cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بازنطینی تمثال شکنی
thumb|بازنطینی شبیہ شکنی، نويں صدی۔ اک آدمی بازنطینی شبیہ شکنی دے تحت مذہبی شبیہاں نو‏ں ضائع کر رہیا اے۔ بازنطینی شبیہ شکنی (Εἰκονομαχία، ایکونومیشیا) تو‏ں مراد بازنطینی سلطنت تاریخ دے دو دور نيں جدو‏‏ں مذہبی تصاویر تے شبیہاں دے استعمال یا تعظیم و تکریم کرنے دی مذہبی و شاہی اقتداراں نے مخالفت کیتی سی۔ ”پہلا شبیہ شکنی“ دا دور 726ء تے 787ء دے درمیان وچ رہیا۔ جدوںکہ ”دوسرا شبیہ شکنی“ دا دور 814ء تے 842ء دے درمیان وچ رہیا۔ اک روایت دے مطابق شبیہاں تے تصاویر اُتے پابندی دی شروعات شہنشاہ لیون سوم نے کیتی تے اُس دے جانشیناں نے وی اس پابندی نو‏ں برقرار رکھا۔
حوالے
گٹھ:بازنطینی اناطولیہ گٹھ:بازنطینی شبیہ شکنی گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ اٹھويں صدی گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ نویں صدی گٹھ:بازنطینی سلطنت
آرا شارک
آرا شارک شارکاں دی اک پتی تے ٹبر دا ناں اے۔
نینیا سیبیا
نینیا سیبیا نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
30 محرم
اسلامی کیلینڈر دے پہلے مہینے محرم دی 30ویں تریخ یا دن
ارونا جینتھی
ارنا جینتھی کیپگمنی انڈیا دی مکھ کارجکاری اہلکار ہے اتے نیشنل انسٹیچیوٹ تکنالوجی دی نومبر 2014 توں بورڈ آف گورنر ہے۔
حوالے
گٹھ:جم 1964 گٹھ:1964 دے جم گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی لوک
اسلان مسخادوف
اسلان علیئوچ مسخادوف(روسی چ) ؛اسلان علی کانت مسخادان(چیچن بولی چ) اسلان ولدعلی مسخاد(اردو تے پنجابی چ) چیچن علیحدگی پسند تحریک دا رہنما تے چیچنی لوکراج اشکیریہ دا تیجا صدر سی ۔ روس دے خلاف، پہلی چیچن جنگ چ فتح دا سہرا وی بہت سارے لوکاں دے خیال چ اسلان مسخادوف دے سر اے ،جس چ فتح دے بعد چیچن جمہوریہ اشکیریہ نوں صحیح معنیاں چ آزادی لبھی ۔ جنوری 1997ء چ مسخادوف چیچنیا دا صدر منتخب ہوئیا ۔ جنوری 1999ء چ دوجی چیچن جنگ شروع ہون تے اوہ گوریلا مزاحمت دی اگوائی کرن میدان چ آئیا ۔ مارچ2005ء چ اسنوں شمالی چیچنیا دے پنڈ تولستوئی یورت چ شہید کردتا گئیا ۔
ابتدائی زندگی
اسلان علیئوچ مسخادوف سویت یونین دی ریاست قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ (قازقستان )دے صوبے کاراگاندی دے پنڈ شکائی چ ، روسی آمر جوزف سٹالن (ستالین)دے حکم تے چیچن لوکاں دی جبری بےدخلی دے دوران 21 ستمبر 1951ء چ پیدا ہوئے ۔ 1957ء اسدا خاندان چیچنیا واپس آگئیا تے نیدتیریچنے ضلع چ زیبر یورت چ آباد ہوگئیا ۔ مسخادوف نےسویت فوج چ شمولیت اختیار کیتی تے ہمسایہ ریاست جارجیا ([گرجستان ) چ ٹرینيگ لیئی تے تبلیسی آرٹلری سکول تون 1972ء چ گریجوئیشن کیتی ۔ اس دے بعد اوہناں نے 1981ء چ کلینن گراد دے کلینن ہائر آرٹلری اکیڈمی توں امتیازی حثیت نال گریجوئشن کیتی تے اوہناں نوں ہنگری چ اک خودمختار سویت آرٹلری رجمنٹ نال تعینات کردتا گئیا جتھے اوہ 1986ء تک رہے ۔ فیر 1986ء توں بالٹک ملٹری ڈسٹرکٹ چ رہے ۔ 1990ء توں سویت جمہوریہ لتھوانیا دے راجگڑھ ویلنیوس چ سویت میزائل اینڈ آرٹلری فورسز دے چیف آف سٹاف دی حثیت نال خدمات سرانجام دتیاں ۔ سویت فوج چ سروس دے دوران اسلان مسخادوف نوں 2 دفعہ " تمغہ براۓ خدمت وطن " نال نوازیا گئیا ۔ مسخادوف 1992ء چ کرنل دے رینک توں سویت فوج چوں ریٹائرڈ ہوگئیا ، تے اپنے آبائی وطن واپس آ گئیا ۔ اوہ چیچن جمہوریہ اشکیریہ دے شہری دفاع دے 93-1992ء چ سربراہ رہے ۔
پہلی چیچن جنگ
پہلی چیچن جنگ دسمبر 1994ء چ شروع ہوئی تے اس جنگ چ روسی فوجاں نوں چیچناں نے بدترین شکست دتی ۔ اس جنگ چ اوہ چیچنیا ولوں نمایاں فوجی کمانڈر سن تے چیچنیا دی روسی فوجاں نوں شکست وی اینہاں دی مرہون منت سی ۔ چیچنیا دی " ریاستی دفاعی کونسل " دے ڈپٹی چیئرمین (چیئرمین جوہر دودائیف سن ) تے چیف آف سٹاف دے طور تے ، مسخادوف نے گروزنی دی لڑائی دے دوران چیچنیادے راجگھر دا دفاع مستحکم کیتا ۔ مسخادوف اس لڑائی چ گروزنی دے صدارتی محل توں فوجی دستیاں نوں کمان کر رہے سن تے اک موقعے تے اک روسی بنکر تباہ کرن والا بمب اینہاں توں صرف 20 میٹر دور ڈگیا پر اسدے نا پھٹن دی وجہ توں اوہ محفوظ رہے ۔ فروری 1995ء چ دودائیف نے اسلان نوں ڈویژنل جنرل دے عہدے تے ترقی دے دتی ۔ جون 1995ء چ مسخادوف نے چیچنیا دے بحران تے گروزنی چ ہون والے مزاکرات چ حصہ لئیا ۔ جون 1996ء چ نزران انگوشتیا چ ہون والے مزاکرات چ چیچینیا ولوں " فائر بندی تے مسلح تصادم دے حل دے پروٹوکول " تے دستخط کیتے ۔
اگست 1996ء چ گروزنی تے چیچنیا دے دستیاں دے قبضے دے بعد مسخادوف نے الیگزیندر لیبد نال 31 اگست 196ء چ مزاکرات کیتے تے " معاہدہ خاساو یورت " عمل چ آئیا ، تے اس امن معاہدے نال ای پہلی چیچن جنگ اختام نوں پہنچی ۔
چیچنیا دا صدر
اکتوبر 1997ء چ مسخادوف نوں وزیر اعظم نامزد کیتا گئیا ، جدوں کہ اوہ چیف آف سٹاف تے وزیر دفاع پہلے ای سن ۔ مسخادوف نے 3 دسمبر 1996ء نوں ، جنوری 1997ء دے صدارتی انتخاب چ حصہ لین دا اعلان کیتا ۔ جس چ اوہناں دے مقابلے تے شامل بیسائیف تے زیلم خان یندربائیئیف سن ۔ ایہہ الیکشن چیچنیا دے 1992ء اپنائے گئے آئین دے تحت ہو رہے سن ، جس چ چیچنیا نوں اک آزاد ریاستت قرار دتا گئیا اے ۔
دوجی چیچن لڑائی
دوجی چیچن جنگ 1999ء چ چھڑی ۔
تعزیت
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:قفقازی شخصیتاں گٹھ:چیچن شخصیتاں گٹھ:یورپی مسلمان گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں گٹھ:قفقاز گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:روس گٹھ:مسلم جرنیل گٹھ:جرنیل گٹھ:مسلم شخصیتاں
گوپال کرشن گوکھلے
گوپال کرشن گوکھلے (9 مئی 1866 – 19 فروری 1915) بھارت دے اک آزادی کارکن، سماج سیوی، مفکر اتے سدھارک سن۔ مہادیو گووند راناڈے دے چیلے گوپال کرشن گوکھلے نوں مالی معاملیاں دی انی سمجھ اتے اس اتے مستند طور تے بحث کرن دی گنجائش صدقہ اوہناں نوں بھارت دا گلیڈسٹون کیہا جاندا اے۔ اوہ بھارتی قومی کانگرس وچ سبھ توں مشہور نرم پنتھی سن۔ کردار اساری دی لوڑ بارے مکمل طور تے سہمت ہوکے اوہناں نے 1905 وچ سروینٹس آف انڈیا سوسائٹی دی قیام دی تاکہ نوجواناں نوں پبلک جیون لئی سکھلائی دتی جا سکے۔ اوہناں دا مننا سی کہ سائنسی اتے تکنیکی سکھیا بھارت دی اہم لوڑ اے۔ آزادی انسان دی اوسط کردار مضبوطی اتے گنجائش اتے انحصار کردی اے۔ مہاتما گاندھی اوہناں نوں اپنا سیاسی گرو مندے سن۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:مفکر گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی قومی کانگرس دے آگو
بخش شاوور
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان شوش   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
جائین کیتھیڈرل
سجے|250px|thumb|Jaén Cathedral interior
‘‘‘جائین کیتھیڈرل‘‘‘ (اسپینش بولی وچ :Catedral de la Asuncin de Jan، انگریزی بولی وچ Jan Cathedral) اک ہسپانیہ دا نشاۃ ثانیہ دا کیتھیڈرل ا‏‏ے۔ ایہ سپین وچ سانتا ماریہ چوک جائین وچ وقوع پزیر ا‏‏ے۔ جائین وچ صرف سانتا مارییہ ہی اک چوک اک تاریخی مقام ا‏‏ے۔ ایہ گرجاگھر اک مسجد د‏‏ی جگہ اُتے ایستادہ کیتا گیا ا‏‏ے۔
