cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
اظہار تشیّع ( امیرالمومنین د‏‏ی خلافت وچ )
جداں کہ عمر بن یثربی کہ جو دشمن علی سی،محبان علی نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے افتخار کردا سی اوہ شعر وچ کہتااے: ان تنکرونی فانا ابن یثربی قاتل علبائ و ھند الجملی ثم ابن صوحان علی دین عل اگر مینو‏ں نئيں پہچاندے تاں پہچان لو وچ یثربی دا فرزند ہوںاورعلبا و ہندجملی دا قاتل ہاں( ایہ دو لوک علی دے دوستاں تے شیعاں وچ سے سن ) تے ميں نے علی د‏‏ی دوستی دے جرم وچ صوحان دے بیٹے نو‏‏ں وی قتل کيتا اے ۔(١) ............
(١)شیخ مفید ،الجمل ،مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی ، مرکز النشر ، قم ١۴١٦ ھ، ص ٣۴٦
شیعہ، بنی امیہ دے زمانہ وچ
ابو الفرج عبد الرحمن بن علی بن الجوزی کہندا اے:
زیادمنبر اُتے خطبہ دے رہیا سی کچھ شیعاں نے اس اُتے اعتراض کيتا اس نے حکم دتا اسی٨٠ افراد دے ہتھ پیر کٹ دتے جاواں اوہ لوکاں نو‏‏ں مسجد وچ جمع کردا سی اوران تو‏ں کہندا سی کہ علی اُتے تبر اکرو تے جو وی تبرانہاں نو‏ں کردا سی ،حکم دیندا کہ اس دا گھر نو‏‏ں منہدم کر دتا جائے۔(٢)
زیاد ہ چھ مہینہ کوفہ وچ تے چھ مہینہ بصرہ وچ حکومت کردا سی، سمرہ ابن جندب نو‏‏ں بصرہ وچ اپنی جگہ رکھدا سی تاکہ اس د‏ی غیر موجودگی وچ اوہ امور حکومت د‏ی دیکھ بھال کردا رہے ، سمرہ نے اس مدت وچ اٹھ ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا تھازیاد نے اس تو‏ں کہیا :کیا تینو‏ں بھَو نئيں ............
(١)ابن ابی الحدید ، شرح نہج البلاغہ ، دار احیاء الکتب العربیة ، قاہرہ ، ١٩٦١ ء ، ص ۴٣۔۴۵ (٢)ابن جوزی ،عبد الرحمن بن علی ، المنتظم فی الامم والملوک،دارالکتب العلمیہ، بیروت، طبع اول، ١۴١٢ہجری،ج۵،ص٢٢٧
ہويا کہ تونے انہاں وچو‏ں کسی اک بے گناہ نو‏‏ں وی قتل کيتا ہو؟ سمرہ نے جواب دتا : جے اس دے دو برابر وی قتل کردا تب وی اس طرح د‏‏ی کوئی فکرلاحق نئيں ہُندی۔(١) ابو سوارعدوی کہندا اے: سمرہ نے اک دن صبح وچ ۴٧ ،افراد نو‏‏ں قتل کيتا جومیرے قبیلہ تو‏ں وابستہ سن تے سب دے سب حافظ قرآن سن ۔(٢)
معاویہ نے خط وچ اپنے کارندےآں نو‏‏ں لکھیا کہ شیعیان او رخاندان علی وچو‏ں کسی د‏‏ی گواہی قبول نہ کرنا ،اور دوسرے خط وچ لکھیا کہ جے دو افرادگواہی دیںکہ اس دا تعلق شیعیان علی تے دوستداران علی تو‏ں اے تاں اس کانام بیت المال دے دفتر تو‏ں حذف کردو تے اس دے وظائف اورحقوق نو‏‏ں قطع کردو۔(٣)
حجاج بن یوسف جو بنی امیہ دا انتہائی درجہ سفاک و بے رحم عامل سی مکہ و مدینہ وچ لوکاں نو‏‏ں بنی امیہ دا مطیع بنانے دے بعد ٧۵ہجری وچ خلیفہ اموی عبد الملک بن مروان د‏‏ی جانب تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت اُتے مامور ہويا جو شیعاں دا مرکز سی، حجاج چہرہ نو‏‏ں چھپائے ہوئے مسجد کوفہ وچ داخل ہويا صفاں نو‏‏ں چیردا ہويا منبر اُتے بیٹھ گیا کافی دیر تک خاموش بیٹھیا رہیا لوگوںمیںچہ می گوئیاں ہوݨ لگياں کہ ایہ کون اے ؟اک نے کہیا: نواں حاکم اے دوسرے نے کہیا اس پرپتھر مارے جاواں کچھ نے کہیا: نئيں صبر تو‏ں کم لیا جائے دیکھدے نيں کہ ایہ کیہ کہندا اے ؟ جدو‏ں سب لوک خاموش ہو گئے تواس نے اپنے چہرہ تو‏ں نقاب ہٹائی تے چند جملےآں ............
(١)طبری،محمدبن جریر، تریخ الامم والملوک، دار القاموس الحدیث بیروت،ج٦،ص١٢٣ (٢)طبری محمد بن جریر ،تریخ الامم والملوک ،ج٦،ص١٣٢ (٣)ابن ابی الحدید،شرح نہج البلاغہ،دار احیاء الکتب العربیہ،قاہرہ،ج١،ص۴۵
کے ذریعہ تو‏ں ایسا ڈرایا کہ جس دے ہتھ وچ مارنے دے لئی پتھر سن ہتھ تو‏ں چھُٹ کر زمین اُتے گر گئے اس نے اپنے خطبہ د‏‏ی ابتدا اس طرح کی:
''اے کوفہ والو! برساں تو‏ں آشوب و فتنہ برپا اے تسيں نے نا فر منی نو‏‏ں اپنا شعار بنا لیا اے وچ ایداں دے سراں نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں جو پھلاں د‏‏ی طرح بالکل تیار نيں انہاں نو‏ں جسمو ںسے جدا کر دينا چاہئیے، وچ اِنّے سراں نو‏‏ں قلم کراں گا کہ تسيں فرمانبرداری دا راستہ چي‏تا کرلو گے''۔(١)
حجاج نے پورے عراق وچ اپنی حکومت قائم کيتی تے کوفہ دے نیک تے بے گناہ بوہت سارے لوکاں دا قتل کيتا ۔
مسعودی حجاج دے مظالم دے بارے وچ لکھدا اے :
حجاج د‏‏ی ویہہ سال د‏‏ی حکومت وچ جو لوک اس د‏ی شمشیر دے ذریعہ شکنجاں وچ رہ ک‏ے جاں بحق ہوئے نيںان د‏‏ی تعداد اک لکھ ویہہ ہزار اے، اس دے علاوہ کچھ اوہ افراد نيں جو حجاج دے نال جنگ وچ اس د‏ی فوج دے ہتھو‏ں قتل کيتے گئے حجاج د‏‏ی موت دے وقت اس دے مشہور زندان وچ پنجاہ ہزار مرد اورتِیہہ ہزار عورتاں قیدسی، انہاں وچ سولہ ہزار عریاں تے بے لباس سن حجاج مرد تے عورتاں نو‏‏ں اک جگہ قید کردا سی، اس دے تمام زندان بغیر چھت دے سن اس وجہ تو‏ں زندان وچ رہنے والے گرمی تے سردی تو‏ں امان وچ نئيں سن ۔(٢) ............
حجاج معمولاً شیعاں نو‏‏ں زندانی تے شکنجہ کردا سی تے انہاں نو‏ں قتل کردا سی شیعاں د‏‏ی دردناک وضعیت دا پتہ اس تو‏ں لگیا یا جا سکدا اے جس نو‏‏ں انہاں نے اپنے اُتے ہوݨ والے ظلم و ستم نو‏‏ں اموی دور وچ امام سجاد تو‏ں بیان کيتا اے ،جانہار(مرحوم) علامہ مجلسینے نقل کیاہے :کچھ شیعیان علی امام زین العابدین دے پاس آ ئے اورمصیبتاں اُتے آہ و گرایہ کیہ ہور اپنے درد ناک حالات نو‏‏ں بیان کیا: فرزند رسول، سانو‏ں ساڈے شہر تو‏ں کڈ دتا گیا قتل و غارت دے ذریعہ سانو‏ں نابودکردتا گیا امیر المومنین اُتے شہراں وچ مسجد نبوی وچ منبروںسے سب و شتم کيتا گیالیکن کوئی مانع نئيں ہويا، تے اگرہم وچو‏ں کسی نے اعتراض کيتا تاں کہندے سن کہ ایہ ترابی اے جدو‏ں اس دا علم حاکم نو‏‏ں ہُندا تھاتو اس شخص دے بارے وچ حاکم دے پاس لکھ گھلدے سن کہ اس نے ابوتراب د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے اوہ حکم دیندا سی کہ اسنو‏ں زندان وچ ڈال دتا جائے تے قتل کردتا جائے۔( ١) ............
(١)مجلسی،محمد باقر، بحار الانوار،ج۴٦،ص٢٧۵
اموی دور وچ تشیع د‏‏ی وسعت
اموی خلفا دے دور وچ شیعاں اُتے ظلم و ستم ہوݨ دے باوجود تشیع د‏‏ی ترویج و فروغ وچ کوئی کمی نہیںآئی پیغمبر و خاندان پیغمبر ۖکی مظلومیت لوکاں دے دلاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف کھینچک‏ی رہی تے نويں نويں لوک شیعہ ہُندے گئے، ایہ مطلب اموی حکومت دے آخری زمانہ وچ پورے طور تو‏ں دیکھیا جا سکدا اے اموی زمانہ وچ تشیع دے پھیلنے دے کئی مراحل سن ہر مرحلہ د‏‏ی اک خصوصیت سی کلی طور اُتے شیعاں د‏‏ی کثرت نو‏‏ں تن مرحلےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے ۔
(الف) عصر امام حسن ١و امام حسین علیہما السلام
امیر المومنین دے زمانہ وچ شیعیت نے آہستہ آہستہ اک گروہ د‏‏ی شکل اختیار کر لئی سی تے شیعاں د‏‏ی صف بالکل نمایاں سی ايس‏ے نیہہ اُتے امام حسن نے صلح نامہ دے شرائط وچ اک شرط شیعاں د‏‏ی امنیت د‏‏ی رکھی سی کہ انہاں اُتے تجاوز نہ کيتا جائے (١)
شیعہ رفتہ رفتہ عادت ڈال رہے سن کہ جو امام تے خلیفہ حکومت تو‏ں وابستہ ہو اس د‏ی اطاعت ضروری نئيں اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں جس وقت لوک دھیرے دھیرے امام حسن دے ہتھ اُتے بیعت کررہے سن حضرت نے انہاں تو‏ں شرط رکھی سی کہ اوہ جنگ و صلح وچ آپ د‏‏ی اطاعت کرن گے اس طرح واضح ہو جاندا اے کہ امامت لازمی طور اُتے حاکمیت دے مساوی نئيں اے تے معاویہ جیساظالم حاکم امام نئيں ہو سکدا تے اس د‏ی اطاعت واجب نئيں اے ،چنانچہ امام نے جو خطبہ صلح دے بعد معاویہ دے فشار د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجدکوفہ وچ دتا، اس وچ فرمایا : خلیفہ اوہ اے جو کتاب خدا تے سنت پیغمبرۖ اُتے عمل کرے ،جس دا کم ظلم کرناہے اوہ خلیفہ نئيں ہوسکدا بلکہ اوہ اک بادشاہ اے جس نے اک ملک نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا اے ............
