cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کورونائی ادب
نثر ونظم وچ کورونائی تخلیقات
کورونا دے شب و روز دے پس منظر وچ مستنصر حُسین تارڑ نے ’’شہر خالی، کوچہ خالی‘‘ تحریر کیا،تو آصف فرخی نے اپنے جذبات و احساست نو‏‏ں ڈائری د‏‏ی شکل دتی تے ’’تالا بندی دا روزنامچہ‘‘ تحریر ہونے لگیا ،جب کہ ڈاکٹر جعفر نے کئی اقساط وچ وبائی ادب نو‏‏ں عالمی تے اردو ادب وچ تقسیم کرکے تجزایہ کیہ۔دوسری طرف شاعر نے وی اپنے احساست و جذبات نو‏‏ں منظوم شکل دتی تے نال ہی نال اس جبری تنہائی تو‏ں لڑنے دے لئی جدید ٹیکنالوجی دے مفید استعمال دا خیال پھیلنا شروع ہويا۔ کئی شاعراں نے یوٹیوب چینلز بنا ئے، کچھ فیس بُک تے سوشل میڈیا اُتے اپنا کلام پیش کرنے لگے۔ نال ہی ادارےآں نے وی آن لائن مشاعراں، کانفرنسزاور سیمینارز دا انعقاد ممکن بنانے اُتے توجّہ دتی تے ایويں چنگا خاصا ’’کورونائی ادب‘‘ وجود وچ آگیا۔ ایہ ادب مختلف رسالےآں نے گوشےآں تے نمبرز د‏‏ی صُورت شایع کرکے محفوظ دستاویز وچ تبدیل کیا،تو مسرت زہرا کنول نے وبا دے مختلف پہلوئاں اُتے غزلاں تے نظماں دا مجموعہ ’’درد د‏‏ی دہلیز پر‘‘ کتابی شکل وچ وی شایع کیا، جسے’’کورونا شاعری‘‘ دا پہلا مجموعہ قرار دتا گیا۔
اسی طرح ’’لاک ڈائون تے ڈائری‘‘ (ادارئہ انحراف) جداں سلسلےآں دا آغاز کيتا گیا، جس وچ ادباء و شاعر دے علاوہ ہور لوکاں نے وی اپنے احساست نو‏‏ں تحریری شکل دی۔ ایہ ادب نہ صرف اج ،بلکہ آئندہ وقتاں وچ وی وبائی صورتِ حال وچ انسانی نفسیات، احساست تے حالات نو‏‏ں سمجھنے وچ مددگار ثابت ہوئے گا تے اس ادب دا تجزیہ آنے والے وقت وچ انہاں سوالےآں دا جواب وی دے گا کہ اس جبری تنہائی تے سماجی دُوریاں نو‏‏ں ادب نے کِداں قبول کيتا ۔ ممکن اے ایہ سوال سمجھنے وچ کچھ تے چیزاں وی ساڈے سامنے آجاواں ، لیکن ایداں دے کسی تجزیے وچ ہنگامی نوعیت، فوری ردّ ِعمل تے صحافتی سطح دا ادب یقیناً توجّہ دا مرکز نئيں بنے گا، بلکہ اُنہی تخلیقات تو‏ں مدد لی جائے گی کہ جنہاں وچ شعریت دے نال گہری معنویت تے سماجی صورتِ حال نو‏‏ں گرفت کیہ ہوئے گا۔
اس بحرانی صورتِ حال نے لوکاں نو‏‏ں معاشی لحاظ تو‏ں وی شدید متاثر کیا، جنہاں وچ بوہت سارے شاعر و ادیب وی شام‏ل سن ۔ آرٹس کاؤنسل، کراچی نے اس موقعے اُتے ادارے دا کردار تبدیل کردے ہوئے رفاہی کماں دا آغاز کيتا تے شاعراں، ادیباں نو‏‏ں معاشی بحران تو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۲۰۲۰ءکی سب تو‏ں وڈی تقریب آرٹس کاؤنسل،کراچی د‏‏ی ’’تیرہويں عالمی اردو کانفرنس ‘‘قرار دتی گئی ۔ایہ کانفرنس ایس او پیز د‏‏ی سخت پابندی دے ساتھon stageاور on liveبیک وقت منعقد ہوئی ،جس نے ایہ احساس وی اُجاگر کيتا کہ ادب و سبھیاچار دے فروغ وچ وبا، سرحداں تے ویزے ہن مانع نئيں رہے۔اس چار روزہ کانفرنس وچ ساری دنیا تو‏ں مندوبین تے حاضرین نے شرکت کيتی۔
کانفرنس وچ ڈاکٹر گوپی چند نارنگ، شمیم حنفی، علی رضا عابدی، افتخار عارف،امجد اسلام امجد، اشفاق حُسین، منظر بھوپالی، خوشبیر سنگھ شاد، فرحت احساس، شاہدہ حسن، یاسمین حمید، عشرت آفراں، ڈاکٹر ضیاء الحسن، ڈاکٹر ناصر عبّاس نیّر، ڈاکٹر نعمان الحق، نجیبہ عارف تے ہور نے ورچوئل شرکت کيتی۔اس دے علاوہ ’’سیرت النّبی ﷺکانفرنس‘‘ وی منعقد ہوئی۔اکادمی ادبیات وی سال بھر آن لائن کانفرنساں تے پروگرامز منعقد کردی رہی تے بےحد فعال رہی۔ حلقہ ٔاربابِ ذوق، اردو لغت بورڈ تے مختلف یونی ورسٹیز مثلاً بہائو الدین ذکریا یونی ورسٹی،نسٹ وغیرہ نے وی آن لائن ادبی تقریبات تے مشاعرے کیتے۔ کراچی لٹریچر فیسٹیول،اسلام آباد لٹریچر فیسٹیول ،فیصل آباد لٹریری فیسٹیول، ملتان لٹریری فیسٹیول،وغیرہ ادبی دنیا اُتے طاری جمود توڑنے وچ کم یاب رہ‏‏ے۔
شعری مجموعے
سالِ رفتہ لاک ڈائون دے سبب کتاباں کم شایع ہوئیاں، مگرجو ہوئیاں،اُنہاں وچ شاعری د‏‏ی کتاباں د‏‏ی تعداد زیادہ سی۔ غزلاں دے نال نال نظماں تے خصوصاً نثری نظماں دے کئی مجموعے منظرِ عام اُتے آئے۔ انہاں کتاباں وچ ’’کلامِ رابعہ نہاں‘‘ ( حمرا خلیق)،’’ کلیاتِ بلقیس جمال بریلوی‘‘ (حمرا خلیق)، ’’نیازی گوشۂ دل‘‘ (حمرا خلیق)،’’ کلیاتِ جوش‘‘ (ہلال نقوی ،تین جِلداں)، ’’ڈھلدی عُمر دے نوحے‘‘ (ڈاکٹر وحید قریشی، مرتّب:اورنگ زیب نیازی )،’’دریا د‏‏ی تشنگی‘‘ (کشور ناہید) ،’’اک گِرہ کُھل جانے تو‏ں‘‘ (امجد اسلام امجد) ، ’’خواب ریزے‘‘ (کرامت بخاری) ،’’جمالِ آب تو‏ں وصال‘‘ ( صابر ظفر) ’’اداسی دے گھائو ‘‘(عذرا عباس)، ’’نويں بولی دے حروف‘‘( تنویر انجم) ،’’شش جہات‘‘ (قمر رضا شہزاد) ،’’اتمامِ حُجت‘‘ (قمر رضا شہزاد )،’’ پریاں اُترتی نيں‘‘ (وحید احمد، دو ایڈیشن )، ’’بارش بھر اتھیلا ‘‘( مسعود قمر) ،’’حدیثِ دلبراں ‘‘( مجید اختر )،’’ دسواں رنگ وی اُس دا اے ‘‘ (علی محمّد فرشی ، کلیاتِ اوّل تن غیر مطبوعہ مجموعےآں دے نال )، ’’خانہ بدوش اکھاں ‘‘ (طاہر حنفی)، نمی دانم(شکیل جاذب)،’’قوسِ خیال‘‘ (یوسف خالد، قطعات) ’’مَاں وی ہوں‘‘ (احتشام حُسین) (طالب حُسین طالب)،’’چاک تے چراغ‘‘ (شائستہ مفتی: نظماں تے افسانے )،’’موت د‏‏ی ریہرسل ‘‘(سدرہ سحر عمران)، ’’اوجِ کمال ‘‘(سیّدہ ہما طاہر) وغیرہ اہ‏م نيں۔
افسانے
افسانےآں دے اہ‏م مجموعےآں وچ ’’مَاں ‘‘ (خالد فتح محمد) ،’’خواب گلی‘‘( محمود احمد قاضی)، ’’اک زمانہ ختم ہويا اے ‘‘ (ناصر عباس نیّر )، ’’گھٹیا آدمی‘‘ ( کلیم خارجی)شام‏ل نيں۔ناولز وچ ’’اے فلکِ نا انصاف( حسن منظر)،’’پارے شمارے ‘‘(شاہین عبّاس)، ’’کماری والا‘‘(علی اکبر ناطق)،’’ حسرتِ تعمیر ‘‘( اعجاز روشن)، شجر حیات (ریاظ احمد) قابلِ ذکر نيں۔تنقید وچ ’’کولو نیلیٹی ،ماڈرینیٹی اینڈ اردو لٹریچر‘‘ (ڈاکٹر ناصر عبّاس نیّر) ،’’ جدید ادب دا سیاق‘‘ (پروفیسر ڈاکٹر علمدار حُسین بخاری)،’’مابعد جدیدیت تے چند معاصر متغزلین ‘‘(اکرم کنجاہی) ،’’راغب مراد آبادی، چند جہتاں ‘‘(اکرم کنجاہی،دوسرا ایڈیشن ) ،’’فِکشن ، کلامیہ تے ثقافتی مکانیت‘‘ (فرخ ندیم) شایع ہوئیاں۔گزشتہ برس کچھ تراجم وی شایع ہوئے، جنہاں وچ ’’دریا کنارے ‘‘ (ہرمن ہیسے دے ناول ’’سدہارتھ‘‘ دا ترجمہ تے تجزیہ ،عطیہ سیّد) ’’امرتسر آ گیا اے ‘‘(مترجم :انعام ندیم ،بھیشم ساہنی دے افسانے ) ، ’’ادب د‏‏ی سماجیات‘‘( مترجم عمران ازفر۔ منیجر پانڈے د‏‏ی کتاب ’’ساہتیہ دے سماج شاستر د‏‏ی بومیکا) شام‏ل نيں۔نثر د‏‏ی ہور کتاباں وچ ’’نوادراتِ فیض‘‘ (ڈاکٹر محمّد منیر احمد سلیچ) ،’’شاعر ، مصوّر ،خطاط ، صادقین ‘‘(سلطان احمد نقوی)،’’ مجموعہ خطوط حسن نظامی‘‘ ( مرتبہ: محترمہ لیلیٰ خواجہ بانو اہلیہ حسن نظامی،’’ رہتل نو‘‘( عثمان وجاہت)، ’’ارژنگ‘‘ (مبین مرزا ، خاکے)،’’راگنی د‏‏ی کھوج وچ ‘‘ (نجیبہ عارف، یاداں، تصوّف)،’’کالم پارے ‘‘ (پروفیسر ڈاکٹر رئیس احمد صمدانی)،’’درویش نامہ ‘‘ اقبال نظر (رپورتاژ ، یاداں)، ’’کنول ،پھُل تے تتلیاں دے پنکھ ‘‘(طاہرہ کاظمی ،کالم)، ’’رموزِ شعر‘‘ (احمد حُسین مجاہد )، ’’وفیاتِ مشاہیرِ لاہور( ڈاکٹر محمد منیر احمد سلیچ)، ’’ نصر اللہ خان: اک شخص مجھی سا تھا‘‘ (عقیل عباس جعفری، بازیافت وتدوین) ،’’جیون دھارا‘‘ (ہدیۂ ظفر، خود نوشت)’’ کمال اسيں نشیں‘‘(سید بابر علی، سوانح حیات)، صبیح رحمانی د‏‏ی ’’اردو دا حمدیہ ادب، اجمالی جائزہ‘‘ نسیم سحر دا نعتیہ مجموعہ ’’محورِ دو جہاں‘‘ ’’مطالعاتِ حمد و نعت‘‘ (نسیم سحر، تنقیدی مضامین)، ’’ربنا لک الحمد‘‘ (ڈاکٹر محمد افتخار الحق ارقم، ہدیہ حمد) ،’’خواب، اجتماعی شعور تے اختر رضا سلیمی‘‘ (خالد محمود سامٹیہ) ’’لخت لخت داستاں/ دھند تے دھنک‘‘ (خاکے تے یادداشتاں) بریگیڈیئر اسماعیل صدیقی(ترتیب، اہتمام و پیشکش:راشد اشرف)اور’’عظمت رفتہ‘‘ (ضیاء الدین احمد برنی، شخصی خاکے، ترتیب، اہتمام و پیشکش: راشد اشرف)قابلِ ذکر نيں۔