ایہ گرجاگھر 1249ء وچ اک مسجد د‏‏ی جگہ اُتے بننا شروع ہويا سی ۔ سولویں صدی دے آس پاس ایہ گرجاگھر کئی بار تباہ کر دتا تے کئی بار فیر تو‏ں بنایا گیا۔ اس اُتے کئی آرکٹیکٹاں نے کم کیتا اُتے اینڈریاس ولیدیمیرا دا کم سب تو‏ں اہ‏م سی ۔ اسنو‏ں 1724ء وچ فیر تو‏ں کھولیا گیا سی ۔ امید ظاہر کیت‏‏ی گئی اے کہ جلد ہی اسنو‏ں یونیسکو د‏‏ی عالمی وراثت وراثت دے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی فہرست وچ شامل کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔
ماخذ
گٹھ:خائن وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:سابقہ مسیتاں گٹھ:ہسپانیہ وچ رومن کیتھولک کیتھیڈرل گٹھ:عبادت گاہاں
چک 110 ای بی
چک 110 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
المادا
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ المادا شہر پرتگال دا اک شہر اے تے پرتگال دے ضلع لزبن چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پرتگال دے شہر گٹھ:پرتگال دے آباد تھاں گٹھ:پرتگال گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
منرو کاؤنٹی، اوہائیو
منرو امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
بھارت وچ پھُلاں دی کاشتکاری
thumb|[[کنیاکماری، تمل ناڈو دے پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری دے تحقیقی مرکز اُتے لی گئی اک تصویر]] پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری اک بین الاقوامی، ہمہ بلین ڈالر صنعت اے جس وچ گھیردار تے باغبانی دے درخت، پتے دار درخت، گملے دار پھُلاں دے درخت، کٹے ہوئے پھُل، گھاہ تے پھُلاں دے اگانے تو‏ں متعلق سامان شامل ني‏‏‏‏ں۔ پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ ریٹیل بکری دا حصہ بندے ني‏‏‏‏ں۔ عالمی سطح اُتے ایہ کاشتکاری 140 تو‏ں ودھ ملکاں وچ رائج ا‏‏ے۔
بھارت وچ پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری
thumb|بھارت وچ گیندے دے پھُل د‏‏ی کاشتکاری د‏‏ی تصویر بھارت وچ پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری دا کاروبار 9 بلین روپیاں دا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی وسیع و عریض آب و ہو‏‏ا تے کم لاگت وچ دستیاب مزدوری ملک نو‏‏ں پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری دے لئی موزاں بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کاشتکاری وچ 54,17,370 ہیکٹیر رقبے اُتے محیط اے جیساکہ 2007ء-2008ء وچ دیکھیا گیا سی۔ بھارت د‏‏ی پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری د‏‏ی صنعت وچ حسب ذیل شامل نيں:
پیوندکاری دے درخت
بیجاں د‏‏ی تیاری
خردفروغ (اک ہی درخت تو‏ں کئی دوسرے درخت اُگانا—micropropagation)
پھُلاں تو‏ں تیل تیار کرنا
2007ء- 2008ء دے دوران بھارت وچ 0.34 ملین ٹن پھُلاں د‏‏ی پنکھڑیاں تے 537 ملین کٹے ہوئے تیار ہوئے سن ۔
بھارت وچ کاشتکاری دے اہ‏م قسماں دے پھُل
thumb|بھارت وچ اگنے ولے گلیڈولس د‏‏ی اک قسم بھارت وچ گلیڈولس، گلاب تے گیندا جداں کئی پھُلاں د‏‏ی کھیت‏‏ی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں ودھ ک‏ے کمائی گلیڈولس نال ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ پنج ماہ وچ تیار ہوئے جاندا اے تے 2015ء وچ اس دے کاشتکاراں دے بیان دے مطابق اک بار د‏‏ی فصل وچ دو تو‏ں تن لکھ تک د‏‏ی آمدنی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
حکومت ہند دے حوصلہ افزا اقدامات
حکومت ہند نے 1989ء تو‏ں پھُلاں د‏‏ی کاشتکاری دے فروغ دے لئی کئی اقدامات اٹھائے، انہاں وچ حسب ذیل شامل نيں۔
اگریکلچر اینڈ پروسیسڈ فوڈ ایکسپورٹ ڈیولپمنٹ اتھاریٹی نو‏‏ں سو کروڑ روپیے تفویض کیتے گئے تاکہ برآمدات نو‏‏ں فروغ ملے۔
پھُلاں تو‏ں جڑی اشیا دے لئی آزادانہ سرکاری پالیسیاں بنائی گئی۔
خارجی روابط
گٹھ:بھارت وچ باغبانی گٹھ:بھارت
اسمانی
اسمانی نیلے رنگ دی اک ونڈ اے۔
انجیل
270px|thumb|متی تے لوقا دی انجیل دے اک بنیادی ماخذ دا مفروضہ، جس دے مطابق انہاں دا اک ماخذ مرقس اے تے اک دوسرا ماخذ وی اے ، جس دا اک بڑا حصہ دوناں اناجیل وچ ملدا اے۔ جس نو‏ں اس تصویر دی مدد تو‏ں واضح کیتا گيا اے۔ انجیل (انگریزی: Gospel، یونانی اصل الکلمہ، بمعنی خوشخبری) مسیحیت دی مقدس کتب وچ شامل اے جو مسیحیت دے مطابق کلامِ یسوع المسیح تے اسلام دے مطابق حضرت عیسیٰ علیہ السلام اُتے نازل کیتی گئی اے۔
چار اناجیل ہی نو‏ں عام طور اُتے مسیحی بڑے فرقے مندے نيں، مگر اس دے علاوہ ہور کئی اناجیل دا ثبوت وی موجود اے۔ عہد نامہ جدید وچ چار اناجیل نو‏ں شامل کیتا گيا اے جنہاں وچو‏ں پہلی تن نو‏ں اناجیل متوافقہ کہندے نيں کیونکہ انہاں وچ واقعات دے اک ہی سلسلہ دے خلاصہ جات دندے گئے نيں۔ چوتھی انجیل وچ دوسری قسم دے واقعات دا بیان اے۔
عہد نامہ جدید انہاں اناجیل تو‏ں شروع ہوندا اے جنہاں وچ مسیح دی پیدائش، رسالت، تبلیغ، معجزات، رومیاں دے ہتھو‏ں قتل تے تن دن بعد دوبارہ زندہ ہونے دی کہانی اے تے یسوع المسیح دی اس قربانی تو‏ں انسان دی بقا تے بہبود دی خوشخبری اے۔
انجیل
یونانی زبان دے لفظ ایون جولین/Euangelion تو‏ں عربی وچ (براستہ حبشہ ) یہ لفظ انجیل بن گیا، وچ آ جانے دی وجہ تو‏ں پھر جتھے جتھے اسلام پہنچیا اس بولی وچ وی مسیحی عہد نامہ جدید دی پہلی چاراں کتب تے بعض اوقات سارے عہد نامہ جدید دے مجموعہ نو‏ں انجیل کہیا جانے لگا۔
قرآن وچ لفظ انجیل (الانجیل) اس صحیفے دے ليے استعمال ہويا اے جو اسلامی عقیدے دے مطابق عیسیٰ نبی اُتے نازل ہويا۔ جبکہ مسیحیت وچ انجیل مسیح (عیسیٰ نبی) اُتے نازل نہيں ہوئی بلکہ بعد وچ کچھ حواریاں یا انہاں دے شاگرداں (جن اُتے اختلاف اے) نے الہام تو‏ں اپنے الفاظ دے مطابق لکھیاں۔
ایہ لفظ ایون جولین/Euangelion عہد نامہ جدید وچ تقریبا سو بار آیا اے۔ اردو پروٹسٹنٹ ترجمہ وچ صرف گیارہ مرتبہ ہی اس دا ترجمہ انجیل گیا گیا اے۔ باقی تمام مقامات اُتے خوشخبری دا لفظ استعمال کیتا گیا اے۔ نویں عہد نامہ دے پروٹسٹنٹ ترجمہ وچ لفظ انجیل تے خوشخبری بلا متیاز اک دوسرے دی جگہ استعمال کیتے گئے نيں ۔ کاتھولک ترجمہ (اردو) وچ ہر جگہ انجیل ہی ترجمہ کیتا گیا اے۔
عہد نامہ جدید وچ کسی جگہ وی انجیل تو‏ں مراد کوئی کتاب نئيں اے۔ بلکہ ہر جگہ یہ مسیحی عقیدہ کہ مسیح نے انہاں دے لئی جان دی تے نجات دا ذریعہ بنا تے اوہ پھر واپس آئے گا، ایہ ہی خوشخبری دے معنی رکھدا اے۔ 150ء دے بعد ہی انجیل دا لفظ نئے عہد نامہ دے لئی استعمال ہونا شروع ہويا۔
گاسپل
خوشخبری (یعنی انجیل تے گاسپل) تو‏ں مراد شروع دے ہی مسیحی پیغام دا بنیادی جزو سی جس تو‏ں مراد مسیح دی آمد ثانی تے خدا دی بادشاہی دا قیام سی۔ شروع وچ جو تحریراں لکھی گئياں، کیونکہ انہاں وچ اسی آمد تے جلد ہی بادشاہت (مسیح دی) قائم ہونے دی پیشگوئی کیتی جاندی رہی۔ اس لئی ان تحاریر نو‏ں انجیل یعنی خوشخبری کہیا جاندا سی۔
گاسپل یونانی لفظ εὐαγγέλιον (ایون جولین) دا لفظ بہ لفظ ترجمہ اے، (eu- "اچھا"، -angelion "پیغام") یا یہ آرامی زبان دے لفظ (ܐܘܢܓܠܝܘܢ ewang'eliyawn) دا ترجمہ اے۔
ارتقا تے تشکیل
