cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شکوہ تے جواب شکوہ
'جواب شکوہ' نظم دا سار
6- 24 بند - ایہناں بنداں وچ اﷲ دا جواب شروع ہندا اے اتے اوہ کہندا اے کہ میں تاں ہمیشہ ہی کرم کرن لئی تیار رہندا ہاں پر کوئی منگن والا ہی نہیں اے۔ جہڑے اج دے مسلمان ہن اوہ اپنے وڈے - وڈیریاں توں بالکل ہی پٹھے کم کر راے ہن۔ نہ اوہ سویرے چھیتی اٹھ کے نماز پڑھدے ہن اتے ایہناں نوں روضے رکھنے وی بہت مشکل لگدے ہن۔ مسلماناں وچ فرقہ بندی بہت ودھ چکی اے۔ ربّ دے دربار وچ کدی وی نہ-انصافی نہیں ہندی۔ جے اج تسیں بدنام ہوئے ہو تاں صرف اس کرکے کیونکی تسیں قرآن نوں بھلّ چکے ہو اتے ربّ دے ناں توں دور ہو گئے ہو۔ ہاں بے شکّ ، تہاڈے وڈے - وڈیریاں نے بڑے اچے - سچے کم کیتے ، پر تسیں کی کیتا اے ؟ تسیں حوراں اتے جنتاں دے ہکدار ہی نہیں ہو۔
25 – 36 بند - آخری بنداں وچ اقبال مسلماناں وچ اک ناواں اتشاہ اتے جوش جگاؤن دی کوشش کردے ہن۔ اﷲ فرماؤندا اے ،" تسیں سست کیوں ہو گئے ہو ؟ حالے تاں کم بہت پیا اے۔ ایہہ جہڑا اج دا سماں اے ، ایہہ تیرے صبر اتے قربانی دا امتحان اے۔ توں ساری دنیا وچ پھیل جا اتے زمانے نوں محمد دے ناں نال روشن کر دے۔ جد تک توں محمد نال وفا کردا راے گا ، میں تیرا معاون رہانگا"
گٹھ:محمد اقبال دی شاعری گٹھ:اردو ساہت
سلطنت خداداد میسور
thumb|سلطنت خداداد میسور دا پرچم
جس زمانے وچ بنگال تے شمالی ہند وچ انگریز اپنے مقبوضات وچ اضافے کررہے سن، جنوبی ہند وچ دو ایتوں مجاہد پیدا ہوئے جنہاں دے نوں تریخ وچ ہمیشہ زندہ رنیں گے۔ ایہ حیدر علی تے ٹیپو سلطان سن۔ بنگال تے شمالی ہند وچ انگریزاں نوں مسلماناں ول توں کسی سخت مقابلے دا سامنا نہیں کرنا پڑا۔ ان دی منظم افواج تے برتر اسلحے دے اگے کوئی نہ ٹھہر سدا لیکن جنوبی ہند وچ ایہ صورت نہیں سی۔ ایتھے حیدر علی تے ٹیپو سلطان نے قدم قدم انگریزاں دی جارحانہ کاروائیاں دا مقابلہ کیتا۔ انہاں نے بے مثل سیاسی قابلیت تے تدبر دا ثبوت دتا تے میدان جنگ وچ کئی بار انگریزاں نوں شکستاں دتیاں ۔ انہاں نے جو مملکت قائم دی اس نوں تریخ وچ سلطنت خداداد میسور دے ناں توں یاد کیتا جاندا اے۔
حیدر علی
thumb|حیدر علی اک مصور دی نظر وچ حکمران از 1761ء تا 1783ء
حیدر علی نے میسور دے ہندو راجہ دی فوج وچ اک سپاہی دی حیثیت توں عملی زندگی دا آغاز کیتا لیکن اوہ اپنی بہادری تے قابلیت دی بدولت جلد ہی راجہ دی فوجاں دا سپہ سالار بن گیا۔ راجہ تے اس دے وزیر نے حیدر علی دے بڑھتے ہوئے اقتدار توں خوفزدہ ہو کر جداں اس نوں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا تو حیدر علی نے میسور دے تخت اُتے قبضہ کرلیا۔ راجہ نوں اس نے اب وی برقرار رکھیا، لیکن اقتدار پوری طرح اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ اس دی حکومت دا آغاز 1761ء توں ہُندا اے۔
حیدر علی نوں اپنے 20 سالہ دور حکومت وچ مرہٹیاں، نظام دکن تے انگریزاں تناں دا مقابلہ کرنا پڑا۔ اگرچہ ان لڑائیاں وچ اس نوں ناکامیاں وی ہوئیں، لیکن اس دے باوجود اس نے مالابار دے ساحل توں لے کر دریائے کرشنا تک اک بہت وڈی ریاست قائم کرلی جس وچ نظام دکن، مرہٹاں تے انگریزاں توں چھینے ہوئے علاقے وی شامل سن۔ اس نے میسور دی پہلی جنگ (1767ء تا 1769ء) تے دوسری جنگ (1780ء تا 1784ء) وچانگریزاں نوں کئی بار شکست دی۔ دوسری جنگ وچ حیدر علی نے نظام دکن تے مرہٹاں نوں نال ملا کرانگریزاں دے خلاف متحدہ محاذ بنایا سی تے اگر مرہٹے تے نظام اس دے نال غداری نہ کردے تے عین وقت اُتے نال نہ چھوڑتے تو گھٹ توں گھٹ جنوبی ہند توں حیدر علی انگریزی اقتدار دا خاتمہ کردیتا۔ حیدر علی دی ان کامیابیاں دی سب توں وڈی وجہ ایہ سی کہ اس نے فرانسیسیاں دی مدد توں اپنی افواج نوں جدید ترین طرز اُتے منظم کیتا تے انہاں نوں جدید ترین ہتھیاراں توں لیس کیتا۔
ٹیپو سلطان
thumb|ٹیپو سلطان دی خیالی تصویر حکمران از 1782ء تا 1799ء
اوی میسور دی دوسری جنگ جاری سی کہ حیدر علی دا اچانک انتقال ہو گیا۔ اس دا لڑکا فتح علی ٹیپو سلطان جانشیں ہویا۔ ٹیپو سلطان جدوں تخت اُتے بیٹھا تو اس دی عمر 32 سال سی۔ اوہ اک تجربہ کار سپہ سالار سی تے باپ دے زمانے وچ میسور دیاں تمام لڑائیاں وچ شریک رہ چکیا سی۔ حیدر علی دے انتقال دے بعد اس نے تنہا جنگ جاری رکھی کیونکہ مرہٹے تے نظام دکن انگریزاں دی سازش دا شکار ہو کر اتحاد توں علاحدہ ہو چکے سن۔ ٹیپو سلطان نے انگریزاں نوں کئی شکستاں دتیاں تے اوہ 1784ء وچ سلطان توں صلح کرنے اُتے مجبور ہو گئے۔
ٹیپو سلطان اک اچھا سپہ سالار ہونے دے علااوہ اک مصلح وی سی۔ حیدر علی ان پڑھ سی لیکن ٹیپو سلطان اک پڑھا لکھیا تے دیندار انسان سی۔ نماز پابندی توں پڑھتا سی تے قرآن پاک دی تلاوت اس دا محبوب مشغلہ سی۔ ٹیپو سلطان نے اپنی ریاست دے عوام دی اخلاقی و معاشرتی خرابیاں دور کرنے دے لئی اصلاحات کیتیاں۔ شراب تے نشہ آور چیزاں اُتے پابندی لگائی تے شادی بیاہ دے موقع اُتے ہونے والی فضول رسومات بند کرائیں تے پیری مریدی اُتے وی پابندی لگائی۔
ٹیپو سلطان نے ریاست توں زمینداریاں وی ختم کردی سن تے زمین کاشتکاراں نوں دے دے سی جس توں کسانوں نوں بہت فائدہ پہنچا۔ ٹیپو سلطان نے کوشش دی کہ ہر چیز ریاست وچ تیار ہو تے باہر توں منگوانا نہ پڑے۔ اس مقصد دے لئی اس نے کئی کارخانے قائم کیتے۔ جنگی ہتھیار وی ریاست وچ تیار ہونے لگے۔ اس دے عہد وچ ریاست وچ پہلی مرتبہ بینک قائم کیتے گئے۔
تبت دی تریخ
تبتی اتہاس خاص طور اتے تبت وچ بدھ دھرم دے اتہاس نال متعلق اے۔ اسدا کجھ حد تک مکھ کارن اے تبتی اتے منگول سبھیاچار دے ترقی وچ نبھائی دھرم وچ اہم کردار اے اتے اتے کجھ حد تک اس لئی کیونکہ دیس دے لگبھگ سارے مول اتہاسکار بودھی مٹھواسی سن۔
سلطنت خداداد میسور
ٹیپو سلطان
میسور ہندوستان وچ سب توں سر سبز علاقہ اے۔ ایتھے ٹیپو دی حکمرانی اے۔ میسور دے باشندے ہندوستان وچ سب توں زیادہ خوشحال نیں۔ اس دے برعکس انگریزی مقبوضات صفحۂ عالم اُتے بدنما دھباں دی حیثیت رکھدے نیں، جتھے رعایا قانون شکنجاں وچ جکڑی ہوئی پریشان حال اے۔
ٹیپو سلطان دے تحت میسور دی ایہ ترقی انگریزاں نوں بہت ناگوار گذری۔ اوہ ٹیپو نوں جنوبی ہند اُتے اپنے اقتدار دی راہ وچ سب توں وڈی رکاوٹ سمجھدے سن۔ انگریزاں تے میسور دے درمیان صلح نوں مشکل توں چھ سال ہوئے سن کہ انگریزاں نے معاہدے نوں بالائے طاق رکھ کے نظام حیدر آباد تے مرہٹاں دے نال مل کے میسور اُتے حملہ کردتا تے اس طرح میسور دی تیسری جنگ (1790ء تا 1792ء) دا آغاز ہویا۔ اس متحدہ قوت دا مقابلہ ٹیپو سلطان دے بس وچ نہیں سی ، اس لئی دو سال مقابلہ کرنے دے بعد اس نوں صلح کرنے تے اپنی نصف ریاست توں دستبردار ہونے اُتے مجبور ہونا پڑا۔
تبت دی تریخ
جغرافیائی سیٹنگ
تبت چین اتے بھارت دیاں پرانیاں رہتلاں دے مکھ کھیتراں دے وچکار اے۔ تبتی پٹھار دے مشرق ول وڈا پہاڑ چین نال سرحد تے اے اتے بھارت اتے نیپال دے وڈا ہمالیا تبت اتے بھارت وچکار اک رکاوٹ ہن۔ تبت نوں "دنیا دی چھت" جاں "برف دی دھرتی" دا نام دتا گیا اے۔
سلطنت خداداد میسور
ٹیپو سلطان
جنگ وچ ایہ ناکامی ٹیپو سلطان دےلئی وڈی تکلیف دہ ثابت ہوئی اس نے ہر قسم دا عیش و آرام ترک کردتا تے اپنی پوری توجہ انگریزاں دے خطرے توں ملک نوں نجات دینے دے طریقے اختیار کرنے اُتے صرف کردتی۔ نظام دکن تے مرہٹاں ول توں اوہ مایوس ہو چکیا سی اس لئی اس نے افغانستان، ایران تے ترکی تک اپنے سفیر بھیجے تے انگریزاں دے خلاف متحدہ اسلامی محاذ بنانا چاہا لیکن افغانستان دے حکمران زمان شاہ دے علاوہ تے کوئی ٹیپو توں تعاون کرنے اُتے تیار نہ ہویا۔ شاہ افغانستان وی پشتے توں اگے نہ ودھ سکیا۔ انگریزاں نے ایران نوں بھڑدا کر افغانستان اُتے حملہ کرادتا سی اس لئی زمان شاہ نوں واپس کابل جانا پڑا۔ جبکہ عثمانی سلطان سلیم ثالث مصر توں فرانسیسی فاتح نپولین دا قبضہ ختم کرانے وچ برطانایہ دی مدد دے باعث انگریزاں دے خلاف ٹیپو سلطان دی مدد نہ کر سدا۔
