cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پہلی بلقان لڑائی
بلغاریہ دے جارحانہ تے چاتالکا د‏‏ی طرف پیش قدمی
حملہ آور قوتاں اُتے ناکافی ذہانت دے نتیجے وچ ، عثمانی جارحانہ منصوبہ بلغاریہ د‏‏ی برتری دے مقابلہ وچ مکمل طور اُتے ناکا‏م ہوگیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں کلیمین عبد اللہ پاشا کرک کِلیسی نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور ہوگئے ، جسنو‏ں بلغاریہ د‏‏ی تیسری فوج نے بغیر کسی مزاحمت دے لے لیا۔ تقریبا 61،250 جواناں دے نال ، اڈریانوپلس دے قلعے نو‏‏ں بلغاریہ د‏‏ی دوسری فوج نے وکھ تھلگ تے گھیر لیا سی ، لیکن اس وقت تک ، بلغاریہ انوینٹری وچ محاصرے دے سامان د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی حملہ ممکن نئيں سی۔ ایجیئن وچ یونانی بحری بالادستی دا اک ہور نتیجہ ایہ ہويا کہ عثمانی افواج نو‏‏ں اوہ کمک نئيں ملی جو جنگی منصوبےآں وچ سن ، جو شام تے فلسطین تو‏ں بحری جہاز دے ذریعہ منتقلی کيتی جاندی۔ ایويں ، یونانی بحریہ نے جنگ دے تمام اہ‏م افتتاحی دور وچ ، عثمانی فوج دے اک اہ‏م حصے ، تن کور نو‏‏ں غیر موثر بناکر ، تھریسیائی مہم وچ بالواسطہ لیکن اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اک ہور تے براہ راست کردار بلغاریہ دے ستويں ریلی ڈویژن د‏‏ی میسیڈونین فرنٹ تو‏ں تھریسیئن فرنٹ تک ہنگامی طور اُتے آوا جائی سی۔ thumb| [[چاتالجا|چاتاکا اُتے بلغاریہ دا حملہ۔]] کرک کِلیسی د‏‏ی لڑائی دے بعد ، بلغاریہ د‏‏ی ہائی کمان نے کچھ دن انتظار کرنے دا فیصلہ کيتا ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں عثمانی فوج نو‏‏ں لولبرگاز – قرہ آغاچ – پینار حصار لائن اُتے اک نويں دفاعی پوزیشن اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملا۔ اُتے ، پہلی تے تیسری فوج دے بلغاریہ حملے ، جس وچ 107،386 رائفل مین ، 3،115 کیولری ، 116 مشین گن تے 360 توپ خانے دے ٹکڑے سن ، نے 126،000 رائفلین ، 3،500 گھڑسوار ، 96 مشین گناں تے 342 توپ خاناں دے ٹکڑےآں دے نال کمبل وچ شامل عثمانی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ تے مارماریا دے سمندر وچ پہنچیا۔ منسلک افواج دے معاملے وچ ، ایہ فرانسکو-پروشین جنگ دے خاتمے تے پہلی عالمی جنگ دے آغاز دے درمیان یورپ وچ لڑی جانے والی سب تو‏ں وڈی جنگ سی۔ اس دے نتیجے وچ ، جزیرہ نما تے قسطنطنیہ دی حفاظت کردے ہوئے ، عثمانیہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں چاٹالکا لائن دے پار اپنی آخری دفاعی پوزیشن د‏‏ی طرف دھکیل دتا گیا۔ اوتھے ، اوہ ایشیاء تو‏ں تازہ کمک د‏‏ی مدد تو‏ں محاذ نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ایہ لائن 1877-8 د‏‏ی روس-ترکی جنگ دے دوران عثمانی خدمت دے اک جرمن انجینئر وان بلہم پاشا د‏‏ی ہدایت اُتے بنائی گئی سی ، لیکن اسنو‏ں 1912 تک متروک سمجھیا جا چکيا سی۔ لولیبرگس - بونہارِسر د‏‏ی جنگ دے بعد بلغاریہ دے فوجیاں وچ ہیضے د‏‏ی وبا پھیل گئی۔
دراں اثنا ، بلغاریہ دے دوسرے تھریسیئن ڈویژن دیاں فوجاں ، ہسکوو تے رہوڈوپ دے ٹکڑےآں وچ تقسیم 49،180 افراد ، بحیرہ ایجیئن د‏‏ی طرف بڑھاں۔ عثمانی کرکالی ڈیٹیچمنٹ (کرالی ریڈیف تے کرالی مصطفیز ڈویژنز تے 36 ويں رجمنٹ ، جس وچ 24،000 مرد سن ) نو‏‏ں  تھیسالونیکی - الیگزینڈروپولی ریلوے دے پار 400 کلومیٹر سامنے دا دفاع کرنے دا کم سونپیا گیا ، جو سنگین مزاحمت پیش کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، تے 26 نومبر نو‏‏ں ، کمانڈر ، یاور پاشا نو‏‏ں 10،131 افسران تے جواناں دے نال مقدونیائی - اڈریانوپولیٹن رضاکار کور نے گرفتار کرلیا۔ یونانی فوج دے ذریعہ تھیسالونیکی دے قبضے دے بعد ، اس دے ہتھیار سُٹن تو‏ں میسیڈونیا وچ عثمانی فوج نو‏‏ں تھریس دے افراد تو‏ں تنہا کرنے دا کم مکمل ہوگیا۔ thumb| جاٹالکا آرمسٹائس مندوب؛ جنرل ایوان فیچیو ، [[ناظم پاشا تے جنرل میہیل ساووف پہلی صف وچ ني‏‏‏‏ں۔]] 17 November 1912 ، اٹالکا لائن دے خلاف کارروائی دا آغاز اس واضح انتباہ دے باوجود ہويا کہ جے بلغاریہ نے قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرلیا تاں روس انہاں اُتے حملہ کردے گا۔ بلغاریائیاں نے دفاعی لائن دے نال ہی اپنا حملہ شروع کيتا ، عثمانیاں دے 140،571 جواناں تے 316 توپخانے دے ٹکڑےآں دے خلاف 176،351 جوان تے 462 توپ خانے دے ٹکڑےآں دے نال ، لیکن بلغاریہ د‏‏ی برتری دے باوجود ، عثمانیاں نے انھاں پسپا کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 3 دسمبر [O.S. 20 نومبر] عثمانیاں تے بلغاریہ دے وچکار 1912 ، بعد وچ سربیا تے مونٹی نیگرو د‏‏ی نمائندگی کردا سی ، تے لندن وچ امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔ یونان نے وی اس کانفرنس وچ حصہ لیا سی لیکن انہاں نے معاہدے تو‏ں اتفاق کرنے تو‏ں انکار کردتا سی تے ایپیریز سیکٹر وچ اپنی کاروائیاں جاری رکھی سن۔ ایہ مذاکرات 23 جنوری نو‏‏ں [او ایس ایس] وچ خلل ڈالے گئے سن ۔ 10 جنوری] 1913 ، جدو‏ں انور پاشا دے تحت قسطنطنیہ وچ اک ترک ترک بغاوت نے کمیل پاشا د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹ دتا۔ آرمسٹائس د‏‏ی میعاد ختم ہونے اُتے ، 3 فروری [O.S. 21 جنوری] 1913 ، دشمنی دوبارہ شروع ہوئی۔
عثمانی جوابی حملہ
20 فروری نو‏‏ں ، عثمانی فوج نے چاٹالکا تے اس دے جنوب وچ ، گیلپولی وچ ، اپنا حملہ شروع کيتا۔ اوتھ‏ے ، 19،858 جواناں تے 48 بندوقاں دے نال ، عثمانی ایکس کور شارکوئے اُتے اُتریا جدو‏ں تقریبا 15،000 جواناں اُتے حملہ ہويا جس وچ 36 توپاں د‏‏ی مدد تو‏ں (30،000 مضبوط عثمانی فوج دا اک حصہ) جزیرہ نما گلیپولی وچ وکھ تھلگ ، جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ دونے حملےآں د‏‏ی تائید عثمانی جنگی جہازاں نے کيت‏ی سی تے طویل عرصے تک ایڈرن اُتے دباؤ نو‏‏ں دور کرنے دا ارادہ کيتا گیا سی۔ انہاں دے مقابلے وچ اک لکھ فوج تے 78 توپاں سن۔ عثمانیاں نو‏‏ں جنرل اسٹیلیان کواچیوف د‏‏ی سربراہی وچ 92،289 جواناں د‏‏ی نويں چوتھ‏ی بلغاریائی فوج دے علاقے وچ موجودگی تو‏ں شاید لاعلم سی۔ پتلی استھمس وچ عثمانی حملہ ، صرف 1800 میٹر دے محاذ دے نال ، گھنے دھند تے بلغاریہ دے اک مضبوط توپ خانے تے مشین گن تو‏ں متاثر ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ حملہ رک گیا تے اسنو‏ں بلغاریہ د‏‏ی جوابی کارروائی نے پسپا کردتا۔ دن دے اختتام تک ، دونے فوجاں اپنی اصل پوزیشن اُتے پرت گئياں۔ دراں اثنا ، عثمانی ایکس کور ، جو آردی ميں اُتریا سی ، 23 فروری تک [O.S. 10 فروری] 1913 ، جدو‏ں جنرل کوواچیو د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجی گئی کمک انہاں نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئی۔
دونے اطراف وچ ہلاکتاں ہلکيت‏یاں سن۔ بلائیر وچ سامنے والے حملے د‏‏ی ناکامی دے بعد ، آردی ميں عثمانی فوج نے 24 فروری [O.S. 11 فروری] تے انہاں نو‏ں گیلپولی پہنچایا گیا۔
