cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
مرثیہ گوئی
پہلی صدی ہجری دے بعد اموی حُکّام کادبائو عبّاسیاں دے نال اختلاف و ٹکرائو د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ہويا تے آخر کارامیوںکا عباسیاں دے ہتھو‏ں خاتمہ ہويا ائمّہ اطہار نے امام حسین د‏‏ی مرثیہ گوئی نو‏‏ں زندہ کيتا تے بزرگ شاعر جداں کمیت اسدی،سید حمیری،سفیان بن مصعب عبدی،منصور نمری اوردعبل خزاعی ائمہ دے حضور وچ امام حسین د‏‏ی مصیبت وچ اشعار پڑھدے سن ۔ جداں کہ سفیان بن مصعب عبدی نے نقل کيتا اے کہ وچ امام صادق د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو اامام نے خادماں تو‏ں فرمایا: امّ فروہ تو‏ں کہو اوہ آئیاں تے سناں انہاں دے جدامجد اُتے کیاگزری، امّ فروہ آئیاں تے پشت پردہ بیٹھ گئياں، اودو‏ں امام صادق نے میرے تو‏ں فرمایا:پڑھو وچ نے قصیدہ پڑھنا شروع کیاقصیدہ اس بیت تو‏ں شروع ہُندا اے:
فرو جودی بدمعکٔ المسکوب اے فروہ اپنی اکھاں تو‏ں آنسو بہاؤ
اس موقع اُتے ام فروہ تے تمام عورتاں د‏‏ی آواز گریہ بلند ہو گئی ۔(2) ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، ص ١٢١ (2)علامہ امینی ، عبد الحسین ، الغدیر، دار الکتب الاسلامیہ ، تہران ، ج٢ ص ٢٩۴۔٢٩۵
اسی طرح ابوالفرج اصفہانی،اسماعیل تمیمی تو‏ں نقل کردے نيں کہ وچ امام صادق د‏‏ی خدمت وچ سی کہ سید حمیری امام تو‏ں اجازت لے ک‏ے داخل ہو ئے امام نے اہل خانہ تو‏ں فرمایا: پشت پردہ بیٹھ جاواں، اس دے بعد سید حمیری تو‏ں امام حسین د‏‏ی مصیبت وچ مرثیہ پڑھنے نو‏‏ں کہیا، سید نے انہاں اشعار نو‏‏ں پڑھیا :
امرر علیٰ جدث الحسین فقل لا عظمہ الزکیہ امام حسین د‏‏ی قبر د‏‏ی طرف تو‏ں گذروتوان د‏‏ی پاک ہڈیاں تو‏ں کہو ۔
یا اعظماًلازلت من وظفاًوساکبہ رویّہ اے ہڈیو سلامت رہو تے مسلسل سیراب ہُندی رہوئے۔
فاذا مررت بقبرہ فاطل بہ وقف المطیّہ جس وقت انہاں د‏‏ی قبرکے کولو‏‏ں گذرنا اونٹھاں دے مانند دیر تک ٹھہرنا ۔
وابکٔ المطھرللمطھر والمطھرة النقیہ امام مطہّر نو‏‏ں حسین مطہّرپر گریہ کراؤ ۔
کبکاء معولہ اتت یوماًلواحدھا المنیة اور تمہاراگریہ ایسا ہو جداں ماںاپنے فرزند د‏‏ی لاش اُتے روندی ا‏‏ے۔
راوی کہندا اے کہ ميں نے دیکھیا کہ امام د‏‏ی اکھ تو‏ں آنسو جاری نيں تے گھر تو‏ں بھی رونے د‏‏ی آوازاں بلند نيں۔(١) کدی کدی دوسرے لوک وی جداں فضیل رسان،ابو ہارون مکنوف وغیرہ سیدحمیری دے اشعار امام جعفر صادق د‏‏ی خدمت وچ پڑھدے سن تے حضرت نو‏‏ں رلاندے سن ،ابن قولویہ دے مطابق امام صادق نے اپنے صحابی ابو عمار تو‏ں کہیا: عبدی دے مرثیہ دے اشعار جو امام حسین دے بارے وچ نيںمیرے سامنے پڑھو۔(٢) دعبل خزاعی نے امام حسین دے لئی بوہت سارے مرثیہ دے اشعار کہ‏ے نيں امام رضا علیہ السلام اپنے جد دا مرثیہ پڑھنے دے لئی انہاں نو‏‏ں بلاندے سن ۔(٣) ............
(١)علامہ امینی ، عبد الحسین ، الغدیر، دار الکتب الاسلامیہ ، تہران ، ج٢ ص٢٣۵ (٢)علامہ امینی ، عبد الحسین ، الغدیر، دار الکتب الاسلامیہ ، تہران ، ج٢ ص٢٩۵ (٣) مسعودی ، علی ابن الحسین ،مروج الذہب،منشورات لاعلمی للمطبوعات ، طبع اول ١۴١١ھ، ج٣ ص ٣٢٧، رجال ابن دائود ، منشورات رضی ، قم ، ص ٩٢
اولاد پیغمبر ۖ تے ہور تمام شہداء دے لئی مراثی
الیٰ بطل قد ھشّم السیف وجہہ وآخریھوی فی طمارقتیل اک جوان مرد د‏‏ی صورت نو‏‏ں تلواراں نے ٹکڑے ٹکڑے کر دتا اوردوسرے نو‏‏ں بالاخانہ تو‏ں گرا کرشہید کردیاگیا۔
اصابھا امر الامیر فاصبھا احادیث من یسعیٰ بکل سبیل امیر دے حکم تو‏ں اوہ انہاں مصیبتاں وچ مبتلا نيں تے انہاں دیاں خبراں مسافراں د‏‏ی بولی اُتے جاری ا‏‏ے۔
تریٰ جسداًوقد غیّر الموت لونہ ونضج دم قد سال کل مسیل تم جس جسم کودیکھ رہے ہو موت نے انہاں دا رنگ بدل دتا اے تے ہر طرف تو‏ں خون بہہ رہیا اے
ایترک اسماء المھایج آمناً وقد طلبتہ مذ حج بذحول(١) کیاقبیلۂ اسما ء مہاج امان وچ رہ سکدے نيں؟ حالانکہ قبیلہ مذحج قصاص دے درپے نيں۔ ............
(١) مسعودی ، علی بن الحسین ،مروج الذھب، ج٣ ص ٧١
شاعر ا عشی حمدان نے طولانی قصیدہ دے ضمن وچ شہدا ء توابین دے بارے وچ اس طرح کہیا اے: توجہ من دون ثنیة سائرا الیٰ ابن زیاد فی الجموع الکتائب تمام فوجی دستہ ثنیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ابن زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ۔
فیاخیر جیش للعراق واھلہ سقیتم روایا کل اسحم ساکب(١) اے عراق دے بہترین سپاہ! تسيں نے ہر ابرباراں نو‏‏ں سیراب کيتا اے ۔
اسی طرح شیعہ شاعر نے زید بن علی دے بیٹے یحٰ تے امام حسن دے فرزند کہ جنہوںنے عباسیاں دے دور وچ قیام کيتا سی تے شہید ہو گئے سن، انہاں دے بارے وچ شعر کہ‏ے نيں، ايس‏ے طرح علی بن عبداللہ خوافی،مشیع مدنی،اشجع بن عمر وسلمی تے ابو طالب قمی جداں شاعر ء نے امام رضا دے بارے وچ مرثیہ لکھیا ا‏‏ے۔(٢) لیکن امام حسین دے بعد آل ابو طالب دے شہدا ء وچ سب تو‏ں ودھ اشعار یحٰ بن عمر طالبی دے بارے وچ کہ‏ے گئے نيں انہوںنے ٢۴٨ھ وچ قیام کيتا تے محمد بن عبداللہ ابن طاہر دے ہتھو‏ں قتل ہو گئے۔(٣) مسعودی دا بیان اے : دور تے نزدیک والےآں نے انہاں دے حال وچ مرثیہ کہیا اے چھوٹے تے وڈے انہاں اُتے روئے نيں۔(۴) ............
(١)مسعودی ، علی بن الحسین ،مروج الذھب، ج٣ ص ١١٠ (٢)الامین، سید محسن ،اعیان الشیعہ، ص ١٧٠ (٣)مسعودی ، علی بن الحسین ،مروج الذہب، ج۴ ص ١۵٩۔١٦٠ (۴)مسعودی ، علی بن الحسین ،مروج الذہب، ج۴ ص ١٦٢
ابو الفرج اصفہانی دا بیان اے کہ آل ابی طالب دے فرزنداں وچ کہ جو عباسیاں دے دور وچ قتل ہوئے نيں یحٰ بن عمر طالبی تو‏ں تو‏ں ودھ کسی دے بارے وچ اشعار ومرثیہ نئيں کہ‏ے گئے نيں۔(١)
(۴) خاندان پیغمبرۖ دے فضائل و مناقب
دوسری صدی ہجری دے بعد شیعہ شاعر ء بوہت‏ے فضائل امیر المومنین وچ شعر کہندے سن تے اس دے ذریعہ مذہب تشیع د‏‏ی ترویج تے امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی جانشینی تے امامت تو‏ں لوکاں نو‏‏ں آگاہ کردے سن ،اس سلسلہ وچ فر زدق ،کمیت اسدی ،حمیری،سفیان بن مصعب عبدی تے دعبل خزاعی سب تو‏ں اگے سن ۔ سید حمیری نے اپنی زندگی نو‏‏ں فضائل علی بیان کرنے لئے وقف کردتا تھایہ اپنے دور وچ مکت‏‏ب تشیع دے بزرگ ترین مبلغ سن ،اسی وجہ تو‏ں شیعاں دے نزدیک انہاں دا بہت ودھ احترام اے ،ابو الفرج اصفہانی دے بقول انہاں نے تئیس سو، ٢٣٠٠ قصید ے بنی ہاشم د‏‏ی مدح وچ کہ‏ے نيں اورکوئی وی شعر اہل بیت د‏‏ی مدح تے دشمناں د‏‏ی سر زنش تو‏ں خالی نئيں اے، ايس‏ے طرح ابو الفرج اصفہانی کہندے نيں : سیدحمیری کوفہ وچ سلیمان بن مہران معروف بہ اعمش دے گھر جاندے سن تے انہاں تو‏ں فضائل علی سندے سن تے انہاں نو‏‏ں لکھݨ دے بعد شعر وچ قلم بند کردے سن ۔ ابن معتزکا بیان اے :سید حمیری نے امام علی ابن ابی طالب دے تمام فضائل نو‏‏ں شعر وچ تبدیل ............
