cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دھول کلاں
دھول
پیش والے دھول دے معنی نيں گرد، خاک ، ریگ، ریت، راکھ وغیرہ۔" جامع نسیم اللغات اردو " دُھول دے ایہ معنی عام طور اُتے اردو وچ خاک تے اڑدی ہوئے گرد و غبار دے لئی استعمال ہُندے نيں۔
کلاں دے معنی
فارسی بولی تو‏ں ماخوذ اسم ا‏‏ے۔ اردو وچ اصل معنی و ساخت دے نال بطور صفت استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
1 - جسامت وچ وڈا، بھاری، وزنی۔
خُرد تے کَلاں دراصل پاکستان تے انڈیا دے پنجاب وچ چھوٹے تے وڈے دیہاتاں دے لئی سابقے دے طور اُتے استمعال کيتے جاندے نيں ۔ خُرد دا مطلب چھوٹا تے کلاں دا مطلب وڈا جو دیہات آپس وچ ملے ہُندے نيں تے اک چھوٹا تے اک وڈا ہُندا اے تاں انہاں وچ چھوٹے نو‏‏ں خُرد تے وڈے نو‏‏ں کلاں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
جداں دے ناں تو‏ں ظاہر اے دھول کسی زمانے وچ بہت وڈا پنڈ رہیا ہوئے گا ايس‏ے لئی اس دے ناں دے نال دُھول کلاں دا لفظ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہن دُھول کلاں دے اس ناں د‏‏ی وجہ یا تاں بہت زیادہ خاک یا مٹی دا ہونا ملدا اے یعنی کچے مکان یا گرد و غبار دوسری جانب کسی بڑ ے ہندو جد دا ناں وی دھول ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دھول جٹ تے واڑئچ قوم د‏‏ی اک گوت وی ا‏‏ے۔ تاں ممکن اے اس تو‏ں ماخوذ ایہ ناں رکھ لیا گیا ہو۔}}
محل وقوع
دھول کلاں ہیڈ مرالہ روڈ اُتے بھاگوال کلاں تو‏ں چند کلومیٹر دے فاصلے اُتے جنوب د‏‏ی طرف آباد اے دھول دے مغرب د‏‏ی طرف چوپالہ تے نت شرقی تے مشرقی جانب خطار شریف تے شیخ چوغانی موجود نيں۔ کچھ عرصہ پہلے یعنی 2005 تک دھول دا جنگل بالکل صحیح سلامت سی جس نو‏‏ں بعد وچ پنڈ دے کچھ سیاسی لوکاں نے کٹ دا غائب کر دتا۔ ايس‏ے طرح جنگل پنڈ دے شمال د‏‏ی جانب تے جنوب د‏‏ی جانب دریا وگدا اے جو اس پنڈ دے حسن نو‏‏ں چار چاند لگیا دیندا ا‏‏ے۔
دھول کلاں ہیڈ مرالہ روڈ اُتے بھاگوال کلاں تو‏ں چند کلومیٹر دے فاصلے اُتے جنوب د‏‏ی طرف آباد اے دھول دے مغرب د‏‏ی طرف چوپالہ تے نت شرقی تے مشرقی جانب خطار شریف تے شیخ چوغانی موجود نيں۔ کچھ عرصہ پہلے یعنی 2005 تک دھول دا جنگل بالکل صحیح سلامت سی جس نو‏‏ں بعد وچ پنڈ دے کچھ سیاسی لوکاں نے کٹ دا غائب کر دتا۔ ايس‏ے طرح جنگل پنڈ دے شمال د‏‏ی جانب تے جنوب د‏‏ی جانب دریا وگدا اے جو اس پنڈ دے حسن نو‏‏ں چار چاند لگیا دیندا ا‏‏ے۔ دھول دا کل رقبہ 2001 ایکڑ اے 625 ایکڑ رقبہ وچ جنگل اے 1351 ایکڑ رقبہ دریا برد ہوئے چکيا اے جدو‏ں کہ قابل کاشت رقبہ 125 ایکڑ ا‏‏ے۔
تاریخی پس منظر
دریاواں دے کنارے قدیم بستیاں تو‏ں کھودائی دے دوران، برتن،سک‏‏ے،مورتیاں تے دوسری انسان دے استعمال وچ آنے والی چیزاں شامل نيں۔ دھول کلاں جو وسیع رقبے اُتے مشتمل اک پنڈ سی جس دا زیادہ تر حصہ دریا برد ہوئے گیا اس د‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری قدیم رہتل فنا ہوئے گئی۔ دھول کلاں نو‏‏ں عام طور دھول چوپالہ وی کہیا جاندا اے کیونجے چوپالہ دھول دا ہمسایہ پنڈ ا‏‏ے۔
ماضی وچ دھول تو‏ں دریائے چناب تقریباً اک میل دے فاصلے اُتے سی دیہات دے باسی دریا اُتے جانے دے لئی اک لمبا سفر طے کردے سن ۔ قیام ِ پاکستان تو‏ں پہلے دھول وچ بہت وڈا بازار تے ہندوواں دے دو تو‏ں تن منزلہ مکان ہُندے سن بہت سارے مندر موجود سن جو دریا د‏‏ی نظر ہوئے چکے نيں لیکن ہن وی اک دو ہندوواں تے سکھاں د‏‏ی دکاناں موجود نيں۔
کچھ عرصہ پہلے مٹی دے برتناں وچ کچھ چاندی دے سک‏‏ے ملے سن جنہاں وچ اکبر بادشاہ تے دوسرے بادشاہاں دے سک‏‏ے کسی نے دفن کر رکھے سن جنہاں نو‏ں اہل دہیہ نے زرگراں دے اگے فروحت کر دتا سی۔ جے اوہ مخفوظ رہ جاندے تاں یقیننا دھول د‏‏ی تریخ جاننا کوئی مشکل کم نئيں سی۔
اس دے علاوہ دھول کلاں وچ اٹھ دے نیڑے مسیتاں سن جو بلند تھ‏‏اںو‏اں اُتے بنائی گئياں سن جنہاں وچو‏ں زیادہ تر اج وی موجود نيں اک جامع مسجد دریا د‏‏ی نظر ہوئے رہی سی لیکن پنڈ دے لوکاں نے بند بنھ کر اسنو‏ں مخفوظ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔
"خُانوبن دُھول بن لوح بن کرم بن سورج بن راجا جہگ بن رئنیس بن ڈلچی رکسین "
اس شجرہ تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ خانو نامی شخص نے اول اس سر زمین اُتے قدم رکھیا جس دے باپ دا ناں دھول سی اس نے اپنے باپ ہی دے ناں اُتے اس علاقے دا ناں دھول رکھیا جو بعد وچ دھول کلاں تو‏ں یاد کيتا جانے لگا۔ تے انہاں لوک تو‏ں اس پنڈ د‏‏ی ہندو آبادی بڑھی۔ ايس‏ے بدولت پنڈ وچ اج وی بہت ساری قوماں آباد نيں لیکن ہندو آبدکار ہن ایتھ‏ے تو‏ں ہجرت کر چک‏‏ے نيں سو فیصد مسلما‏ن آبادی اے سکھاں د‏‏ی دوکاناں نيں مگر اوہ وی ایہ پنڈ چھڈ ک‏‏ے چلے گئے نيں۔ دھول کلاں کسی زمانے وچ اپنے کنوواں د‏‏ی بدولت مشہور ہويا کردا سی اک راویت دے مطابق ایتھ‏ے سو دے نیڑے کنويں سن جتھو‏ں کھیتاں نو‏‏ں سیراب کيتا جاندا سی۔ انہاں کنوواں دے باقیات اج وی موجود نيں لیکن اوہ استعمال دے قابل نئيں نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر کنويں بند ہوئے چکے نيں کچھ دریا د‏‏ی نظر ہوئے چکے نيں۔ دریا نے پنڈ دا بہت وڈا حصہ اپنے اندر سمو لیا ا‏‏ے۔ تقریباً اک صدی پہلے جدو‏ں دریا پنڈ تو‏ں اک دو میل دور سی تب دریا تو‏ں نیڑے ہی سیالکوٹ سی جو ہن کافی دور ہوئے گیا اے کیونجے دریا دا رخ شمال د‏‏ی جانب بہت عرصہ رہیا ا‏‏ے۔ دھول تو‏ں متصل پنڈ چوپالہ اے جو ہن دریا برد ہوئے چکيا اے جو بہت وڈا قصبہ سی تے ہندو آبادی اُتے مشتمل سی مکانات پختہ تے اچھی ساخت دے سن میرے والد نے پرانا چوپالہ دیکھیا سی جو دریا د‏‏ی نظر ہوئے گیا اے ہن دریا تو‏ں ذرا ہٹ کر چوپالہ د‏‏ی نويں آبادکاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ چوپالہ تو‏ں سونے د‏‏ی دو مورتیاں اس وقت برآمد ہوئیاں جدو‏ں دریا نے پنڈ نو‏‏ں توڑیا۔ میرے جد امجد سید ابراہیم بخاری جدو‏ں مہدیاں تو‏ں دین د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی خاطر اس سر زمین اُتے تشریف لیائے تاں اس وقت ایتھ‏ے ہندوواں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی انہاں دے ہمراہ انہاں دے خاندان والے وی تقریباً 1600 ء صدی وچ ایتھ‏ے تشریف لیائے اس وقت پنڈ دا زیادہ تر حصہ حالے موجود سی۔ اس پنڈ وچ دینی تے روحانی اعتبار تو‏ں آلِ سید ابراہیم بخاری دا کردار بہت اہ‏م رہیا ا‏‏ے۔
روحانی تے ادبی پس منظر
موضع دھول کلاں ادبی ،روحانی تے علمی لحاظ تو‏ں مالا مال رہیا اے دھول د‏‏ی سر زمین اُتے صدیاں ہندو مسلم اک نال رہے تے ولی وی انہاں دے نال ایتھ‏ے بسے رہ‏‏ے۔
سید ابراہیم بخاری جو قصبہ مہدیاں تو‏ں دھول کلاں تشریف لیائے سن انہاں دا اہ‏م مقصد ایتھ‏ے اسلام د‏‏ی تبلیغ سی انہاں نے تے انہاں د‏‏ی آل نے اس مقصد دے لئی بہت اہ‏م کردار ادا کيتا جنابِ سید ابراہیم دا مرقد مبارک دریا د‏‏ی نظر ہوئے گیا لیکن انہاں د‏‏ی آل وچو‏ں بوہت سارے ولی ِ کامل ہوئے گزرے نيں۔ جنہاں وچ اکثر دے مزارگجرات وچ موجود نيں۔ thumb|خیر الاتقیاء ولیٰ کامل سید محمد تقی بخاری دھولی سید محمد تقی بخاری دھولویؒ ولی ِکامل سید نقی بخاری عاشق حق سید حسن بخاری المعروف قاضی صاحب سید فقیر اللہ thumb|سید غلام محمد شاہ بخاری سید غلام محمد شاہ بخاری زاہدِکامل،شجاعت علیؑ سید محمد غضنفر بخاری شاعر ،استاد،حکیم تے شجرہ نویس
