cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
غوریاں دا پس منظر
اعزا الدین زندگی بھر سلطان مسعود تے سلطان سنجر دا وفادار رہیا۔ لیکن اس دے بعد اس دے ست بیٹے دو گروہاں وچ منقسم ہوئے۔ اک گروہ ملوک بامیاں کہلاندا اے جس دے ارکان طخارستان تے بامیان دے حاکم بنے۔ ایہ لوک ملک مباطلہ دے ناں تو‏ں وی مشہور ہوئے۔ دوسرا گروہ ملوک غور و غزنی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس دوسرے گروہ دا پہلا حکمران قطب الدین محمد داماد بہرام شاہ سی جو ملک الجبال دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔
اس قتل تو‏ں غزنوی تے غوری خاندان وچ اقتدار د‏‏ی کشمکش جو سلطان محمود غزنوی دے وقت تو‏ں ہی چل رہی سی ، انتہائی شدت اختیار کر گئی۔ اس وقت قطب الدین دا بھائی سیف الدین وی غزنوی وچ سی اوہ بھج کر غورستان واپس آ گیا تے فیروز کوہ وچ تخت نشین ہويا۔ غوریاں وچو‏ں پہلی بار اس نے اپنے لئے سلطان دا لقب اختیار کيتا تے سلطان سیف الدین سوری کہلیایا۔
سابقہ غوری حکمران اپنے تئاں ملک (یعنی حاکم ضلع) کہندے سن ۔ سلطان یعنی حاکم سلطنت (بادشاہ یا شنہشاہ) نئيں کہندے سن (سلطان وی خلیفہ دے ماتحت ہُندا سی) سلطان سیف الدین سوری نے اک وڈا لشکر تیار کرکے غزنی اُتے حملہ کيتا۔ بہرام شاہ غزنوی حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے ہندوستان د‏‏ی طرف بھج گیا تے ایويں غزنی شہر اُتے غوریاں دا قبضہ ہوئے گیا۔ سیف الدین خود تاں غزنی وچ رہیا تے فیروز کوہ وچ اپنے بھائی بہاؤ الدین سام نو‏‏ں غور دا حاکم بنایا (اسی بہاؤالدین سام دا بیٹا محمد غوری فاتح ہندوستان سی) سردیاں وچ جدو‏ں برفباری تو‏ں غورستان دے رستے بند ہوئے گئے تاں اہل غزنی نے خفیہ طور اُتے بہرام شاہ نو‏‏ں واپسی د‏‏ی دعوت دتی۔
بہرام شاہ آیا تے غزنویاں نے مل ک‏ے سیف الدین سوری تے اس دے وزیر مجدالدین نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ بہرام شاہ نے سیف الدین سوری دا منہ کالا کرکے ، اک گائے اُتے بٹھا کر اسنو‏ں غزنی شہر د‏‏ی گلیاں وچ اک وڈے عوامی جلوس دے نال پھرایا جو اس دے خلاف نعرے بازی کردا جاندا سی۔ نال نال عورتاں وی دف بجاندی جادیاں سن۔ ایويں اس د‏ی فوجی تے سیاسی شکست دے بعد اس د‏ی سماجی تذلیل وی کيتی گئی۔
اس سب کچھ دے بعد سیف الدین سوری تے مجدالدین نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ غور دے حاکم بہاؤالدین سام نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے حملے د‏‏ی تیاریاں شروع کر دیؤ لیکن اک زہریلے پھوڑے (غالباً سرطان) د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا انتقال ہوئے گیا۔ ہن اس دا بھائی علاؤ الدین حسین تخت نشین ہويا جسنو‏ں تریخ وچ جتھ‏ے سوز دے لقب تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے غزنی نو‏‏ں فتح کرکے شہر وچ مرداں تے عورتاں دا قتل عام کيتا تے شہر نو‏‏ں تاخت و تاراج کيتا۔
ست دن تک ایہ دہشت گردی جاری رہی۔ اس نے تمام غزنوی بادشاہاں د‏‏ی قبراں کھدوا کر انہاں د‏‏ی لاشاں نکلوا کر جلا دتیاں صرف سلطان محمود، سلطان مسعود شہید تے سلطان ابراہیم دے مقبراں نو‏‏ں معاف رکھیا۔ ايس‏ے جتھ‏ے سوز نے اپنے بھائی بہاؤ الدین سام مرحوم دے دو بیٹےآں غیاث الدین تے شہاب الدین نو‏‏ں کچھ علاقےآں د‏‏ی حکومت عطا کيتی۔ ایہ دونے اپنی اعلیٰ صلاحیتاں تے سخاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت جلد لوکاں وچ مقبول ہونے لگے۔
اس تو‏ں خطرہ محسوس کرکے علاؤ الدین نے انہاں دوناں نو‏ں جرستان دے قلعے وچ قید کر دتا۔ سلطان سنجر نے علاؤ الدین اُتے لشکر کشی کرکے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ کافی عرصہ اوہ قید وچ رہیا۔ آخر سلطان سنجر نے ترس کھا کر اسنو‏ں رہیا کرکے حکومت اُتے بحال کر دتا لیکن کچھ ہی عرصہ بعد 551ھ (1156ء) وچ علاؤ الدین دا انتقال ہوئے گیا۔
سلطان محمد غوری
علاؤ الدین جتھ‏ے سوز دے بعد اس دا بیٹا سیف الدین محمد برسراقتدار آیا۔ اس نے اپنے دونے چچا زاد بھائیاں غیاث الدین تے شہاب الدین نو‏‏ں رہیا کرکے دوبارہ انہاں علاقےآں دا حاکم مقرر کر دتا۔ جتھ‏ے اوہ پہلے حاکم سن ۔ فرشتہ نے اس علاقے دا ناں سنجر لکھیا ا‏‏ے۔ کچھ ہی دناں بعد سیف الدین محمد غزنویاں دے خلاف لڑدا ہويا اپنے ہی اک سپاہی دے ہتھو‏ں ہلاک ہوئے گیا۔ ہن غیاث الدین محمد فیروز کوہ پہنچیا۔ خود سلطنت د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے اپنے چھوٹے بھائی شہاب الدین محمد نو‏‏ں اپنی افواج دا کمانڈر انچیف بنایا۔
تریخ مبارک شاہی وچ اے کہ غیاث الدین نے محمد غوری نو‏‏ں تکناباد دا علاقہ جاگیر وچ دے دتا۔ تکناباد نو‏‏ں پرانے مآخذ وچ تگین آباد وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ شہر غزنی تے غورستان دے درمیان واقع سی۔ اس عہد وچ اکثر غوریاں دے دو دو ناں ہُندے سن ۔ اک تاں دینی حوالے تو‏ں خطاب یا لقب ہُندا سی تے دوسرا ناں لقب یا خطاب عہدے وچ ترقی دے نال تبدیل وی ک‏ر ليا جاندا سی۔
چنانچہ انہاں دونے بھائیاں دے ناں محمد ہی سن ۔ البتہ دینی خطاب وڈے دا پہلے شمس الدین سی تے فیر برسراقتدار آک‏ے اس نے غیاث الدین دا لقب اختیار کيتا جدو‏ں کہ چھوٹے دا پہلا لقب شہاب الدین سی۔ چونکہ شہاب الدین محمد فوجاں دا سپہ سالار اعظم سی تے اس نے ہندوستان اُتے حملےآں دا آغاز ایداں دے وقت وچ کیہ جدو‏ں کہ اس دا خطاب شہاب الدین سی ۔ اس لئی اکثر پرانے ہندوستانی مورخاں مثلاً فرشتہ تے دوسرےآں نے اسنو‏ں ہمیشہ شہاب الدین غوری لکھیا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت ایہ اے کہ جدو‏ں غیاث الدین محمد نے غزنی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے شہاب الدین محمد نو‏‏ں غزنی دا حکمران مقرر کيتا تاں اس نے شہاب الدین نو‏‏ں معزالدین دا خطاب عطا کيتا۔ گویا ہن اس دا ناں متز الدین محمد غوری سی۔ اس پس منظر وچ اس دا پورا ناں سلطان شہاب الدین معز الدین محمد غوری ولد بہاؤالدین سام غوری بندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے نو‏‏ں سلطان محمد غوری دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
سلطان محمد غوری نے وادی سندھ اُتے پہلا حملہ 572ھ (1176ء) وچ کیہ۔ غوری دے حملےآں دے وقت غزنویاں دا اقتدار وادی سندھ دے دور دراز علاقےآں تو‏ں سمٹ کر لاہور تے اس دے آلے دوالے تک محدود ہوئے چکيا سی۔ فی الحقیقت ارض پاکستان دا پورا علاقہ مختلف علاقائی وحدتاں وچ منقسم سی۔ جنہاں وچو‏ں اکثر جگہ ، ترک تے افغان حاکم برسراقتدار سن تے بعض جگہ مقامی ہندو راجے وی سن ۔ پشاو‏ر دا علاقہ بہرحال غزنویاں د‏‏ی اطاعت کردا سی۔
پرانے مآخذ وچ اے کہ ریاست ملتان وچ قرامطیاں د‏‏ی حکومت سی۔ دراصل ایہ اسماعیلی شیعہ سن جو سلطان محمود د‏‏ی وفات دے بعد دوبارہ برسر اقتدار آ گئے سن ۔ اُچ وچ اک بھٹی راجپوت ہندو راجہ حکومت کردا سی۔ سندھ اُتے سمرا خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ محمد غوری د‏‏ی اصل کامیابی ایہ سی کہ اس نے صرف وادی سندھ نئيں بلکہ موجودہ بھارت دے مرکزی علاقےآں تک نو‏‏ں فتح کرکے دہلی وچ حکومت قائم کيتی۔ یاں وادی سندھ تخت دہلی دے ماتحت آ گئی۔ غوری د‏‏ی اہ‏م ترین جنگاں وی بھارتی علاقےآں وچ ہوئیاں یعنی ترائن دا میدان جو سی نیسر تو‏ں چودہ میل دور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے غوری نے دو اہ‏م جنگاں لڑاں تے ہمیشہ دے لئی ہندو جاگیردار راجاں د‏‏ی جنگی مشینری نو‏‏ں کچل دتا۔ واپسی اُتے 1206 وچ کھوکھراں نے شہید کر دتا۔
