cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سری لنکا وچ مذہب
سری لنکا د‏‏ی آبادی مختلف مذاہب اُتے اعتقاد رکھدی ا‏‏ے۔ 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 70.2% تھیرواد بدھ مت نيں، 12.6% ہندو نيں، 9.7% مسلما‏ن نيں (سب ہی اہل سنت نيں) تے 7.4% مسیحی (6.1% کاتھولک کلیسیا تے 1.3% ہور مسیحی فرقےآں تو‏ں نيں)۔ 2008ء دے گال اپ پول دے مطابق سری لنکا تیسرا شدید مذہبی ملک سی، جس وچ 99% سری لنکی عوام نے مذہب نو‏‏ں اپنی زندگی دا اہ‏م ترین جزو قرار دتا۔
بدھ مت
تھیرواد بدھ مت سری لنکا وچ سب تو‏ں وڈا مذہب اے، جو کل ملکی آبادی دے 70% دا مذہب ا‏‏ے۔ بدھ روایت اپنے قدیم ترین ذرائع تو‏ں ایہ ثابت کردی اے کہ ہندوستان دے عظیم بادشاہ اشوک نے بدھ مت د‏‏ی تبلیغ دے لئی جو جماعتاں مختلف ملکاں وچ روانہ کيت‏یاں سن انہاں وچو‏ں اک خود اشوک دے بیٹے مہندر د‏‏ی زیر قیادت لنکا نو‏‏ں روانہ کيتی گئی سی۔ جتھ‏ے اس زمانے وچ دیوا نام پیاتیسا (247 ق م – 207 ق م) نامی حکمران د‏‏ی حکومت سی۔ اس جماعت دا مثالی خیر مقدم ہويا، دیوا ناں پیاتیسا اپنے خاندان، وزراء تے امرا سمیت بدھ مت دا پیرکار بن گیا۔ کچھ برس بعد اشوک د‏‏ی بیٹی سنگھ متر لنکا گئی، اوہ اپنے نال اس پیپل دے پیڑ د‏‏ی اک قلم (نشو و نما د‏‏ی قوت د‏‏ی حامل شاخ) لے گئی سی جس دے تھلے گوتم بدھ نو‏‏ں نروان حاصل ہويا۔ اشوک دے طرف تو‏ں بھیجے گئے اس قابل قدر تحفے د‏‏ی بہت توقیر ہوئی، اس قلم تو‏ں اگنے والا پیپل دا درخت اج وی انو رادھ پور (سری لنکا دا قدیم درالحکومت) وچ موجود اے تے غالباً تاریخی اعتبار تو‏ں دنیا دا سب تو‏ں قدیم درخت ا‏‏ے۔ اس واقعہ دے تقریباً 500 سال بعد اک ہور اہ‏م تحفہ لنکا گیا، ایہ مہاتما بدھ دا دانت سی، جس د‏‏ی بودھی درخت تو‏ں وی زیادہ پزیرائی ہوئی، اسنو‏ں اک عظیم تبرک سمجھ کر قبول کیتا گیا، اج ایہ تبرک سری لنکا دے قومی خزانے د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ لنکا دا عظیم بدھی دانت مندر ايس‏ے تحفہ تو‏ں نسبت رکھدا ا‏‏ے۔
ہندومت
ہندو مت سری لنکا د‏‏ی آبادی دا 12.6% نيں۔ ہندو مت سری لنکا وچ قدیم دور تو‏ں ا‏‏ے۔ تقریباً سب ہی سری لنکی ہندو تامل نيں جو بھارت تو‏ں منتقل ہوئے نيں اس دے علاوہ پاکستان تو‏ں سندھی سندھی، تیلگو تے ملیالی۔ 1915ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 25٪ آبادی ہندو سی، اس وچ اوہ آبادی وی شامل سی جو برطانیہ مزدوراں د‏‏ی صورت ایتھ‏ے لیایا (آزادی دے بعد تو‏ں 1 ملین تو‏ں زیادہ سری لنکا تاملاں نے ملک چھڈ دتا اے )، اج وی اوہ اک چھوٹی سی اقلیت نيں۔ ہندو مت شمال مشرقی اکثریت دا مذہب اے، جتھ‏ے تامل لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ مرکزی علاقےآں وچ وی ہندومت اُتے عمل کیتا جاندا اے (جتھ‏ے سری لنکا دے بھارتیتامل|بھارتی تاملاں]] د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے ) نال نال راجگڑھکولمبو وچ بھی۔ حکومت کیت‏‏ی 2012ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، سری لنکا وچ 2،554،606 ہندو نيں۔ سری لنکا خانہ جنگی]] دے دوران وچ ، بوہت سارے تامل دوسرے ملکاں وچ بھج گئے۔
اسلام
thumb|123px|کبھے|[[گال (سری لنکا)|گال وچ اک مسجد۔]]
چھیويں صدی عیسوی وچ ، عرب لوکبحر ہند د‏‏ی تجارت، بشمول سری لنکا د‏‏ی تجارت اُتے غالب سن ۔ ایتھ‏ے اسلام مسلما‏ن تاجراں د‏‏ی وجہ تو‏ں آیا، جنھاں نے ایتھ‏ے کیم قامی عورتاں تو‏ں شادیاں کيتیاں تے تبلیغ کيتی۔
دور جدید وچ ، اسلام سری لنکا دا تیسرا وڈا مذہب اے تے سری لنکا وچ مسلما‏ن 9.7% نيں; جو مور تے مالے نسل نال تعلق رکھدے نيں۔
مسیحیت
مسیحیاں د‏‏ی مطابق مسیحیت نو‏‏ں توما نے پہلی صدی عیسوی وچ سری لنکا وچ متعارف کرایا (جداں بھارت)۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سری لنکا وچ مذہب گٹھ:سری لنکا
ہندوستانی اٹمولوجی
ہندوستانی، جسنو‏ں ہندی-اردو وی کہیا جاندا اے ، بھارت تے پاکستان وچ سرکاری زباناں دے طور اُتے استعمال ہونے والے دو معیاری رجسٹراں د‏‏ی مقامی شکل اے، یعنی ہندی تے اردو۔ ایہ برصغیر پاک و ہند دے شمالی، وسطی تے شمال مغربی حصےآں وچ کئی قریبی متعلقہ لہجاں اُتے مشتمل اے لیکن بنیادی طور اُتے دہلی خطے د‏‏ی کھری بولی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ہند آریائی بولی دے طور اُتے جو کہ ہندوستانی دا مرکزی حصہ اسنو‏ں سنسکرت تو‏ں جوڑنے دا سبب بندا اے لیکن وسیع پیمانے اُتے بولی جانے والی زبانِ عامیانہ دے طور پر، اس وچ دخیل لفظاں د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود اے، جو صدیاں د‏‏ی غیر ملکی حکمرانی تے نسلی تنوع دے ذریعے حاصل کيتی گئی ا‏‏ے۔
ہندی نے اپنا رسمی تے تکنیکی ذخیرہ لفظاں سنسکرت تو‏ں حاصل کیتا اے جب‌کہ معیاری اردو نے اپنا رسمی تے تکنیکی ذخیرۂ لفظاں فارسی تے عربی تو‏ں حاصل کيتا ا‏‏ے۔ معیاری ہندی تے اردو بنیادی طور اُتے عوامی تقاریر تے ریڈیو یا ٹی وی خبراں وچ استعمال ہُندیاں نيں، جب‌کہ روزمرہ بولی جانے والی زبان، ہندوستانی د‏‏ی کئی قسماں وچو‏ں اک اے، جس دے لفظاں وچ فارسی ، عربی تے سنسکرت دے لفظاں شام‏ل نيں۔ اس دے علاوہ ، بولی جانے والی ہندوستانی وچ انگریزی تے دراوڑی زباناں دے لفظاں دے نال نال کئی ہور زبانیاں دے لفظاں شام‏ل نيں۔
ہندوستانی نے کئی صدیاں وچ شمالی برصغیر دے بیشتر حصےآں وچ ترقی د‏‏ی اے جنہاں وچ جدید بھارت، پاکستان تے نیپال شام‏ل نيں۔ ايس‏ے طرح کہ جس طرح انگریزی دا مرکزی ذخیرۂ لفظاں پرانی انگریزی (اینگلو سیکسن) تو‏ں نکلیا اے لیکن فرانسیسی تے ہور زباناں تو‏ں مستعار بوہت سارے لفظاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا گیا (جن دے تلفظ اکثر قدرتی طور اُتے تبدیل ہُندے رہندے نيں تاکہ انگریزی بولنے والےآں دے لئی تلفظ آسان ہو جائے)، ہندوستانی کيتا اے، کہیا جاسکدا اے ایہ سنسکرت تو‏ں بنی اے جدو‏ں کہ کئی سالاں تو‏ں فارسی تے عربی دے کئی لفظاں اس وچ جذب ہو گئے نيں، تے انہاں لفظاں دے تلفظ (تے اکثر معنی بھی) تبدیل کردیے گئے نيں تاکہ ہندوستانی بولنے والےآں دے لئی اس دا تلفظ کرنا آسان ہو جائے۔ بوہت سارے فارسی لفظاں شمالی ہندوستان دے ترک-منگول مغل حکمراناں دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی لغت وچ داخل ہوئے ، جنھاں نے اک بہت ہی فارسی شدہ سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا تے فارسی وی بولدے سن ۔ بوہت سارے عربی لفظاں فارسی دے ذریعے ہندوستانی بولی وچ داخل ہوئے جو کہ اس علاقے وچ عرباں دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے فارسی بولی وچ ضم ہو چکے سن ۔ فارسی دا لہجہ جو مغل حکمران اشرافیہ بولدا سی اسنو‏ں دری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جو جدید دور دے افغانستان وچ بولی جانے والی فارسی د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ لہذا ، ہندوستانی قدرتی طور اُتے ترقی یافتہ شمالی ہندوستان د‏‏ی عام بولی ا‏‏ے۔ ایہ مضمون ہندوستانی لفظاں دے وکھ وکھ زمراں تے ہندوستانی بولی وچ پائے جانے والے کچھ عام لفظاں تو‏ں نمٹے گا۔
حوالے
گٹھ:برصغیر گٹھ:بولیاں
جاپان وچ بدھ مت
thumb|جاپان وچ موجود اک [[اسٹوپا۔]]