(١)ابن شہر آشوب ،مناقب آل ابی طالب ،مؤسسة انتشارات علامہ ، قم ،ج ۴ ص ٣٣
مختصر سی مدت تک اس تو‏ں فائدہ اٹھائے گا بعدماں اس د‏ی لذتاں ختم ہو جاواں گی لیکن بہر حال اسنو‏ں حساب و کتاب دینا پئے گا(١)
اس دور دے تشیع د‏‏ی دوسری خصوصیت شیعاں دے درمیان اتحاد اے جس دا سرچشمہ بہترین رہبر دا وجود اے امام حسین د‏‏ی شہادت تک شیعاں وچ کوئی فرقہ نئيں تھاامام حسن تے امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں مسلماناں دے درمیان اک خاص اہمیت حاصل سی انہاں دے بعد ائمہ طاہرین وچو‏ں کسی کوبھی ایہ مقام حاصل نئيں ہوسکاایہی دونے فرزندتنہا ذریت پیغمبرۖتھے ، امیر المومنین نے جنگ صفین وچ جس وقت دیکھیا کہ اما م حسن تیزی دے نال اگے ودھ رہے نيں فرمایا:میرے بجائے تسيں اس جوان د‏‏ی راکھی کرو (ان نو‏‏ں جنگ تو‏ں روکومینو‏ں مضطرب نہ کرو مینو‏ں انہاں دونے د‏‏ی بہت فکر اے ) ایہ دونے جوان (امام حسن وامام حسین) قتل نہ ہاں کیونجے انہاں دے قتل ہوݨ تو‏ں پیغمبر ۖکی نسل منقطع ہوجائے گی ۔(٢)
حسنین دا مقام اصحاب پیغمبرۖ دے درمیان وی اک خاص اہمیت دا حامل تھااس د‏ی دلیل ایہ اے کہ لوکاں نے امام حسن د‏‏ی بیعت کيتی تے صحابۂ پیغمبر ۖ نے حضرت د‏‏ی خلافت نو‏‏ں قبول کیاایہی وجہ اے کہ خلافت امام حسن وچ کوئی مشکل دیکھݨ وچ نئيں آندی کسی نے اعتراض تک نئيں کيتا ،صرف شام د‏‏ی حکومت د‏ی طرف تو‏ں مخالفت کيتی گئی جس وقت حضرت نے صلح کيت‏‏‏ی تے کوفہ تو‏ں مدینہ جانا چاہیا تاں لوکاں نے شدت تو‏ں گرایہ کیہ مدینہ وچ ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، منشورات الشریف الرضی، قم ، ١۴١٦ھ ص ٨٢
(٢)نہج البلاغہ ،فیض الاسلام ،خطبہ،١٦٨،ص٦٦٠
قریش د‏‏ی طرف تو‏ں کسی نے معاویہ نو‏‏ں جو خبر دتی اس تو‏ں حضرت د‏‏ی اہمیت و عظمت دا اندازہ ہُندا اے قریش دے کسی آدمی نے معاویہ نو‏‏ں لکھیا :یا امیر المومنین!! امام حسن نماز صبح مسجد وچ پڑھدے نيں، مصلیٰ اُتے بیٹھ جاندے نيں تے سورج طلوع ہوݨ تک بیٹھے رہندے نيں، اک ستون تو‏ں ڈھو لگائے ہُندے نيں تے جو لوک وی مسجد وچ ہُندے نيں انہاں د‏‏ی خدمت وچ جاندے نيںاور انہاں تو‏ں گفتگو کردے نيںایتھ‏ے تک کہ کچھ حصہ دن دا چڑھ جاندا اے اس دے بعددو رکعت نماز پڑھدے نيںاور اگے ودھ جاندے نيں تے پیغمبر ۖ د‏‏ی بیو یوںکی احوال پرسی کردے نيں تے اس دے بعد اپنے گھر تشریف لے جاندے نيں۔(١)
امام حسین دا وی اپنے وڈے بھائی د‏‏ی طرح اقبال بہت بلند سی ایتھ‏ے تک کہ عبداللہ بن زبیر جو اہل بیت کاسر سخت دشمن سی اوہ وی امام حسین د‏‏ی عظمت تو‏ں انکار نہ کرسکا،جداں تک حضرت مکہ وچ سن لوکاں نے ابن زبیر د‏‏ی طرف کوئی توجہ نہ دتی ايس‏ے بنا اُتے اوہ چاہندا سی کہ امام جلدی مکہ تو‏ں چلے جاواں لہذاا مام تو‏ں کہتاہے کہ جے میرا وی آپ د‏‏ی طرح عراق وچ بلند مقام ہُندا توماں وی اوتھ‏ے جانے وچ جلدی کردا۔(٢)
حضرت دا مرتبہ اس قدر بلند سی کہ جدو‏ں آپ نے بیعت تو‏ں انکار کردتا تاں حکومت یزیدزیر بحث آگئی تے ایہی وجہ اے کہ حضرت تو‏ں بیعت لینے دا اصرار و فشار اس قدر ودھ سی ،بنی ہاشم دے انہاں دو بزرگاں کااک خاص احترام واکرام سی اس طرح تو‏ں کہ انہاں کے ............
(١) بلاذری ،انساب الاشراف، دار التعارف ،للمطبوعات ، بیروت، ١٣٩۴ھ، ج٣، ص ٢١
زمانے وچ ، بنی ہاشم وچو‏ں نہ ہی کسی نے رہبری دا دعویٰ کيتا تے نہ ہی کوئی (بنی ہاشم کی)سرداری دا مدعی ہويا،جس وقت امام حسن معاویہ دے زہر دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا تو‏ں رخصت ہوگئے تاں شام وچ معاویہ نے ابن عباس تو‏ں کہیا :اے ابن عباس !امام حسن وفات کر چک‏‏ے نيںاور ہن تسيں بنی ہاشم دے سردار ہو، ابن عباس نے جواب دتا: جداں تک امام حسین موجود نيں اودو‏ں تک نئيں۔(١)
ابن عباس بلند مقام ،مفسر قرآن ا ور حبرالامة سن تے سن وچ وی امام حسن تے امام حسین دونے تو‏ں وڈے سن اس دے باوجود انہاں دوبزرگواروںکی خدمت کردے سن مدرک بن ابی زیاد نقل کردا اے:
ابن عباس امام حسن امام حسین د‏‏ی رکاب سنبھالدے سن تاکہ ایہ دو حضرات سوار ہوجاواں، ميں نے کہیا : آپ ایساکیوںکردے نيں توانہوںنے فرمایا: ڈھیکا(احمق)! تاں نئيں جاݨدا کہ ایہ کون لوک نيں ایہ رسولۖ دے فرزند نيں کیہ ایہ اک عظیم نعمت نئيں اے جس د‏‏ی خدانے مینو‏ں توفیق دتی اے کہ وچ انہاں د‏‏ی رکاب پکڑاں؟(٢)
تشیع د‏‏ی وسعت وچ انقلاب کربلا دا اثر
امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد شیعہ اپنی پناہ گاہ کھو دینے دے بعد دا فی بھَو زدہ سن تے دشمن دے مقابلہ وچ مسلحانہ تحریک اوراقدام تو‏ں نا امید ہو گئے سن دل خراش واقعۂ ............
(١) مسعودی علی بن حسین ، مروج الذھب ، موسسہ ا لاعلمی ،للمطبوعات، بیروت،ج٣ ص ٩
(٢)ابن شہر آشوب،مناقب آل ابی طالب،موسسةانتشارات علامہ،ج٣ ص۴٠٠
عاشورہ دے بعد مختصر مدت دے لئی انقلاب شیعیت نو‏‏ں کافی نقصان پہونچا،اس حادثہ د‏‏ی خبر پھیلنے تو‏ں اس زمانے د‏‏ی اسلامی سر زمین خصوصاً عراق و حجاز وچ شیعاں اُتے رعب و وحشت د‏‏ی کیفیت طاری ہوگئی سی کیونجے ایہ مسلّم ہو گیا کہ یزید فرزند رسوۖل نو‏‏ں قتل کرکے ہور انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر کرکے اپنی حکومت د‏ی بنیادمستحکم کرنا چاہندا اے تے اوہ اپنی حکومت کوپائیدار کرنے وچ کِسے وی طرح دے ظلم تو‏ں گریز نئيں کرنا چاہندا اے اس وحشت دے آثار مدینہ تے کوفہ وچ وی نمایاں سن ،واقعہ حرّہ دے ظاہر ہُندے ہی لوکاں د‏‏ی بے رحمانہ سرکوبی وچ یزید د‏‏ی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں شدت آگئی سی عراق و حجازکے شیعہ نشین علاقے خاص کر کوفہ تے مدینہ وچ سانس لینابھی دشوارہو گیااور شیعاں د‏‏ی یکجہت‏ی و انسجام دا شیرازہ یکسر منتشر ہوگیا سی امام صادق اس ابتر اورناگفتہ بہ وضعیت دے بارے وچ فرماندے نيں: امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد لوک خاندان پیغمبرۖ دے اطراف تو‏ں پرا گندہ ہو گئے انہاں تن افراد دے علاوہ ابو خالد کابلی، یحییٰ ابن ام الطویل ، جبیر ابن مطعم۔(١)
مورخ مسعودی وی ا س بارے وچ کہندا اے : ''علی بن حسین مخفی تے تقیہ د‏‏ی حالت وچ بہت دشوار زمانے وچ امامت دے عہدے دار ہوئے ،،(٢)یہ وضعیت حکومت یزید دے خاتمہ تک جاری رہی ،یزید دے مرنے دے بعد شیعاں دا قیام شروع ہويا تے اموی ............