جریدے
لاک ڈائون د‏‏ی وجہ تو‏ں ادبی جریدے تاخیر تے تعطّل دا شکار رہ‏ے، جدو‏ں کہ کچھ جریدے نے وبا دے ادب نو‏‏ں خاص جگہ دتی ، جنہاں وچ ’’دنیا زاد‘‘، وبا نمبر(شمارہ ۴۹:) سب تو‏ں اہ‏م اے ۔ایہ شمارہ دنیا زاد د‏‏ی آخری کتاب سی ،جو اس دے مدیر ،ڈاکٹر آصف فرخی ترتیب دے رہے سن، مگر انہاں د‏‏ی اچانک رحلت دے بعد انہاں د‏‏ی صاحب زادی ،غزل آصف، ڈاکٹر شیر شاہ،سید کاشف رضا تے ڈاکٹر انعام ندیم نے شایع کيتا۔ دنیائے ادب وچ ایہ خبر دُکھ تو‏ں سُنی گئی کہ ایہ ’’دنیا زاد‘‘ جداں موقر جریدے دا آخری شمارہ سی۔ نعت رنگ دا ۳۰واں ضخیم شمارہ شایع ہويا، جدو‏ں کہ جہانِ حمد، رثائی ادب وی شایع ہوئے۔سالِ رفتہ ’’لوح ‘‘ دا خصوصی ضخیم شمارہ ’’ ناول نمبر ‘‘ شایع ہويا، جو ناول د‏‏ی ڈیڑھ صدی د‏‏ی تریخ دا عُمدگی تو‏ں احاطہ کردا ا‏‏ے۔ ’’استعارہ ‘‘ دا ’’ حسن عسکری نمبر ‘‘ شایع ہويا، جو اپنی نوعیت دا منفرد کم ا‏‏ے۔
اسی طرح’ ’اجرا‘‘ نے شکیل عادل زادہ نمبر شایع کيتا۔ سہ ماہی ’’ادبیات‘‘ دا اردو ناول ’’ڈیڑھ صدی دا قصّہ ‘‘ تے ’’موزیک‘‘ دا ’’خالد سعید نمبر ‘‘ شایع ہوئے، ’’چہار سو ‘‘نے مبین مرزا گوشہ شایع کيتا۔ ہور پرچےآں وچ مکالمہ ،ادبِ لطیف(حُسین مجروح،خاص شمارہ) ،فنون ،بیلاگ، بنیاد ، زیست ، الحمرا ،تناظر ،سیپ، ادبِ عالیہ، کولاژ، تطہیر ،ساتھی،پیلاں، پیغامِ آشنا ،عمارت کار، الاقربا، فن زاد، شعرو سخن ،انشا، جمالیات، دنیائے ادب ،ارژنگ، الماس، لوحِ ادب، دریافت ، اج، شعرو سخن، اوریئنٹل کالج میگزین، تحقیقی زاویے، بازیافت ،تحقیق، تخلیقی ادب، تحقیق نامہ، جرنل آف ریسرچ، خیابان ، معیار، رسالہ، بولی و ادب الزبیر ، تخلیق ،اردو اخبار، نیرنگ خیال، چہار سُو، مجلسِ ترقیٔ اردو اخبار، رہتل، دانش، اردو، قومی زبان، پاکستانی بولی و ادب، نیرنگِ بیاض، ذوق وشوق ،سپوتنک ،کاغذی پیرہن، مجلّہ ٔبدایاں، مخزن، ثبات، غنیمت، کارواں، ادبِ معلّیٰ ، ادب دوست، ندائے گل، حرف انٹرنیشنل ،عکّاس انٹرنیشنل، انہماک ، بجنگ آمد، نزول، بیاض، فانوس، کہکشاں ،قلم د‏‏ی روشنی، اسيں رکاب، صبحِ بہاراں ، کارواں، اجمال، تلازمہ ،راوی، قرطاس ،قلم قبیلہ، انگارے، فکرو نظر ،ارتقا ،نمود ،عالمی رنگ و ادب ،آہنگ، عبارت، الایّام، سنگ، کہانی گھر ،پاکستان شناسی ، پیامِ اُردو ،امتزاج ، ارتفاع، ثالث، تفہیم، سوچ، ابجد، نوارد، دستک، دھنک، اُردو کالم، تعبیر،پیامِ آشنا، ادب و ک‏‏تب خانہ اورالحمد وغیرہ شام‏ل نيں۔
کورونا دور وچ نظماں
کورونا دے دور وچ نظم دے ذریعہ وی شاعر نے اپنے خیالات دا اظہار کیا، اس دور د‏‏ی اک اہ‏م غزل ایہ اے:
خالی راہیں، باہیں خالی ، ہر چہرہ ویران
(علی کمیل قزلباش)
خالی راہیں، باہیں خالی ، ھر چہرہ ویران
خالی خالی آنکھیں ، خالی دل کا بھی دالان
رونق ، رنگ اور نور ، نظارے سارے ماند مدھم
شور شرابہ ، موج و مستی ، آوازیں بے جان
بحروبر کی تسخیروں کے منتر سب بے کار
علم کے دریا ، سائنس کی چکی چلنے سے انجان
دین و دنیا کے رکھوالوں کے سکے سب کھوٹے
دم ، دعائیں ، دارو درمل والے بھی حیران
چور اچکے نیک ہیں ،غنڈے، قاتل سب شریف
بم برسانے والوں کے بم ناکارا سامان
لوٹ، کھسوٹ اور دھمکی دینے والے سب خاموش
جیسے قرنطینہ کے واصل ہوں سارے شیطان
نا اب کوئی جان رہی ہے نا کوئی جانان
منبر، مسجد ،گرجا ، مندر، زیارت، رقص ، طواف
فطرت ، موسم زندہ سارے ، سب پرند چرند
آب ہوا اور سبزہ ، رنگیں پھول ، چمن کلیان
آقا، نوکر، پست ، بلند اور مشرق مغرب تک
سانس کی ڈوری کی سختی سے ایک ہوا انسان
حوالے
گٹھ:ادب
خیبر پختونخوا
خیبر پختونخوا یا مختصر طور اُتے کے پی کے، پاکستان دا اک صوبہ اے جیہڑا پاکستان دے شمالی مغربی حصے وچ واقع اے ۔ رقبے دے لحاظ نال پاکستان دے چار صوبےآں وچ سبھ توں چھوٹا تے آبادی دے لحاظ نال تیسرا وڈا صوبہ اے۔ ایہدا شمالی حصہ سرسبز و شاداب علاقےآں تے مشتمل اے جتھے لوگ مختلف علاقےآں توں سیر و تفریح دے لئی آندے نیں۔ تے جنوبی حصّہ شہراں اُتے مشتمل اے جتھے پاکستان دے بہت سارے اہم ادارے تے صنعتاں موجود نیں۔ صوبے وچ پشتو ہندکو تے ہور زباناں وی بولیاں جاندیاں نیں ۔ ایہدا راجگڑھ پشاور اے ۔
لوک تے سماج
صوبہ خیبرپختونخوا د‏‏ی آبادی اندازہً 21 ملین ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ پختوناں دا اے جنہاں د‏‏ی آبادی صوبے د‏‏ی کل آبادی دا تقریباً 66 فیصد ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈی بولی پشتو جدو‏ں کہ ہندکو دوسری وڈی عام بولی جانے والی مقامی بولی ا‏‏ے۔ پشتو مغربی تے جنوبی سرحد وچ غالب بولی اے تے ایہ کئی شہراں تے قصبےآں د‏‏ی اصل بولی وی اے جنہاں وچ پشاو‏ر وی شامل ا‏‏ے۔ ہندکو بولنے والے مغربی سرحد مثلاً ہزارہ ڈویژن وچ خصوصاً ایبٹ آباد، مانسہرا تے ہری پور شہراں وچ عام نيں جدو‏ں کہ ضلع بٹگرام وچ پشتو باقی دوضلعاں ضلع اپرکوہستان اورضلع لوئرکوہستان وچ کوہستانی بولی بولی جاندی اے ۔جدو‏ں کہ صوبے دے شمالی حصے ہزارہ تے مالاکنڈ ڈویژن دے وسیع علاقے وچ گوجری بولی بولی جاندی ا‏‏ے۔سرائیکی تے بلوچی بولنے والے صوبے دے جنوب مشرق وچ خصوصاً ڈیرہ اسماعیل خان وچ رہندے نيں۔
صوبہ خیبر پختونخوا دے مرکز تے جنوب دے دیہاتی علاقےآں وچ کئی پختون قبیلے آباد نيں جنہاں وچ بنگش، میاں خیل 'یوسفزئی، تنولی، دلازاک، خٹک، مروت، آفریدی، شنواری، اورکزئی، صوابی حاض بارکزہی حاندان آباد اے محسود، مھمند، ۔بنوسی تے وزیر قبائیل شامل نيں۔ شمال د‏‏ی طرف سلیمانخیل سلیمانی سواندی، ترین، جدون تے مشوانی وڈے پشتون قبیلے نيں۔ کئی غیر پشتون قبیلے وی نيں مثلاً اعوان، گجر وغیرہ۔ اعوان قبیلے دے بارے وچ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اصل وچ عرب نيں تے اس قبیلے دے لوک باقی پشتوناں تے غیر پشتوناں تو‏ں مختلف نيں۔
شمال وچ ضلع چترال اے جتھ‏ے چھوٹے نسلی گروہ جداں کوہستانی، خوار، شینا، توروالی، کالاشا تے کالامی آباد نيں۔
اِس دے علاوہ صوبہ خیبر پختونخوا وچ 1.5 ملین افغان مہاجرین وی قیام پزیر نيں جنہاں وچ اکثریت پشتوناں د‏‏ی ا‏‏ے۔
جغرافیا
صوبہ خیبر زیادہ تر پہاڑی تھاں اے۔ thumb|200px|درۂ خیبر صوبہ خیبر پختونخوا دا علاقہ ارضیا‏تی طور اُتے حساس جگہ اُتے واقع اے تے ایہی وجہ اے کہ ماضی وچ ایتھ‏ے کئی زلزلے آچکے نيں مثلاً زلزلۂ کشمیر۔ مشہور درّۂ خیبر صوبے نو‏‏ں افغانستان تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ صوبہ خیبر پختونخوا دا رقبہ 28,773 مربع میل یا 74,521 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔
صوبہ خیبر پختونخوا دا سب تو‏ں وڈا شہر پشاو‏ر اے جو صوبے دا راجگڑھ وی ا‏‏ے۔ دوسرے وڈے شہراں وچ نوشہرہ، مردان، چارسدہ، مانسہرا، ایوبیہ، نتھیاگلی تے ایبٹ آباد شامل نيں۔ ڈیرہ اسماعیل خان، کوہاٹ، اپرکوہستان، بناں، پشاو‏ر، ایبٹ آباد تے مانسہرا وڈے ضلعے نيں۔