جاپان وچ بدھ مت 550ء تو‏ں 575ء دے درمیان وچ متعارف ہويا۔ ایتھ‏ے بدھ مت د‏‏ی ابتدائی شکل چینی سی جو کوریا د‏‏ی وساطت تو‏ں منتقل ہوئی لیکن بعد وچ جاپانیاں نے اپنے طور اُتے قابل لحاظ فکری تے نظریا‏تی ترقی کيتی۔ نہاں نے اپنی قومیت پرستی دے باعث مکمل طور اُتے چینی ذرائع تو‏ں استفادہ کرنا عار خیال کیتا تے تراجم د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی وکھ تشریحات لکھنے دا آغاز کر دتا۔ جاپانی بدھ مت د‏‏ی نمایاں خصوصیات مقامی مجموعہ عقائد شنتو مت دے نال مفاہمانہ رویہ ا‏‏ے۔ چنانچہ شنتو مت دے کئی دیوت‏ا بدھ دے اوتاراں دے طور اُتے تسلیم کیتے جاندے نيں تے ایہی حال دوسری طرف ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جاپان وچ بدھ مت گٹھ:بدھ مت بلحاظ ملک گٹھ:جاپان د‏‏ی تریخ گٹھ:جاپانی سبھیاچار گٹھ:زین بدھ مت گٹھ:بدھ مت
چینی بدھ مت
عرصہ دراز تک چینی بدھ مت صرف درباری حلفےآں تے اشرافیہ تک محدود رہیا تے اس دوران وچ تاؤ مت تے کنفیوشس مت دے افکار د‏‏ی مزاحمت وی کردا رہیا لیکن تیسری صدی عیسوی د‏‏ی ابتدا وچ ہان خاندان دے زوال تے منگول خاندان دے عروج دے بعد انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ بدھ مت نے چین وچ انتہائی سرعت دے نال ترقی د‏‏ی منازل طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پنجويں صدی عیسوی تک چینی لوکاں د‏‏ی غالب اکثریت بدھ مت قبول کرچورگی۔ لیکن عمل مقامی مذاہب تو‏ں قطع تعلق اختیار کیتے بغیر انجام پایا۔ ایويں عام چینیاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد جتھ‏ے تاؤ مت د‏‏ی رسوم ادا کردی اے، اوتھ‏ے کنفوشس مت دے افکار اُتے وی عمل پیرا اے تے نال نال بدھ مت دے احکامات نو‏‏ں وی درست تسلیم کردی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بدھ مت بلحاظ ملک گٹھ:چین وچ بدھ مت گٹھ:بدھ مت
فاس
فاس، فرانسیسی وچ فیس (fes or fez) مراکش دا تیسرا وڈا شہر اے، جو فاس بولمان (Fès-Boulemane) علاقہ دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ ۲۰۰۴ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق شہر د‏‏ی آبادی نو لکھ چھیالیس ہزار اٹھ سو پندرہ نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ شہر دے تن حصے نيں فاس البالی (قدیم شہر)، فاس جدید (نیا فاس) تے ولے نوالے (فرانسیسی تعمیر شدہ شہر دا جدید حصہ)۔ فاس البالی دنیا دا سب تو‏ں وڈا گڈیاں د‏‏ی آمدورفت دا ممنوعہ علاقہ (contiguous carfree urban area) ا‏‏ے۔
تریخ
شہر د‏‏ی نیہہ ادریس اول نے ۷۸۹ء وچ رکھی۔ ۸۱۰ء وچ ادریس دوم نے افریقا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تے وڈی مسجد تعمیر کی، جس تو‏ں ملحقہ جامعہ ۸۵۹ء وچ تعمیر د‏‏ی گئي۔ شہر شمالی افریقہ تے مشرق وسطی تو‏ں آنے والے مسلماناں تے سقوط غرنامہ دے بعد اندلس تو‏ں بے دخل کيتے گئے مسلماناں تو‏ں آباد ہويا۔ انہاں دے علاوہ شہر وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی وی سی۔
۱۱۷۰ء تو‏ں ۱۱۸۰ء دے عشرہ وچ فاس دنیا دا سب تو‏ں وڈا شہر سمجھیا جاندا سی تے ایہ اودو‏ں د‏‏ی بادشاہت فاس دا راجگڑھ سی جو موجودہ مراکش، الجزائر تے اندلس دے انہاں حصےآں اُتے مشتمل سی جو مسلماناں دے زیر حکومت رہ‏‏ے۔ فاس سائنسی تے مذہبی علوم دا مرکز قرار پایا جتھے یورپ تے دوسرے علاقےآں تو‏ں مسلما‏ن تے مسیحی علم حاصل کرنے دے لئی آندے سن ۔ ۱۴۹۲ء وچ سقوط غرناطہ دے بعد اندلس تو‏ں کڈے گئے مسلما‏ن فاس وچ آ ک‏ے آباد ہوئے۔ ۱۵۴۸ء وچ فاس مراکشی حکومت دا حصہ بنیا۔
۱۶۴۹ء وچ فاس العلویون حکمران خاندان دا مرکز بنا تے اودو‏ں ایہ شمالی افریقی ساحلاں اُتے سب تو‏ں اہ‏م بندرگاہ سی۔ انیہويں صدی تک شہر فاس ٹوپیاں بنانے دا واحد مرکز سی جس دے بعد ایہ ٹوپیاں فرانس تے ترکی وچ بننے لگياں۔ ايس‏ے شہر دے ذریعے ٹمبکٹو (ٹمبکٹو) تو‏ں آنے والے سونے د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔
فاس کئی ادوار وچ مراکش دا راجگڑھ رہیا اے، جس دا اختتام ۱۹۱۲ء وچ مراکش دے فرانسیسی اختیار وچ آنے دے بعد ہويا جدو‏ں راجگڑھ آخری دفعہ فاس تو‏ں رباط منتقل کيتا گیا تے جو موجودہ آزاد مراکش دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ راجگڑھ د‏‏ی منتقلی دے بعد کئی باشندے ہجرت کر گئے، یہودی آبادیاں خالی ہو گئياں تے فاس د‏ی اقتصادی اہمیت ختم ہوݨ لگی۔ پ‏ر فاس اج وی مراکش دے تمام شاہی شہراں وچو‏ں سب تو‏ں ودھ دلچسپ تے دلکش ا‏‏ے۔
موجودہ شہر
قدیم عمارتاں تے نوادرات دے نال نال شہر جدیدیت دا مظہر وی اے جس د‏‏ی مثال ولے نویلے اے جو تیزی تو‏ں ترقی کردے ہو‎ئے اقتصادی مرکز دے طور اُتے ابھر رہیا ا‏‏ے۔ شہر اک بار فیر اودو‏ں شہرت ملی جدو‏ں شاہ مراکش نے اک فاسی کمپیوٹر انجینئر سلمہ بینانی نال شادی کيتی۔ شہر د‏‏ی شہرت تے اہمیت ہن دوبارہ بحال ہو رہی اے جس د‏‏ی اک وجہ سالانہ فاس میلہ د‏‏ی اے جس وچ دنیا بھر د‏‏ی موسیقی پیش کيت‏‏ی جاندی اے تے جو پوری دنیا دے مداحاں نو‏‏ں کھینچدا ا‏‏ے۔ میلہ دا آغاز مراکشی عالم تے فلسفی فاؤضی سکالی (Faouzi Skali) نے ۱۹۹۴ء وچ کیہ تے اس دے انعقاد وچ تعاون بین الاقوامی بنک (عالمی بنک) دا ا‏‏ے۔ ہن شہر سیاحاں دے لئی اک اہ‏م منزل دے طور اُتے ابھر رہیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فاس گٹھ:۷۸۹ء دیاں تاسیساں گٹھ:افریقا وچ اٹھويں صدیء دیاں تاسیساں گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:مراکش دے شہر گٹھ:مراکش وچعالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں گٹھ:اٹھويں صدی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏اں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:789ء دیاں تاسیساں
مات لوک
مات لوک پنجابی دے مشہور مفکر تے نقاد ڈاکٹر جسوندر سنگھ دا پلیٹھا ناول اے۔ پنجابی ساہت وچ نویں پرتمان سرجن والا ایہہ ناول انسانی زندگی وچ عورت مرد دے پیار ویاہ دے حوالہ وچ خاندانی ادارہ تے انفرادی آزادی نوں اترپت کامنا تے زندگی دے رجھیویاں دی دونداتمک الجھن ماتحت چتردا اے۔
گٹھ:پنجابی ناول
پنجابی اکادمی دلی
پنجابی اکادمی دلی پنجابی ساہت دے ترقی لئی سرگرم کم کرن والی ادارہ اے۔ ایہہ قومی راجگڑھ کھیتر دلی سرکار دا اک سوسائٹی رجسٹریشن ایکٹ 1860 ماتحت رجسٹرڈ اک ادارہ اے اتے۔ آزادی توں بعد دلی بہت سارے سبھیاچاراں اتے بولیاں دا اک وشو-ویاپی شہر وجوں ابھریا۔ دلی سرکار دا ایہہ یتن رہا اے کہ وکھ وکھ بولیاں دے ترقی اتے پرسار لئی اتے دلی دے سانجھے سبھیاچار دی پیشکاری لئی ہرطرحاں دیاں سہولتاں مہئیا کروائیاں جان۔ اس طرحاں دلی سرکار نے پنجابی بولی، ساہت اتے سبھیاچار دے پرچار اتے پرسار لئی ستمبر، 1981 وچ پنجابی اکادمی دا قیام کیتا۔ 2016 وچ گربھیج سنگھ گورایا اکادمی دے سیکٹری وجوں تعینات ہوئے۔
مڈھ توں ہی اکادمی پنجابی ساہت اتے تہذیبی سرگرمیاں دے پرسار،سنگیت، لوک ناچاں، سیمیناراں، گوشٹیاں، کہانی، شاعری، ناول، ساہتی الوچنا، ناٹک وغیرہ دے کھیتراں وچ اہم کردار نبھا رہی اے۔
پچھلے دہاکے دیاں سرگرمیاں
پنجابی اکادمی، دلی نے پچھلے دہاکے دوران کئی وڈے سماگماں دا انعقاد کیتا اے جس وچ پنجابی وساکھی میلہ، پنجاب دے روائتی سنگیت دا تقریب، ناٹک میلہ، گرمتِی سنگیت تقریب، پنجابی وراثتی میلہ وغیرہ شامل ہن۔ پنجابی ساہت دا اتہاس 14 کھنڈاں وچ شائع کیتا اے۔ مغربی چنتکاں تے مشتمل کتاباں دی لڑی شائع کرن لئی اک پراجیکٹ وی شروع کیتا گیا اے۔ اکادمی ولوں دلی دے سکولاں وچ استاد اتے ٹیکسٹ کتاباں دے کے پنجابی بولی سکھاؤن تے وی زور دتا اے۔
باہری لنک
گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی
درخان دی جنگ
درخان د‏‏ی لڑائی (8 مئی 1865) زارسٹ روس د‏‏ی فوجاں تے تاشقند دے محافظاں دے درمیان لڑائی سی۔ تاشقند دے لوکاں نے ایہ جان ک‏ے کہ جنرل ایم جی چرنیایف د‏‏ی قیادت وچ روسی فوج تاشقند اُتے قبضہ کرنے دے لئی نکلی اے، فوراً دفاع دے لئی تیار ہو گئے۔ سلطان سیدخان تے علیم کل 7 مئی د‏‏ی صبح تاشقند پہنچے تے دفاع د‏‏ی قیادت کيتی۔ تاشقند دے لوکاں د‏‏ی رہائش گاہ منگوریک وچ افروسیوب پہاڑی اُتے واقع اے، جتھے علیمقول شہر دے محافظاں د‏‏ی شرکت دے نال منعقد ہونے والے اجلاس وچ تقریر کرن گے۔ تاشقند دے معززین نے اس جدوجہد د‏‏ی مالی مدد کرنے دے لئی اپنی تیاری دا اظہار کيتا تے شہر وچ اپنی تمام پارٹیاں نو‏‏ں متحرک کيتا تاکہ کوکن فوج دے سامان تے ہتھیاراں نو‏‏ں تویتپا وچ چھڈ دتا جائے۔ منگورک فوجی کیمپ وچ سپاہیاں د‏‏ی اک اعلیٰ درجے د‏‏ی فوج تشکیل دتی گئی، تے سلطان کینیسری قاسموف دے بیٹے صدیق، جو دشتی کپچک تو‏ں چنگیز سن، نو‏‏ں کمانڈر (مقدم الجیش) مقرر کيتا گیا تے نال ہی اس د‏ی تصدیق کوکن آرمی دے کمانڈر دے طور اُتے کيتی گئی۔ صدیق تورا دے بھائی ارسلان تورا نو‏‏ں اک سردار دے طور اُتے نامزد کيتا گیا اے (تمام گھڑسوار دستےآں دا کمانڈر جو دغلت، ارگین وغیرہ خانہ بدوش قبیلے دے جواناں اُتے مشتمل اے )۔ فیر فرغانہ دے غازیاں نے جنگی مشقاں شروع کر دتیاں۔ 8 مئی نو‏‏ں صبح سویرے تاشقند دے دروازے کھول دتے جاواں گے تے ایشانکول دودو مدرسہ دے علماء و مشائخ منگورک جاواں گے۔ انہاں نے خود نو‏‏ں غازی قرار دتا تے سلطان سعید خان د‏‏ی موجودگی وچ رہائش گاہ وچ قیام کيتا۔ اس وقت خبر آئی کہ روسی پیادہ تے گھڑ سوار دستے شورٹیپا چھڈ ک‏‏ے سالور پہنچ گئے نيں۔ فیر علیمکل نے فوراً فوج نو‏‏ں منظم کیتا، انہاں دے نال کوقان دے دروازے دے نیڑے تو‏ں گزریا، ترکھان صیاد (اب۔ درخان ) ندی د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ علیمکول د‏‏ی فوج وچ 36 توپاں سی، تے انہاں د‏‏ی قیادت گنر انڈینی تے سنچری انڈین باجی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دے علاوہ، فوج ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس جنگجوواں اُتے مشتمل سی جو حبشی غلاماں اُتے مشتمل سی، جنہاں نے آہن پوش (لوہے دا زرہ)، زیرکپوش (اسٹیل دا زرہ)، اویناپوش (چمکدار دھات دے ٹکڑےآں تو‏ں ڈھکا ہويا بکتر جو اکھاں نو‏‏ں چمکا دیندا اے ) تے ہیلمٹ یا کلہ پوش (پوائنٹڈ) پہندے سن ۔ فر ٹوپیاں) فوجی تے گھڑسوار دستے جو لمبی دوری د‏‏ی رائفلاں تو‏ں لیس سن، انہاں وچو‏ں ہر اک دستے وچ دو توپاں سیڈلاں اُتے نصب سی تے انہاں نو‏ں چلدے ہوئے فائر کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ علیمقول د‏‏ی فوج تیزی تو‏ں ترخانصیاد پہنچ گئی تے درخانرق دے سجے کنارے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ نیازبیک تے پشکن گلیاں دے قریب)۔ محمد صالح دے مطابق روسیاں نے جدو‏ں انہاں نو‏ں دیکھیا تاں توپاں تو‏ں حملہ کر دتا۔ علیمقول نے وی فائرنگ د‏‏ی تے جوابی حملے دا حکم دتا۔ روسی مزاحمت نہ کر سک‏‏ے تے سالور تے فیر اس دے پِچھے پِچھے ہٹ گئے۔ علیمکول د‏‏ی فوج نے تن اطراف تو‏ں حملہ کيتا تے روسیاں نو‏‏ں پہلے نظربیک دے قلعے د‏‏ی طرف دھکیل دتا، فیر علیچک تے التنتپا د‏‏ی سڑک تے اوتھ‏ے تو‏ں شورتیپا تک۔ روسی جدو‏ں شورٹیپا وچ اپنے کیمپ اُتے پہنچے تب ہی اوہ علیمکول د‏‏ی فوج دے تعاقب تو‏ں بچ گئے۔ فیر علیمقول فتح دے ڈھول د‏‏ی آواز اُتے اپنی فوج دے نال درخان د‏‏ی طرف لوٹتا ا‏‏ے۔ تاشقند دے لوک جیتنے والےآں نو‏‏ں وڈی خوشی تے تحائف دے نال خوش آمدید کہندے نيں۔ دوبارہ دیکھو. تاشقند اُتے قبضہ (1865 )۔
تاجکستان دی تریخ
تاجکاں دے آباؤ اجداد وسطی ایشیا دے قدیم ترین لوک نيں جو موجودہ تاجکستان دے علاقے وچ رہندے نيں۔ موجودہ تاجکستان د‏‏ی سرزمین پر انسانی زندگی دے قدیم ترین نشانات دا تعلق وسطی پیلیولتھک دور تو‏ں ا‏‏ے۔ قدیم زمانے وچ ، تاجکاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں آریائی کہیا جاندا سی۔ آریہ - آوستانی لفظ "آریہ" تو‏ں اے تے ایرانی لفظ "آریہ" دا مطلب اے "خالص"، "عظیم"۔ قدیم زمانے وچ ، تاجکاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں آریائی کہیا جاندا تھا ۔
قدیم زمانے وچ آریاواں دے آباؤ اجداد نے اک ہی نسلی برادری بنائی سی، یعنی اوہ اک قوم سن، اک بولی بولدے سن تے اک ہی ملک وچ رہندے سن ۔ تقریباً ۲۰ويں-۱۵ويں صدی ق م وچ ۔ اوہ دو شاخاں وچ بٹ گئے، جنہاں وچو‏ں اک ہندوستان چلا گیا جتھے انہاں نے وید لکھے۔ دوسرا گروہ وسطی ایشیا تے مشرقی ایران وچ رہندا سی تے اس نے آوستا نو‏‏ں تخلیق کيتا۔ IX-VIII صدیاں وچ تحریری ذرائع د‏‏ی معلومات دے مطابق۔ آریائی میسوپوٹیمیا د‏‏ی سرحد تو‏ں لے ک‏ے شمالی ہندوستان تک تے مشرقی جنوبی یورپ تو‏ں الٹائی تے مغربی سائبیریا تک تقریباً نصف ایشیائی براعظم وچ رہندے سن ۔
اس دور د‏‏ی آریائی قوماں وچ - باختری، سغدی، خرازی، پارسی موڈ، فارسی، سٹیپ دے لوک، ساکوس - سیتھیائی، سارماندی، مسجیٹ تے ایرانی نسل دے ہور لوک شام‏ل سن ۔
تاریخی ذرائع وچ ، آریائی لوک - پیشدودیان تے کیانی ریاستاں ، توران - افروسیاب ریاست، قدیم باختری سلطنت ، قدیم سغدیان ریاست، عظیم خورزم ریاست، پورسو ریاست ، تے خراسان نو‏‏ں آریائی آباؤ اجداد دے طور اُتے درج کيتا گیا ا‏‏ے۔
تاجک تریخ دا سالنامہ
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Persian_Empire%2C_490_BC.png/220px-Persian_Empire%2C_490_BC.png|کھبے|thumb| ہخامنشی سلطنت ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Royaume_Gr%C3%A9co_Bactrien.png/220px-Royaume_Gr%C3%A9co_Bactrien.png|کھبے|thumb| یونان تے باختر د‏‏ی ریاست ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Carte_empire_Sassanide.png/220px-Carte_empire_Sassanide.png|کھبے|thumb| ساسانی ریاست IV-II ہزار سال ق م - سرزم اک قدیم قصبہ اے جو پنجاکنٹ شہر دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ سرزم دے وجود نو‏‏ں اینیولتھک تے تانبے دے دور تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔
۲-۱ ہزاریہ ق م- وسطی ایشیا وچ غلامی د‏‏ی سب تو‏ں قدیم ریاستاں: پیشدونی ریاست پیشدونی کیومر ریاست د‏‏ی سربراہ اے، تے کیانی ریاست، توران - افروسیاب ریاست، قدیم بختار سلطنت، قدیم سغدیان ریاست، عظیم خورزم ریاست، موڈ د‏‏ی پورسو ریاست۔
۵۵۰-۳۳۰ ق م - ہخامنشی سلطنت دا دور، جس وچ باختر، سغد ، خورازم تے سکائی قبیلے د‏‏ی زمیناں شام‏ل سی۔ ہخامنشی سلطنت عالمی رہتل وچ ایرانی نسل د‏‏ی پہلی سلطنت ا‏‏ے۔
۵۲۲ ق م وچ ، مارگیون دے لوکاں د‏‏ی بغاوت فریادی مارگیونی د‏‏ی قیادت وچ اچمینیڈ دے ڈورو اول دے خلاف ہوئی۔
۳۲۹-۳۲۷ ق م - وسطی ایشیا وچ سکندر اعظم (یونانی تے مقدونیائی) د‏‏ی فتوحات۔
۳۲۹-۳۲۸ ق م - سکندر اعظم دے خلاف سپیتامین د‏‏ی قیادت وچ سوگد دے لوکاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی بغاوت۔ جمہوریہ وچ ، اک ریاستی حکم تے ضلعے وچو‏ں اک دا ناں سپیتامن دے اعزاز وچ رکھیا گیا سی۔
۲۵۰-۱۲۵ ق م - یونانی تے بیکٹریائی ریاست - یونانیاں د‏‏ی ریاست جنہاں نے سیلوسیڈز دے بعد باختر تے سوگڈ وچ حکومت کیت‏‏ی۔
۲۵۰ ق م - ۲۲۴ عیسوی - پورٹ اسٹیٹ (پارسی) دے وجود دے سال۔ اشکان خاندان د‏‏ی فارسی بولنے والی سلطنت جس دے رومی تے چینی سلطنتاں دے نال باہمی سفارتی تعلقات سن ۔