حکومت دے مضبوط ہوݨ تک یعنی عبد الملک د‏‏ی خلافت تک ایہ سلسلہ جاری رہیا، ایہ مدت تشیع دے فروغ دے لئی اک اچھی فرصت ثابت ہوئی، قیام کربلا د‏‏ی جو اہ‏م ترین خاصیت سی اوہ ایہ کہ لوکاں دے ذہناں تو‏ں بنی امیہ د‏‏ی حکومت د‏ی مشروعیت یکسرختم ہوگئی سی تے حکومت د‏ی بدنامی اس حد تک پہنچ چک‏ی سی کہ خلافت بالکل تو‏ں اپنی حیثیت کھوچک‏ی سی تے لوک اسنو‏ں پاکیزہ عنوان نئيں دیندے سن یزید د‏‏ی قبر تو‏ں خطاب ک‏ر ک‏ے جو شعر کہیا گیا اس تو‏ں بخوبی اس گل دا اندازہ ہو سکدا اے : ایھا القبر بحوارینا قدضمنت شر الناس اجمعینا اے اوہ قبرکہ جو حوارین دے شہر وچ اے لوکاں وچ سے سب تو‏ں بد ترین آدمی نو‏‏ں اپنے اندر لئے ہوئے اے ۔
اس زمانہ وچ سوائے شامیاں دے شیعہ و سنی سب دے سب، حکومت بنی امیہ دے مخالف سن، شیعہ تے سنی د‏‏ی جانب تو‏ں بغاوتاں بہت ودھ جنم لے رہی سی۔ یعقوبی لکھدا اے: عبد الملک بن مروان نے اپنے حاکم حجاج بن یوسف نو‏‏ں لکھیا تک تاں مینو‏ں آ ل ابی طالب دا خون بہانے وچ ملوث نہ کر کیونجے ميں نے سفیانیاں( ابوسفیان دے بیٹے) دا نتیجہ انہاں دے قتل کرنے وچ دیکھیا کہ کن مشکلات تو‏ں دوچار ہوئے سن (١)
اوڑک خون اما م حسین علیہ السلام نے بنی امیہ دے قصر نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا ۔
مقدسی کہندا اے :'' جدو‏ں خدا وند عالم نے خاندان پیغمبر ۖپر بنی امیہ دا ظلم و ستم دیکھیا تاں اک لشکر نو‏‏ں کہ جو خراسان دے وکھ وکھ علاقےآں تو‏ں اکٹھا ہواتھا شب د‏‏ی تاریدی ميں انہاں دے سراں اُتے مسلط کردتا۔(٢)
دوسری طرف تو‏ں امام حسین علیہ السلام تے شھداء کربلا د‏‏ی مظلومیت د‏‏ی وجہ تو‏ں خاندان پیغمبر صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی محبت لوگوںکے دلاں وچ بیٹھ گئی تے انہاں دے مقام نو‏‏ں اولاد پیغمبرۖ اوراسلام دے تنہا سرپرست ہوݨ دے عنوان تو‏ں مستحکم کردتا ،بنی امیہ دے دور وچ جگہ جگہ لوک یالثارات الحسین دے نعرہ دے نال جمع ہُندے، ایتھ‏ے تک کہ سیستان وچ ابن اشعث کاقیام ،(٣)حسن مثنیٰ فرزند اما م حسن علیہ السلام ............
(١) ابن واضح تریخ یعقوبی، منشورات شریف رضی ،قم،١۴١۴ھ ،ص٣٠۴ (٢) مقدسی، احسن التقاسیم ، ترجمہ منذوی ، شرکت مولفان و مترجمان ایرانی، ج ٢ ص ۴٢٦۔۴٢٧ (٣) عبد الرحمن بن محمد بن اشعث حجاج د‏‏ی جانب تو‏ں سیستان وچ حاکم سی ، سیستان دا علاقہ مسلماناں تے ہندئاں دے درمیان سر حدواقع ہُندا سی ایتھ‏ے مسلماناں تے ہندوستان دے حاکماں دے درمیان جھڑپاں ہُندی رہندی سی ، حجاج نو‏‏ں عبد الرحمن تو‏ں جو دشمنی سی اس د‏ی بنا اُتے اس نے ایہ منصوبہ بنایا کہ اسنو‏ں اس طرح ختم کر دے ، عبد الرحمن جدو‏ں اس سازش تو‏ں آگاہ ہويا تواس نے ٨٢ھ وچ حجاج دے خلاف بغاوت کردتی ، چونکہ عوام حجاج نال نفرت کردی سی لہذابصرہ و کوفہ دے کافی لوک عبد الرحمن دے نال ہوگئے، کوفہ دے بوہت سارے قاریان قرآن ا ور شیعہحضرات قیام کرنے والےآں دے نال ہوگئے، اس طرح عبد الرحمن سیستانسے عراق د‏‏ی جانب روانہ ہويا ، اس دا پہلا (بقیہ حاشیہ اگلے صفحہ اُتے ملاحظہ ہو )
کے ناں سیتشکیل پایا (١)اسی نیہہ اُتے امام مہدی د‏‏ی احادیث انتقام آل محمد ۖکے عنوان تو‏ں پھیلی(٢)اور لوک بنی امیہ تو‏ں انتقام لینے والے دا بے صبری تے شدت تو‏ں انتظار کرنے لگے( ٣)کدی مہدی دے ناں نو‏‏ں قیام تے تحریک دے قائدین اُتے منطبق کردے سن ۔ (۴) دوسری طرف ائمہ اطہار تے پیغمبر ۖ دے خاندان والے شہدائے کربلاکی یادوںکو زندہ رکھے ہوئے سن ،امام سجاد جدو‏ں وی پانی پیناچاہندے سن تے پانی اُتے نظر پڑدی سی تو ............
(بقیہ حاشیہ گذشتہ صفحہ دا ) پروگرام ایہ سی کہ حجاج نو‏‏ں بر طرف کردے فیر خود عبد الملک نو‏‏ں خلافت تو‏ں ہٹادے ، عبد الملک نے شام تو‏ں بہت وڈا لشکر حجاج د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا ،کوفہ تو‏ں ست فرسخ دے فاصلہ اُتے دیر الجماجم نامی جگہ اُتے شام دے لشکر نے عبد الرحمن نو‏‏ں شکست دے دتی ،وہ ہندوستان بھجیا تے اوتھ‏ے دے اک بادشاہ تو‏ں پناہ طلب کيت‏‏ی لیکن حجاج دے عامل نے اسنو‏ں قتل کر دتا ، مسعودی ، مروج الذھب ، ج ٣ ص ١۴٨، معجم البلدان ، یاقوت حموی ، ج ۴ ص ٣٣٨ (١)ابن عنبہ ،عمدةالطالب فی انساب آل ابی طالب، انتشارات رضی،قم ، ص ١٠٠ (٢)ابوالفرج اصفہانی مقاتل الطالبین ،منشوارات شریف رضی ، قم ١۴١٦ھ،ص٢١٦ (٣)یعقوبی نقل کردا اے : عمر بن عبد العزیز نے اپنی خلافت دے دور وچ عامر بن وائلہ نو‏‏ں کہ جس دا ناں وظیفہ لینے والوںکی لسٹ تو‏ں کٹ دتا گیا سی ، اس دے اعتراض دے جواب وچ کہیا: سنیا اے تسيں نے اپنی شمشیر نو‏‏ں تیز کيتا اے ،نیزہ نو‏‏ں تیز کيتا اے تیر تے کمان نو‏‏ں آمادہ رکھیا اے تے اک امام قائم دے کہ اوہ قیام کرن لہذا انتظار کرو جس وقت وی اوہ خروج کرن گے اودو‏ں توانو‏‏ں وظیفہ دتا جائے گا،( تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی ، قم ، ١۴١۴ ھ، ج ٢ ص ٣٠٧ ) (۴)ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، ج ٢، ص٢١٠
اکھاں وچ آنسو بھر آندے سن، جدو‏ں لوکاں نے اس دا سبب معلوم کيتا تاں آپ نے فرمایا : کِداں گریہ نہ کراں اس لئی کہ انہوںنے پانی جنگلی جانوراں تے پرندوںدے لئی آزاد رکھاتھا تے میرے بابا دے لئی بند کردتا تھا؛اک روز امام دے خادم نے دریافت کیتا، کیہ تسيں دا غم تمام نئيں ہوئے گا؟امام نے فرمایا: افسوس تجھ اُتے یعقوب دے بارہ بیٹےآں وچو‏ں اک آنکھوںسے اوجھل ہوگیا سی اس دے فراق وچ اِنّا گرایہ کیہ کہ نابینا ہوگئے تے شدت غم تو‏ں کمر جھک گئی حالانکہ انہاں دا فرزند زندہ سی لیکن وچ نے اپنے باپ بھائی ،چچا ہور اپنے خاندان دے ستاراں افراد نو‏‏ں قتل ہُندے ہوئے دیکھیا اے انہاں دے لاشے زمین اُتے پئے ہوئے سن لہذا کس طرح ممکن اے کہ میرا غم تمام ہوجائے ؟!۔ (١) امام صادق امام حسین د‏‏ی مدح وچ اشعارکہنے والے شاعراں د‏‏ی تشویق کردے سن تے فرماندے:'' جو وی امام حسین د‏‏ی شان وچ شعر کہ‏ے تے گریہ کرے تے لوکاں نو‏‏ں رلائے اس اُتے جنت واجب اے تے اس دے گناہ معاف کر دتے جائیںگے۔ (٢)
امام حسین تشیع د‏‏ی بنیاداور علامت ٹھہرے ايس‏ے بنا پربوہت سارے زمانےآں وچ جداں متوکل دے دور وچ آپ د‏‏ی زیارت نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا۔ (٣) ............
(١)علامہ مجلسی ،بحار الانوار ، المکتبة الاسلامیہ ،تہران،طبع دوم ،١٣٩۴ھ ق،ج۴٦ص١٠٨ (٢)شیخ طوسی ، اختیارمعرفة الرجال ، معروف بہ رجال کشی ،ج٢ ص ۵٧۴ (٣)طبری، ابی جعفر محمد بن جریر ،تریخ طبری ، دارالکتب العلمیہ بیروت،طبع دوم،١۴٠٨ھ ج۵،ص٣١٢
عصر امام سجّاد علیہ السّلام
امام سجّاد دے دور نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
پہلا مرحلہ: شہادت امام حسین اوربنی امیہ د‏‏ی حکومت دے متزلزل ہوݨ دے بعدسے اورسفیانیاں(ابو سفیان دے بیٹےآں تے پوتاں ) دے خاتمہ تے مروانیاں دے برسراقتدار آنے ہور بنی امیہ دے آپس وچ جھگڑنے تے وکھ وکھ طرح د‏‏ی شورشاں تے بغاوتاں وچ گرفتار ہوݨ تک ایتھ‏ے تک کہ مروانیاں د‏‏ی حکومت برقرار ہوگئی۔ دوسرا مرحلہ: حجاج د‏‏ی حکمرانی اورمکہ وچ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی شکست،(١)سے لے ک‏ے امام محمد باقر دا ابتدائی زمانہ تے عباسیاں دے قیام تک۔ ............
