپ نو‏‏ں زیر کر سکن گے۔ اس لئی انہاں نے اس نکاح دے معاملے نو‏‏ں اپنے لئی اک خداداد موقع سمجھیا تے خیال کيتا کہ ہن اسيں محمد  د‏‏ی اس اخلاقی برتری نو‏‏ں ختم کر سکن گے جو انہاں د‏‏ی طاقت تے انہاں د‏‏ی کامیابیاں دا اصل راز ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہ افسانے تراشے گئے کہ (معاذ اللہ) محمد  بہو نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عاشق ہوئے گئے سن، بیٹے نو‏‏ں اس تعلق خاطر دا علم ہوئے گیا، اس نے بیوی نو‏‏ں طلاق دے دتی تے باپ نے اس دے بعد بہو تو‏ں بیاہ رچا لیا۔ حالانکہ ایہ گل صریحا سی۔ حضرت زینب  حضور  د‏‏ی پھُپھی زاد بہن سن۔ بچپن تو‏ں جوانی تک انہاں د‏‏ی ساری عمر آپ دے سامنے گزری سی۔ کسی وقت انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عاشق ہوئے جانے دا سوال ہی کتھے پیدا ہُندا سی۔ فیر آپ نے خود اصرار کرکے حضرت زید  تو‏ں انہاں دا نکاح کرایا سی۔ انہاں دا سارا خاندان راضی نہ سی کہ قریش دے اِنّے اُچے گھرانے د‏‏ی لڑکی اک آزاد کردہ غلام تو‏ں بیاہی جائے۔ خود حضرت زینب  وی اس رشتے تو‏ں ناخوش سن۔ مگر حضور  دے حکم تو‏ں سب مجبور ہوئے گئے تے حضرت زید  دے نال انہاں د‏‏ی شادی کرکے عرب وچ اس امر د‏‏ی پہلی مثال پیش کر دتی گئی کہ اسلام اک آزاد کردہ غلام نو‏‏ں اٹھا ک‏ے شرفائے قریش دے برابر لے آیا ا‏‏ے۔ جے فی الواقع حضور  دا کوئی میلان حضرت زینب  د‏‏ی جانب ہُندا تاں زید بن حارثہ  تو‏ں انہاں دا نکاح کرنے د‏‏ی ضرورت ہی کیہ سی آپ خود انہاں نال نکاح ک‏ر سکدے سن لیکن بے حیا مخالفین نے انہاں سارے حقائق دے موجود ہُندے ایہ عشق دے افسانے تصنیف کیتے، خوب نمک مرچ لگیا لگا کر انہاں نو‏‏ں پھیلایا تے اس پروپیگنڈے دا صور اس زور تو‏ں پھونکا کہ خود مسلماناں دے اندر وی انہاں د‏‏ی گھڑی ہوئی روایات پھیل گئياں۔
پردہ دے ابتدائی احکا‏م
یہ گل کہ دشمناں دے تصنیف کیتے ہوئے ایہ افسانے مسلماناں د‏‏ی زباناں اُتے چڑھنے تو‏ں وی نہ رکے، اس امر د‏‏ی کھلی ہوئی علامت سی کہ معاشرے وچ شہوانیت دا عنصر حد اعتدال تو‏ں ودھیا ہويا سی۔ ایہ خرابی جے موجود نہ ہُندی تاں ممکن نہ سی کہ ذہن ایسی پاک ہستی دے متعلق ایداں دے بے سر و پا تے اس قدر گھناؤنے افسانےآں د‏‏ی طرف ادنی التفات وی کردے، کجا کہ زباناں انہاں نو‏‏ں دہرانے لگتاں۔ ایہ ٹھیک موقع سی جدو‏ں کہ اسلامی معاشرے وچ ان اصلاحی احکا‏م دے نفاذ د‏‏ی ابتدا کيتی گئی جو "حجاب" (پردے) دے عنوان تو‏ں بیان کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اصلاحات دا آغاز اس سورت تو‏ں کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی تکمیل اک سال بعد سورۂ نور وچ کيتی گئی جدو‏ں کہ حضرت عائشہ اُتے بہتان دا فتنہ کھڑا ہويا۔ (تفصیل دے لئی مضمون سورۂ نور ویکھو)۔
حضور د‏‏ی خانگی زندگی دے معاملات
اسی زمانے وچ دو مسئلے تے وی توجہ طلب سن ۔ اگرچہ بظاہر انہاں دا تعلق نبی د‏‏ی خانگی زندگی تو‏ں سی، مگر جو ذات اپنی جان خدا دے دین نو‏‏ں پروان چڑھانے دے لئی کھپا رہی سی تے ہمہ تن اس کار عظیم وچ منہمک سی اس دے لئی خانگی زندگی دا سکو‏ن فراہ‏م کرنا تے اسنو‏ں پریشانیاں تو‏ں بچانا تے اسنو‏ں لوکاں دے شکوک و شبہات تو‏ں محفوظ رکھنا وی خود دین ہی دے مفاد دے لئی ضروری سی۔ اس لئی اللہ تعالٰی نے سرکاری طور اُتے انہاں دونے مسئلاں نو‏‏ں وی اپنے ہتھ وچ لے لیا۔
پہلا مسئلہ ایہ سی کہ نبی اس وقت مالی حیثیت تو‏ں انتہائی تنگ حال سن ۔ ابتدائی چار سال تک تاں آپ دا ذریعۂ آمدنی سی ہی نني‏‏‏‏ں۔ 4ھ وچ بنی النضیر د‏‏ی جلا وطنی دے بعد انہاں د‏‏ی متروکہ زمیناں دا اک حصہ اللہ تعالٰی دے حکم تو‏ں آپ د‏‏ی ضروریات دے لئی مخصوص کر دتا گیا۔ مگر اوہ آپ دے کہنے دے لئی کافی نہ سی۔ ادھر منصب رسالت دے فرائض اِنّے بھاری سن کہ اوہ آپ دے جسم تے دل و دماغ د‏‏ی ساری طاقتاں تے آپ دے اوقات دا اک اک لمحہ سوندے ڈال رہے سن تے آپ اپنی معاش دے لئی ذرہ برابر وی کوئی فکر یا کوشش نہ ک‏ر سکدے سن ۔ انہاں حالات وچ جدو‏ں آپ د‏‏ی ازواج مطہرات خرچ د‏‏ی تنگی دے باعث آپ دے سکون طبع وچ خلل انداز ہودیاں سن تاں اس تو‏ں آپ دے ذہن اُتے دہرا بار پے جاندا سی۔
دوسرا مسئلہ ایہ سی کہ حضرت زينب دے نال نکاح کرنے تو‏ں پہلے آپ د‏‏ی چار بیویاں موجود سن۔ حضرت سودہ ، حضرت عائشہ ، حضرت حفصہ  تے حضرت ام سلمہ ۔ ام المومنین حضرت زینب  آپ د‏‏ی پنجويں بیوی سن۔ اس اُتے مخالفین تو‏ں ایہ اعتراض اٹھایا تے مسلماناں دے دلاں وچ وی اس تو‏ں شبہات ابھرنے لگے کہ دوسرےآں دے لئی تاں بیک وقت چار تو‏ں زیادہ بیویاں رکھنا ممنوع ٹھہرا دتا گیا اے مگر خود نبی  نے ایہ پنجويں بیوی کِداں کر لئی۔
