cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ایلخانى (منگول)دور وچ ایرانى تے اسلامى ادیباں دی منگولاں دی اولاد وچ تمدن دی روح پھونکنے دی کوششاں ابھى ثمر آور ہوئیاں ہى سن کہ ایہ حکومت اندرونى مخالفتاں تے بغاوتاں دا شکار ہوگئی تے ختم ہوگئی انہاں دے بعد تیمور لنگ ایران اُتے قابض ہوگیا اسک‏‏ے وحشیانہ حملےآں دی زد تو‏ں کوئی بھى سرزمین ایران ، ہند ، شام ، مصر تے ایشیا ئے صغیر محفوظ نئيں رہى لیکن تیمور دے بیٹے تے اسک‏‏ے پو‏تے تے دھوہندے بالخصوص شاہرخ ، بایسنقر، الغ بیگ، سلطان حسین ، بایقرا تے تیمور دی اولاد دا اوہ سلسلہ کہ جو ہندوستان دے عظیم مغل بادشاہ اکھوائے انہاں نے مختلف فنى میداناں وچ بوہت سارے فنى نمونے ایجاد کرنے دے اسباب مہیا کیتے_
پندرہويں صدى عیسوى دے آخر وچ اندلس مسلما‏ن دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گیا اسلامى حکومت دا اوہ چھوٹاسا مرکز اپنى زندگى دے آخرى سالاں وچ بہت ہى خوبصورت فنون تو‏ں آراستہ سی _ اس دور دی اک باشکوہ عمارت قصر الحمرا ، ( سرخ محل) تھى جدو‏ں بنى نصر دے پہلے امیر محمد بن احمد نے ٦۳۴ قمرى تے ۱۲۳٦ عیسوى وچ غرناطہ نو‏‏ں فتح کيتا تاں اس نے اپنا محل اک بلند پہاڑ اُتے اک چٹان اُتے بنایا اسک‏‏ے بعد اسکى نسل دے ہر بادشاہ نے اس محل وچ کچھنہ کچھوادھا کيتا_
اسى سلسلہ دے اک بادشاہ محمد پنجم نے چھٹى صدى ہجرى وچ الحمراء نو‏‏ں انتہائی خوبصورت صورت وچ آراستہ کيتا کہ جو ابھى تک موجود اے تقریبا اسى زمانہ وچ کہ جدو‏ں الحمراء محل تعمیر ہوئے رہیا سی قاہرہ وچ مدرسہ سلطان حسین تعمیر ہويا البتہ دونے دی معمارى وچ وڈا فرق تھا_ مدرسہ سلطان حسین دی اوہ سمت جو قبلہ دی طرف تھى سلطان دے مقبرہ تو‏ں متصل تھى _ ایہ عمارت مکعب شکل وچ تھى اوراس دا گنبد بیزانس دے گنبداں تو‏ں مشابہہ تھا_
۱۴۲ مسلماناں دے خوبصورت محلات نے ہسپانیہ دے عیسائی معماراں نو‏‏ں حیران کن انداز تو‏ں متاثر کيتا _ عیسائی بادشاہ ہسپانیہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مسلما‏ن صنعت گراں نو‏‏ں اسلامى طرز اُتے دا م کرنے دا کہندے سن چونکہ انہاں نو‏ں مسلماناں دے صحن والے گھراں تو‏ں انس ہوگیا سی اس لئی اوہ ایہ طرز تے روش امریکا بھى لے گئے _ تیمورى دور وچ جداں کہ ذکر ہويا لُٹ مار تے قتل تے غارت دے باوجود تیمور نے ہنر تے فن وچ ترقى دا راستہ اختیار کيتا تیمور دے بیٹے شاہرخ نے راجگڑھ نو‏‏ں سمرقند تو‏ں ہرات دی طرف منتقل کيتا _ تے اپنے باپ دے ہتھو‏ں تو‏ں ہونے والى ویرانیاں نو‏‏ں دوبارہ آبادیاں وچ تبدیل کيتا _
شاہرخ دی ملکہ گوہر شاد نے امام رضا (ع) دے روضہ دے نیڑے اپنے ناں تو‏ں اک مسجد بنائی _ شاہرخ تے اسک‏‏ے بعد والے بادشاہاں دے دور وچ مشہد تے اصفہان دی رنگین چمکدار دا شى والى ٹائیلاں دا استعمال اپنے عروج نو‏‏ں پہنچیا عمارتاں وچ رنگین چمکدار دا شى والى ٹائیلاں دا استعمال اپنے عروج نو‏‏ں پہنچیا _ اسى طرح تیمورى دوربالخصوص شاہرخ تے بایسنقر دے دورنفیس قلمى کتاباں دے تیار ہونے دا زرین زمانہ سی _ اس دور جداں جلد سازى ، خطاطى ، پینٹنگ تے پینٹنگ دا ہنر کسى تے دورماں نئيں ملدا ( ۱)
مصوّرین نے تصویراں دے بنانے وچ خاص روش ایجاد دی جو مکت‏‏ب ہرات کہلائی _ ہرات دی پینٹنگ دا اسلوب تے شیوہ بغداد تے شیراز دے فن مصورى تو‏ں دا فى حد تک مختلف سی تے ایلخانى دور دے چینى ہنر تو‏ں متاثر سی مکت‏‏ب ہرات شاہرخ دے بعد بھى جارى رہیا _ شاہرخ دا بیٹا بایسنقر میرزا جو کہ ہنر پسند تے آرام پسند طبیعت دا مالک بادشاہ سی اس نے ایران دے بہترین چالیس مصوراں نو‏‏ں ہرات وچ جمع کيتا تو‏ں کہ اوہ اسک‏‏ے کتابخانہ دے قلمى نسخےآں دے لئی تصاویر تیار کرن اسکى دلچسپى دی بنا اُتے اس دور وچ جو مشہورترین دا م ہويا اوہ بایسنقر معروف شاہنامہ سی کہ جسکى پینٹنگ دا دا م ۸۳۳ وچ مکمل ہويا _ ترکمانى بادشاہ  قراقوینلو تے آق قوینلو  دے دور وچ شیراز دے اہل فن حضرات نے اک نواں طریقہ دریافت کيتا کہ جو ترکمان دے عنوان تو‏ں معروف ہويا_
۱۴۳ نويں صدى دے وسط وچ اک بچے نے اس جہان وچ اکھاں کھولاں کہ جسنو‏ں بہزاد دا ناں ملیا ایہ بچہ وڈا ہوئے کہ ہرات وچ سلطان حسین دے دربار وچ مصورى دے دا م وچ مشغول ہويا تھوڑى ہى مدت دے بعداس دا ناں ایرانى فن مصورى وچ امر ہوگیا کمال الدین بھزاد نے اک نواں شیوہ ایجاد کيتا کہ اس وچ اوہ روزانہ دی حقیقى زندگى دی جزئیات بیان کردا سی _ اس طرز دی بہترین تے بولتى ہوئی پینٹنگ طہماسپ صفوى دے دور حکومت وچ تبریز ، قزوین تے مشہد وچ تیار ہوئیاں انہاں تصویر اں وچ جذاب رنگاں دے استعمال دے ساتھایرانى لوکاں دی روزانہ دی زندگى نو‏‏ں پیش کيتا جاندا سی _(۱)
یہ مسلم سى گل اے کہ مشرق نیڑے بالخصوص ایران وچ پنج قرن ق م قالین سازى دی صنعت رائج تھى _ سائبیریا دے جنوب وچ پا زیر یک ناں دی جگہ اُتے پنج قرن پہلے چھوٹا جہا پشمى قالین معجزانہ طریقہ تو‏ں ساڈے لئی برف وچ محفوظ رہیا _ ایہ قالین جس جگہ تو‏ں ملیا اوہ جگہ  قالى پا زیر یک  دے عنوان تو‏ں مشہور ہوگئی
۱) فورست دلدمار جنسن ، سابقہ حوالہ ، ص ۳۱۲_
۱۴۴ ان سب چیزاں دے باوجود ستويں صدى تو‏ں اک جیسى روش دے ساتھبہت زیادہ تعداد وچ قالین تیار ہونے دا دا م رائج سی _ ایداں دے قالیناں دا اک مکمل سیٹ قونیہ تے ہور شہراں وچ سلجوقیاں دی بڑى مسیتاں تو‏ں ملاہے _ ایران وچ قالین باف افراد نے خطى نسخےآں نو‏‏ں سونے دے پانى تو‏ں آراستہ کرنے دی روش دی مانند دا م کيتا قالیناں دے وسط تے حاشیاں اُتے مختلف انواع دے جذاب رنگ استعمال کیتے _ صفوى دور وچ نفیس ترین ایرانى قالین مسیتاں ، معابد تے متبرک تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ہدیہ کیتے جا تے سن کہ انہاں وچو‏ں اک ابھى تک باقى اے ایہ قالین شیخ صفى دی آرامگاہ دے لئی تیار ہويا سی اس قالین دا نقشہ مقصود دا شانى نے تیار کيتا سی کہ ایہ ۹٦٦ قمرى وچ مکمل ہويا سی تے ہن ایہ لندن دے میوزیم وچ موجود اے _
صفوى بادشاہاں وچ شاہ عباس کبیر سب تو‏ں ممتاز شخصیت دا مالک سی اوہ ہنر تے فن دا دلدادہ تے ہنر پروردہ شخصیت دا حامل سی در اصل اصفہان دی رونق تے شہرت اسى دے مرہون منت اے _قدیم اصفہان دے مغربى جنوبى علاقہ یعنى نويں اصفہان وچ چوک ، میدان ، مسیتاں ، محلات ، بازار تے بوہت سارے باغ کہ جو اس نے بنوائے انہاں دی بدولت اصفہان نصف جہا ن بنا _
شاہ عباس دے زمانے وچ شہرى تے عمومى تعمیرات دے لئی علاقے دا نقشہ تیار ہويا اک بہت وڈا میدان یا چوک اس نے بنایا کہ جسنو‏ں میدان نقش جہان دا ناں دتا گیا _فیر اسک‏‏ے تمام چارکونےآں دے درمیان اک بڑى عمارت بنائی گى انہاں عمارتاں دا عمومى نقشہ چار ایواناں اُتے مشتمل اک عمارت دا سی کہ جو ایرانى معمارى وچ قدیم
۱۴۵ ادوار تو‏ں ربط رکھدا سی _ ایہ چار بہترین عمارتاں ایہ سن : مسجد شاہ ، مسجد شیخ لطف اللہ ، قیصریہ دے بازار دا دروازہ تے عالى قاپو دی عمارت _(۱)
