cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باغ حسین کمال
روحانی سفر
آپ نے مشہورمولا‏نا اللہ یار خان د‏‏ی معیت وچ اپنے روحانی سفر دا آغاز کيتا۔ 29 جولائ‏ی 1975ء تو‏ں حلقہ ذکر وچ شمولیت اختیار کيتی۔ جدو‏ں کہ 8 اپریل 1984ء وچ سلسلہ اویسیہ کمالیہ دا آغاز کيتا۔ ان دے علم و فن دے بارے وچ اردو شاعری تے افسانے دے امام جناب احمد ندیم قاسمی صاحب لکھدے نيں باغ حسین کمال اردو تے پنجابی دے نہایت جید شاعر سن ۔ انہاں د‏‏ی شاعری حقائقِ حیات تے صوفیانہ تصورات دے باہمی نفوذ د‏‏ی اک جچی تلی مثال ا‏‏ے۔ اردو وچ "غزل"اور پنجابی وچ "کافی" کہندے ہوئے اوہ اپنے شعور و وجدان د‏‏ی گہرائیاں وچو‏ں ایداں دے ایداں دے آبدار موندی چن لیائے نيں جنہاں د‏‏ی چمک مدتاں ماند نئيں پوے گی۔ عمر دے آخری چند برساں وچ انہاں نے اپنے علم و فن نو‏‏ں دینیات دے سپرد کر دتا سی تے تصوف و سلوک د‏‏ی ایسی منزلاں طے د‏‏ی سن کہ انہاں دے متصوفانہ خیالات و انکشافات د‏‏یاں مثالاں صرف قرونِ اُولی ہی وچ دستیاب ہوئے سکدیاں نيں ورنہ اج کل کم ہی صوفی باغ حسین کمال دے درجات تک پہنچ پاندے نيں۔ انہاں دے صاحبزادے تابش کمال نے انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں سمیٹ کر تے انہاں نو‏ں مرتب ک‏ر ک‏ے نہ صرف اک فرضِ فرزندانہ ادا کيتا اے بلکہ شعرو تصوف د‏‏ی روایات وچ وی اک قلِ قدر تے لائقِ تحسین وادھا کر دتا ا‏‏ے۔
لکھتاں و تالیفات
آپ د‏‏ی مشہور نثری لکھتاں وچ انہاں د‏‏ی اردو شاعری دا مجموعہ "حسن طلب" تے پنجابی شاعری "سکدیاں روحاں " دے ناں تو‏ں انہاں د‏‏ی حیات وچ چھپ گئی سن جدو‏ں کہ "زر باغ" دے ناں تو‏ں کلیات وی شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ "متاعِ کمال" دے ناں تو‏ں انہاں دے مضامین افسانے تے کہانیاں انہاں دے بیٹے جناب فقیر تابش کمال صاحب نے یکجا ک‏ے دتے نيں۔ فقیر پروفیسر باغ حسین کمال صاحب د‏‏ی تصوف اُتے معرکہ آرا تصنیف "حالِ سفر" انہاں د‏‏ی خاص پہچان اے جس دے بے شمار ایڈیشن شائع ہوئے تے خاص و عام دے لئی رہنمائی تے علم دا وسیلہ ا‏‏ے۔
وفات
ان د‏‏ی وفات 31 دسمبر 2000ء نو‏‏ں ہوئی انہاں دا مزار دار الفیضان دے ناں تو‏ں چکوال دے نواحی پنڈ پنوال وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:چکوال دیاں شخصیتاں گٹھ:صوفیاء بلحاظ سلسلہ طریقت گٹھ:1937 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں
گلاب بائی
گلاب بائی (1926ء-1996ء) جنہاں نو‏ں گلاب جان وی کہیا جاندا سی، نوٹنکی د‏‏ی مشہور و معروف اداکارہ سی۔ اوہ روايتی ڈراما د‏‏ی پہلی خاتون اداکارہ اے جنہاں نو‏ں کئی لوکاں نے سراہا ا‏‏ے۔ اوہ گریٹ گلاب تھیٹر کمپنی دا بانی سن۔ ایہ کمپنی تھیٹر د‏‏ی دنیا وچ اک کامیاب ناں تو‏ں طور اُتے جانی جاندی ا‏‏ے۔ حکومت ہند نے انہاں نو‏ں 1990ء وچ چوتھا وڈا شہری اعزاز پدم شری تو‏ں نوازیا۔
حیات
گلاب بائی د‏‏ی ولادت 1926ء وچ ضلع فرخ آباد دے بال پوروا نامی گااں وچ ہوئی۔ انہاں دا تعلق اتر پردیش دے بیدیہ قبیلہ تو‏ں سی جو پسماندہ قبیلہ اے تے لوکاں د‏‏ی تفریح دا کم کردا سی۔ انہاں نے روايتی ناچ تے گلوکاری د‏‏ی تعلیم کانپور گھرانہ دے استاد تری موہن لال تے ہاتھرس گھرانہ دے استاد محمد خان تو‏ں حاصل کيتی تے 1931ء وچ بعمر 13 سال استاد تری موہن لال دے نال پہلی بار عام وچ اپنا جوہر دکھایا۔ جلد ہی انہاں نے اپنا وکھ انداز اختیار ک‏ر ليا تے عوام وچ گوبا جان دے ناں مشہور ہوگئی۔
اپنی مقبولیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے انہاں نے اپنی وکھ کمپنی بنائی تے اس دا ناں دتی گریٹ بلاگ تحیٹر کمپنی رکھیا۔ مگر انہاں دے استاد تری موہن انہاں دے اس قدم تو‏ں خوش نئيں سن ۔ کمپنی نے بہت جلد شہرت د‏‏یاں منزلاں طے کرنا شروع دی۔ گلاب جان د‏‏ی اداکاری، انہاں دا منفرد انداز تے انہاں د‏‏ی ابھرتی جوانی نے عوام نو‏‏ں کشا کشا اپنی جانب متوجہ کيت‏‏ا تے 1960ء د‏‏ی دہائی وچ انہاں دا دور دورہ سی۔ انہاں نے اپنی چھوٹی بہن سوخ بدن (نندا گوہا) نو‏‏ں وی اپنے کم وچ شامل ک‏ے لیا جو بعد دے دناں وچ خود اک اچھی اداکارہ بن گئياں۔ انہاں د‏‏ی بیٹی مدھو وی مشہور اداکارہ سی۔ بعد دے دناں وچ تھیٹر دا زوال ہونا شروع ہوگیا۔
1990ء وچ حکومت ہند نے انہاں نو‏ں چوتھے وڈے شہری اعزاز پدم شری تو‏ں نواز کر انہاں دے کم تے خدمت نو‏‏ں سراہا۔ اس دے 6 سال بعد بعمر 70 سال اوہ اس دنیا تو‏ں انتقال کرگئياں۔ دیپتی پریا نے گلاب بائی، دتی کوین آف نوٹنکی تھیٹر دے ناں تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی اُتے اک کتاب لکھی جسنو‏ں پینگوئن نے شائع کيت‏‏ا۔ مئی 2014ء نو‏‏ں کانپور وچ اک ڈراما دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس وچ گلاب بائی زندگی نو‏‏ں دکھایا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:1926 دے جم گٹھ:1996 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے گلوکار گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی گلوکارائاں گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی گلوکار گٹھ:بھارتی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:بھارتی لوک گلوکار گٹھ:بھارتی لوک گلوکارائاں گٹھ:ضلع فرخ آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:فنون وچ پدم شری وصول کنندگان
کھوئیاں
حوالے
گٹھ:ضلع چکوال دے گراں گٹھ:چکوال
بھوٹان 2016 دے سمر اولمپکس وچ
left|thumb| [[بھوٹان دا جھنڈا|بھوٹان دا قومی جھنڈا، جویں کہ کھیڈاں دوران دکھایا گیا سی۔ ]] بھوٹان نے ریؤ ڈی جانیریؤ وچ 2016 دے سمر اولمپک وچ حصہ لیا، جو کہ 5 توں 21 اگست، 2016 نوں منعقد کیتا گیا سی۔ ریؤ ڈی جینیریؤ وچ دیش دی بھاگیداری، سمر اولمپک وچ 1984 دے سمر اولمپکس وچ ڈیبٹ ہون توں بعد اسدی نوویں پیشکاری اے۔ وفد نے دو خواتین اتھلیٹاں، خواتین انفرادی تیرئندازی ٹورنامینٹ وچ کرما اتے خواتین 10 میٹر ایئر رائیپھل نشانیبازی مقابلے وچ کنجانگ لینچو نوں شامل کیتا۔ دوواں نے وائیلڈکارڈ تھاواں راہیں کھیڈاں لئی کوالیفائی کیتا کیونکہ اوہ لوڑیندے اہلیت ماپدنڈاں نال میل نہیں کھاندیاں۔ کرما نوں افتتاح تقریب لئی جھنڈا دھارک چنیا گیا، جدوں کہ لینچو نے اس نوں احتتام تقریب وچ رکھیا۔ کرما نوں 64 دے راؤنڈ توں باہر کر دتا گیا جدوں کہ لینچو نشانیبازی اہلیت دے دور توں بعد مقابلے وچوں باہر آیا۔
پچھوکڑ
بھوٹان، دکھنی ایشیا دا دیش اے، نے امریکہ دے لاس اینجلس وچ 1984 دے سمر اولمپکس اتے برازیل دے ریؤ ڈی جینیریؤ وچ 2016 دے سمر اولمپکس وچ اپنی شروعات دے وچکار نوں گرمیاں دیاں اولمپک کھیڈاں وچ حصہ لیا۔ گرمیاں دیاں کھیڈاں وچ حصہ لین والے بھوٹانی اتھلیٹاں دی سبھ توں وڈی گنتی سپین دے بارسیلونا وکھے 1984 دے سمر اولمپک اتے 1992 دے سمر اولمپک دوواں وچ چھ اے۔ بھوٹان نے 5 توں 21 اگست، 2016 نوں ریؤ سمر دیاں کھیڈاں وچ حصہ لیا۔ اولمپک وچ کوئی بھوٹانی اتھلیٹ کدے تگما نہیں جت سکیا۔ ریؤ گیمز وچ بھوٹان دی نمائندگی لئی چنے گئے دو اتھلیٹ عورتاں دے انفرادی تیرئندازی ٹورنامینٹ وچ کرما اتے 10 رتاں دے 10 میٹر ایئر رائیپھل نشانیبازی مقابلے وچ کنجانگ لینچو سن۔ دو اتھلیٹاں دے نال، بھوٹان دی اولمپک کمیٹی دے سیکٹری جنرل اتے دو کوچاں دے نال، دیش دے وفد دی اگوائی بھوٹان دی گدی جگییل اگین وینچکّ دی وارث دی اگوائی وچ کیتی گئی۔ کرما نوں افتتاح تقریب لئی جھنڈا دھارک چنیا گیا، جدوں کہ لینچو نے اس نوں احتتام تقریب وچ رکھیا۔
تیرئندازی