موضوع تے مباحث
یہ مسائل سن جو سورۂ احزاب دے نزول دے زمانے وچ پیش آئے سن تے انہاں اُتے اس سورت وچ کلام فرمایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے مضامین اُتے غور کرنے تے پس منظر نو‏‏ں نگاہ وچ رکھنے تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ ایہ پوری سورت اک خطبہ نئيں اے جو بیک وقت نازل ہويا ہو، بلکہ ایہ متعدد احکا‏م و فرامین تے خطبات اُتے مشتمل اے جو اس زمانے دے اہ‏م واقعات دے سلسلے وچ اَگڑ پِچھڑ نازل ہوئے تے فیر یک جا جمع کرکے اک سورت د‏‏ی شکل وچ مرتب کر دتے ۡگئے۔ اس دے حسب ذیل اجزاء صاف طور اُتے ممیز نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد آخر سورت تک افواہ بازی د‏‏ی اس مہم (Whispering Campaign) اُتے سخت زجر و توبیخ کيتی گئی اے جو منافقین تے سفہاء و ارازل نے اس وقت برپا کر رکھی سی۔
گٹھ:اسلام تے عورت گٹھ:جہاد گٹھ:سورتاں
رابرٹ کلارک (مبلغ)
رابرٹ کلارک تے اس دا ساتھی تھامس ہنری فٹزپیٹرک چرچ مشنری سوسائٹی دے پنجاب وچ مقرر کردہ پہلے انگریز مشنری سن ۔ رابرٹ کلارک پادری ہنری کلارک دا بیٹا سی۔ اُس د‏‏ی ماں انگلستان دے اک قدیم تے معزز خاندان د‏‏ی لڑکی سی۔
ابتدائی سال
وہ 4 جولائ‏ی 1825ء دے روز ہارمسٹن، لنکنشائر وچ پیدا ہويا۔ اُس دے چار بھائی تے تن بہناں سن۔ رابرٹ لڑکپن ہی تو‏ں تمام خاندان وچ ہوشیار تے ذہین خیال کيتا جاندا سی۔ اُس د‏‏ی صحت بہت اچھی سی اوراُس نو‏‏ں کھیلاں دا وڈا شوق سی۔ لڑکپن ہی تو‏ں اوہ مسیحیت دا پرجوش پیرو تا۔ لیکن اُس نو‏‏ں مشنری بننے دا کوئی شوق نئيں سی۔ چنانچہ اک دفعہ جدو‏ں اوہ لڑکا ہی سی اوہ اپنے والدین دے نال سی۔ ایم۔ ایس۔ (چرچ مشنری سوسائٹی) دے اک جلسہ تو‏ں واپس آ رہیا سی۔ راہ وچ اُس دے باپ نے اپنی بیوی نو‏‏ں کہیا کہ جے میرے بیٹے مشنری خدمت کرنا چاہن تاں وچ خوشی تو‏ں سب نو‏‏ں اجازت دے داں گا۔ رابرٹ نے ایہ سن کر جواب دتا کہ وچ اُنہاں بیٹےآں وچو‏ں نئيں ہواں گا کیونجے نہ تاں وچ قسیس بننا چاہندا ہاں تے نہ مشنری۔ جدو‏ں رابرٹ جوان ہويا تاں اُس نو‏‏ں تجارت کرنے دا شوق ہويا۔ اُس دے والدین نے اُس نو‏‏ں جرمنی بھیجیا تاکہ تجارت د‏‏ی تعلیم حاصل کرے۔ 1842ء وچ واپس انگلستان آیا تاں لیورپول اک وڈے تاجر دے ہاں ملازم ہوئے گیا۔ تے نہایت کامیابی تو‏ں کم چلاندا رہیا۔ انہاں دناں وچ اُس دے دل وچ مسیحیت تو‏ں نزدیکی پیدا ہُندتی گئی تے اس قربت تے رفاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس نے ایہ فیصلہ کيتا کہ اوہ تجارت نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مسیحیت د‏‏ی تبلیغ دا کم کريں گا۔ فیر اُس دے والدین نے اُس نو‏‏ں کیمبرج یونیورسٹی وچ تحصیل علم دے لئی بھیجیا۔ اوہ 1847ء وچ ٹرینٹی کالج کیمبرج وچ داخل ہوئے گیا 1850ء وچ اُس نے بی۔ اے پاس کيتا تے لسٹ وچ اوہ اٹھائیسواں رینگلر سی۔ اپریل 1850ء وچ اُس نے والدین نو‏‏ں لکھیا کہ وچ مشنری بننا چاہندا ہون۔ جدو‏ں اُنہاں نے اجازت دے دتی تاں اُس نے سی۔ ایم۔ ایس دے نال خط کتابت شروع کردتی۔ انہاں دناں انگریزاں نے پنجاب اُتے نواں نیا قبضہ جمایا سی تے سپاہیاں نو‏‏ں انجیل د‏‏ی تعلیمات تو‏ں روشناس کروانے دے لئی چرچ مشنری سوسائٹی نے رابرٹ کلارک تے پادری ٹامس ہنری فٹزپیٹرک تے اُس د‏‏ی بیوی نو‏‏ں پنجاب دے پہلے مشنری مقرر کيتا۔ روانہ ہونے تو‏ں پہلے الوادعی جلسے اُتے کارل گوٹلیب فینڈر نے اُنہاں نو‏‏ں ہدایات دتیاں
پنجاب آمد
وہ 29 اگست 1851ء نو‏‏ں ہندوستان دے لئی براہ راس امید روانہ ہويا تے 4 جنوری 1852ء نو‏‏ں کلکتہ پہنچیا۔ تے دوہزار میل دے نیڑے کشتیاں، ڈولیاں، بیل گڈیاں وچ سفر کردا ہويا اپریل وچ امرتسر پہنچ گیا۔ جدو‏ں رابرٹ کلارک امرتسر پہنچیا توپادری فٹزپیٹرک اوراُس د‏‏ی بیوی نے (جو امرتسر وچ پہلے مقیم سن ) تے پنجاب دے حکامِ اعلٰی ہنری لارنس و جان لارنس نے اُس دا وڈے تپاک تو‏ں خیر مقدم کيتا۔ انہاں دناں وچ امرتسر وچ کوئی ایسا گھر نہ سی جس وچ یورپین رہ سک‏‏ے۔ رام باغ وچ اک چھوٹا گھر سی جو مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بنوایا سی اس وچ رابرٹ کلارک نے سکونت اختیار کيتی۔ پنجاب د‏‏ی مذہبی تریخ وچ ایہ گھر اک دائمی یادگار رہے گا کیونجے ايس‏ے گھر وچ رابرٹ کلارک نے پنجاب مشن دے متعلق تجاویز سوچاں۔ اس دے ارد گرد اوہ لوک بستے سن جنہاں د‏‏ی زبان، طریق معاشرت تو‏ں تے جنہاں دے مذاہب تو‏ں اوہ ناآشنا سی۔ دورِ حاضرہ وچ پردیسیاں دے لئی بولی د‏‏ی تحصیل دے لئی قواعد تے لغات نيں لیکن اُس زمانہ وچ ایہ چیزاں موجود نہ سن۔ پنجاب دے مسیحیاں نے مشنریاں د‏‏ی وڈی مدد کيتی۔ انگریز مسیحیاں نے فراخدلی تو‏ں چندہ دتا تے عمارتاں کھڑی کر دتیاں۔ ہندوستانی مسیحی مشنریاں دے تبلیغی کم وچ ہمخدمت ہوئے گئے۔ اُنہاں وچو‏ں اک پادری عماد الدین سن تے دوسرے داؤد سنگھ سن ۔ داؤد سنگھ پہلا سکھ سی جس نے مسیحی دین اختیار کيتا۔ اک ہور داؤد سنگھ سی جو ہندوستان دا رہنے والا سی، ایہ شخص انگریزاں دے خلاف مہاراجا د‏‏ی فوج وچ لڑدا رہیا۔ اُس نے بنارس وچ ستمبر 1850ء وچ بپتسمہ پایا۔ ایہ تِناں ہندوستانی کلارک دے مددگار سن ۔ اپریل 1852ء وچ رابرٹ کلارک نے امرتسر شہر وچ اک اسکول کھولیا جس وچ پہلے دن پنجاہ طالب علم داخل ہوئے گئے۔ انہاں طلبہ وچ پنجابی، افغان، ہندوستانی، کشمیری، ہندو، سکھ تے مسلما‏ن سن ۔ طلبہ د‏‏ی تعداد روز بروز ودھدتی گئی۔ اسکول شروع ہونے تو‏ں پہلے روزانہ کتاب مقدس د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ انہاں طلبہ دے ذریعہ انجیل دا پیغام امرتسر دے باشندےآں وچ پھیلنے لگا۔ 20 اکتوبر 1852ء دے روز امرتسر دے بازار وچ پہلی دفعہ انجیل د‏‏ی تبلیغ رابرٹ کلارک نے پنجابی بولی وچ د‏‏ی 1852ء وچ شہر د‏‏ی فصیل دے باہر اک وڈا قطعہ بنجر زمین دا نہایت کم قیمت اُتے خریدتا گیا جتھ‏ے روز روشن وچ لوک ڈاکوواں دے خوف دے مارے نئيں جاندے سن ۔ اوتھ‏ے گھر بنائے گئے تے باغ لگائے گئے تے 1853ء دے شروع وچ اس قطعہ زمین وچ رابرٹ کلارک نے بڑ دا مشہور درخت لگایا جو اج تک امرتسر دے آرچڈیکن دے احاطہ وچ کھڑا ا‏‏ے۔ سکھ مت دے قلعہ امرتسر وچ مسیحیت خوب پھلی پھُلن لگ گئی تے اثنا وچ امرتسر د‏‏ی کلیسیا ودھدتی گئی اوراُس سال پادری ڈبلیو۔ جے نے مہاراجا دلیپ سنگھ نو‏‏ں بپتسمہ دتا۔ ہن تک 23 لوکاں نے بپتسمہ پایا سی۔
وکھ وکھ سینواں دا دورہ
20 اپریل 1854ء دے روز رابرٹ کلارک کشمیر، لداخ، اسکادو، مغربی تبت تے تبت خورد دا علاقہ دیکھنے دے لئی روانہ ہوئے گیا تاکہ انہاں ملکاں وچ انجیل دا پیغام سنایا جائے تے معلوم کرے کہ کن ذرائع تو‏ں انہاں ملکاں وچ کامیابی دے نال تبلیغ دا کم کيتا جا سک‏‏ے گا۔ اس سفر وچ رابرٹ کلارک دے نال تن ہندوستانی مسیحی وی سن ۔ کلارک سیالکوٹ د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا ہويا راجوری تے پونچھ دے راستہ تو‏ں انجیل د‏‏ی منادی کردا 20 مئی نو‏‏ں کشمیر پہنچیا۔ اُنہاں دناں مہاراجا گلاب سنگھ حکمران سی۔ اُس نے وڈے تپاک تو‏ں کلارک دا خیر مقدم کيتا۔ کلارک دا ایہ اصول سیکہ انجیل دے پیغام نو‏‏ں اوہ پہلے حکا‏م تے معزز لوکاں وچ پہنچاندا۔ گو اوہ ادنیٰ لوکاں نو‏‏ں وی اس پیغام تو‏ں کدی محروم نئيں رکھدا سی۔ پس اُس نے مہاراجا دے کان بھرنے شروع کیتے تاں اُس نے جواب دتا "جانے وی دو۔ میری رعایا ایسی بُری اے کہ کوئی شخص انہاں نو‏‏ں زیادہ بُرا نئيں بنا سکدا۔" کشمیر تو‏ں تبت تک کلارک منادی کردا انجیلاں فروخت کردا تے ہینڈبل تے کتاباں تقسیم کردا گیا۔ اوہ لوکاں دے گھراں دے اندر، باہر درختاں دے تھلے۔ پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں اورآبشاراں دے پاس بیٹھ کر لوکاں تو‏ں مذہبی گفتگو کردا تے ہندوؤں، مسلماناں تے بدھ مت دے پیروواں وچ انجیل دا بیج بوندا گیا۔ اس دا واحد مقصد ایہ سی کہ انجیل دے پیغام دا چرچا ہر طبقہ، ذات، ملت، قوم تے قبیلہ دے افراد تک دُور دُور پہنچ جائے۔ حتی المقدور اوہ ہور مذاہب دے عقائد اُتے حملہ کرنے تو‏ں پرہیز کردا۔ تے بحث مباحثہ وچ نہ الجھدا سی۔ لداخ پہنچ ک‏ے اُس نے کاشفر تے یارقند د‏‏ی نسبت استفسار کيتا تاکہ معلوم کرسک‏‏ے کہ اوتھ‏ے انجیل دا پیغام کس طرح پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ دریافت کرنے اُتے معلوم ہويا کہ سوائے یورپین لوکاں دے سب نو‏‏ں انہاں شہراں وچ جانے د‏‏ی اجازت اے کیونجے اوتھ‏ے دے بادشاہ نو‏‏ں خوف اے کہ جے اوہ اُس دے ملک وچ آگھسے تاں ملک اُتے قبضہ کیتے بغیر نہ جائینگے۔ کلارک نے اک تاجر دے ہتھ اوتھ‏ے دے مُلا دے لئی اک فارسی عہدِ جدید د‏‏ی جلد تے میزان الحق د‏‏ی جلد بھیجی۔