اس میدان دے مشرقى حصے وچ مشہور تے خوبصورت مسجد یعنى مسجد شیخ لطف اللہ تعمیر ہوئی تھى _ (۱۰۱۲ قمرى ، ۱٦۰۳ عیسوى ) البتہ مسجد شاہ اصفہان مسجد شیخ لطف اللہ تو‏ں بڑى اے تے اسماں اک قابل دید تے باشکوہ صحن اے _ میدان شاہ دے مغربى جانب چھطبقات اُتے مشتمل عالى قاپو دا محل سی کہ اسک‏‏ے چوتھے طبقہ وچ بوہت سارے ستوناں والا اک ایوان اے جتھے بادشاہ بیٹھکہ کھیلاں تے جشن دیکھیا کردا سی _ شاہ عباس نے شہر دے مرکز وچ اک کھلى تے وسیع سڑک بنوائی کر جس دا ناں چارباغ اے کہ جس دے کنارےآں اُتے درخت چنار دی چندقطاراں لگواواں اس سڑک دا اختتام سى تے سہ پل یا پل اللہ وردیخان اُتے ہُندا اے _
شاید جانسن دی گل درست اے کہ اس نے گیارہويں صدى دے اوائل یعنى ستراں صدى عیسوى دے ابتدائی پنجاہ سال نو‏‏ں معمارى دی دنیا وچ اسلامى عروج تے ترقى دا آخرى مرحلہ قرار دتا اے کیونجے اس دور وچ عالم اسلام دے تن تھ‏‏اںو‏اں پرفن دے تن شاہکار وجود وچ آئے :ایران وچ میدان شاہ اصفہان ، ہندوستان وچ تاج محل یا ارجمند بانو بیگم دی آرامگاہ تے عثمانى مملکت وچ مسجد سلطان احمد اول _(۲)
۱) ہورست تے لدمار جنسن ، سابقہ حوالہ ، ص ۲۰۰
۲)سابقہ حوالہ، ص ۲۰۲_
۱۴٦ اصفہان وچ شاہ عباس دے دور وچ اک یا دو مصوراں دی تصاویر تے پینٹنگ بہت زیادہ رائج سن تے لوکاں وچ مقبول سن اوہ آقا رضا تے فیر رضا عباسى سن جو اس فنى روش دے سردار منے جاندے سن اس فنى اسلوب وچ معروفترین ہنرمند رضا عباسى تھااس دا شاہ عباس دے دربار نال تعلق سی اسکى تمام پینٹنگز اس دور دے تمام ہنرمنداں دے لئی نمونہ عمل دا درجہ اختیار کر گئی سن _ گیارہویں صدی دے پہلے چوتھائی حصہ وچ اک ہور نامى گرامى مصور معین مصور سن کہ جنکى افسانےآں تے تریخ دے حوالے تو‏ں پینٹنگز شہرہ آفاق سن _
ہندوستان وچ تیمور لنگ دا نواسہ بابر میرزا دی ہنر تو‏ں دلچسپى دے باعث مکت‏‏ب ہرات دے بعض فنى آثار خصوصاً بہزادکے تمام فن پارےآں نو‏‏ں جمع کيتا گیا ، بابر دا بیٹا ہمایو‏ں کہ جس نے فن تے ہنر تو‏ں عشق اپنے والد تو‏ں وراثت وچ لیا سی ایران وچ اک سال دے قیام دے بعد ہنرمنداں دا اک گروہ بھى ہندوستان ساتھلے گیا اس تو‏ں ایرانى کلچر تے ہنر دوبارہ ہندوستان اُتے چھانے لگیا مصورى وچ ہندوستان دے مغلیہ آرٹ دی روش ایرانى تے ہندوستانى مصورى دی آمیزش دا ثمرہ تھى _ ہند وچ مغلیہ آرٹ دے بانى میر سید على تبریزى تے عبدالصمد شیرازى سن _ امیر حمزہ دی داستان نو‏‏ں تصویراں وچ لیانے دے بہت وڈے دا م اُتے میر سید على تے پنجاہ ہور ہندوستانى ہنرمنداں نے دا م کيتا تے ایہ دا م ہمایو‏ں دے بیٹے اکبر بادشاہ دے زمانے وچ ختم ہويا _(۱)
اکبر کہ جو مغلیہ سلسلہ دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ سی معمارى تو‏ں بہت زیادہ دلچسپى رکھدا سی اس نے آگرہ تے فتح پور سیکرى وچ بوہت سارے گنبد تے قبّے تے محلات تعمیر کروائے فتح پور دی بڑى مسجد ایرانى تے ہندوستانى آرٹ دا ملاپ تھى _ اس نے ۱۰۱۴ قمرى وچ انتقال کيتا اوراس دا بیٹا جھانگیر تخت حکومت اُتے رونق افروز ہويا اوہ مصورى تے افسانوى پیٹنگ دا دلدادہ سی _ اسى لئی ہندوستان وچ فن مصورى دی مقبولیت جارى رہى _ ۱۰۳۸ وچ جھانگیر دا بیٹا شہاب الدین المعروف شاہ جہان بادشاہ بنا تاں اس دور تک فن مصورى بہت ترقى کر چکيا سی اوہ اس دے ساتھساتھمعمارى وچ بھى دا فى دلچسپى رکھدا سی اس نے اپنى ملکہ ارجمند بانو بیگم دی ابدى آرامگاہ کے
۱) ذبیح اللہ صفا ، سابقہ حوالہ، ص ۱۳_ ۴۱_
۱۴٧ عنوان تو‏ں خوبصورت تے عظیم الشان تاج محل  بنانے دا حکم صادر کيتا اس تاریخى عمارت دا فن معمارى تیمور دے دور دی ایرانى معمارى تو‏ں متاثر سی _ ایہ آرامگاہ اگرچہ شاہجہان نے اپنى ملکہ دے لئی تیار کروائی تھى لیکن اوہ خود بھى ساتھہى دفن اے _
ایران وچ صفوى عہد دا آخرى زمانہ تے ہندوستان وچ مغلیہ دور دا آخرى زمانہ دونے ہى اندرونى اختلافات تے جنگاں تو‏ں دوچار سن لیکن اسک‏‏ے باوجود دونے حکومتاں سانس لے رہیاں سن کہ نادرشاہ افشار نے دونے بادشاہتاں نو‏‏ں ختم کردتا _ اسى زمانہ وچ عثمانى بادشاہت دا فى حد تک اطمینان تے آسایش تو‏ں بہرہ مند تھى تے سلطان احمد جشن تے سرور دا دلدادہ سی _ اسى لئی اس دور دے فنکاراں دی افسانوى تصاویر تے پینٹنگز مثلا لونى(۱) ابھى بھى موجود وچ تے انکى تعداد سو تو‏ں بھى زیادہ اے ۱٧۲٧ عیسوى یا ۱۱۴۰ قمرى وچ استانبول وچ چھاپ خانے دی صنعت آنے تو‏ں قلمى نسخےآں تے کتاباں نو‏‏ں دربارہ لکھنے تے انکى تصویراں بنانے دا دور شروع ہويا _ سلطان احمد سوم دے آخرى دور تو‏ں عثمانى سلطنت دی معمارى یورپى معمارى تو‏ں متاثر ہوئی تے ہور اسلامى فنون مصورى ، مٹى دے برتن بنانا تے اِٹاں اُتے نقش تے نگار دسويں صدى ہجرى دی رونق کھو چکے سن ،البتہ قیمتى پتھراں نو‏‏ں تراشنے ، کپڑےآں اُتے کڑھائی تے زرى دا دا م ستارھواں صدى دے وسط تک چلدا رہیا_
قاجارى دور وچ صفوى دور دے فنون نو‏‏ں باقى رکھنے دی کوششاں ہوئیاں مگر دا میاب نہ ہوئے سکےں کیونجے بوہت سارے فنون زوال دا شکار ہوگئے سن لیکن خوشنویسى دا ہنر تِناں قسماں نستعلیق ، شکستہ نستعلیق تے نسخ وچ اپنى بلندى نو‏‏ں چھونے لگیا _ اسى طرح پھُل تے پرندےآں دے حوالے تو‏ں مصورى دے فن خصوصاً لاکى دے آثار نے بہت ترقى دی تے اسى دور وچ کتاب تو‏ں ہٹ کر فن مصورى نے اک ایرانى مکت‏‏ب دی شکل اختیار دی _(۲)
۱) Levni
۲) مرصع رنگین ، منتخبى از آثار نفیس خوشنویسان بزرگ ایران تو‏ں نیمہ قرن چہاردہم ،تہران ، ج ۱، نگارستان خط ، مجموعہ آثار میرزا غلامرضا اصفہانى ، احمد سھیل خوانسارى دی کوشش_
۱۴۸ ۲_ علم موسیقی
عباسى خلافت دے دور وچ تے اس زمانہ وچ کہ جدو‏ں تحریک ترجمہ اپنے عروج اُتے تھى _ ایران ، ہندوستان تے یونان تو‏ں موسیقى دی کتاباں ترجمہ ہوئیاں _ عباسى خلفاء نے بھى علم موسیقى دی ترویج تے وسعت وچ بھر پور سعى دی _ ایتھ‏ے اسيں عباسى دور دے موسیقیداناں دے آثار اوراختراعات دا مختصر سا ذکر کردے نيں :
ابراہیم بن ماہان موصلى (۱۸۸ _ ۱۲۵ قمرى )اس دا والد ماہان ،ارجان یا ارگان فارس دا دہقان سی فارس تو‏ں ہجرت کرتاہويا کوفہ پہنچیا اوتھ‏ے اک ایرانى خاندان وچ شادى دی _ ابراہیم نے موسیقى دا فن ایرانى موسقیداناں جو انویہ سے سکھیا تے حیرت انگیز ترقى دی کہ اسکى شہرت عباسى خلیفہ مہدى دی دربار تک پہنچى عباس خلیفہ مہدى تے اسک‏‏ے بیٹے ہارون الرشید دی دعوت تو‏ں ابراہیم نے دربار وچ خاص مقام تے منزلت پائی _ بغداد تے دربار خلفاء دے اکثر گلوکار ، موسیقار، بالخصوص فن موسیقى دے بزرگ دانشور حضرات مثلا اسحاق موصلى اسى دے تربیت یافتہ شاگرد سن _(۱)
اسحاق موصلی، ابراہیم موصلى دا بیٹا سی کہ جو تقریباً ۱۵۰ قمرى وچ رى وچ پیدا ہويا اس نے علم موسیقى دے اصول تے قواعد اپنے والد تے ماماں منصور زلزل دے ہاں سیکھے تے اپنے دور وچ علم موسیقى وچ بے نظیر مقام حاصل کيتا اسک‏‏ے موسیقى وچ مکتوب آثار مثلا الاغانى تے الکبیر ، النغم ، الایقاع اغانى معبد تے کتاب الرقص ہن موجود نئيں نيں ایہ ہارون الرشید ، مامون ، معتصم تے واثق عباسى دے دور وچ رہیا تے ۲۳۵ وچ اس دا انتقال ہويا _