پروفیسر، جون رچچز دے بقول اکثر ماہرین نو‏ں اس بات اُتے شک اے کہ اناجیل عینی شاہدین نے لکھیاں سن ۔ مذہب اُتے لکھنے والی دور حاضر دی سب تو‏ں زیادہ پڑھی جانے والی مصنفہ کیرن آرم سٹرانگ دا کہنا اے کہ
تمام اناجیل وچ کسی مصنف دا نام مذکور نئيں ۔، عام طور تے مسیحی فرقیاں دا نظریہ اے کہ؛ متی نے پہلے عبرانی بولی وچ اک انجیل (یا تحریر لکھی جس وچ اقوال مسیح سن) پھر اس نے خود ہی اس دا یونانی وچ ترجمہ کیتا یا پھر اک انجیل یونانی وچ لکھی۔ بعد والیاں نے اپنی اپنی لیاقت دے مطابق اس تو‏ں ترجمہ کیتا
شروع وچ لوگيا، اگرافا (زبانی روایات) نو‏ں تحریر وچ لایا گیا، اس بات وچ شدید اختلاف اے کہ پہلے کیہڑی انجیل لکھی گئی، اک نظریہ یہ اے کہ پہلے اک انجیل (زبانی روایات دی بنیاد اُتے) تحریر ہوئی، پھر دوسرے مصنف نے اس پہلی انجیل تے کچھ ہور زبانی روایات لے کر دوسری انجیل لکھی، پھر تیسرے مصنف نے پہلی دو اناجیل تے ہور زبانی روایات لے کے تیسری انجیل لکھی۔ مگر ایہ سوال کہ پہلے کیہڑی انجیل لکھی گئی اس دے متعلق کئی ترتیبات مختلف دلائل دے نال پیش کیتیاں جاندیاں نيں۔ جو درجہ ذیل نيں۔
اس اُتے اکثر ماہرین متفق نيں کہ چاراں اناجیل 60 عیسوی تو‏ں لے کر 100 عیسوی دے درمیان وچ لکھیاں گئياں ، لیکن اس وقت تک انہاں وچ موجود داستان اس طرح مسلسل نئيں سی۔ 170 عیسوی وچ ططیان نے وی اک کوشش کیتی، اس نے متی، مرقس، لوقا تے کچھ زبانی روایات نو‏ں لے کر اک ہی متفقہ (بلا تکرار واقعات) ترتیب دی۔ اس دور وچ کئی اناجیل دا ثبوت ملندا اے، خود لوقا دی پہلی آیت وچ ہی اس بات دا اقرار اے کہ بہتاں نے ایسی تحاریر لکھی نيں۔ غناسطی اناجیل تے ہور کئی، جن وچو‏ں کچھ دے مخطوطات جدید دور وچ دریافت ہوئے نيں تے اوہ شائع دی جا چدی نيں۔ ورگے توما دی انجیل، پطرس دی انجیل، مانی دی انجیل تے یہوداہ اسکریوتی، برناباس، مسیح، مریم مگدلینی تے ہور کئی اہ‏م ابتدائی مسیحی شخصیتاں تو‏ں منسوب اناجیل دے حوالے تے مخطوطات تاریخ وچ محفوظ نيں۔
150ء دے بعد ہی ان تحریراں نو‏ں انجیل (کتاب دے معناں وچ) بولا جانے لگا ۔ نیقیہ کونسل وچ پہلی بار اناجیل اربعہ نو‏ں عہد نامہ جدید دا حصہ مانا گیا تے باقی سب اناجیل نو‏ں بدعتی تے گمراہ قرار دے کے انہاں دے پڑھنے، سننے، لکھنے، اپنے پاس محفوظ رکھنے اُتے پابندی لگا دتی گئی۔
اناجیل اربعہ
اناجیل اربعہ یا چارگانہ انجیل ان چار کتاباں نو‏ں کہیا جاندا اے جو یسوع مسیح دے مصلوب ہونے (مسیحی نظریہ) یا عروج کرنے (اسلامی نظریہ) دے بعد انہاں دے چار حواریاں نے لکھیاں۔ یہ چار کتاباں چار مختلف روایت تو‏ں یسوع مسیح دا زندگی نامہ اے۔ یا مسیحی تعبیر وچ یہ چار کتاباں چار مختلف پہلو تو‏ں یسوع مسیح دی تصویرکشی جیسی نيں۔ اسی وجہ تو‏ں کافی مشترکہ حصاں نیز یکساں مفاہیم تے مطالب دے باوجود ان وچ انفرادی خصوصیات وی پائی جاندی نيں۔
انہاں وچو‏ں پہلی تن نو‏ں اناجیل متوافقہ کہندے نيں کیونکہ ان وچ واقعات دے اک ہی سلسلہ دے خلاصہ جات دندے گئے نيں۔ چوتھی انجیل وچ دوسری قسم دے واقعات دا بیان اے۔
عہد نامہ جدید ان اناجیل تو‏ں شروع ہوندا اے جن وچ مسیح دی پیدائش، رسالت، تبلیغ، معجزات، رومیاں دے ہتھو‏ں قتل تے تن دن بعد دوبارہ زندہ ہونے دی کہانی اے تے یسوع المسیح دی اس قربانی تو‏ں انسانہاں دی بقا تے بہبود دی خوشخبری اے۔
عام طور اُتے جدو‏‏ں صرف اناجیل کہیا جائے تو اس تو‏ں ایہی چار کتاباں مراد ہوندی نيں۔
اناجیل متوافقہ
متی، مرقس تے لوقا دی انجیل نو‏ں اناجیل متوافقہ کہیا جاندا اے کیوں کہ انہاں دے متن دا اک بڑا حصہ اک جیسا اے، جو یوحنا دی انجیل وچ نئيں اے۔ اناجیل متوافقہ وچ کئی کہانیاں، اقوال، خطبات، امثال اک جیسیاں نيں حداںکنواری تو‏ں بیت الحم وچ پیدائش، پہاڑی دا واعظ، پہاڑی وعظ وچ برکت دی بشارتاں، آخری عشائیہ تے صلیبی موت وغیرہ۔
یوحنا دی انجیل
یہ انجیل ہور اناجیل تو‏ں کئی لحاظ تو‏ں مختلف اے۔ اسی لئی پہلی تیناں نو‏ں اناجیل متوافقہ کہیا جاندا اے، کیاں کہ انہاں دا بہت سا مواد اک دوسرے دی تصدیق کرندا اے تے مسیح دی قریب قریب اک جیسی حیثیت پیش کرندی نيں، مگر، یوحنا دی انجیل، مسیح نو‏ں پہلی ہی آیت نو‏ں مسیح وچ خدا دے ازلی کلمہ تجسم تو‏ں شروع کرندا اے۔ یہ انجیل باقی مسلمۂ اناجیل دے مقابلے وچ شروع تو‏ں ہی خود مسیحیت وچ اپنی بحث و مباحثے دا موجدو‏‏ں رہی اے۔ یوحنا حواری دے مصنف ہونے اُتے بہت زیادہ اعتراضات ہوندے رہ‏ے نيں۔ کیاں کہ یوحنا کتاب اعمال دے مطابق یوحنا ان پڑھ سی تے ماہی گير سی، مکڑ کتاب دے متن تو‏ں ظاہر ہوندا اے کہ یہ کوئی یہودیت دا ماہر تے عالم اے تے کسی اونچے گھرانے تو‏ں تعلق رکھندا اے۔ موجودہ مسیحی علما اسنو‏ں یوحنا حواری کیبجائے اک یوحنا بزرگ دی تصنیف قرار دیندے نيں۔
متنازع اناجیل
یاں تو مسیحیت دے تقریباً تمام فرقے چار اناجیل نو‏ں تصدیق شدہ مانندے نيں۔ البتہ یہ بات وی واضح اے کہ چار تو‏ں کئی زیادہ اناجیل لکھی گئی سن جنہاں نو‏ں چرچ دے علما نے سوچ بچار دے بعد غیر مصدق قرار دتا سی۔ اُتے سب چرچ (مثلاً کاتھولک، پروٹسٹنٹ، مالابار) اس بات اُتے متفق نئيں کہ کون سی اناجیل غیر مصدقہ نيں۔ انہاں وچو‏ں خاص طور تو‏ں ہندوستان وچ بسنے والے شامی مسیحی فرقہ (سیرین کرسچن) توما دی انجیل نو‏ں وی اصلی تے تصدیق شدہ مانندے نيں تے کہندے نيں کہ المسیح دا رسول توما جدو‏‏ں تبلیغ کرنے ہندوستان آئے تو کیرالا پہنچ کر اوتھ‏ے چرچ قائم کیتا تے اوتھ‏ے کہ لوگاں نے بالآخر اننو‏ں قتل کیتا ـ
اسی طرح اک انجیل بربناس وی اے جس وچ محمد دا نام فارقلیط دتا گیا سی، جس دا ترجمہ مسلما‏ن احمد کرندے نيں تے مسیحی اس انجیل نو‏ں جعلی قرار دیندے نيں۔ تے اس انجیل تے یوحنا دی انجیل وچ موجود نام فارقلیط نو‏ں روح القدس ہی قرار دیندے نيں۔
یہودی مسیحی اناجیل
جیروم تے ہور ابتدائی مسیحی علما نے یہودی مسیحی اناجیل دے اقتباست اپنے تحاریر وچ دندے نيں۔ جدید ماہرین مسیحیت، ایسی گھٹ تاں گھٹ 2 یا 3 اناجیل دا وجود مندے نيں، جو اس دور وچ موجود سن۔
توما دی انجیل
توما حواری تو‏ں منسوب یہ انجیل، ناگ حمیدی تو‏ں مقام تو‏ں دریافت ہونے والے صحائف وچ یہ انجیل وی شامل سی۔ اچھی طرح تو‏ں محفوظ ابتدائی مسیحی انجیل اے، جسنو‏ں بڑے مسیحی فرقے الہامی نئيں مندے، لیکن بعض دے نزدیک یہ وی مستند انجیل اے، اکثر محققین دا خیال اے کہ یہ انجیل دی زبانی رویتاں دی بصیرت فراہ‏م کرندی اے۔ ۔افلاطون دی کتاب جمہوریہ تو‏ں اک اقتباس دے علاوہ، اس انجیل وچ دعوی پایا جاندا اے کہ یہ یسوع دے شاگرد توما نے لکھی اے۔
بچپنے دی اناجیل
بچپن دی اناجیل یا بچپن دی انجیل، ، (یونانی: protoevangelion) تو‏ں مراد دوسری صدی عیسوی دی انجیل دی اوہ صنف سی؛ جس وچ یسوع مسیح دے پچپن دے حالات بیان کیتے جاندے سن۔ جداں انجیل یعقوب۔ مسیحیت وچ انہی اناجیل دے ذریعہ مریم دے کنوارہ ہونے دا تصور متعارف کرایا گيا۔ تے توما دی بچپن دی انجیل وچ (توما دی انجیل تو‏ں مغالطہ نا کھاؤ) انہاں دوناں وچ ہی اوہ واقعات نيں جو اناجیل اربعہ وچ شامل نئيں نيں۔
اسلامی نظریہ