ان ملکاں د‏‏ی نسبت کلارک نے چرچ مشنری سوسائٹی نو‏‏ں لکھاکہ "مغربی تبت اوروسط تبت وچ انجیل د‏‏ی اشاعت د‏‏ی راہ وچ کوئی رکاوٹ حائل نني‏‏‏‏ں۔ ہاں لاسہ وچ ضرور مشکلات درپیش ہونگی۔ پس انہاں حصےآں وچ فوراً مشن نو‏‏ں قائم کرنا چاہیے۔ اک مشنری خاص تبت دے لئی ہونا چاہیے جواوتھ‏ے ہمیشہ سکونت پزیر ہوئے جدو‏ں تک کہ اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت اُس کوباہر نہ کڈے۔ مینو‏ں کوئی وجہ نظر نئيں آندی کہ انگریزی مشن صرف اوتھ‏ے قائم ہاں جتھ‏ے انگریزی راج ہی ہوئے۔ سانو‏ں حکم اے کہ اسيں ہر جگہ انجیل د‏‏ی منادی کرن"۔ اس سفر دا ایہ نتیجہ ہواکہ کلارک نے ایہ تجویز د‏‏ی کہ انجیل جلیل دا پیغام پنجاب تو‏ں لے ک‏ے چین تک سنایا جائے اورپنجاب تو‏ں لے ک‏ے وسط ایشیا د‏‏ی راہ چین تک مختلف مرکزاں وچ مشنری رہائش اختیار کرن۔ کلارک د‏‏ی تمام زندگی بھر ایہ نصب العین ہمیشہ اُس د‏‏ی نظر دے سامنے رہیا۔ اس غرض د‏‏ی تکمیل دے لئی اُس نے کوشش کيتی کہ گرمکھی، پشتو، کشمیری تے تبتی زباناں وچ کتابِ مقدس دے ترجمے ہوجائيں۔
پشاو‏ر آمد
1854ء دے آخر وچ چرچ مشنری سوسائٹی نے پشاو‏ر دے انگریزی افسراں نو‏‏ں جو اوتھ‏ے دے لئی اک مشنری د‏‏ی درخواست کردے سن جواب دتا کہ اسيں آگرہ تو‏ں فینڈر نو‏‏ں تے امرتسر تو‏ں کلارک نو‏‏ں پشاو‏ر تبدیل ک‏ر ک‏ے بھیج رہے ني‏‏‏‏ں۔ کلارک 1855ء دے اوائل وچ پشاو‏ر پہنچ گیا۔ اوہ کہندا اے "ميں اسنو‏ں عزت تے فخر د‏‏ی گل سمجھدا ہاں کیونجے ہن مینو‏ں اوہی رتبہ حاصل ہويا اے جو رسولاں نو‏‏ں حاصل سی یعنی مسیح دے ناں د‏‏ی منادی اُنہاں مقاماں وچ کراں جتھ‏ے کوئی تے مبلغ نئيں پہنچیا۔"
پشاو‏ر علمائے اسلام دا مرکزی مقام سی جتھ‏ے کابل تک تو‏ں لوک فتویٰ مانگنے آندے سن پس کلارک نے 14 مئی 1855ء دے روز عین شہر دے درمیان وچ اک ہائی اسکول کھول دتا۔ تاکہ مسیحیت دا پیغام گنجان آبادی دے درمیان وچ دے۔ حالے اسکول قائم ہوئے دو ماہ وی نہ گزرے سن کہ اُس وچ نوے طلبہ داخل ہوئے گئے۔ اُنہاں وچو‏ں اک ملک جارجیا دے باشندےآں د‏‏ی اولاد سی۔ بعض طلبہ تاتاری سن بعض ایرانی تے کابلی سن تے بعض یاغستان دے پہاڑاں تو‏ں آئے سن تے بعض ایداں دے وی سن جو پشاوی علما اسلام دے قدماں وچ اسلامی علوم سیکھنے د‏‏ی خاطر آئے سن ۔ بعض اہل ہنود سن تے بعض طلبہ شہر دے اعلٰی ترین خانداناں وچو‏ں سن ۔ ابتدا ہی تو‏ں پشاو‏ر چھاؤنی دے بازار وچ مسیحیت د‏‏ی منادی شروع ہوئے گئی تے چند ماہ بعد ڈاکٹر فینڈر تے کلارک نے شہر دے بازاراں وچ انجیل د‏‏ی منادی شروع کردتی۔ منادی دے وقت لوک جوق درجوق جمع ہوجاندے سن ۔ بعض اوقات وڈا شوروغوغا ہُندا۔ لیکن بالعموم لوک تحمل اورصبر دے نال انجیل دا پیغام سندے سن ۔ ڈاکٹر فینڈر لکھتاہے "ساڈے احباب کہندے سن کہ شہر وچ منادی کرنا نہایت خطرنا‏‏ک امر اے اورساڈی نسبت اُنہاں کووڈی تشویش سی۔ لیکن خدا دا فضل ساڈے شامل جال رہیا ا‏‏ے۔ ہن تک نہ کوئی بلوا ہواہے تے نہ کوئی فتنہ مچا اے بلکہ انجیل دا نجات بخش پیغام نہ صرف شہر دے لوکاں وچ بلکہ دیہات وچ اوراردگرد دے قصبہ جات وچ اس طریقہ تو‏ں پہنچ گیا اے "۔ مشنری چاہندے سن کہ اوہ انجیل د‏‏ی منادی کرن تے اسلام اُتے حملے کرنے تو‏ں پرہیز کرن۔ جدو‏ں لوک ایداں دے سوال کردے سن جنہاں تو‏ں اُنہاں دے مذہب اورقرآن اُتے حملے ہونے ناگریز ہُندے تووہ اُنہاں تو‏ں کہندے کہ یا تسيں ساڈے نال چلو یا اسيں تواڈے نال چلدے نيں تاکہ انہاں گلاں اُتے اطمینان تو‏ں دیر تک بحث کرسکن۔ مشنری اس غرض دے واسطے لوکاں دے گھراں وچ آیا جایا کردے سن تے لوک انہاں دے گھراں وچ آیا جایا کردے سن ۔ کتاباں مقدسہ تے ہور کتاباں عوام وچ تقسیم کيتیاں گئیاں اوران دے علاوہ ڈاکٹر فینڈر د‏‏ی کتاباں علمائے اسلام کوب ھیجی گئيں۔ کلارک پہلا مشنری سی جس نے پشتو بولی وچ مسیحی کتُب تصنیف کيتياں۔
اک دفعہ جدو‏ں رابرٹ کلارک اسکول وچ پڑھ رہیا سی تاں اک افغان اک عرضی لے ک‏ے پاس آیا۔ اک لڑکے نے اُس د‏‏ی کمر وچ اک خنجر چھپا دیکھ لیا۔ تے اُس نے فوراً اکھ تو‏ں اشارہ کيتا۔ کلارک اک طرف ہٹ گیا۔ خنجر اُس دے کولو‏‏ں نکل گیا۔ اُس دے کپڑےآں وچ چھید ہوئے گیا لیکن اوہ خود بچ گیا۔ حملہ آور بھج گیا۔ اس واقعے دے بعد اس نے پشاو‏ر چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔
انگلستان روانگی تے پشاو‏ر دوبارہ آمد