۱) ابوالفرج اصفہانى ، الاغانى ، قاہرہ ، ج ۵ ، ص ۲۰۸، ص ۲۳۰_
۱۴۹ حوالے تو‏ں نويں اصول تے قواعد بنائے_ تے اسى دا شیوہ اہل مغرب وچ بھى مقبول ہويا بالخصوص اسپین دے مکت‏‏ب موسیقى دی اک روش زریاب دی تخلیق تھى کہ جو سرزمین مغرب وچ منتقل ہوئی_(۱)
منصور زلزل عباسى دور وچ اک ایرانى موسیقى دان سی کہ جو بربط بجانے وچ استاد تے بے نظیر گلوکار سی _ ابونصرفارابى (۳۳۹ _ ۲۵۹ یا ۲٦۰ قمرى ) ایران دا عظیم الشان فلسفى ، ریاضى دان تے موسیقیدان سی _ فارابى نے موسیقى وچ قیمتى ترین کتاباں تالیف کيتياں ، اسکى موسیقى دے حوالے تو‏ں کتاباں مندرجہ زیل نيں : المدخل الى صناعة الموسیقی، کلام فى الموسیقا، احصاء الایقاع ، کتاب فى النقرة مضافا الى الایقاع تے مقالات دے عنوان تو‏ں رسالہ انہاں وچو‏ں بعض کتاباں ختم ہوئے چکى نيں _ موسیقى دے حوالے تو‏ں فارابى دی اہ‏م ترین کتاب احصاء العلوم تے الموسیقى الکبیر اے اسى وجہ تو‏ں قرون وسطى وچ فارابى نو‏‏ں موسیقى وچ سب تو‏ں وڈا مصنف جانیا جاندا اے _ فارابى نے موسیقى دے دو معروف پردےآں '' وسطاى زلزل تے وسطاى فرس وچ دقیق مطالعہ کيتا تے انہاں دے فاصلےآں نو‏‏ں بیان کيتا _(۲)
۲) احصاء العلوم ، فصل موسیقى ، ہنرى جورج فارمو، سابقہ حوالہ، ص ۱۴۴، مہدى یرکشلى ، موسیقى ، ایوانشہر، کمیسیون ملى یونسکو در ایران ہور Encyclopaedia of Islam. New Edition S v Musiki Byo. Wright
۳)مہدى برکشلى ، سابقہ حوالہ، دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ذیل ابن سینا ، موسیقى ، تقى بینش ، ہنرى جارج فارمر، تریخ موسیقى خاور زمین ، ترجمہ بہزاد باشى ، تہران ، ص ۳٦۸_
۱۵۰ صفى الدین عبدالمومن ارموى (٦۱۹ _ ٦۱۳ قمرى ) ستويں صدى ہجرى وچ ایرانى موسیقى دا درخشاں ستارہ سی ، انکى دو معتبر کتاباں  الادوار تے  رسالہ الشرفیہ  دے مطالعہ تو‏ں ایہ حقیقت آشکار ہوتى اے کہ فارابى دے بعد اوہ سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م ترین شخص اے جنہاں نے فن موسیقى دے قواعد وچ تحقیق دی اے _ اسکى کتاب الادوار ماں فارسى تے عربى دے قدیم ترین راگ موجود نيں _
۱)ہنرى جارج فارمر، مجلہ روزگار نو ، ش ۱، ۱۹۴۲_
۱۵۱ چھٹا باب :
اسلامى رہتل کےمغربی رہتل اُتے اثرات
۱۵۲ دنیا دی موجودہ رہتل پورى تریخ وچ تمام اقوام دی کوششاں دا نتیجہ اے اگرچہ موجودہ رہتل ہور اقوام دی تہذیباں تو‏ں خصوصیات دے اعتبار تو‏ں مختلف اے لیکن ایہ حقیقت وچ گذشتہ تہذیباں دا مرکب اے _ واضح سى گل اے کہ اس جدید رہتل دے وجود وچ آنے تے وسعت پانے وچ اسلام دا کردار ہور تہذیباں تو‏ں کم نئيں اے _ میرے خیال وچ وکھ وکھ تہذیباں دی ترکیب تے اقوام عالم وچ نظریاتى تبادلہ اس جدید رہتل دے وجود وچ آنے تے وسعت پانے وچ بہت زیادہ کردار رکھدا اے _ تے اسلام بھى اس امتزاج دے اسباب مہیا کرنے وچ متاثر کن تے اساسى کردار رکھدا اے _ اس باب وچ اس موضوع اُتے گفتگو ہوگى کہ مختلف تہذیباں دے امتزاج تے انہاں وچ فکرى ، ثقافتى تے علوم دے تبادلہ تے انکو مغرب وچ منتقل کرنے وچ اسلام دا کردار کیواں دا سی ؟
اسلام تو‏ں مغرب وچ علم تے رہتل دا نقل تے انتقال تن راہاں تو‏ں انجام پایا :
۱) مسلماناں دا اسپین ، اٹلى ،سسلى تے صلیبى جنگاں وچ عیسائیاں دے ساتھمیل جول تے انکا عالم اسلام دے مختلف مناطق وچ اسلامى رہتل تے کلچر تو‏ں آشنا ہونے تے عالم اسلام دی باہر دی دنیا تو‏ں سرحداں دے ذریعے_
۲) پنجويں صدى تو‏ں ستويں صدى ہجرى تک عربى کتاباں دا یورپى زباناں وچ ترجمہ _
۳) انہاں عربى کتاباں دی تدریس تے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھانا کہ جنہاں نو‏ں مسلما‏ن دانشوراں نے علمى مراکز وچ تحریر یا ترجمہ کيتا تھا_
مغرب والےآں دا اسلامى رہتل تے تمدن تو‏ں آشنائی دا اک اہ‏م ترین مرکز اسپین سی _ اسپین دے عیسائیاں
۱۵۳ پر اسلامى نظریات دی چھاپ انہاں دے عیسائی رہبراں اُتے اسلامى نظریات دے اثرات تو‏ں دیکھى جا سکتى اے _ جداں کہ کہاگیا اے کہ ٹولڈو(طلیطلہ ) شہر دے پادرى ایلى پنڈس نے اسلامى عقائد تو‏ں متاثر ہُندے ہوئے حضرت عیسى دی الوہیت دا انکار کيتا تے کہیا کہ اوہ بشر تے خدا دے منہ بولے بیٹے سن دوسرى طرف اس زمانہ وچ اسپین دے لوک عربى لباس پہندے سن تے اسلامى تے عربى آداب دا خیال رکھدے سن کہیا جاندا اے کہ غرناطہ (گرایناڈا) شہر دی دو لاکھمسلما‏ن آبادى وچو‏ں فقط پنج سو عرب سن باقى سب خود اسپین دے لوک سن _(۱)
اسلامى آثار دا یورپى زباناں وچ ترجمہ : مجموعى طور اُتے عربى بولی تو‏ں یورپى زباناں وچ ترجمہ دے رواج نو‏‏ں عیسائی مملکت دے اندرونى اوربیرونى دو قسم دے اسباب وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے _
صلیبى جنگاں وچ عیسائیاں دا مسلماناں دی رہتل تو‏ں آشنا ہونا تے مسلماناں دی علمى میراث تے کتاباں دے اک مجموعہ دا سامنا کرنے نو‏‏ں بیرونى سبب شمار کيتا جا سکدا اے ،عیسائیاں وچ اہ‏م ترین اندرونى سبب ایہ اے کہ عیسائی دانشور حضرات نو‏‏ں معلوم نہ سی کہ یونانى علماء بالخصوص ارسطو ، سقراط، بطلمیوس تے جالینوس دے علمى آثار دے مقابلے وچ کیہ کرن ، بہت سارے دلائل اس گل دی طرف اشارہ کردے نيں کہ عیسائی علماء تے فلاسفہ انہاں یونانى آثار دے اصلى متون تو‏ں استفادہ کرنے اُتے قادر نئيں سن ، چونکہ یونانى معیارى بولی تے انہاں آثار دی کتابت دے وچکار بارہ صدیاں دے فاصلے دے باعث عیسائیاں دے بہترین بولی شناس تے مترجمین بھى انہاں متون دے ادراک تو‏ں عاجز سن ، تے ساتھبوہت سارے یونانى کلاسیکى آثار ختم ہوچکے سن تے انہاں تک پہنچنے دے لئی عربى بولی تو‏ں ترجمہ دے علاوہ کوئی تے راستہ نہ بچا سی اسى لئی عربى آثار تو‏ں لاطینى وچ ترجمہ دی تحریک شروع ہوئی_
یہ تحریک دو وڈے ادوار وچ تقسیم ہوتى اے :پہلا دورہ ویٹیکن دے پاپ سیلوسٹر دوم ( ۱۰۰۳ _ ۹۹۸عیسوی) دے اس عہدے اُتے پہنچنے تو‏ں شروع ہويا تے اسپین دے مقامى حاکماں وچو‏ں آلفونسوى دہم دی حکومت کے
۱)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ۱۰ ، ذیل انڈلس_
۱۵۴ زمانہ وچ ختم ہويا _ تے دوسرا دور این آلفونسو (۱۲۸۴ _ ۱۲۵۳ عیسوى ) دے زمانہ تو‏ں شروع ہويا _ دونے ادوار وچ اہ‏م فرق ایہ اے کہ پہلے دور وچ عربى آثار تو‏ں عمومى طور اُتے لاطینى بولی وچ ترجمہ ہُندا سی جدو‏ں کہ دوسرے دور وچ زیادہ تر عربى بولی تو‏ں اسپینى تے رومى بولی وچ ترجمہ ہُندا سی اس دور وچ وقت گزرنے دے ساتھساتھبوہت سارے مترجم افراد سامنے آئے کہ جنکى تعداد دا ۱۵۰ تک تخمینہ لگایا گیا اے _(۱)
ان افراد وچ بعض افراد دی اس حوالے تو‏ں خدمات اُتے ایويں نگاہ ڈالى جا سکتى اے :