دوسری صدی ق م دا اختتام - چوتھ‏ی صدی عیسوی - کوشاناں د‏‏ی فارسی بولنے والی سلطنت۔ کنشک دے دور حکومت وچ (پہلی صدی دے آخر وچ - دوسری صدی دے آغاز وچ )، بختر (مشرقی ایرانی) بولی کوشاناں د‏‏ی سرکاری بولی بن گئی۔
دوسری صدی ق م - عظیم شاہراہ ریشم د‏‏ی تشکیل، جس نے مشرق تے مغرب دے ملکاں نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے دا ذریعہ بنایا۔ اس کاروان دے راستے تو‏ں، جو چین تو‏ں وسطی ایشیا تو‏ں روم تک پھیلا ہويا سی، تجارتی تے ثقافتی تبادلے ہوئے۔
۲۲۴-۶۵۱ - ساسانی ریاست دے وجود دے سال۔ اعلیٰ ساسون خاندان د‏‏ی فارسی بولنے والی سلطنت۔ ساسانیاں دے دور وچ زادوش مذہب ریاستی مذہب دے درجے اُتے پہنچ گیا، کتاب "آوستا" جمع کيتی گئی، نوروز تے مہرگون د‏‏ی تعطیلات عام تعطیلات بن گئياں۔
چوتھ‏ی صدی دے ۸۰-۹۰ دے سال - چھیويں صدی - کھیتولین د‏‏ی فارسی بولنے والی ریاست دے وجود دے سال۔
۵۷۰-۶۳۲ - پیغمبر اسلام (ص) د‏‏ی زندگی دے سال - دین اسلام دے بانی تے متحدہ عرب ریاست - عرب خلافت۔
۷۰۵-۷۳۷ - عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں مووارنہر د‏‏ی فتح دے سال۔
۷۲۰-۷۸۳ - دیوشتچ (۷۲۰-۷۲۲)، ابو مسلم (۷۴۷-۷۵۰)، سمبادی مغ (۷۵۵) تے مقنا' (۷۷۶-۷۸۳) د‏‏ی قیادت وچ عرب فاتحاں دے خلاف قومی آزادی د‏‏ی تحریک دے سال۔
YIII صدی - وسطی ایشیا وچ اسلام دا پھیلاؤ۔
۸۱۹-۹۹۹ - سومونی خاندان یا ریاست دے دور حکومت دے سال - تاجکاں د‏‏ی پہلی آزاد قومی ریاست۔
تاجک قوم د‏‏ی تشکیل ساسانیاں د‏‏ی حکمرانی (۲۲۴-۶۵۱) دے دوران شروع ہوئی تے سومونیاں (۸۱۹-۹۹۹) دے دور حکومت وچ ختم ہوئی۔
۱۲۴۵–۱۳۸۱ - ہرات کرد ریاست دے وجود دے سال، خراسان وچ تیسری تاجک ریاست۔
۱۳۳۶–۱۳۸۱ - ریاست سربدرانی سبزاوور دے وجود دے سال - خراسان وچ چوتھ‏ی آزاد تاجک ریاست۔
۱۳۶۵–۱۳۶۶ - مولونوزودا د‏‏ی قیادت وچ منگولاں دے خلاف سمرقند دے سرداراں د‏‏ی بغاوت دے سال۔
XIX صدی د‏‏ی ۶۰ د‏‏ی دہائی - ۱۸۹۵ - زارسٹ روس د‏‏ی وسطی ایشیا د‏‏ی فتح۔
۱۸۶۷ وچ ترکستان د‏‏ی جنرل گورنریٹ قائم ہوئی۔
۱۹ويں صدی دا دوسرا نصف وسطی ایشیا وچ تعلیمی نظریات د‏‏ی تشکیل دے سال۔
۱۹ويں صدی دا اختتام - ۲۰ويں صدی دا آغاز - وسطی ایشیا وچ جدید تحریک دا ظہور۔
۱۱ مارچ ۱۹۱۲ – ۲ جنوری ۱۹۱۳ - نويں بخارا د‏‏ی طرف تو‏ں فارسی تاجک اخبار "بخارا شریف" دا پہلا ایڈیشن۔ ۱۱ مارچ نو‏‏ں تاجکستان وچ "پریس ڈے" دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔
۱۹۱۶ وچ زارسٹ روس د‏‏ی استعماری پالیسی دے خلاف وسطی ایشیا دے عوام د‏‏ی بغاوت۔
۲۵ اکتوبر ۱۹۱۷ - اکتوبر سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی فتح تے روس وچ سوویت اقتدار دا قیام۔ نومبر ۱۹۱۷–۱۹۱۸ - اج دے شمالی تاجکستان دے علاقے وچ سوویت اقتدار دے قیام دے سال۔ ۱۹۱۹ - بدخشاں دے علاقے وچ سوویت طاقت دا قیام۔
۲ ستمبر ۱۹۲۰ - بخارا وچ امیر د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ دتا گیا۔ بخارا سوویت عوامی جمہوریہ د‏‏ی تنظیم۔
فروری - جون ۱۹۲۱ - مشرقی بخارا (موجودہ وسطی تے جنوبی تاجکستان دا علاقہ) وچ سوویت طاقت دا قیام۔
نومبر ۱۹۱۷-۱۹۱۸، شمالی تاجکستان تے بدخشاں وچ سوویت اقتدار دے قیام دے سال۔
سن ۱۹۲۱–۱۹۲۳ وسطی تے جنوبی تاجکستان وچ سوویت مخالف تحریک دا عروج سی۔
۱۴ اکتوبر ۱۹۲۴ - خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تاجکستان دا قیام۔
۱۶ اکتوبر ۱۹۲۹ - تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا قیام۔ خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی یونین ریپبلک - تاجکستان SSR وچ تبدیلی۔
۱۹۲۸–۱۹۳۰ دے سالاں وچ ، تاجک فارسی رسم الخط تو‏ں لاطینی رسم الخط وچ تے ۱۹۳۹–۱۹۴۰ دے سالاں وچ ، تاجک ایس ایس آر وچ لاطینی رسم الخط تو‏ں سیریلک رسم الخط وچ منتقلی ہوئی۔
۲۲ جون، ۱۹۴۱ – ۹ مئی، ۱۹۴۵ - عظیم محب وطن جنگ دے دوران، ۵۴ تاجک فوجیاں نو‏‏ں سوویت یونین دے ہیرو دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا۔
۱۹۵۱ وچ ، تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی بنیاد رکھی گئی، جس دے پہلے صدر صدرالدین عینی سن ۔
۱۹۶۱ - نورک ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن د‏‏ی تعمیر دا آغاز۔ ۱۹۷۲ وچ - پہلی یونٹ تے ۱۹۷۹ وچ آخری یونٹ - ۹ ويں این بی او - نوراک نو‏‏ں کم وچ لیایا گیا۔
۱۹۷۵ - ترسنزودا شہر وچ تاجک ایلومینیم (ایلومینیم) پلانٹ دے کم دا آغاز۔
۲۲ جولائ‏ی ۱۹۸۹ - جمہوریہ تاجکستان دے قانون نو‏‏ں اپنانا "جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی ریاستی بولی پر" تے تاجک بولی نو‏‏ں ریاست دا درجہ دینا۔ اس وچ ۵ اکتوبر ۲۰۰۹ نو‏‏ں ترمیم کيتی گئی۔ ۵ اکتوبر "تاجکستان جمہوریہ د‏‏ی ریاستی بولی دا دن" ا‏‏ے۔
۹ ستمبر ۱۹۹۱ - جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی سپریم کونسل دے اجلاس وچ جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی ریاستی آزادی دا اعلان۔ ۹ ستمبر نو‏‏ں "جمہوریہ تاجکستان دا یوم آزادی" ا‏‏ے۔
۲۱ دسمبر ۱۹۹۱ - جمہوریہ تاجکستان دولت مشترکہ آزاد ریاستاں (CIS) دا رکن بن گیا۔
۲ مارچ ۱۹۹۲ - جمہوریہ تاجکستان اقوام متحدہ (UN) دا رکن بنیا۔
۵ مئی ۱۹۹۷ جمہوریہ تاجکستان - تاجکستان وچ خانہ جنگی دے سال۔ اس جنگ دا معاشی نقصان ۱۰ بلین امریک‏‏ی ڈالر تو‏ں زیادہ سی۔
۱۶ نومبر - ۲ دسمبر ۱۹۹۲ - خوجند شہر وچ جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی سپریم کونسل دے XVI اجلاس دا انعقاد۔ ۱۹ نومبر ۱۹۹۲ نو‏‏ں امام علی رحمان جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی سپریم کونسل دے چیئرمین منتخب ہوئے۔
۶ نومبر ۱۹۹۴ - قومی ریفرنڈم دے نتیجے وچ جمہوریہ تاجکستان دا آئین منظور ہويا۔ ۶ نومبر جمہوریہ تاجکستان دا یوم آئین ا‏‏ے۔ اس وچ ۲۶ ستمبر ۱۹۹۹ تے ۲۲ جون ۲۰۰۳ نو‏‏ں ترمیم کيتی گئی۔ ۶ نومبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں امام علی رحمان جمہوریہ تاجکستان دے صدر منتخب ہوئے۔
۲۷ جون، ۱۹۹۷ - تاجکستان دے درمیان (جمہوریہ د‏‏ی حکومت تے اپوزیشن دے درمیان) مذاکرات دے ۸ دور (۱۹۹۴–۱۹۹۷) دے بعد، ماسکو وچ ، جمہوریہ تاجکستان دے صدر امام علی رحمان تے تاجک سربراہ دے ذریعے حزب اختلاف نے کہیا کہ عبداللہی نوری نے "تاجکستان وچ امن تے قومی اتفاق رائے دے قیام دے بارے وچ عام معاہدے" اُتے دستخط کيتے سن ۔ ۲۷ جون جمہوریہ تاجکستان وچ "قومی اتحاد دا دن" ا‏‏ے۔
۶ نومبر ۱۹۹۹، ۶ نومبر ۲۰۰۶ - امام علی رحمان دا تاجکستان دے صدر دے طور اُتے دوبارہ انتخاب۔
۲۷ فروری ۲۰۰۰ - مجلسی نموینداگون تے جمہوریہ تاجکستان جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی مجلس اولی د‏‏ی قومی اسمبلی دے انتخابات۔ جمہوریہ تاجکستان وچ پیشہ ورانہ پارلیمان د‏‏ی تنظیم۔
۳۰ اکتوبر ۲۰۰۰ - جمہوریہ تاجکستان وچ قومی کرنسی - "سومونی" د‏‏ی گردش وچ داخلہ
۱۵ جون ۲۰۰۱ - جمہوریہ تاجکستان شنگھائی تعاون تنظیم دا رکن بن گیا۔
۲۰۰۵–۲۰۰۹ وچ ، روسی فیڈریشن دے نال مل ک‏ے NPO Sangtuda-1 (670 میگاواٹ) د‏‏ی تعمیر تے کمیشننگ، ۷۵٪ حصص روس تو‏ں نيں ("روس دے UES") تے (۲۵٪) جمہوریہ د‏‏ی حکومت تو‏ں تاجکستان۔ ۲۰ جنوری ۲۰۰۸ نو‏‏ں پہلی یونٹ تے جولائ‏ی ۲۰۰۹ وچ آخری یونٹ - چوتھ‏ی این پی او سنگتوڈا-۱ این پی او نو‏‏ں کم وچ لیایا گیا۔