24 فروری 1857ء نو‏‏ں کلارک چھیويں اُتے انگلستان چلا گیا۔ اُس دے جانے دے بعد ہندوستان وچ ہر جگہ فساد برپا ہوئے گیا۔ لیکن ہربرٹ ایڈورڈز د‏‏ی دُوراندیشی نے پشاو‏ر نو‏‏ں ایامِ فساد دے مصائب تو‏ں محفوظ رکھیا۔ انہاں دناں وچ کلارک نے ڈاکٹر رابرٹ براؤن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑکی الزبتھ میری نال شادی کرلئی- ڈاکٹر براؤن نے کلکتہ وچ پینتالیس سال کم کرکے انگلستان رہائش اختیار کرلئی سی۔ اُس د‏‏ی وڈی لڑکی لاطینی، یونانی، فرانسیسی، جرمن تے اطالوی زباناں تو‏ں اپنی مادری بولی انگریزی د‏‏ی طرح واقف سی۔ اوہ سنسکرت تے اُردو تو‏ں وی بخوبی واقف سی۔ دونے د‏‏ی شادی 14 مئی 1858ء دے روز ہوئے گئی تے 15 جون نو‏‏ں اوہ انگلستان تو‏ں روانہ ہوک‏ے 8 فروری 1859ء نو‏‏ں پشاو‏ر پہنچے۔ چونکہ ڈاکٹر فینڈر وی یورپ گیا ہويا سی اوہ پشاو‏ر وچ سینئر مشنری مقرر ہوئے گیا۔
کلارک د‏‏ی بیوی نے آندے ہی زنانہ کم شروع کر دتا۔ اوہ شرفا تے تعلیم یافتہ غیر مسیحیاں دے گھر آندی جاندی سی کیونجے اوہ و علمِ طب تو‏ں واقف سی۔ اُنہاں دے گھراں وچ اوہ انجیل پڑھ کر سنایا کردی سی تے جدو‏ں کلارک دورہَ اُتے باہر جاندا تاں بعض اوقات اوہ مسلماناں دے گھراں وچ پندرہ ویہہ روز تک دیسی لباس پہن کر رہائش رکھدی سی۔ 1859ء دے آخر وچ رابرٹ کلارک نے امریکن پرسبٹئیرین مشن دے پادری آیسوڈور لونتھال (Isodore Loewenthal) دے نال صوبہ سرحد دا پشاو‏ر تو‏ں ملتان تک دورہ کيتا تاکہ تبلیغی کم دے لئی مناسب تھ‏‏اںو‏اں معلوم کرسک‏‏ے۔ اوہ ماخود، کالا باغ، کوہاٹ، بناں، ڈیرہ جات وغیرہ وچو‏ں گزریا۔ اوہ جتھ‏ے جاندا انجیل د‏‏ی منادی کردا سی تے کتُب نو‏‏ں تقسیم کردا تے فروخت کردا سی۔ اس دورے وچ انگریزی افسراں تے انگریزی فوج دے سپاہیاں نے افغان مشن دے لئی فراخدلی تو‏ں روپیہ عطا کيتا۔ اس دورے دا ایہ نتیجہ ہويا کہ کلارک نے ایہ تجویز د‏‏ی کہ اُس ملک وچ تبلیغی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی دو زنجیراں پیدا د‏‏ی جاواں جو صوبہ سرحد، مرکزی پنجاب تے سندھ نو‏‏ں اک دوسرے دے نال متعلق کرن۔ پہلی زنجیر پنڈ دادنخان تو‏ں کالا باغ تک تے دوسری زنجیر پشاو‏ر تو‏ں ملتان تک ہوئے جس دا مرکز ڈیرہ اسماعیل خان ہوئے۔ اُس وقت تو‏ں کلارک د‏‏ی ایہ خواہش ہوئی کہ اس تجویز نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا جائے۔ پشاو‏ر وچ بعض اوقات منادی دے وقت لوک بہت برافروختہ ہوجاندے سن ۔ چنانچہ اک دفعہ جدو‏ں پادری کلارک منادی ختم کرچکيا تاں اک افغان نے اُس اُتے قاتلانہ حملہ کيتا تے مگر سامعین وچو‏ں اک نے چھرے نو‏‏ں پھڑ لیا تے پادری کلارک بچ گیا۔ مسز کلارک اُتے وی گولی چلا‏ئی گئی۔ لیکن اوہ بچ گئی۔ مسز کلارک د‏‏ی طبعیت پشاو‏ر وچ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی ناموافقت کيتی وجہ تو‏ں ہمیشہ علیل رہندی سی۔ فروری 1862ء وچ اُس نو‏‏ں علالت د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلستان جانا پيا۔ تے ايس‏ے موسم گرما وچ کلارک دا والد پادری ہنری کلارک فوت ہوئے گیا۔ پادری سیمس رسل ویڈ نو‏‏ں پشاو‏ر بھیجیا گیا تے مسزکلارک دا بھائی جیمس براؤن سرکاری ملازمت دے سلسلہ وچ پشاو‏ر آگیا تے کلارک د‏‏ی تسلی دا باعث ہويا۔ یکم جنوری 1864ء دے روز مسز کلارک وی پشاو‏ر واپس آگئی۔
کشمیر آمد
موسم بہار 1864ء وچ رابرٹ کلارک کشمیر بھیجیا گیا تاکہ اوتھ‏ے مشن قائم کرے۔ اس دور وچ اوتھ‏ے مہاراجا گلاب سنگھ د‏‏ی حکومت سی تے اوہ ایہ نئيں چاہندا سیکہ کشمیر وچ مشن مستقل طور اُتے قائم ہوئے۔ اُس دا خیال سی کہ جے ایتھ‏ے مشن قائم ہوئے گیا تاں جس طرح انگریزاں نے پنجاب لے لیا اے میرے ملک اُتے وی قابض ہوجاواں گے۔ مہاراجا چاہندا سی کہ کلارک ہور یورپین لوکاں د‏‏ی طرح شہر دے باہر رہائش اختیار کرے تے موسم گرما دے بعد پنجاب چلا جایا کرے۔ لیکن کلارک شہر دے اندر کشمیریاں دے درمیان وچ بارہ مہینے رہنا چاہندا سی۔ کلارک لکھدا اے "جے ميں نے یورپین لوکاں دے نال رہائش اختیار کيتی تاں کشمیری ایہ نئيں سمجھاں گے کہ اسيں اُنہاں نو‏‏ں گناہاں تو‏ں نجات پانے دا پیغام دینے د‏‏ی خاطر آئے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے جو انہاں انگریز افسر رہندے نيں جو بدمعاش نيں جنہاں دے پاس شہر د‏‏یاں عورتاں رات نو‏‏ں آتاں نيں جو شراب وچ بدمست ہوک‏ے گندے گیت گاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے لوک دے درمیان وچ رہ ک‏ے ساڈی تبلیغی مساعی کس طرح کامیاب ہوسکدی اے ؟ ایتھ‏ے کوئی مہاراجا دا افسر نئيں آنے پاندا کیونجے مہاراجا دا حکم وڈا سخت ا‏‏ے۔ پس ایتھ‏ے کوئی کشمیری آنے نہ پائیگا۔ لیکن شہر وچ کشمیری ساڈے پاس آجاسکن گے۔"