انگریزاں نے ٹیپو سلطان دے سامنے امن قائم کرنے دے لئی ایسی شرائط پیش کیتیاں جنہاں نوں کوئی باعزت حکمران قبول نہیں کرسکتا سی۔ نواب اودھ تے نظام دکن ان شرائط نوں تسلیم کردے انگریزاں دی بالادستی قبول کر چکے سن لیکن ٹیپو سلطان نے ان شرائط نوں رد کردتا۔ 1799ء وچ انگریزاں نے میسور دی چوسی جنگ چھیڑ دی۔ اس مرتبہ انگریزی فوج دی کمان لارڈ ویلیزلی کررہیا سی جو بعد وچ 1815ء وچ واٹرلو دی مشہور جنگ وچ نپولین نوں شکست دینے دے بعد جنرل ولنگٹن دے نوں توں مشہور ہویا۔ اس جنگ وچ وزیراعظم میر صادق تے غلام علی تے دوسرے عہدیداراں دی غداری دی وجہ توں سلطان نوں شکست ہوئی تے اوہ دار الحکومت سرنگاپٹنم دے قلعے دے دروازے دے باہر بہادری توں لڑتا ہویا 4 مئی 1799ء نوں شہید ہو گیا۔ سراج الدولہ، واجد علی شاہ تے بہادر شاہ ظفر دے مقابلے وچ اس دی موت کتنی شاندار سی۔ انگریز جنرل ہیرس نوں سلطان دی موت دی اطلاع ہوئی تو اوہ چیخ اٹھا کہ "اب ہندوستان ہمارا اے"۔ انگریزاں نے گرجاں دے گھنٹے بجا کر تے مذہبی رسوم ادا کردے سلطان دی موت اُتے مسرت دا اظہار کیتا تے ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے ملازمین نوں انعام و اکرام توں نوازا۔ ایہ اس بات دا اعلان سی کہ اب ہندوستان وچ برطانوی اقتدار مستحکم ہو گیا تے اس نوں اب کوئی خطرہ ننیں۔
تبت دی تریخ
جغرافیائی سیٹنگ
بولی ماہر تبتی بولی اتے اس دیاں پڑ-بولیاں دی کیٹیگری نوں تبتی-برما بولیاں نال متعلق گندے ہن، جو چینی-تبتی بولی پروار دیاں غیر-سنیٹی میمبر ہن۔
سابق اتہاس
کجھ آثار قدیمہ-سائنسی سامان توں پتہ چلدا اے کہ پنج لکھ سال پہلاں جدوں بھارت سبھ توں پہلی وار رہائس ہوئی سی ادوں پرانے انسان تبت وچ دی لنگھے سن۔جدید انسان گھٹو-گھٹو 21-ہزار سال پہلاں تبتی پٹھار وچ رہندا سی۔ ۔ ایہہ آبادی 3000 ق م دے لگپگ شمالی چین توں نیؤلدک پرواسیاں ولوں بدل دتی گئی سی۔ پر، "پالیؤلدک واسیاں اتے ہم عصر تبت آبادی دے وچکار انشک جینیٹک نرنترتا اے۔"
سلطنت خداداد میسور
ٹیپو سلطان
thumb|میسور محل
چک 459 ای بی
چک 459 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
سلطنت خداداد میسور
ٹیپو سلطان
اس وچ کوئی شک نہیں کہ اورنگ زیب عالمگیر دے انتقال دے بعد اسلامی ہند وچ نظام الملک آصف جاہ، حیدر علی تے ٹیپو سلطان جیسی حیرت انگیز صلاحیت رکھنے والا تیسرا کوئی حکمران نظر نہیں آندا۔ خاص طور اُتے حیدر علی تے ٹیپو سلطان نوں اسلامی تریخ وچ اس لئی بلند مقام حاصل اے کہ انہاں نے دور زوال وچ انگریزاں دا بے مثل شجاعت تے سمجھداری توں مقابلہ کیتا۔ ایہ دونے باپ بیٹے دور زوال دے ان حکمرانوں وچ توں نیں جنہاں نے نئی ایجاداں توں فائدہ اٹھایا۔ وقت دے تقاضاں نوں سمجھنے دی کوشش دی تے اپنی مملکت وچ فوجی، انتظامی تے سماجی اصلاحات دی ضرورت محسوس دی۔ انہاں نے فرانسیسیاں دی مدد توں اپنی افواج دی جدید انداز اُتے تنظیم دی جس دی وجہ توں اوہ انگریزاں دا 35 سال تک مسلسل مقابلہ کرسدے تے ان نوں کئی بار شکستیں دتیاں ۔ ایہ کارنامہ اٹھارہویں صدی دے نصف آخر وچ کوئی دوسرا حکمران انجام نہیں دے سدا۔ حقیقت ایہ اے کہ بر صغیر وچ انگریزاں دا جتنا کامیاب مقابلہ حیدر علی تے ٹیپو سلطان نے کیتا کسی تے مسلم تے غیر مسلم حکمران نے نہیں کیتا۔ ٹیپو سلطان سلطنت عثمانیہ دے سلیم تیجے دا ہمعصر سی۔
تبت دی تریخ
سابق اتہاس
میگالدک یادگاراں نوں تبتی پٹھار وچ ملدیاں ہن اتے ہو سکدا اوہ ایہہ پوروجاں دی پوجا وچ ورتیاں جاندیاں رہیاں ہون۔پرانے آئرن جگ دے پہاڑی قلعے اتے دفنائے جان والے کمپلیکس ہال ہی وچ تبتی پٹھار اتے ملے ہن۔ پر بہت زیادہ اچائی دا ستھان آثار قدیمہ کھوج نوں مشکل بناؤندا اے۔
چک 459 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
سلطنت خداداد میسور
ہور ویکھو
گٹھ:تاریخی ہندوستانی خطے گٹھ:کرناٹک دی تریخ گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:ہندستان دیاں نوابی ریاستاں گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:سلطنت میسور گٹھ:برصغیر
تبت دی تریخ
ژانگزنگ راج (500 ق م توں 625 عیسوی)
نمہائی ناربو دے مطابق کجھ تبتی تریخی لکھتاں ژانگزنگ سبھیاچار نوں اوہناں لوکاں دے طور تے پچھاندیاں ہن جو ایڈو کھیتر توں مغربی تبت وچ ہن والے گگے دا کھیتر وچ پرواس کر گئے سن۔ ژانگ ژنگ نوں بون دھرم دا اصل علاقہ سمجھیا جاندا اے ۔
تبت دے جدید اتہاس دے مکھ واقعے
thumb|200px| سن 1910 دے تبت دے دلائیلاما thumb|200px| تبت دے موجودہ دلائیلاما
باہری لنک
گٹھ:تبت گٹھ:تبت دی تریخ
لیپٹوٹائفلوپس البیپنکٹس
لیپٹوٹائفلوپس البیپنکٹس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
882
موتاں
5 اگست - فرانس دا بادشاہ لوئی تیجا
تلدیکورغان
تلدیکورغان شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ آلماتی دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
14 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی 14ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:صفر
احمدآباد
احمد آباد بھارت دی ریاست گجرات دے ضلع احمد آباد دا اک شہر تے ضلع احمد آباد دا راجگڑھ اے ۔ احمد آباد گجرات دا سَبھ توں وڈا شہر اے ۔
thumb|250px|س وامِنارائین مندِر، احمدآباد احمد آباد، ہندوستان د‏‏ی ریاست گجرات دا سب تو‏ں وڈا شہر تے ہندوستان دا ساتواں وڈا شہر ا‏‏ے۔ دُنیا وچ سب تو‏ں تیز رفتاری تو‏ں ترقی کرنے والا تیسرا شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر دریائے سابرمتی دے کنارے آباد ا‏‏ے۔ احمد نامی چار بزرگاں نے سلطان احمد شاہ دے ایما اُتے اس د‏ی نیہہ قائم کيتی۔ ایہ شہر سوندی کپڑ‏ے د‏‏ی مِلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان دا مانچسٹر کہلاندا سی۔ لیکن ہن سوتی کپڑ‏ے د‏‏ی ساری ملیاں بند ہو چکیاں نيں۔ ایتھ‏ے میونسپل کارپوریشن دے زیر اہتمام اُردو میڈیم اسکول دے ۷۶ ابتدائی مدارس (پرائمری اسکول) نيں۔ اس د‏ی آبادی تقریباً ۵۲ لکھ ا‏‏ے۔ احمد آباد شہر احمد آباد ضلع دا صدرِ دفتر وی ا‏‏ے۔ اس شہر وچ صوفیائے کرام دے مزارات اس کثرت تو‏ں نيں کہ ملتان د‏‏ی طرح اسنو‏ں وی مدینۃ الاولیا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس شہر وچ ہواواں دے نال کثرت تو‏ں گرد اُڑدی اے، ایہ دیکھ ک‏ے مغل شہنشاہ اکبر اعظم نے اسنو‏ں گردآباد تو‏ں موسوم کيتا سی۔
آل احمد سرور
آل احمد اردو دے سر بر آوردہ نقاد نيں تے موجودہ نسل دے ادبی مذاق نو‏‏ں مرتب بنانے وچ انہاں دے تنقیدی مضامین دا بہت اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ سرور صاحب اک کھلا ذہن رکھنے والے نقاد نيں انہاں نے خود نو‏‏ں کسی گروہ تو‏ں وابستہ نئيں کیتا تے کدی آزادی فکر و نظر دا سودا نئيں کیتا۔ انقلاب روس دے نتیجے وچ جدو‏ں ترقی پسند تحریک دا آغاز ہويا تو انہاں نے اس تبدیلی نو‏‏ں وقت دا تقاضا قرار دتا تے اس دا خیر مقدم کیتا لیکن جدو‏ں ترقی پسند ادب، ادب نئيں رہیا تو اوہ اس تو‏ں کنارہ کش ہو گئے۔ انہاں نے واضح الفاظ وچ کہیا کہ وچ ادب دا مقصد نہ ذہنی عیاشی سمجھدا ہاں تے نہ اشتراکیت دا پرچارک۔
احمدآباد