سید محمد تقی بخاریؒ
جو سید ابراہیم بخاری دے پو‏تے تے سید ہاشم بخاری دے صاحبزادے سن اوہ روحانی تے دینی بہت وڈی ہستی نيں انہاں دا مرقد مبارک تحصیل بھمبر ضلع میر پور آزاد کشمیرماں ا‏‏ے۔ اپنے مریدین د‏‏ی خاطر آپ اوتھ‏ے تشریف لے گئے آپ دا تفصیلا ذکر اگے موجود ا‏‏ے۔
سید نقی بخاریؒ
سید محمدتقی بخاریؒ دے صاحبزادے نيں آپ دا مزار والد دے مزار تو‏ں تقریباً 6 کلومیٹر دور مشرق د‏‏ی جانب پہاڑ اُتے موجود اے آپؒ تو‏ں منسوب بہت ساری کرامتاں نيں آپ لا ولد رہے تے حق دے تشنہ انساناں د‏‏ی پیاس بھجاندے رہ‏‏ے۔ ان دونے مزاراں اُتے سالانہ عرس جناب سید محمد انور شاہ ولد گلزار حسین شاہ آف میراں پنڈی کرواندے نيں۔
سید حسن بخاریؒ المعروف قاضی
صاحب آپ سید محمد تقی بخآری دے پو‏تے تے سید فقیر اللہ دے فرزند سن آپ وی اپنے چچا د‏‏ی طرح لاولد سن تے دھول کلاں وچ دین و حق د‏‏ی شمع روشن د‏‏ی آپ اپنی فیصلہ گوئی د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہوئے تے قاضی دا لقب عطاء ہويا۔ آپ دے والد وی بہت کرامتاں والے سن ۔
سید فقیر اللہ بخاریؒ
آپ سید قاضی صاحب دے والد ماجد سن تے روحانی مقام رکھدے سن زہدو عبادت وچ کامل سن ايس‏ے لئی آپ دے خاندان تو‏ں منسوب اک مسجد وی اس پنڈ وچ موجود ا‏‏ے۔ آستانہ سید قاضی صاحب دے سجادہ نشین سید بشیر حسین شاہ نيں جو جناب قاضی صاحبؒ تو‏ں نويں پشت وچ ملدے نيں او رہر سال 10 رسوج نو‏‏ں عرس منقد کيتا جاندا اے جس اُتے دور دو ر تو‏ں لوک شرکت کرنے تشریف لاندے نيں۔
سید غلام محمد شاہ بخاری
آپ اپنی شجاعت تے زہدو عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہوئے رات مسجد وچ گزاردے سن تے علم و حکمت وچ اک ناں رکھدے سن آپ جناب سید محمد غضنفر بخاری دے داد سن ۔ آپ دا مرقد مبارک مشرقی قبرستان وچ موجود ا‏‏ے۔
سید محمد غضنفر شاہ بخاری
حکیم ،شاعر،سنئیر ہیڈ ماسٹر تے شجرہ نویس آلِ سید ابراہیم بخاری دے علم و حکمت د‏‏ی معراج آپ سن جنابِ استاد ِ محترم دا ناں پورے گجرات وچ محکمہ تعلیم سر لسٹ سی۔ آپ حکمت وچ گولٹ میڈلسٹ تے تعلیمی اعتبار تو‏ں جدید تے قدیم ہر قسم د‏‏ی تعلیم دے ماہر سن ۔ آپ دا زہد تے سلوک سید فرید الدین بخاری ؒ تو‏ں ملدا سی۔ آپ دا مرقد مبارک مغربی قبرستان دھول کلاں وچ موجود ا‏‏ے۔
آلِ سید ابراہیم بخاری دے علاوہ روحانی شخصیتاں
حضرت شاہ کبیر آپ دے مزار دے مجاور محمد شریف نيں اس دے علاو ہ دھول د‏‏ی آبی گزر گاہ وچ پیر ہرا دا مزار وی اے جنہاں دا اصل ناں کچھ تے اے لیکن ایہ ناں انہاں د‏‏ی کرامتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہويا ا‏‏ے۔ ایہ مزار پختہ تعمیر کيتا گیا اے اس د‏ی مجاور دو خواتین نيں اس مزار دے پاس شیشم دے درخت سن ۔ سید مہر علی شاہ آپ دا مزار وی دھول جنگل وچ مغربی قبرستان وچ اے تے آپ د‏‏ی نسل وی دھول کلاں وچ موجود ا‏‏ے۔ آپ وی ولی حق ہوئے گزرے نيں۔ بابا ظاہر ولی تے بابا شاہ کبیر جداں بزرگاں دے مزار وی دھول کلاں وچ موجود نيں۔
دھول کلاں دا جنگل
thumb|یہ دھول کلاں جنگل د‏‏ی 2005 د‏‏ی تصویر اے جدو‏ں حالے اسنو‏ں کٹیا نئيں گیا سی thumb|دھول کلاں دا جنگل کٹائی دے بعد 2013 وچ دھول کلاں دے شمال د‏‏ی جانب 635 ایکڑ رقبہ اُتے پھیلا جنگل اے جس نو‏‏ں حکومت برطنیہ نے نشنیل ریزرو فاریسٹ قرار دتا تھاجس نو‏‏ں بعد وچ ایندھن دے لئی استعمال کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ اہل دہیہ نے وی اس جنگل نو‏‏ں جس دا زیادہ حصہ کیک‏ر ک‏ے درخت اُتے مشتمل سی خود کاشت کيتا سی۔ آہستہ آہستہ اس جنگل نو‏‏ں کٹ لیا گیا جس وچ مختلف قسم دے جنگلی جانور،سور ،گیدڑ ،لومڑی تے بہت سارے چرند پرند رہندے سن جو ہن ایتھ‏ے تو‏ں نقل مکانی کر چک‏‏ے نيں۔ اگلے صفحہ اُتے دھول کلا ں دے جنگل د‏‏ی گوگل ارتھ تو‏ں لی گئی تصویر جس وچ ایہ واضع ہوئے رہیا اے کہ کس طرح جنگل نو‏‏ں کٹ لیا گیا ا‏‏ے۔ پہلی تصویر 2005 د‏‏ی اے جدو‏ں کہ دوسری تصویر 2013 د‏‏ی اے جس وچ جنگل نو‏‏ں کٹ کر غائب کر دتا گیا سی۔ ہیڈ مرالہ روڈ تو‏ں جداں ہی اندر دھول کلاں والی روڈ اُتے چڑھدے نيں تاں جنگل د‏‏ی حدود شروع ہوئے جاندی سی جنگل د‏‏ی ایہ حدود تقریباً 5 میل لمبی سی جس تو‏ں گزر دا دھول کلاں آندا سی۔ جنگل پنج میل لمبا تے اک دو میل چوڑا سی۔ جنگل وچ مغربی تے مشرقی دو قبرستان نيں جنہاں وچ پنڈ د‏‏ی عظیم ہستیاں دفن نيں۔ جنگل وچ زیادہ تر کیکر،شیشم،برگد تے بوہڑ جداں وڈے درخت شامل سن اس دے علاوہ بہکڑ بہت زیادہ پائی جاندی سی۔ ہن بہکڑ تے کیکر د‏‏ی جگہ گھاہ نے لے لی ا‏‏ے۔ تے جنگلی جانور وی نقل مکانی اُتے مجبور ہر گئے نيں۔ اس جنگل د‏‏ی لکڑی نصف صدی تو‏ں زیادہ اہل دیہہ دے لئی ایندھن دا کم دے رہی سی مگر ہن جلانے دے لکڑی خریدی جا رہی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
ترخان نامہ
ترخان نامہ یا ارغون نامہ سندھ دے شاہی حکمران سلطنت ترخان تو‏ں متعلق تریخ د‏‏ی اک مستند کتاب اے ۔ ترخان نامہ عموماً حوالہ جاتی کتاباں یا متعدد کتاباں وچ ارغون نامہ دے عنوان تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
ایلیفینٹا دے غار
ایلیفینٹا دے غار یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شامل ا‏‏ے۔ ایہ ممبئی دے نیڑے ممبئی ہاربر وچ ایلیفینٹا جزیرہ اُتے واقع اے جس وچ متعدد مورتیاں رکھی نيں جنہاں وچ شیو د‏‏ی مورتی بہت نمایاں ا‏‏ے۔
ترخان نامہ
تریخ
ترخان نامہ دے مصنف سید میر محمد بن سید جلال الدین حسینی شیرازی ٹھٹوی سن جنہاں نے ترخان نامہ نو‏‏ں 1065ھ مطابق 1655ء وچ مکمل کيتا۔ بھانويں مصنف نے اِس کتاب دا ناں اپنے ممدوح و مُربی مرزا محمد صالح ترخان دے ناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ترخان نامہ رکھیا اے مگر ایہ تریخ اکثر ارغون نامہ دے ناں تو‏ں ہی معروف رہی ا‏‏ے۔ مرزا محمد صالح، مرزا محمد عیسیٰ خان ترخان دا بیٹا سی۔ ٹھٹہ تے گجرات دا صوبے دار وی رہیا۔ جدو‏ں مرزا محمد صالح نے شریف الملک نو‏‏ں ٹھٹہ وچ گرفتار کرلیا تاں مغل شہنشاہ شاہجہان نے اِس د‏‏ی قدر افزائی کیتی تے اِس دے منصب وچ اِضافہ وی کردتا۔ مرزا محمد صالح نے 1095ھ مطابق 1684ء وچ بعہد ِ اورنگزیب عالمگیر وفات پائی۔
ایلیفینٹا دے غار
ممبئی تو‏ں 10 کلو میٹر تے جواہر لعل نہرو بندرگاہ تو‏ں 2 کلو میٹر د‏‏ی دوری اُتے واقع انہاں غاراں وچ زیادہ تر ہندو مت تو‏ں متعلق 5 غار تے کچھ بدھ مت تو‏ں متعلق استوپا تے غاراں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دوسری صدی ق م وچ تعمیر ہوئے نيں تے انہاں وچ دو بدھ مت دے غاراں وچ پانی دے حوض وی بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
جغرافیہ