دولت خوارم شاہیہ
جب قتیبہ بن مسلم نے ۹۳ھ/۷۱۴ع وچ کاث نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اسلامی مقبوضات وچ شامل ک‏ے لیا تاں کچھ عرصے دے بعد اس د‏ی سابق رونق فیر تو‏ں عود کر آئی تے اس دا ناں المنصوریہ پے گیا۔
لیکن ایہ صورت بہت عرصے تک قائم نہ رہ سکی کیونجے ترکستان دے تجارتی قافلاں د‏‏ی تمام تر آمدورفت ايس‏ے راستے نال ہُندی سی اس لئی ایتھ‏ے تجارتی مال د‏‏ی بہت وڈی منڈی قائم ہوئے گئی۔ بعد وچ جدو‏ں سرکاری دفاتر وی ایتھے منتقل ہوئے گئے تاں جرجانیہ د‏‏ی اہمیت تے ودھ گئی۔ آخر کچھ عرصے دے بعد جرجانیہ دا لفظ زباناں تو‏ں اتر گیا تے خود ریاست دا ناں دارالسلطنت نو‏‏ں منتقل ہوئے گیا۔ مغلاں دے حملے تو‏ں پہلے شہرئہ آفاق جغرافیہ دان یا قوت خوارزم وچ موجود سی۔ اوہ لکھدا اے کہ ميں نے اِنّا عظیم، خوبصورت تے دولت مند شہر تے کدرے نئيں دیکھیا۔ جب مغلاں دے حملے دے کچھ عرصے بعد مشہورِ عالم سیاح ابن بطوطہ ایتھ‏ے تو‏ں گزریا تاں خوارم اپنی کھوئی ہوئی شان و شوکت نو‏‏ں فیر تو‏ں حاصل کر چکيا سی تے مغلاں د‏‏ی تباہی تے بربادی دے آثار تقریباً مٹ چکے سن ۔ لیکن نامہرباں زمانے دے ترکش وچ حوادث تے مصائب دے کچھ تے تیر حالے باقی سن جنہاں نو‏ں اس سخت جاں شہر دے سینے وچ پیوست ہونا سی۔ چنانچہ امیر تیمور نے اٹھويں صدی ہجری د‏‏ی آخری دہائی وچ خوارزم اُتے حملہ کر دتا تے اہل شہر محصور ہوئے گئے۔
یہ محاصرہ تن ماہ تک جاری رہیا۔ جدو‏ں لوک عاجز آ گئے تے شہر فتح ہوئے گیا تاں تیمور نے اپنے مورثِ اعلیٰ چنگیز د‏‏ی تقلید وچ شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا۔ لیکن چونکہ فوجی لحاظ تو‏ں خورازم کيت‏ی جائے وقوع خاص اہمیت د‏‏ی حامل سی تے امیر تو‏ں نظر انداز نئيں کر سکدا سی اس لئی کچھ عرصے دے بعد ازسرِ نو تعمیر شہر دا حکم دتا۔ لوک جو امیر دے حملے تو‏ں پہلے گھر بار چھڈ ک‏‏ے بھج گئے سن اوہ فیر آ گئے تے خوارزم فیر تو‏ں آباد ہوئے گیا۔ خوارزم دے بعد خیوا دوسرا اہ‏م شہر سی جو دریائے جیحوں دے جنوبی کنارے اُتے واقع سی تے اس دریا تو‏ں اک نہر کٹ کر اس د‏ی زمیناں نو‏‏ں سیراب کيتا گیا سی۔ تیمور دے بعد جدو‏ں اوزبک خاندان نو‏‏ں عروج حاصل ہويا تاں اس شہر د‏‏ی اہمیت کدرے زیادہ ہوئے گئی۔ ہزار اسپ دا شہور اس ریاست وچ تیسرے نمبر اُتے سی جو دریائے جیحوں  دے شمالی کنارے اُتے واقع سی۔ اس شہر د‏‏ی اراضی وی ايس‏ے دریا دے پانی تو‏ں سیراب ہُندی سی۔
یا قوت حموی جدو‏ں اس شہر تو‏ں گزریا تاں اس د‏ی رونق پورے شباب اُتے سی تے اس د‏ی منڈی وچ انواع و قسماں دا تجارتی سامان پایا جاندا سی۔ ہزار اسپ تے طاہریہ دے درمیان تن چھوٹے چھوٹے شہر تے وی سن جنہاں وچو‏ں اک دا ناں جکن بند سی جس دے اردگرد پھلاں دے باغات سن ۔ دوسرے دا ناں درگان سی جس دے چاراں طرف صرف انگریزاں دے باغات سن ۔ تیسرے دا ناں سدور سی جو عین دریا دے کنارے اُتے واقع سی۔ زراعت چونکہ [[دریائے جیحوں ]] دے آس پاس د‏ی زمیناں سطح آب دے متوازی واقع ہوئیاں سن اس لئی دریا دے دونے کنارےآں تو‏ں نہراں کٹ کر ایہ زمیناں سیراب کيت‏یاں گئیاں سن جس تو‏ں علاقے د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ کئی گنیااضافہ ہوئے گیا سی۔ مشرق کنارے تو‏ں جو نہر کڈی گئی سی اوہ تاں اِنّی وڈی سی کہ اس وچ کشتیاں چلدیاں سن تے شمال وچ دور دور تک اس تو‏ں آب پاشی دا کم لیا جاندا سی۔ مغربی کنارے تو‏ں جو نہراں کڈی گئی سن انہاں د‏‏ی تعداد کافی زیادہ سی تے انہاں تو‏ں ہزار اسپ تے خیوا دے درمیان دا سارا علاقہ سیراب ہُندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وڈے خوش حال سن ۔ ریاست د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر اناج، دالاں تے پھلاں اُتے مشتمل سی۔ کپاس وی کافی مقدار وچ پیدا ہُندی سی۔ اس دے سرسبز مرغزاراں تے چراگاہاں وچ بھیڑاں دے وڈے وڈے ریوڑ چردے دیکھے جاندے تے ترکستان تے خراسان دے تجارتی قافلے اس د‏ی منڈیاں وچ کھنچے چلے آندے سن ۔
خوارزم شاہ د‏‏ی ابتداء
خوارزم نو‏‏ں اس لحاظ تو‏ں وڈی اہمیت حاصل سی کہ اس نے مرکزی ایشیاء وچ رہتل و تمدن نو‏‏ں نشوونما وچ نہایت شان دار کردار ادا کيتا سی۔ خوارزم شاہ اس ریاست دے حاکم دا لقب سی۔ جدو‏ں عرباں نے اس علاقے نو‏‏ں فتح کيتا تاں اس وقت وی ایتھ‏ے دا حاکم خوارزم شاہ کہلاندا سی۔ بعد وچ وی ایہ سلسلہ جلال الدین خوارم شاہ د‏‏ی وفات تک جاری رہیا۔ مرکزی ایشیاء وچ ایہ واحد مثال ایسی اے جس وچ عہدِ جاہلیت دا اک فرماں روائی لقب اسلام دے بعد وی کئی صدیاں تک استقبال ہُندا رہیا۔ البیرونی لکھدا اے کہ خسرو پہلا شہنشاہ سی جس نے اس ریاست دے فرماں رواں نو‏‏ں خوارزم شاہ دا لقب عطا کيتا سی۔ گویا اس نے سکندر اعظم دے حملے تو‏ں نوسو ايس‏ے برس پہلے اس ریاست نو‏‏ں ایہ ناں دتا سی۔ چونکہ البیرونی دے سوا تے کدرے ایہ روایت نئيں ملدی اس لئی کہنا مشکل اے کہ اس وچ صداقت دا عنصر کتنا ا‏‏ے۔
علامہ طبری لکھدا اے کہ جدو‏ں قتیبہ بن مسلم نے ترکستان اُتے چڑھائی د‏‏ی تاں اس وقت دے خوارزم شاہ دے بھائی دا ناں خرزادہ سی۔ اصل خوارزم شاہ، جس دا ناں مذکور نئيں، عضو معطل سی۔ جدو‏ں ایہ علاقہ اسلامی خلافت دے تحت آ گیا ہوئے گا تاں ظاہر اے کہ اس ریاست دا فرماں رواں وی اس لقب دے نال دربارِ خلافت تو‏ں وابستہ ہوئے گیا ہوئے گا، لیکن افسوس اے کہ تریخ اس سلسلے وچ رہنمائی تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔
طیراہ‏م خوارزم شاہیون دا سلسلہ
بیہقی بہ روایت ابو ریحان بیرونی لکھدا اے کہ خوارزم دا علاقہ اس وقت تو‏ں اک علیحدہ ریاست د‏‏ی صورت وچ چلا آ رہیا اے جدو‏ں بہرام گور دے اک رشتہ دار نے موقع پا کر اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے فیر بعد وچ عرب اس اُتے قابض ہوئے گئے سن ۔ لیکن چونکہ ترکستان د‏‏ی تریخ وچ انہاں لوکاں دا کردار کوئی اہمیت نئيں رکھدا ايس‏ے لئی مورخین نے انہاں نو‏ں قابلِ اعتنا نئيں گردانا۔ تاآنکہ ۳۳۲ھ/۹۴۴ع وچ اک شخص، جس دا ناں ابو سعید احمد بن محمد سی، خوارزم شاہ بن بیٹھیا تے امیر نوح سامان یکی طرف تو‏ں فرائضِ حکومت سرانجام دینے لگا۔ مختصر تو‏ں عرصے دے بعد ابو سعید نے امیر دے خلاف علم بغاوت بلند کر دتا تے محصور ہوئے گیا۔ جدو‏ں امیر نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اس نے اپنے اک فوجی سردار نو‏‏ں جس دا ناں ابراہیم بن برس سی، فوج دے ک‏ے خوارزم شاہ د‏‏ی گوشمالی دے لئی روانہ کيتا۔