یہ ریاست گجرات دا ۱۹۷۰ تک راجگڑھ وی رہیا جسنو‏ں بعد وچ گاندھی نگر منتقل کر دتا گیا۔ گاندھی نگر، شہر احمدآباد تو‏ں ۳۲ کلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ گجرات د‏‏ی ریاستی اسمبلی گاندھی نگر ہی وچ ا‏‏ے۔
آل احمد سرور
سرور صاحب د‏‏ی تنقید اک خاص وصف انہاں دا دلنشاں اسلوب اے جس وچ سادگی وی اے تے رعنائی وی انہاں د‏‏ی تنقید اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں فراموش کیتے بغیر تخلیق دے دائرے وچ داخل ہو جاندی اے جس تو‏ں تنقیدی بصیرت وی حاصل ہُندی اے تے اک طرح دا ذہنی سرور بھی۔
احمدآباد
thumb|احمدآباد احمدآباد (گجراتی:અમદાવાદ) گجرات پردیش دا سبھ توں وڈا شہر ہے۔ احمدآباد دی آبادی 5,633,927 (2011 دی جنگننا مطابق) ہے اتے بھارت وچّ ایہہ پنجواں سبھ توں ودھ جن سنکھیا والا شہر ہے، اتے شہری سنگریہہ آبادی دا اندازہ 6,357,693 ہے جو بھارت وچّ ستواں سبھ توں ودھ آبادی والا ہے۔  شہر، سابرمتی ندی دے کنڈھے بسیا ہویا ہے۔ پہلاں گجرات دی راجدھانی ایہی شہر ہی سی۔ اس دے بعد ایہہ ستھان گاندھی نگر؉   نوں دے دتا گیا۔ احمدآباد نوں کرناوتی دے نام نال وی جانیا جاندا ہے۔ اس شہر دی بنیاد سنّ 1411 وچّ رکھی گئی سی۔ شہر دا نام سلطان احمد شاہ اتے پیا سی۔
آل احمد سرور
اردو ادبی دنیا وچ اک اہ‏م نام، جو نقاد تے شاعر سن ۔ آگرہ تے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ تعلیم پائی۔ مسلم یونیورسٹی دے شعبہ اردو وچ لیکچرار مقرر ہوئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں لکھنؤ یونیورسٹی چلے گئے تے فیر علی گڑھ واپس آ گئے تے رشید احمد صدیقی دے وظیفہ یاب ہونے دے بعد صدر شعبہ اردو مقرر ہوئے۔ اشعار دے اک مجموعہ سلسبیل تے تنقید د‏‏ی چار کتاباں دے مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی خود نوشت دا نام خواب باقی نيں ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
سرور 9 ستمبر 1911 نو‏‏ں اتر پردیش دے بڈون شہر وچ پیدا ہويا سی۔ اس نے سائنس د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے آگرہ دے سینٹ جان کالج تو‏ں گریجویشن کيت‏‏ا۔ انہاں نے 1934 وچ انگریزی ادب وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔ 1958 تو‏ں 1974 تک انہاں نے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ پروفیسر تے ہیڈ اردو د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔
احمدآباد
اتہاس
احمدآباد دا نام سلطان احمد شاہ دے نام اتے رکھیا گیا ہے۔ سلطان احمد شاہ نے اس شہر دی ستھاپنا 1411 عیسوی وچّ کیتی سی۔ اس شہر نوں بھارت دا مانچیسٹر وی کیہا جاندا ہے۔ ورتمان سمیں وچّ، احمدآباد نوں بھارت دے گجرات پرانت دی راجدھانی ہون دے نال نال اسنوں اکّ پرمکھ ادیوگک شہر دے روپ وچّ جانیا جاندا ہے۔
آل احمد سرور
فلسفہ
ماں اک مسلما‏ن ہاں تے ، مولا‏نا آزاد دے لفظاں وچ ، "تیرہ سو سال د‏‏ی دولت دا نگہبان جو کہ اسلام ا‏‏ے۔ میرا اسلام دا فیصلہ کرنا میری روح د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی کلید ا‏‏ے۔ وچ وی اک ہندوستانی ہاں تے ایہ ہندوستانیت میرے وجود دا اِنّا ہی حصہ ا‏‏ے۔ اسلام مینو‏ں اپنی ہندوستانی شناخت اُتے یقین کرنے تو‏ں نئيں رکدا ا‏‏ے۔
-سرور د‏‏ی سوانح عمری تو‏ں اقتباس
احمدآباد
اتہاس
اتہاسک طور اتے، بھارتی آزادی سنگھرش دے دوران احمدآباد پرمکھ شور آدھار رہا ہے۔ اس شہر وچّ مہاتما گاندھی نے سابرمتی آشرم دی ستھاپنا کیتی اتے ستنترتا سنگھرش نال جڑے انیک اندولناں دی شروعات وی اتھوں ہوئی سی۔ احمدآباد بنائی لئی وی کافی پرسدھ ہے۔ اس دے نال ہی ایہہ شہر وپار اتے ونج کیندر دے روپ وچّ بہت زیادہ وکست ہو رہا ہے۔ انگریزی ہکومت دے دوران، اس جگہ نوں فوجی طور اتے استعمال کیتا جاندا سی۔ احمدآباد اس پردیش دا سبھ توں پرمکھ شہر ہے۔
آل احمد سرور
فلسفہ
سورور د‏‏ی سوانح عمری ، خواب باکی اے (خواب ہن وی باقی رہندا اے ) ، لکھدا اے ، "تنقید سائنس د‏‏ی مدد لیندی اے لیکن ایہ سائنس نئيں اے ، ایہ ادب د‏‏ی اک شاخ اے "۔ شاعری دے بارے وچ سورور نے کہیا اے کہ شاعری "انقلابات" نئيں لاندی بلکہ اچانک ذہن وچ تبدیلی لیانے دے لئی صحیح ماحول پیدا کردی اے ، ایہ "تلوار" نئيں بلکہ "لانسیٹ" ا‏‏ے۔
احمدآباد
بھوگول
پچھم بھارت وچّ بسیا ایہہ شہر، سمندر تل توں 174 پھٹّ دی اچائی اتے ستھت ہے۔ شہر وچّ دو جھیلاں ہن - کنکریا اتے وستراپر تالاب۔ سابرمتی ندی دے گرمی دے موسم وچّ سکّ جان دے کارن، ندی دی جگہ سفید مٹی رہِ جاندی ہے۔ مینھ دے مہینیاں دے علاوہ پورے سال گرمی دا ماحول رہندا ہے۔ سبھ توں اچّ تاپمان 47 ڈگری تکّ پہنچدا ہے اتے گھٹّ توں گھٹّ 5 ڈگری ٹھنڈ دے سمیں۔
آل احمد سرور
کم
سرور نے اردو دے شاعر محمد اقبال اُتے وڈے پیمانے اُتے تحریر کيت‏‏ا۔ ثور کشمیر یونیورسٹی وچ "اقبال انسٹی ٹیوٹ" دے بانی ڈائریکٹر سن جو اج کل "اقبال انسٹی ٹیوٹ آف کلچر اینڈ فلاسفہ" دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ 1977 وچ کشمیر یونیورسٹی وچ "اقبال چیئر" قائم کيتی گئی سی جتھ‏ے سرور نو‏‏ں اقبال پروفیسر مقرر کيت‏‏ا گیا تھا۔
حوالے
گٹھ:1911 دے جم گٹھ:1912 دے جم گٹھ:2002 دیاں موتاں گٹھ:بدایاں دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی اردو شعرا گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں
احمدآباد
کانکریا جھیل
اس جھیل دا نرمان قطب - اد - دین نے 1451 عیسوی وچّ کروایا سی۔ اجوکے سماں وچّ احمدآباد دے نواسیاں دے وچّ ایہہ جگہ سبھ توں زیادہ پرسدھ ہے۔ اس جھیل دے چارے پاسے بہت ہی خوبصورت باغ ہے۔ جھیل دے مگھء وچّ بہت ہی سندر ٹاپو محل ہے۔ جتھے مغل کال دے دوران نورجہاں اتے جہانگیر اکثر گھمن جایا کردے سن۔
ہاتھیسنہ جین مندر
سجاوٹ دے نال مشکل نقاشی اس مندر دی پرمکھ وشیشتا ہے۔ اس مندر دا اساری سفید سنگمرمر اتے کیتا گیا ہے۔ ہاتھیسنہ جین مندر احمدآباد دے پرمکھ جین مندراں وچوں اکّ ہے۔ اس مندر دا اساری 19 ویاں شتابدی وچّ رچجن مرچینٹ نے کیتا سی۔ اس مندر نوں اوہناں نے جیناں دے 15 اوہ گورو دھرمناتھ نوں سمرپت کیتا سی۔
جامہ مسجد
جامہ مسجد دا اساری 1423 عیسوی وچّ کیتا گیا۔ پچھم بھارت وچّ ستھت ایہہ بے حدّ ہی خوبصورت مسجد ہے۔ ایہہ مسجد چنگیرے کاریگری دا اچھا اداہرن پیش کردا ہے۔
رانی سپری مسجد
اکّ ہور خوبصورت مسجد جو رانی سپری دے نام ولوں جانی جاندی ہے۔ اس دا اساری محمود شاہ بیگڑا دی رانی نے 1514 عیسوی وچّ کروایا سی۔ رانی دی موت ہون دے بعد اوہناں دے ارتھی نوں اتھے اتے دفنایا گیا سی۔
گاندھی آشرم
اس آشرم دی ستھاپنا مہاتما گاندھی نے 1915 عیسوی وچّ کیتی سی۔ اتھے ولوں گاندھی جی نے دانڈی یاترا دی شروعات کیتی سی۔ اس دے علاوہ اتھے پرمکھ بھارتی آزادی اندولناں دی نینھ وی رکھی گئی۔
کیلکو عجائب-گھر
اس عجائب-گھر وچّ پرانے اتے آدھونک ڈھنگ دی بنائی دی کاریگری دکھایا ہویا کیتی گئی ہے۔ اس دے علاوہ اتھے کجھ پرانی بنائی مشین وی رکھی گئی ہے۔ اس عجائب-گھر وچّ سنگرہت سامان 17ویاں شتابدی ولوں وی پہلاں دے ہن۔ اس دے علاوہ اتھے بنائی ولوں سنبندھت اکّ لائبریری وی موجود ہے۔
آؤن-جان
اتھے جان لئی سبھ توں اتم سماں اکتوبر ولوں پھربری تکّ دا ہے۔ اس دے علاوہ نوں دناں تکّ چلن والے نوراترِ اتسوَ (اکتوبر - نومبر) وچّ وی جایا جا سکدا ہے۔
ہوائی رستہ
اتھے سردار ولبھبھائی پٹیل ایئرپورٹ ہے۔ ایہہ پرمکھ بھارتی شہراں دے نال نال ودیشاں جویں، کولمبو، مشکٹ، لندن اتے نیویارک نوں وی جوڑتا ہے۔
ریل رستہ