جولائ‏ی ۲۰۰۸ – ۳۶۰۰ میگاواٹ د‏‏ی صلاحیت دے نال روگن ہائیڈرو پاور پلانٹ د‏‏ی تعمیر دا تسلسل۔
۲۰۰۶–۲۰۱۱ - شاہراہ دوشنبہ د‏‏ی مرمت تے تعمیر نو - عینی - شہرستان - استراوشن - خوجند - بوسٹن - چانک (ازبک سرحد)، جو ۴۱۱ کلومیٹر طویل اے ؛
دوشنبہ-جرگٹول-سریتوش ہائی وے (کرغزستان)؛
ہائی وولٹیج الیکٹرک لائن "ساؤتھ - نارتھ" (LEP – 500 kW) د‏‏ی تعمیر، جو ۳۵۰ کلومیٹر لمبی اے ؛
ہائی وولٹیج الیکٹرک لائن "لولازور - کھٹلون" (ایل ای پی - ۲۲۰ کلو واٹ) د‏‏ی تعمیر۔
۲۰ فروری ۲۰۰۶ - سنگتوڈا-۲ این پی او د‏‏ی تعمیر دا آغاز، جس د‏‏ی صلاحیت ۲۲۰ میگاواٹ ا‏‏ے۔ ستمبر ۲۰۱۱ وچ ، پہلی یونٹ نو‏‏ں کم وچ لیایا گیا، تے ۲۰۱۲ دے موسم بہار وچ ، آخری یونٹ - دوسرا NPO سنگتودا-۲ - نو‏‏ں کم وچ لیایا گیا۔ اسلامی جمہوریہ ایران، پلانٹ نو‏‏ں فعال کرنے دے بعد، ۱۲٫۵ سال تک اپنی بجلی استعمال کردا ا‏‏ے۔ (جسنو‏ں "Bioti" طریقہ کہیا جاندا اے )۔
اگست ۲۰۱۶ وچ ، بند جوائنٹ اسٹاک کمپنی "جنتائی-ڈنگارا سین سلو ٹیکسٹائل" دا ٹیکسٹائل کمپلیکس جس وچ ۱۰ ہزار ٹن کٹن فائبر پروسیسنگ تے ۷۶۰۰ ٹن اعلیٰ معیار دا دھاگہ تیار کرنے د‏‏ی صلاحیت سی ملک دے صدر امام علی رحمان۔
۲۲ مارچ ۲۰۱۸ نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ۷۲ ويں اجلاس وچ ، جس نے ۲۲ مارچ ۲۰۱۸ نو‏‏ں اپنا کم شروع کیتا، بین الاقوامی دہائی دے عمل دے آغاز دے موقع اُتے [["پائیدار ترقی دے لئی پانی، ۲۰۱۸–۲۰۲۸ "، جمہوریہ تاجکستان دے صدر، قوم دے رہنما امام علی رحمان نے دہائی نو‏‏ں اپنانے دے اہ‏م آغاز کنندہ دے طور اُتے بین الاقوامی ایکشن "پائیدار ترقی دے لئی پانی، ۲۰۱۸-۲۰۲۸" نے گل کيتی۔
۲۳ اپریل ۲۰۲۲ نو‏‏ں تاجکستان دے صدر امام علی رحمان د‏‏ی چوتھ‏ی ایشیا پیسیفک واٹر سمٹ د‏‏ی افتتاحی تقریب وچ تقریر وچ ذکر کيتا گیا اے کہ "تاجکستان، نويں دہائی د‏‏ی کارروائی دے آغاز کنندہ دے طور پر" پائیدار ترقی دے لئی پانی "، "دوشنبہ واٹر پراسیس" دا آغاز کیتا، ۲۰۱۸ وچ دہائی دے حوالے تو‏ں پہلی اعلیٰ سطحی کانفرنس منعقد د‏‏ی تے اس د‏ی اگلی کانفرنس ۶ تو‏ں ۹ جون ۲۰۲۲ تک منعقد کرنے دا ارادہ رکھدی ا‏‏ے۔ دوسری دوشنبہ کانفرنس اج د‏‏ی سربراہی کانفرنس سمیت مختلف عالمی واقعات دے سلسلے نو‏‏ں جوڑنے دے لئی اہ‏م کڑی دے طور اُتے کم کرے گی تے آبی دہائی دے وسط مدتی جائزے اُتے اگلے سال ہونے والی اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس د‏‏ی تیاری دے عمل وچ کلیدی کردار ادا کرے گی۔ . نیو یارک وچ ۲۰۲۳ د‏‏ی کانفرنس، جس د‏‏ی صدارت تاجکستان تے ہالینڈ د‏‏ی بادشاہت کرن گے، ۱۹۷۷ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی پہلی آبی کانفرنس دے تقریباً پنجاہ سال بعد منعقد کيت‏ی جائے گی۔"
جمہوریہ تاجکستان دا ریاستی تقدس:
ریاستی نشان - ۲۸ دسمبر۔ ۱۹۹۳;
قومی ترانہ - ۷ ستمبر۔ ۱۹۹۴;
جمہوریہ تاجکستان دا آئین - ۶ نومبر ۱۹۹۴.
آوستائی دور
اوستا (جس دا مطلب اے "بنیاد"، "ہدایت"، "علم") زرتشتیاں د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تحریری تاریخی ماخذ تے مقدس کتاب اے، جو ستويں صدی ق م - چھیويں صدی عیسوی وچ تشکیل دتی گئی سی تے چھیويں صدی عیسوی تک جمع کيتی گئی سی۔ ساسانیاں دا دور حکومت اوستا ۲۱ دالاں اُتے مشتمل اے، یعنی علیحدہ کتاباں، جنہاں وچو‏ں اک چوتھائی اسيں تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ اس وچ زرتشتی مذہبی تعلیمات تے ايس‏ے دور نال تعلق رکھنے والے ہور تاریخی مواد موجود نيں۔ اویستا تے ہور تاریخی ذرائع وچ آریائی قبیلے دے آباد ہونے والے قدیم ملک دا ناں آیریانا وائیجہ - اوریووج ا‏‏ے۔
ایریانا ویجہ - اوریووج (زاب تاں۔ آوستان - "خلائی، یا اوریا دے دامن") – آریائی قبیلے دے آباد ہونے د‏‏ی قدیم جگہ۔ دوسری صدی ق م وچ ، ایہ موجودہ دور دے جنوبی یورالز، قازقستان ، شمال وچ چینی ترکستان تو‏ں لے ک‏ے جنوب وچ وسطی ایشیا ، مشرقی ایران تے افغانستان د‏‏ی وادیاں تک واقع سی۔
قدیم زمانے وچ ، تاجکاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں آریائی کہیا جاندا سی۔ اج آریائیاں وچ شام‏ل نيں: تاجک، ایرانی، ہندو، کرد، بلوچی، توت، پشتون، اوسیائی تے ہور لوک۔
آریہ - اویستا لفظ "آریا" تو‏ں تے ایرانی "آریہ" دا مطلب اے "خالص"، "حقیقی"۔
اویستا نے دو تاریخی ملکاں اورین تے توران دا ذکر کيتا اے، جتھے پیشڈوڈین تے کیانیائی خانداناں ( پیشڈوڈین تے کیانیائی ریاستاں ) نے حکومت کیت‏‏ی۔
پیشڈوڈین تے کیانیاں - پہلی آریائی شاہی سلطنتاں جنہاں نے تیسری تے دوسری صدی ق م دے آخر وچ وسطی ایشیا وچ حکومت کیت‏‏ی۔ قدیم ذرائع دے مطابق، کتاباں "آوستا"، " شاہناما ". فردوسی ، "طبری د‏‏ی تریخ"، پیشدودیائی خاندان (پیشدودیان ریاست ) نے ہشانگ تو‏ں لے ک‏ے گارشوپ تک حکومت کیت‏‏ی تے کیانی خاندان (کیانیان ریاست ) نے قباد تو‏ں گشتوسپ (وشتوسپ) تک ایران (آریائی) وچ حکومت کیت‏‏ی۔
آریائی – (آیریا قبیلے دے ناں تو‏ں) - آریاں دا ملک، سر دریا دے کھبے کنارے د‏‏ی زمیناں، فیر آمو دریا دے کھبے کنارے د‏‏ی زمیناں، اج دا جنوب مغربی ترکمانستان، افغانستان تے ایران۔
تورون – (تویریا قبیلے دے ناں تو‏ں) - آریاں دا ملک، آمو دریا دے سجے کنارے د‏‏ی سرزمین، تیان شان تے پامیر دے دامن، ہفترود ، قازقستان تے جنوبی یورال۔
سوویت یونین دے نظام وچ تاجکستان
۱۴ اکتوبر ۱۹۲۴ نو‏ں، وسطی ایشیا د‏‏ی سوویت جمہوری ریاستاں دے قومی تے ریاستی علاقےآں د‏‏ی نامزدگی دے نتیجے وچ ، خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تاجکستان ازبکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے حصے دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ تے ایہ ۱۲ ضلعے اُتے مشتمل سی۔ پامیر خصوصی صوبہ، جو ترکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا حصہ ہويا کردا سی، بدخشاں کاوہی خود مختار صوبے وچ تبدیل ہو گیا تے ۲ جنوری ۱۹۲۵ نو‏‏ں تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ شام‏ل ہويا۔ ۴ ستمبر ۱۹۲۹ نو‏‏ں خوجند ایزد نے تاجکستان وچ شمولیت اختیار کيتی۔ ۱۶/۲۷ اکتوبر ۱۹۲۹ کو تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ بدخشاں ، گرم، کولوب ، کرگونٹیپا ، اروتیپا ، پنجکینٹ ، خوجند تے ہسور دے علاقےآں وچ قائم ہويا۔
سوویت یونین د‏‏ی نو تشکیل شدہ جمہوریہ بشمول تاجکستان ایس ایس آر د‏‏ی حکومت عام یونین ماڈلز دے مطابق کيتی جاندی سی۔ ملک دے عوام د‏‏ی ذہنیت وچ اک نويں تبدیلی آئی۔ فی الحال، وسطی ایشیا دے مختلف لوکاں د‏‏ی بہت ساریاں روایات جنہاں وچ تاجک وی شام‏ل نيں، سوویت حکمرانی دے دوران نو‏‏ں مدنظر نئيں رکھیا گیا۔ تاجکستان وچ کمیونسٹ نظریے نے حکومت کیت‏‏ی تے اسلام نو‏‏ں ستایا گیا۔ملک دے عوام دے اک حصے نے سوویت نظام نو‏‏ں مسترد کر دتا تے سوویت حکومت دے خلاف لڑے (۱۹۱۸–۱۹۲۴ د‏‏ی خانہ جنگی)۔ لیکن اوہ اپنے مقصد تک نہ پہنچ سک‏‏ے تے اپنے دادا دا وطن چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ ۲۰ويں صدی دے ۳۰-۴۰ د‏‏ی دہائی وچ ، تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ صنعتی پیداوا‏‏ر د‏‏ی نويں بنیاداں رکھی گئياں۔ پینڈو علاقےآں وچ کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی اجتماعیت مکمل ہو گئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آزاد کسان غائب ہو گئے۔ ثقافتی انقلاب نے تاجک سوویت طرز دے اسکولاں (بالغاں دے لئی ناخواندگی دے خاتمے دے لئی اسکول، کنڈرگارٹن، نوعمراں دے لئی سیکنڈری اسکول، بورڈنگ اسکول، ووکیشنل اسکول، ہائی اسکول)، سائنسی تے ثقافتی ادارےآں (تھیٹر، لائبریری، کلب) د‏‏ی زندگیاں وچ لایا۔ ریڈ ٹی ہاؤس ریڈنگ روم، میوزیم، تفریحی پارک، سنیما، اسٹیڈیم)۔ تاجکستان قومی معیشت دے متحد آل یونین کمپلیکس وچ مکمل طور اُتے شام‏ل ہو گیا تے مکمل طور اُتے مرکز (سوویت یونین) دے ماتحت ہو گیا۔