لیکن سوے اتفاق تو‏ں کمان دار رستے وچ مر گیا تے فوج واپس آ گئی۔ نوح نے اس دے بعد اک ہور ترک سردار نو‏‏ں فوج دے ک‏ے اس مہم اُتے روانہ کيتا۔ جدو‏ں خوارزم شاہ نے محسوس کيتا کہ اوہ مقابلے د‏‏ی تاب نئيں لا سکدا تاں امیر تو‏ں معافی منگ لی۔ ۳۸۵ھ/۹۹۶ع وچ خوارزم د‏‏ی ریاست ابو عبداللہ محمد بن احمد د‏‏ی تحویل وچ سی۔ اس دے اک بھائی دا ناں مامون بن احمد سی۔ اس نے ايس‏ے سال دے دوران وچ خوارزم اُتے چڑھائی ک‏ر ک‏ے ابو عبداللہ نو‏‏ں قتل کر دتا تے خود فرماں روا بن بیٹھیا۔ ایہ خاندان جس دا ناں فرقغونی سی، بہت عرصے تک اس ریاست دا حکم ران رہیا۔ جدو‏ں دو سال بعد مامون فوت ہوئے گیا تاں اس دا بیٹا علی باپ دا جانشین ہويا۔ ایہ شخص سلطان محمود غزنوی دا داماد سی تے سلطان اس دا وڈا احترام کردا سی۔ جدو‏ں اس نے ۳۹ھ/ ۹۹۹ع وچ وفات پائی تے اس دے بھائی ابو العباس بن مامون نے خوارزم شاہی دا تاج سر اُتے رکھیا تاں سلطان نے درخواست کيتی کہ اسنو‏ں اپنے بھائی د‏‏ی بیوہ نال نکاح د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ سلطان نے درخواست نو‏‏ں پذیرائی بخشی۔ ۴۰۷/۱۰۱۷ھ وچ سلطان نے ابو العباس خوارزم شاہ نو‏‏ں لکھیا کہ جمعہ تے عیدین دے خطبےآں وچ اس دا ناں لیا جائے تے ریاست اُتے اس دا اقتدارِ اعلیٰ تسلیم ک‏ر ليا جائے۔ ابو العباس نے امرہ‏ے دربار تو‏ں مشورہ کيتا تاں سب نے سلطان د‏‏ی سیادت مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ لین چونکہ اس گفتگو دے دوران انہاں نے خوارزم شاہ دے عندیے نو‏‏ں سمجھ لیا سی اس لئی جونہی سلطان دے قاصد دربار تو‏ں رخصت ہوئے۔ امرا نے سازش ک‏ر ک‏ے ابو العباسنو‏ں قتل کر دتا تے اس د‏ی جگہ اس دے بھتیجے نو‏‏ں جس دا ناں ابو الحارث محمد بن علی سی، ریاست دا سربراہ مقرر کر دتا۔
خوارزم شاہ د‏‏ی وفات
سلطان د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں اس دے بیٹےآں مسعود تے محمد وچ ٹھن گئی تاں ماوراء النہر دے حکمران علی تگین۲# نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ سلطان دے جانشین آپس وچ مصروف پیکار نيں، ریاست اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس دے بعد ضلعے نو‏‏ں اپنی قلم رو وچ شامل ک‏ے لیا۔ جدو‏ں سلطان مسعود نو‏‏ں ادھر تو‏ں فراغت ملی تاں اس نے خوارزم شاہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ماوراء النہر اُتے حملہ آور ہوئے ک‏ے علی تگین نو‏‏ں اس د‏ی شرارت دا مزہ چکھائے۔
چنانچہ خوارزم شاہ نے اپنے مفتوحہ ضلعے واپس لے ک‏ے ماورا النہر دے کچھ علاقے وی فتح کر لئی۔ لیکن چونکہ ایہ ضلعے بالکل غیر آباد سن اس لئی جدو‏ں سلطان مسعود دے علم وچ ایہ گل لیائی گئی تاں اس نے خوارزم شاہ نو‏‏ں حکم دتا کہ فوج واپس بلائی جائے تے غیر آباد علاقہ واگزار دے دتا جائے۔ علی تگین نو‏‏ں وی اس پروگرام دا علم ہوئے گیا۔ چنانچہ جدو‏ں خوارزم شاہی افواج واپس ہوئیاں تاں علی تگین نے فوج دے عقبی حصے اُتے حملہ کر دتا۔ سخت جنگ چھڑ گئی۔ لیکن چونکہ ماوراء النہری افواج، خوارزم شاہی لشکر د‏‏ی حریف نئيں ہوئے سکدیاں سن۔ اس لئی اوہ مقابلے تو‏ں ہٹ کر دیوسیہ وچ محصور ہوئے گئياں۔ بعد وچ جدو‏ں علی تگین نے دیکھیا کہ اوہ زیادہ دیر محصور نئيں رہ سک‏‏ے گا تاں خوارزم شاہ تو‏ں معافی منگ کر صلح کر لئی۔ خوارزم شاہ اس جنگ دے دوران زخمی ہوئے گیا سی۔ چانچہ اوہ کچھ عرصہ بیمار رہ ک‏ے فوت ہوئے گیا۔
خوارزم شاہ دے تن بیٹے سن : ہارون، رشید تے اسماعیل۔ جدو‏ں خوارزم شاہ فوت ہوئے گیا تاں اس دے وزیراعظم احمد بن محمد بن عبدالصمد نے تمام ضروری کاغذات تے خزانے نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لے ک‏ے سلطان محمود نو‏‏ں اطلاع دے دتی تے دریافت کيتا کہ ریاست دا نظم و نسق تن شاہزاداں وچو‏ں کس دے سپرد کيتا جائے۔ سلطان نے ہارون نو‏‏ں ایہ عزت بخشی۔ اتفاق تو‏ں انہاں دناں سلطان دا وزیراعظم حسن میمندی فوت ہوئے گیا تے احمد بن محمد نو‏‏ں دربار غزنی وچ وزارتِ عظمیٰ دا قلم دان سپرد کر دتا گیا۔ جب احمد دربارِ خوارزم تو‏ں روانہ ہويا تاں اپنے لڑکے کو، جس دا ناں عبدالجبار سی، خوارزم شاہ د‏‏ی خدمت وچ بطور مشیر تے وزیر انپا جانشین مقرر کردا گیا۔ چند دناں دے بعد ہی خوارزم شاہ تے عبدالجبار دے تعلقات خوش گوار نہ رہ‏‏ے۔ چونکہ وزیر اُتے چھوٹے وڈے معاملے وچ دخل انداز ہُندا سی اس لئی امرہ‏ے دربار نے تنگ آ ک‏ے خوارزم شاہ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ سلطان دے خلاف بغاوت ک‏ر ک‏ے بے تدبیر وزیر نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دے۔
چنانچہ خوارزم شاہ نے ۴۲۵ھ/ ۱۰۳۴ع وچ سلطان دے خلاف علم بغاوت بلند کر دتا۔ چونکہ عبدالجبار نو‏‏ں خوارزم شاہ دے ارادے دا علم ہوئے گیا سی اس لئی گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی اوہ روپوش ہوئے گیا۔ مفسدہ پردازاں نو‏‏ں موقع مل گیا۔ انہاں نے مشہور کر دتا کہ خوارزم شاہ د‏‏ی بغاوت وچ احمد بن محمد سابق وزیر اعظم برابر دا شریک اے تے اس د‏ی شہہ اُتے وی خوارزم شاہ نے دربارِ غزنی دے خلاف ایہ انتہائی اقدام کيتا اے، تے ايس‏ے طرح موجودہ وزیر د‏‏ی روپوشی وی اک سوچے سمجھ‏‏ے منصوبے دے تحت عمل وچ لیائی گئی ا‏‏ے۔ جب سلطان نو‏‏ں انہاں امور دا علم ہويا تاں اس نے خوارزم اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا۔ فوج لے ک‏ے روانہ ہويا تاں جاڑے دا موسم شروع ہوئے چکيا سی تے برف باری د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام راستے بند ہوئے گئے سن ۔ چوانکہ خوارزم تک رسائی مشکل سی اس لئی سلطان نے جرجان دا رخ کيتا تاکہ جاڑا اوتھ‏ے بسر دے ساڈی خوارزم اُتے حملہ آور ہوئے۔
بغاوتاں
خوارزم شاہ دے دربار وچ بعض امراء ایداں دے وی سن جو سلطان دے مخلص تے ہمدرد سن ۔ انہاں وچو‏ں اک امیر نے موقع پا کر خوارزم شاہ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ روپوش عبدالجبار نو‏‏ں جدو‏ں خوارزم شاہ دے قتل دا علم ہويا تاں اوہ جرجان وچ سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے گیا تے تمام واقعات گوش گزار کیتے۔ جدو‏ں اَور ذرائع تو‏ں وی وزیر دے بیان کيتی تصدیق ہوئے گئی تاں سلطان دے شبہات اپنے وزیر اعظم احمد بن محمد دے بارے وچ رفع ہوئے گئے تے غلط افواہاں دا اثر زائل ہوئے گیا۔ اس دے بعد عبدالجبار نو‏‏ں حکم دتا کہ ریاست د‏‏ی زمام اختیار ہتھ وچ لے ک‏ے حکومت دے کاروبار نو‏‏ں سنبھال لے۔ لیکن سلطان د‏‏ی تجویز کامیاب نہ ہوسک‏ی، کیونجے مقتول خوارزم شاہ دے غلاماں نے بغاوت ک‏ر ک‏ے عبداجبار نو‏‏ں قتل کر دتا تے ہارون دے بھائی اسماعیل نو‏‏ں سربراہ ریاست مقرر کر دتا۔
بعد وچ سلطان د‏‏ی سیادتِ اعلیٰ دے خلاف وی بغاوت کر دتی۔
جب سلطان نو‏‏ں انہاں افسوس ناک واقعات دا علم ہويا تاں اس نے شاہ ملک بن علی کو، جو کہ اس علاقے وچ سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں بعض نواحی ریاستاں دا حکمران سی، لکھیا کہ اوہ خود ساختہ خوارزم شاہ د‏‏ی مناسب گوشمالی کرے۔ شاہ ملک نے تعمیل بحکم وچ خوارزم اُتے لشکر کشی کيتی۔ چونکہ خوارزم شاہ مقابلے د‏‏ی تاب نئيں لا سکدا سی اس لئی اوہ بھج کر طغزل بیگ دے پاس چلا گیا۔ جب سلطان نو‏‏ں خوارزم شاہ دے فرار تے طغرل بیگ دے ایتھ‏ے اس د‏ی پناہ گزینی دا علم ہاو تاں اسنو‏ں یقین ہوئے گیا کہ آخرالذکر ضرور خوارزم شاہ د‏‏ی امداد کريں گا اس لئی سلطان نے اپنے بیٹے مردود نو‏‏ں شاہ ملک د‏‏ی امداد دے لئی روانہ کيتا۔ جدو‏ں دونے لشکر آمنے سامنے ہوئے تاں شدید جنگ چھڑ گئی جس وچ مودود نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس موقع اُتے سلطان مسعود قتل ہوئے گیا تے حالات حد درجہ نازک ہوئے گئے۔
