cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سمارا اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے سمارا اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ سمارا شہر اے ۔
بلینولے
بلینولے کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
سمارا اوبلاست
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
بلینولے
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ہونی اک دیش دی (حصہ دوجا)
ہونی اک دیش دی(حصہ دوجا) کیول کلوٹی دا لڑیوار دوسرا ناول ہے۔ جسنوں بعد وچ معَ بھومی دے ناں ہیٹھ وی شائع کیتا گیا۔ [معَ بھومی کنڑ بولی دا شبد ہے جسدا مطاب 'میری بھوئیں(زمین)' ہن۔ معَ بھومی نعرے نے سارے تلنگانہ وچ ہتھیاربند بھومی گھول نوں پرچنڈ کیتا سی۔] ایہہ ناول دیس دی آزادی دے سموتھّ چلے تلنگانا تحریک نوں پیش کردا ہے۔ اس ناول وچ تلنگانا دے علاقے وچ منظم جاگیرداری نظام دی حقیقی مورت الیکی ہے۔ ایہہ حقیقی مورت  جاگیرداراں ولون کساناں اتے مزاریاں اُپر جبر اتے لٹّ کھسٹّ دے روپ نوں پیش کردا ہے۔ ناول کار نے تلنگانا وچ مزاریاں ولو چل رہے جدوجہد اتے طاقت پکھوں کیتے گئے تشدد اتے تشدد دے امانوی پکھ نوں ودھیرے بھینکر اتے حقیقت پسند روپ وچ ساڈے ساہمنے پیش کیتا ہے۔
نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی
یونیورسٹی د‏‏ی عالمی درجہ بندی
اک سروے دے مطابق قومی جامعہ برائے سائنس و ٹیکنالوجی یا نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی (نسٹ) پاکستان وچ انجینرنگ دے طالبعلماں د‏‏ی پہلی ترجیح ہُندی ا‏‏ے۔ گوگل ٹرینڈز دسدا اے کہ نسٹ 2004 دے بعد پاکستان وچ سب تو‏ں ودھ سرچ د‏‏ی جانیولی یونیورسٹی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1991ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے گٹھ:اسلام آباد راجگڑھ علاقہ گٹھ:اسلام آباد د‏‏یاں یونیورسٹیاں و دانشگاہاں گٹھ:پاک فوج گٹھ:پاکستان د‏‏ی انجینئرنگ یونیورسٹیاں و کالج گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:پاکستان وچ 1991ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:ضلع راولپنڈی د‏‏یاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:کراچی د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:نیشنل یونیورسٹی آف سائنسز اینڈ ٹیکنالوجی گٹھ:پاکستان د‏‏ی ہندسیا‏تی یونیورسٹیاں گٹھ:Articles using infobox university گٹھ:Pages using infobox university with the affiliations parameter گٹھ:Short description is different from Wikidata
چک 130 ڈی بی
چک 130 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
رہینولوفیڈا
رہینولوفیڈا چمگادڑاں دا اک ٹبر اے۔
فارموسی صنوبر
بارلے جوڑ
گٹھ:صنوبر گٹھ:سرو ٹبر
کنڈیالا صنوبر
کنڈیالا صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ رومی سمندر، مراکش، پرتگال، فرانس، اسرائیل، ایران تے لبنان وچ ہوندا اے۔
چک 644 گ ب
چک 644 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
بوئ ڈس فلن
بوئ ڈس فلن کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
بوئس برانڈ
بوئس برانڈ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ڈرون جہاز
ڈرون جہاز اک خاص جہاز ہوندا اے جیہدے وچ پائلٹ نہیں بیہندا تے اوہنوں کمپیوٹر تے کُج بندے ریڈیو توں دوروں کنٹرول کردے نیں۔ ڈروناں تے کروز میزائلاں وچ اک فرق اے ہوندا اے پئی کروز میزائل بم مارن وچ آپے وی تباہ ہو جاندے نیں تے ڈرون میزائل مار مُڑ کے واپس آسکدا اے۔ ڈروناں وچ جیٹ انجن یا فیر اک پکھے والا اجہاز نججہازن لگیا ہوندا اے۔ ڈرون جہازاں نوں جسوسی کرن لئی ورتیا جاندا اے تے فیر کُج بہت خاص نشانیاں تے حملہ کرن لئی وی ورتیا جاندا اے۔
ڈرون جہاز 1916 وچ اے ایم لوو نے توپیاں دے نشانے دے تجربے واسطے بنایا۔ پہلی جنگ عظیم دے ختم توں لے کے 1955 تک اینج دے ڈرون جہاز بنندے رہے جیناں نوں نشانے پکے کرن لئی ورتیا جاندا سی۔ 1980 تے 1990 وچ جدوں کمپیوٹر بننا شروع ہوۓ تے امریکہ دی فوج نے اک اینج دے ڈرون دے بارے سوچنا شروع کیتا جیہڑا جسوسی کر سکدا سی۔ ایس نال پریڈیٹر ڈرون بنایا گیا جیہڑا جسوسی توں علاوہ 2 ہیلفائر میزائل وی لے کے اڈ سکدا سی۔
اج کل ڈروناں نال نشانیاں دی جسوسی کرن توں بعد اوہناں تے حملہ وی کیتا جا سکدا اے۔ ایس واسطے ڈروناں نوں امریکی فوج ایہنوں افغانستان، عراق تے پاکستان دے قبائلی علاقیاں وچ بمباری کرن لئی ورتدی اے۔ آن والے ویلے وچ ایہناں نوں ہور کماں واسطے وی ورتیا جاۓ گا جیہناں وچ فوجیاں دی ہوائی مدد، بمباری تے بچاؤ والے مشن۔ ڈرون جہاز جنگلاں، بیاباناں، سمندراں تے ڈگیاں عمارتاں وچ پھسے بندیاں نوں بچان واسطے وی ورتیا جا سکدا اے۔ پائلٹ آخر وچ دوجے جہازاں یا ڈروناں دے خلاف لڑن واسطے ای کاکپٹ وچ بووے گا تے جدوں اینج دے ڈرون جہاز وی آگۓ تے فیر ڈرون جہاز ہر قسم دے جی طاقتاں نوں برداشت کرن دے قابل ہو جان گۓ کیوں جے اوہناں وچ پائلٹ نہیں ہوندا۔
ریوکیو جزیرہ صنوبر
ریوکیو جزیرہ صنوبر سرو ٹبر دا اک صنوبر اے۔ ایہ جپان وچ ہوندا اے۔
ہونی اک دیش دی (حصہ پہلا)
حوالے
گٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی کتاباںگٹھ:پنجابی ناولگٹھ:پنجابی ساہت
چک 125 ڈی بی
چک 125 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
چک 71 گ ب لہندا
چک 71 گ ب لہندا  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شہرستان مہران
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مہران ایران دے صوبہ ایلام دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مہران شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ایلام
تویر اوبلاست
تویراوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ تویر شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
بونایونچر
بونایونچر کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ہیشی گلیارا
ہیشی گلیارے توں لہندے دے ول جان اتے ریشم رستہ تنّ ذیلی رستےآں وچّ ونڈیا جاندا ہے - اک رستh شمال وچّ  تیان شان  دے پربتاں دی ولّ اتے اس توں پار موجودہ  کرغیزستان  جاندی ہے اتے باقی دو راہاں  تارم طاس دے دو طرف جاندیاں ہن ۔ ہیشی گلیارے دے چڑھدے طرف  لانژو  شہر دے باہر دے پہاڑ ہن جتھوں گزرکر چڑھدے وچّ  ویئی دریا  (  渭河, Wei River  ) دی گھاٹی اتے چین اپڑیا جاندا سی ۔
حوالے
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:ریشم رستہ گٹھ:گانسو
हेशी गलियारा
جارج واشنگٹن
جارج واشنگٹن (22 فروری 1732 - 14 دسمبر 1799) امریکہ دے موڈیاں وچوں اک سی اونے امریکہ دی انقلابی لڑائی چ امریکی فوجاں دی آگمانی کیتی تے اوناں نوں جتایا، اوہ اوس سنگت دا وی آگو سی جیہنے امریکی قنون بنایا تے امریکی قنون باجوں ای اوہنے فوجاں دی آگمانی کیتی تے فیر امریکہ دا پہلا صدر بنیا۔ امریکہ بنان چ خاص کم کرن لئی اونوں امریکہ دا پیو کیا جاندا اے۔