(1) ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، ص ۵١١
کردتا اے تے جس مجلس وچ آل محمدۖ دا ذکر نئيں ہُندا تھااوتھ‏ے جلدی خستہ ہوجاندے سن ، چنانچہ اک شخص نے نقل کيتا اے کہ وچ عمرو بن علاء دے پاس بیٹھیا سی کہ سید حمیری تشریف لیائے اسيں لوک روز مرہ د‏‏ی گفتگو وچ سر گرم سن سید اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کھڑے ہوئے اورجانے لگے تے جدو‏ں انہاں تو‏ں اس دا سبب معلوم کيتا گیا تاں اس طرح جواب دتا : انی لأکرہ انہاں اطیل بمجلس لا ذکر فیہ لفضل آل محمد میںجس مجلس وچ رہاں اس وچ جے آل نبیۖ دا ذکر نہ ہوئے تاں اوتھ‏ے میرے لئے بیٹھناباعث کراہت اے ۔
لا ذکر فیہ لأحمد و وصیہ و بنیہ ذلکٔ مجلس نطف ردی جس مجلس وچ احمدۖ اوران دے جانشین نیزان د‏‏ی اولاد دا ذکر نہ ہو اوہ مجلس بے ارزش اے ۔
ان الذی ینساھم فی مجلس حتی یفارقہ لغیر مسدد(١) جس نے انہاں نو‏‏ں اپنی مجلس وچ بھلا دتا اے اوہ بغیر فائدہ دے اس مجلس تو‏ں جائے گا۔
اسی طرح اک روز کوفہ دے امرا ء وچو‏ں کسی نے انہاں نو‏‏ں گھوڑا تے کچھ تحفہ عطا کيتا انہاں نے ہدیہ لیا تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے تے کوفہ دے محلہ کنا سہ آئے تے شیعاں نو‏‏ں مخاطب ............
(١)ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ، ص ٢۴٢
کرکے کہیا: اے علی والو! جے کوئی علی دے فضائل وچو‏ں ایسی فضیلت پیش کرے کہ جس دے بارے وچ ميں نے شعر نہ کہیا ہو توماں ایہ گھوڑا تے ایہ تحفہ اسنو‏ں بخش داں گا لوگوںنے ہر طرف تو‏ں مولا علی د‏‏ی فضیلت کوبیان کرنا شروع کيتا اورانہوںنے اس فضیلت دے بارے وچ جو شعر کہیا تھااسنو‏ں پڑھ کر سنایا انہاں وچو‏ں کسی نے اس واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تے کہیا: اک روز علی نے چاہااپنی نعلین پہن کر گھر تو‏ں با ہر تشریف لے جا ئاں اک نعلین پہنی سی کہ عقاب(اک پرندہ)آیا تے اپنی منقار(چونچ )سے دوسرے پیر د‏‏ی نعلینلے ک‏ے آسمان د‏‏ی طرف چلاگیا تے دوبارہ اوتھ‏ے تو‏ں اس نعلین نو‏‏ں تھلے گرایا کہ جس اک کالا سپ نکلیا تے چھیک(سوراخ) وچ چلا گیا ،فیر حضرت نے اس نعلین نو‏‏ں پہنا،اودو‏ں سید حمیری نے تھوڑی دیر سوچیا تے کہیا: وچ نے اس دے متعلق حالے تک کوئی شعر نئيں کہیا اے اودو‏ں اس شخص نو‏‏ں گھوڑا اورتحفہ بخش دتا تے ایہ اشعار کہ‏ے: الا یا قوم للعجب العجاب لخفّ ابی الحسن وللحباب اے لوگو! آ گاہ ہوجائو ابو الحسن د‏‏ی نعلین دا ایہ عجیب و غریب کارنامہ ا‏‏ے۔
اندی خفاًلہ انساب فیہ لینھش رجلہ منہ بناب علی د‏‏ی نعلین وچ خود نو‏‏ں چھپایا تاکہ انہاں نو‏ں گزندپہنچائے۔
لینھش خیر من رکب المطایا امیر المؤمنین ابا تراب اس بہترین شخص نو‏‏ں گز ند پہنچائے جو چار پایاں اُتے سوار ہُندا اے یعنی امیر المومنین ابو تراب نو‏ں۔
ودوفع عن ابی حسن علی نقیع سمامہ بعد انسیاب (١) اور اس اُتے حملہ آور ہوااس طرح تو‏ں ابوالحسن علی تو‏ں زہرا ورشر دفع ہوگیا۔
سفیان بن مصعب عبدی دا شمار منجملہ انہاں شاعر وچ ہُندا اے کہ جنہاں نے اپنی عمر نو‏‏ں ذکر علی وچ صرف کر دتا ،علامہ امینی انہاں دے بارے وچ کہندے نيں:آل محمدۖ دے علاوہ کسی د‏‏ی مدح وچ ميں نے انہاں دے اک شعر وی نئيں دیکھے، خاندان پیغمبرۖکے فضائل و مناقب د‏‏ی حدیثاں امام صادق تو‏ں چي‏تا کردے سن تے فوراً انہاں نو‏‏ں شعر دے قالب وچ ڈھال لیندے سن ۔(١) ابن شہر آشوب نقل کردے نيں: امام صادق نے فرمایا :اے گروہ شیعہ! اپنی اولاد نو‏‏ں عبدی دے اشعار د‏‏ی تعلیم دو کیونجے اوہ دین خدا اُتے نيں۔ ............
(١)ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین، ص ٢۴١۔٢۴٢ (٢)ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین، ص ٢٩۵
(۵)خاندان پیغمبرۖ دے دشمن د‏‏ی ہجو
دشمن تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی اک راستہ تبلیغ اے جو اج د‏‏ی دنیا وچ ارتباط د‏‏ی صورت وچ پورے طور اُتے رائج تے معمول اے ،گذشتہ زمانے وچ وی شعر دے دائرے وچ تبلیغ دے سلسلہ وچ مہم ترین تاثیر قائم سی ،شیعہ شعرانے وی اپنے اشعار دے ذریعہ اصل تشیع دا دفاع کيتا اے تے دشمنان اہل بیت د‏‏ی ہجو د‏‏ی اے ہور موقع و مناسبت تو‏ں کچھ شعر کہہ ک‏ے اپنے دشمن نو‏‏ں ذلیل کيتا تے انہاں د‏‏ی کمر توڑ دتی اے ،معاویہ،ولید بن عقبہ و عمرو بن عاص جداں لوک جو دشمن خدا ورسول ۖتھے بارہشعراءے بنی ہاشم د‏‏ی طرف تو‏ں مورد ہجو قرار پائے نيں، ایداں دے شاعر کہ جو نئيں چاہندے سن کہ انہاں دے ناں آئیاں کہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں منظر عام پربنی امیہ انہاں نو‏ں نقصان پہنچائیںانہوںنے یزید د‏‏ی موت دے بعد یزید د‏‏ی ہجواور مذمت ک‏ر ک‏ے شیعاں دے دل نو‏‏ں ٹھنڈا کيتا تے اس طرح کہیا: یا ایھا القبر بحوّارینا ضممت شرّ الناس اجمعینا(١) اے اوہ قبر! جو حوارین وچ اے ! دنیا دے سب تو‏ں بد ترین آدمی نو‏‏ں اپنے اندر لئے ہوئے اے،(حوارین اک شہر اے جتھے یزید د‏‏ی قبر اے ) ............
(١)مسعودی ، علی بن الحسین ،مروج الذھب، منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات بیروت طبع اول ، ١۴١١ھ ،ج٣ ص ٦۵
منجملہ بنی امیہ د‏‏ی مذمت اورہجو وچ بہترین اشعار کمیت بن زید اسدی دے نيں جوانہوںنے بنی امیہ دے بارے وچ کہ‏ے نيں: فقل لبنی امیہ حیث حلوّا وان خفت المھندّوالقطیعا بنی امیہ جہاںکدرے وی ہاں انہاں تو‏ں کہوکہ تلوار، تازیانہ تو‏ں ڈراں۔
مبرضیّ السیاسة ھاشمی یکون حیالأمّتہ ربیعاً(١) بنی ہاشم د‏‏ی پسندیدہ سیاست امت دے لئی بہار زندگی فراہ‏م کرنا اے ۔
ڈاکٹر شوقی ضیف دا بیان اے :شیعہ عراق، خراسان تے حجاز وچ کمیت دے اشعار نو‏‏ں اک دوسرے تک منتقل کردے سن ايس‏ے سبب تو‏ں امویاں تے انہاں دے حاکم یوسف بن عمر ثقفی نے کمیت د‏‏ی جانب تو‏ں شدید خطرہ دا احساس کيتا۔ (٢) ابو الفرج اصفہانی نے کمیت دے بارے وچ کہیا اے :بنی امیہ دے طرف تو‏ں سختی اورپابندی دے دور وچ ہر لحاظ تو‏ں کمیت اسدی شیعاں وچ بہت وڈے شاعر سن، اوہ شاعر ء ............
(١)حافظ ابی عثمان عمر وبن بحر،البیان والتبیین،مطبعةلجنة التالیف والترجمة والنشر ، قاہرہ، طبع اول ، ١٣٦٧ھ،ق ١٩۴٨ ج٣ ص ٣٦۵ (٢)الشعر و طوابعہ الشبعیہ علی مرّ العصور، دار المعارف ، قاہرہ ،ص٣٦
جو علی دے دشمن سن تے بنی امیہ دے طرفدار سن تے خاندان پیغمبرۖ دے خلاف شعر کہندے سن، انہاں دا جواب دینے تو‏ں باز نئيں آندے سن ۔ حکیم بن عباس کلبی جس نے علی د‏‏ی ہجو د‏‏ی سی ا ور قحطانیاں وچ اس دا شمار ہُندا سی، کمیت نے اس اُتے شدت تو‏ں حملہ کيتا تے اس دے اشعار نو‏‏ں بزرگان قریش تے عدنانیاں دے مدمقابل قرار دیااور اس طرح اس د‏ی ہجو د‏‏ی تے اسنو‏ں مغلوب کيتا۔ (١) کدی کدی شاعر بغیر ناں لئے حکومت‏ی شعراکا جواب دیندے سن تے انہاں نو‏‏ں ذلیل ورسوا کردے سن ،سعید بن حمید جو مستعین دے دور حکومت وچ سی تے امام علی ابن ابی طالب و خاندان پیغمبرۖکا دشمن سی وکھ وکھ مواقع اُتے شیعہ شاعر د‏‏ی جانب تو‏ں مورد ہجو قرار پا یا ۔ اسی طرح شاعری دے اس دور وچ علی بن جہم جو ناصبی تے امیر المومنین دا دشمن سی، علی بن محمد بن جعفر علوی جو شیعہ شاعر سن، انہوںنے اس د‏ی ہجو د‏‏ی تے اس دے نسب تو‏ں انکار کيتا تے کہیا: سامة بن لوی د‏‏ی جانب اس د‏ی نسبت صحیح نئيں اے ۔ ابن زیاد د‏‏ی ہجو وچ ابو الاسود دوئلی کہندے نيں: اقول وذاک من جزع و و جد ازل اللّٰہ ملکٔ بنی زیاد غم واندوہ د‏‏ی نیہہ اُتے کہندا ہاں خدا ابن زیاد د‏‏ی حکومت نو‏‏ں نیست و نابود کرے ۔
وابعدھم بما غدروا و خانوا کما بعدت ثمود و قوم عاد(٢) اور انہاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حیلہ و خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس طرح ہلاک کرے جس طرح قوم عاد و ثمود ہلاک ہو گئی ۔ ............