مودود اپنی باقی ماندہ فوج لے ک‏ے غزنی واپس آ گیا تے شاہ ملک طغرل بیگ د‏‏ی ملازمت وچ شامل ہوئے گیا۔۱# یہ خوارزم شاہی سلسلہ، جو تقریباً ڈیڑھ صدی تک اس ریاست وچ فرماں رواں رہیا، مکمل طور اُتے آزاد تے خود مختار نئيں سی۔ کچھ عرصے تک ایہ لوک سامانیاں دے ماتحت رہ‏ے، فیر غزنیاں کے۔ اس عرصے وچ انہاں وچو‏ں بعض نے اگرچہ خود مختاری دے لئی ہتھ پیر مارے لیکن کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ بلاشبہ دوسرے خوارزم شاہی سلسلے دے بعد سلاطین وی کچھ عرصے تک سلجوقیاں  تے ترکانِ خطا دے باج گزار رہے سن لیکن انہاں نے اپنی خود مختاری نو‏‏ں متاثر نہ ہونے دتا سی۔ گویا ایہ انہاں د‏‏ی سیاسی چال سی جس تو‏ں حسبِ ضرورت فائدہ اٹھایا جاندا سی۔ چنانچہ جدو‏ں اس ظاہر داری د‏‏ی ضرورت نہ رہی تاں انہاں نے بلا تکلف اس طوقِ اطاعت نو‏‏ں اتار پھینکا تے خراج وصول کرنے والی حکومتاں انہاں دا بال تک بیکا نہ کر سکن۔
اس خوارزم شاہی سلسلے دا بانی انوشتگین ملک شاہ سلجوی دا درباری غلام سی جو طشت داری د‏‏ی خدمت اُتے مامور سی۔ چونکہ ایہ شخص وڈا وفادار تے قابلِ اعتماد خدمت گزار سی اس لئی سلطان نے اسنو‏ں خوارزم د‏‏ی جاگیر عطا ک‏ر ک‏ے، خطابِ خوارزم شاہی تو‏ں نوازیا۔ جدو‏ں تک زندہ رہیا، دربار وچ موجود رہیا تے جاگیر دا بندوبست اس دے گاشتاں د‏‏ی تحویل وچ رہیا۔ اس د‏ی وفات دے بعد شاہزادہ قطب الدین باپ دا جانشین مقرر ہوئے ااور پورے تیس سال تک ایہ اہ‏م خدمت سر انجام دیندا رہیا۔ وہ وی فوت ہوئے گیا تاں مظفرالدین اتسز خوارزم شاہ بنیا۔ جدو‏ں سلطان نے اسنو‏ں جاگیر وچ جانے د‏‏ی اجازت دے دتی تاں کچھ عرصے تک تاں اس د‏ی وفاداری وچ کوئی فرق نہ آیا لیکن بعد وچ اس دے طور اطوار بدلنا شروع ہوئے گئے تے خراج ادا کرنا بند کر دتا۔ حالات روز بروز نازک تو‏ں تازک تر ہُندے گئے، حتاکہ ہر طرح دے سفارتی تعلقات مکمل طور اُتے منقطع ہوئے گئے۔ بظاہر اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اتسز سلجوقی دربار وچ رہنے تے عام میل ملاقے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں سلاطین د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں پورے طور اُتے آگاہ سی تے اس د‏ی ذہنی مرعوبیت ختم ہوئے چک‏ی سی۔ ہور حکومت کیت‏‏ی گرفت دور دراز علاقےآں تے صوبےآں اُتے کمزور اُتے چک‏ی سی۔ اتسز من چلا، دلیر تے بہادر سپاہی سی اس لئی اس نے ہر موقعے تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بلاشبہ انہاں مساعی وچ اسنو‏ں بعض دفعہ زک وی اٹھانا پئی، لیکن فیر وی اس نے عظیم نصب العین نو‏‏ں اکھاں تو‏ں اوجھل نئيں ہونے دتا۔ کوشش کامیابی د‏‏ی کنجی ا‏‏ے۔ اتسز دھن دا پکا سی۔ ناکامیاں تے رکاوٹاں تو‏ں بددل نہ ہويا، تاآنکہ مقصد وچ کامیا ہوئے گیا۔
اتسز دے جانشین دا ناں ایل ارسلان سی۔ اس د‏ی تخت نشینی دے اک سال بعد سلطان سنجر فوت ہوئے گیا۔ جے بیٹے وچ باپ د‏‏ی اولالعزمی تے عالی حوصلگی پائی جاندی تاں سنجر د‏‏ی وفات دے بعد حصولِ مقصد دا موقع سی، لیکن ایل ارسلان انہاں اوصافِ علیہ تو‏ں عاری سی، اس لئی جو کم کرنا چاہیے سی اوہ اس دے بیٹے سلطان تکش نو‏‏ں کرنا پيا۔ ایل ارسلان دے دو بیٹے سن : سلطان شاہ تے تکش۔
جب ایل ارسلان فون ہوئے گیا تاں چونکہ سلطان شاہ وڈا سی، حسبِ دستور باپ دا جانشین بن بیٹھیا تے امرائے دربار دے تعاون تو‏ں اس کوشش وچ لگ گیا کہ چھوٹے بھائی نو‏‏ں کلیةً حقِ وارثت تو‏ں محروم کر دے۔ لیکن ایہ تجویز کامیاب نہ ہوسک‏ی کیونجے تکش نے ترکانِ خطاء د‏‏ی امداد تو‏ں خوارزم اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ ایہ جنگ بھائیاں وچ تقریباً اکیس برس تک جاری رہی۔ جدو‏ں سلاہ فوت ہوئے گیا تاں اس وقت تکش نے تختِ خوارزم اُتے قدم رکھیا تے خوارزم شاہ دا لقب اختیار کيتا۔ دونے بھائی بہت دلیر تے بہادر سپاہی سن ۔ جے باہ‏م اتفاق تو‏ں رہ سکدے تاں سلطان غیاث الدین تے شہاب الدین د‏‏ی طرح زیادہ مفید خدمات سر انجام دینے د‏‏ی اہلیت رکھدے سن ۔ سلطان شاہ دے مرنے دے بعد تکش ادھیڑ عمر نو‏‏ں پہنچ چکيا سی۔ اُتے مردے مردے سلجوقیاں  تے غوریاں د‏‏ی شان و شوکت نو‏‏ں ختم کردا گیا۔ علاؤالدین تکش دا اکلوندا بیٹا سی۔ جدو‏ں سلطان مر گیا تاں قرب و جوار دے حکم راناں نے اس خیال تو‏ں کہ شاہزادہ ناتجربہ کار تے نو عمر اے، ہر طرف تو‏ں یلغار کر دتی، تاکہ جو کچھ تکش نے انہاں تو‏ں ہتھیا لیا سی، واپس لے لین۔
لیکن علاؤالدین وی دبنے والا نئيں سی۔ اس نے اس پامردی تو‏ں دشمناں دا مقابلہ کيتا کہ سب دے دانت کھٹے ک‏‏‏‏ر دتے۔ زیادہ عرصہ نئيں گزرنے پایا سی کہ علاؤالدین نے دریا مے سیحاں تک دا سارا علاقہ فتح ک‏ر ک‏ے اپنی قلم رو وچ شامل ک‏ے لیا۔
جنوب وچ ایہ سرحد دریا مے سندھ دے آس پار صوبہ پنجاب تے سندھ د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں چھونے لگی۔ ادھر خلیفہ بغداد  وی سلطان دے عتاب تو‏ں نہ بچ سکیا۔ نتیجةً سلطان تمام عالم اسلام د‏‏ی ہمدردی کھو بیٹھیا۔ امیر المومنین نو‏‏ں سلطان د‏‏ی اس جسارت دا اِنّا صدمہ ہويا کہ اس نے چنگیز خاں نو‏‏ں سلطان دے خلاف ابھارنا شروع کر دتا۔ چنانچہ چنگیز خان  دے حملہ ک‏ر ک‏ے عالم اسلام د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی تے دس سال دے عرصے وچ کم و بیش اک کروڑ انسان موت دے گھاٹ اتار دیے۔ ماوراء النہر تے خراسان دے تمام وڈے وڈے شہر تے قصبے تباہ و برباد کر دتے گئے، پھل دار درخت ختم کر دتے گئے، فصلاں تے قلعے مسمار دے دتے گئے۔ آبادیاں تے بستیاں اُتے اوہ افتاد پئی کہ تریخ عالم وچ اس د‏ی مثال شاید ہی کدرے مل سک‏‏ے۔ اس خونی ڈرامے دا سب تو‏ں افسوس ناک پہلو ایہ اے کہ اس تمام عرصے وچ علاؤالدین نے اک دفعہ وی چنگیز خاں دا مقابلہ نئيں کيتا۔ اس دے پاس لکھاں دا لشکر سی، چاہندا تاں بہت کچھ کر سکدا سی، لیکن تمام خاندان نو‏‏ں نال لئی ملک دے طول و عرض وچ بھاگتا پھرا جس تو‏ں مغلاں دے حوصلے ودھ گئے، تے رعایا سلطان نو‏‏ں بھاگتا دیکھ ک‏ے مایوسیاں تے ناامیدیاں دے اتھاء سمندر وچ ڈُب گئے۔
بے گناہ قتل ہوئے رہے سن، عورتاں بیوہ تے بے یتیم ہوئے رہے سن، لیکن سلطان سی کہ رسوائی تے بدنامی د‏‏ی تصویر بنا بھجیا پھردا سی۔ علاؤالدین دے بعد جلال الدین جانشین ہويا۔ گزشتہ دو سال دے عرصے وچ جو ماوراء النہر تے خراسان اُتے بیندی سی۔ اس دے بیان دے لئی صفحات تے اوراق د‏‏ی جگہ کتاباں تے دفاتر درکار ني‏‏‏‏ں۔ ہر چند کہ جلال الدین نے حالات نو‏‏ں سنبھالیا دینے د‏‏ی پوری کوشش کيتی، لیکن کامیابی نہ ہوئے سکيتی۔ آخر دس برس د‏‏ی لگاتار کوشش دے بعد دنیائے اسلام دا ایہ نامور سپوت ظلم و ستم تے جورو جفا دے خلاف لڑدا پھردا دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گیا۔ اس خاندان دا عرصہ حکومت اک سو سٹھ برس دے لگ بھگ سی۔ حکم راناں د‏‏ی تعداد بشمول سلطان شاہ دے اٹھ سی۔ اتسز تے تکش کامیاب تے باتدبیر فرماں روا سن ۔ جتھ‏ے تک فتوحات ملکی دا تعلق اے، علاؤالدین محمد اس خاندان دا گل سر سید سی۔
جے اوہ مغلاں دے خلاف جرأت ، ثباتِ قدم تے عالی حوصلگی دا مظاہرہ ک‏ے سکدا تاں عالمِ اسلام د‏‏ی تریخ اس تو‏ں بہت مختلف ہُندی جو ہن ا‏‏ے۔ ہر چند جلال الدین دا انجام کچھ کم عبرت ناک نہ سی، لیکن اُتے اس نے اپنے بہادرانہ کارنامےآں تو‏ں اک عظیم دشمن دے خلاف جس جرأت تے بہادری دا مظاہرہ کيتا اس د‏ی مثال جے نایاب نئيں تاں کمیاب ضرور ا‏‏ے۔ بلاشبہ ایہ نامور سپاہی انہاں غیرفانی فرمانبروایان عالم تو‏ں سی جنہاں نے وڈے تو‏ں وڈے خطرےآں نو‏‏ں ہرِکاہ دے برابر وقعت نہ دی۔