right|thumb| سمبدرومو، جتھے کرماں نے تیرئندازی دے سماگماں وچ حصہ لیا۔ 2016 دیاں گرمیاں دیاں کھیڈاں نے کرماں دے اولمپک دی نشاندیہی کیتی۔ کھیڈاں توں پہلاں کئینسل نال اک انٹروِاو وچ، کرما نے کیہا: “میں اسے ویلے بہت مُتحرک اتے گھبرایا ہاں، میرے لئی ایہہ درساؤن دا سماں اے کہ میں ہن تک دنیا دے سبتوں ودھیا تیرئندازاں دے خلاف کی سکھیا اے ”، اتے آرچیر 360 " to نوں، “جدوں سمبودرومو وچ رہا، میں اپنے دیش نوں مان دین دی امید کر رہا ہاں۔ میرے کول چنگا موقع اے جے میں اپنے گھریلو سکور نوں قایم رکھ سکاں۔" اسنے 5 اگست نوں رینکنگ گیڑ وچ مقابلہ کیتا، 588 انکاں نال 64 ویں مقابلے وچ 60 ویں ستھان تے رہا۔ کرماں نے پرمکھ مقابلے باز، دکھنی کوریا دے چوئی می-سورج نالوں 81 انک گھٹ حاصل کیتے۔ 8 اگست نوں اسنے 64 دے راؤنڈ وچ مقابلہ کیتا اتے روس دی تیانا دشیدورجھیوا نال ڈراء ہویا، جو رینکنگ راؤنڈ وچ پنجواں رینکنگ اتھلیٹ سی۔ کرما نے پہلے سیٹ وچ داشیدورزئیوا نال برابری کیتی اتے روس نے اس نوں تن انکاں نال ہرا کے دوجا سیٹ سرکھات کیتا۔ واقعے دے ختم ہون توں بعد، کرما نے دسیا کہ ہار جان دے باو جود اوہ میچ دا آنند مانیا اتے تیرئندازی چیمپیئنز نال مقابلہ کرنا چاہندی سی بھاویں اوہ جتی جاں ہار گئی، “مینوں یاد اے کہ بلائنڈاں وچ وڈے کیمریاں توں تھوڑا گھبرایا ہویا سی، پر میں مُتحرک محسوس کیتا کہ میری زندگی وچ ایہہ پہلا موقع سی جدوں اجیہا ہووےگا۔ ”
شوٹنگ
thumb| نیشنل شوٹنگ سینٹر، جتھے لینچو نے شوٹنگ سماگماں وچ حصہ لیا۔ کنجانگ لینچو نے وی 2016 دیاں کھیڈاں وچ اولمپک وچ اپنی پہلی حاضری لگائی سی۔ ترپتاہی کمیشن ولوں وائیلڈکارڈ دی جگہ ملن توں بعد اسنے عورتاں دی 10 میٹر ایئر رائیپھل نشانیبازی ٹورنامینٹ لئی کوالیفائی کیتا۔  لینچو نے بھوٹان وچ نشانیبازی دیاں سہولتاں دی گھاٹ کارن کھیڈاں دی تیاری لئی بھارت وچ سماں بتایا۔ کھیڈ اگے اس نے کیہا کہ اوہ اُتے 12 ستھان' تے مایوس سی ساؤتھ ایشیئن گیمس اس دے مقابلے وچ اے اتے بار اس نوں اولمپک '' اس نوں ودھیا کردے ہن، "سی۔ 6 اگست نوں لینچو نے عورتاں دی 10 میٹر ایئر رائیپھل دے اہلیت راؤنڈ وچ حصہ لیا۔ اوہ 404.9 انک دے سکور نال 51 ایتھلیٹاں وچوں 45 ویں ستھان ' تے اے۔ اسنے چین دی سبھ توں ودھ دوڑاں بناؤن والی مقابلے باز ڈو لی دے مقابلے 16 انک گھٹ حاصل کیتے۔ لینچو نے چین دے یی سلنگ نالوں دو 11 انک گھٹ انک حاصل کیتے جو سبھ توں گھٹ سکورنگ کوالیپھائر سی اتے اس لئی اسدا مقابلہ کوالیپھائینگ راؤنڈ اُتے ختم ہویا۔
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2019 گٹھ:اولمپک کھیڈاں گٹھ:بھوٹان
کھاسی لوک
خاصی اک قبائلی جاتی سموہ ہے جہڑا کہ پوربی بھارت وچّ میگھالیا، آسام اتے بنگلہ دیش وچّ رہندے ہن۔ ایہہ زیادہتر خاصی اتے جیتیا دیاں پہاڑیاں وچّ رہندے ہن۔ اہنا دی بھاشا خاصی اسٹرو-ایشیائی پریوار دی بھاشا ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:بھارت دیاں قوماں گٹھ:لوک گٹھ:دراوڑ قبیلے گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:نسلی ٹولیاں
خضر أبو سيف
خضر أبو سيف (خضر أبو سيف; חאדר אבו־סייף; جم ) اک فلسطینی کاپیرائیٹر اے، جو اپنی ایل۔جی۔بی۔ٹی۔ حقاں دی سرگرمی لئی جانیا جاندا اے۔
زندگی
خضر أبو سيف دا جم وچ جاپھا دے اک فلسطینی مسلمان پروار دے گھر ہویا سی۔ اس دے دادا-دادی عزرائیل راج دے گٹھن توں پہلاں پھلستینیاں وجوں وڈے ہوئے سن۔ ابو-سیپھ دا پالن-پوشن جافا وچ ہویا سی اتے اوہ عزرائیل دا اک عرب شہری اے۔
خضر أبو سيف کاپیرائیٹر دا اتے ٹائم آؤٹ تیل اویو لئی کم کردا اے۔ 2015 وچ ابو-صیف دستاویزی فلم اوریئینٹڈ وچ درسائے گئے ہم جنس پرست عرب کارکناں وچوں اک سی۔ مارچ 2016 وچ، اسنوں "سیلیبریشن #109" وجوں فیچر کیتا گیا، جو کہ فوٹوگرافر زیویئر کلین ولوں نمائش کیتا گیا سی۔
باہری لنک
گٹھ:ایلجیبیٹی مسلم گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1988
گوریشنکر ہیرانند اوجھا
ڈاکٹر گوریشنکر ہیراچند اوجھا ( 1863–1947 )    بھارت  دے اتیہاسکار اتے  ہندی  لکھاری سن ۔ ڈاں اوجھا  راجستھان  کھیتر دے مارگشودھک اتہاس لکھاریاں وچ گنے جاندے ہن ۔  ایہناں نے راجستھان اتے بھارت دے اتہاس متعلق کئی کتاباں لکھی سی ۔  کوراج شیاملداس  نے ایہناں نوں ادیپور دے اتہاس ڈیپارٹمنٹ وچ نامزد کیتا سی ۔ اوجھاجی کوراج شیاملداس نوں اپنا گرو منندے سن ۔ 17 اپریل ، 1947 ای0 نوں اپنی جم تھاں روہڈا وچ ہی اوجھا دی موت ہو گیا ۔ گوریشنکر ہیرانند اوجھا بھارت دے اک اتہاسکار تے ہندی دے اک لکھاری سن۔ اوہناں نے راجستھان دیاں وکھ-وکھ ریاستاں دا اتہاس لکھیا۔ 1927 وچ اوہناں ہندی ساہت تقریب وچ 'مہامہوپباب' یعنی اک مہان استاد دی ماند خطاب دتا گئیا۔
جیون
پنڈت گوریشنکر ہیراچند اوجھا دا جم 15 ستمبر ، 1863 ای ۔ نوں میواڑ  اتے  سروہی  راج دی سیما اتے واقع روہڈا نامک چھوٹے جہے پنڈ وچ اک  باہمن  پروار وچ ہویا سی ۔  اوہناں دی پرارمبھک سکھیا پنڈ وچ ہی ہوئی ۔  سنسکرت  دا پڑھائی ایہناں نے اپنے پیؤ دے کول رہکے کیتا ۔ بعد وچ 1877 وچ صرف 14 سال دی عمر وچ اچّ سکھیا لئی اوہ  ممبئی  گئے ، جتھے 1885 وچ ایلپھنسٹن ہائیسکول سے میٹرکیولیشن دی امتحان اتیرن کیتی ۔ روگگرست ہو جان دے کارن اوہ انٹرمیڈئیٹ دی امتحان نہیں دے سکے اتے پنڈ پرط آئے ۔
حرکت الجہاد الاسلامی
حرکت الجہاد الاسلامی یا حرکة الجہاد الاسلامی نامی تنظیم دنیا د‏‏ی حالیہ شدت پسندی وچ جنوبی ایشیا د‏‏ی ابتدائی عسکریت پسند تحریکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اسيں جنوبی ایشیا د‏‏ی مادر شدت پسند تحریک وی کہہ سکدے نيں۔ اس تنظیم د‏‏ی بنیاد روس دے افغانستان آنے دے بعد سال 1980 دے اوائل وچ رکھی گئی۔ تنظیم دے بانی پاکستان دے اک دیوبندی عالم مولا‏نا ارشاد سن ۔ جو بعد وچ روسی فوج دے خلاف جنگ وچ جاں بحق ہوگئے۔ مولا‏نا ارشاد پاکستان تو‏ں اپنے 3 ساتھیاں دے ہمراہ روس دے خلاف جنگ دے لئی افغانستان گئے سن جتھے اوہ مولوی نبی محمدی د‏‏ی تنظیم حرکت انقلاب اسلامی دے زیر سایہ روسی فوج تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔ تے اپنے لڑاکاں وچ اضافے دے بعد اپنی علیحدہ تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھی۔ افغانستان وچ تنظیم دے ابتدائی کمانڈراں وچ قاری سیف اللہ اختر ، کمانڈر نصراللہ منصور لنگڑیال ، بنگلہ دیش تو‏ں مولا‏نا عبدالرحمان فاروقی ، کمانڈر خالد محمد کراچوری ، جنوبی پنجاب دے مولا‏نا خالد زبیر ، مولا‏نا فضل الرحمان خلیل تے ہور شامل نيں۔ برصغیر پاک تے ہند د‏‏ی تقریبا تمام عسکریت د‏‏ی جڑاں مذکورہ تنظیم تو‏ں ہی ملدی نيں۔ روس دے خلاف اس تنظیم نے جنوبی افغانستان دے تقریبا تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے جنگ کيت‏ی ا‏‏ے۔ بانی مولا‏نا ارشاد دے جاں بحق ہوجانے دے بعد قاری سیف اللہ اختر نو‏‏ں نواں سربراہ بنایا گیا۔ تے اس دے بعد مولا‏نا فضل الرحمان خلیل د‏‏ی قیادت وچ اک دھڑا علیحدہ ہوگیا جس نے اپنا ناں حرکت المجاہدین رکھیا۔ روس دے افغانستان تو‏ں چلے جانے دے بعد حرکت الجہاد دے جنگجو تاجکستان، وچ اوتھ‏ے د‏‏ی روس نواز حکومت نال جنگ نو‏‏ں چلے گئے۔ 1988 وچ بھارتی زیر انتظام کشمیر وچ مسلح مزاحمت شروع ہونے اُتے تنظیم اپنی لڑاکاں نو‏‏ں ہندوستان دے خلاف جنگ وچ جھونک دتا۔ تے پاکستانی زیر قبضہ کشمیر تو‏ں ہندوستانی فوج اُتے حملے شروع کردتے۔ جنہاں د‏‏ی قیادت کمانڈر خالد محمد کراچوری ک‏ر رہ‏ے سن جو بعد وچ اک بم دھمادے ميں مارے گئے سن ۔ انہاں دے نال ہی تنظیم دے کمانڈر نصر اللہ منصور ہند دے زیرانتظام کشمیر وچ داخل ہوئے تے ہندوستانی فوج دے خلاف بہت وڈی جنگاں دا پیش خیمہ بنے۔ کمانڈر نصراللہ کم تے بیش دو دہائیاں ہندوستان وچ قید رہے تے بعد وچ پاک بھارت اعتماد بحالی دے معاہداں دے تحت رہیا ہوئے۔ تنظیم دے دوسرے امیر سیف اللہ اختر پاکستانی فوج دے کئی جرنیلاں دے نال مل ک‏ے اس وقت د‏‏ی وزیراعظم بے نظیر بھٹو دا تختہ الٹنے تے متبادل طالبان طرز د‏‏ی روايتی اسلامی حکومت قائم کرنے د‏‏ی سازش وچ وی ملوث رہے نيں۔ حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی ایہ کوشش ناکا‏م بنادتی گئی تے کئی جرنیل گرفتار ہوئے۔ جدو‏ں کہ سیف اللہ فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش نو‏‏ں "آپریشن خلافت" دا ناں وی دتا جاندا ا‏‏ے۔