افریقى گروہ وچ کینسٹینٹن دے ذریعے وسیع پیمانہ اُتے آثار دا ترجمہ ہويا اسک‏‏ے ترجمہ شدہ آثار وچ طب دے حوالے تو‏ں جالینوس دے آثار تے فلسفہ وچ ارسطو دے آثار قابل ذکر نيں _ ہوگوسینٹالایى نے ارسطو ، یعقوب بن اسحاق کندى ، ابومعشر بلخى تے ہور افراد دے آثار دا ترجمہ کيتا ، یوہیس ہیسپایسنر نے ارسطو ، بتّانى ، فارابى ، فرغانى ، قبیسی، محمد بن موسى خوارزمى ، یعقوب بن اسحاق کندى تے ابو معشر بلخى دے کثیر آثار دا ترجمہ کيتااس دا اہ‏م ترین دا م بوعلى سینا دے آثار نو‏‏ں لاطینى بولی وچ ترجمہ کرنا اے مایکل اسکاٹ نے بھى بوہت سارے ترجمے کیتے بالخصوصاس دا اہ‏م دا م ارسطو دے تمام آثار دا ترجمہ کرنا اے _ پلاٹوى ٹیولیاى نے بھى مختلف علمى میداناں مثلا نجوم ، ریاضى ، ہندسہ ، تے فلسفہ وچ بوہت سارے آثار دا لاطینى بولی وچ ترجمہ کيتا _(۲)
عربى تو‏ں لاطینى بولی وچ ترجمہ دی تحریک گراردوى کرمونای دا مقام انتہائی دی اہمیت دا حامل اے اس نے لاطینى بولی وچ ستر دے نیڑے آثار دا ترجمہ کیہ انہاں وچ بوہت سارے علمى موضوعات مثلا طب ، فلسفہ ، نجوم ، اخلاق ، سیاست تے غیرہ شامل نيں ، طب دے حوالے تو‏ں اسک‏‏ے قلم تو‏ں ترجمہ شدہ جالینوس تے سقراط دے آثار تے اسک‏‏ے ساتھمسلما‏ن شارحین دے آثار دا ترجمہ یونانى طب دا اک مکمل مجموعہ کہلاندا اے _
۱_ عقلى علوم ، اسلامى فلسفہ تے الہى علوم دے مغربى رہتل اُتے اثرات
بارہويں صدى عیسوى دے ابتدائی سالاں وچ گونڈیسالومى تے خواں شقوبى نے بوعلى سینا ، فارابى تے غزالی
۱)دانشنامہ جہان اسلام ، ج ٧ ، ذیل ترجمہ ، نہضت (سید احمد قاسمى )_
۲)سابقہ حوالہ، ج ۵ ، ذیل پلاوى تیولیاى ، فرید قاسملو_
۱۵۵ کے آثار دا ترجمہ کيتا ، اہل مغرب انہاں ترجمہ شدہ کتاباں دے ذریعے ارسطو دے نظریات تے عقائد تو‏ں آشنا ہوئے ، حقیقى گل یہى اے کہ اہل مغرب ارسطو دے بارے معلومات حاصل کرنے وچ مسلماناں دے احسان مند نيں تے اسماں کوئی شک تے شبہہ نئيں اے کہ یورپ والے مسلماناں دے نظریات تو‏ں آگاہ ہونے دے بعد فلسفہ دے عاشق ہوئے تے ارسطو دے آثار دا مطالعہ کرنے لگے_
ارسطو تے ابن رشد دی تعلیمات آپس وچ مخلوط ہوئے چکى سن اس دی روش تے نظریات وسیع پیما نہ اُتے یہودیاں وچ پھیل چکے سن _ اسى طرح ایہ نظریات عیسائیاں وچ بہت گہرائی تک اس طرح سرایت ک‏ر رہ‏ے سن کہ کلیسا والے پریشان ہونے لگے ایتھ‏ے تک کہ سن تھامس نے عربى بولی دے مترجماں اُتے تنقید دی تے ارسطو تے اسکى کتاباں دے عرب شارحین دے عقائد تے افکار وچ فرق اُتے زور دتا ابن رشد دے علاوہ بو على سیناکى آراء تے افکار دا بھى سرزمین مغرب وچ بہت زیادہ استقبال ہويا_
بوعلى سینا دے جو افکار مغرب وچ منتقل ہوئے انہاں وچو‏ں اک معقولات دا موضوع تھایعنى اوہ چیزاں جو عقل دے ذریعے قابل درک نيں بوعلى سینا دا اک نظریہ ایہ بھى سی کہ ہر موجود دی اساس تجزیہ دے قابل نئيں اے تے موجودات وچ کثرت تے اختلاف دی بنیاد بذات خود مادہ اے _
سرزمین مغرب دے بعض دانشور مثلا راجر بیکن دا ایہ عقیدہ سی کہ ارسطو دے فلسفہ دے اثرات مغرب وچ زیادہ نئيں سن خواہ اسکى وجہ اسکى کتاباں تے رسالےآں دا کم ہونا ہوئے خواہ اسکى کتاباں تے رسالےآں دا آسانى تو‏ں درک نہ ہونا ہوئے ایتھ‏ے تک کہ پیغمبر اسلام (ص) دے بعد اسلام دے وڈے فلاسفہ مثلا بوعلى سینا تے ابن رشد نے ارسطو دے فلسفہ نو‏‏ں سمجھیا تے موضوع بحث قرار دتا اگرچہ اس دور وچ بوئیٹس نے ارسطو دے بعض آثار نو‏‏ں ترجمہ کردتا سی فقط مانیکل اسکاٹ دے دور وچ کہ جدو‏ں اس نے ارسطو دی طبیعت تے حکمت دے بارے وچ بعض کتاباں دا عربى تو‏ں لاطینى وچ ترجمہ کيتا تاں اس دور وچ مغرب وچ ارسطو دے فلسفہ نو‏‏ں پسند کيتا گیا(۱) _
۱)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ۳ ذیل ابن رشد ( شرف الدین خراسانى اُ جَ ع ذیل ابن سینا_
۱۵٦ ٦۴۸ قمرى ہجرى وچ عیسائی مبلغین دے حکم اُتے ٹولڈو شہر وچ مشرقى علوم تو‏ں آشنائی دے لئی پہلا ادارہ قائم ہويا، اس ادارہ وچ عربى بولی ، عیسائی تے یہودى دینى علوم دی تعلیم دى جاتى تھى تو‏ں کہ مسلماناں وچ تبلیغ دے لئی افراد تیار کیتے جاواں اس ادارہ دا سب تو‏ں بہترین طالب علم ریمنڈ مارٹن سی ،اس دا یورپ وچ مسلما‏ن مصنفاں دے بارے وچ معلومات دے حوالے تو‏ں کوئی ثانى نہ سی اوہ نہ صرف ایہ کہ قرآنى آیات تے اسلامى احادیث تو‏ں آگاہى رکھدا سی بلکہ فارابى تو‏ں لےک‏ے ابن رشد تک علم الہى تے اسلامى فلسفہ دے تمام علماء تو‏ں نکات بھى جاندا سی ریمونڈ مارٹین نے غزالى دی مشہور کتاب تھافت الفلاسفہ اُتے بھى تحقیق دی تے اس کتاب دے بعض حصےآں نو‏‏ں اپنى کتاب پوگو فیڈی وچ نقل کيتا غزالى دے افکار تے عقائد جدو‏ں تو‏ں یورپى دانشوراں دے ہاں منتقل ہوئے اسى وقت تو‏ں عیسائی اہل فکر دے لئی بہت اہمیت دے حامل نيں تے ہن بھى انہاں دے لئی مفید نيں _
فلسفہ وچ اسلام دی ہور عظیم شخصیتاں وچو‏ں کہ جو یورپ وچ مشہور ہوئیاں جناب ابن رشد سن اٹلى وچ انہاں دے افکار تے نظریات تقریباً سولھواں صدى عیسوى تک چھائے راے، انہاں دے عقائد عیسائیاں وچ بہت سى مباحث دا باعث قرار پائے_ مغرب وچ ابن رشد دے فلسفہ دی پیروى کہ جسنو‏ں اصطلاحى طور پریوروازم دا ناں دتا گیا جدید علوم دے ظہور تک یورپ وچ فلسفہ دی بقا دے اسباب وچو‏ں اک سبب تھا(۱) _
چارصدیاں تو‏ں زیادہ مدت تک یورپ دے تمام تعلیمى تے ثقافتى مراکز اُتے اسلامى رہتل تے تمدن دے اثرات چھائے رہے _ جدو‏ں یورپ وچ اسلامى افکار دی برترى دا دور ختم ہوئے ا فیر بھى مشرق تے مغرب وچ ثقافتى رابطہ باقى رہیا تے ایہ رابط تے تعلق تیرھواں صدى عیسوى وچ اپنے عروج نو‏‏ں پہنچیا ، جے اسيں اس دور دے باقى ماندہ
۱) سابقہ حوالہ ج ۲_
۱۵٧ آثار دا تجزیہ کرن تاں دیکھو گے کہ اسلامى تسلط ہمیشہ جارى رہیا تے ایہ اسلامى برترى قرون وسطى دے ادوار وچ اس تو‏ں کدرے زیادہ تھى کہ جس دا تذکرہ اج کيتا جاندا اے _
اسلامى طب نے مغربى طب اُتے مختلف انداز تو‏ں اثرات ڈالے انہاں وچو‏ں اک اسلامى طبیباں دے بوہت سارے آثار دا لاطینى بولی وچ ترجمہ ہونا سی، انہاں اطباء وچو‏ں اک اہ‏م ترین طبیب محمد بن زکریا رازى نيں کہ جنکے بوہت سارے آثار لاطینى بولی وچ ترجمہ ہوئے تے ہر کتاب باربار شایع ہوئی بوہت سارے مغربى مورخین تے دانشوراں دا ایہ نظریہ اے کہ رازى دی کتاب  الجدرى تے الحصبة ( پھوڑے تے خسرہ) انکى سب تو‏ں بڑى تالیف اے ایہ کتاب ۱۴۹۸عیسوى وچ پہلى بار ترجمہ ہوئے ک‏ے شایع ہوئی اس دے علاوہ ایہ کتاب چالیس بار یورپ وچ شایع ہوئی معلوم ایہ ہُندا اے کہ اسلامى رہتل وچ اسلامى طبى کتاباں وچو‏ں اس کتاب دے ترجموں‏ تے چھپنے دی تعداد ہور کتاباں تو‏ں بہت زیادہ اے _
رازى دی اک ہور کتاب'' الحصى المتولدہ فى الکلى تے المثانہ ۱۸۹٦ عیسوى وچ پیرس وچ شایع ہوئی _
۱۲٧۹ عیسوى وچ چارلس اول دے دور وچ رازى دی کتاب الحاوى فرح بن سالم نامى اک یہودى طبیب دے ذریعے لاطینى بولی وچ ترجمہ ہوئی تے ۱۵۴۲ عیسوى وچ پنج بار شایع ہوئی _ ایہ کتاب یورپ وچ علم طب دے نصاب دی اہ‏م ترین کتاب شمار ہوتى تھى _