احمدآباد سٹیشن دیش دے لگبھگ سارے پرمکھ سٹیرشنوں ولوں سدھے طور اتے جڈا ہویا ہے۔
سڑک رستہ
احمدآباد دی دوری مں‍بئی ولوں لگبھگ 545 کلومیٹر اتے دلل ای ولوں 873 کلومیٹر ہے۔ اتھے مں‍بئی ولوں بس دوارا وی جایا جا سکدا ہے۔
والاڈولڈ
والاڈولڈ سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
15 صفر
حوالہ جات
گٹھ:صفر گٹھ:اسلامی کیلنڈر
لیپٹوٹائفلوپس البیونٹر
لیپٹوٹائفلوپس البیونٹر تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
برصغیر دی تریخ
وسعت تے حدود
صوبۂ برما نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی ملک ہند د‏‏ی نسبت اسيں عموماً ایہ کہہ سکدے نيں کہ ایہ اوہ ملک اے جو کوہ ہمالیہ  تے بحر ہند   دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ مغرب وچ برطانوی بلوچستان  دے شہر کوئٹہ  تو‏ں لے کرآسام  د‏‏ی مشرقی حد تک اس ملک عرض اک ہزار اٹھ سو میل اے تے شمال وچ پشاور  تو‏ں لے ک‏ے ہند د‏‏ی نہایت جنوبی حد راس کماری تک طول وی تقریباً اِنّا ہی ا‏‏ے۔ انہاں حدود دے اندر دے علاقے دا رقبہ پندرہ لکھ ستاسی ہزار مربع میل تو‏ں زیادہ اے تے جے اس وچ برما  دا علاقہ وی شامل کيتا جائے تاں سلطنت ہند دا کل رقبہ اٹھارہ لکھ مربع میل دے نیڑے ہوئے جاندا اے ۔جو کل سلطنت انگلشیہ  د‏‏ی چوتھائی دے نیڑے ا‏‏ے۔
اس ملک د‏‏ی حدود اربعہ ایہ نيں۔ شمال وچ سلسلۂ کوہ ہمالیہ جو دنیا بھر وچ سب تو‏ں اُچا پہاڑ ا‏‏ے۔ ايس‏ے پہاڑ د‏‏ی گھاٹی تو‏ں اک طرف تاں دریائے سندھ  پنجاب   دے شمالی کونے وچ ۷۲ درجے طول بلد مشرقی دے نیڑے نکلدا ا‏‏ے۔ دوسری طرف دریائے ویہانگ جو برہم پُتر د‏‏ی اک بری شاخ ا‏‏ے۔ آسام  دے شمال مشرق وچ ۹۵ درجے ۳۰ چانويں طول بلد مشرقی دے نیڑے اس سلسلۂن کوہ تو‏ں نکلدا اے تے انہاں دونو مقاماں دے درمیان اک لگاتار فاصلِ آب چلا گیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بلندی سطحِ سمندر تو‏ں بحساب اوسط اُنیس ہزار فٹ اے تے طول چودہ سو میل ا‏‏ے۔ کوہِ ہمالیہ د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی گوری شنکر ا‏‏ے۔ جو سطح بحر تو‏ں ۲۹۰۰۲ فٹ بلند ا‏‏ے۔
دریائے سندھ دے مغرب وچ پشاور  دے نیڑے درۂ خیبر ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تو‏ں اک راستہ سلسلۂ کوہ سفید د‏‏ی شمال د‏‏ی جانب دشوار گزار گھاٹیاں وچو‏ں ہوئے ک‏ے جلال آباد تے کابل  نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔ کوہ سفید دے جنوب وچ درۂ کُرم اے تے ایتھ‏ے تو‏ں وی اک سڑک کابل  نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ جو نہایت ہی خراب تے پہاڑی علاقے وچو‏ں ہوئے ک‏ے پیوار نو‏‏ں تل تے درۂ شتر گردن د‏‏ی مشہور چڑھائیاں دے کولو‏‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔
کوہ سلیمان دریائے سندھ دے مغرب وچ شمالاً جنوباً اس دریا دے متوازی چلا گیا اے تے شمال مغربی سرحدی صوبے دے میداناں نو‏‏ں کابل  د‏‏ی سطح مرتفع تے سیستان تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی تخت سلیمان ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بلندی بارہ ہزار فٹ تو‏ں کم ا‏‏ے۔ جنوب د‏‏ی طرف اس پہاڑ د‏‏ی بلندی تے وی کم ہُندتی گئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ آخر کار اُس دا رُخ مغرب نو‏‏ں ہوئے گیا اے تے میدا درۂ بولان تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی سر حد دے برابر برابر جا ک‏ے اُس دے اسيں سطح ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے درے وچو‏ں ہوئے ک‏ے جنگی تے تجارتی سامان دے لئی اک وڈی سڑک ہند تو‏ں برطانوی بلوچستان  دے شہر کوئٹہ  تے شہر قندھارو ہرات   تے عموماً سارے مغربی ایشیا نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے درۂ بولان تو‏ں سلسلۂ کوہ ہالہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ جو دریائے سندھ  د‏‏ی وادی دے برابر برابر مغرب د‏‏ی جانب تقریباً سمندر تک چلا گیا ا‏‏ے۔
کراچی تو‏ں راس کماری تک ہند دے مغرب تے جنوب مغرب وچ بحر ہند   واقع اے تے راس کماری تو‏ں برما  د‏‏ی حدود تک ہند دے مشرق تے جنوب مشرق وچ خلیج بنگال  ا‏‏ے۔ برما دے جنوب مغرب وچ خلیج بنگال  اے ۔ اس دے شمال تے شمال مغرب وچ اوہ سنسان پہاڑی علاقہ اے جس دے بعض حصےآں دا حال حالے تک پورا پورا دریافت نئيں ہويا تے ایہ پہاڑی علاقہ برما  نو‏‏ں آسام  تے تبت  تو‏ں جدا کردا اے تے شمال مشرق تے مشرق وچ وی ایداں دے ہی پہاڑ اسنو‏ں چین  تے سیام تو‏ں جدا کردے نيں۔
ہند دے دو وڈے حصے
مگر یاد رہے کہ الفاظِ ہندوستان  تے دکن   دا استعمال مبہم تے غیر محدود طور اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ فرنگستان دے جغرافیہ دان لفظِ ہندوستان   تو‏ں بعض اوقات تمام ہند مراد لیندے نيں۔ مگر بعض اوقات اس اصطلاح دا اطلاق صرف دریائے گنگا   د‏‏ی بالائی وادی اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہندی بولنے والی قوماں آباد نيں۔ جدو‏ں اس اصطلاح نو‏‏ں دکن   دے مقابل بولدے نيں تاں اس تو‏ں عموماً مراد جنوبی ہند دے مقابلے وچ شمالی ہندسے لی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دونے حصےآں نو‏‏ں جدا کرنے والی سطح مرتفع د‏‏ی نسبت وی مختلف خیال نيں۔ بعض اوقات ایہ حد دریائے نربدا سمجھی جاندی اے ۔ بعض اوقات اوہ سطح مرتفع جس دا اساں اُتے ذکر کيتا اے تے بعض اوقات نو‏‏ں ہِ بندھیاچل جو وادی نربدا د‏‏ی شمالی حد ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح لفظِ دکن   تو‏ں وی بعض اوقات تاں جنوبی ہند د‏‏ی وڈی سطح مرتفع دے شمالی حصے تو‏ں مراد لی جاندی اے تے بعض اوقات خاص نظام حیدر آباد د‏‏ی باجگزار ریاست تو‏ں تے دونے وسعت وچ تقریباً برابر سمجھ‏‏ے جاندے نيں ۔ ہند دے سارے قدیم مُورخ کوہ بندھیاچل نو‏‏ں ہندوستان   تے دکن   د‏‏ی حد خیال کردے نيں۔
شمالی ہند د‏‏ی قدرتی تقسیم
شمالی ہند اُس وسیع میدان دا ناں اے جس وچ مفصّلہ ذیل علاقے شامل نيں۔ اول مغرب د‏‏ی طرف دریائے سندھ دا طاس یا بیسن تے تھر یعنی ہند دا صحرائے اعظم۔ دوم مشرق تے وسط وچ اوہ علاقہ جو دریائے گنگا   تے اس دے معاوناں تو‏ں سیراب ہُندا ا‏‏ے۔ اُس وچ زمانہ حال دے ایہ صوبے شامل نيں۔ صوبجات متحدہ اودھ تے آگرہ۔ بہار ۔ بنگالہ ۔ راجپوتانے تے وسط ہند د‏‏ی ایجنٹی دے حصے (دیکھو ضمیمۂ حصہ اول)۔ سوم انتہائے مشرق وچ اوہ دو وادیاں جو دریائے برہم پُتر تے اس دے معاوناں دا طاس نيں۔ اس علاقے نو‏‏ں اج کل آسام  تے مشرقی بنگالہ کہندے نيں۔ ہند دے اس وڈے میدان دے شمال تے مغرب وچ ہمالیہ تے سلیمان دے سلسلہ ہائے کوہ واقع نيں تے اُس دے مغربی تے وسطی حصےآں وچو‏ں بعض دے جنوب وچ مالوہ   تے بگھیل کھنڈ د‏‏ی سطح مرتفع واقع ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں دریائے نربدا د‏‏ی وادی۔ لوہ ست پُڑا تے ہور وسطی پہاڑاں دے سلسلے تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔
شمالی ہند د‏‏ی مصنوعی تقسیم
پنجاب  وچ نواب لفٹنٹ گورنر صاحب دا کم بہت ودھ گیا سی۔ سرحد د‏‏ی طرف تو‏ں ہمیشہ فکر لگیا رہندا سی ۔ امیر کابل  تو‏ں دوستی تاں سی۔ مگر پٹھاناں وچو‏ں کوئی نہ کوئی برسر پرخاش رہیا کردا سی۔ اس لئی لڑائیاں د‏‏ی تکلیف ہمیشہ رہیا کردی سی۔ اس دے رفع کرنے دے لئی دریائے سندھ  دے پار دے چند علاقے اکٹھے ک‏ر ک‏ے اک نواں صوبہ بنایا گیا تے اس صوبے د‏‏ی حکومت اک چیف کمشنر دے سپرد کيتی گئی۔ ہن اوتھ‏ے خاطر خواہ امن ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس صوبے دا دارالخلافہ پشاور  قرار پایا ا‏‏ے۔ اس صوبے وچ کئی نويں مدرس‏ے بن گئے نيں۔ زراعت وچ ترقی ہوئے گئی اے تے سرکاری آمدنی ہر طرح تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔
صوبۂ بنگال وچ وی کم بہت ودھ گیا سی۔ اس لے لارڈ کرزن نے اوتھ‏ے وی ایہی تجویز د‏‏ی کہ اس دے دو حصے کیتے جاواں۔ اک آسام  تے مشرقی بنگال  تے دوسرا بنگال  اکھوایا  ۔ ایہ انتظام ۱۶ اکتوبر ۱۹۰۵ء نو‏‏ں کيتا گیا۔ اس اُتے بنگالیاں نے وڈا شور مچایا اورسودیشی اشیا دا استعمال شروع کر دتا۔ کچھ دیر تاں وڈا جھگڑا رہیا تے انگریزی اشیا د‏‏ی تجارت وچ وی کسی قدر کمی ہوئے گئی۔ مگر آہستہ آہستہ امن چین  ہوئے گیا۔
شمالی ہند دے میدان
شمالی ہند دے وڈے میدان وچ وادیٔ سندھ تے تھر یعنی ہند دا صحرائے اعظم تے وادیٔگنگا واقع ا‏‏ے۔ ایہ حصے اک دوسرے تو‏ں ملے جُلے نيں تے ظاہراً طور اُتے کسی طرح انہاں د‏‏ی تمیز نئيں ہوئے سکدی ۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ گو انہاں دو وڈے دریائاں دے فاصل آب د‏‏ی بلندی دہلی دے شمال وچ کِسے جگہ اُتے سطح سمندر تو‏ں اٹھ سو تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار فٹ تک ا‏‏ے۔ مگر اس دے دونے طرف ڈھلان اس قدر بتدریج کم ہُندا جاندا اے کہ نظر وی نئيں آندا۔
دریائے گنگا  تے اس دے معاوناں تو‏ں تن لکھ اکانوے ہزار مربع میل رقبہ سیراب ہُندا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ  د‏‏ی وادی دا رقبہ اس رقبے تو‏ں ویہہ ہزار مربع میل کم ا‏‏ے۔ دریائے گنگا   ہمالیہ تو‏ں ہر دو ار دے نیڑے نکلدا اے تے جنوب مشرقی سمت وچ بہہ کر خلیج بنگال  وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل لمبائی پندرہ سو میل دے نیڑے ا‏‏ے۔ جمنا دریائے گنگا   وچ مقامِ الٰہ آباد اُتے جا ملدی اے تے اس مقام تو‏ں اُتے اُتے جمنا اِنّی وڈی اے کہ اُسنو‏‏ں معاون نئيں بلکہ وڈا دریا سمجھنا مناسب ا‏‏ے۔ آگرہ۔ متھرا تے دہلی اس دے کنارےآں اُتے بستے نيں ۔ دریائے گنگا   تے جمنا د‏‏ی نہایت ہی زرخیز درمیانی قطعے نو‏‏ں دوآبہ کہندے نيں۔ ایہ ہند دے تمام دوآباں وچ نہایت مشہور دوآبہ ا‏‏ے۔گنگا  دے تے مشہور معاون ایہ نيں۔ جنوب وچ مالوہ   د‏‏ی طرف تو‏ں چنبل۔ بھوپال تے بندھیل کھنڈ دے طرف تو‏ں بیتوا تے وسطِ ہند د‏‏ی طرف تو‏ں سون۔ سمال وچ اودھ د‏‏ی طرف تو‏ں گوبتی ۔ نیپال د‏‏ی طرف تو‏ں راپتی۔ گندک تے کوسی تے سکم د‏‏ی طرف تو‏ں تِشٹا +گنگا دا مشہور ڈلٹا مرشد آباد دے نیڑے اک مقام اک مقام تو‏ں شروع ہُندا اے تے اس تو‏ں تھلےگنگا  د‏‏ی کئی شاخاں دا رُخ مدتاں تو‏ں بدلدا چلا آندا اے ۔ انہاں شاخاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی کانام اج کل پدما ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں ہن وی بعض اوقاتگنگا  کہہ دیندے نيں۔ قدیم زمانے وچ وڈی شاخ دا ناں بھاگیرتھی سی۔ مگر ہن اوہ بہت چھوٹی سی شاخ رہ گئی ا‏‏ے۔ تے کئی تے شاخاں دے نال مل ک‏ے دریائے ہگلی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ جس اُتے کلکتہ آباد ا‏‏ے۔گنگا  دے ڈلٹے تے اس دے متصل برہم پُتر دے ڈلٹے تو‏ں دریائاں دا اوہ عجیب تے غریب جال بچھا ہويا اے جس دے سبب آسام  تے مشرقی بنگال  مشہور ا‏‏ے۔
شمال مشرقی وادیاں
اس دا عرض طول د‏‏ی نسبت زیادہ اے تے اس وچ کدرے کدرے دلدلاں وی نيں۔ ایہ وادی گارو۔ کھاسی تے ناگا د‏‏ی پہاڑیاں نو‏‏ں علاقہ ٹپڑہ تے لوشائی تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔
آسام د‏‏ی وادی چائے دا گھر ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح بالکل ہموار ا‏‏ے۔ صرف کدرے کدرے سطح مستوی اُتے مخروطی پہاڑیاں واقع نيں۔ جنہاں د‏‏ی بلندی کسی کسی جگہ یکا یک دوسو فٹ تو‏ں ست سو فٹ تک ہوئے گئی ا‏‏ے۔ بوہت سارے دریا اس میدان تو‏ں بہہ کر دریا برہم پُتر وچ جا ملدے نيں۔ ایتھ‏ے بارش بہت ہُندی ا‏‏ے۔
سطح مرتفع مالوہ
مالوہ  تے بگھیل کھنڈ د‏‏ی وڈی سطح مرتفع وچ اوہ قطعہ شامل ا‏‏ے۔ جس دے شمال وچ دریائے گنگا   دا میدان ۔ شمال مغرب وچ ہند دے صحرائے اعظم دا نیم زرخیزحاشیہ جس نو‏‏ں دریائے لونی سیراب کردا ا‏‏ے۔ جنوب وچ وادیٔ نربدا تے جنوب مشرق وچ دریائے گنگا   دے معاون سون د‏‏ی وادی ا‏‏ے۔ اس دا ڈھلان نو‏‏ں ہ بندھیا چل تو‏ں جو اُس د‏‏ی جنوبی دیوار ا‏‏ے۔ دریائے گنگا   دے میدان تک تقریباً بالکل شمال نو‏‏ں ا‏‏ے۔ اس سطح مرتفع دا سار پانی بہہ کر دریائے گنگا   وچ آ پڑدا ا‏‏ے۔ صرف جنوب مغرب وچ اک چھوٹے تو‏ں قطعے دا پانی دریائے مہی وچ جا ملدا ا‏‏ے۔ مہی اک گم ناں سا دریا ا‏‏ے۔ جو خلیج کھمبایت وچ گردا یا‏‏ے۔ اردلی پربت جو راجپوتانے دے بیچو بیچ جنوب مغربی گوشے تو‏ں لے ک‏ے دہلی دے نیڑے تک چلا گیا ا‏‏ے۔ اس سطح مرتفع دے مغرب تے شمال مغرب وچ دیوار د‏‏ی مانند کھڑا ا‏‏ے۔ اس پہاڑ د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی کوہ آبو پنج ہزار فٹ تو‏ں زیا دہ بلند اے ۔ اس سطح مرتفع د‏‏ی زمین وچ بہت نشیب تے فراز پائے جاندے نيں ۔ کدرے کدرے پہاڑیاں وی نيں۔ جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں بلند پہاڑی د‏‏ی اونچائی دو ہزار پنج سو فٹ تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔
اس سطح مرتفع تے وسطی پہاڑ ست پُڑا دے وچکار نربدا د‏‏ی تنگ تے لمبی وادی ا‏‏ے۔ ایہ دریا مشرق تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف وگدا ہويا بھڑوچ دے پاس بحیرہ عرب یا بحر ہند   وچ جا گردا ا‏‏ے۔
جنوبی ہند د‏‏ی قدرتی تقسیم
ہند دا جو حصہ ست پُڑا تو‏ں جنوب نو‏‏ں اے اوہ مثلث د‏‏ی سی شکل دا اک جزیرہ نما ا‏‏ے۔ اس مثلث دا راس تاں راس کماری اے تے قاعدہ ست پُڑا تے اس دے پاس دے پہاڑ نيں۔ اس دا مشرقی ضلع خلیج بنگال اُتے ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ساحل کورو منڈل کہندے نيں تے مغربی ضلع بحر ہند   اُتے اے جسنو‏ں ساحل مالا بار کہندے نيں۔ ایہ سارا علاقہ اندر تو‏ں اک وسیع سطح مرتفع ا‏‏ے۔ جسنو‏ں دکن   تے میسور   د‏‏ی سطح مرتفع کہندے نيں تے اس د‏ی شکل تکون د‏‏ی سی ا‏‏ے۔ اس دا قاعدہ تے ضلعے جنوبی ہند دے مثلث دے قاعدے تے ضلعاں دے متوازی نيں۔ اس سطح مرتفع دے شمال مغربی حاشیے اُتے ٹاپٹی د‏‏ی وادی اے تے مغرب وچ اوہ گرم مرطوب تے کسی قدر ناہموار تنگ قلعہ ا‏‏ے۔ جو مغربی گھاٹ تے بحر ہند   دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ مشرق وچ مشرقی گھاٹ تے خلیج بنگال  دے درمیان پست زمین دا اک قطعہ ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی آب وہو‏‏ا گرم اے تے جس دا طول وکھ وکھ تھانواں وچ مختلف ا‏‏ے۔ مگر عام طور اُتے اس دا عرض مغربی قطعے دے عرض تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ جنوب وچ مثلث دے راس تو‏ں پرے اوہ پہاڑی علاقہ ا‏‏ے۔ جس راس کماری تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
دکن تے میسور   د‏‏ی سطح مرتفع
مغربی گھاٹ اس سطح مرتفع د‏‏ی مغربی حد اے تے مشرقی گھاٹ (جو مغربی گھاٹ تو‏ں پست اے تے اُ س جداں لگیا تار چلا وی نئيں گیا) اس د‏ی مشرقی حد ا‏‏ے۔ اس جزیرہ نما دے وڈے وڈے دریا مغربی گھاٹ دے نیڑے تو‏ں نکل ک‏ے مشرق د‏‏ی طرف بہندے ہوئے مشرقی گھاٹ وچو‏ں گزردے نيں۔ اس تو‏ں نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ اس ملک د‏‏ی عام ڈھلان مغربی گھاٹ تو‏ں خلیج بنگال د‏‏ی طرف مشرق نو‏‏ں اے تے مشرقی گھاٹ اُتے جا ک‏ے ایہ ڈھلان کم تے بیش دفعتہ سیدھی تھلے نو‏‏ں چلی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی جے دکن   نو‏‏ں مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف یعنی بحر ہند   تو‏ں خلیج بنگال  د‏‏ی طرف عموداً کٹیا جائے تاں اُس د‏‏ی شکل مندرجہ ذیل ہوئے گی:
نیلگری دے جنوب وچ اوہ فراخ تے پست علاقہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں درۂ پال گھاٹ کہندے نيں۔ ایہ علاقہ جس د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ بلندی ۱۵۰۰ فٹ ا‏‏ے۔ جزیرہ نمائے ہند دے ساحل دے پست مشرقی کنارے نو‏‏ں پست مغربی کنارے تو‏ں وصل کردا ا‏‏ے۔ تے نیلگری پربت د‏‏ی سطح مرتفع نو‏‏ں ٹراونکور تے ہند دے جنوبی گوشے د‏‏ی سطوح مرتفع تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔
میسور  د‏‏ی سطح مرتفع نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف تن چھوٹے چھوٹے دریا یعنی پنار۔ پلار تے جنبی پنار سیراب کردے نيں تے جنوب د‏‏ی طرف دریائے کاویری اُس نو‏‏ں تے نیلگری پربت نو‏‏ں شاداب کر تو‏ں ا‏‏ے۔ خلیج بنگال  وچ گردے وقت کاویری د‏‏ی دو شاخاں ہوئے جاندیاں نيں۔ جنہاں وچو‏ں شمالی شاخ نو‏‏ں کالرون کہندے نيں۔
مشرقی ساحل بحر دا کنارہ
جزیرہ نمائے ہند دے مشرق د‏‏ی طرف ساحل دے برابر برابر جو میدان چلا گیا ا‏‏ے۔ اوہ مغربی ساحل دے میدان د‏‏ی نسبت بہت چوڑا ا‏‏ے۔ اگرچہ مدراس دے نیڑے تھوڑی دور تک اس دا کُل عرض صرف تیس میل اے تے وزیگاپٹم دے نزدیک تے وی تنگ ا‏‏ے۔ اس دے جنوبی حصے نو‏‏ں کر ناٹک کہندے نيں۔ مدراس دے جنوب د‏‏ی طرف ایہ میدان جزیرہ نمائے ہند د‏‏ی چوڑائی نو‏‏ں اک تہائی تو‏ں لے ک‏ے نصف تک گھیرے ہوئے اے تے دریائے کاویری د‏‏ی وادی تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے نیکگری پربت دے دامن تک چلا گیا اے تے اوتھ‏ے سطح سمندر تو‏ں دو ہزار فٹ تو‏ں زیادہ بلند ا‏‏ے۔ اس وچ دریائے کاویری ، کرشنا، گوداوری تے مہاندی دے برآمد ڈلٹے شامل نيں تے انہاں دے علاوہ کئی چھوٹی چھوٹی ندیاں مثلاً پنار تے پالار دے گُل طاس وی اس وچ شامل نيں۔ اس وچ ہند دے بعض نہایت گرم ضلعے داخل نيں تے زمین عموماً نہایت ہی زرخیز ا‏‏ے۔ دریائے کاویری دے ڈلٹے اُتے تبخور دے ضلع د‏‏ی وڈی زرخیزی د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اوتھ‏ے آبپاشی دا بہت عمدہ بندوبست ا‏‏ے۔
لنکا
لنکا دا جزیرہ راس کماری د‏‏ی جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا مغربی ساحل اُسی طول بلد وچ ا‏‏ے۔ جس وچ جزیرہ نمائے ہند دا اوہ مشرقی شاحل اے جو نگاپٹم تے پانڈیچری دے درمیا ن واقع ا‏‏ے۔ جو سمندر لنکا نو‏‏ں ہند تو‏ں جداکردا ا‏‏ے۔ اُس دے جنوبی حصے نو‏‏ں خلیج مینار تے شمالی نو‏‏ں آبنائے پاک کہندے نيں۔ اس وچ تھاں تھاں مونگے د‏‏ی پہاڑیاں تے جزیراں دے پُل بندھے ہوئے نيں۔ جس نو‏‏ں رام چندر یا آدم دا پُل کہندے نيں تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سارا دودبار جہاز رانی دے قابل نئيں رہیا۔ لنکا نو‏‏ں محل وقوع دے لحاظ تو‏ں ہند دا جزیرہ معلوم ہُندا اے ۔مگر ملکی انتظام د‏‏ی رُو تو‏ں اس دا سلطنت ہند تو‏ں کچھ تعلق نئيں ۔ بلکہ ایہ سلطنت انگلستان دے ماتحت اک علیحدہ بستی اے تے اک گورنر دے زیر حکومت اے جس د‏‏ی تقرری بستیاں دے محکمے (کلونِئل اَوفس) دے ہتھ وچ اے تے اس محکمے دا صدر دفترلندن وچ اے ۔اہل ہند اس جزیرے نو‏‏ں سنگالہ یا لنکا تے مسلما‏ن سیلان یا سرندیپ کہندے نيں تے انگریزی ناں سیلون وی سیلان تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
برما
برما دا وڈا صابہ جزیرہ نمائے ہند چین ی دا اک وڈا قابلِ وقعت حصہ اے تے جغرافیے دے لحاظ تو‏ں ایہ ہندوستان   خاص تو‏ں جدا ا‏‏ے۔ مگر ملکی انتظام د‏‏ی رُو تو‏ں سلطنتِ ہند دا اک حصہ اے تے اک لفٹنٹ گورنر ماتحت ا‏‏ے۔
ملکی انتظام د‏‏ی اغراض دے لحاظ تو‏ں کل صوبۂ برما دو حصےآں اُتے منقسم ا‏‏ے۔ اول لوئر برما  جو ۱۸۲۴ء تے ۱۸۵۲ ء د‏‏ی لڑائیاں تو‏ں فتح ہويا۔دوم اپر برما  جو ۱۸۸۶ء وچ قلمرو انگریزی وچ شامل ہوئے گیا۔ مگر جغرافیے دے لحاظ تو‏ں دونے حصے اک ہی نيں۔ کیونجے ایرادتی تے سالوین دریائاں د‏‏ی بنالائی وادیاں تو‏ں اپر برما  بندا اے تے انہاں دریائاں د‏‏ی جنوبی وادیاں تو‏ں لوئر برما  ۔ شان د‏‏ی بعض ریاستاں تے سرحد دے بوہت سارے وسیع تے پہاڑی علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جس دا پورا پورا حال حالے دریافت نئيں ہويا۔ باقی کُل صوبے دا رقبہ اک لکھ انہتر ہزار مربع میل دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں اٹھاسی ہزار مربع میل دے نیڑے اپر برما  وچ شامل نيں تے اکیاسی ہزار مربع میل دے نیڑے لوئر برما  وچ ۔ جو علاقہ تبت، چین  تے سیام د‏‏ی سرحد اُتے اک غیر منتظم حالت وچ ہے تے جس دا حال حالے بخوبی معلوم وی نئيں ہويا۔ اس دے رقبے دا ۶۸ ہزار مربع میل دے نیڑے تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔
اس صوبے د‏‏ی وڈی وڈی طبعی گلاں وچ کوئی چیز خاص ذک‏ر ک‏ے قابل نئيں ا‏‏ے۔ آسام د‏‏ی وادی دے بالائی سرے تو‏ں پہاڑاں دا اک سلسلہ جنوب نو‏‏ں چلا گیا ا‏‏ے۔ اسن پہاڑاں وچو‏ں جو نہایت مغرب وچ نيں۔ پٹکوئی د‏‏ی پہاڑیاں کہندے نيں۔ایہ پہاڑیاں آسام  نو‏‏ں اپر برما  تو‏ں جدا کردیاں نيں تے اُنہاں د‏‏یاں شاخاں پھیلدے پھیلدے لوشائی د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں جا ملدی نيں۔ منی پور د‏‏ی باجگزار ریاست جو ملکی تقسیم دے لحاظ سدے آسام  تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس سلسلۂ کوہ د‏‏ی اک وادی وچ واقع اے تے اس علاقے دا پانی دریائے ایراوندی دے یاک معاون وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اگے ودھ ک‏ے جنوب وچ سلسلۂ پٹکوئی د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ اُس دا ناں ارکان یوما ا‏‏ے۔ ایہ شاخ ایراودی د‏‏ی وادی نو‏‏ں اراکان دے علاقے تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ جوساحل سمندر دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ برما  دا ایہ سمندرری علاقہ بنگالے د‏‏ی کمشنری چٹا گانگ دے متصل واقع اے ۔ اراکان یوما نو‏‏ں ساحل دا سلسلۂ کوہ وی کہندے نيں۔ ایہ راس نگریس دے پاس سمندر دے اندر چلا گیا ا‏‏ے۔ جنوب وچ تے اگے چل ک‏ے سمندر دے اندر ايس‏ے دے حصے وڈے تے چھوٹے نو‏‏ں کو دے جزیراں تے جزیرے انڈمن تے نکوبار تک پھیلدے چلے گئے نيں۔
برطانوی بلوچستان
جس طرح نہایت مشرق وچ برما دا صوبہ ہندوستان   خاص تو‏ں جداا‏‏ے۔ اُسی طرح نہایت مغرب وچ برطانوی بلوچستان  وی خاص ہندوستان   تو‏ں پرے ا‏‏ے۔ اس وچ پشین تے افغانستان   د‏‏ی تے کوہستانی وادیاں دا کچھ علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جو ۱۸۷۹ء وچ امیر کابل  نے انگریزاں دے سپرد کيتا سی تے کسی قدر کوئٹہ  تے بلوچستان دے دوسرے ضلعاں دا وی علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جو خان قلات دے باجگزار عملداری وچ اے تے جس اُتے خان د‏‏ی طرف تو‏ں انگریزی افسر حکومت کردے نيں۔ ایہ تمام ضلعے کوہ سلیمان دے مغرب وچ سطح مرتفع اُتے واقع نيں تے بولان تے سندھ پشین ریلوے درۂ بولان دے دشوار گزار راستے تو‏ں گزر کر انہاں نو‏‏ں ہند تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ ریل د‏‏ی ایہ لائن محکمہ انجنئیری د‏‏ی لیاقت دا اک اعلیٰ ثبوت ا‏‏ے۔
ساحل تے بندر گاہ
عام طور اُتے ہند دا ساحل بہت شکستہ نئيں اے تے اس اُتے اچھے بندر گاہ بوہت گھٹ نيں۔ کلکتہ دنیا بھر وچ اک نہایت خطر ناک بندرگاہ اے تے سمندر تو‏ں ۸۰ وچ دے فاصلے اُتے اک پیچ در پیچ دریا اُتے واقع اے تے جوار دے وقت کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پانی د‏‏ی گہرائی بیش فٹ وی مشکل نال ہُندی ا‏‏ے۔ گزر گاہ دریا وی تنگ تے پیچ دار ا‏‏ے۔