جم پل (1732–1753)
جارج واشنگٹن، آگسٹین واشنگٹن تے اوہدی دوجی ٹبری میری بال واشنگٹن دا پہلا پتر سی۔ اوہ 22 فروری 1732 نوں ورجینیا دی ویسٹمورلینڈ کاؤنٹی وچ جمیا۔ اوہدے پرکھ انگلینڈ توں ایتھے آۓ سن تے زیمیدارا کردے سن۔ واشنگٹن دے پرکھ سلگریو، انگلینڈ توں سن۔ اوہدا پردادا 1657 وچ ورجینیا آیا۔ جارج دا پیو آگسٹین غلاماں دا مالک تے تماکھو اگاندا سی مگروں اوہ فیر لوآ کڈن دے کم وج پیا۔ اوہ ورجینیا اک وشکارلی پدھر دا ٹبر سی۔ اوہ 11 ورے دا سی جدوں اوہدا پیو مرگیا۔ اوہ اپنے گھر وج ای کئی استاداں کولوں پڑھیا۔ اوہدا چوکھا سارا مڈھلا جیون فیری فارم، سٹیفورڈ کاؤنٹی ورجینیا وچ لنگیا۔ پیو دے مرن تے فیری فارم اوہدے حصے وچ آیا۔ اوہدے وڈھے پرا دے حصے وچ پوٹومک دریا دے دے کنڈے تے اک زمین آندی اے جینوں ماؤنٹ فرنن دا ناں دتا جاندا اے ایہ اوہدے پرآ ے مرن تے واشنگٹن نوں ملدی اے۔ اوہ 17 ورے دا سی 1749 نوں جدون اوہنوں کلپیپر کاؤنٹی دا سرویر لگادتا جاندا اے۔ کمائی چنکی سی تے اوہنے پیسے بچا کے شینندوح وادی وچ زمین ملیں لئی۔ ایہ لیندے ورجینیا وچ کئی زمین لین دے بپاراں وچوں اک سی۔ 1751 وچ واشنگٹن باربادوس اپنے پرا لارنس نال جینوں ٹی بی ہوگئی سی جاندا اے ایس آس نال جے اوتھوں محول اودے لئی جنگا رویگا ایس سفر وچ اوہنوں چیچک ہوجاندی جیدے نشان اوہدے منہ تے رہ جاندے نیں۔ اوہدا پرآ ول نئیں ہوندا اوہ واپس اندے نیں تے مانٹ ورنن وچ 1752 نوں لارنس مر جاندا اے۔ اوہدی تھاں تے جارج واشنگٹن نوں ورجینیا ملیشیا وچ میپر رکھ لیا جاندا اے۔ ایسے ویلے ای جارج فری میسنری اک رلتی سنگت نال جڑدا اے۔
فرانسیسی انڈین لڑائیاں (1760–1753)
1753 وچ فرانسیسی اوہائیو ول اگے ودن لگدے نیں پر ایس علاقے تے برطانوی امریکی دیساں پنسلوینیا تے ورجینیا نے وی کلیم کیتا ہویا سی۔ ایس تے فرانسیسی انڈین لڑائیاں (1754–62) دا مڈھ بجدا اے جیہڑیاں فیر ساری دنیا تے پھیلدیاں نیں ایہناں نوں ست سالہ لڑائیاں وی کیا جاندا اے۔ واشنگٹن ایہناں لڑائیاں دے مڈھ تی سی۔ گورنر ڈنوڈی نوں برطانوی سرکار ولوں ایہ سنیہہ ملدا اے جے اوہ فرانسیسیاں نوں ایس کم توں روکن بارے آکھے۔ گورنر، میجر واشنگٹن نوں اک سنیہے نال 1753 دے انت وچ فرانسیسیاں ول کلدا اے جے اوہ اوہناں نوں آکھے جے اوہ ایتھوں ٹر جان۔ فرانسیسی فوجی آگو ایہ گل نئیں مندا۔ واشنگٹن اوتھے انڈین قبیلیاں نال وی ملدا اے جیہڑے ورجینیا نال سن۔ 1754 وچ واشنگٹن دی فوجی ٹولی نال فرانسیسیاں نال ٹاکرا ہوندا اے۔ 1755 وچ فرانس تے برطانیہ ایس تھاں تے مل مارن لئی اک دوجے سامنے کھڑے سن۔
واشنگٹن, برطانوی جرنیل ایڈورڈ بریڈوک نال اوہدا اتلی پدھر دا سنگی سی۔ مونونگاہیلہ دی لڑائی وچ فراسیسی تے اوہناں دے انڈین سنگی لک کے ایس برطانوی امریکی فوج تے ہلہ بولدے نیں تے ایہنوں پچھے نسا دیندے نیں۔ 1755 وچ ورجینیا دا گورنر اوہنوں ورجینیا ملیشیا دا آگو بنادیندا اے تے ورجیینیا دی ولگن دا بچاؤ کرنا اوہدی زمیواری سی۔ ورجینیا ملیشیا نوں ہر ویلے تیار فوج بنایا جاندا اے تے اینج ایہ امریکہ دی پہلی فوج سی۔ واشنگٹن نوں ایہ آڈر سی جے اوہ ہلہ بولے یا بچا کرے اوہ اپنے فیصلے وچ ازاد اے۔ اپنی فوج دی سکھلائی ودیا کیتی تے اوہدی نس پج دا ایہ فیدا ہویا جے ورجینیا دے لوکاں دی بچت دوجیاں صوبیاں نال ود سی۔ برطانوی فوج اوہائیو تے مل مارلیندی اے۔ واشنگٹن دسمبر 1758 نوں فوج جھڈ دیندا اے تے 1775 دے انقلاب تک فوج وچ نئیں جاندا۔
واشنگٹن نے ایہناں ویلیاں وچ سیاسی، فوجی تے آگو ہون دے مینگے ول سکھے، برطانوی فوجاں دے لڑن دے ول اوہناں دے تکڑے تے ماڑے پاسے، ایہ چیزآں امریکی انقلاب وچ اوہدے لئی فیدا سن۔ اوہنے لوکاں نوں کٹھا کرنا، فوجی سکھلائی کرانی، پریڈ کرانی، لڑن دے ول تے فوج دی لوڑاں نوں پورا کرن دے ول اودوں ای سکھے۔
ماؤنٹ ورنن (1759–1774)
6 جنوری 1759 نوں واشنگٹن نے اک امیر بیوہ مارتھا واشنگٹن نال ویاہ کرلیا۔ اوہ اوس ویلے 28 ورے دی سی تے اوہدے دو نیانے پہلے میاں توں سن۔ ویاہ مگروں اوہ ماؤنٹ ورنن اجاندے نیں تے زمینداری تے سیاست کردے نیں۔ ایس ویاہ نال اوہ ورجینیا دے امیر لوکاں وچ گنیا گیا۔ جارج نے اپنی ٹبری دے پہلے دو نیانیاں دا چنگے ول نال خیال رکھیا تے اگے اوہناں دے نیانیاں نوں وی پالیا۔ واشنگٹن تے مارتھا دے اپنے نیانے ناں ہوۓ۔ لڑائی وچ لڑن باجوں اوہنوں ورجینیا سرکار ولوں 23,200 ایکڑ انعام لبے۔ اوہ آپ وی زمین مل لیندا ریا تے ماؤنٹ ورنن نوں اوہنا ‎ 6,500 ایکڑ تے پھیلا دتا تے اوہدے کول 100 غلام وی سن۔ اوہدی امیری تے فوجی ہیرو ہون باجوں اوہنوں ورجینیا دی صوبائی اسمبلی دا سنگی 1758 وچ چن لیا جاندا اے۔
دوجے امیر زمینداراں وانگوں واشنگٹن لومڑی دا شکار کردا، تھیٹر، دوڑاں، ناچ پارٹیاں تے ککڑاں دیاں لڑائیاں وچ جاندا۔ تاش، بلیرڈ کھیڈنا وی اوہنوں آندا سی۔ اوہ اپنی تماکھو دی فصل باہر ویچدا تے یورپ توں عام زندگی وچ ورتیاں جان والیاں ودیا چیزاں منگاندا۔ واشنگٹن تماکھو نال کنک بیجن،کؤڑے پالن، کپڑا بنن تے وہسکی بنان دے کم وچ وی پیا۔ اوہدے ڈیرے تے لوکاں دا آنجان سی تے اتلی یا برابر دی پدھر دے لوک ای اوہ بلاندا سی۔ سیاست وچ اوہ اگے وددا اے جدوں اوہ ورجینیا دی قنون بنان والی اسمبلی وچ برطانیہ توں مال منگان دی روک دی مانگ کردا اے۔
نیتو سنگھ
نیتو سنگھ اک بالیوڈ اداکارہ اے اتے 1980 وچ رشی کپور نال ویاہ ہون کارن اسنوں "نیتو کپور" دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔ نیتو نے اپنا فلمی کریئر اٹھ سال دی عمر وچ بےبی سونیا دے ناں ہیٹھ شروع کیتا۔ اسنے 1966 وچ دس لکھ فلم وچ روپا دا اتے دو کلیاں وچ دوہرا کردار نبھایا۔ بال اداکارہ وجو نیتو دی وارث اتے پوتر پاپی ورگی فلماں وی دھیان کھچن والیاں ہن۔ نیتو نے مکھ اداکارہ دے کردار 1972 وچ رکشہ والا فلم وچ نبھاؤن توں شروعات کیتی۔ نیتو سنگھ نے فلم انڈسٹری نوں 1983 وچ 1980 وچ رشی کپور نال ویاہ ہون توں بعد چھڈ دتا۔ بوہت لمے ویلے بعد، 26 سالاں بعد نیتو نے دوبارہ بالیوڈ وچ داخلہ کیتا اتے اپنے پتی دے نال لوَ آج کل(2009)، دو دونی چار(2010)، جب تک ہے جان(2012) اتے بے شرم (2013) وچ کم کیتا۔
جارج واشنگٹن
امریکی انقلاب (1783–1775)
واشنگٹن برطانیہ لوں امریکی صوبیاں تے لگن والے ٹیکس سٹیمپ ایکٹ 1765 دے خلاف سی تے برطانیہ دیاں پالیسیاں دے خلاف اوہنے برطانوی مال دے بائکاٹ دی مانگ کیتی۔ اگست 1774 دے ورجینیا کنونشن وچ اوہنوں پہلی کانٹینینٹل کانگرس وچ ورجینیا ولوں پیجیا جاندا اے۔ بوسٹن دے نیڑے اپریل 1775 وچ لیکسنگٹن تے کنکورڈ دیاں لڑائیاں مگروں امریکی کلونیاں برطانیہ نال لڑ پیندیاں نیں۔ واشنگٹن دوجی کانٹینینٹل کانگرس وچ فوجی وردی وچ جاندا اے بیہ دسن لئی جے اوہ لڑن لئی تیار اے۔ اوہدی مانتا، اوہدی فوجی لڑائیاں وچ پیا رینا تے ورجینیاجیہڑی سب توں وڈی کلونی سی توں ہونا, ایہ گلاں 14 جون 1775 نوں بنن والی کانٹینینٹل فوج دا اوہنوں کمانڈر بنادیندیاں نیں۔ میساچوسٹس دے جان ایڈمز نے اوہدا ناں اگے کیتا سی۔