اہلِ اسلام گاسپل نو‏ں انجیل کہندے نيں تے یقین رکھدے نيں کہ ایہی اصلی انجیل سی جو خود عیسیٰ علیہ السلام اُتے نازل ہوئی نا کہ کسی حواری نو‏ں الہام ہويا۔ انجیل قران وچ بیان کردہ چار وڈی کتب جو اللہ دی طرف تو‏ں انبیاء اُتے نازل ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک اے۔ مسلما‏ن انجیل نو‏ں الہامی کتاب مندے نيں البتہ اس دی موجودہ صورت نو‏ں تحریف شدہ قرار دیندے نيں تے اس نو‏ں قرآن دے نزول دے بعد منسوخ سمجھدے نيں۔ انجیل تے انجیل دی منسوخی دا قرآن وچ جگہ جگہ ذکر اے۔ اسلام دا نظریہ قرآن اُتے مبنی اے کہ اناجیل وچ وقتاً فوقتاً تحریف ہوندی رہی اے تے اس لئی انجیل دے موجودہ متن اُتے پورا اعتبار نئيں کیتا جا سکدا۔ مسیحیت دے پیروکار اس بات دی تردید کردے نيں۔
سب تو‏ں پہلے 631ھ تے 640ھ دے درمیان وچ عمر بن سعد دے حکم تو‏ں انجیل دا عربی وچ ترجمہ کیتا گیا تے اس دے بعد خود مسلماناں نے عربی دان مسیحیاں تو‏ں اس دا ترجمہ کرایا۔
حوالے
گٹھ:اناجیل گٹھ:پہلی صدی دے مسیحی متون گٹھ:دوسری صدی دے مسیحی متون گٹھ:مذہبی متون گٹھ:مسیحی اصناف گٹھ:مسیحی اصطلاحات گٹھ:مسیحی متون گٹھ:یونانی زبان دیاں کتاباں گٹھ:کتاباں
چک 230 ٹی ڈی اے
230 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
چرول دریا
چرول انگلینڈ دا اک دریا اے۔ ایہ 40 میل لما اے تے ٹیمز وچ ڈگدا اے۔
گٹھ:برطانیہ دے دریا
اسونسیون
گٹھ:پیراگوئے
بخش مرکزی شهرستان باغ ملک
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان باغ ملک    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان دیاں تحصیلاں
زینوکرافس سیراسوگاسٹر
زینوکرافس سیراسوگاسٹر نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
مونٹگومری کاؤنٹی، اوہائیو
مونٹگومری امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
اسلام
اسلام اک توحیدی  مذہب اے جو اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں آخری رسول و نبی، محمد بن عبد اللہ بن عبد المطلب  دے ذریعے انساناں تک پہنچائی گئی آخری الہامی کتاب (قرآن مجيد) د‏‏ی تعلیمات اُتے قائم ا‏‏ے۔ یعنی دنیاوی اعتبار تو‏ں وی تے دینی اعتبار تو‏ں وی اسلام (اور مسلم نظریے دے مطابق گذشتہ ادیان د‏‏ی اصلاح) دا آغاز، 610ء تا 632ء تک 23 سال اُتے محیط عرصے وچ محمد  اُتے اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں اترنے والے الہام (قرآن) تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن عربی بولی وچ نازل ہويا (برائے وجہ : اللسان القرآن) تے ايس‏ے بولی وچ دنیا د‏‏ی کل آبادی دا کوئی 24% حصہ یعنی لگ بھگ 1.6 تا 1.8 ارب افراد اسنو‏ں پڑھدے نيں ؛ انہاں وچ (مختلف ذرائع دے مطابق) نیڑےا 20 تا 30 کروڑ ہی اوہ نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی عربی اے جدو‏ں کہ 70 تا 80 کروڑ، غیر عرب یا عجمی نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی عربی دے سوا کوئی تے ہُندی ا‏‏ے۔ متعدد شخصی ماخذ تو‏ں اپنی موجودہ شکل وچ آنے والی ہور الہامی کتاباں دے برعکس، بوسیلۂ وحی، فرد واحد (محمد ) دے منہ تو‏ں ادا ہوک‏ے لکھی جانے والی کتاب تے اس کتاب اُتے عمل پیرا ہونے د‏‏ی راہنمائی فراہ‏م کرنے والی شریعت ہی دو ایداں دے وسائل نيں جنہاں نو‏ں اسلام د‏‏ی معلومات دا منبع قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔
لغوی معنی
لفظ اسلام لغوی اعتبار تو‏ں سلم تو‏ں ماخوذ اے، جس دے معنی اطاعت تے امن، دونے دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایسا در حقیقت عربی بولی وچ اعراب دے نہایت حساس استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے جس وچ کہ اردو و فارسی دے برعکس اعراب دے معمولی رد و بدل تو‏ں معنی وچ نہایت فرق آجاندا ا‏‏ے۔ اصل لفظ جس تو‏ں اسلام دا لفظ ماخوذ اے، یعنی سلم، س اُتے زبر تے یا فیر زیر لگیا کر دو انداز وچ پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔
اسلام کيہ اے ؟
ایتھ‏ے وضاحت، اسلام کيتا اے ؟ نو‏‏ں دوبارہ درج کرنے د‏‏ی ضرورت اس لئی نئيں کہ اس دا جواب مضمون دے ابتدائیہ وچ آچکيا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تک رہی گل اس سوال د‏‏ی کہ اسلام اے کيتا؟ یعنی اوہ کیہ اجزاء نيں کہ جو اسلام د‏‏ی تشکیل کردے نيں؟ تاں اس وضاحت کيتی وکھ تو‏ں ضرورت مختلف خود ساختہ فرقےآں دے باعث پیدا ہونے والی غلط فہمیاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک درکار لازم حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ ماسوائے چند (جداں اھل القرآن) تمام فرقے قرآن تے سیرت النبی (سنت) ہی نو‏‏ں اسلامی تعلیمات د‏‏ی بنیاد قرار دینے اُتے نا صرف اجتماع رکھدے نيں بلکہ اپنے اپنے طور اس اُتے قائم ہونے دا دعویٰ وی کردے نيں جداں اھل سنت۔ تے اھل حدیث وغیرہ۔ ایہی دعویٰءِ اصلِ اسلام، اھل تصوف تو‏ں متعلق کتاباں و دستاویزات وچ وی دیکھیا جاندا اے اھل تشیع فرقے والے سنت اُتے اک خاص تے محتاط نقطۂ نظر بیان کردے نيں تے سنیاں دے برعکس انہاں دے نزدیک جو سنت (حدیث)، اھل بیت تو‏ں منحرف ہُندی ہوئے اوہ مستند نئيں، ہور ایہ کہ اس فرقے وچ قرآن تے سنت د‏‏ی بجائے قرآن تے اھل بیت دا تصور وی ملدا ا‏‏ے۔
چک 101 ای بی
چک 101 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
اسلام
قرآن
مذکورہ بالا قطعے وچ متعدد الانواع --- اھلاں --- دے تذکرے دے بعد ایہ گل اپنی جگہ اے کہ اسلام اک کتابی مذہب اے یعنی اس اُتے عمل کرنے والے اھل کتاب اکھوائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ قرآن خود اپنی حیثیت دے بارے وچ بیان کردا اے کہ ایہ انساناں دے لئی اک راہنما (النساء 174)، اک ہدایت (البقرہ 2) تے اچھے برے د‏‏ی تمیز دسنے والی (البقرہ 185) کتاب اے ۔ محمد اُتے وحی (610ء) د‏‏ی صورت وچ نازل ہونے تو‏ں لےک‏ے عثمان دے زمانے وچ کتاب د‏‏ی شکل اختیار کرنے (653ء) تو‏ں پہلے وی قرآن اپنے لئی کتاب دا لفظ ہی استعمال کردا ا‏‏ے۔ قرآن دے ناقابل تحریف و فسخ ہونے تے اس د‏ی ابتدائی زمانے وچ کامل ترین طور اُتے حفاظت کیتے جانے دے تاریخی شواہد موجود نيں ؛ مسلماناں دا ایہ غیر متزلزل ایمان اے کہ قرآن دے اک نقطے وچ نا تاں اج تک تحریف ہوئی اے تے نہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
چک 101 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
اسلام
سنت
سنت، عربی دا لفظ اے تے اس دے بنیادی معنی، روش یا راہ دے نال ہور معنی وی ہُندے نيں لیکن اسلامی دستاویزات وچ اس تو‏ں عام طور اُتے مراد حضرت محمد د‏‏ی اختیار کردہ روش حیات یا طریقۂ زندگی د‏‏ی ہی لی جاندی ا‏‏ے۔ 569ء تو‏ں 632ء تک جو عرصہ محمد نے اس دنیا وچ انساناں دے سامنے کتاب دا عملی نمونہ پیش کرنے دے لئی گزارہ اوہ سنت کہلاندا ا‏‏ے۔ خاتم الانبیا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں محمد د‏‏ی وفات نے آخری کتاب دے بعد، اسلام د‏‏ی تکمیل کرنے والے دوسرے منبع اُتے وی اختتام د‏‏ی مہر ثبت کردتی۔ اس وقت تو‏ں لےک‏ے اج تک مسلما‏ن اسلام دے انہاں دو بنیادی ماخذ، قرآن تے سنت، نو‏‏ں سمجھنے تے اس اُتے عمل پیرا ہونے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔
اجزائے ایمان
اجزائے ایمان تو‏ں مراد انہاں عقائد د‏‏ی ہُندی اے کہ جنہاں اُتے کامل اعتقاد اسلام وچ ایمان (اللہ اُتے یقین) د‏‏ی تکمیل دے لئی ضروری ہُندا اے، عام طور انہاں وچ چھ اجزا دا ذکر زیادہ ہُندا اے جنہاں دا تمام مسلما‏ن اقرار کردے ني‏‏‏‏ں۔