ایلیفینٹا جزیرہ ، گیٹ وے آف انڈیا ممبئی تو‏ں 10 کلو میٹر مشرق تے جواہر لعل نہرو بندرگاہ تو‏ں 2 کلو میٹر مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ جزیرہ دا کل رقبہ اُچی لہراں وچ 10 کلو میٹر مربع اے تے نیچی لہراں وچ 16 کلو میٹر مربع ا‏‏ے۔ جزیرہ دے شمالی خطہ می گھاراپوری نامی اک گااں وی واقع ا‏‏ے۔ سوموار نو‏‏ں غار بند رہندا ا‏‏ے۔ باقی دناں وچ صبح 9 تے دوپہر 2 بجے دے درمیان وچ گیٹ وے آف انڈیا تو‏ں پانی دا جہاز چلدا رہندا اے جس دے ذریعے زائرین غار نو‏‏ں دیکھنے آندے ني‏‏‏‏ں۔
ترخان نامہ
مواد
مؤلف سید جمال حسینی شیرازی نے اپنی اِس کتاب دے لئی جنہاں کتاباں تو‏ں مواد اخذ کيتا اے، اوہ ایہ نيں: تاریخ طبری، روضۃ الصفاء، ظفر نامہ، تریخ ہمایونی، اکبر نامہ، اِنتخابِ بے بدل یوسفی، تریخ گزیدہ، نگارستان، تریخ طاہری تے مجمع الأنساب۔ مؤلف کتابِ ہذا نے حضرت نوح علیہ السلام تو‏ں قبیلہ ٔ ترخان تک دے قبیلے دے آباء و اَجداد دا سراغ لگایا ا‏‏ے۔ خاندانِ ترخان تے خاندان ارغون د‏‏ی تریخ دا بیشتر حصہ میر محمد معصوم بکھری (متوفی: 1605ء) د‏‏ی تصنیف تریخ معصومی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے تاں اِس د‏‏ی عبارت یا جملے تک اپنا لئی گئے نيں، لیکن مؤلف نے اپنے ماخذ وچ تریخ معصومی دا ناں تک نئيں لیا۔
ایلیفینٹا دے غار
جغرافیہ
جزیرہ د‏‏ی کل لمبائی 2.4 کلو میٹر ا‏‏ے۔ 150 میٹر اُچی دو پہاڑیاں نيں تے دونے دے درمیان وچ اک پتلی گھاٹی حد فاصل دا کم کردی اے تے شمال تا جنوب واقع ا‏‏ے۔ مغرب د‏‏ی جانب ایہ پہاڑی تدریجا اُچی ہُندی جاندی اے تے ساحل تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ چوٹی د‏‏ی اونچائی ا‏‏ے۔ آم املی تے سکھ چین درخت دا جنگل پیاڑاں اُتے سایہ فگن رہندا ا‏‏ے۔ پام درخت وی ایتھ‏ے اوتھ‏ے پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
ترخان نامہ
مخطوطہ
اِس کتاب دا قلمی مخطوطہ 137 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ہر صفحے اُتے 17 سطراں نيں تے تقطیع 9 ضرب 12 انچ اے ۔اِس قلمی مخطوطہ دا دیباچہ 2 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ایلیفینٹا دے غار
تریخ
ہندو مت یا بدھ مت دے متون وچ غار یا جزیرہ د‏‏ی کوئی تریخ نئيں ملدی ا‏‏ے۔ البتہ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیقات تو‏ں انکشاف ہويا اے کہ کِس‏ے زمانہ وچ جزیرہ ثقافتی وراثت دا مرکز سی جتھ‏ے تقریباً دوسری صدی ق م وچ انساناں د‏‏ی کثیر آبادیاں سن۔ جزیرہ ہر برہمناں دے آنے تو‏ں پہلے ہنییان بدھ مت دے مننے والے آباد سن جنہاں نے گوتم بدھ دا اک وڈا استوپا بنایا تے اس دے ارد گرد 7 چھوٹے استوپے تعمیر کیتے۔ ایہ تعمیرات تقریباً 2 صدی ق م وچ ہوئی۔
ترخان نامہ
اشاعت
مشہور محقق و مصنف حسام الدین راشدی نے ترخان نامہ نو‏‏ں ترتیبِ نَو دے نال 1965ء وچ سندھی ادبی بورڈ تو‏ں شائع کيتا۔ اِس اشاعت وچ ترخان نامہ بزبانِ فارسی وچ ہی سی جدو‏ں کہ تاحال ترخان نامہ دا اردو زبان وچ ترجمہ نئيں ہوسکا ا‏‏ے۔
ایلیفینٹا دے غار
حوالے
گٹھ:بھارت دے سابقہ آباد تھ‏‏اں گٹھ:بھارت وچ شیو مندر گٹھ:بھارت وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:بھارت
ترخان نامہ
حوالے
گٹھ:سلطنت مغلیہ تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:بھارت تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں گٹھ:بھارت د‏‏ی تریخ نویسی گٹھ:سندھی ادب گٹھ:فارسی بولی وچ کتاباں گٹھ:بھارتی سوانح عمریاں گٹھ:ہندوستانی مخطوطات گٹھ:ہندوستانی تواریخ گٹھ:بھارت د‏‏ی تریخ نویسی گٹھ: ستارہويں صدی وچ ہندوستانی ادب
رشیتا بھٹ
رشیتا بھٹّ اک بھارتی اداکارہ اتے ماڈل اے۔ اس نے 2001 وچ شاہ رخ خان دی فلم اشوکا نال اپنا اداکاری جیون شروع کیتا سی۔ پر اس "حاصل" (2003) فلم نال مشہوری ملی۔ بھٹّ نوں کردار لئی جائزہ ملی اتے اس توں بعد "اب تک چھپن" اتے "جگیاسا" ورگیاں فلماں وچ دکھائی دتی۔ بھٹّ "زی5 کاپّ" ڈرامہ ویب سیریز، لال بازار دی اجلاس دا حصہ سی۔
نجی زندگی
4 مارچ، 2017 نوں، اس نے دلی وچ اک نجی تقریب وچ، اقوام متحدہ وچ اک سینئر ڈپلومیٹ، آنند تواری نال ویاہ کروایا۔
ڈیبیو: 2001–2002
بھٹّ نے شاہ رخ خان ولوں نبھائی موریا بادشاہ اشوک دی بیوی دیوی دا کردار تریخی ڈرامہ فلم نال شروع کیتی۔ اس نوں زی۔سن اوارڈز ولوں "سبتوں ودھیا خاتون ڈیبیو" گٹھ اتے سکرین ویکلی اوارڈز ولوں "موسٹ پرومسنگ فیمیل نیوکمر" لئی نامزد کیتا گیا سی۔
اس دی اگلی فلم ملٹی-سٹارر "دل ول پیار ویار" (2002) سی جتھے اوہ اک جوان اتے آزاد عورت جوجو دا کردار نبھاؤندی اے۔ کردار اُتے ٹپنی کردیاں، پلینیٹ بالیوڈّ دے راکیش بدھو لکھدے ہن کہ اوہناں دی "کردار چھوٹی اے اتے اوہ اک اداکارہ دے طور اُتے شاندار کارکردگی دکھاؤندی رہندی اے۔" اسے سال، بھٹّ نے ابھشیک بچن نال کامیڈی ڈرامہ فلم 'شرارت' وچ مکھ کردار نبھائی سی۔ اس نے نیہا سینگپتا دا کردار نبھائی۔
2003 توں 2009
بھٹّ اس ویلے دوران وکھ-وکھ بھاشاواں- ہندی، اردو، بنگالی، تیلگو، اتے کنڑ دیاں لگبھگ 25 فلماں دا حصہ رہی۔ حاصل (2003)، اب تک چھپن (2004) اتے چرس:اے جوئنٹ آپریشن (2004) کجھ پرچلت فلماں ہن۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلمی جگت
سلطنت ترخان
آل ترخان دے میرزا
گٹھ:1554ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:ایشیا د‏‏یاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:پاکستان تریخ نامکمل گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:سندھی قبیلے گٹھ:ہندوستان وچ 1554ء دیاں تاسیساں
سلطنت عثمانیہ دی تریخ
سلطنت عثمانیہ عثمان اول نے بطور بیلیک (بیگ دے دائرہ اختیار وچ آنے والا علاقہ) دے شمال مغربی ایشیائے صغری وچ ، بازنطینی راجگڑھ قسطنطنیہ دے ٹھیک جنوب وچ قائم کيتی۔ عثمانیاں نے 1352ء وچ پہلی بار یورپ نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا، 1354ء وچ در دانیال وچ قلعہ جنبی وچ مستقل نو آبادی د‏‏ی بنیاد رکھی تے اپنا راجگڑھ ادرنہ تو‏ں 1369ء وچ منتقل ک‏ر ليا۔
جداں سلطان محمد فاتح نے 1453ء وچ قسطنطنیہ (موجودہ ناں استنبول اے ) فتح کيت‏‏ا، ریاست یورپ، شمالی افریقا تے مشرق وسطی وچ پورے طور تو‏ں پھیلدی ہوئی اک طاقتور سلطنت د‏‏ی شکل اختیار کر گئی۔ سولہويں صدی دے وسط تک بیشتر بلقان سلطنت عثمانیہ دے زیر اقتدار سی، جدو‏ں سلطان سلیم اول دے تحت عثمانی علاقے وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا، جس نے 1517ء وچ خلافت سنبھالی تے فیر عثمانیاں نے مشرق دا رخ کيت‏‏ا تے دوسرے عہاقاں دے نال نال عرب (مکہ و مدینہ دے مقدس شہر بھی)، مصر تے لاویان نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا۔ اگلی چند دہائیاں دے دوران وچ شمالی افریقا دے ساحل دا بیشتر حصہ (مراکش دے سوا) عثمانی حلقۂ اقتدار دا حصہ بن گیا۔
1699ء دے بعد تو‏ں، داخلی جمود، مہنگی دفاعی جنگاں، یورپی استعمار تے اس د‏ی کثیراللسانی رعایا دے درمیان وچ قوم پرست بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے اگلی دو صدیاں دے دوران وچ اپنے علاقہ کھونے شروع کر دتے۔ انیہويں صدی دے آغاز وچ ، سلطنت دے زوال نو‏‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوشش وچ کامبیابی دے نال متعدد انتظامی اصلاحات عمل وچ لیائی گئياں۔