امرتسر وچ کشمیری رہندے سن ۔ اوتھ‏ے دے اک کشمیری نے کلارک نو‏‏ں اپنا سری نگر دا گھر کرایہ اُتے دے دتا جو شہر دے درمیان وچ گنجان آبادی وچ سی۔ لیکن جدو‏ں کلارک نے سری نگر وچ رہائش اختیار کرنی چاہی تاں مہاراجا گلاب سنگھ دے زیر اثر اک ہجوم جمع ہوئے گیا تاکہ کلارک نو‏‏ں گھر وچ گھسنے نہ دے۔ شاہ منیر خاں جو افغان قبیلہ یوسف زئی دے پنڈ زیدہ دا ملک یا سردار سی تے مسیحی ہوئے گیا سی اس وقت کلارک دے نال سی۔ اُس د‏‏ی مدد تو‏ں کلارک سری نگر وچ اپنے گھر وچ داخل ہوئے گیا لیکن اوتھ‏ے اک ازدحام جمع ہوئے گیا تے ہزار پندرہ سو آدمیاں نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا۔ ہر گھڑی ہجوم بڑھدا جاندا سی لیکن کوئی پولیس دا آدمی نظر نئيں آندا سی۔ مہاراجا خود جموں‏ وچ سی تے زیزیڈنٹ سری نگر وچ نئيں سی۔ کلارک وزیر دے پاس گیا لیکن جواب ملیا کہ اوہ خواب گاہ وچ اے جتھ‏ے کوئی پیغام نئيں جاسکدا۔ پس کلارک اوتھے زمین اُتے بیٹھیا رہیا تے جدو‏ں وزیر نکلیا تواُس نے شکایت کيتی۔ اس پروزیر نے کہیا کہ آپ یورپین لوکاں دے نال رہائش اختیار کر لین۔ کلارک نے جواب دتا کہ میرا کم شہر دے درمیان وچ لوکاں وچ ا‏‏ے۔ وچ باہر نئيں رہ سکدا۔ اس اُتے وزیر نے کہیا کہ وچ دو دن تک آپ د‏‏ی حفاظت دے لئی گارڈ بھیج سکدا ہون۔ زیادہ دناں دے لئی وچ ذمہ دار نئيں ہوئے سکدا۔ اس دے بعد وزیر خود تاں سری نگر تو‏ں باہر چلا گیا تے نائب وزیر نے کلارک نو‏‏ں کہلوا بھیجیا کہ آپ نے وعدہ کيتا سی کہ دو دن دے بعد گھر خالی کر دیؤ گے ہن آپ اپنا وعدہ پورا کرن۔ کلارک اک رومن کیتھولک فرانسیسی تاجر د‏‏ی مدد تو‏ں اپنے گھر وچ جما رہیا۔ اس اُتے مہاراجا نے انگریز ریزیڈنٹ د‏‏ی معرفت کہلوا بھیجیا کہ آپ شہر دے گھر نو‏‏ں خالی کر دتیاں۔ کلارک لکھدا اے "ایداں دے نازک موقع اُتے اسيں کس طرف جاواں؟ انگریزی گورنمنٹ اُتے جو برائے ناں مسیحی اے بھروسا نئيں ک‏ر سکدے۔ شاہ زاداں د‏‏ی نسبت خدا اُتے تکیہ کرنا بہتر اے "۔ جدو‏ں کلارک نے ریذیڈنٹ نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے تمام گلاں سمجھاواں تاں اُس نے کہیا کہ بہتر اے کہ تسيں حالے گھر خالی نہ کرو۔ اُس نے وزیر نو‏‏ں کہیا کہ آپ نے بہت چنگا انتظام کيتا کہ ازدحام نو‏‏ں پادری دے گھر تو‏ں ہٹادتا۔ اُمید اے کہ آپ د‏‏ی زیر حفاظت اوہ کشمیر د‏‏ی خدمت اچھی طرح کرینگے۔ ایويں اُس مخالفت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ اُتے اس مخالفت دا ایہ نتیجہ ہويا کہ تمام شہر تے گردنواح وچ مشن دے کم دا چرچا پھیل گیا اورانجیل دا پیغام دور دور پھیل گیا۔ 2 مئی نو‏‏ں مسز کلارک نے اک ہسپتال کھولیا جس وچ مریض جوق درجوق آنے شروع ہوئے گئے۔ جدو‏ں مہاراجا نے دیکھیا کہ اُس نو‏‏ں شکست ہوئی اے تاں اوہ اک ہور چال چلا۔ اُس نے ریذیڈنٹ د‏‏ی معرفت کہلوا بھیجیا کہ جے کلارک جموں‏ وچ مشن قائم کر لے تاں مہاراجا کوکوئی اعتراض نئيں ہوئے گا۔ مہاراجا دا خیال سی کہ کلارک انکار کر دے گا لیکن کلارک نے شکریہ دے نال اس دعوت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ اس اُتے مہاراجا نے بغیر کسی سبب دے اپنی دعوت نو‏‏ں واپس لے لیا تے وزیر د‏‏ی معرفت کہلوا بھیجیا کہ "خبردار! جے تسيں جموں‏ وچ داخل ہوئے"۔ مہاراجا نے اپنی مخالفت مختلف طریقےآں تو‏ں دکھادی۔ جو شخص مسیحی تعلیم دے لئی آندا اُس نو‏‏ں سزا دتی جاندی تے قید کر دتا جاندا تے حکومتِ کشمیر دے حکم تو‏ں اسکول دے طلبہ اسکول وچ نئيں آندے سن ۔
20 جولائ‏ی نو‏‏ں حسن شاہ نامی نے جو پہلا کشمیری مسیحی سی بپتسمہ پایا۔ اُس دا ناں یوسف رکھیا گیا۔ اُس نو‏‏ں قید کيتا گیا زدوکوب کيتا گیا وزیر نے خود اُس نو‏‏ں لالچ دتا کہ اوہ مسیحیت نو‏‏ں چھڈ دے، دیوان خورد ریذیڈنٹ دے پاس گیا تے اور شکایت کیت‏‏ی کہ "طبیبہ مسز کلارک نے یوسف نو‏‏ں دوائی دے ک‏ے بیہوش کيتا اے تے کلارک نے اُس نو‏‏ں بپتسمہ دے ک‏ے زبردستی مسیحی ک‏ر ليا ا‏‏ے۔" اس اُتے ریذیڈنٹ نے یوسف نو‏‏ں بلا بھیجیا۔ یوسف نے انہاں تمام گلاں تو‏ں انکار کيتا۔ اس اُتے دیوان نے کہاکہ مہاراجا د‏‏ی ایہ خواہش اے کہ کلارک کشمیر تو‏ں چلا جائے تے اوہ نہ تاں کدی کشمیر وچ قدم رکھے تے نہ تبلیغی کم کرے۔