بالائی جدول وچ بیان کردہ انہاں اجزا دے لئی چھ دا عدد ناقابل تحریف نئيں اے یعنی اجزائے ایمان وچ اوہ تمام اجزا شامل ہوئے سکدے نيں جو کسی شخص نو‏‏ں دل تے بولی تو‏ں اللہ دا اقرار کرنے وچ معاون ہاں ۔ مثال دے طور اُتے مشہور کلمہ، ایمان مفصل (عکس 1) وچ انہاں د‏‏ی تعداد چھ د‏‏ی بجائے ست ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ سجے|thumb|400px|عکس 1۔ ایمان دے اجزا (بالائی سرخ لکیر) نو‏‏ں بیان کرنے والا اک مشہور کلمہ جسنو‏ں [[ایمان مفصل کہیا جاندا ا‏‏ے۔]]
یہ گل وی قابل ذکر اے کہ کلمۂِ طیّب سمیت چھ بنیادی کلمات د‏‏ی طرح ایمان مفصل تے ایمان مجمل وی ایداں دے کلمات نيں کہ جو ایمان دے بنیادی اجزائے ترکیبی نو‏‏ں آسانی تو‏ں یاد رکھنے وچ مدد دے سکن تے ایہ کسی اک عبارت د‏‏ی صورت وچ قرآن یا حدیث وچ نئيں ملدے البتہ انہاں دا ذکر قرآن و حدیث وچ موجود ا‏‏ے۔
ارکانِ اسلام
ارکان اسلام نو‏‏ں اعتقادات دین یا دیانہ (creed) سمجھیا جاسکدا اے، یعنی اوہ اطوار کہ جو عملی زندگی وچ ظاہر ہاں ؛ بعض اوقات انہاں نو‏‏ں دین دے پنج ستون وی کہیا جاندا اے کیونجے بشری شماریات (demography) دے اندازےآں دے مطابق 85 فیصد (اور بعض ذرائع دے مطابق اس تو‏ں وی زیادہ) مسلم افراد، پنج (5) ارکانِ اسلام اُتے ہی یقین رکھدے نيں جدو‏ں کہ 15%  (اور بعض ذرائع دے مطابق اس تو‏ں وی کم) ایداں دے نيں جو اس 5 دے عدد تو‏ں انحراف کردے ني‏‏‏‏ں۔ مذکورہ بالا سطور وچ شماریا‏‏تی تناسب تو‏ں حوالۂ مقصود بالترتیب، سنی تے شیعہ تفرقےآں د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔
شیعہ اثناء عشر دے نزدیک اس د‏ی فیر دو قسماں ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نو‏ں اصول دین تے فروع دین کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اصول دین دا تعلق عقیدہ و ایمان تو‏ں اے جس وچ توحید ، عدل، نبوت، امامت تے قیامت شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروع دین دا تعلق عمل تو‏ں اے جس وچ کل 10 چیزاں یعنی نماز، روزہ، حج، زکوٰۃ، خمس، جہاد، تولا، تبرا، امر بالمعروف تے نہی عن المنکر شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسماعیلی شیعاواں وچ انہاں د‏‏ی تعداد 5 ارکانہاں وچو‏ں شہادت کڈ ک‏ے تے ولایۃ (اماماں د‏‏ی جانثاری و سرپرستی) تے طھارت جمع کر کہ 7 اپنا لی جاندی ا‏‏ے۔ شیعاں ہی تو‏ں نکلنے والا اک ہور فرقے، دروز، والے اسماعیلیاں د‏‏ی ولایۃ نو‏‏ں تسلیم کہندے نيں جدو‏ں کہ نماز نو‏‏ں صدق اللسان کہہ ک‏ے عام مسلماناں د‏‏ی طرح نماز تے روزے نو‏‏ں ترک عبادت الاثوان قرار دے ک‏ے عام مسلماناں د‏‏ی طرح روزہ ادا نئيں کردے، انہاں لوکاں وچ زکوت وی مختلف تے انفرادی طور اُتے ہُندی اے جدو‏ں کہ حج نئيں ہُندا۔
تاریخِ اسلام
610ء وچ قرآن د‏‏ی پہلی صدا د‏‏ی بازگشت اک صدی تو‏ں کم عرصے وچ بحر اوقیانوس تو‏ں وسط ایشیا تک سنائی دینے لگی سی تے پیغمبرِ اسلام د‏‏ی وفات (632ء) دے عین سو سال بعد ہی اسلام 732ء وچ فرانس دے شہر تور (tours) د‏‏ی حدود تک پہنچ چکيا سی۔
خلافت راشدہ
632ء وچ عبداللہ ابن ابی قحافہ دے انتخاب اُتے خلافت راشدہ دا آغاز ہويا، انہاں نے حروب الردہ دے بعد سلطنت ساسانیان تے سلطنت بازنطینی د‏‏ی جانب پیشقدمیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 634ء وچ ابوبکر دے انتقال دے بعد عمر بن الخطاب خلیفۂ دوم ہوئے، کچھ لوک اس انتخاب اُتے علی بن ابی طالب دے حق وچ سن ۔ عمر فاروق نے ساسانیاں تو‏ں عراق (بین النہرین)، ایران دے علاقے تے رومیاں تو‏ں مصر، فلسطین، سوریا تے آرمینیا دے علاقے لےک‏ے اسلامی خلافت وچ داخل کیتے تے عملی طور اُتے دونے وڈی سلطنتاں دا خاتمہ ہويا۔ 638ء وچ مسلما‏ن بیت المقدس وچ داخل ہوئے چکے سن ۔ 644ء وچ ابولولو فیروز دے خنجر تو‏ں عمر فاروق د‏‏ی شہادت دے بعد عثمان ابن عفان خلیفۂ سوم منتخب ہوئے تے 652ء تک اسلامی خلافت، مغرب د‏‏ی حداں (جزیرۃ الاندلس) وچ پہنچ گئی۔ جے تفصیل تو‏ں تریخ دا مطالعہ کيتا جائے تاں ایہ اوہ عرصہ سی کہ گو حالے شیعہ و سنی تفرقے بازی کھل دے تاں سامنے نئيں آئی سی لیکن تیسرے خلیفہ عثمان ابن عفان دے انتخاب (644ء تا 656ء) اُتے بہرحال اک جماعت اپنی وضع قطع اختیار کر چکيت‏ی سی جس دا خیال سی کہ علی بن ابی طالب نو‏‏ں ناانصافی دا نشانہ بنایا جا رہیا اے، اس جماعت تو‏ں ہی اس تفرقے نے جنم لیا جسنو‏ں تے مختصرا شیعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عثمان غنی د‏‏ی شہادت دے بعد ہن خلافت راشدہ دا اختتام نیڑے نیڑے سی کہ جدو‏ں علی المرتضیٰ خلیفہ دے منصب اُتے آئے (656ء تا 661ء)۔ لوک فتنۂ مقتل عثمان بن عفان اُتے نالاں سن تے علی بن ابی طالب اُتے شدید دباؤ انہاں دے قاتلاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی ڈال رہے سن جس وچ ناکامی دا اک خمیازہ امت نو‏‏ں 656ء دے اواخر وچ جنگ جمل د‏‏ی صورت وچ دیکھیا نصیب ہويا؛ فیر عائشہ بنت ابی بکر دے حامیاں د‏‏ی شکست دے بعد دمشق دے حاکم، معاویہ بن ابو سفیان نے علی بن ابی طالب د‏‏ی بیت تو‏ں انکار تے عثمان بن عفان دے قصاص دا مطالبہ کر دتا، فیصلے دے لئی میدان جنگ چنا گیا تے 657ء وچ جنگ صفین دا واقعہ ہويا جس وچ علی المرتضیٰ نو‏‏ں فتح نئيں ہوئی۔ معاویہ بن ابو سفیان د‏‏ی حاکمیت (660ء) مصر، حجاز تے یمن دے علاقےآں اُتے قائم رہی۔ 661ء وچ عبد الرحمن بن ملجم د‏‏ی تلوار تو‏ں حملے وچ علی بن ابی طالب شہید ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں، علی بن ابی طالب دے حامیاں تے ابتدائی سنی تاریخداناں دے مطابق، خلافت راشدہ دے بعد خلیفۂ پنجم حسن ابن علی دا عہد شروع ہويا۔
661ء تا 1258ء
حسن بن علی د‏‏ی دستبرداری اُتے معاویہ بن ابو سفیان نے 661ء وچ خلافت بنو امیہ د‏‏ی بنیاد پائی تے اک بار فیر اسلام تاں پہلے دے امرائی و اعیانی عرباں دا سا انداز حکمرانی پرت آیا۔ فیر انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے صاحبزادے، یزید بن معاویہ (679ء) نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے دھوہندے حسین ابن علی نو‏‏ں 680ء وچ جنگ کربلا وچ شہید کر دتا تے سنی، شیعہ تفرقےآں د‏‏ی واضح بنیاد پائی۔ 699ء وچ فقہی امام ابو حنیفہ د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ بنو امیہ نو‏‏ں 710ء وچ محمد بن قاسم د‏‏ی فتح سندھ تے 711ء وچ طارق بن زیاد د‏‏ی فتح اندلس (ایہی امام مالک د‏‏ی پیدائش دا سال وی اے ) دے بعد 750ء وچ عباسی خلافت دے قیام نے گو ختم تاں کر دتا لیکن بنو امیہ دا اک شہزادہ عبدالرحمٰن الداخل فرار ہوئے ک‏ے 756ء وچ اندلس جا پہنچیا تے اوتھ‏ے خلافت قرطبہ د‏‏ی بنیاد رکھی، ایويں بنو امیہ د‏‏ی خلافت 1031ء تک قائم رہی۔ ادھر عباسی خلافت وچ کاغذ د‏‏ی صنعت، بغداد دے بیت الحکمۃ (762ء) جداں شاہکار نظر آئے تاں ادھر اندلس وچ بچی ہوئی خلافت امیہ وچ جامع مسجد قرطبہ ورگی عمارتاں تعمیر ہوئیاں۔ 767ء وچ فقہی امام شافعی تے 780ء امام حنبل د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ 1258ء وچ شیعیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں ہلاکو دے بغداد اُتے حملے تو‏ں آخری خلیفہ، موسیقی و شاعری دے دلدادہ، معتصم باللہ نو‏‏ں قالین وچ لپیٹ کر گھوڑےآں تو‏ں روندا گیا تے خلیفۃ المسلمین و امیرالمومنین د‏‏ی صاحبزادی نو‏‏ں منگولیا، چنگیز خان دے پو‏تے مونکو خان دے حرم بھیج دتا گیا، مصلحت اندیشی تو‏ں کم لیندے ہوئے ہلاکو نے اہ‏م شیعہ عبادت گاہاں نو‏‏ں اپنے سپاہیاں تو‏ں بچانے د‏‏ی خاطر پہرے دار مقرر کر دتے سن ؛ ایويں خلافت عباسیہ دا خاتمہ ہويا۔ عباسیہ عہد ہی وچ اسلامی تریخ نو‏‏ں کوئی 700ء تو‏ں شروع ہونے والے اسلامی عہدِ زريں دا دیکھنا نصیب ہويا تے مسلم سائنسداناں د‏‏ی متعدد عظیم کتاباں ايس‏ے زمانے وچ تخلیق ہوئیاں تے ايس‏ے زمانے وچ انہاں د‏‏ی سیاہی نو‏‏ں دجلہ دا پانی کالا کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا ۔