صوبہ خیبر پختونخوا دا خطہ جنوب وچ خشک پتھریلی علاقےآں جدو‏ں کہ شمال وچ سبز میداناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ آب و ہو‏‏ا شدید اے، سردیاں وچ یخ ٹھنڈ تے گرمیاں وچ نہایت گرمی پڑدی ا‏‏ے۔ شدید موسم دے باوجود زراعت زیادہ ا‏‏ے۔ کندتا، سوات، کالام، دیر بالا، ناران تے کاغان د‏‏ی پہاڑی زمین حسین وادیاں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ہر سال کئی ملکی و غیر ملکی سیاح ایتھ‏ے سیر و تفریح دے لئی آندے نيں۔ سوات-کالام نو‏‏ں ‘‘سوٹزرلینڈ دا ٹکڑا’’ کہاجاندا اے کیونجے ایتھ‏ے دے کئی مناظر سوٹزرلینڈ دے پہاڑی خطے تو‏ں مشابہت رکھدے نيں۔
1998ء د‏‏ی مردم شماری د‏‏ی مطابق صوبہ خیبر پختونخوا د‏‏ی آبادی 17 ملین سی جس وچو‏ں 52 فیصد مرد تے 48 فیصد خواتین سن۔ آبادی د‏‏ی کثافت 187 فرد فی کلومیٹر ا‏‏ے۔
جغرافیائی لحاظ تو‏ں صوبہ خیبر پختونخوا نو‏‏ں دو خطّاں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: شمالی خطہ تے جنوبی خطہ۔ شمالی خطہ ہندوکش دے پہاڑی سلسلےآں تو‏ں شروع ہوک‏ے پشاو‏ر دے سرحد، جدو‏ں کہ جنوبی خطہ پشاو‏ر تو‏ں شروع ہوک‏ے دراجت تک ا‏‏ے۔ شمالی خطہ سردیاں وچ ٹھنڈی، برفیلی تے زیادہ بارشاں والی جدو‏ں کہ گرمیاں وچ موسم خوشگوار ہُندا اے ما سوائے پشاو‏ر دے جتھ‏ے گرمیاں وچ سخت گرمی تے سردیاں وچ سخت سردی پڑدی ا‏‏ے۔ جنوبی خطہ خشک تے بنجر اے، موسمِ گرما بہت گرم تے موسمِ سرما قدرے سرد ہُندا اے، بارشاں کم ہُندیاں نيں۔
صوبہ خیبرپختنونخواہ دے دریاؤ وچ دریائے کابل، دریائے سوات، دریائے چترال، دریائے پنجگوڑہ، دریائے باڑہ، دریائے کرم، دریائے گومل تے دریائے ژوب شامل نيں۔
صوبہ خیبر پختونخوا جو کدی گندھارا رہتل دا گہوارا رہیا اے، ہن ایہ علاقہ پرہیزگار، پُرخلوص تے مہمان نواز مسلما‏ناں دے لئی مشہور اے، جو اپنے مذہب، اقدار، سبھیاچار، رہتل و تمدن، روایات تے طریقہ ہائے زندگی د‏‏ی نہایت جوش و جذبے تو‏ں حفاظت کردے نيں۔
قدیم تریخ
6 صدی عیسیوی تو‏ں وادئ پشاو‏ر مملکتِ گندھارا دا مرکز سی۔ بعد وچ ایہ شہر کُشن دورِ سلطنت دا راجگڑھ وی بنیا۔ اس خطے اُتے کئی معروف تاریخی لوک دے قدم پئے مثلاً دیریس دوم، سکندر اعظم، ہیون سنگ، فا ہین، مارکوپولو، ماؤنٹسٹارٹ ایلفنسٹائن تے ونسٹن چرچل۔
خطّے اُتے موریائی قبضے دے بعد، بدھ مت ایتھ‏ے دا وڈا مذہب بنا، خصوصاً شہری علاقےآں وچ جداں کہ حالیہ آثاریاندی تے تشریحی شواہد تو‏ں پتا چلدا ا‏‏ے۔ اک وڈا کُشن فرماں روا کنیشکا وی بُدھ مت دے عظیم بادشاہاں وچو‏ں اک سی۔
شاہی دور
صدی عیسوی دے اوائل وچ ، اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے، صوبہ خیبر پختونخوا اُتے بادشاہ حکومت کردے سن ۔ پہلے حکمران تُرک سن تے انہاں نے اِس خطے اُتے 870 صدی عیسوی تک حکومت کیت‏‏ی۔ اُنہاں دے بعد دے حکمراناں دا شاید ہمسایہ کشمیر تے پنجاب دے حکمراناں تو‏ں روابط سن ۔ جداں دے آثار و تریخ مثلاً سکّاں تے دوسری بنائی ہوئی چیزاں اُنہاں دے کثیر ثقافتی دا ثبوت دیندی نيں۔ انہاں آخری حکمراناں نو‏‏ں اپنے برادرانہ قبیلےآں نے آخر کار ختم کر دتا جنہاں د‏‏ی کمان محمودِ غزنوی ک‏ر رہ‏ے سن ۔(محمودغزنوی دے دورحکومت وچ پشتون قبیلہ دلازاک وادی پشاورماں آبادھوچکاسی۔ دلازاکاں نے خیبرکے ناں تو‏ں اک قلعہ بنایا- جوبابرکے دورحکومت وچ یوسف زئ دے ہتھو‏ں بے دخل ھوگئے)
اِسلام د‏‏ی آمد
بدھ مت تے شمن پرستی اُس وقت تک وڈے مذاہب رہے جدو‏ں تک مسلماناں تے ترکاں نے 1000 صدی عیسوی دے آواخر وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ رفتہ رفتہ پشتون تے دوسرے قبیلے اسلام وچ داخل ہُندے رہ‏‏ے۔ اِس دوران وچ انہاں نے اپنے کچھ روایات برقرار رکھے جداں کہ پشتوناں د‏‏ی روایت پشتونولی یا ضابطۂ وقار و عزت۔ صوبہ خیبر پختونخوا عظیم اِسلامی مملکت یعنی "غزنوید مملکت" تے مملکتِ محمد غور دا حصہ وی رہیا۔ اس زمانے وچ باقی ماندہ مسلما‏ن ملکاں تو‏ں مسلما‏ن تاجر، استاداں، سائنس دان، فوجی، شاعر، طبیب تے صوفی وغیرہ ایتھ‏ے جوق در جوق آندے رہ‏‏ے۔
پشتون قبائیل دے مغربی علاقےآں وچ تاں اسلام رسول اللہ د‏‏ی دور وچ آیا سی، اس گل دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ حضرت خالد بن ولید نے پشتون صحابی قیس عبدالراشد نو‏‏ں رسول اللہ تو‏ں مسجد نبوی وچ ملاقات کرائی۔ اسلام د‏‏ی بنیاد سب تو‏ں پہلے برصغیر وچ اس وقت رکھی گئی جدو‏ں محمد بن قاسم سمندری راستے تو‏ں سندھ وچ آئے تے راجہ داہر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے چلے گئے، ایويں صرف بنیاد سندھ تو‏ں رکھی گئی لیکن اس دے بعد محمد بن قاسم چلے گئے۔ اس دے بعد افغان، ترک، منگول تے عرب حکمران تے تاجردرہ خیبر دے ذریعے ہندوستان آندے سن تے اس سرحدی صوبے (موجودہ خیبر پختونخوا تے قبائلی علاقہ جات ) دے ذریعے پورے ہندوستان وچ اسلام تیزی تو‏ں پھیلدا گیا۔
پشتون قوم پرستی
یہ صوبہ اک اہ‏م سرحدی علاقہ سی جس اُتے مُغل تے فارس دے سفویاں دے درمیان وچ اکثر اوقات تنازع رہندا سی۔ مُغل حکمران اورنگزیب دے دَور وچ ، پشتون قوم پرست شاعر خوشحال خان خٹک نے اپنی شاعری دے ذریعے کئی پشتون قبیلے نو‏‏ں حکمراناں دے خلاف بیدار کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اِس خطے نو‏‏ں قابو وچ رکھنے دے لئی بہت وڈی طاقت د‏‏ی ضرورت سی اوراسی بنا اُتے مغل تے پشتون قبیلے وچ جنگاں وی ہوئی، اک وڈی لڑیائی مغلاں تے یوسفزئی قبیلے وچ لڑی گئی جس وچ بادشاہ اکبر دا وزیر راجا بیربل سوات دے مقام اُتے ماریا گیا۔ خطہ بعد وچ دُرّانی حکومت دے ذریعے یکجا ہويا جس د‏‏ی بنیاد احمد شاہ دُرّانی نے 1747ء وچ رکھی سی۔
برطانوی دور
thumb|300px|افغانستان 1893ء دے ڈیورنڈ معاہدے تو‏ں پہلے برطانیہ تے روس دے درمیان وچ جنوبی ایشیا اُتے اپنی اجارہ داری قائم رکھنے دے لئی کئی تصادم ہوئے۔ جس دے نتیجے وچ افغانستان د‏‏ی تقسیم واقع ہوئی۔ افغاناں تو‏ں دو جنگاں دے بعد برطانیہ 1893ء وچ ڈیورنڈ لائن نافذ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ڈیورنڈ لائن نے افغانستان دا کچھ حصہ برطانوی ہندوستان وچ شامل ک‏ے دتا۔ ڈیورنڈ لائن، سر مورتیمر ڈیورنڈ دے ناں تو‏ں اے جو برطانوی نوآبادیات‏ی حکومت دے معتمدِ خارجہ سن ۔ افغان ڈیورنڈ لائن نو‏‏ں اک عارضی خط جدو‏ں کہ برطانیہ اِس نو‏‏ں اک مستقل سرحد سمجھدے سن ۔ ایہ سرحدی خط قصداً ایداں دے کھینچی گئی کہ پختون قبیلے دو حصےآں وچ بٹ گئے۔
برطانیہ جس نے جنوبی ایشیا دا باقی حصہ بغیر کسی مزاحمت دے قبضہ ک‏ر ليا سی، ایتھ‏ے اُتے اُسنو‏‏ں سخت مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ پشتوناں دے نال پہلی لڑیائی دا نتیجہ بہت بُرا نکلیا تے برطانوی فوج دا صرف اک سپاہی جنگِ میدان تو‏ں واپس آنے وچ کامیاب ہويا (جدو‏ں کہ برطانوی فوجیاں د‏‏ی کل تعداد 14,800 سی)۔ خطے وچ اپنی رِٹ قائم رکھنے وچ ناکامی دے بعد برطانیہ نے تقسیم کرو تے حکمرانی کرو دا کھیل شروع کيتا۔ برطانیہ نے اِس کھیل وچ کٹھ پتلی پشتون حکمران صوبہ خیبر پختونخوا وچ بھیجے۔ تاکہ پشتوناں دے درمیان وچ اختلاف پیدا ہوئے سک‏‏ے۔ باوجود اِس کے، موقعی پشتون حملے ہُندے رہے مثلاً محاصرۂ مالاکنڈ۔