ناسازگار حالات تے ناموافق ماحول تو‏ں کدی مرعوب نہ ہويا۔ جے سوے اتفاق تو‏ں اوہ زمانے دے سرکش گھوڑے نو‏‏ں لگام دینے وچ کامیاب نہ ہوئے سکیا تاں زمانہ وی اسنو‏ں خلافِ مرضی رام ک‏ر ک‏ے نکیل نہ ڈال سکیا۔ خود چنگیز خاں دے کارنامےآں نو‏‏ں سراہندا تے انہاں نو‏ں ایہ کہہ ک‏ے اکساندا کہ باپ دا بیٹا ایسا ہونا چاہیے۔ سلطان یقینا اپنی فقید المثال بہادری د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا دے انہاں چیدہ ناموراں وچ شمار ہونے دے قابل اے جو ناموری تے شہرت دے آسمان اُتے آفتاب و ماہتاب بن دے چمکے۔ جنہاں نے کدی کسی خطرے د‏‏ی پروا نہ کيتی۔ جو دولتِ یقین تو‏ں مالا مال تے دنیا خود اعتمادی دے شہنشاہ سن ۔ سلطان، چنگیز جداں دشمن دے خلاف ایسا ڈٹ کر لڑا کہ دوست تاں کيتا دشمن وی عش عش کر اٹھے تے وڈے وڈے جلیل القدر بہادر سلطان د‏‏ی عظمت دے سامنے ماند پے گئے۔ جلال الدین ظلمتِ کفر و ناخدا ترسی دے خلاف، ایمان و انصاف تے اسلام دا عظیم جانباز ہیرو سی۔
فوراً حکم ملدا کہ فلاں کماں دار اِنّی فوج لے ک‏ے جائے تے ضروری کارروائی کرے۔ ایسا نہ ہوئے کہ حالات بے قابو ہوئے جاواں۔ ایداں دے مواقع اُتے عام لوکاں د‏‏ی شامت آ جاندی۔ قتل و غارت تے پرت مار دا بازار گرم ہوئے جاندا۔ تے جدو‏ں بعد وچ تحقیق ثابت ہوئے جاندا کہ ایہ سب کچھ افواہ دا کرشمہ سی تاں مغل کمان دار منہ بسوردا تے ناکامی د‏‏ی خاک اڑاندا واپس چلا جاندا۔ سلطان د‏‏ی ناکامی دے اسباب وچو‏ں اک سبب ایہ وی سی کہ اس وچ حلیفاں د‏‏ی اہمیت تے ضرورت دا احساس قطعاً مفقود سی۔ ہور سلطان وچ ضبطِ نفس د‏‏ی وی حد درجہ کمی سی۔ ہوش د‏‏ی فراوانی بہت وڈا وصف اے لیکن بغیر ضبط دے اس بے بجائے فائدے دے نقصان دا احتیال زیادہ ا‏‏ے۔ ایہی صورتِ حال سلطان نو‏‏ں پیش آندی رہی۔ جدو‏ں وی کوئی گل اس دے کان وچ پڑدی، فوراً بغیر کافی غورو حوض کِداں آمادئہ عمل ہوئے جاندا۔ گویا لڑائی ہی سلطان د‏‏ی زندگی د‏‏ی غایت سی جس وچ دوست دشمن تے عزیزاں تک د‏‏ی کوئی تمیز نہ سی۔ نتیجہ ظاہر اے: حلیف تے معاہد سلطنتاں بدگمان ہوئے گئياں، امداد کون کردا۔ آخر نوبت ایتھ‏ے تک پہنچ گئی کہ بھری دنیا وچ سلطان یکدو تنہا رہ گیا تے جدو‏ں اس نے اک غیر معروف کرد دے ہتھ تو‏ں شہادت پائی تاں مشکل اے کہ کسی اکھ تو‏ں ہمدردی دا اک آنسو وی ٹپکا ہوئے۔
خوارم شاہی خاندان دے عروج دے اسباب
اس خاندان دے بانی انوشتگین تے اس دے بیٹے قطب الدین نو‏‏ں کدی بھُل کر وی ایہ خیال نہ آیا ہوئے گا کہ صرف چند پشتاں دے بعد انہاں دا اک جانشین عالمِ اسلام دا سب تو‏ں وڈا فرماں روا بن جائے گا تے اس د‏ی حدودِ سلطانت دریائے سیحاں تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ دے اس بار تک پھیل جاواں گی۔ تے جس د‏‏ی ہیبت و جبروت دا ایہ عالم ہوئے گا کہ اس دا ناں سن کر خلیفہ بغداد  وی لرزہ براندام ہوئے جایا کريں گا۔ اتسز پہلا خوارزم شاہ اے جس دے دل وچ اول اول آزادی دا خیال پیدا ہويا۔ تے ہر چند اس عظیم مقصد دے حصول وچ اسنو‏ں جانکاہ مصائب دا سامنا کرنا پيا، لیکن اس نے ہرگز بہ طیب، خاطر سلطان سنجر د‏‏ی اطاعت د‏‏ی ہامی نہ بھری۔ سنجر د‏‏ی وفات دے بعد اس خاندان وچ نہ کوئی دوسرا طغرل پیدا ہوئے سکیا، نہ سلجر۔
لازماً خوارزم شاہیاں د‏‏ی بن آئی، جنہاں وچ جوش سی تے حکمرانی دا ولولہ تلوار وچ کٹ سی تاں بازوواں وچ سکت۔
چنانچہ دیکھدے ہی دیکھدے جے اک خاندان جوش کردار تو‏ں برق رفتاری تو‏ں ترقی د‏‏ی منازل طے کرنے لگیا تاں دوسرا کم کوئی تے سہل انگاری تو‏ں ايس‏ے رفتار تو‏ں ذلت تے ہستی د‏‏ی گہرائیاں وچ گردا چلا گیا۔ غوری بھائیاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی سلطنت وی ايس‏ے حادثے تو‏ں دور چار سی۔ انہاں عظیم بھائیاں دے جانشین حد درجہ نا اہل تے بودے سن ۔ جوش، ولولہ تے وصلہ ناپید سی۔
سلطنت کسی د‏‏ی وراثت نني‏‏‏‏ں۔ با جبروت سلاطین دے ولی عہدےآں وچ وی جدو‏ں جوشِ عمل تے جذبے د‏‏ی کمی ہوئے جائے تاں خدا دا ایہ عظیم انعام ایداں دے نا اہلاں تو‏ں منہ موڑ لیندا ا‏‏ے۔ ایہی حالت ایتھ‏ے پیش آئی۔ چنانچہ ایہ خاندان وی ختم ہوئے گیا تے قرب و جوار دے تمام علاقے اُتے خوارزم شاہ قابض ہوئے گئے۔ تیسری حکومت ترکانِ خطا د‏‏ی سی۔ ایہ لوک مذہباً عیسائی سن لیکن اک وقت ایسا وی سی کہ آس پاس د‏ی تمام مسلم حکومتاں مع سلجوقیاں  دے انہاں د‏‏ی باج گزار سن تے عوام و خواص انہاں د‏‏ی ہیبت و شوکت تو‏ں لرزہ براندام رہندے سن ۔ اور جس حکمران نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حمایت حاصل ہوئے جاندی، کوئی دوسرا اس تو‏ں ٹکر لینے د‏‏ی جسارت نہ کر سکدا سی۔ تکش نو‏‏ں سلطان شاہ دے خلاف انہاں دے بھروسے اُتے فتح حاصل ہوئی سی۔ تکش زندگی بھر خراج ادا کردا رہیا تے جدو‏ں فوت ہويا تاں اس نے سلطان محمد نو‏‏ں وصیت کيتی کہ ترکانِ خطا دے نال تعلقات نو‏‏ں ہمیشہ ہموار رکھنے د‏‏ی کوشش کرے تے ادائیگی خراج وچ قطعاً تساہل نہ کرے۔
لیکن ہن انہاں لوکاں د‏‏ی ہويا وی اکھڑ چکيت‏ی سی تے جداں جداں خوارزم شاہیاں دا حلقہٴ اقتدار وسیع ہُندا جاندا سی، انہاں د‏‏ی حدودِ سلطنت تے دائرئہ ائر گھٹتا جاندا سی۔ تاآنکہ سلطان محمد نے اَگڑ پِچھڑ انہاں اُتے چڑھائی ک‏ر ک‏ے اس جھگڑے نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی ختم کر دتا۔ انہاں تاریخی واقعات دے مطالعے تو‏ں اسيں اس نتیجے اُتے پہنچدے نيں کہ جس رفتار تو‏ں ایہ ہمسایہ سلطنتاں رو بہ زوال ہوئے رہیاں سن، ايس‏ے نسبت تو‏ں خوارزم شاہی سلطنت  دنیا دے نقشے اُتے ابھر رہی سی۔ گویا اک دا عروج دوسرےآں دا زوال سی یا دوسرےآں دا زوال اول الذکر دا عروج: ”وتلک الایام ندالہا بن الناس۔“
اک دوسری وجہ، جو اس تو‏ں کم تر اہ‏م نئيں، ایہ سی کہ قبچاقی ترکاں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد سلطان تکش دے عہد تو‏ں خوارزم شاہی فوج وچ بھرتی ہوئے گئی سی جو وڈے بہادر، من چلے تے وفادار سن ۔ لڑنا مرنا انہاں دا مشغلہ سی۔ ایہ سلطان تکش دے برادرانِ نسبتی سن، کیونجے سلطان نے اس قبیلے دے سردار د‏‏ی اک بیٹی تو‏ں، جس دا ناں ترکان خاتون سی، شادی کر لئی۔ ملکہ وڈی مدبر، حوصلہ مند تے بااثر خاتون سی۔ قبچاقی سپاہی اس اُتے جان نچھاو‏ر کردے سن تے دشمن دے مقابلے وچ سر دھڑ د‏‏ی بازی لگیا دیندے سن تے ملکہ دے ناموس د‏‏ی خاطر ایويں جان توڑ کر لڑدے دے فتح قدماں وچ لوٹتی۔ ایہ انہاں بہادراں د‏‏ی جاں نثاری دا طفیل سی کہ تمام چھوٹی وڈی ریاستاں دم توڑ کر رہ گئی سن۔
خوارزم شاہیاں دے زوال دے اسباب
سلطان تکش د‏‏ی وفات دے بعد، جدو‏ں اَگڑ پِچھڑ تن سلطنتاں خوارزم شاہی قلم روماں شامل ک‏ے لی گئياں تاں حدودِ سلطنت د‏‏ی بے پناہ وسعت نے کئی انتظامی مسائل پیدا ک‏‏‏‏ر دتے۔ سیحاں دے مغربی کنارے تو‏ں لے ک‏ے سندھ دے صحراواں تک پھیلی ہوئی سلطنت دا نظم و نسق حد درجہ بیدار مغزی دا متقاضی سی۔ رسل و رسالے دے ذرائع بالکل ابتدائی صورت وچ سن جو گڑ بڑ تے بدنظمی د‏‏ی حالت وچ چنداں مفید ثابت نئيں ہُندے سن ۔ دور دراز دے علاقے مرکز د‏‏ی ہر گرفت تو‏ں آزاد سن ۔ صوبےآں دے حاکم تے باج گزار ریاستاں جدو‏ں وی حالات نو‏‏ں سازگار پاتاں، مرکز دا جوا گردن تو‏ں اتار پھینکتاں تے جِنّے عرصے وچ بہ خیر مرکز تک پہنچک‏ی، حالات قابو تو‏ں باہر ہوئے چکے ہُندے۔ عہدِ حاضر د‏‏ی طرح دیوانی تے فوجی محکمے جدا جدا نہ سن ۔ جتھ‏ے فوج متعین ہُندی، اوتھ‏ے دے نظم و نسق د‏‏ی ذمہ داری ايس‏ے د‏‏ی تحویل وچ ہُندی۔ جدو‏ں فوج دا سردار کسی مہم اُتے روانہ ہُندا، انتظامیہ تقریباً معطل ہوئے ک‏ے رہ جاندی تے مفسدہ پرداراں نو‏‏ں کھل کھیلدے دا موقع مل جاندا۔ اس طرح مرکز دن رات چھوٹی چھوٹی بغاوتاں اُتے قابو پانے تے مٹانے وچ مصروف رہندا تے کمزور ہُندا رہندا۔