نیتو سنگھ
مڈھلا جیون
نیتو سنگھ دا جم دلی وچ اک سکھ گھرانے وچ ہویا۔ اسدے ماں پیؤ دا ناں راضی کور اتے درسن سنگھ سی۔ ایہہ شانتی بلڈنگ، پیدار روڈ، بمبئی وچ رہندے سن اتے نیتو نے "ہیل گرانز ہائی سکول"، پیدار روڈ وچ داخلہ لیا۔
جارج واشنگٹن
امریکی انقلاب (1783–1775)
جارج واشنگٹن دی فوج بوسٹن نوں کیرے وج لیلیندی اے۔ دس مہینے 3 ہفتے تے 6 دن مگروں 17 مارچ 1776 مگروں بوسٹن نوں برطانوی فوج چھڈ دیندی اے۔ امریکیاں دی ایہ جت اوہناں دا جوصلہ ودھاندی اے پر جدوں برطانوی فوج نیویارک تے اگست 1776 نوں ہلہ بولدی ا ےت ایہ شہر ویریاں کول جلا جاندا اے۔ واشنگٹن نے ایس ہار توں دل جھوٹا ناں کیتا تے برطانوی فوج نوں نیویارک توں اگے ودھن توں روک دتا۔
نیتو سنگھ
کیریئر
نیتو سنگھ نے اپنے فلمی کیریئر دی شروعات بچپن وچ ہی 1960ویاں دے انت وچ دو کلیاں فلم توں کیتی۔ نیتو نے مکھ اداکارہ وجوں 1972 وچ فلم رکشہ والا وچ کردار نبھایا جو پردے اپر ناکامیاب فلم رہی۔ 1973 وچ نیتو نوں یادوں کی بارات فلم وچ چھوٹا رول ملیا جس نوں بہت سفلتا حاصل ہوئی اتے فلم وچلے گیت "لیکر ہم" اپر کیتے ڈانس نال نیتو نوں بہت مشہوری ملی اتے اس توں بعد نیتو نوں بہت ساریاں فلماں وچ مکھ کردار لئی آفر حاصل ہوئے۔ نیتو نے اس ویلے دے اگھے کلاکاراں نال کم کیتا جنہاں وچوں قسمیں وعدے فلم وچ اسنے نے اپنے شوہر دے بھرا رندھیر کپور نال وی کم کیتا۔
جارج واشنگٹن
امریکی انقلاب (1783–1775)
1777 نوں برطانوی فوجاں جرنل برگوئن دی آگوی وچ ولوں کیوبک، کینیڈا ہلہ بولدیاں نیں۔ نیوانگلینڈ ولوں برطانوی جرنل ہاؤ اتر ول جاندا اے۔ واشنگٹن نوں پچھے کرن مگروں ہاؤ دی فوج امریکی راجگڑھ فلاڈیلفیا تے مل مار لیندی اے۔ پر امریکی فوج کینیڈا ولوں آن والی فوچ نوں ساراٹوگا دی تھاں تے روک کے ہتھیار رکھوالیندی اے۔ ایس جت نال فرانس امریکہ دا سنگی بن جاندا اے۔ فلاڈیلفیا دے امریکیاں دے ہتھوں نکلن باجوں کئی لوک واشنگٹن نوں آگوی توں لآ دینا چاہندے نے پر واشنگٹن دے سنگی اوہدے نال کھلو جاندے نیں۔ دسمبر 1777 وچ واشنگٹن 11000 فوجیاں نال فلاڈیلفیا اپڑدا اے تے 1778 وچ برطانوی فوجاں نوں فلاڈیلفیا چھڈنا پیا۔ واشنگٹن ایس فوج دے پچھے نیویارک تک گیا۔ 1779 وچ امریکی فوجاں برطانیہ نال رلے 40 انڈین پنڈاں نوں ساڑدیندی اے۔ 1780 وچ 5000 فرانسیسی فوجی امریکہ دی ہتھ ونڈائی نوں آگے۔ فرانسیسی سمندری فوج برطانوی فوج نوں اک لڑائی وچ ہراندی اے تے فیر واشنگٹن برطانوی فوجاں تے اک وڈا ہلہ بولدا اے۔ 17 اکتوبر 1781 نوں یارکٹاؤن، ورجینیا تے برطانوی فوج ہتھیار سٹ دیندی اے تے ایس نال اتلے امریکہ وچ لڑائی وی مک جاندی اے۔
نیتو سنگھ
نجی جیون
فلمی جیون دے دوران نیتو سنگھ اتے رشی کپور وچ پیار پے گیا۔ ایہناں نے 1980 وچ پریم ویاہ کیتا اتے دو بچیاں ردھما (15 ستمبر، 1980) اتے رنبیر (28 ستمبر، 1982) نے جم لیا۔ ردھما کپور اک مشہور فیشن ڈزائنر وجوں جانی جاندی اے جسدا ویاہ دلی دے مشہور صنعت کار"بھارت ساہنی" نال ہویا اتے ایہناں دا بیٹا رنبیر کپور بالیوڈ دا مشہور اداکار اے۔
جارج واشنگٹن
امریکی انقلاب (1783–1775)
برطانوی فوج یارک ٹاؤن دی لڑائی ہارن تے وی تکڑی سی۔ اوہدے کول نیویارک ساوانہ تے چارلسٹن دے شہر تے اک تکڑی سمندری فوج سی۔ 1782–83 دے ورے امریکیاں نے اپنے ڈنڈیاں دے زور تے لنگہاۓ۔ خزانہ خالی سی تے فوجیاں نوں تنخواہ ناں ملن تے کھیچل لگی سی۔ 3 ستمبر 1783 نوں پیرس دی ٹریٹی نال برطانیا امریکہ نوں ازاد من لیندا اے تے 2 نومبر نوں واشنگٹن اک تقریر کرن مگروں کانٹیننٹل فوج نوں مکا کے گھر پیج دیندا اے۔ 25 نومبر نوں برطانوی فوج نیویارک توں جاندی اے تے واشنگٹن تے گورنر شہر وج آندے نیں۔ 23 دسمبر 1783 نوں اوہ فوج چھڈ دیندا اے۔ تاریخ لکھاری گورڈن وڈ ایہ گل لکھدا اے جے امریکی فوج دی آگوی نوں چھڈنا ( جدوں کہ اوہ دنیا دی اک وڈی طاقت نوں ہرا چکیا سی تے اپنے دیس وچ وی اوہنوں کوئی روکن والا نئیں سی ) اوہدا سب توں وڈا کم سی۔ ایہ اک ایسا کم سی جینے یورپ دی اتلی پدھر دے لوکاں نوں وی حیران کردتا۔ انگریز بادشاہ جارج نے وی اوہدے ایس کم نوں سلاہیا۔
واشنگٹن لڑائی توں واپس ماؤنٹ ورنن کج چر ای ریا۔ 1787 وچ اوہنوں کانسٹیٹیوشنل کنونشن فلاڈیلفیا وج ودر بنایا جاندا اے۔
نیتو سنگھ
حوالے
گٹھ:سکھ شخصیتاںگٹھ:پنجابی شخصیتاںگٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
جارج واشنگٹن
امریکی صدر (1789–1797)
1789 وچ امریکہ دے صدر نوں چنن والی ٹولی اوہنوں 100٪ ووٹاں نال امریکہ دا صدر چن لیندی اے تے فیر دوبارہ 1792 وچ اوہنوں صدر چن لیا جاندا اے۔ جان ایڈمز نوں نکا صدر چنیا جاندا اے۔ اوہ 30 اپریل 1789 نوں نیویارک دے فیڈرل ہال وچ اپنے صدر ہون دی سوں کھاندا اے۔ امریکی کانگرس اوہدے لئی 25،000 $ تنخواہ مندی اے جیہنوں واشنگٹن نئیں لینا چاہندا اوہ امیر سی تے بنا کسے لالچ دے اپنی قوم دی سیوا کرنا چاہندا سی۔ کانگرس دے زور لان تے اوہنوں تنخاہ لینی پئی جے کتے ایہ ناں ہوے جے مگروں بنن والے صرف امیر ای ہوں جیہڑے اپنے آپ نوں پال سکدے ہون تے کوئی غریب صدر ناں بن سکے۔ واشنگٹن نوں پتہ سی جے اوہ اپنے آن والیاۂ لئی ادھارناں بنا ریا اے تے ایس کرکے اوہ بڑا سمبہل کے ٹردا سی تے کوئی ایسا کم ناں کیتا جے اوہدے تے کوئی انگلی چک سکے۔ اوہنے یورپ دے شاہی ٹبراں دی بالکل نقل ناں ماری تے اپنے لئی مسٹر پریزیڈنٹ دا نویکلا ناں چنیا۔ واشنگٹن نے اپنے کم نوں زمیواری، شوق تے اکھاں کھول کے نبھایا۔ واشنگٹن نے بڑی ٹل مٹھ کرکے دوجی واری صدر بنیا تے تیجی واری لئی بالکل ناں منیاتے اینج ایہ زیادو توں زیادھ دو واری راج کرن دی اک ریت بنادتی۔
واشنگٹن دے وزیراں وچوں الیگزنڈر ہملٹن تے تھامس جیفرسن دی آپس وچ ناں بنی۔ دونویں وکھریاں سوچاں والے سن تے جیفرسن نوں وزارت چذڈنی پئی۔ 1790 دے اک قنون باجوں صدر نوں ایہ اختیار دتا گیا جے اوہ امریکہ دے اک پکے راجگڑھ لئی کوئی تھاں چنے۔ اک تن بندیاں دی ٹولی وی ودر دی ہتھ ونڈائی لئی دتی گئی تے ایہنے پوٹومک دریا دے کنڈے تے اوہ تھاں چنی۔ جارچ واشنگٹن امریکہ دے پہلے صدر دے ناں تے امریکہ دا راجگڑھ واشنگٹن رکھیا گیا۔ 1791 وچ کانگرس نے وہسکی تے ٹیکس لایا۔ کئی صوبیاں وچ ایہنوں ناں منیا گیا۔ ایس گل تے واشنگٹن نے کئی صوبیاں توں فوجی کٹھے کرکے ناں منن والیاں تے چڑھائی کردتی تے اوہ نس پج گۓ۔ واشنگٹن دے ایس تکڑے کم نے ایہ گل دسی جے سرکار اپنا بچا کرسکدی اے تے امریکی سرکار اپنی طاقت نال لوکاں تے صوبیاں تے اپنا زور منواسکدی اے۔
19 ستمبر 1796 نوں اوہنے اپنی دوسری واری دے مکن دے نیڑے لگن تے امریکی قوم نے اک چٹھی نال جیہڑی اک اخبار وچ چھپی اپنی سوچ دا نتارا دسیا۔ اوہنے امریکیاں نوں یورپی لڑائیاں توں بچن، امریکہ دے ماملیاں وچ دوجے دیساں نوں پنگے بازی توں روکن تے دنیا دے کسے دیس نال پکی یاری بنان توں روکن دا کیا۔ کسی وی دیس نال بپار تے یاری امریکی فیدے لئی ہونی چاہیدی اے۔