(١)ابو الفرج اصفہانی ،الا غانی،ج١٧، ص ٣٦ (٢)مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذہب ، ج٣ ص ٨١
بنی عباس دے اک قاضی نے سید حمیری د‏‏ی گواہی فقط شیعہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں قبول نئيں کيت‏‏ی تاں سید حمیری نے اس د‏ی ہجو وچ اس طرح کہیا: ابوکٔ ابن سارق عنز النبی وانت ابن بنت ابی جحدر تیرا باپ پیغمبر ۖ د‏‏ی بھیڑوںکا چرانے والا اے تے تاں جحدر د‏‏ی دھی دا پُتر ا‏‏ے۔
ونحن علیٰ رغمکٔ الرافضون لأھل الضلا لہ والمنکر(١) اور اسيں تیرے خیال اورنظریہ دے مطابق رافضی نيں یعنی اہل ضلالت و گمراہی نو‏‏ں ترک کرنے والے نيں ۔
ابو نعامہ دقیقی کوفی تیسری صدی ہجری دے انہاں شاعر ء وچو‏ں نيںکہ جنہاں نے اپنے اشعار دے ذریعہ بنی عباس دے بزرگان د‏‏ی ہجو د‏‏ی اے تے انہاں د‏‏ی طرف برے کماں دے ارتکاب د‏‏ی نسبت دتی اے آخر وچ وہ عباسی حکومت دے اک ترک سردار دے ذریعہ جس کانام مفلح سی قتل کردئے گئے۔(٢)
............
(١) علامہ امینی ، عبد الحسین ، الغدیر ، ص ٢۵٦ (٢)تریخ الادب العربی العصر العباسی الثانی،دار المعارف، مصر، ص ٣٨٨.
دوسری صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
آخر دا ر بنی عباس خاندان نے اھلبیت(ع) دے ناں اُتے خلافت پرقبضہ کرلیا ۔شروع شروع وچ اس خاندان دے خلفا ء ، شیعہ تے علوی خاندان دے نال مھربانی تو‏ں پیش آئے حتیٰ کہ علوی شھدا ء دے انتقام دے ناں تو‏ں انھاں نے بنی امیہ دا قتل عام وی کيتا تے خلفائے بنی امیہ د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھود کر انہاں د‏‏ی ھڈیاں وی جلا داں لیکن ودھ عرصہ نھاں گزریا سی کہ انھاں نے وی بنی امیہ جیساظالمانہ طریقہ اختیار کرلیا تے اس طرح ظلم وستم تے لاقانونیت وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔
ابوحنیفہ جو اھلسنت دے چار امامو‏ں وچو‏ں اک ھاں ،کو خلیفہ عباسی منصور نے قید وچ ڈال دتا (۲) تے انہاں نو‏‏ں سخت اذیتاں اورتکلیفاں دتیاں گئیاں ۔ امام احمد حنبل جواھلسنت دے دوسرے امام سن نو‏‏ں سرعام کوڑے لگائے گئے (۳)اور ايس‏ے طرح شیعاں دے چھیويں امام جعفر صادق علیہ السلام نو‏‏ں سخت ترین شکنجاں ،اذیتاں تے تکلیفاں دے بعد زھر دے ک‏ے شھید کردتا گیا ۔(۴) اس حکومت دے دوران علوی خاندان دے افراد نو‏‏ں اکٹھا کرکے انہاں د‏‏ی گردناں اڑادی جاندی سی یا انہاں نو‏‏ں زندہ درگور کردتا جاندا سی تے کدی کدی بعض افراد نو‏‏ں دیواراں وچ چنوا دیاجاندا سی یا سرکاری عمارتاں دے تھلے دفن کردتا جاندا سی ۔
قصۂ جسر بغداد
اک گانے والے شخص نے چند شھوت انگیز شعر پڑھ کر عباسی خلیفہ امین د‏‏ی شھوت نو‏‏ں ابھارا تاں امین نے اسنو‏ں تِیہہ لکھ چاندی دے درھم انعام وچ دتے اوہ گانے والااس قدر خوش ھوا کہ خلیفہ دے قدماں وچ گرپيا اورکھنے لگیا : ”اے امیرالمومنین ! کیہ تسيں نے ایہ ساری رقم مینو‏ں عطا فرمادی ھے ؟ “خلیفہ نے جواب دتا : ” اس رقم د‏‏ی کوئی اھمیت نھاں ھے کیونجے ایہ ساری رقم ھماں ملک دے اک ایداں دے حصے تو‏ں ملی ھے جس نو‏‏ں ھم جاݨدے وی نھاں “۔
وہ بے اندازہ تے بے شما ر دولت جواسلامی ملکاں تو‏ں بیت المال دے عنوان تو‏ں ھر سال دارالخلافہ وچ پھنچک‏ی سی ، سب د‏‏ی سب خلیفۂ وقت د‏‏ی شھوت پرستی ، ھوس رانی ، عیاشی تے عوام د‏‏ی حق تلفی اُتے خرچ ھوندی سی ۔ انہاں خوبصورت کنیزےآں ، کُڑیاں تے لڑکےآں د‏‏ی تعداد ھزاراں تک پھنچک‏ی سی جو ھر وقت خلیفہ دے دربار وچ خدمت اُتے مامور سن ۔ اموی حکومت دے خاتمے تے بنی عباس دے اقتدار تو‏ں شیعاں د‏‏ی حالت وچ ذرہ برابر وی فرق نہ آیا سوائے اس دے کہ انہاں ظالم او ربیداد گر دشمناں نے صرف اپنا ناں تبدیل کرلیا سی ۔
تیسری صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
تیسری صدی ھجری دے آغاز تو‏ں شیعاں نے سکو‏ن د‏‏ی سانس لئی۔ اس دا پھلا سبب ایہ سی کہ یونانی ، سریانی او ردوسری زباناں تو‏ں بھت ودھ علمی تے فلسفی کتاباں عربی بولی وچ ترجمہ ھوگئی سی اورلوک استدلالی و عقلی علوم کوحاصل کرنے دے لئی جمع ھوگئے سن ۔ اس دے علاوہ عباسی خلیفہ مامون الرشید خود(۱۹۵ تا۲۱۸ ھجری قمری )معتزلہ مذھب کاپیرو سی اورمذھب وچ عقلی استدلال د‏‏ی طرف مائل سی لھذا اس نے وکھ وکھ ادیان اورمذاھب وچ لفظی استدلال دے رواج د‏‏ی عام آزادی دے رکھی سی ۔ یھی وجہ سی کہ علماء تے شیعہ متکلمین نے اس آزادی تو‏ں پورا پورا فائدہ اٹھایا اورانھاں نے علمی سرگرمیاں دے نال نال مذھب اھلبیت د‏‏ی تبلیغ وچ وی کوئی دقیقہ فروگزاشت نہ کيتا ۔ دوسرے ایہ کہ خلیفہ مامون الرشید نے سیاسی حالات دے پیش نظر اٹھويں امام حضرت امام رضا علیہ السلام نو‏‏ں اپنا ولی عھد تے جانشین وی مقررکررکھا سی جس دے نتیجے وچ علوی خاندان اوراھلبیت(ع)کے سجݨ اورطرفدار اک حد تک سرکاری عھدیداراں دے ظلم وتشدد تو‏ں محفوظ ھوچکے سن اورکم وبیش آزاد سن لیکن ودھ عرصہ نہ گزریا سی کہ دوبارہ تلوار د‏‏ی تیز دھار شیعاں د‏‏ی طرف پھرگئی اوران دے اسلاف دے حالات انہاں دے لئی وی پیدا ھوگئے خصوصا ً عباسی خلیفہ متوکل باللہ(۲۳۲ تو‏ں ۲۴۷ ھجری قمری)کے زمانے وچ جو امام علی ابن ابی طالب(ع)اور آپ دے پیروکاراں تو‏ں خصوصی دشمنی رکھدا سی اوراسی دے حکم تو‏ں امام حسین علیہ السلام دا مزار مقدس مٹی وچ ملادتا گیاتھا ۔
=چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران کچھ ایداں دے عناصر اورحالات پیدا ھوگئے سن جوخود بخود مذھب شیعہ د‏‏ی ترقی تے شیعاں دے طاقتور او ر مضبوط بننے وچ مدد کررھے سن ۔ انہاں حالات وچ سے خلافت بنی عباس د‏ی کمزوری تے آل بویہ بادشاہ دا انہاں دے مقابلے وچ سراٹھانا سی۔
آل بویہ دے بادشاہ مذھبی طور اُتے شیعہ سن تے خلافت دے مرکز(دارالخلافہ ) بغداد تے خلیفہ دے دربار وچ انہاں دا بھت اثر و رسوخ سی۔(۱) ایہ شیعاں دے لئی اک قابل توجہ طاقت سی جو دن بدن انہاں نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ جراٴت مند تے طاقتور بنارھی سی تاکہ اوہ اپنے مذھبی مخالفاں دے سامنے جو ھمیشہ خلافت د‏‏ی طاقت اُتے بھروسہ تے تکیہ رکھدے ھوئے انہاں نو‏‏ں نیچا دکھانے د‏‏ی فکر وچ سن ، کھڑے ھوجاواں اوران دا مقابلہ کرن اوراس دے نال نال پوری آزادی دے نال اپنے (شیعہ ) مذھب د‏‏ی تبلیغ کرن ۔
پنجويں صدی ھجری تو‏ں نويں صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
پنجويں صدی ھجری تو‏ں نويں صدی ھجری تک شیعاں د‏‏ی تعداد وچ مسلسل خاطر خواہ وادھا ھوتارھا جداں کہ چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران وی انہاں د‏‏ی افزائش جاری رھی اس دوران بعض ایداں دے بادشاھاں نے وی حکومت د‏ی جو شیعہ سن تے مذھب شیعہ نو‏‏ں رواج دیندے سن ۔