دوسرے طبیب کہ جنہاں نے مغربى طب نو‏‏ں متاثر کيتا جناب بو على سینا نيں انکى کتاب قانون بہت سالاں تک مغرب دی اہ‏م ترین طبى کتاب شمار ہوتى رہى پندرھواں صدى عیسوى دے آخر وچ اس کتاب دی سولہ بار یورپ وچ اشاعت دی گئی جو پندر ہ بار لاطینى بولی تے اک بار عبرى بولی وچ تھى _ اس کتاب دی لاطینى تے عربى بولی وچ لکھى گئی تفاسیربے شمار نيں ایہ کتاب سترواں صدى عیسوى دے دوسرے نصف حصے تک کئی بار شایع ہوئی تے اک طویل مدت تک اک نصابى کتاب شمار ہوئی رہى شاید علم طب وچ اج تک اسکى مانند کوئی کتاب اسقدر رائج نہ رہى ہو_
۱۵۸ اس دے علاوہ تے کئی پہلاں تو‏ں اسلامى علم طب نے مغربى طب نو‏‏ں متاثر کيتا_ میرے خیال وچ یورپ وچ ہسپتالاں دا وجود وچ آنا شرقى تے اسلامى ہسپتالاں تو‏ں متاثر ہونے دی بناء اُتے تھا_ استو‏ں علاوہ یورپى طبیب جس چیزماں مسلماناں دے احسان مند وچ اوہ مختلف بیماریاں دے طریقہ علاج سی ایہ تاں اسيں جاندے نيں کہ یورپى طبیباں نے بہت سى بیماریاں مثلا خسرہ ، ٹائیفائڈاور طاعون دا علاج تے اسى طرح بوہت سارے طبى آپریشناں دے طریقہ دا ر نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں سکھیا جسکى مثال ایہ اے کہ مسلما‏ن طبیب زھراوى قرطبى دا طبى رسالہ یورپ وچ اج علم جراحت دی اساس دے طور اُتے جانا گیا اے _(۱)
۳_ اسلامى ریاضیات دے مغربى رہتل اُتے اثرات
مغرب وچ علم ریاضى دی ترقى دے حوالے تو‏ں اسلامى ریاضى داناں دے اثرات بہت زیادہ نيں یورپى لوک مسلماناں دے ذریعے دہائی نظام دی عدد نویسى تے ہندى اعداد دی شکل تو‏ں آشنا ہوئے جو اج بھى مورد توجہ اے _ ایہ اثرات خاص طور اُتے کتاب  المختصر فى الجبر تے المقابلہ دے ترجمہ دے ذریعے پئے _ ایہ کتاب بار بار لاطینى بولی وچ  لبیبر الگوریسمی ( یعنى خوارزمى دی کتاب) دے ناں تو‏ں ترجہ ہوئی اسى کتاب دے لاطینى ترجمہ تو‏ں کلمہ  algorism  دا معنى حساب کرنا تے حساب کرنے دی روش لیا گیا _
قرون وسطى دے ادوار وچ ایہ کتاب یورپ وچ شہرہ آفاق تھی_ تے سولھواں صدى عیسوى وچ فرانسیسى ریاضى دان فرانسویت دے زمانہ تک یورپى ریاضى داناں دے مطالعات دی بنیاد چلى آئی _ خوارزمى دی اک ہور اہ‏م ترین کتاب کہ جس دا ناں  حساب ھند اے ،خود اصل کتاب تاں ہن باقى نئيں رہى لیکن چودھواں صدى عیسوى وچ اس دا لاطینى بولی وچ ہونے والا ترجمہ موجود اے _ اسلامى ماخذات وچ ایہ کتاب  الجمع تے التفریق بحساب الہندسہ دے ناں تو‏ں پہچانى جاتى اے _
۱) فؤاڈ سزگین : تریخ نگارشہا ى عربى ، ج ۳ ترجمہ اشاعت از خانہ کتاب ، مقدمہ ، ص ۳۰ دے بعد_
آخرى مسلما‏ن ریاضى دان کہ جنگے قرون وسطى بعد دے ادوار وچ آثار دا لاطینى بولی وچ ترجمہ ہويا جناب بہاء الدین عادلى سن کہ جو شیخ بہائی دے ناں تو‏ں مشہورترین نيں انکى کتاب '' خلاصة الحساب انگلش ، فرانسیسی، تے جرمنى بولی وچ ترجمہ ہوئی ریاضى دے پرعملى پہلو مثلاًچند حصےآں اُتے مشتمل منظم تے غیر منظم اشکال الجبرا دی مساواتاں دے متعدد عددى تے ہندسى راہ حل ، p عدد( n ) دے دقیق میزان تک پہچنا تے متعدد ضلعے اُتے مشتمل چیزاں دی حدود تے مساحت دی نمائشے دے لئی مختلف روشاں تے غیرہ اس مسلما‏ن ریاضى دان دے محنتاں دا ثمرہ سی کر جو مغرب وچ منتقل ہويا(۲)
اسلامى ماہرین فلکیات دی معلومات تے تحقیقات وچ انکى بہت سى اختراعات بھى شامل نيں مثلا مختلف انداز دی جنتریاں دا بنانا تے ستارےآں دے حوالہ تو‏ں مختلف معلومات اسى طرح سیارےآں دی حرکت دے بارے وچ جدیدنظریات ایہ سب اسلامى نجوم دے اہ‏م ثمرات سن کہ جو سرزمین مغرب وچ منتقل ہوئے_
اج تاں مکمل طور اُتے واضح ہوئے چکيا اے کہ مغربى ماہرین فلکیات مثلا نیوٹن ، کپلر تے کوپرینک اسلامى علم نجوم تو‏ں آشنا سن تے اسلامى ماہرین فلکیات دی تحقیقات تے ثمرات تو‏ں بہت زیادہ بہرہ مند سن قرون وسطى دے ادوار وچ سب تو‏ں پہلے اسلامى ماہر فلکیات کہ جو مغرب وچ بہت زیادہ مشہور ہوے احمد بن کثیر فرغانى سن انکى کتاب  جوامع علم نجوم گوارڈوى کرموناى تے یوھنیس ھسپالنسز دے ذریعے یورپ وچ ترجمہ ہوئی تے یہ
۱) گوسٹالو بون _ ص ۵٦٧_
۲) سید حسین نصر، علم تے تمدن در اسلام ، ترجمہ احمد آرام ، تہران ۱۳۵۹ ، ج ۲ ص ۱۳٧_۱۳۸_
۱٦۰ کتاب یورپ وچ آٹھصدیاں تک مورد استفادہ رہى اک ہور اسلامى دانشور کہ جنکے نظریات مغرب وچ توجہ دا مرکز قرار پائے پنجويں صدى ہجرى دے زرقالى اندلسى نيں انکى علم نجوم وچ مشہور کتاب زیج طلیطلی لاطینى بولی دے ماھرین فلکیات دی مرکز توجہ قرار پائی_
جب مسلماناں نے اپنى حکومت دے تحت تمام اسلامى ملکاں وچ رصد خانے قائم دے تے ستارےآں دے حوالے تو‏ں ابتدائی معلومات حاصل کيتياں تاں اسلامى ماھیرین فلکیات دا ناں پورى دنیا معروف ہويا دور تے نزدیک تو‏ں علم دے تشنہ انکى طرف رجوع کرنے لگے مغرب دے بادشاہ نہ صرف ایہ کہ اندلس دے مسلما‏ن علماء دی طرف رجوع کردے سن بلکہ اپنى علمى مشکلات دے حل دے لئی اپنے نمایندے مشرق دے اسلامى ملکاں وچ گھلدے سن تو‏ں کہ علم نجوم دے حوالے تو‏ں مشکلات حل کرسکن تے مسلماناں دے بنائے ہوئے بوہت سارے نجومى آلات مثلا اصطرلاب ، نجومى کرے (گلوب)اور گھڑیاں تے غیرہ سرزماں مغرب وچ منتقل ہوئیاں _
اسطرح مغرب وچ بھى ستارہ شناسى دا علم ترقى کرنے لگیا تقریباًیہ گل یقینى اے کہ اوقات دے تعین دے لئی پنڈولم دے استعمال دا طریقہ دا ر مسلماناں تو‏ں اسپین دے راستے مغربى سرزمیناں وچ منتقل ہويا اوریہ مسلم اے کہ یہى وسیلہ بہت سى ہور علمى ایجادا ت دی اساس بنا، حقیقت وچ کہیا جا سکدا اے کہ مغرب وچ ستارہ شنا سى دے علم وچ ترقى اسلامى ستارہ شناسى دی بناء اُتے ہوئی تے ایہ اسپین دے اس یہودى دے ذریعے ہوئے ا کہ جس نے ۱۱۰٦ عیسوى وچ عیسائیت نو‏‏ں قبول کيتا تے پڈرو آلفونسو دے ناں تو‏ں معروف ہويا _ اج اسکى تالیفات وچو‏ں بوہت گھٹ بچا اے لیکن اس نے اپنے بعد دے ستارہ شناس لوکاں بالخصوص فرانس اورانگلنیڈ دے ماھرین فلکیات نو‏‏ں بہت متاثر کيتا_رابرٹ گروسٹسٹ کہ جو اک مدت تک آکسفورڈ یونیورسٹى دے پرنسپل بھى رہے تے اس مادى جتھے دے بارے وچ ریاضیاتى نظم دے قائل سن انہاں دی علمى ترقى دا اصلى سبب اسلامى دی زندہ روایت تو‏ں براہ راست تعلق تے عربى تو‏ں لاطینى بولی وچ علمى آثار دا ترجمہ تھا_(۱)
۱) جرجى زیدان ،سابقہ حوالہ ، ص ۲۹۴ _۲۸۸ ، سید حسین نصر ، سابقہ حوالہ ، ص ۱٦۲_۱٦۱ گوسٹالو لوبون ،سابقہ حوالہ، ص ۵۸٦_
۱٦۱ ۵_ اسلامى جغرافیہ دے مغربى رہتل اُتے اثرات
مسلماناں دے مغرب دے جغرافیہ وچ اثرات تے اوتھ‏ے اس علم دی ترقى وچ انہاں دے کردار اُتے مطالعہ تے تحقیق کوئی آسان دا م نئيں اے کیونجے ایہ واضح نئيں اے کہ مسلماناں دی جغرافیہ دے حوالے تو‏ں معلومات کس حد تک مطالعاتى تے کس حد تک تجرباتى مشاہدات تے سیر تے سفر دی بناء اُتے سن _