موت
12 دسمبر 1799 نوں واشنگٹن کؤڈے تے بیٹھ کے مین تے ڈگدی برف وچ اپنیاں زمیناں ویکھن گیا جس تے اوہنوں ٹھنڈ تے ہور روک لگ گیا جس پاروں 14 دسمبر 1799 نوں 67 ورے دی عمر وچ اوہ مرگیا۔ 18 دسمبر 1799 وچ اوہنوں ماؤنٹ ورنن وچ دب دتا گیا۔ امریکہ تے ساری دنیا وچ اوہدے مرن تے افسوس کیتا گیا تے نپولین نے فرانس وچ دس دن دے سوگ دا ہوکا دتا۔
یاد
امریکی قوم واشنگٹن نوں اک وڈا ہیرو مندی اے جیہنے پہلے امریکی فوجاں دی آگوی کردیاں ہویاں برطانیہ نوں نسایا فیر امریکہ دا صدر بن کے تے آپ دو واری صدر بنن مگروں صدر دے عہدے نوں چھڈیا تے اپنی قوم لئی اتلی پدھر دیاں ادھارناں بنایاں۔
امریکی قوم نے واشنگٹن نوں وڈی مانتا دتی اے۔ واشنگٹن دا جمن دیہاڑہ امریکہ وچ چھٹی دا دن اے۔ اک ڈالر دے نوٹ تے کواٹر ڈالر تے اوہدی مورت اے۔ ماؤنٹ رشمور دی قومی یادگار وچ لنکن جیفرسن تے روزویلٹ نال اوہدی بتی وی بنائی گئی اے۔ واشنگٹن ڈی سی دے نیشنل مال تے اوہدی اک یادگار واشنگٹن مونومنٹ دے ناں نال بنائی گئی اے۔ امریکہ دا راجگڑھ واشنگٹن ڈی سی، امریکہ دا اک صوبہ واشنگٹن، جارج واشنگٹن یونیورسٹی تے واشنگٹن یونیورسٹی اوہدے ناں اتے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی صدر
موری دروازہ
موری دروازہ، پاکستان دے صوبہ پنجاب چ لہور دے تھاں اتے واقع اے۔ایہ دورازہ  پرانے لاہور دے تیراں دورازےآں چوں اک اے ۔  ایہ مغل راج ویلے  چ تعمیر کیتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے راستےآں اتے تعمیر شدہ تیراں دروازےآں چوں اک اے۔
موری دروازہ اندرون لاہور، پاکستان دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ ا‏‏ے۔
موری دروازہ، لوہاری تے بھاٹی دروازے دے درمیان شہر پناہ د‏‏ی جنوبی جانب واقع ا‏‏ے۔ اس دے بالکل سامنے سرکلر روڈ دے دوسری طرف اُردو بازار ا‏‏ے۔ شہر پناہ دے برج دے گوشے وچ چھوٹا جہا دروازہ عہد انگریزی تو‏ں پہلے موجود سی جس وچو‏ں گھڑ سوار بمشکل ہی گزر سکدا ا‏‏ے۔ انگریزی عہد وچ اسنو‏ں کشادہ کر دتا گیا کہ گڈی ، اونٹھ یا گھوڑا بخوبی گزر سک‏‏ے۔ کنہیا لال نے لہور د‏‏ی تریخ وچ لکھیا ا‏‏ے۔
’’یہ دروازہ موری دروازے دے ناں تو‏ں بعہد ملک ایاز موسوم ہويا۔ اس واسطے کہ جنہاں دناں وچ بہ عہد راجگی راجہ جے پال، سلطان محمود نے شہر نو‏‏ں محصور کیہ ہویا سی، راجہ تاں بے خبر بھج گیا مگر شہر دے لوک بدستور لڑدے رہ‏‏ے۔ سلطان نے چاہیا کہ شہر وچ داخل ہوئے ک‏ے شہر والےآں نو‏‏ں سزا دیوے مگر کِس‏ے راستے تو‏ں دخل نہ ملا۔ آخر اس مقام تو‏ں دیواراں نو‏‏ں گرا کر داخل شہر ہويا۔ ملک ایاز نے جدو‏ں فیر شہر نو‏‏ں آباد کيت‏‏ا تاں فتح د‏‏ی یادگار دے طور اُتے اس جگہ دروازہ قائم کر دتا تے بہ سبب اس دے کہ چھوٹا دروازہ سی ’موری دروازہ‘ ناں رکھیا۔‘‘
’’نقوش لاہور نمبر‘‘ وچ درج اے کہ سکھاں دے عہد وچ اس راستے تو‏ں شہر دا کوڑا کرکٹ باہر پھینکا جاندا سی مگر ایسی کوئی روایت سانو‏ں تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ کدرے تے نئيں ملدی کہ آخر سارے شہر دا کوڑا ايس‏ے دروازے تو‏ں کیو‏ں باہر پھینکا جاندا سی۔
اک دوسری گل جو ذہن وچ آندی اے اوہ کچھ ایويں اے کہ ملک ایاز دے زمانے وچ لوہاری دروازے دے اندر ہی قدیم شہر آباد سی تے سب تو‏ں پہلا تجارتی مرکز لوہاری منڈی ہی سی جو چوک جھنڈا دے پاس واقع سی جتھ‏ے دا مشہور کردار حسو تیلی وی ا‏‏ے۔ مال برداری و نواح تو‏ں لوکاں نے جدو‏ں تجارت دے لئی لوہاری دروازے تو‏ں آنا جانا شروع کر دتا تاں بکثرت انبوہ ایہ راستہ کم پے گیا تے ایويں وی لوہاری منڈی جانے دے لئی جو راستہ چوک بخاری تو‏ں ہوئے ک‏ے گزردا سی قدرے طویل سی لہٰذا اک براہ راست تے قدرے نزدیک راستے د‏‏ی غرض تو‏ں اس مقام تو‏ں کہ جتھ‏ے اج موری دروازہ اے، راستہ کڈیا گیا جو بعدازاں باقاعدہ موری دروازہ بن گیا۔
موری دروازہ د‏‏ی اہمیت چوک جھنڈا، لوہاری منڈی تے سید مٹھا بازار د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ سید مٹھا بازار سیدھا دھیان سنگھ حویلی دے نواح تو‏ں گزردا ہويا نخاس منڈی تک جا پہنچکيا اے، جس د‏‏ی پشت اُتے قلعہ لاہور واقع ا‏‏ے۔ ایويں وی قدیم بستیاں وچ تے گائاں وچ باسی اس طرح دے مختصر راستے اپنی ضرورت و سہولت دے تحت بنا لیندے سن ۔ کچھ ایسی ہی صورت حال سانو‏ں موری دروازے د‏‏ی وی نظر آندی ا‏‏ے۔
اج موری دروازہ اندرون و بیرون موری دروازے وچ تقسیم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ بیرون موری دروازہ اُتے مچھلی فروشاں دا قبضہ اے جدو‏ں کہ سجے جانب کارپوریشن نے گرلز ہائی سکول د‏‏ی عمارت تعمیر د‏‏ی ا‏‏ے۔ موری دروازے وچ داخل ہاں تاں سامنے ہی دو منزلہ مسجد جمال مصطفیٰ موجود ا‏‏ے۔ موری بازار تو‏ں گزريں تاں سانو‏ں روگٹھ استعمال کیت‏‏ی اشیاء فروخت کرنے والی چھوٹی چھوٹی دوکانات نظر آندیاں نيں حتیٰ کہ اسيں چوک جھنڈا وچ پہنچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کاروباری اعتبار تو‏ں موری بازار کوئی اہ‏م بازار نئيں اے تے اس گل وچ صداقت نظر آندی اے کہ ایہ محض چوک جھنڈا تک پہنچنے دا محدود و تنگ راستہ سی۔ اج وی چوک جھنڈا دے وسط وچ سبز کپڑ‏ے وچ لپٹا ہويا اک اُچا جھنڈا ایستادہ اے جس د‏‏ی سجے تے کبھے جانب دو قدیمی درخت اگے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس جھنڈے د‏‏ی موجودگی ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی قدیمی روایت نال محبت دا ثبوت اے تے ایہی جھنڈا دراصل ’’جھنڈاچوک ‘‘کی ناں وجہ وی ا‏‏ے۔
چوک جھنڈا وچ مرچ و مسالحہ جات د‏‏ی فروخت د‏‏ی دوکانات نيں، آٹا پیسنے د‏‏ی مشین ا‏‏ے۔ گویا اج وی کاروبار دا سلسلہ ایتھ‏ے اوداں ہی جاری اے جداں حسو تیلی دے زمانے وچ سی۔ موری دروازے دے بیرون جو نالہ انگریزی عہد وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی، 2002ء وچ اس نالے د‏‏ی موری تے بھاٹی دروازے دے درمیانی حصے وچ تعمیر نو کيتی گئی۔ شہر وچ نکاسی آب دا ایہ سب تو‏ں وڈا ذریعہ اے جو یکی دروازے تو‏ں شروع ہُندا اے تے فیر اکبری، موچی، لوہاری، موری تے بھاٹی دروازے تو‏ں گزردا ہويا ٹکسالی دروازے تک جا پہنچکيا اے تے فیر اگے راوی د‏‏ی جانب ودھ جاندا ا‏‏ے۔ اندرون موری دروازے د‏‏ی عمارتاں کافی حد تک نويں تعمیر ہوئے چکيت‏یاں ناں۔
ہور ویکھو
گٹھ:لاہور دے دروازے
گٹھ:لہور دے بوۓ گٹھ:لہور گٹھ:لہور دی تریخ گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دی تریخ
چی گویرا دا مقصد