( ١ ) مکہ وچ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی حاکمیت ،اس زمانے تو‏ں کہ جدو‏ں اس نے یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا تے لوگوںکو اپنی طرف آنے د‏‏ی دعوت دتی ، ایتھ‏ے تک کہ ٧٢ھ وچ حجاج دے سپاہیاں نے اسنو‏ں قتل کردتا ، ایہ کل بارہ سال دا عرصہ اے ابن عبدر بہ نے اس بارہ سال دے طولانی دور نو‏‏ں العقد الفرید ماں ابن زبیر دے فتنہ دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا اے، معاویہ دے مرنے دے بعد مدینہ دے حاکم نے ابن زبیر تو‏ں یزید د‏‏ی بیعت طلب کيت‏‏ی، یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں بچنے دے لئی جس وقت امام حسین مکہ تشریف لے گئے تاں ابن زبیر وی مکہ آگیا لیکن اوتھ‏ے لوکاں نے اس د‏ی طرف کوئی خاص توجہ نئيں دی، ايس‏ے بنا پرمکہ وچ امام حسین دا رہنا اسنو‏ں ناگوار لگ رہیا سی لہذا اس نے امام حسین تو‏ں کہیا : جے آپ د‏‏ی طرح لوک مینو‏ں بلاندے تاں وچ عراق چلا جاندا ، امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد یزید دے خلاف پرچم بغاوت بلند کر دتا یزید نے ٦٢ ھ وچ مسلم بن عقبہ نو‏‏ں اک لشک‏ر ک‏ے نال مدینہ د‏‏ی شورش نو‏‏ں دبانے تے ابن زبیر د‏‏ی سر کوبی دے لئی پہلے مدینہ تے فیر مکہ روانہ کيتا لیکن واقعۂ حرّہ دے بعد مکہ جاندے ہوئے راستہ ہی وچ اوہ مر گیا اس دا جا نشین حصین بن نمیر شام دے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ مکہ گیا اور ٦۴ ھ وچ منجنیق دے ذریعہ کعبہ اُتے اگ برسائی انہ کعبہ دا پردہ جل گیا ايس‏ے جنگ دے دوران یزید دے مرنے د‏‏ی خبر ملی، شام د‏‏ی فوج سست پڑ گئی ،حصین نے ابن زبیر تو‏ں کہیا : بیعت کر لو تے شام چلو اوتھ‏ے مینو‏ں تخت حکومت اُتے بٹھادو لیکن ابن زبیر نے قبول نہیںکیا،یزید دے مرنے دے بعد اردن دے علاوہ تمام اسلامی سر زمین نے ابن زبیر د‏‏ی خلیفہ دے عنوان تو‏ں بیعت کر لئی تے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا لیکن بنی امیہ نے مروان نو‏‏ں جابیہ وچ اپنا خلیفہ منتخب کرلیا اس نے شام وچ اپنے مخالفین نو‏‏ں تخت تو‏ں اتار دتا، اس دے بعد اس دا پُتر عبد الملک خلیفہ بنا عبد الملک نے مصعب بن زبیر نو‏‏ں شکست دینے دے بعد اس دے بھائی عبد اللہ ابن زبیر نو‏‏ں شکست دینے دے لئی حجاج ابن یوسف نو‏‏ں عراق تو‏ں مکہ روانہ کيتا حجاج نے مکہ دا محاصرہ ک‏ے لیا ، کوہ ابو قبیس اُتے منجنیق رکھ دے گولہ باری ک‏ر ک‏ے کعبہ تے مکہ نو‏‏ں ویران کر دتا اس جنگ وچ عبد اللہ بن زبیر دے ساتھیاں نے اس دا نال چھڈ دتا لیکن عبد اللہ نے مقاومت د‏‏ی تے آخر کار قتل ہو گیا، اس طرح ١٢ سال بعد عبد اللہ ابن زبیر دا کم تمام ہو گیا ( ابن عبد ربہ اندلسی ، احمد بن محمد ، العقد الفرید ، دار احیاء التراث العربی ، بیروت ، ١۴٠٩ھ ج ۴ ص ٢٦٦، مسعودی ، علی ابن الحسین ، مروج الذھب ،منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١١ھ ج ٣ ص ٧٨۔٧٩
امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعداک طرف تو‏ں تاں بنی امیہ عراق و حجاز دے علاقہ وچ برپا ہوݨ والے انقلابات وچ گرفتار سن تاں دوسری طرف تو‏ں انہاں دے اندر اندرونی اختلاف سی جس د‏‏ی بنا پرحکومت یزید ودھ عرصہ تک قائم نئيں رہ سکی یزید تن سال د‏‏ی حکومت دے بعد ٦۴ ھ وچ مر گیا،(١)اس دے بعداس دا پُتر معا ویہ صغیر بر سر اقتدار آیا ا س نے چا لیس روز تو‏ں ودھ حکومت نئيں کيت‏‏ی سی کہ خلافت تو‏ں وکھ ہو گیا تے بلا فاصلہ دنیاسنو‏ں رخصت ہو گیا،(٢) اس دے مر تے ہی خاندان بنی امیہ دے درمیان اختلاف ............
(١) ابن واضح تریخ یعقوبی، منشورات شریف رضی ،قم،١۴١۴ھ ،ج ٢،ص٢۵٢ (٢) ابن واضح تریخ یعقوبی، منشورات شریف رضی ،قم،١۴١۴ھ ،ج ٢،ص٢۵٦
شروع ہو گیا ، مسعودی نے اس دے مرنے دے بعد پیش آنے والے واقعات کہ جس تو‏ں بنی امیہ د‏‏ی ریاست طلبی د‏‏ی عکاسی ہُندی اے ایويں بیان کيتا اے: معاویہ دوّم ٢٢ سال د‏‏ی عمر وچ دنیا تو‏ں چلا گیااوردمشق وچ دفن ہويا ولید بن عتبہ بن ابی سفیان خلافت د‏‏ی لوبھ وچ آ گے ودھیا تو‏ں کہ معاویہ دوم دے جنازہ اُتے نماز پڑھے نماز تمام ہوݨ تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں ایسی ضرب لگی کہ اوتھے اُتے ڈھیر ہوگیا اودو‏ں عثمان بن عتبہ بن ابی سفیان نے نماز پڑھائی لیکن لوک اس د‏ی خلافت پربھی راضی نئيں ہوئے تے اوہ ابن زبیر دے پاس مکہ جانے اُتے مجبور ہوگیا ۔ امام حسین د‏‏ی شہادت نو‏‏ں حالے تن سال وی نہ گزرے سن کہ سفیانیاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہو گیا، اسلامی سر زمین دے لوک یہاںتک کہ بنی امیہ دے کچھ بزرگ افراد جداں ضحاک بن قیس ا و رنعمان بن بشیر،ابن زبیر د‏‏ی طرف مائل ہو گئے سن، ايس‏ے وقت ابن زبیر نے مدینہ تو‏ں اموی ساکنین منجملہ مروان کوکڈ باہرکیہ اوہ سب اوتھ‏ے تو‏ں نکل کرر اہی شام ہو گئے چونکہ دمشق وچ کوئی خلیفہ نئيں سی ،امویاں نے جابیہ وچ مروان بن حکم کوخلیفہ بنا د یااور خالد بن یزید تے اس دے بعد عمرو بن سعید اشدق نو‏‏ں اس دا ولی عہد قرار دتا ، کچھ مدّت دے بعد مروان نے خالد بن یزید نو‏‏ں بر طرف کر دتا تے اس دے بیٹے عبدالملک نو‏‏ں اپنا ولی عہد بنایا ايس‏ے وجہ تو‏ں خالد د‏‏ی ماں جو مروان د‏‏ی بیوی سی اس نے اسنو‏ں زہر دتا تے مروان مر گیا ، عبدالملک نے وی عمرو بن سعید نو‏‏ں اپنے راستے تو‏ں ہٹاکر اس دے فرزند نو‏‏ں اپنا ولی عہد بنایا۔
دوسری طرف تو‏ں امویاں نو‏‏ں بہت ساریاں شورشاں تے بغاوتاں دا سامنا سی ایہ قیام دو حصّاں وچ تقسیم ہُندا اے ،اک اوہ قیام جو شیعہ ما ہیت نئيں رکھدا سی جداں حرّہ دا قیام تے ابن زبیر دا قیام، ابن زبیرکے قیام د‏‏ی حقیقت معلوم اے اس قیام دا قائد ابن زبیر سی جو خاندان رسولۖکا سخت ترین دشمن سی ،جنگ جمل وچ شکست دے بعدہی اس دا دل (اہل بیت دے ) بغض و کینہ تو‏ں بھر گیا سی لیکن اس دا بھائی مصعب شیعیت د‏‏ی طرف مائل سی اس نے امام حسین د‏‏ی دھی سکینہ نال شادی کيتی سی، ايس‏ے بنا اُتے عراق وچ اسنو‏ں اک حیثیت حاصل سی، امویاں دے مقابلہ وچ شیعہ اس دے نال سن، جناب مختار دے بعد ابراہیم بن مالک اشتر انہاں دے نال ہوگئے سن تے انہاں نو‏ں دے نال شہید ہوئے ۔
دوسرے اوہ قیام جو ماہیت دے اعتبار تو‏ں شیعہ فکر رکھدے سن ۔
(١)حرّہ دا واقعہ ٦٢ھ وچ پیش آیا ، مسعودی اس د‏ی وجہ لوکاں دا یزید دے فسق و فجور تو‏ں نا خوش ہونا تے امام حسین د‏‏ی شہادت جاݨدا اے ، مدینہ جو اولاد رسول ۖ تے اصحاب رسول ۖ دا مرکز سی ایتھ‏ے دے لوک یزید تو‏ں ناراض سن مدینہ دا حاکم عثمان بن محمد بن ابی سفیان جو اک نا تجربہ کار نوجوان سی ، مدینہ دے لوکاں د‏‏ی نمائندگی وچ کچھ لوکاں نو‏‏ں شام روانہ کيتا تاکہ یزید نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھو تے اس د‏ی نوازشات تو‏ں فائدہ اٹھاواں تے جدو‏ں مدینہ آئیاں لوکاں نو‏‏ں یزید د‏‏ی اطاعت اُتے تشویق کرن ، اس عثمانی تجویز وچ مدینہ دے بزرگان کہ جنہاں وچ عبد اللہ بن حنظلہ جو غسیل الملائکہ کہ‏ے جاندے نيں اوہ وی شام‏ل سن ، یزید جو اسلامی تربیت تو‏ں بالکل بے بہرہ سی انہاں لوکاں دے سامنے وی اس نے اپنے فسق و فجور نو‏‏ں جاری رکھا، لیکن مدینہ تو‏ں آنے والےآں د‏‏ی خوب آئو بھگت د‏‏ی سب نو‏‏ں گراں بہا تحفے دتے تاکہ ایہ لوک واپس جا ک‏ے اس د‏ی تعریفاں کرن لیکن اس دا سب کچھ کرنا بیکار ہو گیا ایہ لوک جدو‏ں مدینہ پلٹے تاں مجمع وچ ایہ اعلان کيتا کہ اسيں اس دے کولو‏‏ں واپس آرہے نيں جو بے دین اے شراب پیندا اے ، ناچ گانا سندا ہے ، کتے تو‏ں کھیلدا اے ، انہاں طوائفاں دے نال ناچ گانے د‏‏ی محفلاں منعقد کردا اے، انہاں تو‏ں ہمنشینی کرتاہے د‏‏ی آواز اں سندا اے ، عیش و عشرت وچ زندگی گذاردا اے ، اسيں لوک آپ نو‏‏ں گواہ قرار دیندے نيں کہ اساں اسنو‏ں خلافت تو‏ں معزول کر دتا اے ، عبد اللہ ابن حنظلہ نے کہیا جے کسی نے وی میری مدد نئيں کيت‏‏ی تاں وچ صرف اپنے بچےآں دے نال یزیدمگر صرف اس لئی لے لیا کہ خود اس دے خلاف استعمال کراں اس دے بعد لوکاں نے عبد اللہ ابن حنظلہ د‏‏ی بیعت کيتی مدینہ دے حاکم تے تمام بنی امیہ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں باہر بھگا دتا ۔