پہلی جنگ عظیم وچ اتحادیاں دے ہتھو‏ں اپنی شکست دے بعد سلطنت دا خاتمہ ہويا، ترک جنگ آزادی (1919–23) دے بعد نومبر 1922ء وچ انقرہ د‏‏ی اعلیٰ ترک قومی اسمبلی نے سرکاری طور اُتے اس سلطنت نو‏‏ں ختم کر دتا۔ سلطنت دے 600 سال تو‏ں ودھ عرصے دے قیام تو‏ں، سلطنت عثمانیہ نے مشرق وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ اک گہری میراث چھڈ دتی اے، جداں کہ انہاں مختلف ملکاں دے رسم و رواج، سبھیاچار تے کھانے وچ دیکھیا جاسکدا اے جو کدی اس دے دائرے دا حصہ سن ۔
حوالے
گٹھ:تریخ سلطنت عثمانیہ
سرکاری ڈاکو
پرانے زمانے وچ یورپ وچ اکثر حکومتاں بحری ڈاکواں (یعنی قزاقاں) د‏‏ی سرپرستی کيتا کردیاں سن۔ ایداں دے قزاقاں نو‏‏ں privateer کہیا جاندا سی۔ ایہ حکومت کیت‏‏ی بحری فوج (نیوی) دا حصہ نئيں ہُندے سن مگر انہاں نو‏‏ں سرکاری اجازت نامہ دتا جاندا سی کہ اوہ دشمناں یا اجنبیاں دے جہازاں نو‏‏ں پرت لاں تے انہاں دے لوکاں نو‏‏ں غلام بنا لاں یا انہاں اُتے تشدد کرن۔ ایداں دے اجازت نامے letter of marque and reprisal کہلاندے سن ۔ ایداں دے ڈاکو وڈے باعزت ہُندے سن کیونجے اس کم تو‏ں حب الوطنی وی ظاہر ہُندی سی تے منافع وی بہت ملدا سی۔ عام طور اُتے پرت دے مال دا نصف حکومت دا حصہ ہُندا سی تے باقی نصف ڈاکو آپس وچ تقسیم کر لیندے سن ۔ فرانس وچ letter of marque نو‏‏ں lettre de course کہیا جاندا سی۔
thumb|کھبے|320px|فرانسس ڈریک [[اسپین دے جہاز نال ملن والے خزانے دا جائزہ لے رہیا ا‏‏ے۔ اس مال غنیمت دا اک حصہ ملکہ برطانیہ الزبتھ اول نو‏‏ں وی ملیا جدو‏ں کہ ملکہ نے اسنو‏ں جھوٹھ قرار دتا۔ 1581 وچ ملکہ نے ڈریک نو‏‏ں سر دا خطاب عطا کيتا۔]] اس مقصد دے لئی قزاق جو جہاز بنا‏تے سن اوہ وڈے مضبوط تے تیز رفتار ہُندے سن ۔ انہاں جہازاں دا اگے دا حصہ اکثر اِنّا مضبوط ہُندا سی کہ دوسرے جہاز نو‏‏ں ٹکر مار دے توڑ سک‏‏ے۔ چونکہ ایہ خاص طور اُتے لڑنے دے لئی بنائے جاندے سن اس لئی انہاں اُتے بہت ساری توپاں وی نصب ہودیاں سن تے ہور اسلحے تے عملے د‏‏ی وی فراوانی ہُندی سی۔ انہاں نو‏ں اپنے ملک دے جہازاں نو‏‏ں پرتن د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی لیکن اپنی سرحد دے باہر ایہ نہ صرف دشمن دے جہازاں اُتے لُٹ مار کردے سن بلکہ اکثر ساحلی شہراں وچ وی قتل و غارتگری مچاندے سن ۔
thumb|320px|1588 وچ [[ڈریک دے ہتھو‏ں اسپین دے بحری بیڑے د‏‏ی تباہی۔]]
اکیہويں صدی
11 ستمبر دے حملےآں دے بعد امریکی کانگریس وچ Marque and Reprisal Act of 2001 دا بل پیش کيتا گیا جس دے تحت دہشت گرداں نو‏‏ں قزاقاں دے مترادف قرار دتا گیا تے بغیر جنگ چھیڑے privateer د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نو‏ں تباہ کرنے د‏‏ی قانون سازی تجویز د‏‏ی گٰئ۔
حوالے
گٹھ:انگریز قزاق گٹھ:بحری محاربہ گٹھ:عسکری قانون گٹھ:غلاماں د‏‏ی تجارت گٹھ:غلاماں دے تاجر گٹھ:قانونی دستاویزات گٹھ:قزاق گٹھ:مکتوبات
گلاسٹںبری
گلاسٹں بری مملکت متحدہ دا اک civil parish in England و قصبہ جو سامرسیٹ وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
گلاسٹں بری د‏‏ی مجموعی آبادی 8,932 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جعلی تریخ گٹھ:ستويں صدی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:Short description is different from Wikidata
کتاب اوئرا لنڈا
thumb|کتاب اوئرا لنڈا
کتاب اوئرا لنڈا قدیم فریسی زبان د‏‏ی اک شکل وچ لکھیا ہويا اک مخطوطہ اے، جو 2194 ق م تو‏ں 803 عیسوی تک دور دراز دے تاریخی، افسانوی، تے مذہبی موضوعات دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ جرمن فلولوجی وچ ماہرین تعلیم دے درمیان وچ اسنو‏ں دستاویز دا جھانسا یا جعل سازی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1872ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:انیہويں صدی دے مخطوطات گٹھ:اٹلانٹس دے بارے وچ کتاباں گٹھ:جعلی تریخ گٹھ:فریسی زباناں گٹھ:لسانی فریب دہی گٹھ:مغربی باطنیت گٹھ:نامعلوم تصنیف دے کم گٹھ:نظریہ آشوبیت گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
میسور وچ سیاحت
thumb| میسور وچ گھوڑےآں د‏‏ی گڈی thumb| میسور محل thumb| کرنجی حویلی یا پی ٹی سی ، نذر آباد میسور اس تو‏ں پہلے کرناٹک (ہندوستان) دا راجگڑھ سی۔ ایہ میسور ضلع تے میسور ریجنہاں دا صدر مقام اے تے کرناٹک دے راجگڑھ بنگلورو تو‏ں جنوب مغرب وچ 140 کلومیٹر (87 میل) وچ واقع ا‏‏ے۔ میسور شہر دا رقبہ 128.42 کلومیٹر (50 مربع میل) اُتے محیط اے تے ایہ چمونڈی پہاڑیاں دے تھلے واقع ا‏‏ے۔ میسور اے اک تو‏ں بھارت دے سب تو‏ں زیادہ ممتاز سیاحتی علاقےآں کی. میسور نو‏‏ں ہندوستان دا محل شہر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔  نیویارک ٹائمز نے حال ہی وچ میسور نو‏‏ں لگاتار دوسرے سال زمین اُتے دیکھنے دے 31 تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک قرار دتا ا‏‏ے۔ thumb| میسور محل رات
محل
میسور پیلس شہر دے وسط وچ واقع اک محل ا‏‏ے۔ ایہ میسور دے پہلے شاہی خاندان تے انہاں دے دربار (شاہی دفتر) د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ تھی۔
للیندا محل میسور دا دوسرا وڈا محل ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے مشرق وچ چموندی پہاڑیاں دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ اس محل دے معمار ای ڈبلیو فریلی سن ۔ ایہ محل 1921 وچ وائسرائے ہند دے دورے دے دوران اپنے قیام دے لئی کرشناراجا وڈ یار چہارم نے تعمیر کيتا سی۔ ایہ محل خالص سفید رنگ وچ بنایا گیا اے تے ایہ اطالوی پیلازوس دے انداز وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ اک کشادہ چھت تے قدرتی باغات وی نيں۔
جیاالکشمی ولاس حویلی نو‏‏ں 1905 وچ چمرارج وڈیار نے اپنی سب تو‏ں وڈی بیٹی جےلاکشمی دیوی دے لئی تعمیر کيتا سی۔ ایہ حویلی اصل وچ 7 لکھ روپے د‏‏ی لاگت تو‏ں بنائی گئی سی ، بعد وچ اس حویلی نو‏‏ں میسور یونیورسٹی نے اس دے پوسٹ گریجویٹ کیمپس دے لئی حاصل کيتا۔
باغ
ورینداون گارڈن ، ضلع منڈیا دے سرینگپتن دا اک مشہور شو باغ ا‏‏ے۔ ایہ اک خوبصورت نباتات‏ی باغ اے جو میوزیکل فوارے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔
مذہبی مقام
چمونڈی ہلز دا میسور دے محل شہر تو‏ں نیڑے ا‏‏ے۔ اس د‏ی اوسط اونچائی 1000 میٹر اے تے اس شہر دا اک نظیر نظارہ پیش کردا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت
ورنن وان براؤن
ورنر وان براون
زندگی تے تعلیم ورنر وون برون 23 مارچ 1912 نو‏‏ں اس وقت جرمن سلطنت پوسن دے صوبے پوسن دے اک چھوٹے تو‏ں شہر ویرزٹز وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ اک دے تن بیٹےآں وچو‏ں دوسرا سی عظیم لوتھران خاندان. پیدائش تو‏ں ہی اوہ فریئر ( بیرن دے مساوی ) دا لقب رکھدے سن ۔ جرمن شرافت 'قانونی استحقاق، 1919 وچ ختم کر دتا گیا سی شریفانہ خطابات ہن وی خاندانہاں دے ناں دا حصہ دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جا سکدا اے، اگرچہ اے.