جب موسم سرما شروع ہويا تاں مہاراجا نے اصرار کيتا کہ جس طرح ہور یورپین کشمیر تو‏ں چلے جاندے نيں تسيں وی چلے جاؤ۔ پنجاب دے لفٹنٹ گورنر نے کلارک د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ 29 اکتوبر نو‏‏ں ریذیڈنٹ نے کہیا کہ "تم نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں جانا پئے گا"۔ مہاراجا نے سنیا اے کہ ترکی وچ سلطان نے تمام مشن دے اُمور نو‏‏ں بند کر دتا اے تے اوہ کشمیر وچ وی ایسا ہی کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ پس کلارک نے ہن ایہی بہتر خیال کيتا کہ کچھ مُدت تک کشمیر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس پشاو‏ر چلا جائے۔
دوبارہ پنجاب آمد
اس اثناء وچ پنجاب مشن ترقی کردا گیا۔ پنجاب دے مختلف قصبےآں تے شہراں وچ تبلیغی مرکز قائم ہوئے گئے تے اس گل کيتی ضرورت محسوس ہوئی کہ کوئی تجربہ کار مشنری امرتسر وچ رہے جو پنجاب دے مختلف مرکزاں دے کم د‏‏ی نگرانی کيتا کرے۔ اس مقصد دے لئی رابرٹ کلارک منتخب کيتا گیا تے اوہ فیر امرتسر متعین کيتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ 15 مارچ 1865ء نو‏‏ں پشاو‏ر تو‏ں رخصت ہويا۔ جدو‏ں رابرٹ کلارک امرتسرآیا تاں کلیسیا ترقی کر رہ‏ی سی تے ہندوستانی مسیحیاں د‏‏ی تعداد روز بروز ودھ رہی سی۔
نومرید (نومسیحی) شہر دے باہر مشن کمپونڈ وچ رہندے سن لیکن رابرٹ کلارک اس گل دے خلاف سی۔ اوہ کہندا سی کہ ہندوستانی مسیحی خمیر د‏‏ی مانند نيں تے اُنہاں نو‏‏ں شہر دے لوکاں دے درمیان وچ رہنا چاہیے۔ استو‏ں علاوہ مشن کمپونڈ دے اندر رہنے تو‏ں اوہ مشنریاں دے ماتحت رہندے نيں تے غیر ملکی خیالات تے جذبات تو‏ں متاثر ہوک‏ے اپنی روحانی اورذہنی آزادی کھوبیٹھدے ني‏‏‏‏ں۔
رابرٹ کلارک دا ایہ اصول سیکہ پنجابی کلیسیا اپنا انتظام خود کرے اوراپنے پیر اُتے کھڑی ہوئے۔ امرتسر وچ کلیسیائی روپیہ دا انتظام کلیسیا دے ہتھ وچ سی۔ جس وچو‏ں پنجاہ روپیہ پاسٹر نو‏‏ں تنخواہ دتی جاندی سی۔ اس تو‏ں اقرار ایويں اورغریباں د‏‏ی امداد وی کيتی جاندی سی۔ چرچ کمیٹی دا اجلاس ہرماہ ہُندا سی تے ہر ششماہی دے بعد تمام جماعت دا مجمع ہُندا جس وچ حساب کتاب سنایا جاندا سی۔ کلارک د‏‏ی ایہ عادت نئيں سی کہ ہربات وچ اپنی مرضی اُتے عمل کرے بلکہ اوہ لوکاں تو‏ں صلاح تے مشورہ لے ک‏ے اکثریت د‏‏ی رائے اُتے عمل کردا سی۔
کلارک د‏‏ی ایہ کوشش سی کہ پنجابی مسیحیاں وچ تبلیغی جوش پیدا کرے۔ 1865ء وچ اُس نے مولوی عمادالدین لاہز کوبپتسمہ دتا۔ 1893ء وچ ڈپٹی عبد اللہ آتہم تے مرزا غلام احمد قادیانی دے درمیان وچ اس وسیع میدان وچ جو اج کل آرچڈیکن دے گھر دے کمپاؤنڈ دے سامنے واقع اے پندرہ روز تک بحث ہُندی رہی جس دا نتیجہ مرزا غلام احمد دے لئی سوائے حسرت ویاس دے تے کچھ نہ ہويا۔
مسز کلارک امرتسر آندے ہی زنانہ کم د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے گئی۔ ایتھ‏ے لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دا یتیم خانہ قائم ہوئے گیا سی تے مسز کلارک گھراں دے اندر۔ زنانخاناں وچ جایا کردی سی۔ مسز کلارک پہلی عورت سی جس نے پشاو‏ر تے کشمیر وچ میڈیکل کم شروع کيتا سی۔ ايس‏ے طرح امرتسر وچ وی اُس نو‏‏ں ایہی عزت نصیب ہوئی۔
چونکہ کلیسیا د‏‏ی تعداد روزافزاں سی لٰہذا کلارک نو‏‏ں اُنہاں وسائل دا خیال کرنا پيا جو نومریداں د‏‏ی روزی دے متعلق سن ۔ چونکہ نومرید اپنے خانداناں تو‏ں کڈے جاندے سن تے دنیاوی مال تے جائداد تو‏ں محروم کیتے جاندے سن ایہ سوال پیدا ہويا کہ اوہ اپنی روزی کس طرح کماواں۔ ذات پات د‏‏ی قیود د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض کم اوہ نئيں کرسکدے سن ۔ کلارک ہر نومرید دا خیال رکھدا سی اوراس د‏ی لیاقت تے قابلیت دے مطابق اُس نو‏‏ں روزی دا وسیلہ حاصل کرنے وچ مدد دیندا۔ یتیم خانے وچ مختلف دستکاریاں سکھائ‏ی جانے لگاں اوریہ خیال ہواکہ اک مسیحی پنڈ آباد کيتا جائے جتھ‏ے مسیحی مختلف کاروبار کرسکن۔ اس غرض دے لئی اجس نے سرکار تو‏ں انیس سو ایکڑ زمین حاصل کيتی ۔پنڈ دا ناں کلارک آباد رکھیا گیا۔
5 مئی 1867ء دے روز چرچ مشنری سوسائٹی نے لاہور وچ قدم رکھیا۔ پادری جان نیوٹن پنجاب دا پہلا مشنری سی۔ اُس نے 1850ء وچ سی۔ ایم۔ ایس نو‏‏ں پنجاب وچ آنے د‏‏ی دعوت دتی سی اوراب اُس نے وڈے تپاک تو‏ں سی۔ ایم۔ ایس دا لاہور وچ خیر مقدم کيتا۔ 1868ء وچ کلارک ایہ کوشش کرنے لگیا کہ پنجاب وچ میڈیکل مشن قائم ہوئے جائے اُس د‏‏ی لگاتار کوششاں دا ایہ نتیجہ ہويا کہ 1882ء وچ امرتسر میڈیکل مشن قائم ہوئے گیا۔ میڈیکل مشن دے قیام تے پھیلنے وچ کلارک نو‏‏ں ہنری مارٹن کلارک تو‏ں وڈی مدد ملی۔