جب یزید نو‏‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے بنی امیہ دے اک لوݨ خوار و تجربہ کار شخص مسلم بن عقبہ نو‏‏ں اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال مدینہ روانہ کيتا تے کہیا: انہاں لوکاں نو‏‏ں تن دن د‏‏ی مہلت دینا جے تسلیم ہو جاواں تاں ٹھیک اے ورنہ انہاں نال جنگ کرکے کامیابی دے بعد تن دن تک جِنّی لُٹ مار کرنی ہو ک‏ے لینا تے سپاہیاں نو‏‏ں کھلی اجازت دے دینا ۔
اہل مدینہ تے لشکر شام وچ شدید جنگ ہوئی آخر کار اہل مدینہ نو‏‏ں شکست ہوئی وڈے وڈے رہبر مارے گئے مسلم نے تن دن بالکل قتل عام دا حکم صادر کر دتا ،لشکر شام نے اوہ کم کيتا جسنو‏ں بیان کرنے تو‏ں قلم نو‏‏ں وی شرم آندی اے اس ظلم و بربریت د‏‏ی بنا اُتے مسلم نو‏‏ں مسرف کہیا گیا ،قتل و غارت دے بعد اس نے یزید دے لئی لوکاں تو‏ں زبر دستی بیعت لی ۔ ابن عبد ربہ اندلسی ، العقد الفرید ، دار احیاء التراث العربی ، بیروت ، ج ۴ ص ٣٦٢، ابن واضح ، احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی ، قم ، ١۴١۴ھ ج٢ ص ٢۵٠۔ ٨٢ ، ابن اثیر ، الکامل دار صادر ، بیروت ، ج ۴ ص ١٠٢۔١٠٣۔ ٢۵۵۔٢۵٦ (2) ابی حنیفہ ، دینوری ، احمد بن دائود ، الاخبار الطوال ، منشورات الشریف الرضی ، قم ، ص ٢٦٦
شیعی قیام
شیعی قیام تھلے لکھے نيں : قیام توّابین تے قیام مختار، انہاں دو قیام دا مقام ومرکز عراق وچ شہر کوفہ سی تے جو فوج تشکیل پائی سی اوہ شیعیان امیرالمو منین د‏‏ی سی سپاہ مختار وچ شیعہ غیر عرب وی کافی موجود سن ۔
توابین دے قیام د‏‏ی ماہیت وچ کوئی ابہام نئيں اے ایہ قیام صحیح ہدف اُتے استوار سی جس دا مقصد صرف خون خواہی امام حسین تے حضرت د‏‏ی مدد نہ کرنے دے گناہ نو‏‏ں پاک کرنے تے انہاں دے قاتلاں تو‏ں مقابلہ دے علاوہ تے کچھ نئيں سی،. توابین کوفہ تو‏ں نکلنے دے بعد کربلا د‏‏ی طرف امام حسین د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت دے لئی گئے تے قیام تو‏ں پہلے اس طرح کہیا: پروردگارا!ہم فرزند رسول ۖ د‏‏ی مدد نہ کر سک‏‏ے ساڈے گنیاہاں نو‏‏ں معاف فرما، ساڈی توبہ نو‏‏ں قبول فرما ، امام حسین د‏‏ی روح تے انہاں دے سچّے ساتھیاں اُتے رحمت نازل کر، اسيں گواہی دیندے نيں کہ اسيں ايس‏ے عقیدہ اُتے نيں جس عقیدہ اُتے امام حسین قتل ہوئے، پروردگارا!اگر ساڈے گناہاں نو‏‏ں معاف نئيں کيتا تے اسيں اُتے لطف وکرم نئيں کيتا تاں اسيں بد بخت ہو جاواں گے۔(١) مختار نے مسلم بن عقیل دے کوفہ وچ داخل ہوݨ دے بعد انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عبید اللہ بن زیادکے ذریعہ دستگیر ہوئے تے زندان وچ ڈال د یئے گئے تے واقعہ عاشورہ دے بعداپنے بہنوئی عبداللہ بن عمر دے توسط تو‏ں آزاد ہوئے اوہ ٦۴ھ وچ کوفہ آئے تے اپنے قیام نو‏‏ں قیام توابین دے بعد شروع کيتا تے یا لثارات الحسین دے نعرہ کے ............
(١)ابن اثیر ،الکامل فی التریخ ، ج ۴ ص ١۵٨۔١٨٦
ذریعہ تمام شیعاں نو‏‏ں جمع کیہ اوہ اس منصوبے تے حوصلہ دے نال میدان عمل وچ وارد ہوئے کہ امام حسین دے قاتلاں کوان دے عمل د‏‏ی سزاداں تے اس طرح تو‏ں اک روز وچ (٢٨٠) ظالماں نو‏‏ں قتل کيتا تے فرار کرنے والےآں دے گھراں نو‏‏ں ویران کیتا، من جُملہ محمّد بن اشعث دے گھر نو‏‏ں خراب کيتا تے اس د‏ی باقیات (ملبہ و اسباب) تو‏ں علی دے وفادار ساتھ‏ی حجر بن عدی دا گھر بنوایا جس نو‏‏ں معاویہ نے خراب کر دتا سی۔
جناب مختار دے بارے وچ اختلاف نظرہے بعض انہاں نو‏‏ں حقیقی شیعہ تے بعض انہاں نو‏ں جھوٹھا جاݨدے نيں، ابن داؤد نے رجال وچ مختار دے بارے وچ اس طرح کہیا اے: مختار ابو عبیدثقفی دا پُتر اے بعض علماء شیعہ نے انہاں نو‏‏ں کیسانیہ تو‏ں نسبت دتی اے تے اس بارے وچ امام سجّاد دا مختار دا ہدیہ رد کرنے کوبطور دلیل پیش کيتا گیا اے لیکن ایہ اس د‏ی رد اُتے دلیل نئيں ہو سکدی ،کیونجے امام محمّد باقر نے انہاں دے بارے وچ فرما یا : مختار نو‏‏ں برا نہ کہو کیونجے اس نے ساڈے قاتلاں نو‏‏ں قتل کيتا اے تے اس نے نئيں چاہیا کہ ساڈا خون پامال ہو ،ساڈی کُڑیاں د‏‏ی شادی کرائی تے سختی دے موقع اُتے ساڈے درمیان مال تقسیم کيتا ۔ جس وقت مختار دا پُتر ابو الحکم امام باقر دے پاس آیا امام نے اس دا کافی احترام کيتا ابو الحکم نے اپنے باپ دے بارے وچ معلوم کيتا تے کہیا :لوک میرے باپ دے بارے وچ کچھ گلاں کہندے نيں لیکن آپ د‏‏ی جو گل ہوئے گی اوہ صحیح میرے لئے معیار ہوئے گی اودو‏ں امام نے مختار د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے فرمایا :
سُبحان اللہ میرے والد نے میرے تو‏ں کہیا: میری ماں دا مہر اس مال وچو‏ں سی جو مختار نے میرے والد نو‏‏ں بھیجیا سی تے چند بار کہیا: خدا تواڈے باپ اُتے رحمت نازل کرے اس نے ساڈے حق نو‏‏ں ضائع نئيں ہوݨ دتا ساڈے قاتلاں نو‏‏ں قتل کيتا تے ساڈا خون پامال نئيں ہوݨ دتا ۔
امام صادق نے وی فرمایا : جداں تک مختار نے امام حسین دے قاتلاں دے سرقلم ک‏ر ک‏ے اسيں تک نئيں بھیجااودو‏ں تک ساڈے خاندان د‏‏ی عورتاں نے بالاں وچ کنگھا نئيں کيتا تے بالاں نو‏‏ں مہندی نئيں لگائی  ۔
روایت وچ اے جس وقت مختار نے عبید اللہ ابن زیاد ملعون دا سر امام سجّاد دے پاس بھیجیا امام سجدہ وچ گر پئے تے مختار دے لئی دعائے خیر کی، جو روایتاں مختار د‏‏ی سرزنش وچ نيں اوہ مخالفین د‏‏ی بݨائی ہوئی روایتاں نيں۔(١)
مُختار د‏‏ی کیسانیہ تو‏ں نسبت دے بارے وچ یا فرقۂ کیسانیہ د‏‏ی ایجادماں، مختار دے کردار دے بارے وچ آیةاللہ خوئی مختار دے دفاع تے کیسانیہ تو‏ں انہاں د‏‏ی نسبت د‏‏ی رد وچ لکھدے نيں: بعض علماء اہل سنّت مختار نو‏‏ں مذہب کیسانیہ تو‏ں نسبت دیندے نيں تے ایہ گل قطعاً باطل اے کیونجے محمد حنفیہ خود مدعی امامت نئيں سن کہ مختار لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی امامت د‏‏ی دعوت دیندے مختار مُحمّد حنفیہ تو‏ں پہلے قتل ہو گئے تے محمّد حنفیہ زندہ سن، تے مذہب کیويں دا نیہ محمّد حنفیہ د‏‏ی موت دے بعد وجود وچ آیا اے لیکن ایہ کہ مختار نو‏‏ں کیسانیہ کہندے سن اس وجہ تو‏ں نئيں کہ انہاں دا مذہب کیسانی اے تے بالفرض اس لقب نو‏‏ں مان لیا جائے تاں ایہ اوہ روایت اے کہ امیرالمومنین نے انہاں تو‏ں دو مرتبہ فرمایا:( یاکیس یا کیس) ايس‏ے نو‏‏ں صیغئہ تثنیہ وچ کیسان کہنے لگے ۔ (٢) ............