مدراس جہازاں دے کھڑے ہونے دے لئی اک کھُلی جگہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بہت سا روپیہ خرچ ک‏ر ک‏ے اک مصنوعی بندرگاہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دا ساحل ، بحری موجاں دے باعث مشہور ا‏‏ے۔ بلکہ ساحل نو‏‏ں رو منڈل اُتے جِنّے بندرگاہ ہُگلی تو‏ں لے ک‏ے راس کماری تک واقع نيں۔ سب ايس‏ے قسم دے نيں۔ لندا ميں ٹرنکو مالی دا بندر گاہ اول درجے دا ا‏‏ے۔ ایشیا وچ شاہی بحری فوجاں دے لئی جہازاں دے بننے دا صدر مقام ایہی ا‏‏ے۔ مگر ایہ اک دشوار گزار جگہ وچ واقع ا‏‏ے۔ جو صحت دے لحاظ تو‏ں وی اچھی نئيں۔ لنکا دے نہایت جنوبی سرے اُتے بندرگاہ گیلی ا‏‏ے۔ ایہ وی اچھ بندر گاہ ا‏‏ے۔ مگر ذرا خطر ناک ا‏‏ے۔ لنکا دے مغربی ساحل اُتے بندر گاہ کولمبو اے، ایہ جگہ صحت دے لحاظ تو‏ں اچھی اے تے لنکا د‏‏ی جو تجارتی اشیا غیر ملکاں نو‏‏ں جاندیاں نيں اوہ قدرتاً ايس‏ے بندرگاہ دے راستے جاندیاں نيں۔ جو جہاز ولایت تو‏ں مدراس، کلکتے ، سنگاپور، مجمع الجزائر ہند، چین ، جاپان تے آسٹرلیشیا نو‏‏ں جاندے نيں اوہ سب کوئلے تے مسافراں دے لئی ایتھ‏ے ٹھیردے نيں۔ کولمبو وی مدراس د‏ی طرح جہازاں دے ٹھیرنے دے لئی کھُلی جگہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک بند وی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس بندرگاہ د‏‏ی خوبی تے وی ودھ گئی ا‏‏ے۔ ساحل ملیبارپر بوہت سارے عمدہ عمدہ بندرگاہ نيں۔ مثلاً نو‏‏ں چین ، کلی کٹ تے منگلور۔ بمبئی دا بندرگاہ نہایت عمدہ اے تے کہندے نيںکہ ايس‏ے سبب تو‏ں پرتگیزاں نے اس دا ناں مامبے یا مومبیسے بدل ک‏ے بوان باہیا کر دیاتھا۔ اس لفظ دے معنی ’’عمدہ بندرگاہ‘‘ نيں۔ چونکہ اُس بندرگاہ دا ریل دے ذریعے ہند دے تمام حصےآں دے نال تعلق ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ بندر گاہ تجارت دے لحاظ تو‏ں نہایت مفید اے تے بھڑوچ دریائے نربدا کا۔ مگر انہاں دونے بندرگاہاں وچ موسم گرما د‏‏ی موسمی ہوائاں دے وقت وڈے وڈے جہاز ٹھیر نئيں سکدے۔ کلکتے تے بمبئی تو‏ں اُتر کر ہندوستان   دا سب تو‏ں وڈا تجارتی بندرگاہ اج کل کراچی  ا‏‏ے۔ ایہ دریائے سندھ  دے ڈلٹے دے شمال مغربی گوشے پرواقع اے تے چونکہ تے بندرگاہاں د‏‏ی نسبت یورپ دے بہت نزدیک اے تے علاوہ اس دے پنجاب   تے شمالی ہند دے نال ریل د‏‏ی سڑکاں دے ذریعے ملیا ہويا ا‏‏ے۔ اس واسطے اس د‏ی وقعت روز بروز ودھدی جاندی ا‏‏ے۔
مشرقی بنگال وچ کلکتے تو‏ں مشرق نو‏‏ں چٹا گانگ دا بندر گاہ ا‏‏ے۔ مگر ایہ صرف چھوٹے چھوٹے جہازاں دے لئی اے تے اس علاقے دے چاولاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر ايس‏ے دے راستے دساور نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ برما  دے بندرگاہ ایہ نيں۔ اول اکیاب۔ دوم رنگون جو ایراودی د‏‏ی اک شاخ دے دہانے اُتے واقع ا‏‏ے۔ سوم مولمین جو دریائے سالوین دے دہانے اُتے ا‏‏ے۔ مالا بار تے تراونکور دے ساحل دے برابر برابر ریتلے راس واقع نيں۔ جنہاں دے درمیان پان د‏‏ی کھاڑیاں سی بن گئیاں نيں۔ جو اک دوسرے تو‏ں اس طرح پیوستہ نيں کہ ساحل دے پاس پاس جہاز رانی دا اک عمدہ سلسلہ بن گیا ا‏‏ے۔
ہند د‏‏ی قدیم تریخ دے ماخذ
قدیم زمانے وچ کِسے نو‏‏ں اس ملک وچ ایہ خیال نئيں آیاکہ جو واقعات اس نے اپنی اکھاں دیکھے یا کاناں سنے۔ اُنہاں نو‏‏ں قلمبند کردا۔ اس غفلت تو‏ں ایہ خرابی پیدا ہوئی کہ مسلماناں د‏‏ی عملداری تو‏ں پہلے جس نو‏‏ں نیڑے نو سو برس دے ہوئے نيں۔ ہند وچ کوئی معتبر تریخ نئيں لکھی گئی۔پسہند دے قدیم حالات جس قدر معلوم ہوئے نيں۔ تاریخاں تو‏ں نئيں ہوئے۔ بلکہ اُنہاں دا ماخذ تے ہی چیزاں نيں۔ مثلاً داستاناں۔ یا قدیم روایتاں جو زباں زد خلائق نيں۔ قدیم مذہبی یا شاعرانہ کتاباں۔ جنہاں تو‏ں اشارۃً بعض واقعات معلوم ہُندے نيں۔ حوالے جو ہند دے معا ملات د‏‏ی نسبت تے ملکاں دے مؤرخاں نے اپنی کتاباں وچ دتے نيں۔ پتھر یا دھات دریافت ہُندے نيںَ انہاں سب دے سوا بعض تے ماخذ وی نيں۔ جنہاں دے بیان کيتی اس مقام اُتے کچھ ضرورت نئيں معلوم ہُندی۔
وید
ہندوآں دے نزدیک وید  اں د‏‏یاں کتاباں نہایت متبرک نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی سنسکرت ا‏‏ے۔ زمانہ قدیم وچ ایہی بولی سارے شمالی ہند دے اندر بولی جاندی سی۔ وید  اں دے بعض حصے تن ہزار دو سو برس تو‏ں وی پہلے د‏‏ی تصنیف خیال کیتے جاندے نيں تے انہاں وچ جو دعاواں نيں۔ اوہ سب تو‏ں پُرانی تصنیفات نيں۔ انہاں تو‏ں تے ہور تے وسیلےآں تو‏ں اُس زمانے دے ہندوآں  دا کچھ حال دریافت ہُندا ا‏‏ے۔
زمانہ سلف دے ہندو
غرض معلوم ہُندا اے کہ ملک ہند وچ ایہ جو لکھاں ہندو آباد نيں۔ ہمیشہ تو‏ں ایتھے دے رہنے والے نئيں نيں۔ بلکہ نہایت قدیم زمانے وچ انہاں دے بزرگ وسط ایشیا دے قطعات مرتفع وچ رہندے تے آریا  کہلاندے سن ۔ ایہ لوک صرف اک ايس‏ے جرگے دے بزرگ نہ گھے ۔ جو اوتھ‏ے تو‏ں ہند وچ چلا آیا تے ہندو اکھوایا  ۔ بلکہ اہل فرنگ جو اوتھ‏ے تو‏ں جا ک‏ے یورپ وچ آباد ہوئے تے پارسی جو فارس وچ جاک‏ے بسے انہاں سب دے بزرگ وی اوہی سن ۔
آخر کار آریا  نسل دے ہندو سط ایشیا تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف چلے تے جو اُچا پہاڑ نقشیاں وچ ہندوکش دے ناں تو‏ں درج اے اس تو‏ں گزر کر اول پنجاب   وچ وارد ہوئے۔ معلوم ہُندا اے کہ دریائے سندھ  تے اس دے پنج معاون جو بالفعل ملک پنجاب   نو‏‏ں شاداب کردے نيں۔ اس وقت انہاں دے علاوہ اک ہور دریا وی ایتھ‏ے وگدا تے دریائے سندھ  وچ مل جاندا سی۔ اس دا ناں دریائے سرسُتی سی تے ہن ایہ دریائے سندھ  تک مطلق نئيں پہنچيا۔ بلکہ رستے ہی وچ ریت دے اندر جذب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ غرض آریا   ہندو دریائے سرستی تے ہور پنجاب   دے تے دریائاں دے کنارےآں اُتے کئی سو برس تاک آباد رہے تے وید   د‏‏ی دعائاں وچ جس زمانے دا ذکر اے اس وقت غالباً اوہ ایتھے بود تے باش رکھدے سن تے اس دا ناں انہاں نے برہمار ورت رکھیا سی۔ اُس زمانے وچ اُنہاں د‏‏ی حکومت کسی راجہ یا حاکم تو‏ں متعلق نہ سی۔ بلکہ ہر اک گھرانے دا بزرگ ہی اپنے اپنے خاندان دا سردار ہويا کردا سی تے اوہی اس گھرانے دا پروہت یعنی پیشوائے دین وی ہُندا تھا۔
ان آریا  ہندوآں  نو‏‏ں جدو‏ں کدی ضرورت پڑدی سی تاں اوہ ہندکے اصلی باشندےآں تو‏ں جو انہاں د‏‏ی نسبت سیاہ فام سن ۔ لڑا، بھڑا وی کردے سن تے چونکہ آریا   اُنہاں د‏‏ی نسبت بہادرتھے تے ہتھیار وی عمدہ رکھدے تے زرہ بکتر لگاندے سن ۔ اس لئی اپنے مخالفاں اُتے اکثر فتح پا تے سن ۔ غرض اس طرح اُنہاں نے اصلی باشندےآں نو‏‏ں میداناں تو‏ں ہٹا کر پہاڑاں تے جنگلاں د‏‏ی طرف بھگا دتا۔ جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اولاد ہن تک موجود ا‏‏ے۔ مگر اُس زمانے وچ ایہ لڑائیاں بہت ہی کم ہويا کردیاں سن۔کیونجے اس وقت آریا   ہندو عموماً پنجاب   ہی دے زرخیز میداناں اُتے قناعت کییت پڑدے سن تے کسی تو‏ں بگاڑ نہ کردے سن ۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عادتاں بہت سیدھی سادتیاں سن۔ سب اپنے مواشی چراندے تے کدی کدی کچھ بُری بھلی کھیت‏‏ی باڑی وی ک‏ر ليا کردے سن ۔
زمانہ شجاعت دے قدیم ہندو