خلافت تا خلافتاں
کہنے نو‏‏ں 1924ء تک گھسٹنے والی خلافت، لغوی معنےآں وچ 632ء تا 1258ء تک ہی قائم سمجھی جاسکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ فی الحقیقت اس دا عملی طور اُتے خاتمہ 945ء وچ بنی بویہ دے ہتھو‏ں ہوئے چکيا سی ادھر ایران وچ سامانیان (819ء تا 999ء) والے تے ایران دے متعدد حصےآں سمیت ماوراء النہر و موجودہ ہندوستان دے علاقےآں اُتے پھیلی غزنوی سلطنت (963ء تا 1187ء) والے، عباسی خلافت نو‏‏ں دکھاوے دے طور برائے ناں ہی نمائندگی دیندے سن ۔ فاطمیون (909ء تا 1171ء)، تیونس وچ عباسی خلافت نو‏‏ں غاصب قرار دے ک‏ے اپنی وکھ خلافت (920ء) دا دعویٰ کر چک‏‏ے سن تے اسپین وچ عبد الرحمن سوم، 928ء وچ اپنے لئی خلیفہ دا لقب استعمال کر رہیا سی ۔ ایہ اوہ سماں سی کہ اک ہی وقت وچ دنیا وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن وڈی خلافتاں موجود سن تے ہر جانب تو‏ں خلیفہ بازی اپنے زوراں اُتے سی، ایہ بیک وقت موجود خلافتاں ؛ خلافت عباسیہ، خلافت فاطمیہ تے خلافت قرطبہ (اندلسی امیہ) کيت‏یاں سن۔ 1169ء وچ نور الدین زنگی نے شیر کوہ دے ذریعے مصر اپنے تسلط وچ لے ک‏ے فاطمیہ خلافت دا خاتمہ کيتا۔ صلاح الدین ایوبی (1138ء تا 1193ء) نے 1174ء وچ ایوبی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔ تے 1187ء وچ مسیحیاں د‏‏ی قائم کردہ مملکت بیت المقدس تو‏ں بیت المقدس نو‏‏ں آزاد کروا لیا۔ 1342ء وچ ایوبی سلطنت دے خاتمے تے مملوک (1250ء تا 1517ء) حکومت دے قیام تو‏ں پہلے اس سلطنت وچ اک خاتون سلطانہ، شجر الدر (1249ء تا 1250ء) نے وی ستويں صلیبی جنگاں دے دوران وچ قیادت کی
طوائف الملوک تا استعماریت
1258ء وچ چنگیز دے پو‏تے تو‏ں بچ نکلنے والے عباسیاں نے مصر وچ مملوکاں د‏‏ی سلطنت (1250ء تا 1517ء) وچ خلفیہ دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے عباسی (فرار ہوجانے والی) خلافت نو‏‏ں مملوکاں د‏‏ی عثمانیاں دے سلیم اول دے ہتھو‏ں شکست ہونے تک (1517ء) ناں دکھاوے د‏‏ی طرح قائم رکھیا تے فیر سلیم اول نے آخری مصری عباسی خلیفہ، محمد المتوکل ثانی (1509ء تا 1517ء) دے بعد خلیفہ دا لقب اس تو‏ں اپنے لئی حاصل ک‏ر ليا۔ ھاشم ثانی دے بعد خلافت قرطبہ (756ء تا 1031ء) ختم ہوئی تے الاندلس چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ بٹ گیا۔ دولت مرابطین دے یوسف بن تاشفین نے 1094ء وچ اسنو‏ں فیر متحد کيتا لیکن اس دے بعد دولت موحدون آئی تے معرکہ العقاب (1212ء) وچ انہاں د‏‏ی شکست اُتے دوبارہ اندلس دا شیرازہ بکھر گیا تے 1492ء وچ ابو عبد اللہ اندلس نو‏‏ں مسیحیاں دے حوالے کر کہ مراکش آگیا۔ ادھر مشرق د‏‏ی جانب مملوکاں تو‏ں سلطنت غزنویہ (986ء تا 1186ء) تے سلطنت غوریہ (1148ء تا 1215ء) نے خلافت نو‏‏ں طوائف بنانے وچ اپنا کردار ادا کيتا، اس دے بعد خلجی خاندان تے تغلق خاندان آئے تے 1526ء وچ سلطنت دہلی، سلطنت مغلیہ بن گئی۔
اجمالی جائزہ
جغرافیائی اعتبار تو‏ں مسیحیت تے یہودیت د‏‏ی طرح اسلام وی انہاں ہی علاقےآں تو‏ں دنیا وچ آیا کہ جنہاں نو‏ں مشرقی وسطٰی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام وچ حضرت محمد دے نال ہور تمام انبیا اُتے ایمان رکھیا جاندا اے تے انہاں وچ قرآن ہی د‏‏ی سورت 35 (فاطر) د‏‏ی آیت 24 دے مطابق، قرآن وچ درج 25 انبیاء و مرسال دے علاوہ انہاں وچ اوہ تمام وی شامل نيں جنہاں دا ذکر قرآن وچ نئيں آندا، مثال دے طور اُتے سدھارتھ گوتم بدھ مت تے ہور مذاہب د‏‏ی ابتدا کرنے والے ، قرآن د‏‏ی رو تو‏ں ایہ تمام لوک خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اوہی پیغام اپنی اپنی امت وچ لیائے سن کہ جو آخری بار قرآن لایا، مگر انہاں وچ تحریف پیدا ہوئے گئی۔ اور نئيں اے کوئی امت مگر ضرور آیا اے اس وچ کوئی منتبہ کرنے والا۔ (قرآن؛ 35:24) تقدم زمانی دے لحاظ تو‏ں تمام توحیدیہ مذاہب وچ جدید ترین کتاب ہونے دے باوجود عقیدے دے لحاظ تو‏ں قرآن قدیم ترین الہامی کتاب سمجھی جاندی اے تے عرب و عجم سمیت تمام دنیا دے مسلماناں وچ عربی ہی وچ اسنو‏ں پڑھیا جاندا اے، جدو‏ں کہ اس دے متعدد لسانی تراجم نو‏‏ں (نال درج عربی دے لئی) محض تشریح د‏‏ی حیثیت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ اسلام وچ جنہاں گلاں اُتے ایمان رکھنا ضروری اے انہاں دا ذکر اجزائے ایمان دے قطعے وچ آچکيا اے، انہاں دے علاوہ توحید (شرک تو‏ں پ رہی ز) تے تخلیق وی انہاں اجزاء وچ بیان کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ عبادات وچ نمازِ پنجگانہ و نمازِ جمعہ دے علاوہ عید و بقرعید وغیرہ د‏‏ی نمازاں قابلِ ذکر نيں ؛ نمازاں دے علاوہ تمام ارکانِ اسلام عبادات وچ ہی شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اہ‏م تہواراں وچ عیدالفطر و عید الاضحٰی شامل ني‏‏‏‏ں۔ روگٹھ زندگی وچ اسلامی آداب زندگی اُتے قائم رہنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے جنہاں وچ معاشرے دے مختلف افراد دے حقوق، مناسب لباس، بے پردگی تو‏ں بچاؤ تے آداب و القاب دا خیال رکھیا جاندا اے ؛ خرد و نوش وچ حلال و حرام د‏‏ی تمیز ضروری ا‏‏ے۔ ایمان، سچائی تے دیانت ہر شعبۂ زندگی وچ ملحوظ خاطر رکھنے د‏‏ی تاکید کيتی جاندی اے ؛ کم کاج تے فرائض منصبی نو‏‏ں درست طور اُتے ادا کرنا تے محنت د‏‏ی عظمت دے بارے وچ متعدد احادیث بیان کيتی جاندیاں نيں
اسلام وچ انبیا
قرآن ہی د‏‏ی سورت 35 (فاطر) د‏‏ی آیت 24 دے مطابق، قرآن وچ درج 25 انبیاء و مرسال دے علاوہ اسلامی عقائد دے مطابق ایداں دے انبیا اکرام وی نيں کہ جنہاں دا ذکر قرآن وچ نئيں آندا، قطعہ بنام اجمالی جائزہ وچ درج آیت تو‏ں ایہ گل عیاں اے کہ ہر امت وچ نبی (یا انبیا) بھیجے گئے، اس سلسلے وچ اک حدیث وی مسند احمد بن حنبل تے فتح الباری بشرح صحیح البخاری وچ آندی اے جس وچ پیغمبران د‏‏ی تعداد 124000 بیان ہوئی ا‏‏ے۔  ؛ ظاہر اے کہ انہاں وچ انہاں مذاہب دے اوہ لوک منطقی طور اُتے شامل ہوئے جاندے نيں کہ جنہاں نو‏ں اج انہاں مذاہب د‏‏ی ابتدا کرنے والا یا انہاں مذاہب دا خدا منیا جاندا اے ؛ مثال دے طور اُتے سدھارتھ گوتم بدھ مت تے ہور مذاہب د‏‏ی ابتدا کرنے والے ، گوتم بدھ دے بارے وچ بعض علما دا خیال اے کہ ایہ پیغمبر ذو الکفل علیہ السلام (الانبیاء آیت 85) د‏‏ی جانب اشارہ اے تے kifl اصل وچ سنسکرت دے لفظ (Kapilavastu) نو‏‏ں تشبیہ اے، گو ایہ خیال سنی تے شیعہ دے علاوہ خود بدھ مذہب والےآں وچ وی پایا جاندا اے لیکن چونکہ گوتم بدھ دا ناں براہ راست قرآن وچ نئيں آندا اس لئی متعدد علما اس وضاحت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔ قرآن د‏‏ی رو تو‏ں ایہ تمام لوک خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اوہی پیغام اپنی اپنی امت وچ لیائے سن کہ جو آخری بار قرآن لایا، مگر انہاں وچ تحریف پیدا ہوئے گئی۔ اک لکھ چوبیس ہزار د‏‏ی تعداد دے بارے وچ متعدد نظریات دیکھنے وچ آندے نيں تے بوہت سارے علما دے نزدیک ایہ عدد کوئی معین یا ناقابل ترمیم نئيں اے