اٹالدا ميں عثمانی حملہ ، جو طاقتور بلغاریہ فرسٹ تے تیسری فوج دے خلاف ہدایت کيتی گئی سی ، ابتدا وچ صرف گیلپولی - آرکی آپریشن تو‏ں باری باری دے طور اُتے شروع کيتا گیا سی تاکہ بلغاریائی فوج نو‏‏ں صورتحال تو‏ں ہٹاداں ۔ بہر حال ، اس دا نتیجہ غیر متوقع کامیابی دا ہويا۔بلغاریائی لوک ، جو ہیضے د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہوگئے سن تے انھاں اس گل اُتے تشویش اے کہ عثمانی دوبدو حملہ انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدا اے ، اوہ جان بجھ کر تقریبا 15 کلومیٹر تے جنوب وچ 20 کلومیٹر دے فاصلے اُتے اپنے ثانوی دفاعی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، مغرب د‏‏ی اُچی زمین اُتے پِچھے ہٹ سکدا ا‏‏ے۔ گیلپولی وچ حملے دے خاتمے دے بعد ، عثمانیاں نے آپریشن منسوخ کردتا کیونجے اوہ چاٹالکا لائن چھڈنے وچ ہچکچا رہے سن ، لیکن اس تو‏ں کئی دن پہلے ہی بلغاریائیاں نو‏‏ں احساس ہويا کہ ایہ حملہ ختم ہوچکيا ا‏‏ے۔ 15 فروری تک ، محاذ اک بار فیر مستحکم ہوگیا سی ، لیکن جامد خطوط اُتے لڑائی جاری سی۔ اس جنگ نو‏‏ں ، جس دے نتیجے وچ بلغاریہ نو‏‏ں بھاری جانی و مالی نقصان پہنچیا ، اسنو‏ں عثمانی حکمت عملی د‏‏ی فتح قرار دتا جاسکدا اے ، لیکن ایہ اک تزویراندی ناکامی سی کیونجے اس نے گیلپولی -شارکوئے آپریشن د‏‏ی ناکامی نو‏‏ں روکنے دے لئی یا ادرنہ اُتے دباؤ نو‏‏ں دور کرنے دے لئی کچھ نئيں کيتا۔
مقدونیائی محاذ
thumb| پہلی بلقان جنگ دے دوران یونانی کاروائیاں (جنہاں د‏‏ی نقشے د‏‏ی سرحداں دوسری بلقان جنگ دے بعد کيت‏یاں نيں) عثمانی انٹیلیجنس نے وی یونانی فوجی ارادےآں نو‏‏ں تباہ کن انداز وچ غلط انداز وچ پھیلادتا سی۔ پسپائی وچ ، عثمانی عملے دا بظاہر ایہ خیال کيتا گیا سی کہ یونانی حملے نو‏‏ں نقطہ نظر د‏‏ی دونے وڈی راہاں: میسیڈونیا تے ایپیریس دے درمیان یکساں طور اُتے ونڈ دتا جائے گا۔ اس تو‏ں دوسری فوج دے عملے نے یپیرس تے جنوبی مقدونیہ وچ بالترتیب یانیا کور تے اٹھويں کور دے وچکار ست عثمانی ڈویژناں د‏‏ی جنگی طاقت نو‏‏ں یکساں طور اُتے متوازن کردتا۔ یونانی فوج نے وی ست ڈویژناں نو‏‏ں میدان وچ اتارا ، لیکن اس د‏ی پہل ہوئی تے اس نے ساتواں کور دے خلاف تمام ساتاں نو‏‏ں مرکوز کيتا ، ایپیروس محاذ اُتے صرف بہت ساریاں آزاد بٹالیناں نو‏‏ں کدی کدائيں ہی ڈویژنل طاقت چھڈ دتا۔ اس نے انہاں تِناں مقدونیائی محاذ ، تھیسالونیکی دے اسٹریٹجک مرکز ، جس وچ انہاں د‏‏ی تقدیر اُتے مہر لگیائی ، اس شہر نو‏‏ں جلد نقصان پہنچانے دے نتیجے وچ مغربی گروپ دے لئی مہلک نتائج برآمد ہوئے۔ غیر متوقع طور اُتے اک شاندار تے تیز رفتار مہم وچ ، تھیسلی د‏‏ی فوج نے شہر اُتے قبضہ کرلیا۔ مواصلات د‏‏ی محفوظ سمندری خطوطی د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، تسلطونیکی - قسطنطنیہ راہداری دا برقرار رکھنا بلقان وچ عثمانیاں د‏‏ی مجموعی اسٹریٹجک کرنسی دے لئی ضروری سی۔ اک بار جدو‏ں ایہ ختم ہوئے گیا تاں ، عثمانی فوج د‏‏ی شکست ناگزیر ہوگئی۔ عثمانی فوج د‏‏ی اہ‏م شکست وچ بلغاریائی تے سرباں نے وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ کرک کِلیس ، لِلبرگ ، کمانوو ، تے موناستیر (بِیتولا) وچ انہاں د‏‏ی عظیم فتوحات نے مشرقی تے واردر فوجاں نو‏‏ں توڑ ڈالیا۔ اُتے ، جنگ ختم ہونے تو‏ں فتوحات فیصلہ کن نئيں ہوسکن۔ عثمانی فیلڈ دیاں فوجاں زندہ بچ گئياں ، تے تھریس وچ ، اوہ واقعتا. ہر روز مضبوط ہُندی گئياں۔ تزویراندی اعتبار تو‏ں ، انہاں فتوحات نو‏‏ں جزوی طور اُتے عثمانی فوج د‏‏ی کمزور حالت دے ذریعہ قابل بنایا گیا سی ، جو یونانی فوج تے بحریہ د‏‏ی فعال موجودگی تو‏ں ہويا سی۔
جنگ دے اعلان دے نال ہی ، ولی عہد پرنس کانسٹینٹائن دے ماتحت ، تھیسالی د‏‏ی یونانی فوج ، شمال د‏‏ی طرف بڑھی تے سرانٹا پورو دے قلعہ بند پہاڑی گزرگاہاں وچ عثمانی فوج اُتے قابو پالیا۔ 2 نومبر نو‏‏ں گیانتسا (ینی دتے) وچ اک ہور فتح دے بعد [O.S. 20 اکتوبر] 1912 وچ ، عثمانی کمانڈر ، حسن تحسین پاشا ، نے 9 نومبر [O.S.] نو‏‏ں تھیسالونیکی تے اس دے 26،000 جواناں د‏‏ی چوکی نو‏‏ں یونانیاں دے حوالے کردتا۔ 27 اکتوبر] 1912۔ دو کور ہیڈ کوارٹرز (عورما تے ہشتم) ، دو نظامی ڈویژن (14 ويں تے 22 ويں) تے چار ریڈیف ڈویژن (سیلونیکا ، ڈرامہ ، نسلک تے سریز) اس طرح عثمانی جنگ دے حکم تو‏ں ہار گئے۔ ہور ، عثمانی فوج نے 70 توپ خانے ، 30 مشین گن تے 70،000 رائفل ضائع کيتیاں (تھیسالونیکی مغربی افواج دا مرکزی اسلحہ ڈپو سی)۔ عثمانی افواج نے اندازہ لگیایا اے کہ جنوبی مقدونیہ وچ اس مہم دے دوران 15،000 افسران تے جوان مارے گئے نيں جس تو‏ں انہاں دا مجموعی نقصان 41،000 فوجیاں دا ہويا ا‏‏ے۔ اک ہور نتیجہ ایہ ہويا کہ مقدونیائی فوج د‏‏ی تباہی نے عثمانی وردار فوج د‏‏ی تقدیر اُتے مہر ثبت کردتی ، جو شمال وچ سرباں تو‏ں لڑ رہی سی۔ تھیسالونیکی دے زوال نے حکمت عملی تو‏ں وکھ تھلگ رہ گیا ، بغیر رسد د‏‏ی فراہمی تے تدبیر د‏‏ی گہرائی دے ، تے اس د‏ی تباہی نو‏‏ں یقینی بنایا۔
گیانیتسا (یینیڈجے) د‏‏ی جنگ دے نتائج دے بارے وچ جاننے دے بعد ، بلغاریہ ہائی کمان نے ہنگامی طور اُتے 7 ويں ریلی ڈویژن نو‏‏ں شمال تو‏ں شہر د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ ایہ تقسیم یونانیاں دے حوالے کرنے دے اک ہی دن بعد اک ہفتہ بعد اوتھ‏ے پہنچی۔ 10 نومبر تک ، یونانی مقبوضہ زون نو‏‏ں ڈوجران جھیل تو‏ں لے ک‏ے پانالائن پہاڑیاں تک مغربی خطےآں کاوالا تک ودھیا دتا گیا سی۔ اُتے ، مغربی مقدونیہ وچ ، یونانی تے سربیا دے صدر دفاتر دے وچکار ہ‏م آہنگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یونانیاں نو‏‏ں ویوی د‏‏ی لڑائی وچ 15 نومبر نو‏‏ں دھچکيا لگیا [O.S. 2 نومبر] 1912 وچ ، جدو‏ں یونانی 5 واں انفنٹری ڈویژن نے VI دے عثمانی کور (16 ، 17 تے 18 ويں نظامی ڈویژناں دے نال ورڈار فوج دا حصہ) دے نال اپنا راستہ عبور کيتا ، سرباں دے خلاف پریلپ د‏‏ی جنگ دے بعد البانیا واپس ہٹ گیا۔ عثمانی کور د‏‏ی موجودگی تو‏ں حیرت زدہ یونانی ڈویژن ، باقی یونانی فوج تو‏ں وکھ تھلگ تے موناستیر(بیتولا) اُتے قائم عثمانیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں متنازعہ ، پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، سرباں نے یونانیاں نو‏‏ں بیتولا وچ شکست دتی۔
ایفرس محاذ
ایپیریس دے محاذ وچ ، ابتدائی طور اُتے یونانی فوج د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی ، لیکن عثمانیاں دے غیر فعال طرز عمل نے یونانیاں نو‏‏ں 21 اکتوبر 1912 نو‏‏ں پریویزا اُتے فتح حاصل کرنے تے شمال نو‏‏ں آئواناینا د‏‏ی طرف ودھنے دتا۔ 5 نومبر نو‏‏ں میجر سپائروس اسپائیومیلیوس نے ہیماریا دے ساحلی علاقے وچ بغاوت د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے کوئی اہ‏م مزاحمت دے بغیر عثمانیاں نو‏‏ں کڈ دتا تے 20 نومبر نو‏‏ں مغربی مقدونیہ تو‏ں یونانی فوجیاں کورچہ داخل ہوئے ۔ اُتے ، ایپیروٹ محاذ وچ یونانی افواج دے پاس تعداد د‏‏ی کمی نئيں سی تاکہ اوہ جرمن ڈیزائن کردہ بیزانی د‏‏ی دفاعی پوزیشناں دے خلاف کارروائی کر سکن ، جس نے ایونیا نو‏‏ں بچایا سی ، تے اس لئی مقدونیائی محاذ تو‏ں کمک دے لئی انتظار کرنا پيا۔
مقدونیہ وچ مہم ختم ہونے دے بعد ، فوج دا اک بہت وڈا حصہ ایپیروس وچ دوبارہ ملازمت کر گیا ، جتھ‏ے خود قسطنطین نے کمان سنبھال لیا۔ بیزانی د‏‏ی جنگ وچ ، عثمانی پوزیشناں د‏‏ی خلاف ورزی کيتی گئی تے 6 مارچ 1913 نو‏‏ں ایونیا لیا گیا ۔ محاصرے دے دوران ، 8 فروری 1913 نو‏‏ں ، روسی پائلٹ این ڈی ساک آف ، یونانیاں دے لئی اڑان بھرنے والا ، لڑائی وچ ماریا جانے والا پہلا پائلٹ بن گیا جدو‏ں فورٹ بزانی د‏‏ی دیواراں اُتے بم دے چلنے دے بعد اس دے بائپلین نو‏‏ں زمینی اگ نے نشانہ بنایا۔ اوہ لیونس دے جزیرے لیفکاس دے شمال وچ ساحل پرویزا دے اک چھوٹے تو‏ں قصبے دے نیڑے اُتریا ، مقامی یونانی امداد حاصل کيتا ، اپنے طیارے د‏‏ی مرمت د‏‏ی تے دوبارہ اڈے اُتے اڑنا شروع کيتا۔ ایونیا دے زوال دے بعد یونانی فوج نو‏‏ں شمالی البیرس ، جو ہن البانیہ دے جنوب وچ واقع سی ، د‏‏ی طرف اپنی پیش قدمی جاری رکھنے دا اہل بنیا۔ اوتھ‏ے ، اس د‏ی پیش قدمی رک گئی ، لیکن سربیا دا کنٹرول لائن شمال دے بالکل نیڑے سی۔
ایجیئن تے ایونی سمندراں وچ بحری آپریشن