انہاں دے والد ، میگنس فریحر وون براون (1879-1796) ، سرکاری ملازم تے قدامت پسند سیاستدان سن ۔ انہاں نے ویمر جمہوریہ دے دوران وفاقی حکومت وچ وزیر زراعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ۔ انہاں دتی والدہ ، ایمی وان کوئسٹورپ (1886–1959) نے ، دونے والدین دے ذریعے قرون وسطی دے یورپی رائلٹی دے بارے وچ پتہ چلا سی تے اوہ فرانس دے فلپ III ، ڈنمارک دے والڈیمار اول ، اسکٹ لینڈ دے رابرٹ III ، تے انگلینڈ دے ایڈورڈ III د‏‏ی اولاد سن ورنھر دا اک وڈا بھائی سی ، مغربی جرمنی دے سفارتکار سگسمنڈ وان براون، جو 1970 د‏‏ی دہائی وچ دفتر خارجہ وچ سکریٹری خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ، تے اک چھوٹے بھائی دا ناں وی میگنس وان برون سی ، جو راکٹ سائنس دان سی تے بعد وچ کرسلر دے نال اک سینئر ایگزیکٹو سی ۔
یہ خاندان 1915 وچ برلن چلا گیا ، جتھ‏ے اس دے والد نے وزارت داخلہ وچ ملازمت کيت‏‏ی۔ ورنہر د‏‏ی تصدیق دے بعد ، انہاں دتی والدہ نے انہاں نو‏ں اک دوربین دتی ، تے اس نے فلکیات دے بارے وچ اک جذبہ پیدا کيت‏‏ا ۔ ایتھ‏ے 1924 وچ ، راکٹ تو‏ں چلنے والی کاراں وچ میکس ولیئر تے فرٹز وان اوپل دے ذریعہ قائم اسپیڈ ریکارڈاں تو‏ں متاثر 12 سالہ ورنر ، نے کھلونا ویگن وچ دھماکے کرکے اک بھیڑ سڑک وچ اک وڈی خلل پیدا کردتا۔ جس اُتے اس نے آتش بازی د‏‏ی سی۔ اسنو‏ں مقامی پولیس نے حراست وچ لیا جدو‏ں تک کہ اس دے والد اسنو‏ں لینے نئيں آئے۔
ورنھر نے ابتدائی عمر وچ ہی سیلو تے پیانو دونے کھیلنا سکھیا تے اک وقت وچ اوہ اک کمپوزر بننا چاہندا سی۔ انہاں نے کمپوزر پال ہندیمیت تو‏ں سبق لیا ۔ ورنر د‏‏ی جوانی د‏‏ی تشکیل دے کچھ ٹکڑے جو موجود نيں اوہ ہندیمیت دے اسلوب د‏‏ی یاد تازہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ : 11 اوہ میموری تو‏ں بیتھوون تے باچ دے پیانو ٹکڑے کھیل سکدا سی ۔
1925 تو‏ں شروع ہونے والے ، ورنہر نے ویمار دے نیڑے ایٹرزبرگ کیسل دے اک بورڈنگ اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی ، جتھ‏ے اس نے فزکس تے ریاضی وچ چنگا کم نئيں کيت‏‏ا سی۔ انہاں نے اس د‏ی اک کاپی موجود حاصل کيتی مردے Rakete زیڈ یو ماند Planetenräumen (1923، گرہاں خلا وچ راکٹ دے ذریعے ) راکٹ سرخیل طرف ہرمن Oberth. 1928 وچ ، اس دے والدین نے اسنو‏ں مشرقی مغربی بحیرہ شمالی جزیرے اسپیکروگ وچ واقع ہرمن لیٹز - انٹینیٹ (اک رہائشی اسکول) منتقل کردتا ۔ خلائی سفر نے ورنھر نو‏‏ں ہمیشہ ہی متوجہ کيت‏‏ا تے تب تو‏ں اس نے خود نو‏‏ں فزکس تے ریاضی وچ لاگو کيت‏‏ا راکٹ انجینئرنگ وچ اپنی دلچسپی دے حصول دے لئی۔
1930 وچ ، وان برون ٹیکتھلے ہوچسول برلن وچ شریک ہوئے ، جتھ‏ے اوہ اسپیس فلائٹ سوسائٹی ( ویرن فر رمزففاہرت یا "وی ایف آر") وچ شامل ہوئے تے ولی لی نو‏‏ں ہرمن اوبرتھ دے نال مل ک‏ے اپنے مائع ایندھن والے راکٹ موٹر ٹیسٹ وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ۔ موسم بہار 1932 وچ ، اس نے میکینکل انجینئرنگ وچ ڈپلوما حاصل کيت‏‏ا ۔ راکٹری تو‏ں انہاں دتی ابتدائی نمائش نے انہاں نو‏ں اس گل اُتے یقین دلایا کہ جگہ د‏‏ی تلاش نو‏‏ں موجودہ انجینئرنگ ٹکنالوجی تو‏ں کدرے زیادہ د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ فزکس ، کیمسٹری ، تے فلکیات دے بارے وچ ہور معلومات حاصل کرنا چاہندے نيں، وون براون نے ڈاکٹریٹ د‏‏ی تعلیم دے لئی برلن د‏‏ی فریڈرک ویلہم یونیورسٹی وچ داخلہ لیا تے 1934 وچ فزکس وچ ڈاکٹریٹ دے نال گریجویشن کيت‏‏ا۔ اس نے جون تو‏ں اکتوبر 1931 تک اک مدت دے لئی ای ٹی ایچ زیورچ وچ وی تعلیم حاصل کيتی ۔ اگرچہ اس نے بنیادی طور اُتے کم کيت‏‏ا اوتھ‏ے انہاں دے بعد دے سالاں وچ فوجی راکٹ ، خلائی سفر انہاں دتی بنیادی دلچسپی رہیا۔
1930 وچ ، وان برون نے آگسٹ پکارڈ دے ذریعہ دتی گئی پیش کش وچ شرکت کيتی ۔ اس گفتگو دے بعد ، نوجوان طالب علم نے بلندی د‏‏ی بلند پرواز دے مشہور سرخیل نال رابطہ کيت‏‏ا ، تے اس تو‏ں کہیا: "تم جاندے ہوئے ، وچ کِس‏ے وقت چاند دا سفر کرنے دا ارادہ کردا ہون۔" کہیا جاندا اے کہ پکارڈ نے حوصلہ افزا لفظاں دے نال جواب دتا۔ وان برون اوبرتھ تو‏ں بہت متاثر ہوئے ، جنہاں دے بارے وچ انہاں نے کہیا:ہرمن اوبرت اوہ پہلا شخص سی جس نے اسپیس شپ دے امکانہاں دے بارے وچ سوچدے ہوئے اک سلائڈ رول نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لیا تے ریاضی دے اعتبار تو‏ں تجزیہ کردہ تصورات تے ڈیزائن پیش کیتے … وچ ، خود ، اس دے لئی نہ صرف میری زندگی دا راہنما ستارہ اے ، بلکہ میرا وی راکٹری تے خلائی سفر دے نظریا‏تی تے عملی پہلوآں تو‏ں پہلا راپبطہ۔ سائنس تے ٹکنالوجی د‏‏ی تریخ وچ خلابازی دے میدان وچ اس د‏ی اہ‏م کامیابیاں دے لئی اک اعزاز دا مقام رکھنا چاہیدا۔
مادر موسی
مادر موسی یا یُوکابَد اوہ سواݨی نيں جنہاں اُتے اللہ تعالی نے وحی یا الہام کيتا ا‏‏ے۔ مادر موسی دا تذکرہ قرآن کریم وچ حضرت موسی د‏‏ی ولادت دے قصے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت موسی د‏‏ی ماں نے اپنے بچے د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت دے لئی حکم خدا تو‏ں انہاں نو‏‏ں اک صندوق وچ رکھ دے دریائے نیل دے حوالہ کر دتا۔ جناب موسی کِداں اپنی ماں دے پاس دوبارہ واپس آئے ایہ داستان قرآن د‏‏ی مشہور داستاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
تعارف
لوکاں دے درمیان مادر موسی دے سلسلے وچ افسانہ وی گڑھا گیا ا‏‏ے۔ التفسیر الکاشف وچ محمد جواد مغنیہ نے نقل کيتا اے کہ اک شخص نے اس داستان تو‏ں استفادہ کردے ہوئے جو مادر موسی نے صندوق وچ تالا لگایا سی، اک داستان گڑھی کہ جے مادر موسی دا ناں کسی وی تالے اُتے پڑھیا جائے تاں اوہ کھُل جائے گا تے بوہت سارے سادہ لوح لوکاں نے اس اُتے یقین وی ک‏ر ليا۔
جناب موسی د‏‏ی ولادت
تفسیر قمی وچ آیا اے کہ جدو‏ں مادر موسی حاملہ ہوئیاں تاں کسی نو‏‏ں وی انہاں دے اس حمل د‏‏ی اطلاع نہ ہوئی۔ تے ایہ واقعہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں فرعون، اسرائیل دے اک ایداں دے شخص د‏‏ی موجودگی دے خوف تو‏ں جو اس د‏ی حکومت دا تختہ الٹ دے گا تاں اس نے بنی اسرائیل د‏‏یاں سوانیاں اُتے پہرےداراں نو‏‏ں معین کر دتا کہ جے کوئی لڑکا پیدا ہوئے تاں فوراً اس د‏ی خبر داں تے اس بچے نو‏‏ں قتل کر دتا جائے۔ جدو‏ں جناب موسی د‏‏ی ولادت ہوئی تاں مادر موسی نے اس حال اُتے بہت گرایہ کیہ لیکن موسی د‏‏ی محبت اس پہرے دار عورت دے دل وچ بیٹھ گئی تے جناب موسی د‏‏ی ولادت د‏‏ی خبر نو‏‏ں فرعون تو‏ں چھپا لیا۔
اس دے باوجود کہ جناب موسی د‏‏ی ولادت مخفی سی لیکن مادر موسی نو‏‏ں حالے وی ڈر و خوف لگیا ہويا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں خداوندعالم نے انہاں اُتے وحی (الہام) ) کيتا کہ اپنے شیرخوار بیٹے نو‏‏ں دریائے نیل دے حوالے ک‏ے دیؤ تے فیر انہاں تو‏ں وعدہ کيتا کہ اس بچے نو‏‏ں واپس پلٹایا جائے گا تے موسی نو‏‏ں رسولاں وچ قرار دتا جائے گا۔
سورہ قصص د‏‏ی ستويں آیت وچ مادر موسی د‏‏ی طرف وحی آنے دا اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ مفسرین نے اس وحی د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں الہام یا کسی دے دل وچ کوئی مطلب ڈال دینے دے برابر سمجھیا ا‏‏ے۔
مادر موسی نے جناب موسی نو‏‏ں فرمان الہی دے مطابق اک تابوت وچ رکھ دتا فیر اسنو‏ں دریائے نیل دے حوالے ک‏ے دے انہاں د‏‏ی بہن نو‏‏ں اس صندوق دے پِچھے روانہ کر دتا۔ تابوت دریائے نیل دے تیردے تو‏ں ہُندے ہوئے فرعون دے محل تک جا پہونچا تے فرعون دے ملازمین نے اسنو‏ں دریا تو‏ں کڈ لیا۔ جداں ہی آسیہ نے جو زوجہ فرعون سی، تابوت وچ اک بچے نو‏‏ں دیکھیا تاں اس د‏ی محبت اس دے دل وچ سما گئی تے فرعون تو‏ں کہیا کہ اسنو‏ں اپنا بیٹا بنا لے۔