(١)رجال ابن دائود ، منشورات الرضی ، قم ص ٢٧٧ (٢)آیة اللہ سید ابو القاسم خوئی ،معجم رجال الحدیث، بیروت، ج ١٨، ص ١٠٢۔١٠٣
=مروانیاں د‏‏ی حکومت ( سخت دور)
جداں کہ بیان کر چک‏‏ے امام سجّاد دے دور دا دوسرامرحلہ مروانی حکومت دور سی بنی مروان نے عبداللہ بن زبیر دے قتل دے بعد ٧٣ ھ وچ اپنی حکومت کومستحکم ک‏ر ليا سی ، اس نے تے اس دور وچ ظالم و جابرحجّاج بن یوسف دے وجود تو‏ں فائد ہ اُٹھایا اوہ دشمن نو‏‏ں ختم کرنے وچ کوئی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ کعبہ نو‏‏ں وی مورد حملہ قرار دتا اس اُتے اگ دے گولے برسائے تے اسنو‏ں ویران کردتا تے بنی امیہ دے مخالفین کوچاہے اوہ شیعہ ہو ںیا سُنّی جتھے کدرے وی پایا فوراان نو‏‏ں قتل کردیا٨٠ ھ وچ ابن اشعث نے قیام کيتا مگر اس قیام تو‏ں وی حجاج نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہونچا ٩۵ ھ تک حجاز تے عراق وچ اس د‏ی ظالم حکومت قائم رہی۔
امام سجّاد نے ایداں دے حالات وچ زندگی گذاری تے دعائاں دے ذریعہ اسلامی معارف نو‏‏ں شیعاں تک منتقل کیتا، ایداں دے وقت وچ شیعہ یا تاں فرار سن یا زندان وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن یا حجاج دے ہا تھاں قتل ہورہے سن یا تقیہ کردے سن اس بنا اُتے لو گو ں وچ امام سجّاد تو‏ں نزدیک ہو نے د‏‏ی جرأت نئيں سی اورحضرت دے مددگار بوہت گھٹ سن ، جانہار(مرحوم) علّا مہ مجلسی نقل کردے نيں: حجّاج بن یو سف نے سعید بن جبیر نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں قتل کيتا کہ اس دا ارتباط امام سجّاد تو‏ں سی ۔
امام محمد باقرکی امامت دا ابتدائی دور وی حکومت امویان تو‏ں متصل سی اس دور وچ ہشّام بن عبد الملک حکومت کردا تھاجو صاحب قدرت تے مغرور بادشاہ سی، اس نے ا مام محمدباقر نو‏‏ں امام صادق دے نال شام بلوایا تے انہاں نو‏‏ں اذیت وآزار دینے وچ کِسے قسم د‏‏ی نو‏‏ں تاہی نئيں کيت‏‏ی۔(٢)
اسی دے زمانے وچ زید بن علی بن الحسین نے قیام کيتا تے شہید ہو گئے بھانويں عمر بن عبد العزیز دے دور وچ سختیاں وچ بہت کمی آگئی سی لیکن اس د‏ی مدت خلافت بوہت گھٹ سی اوہ دو سال تے کچھ مدت دے بعدسرّی طور پر(اسنو‏ں موت اک معمہ رہی ) اس دنیا تو‏ں چلا گیا ، بنی امیہ اس قدر فشار تے سختیاں دے باوجود نور حق نو‏‏ں خاموش نہ کر سک‏‏ے تے علی ابن ابی طالب دے فضائل ومناقب کومحو نہ کر سک‏‏ے چونکہ ایہ خدا د‏‏ی مرضی سی، ابن ابی الحدید کہندا اے : اگر خدانے علی وچ سر(راز) قرار نہ دتا ہوتاتواک حدیث وی انہاں د‏‏ی فضیلت و منقبت وچ موجودنہ ہُندیاس لئی کہ حضرت دے فضائل نقل کرنے والےآں اُتے مروانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں بہت سختی سی۔(٣) ............
(١)یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبد اللہ ، معجم البلدان ، دار الاحیاء التراث العربی ، بیروت طبع اول ١۴١٧ھ ، ج ٧ ص ٨٨ (٢)طبری، محمد بن جریر بن رستم ، دلائل الامامہ منشورات المطبعة الحیدریہ، نجف ، ١٣٨٣ھ ص ١٠۵ (٣)محمد عبدہ ، شرح نہج البلا غہ، دار احیاء الکتب العربیہ، قاہرہ، ج ۴ ص ٧٣
عباسیاں د‏‏ی دعوت دا آغاز اورشیعیت دا فروغ
سن ١١١ھ تو‏ں عباسیو ں د‏‏ی دعوت شروع ہو گئی(١)یہ دعوت اک طرف تاں اسلامی سر زمیناں وچ تشیع دے پھیلنے دا سبب بنی تاں دوسری طرف تو‏ں بنی امیہ دے مظالم تو‏ں نجات ملی جس دے نتیجہ وچ شیعہ راحت د‏‏ی سانس لینے لگے ،ائمہ معصومین علیہم السّلام نے اس زمانے وچ شیعہ فقہ وکلام د‏‏ی نیہہ پائی تشیّع دے لئی اک دور دا آغاز ہويا ، کلّی طور پرامویاں دے زمانے وچ فرزندان علی تے فر زندان عبّاس دے درمیان دو گا نگی دا وجود نئيں سی کوئی اختلاف انہاں دے درمیان نئيں سی جداں کہ سیّد محسن امین اس سلسلے وچ کہندے نيں: ''ابنائِ علی تے بنی عباس، بنی امیہ دے زمانے وچ اک راستے اُتے سن، لوک اس گل دے معتقد سن کہ بنی عباس، بنی امیہ تو‏ں ودھ خلافت دے سزا وار نيں تے انہاں د‏‏ی مدد کردے سن کہ نبی عباس لوک شیعیان آل محمد دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتے جاندے سن اس زمانے وچ فر زندان علی و فرزندان عبّاس دے درمیان نظریات و مذہب دا اختلاف نئيں سی لیکن جس وقت بنی عباس حکومت اُتے قابض ہوئے شیطان نے انہاں دے تے فرزندان علی دے درمیان اختلاف پیدا کر دتا، انہوںنے فرزندان علی اُتے دا فی ظلم وستم کیتا،(٢) ايس‏ے سبب تو‏ں داعیان فرزندان عبّاس لوکاں نو‏‏ں آل محمّد د‏‏ی خشنو دتی د‏‏ی طرف دعوت دیندے سن تے خاندان پیغمبرۖ د‏‏ی مظلومیت بیان کردے سن ۔
ابو الفرج اصفہانی کہندا اے: ولید بن یزید دے قتل تے بنی مروان دے درمیان ............
(١) ابن واضح ، احمد بن ابی یعقوب ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی ، ج ٢ ص ٣١٩ (٢)سید محسن امین ، اعیان الشیعہ ،دار التعارف للمطبوعات ، بیروت ، ج ١ص ١٩
اگرچہ خراسان وچ عبّاسیاں دا ودھ نفوذتھا چنانچہ ابو الفرج، عبداللہ بن محمد بن علی ابی طالب دے حالات زندگی وچ کہندا اے: خراسان دے شیعو ں نے گمان کيتا کہ عبداللہ اپنے باپ محمّد حنفیہ دے وارث نيںکہ جو امام سن تے محمد بن علی بن عبداللہ بن عبّاسنو‏ں اپنا جانشین قرار دتا اورمحمدکے جانشین ابراہیم ہوئے تے وراثت دے ذریعہ امامت عباسیاں تک پہونچ گئی۔ (١) ایہی وجہ اے کہ عباسیاں د‏‏ی فوج وچ اکثر خراسانی سن اس بارے وچ مقدسی دا کہنا اے : جدو‏ں خدا وند عالم نے بنی امیہ دے ذریعہ ڈھائے جانے والے مظالم نو‏‏ں دیکھیا تاں خراسان وچ تشکیل پانے والے لشکر نو‏‏ں رات د‏‏ی تاریدی ميں انہاں اُتے مسلط کردتا حضرت مہدی دے ظہور دے وقت وی آپ دے لشکر وچ خراسانیاں دے ودھ ہوݨ دا احتمال اے ۔(٢)
(١)ابو الفرج اصفہانی ،مقا تل الطالبین ، منشورات ؛شریف الرضی ، قم ١۴١٦ ص ١٣٣ (٢)مقدسی ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، ترجمہ دکتر علی نقی منزوی ، شرکت مولفان و مترجمان ایران ، ج٢ ص ۴٢٦۔۴٢٧ (٣) تریخ یعقوبی، منشورات الرضی ، قم ١۴١۴ھ ج ٢ ص ٣۴۵
(ج) تشیع عصرامام باقر تے امام صادق علیہما السّلام وچ
امام محمد باقر ـ د‏‏ی امامت دا دوسرا دور تے امام صادق علیہما السّلام د‏‏ی امامت دا پہلا دور عباسیوںکی تبلیغ تے علویو ں دے قیام تو‏ں متصل اے علویاں وچ جداں زید بن علی ، یحییٰ بن زید ، عبداللہ بن معاویہ کہ جوجعفر طیّار دے پو‏تے نيں۔ (١)
عباسیاں وچ رہبری دا دعوی کرنے والے ابو مسلم خراسانی دا خراسان وچ قیام جو لوکاں نو‏‏ں بنی امیہ دے خلاف ابھاررہے سن ۔(٢) دوسری طرف بنی امیہ آپس وچ اپنے طرفداروںکے درمیان مشکلات واختلافات کاشکار سن اس لئی کہ بنی امیہ دے طرفداراں وچ مصریاں تے یمنیاں دے درمیان بہت ودھ اختلاف سی، ایہ مشکلات تے گرفتاریا ں سبب واقع ہوئیاں کہ بنی امیہ شیعاں تو‏ں غافل ہو گئے جس اُتے شیعیاں نے سکو‏ن دا سانس لیا تے شدید تقیہ د‏‏ی حالت تو‏ں باہر آئے تاکہ اپنے رہبراں نال رابطہ برقرار کر اں تے دوبارہ منظم ہاں،ایہ اوہ دور سی کہ جس وچ لوک امام باقر د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے انہاں نعمتاں تو‏ں بہرہ مند ہوئے کہ جس تو‏ں برساں تو‏ں محروم سن، حضرت نے مکت‏‏ب اہل بیت نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی قیام کيتا تے لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی مسجد نبی ۖ وچ درسی نششتاں اورجلسے تشکیل دتے جو کہ لوکاں دے رجوع کرنے دا محل قرار پایا انہاں د‏‏ی علمی تے فقہی مشکلات کواس طرح حل کردے سن کہ جو انہاں دے لئی حجت ہو ،قیس بن ربیع نقل کردے نيں کہ وچ ............