8اکتوبر1967ء نوں سی آئی اے دی اطلاع اُتے بولیویا دے 1800 تو‏ں ودھ سپاہیاں نے ’یورو روائن‘کے علاقے وچ واقع چے گویرا دے گوریلا کیمپ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔چے دے بوہت سارے ساتھی اس لڑائی وچ مارے گئے تے اوہ خود، دو گولیاں لگنے تو‏ں شدید زخمی ہوگیاجس دے بعد اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ’لا ہیگویرا‘ وچ واقع عارضی فوجی چودی ميں لیایا گیا۔گرفتاری دے بعد چے نے انٹیلی جنس افسراں دے کسی سوال دا جواب دینے تو‏ں انکار کر دتا۔اگلے دن 9اکتوبر د‏‏ی دوپہر نو‏‏ں بولیویا  دے صدر رین بیرینٹوس دے حکم پر، چے نو‏‏ں گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔مرنے تو‏ں کچھ منٹ پہلے اک بولیوین سپاہی نے چے تو‏ں پُچھیا ’’کیہ تسيں اپنی لافانی زندگی دے بارے وچ سوچ رہے ہو؟‘‘، چے نے جواب دتا ’’نئيں! میں انقلاب د‏‏ی لا فانیت دے بارے وچ سوچ رہیا ہوں‘‘۔چے گویرا دے آخری لفظاں کچھ ایويں سن ’’میں جاندا ہاں تسيں مینو‏ں مارنے دے لئی آئے ہوئے۔ گولی چلاؤ بزدل! تسيں صرف اک انسان د‏‏ی جان لے رہے ہو!‘‘۔
ہر وڈے انقلابی د‏‏ی طرح چے گویراکی شخصیت، کردار تے زندگی نو‏‏ں وی مسخ کرنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی گئی اے ۔حکمران طبقات دے نال نال کھبے بازو دے اصلاح پسند ’’دانشور‘‘ وی کردار کشی د‏‏ی انہاں بھونڈی کوششاں وچ برابر دے شریک نيں۔چے د‏‏ی برسی اُتے اس عظیم انقلابی کوخراجِ عقیدت پیش کرنےکا اس تو‏ں بہتر طریقہ کوئی نئيں ہوئے سکدا کہ انہاں نظریات نو‏‏ں سمجھیا جائے جنہاں دے لئی اوہ جیا، لڑیا تے اپنی جان قربان کر دتی۔
اپنی موت دے بعد چے گویرا سوشلسٹ انقلابی تحریکاں دے ہیرو تے جدید پاپ کلچر دے نمائندے دے طورپر ابھریا؛ البرٹو کورڈا د‏‏ی بنائے ہوئے چے دے فوٹونے بہت شہرت پائی تے دنیا بھر وچ ٹی شرٹاں،احتجاجی بینراں اُتے ایہ فوٹو نمایاں ہوتاجارہاہے تے ایويں چے گویرا ساڈے عہد دا معتبر تے معروف انسان بن چکاہے۔لینن د‏‏ی موت دے بعد سٹالن تے زینوویف د‏‏ی قیادت وچ لینن  دا تشخص ابھارنا شروع کر دیاگیا۔کروپسکایا(لینن  د‏‏ی بیوی) د‏‏ی خواہش دے برعکس لینن  د‏‏ی میت نو‏‏ں ریڈسکوائر وچ سجاک‏ے مرجع خلائق بنانے دے لئی رکھ دیاگیا تاکہ عوام اس دا آخری دیدار کر سکن۔کروپسکایا نے بعد وچ کہیا سی کہ’’ لینن  جس شخصیت پرستی دے خلاف عمربھر لڑدا رہیا،اسنو‏ں مرنے دے بعد ايس‏ے شخصیت پرستی د‏‏ی سولی اُتے لٹکادیاگیا۔‘‘
نومبر2005ء وچ جرمنی دے جریدے Der Spiegel وچ یورپ دے ’’پرامن انقلابیاں ‘‘پر اک مضمون شائع ہواتھا جس وچ ایداں دے انقلابیاں نو‏‏ں ’’گاندھی‘‘اور ’’گویرا‘‘ دے وارث قراردیاگیا۔ ایہ اک شعوری بیہودگی اے ۔سانو‏ں چے گویراکوایداں دے لوکاں تو‏ں بچانے دے لئی اک سوسائٹی تشکیل دینی ہوئے گی جنہاں دا مارکسزم تو‏ں طبقات‏ی جدوجہد تے سوشلسٹ انقلاب تو‏ں کوئی تعلق واسطہ نئيں اے ۔اور جو چے گویرا د‏‏ی اک انتہائی غلط تصویر کشی ک‏ر رہ‏ے نيں تے اسنو‏ں اک انقلابی صوفی درویش ثابت کرنے اُتے تلے ہوئے نيں۔اسنو‏ں اک رومانس پسند مڈل کلاسیا،اک انارکسسٹ،گاندھی دا اک امن پسندپیروکار،اور ايس‏ے نوعیت دے دوسرے تشخص فراہ‏م کرنے اُتے تلے ہوئے نيں۔ساڈا اس عظیم تے سچے انقلابی تو‏ں اوہی رشتہ تے ناطہ اے جو لینن دا روزالگزمبرگ دے نال سی۔لینن  نے روزا د‏‏ی مارکسزم بارے غلطیاں پرتنقید وچ کدی کوئی رعایت نئيں کيت‏‏ی سی تے لینن  نے ہمیشہ روزا نو‏‏ں اک سچی انقلابی تے انٹرنیشنلسٹ دے طورپر ہمیشہ عزت واحترام دا درجہ دتا۔ اصلاح پسنداں تے منشویکاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے حملےآں دے جواب وچ لینن  نے روزا نو‏‏ں انہاں لفظاں وچ یادکیا؛ ’’ہم ایتھ‏ے انہاں لوکاں نو‏‏ں روس د‏‏ی اک قدیم کہاوت دے حوالے تو‏ں جواب دینا پسند کرن گے جس وچ کہاگیا اے کہ ایہ تاں ہوئے سکتاہے کہ بعض اوقات شاہین نیچی پروازکردے ہوئے مرغیاں دے برابرآجاواں لیکن ایسا نئيں ہُندا کہ مرغیاں پوری کوشش ک‏ر ک‏ے وی شاہین د‏‏ی بلندیاں نو‏‏ں پہنچنے دا تصور وی کر سکن۔ اپنی غلطیاں دے باوجود،روزا،ساڈے لئے شاہین دا درجہ رکھدی سی،ہے تے رہے گی۔نہ صرف ایہ کہ دنیا بھر دے کمیونسٹ ا س د‏‏ی یاد اں تو‏ں اپنے آدرشاں کوہمیشہ منور رکھن گے بلکہ اس د‏ی سوانح عمری تے اس دا لکھیا ہويا ہر لفظ دنیابھر وچ کمیونسٹاں د‏‏ی اگلی نسلاں د‏‏ی بھرپور رہنمائی کريں گا۔4اگست1914سے جرمن سوشل ڈیموکریسی اک تعفن زدہ لاش بن چک‏ی اے ۔ایہی اک بیان وی روزاکوعالمی محنت کش تحریک وچ شہرت دینے دے لئی کافی ہوئے گا۔یقینی طورپر عالمی مزدور تحریک دے پچھواڑے وچ واقع ڈربے وچو‏ں پال لیوی،شیڈمین،کاٹسکی تے انہاں جداں مرغی نما دانشور اس عظیم انقلابی د‏‏ی غلطیاں اُتے کیچڑ اچھالدے رہن گے۔‘‘
مڈھلا جیون
’’جدو‏ں ميں میڈیکل د‏‏ی تعلیم حاصل کررہیا سی تاں میرے ذہن دے نہاں خاناں وچ کچھ وی ایسا نئيں سی جو اج اک انقلابی دے طورپر مجھ وچ اے ۔ہر اک د‏‏ی طرح میرا وی اک ہی مقصد اک ہی جنون سی ؛کامیابی۔ماں خواب دیکھیا کردا سی کہ وچ اک مشہور محقق بناں گا۔ماں سوچتارہتاتھا کہ وچ انتھک محنت ک‏ر ک‏ے کچھ مختلف ک‏ر ک‏ے دکھاواں گاکچھ ایسا کہ جو نوع انسانی د‏‏ی عظیم خدمت قرار پائے۔لیکن اس وقت میرا ایہ آدرش محض اک ذا‏تی کامیابی دا آدرش ہی سی۔ہر اک د‏‏ی طرح وچ وی اپنے ماحول د‏‏ی ہی پیداوا‏‏ر تے اس دا اظہار سی۔‘‘ بیشتر نوجواناں د‏‏ی طرح تو‏ں ارنسٹو کوبھی دنیاگردی دا بہت شوق سی۔وہ اک ’’آتش زیرپا‘‘ قسم د‏‏ی روح سی،جسنو‏ں کدرے رکنا ٹھہرنا نصیب ہی نئيں ہُندا۔پڑاؤ اس دے مقدر وچ ہی نئيں تھا،جداں کہ اوہ خود لکھدا اے ۔’’مینو‏ں ہن ایہ معلوم ہوئے چکيا اے کہ وچ اک ناقابل یقین مقدر د‏‏ی گرفت وچ ہاں،اور مسلسل مسافرت میرا نصیب ہوئے چک‏ی اے ‘‘۔اس دا رستہ کون سا سی اس د‏ی سمت کیہڑی ہوئے گی،اس دا ادراک اسنو‏ں خود وی نئيں سی۔بلاشبہ اوہ اک فرض شناس فزیشن بن سکدا سی لیکن اس د‏ی ’’آوارگی‘‘اس پرحاوی ہوئے گئی تے اسنو‏ں کھچ دے کدرے تے ہی لے گئی اسنو‏ں کچھ تے ہی بنا گئی۔ اس نے سفر اختیارکیا تاں پلٹنابھُل گیا تے برساں اپنے ارجنٹائن واپس نہ آسکا۔اس د‏ی مہم جو طبیعت اسنو‏ں موٹرسائیکل اُتے سارے جنوبی امریکا دے سفر د‏‏ی طرف لے گئی۔اس د‏ی ڈاکٹری تے اس دے انقلابی آدرشاں دے وچکار تعلق اس وقت ظاہرہواجب اسنو‏ں اپنی 24واں سالگرہ دے موقع پرسان پابلو دے اک آڈیٹوریم وچ اک تقریب دے دوران تقریر کرنی پئی جس وچ اس نے کہیا؛’’اگرچہ اسيں حالے اس قابل نئيں نيں کہ اِنّے وڈے تے عظیم مقصدپر گل کر سکن لیکن ساڈا یقین اے تے میرے اس سفر نے میرے اس یقین نو‏‏ں تے وی پختہ کردتا اے کہ امریکا د‏‏ی غیر مستحکم تے ناپائیدارقوماں وچ تقسیم مکمل طورپر اک افسانوی گل اے ۔ہم اک ہی نسل نال تعلق رکھنے والے نيں ساڈے وچکار کئی نسلی وجغرافیائی مشابہتاں موجودہاں؛میکسیکو تو‏ں میگلن تک اسيں وچ بہت کچھ سانجھا اے ۔اس تنگ نظر وطنیت تو‏ں نجات حاصل کرنے د‏‏ی اک خواہش تے کوشش دے طورپر وچ پیرواوراک متحدہ امریکا دے ناں اک جام تجویز کردا ہوں‘‘۔
ابتدائی شعور