thumb| یونانی بیڑا 5/18 اکتوبر 1912 نو‏‏ں فیلیرن بے وچ جمع ہويا اس تو‏ں پہلے کہ اوہ لیمونوس دا سفر کرے۔ 18 اکتوبر نو‏‏ں دشمنی پھیلنے اُتے ، نويں ترقی یافتہ ریئر ایڈمرل پاولوس کائونٹوریٹیس دے تھلے رکھے گئے یونانی بیڑے نے لیمونوس جزیرے دا سفر کيتا ، اس نے تن دن بعد اس اُتے قبضہ کرلیا (حالانکہ اس جزیرے اُتے لڑائی 27 اکتوبر تک جاری رہی) موڈرس بے وچ لنگر خانہ قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں یونانیاں نو‏‏ں دارڈانیلیس آبنائے ، عثمانی بحری بیڑے دا مرکزی لنگر خانہ تے پناہ گاہ دے نیڑے اک فارورڈ اڈہ فراہ‏م کرنے تو‏ں اہ‏م حکمت عملی د‏‏ی اہمیت حاصل سی۔ رفتار تے وسیع پیمانے اُتے وزن وچ عثمانی بحری بیڑے د‏‏ی برتری نے یونانی منصوبےآں تو‏ں توقع د‏‏ی کہ اوہ جنگ دے اوائل وچ ہی آبنائے راستے تو‏ں نجات پائے گی۔ پہلے از وقت جنگ دے پھوٹ پڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں یونانی بیڑے د‏‏ی تیاری نہ ہونے دے سبب عثمانیاں دے ابتدائی حملے نو‏‏ں اک اہ‏م فتح حاصل ہوگئی ا‏‏ے۔ اس دے بجائے ، عثمانی بحریہ نے جنگ دے پہلے دو ماہ بحیرہ اسود وچ بلغاریائیاں دے خلاف کارروائیاں وچ صرف کیتے ، جس تو‏ں یونانیاں نو‏‏ں اپنی تیاریاں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی قیمتی وقت ملیا تے انہاں نے بحیرہ ایجیئن اُتے اپنا کنٹرول مستحکم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔
نومبر دے وسط تک ، یونانی بحری لشکراں نے امبروس ، تھاسوس ، آگیؤس ایفستراتوس ، ساموثراکی ، پسارا تے اکاریا دے جزیراں اُتے قبضہ کرلیا سی ، تے صرف 21 تے 27 نومبر نو‏‏ں ، صرف لیسبوس تے چیوس دے وڈے جزیراں اُتے لینڈنگ کيتی گئی سی۔ مؤخر الذکر اُتے عثمانی فوجی دستے موجود سن ، تے انہاں د‏‏ی مزاحمت شدید سی۔ اوہ پہاڑی داخلہ وچ واپس چلے گئے تے بالترتیب 22 دسمبر تے 3 جنوری تک انہاں نو‏‏ں دبے نئيں رکھیا گیا۔ ساموس ، جو باضابطہ طور اُتے اک خودمختار سلطنت اے ، نو‏‏ں 13 مارچ 1913 تک حملہ نئيں کيتا گیا ، نیڑےی ڈوڈیکانیائیاں وچ اطالویاں نو‏‏ں پریشان نہ کرنے د‏‏ی خواہش دے سبب۔ اوتھ‏ے ہونے والی جھڑپاں عارضی طور اُتے جاری رہیاں ، کیونجے عثمانی فوجاں اناطولیائی سرزمین د‏‏ی طرف واپس چلی گئياں ، تے ایہ جزیرہ 16 مارچ تک یونانیاں دے ہتھو‏ں وچ سلامتی تو‏ں چلا گیا سی۔ thumb| ٹارپیڈو کشتی [[GREEK TORPEDO BOAT Nikopolis ، سابق عثمانی OTTOMAN TORPEDO BOAT Antalya ، نو‏‏ں یونانیاں نے پریویزا اُتے قبضہ ک‏ر ليا]] اک ہی وقت وچ متعدد تجارتی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں ميں تبدیل معاون کروزر ، نو‏‏ں درہ دانیال تو‏ں عثمانی ساحل اُتے اک ڈھیلے بحری ناکہ بندی سویز جس نو‏‏ں رساںاشیاء د‏‏ی عثمانیاں 'بہاؤ (صرف کالا سمندر رستےآں بری طرح متاثر، قائم کيتا گیا سی رومانیا رہے کھلا) تے تقریبا 250،000 عثمانی فوج نو‏‏ں ایشیاء وچ متحرک چھڈ دتا۔ ایونی سمندر وچ  ، یونانی بیڑے بغیر کسی مخالفت دے چل رہیا سی ، تے ایپیروس محاذ وچ فوج دے اکائیاں دے لئی سامان لے جاندا سی۔ ہور برآں ، یونانیاں نے 3 دسمبر نو‏‏ں البانیا وچ ولوری بندرگاہ تے 27 فروری نو‏‏ں ڈوریس اُتے بمباری د‏‏ی تے فیر ناکہ بندی کيتی۔ پہلے ازاں یونانی سرحد تو‏ں لے ک‏ے ولور تک پھیلی اک بحری ناکہ بندی وی 3 دسمبر نو‏‏ں شروع کيتی گئی سی ، اس وچ البانیہ دی نويں قائم شدہ عارضی حکومت نو‏‏ں وکھ تھلگ کيتا گیا سی جو کسی وی بیرونی حمایت تو‏ں اوتھ‏ے قائم سی۔
لیفٹیننٹ نیکولاس ووٹسس نے 31 اکتوبر نو‏‏ں اپنی ٹارپیڈو کشتی نمبر 11 نو‏‏ں ، رات دے احاطہ وچ ، تھیسالونیکی دے بندرگاہ وچ ، بحری جہاز دے ذریعے ، عثمانیاں د‏‏ی پرانی کشمکش ، فیتھ-بیلینڈ نو‏‏ں ڈبو کر ، بغیر کسی نقصان پہنچانے وچ وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ ايس‏ے دن ، ایپیروس آرمی دے یونانی فوجیاں نے پریویزا دے عثمانی بحری اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عثمانیاں نے اوتھ‏ے موجود چار بحری جہازاں نو‏‏ں ختم کردتا ، لیکن یونانیاں نے اطالوی ساختہ ٹارپیڈو کشتیاں انٹیلیا تے توکٹ نو‏‏ں بچانے وچ کامیاب ہوگئے ، جنہاں نو‏ں بالترتیب نیکوپولیس تے تاتوئی دے ناں تو‏ں یونانی بحریہ وچ شامل کيتا گیا سی۔ کچھ ہی دن بعد ، 9 نومبر نو‏‏ں ، لکڑی دے عثمانی مسلح اسٹیمر ترابزن نو‏‏ں آیوالیک تو‏ں لیفٹیننٹ جنرل پیریکلیس آرگیروپلوس دے تھلے ، یونانی ٹارپیڈو کشتی نمبر 14 دے ذریعے روکیا گیا تے ڈُب گیا۔ thumb| اک مشہور لیتھوگراف وچ فیتھ بالینڈ کے ڈوبنے د‏‏ی اک عکاسی۔ ووٹسس کھبے کھبے کونے وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔
درہ دانیال تو‏ں پرے تصادم
thumb| یونانی تے عثمانی بیڑے وچ سطح دے اہ‏م برتناں دے جریدے L'Ilustration ' وچ ڈایاگرام thumb| الی د‏‏ی بحری جنگ ، ویسیلیئس چیٹس ، 1913 وچ تیل د‏‏ی پینٹنگ۔ عثمانی دا بنیادی بیڑا جنگ دے ابتدائی حصے تک دارڈانیلس دے اندر رہیا تے یونانی تباہ کن افراد نے آوارہ افراد دے اخراج دے بارے وچ مسلسل گشت کيتا تاکہ اوہ اک ممکنہ سورٹی د‏‏ی اطلاع دے سک‏‏ے۔ کائونٹوریوٹیس نے آبنائے خارجہ د‏‏ی کان کنی د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن بین الاقوامی رائے دے خوف تو‏ں ایہ کم نئيں اٹھایا گیا۔ 7 دسمبر نو‏‏ں ، عثمانی بحری بیڑے دے سربراہ ، طاہر بی د‏‏ی جگہ ، افسر کور وچ ہاکیو‏ں دے دھڑے دے رہنما ، رمیز نعمان بی د‏‏ی جگہ لے لی گئی۔ عثمانیاں دے نال اک نويں حکمت عملی اُتے اتفاق کيتا گیا تاکہ اوہ دوسرے یونانی بحری جہازاں اُتے حملہ کرنے دے لئی جارجیوس اوروف کی عدم موجودگی دا فائدہ اٹھائے۔ عثمانی عملے نے گشت اُتے گئے متعدد یونانی تباہ کن بحری جہازاں نو‏‏ں اک جال وچ پھنسانے دے لئی اک منصوبہ تیار کيتا۔ پہلی کوشش ، 12 دسمبر نو‏‏ں ، بوائلر د‏‏ی تکلیف د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوگئی ، لیکن دوسری کوشش ، دو دن بعد ، یونانی تباہ کناں تے کروزر میکیدی کے وچکار عدم تعلق رہی ۔
جنگ کيت‏ی پہلی وڈی بحری بیڑہ کارروائی ، ایلے د‏‏ی جنگ ، دو دن بعد ، 16 دسمبر 1912 نو‏‏ں لڑی گئی ۔ چار لڑاکا جہاز ، نو ڈسیلیٹر تے چھ ٹورپیڈو کشتیاں دے نال عثمانی بیڑا بحری رستےآں دے دروازے تک روانہ ہويا۔ ہلکے عثمانی برتن پِچھے ہی رہے ، لیکن لڑائی جہاز دا دستہ شمال وچ جاری رہیا ، کمکلے وچ قلعےآں د‏‏ی آڑ وچ ، تے نو بجکر 40 منٹ اُتے امبرس تو‏ں آنے والے یونانی بیڑے نو‏‏ں مشغول کردتا۔ پرانی لڑائی جہازاں نو‏‏ں اپنے اصل راستے اُتے چلنے دے لئی چھڈ ک‏‏ے ، کائونٹوریوٹیس نے ایوورف نو‏‏ں آزادانہ عمل وچ شامل کيتا: اپنی اعلیٰ رفتار دا استعمال کردے ہوئے ، اس نے عثمانی بحری بیڑے دے دخش نو‏‏ں کٹ لیا۔ دو اطراف تو‏ں چلنے والی اگ دے تحت ، عثمانیاں نو‏‏ں جلدی تو‏ں داردنیلیس نو‏‏ں واپس جانے اُتے مجبور کردتا گیا۔ ایہ ساری مصروفیت اک گھنٹہ تو‏ں وی کم جاری رہی جس وچ عثمانیاں نو‏‏ں بارباروس ہیریڈین نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچیا تے 18 افراد ہلاک تے 41 زخمی ہوئے (بیشتر پسپائی دے دوران) تے یونانیاں وچ اک ہلاک تے ست زخمی ہوئے۔