اگرچہ تیسرى صدى ہجرى تو‏ں چھٹى صدى ہجرى تک اس حوالے تو‏ں بہت سى کتاباں عربى بولی وچ لکھى گئياں لیکن انہاں سب نو‏‏ں درست اوربے عیب نئيں سمجھیا سکدا دوسرى طرف تاجراں تے جہاز راناں دے مختلف سیر تے سفر دے تجربات تے مشاہدات انتہائی اہمیت دے حامل نيں جغرافیہ دے موضوع اُتے لکھنے دالے مؤلفین یقینا ایداں دے لوکاں تو‏ں خوب بہرہ مند ہُندے سن کیونجے یہى تاجراور دریانورد لوک ہى تھى کہ جنہاں نے اسلام دے قرون وسطى دے یورپ تو‏ں تعلقات قائم کیتے تے اسلامى رہتل نو‏‏ں یور پ وچ منتقل کيتا _
جغرافیہ دے حوالے تو‏ں مختلف سفرنامے ، جغرافیائی کتاباں تے زمین دے حدود اربعہ دی تشریحات ،مختلف انواع دے جغرافیائی نقشہ جات اورفلکیات دی راہنما کتاباں ایہ سب مغربى جہاز راناں تے جغرافیہ داناں دے زیر استعمال سن _
اسلامى ماہرین فلکیات دے جغرافیائی آثار ہور جغرافیائی کتاباں تو‏ں بڑھکر قرون وسطى دے یورپ وچ مقبول تے معروف سن تے انہاں وچو‏ں بعض یورپى زباناں وچ ترجمہ بھى ہوئے_ سب تو‏ں پہلى جگہ جتھے جغرافیہ دے عیسائی استاداں نے اسلامى جغرافیہ دی تعلیم لى اوہ اسپین دا شہر ٹولڈ سی تے انہاں تو‏ں سب تو‏ں پہلى چیز زماں دا گول ہونا سمجھیا کیونجے اسنو‏ں سمجھ‏‏ے بغیر بر اعظم امریکا دا دریافت ہونا ممکن نہ تھا_
اسلامى ماہرین فلکیات علم جغرافیہ نو‏‏ں زیادہ تر جغرافیائی طول تے عرض دے تعین دے لئی مطالعہ وچ لاندے سن تے بطلمیوس دی ست تقسیمات دے مطابق ربع مسکو‏ن(۱) نو‏‏ں سامنے لاندے سن _ اسى قسم دی تقسیمات ۱۵۰۱
۱)زمین دا اوہ چوتھائی سطحى حصہ جو خشک اے تے انساناں تے حیوانات تو‏ں آباد اے _
۱٦۲ سے ۱۵۰۴ عیسوى تک پرتگا لیاں دے دریائی نقشیاں وچ مرتب تے منظم دی گئی سن انہاں ہى تقسیمات دے بعض نقشہ جات کوحتى کہ اٹھارہويں صدى دے اواخر وچ بھى یورپى جغرافیائی نقشہ جات وچ دیکھیا جا سکدا اے _
مسلما‏ن جہاز راناں دا جغرافیہ وچ اہ‏م ترین اقدامات وچو‏ں اک قطب نما نو‏‏ں استعمال وچ لیانا سی _ اگرچہ ایہ چینیاں دی ایجاد تھى _ لیکن ایہ معلوم نئيں سی کہ اوہ لوک آیا اسنو‏ں کشتى رانى وچ استعمال کردے سن یا نہ؟ کیونجے اوہ کبھى بھى ساحل تو‏ں دور نئيں ہوئے سن _ لیکن مسلماناں دی صورت حال مختلف تھى جدو‏ں یورپى لوک چین دے وجود تو‏ں بے خبر سن تاں اس دور وچ یمسلماناں دے اس ملک دے ساتھتجارتى تعلقات سن لہذا قوى امکان یہى اے کہ مسلماناں نے یورپى لوکاں نو‏‏ں اس قطب نماسنو‏ں آگاہ کيتا ہو_ چونکہ یورپى لوک تیرھواں صدى تو‏ں پہلے تک قطب نما استعمال نئيں کردے سن جدو‏ں کہ اسلام دے عظیم مورخ تے جغرافیہ دان ادریسى نے بارھوین صدى دے وسط وچ قطب نما دے بارے وچ گفتگو دی ، مسلماناں وچ اس دے استعمال نو‏‏ں بیان کيتا تے وہاس دا یورپ وچ منتقل ہونا مسلماناں دے ذریعے سمجھدے نيں _
جان کروچ
جینس وینڈیل کروچ ( بیتھنی؛ 14 مارچ، 1939 –  31 مئی، 2016) اک امریکی مذہبی براڈکاسٹر اے۔ کروچ اتے اسدے شوہر پول نے 1973 وچ ٹرنٹی براڈکاسٹنگ نیٹورک (ٹی۔بی۔اینّ۔) دای قیام کیتا۔
مڈھلا جیون اتے وزارت
کروچ ریورڈینٹ اتے ایڈگر ڈبلیو بیتھانی دی بیٹی سی، اتے کولمبس، جارجیا وچ وڈی سی۔ اسدے پیؤ نے رب دے اسیمبلیاں وچ پادری دے طور اُتے کم کیتا، اتے اوہ دکھنی-پوربی یونیورسٹی (فلورڈا) دا بانی پردھان سی۔ کروچ نے جدوں اوانپانی کالج، سپرنگفیلڈ، مسوری وچ داخلہ لیا، اس ویلے کروچ دی ملاقات پول ایف کروچ نال ہوئی۔اوہناں دا ویاہ 1957 وچ ہویا سی اتے اوہناں دے دو بیٹے، پال جونیئر اتے میتھیو ہن، ایہناں دے دوویں بچےٹی۔بی۔اینّ دے اچّ اہلکار اتے پروگراماں دے میزبان ہن۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
دوسرى طرف تو‏ں واسکو ڈے گاما دے دریائی رستےآں دے ذریعے مشرقى سرزمیناں تک پہنچے تو‏ں کئی صدیاں پہلے مسلما‏ن انہاں سرزمیناں تو‏ں آگاہ سن ایہ شخص بھى مسلما‏ن ملاح احمد بن ماجد دے ذریعے ( Goodhope" (۲،۱ " دے راس ( Promontry ) تو‏ں ایشیا دے ساحل تک پہنچیا حقیقى گل ایہ اے کہ مارکوپولو تو‏ں پنج سو سال پہلے ہند تے چین دی طرف ملاح راستہ اک مسلما‏ن ملاح سلیمان سیرافى دے ذریعے معلوم ہوئے چکيا تھا(۳) _
۱) جنوبى افریقا دا معروف را س جس دے بارے وچ کہیا جاتاہے کہ واسکو ڈے گا منے اسنو‏ں ۱۴۹٧ وچ دریافت کيتا (مصحح)
۲) را س یا Promontry ، خشکى دا اوہ تکون تے ابھریا ہويا حصہ جو سمندر وچ دور تک چلا گیا ہوئے ( مصحح)_
۳)م،م شریف ، منابع فرہنگ اسلامى ، ترجمہ سید جلیل خلیلیان ، تہران ، ج ۲ ص ۸۴، شہریار رامہرمزى ، عجائب الہند ، ترجمہ محمد ملک زادہ ، تہران، احمد فرامرزى ، تریخ جغرافى در دورہ اسلامى ، مجلہ تقدم ، ش ۱ ص ۵۳۸_
۱٦۳ ٦_ اسلامى ہنر تے فن دا یورپ وچ نفوذ
مسلمہ گل ایہ اے کہ اسلامى ہنر تے فن انہاں سرزمیناں نال تعلق رکھدا اے کہ جتھے مذہب اسلام دا نور پھیلا ہويا تھا(۳) اسلام دی ترقى تے مسلماناں دے ہور اقوام تو‏ں روابط نے بلا وجہ دے مذہبى تعصبات نو‏‏ں ختم کردتا تھامسلما‏ن مختلف فنون مثلا معمارى ، انجینیرنگ، سنگتراشى ، لکڑى اُتے کندہ دا رى تے خطاطى وچ بہت وڈے استاد سن لیکن اچھے مجسمہ ساز ، تے مصور نہ سن یا انہاں فنون وچ ماہرین کم سن (۴)
۱) توماس واکر آرنولد والفرد گیوم، اسلام میراث ، ترجمہ مصطفى علم ، تہران ، انتشارات مہر ۱۳۲۵، ص ٦۸_
جان کروچ
بیماری اتے موت
کروچ نوں 25 مئی، 2016 نوں اک وڈے سٹروک دا ساہمنا کرنا پیا، اتے اسنوں ہسپتال وچ داخل کروایا گیا۔  31 مئی، 2016 نوں کروچ دی موت اورلینڈو، فلوریڈا وچ 77 سال ہو گئی سی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1939 گٹھ:موت 2016 گٹھ:کمپنی کھوجی عورتاں
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۳) ارنست کونل ، ہنر اسلامى ، ترجمہ ہوشنگ طاہرى ، تہران ، انتشارات توماس ، ۱۲۵۵، ص ۱۲_۱۱_
۴) کریتِیہہ پرایس ، تریخ ہنر اسلامى ، ترجمہ مسعود ، رجب نیا، تہران ۱۲۴٧بنگاہ ترجمہ تے نشر کتاب ، ص ۹_۸_
۱٦۴ فن خطاطى نے مسلماناں وچ بہت ترقى دی اسى حوالے تو‏ں یورپى دا ریگر اسلامى عربى خطوط تو‏ں آشنا تاں ہوئے لیکن انہاں نو‏ں پڑھنئيں سکدے سن مگر انہاں دے مشابہہ لکھدے سن _ دوسرى طرف تو‏ں مقدس تھ‏‏اںو‏اں دی زیارت ، یورپى لوکاں دا اسلامى علوم دے حصول وچ دلچسپى تے تجارتى حوالے تو‏ں انکا اشتیاق تے غیرہ انہاں نو‏ں اسلامى سرزمیناں دی طرف کھچ لا یا لہذا جدو‏ں اوہ واپس پلٹے تاں اپنے ساتھاسلامى علوم تے فنون نو‏‏ں بھى یورپى سرزمیناں تک لے گئے(۱)
اک چیز جسنو‏ں ایہ یورپى طالب علم اسلامى مدارس تو‏ں اپنے ساتھیورپ لے گئے اوہ  اصطرلاب سی کہ آکسفوردیونیورسٹى وچ اج بھى اک قدیمى ترین اصطرلاب موجود اے کہ جسنو‏ں ۹۸۴ عیسوى وچ اصفہان دے اصطرلاب ساز ابراہیم دے بیٹےآں نے بنایا تھا(۲)
اسلام دے ابتدائی دور دی دھاتى مصنوعات وچو‏ں قرطبہ دے اک جرونا(۳) نامى کلیسا وچ اک ڈبہ اے کہ جو لکڑى تو‏ں تیار ہوئے اہے تے اسک‏‏ے اُتے چاندى دا ورق چڑھا یا گیا اے کہ جس اُتے شاخاں تے پتےآں دا ڈیزائن اے ایہ ڈبہ اموى حکومت ( ٧٦_۹٦۱ عیسوی) دے دور نال تعلق رکھدا اے _(۴) اسلام دے ابتدا ئی دور تو‏ں سونے تے چاندى دی کوئی چیز باقى نئيں رہى البتہ امراء دے استعمال وچ رہنے والے پیتل ، تابنے اورکانسى تو‏ں بنائے گئے ظروف دے بارے وچ تحقیق دی جا سکتى اے (۵)