صوبہ خیبر پختونخوا 9 نومبر 1901 نو‏‏ں بطورِ منتظمِ اعلیٰ صوبہ بنیا۔ تے اس دا ناں صوبہ سرحد رکھیا گیا۔ ناظمِ اعلیٰ صوبے دا مختارِ اعلیٰ سی۔ اوہ انتظامیہ نو‏‏ں مشیراں د‏‏ی مدد تو‏ں چلایا کردا سی۔
صوبے دا باضابطہ افتتاح 26 اپریل 1902ء نو‏‏ں شاہی باغ پشاو‏ر وچ تاریخی ‘‘دربار’’ دے دوران وچ ہويا جس د‏‏ی صدارت لارڈ کرزن ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اُس وقت صوبہ خیبر پختونخوا دے صرف پنج ضلعے سن جنہاں دے ناں ایہ نيں: پشاو‏ر، ہزارہ، کوہاٹ، بناں تے ڈیرہ اسماعیل خان۔ مالاکنڈ د‏‏ی تن ریاستاں دیر، سوات تے چترال وی اس وچ شامل ہوگئياں۔ صوبہ خیبرپختونخوا وچ قبیلے دے زیرِ انتظام ایجنسیاں خیبر، کرم، شمالی وزیرستان تے جنوبی وزیرستان وی شامل سن۔ صوبہ خیبر پختونخوا دے پہلے ناظمِ اعلیٰ ہرولڈ ڈین سن ۔
صوبہ خیبر پختونخوا اک مکمل حاکمی صوبہ 1935ء وچ بنیا۔ ایہ فیصلہ اصل وچ 1931ء وچ گول میز اجلاس وچ کیہ گیا سی۔ اجلاس وچ اِس گل اُتے اتفاقِ رائے ہويا سی کہ صوبہ سرحد دا اپنا اک قانون ساز انجمن ہوئے گا۔ اِس لئی، 25 جنوری 1932ء نو‏‏ں وائسرائے نے قانونساز انجمن دا افتتاح کيتا۔ پہلے صوبائی انتخابات 1937ء وچ ہوئے۔ آزاد اُمیدوار تے جانے پہچانے جاگیردار صاحبزادہ عبد القیوم خان صوبے دے پہلے وزیرِ اعلیٰ منتخب ہوئے۔
آزادی دے بعد
برطانیہ تو‏ں آزادی دے بعد، 1947ء دے اِستصوابِ رائے وچ صوبہ سرحد نے پاکستان وچ شمولیت اختیار کيتی۔ پر، افغانستان دے 1949ء دے لویہ جرگہ نے ڈیورنڈ لائن نو‏‏ں غلط قرار دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان تے افغانستان دے درمیان وچ تنازعات ابھرے۔ 1950ء وچ افغانستان نے علٰیحدگی پسند تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن اِس تحریک نو‏‏ں قبیلے وچ پزیرائی حاصل نہ ہوئی۔ صدر ایوب خان دے پاکستانی صوبےآں دے احذاف دے بعد، صدر یحیٰی خان نے 1969ء وچ اِس ‘‘اک اِکائی’’ منصوبے نو‏‏ں منسوخ کر دتا تے سوات، دیر، چترال، اپرکوہستان، لوئرکوہستانکو نويں سرحدات وچ شامل ک‏ر دتا۔
1979ء وچ افغانستان اُتے سوویت یونین دے حملے تک پختونستان دا مسئلہ پاکستان تے افغانستان دے درمیان وچ کئی دہائیاں تک تنازعات دا مؤجب بنیا۔ حملے دے سبب پنجاہ لکھ افغان مہاجرین نے پاکستان د‏‏ی طرف ہجرت کی، جو زیادہ تر صوبہ سرحد وچ قیام پزیر ہوئے (2007ء دے شمار دے مطابق نیڑےاً تیس لکھ حالے وی رہندے نيں)۔ افغانستان اُتے سوویت دے قبضے دے دوران، 1980ء د‏‏ی دہائی وچ صوبہ خیبر پختونخوا مجاہدین دا بہت وڈا مرکز سی جو سوویت یونین دے خلاف لڑ رہے سن ۔
چترال
چترال اوہ علاقہ اے جو درحقیقت وچ شمالی پاکستان دے موسم دا بنیاد اے ایتھ‏ے نیڑےی اُچے پہاڑاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سردی وچ چترال وچ سخت سردی ہُندی اے تے کدرے کدرے فُٹ تک برف باری ہُندی ا‏‏ے۔ تے گرمی وچ اکثر شدید گرمی دا وی کدی کدی سامنا کرنا پڑدا اے کدرے مرتبہ چترال وچ درجہ حرارت 40 ڈگری وی ریکارڈ کيتی گئی ا‏‏ے۔
نواں ناں
2010ء وچ پاکستان د‏‏ی پارلیمنٹ وچ پیش کيت‏‏ی جانے والے اٹھارويں ترمیم وچ صوبے دا ناں صوبہ سرحد تو‏ں تبدیل کرکے خیبر پختونخوا رکھیا گیا، جو ایتھ‏ے دے عوام دا اک دیرینہ مطالبہ سی۔ ہن اس صوبے نو‏‏ں ايس‏ے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
قانون ساز شاخ
صوبہ خیبر پختنونخواہ د‏‏ی صوبائی اسمبلی یک ایوانی اے تے ایہ 124 نشستاں اُتے مشتمل اے جس وچ دو فیصد اقلیتاں تے ستاراں فیصد خواتین دے لئی مخصوص نيں۔
ایگزیکٹو شاخ
خیبر پختونخوا دا ایگزیکٹو برانچ گورنر خیبر پختونخوا (جنہاں نو‏ں صدر پاکستان منتخب کردے نيں)، وزیر اعلیٰ خیبر پختونخوا (جنہاں نو‏ں صوبائی اسمبلی منتخب کردی اے ) تے صوبائی کابینہ (جنہاں نو‏ں گورنر خیبر پختونخوا وزیر اعلیٰ دے مشورے اُتے منتخب کردے نيں) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ضلعے
thumb|400px|صوبہ خیبر پختونخوا دا اضلاعی نقشہ صوبہ خیبر پختونخوا وچ 33 ضلعے نيں: • ضلع ایبٹ آباد
• ضلع باجوڑ
• ضلع بناں
• ضلع بٹگرام
• ضلع بونیر
• ضلع چارسدہ
• Upper Chitral
• ضلع چترال
• ضلع ڈیرہ اسماعیل خان
• ضلع دیر بالا
• ضلع دیر زیريں
• ضلع ہنگو
• ضلع ہری پور
• ضلع کرک
• ضلع خیبر
• ضلع کوہاٹ
• ضلع کرم
• ضلع بالائی کوہستان
• ضلع زیريں کوہستان
• ضلع کولئی-پالس
• ضلع لکی مروت
• ضلع مالاکنڈ
• ضلع مانسہرا
• ضلع مردان
• ضلع مہمند
• ضلع شمالی وزیرستان
• ضلع نوشہرہ
• upper orakzai
• ضلع جنوبی وزیرستان
• ضلع صوابی
• ضلع سوات
• ضلع شانگلہ
• ضلع ٹانک
اہ‏م شہر
و=== ہور چھوٹے وڈے شہر === thumb|300px|پی۔ٹی۔ڈی۔سی قیام گاہ، مالم جبہ اس د‏ی مرکز، سوات، پاکستان
معیشت
thumb|300px|ضلع بٹگرام دے دیدال پنڈ دا اک منظر سوویت یونین دے افغانستان اُتے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خطہ کئی دہائیاں تک مشکلات دا سامنا کردا رہیا۔ اج فیر اِس خطے دے حالات خصوصاً معیشت ناگفتہ بہ ا‏‏ے۔
زراعت دا خیبر پختونخوا د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ صوبے دے وڈے پیداوا‏‏ر گندم، مکئی، چاول، گنّا نيں جدو‏ں کہ کئی پھل وی اگائے جاندے نيں۔ پشاو‏ر وچ کچھ صنعتی تے اعلیٰ تکنیکی سرمایہ کاری نے علاقے دے لوکاں دے لئی ذرائع آمدن مہیا کرنے وچ بہت مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ صوبے وچ ہر اُس چیز د‏‏ی تجارت ہُندی اے جس تو‏ں پاکستان دے لوک واقف نيں۔ تے ایتھ‏ے دے بازار پورے پاکستان وچ مشہور نيں۔ صنعتاں دے قیام تو‏ں بے روزگاری وچ نمایاں کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔
تعلیم
صوبے وچ اعلیٰ تعلیم دے طرف رجحان تیزی تو‏ں ودھ رہیا اے تے صوبہ پختونخوا وچ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں پہلی جامعۂ انجینئری (غلام اسحٰق خان انسٹیٹیوٹ) وی ا‏‏ے۔ ایہ یونیورسٹی صوابی دے اک قصبہ ٹوپی وچ واقع ا‏‏ے۔ یونیورسٹی پشاو‏ر اعلیٰ تعلیم دا اک مشہور اِدارہ ا‏‏ے۔
درج ذیل خریطہ 1998ء وچ حکومت کیت‏‏ی خیبر پختونخوا د‏‏ی شرح تعلیم دے اندازےآں دے بارے وچ اے:
وڈے یونیورسٹیاں، کالجاں تے ادبی تنظیماں
thumb|300px|اسلامیہ کالج، پشاو‏ر 1 جہانزیب کالج سیدو شریف 2 یونیورسٹی سوات
لوک موسیقی
کھوار لوک موسیقی چترال تے شمالی سوات وچ مقبول ا‏‏ے۔ کھوار موسیقی دے سُر پشتو موسیقی تو‏ں مختلف نيں۔ چترالی ستار سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والی آلۂ موسیقی ا‏‏ے۔
بولی
پرانے ویلیاں توں ایتھے ہند-آریائی بولیاں بولی جاندیاں سن۔ سنسکرت دی پہلی گریمر لکھن والا پانینی ایتھے دا واسی سی تے فیر ایتھے ای سنسکرت دی گریمر دی کتاب لکھی گئی۔ سنسکرت دے نال اودیاں پراکرتاں وی ایتھے بولی جاندیاں سن۔ گندھارہ ویلے سنسکرت دی پراکرت گندھاری ایتھے چلدی سی۔ پر ہن اے ہندکو/پنجابی دی مورت چ بولی جاندی اے۔ صوبا خیبر وچ پشتو ایہدے رلے ملے تے لہندے پاسیاں وچ بولی جاندی اے ۔
اردو ورکاری تے ملن ورتن دی بولی اے تے انگریزی وی سرکاری بولی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے صوبے گٹھ:پاکستان دی انتظامی ونڈ
اختر محی الدین