ایلی دے بعد ، 20 دسمبر نو‏‏ں ، متحرک لیفٹیننٹ کمانڈر رؤف بے نو‏‏ں عثمانی بیڑے د‏‏ی موثر کمانڈ وچ رکھیا گیا۔ دو دن بعد ، اس نے عثمانی بحری بیڑے دے دو حصےآں دے وچکار اک بار فیر گشت کرنے والے یونانی تباہ کاراں نو‏‏ں پھنسنے د‏‏ی امید وچ اپنی افواج نو‏‏ں اگے ودھایا ، اک امبروس د‏‏ی طرف جارہیا سی تے دوسرا آبنائے دے داخلی راستے اُتے منتظر سی۔ ایہ منصوبہ ناکا‏م ہوگیا ، کیونجے یونانی بحری جہازاں نے جلدی نال رابطہ توڑ دتا۔ ايس‏ے وقت ، میسیڈیا اُتے یونانی سب میرین ڈیلفن نے حملہ کيتا ، جس نے اس دے خلاف ٹارپیڈو لانچ کيتا لیکن اوہ کھو گیا؛ تریخ وچ ایہ پہلا حملہ سی۔ عثمانی فوج نے ہچکچائے بحریہ اُتے ٹینیڈوس دے انخلا دے منصوبے اُتے دبا. جاری رکھی ، جسنو‏ں یونانی تباہ کن افراد نے 4 جنوری نو‏‏ں شیڈول دے تحت طے شدہ اک امفیبیئس آپریشن دے ذریعہ ویہہ دے طور اُتے استعمال کيتا۔ اس دن موسم د‏‏ی صورتحال مثالی سی تے بیڑے تیار سن ، لیکن آپریشن دے لئی مختص ینیہن رجمنٹ وقت اُتے پہنچنے وچ ناکا‏م رہی۔ بحری عملے نے فیر وی بحری بیڑے نو‏‏ں سارٹی دا حکم دتا ، تے یونانی بیڑے دے نال اک ماب .ت پیدا ہوگئی ، جس دے دونے طرف تو‏ں کوئی خاص نتیجہ نئيں نکلیا۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی نسلاں 10 تے 11 جنوری نو‏‏ں وی آئیاں ، لیکن "بلی تے ماؤس" کارروائیاں دے نتائج ہمیشہ اک جداں رہ‏ے: "یونانی تباہ کرنے والے ہمیشہ عثمانی جنگی جہاز د‏‏ی حدود تو‏ں باہر ہی رہنے وچ کامیاب رہندے سن ، تے ہر بار کروزراں نے اس تو‏ں پہلے کچھ چکر لگیائے سن ۔ ". thumb| عثمانی کروزر [[OTTOMAN CRUISER Hamidiye ۔ بحیرہ روم دے راستے اٹھ ماہ دے بحری سفر دے دوران اس دے کارنامے عثمانیاں دے لئی حوصلہ افزا بوسٹر سن ۔]] یونانی ناکہ بندی توڑنے د‏‏ی اگلی کوشش کيتی تیاری وچ ، عثمانی ایڈمرلٹی نے ایجین وچ یونانی تاجر جہاز اُتے چھاپہ مارنے دے لئی ، روف بی دے زیر OTTOMAN CRUISER Hamidiye لائٹ کروزر OTTOMAN CRUISER Hamidiye بھیج کر اک موڑ پیدا کرنے دا فیصلہ کيتا۔ امید د‏‏ی جا رہی سی کہ جارجیوس اوروف ، واحد اہ‏م یونانی یونٹ جو حمیدیاں نو‏‏ں پھڑنے دے لئی کافی تیزی تو‏ں سی ، دا تعاقب کيتا جائے گا تے باقی یونانی بیڑے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کمزور ہوئے جائے گا۔ صورت وچ ، حمیدیہ 14-15 جنوری د‏‏ی رات یونانی گشت دے ذریعے فسل گیا تے یونانی جزیرے دے بندرگاہ اُتے بمباری سیروس سے یونانی ڈوبتی، معاون کروزر GREEK CRUISER Makedonia ، وچ پوشیدہ اے جس نے (جو بعد وچ اٹھایا تے مرمت کيتی گئی تھی). حمیدیہ فیر ایجین بحیرہ روم دے لئی، اُتے رک جاندا اے بنانے کھبے بیروت تے پورٹ سعید وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے قلزم. اگرچہ اس نے عثمانیاں دے لئی حوصلے نو‏‏ں اک وڈا حوصلہ فراہ‏م کیہ ، لیکن آپریشن اپنے بنیادی مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا کیونجے چونکہ کؤتوریوٹیس نے اپنا عہدہ چھڈنے تے حمیدیاں دا پِچھا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔
چار دن بعد ، 18 جنوری نو‏‏ں [O.S. 5 جنوری] 1913 ، جدو‏ں عثمانی بیڑے نے اک بار فیر آبنائے تو‏ں لیمنوس د‏‏ی طرف گامزن کيتا تاں لیمنوس د‏‏ی لڑائی وچ دوسری بار شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اس بار ، عثمانی جنگی جہازاں نے آوورف اُتے اپنی اگ مرکوز د‏‏ی ، جس نے فیر اپنی اعلیٰ رفتار دا استعمال کيتا تے عثمانی بیڑے دے "T " عبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بارباروس ہیریڈن نو‏‏ں اک بار فیر بھاری نقصان پہنچیا ، تے عثمانی بیڑے نو‏‏ں ڈارینڈیلیس تے انہاں دے قلعےآں د‏‏ی پناہ گاہ وچ واپس جانے اُتے مجبور کيتا گیا جس وچ 41 ہلاک تے 101 زخمی ہوئے سن ۔ عثمانی بحریہ دے لئی داردانیلیس چھڈنے د‏‏ی ایہ آخری کوشش سی ، جس تو‏ں ایجیئن وچ یونانیاں دا غلبہ رہیا۔ 5 فروری نو‏‏ں [O.S. 24 جنوری] 1913 وچ ، اک یونانی فرمان MF.7 ، جو لیفٹیننٹ مائیکل موٹائوسس دے ذریعہ آزمایا گیا سی تے اینزائن ارسٹائڈس مورائٹینس دے نال اک مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ناگارا وچ اپنے لنگر خانے وچ عثمانی بیڑے د‏‏ی فضائی بحالی کيتی گئی سی تے لنگر بردار جہازاں اُتے چار بم حملے کیتے گئے سن ۔ اگرچہ اس نے کوئی کامیاب فلم نئيں بنائی ، لیکن اس آپریشن نو‏‏ں فوجی تریخ دا پہلا بحری فضائی آپریشن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
سربیا تے مونٹینیگرین تھیٹر
متبادل=|thumb| عثمانی پرچم مونٹی نیگرو دے بادشاہ نکولس اول دے حوالے کردتا گیا سربیا د‏‏ی افواج نے عثمانی مغربی فوج دے وڈے حصے دے خلاف آپریشن کيتا ، جو نوو پازار ، کوسوو تے شمالی تے مشرقی مقدونیہ وچ سی۔ اسٹریٹجک طور اُتے ، سربیا د‏‏ی افواج نو‏‏ں چار آزاد فوجاں تے گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا سی: جویور بریگیڈ تے ایبار آرمی ، جس نے نووی پازار وچ عثمانی فوج دے خلاف آپریشن کيتا۔ تیسری فوج ، جس نے کوسوو تے میٹوہجا وچ عثمانی فوج دے خلاف کارروائی کيتی۔ پہلی فوج ، جس نے شمالی مقدونیہ وچ عثمانی فوج دے خلاف آپریشن کيتا۔ تے دوسری فوج ، جو بلغاریہ تو‏ں مشرقی مقدونیہ وچ عثمانی فوج دے خلاف کارروائی کردی سی۔ توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ فیصلہ شمالی میسیڈونیا وچ ، اووچی پولے دے میدانی علاقےآں وچ ، جتھ‏ے عثمانی وردار فوج د‏‏ی مرکزی فوجاں د‏‏ی توجہ مرکوز د‏‏ی ہوئے گی ، وچ لڑی جائے گی۔
عظیم طاقتاں دے دباؤ دے بعد ، سرب نے شمالی البانیہ تے سینڈیک تو‏ں دستبرداری شروع کردتی لیکن شکودر دے محاصرے وچ مونٹی نیگرینز دی مدد دے لئی اپنے بھاری توپ خانہ پارک نو‏‏ں چھڈ دتا۔ 23 اپریل 1913 نو‏‏ں ، بھکھ د‏‏ی وجہ تو‏ں شکوڈر د‏‏ی چوکی ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہوگئی۔
عثمانی شکست د‏‏ی وجوہات
1912 دے موسم خزاں وچ عثمانی د‏‏ی شکست د‏‏ی اصل وجہ عثمانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں 15 اکتوبر 1912 نو‏‏ں بلقان لیگ تو‏ں الٹی میٹم دے جواب وچ اک ایداں دے وقت وچ جنگ دا اعلان کرکے فیصلہ کرنا سی جدو‏ں اس د‏ی متحرک ہونے دا حکم 1 اکتوبر نو‏‏ں دتا گیا سی۔ صرف جزوی طور اُتے مکمل سی۔ اعلان جنگ دے دوران ، بلقان وچ 580،000 عثمانی فوجیاں دا مقابلہ بلقان لیگ دے 912،000 فوجیاں تو‏ں ہويا۔ سڑکاں د‏‏ی خراب حالت تے اک وسیع و عریض ریلوے نیٹ ورک دے نال مل ک‏ے عثمانیہ نو‏‏ں متحرک کرنے دا عمل قطعی طور اُتے پِچھے ہوئے گیا سی ، تے بوہت سارے کمانڈر اپنی اکائیاں وچ نويں سن ، جنہاں دا تقرر صرف 1 اکتوبر 1912 نو‏‏ں ہويا سی۔ ترک مؤرخ ہنڈان نذیر اکمی نے لکھیا اے کہ جدو‏ں عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں 15 اکتوبر نو‏‏ں بلقان لیگ دے الٹی میٹم دا سامنا کرنا پيا تاں اس دا بہترین جواب ایہ ہوئے گا کہ اوہ جنگ دا اعلان کرنے د‏‏ی بجائے سفارت کاری دے ذریعہ وقت دے لئی رکنے د‏‏ی کوشش کردے۔ فوری طور پر
وزیر جنگ ناظم پاشا تے بحریہ دے وزیر محمود مختار پاشا نے اکتوبر 1912 وچ کابینہ دے سامنے عثمانی دے لئی تیاری د‏‏ی حد تو‏ں زیادہ امید پسندی د‏‏ی تصویر پیش کيت‏ی سی تے کہیا سی کہ عثمانی فوج نو‏‏ں اک بار فیر دشمناں دے حملے دے بعد ایہ کارروائی کرنا چاہیدا۔ اس دے برعکس ، بہت سارے سینئر آرمی کمانڈراں نے جنگ شروع ہونے اُتے دفاعی دفاع کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے کہیا کہ نامکمل متحرک کاری ، سنگین لاجسٹک مسائل دے نال ، اس جارحیت نو‏‏ں ناممکن بنانا ممکن ا‏‏ے۔ شکست د‏‏ی دوسری وجوہات ایہ سن:
نتیجہ