اسلامى دا ریگراں نے برتناں دے جدید تے خوبصورت ڈایزائنز دے علاوہ انہاں دی خوبصورتى دے لئی انہاں اُتے طلائی نقش تے نگارى وچ بہت دا م کيتا ، بارھواں صدى دے وسط وچ دھاتى چیزاں اُتے سونے دا دا م عروج پر
۱)توماس واکر آرنولد تے آلفرد گیوم ، سابقہ حوالہ، ص ۳۵_
۳) gerona _
۴)سابقہ حوالہ ص ۳۸_
۵)سابقہ حوالہ، ارنست کوتل ، سابقہ حوالہ ، ص ٧۰_٦۸_
۱٦۵ پہنچیا(۱) منگولاں دے عراق دے شہراں اُتے حملے نے اس علاقہ تو‏ں دا ریگراں نو‏‏ں نکلنے اُتے مجبور کردتا تے ایہ صنعت مصر وچ قدم جمانے لگی_(۲)
دوسرى چیزاں وچو‏ں مٹى دے کوزے تے طشت ملدے نيں جو تیرھواں تے چودہويں صدى عیسوى دے دور تو‏ں متعلق نيں کہ انہاں وچو‏ں بعض نمونے ویکٹوریا اورالبرٹ دے میوزیم وچ موجود نيں کہ انہاں نمونےآں وچو‏ں تاں بعض اسقدر اعلى تے خوبصورتى تو‏ں تیار ہوئے نيں کہ دنیا وچ کسى جگہ بھى انکى مثال موجود نئيں اے _ لیکن چودھواں صدى عیسوى دے آخر وچ دھاتى چیزاں اُتے طلا دا رى دی صنعت زوال دا شکار ہوگئی _(۳)
پندرھواں صدى عیسوى وچ اٹلى دے لوکاں نے مشرق تو‏ں تجارتى روابط دی بناء اُتے اپنے شہراں وینس تے وروناماں انہاں صنعتاں دی تقلید کرنا شروع دی _ اسى طرح شہر ونیس وچ رہائشے پذیراک ایرانى دا ریگر گروہ نے خوبصورت دھاتى اشیاء تیار کرنا شروع کيتياں _
قرون وسطى وچ اسلامى دا ریگراں دے ہتھو‏ں دھاتى ظروف اُتے سونے چاندى دا دا م یورپى لوکاں دی مینا دا رى دی مانند سی بس فرق ایہ سی کہ یورپى لوک سونے چاندى تو‏ں تزیین کرنے دی بجائے مختلف رنگاں دے شیشاں تو‏ں نقوش تیار کردے سن _(۴) اگرچہ مسلماناں نے انہاں ظریف صنعتاں دے بعض ڈیزائناں نو‏‏ں دوسرى جگہاں تو‏ں لیا لیکن اپنے ذوق تے سلیقہ دی بناء اُتے انہاں وچ تبدیلى کردے ہوئے انکو جدید ڈایزائناں وچ پیش کيتا _
۱) توماس واکر آرنولڈ تے آلفرڈ گیوم ، سابقہ حوالہ ، ص ۳۸ ، گوسٹاولولاں ، تریخ تمدن اسلام تے عرب ، ترجمہ سید ہاشم حسین ، تہران ، انتشارات کتابفروشى اسلامیہ ، ۱۳۴٧ شمسى ص ۱_٦۴۰_
۲) درشت کونل ،سابقہ حوالہ ، ص ۵_۹۴_
۳) گوسٹاولوباں ، سابقہ حوالہ ، ص ۴۱_ ٦۳۹ ، ٹوماس واکر آرنولڈ وآلفرد گیوم ،سابقہ حوالہ ص ۴۲_
۴) سابقہ حوالہ ص ۳_۴۲ ، ارنست کوئل ،سابقہ حوالہ ، ص ۹_٦۸
۱٦٦ مسلما‏ن چمکدار تے مینا دا رى شدہ کوزے بنانے وچ بہت مہارت رکھدے سن _ چوتھى صدى دے دور تو‏ں متعلق کچھکوزے مشرق نیڑے ، شمالى افریقا تے اسپین وچ دریافت ہوئے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ صنعت کس حد تک پھیلى ہوئی تھی_ شہر رے اسى صنعت دے وڈے مراکز وچو‏ں شمار ہُندا سی اس خوبصورت ہنر دے بوہت سارے نمونہ جات اوتھ‏ے تو‏ں دریافت ہوئے نيں جو پیرس دے لیور عجائب گھر وچ رکھے ہوئے نيں(۱)
یورپى دا ریگراں نے پھُلاں دی تصویر کشى جو اس دور وچ مغرب وچ موجود نئيں تھى وچ ایرانیاں دی تقلید کی_ شامات تے مملکت عثمانیہ تو‏ں جو ظروف انہاں تک پہنچے انہاں نے انہاں نو‏ں اپنے دا م دے لئی نمونہ قرار دتا(۲) شیشہ سازى دی صنعت تے اس اُتے آرائشے تے مینا دا رى دا دا م ایہ سب مسلماناں دے ذریعے یورپ وچ منتقل ہويا(۳)
مصر وچ مسلماناں دے سب تو‏ں پہلے راجگڑھ فسطاط دا تیار شدہ کپڑ‏ا کہ جو انگلستان وچ لیجایا جاندا سی اسنو‏ں فاستونى کہیا جا تو‏ں تھا_ اسى طرح اوہ کپڑ‏ا کہ جسنو‏ں اج دمسک (دمسہ) یا دمیاطى دا ناں دتا جاندا اے کہ اس زمانہ دے سب تو‏ں وڈے تجارتى مرکز دمشق تو‏ں درآمد کيتا جاندا سی مسلماناں دے ہاں تیارہ شدہ کپڑ‏ے نو‏‏ں اٹلى دے تاجر دمشق تو‏ں خریدتے سن _ غرناطہ دے کپڑ‏ے یورپ وچ گرناڈین دے ناں تو‏ں مشہور سن، ہتھ
۱)سابقہ حوالہ ص ۴٧، کریشین ارایس ، سابقہ حوالہ، ص ۳_۴۲_
۲) شامات سوریا، اردن، فلسطین تے مصر دے مناطق نو‏‏ں اس زمانے وچ شامات کہیا جاندا تھا(مصحح)_
۳) ارنست کوئل ، سابقہ حوالہ، ص ٧_۲٦ توماس واکر آرنولڈ وآلفرد گیوم ، سابقہ حوالہ، ص ۵۱_۵۰_
۴) سابقہ حوالہ ص ۵۲_
۱٦٧ سے بناہويا ایرانى ریشمى کپڑ‏ا بھى یورپ وچ بہت مقبول تھا(۱) _
یورپ دے درباراں دی بڑى تقریبات وچ خواتین ایران دے بنے ہوئے ابریشمى کپڑ‏ے زیب تن کیتے شرکت کيتا کرتى سن بغداد تے ایران تو‏ں بننے ہوئے ریشمى کپڑےآں دے ٹکڑے اج بھى برلن ،لیوور تے لیون دے میوزیمز وچ موجود نيں کہ جو دسويں صدى عیسوى دے آخر وچ بُنے گئے سن مشرق تو‏ں تیارہ شدہ کپڑےآں دی ہر روز مغرب وچ منگ بڑھرہى تھى جزیرہ سسلى وچ قصر پالرمو وچ مسلماناں نے ریشمى کپڑ‏ے تیار کرنے دا دا رخانہ لگایا جتھو‏ں مدتاں تک نفیس کپڑ‏ے یورپ دے ہور مناطق وچ برآمد ہُندے رہے(۲)
اسى دوران مغربى تے مشرقى ایشیاء دے فنون دا تبادلہ ہُندا رہیا ،چین وچ مسلماناں دا ایسا گروہ سامنے آیا کہ جو عربى بولی وچ گفتگو کردے سن انہاں دے فنون پورى اسلامى دنیا وچ مشہور سن مشرقى تے اسلامى فنون دا یورپ اُتے اس قدر غلبہ سی کہ ماہرین فن بھى مشرق تے مغربى فن پارےآں دی تشخیص تے فرق کرنے وچ لاچار سن _(۳)
مسلماناں دے ہور فنون لطیفہ وچو‏ں ہاتھى دانت دی خوبصورت چیزاں دے بعض نمونے(۵)
۱) گوستاوبولاں ، گذشتہ مدرک ، ص ٦۳۸ ، ارنست کوتل ، سابقہ حوالہ، ص ۹۱_۱۹۰_
۲) سابقہ حوالہ، ٹوماس واکر آرنولڈ تے آلفرڈ گیوم ، سابقہ حوالہ، ص ۵۵٦_
۳) سابقہ حوالہ ص ۸_۵٧ ، کریستین پرایس ،سابقہ حوالہ، ص ٦_۱۵۸_
۴) ارنست کونل ،سابقہ حوالہ ص ۱۹۲، ۲۰۹،۲٧۸، ۸_۲۸۴ ، ٹوماس واکر آرنولڈ تے آلفرد گیوم ، سابقہ حوالہ ،ص ٦۰_
۵) محمد مددپور ، تجلیات حکمت معنوى در ہنر اسلامى ،تہران ، امیرکبیر ، ۱۳٧۴، ص ۲۴۰_
۱٦۸ لندن ، پیرس تے ہور جگہاں اُتے موجود نيں اگرچہ انہاں چیزاں دی ظاہرى شکل تے صورت مشابہہ اے لیکن انہاں اُتے بنے ابھرے ہوئے زیادہ تر نقوش مختلف نيں _(۱)
مٹى اورپتھر دے برتناں اُتے نقش تے نگار اک بہترین اسلامى ہنر سی کہ پہاڑى دُرکا بنیا ہویا اک ظرف اج بھى سینٹ مارک وینس میوزیم وینس وچ موجود اے تے اسکى تاریخى اہمیت دی وجہ ایہ اے کہ اس اُتے دوسرے فاطمى خلیفہ دا ناں  عزیز لکھیا ہويا اے (۲) فنون وچو‏ں مسلماناں دا اک ہور فن جو مغرب وچ منتقل ہويا اورجس نے یورپى لوکاں نو‏‏ں مسحور کیہ اوہ قیمتى دھاتاں تے پتھراں دی تراش دا رى دا فن تھا_(۳)
یہ تسلیم شدہ گل اے کہ کتاباں نو‏‏ں چھاپنے تے جلدى بندى کرنے دی بنیاد ڈالنے والے قرون وسطى دے مسلما‏ن سن _ اگرچہ چھاپنے دی صنعت پندرھواں صدى وچ یورپیاں دے ذریعے مکمل ہوئی لیکن زمانہ قدیم وچ سنگى چاپ بہت مقبول تھى _ یورپ وچ دا غذ سازى دا سب تو‏ں پہلا دا رخانہ مسلماناں دے ذریعے سسلى تے اسپین وچ لگایا گیا فیر اٹلى وچ ایہ دا م اگے ودھیا _