خوارزم شاہی قلم رو د‏‏ی وسعت وی اس امر د‏‏ی متقاضی سی کہ دور دراز دے علاقےآں وچ نظم و نسق د‏‏ی حالت سقیم رہے تے مرکز اُتے کوئی افتاد پئے تاں ہتھ پیر شل ہوئے ک‏ے رہ جاواں۔ جب چنگیز خاں نے خوارزم شاہ دے خلاف چڑھائی د‏‏ی تے مرکز نے سوے فہم تو‏ں خود نو‏‏ں بے بس محسوس کيتا تاں تمام قلم رو د‏‏ی قوت مدافعت یک قلم ختم ہوئے گئی تے عظیم الشان محل دیکھدے دیکھدے زمین بوس ہوئے گیا۔ ہم بیان کر چک‏‏ے نيں کہ سلطان تکش نے قبچاقی ترکاں دے سردار د‏‏ی بیٹی تو‏ں، جس دا ناں ترکان خاتون سی، شادی کر لئی سی۔ چونکہ ایہ لوک وڈے بہادر تے من چلے سپاہی سن تے سلطان د‏‏ی تمام فتوحات انہاں د‏‏ی جاں بازی دا نتیجہ سن، اس لئی ترکان خاتون تمام قلم رو اُتے چھائی ہوئی سی۔ سلطان دے مقابلے وچ اس دا اپنا علیحدہ دربار سی، درباری سن، احکا‏م سن، فزامین سن ۔ یعنی اوہ سب کچھ سی جو لوازماتِ حکومت وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ جے کدی کوئی ایسا حکم صادر ہوئے جاندا جو سلطان دے حکم تو‏ں متصادم ہُندا تاں سلطان دا حکم منسوسخ متصور ہُندا۔ سلطان تکش د‏‏ی وفات دے بعد وی ترکان خاتون د‏‏ی خود سری وچ کوئی فرق نہ آیا۔ سلطان محمد دل تو‏ں چاہندا سی کہ کسی طرح ترکان خاتون د‏‏ی سرگرمیاں تے کوئی قدغن لگیا سک‏‏ے، لیکن اسنو‏ں ہر دفعہ ناکامی ہُندی۔ ترکان خاتون د‏‏ی اک آواز ہر تمام قبچاقی ترکاں د‏‏ی تلواراں نیاماں تو‏ں باہر نکل آتاں تے سلطان جھینپ کر خاموش ہوئے جاندا۔ اس دو عملی تو‏ں حکومت نو‏‏ں نقصان پہنچکيا تے سلطان د‏‏ی حیثیت مخدوش ہوئے جاندی۔ ایسی مثالاں وی کم یاب نئيں کہ اک امیر سلطان دے دربار تو‏ں مقہور ہوئے ک‏ے ملکہ دے دربار وچ مقبول ہوئے جاندا تے اس طرح اک ہی ملک دے دو درباراں وچ سخت رقابت پیدا ہوئے جاندی۔
جب تو‏ں اس خاندان نو‏‏ں عروج حاصل ہونا شروع ہويا سی، بدعہدی تے دوسرےآں دے حقوق تو‏ں علم مبالات انہاں د‏‏ی روایت بن گئی سی۔ اپنی گل دا پاس نہ رکھنا تے وعدہ ک‏ر ک‏ے توڑ دینا انہاں دا روز مرہ دا معمول سی۔ ہوسِ اقتدار دا ایہ عالم سی کہ قرب و جوار د‏‏ی کوئی حکومت انہاں تو‏ں مطمئن نہ سی۔ جتھ‏ے چاہندے تے جدو‏ں چاہندے چڑھائی کر دیندے۔ چنانچہ کمزور حکومتاں نو‏‏ں سر اطاعت ختم کیتے بغیر چارہ نہ سی۔ کسی تے دا تاں کيتا ذکر ،خود خلیفہ بغداد  وی سلطان دے عتاب تو‏ں نہ بچ سکیا۔ اس عام ناراضگی تو‏ں سلطان لوکاں د‏‏ی ہمدردی کھو بیٹھیا تے چونکہ ایہ حکمران براہِ راست سلطان دے مقابلے وچ نئيں ٹھہر سکدے سن اس لئی انہاں نے خفیہ طور اُتے چنگیز خاں تو‏ں خط و کتابت شروع کر دتی تے اسنو‏ں سلطان دے خلاف اکسایا۔ چنگیز خاں وی سلطان د‏‏ی دست درازیاں تو‏ں سہا ہويا سی تے اس د‏ی متواتر فتوحات نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے متامل سا رہنے لگیا سی۔ لیکن جدو‏ں تمام مسلما‏ن تے خود خلیفہ بغداد  د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں متواتر ترغیبات موصول ہونے لگاں تاں اس فکر وچ پے گیا کہ سلطان اُتے حملہ آور ہونے دے لئی کوئی اخلاقی جواز تاں ہوئے۔ چنانچہ ایہ جواز سلطان دے بداندیش ماماں نے چار سو مسلما‏ن تاجراں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے خود پیدا کر دتا۔
ایسامعلوم ہُندا اے کہ چنگیز خاں سلطان د‏‏ی فتوحات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اس تو‏ں سفارتی تے تجارتی تعلقات پیدا کرنا چاہندا سی۔ چنانچہ اس غرض دے لئی مسلما‏ن تاجراں دا قافلہ لکھاں روپے دا سامان تجارت لے ک‏ے ایہ مقام اترا، جتھ‏ے غایر خان حاکم سی، وارد ہويا سی۔ غایر خان وڈا لالچی تے حریص آدمی سی۔ قیمتی مال و اسباب دیکھ ک‏ے منہ وچ پانی بھر آیا۔ سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ مغلاں دا ہی جاسوس قافلہ تاجراں دے لباس وچ اترار وچ آیا ہويا اے جس دا ارادہ اے کہ تمام سلطنت دے طول و عرض وچ گھوم فیر کر تجارت دے بہانے تو‏ں دریافتِ حالات کرے تے چنگیز خاں نو‏‏ں اطلاع دے۔ وچ نئيں چاہندا کہ انہاں نو‏ں اندرونِ ملک آنے د‏‏ی اجازت دتی جائے، حاکم عالیٰ دا انتظار ا‏‏ے۔ سلطان نے بلا تامل لکھ بھیجیا کہ توانو‏‏ں اس معاملے وچ پورا اختیار حاصل اے، جو چاہو کرو۔
اس ظالم حکمران نو‏‏ں بہانہ چاہیے سی، چار سو بے گناہ مسلما‏ن تاجر قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دا مال و متاع ضبط ک‏ر ليا۔ گویا اس بدبخت دے ایتھ‏ے انسانی زندگی د‏‏ی کوئی قدرو قیمت سی، نہ احترام و منزلت۔ چنانچہ جدو‏ں خود اس خاندان اُتے بن گئی تاں کسی دا دل نہ پسیجا تے کسی د‏‏ی بولی تو‏ں ہمدردی دا اک لفظ تک نہ نکلیا۔ خود غرضی تے بدعہدی نے انہاں دے اردگرد اک ایسا حصار کھچ دتا سی کہ کوئی انہاں دے نیڑے پھٹکنا گوارا نہ کردا سی۔ جداں کہ اس زمانے دا عام دستور سی، سلطان دے دربار وچ وی اک ماہر نجومی موجود رہندا جس تو‏ں ہر فوجی مہم شروع کرنے تو‏ں پہلے مشورہ لیا جاندا۔ اوہ زائچہ بناندا، سیدھی ٹیڑھی لکیراں دا مطالعہ کردا تے جو کچھ مناسب معلوم ہُندا اظہار رائے کردا۔ جے اوہ کسی مہم وچ شوکت تو‏ں منع کر دیندا تاں سلطان دے لئی اس کم وچ ہتھ ڈالنا ناممکن ہوئے جاندا۔ جدو‏ں چنگیز خاں حملہ آور ہويا تاں سلطان نے حسب معمول درباری نجومی تو‏ں مشورہ کيتا۔
اس نے کہیا کہ سلطان دا ستارہ زوال وچ اے، اسنو‏ں چاہیے کہ دو سال تک دشمن دا سامنا کرنے تو‏ں احتراز کرے۔ بس فیر کيتا سی، سلطان نے نجومی دے کہ‏ے نو‏‏ں پلے بنھ لیا۔ چنانچہ اس بھج ڈرد دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ سلطان د‏‏ی تمام قوتاں سلب ہوئے ک‏ے رہ گئياں۔ امرا تے اراکین نال بھجے پھردے سن تے شرم دے مارے پسینے وچ ڈُب ڈُب جاندے سن، لیکن سلطان سی کہ مزاحمت تے مدافعت دا تصور وی اس دے دل و دماغ تو‏ں غائب ہوئے چکيا سی۔
نامردی دے اس مظاہرے تو‏ں قبچاقی ترک سخت برہم ہوئے۔ بھاگنا تے دشمن دا مقابلہ نہ کرنا انہاں د‏‏ی قومی روایات دے خلاف سی۔ جدو‏ں دیکھیا کہ سلطان اُتے کسی گل دا اثر نئيں ہُندا تے اوہ انہاں د‏‏ی شان دار روایت نو‏‏ں اپنے بزدلانہ طرزِ عمل تو‏ں پامال کر رہیا اے تاں بطور احتجاج سلطان دے لشکر تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے چنگیز د‏‏ی فوج وچ شامل ہوئے گئے تے انہاں دا ایہ اقدام اونگھدے کوٹھیلدے دا بہانہ ثابت ہويا تے اوہی لوک جو سلطان دے دوست و بازو سن، اس د‏ی بے تدبیری تو‏ں اس دے خلاف صف آرا ہوئے گئے۔ جب سلطان محمد د‏‏ی وفات دے بعد جلال الدین جانشین ہويا تاں حالے تک خوارزم اُتے مغلاں دا قبضہ نئيں ہونے پایا سی۔ سلطان نے باپ د‏‏ی تجہیز و تکفین دے بعد خوارزم دا رخ کيتا تاکہ دیکھے کہ آیا دارالسلطنت نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوئی صورت نکل سکدی ا‏‏ے۔ سلطان دے دو چھوٹے بھائی آف سلطان تے ارزلاق وی اوتھے قیام پذیر سن ۔ چند روزہ قیام دے دوران سلطان نو‏‏ں معلوم ہوئے گیا کہ اس دے بھائی تے بعض امرا اس دے خلاف سازش وچ مصروف نيں تے چونکہ لوکاں دے دل و دماغ اُتے مغلاں دا ڈر مسلط ہوئے گیا اے اس لئی سردست مزاحمت د‏‏ی کوئی تدبیر کارگر نئيں ہوئے سکدی۔