پنجويں صدی ھجری دے آخر وچ اسماعیلیہ د‏‏ی تحریک او ردعوت نے ”الموت “ دے علاقےآں وچ اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط کرلیا سی تے اس طرح اسماعیلی فرقہ دے بادشاہ تقریبا ً ڈیڑھ صدی تک ایران دے بالکل درمیانی حصے وچ مکمل آزادی دے نال اپنی مذھبی رسومات دے مطابق زندگی گزاردے رھے (۱) ۔مرعشی سادات نے وی کئی سالاں تک مازندران دے علاقےآں پرحکومت کيتی سی ۔(۲) مغلاں دے اک بادشاہ خدابندہ لونے مذھب شیعہ اختیار کرلیا سی تے اس د‏ی اولاد وچو‏ں وی بھت تو‏ں بادشاھاں نے ایران وچ حکومت کيتی سی تے چونکہ ایہ سب لوک شیعہ سن اسلئی اوہ سب مذھب شیعہ د‏‏ی ترویج اورترقی دے لئی کوشاں رھے سن ۔ ايس‏ے طرح آق قو یونلو تے قرہ قویونلو خاندان دے سلاطین جو تبریز وچ حکومت کيتا کردے سن (۳)اور انہاں د‏‏ی حکمرانی تے بادشاھت د‏‏ی وسعت فارس (شیراز ) تے کرمان تک پھنچ چک‏ی سی ، مذھب شیعہ دے پیرو سن ۔ مصر وچ وی سالھا سال تک فاطمیاں د‏‏ی حکومت قائم رھی سی۔ البتہ مذھبی طاقت وکھ وکھ بادشاھاں دے زمانے وچ وکھ وکھ رھی ھے جداں کہ فاطمی حکومت دے خاتمے اورسلاطین آل ایوب دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں حالات بالکل پھرگئے سن ۔ مصر تے شام دے شیعاں د‏‏ی آزادی چھن گئی سی تے بھت تو‏ں شیعہ افرادکو قتل کردتا گیاتھا ۔(۴) انھی شھید ھونے والےآں وچو‏ں شھید اول محمد بن محمدمکی وی سن جو شیعہ فقہ دے ذھین ترین افراد وچو‏ں سن تے ۷۸۶ ھ وچ دمشق وچ مذھب شیعہ رکھنے دے جرم وچ شھید کردئے گئے سن (۵) تے ايس‏ے طرح شیخ اشراق شھاب الدین سھروردی نو‏‏ں حلب وچ فلسفہ دے جرم وچ شھید کردیاگیا سی ۔ (۶) مجموعی تے کلی طور اُتے انہاں پنج صدیاں وچ شیعہ آبادی دے لحاظ تو‏ں مسلسل بڑھدے رھے تے طاقت تے آزادی دے لحاظ تو‏ں اپنے وقت دے بادشاھاں د‏‏ی مرضی یا مخالفت دے ماتحت رھے ۔ اس تمام مدت تے عرصے وچ اسلامی ملکاں وچو‏ں اک ملک وچ وی مذھب شیعہ نو‏‏ں سرکاری تے ملکی مذھب ھونے دا موقع نہ ملیا اورنہ ھی کسی نے اس کااعلان کيتا یا اسنو‏ں سرکاری مذھب دے طور اُتے تسلیم کيتا۔
دسويں تے گیارھويں صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
۹۰۶ ھ وچ شیخ صفی الدین اردبیلی (متوفی ۷۳۵ ھ )کے خاندانہاں وچو‏ں اک تیرہ سالہ نوجوان نے جو مذھب دے لحاظ تو‏ں شیعہ سی ،اپنے آباء واجداد دے تن سو مریداں تے درویشاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے حکومت وقت دے خلاف سر اٹھایا تاکہ اک مستقل ، خود مختار تے آزاد شیعہ ریاست کومعرض وجود وچ لائے۔ اس دے لئی اوہ اردبیل،ایران تو‏ں اٹھا اورکشور کشائی کردے ھوئے طوائف الملوکی کوایران تو‏ں ختم کردتا ۔ اس نے علاقائی بادشاھاں تے خصوصا ً آل عثمان خاندان دے بادشاھاں دے نال خونریزجنگاں کيتياں ۔ یھاں تک کہ ایران نو‏‏ں جو اودو‏ں حصےآں بخراں وچ تقسیم ھوچکيا سی ، اک متحدہ اورآزاد ملک بنا دتا اورمذھب شیعہ نو‏‏ں اپنی حکومت اورقلمرو وچ سرکاری مذھب دا درجہ دے ک‏ے رواج دتا ۔ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی وفات دے بعد صفوی خاندان دے دوسرے بادشاھاں نے بارھويںصدی ھجری تک ایران وچ اپنی حکومت جاری رکھی تے سب نے اَگڑ پِچھڑ شیعہ امامیہ مذھب کوسرکاری مذھب دے طور پرتصدیق تے تسلیم کيتا تے اسنو‏ں مضبوط بنانے دے لئی کسی کوشش تے جد وجھد حتیٰ جنگو ں تو‏ں وی دریغ نہ کيتا ۔ یھاں تک کہ ایہ خاندان جدو‏ں اپنے عروج اُتے سی (یعنی شاہ عباس صفوی دے زمانے وچ ) اس نے ملکی آبادی تے وسعت نو‏‏ں موجودہ ایران تو‏ں دوگنا کردیاتھا ۔
بارھويں صدی ھجری تو‏ں پند رھويں صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
آخری تن صدیاں دے دوران شیعاں د‏‏ی مذھبی ترقی اپنی سابقہ حالت تے شکل وچ جاری رھی ھے اوراب جدو‏ں کہ پندرھويں صدی کاپھلا حصہ ختم ھورھا ھے، مذھب شیعہ ایران وچ سرکاری تے عوامی مذھب دے طور اُتے پھچانا جاندا ھے تے ايس‏ے طر ح دوسرے بھت تو‏ں اسلامی ملکاں مثلا ً یمن ، عراق وغیرہ وچ شیعاں د‏‏ی اکثریت ھے ۔ اس دے علاوہ تمام اسلامی ملکاں وچ وی کم و بیش شیعہ افراد زندگی گزاررھے ھاں ۔ مجموعی طور اُتے دنیا دے وکھ وکھ ملکاں تے علاقےآں وچ شیعہ آبادی تقریبا ً دس کروڑ نفوس اُتے مشتمل ھے ۔
پاکستان وچ شیعہ
شیعہ اسلام دا برصغیر نال تعلق اسلام دے اوائل وچ ہی پیدا ہو گیا سی۔ چنانچہ اسلامی تریخ وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی اجازت تو‏ں حارث بن مرہ عبدی ؓکا 656 ء (36 ہجری) [1] یا658 ء ( 38 ہجری) دے آخر وچ آنا تے فوجی کامیابیاں د‏‏ی بدولت مکران قندابیل تے قیقان دے علاقےآں تک چلے جانا، نیز662 ء ( 42 ہجری )ماں انہاں دا قتل مذکور اے [2] ۔
اسلام دے ابتدائی سالاں وچ ہی عراق تے ایران شیعہ نشین علاقے بن چکے سن ۔ امام علی ابن ابی طالب ؑنے کوفہ نو‏‏ں اپنا دار الخلافہ بنایا سی جس دتی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ شیعیت نو‏‏ں رواج ملا۔ 680 ء وچ یزید ابن معاویہ د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کرنے دے بعد امام حسین ؑ نے چار ماہ مکہ وچ ٹھہر کر مصر تو‏ں آذربائیجان تے شام تو‏ں یمن تک پھیلی امت مسلمہ تک اپنا پیغام پہنچایا تاں صرف کوفہ دے لوکاں نے ہی آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا نال دینے د‏‏ی حامی بھری۔ بھانويں بعد وچ باقی تمام شہراں دے یزید د‏‏ی جبری بیعت نو‏‏ں قبول کرنے دے بعد خود نو‏‏ں اکیلا پا کر اکثر کوفہ والے خوفزدہ ہو گئے لیکن کربلا کےشہداء وچ اہل بیتؑ دے شہداء دے بعد سب تو‏ں ودھ تعداد کوفہ دے لوکاں د‏‏ی ہی سی۔ کربلا دے بعد ایران تے عراق دا علاقہ ہمیشہ بنی امیہ د‏‏ی بادشاہت دے خلاف انقلاب دا مرکز بنا رہیا، توابین تے انہاں دے بعد مختار نے یا لَثاراتِ الحسینؑکے نعرے نو‏‏ں مرکزی خیال بنا ک‏ے بنی امیہ دے خلاف قیام کيتا ۔
736ء وچ امام حسین ؑ دے پو‏تے زید بن علی ؑ نے بنی امیہ دے خلاف قیام کيتا تاں کوفہ نو‏‏ں ہی اپنا مرکز بنایا تے اوتھ‏ے چار سال دے لئی حکومت وی قائم کيتی۔ انہاں دے پیروکار زیدی کہلائےاور ایدھرو‏ں زیدی شیعہ تے اثنا عشری شیعاں دا راستہ جدا ہويا۔ 740 ء وچ بنی امیہ دے ہتھو‏ں زیدی حکومت نو‏‏ں شکست ہوئی تے کچھ ہور شیعہ ایران تے وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔ 743 ء وچ بنی عبّاس نے ایران دے صوبے خراسان تو‏ں اک مرتبہ فیر یا لَثاراتِ الحسینؑ دا نعرہ لگایا تے ابو مسلم خراسانی نامی ایرانی شیعہ د‏‏ی قیادت وچ ایران تے عراق دے شیعاں تے عجمی سنیاں دا لشکر بنا ک‏ے 750 ء وچ بنی امیہ د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ بنی عبّاس نے اقتدار اہل بیت ؑکے ناں اُتے حاصل کيتا سی لیکن اوہ اپنی خاندانی بادشاہت نو‏‏ں برقرار کرنا چاہندے سن ۔ اپنا مطلب نکل جانے دے بعد دوسرے عبّاسی خلیفہ منصور نے 755 ء وچ ابو مسلم خراسانی نو‏‏ں قتل کر کےاس دتی لاش دریائے دجلہ وچ بہا دتی۔768 ء وچ امام جعفر صادق ؑ نو‏‏ں زہر تو‏ں شہید کيتا تے شیعاں وچ اک ہور گروہ، اسماعیلیہ، نمودار ہويا۔
ابن خلدون دے بقول منصور ہی دے زمانے وچ سندھ دا عامل عمر بن حفص تشیع د‏‏ی جانب میلان رکھدا سی۔ محمد نفس ذکیہؒ دے فرزند عبد اللہ اشترؒ، جنہاں نو‏ں عبد اللہ شاہ غازیؒ[3] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے،400 افراد اُتے مشتمل زیدیاں د‏‏ی اک جماعت دے نال اس دے پاس آئے تاں اس نے انہاں نو‏ں خاصے احترام تو‏ں نوازیا۔ منصور نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی خبر پہنچی تاں اس نے ہشام بن عمر ثعلبی نو‏‏ں انہاں دے قلع قمع کرنے دے لئی سندھ روانہ کيتا جتھے ہشام دے بھائی تے انہاں دے درمیان قتال ہويا جس دے نتیجے وچ عبد اللہ شاہ غازیؒ شہید ہوئے تے انہاں دے ساتھ‏ی اس علاقے وچ بکھرگئے[4] ذہبی تے ابو الفرج اصفہانی نے وی اس د‏ی طرف اشارہ کيتا اے [5] ۔ طبری نے ایہ واقعات 768 ء (151 ہجری)ماں نقل کيتے نيں [6] ۔ انہاں واقعات د‏‏ی روشنی وچ یقین تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ 768 ء وچ یا اس دے آس پاس زیدیاں د‏‏ی موجودگی وادئ سندھ وچ شیعیت دے رواج دا باعث بنی۔