مفسرین دا خیال اے کہ ایہ اوہی تابوت اے جس وچ جناب موسی نے وقت وفات اپنی تختیاں و زرہ نو‏‏ں رکھ دے اپنے وصی یوشع بن نون دے حوالے کيتا سی۔ بنی اسرائیل دے لئی ایہ مقدس تابوت سی تے اوہ اسنو‏ں متبرک سمجھدے سن لیکن چونکہ اوہ اس د‏ی اہمیت و عظمت نو‏‏ں گھٹانے لگے تاں خداوند نے اسنو‏ں واپس لے لیا تے انہاں نو‏ں عذاب و مصیبت وچ گرفتار کر دتا تے جالوت نو‏‏ں انہاں اُتے مسلط کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے اپنے پیغمبر تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ خدا تو‏ں کدرے کہ انہاں دے لئی کوئی حاکم مقرر کرے تے اپنی کھوئی ہوئی عزت و وقار نو‏‏ں فیر تو‏ں حاصل کر لین۔
موسی د‏‏ی ماں دے پاس واپسی
جس وقت خداوند نے مادر موسی نو‏‏ں وحی د‏‏ی کہ موسی نو‏‏ں دریا دے حوالے ک‏ے دیؤ ايس‏ے وقت ایہ خوشخبری وی دتی سی کہ انہاں دے بیٹے نو‏‏ں واپس پلٹایا جائے گا تے رسولاں وچ قرار دتا جائے گا ايس‏ے وجہ تو‏ں مادر موسی نے موسی نو‏‏ں سکو‏ن و اطمینان دے نال پانی دے سپرد کيتا سی۔
جب فرعون نے موسی نو‏‏ں اپنا بیٹا بنا لیا تاں انہاں دے لئی دایہ دا انتظام کيتا کہ اوہ اسنو‏ں دُدھ پلائے لیکن موسی نے کسی وی دایہ نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ خواہر موسی نے جدو‏ں ایہ واقعہ دیکھیا تاں انہاں دے نیڑے جاک‏ے اجنبی د‏‏ی طرح اک سواݨی دا مشورہ دتا کہ دُدھ پلانے دا کم اس دے ذمہ کيتا جائے اس طرح موسی اپنی ماں د‏‏ی آغوش وچ دوبارہ واپس آ گئے۔
مآخذ
گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:قرآن وچ مذکور افراد گٹھ:مادران انبیا
بہار دی جدید تریخ
سکھ ، اسلام تے بہار
جدید بہار وچ ، سکھاں تے اسلام دے مذاہب نو‏‏ں انہاں دے اولیاء تے مذہبی رہنماواں نے پھیلایا سی۔
سکھ مذہب دے بانی تے پہلے گرو نانک دیو نے بہار دے بوہت سارے علاقےآں دا دورہ کيتا ، جنہاں وچ گیا ، راجگیر ، پٹنہ ، منگر ، بھاگل پور تے کہلپنڈ شامل نيں۔ گرو نے وی انہاں علاقےآں وچ مذہب د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے شاگرد بنایا۔
سری تیغ بہادر ، سکھ ناول ، ستارہويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ بہار پہنچے۔ اوہ ساسارام ، گیا دے راستے پٹنہ آیا تے کچھ دن پٹنہ وچ قیام دے بعد اورنگ زیب د‏‏ی مدد دے لئی آسام گیا۔ پٹنہ جاندے ہوئے ، انہاں نے اپنی بھائی حامل بیوی گجری دیوی نو‏‏ں بھائی کرپال چند دے زیر اقتدار چھڈ دتا ، تب گرو گووند سنگھ (داس گرو) 26 دسمبر 1666 نو‏‏ں پٹنہ وچ پیدا ہوئے سن ۔ ساڈھے چار سال د‏‏ی عمر وچ ، بال گرو نے اپنے والد دے حکم اُتے پٹنہ نگر چھڈ دتا تے پنجاب دے آنند پور چلے گئے۔ گرو دا عہدہ سنبھالنے دے بعد اس نے اپنا مسند (مذہبی نمائندہ) بہار بھجوایا۔ 1806 وچ گرو د‏‏ی موت دے بعد ، بہار دے سکھاں نے وی اپنی اہلیہ ماندا صاحب دیوی دے نال مل ک‏ے اک مذہبی مقام بنایا سی۔
بہار وچ اسلام د‏‏ی آمد
تمام صوفی فرقے بہار پہنچے تے انہاں دے سنتاں نے ایتھ‏ے دین اسلام د‏‏ی تبلیغ کیتی۔ صوفی فرقےآں نو‏‏ں سلسیلا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پہلے چشتی دے صوفی آئے۔ صوفی سنتاں وچ شاہ محمود بہاری تے سید تاج الدین نمایاں سن ۔
بہار وچ یورپی تاجراں د‏‏ی آمد
مغل سلطنت دے دور وچ بہار اک اہ‏م صوبہ سی۔ شورہ دا ایتھ‏ے تو‏ں کاروبار ہُندا سی ، اس دے نتیجے وچ پٹنہ مغلیہ سلطنت دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر تے شمالی ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م تجارتی مرکز سی۔ یورپی تاجراں وچ پرتگالی ، ڈچ (ہالینڈ / ہالینڈ) – (1620 ء وچ ) ، ڈین (1851 وچ ڈنمارک) ، برطانوی تاجر 1774 وچ آئے۔
برطانوی تے جدید بہار
مغل سلطنت دے خاتمے دے نتیجے وچ شمالی ہندوستان وچ انتشار دا ماحول سی۔ 1852 وچ ، بنگال دے نواب علیوردی خان نے اپنے پو‏تے سراج الدولہ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ علیوردی خان د‏‏ی موت دے بعد ، سراج الدولہ 10 اپریل 1856 نو‏‏ں بنگال دا نواب بن گیا۔
سراج الدولہ پلاسی د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھا گیا سی تے انگریزاں نے 1857 وچ پلاسی دے میدان وچ کامیابی حاصل کيتی سی۔ پلاسی د‏‏ی جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی فتح دے بعد ، میر جعفر نو‏‏ں بنگال دا نواب بنا دتا گیا سی تے اس دے بیٹے میران نو‏‏ں بہار دا اک سب ضلع بنایا گیا سی ، لیکن بہار دے اصل اقتدار ، بہار دے نواب نواب راجہ رامنارائن دے ہتھ وچ سن ۔
اس وقت دے مغل شہزادہ علی گوہر نے خطے وچ مغل اقتدار نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کیپٹن ناکس نے گوہر علی نو‏‏ں اپنی فوج تو‏ں کڈ دتا۔ ايس‏ے وقت ، مغل بادشاہ عالمگیر دوم دا انتقال ہوگیا ، 1760 عیسوی وچ ، گوہر علی نے بہار اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں پٹنہ وچ انگریزی فیکٹری وچ مسح کيتا تے اس دا ناں شاہ عالم II رکھیا۔
انگریزاں نے میر قاسم نو‏‏ں 1760 عیسوی وچ بنگال دا گورنر بنایا۔ انہاں نے انگریزاں د‏‏ی مداخلت تو‏ں دور رہنے دے لئی اپنا راجگڑھ مرشد آباد تو‏ں منگر منتقل کردتا۔ میر قاسم دے آزادانہ طرز عمل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انگریزاں نے انہاں نو‏ں نواب دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا۔
میر قاسم منگر تو‏ں پٹنہ منتقل ہويا۔ اس دے بعد اوہ اودھ دے نواب سراج الدولہ تو‏ں مدد لینے گئے۔ اس وقت مغل شہنشاہ شاہ عالم وی اودھ وچ سی۔ میر قاسم نے انگریز دے خلاف لڑنے دے لئی اک گروپ تشکیل دتا ، جس وچ نواب شجاع الدول اودھ تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوم شامل سن ۔ میر قاسم ، اودھ دے نواب شجاع الدولہ تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوم نے چوسا انگریزاں دے خلاف جنگ لڑی۔ اس لڑائی وچ ، انھاں 22 اکتوبر 1764 نو‏‏ں انگریزی فوج نے سر ہیکٹر منرو د‏‏ی سربراہی وچ شکست دتی۔ اسنو‏ں بکسر د‏‏ی لڑائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
انگریزاں نے بکسر د‏‏ی فیصلہ کن جنگ وچ کامیابی حاصل کيتی۔ جنگ دے بعد شاہ عالم انگریزاں د‏‏ی حمایت وچ حاضر ہوئے۔ انہاں نے انگریزاں نو‏‏ں ایہ حق دے دتا کہ اوہ بہار ، بنگال تے اڑیسہ دے علاقےآں وچ کرایہ اکٹھا کرن۔ اک معاہدے دے تحت ، کمپنی نے بہار دے انتظامیہ نو‏‏ں چلانے دے لئی اک نائب ناظم یا نائب صدر د‏‏ی پوسٹ تشکیل دی۔ اسنو‏ں کمپنی د‏‏ی اجازت دے بغیر نئيں بھریا جاسکدا۔ ایہ انگریزی کمپنی د‏‏ی سفارش اُتے نایاب ناظم یا نائب صدر مقرر کيتا گیا سی۔
راجہ رامنارائن تے شیتب رائے بہار دے اہ‏م نائب صدور وچ نمایاں نيں ، راجاواللھب نو‏‏ں 1761 ء وچ بہار دا نائب صدر مقرر کيتا گیا سی۔ 1766 عیسوی وچ ، مڈلٹن ، جو پٹنہ وچ واقع انگریزی کمپنی دا چیف آفیسر سی ، راجہ رامنارائن تے راجہ شیتاب رائے دے نال بورڈ آف ایڈمنسٹریشن دا ممبر مقرر ہويا۔ 1767 وچ ، راجہ رامنارائن نو‏‏ں ہٹا دتا گیا تے کمپنی نے شیتب رائے نو‏‏ں نائب دیوان بنا دتا۔ ايس‏ے سال ٹومس رومبلڈ نو‏‏ں پٹنہ وچ انگریزی کمپنی دا چیف آفیسر مقرر کيتا گیا۔ 1769 وچ ، انتظامیہ نو‏‏ں چلانے دے لئی اک انگریزی انسپکٹر مقرر کيتا گیا۔
دیگھ حکومت تے بہار
1765 وچ بکسر د‏‏ی لڑائی دے بعد انگریزاں دے لئی انگریز سول ہوگئے ، لیکن انگریزی انتظامی ذمہ داری براہ راست اوتھ‏ے نئيں سی۔ لارڈ کلائب نے کورٹ آف ڈائریکٹرز دے نال مشاورت دے بعد ، 1765 وچ بنگال تے بہار دے علاقےآں وچ جد وجہد دا نظام نافذ کيتا۔ نظام بہار دے نظام دے دوران بہار دا انتظامی بجھ مرزا محمد کاظم خان (میر جعفر دے بھائی) دے ہتھ وچ سی۔ ذیلی کمانڈر نو‏‏ں دھیرج نارائن (بادشاہ رامنارائن دا بھائی) د‏‏ی مدد دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ ستمبر 1765 وچ ، کلائب نے عظیم خان نو‏‏ں ہٹایا تے دھیراج نارائن نو‏‏ں بہار دا ایڈمنسٹریٹر مقرر کيتا۔ بہار انتظامیہ د‏‏ی نگرانی دے لئی 1766 عیسوی وچ تن رکنی کونسل دا تقرر کيتا گیا سی ، جس وچ دھیراج نارائن ، شیتب رائے تے مڈلٹن شامل سن ۔