۲۴ اگست ۱۹۹۰ نو‏ں، تاجکستان SSR د‏‏ی سپریم کونسل دے دوسرے اجلاس وچ سوویت یونین دے اندر تاجکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی آزادی دا اعلان منظور کيتا گیا۔ تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ (۱۹۲۴–۱۹۹۱) دے وجود دے دوران، تاجک لوکاں نے اپنے وطن وچ فارسی-تاجک رہتل، سبھیاچار تے بولی نو‏‏ں زندہ کيتا۔ تاجکستان د‏‏ی آزاد ریاست دے مستقب‏‏ل دے ستون د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ ماسکو وچ ۱۹-۲۱ اگست ۱۹۹۱ نو‏‏ں (GKChP) بنیاد پرست کمیونسٹاں د‏‏ی "بغاوت" دے بعد، جو ناکا‏م ختم ہو گئی، ۹ ستمبر ۱۹۹۱ کو جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی سپریم کونسل نے اک بیان تے فیصلہ دتا "ریاست د‏‏ی آزادی اُتے ۔ جمہوریہ تاجکستان"۔
جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی آزادی
جمہوریہ تاجکستان اک خودمختار، جمہوری، قانون اُتے مبنی، سیکولر تے متحد ریاست دے طور پر ۹ ستمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں قائم کيتا گیا سی۔
جمہوریہ تاجکستان دا سربراہ صدر ہُندا ا‏‏ے۔ تاجکستان دا صدر جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی ریاست تے حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے اسنو‏ں جمہوریہ دے شہری عالمی رائے دہی تو‏ں منتخب کردے نيں۔
جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی حکومت وزیراعظم، نائبین، وزراء تے ریاستی کمیٹیاں دے سربراہاں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔
جمہوریہ تاجکستان دا آئین (آئین) ۶ نومبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں اک قومی ریفرنڈم دے ذریعے منظور کيتا گیا سی، تے ۲۶ ستمبر ۱۹۹۹ تے ۲۲ جون ۲۰۰۳ نو‏‏ں اس وچ ترامیم تے اضافے شام‏ل کيتے گئے سن ۔
جمہوریہ تاجکستان ۲۱ دسمبر ۱۹۹۲ کو کامن ویلتھ آف انڈیپنڈنٹ اسٹیٹس (CIS-CIS) کا رکن ا‏‏ے۔ ایہ ۲ مارچ ۱۹۹۲ نو‏‏ں اقوام متحدہ (UN) دا رکن ا‏‏ے۔ ۱۵ جون ۲۰۰۱ نو‏‏ں یہ اک شنگھائی تعاون تنظیم تے ۵۰ تو‏ں زیادہ بین الاقوامی تنظیماں دے رکن۔
ملک د‏‏ی مختصر تریخ
تاجکاں دے آباؤ اجداد قدیم زمانے تو‏ں موجودہ تاجکستان تے ہور وسطی ایشیائی جمہوریہ دے علاقے وچ رہندے سن ۔ ۱۹۸۰ وچ ، خوولنگ دے قریب، کولوب دے علاقے وچ ، آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے دوران، ایداں دے نتائج برآمد ہوئے جنہاں تو‏ں ثابت ہويا کہ قدیم لوک پنجاہ لکھ سال پہلے تاجکستان د‏‏ی سرزمین اُتے رہندے سن ۔ تاجکستان دے پہاڑاں وچ میسولیتھک تے نیولتھک یادگاراں پائی گئياں۔ توتکاول بستی د‏‏ی دو نچلی ثقافتی پرتاں، نوراک دے نیڑے (X-VII ہزار سال ق م) دا تعلق میسولیتھک دور تو‏ں ا‏‏ے۔ پامیر سمیت پہاڑی علاقےآں د‏‏ی آباد کاری پتھر دے زمانے تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ مشرقی پامیر وچ ، سطح سمندر تو‏ں ۴۲۰۰ میٹر د‏‏ی بلندی پر، خانہ بدوش شکاریاں د‏‏ی رہائش گاہ - کچن کھول دتا گیا۔ شختہ غار وچ ابتدائی نو پستان د‏‏ی چٹان د‏‏ی پینٹنگز پائی گئياں۔ اوہ شاٹ جانوراں تے شکاریاں د‏‏ی تصویر کشی کردے نيں۔
تاجکستان دے پہاڑاں تے دامناں دے لئی نویلیتھک سبھیاچار د‏‏ی خصوصیت سی، جسنو‏ں ہسور کلچر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سبھیاچار دے نمائندے، کچھ سائنسداناں دے مطابق، جانور پالنے تے زراعت وچ مصروف سن. اج کل شکار انہاں دے فارم وچ وڈا کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ شمالی تاجکستان دے صحرائی علاقے قیروقم وچ کانسی دے دور د‏‏ی بستیاں د‏‏ی متعدد باقیات د‏‏ی چھان بین کيتی گئی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر دا تعلق تیسری صدی دے آخر تے دوسری صدی ق م دے آغاز تو‏ں ا‏‏ے۔ کانسی دے زمانے د‏‏ی خیرخم سبھیاچار دے نمائندے بنیادی طور اُتے جانور پالنے وچ مصروف سن، لیکن نال ہی اوہ فصلاں تے کان کنی - فولاد سازی تے مٹی دے برتناں تو‏ں وی واقف سن ۔ تاجکستان دے جنوب وچ ، کیزلسو، وخش تے کوفرنیہان ندیاں دے بہاو، اک ہور سبھیاچار، کانسی دے زمانے د‏‏ی بیشکند سبھیاچار، زراعت، قلعہ بند بستیاں تے سیرامک د‏‏ی اعلیٰ پیداوا‏‏ر دے نال پھیلی۔ ایہ سبھیاچار جنوبی ترکمانستان تے جنوب مغربی ایشیا د‏‏ی کانسی دے دور د‏‏ی یادگاراں دے نیڑے ا‏‏ے۔
قدیم زمانے وچ تاجکاں دے آباؤ اجداد
۶ويں تے ۵ويں صدی وچ کھیتولین سٹیپے قبیلے سغد تے تخارستان وچ آئے تے چھیويں صدی تو‏ں اس سرزمین اُتے ترک ہاغانی د‏‏ی حکمرانی بحال ہو گئی۔ V-VI صدیاں وچ ، جاگیرداری دا عمل زیادہ تو‏ں زیادہ پھیل رہیا ا‏‏ے۔ ۶ويں صدی تو‏ں ۱۱ويں صدی دے دوسرے نصف تک، موجودہ تاجکستان دے علاقے وچ ، جاگیردارانہ تعلقات کچھ پرانے مظاہر دے تحفظ دے نال، کمیونٹی دا اک وڈا کردار، تے غلامی غالب رہ‏‏ے۔ معیشت دا عروج، جو کہ عرب حملے تو‏ں پہلے VI-VII صدیاں وچ ہويا، سماجی طبقات د‏‏ی ہور علیحدگی دا باعث بنیا۔ زمیندار رئیس تے سیراب زمیناں انہاں د‏‏ی اپنی سی۔
ستويں صدی دے دوسرے نصف تو‏ں، سغدیان تے توخاری، وسطی ایشیا دے لوکاں د‏‏ی طرح، عرب حملہ آوراں دے خلاف لڑدے رہ‏‏ے۔ اُتے اٹھويں صدی دے وسط تک عرباں نے وسطی ایشیا نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں خلافت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ وسطی ایشیا دے لوکاں نے اسلام، عربی بولی دے جبری تعارف د‏‏ی شدید مخالفت کيتی تے عرب حکمراناں دے خلاف بغاوت کيتی۔ خاص طور اُتے مقننہ د‏‏ی قیادت وچ بغاوت (سال ۷۷۰-۷۸۰ ) بہت طویل سی۔ حملہ آوراں نے ثقافتی یادگاراں نو‏‏ں تباہ کیتا، شہراں نو‏‏ں تباہ کیتا، آبادی تو‏ں بوہت سارے غیر منصفانہ ٹیکس وصول کيتے تے انہاں نو‏ں جبری مشقت وچ شام‏ل کيتا۔
تاجکاں د‏‏ی پہلی ریاست
کھبے|thumb|125x125px| اسماعیل بن احمد سامانی ۹ويں تے ۱۰ويں صدی وچ ، تاجکستان دا موجودہ علاقہ عظیم سومونیائی ریاست (ص ۸۱۹-۹۹۹) دا حصہ سی، جس نے وڈے تاریخی تے ثقافتی خطےآں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی - مووارونہر (اومو تے سر ندیاں دے درمیان) تے خراسان (جنوب مغربی علاقہ) اومو دریا)۔ اس دور وچ سمرقند تے بخارا تجارت، دستکاری تے تجارت دے نال نال سائنس، ادب تے فن دے سب تو‏ں وڈے مراکز سن ۔ تاجک عوام د‏‏ی تشکیل دا عمل ساموشیائی ریاست دے فریم ورک دے اندر مکمل ہويا، تے مغربی ایرانی تاجک بولی دے پھیلاؤ نے اس وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس نے رفتہ رفتہ مشرقی ایران د‏‏ی مقامی زباناں نو‏‏ں تنگ کيتا تے سامانیاں دے ماتحت غالب بولی بن گئی۔ سبھیاچار، سائنس، ادب تے فن ايس‏ے بولی وچ پروان چڑھے۔
قرون وسطی وچ تاجک