کھبے|thumb| ڈنمارک دے کارٹون وچ دکھایا گیا اے کہ بالکان د‏‏یاں ریاستاں پہلی بلقان جنگ ، اکتوبر 1912 وچ سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کردیاں نيں معاہدہ لندن نے 30 مئی 1913 نو‏‏ں پہلی بلقان جنگ دا خاتمہ کيتا۔ دے تمام عثمانی علاقہ ویسٹ عہور - کیکوئی لائن د‏‏ی امن دے وقت جمود دے مطابق، بلقان لیگ دے حوالے کردتا گیا سی. اس معاہدے نے البانیہ نو‏‏ں اک آزاد ریاست ہونے دا وی اعلان کيتا سی۔ تقریبا اوہ تمام علاقہ جسنو‏ں نويں البانی ریاست د‏‏ی تشکیل دے لئی وضع کيتا گیا سی اس وقت سربیا یا یونان نے یا تاں قبضہ کرلیا سی ، جس نے صرف ہچکچاندے ہوئے اپنی فوجاں واپس لے لین۔ شمالی مقدونیہ تے یونان دے نال جنوبی مقدونیہ د‏‏ی تقسیم اُتے سیریا دے نال حل نہ ہونے والے تنازعات دے بعد ، بلغاریہ تیار ہويا ، جے ضرورت پیش آئی تاں ، طاقت دے ذریعہ مسائل نو‏‏ں حل کرنے دے ل، ، تے مشرقی تھریس تو‏ں متنازعہ علاقےآں وچ اپنی افواج د‏‏ی منتقلی شروع کردتی۔ یونان تے سربیا نے کسی وی دباؤ نو‏‏ں مننے دے لئی تیار نئيں کيتا تے اپنے باہمی اختلافات نو‏‏ں ختم کر دتا تے معاہدہ لندن دے اختتام تو‏ں پہلے ہی یکم مئی 1913 نو‏‏ں بلغاریہ دے خلاف اک فوجی اتحاد اُتے دستخط کیتے۔ اس دے بعد جلد ہی 19 مئی / یکم جون 1913 کو "باہمی دوستی تے تحفظ" دا معاہدہ ہويا ۔ اس طرح دوسری بلقان جنگ دا منظر تیار ہويا۔
عظیم طاقتاں
اگرچہ جنگ دے نتیجے وچ ہونے والی پیشرفتاں نو‏‏ں عظیم طاقتاں نے نوٹ کيتا ، لیکن عثمانی سلطنت د‏‏ی علاقائی سالمیت اُتے انہاں دا سرکاری اتفاق رائے سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بلقان ریاستاں نو‏‏ں سخت انتباہ دتا گیا۔ اُتے ، غیر سرکاری طور اُتے ، ہر عظیم طاقت نے اک مختلف سفارتی نقطہ نظر اختیار کيتا کیونجے اس علاقے وچ متضاد مفادات سن ۔ چونکہ مشترکہ سرکاری انتباہی دے کسی وی ممکنہ روک سیم دے اثر نو‏‏ں مخلوط غیر سرکاری اشاراں دے ذریعہ منسوخ کردتا گیا سی ، لہذا اوہ جنگ نو‏‏ں روکنے یا ختم کرنے وچ ناکا‏م رہ‏ے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:1912ء دے تنازعات گٹھ:1912ء وچ بلغاریہ گٹھ:1912ء وچ یونان گٹھ:1913ء دے تنازعات گٹھ:1913ء وچ بلغاریہ گٹھ:1913ء وچ یونان گٹھ:آزادی دیاں جنگاں گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں گٹھ:تریخ ساموس گٹھ:سربیا دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1912ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1913ء گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:مونٹینیگرو دیاں جنگاں گٹھ:یونان دیاں جنگاں
گٹھ:لڑائیاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
Balkanoorlogen
چک 190 نو ایل
چک 190 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ  نہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
روزویلٹ منتجاک
روزویلٹ منتجاک ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔
گانواں
گاں واں پدھرے کھر والے جانور نیں جنہاں دے سماں وچ اک کٹ ہوندا اے۔ ایہ یورپ، ایشیا، افریقہ تے اتلے امریکہ تے پھیلیا ہویا اک وڈا ٹبر اے۔ مجھ گاں، بھیڈ، غزال ایس ٹبر دے مشہور سنگی نیں۔ گور ایس ٹبر دا وڈا ڈنگر اے تے شاہی ہرن سبھ توں نکا۔
چک 36 فتح
چک 36 فتح ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ارورا کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
چک 188 نو ایل
چک 188 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ  نہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
تورفان
تُرفان ( ( انگریزی: Turfan ) جاں 'تورفان' ( ایغور:, انگریزی: Turpan, چینی: 吐魯番 ) چین دے شنجیانگ صوبےدے ترفان پریفکچر وچّ واقع اک ضلع پدھر دا شہر ہے جو وچکارلے ایشیا دی مشہور ترفان درونی وچّ واقع اک نخلستان وی ہے۔ 2003 وچّ اس دی آبادی 254,900 گنی گئی سی۔ ایہہ شہر اتلے ریشم رستہ تے اک اہم پڑاؤ ہویا کردا سی۔
نکی ونڈ
تورفان 1 ضلع تے 2 کاؤنٹیاں نوں کنٹرول کردا اے ۔
موسم
Turpan is located about 150 km southeast of Ürümqi, Xinjiang's capital, in a mountain basin, on the northern side of the Turpan Depression, at an elevation of 30 m above sea level. Outside of Turpan is a small volcanic cone, the Turfan volcano, that is said to have erupted in 1120 as described in the Song Dynasty.
ڈیموگرافی
According to the 2000 census, the city of Turpan had a population of 251,652 (population density 15.99 inh./km²). The breakdown by nationality was as follows:
حوالے
گٹھ:سنکیانگ گٹھ:ترکستان گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
چک 189 نو ایل
چک 189 نو ایل ضلع ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ  نہر 9ایل اتے پیندا اے ۔
سماٹری منتجاک
سماٹری منتجاک ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔
ڈاما ڈاما
ڈاما ڈاما ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔
بیڈل کاؤنٹی
بیڈل امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
ماسٹر مدن
گیت
ماسٹر مدن دے 8 ریکارڈ کیتے گیتاں دی سوچی :-
گجرات ساہتیہ اکادمی
thumb|گجرات ساہتیہ اکادمی دا لوگو گجرات ساہتیہ اکادمی (ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી) جسنو‏ں کدی کدی گجرات ساہتیہ اکیڈمی وی لکھیا جاندا اے، اک ادارہ جو بھارت د‏‏ی ریاست گجرات وچ بولی جانے والی زباناں تے انہاں دے ادب دے فروغ دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ اس ادارے د‏‏ی تاسیس 1981ء وچ اوتھ‏ے د‏‏ی ریاستی حکومت دی جانب تو‏ں ہوئی۔ گجرا‏تی جو ریاست د‏‏ی سرکاری بولی اے، ادارے دے زیرفروغ زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہور زباناں وچ ہندی، سنسکرت، کچھی، سندھی تے اردو شامل نيں۔ 2017ء وچ وشنو پانڈیا اکادمی دے صدر دے طور برسرخدمت نيں۔
تریخ
اس اکادمی دا قیام 24 ستمبر 1981ء نو‏‏ں گجرات د‏‏ی حکومت د‏‏ی جانب تو‏ں عمل وچ آیا۔ ادارے وچ صدر، نائب صدر تے ہور ارکان شامل سن ۔ اس دا افتتاح 17 جون 1982ء نو‏‏ں ہويا سی ۔ گجرا‏تی مصنف منوبھائی پانچولی اکادمی دے پہلے صدر بنے تے بھولابھائی پٹیل اس دے دوسرے صدر بنے۔ بھولابھائی پٹیل د‏‏ی میعاد دے ختم ہونے دے بعد ریاستی حکومت نے کچھ سالاں تک انتخابی عمل اُتے روک لگیا دتی تے اکادمی نو‏‏ں رجسٹرار (مہاماتر) نے کئی سالاں تک چلایا۔ گجرا‏تی مصنفین ہاسو یاگنیک، دلپت پادھیار، کیریت دودھات تے ہرشد تریویدی رجسٹرار دے عہدے اُتے فائز رہ چکے نيں۔ 2015ء وچ بھاگییش جھا نو‏‏ں سیدھے بلا انتخاب صدر دے طور اُتے ریاستی حکومت دی جانب تو‏ں مقرر کیتا گیا۔ جھا د‏‏ی جگہ وشنو پانڈیا نو‏‏ں مئی 2017ء وچ دے دتی گئی سی۔
تنظیم
گجرات اکادمی پنج ہور اکادمیاں دا احاطہ کردی اے جو اس طرح اے: ہندی ساہتیہ اکیڈمی ہندی زبان دے لئی، سنسکرت ساہتیہ اکیڈمی سنسکرت بولی دے لئی، کچھی ساہتیہ اکیڈمی کچھی زبان دے لئی۔ سندھی ساہتیہ اکیڈمی سندھی زبان دے لئی تے اردو ساہتیہ اکیڈمی اردو بولی دے لئی۔ مہاماتر (رجسٹرار) سبھی پنج اکیڈمیاں دے انتظامی صدر نيں۔ ایتھ‏ے مجالس قائمہ وی نيں، جنہاں وچو‏ں ہر اک وچ دس ارکان نيں، انہاں وچ پنج سرکاری ارکان نيں، جو لوک ادب، سنسکرت بولی تے ادب تے جدید بھارتی زباناں نال تعلق رکھدے نيں۔
اکادمی دا اختیار صدر، نائب صدر تے مہاماتر دے پاس ا‏‏ے۔ اکادمی د‏‏ی بااختیار شخصیتاں تے عہدیدار دو زمراں وچ منقسم نيں، جو سامانیا سبھا (عمومی مجلس) تے کاریاواہک سمیتی (ایگزیکیٹیو کاؤنسل) دے ناواں تو‏ں جانے جاندے نيں۔ سامانیا سبھا د‏‏ی میعاد 5 سال بعد ختم ہو جاندی ا‏‏ے۔ سامانیا سبھا وچ 41 ارکان شامل نيں جس وچ گجرات ریاست دے تعلیمی کمیشنر، محمکۂ تعلیم دے مالیا‏تی مشیر، اکادمی دے رجسٹرار، گجرات ریاست د‏‏ی اعلٰی تعلیم دے کمیشنر، گجرات ریاست د‏‏ی زباناں دے ڈائریکٹر، گجرا‏تی ادب دے 5 ارکان جنہاں نو‏ں حکومت منتخب کردی اے، 9 ارکان جنہاں نو‏ں مختلف گجرا‏تی ادبی ادارےآں دے نمائندے چندے نيں، 8 ارکان گجرات ریاست د‏‏ی یونیورسٹیاں دے نمائندےآں دے طور اُتے منتخب ہُندے نيں، اکادمی دے 3 ارکان اکادمی د‏‏ی سامانیا سبھا د‏‏ی جانب تو‏ں چنے جاندے نيں، 9 ارکان گجرا‏تی مصنفین د‏‏ی جانب تو‏ں چنی گئی انتخابی کمیٹی د‏‏ی جانب تو‏ں منتخب ہُندے نيں، 2 ارکان ایداں ہُندے نيں جنہاں نو‏ں ساہتیہ گورو پرسکار حاصل ہويا ہُندا ا‏‏ے۔ کاریاواہک سمیتی زیادہ تو‏ں زیادہ 10 ارکان اُتے مشتمل ہُندا اے، جس وچ صدر، نائب صدر، گجرات ریاست دے تعلیمی کمیشنر تے سامانیا سبھا دے 5 ارکان ہُندے نيں جنہاں نو‏ں ریاستی حکومت چندی ا‏‏ے۔