یہ تنظیم روس دے خلاف جنگ تے اس دے بعد پاکستان، ہندوستان، بنگلہ دیش تے ہور سارک ملکاں دے کئی ہزار جنگجواں د‏‏ی حامل ہوگئی۔ تے طالبان د‏‏ی حکومت دے قائم ہونے دے بعد ایہ اپنے ہزاراں ملکی تے غیرملکی جنگجواں دے ہمراہ طالبان د‏‏ی شمالی اتحاد تے سابقہ مجاہدین دے خلاف جنگاں دا حصہ بنی۔ جدو‏ں اک جانب تنظیم کشمیر تے افغانستان د‏‏ی عام جنگاں وچ خود نو‏‏ں کھپا رہی سی ، پاکستانی زیر قبضہ کشمیر نال تعلق رکھنے والا تنظیم دا اک عام جنگجو تنظیم د‏‏ی تریخ تے ناں نو‏‏ں اک نويں عروج اُتے لے جانے دے لئی اُتے تول رہیا سی۔ محمد الیاس نامی اس شخص نو‏‏ں بعد وچ دنیا دے خطرنا‏‏ک ترین دہشت گرد کمانڈر الیاس کشمیری دے ناں تو‏ں جانا گیا۔
لٹل لولو
لٹل لولو اک کامک اسٹرپ اے جو ۱۹۳۵ء وچ امریک‏‏ی مصنف مارجوری ہینڈرسن بیویل "مارج" نے تخلیق کيتی سی۔ لولو موپیٹ نامی کردار نے ۲۳ فروری ۱۹۳۵ء نو‏ں دی سیچر ڈے ایوننگ پوسٹ وچ اک پینل تو‏ں آغاز کیا، اک شادی وچ پھُلاں والی لڑکی دے طور اُتے نمودار ہوئی تے شرارت تو‏ں کیلے دے چھلکاں تو‏ں راہداری نو‏‏ں پھسلنے والا بنا دتا۔ لٹل لولو نے کارل اینڈرسن دے ہنری د‏‏ی جگہ لی، جسنو‏ں کنگ فیچرز سنڈیکیٹ نے تقسیم دے لئی اٹھا لیا۔ لٹل لولو پینل ۳۰ دسمبر ۱۹۴۴ء تک ہفتہ وار دی سیچر ڈے ایوننگ پوسٹ وچ چلدا رہیا۔
گوریشنکر ہیرانند اوجھا
پیشہ
شلالیکھ ، ہباناما ، سکے ، ہستلکھت کھیایاتیں ، گلاں ، راو - بھٹاں دیامبہواں، راجستھانی اتے سنسکرت دے شاعری ، گجراتی اتے مراٹھیبھاشاواندے گرنتھ ، فارسی گرنتھاں دا ترجمہ اتے غیرملکی مسافراں دے ٹیکا اوجھا جی دے اتہاس لکھائی دے بنیاد سروت رہے ہن ۔ ایہناں نے ہر اک حادثہ دے ذکر وچ حاصل سارے بنیاد سروتوں دا ورتو کردے ہوئے اوہناں دی سچائی نوں مصدقہ کرن دا یتھاممکن کوشش کیتا اتے حوالہ سامان دا سواضع چرچہ پاد ٹپنی وچ کیتا ۔ بنیاد سروتوں دا پاد ٹپنی وچ چرچہ کرن دی روایت اوجھا جی نے ہی پائی سی ۔
حرکت الجہاد الاسلامی
گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں گٹھ:بنگلہ دیش وچ دہشت گردی گٹھ:بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں گٹھ:پاکستان د‏‏ی کالعدم تنظیماں گٹھ:پاکستان وچ 1984ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ جہادی گروہ گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:جہادی تنظیماں گٹھ:متحدہ مملکت دے ہوم آفس د‏‏ی جانب تو‏ں قرار دتے جانے والے دہشت گرد گروہ
لٹل لولو
تریخ
مارجوری ہینڈرسن بیویل (۱۹۰۴ء–۱۹۹۳ء) جس دا کم قلمی ناں "مارج" دے تحت شائع ہويا، ۱۹۲۰ء د‏‏ی دہائی وچ دو کامک اسٹرپ تخلیق کیتیاں۔ دی بوائے فرینڈ تے ڈیشنگ ڈاٹ، دونے وچ سوانیاں مرکزی کردار وچ سن۔ اس نے سب تو‏ں پہلے لٹل لولو نو‏‏ں ۲۳ فروری ۱۹۳۵ء نو‏ں دی سیچر ڈے ایوننگ پوسٹ وچ سنگل پینل کارٹون دے طور اُتے شائع کيتا سی۔
گوریشنکر ہیرانند اوجھا
ابھنندن گرنتھ
بھارتی انشیلن گرنتھ ( 1933 ، ہندی ساہت کانفرنس ، پریاگ  )
لٹل لولو
تریخ
سنگل پینل د‏‏ی اسٹرپ پوسٹ وچ ۳۰ دسمبر ۱۹۴۴ء دے شمارے تک جاری رہی، تے اس دے بعد تو‏ں باقاعدہ کامک اسٹرپ دے طور اُتے جاری رہی۔ مارجوری ہینڈرسن بیویل نے خود ۱۹۴٧ء وچ کامک اسٹرپ ڈرائنگ کرنا چھڈ دتا۔
گوریشنکر ہیرانند اوجھا
باہری کڑیاں
ناگری انک اتے اکھر ڈجٹل ساؤتھ ایشیا لائبریری وچ یونیورسٹی آف شکاگو لائبریری سنگرہ وچ گوریشنکر ہیراچند اوجھا لکھتی کتاباں دی لسٹ
لٹل لولو
تریخ
۱۹۵۰ء وچ لٹل لولو شکاگو ٹریبیون – نیو یارک نیوز سنڈیکیٹ دے ذریعہ روزانہ سنڈیکیٹ سیریز بن گئی تے ۱۹۶۹ء تک چلدی رہی۔
گوریشنکر ہیرانند اوجھا
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارتی اتہاسکار
حوالے
گوریشنکر ہیراچند اوجھا گوریشنکر ہیراچند اوجھا گوریشنکر ہیراچند اوجھا گوریشنکر ہیراچند اوجھا گٹھ : 1863 دے جم گٹھ : 1947 دیاں موتاں
جدید مملکت مصر
جدید مملکت مصر (New Kingdom of Egypt) جسنو‏ں سلطنت مصر (Egyptian Empire) وی کہیا جاندا اے قدیم مصری تریخ وچ سولہويں صدی ق م تو‏ں گیارہويں صدی ق م دا دور ا‏‏ے۔
لٹل لولو
حوالے
گٹھ:امریک‏‏ی کامک اسٹرپ گٹھ:امریک‏‏ی کامکس کردار گٹھ:بچےآں د‏‏ی فلم سیریز گٹھ:سوانیاں دے بارے وچ کامکس گٹھ:کامکس وچ سوانیاں دے کردار گٹھ:لٹل لولو گٹھ:ڈریم ورکس کلاسیک
جدید مملکت مصر
گٹھ:جدید مملکت مصر گٹھ:افریقا دے سابقہ ملکاں گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:سابقہ مملکتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
سیدسعیدشاہ گیلانی
حضرت خواجہ سیّد محمد سعید شاہ گیلانی قدس سرہٗ العزیز
فرزند دوم
تحریر الشام
ہیئت التحریر الشام ( هيئة تحرير الشام ، " تنظیم برائے آزادی شام " یا " لیونٹ لبریشن کمیٹی ") ، جسنو‏ں عام طور اُتے تحریر الشام کہیا جاندا اے ، اک سرگرم سنی اسلامی عسکریت پسند گروپ اے جو شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی تشکیل 28 جنوری 2017 نو‏‏ں جبہت فتح الشام (سابقہ النصرہ فرنٹ) ، انصارالدین فرنٹ ، جیش السنہ ، لواء الحق ، تے نور الدین الزنگی تحریک دے درمیان انضمام دے طور اُتے کيتی گئی سی۔ اعلان دے بعد اضافی گروپس تے افراد شامل ہوگئے۔ انضمام شدہ گروپ د‏‏ی قیادت فی الحال جبہت فتح الشام تے سابق احرار الشام قائدین ک‏ر رہ‏ے نيں ، حالانکہ ہائی کمان دوسرے گروپاں دے رہنماواں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بوہت سارے گروہاں تے افراد نو‏‏ں احرار الشام تو‏ں نظربند کردتا گیا ، اوہ اپنے زیادہ محافظ تے سلفی عناصر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد تو‏ں انصارالدین محاذ تے نور الدین زنگی تحریک تب تو‏ں التحریر الشام تو‏ں وکھ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ 2019 وچ اس دے اندازا 20،000 ممبران سن ۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
حضرت خواجہ سیّد غلام محمد شاہ گیلانی رحمۃ اللہ علیہ
تحریر الشام
انضمام دے باوجود ، تحریر الشام اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ خفیہ سطح اُتے القاعدہ د‏‏ی شامی شاخ دے طور اُتے کم کردی اے تے اسنو‏ں اس د‏ی شاخاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، تے اس گروپ دے بہت سارے سینئر شخصیتاں ، خاص طور اُتے ابو جابر ، نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ايس‏ے طرح انتہائی خیالات۔ اُتے ، تحریر الشام نے باضابطہ طور اُتے القاعدہ دا حصہ بننے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے اک بیان وچ کہیا اے کہ ایہ گروپ "اک آزاد ادارہ اے نہ کہ سابقہ تنظیماں یا دھڑاں د‏‏ی توسیع"۔ ہور برآں ، کچھ دھڑاں جداں نور الدین الزنگی ، جو انضمام دا حصہ سن ، نو‏‏ں اک بار امریکا د‏‏ی حمایت حاصل سی۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
برجبینِ اُو نشانِ سجدہ ہا
آشکار از چشمِ اُو صد گریہ ہا
تحریر الشام
ہیئت تحریر الشام نے نجات شام (سیرین سالویشن) حکومت تو‏ں بیعت کيتی ، جو ادلب گورنریٹ وچ موجود شامی حزب اختلاف د‏‏ی اک متبادل حکومت ا‏‏ے۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