ایہ سفرخودشناسی اورخودآگہی دا اک طویل عمل سی جس نے آہستہ آہستہ اس اُتے اس دنیاکی حالت تے کیفیت عیاں کر دتی جس وچ اوہ جی رہاتھا۔پہلی بار اپنے بر اعظم دے پسماندہ محروم کچلے ہوئے پسے ہوئے عوام د‏‏ی اصل تے سچی حالت اس نے دیکھی وی تے محسوس وی کيتی۔ اس نے پہلی بار اپنی اکھاں دے سامنے بدترین حالات وچ بسنے والے مردہ زنداں نو‏‏ں دیکھیا۔ اک حسین تے جمیل، اک ذخائر تو‏ں مالامال خطے وچ اتنابھیانک پن اِنّی کراہت اِنّی محرومی اِنّی غربت۔۔۔اس سوال نے ارنسٹو د‏‏ی نوجوان روح نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا۔ان تضادات نے اس د‏ی جنونی تے حساس فطرت کوہلا دے رکھ دتا تے اسنو‏ں انہاں تضادات د‏‏ی اصل وجوہات دا کھوج لگانے د‏‏ی طرف راغب کرلیا۔اس دا دماغ شروع دن تو‏ں ہی جستجو تے تحقیق دا رسیاتھا۔وہ جو اک اعلیٰ ذہا نت میڈیکل سائنس دے مطالعے وچ اس د‏ی رغبت دا سبب بنی سی اوہی جستجواور لگن اسنو‏ں کھچ دے سماج دے مطالعے د‏‏ی طرف لے آئی۔اس د‏ی مسافرت دے مشاہداں تے تجربات نے اس دے شعورکو فیصلہ کن طورپرمرتب کرنا شروع کر دتا۔اس نے اپنی زندگی دے لئی جو خواب تے آدرش سوچے سن اوہ اچانک اس دے لئی کمتر تے غیراہ‏م ہوئے گئے۔بہر حال اک ڈاکٹر لازمی اس قابل ہوتاہے کہ مریضاں دا علاج کر سک‏‏ے۔لیکن غربت‘ جہالت ‘بے گھری تے محرومی ورگی بیماریاں دا علاج کون کريں گا تے ایہ علاج کس طرح ممکن ہوئے سک‏‏ے گا؟کوئی وی ڈاکٹر کینسر دا علاج ڈسپرین تو‏ں نئيں کر سکدا۔اسی طرح سماج د‏‏ی بیماریاں دا علاج وی چھوٹے مصنوعی طریقے تو‏ں کرنا ناممکن گل ہُندی اے ۔یاں دھیرے دھیرے اس نوجوان دے دل ودماغ وچ انقلابی نظریات نے جنم لینااور پھلناپھولنا شروع کر دتا۔ لیکن اوہ اچانک مارکسسٹ نئيں بنا۔ایہ سب کِداں ہويا کس نے کيتا!اس نے اس بارے بہت زیادہ سوچ بچار کيتی۔ بہت دلچسپی اورتوجہ دے نال اس نے مطالعہ شروع کيتا،وسیع مطالعہ۔اور ایہ عادت ایسی شروع ہوئی کہ فیر مردے دم تک قائم رہی۔اس نے مارکسز م پڑھناشروع کيتا۔ بتدریج،غیر محسوس طریقے تاں،لیکن اک آہنی ناگزیریت دے جذبے دے نال۔۔اور فیر اوہ اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ عوام نو‏‏ں درپیش مسائل تے مصائب دا تے کوئی نہ حل اے نہ علاج سوائے انقلاب کے۔
گوئٹے مالا
شعوری مارکسزم د‏‏ی طرف چے د‏‏ی فیصلہ کن رغبت اس وقت ہوئی جدو‏ں اوہ گوئٹے مالا گیا جتھ‏ے اوہ صدر جیکبواربینز گزمن د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی اصلاحات کودیکھنا چاہندا تھااور انہاں تو‏ں کچھ سیکھنا چاہتاتھا۔وہ دسمبر1953ء وچ اوتھ‏ے پہنچیا۔صدر گزمن اک اصلاح پسند حکومت دا سربراہ سی اورجو اپنے ملک وچ زرعی اصلاحات کرکے اوتھ‏ے جاگیرداری دا خاتمہ کرنا چاہتاتھا۔گوئٹے مالا پہنچنے تو‏ں پہلے ہی چے گویراابتدائی نظریا‏تی شعور دا حامل ہونے دے باوجود اک سچا انقلابی بن چکاتھا۔جداں کہ اوہ خود کوسٹاریدا ميں10دسمبر1953ء کولکھے گئے اپنے اک خط وچ لکھدا اے ’’گوئٹے مالا جا ک‏ے ميں نے بہت کچھ سیکھنا تے خودکو انہاں جذبےآں تو‏ں بھر دینا اے جنہاں تو‏ں حالے تک وچ خود نو‏‏ں خالی محسوس کرتاہاں تے جو مجھ کواک حقیقی انقلابی بناواں گے‘‘
لیکن یونائٹڈ فروٹ کمپنی تے امریکی سی آئی اے نے کچھ تے ہی منصوبہ بندی کر رکھی سی۔انہاں نے کارلوس کاسٹیلو آرماس د‏ی قیادت وچ امریکی فضائیہ د‏‏ی مدد تو‏ں اک بغاوت منظم کیتی۔جس اُتے گویرا نے کمیونسٹ لیگ د‏‏ی طرف تو‏ں تشکیل دتے جانے والے اک مسلح ملیشیا نو‏‏ں جوائن کرلیا۔لیکن گروپ د‏‏ی بے عملی نے اسنو‏ں بے چین تے مضطرب ک‏ر ک‏ے رکھ دتا۔بغاوت دے بعد گرفتاریاں شروع کر دتی گئياں،جس اُتے چے نو‏‏ں ارجنٹائن دے قونصل خانے تو‏ں رجوع کرنا پڑگیا تے اسنو‏ں اک محفوظ کنڈکٹ پاس ملنے تک اوتھے رہناپيا۔اس دے بعد اس نے میکسیکو دا رخ کرنے دا فیصلہ کيتا۔صدر اربینزکے خلاف امریکی بغاوت نے اس دے عزم تے آدرش نو‏‏ں ہور پختہ کردتا۔اور اس نے اس واقعے تو‏ں کئی اہ‏م نتائج تے اسبا ق اخذ کيتے۔اس نے لاطینی امریکا ملکاں وچ امریکا د‏‏ی مداخلت تے اثرات نو‏‏ں دیکھیا تے اس سامراجی طاقت دا مشاہدہ کيتا جو سارے براعظم دے اندر عوام دشمن رجعتی قوتاں نو‏‏ں پال پوس رہی سی تے انہاں نو‏ں اپنے مفادات دے لئی بروئے کار لا رہی سی۔ہر اوہ حکومت جو عوام د‏‏ی خدمت ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی حالت بدلنے د‏‏ی کوشش کردی سی،اسنو‏ں امریکا تے اس دے گماشتاں د‏‏ی بدترین دشمنی تے مخالفت دا سامناکرناپڑجاندا سی۔سی آئی اے د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والی بغاوت د‏‏ی کامیابی دے بعد چے نو‏‏ں میکسیکو د‏‏ی طرف ہجرت کرنی پڑگئی جتھ‏ے اس نے فیڈل کاسترو د‏‏ی انقلابی 26جولائ‏ی موومنٹ نو‏‏ں جوائن کرلیا۔ایہ گروپ کیوبا دے اندرقائم جنرل بتیستا د‏‏ی آمریت دے خلاف اک متشدد جدوجہد وچ مصروف سی۔ایسالگدا سی کہ گویرا تے کاسترو نو‏‏ں جداں اک دوسرے د‏‏ی ہی تلاش سی۔ فیڈل نو‏‏ں اک بااعتمادساتھی تے گویراکو اک متحرک تنظیم تے اک مقصد د‏‏ی طلب سی جس دے لئی لڑاجاسکتاہوئے۔
چے اپنی اکھاں تو‏ں اصلاح پسندی د‏‏ی بھیانک تے مہلک کمزوری نو‏‏ں دیکھ چکاتھا تے اس دا ایہ یقین پختہ ہوچکاتھا کہ سوشلزم نو‏‏ں مسلح جدوجہد دے بغیر حاصل نئيں کيتاجاسکدا۔وہ اوائل ستمبر1954 وچ میکسیکو سٹی پہنچاجتھ‏ے اس دے کیوبا دے انہاں تارکین الوطن تو‏ں رابطے ہوئے جنہاں تو‏ں اوہ پہلے گوئٹے مالا وچ مل چکاتھا۔جون1955ماں اوہ پہلے راؤل کاسترو تو‏ں ملا،فیر اس د‏ی ملاقات فیڈل نال ہوئی۔جسنو‏ں کیوبا  وچ قید تو‏ں رہائی مل چک‏ی سی،جتھ‏ے اسنو‏ں مونکاڈا بیرکاں اُتے ناکا‏م حملےآں دے بعد قید کرلیاگیاتھا۔گویرا نے فوری طورپر 26جولائ‏ی موومنٹ نو‏‏ں جوائن کرلیا جو صدر بیتیشیاکی آمریت دا تختہ الٹنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی سی۔پہلے پہل گویرا نو‏‏ں بطور اک ڈاکٹر ’’ٹیم‘‘ماں منتخب کيتاگیا۔چونکہ اس مسکین د‏‏ی طبیعت شروع تو‏ں ہی استھمیا دے ہتھو‏ں خراب چلی آرہی سی،چنانچہ ایہ مناسب سمجھاگیا کہ اسنو‏ں اک جنگجو د‏‏ی ڈیوٹی دینا نامناسب ہوئے گا۔پر اس دے باوجود وی گویرا مسلح تربیت وی نال نال حاصل کرتارہیا تے اس نے جنگجو دے طورپر وی اپنی صلاحیت منوا لی۔
گرینما
25نومبر 1956ء کواک کروزگرینما تکسپان د‏‏ی بندرگاہ اُتے لنگراندازتھا تے جس نے کیوبا د‏‏ی طرف عازم سفر ہوناتھا تے جس وچ انقلابی گوریلے سوار سن ۔ایہ اک پرانا جہاز تھاجس اُتے اس د‏ی گنجائش تو‏ں کدرے زیادہ افراد’’لوڈ‘‘تھے۔دوران سفر اسنو‏ں کئی شدید سمندری طوفاناں تو‏ں وی واسطہ پيا جدو‏ں کہ کئی شدیدبیمار پڑ جانے والےآں کوبھی سمندر د‏‏ی نذر کرناپيا۔لیکن ایہ تاں ابتدا سی انہاں مصائب د‏‏ی جنہاں دا انہاں گوریلاں نو‏‏ں سامنا کرناتھا۔قافلے نو‏‏ں ابتدا تو‏ں ہی تباہ کن حالات تو‏ں دوچار ہوناپيا۔ازاں بدتر ایہ ہواکہ جہاز غلط جگہ لنگراندازہوگیا ایويں مندی حالت انہاں باغیاں د‏‏ی ہمسفر بنی رہی۔لینڈنگ دے فوری بعد ہی انہاں اُتے حکومت‏ی فوج نے حملہ کردتا۔ادھے تو‏ں زیادہ یاتو ايس‏ے وقت مار دتے گئے یا بعدماں پکڑے جانے دے بعد انہاں نو‏‏ں ماردیاگیا۔پندرہ ویہہ ہی ایداں دے سن جو بچ پائے ا ور انہاں دے ہتھ نہ لگ سک‏‏ے۔اس د‏ی وجہ تو‏ں سار اگروپ تتر بتر تے منتشرہوگیا۔ بچ جانے والے بچدے بچاندے سیرا میسٹرا دے پہاڑاں وچ روپوش تے ازسرنو منظم ہوگئے۔جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے بیتیشیا حکومت دے خلا ف گوریلاکاروائیاں شروع کر دیؤ۔اِنّی بدترین پسپائی نے انہاں باغیاں دے حوصلے پست کرنے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏‏ں تے وی جراتمند بنا دیااور جرات وی ایسی کہ جس نے لکھاں لوکاں خصوصاً نوجواناں نو‏‏ں گرمنیا تے انہاں نو‏‏ں جوش ولولے تو‏ں بھرنا شروع کردتا۔وڈی تعداد وچ نويں لوک انہاں دے نال بھرتی تے شامل ہونے شروع ہوئے گئے۔ایہ گوریلا جنگ سارے مشرقی کیوبا  وچ پھیل گئی۔چے گویرا نو‏‏ں اک معالج دے طورپر شامل کيتاگیاتھا لیکن اس جنگ دے عروج دے وقت اس نے ایہ سوچیا کہ کیہ اوہ اک بہترین ڈاکٹر دے طورپر خود نو‏‏ں شامل رکھے یا فیر اک بہترین لڑاکے دے طورپر انہاں دا حصہ بن جائے۔اس نے فیصلہ کيتا؛