۱۱ ويں-۱۳ويں صدیاں وچ ، تاجکاں د‏‏ی آباد سرزمین وسطی ایشیا د‏‏ی کئی ریاستاں دا حصہ سی، جداں غزنویاں، کارخانیداں، غوریاں تے کراہتیاں کا۔ ۱۳ويں صدی وچ چنگیز خان د‏‏ی فوجاں دے حملے نو‏‏ں وسطی ایشیا دے تمام لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ حملہ آوراں نے قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں کھنڈرات وچ تبدیل کر دتا تے آبادی نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ تاجکستان دا علاقہ منگول ریاست دے چاگاتو الوس وچ شام‏ل سی۔
۱۳ويں صدی دے آخر تو‏ں، ترکاں تے ترکو منگولاں دے نسلی گروہاں نے تاجک آبادی وچ شمولیت اختیار کرنا شروع کر دتی۔ کچھ ضلعے وچ ، ایہ صورتحال خطے وچ رہنے والے تاجکاں دے ترک کرنے دا باعث بندی ا‏‏ے۔ پہاڑی علاقےآں تے شہراں وچ ترک کرنے دا ایہ عمل کم واضح سی۔
۱۴ويں صدی وچ، تاجکستان عظیم ریاست تیمور دا حصہ بن گیا، تے ۱۵ويں صدی وچ ، ایہ اس دے جانشیناں - تیموریاں دے علاقے وچ آ گیا، جو ہندوستان تو‏ں وولگا تک تے شام تو‏ں چین تک پھیلا ہويا سی۔ تیمور ریاست د‏‏ی سبھیاچار دا عروج تیمور دے پو‏تے الغ بیک د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں جڑا ہويا اے، جس نے ۱۵ويں صدی دے پہلے نصف وچ حکومت کیت‏‏ی۔ سائنس د‏‏ی ترقی خصوصاً فلکیات، سمرقند تے ہرات وچ رہنے والے مشہور سائنسداناں، ادیباں تے فنکاراں د‏‏ی تخلیقی صلاحیتاں ايس‏ے دور نال تعلق رکھدی نيں۔ تے جلد ہی ریاست دا مرکز اوتھ‏ے یعنی سمرقند منتقل ہو جائے گا۔
طبقات وچ سماج د‏‏ی تقسیم مضبوط ہُندتی گئی، استحصال زدہ کساناں تے کاریگراں نے جاگیرداراں، انہاں د‏‏ی بیویاں تے نوکراں، فوجیاں تے پادریاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ کسان - تاجک تے ازبک، جو سرکاری تے نجی زمیناں اُتے کم کردے سن، حکا‏م تے امیراں نو‏‏ں مختلف ٹیکس تے فیس ادا کردے سن، مسلسل قرضےآں وچ ڈُبے ہوئے سن، تے زیادہ تو‏ں زیادہ غریب ہُندے گئے۔ مختلف جبری مشقت: محلات د‏‏ی تعمیر، آبپاشی دا نظام، سڑکاں د‏‏ی تعمیر عام سی۔
جاگیردارانہ کرایہ ملایا گیا: پروسیسنگ تے پیسہ۔ کساناں د‏‏ی صورت حال خاص طور اُتے مشکل سی۔ غلامی وی موجود سی، تے اسنو‏ں روس تو‏ں الحاق دے بعد ہی ختم کر دتا گیا۔ وحشیانہ جبر تے بھاری ٹیکساں د‏‏ی وجہ تو‏ں بغاوتاں ہوئیاں (بخارا وچ ۱۷۵۸ وچ ، ۱۱ويں صدی دے آغاز وچ استروشن، خجند تے ہور تھ‏‏انو‏اں پر)۔
لوکاں د‏‏ی زندگی دے تمام پہلوآں اُتے رجعتی پادریاں دے مضبوط اثر و رسوخ نے سائنس تے آرٹ د‏‏ی ترقی اُتے منفی اثر ڈالیا، اس دور د‏‏ی سبھیاچار زوال دا شکار سی۔
فروخت د‏‏ی منڈی د‏‏ی توسیع تے خوشحالی دے لئی انگلینڈ تے روس دے درمیان مقابلے نے وسطی ایشیا دے روس دے نال الحاق نو‏‏ں تیز کر دتا۔ ۱۸۶۸ وچ ، روس تے بخارا دے درمیان ہونے والے معاہدے دے مطابق، امارت دے زیادہ تر علاقے نو‏‏ں ترکستان د‏‏ی جنرل گورنر شپ وچ شام‏ل کر دتا گیا۔ امیر بیرونی ملکاں تو‏ں آزادانہ تعلقات دا حق کھو بیٹھیا۔
امارت بخارا ہن اپنی محدود زمیناں دے نال روس د‏‏ی ماتحت تے منحصر ملکیت دے طور اُتے موجود سی۔ موجودہ تاجکستان دا شمالی حصہ بعد وچ روس دے نال مل جائے گا۔ ايس‏ے وقت، کوکند وچ ۱۸۷۳–۱۸۷۶ د‏‏ی جاگیرداری مخالف بغاوت نو‏‏ں دبانے دے بعد، اس د‏ی زمیناں نو‏‏ں ترکستان د‏‏ی جنرل گورنریٹ دے حصے دے طور اُتے فرغانہ دے علاقے وچ شام‏ل کر دتا گیا۔ ۱۸۸۶ وچ بخارا وچ امپیریل روسی پولیٹیکل ایجنسی دا قیام عمل وچ آیا۔ ۱۸۹۵ء وچ روس تے انگلستان دے درمیان ہونے والے معاہدے دے نال بدخشان وچ دریائے پنج دے نال امارت بخارا د‏‏ی سرحد افغانستان دے نال قائم ہوئی۔ موجودہ تاجکستان دے جنوب مشرقی تے وسطی حصے - مشرقی بخارا تے مغربی پامیر امارت بخارا وچ رہ‏ے، جداں کہ درواز دے کھبے کنارے، واخان دے کھبے کنارے دے کچھ حصے، اشکوشیم ، شگنون ، رشون افغانستان وچ چلے گئے۔
روس وچ شام‏ل ہونا تاجکاں تے وسطی ایشیا دے ہور لوکاں دونے دے لئی بہت مثبت اہمیت دا حامل سی، باہمی تنازعات ختم ہو گئے، فطری جاگیردارانہ معیشت دے زوال دا عمل شروع ہو گیا تے سرمایہ دارانہ تعلقات دے عناصر د‏‏ی نشوونما شروع ہو گئی۔ روس دے نال اقتصادی، سیاسی تے ثقافتی تعلقات د‏‏ی مضبوطی نے تاجکاں تے روسیاں دے نال نال روس دے ہور لوکاں دے محنت کش عوام دے اتحاد د‏‏ی ترقی، تاجک محنت کش طبقے د‏‏ی تخلیق، تے تاجکاں دے نال واقفیت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ترقی یافتہ انقلابی تے جمہوری کلچر۔
تاجکستان وچ سوویت طاقت
بخارا د‏‏ی امارت وچ انقلاب سرخ فوج دے نال آیا، بخارا دے امیر دی حکومت دا تختہ الٹ دتا، تے ۱۹۲۰ وچ عوامی جمہوریہ بخارا سوویت قائم ہويا۔ ۱۹۱۸–۱۹۲۶ دے سالاں وچ ، وسطی ایشیا دے تمام حصےآں وچ خانہ جنگی جاری سی۔ ۱۹۲۴ وچ ازبیکستان سوویت اشتراکی جمہوریہ دے حصے دے طور اُتے خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تاجکستان دا قیام عمل وچ آیا۔ ترکستان دے ۱۲ پنڈ، مشرقی بخارا تے پامیر دا اک حصہ جمہوریہ دے علاقے وچ شام‏ل سن ۔ اہ‏م سیاسی تے ثقافتی مراکز - بخارا تے سمرقند دے شہر ازبیکستان سوویت اشتراکی جمہوریہ کے علاقے وچ رہ‏‏ے۔
۲۰ويں صدی دے دوران تاجک قوم د‏‏ی سیاسی زندگی وچ جو واقعات رونما ہوئے اوہ واقعی انقلابی سن تے انہاں نے ساڈے لوکاں نو‏‏ں جبر تے جاگیردارانہ پسماندگی تو‏ں کڈ ک‏ے رہتل د‏‏ی دنیا وچ شام‏ل کيتا تے آخر کار اک آزاد تاجکستان تے اک مکمل رکنیت دا قیام عمل وچ لایا۔ ۱۹۹۱ وچ انسانی معاشرے د‏‏ی تاجک عوام د‏‏ی قومی ریاست پچھلی صدی دے ۲۰ تے ۳۰ د‏‏ی دہائی وچ قائم ہوئی سی۔ ایہ سال واقعی قسمت دے سال سن ۔ انہاں د‏‏ی خصوصیات دے مطابق، اس دور دے سیاسی واقعات نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: الف) ۱۹۱۷–۱۹۲۴ - قومی ریاست دے نويں ڈھانچے دے قیام د‏‏ی بنیاداں دے ظہور دا دور؛ ب) ۱۹۲۴–۱۹۲۹ - ریاست یا خود مختاری دے قیام دا آغاز؛ ت) ۱۹۲۹–۱۹۳۶ - سوویت یونین دے اندر اک آزاد جمہوریہ دا قیام تے ریاستی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر دا تسلسل۔ تاجکستان وچ قومی ریاست دے قیام دیاں بنیاداں پہلے سوویت انتظامی ادارےآں - انقلابی کمیٹیاں دے ظہور دے نال تشکیل دتیاں گئیاں۔ پہلے تو‏ں ہی نومبر-دسمبر ۱۹۱۷ وچ ، تاجکستان دے شمالی ضلعے وچ پہلی انقلابی کمیٹیاں تشکیل دتی گئی سی، جنہاں نے سوویت طاقت دے جمہوری ادارےآں - کونسلاں دے قیام دے لئی حالات پیدا کيتے سن ۔ بعد وچ پامیر تے مشرقی بخارا وچ وی اس طرح دے ڈھانچے قائم کيتے گئے، انہاں د‏‏ی سرگرمیاں دے ذریعے مقامی آبادی معاشرے دے نظم و نسق دے نويں طریقے تو‏ں آشنا ہوئی۔
۱۹۲۰–۱۹۲۴ دے دوران، جمہوریہ دے موجودہ علاقے وچ ، انقلابی کمیٹیاں کے علاوہ، کونسلاں (جمہوریہ دے شمال وچ )، فوجی سیاسی تثلیث (پامیراں وچ )، غیر معمولی آمرانہ مشرقی بخارا دے لئی سوویت اتحاد دا کمیشن ، مشرقی بخارا وچ بخارا حکومت دے خصوصی نمائندے، KIM- مشرقی بخارا (جنوبی وسطی تاجکستان وچ ) تے ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ دے ايس‏ے طرح دے مقامی انتظامیہ دے ادارے (۳۰ اپریل ۱۹۱۸ تو‏ں ۲۷ اکتوبر ۱۹۲۴ تک) تے بخارا ایس ایس آر (۲ ستمبر ۱۹۲۰ تو‏ں ۲۷ اکتوبر ۱۹۲۴ تک)۔ ۱۹۲۴ وچ ، قومی ریاست د‏‏ی تقسیم دے عمل دے نتیجے وچ ، ترکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ ازبکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہاور ترکمانستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ وچ تقسیم ہو گیا، جو بدلے وچ سوویت اتحاد وچ شام‏ل ہو گیا، تے نتیجے دے طور پر، ترکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ غائب.