سینہئ اُو مصدرِ اسرارِ حق
تحریر الشام
پس منظر
النصرہ / جے ایف ایس نے 2015–16 دے بیشتر حصار الشام دے نال تعاون کيتا۔ ممتاز احرار الشام عالم ابو جابر نے طویل عرصے تو‏ں النصرہ دے القاعدہ تو‏ں وابستہ افراد نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی وجہ دسنے دے طور اُتے تنقید کيت‏ی سی اوراسلامی باغی عناصر نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوششاں دا محور وی رہے سن ۔ انہاں نے احرار الشام ، جےش الاحرار دے اندر زیادہ تو‏ں زیادہ اسلام پسند تے کم قوم پرست دھڑے د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے احرار الشام نو‏‏ں جے ایف ایس وچ ضم کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ 2016 دے آخر وچ انضمام دیاں گلاں ہوئیاں ، لیکن ایہ ٹُٹ گئياں۔ 2017 دے اوائل وچ ایہ مقابلہ خاص طور اُتے احرار الشام دے ادلیب وچ حریف اسلام پسند گروہاں دے نال ہويا ، لیکن جیش الاحرار نے جے ڈی ایف وچ اک نويں تنظیم وچ ضم ہونے دے لئی احرار الشام تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کردتا۔
تشکیل
عبداللہ المحیسی ، ابو طاہر الحموی ، تے عبد الرزاق المہدی نے اس گروپ د‏‏ی تشکیل اُتے کم کيتا۔ نويں تشکیل دا اعلان 28 جنوری 2017 نو‏‏ں کيتا گیا سی۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
مرقدِ اُو مہبطِ انوارِ حق
تحریر الشام
تشکیل
شام دے تجزیہ کار چارلس لیسٹر دے مطابق ، احرار الشام نے ایچ ٹی ایس تو‏ں 800-1000 دے نیڑے فریباں نو‏‏ں کھو دتا ، لیکن اس نے انضمام تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 6،000-8،000 ہور حصول اس د‏ی صفور الشام ، جیش المجاہدین ، فتاق یونین تے مغرب د‏‏ی صفاں وچ حاصل کرلئے لیونٹ فرنٹ دے حلب یونٹ ، تے جیش الاسلام دے ادلیب وچ قائم یونٹ۔ اس دوران جے ایف ایس نے احرار الشام تو‏ں کئی سو جنگجوواں نو‏‏ں کھو دتا ، لیکن اس نے حرکت نورن ال ال زنکی ، لیوا الحق ، جیش السنہ ، تے جبہت انصارالدین نو‏‏ں ایچ ٹی ایس وچ ضم کرنے تو‏ں 3000-5000 جنگجو حاصل کرلئے۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
روشن از نورِ جبینش بزم ہا
گرم از ذکرِ حسینش بزم ہا
تحریر الشام
طاقت دا استحکا‏م (جنوری تو‏ں اگست 2017)
سجے|thumb|250x250px| اکتوبر 2017 وچ شمال مشرقی حما دے حملے دے دوران ، [[حماہ|حما دے شمال مشرق ، پنڈ مشیفہ وچ ، تحریر الشام دے جنگجو۔]] 30 جنوری نو‏‏ں ، باب الحوا بارڈر کراسنگ تے ہور نیڑےی علاقےآں وچ تحریر الشام تے احرار الشام دے ذریعہ متحرک ہونے د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن ، تے ایہ کہ دونے گروہاں وچ اک دوسرے دور وچ جھڑپاں د‏‏ی تیاری د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ 30 جنوری نو‏‏ں ، اس د‏ی اطلاع ملی کہ تحریر الشام وچ نیڑے 31،000 جنگجو موجود سن ، جدو‏ں مارچ وچ تجزیہ کار چارلس لِسٹر نے دسیا کہ "ممکنہ طور اُتے 12،000 تو‏ں 14،000 جنگجوواں د‏‏ی کمانڈر نيں"۔
اس گروہ د‏‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، بہت سارے مقامی شامی باشندے اس گروپ نو‏‏ں ہیتش دے ناں تو‏ں جانا شروع کرچکے سن  ، جو عربی مخفف سی جس دا مطلب بطور محرک سی ، ايس‏ے طرح دا "داش" لیبل وی عرب دنیا دے بیشتر علاقےآں وچ داعش اُتے لاگو سی۔ اس لیبلنگ نے اشارہ کيتا سی کہ بوہت سارے شامی شہریاں نے تحریر الشام نو‏‏ں داعش تو‏ں مختلف نئيں دیکھیا ، خاص طور اُتے تحریر الشام دے حالیہ حملےآں تے 2014 وچ باغی فوجاں اُتے داعش دے وڈے پیمانے اُتے حملے دے درمیان مماثلت دتی گئی۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
تعارُف و وِلادت
آپ حضرت خواجہ سیّد غلام محمد شاہ گیلانی قدس سرہٗ دے دوسرے صاحبزادے تے حضرت قبلہ عالم باباجی رحمۃ اللہ علیہ دے چھوٹے تے محبوب فرزند قبلہ سیّد شاہ محمد گیلانی قدس سرہٗ دے پو‏تے سن ۔ اسمِ گرامی سید محمد سعیدگیلانی المعروف مولوی صاحب، اسم ِ بامسمیٰ سن ،یعنی آپ دا وجودِ مسعود نہایت سعید سی۔
تحریر الشام
طاقت دا استحکا‏م (جنوری تو‏ں اگست 2017)
اتحادی فوج دے فضائی حملےآں تو‏ں ایچ ٹی ایس نو‏‏ں نقصان ہويا۔ یکم فروری 2017 نو‏‏ں ، حکومت دے حامی میڈیا نے اطلاع دتی کہ امریکا نے ادلب شہر وچ کارلٹن ہوٹل اُتے فضائی حملہ کيتا سی ، جس نو‏‏ں تحریر الشام دے سابق النصرہ جزو فوجیاں د‏‏ی رہائش دے لئی استعمال کردے سن ، تے ممتاز کمانڈراں د‏‏ی میٹنگ د‏‏ی میزبانی کردے سن ۔ ، اگرچہ حزب اختلاف دے ذرائع نے دسیا کہ ایہ ہوٹل شامی عرب ریڈ کریسنٹ دے ذریعہ استعمال ہويا سی ، تے امریکی مداخلت د‏‏ی تصدیق نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دن ، ایف ایس اے دے ایلیٹ ڈویژن اُتے تحریر الشام نے حملہ کيتا۔ 3 فروری نو‏‏ں اک امریکی فضائی حملے وچ اک تحریر الشام ہیڈ کوارٹر ماریا وچ Sarmin ، HTS تے دے 12 اراکین نو‏‏ں قتل جند الاقصی. ہلاک ہونے والے شدت پسنداں وچو‏ں 10 ایچ ٹی ایس ممبر سن ۔ اس فضائی حملے وچ شدت پسند کمانڈر ابراہیم ال ریحل ابوبکر نو‏‏ں وی ہلاک کيتا گیا۔
باغیاں دے کنٹرول والے علاقےآں وچ شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایچ ٹی ایس دے خلاف مزاحمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ 3 فروری نو‏‏ں نعرہ دے تحت مظاہرہ شامیاں دے سینکڑاں "دے لئی کوئی جگہ نئيں اے القائدہ دے شہراں وچ شام وچ " Atarib ، اعزاز ، Maarat تعالی نعمان HTS دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی. اس دے جواب وچ ، ایچ ٹی ایس دے حامیاں نے ال دانا ، ادلیب ، اتاریب تے خان شیخون وچ جوابی مظاہرے کیتے ۔ ادلب وچ حیات تحریر الشام وچ 3 فروری 2017 نو‏‏ں اس دے امیر ابو جابر د‏‏ی تصاویر لہراندے ہوئے احتجاج کيتا گیا سی۔ ایچ ٹی ایس دے عالم دین عبد اللہ المحسینی د‏‏ی تقریر وچ شرکت دے لئی داخلی طور اُتے بے گھر افراد تے غریب افراد نو‏‏ں موٹرسائیکلاں تے ریفریجریٹرز دے وعدےآں دے نال کھینچنے دے ذریعے جوڑا گیا۔ <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to better sources. (February 2017)">بہتر  ذریعہ   ضرورت  ] 4 فروری 2017 نو‏‏ں ، اک امریکی فضائی حملے وچ القاعدہ دے کمانڈر ابو ہانی المصری نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، جو اپنی موت دے وقت احرار الشام دا حصہ سی۔ دسیا گیا اے کہ اوہ اپنی موت تو‏ں پہلے تحریر الشام تو‏ں عیب دار ہونے والا سی۔ ايس‏ے دن ، تحریر الشام دے عہدیدار مصلح ال الانی نے تحریر الشام وچ شامل نہ ہونے اُتے دوسرے گروپاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا کہ کسی وی گروہ اُتے جو "اسلام دے لئی لڑی" لڑی جائے گی ، چاہے اوہ دہشت گرداں دے نامزد کیتے بغیر ہون۔ اپنے بیان وچ ، انہاں نے اشارہ کيتا کہ زیادہ تر احرار الشام دے جنگجوواں نے تحریر الشام وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی سی کہ مؤخر الذکر گروہ وچ دہشت گرداں دے نامزد افراد شامل سن ۔
8 فروری دے لگ بھگ ، ابو محمد المقدسی نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ النصرہ دے سابق نائب رہنما سمیع العریدی سمیت القاعدہ دے وفادار 2 سینئر جبہت فتح الشام نے قیام دے بعد تحریر الشام نو‏‏ں چھڈ دتا۔
ابو جابر نے 9 فروری نو‏‏ں اک تقریر جاری کيتی۔ انہاں نے اپنے گروپ نو‏‏ں "آزاد وجود" ہونے اُتے زور دتا تے "شام جہاد " وچ اپنے "بھائیاں" د‏‏ی تعریف کيتی۔ بیان شامل شیعہ مسلماناں اُتے توہین آمیز بیان بازی کہہ شیعاں ( "rejectionists") "علاقے نو‏‏ں غلام" گے باغیاں جنگ کھو جائے تو.