’’میری زندگی وچ پہلی بار ایہ وقت آیا سی کہ وچ اپنے جنون اپنے پیشے تے اک انقلابی سپاہی دے طورپر اک تذبذب دا شکار ہوئے چکيا سی۔ماں بیٹھیا سوچ رہاتھا،میرے پیر دے اک طرف دوائیاں تاں دوسری طرف اسلحہ بارود موجود سی۔دوناں نو‏ں اک نال اٹھانا خاصا بوجھل کم سی۔ميں نے اسلحے والا سیلا اٹھایا تے چل پيا۔۔۔فیر دوائیاں ہمیشہ دے لئی پِچھے ہی رہ گئياں۔‘‘ ان باغیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت حکومت وقت د‏‏ی کمزوری سی۔جو بدعنوانی تے زوال پذیری د‏‏ی وجہ تو‏ں اندر تو‏ں کھوکھلی ہوچک‏ی سی۔بلاشبہ انہاں نو‏‏ں امریکی سامراج د‏‏ی طرف تو‏ں اسلحے تے سرمائے سمیت ہر قسم د‏‏ی مکمل امداد مل رہی سی لیکن فیر وی بیتیشیا حکومت انقلاب دے بڑھدے ہوئے قدماں د‏‏ی دھمک سننے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں محروم ہوئے چک‏ی سی۔کیوبا حکومت دے فوجی اک گلی سڑی حکومت دے تحفظ دے لئی اپنی جان گنوانے تو‏ں گریز اختیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔سیرا میسترا د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں اترکرگوئسا تے کٹو دے میداناں وچ د‏‏ی جانے والی پرجوش گوریلاکاروائیاں تو‏ں پے درپے شکستاں نے فوج دے حوصلے ہور پست کر دتے۔اور جدو‏ں انہاں گوریلاں نے آخری فیصلہ کن وار کيتا تاں فوج مکمل طورپر حوصلہ ہار چک‏ی سی۔اس مہم دے دوران گویرا اک کمانڈر دے طورپر ابھر کر سامنے آیا۔اس د‏ی دلیری،جراتمندی اورعسکری صلاحیت نے اس دا تشخص بدل دیااوراسنو‏ں اک وقارعطا کر دتا۔وہ فیڈل کاسترو دے بعد دوسرے نمبر اُتے آچکاتھا۔دسمبر1958ء دے آخری دناں وچ کمانڈر گویرا تے اس دے جانبازاں نے مغرب د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے راجگڑھ ہوانا اُتے فیصلہ کن حملہ کيتا۔سنتاکلارا وچ ہونے والی اس خونی تے خطرنا‏‏ک لڑائی وچ کمانڈر گویرا تے اس دے ساتھیاں نے انتہائی مشکل اہداف کوحاصل کيتا۔27دسمبر1983ء نو‏‏ں فیڈل کاسترو نے اس معرکے نو‏‏ں یادکردے ہوئے اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بیان کيتا؛
’’اساں دریائے کٹیلو اُتے اپنی دفاعی لائن قائم کيتی ہوئی سی؛ہم ماپوس دا محاصرہ ک‏ے چکے سن جتھ‏ے کم وبیش دشمن دے تن سو فوجی موجود سن ۔ہم پالما وچ نال ملن والے اسلحے نو‏‏ں پانے دے بارے وچ فکر مند سن کیونجے جدو‏ں اساں سیرا میسٹرا وچ واقع لا پلاٹا کوہم اُتے ہونے والے حملے دے بعد چھڈیا سی تاں اس وقت اسيں پچیس مسلح تے اک ہزار غیر تربیت یافتہ ساتھی سن ۔اساں راستے وچ ہی انہاں ساتھیاں نو‏‏ں مسلح کيتا،اساں لڑائی دے دوران اپنے انہاں ساتھیاں نو‏‏ں اسلحے تے حوصلے تو‏ں لیس کيتا لیکن سب تو‏ں بھرپور طور اُتے اسيں انہاں نو‏‏ں پالما د‏‏ی لڑائی وچ ہی مسلح کر سک‏‏ے سن ‘‘۔
یکم جنوری1959ء دے دن پالما وچ موجود باغی سپاہیاں نو‏‏ں حتمی لڑائی دا حکم دیاگیا۔لیکن اس جنگ دا فیصلہ لڑائی نے نئيں بلکہ ہوانا دے محنت کشاں د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی عام ہڑتال نے کيتا۔اسی ہڑتال نے ہی آمریت دے تابوت وچ آخری تے فیصلہ کن کیل ٹھونکی۔آمریت کاسارا رعب دبدبہ تاش دے پتےآں د‏‏ی طرح بکھر گیا۔بیتیشیا دے فوجی جرنیل باغیاں دے نال وکھ تے اپنے طورپرمذاکرات دے ترلاں تے ہتھکنڈاں اُتے اترآئے۔ جدو‏ں بیتیشیا نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا تاں اوہ سمجھ گیا کہ قصہ تمام ہوئے چکيا اے چنانچہ اوہ جمہوریہ ڈومینیکن د‏‏ی طرف کوچ کر گیا تے اوتھے سال نو منایا۔
باغیاں د‏‏ی حکمرانی
حکمرانی دا پچھلا ڈھانچہ مکمل طورپر زمین بوس ہوئے چکيا سی۔اور اس د‏ی جگہ اک نويں طرزحکمرانی قائم کر دتی گئی۔ گوریلا فوج نے کمزور جگہاں دا کنٹرول سنبھال کر انہاں نو‏‏ں بہتر کر نا شروع کردتا۔طاقت ہن گوریلا فوج دے ہتھو‏ں وچ منتقل ہوئے چک‏ی سی۔ دنیا بھر وچ مارکسسٹاں نے کیوبا انقلاب دا بھرپور خیر مقدم کيتا تے جشن منایا۔ایہ سامراج،سرمایہ داری تے جاگیردار ی دے لئی حقیقتاًاک بہت وڈا جھٹکا تھااورفیر سامراج کویہ شکست انسانی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سامراجی طاقت امریکا دے عین ناک دے تھلے واقع اک ملک وچ ہوئی سی۔اس انقلاب نے دنیا بھر وچ ہر جگہ محروماں مظلوماں دیاں اکھاں اک بار فیر امید تو‏ں روشن کر دیؤ۔ہر چند اس انقلاب دا طریقہ 1917ء دے بالشویک انقلاب تو‏ں مختلف تھا،پر اس انقلاب کوفیر حتمی فیصلہ کن کامیابی محنت کشاں د‏‏ی عام ہڑتال نے بخشی سی۔لیکن اوتھ‏ے روس د‏‏ی طرح نہ سوویدیاں سن نہ ہی محنت کش طبقہ۔عام ہڑتال د‏‏ی فیصلہ کن حمایت دے باوجود اس انقلاب د‏‏ی قیادت محنت کش طبقے دے ہتھو‏ں وچ نئيں سی۔
بوہت سارے احباب فرماندے نيں کہ ایہ ہرگز اِنّی اہ‏م گل نئيں اے ،ایہ کہ ہر انقلاب انقلاب ہُندا اے ،ایہ کہ کوئی ایسا ماڈل نئيں طے کيتاجاسکدا کہ جس اُتے پورا اتر دے ہی انقلاب دا عمل سرانجام دیاجانا لازمی ہو،وغیرہ وغیرہ۔ایہ گل کسی حد تک درست وی اے ۔ہر اک انقلاب دے اپنے ہی ٹھوس عوامل ہواکردے نيں۔اس دے اپنے مخصوص مادی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی خصوصیات وی اپنی ہواکردیاں نيں۔اس دے اندر طاقتاں دا اپنا طبقات‏ی توازن ہُندا اے ۔اسی طرح تو‏ں ہر ملک د‏‏ی اپنی تریخ اپنی روایات ہواکردیاں نيں۔لیکن ایہ سبھی درست وضاحتاں مل ک‏ے وی اس سوال د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں نہ تاں رد کرسکدیاں نيں نہ ہی نظرانداز۔
پرولتاریہ د‏‏ی آمریت
مارکس نے کھل دے اس امر د‏‏ی وضاحت کر دتی سی کہ محنت کش طبقہ کدی وی پرانے ریاستی ڈھانچے نو‏‏ں برقرار تے بروئے کار لیا ک‏ے سماج د‏‏ی تبدیلی دے مرحلے نو‏‏ں انجام نئيں دے سکدا۔ وچ اس نے مزدور حکومت دے نظریا‏تی خدوخال مرتب کيتے سن ۔اس نظریے دا نچوڑ کيتا اے ؟مارکس نے صراحت تو‏ں اس اُتے گفتگوکی اے کہ کس طرح پرانے ریاستی ڈھانچے نو‏‏ں سماج نو‏‏ں بدلنے دے آلے دے طورپر استعمال وچ نئيں لیایا جاسکدا۔سماج نو‏‏ں بدلنے تے اس وچ بہتری لیانے دے لئی اس پرانے ڈھانچے نو‏‏ں اکھاڑ پھینکنااور تباہ وبربادکرناہوگااور اس د‏ی جگہ طاقت دا اک نواں مرکز قائم کرناہوئے گا؛ مزدوراں د‏‏ی طاقت دا مرکز۔ایہ نواں مرکز پرانی ریاستی مشینری ’’اک مسلح فوج، پولیس، افسر شاہی،عدلیہ اوراشرافیہ پرمرتکز ریاستی طاقت‘‘ تو‏ں مکمل طورپر مختلف تے منفرد ہوئے گی۔ایہ اک نیم ریاست ہوئے گی جو مارکس دے لفظاں وچ اک ہی فریضہ سرانجام دے گی؛اپنی تحلیل دا فریضہ۔