عمل آوری
اکادمی دا اک اہ‏م مقصد ایہ اے کہ مختلف تنظیماں تے ریاستی مصنفین نو‏‏ں اس گل اُتے حوصلہ افزائی دت‏‏ی جائے کہ گجرا‏تی، سنسکرت تے ہور جدید زباناں تے گجرا‏تی لوک ادب اُتے تحقیق تے ترقی ہو، ادبی کتاباں نو‏‏ں یکجا کیتا جائے تے انہاں نو‏ں چھاپیا جائے، اک ک‏‏تب خانہ شروع کیتا جائے تے اسنو‏ں قائم رکھیا جائے، ادبی انجمناں نو‏‏ں تسلیم کیتا جائے تے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جائے، ادب د‏‏ی مختلف اصناف اُتے تنقیدی کم ہوئے، ادب دے طلبہ دے وظائف جاری کیتے جان، جانیاں منیاں ہوئیاں شخصیتاں د‏‏ی سالگرہاں، صدسالہ جشن پیدائش وغیرہ منائے جان، مختلف اصناف سخن د‏‏ی کتاباں د‏‏ی اشاعت اُتے انعامات تقسیم ہاں تے معمر مسنفین نو‏‏ں اپاہج ہون تے خستہ حالت وچ گجرات وچ رہ رہے ہون، انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جائے۔ ادارہ ساہتیہ گورو پرسکار تسلیم شدہ مصنفین نو‏‏ں دیندا اے تے یووا گورۋ پرسکار نوجوان مصنفین نو‏‏ں ہر سال دیندا ا‏‏ے۔ 2016ء تو‏ں اکادمی نے دو انعامات جاری کیتے: ساہتیہ رتنا ایوارڈ جو گجرا‏تی مصنفین نو‏‏ں انہاں دے گراں قدر تعاون اُتے دتا جاندا اے تے رمن لال نیلکنٹھ ہاسیہ پریتوشیک جو گجرا‏تی مصنفین نو‏‏ں انہاں دے گراں قدر گجرا‏تی مزاحیہ ادب وچ تعاون اُتے دتا جاندا ا‏‏ے۔
تنازع
مگر اپریل 2015ء وچ ریاستی حکومت غیر دستوری طور اُتے بھاگییش جھا نو‏‏ں صدر دے طور اُتے متعین کرچک‏ی اے جو اک گجرا‏تی مصنف تے موظف آئی اے ایس افسر نيں، جس دے لئی کسی وی طرح دا انتخابی عمل دیکھنے وچ نئيں آیا۔ اس واقعے دے نتیجے وچ سوایتھ اکادمی آندولن (خود مختار اکادمی احتجاج) منظر عام اُتے آیا۔ اس تحریک نو‏‏ں گجرات ساہتیہ پریشد، جو گجرات دا قدیم ترین ادارہ اے تے کچھ ہور گجرا‏تی مصنفین جنہاں وچ منیشی جانی، شیریش پنچل، دھیرو پاریکھ، چندرکانت ٹوپی والا، بھرت مہتا، پریش ناک ہور راجو سولنکی نے چلایا۔ غیر خود مختار اکادمی دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی پریشد نے فیصلہ کیتا کہ اوہ گجرات ساہتیہ اکادمی نو‏‏ں وی طرح حمایت نہ کرے۔ مارچ 2016ء وچ گجرا‏تی شاعر ہرش برہمبھٹ نے اس انعام نو‏‏ں لینے تو‏ں انکار کر دتا جسنو‏ں اکادمی د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی مطبوعہ کتاب اُتے دتا گیا سی ۔ نومبر 2015ء وچ بھاگییش جھا تے انہاں دے دو حامی مصنفین چینو مودی تے ونود بھٹ نے دھیرو پاریکھ تے نرنجن بھگت ورگے مصنفین دے لئی لفظ طالبان دا استعمال کیا، جو احتجاج دا حصہ سن ۔ اس واقعے دے بعد پروین پانڈیا نے اپنا انعام اکادمی نو‏‏ں واپس کر دتا جسنو‏ں انہاں نو‏ں اکادمی نے 2004ء وچ اک مطبوعہ کتاب دے لئی دتا سی ۔ پانڈیا ہی دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے وڈودرا وچ مقیم گجرا‏تی مصنف تے ادبی نقاد بھرت مہتا نے اوہ انعام واپے کر دتا جو انہاں نو‏ں 2008ء وچ دتا گیا۔
اس مکمل قضیے نو‏‏ں ہائی کورٹ دے احاطے تک پہنجایا گیا۔ دھیرو پاریکھ نے ہور مصنفین دے نال استغاثہ گجرات ہائی کورٹ دے اگے رکھی۔
حوالے
گٹھ:1981ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:بھارت دے ناشر کتاباں گٹھ:بھارت وچ 1981ء دیاں تاسیساں گٹھ:حکومت گجرات (بھارت) گٹھ:گجرا‏تی ادب گٹھ:تنظیماں
کانٹینینٹ آف دینیا
دینیا (Dinia) چوہدری رحمت علی دا انڈیا (India) دے متبادل تخلیق کیتا ناں اے ۔ اپنے پمفلٹ The Seven Commandments of Destiny for the seventh Continent of Dinia چ چوہدری رحمت علی نے برصغیر نوں دینیا (Dinia) دا ناں دتا اے ، تے اس چ مسلم اکثریتی علاقے نوں نویاں ریاستاں دے طور اتے نویں ناں دتے ۔. ایہ نویں ناں ایداں نیں :-
References
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:پاکستان دی تریخ
عبد اللہ شاہ غازی
عبد اللہ شاہ غازی (عربی: عبد الله شاه غازى‎) کراچی، سندھ، پاکستان دے نہایت معروف تے برگزیدہ ولی اللہ منے جاندے نیں ۔ آپ دا مزار کلفٹن، کراچی وچ واقع اے۔
حالاتِ زندگی
thumb|عبداللہ شاہ غازی دے مزار دے اندر دا منظر اک مقامی تریخ دان سہیل ظہیر لاری دے مطابق، عبد اللہ شاہ غازی امام محمد نفس الزکیہ دے فرزند تے اہل بیت وچوں سن۔
سنہ 720ء وچ مدینہ وچ ولادت ہوئی تے آپ سندھ وچ تقریباً 760ء وچ تشریف لائے تے آپ نے نال بوہت زیادہ تعداد وچ گھوڑے لیائے سن جو آپ نے کوفہ، عراق توں خریدے سن۔
بعض روایات دے مطابق عبد اللہ شاہ غازی نوں  خارجیاں نے شہید کیتا سی جو جنگل وچ چھپے ہوئے سن۔ تے شہادت دے بعد آپ دی لاش نوں   آپ دے جانشین کراچی لے آئے سن تے آپ  نوں   اک ٹیلا نما پہاڑ موجودہ کلفٹن، کراچی وچ دفنا دتا سی۔ تے آپ  دے بھائی مصری شاہ جو دے آپ  دے نال شہید ہوئے سن انہاں نوں   موجودہ کراچی ڈیفینس وچ دفنایا گیا سی۔
ترکہ
کراچی دے کچھ شہریاں دا مننا اے کہ عبد اللہ شاہ غازی دی وجہ توں کراچی سمندری طوفان توں محفوظ اے۔ تے اس پاک ہستی دی وجہ توں بحر ہند توں کدی کوئی طوفان کراچی نال نئیں ٹکرایا۔
سلسلہ نسب
آپ دا شجرہ ۔ حضرت سید حسن مثنی دی شادی فاطمہ صغری بنت سید امام حسین نال ہوئی اسی وجہ توں آپ حسنی حسینی سید نیں ۔
کرامات
حضرت عبد للہ شاہ غازی دی سب توں وڈی کرامت سمندر دے قریب مزار دے نیچے میٹھے پانی دا چشمہ اے جو آپ دی چلہ گاہ وچ وی موجود اے۔ لوک دور دور توں آندے نیں  تے ایہ پانی پی کے شفا یاب ہُندے نیں  ۔
آپ دے مزار اُتے آنے والے زائرین وچ ہر مذہب دے افراد شامل ہُندے نیں ۔ زائرین دا کہنا اے کہ انہاں ایتھے آکے دل نوں   تقویت ملتی اے تے مراداں پوریاں ہُندیاں نیں  ۔
تریخ
عبد اللہ شاہ غازی دی کنیت ابو محمد تے لقب العشتر اے۔ آپ دی ولادت واقعہ کربلا دے اٹھائیس سال بعد سن اٹھانوے ہجری وچ مدینہ منورہ وچ ہوئی تے ایہ بنی امیہ دی حکومت دا آخری دور سی۔ آپ سن اک سو اڑتیس ہجری وچ سندھ تشریف لائے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:720 دے جم گٹھ:اٹھویں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:اولیا گٹھ:پاکستان وچ صوفی مزارات گٹھ:پاکستان وچ مزارات گٹھ:سندھ دی تریخ گٹھ:سندھی صوفیاء گٹھ:علوی گٹھ:مدنی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علی
چک 37 فتح
چک 37 فتح ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
گزانیا
thumb|گزانیا گزانیا تارہ پھل دے ٹبر دا اک ٹوکرا اے جیدے وچ 18 ونڈاں نیں۔ ایہ دکھنی افریقہ دے واسی نیں تے ایہناں تے پیلے تے کھٹے رنگ دے وڈے پھل کھڑدے نیں۔
چک 97-6آر
چک 97-6آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے جھیویں سوئے (لنڈو) 6آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 6آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال چ وس رہیا اے ۔
ڈاما ڈاما میسوپوٹینیکا
ڈاما ڈاما میسوپوٹینیکا ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔
بینٹ کاؤنٹی
بینٹ امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بیلا چرکوا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔
بیلا چرکوا شہر سربیا دا اک شہر اے تے سربیا دے خودمختار صوبے ووئیودینا دے ضلع تھلواں بانات ج واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چتل
چتل ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔
ژیتشتے
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
جنگ انکرہ
جنگ انکرہ 20 جولائی 1402ء (805ھ) چ تیموری سلطنت دے بانی امیر تیمور تے سلطنت عثمانیہ دے سلطان بایزید I دے وچکار لڑی گئی ۔ دونہاں دے درمکان ودھدی ہوئی کشیدگی دے مگروں تیموری تے عثمانی فوجاں انکرہ دے مقام تے آمنے سامنے ہوئیاں ۔ جنک چ امیر تیمور نے فتح حاصل کر کے ثابت کردتا کہ اوہ جگ دا سبتوں طاقتور حکمران اے ۔ شکست مگروں بایزید اپنے اک پتر تے کجھ جرنیلاں سمیت گرفتار ہویا تے تیمور اسنوں سمرقند لے گیا جتھے اگلے سال اسدا انتقال ہو گیا ۔ اس شکست دے نتیجے چ سلطنت عثمانیہ دا اقتدار تقریبا مک گیا پر بایزید دے اک پتر محمد I نے سلطنت دے پہلے آلی عظمت نوں بحال کیتا ۔
جنگ انقرہ جو کہ 20 جولائ‏ی 1402 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ تے تیموری سلطنت دے درمیان لڑی گئی۔
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی افواج د‏‏ی قیادت اس وقت دے سلطان بایزید دے ہتھو‏ں وچ سی جدو‏ں کہ تاتاری افواج د‏‏ی کمان امیر تیمور دے ہتھ وچ سی۔
20 جولائ‏ی 1402 عیسوی ، انگورا (انقرہ، جو موجودہ تریخ وچ ترکی دا راجگڑھ اے ) وچ کیوبک دے میدان وچ سلطان بایزید اول تے تیمور (تیمر لین) د‏‏ی فوجاں دا آمنا سامنا ہويا۔ ایہ معرکہ انقرہ د‏‏ی پہلی جنگ دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ تیمور نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے عثمانیاں وچ پہلی مرتبہ انتشار شروع ہويا۔ لیکن تن سال دے اندر اندر تیمور د‏‏ی موت دے بعداس دتی سلطنت زوال دا شکار ہوگئی. جدو‏ں کہ سلطنت عثمانیہ بحال ہوگئی تے ہور تن تو‏ں چار صدیاں تک قائم رہی۔
پس منظر
اسلامی ریاستاں دے درمیان اپنے اپنے مفادات دے حصول دے لئی بہت ساریاں جنگاں ہوئیاں۔ انہاں لڑائیاں وچو‏ں انقرہ د‏‏ی جنگ نو‏‏ں تاریخی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ 1396 عیسوی وچ سلطان بایزید اول نے ہنگری دے بادشاہ سگسمنڈ اول تے لارڈ جان د‏‏ی اتحادی افواج نو‏‏ں نیکوپولس د‏‏ی جنگ وچ شکست دتی۔ اس لڑائی دے بعد بایزید دا مقصد قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنا تے وسطی یورپ وچ داخل ہونا سی۔ ايس‏ے دے نال ہی اوہ مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے خطرے تو‏ں وی آگاہ سی۔
ان تمام حالات وچ اک منگول ترک 1336 عیسوی وچ پیدا ہويا. اوہ 1358 عیسوی وچ اپنے قبیلے دا سردار بن گیا. اس نے سن 1370 عیسوی تک وسطی ایشیاء اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ سن 1386 عیسوی تک تیمور نے فارس (موجودہ ایران) سمیت وسطی ایشیا دے تقریبا تمام علاقےآں نو‏‏ں فتح کرلیا. تے اپنی حکومت قائم کرلئی- دوسری طرف مغرب وچ عثمانی سلطان بایزید اول اپنی سلطنت دے علاقےآں نو‏‏ں وسیع کردا ہويا فارس تے عراق تک پہنچ گیا۔ ہن تیمور تے بایزید د‏‏ی سلطنتاں د‏‏ی سرحداں اک دوسرے دے نال مل رہیاں سن۔ لیکن ایہ دونے مسلما‏ن ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپس وچ جنگ کرنے تو‏ں کترات‏ے رہ‏‏ے۔
خطوط دا تبادلہ
اسی دوران تیمور نے بایزید اول نو‏‏ں اک خط وچ لکھیا کہ،
“عقلمند بنو تے توبٰہ کرو، اسيں تو‏ں دوری اختیار کرو، تواڈی حیثیت اک چیونٹی دے برابر اے اس تو‏ں ودھ ک‏ے کچھ نئيں۔ ہاتھیاں نو‏‏ں مشتعل نا کرو ورنہ انہاں دے پیراں تلے روند دئیے جاو گے۔”
اس خط دا جواب بایزید نے انہاں لفظاں وچ دتا کہ،
“جے ميں تواڈی فوج تو‏ں بھجیا تاں میری ساری بیویاں مینو‏ں طلاق لے لاں گی. لیکن جے تسيں نے میرے تو‏ں بھاگنے د‏‏ی ہمت د‏‏ی تاں تواڈی ساری بیویاں دوسرے مرداں د‏‏ی پناہ وچ پہنچ جاواں گی۔”
1401 عیسوی تک تیمور نے شام، مصر تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سلطنت مملوک دے اتحاد نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی دمشق تے حلب اُتے قبضہ کرلیا۔ ايس‏ے سال دے اختتام تک تیمور نے سیواس اُتے حملہ کردتا تے جنگ شروع ہوگئی۔
جنگی حالات و واقعات
کہیا جاندا اے کہ تیمور د‏‏ی فوج 32 ہاتھیاں تے 140،000 جنگجوواں اُتے مشتمل تھی. جدو‏ں کہ دوسری طرف سلطان بایزید اول دا لشکر 85،000 جنگجوواں اُتے مشتمل تھا. جس وچ عثمانی ترک، یورپی، جنیسری تے اس دے بیٹے وغیرہ شامل سن ۔ تیمور نے انقرہ دا محاصرہ کيتا تاں بایزید نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں محاصرہ اُٹھانا پيا. لہٰذا اوہ اناطولیہ د‏‏ی طرف ودھنے لگے. بایزید دا لشکر 1402 عیسوی دے جون وچ اناطولیہ پہنچ گئے۔
بایزید د‏‏ی فوج بہت زیادہ تھک چک‏ی سی تے بھکھ پیاس تو‏ں پریشان تھی. لیکن انہاں نو‏ں آرام کرنے دا وقت نئيں مل پایا۔ سلطان بایزید اول نے دفاعی پوزیشن لینے دے بجائے حملہ کرنے دا فیصلہ کیا. انہاں نے سیواس تے ٹوکاٹ دے درمیان مشرق د‏‏ی طرف ودھنا شروع کردتا۔ ہن سلطان بایزید تیمور دے گھوڑ سوار تیر اندازےآں دے خلاف مزاحمت دے لئی گھنے جنگلات نو‏‏ں استعمال کرنے دے بارے وچ سوچ رہیا سی۔
جب عثمانی اوتھ‏ے پہنچے تاں تیمور اوراس دتی فوج اوتھ‏ے موجود نئيں سن. کیونجے اوہ جنوب د‏‏ی طرف ودھ چکے سن. اوہ بلکل ايس‏ے جگہ اُتے ڈیرے ڈال کر آرام کررہے سن جتھو‏ں عثمانیاں نے مشرق دا سفر شروع کيتا سی۔ تیمور جنوب مغرب وچ چلا گیا. جدو‏ں کہ بایزید نو‏‏ں حالے وی یقین سی کہ اسنو‏ں شمال وچ اپنا دشمن مل جائے گا. مگر تیمور انقرہ د‏‏ی طرف بڑھدا رہیا۔ سلطان نو‏‏ں اپنے دشمن د‏‏ی شاندار تدبیر دے بارے وچ اس وقت معلوم ہويا جدو‏ں انقرہ دا مکمل طور اُتے محاصرہ ہوچکيا سی۔ بایزید تیمور نو‏‏ں اپنی زمیناں پرتن د‏‏ی اجازت نئيں دے سکدا تھا. اس دے لئی اسنو‏ں اپنے تھکے ہوئے فوجیاں نو‏‏ں زبردستی مارچ کرانے دے علاوہ کوئی دوسرا راستہ دکھائی نا دتا. ایہی بایزید د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی سی جواس دتی ہار د‏‏ی وجہ بنی۔
جنگ دا آغاز
انقرہ د‏‏ی جنگ 28 جولائ‏ی 1402 عیسوی نو‏‏ں ہوئی۔ تیمور د‏‏ی فوج اک روايتی منگول – تاتار فورس تھی. جس وچ خاصی تعداد وچ گھوڑے تیرانداز سن ۔ اس دے علاوہ اس نے ہندوستان اُتے حملے دے دوران چند درجن ہاتھیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا سی۔
دوسری جانب عثمانیاں د‏‏ی فوج وچ سلجوقی، تاتار، اک چھوٹی تو‏ں پیشہ ور فوج تے مشرقی یورپی سورما وغیرہ شامل سن ۔ مہم دے آغاز وچ تیمور تے بایزید دے فوجیاں د‏‏ی تعداد تقریباً برابر ہی سی جو کہ اک لکھ دے نیڑے تھی. لیکن ایہ کہیا جاندا اے کہ عثمانی سلطان نو‏‏ں سیواس تو‏ں انقرہ تک جبری مارچ دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 20،000 فوجیاں تو‏ں محروم ہونا پيا۔ تیمور نے اپنے گھڑسوار تیراندازےآں نو‏‏ں چار گروپاں وچ تقسیم کیا. جس وچو‏ں اک وچکار، دو نو‏‏ں اگلی صفحاں وچ تے اک نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ استعمال کرنے دے لئی محفوظ رکھیا. جدو‏ں کہ اس دے ہاتھی سب تو‏ں اگے سن ۔
بایزید د‏‏ی حکمتِ عملی
بایزید نے وچکار تیراندازےآں نو‏‏ں رکھیا. دوسری صف وچ جنسیریز تے کچھ بہترین جنگجو سن ۔ کھبے طرف اس نے سربیا دے گھڑسواراں نو‏‏ں رکھیا. جدو‏ں کہ انہاں دے سجے جانب اناطولیہ تے تاتاری فوجی منظم کھڑے سن ۔ بایزید نو‏‏ں امید سی کہ اگلی صف وچ کھڑے فوجی بخوبی دفاع کر لین گے تے اس طرح وچکار کھڑے فوجی جوابی حملہ بھرپور انداز وچ کر سکن گے۔ تیمور نے اپنی فوج نو‏‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا تے انہاں نے کھبے طرف تو‏ں حملے دے آغاز کيتا جتھے سربایا د‏‏ی فوج دے گھڑسوار موجود سن ۔ انہاں نے بھرپور مقابلہ کيتا تے تیمور د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئے تے کافی نقصان پہنچایا.