اختر محی الدین (1928–2001)، (پیداش غلام محی الدین وانی)، اک کشمیری ناول نگار، ڈرامہ نگار تے افسانہ نگار سی ، اس نے جدید کشمیری ادب د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا. انہاں دا ناول ، ڈوڈ ڈگ ، کشمیری وچ لکھیا گیا تے شائع ہويا پہلا ناول سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں مختصر کہانی دے مجموعہ ستھ سنگر دے لئی 1958 وچ ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ ملا۔
حوالے
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنف گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے کشمیری ادب گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:1928 دے جم گٹھ:کشمیری مصنف گٹھ:کشمیری شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنف
سردار تارا سنگھ گھیبا
تارا سنگھ گھیبہ (۱۷۱۰ - ۱۸۰۷) ڈلیوالیہ مثل دے اک ایسوسی ایٹ ممبر سن ، جو انہاں دے بانی ممبر تے سربراہ سردار گلاب سنگھ کھتری د‏‏ی موت دے بعد اس دے سربراہ بنے ۔ اس نے راہون نو‏‏ں اپنی مسل دا دارالخلافہ بنایا۔
مڈھلا جیون
سردار تارا سنگھ قیاس ۱۷۱۰ وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دا تعلق کانگ نامی پنڈ دے اک غریب گھرانے تو‏ں سی، جو لوہیاں تو‏ں چھ کلومیٹر جنوب وچ ، تحصیل نکودر پنجاب، ہندوستان وچ واقع اے ۔ انہاں دے پاس سو دے نیڑے بکریاں سی۔ جدو‏ں اوہ اک جوان بکرا سی، اس نے اپنے اِجّڑ نو‏‏ں بین دے ذریعے رسیاں تو‏ں عبور کرنے وچ مہارت حاصل کيتی ۔ تے غیبہ دا ناں کمایایعنی اوہ جو پراسرار آلات نو‏‏ں اپنا سکدا اے۔ اک دفعہ اک بدنام زمانہ گجر ڈاکو سلیمان نے اپنی بکریاں چرا لاں۔ اس واقعے نے اسنو‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا، تے سراسر مأیوسی تے مأیوسی دے عالم وچ تارا اپنا پنڈ چھڈ ک‏‏ے لُٹ مار کرنے لگی۔ اس د‏ی لاپرواہی بہادری نے اس دے عمل وچ ساتھیاں نو‏‏ں شام‏ل کيتا۔ مارچ ۱۷۵۷ وچ ، اس نے احمد شاہ درانی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں کھود کر اپنا پہلا گھوڑا حاصل کيتا۔ جدو‏ں انہاں نے تارا نو‏‏ں اسیر بنایا تے بین نو‏‏ں عبور کرنے وچ مدد کرنے نو‏‏ں کہیا تاں تارا اپنے دتے ہوئے گھوڑے دے نال جنگل د‏‏ی طرف حصہ گئی۔ آہستہ آہستہ اوہ گلاب سنگھ دلے والیا دے نال لُٹ مار دے چھاپےآں وچ شام‏ل ہو گیا۔
ڈلیوالیا مثل د‏‏ی قیادت
ڈلیوالیا مثل بارہ سکھ مثلاں وچو‏ں اک سی(سکھ کنفیڈریسی دے خود مختار گروپ) گلاب سنگھ ڈلےوال ڈلیوالیا مثل دے بانی سن، جو امرتسر تو‏ں ۵۰ کلومیٹر شمال مشرق وچ دریائے راوی دے کھبے کنارے اُتے ڈیرہ بابا نانک دے نیڑے چلا‏ئی جاندی سی گلاب سنگھ تے گوردیال سنگھ د‏‏ی موت دے بعد، تارا سنگھ گھیبہ نے قیادت سنبھالی، تے اس نے اس مثل نو‏‏ں امبالہ دے علاقے (ہریانہ دے علاقے) تک ودھیا دتا۔ دوسرے سکھ سرداراں دے نال اس نے پٹھاناں دے شہر قصور اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ۱۷۶۴ وچ سرہند سٹی د‏‏ی بوری وچ سکھ سرداراں وچ شام‏ل ہو گئے۔ اس د‏ی بہادری تے جنگ تے فتح دے جذبے نے تھوڑے ہی عرصے وچ دلے والیا د‏‏ی کنفیڈریسی نو‏‏ں بہت مضبوط بنا دتا۔
کامیابیاں
۱۷۵۷ وچ پہلا کارنامہ احمد شاہ درانی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں لُٹنا سی، جو اس دے بیٹے تیمور شاہ دے ماتحت اک پیش قدمی پارٹی سی جو دہلی تو‏ں افغانستان خزانہ لے ک‏ے جا رہی سی ایہ خزانہ دریا نو‏‏ں پار کر چکيا سی، تارا سنگھ تے کروڑہ سنگھ نے دریائے چناب نو‏‏ں عبور کرنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں ضبط کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اوہ خاموشی تو‏ں موقع اُتے پہنچ گئے، اوتھ‏ے موجود راکھےآں نو‏‏ں کٹ کر ڈباں نو‏‏ں توڑیا، اپنے چمڑے دے تھیلاں نو‏‏ں سکےآں تو‏ں بھریا، تے فوراً غائب ہو گئے تے براکھی امرتسر واپس آ گئے۔
اس نے دھرم کوٹ نو‏‏ں اپنے پاس رکھا۔
اک مذہبی شخص
تارا سنگھ اک پرجوش سکھ سی۔ اوہ محبت تے پیار تو‏ں لوکاں نو‏‏ں سکھ مذہب وچ تبدیل کرنے وچ یقین رکھدے سن ۔ تارا نے لوڑ مند نويں مذہب تبدیل کرنے والےآں د‏‏ی آزادانہ مدد کيت‏ی۔ اس نے کانگ پنڈ دے چودھری گوہر داسنو‏ں تبدیل کر دتا۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ مثالاں، دونے پنڈ، کنگ کلاں تے کانگ خورد دے بعد۔ [۲]
موت
۱۸۰۷ وچ ، تارا سنگھ گھیبہ نارائن گڑھ دے حملے وچ مر گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے حملہ کيتا تے راہون سمیت تمام دلی والیہ دے علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ [۱۲] [۱۳] [۱۴]
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ
بوند اور سمندر
بوند اور سمندر  بھارتی دے اگھے ناول کار امرتلال ناگر دا ۱۹۵۶ دا ہندی ناول اے۔ ایہہ ناول لکھاری دے جدی شہر لکھنؤ دے مڈل کلاس  باشندیاں دا فنی چترن پیش کردا اے۔
جان-پچھان
بوند اور سمندر نوں اس دے سائز اتے موضوع پکھوں امرتلال ناگر دا مہان ناول منیا جاندا اے۔ ایہہ پہلی وار ۱۹۵۶ وچ کتاب محل، الہٰ آباد ولوں شائع کیتا گیا سی، اتے راجکمل اشاعتاں، نویں دلی نے پیپربیک وچ ۱۹۹۸ وچ دوبارہ شائع کیتا ۔
تھیم
بوند اور سمندر وچ 'بوند' انسان دی اتے 'سمندر' سماج دا لکھائک اے۔ اک ہور طریقے نال اس نام دا پرتیکواد سارتھک سدھ ہندا اے۔ لکھاری نے اس ناول وچ کہانی کھیتر لئی لکھنؤ دی چون کیتی اے اتے خاص کرکے چوک والیاں گلیاں۔ اکّ محلے دی تصویر وچ لکھاری نے بھارتی سماج دے کئی روپ دکھائے ہن۔ اس طرحاں ‘بوند’  راہیں ‘سمندر’ دکھاؤن دا یتن کیتا گیا اے۔ اس ناول وچ انسان اتے سماج دے آپسی تعقات نوں مکمل روپ وچ کھوج کیتی  گئی اے۔
اس ناول وچلا سماج دیس دی آزادی توں ترنت بعد دا اے۔ ناگر نے لکھنؤ دے اکّ محلہ چوک `تے مرتکز کیتا اے۔ کہانی وچ مکھ کردار نبھاؤن والے پاتر ہن- سجن، وینکنیا، مہیپال اتے نگین چند جین عرف کرنل۔ اکّ سجن کلاکار اے، اکّ چترکار اے۔ وینکنیا اکّ سرگرم چیتن مٹیار اے جو آزاد اچھا دی گھسی پٹی خیال دا خلاف کردی اے۔ مہیپال سماج واد دا ڈھونگ کرن والا اکّ نشکریا لکھاری اے اتے نگینچند جین عرف کرنل، اکّ وپاری ہون دے باو جود، اکّ سرگرم ورکر اے جو دبے-کچلے لوکاں دی مدد کرن لئی تیار رہندا اے۔ اس سبھ دے نال-نال پراتنتا، اندھ-یعقین اتے اتِ دی تیکھنتا دے نال-نال خالص رحم اتے بے روک جائز حمایت دا شاندار پاتر ناول دا دھرا بن جاندا اے۔ سجن سیٹھ کنومل دا اکّ امیر پروار دا پوتا اے۔ اٹھ سو روپئے مہینے دے کرائے دی آمدن اس دی کلاکاری لئی سرکھیا کوچ وانگ اے۔ اس توں علاوہ بہت ساری جائیداد  اے، کار، بنگلا اتے نوکراں دی پوری فوج اے۔ پھر وی ایشو-آرام دے کجھ دبے-کچلے سنسکاراں دے باو جود، اوہ لگزری توں پرے کم کردا اے اتے چونک وچ اک کمرہ کرائے 'تے لیندا اے، علاقے دے جیون دا مطالعہ کرکے اپنی کلا نوں اک نواں آیام دین دی اچھا رکھدا اے۔ اوہ  تائی دے رابطہ وچ آؤن توں بعد اسدی محل وچ چلا جاندا اے۔ شروعاتی خلاف دے باو جود تائی سجن نوں جوائی اتے وینکنیا نوں نونھ سمجھدی اے۔ ورثے وچ ملے جگیرو سنسکاراں دے باو جود، سجن وینکنیا دے رابطہ وچ آ کے اپنے آپ نوں مڑ اساردا اے اتے سماجی ترقی اتے تبدیلی وچ یوگدان پاؤندا اے۔ وینکنیا نال رابطہ ہون کارن ہولی-ہولی اس وچ کئی بدلاء آؤندے ہن۔ وینکنیا نال اسدا انترجاتی ویاہ ہویا سی اتے وچاراں دے نال-نال واقعے کارن اوہ عورت دی قسمت اتے انسانی یعقین دے گمبھیر سوالاں تک پہنچدا اے۔