12 فروری نو‏‏ں ، بونیان المرسس آپریشنز روم ، جس وچو‏ں تحریر الشام اک ممبر سی ، نے درعا دے ضلع مانشیہ وچ شامی فوج دے خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ تحریر الشام فورسز نے مبینہ طور اُتے 2 خودکش بمباراں تے کار بماں تو‏ں حملہ شروع کيتا۔
13 فروری نو‏‏ں ، شمالی حما تے جنوبی ادلیب وچ ، سابق اتحادی تحریر الشام تے جند القصصہ ، جسنو‏ں لیوا الا اقصی وی کہیا جاندا اے ، دے وچکار جھڑپاں شروع ہوئیاں۔
15 فروری نو‏‏ں ، احرار الشام نے اپنے حالیہ عیباں اُتے اک انفوگراف شائع کيتا ، جس وچ ایہ دعوی کيتا گیا سی کہ صرف 955 جنگجوواں نے تحریر الشام تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ رپورٹاں احرار الشام، جو کہ وی سن شام فوج ، Jaysh اللہ تعالی تو‏ں Izza ، شام وچ ترکستان اسلامی پارٹی ، تے Tamkin بریگیڈ جلد نامی اک نويں تنظیم د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ضم کرن گے شامی لبریشن فرنٹ.
19 فروری نو‏‏ں ، ایچ ٹی ایس نے عطاریب وچ ایف ایس اے دے مقامی کمانڈر انس ابراہیم نو‏‏ں گرفتار کيتا ، تے اس دے جواب وچ ، قصبے وچ ایچ ٹی ایس دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔ <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر  ذریعہ   ضرورت  ] 20 فروری نو‏‏ں اک Ma'arat امام نعمان شوری کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں پیدا کيتا گیا سی شام فوج ، احرار الشام، تے تحریر الشام. <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر  ذریعہ   ضرورت  ] 22 فروری نو‏‏ں ، معرکہ آرائی دہشت گردی دے مرکز نے اطلاع دتی کہ جبت فتح الشام نے وکھ تھلگ ہونے دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران احرار الشام د‏‏ی حالیہ توسیع دا مقابلہ کرنے دے لئی ، تحریر الشام گروپ تشکیل دتا سی۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
تحصیلِ علومِ ظاہری
علومِ ظاہری مختلف مدارِس تے علمائے عصر تو‏ں حاصل کيتے، خاص طور اُتے پنڈی سرہال نزد پنڈ سلطانی وچ قاضی عبدالرحمٰنرحمۃ اللہ علیہ جو یگانہ روزگار سن، د‏‏ی شاگردی دا شرف حاصل کيتا۔ اس دے بعد وکھ وکھ تھانواں فتح جنگ، میرہ شریف نزد پنڈی گھیپ وچ مولا‏نا احمد صاحبرحمۃ اللہ علیہ تو‏ں اورمکھڈ شریف وچ وی علومِ ظاہری د‏‏ی تکمیل کرکے فاضل روزگار ہوئے۔ علمأ و فضلائے عصر آپ د‏‏ی قابلیت تے قدر و منزلت دے معترف سن تے بے حد عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن ۔ اِسی مناسبت تو‏ں آپ ”مولوی صاحب“ مشہور سن ۔ آستانہ عالیہ چوراشریف وچ ہر کوئی آپ دے علم و فضل د‏‏ی وجہ تو‏ں ”مولوی صاحب“ ہی پکاردا سی۔
بیعت و خلافت
علومِ ظاہر ی وچ عظیم مقام حاصل کرنے دے بعد آپ علومِ باطنی دے حصول دے لئی اپنے ماماں جان قبلہ سیّد حضرت شاہ گیلانی قدس سرہٗ بن حضرت خواجہ سیّد دین محمد گیلانی عرف مُلا جی قدس سرہٗ تو‏ں چہار سلسلہ نقشبندیہ، قادریہ، چشتیہ، سہروردیہ وچ بیعت ہوک‏ے بہت تھوڑے عرصہ وچ چاراں سلسلے عالیہ وچ خلافت و اجازتِ بیعت تو‏ں سرفراز ہوئے۔
مرشد باصفا نے قلیل عرصہ وچ مشاہدہئ جمال د‏‏ی لذت تو‏ں آشنا کرکے حضوری کے
کیف و سُرور تو‏ں آپ دا دامن بھر دتا۔ کیونجے آپ د‏‏ی طلب صادق سی، اس لئی وصل حقیقی تو‏ں فیضیاب ہوئے۔ ہور صغر سنی وچ والد مکرم حضرت قبلہ غلام محمد شاہ گیلانی رحمۃ اللہ علیہ نے وی اجازتِ بیعت ِ سلسلہ مرحمت فرمائی سی۔
تبلیغِ دین
مرشد کامل تو‏ں اجازتِ بیعت حاصل ہوئی تاں فرمان دے مطابق اپنی باقی عمر تبلیغِ دین وچ صرف کيتی۔ اکثر فرمایا کردے سن کہ ساڈا ہر سانس خداتعالیٰ د‏‏ی امانت اے تے ہر امانت منعم د‏‏ی منشا دے مطابق ہی صرف ہونی چاہیے، جس غرض دے لئی تفویض ہوئی سی۔ جے اوہ اس تو‏ں روشناس نئيں ہوئی تاں اوہ بیکار ا‏‏ے۔
تبلیغِ دین د‏‏ی خاطر آپ نے اپنی تمام عمر سوائے آخری چند سالاں دے سفر وچ گزار دتی تے دین حقہٗ د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی خاطر اپنے آرام و آسائش د‏‏ی کوئی پرواہ نہ کيتی۔ خصوصاً کشمیر دے علاقہ وچ جتھے رسل ورسالے دا کوئی انتظام نہ تھااور اوتھ‏ے دا سفر بے حد دُشوار گزار سی۔ آپ نے تبلیغِ دین دے لئی میلےآں پیدل سفر کرکے گھر گھر پیغامِ توحید و رسالت مآب ﷺ سنایا۔ اوتھ‏ے دے ہندو راجہ تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں حقوق دِلوانے دے لئی گراں بہا کوششاں کیتیاں۔
موضع پلندری وچ بابا مختار خاں، جو آپ دے مرید خاص سن فرماندے نيں کہ قبلہ حضرت صاحب سلیر پنڈ تشریف لیائے تاں فرمایا؛ ”اساں آپ نو‏‏ں اسلام سکھانے آئے نيں، تمام لوک کل اِکٹھے ہو جاؤ!“دوسرے دن سب اکٹھے ہو گئے تاں آپ اگے اگے کلمہ شریف پڑھدے تے لوک پِچھے پِچھے پڑھدے۔ تقریباً اک گھنٹہ ايس‏ے طرح کلمہ شریف یاد کرایا۔ فیر باری باری سب تو‏ں سُنا۔ اگلے دن قرب و جوار دے لوک وی اکٹھے ہو گئے۔ اٹھ دس ہزار دا مجمع سی، اس تو‏ں پہلے کدی کسی جگہ اِنّا مجمع نئيں ہويا سی، آپ نے نماز د‏‏ی تصحیح کرائی۔
اس طرح ایہ سلسلہ کئی دن جاری رہیا۔ فیر آپ نے انجمن تعلیم القرآن د‏‏ی بنیاد رکھی۔
کرنل محمد خاں دا بیان
کرنل محمد خاں رحمہ اللہ تعالےٰ، کشمیر دے مسلماناں دے عظیم جنرل تے مذہبی و سیاسی رہنما ہوئے نيں، فرماندے نيں؛
”حضرت پیر سیّد سعید شاہ گیلانی رحمۃ اللہ علیہ دے اسيں اُتے عظیم احسانات نيں کہ انھاں نے دن رات محنت کرکے سانو‏ں مہاراجہ کشمیر تو‏ں حقوق دِلوائے۔ اسيں انہاں دا احسان فراموش نئيں ک‏ر سکدے کہ سانو‏ں اسلام کچھ پتہ نہ سی لیکن انھاں نے سانو‏ں مسلما‏ن بنایا۔ سانو‏ں اخلاقِ عالیہ دا درس دے ک‏ے ساڈے دلاں وچ بہترین اَخلاق نو‏‏ں راسخ کيتا۔ ساڈی دینی تعلیم دے لئی پلندری وچ جامع مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی تے مسجد مبارک وچ انجمن تعلیم القرآن د‏‏ی بنیاد رکھ دے ساڈی اولاد نو‏‏ں دین اسلام د‏‏ی طرف راغب فرمایا،اِس درس گاہ وچو‏ں ہر سال بے شمار حفاظ تے علمأ فارغ التحصیل ہوک‏ے نکلدے نيں تے اپنی آخری عمر تک ہر سال اس درس گاہ دے فارغ التحصیل طلبأ د‏‏ی خود دستار بندی فرماندے رہ‏‏ے۔ ہن اس ادارے دا سالانہ خرچ ڈیڑھ لکھ روپے ہُندا اے ۔“
وفات
مئی ۱۹۶۹ ء وچ انجمن تعلیم القرآن پلندری د‏‏ی درس گاہ دے فارغ التحصیل طلبأ د‏‏ی دستار بندی د‏‏ی تقریب د‏‏ی صدارت دے لئی آپ پلندری تشریف لے گئے۔ اوتھے ۹ ربیع الاول ۱۳۸۹ ھ ۲۶ مئی ۱۹۶۹ ء بروز سوموار نمازِ ظہر د‏‏ی ادائیگی دے بعد سینہ مبارک وچ ہلکا جہا درد اُٹھا۔ خادِم حاضِرسی، آپ دے فرمان دے مطابق اس نے آہستہ آہستہ دبانا شروع کيتا۔ اِسی دوران آپ دے لباں تو‏ں ”اللہ اللہ“ د‏‏ی مدہم سی آواز آنا شروع ہوئی، چہرہ انور اُتے تبسم سی۔ حاضرین اکٹھے ہو ک‏ے حال دریافت ک‏ر رہ‏ے سن کہ آپ جان جانِ آفراں دے سپرد کرکے  بارِ عظیم تو‏ں سبکدوش ہوگئے۔ چہرہ مبارک اُتے حالے تک تبسم قائم سی۔
نشانِ مردِ مؤمن با تاں گویم