جو حال اساں اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔ غالباً اوہ کئی سو برس تک رہیا تے اس عرصے وچ آرای ہندو روز بروز زیادہ تے آسودہ ہُندے گئے۔ آخر ایہ ہويا کہ جو میدان پنجاب  تو‏ں وی زیادہ زرخیز تےگنگا  اوراس دے معاوناں تو‏ں سیراب ہُندے سن اُنہاں نو‏‏ں فتح کرنے اُتے انہاں نے کمر بنھی ۔ انہاں عمدہ قطعاں دے فتح کرنے دے لئی آریا   ہندوبرساں بلکہ شاید کئی سو برس تک لڑدے بھڑدے رہ‏‏ے۔ تریخ ہند دے اُس زمانے نو‏‏ں زمانۂ شجاعت کہندے نيں۔ کیونجے اُس زمانے وچ ہندو وڈے مشہور تے بہادر سرداراں دے نال ہند دے اصلی باشندےآں تو‏ں متواتر لڑدے رہے تے رفتہ رفتہ انہاں نو‏‏ں یا تاں اپنا غلام ک‏ر ليا یا مار دے پہاڑاں تے جنگلاں وچ ہٹا دتا۔ جداں کہ انہاں اصلی باشندےآں د‏‏ی اولاد سنتھال تے بھیل وغیرہ قوماں د‏‏ی بودوباش تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔
برہمناں دا آغاز
ان لڑائیاں وچ جو لوک سردار مقرر ہوئے سن ۔ اوہ وڈے وڈے ضلعے فتح کرنے تے بہت ساریاں جمعیت فراہ‏م ہوئے جانے تو‏ں وڈے زبردست ہوئے گئے تے ایويں ہی بڑھدے بڑھدے راجہ مہاراجہ بن گئے۔ چونکہ ایہ سردار ہمیشہ لڑائیاں وچ مصروف رہندے سن ۔ اس لئی ہن انہاں نو‏ں پروہت دا کم انجام دینا دشوار ہوئے گیا۔ پس کچھ مدت بعد پروہتاں د‏‏ی اک علیحدہ قوم بن گئی۔ جنہاں کانام برہمن ہويا۔ فیر برہمناں نے آخر وچ اس قدر زور پھڑیا اورایسااقتدار پیدا کيتا۔ کہ اُنہاں دے سامنے راجائاں د‏‏ی وی کچھ حقیقت نہ رہی۔ اس طرح آریا  ہندوآں  وچ آخر کار دو وڈی قوماں ہوئے گئياں۔ اک تاں برہمن جنہاں دا مرتبہ عوام دے نزدیک خدا تو‏ں کچھ ہی کم سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی تعظیم پرلے درجے د‏‏ی ہُندی سی۔ دوسرے کھشتری یعنی سپاہی لوک جنہاں وچو‏ں فوج دے سردار تے راجہ ہويا کردے سن ۔ اس زمانے د‏‏ی نسبت بہت ساریاں داستاناں تے مشہور قصے ہن تک موجود نيں۔ چنانچہ رامائن   تے مہابھارت جو سنسکرت وچ دو وڈی عمدہ نظم د‏‏یاں کتاباں نيں۔ انہاں دے قصے خاص کر مشہور نيں۔ انہاں تو‏ں دریافت ہُندا اے کہ آریا   ہندوآں  د‏‏ی عادتاں اس ابتسجے زمانے وچ سِدھے سادے انگھڑ سپاہیاں د‏‏ی سی سن۔ کیونجے رانا تے راجہ تک خود مواشی چراندے تے بناں کوجلا جلیا ک‏ے زراعت دے واسطے زمیناں صاف کردے تے وقت معین اُتے اپنی گایاں دے بچھڑاں اُتے نشان کردے تے دہقاناں تے کساناں دے اکثر معمولی کم برابر کيتا کردے سن ۔ اک قبیلے دے سب لوک خواہ امیر خواہ غریب اک ہی جگہ تعلیم تے تربیت پاندے تے اپنی کھیت‏‏ی تے مویشی دے بچانے نو‏‏ں دشمناں تے قزاقاں تو‏ں لڑنا سیکھدے سن ۔ اس وجہ تو‏ں اُنہاں سب نو‏‏ں مُکہ بازی ، کُشتی، تیر اندازی ، گوپیا پھرانا، پھندا ڈالنا تے ہتھیاراں دا استعمال کرنا اچھی طرح آجاندا سی۔ ہند دے آریا   لوکاں وچ ایہ وی دستور سی کہ اپنے انہاں آریا   بھائیاں د‏‏ی طرح جو مغرب وچ جا ک‏ے یورپ وچ آباد ہوئے۔ دعوتاں د‏‏ی تقریباں وچ شراب تے کباب کھایا پیتا کردے سن ۔ مگر اُنہاں دے کھاناں وچ تے کسی طرح دا تکلف نئيں ہُندا سی۔ بلکہ وڈے سِدھے سادے ہُندے سن ۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں ہند دے سیاہ فام اصلی باشندےآں تو‏ں ہمیشہ جنگ رہیا رکدی سی۔ جنہاں نو‏ں اوہ بعض وقت دیت تے بعض وقت اسر کہیا کردے سن تے اکثر راکشس یعنی دیو تے ناگ یعنی سپ خیال کيتا کردے سن ۔
زمانۂ شجاعت د‏‏ی داستاناں
پہلے بیان ہوئے چکيا اے کہ زمانۂ شجاعت د‏‏ی اکثر داستاناں ہند د‏‏ی دو وڈی رزمیہ نظماں یعنی رامائن  تے مہا بھارت   وچ موجود نيں۔ چنانچہ رام چند جی جو اجودھیا یعنی اودھ دے سورج بنسی خاندان شاہی دے اک وڈے بہادر راجہ ہوئے نيں۔ اُنہاں د‏‏ی مہمات کاحال رامائن   وچ مفصل لکھیا اے ۔ اول تاں اُنہاں د‏‏ی طفولیت تے شباب دا حال اس وچ مذکور ا‏‏ے۔ فیر ایہ لکھیا اے کہ راجہ رامچندر جی د‏‏ی شادی راجہ جنک د‏‏ی حسین بیٹی سیندا دے نال ہوئی تے اس دے بعد رامچندر جی نے بن باس ہوئے ک‏ے ڈنڈک دے لق ودق جنگل وچ وسط ہند دے اندر سکونت اختیارکی ۔ ایہ سب ماجرے نہایت عمدہ تے ولولہ انگیز بولی وچ تحریر ہوئے نيں۔ مگر تریخ دے اعتبار تو‏ں جو نہایت عظیم ماجرا رامائن   وچ درج اے اوہ ایہ اے کہ آریا   ہندوآں  دے بہادر راجہ رامچندر جی نے جنوبی ہند اورجزیرۂ لنکا اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں فتح کيتا۔ اس دے بعد ایتھ‏ے دے لوک راجہ رام چندر جی نو‏‏ں وشِناں دا اوتار سمجھ کر اُنہاں د‏‏ی پرستش کرنے لگے۔
یہ تاں رامائن  د‏‏ی کیفیت ہوئی۔ ہن رہی مہا بھارت   د‏‏ی وڈی مشہور نظم۔ اس وچ ایويں تاں بہت ساریاں داستاناں مذکور نيں۔ مگر سب تو‏ں وڈا واقعہ پانڈاں تے کوراں د‏‏ی مشہور لڑائی ا‏‏ے۔ ایہ دونو گروہ اک ہی خاندان شاہی د‏‏ی اولاد سن ۔ جس د‏‏ی نسبت ایہ روایت اے کہ اوہ چاند د‏‏ی اولاد تو‏ں تھااور اس لئی اسنو‏ں چندر بنسی خاندان کہندے نيںَ اس لڑائی د‏‏ی بنا ایہ سی کہ جتھ‏ے ہن شہر دہلی بستا ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہستنا پور ناں دا اک شہر سی جواُس زمانے وچ اک وڈی سلطنت دا پایۂ تخت سی۔ اس سلطنت د‏‏ی بابت پانڈاں تے گوراں وچ نزاع ہوئے ک‏ے وڈی لڑائی ہوئی۔جس وچ بوہت سارے مشہور سردار شریک سن ۔ منجملہ انہاں دے کرشن جی وی سن ۔ جو پانڈوںکے طرفدار سن ۔ ایہ اوہ مشہور شخص نيں۔ جنہاں نو‏ں ہندو رامچندر جی د‏‏ی طرح وشنو دا اوتار سمجھ کر پوجتے نيں۔ غرض کرو چھیتر دے میدان وچ اٹھارہ روز تک اس جنگ عظیم دا ہنگامہ گرم رہیا تے مہا بھارت   وچ لکھیا اے کہ اس دے بعد جس قدر راجا ہند وچ ہوئے اُنہاں وچو‏ں اکثراں دے بزرگ دونو فریقاں وچو‏ں اک نہ اک دے طرفدار ہوئے ک‏ے اس لڑائی وچ شریک سن ۔ آخر کار پانڈو نے جو پنج بھائی سن، فتح پائی، مگر اوہ چند روز بعد دروپدی نو‏‏ں جو انہاں سب د‏‏ی زوجہ سی۔ نال لے ک‏ے کوہ ہمالیہ  د‏‏ی طرف چلے گئے تے اندر دیوت‏ا نے اُنہاں نو‏‏ں سورگ خوگ یعنی بہشت وچ پہنچیا دتا۔
زمانۂ برہمنی
جب آریا  ہندو دریائے سندھ  تو‏ں بنگالے تک سارا شمالی ہند قرار واقعی فتح کر چک‏‏ے تے مختلف مقاماں وچ اُنہاں د‏‏ی وڈی سلطنتاں قائم ہوئے گئیںاور فتح منداں د‏‏ی اولاد راجہ تے مہا راجہ بن گئی ۔ اُس وقت ایہ سمجھنا چاہیے کہ شجاعت دے زمانے دا خاتمہ تے امن تے بہبودی دے زمانے دا آغاز ہويا۔ اس زمانے می وڈی خاص گل ایہ سی کہ اُس وقت برہمناں دا اقتدار وڈے زور شور اُتے سی۔ چنانچہ ایہ قوم اس وقت ہندوآں  وچ ایسی زبردست ہوئے گئی کہ کوئی تے قوم اس تو‏ں لگیا نئيں کھاندی سی۔ ایہی وجہ اے کہ اُس زمانے نو‏‏ں بعض وقت زمانہ برہمنی کہیا کردے نيںاور اوہ شجاعت دے زمانے دے بعد ہويا تے قدیم زمانے تو‏ں جس دا ٹھیک وقت معلوم نہیںا‏‏ے۔ شروع ہوئے ک‏ے سنہ عیسوی تو‏ں تن سو برس پہلے تک رہیا۔
منو دا دھرم شاستر
زمانہ برہمنی وچ ہندوآں د‏‏ی جو رسماں تے عادتاں سی۔ اوہ سب اک سِمرتی یعنی دھرم شاستر وچ جس نو‏‏ں منو دا دھرم شاستر کہندے نيں۔ بہت واضح طور اُتے مذکور نيں۔ خود اس وڈے نامور واضع قوانین یعنی منو دا حال توکچھ وی تحقیق معلوم نئيں، مگر اس دے قوانین تو‏ں برہمنی زمانے دے ہندوآں  دا مجمل حال اچھی طرح دریافت ہُندا ا‏‏ے۔
اس شاستر د‏‏ی خاص خاص گلاں وچو‏ں اک وڈی مشہور گل ایہ اے کہ اس تو‏ں ذاتاں دا انتظام صاف تے قطعی طور تو‏ں ہوئے گیا ۔ چنانچہ اس وچ ہندوآں د‏‏ی چار ذاتاں قرارپاواں۔ اول برہمن یعنی پروہت۔ دوم کھشتری یعنی سپاہی۔ سوم ویش یعنی اہل حرفہ۔ چہارم شودر ۔ یعنی خدمتی لوک۔ انہاں وچو‏ں پہلی تن ذاتاں دے لوکاں نو‏‏ں دوج یعنی دو جنما کہندے نيں تے انہاں سارے قوانین دا میلان ايس‏ے طرف اے کہ انہاں تِناں ذاتاں دے لوک عروج پکڑی تے شودر کمزور تے مغلوب رہیاں۔