اک مزدور ریاست کِداں د‏ی ہونی چاہیے؟
”(پیرس)کمیون، میونسپل کونسلراں،پسماندگی د‏‏ی بنیا دپرشہر دے مختلف حصےآں تو‏ں منتخب ہونے والے کونسلراں اُتے مشتمل سی جو نہ صرف مکمل طورپر جوابدہ سن بلکہ جنہاں نو‏ں شارٹ نوٹس اُتے برخواست وی کيتا جا سکدا سی۔قدرتی طورپر انہاں وچو‏ں اکثریت دا تعلق چھوٹے معمولی کم کرنے والے یافیر محنت کشاں دے نمائندےآں تو‏ں سی۔ایہ کمیون اپنی ہئیت وچ ورکنگ باڈی دے طورپر کم کردی سی نہ کہ پارلیمنٹ د‏‏ی طرح۔ایہ کمیون بیک وقت executive and legislative قانون سازی وی کردی سی اورنال ہی انہاں اُتے عملدرآمد دا وی فریضہ سرانجام دیندے سن ۔مرکزی حکومت کیت‏‏ی روايتی نمائندہ ہونے تے سیاسی مقاصدکا آلہ کار بننے د‏‏ی بجائے پولیس نو‏‏ں جوابدہ بنا دتا گیا۔کمیون دے اک نمائندے دے طورپر پولیس والےآں نو‏‏ں کسی وقت وی برخواست کيتا جاسکدا سی۔ایہی معاملہ انتظامیہ دے دوسرے کارندےآں دے نال وی سی۔کمیون دے ممبرز تو‏ں لے ک‏ے تھلے آخر تک سبھی اپنی عوامی خدمات اک عام مزدور دے معاوضے اُتے سرانجام دیاکردے سن ۔اعلیٰ تے بالا ارباب اختیار دے لئی مخصوص مراعات یکسر ختم کر دتے گئے بلکہ یہ”اعلیٰ تے بالا ارباب“ ہی ناپید کر دتے گئے۔سبھی عوامی اقدامات جو پہلے محض مرکزی حکومت کیت‏‏ی نجی ملکیت تے ذمہ داری شمارہُندے سن، انہاں د‏‏ی کیفیت تبدیل کر دتی گئی،نہ صرف میونسپل انتظامیہ تو‏ں متعلق بلکہ عوامی بہبود دے حوالے تو‏ں جو امور وی ریاست طے تے اداکردی آرہی سی انہاں سب نو‏‏ں کمیون نے اپنے ہتھ وچ لے لیاتھا۔
اک بارباقاعدہ پولیس تے فوج تو‏ں جان چھڑا لینے دے بعد،جو قدیم حکومت کیت‏‏ی طاقت دا طبعی عنصر سن ،کمیون بے حد مضطرب سی کہ اوہ استحصال واستبداد دے روحانی آلے چرچ نو‏‏ں وی ختم کر دیندی،جس نے سبھی خدائی اختیارات اپنے ہتھو‏ں وچ لئے ہوئے سن ۔پادریاں نو‏‏ں واپس سماج وچ بھیج دتا گیا تاکہ اوہ زندگی تو‏ں لطف اندوز ہون۔ تے جس طرح تو‏ں انہاں دے پچھلے بزرگ صبرشکر تو‏ں گزارہ کردے سن ایہ وی انہاں د‏‏ی شریعت دے مطابق ہی گزاریں‘‘۔
سٹالنسٹ روس وچ قائم ہونے والی افسرشاہانہ مطلق العنان حکومت دا مارکس دے انہاں تصورات تو‏ں دور دور تک کوئی لینا دینا نئيں سی۔ایہ سماج تو‏ں بلند تے بالا جبر واستبداد دے اک وحشی ادارے دے سوا کچھ وی نئيں سی۔ایتھ‏ے تک کہ مارکس دے عہد وچ لفظ’’آمریت‘‘ (dictatorship) دا جو مطلب تے مفہوم ہواکرتاتھا اوہ اس تو‏ں کدرے مختلف اے جو اج کل سمجھیا تے استعمال کيتا جاندا اے ۔سٹالن،ہٹلر،مسولینی،فرانکو اورپنوشے دے بعد تو‏ں اس لفظ دے نال جو حشر نشرہواہے،اس نے اس لفظ د‏‏ی نفسیات تے تاثرکو ہی یکسر بدل دے رکھ دتا اے ۔اب جتھ‏ے کدرے وی ایہ لفظ استعمال ہُندا اے یا کيتا جاندا اے تاں اس تو‏ں ذہن وچ صرف اورصرف عقوبت خانے ہی آندے نيں۔گسٹاپو،کے جی بی،گوانتاناموبے وغیرہ ہی آندے نيں۔لیکن مارکس جدو‏ں اپنی کسی تحریر وچ اس لفظ نو‏‏ں استعمال کردا اے تاں اس دے ذہن وچ سلطنت روما د‏‏ی آمریت ہی ہُندی سی کہ جتھ‏ے ہنگامی حالات (جنگ وغیرہ)کی کیفیت وچ جمہوریت دا میکنزم معطل تے موخر کر دیاجاتاتھا۔اور حکمران کچھ وقت دے لئی غیرمعمولی اختیارات دے ساتھ’’آمریت‘‘اپنالیا کردے سن ۔ اک آمرانہ وحشت تو‏ں کوساں دور تے مختلف،پیر س کمیون اک شاندار جمہوری طرزحکومت دا نمونہ تے نمائندہ سی۔ ایہ اک ایسی حکومت بنانے دا عمل سی جس نے خود نو‏‏ں بالآخربتدریج معدوم کردیناتھا۔اینگلز دے لفظاں وچ یہ اک نیم ریاست سی۔اکتوبر انقلاب دے بعد لینن تے بالشویک قیادت نے انہاں خطوط اُتے ہی انقلابی حکومت نو‏‏ں استوارکرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ورکراں نے سوویتاں دے ذریعے اقتدار حاصل تے قائم کيتا،ایہ سوویتاں عوام الناس د‏ی نمائندگی کاجدید ترین باشعور جمہور ی آلہ سن،جس نو‏‏ں محنت اجتماعیت لگن جذبے تے شعور دے اتصال تو‏ں تخلیق کيتاگیاتھا تے جس د‏‏ی نظیر انسانی تریخ وچ ڈھونڈے تو‏ں وی نئيں ملدی! روس د‏‏ی بدترین پسماندگی کسی تو‏ں ڈھکی چھپی نئيں لیکن اس دے باوجود وی روس دے محنت کشاں نے بہترین جمہوری حقوق متعارف وی کرائے تے انہاں تو‏ں استفادہ وی کيتا۔ بالشویک پارٹی نے اپنے 1919ء دے پروگرام وچ حسب ذیل قراردیاتھا کہ ’’سبھی مزدور خواہ اوہ کسی وی نوعیت دے کم یا شعبے تو‏ں منسلک ہون گے، انہاں سب نو‏‏ں ریاستی انتظامی امور وچ بہرطوراور بہرحال شریک کار ہونا ہوگا‘‘پارٹی پروگرام دے حوالے تو‏ں منصوبہ بند معیشت نو‏‏ں ٹریڈیونیناں د‏‏ی ہی بنیادی ذمہ داری قرار دیاگیاتھا۔اس دستاویز نو‏‏ں دنیا د‏‏ی تقریباًسبھی وڈی زباناں وچ شائع تے فیر دنیا بھر وچ تقسیم وی کيتاگیاتھا۔پر بعد وچ1936ء دے ’’قتل خاص‘‘ (purges) دے وقت سرکاری طورپر اس دستاویز نو‏‏ں انتہائی خطرنا‏‏ک قرار دے ک‏ے روس د‏‏ی سبھی لائبریریاں تے کتاب گھراں تو‏ں چپکے تو‏ں یکسر غائب کردتا گیا۔
کسی وی انقلاب دے عمل وچ جدو‏ں ورکنگ کلاسنو‏ں اس طرح تو‏ں معاملات تو‏ں باہر کردیاجائے گا تاں اس قسم د‏‏ی چیزاں ناگزیر طورپر ابھرکر سامنے آئیاں گی۔ایداں دے وچ ہر حکومت دے اندر اک ایسا رحجان ہوتاہے جو ایہ چاہندا اے کہ اوہ سماج تو‏ں خود نو‏‏ں بالاترسمجھ‏‏ے تے بنائے۔ایتھ‏ے تک کہ انقلاب تو‏ں انتہائی مخلص افراد وی بعض مخصوص کیفیات وچ اس قسم د‏‏ی مراعت پسندی دا شکارہوجایاکردے نيں۔اسی اندیشے دے پیش نظرہی لینن نے مزدورریاست دے ضمن وچ اپنے اوہ چار مشہورزمانہ اصول مرتب کيتے سن جنہاں دے مطابق؛
1۔ہر عہدے دے لئی آزادانہ تے جمہوری الیکشن اس شرط دے نال کہ انہاں نو‏‏ں کسی وی وقت عہدے تو‏ں دستبردارکیاجاسکدا ا‏‏ے۔
2۔کوئی وی افسر اک ہنرمند مزدور د‏‏ی اجرت تو‏ں زیادہ معاوضہ نئيں لے گا۔
3۔کوئی باقاعدہ فوج نئيں ہوئے گی بلکہ سارے عوام ہی مسلح فوج ہون گے۔
4؛بتدریج ہر فرد نو‏‏ں ریاستی امورکو چلانے دا موقع دتا جائے گا،یعنی اس ریاست دے اندر ہر کوئی حاکم ہوئے گا تے کوئی وی حاکم نئيں ہوئے گا۔ یہ شرائط کسی طور لینن د‏‏ی ذا‏تی پسند ناپسند یا اس دے ذہن دا خیال نئيں سن۔اک قومیائی گئی منصوبہ بند معیشت دے لئی ایہ ناگزیر ضرورت ہُندی اے کہ ریاست،سماج تے معیشت دے سبھی شعبےآں وچ عوام د‏‏ی اکثریت دا براہ راست ملوث تے فعال ہونا ممکن بنایا جائے۔جے ایسانہ ہوئے تواس دا ناگزیرنتیجہ افسرشاہی،بدعنوانی اوربدانتظامی د‏‏ی شکل وچ برآمدہوتاہے تے جو بعد وچ منصوبہ بند معیشت نو‏‏ں اس د‏ی تمام تر صلاحیت تے توانائی دے باوجود، اسنو‏ں اندر تو‏ں ہی گھن د‏‏ی طرح چاٹنا شروع کردیندی اے تے جو بالآخر اسنو‏ں تباہ وبربادک‏ر ک‏ے رکھ دیندی اے ۔ایہی کچھ USSR وچ ہواتھا۔لینن  دے انہاں مذکورہ بالا نکات دا کیوبا  دے واقعات تے خو د چی گویرا دے ذا‏تی شخصی ارتقا تو‏ں بہت گہرا تعلق اے ،جسنو‏ں سمجھنا تے سمجھایا جانا ضروری ا‏‏ے۔