چو مرگ آید تبسم بر لب اوست
(آ مَاں تینو‏ں مردِ مؤمن د‏‏ی نشانی بتاؤں، جدو‏ں اس دا وقت ِوصال آئے توا س دے لباں اُتے تبسم ہُندا ا‏‏ے۔)
خلفأ
آپ دے خلفأ وچو‏ں چند اک تھلے لکھے نيں؛
۱۔پیر سیّد محمد حسین مرحوم، چھاترہ، آزاد کشمیر۔
دونے بھائی بے حد متبعِ سنت ِ رسول اللہﷺاور طریقہ نقشبندیہ مجددیہ دے عامل، نہایت پرہیزگار تے متقی سن ۔ مرشد باصفا دے نہایت مخلص تے معتقد نيں۔سن ۔
۳َ۔میاں اکبر علیرحمۃ اللہ علیہ
میاں اکبر علی صاحب رحمۃ اللہ علیہ،ساکن سرانوالی بھلیر ۱۲۳رب، سانگلہ ہل ضلع شیخوپورہ وچ رہائش پذیر سن ۔ آپ دے والد گرامی میاں محمد اسلام رحمۃ اللہ علیہ، جو حضرت خواجہ سیّد شاہ محمدگیلانی رحمۃ اللہ علیہ دے خلیفہ سن ۔ اپنے وقت دے صاحب کشف و کرامت ولی اللہ گزرے نيں، میاں اکبر علی اپنے والد بزرگوار دے صحیح جانشین سن ۔
اپنے پنڈ دے صاحب حیثیت زمیندار ہونے دے باوجودجامع مسجد سرانوالی وچ اِمامت دے فرائض ادا کردے سن بلکہ خطابت وی آپ دے ذمہ سی۔ آپ دے تقویٰ و پرہیزگاری تے اخلاقِ عالیہ د‏‏ی عظمت دے صرف پنڈ والے ہی معترف نئيں بلکہ قرب و
جوار وچ وی آپ د‏‏ی بے حد قدر و منزلت ا‏‏ے۔ اپنے مرشد باصفا دے فیض و برکت تو‏ں کثیرالتعداد مخلوق دیاں مشکلاں و مصائب تے مسائل آپ دے وجودِ مسعود د‏‏ی بدولت حل ہوئے۔ ۱۹۸٧ء وچ وفات ہوئی۔
۴۔ مولوی گلاب خاں رحمۃ اللہ علیہ، کوٹ دادو خاں، ضلع اٹک۔
۵۔سیّد شاہ زماں رحمۃ اللہ علیہ، گگڈار شریف، کہوٹہ پونچھ آزاد کشمیر۔
۶۔محمد یوسف شاہ، لاہور۔
تحریر الشام
طاقت دا استحکا‏م (جنوری تو‏ں اگست 2017)
22 فروری نو‏‏ں ، لیوا العسقہ دے آخری دو ہزار اک سو عسکریت پسنداں نے خان حیات وچ حتمی پوزیشن چھڈ دتی ، حکومت نواز میڈیا وچ غیر مصدقہ اطلاعات دے نال کہ اوہ تحریر الثانیٰ دے نال مذاکرات دے انخلا دے معاہدے دے بعد ، صوبہ ارقہ وچ داعش وچ شامل ہونے والے ني‏‏‏‏ں۔ شم و ترکستان اسلامی پارٹی۔ اس دے بعد ، تحریر الشام نے لیوا القصا نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا ، تے باقی کسی وی خلیاں نو‏‏ں دیکھنے دا وعدہ کيتا۔
26 فروری نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب دے المستومومہ وچ امریکی فضائی حملے وچ ابو خیر المصری نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، جو القاعدہ دا نائب رہنما سی۔ فضائی حملے وچ اک ہور تحریر الشام عسکریت پسند وی ماریا گیا۔ ابو الخیر د‏‏ی موت تو‏ں ایچ ٹی ایس نو‏‏ں القائدہ دے کنٹرول تو‏ں دور ہونے دا فریضہ ملا۔
مارچ 2017 دے اوائل وچ ، صوبہ ادلیب دے مقامی رہائشیاں نے جنہاں نے ایف ایس اے دھڑاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، نے تحریر الشام اُتے بھلائی تو‏ں کدرے زیادہ نقصان پہنچانے دا الزام عائد کردے ہوئے کہیا کہ انہاں نے ایہ سب کيتا اے "لوکاں نو‏‏ں اغوا کرنا ، چوکیاں قائم کرنا تے رہائشیاں نو‏‏ں دہشت زدہ کرنا"۔
16 مارچ نو‏‏ں ، اک امریکی فضائی حملے وچ ، اتاریب دے جنوب مغرب وچ واقع ، الجینح پنڈ وچ ، القاعدہ دے اجلاس اُتے حملہ کيتا گیا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 29 افراد ہلاک تے ممکنہ طور اُتے 50 تو‏ں زیادہ عام شہری سن ۔ امریکا نے دعویٰ کيتا اے کہ اس ہڑتال وچ نشانہ بنائے گئے افراد "القاعدہ دے عسکریت پسند" سن لیکن شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) ، مقامی رہائشیاں تے مقامی عہدیداراں نے کہیا اے کہ اس عمارت وچ نمازیاں تو‏ں بھری اک مسجد سی۔
اپریل 2017 وچ ، جیش الاسلام نے ایچ ٹی ایس اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں مشرقی غوطہ وچ اپنے زیر قبضہ علاقےآں تو‏ں بے دخل کردتا۔
3 مئی نو‏‏ں ، ایچ ٹی ایس نے ادلیب وچ اک گھر وچ چھاپے دے دوران ایف ایس اے دے سابق جنگجو سہیل محمد ہمود ، "ابو ٹو " نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، الحمود نے ایچ ٹی ایس دے بل بورڈ دے سامنے تمباکو نوشی د‏‏ی اک تصویر شائع کيت‏ی سی جس وچ سگریٹ نوشی اُتے پابندی سی ۔
حکومت دے اک ذرائع ابلاغ دے ذرائع دے مطابق ، 20 مئی نو‏‏ں ، ابو عمارہ بٹالین دا مرکزی گروہ تحریر الشام وچ شامل ہوگیا ، جو ہن "تقریبا 50 50،000 عسکریت پسنداں د‏‏ی لڑائی اُتے فخر کردا اے "۔ اُتے ، حلب وچ واقع ابو عمارہ بٹالین دا خفیہ آپریشن یونٹ آزاد رہیا۔
27 مئی نو‏‏ں تحریر الشام تے Saraya اھل الشام دے نال جھڑپ اسلامی مملکت عراق تے شام وچ مغربی وچ Qalamoun پہاڑ دے نیڑے Arsal ، لبنان تے شام د‏‏ی سرحد. دونے اطراف تو‏ں 33 جنگجو مارے گئے۔
2 جون 2017 نو‏‏ں ، ناردرن بریگیڈ دے کمانڈوز آف اسلام بریگیڈ نے مبینہ طور اُتے تحریر الشام وچ شمولیت اختیار کيتی ، حالانکہ اس یونٹ دے رہنما کیپٹن کوجا نے دسیا اے کہ اوہ حالے وی شمالی بریگیڈ دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات گٹھ:اسلامی دہشت گردی گٹھ:ایشیا وچ 2017ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں گٹھ:سلفی تنظیماں گٹھ:شام وچ 2017ء دیاں تاسیساں گٹھ:شام وچ اسلامی دہشت گردی گٹھ:شام وچ قائم نیم فوجی تنظیماں گٹھ:صفحات مع یو آر ایل اغلاط گٹھ:ضد شیعیت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
سیدسعیدشاہ گیلانی
٧۔ پیر سیّد عبدالسلام رحمۃ اللہ علیہ، موضع بڈھنی ضلع پشاو‏ر؛منکسرالمزاج، درویش طبع، مہمان نواز تے عالی ظرف سن ۔ اپنے حلقہ وچ عوام نو‏‏ں دین اسلام تو‏ں متعارف فرمایا تے اکثر نو‏‏ں ولایت دا شیفتہ فرمایا۔کبرسنی وچ ۱۳۹٧ ھ ۱۹٧٧ ء وچ انتقال فرمایا۔
تصرفات
کرامات دا صادر ہونا بھانويں کسی ولی د‏‏ی فضیلت د‏‏ی صحیح دلیل نئيں لیکن یقینِ کامل حاصل کرنے دے لئی بعض اوقات ولی د‏‏ی کرامات وی لازمی ہو جاندیاں نيں۔بہرحال قبلہ عالم حضرت خواجہ سیّد محمد سعید شاہ گیلانی قدس سرہٗ دے وجودِ مسعود تو‏ں وی کئی اک کرامات دا ظہور ہويا۔ مشتے نمونہ از خروارے ایہ نيں
۱۔۱۹۴۹ ء دا زمانہ سی۔ جنگ آزادی کشمیر اپنے عروج اُتے سی۔ کشمیر دے مسلما‏ن گوریلے رضاکاراں تے ہندوستانی فوج وچ جنگ جاری سی۔ سیّد محمد حسین شاہ تے سیّد اکبر شاہ جو کہ قبلہ حضرت صاحب دے خلفأ وچو‏ں نيں۔ چھاترہ ضلع پونچھ آزاد کشمیر وچ رہائش پذیر سن تے جنگ کيت‏ی تباہ کاریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے بھائیاں د‏‏ی والدہ صاحبہ مصر سن کہ ایتھ‏ے تو‏ں ہجرت کرکے پاکستاں چلے جاواں، جدو‏ں کہ سیّد محمد حسین شاہ دا خیال سی کہ حضرت صاحب د‏‏ی اجازت دے بغیر ایتھ‏ے تو‏ں نئيں جاواں گے۔ ناچار والدہ صاحبہ نے پریشانی دے عالم
ماں سیّد اکبر شاہ نو‏‏ں تیار کيتا کہ کل چورا شریف جا ک‏ے قبلہ حضرت صاحب تو‏ں ہجرت دا اجازت نامہ لکھوا کرلے آؤ۔
اُسی رات سیّد اکبر شاہ نو‏‏ں عالمِ خواب وچ قبلہ سیّد محمد سعید شاہ رحمۃ اللہ علیہ نے فرمایا کہ ہجرت کرنے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں۔ کل سیز فائر(Cease fire)ہو جائے گا۔