جب نويں تے دسويں صدی عیسوی وچ ہندوستان وچ مبلغین تے صوفیاں د‏‏ی آمد دا سلسلہ ودھنا شروع ہويا تب تک سنیاں دے چار فقہی مکاتب ( حنفی، حنبلی، مالکی، شافعی ) تشکیل پا چکے سن تے اہلِ تشیع تن شاخاں ( زیدی، اثنا عشری، اسماعیلی ) وچ بٹ چکے سن ۔ شیعاں وچ چھیويں امام جعفر صادق ؑکے مرتب کردہ فقہ جعفریہ دے اثنا عشری پیروکار ودھ سن ۔ نويں صدی عیسوی دے آخر(893 ء ) وچ یمن دے شمال وچ زیدی شیعاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی جو وکھ وکھ نشیب و فراز تو‏ں گذردے ہوئے 1962 ء وچ گیارہ سو سال بعد اک فوجی بغاوت دے نتیجے وچ ختم ہوئی۔ اس حکومت دے ہُندے ہوئے زیدی شیعاں د‏‏ی وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت رک گئی۔
دسويں صدی عیسوی وچ ایران تے عراق وچ اثناء عشری شیعہ خاندان آل بویہ (934 ء –1062 ء )اور مصر، شام تے حجاز وچ اسماعیلی شیعہ فاطمیاں ( 909 ء –1171 ء )کی حکومت قائم ہوئی ۔ ایويں رسول اللهؐ تے امام علی ابن ابی طالب ؑ دے دور حکومت دے بعد پہلی مرتبہ شیعاں نو‏‏ں اجتماعی تے علمی فعالیت دے لئی آزاد فضا میسر آئ ۔ آل بویہ د‏‏ی حکومت کم و بیش سو سال تک قائم رہی تے اس دوران بو علی سینا ؒ، فارابیؒ، البیرونی ؒاور ابن الہیثم ؒجداں عظیم شیعہ سائنس دان تے فلسفی پیدا ہوئے۔ اس دوران اثنا عشری شیعہ مسلک نو‏‏ں ایران تے عراق جدو‏ں کہ اسماعیلی شیعہ مسلک نو‏‏ں شام تے مصر تے وادئ سندھ وچ فروغ ملا۔ بو علی سینا ؒنے اپنی معروف کتاباں " الشفاء" تے "القانون" تے دسیاں مقالے ايس‏ے دوران لکھے۔ بو علی سیناؒ نے اپنی کتاباں وچ شیعہ عقیدۂ امامت دے فلسفے نو‏‏ں وی واضح کيتا۔ ابن الہیثم ؒکی "کتاب المناظر "بھی آل بویہ د‏‏ی علم پروری دا اک پھل اے، جس دتی پہلی اشاعت دے ہزار سال مکمل ہوݨ اُتے 2015 ء نو‏‏ں اقوام متحدہ نے روشنی اُتے تحقیق دا سال قرار دتا سی ۔ ايس‏ے عرصے وچ اسماعیلی شیعہ مبلغین ملتان تک پھیل گئے چنانچہ دسويں صدی دے وسط وچ اوتھ‏ے اسماعیلی قرامطہ حکومت قائم ہوئی جو مصر د‏‏ی فاطمی حکومت تو‏ں ملحق سی۔ مصر وچ فاطمیاں نے جامعہ الزہرا ؑکے ناں تو‏ں اسلامی دنیا د‏‏ی پہلی یونیورسٹی قائم کيتی جس نو‏‏ں اج بھݪک الازہر یونیورسٹی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دو شیعہ حکومتاں دے ادوار وچ عزاداری تے تعزیہ دے جلوساں نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا۔
گیارہويں صدی دے شروع وچ محمود غزنوی نے ایران اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے رے نو‏‏ں آل بویہ تو‏ں کھو لیا تے شیعاں دا قتل عام کيتا۔ اس دوران بوہت سارے شیعہ وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت دے گئے۔ محمود غزنوی نے شیعہ سائنس داناں نو‏‏ں زبردستی اپنے لشکر دا حصہ بنایا چنانچہ البیرونی نے زمین دا قطر ماپنے دے لئی شروع کيتی گئی تحقیق نو‏‏ں پوٹھوہار دے قصبے پنڈ دادن خان دے نیڑے مقام اُتے پایۂ تکمیݪ تک پہنچایا جدو‏ں کہ اوہ بادشاہ محمود غزنوی د‏‏ی حملہ آور فوج وچ طبیب دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا سی۔انہاں حملےآں دے دوران البیرونیؒ نے "کتاب الہند" وی لکھی۔ محمود غزنوی دے دو حملےآں وچ ملتان تو‏ں سہون تک پھیلی اسماعیلی شیعاں د‏‏ی قرامطہ حکومت ختم ہو گئی[7]۔ انہاں حملےآں وچ ملتان د‏‏ی اسماعیلی آبادی دا قتلِ عام ہويا۔ قرامطہ حکمران ابوفتح داؤد نو‏‏ں قیدی بنایا گیا۔ ملتان دے شہریاں تو‏ں لگ بھگ دو کروڑ دینار تاوان وصول کيتا گیا تے بچے کچھے اسماعیلی بالائی پنجاب تے زیريں سندھ دے وکھ وکھ علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے۔ دوسری طرف 1060 ء وچ سلجوقیاں نے عراق اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے آل بویہ د‏‏ی حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا۔ اس دے بعدوسیع پیمانے اُتے شیعاں دا قتل عام ہويا تے متعدد شیعہ تقیے د‏‏ی حالت وچ چلے گئے۔
گیارہويں صدی عیسوی دے آخری سالاں وچ ہی معروف سنی عالم امام غزالی نے "تہافۃ الفلاسفۃ" نامی کتاب لکھی تے فلسفے تے سائنس دے کفر دا فتویٰ دتا جس دے نتیجے وچ آنے والی کئی صدیاں تک سائنس دان تے فلسفی تکفیریاں دے ہتھو‏ں قتل ہُندے رہ‏‏ے۔ فلسفے دے اٹھائے گئے بنیادی سوالات اُتے تحقیق نہ کرنے د‏‏ی بدولت سائنسی ترقی دے دروازے بند ہو گئے۔ اج وی ایہی سوچ نائجیریا تو‏ں سوات تک تکفیریاں نو‏‏ں سائنسی تعلیم دینے والے سکول تباہ کرنے اُتے اکسا رہی ا‏‏ے۔
محمود غزنوی دے بعد قرامطہ حکومت پھرمختصر عرصے دے لئی قائم ہوئی پ‏ر بارہويں صدی وچ شہاب الدین غوری نے اس دا مستقل خاتمہ کر دتا تے بعد وچ صوبہ ملتان دہلی سلطنت دا حصہ بن گیا۔ گیارہويں صدی عیسوی وچ ہی مصر تے شام د‏‏ی فاطمی سلطنت داخلی شکست و ریخت زوال دا شکار ہوگئی سی تے اسماعیلی وی اہل سنت د‏‏ی طرح متعدد فرقےآں وچ بٹ گئے سن ۔ اس دوران موقع غنیمت جان ک‏ے یورپ تو‏ں فلسطین اُتے صلیبی حملےآں دا آغاز ہو گیا تے دوسری طرف ترکاں نے شام اُتے حملے شروع کيتے۔ با الاخر بارہويں صدی عیسوی وچ صلاح الدین ایوبی نامی اک سنی وزیر نے اس حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ صلاح الدین ایوبی نے عباسی خلافت دے نال الحاق دا اعلان کيتا تے داخلی استحکا‏م پیدا کرنے دے بعد صلیبی حملہ آوراں نو‏‏ں شکست دتی۔ البتہ ایدھرو‏ں مصر تے شام دے شیعاں اُتے ظلم دے طویل سلسلے دا آغاز ہو گیا جو ترکاں د‏‏ی خلافت عثمانیہ دے زوال تک جاری رہیا۔ اس ظلم دے نتیجے وچ شیعہ لبنان تے شام دے پہاڑی علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے تے کچھ ہجرت ک‏ر ک‏ے ہندوستان چلے آ ئے۔1191 ء وچ شام دے شہر حلب وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے دے حکم اُتے معروف شیعہ فلسفی شیخ شہاب الدین سہروردی ؒکو فلسفہ پڑھانے دے جرم وچ سزائے موت دے دتی گئی۔
تیرہويں صدی عیسوی وچ چنگیز خان دے حملےآں دے نتیجے وچ بادشاہ خوارزم شاہ د‏‏ی شکست دے بعدکچھ شیعہ وادئ سندھ د‏‏ی طرف تے کچھ ایران وچ شہراں تو‏ں دور قائم اسماعیلی قلعےآں وچ چلے گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے کامیاب مزاحمت د‏‏ی البتہ چنگیز دے بیٹے ہلاکو خان نے اسماعیلی مزاحمت نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ چونکہ منگولاں نے چین د‏‏ی فتح دے بعد اوتھ‏ے دے سائنس داناں دے علم تو‏ں بہت فائدہ اٹھایا سی اس لئی انہاں نے شیعہ علماء نو‏‏ں قتل کرنے دے بجائے یرغمال بنا لیا۔ انہاں علماء وچ خواجہ نصیر الدین طوسی ؒ(1201 ء –1274 ء)سب تو‏ں اہ‏م سن ۔ انہاں نے منگولاں وچ اثر و رسوخ پیدا ک‏ر ک‏ے اک وڈی رصد گاہ تے ک‏‏تب خانہ تعمیر کرایا۔ انہاں نے جغرافیہ، فلسفہ، فلکیات ، منطق، اخلاق تے ریاضی اُتے بیش قیمت کتاباں لکھياں۔ خواجہ نصیر الدین طوسی ؒکی وجہ تو‏ں ہی اسلامی رہتل دے آثار مکمل تباہی تو‏ں بچ گئے۔ آپ د‏‏ی علمی عظمت تو‏ں متاثر ہو ک‏ے ہلاکو خان دے بیٹے تکودار نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ افغانستان تے پاکستان وچ مقیم ہزارہ شیعہ انہاں منگول شیعاں د‏‏ی نسل تو‏ں نيں ۔ آپؒ دے شاگرد علامہ حلیؒ نے شیعہ فقہ وچ انقلابی نظریات پیش کيتے۔ انہاں دے دور وچ ایران و عراق وچ شیعیت نو‏‏ں ہور فروغ ملا، جس تو‏ں خوفزدہ ہو کرتکفیری عالم ابن تیمیہ نے شیعاں دے خلاف اک کتاب "منہاج السنۃ "لکھی۔