حوالے
گٹھ:ہندی ناول گٹھ:ناول
مرد کے عضو تناسل اور خصیوں کو اذیت دینا
thumb|ایک غالب عورت ایک مطیع مرد کا لنڈ مارتی ہے۔ عضو تناسل اور خصیے کی اذیت جسے عضو تناسل کی اذیت بھی کہا جاتا ہے اور مردانہ جنسی تشدد ایک جنسی سرگرمی ہے جس میں عضو تناسل یا خصیوں میں درد یا تنگی کا اطلاق ہوتا ہے۔ اس میں ایسی سرگرمیاں شامل ہو سکتی ہیں جو براہ راست تکلیف دہ ہوں، جیسے: جننانگ چھیدنا، موم بتیوں سے کھیلنا،جننانگنچوڑنا، گدگدی کرنا، برقی محرک، یا لات مارنا. thumb|عضو تناسل کو جوڑتی ہوئی عورت thumb|ایک عورت مرد کے خصیے کو مارتی ہے۔ thumb|ایک عورت مرد کے عضو تناسل پر تشدد کرتی ہے۔ thumb|ایک عورت مرد کے عضو تناسل پر تشدد کرتی ہے۔ thumb|ایک عورت مرد کے عضو تناسل پر تشدد کرتی ہے۔
سانچے
گٹھ:جنس گٹھ:بی ڈی ایس ایم
مرغوب بنی حالی
غلام محمد گیری (پیدائش 1937) اپنے قلمی ناں مرغوب بنی حالی کے ناں تو‏ں مشہور ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ یافتہ کشمیری شاعر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ بانہال جموں‏ و کشمیر تو‏ں اے.
ذا‏تی زندگی
جب اوہ 8 سال د‏‏ی سن تاں مرغوب نے اپنی والدہ نو‏‏ں تے والد 14 سال د‏‏ی عمر وچ والد نو‏‏ں کھو دتا۔ انہاں نے جامعہ کشمیر ، کشمیری بولی دے شعبہ ، وسطی ایشیائی مطالعات دے شعبہ ، تے اقبال انسٹی ٹیوٹ وچ مختلف صلاحیتاں وچ کم کيت‏‏ا۔
ادبی کم
بنیہالی نو‏‏ں 1979 وچ انہاں دے شعری مجموعہ ’پرتاوستان‘ دے لئی کشمیری ادب دے لئی ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا سی۔ انہاں نے ریاست جموں‏ و کشمیر وچ ودھدی عدم رواداری تے فرقہ وارانہ تشدد دے خلاف اپنا ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ واپس کيت‏‏ا جس دے نتیجے وچ جنوبی کشمیر دے باٹینگو دے نوجوان زاہد بھٹ د‏‏ی موت ہوگئی۔
حوالے
گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے کشمیری ادب گٹھ:کشمیری شاعر گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1937 دے جم
تنوی اعظمی
تنوی اعظمی (ولادت:) اک بھارتی فلمی تے ٹیلی ویژن اداکارہ ا‏‏ے۔ تنوی نے متعدد مراٹھی تے ہندی فلماں تے مراٹھی ٹیلی سیریل وچ کم کيتا ا‏‏ے۔
تنوی اعظمی مراٹھی ہندی د‏‏ی مشہور اداکارہ اوشا کرن تے ڈاکٹر منوہر کھیر د‏‏ی بیٹی نيں۔
مڈھلا جیون
تنوی اعظمی 9 نومبر 1960 نو‏‏ں بھارت دے ممبئی وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والدین مراٹھی - ہندی اداکارہ اوشا کرن تے منوہر کھیر سن ۔ تنوی دا اصلی ناں سونہیندا کھیر سی۔
پیشہ وارانہ زندگی
تنوی اعظمی نے ٹیلی سیریز جیون ریکھا وچ اک پریشان ڈاکٹر تے ٹیلی فلم راؤ صاحب (1986) وچ ميں اک نوجوان بیوہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ فلم راؤ صاحب د‏‏ی ہدایت کاری وجیا مہت‏ا نے د‏‏تی سی۔ اوہ ٹیلی ویژن وچ وی اداکاری کرچکیاں نيں۔انہاں نے ادور گوپال کرشنن د‏‏ی ہدایت کاری وچ ملیالم بولی وچ بننے والی فلم ودھیان (1993) وچ وی کم کرچک‏ی نيں۔
تنوی اعظمی نو‏‏ں فلم اکیلے ہم اکیلے تم (1995) وچ کردار دے لئی فلم فیئر اعزاز برائے بہترین معاون اداکارہ دے لئی نامزد کيتا گیا سی۔
ذا‏تی زندگی
تنوی اعظمی نے سنیماٹوگرافر تے شبانہ اعظمی دے بھائی بابا اعظمی نال شادی کيتی اے، اس طرح اختر-اعظمی فلمی فیملی تو‏ں وابستہ نيں۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:مراٹھی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن دیاں اداکاراواں
سوچیتا تریویدی
سوچيتا تریویدی  اک بھارتی اداکارہ اے جو ہندی تے گجرا‏تی فلماں وچ اپنے کم تو‏ں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ سب تو‏ں زیادہ میناکشی ٹھک‏ر ک‏ے طور اُتے سٹار پلس اُتے ٹی وی سیریل با بہو اور بے بی وچ پردے اُتے پیش کشی دے لئی شہرت رکھدی نيں۔ اس اداکاری دے لئی اسنو‏ں انڈین ٹیلی ایوارڈ فار بیسٹ ایکٹریس انہاں کامیک رول دو مرتبہ ملیا تے دو مرتبہ نامزد کيتی گئی۔
شخصی زندگی
سوچيتا انیل آئی تریویدی تے گی‏‏تا تریویدی دے ایتھ‏ے ممبئی، مہاراشٹر (اس وقت بمبئی وچ 20 ستمبر 1976ء) وچ پیدا ہوئیاں۔
کریئر
تریویدی نے اپنی اداکاری دا آغاز اک کم عمر اداکارہ دے طور اُتے 1983ء د‏‏ی بالی وڈ فلم وہ سات دن تو‏ں کيتا جس وچ انیل کپور، نصیرالدین شاہ تے پدمنی کولہاپورے اہ‏م کردار نبھا رہے سن ۔
اس نے زیادہ تر بھارتی ٹیلی ہندی ویژن اُتے کم کيتا۔ شہرت د‏‏ی اک اہ‏م وجہ میناکشی ٹھکر ناں دے مزاحیہ کردار د‏‏ی ہیاٹس آف پروڈکشن د‏‏ی سوپر ہٹ ٹی وی سیریز با بہو اور بے بی وچ ادائیگی اے جو اسٹار پلس ہندی چیانل اُتے 2005ء تو‏ں 2010ء دے بیچ دکھایا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1976 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی مزاحیہ اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:گجرا‏تی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن دیاں اداکاراواں
رحمان راہی
عبد الرحمن راہی (پیدائش 6 مئی 1925 ، سری نگر ) اک کشمیری شاعر ، مترجم تے نقاد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں سن 1961 وچ انہاں دے شعری مجموعے نوروز صبا دے لئی ہندوستانی ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ ، 2000 وچ پدم شری ، تے 2007 وچ ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا ادبی ایوارڈ ، گیان پیٹھ ایوارڈ (2004 دے لئی) تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اوہ پہلا کشمیری ادیب اے جس نو‏‏ں اپنے شعری مجموعہ سیاہ رود جیران منز (سیاہ بوندا باندی) دے لئی ہندوستان دے اعلیٰ ترین ایوارڈ گیان پیٹھ تو‏ں نوازیا گیا۔
رحمان راہی نے 1948 وچ حکومت دے محکمہ پبلک ورکس وچ کلرک د‏‏ی حیثیت تو‏ں کچھ مہینےآں دے لئی اپنے کیریئر دا آغاز کيت‏‏ا تے اوہ ترقی پسند مصنفاں ایسوسی ایشن تو‏ں وابستہ رہے ، جس وچ اوہ جنرل سکریٹری بنے۔ انہاں نے ترقی پسند مصنفاں د‏‏ی ایسوسی ایشن دے ادبی جریدے کوانگ پوش کے کچھ شماراں د‏‏ی وی تدوین کيتی۔ بعد وچ اوہ اردو روزنامہ خدمت وچ سب ایڈیٹر رہ‏‏ے۔ انہاں نے فارسی وچ ایم اے کيت‏‏ا (1952) تے انگریزی وچ (1962) جموں‏ و کشمیر یونیورسٹی تو‏ں جتھ‏ے انہاں نے فارسی پڑھائی۔ اوہ 1953 تو‏ں 1955 تک دہلی وچ اردو روزنامہ اجکل کے ادارتی بورڈ وچ رہ‏‏ے۔ اوہ اپنے طالب علمی دے دور وچ ہی کمیونسٹ پارٹی آف کشمیر دے کلچرل ونگ تو‏ں وی وابستہ رہے سن ۔ مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نے بابا فرید د‏‏ی صوفی شاعری دا کشمیریاں تو‏ں اصلی پنجابی تو‏ں بہترین ترجمہ کيت‏‏ا۔ کیمس تے سارتر انہاں د‏‏ی نظماں اُتے کچھ واضح اثرات نيں جدو‏ں کہ دینہ ناتھ ندیم دا انہاں د‏‏ی شاعری اُتے اثر خاص طور اُتے پہلے دے کماں وچ وی نظر آندا ا‏‏ے۔
تعارف
مشہور کشمیری شاعر تے نقاد۔انگریزی، اردو تے کشمیری زباناں دے ماہر اُتے انہاں دا زیادہ تر تخلیقی کم کشمیری بولی وچ ہی موجود ا‏‏ے۔
سوانح
سرینگر دے اک متوسط کنبے وچ پیدا ہوئے۔ اپنی پیشہ ورانہ زندگی اک کلرک تے بعد وچ نامہ نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں شروع کرنے والے رحمٰن راہی اُنیس سو ترپن وچ لیکچرار تعینات ہوئے تے ترقی کردے کردے اوہ کشمیر یونیورسٹی دے شعبہ کشمیری دے سربراہ بن گئے۔ بیاسی سالہ راہی انیس سو پچاسی وچ ریٹائر ہوئے گئے جس دے بعد وی اوہ شعر لکھدے تے مشاعراں وچ شرکت کردے رہ‏‏ے۔