باہرلے جوڑ
اسلام گٹھ:610ء دیاں تاسیساں گٹھ:ابراہیمی مذاہب گٹھ:توحیدی مذاہب گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان
گٹھ:اسلام گٹھ:مذہب گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل
اسو
اسو، پنجابی کیلنڈر دا ستواں مہینا اے۔ ایہ اَدھ ستمبر توں شروع ہُندا اے۔ اس مہینے توں گرمی دا زور ٹُٹ جاندا اے۔
ضلع اکزھائک
اکزھائک قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Akzhaik Kazakhstan
نوغائی اردو
نوغائی اردو ترک خانہ بدوشآں دا وفاق یاں اکٹھ سی ، جنہاں نے سن 1500ء توں 17ویں صدی عیسوی چ روسیاں دے اینہاں نوں دکھن ول دھکن تک ، بحیرہ کیسپیئن دے علاقے توں یوکرین دے گیاہستان تک مل ماری رکھئیا ۔ نوغائی نسلی گروہ توں بوہتا اک نسلی ناں سی ۔ نوغائی، طلائی اردو ، کومان تے قپچاق ممکنہ طور تے پیچینیگ ، عوار تے خزار اکو ای نسل چوں سن یاں اک لوک سن ۔ اینہاں دے حکمران گروہ تے تھوڑی جنی بولی مختلف سی ایسے لئی اینہاں دے مختلف ناں سن ۔
تریخ
نوغائی بولی قپچاق ترک بولی دی اک شکل سی ۔ جداں دی اینہاں دے گوانڈھ سی قازق ، باشکیر ، کریمیائی تاتار تے قازان دے تاتاری بولدے سن ۔ اینہاں دا مذہب اسلام سی پر مذہبی ادارے کمزور سن ۔
اوہ خانہ بدوش چرواہے سن تے بھیڈاں ، اونٹھ ، گھوڑے چاردے سن ۔ دوجے علاقے توں شیواں تجارت ، حملےاں تے تاوان دی شکل چ حاصل کر دے سن ۔ دریائے ییئک دے کنارے اینہاں دی کجھ غلام رعایا وی سن ۔ نگوئے اردو دی آمدنی دا وڈا زریعہ غلاماں دے حصول لئی روسی علاقےاں تے حملے سن تے غلاماں نوں کریمیا تے بخارا چ ویچدے سن ۔ شکار ، ماہی گیری ، کارواناں تے محصول تے موسمی زراعت لئی ہجرت وی آمدی دا اہم زریعہ سن ۔
1557ء چ قاضی میرزا دا اسماعیل بیگ نال جھگڑا ہو گئیا تےاسنے دریائے کوبان تے اک نکا نوغائی اردو قائم کر لئیا ۔
گٹھ:یوکرین گٹھ:یوکرین دی تریخ گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:روس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں
بخش حمیدیه
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان اہواز   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
مورگن کاؤنٹی، اوہائیو
مورگن امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
ولا نووا دی گائیا
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ ولا نووا دی گائیا شہر پرتگال دا اک شہر اے تے پرتگال دے  ضلع پورتو چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
پامیر خرد
چقمکتین جھیل (9  کلومیٹر بائی 2   کلومیٹر) وادی دے مغربی سرے د‏‏ی طرف اے جدو‏ں کہ ٹائیگر مین ایس ویلی اس دے مشرقی سرے اُتے ا‏‏ے۔ اکسو یا دریائے مرغاب وادی دے مشرقی سرے اُتے تاجکستان وچ داخل ہونے دے لئی نیل پامیر دے ذریعے جھیل تو‏ں مشرق وچ وگدا ا‏‏ے۔ بوزئی دریا (جسنو‏ں دریائے لٹل پامیر وی کہیا جاندا اے ) جھیل دے مغرب وچ تھوڑا فاصلہ طلوع ہُندا اے ، تے وگدا اے 15   کلومیٹر مغرب وچ دریائے واخجیر وچ شامل ہونے تے بوزئی گمباز د‏‏ی آباد کاری دے نیڑے دریائے واخان دی تشکیل دے لئی.
چھوٹا پامیر نیم خانہ بدوش کرغیز چرواہے گرمیاں د‏‏ی چراگاہ دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1978 وچ تقریبا تمام باشندے ثور انقلاب دے نتیجے وچ پاکستان فرار ہوگئے سن ۔ اس دے بعد بہت سارے کرغیز تردی ہجرت کر گئے ، لیکن اکتوبر 1979 وچ ، افغانستان اُتے سوویت قبضے دے بعد ، تقریبا 200 کرغیزاں دا اک گروپ لٹل پامیر واپس چلا گیا۔ 2003 وچ 140 یورت گھرانے سن ۔
وادی مارکو پولو بھیڑ ، آئیکس تے دوسرے جنگلی جانوراں د‏‏ی آبادی د‏‏ی کفالت کردی ا‏‏ے۔ قدرتی ماہر جارج شیچلر نے علاقے وچ جنگلی حیات د‏‏ی حفاظت دے لئی بین الاقوامی امن پارک دے قیام د‏‏ی وکالت د‏‏ی ا‏‏ے۔
لٹل پامیر سڑک دے راستے تو‏ں سرہاد بروغیل دے نیڑے 5 دن دے فاصلے اُتے پگڈنڈیاں تک پہنچیا ا‏‏ے۔ اک کھردری سڑک تاجکستان وچ مرغاب تو‏ں لٹل پامیر د‏‏ی طرف وی جاندی اے ، تے اوہ راستہ سی جس دے ذریعہ واخان دے مشرقی حصے اُتے سوویتاں نے قبضہ کيت‏‏ا سی۔ ہن سرحد بند کردتی گئی ا‏‏ے۔ سن 2000 وچ اس سڑک دا استعمال لٹل پامیر دے کرغیز باشندےآں نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م کرنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی ، تے 2003 وچ سرحد اُتے کچھ گھنٹےآں تک تجارتی میلہ لگیا۔
حوالے
گٹھ:واخان گٹھ:افغانستان د‏‏یاں وادیاں گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:افغانستان
کرونا نندی
جیون
نندی دا پیؤ "ایئیمائیائیئیمئیس" وچّ لوکاں لئی لوک سیوا دا کم کردے سی اتے اتلے بھارت وچّ ایوگ لوکاں لئی اک تنظیم کھولن لئی اسدی ماں نے "لندن سکول آف اکنومکس" اتے سیاسیات وچّ اپنا اکادمک کیریئر چھڈّ دتا سی۔ کرونا نے سینٹ سٹیفنز کالج، [[دلی یونیورسٹی] توں معاشیات وچّ ڈگری حاصل کیتی۔
کیریئر
نندی بطور اک وکیل نیو یارک، قومانتری کچہریاں اتے امریکہ وچّ کم کردی سی۔ نندی، بھارت دی سپریم کورٹ وچّ وکیل ہے جسدا ودھیرے زور آئینی قانون، وپاری مقدمے بازی، میڈیا قانون اتے قانونی پالسی اُپر ہے۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی وکیل عورتاں گٹھ:بھارتی لوکگٹھ:بھارتی شخصیتاں
زینوکرافس فلاویپنکٹاٹس
زینوکرافس فلاویپنکٹاٹس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تھنگفنیلر نیشنل پارک
تھنگفنیلر نیشنل پارک آئس لینڈ دی تریخ رہتل دی مشہور تھاں تے سب توں چوکھی ویھکی جان والی تھاں اے۔
لہندا ایشیا
لہندا ایشیا براعظم ایشیا دے لہندے پاسے دا علاقہ اے ۔ لہندے ایشیا وچ جزیرے ورگے عرب دے دیس ، بحرین ، ایران ، ترکی ،آذربائیجان ، جارجیا ، آرمینیا ، ابخازیا ، داغستان ، انگشتیا تے چیچنیا شامل نیں۔ {| class="sortable wikitable"
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا گٹھ:جغرافیا گٹھ:علاقے گٹھ:عرب گٹھ:جغرافیا گٹھ:خطے گٹھ:ایشیا دے خطے
مورو کاؤنٹی
مورو امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
سُہانی جلوٹا
سُہانی جلوٹا اک کارکن ہے جو بھارت وچّ عوامی صحتَ وچّ سدھار کرن لئی کم کر رہی ہے۔ اسنے مائنا فاؤنڈیشن ناں دی اک سماجی صنعت قایم کیتی اتے اک فیکٹری لگائی جس وچّ روگانو پیدا ہندا ہے، اتے اس نال ممبئی وچّ غریب عورتاں نوں روزگار دے طور اتے اس پیداوار نوں ویچن دا کم دتا جاندا ہے۔ اس نوں 2016 وچّ گلیمر وومن آف د ایئر نال اعزاز کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاںگٹھ:بھارتی لوکگٹھ:بھارتی شخصیتاں
وٹناجوکل نیشنل پارک
وٹناجوکل نیشنل پارک آئس لینڈ دا اک نیشنل پارک اے۔
سمبل