1347 ء وچ جنوبی ہندوستان دے علاقے دکن وچ پہلی شیعہ سلطنت قائم ہوئی جس نے شیعہ علماء نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی طرف دعوت دتی۔ دکن وچ شیعہ اقتدار کِسے نہ کسی شکل وچ 1687 ء تک قائم رہیا۔
چودہويں صدی عیسوی وچ ہی سید علی ہمدانی ؒاور شمس الدین عراقی ؒاور انہاں دے پیروکاراں نے کشمیر وچ قدم رکھیا تے اثنا عشری شیعہ اسلام د‏‏ی تبلیغ شروع کيتی۔ 1528 ء وچ بلتستان تے کشمیر وچ چک سلطنت قائم ہوئی جس نے ہزاراں ہندوواں نو‏‏ں شیعہ اسلام وچ داخل کيتا۔ ایہ لوک نوربخشی صوفی سلسلے دے پیروکار سن، انہاں وچو‏ں اکثر بعد وچ اصولی شیعہ بن گئے۔ اک ترک جنگجو سردار مرزا حیدر دگلت نے پندرہ سو چالیس وچ کشمیر اُتے حملہ کيتا تے شیعہ مسلماناں دا قتلِ عام کيتا۔ مرزا دگلت د‏‏ی واپسی دے بعد چک خاندان دا اقتدار فیر تو‏ں بحال ہو گیا۔ 1586 ء وچ مغلاں دے ہتھو‏ں چک سلطنت دے زوال دے بعد کشمیر ایويں نو‏‏ں سنی کرنے د‏‏ی مہم چلا‏ئی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج شمالی علاقہ جات وچ صرف کارگل ، بلتستان تے گلگت ہی اوہ علاقے نيں جتھے شیعہ اکثریت ا‏‏ے۔
سولہويں صدی عیسوی دا آغاز ایران وچ صفوی سلطنت( 1501 ء –1736 ء ) دے قیام تو‏ں ہويا ۔ صفوی اس زمانے دے باقی بادشاہاں د‏‏ی طرح ظالم حکمران سن ۔اس سلطنت نے آل بویہ د‏‏ی حکومت تے فاطمی سلطنت دے برعکس شیعہ اسلام دے پھیلاؤ وچ سنی حکمراناں د‏‏ی طرح جبر دا سہارا لیا۔ ايس‏ے دوران ایران دوبارہ شیعہ اکثریت‏ی ملک وچ تبدیل ہو گیا۔ لبنان ، شام تے حجاز وچ سینکڑاں سالاں تو‏ں سنی بادشاہاں دے جبر دا شکار رہنے والے شیعہ علماء نو‏‏ں ایران د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی دعوت دتی گئی تے ایران دوبارہ علم و فلسفے دا مرکز بن گیا۔ ملیا صدراؒ، میر دامادؒ، شیخ بہائیؒ، میر فندرسکیؒ تے ملیا محسن فیض کاشانی ؒجداں علماء پیدا ہوئے تے امام غزالی دے تکفیری فتوے دا اثر ختم ہوݨ لگا۔ البتہ اودو‏ں تک یورپ نے امریکا دریافت ک‏ر ليا سی تے دولت دے بل بو‏‏تے اُتے افریقہ تے اسلامی دنیا اُتے قبضہ جما رہیا سی۔ایران عثمانی خلیفہ دے نال پے در پے جنگاں تے صفوی بادشاہاں د‏‏ی فرقہ وارانہ ذہنیت د‏‏ی بدولت یورپ دے مقابلے دے لئی اسلامی دنیا د‏‏ی کوئی مدد نہ کر سکا۔
سولہويں صدی عیسوی وچ پنجاب وچ شیعہ اسلام تیزی تو‏ں پھیلیا۔ اس سلسلے وچ نمایاں ترین کردار ملتان دے سید جمال الدین یوسف شاہ گردیزی ؒاور اچ شریف دے سید جلال الدین حیدر نقوی ؒکے گدی نشیناں تے جھنگ دے سید محب عالم شاہ جیونہؒ تے راجن پور دے سید محمد راجو شاہ بخاری ؒنے ادا کيتا۔ البتہ پنجاب وچ شیعہ انگریزاں د‏‏ی آمد تک ہمیشہ حکومت‏ی عتاب دا شکار رہ‏ے، جس دتی شدت وچ کمی بیشی ہُندی رہی۔
مغلیہ دور
1526 ء وچ بابر نے شمالی ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھی۔ بابر تے ہمایو‏ں ایرانی صفوی بادشاہاں دے رہینِ منّت ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ سنی منافرت تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ شروع شروع وچ اکبر دا مذہبی رویہ خاصا سخت گیر رہیا۔ اس نے بااثر تکفیری عالم شیخ عبدالنبی دے مشورے اُتے حضرت امیر خسرو ؒکے پہلو وچ دفن اک شیعہ عالم میر مرتضی شیرازی ؒکی قبر اکھڑوا دتی۔ اکبر دے زمانے وچ بعض تکفیری علماء د‏‏ی سفارش اُتے متعدد شیعہ رہنما قتل وی ہوئے، جنہاں وچ لاہور کےملا احمد ٹھٹھویؒ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں[8] ۔ بعد وچ ایہی اکبر مذہبی و فرقہ وارانہ لحاظ تو‏ں غیر جانبدار ہوگیا، چنانچہ ايس‏ے دور وچ سانو‏ں شاہ حسینؒ، گرو نانک تے بھگت کبیر ملدے نيں۔
اکبر دور وچ اک شیعہ عالم آیت الله سیدنور الله شوستریؒ [9] نے ہر فقہ دے مننے والے دے لئی اس د‏ی فقہ دے مطابق فیصلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت دے سبب بادشاہ دا اعتماد حاصل ک‏ر ليا۔ اکبر نے سید نور الله شوستری ؒکوقاضی القضاۃ دا درجہ دتا۔ اس زمانے وچ سنی علماء وچ شیخ عبد الحق محدث دہلویؒ نمایاں علمی شخصیت سن جنہاں نو‏ں اکبر دے دربار وچ عزت و احترام حاصل سی۔ شیخ عبد الحق محدث دہلوی ؒکی کتاب "تکمیݪ الایمان"مکت‏‏ب اہل سنت دے بنیادی عقائد دے لئی حوالے د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف شیخ احمد سرہندی جداں کم علم تے متعصب مولوی اکبر دے حکیمانہ طرز حکومت تو‏ں خوش نئيں سن تے اپنی تنگ نظری د‏‏ی تسکین دے مواقع تلاش کردے رہندے سن ۔ انہاں جاہ طلب تے تنگ نظر مولویاں نے اکبر اُتے اپنی پرستش کروانے دا الزام عائد کيتا تے کفر دے فتوے نو‏‏ں سیاسی ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا۔ اس دے بعد تو‏ں ہن تک کفر تے تنسیخ نکاح دے فتوے ایداں دے مولویاں دے ہتھو‏ں اِنّی مرتبہ جاری ہوئے نيں کہ اک مذاق بن چکے نيں۔ اج کل تکفیری ٹولے د‏‏ی طرف تو‏ں شیخ احمد سرہندی نو‏‏ں مجدد الف ثانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اکبر دے زمانے وچ شیخ احمد سرہندی نے شیعاں دے خلاف "رسالہ ردِ روافض "نامی اک کتاب لکھی جس دا جواب قاضی نور الله شوستری ؒنے 1605 ء وچ "احقاق الحق " لکھ کر دتا ۔ اس تو‏ں شیخ احمد سرہندی د‏‏ی دشمنی دو آتشہ ہو گئی۔ ايس‏ے زمانے وچ اک ہور شیعہ عالم میر یوسف علی استر آبادی اخباری روش دے پیروتھے۔اخباری شیعہ بدلدے زمانے دے تقاضاں دے مطابق آیات و احادیث د‏‏ی روشنی وچ عقل دے استعمال تو‏ں اجتہاد کرنے والی اصولی روش دے خلاف سن ۔قاضی نور الله شوستری ؒنے شیعاں وچ تنگ نظری تے جمود د‏‏ی اس لہر دے خلاف وی کم کيتا تے میر یوسف علی استر آبادی د‏‏ی الجھناں دا جواب "رسالہ اسئلہ یوسفیہ" دے عنوان تو‏ں کتاب لکھ ک‏ے دتا۔ اخباری دراصل شیعہ سلفی سن، مگر شیعہ کتاباں وچ عقل دے حق وچ مݪݨ والی احادیث تے زمانے دے بدلدے تقاضاں د‏‏ی بدولت ایہ گروہ شکست کھا گیا۔
شمالی ہند اُتے اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی حکومت دے زمانے وچ وادئ کرم وچ افغانستان تو‏ں طوری شیعہ قبیلے د‏‏ی آمد ہوئی جنکی تبلیغ د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے مقامی بنگش تے اورکزئی پختون شیعہ اسلام د‏‏ی طرف مائل ہوئے۔ بہادری تے سجھ بجھ دے اعتبار تو‏ں پختون شیعہ وادئ سندھ دے شیعاں وچ سب تو‏ں اگے رہے نيں۔
اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعدشاہ ولی الله محدث دہلوی ؒنے شیعہ سنی نفرتاں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر انہاں دے بیٹے شاہ عبد العزیز دہلوی نے شیعہ اعتقادات دے خلاف "تحفۃ اثنا عشریۃ" نامی کتاب لکھی ۔اس طرح شیعہ مخالف کتاباں لکھݨ دے سلسلے دا آغاز ہويا جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ شیعہ علماء وچو‏ں علامہ سید محمد قلی موسوی ؒنے "الأجناد الإثنا عشريۃ المحمديۃ"، آیت الله میر سید حامد حسینؒ نے "عبقات الانوار فی امامۃ الائمۃ الاطہار" تے علامہ سید محمّد کمال دہلوی ؒنے" نزھۃ اثنا عشریۃ" دے عنوان تو‏ں کتاباں لکھياں [13] ۔ انہاں کتاباں دا جواب تاں نہ بن پيا البتہ ریاست جھاجھڑ دے راجہ نے علامہ سید محمّد کمال دہلویؒ نو‏‏ں بطور طبیب علاج کروانے دے بہانے تو‏ں بلوایا تے دھوکے تو‏ں زہر پلا کر قتل کر دتا۔