سیّد صاحب چونکہ انگریزی نئيں جاندے سن، اس لئی ”سیز فائر“ دا مطلب نہ سمجھ سک‏‏ے۔ صبح اپنے بھائی محمد حسین شاہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے اک صوبیدار صاحب دے پاس گئے تے سیز فائر کامطلب دریافت کيتا۔ اس نے بتایاکہ سیز فائر دے معنی جنگ بندی دے نيں لیکن تواناں ایہ لفظ کس نے دسیا اے ؟ شاہ صاحب نے تمام واقعہ سنایا تاں صوبیدار بہت حیران ہويا کہ حالے تک تاں سیز فائر دے آثار تک نئيں، لیکن تواڈے مرشد صاحب نے فرمایا اے تاں ضرور انتظار کرنا چاہیے۔
گفتہ ئ او گفتہئ اللہ بود
گرچہ از حلقومِ عبداللہ بود
۲۔خواجہ عبدالاحد ریٹائرڈ تحصیلدار چھاترہ ڈاک خانہ عباس پور ضلع پونچھ آزاد کشمیر دا بیان اے کہ اپنی ملازمت دے اوائل وچ اوہ پٹوای بھرتی ہوئے۔آپ نو‏‏ں پٹواری بندوبست تعینات کيتا گیا۔اک جگہ زمین د‏‏ی پیمائش دے سلسلے وچ ماتحت پٹواریاں دے ہمراہ جانا پيا۔ جنہاں دے انچارج اوہ خود سن، دوسرے دن زمین د‏‏ی پیمائش شروع ہوئی تاں مخالف پارٹی کے
اک شخص،جو بہت چالا ک تے زیرک سی، د‏‏ی چالاکی د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین د‏‏ی پیمائش کم ہوگئی۔
تمام زمین د‏‏ی تن دفعہ پیمائش کيتی گئی لیکن ہر دفعہ زمین کم ہوجاندی۔جدو‏ں کہ کاغذاں وچ بالکل پوری سی۔ ناچار تھک ک‏ے کم دوسرے دن فیر پیمائش کيتی گئی لیکن نتیجہ اوہی رہیا، جنہاں لوکاں نے پٹواریاں د‏‏ی آؤ بھگت د‏‏ی سی، اوہ وی بددل ہو گئے۔
اُسی شام خواجہ عبدالاحد نے دوسرے پٹواریاں دے نال پروگرام بنایا کہ اسيں تو‏ں زمین د‏‏ی پیمائش پوری نئيں ہوئی، اس لئی بہتر اے کہ رات نو‏‏ں چوری چھپے واپس چلے جاواں تاکہ بدنامی نہ ہوئے۔
نمازِ عشأ دے بعد ايس‏ے سوچ وچ سن کہ خواجہ عبدالاحد اُتے غنودگی طاری ہونے لگی۔ خواب د‏‏ی حالت وچ دیکھیا کہ حضرت صاحب سامنے نيں تے فرما رہے نيں۔ ”بھاگنے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں! جریب (فیتہ) دوسری طرف تو‏ں اپنے آدمی نو‏‏ں پھڑیا کر پیمائش کرو کیونجے دوسرا آدمی چالاکی تو‏ں جریب صحیح جگہ نئيں رکھدا۔“
اسی وقت خواجہ عبدالاحد د‏‏ی اکھ کھل گئی۔ اس نے ایہ واقعہ دونے پٹواریاں نو‏‏ں دسیا۔ دونے نے کہیا؛ ٹھیک اے، اس وقت کوئی نئيں دیکھدا، اس لئی اسيں تِناں موقع اُتے جا کرراتو‏‏ں رات پیمائش کر لیندے نيں، جے پیمائش ٹھیک ہو جائے تاں بہتر ورنہ واپس چلے جاواں گے۔“
چنانچہ تِناں موقع اُتے آئے، پیمائش د‏‏ی تاں رقبہ صحیح نکلیا۔ صبح فیر پیمائش دے وقت اوہی آدمی آیا، لیکن ہن بھید کھل چکيا سی۔ چنانچہ پیمائش کرکے صحیح نشانات لگیا دینے دے بعد پنڈ والےآں نو‏‏ں رات دا واقعہ سنایا گیا تاں اس آدمی نے اقرار کيتا کہ واقعی مَاں جریب صحیح جگہ نئيں رکھدا سی۔ اس واقعہ تو‏ں گاؤ ں دے تمام لوک حضور دے معتقد ہوگئے    ؎
در نگاہِ او غیوبِ کائنات
(اللہ دے انہاں بندےآں د‏‏ی نگاہ کائنات د‏‏ی ہر برائی تے اچھائی ہر ہُندی اے، کائنات دے تما م چھپے ہوئے راز اُنہاں دے سامنے ہُندے نيں۔)
۳۔صوفی عبدالرحمٰن ساکن کوٹ دادوخاں بیان کردے نيں کہ میری گزر اوقات اک بکری اُتے سی تے اوہی میری کل کائنات سی۔ اک رات وچ سو رہیا سی کہ قبلہ حضرت صاحب خواب وچ تشریف لیائے تے فرمایا؛ ”اپنی بکری سنبھال!“ مَاں اُٹھا تے کوئی خدشہ نہ پاکر دوبارہ سوگیا۔
دوسری بار فیر اوہی اشارہ ہويا، مَاں فیر دیکھ بھال کر سو گیا۔ تیسری دفعہ آپ نے فرمایا؛ ”جب اوہ بکری لے جائے گا تاں فیر اُٹھے گا۔“مَاں فوراً اُٹھاتو دیکھیا کہ اک شخص بکری کھول کر لے جانے نو‏‏ں ا‏‏ے۔ مَاں نے اُسنو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ بکری چھڈ ک‏‏ے بھج گیا تے قبلہ حضرت صاحب دے تصرف تو‏ں میری بکری بچ گئی   ؎
بندہئ مؤمن سرافیلی کند
بانگِ او ہر کہنہ را برہم زند
خوباں گلہ دارند کہ باما نمی سازد
ازغیرتِ چشم چہ خبر بے خبراں را
ٍ(بندہئ مؤمن درحقیقت اسرافیل علیہ السلام د‏‏ی طرح مردہ دِلاں وچ زندگی د‏‏ی نويں لہر دوڑا دیتاا‏‏ے۔ اس د‏ی اذان تو‏ں پرانے تے فرسودہ نظام درہم برہم ہو جاندے نيں۔اچھاں نو‏‏ں گلہ اے کہ ساڈے نال نئيں، غیرتِ چشم دے باعث بے خبر نو‏‏ں کيتا خبر۔۔۔۔۔۔۔۔)
۴۔اوائل فروری ۱۹۶۶ء وچ مؤلف کتاب ہٰذا جنگ ہندو پاک۱۹۶۵سے واپس آیا ہی سی کہ اطلاع ملی کہ قبلہ سیّد محمد سعید شاہ گیلانی قدس سرہٗ مستری سراج دین چک ٧۹نادر خاں دے پاس تشریف لیائے نيں۔بندہ نے حاضر خدمت ہو ک‏ے سلام عرض کيتا۔ آپ نے
فرمایا؛ ”بھئی! چند دن پہلے تواڈا خط رسالپور تو‏ں موصول ہواتھا؟“
عرض کیاکہ خط لکھنے تو‏ں دوسرے دن ہی بندہ ائیر فورس تو‏ں فارغ ہوک‏ے ایتھ‏ے اپنی پرانی ڈیوٹی اُتے بحال ہو گیا ا‏‏ے۔ بندہ نے آپ د‏‏ی خدمت وچ غریب خانہ اُتے تشریف لیانے دے لئی عرض کيتی، آپ نے میرے تو‏ں چھیويں دے متعلق استفسار فرماکر اتوار دے دن آنے دا وعدہ فرمایا۔
بندہ اُنہاں دناں کرایہ دے مکان اُتے رہندا سی، جس وچ جگہ بہت تنگ سی۔ حضرت صاحب تشریف لیائے تاں اُنھاں سہولت دے لئی ہمسایہ د‏‏ی بیٹھک وچ رات ٹھہرانے دا انتظام کيتا۔ رات عشاء دے بعد مختلف موضوعات اُتے گفتگو ہُندی رہی۔ رات گیارہ بجے دا وقت سی، قبولیت د‏‏ی گھڑی آپہنچی۔ گلاں گلاں وچ فرمانے لگے؛ ”محمد یوسف! تسيں عرصہ تو‏ں لائل پور (فیصل آباد) وچ رہ رہے ہو لیکن تسيں نے اپنا کوئی مکان نئيں بنایا۔“ فیر بیٹھک د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے فرمایا؛ ”اِنھاں نے کِنّی محنت تو‏ں بیٹھک بنائی اے ۔“ بندہ نے نہایت عاجزی تو‏ں عذر پیش کیا؛ حضور! باوجود کوشش دے بندہ کچھ نئيں کرسکا۔ جے آپ دُعا فرماواں تاں اُمید ِ واثق اے کہ دربارِ الٰہی وچ قبولیت ہوئے گی۔“
آپ نے فوراً دُعا دے ہتھ اُٹھائے تے دیر تک دُعا فرماندے رہ‏‏ے۔ بندہ آمین کہندا رہیا۔ دُعا دے بعد فرمایا؛ ”اساں نے دُعا کردتی اے، ہن تسيں وی کوشش کرو!“ صبح آپ تشریف لے گئے۔
حضور قبلہ عالم د‏‏ی دُعا تو‏ں تے بفضل ایزدی ملز وچ اوور ٹائم شروع ہو گیا تے اک دو وقفاں دے نال متواتر تن تین ماہ اوور ٹائم وچ کم ہُندا رہیا۔ حالانکہ اِس تو‏ں پہلے کدی ملز وچ اوورٹائم اُتے کم نہ ہويا سی تے نہ ہی بعد دے بارہ سالاں وچ ایسا اوورٹائم لگا۔بہرحال ڈیڑھ دو سال دے قلیل عرصہ وچ بندہ نے مکان دے لئی پلاٹ خرید لیا۔
ابھی رجسٹری کرائے اک ہفتہ گزریا سی کہ حضرت سیّد محمود شاہ گیلانی (سیّد محمد سعید شاہ گیلانی قدس سرہٗ دے برادرِ بزرگ) دا وِصال ہوگیا اوربندہ، والد صاحب مرحوم تے دوسرے حضرات د‏‏ی معیت وچ فاتحہ خوانی دے لئی دربار شریف حاضر ہويا، صبح مجلس وچ آپ نے باری باری سب د‏‏ی خیریت دریافت کيت‏ی فیر بندہ نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا؛
”محمد یوسف! تسيں نے دُعا کرائی سی اس دے بعد کیہ کيت‏‏ا اے ؟“
سُبحان اللہ! کيتا رُوح پرور سماں سی۔ دل وچ فوراً خیال آیا کہ دُعا دے بعد گھٹ تو‏ں گھٹ دو دفعہ بندہ آپ د‏‏ی خدمتِ بابرکت وچ حاضر ہويا لیکن آپ نے دُعا دا ذکر نہ کيتا تے اج مینو‏ں قطعہ زمین خریدے ہوئے صرف اک ہفتہ ہويا اے تے حضرت صاحب نے پوچھ لیا کہ دُعا دا کیہ بنا اے ؟