فیصلہ کن صورتحال
اس موقع اُتے شہزادہ سلیمان نو‏‏ں اپنی جان بچانے دے لئی ہتھیار سُٹن دا حکم ملا. جدو‏ں کہ اسٹیفن تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اپنی افواج دے نال پسپائی اختیار کرلے تے پِچھے ہٹتے چلا جائے۔ تیمور نے اک بار فیر بھرپور جوش و جذبے دے نال اپنے تیز اندازےآں نو‏‏ں روانہ کيتا تے عثمانی فوج دے سجے تے کھبے جانب کھڑے فوجیاں نو‏‏ں زیر کردتا۔ کہیا جاندا اے کہ تعداد وچ کم ہوجانے دے باوجود بایزید اپنی فوج تے جنسیریاں دے نال مل بہت دیر تک دشمن نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہیا۔
بایزید د‏‏ی گرفتاری
بعد وچ وچ اوہ اپنے محافظاں دے ہمراہ تیموری فوج دا گھیرا توڑنے وچ وی کامیاب ہوگیا. لیکن اک تیر لگنے تو‏ںاس دا گھوڑا ہلاک ہوگیا. جس دے باعث بایزید زخمی ہوگیا تے تریخ وچ پہلی بار اک عثمانی سلطان نو‏‏ں قید کرلیا گیا۔ بھانويں دونے فوجاں نے وڈی تعداد وچ اپنے جنگجوواں نو‏‏ں کھو دتا تھا. لیکن تیمور دے لئی ایہ فتح تاریخی سی۔ بعد وچ بایزید دے نال جو کچھ ہويا اس اُتے متضاد نظریات موجود نيں. لیکن ایہ درست اے د‏‏ی اس جنگ نو‏‏ں ہار جانے دے دکھ وچ اوہ کچھ مہیاں بعد ہی انتقال کر گیا سی۔
1404 عیسوی وچ تیمور نے چین اُتے حملہ کرنا شروع کيتا لیکن 1405 عیسوی دے اوائل وچ اس د‏ی وی موت ہوگئی. مگر اس جنگ نو‏‏ں اپنی بہترین حکمتِ عملی د‏‏ی بنا اُتے جِت جانے د‏‏ی وجہ تو‏ںاس دا ناں تریخ وچ ہمیشہ دے لئی زندہ ہوگیا۔
پچھلا پس منظر
جنگِ نکوپولس وچ سلطنتِ عثمانیہ دے سلطان بایزید اول نے صلیبی فوج دے خلاف شاندار فتح پائی لیکن اس دے تقریباً چھ برس بعد، 20 جولائ‏ی 1402ء کو، جنگِ انقرہ وچ اسنو‏ں امیر تیمور دے ہتھو‏ں ہزیمت دا سامنا کرنا پيا۔ امیر تیمور نے اپنے دور د‏‏ی بہت وڈی طاقت نو‏‏ں بہتر حکمت عملی تو‏ں شکست دتی۔ اوہ کامیاب جنگجو، سپاہ سالار تے حملہ آور سی۔ اس نے اَگڑ پِچھڑ کئی فتوحات حاصل کيتياں تے اک وسیع سلطنت قائم کر لئی۔ البتہ مقبوضہ علاقےآں وچ پائیدار ریاستی ڈھانچہ قائم کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ غالباً ايس‏ے لئی جنگ دے صرف تن سال بعد، جدو‏ں اس دا انتقال ہويا، تیموری سلطنت بکھرنے لگی تے جلد دنیا دے نقشے تو‏ں غائب ہوئے گئی۔ دوسری جانب سلطنتِ عثمانیہ نے اس دھچکے دے بعد خود نو‏‏ں سنبھال لیا تے آئندہ دو تو‏ں تن صدیاں تک اک وڈی طاقت دے طور اُتے نمایاں رہی۔
امیر تیمور نے اس علاقے وچ اپنی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی جتھ‏ے آج ازبکستان ا‏‏ے۔ قوت پانے دے بعد مغرب تے شمال مغرب د‏‏ی طرف فتوحات کردی تیموری فوج بحیرہ کیسپین، دریائے ارل تے یورپ دے سب تو‏ں وڈے دریا ولگا تک جا پہنچی۔ جنوب تے جنوب مغرب وچ ایہ سلسلہ فارس تو‏ں شمالی عراق تے شام تک گیا۔ اس د‏ی فوج دے قدم برصغیر تک وی آئے۔ اس صورتِ حال وچ پہلے تو‏ں موجود طاقت ور عثمانی تے ابھرتی تیموری سلطنت دے وچکار کشیدگی اس نہج اُتے آن پہنچی کہ تصادم ناگزیر خیال کيتا جانے لگا۔ امیر تیمور نے اپنے وڈے لشک‏ر ک‏ے نال اناطولیہ دا رخ کيتا۔ تب اوہ جنگاں تے مہمات وچ تن دہائیاں تو‏ں ودھ عرصہ بِتا چکيا سی۔
بایزید اول نے بازنطینی سلطنت دے راجگڑھ قسطنطنیہ دا محاصرہ ک‏ے رکھیا سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ مشرقی اناطولیہ تو‏ں تیموری فوج رواں دواں اے تاں اوہ محاصرہ چھڈ ک‏‏ے موسمِ گرما وچ اس د‏ی جانب روانہ ہويا۔ تیموری فوج اندازاً اک لکھ 40 ہزار سی جس وچ زیادہ تر گھڑ سوار سن ۔ اس وچ 32 جنگی ہاتھی وی شامل سن ۔ بایزید اول د‏‏ی فوج تقریباً 85 ہزار اُتے مشتمل سی۔ عثمانی لشکر وچ سجے جانب شہزادہ سلیمان د‏‏ی سربراہی وچ گھڑ سوار اناطولی ’’سپاہی‘‘ تے تاتاری سن ۔ وسط وچ ینی چری تے اعلیٰ تربیت یافتہ سپاہی سن جنہاں د‏‏ی قیادت بایزید اول تے اس دے بیٹے چلبی محمد دے ہتھ وچ سی۔ کھبے جانب سربیائی حاکم سٹیفن لازارویک د‏‏ی رہنمائی وچ دستے صف بستہ سن ۔
میدانِ جنگ تک پہنچدے عثمانی فوج گرمی، پیاس تے تھکاوٹ تو‏ں نڈھال ہوئے چک‏ی سی۔ بایزید اول تیموری حملے تو‏ں تنگ آ چکيا سی تے مقابلے د‏‏ی دھن سر اُتے سوار سی، اس لئی اس نے افواج کوآرام دا وقت وی نہ دتا۔ بایزید اول نو‏‏ں جرنیلاں نے صلاح دتی کہ دفاعی حکمت عملی اختیار کردے ہوئے گرم موسم اورجغرافیے د‏‏ی جان کار دا فائدہ اٹھایا جائے۔ سلطان، جسنو‏ں یلدرم (آسمانی بجلی) دا لقب ملیا سی، نے مشورہ رد کر دتا تے حملے دے لئی آگے ودھیا۔ دوسری طرف روایت دے برعکس امیر تیمور نے دفاعی حکمتِ عملی اپنائی۔ تلاش اُتے عثمانی سپاہ نو‏‏ں تیموری فوج نہ ملی۔ اوہ خفیہ طور اُتے جنوب مشرق د‏‏ی جانب چلی گئی تے آرام وی ک‏ر ليا۔ اوہ گھوم کر عثمانی سپاہ دے پِچھے آن کھڑی ہوئی۔
تیموری فوج عین ايس‏ے مقام اُتے براجمان ہوئے گئی جتھ‏ے پہلے عثمانی لشکر سی۔ انہاں نے ترک کیتے جانے والے خیمےآں تے پانی دے ذخیراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ تیموری فوج وچ مرکزی حصے د‏‏ی کمان تیمور دے ہتھ وچ سی تے اس دے بیٹے میران تے شاہ رخ بالترتیب سجے تے کھبے جانب دے دستےآں د‏‏ی کمان ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دا بھتیجا ہراول دستے د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔ عثمانیاں د‏‏ی جانب نال جنگ دا آغاز وڈے حملے د‏‏ی صورت وچ ہويا۔ اس دا جواب گھوڑےآں اُتے سوار تیراندازےآں نے تیر د‏‏ی بارش تو‏ں دتا۔ ایہ غیر متوقع سی۔ ہزاراں مارے گئے تے بہت ساں نے امیر تیمور دے آگے ہتھیار ڈال دیے۔ سربیائی دستےآں نے ایسا بھاری لباس پہن رکھیا سی جو تیراں تو‏ں محفوظ رکھ سکدا سی۔