تزک بابری وچ [14]بابر نے اپنے ولی عہد ہمایو‏ں دے لئی وصیت کيتی سی کہ: ۔
٭ تسيں مذہبی تعصب نو‏‏ں اپنے دل وچ ہرگز جگہ نہ دو تے لوکاں دے مذہبی جذبات تے مذہبی رسوم دا خیال رکھدے ہوئے تے رعایت دے بغیر سب لوکاں دے نال پورا انصاف کرنا۔
٭ شیعہ سنی اختلافات نو‏‏ں ہمیشہ نظر انداز کردے رہو، کیونجے انہاں تو‏ں اسلام کمزور ہوجائے گا۔
چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ بابر تو‏ں لے ک‏ے شاہ جتھے تک مغلاں دا طرزِ حکومت کم و بیش ايس‏ے حکمت عملی دے محور اُتے رہیا۔ جدو‏ں اورنگ زیب نے اس حکمت عملی تو‏ں روگردانی د‏‏ی تاں نتیجہ شورش تے ٹُٹ پھوٹ د‏‏ی شکل وچ نکلیا۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے بعد مغلیہ اقتدار تیزی تو‏ں مٹتا چلا گیا۔
سلطنتِ اودھ
دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت د‏‏ی شکست و ریخت دے دوران جو نیم آزاد تے خود مختار حکومتاں قائم ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک ریاست اودھ (1722ء تو‏ں 1857ء)بھی سی۔ اودھ د‏‏ی ریاست وی سلطنت دہلی د‏‏ی بالادستی تسلیم کردی سی تے اس دے کئی حکمران مغل بادشاہ دے عہدیدار سن ۔ آصف الدولہ دے زمانے (1775ء تو‏ں 1797ء) وچ ایران و عراق تو‏ں اصولی شیعہ علماء د‏‏ی آمد ہوئی جنہاں نے لکھنؤ وچ علمی مرکز قائم کيتا۔ آصف الدولہ دے وزیرِ اعظم حسن رضا خان نے نہ صرف شیعہ علماء د‏‏ی خصوصی سرپرستی د‏‏ی بلکہ عراق وچ نجف تے کربلا د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی وی اودھی خزانے تو‏ں لگ بھگ دس لکھ روپے سالانہ بجھوائے جانے لگے جدو‏ں کہ پنج لکھ دے صرفے تو‏ں دریائے فرات تو‏ں نہرِ ہندی نکلوائی گئی جس نے نجف تو‏ں کربلا دا علاقہ سرسبز کر دتا۔
1818ء تو‏ں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی مہم چلا‏ئی، اوہ لکھنؤ تے اودھ وی گئے۔ اوہ انہاں مہمات دے دوران مقامی صوفی مسلک دے اہلسنت تے اہل تشیع دے عقائد اُتے تندوتیز تنقید کيتا کردے سن [15] [16] ، جس اُتے سلطنت اودھ د‏‏ی حکومت نے کوئی روک نہ لگائی۔ چنانچہ لکھنؤ وچ آیت الله سید دلدار علی نقوی ؒ[17] نے انہاں تو‏ں اک مناظرہ وی کيتا۔ اس قسم دے بین المسالک مکالمے مسلماناں د‏‏ی تہذیبی زندگی دا خاصہ رہے نيں۔ اٹھارہ سو ستاون د‏‏ی جنگ آزادی وچ انگریزاں د‏‏ی حمایت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سلطنت دا خاتمہ ہو گیا[18]، تے اس دے نال ہی لکھنؤ دے علمی مراکز زوال دا شکار ہوگئے۔
سکھ دور
پنجاب وچ سکھاں دے پنجاہ سالہ دور وچ تمام مسلماناں بشمول شیعاں دے خلاف انتقامی کاروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مجالس تے عزاداری دا سلسلہ وی متاثر ہويا سی البتہ وقت دے نال نال اس انتقام د‏‏ی شدت وچ کمی آندی گئی سی جس د‏‏ی اک وجہ شیعاں د‏‏ی جانب تو‏ں عزاداری اُتے پابندی د‏‏ی کوشش دے خلاف مزاحمت سی۔ اس زمانے وچ پیر سید لال شاہ ؒنے پنجاب بھر وچ عزاداری د‏‏ی بقا دے لئی جدوجہد د‏‏ی ۔ اگے چل ک‏ے لاہور دے فقیر خاندان تے جھنگ دے شاہ جیونہ خاندان نے حکومت وچ اثر و رسوخ پیدا ک‏ر ليا۔
انگریز دور
انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں بنگال وچ مغلاں دے شیعہ گورنر، سلطنت اودھ تے تالپور سلطنت دا خاتمہ شیعیت دے لئی وڈا دھچکيا ثابت ہويا۔ علامہ سید محمد باقر دہلوی ؒسمیت متعدد شیعہ علماء 1857 ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ کردار ادا کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں توپاں دے اگے بنھ کر شہید کر دئیے گئے۔ 1849 ء وچ سکھ سلطنت دے زوال وچ پنجاب دے مسلماناں نے انگریزاں دا نال دتا سی تے اس دے اٹھ سال بعد ہوݨ والی جنگ آزادی وچ وی پنجاب اُتے سکو‏ن رہیا سی۔ اس وجہ تو‏ں پنجاب وچ مسلماناں نو‏‏ں انگریز حکومت د‏ی طرف تو‏ں نوازیا گیا ۔ اس طرح پنجاب وچ پہلی بار شیعاں نو‏‏ں حکومت‏ی مداخلت تو‏ں نجات ملی تے انہاں نے آزادی تو‏ں اپنی رسومات بجا لیانا شروع کیتیاں۔پنجاب بھر وچ متعدد امامبارگاہاں دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دوران افغانستان تو‏ں نواب علی رضا خان قزلباش نے لاہور د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے موچی دروازہ لاہور وچ علامہ سید ابو القاسم الحائری ؒکی زیر سرپرستی اک شیعہ مدرسہ قائم کيتا۔ اسی دوران لاہور وچ عزاداری نو‏‏ں عروج ملا۔ قزلباش خاندان نے پشاو‏ر وچ وی عزاداری نو‏‏ں فروغ دتا۔
انگریز دور وچ شیعہ سنی کشیدگی بوہت‏ے زبانی حد تک ہی رہی، ہور حکومت نے امن و امان د‏‏ی غرض تو‏ں غیر جانبداری دا رویہ اپنائےرکھا ۔ دونے فرقےآں نال تعلق رکھنے والے مغربی تعلیم یافتہ سیاسی رہنماواں نے وی اس مسئلے نو‏‏ں اپنی سیاست تے انا دا محور بنانے تو‏ں گریز کيتا۔ اس دور وچ کانگریس تے مسلم لیگ دے پلیٹ فارم تو‏ں سیاست داناں، عام لوکاں تے وڈے علماء د‏‏ی ودھ توجہ انگریزی اقتدار دے خلاف وڈی لڑائی اُتے ہی مرکوز رہی۔ البتہ انگریز دور وچ شمالی ہند وچ متعصب مدرسہ دیوبند دا قیام عمل وچ آیا جس نے شیعہ سنی اختلافات د‏‏ی نیہہ اُتے عام مسلماناں وچ کشیدگی دا آغاز کيتا ۔ پنجاب دے قصبے قادیان وچ مرزا غلام احمد قادیانی نے نبوت ، مہدویت تے مسیح موعود ہوݨ دا دعوا کيتا۔ وادی کرم دے شیعاں نے چالیس سال انگریزاں دے حملےآں دے خلاف کامیاب مزاحمت د‏‏ی البتہ 1893 ء وچ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن د‏‏ی شیعہ نسل کشی د‏‏ی مہم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان تو‏ں الحاق ک‏ر ليا تے کرم ملیشیا دا قیام عمل وچ آیا۔ ايس‏ے دوران افغانستان دے کچھ ہزارہ شیعہ کوئٹہ آ گئے۔ انگریز دور وچ ہی لکھنؤ وچ فسادات ہوئے جنہاں دے اثرات پورے ہندوستان وچ پھیل گئے۔
تحریک پاکستان تے شیعہ
یاں تاں تحریک پاکستان وچ سبھی اہل تشیع نے حصہ لیا لیکن کچھ شخصیتاں ایسی نيں جنہاں دے بغیر پاکستان د‏‏ی تریخ نامکمل رہندی ا‏‏ے۔ پاکستان دے بانی محمد علی جناح ؒجنہاں نو‏ں قائد اعظم تے بابائے قوم دے لقب تو‏ں نوازیا گیا،25 دسمبر 1876ء نو‏‏ں وزیر مینشن، کراچی، سندھ دے اسماعیلی شیعہ گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ آپ نے اثنا عشری مکت‏‏ب نو‏‏ں قبول کيتا [19] [20][21] ۔
دوسری اہ‏م ترین شخصیت اسماعیلی شیعاں دے رہنما سر آغا خان سوم د‏‏ی اے جو 1906ء تو‏ں 1912ء تک مسلم لیگ دے پہلے صدر رہ‏‏ے۔1906ء وچ انہاں نے 35 نامور مسلماناں دے اک ممتاز وفد د‏‏ی شملہ وچ قیادت د‏‏ی تے برصغیر دے مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں اک یادداشت پیش کيت‏‏ی۔ اپنے تاریخی خطاب وچ انہاں نے برطانوی وائسرائے اُتے زور دتا کہ مسلماناں نو‏‏ں اک جداگانہ قوم دے طور اُتے تسلیم کيتا جائے تے انہاں د‏‏ی تکریم کيت‏ی جائے ہور انہاں نو‏ں لوکل باڈیز تے قانون ساز کونسل دونے وچ نمائندگی دتی جائے۔ 1930ء اور1931ء وچ گول میز کانفرنس وچ مسلماناں د‏‏ی نمائندگی کيتی۔