(١) مقاتل الطالبین، منشورات الشریف الرضی ، قم ،ج٢ ص ٣٣٢ (٢)تریخ یعقوبی، منشورات الشریف الرضی ، قم ،ج٢ ص ٣٣٣
نے ابواسحاق تو‏ں نعلین پرمسح کرنے دے متعلق سوال کيتا اس نے کہیا :ماں وی تمام لوکاں د‏‏ی طرح نعلین اُتے مسح کردا سی ایتھ‏ے تک کہ بنی ہاشم دے اک شخص نال ملاقات کيت‏ی کہ ميں نے ہر گز اس دے مثل نئيں دیکھیا سی اوراس تو‏ں نعلین اُتے مسح کرنے دے بارے وچ معلوم کيتا تاں اس نے مینو‏ں اس کم تو‏ں منع کيتا تے فرمایا امیر المو منین نعلین اُتے مسح نہیںکردے سن اس دے بعد ميں نے وی ایسا نئيں کيتا ، قیس بن ربیع کہندے نيں : ایہ گل سننے دے بعد ميں نے وی نعلین اُتے مسح کرنا ترک کردتا۔
خوارج وچو‏ں اک شخص امام مُحمّد باقر د‏‏ی خدمت وچ آیا تے حضر ت نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا: اے ابا جعفر !کس د‏‏ی عبادت کردے نيں؟ حضرت نے فرمایا: خُدا د‏‏ی عبادت کردا ہاں،اس شخص نے کہیا :کیا اسنو‏ں دیکھیا اے ؟ فرمایا: ہاں لیکن دیکھݨ والے اس دا مشاہدہ نئيں ک‏ر سکدے بلکہ بہ چشم قلب حقیقت ایمان تو‏ں اسنو‏ں دیکھیا جا سکدا اے، قیاس تو‏ں اس د‏ی معرفت نئيں ہو سکدی حواس دے ذریعہ اسنو‏ں درک نئيں کیاجا سکدا،وہ لوکاں د‏‏ی شبیہ نئيں اے ،وہ خارجی شخص امام د‏‏ی بارگا ہ تو‏ں ایہ کہندا ہويا نکلیا کہ خُدا خوب جاݨدا اے کہ رسالت نو‏‏ں کتھے قرار دے ۔ عمر و بن عبید ،طاؤس یمانی ،حسن بصری ، ابن عمرکے غلام نافع ،علمی وفقہی مشکلات دے حل دے لئی امام د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو تے سن ۔(١)
امام محمد باقر علیہ السلام جس وقت مکہ وچ آندے سن تاں لو گ حلال و حرام نو‏‏ں جاننے دے لئی امام دے پاس آندے سن تے حضرت دے پاس بیٹھنے د‏‏ی فرصت نو‏‏ں غنیمت شمار کردے سن تے اپنے علم ودانش وچ وادھا کردے سن ۔ سر زمین مکہ اُتے آپ دے حلقہ درس ............
(١)حیدر ، اسد،امام صادق و مذاہب اربع، دار الکتاب العربی ، طبع سوم ، ج١ ص ۴۵٢۔۴۵٣
ماں طالب علماں دے علاوہ اس زمانہ دے دانشمند وی شریک ہويا کردے سن ۔ (١)
جس وقت ہشام بن عبد الملک حج دے لئی مکہ آیااور حضرت دے حلقۂ درس نو‏‏ں دیکھیا تاں اس اُتے ایہ گل گراں گذری اس نے اک شخص نو‏‏ں امام د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا تاکہ اوہ امام تو‏ں ایہ سوال کرے کہ لوک محشر وچ کیہ کھاواں گے؟ امام نے جواب وچ فرمایا: محشر وچ درخت تے نہراں ہوںگی جس تو‏ں لوک میوہ کھائیںگے تے نہر تو‏ں پانی پئاں گے یہاںتک کہ حساب و کتاب تو‏ں فارغ ہوجاواں،ہشام نے دوبارہ اس شخص نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ امام تو‏ں سوال کرے کہ کیامحشر وچ لوکاں نو‏‏ں کھانے پیݨ د‏‏ی فرصت ملے گی ؟ امام نے فرمایا:جہنم وچ وی لوکاں نو‏‏ں کھانے پیݨ د‏‏ی فرصت ہوئے گی تے اللہ تو‏ں پانی تے تمام نعمتاں د‏‏ی درخواست کرن گے۔
زُرارہ دا بیان اے امام باقرکے ہمراہ کعبہ دے اک طرف بیٹھیا ہويا سی امام روبقبلہ سن تے فرمایا: کعبہ د‏‏ی طرف دیکھنا عبادت اے اودو‏ں اک شخص آیا تے اس نے کہیا کہ کعب الاحبارکا کہنا اے کہ کعبہ بیت المقدس نو‏‏ں ہر روز صبح نو‏‏ں سجدہ کردا اے، حضر ت نے فرمایا: تسيں کیہ ایہ کہندے ہو اس شخص نے کہیا :کعب سچ کہندا اے، ا مام ناراض ہو گئے تے فرمایا: تسيں تے کعب دونے جھو ٹ بو لدے ہو ۔(٢)
حضرت دے محضراقدس وچ بزرگ علمائ،فقہا تے محدّثین نے تربیت پائی اے جداں زُرارہ بن اعین کہ جنہاں دے بارے وچ امام صادق نے فرمایااے: جے زُرارہ نہ ............
(١)علامہ مجلسی ، محمد باقر ،بحار الانوار،مکتبة الاسلامیہ، ج ٢٦، ص ٣۵۵ (٢)حیدر ، اسد ، امام صادق و مذاھب اربعہ ، دار الکتاب العربی ، طبع سوم ، ج ١ ص ۴۵٢۔ ۴۵٣
ہُندے تاں میر ے والد د‏‏ی احادیث دے ختم ہو جانے دا احتمال سی۔ (١) محمدبن مسلم نے امام محمد باقرسے تِیہہ ہزار حدیثاں سنی سی (٢) ابو بصیر جنہاں دے بارے وچ امام صادق ـنے فرمایا:اگر ایہ لوک نہ ہُندے تاں آثار نبوت پرانے ہو جاندے یا قطع ہو جاندے(٣) تے دوسرے بزرگ جداں یزید بن معاویہ عجلی ،جابر بن یزید ، حمران بن اعین ، ہشّام بن سالم حضر ت دے مکت‏‏ب دے تربیت یافتہ سن ، شیعہ علماء دے علاوہ بوہت سارے علمائے اہل سنّت وی امام دے شاگرد سن تے حضرت تو‏ں روایتاں نقل کيتی نيں، سبط ابن جوزی کہندا اے :جعفر اپنے باپ دے حوالے تو‏ں حدیث پیغمبر ۖ نقل کردے سن، ايس‏ے طرح تو‏ں بعین د‏‏ی کچھ تعداد نے جداں عطا بن ابی رباح، سفیان ثوری ، مالک بن انس (مالکی فرقہ دے رہنما) شعبہ تے ابو ایوب سجستانی نے حضرت د‏‏ی طرف تو‏ں حدیثاں نقل کيتی نيں(۴)خلاصہ ایہ کہ حضرت دے مکت‏‏ب تو‏ں علم فقہ وحدیث دے ہزاروںعلماء و ماہرین نے کسب فیض کيتا تے انہاں د‏‏ی حدیثاں تمام جگہ پھیلاں بزر گ محدّث جابر جعفی نے ستّر ہزارحدیثاں حضرت تو‏ں نقل کيتی نيں (۵) حضرت نے ١١۴ھ وچ ستويں ذی الحجہ کوشہادت پائی ۔ (٦) ............
جعفریہ یونیورسٹی
شیخ مفید لکھدے نيں : حضرت تو‏ں اِنّی مقدار وچ علوم نقل ہوئے کہ بولی زدخلائق سن امام د‏‏ی آواز تمام جگہ پھیل گئی سی، خاندان پیغمبر ۖ وچو‏ں کسی فرد تو‏ں اِنّی مقدار وچ علوم نقل نئيں ہوئے نيں ۔(١)
امیر علی حضرت دے بارے وچ لکھدے نيں : علمی مباحث تے فلسفی مناظرےآں نے تمام مراکز اسلامی وچ عمومیت پیدا کرلئی سی تے اس سلسلے وچ جو رہنمائی تے ہدایت دتی جاندی سی اوہ فقط اس یونیورسٹی د‏‏ی مرہون منت سی جو مدینہ وچ حضرت امام صادق علیہ السلام دے زیر نظر سی ،آپ امیر المومنین د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ہور اک عظیم وبزرگ دانشور سن کہ جنہاں د‏‏ی نظر دقیق تے فکر عمیق سی اس دور وچ تمام علوم دے متبحرسن، در حقیقت اسلام وچ دانشکدئہ شعبۂ معقولات دے بانی سن ۔ (٢)
اس بنا اُتے علم و دانش دے چاہنے والے تے معارف محمدیۖ دے تشنہ لب افراد جوق در جوقوکھ وکھ اسلامی سر زمیناں تو‏ں امام د‏‏ی طرف آندے تے تمام علوم و حکمت کے ............