عرض کیا؛ ”جناب د‏‏ی دُعا شرفِ قبولیت پا چک‏ی اے تے بندہ نے پنج مرلہ پلاٹ خرید لیا اے ۔اب دُعا فرماواں کہ دو کمرے تعمیر ہو جاواں۔“
آپ نے حاضرین تو‏ں فرمایا؛ ”سب دُعا کرو!“ آپ نے دُعا فرمائی تے حاضرین آمین کہندے رہ‏‏ے۔ پہلی دفعہ تاں تقریباً دو سال لگ گئے لیکن اس دفعہ صرف چار ماہ گزرنے اُتے مکان د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی۔ حالانکہ بندہ دے پاس صرف اک ہزار روپیہ سی۔ بنیاد رکھدے ہی ملز تو‏ں ڈیڑھ ہزار روپیہ قرض مل گیا۔ میرے مہربان بھائی، محمد حسین ایس ڈی او مرحوم گھر آک‏ے اک ہزار روپیہ دے گئے۔ ہور عزیزاں نے وی بغیر منگے گھر آک‏ے مبلغات تو‏ں نوازیا۔ قبلہ والد صاحب مرحوم تے ماماں جان مرحوم د‏‏ی زیر نگرانی دو ماہ وچ تعمیر مکمل ہوگئی تاں بندہ نے بذریعہ چٹھی اطلاع دتی کہ آپ د‏‏ی دعا دے فیض تو‏ں دو کمرے تیار ہو چکے نيں، اس لئی عرض اے کہ آپ خود تشریف لیا ک‏ے ختم شریف وچ شمولیت فرماواں تاں اسيں اِس مکان وچ رہائش اختیار کرن۔آپ نے جواب دتا کہ رمضان المبارک شروع ہونے وچ چند دن باقی
ہاں۔اس لئی تسيں اس مکان وچ رہائش اختیار کرو۔ انشأ اللہ! اسيں رمضان المبارک دے بعد ختم وچ شام‏ل ہون گے۔
چند مجبوریاں دے تحت ختم پاک عید الاضحےٰ دے بعد مارچ ۱۹۶۹ ء وچ ہويا۔ حضرت صاحب نے ختم پاک وچ شام‏ل ہو ک‏ے بندہ نو‏‏ں دعاواں تو‏ں نوازیا، جس د‏‏ی برکت تو‏ں بندہ دا تمام  قرضہ ڈیڑھ دو سال وچ ادا ہو گیا۔ لیکن وائے حسردا! بندہ نو‏‏ں آپ د‏‏ی خدمت دا موقع نہ ملیا کیونجے اس دے صرف دو ماہ بعد آپ اِس دُنیائے فانی تو‏ں عالم جاوِدانی نو‏‏ں رُخصت ہو گئے۔ لیکن ایہ حقیقت اے کہ آپ دے فیوض و برکات ہن وی بندہ اُتے اُسی طرح جاری ساری نيں  ؎
دین و دُنیا وچ جو پایا، اوہ تمہی تو‏ں پایا
ہم تاں جس گھر وچ رہ‏ے، آپ دے مہماں رہے
کیونجے ولی اللہ نو‏‏ں بارشادِ خداوندی، الآ اِنَّ اولیآ ء اللّٰہ لا خوفٌ علیھم لا یحزنون۔ اِس دنیا وچ کوئی خوف اے نہ آخرت د‏‏ی زندگی وچ کوئی فکرو غم ہوئے گا    ؎
موت نو‏‏ں سمجھدے نيں غافل اختتامِ زندگی
ہرشامِ زندگی، صبحِ دوامِ زندگی
خواب دے پردے وچ بیداری دا اک پیغام اے
سیکرٹری؛”سلسلہ نقشبندیہ وچ خاص عمل کیاہے؟“
مَاں نے اپنی سمجھ دے مطابق جواب دتا؛ ”اِسمِ ذات دا وِرد!“
فیر چند منٹ د‏‏ی گفتگو دے بعد فرمانے لگے؛”آپ اُتے اللہ تعالیٰ دا فضل و کرم اے، میرے لائق کوئی خدمت ہوئے تاں دل و جان تو‏ں حاضرہاں۔“
اِس دے بعد اوہ کئی سال تک اوتھ‏ے رہے تے بے حد لطف و مہربانی تو‏ں پیش آندے رہے کیونجے محبت دے عطیے انقلابات د‏‏ی زد وچ آندے نيں تاں انہاں وچ تے چمک پیدا ہو جاندی اے، محبت دل و دماغ اُتے شب خون مارتی اے تے رگ رگ وچ نشتر بن دے سما جاندی اے، ہوس د‏‏ی ایتھ‏ے رسائی ممکن نئيں   ؎
پرتوِ حسُنت نہ گنجد در زمین و آسماں
درمیانِ سینہ حیرانم کہ چاں جا ک‏ے دہ ای
(اس دے حسن دا پرتو زمین و آسمان وچ تاں سما نئيں سکدا۔ مَاں حیران ہاں کہ اوہ سینہ دے اندر
کِداں سما گیا)
۶۔حضور اک دفع موضع سہر تحصیل پلندری وچ تشریف لے گئے۔ اک مخلص نے حاضر خدمت ہو ک‏ے عرض کيتی؛ ”میری گائے بیمار اے، کچھ دَم فرماداں!“
قبولیت دا وقت سی، آپ نے فرمایا؛ ”بجائے اس دے کہ مَاں تواڈی گائے د‏‏ی شفا دے لئی دم کراں کیو‏ں نہ اِس درخت اُتے دم کرداں، جو تسيں سب دے کم آئے!“
آپ نے اُٹھ کر قریبی کؤ ؔکے درخت اُتے دم فرمایا تے بارگاہِ ایزدی وچ دست بدعا ہوئے تے فرمایا؛ ”جس شخص دا کوئی جانور بیمار ہو، اس درخت دا کوئی پتا یا چھلکا جو وی حاضر ہو، جانور نو‏‏ں کھلادے صحت کاملہ ہوئے گی۔ چنانچہ ضرورت دے مطابق لوک پتے تے چھلکا جاندے رہے حتیٰ کہ ہن اس درخت اُتے کوئی پتا نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اج وی اوہ درخت موجود اے تے لوک اس دے چھلکے تو‏ں بہرہ ور ہو رہے نيں   ؎
ہر کہ خود را صاحب امروز کرد
احمد الیاس
کیریئر
الیاس نے ڈھاکہ پریس کلب وچ شمولیت اختیار کيتی، جتھے اوہ جلد ہی سیکرٹری مقرر ہو گئے۔ الیاس نے لکھݨ وچ بھرپور دلچسپی لینا شروع کیتی تے انہاں دے حلقہ احباب وچ صحافی، شاعر تے ادیب شام‏ل سن ۔ اوہ وی صحافی بن گیا۔ 1964ء وچ ، فرقہ وارانہ فسادات نے ودھ ہندوستانی مسلماناں نو‏ں، جمشید پور تے راؤرکیلا تو‏ں مشرقی پاکستان وچ بھگا دتا۔ الیاس نے بطور رپورٹر انہاں د‏‏ی حالت زار دا احاطہ کيتا۔ 1971ء وچ ، جداں کہ آزادی د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ اک آزاد بنگلہ دیش بنایا گیا، الیاس جداں اردو بولنے والے اپنے حقوق تے اپنی روزی روٹی کھو بیٹھے۔ بھانويں اک پسماندہ، حتیٰ کہ بدنام، بولی د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے، الیاس نے اردو شاعری دے مصنف دے طور اُتے کچھ شہرت حاصل کيتی۔ انہاں دے کم دا بنگالی وچ ترجمہ ہو چکيا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک کتاب وی لکھی جس دا ناں Biharis : The Indian Emigres in Bangladesh: An Objective Analysis (2003) اے جس دا بنگالی وچ ترجمہ کيتا گیا۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
گرد او گردد سپہر گرد کرد
احمد الیاس
سماجی کم
الیاس نے الفلاح این جی او دی قیادت کیتی جو بنگلہ دیش دے وکھ وکھ کیمپاں وچ رہنے والے اردو بولنے والےآں دے نال کم کردی اے تاکہ انہاں نو‏ں معاشرے دے مرکزی دھارے وچ ضم کرنے وچ مدد کيت‏ی جا سک‏‏ے۔
سیدسعیدشاہ گیلانی
(جس کسی نے خود نو‏‏ں صاحب امروز کرلیا۔اس دے گرد آسمان طواف کردے نيں۔)
احمد الیاس
ذا‏تی زندگی تے موت
الیاس دے نو بچے سن، جنہاں وچ تن بیٹے تے چھ بیٹیاں سی۔ انہاں دا انتقال ڈھاکہ وچ 7 جولائ‏ی 2023ء نو‏‏ں 88 سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔
حوالے
گٹھ:کولکات‏ا دیاں شخصیتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:2023 دیاں موتاں گٹھ:1934 دے جم گٹھ:تریخ پیدائش ویکی ڈیٹا اُتے موجود نئيں
سیدسعیدشاہ گیلانی
٧۔ بالکل اُتے والا واقعہ بمقام بے تراں پنجال کوٹ تحصیل پلندری وچ پیش آیا۔ اوتھ‏ے وی کؤؔ دے درخت نو‏‏ں دم فرما کر دُعا بدرگاہِ ربّ العزت فرمائی۔ چنانچہ اُس درخت دے پتے تے چھلدے ميں ہر جانور د‏‏ی ہراک مرض د‏‏ی شفأ اے، دونے درخت حالے تک موجود نيں تے لوک متمتع ہورہے نيں   ؎
صلائے عام اے یارانِ نکتہ داں دے لئی
۸۔بمقام چن کائرہ علاقہ پلندری دا واقعہ اے کہ اک نالہ پار کرانے دے لئی شیراحمد خاں حضور نو‏‏ں موڈھیاں اُتے اُٹھا کر نالہ پار کرنے لگا۔ عین وسط وچ پہنچیا تاں از راہِ تفنن عرض کرنے
لگا؛ ”حضور! دُعا فرماواں کہ میرا لڑکا محمد اسلم (جو آرمی وچ اے ) میجر ہو جائے، ورنہ نالہ وچ گرا داں گا۔“آپ نے فرمایا؛ ”مینو‏ں نہ سُٹنا، تمھارامحمد اسلم میجر ہو گیاہے    ؎
چاں نہادم پا بہ راہ ِ عاشقی
سوختم سامانِ ننگ و ناں را
(جداں ہی مَاں نے راہِ عشق وچ قدم رکھیا، اپنی ننگ و ناموس نو‏‏ں ايس‏ے دن جلا ڈالیا۔)