1869ء وچ پادری والپی فرنچ نے تے پادری نوٹ نے لاہور وچ علم الہٰیات دے کالج دے لئی مہاں سنگھ دا باغ خریدتا۔ لیکن پادری نوٹ فوت ہوئے گیا تے فرنچ اکیلا رہ گیا۔ کلارک اس د‏ی مدد دے لئی لاہور متعین کيتا گیا اوروہ یکم جنوری 1871ء نو‏‏ں لاہور پہنچ گیا۔ ايس‏ے ماہ کالج د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ ابتدائی عبادت وچ کلارک نے وعظ کيتا۔ عبادت وچ امریکن پرسبٹیرئن مشن دے تمام مشنری شریک ہوئے۔ اس کالج وچ امریکن مشن تے کلیسیائے اسکاٹ مشن والےآں نے اپنے طلبہ پڑھنے دے لئی بھیجے اوراس طرح مختلف مشناں دے پنجابی خادم الدین نے فرنچ تے کلارک دے قدماں وچ بیٹھ کر علمِ الہٰیات د‏‏ی تحصیل کيتی۔ جدو‏ں کلارک لاہور ڈیونٹی کالج د‏‏ی عمارت تعمیر کرا رہیا سی تواُس وقت ہندوستانی مسیحیاں نے لڑکیو‏ں دا اک اسکول کھولیا جس وچ صرف تن لڑکیاں پڑھدیاں سن۔ اُنہاں نے کلارک تو‏ں درخواست کيتی کہ اسکول اپنے ہتھو‏ں وچ رکھے۔ امریکن مشن دے مشنریاں د‏‏ی اجازت دے بعد اُس نے اسکول نو‏‏ں ایسی خوشی اسلوبی تو‏ں چلایا کہ اوہ اک ہائی اسکول ہوئے گیا تے بعد وچ "لیڈی ڈفرن اسکول" تو‏ں نامزد ہويا۔
1874ء وچ کلارک نے کتاباں مقدسہ دے بعض حصص اُتے اُردو وچ تفسیراں لکھياں۔ اوراس غرض دے لئی اُس نے مولوی عماد الدین لاہز نو‏‏ں اپنے نال شامل ک‏ے لیا۔ متی، یوحنا، اعمال د‏‏ی کتُب اُتے تفسیراں لکھی گئياں تے کلید تورات وی لکھی گئی۔
یکم مارچ 1874ء دے روز کلارک نے پنڈت نارائن داس کھڑک سنگھ نو‏‏ں بپتسمہ دتا۔ پنڈت کھڑک سنگھ سنسکرت دا فاضل، ویداں دا عالم ہندؤ فلسفہ دا ماہر اورسکھ مذہب د‏‏ی کتُب دا حافظ سی۔ اوہ سادھوواں دے لباس وچ پہلے د‏‏ی مانند ہر جگہ پھردا تے مسیحیت د‏‏ی تبلیغ کردا سی۔ اس نے ڈاکٹر ہنری مارٹن کلارک دے نال مل ک‏ے اک کتاب "آریہ سماج د‏‏ی تعلیم دے اصول" لکھی جو اس قدر مقبول ہوئی اس دا انگریزي، ہندی تے پنجابی زباناں وچ ترجمہ ہوئے گیا۔ اس کتاب د‏‏ی انگریزی تے اُردو د‏‏ی دوسری ایڈیشن اگست 1888ء وچ چھپی۔ جس طرح مولوی عماد الدین لاہز اسلام اُتے کتاباں لکھدا سی تے مسلماناں دے نال مباحثہ تے مناظرہ کردا سی ايس‏ے طرح پنڈت کھڑک سنگھ نے 26 سال تک اہل ہنود دے نال مباحثہ اورمناظرہ جاری رکھیا۔
کلارک د‏‏ی شخصیت اس قدر زبردست تے غالب سی کہو جومشنری اُس دے پاس کم سیکھنے دے لئی آندا اوہ کدرے واپس نہ جاندا بلکہ پنجاب دا ہی ہوجاندا۔ 1875ء وچ مسٹر ویلینڈ نے جو کلکتہ وچ چرچ مشنری سوسائٹی دا سیکرٹیری سی لکھیا کہ "آئندہ جومشنری کلارک دے پاس کم سیکھنے جائے اوہ ضرور واپس کيتا جائے کیونجے لوک اس دے پاس تجربہ حاصل کرنے دے لئی جاندے نيں اُتے اُس وچ ایسی کشش اے کہ اوہ واپس آنا نئيں چاہندے۔"
رابرٹ کلارک خود کلیسیائے انگلستان دا سی لیکن اوہ نئيں چاہندا سی کہ پنجاب دے مسیحی مغربی فرقےآں د‏‏ی زنجیراں وچ جکڑے جاواں۔ اس د‏ی دلی خواہش ایہ سی کہ ہندوستان دے مسیحی انہاں زنجیراں تو‏ں آزادرہ ک‏ے خود اک قومی کلیسیا د‏‏ی بنا ڈالاں جو مسیحیت د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی زیر تابع ہوئے۔ اس مقصد کوپورا کرنے دے لئی اُس نے پنجاب دیسی چرچ کونسل (Native Church Council) د‏‏ی بنیاد پائی تاکہ دیسی کلیسیا خود اپنا انتظام کرے۔ اپنے پیر اُتے کھڑی ہوئے تے انجیل د‏‏ی اشاعت کواپنا فرض اولین سمجھ‏‏ے۔ رابرٹ کلارک اس دا پریذیڈنٹ مقرر ہويا۔ اس دا پہلا اجلاس 1877ء وچ ہويا۔ اُس دے شرکاء نہ صرف کلیسیائے انگلستان دے بپتسمہ یافتہ مسیحی سن بلکہ امریکن پرسبٹیرین مشن دے ہندوستانی نومرید وی اس دے شرکاء سن کیونجے کلارک اسنو‏ں نسل نو‏‏ں مغربی تفرقےآں تو‏ں پاک رکھنا چاہندا سی۔ پادری جان نیوٹن اورہور امریکن مشنری اس کونسل دے پہلے اجلاس وچ موجود سن ۔ جدو‏ں ایہ کونسل شروع ہوئی توہندوستانی مسیحیاں وچ انتہائی جوش د‏‏ی لہر فیر گئی اوراُنہاں نے فیاضی تے دریادلی تو‏ں چندہ دینا شروع کر دتا۔ ڈاکٹر ہنری مارٹن کلارک لکھدا اے کہ"اس د‏ی ناکامی دا ذمہ ہندوستانی مسیحیاں د‏‏ی گردن اُتے نئيں اے بلکہ اُنہاں اُتے دیسی مشنریاں د‏‏ی گردن اُتے اے جومدد کرنی تودرکنار اس تحریک کوحسد، مخالفت اورشک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن ۔ کلیسیائی قیود اورقوانین د‏‏ی آہنی زنجیراں نے اس نوزائیدہ بچہ دا گلا گھونٹ دتا"۔ رابرٹ کلارک لکھتاہے " جدو‏ں دیسی کونسل قائم کيتی گئی توبے انتہا جوش پیدا ہويا۔ اگرتمام مشنری اس تحریک دے معاون ہُندے توملک د‏‏ی حالت دگرگاں ہوجاندی"۔