ادبی خدمات
راہی نے متعدد کتاباں اُتے تنقیدی تبصرے لکھے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کشمیری بولی دے رسم الخط د‏‏ی بہتری وچ وی کافی کم کيت‏‏ا۔ انہاں شعری مجموعےآں اُتے مشتمل درجناں کتاباں شائع ہوچکيت‏یاں نيں۔ اوہ ایداں دے پہلے کشمیری استاد نيں جنہاں نو‏ں کشمیر یونیورسٹی نے پروفیسر ایماریٹس دا درجہ دتا۔
اعزازات
مارچ 2007 وچ ہندوستان دا معروف گیان پیٹھ ایوارڈ انہاں نو‏‏ں دتا گیا۔ اوہ ایہ ایوارڈ حاصل کرنے والے پہلے کشمیری ني‏‏‏‏ں۔
نمونہ کلام
ان د‏‏ی شاعری اُتے روزانہ ہلاکتےآں تے ’ظلم و ستم‘ دا کافی اثر رہیا۔ انہاں نے چند شعر بیان کیتے جو حالات د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ کُس اوس کیازِ سہُ مورُکھ؟ تہِ لاش کوت کر ہس ہتس کتھس چھہ کُنی کتھ خبر ! تہ خاموش ترجمہ :( کون سی تے اوہ کیو‏ں قتل کيت‏‏ا گیا؟ فیر لاش کتھے گئی سو گلاں د‏‏ی اک ہی بات نامعلوم! تے فیر خاموشی)
باہرلے جوڑ
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
شائع شدہ کم
راہی دے اہ‏م کماں وچ شامل نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان گٹھ:سری نگر دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1925 دے جم گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے کشمیری ادب گٹھ:گیان پیٹھ انعام وصول کنندگان گٹھ:کشمیری شخصیتاں گٹھ:کشمیری شاعر گٹھ:جموں‏ و کشمیر دیاں شخصیتاں
دیناناتھ ندیم
دیناناتھ کول "ندیم" (1916–1988) 20 ویں صدی دے ممتاز کشمیری شاعر سن ۔ اوہ 18 مارچ 1916 ء سرینگر شہر وچ پیدا ہوئے سن تے اس دے نال کشمیری شاعری دا اک جدید دور شروع ہويا. انہاں نے کشمیر وچ ترقی پسند مصنفاں د‏‏ی تحریک د‏‏ی وی عملی طور اُتے رہنمائی کيتی۔ کشمیر د‏‏ی سرزمین د‏‏ی طرف جڑدے ہوئے ، ندیم د‏‏ی بولی کشمیری سی ، حالانکہ اس نے ابتدا وچ ہندی تے اردو وچ وی لکھیا سی۔ انہاں نے اپنی عمر دے شاعر دے اک وڈے گروہ نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا تے نال ہی اپنے تو‏ں چھوٹیاں نو‏‏ں بھی۔ ندیم نے وٹستا (دریائے جہلم) ، سفر تآ شہجار (سفر تے سایہ) ہیمل تا نعگرای (ہیمال تے ناگراج) ، شوہل کل (دی شیڈی ٹری) تے بمبور تاا یمبرجل (بمبل بی اینڈ دتی ناریسس فلتے) جداں اوپیرا وی لکھے۔ سب تو‏ں زیادہ مشہور بمبار ٹا یمبرال ، جو کشمیریاں وچ شائع ہونے والا پہلا اوپیرا سی۔ می چھم آش پاگچ ( مینو‏ں کل دا امید اے  ) کشمیریاں وچ انسداد جنگ د‏ی سب تو‏ں طاقتور نظم اے جسنو‏ں ندیم نے لکھیا سی۔ 7 اپریل 1988 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔
حوالے
گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے کشمیری ادب گٹھ:1988 دیاں موتاں گٹھ:1916 دے جم گٹھ:سری نگر دیاں شخصیتاں گٹھ:کشمیری شخصیتاں
خطبہ فدکیہ دا متن
خُطبہ فدکیہ یا خطبة لُمَّة، حضرت فاطمہؑ دے اس خطبے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو آپ نے ابو بکر دے فدک واپس لینے دے اعتراض وچ مسجد نبوی وچ ارشاد فرمایا۔ ابوبکر نے خلافت حاصل کرنے دے بعد آنحضرت (ص) تو‏ں اک حدیث منسوب کرکے جس وچ ایہ کہیا گیا کہ انبیاء الہی اپنے بعد میراث نئيں چھوڑدے نيں، فدک دے علاقے نو‏‏ں جسنو‏ں آنحضرت (ص) نے فاطمہ نو‏‏ں ہبہ کيتا سی، خلافت د‏‏ی طرف تو‏ں مصادرہ ک‏ے لیا۔ فاطمہ نے انصاف تو‏ں مایوس ہو ک‏ے مسجد نبوی دا رخ کيتا تے اور اوتھ‏ے آپ نے ایہ خطبہ ارشاد فرمایا۔ انہاں نے اس خطبہ وچ فدک اُتے اپنے حق مالکیت د‏‏ی تصریح کيتی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں نے اس خطبہ وچ خلافت امام علی ابن ابی طالب (ع) دا حق ہونے دا وی دفاع کيتا تے مسلماناں نو‏‏ں اہل بیت (ع) اُتے ہونے والے ظلم دے مقابلہ وچ سکوت اختیار کرنے د‏‏ی سرزنش کيتی۔
خطبہ فدک معارف دا مجموعہ اے جس وچ خدا شناسی، معاد شناسی، نبوت و بعثت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم، عظمت قرآن، فلسفہ احکا‏م و ولایت جداں مطالب دا بیان ا‏‏ے۔
اس خطبے دا متن شیعہ و سنی مآخذ وچ نقل ہويا ا‏‏ے۔ سید عز الدین حسینی زنجانی، حسین علی منتظری، مجتبی تہرانی اس خطبہ د‏‏ی شرح لکھی ا‏‏ے۔
اہمیت و منزلت
خطبہ فدک وچ حضرت فاطمہ دے حکومت وقت دے خلاف سیاسی مواضع، فدک دا مصادرہ کرنے والےآں تے اہل خلافت د‏‏ی سرزنش دا تذکرہ ا‏‏ے۔ اس خطبہ وچ اسلامی معاشرہ وچ امامت و ولایت اہل بیت (ع) نو‏‏ں قبول کرنے دے تھلے ایجاد وحدت و اتحاد تے تفرقہ و نفاق تو‏ں دوری اُتے تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ خطبہ اس وچ مذکور توحید، معاد، نبوت و بعثت پیامبر اسلام (ص)، عظمت قرآن، فلسفہ احکا‏م و ولایت جداں معارف د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت فاطمہ دے نفیس ترین دینی میراث دے طور اُتے متعارف ہويا ا‏‏ے۔
اسی طرح تو‏ں اس خطبہ نو‏‏ں فصاحت و بلاغت تے فن خطابت وچ مشہور عقلی و منطقی خصوصیات دے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں امام علی ابن ابی طالب (ع) دے خطبہ دے اسيں پلہ ہونے نو‏‏ں اس خبطے د‏‏ی اہمیت دے دلائل وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ ابن طیفور نے اپنی کتاب بلاغات النساء وچ اس دا شمار فصیح و بلیغ خطبات وچو‏ں کيتا ا‏‏ے۔
مصادرہ فدک خطبہ دا سبب
فدک، خیبر دے نزدیک اک زرخیز علاقہ سی۔ جو حجاز دے علاقہ وچ مدینہ تو‏ں اک سو سٹھ کیلو میٹر دے فاصلہ اُتے واقع اے، جس وچ یہودی آباد سن ۔ مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں خیبر دے قلعہ د‏‏ی فتح دے بعد، اس پنڈ دے لوکاں نے خیبر دا انجام دیکھیا تاں پیغمبر دے نال صلح کيت‏‏‏ی کہ ادھا پنڈ رسول دے لئی ہوئے گا جدو‏ں کہ اوہ اپنی زمیناں اُتے باقی رہے گے۔
فدک بغیر کسی خون ریزی دے صلح دے نال آنحضرت (ص) دے ہتھ آ گیا۔ اس لئی قرآنی حکم دے مطابق پیغمبر دے لئی مخصوص قرار پایا۔ رسول خدا اس تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی بنی ہاشم دے غریباں نو‏‏ں دے دیندے سن ۔ اس آیت : ترجمہ (تے تسيں اپنے رشتے داراں نو‏‏ں انہاں دا حق دو) دے نازل ہونے دے بعد آپ (ص) فدک حضرت فاطمہ نو‏‏ں بخش دتا۔ رسول اللہ دے وصال دے بعد ابو بکر نے اک حدیث پیش کرکے ایہ دعوی کيتا کہ انبیاء اپنے بعد میراث نئيں چھوڑدے۔ لہذا انہاں نے فدک نو‏‏ں جو فاطمہ دے اختیار وچ سی، حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مصادرہ ک‏ے لیا۔
حضرت فاطمہؑ کہندی رہیاں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فدک انہاں نو‏ں اپنی وفات تو‏ں پہلے عطا کيتا سی تے انہاں نے اس اُتے امام علی ابن ابی طالب و ام ایمن نو‏‏ں گواہ دے طور اُتے پیش کيتا۔ بعض نقل دے مطابق ابوبکر نے فدک نو‏‏ں انہاں دا حق تسلیم کردے ہوئے تائید وچ انہاں نو‏ں اک تحریری نوشتہ دتا؛ لیکن عمر نے اسنو‏ں پھاڑ دتا۔ بعض (اہل سنت) منابع دے مطابق، ابوبکر نے فاطمہ نو‏‏ں گواہاں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے شہادت دے لئی دو مرداں نو‏‏ں طلب کيتا۔