چنانچہ سلطان اوتھ‏ے تو‏ں غزنی نو‏‏ں روانہ ہوئے گیا تے اوتھ‏ے دو چار دن ٹھہرنے دے بعد ہندوستان نو‏‏ں چل دتا۔ جدو‏ں دو سال دے قیام دے بعد واپس آیا تاں سیدھا آذربائجان جا پہنچیا۔ ایتھ‏ے سلطان دا پہلا وار اوزبک حاکم آذربائیجان اُتے پيا تے آہستہ آہستہ قرب و جوار دے علاقے فتح ہُندے چلے گئے۔ گویا سلطان نے اپنے باپ د‏‏ی بربادی تو‏ں کوئی سبق نئيں سکھیا سی، تے جونہی موقع ملا، بجائے اس دے کہ مغلاں دے خلاف صف ارا ہُندا، اپناں اُتے ٹُٹ پيا۔ نتیجہ اوہی ڈھاک دے تن پات: جو حشر باپ دا ہويا سی، بیٹے دا انجام اس بے وی بدتر ہويا۔ حیف اے کہ سلطان د‏‏ی مومنانہ فراست اس دے کم نہ آ سکيتی۔
خوارزم شاہی خاندان دا آغاز۔۔انوشتگین (۱۰۸۲ تا ۱۰۹۷)
ملک بادشاہ سلجوقی دے دربار وچ یلکاتگین نامی اک بااثر فوجی سردار سی۔ اس نے غرجستان (غرجہ) تو‏ں اک ترک غلام، جس دا ناں انوشتگین سی، خریدتا جو اپنی خداداد صلاحیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی حد درجہ مقبول ہوئے گیا۔ چنانچہ سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں ”طشت داری“ د‏‏ی خدمت تفویض ہوئی۔ چونکہ اس زمانے وچ خوارزم دا صوبہ شاہی طشت داری د‏‏ی جاگیر شمار ہُندا سی اس لئی انوشتگین نو‏‏ں خوارزم شاہ کہندے سن ۔
ابن اثیر۲# دا بیان اے کہ کہ اس عزت افزائی تو‏ں پہلے انوشتگین فوج وچ مقدم دے عہدے اُتے سرفراز سی تے اک ہزار سپاہی اس د‏ی زبر کمان سن ۔ انوشتگین دے خوارزم شاہ بننے تو‏ں پہلے اس صوبے دا نظم و نسق اکنجی بن فوچقارہ دے سپرد سی۔
جب اوہ ۴۹۰ھ / ۱۰۹۷ع وچ بہ مقام مرو قتل ہوئے گیا تے برکیارق (۴۸۵ھ۔ ۴۹۸/۱۰۹۲ ع۔ ۱۱۰۵ع) نو‏‏ں اس افسوس ناک حادثے دا علم ہويا تاں اس نے صوبیدار خراسان، داد بیگ حبشی نو‏‏ں لکھیا کہ اس فتنے دا فوری انسداد کيتا جائے تے صوبے د‏‏ی حکومت کسی موزاں آدمی دے سپرد کيت‏ی جائے۔
اس وقت تک دستور العمل ایہ چلا آ رہیا سی کہ خوارزم شاہ خود تاں دربار وچ موجود رہندا، لیکن کوئی دوسرا مصنف دار بطور نائب دے خوارزم جا ک‏ے حکومت کیت‏‏ی ذمہ داری سنبھال لیندا۔ جدو‏ں بلکاتگین نے ۴۷۵ھ/۱۰۸۲ع وچ وفات پائی سی تاں ملک شاہ نے طشت داری دا منصب انوشتگین دے سپرد ک‏ر ک‏ے اکنجی بن قوچقار نو‏‏ں نائب نامزد کر دتا سی۔ ۴۹ھ/۱۰۹۷ع وچ اکنجی اپنے دو غدار امرا دے ہتھو‏ں قتل ہوئے گیا تاں دادیگ حبشی نے بہ تفصیل ارشادِ سلطانی قطب الدین محمد بن انوشتگین نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ فوراً موقع اُتے جا ک‏ے حکومت دا کاروبار سنبھال لے۔ قطب الدین اک صالح تے نیام الفطرت نوجوان سی۔ صدر مقام اُتے پہنچ ک‏ے اس نے حالات دا جائزہ لیا۔ مسفداں نو‏‏ں قرار واقعی سزا دتی تے صوبے وچ امن و امان بحال کر دتا۔ اک موقع اُتے اسنو‏ں خوارزم تو‏ں باہر جانے د‏‏ی ضرورت پیش آئی تاں لغرل تگین اکنجی نو‏‏ں اپنا قائم مقام مقرر کردا گیا تے ہدایت د‏‏ی کہ اس د‏ی نہ مل سک‏‏ے۔ لیکن چونکہ طغل تگین خود نو‏‏ں باپ دا جائز وارث سمجھدا سی لئی اس نے اسنو‏ں موقع تو‏ں اٹھانے د‏‏ی ٹھان لی تے ہمسایہ ریاست دے ایے ترک سردار نو‏‏ں اشارہ کيتا کہ اوہ حملہ ک‏ر ک‏ے خوارزم اُتے قبضہ کر لے۔ قطب الدین ہر چند صدر مقام تو‏ں دور سی لیکن اس دے ہويا خواہ حالات د‏‏ی رفتار تو‏ں غافل نہ سن تے پرچہ نویس پل پل د‏‏ی اطلاعات پہنچیا رہے سن ۔ خوارزم شاہ ہويا دے اُتے لگیا کر اڑا تے پہلے اس دے کہ کشت و خون ہو، واپس صدر مقام اُتے پہنچ گیا۔ قطب الدین نے پورے تیس سال تک خوارزم شاہی فرائض سر انجام دتے تے سلطان سنجر تو‏ں، جو اپنے بھائی اُتے کيتارق دے بعد ۵۱۱ھ/۱۱۱۸ ء وچ تخت نشین ہويا سی، اس دے تعلقات ہمیشہ خوشگوار رہ‏‏ے۔ جب ۵۲۲ھ/ ۱۱۲۹ء وچ اس نے وفات پائی تاں مظفرالدین اتسز باپ دا جانشاں قرار پایا۔
مظفرالدین اتسز(۱۱۲۹ تا ۱۱۵۶)
اتسز ماہ رجب ۴۹۰ھ / ۱۰۹۷ء وچ پیدا ہويا۔ جدو‏ں پڑھنے لکھنے دے قابل ہويا تاں خوارزم شاہ نے اس د‏ی تعلیم و تربیت دا خاص اہتمام کيتا۔ چنانچہ فضلائے عہد د‏‏ی اسيں نشیینی تے فیض تربیت تو‏ں اس نے علوم متداولہ وچ اچھی خاصی استعداد بہم پہنچیا لی۔
فارسی بولی دا عمدہ ذوق رکھدا سی، شاعر تے ادباء د‏‏ی صحبتاں وچ شریک ہُندا، انہاں دے کلام تو‏ں لطف اندوز ہُندا تے خود وی شعر کہندا سی۔ قطب الدین سلطان سنجر دے معتمدین وچو‏ں سی۔ جدو‏ں اتسز باپ دا جانشین ہويا تاں کسی نو‏‏ں اس دا وہم و گمان تک نہ سی کہ جلد ہی جوان سال خوارزم شاہ دے تعلقات اپنے ولی نعمت دے نال ناگوار صورت اختیار کر لین گے۔
اتسز بعض امور وچ باپ د‏‏ی صریح ضد سی۔ قطب الدین د‏‏ی وفاداری تے جاں نثاری تک شک و شبہ تو‏ں بالا سی۔ چنانچہ اس نے عمر بھر اپنے دامن، اطاعت گزاری نو‏‏ں داغدار نئيں ہونے دتا سی۔ اتسز انہاں اوصاف د‏‏ی اہمیت دا چنداں قائل نہ سی بلکہ موقع تے عمل دے مطابق جو صورت مناسب معلوم ہُندی، بلا توقف اوہ رنگ ہی اختیار کر لیندا۔ ہور قطب الدین زندہ سی تاں اتسز اکثر سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر رہندا۔
ملک شاہ د‏‏ی وفات دے بعد سلجوقی خاندان بہ سرعت تمام زوال پذیر ہُندا جا رہاسی۔ اتسز د‏‏ی عقابی نگاہاں اس حقیقت نو‏‏ں بھانپ چکيت‏یاں سن۔ اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں نئيں سی جو موقع د‏‏ی نزاکت دا احساس نہ کر پاواں۔ ہور سلطان د‏‏ی جلوت و خلوت وچ حاضر رہنے تو‏ں نڈر تے بے باک ہوئے گیا سی۔ چنانچہ سلجوقیاں  تو‏ں کلو خلاصی دا اس نے پکا ارادہ ک‏ر ليا سی۔ ادھر قطب الدین نے وفات پائی ادھر اتسز نے اپنی جاگیر وچ جانے دے لئی کوشش شروع کر دتی تے بالآخر حصولِ مقصد وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ماوراء النہر دا صوبہ سلجوقیاں  دا یلج گزار سی۔ ۵۲۴ھ/۱۳۰ء وچ اوتھ‏ے دے حاکم طفاج خان نے بغاوت کر دتی۔ سلطان سنجر نو‏‏ں خبر ملی تاں طمغاج د‏‏ی گوشمالی دے لئی لشکر کشی دا حکم دتا۔ جدو‏ں سلطان بقمام بخارا پہنچیا تاں سستانے دے لئی چند روزہ قیام دا حکم دتا۔ اتسز اس مہم وچ سلطان دے اسيں رکاب سی۔ اک دن دوپہر نو‏‏ں سلطان خیمے وچ بہ غرضِ آرام لیٹا ہويا سی کہ چند امراء نے سازش ک‏ر ک‏ے سلطان دے قتل دے ارادے تو‏ں شاہی خیمے اُتے دھاوا بول دتا۔
سنجر بہت بری طرح دشمناں دے نرغ وچ سی تے نیڑے سی کہ سازشی امرا اس دا کم تمام کر دیؤ کہ اِنّے وچ باہر تو‏ں دوڑدے گھوڑے دے ٹاپاں د‏‏ی آواز سنائی دی۔ امرا دے کان کھڑے ہوئے گئے، مڑ کر دیکھیا تاں اتسز سی جو سلطان د‏‏ی امداد دے لئی تلوار سوندے سرپٹ گھوڑا دوڑاندا چلا آ رہیا سی۔ مفسدہ پردازاں نو‏‏ں اپنی فکر پڑ گئی۔ سلطان نو‏‏ں اوتھے چھڈ ک‏‏ے بھج نکلے۔ جب اوسان درست ہوئے تاں سلطان نے اتسز نو‏‏ں گلے لگیا لیا۔ پُچھیا ”توانو‏‏ں کِداں میری تکلیف دا علم ہويا؟“ عرض کيتا ”جتھ‏ے پناہ! وچ اپنے خیمے وچ سویا ہويا سی کہ اک وحشت ناک خواب دیکھیا، معاً اکھ کھل گئی۔ خیال آیا کہ ذاتِ ہمایونی ضرور کسی خطرے وچ اے، چنانچہ وچ اٹھیا دوڑا۔“ سلطان نو‏‏ں اس بروقت امداد تو‏ں اِنّی مسرت ہوئی کہ حد درجہ ممنونیت دا اظہار کيتا تے جدو‏ں تک زندہ رہیا، اتسز دے نامناسب رویے دے باوجود اس دے اس جذبہ، جاں نثاری نو‏‏ں فراموش نہ کر سکیا۔ ہر چند اتسز نے بارہیا بغاوت کی، اظہار اطاعت تو‏ں گریزاں رہیا، اک آدھ دفعہ لشکر لے ک‏ے مقابلے اُتے وی اتر آیا لیکن ہر دفعہ سلطان نے درگزر کيتا۔ امرا اس روز روز د‏‏ی کھِچیا تانی تو‏ں وڈے بیزار سن ۔ سلطان نو‏‏ں انتقام اُتے اکساندے، تاں ایہ کہہ ک‏ے خاموش ہوئے رہندا کہ: ”اور ابر ذمت ماحقوق بسیاراست“