پندرھواں صدى وچ جدو‏ں کتاب چھاپنے دا دا م وسیع ہويا تاں اس دا م وچ دا غذ نو‏‏ں بنیادى حیثیت حاصل ہوگئی تھى _(۴) سولھواں صدى دے آغاز وچ یورپى ماہرین فنون نے مسلماناں دے فنون لطیفہ تو‏ں نويں ڈیزائن تخلیق کیتے انہاں ڈیزائنز تو‏ں سے معلوم ہُندا اے کہ انہاں کسقدر زیادہ اسلامى فن پارےآں دی تقلید کى(۵) یورپى لوکاں نے آغاز اسلام دے دور تو‏ں ہى اسلامى ہنر دی خاص خصوصیات دا مشاہدہ کيتا تے اس خاص ذوق تے سلیقہ نو‏‏ں سمجھنے دے لئی رغبت تے اشتیاق دا اظہار کيتا_
سترواں صدى وچ یورپ وچ جلد دے دا غذ ، حاشیہ تے کتاب دی جلد دے کونےآں دا صیقل ( چمکدار پن)
۱) ٹوماس واکر آرنولد تے آلفرد گیوم، سابقہ حوالہ، ص ۴_٦۳_
۲) سابقہ حوالہ ص ٦۴_
۳) گوستاولوباں ، سابقہ حوالہ ، ص ۳۸۵، ۱۵_۴۳، ٦۳۹_
۴) ٹوماس واکر آرنولڈو آلفرڈ گیوم ، سابقہ حوالہ ص ٦۵_
۵) سابقہ حوالہ ص ٧۰_٦۸_
۱٦۹ ہونا تے اسکى رنگاں تو‏ں بھر پورڈیزائن معروف ہوئے سن اوہ براہ راست اسلامى تے مشرقى فن پارےآں تو‏ں لئی گئے سن _
اقوام اسلامى دے فن مصور ى دے مغربى فن مصور ى اُتے اثرات
بعض اقوال دی بناء اُتے مسلماناں دے نزدیک انسان تے زندہ موجودات دی تصویر بنانا مکروہ شمار ہوتى اے _ لیکن اسلامى رہتل دے باقى ماندہ آثار تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ مسئلہ وقت گزرنے دے ساتھاپنى اہمیت کھوبیٹھیا_ آرنلڈ دے نظریہ دے مطابق اسلام دے ابتدائی دور وچ مشرقى مصورى نے مغربى فن مصورى وچ زیادہ اثرات نئيں ڈالے بلکہ ایہ اثرات اس وقت نمایاں ہوئے جدو‏ں مسلماناں دا بحیرہ روم دے خطہ اُتے قبضہ ہواتھا(۱)
صلیبى جنگاں دے زمانہ وچ کہ مسلماناں تے عیسائیاں وچ جنگى تعلق قائم ہوجانے دے باعث بہت سى خوبصورت اشیا، مصنوعات تے فن پارے جو مسلماناں دے ذوق تے سلیقہ دی عکاسى کردے سن یورپ وچ منتقل ہوئے یورپ دے شہروینس ، جینوا ، تے پیزا اس قسم دی اشیاء دے سب تو‏ں وڈے تجارتى مراکز سن بلا شبہہ ایہ خوبصورت چیزاں اپنے جاذب نقش تے نگار دے بدولت سرزمین مغرب دی فن مصور ى نو‏‏ں متاثر کرتى سن _
وہ چیزاں کہ جنکى مغرب دے مصوربہت تعریف تے تقلید کيتا کردے سن قالیناں تے کپڑےآں اُتے وکھ وکھ تصاویر سن جنکا اس زمانہ وچ رواج تھا(۲)
اک مشہور ترین اسلامى جام کہ جس اُتے انسانى صورت بنائی گئی اے لیور دے میوزیم وچ موجود اے اس
۱) سابقہ حوالہ ص ۲_٧۱_
۲ ) گوستاو لوباں ، سابقہ حوالہ، ص ٧_٦۳۴_
۱٧۰ جام دا ناں  جام سن لوئی معروف اے جس تو‏ں اک طویل مدت تک فرانس وچ بچےآں نو‏‏ں غسل تعمید دتا جا تو‏ں رہیا تھا(۱)
بارہويں صدى عیسوى دے بعد ڈیو سکوریڈس تے جالینوس دی تالیفات دے ساتھساتھکتاب کلیلہ تے دمنہ تے تھ‏‏اںو‏اں حریرى وچ افسانوى حیوانات دی تصویراں اس انداز وچ بنائی گئیاں نيں کہ انہاں دی رنگ آمیزى مغربى مصورى کہ اسيں پلہ نظر آتى اے بلکہ بعض اوقات تاں اس تو‏ں بھى بڑھگئياں سن ایہ نسخہ جات تے افسانوى تصاویر قرون وسطى دی اسلامى رہتل دی تریخ دے حوالے تو‏ں بے حداہمیت دی حامل نيں(۲)
مسلمہ امر ایہ اے کہ ظہور اسلام تو‏ں پہلے عرباں دی موسیقى ایران تے مشرقى روم دی موسیقى دے زیر اثر تھى تے دونے فیثاغورس دے مقیاسنو‏ں استعمال وچ لاندے سن بعد وچ موسیقى دے اوزان وچ تبدیلى پیدا ہوگئی لیکن اسحاق موصلى نے فیثاغورس دے طریقہ دا ر نو‏‏ں دوبارہ رائج کردتا _(۳)
مسلما‏ن موسیقى داناں نے موسیقى دے جدید آلات ایجاد کرنے تے جدید راگ تیار کرنے دے ساتھساتھعلم موسیقى وچ بہت سى کتاباں بھى تالیف کيتياں _(۴)
۱) سابقہ حوالہ ص ٧_٦۳٦_
۲) ارنست کونل ،سابقہ حوالہ ص ۸_۸٧_
۳) ج ، فارس، موسیقى ، ترجمہ مصطفى علم ،تہران ، انتشارات مہر ۱۳۲۵، ص ٦_۱۳۵_
۴) جرجى زیدان ،سابقہ حوالہ ، ج ۳، ص ۳۰۱ _ ۲۹۹_
جو کچھمسلماناں نے موسیقى دی دنیا نو‏‏ں دتا انتہائی اہ‏م تے گرانقدر اے اسلامى موسیقى ایشیا وچ ہندوستان تک پھیل گئی لیکن ہندوستان دی نسبت اسک‏‏ے یورپ وچ اثرات زیادہ اے ں قرون وسطى وچ مسلماناں دے قلم تو‏ں موسیقى وچ بوہت سارے کتاباں تالیف ہوئیاں تے انہاں وچو‏ں بعض لاطینى بولی وچ ترجمہ ہوئیاں _ لیکن ہن ساڈے پاس اس حوالے تو‏ں اہ‏م مصادر موجود نئيں نيں _ ہن صرف فارابى دی کتاباں دا لاطینى ترجمہ کہ جو یوھانس ھیسپالنسز دے ذریعے ترجمہ ہوئیاں تے ابن رشد دی کتاب دا لاطینى ترجمہ کر جومائیکل اسکاٹ کے
۱) ازلى امر تو‏ں مراد ایہ اے کہ ارواح اس دنیا وچ آنے تو‏ں پہلے مذکورہ امر دا تجربہ کرچکى نيں (مصحح)
۳) سابقہ حوالہ ، ص ٦۲ _ ۱۵۹ ، توماس واکر آرنولڈ وآلفرڈ گیوم ، سابقہ حوالہ ص ۴۲ _۱۳۹_جرجى زیدان، سابقہ حوالہ ص ۳۰۱_
راجر بیکن نے موسیقى دے حوالے تو‏ں اپنى کتاب وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے بطلمیوس تے اقلیدس دے ساتھفارابى دا ناں ذکر کيتا اے تے ابن سینا دا بھى ناں لیا اے _ گروم مراوى نے اپنى کتاب میوزیکا دی اک فصل فارابى اُتے لکھی_ موسیقى دی دنیا وچ مسلماناں دی سب تو‏ں بڑى پیش کش موسیقى موزون تھى جسکى ابتدا وچ کندى نے کچھتوصیف دی فیر فرانکو تے اسک‏‏ے شاگرداں نے اسلامى موسیقى دے اوزان تے طریقہ دا ر نو‏‏ں استعمال کيتا _ اسپین والے تیسرى صدى ہجرى مں اسلامى موسیقى دے اوزان تے راگاں نو‏‏ں استعمال کيتا کردے سن _ مسلماناں نے موسیقى دے سب تو‏ں زیادہ آلات تے وسائل یورپ وچ منتقل کیتے_(۱)
اسلامى معمارى دے یورپى معمارى اُتے اثرات تے نقوش
بلا شبہ مسلماناں نے یورپ دے مختلف فناں بالخصوص فن معمارى نو‏‏ں متاثر کيتا _ اگرچہ بوہت سارے مولفین یورپ وچ محرابى کمرےآں نو‏‏ں مسلما‏ن دی تقلید سمجھدے نيں تے انہاں دے نظریہ دے مطابق دسويں صدى ہجرى وچ مصر ، سسلى تے اٹلى وچ اس قسم دے کمرے بنائے گئے لیکن ایہ گل اتنى بھى درست نئيں اے کہ اسيں محرابى شکل دی معمارى نو‏‏ں مکمل طور اُتے مسلماناں دا مرہون منت سمجھلاں _(۲)
کچھلوکاں دا خیال اے کہ اسلامى معمارى دے اصول غیر مسلم اقوام تو‏ں لئے گئے نيں بعض ہور دے مطابق مغربى معمارى رومى معمارى دی جدید صورت اے جدو‏ں کہ بعض تمام چیزاں نو‏‏ں ایران تے آرمینیاکى طرف نسبت دیندے نيں کہ اس نظریہ اُتے بحث قابل توجہ اے کیونجے ارمنستان ، ایران ، عراق تے ماوراء النہر وچ معمارى دے حوالے تو‏ں جو دا م ہويا اے اس نے مغربى معمارى دے رومى معمارى نال تعلق نو‏‏ں مشکوک بنا دتا اے _(۳)
۱) توماس واکر آرنولڈ تے آلفرڈ گیوم ، سابقہ حوالہ، ص ٧_۱۴۳_
۲) گوستاو لوباں ،سابقہ حوالہ ، ص ۱۲_٧۱۰ ، ارنست کوئل ، سابقہ حوالہ، ص ۱٦ ، ۹٦_
۳) مارتین س ، بریگز ، معمارى تے ساختمان ، در میراث اسلام ، ص ۸_۲۰٧_
۱٧۳ مسلم گل ایہ اے کہ شام دے علاقے، آرمینیاکا کچھحصہ ، شمالى افریقا دا آباد علاقہ تے مصر انہاں سرزمیناں دا حصہ سن کہ جنہاں نو‏ں مسلماناں نے رومى بادشاہت تو‏ں جدا کيتا سی اسک‏‏ے علاوہ اسپین جو کہ ویزگوٹز دے ہتھو‏ں وچ سی مسلماناں دے قبضہ وچ آگیا_(۱) مسلماناں نو‏‏ں انہاں سررمیناں دی فتح دے دوران بہت زیادہ عمارتاں تے زبردست انجینیرزاور معماراں دا سامنا کرناپيا کر جنکى معمارى دا طریقہ رومى معمارى تو‏ں مختلف تھا_ بعض محققاں دے مطابق انہاں انجنیئراں تے معماراں نے بوہت سارے فنون بیزانسى معماراں نو‏‏ں سکھائے_