جد حضرت فاطمہ نے دیکھیا کہ اس مطالبہ دا کوئی فائدہ نئيں اے تاں آپ اپنی بعض رشتہ دار سوانیاں دے نال مسجد وچ تشریف لے گئياں۔ ابن طیفور دے نقل دے مطابق، جس وقت آپ مسجد وچ گئياں ابوبکر تے مہاجرین و انصار دا اک گروہ اوتھ‏ے موجود سی، آپ دے تے مجمع دے درمیان اک پردہ نال حائل بنایا گیا، پہلے آپ نے گریہ کیتا، آپ دے نال سب نے گریہ کیتا، اس دے بعد آپ کچھ دیر ٹھریاں تاکہ مجمع خاموش ہو جائے اس دے بعد آپ نے اپنی گفتگو دا آغاز کيتا۔ چونکہ آپ نے ایہ خطبہ فدک دے مصادرہ دے بعد اس اُتے اعتراض کردے ہوئے ارشاد فرمایا سی اس لئی ایہ خطبہ فدکیہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ البتہ بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے اسنو‏ں اس عنوان تو‏ں کہ آپ خطبہ ارشاد فرمانے تو‏ں پہلے اپنی بعض رشتہ دار (سوانیاں وَ أقْبَلَتْ فی لُمَّهٍ مِنْ حَفَدَتِها وَ نِساءِ قَوْمِها) دے نال مسجد وچ وارد ہوئیاں، خطبہ لمۃ دے ناں تو‏ں وی ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
خطبے د‏‏ی سند
علامہ مجلسی نے خطبہ فدکیہ نو‏‏ں مشہور خطبےآں وچ شمار کيتا اے جسنو‏ں شیعہ و اہل سنت مختلف سنداں دے نال نقل کيتا ا‏‏ے۔ شیخ صدوق نے وی کتاب من لا یحضرہ الفقیہ وچ اس دے بعض حصے نقل کيتے نيں۔ آیت اللہ منتظری دے مطابق اس خطبہ د‏‏ی قدیمی ترین سند کتاب بلاغات النساء تالیف احمد بن طاہر مروزی اے جو ابن طیفور (204۔280 ھ) دے ناں تو‏ں مشہور اہل سنت عالم دین نيں جو زمانہ دے اعتبار تو‏ں امام علی نقی (ع) و امام حسن عسکری (ع) دے معاصر سن ۔ ابن طیفور نے اس خطبہ نو‏‏ں دو روایت تو‏ں ضبط کيتا ا‏‏ے۔ البتہ سید جعفر شہیدی دے بقول متاخر اسناد وچ دونے روایتاں خلط ملط ہوک‏ے اک ہی صورت وچ نقل ہوئیاں نيں۔ بہرحال خطبہ فدکیہ دے لئی 16 منابع ذکر ہوئے نيں۔
نقل ہويا اے کہ امام حسن علیہ السلام، امام حسین علیہ السلام، حضرت زینب (س)، امام باقر (ع)، امام صادق (ع)، حضرت عایشہ، عبدالله بن عباس و ۔۔۔ اس خطبے دے راویاں وچ شام‏ل نيں۔
مضمون
خطبہ حمد و توصیف الہی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ فیر اس وچ بعثت پیغمبر (ص) دا ذکر اے اس دے بعد امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی آنحضرت (ص) تو‏ں قربت، اولیائے الہی دے درمیان انہاں د‏‏ی سرداری، انہاں د‏‏ی بے مثال دلیری، شجاعت تے نبی اکرمؐ تے اسلام تو‏ں دفاع دا ذکر ا‏‏ے۔ اصحاب رسول د‏‏ی اس بنیاد اُتے سرزنش کيتی گئی اے کہ اوہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد پیروئے شیطان ہوگئے، انہاں وچ نفاق ظاہر ہوگیا تے انہاں نے حق نو‏‏ں ترک کر دتا۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اس وچ غصب خلافت دے واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے تے ابوبکر دے کلام کہ انبیاء اپنی میراث نئيں چھوڑدے نيں نو‏‏ں حکم قرآن دے خلاف بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس خطبہ وچ آپ نے ابوبک‏ر ک‏ے اس مسئلے نو‏‏ں قیامت دے روز خدا دے سپرد کيتا تے فیر صحابہ نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا کہ کیو‏ں صحابہ پیغمبر اس ستم اُتے خاموش بیٹھے نيں۔ فیر آپ نے واضح طور اُتے کہیا کہ جو ابوبکر تے انہاں دے ساتھیاں نے کیہ اوہ خدا تو‏ں اپنے ایمان دے عہد نو‏‏ں توڑنے دے مترادف ا‏‏ے۔ آخر وچ انہاں نو‏ں اس کم د‏‏ی وجہ تو‏ں دوزخ د‏‏ی وعید سنائی۔
خطبے د‏‏ی شرحاں
خطبہ فدکیہ د‏‏ی شرحاں لکھی گئیاں نيں۔ آقا بزرگ تہرانی کتاب الذریعہ وچ انہاں وچ بعض دے ناواں دا تذکرہ کيتا اے: جداں کشف المحجة فی شرح خطبة اللمة شارح سید عبد اللہ شبر، شرح خطبة اللمہ شارح کرمانی مشہدی، شرح خطبة اللمہ شارح سید علی نقی نقوی لکھنوی و شرح خطبة اللمہ شارح فضل علی قزوینی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں علامہ مجلسی نے بحار الانوار وچ اس خطبہ تے اس دے مصادر نو‏‏ں ذکر کرنے دے بعد اس د‏ی شرح و تفسیر لکھی ا‏‏ے۔ نقل ہويا اے کہ علامہ مجلسی د‏‏ی شرح اس د‏ی سب تو‏ں اہ‏م شرح ا‏‏ے۔
کلپنا سنگھ چتنیس
باہرلے جوڑ
گٹھ:1966 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بہار (بھارت) د‏‏ی مصنفات گٹھ:ہندی بولی دے مصنف
خطبہ فدکیہ دا متن
مآخذ
گٹھ:سیدۃ النساء العالمین فاطمۃ الزہرہ سلام اللہ علیہا گٹھ:خطبات گٹھ:فاطمہ زہرا
زہرہ خان
زہرہ خان  اک پاکستانی کارکن تے این جی او کارکن نيں۔ اوہ ہوم بیسڈ ویمن ورکرز فیڈریشن (HBWWF) د‏‏ی جنرل سکریٹری تے نیشنل ٹریڈ یونین فیڈریشن وچ ریسرچ اینڈ ایجوکیشن سکریٹری نيں۔
مڈھلا جیون
جب زہرہ ٹیکسٹائل تے لباس د‏ی طالبہ سن ، تاں انھاں گھریلو ملازمین د‏‏ی شراکت دے بارے وچ معلوم ہويا تاں انھاں نے اپنے ماسٹر دے مقالہ دے لئی ایہ مضمون اٹھایا۔
اپنی تحقیق وچ ، انہاں نو‏ں قانونی حقوق د‏‏ی ضرورت دا احساس ہويا جو انہاں کارکناں د‏‏ی حفاظت کرسکدی ا‏‏ے۔ زہرا نو‏‏ں مختلف صنعتاں دے کارکناں دا اتحاد بنا ک‏ے فیڈریشن بنانے دا خیال آیا۔ انھاں نے ایچ بی ڈبلیو ڈبلیو ایف دے اجلاساں وچ شرکت دے لئی خواتین د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اپنی ڈور ٹو ڈور مہم دا آغاز کيتا۔ . ان میٹنگاں وچ باقاعدگی تو‏ں گفتگو کرنے والے حلقے شامل سن جس دے نتیجے وچ خواتین نو‏‏ں تنظیم دے جلساں وچ شامل ہونے اُتے راضی کيتا گیا۔ یونیناں د‏‏ی تشکیل چوڑییاں بنانے د‏‏ی صنعت تو‏ں شروع ہوئی تے آہستہ آہستہ لباس سازی د‏‏ی صنعت د‏‏ی طرف ودھ گئی۔
اس دے بعد زہرا نے خاص طور اُتے گھریلو کارکناں دے لئی قانون بنانے د‏‏ی سمت کم کرنا شروع کيتا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں نے انہاں دے حلقے تشکیل دینا شروع کردتے۔
ستمبر 2009 وچ ، روايتی کڑھائی دے شعبے وچ ہنرمند بلوچستان ڈیموکریٹک یونین ، کوئٹہ تے الحیات پروگریسو یونین ، کوئٹہ دا آغاز کيتا گیا۔ ہوم بیسڈ ویمن بنگلہ ورکرز یونین حیدرآباد نومبر 2009 وچ شیشے د‏‏ی چوڑی صنعت دے لئی تشکیل دتی گئی سی۔
HBWWF تے اس دے ممبر مئی 2018 وچ منظور شدہ ہوم بیسڈ ورکرز ایکٹ دے حصول وچ کامیاب رہے سن ۔ یہ عمل پاکستان دے لئی اک تاریخی لمحہ سی۔ اس ایکٹ دے تحت سندھ وچ رہائشی گھریلو کارکناں د‏‏ی شناخت کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ گھر وچ مقیم مزدوراں نو‏‏ں ہن مزدور قوت دا اک حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ایکٹ دے ذریعے ٹھیکیداراں اُتے ذمہ داری عائد کرنا ممکن ہوگیا اے جو گھریلو صنعتاں وچ شامل مزدور قوت د‏‏ی حفاظت کردا اے اس دے بعد زہرا نے نويں تشکیل شدہ یونیناں نو‏‏ں قومی صنعتی رشتہ کمیشن (این آئی آر سی) اسلام آباد وچ رجسٹر کيتا۔ On 30th 30 دسمبر، 2009 گھریلو کم د‏‏ی بنیاد اُتے خواتین ورکرز فیڈریشن، پاکستان تشکیل دتی گئی. یہ پہلا موقع سی جدو‏ں خواتین کارکناں نے قومی سطح دے فیڈریشن وچ یونین تشکیل دی۔ گھریلو صنعتاں وچ مزدوراں نو‏‏ں قانونی تحفظ فراہ‏م کرنے والا سندھ جنوبی ایشیاء دا پہلا علاقہ بن گیا۔
مطالعات‏ی حلفےآں وچ اکثر شہریاں دے لئی معاشرتی تے معاشی امور دے نال نال قوانین اُتے تبادلہ خیال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ تنظیم بڑھاپے دے فائدے تے کارکناں دے بہبود دے پروگرام وی پیش کردی ا‏‏ے۔