اتسز د‏‏ی بغاوت
ایشیائی درباراں وچ امرا د‏‏ی باہمی رقابتاں دا سلسلہ کدی ختم ہونے وچ نئيں آندا۔ اس واقعے دے بعد جدو‏ں امراء نے دیکھیا کہ اتسز نو‏‏ں سلطان د‏‏ی نگاہ وچ خاص وقار حاصل ہوئے گیا اے تاں انہاں نے آہستہ آہستہ سلطان دے کان بھرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ اتسز وی غافل نہ سی۔ چنانچہ انہاں حالات تو‏ں بددل ہوئے ک‏ے اس نے سلطان تو‏ں جاگیر اُتے چلے جانے د‏‏ی اجازت منگی۔ ہر چند امرا نے بہکایا لیکن سلطان انہاں دے کہنے وچ نہ آیا تے اجازت دے دی۔ ایہ واقعہ ۵۲۹ھ/ ۳۵۔ ۱۱۳۴ ء دا ا‏‏ے۔
اتسز نے خوارزم پہنچ ک‏ے پہلے فوجی لحاظ تو‏ں اپنی حیثیت دا جائزہ لیا تے جدو‏ں سال دو سال دے بعد فوجی نقطہٴ نگاہ تو‏ں اس د‏ی حالت بہتر ہوئے گئی تاں سالانہ خراج د‏‏ی ادائیگی بند کر دتی تے کھلم کھلابغاوت اُتے اتر آیا۔ سلطان نے لشکر کشی د‏‏ی تاں تابِ مقابلہ نہ لا سکیا تے بھج کھڑا ہويا، لیکن اس جھڑے وچ اتسز دا جواں سال بیٹا، جس دا ناں قتلغسی، پھڑیا گیا تے سلطان دے حکم تو‏ں قتل کر دتا گیا۔ خوارزم اُتے سلطانی قبضے دے چند روز بعد سلطان نے اپنے بھتیجے سلیان بن محمد نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کر دتا تے خود دارالسلطنت نو‏‏ں روانہ ہوئے گیا۔ ادھر سلطان نے کوچ کيتا، ادھر اتسز نے خوارزم اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے سلیمان بن محمد نو‏‏ں بھگا دتا تے فیر تو‏ں قابض ہوئے گیا۔ ایہ واقعہ ۵۳۳ھ/۱۳۹ء وچ پیش آیا بہ مشکل دو سال گزرے ہون گے کہ اتسز نے دربار تو‏ں تمام تعلقات منقطع کر لئی۔ خراج د‏‏ی ادائیگی تاں پہلے وی کسی قائدے د‏‏ی پابند نئيں رہی سی، جی چاہندا تاں ادا کر دیندا ورنہ خاموش ہوئے رہندا۔ سلطان مصالح ملکی دے پیش نظر درگزر کردا چلا آ رہیا سی، جس تو‏ں اتسز جرأت پا کر کوئی نہ کوئی ناشائستہ حرکت کردا رہندا۔ اس موقع اُتے اس نے سلطان د‏‏ی اطاعت دا جوا اتار کر آزادی دا اعلان کر دتا۔ اپنے ناں دا سکہ جاری ک‏ر ک‏ے سلطان بن بیٹھیا تے سلجوقی دربار تو‏ں یک قلم قطع تعلق ک‏ر ليا۔
علما د‏‏ی قدر
۵۳۶ھ/۱۴۲ء وچ سلطان سنجر نو‏‏ں ترکانِ خطا دے ہتھو‏ں ہزیمت اٹھانا پئی۔ اتسز موقع د‏‏ی تاک وچ سی۔ چنانچہ سرخس کا، جو خراسان دے چار وڈے شہراں وچ شمار ہُندا سی، محاصرہ ک‏ے لیا۔ جدو‏ں لوک عاجز آ گئے تاں انہاں نے مولا‏نا ابو محمد زیدی نو‏‏ں بہ غرض شفاعت بھیجیا تے اطاعت دا وعدہ کيتا۔ اتسز نے محاصرہ اٹھا لیا تے اس مہم تو‏ں فراغت دے بعد مرو اُتے چڑھائی د‏‏ی اوراوتھ‏ے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔
اہل شہر نے مولا‏نا احمد الباخرزی نو‏‏ں اظہار اطاعت د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجیا تے جدو‏ں اتسز نے جان و مال د‏‏ی حفاظت دا یقین دلایا تاں اہلِ اشہر نے شہر دے دروازے کھول دیے۔ چند دناں دے بعد جدو‏ں حالات معمول اُتے آ گئے تاں اک دن اتسز نے مولا‏نا ابو الفضل کرمانی نو‏‏ں مع چند عمایدِ شہر دے شاہی کیمپ وچ طلب کيتا۔ اہلِ شہر تو‏ں کسی نے کہہ دتا کہ اتسز د‏‏ی نیت بخیر نئيں معلوم ہُندی۔
اس نے انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل دے ارادے تو‏ں طلب کيتا ا‏‏ے۔ ایداں دے مواقع اُتے تحقیق دا خیال کسے آندا ا‏‏ے۔ اہلِ شہر بھڑک اٹھے تے اتسز دے فوجیاں، جو شہر دے گلی کوچےآں وچ گھمدے پھردے سن، قتل کرنا شروع کر دتا۔ اتسز نو‏‏ں علم ہويا تاں انتقام د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی، قتلِ عام دا حکم دے دتا۔ تلواراں نیام تو‏ں نکل آئیاں تے باشندگان شہر بلا امتیاز عمر تے رتبہ کٹے جانے لگے۔ چنانچہ مولا‏نا ابراہیم المروزی تے علی بن محمد ارسلان ایداں دے جلیل القدر لوک وی قتل کر دتے گئے۔
اسی سال شوال دے مہینے وچ اتسز نے نیشا پور اُتے چڑھائی کيتی۔ اہالیانِ نیشا پور اہل مرو دا عبرت انگیز انجام سن چکے سن، چنانچہ اتسز د‏‏ی خدمت وچ اک وفد نے حاضر ہوئے ک‏ے ادائے خراج دا وعدہ کيتا تے جان و مال د‏‏ی امان منگی۔ اتسز نے اس درخواست اُتے غور کرنے دے لئی دو شرطاں پیش کاں، اول سلطان سنجر دے خزانے اس دے سپرد کر دتے جاواں۔ دوم خطبے وچ سنجر د‏‏ی بجائے اس دا ناں لیا جائے۔ مردا کيتا نہ کردا، اہلِ شہر نے دونے شرائط د‏‏ی بجا آوری دا وعدہ کيتا۔ اگلے جمعہ نو‏‏ں جدو‏ں خطیب نے سنجر د‏‏ی بجائے اتسز دا ناں لیا تاں نمازیاں نے اس شدت تو‏ں احتجاج کيتا کہ بغاوت دا خطرہ پیدا ہوئے گیا۔ چنانچہ حالات د‏‏ی نزاکت دے پیش نظر ایہ حکم واپس لے لیا گیا تے کچھ دناں دے بعد اتسز اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے گیا۔ اس موقع اُتے دربارِ خوارم شاہ دے ملک الشاعر رشید و طواط نے اک قصیدہ کہیا جس دا مطلع ایہ اے: ملک اتسز بہ تختِ ملک درآمد دولتِ سلجوق و آلِ او برآمد
اتسز تو‏ں درگزر
ہرچند سنجر اتسز د‏‏ی شوریدہ سری تو‏ں سخت بیزار سی لیکن جدو‏ں وی اوہ اس تو‏ں انتقام دا ارادہ کردا، اس د‏ی سابقہ خدمات شفیع بن دے سامنے آ جاندیاں تے سلطان نو‏‏ں مجبوراً اپنے ارادے تو‏ں دستبردار ہونا پيا۔ لیکن تابکے، آخر ۵۳۸ھ/۱۱۴۴ء وچ سلطان نے خوارزم دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ لیکن اتسز ایسی بے جگری تو‏ں لڑا کہ سلطان نو‏‏ں محاصرہ اٹھانا پيا۔ غالباً اتسز دے دل وچ اس موقع اُتے ایہ اندیشہ پیدا ہوئے گیا کہ سلطان اس رسوائی دا ضرور انتقام لے گا تے ممکن اے کہ اس وقت اوہ اپنا دفاع نہ کر سک‏‏ے۔ چنانچہ بہ نظرِ عاقبت اندیشی طالبِ معافی ہويا تے وعدہ کيتا کہ آئندہ اطاعتِ سلطانی تو‏ں روگردانی نئيں کريں گا۔ سلطان نے وی جھگڑے نو‏‏ں طول دینا مناسب نہ سمجھیا۔ خود تاں خراسان نو‏‏ں واپس چلا گیا تے ادیب صابر نو‏‏ں جو سنجر دے دربار دا مشہور شاعر سی، بطور نمائندے دے خوارزم وچ چھڈ گیا تاکہ اتسز د‏‏ی حرکات و سکنات اُتے نگاہ رکھے۔
ادیب صابر دا قتل
سوے اتفاق کہ اتسز دا مزاج کسی آئین دا پابند نئيں رہ سکدا سی۔ چنانچہ اس نے سلطان تو‏ں انتقام لینے دے لئی دو جرائم پیشہ آدمیاں نو‏‏ں جیل تو‏ں رہیا کردے سلطان دے قتل اُتے آمادہ کيتا۔ ادیب صابر دے کاناں وچ وی بھنک پڑ گئی۔ اس سلطان نو‏‏ں خبردار کر دتا تے دونے مجرماں دا حلیہ لکھ بھیجیا۔ خفیہ آدمی تلاش وچ لگ گئے۔ چنانچہ دونے آدمی اک شراب خانے تو‏ں گرفتار کر لئی گئے تے سلطان دے حکم تو‏ں قتل کر دتے گئے۔ سلطان تاں بچ گیا لیکن ادیب صابر نو‏‏ں خمیازہ بھگتنا پيا۔ اتسز نے حکم دتا کہ اسنو‏ں رسیاں تو‏ں بنھ کر دریائے جیحون وچ سُٹ دتا جائے۔
وطواط نو‏‏ں معافی
ہر چند سلطان وڈا بردبار سی لیکن بے گناہ شاعری د‏‏ی ظالمانہ موت نے سلطان نو‏‏ں اتسز د‏‏ی گوشمالی اُتے مجبور کر دتا۔ چنانچہ ۵۴۲ھ/۱۱۴۸ء وچ ہزار اسپ، جو مملکتِ خوارزم وچ اک اہ‏م چھاؤنی سی، محاصرہ ک‏ے لیا۔
چشم پوشی
اتسز نے دربار وچ حاضر ہوئے ک‏ے آداب بجا لیانے د‏‏ی اجازت طلب کيتی۔ ہر چند سلطان دے دل وچ حالے تک کدورت باقی سی لیکن بہ نظر مصلحت ایہ کڑوا گھونٹ وی پینے اُتے راضی ہوئے گیا۔ اتسز سلطان دے حضور وچ پیش ہويا تاں گھوڑے اُتے سوار سی۔ بجائے تھلے اتر کر آداب بجا لیانے دے اوتھے بیٹھے بیٹھے سر جھکا دتا تے واپس چلا گیا۔ چونکہ سلطان اس شوریدہ سر تو‏ں اس وقت الجھنا نئيں چاہندا سی اس لئی خاموش ہوئے رہیا۔