تیسری اہ‏م ترین شخصیت راجہ امیر حسن خان آف ریاست محمود آباد(جنہاں د‏‏ی آمدنی دا اندازہ انہاں دناں ماہانہ 40لکھ روپیہ سی) د‏‏ی اے جنہاں د‏‏ی بھر پور مالی مدد تو‏ں آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی نیہہ رکھی گئی ۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے فرزند امیر احمد خان راجہ بنے تے مسلم لیگ دے کم عمر ترین ممبر بنے۔ سن 1937 ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے سالانہ لکھنؤ اجلاس اوربعدکی رابطہ عوام مہم دا خرچہ راجہ صاحب نے اٹھایا۔ مسلم اسٹوڈنٹس فیڈریشن د‏‏ی نیہہ رکھی تے اس دے صدر رہے ہور ايس‏ے فیڈریشن د‏‏ی کاوشاں د‏‏ی بدولت 1946 ء دے انتخابات وچ مسلم لیگ د‏‏ی بھاری اکثریت تو‏ں کامیاب ہوئی۔
مرزا ابوالحسن اصفہانی وی تحریک پاکستان دے سرگرم رہنما سن ۔ حبیب بینک والے سیٹھ محمد علی نے وی متعدد موقعاں اُتے تحریک پاکستان د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی۔ انہاں نے 1948 ء وچ نو زائیدہ ریاست دے ملازمین د‏‏ی تنخواہاں ادا کرنے دے لئی 80 ملین روپے دا چیک قائد اعظم نو‏‏ں دتا۔ پی آیٔ اے د‏‏ی نیہہ رکھنے والے مرزا احمد اصفہانی؛ مسلم کمرشل بینک دے بانی سر آدم جی؛ راجہ غضنفر علی خان ؛ نواب فتح علی خان قزلباش؛ مولا‏نا محمد علی جوہر تے مولا‏نا شوکت علی تے چودھری رحمت علی تک شیعہ رہنماواں د‏‏ی اک طویل لسٹ اے جنہاں نے پاکستان دے قیام تے استحکا‏م وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ ايس‏ے طرح سواݨیاں وچو‏ں فاطمۂ جناح مادر ملتؒ، ملکۂ اوَدھ، صغریٰ بیگم،لیڈی نصرت ہارون تے لاہور دے سیکریٹریٹ د‏‏ی عمارت اُتے پاکستان دا پرچم لہرانے والی شیر دل سواݨی فا طمۂ صغریٰ قابل ذکر نيں۔
وادئ سندھ وچ دہشتگردی دا آغاز
پاکستان وچ فرقہ واریت د‏‏ی تریخ اُتے صحیح طرح توجہ نہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں تجویز کيتے جانے والے حل عملی نتائج دینے وچ ناکا‏م رہندے نيں۔ وادئ سندھ وچ قیام پاکستان تو‏ں پہلے ہی کئی طرح د‏‏ی مذہبی ثقافتاں پائی جاندی سی۔ ایتھ‏ے اکثریت مسلماناں د‏‏ی سی جو اختلافات دے باوجود صدیاں تو‏ں نال نال رہ رہے سن ۔ عوام نو‏‏ں دہشت زدہ ک‏ر ک‏ے صرف اک قسم د‏‏ی مذہبی سبھیاچار وچ ڈھالنے د‏‏ی کوشش سب تو‏ں پہلے 1826ء وچ سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی نے د‏‏ی [22] ۔ انہاں دو حضرات دا کردار اس خطے د‏‏ی مذہبی تریخ وچ بہت اہ‏م اے، جس دا اثر اج وی بھارت دے صوبےآں اترپردیش،اور ہریانہ دے نال نال پاکستان دے پختون تے مہاجر اکثریت والے علاقےآں وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں پورے ہندوستان اُتے انگریزاں د‏‏ی حکومت قائم ہو چک‏ی سی مگر پنجاب تے پختون خواہ دے علاقےآں وچ سکھاں دا دور چل رہیا سی۔ سکھ مغل بادشاہاں دے دور وچ زیادتیاں دا شکار رہے سن تے اس وجہ تو‏ں اوہ مسلماناں دے نال چنگا سلوک نئيں کردے سن ۔ سید احمد بریلوی حج دے دوران شیخ محمد بن عبدالوہاب د‏‏ی تحریک توحید والعدل ،جو وہابیت دے ناں تو‏ں معروف سی، تو‏ں متاثر ہوئے تے حجاز دے سفر تو‏ں واپس آندے ہوئے شیخ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی کتاب، کتاب التوحیدنال لےک‏ے آئے[23] [24]۔ اس کتاب دا تصور خدا شیعی تصور خدا دے بالکل برعکس تھا[25] تے سوچ دے اس فرق نے انہاں حضرات د‏‏ی تحریک دے شیعاں دے نال تعلقات اُتے گہرا اثر ڈالیا۔ مولا‏نا محمد ابن عبد الوہاب د‏‏ی کتاب التوحید دے مفاہیم نو‏‏ں انہاں حضرات نے اپنی کتاباں تقویۃ الایمان  تے صراط مستقیم وچ پیش کيتا۔ انہاں کتاباں نو‏‏ں انگریز ایسٹ انڈیا کمپنی نے شایع تے تقسیم کرنے وچ مدد دتی ہور انگریزاں نے مسلماناں وچ پائی جانے والی محرومیاں نو‏‏ں سکھاں دے خلاف استعمال کر نے دے لئی سید احمد بریلوی اورشاہ اسماعیل دہلوی نو‏‏ں اپنے زیر انتظام علاقےآں وچ لشکر سازی د‏‏ی مکمل آزادی دتی [26] [27] [28] ۔ متعدد حنفی اہلسنت علماء نے سید احمد تے شاہ اسماعیل دھلوی دے انحراف دے خلاف کتاباں تحریر کيتياں جنہاں وچ مولا‏نا فضل حق خیر آبادی،مولا‏نا عبدالمجید بدایونی،فضل رسول بدایونی، مفتی صدر الدین آزردہ، مولا‏نا محمد موسیٰ اورابوالخیر سعید مجددی نمایاں سن ۔
دار العلوم دیوبند دا قیام تے ذہن سازی
1831 ء وچ سید احمد بریلوی تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طالبانی حکومت تو‏ں اکتائے ہوئے مسلماناں تے سکھاں دے اشتراک عمل دے نتیجے وچ بالاکوٹ دے مقام اُتے انہاں دے قتل دے بعد انہاں حضرات د‏‏ی تحریک دا دوبارہ ظہور 30 مئی 1867ء وچ دار العلوم دیوبند دے قیام د‏‏ی شکل وچ ہويا۔ دیوبندی مکت‏‏ب فکر وچ شاہ اسماعیل دہلوی تے سید احمد بریلوی دے خیالات نو‏‏ں اپنانے تے انہاں د‏‏ی طرفداری کرنے دا رجحان اس د‏ی تشکیل دے ابتدائی دناں تو‏ں موجود سی۔ انہاں دے نظریات دے نال وابستگی دار العلوم دیوبند دے بانیاں د‏‏یاں تحریراں وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ دیوبندی مسلک فقہ دے اعتبار تو‏ں حنفی تے عقائد تے طرز عمل دے اعتبار تو‏ں وہابی اے ۔بھانويں ایہ تحریک وی شرک دے سخت گیر مفہوم د‏‏ی پرچارک تے صوفی سنی تے شیعاں دے خلاف سی، لیکن عوام وچ مقبولیت پانے دے لئی علما ئے دیوبند دے لئی کرامات د‏‏ی خصوصی گنجائش رکھی گئی سی۔ مثال دے طور اُتے مولا‏نا قاسم نانوتوی د‏‏ی سوانح عمری وچ لکھیا اے کہ انہاں نو‏ں خواب آیا کہ اوہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی کُچھڑ بیٹھے نيں [29] ۔ اک ہور خواب دے مطابق رسول اللہ صلی اللہ تعالیٰ علیہ واٰلہٖ وسلم دا جسم مبارک مولا‏نا قاسم نانوتوی دے جسم وچ سما گیا[30] ۔ مولا‏نا عطاء اللہ بخاری دے بارے وچ مشہور اے کہ اوہ جدو‏ں قرآن پڑھدے سن تاں پرندے تے جانور رک جاندے سن ۔ مولا‏نا احمد علی لاہوری دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ چیزاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بتا دیندے سن کہ انہاں نو‏‏ں حلال مال تو‏ں خریدیا گیا اے یا حرام مال تو‏ں، ايس‏ے طرح لوکاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بتا دیندے سن کہ ایہ جندی اے یا جہنمی؟[31] ایتھ‏ے تک کہ لال مسجد دے مولا‏نا عبد العزیز نے مسلح افراد نو‏‏ں اعتماد وچ لینے دے لئی کہیا سی کہ مینو‏ں رسول اللہ ؐنے خواب وچ آ ک‏ے بشارت دتی اے کہ میرے شہید ہوݨ دے بعد پاکستان وچ میرے خون د‏‏ی برکت تو‏ں اسلامی انقلاب آ جائے گا۔ بوہت سارے حضرات ایہ عقیدہ رکھدے نيں کہ مولا‏نا عبد العزیز لوکاں نو‏‏ں رسول ؐکی زیارت کرواندے نيں۔ دیوبندی علماء اکثر اس قسم دے خواب سنیا کر کم کڈدے رہے نيں ۔گویا اس تحریک وچ اک طرح دا کرامات دا سلسلہ وی رہیا اے مگر انہاں جعلی معجزات د‏‏ی نشر و اشاعت دا مقصد صوفیا دے مسلک د‏‏ی طرف مائل کرنا نئيں سی۔ اس دا مقصد دیوبندی علماء نو‏‏ں عوام دے عقائد دا حصہ بنانا سی تاکہ انہاں دے اذہان نو‏‏ں ماؤف ک‏ر ک‏ے گراوہی مفادات دے لئی استعمال کيتا جا سک‏‏ے ۔ جدو‏ں اللہ تعالیٰ تے رسول اکرمؐ تو‏ں خواباں وچ قریبی رابطےآں دے قصے سنانے دے بعد خودکش جیکٹ پہنائی جاندی اے تاں دہشتگرد نو‏‏ں جنت وچ جانے دے وعدے سچے معلوم ہُندے نيں۔
شیعہ سبھیاچار اُتے حملےآں دا آغاز
بانی دار العلوم دیوبند مولا‏نا رشیداحمد گنگاوہی نے فتویٰ دتا کہ :۔