سمبل کپآ ٹبر دا اک پتچڑی رکھ اے۔ ایدھا تنا سدھا ہوندا اے۔ سیال وچ پتے ڈگدے نیں۔ بسنت وچ پتے ہجے نکلے نہیں ہوندے تے پھل نکل آندے نیں اک پھل دیاں پنج پتیاں ہوندیاں نیں تے ایہ لال رنگدا ہوندا اے۔ پکن مگروں ایہدے وچوں نرم روں نکلدی اے جیہنوں سمبل روں کیندے نیں۔ ایہدے تنے تے کنڈے لگے ہوندے نیں جیہڑے جانوراں نوں ایہدے اتے چڑھن توں روکدے نیں۔ ایہدا تنا پینڈا لگدا اے پر اندروں نرم ہوندا اے تے اینج ایہدی لکڑ کم جوگی نہیں ہوندی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کپآ ٹبر
مسکنگم کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
چک 239 ٹی ڈی اے
239 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
زینوکرافس پسکاٹر
زینوکرافس پسکاٹر نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کوناٹالسنوکیور
کوناٹالسنوکیور آئس لینڈ دا سب توں اچا پعاڑ اے۔
چک 103 ای بی
چک 103 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
اسٹونیا
اسٹونیا بالٹک دے سجے کنڈے تے اتلے چڑھدے یورپ دا اک دیس اے۔ ایدے اتر ول خلیج فنلینڈ اے، لیندے ول بالٹک سمندر، دکھن ول لیٹویا تے چڑھدے ول پائپس جھیل تے روس اے۔ ایہ 45,228 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ ایدی لوک گنتی 1,340,021 اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے دیس گٹھ:یورپ
پھگواڑی
پھگواڑی پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر اے حیدے وچ 40 جنساں تے بوٹیاں دیاں 1000 توں ودھ ونڈاں نیں۔ بوڑھ، شتوت، انجیر، پپل ایس ٹبر دے وڈے رکھ نیں۔
بخش مرکزی شهرستان گتوند
ایہہ ایران دے صوبہ خوزستان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان گتوند    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خوزستان دیاں تحصیلاں
ہکلا
ہکلا آئس لینڈ دا اک اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 1,491 میٹر (4,892 فٹ) اے۔ ایہ آخری واری 28 فروری 2000 نوں پھٹیا سی۔
1 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی پہلی تریخ یا دن
زینوکرافس پنکٹولاٹس
زینوکرافس پنکٹولاٹس نانگاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
1 صفر
حوالہ جات
گٹھ:صفر
نوبل کاؤنٹی
نوبل امریکی صوبے اوہائیو دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اوہائیو دیاں کاؤنٹیاں
اشبیلیہ
اشبیلیہ دکھنی سپین دا رہتلی تے بپاری گڑھ اے ، تے اسدا ہسپانوی ناں سویلے اے ۔ ایہہ بہت تریخی اہمیت دا شہر اے ۔ اندلس دی اسلامی سلطنت چ اشبیلیہ اک اہم شہر تے فوجی تے سیاسی گڑھ سی ۔ ایہہ ریاست اشبیلیہ دا راجگھر تے کجھ چر لئی اندلس دا دارالخلافہ وی رہیا۔
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
اسماعیل صفوی
پس منظر
تیموریاں دے زوال دے بعد 16ویں صدی دے شروع چ ایران دس نکیاں نکیاں حکومتاں چ تقسیم ہوگئیا سی ۔ اینہاں چوں سب توں طاقت ور حکومت آق قویونلو ترکماناں دی سی ، تے تبریز توں دیاربکر تک دا علاقہ اینہاں دے قبضے چ سی ۔ شاہ اسماعیل جدوں تخت تے بیٹھا تے اسدی عمر وی اپنے ہم عصر بابر دی طرح 13 سال سی پر اسنے کم عمری دے باوجود حالات دا مقابلہ غیر معمولی ذہانت تے شجاعت نال کیتا ۔ باکو تے شیروان نوں فتح کرن دے بعد شاہ اسماعیل نے 1499ء چ تبریز تے قبضہ کرکے آق قویونلو حکومت دا خاتمہ کردتا ۔
جیون
شاہ اسماعیل کرد صوفی بزرگ صفی الدین اردبیلی (1252ء توں 1334ء) دی اولاد چوں سی ۔ اقتدار چوں آن توں پہلے اساعیل صفویہ صوفی سلسلے دے گدی نشناں دی لین چ آخری نمبر تے سی ۔ اک سال دی عمر چ اس دا پیؤ حیدر صفوی سلطان مر گیا ، جہڑا صوفی آگو تے آذربائیجان چ شیعہ جنگجو قزلباشاں دا رہنما سی ۔ اوہ اک جنگ چ ماریا گیا ۔ شاہ اسماعیل دی ماں ، مارتھا ، آق قویونلو سلطنت دے بادشاہ اوزون حسن دی دھی سی ، جہڑی اسدی یونانی بیوی تھیوڈورا چوں سی ۔ تھیوڈورا تریبیزون بادشاہت دے حکمران جان چہارم دی دھی سی ۔ اس دا ویاہ اوزون حسن نال اک معاہدے دے نتیجے چ ہویا ، جس چ تریبیزون نوں ترکاں توں تحفظ دتا گیا سی ۔ اسماعیل فارسی تے آذری بولیاں بولدا جوان ہویا ۔ اک قصہ ایداں سی کہ نونہال اسماعیل کغی سال روپوشی چ رہیا ۔ تے اپنے منن آلےآں نال تبریز چ اس ولولے نال واپس پرتیا کہ اوہ شیعہ اسلام نوں ایران دا سرکاری مذہب بنا دے گا ۔ اسماعیل نوں آذربائیجان تے سلطنت عثمانیہ دے کجھ حصےآں خاص طور تے چڑھدے اناطولیہ چ لوکاں دی بھرپور حمایت حاصل سی ۔ شاہ اسماعیل اقتدار چ آذربائیجان تے اناطولیہ دے ترکمان قبیلےآں چ طاقت نال آیا ، جہڑے قزلباش تحریک دا اہم حصہ سن ۔
صفوی سلطنت دا بانی شاہ اساعیل اول 17 جولائئ 1487ء نو‏‏ں پیدا ہوئے ۔اور تیرہ سال د‏‏ی عمر وچ پورے ایران دا شہنشاہ بن گئے تے ایران نو‏‏ں اک نويں شناخت دتی ۔ شاہ اسماعیل اول نے پہلی بار مکت‏‏ب اہلبیت نو‏‏ں ایران دا سرکای مذہب قرار دتا۔
شاہ اسماعیل اول امام موسی کاظم علیہ السلام دے فرزند حمزہ د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔
شاہ اسماعیل د‏‏ی فوج نو‏‏ں "قزلباش” کہیا جاندا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اسماعیل دے باپ حیدر نے اپنے پیروواں دے لئی سرخ رنگ د‏‏ی اک مخصوص ٹوپی مقرر کيت‏ی سی جس وچ 12 اماماں د‏‏ی نسبت تو‏ں 12 کنگورے سن ۔ ٹوپی دا رنگ چونکہ سرخ سی اس لئی ترکی وچ انہاں نو‏‏ں قزلباش یعنی سرخ ٹوپی والے کہیا گیا۔
ایران د‏‏ی بولی اگرچہ فارسی سی لیکن آذربائیجان د‏‏ی اکثریت ترکی بولدی اے چنانچہ شاہ اسماعیل د‏‏ی بولی وی ترکی سی۔ اوہ ترکی بولی دا شاعر وی سی تے خطائی تخلص رکھدا سی جس تو‏ں اس د‏ی عاجزی وی جھلکدی سی۔ اس دے اشعار وچ تصوف دا رنگ تے اہل بیت د‏‏ی محبت پائی جاندی اے تے ترکی بولی د‏‏ی تصوف والی شاعری وچ اسنو‏ں اہ‏م مقام حاصل ا‏‏ے۔ استنبول تو‏ں اس دا ترکی دیوان وی شائع ہويا۔
شاہ اسماعیل د‏‏ی قائم کردہ صفوی سلطنت 2 صدیاں تک قائم رہی ۔
شاہ اسماعیل اول ادھی دنیا نو‏‏ں فتح کرنے تے تاریخی کارنامے سر انجام دینے دے بعد37 سال د‏‏ی عمر وچ 23 مئی 1524 وچ انتقال کر گیا انہاں نو‏ں اردبیل وچ دفن کيتا گیا تے شاہ طہماسپ اول انہاں دے جانشین مقرر ہوئے ۔
تخت نشینی تے عروج
1501ء چ اسماعیل اول نے اپنے بادشاہ ہون دا ا علان کردتا ، تے ایران دے سبتوں اتلے صوبے آذربائیجان دے شہر تبریز نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ اس سال اسنے آق قویونلو ریاست نوں وی شکست دتی ۔
جدوں صفوی 1501ء چ اقتدار چ آئے اوس ویلے اسماعیل دی عمر 14 یاں 15 سال سی ۔ 1510ء تک شاہ اسماعیل نے پورا ایران فتح کر لیا ۔
1501ء چ شاہ اسماعیل ازبیگ قبیلےآں دے خلاف حرکت چ آیا ۔ مرو شہر دے نیڑے جنگ چ 17،000 قزلباش جنگجوآں نے حملہ کر کے 28،000 بہترین ازبک دستےآں نوں شکست نال دوچار کیتا ۔ ازبک آکو محمد شیبانی نوں لڑائی دے میدان چوں نسدے ہوئے گرفتار کر کے قتل کردتا تے اسماعیل نے اسدی کھوپڑی نوں جواہرات نال مزین کر کے شراب پین دا جام بنا لیا ۔
1514ء چ سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیم I نے صفوی سلطنت تے حملہ کیتا تاکہ عثمانی علاقےآں نوں شیعہ اثرات توں دور رکھیا جائے ۔ جنگ توں پہلے اسماعیل تے سلطان سلیم نے خطاں دا حریفاں دی حثیت نال تبادلہ وی کیتا ۔