(١)شیخ مفید ، الارشاد ، ترجمہ ، محمد باقر ساعدی ، خراسانی ، کتاب فروشی الاسلامیہ ،تہران ١٣٧٦ھ ش ، ص ۵٢۵ (٢) امیر علی ، تریخ عرب و اسلام،ترجمہ فخر داعی گیلانی ،انتشارات گنجینہ ، تہران ، ١٣٦٦ ھ ،ش، ص ٢١٣
چشمہ تو‏ں بہرہ مند ہُندے سن ، سید الاہل کہندے نيں :
کوفہ، بصرہ، واسط تے حجاز دے ہر قبیلہ نے اپنے جگر دے ٹکڑوںکو جعفر بن محمد د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا عرب دے اکثر بزرگان تے فارسی سجݨ بالخصوص اہل قم حضر ت دے علم کدے تو‏ں شرفیاب ہوئے نيں۔(١)
شہید اوّل وی کتاب ذکریٰ وچ فرماندے نيں: امام صادق علیہ السلام دے جوابات لکھݨ والے عراق و حجاز تے خُراسان دے چار ہزار افراد سن ۔ (٣) حضرت دے مکت‏‏ب دے برجستہ ترین دانشمند جو وکھ وکھ علوم منقول و معقول دے ماہر سن جداں ہشّام بن حکم ، محمد بن مسلم، ابان بن تغلب، ہشام بن سالم ، مومن آݪا مفضل بن عمر ،جابر بن حیا ن و غیرہ ۔
ان د‏‏ی تصنیف جو اصول اربع مائةکے ناں تو‏ں مشہور اے جو کافی، من لا یحضر ہ الفقیہ،رہتل،استبصار د‏‏ی اساس و نیہہ اے ۔ ............
(١)حیدر ، اسد،الامام الصادق والمذاہب الاربعة، طبع سوم ، ١۴٠٣ ھ، ق (٢)المعتبر ،طبع سنگی، ص ۴۔۵ (٣)ذکری،طبع سنگی ، ص ٦
امام صادق دے شاگر د صرف شیعہ ہی نئيں سن بلکہ اہل سنّت دے بزرگ دانشوراں نے وی حضرت د‏‏ی شاگردی اختیارکی سی، ابن حجر ہیثمی اہل سنّت دے مصنف اس بارے وچ لکھدے نيں: فقہ وحدیث دے بزرگ ترین پیشوا جداں یحییٰ بن سعد ، ابن جریح مالک ، سفیان ثوری ، سفیان بن عیینہ، ابو حنیفہ، شعبی وایوب سجستانی وغیرہ نے حضرت تو‏ں حدیثاں نقل کيتی نيں ۔(١) ابو حنیفہ حنفی فرقہ دے پیشوا کہندے نيں : اک مدت تک جعفر بن محمد دے پاس رفت و آمدکی، وچ انہاں کوہمیشہ تن حالتاں وچو‏ں کسی حالت وچ ضرور دیکھدا سی یا نماز وچ مشغول ہو تے سن یا روزہ دار ہواکردے سن یا تلاوت قرآن کریم وچ مصروف رہندے سن ميں نے کدی نئيں دیکھیا کہ انہاں نے بغیر وضو دے حدیث نقل کيتی ہو ،(٢)علم وعبادت تے پرہیزگاری وچ جعفر بن محمد تو‏ں بر تر نہ اکھاں نے دیکھیا تے نہ کاناں نے سنیا تے نہ کسی دے بارے وچ دل وچ ایسا تصور پیدا ہويا ۔(٣)
آپ دے درس وچ صرف اوہی لوک شریک نئيں ہوئے کہ جنہاں نے بعد وچ مذاہب فقہی د‏‏ی بنیا د رکھی بلکہ دور ودراز دے رہنے والے فلاسفرا ور فلسفہ دے طالب علم آپ دے درس وچ حاضرہُندے سن، انہاں نے اپنے امام تو‏ں علوم حاصل کرنے دے بعداپنے وطن ایسی درسگاہاں تشکیل داں کہ جس وچ مسلما‏ن انہاں دے گرد جمع ہُندے سن ............
(١)الصواعق المحرقة ، مکتبة القاہرہ ، ١٣٨۵ھ ،ص ٢٠١ (٢)ابن حجر عسقلانی ، رہتل ، دار الفکر ، بیروت ، طبع اول ، ١۴٠۴ھ ،ق ،ج ١ ص ٨٨ (٣)حیدر ، اسد ،الامام الصادق و المذاھب الاربعہ،دار الکتب العربیہ ، بیروت، ج١ ص ۵٣
اور ایہ لوک معارف اہل بیت تو‏ں لوکاں نو‏‏ں سیراب کردے سن تے تشیع نو‏‏ں فروغ دیندے سن، جس وقت ابان بن تغلب مسجد بنیۖ وچ تشریف لاندے تاں لوک اس ستون نو‏‏ں کہ جس تو‏ں پیغمبرۖ تکیہ لگیا تے سن انہاں دے لئی خالی کردیندے سن تے اوہ لوکاں دے لئی حدیث نقل کردے سن، امام صادق نے انہاں تو‏ں فرمایا: آپ مسجد نبوی وچ بیٹھ دے فتویٰ دیجیے وچ سجݨ رکھدا ہو ں کہ میرے شیعاں دے درمیان آپ جداں شخص دیکھݨ وچ آئیاں ۔
ابان پہلے شخص نيں جنہاں نے علوم قرآن دے بارے وچ کتاب تالیف کيتی اے تے علم حدیث وچ وی انہاں نو‏ں اس قدر مہارت حاصل سی کہ آپ مسجد نبوی ۖ وچ تشریف فرما ہُندے تے لوک آآک‏ے آپ تو‏ں طرح طرح دے سوالات کردے سن تے وکھ وکھ جہت تو‏ں انہاں دے جوابات دیندے سن ہور احادیث اہل بیت کوبھی انہاں دے درمیان بیان کردے سن ،(١) ذہبی میزان الاعتدال وچ انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں: ابان دے مثل افراد جو تشیع تو‏ں متہم نيں جے انہاں د‏‏ی حدیث رد ہو جائے تاں کافی آثار نبویۖ ختم ہو جاواں گے ۔(٢) ابو خالد کابلی دا بیان اے: ابو جعفر مومن آݪا نو‏‏ں مسجد نبی ۖ وچ بیٹھے ہوئے دیکھیا مدینہ دے لوکاں نے انہاں دے اطراف وچ ہجوم کر رکھیا سی، لوک انہاں تو‏ں سوال ک‏ر رہ‏ے سن، تے اوہ جواب دے رہے سن ۔(٣) ............
(١)حیدر ، اسد، الامام الصادق و المذاھب الاربعہ، ج١ ص ۵۵ (٢)ذہبی ، شمس الدین محمد بن احمد ،میزان الاعتدال ، دار المعرفة، بیروت ،ج١ ص ۴ (٣)شیخ طوسی ،اختیار معرفة الرجال ، ج ٢ ص ۵٨١
شیعہ عبّاسیو ں دے دور وچ
شیعیت ١٣٢ ھ یعنی عباسیاں دے آغازسے غیبت صُغریٰ دے آخریعنی ٣٢١ ھ تک امویاں دے دور د‏‏ی بہ نسبت ودھ پھیلی، شیعہ دور و دراز دے علاقہ وچ منتشر اوربکھرے ہوئے سن جداں کہ ہارون دے پاس امام موسیٰ کاظم علیہ السلام د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی جاندی سی کہ دنیا دے مشرق ومغرب تو‏ں آپ دے پاس خُمس آندا اے، (٢)جس وقت امام رضا نیشا پورآئے دو حافظان حدیث جنہاں وچ ابو زرعہ رازی تے محمد بن مسلم طوسی تے بے شما رطالبان علم حضرت دے آلا دُوآلا جمع ہو گئے تے امام تو‏ں خواہش ظاہرکی کہ اپنے چہرئہ انور د‏‏ی زیارت کراواں اس دے بعد وکھ وکھ طبقات دے لوک جو ننگے پائاں کھڑے ہوئے سن انہاں دیاں اکھاں حضرت دے جمال تو‏ں روشن ہوگئياں، حضرت نے حدیث سلسلة الذہب ارشاد فرمائی ویہہ ہزار کاتب تے صاحبان قلم نے اس حدیث نو‏‏ں لکھیا۔(٣) ............
(١)شیخ طوسی ، اختیار معرفة الرجال ، ج ٢ ص٣۴٧ (٢) شیخ مفید ،الارشاد،ترجمہ محمد باقر ساعدی ، خراسانی ، کتاب فروشی اسلامیہ ، ١٣٧٦ھ، ص ۵٨١ (٣)شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ،طبع قم ، ١٣٧٧ ھ ق، ج٢ ص ١٣۵
اسی طرح امام رضا نے ولی عہدی قبول کر نے دے بعد مامون تو‏ں کہ جو حضرت تو‏ں بہت کچھ توقع رکھتاتھا،اس دے جواب وچ فرمایا: اس ولی عہد ی نے میری نعمتو ں وچ کوئی وادھا نئيں کيتا اے جدو‏ں ميں مدینہ وچ سی تاں میرالکھاہويا شرق وغرب وچ اجر ا دہُندا سی۔(١)
اسی طرح ابن داؤد جو فقہا ئے اہل سنّت وچو‏ں سی تے شیعاں دا سرسخت مخالف تے دشمن سی اس دا اعتراف کر نا وی اہمیت دا حامل اے اس تو‏ں پہلے کہ معتصم عباسی چور دے ہتھ کٹنے دے بارے وچ امام جواد د‏‏ی رائے نو‏‏ں فقہا ئے اہل سنت دے مقابلہ وچ قبول کرے ،ابن داؤد تنہائی وچ اس کومشورہ دیندا اے کہ کیو‏ں اس شخص د‏‏ی گل نو‏‏ں کہ ادھی امت جس د‏‏ی امامت د‏‏ی قائل اے درباریاں، وزیراں ،کاتباں تے تمام علما ئے مجلس دے سامنے ترجیح دیندے نيں ،(٢)یہا ں تک کہ شیعیت حکومت بنی عباس دے فرمانروائاں تے حکومت دے لوکاں دے درمیان وی پھیل گئی سی جداں کہ یحییٰ بن ہر ثمہ نقل کردا ا‏‏ے۔
عباسی خلیفہ متوکل نے مینو‏ں امام ہادی نو‏‏ں بلانے دے لئی مدینہ بھیجیا جس وقت وچ حضرت نو‏‏ں لے ک‏ے اسحاق بن ابراہیم طاہری دے پاس بغداد پہنچیا جو اودو‏ں بغداد دا حاکم تھاتو اس نے میرے تو‏ں کہیا: اے یحییٰ! ایہ شخص رسول ۖ خُدا دا فرزند اے ،تم متوبھلکے وی پہچاندے ہو جے تسيں نے متوبھلکے انہاں دے قتل دے لئی برانگیختہ کيتا تاں گویا تسيں نے رسولۖ خُدا نال دشمنی کی، ميں نے کہیا: ميں نے اس تو‏ں نیکی دے علاوہ کچھ نئيں دیکھیا ،اسک‏‏ے بعد وچ ............