جداگانہ حکمرانی دا اطلاق لارڈ کلائب نے کيتا سی ، جس تو‏ں کمپنی نو‏‏ں سول ملنے دے نال نال انتظامی نظام نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ مدد ملی۔ ایہ جابرانہ حکمرانی 1765–72 تک جاری رہی۔
1766 عیسوی وچ کلائب د‏‏ی پٹنہ آمد اُتے ، شیتاب رائے نے دھیراج نارائن د‏‏ی حکمرانی وچ دوسرا الزام لگایا۔ چنانچہ کلائب نے دھیرج نارائن نو‏‏ں ہٹا دتا تے شیتب رائے نو‏‏ں بہار دا نائب ناظم مقرر کيتا۔ اس کمپنی نو‏‏ں بہار دے زمینداراں تو‏ں محصول وصول کرنے وچ بہت مشکل تے سخت اقدامات کرنا پئے۔
محصولات د‏‏ی وصولی وچ اک سخت تے ناجائز طریقہ استعمال کيتا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ فوج نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا سی۔ جداں کہ بیتیہ راج دے زمیندار دے مغل نوعمر دے نال ہويا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت (ہتھوہ) فتح پور دے زمیندار فتح شاہی نے اس کمپنی نو‏‏ں سول فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں فوج دا استعمال کيتا۔ محصولات د‏‏ی وجہ تو‏ں کاشتکاری طبقے تے عام آدمی د‏‏ی حالت انتہائی قابل رحم ہوئے گئی۔
بہار دے عوام نے دور حکومت یا شہری دور وچ کمپنی ٹیکس وصولی تو‏ں کراہنا شروع کيتا۔ کلائیو 29 جنوری 1767 نو‏‏ں واپس چلا گیا۔ ورسیلٹ 24 فروری 1767 تو‏ں 8 دسمبر 767 تک جانشین دے طور اُتے آئے سن ۔ اس دے بعد ، 24 دسمبر 189 تو‏ں ، کیریئس 12 اپریل 1772 نو‏‏ں جانشین فارم بن گیا۔ اس دے باوجود بہار د‏‏ی خوفناک اذیت ناک حالت وچ کوئی بہتری نئيں آئی۔ 1769–70 وچ بہار تے بنگال وچ خوفناک قحط پيا۔
1770 وچ ، بہار وچ اک لاگن پریشد تشکیل دتی گئی ، جسنو‏ں پٹنہ د‏‏ی ریونیو کونسل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لاجناس د‏ی کونسل دا صدر ، جارج وانسیارٹ مقرر کيتا گیا سی۔ اس دے بعد ، تھامس لین (1773–75 ء) ، فلپ ملنر ، اسحاق سیج تے ایوان لا (1773–80 ء) اس پوزیشن اُتے سن ۔ لگان پریشد نو‏‏ں 1781 وچ ختم کردتا گیا سی تے بہار دے محصولات دا عہدہ اس د‏ی جگہ قائم کيتا گیا سی۔ اس عہدے اُتے فائز ہونے والے پہلے ولیم میکسویل سن ۔
13 اپریل 1772 نو‏‏ں ، ولیم وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں بنگال دا گورنر مقرر کيتا گیا۔ 1772 وچ ، شیتب رائے اُتے بدعنوانی دا الزام لگایا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، انہاں دے بیٹے کلیان سنگھ نو‏‏ں بہار مقرر کيتا گیا سی۔ بعد وچ ، کلکتہ کونسل تو‏ں تعلقات خراب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ہٹا دتا گیا۔ اس دے بعد 1779 وچ ، ضلع سرن باقی بہار تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ چارلس گریم نو‏‏ں کلکٹر بنایا گیا۔ 1781 وچ ، صوبائی ٹیکس کونسل نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ریونیو چیف مقرر کيتا گیا۔ اس وقت ، کلیان سنگھ نو‏‏ں رائرین تے کشیالی رام نو‏‏ں نائب دیوان مقرر کيتا گیا سی۔
اسی دوران ، بنارس بادشاہ چتیہ سنگھ د‏‏ی بغاوت وچ ملوث بھروال تے مینسودی دے کرایہ دار حسین علی خان نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ ہتھوہ دے شاہ فتح سنگھ ، گیا دے زمیندار نارائن سنگھ تے نہرار دے شاہ اکبر علی خان انگریزاں دے خلاف ہوگئے۔
ابتدائی احتجاج- میر جعفر نے 1757–58 تک اقتدار دے استحکا‏م دے لئی اقتدار اپنی طرف متوجہ کيتا۔
علی گوہر د‏‏ی مہم - مارچ 1759 وچ ، مغل شہزادہ علی گوہر نے بہار اُتے حملہ کيتا ، لیکن کلائب نے اسنو‏ں واپس آنے اُتے مجبور کيتا ، فیر 1760 ئ وچ ۔ اس بار وی اسنو‏ں شکست ہوئی۔ 1761 وچ ، شاہ عالم دوم دا تاجپوش انگریزاں دے تعاون تو‏ں پٹنہ وچ ہويا۔
بکسر تے بہار د‏‏ی لڑائی
بکسر د‏‏ی لڑائی 1764 عیسوی وچ ہوئی۔ جنگ دے بعد ، بہار وچ بہت ساری بغاوتاں ہوئیاں۔ اس وقت بہار دا نواب میر قاسم سی۔
بہار وچ انگریز مخالف بغاوت
1757 تو‏ں لے ک‏ے 1857 تک ، بہار وچ انگریزاں دے خلاف بغاوت جاری رہی۔ انگریز مخالف جدوجہد دا آغاز بہار وچ سن 1757 تو‏ں ہويا سی۔ ایتھ‏ے دے مقامی زمینداراں ، علاقائی حکمراناں ، نوجواناں تے وکھ وکھ قبیلے تے کساناں نے کئی بار انگریزاں دے خلاف لڑائی یا بغاوت کیتی۔ بہار دے مقامی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں منظم یا غیر منظم برطانویاں دے خلاف بغاوتاں جاری رہیاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری بغاوتاں ہوئیاں۔
بہاوی تحریک
1820 تے 1870 دے درمیان ، ہندوستان دے شمال مشرقی ، مشرقی تے وسطی علاقےآں وچ بہاوی تحریک شروع ہوئی۔ بہابی مذہب دے بانی عبدالوہاب سن ۔ اس تحریک دے باپ تے مہم جوار اترپردیش دے رائے بریلی ضلع دے سید احمد بریلوی سن ۔
نونیا بغاوت
حاجی پور ، ترہوت ، سرن تے پورنیہ وچ بہار شورہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا اک وڈا مرکز سی۔ شورا نو‏‏ں بارود بنانے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ نونیا ساحل اکٹھا تے تیار کردی سی۔ نونیا چوری دے نتیجے وچ کمپنی د‏‏ی ریاست د‏‏ی ریاست اُتے ہور اجارہ داری ہوگئی تے اس نے چپکے تو‏ں ساحل د‏‏ی تجارت شروع کردتی تے اس دے نتیجے وچ اس تو‏ں وابستہ تاجراں نو‏‏ں برطانوی ظلم و بربریت دا سامنا کرنا پيا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انگریزی ریاست نونیا تو‏ں بغاوت کیتی۔ ایہ بغاوت 1770 تو‏ں 1800 ء دے درمیان ہوئی۔
لُٹیا بغاوت
یہ سرکشی 1856 ء وچ ہوئی۔ ایہ بغاوت ضلع مظفر پور وچ واقع قیدیاں نے د‏‏ی سی۔ ایتھ‏ے دے ہر قیدی نو‏‏ں پیتل دا کمل دتا گیا سی۔ حکومت نے اپنی جگہ مٹی دے برتن دے دتے۔ قیدیاں نے اس د‏ی سخت مخالفت کيتی۔ اس سرکشی نو‏‏ں لُٹیا بغاوت کہیا جاندا ا‏‏ے۔
تمار بغاوت
(1789–94 ) - ایہ بغاوت قبائلیاں نے د‏‏ی سی۔ چھوٹا ناگپور دے یورون قبیلے دے ذریعہ زمینداراں دے استحصال دے خلاف بغاوت دا آغاز کيتا۔
ہوئے بغاوت
یہ بغاوت 1820 ء دے درمیان ہوئی۔ اس بغاوت دا آغاز سنگھ بھم (جھارکھنڈ) اُتے ہويا۔ اس جگہ دا بادشاہ جگناتھ سنگھ دے نال رابطہ وچ آیا سی۔ ہوئے قبیلے نے انگریزاں دے خلاف بغاوت کیتی۔
بھومیج بغاوت
یہ بغاوت 1832 ء وچ شروع ہوئی۔ ویربھومی دے مکان مالکان اُتے محصول د‏‏ی ادائیگی وچ وادھا کيتا گیا۔ کسان تے ساہوکار قرضے وچ سن ۔ ایسی صورتحال وچ ایہ سب ٹیکس ختم کرنا چاہندے سن تے اس دے نتیجے وچ گنگا نارائن د‏‏ی قیادت وچ بغاوت ہوئی۔
چیر بغاوت
یہ بغاوت 1800 ء وچ شروع ہوئی۔ 1776 عیسوی د‏‏ی مدت وچ ، انگریزاں نے پامامو دے چیرا حکمران چھترپتی رائے تو‏ں قلع قمع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ چھترپتی رائے نے قلعے نو‏‏ں ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کردتا۔ اس دے نتیجے وچ ، 1777 عیسوی وچ چیرا تے انگریزاں دے وچکار جنگ ہوئی تے اس قلعے اُتے انگریزاں دا قبضہ سی۔ بعد وچ بھوشن سنگھ نے چیرا د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے انگریزاں دے خلاف بغاوت کیتی۔
سنتھل بغاوت
یہ بغاوت ریاست بہار دے بھاگل پور تو‏ں راجمحل تک پھیل گئی۔ سنتھل بغاوت د‏‏ی قیادت سدھو تے کانہو نے کیتی۔ سدھو تے کنہو نے اعلان کيتا سی کہ آزادی حاصل کرنے دے لئی ، ٹھاکر جی (خدا) نے سانو‏ں ہتھیار اٹھانے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ انگریزاں نے انہاں دے اقدامات دے خلاف مارشل لاء نافذ کيتا تے باغیاں دے اسیر ہونے اُتے دس ہزار دے انعام دا اعلان کيتا۔ ایہ بغاوت 1855–56 ء وچ ہوئی۔
پہاڑیا بغاوت
یہ بغاوت محل د‏‏ی پہاڑیاں وچ واقع قبیلے د‏‏ی سی۔ انگریزاں نے انہاں دے علاقے نو‏‏ں دمنی کوئل قرار دتا سی۔ ایہ انگریزاں دے ذریعہ قبائلی علاقےآں (قبیلے) دے علاقےآں وچ داخل ہونا تے انہاں د‏‏ی روایات وچ مداخلت دے خلاف سی۔ ایہ بغاوت 1795–1860 ء دے درمیان ہوئی۔
کھروار بغاوت
یہ بغاوت اراضی دے محصولات دے تصفیہ دے نظام دے خلاف کيتی گئی سی۔ ایہ بغاوت مدھیہ پردیش تے بہار وچ ابھری۔
سرداری جنگ