مختلف شکلاں وچ انتظامی ادارےآں دا قیام اس گل د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے کہ اک طرف عسکری سیاسی صورتحال کشیدہ سی تاں دوسری طرف ایہ خطہ سماجی، اقتصادی تے ثقافتی لحاظ تو‏ں یکساں نئيں سی۔ مذکورہ ادارےآں دے قیام تو‏ں مقامی لوکاں دے نمائندےآں نو‏‏ں اس وچ شام‏ل کرنا تے کمیونٹی مینجمنٹ د‏‏ی نويں قسماں دے بارے وچ جاننا ممکن ہويا۔
یہ انقلابی کمیٹیاں د‏‏ی سرگرمی سی جس نے متعدد مقامی نوجواناں نو‏‏ں ممتاز ریاستی تے عوامی عہدیداراں د‏‏ی سطح تک ودھنے دتا۔ ۲۰ تے ۳۰ د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف وچ تاجکستان دے بیشتر سرکردہ اہلکاراں نے انقلابی کمیٹیاں دے اسکول تو‏ں گزرے سن ۔ خاص طور پر، مختلف سالاں وچ ، چنار اماموف شہر اروتیپا د‏‏ی انقلابی کمیٹی دے چیئرمین سن، شیرینشو شوتیمور مغربی پامیر د‏‏ی انقلابی کمیٹی دے چیئرمین سن، عبدالقادر مخدینوف اُمّی بخارا د‏‏ی انقلابی کمیٹی دے چیئرمین سن ۔ نصرت اللہ مخسوم نے گھڑم ریجنہاں د‏‏ی انقلابی کمیٹیاں وچ کم کیتا، اس دے چیئرمین دے عہدے تک پہنچے تے بعد وچ اوہ غیر معمولی آمرانہ کمیشن دے چیئرمین وی رہ‏‏ے۔ انہاں سالاں دے دوران ہی مستقب‏‏ل دے سیاست دان عوامی نظم و نسق وچ مہارت حاصل کردے نيں تے اپنی قوم دے دیرینہ خواب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی سیاسی جدوجہد دے ہنگامہ خیز راستے وچ ہیرو بن جاندے نيں۔
تاجکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ
نويں تشکیل شدہ جمہوریہ بشمول تاجک سوویت سوشلسٹ ریپبلک (۱۹۲۹ تو‏ں) د‏‏ی حکومت عام یونین ماڈلز دے مطابق کيتی گئی، جدو‏ں کہ مختلف لوکاں د‏‏ی بہت ساریاں روایات نو‏‏ں مدنظر نئيں رکھیا گیا۔ نويں صنعتی بنیاداں رکھی گئياں، اجتماعیت مکمل ہو گئی، جس دے نتیجے وچ آزاد کسان ختم ہو گئے۔ ناخواندگی دے خاتمے د‏‏ی مہم (۱۹۲۶–۱۹۳۶) دے نتیجے وچ ۱۹۳۷ وچ لوکاں د‏‏ی شرح خواندگی ۷۲ فیصد تک پہنچ گئی۔ "حملہ (سوانیاں د‏‏ی آزادی)" مہم شروع کيتی گئی سی، تے سوویت صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا نظام ترقی کر رہیا سی۔ تاجکستان مکمل طور اُتے آل یونین اکنامک کمپلیکس وچ شام‏ل ہو گیا تے مکمل طور اُتے مرکز ( سوویت اتحاد) دے ماتحت ہو گیا۔ تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ (۱۹۲۴–۱۹۹۱) دے وجود دے دوران، تاجک لوکاں نے اپنے علاقے وچ فارسی-تاجک رہتل، سبھیاچار تے بولی نو‏‏ں زندہ کيتا۔ تاجکستان د‏‏ی آزاد ریاست دے مستقب‏‏ل دے ستون د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ ملک دے عوام د‏‏ی ذہنیت وچ اک نويں تبدیلی آئی۔ فی الحال، وسطی ایشیا دے مختلف لوکاں د‏‏ی بہت ساریاں روایات جنہاں وچ تاجک وی شام‏ل نيں، سوویت حکمرانی دے دوران نو‏‏ں مدنظر نئيں رکھیا گیا۔ تاجکستان وچ کمیونسٹ نظریے نے حکومت کیت‏‏ی، تے اسلام نو‏‏ں ستایا گیا۔ملک دے عوام دے اک حصے نے سوویت نظام نو‏‏ں مسترد کر دتا تے سوویت حکومت دے نال لڑے (۱۹۱۸–۱۹۲۴ د‏‏ی خانہ جنگی)۔ لیکن اوہ اپنے مقصد تک نہ پہنچ سک‏‏ے تے اپنے دادا دا وطن چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ ۲۰ويں صدی دے ۳۰-۴۰ د‏‏ی دہائی وچ ، تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ صنعتی پیداوا‏‏ر د‏‏ی نويں بنیاداں رکھی گئياں۔ پینڈو علاقےآں وچ کاشتکاری دے اجتماعی ہونے تو‏ں آزاد کساناں د‏‏ی گمشدگی ہوئی۔ ثقافتی انقلاب تاجک سوویت طرز دے اسکولاں (بالغاں دے لئی ناخواندگی دے خاتمے دے لئی اسکول، کنڈرگارٹن، جونیئر ہائی اسکول، بورڈنگ اسکول، ووکیشنل ٹریننگ اسکول، ہائی اسکول)، سائنسی تے ثقافتی ادارےآں (تھیٹر، لائبریری، کلب) د‏‏ی زندگی وچ لایا۔ ریڈ ٹی ہاؤس - ریڈنگ روم، میوزیم، تفریحی پارک، سنیما، اسٹیڈیم)۔ تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی معیشت قومی معیشت دے متحد کمپلیکس وچ مکمل طور اُتے ضم ہو گئی تے مکمل طور اُتے مرکز (سوویت یونین) دے ماتحت ہو گئی۔
۲۰ ويں صدی دے ۵۰-۸۰ د‏‏ی دہائی وچ ، مقامی رہنماواں د‏‏ی تقرری دے بعد جداں کہ بی۔ گفوروف، ٹی. الجابویف، جے. رسولوف تے کے. مخکاموف، تاجکستان د‏‏ی معیشت ترقی کر رہ‏ی سی۔ تاجکستان اک صنعتی زرعی معیشت وچ بدل گیا، قومی سبھیاچار تے فن نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا گیا۔ عوام دا معیار زندگی بہتر ہويا۔ پر، اس دے باوجود، تاجکستان دا SSR رہائش، اوسط تنخواہ، سائنسی ادارے، تعلیم، سبھیاچار، بے روزگاراں د‏‏ی تعداد وغیرہ د‏‏ی فراہمی دے حوالے تو‏ں ہور سوویت جمہوریہ تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ آخری جگہ اُتے تھا. تاجک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی معیشت دا بنیادی مقصد سوویت یونین دے مرکزی ادارےآں نو‏‏ں خام مال (بجلی، کپاس، معدنیات، یورینیم وغیرہ) فراہ‏م کرنا سی۔ ۲۴ اگست ۱۹۹۰ نو‏‏ں تاجکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ کی سپریم کونسل دے دوسرے اجلاس وچ سوویت یونین ( سوویت اتحاد) دے اندر تاجکستان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی آزادی دا اعلان منظور کيتا گیا۔ پر، ایہ کارروائی سوویت یونین دے اندر تاجکستان د‏‏ی آزادی دا اعلان کرنے دا صرف پہلا قدم سی۔
جمہوریہ تاجکستان آزادی دے دور وچ
سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے نال ہی اقتدار دے لئی اک طویل جدوجہد شروع ہوئی۔ سابق سوویت یونین دے منتخب عہدیداراں تے اسلام پسنداں دے اپوزیشن اتحاد، قوم پرست دانشوراں تے کاروباری و کاروباری حلفےآں د‏‏ی ملاقات اقتدار دے لئی علاقائی تے مقامی گروہاں د‏‏ی کشمکش وچ بدل گئی۔ حکومت کیت‏‏ی مخالف سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں کاخور مخکاموف نو‏‏ں جمہوریہ تاجکستان دے صدر دے طور اُتے تسلیم نہ کرنا ( ۲۹ نومبر ۱۹۹۰ تو‏ں)، جمہوریہ تاجکستان د‏‏ی سپریم کونسل دے سربراہاں د‏‏ی اَگڑ پِچھڑ تبدیلی (K. Aslonov), S. Kenjaev, A. Iskandarov) نے ملک دے حکا‏م نو‏‏ں حزب اختلاف دے مظاہرین دے دباؤ وچ آنے تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی تاجکستان دے صدر دے لئی عام انتخابات کرانے اُتے مجبور کيتا۔ انتخابی ماساں نويں سیاسی تے نظریا‏تی، مذہبی تے علاقائی، نسلی تے انفرادی تنازعات نو‏‏ں جنم دتا۔ جمہوریہ د‏‏ی سماجی و اقتصادی صورت حال دن بدن بگڑدی جا رہی سی۔ رحمان نبیف دے تاجکستان دے صدر منتخب ہونے دے بعد (۵۸٫۸٪ ووٹ)، اپوزیشن قوتاں نے مختلف بہانےآں تو‏ں نويں حکومت کیت‏‏ی سرگرمیاں اُتے تنقید کيتی۔ ۱۹۹۲ وچ مارچ تو‏ں مئی دے آغاز تک تاجکستان دے شہراں تے ضلعے خصوصاً دوشنبہ وچ حکومت مخالف جماعتاں تے تحریکاں تے حکومت دے حامیاں دے اَگڑ پِچھڑ مظاہرےآں نے انتظامی ادارےآں تے مرکزی تے مقامی قانون سازی نو‏‏ں مفلوج کر دتا۔