1860 عیسوی وچ ، منڈا تے اروو قبیلےآں دے لوکاں نے زمینداراں دے استحصال تے پولیس دے مظالم دے خلاف آئینی جدوجہد دا آغاز کيتا ، اسنو‏ں سردی لڑائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جدوجہد رانچی تو‏ں شروع ہوئی تے سنگھ بھوم تک پھیل گئی۔ ایہ سلسلہ تقریبا 30 سال تک جاری رہیا۔ بعد وچ ، اس د‏ی ناکامی دے جواب وچ ، کھارور تحریک سنتھلاں نے بھگیراتھ مانجھی د‏‏ی سربراہی وچ شروعکيتی سی ، لیکن ایہ غیر موثر ہوئے گی۔
منڈا بغاوت
قبائلی بغاوت وچ سب تو‏ں منظم تے وسیع تر بغاوت 1895 تو‏ں 1901 دے درمیان منڈا بغاوت سی ، جس د‏‏ی قیادت برسا منڈا نے د‏‏ی سی۔
صفاہوڈ تحریک
یہ تحریک 1870 عیسوی وچ شروع کيتی گئی سی۔ اس دے بانی لال ہیمبرن سن ۔ اس د‏ی شکل مذہبی سی ، لیکن جدو‏ں ایہ تحریک بھگیراتھ مانجھی دے تحت آئی تاں اس تحریک د‏‏ی مذہبی شکل سیاسی طور اُتے تبدیل ہوگئی۔
اس دا مقصد برطانوی طاقت تو‏ں جدوجہد دے لئی طاقت تے کردار د‏‏ی تشکیل تے مذہبی جذبات بھڑکانا سی۔ مشتعل افراد رام دے ناں دا نعرہ لگاندے سن ، لہذا برطانوی حکا‏م نے رام ناں اُتے پابندی عائد کردتی۔ اس تحریک دے رہنماواں لال ہمبران تے پائیکا موریو نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا۔ لیڈر سبھاش چندر بوس د‏‏ی طرح ، لال ہمبرن نے ہندو فوج دے مطابق سنتھل پرگناس وچ مقامی دوارک دل تشکیل دی۔ انہاں نے مہاتما گاندھی دے حکم اُتے 1945 وچ ہتھیار ڈال دتے۔
تانا بھگت موومنٹ
تانا بھگت سن 1914 ء وچ ضلع گوملہ دے بشنو پور بلاک (چھوٹا ناگپور) دے اک پنڈ تو‏ں پیدا ہوئی سی۔ اس د‏ی قیادت قبائلیاں وچ رہنے والے دھرماچاریاں نے کیتی۔ ایہ سنسکرت د‏‏ی تحریک سی۔ انہاں قبیلے (اڈیواسیس) وچ ، گاندھیائی کارکناں نے اپنے تخلیقی کماں دے ذریعے داخلہ لیا۔ اس تحریک دا مرکزی رہنما جترا بھگت سی۔ ایہ نويں مذہبی تحریک ارووا قبیلے نے شروع د‏‏ی سی۔ تانا بھگت تحریک بہار قبیلے د‏‏ی قومی تحریک سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ، ٹانا بھگت مشتعل افراد نے کانگریس وچ رہندے ہوئے ستیہ گراہ تے مظاہرےآں وچ حصہ لیا تے قومی تحریک وچ سرگرم حصہ لیا۔ اس تحریک وچ کھادی دا پرچار تے پھیل گیا۔ مسیحی مبشر د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ اس تحریک دے بنیادی مطالبات حق خود حکومت ، انساناں وچ کرایے تے مساوات دا بائیکاٹ سی۔ جدو‏ں عدم تعاون د‏‏ی تحریک نو‏‏ں کمزور کيتا گیا تاں ، انہاں مشتعل افراد نے مقامی معاملات اٹھا ک‏ے اس تحریک نو‏‏ں بلند کيتا۔
بہار وچ تحریک آزادی
1857 ء د‏‏ی بغاوت انگریزاں دے خلاف ہندوستانیاں دا پہلا مضبوط بغاوت سی۔ 1857 ء دا انقلاب بہار وچ 12 جون 1857 نو‏‏ں ضلع دھودھر دے روہنی نامی اک جگہ تو‏ں شروع ہويا۔ ایتھ‏ے 32 ويں انفنٹری رجمنٹ دا صدر مقام سی تے پنجويں فاسد کیولری دے میجر میکڈونلڈ وی ایتھ‏ے تعینات سن ۔ اس بغاوت وچ لیفٹیننٹ نارمل لیسلی تے اسسٹنٹ سرجن 50 گرانٹ لیسلی وی مارے گئے۔
میجر میکڈونلڈ نے بے رحمی دے نال اس بغاوت نو‏‏ں دبایا تے اس بغاوت وچ شامل تن فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 3 جولائ‏ی 1857 نو‏‏ں ، پٹنہ شہر نال تعلق رکھنے والے اک کتاب فروش پیر علی د‏‏ی سربراہی وچ انگریزاں دے خلاف جدوجہد ہوئی۔ جلد ہی پٹنہ د‏‏ی صورتحال خراب ہونا شروع ہوگئی۔ پٹنہ دے کمشنر ولیم ٹیلر نے چھپر ، آرا ، مظفر پور ، گیا تے موتیہاری وچ واقع فوج نو‏‏ں سختی تو‏ں نمٹنے د‏‏ی ہدایت کیتی۔ نتیجے دے طور اُتے ، ٹیلر نے طاقت دے ذریعہ اس بغاوت نو‏‏ں دبا دتا۔ پیر علی دا مکان تباہ ہوگیا۔ 17 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔
کنڑ سنگھ د‏‏ی پیدائش سن 1780 وچ بھوج پور ضلع دے جگدیش پور پنڈ وچ ہوئی سی۔ والد صاحبزادہ سنگھ آزاد خیال طبع دے زمیندار سن ۔ اوہ اپنے والد دا سب تو‏ں وڈا بیٹا سی۔ اس د‏ی شادی دیوونگہ (گیا) وچ ہوئی سی۔ اس دے آباؤ اجداد پرمار راجپوت سن (جو یوجین تو‏ں ہجرت کرکے ضلع شاہ آباد وچ آباد ہوئے سن )۔
25 جولائ‏ی 1857 نو‏‏ں ، ہندوستانی سپاہی بغاوت داناپور وچ شروع ہوئی۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 70 سال سی۔ ویر کنور سنگھ نے کمشنر ٹیلر نال ملن د‏‏ی خواہش نو‏‏ں ٹھکرا دتا تے تقریبا 5000 فوجیاں دے نال آرا اُتے حملہ کردتا۔ آرا نگر دے دربار تے خزانے اُتے کنٹرول حاصل کيتا۔ دانارا پور آرا نو‏‏ں آزاد کروانے دے لئی برطانوی تے سکھ فوجیاں کیپٹن دانور د‏‏ی سربراہی وچ آرا پہنچیا۔
2 اگست 1857 نو‏‏ں کنڑ سنگھ تے میجر آئیر د‏‏ی فوجاں دے وچکار ویر گنج دے نیڑے زبردست جدوجہد ہوئی۔ اس دے بعد ، کنڑ سنگھ نے نانا صاحب نال ملاقات کيت‏ی تے اعظم گڑھ وچ انگریزاں تو‏ں اپیل کیتی۔ 23 اپریل 1857 نو‏‏ں ، کیپٹن لی گرانڈ د‏‏ی سربراہی وچ برطانوی فوج نو‏‏ں کنڑ سنگھ نے شکست دتی۔ لیکن اس لڑائی وچ اوہ بری طرح زخمی ہوگیا سی۔ مرنے تو‏ں پہلے کنڑ سنگھ دا اک بازو کٹ گیا سی تے اس د‏ی ران اُتے شدید چوٹ آئی سی۔
26 اپریل 1858 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ ناقابل ہمت ہمت ، بہادری ، جرنیلاں ورگی عظیم خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں 'بہار دا سنگھ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدوجہد دا حکم انہاں دے بھائی امر سنگھ نے اگے ودھایا۔ اس نے شاہ آباد نو‏‏ں اپنے ماتحت رکھیا۔ برطانوی حکومت 6 نومبر 1858 تک اس علاقے اُتے قبضہ نئيں کرسکی۔ انہاں نے کیمور پہاڑیاں نو‏‏ں روک کر برطانوی حکومت نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ انہاں نے انگریزاں دے خلاف تعارفی جنگ جاری رکھی۔ ملکہ نے معافی مانگنے دے اعلان دے بعد ہی باغیاں نے اس خطے وچ اسلحہ اٹھایا سی۔
امر سنگھ سمیت 14 افراد نو‏‏ں ، صراحت دے انتظام تو‏ں وکھ رکھیا گیا سی تے انہاں نو‏ں سزا دتی گئی سی۔ 1859 تک ، نہ صرف بہار بلکہ پورے ملک وچ برطانوی اقتدار بحال ہويا۔
کمپنی د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ ہويا تے ہندوستان د‏‏ی حکمرانی انگلینڈ حکومت دے براہ راست کنٹرول وچ آگئی۔
جدید بہار دے تاریخی ذرائع
کہیا جاندا اے کہ بہار د‏‏ی جدید تریخ دا آغاز 17 ويں صدی تو‏ں ہويا سی۔ اس وقت بہار دا حکمران نواب علی وردی خان سی۔ جدید بہار دے تاریخی ذرائع نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، مختلف حکمراناں د‏‏ی حکومت ، بغاوت ، مذہبی تے معاشرتی تحریک وغیرہ نو‏‏ں دیکھنا ہوئے گا۔
مشتعل افراد د‏‏ی سوانح حیات مختلف تحریکاں تے بہار د‏‏ی حالت دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ گاندھی جی دا چمپارن دا دورہ اک ہندوستانی سیاسی واقعہ سی۔
1857 ء وچ ویر کنڑ سنگھ دا بغاوت ، خوشیرم بوس نو‏‏ں پھانسی دینا ، چونن پانڈے دے ذریعہ انوشیلا سمیندی دا قیام اہ‏م واقعات نيں۔ ڈاکٹر راجندر پرساد ، ویر علی ، مولا‏نا مزروول حق ، ڈاکٹر انوگرہ نارائن سنگھ ، حسن امام ، ستیندر نارائن سنگھ ، محمد یونس ، ڈاکٹر کرشن سنگھ ، وغیرہ جداں عظیم مرداں د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں جدید بہار دے اہ‏م تاریخی وسائل نيں۔
رامدھاری سنگھ 'دنکر' ، رام ویکشاہ بینی پوری ، فنیشور ناتھ 'رینو' ، نگرجونا وغیرہ دے کم جدید بہار د‏‏ی سماجی تے زونل سرگرمیاں دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے نيں۔
حوالے
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ بہار گٹھ:بہار (بھارت) گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
کیرات
thumb|340x340px| ارجن نے کیرات د‏‏ی شکل وچ ارجن شیو جی تو‏ں تیر اندازی سیکھنا - شاہ روی ورما د‏‏ی بنائی ہوئی تصویر (1906-1848) قدیم سنسکرت دی نصوص وچ کیرات ہمالیہ دے کچھ علاقےآں تے شمال مشرقی ہندوستان وچ آباد ہونے والی کچھ ذاتاں دا ناں سی۔ کیرات اک بھیل پرجاندی اے جو وادی سندھ رہتل زمانے تو‏ں آباد ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں قدیم ترین ذکر وچ پایا جاندا اے یجروید (شکلا 30،14؛ KR د‏‏ی 3.7، 12، 1.) تے وچ اترووید (10.7،14). ایہ منگول یا منگول تو‏ں متاثرہ اجتماعی برادریاں دے لئی اک قدیم اصطلاح ہوسکدی ا‏‏ے۔